Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Sem framsögumaður minnihlutaálits ætla ég að byrja á að fara í gegnum það áður en ég tala um hvernig þetta mál hefur kannski blasað við mér, alla vega þessa viku sem það hefur verið í vinnslu en alveg sérstaklega í dag. Það er búin að vera mjög skrautleg framvinda á málinu í dag. Ég les nú nefndarálitið, svo ég ljúki því af formlega, til að ég geti vikið mér að því sem ég hef annað að segja, með leyfi forseta: Allsherjar- og menntamálanefnd hefur haft til meðferðar frumvarp til laga um breytingu á lögum jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla með síðari breytingum. - Hér er löng upptalning á gestum okkar sem ég held að búið sé að fara rækilega yfir þannig að ég sleppi henni. Frumvarpið leggur til breytingar á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, um að skylda fyrirtæki og stofnanir, með fleiri en 25 starfsmenn að jafnaði á ársgrundvelli, til þess að afla sér sérstakrar vottunar faggilts vottunaraðila. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að vottunaraðilar hafi öðlast faggildingu hjá faggildingarsviði Einkaleyfastofu eða sambærilegum aðila á Evrópska efnahagssvæðinu í samræmi við 4. gr. reglugerðar nr. 929/2014 um vottun á jafnlaunakerfum fyrirtækja og stofnana á grundvelli staðalsins ÍST 85:2012. Þá er gert ráð fyrir því að með vottuninni geti fyrirtæki og stofnanir unnið gegn kynbundnum launamun meðal starfsmanna sinna. Í umsögnum kom fram margvísleg gagnrýni á frumvarpið. Sér í lagi frá Staðlaráði Íslands, sem harmaði samráðsleysi við ráðið og hefur nú sent allsherjar- og menntamálanefnd - eða raunar þinginu öllu - bréf þess efnis að breytingartillaga meiri hluta nefndarinnar, sem reyndar hefur verið dregin til baka, þess efnis að kröfur staðalsins birtar í reglugerð jafngildi eignaupptöku ráðherra á eignum ráðsins. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað til stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá 10. janúar 2017 þar sem kveðið er á um að jafnrétti í víðtækri merkingu sé órjúfanlegur þáttur í réttlátu og sanngjörnu samfélagi og að þar vegi jafnrétti á vinnumarkaði þungt. Þar er einnig kveðið á um að í því skyni að sporna við launamisrétti vegna kynferðis verði áskilið að fyrirtæki með 25 starfsmenn eða fleiri taki upp jafnlaunavottun. Því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar var útbýtt 4. apríl sl. og er 1. umr. um það lokið. Málið gekk til allsherjar- og menntamálanefndar þann 26. apríl. Minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar bendir á að frumvarpið hafi verið lagt fram eftir þann frest sem tilgreindur er í 3. mgr. 37. gr. laga um þingsköp, nr. 55/1991. Þá hafi tími til umfjöllunar verið mjög af skornum skammti fyrir svo veigamikla breytingu sem hér er lögð til. Með frumvarpinu er lagt til að stofnunum og fyrirtækjum þar sem 25 eða fleiri starfsmenn starfa verði gert skylt að undirgangast jafnlaunavottun, en það verði gert með þeim hætti að vottunaraðili staðfesti að viðkomandi fyrirtæki eða stofnun uppfylli kröfur staðals Staðlaráðs ÍST 85:2012. Ekki hefur tíðkast hér á landi að lögfesta staðla með þeim hætti sem hér er gert, þ.e. að fyrirtækjum eða stofnunum verði lögskylt að fylgja þeim að viðlögðum dagsektum. Í máli gesta og í umsögnum sem nefndinni bárust hefur þetta fyrirkomulag fengið nokkra gagnrýni. Má þar einna helst líta til umsagnar Staðlaráðs Íslands. Staðlaráð er eigandi þess staðals sem lagt er til að verði lögfestur en þrátt fyrir það telur Staðlaráð ekki rétt að skylda fyrirtæki og stofnanir til þess að innleiða staðalinn. Staðlar séu almennt ætlaðir til valfrjálsrar notkunar og eigi þeir frekar að láta fyrirtækjum og stofnunum í té lausnir en vera skyldubundin úrræði. Vottun á jafnlaunakerfi samkvæmt ÍST 85:2012 sé ein lausn sem fyrirtæki og stofnanir geti notað til að sýna fram á að þau fari að lögum en slík vottun þurfi ekki - og ætti ekki - að vera eina úrræðið. Það vekur athygli að sá aðili sem samdi staðalinn skuli mæla gegn því að hann verði lögfestur eins og hér er lagt til. Staðlaráð gagnrýnir einnig að ekki hafi verið haft samráð við ráðið fyrir framlagningu frumvarpsins. Það verður að teljast merki um ófagleg vinnubrögð að ekki hafi verið haft samráð við höfund staðalsins sem á að lögfesta áður en lagafrumvarpið var lagt fram. Þá verður einnig að líta til þess að samkvæmt. 27. gr. stjórnarskrárinnar skal birta lög. Um birtingarháttu og framkvæmd laga fari að landslögum. Í umfjöllun gesta kom fram að til þess að frumvarp þetta verði að lögum verði að tryggja að staðall sá sem hér er vísað til verði birtur opinberlega þannig að hann sé aðgengilegur öllum án endurgjalds. Fram hefur komið sú mögulega lausn að staðallinn verði birtur með reglugerð ráðherra sem sett verði með stoð í lögum þeim sem frumvarp þetta leggur til breytingar á. Þetta hefur breyst eins og fram hefur komið. Þar sem sú reglugerð liggur ekki fyrir við umræðu um frumvarpið verður að líta svo á að uppi sé stjórnskipunarleg óvissa sem ekki hafi verið fyllilega skýrð. Það er mat minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar að óvissu þessa verði að skýra fyllilega áður en frumvarpið verði að lögum. Enn fremur hefur nú komið í ljós að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafði heldur ekki samráð við Staðlaráð þegar það lagði fram breytingartillögu sína þess efnis að kröfur staðalsins skyldu birtar í reglugerð ráðherra. Staðlaráð lítur svo á að með birtingu staðalsins í reglugerð sé brotið á eignarrétti ráðsins, nánar tiltekið höfundarétti þess á staðlinum sem jafnlaunavottunin byggir á. Fyrr á árinu tók gildi reglugerð nr. 365/2017 um vottun á jafnlaunakerfum fyrirtækja og stofnana á grundvelli staðalsins ÍST 85. Samkvæmt. 4. gr. reglugerðarinnar fær vottunaraðili faggildingu hjá faggildingarsviði Einkaleyfastofu eða sambærilegum aðila á Evrópska efnahagssvæðinu. Vottunaraðili sem votti jafnlaunakerfi skal vera faggiltur samkvæmt 4. gr. Samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar er vottunaraðilum sem hlotið hafa faggildingu samkvæmt ÍST ISO/IEC 17021 heimilt að framkvæma úttektir og votta jafnlaunakerfi fyrirtækja og stofnana samkvæmt ÍST 85 til 31. desember 2019. Í meðförum nefndarinnar á málinu hefur komið fram að faggildingardeild Einkaleyfastofu sé ekki í stakk búin til þess að sinna því aukna álagi sem muni fylgja lögfestingu frumvarpsins. Ráðuneytið hefur enda ekki lokið vinnu við þau viðmið sem líta beri til við faggildingu staðalsins. Þá skuli bregðast við getuleysi faggildingardeildarinnar með því að heimila vottunaraðilum að stunda úttektir samkvæmt lögunum með því skilyrði að þeir hafi sótt um faggildingu, en ekki að þeir hafi hlotið faggildingu áður en þeir fái heimild til þess að gerast vottunaraðilar. Þegar svo er í pottinn búið er ekki hægt að segja að faglega verði staðið að slíkum vottunum né heldur að stofnanir hins opinbera séu tilbúnar til þess að takast á við þau verkefni sem frumvarpið leggur þeim á herðar. Í meðförum nefndarinnar komu fram þær áhyggjur að standi ekki vel menntaðir sérfræðingar að baki jafnlaunavottun og úttekt verði staðallinn lítils megnugur gagnvart þeim huglægu þáttum sem valda því að störf karla og kvenna eru gjarnan metin misverðmæt eftir kyni. Verði ófaggiltum vottunaraðilum leyft að gera úttektir á jafnlaunakerfum fyrirtækja er hætt við að útkoma frumvarpsins verði mögulega að greidd verði sömu laun fyrir sömu störf, en ekkert tryggir að greidd verði sömu laun fyrir sambærileg störf. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hefur lagt fram breytingartillögu sem felst í því að Stjórnarráð Íslands skuli vera fyrsti aðilinn til að undirgangast jafnlaunavottun samkvæmt lagafrumvarpinu. Ekki hefur farið fram greining á því hver kostnaður ríkissjóðs muni verða af þessari framkvæmd en minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar telur að nauðsynlegt sé að kostnaðarmat verði gert áður en breytingartillagan verði að lögum. Rétt er að taka fram að minni hlutinn styður tilgang og markmið frumvarpsins um að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Jöfn kjör kynjanna eru ein af grunnstoðum jafnréttissamfélags. Það er því miður að mál þetta skuli fært til 3. umr. og atkvæðagreiðslu þegar ljóst verður að teljast að málið er hvergi nærri tilbúið til afgreiðslu. Tími til umfjöllunar um málið hefur verið mjög af skornum skammti og eru margir þættir þess enn óskýrðir. Engin málefnaleg rök hafa komið fram sem rökstyðja það að mál þetta verði að afgreiða nú. Málsmeðferðin hefur leitt til þess að ekki hefur verið raunhæft að skoða breytingar sem leitt hefðu til þess að frumvarpið yrði unnið í sátt allra aðila sem það snertir. Ef frumvarpið á að ná því markmiði sem að er stefnt er nauðsynlegt að málið sé unnið vel og í sátt. Verði frumvarpið að lögum á þessum tímapunkti verður að teljast ólíklegt að það nái markmiði sínu. Minni hlutinn leggur til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir álitið rita sú sem hér stendur og Gunnar Ingiberg Guðmundsson. En nú vík ég að þessari æsispennandi framvindu dagsins í dag, virðulegi forseti. Nú hefur komið í ljós að þvert á það sem hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra virðist hafa haldið er Staðlaráð ekki opinber aðili í þeim skilningi sem hæstv. ráðherra hafði lagt í það. Því er breytingartillaga sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafði lagt fram um að staðallinn eða kröfur hans skyldu birtar í reglugerð að engu orðnar. Það sem þetta þýðir í raun og veru er að hér erum við að setja lög um það að fyrirtæki skuli fylgja ákveðnum staðli sem felur í sér ítarlegar kröfur þeim á hendur að viðurlögðum refsiákvæðum án þess að þeir hafi frjálsan aðgang að þessum staðli og án þess að samráð hafi verið haft við Staðlaráð um hvernig eigi að fara að þessu öllu saman, hvort megi yfir höfuð nota þennan staðal og hvað Staðlaráði finnist um að þessi staðall sé notaður. Jafnlaunavottun, ef hún er vel unnin, er að sjálfsögðu hið besta mál. En við í minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, þ.e. við Píratar, stöndum gegn þessu máli þar sem okkur finnst það ekki fullbúið. Við sjáum ekki hin málefnalegu rök fyrir því að drífa þetta í gegnum þingið núna, korter í þinglok, eða raunar mætti segja fimm mínútur í, einfaldlega til þess að tikka á einhvern lista hjá hæstv. ráðherra sem vill klára þetta mál núna þótt það sé ekki tilbúið. Það hefur komið fram að ýmislegt vanti upp á til að öruggt sé að vel verði farið með þetta mál. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé skýrt hvernig verði að þessu farið og skýrt fyrir fyrirtækjum hvaða væntingar eru gerðar til þeirra. Og að faggildingardeild viti almennilega hvernig hún eigi að faggilda fyrirtæki í þessu ferli og þar sem fram hefur komið líka í meðförum málsins að þau viðmið sem nota á við faggildingu eru enn þá í vinnslu í ráðuneytinu. Hvað þetta varðar vorum við svo sem tilbúin að hleypa þessu máli í gegn þótt við værum alls ekki á því að það væri tilbúið þegar fram kom að það yrði alla vega séð til þess að þær kröfur sem lagðar eru á herðar 1.100 plús fyrirtækja hér í landinu yrðu gerðar opinberar. Svo kemur í ljós að hæstv. ráðherra hefur enga heimild til að birta þessar kröfur. Hefði hann látið af verða hefði það falið í sér eignaupptöku á höfundarétti Staðlaráðs. Þetta er náttúrlega með miklum ólíkindum, frú forseti. Nú er það svo að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hefur gefið þau fyrirmæli til hæstv. ráðherra að hann skuli semja við Staðlaráð Íslands um einhvers konar aðgang að þessum staðli. Við vitum ekki hvers konar aðgang og við vitum ekki hversu mikið það mun kosta. Það er náttúrlega bara í ætt við það að ekki hefur farið fram kostnaðarmat á því hvað þetta mun kosta ráðuneytin og Stjórnarráðið og allar þær opinberu stofnanir sem munu þurfa að fara í gegnum þetta mat ef breytingartillögur meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fá að ganga eftir. Það er sömuleiðis með eindæmum furðulegt að við séum að rétta óútfylltan tékka til velferðarráðuneytisins um að semja við það sem við vitum núna að er einkaaðili um kaup á þessum staðli. Mér þykir það setja réttaröryggið í talsverða óvissu, þ.e. við vitum ekki hversu góðan aðgang fólk fær að þessu. Kannski fær það bara afslátt, kannski fær það bara að sjá þetta í einhverja smástund eða einhver tímabundinn aðgangur verður. Ekkert af því liggur fyrir. Samt skal þvinga málið í gegnum þingið akkúrat núna. Ástæðan fyrir því að ég hef áhyggjur af þessu er einfaldlega sú að það liggur ekki nógu vel fyrir hvernig þessu faglega mati á jafnlaunavottun skal vera háttað. Það liggur ekki nógu vel fyrir að þeir aðilar sem fá til þess heimild að votta jöfn laun hjá fyrirtækjum séu til þess bærir, hafi til þess þekkingu, reynslu, hafi skilning á þessum staðli, og ekki bara skilning á honum heldur líka skilning á víðara samhengi sem liggur að baki launamun kynjanna. Það kom fram ágætt dæmi einmitt um þetta. Það er eitt að veita jöfn laun fyrir sömu störf, þ.e. bara nákvæmlega sama starfsheiti, en það er ekkert í frumvarpinu sem hjálpar okkur að sjá hvort verið er að veita sömu laun fyrir sambærileg störf. Alla vega ekki ef við tryggjum ekki að það séu almennilegir og faggiltir vottunaraðilar sem koma að þessu. Ef málið er jafn illa undirbúið og það er nú og fer svona af stað og ekki er almennilega vitað hvernig verður að þessu staðið er hætt við að þær áhyggjur sem fram hafa komið á fundum nefndarinnar um að komi ekki verulega færir sérfræðingar að þessari úttekt allri saman, að þá verði ekki jafnlaunavottun heldur einfaldlega hvítþvottur fyrir fyrirtæki sem geta sýnt fram á sinn rökstuðning fyrir því að þetta starf sé öðruvísi en hitt starfið og þar af leiðandi sé allt í lagi að greiða mismunandi laun fyrir. Það er mjög auðvelt að útskýra launamun með þessu kerfi, sé einbeittur brotavilji fyrir hendi. Í því ljósi finnst mér mjög mikilvægt að málið sé unnið almennilega. Tilfinningin hjá mér að vinna þetta mál akkúrat núna eins og það er unnið og að drífa það svona í gegnum þingið og leggja það allt of seint fram og gefa því ekki nægan tíma og ráðfæra sig ekki við Staðlaráð sem á höfundarétt að staðlinum og vera ekki tilbúin með þær stofnanir sem eiga að sjá um að þetta gangi vel fyrir sig - ég fæ ekki séð að það séu málefnaleg rök fyrir því að samþykkja málið núna. Ég skil ekki af hverju það fær ekki að bíða fram á haust. Nema bara til að klára einhvers konar tékklista um að það verði nú alla vega að afgreiða einhver mál sem Viðreisn hefur lofað. Ég man ekki betur en að þetta hafi átt að verða fyrsta þingmálið sem Viðreisn ætlaði að leggja fram. Ég sá ekki betur en að hæstv. ráðherra hafi eytt meiri tíma í að ferðast um útlönd og berja sér á brjóst út af þessari jafnlaunavottun á erlendum ráðstefnum í stað þess að vinna málið náið í samvinnu við þing og þá sem málið varðar. Enda kom það fram of seint og ekki gafst einu sinni mánuður til að fara í gegnum þetta á fundum nefndarinnar. Það má kannski geta þess líka að nefndin hafði aldrei aðgang að þessum staðli á meðan gestakomur áttu sér stað í nefndinni um málið. Þannig að við höfðum ekkert til að bera saman við þegar gestir nefndarinnar voru að ræða um efni þessa staðals. Því að rétt eins og þau fyrirtæki sem þurfa að sæta þessum staðli höfðum við ekkert aðgang að honum. Það var eitt jöfnunarstaðalsblað eða öllu heldur bæklingur að flakka á milli þingmanna sem voru að kynna sér málið. Þetta mál er auðvitað mikilvægt. Þess vegna er mikilvægt að vinna það vel. Það þarf hvort eð er að taka nokkur ár í að innleiða þennan staðal. Það munar ekki um nokkra mánuði að vinna það betur og í sátt við alla sem að málinu koma og þannig að öllum lítist vel á þessa hugmynd í sinni útfærðu mynd. Því að auðvitað er markmiðið gott. Algerlega. En mér og okkur þykir ekki sannað að því verði náð með því að flýta málinu svona í gegn og með því að vinna það ekki almennilega. Því leggjum við til að þetta fái að bíða fram á haust og hæstv. ráðherra vinni málið aðeins betur á meðan.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna, eða jafnlaunavottun. Jafnlaunavottunin og staðallinn sem hún byggir á eru mikilvæg verkfæri til að beita í þágu jafnréttis á vinnumarkaði. En við skulum hafa það alveg á hreinu að þau eru ekkert annað en það. Þau eru verkfæri til að takast á við örlítinn hluta vinnumarkaðarins og rétta hlut kynjanna þar. Þetta er ekki töfralausn til að vinna bug á kynskiptum vinnumarkaði, ekki leið til að sjá til þess að karlar sæki í auknum mæli í umönnunarstörf og konur í auknum mæli í verkamannastörf, ekki töfralausn til að ná fram raunverulegu launajafnrétti í landinu, til þess þurfum við miklu viðameiri aðgerðir en einfalda innleiðingu á staðli ÍST 85. Þær aðgerðir myndu nú aldeilis verða dýrar - en þess virði því að við myndum standa uppi með samfélag sem væri á allan hátt betra, ef við værum búin að útrýma kynbundnum launamun og gera út um hinn kynskipta vinnumarkað. En þetta er skref í rétta átt. Þótt lítið sé fögnum við því, eins og öllum skrefum sem stigin eru í rétta átt. Við vitum ekki nákvæmlega hve mikil áhrifin af þessu máli verða þegar það verður komið að fullu til innleiðingar hjá þeim 1.180 fyrirtækjum og stofnunum sem rætt er um að málið nái til, en af umsögnum þeirra sem til þekkja að dæma verða áhrifin góð. Áhrifin verða ekki endilega bara góð vegna þess að þetta muni leiða til jafnréttis á vinnustaðnum heldur vegna þess að öll umgjörð launaákvarðana á vinnustaðnum verður vandaðri. Það verður tryggt að málefnaleg sjónarmið þurfi að liggja að baki starfaflokkun, að launaákvarðanir séu réttlættar og skjalfestar, að búið sé til kerfi utan um ákvarðanir sem allt of oft eru teknar nánast handahófskennt, en handahófið er þó aldrei meira en svo að launin verða alltaf að meðaltali hærri karlamegin en kvennamegin. Þó að við séum með innleiðingu á jafnlaunastaðlinum aðeins að ráðast á það hólf sem hver starfaflokkur fyllir í hverju og einu fyrirtæki fyrir sig þá er það þó eitthvað. Þau hólf verða þá pínulitlar vinjar launajafnréttis. Svo þegar þetta er komið í gang skulum við vinda okkur í að berja almennilega á kynjakerfinu á vinnumarkaði og ná fram raunverulegu launajafnrétti. Eins og fram hefur komið er þetta mál eitt af helstu áherslumálum Viðreisnar, flokks hæstv. ráðherra jafnréttismála. Þess vegna er miður að málið hafi komið til þingsins jafn vanbúið og raun ber vitni. Það hefði verið gott að fá þetta mál tilbúnara, unnið í meira samráði við þá sem til þekkja úti í samfélaginu, og helst að fá það fyrr líka, þannig að við hér á þingi hefðum haft meiri tíma til að vinna úr þeim athugasemdum sem fram hafa komið en við höfðum. Við vorum að klára upphaflegt nefndarálit 25. maí, það er ekki langt síðan. Þá höfðum við verið með gestakomur í rétt rúma viku. Ég segi fyrir sjálfan mig að ég hefði viljað gefa þessu máli meiri tíma. En svona er þetta, við höfum ekki alltaf allan þann tíma sem við vildum að við hefðum. Það sem við getum gert með svona mál er að búa þannig um þau að tíminn vinni með þeim. Það hefur okkur sem stöndum á bak við meirihlutaálit allsherjar- og menntamálanefndar tekist. Ég held að ég sé ekki að ljúga upp á neinn þegar ég segi að allir sem standa að meirihlutaálitinu átti sig á að vankantar eru á málinu eins og það er lagt fyrir þingið. Ég held raunar að ráðherrann hafi komið inn á það í 1. umr. málsins hér í þingsal að þegar reynsla kæmi á innleiðingu málsins, þegar hjólin væru farin að snúast, færum við að sjá hvar þyrfti að smyrja og hvar þyrfti að stilla og hvar þyrfti að láta vélina ganga betur. Þess vegna væri líka innleiðingin í skrefum þannig að í fyrsta skrefi komi stærstu fyrirtæki og stofnanir og innleiði þetta, en það eru líka þeir aðilar sem hafa fyrir þá innviði sem staðallinn kallar á. Þetta eru fyrirtæki sem gjarnan hafa einhvers konar skjalaflokkunarkerfi og mannauðsstjórnun, einhverja þá innviði sem hægt er að byggja á til að innleiða það starfsmatskerfi sem felst í jafnlaunavottuninni. Síðan verður hægt að byggja á þeirri reynslu þegar smærri aðilar koma að málum ári seinna og enn smærri ári eftir það. Raunar er það svo að stærstu aðilarnir gætu jafnvel staðist jafnlaunavottun strax í dag. Við fengum á fund nefndarinnar mannauðsstjóra Orkuveitu Reykjavíkur sem lýsti gríðarlegum metnaði þar á bæ til að útrýma kynbundnum launamun og gera það ekki með einhverju fiffi heldur í alvöru. Orkuveitan er vinnustaður þar sem fólk skiptist mjög eftir kynjum á ólík störf. Orkubransinn er þar að auki mjög kynskiptur hluti vinnumarkaðarins. Þarna er verulega á brattann að sækja. Orkuveitan er að mig minnir sjö sinnum búin að láta gera jafnlaunaúttekt á sér og mér sýnist að hún myndi fljúga í gegnum bæði VR-vottunina, sem var hér í gangi um árið, og væntanlega líka jafnlaunastaðalinn, en hefur hins vegar kosið að gera það ekki enn um sinn. VR-vottunina vildi hún ekki vegna þess að það hefði verið fölsk niðurstaða. Orkuveitan sá að hún hefði komist í gegnum VR-vottunina og hefði getað fengið þann stimpil að vera ekki með kynbundinn launamun, þó að sjá hefði mátt af tölum þaðan að kynbundinn launamunur væri innan stofnunarinnar. Og eins og heiðarlegri stofnun sæmir sagði Orkuveitan bara: Nei takk, við viljum ekki fá þennan platstimpil. Ég vona að flest fyrirtæki og stofnanir hugsi þetta, þegar kemur til kasta jafnlaunavottunar, því að ég hef áhyggjur af því að jafnlaunavottunin, ef ekki er vandað til verka, geti orðið hvítþvottur. Orkuveitan hefði svo auðveldlega getað komið sér í gegnum VR-vottunina vitandi vits að innan OR væri kynbundinn launamunur. Það sem við í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar gerðum varðandi breytingar í því nefndaráliti sem hér liggur fyrir sneri í fyrsta lagi að gagnsæi; sneri að því að textinn í þessari forboðnu bók, sem allt of fáir þingmenn hafa handfjatlað og enn færri úti í samfélaginu, texti staðals ÍST 85, væri gerður aðgengilegur að öllu leyti eða kjarninn í honum í það minnsta. Þetta vildum við ekki til að losa fyrirtæki undan þeirri áþján að þurfa að punga út 10 þúsund kalli til að komast í plaggið heldur til að almenningur gæti séð hvaða lög er verið að setja hér á þingi. Það kom okkur þess vegna nokkuð á óvart þegar við fengum skilaboð um það frá Staðlaráði að breytingartillaga meiri hlutans, sem liggur hér fyrir í nefndaráliti á þskj. 942, bryti mögulega höfundarétt á staðlinum þrátt fyrir að breytingartillagan hefði verið unnin í samráði við velferðarráðuneytið. Það eru vinnubrögð sem ég kann ekki að meta. Þetta samspil ráðuneytis og þings þarf að ganga upp. Við þurfum að geta treyst því að upplýsingar sem við fáum frá ráðuneyti standist. Það gerðu þær ekki í þessu tilviki. Þess vegna stöndum við frammi fyrir því að vera hér með framhaldsnefndarálit á þskj. 983 þar sem við tökum til baka þessa sjálfsögðu tillögu okkar um að efni staðalsins sé birt í reglugerð. En í þessu framhaldsnefndaráliti stendur að meiri hlutinn leggi áherslu á að aðgengi að staðlinum verði tryggt en það verði ekki gert með því að setja það í lagatexta hér og nú heldur með því að ráðuneytið og Staðlaráð setjist niður og semji sig að lausn þannig að almenningur geti komist í þennan texta. Ég legg ríka áherslu á að þetta gangi upp. Og gangi upp áður en lögin taka gildi. Annað sem við í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar leggjum til varðandi breytingar er að Stjórnarráðið sé í fyrstu gusu þeirra sem innleiða staðalinn. Jafnframt að Stjórnarráðið fari þar inn sem einn vinnustaður, einn 500 manna vinnustaður, sem það er, en ekki þessi 11 hólf sem það vill stundum verða. Með þessu tryggjum við að framkvæmdarvaldið upplifi á eigin skinni fyrst allra alla þá mögulegu vankanta sem eru á þessum lögum. Þá ætti að vera hægðarleikur fyrir ráðherra að fá hugmyndir að úrbótum á lögunum til að leggja fyrir þingið. Það mun ekki standa á viðbrögðum hér vegna þess að við í meiri hlutanum leggjum líka til að Alþingi sé í fyrstu innleiðingarlotu. Þá ekki sá hluti sem erum við kjörnu fulltrúarnir sem lútum öðrum lögmálum á vinnumarkaði en flest annað fólk heldur þeir tugir nefndarritara, þingvarða og annarra starfsmanna sem starfa á vinnustaðnum Alþingi þannig að innleiðingin verði hjá löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu í framvarðarsveit með öllum stærstu fyrirtækjum og stofnunum landsins. Þá reikna ég með að þess verði ekki langt að bíða að við fáum breytingartillögur frá hæstv. ráðherra til að bæta málið. Það hefur verið nefnt, og ég má til með að víkja nokkrum orðum að því, að hlutverk Jafnréttisstofu kunni að vera of lítið eins og frumvarpið er lagt upp. Ég held að það megi skoða það í víðara samhengi, ég held að hlutverk kynjafræðinga þurfi líka að vera skýrt og sterkt hjá þeim sem eru að vinna að innleiðingu staðalsins. Þær vottunarstofur sem munu þurfa að taka fyrirtæki út þurfa að kunna fleira en bara að lesa út úr hráum launatölum því að það þarf dýpri þekkingu til að geta grafið sig niður á rökstuðning fyrir launaákvörðunum og rakið þær upp þannig að kynbundni launamunurinn sjáist. Hann sést ekki af tölunum einum og sér heldur þarf mikla sérþekkingu til. Þetta nefni ég til dæmis með vísan í það sem Orkuveita Reykjavíkur nefndi við okkur sem ég held að hljóti að teljast með þeim aðilum á Íslandi sem lengst eru komnir í innleiðingu á sambærilegu kerfi og hér er lagt til að lögfesta. Meira að segja þar finnst fólki launamunurinn stundum vera svo lúmskur að þau, meðvitaðasta fólkið á landinu, geti sofnað á verðinum, þurfi stöðugt að vera vakandi fyrir því að detta vitlausum megin í launamuninum. Það væri svo sem hægt að tala talsvert lengur um þetta mál. Ég reikna með að við ræðum þetta mál aftur efnislega, örugglega á næsta þingi, ef ekki þarnæsta, og jafnvel verða með þetta mál til umræðu reglulega allt þetta kjörtímabil meðan innleiðingin leiðir í ljós fleiri og fleiri áskoranir og leiðir til að bæta löggjöfina. Mig langar þó að nefna að ég hef gert að tillögu minni í allsherjar- og menntamálanefnd, og það mæltist vel fyrir, að snemma næsta haust, segjum í október komandi, verði ráðuneytið kallað á fund nefndarinnar og geri grein fyrir því hvernig gangi að innleiða lögin, hvernig gangi að eiga samningaviðræður við Staðlaráð sem við í meiri hlutanum förum fram á að fari í gang verði þetta að lögum hér á vorþingi. Ég vil ekki að við stöndum aftur í þeim sporum sem við stóðum í í allan dag, að vera í einhverri rekistefnu um það á milli ráðuneytis og Staðlaráðs hver eigi og hver megi hvað með staðal, rekistefnu sem ég hélt að hefði átt að vera kláruð áður en málið var lagt fyrir á Alþingi. Ég hélt að þetta hefði verið leyst af ráðuneytinu þegar breytingartillögur voru unnar fyrir meiri hlutann, en einhverra hluta vegna, eftir allt þetta ferli, stóðum við í þeim sporum að samráðsleysi ráðuneytisins og óvönduð vinnubrögð drápu málið nánast í dag, þetta flaggskip Viðreisnar dó næstum drottni sínum í dag vegna þess að ráðherrann gerði byrjendamistök. Við í allsherjar- og menntamálanefnd ætlum að hjálpa ráðherranum út úr þeim vanda. Ég lít svo á að þetta mál verði í gjörgæslu nefndarinnar nú í haust 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir góða ræðu. Ég er í grunninn sammála flestu því sem fram kom í ræðu hv. þingmanns. Ég er, ásamt þingmanni, á framhaldsnefndaráliti með breytingartillögu sem snýr að þeim hluta málsins sem hv. þingmaður fór yfir í lok ræðu sinnar, um að falla frá breytingartillögu um að ráðherra geti með reglugerð falið öðru stjórnvaldi eða Staðlaráði Íslands birtingu umrædds staðals, ÍST 85, sem geymir í raun verklag þessa verkefnis. Meiri hlutinn beinir því jafnframt til velferðarráðuneytis í samráði við Staðlaráð Íslands að semja um aðgang að staðlinum, verði frumvarpið að lögum. Þetta segir hér í framhaldsnefndarálitinu og er sjálfsögð breyting, tel ég, á þessu máli. Það er einkum tvennt sem kom fram í ræðu hv. þingmanns sem ég vil spyrja út í, en fyrst vil ég taka undir með hv. þingmanni um að þetta er verkfæri, gríðarlega öflugt verkfæri. Ég gæti auðveldlega staðið hér og mælt með því við alla stjórnendur að nýta þetta verkfæri því að það er öflugt stjórntæki og eins og öll önnur stjórntæki og gæðakerfi einungis til að efla starfsemi stofnana og fyrirtækja. Hv. þingmaður talaði um að málið væri vanbúið og hefði þurft meiri tíma. Af hverju er hv. þingmaður á meirihlutaáliti nefndarinnar? Af hverju fór hann ekki sömu leið og Píratar, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, sem var með sérálit og frávísunartillögu?

Frú forseti. Mál eru mistilbúin til að vera hleypt út þegar þau eru samþykkt hér á þingi. Eins og breytingartillaga okkar í meiri hlutanum lítur út óbreytt - þ.e. nái breytingartillaga okkar í meiri hlutanum út treysti ég því að innleiðing á þessum staðli verði góð. Ég treysti því að þeir hnökrar sem eru á málinu verði lagaðir fljótt og örugglega. Ég held að það sé ekki til skaða að lögfesta þetta mál eins og það er. Ef ég teldi að það væru þvílíkir annmarkar á málinu hefði ég ekki stutt meirihlutaálitið. Mér finnst þetta samt ekki vandaðasta leiðin til að setja lög. Mér finnst þetta engan veginn sæma máli sem einn af stjórnarflokkunum setti í algeran forgang í kosningabaráttu sinni og í stjórnarmyndunarviðræðum. Ég missi ekki svefn yfir því en myndi gera það ef ég væri í Viðreisn, að hafa komið hingað til þings með mál þar sem hafði t.d. gleymst að gera ráð fyrir að staðallinn væri aðgengilegur og þar sem ekki hafði náðst að ræða við alla þá aðila sem komu að samningu staðalsins á sínum tíma og fá þá með í að leggja málið fram. Þetta samráðsleysi kemur mér sannast sagna á óvart. En í nefndinni náðum við að ræða við alla þessa aðila. Allir þeir sem unnið hafa 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni skýrt svar. Það vekur reyndar upp fleiri spurningar og þetta mál er þannig að það mun taka tíma að þroskast, ekki síst þegar fyrirtæki og stofnanir fara að vinna með staðalinn og fara í gegnum það kerfi. Þetta verður ekkert vandamál, eins og kom reyndar fram í ræðu hv. þingmanns, fyrir þau fyrirtæki og stofnanir sem eru þegar með gæðakerfi og vottun á öðrum sviðum. Þá verður öll skjölun mun auðveldari og vísun í skjöl sem fylgja sem geta verið nokkuð umfangsmikil eftir eðli starfseminnar. Það er nokkuð gott að vinna eftir staðlinum en skjölunin getur orðið umfangsmikil og býsna þung í vöfum fyrir minni fyrirtæki sem eru ekki þegar með þessi tæki og tól og þetta ferli eða þá þekkingu innan húss og þurfa jafnvel að ráða þá aukastarfsmann með sérþekkingu á þessu sviði. Ég hef eilitlar áhyggjur af því. Ég bý nú ekki svo vel, af því ég kem inn sem varamaður í nefndina, að hafa farið í gegnum allt þetta ferli og fengið alla gesti og hlustað á hvernig þetta hefur gengið í praxís hjá gestum. En hv. þingmaður kom inn á það, hann sagði að viðbrögð nefndarinnar hefðu verið þau að búa svo um hnútana að láta tímann vinna með málinu. Er þá hv. þingmaður að vísa í þær breytingartillögur sem snúa að tímaramma málsins, fyrir þá sem vinna með staðalinn?

Frú forseti. Þegar ég sagði að við værum búin að búa svo um hnútana að tíminn ynni með málinu meinti ég að við værum búin að setja inn í það mótor sem myndi draga það í rétta átt frekar fljótlega. Sá mótor er að ráðuneytin öll sem ein heild og Alþingi verða í fyrstu innleiðingarlotunni og finna þá á eigin skinni hvar þarf að laga þetta ferli. Þar með verður komið með úrbótatillögur inn á þing fljótt og örugglega. Við munum þá geta lagað lögin eftir því sem þörf krefur. Það er hægt að nálgast mál úr hvorri áttinni sem er. Við höfum hér á Íslandi gjarnan innleitt alþjóðasamninga þannig að við byrjum á að eyða 10–15 árum í að uppfylla allar kröfur þeirra og svo fullgildum við þá að því tímabili loknu. En síðasta haust valdi þingið að fara öfuga leið við innleiðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, þar sem hann var fullgiltur án þess að allar kröfur væru uppfylltar í stjórnsýslunni. Það var gert t.d. til þess að setja raunverulegan þrýsting á stjórnsýsluna þannig að það taki ekki þessi 10–15 ár að byggja upp alla kubbana sem þarf til að síðan fullgilda á endanum, heldur mun það starf taka miklu styttri tíma. Ég held að sú nálgun, að hleypa málinu á brokk og laga það síðan þegar við rekumst á vandamál, 

Frú forseti. Nú er ég einn þeirra sem hafa alltaf haft illan bifur á þessu máli. Ég óttast að það að lögfesta jafnlaunavottun með þessum hætti sé eingöngu til þess gert að skerða og skaða samningsstöðu verkafólks á vinnumarkaði, að þetta geri þeim erfitt fyrir vegna þess að þegar þau koma fram með þær ábendingar að það sé kannski einhver munur á launum milli kynja mun fyrirtækið geta sagt: Nei, sjáið, við uppfylltum þessa vottun, við uppfylltum ákvæði einhvers og einhvers. Það er alveg mögulegt að þessi staðall, sem gengur í rauninni ekki út á að votta að fyrirtæki séu með jöfn laun heldur að tryggja með einhverjum hætti að störf séu flokkuð niður þannig að hægt sé að bera þau saman, skili réttum árangri en ég held að það sé ekki alveg öruggt. Það er líka mikill munur á valkvæðum staðli þar sem fólk er hvatt til að fara eftir honum og skyldu sem sumir gætu haft hvata til að sniðganga með því að uppfylla formlega en í rauninni vera að bulla. Það var samt þannig að ég ákvað að treysta á að nefndin myndi skila sínu og gera vel í þessu máli, að tryggt yrði ákveðið gagnsæi og að þeir annmarkar sem eru á málinu yrðu teknir fyrir. En viti menn, eftir daginn í dag er gagnsæið farið. Við fáum ekki að sjá staðalinn. Við fáum í rauninni ekki að gera neitt. Við erum komin í þá stöðu að vera að ræða þetta þegar klukkuna vantar tíu mínútur í eitt að nóttu og fyrir tómum þingsal. Það er ekki einn einasti maður hér inni.  Í ljósi þess að gagnsæið er farið finnst mér að málið í heild sinni mætti bíða. Ég segi það vegna þess að þetta gagnsæi var eina tryggingin fyrir því að almenningur fengi að vita hvað stæði í þessum lögum. Það virðist vera staðan að allir nema Píratar sætti sig við að gera hlutina illa og það sé nóg að vera upplýstur um að málið sé gallað, þá sé í lagi að samþykkja það, í von um að það verði lagað í framtíðinni. Það er rugl. Lög eru ekki vín, þau verða ekki betri með aldrinum. Það er ekki þannig að hægt sé að geyma lög og vona það besta. Ekki síst þar sem við erum að tala um staðal sem getur þróast og þroskast þannig að enginn veit af því þar sem við sjáum hann ekki, vitum ekki hvað er að gerast. Eins og kom fram í máli hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur áðan leiddi samt ákveðið samtal í dag til þess að gagnsæið var tekið burt. Það samtal snerist um höfundarétt. Það samtal snerist um að Staðlaráð ætti höfundaréttinn að þessum staðli og ekki væri búið að semja við þá, ekki búið að fylgja því sem væri eðlilegt að fara eftir, að semja við Staðlaráð um birtingu á staðlinum áður en við kæmumst í þá stöðu að vera að rífast um það á deginum fyrir þinglok. En viti menn, það kom samt ákveðin lausn upp úr pottinum. Sú lausn er svolítið áhugaverð. Þegar ég ræddi þetta á göngunum við ýmsa þingmenn kom í ljós að það eru níu önnur lög í gildi þar sem þess er krafist að farið sé eftir ákveðnum staðli. Það þýðir að á níu öðrum stöðum í lögum í dag vitum við í raun ekki hvað er í þeim. Það er frekar áhugavert og jafnvel ógnvekjandi. Sumt af þessu er ekki mjög alvarlegt. Þetta er t.d. staðall um endurskoðun og þess háttar. En við ættum að sjálfsögðu að geta séð hvaða staðlar eru í gildi. Varðandi höfundarétt finnst mér höfundaréttur á stöðlum undarlegt fyrirbæri og það gengur heldur ekki að fara í eignaupptöku á þessu. Kannski er nægt tilefni til að ræða stöðu höfundaréttar í stóru samhengi síðar en ekki þegar klukkan er að verða eitt um nótt. En það er þannig að það eru ákveðnir staðlar sem eru mikið notaðir í heiminum, miklu meira en þessi staðall um jafnlaunavottun. Þá er ég að hugsa um staðla frá IIETF og V3c t.d. Þeir staðlar hafa alltaf verið opnir. Þeir hafa undirbyggt stór kerfi, svo stór að við notum þau öll á hverjum einasta degi. Það er til að mynda staðallinn um html sem gerir vefsíður mögulegar, t.d. staðallinn um IP sem gerir netið mögulegt. Þessir staðlar eru opnir, en þetta voru ekki fyrstu staðlarnir sem gerðu þessa hluti. Það voru aðrir staðlar sem gerðu þá hluti áður, en þeir lifðu ekki af. Þeir entust ekki, stóðust ekki tímans tönn, vegna þess að það komst enginn í þá, gat enginn lesið þá. Og sem betur fer datt engum í hug að reyna að setja þá í lög. Mér finnst alveg furðulegt að besta tillagan sem kemur frá Viðreisn og þessari ríkisstjórn um hvernig eigi að hvetja fólk til að fara eftir staðli skuli ekki vera að opna staðalinn þannig að hann sé aðgengilegur öllum heldur að skikka alla til að fara eftir staðli sem enginn getur lesið nema borga Staðlaráði 10 þús. kr. Hvernig væri það ef allir staðlar á Íslandi væru opnir? Ef við myndum breyta lögum um Staðlaráð þannig að staðlar væru birtir opinberlega, þeir mættu enn þá hafa höfundaréttinn en á sama hátt og við gerum kröfur um að ýmis önnur gögn séu birt opinberlega? Það er t.d. ekki heimilt að ná í ræður af vefsíðu Alþingis og breyta þeim og birta, þá er hægt að segja: Staðlarnir halda enn þá höfundarétti sínum en það er krafa af hálfu ríkisins að þessir staðlar séu birtir, annars teljast þeir ekki góðir staðlar samkvæmt lögum. Þarna er komin lausn sem gæti opnað á, ekki bara að jafnlaunavottun verði eitthvað sem er valkvætt að fara eftir og jafnvel þannig að fólk sé hvatt til þess að fara eftir staðlinum á skynsaman hátt, heldur væri hægt að gera það við aðra staðla. Hvernig væri heimurinn ef við t.d. vissum hvað nákvæmlega stæði í staðli um endurskoðendur? Ég hef aldrei séð þann staðal. Ég væri forvitinn að vita hvað stendur í honum. Það er fullt af öðrum stöðlum sem við ættum algerlega að geta skoðað. Reynslan af internetinu, af þeim stöðlum sem koma frá IETF og V3c hefur sýnt að staðlar sem eru opnir eru góðir staðlar, ekki aðeins vegna þess að þeir eru yfirleitt betur skrifaðir heldur líka vegna þess að besti staðallinn er sá sem þú ert með við höndina, sem þú sérð, sem þú skilur, sem þú veist hvernig þú átt að beita. Ég get ekki séð að þetta mál sé nægilega vel unnið til þess að við getum verið sátt við það. Það hefur verið bent á marga vankanta í því. Við ættum að hafna þessu að sinni, einkum vegna þess að gagnsæið er farið. Við ættum gefa hæstv. jafnréttisráðherra tækifæri í sumar til að semja við Staðlaráð um birtingu á þessu. Hver veit nema ríkisstjórnin gæti farið í þá góðu vinnu að semja við Staðlaráð um birtingu allra staðla. Að gefa þeim þann tíma væri heilræði, það væri gott ráð, það væri sniðugt, vegna þess að þá verður niðurstaðan sú að við getum alla vega verið sátt, verið sannfærð um að við séum ekki að lögfesta enn einn staðalinn sem enginn mun fá að sjá nema að borga Staðlaráði 10 þús. kr. Það er kannski ekki mikill peningur fyrir fólk sem rekur 25 manna fyrirtæki en fyrir fólkið sem vinnur hjá þessum fyrirtækjum eða fólk úti í bæ sem hefur áhuga á að stofna einhvern tíma 25 manna fyrirtæki er það heldur meira mál og kannski ekki eitthvað sem er í forgangi hjá þeim að kaupa. Nú fékk ég það reyndar sem tillögu frá einum hæstv. ráðherra, án þess að ég nefni viðkomandi á nafn, að ég myndi koma hér í pontu og hreinlega lesa upp staðalinn, því að þá væri hann kominn í þingtíðindin og þar af leiðandi væri hann opinn með einhverjum ráðum. 

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að fjalla um breytingartillögur nefndarinnar sem hér eru til umræðu við 2. umr. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Jafnrétti á vinnumarkaði er auðvitað stórt mál sem mikilvægt er að taka á af alvöru þegar við ætlum að stíga skref í því að reyna að leiðrétta launamun kynjanna. Nefndin vann breytingartillögur á málinu eftir að við fengum umsagnir um það og tókum til umfjöllunar í nefndinni. Mig langar í örstuttu máli að fara aðeins yfir af hverju nefndin ákvað að gera þessar breytingartillögur og hvernig hún telur að þær muni bæta málið varðandi jafnlaunavottun. Fyrst má að nefna, sem mér finnst mikilvægt, stöðu minni fyrirtækja og stofnana sem margir höfðu áhyggjur af, þ.e. að það yrði íþyngjandi fyrir minnstu fyrirtækin vegna þess að þau hafi ekki starfsafla í það verkefni og kostnaðurinn geti verið hár. Því er nauðsynlegt að við lítum til þess hvernig við getum innleitt jafnlaunakerfi og auðveldað þeim í leiðinni að innleiða jafnlaunavottun. Það varð niðurstaða okkar í nefndinni að ráðlegt væri að greina frá fyrirtækin sem væru með 25–150 starfsmenn þar sem innleiða átti jafnlaunavottun í einum rykk í lokin. Lagt var til að þeim yrði skipt í tvo hópa þannig að við tækjum fyrst 90–150 manna fyrirtæki og ári seinna 25–89 manna fyrirtæki. Með því gæfum við hinum minni fyrirtækjum enn meira svigrúm til þess að geta innleitt jafnlaunavottun, þá sérstaklega með það að leiðarljósi að þá væri komin góð reynsla á jafnlaunakerfið, hvernig það væri innleitt, og gæti reynsla hinna stærri fyrirtækja og stofnana þá nýst öðrum minni fyrirtækjum og stofnunum sem á eftir koma. Sérfræðiþekking og lausnir fyrir smærri fyrirtæki og stofnanir geta verið komin fram ef þetta er gert í hægum og góðum skrefum. Þá gefum við atvinnulífinu aukið svigrúm til að mæta kröfunum sem gerðar eru í frumvarpinu. Því hefur frestunum til að innleiða þetta verið fjölgað um einn fasa í lokin. Þegar við ræðum um þetta mál tengist það breytingu sem við lögðum upp með í nefndinni, og mælum hér fyrir, um að ríkið gangi fram með góðu fordæmi. Það er kannski eðlilegt að þegar við gerum kröfur á fyrirtæki í landinu, að við hér stöndumst þær fyrst. Ég held að það muni vera málinu til góðs að ríkið sanni að það geti farið í gegnum svona lagað og sjái þá kannski eitthvað sem gott væri að breyta áður en sama krafa er gerð á minni fyrirtæki í landinu svo þetta verði ekki of íþyngjandi fyrir þau. Breytingartillagan lýtur að því að fyrst komi Stjórnarráðið ásamt stærstu fyrirtækjunum og síðan allar aðrar ríkisstofnanir. Ég tel að það sé góð breyting því að þá þurfa þau öll að klára áður en fyrirtæki sem eru minni en 150 taka við að innleiða jafnlaunavottunina. Þá er það þriðja breytingin sem mig langar aðeins að fjalla um. Það eru mælanleg markmið sem nefndinni fannst vanta í frumvarpið. Það er mikilvægt að við fylgjumst með áhrifum frumvarpsins. Launarannsókn Hagstofunnar segir að árið 2015 hafi meðallaun kvenna á almennum vinnumarkaði verið 91% af meðallaunum karla. Þar má auðvitað gera betur því betur má ef duga skal. Ef við skoðum þá tíu ár aftur í tímann voru laun kvennanna aðeins 76% af launum karla. Það hefur því mjakast í rétta átt. En launamunurinn er þó meiri ef litið er til óleiðrétts launamunar þar sem inn koma yfirvinnutímar þar sem karlar fá enn mun fleiri yfirvinnutíma greidda, sem gefur okkur frekari vísbendingu um ójafna fjölskylduábyrgð kynjanna. Þar þarf breytingar þar sem jafnlaunavottunin nær ekki að laga það. En það eru önnur atriði sem mikilvægt er að líta til í framhaldinu. Þess vegna teljum við mikilvægt að sett verði inn ákvæði um að lagt verði mat á áhrif lagasetningarinnar því að lög sem þessi hljóta að hafa það að markmiði í sjálfu sér að verða óþörf. En fyrst og fremst eiga þau að skila árangri. Við leggjum því til að ráðherra láti meta árangur vottunar og staðfestingar á jafnlaunakerfi á tveggja ára fresti. Það er gríðarlega mikilvægt að sérfræðingar vinni að því, að mælingarnar verði í formi launakannana, rannsókna og tölfræði og að það verði gert aðgengilegt svo við getum áttað okkur á markmiðum og hvernig frumvarpinu vindur fram. Þá væri gaman, sérstaklega fyrir allsherjar- og menntamálanefnd, að heyra í haust hver væri afburðaárangur af vottuninni, hver væri ásættanlegur árangur og hvaða árangur væri óásættanlegur. Við leggjum áherslu á að fylgst verði með áhrifunum eftir að við setjum lög sem þessi. Þá er það breytingin um birtingu staðalsins sem við töldum mikilvægt að mæta þar sem athugasemdir eins og hér hafa verið reifaðar komu fram. Framhaldsnefndarálitið fer auðvitað yfir niðurstöðu okkar í því efni. Ég ítreka að við leggjum mikla áherslu á að aðgengi að staðlinum verði tryggt. Vegna þeirrar skyldu sem frumvarpið felur í sér gagnvart fyrirtækjum og stofnunum og að einstaklingar geti kynnt sér þennan staðal, hvort sem er í heild eða einstök efnisatriði. Við beinum því til ráðuneytisins að semja um aðgang að staðlinum og munum fylgjast með því á komandi þingvetri hvernig þessu máli vindur fram eftir að það verður samþykkt á morgun. Ég ætla þá ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég held að okkur sé öllum hjartfólgið að ná fram jafnrétti á vinnumarkaði en við höfum kannski mismunandi hugmyndir um bestu leiðirnar til þess. Það er eðlilegt því að ef við værum með besta svarið við því væri launamunur kynjanna ekki fyrir hendi. En hér er verið að reyna að eyða kynbundnum launamun innan fyrirtækjanna og með þessum breytingum tel ég að vottunin geti skilað árangri og hlakka til að fylgjast með því og skrifa því undir meirihlutaálit allsherjar- og menntamálanefndar. Ég hlakka svo til að vinna með nefndinni minni og jafnréttisráðherra að frekari árangri í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Aðeins til að lýsa vandamálinu sem við stöndum frammi fyrir þá hafa verið gerðar ýmsar rannsóknir á launamun kynjanna. Ein slík rannsókn fór t.d. fram meðal vísindamanna sem voru að ráða nemendur inn í háskóla. Þá fá starfsmenn háskólans - sem eru þjálfaðir í því að vera eins hlutlausir og þeir geta gagnvart gögnum, það er þeirra sérhæfing, vísindaleg vinnubrögð - starfsumsóknir og vita í rauninni ekki að þeir eru í tilraun. Þetta er blind rannsókn. Þeir fá umsókn sem er merkt með karlmannsnafni og kvenmannsnafni sitt á hvað. Það sem kemur í ljós úr þeirri rannsókn er að þrátt fyrir að þetta sé mjög vel menntað starfsfólk í því að vera hlutlaust, ekki hlutdrægt, þá er samt óútskýrður munur því að þau velja karlmenn umfram konur úr hópi umsækjenda og bjóða þeim hærri laun. Þetta er einföld, óafvitandi hlutdrægni sem við glímum við. Þetta er ákveðið menningarvandamál sem við glímum við. Við þurfum að vita hvað við erum að glíma við. Það kom fram hjá umsagnaraðilum sem komu fyrir nefndina að þetta verður líka vandamál í fyrirtækjunum hjá fólki sem á að meta störfin. Það er óafvitandi verið að flokka störf sem misverðmæt út af innra gildismati okkar sem við höfum ósjálfrátt tamið okkur. Það þarf virkilega þjálfun, sem er önnur ábending umsagnaraðila, í því að ná að komast yfir þá innri hlutdrægni. Það sem má gott segja er að staðallinn hjálpar tvímælalaust til við það. En það má ekki draga úr því hversu erfitt í rauninni og faglegt það starf er að ná að yfirstíga þessa ómeðvituðu hlutdrægni. Eitt tæknilegt atriði sem ég hef athugasemd um varðandi þetta frumvarp er kostnaðurinn, sérstaklega eftir breytingartillögurnar. Nú eiga stofnanir, sem sagt stjórnsýslan eða Stjórnarráðið og Alþingi, að fara í jafnlaunavottun. Umsagnaraðilar nefna að þetta sé allt að 8–9 mannmánaða vinna fyrir meðalstóra stofnun. Það er því umtalsverður kostnaður þarna á bak við sem er ekki lagður fram í frumvarpinu og þess vegna veit Alþingi ekki hversu mikinn kostnað það er að leggja út í. Það veit ekki hversu mikil áhrifin munu vera á fjármálaáætlun. Það eitt tæknilega séð finnst mér vera þess vert að fá þá greiningu áður en við erum tilbúin til að kvitta undir þann kostnað, enda er það á ábyrgð okkar að fara vel með almannafé. Þetta ferli sem hefur verið farið í, að vera með prufuaðila og fara fyrst í stofnanir og Alþingi og prófa þetta á okkur sjálfum, tel ég vera mjög gott ferli. Ég er alveg tilbúinn til að kvitta undir það sem rétta aðferðafræði í að komast að því markmiði sem frumvarpið setur fram, sem er mjög göfugt markmið að ná. Það eru hins vegar nokkrir aðrir vankantar sem ég sé við það. Eins og ég lýsti áðan í andsvari við framsögumann sögðu umsagnaraðilar sem höfðu prófað þetta jafnlaunavottunarkerfi að öll vinnan væri fólgin í að flokka störf. Vissulega er hugmyndafræðin á bak við það að það verði síðan greidd sömu laun fyrir sömu störf og að því leyti til kannski kallað jafnlaunavottun. En spurningin sem nefndarmenn fengu, og mér fannst mjög upplýsandi, var: Viljið þið frumvarp um starfaflokkun eða um jafnlaunavottun? Lýsingin var sú að þetta frumvarp snerist um að flokka störf, ekki votta að borguð væru jöfn laun. Það segir í nefndarálitinu sjálfu að þetta sé tæki til að komast í þá átt, ekki fullnaðarskref, eins og ég sagði áðan. Þá lít ég á það þannig að þegar fyrirtæki eða stofnun er komin með þetta merki, jafnlaunavottun, sé hún í raun og veru ekki með jöfn laun. Það er einungis kominn útskýrður launamunur, því að aðstæðurnar eru mun flóknari en er viðurkennt að þessi aðferð geti náð yfir Mér finnst að það sé verið að plata mig á ákveðinn hátt. Ég set dæmið upp á þennan hátt: Núna er t.d. velferðarráðuneytið að taka gögn, upplýsingar um laun, í fyrirtækjum og stofnunum og gerir tölfræðilega greiningu á þeim gögnum og reynir að útskýra út frá ákveðnum breytum þann launamun sem kemur fram í gögnunum. Eftir að búið er að taka inn allar breyturnar sem hægt er að tína til stendur eftir óútskýrður launamunur. Kannski er hægt að útskýra hann en við vitum ekki hvaða breytur það eru og höfum ekki fundið þær sem útskýra þann launamun sem kemur fram í greiningunni. Eftir að allar þessar stofnanir og fyrirtæki eru búin að ganga í gegnum jafnlaunavottun og við fáum enn þá sömu niðurstöður í gegnum tölfræðigreininguna, í gegnum kannanirnar, og við fáum enn óútskýrðan launamun þá er mjög erfitt að segja: En allar stofnanir og öll fyrirtæki eru búin að útskýra hann; þau eru komin með jafnlaunavottun og þar af leiðandi búin að útskýra launamuninn þó að heildartölfræðin, sem er tekin frá mörgum stofnunum og mörgum fyrirtækjum, sýni fram á óútskýrðan launamun. Úr því fáum við að það er alla vega ekki launamunur innan fyrirtækjanna, ef allt gengur vel. En það er áfram launamunur á milli sambærilegra starfa á milli fyrirtækja. Á þann hátt finnst mér erfitt að kalla þetta jafnlaunavottun upp á heild að gera og tek undir umsagnir þeirra aðila sem komu til nefndarinnar og kölluðu þetta starfaflokkun. Ég er alveg tilbúin til að kvitta upp á þetta frumvarp sem starfaflokkun. En mér finnst pínulítið verið að plata mig með að segja að það sé jafnlaunavottun hér í gangi og einhver fyrirtæki og stofnanir komin með jafnlaunamerki en eru það í sjálfu sér ekki. Við vitum það ekki, það er bara búið að útskýra launamun. Þá erum við laus við hugtakið „óútskýrður launamunur“, sem er ekki markmiðið með þessu. Umsagnaraðilar töluðu einnig um aðrar leiðir sem þau fóru. Þau höfnuðu því að fara í gegnum þetta ferli því að það var svo gríðarlega umfangsmikið og kostnaðarsamt, eins og var nefnt eru það 8–10 mannmánuðir að vinna sig í gegnum allar starfalýsingarnar og samanburðinn og hvaðeina. Þau notuðu í rauninni þessar tölfræðilegu aðferðir sem var boðið upp á og skila: Er óútskýrður launamunur eða ekki í fyrirtækinu? Í rauninni sömu greiningar og eru gerðar á heildarlaunatölunum. Og þegar menn hafa þær upplýsingar og prófa að breyta launaákvörðunum sínum, það var þarna forrit sem er í þróun, geta þeir breytt forsendum í launatöflunni hjá sér og séð hvort útkoman sé óútskýrður launamunur eða ekki, alla vega að því leyti. Það finnst mér miklu eðlilegri leið að fara en starfaflokkun til þess að ná markmiðinu með jafnlaunavottun. Ástæðan fyrir því að þessi fyrirtæki völdu tölfræðileiðina var að hún var miklu umfangsminni, einfaldari og ódýrari í framkvæmd og notkun. Það tók ekki nema 1–2 mannmánuði að setja það kerfi upp og þá er það bara í gangi. Þá þarf aðeins að setja inn tölur ef verið er að taka nýjar ákvarðanir og það er komin útkoman strax. Ég myndi því vilja bera þetta saman, 8–9 mánuðir á móti 1–2. Mér finnst valmöguleikinn augljós. Þá spyr ég hvort við ættum að vera að fara út í þetta gríðarlega þunga ferli þegar það er til mun léttari aðferð til að ná sama markmiði. Ef hins vegar fyrirtæki og stofnanir vilja útskýra sérstaklega af hverju það er óútskýrður launamunur geta þau tekið upp staðalinn, farið í gegnum starfaflokkunina, farið eftir þeim aðferðum sem eru settar fram þar og þá fá þau útskýringu á því hvað liggur að baki hinum óútskýrða launamun sem kemur fram í tölfræðinni hjá þeim. Varðandi staðalinn sjálfan. Þetta eru einhverjar 40 blaðsíður. Umsagnaraðilar sögðu að það þyrfti þó nokkuð mikla sérfræðikunnáttu til að lesa hann og skilja. Ég hef aðeins blaðað í gegnum hann og skoðað uppsetninguna á töflunum og samanburðinum og hvernig stigin eru reiknuð og svoleiðis. Þetta er ekkert lítið, það er þó nokkuð mikið mál að setja sig inn í þetta til þess að ná dýptinni. Það er einmitt annað sem umsagnaraðilar sögðu, þetta var uppgötvunarferli hjá þeim. Þótt þau væru orðin mjög sjóuð í því að hugsa í jafnlaunavottun voru þau stöðugt að uppgötva eitthvað nýtt mánuðum seinna. Eins og ég lýsti áðan er þetta gríðarlega erfitt hugarfarsástand og í rauninni menningarlegt fyrirbrigði að yfirstíga, eins og bæði rannsóknir og dæmin sýna. Ég tel að við þurfum léttari tæki til þess að aðstoða okkur í að upplýsa um óútskýrðan launamun en svona gríðarlega stórt og flókið tæki sem er mjög líklegt að gangi ekki svo auðveldlega alls staðar. Það eru tvímælalaust aðilar þarna úti sem eru með mjög góðan mannauðsstjóra og mjög góða aðstöðu til þess að leggja í þetta ferli og fá örugglega mjög mikið út úr því en ég held að fyrir langflesta verði þetta mjög grýttur vegur. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson lýsti áðan hvernig honum fannst frumvarpið vera hálfgerð byrjendamistök. Það er ein ástæðan fyrir því að við Píratar teljum okkur ekki geta kvittað undir það. Við sættum okkur einfaldlega ekki við slík vinnubrögð. Við gerum ákveðnar gæðakröfur til þess starfs sem við vinnum á þingi. Við gerum okkur vissulega grein fyrir því að hægt er að gera mistök og við viðurkennum þau fúslega ef svo ber undir. Ég held að afleiðingarnar af því að taka upp þessa starfaflokkun og skylduga starfaflokkun séu ófyrirséðar. Á heildina litið tel ég að þær gætu orðið góðar, ferlið, uppástungurnar, breytingartillögurnar sem komu fram gætu hjálpað því að gerast. En það sem ég skil ekki er af hverju asinn er svona mikill. Aðilar vinnumarkaðarins sögðu að í kringum kjarasamninga nú á þessu ári ætti að reyna að koma staðlinum inn svo að fyrirtæki myndu fara í þá vinnu að verða sér úti um jafnlaunavottun. Þeir töldu það ekki mögulegt nema staðallinn væri kominn í lög. Ég er ekki svo viss um að það sé rétt en það gæti verið hárrétt hjá þeim. Viljinn hjá Samtökum atvinnulífsins var að leggja út í þá vegferð, alla vega samkvæmt umsögn þeirra hjá nefndinni. Viljinn hjá aðilum starfsmanna og vinnumarkaðarins var líka að fara út í þá vegferð. Ef báðir aðilar eru viljugir til að fara út í slíka vegferð skil ég ekki af hverju þarf sérstök lög til þess. Í rauninni væri mjög auðvelt að setja mjög einföld lög um það, eins og lög um Staðlaráð eru sett upp, að hafa mjög einföld lög um starfaflokkun eða jafnlaunaflokkun og setja síðan í reglugerð að nota skuli þennan staðal eins og gert er ráð fyrir að staðlar eigi að vera notaðir. Ég tel ekki margt í þessu frumvarpi vera nauðsynlegt á fyrstu skrefum. Það væri mjög auðvelt og nothæft að gera það á aðeins einfaldari hátt fyrst. Ef við byrjum á stofnunum, Stjórnarráðinu og Alþingi og tökum þetta í þannig skrefum getum við látið lögin vaxa náttúrulega eftir þeirri reynslu sem við öðlumst smám saman við innleiðingu á staðlinum. Kannski komumst við að því að þetta er gríðarlega þungt og erfitt í innleiðingu og viljum fara aðra leið. Þetta er mjög algengt t.d. í hugbúnaðargerð, við hendum okkur ekki í djúpu laugina í fyrsta skrefi heldur tökum lítil skref og athugum hvert þau skila okkur. Miðað við umsagnir þeirra aðila sem komu fyrir nefndina segja þeir að þetta sé gríðarlega erfitt í innleiðingu, það þurfi gríðarlega þekkingu, tíma og kostnað í að fara í þetta. Þegar ég fæ þannig upplýsingar verð ég að draga djúpt andann og hugsa: Er ekki önnur leið möguleg? Umsagnaraðilar sögðu: Það eru aðrar leiðir mögulegar, lögðu upp þau tölfræðitæki sem eru fyrir hendi. Þá verð ég að spyrja: Er það ekki eðlilegra fyrsta skref?

Frú forseti. Mig langar að þakka fyrir góða umræðu um þetta mál. Jafnlaunavottun sem hér er verið að leggja drög að lögbindingu á, ef málið nær fram að ganga á vorþingi, hefur verið lengi í undirbúningi, á rætur sínar að rekja til ársins 2008 þegar Alþingi hafði forgöngu um að fela þáverandi félags- og tryggingamálaráðherra þróun slíks úrræðis sem var síðan mótað í samstarfi stjórnvalda, aðila vinnumarkaðar, Staðlaráðs og fleiri. Það hefur verið lengi, sem fyrr segir, í mótun og við erum að stíga með lögbindingu staðalsins afar mikilvægt skref. En eins og komið hefur fram í umræðunni er afar mikilvægt að við séum líka vakandi fyrir þeirri staðreynd að þetta er tæki sem við viljum nýta til að útrýma í eitt skipti fyrir öll kynbundnum launamun, en munum að sjálfsögðu þurfa að vera mjög árvökul fyrir virkni þess, úrbótum á því og þróun þess fram á veginn. Þess vegna vil ég þakka sérstaklega hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir einstaklega vandaða umfjöllun um málið, fyrir þær tillögur sem hér hafa verið lagðar fram af meiri hluta nefndarinnar til breytinga á frumvarpinu, sem ég tel allar vera til bóta, og til að styrkja markmið þess enn frekar um að þetta verði raunverulegt tæki sem við höfum í höndunum til þess að útrýma kynbundnum launamun. Á það hefur verið bent í umræðunni og í áliti meiri hluta nefndarinnar að æskilegt væri að staðallinn sjálfur væri birtur. Sömu afstöðu hefur raunar einnig gætt í áliti minni hluta. Ég tek heils hugar undir að þetta væri mjög æskilegt markmið. Við munum takast á hendur áskorun nefndarinnar að setjast niður með Staðlaráði og leita leiða til að tryggja að svo sé. Það er þó auðvitað rétt að taka fram að það er mjög skýrt í lögum um Staðlaráð hvernig staðið skuli að lögbindingu staðla, sé ætlunin að gera þá skyldubundna. Eftir því öllu er farið í þeirri aðferðafræði sem hér er lagt upp með. En ég tek heils hugar undir álit bæði meiri hluta og minni hluta að æskilegt væri að ákvæði staðalsins væru opinber til þess að auka gagnsæi, auka aðgengi almennings að upplýsingum um það sem hér er verið að innleiða. Og við munum að sjálfsögðu leitast við að tryggja að svo verði. En enn og aftur vil ég bara segja að þetta er mikilvægt skref sem við erum að stíga. Ég hef fulla trú á að hér sé á ferðinni raunverulegt tæki sem geti skilað okkur fram veginn í að útrýma hér kynbundnum launamun. Og þótt það sé ekki allra meina bót í þeim efnum muni það skila okkur verulegum og umtalsverðum árangri. Ég er sannfærður um að við munum öll geta tekið saman höndum um að tryggja virkni þess. Ég þakka enn og aftur góða og gagnlega umræðu um málið.

Borist hefur bréf frá 4. þm. Suðvest., Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, og 9. þm. Suðvest., Eygló Harðardóttur, um að þær geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi fyrir þær 2. varamaður á lista Viðreisnar í Suðvesturkjördæmi, Bjarni Halldór Janusson, og 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Suðvesturkjördæmi, Willum Þór Þórsson. Bjarni Halldór Janusson og Willum Þór Þórsson hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru þeir boðnir velkomnir til starfa að nýju.

Hlé verður á þessum þingfundi kl. 13–14 vegna nefndafunda.

Með bréfi dagsettu 24. maí hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: eftirfylgniskýrslu um sorpbrennslur með undanþágu frá tilskipun ESB, eftirfylgniskýrslu um rekstrarstöðu og reiknilíkan framhaldsskólanna, skýrslu um Samgöngustofu – innheimtu kostnaðar, eftirfylgniskýrslu um úthlutanir forsætisráðuneytis af safnliðum fjárlaga 2012–2014 og skýrslu um Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins.

Virðulegi forseti. Góðan daginn. Mig langar í stuttri ræðu að tala um jákvæða stöðu í Reykjanesbæ, hvað lífið þar hefur tekið miklum stakkaskiptum og staða sveitarfélagsins lagast mikið, þrátt fyrir að það sé enn skuldugasta sveitarfélag landsins. Þar er gríðarleg uppbygging sem tengist auðvitað að stórum hluta Keflavíkurflugvelli þar sem skapast hundruð og jafnvel þúsundir starfa ár eftir ár með fjölgun flugfarþega. Það er mikið að gerast. Það var áætlað að íbúafjöldi í Reykjanesbæ myndi vaxa um u.þ.b. 2,5% á ári en reyndin hefur verið sú síðustu árin að fjölgun er um það bil 7,5% og nálgast nú fjöldinn um 17 þús. manns. Það fjölgar um 1.100–1.300 manns á ári. Þetta hefur auðvitað ýmsa vaxtarverki í för með sér. Það þarf að byggja upp þjónustu og fyrir liggur að á næstu misserum, tveimur árum eða svo, þarf að fjölga mjög skólaplássum í sveitarfélaginu, sérstaklega á Ásbrú þar sem Háaleitisskóli er núna með u.þ.b. 14 kennslustofur og þar þarf að bæta við a.m.k. sjö á næstu tveimur árum auk þess sem bæta þarf við fjölda leikskólaplássa í sveitarfélaginu. En auðvitað vita menn ekki nákvæmlega hvað börnin verða mörg eða á hvaða aldri þannig að þeir renna dálítið blint í sjóinn. Þetta skulduga sveitarfélag hefur ekki enn getað tryggt sér lán, lánafyrirgreiðslu, þar sem það er undir eftirlitsnefnd með fjárlögum sveitarfélaganna og þarf að leggja þar fram óskir um lán til framkvæmda. Það er því mjög mikilvægt að sveitarfélagið fái hlut af þeim 10 milljörðum sem eignir seldust fyrir á Ásbrú 

Virðulegi forseti. Í Fréttablaðinu í dag er tilvitnun í hv. þm. Birgi Ármannsson þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Það er annaðhvort meiri hluti fyrir málum eða ekki. Ef það er meiri hluti, þá breytir í sjálfu sér ekki hvort það er eins manns meiri hluti eða ekki. … En þar sem er ágreiningur verður bara afl atkvæða að skera úr.“ Eins og ég þreytist seint á að benda á er núverandi ríkisstjórn með minni hluta atkvæða úr kosningum. Það er mér því ómögulegt að skilja hvernig hægt er að tala um meiri hluta á þingi eins og hann geti skorið úr einhverju með afli atkvæða sinna þegar sá hinn sami meiri hluti er ekki með það afl atkvæða frá kjósendum á bak við sig. Af hverju var það ekki meiri hluti kjósenda sem skar úr um hvaða flokkar gætu myndað meirihlutastjórn? Af hverju getur þingmaðurinn sem er einungis bundinn sannfæringu sinni sagt að meiri hlutinn virki inni á þingi en ekki í almennum kosningum? Þetta einkennir dálítið upplifun mína af störfum þingsins. Fólk hristir höfuðið út af ýmsum málum en samþykkir þau bara samt. Hvers konar sannfæring er það? Ef ríkisstjórnin leggur fram lélegt mál á þingi verður bara að henda því til baka. Þingið er ekki stimpilstofnun fyrir ríkisstjórnina. Þingmenn eru hérna á eigin forsendum, í eigin sannfæringu og í umboði þjóðarinnar. Mér leikur því forvitni á að vita hvað umboð þjóðarinnar þýðir fyrir ykkur, þingmenn ríkisstjórnarinnar. Hversu lítill þarf minni hluti atkvæða að vera í kosningum til að lýðræðiskenndin láti í ykkur heyra? Eitt atkvæði? Þúsund atkvæði? 1.862 atkvæði? Meira? Haggast samviska ykkar ekki neitt? Friðar gallað kosningakerfi samvisku ykkar? Svona eru leikreglurnar bara, við unnum leikinn þótt við höfum skorað færri stig. Afsakið að ég gagnrýni, en er ekki vitlaust gefið? Er leikurinn ekki á heimavelli með heimadómara? Skilaði leikurinn ekki Sjálfstæðisflokknum þremur fleiri þingmönnum en atkvæði gáfu tilefni til? Þremur þingmönnum sem hefðu átt að fara til flokka sem í staðinn komust ekki inn á þing. Hvers konar leikur er það, að  Hugleiðið þessi skilaboð í sumar. Er Alþingi hús þar sem samviskan er skilin eftir við útidyrnar?

Virðulegi forseti. Það er áhugavert að stíga inn á vettvang Alþingis núna þegar hillir undir lok þingsins og rýna í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem segja má að sé meginafrakstur þessa þingvetrar. Hún virðist í einfaldri mynd ganga út á þrennt út frá mínum sjónarhóli: Samdrátt í ríkisrekstri, lágmarksfé í uppbyggingu innviða og að létta skattbyrði af þeim efnaðri. Þessari stefnu er svo ætlað að keyra áfram nútímalegt og blómlegt samfélag byggt á nýsköpun og grænum atvinnuháttum sem er svolítið í anda atvinnustefnu Vinstri grænna frá því fyrir um áratug, en það verður ekki bæði sleppt og haldið. Nýsköpun verður ekki til upp úr engu og sprotar fæðast ekki í fjársveltu menntakerfi. Ferðaþjónusta þrífst illa á holóttum malarvegum, einfasa rafmagni og ótraustu netsambandi. Þessir breyttu atvinnuhættir og sá veruleiki sem við stöndum frammi fyrir útheimtir einfaldlega verulega öflugri innviði og sterkari samrekstur. Það er bleikur fíll í þessu líka. Það er engin alvöru peningastefna til að jarðtengja fjármálaáætlunina, engin sátt um það hvernig skuli ná stjórn á ofrisi krónunnar. Það er svo komið að við Íslendingar erum orðin vön því að hugsa og reka okkur sjálf eins og vogunarsjóðir sem þrífast best í áhættu og óvissu. Kjarni vandans birtist svo þegar þessir stóru gallar fjármálaáætlunarinnar leggjast allir saman á eitt, það myndast olía á eld ójöfnuðar. Óstöðugleiki og veik samneysla eykur ójöfnuð. Það er ójöfnuðurinn sem er mesta áhyggjuefni stjórnmálanna um allan heim. Með breikkandi bili fjölgar reiðum á öðrum endanum og firrtum á hinum endanum. Verst af öllu er svo að á endanum geta jaðrarnir náð saman þannig að réttlát reiði þeirra sem of lítið hafa umbreytist í byr í segl þeirra firrtu. Þá geta myndast kjöraðstæður til að rækta pólitísk skrímsli í skápum sem allt of víða í alþjóðlegum stjórnmálum hafa verið að láta á sér kræla undanfarið. Það vill held ég ekkert okkar fara þangað, en þá verðum við líka að taka beygjuna þegar kemur að næstu gatnamótum.

Hæstv. forseti. Almennar stjórnmálaumræður, eldhúsdagsumræður, fóru fram hér á Alþingi í gær. Mér finnast þær alltaf áhugaverðar og þær draga sannarlega fram störf þingsins hér við þinglok, stöðuna í stjórnmálunum og verk hæstv. ríkisstjórnar ekki síst. Hér er sannarlega aukin hagsæld, bætt afkoma atvinnulífs, stóraukinn kaupmáttur og stöðugleiki. En á hvaða vegferð er hæstv. núverandi ríkisstjórn við þessar aðstæður? Í Undralandi sagði kötturinn eitthvað á þessa leið við Lísu þegar hún spurði til vegar: „Ef þú veist ekki hvert þú vilt fara þá er alveg sama hvaða leið þú velur.“ Hæstv. ríkisstjórn virðist stödd þar. Hagsældin umtalaða kemur ekki beinlínis til af verkum núverandi hæstv. ríkisstjórnar heldur miklu fremur vegna afgerandi aðgerða síðustu hæstv. ríkisstjórnar undir forystu Framsóknarflokksins. Vandasöm úrlausnarefni voru leyst af síðustu hæstv. ríkisstjórn með þrautseigju og útsjónarsemi og gjörbreytti skuldastöðu heimila og stöðu þjóðarbúsins. Þeim möguleikum sem við höfum núna til að byggja hér upp innviði, heilbrigðis-, samgöngu-, velferðar- og menntamála. En hvaða leið ætlar þessi hæstv. ríkisstjórn að velja? Það er vandséð. Helst eru þar hugmyndir um að skera niður til framhaldsskólanna, draga úr framlögum til háskólanna, einkavæða í heilbrigðiskerfinu, hækka skatta á atvinnugrein í vexti og tala í kross með og gegn gjaldmiðlinum. Hér var á síðasta kjörtímabili lagður grunnur að þeirri kjörstöðu sem við í raun erum í til að fara í miklu betri uppbyggingu grunninnviða og með auknum félagslegum áherslum á að efla almenna velferð. Það er ekki auðvelt, virðulegi forseti, en á stjórnarheimilinu virðist skorta alla samstöðu til þess.

Virðulegi forseti. Mig langar að eiga orðastað við hv. formann atvinnuveganefndar, Pál Magnússon. Í gær átti sér stað umræða um byggðamál þar sem hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson fór aðeins yfir sína sýn á þau mál, hvað hefði verið gert síðustu árin en ekki síst hvað væri áformað á næstunni. Eitt af því sem bar á góma var uppbygging raforkukerfis. Það er engum blöðum um það að fletta að víða er pottur brotinn í þeim efnum og víða um hinar dreifðu byggðir landsins sem þarf að gera gangskör í þeim efnum. Hæstv. ráðherra tengdi þá stöðu við rammaáætlun með beinum hætti. Í hans huga hafði vinstri stjórnin þegar hún var við völd 2009–2013, eins og hann komst að orði, með leyfi forseta, „frumkvæði að því að leggja stein í götu rammaáætlunar og skynsamlegrar nýtingar orkuauðlinda okkar“ og því væri staðan eins og hún er í dag. Þetta væru afleiðingar þess. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann deili þeirri sýn ráðherra að staða flutningskerfis raforku sé á einhvern hátt því um að kenna að farið var eftir rammaáætlun á sínum tíma. Ég er ekki viss um að ég og hæstv. ráðherra höfum sömu sýn á það hvað er skynsamleg nýting orkuauðlinda, en ég hef af því töluverðar áhyggjur ef uppbygging raforkukerfis verði beintengd þeim hugmyndum sem ráðherra hefur um skynsamlega nýtingu orkuauðlinda. Eitt er að dreifa raforku sem er jafnvel nú þegar fyrir hendi, annað að taka næstu skref í að framleiða meiri raforku. Mig langaði að heyra hugleiðingar hv. þingmanns um þetta. Erum við að fara að bíða eftir því að rammaáætlun verði afgreidd og kláruð áður en við getum farið í uppbyggingu á flutningskerfi raforku?

Frú forseti. Nú er mér nokkur vandi á höndum. Ég svaraði auðvitað bara sjálfkrafa já, þegar ég var beðinn um að eiga orðastað við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé, og taldi víst að þar væri eitthvert það málefni uppi sem við værum núna að fjalla um í atvinnuveganefnd. Ég heyrði einu sinni hv. þingmann hafa þann formála að máli sínu hér: Ja, ég hef nú ekki kynnt mér þetta nákvæmlega en ég vil samt segja ... Ég missti því miður af þeim hluta ræðunnar hjá hæstv. ráðherra sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé vísar til í sinni tölu. Ég treysti mér bara ekki til að hafa skoðun á því hvort deilur um rammann á kjörtímabilinu 2009–2013 séu skýringin á því hvar við stöndum akkúrat núna. Ég held þó að það verkefni hljóti að blasa við okkur nú í haust, þegar þing kemur saman aftur, að fjalla um flutnings- og dreifikerfið á raforkunni og að leysa verði þau mál sem kaldari svæði landsins búa við, ekki síst á Norðausturlandi og þar um kring. Ég get svo sem ekki svarað þessu að öðru leyti en svona. Ég get þó sagt að mér finnst líklegt að ég sé sammála ráðherranum í því sem hann sagði í gær, en nákvæmlega það sem hv. þingmaður vísar til heyrði ég því miður ekki í ræðu hans og treysti mér ekki til að segja hvaða rætur núverandi staða eigi í deilunum um rammann á þarsíðasta kjörtímabili.

Hæstv. forseti. Á síðasta kjörtímabili var unnið að kerfisbreytingu er varðar kjör eldri borgara. Í þeirri kerfisbreytingu var krónu á móti krónu skerðingu hætt og mismunandi flokkar ellilífeyris sameinaðir. Markmið þeirrar kerfisbreytingar var að einfalda almannatryggingakerfið og bæta kjör aldraðra. Í þeim kerfisbreytingum var sérstaklega horft til þeirra sem lægri hafa tekjurnar. Samkvæmt athugun ráðuneytisins á afleiðingum kerfisbreytinganna kemur fram að flestallir eldri borgarar hækkuðu í launum við breytingarnar. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu var hækkunin á bilinu 10–24% um síðustu áramót. Mesta hækkunin kom til þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Það kemur hins vegar fram í athugun ráðuneytisins að tvær hæstu tekjutíundirnar lækkuðu við þessar kerfisbreytingar. Þar er um að ræða hópa sem hafa um 470 þúsund og hærra í önnur laun. Á síðasta kjörtímabili náðum við ekki sama árangri hvað varðar kjör öryrkja og er það miður. Ekki náðist mikilvæg sátt um kerfisbreytingar, en halda þarf áfram í samvinnu milli Öryrkjabandalagsins og ráðuneytisins og finna lausn sem báðir aðilar geta sætt sig við. Heildaraukning til málaflokksins á síðasta kjörtímabili, á þremur og hálfu ári, voru rúmir 40 milljarðar. Það er hins vegar umhugsunarefni að samkvæmt ríkisfjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar til næstu fimm ára er heildaraukning til málefna aldraðra og öryrkja tæpir 26 milljarðar. Þarna er mismunurinn rúmir 14 milljarðar, en inni í því eru áætlaðar kerfisbreytingar vegna málefna öryrkja upp á 2,7 milljarða. Samkvæmt útreikningum vegna kerfisbreytinganna á síðasta kjörtímabili var áætlað að kerfisbreytingin væri upp á tæpa 5 milljarða. Hér vantar talsvert upp á. Eflaust hefðum við mátt gera betur í þessum málaflokki á síðasta kjörtímabili. Eins og áður segir fóru rúmir 40 milljarðar til málaflokksins á þremur og hálfu 

Frú forseti. Ég hlustaði af athygli á ræður hér í gærkvöldi í eldhúsdagsumræðum. Mér fannst ekki mikill sannfæringarkraftur vera í ræðum stjórnarliða um að þeir brynnu fyrir því að leiða þjóðina áfram í velferðarsamfélagi og hefðu einhverja framtíðarsýn heldur virtist þetta vera það ástlausasta hjónaband sem ég hef séð og hangir saman af hagkvæmnisástæðum einum saman. Það snýst um völd og aftur völd. Í málflutningi manna fannst mér koma fram að þeir bæru sig illa yfir því að það væri svo erfitt að stjórna við þær aðstæður sem nú væru. Ég er búin að vera á þingi í átta ár. Ef menn vilja tala um erfið ár þá voru það auðvitað árin eftir hrun þegar dagarnir runnu saman í eitt, nótt og dagur, hérna á þingi. Ég get ekki vorkennt fólki að standa frammi fyrir því núna á þessum tíma, þegar þjóðin hefur borið okkur hingað með því að taka á sig miklar þrengingar eftir hrunið, að menn gera kröfu til þess að kökunni sé skipt með réttlátum hætti. Við erum að uppskera árangur erfiðis til margra ára og þá væla menn yfir því að þetta sé allt svo erfitt, það sé svo erfitt að leggja meira fé í heilbrigðiskerfið, það sé svo erfitt að leggja meira fé í menntakerfið, það sé svo erfitt að byggja upp innviði, það sé svo erfitt að fá allan þennan fjölda ferðamanna til landsins. Allt er svo erfitt. Ef þetta er allt svona erfitt verða þá menn ekki bara að horfast í augu við það að þeir ráða ekki við þetta hlutverk að stjórna landinu þegar góðæri er? Við vinstri menn getum alveg tekið það að okkur. Það er ekki trúarofstæki að vera á móti einkavæðingu 

Frú forseti. Í fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 kemur fram að íslensk stjórnvöld styðja markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki skuli veita sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum sínum til þróunarsamvinnu. Framlög Íslands til þróunarsamvinnu voru hins vegar ekki nema 0,25% árið 2016 og verði fjármálaáætlun samþykkt óbreytt munu framlög einungis hækka um 0,01% árið 2018, eða 0,26% af þjóðartekjum, og haldast þannig til ársins 2022. Framlög til Íslands til NATO hafa hins vegar verið aukin á undanförnum árum, fyrst í tíð ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks og gerir ríkisfjármálaáætlun ráð fyrir að svo verði áfram. Hæstv. forsætisráðherra hefur í útlöndum lofað auknum peningum til NATO. Það steðja vissulega ýmsar hættur að í heiminum sem leitt geta til þess að öryggi ríkja sé ógnað. En í stað þess að ráðast að rótum vandans, sem er misskipting og arðrán, hafa ríku samfélögin brugðist við með sívaxandi vígvæðingu og gegndarlausri sóun í hergögn og rekstur herja og hernaðarbandalaga. Stefna fjármálaáætlunar um aukin framlög til NATO en metnaðarleysi í þróunarsamvinnu er skammsýn og grefur undan öryggi landsmanna og öryggi í heiminum almennt. Það er stefna sem ber að hafna. Við skulum hafa það í huga þegar við ræðum hér áfram ríkisfjármálaáætlun og greiðum um hana atkvæði síðar á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Í fyrstu viku maí voru fjölmiðlar dagpart uppteknir af draumaferð fyrrverandi þingmanns og ráðherra Sjálfstæðisflokks til Svíþjóðar í hópi fimm annarra í liðskiptaaðgerð. Svo vildi til að Klíníkin skipulagði ferðina, en þar er forstjóri og aðaleigandi fyrrum samstarfsmaður og flokkssystir ferðalangsins og meðeigendur ættingjar forsætisráðherra. Sérkennilegt er hvernig þetta ber allt saman að, kannski óheppileg tilviljun í samhengi hlutanna. Þessi klíník hefur verið að reyna að brjóta sér leið að opinberum sjóðum til að veita heilbrigðisþjónustu. Ferðinni lýsti viðkomandi af andagift. Það sem toppaði allt var að þegar hún renndi í hlað spítalans góða í Svíaríki var henni að eigin sögn tjáð að þetta væri einkarekið sjúkrahús sem hún náttúrlega hafði ekki hugmynd um áður en hún fór að heiman. Skilja mátti af upplifun hennar að þetta væru mikil tíðindi og hún bæri þarna augum dýrð skaparans svo ekki færi á milli mála. Ferðin var farin á grundvelli EES-tilskipunar um heilbrigðisþjónustu yfir landamæri. Sú heimild er ein afurð þessa ágæta samstarfs sem við hófum fyrir 25 árum, en draga þurfti Sjálfstæðisflokkinn til þess gjörnings með miklum trega, hann var klofinn í afstöðunni. Það er ánægjulegt í sjálfu sér að flokksmaðurinn hefur fengið að upplifa kosti þessa sambands og aðgerðin gekk vel og auðvitað árnum við henni heilla í framtíðinni. Það sem skilja mátti af viðtölum við hana var hins vegar umhugsunarefni. Látið var í veðri vaka að ríkið greiddi allan kostnað við ferðina og jafnvel ýjað að fylgdarmönnum líka. Þetta er alls ekki rétt. Um þessar ferðir gilda ákvæði reglugerðar nr. 484/2016, og samkvæmt henni þá endurgreiða Sjúkratryggingar Íslands sjúkratryggðum hér á landi kostnað eins og um heilbrigðisþjónustu hér á landi væri að ræða. Liðskiptaaðgerðir eru miðstýrðar á Íslandi. 

Frú forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar segir m.a. þetta um innflytjendur og útlendingamál, með leyfi forseta: „Í fjölmenningarsamfélagi felst mannauður og fjölbreytt reynsla sem er til þess fallin að auðga samskipti einstaklinga. … Vandað verði til reglubundinnar móttöku kvótaflóttafólks og stefnt að því að taka á móti fleiri flóttamönnum. … Hafa skal mannúðarsjónarmið að leiðarljósi við afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd, samanber skyldur í samræmi við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna …“ Þrátt fyrir þessi fögru orð og fyrirheit eru dæmin fjölmörg um fólk og fjölskyldur sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd en er synjað og vísað frá landinu. Það er mín skoðun að við þingmenn eigum ekki að beita okkur fyrir lausn einstakra mála einstaklinga heldur fyrir lausn málaflokksins alls. Ég get þó ekki orða bundist hér í ræðustól Alþingis í dag yfir umsókn 16 ára drengs frá Marokkó sem kom hingað til Íslands í desember á síðasta ári en hefur verið synjað um hæli. Drengurinn er fylgdarlaust barn samkvæmt skilgreiningu en er hér ásamt eldri bróður sínum sem er 21 árs og vill koma honum í öruggt skjól. Drengurinn er samkynhneigður og í tvöfalt veikri stöðu sem fylgdarlaust barn annars vegar og vegna kynhneigðar sinnar hins vegar. Hér sem endranær vísa íslensk stjórnvöld í Dyflinnarreglugerðina sem grundvöll þess að senda bræðurna frá Íslandi í stað þess að afgreiða mál þeirra hér. Eins og ítrekað hefur komið fram er ekkert í þeirri reglugerð sem hvetur til þess að Ísland sendi frá sér flóttafólk, hvað þá fylgdarlaus börn. Því má frekar segja að hér sé um stefnu og afstöðu ríkisstjórnarinnar að ræða frekar en lagalegar skyldur hennar. Íslenska ríkisstjórnin þarf að svara því hver stefna hennar er 

Frú forseti. Ég verð að taka undir með hv. síðasta ræðumanni og segja: Það er algerlega óásættanlegt að við skulum vera í þeirri stöðu sem við erum í í dag gagnvart fylgdarlausum börnum. Á sama tíma erum við að auka framlög til NATO. Við erum að borga á annan milljarð til NATO. Til hvers? Við höfum ekkert með það að gera að eyða svo miklum peningum í NATO.  
             Það hlýtur að vera freki kallinn sem hér var minnst á í gær sem er við völd. Við hvern skyldi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafa átt? Er það forsætisráðherra sem er svona frekur?

Maður spyr sig.

Maður spyr sig. Hver skyldi það vera? Hver er það sem vill ekki víkja frá því sem hann hefur ákveðið að sé rétt? Það voru nefnilega stór orð sem hæstv. fjármálaráðherra lét hér falla í gær. Eðli málsins samkvæmt, þegar menn horfa inn á við, eins og hæstv. ráðherra virtist nú gera og tala eingöngu fyrir hönd Viðreisnar, spyr maður sig hver það sé sem hér er um að ræða. Því að það er alveg ljóst og sjá allir sem vilja sjá að það er ágreiningur uppi í ríkisstjórninni. Þau eru ekki samstiga, fara ekki sömu leið hvert með öðru. Þau haldast alla vega ekki í hendur, það er alveg augljóst. Auðvitað þarf hæstv. ráðherra að skýra við hvern hann á. Því að ef hann á ekki við hæstv. forsætisráðherra og þá fylginauta sem eru með honum í ríkisstjórn þurfum við að vita hver það er sem hamlar því að hér sé hægt að koma fram góðum breytingum, hvort sem við erum að tala um heilbrigðiskerfið eða skólamálin eða hvað það er sem við fáumst við hverju sinni. Hver er það sem vill ekki breyta, hæstv. ráðherra? Hæstv. ráðherra hefur tækifæri hér í dag til að ljúka umræðunni um ríkisfjármálastefnuna. Ég vona svo sannarlega að hann skýri það fyrir okkur því að við þurfum að fá að vita það í stjórnarandstöðunni. Við getum lagt honum lið við ýmsar góðar breytingar 

Virðulegi forseti. Ég kem hér fram fyrir hönd nefndarmanna í hv. velferðarnefnd til að deila sameiginlegri bókun sem var lögð fram í þverpólitískri sátt í gær: Ríkið hefur mikla og sérstaka skyldu til samráðs við fatlað fólk og samtök þess samkvæmt lögum um málefni fatlaðs fólks og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem íslenska ríkið fullgilti sl. haust og skuldbatt sig þar með til að virða og framfylgja. Í 4. gr. samningsins er sú skylda orðuð svo að þegar aðildarríkin undirbúa löggjöf sína og stefnu við að innleiða samninginn og vinna að því að taka ákvarðanir um stöðu fatlaðs fólks skuli þau hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar með talið fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd. Með vísan til þessa og í ljósi óska, ábendinga og athugasemda sem fram hafa komið frá sumum samtökum sem vinna að hagsmuna- og réttindamálum fatlaðs fólks varðandi efni og meðferð frumvarpsins og með tilliti til þess að velferðarnefnd hefur skamman tíma til afgreiðslu frumvarpsins á þessu þingi er lagt til að afgreiðslu þess verði frestað. Gert er ráð fyrir að velferðarnefnd nýti tíma milli þinga til að fjalla um frumvarpið og umsagnir í nánu samstarfi með ráðuneytinu um að taka það til afgreiðslu strax við upphaf næsta þings. Gangi það eftir getur frumvarpið öðlast gildi 1. janúar eins og kveðið er á um í því. Í lok bókunar sem hægt er að sjá í fundargerð nefndarinnar var lögð fram tillaga til velferðarráðuneytisins um að ákvæði um notendastýrða persónulega aðstoð í 11. gr. og bráðabirgðaákvæði I í frumvarpinu verði felld inn í núgildandi lög um málefni fatlaðs fólks. Gert er ráð fyrir að þær greinar verði síðan í lögum um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir þegar frumvarpið hefur verið afgreitt.

Frú forseti. Nú þegar mínum fyrsta þingvetri hér er að ljúka langar mig aðeins að velta fyrir mér þeim hlutverkum sem við tökum að okkur hér inni. Hér inni eru tveir hópar, stjórn og stjórnarandstaða. Þetta minnir mig dálítið á skóla. Þar inni eru líka tveir hópar, kennarar og nemendur. Kennararnir aðeins færri en þeir tala töluvert meira. Alltaf þegar maður kemur í stofuna er einhver kennari að segja eitthvað og svo hættir hann og kemur annar kennari og segir eitthvað. Nemendurnir taka helst til máls til að kynna einhver verkefni. Þá kemur strax einhver kennari og segir: Þetta er nú ekki gott. Þetta er alls ekki vel unnið.  Þegar kennarar tala og fáir nemendur mæta er kvartað: Af hverju er enginn nemandi mættur? Ég er búinn að undirbúa hérna fína ræðu og svo bara kemur enginn. Svo bara kemur enginn. Mér finnst þetta svolítið svipað og ég neita því ekki að mér hefur oft þótt þetta mjög skemmtilegt ár. Mig langar að nýta þetta tækifæri, sem er líklegast seinasta skiptið sem ég fæ að tala undir liðnum um störf þingsins, til að þakka kennurum og nemendum kærlega fyrir samstarfið það sem af er árinu. Hver veit, kannski mun ég, ef mér gengur vel í þessu starfi, dag einn ná að útskrifast og verða einhvern tímann kennari hér við skólann. Takk fyrir.

Frú forseti. Mig langar að tala um dræma kosningaþátttöku ungs fólks. Ég tel að hún sé ekki vegna áhugaleysis á stjórnmálum heldur fyrst og fremst vegna bágra kjara hópsins miðað við aðra. Fyrst ber að nefna að ungt fólk getur ekki keypt eins mikið af vörum og þjónustu fyrir tekjur sínar og æskilegt þætti. Þannig eru neytendamál jafn mikið þeirra mál og annarra, ef ekki meira vegna lægri tekna. Allt frá samkeppni lágvöruverðsverslana til breytinga á löggjöf leigubílaaksturs, allt þetta eru mál unga fólksins. Það sem við getum gert þar er takmarkað en þó getum við tryggt að umgjörðin sé til þess fallin að valfrelsi sé eðlilegt og verð mótist af samkeppni til hagsbóta fyrir þá neytendur. Við gerum raunar mest gagn með því að bæta þau úrræði sem standa ungu fólki til boða, t.d. með því að efla geðheilbrigðisþjónustu fyrir ungt fólk, sem að öllu jöfnu á erfiðara með að sækja styrk úr sjúkrasjóði stéttarfélaga, og sporna gegn því að fjöldi ungs fólks neiti sér um þá lífsnauðsynlegu þjónustu. Einnig mætti sníða Lánasjóð íslenska námsmanna betur að þörfum þeirra sem nýta sér hann. Þó nokkuð er um skerðingar þegar námslán eru veitt og sjóðurinn lánar í mesta lagi fyrir 92% af þeirri upphæð sem námsmaður þarf raunverulega til að framfleyta sér, jafnvel þó að námsframvinda sé nógu góð og öll skilyrði uppfyllt. Fæstir námsmenn telja þá upphæð duga sér. Það hentar líka illa að sjóðurinn skuli ekki fyrirframgreiða lánin. Námsmenn þurfa að leita á náðir banka og taka yfirdráttarlán með tilheyrandi útgjöldum og fjárhagskvíða. Ef lánasjóðurinn greiddi sjálfur út fyrir fram yrði útlánakerfið gegnsærra og sparnaður yrði þegar vaxtastyrkurinn sem nú er greiddur til að koma til móts við vexti yfirdráttarlána færi í lánið sjálft. Einnig má nefna fæðingarstyrk námsmanna sem er allt að 60.000 kr. lægri en fæðingarstyrkur þeirra sem eru á lágmarkslaunum á vinnumarkaði. Ef við segjum að nám sé vinna sendum við ekki rétt skilaboð. Þetta eru einungis örfá dæmi af mörgum. Það er ákveðið mynstur hér. Þegar samfélagið virkar loksins sem skyldi fyrir ungt fólk fer það að taka þátt í þeirri samfélagsmótun sem fylgir kosningum. Því legg ég til, ef við ætlum að bregðast við þessu, að við vinnum okkar vinnu og tryggjum að samfélagið virki sem skyldi fyrir þennan hóp. 
            

Virðulegi forseti. Nú er næstsíðasti þingfundardagur okkar fyrir þinglok að þessu sinni. Þess vegna þykir mér tilhlýðilegt að minnast á og kannski forvitnast um afdrif fyrirspurna til ráðherra, sem virðast bara hverfa inn í eitthvert svarthol þegar þær fara frá okkur til þeirra. Fyrirspurn frá mér hefur legið hjá hæstv. menntamálaráðherra síðan 23. mars. Þetta eru rúmir tveir mánuðir sem hæstv. ráðherra hefur tekið sér til að svara þessari fyrirspurn. Ég hef engin viðbrögð fengið við því, enga tilkynningu um að það þurfi að vinna svarið betur eða fresta, að það sé yfir höfuð eitthvað verið að vinna í málinu. Hæstv. ráðherra hefur fimmtán daga til að svara fyrirspurninni og það eru reglur sem hann brýtur án þess að þurfa nokkuð að koma inn á það hér. Fyrirspurn mín lýtur að starfsmönnum og starfsmannahaldi hjá Ríkisútvarpinu. Þetta er fyrirspurn sem mannauðsstjóri eða starfsmannastjóri ætti að geta svarað á einum, tveimur dögum. Það er ekkert í minni fyrirspurn sem kallar á mikla yfirlegu, á rannsóknir, að það þurfi eitthvað að fara að grafa djúpt ofan í málið. Ég er að spyrja um fyrirkomulag starfsmannahalds. Hvernig stendur á því að hæstv. ráðherra er búinn að trassa það núna í rúma tvo mánuði að svara þessari fyrirspurn? Það getur einfaldlega ekkert 

Svo háttar til að skrifstofa Alþingis gengur eftir því að fyrirspurnum sé svarað jafnt og þétt allan veturinn og setur sérstakan þunga í þær eftirgrennslanir við þinglokin. Enn höfum við tíma upp á að hlaupa og skrifstofan vonast til þess að fá einhver svör. Það er heimilt að útbýta þingskjölum rafrænt þó að þingið sé farið í hlé og forseti gerir ráð fyrir að það verði gert eftir því sem þurfa þykir.

Frú forseti. Það er gott að heyra að þingfundaskrifstofa Alþingis sinnir sínum störfum og ýti á eftir fyrirspurnum okkar þingmanna. Ekki veitir af. Ég ætla að taka í sama streng og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sem talaði um fyrirspurnir sem er enn ósvarað. Ég er ein af þeim sem hafa ekki fengið svör við minni fyrirspurn sem er tveggja mánaða gömul, frá 20. mars sl. Þeirri fyrirspurn var beint til hæstv. dómsmálaráðherra og fjallar um fylgdarlaus börn sem sækja um alþjóðlega vernd. Eins og hv. þingmaður benti á áðan hafa ráðherrar 15 daga til að svara fyrirspurnum okkar þingmanna. Þann 19. maí sl. komu skilaboð til mín um að ráðuneytið hefði ekki getað sinnt því að svara þessari fyrirspurn. Ég velti fyrir mér á hverju þetta strandi. Ég spurði m.a. hve mörg fylgdarlaus börn  Ástæðan fyrir því að svona fyrirspurn er ekki svarað hlýtur að vera pólitísk og ekkert annað. Heilt ráðuneyti hlýtur að geta svarað svona fyrirspurn á heilum tveimur mánuðum.

Forseti vekur athygli hv. þingmanna á því að klukkan í ræðupúlti þingmanna telur ekki rétt en forseti fylgist grannt með tímanum af stóli sínum.

Virðulegi forseti. Ég er með eilítið forrit, sem ég setti í gang þegar hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé fór upp í pontu, sem telur einmitt þá daga sem hafa liðið þangað til svör berast. Frá því að ég skoðaði það síðast hefur aldeilis verið bætt í. Meðalsvartími fyrirspurna eru 18 dagar. En meðalfyrirspurnatími þeirra fyrirspurna sem liggja inni og hefur ekki enn verið svarað er 30. Ef öllum þeim fyrirspurnum verður svarað þá óhjákvæmilega fer meðaltíminn dálítið upp. En til að halda þessu til haga: Núverandi meðalsvartími er 18 dagar, sem er mjög gott og það besta sem ég hef séð í mörg þing, það sem ég hef talið. Það er hins vegar ekki mjög gott að skilja þær fyrirspurnir eftir sem er ósvarað. Ef þeim er bara kippt út lítur meðaltalið voðalega vel út. Það er mjög óeðlilegt að það sé verið að velja hvaða fyrirspurnir eigi bara að deyja og hvaða fyrirspurnum sé fljótsvarað og laga þannig meðaltalið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta góð og skörugleg viðbrögð við ábendingum mínum og fleiri hv. þingmanna. Það er hárrétt hjá hæstv. forseta að það er hægt að svara fyrirspurnum rafrænt eftir að þingi lýkur. Mér finnst samt umhugsunarvert ef hæstv. ráðherrar geta leyft sér að trassa að svara fyrirspurnum þangað til það er búið að senda þingið heim af því að það tekur af okkur vettvang til að ræða efni fyrirspurnarinnar, ræða svarið. Þegar maður sendir fyrirspurn til skriflegs svars er vissulega enginn sérstakur vettvangur til að ræða það en það er þó hægt að gera undir ýmsum liðum í dagskrá þingsins. Mér finnst það dæmi um mjög slæm vinnubrögð ef ráðherrar geta einfaldlega leyft sér að trassa að svara fyrirspurnum af því að það er óþægilegt að svara þeim, sent þingið heim og sent 

Frú forseti. Við erum nú á lokaspretti umræðu um ríkisfjármálaáætlun sem rædd hefur verið í þinginu undanfarna daga. Þetta hefur að mörgu leyti verið tímamótaumræða að því leyti að hún bar þess glögglega merki að þingið var allt saman virkur þátttakandi í umræðu og meðferð málsins. Ég vil þakka sérstaklega á þessari stundu, þegar líður að lokum þessarar umræðu, þá góðu vinnu sem allt þingið lagði í þetta mikilvæga þingmál. Umræðan hefur að vissu leyti snúist um tæknileg mál og tæknilega framsetningu þingmálsins. Ég vil einungis segja, eins og reyndar hefur komið fram í umræðunni sem ég hef reynt að taka þátt í af fremsta megni, að auðvitað erum við í ákveðnu lærdóms- og þróunarferli í þessu máli. Ég held að umræðan núna beri þess líka merki að við ættum að reyna að einsetja okkur að taka eins stórt stökk í því að þróa þetta ferli hratt og vel þannig að við getum náð þeim markmiðum sem við ætluðum að setja okkur, miklu fyrr en blasir endilega við okkur nú. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál hér. Ég ætla að fá að skipta ræðutíma okkar Sjálfstæðismanna milli mín og hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar, en einungis segja hér að lokum efnislega um ríkisfjármálaáætlun að það er mikilvægt að við höfum í huga að hún er stórt tannhjól í gangverki þess að hér ríki ábyrg efnahagsstjórn. Það má vissulega ræða um hverju þarf að breyta og að það þurfi að bæta ýmsu í og laga. Þetta er ábyrg nálgun að því leyti að við reynum að gæta hófs í að þenja út ríkisútgjöldin. Við tökum mið af þeim þrótti sem er í efnahagslífinu og honum er vissulega skilað í raunaukningu útgjalda sem rakin eru sérstaklega í nefndaráliti meiri hlutans þar sem reynt hefur verið að flokka betur þá útgjaldaþróun sem verður á næstu árum. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir þá góðu umræðu sem um þetta mál hefur verið.

Frú forseti. Hér er klárlega um að ræða nýtt verklag í fjármálaáætluninni. Það er stórt og mikið átak sem íslensk stjórnsýsla gerir í þessu máli. Ég ætla rétt að nefna nokkra punkta sem við tökum til í áliti meiri hlutans í fjárlaganefnd, um fjárfestingastigið og betri upplýsingasöfnun þar, þannig að við metum það og reynum að sjá fjárfestingastigið í landinu fyrir okkur á næstu árum, hvernig við vinnum þetta mál. Við kölluðum Samtök iðnaðarins og fleiri aðila fyrir nefndina, óskuðum eftir upplýsingum vítt og breitt og vonandi fáum við ítarlegri greiningar fyrir næstu fjármálaáætlun, jafnvel fyrir fjárlögin í haust frá þessum aðilum. Mikilvægt er að vinna þetta náið með sveitarfélögunum og öðrum opinberum aðilum, fyrirtækjum og ohf-unum og öðrum til að fá betri heildarmynd en við virðumst vera með í dag og höfum haft til að vinna með. Varðandi það sem fram kemur í áliti meiri hluta fjárlaganefndar um ferðaþjónustu þá teljum við mjög mikilvægt að ítarlegri rannsóknir og greiningar fari fram á greininni, sem skapaði um 39% af gjaldeyristekjum í fyrra þegar sjávarútvegurinn skapaði nærri 20% og stóriðjan 13%. Það er spurning hvort taka eigi íslenskan flugrekstur út úr tölfræðinni varðandi ferðaþjónustuna og gera jafnframt ítarlegar greiningar á flugrekstrinum. Íslenskur flugrekstur er hlutfallslega gríðarlega stór hluti af efnahagslífi okkar, hann kemur víða við. Þetta er raunverulega fjórða stoðin í dag ef við tölum um hinar hefðbundnu stoðir, og það þarf að greina. Verið er að ræða um hvernig við eigum að tempra hinn mikla straum erlendra ferðamanna til landsins og þær efnahagslegu stærðir sem skapast, og eins þrýstinginn á íslensku krónuna og slíka þætti, hvort ekki þurfi að fara í frekari rannsóknir á því, vegna þess að íslenskur flugrekstur, alþjóðaflugrekstur, er orðinn svo stór breyta í landsframleiðslu og efnahag þjóðarinnar. Það er því þörf á að menn skoði það efnahagslega og geri þær greiningar sem gera þarf, hvaða áhrif hann hefur á hagkerfi okkar. Árið 2010, þegar Eyjafjallajökulsgosið varð, voru 16 farþegaþotur í rekstri hjá Icelandair og Iceland Express til og frá landinu. Á þessu ári eru þær orðnar 49 hjá Wow og Icelandair, fjöldinn hefur þrefaldast. Ef spárnar ganga eftir, og það gerist sem Wow air hefur gefið í skyn, innan þriggja ára, að flugfélagið fari úr 17 vélum, sem það hefur yfir að ráða í dag, upp í 40, og Icelandair heldur áfram að vaxa eins og það hefur gert síðustu ár, verða farþegaþotur sem fljúga til og frá landinu 2020 orðnar 80. Þær voru 16 talsins árið 2010. Á 10 árum fimmfaldast því flugflotinn til og frá landinu. Ég held að við þurfum að fara að taka alvöruumræðu um hversu mikil áhrif þessi gríðarlegi vöxtur getur haft á íslenskt efnahagslíf. Það má heldur ekki tala þannig - ég er nú sá þingmaður hér sem mest hefur talað fyrir íslenskum flugrekstri og hef gert það mjög lengi, en ég vil að við greinum hvað þetta mun þýða fyrir íslenskt efnahagskerfi. Ég held að það sé mikil þörf á að gera það sem allra fyrst. Offshore Economics gerði skýrslu árið 2011 um íslenskan flugrekstur sem hlutfall af landsframleiðslu Íslendinga. Þá var það um 6,6%, en í dag eru menn ekki með á hreinu hvað það er hátt hlutfall. Heyrst hafa tölur um að það séu á milli 10 og 15% af landsframleiðslunni sem tengist íslenskum alþjóðaflugrekstri. Ég tel mikla mikla þörf á að þetta verði tekið mjög kerfisbundið fyrir og að skýrslan verði a.m.k. unnin á nýjan leik. Það þarf að uppfæra þau gögn og þær tölur sem voru í fyrri skýrslu til að fá einhverja sýn á þetta vegna þess að stefnumótun fyrir landið á náttúrlega að gera að einhverju leyti hér. Ríkisvaldið, löggjafarþingið verður náttúrlega að hafa einhverja sýn á hvernig þetta eigi að þróast í efnahagslífinu og segja hvernig við viljum sjá að það þróist. Þess vegna erum við með ábendingar um þessa þætti í meirihlutaáliti fjárlaganefndar. Við viljum að menn fari að meta áhrifin inn í kerfið og fái heildarsýn og vinni að stefnumótun til framtíðar. Ef við skoðum hvaða hugmyndir eru í dag um Keflavíkurflugvöll og þróun hans á næstu árum þá eru það mjög stórar hugmyndir. Það þyrfti líka að meta það inni í heildarefnahagskerfi þjóðarinnar hvað það þýðir 

Frú forseti. Það sem hefur vakið athygli við þessa fjármálaáætlun er í fyrsta lagi umsögn óháðs fjármálaráðs um áætlunina. Ég held að ég sé ekki að fara offari þegar ég segi að sú umsögn sé í raun falleinkunn um þessa áætlun. Þar er bent á að áætlunin sé ekki í samræmi við þau grunngildi sem getið er um í lögum um opinber fjármál hvað varðar stöðugleika, hvað varðar gagnsæi, hvað varðar jafnvægi og sett eru fram ítarleg rök um það af hverju áætlunin uppfyllir ekki þau grunngildi. Sérstaklega er þetta áberandi hvað varðar gagnsæið sem er nánast ekkert í þessari áætlun því að það vantar gríðarmiklar grunnforsendur og baklægar tölur til þess að áætlunin geti talist gagnsæ. Fjármálaráð segir líka í umsögn sinni að áætlunin byggist á einsleitum spálíkönum og þar af leiðandi sé gríðarleg óvissa um efnahagslegar forsendur áætlunarinnar. Til að mynda er gert ráð fyrir því að þessu lengsta samfellda hagvaxtarskeiði lýðveldissögunnar ljúki með mjúkri lendingu þó að sagan kenni okkur annað. Við hljótum að hlusta eftir þessum ábendingum og þessari gagnrýni fjármálaráðs sem segir að það vanti miklu meiri vinnu til þess að þessi lög virki eins og þeim var ætlað að gera, að þessi áætlun standist ekki lögin eins og þau eru uppfyllt. Um tekjuhlið þessarar áætlunar vil ég segja að hún byggir á því sem áður hefur verið gert. Á síðasta kjörtímabili voru tekjustofnar ríkisins veiktir verulega. Ég þarf ekki að fara yfir öll þau dæmi sem ég hef oft farið yfir hér í ræðustól Alþingis. En áfram er haldið með því að boða lækkun á efra þrepi virðisaukaskattskerfisins. Ég hef ekki heyrt hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans efast um þá skattalækkun, enda er hún hluti af þeirri möntru sem við heyrum hjá öllum hv. þingmönnum stjórnarliðsins um gildi skattalækkana þó að það sé þvert á það sem allir hagfræðingar tala um. Nú þegar þenslan í hagkerfinu er með þeim hætti sem við sjáum, styrking krónunnar með þeim hætti sem við sjáum, þá er boðuð skattalækkun. Tilfærsla ferðaþjónustunnar í efra þrep virðisaukaskattskerfisins er umdeild, hún mun ekki koma til framkvæmda ef ég kann að hlusta og kann að lesa í orð hv. þingmanna stjórnarmeirihlutans. Hún mun ekki koma til framkvæmda og ég er svo sem ekki hissa, því að ekkert samráð virðist hafa verið haft við greinina um þessa tillögu, engin greining liggur fyrir á því hvaða áhrif þessi breyting mun hafa á ferðaþjónustuna. Það er ekki búið að vinna heimavinnuna, frú forseti. Stóra málið er nú líklega það að áformuð þróun samneyslunnar, sem lögð er til í þessari fjármálaáætlun meiri hlutans, sést á bls. 16 í greinargerð tillögunnar; þar sést hvernig hlutfall samneyslu af vergri landsframleiðslu fer lækkandi ár frá ári út áætlunartímann og endar undir meðaltali síðastliðinna 25 ára. Slík þróun er algjörlega fráleit. Við vitum hver aldurssamsetning þjóðarinnar er og við vitum að heilbrigðiskerfið mun kosta okkur meira þegar fram í sækir sem og umönnunarkerfið og að auki erum við með gríðarlega uppsafnaða uppbyggingarþörf, hvort sem litið er til heilbrigðismála, menntamála eða annarra innviða, svo að ég nefni nú ekki þá sem búa við lægst kjörin í samfélagi okkar, öryrkja og aldraða, sem fá hörmulega niðurstöðu í þessari fjármálaáætlun þar sem framfærslutrygging öryrkja, sem á að nafninu til að tryggja að kjör þeirra haldist í hendur við lægstu umsamin laun í samfélaginu, heldur áfram að skerðast krónu fyrir krónu. Ég hvet hv. þingmenn meiri hlutans til að lesa umsögn Öryrkjabandalagsins um þessa áætlun. Í stuttu máli eru forsendurnar óljósar. Það er skortur á greiningum og gögnum. Áætlunin fylgir ekki grunngildum laga um opinber fjármál og er fjarri öllum þeim væntingum sem gefnar voru almenningi í þessu landi fyrir kosningar. Hún stendur ekki 

Frú forseti. Í gær sagði hæstv. samgönguráðherra Jón Gunnarsson að staðan í efnahagsmálum væri með eindæmum góð og hefði sjaldan verið betri. Staða ríkissjóðs væri sterk og væri undirstaðan fyrir komandi uppbyggingu. Kunnugleg stef heyrðust líka, áherslan á einkaframtakið, aðhald í ríkisfjármálum en svo læddist inn stóriðjublæti ráðherrans þrátt fyrir að umhverfisráðherra í sömu ríkisstjórn segi að ekki verði ráðist í slíkt á hennar vakt. Undir einkvæðingarblætið tók hv. þm. Hildur Sverrisdóttir með umvandanir um leið í garð okkar sem hún telur að skiljum ekki hugtök þegar kemur að einhverju sem byrjar á einka. Viðreisnarþingmenn sem og ráðherra hjá Bjartri framtíð töluðu hvert um sinn málaflokk og sitt sem undirstrikar að hér fer ekki samstiga ríkisstjórn. Það er vissulega krefjandi að viðhalda velferðarkerfinu okkar og tryggja framtíð þess. Til þess þarf bæði gott skipulag í samtímanum og skýra framtíðarsýn en ekki síst trausta fjármögnun. Þar eru skatttekjur mikilvægastar og að mati okkar Vinstri grænna ætti ekki að leita annað eftir fé til að greiða fyrir velferðarþjónustu. Við höfum ekki áhuga á að krefja sjúkt fólk um greiðslu fyrir heilbrigðisþjónustu eða ungmenni um skólagjöld en við ætlumst til þess að greiddir séu álagðir skattar af skattstofnum. Við gerum kröfu um að arður af náttúruauðlindum falli í hlut allra landsmanna en ekki fámennra hagsmunahópa. Við viljum að greiddur sé skattur af fjármagnstekjum og við höfum alls ekkert umburðarlyndi gagnvart þeim sem víkja sér undan skyldu sinni við samfélag sitt í þessum efnum. Þessi ríkisfjármálaáætlun kemur ekki til móts við það sem lofað var fyrir kosningar. Það er uppgangur í efnahagslífinu og af hverju eiga öryrkjar, eldri borgarar, börn og ungt fólk sem er að koma sér upp húsnæði ekki að njóta? Hvenær skyldi vera rétti tíminn til þess? Eins og hér kom fram áðan er umsögn fjármálaráðs um þessa ríkisfjármálaáætlun falleinkunn. Það hefur ekki verið eins lág samneysla síðastliðin 25 ár og gert er ráð fyrir í þessari fjármálaáætlun. 25 ár eru ekkert smáræði. Við horfum fram til þess að þjóðin eldist töluvert og við tökumst ekki heldur á við það í þessari ríkisfjármálaáætlun með uppbyggingu í öldrunarþjónustu. Við erum að kaupa þyrlur en ætlum ekki að tryggja á þær mannskap. Við ætlum að fækka í lögreglunni af því að við leggjum ekki nóg til. Við ætlum að loka eða fækka hjá sýslumönnum og líklega verður það ekki síst á landsbyggðinni. Það er gert ráð fyrir að fækka nemendum í skólum. Hér er talað um einkavæðingu í öðru hverju orði hjá þeim þingmönnum sem ræða um þessa ríkisfjármálaáætlun. Það eru svikin loforð og það er engin sókn í uppbyggingu í þessari ríkisfjármálaáætlun. Það er blekkingaleikur að halda slíku fram. Það ríkir stjórnleysi á stjórnarheimilinu. Ég held að það sé alveg ljóst, það kom hér fram í gær og það hefur komið fram opinberlega mjög ítrekað að þessi ríkisstjórn gengur ekki í takt. Ekki hefur tekist nægilega vel til í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem hér er lögð fram. Það er ámælisvert að fresta eigi og ýta fram á haustið ákvörðunum sem eru grundvallaratriði í þessari ríkisfjármálaáætlun. Það er ekki hægt að bjóða upp á þetta. Hæstv. ráðherra hefur sagt að ekki sé hægt að takast á við athugasemdirnar af því að þær komi fram eftir að ríkisfjármálaáætlun hefur verið lögð fram. Til hvers erum við þá að fá athugasemdir ef við ætlum ekki að taka tillit til þeirra? Við getum ekki bara sagt: Við ætlum að reyna að gera betur næst. Við gerum það klárlega, það er ekki hægt annað. Verra getur það eiginlega ekki orðið miðað við umsögn fjármálaráðs. Það er ámælisvert að ætla að halda því fram að við getum beðið. Stjórnarþingmenn tala hér um að þetta sé ekki algilt vegna þess að þetta sé bara þingsályktunartillaga en ekki lög en við erum samt búin að festa þetta hér með þingsályktunartillögu sem samþykkt var af hálfu ríkisstjórnarflokkanna fyrr og heitir fjármálastefna. Þar eru ríkisfjármálin römmuð inn og við lokuð inni, eins og fjármálaráð bendir ítrekað á. Þegar við erum svo komin með þessa ramma í hendurnar örlítið meira sundurgreinda, allt of lítið þó eins og allir hafa sagt, er bara sagt: Þetta kemur bara í ljós í haust og þá ætlum við að jústera á milli málaflokka eða málasviða. Virðulegi forseti. Hvar eru peningar? Hvaða málaflokkur er svo feitur að hann geti séð af fjármunum í eitthvað annað? Hver á að borga tillögur meiri hlutans í fjárlaganefnd sem byggja á því að peningarnir fái að haldast í framhaldsskólunum, að háskólarnir njóti sambærilegra framlaga og á yfirstandandi ári? Það er ekkert skýrt, en það hlýtur að vera innan þess málasviðs þannig að ég velti fyrir mér hvort einhver málaflokkur innan málefnasviðs skólanna hafi borð fyrir báru. Það held ég ekki. Ég verð að segja, af því að oft er talað um vinstri og hægri, að munurinn á hægri og vinstri stefnu er alltaf augljós. Stundum er öðru haldið fram. Það er aldrei erfitt að greina á milli félagshyggju og jafnaðarstefnu annars vegar og sérhyggju og kapítalisma hins vegar. Það er alltaf augljóst þegar réttur hinna sterkari og ríkari er meira virtur en réttur þeirra sem standa höllum fæti og hafa af litlu að taka. Þegar stjórnvöld hleypa afli auðmagnsins að stjórnartaumunum skapast það félagslega óréttlæti sem við sjáum hér. Það er það sem er að gerast og það er það sem þessi ríkisfjármálaáætlun endurspeglar.

Virðulegi forseti. Við ræðum í dag síðasta sinni stærsta mál ríkisstjórnarinnar á þessum þingvetri, fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Það er lýsandi um þá umræðu að gagnrýnin í þessum þingsal, bæði frá minni hlutanum en ekki síður frá meiri hluta þingmanna, þ.e. í álitum sem þeir hafa gefið, er mjög mikil á áætlunina enda stendur hún ekki undir þeim væntingum sem stjórnarflokkarnir, og reyndar aðrir flokkar, lofuðu fyrir kosningar og hún er ekki að bregðast við þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir í samfélaginu í dag. Það sem allir eru sammála um, bæði þingmenn í þessum sal og utanaðkomandi aðilar, eins og fjármálaráð, er að verulega skortir á að framsetningin að þessu sinni uppfylli lagaleg skilyrði og meiri greiningar vanti á milli fjárfestinga og reksturs og annarra hagrænna þátta. Það er ágætt að við erum sammála um það. Ég held að það muni vonandi breytast í framtíðinni. Það sem hins vegar er merkilegra að sjá er að í meirihlutaáliti fjárlaganefndar í 12 liðum gagnrýna þeir mjög margt í þessari fjármálaáætlun og benda á að breyta þurfi. En stjórnarþingmennirnir heykjast á því að koma með breytingartillögur. Þetta er þó sú umræða, sá staður, þar sem við tökum umræðuna um stefnumótunina, það er löggjafinn sem leggur línurnar og framkvæmdarvaldið fylgir. En það virðist vera sem svo að samstöðuleysið innan ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna sé þannig að stjórnarþingmenn þori ekki að leggja fram breytingartillögur vegna þess að þeir eru ekki sammála um þær. En þeir verða sammála um að benda á eitt og annað. Ég ræddi það í umræðu um fjármálastefnuna að stefna þessarar ríkisstjórnar væri að sníða sér þann stakk eftir vexti að þeir gætu ekki framfylgt einu eða neinu. Við umræðuna um fjármálastefnuna mátti ekki ræða neitt, stjórnarþingmennirnir komu ekki hingað upp. Hér í fjármálaáætluninni gagnrýna þeir þó eitt og annað, en þeir fóru heldur ekki að leggja fram breytingartillögur. Í fjárlögunum í haust verðum við í miklum vanda. Þar verður allt upp í loft. Það mun vanta peninga í heilbrigðiskerfið, stórkostlega. Það er vanfjármagnað. Menn halda því fram að verið sé að fjármagna það í botn, bæði í uppbyggingu og rekstur. Það er alrangt. Sú uppbygging er ekki einu sinni fjármögnuð, sem er þó stærsti hlutinn, sem fer í steinsteypu við Hringbraut. Það sama gildir um háskólastigið. Sú aukning sem þar er fer að stærstum hluta í steinsteypu, ekki í meiri menntun. Í framhaldsskólanum ákveður núverandi ríkisstjórn að bregða af leið fyrri ríkisstjórnar og fyrri fjármálaáætlunar með því að taka fjármagn frá framhaldsskólanum, sem skapast við styttingu náms úr fjórum árum í þrjú, og færa það inn í ríkissjóð eða í eitthvað annað, en ekki að skila því aftur til menntunarinnar. Í nýsköpun, rannsóknum og tækniþróun er engin áætlun. Metnaðarleysi núverandi ríkisstjórnar er algert þegar kemur að því að takast á við framtíðina, sem er að skapa hér aukna menntun, aukin tækifæri í nýsköpun, rannsóknum og menntun ungs fólks. Að ekki sé minnst á samgönguáætlun eða samgöngur. Þar skilar ríkisstjórnin einfaldlega auðu. Þar er rætt um að setja veggjöld. Ef menn vilja fá meiri þjónustu, fleiri og betri vegi, þá skulu menn bara borga meira. Það var mantran sem við heyrðum hér í gær. Sjálfstæðisflokkurinn kom þó fram og sagði: Það þarf bara að einkavæða meira. Björt framtíð mætti hingað upp, formaður hennar, og tók undir að það væri bara góð stefna sem þessi ríkisstjórn framfylgdi. Það kom mér á óvart. Viðreisn skilaði hins vegar auðu í eldhúsdagsumræðunum í gær. Það var ekkert rætt af hálfu stjórnarþingmanna um framtíðina. Það er rétt að staða efnahagsmála á Íslandi er góð í dag, en það eru risastórar áskoranir. Þær snúast að mörgu leyti að því að finna þarf leið til þess að lenda hagkerfinu mjúklega. Stærsta áskorunin er okurvextir í landinu og gengi. En það er til önnur leið. Það er leið hins blandaða hagkerfis. Það er leiðin þar sem við byggjum upp þar sem tækifæri eru til þess. Það eru tækifæri til þess úti á landsbyggðinni þar sem víða er þörf á mikilli uppbyggingu án þess að það hefði mikil þensluáhrif á heildina í landinu. Það væri uppbyggingarstefna. Nú er akkúrat tækifæri til þess. Auðvitað þarf að fjármagna nauðsynlega innviði heilbrigðis- og menntunarmála alls staðar á landinu. Það er bara frumskilyrði. Við höfum næga fjármuni til þess. Það eigum við að gera. Þess vegna munum við hafna þessari fjármálaáætlun og leggja til aðrar leiðir við fjárlögin í haust.

Hæstv. forseti. Við Framsóknarmenn teljum mikilvægt að leggja áherslu á niðurgreiðslu skulda ríkissjóðs og draga þar með úr vaxtakostnaði, en við hefðum viljað fara aðra leið en hægri stjórnin, betri leið og hún er fær. Við gagnrýnum t.d. þá miklu aðhaldskröfu sem sett er fram í ríkisfjármálaáætlun. Við hefðum viljað færa aðhaldskröfuna niður í 1% afgang af fjárlögum, en hún er nú 1,5%. Minna aðhald ætti að skila ríkissjóði um 10–12 milljörðum kr. aukalega á ári. Að auki viljum við auka tekjur ríkissjóðs t.d. með komugjaldi og lýðheilsuskatti. Samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar er ófjármögnuð. Ríkisstjórnin ætlar reyndar að leggja nokkra milljarða í samgöngumál, en þeir eru aðeins dropi í hafið. Á meðan grotna samgöngumannvirki niður og við náum ekki að fara í nýframkvæmdir, sem eru orðnar verulega aðkallandi vegna vaxandi umferðar. Ríkisstjórnin ætlar að skila auðu í samgöngumálum. Ráðherrar og þingmenn hægri flokkanna hafa þó reynt að draga úr vonbrigðum landsmanna með því að tala um að það sé von. Vonin felst í vegatollum. Skilaboðin eru: Ef þið viljið bæta samgönguöryggi, losna við einbreiðar brýr og tvöfalda vegi hljótið þið að vilja greiða vegatolla. Annars gerist ekki neitt. Þessi skilaboð eru þvættingur. Það er til betri leið, leið okkar Framsóknarmanna. Ástríðuleysið innan ríkisstjórnarinnar blasir við hverjum þeim sem vill sjá. Það eina sem virðist sameina flesta þingmenn ríkisstjórnarflokkanna er trú þeirra á einkavæðingu, einkarekstur á sem flestum sviðum. Ríkisstjórnin rekur sveltistefnu sem er til þess fallin að fá íbúa landsins til að sætta sig við að það er betra að hafa einkarekna þjónustu en alls enga - eða slaka þjónustu. Til að fela kosningasvikin er sú leið farin að leggja fram fjármálaáætlun án þess að aðgreina fjármagn sem er annars vegar fyrir fjárfestingu og hins vegar rekstur. Ef við horfum t.d. á þau málefnasvið sem lúta að heilbrigðis- og menntamálum hefur komið í ljós að sú fjármagnsaukning sem sett er í þá málaflokka fer fyrst og fremst í steypu. Ég gagnrýni þá forgangsröðun og bendi á þá augljósu staðreynd að ef innviðir fá að grotna niður áfram mun það skaða samkeppnisstöðu landsins til lengri tíma. Ætla menn í alvörunni að halda að sér höndum þegar uppgangur er í efnahagslífinu, eins og þeir gera þegar niðursveifla er? Hvenær er rétti tíminn til að fara í framkvæmdir? Við þurfum að fara varlega á tímum sem hagkerfið er heitt, eins og nú. En þenslan er ekki á öllum landsvæðum. Greiningu skortir, t.d. varðandi magfeldisáhrif framkvæmda eftir landshlutum. Ég vil einnig undirstrika enn og aftur að forgangsröðun opinberra framkvæmda á ekki einungis að byggja á arðsemiskröfum heldur þjóðhagslegum forsendum þar sem ýmsir samfélagslegir þættir eru einnig teknir inn í jöfnuna. Þá kem ég að byggðamálunum sem eru okkur Framsóknarmönnum afar hugleikin, nú sem endranær. Fjármálaáætlun lýsir því miður algjöru metnaðarleysi á því sviði þar sem framlög til sóknaráætlana til lengri tíma er ekki að finna í fjármálaáætlun. Slík óvissa um fjármögnun verkefna til lengri tíma er algjörlega óboðleg. Við Framsóknarmenn erum algjörlega mótfallin þeim virðisaukaskattsbreytingum sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa talað fyrir. Við teljum þær hugmyndir illa útfærðar og illa undirbúnar. Í ljós hefur komið að áhrif fyrirhugaðra breytinga eru vangreind og þær ekki unnar í samráði við hagsmunaaðila. Svipuð gagnrýni kom frá sveitarfélögunum gagnvart þeim þáttum fjármálaáætlunar sem snúa að þeim. Þar var heldur ekkert samráð haft og það sem verra er, áætlanirnar eru fullkomlega óraunhæfar m.a. að sögn fjármálaráðs, Ríkisendurskoðunar, sem tók reyndar dýpra í árinni og sagði að þessar áætlanir og tölur væru hreinlega galnar, og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Hvers vegna er verið að setja fram tölur sem vitað er að munu ekki standast? Ég vitna hér í 11. gr. laga um opinber fjármála sem við eigum að fylgja. Þar segir að það beri að hafa samráð við sveitarfélögin við gerð fjármálaáætlunar. Það ber að gera það og það er ekki verið að því nú. Við erum ekki að framfylgja lögum um opinber fjármál, a.m.k. ekki að þessu leyti. Meiri hluti fjárlaganefndar áttaði sig fljótlega á hve meingölluð framlögð fjármálaáætlun er, bæði hvað varðar innihald og framsetningu. Því lagði meiri hlutinn til að ákveðnir þættir yrðu skoðaðir betur og úrbætur gerðar. Mikið vildi ég að meiri hluti fjárlaganefndar hefði sýnt pólitískt hugrekki, verið samkvæmur sjálfum sér og lagt fram breytingartillögur. Ætla þeir þingmenn stjórnarinnar sem hafa áttað sig á hversu meingölluð áætlunin er, í alvörunni að greiða atkvæði með málinu? Það ætlum við Framsóknarmenn a.m.k. ekki að gera, við verðum á rauða takkanum og leggjum til að málinu verði hafnað.

Frú forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun sem samþykkt var í kjölfar eldhúsdagsumræðna þar sem aðeins var talað um hana. Ríkisstjórnin hefur enn ekki getað útskýrt fyrir þjóðinni eða þingmönnum hvert hún stefnir. Hún telur það vera sitt helsta mál að sýna ábyrgð í ríkisrekstri, en leiðirnar í því virðast vera að minnka ríkisrekstur, færa hann til einkaaðila og vega að samneyslu. Þetta er allt annar tónn en var sleginn fyrir kosningar. Ræðum þá aðeins hvaða ábyrgð felst í þessari fjármálaáætlun. Í henni er skilið eftir 8,5 milljarða gat í rekstri ríkisins og óvíst er um 17 milljarða kr. árið 2019 vegna þess að fallið virðist vera frá fyrirhugaðri hækkun á virðisaukaskatti á ferðamenn sem taka átti gildi í júlí 2018. Ekki eru lagðar til neinar tekjur eða sagt hvar eigi að skera út á móti. Þetta er óábyrgt. Það er mikilvægt í miðri uppsveiflu að halda sig við markmið um niðurgreiðslu skulda en ekki gera eins og ríkisstjórnin gerir nú að lofa ófjármögnuðum útgjöldum. Það dregur úr trausti og setur markmið um afgang á fjárlögum í fullkomið uppnám og magnar sveiflu og aukinn þrýstingur myndast á hækkun vaxta. Með þessu kyndir ríkisstjórnin líka undir óstöðugleika á vinnumarkaði, allt vegna þess að fjárlaganefnd og þingmenn ríkisstjórnarinnar ráða ekki við að afla ríkissjóði tekna þegar það hefur sjaldan verið auðveldara. Í blindri trú á þá kennisetningu frjálshyggjunnar að opinber afskipti og skattheimta geti ekki verið af hinu góða leggja þeir til sínar vondu hugmyndir. Grafið er undan félagslegum stöðugleika sem er þó ein af undirstöðum norræna módelsins, sem ríkisstjórnin talar reyndar mjög fallega um þegar það hentar. Þessar fyrirætlanir ásamt spennitreyju fjármálaáætlunar, sem kveður á um tiltekinn afgang af ríkisrekstri, gera það að verkum að niðurskurðarhnífurinn mun blasa við og falla ef aðeins höktir í efnahagslífinu og uppgangurinn minnkar. Þess vegna er brýnt að núverandi ríkisstjórn haldi ekki völdum. Þingmenn Samfylkingarinnar hafna með öllu þessum óábyrgu vinnubrögðum meiri hlutans við afgreiðslu fjármálaáætlunar. Það að umgangast áætlunina svona er í algjörri andstöðu við áform um betri vinnubrögð og fjárlagagerð og markmið nýrra laga um opinber fjármál, góða hagstjórn og styrka og ábyrga stjórn opinberra fjármála. Ófjármögnuð útgjöld meiri hlutans verða enn óheppilegri þegar þau eru sett í samhengi við helstu athugasemdir fjármálaráðs og annarra um að sýna þurfi meiri ábyrgð í góðærinu; skila þurfi öruggum afgangi á fjárlögum, meiri frekar en minni, og að lækkun efra þreps virðisaukaskatts í miðri uppsveiflu sé mjög óheppileg. Þeir 13,5 milljarðar sem tapast ættu frekar að nýtast í uppbyggingu á öðrum sviðum eins og lækkun tryggingagjalds sem kæmi þá nýsköpunarfyrirtækjum til góða. Sé einbeittur vilji til þess að lækka skatta, sama hvað það kostar, þyrfti ríkisstjórnin kannski frekar að huga að félagslegum og samfélagslegum málum sem hafa verið rædd töluvert og eru ófjármögnuð í fjármálaáætluninni. Þar má kannski nefna erfiða stöðu á húsnæðismarkaði, málefni aldraðra og öryrkja, svo að ég tali nú ekki um að ráðast gegn fátækt. Í þessari fjármálaáætlun felst sem sagt ekki ábyrg efnahagsstjórn og alveg sama hversu oft söngurinn um stöðugleika verður sunginn hér þá er hann í engu samræmi við þær þarfir sem liggja fyrir. Við í Samfylkingunni höfum lagt til nokkrar breytingar til að styrkja tekjugrunn ríkisins til að hægt sé að skila meiri afgangi, frú forseti, og styrkja félagslegar stoðir og auka jöfnuð. Við þurfum að tryggja að enginn sé skilinn eftir og allir fái að njóta þeirra góðu ára sem við búum við. Það er auðvelt að afla tekna með því að auka tekjujöfnun í skattkerfinu og taka upp markaðstengd auðlindagjöld í sjávarútvegi, eins og hæstv. fjármálaráðherra talaði reyndar mjög fyrir fyrir kosningar. Þegar fjármálaáætlun var kynnt voru stóru fyrirsagnirnar um 20% aukningu til heilbrigðiskerfisins. Þar gleymdist að vísu að segja frá því í leiðinni að stærstur hluti þeirrar aukningar væri bygging nýs Landspítala. Við fögnum því að sjálfsögðu að byggja eigi nýjan spítala, en hverjum hefði dottið í hug fyrir kosningar að samhliða þeirri byggingu ætti að skera niður í þjónustu á sjúkrahúsum jafnt á landsbyggðinni og á Landspítalanum? Sú viðbót sem er ætluð til spítalanna í fjármálaáætluninni nægir ekki einu sinni til að mæta fjölgun sjúklinga, hvað þá að hún dugi til að vinna á biðlistum eða fyrir nauðsynlegum tækjakaupum eða viðhaldi. Þetta þýðir með öðrum orðum niðurskurð í heilbrigðiskerfinu. Fjárhagslegur ávinningur af styttingu framhaldsskóla er hrifsaður úr höndum skólans. Þar verða tekin fleiri hundruð milljóna á næstu árum og aðgerð sem átti að bæta skólastarfið sýnir sig að vera hrein og klár sparnaðaraðgerð. Það er ömurlegt metnaðarleysi, frú forseti. Við verðum áfram hálfdrættingar á við hin Norðurlöndin þegar kemur að framlögum á hvern háskólanemanda. Þetta er þvert á markaða stefnu sem var unnin í samstarfi við háskólasamfélagið og birtist hjá Vísinda- og tækniráði sem ríkisstjórnin á nú einhverja aðkomu að. Í fjármálaáætluninni er heldur ekki að finna neina trúverðuga leið að því hvernig eigi að bæta kjör fjölmennra stétta á opinberum markaði, stétta sem eru fyrst og fremst kvennastéttir - hjúkrun, kennsla, mikilvæg störf í framtíðinni. Þrátt fyrir að gert hafi verið samkomulag í september á síðasta ári, í aðdraganda nýrra laga um lífeyrisréttindi, þar sem það er beinlínis viðurkennt af hálfu ráðherra að leiðrétta verði þessi kjör og jafna þau til samræmis við það sem gerist almennt á markaði, er ekkert um það. Í fjármálaáætlun birtast líka kaldar kveðjur til barna og unglinga. Það er enginn metnaður til að bæta menntakerfið eða til að búa samfélagið undir þær gríðarlegu breytingar sem við eigum í vændum. Það eru engin alvöruáform um að bæta stöðu ungs fólks á húsnæðismarkaði þó að ráðherra ríkisstjórnarinnar hafi sjálfur lýst yfir neyðarástandi á þeim markaði fyrir nokkrum vikum og boðað og skipað neyðarhóp sem átti að skila innan mánaðar og ekkert hefur heyrst frá honum. Samfylkingin leggur fram einfalda tillögu til lausnar sem dugar ekki til en hjálpar. Við byggjum 1.000 íbúðir inn í almenna leiguíbúðakerfið í samstarfi við verkalýðshreyfinguna og losum nú fólk úr fátæktargildrum leigumarkaðarins. Það er ekki nóg til að bæta stöðu ungs fólks og foreldra. Við þurfum að muna að hér á landi búa yfir 6.000 börn við skort. Við þurfum því að styrkja kerfin sem styðja þessa hópa. En nýja ríkisstjórnin heldur áfram á vegferð þeirrar eldri að draga úr umfangi þessara skilvirku tækja til að berjast gegn fátækt og tryggja fólki öruggt þak yfir höfuðið. Hér á ég við barnabætur og vaxtabætur. Fjárhæðir til samgöngumála og löggæslu geta ekki mætt á neinn hátt uppsafnaðri þörf og svo mætti lengi telja. Samandregið ræður ríkisstjórnin ekki við að fjármagna góða almannaþjónustu eða þá að hún hefur ekki áhuga á því. Það finnst mér þurfa að koma fram í umræðunni hvort og hvernig menn líti á hlutverk stjórnvalda þegar kemur að almannaþjónustu, hver hún er og hver eigi að bera hana. Meiri hluti fjárlaganefndar gefur áætluninni raunar falleinkunn, með leyfi forseta: „Þessi fjármálaáætlun ber þess merki að nýr meiri hluti hefur ekki haft nægan tíma til að undirbúa og útfæra fjármálaáætlun næstu ára … Langt er í land til að hægt sé að segja að verklag og vinna við hina nýju umgjörð sé ásættanleg … Ríkisstjórnin hefur því haft mjög stuttan tíma til að undirbúa málið og ber það þess nokkur merki, hvort sem horft er til hinnar eiginlegu fjármálaáætlunar eða markmiðssetningar einstakra málefnasviða.“ Ríkisstjórnin ætlar samt sem áður að beygja sig fyrir ógn hrísvandarins og samþykkja áætlunina, en við í minni hlutanum munum væntanlega öll vera á rauða takkanum og hafna þessu, vegna þess að þetta er óboðlegt.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að leiðrétta smámisskilning um þetta lengsta hagvaxtarskeið Íslandssögunnar. Eins og fram kemur í umsögn hv. þm. Smára McCarthys í minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, er það einungis í fjórða sæti af sex af lengstu hagvaxtarskeiðum sögunnar ef spár haldast. Það þarf að vera umtalsvert lengra til að hljóta titilinn „lengsta hagvaxtarskeiðið“. En alla vega. Það sem vantar helst í þá fjármálaáætlun sem við ræðum núna er sem sagt gagnsæi. Borist hafa hátt í 70 athugasemdir umsagnaraðila, langflestar frá fjármálaráði, um að gagnsæi í fjármálaáætluninni sé ekki bara ábótavant, það sé ekkert. Gagnsæi er algjörlega nauðsynlegt til þess að við getum tekið upplýstar ákvarðanir. Það á ekki bara við um þingið, heldur líka um þjóðina. Fólk úti í samfélaginu les og skoðar hver áform stjórnvalda eru á næstu árum. Þau áform þurfa að vera skiljanleg, sett fram á skiljanlegan og auðgreinanlegan hátt þannig að fólk geti gagnrýnt stefnu stjórnvalda á málefnalegan hátt. Ég er að leita að ákveðnum atriðum í ræðu hæstv. fjármálaráðherra um fjármálaáætlunina, en fjármálaáætlunin er ályktun ríkisstjórnar um umgjörð fjárlaga. Það sem ríkisstjórnin skilaði inn til Alþingis og Alþingi samþykkti héðan út til ríkisstjórnar þýðir að ríkisstjórninni er ekki heimilt að fara fram yfir þá útgjaldaramma sem settir eru í fjárlagaáætlun í frumvarpi til fjárlaga. Það er algjört lykilatriði. Fjármálaáætlun er ekki bara áætlun sem hægt er að hvika til eða frá án frávika án útskýringa. Þetta er alvöruplagg sem hefur mjög mikla þýðingu gagnvart fjárlögunum í haust. Stefnumörkun málefnasviða er eitt af meginatriðunum sem eiga að vera í fjármálaáætlun. Stefnumörkun málefnasviða er ætlað að útskýra helstu áherslur, markmið og kostnað, sem er einmitt mjög ábótavant í þessari fjármálaáætlun og er helsta ástæða þess að við getum í rauninni ekki samþykkt hana. Við skiljum ekki hvert á að fara eða hvað á að gera. Þar gæti framsetningin verið mikið skýrari, kostnaður betur metinn og mælikvarðar líklegri til þess að mæla framvindu þeirra verkefna sem þar eru sett fram. Heildartölur málefnasviðanna ættu að vera sundurgreinanlegri niður í rekstrarkostnað, lögbundin verkefni, launakostnað og einskiptisframkvæmdir, svo helstu liðir séu nefndir. Þetta eru þekktar stærðir. Það á ekki að vera neitt vandamál að setja fram núverandi mynd og spá fyrir um næstu ár. Þetta eru mjög þekktar stærðir og eru algjörlega nauðsynlegar fyrir Alþingi til þess að taka ákvarðanir um hvort við stöndum í stað, hvort verið sé að draga úr niðurskurði eða hvort bætt sé í einhvers staðar. Það leiðbeinir okkur um hvaða spurninga við eigum að spyrja á hverju málefnasviði fyrir sig. Markmið fjármálaáætlunar er einmitt að útbúa ramma fyrir næstu fimm ár og alveg sérstaklega næstu fjárlög. Þegar næsta frumvarp til fjárlaga er gefið út eiga engar meiri háttar breytingar, að öllum forsendum óbreyttum, að koma á óvart í tekjum eða útgjöldum einstakra málaflokka. Málið snýst um að hér kemur ríkisstjórnin til þingsins með verkefnalista sem skiptist í rauninni upp í ákveðin verkefni sem Alþingi er þegar búið að skuldbinda sig til að fara í. Listinn skiptist í þá föstu liði sem ég taldi upp og svo ný verkefni. Á móti leggur ríkisstjórnin fram tillögur um fjármögnun til þessara verkefna, til þessara föstu liða, til skuldbundinna verkefna. Við þurfum að spyrja okkur um fjármagnið, að þau verkefni sem leggja á fjármagn til séu skýrð frekar. Ríkisstjórnin kemur til Alþingis og segir: Við ætlum að gera hitt og við ætlum að gera þetta og það á að kosta svona mikið. Við spyrjum þá: Af hverju? Þegar við rýnum í fjármálaáætlun, skoðum verkefnalistann, sem þó er settur fram á mjög undarlegan hátt að því er mér finnst, þá passa tölurnar ekki. Tölurnar sem eru settar fram. Þetta mun kosta þetta mikið og þetta ætlum við að gera. Það passar ekki saman. Þá verðum við að spyrja um af hverju við höfum ekki fengið nein svör við því. Og vegna þess að við fáum ekki nein svör við því ýtum við á „nei“ og hendum þessu aftur í hausinn á ríkisstjórninni.

Forseti. Eins og hefur ítrekað komið fram höfum við Píratar beðið um upplýsingar um hagræna flokkun á þessari fjármálaáætlun samkvæmt lögum um opinber fjármál. Nauðsynlegt er jafnframt að eyða þeirri óvissu sem stofnanir hafa gagnvart fjármálaáætluninni, eins og kemur fram í fjölda umsagna um málið. Það kom síðan fram síðastliðinn föstudag að upplýsingar þær sem við þingmenn Pírata höfum ítrekað verið að kalla eftir, munnlega, skriflega og í nefndum, eru hreinlega ekki til samkvæmt fjármálaráðuneytinu. Þetta kom sem sagt fram á fundi sem hv. þingmaður Pírata, Björn Leví Gunnarsson, átti með fulltrúa úr fjármálaráðuneytinu. Við vorum að reyna að komast að því fyrir þinglok hvort hægt væri að fá svör við þeim skriflegu fyrirspurnum sem hv. þingmenn Pírata, Björn Leví Gunnarsson og Jón Þór Ólafsson, höfðu lagt fram. Það sem kom fram á þeim fundi olli okkur miklum áhyggjum, en fram kom að þessi fjárlög hér byggja í fyrsta lagi ekki á lögum um opinber fjármál við gerð fjármálaáætlunar og þessi fjármálaáætlun byggir einvörðungu á fjárlögum fyrir árið 2017, plús mínus einhverjir hagrænir þættir. Það sem stendur út af er óútskýrt. Það er ekki hægt að fá upplýsingar um af hverju upphæð á einhverju málefnasviði er fengin. Við höfum áhyggjur af því og eiginlega ekki hægt að útskýra á annan hátt en að hreinlega sé slumpað á þessar upphæðir og verður að segjast eins og er að það eru ekki fagleg vinnubrögð undir neinum skilgreiningum og útskýrir kannski vinnubrögðin, alla þessa skallabletti og gleymdu málaflokka sem falla undir fjárlög alla jafna. Ekki er hægt að segja annað en hér sé verið að fremja lögbrot, því að það kemur mjög skýrt fram í lögum um fjárlagagerð að þau verði að fara fram, gerð þeirra, út frá ákveðnum forsendum. Það á ekki við núna. Eins og fram hefur komið ríkir mikil óvissa meðal stofnana og annarra sem venjubundið er á fjárlögum. Í raun og veru hefur þessi fjármálaáætlun sett samfélagið í uppnám, en ég hélt að svona rammi ætti að virka á allt annan veg, það ætti að skapa ákveðna sýn og hægt væri að skipuleggja sig út frá þeirri stefnu sem lýst er í svona ramma. Það er vert að hrósa þegar vel er gert. Mér finnst gott hjá bæði formanni fjárlaganefndar sem og hæstv. fjármálaráðherra að viðurkenna að þessi fjármálaáætlun er, eins og hv. formaður fjárlaganefndar nefndi í andsvari við mig, ákveðið rennsli á framsetningunni. Þegar frumsýningin verður, sem verður væntanlega næst þegar við fáum fjármálaáætlun, þá er hægt að taka mið og taka það af alvöru því að ekki er hægt að taka mark á rennslinu eða generalprufunni, eins og kom fram að þetta væri samkvæmt orðum formanns fjárlaganefndar. Mér fannst mjög gagnlegt að ræða við hæstv. fjármálaráðherra og heyra að hann er tilbúinn að bregðast við þeirri kröfu sem kemur frá Pírötum og fleiri þingmönnum, meira að segja þingmönnum úr meiri hlutanum, um að lýsa því yfir að farið verði að ábendingum sem hafa komið núna úr þessu ferli og þetta hefur verið mjög gagnlegt ferli. Sem generalprufa hefur þetta verið mjög gagnlegt ferli. Sem rennsli hefur þetta verið mjög gagnlegt ferli, því að komið hafa fram mjög miklir gallar. Það gleður mig að hæstv. fjármálaráðherra ætli að bregðast við þessum ábendingum. Ég hlakka til að heyra ræðu hans hér á eftir til að sjá hversu alvarlega hæstv. ráðherra tekur þær ábendingar sem hafa komið fram, m.a. frá fjármálaráði. Ég bíð því spennt og vona að fleiri í samfélaginu átti sig á því hvað það er mikilvægt að þetta sé gert rétt frá grunni, ekki sé slumpað á þær fjárhæðir og þá stefnu sem við þurfum að búa við næstu fimm ár ef vel á að vera.

Frú forseti. Ég hef verið erlendis við embættisstörf síðustu daga umræðunnar um fjármálaáætlun, en hef þó náð að fylgjast með í gegnum alnetið og í beinum útsendingum og fylgst með ræðum þingmanna og finnst ástæða til þess að þakka fyrir góða og málefnalega umræðu. Það er mjög ánægjulegt að upplifa það núna í annað skipti sem lögð er fram fimm ára fjármálaáætlun að þingið hefur að einhverju leyti áttað sig, ef það má orða það svo, á því hvað þetta er mikilvægur póstur í fjárlagagerðinni og uppsetningu fjárlaga fyrir ríkið. Segja má að fyrsta fjármálaáætlunin hafi runnið dálítið hljóðlaust í gegnum Alþingi. Þingið hefur kannski ekki áttað sig á því hvað verið væri að setja mikla stefnumörkun með henni, en í ár er öldin önnur. Ég hef aðeins áhyggjur af því hvort við séum að einhverju leyti að oftúlka fjármálaáætlunina, því að auðvitað er hún áætlun um málaflokka og ramma málefnasviða. Þetta eru auðvitað ekki fullkláruð fjárlög. Sú vinna er eftir þó að hún byggi auðvitað á því sem lagt er fram í fjármálaáætlun. Það er kannski það sem er svo sögulegt. Við erum að móta okkur í ferli. Þegar hv. fjárlaganefnd heimsótti fjárlaganefnd sænska þingsins, sem var kannski aðalverklagsfyrirmyndin fyrir okkur, var okkur sagt að það tæki svona 10 ár að þróa þetta ferli og fínpússa það. Við Íslendingar erum nú vön að vilja gleypa hlutina hraðar en það, en við erum í ferli, eins og komið hefur fram í umræðu bæði hjá fulltrúum meiri hluta og minni hluta, og við viljum læra af ferlinu og fara eftir því áfram. Mig langar aðeins til að nota þær mínútur sem ég hef hér til þess að ræða innihald fjármálaáætlunarinnar, þ.e. þá pólitísku stefnumörkun sem felst í henni. Stundum þegar maður hlustar á umræður á Alþingi og jafnvel víðar mætti halda að heimurinn skiptist í svart og hvítt, annaðhvort nýfrjálshyggju eða félagshyggju, gróðahyggju, almannahyggju eða hvað það er, en ég vil nú meina að heimurinn sé ekki svona svart/hvítur. Það sést alveg ágætlega á þessari fimm ára fjármálaáætlun. Hér er annars vegar stigið hægt til jarðar. Verið er að sýna aðhald í ríkisfjármálum. Verið er að auka aðhald. Verið er að vinna gegn þensluvekjandi áhrifum áætlunarinnar, en á sama tíma er verið að staðfesta stórkostlega útgjaldaaukningu, sem sést í fjárlögum fyrir þetta ár, 2017, og bæta allverulega í. Það á alveg sérstaklega við í velferðarmálunum, í heilbrigðismálum og velferðarmálum. Ég tel að hér sé komin fram fjármálaáætlun sem feti einmitt einstigið á milli - ja, eigum við að kalla það hins svarta og hvíta eða hvað? Þetta er fjármálaáætlun hófsemdar og ég kvitta glaður undir þá stefnumörkun sem varðar áherslu á velferðar- og heilbrigðismálin sérstaklega, þær áherslur sem sjást í fjármálaáætlun. Það er alveg rétt að við erum, eins og við erum vön hér á Íslandi, í þessum endalausa ólgusjó uppsveiflna og niðursveiflna. Núna er okkar helsti vandi gríðarleg þensla, mikill þrýstingur, það er þrýstingur á framkvæmdaraðila, það er þrýstingur á gjaldeyrinn, það er þrýstingur á vinnumarkaði o.s.frv. Maður upplifir að stjórnvöld séu alltaf annaðhvort að berjast við að halda niður þrýstingnum um að of vel gangi, eða að reyna að bjarga málum þegar allt fer á verri veg. Sú aðferðafræði að hugsa til lengri tíma, leggja fram stefnur og áætlun til fimm ára, leggja línur sem sýna hvert verið er að fara, er einmitt hugsuð til þess að hafa sveiflujafnandi áhrif. Þó að við séum ekki búin að fullkomna það ferli tel ég mjög mikilvægt að við séum að þróa málin, jafnvel þó að það sé ekki fullkomið. Þess vegna fagna ég því að fjármálaáætlun 

Frú forseti. Ég vil byrja á að taka undir allt það sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson nefndi fyrr í umræðunni um ferðaþjónustu og ætla svo sem ekkert að bæta neinu við þar. Ég tek bara undir nákvæmlega það sjónarmið sem við höfum ítrekað rætt í fjárlaganefnd. Við erum að ræða fjármálaáætlun. Umræðan síðustu dagana hefur verið gagnleg, ég tek undir það, finnst reyndar stundum eins og við séum hvert um sig að lesa sína áætlunina. Það sem við erum sammála um og hefur komið fram er að við eigum töluvert langt í land við að móta verklag við gerð þessarar áætlunar, hvernig við setjum fram tölulegar upplýsingar eins og til dæmis að blanda ekki saman fjárfestingum og rekstri. Það kemur fram í umsögn fjármálaráðs að gegnsæið er ekki nógu mikið. Við þurfum að bregðast við þeirri umsögn. Við þurfum öll að punkta vel hjá okkur þær úrbætur sem við viljum ná fram svo að við getum verið betur samstiga í umræðunni og skilningur að hugmyndafræði þessarar langtímaáætlunar geti verið sá sami. Mér finnst mikilvægt að allar fastanefndir tóku til við að greina þá málaflokka sem undir þær falla og gáfu áætluninni þannig umsögn sína. Það er gott verklag. Við í Bjartri framtíð erum sátt við þá aukningu sem verið er að leggja til í mikilvæga málaflokka. Hins vegar kemst ég ekki hjá því að nefna að ég átta mig ekki alveg á umræðu um einkarekstur og einkavæðingu. Slíkur ásetningur og slík umræða hefur ekki farið fram í þingflokksherbergi Bjartrar framtíðar. Við erum miklu frekar að reyna að greina þann einkarekstur sem hefur orðið að veruleika á undanförnum árum. Ásetningur Bjartrar framtíðar er að skerpa á lagaumhverfinu í kringum þær heimildir sem hafa verið óljósar og skerpa á stefnumótun og þess háttar. Ég vil hnykkja á nokkrum staðreyndum sem mér finnst mikilvægar í þessari fjármálaáætlun. Við erum að auka langmest ríkisútgjöld til velferðar- og heilbrigðismála og til málefna aldraðra og öryrkja. Hækkun til heilbrigðismála á tíma áætlunar frá fjárlögum 2017 eru 42 milljarðar kr. á ársgrundvelli, sem er 22,5% hækkun. Hækkun til velferðarmála á sama tíma eru 28 milljarðar, sem er 15% hækkun. Þannig eykst hækkun á málefnasviði lyfja og lækningavara um 54% á fimm ára tímabili áætlunarinnar og er það hlutfallslega langmesta hækkunin sem finnst í þessari áætlun. Þetta eru forgangsmál ríkisstjórnarinnar enda er veruleg þörf á uppbyggingu í þessum mikilvægu grunnstoðum samfélagsins. Mig langar til að nefna hér örstutt að í áliti meiri hluta fjárlaganefndar er skorað á heilbrigðisráðherra að skoða kosti þess að setja á laggirnar sérstaka stjórn yfir starfsemi spítalans. Það er hugmynd sem við leggjum fram til umræðu. Aldrei hefur komið fram sérstaklega að sú stjórn sé pólitísk stjórn eins og einhverjir hafa verið að nefna hér í umræðunni, ég sé miklu frekar fyrir mér að það séu sérfræðingar á sviði rekstrar. Ég vona að við náum að fóta okkur vel í þessari umræðu og hún verði málefnaleg og komist að góðri niðurstöðu um það. Að lokum vil ég nefna að það komu fram nokkrir punktar í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Annars vegar ábendingar um uppbyggingu og framsetningu áætlunar og hins vegar punktar sem við vekjum sérstaka athygli á. Margir þessir punktar komu fram hjá umsagnaraðilum og eiga við um einstök málefnasvið. Mér finnst mikilvægt að leggja áherslu á að meiri hlutinn er að samþykkja þennan ramma um upphæð tekna og gjalda. Hins vegar leggjum við fram og tökum undir nokkrar umsagnir, ábendingar til úrbóta og ábendingar til umræðu. Við erum ekki að gefa þessari fjármálaáætlun falleinkunn, þvert á móti. Við erum að samþykkja hana. Enda sýnir hún að við erum að stíga varlega til jarðar og vinna gegn þenslu en um leið erum við að staðfesta útgjaldaaukningu.

Frú forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með þær umræður sem hafa verið hér í þinginu um fjármálaáætlunina sem legið hefur fyrir frá því í lok mars. Fjármálaáætlun samkvæmt lögum um opinber fjármál kemur nú fram í annað sinn. Í fyrra féll umfjöllun um áætlunina í skuggann af öðrum málum, auk þess sem afgreiðsla þá kann að hafa verið lituð af því að þá hafði þegar verið boðað til kosninga þegar hún var sett fram. Það er eðlilegt að enn séu ýmsir hnökrar á framsetningu og ég er manna fyrstur til að viðurkenna að svo sé. Margvíslegar athugasemdir og ábendingar hafa komið fram í umræðum um fjármálaáætlun. Fjármálaráð skilaði ítarlegri skýrslu og jafnframt skiluðu fulltrúar í fjárlaganefnd viðamiklum álitum, meirihlutaáliti og fjórum minnihlutaálitum. Nefndir þingsins fjölluðu um áætlunina og skiluðu álitum, auk þess sem fjölmargir þingmenn hafa rætt hana í þingsal. Ég tel afar mikilvægt að við nýtum okkur reynsluna frá því í ár til að bæta áætlun næsta ár. Vinnulag við fjármálaáætlun er ekki pólitískt mál og því afar mikilvægt að um það sé víðtæk sátt. Við getum deilt um efni hennar en eigum að vera sammála um umgjörðina. Í því skyni hef ég þegar sett í gang í fjármálaráðuneytinu vinnu um eftirfarandi þætti: Í fyrsta lagi hafa ábendingar fjármálaráðs þegar verið greindar og niðurstöður þeirrar greiningar verða hafðar til hliðsjónar við vinnu við fjármálaáætlun næsta haust. Í öðru lagi hef ég óskað eftir því að vandlega verði farið yfir álit frá fjárlaganefnd, bæði meiri og minni hluta, og hugað að þeim athugasemdum sem þar koma fram. Þær ábendingar eru viðamiklar og ekki allar í sömu átt. Þær má flokka í tvennt, annars vegar efnislegar athugasemdir um einstaka málefnasvið og hins vegar athugasemdir um form og framsetningu. Sérstaklega verður hugað að síðarnefndu athugasemdunum við undirbúning fjármálaáætlunar á næsta ári. Í þriðja lagi hef ég ákveðið að í ráðuneytinu verði greindar fjármálaáætlanir annars staðar á Norðurlöndum sem og frá fleiri OECD-ríkjum og kannað með hvaða hætti þessar þjóðir setja fram sínar áætlanir og dreginn lærdómur af því fyrir okkur. Í fjórða lagi verða með næstu fjármálaáætlun aðgengilegar töflur á excel-formi settar fram á sama tíma og áætlunin er lögð fram. Þar mun meginefni áætlunarinnar og ítarlegri sundurliðanir koma fram. Í fimmta lagi mun næsta fjármálaáætlun sýna áætlaða skiptingu milli rekstrar og framkvæmda í útgjaldarömmum málefnasviða. Ég hyggst kynna hv. fjárlaganefnd framvindu þessarar vinnu eftir því sem efni og tækifæri gefast. Loks er rétt að benda hv. þingmönnum á að í næsta fjárlagafrumvarpi verður sundurliðað yfirlit um áætluð fjárframlög á einstaka liði til þriggja ára. Þetta auðveldar þingmönnum og öðrum að glöggva sig á því hverjir hinir undirliggjandi þættir áætlunarinnar eru, þó að markmið áætlunarinnar sjálfrar sé að marka útgjaldarammann á hvert málefnasvið fyrir sig. Stefnt er að því að flýta vinnu fjármálaáætlunar samkvæmt lögum um opinber fjármál fyrir næsta vor þannig að meiri tími vinnist til þess að fjalla um hana í þinginu. Mikilvægt er að sú vinna verði markviss og þar mun þingið búa að því starfi sem unnið hefur verið í ár. Frú forseti. Fjármálaáætlunin er framsækin áætlun sem sýnir aukið aðhald en bætir þó í á mörgum sviðum. Margir hafa talað um að aðhald í fjármálaáætluninni mætti vera meira en raun ber vitni, þó að það hafi verið aukið frá síðustu fjármálaáætlun. Aðrir vilja draga úr aðhaldi þannig að meira sé hægt að gera. Þarna verðum við að reyna að finna hinn gullna meðalveg. Það eru mörg verkefni í þessu samfélagi en peningarnir eru takmarkaðir. Það er þensla í samfélaginu einmitt núna og það eru ekki mörg tæki sem ríkið hefur til að sporna við þenslu. Þar hefur Seðlabankinn vaxtaákvörðunarvald og ríkisvaldið hefur fjárlög. Þarna fylgjum við hinu gamla líkani Keynes sem lagði til að í þenslu myndi ríkið sporna við, í samdrætti myndi ríkið bæta í. Og einmitt til þess að við getum bætt í þegar þörf verður á, og það verður einhvern tímann þörf á, er í þessari áætlun metnaðarfull stefna um niðurgreiðslu skulda ríkisins sem þegar hafa verið greiddar niður um meira en 10% í ár og þannig spörum við vexti í framtíðinni. Það verður til þess að við getum eytt meira í gagnleg útgjöld, eytt meira fyrir hinn almenna borgara, eytt meira í framkvæmdir, en þurfum ekki að borga lánardrottnum. En það eru mörg jákvæð atriði í þessari fjármálaáætlun. Það er ekki bara viðnám heldur líka sókn. Við sækjum fram í samgöngumálum þar sem er bætt við 20–25 milljörðum frá því sem var í síðustu fjármálaáætlun. Við bætum við í velferðarkerfinu, við setjum fram markvissa áætlun um að ljúka byggingu Landspítalans, verkefni sem allir þingmenn styðja en nú höfum við sett fram áætlun um hvernig við ætlum að gera það og við ætlum að ljúka því árið 2023. Þetta mun verða landsmönnum öllum til mikilla heilla. Ég tók eftir því í umræðum hér í gær að borin voru saman framlög á nemanda í háskólum annars staðar á Norðurlöndum og á Íslandi. Það var ekki sagt að heildarframlög til háskóla í Stokkhólmi væru miklu meiri en til háskóla á Íslandi, heldur að framlög á nemanda væru meiri. Auðvitað er það eðlilegt, það er nemandinn sem skiptir máli, en þegar við hugum að framhaldsskólum þar sem við erum að bæta við framlögum á nemanda um 300 þús. kr. að raunvirði á tímabili áætlunarinnar horfum við á heildarframlög til skólanna, þ.e. þannig hafa margir hv. fulltrúar minni hlutans talað. En það er auðvitað nemandinn sem skiptir máli, rétt eins og í sjúkrahúskerfinu er það sjúklingurinn sem skiptir máli en ekki húsin eða stofnanirnar. Fjármálaáætlun er mikilvægur rammi en auðvitað eru breytingar hugsanlegar. Við vitum ekki hver framtíðin verður nákvæmlega. Bara á þeim stutta tíma sem þingið hefur starfað núna eftir áramót hafa komið upp tilefni, sum hugsanlega að einhverju leyti fyrirsjáanleg, önnur hafa komið algjörlega á óvart og samtals erum við að tala um útgjöld upp á 10–15 milljarða kr. Þannig verður það líka í framtíðinni, við sjáum ekki allt fyrir. Við munum gera mistök við áætlanir og við verðum að leiðrétta þau mistök. Það munu koma fram nýjar þarfir og þá munum við leiðrétta áætlunina. Engu að síður er þessi fjármálaáætlun mikilvægur rammi, hún er leiðarljósið sem við munum fylgja og við munum fylgja því öll saman. Við undirbúning þessarar áætlunar höfðum við viðamikið samráð við ýmsa aðila, m.a. við sveitarfélögin, og það er mikilvægt að allir gangi í takt vegna þess að ef við náum árangri í þessu, ef við náum þessu aðhaldsstigi sem stefnt er að með áætluninni, skapast aðstæður til þess t.d. að lækka vexti í samfélaginu og það er ein besta búbót sem hægt er að hugsa sér. Auk þess boðum við miklar kjarabætur fyrir allan almenning þegar almennt virðisaukastig verður lækkað í 22,5%. Áætlunin er margt í senn, hún er framsækin og aðhaldssöm, en hún er fyrst og fremst leiðarljós sem við eigum að virða öll saman. Við eigum að virða þetta ferli, við munum reyna að taka tillit til þeirra athugasemda sem gerðar hafa verið þannig að við náum vandaðri áætlun næsta ár og verðum sátt um aðferðafræðina í framtíðinni. 
            

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða frumvarp sem mun gera það kleift að ganga frá ýmsum minni háttar málum sem leyst eru með lögreglusátt með rafrænni undirskrift. Í 2. umr. kom fram að í umsögn Persónuverndar væri bent á tvö atriði sem betur mættu fara. Í fyrsta lagi að skýrt yrði kveðið á um að þegar rætt er um að heimilt sé að afhenda skýrslu rafrænt verði tekið skýrt fram að heimilt sé að afhenda hana sakborningi en ekki einhverjum öðrum. Í öðru lagi, þar sem í greininni segir að ráðherra geti kveðið nánar á um framkvæmd rafrænnar undirskriftar og afhendingar skýrslu í reglugerð, þarf að standa „skal kveða“. Ráðherra er ekki einungis heimilt heldur er það beinlínis skylda hans að kveða nánar á um þessi mál í reglugerð. Að þessari breytingartillögu stendur öll allsherjar- og menntamálanefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allsherjar- og menntamálanefnd um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Nefndin hefur fjallað um málið sem var vísað til nefndarinnar eftir 2. umr. Breytingartillögur meiri hluta og minni hluta voru kallaðar aftur við 2. umr. Við umfjöllun málsins var rætt að nýju um jafnræði nemenda til lánveitinga fyrir sambærilegt nám og hvernig bregðast ætti við hluta af athugasemdum Ríkisendurskoðunar. Nefndin bendir á að aðfaranám geti farið fram innan framhaldsskóla í samstarfi við háskóla og að slíkt sé í samræmi við gildandi reglugerð um aðfaranám. Til að taka af allan vafa um að slíkt nám sé lánshæft leggur nefndin til breytingar í þá veru sem miða jafnframt að því að aðfaranám erlendis sem er samþykkt af ráðherra verði einnig lánshæft. Nefndin áréttar mikilvægi þess að takist samningar milli háskólastigs og framhaldsskólastigs um aðfaranám vinni mennta- og menningarmálaráðuneytið með þeim aðilum. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að þeir sem eru í aðfaranámi erlendis eigi áframhaldandi rétt til að ljúka námi sínu með óbreyttri fyrirgreiðslu lánasjóðsins. Í ljósi breytingartillögu nefndarinnar um að aðfaranám verði lánshæft, hvort sem það er stundað hérlendis eða erlendis, leggur nefndin til að ákvæðið falli brott. Nefndin leggur áherslu á að við heildarendurskoðun laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna verði litið til athugasemda Ríkisendurskoðunar um lagaumhverfi aðfaranáms og lánveitingar til slíks náms sem koma fram í skýrslum hennar, Lánasjóður íslenskra námsmanna – Lánshæfi náms og þróun útlána, júní 2011, og Frumgreinakennsla íslenskra skóla, maí 2012, ásamt því að viðmið og kröfur um gæði námsins verði tryggð. Þá telur nefndin að við þá heildarendurskoðun þurfi að líta sérstaklega til hagsmuna íbúa landsbyggðarinnar við framtíðarskipulag aðfaranáms sem og að skoða áhrif alþjóðavæðingar í námi. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem finna má á þingskjali þessu. Undir álitið skrifar öll allsherjar- og menntamálanefnd, þ.e. Nichole Leigh Mosty, Vilhjálmur Árnason framsögumaður, Valgerður Gunnarsdóttir, Jóna Sólveig Elínardóttir, Teitur Björn Einarsson, Andrés Ingi Jónsson, Björn Leví Gunnarsson, Eygló Harðardóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Guðjón S. Brjánsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu.

Virðulegi forseti. Ég þarf að leggja hérna ákveðna áherslu á ákveðin atriði í nefndarálitinu til að það sé alveg skýrt. Í fyrsta lagi var umfjöllun nefndarinnar að miklu leyti um þetta jafnræði nemenda sem væri að finna í því að aðfaranámið er óumdeilanlega nám á framhaldsskólastigi, það er verið að kenna framhaldsskólaefni. Ef það er lánshæft, af hverju þá ekki svipað nám í framhaldsskólum, en samt undir þeim formerkjum sem aðfaranám skilgreinir? Út á það gengur breytingartillagan, að ef aðfaranám er kennt í framhaldsskóla þá sé það, eins og aðfaranám í háskóla, lánshæft. Hins vegar eru athugasemd um að kröfur um gæði námsins verði tryggð. Þar sem þetta er nám á framhaldsskólastigi og framhaldsskólar geta einungis kennt staðfestar námsbrautir þá er ekki nema eðlilegt að aðfaranám sé einnig undir svipaðri staðfestingu og nám í framhaldsskólum. Krafan er í rauninni um það að gæði námsins séu staðfest á sama hátt og námsbrautir í framhaldsskólum. Það sem athugasemdin miðar að hjá mér er að gæði námsins verði tryggð.

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir ræðu hv. þingmanns. Hann fór rétt með það hver umræðan var. Ég vildi þó benda á að umræðan um jafnræði er tvíþætt hvað þetta varðar. Ríkisendurskoðun gerir athugasemdir við að nemendum í einu námi voru veitt lán umfram lagaheimild, engir aðrir nemendur sem höfðu ekki lagaheimild fengu slíkt lán. Um það snerist athugasemd Ríkisendurskoðunar, en umræður í nefndinni fjölluðu almennt um jafnræði framhaldsskólanemenda svo að það sé alveg á hreinu.

Virðulegi forseti. Ég bara kvitta undir það og segi: Alveg hárrétt.

Virðulegur forseti. Með þessu frumvarpi er ætlunin að bregðast við ábendingum Ríkisendurskoðunar um að lagastoð skorti til að veita tiltekin námslán. Breytingar allsherjar- og menntamálanefndar miða að því að skilgreina frekar inntak námsins en nákvæmlega þá staði þar sem það fer fram. Við náðum sameiginlegri lendingu í því þannig að öll nefndin gæti verið sátt við. Það er von þess sem hér stendur að í framhaldinu muni framhaldsskólar víða um land sjá tækifæri í þessu og hefja samtal við háskóla um að taka upp kennslu á aðfaranámi víðs vegar um landið til að fólk úti um land sem vill sækja sér þetta nám þurfi ekki að gera það hér, á þeim þremur stöðum þar sem námið hefur verið í boði til þessa. Ég tek undir það með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að nauðsynlegt sé í framhaldinu að skoða aðfaranámið víðar, skoða inntak námsins og skoða kosti þess að skilgreina það sem námsbraut innan framhaldsskólans, bæði til að tryggja gæði og jafnframt til að tryggja að sú prófgráða sem nemendur fá í hendurnar að loknu námi verði það sem þeir reikna með að hún sé. Það kom fram við umfjöllun nefndarinnar að oft er misbrestur á því að aðfaranámið hjá þeim sem bjóða það í dag sé kynnt með þeim hætti að það gildi eingöngu inn í þann háskóla sem það er kennt í tengslum við, engin trygging sé að það gildi inn í aðra háskóla. Margir nemendur sem stunda aðfaranám standa í annarri trú. Það þarf að tryggja að á því verði gerð bragarbót. Það er stundum sagt að við séum ekki nógu dugleg að hrósa í þessum sal. Ég má til með, áður en ég lýk máli mínu, að hrósa þeim sem unnu saman að þessu máli í allsherjar- og menntamálanefnd. Við vorum með ósamrýmanleg sjónarmið þegar málið var afgreitt til 2. umr. en það náðist lending í því og við drógum breytingartillögur okkar, meiri hluti og minni hluti, til baka milli 2. og 3. umr. og leggjum hér fram sameiginlegar breytingartillögur sem eru málamiðlun sjónarmiða beggja. Þar má ég til með að nefna, án þess að ætla að halla á nokkurn annan nefndarmann, hv. þm. Pawel Bartoszek sem gekk á milli okkar í nefndinni og fann þessa snyrtilegu leið til að koma með breytingartillögu sem náði að umfaðma kjarnann í því sem við í minni hlutanum lögðum til við 2. umr. án þess þó að meiri hlutanum þætti of langt seilst í að opna flóðgáttir lánasjóðsins gagnvart námi sem er ígildi framhaldsskólanáms.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir með hv. þingmanni varðandi samstarf nefndarinnar; það er mjög ánægjulegt að það hafi endað svona, að náðst hafi þessi góða sátt um þetta. Meiri hlutinn hafði kannski áhyggjur af því að opna of mikið á lántökur í framhaldsskólum og hvar millivegurinn yrði farinn í því. Nú hefur hæstv. menntamálaráðherra boðað að farið verði í heildarskoðun á öllu lagaumhverfi í kringum lánasjóðinn. Því langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann vilji sjá það inni að farið verði að lána fyrir hefðbundnu framhaldsskólanámi.

Virðulegur forseti. Ég held að almennt séð eigi ekki að vera nauðsyn á námslánum til hefðbundins framhaldsskólanáms sem er í boði í opinberum framhaldsskólum þar sem ekki eru skólagjöld og fólk er oftar en ekki í foreldrahúsum, þannig að framfærsla er á annarra herðum. Það er þessi hópur sem aðfaranámið er sett upp til að þjóna sem ég reikna með að litið verði til við þá heildarendurskoðun sem er fram undan. Það eru eldri nemendur sem hafa af einhverjum ástæðum helst úr námi eða hafa kannski lokið, eins og aðfaranámið byrjaði, iðnnámi og vilja fara upp á næsta námsstig. Þetta er hópur sem þarf gjarnan framfærslulán og þarf að líta til þegar heildarendurskoðun á sér stað.

Virðulegi forseti. Já, takk fyrir þetta. Það er auðvitað svo að iðnnám er lánshæft í dag og þegar aðfaranám í framhaldsskólum verður orðið lánshæft veltir maður því fyrir sér hvort hafa þurfi áhyggjur af því að ójafnræði myndist milli þeirra sem stunda nám í hefðbundnum dagskóla og þeirra sem stunda nám í kvöldskóla, í svokölluðu aðfaranámi. Ég velti því fyrir mér hvort þá verði til hvati til að fara frekar í aðfaranám - jafnvel ungir nemendur, sem þó eru komnir með þessi aldursmörk - í stað þess að klára hefðbundið stúdentspróf, af því að, eins og ítrekað hefur komið fram, aðfaranám er í dag ekki ígildi stúdentsprófs. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður deili þessum áhyggjum með mér, hvort sá hvati verði til að fólk sæki frekar í aðfaranám af því það verður lánshæft fram yfir hefðbundið framhaldsskólanám sem lýkur með stúdentsprófi.

Frú forseti. Ég held að hvati yngri nemenda til að fara í aðfaranám sé nú þegar til staðar eins og kom fram, að mig minnir bæði hjá Ríkisendurskoðun og skólastjórnendum sem komu fyrir nefndina, að væri stundum reyndin, að fólk alveg niður í 18 ára væri að sækja sér aðfaranám þrátt fyrir að það væri á þeim aldri sem eðlilegra væri að það færi beint í opinbera framhaldsskólakerfið. Meðan við erum með tvö kerfi sem skarast þá þarf að finna milliveg til að ekki sé verið að brjóta jafnræði milli fólks. Eitt af því sem mér þykir skoðunar virði er að endurskilgreina aðfaranámið þannig að því ljúki með stúdentsprófi, af því að inntak aðfaranámsins í dag er allt sem stúdentspróf er fyrir utan það að vera stúdentspróf. Ég held að heiðarlegra væri að endurskilgreina aðfaranámið þannig að það uppfyllti sömu gæðakröfur og skilaði nemendum sömu þekkingu og stúdentspróf, en væri með þessu svigrúmi sem aðfaranámið hefur, sérstaklega gagnvart eldri nemendum sem þurfa stuðning vegna framfærslu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Eftir að málið var afgreitt hér að lokinni 2. umr. komu fram sjónarmið, bæði frá ráðuneyti og þeim aðilum sem sjá munu um innheimtuna, þ.e. sveitarfélögunum, að betra væri að gefa færi á að liðka fyrir gjaldtökunni með þeim hætti að ekki þyrfti að leggja gjaldið á með því að festa það við bílrúðu heldur dygði að senda tilkynningu með öðrum hætti, t.d. með því að senda tölvupóst eða eitthvað þannig. Það er það sem breytingartillagan gengur út á. Ég ætla að lesa hana. „Á eftir a-lið 2. gr. komi nýr stafliður, svohljóðandi: 2. mgr. orðast svo: Gjaldið skal lagt á með skriflegri tilkynningu sem fest skal við ökutækið, afhent ökumanni eða send með sannanlegum hætti til eiganda eða umráðamanns ökutækis.“ Þarna er sem sagt verið að liðka fyrir að hægt sé að leggja á stöðugjald með fjölbreyttari hætti en nú er gert Undir þetta rita Valgerður Gunnarsdóttir, formaður, Pawel Bartoszek, framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Einar Brynjólfsson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Teitur Björn Einarsson. Ásmundur Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni málsins fyrir yfirlit hans. Ég kom hér upp til að árétta skoðun okkar fulltrúa Vinstri grænna í nefndinni sem birtist í séráliti okkar með þessu máli. Við leggjumst ekki gegn málinu og styðjum framgang þess en áréttuðum þá skoðun að það væri mjög nauðsynlegt að ekki væri litið á samþykkt þessa máls þannig að búið væri að finna fyrirkomulag varðandi fjármagn til sveitarfélaganna til uppbyggingar á ferðamannastöðum. Sveitarfélögin þurfa mjög á að halda hlutdeild í þeim virðisauka sem aukin ferðaþjónusta hefur skapað. Bílastæðagjöld, eins og hér er kveðið á um, eru þjónustugjöld. Um þjónustugjöld gilda sérstakar reglur, þ.e. í hvað má nota þau. Í þessu máli er það aðeins útvíkkað og tilgreint í hvað má nota þau þannig að það er á engan hátt búið að uppfylla fjárþörf sveitarfélaganna vegna aukins fjölda ferðafólks. Það er því mjög mikilvægt að þetta sé aðeins hugsað sem skref í þá átt að skoða betur fjármögnun varðandi ferðaþjónustuna. Við í Vinstri grænum höfum talað fyrir komugjöldum og að þeim sé skipt á sanngjarnan máta. Við höfum talað fyrir hækkun gistináttagjalds sem fari til sveitarfélaganna. En fyrst og fremst höfum við talað fyrir heildrænni og samræmdri stefnu er kemur að gjaldtöku í ferðaþjónustunni. Þau gjöld sem hér er verið að veita heimild til að leggja á mega heldur ekki vera einhvers konar inngöngugjald á náttúrusvæði. Það er allt önnur umræða hvort rukka eigi inn á náttúrusvæði og það er ýmislegt í þessu máli sem þyrfti að reifa betur, t.d. hvernig gjaldið verður sett upp. Verður ódýrara á bílastæði sem þegar er búið að reisa? Það má ekki nota gjöld sem rukkuð eru í dag til að borga kostnað sem þegar hefur fallið til. Ekki þjónustugjöld. Mun gjaldið lækka þegar stofnkostnaður hefur verið greiddur að fullu og aðeins rekstrarkostnaður eftir? Ýmsum slíkum spurningum er ósvarað sem ég treysti að tekið verði tillit til í framtíðinni. Hins vegar leggjumst við ekki gegn þessu og teljum að sveitarfélögin eigi að fá þessa heimild. Ég vildi aðeins árétta þá skoðun okkar fulltrúa Vinstri grænna í nefndinni í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég stenst bara ekki mátið og langar til að rökræða þessi mál örlítið við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé. Ég ætla að leyfa þingmanninum að svara og ég veit að hann mun gera það með ánægju. Í sumum málum finnst mér Vinstri græn örlítið meira vinstri en græn. Ég er mjög grænn í þessum efnum og hef nokkra sannfæringu fyrir því að bílastæðagjöld séu mjög græn leið til þess að draga úr umferðarþunga, draga úr því að fólk noti bíla. Ég játa að ég myndi rukka bílastæðagjöld þótt ég þyrfti að henda þeim peningum sem af því söfnuðust, bara vegna þess að bílastæðagjöld myndu hafa þau áhrif að draga úr óþarfaakstri og hvetja fólk frekar til að samnýta bíla. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður taki undir þá skoðun mína að bílastæðagjöld séu græn leið, ekki bara til að afla tekna heldur til að breyta örlítið hegðun fólks. Eða er sannfæring hans fyrir því að samneyslan, sem fer þá fram í gegnum annars konar skattheimtu, sé það mikil að hann vilji frekar beita henni en bílastæðagjöldum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu. Hún gefur færi á að ræða almenna pólitík sem við gerum kannski of sjaldan og týnum okkur í einhverju öðru. Ég held að ég sé í grunninn hjartanlega sammála þingmanni. Hafi annað komið fram í máli mínu hefur annaðhvort hv. þingmaður misskilið mig eða ég ekki komið því rétt út úr mér. Ég er hrifinn af bílastæðagjöldum. Ég er svo hrifinn af bílastæðagjöldum að ég tel t.d. að í þéttbýli þurfi verulega að huga að því að raunverulegur kostnaður við bílastæði sé metinn og það séu notendur þeirra sem greiði fyrir þau. Ég hef aldrei skilið af hverju stofnanir bjóða upp á ókeypis bílastæði, af hverju t.d. háskólar bjóða upp á ókeypis bílastæði, því að kostnaðurinn við bílastæði er gríðarlega mikill. Það sem ég á við með þessu, þegar ég segi að það megi ekki skoða bílastæðagjöld sem aðgangsstýringu á svæðum, er að sú umræða er miklu stærri. Hvort við ætlum að stýra inn á svæði, til að mynda rukka inn á svæði, þá í formi bílastæðagjalda, og maður kemst ekki inn á svæðið nema maður greiði aðgangseyri, er bara miklu stærri umræða sem fara þarf fram og ekki í tengslum við umræðu um heimild til sveitarfélaga til að setja á bílastæðagjöld. Það getur vel verið að niðurstaðan af slíkri umræðu yrði einhvers konar gjald. Ég ætla ekki að segja hver hún yrði. Sjálfur er ég mjög vaklandi gagnvart því hvort hægt sé að rukka fólk fyrir að skoða landið sitt. En ég skil hugmyndafræðina þar á bakvið. Ég skil nauðsynina sem slíkar hugmyndir spretta upp úr. Ég er til í umræðu um það en ekki undir máli sem veitir sveitarfélögum heimild til að 

Frú forseti. Já, við komum að ákveðnum þætti í þessu efni. Það þarf ekki endilega að fara saman að vera vinstri og að vera grænn. Ég get ímyndað mér að ef við færum að leggja á bílastæðagjöld sem væru þess eðlis að þau virkuðu hamlandi gagnvart því að fólk færi á tiltekinn stað á bíl, þá legðust þau gjöld auðvitað mismikið á fólk eftir því hversu háar tekjur það hefði. En þau gjöld eru græn engu að síður. Mig langar að spyrja hv. þingmann því að ég vil fá það á hreint fyrir útgáfu nefndarálits minni hlutans, hvort sá skilningur minn sé réttur að minni hlutinn, Vinstri græn leggist ekki gegn málinu vegna þess að þau muni sitja hjá við afgreiðslu málsins eða hvort þeir muni styðja það. Hvernig verður lokaniðurstaðan hjá þingflokknum í þessu máli?

Virðulegi forseti. Að mínu mati misskilur hv. þingmaður í grundvallaratriðum eðli vinstri stefnu og eðli umhverfisstefnu ef hann sér þetta sem einhvers konar mótsögn. Það er fátt sem er meiri vinstri stefna en akkúrat umhverfisstefna. Fátt gengur meira út á að samfélagið sem heild taki á erfiðum málum og setji í þau fjármuni. Það mætti vera meiri vinstri stefna í ríkisfjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar, stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar, því að innan þeirrar vinstri stefnu rúmast það að samfélagið sem heild tekur á sig skuldbindingar til að taka á þeim vanda sem að okkur steðjar þegar að umhverfismálum kemur. Að setja það síðan sem einhverja mótsögn að sett verði á bílastæðagjöld - ég játa að ég skil ekki þá hugarleikfimi og veit ekki hvort hún er eingöngu sett hér fram til að geta sagt að Vinstri hreyfingin – grænt framboð sé stundum meira vinstri en græn. Í mínum huga er það órofa heild þegar kemur að þessum málum. Hv. þingmaður og ég sitjum saman í umhverfis- og samgöngunefnd. Við höfum unnið að þessu máli saman. Ég hef mælt hér fyrir áliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Hv. þingmaður á því að vera nokkuð vel upplýstur um skoðun mína í þessu máli. Afstaða okkar kemur bara í ljós við afgreiðslu málsins en hægt er að lesa vel í hana í gegnum þann feril sem ég var lýsti hér og ætti ekki að koma neinum á óvart.

Virðulegi forseti. Það var eitt og annað óljóst í umræðum um viðkomandi frumvarp þegar þær fóru fram. Ég hélt ræður þar sem ég var að reyna að fá fram hvort bílastæðagjöld væru raunverulega aðgangsstýring að ferðamannastöðum eða ekki. Það kom í raun og veru aldrei fram, einfaldlega vegna þess að þá þarf að svara spurningunni fyrir einhvern tiltekinn ferðamannastað sem er á yfirráðasvæði sveitarfélags. Ef bílastæðið er fullt, mega þá ekki fleiri koma að staðnum? Verður bílum ekki lagt utan við bílastæði eins og tíðkast í dag? Verður eitthvert eftirlit og verður fólk rekið í burtu af vegum í nágrenni við þetta bílastæði ef það leggur þar og ætlar að komast á viðkomandi stað? Það er lykilspurning þegar kemur að því hvort bílastæðagjöld séu aðgangsstýring eða ekki. Ég get ekki ímyndað mér það teljist hamlandi eða ekki að borga þrisvar, fjórum eða fimm sinnum 500 krónur í vikuferð sem kostar erlendan ferðamann 200 þúsund krónur á mann, eins og kannanir sýna. Ég get ekki séð það. Ég tel ekki að bílastæðagjöld virki í raun og veru sem einhvers konar aðgangsstýring nema ef það er óheimilt að leggja nokkurs staðar við viðkomandi stað nema inni á viðkomandi bílastæði. Annað sem ég ræddi mjög í þessum ræðum mínum var nauðsyn þess að meta þolmörk svæða og staða. Stærð bílastæða hlýtur að ákvarðast ekki bara af einhverju heldur af raunverulegi mati á hvað viðkomandi staðir þola af umferð. Þegar allt kemur til alls snýst frumvarpið að nokkru leyti um að verið er að redda tekjum sem sveitarfélögin eiga vissulega skilið, án þess að það sé samræmd uppbygging á aðstæðum og þjónustu á ólíkum stöðum, hvort sem það er nú staður í einkaeign, í umráði sveitarfélaga eða opinberir þjóðgarðar, friðlýst svæði. Þó að við í minni hlutanum leggjumst ekki gegn frumvarpinu álítum við gríðarlegt verk að vinna til þess að þetta sé raunverulega þáttur í vitrænni uppbyggingu á ferðaþjónustunni. Heildstæð gjaldtöku- og auðlindanýting í ferðaþjónustu er nokkuð sem búið er að kalla eftir í sennilega einn til tvo áratugi og enn er hjakkað dálítið í sama farinu. Það vantar forystu fyrir því að vinna svona vinnu á sem allra skemmstum tíma, búa til heildrænt skipuleg fyrir auðlindanýtingu og þá um leið auðlindavernd vegna ferðaþjónustunnar. Þetta er jú orðinn stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar. Ef maður ber það saman við fiskveiðar hefur allt annar hugsunarháttur verið í gangi allt of lengi og við farin að súpa seyðið af því á marga vegu. Enn eitt atriði hef ég bent á í þessu sambandi; það skortir líka heildrænt skipulag eða samstarf þannig að þær aðgerðir sem unnar eru, göngustígar og annað slíkt sem verið er að leggja á þessum stöðum, séu unnar af þekkingu og kunnáttu. Það hefur líka mjög skort á það. Svona redding, eins og ég kalla þetta, opnar jafnvel fyrir ýmiss konar vandamál sem við sjáum ekki fyrir sem gætu t.d. verið að eitt sveitarfélag tekur að sér að standa í framkvæmdum á einhverjum ferðamannastað, annað gerir það einhvers staðar annars staðar en ekki er samráð á milli, ekki er leitað til kunnáttuaðila. Þannig að ég sé í þessu eina og aðra hættu sem ég vona að við berum gæfu til að komast hjá. En eins og fram kom leggjumst við ekki gegn frumvarpinu og teljum það hænuskref. Það er verk að vinna á komandi hausti og áfram. Við munum að sjálfsögðu taka þátt í því.

Frú forseti. Mig langar að nota tækifærið og minnast á flugrekstur í nokkrar sekúndur eða mínútur. Það er þannig að verið er að úthluta endurgjaldslaust losunarheimildum til flugrekenda. Það kom fram áðan í ræðu hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar að flugrekstur er orðinn mjög stór á Íslandi og fer sennilega stækkandi á næstu árum. Það er þá umhugsunarvert hvert þessi flugrekstur kann að stefna ef það breytist á endanum að losunarheimildir verða ekki endurgjaldslausar og erfitt verður að finna nýtt eldsneyti á flugvélar. Þegar við horfum á vaxandi flugrekstur sem hugsanlega enn eina stoðina undir efnahagsvöxt á Íslandi er rétt að muna eftir þessu. Það er ekki víst að þetta verði dans á rósum og flugverð jafn lágt og það reynist núna þegar fram í sækir. Sú greining sem þyrfti að fara fram á áhrifum flugrekstrar á efnahagslíf á Íslandi þyrfti að taka mið af þeirri staðreynd og hugsanlegri þróun sem ég hef nefnt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Breytingarnar felast fyrst og fremst í eftirfarandi: Lagt er til í frumvarpinu að hlutverk Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða breytist á þann veg að ferðamannastaðir í eigu eða umsjón ríkisins falli almennt utan gildissviðs laganna. Verði frumvarpið að lögum skal sjóðurinn stuðla að uppbyggingu, viðhaldi og verndun ferðamannastaða sem eru í eigu eða umsjón sveitarfélaga og einkaaðila. Einnig er lagt til að framkvæmdir á landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum komi almennt ekki til álita við úthlutun úr sjóðnum. Einnig er lögð til í frumvarpinu breyting á 2. gr. laganna um stjórn sjóðsins í því skyni að fækka stjórnarmönnum úr fjórum í þrjá. Þá er lagt til að tekjur sjóðsins séu framlag ríkissjóðs samkvæmt fjárlögum hvers árs og því verði fallið frá því að tiltekið hlutfall gistináttaskatts renni til sjóðsins. Er þetta í samræmi við ný lög um opinber fjármál. Nefndin leggur til þá breytingu við frumvarpið að stjórnarmenn verði fjórir eftir sem áður en ekki þrír eins og lagt er til í frumvarpinu og að fjórði stjórnarmaðurinn verði tilnefndur af þeim ráðherra sem fer með náttúruvernd. Breytinguna má sjá á þingskjalinu og leiðir af sjálfu sér að í fyrsta málslið kemur orðið þrír í staðinn fyrir fjóra og tilgreint síðan að á eftir orðunum „Sambands íslenskra sveitarfélaga“ komi: einn eftir tilnefningu ráðherra sem fer með málefni náttúruverndar. Nefndin leggur til samhljóða að frumvarpið verði samþykkt með þessum breytingum sem ég lýsti. Undir þetta rita allir nefndarmenn, með fyrirvara þó hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson og Gunnar Ingiberg Guðmundsson. En við leggjum sem sé til að þetta frumvarp verði samþykkt.

Frú forseti. Ég ætla að mæla fyrir breytingartillögu minni við frumvarpið um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Tillagan gengur út á að taka á stöðum sem falla á milli í núverandi lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, þ.e. að heimilt sé að falla frá mótframlagi sem er til staðar í dag og er ætlast til að sá sem þiggur styrkinn greiði, 20% mótframlag, svo sem með vinnuframlagi eða öðrum hætti. Tillagan hljóðar svo: „Sá sem fær úthlutað úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða skal greiða mótframlag sem nánar er ákveðið í reglugerð. Ráðherra skal þó vera heimilt að víkja frá kröfu um mótframlag sé úthlutun veitt til ferðamannastaða í einkaeigu þar sem engin þjónusta er veitt. Sé vikið frá kröfu um mótframlag má fjárhæð styrks nema að hámarki 8.000.000 kr.“ Það er vandamál í dag með Framkvæmdasjóð ferðamannastaða að þar er gengið út frá því að einhver rekstur eða þjónusta sé veitt á staðnum. Hins vegar eru staðir þar sem fólk ætlar einfaldlega ekki að græða á því að staðurinn sé á þeirra landi en á sama tíma verður landið fyrir skemmdum vegna átroðnings ferðamanna og þeir geta í raun ekki meinað ferðamönnum aðgang út af lögum um frjálsar ferðir manna. Þessari tillögu er ætlað að laga það og skerpa á því að það sé mögulegt.

Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar og lögum um Fiskistofu, eftirlit með vigtunarleyfishöfum. Nefndin fjallaði verulega um þetta mál á mörgum fundum og fékk til sín fjölmarga aðila, þar á meðal frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, Farmanna- og fiskimannasambandinu, Félagi vélstjóra og málmtæknimanna, Hafnasambandi Íslands, Hafrannsóknastofnun, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi, auk fleiri aðila eins og fram kemur í nefndarálitinu. Frumvarp þetta er lagt fram til að styrkja heimildir Fiskistofu til að hafa eftirlit með vigtunarleyfishöfum. Í 1. gr. er mælt fyrir um að ef í ljós kemur við eftirlit Fiskistofu hjá vigtunarleyfishafa verulegt frávik á íshlutfalli í afla skips í tiltekinni fisktegund miðað við meðaltal íshlutfalls skipsins í fyrri löndunum skuli Fiskistofa fylgjast með allri vigtun hlutaðeigandi vigtunarleyfishafa í allt að sex vikur. Ef vigtunarleyfishafi þarf að sæta auknu eftirliti samkvæmt framangreindu greiðir hann allan kostnað af því samkvæmt gjaldskrá Fiskistofu. Samkvæmt 2. gr. skal Fiskistofa afturkalla vigtunarleyfi í eitt ár ef ítrekað verða veruleg frávik á íshlutfalli í afla hjá skipum sem landa hjá vigtunarleyfishafa. Þeir sem hafa skilað nefndinni umsögn um frumvarpið styðja að það verði að lögum, enda er mikilvægt að skráning afla sé eins nákvæm og unnt er. Fram kom við umfjöllun um málið að verði frumvarpið að lögum komi það til með að auka áreiðanleika í vigtun sjávarafla og muni hafa varnaðaráhrif. Nefndin tekur undir framangreint en bendir á að lagaheimildir sem Fiskistofu eru veittar samkvæmt frumvarpinu eru matskenndar og því afar brýnt að stofnunin gæti að réttaröryggi þeirra sem sæta eftirliti. Hv. þm. Gunnar Ingiberg Guðmundsson ritar undir álit þetta með fyrirvara og áskilur sér rétt til að leggja fram eða styðja breytingartillögur við málið. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit rita hv. þingmenn Páll Magnússon, formaður, Ásmundur Friðriksson, framsögumaður, Hanna Katrín Friðriksson, Gunnar Ingiberg Guðmundsson, með fyrirvara, eins og hér hefur komið fram, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Logi Einarsson, Óli Björn Kárason, Sigurður Ingi Jóhannsson og Theodóra S. Þorsteinsdóttir.

Frú forseti. Ég er sammála frumvarpinu í meginatriðum og tel mjög til bóta að hægt sé að hafa eftirlit með ísprósentu, sem virðist hafa verið töluverður draugur sem hefur fylgt kvótakerfinu allt frá byrjun. Ég legg samt til breytingartillögu við frumvarpið eins og það liggur fyrir og er hún á þann veg að ég tók klausu úr reglugerð um fiskmarkaði, sem eru sannarlega vigtunarleyfishafar, og bætti við hana að hagsmunasamtök sjómanna gætu líkt og Fiskistofa fengið aðgang að þeim sem væru skráðir vigtunarleyfishafar á Íslandi. Þetta myndi í raun þýða að hagsmunasamtök og stéttarfélög og þess háttar gætu fylgt málum sínum betur eftir varðandi fyrirtæki sem vigta afla sinn sjálf. Það er í raun í anda stefnu Pírata um sjávarútvegsmál að upplýsingar skuli vera hjá almenningi og þær nýtanlegar til þess að veita kerfinu aðhald eins og það er í dag. En tillagan hljómar svona: „Við I. kafla bætist ný grein sem verði 1. gr., svohljóðandi: Á eftir 5. gr. laganna kemur ný grein sem verður 5. gr. a, svohljóðandi: Vigtunarleyfishöfum er skylt að láta liggja frammi yfirlit um selt aflamagn hvers dags, kaupendur þess og verð. Skulu þeir daglega senda Fiskistofu afrit af slíku yfirliti. Þá skulu þeir senda félaga- og hagsmunasamtökum sjómanna skýrslu um seljendur, aflamagn, kaupendur og verð, sé þess óskað.“ Annars legg ég til að þó svo að breytingartillaga mín nái ekki fram að ganga verði frumvarpið samþykkt. Ég tel það sannarlega til bóta.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu. Hér er um að ræða innleiðingarmál. Gerðar eru örlitlar breytingartillögur sem snúa aðallega að áferð, en í 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins er lagt til að reglugerð ESB nr. 236/2012, um skortsölu og tiltekna þætti skuldatrygginga, fái lagagildi með aðlögunum samkvæmt ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í 2. mgr. sömu greinar er lagt til að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar skuli jafnframt hafa lagagildi. Að mati nefndarinnar er nægjanlegt að reglugerðin með aðlögunum samkvæmt ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar fái lagagildi en óþarft að lögfesta ákvörðunina í heild sinni. Nefndin leggur því til að 2. mgr. 2. gr. frumvarpsins falli brott en að vísun málsgreinarinnar til EES-viðbætis við Stjórnartíðindi Evrópusambandsins færist í 1. mgr. greinarinnar. Síðan leggur nefndin til að vísanir til reglugerðar ESB nr. 236/2012 í töluliðum 1. mgr. 6. gr. og 10. gr. færist í inngangsmálsliði ákvæðanna til að einfalda framsetningu þeirra. Svo er minni háttar breyting sem snýr að því að fella burt skammstöfunina „m.a.“ við ákvörðun sektanna. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem koma fram í álitinu. Undir þetta rita nefndarmenn allir, hv. þingmenn Óli Björn Kárason, formaður, Brynjar Níelsson, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Katrín Jakobsdóttir, með fyrirvara. Lilja Alfreðsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason. Rósa Björk Brynjólfsdóttir, með fyrirvara, og Smári McCarthy, með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um vátryggingasamstæður. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytis. Sömuleiðis bárust umsagnir frá Fjármálaeftirlitinu og Samtökum fjármálafyrirtækja. Frumvarpið er byggt á tilskipun 2009/138/EB („Solvency II“), um stofnun og rekstur fyrirtækja á sviði vátrygginga og endurtrygginga, ásamt breytingum á henni með tilskipun 2014/51/ESB („Omnibus II“). Tilskipun 2009/138/EB var tekin upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 78/2011 1. júlí 2011. Tilskipun 2014/51/ESB hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Meginefni tilskipunarinnar var lögfest hér á landi með lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016. Tilskipunin inniheldur ákvæði um vátryggingasamstæður. Markmið tilskipunarinnar er að samræma lagaumhverfi fyrir starfsemi vátryggingafélaga og þar með vátryggingasamstæðna á Evrópska efnahagssvæðinu, bæta neytendavernd og tryggja fjárhagslegan stöðugleika. Uppsetning frumvarpsins fylgir að mestu leyti uppsetningu tilskipunarinnar. Meginmarkmið frumvarpsins er að vernda hagsmuni vátryggingartaka og vátryggðra. Til að draga úr líkum á því að vátryggingafélag lendi í fjárhagslegum erfiðleikum eru gerðar auknar kröfur til stjórnarhátta, áhættustýringar og upplýsingagjafar auk þess sem gjaldþolskröfur eru áhættumiðaðar. Þá er með auknum heimildum og kröfum til Fjármálaeftirlitisins reynt að tryggja að fylgst verði með þeim áhættuþáttum sem áhrif hafa á starfsemi vátryggingafélaga og stöðugleika á fjármálamarkaði. Í frumvarpinu eru ítarleg ákvæði um uppbyggingu vátryggingasamstæðna, mat á gjaldþolsstöðu þeirra og eftirlit auk ákvæða um eftirlitsaðgerðir Fjármálaeftirlitsins. Enn fremur eru þar ítarleg ákvæði um áhættustýringu, eftirlitsferli, upplýsingagjöf og gjaldþolsliði. Þá er að finna ákvæði um auknar eftirlitsheimildir Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunarinnar (EIOPA). Valdheimildir verða hjá Fjármálaeftirlitinu og Eftirlitsstofnun EFTA. Á fundum nefndarinnar var meðal annars rætt um verkaskiptingu þessara eftirlitsstofnana þegar kemur að vátryggingasamstæðum. Í fyrirliggjandi frumvarpi er vísað til laga um viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum en frumvarp þess efnis er einnig til meðferðar í nefndinni (111. mál). Meiri hlutinn áréttar því mikilvægi þess að frumvörpin verði að lögum samhliða svo að skýrleiki laga sé tryggður. Fyrir nefndinni kom fram ábending um að efni tilskipunarinnar hefði verið skipt upp, annars vegar með lögum um vátryggingastarfsemi og hins vegar með frumvarpi þessu, og því væri nauðsynlegt að vísa í frumvarpinu til orðskýringa í lögum um vátryggingastarfsemi þar sem þeim sleppti. Með þeirri tilvísun væri hægt að fella brott skilgreiningar sem nú þegar væru í lögum um vátryggingastarfsemi. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og leggur til breytingar í þá veru. Fyrir nefndinni komu einnig fram sjónarmið þess efnis að veita ætti ráðherra heimild til að vísa til birtingar á reglugerð 2015/35/ESB á ensku í Stjórnartíðindum Evrópusambandsins og að veita ætti Fjármálaeftirlitinu heimild við setningu reglna sem byggjast á tæknilegum stöðlum að vísa til birtingar þeirra á ensku í Stjórnartíðindum Evrópusambandsins, enda útfærði reglugerðin og tæknilegir staðlar nánar ákvæði tilskipunarinnar. Þá var bent á mikilvægi þess að slíkar heimildir yrðu einnig í lögum um vátryggingastarfsemi. Meiri hlutinn tekur fram að samkvæmt lögum um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað, nr. 15/2005, skal birta í Stjórnartíðindum öll lög, stjórnvaldsfyrirmæli og samninga við önnur ríki, svo og auglýsingar varðandi gildi þeirra, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að þingmálið er íslenska og er hin óskráða meginregla að allur texti Stjórnartíðinda sé á íslensku, þótt finna megi undantekningar í lögum um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað, sbr. 2. mgr. 4. gr. laganna. Frávikum frá þeirri reglu skal því beita af varfærni. Meiri hlutinn leggur því ekki til breytingar þess efnis og áréttar mikilvægi þess að lög og reglur séu skýr og aðgengileg. Til að svo megi vera þarf birting þeirra að vera með lögbundnum hætti og á íslensku. Til viðbótar við framangreindar breytingartillögur leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar sem snúa að lagfæringum á málfari, orðavali eða augljóslega röngum tilvísunum. Þá eru lagðar til breytingar til að skýra nokkur ákvæði betur. Þær breytingartillögur þarfnast ekki frekari skýringa. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Smári McCarthy voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Virðulegi forseti. Frumvarpi þessu fylgja breytingartillögur á þingskjali nr. 916. Þær eru í 24 liðum og ég ætla ekki að tíunda þær frekar, þær liggja fyrir í þingskjali og eru óaðskiljanlegur hluti af þessu nefndaráliti. Undir nefndarálitið rita þann 24. maí 2017 hv. þingmenn Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Vilhjálmur Bjarnason, framsögumaður málsins, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir og Lilja Alfreðsdóttir. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum. Frumvarpið fjallar um viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum, sem eru samstæður fyrirtækja sem starfa bæði á sviði vátrygginga og banka- eða fjárfestingarstarfsemi, einkum varðandi eigið fé, áhættustjórnun og viðskipti innan samsteypa. Það byggist á tilskipun 2002/87/EB um viðbótareftirlit með lánastofnunum, vátryggingafélögum og verðbréfafyrirtækjum sem eru hluti af fjármálasamsteypu, með breytingum samkvæmt tilskipun 2011/89/ESB. Verði frumvarp þetta að lögum mun verða í íslenskri löggjöf ákvæði um framkvæmd viðbótareftirlits með fjármálasamsteypum. Þá munu skyldur sem lagðar eru á eftirlitsaðila og Fjármálaeftirlitið hafa stoð í lögum. Með frumvarpinu er því lagt til að lagaumgjörð sé fyrir hendi ef reynir á viðbótareftirlit með fjármálasamsteypu hér á landi, sem er mikilvægt fyrir íslenskan fjármálamarkað. Lagðar eru til töluverðar breytingar sem eru fyrst og fremst orðalagsbreytingar og tilvísanir. Þær eru á þingskjali 932 og eru alls í 26 töluliðum. Undir nefndarálit þetta skrifa sá sem hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Vilhjálmur Bjarnason. Lilja Alfreðsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en Sigrún Ingibjörg Gísladóttir sat fundinn fyrir Jón Steindór Valdimarsson og er samþykk áliti þessu.

Frú forseti. Til mín hefur verið leitað og mér bent á að hv. þingmönnum Pírata hafi ekki gefist tími til þess að greina ræðu mína í umræðum hér áðan. Því vil ég árétta ummæli mín en ég sagði: Stefnt er að því að flýta vinnu fjármálaáætlunar samkvæmt lögum um opinber fjármál fyrir næsta vor. Það er mér bæði ljúft og skylt að lýsa því yfir að ég mun í þessum störfum mínum eins og öllum öðrum störfum kappkosta að fara að lögum, bæði lögum um opinber fjármál og um önnur mál. Ég vona að það skýri þetta mál.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heimild til handa ráðherra fyrir hönd ríkissjóðs til að fjármagna gerð jarðganga undir Vaðlaheiði, lög nr. 48/2012. Efni frumvarpsins lýtur að viðbótarfjármögnun vegna þess verkefnis sem hér um ræðir, eða eins og segir í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er lagt til að heimild til lánveitingar úr ríkissjóði til að fjármagna gerð jarðganga undir Vaðlaheiði verði aukin um allt að 4,7 milljarða kr. á verðlagi í árslok 2016, sem er sú fjárhæð sem nú er áætlað að þurfi til að ljúka gerð ganganna.“ Fjárlaganefnd hefur fjallað um málið frá því að það gekk til hennar 16. maí síðastliðinn. Fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytisins, fulltrúar Vaðlaheiðarganga hf. og fulltrúar Ríkisábyrgðasjóðs komu á fund nefndarinnar, fóru yfir málið og svöruðu spurningum nefndarmanna. Eins og þingheimur og líkast til þjóðin öll þekkir á þetta mál sér nokkuð langa og höktandi forsögu. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar en þörf er á en ætla, með leyfi forseta, að lesa upp úr niðurstöðum meirihlutaálitsins. Ég vil fyrst nefna að samkvæmt upplýsingum frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu hefur þegar verið hafin samantekt á skýrslu um aðdraganda og undirbúning þessarar framkvæmdar allrar. Það er samdóma álit nefndarinnar að þá skýrslu verði nauðsynlegt að taka til rækilegrar rýni, umræðu, á vettvangi Alþingis. Í niðurstöðu meirihlutaálitsins segir, með leyfi forseta: „Með samþykkt frumvarpsins yrðu því fyrst og fremst varðir hagsmunir ríkissjóðs sem lánveitanda og tryggt að framkvæmdinni verði lokið og göngin komist í notkun. Meiri hlutinn tekur ekki afstöðu til framhalds á fyrirkomulagi lánveitingar og eignarhaldi, en bendir á að óhjákvæmilegt gæti reynst að fjármagna hluta af framkvæmdaláninu með beinni fjárveitingu úr ríkissjóði þegar kemur að endurfjármögnun. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að þegar framtíðarfyrirkomulag fjármögnunar verður ákveðið komi til kasta Alþingis og lagt verði fram sérstakt lagafrumvarp um hana sem að öllu óbreyttu verður árið 2021 þegar kemur að endurfjármögnun framkvæmdalánsins.“ Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Undir þetta álit rita Haraldur Benediktsson, formaður, og Hanna Katrín Friðriksson, varaformaður. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir alþingis. Lilja Alfreðsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Páll Magnússon, Oddný G. Harðardóttir og Theodóra S. Þorsteinsdóttir rita einnig undir álitið.

Virðulegi forseti. Ég ætla að hafa aðeins fleiri orð um þetta mál. Það er tvímælalaust nauðsynlegt að klára þessa framkvæmd. Það er komin hola í gegnum heiðina og ástæðulaust að láta hana vera í því ástandi sem nú er. Til hvers eru lög um ríkisábyrgðir? Lög um ríkisábyrgðir eiga að lágmarka áhættu ríkissjóðs þegar ákveðið er að veita ríkisábyrgð. Tilgangur laganna, sem eru lög um heimild fyrir ráðherra til að fjármagna gerð jarðganga undir Vaðlaheiði, var að sá sem fékk lánið þyrfti ekki að leggja fram 20% af heildarfjárþörf verkefnis og að ríkissjóður gæti lánað fyrir öllu verkefninu en ekki bara 75% verkefnisins eins og lög um ríkisábyrgð gera ráð fyrir. Tilgangur þessara skilyrða er að lágmarka áhættu ríkissjóðs í áhættusömum fjárfestingum, fjárfestingum sem annars fengist ekki lán fyrir á almennum markaði. Með frumvarpi þessu tekur ríkissjóður alla áhættu af rekstri Vaðlaheiðarganga. Tæknilega er ekkert eigið fé í fyrirtækinu Vaðlaheiðargöng ehf. þar sem það er nú komið í þrot, framkvæmd ekki lokið og lánsfé uppurið. Ábyrgð ríkissjóðs er 100%. Markmið þess frumvarps sem hér er fjallað um er að sett verði lög sem framlengi þessa 100% ábyrgð ríkissjóðs, sem fer gegn tilgangi þeirra laga sem sett voru til að vernda ríkissjóð og þar með skattgreiðendur gegn því að stjórnmálamenn misnotuðu ríkissjóð. Fjárlaganefnd hefur hér stóru hlutverki að gegna. Samkvæmt lögum sem fjalla um fjárlaganefnd, m.a. um lánsheimildir og ríkisábyrgðir, segir, með leyfi forseta: „Enn fremur skal nefndin annast eftirlit með framkvæmd fjárlaga.“ Með eftirlitinu felst m.a. að gengið er úr skugga um að framkvæmd fjárlaganna sé í samræmi við lög og markmið og að hún sé unnin með hagkvæmum og skilvirkum hætti. Hér er lagt til að fjárlaganefnd afgreiði til 3. umr. frumvarp til laga sem vitað er að stendur ekki undir ábyrgðinni. Þetta er lykilatriði. Það er vitað að afskrifa verður hluta lánsins. Það er vitað að lánið er á betri kjörum í gegnum ríkissjóð en ef lánið fengist á opnum markaði, mismunurinn er greiddur af öllum skattgreiðendum. Það á ekki að vera svoleiðis. Samt segja lög um ríkisábyrgðir að sá sem fær ríkisábyrgðina eigi að greiða ríkissjóði mismun á ríkisvöxtum og markaðsvöxtum í formi áhættugjalds og ábyrgðargjalds. Það er mjög alvarlegt mál að fjárlaganefnd, sem ber ábyrgð á eftirliti með framkvæmd fjárlaga fyrir hönd Alþingis, samþykki afgreiðslu lagafrumvarps sem aftengir varnartæki ríkisins fyrir fjárhagslegu tapi. Hlutverk nefndarinnar er þvert á móti að sjá til þess að innra eftirlit og varúðartæki ríkisins virki sem best á hverjum tíma. Eftirlitsnefndin sinnir því ekki hlutverki sínu. Að mati minni hlutans er algjörlega óásættanlegt að Alþingi gangi fram með þessum hætti. Minni hlutinn telur að standi vilji Alþingis til þess að ljúka framkvæmdum við Vaðlaheiðargöng verði að gera það með öðrum hætti en að aftengja lög sem sett eru til að vernda hagsmuni ríkissjóðs, t.d. með því að yfirtaka gerð ganganna og fjármagna samkvæmt samgönguáætlun. Hverjar verða afleiðingarnar? Mikið hefur verið rætt um mikilvægi þess að auka virðingu og traust almennings fyrir Alþingi. En eru það ekki aðgerðir sem þessar sem valda því að Alþingi nýtur ekki þeirrar virðingar og trausts sem það ætti skilið? Ætti þingið ekki fremur að hlúa að orðspori sínu en skaða það? Með því að fara gegn lögum sem ætlað er að koma í veg fyrir að ríkissjóður tapi verulegum fjárhæðum er vegið að því sem ætti að teljast eðlilegt og faglegt ferli. Ef eftirlitsnefnd Alþingis samþykkir að taka varnartæki ríkisins úr sambandi gætum við alveg eins pakkað saman og farið heim því hlutverk nefndarinnar er að styrkja þessi tæki, tryggja öflugt innra eftirlit og að farið sé eftir lögum. Það er að mati minni hlutans útilokað að auka virðingu þingsins með svona aðgerðum. Því er lagt til að gengið verði frá þessu máli innan ramma gildandi laga og reglna. Við byggingu Vaðlaheiðarganga var á sínum tíma tekin ákvörðun um að taka þá framkvæmd fram fyrir aðrar samgönguframkvæmdir með þeim rökum að hún stæði undir sér. Öll viðvörunarorð um að það væri vart raunhæft voru hundsuð en hafa nú ræst. Framkvæmdin er komin í þrot. Eins og stendur í lögum um ríkisábyrgðir er ríkissjóði „óheimilt að takast á hendur ríkisábyrgð nema að fullnægðum eftirfarandi skilyrðum: […] Ef lánsþörfina er ekki hægt að uppfylla á almennum lánamarkaði“ - sem er ekki hægt - „og sýnt þykir að starfsemin sé hagkvæm.“ - Hún er ekki hagkvæm, það hefur sýnt sig. Markmið þessa lagafrumvarps er að veita fé til samgönguframkvæmda sem að öðrum kosti yrðu ekki fjármagnaðar næstu árin. Samkvæmt frumvarpinu verður veitt lán til framkvæmdanna en allt bendir til að verulegar fjárhæðir tapist og verður að líta á tapið sem styrk eða framlag til þessara samgönguframkvæmda. Því er verið að fara á svig við eðlilega samgönguáætlun og spurning hvernig færi væri þetta verklag stundað víðar um land en bara á þessu landsvæði og hvernig gengi að gæta samræmis við aðra landshluta og með hvaða hætti ætti hafa hemil á útgjöldum ríkissjóðs umfram fjárheimildir ef þetta væri gert alls staðar. Er það ekki fjárlaganefndin sem fylgist með því fyrir hönd Alþingis að framkvæmdarvaldið haldi sig innan fjárheimilda? Voru ekki sett ný lög um opinber fjármál til að styrkja eftirlit Alþingis með fjárheimildum? Með frumvarpinu er lagt til að heimild til lánveitingar úr ríkissjóði til að fjármagna gerð jarðganga undir Vaðlaheiði verði aukin um allt að 4,7 milljarða kr. á verðlagi í árslok 2016, sem er sú fjárhæð sem nú er áætlað að þurfi til að ljúka gerð ganganna. Heimildin hefur því tekið verðlagsbreytingum frá þeim tíma sem ekki er gerð grein fyrir í frumvarpinu. Minni hlutinn bendir á að forsvarsmenn Vaðlaheiðarganga ehf. kynntu fjárlaganefnd fjárþörf fyrir 3,1 milljarð kr. 1. mars sl. en rúmum mánuði síðar vantar 4,7 milljarða kr. til að ljúka gangagerðinni. Verði frumvarpið að lögum telur minni hlutinn að nauðsynlegt sé að fylgst verði með notkun heimildarinnar þannig að ekki verði fjárfest umfram það sem nauðsynlegt er að mati fjármála- og efnahagsráðuneytisins og að Ríkisendurskoðun fylgist með framkvæmdinni með stækkunargleri. Nú er síðan spurning: Er til heimild í núverandi fjárlögum til að borga út þessa 4,7 milljarða? Ég tel ekki að svo sé. Þannig að þó að þessi lög yrðu samþykkt er samt ekki heimild til að borga þessa 4,7 milljarða. Ég skil því ekki alveg hvernig þetta á að virka. Um forsendur framkvæmdarinnar. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að þegar ákveðið var að byggja Vaðlaheiðargöng var lagt til grundvallar að Vaðlaheiðargöng og fjármögnun þeirra yrði rekstrarlega sjálfbær með innheimtu veggjalds. Í ljós hefur komið að undirbúningi verksins var verulega ábótavant þar sem bæta þarf 44% við upphaflega lánveitingu. Slík hækkun á láninu hefur mikil áhrif á rekstrarstöðu ganganna. Við afgreiðslu málsins í fjárlaganefnd nú lagði formaður áherslu á að með því að veita viðbótarfjármögnunina væri verið að bjarga því fjármagni sem ríkissjóður hefði nú þegar lagt í verkefnið þar sem það fengist að öðrum kosti ekki til baka. Ríkisábyrgðasjóður hefur staðfest í skriflegum svörum við spurningum minni hlutans um verkefnið að ólíklegt er að lánið fáist endurgreitt, með leyfi forseta: „Ríkisábyrgðasjóður telur hins vegar nokkuð góðar líkur á því að viðbótarlán ríkissjóðs muni verða endurgreitt og eitthvað af eldra láni.“ Því er enn lagt af stað með forsendur sem vitað er að ganga tæplega upp. Það sem er áhugavert við þessa umsögn er af hverju það eru góðar líkur á að viðbótarlánið muni verða endurgreitt en bara eitthvað af eldra láninu. Eru ekki ágætar líkur á að eldra lánið verði endurgreitt og sama og ekkert af viðbótarláninu? Niðurstaðan er samt sú sama, það er verið að veita lán sem vitað er að lendir í vanskilum og þarf að afskrifa. Tæknilega séð er framkvæmdin við Vaðlaheiðargöng ekki í vanskilum við ríkissjóð. Upprunalega átti ekki að greiða lánið fyrr en 5. janúar 2018. Í nóvember síðastliðnum var sá gjalddagi hins vegar framlengdur til 1. maí 2021 vegna tafa við gangagerðina. Það þýðir samt að án viðbótarfjármagns mun framkvæmdaraðili óhjákvæmilega ekki geta greitt lánið á þeim tíma. Vanskilin eru mjög fyrirsjáanleg. Og það eru fleiri atriði sem koma þar inn varðandi vanskilin. Eitt af því sem þarf að fjalla um hér er ábyrgðargjaldið. Vaðlaheiðargöng ehf. skulu samkvæmt 6. gr. laga um ríkisábyrgðir greiða ábyrgðargjald af þeim skuldbindingum sínum sem ríkisábyrgð hvílir á. Ábyrgðargjald skal svara að fullu til þeirrar ívilnunar sem viðkomandi aðili nýtur, á grunni ríkisábyrgðar, í formi hagstæðari lánskjara umfram þau kjör sem almennt bjóðast á markaði án ríkisábyrgðar. Ábyrgðargjald skal ákveðið á grundvelli mats óháðs aðila á lánskjörum með og án ríkisábyrgðar og skal gjaldið reiknað af höfuðstól gjaldskyldra skuldbindinga eins og hann er að meðaltali á hverju gjaldtímabili. Þetta ákvæði var ekki í upprunalegum lögum um ríkisábyrgðir en var bætt við með lögum nr. 20/2011 sem tóku gildi 20. mars 2011. Minni hlutinn bendir á að þetta ákvæði laganna er í fullu gildi þar sem tekin hefur verið ákvörðun um að það haldi sér í lögunum og var ekki tekið úr sambandi eins og tvær aðrar greinar. Ákvæðið felur í sér að Vaðlaheiðargöng ehf. eiga að greiða markaðsvexti af lánum sem tekin eru hjá ríkissjóði. Minni hlutinn fær ekki séð að ríkissjóði sé fært að veita fyrirtækinu lán þar sem greiðslustreymi þess stendur ekki undir markaðsvöxtum. Það skal áréttað að fyrirtækinu ber að greiða ábyrgðargjald samkvæmt lögunum en gerir það ekki og hefur ekki gert fram að þessu. Miðað við áhættu verkefnisins þar sem lánshæfismat þess er CAA1 eða CCC, eftir matsaðila, sem fellur neðarlega í spákaupmennskuflokk ætti lánið þá að bera vexti samkvæmt því eða 13% ofan á áhættulausa vexti. Ríkisábyrgðasjóður benti á það í umsögn sinni um viðbótarlán til Vaðlaheiðarganga ehf. að miðað við greiðslufallslíkur upp á 9% væri álag ofan á áhættulausa vexti 1.300 bp miðað við lánshæfisfyrirtækin Moody's og Standard & Poor's. Í svörum Ríkisábyrgðasjóðs við fyrirspurn minni hlutans kemur fram, með leyfi forseta, að „sjálfgefið er að verkefnið ræður engan veginn að standa undir slíkri ávöxtunarkröfu“. Meiri hlutinn hefur ákveðið að þessi skilyrði laganna verði ekki afnumin og því ber að innheimta álagið, bæði af viðbótarláninu sem og af upphaflega láninu. Minni hlutinn telur nauðsynlegt að Ríkisendurskoðun veiti umsögn um mat á fjárhæð þeirra gjalda sem Vaðlaheiðargöngum ehf. ber að greiða lögum samkvæmt áður en 2. umr. um frumvarpið hefst á Alþingi. Sem hefur ekki verið gert. Áhættugjaldið er síðan annar liður. Hver sá sem ríkissjóður gengur í ábyrgð fyrir, ábyrgðarþegi, skal greiða við ábyrgðarveitingu í ríkissjóð áhættugjald er nemur 0,25–4,00% af höfuðstól ábyrgðarskuldbindingar fyrir hvert ár lánstímans. Áhættugjaldið skal greiða í upphafi lánstíma og rennur það í ríkissjóð. Áhættugjald skal ákveðið af Ríkisábyrgðasjóði og taka mið af þeirri áhættu sem talin er vera af ábyrgðinni. Vaðlaheiðargöng ehf. hafa greitt 0,6% í áhættugjald í samræmi við ákvörðun fjármála- og efnahagsráðuneytisins á sínum tíma. Ekki Ríkisábyrgðasjóðs. Minni hlutinn bendir á að lögum samkvæmt ber Ríkisábyrgðasjóði að ákvarða gjaldið og telur að inngrip fjármála- og efnahagsráðuneytisins í ákvörðun þess óeðlilega. Minni hlutinn telur að Ríkisendurskoðun eigi að meta hvort fjárfesting sem fellur í spákaupmennskuflokk eigi að bera 0,6% gjald því rökstyðja þarf hvers konar fjárfesting ætti þá að bera 4% áhættugjald. Þegar leitað var útskýringa á hlutfallinu fengust eingöngu svör um að hlutfallið tæki mið af lengd láns og upphæð. Það væri óeðlilegt að fyrir lán til langs tíma þyrfti að greiða hátt áhættugjald. Miðað við forsendur þessa láns, þar sem gjalddagi á að vera árið 2021, þá hlýtur lánið að teljast vera skammtímalán og í ljósi þess að það flokkast sem spákaupmennska með stuttan gjalddaga hlýtur áhættugjaldið að eiga að vera mjög hátt. Minni hlutinn bendir einnig á að ólíklegt er að Vaðlaheiðargöng ehf. greiði áhættugjaldið í reynd þegar upp er staðið þar sem líkur þess að afskrifa þurfi hluta lánveitinga til fyrirtækisins eru verulegar og að þær afskriftir nemi hærri fjárhæðum en nú er talið að greitt hafi verið í áhættugjald. Samkvæmt upplýsingum sem minni hlutinn fékk greiðir fyrirtækið áhættugjaldið í hvert skipti sem dregið er af láninu. Miðað við fjárhagslega stöðu fyrirtækisins verður ekki annað séð en að áhættugjaldið sé greitt með lánsfénu, þ.e. ef upprunaleg lánsfjárhæð átti að standa undir framkvæmdinni. Hingað til hefur fyrirtækið greitt tæpar 160 milljónir kr. í áhættugjald sem minnkar þá fjármagn fyrirtækisins til að framkvæma fyrir sömu upphæð. Það þarf þá augljóslega meira lán en veitt var, því sem nemur þá áhættugjaldinu. Sem passar ekki. Líkur á greiðslufalli upp á 22% koma fram í grunnsviðsmynd fyrir rekstrarlíkan Vaðlaheiðarganga eftir að göngin hafa verið tekin í notkun. Í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs sem og í skýrslu IFS Greiningar segir m.a., með leyfi forseta: „Líkur á greiðslufalli upp á 22% miðað við grunnsviðsmynd þýðir einfaldlega að rekstrarlíkanið gengur ekki upp miðað við forsendur.“ Þetta miklar líkur á greiðslufalli þýðir ekki að 22% lánsins ættu að fara á afskriftareikning, heldur miklu frekar að „líkur á fullri endurgreiðslu lánsins séu litlar“. Minni hlutinn telur ófært að lána fé úr ríkissjóði á þessum forsendum og telur að fjárlaganefnd geti ekki mælt með slíku. Nauðsynlegt er að leita annarra leiða til að lána fyrirtækinu eða styrkja framkvæmdina, sé það á annað borð ætlun Alþingis. Eitt mál í viðbót, að minnsta kosti, sem er mikilvægt að huga að, er afskriftareikningur. Í 5. gr. laga nr. 121/1997, um ríkisábyrgðir, segir, með leyfi forseta: „Ríkisábyrgðasjóður skal halda afskriftareikning vegna veittra ábyrgða. Afskriftareikningur sjóðsins skal á hverjum tíma gefa raunhæfa mynd af áætluðum afskriftum …“ Afskriftareikningur vegna veittra ábyrgða hefur aldrei verið settur upp þrátt fyrir fyrirmæli laganna. Minni hlutinn telur að mat Ríkisábyrgðasjóðs á afskriftaþörf vegna væntanlegrar lánafyrirgreiðslu til Vaðlaheiðarganga verði að liggja fyrir áður en 2. umr. um frumvarpið hefst á Alþingi. Sem það gerir ekki. Alþingi verður að hafa upplýsingar um að hvaða marki sérfræðingar ríkisins telja að afskrifa verði lánið, hvort sem er beint eða óbeint, áður en unnt er að taka faglega afstöðu til lánveitingarinnar og þeirrar fjárheimildar sem ríkið setur sig í skuldbindingu fyrir. Alþingi verður að vita hvert tap ríkissjóðs af lánveitingunni verður, miðað við þær upplýsingar sem liggja fyrir, ef ákvörðun Alþingis um að veita lánið á að teljast fagleg og upplýst. Afgreiðslugjald er eitt í viðbót í lögum um ríkisábyrgðir, sem segir, með leyfi forseta: „Ábyrgðarþegi skal greiða afgreiðslugjald samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra setur. Skal það taka mið af kostnaði við afgreiðslu og mat á viðkomandi ábyrgð. Afgreiðslugjaldið skal renna til Ríkisábyrgðasjóðs.“ Minni hlutinn bendir á að afgreiðslugjald hefur aldrei verið innheimt og að ráðherra hefur aldrei sett gjaldskrána. Minni hlutinn telur að ráðherra þurfi að ganga frá þessu máli og að ábyrgðarþegar þurfi að greiða gjaldið. Óeðlilegt er að þrátt fyrir ábendingar Ríkisendurskoðunar og markmið laganna að þá gangi ráðherra ekki frá málinu. Nú liggur fyrir að hluthafar Vaðlaheiðarganga ehf. hafa á aðalfundi félagsins hafnað því að leggja félaginu til aukið hlutafé til að standa undir framangreindum aukakostnaði, þ.e. aðallega ábyrgðargjaldi og áhættugjaldi. Minni hlutinn telur að afskrifa beri innborgað hlutafé þar sem það er verðlaust og eðlilegt að hluthafar axli ábyrgð sem slíkir. Minni hlutinn telur að veita eigi hluthöfum forgang að áskrift að nýju hlutafé í takmarkaðan tíma þannig að fljótlega liggi fyrir hver eigi göngin. Ekki verður hjá því komist í ljósi áhættu verkefnisins að ríkissjóður eigi meiri hluta hlutafjár nema að tekin verði ákvörðun um að selja verkefnið og um leið að losa ríkissjóð út úr fjármögnun þess og áhættu. Samhliða frumvarpi þessu hefur ríkisstjórnin ákveðið að gerð verði ítarleg úttekt á framkvæmdinni allri og ástæðum þess að kostnaður við hana hefur verið langt umfram áætlanir. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að vinna við umrædda úttekt sé hafin og að gert sé ráð fyrir að hún liggi fyrir um mitt þetta ár. Minni hlutinn bendir á að úttekt þessi er sýndarmennska og fyrir liggur hvað fór úrskeiðis. Tekin var pólitísk ákvörðun um að byggja Vaðlaheiðargöng sem voru það aftarlega á samgönguáætlun að ekki stóð til að fara í verkefnið næstu árin. Því var öllum undirbúningsrannsóknum ábótavant og horft var fram hjá áhættu verkefnisins. Má í því sambandi nefna gríðarlegt magn af heitu vatni, kalt vatn og setlög úr mjúku efni og allt þetta hefur þurft að þétta með ærnum kostnaði og fyrirhöfn. Varað var við sambærilegum óhöppum í skýrslu einkaaðila, í skýrslu IFS Greiningar og í umfjöllun fjárlaganefndar á sínum tíma. Sú úttekt sem hér er boðuð mun ekki leiða neitt nýtt fram þar. Henni er einungis ætlað að slá ryki í augu þeirra örfáu sem telja að úttektar sé þörf. Það er alveg vitað hvað gerðist, af hverju það gerðist og hverjar afleiðingarnar af því eru. Nokkrar umræður hafa verið á undanförnum árum í þingsölum Alþingis um gæði lagasetningar. Minni hlutinn telur fulla ástæðu til að sú umræða verði tekin upp í tengslum við umræður um þetta lagafrumvarp. Í því sambandi verði ekki horft fram hjá því að meiri hluti eftirlitsnefndar þingsins með framkvæmd fjárlaga mælir með að það verði samþykkt. Þar má benda á nýlegt dæmi um 5 milljarða. kr. mistök vegna flýtimeðferðar undir lok síðasta kjörtímabils, við breytingu á lögum um almannatryggingar sem þurfti að leiðrétta á þessu þingi. Eftir á, aftur á bak. Einnig má benda á leiðréttingu laga um stuðning við kaup á fyrstu íbúð sem stendur til að afgreiða fyrir lok þessa þings. Og einnig um kjararáð. Til viðbótar við þessar aðstæður, við þessa ríkisábyrgð, er mál sem minni hlutinn telur að Alþingi eigi að skoða mjög vel. Minni hlutinn telur að Alþingi eigi að óska eftir því að Ríkisendurskoðun fari yfir byggingu flughlaðs við Akureyrarflugvöll og hver þáttur Vaðlaheiðarganga ehf. sé í reynd í þeirri framkvæmd þar sem fyrirtækið starfar eingöngu vegna umræddrar ríkisábyrgðar. Eðlilegt er að gerð verði grein fyrir byggingu flughlaða sem ekki eru á samgönguáætlun næstu 12 árin eða svo, en peningum er engu að síður varið í slíkar framkvæmdir. Minni hlutinn leggur því til að frumvarpinu verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar þar sem hún á að koma með einhverja lausn sem passar innan faglegs ferlis og laga um ríkisábyrgðir og fjárheimildir og biðji ekki Alþingi um að þverbrjóta allar þær verklagsreglur sem það hefur sett sér, biðji ekki Alþingi um að brjóta lög um ríkisábyrgðir. Ég skil ekki hvernig þetta mál hefur komist svona langt. Ég bið þingmenn um að íhuga vandlega eftirlitshlutverk sitt. Alþingi sjálft hefur sett sér verklagsreglur um ríkisábyrgðir, hefur sett sér þessi viðmið um eftirlitshlutverk. En við erum beðin um að þverbrjóta þær fram og til baka og við ætlum bara að segja já, ókei. Ég get ekki trúað að Alþingi láti valta svona yfir sig. Það er lágmarkskrafa að ríkisstjórn sem ber að fara eftir lögum, engin spurning er um það, leggi fram tillögu til Alþingis sem fer þá eftir lögum. Annað er ekki hægt. Alþingi getur síðan sjálft ákveðið um eitthvað annað með því að nýta til þess löggjafarvald sitt. En að ríkisstjórnin stingi upp á því að Alþingi brjóti lög, það er bara algerlega forkastanlegt. Og að eftirlitsnefnd þingsins kvitti upp á það er ekki eitthvað sem ég er tilbúinn til þess að gera.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Það er út af fyrir sig gott að samstaða er um að ljúka þessu máli, það kom fram hér í ræðu áðan og hefur komið fram í þeim gögnum sem fyrir liggja. Það liggur fyrir að ekki er andstaða við að þessu máli verði lokið. Það er út af fyrir sig áfangi að þangað sé komið. En ég kem inn í þetta mál á lokastigum eða á síðari stigum. Á þessu stigi er umræðan fyrst og fremst tæknileg, hún er lagatæknileg og snýst um form. Ég ætla samt að leyfa mér að spyrja stuttrar spurningar um efni, ekki um form heldur efni. Mig langar að beina þeirri einföldu spurningu til hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar hver afstaða hans sé til þessarar fjárfestingar þegar upp er staðið, að því gefnu að leið finnist til að framkvæma og ljúka þessu máli með formlegum og viðunandi hætti. Hver er afstaða hans til þessara framkvæmda? Er þetta skynsamlegt? Er þetta óskynsamlegt? Sjálfur er ég þess fullviss að þjóðhagslegt gildi þessarar framkvæmdar og framkvæmda af þessu tagi er ótvírætt. Ég held að það sé ekki hægt að verja fjármunum ríkissjóðs til mikið betri hluta nú á tímum en einmitt til fjárfestinga í vegum, göngum, brúm og fleiru þess háttar. Þetta er það sem við erum að kalla eftir í samhengi við fjármálaáætlun. Þannig að spurningin situr eftir og ég ber hana fram hér: Er þetta skynsamleg fjárfesting eða óskynsamleg?

Virðulegi forseti. Spurðu alla þá sem voru með framkvæmdir á samgönguáætlun, sem voru ofar þessari framkvæmd þegar henni var kippt fram fyrir, hvort þeim finnist sín framkvæmd ekki líka rosalega mikilvæg og nauðsynleg. Að sjálfsögðu eru allar framkvæmdir sem fjallað er um þar mjög mikilvægar, en við forgangsröðum. Þarna ákvað Alþingi að kippa einni framkvæmd fram fyrir á listanum út af ákveðnum gefnum forsendum sem allir vissu að myndu ekki standast. Það hefur ræst að þær stóðust ekki og nú ætlum við að fara að kvitta undir það aftur. Það eru aðrar leiðir til að leysa þetta mál. Eins og ég sagði í upphafi ræðunnar er fráleitt að skilja eftir gat í göngunum og gera ekki neitt meira við það, að sjálfsögðu klárum við þetta. En við gerum það á ábyrgan hátt, sem fylgir lögum, reglum og faglegu ferli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir svarið. Í sjálfu sér var það ágæt yfirferð en svaraði ekki spurningu minni. Ég geri mér grein fyrir þessu þannig að mig langar að ítreka spurningu mína. Hver er afstaða hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar til svona fjárfestingar og þessarar fjárfestingar að því gefnu að það takist að ljúka henni? Er þetta skynsamlegt? Er þetta óskynsamlegt? Ég geri mér grein fyrir því hver staðan var í vegáætlun.

Virðulegi forseti. Ég held að það þyrfti eitt andsvar í viðbót til að ég geti áttað mig á spurningu hv. þingmanns því að ég held að afstaða mín til þessa hafi komið mjög vel í ljós. Ég skil ekki hvað vantaði upp á fyrra svar mitt í þessu. Það er ekki farið eftir þeim verkreglum sem Alþingi hefur sjálft sett sér.  Þetta eru allt nauðsynlegar framkvæmdir en við forgangsröðum. Það er um að gera að klára þessi göng. Frábært. Það væri mjög kjánalegt að skilja þessa holu eftir. Ég hef ekkert á móti því. Athugasemd mín gengur út á það að við gerum þetta þá rétt. Í fyrsta lagi höfum við ekki fjárheimild til þess að borga út þessa 4,7 milljarða sem er ætlast til hérna. Til þess þyrfti í raun fjáraukalög. Þetta eru ekki lög um fjárauka. Ég skil ekki einu sinni hvað við eigum að gera með þessi lög. Jú, það má borga einhverja 4,7 milljarða en við höfum samt enga fjárheimild til að borga það út, þótt þessi lög séu sett. Þetta leysir ekki neitt. Það eina sem ég er að biðja um er: Vinsamlegast klárið þetta mál með sómasamlegum hætti, því að það er rosalega nauðsynlegt fyrir íbúa á svæðinu þarna, fyrir íbúa alls staðar annars staðar á Íslandi sem hugsa sitt. Af hverju eru þeir ekki í svipuðum framkvæmdum? Af hverju er ekki verið að taka ríkisábyrgðarlán fyrir tvöföldun á brú á Suðurlandi eða gangagerð á Vestfjörðum og því um líkt? Af hverju fara bara ekki allir fram hjá fjárlögum og fjárheimildum eins og gert var þarna? Það skiptir greinilega engu máli hvort þetta er hagkvæm aðgerð eða ekki. Þegar allt kemur til alls hafa allar vegaframkvæmdir verið hagkvæmar samfélagslega séð þótt þær séu það ekki fjárhagslega séð. Lög um ríkisábyrgðir snúast um hvort þetta sé hagkvæmt fjárhagslega séð.

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs um þetta mál sem er, og það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni sem talaði á undan mér, erfitt og umdeilt og með þeim umdeildari í samgönguframkvæmdum undanfarinna ára. Ég held að óhætt sé að segja það. Það er hægt að taka undir að gagnrýnivert sé hvernig að því var staðið á sínum tíma. Ég hef ekki skorast undan því að halda því fram að svo sé, þ.e. hvernig tilurð þessa máls var. En það breytir því þó ekki að hér erum við komin í þessa stöðu. Mér finnst hv. þingmaður bera svolítið alvarlega hluti á borð og hef áhyggjur af því ef allt stjórnkerfið tekur undir það að við göngum ekki á svig við lögin, eins og þingmaðurinn heldur fram. Ríkisábyrgðasjóður hefur ekki sagt að verið sé að brjóta lög um ríkisábyrgðir, eins og hv. þingmaður segir. Það er niðurstaða hans og túlkun á þeim gögnum sem fyrir liggja en það kemur ekki skýrt fram í textanum af hálfu Ríkisábyrgðasjóðs sem mælir vissulega með því í ljósi stöðunnar að við gerum þetta. Ríkisábyrgðasjóður segir líka að það megi skoða eignarhaldið og annað slíkt. Það var ákveðið af hálfu ráðherra að gera það ekki. Við getum gagnrýnt það, hvort það sé skynsamlegra að ríkissjóður eigi meiri hluta í framkvæmdinni í ljósi þess að það fjármagnar hana að öllu leyti, nánast a.m.k. og áhættan eins og rakið er í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs. Það kemur líka fram, sem styður kannski það að ríkið eignist meiri hluta í göngunum, að skynsamlegra sé að endurfjármagna gamla lánið því að það geti orðið til þess að greiðslufallið verður nánast ekki neitt, það verði mjög lítið ef lánið er endurfjármagnað miðað við þau kjör sem eru í boði í dag. Það fer mjög mikið niður. Er alla vega ekki 22% eins og staðan er í dag. Ég veit það vel að ég og hv. þingmaður munum aldrei geta komist að sameiginlegri niðurstöðu í túlkun á því sem fyrir okkur liggur. Það er allt í lagi og verður bara svoleiðis. Ég hef alla vega kosið að lesa öðruvísi úr niðurstöðu Ríkisábyrgðasjóðs, eins og flestir virðast gera. En mér finnst það samt áhyggjuefni. Við fáum fund á morgun um málið þar sem við fáum svör við fleiri spurningum sem hafa verið á borð bornar. Ég held að það sé mjög gott. Eins og kom fram í ræðu ráðherrans þegar hann mælti fyrir málinu ætlar hann að láta skoða málið frá upphafi til enda. Ég er ekki sammála því að það sé eitthvert yfirklór, eins og hér kemur fram, eða gagnslaust, alls ekki. Ég held að það sé eitthvað sem við eigum að læra af. Ef okkur mistekst einhvers staðar eða teljum að svo hafi verið eigum við að fara yfir það, bara til að geta sett niður á blað nákvæmlega hvað. Mér fannst líka áhugaverð sú fullyrðing að öllum undirbúningsrannsóknum hafi verið ábótavant. Ef við horfum til þess hvernig hefur verið hjá okkur í gangagerð fram til þessa þá hefur ýmislegt komið upp á. Vissulega er þetta stærsta frávikið, fram hjá því verður ekki litið að þetta er langstærsta frávikið. Umsjónarmaður verkkaupa, sem hefur reynslu af gangagerð til 30 ára hér á landi, hefur sagt að hann hafi aldrei lent í eins mörgum atvikum í jarðgangagerð á starfsævi sinni þar sem nánast allt hafi komið upp á. Við megum ekki gleyma því að Vegagerðin sér um þetta verkefni og stjórnaði því eins og með öll önnur verkefni. Við þekkjum þau frávik sem komu upp þarna, mikið innrennsli af heitu vatni, mikill hiti, mikil bergþétting sem var samfelld, stórt hrun úr misgengissprungu og svo þetta með kalda vatnið sem kom í kjölfar hrunsins. Þegar við horfum á gangagerð á Íslandi hefur kannski eitt til tvennt af þessu komið upp. Í Héðinsfjarðargöngum kom upp mikið vatnsrennsli, eins og við munum eftir. Það kom líka fyrir með setlögin í bæði Norðfjarðar- og Bolungarvíkurgöngum o.s.frv. Það hefur ýmislegt komið upp á. En mér fannst það áhugavert í ljósi þess að því hefur oft verið haldið fram í pontu og sagt er í nefndarálitinu að undirbúningur hafi ekki verið nægur. Sumir hafa haldið því fram að fleiri rannsóknir hefðu leitt þetta í ljós, aðrir segja að svo sé ekki. Á dögunum sáum við jarðgangagerð í Noregi, Mælifellsgöngin í Þelamörk, þar sem norskir jarðgangamenn upplifðu í fyrsta sinn gríðarlegan leka. Þeir hafa aldrei upplifað slíkt áður. Ég held að það hafi ekki verið illa að því staðið eða illa rannsakað. Sumt er bara ekki hægt að sjá fyrir. Þar er skandinavíska verktakafyrirtækið NCC að grafa. Verið er að búa til göng sem eru sambærileg að stærð og þau sem við erum að tala um, í kringum sjö kílómetrar, sjö og hálfur. Það voru í kringum 3.000 lítrar á mínútu sem láku þar út. Auðvitað miklu meira í Vaðlaheiðargöngum, vissulega. Þar hefur orðið seinkun. Það var í sjálfu sér gleðilegt að þeim tókst að koma í veg fyrir lekann um það leyti sem sprengt var í gegnum Vaðlaheiðargöngin. Þetta virðist koma upp víðar en hjá okkur og þarna erum við að tala um fyrirtæki og aðstæður þar sem við þekkjum að eru göng úti um allt. Ég vil ekki endilega líta svo á að illa hafi verið staðið að verkefninu hvað varðar rannsóknir í upphafi. Hvað varðar það hvernig málið komst á dagskrá hef ég ekki dregið dul á að það hefði alveg mátt gera betur, hvernig aðdragandinn var. Slíkt á auðvitað alltaf að fá mikla og góða umfjöllun. Það sem ég hef líka sagt um þetta og við eigum að hugsa um: Viljum við fara í svona framkvæmdir, þ.e. svona blandaðar framkvæmdir, einkaframkvæmdir með ábyrgð ríkissjóðs o.s.frv. eða hvernig viljum við skoða það? Samgönguráðherra hefur boðað framkvæmdir sem gætu allt eins flokkast undir eitthvað svona. Þá held ég að sé gott að við höfum þessa sögu sem við viljum horfa á og læra af. En ég er ekki viss um að það breyti einhverju um stöðuna núna. Ég skil heldur ekki að fólk geri ráð fyrir að þetta séu peningar í hendi, það er auðvitað tekið lán. Það hefur gjarnan verið þannig við jarðgangagerð að hún hefur verið tekin út fyrir sviga. Hún hefur ekki átt að hafa áhrif á önnur samgönguverkefni í samgönguáætlun. Þess vegna höfum við t.d. verið að fjalla um neikvæða eiginfjárstöðu Vegagerðarinnar, vegna þess að á sínum tíma ákvað einhver að setja þar inn framkvæmdir sem áttu ekki að vera teknar inn í samgönguáætlun. Það getur verið gagnrýnivert, ég ætla ekkert að deila um það. Það getur vel verið að fólki finnist það gagnrýnivert en það hefur hins vegar verið þannig. Það er heldur ekkert gefið að þeir peningar sem eru teknir að láni og voru teknir að láni á sínum tíma hefðu verið teknir að láni í einhverjar aðrar framkvæmdir eða hefðu alls ekki verið í kassa sem hefði verið hægt að nýta í aðrar framkvæmdir. Mér finnst þess misskilnings gæta að ef það hefði ekki verið farið í þessa framkvæmd hefðu fjármunirnir nýst í eitthvað annað. Það er alls ekkert í hendi. Það finnst mér mikilvægt að við hugleiðum. Ég get tekið undir margt sem er gagnrýnt hér og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson gagnrýnir. Ég tel að við þurfum að skoða margt af því. En ég tel ekki að það gagnist ríkissjóði eða verkefninu að senda þetta til baka og ég tel ekki miðað við fram komin gögn að við séum að brjóta ríkisábyrgðir. En eins og ég sagði áðan vona ég að það komi í ljós í fyrramálið á fundi nefndarinnar ef við förum hér á svig við lög. Ég ætla rétt að vona það því að ekki viljum við telja okkur gera það. Það er mjög margt í þessu samt sem áður. Þetta eru samgöngubætur sem mér finnst að við eigum að ræða en ekki bara festa okkur í forminu. Umferðaröryggið eykst, ferðatíminn styttist, atvinnu- og þjónustusvæði er að stækka, búsetuskilyrðin verða betri og þetta mun hafa jákvæð áhrif á byggðaþróun. Þetta verður líka til þess að það verður aukið val um búsetu, sem ekki er til staðar í dag. Það verður öruggara aðgengi að heilbrigðisþjónustu en hefur verið. Nú þekkjum við það sem þarna búum að það er ekki ljósmóðir á risastóru svæði, alveg austur á Langanes og norður til Akureyrar. Þetta er m.a. hluti af því að bæta þau skilyrði. Þegar við vorum t.d. að færa heilbrigðisþjónustu til var partur af því að auka umferðaröryggi, og það á víða við. Ég ætla ekki að halda því fram að svo sé ekki. Mér finnst það gleymast svolítið þegar við ræðum formið þótt það sé mjög mikilvægt. Ég ætla ekki að draga úr að það sé mikilvægt Meiri hluti nefndarinnar hefur líka dregið fram jákvæða punkta, sem þingmaðurinn hefur ekki tekið fram, og farið yfir greiningu ráðgjafafyrirtækisins eins og umsögn Ríkisábyrgðasjóðs. Þar kemur fram að ríkissjóður fær langbestu kjörin. Það er lægri ávöxtunarkrafa en einkaaðilar myndu gera til verkefnisins. Það er líka lagt til að ríkið breyti núverandi framkvæmdarláni í langtímalán með einhverju álagi. Við getum deilt um það hvert álagið á að vera og það að hluta af lögum um Ríkisábyrgðasjóð var kippt úr sambandi á sínum tíma. Það er svoleiðis og það er gagnrýnivert. Ég er alveg sammála því. En svoleiðis er staðan. Hér er í raun verið að bæta við þessa framkvæmd til þess að klára hana. Ég ætla að taka mark á því sem hér hefur verið sett fram og eins og ég skil það. Ég ætla ekki að tala lengur, virðulegi forseti, um þetta mál. Þetta er mál sem maður hefði gjarnan viljað að hefði borið að mörgu leyti öðruvísi að. Það er alltaf óvissa í öllum framkvæmdum, sérstaklega jarðgangaframkvæmd. Það er svoleiðis með þetta blessaða land okkar að það er þannig úr garði gert, og ekki bara hér heldur í Noregi líka, að þetta virðist koma upp á þrátt fyrir ítarlegar og góðar rannsóknir. Við getum ekki tryggt okkur fyrir öllum slíkum hlutum, getum ekki ákveðið nákvæmlega hvað við borgum til baka, ekki frekar en, því miður, með húsnæðislánin okkar. Ég vildi gjarnan geta gert það en það er ekki þannig og ég held að við getum ekki tryggt það heldur í þessu. Við þurfum að læra af þessu ferli, af því hvernig það hefur undið upp á sig. Kannski eru dæmi, þótt ekki séu dæmi um framkvæmd af nákvæmlega þessu tagi, hjá Vegagerðinni sem hafa farið töluvert fram úr áætlun. Það er nokkuð ljóst að við erum með slík verkefni sem ríkissjóður hefur þurft að borga meira fyrir en gert var ráð fyrir í upphafi. Það eru alls konar frávik sem við lendum ítrekað í. En þetta eru auðvitað stórar tölur og ég ætla ekki að gera lítið úr þeim.

Virðulegi forseti. Byrjum aðeins jákvætt. Jú, það er hægt að ná öllum þessum jákvæðu atriðum án þess að brjóta formið. Af hverju veljum við að gera þetta með röngum hætti þegar við höfum valmöguleika um að gera þetta rétt? Ef það er talað um að læra af ferlinu þá er tækifærið til þess núna. Lærum bara af ferlinu núna og gerum þetta rétt núna, en gerum þetta ekki vitlaust, nákvæmlega eins og við gerðum síðast. Hægt hefði verið að minnka fjölda óvæntra frávika með því að vinna undirbúningsvinnuna betur. Hv. þingmaður segir réttilega að þetta séu mun fleiri óvænt frávik en tíðkast. Mér finnst það áhugavert og vil spyrja hv. þingmann um heimild í fjárlögum til að borga þessa upphæð úr ríkissjóði. Það er ekki heimild til að greiða fyrir fram úr ríkissjóði. Það er ekki hægt að samþykkja heimild í fjáraukalögum í haust til að greiða þessa milljarða og byrja að borga þá núna. Mér þætti því áhugavert að heyra frá hv. þingmanni hvernig við leysum það vandamál. Hv. þingmaður nefndi að greiðslufall væri hugsanlega ekki neitt. Það er rangt. Það er gjalddagi 2021. Sviðsmyndagreining Ríkisábyrgðasjóðs sýnir að ef ríkið heldur framkvæmdinni í um 40 ár borgi hún sig en þá á eftir að reikna inn markaðsvaxtamismuninn á ríkisábyrgðarláninu og markaðsvaxtaláninu sem ekki hefur verið greitt hingað til. Það eina sem við sjáum núna er að það er gjalddagi 2021. Þá er óhjákvæmileg yfirtaka. Hvernig yfirtaka það verður, með annaðhvort sölu eða algerri opinberri yfirtöku ganganna, er ekki hægt að segja til um. En það er mjög líklegt að þá þurfi að afskrifa einhvern hluta lánsins, eins og fram kemur í umsögn Ríkisábyrgðasjóðs og við erum engu betur sett þá en nú. Við getum alveg eins 

Frú forseti. Gera rangt. Enn segir þingmaðurinn „óvænt frávik“ og að betri undirbúningur hefði komið í veg fyrir þau.

Fækkað þeim.

- Eða fækkað þeim. Það eru hans fullyrðingar, alveg eins og ég segi við hann hér og nú, eins og ég fór í gegnum varðandi norsku göngin: Ég get ekki sagt til um að lengri undirbúningur þar eða hér hefði skilað því að við vissum meira um göngin, jarðlögin eða setlögin, eða hvað það nú er, en þegar við fórum af stað. Það er ekki hægt að fullyrða að svo sé. Við hefðum getað rannsakað í þrjú ár í viðbót og ekki er víst að við hefðum fengið betri niðurstöðu. Við hefðum samt lent í nákvæmlega sömu vandræðunum. Það er ekkert sem segir að það hefði ekki gerst. Það er heldur ekkert sem segir að það hefði ekki getað gerst. En hversu langan tíma getum við réttlætt í rannsóknir? Hvað mega þær kosta áður en við hefjumst handa í hverju verkefni fyrir sig? Viljum við rannsaka næstu göng í þrjú ár? Hvaða viðmið eigum við að gefa okkur ef við teljum okkur hafa náð tiltekinni niðurstöðu? Getum við farið af stað eða verðum við að rannsaka meira til að vera viss - um hvað? Ég átta mig ekki alveg á þessum málflutningi og held að hv. þingmaður geti ekki fullyrt um þetta frekar en ég. Lögin sem hér ræðir og heimildin í fjárlögunum: Ráðherrann getur undirritað lánasamning. Væntanlega gerir hann það, undirritar lánasamning eins og lögin um ríkisábyrgð gera ráð fyrir. Síðan þarf hann að sækja þessa fjárheimild í fjárlögum. Það er ekki verið að tala um að hann borgi hana endilega út núna. Ég hef ekki heyrt hann nefna það. Hann er að tala um að undirrita lánasamning. Og eins og hv. þingmaður 

Virðulegi forseti. Það verður áhugavert að sjá hvaðan sá peningur kemur sem kemur í veg fyrir að framkvæmdin stöðvist. Nefnt var áðan að ég hefði talað um að hér væru brotin lög. Nei, ég nefndi dæmi þar sem ekki hefði verið farið að lögum. Það má kannski túlka það sem svo að ég hafi sagt að verið væri að brjóta lög. Þar er ekki innheimt afgreiðslugjald, áhættugjald er innheimt á skringilegan hátt og svo framvegis. Í umræðum á samfélagsmiðlum um þetta mál segir Gunnar Tómasson, með leyfi forseta: „Hæstiréttur hefur úrskurðað að lánveiting án marktækrar tryggingar um endurgreiðslu jafngildi refsiverðum umboðssvikum. Stjórnarskrá Íslands heimilar ekki refsileysi fyrir ráðherra fyrir refsiverð umboðssvik í mynd lánveitinga án marktækra trygginga um endurgreiðslu.“ Eigum við bara ekki að láta það duga? Bara senda þetta aftur til ráðherra og hann getur komið með þetta með fjárheimild?

Frú forseti. Hv. þingmaður. Þetta eru stór orð, að saka ráðherra um umboðssvik.  Framkvæmdir stöðvast ef ekki liggur fyrir að ríkissjóður ætli að ábyrgjast viðbótarlán. Það voru þau orð sem við fengum að heyra í fjárlaganefnd af hálfu verktaka um þetta mál. Ekki að það þyrfti að vera útborgað á morgun. Það var ekki minn skilningur á þeim gögnum sem við höfum undir höndum. Ég lít alla vega svoleiðis á að það dugi til að lánsvilyrðið sé afgreitt til þess að verktakinn sem þarna er telji sig geta haldið áfram og þurfi ekki að rifta samningum. En ef þingmaður hefur einhverjar aðrar upplýsingar um það væri ágætt að við færum yfir það á nefndinni á morgun. Þetta er tilefni til að fara vel yfir með hvaða hætti ríkið hagar framkvæmdum sínum. Ég held að það verði gert í ljósi þess þegar við fáum niðurstöðu skýrslunnar sem vinna á í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndaráliti frá velferðarnefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög, nr. 66/2003, með síðari breytingum, um fjármögnun húsnæðissamvinnufélaga. Nefndin fékk gesti á sinn fund og fór yfir umsagnir. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 5. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög, nr. 66/2003, með síðari breytingum, þannig að húsnæðissamvinnufélögum verði áfram heimilt að taka lán hjá fjármálafyrirtækjum og lánastofnunum ásamt því að taka við styrkjum og framlögum frá samstarfsaðilum en jafnframt verði þeim heimilt að taka lán á almennum markaði auk þess að fjármagna sig með útgáfu skuldabréfa. Þannig munu húsnæðissamvinnufélög fá aukið svigrúm til að velja þá fjármögnun sem að þeirra mati er hagstæðust og hentar best hverju sinni með hagsmuni félagsmanna í fyrirrúmi og að teknu tilliti til þeirrar áhættu sem fylgir fjármögnuninni. Þannig aukast líkur á að rekstur húsnæðissamvinnufélaga verði sjálfbær sem eykur húsnæðisöryggi búseturéttarhafa. Allir umsagnaraðilar fögnuðu þeirri breytingu sem lögð er til í frumvarpinu. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir það skrifar formaður nefndarinnar Nichole Leigh Mosty, Vilhjálmur Árnason, Birgir Ármannsson, Elsa Lára Arnardóttir, Guðjón S. Brjánsson, Halldóra Mogensen, Hildur Sverrisdóttir, Jóna Sólveig Elínardóttir og Steingrímur J. Sigfússon.

Hæstv. forseti. Ég vil bara koma hér upp í örstutta ræðu og taka undir mikilvægi þess sem fram kom í ræðu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar. Hér er verið að klára ákveðið mál sem átti sér stað á síðasta kjörtímabili en ríkisstjórnin sem þá var vann mjög umfangsmikla vinnu er varðaði húsnæðismarkaðinn. Það var eitt af meginmarkmiðum þeirrar ríkisstjórnar að fólk hefði raunverulegt val um búsetuform og unnið var að löggjöf um húsnæðissamvinnufélög sem hafði það að markmiði að styrkja stöðu félaganna og færa íbúum þessara húsnæðissamvinnufélaga meira vald yfir samþykktum og ákvörðunum sem væru teknar innan þessara félaga. Ég vil fagna því að hér sé verið að styrkja enn betur rekstrargrunn þessara félaga, að þau geti meðal annars fjármagnað sig á almennum markaði sem getur þá jafnvel skilað sér í lægri leigu síðar meir til íbúa. Þetta er gott mál og liður í því að við stuðlum að því að fólk hafi raunverulegt val um búsetuform. Lögin um húsnæðissamvinnufélög, eins og áður segi, voru hluti af mjög stórum pakka sem snerist meðal annars um almennar leiguíbúðir, um að stórauka húsnæðisbætur til leigjenda og breytingar á húsaleigulögum. Það er mjög mikilvægt að standa vörð um þessi lög sem sett voru á síðasta kjörtímabili. Ég vil fagna því að þetta mál sé komið á dagskrá og umræðan líklega búin um það. Ég vona að þetta verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Við erum með 39 mál á dagskrá. Þegar verið er að hoppa svona yfir dagskrárliði fram og til baka er mjög erfitt fyrir fólk að detta inn í umræðuna sem það er að reyna að fylgjast með, því að það er farið hratt yfir málin hérna. Vinsamlegast reynið að fylgja dagskrá eða látið okkur vita með nægjanlega miklum fyrirvara ef hún breytist.

Forseti biður afsökunar á því að vegna óviðráðanlegra aðstæðna hér í húsinu, þar sem þingmenn eru að funda og klára mál, eru smábreytingar á dagskrá. Ég skal lesa upp núna fyrir þingheim hvernig uppröðun lítur út núna: Næst verður tekið fyrir 27. mál, þá verður tekið fyrir 29. mál, og svo verður tekið fyrir 28. og það 30.

Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðhöndlun úrgangs og lögum um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, EES-reglur. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda aðila, m.a. frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Umhverfisstofnun, og umsagnir um málið komu frá fjölmörgum sveitarfélögum, Hafnarfjarðarbæ, Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, Landvernd, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sorpu bs., auk Umhverfisstofnun. Frumvarpið var áður lagt fram á 145. löggjafarþingi, 670. mál, en náði ekki fram að ganga. Helstu breytingar sem orðið hafa á frumvarpinu frá framlagningu þess er sú að ekki er lengur gert ráð fyrir að Umhverfisstofnun verði veitt heimild til álagningar stjórnvaldssekta vegna brota gegn ákvæðum laga um meðhöndlun úrgangs. Frumvarpinu er ætlað að innleiða EES-gerðir, gera nauðsynlegar lagfæringar á lagagreinum og fyrri innleiðingum og gera þá breytingu á lögum um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, nr. 52/1989, að heimila töku umsýsluþóknunar fyrir ál, sem m.a. er nauðsynleg vegna lækkandi heimsmarkaðsverðs á áli og styrkingar íslensku krónunnar. Um nánari útlistun á efni frumvarpsins vísast til 3. kafla greinargerðar þess. Á fundi með nefndinni sem og í umsögn sinni um málið mótmælir Umhverfisstofnun því að í fyrirliggjandi frumvarpi sé ekki að finna ákvæði sem heimili stofnuninni að leggja á stjórnvaldssektir vegna brota á tilteknum ákvæðum laga um meðhöndlun úrgangs, líkt og var í frumvarpinu sem lagt var fram á síðasta þingi. Stofnunin telur mikilvægt að lögfesta slíka heimild sem fyrst þar sem lögbrot á sviði úrgangsmála verði sífellt algengari og stórfelldari og brýn þörf sé á skilvirkum þvingunarúrræðum, ekki síst með tilliti til almennra varúðaráhrifa. Sú afstaða ráðuneytisins að betra sé að bíða með innleiðingu ákvæðisins til næsta löggjafarþings svo það megi innleiða samhliða innleiðingu sambærilegs ákvæðis í lög um hollustuhætti og mengunarvarnir sé illa rökstudd og engin ástæða sé til að bíða með innleiðingu þess. Að öðru leyti en þessu sé stofnunin hlynnt samþykkt frumvarpsins, enda hafi það verið unnið í ríku samráði við stofnunina. Nefndin hefur fengið þær upplýsingar frá ráðuneytinu að ákveðið hafi verið að bíða með innleiðingu stjórnvaldssektarákvæðisins að sinni, einkum vegna þeirrar gagnrýni sem kom fram um nauðsynleg skref og tímaramma. Ráðherra kynni Alþingi skipun starfshóps og stöðu mála á haustþingi 2017. Í 2. mgr. 20. gr. frumvarpsins er varðar gildistöku er að finna þá villu að í stað 2. mgr. 64. gr. a átti að standa 4. mgr. Var ákvæðið nauðsynlegt vegna breytinga sem til stóð að gera með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Vegna breytingartillagna sem meiri hluti nefndarinnar gerir við það frumvarp og fela í sér að útgáfa starfsleyfa fyrir tiltekna starfsemi verði áfram í höndum heilbrigðisnefnda er ekki lengur tilefni til að halda þessu gildistökuákvæði inni. Leggur nefndin því til að 2. mgr. 20. gr. frumvarpsins falli brott. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 2. mgr. 20. gr. falli brott. Nefndin hefur fjallað um þetta mál eins og fram hefur komið. Bryndís Haraldsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifaði undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Aðrir nefndarmenn sem undir þetta skrifa eru hv. þingmenn Valgerður Gunnarsdóttir, formaður, Ásmundur Friðriksson, framsögumaður, og Bryndís Haraldsdóttir, eins og hér hefur komið fram, Daníel E. Arnarsson, Einar Brynjólfsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Pawel Bartoszek og Teitur Björn Einarsson.

Virðulegi forseti. Ég þakka ágætum framsögumanni fyrir ræðuna. Ég tek undir það sem þar kom fram, enda skrifuðum við undir nefndarálitið saman. Ég ætlaði rétt svo að hnykkja á því sem er skilningur minn og fleiri í minni hlutanum hvað varðar heimild til álagningar stjórnvaldssekta. Hvað mig varðar tek ég undir það með Umhverfisstofnun að mikilvægt sé að lögfesta slíka heimild sem fyrst þar sem lögbrot á sviði úrgangsmála verða sífellt algengari og stórfelldari og brýn þörf á skilvirkum þvingunarúrræðum, ekki síst með tilliti til almennra varúðaráhrifa. Þar sem ráðuneytið hefur upplýst að verið sé að vinna að innleiðingu stjórnvaldssektarákvæðis, bæði í þessu máli og fleiri málum sem eru á könnu ráðuneytisins, þá féllumst við á að það væri réttur farvegur til að beina þessum málum í. Eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á og las upp úr nefndarálitinu kynnir ráðherra Alþingi skipun starfshóps og stöðu mála á haustþingi 2017. Það er sem sagt rík áhersla frá okkur að farið verði í þá vinnu hvað varðar stjórnvaldssektir, en okkur þótti skynsamlegt að taka heildstætt á þeim málum og því er þessi leið lögð til hér.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum (sérstakt framlag úr jöfnunarsjóði). Nefndin fjallaði um málið og hefur fengið á sinn fund Hermann Sæmundsson, Ólaf Kr. Hjörleifsson og Guðna Geir Einarsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti, fulltrúa frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga og Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum, frá Sveitarfélaginu Árborg, Borgarbyggð, frá Sambandi sveitarfélaga á Norðurlandi vestra, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Eyþingi, auk þess sem umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Blönduósbæ, Borgarbyggð, Dalabyggð, Fjarðabyggð, Fjórðungssambandi Vestfjarða og fleiri eins og kemur fram á þessu ritaða blaði og fólk getur kynnt sér. Með frumvarpinu er lagt til að við lög um tekjustofna sveitarfélaga bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem felur í sér að jöfnunarsjóður greiði sveitarfélögum sérstakt framlag sem samsvari nánar tilteknu hlutfalli af tekjum ríkissjóðs af sérstökum skatti fjármálafyrirtækja, svokölluðum bankaskatti samkvæmt lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, nr. 155/2010, frá miðju ári 2014 út árið 2016. Greiðslunni verði skipt á milli sveitarfélaga í samræmi við hlutdeild hvers þeirra í álögðu heildarútsvari áranna 2013, 2014 og 2015. Tilgangur frumvarpsins er að vega á móti neikvæðum áhrifum sem úttekt séreignarsparnaðar og ráðstöfun hans til greiðslu húsnæðislána og til húsnæðissparnaðar, sbr. lög nr. 40/2014, hefur á útsvarstekjur sveitarfélaga. Var sú leið sem farin er með frumvarpinu ákveðin með samkomulagi fyrrverandi ríkisstjórnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga og staðfest með samþykkt stjórnar sambandsins frá 27. júní 2014. Sambærileg frumvörp voru lögð fram á 144. og 145. löggjafarþingi en náðu ekki fram að ganga. Af þeim sökum var ákveðið að halda eftir fjárhæðum í jöfnunarsjóði á milli ára sem samsvara þeirri upphæð sem sjóðurinn skyldi greiða til sveitarfélaga samkvæmt frumvarpinu. Við umfjöllun um málið hefur komið fram að óeining ríkir á milli sveitarfélaga um þá framkvæmd sem lögð er til með frumvarpinu og um lögmæti þeirra aðgerða að halda áðurnefndum fjármunum eftir í sjóðnum á milli ára. Ráðuneytið hefur brugðist við spurningum nefndarinnar um lögmæti aðgerðanna með minnisblöðum sem getið er í inngangi, þar sem fram kemur það rökstudda mat að aðgerðirnar séu lögmætar. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar nemur sú fjárhæð sem runnið hefur í jöfnunarsjóð vegna álagningar bankaskattsins, og ætti samkvæmt frumvarpinu að greiðast sveitarfélögum í samræmi við hlutdeild í álögðu heildarútsvari áranna 2013–2015, um 1,3 milljörðum kr. Að óbreyttu yrði þeim tekjum ráðstafað til sveitarfélaganna samkvæmt almennum reglum laga nr. 4/1995 en að baki frumvarpinu liggja þau sjónarmið að réttlætanlegt sé að taka fjárhæðina út fyrir sviga og úthluta henni sérstaklega þannig að sveitarfélögum sem verða af útsvarstekjum vegna séreignarsparnaðar og úttektar hans verði bætt það upp, líkt og framar greinir. Vegna þeirrar óeiningar sem uppi var um efni frumvarpsins en jafnframt brýnnar þarfar á að ljúka málinu fór nefndin þess á leit við ráðuneytið að leitað yrði sátta meðal sveitarfélaga um málamiðlun. Lagði ráðuneytið til að farin yrði sú leið að helmingi þess fjár sem situr í jöfnunarsjóði vegna bankaskattsins yrði úthlutað eftir almennum reglum og helmingi í samræmi við hlutdeild sveitarfélaga í álögðu heildarútsvari líkt og frumvarpið gerir ráð fyrir. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar hefur náðst breiðari sátt um þessa leið meðal sveitarfélaga en var um frumvarpið óbreytt þó svo að enn sé til staðar nokkur óeining. Nefndin telur mikilvægt að frumvarpið nái fram að ganga og telur jákvætt að breiðari sátt hafi náðst með málamiðlunartillögunni. Leggur nefndin til að breyting verði gerð á frumvarpinu í þá veru. Að framangreindum sjónarmiðum virtum leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Í stað 1. og 2. efnismgr. 1. gr. komi ein ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 9. gr. skal jöfnunarsjóður greiða sveitarfélögum á árinu 2017 sérstakt framlag að fjárhæð 650 millj. kr. sem skiptast skal hlutfallslega milli þeirra í samræmi við hlutdeild þeirra í álögðu heildarútsvari á árinu 2016.“ Kolbeinn Óttarsson Proppé og Ari Trausti Guðmundsson skrifa undir álit þetta með þeim fyrirvara að þeir telja að með málamiðlunarleið þeirri sem farin er með breytingartillögu nefndarinnar hafi ríkið aðeins að hluta til staðið við það samkomulag sem gert var um að sveitarfélögum yrði bætt upp tekjutap vegna úttöku séreignarsparnaðar, sbr. lög nr. 40/2014. Eftir standi að ríkið uppfylli loforð um að tapið yrði bætt að fullu, sem gera þurfi eftir öðrum leiðum en þeirri sem felist í þessu frumvarpi. Gunnar Bragi Sveinsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis og með þeim fyrirvara að hann telur að almennt beri að ráðstafa tekjum jöfnunarsjóðs samkvæmt ákvæðum laga um tekjustofna sveitarfélaga en að í þessu tilviki réttlætist að fara þá leið sem farin er til málamiðlunar. Þeir sem skrifa undir þetta nefndarálit eru Pawel Bartoszek, varaformaður, Ásmundur Friðriksson, framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, með fyrirvara, Birgir Ármannsson, Guðrún Ágústa Þórdísardóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, með fyrirvara, Kolbeinn Óttarsson Proppé, með fyrirvara, Óli Björn Kárason og Vilhjálmur Bjarnason.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni yfirlit hans og vil aðeins hnykkja á því sem hann kom að í blálokin á ræðu sinni, sem byggir á nefndaráliti okkar. Við fulltrúar Vinstri grænna í hv. umhverfis- og samgöngunefnd fögnum því að greitt sé eftir því samkomulagi sem gert var við sveitarfélögin á sínum tíma, en við teljum að með þessu frumvarpi og breytingu sé ekki staðið að fullu við það samkomulag. Það er of langt mál að rekja það í smáatriðum hvernig því samkomulagi háttar. Staðreyndin er sú að ákvarðanir ríkissjóðs ollu sveitarfélögunum tekjutapi, mismiklu eftir sveitarfélögum, og var gert samkomulag um að bæta þeim það upp. Það hefur sýnt sig að sú leið sem ákveðið var að fara var ekki heppileg. Ég held við séum öll sammála um að við höfum lært af því að ekki eigi að fara þá leið. Jöfnunarsjóður er mjög mikilvægur og við eigum að standa vörð um hlutverk hans. Þess vegna er ekki heppilegt að vera að hræra í honum með því að fara einhverjar sértækar leiðir. Nauðsyn krefst þess þó nú, en þó þannig að það sé gert að hluta og aðeins hvað varðar heildarupphæðina. Þannig er reynt að ná samkomulagi við þá sem hafa gagnrýnt þá leið. Eftir stendur hins vegar að sú fjárhæð sem undir lá samkvæmt útreikningum er 1.300 millj. kr. Hér er einungis verið að greiða 650 millj. kr. af því til þeirra sveitarfélaga sem urðu fyrir tekjutapinu þannig að eftir standa hinar 650 millj. kr. Við fulltrúar Vinstri grænna lítum svo á að það sé ríkisins, okkar Alþingis, ríkisstjórnar, að finna leið til að standa að fullu við það samkomulag. Ég myndi leggja til að það yrði gert á annan hátt en í gegnum jöfnunarsjóð, en það þýðir ekki að málið sé úr sögunni. Þó að samkomulagið hafi á sínum tíma einungis verið munnlegt, þá á munnlegt samkomulag við ríkisvaldið að standa. Ríkið á að vera það vant að virðingu sinni að það standi við munnlegt samkomulag. Við lítum svo á og lýsum okkur tilbúin til þess að taka þátt í þeirri vinnu sem hlýtur að fara fram þegar þing kemur saman að hausti að standa að fullu við samkomulagið og finna þá aðra leið til þess en nýta jöfnunarsjóð. Að öðru leyti tökum við undir þetta álit og styðjum það.

Virðulegi forseti. Það er algjörlega hárrétt hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, að þessu máli er vitanlega ekki lokið. Þannig er að fjölmörg sveitarfélög hafa áskilið sér þann rétt að leita réttar síns fyrir dómstólum og þessi niðurstaða felur að sjálfsögðu ekkert það í sér að búið sé að leysa það eða koma í veg fyrir slíkt. Ég skrifa undir þetta álit með fyrirvara eins og framsögumaður las ágætlega upp hér áðan. Ég geri það hins vegar klárlega með óbragð í munni því að ég tel að um reglur jöfnunarsjóðs eigi ekki að leika neinn vafi, þær eiga bara að gilda, fjármunir sem þar fara inn eiga að fara út eftir þeim reglum o.s.frv. Með þeirri aðferð sem hér er komin er verið að bjarga einhverju loforði fyrir vind. Ég ítreka því enn og aftur að málinu er að sjálfsögðu ekki lokið. Ég hugsa nú að ég og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé og fleiri höfum samt ekki sömu sýn á það hvernig eigi að ljúka því. En það er nú allt annað mál. Ég legg hins vegar áherslu á að nefndin komi saman milli 2. og 3. umræðu, taki síðustu umræðu um málið. Eins og við sjáum oft gerast á lokasprettinum þá er það nú oft þannig að upplýsingar berast og eitthvað nýtt gerist. Ég held að full ástæða sé til að gera það, frú forseti, og óska þar af leiðandi eftir því að nefndin komi stuttlega saman í kvöldmatarhléi til dæmis, að sjálfsögðu ræður nefndarformaður því. Ég held að full ástæða sé til að gaumgæfa málið örlítið betur áður en það er klárað hér í þinginu.

Frú forseti. Ég byrja á því að þakka hv. flutningsmanni fyrir ræðu hans og andsvör hér og athugasemd hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés sömuleiðis. Við gátum búið þannig um hnútana í nefndinni að breytingin var gerð sem þarna er komin fram og það var kannski fyrsta skrefið í einhvers konar lúkningu þessa máls. En ég hef verið þeirrar skoðunar að því verði ekki lokið nema með einhvers konar aukaframlagi ríkisins til þessara sveitarfélaga. Það má meira að segja vera þannig að það dugi ekki til. Þess vegna má vel vera að dómstólar geti skorið úr um allt þetta ferli máls og hvað er nú réttast í því. Þess vegna höfum við sameinast um þetta nefndarálit og breytingartillögur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, líka með fulltrúa Framsóknarflokksins þar á síðustu fundum. Nú sjáum við hvernig þessu máli vindur fram í dag og á morgun. En ég stend alla vega við það sem hér hefur komið fram og kemur fram í nefndaráliti frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá umhverfis- og samgöngunefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu er ætlunin að innleiða tilskipun 2010/75/EB um losun í iðnaði. Á meðal helstu breytinga sem frumvarpið hefur í för með sér eru flutningur útgáfu starfsleyfa frá svæðisbundnum heilbrigðisnefndum til Umhverfisstofnunar, upptaka skráningarskyldu í stað starfsleyfisskilyrðis fyrir nánar tilgreinda flokka atvinnustarfsemi og að starfsleyfi verði ótímabundin. Allir þessir þættir sem ég hef hér nefnt sættu mikilli gagnrýni við umfjöllun nefndarinnar og ætla ég að koma hér inn á þessi þrjú atriði sérstaklega og gera grein fyrir vinnu nefndarinnar og þá um leið breytingartillögum sem fylgja í kjölfarið. Fyrst varðandi útgáfu starfsleyfa. Nefndin telur rétt að bregðast við gagnrýni sem komið hefur fram um tilfærslu verkefna frá heilbrigðisnefndum til Umhverfisstofnunar og leggur til að horfið verði frá þeim áformum enda sýnt að þörf er á meiri greiningarvinnu og auknu samráði við hlutaðeigandi aðila í þessu máli. Nefndin leggur til að málið verði tekið upp á vettvangi ráðuneytisins við heildarendurskoðun laganna sem nefndin hefur verið upplýst um að fari fram á næstu misserum. Þá aðeins um skráningarskyldu í stað starfsleyfa: Í frumvarpinu er, eins og ég kom inn á áðan, lagt til að ráðherra verði heimilt að ákveða með reglugerð að atvinnustarfsemi sem talin er upp í viðaukum II–V við frumvarpið skuli vera háð skráningarskyldu í stað starfsleyfis, sem er meginreglan um allan atvinnurekstur sem lögin taka til. Við umfjöllun nefndarinnar um málið hefur þessi breyting verið gagnrýnd, meðal annars af náttúruverndarsamtökum og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Aftur á móti hefur breytingunni verið fagnað í umsögnum fulltrúa atvinnulífsins sem telja að í henni felist þörf og brýn einföldun á regluverkinu. Nefndinni hefur verið bent á að síðan árið 2000 hafi verið í gildi auglýsing frá umhverfisráðuneytinu um lista yfir mengandi starfsemi þar sem ekki er krafist ítarlegrar starfsleyfisgerðar. Í auglýsingunni felist nokkurs konar ígildi skráningarskyldu fyrir tiltekna, einfalda atvinnustarfsemi sambærilega þeirri sem talin er upp í viðaukum III–V í frumvarpinu. Raunveruleg breyting frá núverandi framkvæmd, verði frumvarpið að lögum óbreytt, varði því einkum starfsemi sem tilgreind er í viðauka II. Í stuttu máli telur nefndin rétt að stíga varlega til jarðar og leggur til að starfsemi í viðauka II verði undanskilin heimild ráðherra til að kveða á um skráningarskyldu í stað starfsleyfis og að þess verði gætt að undanþáguheimild þessi verði aðeins nýtt fyrir smærri tegundir starfsemi sem ljóst sé að ekki stafi hætta af með tilliti til umhverfismengunar eða af öðrum völdum. Þá að þriðja atriðinu sem snýr að ótímabundnu starfsleyfi: Eins og ég kom inn á hér áðan er með frumvarpinu lögð til sú breyting á núverandi fyrirkomulagi að starfsleyfi samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir verði ótímabundin en ekki tímabundin. Töluverð umræða átti sér stað um þetta atriði á vettvangi nefndarinnar og kom gagnrýni um breytinguna, fram meðal annars frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Landvernd og Umhverfisstofnun. Þessir aðilar bentu á að ótímabundin starfsleyfi gætu verið erfið í framkvæmd og vísuðu til reynslu Svía í þeim efnum. Aftur á móti komu líka fram þau sjónarmið fyrir nefndinni að breytingunni sé ætlað að skapa betra umhverfi fyrir starfsleyfsveitingar með hagræðingu sem dregur jafnframt líka úr álagi á stjórnsýsluna. Þá var vísað til þess að í núverandi fyrirkomulagi hafi það oft komið fram að vinna við umsóknir atvinnurekenda um nýtt starfsleyfi hafi dregist fram yfir gildistíma þess gamla. Í þeim tilvikum þurfi að veita sérstakar undanþágur sem starfað sé eftir ótímabundið en sæti reglulegri endurskoðun til tíma- og skriffinnskusparnaðar, eins og það var orðað af nefndinni. Eftir þessa umfangsmiklu umfjöllun um framangreind sjónarmið hefur nefndin komið sér saman um að leggja til breytingu á frumvarpinu í þá veru að falla frá þeim áformum að starfsleyfi samkvæmt lögunum verði ótímabundin í stað þess að vera tímabundin líkt og nú er. Telur nefndin viðvaranir þeirra aðila sem annast eftirlit með framkvæmd laganna gefa tilefni til varkárni í þessum efnum. Það eru, frú forseti, tvö önnur atriði sem ég ætla að koma stuttlega inn á. Fyrra atriðið snýr að skráningarskyldu heimagistinga. Þar kemur það til að nefndin er að leggja til þá breytingu á frumvarpinu að heimagisting verði undanskilin gististöðum í viðauka V í frumvarpinu. Er sú breyting lögð til í samráði við ráðuneytið og eftir ábendingu frá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Markmiðið með breytingunni er að heimagisting, samkvæmt 3. gr. laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, verði einungis skráningarskyld hjá sýslumanni en ekki jafnframt háð starfsleyfi eða skráningarleyfi samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir líkt og nú er. Markmiðið með þessu er fyrst og fremst að hvetja til þess að heimagisting verði stunduð með lögmætum hætti. Samhliða þessu leggur nefndin áherslu á mikilvægi þess að eftirliti með heimagistingu sé sinnt á skilvirkan hátt. Til viðbótar við það er engu að síður mikilvægt að hafa í huga að eftirlitsaðilum sé gert kleift að sinna sínu hlutverki, hvort tveggja með nauðsynlegum lagaheimildum og fjármagni. Hitt atriðið sem ég vil koma inn á sem nefndin leggur til breytingar á í frumvarpinu varða grænt bókhald og birtingu eftirlitsskýrslna. Nokkur umræða varð í nefndinni um kröfur um að fært sé grænt bókhald um starfsemi í viðaukum I–IV og um opinbera birtingu eftirlitsskýrslna. Nefndin var upplýst um að reglur um grænt bókhald væru til skoðunar í ráðuneytinu meðal annars með það fyrir augum að minnka kröfurnar fyrir starfsemi sem verður ekki starfsleyfisskyld heldur einungis skráningarskyld eftir að frumvarpið verður að lögum. Nefndin tekur undir sjónarmið í þessa veru og er sammála því. Varðandi opinbera birtingu eftirlitsskýrslna tekur nefndin undir fram komin sjónarmið um að taka beri tillit til þess að af ýmsum ástæðum kunni að vera sanngjarnt og eðlilegt að ákveðnar upplýsingar fari leynt. Leggur nefndin til að við 5. mgr. a-liðar 30. gr. frumvarpsins bætist sá fyrirvari að rekstraraðilum verði veitt tækifæri til að koma að athugasemdum áður en eftirlitsskýrsla er birt opinberlega. Eftir atvikum verði þær athugasemdir birtar ásamt skýrslunni. Þessi breyting er í samræmi við meginreglur stjórnsýslulaga, sér í lagi reglurnar um andmælarétt. Frú forseti. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis og miða að því að samræma tilteknar frumvarpsgreinar þeim breytingum sem nefndin er að leggja til. Þá leggur nefndin til nokkrar breytingar eftir ábendingum í umsögn Umhverfisstofnunar, meðal annars um að birting auglýsinga um útgáfu og gildistöku starfsleyfa á vefsvæði útgefanda teljist opinber birting og að Umhverfisstofnun skuli senda grunnástandsskýrslur til viðkomandi sveitarstjórnar. Að þessu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita auk þess sem hér stendur: Pawel Bartoszek, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Birgir Ármannsson, Guðrún Ágústa Þórdísardóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Haraldur Benediktsson og Kolbeinn Óttarsson Proppé.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni sérstaklega fyrir yfirferð hans á málinu. Þetta var mjög greinargóð og sanngjörn yfirferð á því hvernig nefndin vann málið. Hv. framsögumaður Teitur Björn Einarsson kom þar inn á þau sjónarmið sem við þurftum að taka afstöðu til og fór svo vel yfir það hvernig það endaði í okkar sameiginlega nefndaráliti. Mig langar aðeins að koma upp í þessu máli af því að í frumvarpinu eru ýmis atriði sem ég tel rétt að minnast á í pontu, ekki síst þar sem hvað sum þeirra varðar er yfirlýstur vilji ráðuneytisins til að taka þau upp aftur þegar þing kemur saman að nýju í haust. Ég er ánægður með þær breytingartillögur sem nefndin náði saman um að gera á málinu, en þetta frumvarp er EES-innleiðing að miklum hluta. Í það ferli var svo sett inn ýmislegt fleira sem hæstv. ráðherra vildi sjá hvað varðar breytingar á málaflokknum. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlileg málsmeðferð þegar á annað borð á að fara í einhverjar breytingar í málaflokknum vegna innleiðingar EES-tilskipana, að tækifæri sé nýtt til að fara í aðrar breytingar. Margar þeirra breytinga sem hér var þó lagt til að fara í í upphaflegu frumvarpi hæstv. ráðherra voru þó þess eðlis að þær þurftu mun meiri skoðunar við. Þetta voru breytingar er lutu að mismunandi valdstigum hvað varðar annars vegar sveitarstjórnarvaldið og hins vegar ríkisvaldið og kalla á mun meiri yfirlegu en gefist hafði tóm til að fara í hvað varðaði vinnuna við þetta frumvarp. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd getur náttúrlega ekki tekið að sér þá samræmingarvinnu eða samkomulagsgerð og við horfðum til þess að vilji væri til þess af ráðuneytinu að fara í hana. Þetta lýtur að nokkrum atriðum, fyrst og fremst að því að færa töluvert af starfsemi sem í dag er starfsleyfisskyld, í flokkum til Umhverfisstofnunar þannig að hún verði einungis skráningarskyld hjá Umhverfisstofnun. Enn leggur þetta frumvarp það til og eftir nefndarálit okkar, en þó hefur verið dregið mjög úr því hversu stóra þætti starfseminnar verið er að tala um þar og eðli þeirrar starfsemi sem svo gæti farið um. Þetta hljómar kannski ekki eins og risastórt mál í eyrum allra hvort starfsemi sé starfsleyfisskyld hjá sveitarfélögum eða skráningarskyld hjá Umhverfisstofnun, en í grunninn lýtur þetta þó engu að síður að forminu sem við höfum um eftirlit og skráningu og starfsleyfi atvinnustarfsemi í landinu. Það lýtur að mörkunum á milli valdsins, nærsamfélagsins, og svo hins miðstýrða ríkisvalds. Nefndin náði saman um að rétt væri að stíga varfærin skref í þessa átt og það þyrfti þá að fara í betri skoðun á því í framtíðinni. Að endingu vil ég nefna það sem mér finnst kannski stærsta málið í þessu efni, það varðar ótímabundin eða tímabundin starfsleyfi. Hv. þm. Teitur Björn Einarsson fór ágætlega yfir þau sjónarmið sem fram komu þar um og reifaði vel þá niðurstöðu sem nefndin komst sameiginlega að. Ég vil aðeins segja hvað mig sjálfan varðar að þetta er töluvert stórt mál í mínum huga. Ég vil segja það í þessum ræðustóli vegna þess að ég veit að búið er að boða áframhaldandi skoðun á þessum málum, eins og ég kom inn á áðan, og við vísum til þess í nefndaráliti okkar. Allir þeir aðilar sem hafa umsjón með eftirliti með atvinnustarfsemi hér á landi leggjast gegn þessari breytingu, bæði Umhverfisstofnun og eins Sambands íslenskra sveitarfélaga fyrir hönd heilbrigðiseftirlitanna. Þetta er því ekkert smámál sem snýst um hagræði í því hvort eitthvert tímabil komi þar sem starfsleyfi fyrirtækja er runnið út og ekki er búið að gefa út nýtt. Við slíkar aðstæður má velta fyrir sér hvort ekki hefði verið betra fyrir fyrirtæki að fara fyrr af stað og huga að því fyrr að sækja um endurnýjun starfsleyfis, eða hvort ekki þurfi einfaldlega að efla þær stofnanir sem sjá um útgáfu starfsleyfa og endurnýjun þannig að slíkt tímabil komi ekki og ekki þurfi að gefa út undanþágur. Þegar allir eftirlitsaðilar segja að það að gefa út ótímabundin starfsleyfi geri eftirliti þeirra erfitt fyrir, þá eigum við að hlusta, eins og við gerðum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Og við eigum að muna það þegar í vinnunni sem fram undan er. Við eigum ekki að draga þann lærdóm af þeim málum mörgum hverjum sem upp hafa komið á undanförnum árum er varða samskipti eftirlitsstofnana og einstakra fyrirtækja að það eigi að slaka á einhvern hátt á kröfum hvað varðar eftirlit og gera þeim erfiðara fyrir sem sjá um eftirlit. Ég tek því heils hugar undir eftirfarandi setningu í nefndaráliti okkar: „Telur nefndin viðvaranir þeirra aðila sem annast eftirlit með framkvæmd laganna gefa tilefni til varkárni í þessum efnum.“ Þá varkárni skulum við hafa í huga, bæði núna við afgreiðslu málsins núna en eins skyldi það koma aftur til okkar kasta þegar boðuð áframhaldandi vinna hvað þessi mál varðar fer af stað á næsta þingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni, Teiti Birni Einarssyni, fyrir þátt hans og nefndinni fyrir þátt hennar í þessari, ég vil segja miklu vinnu sem laut að frumvarpinu. Það er að mörgu leyti ánægjulegt og þetta sameiginlega nefndarálit sem er komið fram, en ég tek undir þau orð þingmanns á undan, hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppé, að það var ekki nógu vel vandað til frumvarpsins og samráð of lítið. Ég ætla að hnykkja á örfáum atriðum vegna þess að það er augljóst að fyrir utan þessar EES-reglur sem verið er að taka í gildi er verið að liðka fyrir ýmsu. Það er verið að halda í þá verkaskiptingu milli Umhverfisstofnunar og heilbrigðisnefnda sem verið hefur. Það er verið að létta á starfsleyfisskyldum og auka skráningarskyldur sem eru til bóta, létta á skrifræðinu að nokkru leyti. Þegar kemur að ótímabundnum starfsleyfum þá er afar mikilvægt að það skyldi ekki ganga í gegn vegna þess að núna eru starfsleyfi yfirleitt veitt til 12 eða 16 ára og það sýnir sig vera mikilvægt. Ég vil bæta inn í rökin sem komu á undan því að það er þannig að starfsleyfisendurskoðun í heild í einhverju tilteknu fyrirtæki eða stofnun með skynsamlegu bili eykur öryggi og fagleg vinnubrögð, bætir gæði starfs þessa viðkomandi fyrirbæris, hvort sem það eru sjálf fyrirtækin eða stofnanir og jafnvel eftirlitsaðilarnir sjálfir. Þetta er öfugt við það sem gerist við ótímabundið starfsleyfi þar sem reglubundið árseftirlit hefur ekki sama þunga og heildarendurskoðun sem fer fram í bland við þetta reglubundna eftirlit. Það er einfaldlega verið að veita fyrirtækjum með vissu árabili tækifæri til vandlegrar yfirferðar og það hlýtur að vera til bóta. Það sjá sennilega allir. Það er líka verið að liðka fyrir og auðvelda afar brýna skráningu heimagistingar með því að létta aðeins á ferlinu. Það er mikilvægt. En um leið er mikilvægt að hnykkja á því að heimagisting af hvaða tagi sem hún er þarf og á að vera skráningarskyld og þannig um hnútana búið að menn skili sköttum sínum og gjöldum. En það er grunur á því að ýmsu sé verulega ábótavant í þeim efnum. Grænt bókhald, birting eftirlitsskýrslna, er líka til bóta. Þegar upp er staðið er þetta frumvarp og innleiðing þessara reglna á þokkalegu róli. Þetta er ágæt lending þótt frekari skoðunar sé þörf, eins og rakið var hér á undan. Þar með hvet ég eins og aðrir til samþykktar frumvarpsins.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég við síðari umr. fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín þó nokkra gesti til að ræða málið og fengið þó nokkrar umsagnir. Framkvæmdaáætlunin byggist á meginmarkmiðum barnaverndarlaga um ábyrgð og skyldur ríkisins í barnaverndarmálum. Velferðarráðuneytið, Barnaverndarstofa og barnaverndarnefndir sveitarfélaga skulu vinna samkvæmt fjórum meginmarkmiðum áætlunarinnar, sem eru að þróa barnaverndarstarf í landinu, efla þjónustu barnaverndar, bæta hæfni, getu og þekkingu starfsfólks barnaverndar og tryggja framboð og aðgengi að úrræðum sem byggjast á gagnreyndum aðferðum. Það gleður mig mikið að segja að framkvæmdaáætlunin tekur mið af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem sagt barnasáttmálanum, og samningi Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun auk annarra alþjóðlegra mannréttindasáttmála sem Ísland er aðili að. Það er frekar augljóst að lögð er áhersla á mannréttindi og samfélagsþátttöku barna og tekur áætlunin einnig mið af þeirri þróun sem orðið hefur í þjónustu við börn og í meðferðarúrræðum barnaverndar. Í umsögn Barnaverndarstofu um framkvæmdaáætlunina segir að þau atriði sem fram koma í tillögunni séu almennt til þess fallin að efla barnaverndarstarf í landinu, sem er jákvætt, enda hafi velflestir þeirra þátta sem áætlunin tilgreinir í upphafi komið frá Barnaverndarstofu. Ég tek fram hér að þó að flestar umsagnir hafi verið mjög jákvæðar um innihald framkvæmdaáætlunarinnar er það áhyggjuefni að hér er um að ræða áætlun sem mun einungis gilda í eitt ár, sem er ekki nægilega gott. Barnaverndarstofa telur útilokað að hægt verði að hrinda í framkvæmd eða ljúka öllum þeim verkefnum sem tilgreind eru í framkvæmdaáætluninni innan eins árs. Barnaverndarstofa beri ábyrgð á 11 liðum af 15 sem tilgreindir eru í áætluninni og að hún hafi hvorki fjármuni né starfslið til að ráðast í svo umfangsmikil verkefni á svo skömmum tíma. Barnaverndarstofa leggur því til að áætlunin verði einskorðuð við nokkra vel skilgreinda þætti sem mögulegt er að ljúka á gildistíma áætlunarinnar og leggur einkum áherslu á að fjórum þáttum áætlunarinnar verði hrundið í framkvæmd. Þeir eru teknir fram í nefndaráliti okkar. Nefndin tekur undir athugasemdir Barnaverndarstofu og telur ólíklegt að öll markmið áætlunarinnar komist til framkvæmda á einu ári. Engu að síður er ljóst að einhver verkefni eru þegar komin til framkvæmda og fagnar nefndin þeirri vinnu sem þegar er hafin. Nefndin telur einnig mikilvægt að halda áfram þeirri vinnu og að vinna að öðrum verkefnum hefjist sem fyrst. Þá leggur nefndin sérstaka áherslu á að áætlunin gildi ekki lengur en til 1. júní 2018 og því er mikilvægt að ráðuneytið hefji vinnslu næstu áætlunar sem taka á gildi eftir sveitarstjórnarkosningarnar 2018, eins og lagt er til í barnaverndarlögum. Telur nefndin mikilvægt að ráðuneytið verði kallað til viðræðna við nefndina í haust til að ræða stöðu málsins. Við viljum sem sagt gæta þess að þeir sem sinna málefnum barna vinni eftir löggiltri framkvæmdaáætlun. Þá telur nefndin afar mikilvægt að tryggt verði að fullnægjandi meðferðarheimili og/eða vistunarúrræði verði til staðar í því millibilsástandi sem varir þar til nýtt meðferðarheimili verður tekið í notkun. Nefndin leggur til breytingu á 1. tölul. þess efnis. Í 2. tölul. er fjallað um PMTO-þjónustu og fagnar nefndin þeirri áherslu sem lögð er á það verkefni. Engu að síður telur nefndin mikilvægt að önnur þjónusta verði ekki takmörkuð. Við vitum það, þau okkar sem starfað hafa með börnum, að ekki á að útiloka nein úrræði og úrlausnir fyrir börn sem eru í vanda. Mikil og góð reynsla hefur verið af ART-þjónustu og leggur nefndin áherslu á að samningar um þá þjónustu verði framlengdir og að áfram verði unnið að því að þróa hana. Nefndin leggur því til að nýr töluliður bætist við þar sem fram kemur að ART-þjónusta barnaverndar verði efld. Nefndin tekur undir ábendingu Barnaverndarstofu um að fyrirsögn 4. tölul. þurfi að breyta. Væntanlega sé ætlunin að vísa til vinnuálags en ekki vinnulags sem samræmist betur efnisinnihaldi töluliðarins. Leggur nefndin til breytingu á þessu. Þá hefur nefndin áhyggjur af aukinni tíðni tilkynninga um ofbeldi gegn börnum. Tilkynningar um ofbeldi gegn börnum voru 1.590 árið 2007 en 10 árum síðar voru þær 2.638. Flestar tilkynningarnar um ofbeldi voru vegna tilfinningalegs/sálræns ofbeldis, eða 1.642 á árinu 2016, og hafa aldrei verið fleiri. Leggur nefndin því til að við bætist nýr töluliður sem fjallar um þetta mikilvæga mál. Í 8. tölul. er kveðið á um að settar verði fram tillögur um breytingar á barnaverndarlögum til að festa MST-fjölkerfameðferð í sessi og tryggja aðgengi að þjónustunni á landsvísu. Nefndin leggur áherslu á að um varanlegt úrræði á landsvísu sé að ræða og gerir tillögu að breytingu þess efnis. Í 9. tölul. er fjallað um Barnahús. Nefndin telur mikilvægt að kveðið verði á um mótun verklagsreglna og þjónustu við fötluð börn og gerir tillögu að viðbót við töluliðinn. Að lokum telur nefndin mikilvægt að 12. tölul. um afdrifa- og árangurskannanir eigi einnig við um önnur úrræði á vegum barnaverndarnefnda sveitarfélaga, svo sem varanlegt, tímabundið og styrkt fóstur hjá ættingjum eða óskyldum. Gerir nefndin tillögu að breytingu sem nær til fleiri úrræða. Að öllu framangreindu sögðu leggur nefndin til að framkvæmdaáætlunin verði samþykkt með eftirfarandi breytingu - ég mun ekki fara dýpra í hana. Áður en ég lýk þessari ágætiskynningu á málinu vil ég þakka nefndarmönnum fyrir góða vinnu, þrátt fyrir að við höfum unnið í allt of þröngum tímaramma með svo mikilvægt efni. Ég vil þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur sérstaklega fyrir hennar innlegg og þrautseigju í málinu. Þeir nefndarmenn sem skrifað hafa undir málið, segi ég með þakklæti, eru ég, Nichole Leigh Mosty, formaður, Birgir Ármannsson, framsögumaður, Elsa Lára Arnardóttir, Guðjón Brjánsson, Halldóra Mogensen, Hildur Sverrisdóttir, Jóna Sólveig Elínardóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Vilhjálmur Árnason.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að flytja okkur þetta nefndarálit. Mig langar hins vegar að spyrja þingmanninn aðeins nánar út í það sem fram kom í máli hennar. Það er varðandi það gat sem er hætta á að komi í meðferð á börnum og unglingum meðan verið er að bíða eftir nýju meðferðarheimili, ef ég hef skilið ræðuna rétt og nefndarálitið sem ég var búinn að renna yfir. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig er nákvæmlega hugsunin á bak við þetta? Hvað á að gerast þangað til nýtt meðferðarheimili verður risið? Nú er það þannig að þessum einstaklingum er sinnt á meðferðarheimilinu Háholti. Það sem ég er að falast eftir er hvort megi skilja orð þingmannsins með þeim hætti að það úrræði verði í það minnsta rekið þangað til nýtt meðferðarheimili verður risið.

Ég vil þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir góða spurningu. Það er rétt hjá þingmanninum, við vorum að ræða um Háholt. Okkur er ljóst að það er gat þar sem við þurfum að vera mjög vakandi yfir. Við höfum sent inn beiðni um upplýsingar bæði til Barnaverndarstofu og ráðuneytisins. Við munum fylgja því eftir. Við skiljum hversu áríðandi það er og mikilvægt að við tökum þessa ábyrgð á herðar okkar þar sem greinilega er einhver ágreiningur um hvað verði gert. Við viljum ekki hafa börn eða fólk almennt titrandi yfir því sem gerist. Það er næsta verkefni sem bíður afgreiðslu hjá okkur sem og eftirfylgni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir þetta svar sem ég tel að sé nokkuð skýrt, það sé vilji formannsins og meiri hlutans í nefndinni að meðan nýtt meðferðarheimili er byggt, hvernig sem það verður nú, eða tekið til rekstrar verði haldið áfram með það starf sem fyrir er á Háholti í Skagafirði.

Ég ætla ekki að fara alveg þangað að svara nákvæmlega hvað verður gert fyrr en ég fæ skýr svör og góða umræðu bæði frá ráðuneytinu og Barnaverndarstofu, en börnum og ungmennum sem eru þar verða tryggð réttlát og réttmæt meðferðarúrræði. Því lofa ég.

Hæstv. forseti. Við ræðum nefndarálit með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar. Ég ætla í ræðu minni að nefna nokkra þætti tillögunnar. Það er í fyrsta lagi breytingartillaga þar sem nýr málsliður bætist við 1 mgr. 1. töluliðar um að á meðan á byggingu nýs meðferðarheimilis stendur skuli tryggt að úrræðið uppfylli samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins þannig að unglingar verði ekki vistaðir meðal fullorðinna eða í einangrun, hvort sem um sé að ræða gæsluvarðhald eða afplánun fangelsisdóms. Það er svo að hv. þingmenn í velferðarnefnd Alþingis hafa fengið upplýsingar um að mikið álag sé nú þegar á þeim meðferðarheimilum sem eru starfandi í dag. Hv. nefndarmenn hafa áhyggjur af því ef ætlunin er að loka einu meðferðarheimili áður en nýtt meðferðarheimili mun opna. Það er mjög mikilvægt að þau úrræði sem eru í boði núna, og þar á ég m.a. við Háholt í Skagafirði, verði nýtt þar til nýtt meðferðarheimili tekur til starfa. Það er mikilvægt að hv. velferðarnefnd ræði þetta mál við hlutaðeigandi aðila, eins og fram kom í máli hv. formanns hv. velferðarnefndar. Óskað hefur verið eftir því að það muni fara fram fundir er varða þetta málefni í hv. velferðarnefnd mjög fljótlega þar sem þetta verður tekið til umræðu og áhyggjum hv. nefndarmanna lýst yfir við hlutaðeigandi aðila. Í nefndarálitinu segir m.a. að nefndin telji afar mikilvægt að tryggt verði að fullnægjandi meðferðarheimili og/eða vistunarúrræði verði til staðar í því millibilsástandi sem varir þar til nýtt meðferðarheimili verður tekið í notkun. Það virðist sem sagt í þeirri þingsályktunartillögu sem um ræðir að það séu einhver ár í að nýtt meðferðarheimili taki við. Í gögnum sem hafa borist vegna málsins kemur fram að það er mjög mikið álag á þeim stöðum sem starfræktir eru í dag. Það hefur líka komið fram að nú þegar eru til úrræði eins og MST og PMTO sem duga í einhverjum tilfellum en í öðrum gögnum kemur fram að þeir einstaklingar sem þurfa að fara inn á meðferðarheimili hafi þegar reynt þau meðferðarúrræði og þau dugi ekki til, þess vegna þurfi meðferðarheimili og aðstöðu þar til þess að þeir einstaklingar fái þjónustu við hæfi. Á næstunni munu fara fram fundir í hv. velferðarnefnd um málið. Við munum taka þetta til umræðu. Í öðru lagi er breytingartillaga um að á eftir 1. tölulið komi nýr töluliður sem heitir ART-þjónusta. Þar kemur fram að ART-þjónustan skuli efld og í því felist m.a. að áfram verði unnið að uppbyggingu ART-þjónustusvæða á landsvísu, að ART-meðferðaraðilum sem hlotið hafa viðeigandi þjálfun verði fjölgað og að fram fari reglulegt eftirlit með gæðum þjónustunnar. Markmið þessa er að bjóða upp á úrræði vegna hegðunarvanda barna sem felst í því að efla foreldra í uppeldishlutverki sínu og stuðla að bættum samskiptum barna og foreldra. Kostnaðaráætlun vegna þessa er um 30 millj. kr. á ári. Barnaverndarstofa ber ábyrgð á því og samstarfsaðilar munu verða velferðarráðuneytið og barnaverndarnefndir um land allt. Mælikvarðinn er sá að ART-þjónustusvæðum fjölgi og þá fari reglulegt gæðaeftirlit fram á sama tímabili. ART-verkefnið er vel afmörkuð og árangursrík aðferð sem byggir á félagsfærni, sjálfstjórn og siðferði og miðar að því að draga úr erfiðri hegðun hjá börnum og ungu fólki, t.d. þeim sem greinst hafa með þroskaraskanir, ofvirkni eða alvarlegar atferlistruflanir. Rannsóknir sýna að þessi aðferð hefur hjálpað börnum og ungmennum að bæta samskipti. Unnið er með félagsfærni þar sem kennd eru jákvæð samskipti; í sjálfstjórn læra nemendur að bregðast við árekstrum á jákvæðan hátt og siðferðisþátturinn leggur áherslu á að nemendur rökræði undir stjórn þjálfara út frá klípusögum. Í nefndaráliti segir að mikil og góð reynsla hafi verið af ART-þjónustu og leggur nefndin áherslu á að samningar um þá þjónustu verði framlengdir og að áfram verði unnið að því að þróa hana. Í þriðja lagi er það breytingartillaga um að á eftir 7. lið komi nýr töluliður, sem er: Viðbrögð við fjölgun tilkynninga um ofbeldi gegn börnum. Þar er kveðið á um að börnum sem hafa upplifað heimilisofbeldi verði tryggður nauðsynlegur stuðningur og þjónusta. Markmið þessa er að bregðast við mikilli fjölgun tilkynninga um ofbeldi gegn börnum. Kostnaðaráætlunin rúmast innan fjárheimilda velferðarráðuneytisins. Ábyrgð á þessu ber velferðarráðuneytið. Samstarfsaðilar eru Barnaverndarstofa, barnaverndarnefndir sveitarfélaganna, Kvennaathvarfið og lögreglan. Mælikvarðinn er að settar verði fram tillögur um hvernig barnaverndaryfirvöld hyggjast bregðast við mikilli fjölgun, þar með taldar nauðsynlegar lagabreytingar. Í nefndaráliti kemur fram að hv. nefndarmenn hafi áhyggjur af aukinni tíðni tilkynninga um ofbeldi gegn börnum. Tilkynningar um ofbeldi gegn börnum voru 1.590 árið 2007 en tíu árum síðar voru þær 2.638. Flestar tilkynningarnar um ofbeldi voru vegna tilfinningalegs eða sálræns ofbeldis eða 1.642 á árinu 2016 og hafa aldrei verið fleiri. Ég er einnig ánægð með að breytingartillaga um MST-þjónustuna kveði á um að hún verði á landsvísu. Í nefndaráliti taka allir hv. nefndarmenn undir mikilvægi þess. MST er meðferðarúrræði á vegum Barnaverndarstofu fyrir fjölskyldur barna á aldrinum 12–18 ára sem glíma við alvarlegan hegðunarvanda. Auk þess koma mörg jákvæð atriði fram í þessari tillögu og má þar m.a. nefna PMTO og aðra þætti. Hér er áætlun, eins og fram kom í ræðu hv. formanns og framsögumanns hv. velferðarnefndar, sem gildir til árs. Því er mikilvægt að undirbúningur annarrar þingsályktunartillögu um þetta efni fari í gang sem fyrst. Eins og fram kom í máli hv. flutningsmanns verður unnið að því í hv. velferðarnefnd með haustinu. Ég ætla að lokum í ræðu minni að nýta tækifærið til að þakka góða samvinnu í hv. velferðarnefnd um þetta mál. Ég er afar ánægð að samstaða tókst meðal nefndarmanna um mikilvægar breytingartillögur og ég hlakka til að eiga áfram samvinnu í nefndinni um þetta mál. Þó að við höfum afgreitt það sem nefndarálit í þverpólitískri sátt frá nefndinni eru atriði sem við þurfum að vinna með.

Frú forseti. Mig langaði aðeins til að koma hér upp og ræða þessi málefni. Tekið er minna fyrir en upphaflega var lagt af stað með, eðli málsins samkvæmt, þar sem verið er að framlengja áætlun til eins árs en ekki lengri tíma. Þá er ekki hægt að komast yfir nema ákveðinn hluta. En fram kom í andsvörum við formann velferðarnefndar áðan umræða um Háholt - ég var reyndar að reyna að leita í gögnum mínum að því sem ég hafði komist yfir á síðasta kjörtímabili, því að þessi málefni koma aðeins fyrir, þ.e. um nýtingu á meðferðarheimilinu Háholti, hversu margir hefðu verið í vistun. Ég myndi vilja vita hvers konar umræða fór fram í velferðarnefnd af hálfu Barnaverndarstofu gagnvart meðferðarheimilinu Háholti. Ég upplifði á sínum tíma að ekki væri mikill áhugi fyrir að nýta það úrræði og fannst það miður. Ef ég rifja það upp núna meðan ég tala þá voru helstu rökin þau að erfitt væri að ná í faglega þjónustu handa þeim nemendum sem þarna væru. Jafnframt var talað um að það væri betra að hafa meðferðarheimili nær fjölskyldu. Hv. þingmaður nefndi að það væri kannski líka verið að hugsa um aðila sem væru búnir að reyna ART-meðferðarrúrræðið og fleiri úrræði, og þegar allt um þryti væri þetta ein hjálpin í því sambandi. Ég spyr: Ef ekki á að nýta Háholt, eru einhver önnur heimili sem hafa komið til tals í velferðarnefnd sem myndu þá verða nýtt í staðinn?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar gott andsvar. Það er rétt sem fram kemur í andsvari hennar, ekki hefur gefist og ekki gefst tími til að fara yfir alla þætti tillögunnar. Þess vegna er lögð áhersla á ákveðin atriði við afgreiðslu málsins. Í hv. velferðarnefnd var einmitt rætt um notkun á Háholti. Þar kom fram að það hafi verið lítið notað en hafi kostað mikla fjármuni. En við vitum líka að ef við ætlum að veita þjónustu við hæfi sem einstaklingar þurfa á að halda þá kostar hún peninga. Það hefur einnig komið fram að þau viðhorf hafa orðið svolítið ofan á hjá ákveðnum aðilum að vilja ekki nýta þetta úrræði. Rökin hafa m.a. verið þau að fagleg þjónusta sé ekki á svæðinu. En það er rangt. Það er mjög öflug þjónusta þarna mjög nálægt, skóli og heilbrigðisstofnun og ýmislegt annað sem á þarf að halda til að þjónusta einstaklinga sem þarna eru. Jafnframt kom fram í gögnum sem nefndin hefur fengið að ef Háholt lokar er nú þegar mjög mikið álag á meðferðarheimilum sem eru til staðar í landinu í dag. Jafnframt hefur komið fram varðandi ART- og PMTO- og MST-kerfin að það eru yfirleitt einstaklingar sem fara í meðferð á meðferðarheimilum sem hafa reynt þá þjónustu en hún hefur ekki dugað til.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það var nú akkúrat það sem mig minnti, að þetta væri ekki nægilega mikið nýtt og að það væri kannski vegna þess að ekki væri vísað á þetta úrræði. Það úrræði er bókstaflega ekki nýtt. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi þjónustuna. Það kom aðeins við mig þegar nefnt var á síðasta þingi að það væri slök þjónusta sálfræðinga, félagsráðgjafa og skorti á alls konar teymisvinnu á svæðinu. Við flytjum á sama tíma alls konar heilbrigðisþjónustu út um hinar dreifðu byggðir til þess að mæta þörf hins almenna borgara, sem er þó ekki í þeirri stöðu að vera inni á heimili eins og þarna er um að ræða. Eins og þingmaðurinn benti á er mikið álag á heimilin í dag. Ég held að málum hljóti að hafa fjölgað eftir að lögræðisaldurinn var færður úr 16 í 18 ár. Þeim hlýtur að hafa fjölgað í takt við aukinn fjölda þeirra sem þurfa á þessum úrræðum að halda. Þess vegna var ég að velta fyrir mér hvort nú sé betri þjónusta fyrir börnin og hvort hægt sé að koma þeim fyrir á þeim heimilum sem starfrækt eru á stórhöfuðborgarsvæðinu. Ég geri þá ráð fyrir að það sé það sem verði ráðandi. Vissulega er fjöldinn og massinn hér. En stundum getur verið gott að komast svolítið langt í burtu til þess að byggja sig upp. Og þó að við höfum nú kvartað yfir samgöngum hér þá kemst fólk nokkuð greiðlega á milli til að heimsækja börnin sín. Það þarf að sinna ákveðinni þjónustu, en hvað þá um fjarþjónustu eins og samtalsmeðferð? Allt það gæti átt sér stað. Ég spyr aftur um fjölgunina og svo um heimilin: Er það klárt og liggur það fyrir 

Hæstv. forseti. Svo ég byrji á að svara lokaspurningunni: Já, það er rétt að samningur við Háholt er við það að renna út. Ég held að það séu um það bil fjórar vikur þar til Háholt á að loka, en nýtt meðferðarheimili verður ekki tilbúið fyrr en eftir nokkur ár. Varðandi þá stöðu sem verður komin upp ef Háholt lokar er þetta eitt af þeim atriðum sem við ætlum að funda um alveg á næstunni í hv. velferðarnefnd; hver er staðan? Er hún eins og komið hefur fram í gögnum nefndarinnar, að nú þegar sé mjög mikið álag á þeim meðferðarheimilum sem starfrækt eru í dag? Maður skilur ekki alveg rökin þegar menn segja að það þurfi í rauninni ekki þetta meðferðarheimili en á sama tíma er lagt til að byggja annað heimili. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, komið hefur fram að ungmennum er ekki vísað á þennan stað, sem útskýrir þá hvers vegna notkunin er svona lítil og verður þá svona dýr fyrir hvern einstakling. Ég get tekið undir það sem hv. þingmaður segir: Sumir sérfræðingar segja að ekki sé hægt að nýta þessa þjónustu því að sérfræði- og grunnþjónustan og stuðningskerfið sé ekki til staðar, sem er bara rangt því að eins og fram kom í fyrra andsvari er þjónustan svo sannarlega til staðar, á meðan aðrir sérfræðingar segja að það sé gott að taka einstaklinginn út úr slæmum aðstæðum. Stundum er það bara það sem þarf til þess að hjálpa viðkomandi og það er sú þjónusta sem hann og fjölskylda hans þurfa á að halda. Með því er komið til móts við þarfir þessara einstaklinga. Það er það sem við eigum að hugsa um.

Virðulegur forseti. Við ræðum um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar. Ég þakka hv. formanni velferðarnefndar fyrir að skýra þá tillögu sem fyrir liggur og öðrum þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls. Þessi málefni hafa verið til umfjöllunar í velferðarnefnd að undanförnu og fengið ítarlega umfjöllun. Það eru ýmis áhyggjuefni sem nefndarmenn hafa látið í ljós og sú tillaga sem lá fyrir hefur tekið talsverðum breytingum til bóta. Framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar á að lifa á milli kjörtímabila sveitarstjórna. Það er um það bil eitt ár eftir af kjörtímabili sveitarstjórnar og við erum ansi sein á okkur núna. Það var samstaða um það í velferðarnefnd að samþykkja þessa áætlun núna en við höfum ríkt vilyrði frá ráðherra um að í haust og í upphafi nýs kjörtímabils sveitarstjórnar muni liggja fyrir ný áætlun að vinna eftir. Menn hafa áhyggjur af þessum hópi okkar, framtíðarfólkinu, fólkinu sem er að feta götuna fram eftir veg. Við stefnum alltaf að því að það sé gert af öryggi og á farsælan hátt en að það sé einhver til að létta undir ef þau hrasa. Háholt hefur verið nefnt til sögunnar. Ef Háholt lokar með sinn þjálfaða mannskap missir Barnaverndarstofa úr sinni keðju 4 af 22 meðferðarplássum, að því er mér skilst. Við höfum áhyggjur af því í nefndinni hvort það sé nógu þéttriðið netið til þess að brúa þetta bil sem nýtt meðferðarheimili á Reykjavíkursvæðinu á að taka við en 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir umræðuna við mig. Það er rétt sem fram kom í máli hans að nú er eingöngu ár eftir af gildistíma þessarar áætlunar. Við í hv. velferðarnefnd munum taka málið til umræðu, sem sagt nýja áætlun og hvernig gangi að vinna að framgangi hennar, á haustdögum þegar þing er að koma saman eða hefur komið saman. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að við eigum alltaf að horfa á þjónustu við einstaklinga og skjólstæðinga í kerfi okkar, veita þeim þjónustu á öruggan og farsælan hátt. Ég leyfi mér að segja eins og hv. þingmaður, þarna er þjálfaður mannskapur sem hefur reynslu af því að vinna með ungmennum sem eru stödd á þessum stað og þurfa á slíkri þjónustu að halda. Við missum meðferðarpláss ef Háholt lokar. Það er rétt sem hv. þingmaður hefur sagt að það tekur um 2–4 ár, ég myndi meira að segja halda að tímaramminn væri lengri, þar til nýtt meðferðarheimili getur opnað. Það er auðvitað vont ef við glötum þekkingunni og færninni sem þessir einstaklingar hafa til að þjónusta þennan hóp. Fólk þarf að hafa sérfræðiþekkingu til að sinna einstaklingum á meðferðarheimilum sem þessum.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir svör hv. þingmanns. Barnaverndarstofa starfar fyrst og fremst á faglegum forsendum. Það eru breyttar áherslur að mörgu leyti í barnavernd. Nú tíðkast fyrst og fremst að veita börnum stuðning í fjölskylduumhverfinu og styrkja fjölskylduna til að takast á við vandann, alla fjölskylduna. En aðstæður eru mjög mismunandi og tilvik þess að fjölskyldurnar eru ekki mjög sterkar og börnin eiga ekki að mjög miklu að hverfa, því miður. Þess vegna er nauðsynlegt að geta náð börnum á réttan stað, í heppilegt uppeldisumhverfi, til þess að ná þeim á réttan rekspöl. Háholt mun að óbreyttu loka 1. júlí. Ég get ekki tekið neina afstöðu til þess hvort vísað hafi verið í litlum eða takmörkuðum mæli til þessa úrræðis en maður hefur heyrt af því einhverjar sögusagnir. Þessi mál eru til umfjöllunar í velferðarnefnd og ég tel ástæðu til að nefndin fari mjög gaumgæfilega ofan í það hvort svo sé og hvernig staðan er í þessu meðferðarumhverfi, hvort börnum sé tryggt gott atlæti þann tíma sem í hönd fer. En um leið og Barnaverndarstofa tekur þessar mikilvægu ákvarðanir faglega þurfum við að hugsa um hin fjárhagslegu málefni. Þau eru hluti af þessu öllu. En velferð barnanna má ekki falla í skuggann.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvarið. Það er rétt að velferð barna og ungmenna verður að hafa að leiðarljósi varðandi allar þær ákvarðanir sem teknar eru. Ég tek alveg undir að Barnaverndarstofa vinnur á faglegum forsendum. Nú í dag tíðkast það mjög og er reynt eftir fremsta megni að nýta úrræði utan meðferðarheimila til að koma til móts við þarfir þessara einstaklinga og fjölskyldna þeirra. Þar má nefna PMTO, ART og ég er sérstaklega ánægð að við náðum því, allir hv. nefndarmen í velferðarnefnd, að koma ART inn sem breytingartillögu. Síðan er það MST-þjónustan sem er jafnframt utan meðferðarheimila. Það var mjög mikilvægt að ná því inn á landsvísu. Ég fagna því verulega. Ég er sammála því að það er mjög mikilvægt að hv. velferðarnefnd komi saman og skoði þau mál mjög vel og að við fáum svör við því hvort þetta meðferðarheimili sé verið að nýta eins og skyldi eða ekki, að við förum mjög gaumgæfilega ofan í það. Markmiðið með þeirri vinnu okkar allra er að tryggja að þessir einstaklingar fái þjónustu í samræmi við þarfir sínar og stöðu. Það hefur einmitt komið fram að þótt núna tíðkist þjónusta utan meðferðarheimila, eins og PMTO og ART og MST, er það í mörgum tilfellum svo að þegar einstaklingar eru komnir inn á meðferðarheimilin hafa þeir farið í gegnum þessi úrræði en þau hafa ekki dugað til og þá þarf að grípa til annarra úrræða.

Forseti. Ég verð stuttorð. Það er nokkurn veginn búið að fara mjög vel yfir þetta mál í seinustu ræðum. Ég ætla að þakka hv. formanni fyrir framsögu hennar í málinu og tek hjartanlega undir með hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur í ræðu hennar, og áhyggjum líka. Ég deili þeim áhyggjum. Við leggjum bara vinnu í það að passa upp á að engir einstaklingar, engin börn, falli þarna á milli. Það sem mig langar kannski mest til að leggja áherslu á er að sú áætlun sem við erum að ræða gildir einungis til 1. júní 2018. Ólíklegt er að það náist að hrinda öllum þeim verkefnum í framkvæmd sem áætlunin leggur til á þessum stutta tíma. Mig langar því til að leggja áherslu á mikilvægi þess að næstu framkvæmdaáætlanir verði lagðar fyrir Alþingi í samræmi við barnaverndarlög, þ.e. til fjögurra ára í senn að loknum sveitarstjórnarkosningum. Í raun þykir mér mjög furðulegt að þurfa að standa hér og leggja áherslu á að ráðherra og ráðuneyti fari eftir lögum. Það virðist eitthvert furðulegt samkomulag hérna inni að það sé bara eðlilegur hlutur, hvort sem það heitir barnaverndarlög eða lög um opinber fjármál, að ekki sé farið eftir þeim. En ég fagna því að þetta sjónarmið komi fram í nefndaráliti og nefndin komi til með að kalla ráðuneytið til viðræðna í haust til að tryggja að farið verði eftir þeim fyrirmælum nefndarinnar að ráðuneytið hefji vinnu við næstu áætlun strax í haust og henni verði skilað tímanlega til að standast barnaverndarlög. Þetta tel ég góða lendingu.

Frú forseti. Ég kem hér til að mæla fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2017–2021 frá velferðarnefnd í heild sinni. Til okkar komu þó nokkrir gestir frá velferðarráðuneytinu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Landssamtökunum Þroskahjálp og velferðarsviði Reykjavíkurborgar. Umsagnir bárust okkur frá velferðarráði Akureyrarbæjar, Blindrafélaginu, Endurhæfingu – þekkingarsetri, Félagi heyrnarlausra, Fljótsdalshéraði, Geðhjálp, Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, Hafnarfjarðarbæ, Jafnréttisstofu, Landssamtökunum Þroskahjálp, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Menntavísindasviði Háskóla Íslands, Rannsóknasetri í fötlunarfræðum, ríkissaksóknara, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra, Sjálfsbjörgu – landssambandi hreyfihamlaðra, Tabú, velferðarsviði Reykjavíkurborgar og Öryrkjabandalagi Íslands. Meginforsendur og markmið tillögunnar eru að tryggja að fólk með fötlun, börn jafnt sem fullorðnir, geti lifað sjálfstæðu lífi með reisn. Mannréttindi verði að virða og leggja bann við aðgreiningu og mismunun á grundvelli fötlunar. Framkvæmdaáætlunin byggist á þremur lykilþáttum sem eru forsendur þjónustu við fatlað fólk, fjármögnun, upplýsingasöfnun og upplýsingamiðlun. Þau stefnuatriði sem mörkuð eru í inngangi tillögunnar eiga við um allt fatlað fólk, óháð aldri búsetu, skerðingum o.fl., enda er tillögunni ætlað að innleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í alla lagaumgjörð og framkvæmd, þ.e. samning Sameinuðu þjóðanna sem var fullgiltur á haustþingi í fyrra. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði í nefndarálitinu, ekki þingsályktunartillöguna í heild sinni. Fyrir nefndinni kom fram ábending um að í tillögu til þingsályktunar um þetta málefni sem lögð var fram til umsagnar á vef velferðarráðuneytisins 28. nóvember sl. hefði verið aðgerð sem ekki væri að finna í tillögunni sem hér er til umfjöllunar. Um er að ræða aðgerð til að skoða hvaða áhrif fjárveitingar til félags-, heilbrigðis- og menntamála hafa á líf fatlaðs fólk þannig að við fjárlagagerð verði ávallt skoðað hvernig fjárveitingar koma við fatlað fólk eins og gert er í kynjaðri fjárlagagerð með jafnrétti í huga. Við töldum þetta vera afar mikilvægan hluta af þessu, sérstaklega með tilliti til t.d. umræðu sem er í gangi um skóla án aðgreiningar og hvernig menntakerfið er ekki nægilega fjármagnað til að sinna því málefni. Við töldum að það væri afar mikilvægt og einnig þær forsendur sem eru í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Umsagnaraðili telur mjög mikilvægt að þessari aðgerð sé haldið inni í áætluninni. Nefndin tekur undir þá athugasemd og leggur til breytingartillögu þess efnis. Í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er það gert að kröfu að til staðar sé sjálfstæð innlend mannréttindastofnun, á ensku National Human Rights Institution. Við töldum þetta vera afar mikilvægt. Það kom fram í fjölmörgum umsögnum. Drög að frumvarpi til laga um sjálfstæða mannréttindastofnun hafa verið birt á vef dómsmálaráðuneytisins. Slík mannréttindastofnun myndi uppfylla kröfur sem gerðar eru til slíkra stofnana í svokölluðum Parísarviðmiðum sem samþykkt voru á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1993, sem sagt komnar á tíma. Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess að sett verði á fót slík sjálfstæð mannréttindastofnun sem hafi það hlutverk að efla og vernda mannréttindi hér á landi samkvæmt stjórnarskrá, lögum, alþjóðasamningum og öðrum alþjóðlegum skuldbindingum. Af samtali sem ég hef átt við dómsmálaráðherra má ráða að það sé í vinnslu. Í umsögnum sem bárust nefndinni var bent á að þýðing samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á íslenska tungu sé afar illa unnin og þar með óásættanleg. Í þýðingunni sé að finna alvarlegar villur sem geti jafnvel valdið misskilningi og ruglingi. Nefndin brýnir fyrir ráðuneytinu að fara þurfi vandlega yfir þýðingu sáttmálans með hliðsjón af þeim athugasemdum sem bárust nefndinni og að gerðar séu lagfæringar þar sem við á. Þá bendir nefndin einnig á að samhliða því þegar frumvarp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og samhliða frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga verða tekin fyrir á haustþingi 2017 þarf að skoða framkvæmdaáætlunina með tilliti til lagatilvísana og orðalags og hugsanlega uppfæra hana þannig að fullt samræmi verði á milli áætlunarinnar og nýs lagafrumvarps sem tæki þá gildi. Að teknu tilliti til þess sem að framan hefur komið fram leggur nefndin til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, en ég ætla að lesa hana upp. Á eftir lið F.5. komi nýr liður, svohljóðandi: F.6. Skoðað verði hvaða áhrif fjárveitingar til félags-, heilbrigðis- og menntamála hafa á líf fatlaðs fólks. Markmið: Heildarmynd af samfélagslegum stuðningi við fatlað fólk sé ljós. Lýsing: Við fjárlagagerð verði ávallt skoðað hvernig fjárveitingar koma við fatlað fólk eins og gert er í kynjaðri fjárlagagerð með jafnrétti í huga. Áhrif útgjaldabreytinga á sviði velferðar, heilbrigðis og menntunar á stöðu og líf fatlaðs fólks verði skoðuð. Sérstaklega verði hugað að stöðu ungs fólks þegar það hefur sjálfstætt líf og áætlunum framfylgt um að útrýma herbergjasambýlum í áföngum. Skipaður verði stýrihópur með fulltrúum samstarfsaðila. Ábyrgð: Velferðarráðuneytið. Dæmi um samstarfsaðila: Fjármála- og efnahagsráðuneytið, innanríkisráðuneytið, samtök fatlaðs fólks og sveitarfélög. Tími: 2017–2021. Kostnaður: Innan ramma. Mælanlegt markmið: Breyttu verklagi komið á. Hv. þm. Hildur Sverrisdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þeir nefndarmenn sem rita undir nefndarálit eru ég, formaður, Nichole Leigh Mosty, hv. þingmenn Birgir Ármannsson, Elsa Lára Arnardóttir. Guðjón S. Brjánsson, Halldóra Mogensen, Jóna Sólveig Elínardóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Vilhjálmur Árnason. Ég vil þakka nefndarmönnum fyrir stuðning við þetta mál og að við náðum enn og aftur að afgreiða mál sem tilheyrir þjóðinni okkar í þverpólitískri sátt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni nefndarinnar, Nichole Leigh Mosty, fyrir kynningu á áliti nefndarinnar um þetta mál. Markmið þingsályktunartillögunnar er að tryggja að fólk með fötlun, bæði börn og fullorðnir, geti lifað sjálfstæðu lífi með reisn. Það er mikilvægt þegar fjallað er um málefni fatlaðra að haft sé að leiðarljósi hvernig mannréttindum fatlaðs fólks verði náð fram með áhrifaríkum hætti. Á síðasta ári var samningur um réttindi fatlaðs fólks fullgiltur af hálfu Íslands. Í umsögnum sem bárust nefndinni kom m.a. fram að þýðing samningsins á íslensku hafi verið illa unnin en í nefndaráliti velferðarnefndar er fjallað um mikilvægi þess að ráðuneytið bæti þar úr og vil ég taka undir þau orð nefndarinnar. Sú breyting er lögð fram í nefndaráliti meiri hlutans að skoðað verði hvaða áhrif fjárveitingar til félags-, heilbrigðis- og menntamála hafi á líf fatlaðs fólks. Er þetta mjög mikilvægt. Það er nefnilega oft þannig að þrátt fyrir góðar fyrirætlanir löggjafans um að bæta skuli kjör jaðarhópa skortir á að fjármagn til verkefnanna sé tryggt. Ég vil því leggja áherslu á að fjármunir muni fylgja þeim verkefnum svo við getum raunverulega náð fram þeim úrbótum sem hér er stefnt að. Að sögn stjórnvalda erum við nú að upplifa tíma þar sem hagsæld þjóðarinnar fer vaxandi með tilheyrandi aukningu á lífsgæðum almennings. Það er mjög mikilvægt að allir þjóðfélagshópar fái að njóta þessa hagvaxtar. Vinnum því saman að því að tryggja réttindi fatlaðs fólks og möguleika þess til sjálfstæðs lífs.

Frú forseti. Hv. þm. Nichole Leigh Mosty hefur farið ágætlega yfir nefndarálit sem allir í hv. velferðarnefnd skrifa undir. Ég vildi koma hingað upp til að taka undir það að ég held að sú breytingartillaga sem þar er lögð fram sé gríðarlega mikilvæg og ég vil lýsa því yfir að ég styð hana heils hugar. Ég tel að það að greina hvaða áhrif fjárveitingar í þessum málaflokki hafa á líf fatlaðs fólks sé alltaf skoðað við fjárlagagerð og sé óskaplega mikilvæg og muni skila sér í bættum hag fatlaðs fólks. Og ég vil bara endurtaka að ég tek heils hugar undir hana. En mig langar líka að ítreka sérstaklega og taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Guðrúnar Ágústu Þórdísardóttur áðan að hér er um jaðarsettan hóp að ræða. Þess vegna skiptir það miklu máli hvernig svona stefna er orðuð. Mig langar að undirstrika mikilvægi þýðinganna og beina því til hæstv. ráðherra og ráðuneytisins að gera skurk í þeim efnum að laga þýðingarnar og samræma þær vegna þess að orðalag skiptir alveg óskaplega miklu máli í þessum málaflokki, bæði efnislega og að það sem samningurinn um réttindi fatlaðs fólks er að segja skili sér, en líka vegna þess að með orðalaginu erum við að stuðla að viðhorfsbreytingum í garð jaðarsetts hóps. Þess vegna skiptir svo óskaplega miklu máli að orðalagið sé hafið yfir allan vafa. Það er það því miður ekki, eins og sést t.d. á umsögnum um þetta mál. Það er eiginlega sárgrætilegt að við séum í þeirri stöðu að nú tíu árum eftir að skrifað var undir samninginn séum við ekki enn þá komin með þýðingu sem er ásættanleg og í rauninni séu fjórar þýðingar í gangi og það sé þýðing númer þrjú í röðinni sem er af fræðasamfélaginu talin best. Þetta er náttúrlega alveg óboðleg staða. Ég vil bara taka undir með velferðarnefnd og ítreka hversu mikilvægt það er að laga þetta mál. Þar er ábyrgð ráðuneytisins auðvitað mjög mikil. En mig langar líka að ítreka að vegna þess að talað er um það í nefndarálitinu að samhliða því að frumvörp til laga um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir sem og frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, sem eiga að verða tekin fyrir á haustþingi, þurfi að skoða vel framkvæmdaáætlun þessa með tilliti til laga, tilvísana og orðalags. Ég vil undirstrika mikilvægi þess að við vinnuna við þau frumvörp sem og það að ef farið verður í að taka þetta mál upp verði haft samráð við fatlað fólk og/eða hagsmunasamtök þess. Því það skiptir rosalega miklu máli og fellur algerlega undir slagorð Öryrkjabandalagsins: Ekkert um okkur án okkar. Það er svo mikilvægt í þessum málum sem og að hafa gott samráð við fræðasamfélagið. Mig langar þar að nefna sérstaklega fötlunarfræði í Háskóla Íslands. Það er reyndar svo skemmtilegt að á Íslandi er talsverð skörun þar sem fatlað fólk er einnig að finna innan fræðasamfélagsins. Það er alveg gríðarlega mikilvægt að virkja þá dýrmætu reynslu þar sem er fólk sem þekkir það að vera fatlað af eigin reynslu en hefur líka fræðilega bakgrunninn. Að nýta þetta. Það eigum við á Alþingi auðvitað að gera. Það komu mjög margar ábendingar í umsögnum um þessa framkvæmdaáætlun, en ekki eru gerðar breytingartillögur varðandi þær allar, en ég held að það sé mjög mikilvægt engu að síður að við lesum þær og skoðum þær mjög vel einmitt vegna þess að það á í haust að fara að gera stærri breytingar á öðrum málum. Ég held að þessar athugasemdir skipti máli inn í þá vinnu en endurtek það sem ég sagði hér í upphafi að ég tel að sú breytingartillaga sem hér er lögð til sé málinu öllu mjög til bóta og vona svo sannarlega að málið verði samþykkt með henni.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn eru búnir að fara ágætlega yfir málið. Vart þarf að taka fram að þetta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur og markmið málsins af jákvæðum toga að öllu leyti og tek ég heils hugar undir þau. Að tryggja að fólk með fötlun, börn sem fullorðnir, geti lifað sjálfstæðu lífi með reisn. Það þarf ekkert að horfa langt. Hér á Austurvelli var í morgun hópur fólks að berjast fyrir bættum kjörum og réttindum sínum, m.a. hluti af því fólki sem hér um ræðir. Ég ætla hins vegar bara að vekja athygli á því sem fram kemur í nefndarálitinu að þetta verði skoðað betur í haust, skoðað á ný með tilliti til annarra lagabreytinga og annarra ytri breytinga sem geta haft áhrif á þetta. Eitt af því sem þarf að skoða sérstaklega í framkvæmd eru áhrif á fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga því að sveitarfélögin eru auðvitað þjónustuveitendur að miklu leyti. Óhjákvæmilegt er að kanna það vel og skoða hver áhrif verða á fjárhag þeirra. Þar má svo sem segja að það sé styrkleiki og veikleiki sveitarfélaga að nokkru leyti að þau synji engum í þjónustu, þau eru ekki góð í að synja þjónustu. Þau taka verkefni og sinna þeim vel en það má ekki gerast að til verði ný verkefni sem færast yfir á sveitarfélögin án þess að til komi tekjur. Það er bara sú ábending sem ég vildi koma á framfæri. Ríkið þarf að gæta þess að færa ekki ábyrgð eða kostnað á sveitarfélögin án þess að tekjur komi á móti. En ég tek heils hugar undir þetta jákvæða mál og vona að það nái fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um dómstóla og breytingalögum frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Nefndin fjallaði um málið. Með frumvarpinu eru lagðar til litlar og eins konar tæknilegar breytingar á gildandi lögum um dómstóla, varðandi fjölda dómara í Hæstarétti. Þar er í rauninni lagt til að ekki verði ráðið í embætti hæstaréttardómara sem losna á þessu ári, en þannig er komið til móts við það fyrirkomulag í lögunum að fjöldi dómara við Hæstarétt skuli vera sjö. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á lögum um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála hvað varðar meðferð sakamála sem áfrýjað hefur verið til Hæstaréttar en er enn ólokið 1. janúar 2018. Lagt til að Landsréttur taki við þeim málum og ljúki meðferð þeirra. Þannig er létt af Hæstarétti meðferð sakamála sem er ólokið þegar Landsréttur tekur til starfa og stuðlað að jafnvægi milli fjölda mála sem Hæstiréttur mun ljúka og fækkunar dómara í Hæstarétti. Það var einnig rætt um fyrirhugaðar breytingar á skipan dómstóla. Meiri hluti nefndarinnar ítrekar að meðan á undirbúningi stendur er nauðsynlegt að gera vissar lagabreytingar til að tryggja vandaða innleiðingu á nýrri dómstólaskipan hér á landi og einnig málsmeðferð á öllum dómstigum. Við leggjum til tvær breytingartillögur við málið sem eru tæknilegs eðlis og fela í sér leiðréttingar á lögum um meðferð sakamála vegna nýrra dómstólalaga og breytingu á fyrirsögn frumvarpsins til að tryggja skýrleika frumvarpsins. Breytingar eru svo að í stað orðsins „Dómstólaráð“ í 3. mgr. 123. gr. laganna kemur: Dómstólasýslan. Við 59. gr. laganna bætist nýr liður, svohljóðandi: Í stað orðsins „Hæstiréttur“ í 3. mgr. 202. gr. laganna kemur: Landsréttur. Þá er lagt til að fyrirsögn frumvarpsins orðist svo: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um dómstóla, nr. 15/1998, og lögum um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála, nr. 49/2016. Undir þetta rita undirrituð, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, og hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Nichole Leigh Mosty, Vilhjálmur Árnason, Pawel Bartoszek og Iðunn Garðarsdóttir.

Virðulegi forseti. Örlítil breytingartillaga var gerð á málinu í meðferð nefndarinnar. Frumvarpið hét frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, með síðari breytingum (skiptinemar í framhaldsskólum). Eftir ábendingar þess efnis að örfáir skiptinemar geta einnig verið á grunnskólastigi lagði allsherjar- og menntamálanefnd til þessa breytingartillögu: „Fyrirsögn frumvarpsins orðist svo: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, með síðari breytingum (skiptinemar).“ Þetta er aðeins til að tryggja skýrleika þeirra laga svo að ekki fari á milli mála að skiptinemar á framhalds- og þá grunnskólastigi, háskólastigið er þá undantekningin, geti fengið dvalarleyfi hér. Ég legg til að málið verði samþykkt með þessari breytingartillögu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um tillögu til þingsályktunar um lyfjastefnu til ársins 2022. Nefndin hefur fjallað allítarlega um málið á fundum sínum og fengið allnokkurn hóp gesta eins og rakið er í nefndaráliti. Jafnframt bárust umsagnir frá fjölmörgum aðilum. Í nefndaráliti er fjallað um það að meginefni frumvarpsins gangi út á að tryggja aðgengi landsmanna að nauðsynlegum lyfjum. Vísað er til þess að lyf þurfi að vera á viðráðanlegu verði og tryggt sé að Sjúkratryggingar taki virkan þátt í kostnaði notenda svo að stuðlað sé að sem mestum jöfnuði. Í nefndarálitinu er fjallað um athugasemdir sem bárust og við var brugðist og meðal annars vísað til athugasemda frá Bændasamtökunum varðandi dýralyf. Í öðru lagi var fjallað um aðgang að lyfjum á landsbyggðinni og tekið fram að nauðsynlegt sé að kanna hvort æskilegt sé að heimilað verði að selja tiltekin lyf í lausasölu í almennum verslunum og er nokkur umfjöllun um það efni. Fjallað var um svokölluð S-merkt lyf og leyfisskyld lyf og útboð til þess að ná sem hagkvæmustu verði í þeim efnum. Nefndin tekur undir athugasemdir sem komu frá Sjúkratryggingum Íslands og gerir ákveðnar breytingartillögur í þeim efnum. Fjallað er um að fylgiseðlar lyfja séu ekki á rafrænu formi. Er fjallað um það í nefndarálitinu meðal annars á þeim forsendum að með því að fylgiseðlar séu aðgengilegir á rafrænu formi megi koma til móts við undanþágu frá kröfu um íslensku í áletrunum á fylgiseðlum, en það er til þess fallið að auka möguleika á sameiginlegum norrænum innkaupum og útboðum lyfja sem getur leitt til hagkvæmari innkaupa á þessum vörum. Í nefndaráliti eru líka raktar aðrar athugasemdir og breytingartillögur sem um það fjalla. Til dæmis er áréttað að embætti landlæknis þurfi að hafa eftirlit með gæðum og öryggi lyfjanotkunar eins og veitingu heilbrigðisþjónustu. Tekið er undir það, sem fram kemur af hálfu Landspítalans, að stefna skuli að sameiginlegu miðlægu lyfjaskráningarkerfi sem sé mikilvægur hornsteinn sameiginlegrar sjúkraskrár á landsvísu. Nefndin ræðir þetta og gerir breytingartillögu um að kveðið verði á um svokallað miðlægt lyfjakort. Í nefndaráliti er líka vikið að áherslum á lýðheilsu og forvarnir. Var nokkur umræða um það í nefndinni hvort lyfjanotkun hér væri óeðlilega mikil. Það er umræða sem við teljum mikilvægt að fari fram. Þegar horft er til forvarna og lýðheilsu er mikilvægt að hafa í huga, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að heilbrigðiskerfið verði að huga að þeim þáttum þannig að kerfið sé ekki eingöngu viðbragðsdrifið, þ.e. að orkan fari ekki öll í að bregðast við sjúkdómum og heilsuvanda þegar hann kemur upp heldur verði lögð meiri áhersla á að koma í veg fyrir að heilsuvandi komi upp. Tekið er undir sjónarmið sem komu fram frá landlækni um varúðarupplýsingar með forskriftarlyfjum og áherslu komið á framfæri um að Lyfjastofnun gangi á eftir því að úr verði bætt í sambandi við varúðarupplýsingar á slíkum lyfjum. Síðan er tekið undir það sem fram kom frá landlækni, og tengist því sem nefnt áður var nefnt um mikla lyfjanotkun hér á landi, að stefnt yrði að því að koma lyfjanotkun hér í átt að því sem er að meðaltali á öðrum Norðurlöndum. Nefndin leggur til breytingartillögu til að koma til móts við það. Í niðurlagi nefndarálits er fjallað um aðgerðir til að draga úr útbreiðslu sýklaónæmra baktería og er tekið undir tillögur starfshóps á vegum heilbrigðisráðherra um að markvisst verði unnið að því að draga úr notkun sýklalyfja í þessu sambandi. Síðustu efnisþættirnir sem vikið er að í nefndarálitinu víkja að umsögn Landspítala um ferli ákvarðanatöku um notkun leyfisskyldra lyfja. Nefndin er sammála athugasemdum Landspítalans að þessu leyti um að fagleg og fjárhagsleg ábyrgð í þessum efnum verði sameinuð og jafnframt að tryggð verði fjármögnun málaflokks þannig að Ísland sé samanburðarhæft við helstu viðmiðunarlönd í þessu sambandi. Í nefndarálitinu eru raktar ýmsar breytingartillögur sem lesa má um í þingskjalinu. En nefndin komst að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að leggja til við Alþingi að frumvarpið verði samþykkt. Undir það álit rita, auk þess sem hér stendur, Nichole Leigh Mosty, formaður nefndarinnar, og hv. þingmenn Elsa Lára Arnardóttir, Guðjón S. Brjánsson, Halldóra Mogensen, Pawel Bartoszek, Steingrímur J. Sigfússon og Vilhjálmur Árnason.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði bara að koma hér upp og segja örfá orð. Hv. þm. Birgir Ármannsson hefur gert góða grein fyrir meginvinnu hv. velferðarnefndar. Mig langaði að ræða um tvær til þrjár breytingartillögur í mjög stuttu máli og ekki lengja umræðuna um of. Fyrst er það breytingartillaga við 1. tölulið: „Á eftir a-lið komi nýr stafliður, svohljóðandi: Kostnaði notenda verði jafnan stillt í hóf þannig að dregið verði úr hættu á því að einhverjir þurfi að neita sér um nauðsynleg lyf af fjárhagsástæðum.“ Talsverð umræða fór fram um þetta í hv. velferðarnefnd sem snerist í raun um umræðu um tengt mál sem er greiðsluþátttökukerfið. Rætt var um þá einstaklinga sem hafa lent uppi í þaki í greiðsluþátttökukerfinu sem snýr að lyfjum og á sama tíma í greiðsluþátttökukerfi sem snýr að heilbrigðiskostnaði. Nokkur umræða var um það að ákveðnir einstaklingar með lágar tekjur sem lenda uppi í þakinu í báðum kerfum eigi jafnvel í erfiðleikum. Við höfum heyrt fréttir af einstaklingum sem eiga í erfiðleikum með að leysa út lyfin sín. Nokkrir hv. nefndarmenn töluðu um mikilvægi þess að horft verði til framtíðar í því hvernig hægt verði að sameina greiðsluþátttökukerfi lyfja og heilbrigðiskostnaðar, því að þegar einstaklingar eru komnir upp í þökin í báðum þessum kerfum getur það verið talsverður kostnaður, t.d. fyrir einstakling sem er á lágmarkslaunum í landinu. Ég vil líka nefna c-lið í breytingartillögunum við 1. tölulið, en það er liður sem hefur fengið nafnið Bíldudalsákvæði. Þar stendur sem sagt: „Í stað orðanna „æskilegt sé að heimilað verði að selja tiltekin lausasölulyf í almennum verslunum“ í h-lið komi: mögulegt sé að heimila sölu tiltekinna lausasölulyfja með öðrum hætti en hinum hefðbundna.“ Eins og ég sagði þá hefur þetta ákvæði fengið heitið Bíldudalsákvæði. Þetta var aðeins rætt á síðasta kjörtímabili, en heitið tengist því að það hefur meðal annars verið nefnt að á Bíldudal er ekki apótek og erfiðar samgöngur beggja megin við bæinn. Á stöðum þar sem aðstæður eru þannig getur verið erfitt að nálgast nauðsynleg lyf, hitalækkandi og verkjastillandi. Töldu nefndarmenn mikilvægt að skoða þetta ákvæði örlítið og töldu mögulegt að hefja sölu tiltekinna lausasölulyfja með öðrum hætti en hinum hefðbundna, þ.e. að horft verði til leiða til að koma á móts við íbúa sem búa við aðstæður sem þessar og þurfa á lyfjum að halda. Auðvitað vitum við að fólk reddar sér oft og hringir í vini eða ættingja og biður um slíkt, en í einhverjum tilvikum er það ekki hægt, fólk á ekki til lyf. Ég vil nefna aðra breytingartillögu sem hljóðar svo: „Við fyrri málslið b-liðar bætist: og miðlægt lyfjakort í þeim tilgangi að tryggja rétta lyfjaskömmtun og draga úr líkum á óviðeigandi lyfjameðferð.“ Þetta var mikið til umræðu. Á þeim tíma sem hv. velferðarnefnd var að vinna þetta mál var það einmitt talsvert í fréttum að þau leiðinlegu og alvarlegu mistök hefðu átt sér stað að rangir lyfjaskammtar hefðu verið afgreiddir og röng lyf eða að verið væri að gefa fólki lyf sem ekki mætti taka inn saman. Það er mikilvægt að leita leiða til að koma í veg fyrir það. Ég vil nefna annað sem kemur fram í sjálfri þingsályktunartillögunni. Í k-lið 1. töluliðar stendur, með leyfi forseta: „Útboð lyfja verði styrkt og bætt og leitað eftir samstarfi um sameiginleg útboð með öðrum Norðurlandaþjóðum.“ Þetta höfum við nefnt í umræðu um ríkisfjármálaáætlun, þ.e. um mikilvægi þess að Ísland leiti leiða til samstarfs við Norðurlandaþjóðirnar til að reyna að lækka kostnað ríkisins vegna lyfjakaupa og bjóða upp á ný og samkeppnishæf lyf og til að bjóða upp á sambærileg lyf og Norðurlandaþjóðirnar, að við séum ekki skrefum á eftir því sem þekkist í okkar ágætu nágrannalöndum. Það er mjög mikilvægt að við stígum þau skref sem þarf svo að við getum farið í sameiginlegt útboð þeim sjúklingum til heilla sem berjast við erfiða sjúkdóma og þurfa á bestu lyfjum að halda. Ég tek undir mikilvægi þess sem kemur fram í lyfjastefnunni. Það er mikilvægt að við höfum lyfjastefnu í landinu og að við stuðlum að skynsamlegri og hagkvæmri notkun lyfja. Ég vil einnig taka undir orð hv. þingmanns, flutningsmanns þessa nefndarálits, um mikilvægi þess að við horfum á forvarnir til að reyna að koma í veg fyrir að heilsuvandinn komi upp; að við bregðumst ekki alltaf við eftir á heldur horfum til þess hvernig við getum reynt að koma í veg fyrir hlutina.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð og lögum um opinber fjármál. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð til að styrkja framkvæmd laganna og lagt er til að dagsetningu í ákvæði til bráðabirgða II í lögunum sé breytt. Í umræðum um málið kom fram hér í þingsal hugmyndir um það að lög um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð yrðu látin ná til kaupa einstaklinga, sem misst hefðu fasteign við nauðungarsölu vegna bankahrunsins, á nýrri fasteign. Fyrsti minni hluti tekur undir þessar hugmyndir og beinir því til fjármála- og efnahagsráðherra að taka þær til nánari skoðunar og leggja frumvarp um efnið fram hér á Alþingi fyrir lok þessa árs. Fyrsti minni hluti leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Lilja Alfreðsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins, en hún var einn flutningsmanna frumvarpsins. Sigrún Ingibjörg Gísladóttir sat fundinn fyrir Jón Steindór Valdimarsson og er samþykk áliti þessu. Undir álitið rita, auk þess sem hér stendur, Brynjar Níelsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Vilhjálmur Bjarnason.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð og lögum um opinber fjármál. Álit okkar lýtur fyrst og fremst að því sem varðar breytingar á lögum um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Ákvað 2. minni hluti að greiða fyrir framgangi málsins í ljósi þess að það felur í sér lagfæringar sem ívilna þeim sem hyggjast nýta sér það úrræði sem samþykkt var á síðasta þingi um stuðning við þá sem hyggjast fjárfesta í fyrstu fasteign. Ég fór yfir það hér í ræðu við 1. umr. hvernig málið var til komið. Ég mun ekki endurtaka það hér en segi að 2. minni hluti styður ekki málið, enda felur það í sér breytingar á lögum sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Pírata greiddu atkvæði gegn á síðasta þingi. Ástæða þess er að þetta stuðningskerfi til kaupa á fyrstu fasteign er í raun mismununartæki þar sem sameiginlegir sjóðir skattgreiðenda eru nýttir til að mismuna ólíkum tekjuhópum þannig að þeir tekjuhærri fái hærri skattafslátt en hinir tekjulægri og þar með hærra hlutfall af opinberu fé úr sameiginlegum sjóðum í húsnæðisstuðning. Það er algjör stefnubreyting frá því húsnæðisstuðningskerfi sem um langt skeið ríkti sæmileg sátt um, þ.e. vaxtabætur sem tóku mið af tekju- og eignastöðu. Þær hafa nú verið skornar niður um 70% á fimm árum en á móti eru lagðar til aðgerðir sem auka beinlínis mismunun og ójöfnuð. Staðreyndin er sú að miðað við þá útreikninga sem lagðir voru fram í vinnu efnahags- og viðskiptanefndar á síðasta þingi er afar ólíklegt að þetta úrræði muni gagnast stórum hluta ungs fólks ef miðað er við þróun fasteignaverðs sem enn hefur hækkað frá því að lögin voru samþykkt á sínum tíma, og svo miðað við miðgildi ráðstöfunartekna tveggja yngstu aldurshópanna (25–34 ára og 35–44 ára). Fyrst og fremst mun þetta því verða ráðstöfun opinbers fjár til tekjuhærri hópa án þess að ljóst sé að markmið laganna um að styðja ungt fólk til kaupa á fyrstu fasteign nái fram að ganga. Það hlýtur að teljast afar óskynsamleg ráðstöfun á skattfé. Þessi afstaða 2. minni hluta hefur ekki breyst. Þær fyrirætlanir sem birtast svo í fjármálaáætlun núverandi meiri hluta á Alþingi um að draga úr húsnæðisstuðningi næstu fimm árin, þrátt fyrir ástandið á húsnæðismarkaði, benda til þess að ætlan núverandi ríkisstjórnar sé að einskorða húsnæðisstuðning hins opinbera við tekjuhærri einstaklinga í formi skattafsláttar en draga úr stuðningi við uppbyggingu leiguhúsnæðis sem nýtist fremur hinum tekjulægri og var að okkar mati það mikilvægasta sem síðasta ríkisstjórn gerði á sviði húsnæðismála og við studdum hana eindregið í. Undir þetta álit skrifa Katrín Jakobsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Smári McCarthy.

Virðulegi forseti. Þegar við unnum að frumvarpinu í fyrra um fyrstu fasteign komu vissulega fram ólík sjónarmið. Við sem unnum að frumvarpinu og komum því hér í gegn vorum hins vegar með miklar væntingar um að það myndi skila miklu. Nú höfum við séð það í fréttum í vetur að þrátt fyrir okurvexti sem húsnæðiskaupendum bjóðast og þrátt fyrir að framboð hér á höfuðborgarsvæðinu sé vissulega allt of lítið og gæti verið miklu betra, bæði framboð á íbúðum og ekki síður lóðum til að byggja á, er það nú staðreynd að fyrstu kaupendur hafa aldrei verið fleiri, sem bendir til þess að þetta úrræði sé strax farið að nýtast. Menn sjá fram á að geta nýtt þessa leið til þess að greiða niður höfuðstólinn og/eða afborganir á fyrstu árum. Það er því mjög gleðilegt. Þegar við vorum að vinna að frumvarpinu var það tekið til gagngerrar skoðunar hvort ekki væri skynsamlegt að láta það þá þegar ná til svokallaðrar annarrar fasteignar, þ.e. þeirra sem misstu húsnæði sitt í hruninu og hafa þurft að fara út á mjög dýran leigumarkað, sem standast jafnvel ekki greiðslumat þó að, svo furðulega sem það nú hljómar, þeir þurfi að greiða 200–300 þúsund á mánuði í leigutekjur af húsnæði, en afborganir af lánum væru miklu lægri. Þess vegna er það gleðilegt að hér sé komið fram frumvarp um að vísa því til fjármála- og efnahagsráðherra að koma inn með slíkar hugmyndir. Þær eru til í stjórnsýslunni. Við vorum að skoða þær. Talið var að það væri of stór efnahagsleg aðgerð að koma inn með hvort tveggja í einu, þ.e. stuðning við fyrstu fasteign og þessa, en rökrétt framhald að fylgja því eftir. Á sama tíma í fyrra tryggðum við lagaumgjörð um húsnæðismarkaðinn að öllu öðru leyti. Það er auðvitað mikilvægt að fylgja því eftir er varðar leigumarkaðinn. Þar er fólk sem bæði vill leigja og sem þarf að leigja og það þarf auðvitað að vera til stuðningur við það fólk. Ein leið til þess er að skoða betur hugmyndir sem við Framsóknarmenn kynntum í aðdraganda síðustu kosninga, þ.e. að taka róttæka endurskoðun á skattkerfinu þar sem vaxtabætur eru teknar inn í kerfið. Það er ljóst að tekjulægri, þ.e. meðaltekjufólk og þar fyrir neðan, fólk með minni tekjur, greiðir hlutfallslega hærri skatta hér á Íslandi en til að mynda annars staðar á Norðurlöndunum. Þeir sérfræðingar sem komið hafa hér frá erlendum stofnunum hafa aldrei skilið hvernig vaxtabótakerfið hefði átt að koma þessum hópi til góða. Satt best að segja hefur hann ekki gert það nægjanlega vel. Þess vegna væri skynsamlegt að fara í róttæka endurskoðun á skattkerfinu með það fyrir augum að auka hag þessa hóps m.a. til þess að hann gæti nýtt sér þessar leiðir með sama hætti og þeir sem hafa aðeins hærri tekjur, þ.e. stuðninginn innan fyrstu fasteignar. Þess vegna styðjum við Framsóknarmenn þessar hugmyndir og gleðjumst yfir því að þær hafi komið fram hér.

Frú forseti. Nú var afstaða mín til málsins mestmegnis rakin í nefndaráliti minni hlutans en mig langaði til að koma aðeins inn á það að vandinn sem við glímum við á húsnæðismarkaði er fyrst og fremst skortur á stuðningi við ungt fólk. Það eru hér um bil allir á húsnæðismarkaði í ákveðnum vanda í dag vegna lítils framboðs á húsnæði en ungt fólk sem hyggst kaupa sér sína fyrstu íbúð hefur afskaplega takmarkaða möguleika á stuðningi. Í ofanálag er með þessum lögum verið að mismuna fólki eftir tekjum, sem er afar slæmt. Það er munur á því hvort fólk hefur litlar eða miklar tekjur þegar það er að leita sér að sinni fyrstu íbúð. Stóra vandamálið virðist vera að það er erfitt að safna fyrir fyrstu afborgun og það eru ekki allir sem hafa möguleika á stuðningi foreldra eða annarra vandamanna. Það er lítið úrval af húsnæði á húsnæðismarkaði í dag, kannski ekki síst á höfuðborgarsvæðinu en líka víðar úti um land. Hátt kaupverð ýtir undir vandann vegna þess að þegar fólk kaupir sér sína fyrstu íbúð á 20–30 millj. kr. þá kallar það á 4–6 millj. kr. í fyrstu greiðslu eða í útborgun. Það er áhætta fólgin í því að bjóða upp á hærra lánshlutfall. Það er vissulega kostur að einhver fyrirtæki hafa boðið 2 millj. kr. aukalán til þeirra sem eru að kaupa sér fyrstu íbúð en alveg sama hvernig á það er litið er erfitt að byrja. Þegar við ræðum mögulegar lausnir á vandanum eigum við að koma að þeim punkti að þeir sem eru að reyna að komast inn á fasteignamarkaðinn, þeir sem eru að reyna að kaupa sér fasteign, eru oft í leiguhúsnæði og leiguíbúðir eru nógu dýrar, það er því erfitt að leggja fyrir. Ég þekki fólk sem hefur unnið aukavinnu um helgar til þess að reyna að safna fyrir kaupum á íbúð. Það er vandinn sem mikið af ungu fólki glímir við. Það urðu allir varir við auglýsingaherferð í vor sem gerði að vissu leyti lítið úr þeim vanda sem ungt fólk þarf að glíma við. En ef við ætlum að laga þetta vandamál þurfum við að fara að líta heildstætt á það með hliðsjón af t.d. vaxtabótakerfinu, með því að skoða vaxtastigið í landinu, sem er allt of hátt og hefur verið að lækka aðeins en mætti lækka töluvert hraðar, og með því að reyna að lækka líka húsnæðisverð almennt með því að fara að byggja. Það er í rauninni voða lítið sem er hægt að segja um húsnæðisvandann eins og er annað en það að þetta vandamál væri auðleyst ef við myndum byggja nokkur hundruð þúsund fermetra af íbúðarhúsnæði, kannski ekki sem eitt hús heldur sem mörg. Við þurfum ódýrar góðar íbúðir fyrir ungt fólk og núverandi kerfi og þessi lög munu ekki laga það.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa. Með þessu frumvarpi frá umhverfis- og samgöngunefnd eru lagðar til breytingar á fyrrgreindum lögum. Annars vegar er lögð til breyting á kröfum sem gerðar eru til mönnunar lóðs- og dráttarskipa og vinnuskipa sjókvíaeldisstöðva og hins vegar breyting á ákvæði til bráðabirgða sem veitir handhöfum 30 brúttórúmlesta skipstjórnarskírteina réttindi til að starfa á skipum sem eru 12 metrar og styttri í strandsiglingum á þann hátt að þeir fái réttindi á skip 15 sem eru metrar og styttri í strandsiglingum. Nefndin fékk á sinn fund milli 1. og 2. umr. fulltrúa frá Farmanna- og fiskimannasambandinu, frá Faxaflóahöfnum, Akureyrarhöfn og Vestmannaeyjahöfn ásamt fulltrúa frá rannsóknarnefnd samgönguslysa og frá Félagi vélstjóra og málmtæknimanna. Þá barst umsögn frá Félagi skipstjórnarmanna. Í stuttu máli kom fram í þessum umsögnum og fundum stuðningur við 2. gr. frumvarpsins, sem er að breyta bráðabirgðaákvæði um áhafnarlög til samræmis, varðandi þá sem höfðu réttindi á 30 brúttórúmlesta skipum við breytingu á lögunum 2007. Komið hefur í ljós að ýmis skip sem voru 30 brúttórúmlestir eru lengri en 12 metrar og því er lögð til þessi breyting, þessi réttarbót þessum rétthöfum til handa. Þá kom fram það sjónarmið fyrir nefndinni að ekki séu forsendur fyrir breytingum á lögunum er varðar mönnun lóðs- og dráttarbáta, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Ástæða var þó til að breyting sem snýr að vinnuskipum sjókvíaeldisstöðva væri áfram inni. Það snýr að atriði sem varðar hlutverk svokallaðrar mönnunarnefndar um veitingu undanþágna frá reglunum. Það var rætt í þaula í töluvert góðan tíma. Öll sjónarmið voru reifuð til að tryggja að meginatriði laganna um öryggi áhafna og siglinga væru tryggð, en engu að síður kom fram það sjónarmið að þótt að lögin snúist að meginstefnu til um að veita réttindi skipstjórnarmanna út frá lengd skipa og svo réttindi til vélstjórnarmanna út frá stærð vélarrúms væru viss tilvik, eins og eru í lögunum, um undanþágu sem snýr að hlutverki slíkra skipa og starfa sem gegnt er á þeim. Þá er t.d. vísað til björgunarskipa í því sambandi. Að því sögðu er niðurstaðan sú að nefndinni þykir rétt að bregðast við þeim sjónarmiðum sem fram komu og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í meðfylgjandi breytingarskjali. Undir nefndarálitið rita og taka undir með þeim sem hér stendur, Valgerður Gunnarsdóttir, formaður, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Ingiberg Guðmundsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Pawel Bartoszek.

Virðulegi forseti. Málið er svo breytt eftir að dráttarbátar og lóðsbátar hafa verið felldir brott, tel ég, sem bryddaði upp á þessari umræðu upphaflega, að það gæti hugsanlega verið óeðlilegt að breyta lögunum er varðar þessi skip. Í augnablikinu á frumvarpið einungis við sólarlagsákvæði er varðar 30 brúttórúmlesta skipstjórnarpróf og svo vinnsluskip fiskeldisfyrirtækja. Tel ég miðað við þau rök sem komu fram í nefndinni og hjá þeim gestum sem komu þarna askvaðandi að þetta komi ekki til með að hætta öryggi neins að neinu marki eftir að lóðs- og dráttarskip og dráttarbátar falla brott. Ég get því stutt frumvarpið heilshugar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. framsögumanni, Teiti Birni Einarssyni, fyrir að gera grein fyrir frumvarpinu. Það barst frá ráðherra og var kynnt af hálfu hans nokkuð seint, undir lok þess frests sem er til að leggja fram þingmál. Þar var lögð áhersla á að tilgangurinn væri fyrst og fremst sá að auðvelda fiskeldisfyrirtækjum að manna aðstoðarskip o.s.frv. en varla minnst á lóðs- og dráttarbáta í því sambandi. Það kom svo smám saman í ljós í umræðum og við heimsóknir gesta að ágreiningur af hálfu fagfélaga sjómanna var verulegur, þvert ofan í það sem hafði komið fram á umræddri kynningu. Nú hefur þetta frumvarp tekið breytingum, þ.e. það eru komnar breytingartillögur sem gera það að verkum að búið er að fella út allt sem lýtur að lóðs- og dráttarbátum. Þar sem við Vinstri græn sem að þessu komum teljum rétt að auðvelda mönnun aðstoðarskipa við fiskeldi eru þær breytingartillögur sem komu og nefndarálit okkar þannig að þetta er ásættanleg málamiðlun. Ég hvet til þess að þetta verði samþykkt í því formi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um heildstæða stefnu í málefnum einstaklinga með heilabilun. Það er öll hv. velferðarnefnd sem stendur að þessu nefndaráliti með breytingartillögu sem er að finna í þskj. 825, 62. mál. Hér er um að ræða þingmannamál frá hv. þingmanni Samfylkingarinnar, Guðjóni S. Brjánssyni. Í nefndarálitinu kemur fram að nefndin hafi fjallað um málið og fengið á sinn fund nokkra gesti og einnig bárust umsagnir. Markmið þingsályktunartillögunnar er að móta heildstæða stefnu í málefnum fólks með heilabilun, einstaklinga með alzheimersjúkdóm og aðra skylda hrörnunarsjúkdóma en Ísland er nú eitt örfárra Evrópuríkja sem ekki hafa mótað slíka stefnu og eina norræna ríkið. Nefndin leggur áherslu á að farið verði að fordæmi nágrannaríkja okkar og vill sérstaklega ítreka það sem fram kemur í greinargerð með tillögunni að horft verði til reynslu Norðmanna á þessu sviði. Fyrir nefndinni kom fram almenn ánægja með þingsályktunartillöguna. Á fundi nefndarinnar með gestum kom þó fram gagnrýni á orðalagið um aukna áherslu á miðlæga skráningu. Kom fram að slík miðlæg skráning krefðist lagabreytinga og þyrfti að vera vel ígrunduð. Nefndin tekur undir að breyta megi orðalagi tillögugreinarinnar þannig að í stað þess að kveða á um miðlæga skráningu verði kveðið á um aukna áherslu á öflun tölulegra upplýsinga. Þá kom fram fyrir nefndinni að þessi hópur fólks er sérstaklega viðkvæmur þegar kemur að umönnun og gæðum hennar. Því var bent á að betra orðalag tillögugreinarinnar sjálfrar þar sem meiri áhersla væri lögð á gæði umönnunar sem getur haft úrslitaáhrif á hvernig sjúkdómurinn þróast. Nefndin tekur undir þessar ábendingar og gerir tillögu að breytingu þar að lútandi. Að lokum vill nefndin benda sérstaklega á það sem fram kom hjá gestum nefndarinnar að mikilvægt sé að huga að yngra fólki með heilabilun. Sífellt yngra fólk greinist með heilabilun og á það ekki heima á hjúkrunarheimilum með mun eldra fólki. Nefndin tekur undir þessar athugasemdir og beinir því til stjórnvalda að skoða betrumbætur á kerfinu til að koma til móts við ungt fólk með heilabilun. Þar sem nefndarálitið er mjög stutt ætla ég að fara örlítið inn á þær umsagnir, sem voru ekki mjög margar, sem bárust um málið. Í umsögn frá Alzheimersamtökunum kemur m.a. fram, eins og fram kemur í nefndaráliti, að flest Evrópuríki hafi nú þegar innleitt svona stefnu og það hafi verið til mikilla bóta fyrir einstaklinga með heilabilun og aðstandendur þeirra og að í dag séu „sjúkdómar sem leiða til heilabilunar skilgreindir sem öldrunarsjúkdómar. Þetta hefur gert það að verkum að yngra fólk sem fær slíkan sjúkdóm fær ekki viðeigandi þjónustu í íslensku heilbrigðiskerfi. Öll umgjörð meðferðar og þjónustu mun verða markvissari og skýrari og auðveldar þá um leið aðstandendum þessara einstaklinga alla nálgun við réttar þjónustueiningar í kerfinu.“ Það eru sem sagt Alzheimersamtökin sem skoruðu á það að þessi þingsályktunartillaga næði fram að ganga og það nefndarálit sem við ræðum hér. Síðan er einnig umsögn sem segir að það sé til „mikils að vinna að setja heildarstefnu í heilbrigðisþjónustu, ekki síst stefnu er varðar aldraða og þeirra er glíma við heilabilun. Aukin áhersla hefur verið á að veikir einstaklingar séu heima eins lengi og mögulegt er. Oft er mikið álag á þeirri þjónustu sem í boði er sem kemur fram í löngum biðtíma og slíkt getur haft mikil áhrif á umönnunaraðila. Það er mjög brýnt að þetta skref verði tekið og mótuð heildræn stefna í málefnum fólks með heilabilun, þannig getum við veitt markvissa þjónustu.“ Síðan er umsögn frá embætti landlæknis, sem tekur undir þetta og segir: „Til að þjónusta við þessa einstaklinga sé sem markvissust er gott að hafa heildstæða stefnu í málaflokknum, stefnu sem tekur til þjónustunnar, skráningu á sjúkdómnum, vísindavinnu, fræðslu, stuðnings við þá sem eru með heilabilun og aðstandendur þeirra.“ Einnig er umsögn frá Landspítala. Þar kemur fram að „fá vestræn lönd hafa ekki lagt fram stefnu í málefnum þessa sjúklingahóps. Árið 2015 var lagt gróft mat á hversu margir væru með heilabilun á Íslandi og var niðurstaðan um 3.500 manns, heldur lægri tala en Alzheimer Europe áætlaði árið 2012 en munurinn felst sennilega í því að íslensk þjóð er yngri en flestar Evrópuþjóðir en það á eftir að breytast.“ - Við þekkjum öll umræðuna um það að þjóðin sé að eldast. - „Tæplega helmingur þessara einstaklinga nýtur mjög dýrrar þjónustu hins opinbera, svo sem sólarhringsumönnunar á hjúkrunarheimili … Ekki hefur verið lagt mat á kostnað við þennan sjúklingahóp hér á landi en ef miðað er við erlendar viðmiðanir og kostnað við dýrari úrræði hér á landi er líklegt að hann sé ekki undir 10 milljörðum króna á ári og er óbeinn kostnaður svo sem vinnutap þá ekki meðtalinn. Yfirvöld heilbrigðismála hafa þó ekki sett fram stefnu um það hvernig þessum fjármunum er varið. Ýmislegt bendir til að áhersla á ódýrari úrræði svo sem dagþjálfun skili sér í minni eftirspurn eftir dýrustu úrræðum en hér liggur heldur ekkert fyrir um hvort sú er raunin né hvaða úrræði henta best.“ Í umsögn sinni vísar Landspítalinn í heilabilunargreiningu og það sem því fylgir. Allir umsagnaraðilar taka undir mikilvægi þess að þessi þingsályktunartillaga um heildstæða stefnu í málefnum einstaklinga með heilabilun nái fram að ganga, því að góð stefna sem verði framfylgt bæti lífsgæði sjúklinga og aðstandenda, og þegar fé er notað markvisst dregur það úr kostnaði. Ég átti eftir að gera grein fyrir breytingartillögunum í nefndarálitinu. „Við tillögugrein: a. Í stað orðanna „miðlæga skráningu“ komi: öflun tölulegra upplýsinga. b. Á eftir orðunum „átak til“ komi: að auka gæði. Þetta er gert á Alþingi 18. maí 2017. Eins og áður sagði stendur öll hv. velferðarnefnd að nefndarálitinu. Undir það skrifa Nichole Leigh Mosty, formaður hv. velferðarnefndar, Elsa Lára Arnardóttir, framsögumaður nefndarálits, Birgir Ármannsson, Guðjón S. Brjánsson, sem er flutningsmaður þingsályktunartillögunnar, Halldóra Mogensen, Hildur Sverrisdóttir, Jóna Sólveig Elínardóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Vilhjálmur Árnason.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá allri allsherjar- og menntamálanefnd um tillögu til þingsályktunar um jafnræði í skráningu foreldratengsla. Nefndin fjallaði um málið eftir að hafa farið yfir umsagnir sem bárust frá Barnaheillum, Persónuvernd, umboðsmanni barna og Þjóðskrá Íslands. Samkvæmt þingsályktunartillögunni er lagt til að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að setja reglugerð um framkvæmd laga um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962, þar sem tryggt verði að jafnræði ríki með foreldrum barna með tilliti til skráningar foreldratengsla í þjóðskrá og afnumin verði sú mismunun sem nú á sér stað gagnvart mæðrum í samkynja hjúskap eða sambúð. Með forsetaúrskurði frá 7. apríl 2017, nr. 15/2017, voru málefni Þjóðskrár Íslands og lög um þjóðskrá og almannaskráningu færð frá innanríkisráðherra til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Dómsmálaráðuneyti fer hins vegar með mál er varða sifjarétt, þar á meðal málefni barna og hjúskap. Leggur nefndin til breytingu á tillögugreininni þessu til samræmis. Á fundum nefndarinnar var rætt um að brýnt sé að breyta þeirri framkvæmd hjá Þjóðskrá Íslands að mæðrum í samkynja hjúskap eða skráðri sambúð sé gert að afhenda Þjóðskrá Íslands yfirlýsingu um að barn þeirra sé getið með tilstyrk tæknifrjóvgunar, annars verði sú kona ein skráð foreldri sem ól barnið. Umsagnaraðilar voru almennt jákvæðir gagnvart markmiði tillögunnar en fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að lagabreytingu gæti þurft til að breyta núverandi framkvæmd skráningar foreldratengsla. Jafnframt var rætt um að þörf sé á að taka til athugunar skráningu foreldratengsla almennt. Nefndin telur mikilvægt að tryggt verði að jafnræði ríki með foreldrum barna með tilliti til skráningar foreldratengsla í þjóðskrá og beinir því til ráðherra að meta hvaða leið henti best til að vinna að framgangi markmiðs tillögunnar og leggur því til breytingar í samræmi við það. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í samráði við dómsmálaráðherra að sjá til þess að tryggt verði að jafnræði ríki með foreldrum barna með tilliti til skráningar foreldratengsla í þjóðskrá og afnumin verði sú mismunun sem nú á sér stað gagnvart mæðrum í samkynja hjúskap eða sambúð. Nefndin var sammála um þessar breytingar, að þetta væri mál sem væri mikilvægt að myndi ná fram að ganga. Alltaf þegar þessi mál koma til umræðu, eins og kemur fram í nefndarálitinu, er þó líka áréttað skoða þurfi skráninguna heildstætt, það er margt í sifjaréttinum, skráningu og öðru slíku sem þarf að athuga. En þetta er jákvætt skref sem við stöndum öll að í nefndinni og við erum tilbúin að vinna frekari breytingar í þessum málaflokki. Undir nefndarálit þetta skrifar formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar, hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, og hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Nichole Leigh Mosty, Eygló Harðardóttir, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Iðunn Garðarsdóttir, Brynjar Níelsson og Pawel Bartoszek.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fyrirtækjaskrá, nr. 17/2003, með síðari breytingum, um aukinn aðgang að fyrirtækjaskrá. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Benedikt Jóhannesson, fjármála- og efnahagsráðherra, Jennýju Stefaníu Jensdóttur frá Gagnsæi, samtökum gegn spillingu, og Skúla Eggert Þórðarson ríkisskattstjóra. Umsagnir bárust einnig frá Alþýðusambandi Íslands, Persónuvernd og ríkisskattstjóra. Í fyrirtækjaskrá eru skráð heiti, kennitölur, heimilisföng, rekstrar- eða félagsform og stofndagar fyrirtækja, nöfn, lögheimili og kennitölur forráðamanna, atvinnugreinanúmer samkvæmt atvinnugreinaflokkun Hagstofu Íslands, upplýsingar um slit félaga eftir því sem við á og önnur þau atriði sem skylt er að skrá samkvæmt lögum eða nauðsynlegt eða hagkvæmt þykir að skrá vegna hagsmuna opinberra aðila eða til miðlunar upplýsinga til opinberra aðila, fyrirtækja eða almennings. Hluti þessara upplýsinga er í dag aðgengilegur almenningi án endurgjalds á netinu, en aðrar upplýsingar hefur verið mögulegt að kaupa ýmist af ríkisskattstjóra eða af fyrirtækjum sem miðla gögnum úr gagnagrunnum ríkisskattstjóra. Frumvarpið gengur út á að opna aðgang að þeim upplýsingum en þar eru helstar upplýsingar um forráðamenn og aukaupplýsingar. Ríkisskattstjóri lýsti fyrir nefndinni áhyggjum af tapi á sértekjum. Nefndin óskaði eftir upplýsingum frá ríkisskattstjóra um sundurliðaðan kostnað og sértekjur vegna fyrirtækjaskrár. Samkvæmt svari ríkisskattstjóra voru heildartekjur ríkisskattstjóra vegna fyrirtækjaskrár árið 2016 39,5 millj. kr. Sértekjur vegna uppflettinga í tölvukerfi voru aðeins 340 þús. kr. af því. Helstu sértekjur fyrirtækjaskrár koma frá fyrirtækjum eða stofnunum sem greiddu 100.800 kr. árgjald hvert fyrir afnot af rafrænu afriti fyrirtækjaskrár, en ekki kom fram hverjar heildartekjur vegna þessa væru. Þá kom fram að hvert nýskráð félag greiddi 5.000 kr. kennitölugjald. Samkvæmt tölum sem fengust frá Hagstofu Íslands um fjölda nýskráðra fyrirtækja, þegar þetta var margfaldað saman, námu þær greiðslur samtals 16,9 millj. kr. á árinu 2016. Miðað við það að heildartekjur fyrirtækjaskrár árið 2016 hafi verið 39,5 millj. kr. voru tekjur vegna uppflettinga í tölvukerfi, rafrænna afrita og annarrar þjónustu fyrirtækjaskrár utan nýskráningar því um 22,6 millj. kr. á ári. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagðist styðja frumvarpið, sem er mjög gott, en vildi gjarnan ganga lengra en þetta frumvarp með opnun ársreikningaskrár og hluthafaskrár á komandi árum. Aftur á móti sá hann ekkert annað en kostnað því til fyrirstöðu að málið næði fram að ganga að sinni. Félagasamtökin Gagnsæi röktu mikilvægi þess fyrir almannahagsmuni, akademíska greiningu og fjölmiðlun að þessi gögn væru aðgengileg. Meiri hlutinn telur að greitt aðgengi almennings, fræðimanna, fjölmiðla og atvinnulífsins að upplýsingum í fyrirtækjaskrá sé mikilvægt en jafnframt sé nauðsynlegt að rúm gefist til að tryggja ríkisskattstjóra tekjur til móts við þær sértekjur sem myndu tapast. Í ljósi þess og í ljósi almenns stuðnings við markmið frumvarpsins leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „2. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2018.“ Lilja Alfreðsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Sigrún Ingibjörg Gísladóttir sat fundinn fyrir Jón Steindór Valdimarsson og er samþykk áliti þessu. Þetta var ákveðið á Alþingi 26. maí 2017. Undir rita Óli Björn Kárason, formaður, Smári McCarthy, framsögumaður, Katrín Jakobsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Svandís Svavarsdóttir. Til að klára þessa umræðu fyrir mína parta vildi ég nefna að þetta er fyrsta skrefið af þremur í þessu máli, þ.e. að opna fyrirtækjaskrána, sem við getum vonandi klárað núna. En svo þarf að opna ársreikningaskrá. Ég er að vona að við getum jafnvel gert það í haust með einhverju móti, hugsanlega með því að tryggja tæplega 100 millj. kr. sem vantar upp á til ríkisskattstjóra á móti í fjárlögum. Svo er það hluthafaskráin sem einnig hefur verið viðhaldið að einhverju leyti að vísu bara milli ára, þannig að hún er einungis rétt einu sinni ári svo að öruggt sé. Öll þessi gögn geta komið að miklu gagni við að auka gagnsæi og tryggja almenningi góða yfirsýn yfir hvar öll málin standa.

Virðulegi forseti. Þetta er tvímælalaust fyrsta skrefið af nokkrum eins og hv. framsögumaður nefndi. Ég tek undir með honum og þakka stuðning hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem vill líka ganga lengra með opnun ársreikningaskrár og hluthafaskrár. Hluti af því að stíga eitt skref í einu er að byrja og sjá hvernig notkunin verður. Ég tel að nokkur ágóði verði af opnun fyrritækjaskrárinnar. Þó að það verði kannski ekki í beinum tekjum fyrir ríkisskattstjóra verður það þó nokkur samfélagslegur ávinningur. Fjölmiðlar hafa nefnt að fréttir hafi ekki orðið til einungis vegna þess að það kostaði 50 þús. kr. að fletta upp tengslum í gegnum fyrirtækjaskrá og samfélagið varð fátækara vegna þess. Það verður því gaman að sjá reynsluna af opnun á þessu og það verður gaman að vinna að því að undirbúa og opna ársreikningaskrá og sérstaklega hluthafaskrá því að þar er hægt að rekja raunverulegu hagsmunatengslin. Það er annað sem mér finnst vanta að skerpa á í lögunum almennt, það er varðandi framsal á prókúru og því um líkt, hversu sýnilegt það er, þannig að ekki sé löglega hægt að eiga eða sýsla með fyrirtæki án þess að það sé skjalfest á opinberan og aðgengilegan hátt; að ekki sé hægt að vera með falið eignarhald á löglegan hátt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um tillögu til þingsályktunar um uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal. Nefndin fjallaði um málið og fór yfir umsagnir sem um það hafa borist. Þetta mál hefur verið flutt áður en náði þá ekki þinglegri meðferð. Með tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að fela mennta- og menningarmálaráðherra að stuðla að uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal til að heiðra minningu þjóðskáldsins Jónasar Hallgrímssonar. Ráðuneytið leiti í því skyni eftir samstarfi við eiganda jarðarinnar Hrauns í Öxnadal um fjármögnun og framkvæmd uppbyggingarinnar svo og um framtíðarskipulag starfsemi til heiðurs Jónasi. Nánari útfærsla verði í höndum ráðherra sem kynni Alþingi áætlun í þessa veru á haustþingi 2017. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að þrátt fyrir þá ríku áherslu sem alla tíð hefur verið lögð á bókmenntir hjá þjóðinni og vegur þungt í ímynd hennar séu söfn og setur um rithöfunda og skáld á Íslandi fá miðað við önnur svæði á Norðurlöndum og í Evrópu. Reykjavík er bókmenntaborg UNESCO og nýtur góðs af því. Meiri hlutinn tekur undir að uppbygging menningarsetra á landsbyggðinni sé mikilvægur liður í að byggja upp sögu- og menningartengda ferðaþjónustu sem stuðlar að betri dreifingu ferðamanna um landið og miðlun menningararfs til erlendra gesta. Á fundum var einnig rætt að staðsetning Jónasarseturs að Hrauni sé ekki aðeins í ægifagurri náttúru heldur sé hún vegna nálægðar við þéttbýli kjörin til að halda uppi lifandi safna- og fræðslustarfi og heiðra minningu þjóðskáldsins Jónasar Hallgrímssonar, eins af merkustu skáldum íslenskra bókmennta, sem var þar að auki merkur náttúrufræðingur. Fram kom fyrir nefndinni að svæðið hefði auk þjóðmenningarlegs og sjónræns gildis hátt verndargildi á landsvísu, þ.e. fræðslu- og vísindagildi, en hentaði einnig vel til útivistar. Meiri hlutinn tekur fram að jörðin Hraun í Öxnadal var friðlýst sem fólkvangur af umhverfisráðherra árið 2007 sem var liður í að heiðra minningu Jónasar en fyrir liggur að bæta eigi aðgengi almennings þar með stikuðum leiðum og fræðsluskiltum. Á fundum kom fram að með áframhaldandi uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal sem menningar-, fræðslu- og rannsóknarsetri væri Jónasi sýndur þjóðarsómi líkt og Snorra Sturlusyni í Snorrastofu, Gunnari Gunnarssyni á Skriðuklaustri, Halldóri Laxness á Gljúfrasteini og Þórbergi Þórðarsyni á Þórbergssetri. Fyrir liggur að án aðkomu ríkisins að rekstri og áframhaldandi uppbyggingu stendur menningarfélagið Hraun í Öxnadal ekki undir því að heiðra arfleifð Jónasar Hallgrímssonar sem honum ber. Meiri hlutinn bendir á að í ár eru liðin 210 ár frá fæðingu Jónasar Hallgrímssonar og því fari vel á því að fagna afmæli hans og heiðra minningu hans með stofnun Jónasarseturs að Hrauni í Öxnadal og telur það falla vel að ásýnd þjóðarinnar sem bókmenntaþjóðar á heimsvísu. Meiri hlutinn telur mikilvægt í ljósi efnis málsins að mennta- og menningarmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra verði í sameiningu falið að stuðla að uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal til að heiðra minningu þjóðskáldsins og náttúrufræðingsins Jónasar Hallgrímssonar og efla bókmennta- og náttúruverndarstarf þar. Meiri hlutinn leggur því til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með þeirri breytingu að á eftir orðinu „mennta- og menningarmálaráðherra“ í 1. málslið tillögugreinarinnar komi: og umhverfis- og auðlindaráðherra. Í stað orðsins „Ráðuneytið“ í 2. málslið tillögugreinarinnar komi: Ráðuneytin. Undir þetta álit skrifa framsögumaður nefndarinnar, hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir, sá sem hér stendur, Vilhjálmur Árnason, og hv. þingmenn Nichole Leigh Mosty, Eygló Harðardóttir, Iðunn Garðarsdóttir og Pawel Bartoszek, með fyrirvara. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson áheyrnarfulltrúi í nefndinni er samþykkur þessu.

Virðulegi forseti. Við Píratar vorum ekki með á meirihlutaálitinu en viljum lýsa almennt ánægju með framkvæmdina sem slíka. Ástæðan fyrir því að við vorum ekki með er að okkur hefði fundist kjörið að vera með þetta í breiðari uppbyggingu á minja- og menningarstefnu. Hér og þar sjá minjastofnarnir um uppbyggingu minjasafna og því um líkt í nágrenni sínu. Þótt gott sé að koma með tillögu inn á Alþingi og drífa fram svona ágætisverkefni væri vænlegra að vinna slíkt í gegnum stærri stefnumörkun. En það er kannski bara smámunasemi í okkur. En annars bara: Vel gert. Takk fyrir.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna, nr. 5/1998, með síðari breytingum. Þetta varðar kosningarrétt erlendra ríkisborgara. Mál þetta var rætt talsvert í nefndinni og nefndarmenn almennt sammála um að kosningarréttur er lykilatriði í þátttöku manna í lýðræðislegu samfélagi. Það er orðið svolítið brýnt því að hér munu um 8% kosningabærra manna vera útlendingar. Talsverð samstaða var um það í nefndinni að rýmka þennan rétt. Nú er það þannig að þetta er með ýmsum hætti í nágrannalöndunum. Kannski má segja að fara þurfi betur yfir þetta. Því varð það niðurstaðan í nefndinni að vísa þessu til dómsmálaráðuneytisins með það í huga að breyta kosningarréttinum og meta hvaða leið væri kannski hagstæðust í þessu. Samkomulag varð um það í nefndinni að vísa frumvarpinu til ríkisstjórnarinnar. Undir nefndarálitið rita Brynjar Níelsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Birgitta Jónsdóttir, Sigrún Ingibjörg Gísladóttir, Jón Þór Ólafsson, Haraldur Benediktsson, Svandís Svavarsdóttir og Hildur Sverrisdóttir.

Frú forseti. Nú er mér málið kært, enda er ég 1. flutningsmaður þess. Ég veit að í nefndinni var rætt um þetta og ýmsar mögulegar útfærslur. Til dæmis er hægt að fara þá leið sem lagt var upp með í frumvarpinu, það er hægt að stíga skrefið skemmra og líta til þeirrar leiðar sem farin hefur verið í Noregi. Þar fá Norðurlandabúar kosningarrétt um leið en aðrir að þremur árum liðnum. Það voru sjónarmið sem komu fram í þeim umsögnum sem bárust um málið. Hér er lagt til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnar og hún hugi að endurskoðun á kosningarréttinum. Það er niðurstaða sem ég sætti mig við. Ég vona að fram fari skoðun á þessu í ráðuneytinu sem endi með frumvarpi von bráðar. Dómsmálaráðuneytið mun þá finna minn hlýja andardrátt á hnakka sínum til að tryggja að svo verði. Að öðru leyti styð ég þessa niðurstöðu og hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lagaákvæðum um skatta, tolla og gjöld fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Nefndin fékk töluverðan fjölda á sinn fund, eins og kemur fram í nefndarálitinu, og ætla ég ekki að lengja umræðuna með því að telja það upp. Að ósk fjármála- og efnahagsráðuneytisins leggur meiri hlutinn til að 3. gr. frumvarpsins, er varðar heimildir félaga til samsköttunar, falli niður. Ráðuneytið taldi tilefni til að endurskoða ákvæðið og hyggst leggja fram nýja tillögu fyrir Alþingi í haust. Ákvæðið á ekki að taka gildi fyrr en 1. janúar næstkomandi svo það ekki ætti að koma að sök að lögfestingu þess seinki til haustsins. Í 4. gr. frumvarpsins er lagt til að felld verði brott undanþága frá takmörkun 1. mgr. 57. gr. laga um tekjuskatt á frádrætti vaxtagjalda ef lánveitandi ber ótakmarkaða skattskyldu hérlendis. Í greinargerð með frumvarpinu segir að líkur séu á að hún gangi gegn EES-rétti. Samtök atvinnulífsins töldu hins vegar brottfall undanþágunnar geta aftrað fyrirtækjasamstæðum frá sameiginlegri lántöku sem gæti hækkað fjármögnunarkostnað. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt en beinir því jafnframt til fjármála- og efnahagsráðuneytisins að samhliða endurskoðun ákvæðis 3. gr. frumvarpsins verði tekið til skoðunar hvernig megi tryggja að brottfall undanþágunnar komi ekki niður á eðlilegri fjármögnun innan samsteypu sem beinist ekki að því að takmarka skattgreiðslur. Ákvæði 4. gr. frumvarpsins á ekki að taka gildi fyrr en 1. janúar næstkomandi svo ekki ætti að koma að sök að ákvæði um það efni verði lögfest í haust. Með hliðsjón af ábendingu í umsögn KPMG ehf. leggur meiri hlutinn til að í a-lið 5. gr. og 7. gr. frumvarpsins verði vísað til útleigu íbúðarhúsnæðis sem fellur undir húsaleigulög fremur en útleigu til varanlegrar búsetu leigjanda í íbúðarhúsnæði. Meiri hlutinn telur þá afmörkun mun skýrari. Síðan eru gerðar tillögur um nokkrar orðalagsbreytingar en allar breytingartillögur nefndarinnar koma fram á þingskjali 859. Meiri hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með breytingartillögum. Undir þetta nefndarálit rita, auk þess sem hér stendur: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson og Vilhjálmur Bjarnason.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta, tolla og gjöld. Með lögum um breytingu á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, nr. 69/2012, með síðari breytingum, var fellt brott ákvæði í 48. gr. laga um virðisaukaskatt er laut að því að sala á skattskyldri vöru og þjónustu til varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, samanber lög um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess, nr. 110/1951, teldist sala úr landi enda hefði þessi hluti ákvæðisins misst marks á árinu 2006 við brotthvarf varnarliðsins frá landinu. Með frumvarpinu er hins vegar lagt til að á ný verði mælt fyrir, án nokkurrar haldbærrar röksemdafærslu, um ýmsar undanþágur frá sköttum í þágu erlends liðsafla og borgaralegra deilda hans, þar á meðal vegna Atlantshafsbandalagsins, Samstarfs í þágu friðar og Bandaríkjahers. Minni hlutinn telur að á meðan engar grundvallarbreytingar eða grundvallarstefnubreytingar hafa átt sér stað varðandi endurkomu varnarliðsins til landsins eða meiri umsvif þess, séu engar forsendur fyrir breyttri framkvæmd í þessu efni. Minni hlutinn telur ekki tilefni til að greiða fyrir heræfingum eða annarri hernaðartengdri starfsemi hérlendis og leggst því gegn því að veittar séu sérstakar skattundanþágur í því skyni, eins og fram kemur í frumvarpinu sem hér um ræðir. Minni hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem meiri hlutinn leggur til, en minni hlutinn leggur einnig til eftirfarandi breytingu á frumvarpinu er varðar brottfall 10.–12. gr., brottfall 16. gr. og brottfall 18.–25. gr. Undir nefndarálitið rita Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Katrín Jakobsdóttir.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um kjararáð, nr. 130/2016, frestun á framkvæmd lagaákvæða. Það er frumvarp sem efnahags- og viðskiptanefnd stendur einhuga að baki. Eins og segir í greinargerð hefur frá síðustu áramótum verið unnið að útfærslu þeirra breytinga sem verða á starfskjörum forstöðumanna í framhaldi af samþykkt nýrra laga um kjararáð í lok árs 2016. Í þeirri vinnu hafa hins vegar komið upp álitamál sem eru þess eðlis að æskilegt þykir að gera breytingar á hinum nýju lögum. Það álitamál sem helst þarf að taka á snýr að samspili launaákvarðana og ákvörðunar eftirlauna til þeirra sem nýta sér svokallaða eftirmannsreglu í B-deild Lífeyrissjóðs ríkisstarfsmanna. Hana er að finna í 1. mgr. 35. gr. laga, um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, nr. 1/1997 en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Sjóðfélagar, sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi og þeir sem fá lífeyrisgreiðslur úr sjóðnum við gildistöku laga þessara, geta, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna og 1. mgr. 34. gr. laga nr. 141/1996, valið hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 24. gr. og 1. eða 2. mgr. 28. gr. laganna, eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna.“ Í greinargerð kemur einnig fram að í 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 segi að upphæð ellilífeyris sé hundraðshluti af þeim föstu launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgja stöðu þeirri fyrir fullt starf er sjóðfélagi gegndi síðast, samanber þó 6. mgr. 23. gr. Eins og segir í þessu ákvæði ákvarðast eftirlaun af þeim föstu launum fyrir dagvinnu sem greidd eru fyrir viðkomandi starf. Í þeim ákvæðum nýrra kjararáðslaga sem fjalla um ákvörðun launa, hvort heldur sem er undir formerkjum kjararáðs eða hinnar sérstöku einingar, er ekki greint á milli launa fyrir dagvinnu og annarra launa og myndi það að óbreyttu leiða til þess að eftirlaun margra hækkuðu verulega og þar með útgjöld B-deildar LSR en ekki var ætlunin að breyttar áherslur við launaákvörðun leiddu til slíkra aukinna útgjalda. Til þess að bregðast við þessu og koma í veg fyrir slíka aukningu útgjalda þarf tvenns konar breytingar. Annars vegar þarf að breyta 1. málslið 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2016 á þann veg að þar verði kveðið á um það með sama hætti og áður að kjararáð greini á milli í ákvörðun sinni hvað teljist laun fyrir dagvinnu og hvað laun vegna annars. Hins vegar þarf að fresta framkvæmdinni á því hvenær ákvörðun um laun forstöðumanna færist frá kjararáði til þeirra aðila sem tilgreindir eru í tilteknum málsliðum, eins og kemur fram í greinargerð. Í 2. gr. er lagt til að frestað verði framkvæmd þess að ákvörðunarvald um laun forstöðumanna færist frá kjararáði til annars vegar sérstakrar einingar innan fjármála- og efnahagsráðuneytisins og til ráðuneyta eða stjórna og hins vegar til forsætisnefndar Alþingis og stjórnar dómstólasýslunnar. Lög um kjararáð öðlast gildi 1. júlí 2017 og í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í þeim lögum var kveðið á um að ljúka mætti málum sem höfðu verið tekin til meðferðar fyrir þann tíma samkvæmt eldri lögum, þ.e. lögum nr. 47/2006. Rétt þykir að árétta að kjararáð skuli á tímabilinu eftir 1. júlí til 31. desember næstkomandi ákvarða laun forstöðumanna samkvæmt lögum nr. 47/2006 og því gildi sömu reglur um ákvarðanir um laun forstöðumanna hvort sem mál berast fyrir eða eftir 1. júlí 2017. Frumvarpið mun ekki hafa í för með sér neinn viðbótarkostnað umfram það sem gert var ráð fyrir með því frumvarpi sem varð að lögum 130/2016 þar sem hér er að meginstefnu til um tilfærslu á gildistöku að ræða. Frú forseti. Að lokinni 1. umr. legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr.

Virðulegur forseti. Við í minni hlutanum, hv. þingmenn í efnahags- og viðskiptanefnd, Katrín Jakobsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Smári McCarthy, leggjum fram breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um Seðlabanka Íslands, lögum um neytendalán og lögum um fasteignalán til neytenda, (lán tengd erlendum gjaldmiðlum), sem hljóðar svo: „1. Á eftir orðinu „vöxtum“ í b-lið 8. gr. komi: og leggur fram erlendar eignir í þeim gjaldmiðli sem lánið tengist til tryggingar láninu. Ásamt því leggjum við til í 17. gr. um upplýsingagjöf um fasteignalán, að a-liðurinn haldi sér, þ.e. „a. Orðin „og leggur fram erlendar eignir í þeim gjaldmiðli sem lánið tengist til tryggingar láninu í 2. tölulið …““ - að a-liður standi. Þannig viljum við í minni hlutanum minnka þá áhættu sem hlýst af þessum gengisbundnu lánum, þ.e. að þau séu veitt einstaklingum sem eru óvarðir í erlendri mynt. Eins og frumvarpið er í dag, þá segir, með leyfi forseta: „Lánveitandi skal aðeins veita lán tengd erlendum gjaldmiðlum til neytanda sem: a. hefur nægilegar tekjur í þeim gjaldmiðli sem lánið tengist til að standast greiðslumat, eða b. hefur staðist greiðslumat þar sem gert er ráð fyrir verulegum gengisbreytingum og verulegum hækkunum á vöxtum, …“ Þarna viljum við bæta við, eins og ég sagði áðan, að við leggjum til erlendar eignir í þeim gjaldmiðli sem lánið tengist til tryggingar láni. Þingflokkur Framsóknarflokksins telur að frumvarpið í heild sinni sé vanreifað og stjórnarflokkarnir hafi ekki lært mikið af fjármálahruninu og meira að segja í frumvarpinu sjálfu er gerð mjög góð grein fyrir því hversu illa gengisbundin lán léku heimilin á sínum tíma. Með leyfi forseta, ætla ég að vitna í frumvarpið. Þar segir: „Í lok september 2008 námu lán til einstaklinga tengd erlendum gjaldmiðlum um 320 milljörðum kr. eða um 17% af heildarskuldum einstaklinga. Þá tóku sveitarfélög í auknum mæli lán tengd erlendum gjaldmiðlum á árunum fyrir hrun og sömuleiðis fyrirtæki sem höfðu hvorki tekjur né áttu eignir í erlendum gjaldmiðlum. Skyndileg lækkun íslensku krónunnar á árinu 2008 bitnaði harkalega á efnahag lántaka sem ekki voru varðir fyrir gengissveiflum. Í lok árs 2008 voru tæplega 50% heimila með lán tengd erlendum gjaldmiðlum með neikvæða eiginfjárstöðu í húsnæði en hlutfallið var rúmlega 20% hjá heimilum sem eingöngu voru með lán í íslenskum krónum sem ekki voru gengistryggð,“ - ég vek athygli á því að þetta er allt í því frumvarpi sem menn eru að keyra hérna í gegn - „þrátt fyrir að bankarnir hafi yfirleitt miðað við lægra veðhlutfall vegna erlendra lána. Áhætta vegna gengisbreytinga lána í erlendri mynt er því umtalsverð.“ Virðulegi forseti. Það er eins og við höfum ekkert lært af reynslunni. Þegar lánin voru dæmd ólögleg á sínum tíma voru afskriftir í bankakerfinu í kringum 150 milljarðar. Það er afskaplega stutt síðan hér varð algjört kerfishrun í fjármálakerfinu okkar og m.a. drifið áfram af ódýrum erlendum lánum sem voru í boði til íslenskra lánastofnana. En ráðherrann er hér kominn aftur með frumvarp. Við megum heldur ekki gleyma því að mikill gangur er í hagkerfinu þessa dagana. Þá hefur t.d. hlutdeild erlendra lána af nýjum útlánum bankakerfisins að frágengnum uppgreiðslum aukist úr 5,6% árið 2013 í 21,7% árið 2016. Þetta er gríðarleg aukning. Fer þetta algjörlega fram hjá stjórnarliðinu? Það er þess vegna sem við erum að mæla með þessari breytingartillögu til að verja heimilin í landinu. Þá spyr ég: Er Ísland sér á báti? Er Ísland sér á báti varðandi það að gengistryggð lán séu vandamál? Nei. Það vildi þannig til að á sínum tíma ákváðu margir Austurríkismenn, sem eru með evru nota bene, að mjög skynsamlegt væri að taka lán í svissneskum frönkum vegna þess að það voru mjög freistandi vextir þar. Í janúar 2015 hækkaði svissneski frankinn skyndilega um 20% og mjög stór hópur lántaka lenti í miklum vandræðum. Sá vandi sneri einnig að því að þessi hópur lenti í miklum vanskilum. Það sama á við um hundruð þúsunda Pólverja, þeir lentu einnig í vandræðum af sömu ástæðu. Þetta var árið 2015. Í þessum ríkjum og fleirum hefur verið reynt að sporna við veitingu gengistryggðra lána til óvarinna lántakenda, t.d. settar stífari skorður við veðhlutföllum gengistryggðra lána og stífari kröfur um eiginfjárbindingu lánastofnana sem veita þau. Þingflokkur Framsóknarflokksins er alfarið á móti þessu frumvarpi. Mig langar að nefna fimm þætti til að rökstyðja mál mitt enn frekar. Í fyrsta lagi snýr þetta að fjármálastöðugleika, þ.e. lántaka í erlendri mynt sem er ekki gengisvarin eykur á fjármálaóstöðugleika. Því verður staðan að vera varin eins og við erum að leggja til. Við leggjum reyndar líka til að viðkomandi aðilar eigi erlenda eign. Af hverju gerum við það? Vegna þess að þá verður hægt að ganga að henni ef viðkomandi aðilar lenda í vandræðum. Þess vegna kallast þetta varin staða. Þetta er gert til þess að verja fjármálastöðugleika á Íslandi. Í öðru lagi eru það jafnræðisrök því að ljóst er, eins og frumvarpið er skrifað, að það eru aðeins heimili sem eru nógu fjárhagslega burðug sem geta tekið lán í erlendri mynt. Því er verið að mismuna heimilum mjög verulega hvað þetta varðar. Þá munu margir hér inni spyrja: Af hverju er þá þessi breytingartillaga? Er ekki enn frekar verið að hygla þeim sem eiga erlendar eignir? En við gerum það í þeim tilgangi fyrst og síðast að passa upp á það að þetta séu ekki lán til óvarinna einstaklinga því að þeir hafa ekkert annað til þess að bjóða upp á en eignina sína ef illa fer. Þá komum við að þriðju rökunum, þau lúta að peningastefnu. Það er ljóst að efnameiri heimili landsins munu búa við allt önnur vaxtakjör, og vaxtastefna Seðlabanka Íslands þar sem eru talsvert hærri stýrivextir, sem hefur nú ekki farið fram hjá neinum, mun aðeins ná til þessara heimila. Ekki er ólíklegt að þessi aðgerð verði þensluhvetjandi. Það er alls ekki það sem íslenskt hagkerfi þarf á þessum tímapunkti. Peningamagn í umferð gæti aukist og það er ekki það sem við viljum. Sumir gætu sagt að það þyrfti jafnvel að hækka vexti vegna þessa. Það væri nú alveg ótrúlegt ef Seðlabanki Íslands þyrfti að hækka vexti vegna þess að hann væri að veita gengisbundin lán á lágvaxtasvæðum. Það er líklega ekki það sem stjórnarliðar í þessu ástandi hafa hugsað sér. Í fjórða lagi eru önnur ríki að þrengja að slíkri lántöku vegna þess að reynslan er hreinlega ekki góð. Þess vegna tel ég að við gætum lagt meira á okkur áður en við samþykkjum þetta frumvarp til þess að skoða frekari leiðir til að sporna gegn þessu. Í fimmta lagi er staðan sú að það er einfaldlega mikil óvissa um peningastefnuna og gengisþróun þessi misseri. Það koma afar mismunandi skilaboð frá ráðamönnum þjóðarinnar. Forsætisráðherra talar fyrir því að krónan sé framtíðarmynt Íslands meðan fjármála- og efnahagsráðherra segir hreinlega að það sé óverjandi að halda áfram með krónuna. Þannig að uppi er talsverð óvissa og ákveðið uppnám er varðar peningastefnu landsins. Að auki langar mig aðeins minnast á greiningu Arion banka frá því í morgun þar sem hann ræðir stöðu krónunnar. Með leyfi forseta, langar mig aðeins að fara yfir þau fimm rök þar sem þeir þar nefna að krónan sé líklega allt of sterk um þessar mundir. Þeir nefna í fyrsta lagi að Ísland sé líklega dýrasta land í heimi. Í öðru lagi séu laun á Íslandi með þeim allra hæstu sem gerist og í þriðja lagi fer afkoma í útflutningsgreinum hratt versnandi og í fjórða lagi sé talsverður skammtímameðbyr með krónunni. Síðast en ekki síst nefna þeir að færa megi ágætisrök fyrir því að krónan sé líklega komin yfir jafnvægisraungengið. Greiningardeildin spyr hvort krónan sé þá ekki farin að veikjast. Þeir telja að svo sé líklega ekki svona alveg á næstunni. Þvert á móti telur greiningardeildin að til skemmri tíma sé hægfara styrking líklegri. En hins vegar kemur það skýrt fram að þeir telja líkurnar á því að krónan verði veikari eftir fimm ár vera meiri en líkurnar á því að hún verði sterkari. Virðulegur forseti. Hér er að sjálfsögðu um að ræða hagfræðilega greiningu sem metur horfurnar. En hér eru færð fram nokkur sannfærandi rök fyrir því af hverju staðan er mjög viðkvæm vegna þeirrar þenslu sem er uppi í samfélaginu og líka vegna þess mikla innflæðis sem við höfum verið að fá af erlendum gjaldeyri í gegnum þjónustujöfnuð. Það verður að taka það fram, virðulegi forseti, að styrking krónunnar er fyrst og síðast drifin áfram af þjónustujöfnuði þjóðarbúsins, og undir því stendur ferðaþjónustan. Ef ferðaþjónustan verður fyrir ytra áfalli geta horfur hvað varðar þróun krónunnar versnað mjög skyndilega og mjög hratt. Ef við lítum á vöruskiptajöfnuðinn þá er mikill halli og líklega methalli í ár. Ef við hefðum ekki þjónustujöfnuðinn væri krónan mun veikari og mun verri horfur. Þess vegna er ég mjög hissa á því að stjórnarflokkarnir séu tilbúnir til þess að fara fram með þetta frumvarp við núverandi aðstæður burt séð frá því og þeim mikla óstöðugleika sem við höfum fengið í tengslum við slík lán. Þetta frumvarp mun auka á óstöðugleika í þjóðarbúinu og stjórnvöld ættu að leita annarra leiða til að koma til móts við skuldbindingar sem felast í aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Menn verða að huga betur að hag heimilanna hvað þetta varðar. Frumvarpið er vanreifað. Breytingartillaga minni hlutans er gerð í þeim tilgangi að auka varnir og fjölga þjóðhagsvarúðartækjum til að styðja við peningastefnuna. Að lokum hvet ég þingmenn til að hugsa sig verulega um áður en þessi lög verða samþykkt og huga að þeirri ábyrgð sem þeir bera. Á síðasta kjörtímabili náðum við Framsóknarmenn að stöðva frumvarpið í nokkur skipti. Ég á hreinlega mjög erfitt með að trúa því að þingmenn til að mynda í einum stjórnarflokknum, innan Bjartrar framtíðar, séu tilbúnir til þess að styðja frumvarp sem vegur svona að hag heimilanna.

Frú forseti. Ég vil árétta í ræðu minni og halda til haga þeim sjónarmiðum sem fram komu í umfjöllun um frumvarpið við 2. umr. og þeim sjónarmiðum sem fram komu í nefndaráliti minni hlutans sem bárust um málið, þá aðallega frá Neytendasamtökunum. Síðan vil ég rifja upp nokkur atriði sem skipta miklu máli í umfjöllun um málið hér í þingsal. Með því frumvarpi sem við ræðum hér, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og lögum um neytendalán og fasteignalán til neytenda, lán tengd erlendum gjaldmiðlum, þá er lagt til að opnað verði fyrir gengistryggð lán til óvarinna neytenda ef þeir hafa nægar tekjur til að standa undir verulegum sveiflum í greiðslubyrði lánanna eins og hv. þm. Lilja Dögg Alfreðsdóttir fór skýrt yfir í ræðu sinni. Með öðrum orðum stendur til í þessu frumvarpi að greiða fyrir aðgangi efnaðs fólks að lánum sem ekki standa öðrum til boða. Er það rétt að verði þetta frumvarp að lögum verði einmitt þau ríku ríkari og hafi tækifæri til þess að afla sér fjármuna með öðrum hætti en þau sem minna hafa á milli handanna? Af því að þau lán sem um ræðir munu aðeins standa efnafólki til boða. Þá munu þau hafa áhrif. Sterkur hvati er til þess að taka slík lán enda eru vextir víða erlendis mun lægri en hér. Með því að ávaxta fé hér á landi geta lántakendur fengið í sinn hlut umtalsverðan vaxtamun. Sá ávinningur er þó ekki kostnaðarlaus. Stýrivextir Seðlabankans hrífa síður ef efnafólk getur tekið gengistryggð lán á vöxtum sem eiga ekkert skylt við stýrivextina. Svo ég spyr: Er það rétt að verði frumvarpið að lögum muni þeir tekjuháu og þeir sem hafa tekjur í erlendri mynt geta skotið sér undan stýrivaxtatækinu með því að taka gengistryggð lán á lægri vöxtum sem eiga ekkert skylt við stýrivexti Seðlabankans? Þeir eru þannig á allt öðrum kjörum en aðrir og geta þar af leiðandi haldið þenslu sinni óbreyttri og gefið í ef svo háttar til. Mikil erlend lántaka, óvarin lántaka getur einnig magnað upp gengissveiflur og aukið fjármálaóstöðugleika. Líkur eru til þess að margir þeirra leitist samtímis við að kaupa gjaldeyri til að lágmarka gengistap ef krónan tekur að lækka. Það eykur lækkunina sem hækkar verð innflutts varnings og eykur því verðbólgu. Núna hækka aftur á móti verðtryggðar skuldir fólks. Undir svipað sjónarmið taka Neytendasamtökin í umsögn sinni við þetta frumvarp þar sem þau segja, með leyfi forseta: „Neytendasamtökin hvetja til þess að umræddar reglur séu innleiddar með þeim hætti að neytendur njóti vafans, enda eru neytendur sá hagsmunahópur sem á mest undir verði frumvarpið að lögum. Í því ljósi taka samtökin undir að rétt sé að lán sem tengd eru erlendum gjaldmiðli séu ekki verðtryggð, enda eru þá önnur og ytri atvik sem geta haft áhrif á höfuðstól lánsins til hækkunar en möguleg verðbólga. Brýnt er að Seðlabanki Íslands hafi heimildir til að setja lánastofnunum reglur um útlán tengd erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir galdeyrisáhættu, sér í lagi ef fram koma vísbendingar um að lánveitingarnar geti haft áhrif á fjármálastöðugleika. Viðeigandi fjárhagsvarúðartæki þurfa að vera til staðar til að hægt sé að grípa til viðeigandi aðgerða tímanlega. Minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar tekur undir áherslur Seðlabanka Íslands á að hann fái skýrt umboð til að beita því þjóðhagsvarúðartæki sem reglusetningin er. Undir það taka Neytendasamtökin svo ég vísi nú aftur í þeirra umsögn. Þau telja líka mikilvægt að þessar reglur Seðlabanka Íslands um erlend lán í þeim tilgangi að takmarka slíkar lántökur verði skýrari og afdráttarlausari þannig að hér verði ekki til aðstæður sem skapi lántöku nema hún sé verulega takmörkuð. Ég vil líka minnast á að í greinargerð með frumvarpinu er vísað til þess að eftirlitsstofnun EFTA telur bann íslenskra laga við gengistryggingu ekki samrýmast meginreglu EES-samningsins um frjálst fjármagnsflæði. Stofnunin hefur þó ekki krafist þess að opnað verði á gengistryggð lán til óverðtryggðra lántaka eins og frumvarpið kveður á um. Í stuttu máli má því segja að í frumvarpinu endurspeglist pólitísk ákvörðun um að greiða fyrir aðgangi efnafólks að ódýrri erlendri fjármögnun sem ekki stendur öðrum til boða og er á kostnað annarra í samfélaginu. Þess vegna er það svo að minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar getur ekki stutt framgang þessa máls. Til upprifjunar eru í minni hlutanum hv. þingmenn Katrín Jakobsdóttir, Lilja Alfreðsdóttir, Oktavía Hrund Jónsdóttir, sem var fulltrúi Pírata við gerð nefndarálits minni hlutans, og svo undirrituð sem hér stendur.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lán tengd erlendum gjaldmiðlum og breytingartillögu minni hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Frumvarp þessa efnis var til umræðu á 144. og 145. löggjafarþingi. Mig langar að rifja aðeins upp sögu þessa máls í ljósi alvarleika þess, eins og kom mjög vel fram í máli hv. þm. Lilju Alfreðsdóttur og í raun og veru ekki miklu við það að bæta. Svo á eftir kom hv. þm. Rósa Brynjólfsdóttir. Þetta eru auðvitað ekki óumdeilanleg mál og þáverandi formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Frosti Sigurjónsson, stóð mjög fast á þessu máli alla tíð. Það er mjög mikilvægt að rifja upp ítrekaðar umsagnir Seðlabankans. Rökin í máli hv. þingmanna hér á undan standa mjög vel, en ég er með eina af fjölmörgum umsögnum Seðlabanka Íslands, frá 25. maí 2015, minnisblað vegna draga að nefndaráliti, á þskj. 975. Þar segir, með leyfi forseta: „Í umsögn Seðlabankans við upphaflegan frumvarpstexta kom skýrt fram að bankinn teldi óráðlegt að opna á lánveitingar til neytenda sem fælu í sér gjaldeyrisáhættu og lagði því áherslu á að við framkvæmd greiðslumats á láni tengdu erlendum gjaldmiðlum yrði farið fram á að lántaki stæðist greiðslumat í þeim gjaldmiðlum sem lánið tengdist. Breytingar sem gerðar eru á 5. gr. frumvarpsins lúta að þessu og verður aðeins heimilt að veita lán tengt erlendum gjaldmiðlum ef lántaki stenst greiðslumat í viðkomandi gjaldmiðlum, eða lántaki stenst greiðslumat miðað við verulegar gengisbreytingar og/eða verulegar hækkanir á vöxtum og leggi fram erlendar eignir …“ Þetta er kjarninn í textanum sem ég vildi kom að. Seðlabankinn fylgir því eftir í þessari umsögn og telur að um sé að ræða mikilvæga breytingu á frumvarpstextanum sem samræmist sjónarmiðum Seðlabankans og mikilvægt að hún nái fram að ganga. Nú hefur sviðsmyndin ekki breyst, frekar það að hér eru efnahagslegar aðstæður uppi þar sem hættan er meiri. Þess vegna er mjög mikilvægt að við tökum þetta alvarlega. Ég get því ekki annað, virðulegi forseti, en stutt álit minni hluta og þá breytingartillögu minni hlutans við 8. gr. frumvarpsins, eins og það liggur fyrir að lokinni 2. umr., að leggja skuli fram erlendar eignir í þeim gjaldmiðli sem lánið tengist því til tryggingar.

Frú forseti. Í frumvarpi fjármálaráðherra er verið að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA um að Ísland sé ekki að standa við EES-samninginn vegna þess að aðilum sem eru varðir gegn gengisáhættu er bannað að taka gengistryggð lán; að bregðast þurfi við þeim athugasemdum. Ekki rétt? Frumvarpið gengur samt eitthvað aðeins lengra en það. Með því er verið að veita efnamesta fólki landsins heimild til að taka erlend lán þó að sama fólk sé ekki sérstaklega varið fyrir gengisáhættu. Nú er það ekki persónulegt metnaðarmál mitt eða Samfylkingarinnar að vera á móti því að fólk njóti erlendra vaxta sem eru auðvitað mun lægri en íslenskir vextir, en það má bara ekki vera á kostnað þeirra sem lakar standa, meginþorra almennings, sem býr við okurvexti sem eru fylgifiskur íslensku krónunnar. Spurning er hvort þetta getur einfaldlega orðið til þess að þeir sem eru efnameiri verði ríkari og þessi ríkisstjórn leggi enn eitt lóð á þær vogarskálar að auka mun fólks hér í landinu. Sagt hefur verið að ef einn hópur eins og þessi fái undanþágu til að taka erlend lán dragi það úr áhrifamætti hinna háu íslensku vaxta sem leiði til þess að þeir þurfa að hækka enn meira og nógu háir eru þeir nú samt. Þess vegna erum við í Samfylkingunni á móti frumvarpinu. Það felur í sér að verið er að gefa einstökum hópum tækifæri sem almenningi stendur öðru jöfnu ekki til boða og það er frekar ógeðfelld nálgun í allri pólitík. Umræðan sem átt hefur sér stað varpar óneitanlega ljósi á hversu skaðleg íslenska krónan er og getur verið. Þessir háu vextir eru byrði á heimilum og fyrirtækjum og krónan kallar sífellt á fleiri þjóðhagsvarúðartæki og flækir alla hagstjórn eins og við sjáum glöggt. Við erum ekki að horfa fram í tímann. Við erum ekki að gera áætlanir langt fram í tímann. Við erum miklu frekar alltaf að búa til einhverja umgjörð sem gerir okkur kleift að bregðast við því sem hendir okkur. Hún sveiflast einfaldlega þessi blessaða mynt svo að öll umræðan snýst um það hvort við eigum að þrýsta henni niður eða lyfta henni upp. Hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir kom ágætlega inn á það þegar hún vitnar í grein Arion banka þar sem talað er um að krónan sé að verða fullsterk, laun séu sögulega há í alþjóðlegu samhengi og við séum að verða dýrasta land í heimi, en hún geti hins vegar veikst eftir fimm ár. Ef ytri aðstæður herja á ferðaþjónustuna, sem er kannski einn stærsti þátturinn í að krónan er að styrkjast, geti krónan fallið dramatískt. Við hvers konar aðstæður búum við, frú forseti? Er hæstv. fjármálaráðherra ekki sammála mér um að þetta er ekki æskilegt? Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra komið fram með hugmynd sem gengur út á það að afnema undanþágu ferðaþjónustunnar frá virðisaukahækkun einmitt sem lið í því að reyna að stemma stigu við hækkandi gengi, en það má ekki. Stjórnarliðar hafa lagst í stjórnarandstöðu til að koma í veg fyrir það. Nú kann að vera að ókostir séu við þá aðgerð. Það getur vel verið að við hefðum átt að fara í þá hækkun fyrir fjórum eða sex árum þegar krónan var ekki svona há. En eitthvað þarf að gera. Ég er ansi hræddur um að hér verði að fara að eiga sér stað umræða um það, algjörlega án fordóma, hvort allt á að snúast um það að vera í vörn. Hér situr hv. þm. Willum Þór Þórsson sem kann knattspyrnutaktík betur en a.m.k. allir hér inni og sennilega flestir þjálfarar landsins. Hann þekkir líka að það getur verið sniðugt að leggjast í vörn ef þú átt eina og eina skyndisókn, en það gengur ekki að vera aldrei í annarri aðstöðu en að bregðast við. Ég mæli með að hæstv. fjármálaráðherra komi hingað upp og segi mér tíðindi af framtíðaráformum sínum í peningamálastefnu þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Það var skorað á mig og því lýst yfir að þingmaður í Bjartri framtíð - og ég skil ekki alveg þau ummæli en ef ég reyni að greina í svörin, mögulega mun hv. þm. Lilja Alfreðsdóttir útskýra það í andsvörum, þá er það væntanlega út af persónulegum málum mínum og þeim persónulegu málum sem ég hef farið með og voru birt í heimildarmynd um vogunarsjóðina. Mig langar því að tala örstutt um gengistryggð lán á þeim tíma sem fyrrverandi ríkisstjórnir leyfðu að lána til einstaklinga frá 2002 vitandi það að gengistryggð lán voru ekki lögleg, að skilmálar þeirra lánasamninga sem gerðir voru við fyrirtæki og við fólk væru ólöglegir. Það er grundvallaratriði ef lántakendur taka lán í bönkum eða hjá fjármálastofnunum að skilmálar séu löglegir. Það er verið að gera það núna. Það var ekki á þeim tíma. Það var ekki á öllum þeim árum. Þar fyrir utan snerist barátta mín fyrir dómstólum um að sýna fram á að þetta væru raunverulega ekki erlend lán, vegna þess að það fór aldrei neitt fjármagn milli landa þegar var verið að veita lántakendum erlend lán. Það voru svik. Það voru vond vinnubrögð. Þessir fjórir flokkar sem hafa verið við völd síðustu ár leyfðu það, sváfu á verðinum hvað það varðar. Mér finnst mikilvægt að það komi fram. Það komu aldrei erlendir peningar inn í slík viðskipti við fyrirtæki og við einstaklinga, a.m.k. ekki í þeim málum sem ég hef barist fyrir fyrir dómstólum og er enn að. Þar fyrir utan snerist þetta um fjármögnunarleigusamninga, hvort þeir væru lán eða leiga. Ég er ekki á móti því að þjóðin og fólk yfirleitt í landinu og fyrirtæki fái góða samninga, taki gengistryggð lán. Ég veit ekki hvort Íslendingar eru meira varðir fyrir verðtryggðum lánum. Ég er ekki viss. Ísland er a.m.k. sér á báti hvað varðar verðtryggð lán. Ég vil líka leggja áherslu á að ég treysti fólki til þess að ákveða sjálft í dag með upplýstum hætti hvers konar áhættu það tekur með samningum sínum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Theodóru Þorsteinsdóttur fyrir áhugavert innlegg. Mig langar að spyrja hana í framhaldinu: Ein aðalorsök þess að svo illa fór var akkúrat sú að viðkomandi aðilar, einstaklingar og fyrirtæki, voru ekki varðir gegn gengisáhættu. Það sem gerist er að krónan fellur um nánast 50% á mjög skömmum tíma og viðkomandi aðilar höfðu ekki eignir í erlendri mynt til að mæta þessu og voru þess vegna algjörlega óvarðir. Framkvæmdin á þessu, það átti ekki við um alla samningana, hjá íslenskum bankastofnunum var að sjálfsögðu ekki fullnægjandi en aðaláhættan var fólgin í því að um var að ræða óvarða einstaklinga. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála þessu og hvernig hún telji að þetta frumvarp geti komið til móts við þessa einstaklinga.

Virðulegi forseti. Stöðugleiki er grundvöllurinn; það er áhættuþáttur númer eitt, tvö og þrjú. Umræðan er miklu stærri og breiðari en það sem við ræðum hér, einhverjar afleiðingar. Afleiðingarnar voru þær að hér varð hrun, það voru vogunarsjóðir sem tóku stöðu gegn íslensku krónunni. Það gerðist á vakt þeirra ríkisstjórna sem hafa verið hér síðustu kjörtímabil. Ég bind vonir við, miðað við þau úrræði og þær breytingar á lögum og reglum sem við höfum gert eftir hrun, að ekki skapist annað eins ástand og var hér á þessum tíma. Ég bind vonir við að ekki verði annað hrun. En áhættan er að minnsta kosti háð því að hér sé stöðugleiki.

Virðulegi forseti. Það er brýnast að horfa til framtíðar og huga að því hvar áhættan er. Við þurfum að sjálfsögðu að læra af fortíðinni. Það sem við höfum lært af fortíðinni er að hér eru miklar gengissveiflur og þess vegna eru þessi lán mjög áhættusöm. Hv. þingmaður svaraði í engu þegar ég spurði hana að því hvort eitthvað sé verið að koma til móts við þessa óvörðu einstaklinga. Það er miður. Við verðum að skilja það mjög gaumgæfilega, áður en við samþykkjum lög af þessu tagi, í hverju áhættan felst og hvers vegna við séum ekki tilbúin til að nota aukin þjóðhagsvarúðartæki til að verja heimilin í landinu. Ég spyr aftur: Er hún ósammála því að þetta sé áhættusamt fyrir óvarin heimili? Ég vil fá svar.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja áherslu á það í máli mínu hér, eins og ég hef nefnt áður, að mér finnst ekki gríðarlega mikill munur á verðtryggðum lánum versus gengistryggðum lánum hvað þetta varðar. Allt byggist á því að hér sé stöðugleiki. Það er mitt svar. Ég hef engin önnur svör við því. Heimilin eru ekki neitt betur varin gagnvart verðtryggðum lánum í dag versus mögulega þeim lánum sem er verið að samþykkja hér.

Frú forseti. Þetta eru mjög áhugaverðar samræður sem hér eiga sér stað aðallega úr munni hv. þm. Theodóru Þorsteinsdóttur. Nú er þetta ekki í fyrsta sinn sem frumvarp af þessum toga kemur fram eða mjög líkt frumvarp í það minnsta. Í umsögnum hefur Seðlabankinn varað eindregið við afleiðingum þess að opna á veitingu gengistryggðra lána til neytenda sem ekki hafa gengisvarnir. Það er nákvæmlega það sem er verið að gera í frumvarpinu. Hv. þm. Theodóra Þorsteinsdóttir hefur verið ötul baráttukona gegn gengistryggðum lánum. Sú barátta hefur heldur betur ekki farið fram fyrir luktum dyrum. Sú barátta var nýtt í aðdraganda kosninga og hv. þingmaður hefur nýtt sér þetta á opinberum vettvangi, til að mynda í heimildarmynd um sjálfa sig og stöðu sína. Mig langar því að fá að heyra frá hv. þingmanni, um það frumvarp sem hér um ræðir, hvort hún telji þessar gengisvarnir nægar fyrir þá neytendur sem hugnast að taka gengistryggð lán; og hvað henni, þessari ötulu baráttukonu sem hún er, finnist um það að vera að opna á þessi lán til neytenda.

Virðulegi forseti. Það er svo ótrúlega margt sem ég þarf að leiðrétta í þessu máli. Í fyrsta lagi er ég ekki ötul baráttukona gegn gengistryggðum lánum, bara til að hafa það alveg á hreinu. Ef þið kynnið ykkur raunverulega það sem barátta mín snerist um - hvort þetta hafi verið lánasamningur eða leigusamningur, ég er ekki ötul baráttukona gegn því. Þar fyrir utan er ég ekki á þeim forsendum, út af minni baráttu, í pólitík. Kosningar voru haldnar í október, heimildarmyndin, sem hv. þingmaður vitnar í, var sýnd í janúar, þannig að ég passaði mig sérstaklega á því að nota þetta mál og mín persónulegu mál ekki í kosningunum, bara til að hafa það alveg á hreinu. Ég er ekki hér á forsendum minna hagsmuna eða annarra sérhagsmuna.

Frú forseti. Ég fékk ekki svar frá hv. þingmanni hvað henni finnst um þetta frumvarp þar sem opnað er á lánveitingar á gengistryggðum lánum til neytenda með ófullnægjandi vörnum. Ég fékk ekki svar við þeirri spurningu minni hér. Það væri gaman að heyra skoðun hv. þingmanns á því. Þá ætla ég að reyna aftur. Hver er hennar sýn á gjaldmiðlamál Íslands og hvernig ætlar hún að beita sér fyrir því að uppfylla þau markmið sem sett eru fram í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar í gjaldmiðlamálum? Hvernig ætlar hún að beita sér fyrir því? Ætlar hún að beita sér fyrir því með því að vera ötul baráttukona fyrir máli eins og því sem hér um ræðir? Varðandi þau orð hv. þingmanns að hún hafi ekki notað sér persónulega reynslu í aðdraganda kosninganna þá vísa ég í heimasíðu Bjartrar framtíðar þar sem persónuleg reynsla hennar er rakin orð frá orði.

Virðulegi forseti. Mér finnst það grundvallaratriði að lánasamningar séu löglegir. Það er verið að gera samningana löglega, þeir voru það ekki áður. Ég er ekki á móti þessu frumvarpi. Ég vil gengistryggð lán. Það skiptir bara máli að fólk sé upplýst um það og lánaskilmálar séu löglegir. Það er grundvallaratriði. Það var það ekki hér áður þegar lánastofnanir voru að bjóða fólki ólögleg lán. Mér finnst dálítill munur á því hvort skilmálarnir séu löglegir eða ekki. Ég vona að ég sé búin að svara þeirri spurningu. En hv. þingmaður vitnaði í heimildarmynd sem sýnd var sérstaklega í janúar um mína baráttu.

Ég var að spyrja um gjaldmiðlastefnu ríkisstjórnarinnar.

Ef ég mætti bæta við þá bind ég vonir við að sú vinna sem er í gangi, verkefnastjórn - það er hópur sem er að fara yfir þá stefnu. Ég bind vonir við að það komi  
             Mér finnst að mér vegið persónulega.

Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að blanda mér í persónulegt mál hér því að ég hef ekki séð þá kvikmynd sem hér um ræðir og þakka nú bara guði fyrir. Kannski er ég tossinn í bekknum að hafa ekki séð þá mynd. Ég vil nú byrja á því að þakka guði fyrir að formaður Samfylkingarinnar sé ekki fótboltaþjálfari því að hann er alveg búinn að missa af því að krónan hefur spilað hér harða sókn frá hruni þó að að vísu höfum við kannski gert jafntefli undanfarið. En það mun allt koma til baka, að sjálfsögðu. Hv. þm. Theodóra Þorsteinsdóttir er hér að reyna að ræða við okkur um hin gengistryggðu lán. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sé sátt við það sem augljóslega er innifalið í frumvarpinu: Verið er að búa til tvö lið núna og það á að verðlauna elítuna í landinu með því að leyfa henni að fara og spila í útlöndum, taka erlend lán, án þess að hafa nokkra tryggingu fyrir því að það lendi ekki síðan á almenningi á Íslandi, sem á aftur að borga brúsann ef illa fer fyrir elítunni sem ætlar að spila annars staðar. Er þingmaðurinn sáttur við að fara gegn ábendingum Seðlabankans þar sem lagt er til …  Hv. þingmaður þarf í fyrsta lagi að svara því að sjálfsögðu hvort henni finnist bara í lagi að virða að vettugi ábendingar Seðlabankans þar sem Seðlabankinn varar við því að verið sé að leyfa þetta án þess að fyrir liggi nægar tryggingar. Í öðru langar mig að spyrja þingmanninn, af því ég sá nú ekki þessa kvikmynd, hvort það sé nú rangt sem hér hefur komið fram, að hún sé að snúast í skoðun sinni þegar kemur að gengistryggðum lánum. Ég bara veit það ekki. Mig langar að heyra það frá hv. þingmanni. Í þriðja lagi langar mig að spyrja hvaða skoðun þingmaðurinn hafi á því sem hér hefur komið fram hjá a.m.k. tveimur ræðumönnum, að þeir sem ætla að taka þessi erlendu lán séu að reyna að koma sér hjá þeirri ábyrgð sem fylgir því að spila, eins og ég sagði áðan - að vera hér undir þeirri hagstjórn sem þarf að vera. Það er klárt mál í mínum huga að hér er verið að búa til einhverja elítu sem á að njóta annarra kjara en almenningur.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki betur en að hér séu fyrirtæki sem taka erlend lán, að hér séu fyrirtæki í landinu sem gera jafnvel upp í erlendri mynt, fjölmörg fyrirtæki. Mér finnst það skipta máli í umræðunni þegar fjallað er um hvort verið sé að leyfa elítu að taka slík lán og að þau séu óvarin. Ég ber fullt traust til þess hóps sem mun taka mögulega gengistryggð lán, til þess að meta þá áhættu sem hann mun taka. Ég verð bara að vera alveg heiðarleg varðandi það.

Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér hvort túlka mætti orð þingmannsins með þeim hætti að þingmaðurinn hafi um leið verið að lýsa yfir fullu trausti á alla þá aðila sem tóku erlend lán án þess að hafa innstæður eða tryggingar fyrir því, sem varð að uppistöðu til til þess að hér fór nú allt fjandans til fyrir nokkrum árum síðan. Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af því að slíkt geti gerst aftur? Mig langar líka að spyrja þingmanninn í framhaldinu hvenær hætta skapist að hennar mati. Þegar lánasafnið er orðið 50 milljarðar eða 100 milljarðar? Hvenær á Seðlabankinn að grípa inn í? Hvenær er traustið farið, sem þingmaðurinn virðist ætla að hafa á þessari elítu sem mun geta tekið þessi lán? Hvenær er farið að sverfa að? Hvenær mun hún hafa áhyggjur? Er hún búin að gera sér grein fyrir þeim mælikvarða sem hlýtur að vera einhvers staðar í kollinum á þingmanninum fyrst hún er svona hrifin af þessu? Ég velti fyrir mér hvort þingmaðurinn hafi í raun skoðað málið ofan í grunn, ekki síst út frá þeirri reynslu sem hún virðist hafa og var nefnd hér sem einhvers konar mynd.

Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka í þessari umræðu að ég er ekki á móti gengistryggðum lánum og ég hef ekki snúist í þeirri skoðun minni, ég er ekki ötul baráttumanneskja gegn gengistryggðum lánum, það hef ég aldrei verið. Ég vil bara hafa það á hreinu og svara því til að mér finnst það vera grundvallarforsenda í lánasamningum að samningar og skilmálar lána séu löglegir. 

Frú forseti. Kerfisáhætta er orðið sem við eigum að vera að tala um hér. Kerfisáhætta er það þegar margir aðilar reyna að passa sig en hluta þeirra mistekst. Sameiginlega útkoman úr því ef mörgum mistekst á sama tíma er hreinlega sú að kerfið sjálft hrynur. Það er það sem þetta snýst um þó svo að allir reyni auðvitað að passa sig. Það reyna allir að passa sig þegar þeir taka lán. Það reynir enginn að fara á hausinn, í persónulegt gjaldþrot. Það finnst engum eftirsóknarvert. Kerfisáhætta er það þegar okkur tekst ekki sem samfélagi að passa okkur öll á sama tíma. Það sem við erum að tala um að gera í þessu máli er að opna á elítulán þar sem sumir fá að leika sér á lágvaxtasvæði erlendis í góðu tómi meðan aðrir eru fastir í hávaxtakerfi þar sem enginn griður er gefinn nema maður heiti lífeyrissjóður, fjárfestingarsjóður, vogunarsjóður eða eitthvað svoleiðis. Ef maður er einstaklingur, ef maður rekur lítið fyrirtæki þá þarf maður að sætta sig við hávaxtaumhverfi sem er því miður frekar ömurlegt, nema maður sé þeim mun ríkari einstaklingur. Það er þar sem vandinn liggur. Það er breytingartillaga frá minni hlutanum sem reynir að bæta ástandið örlítið með því að minnka aðeins kerfisáhættuna með því að krefjast veðs í erlendum eignum þegar verið er að fá lán í erlendri mynt. Það minnkar gatið örlítið sem var búið til í upprunalega frumvarpinu. Þetta frumvarp snýst um að búa til gat, sem vissulega er krafa um að við gerum vegna þess að við erum hluti af EES-samstarfinu, en gatið er rosalega stórt samkvæmt skilgreiningu. Það er ekki jákvætt. Ef við náum að minnka það örlítið er það ágætt en það leysir ekki stóra vandamálið. Stóra vandamálið er þetta: Krónan, okkar ágæta króna, hentar illa í þetta verkefni í algjörlega frjálsu peningakerfi. Við getum ekki treyst gjaldmiðli sem er á stöðugu iði gangvart öllum viðskiptagjaldmiðlum okkar. Ef þetta væri minni háttar flökt, ef þetta væri smávegis, eins og t.d. danska krónan gagnvart evru, væri þetta ekkert vandamál. En við erum að tala um flökt upp á 17–18%, þetta eru tæplega 18% á síðustu sex mánuðum, frú forseti. Það er frekar mikið flökt fyrir hvaða gjaldmiðil sem er. Í ofanálag er Seðlabankinn í einhvers konar firringu búinn að ákveða það upp á sitt einsdæmi að hætta að kaupa gjaldeyrisvaraforða. Það er frekar furðuleg ákvörðun vegna þess að gjaldeyrisvaraforðinn er þjóðhagsvarúðartæki sem við notum til þess að einmitt búa okkur undir það að það geti orðið einhvers konar kerfislegt áfall, ekki síst þegar við erum að færa okkur meira og meira út í erlend viðskipti með hina stóru flöktandi krónu okkar. Ég myndi segja að það væri glysgjörn þjóð sem legði áherslu á jákvæða eiginfjárstöðu samkvæmt einhverjum bókhaldsleikjum en hunsaði öryggið. Glysgirnin er ekki minni þegar við opnum á að óvarðir einstaklingar geti tekið lán í erlendri mynt með þessum hætti. Ég hef svo sem sagt það áður að ég er alveg hlynntur því að við opnum á þetta að endingu. Það er nauðsyn. Við þurfum að gera það samkvæmt EES-samningnum. En við erum búin að bíða með þetta, við höfum slegið þessu á frest í mörg ár og getum alveg slegið því á frest nokkur ár í viðbót eða þar til við höfum fengið hreint hvaða gjaldmiðil við ætlum að nota til framtíðar eða hvaða fyrirkomulag á gjaldmiðli við ætlum að nota til framtíðar, hvort við getum með einhvers konar úrræðum náð að koma böndum á þetta flökt, reynt að láta krónuna vera stöðuga, sem hún hefur aldrei verið. Þegar við erum komin í þá stöðu getum við kannski farið að treysta því að einkaaðilar muni ekki fara í einhvers konar leiki á lágvaxtasvæði sínu erlendis og kollsteypa hagkerfinu okkar með því að misnota þær glufur sem við opnum á á Alþingi. Ég tek undir með hv. þm. Loga Einarssyni þegar hann segir að við verðum að vita meira um það hvaða galdmiðil eða peningakerfi við ætlum að nota til framtíðar áður en við klárum þetta samtal. Við getum slegið þessu á frest á sama hátt og við höfum slegið þessu á frest síðan 2010, sem mig minnir að sé fyrsta árið þar sem krafan var gerð. Við getum tekið þetta frumvarp aftur upp, kannski í haust, kannski haustið þar á eftir, einhvern tímann þegar við erum komin með betri svör. Við getum alla vega ekki rætt um þetta þegar það hefur þegar átt sér stað, eftir að fólk er farið að taka slíkar áhættur á sig - og jú, allir fara að passa sig, en við sem kerfi pössum okkur ekki. Ræðum þetta þá. Ræðum þetta þegar 18% sveiflur á sex mánuðum er ekki raunveruleikinn í hagkerfi okkar. Ræðum þetta þá, en ekki fyrr. Við skulum í allra minnsta lagi samþykkja þessa litlu hóflegu breytingartillögu minni hlutans, en fyrir alla muni, frestum þessu, setjum það á ís. Bíðum með það. Þetta er ekki nauðsynlegt núna. Þetta er vont.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að ekki er búandi við það fyrir samkeppnishæfni þjóðarinnar og atvinnugreinanna að svona mikið flökt sé á genginu. Ég hef því verið talsmaður þess að ríkisvaldið og Seðlabankinn, stjórnvöld sem fara með þetta mál, fari að beita sér í því með einhverjum skynsamlegum hætti að reyna að minnka þessar sveiflur. Ég vil spyrja hv. þingmann um það sem ég fór yfir í ræðu minni í gær á eldhúsdegi. Hæstv. fjármálaráðherra vill gjarnan koma Íslandi inn í Evrópusambandið; hann leynir því ekkert, jafnvel ekki í klæðaburði. En með því að láta allt dankast og grípa ekki til þeirra aðgerða sem hugsanlega væru til verður staðan sífellt erfiðari þannig að við lendum kannski aftur í þeirri stöðu sem við horfðum upp á 2009. Þá fóru menn að horfa til þess að eina leiðin út úr því væri evra. Er það hugsanlegt, að mati þingmannsins, að þetta frumvarp - að klára það hér og nú og veita ákveðinni elítu á Íslandi tækifæri til að forðast okurvexti bankakerfisins og lífeyrissjóðanna á Íslandi, til að mynda við húsnæðiskaup, að hleypa sumum til þess að fara að taka erlend lán á mun lægri vöxtum - sé liður í því að skapa þessa stöðu? Hefur þingmaðurinn velt því fyrir sér hvort það kæruleysi að keyra þetta mál hér í gegn, áður en menn taka á þeim vanda sem gríðarlegar sveiflur á genginu eru, sé hugsanlega meðvituð ákvörðun?

Frú forseti. Ég vil helst ekki trúa því upp á neinn stjórnmálamann á Íslandi að það sé meðvituð ákvörðun að koma okkur í þá stöðu að við þurfum að velja milli þess að sætta okkur við kerfishrun eða að sæta afarkostum. Ég ætla ekki að ásaka neinn um það hér. Ég vona að ekkert slíkt sé í gangi. En það er vissulega tilfellið að það er nokkurn veginn það sem er boðið upp á ef þetta frumvarp verður samþykkt. Kerfishrun er vissulega möguleiki. Við getum ekki afskrifað þann möguleika vegna þess að við höfum upplifað þann möguleika. Við höfum séð hvað gerist þegar kerfishrun verður. Við vitum alveg hvers konar aðstæður skapa það. Viti menn, eitt af því sem gerist er einmitt það að fólk fer að taka fullt af lánum í erlendri mynt án þess að vera varið fyrir því með erlendum eignum. Á móti er hin staðan, sem þannig vill til að ég er alveg hlynntur, þ.e. að við skoðum aðra valkosti í peningastefnu. Ég er ekki sannfærður um að það sé endilega lausn allra mál fyrir okkur að taka upp evru og alls ekki einhliða, en ég hef talað fyrir lausbindingu við evru eða annan gjaldmiðil sem leið sem virkar ágætlega fyrir sum lönd. En þetta er samtal sem við verðum að eiga. Þetta samtal hefur ekki enn þá átt sér stað. Það er búið að skipa nefnd, en sú nefnd er ekki hér. Við vitum ekki hvað sú nefnd hefur að segja. Þangað til við vitum það þá er þetta heldur óráðlegt því að það er verið að stilla okkur upp milli hruns og peninga af öðrum toga en við erum vön, á milli steins og sleggju mætti kannski kalla það, og það er bara ekkert jákvætt. Við hljótum alla vega að gera þá kröfu að við höfum alltaf valdið til að bakka út úr þeim kringumstæðum sem við erum í þegar við erum að skoða nýja möguleika í peningastefnu því að allir geta haft rangt fyrir sér með þetta. Jafnvel þó að ég trúi á einhvers konar lausbindingu gæti ég mögulega haft rangt fyrir mér með það. Við verðum því að hafa þann möguleika að geta bakkað.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp, verði það að lögum, mun veita ákveðnum hópi tækifæri til að fara undan allt of háum vöxtum á Íslandi, verðtryggðum vöxtum, og taka lán í erlendri mynt með mun lægri vaxtabyrði. Við núverandi aðstæður er það mjög lokkandi fyrir stóran hóp Íslendinga. Það er vel hægt að taka undir það með hv. þm. Theodóru S. Þorsteinsdóttur að menn eigi að treysta fólki, eigi að treysta hverjum og einum. En þegar margir koma saman og þetta fara að verða verulegar fjárhæðir, segjum 50 eða 100 milljarðar, mun Seðlabankinn hugsanlega grípa inn í og segja að nú sé kerfisáhætta í gangi, að þetta sé orðin áhætta sem varði allan almenning. Og verði slíkt tjón þá lendir það á öllum almenningi með verðtryggðu lánin og háu vextina, en hinum verður bjargað ef þeir verða nægilega margir. Í umræðum um þetta mál hér fyrr í vetur spurði ég hæstv. fjármálaráðherra hversu há slík upphæð þyrfti, að hans mati, að vera en ég fékk ekkert svar. Ég hjó eftir því hér áðan að hv. þm. Theodóra S. Þorsteinsdóttir, þingmaður Bjartrar framtíðar, sagðist ekkert hafa á móti slíkum lánum og svaraði ekki þessari spurningu. Þá hlýtur maður að meta það svo að þeir tveir ágætu flokkar sem eru í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum séu sammála því að skynsamlegt sé að leyfa ákveðnum hópi að komast fram hjá stýrivaxtatæki Seðlabankans og búa til hugsanlega bólu sem Seðlabankinn þarf að grípa inn í. Hefur hv. þingmaður, af því að hann situr nú í efnahags- og viðskiptanefnd, gert sér grein fyrir því hversu mikið megi taka af slíkum lánum, hversu margir megi taka þau og hversu há upphæð það verður áður en Seðlabankinn þarf að grípa inn í og stöðva svo að ekki verði 

Frú forseti. Þetta hljómar eins og enn eitt dæmið um kommúnisma fyrir hina ríku og kapítalisma fyrir hina fátæku, sem er alltaf frekar neyðarlegt ástand; að vísu afskaplega vinsælt hjá ákveðnum aðilum og þeir eru kannski flestir í ríkisstjórn í augnablikinu sem upplifa það sem ágætisniðurstöðu. Ég hef ekki svar fyrir hv. þingmann um það hver sú upphæð ætti að vera. Kannski ætti maður að miða við krónutölu, kannski við hlutfall af gjaldeyrisvaraforða. Ég hef ekki fengið nein svör þar að lútandi, hvorki frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra né frá Seðlabankanum eða frá neinum öðrum. Kannski er einhver tala til. Reyndar get ég alveg vel hugsað mér að ef sú tala er til þá sé hún vel falin ofan í skúffu. Það er talan sem einhver þyrfti að komast eina krónu yfir til þess að vera orðinn of stór til þess að geta orðið fyrir áfalli eins og sagt er: Too big to fail. Það er nákvæmlega sú tala plús ein króna, þá er maður búinn að uppfylla það að þurfa aldrei að standa undir láninu sínu. Það er rosalega slæm samsetning. Ég ætla samt ekki að gefa mér það. Nú höfum við orðið vör við það ansi oft að svona tölur eru ekki til í kerfinu okkar. Oft er ekki búið að meta svona áhættu til fulls eða yfir höfuð. Ég get því alveg ímyndað mér að þessi tala sé heldur ekki greind. Kannski ætti maður að miða við 20% af gjaldeyrisvaraforða, 30%. Ef ég væri Seðlabankinn þá væri ég alla vega í þeirri stöðu núna að ég héldi áfram að kaupa gjaldeyrisvaraforða, fylgdi til dæmis Sviss eftir og yki gjaldeyrisvaraforðann en stoppaði ekki vegna þess að það er bókhaldslega eftirsóknarvert að vera í plús í íslenskum krónum þrátt fyrir einhvern gengishagnað.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnkortagerð, nr. 103/2006, með síðari breytingum, landupplýsingagrunnur og gjaldfrelsi landupplýsinga. Forsaga þessa nefndarálits sem kemur hér milli 2. og 3. umr. er að fram kom ósk um að málið yrði tekið aftur til nefndar. Ég varð við þeirri ósk sem 1. varaformaður umhverfis- og samgöngunefndar, ekki síst í því ljósi að nefndin hafði skilað áliti sínu nokkrum klukkustundum áður en umsagnarfrestur rann út og skrifast það frumhlaup á stjórn nefndarinnar að einhverju leyti. Eftir að því lauk, milli þess tíma, þá komu inn umsagnir og m.a. ein umsögn sem var örlítið neikvæðari í garð málsins en aðrar umsagnir sem komið höfðu fram. Þá þótti rétt að kalla til nefndarfundar og boða þá sem höfðu komið með þá umsögn á fundinn ásamt fulltrúum ráðuneytis til þess að gefa þeim aðilum færi á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við nefndina. Í því ljósi ákvað meiri hluti nefndarinnar að bregðast við sumum af þeim athugasemdum sem þar komu fram, en meiri hlutinn leggur engu að síður til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ég ætla þá að gera grein fyrir nefndarálitinu. Eins og ég sagði tók nefndin málið til umfjöllunar á milli 2. og 3. umr. og fékk á sinn fund Kjartan Ingvarsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti og Karl Arnar Arnarsson frá Loftmyndum ehf. Frá því að nefndin afgreiddi málið til 2. umr. hafa borist umsagnir um málið frá Ískorti ehf., Loftmyndum ehf., Skipulagsstofnun og Veðurstofu Íslands. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að frumvarpið gæti leitt til aukins samkeppnisrekstrar Landmælinga Íslands þar sem stofnuninni yrði heimilt að safna og miðla gögnum með meiri nákvæmni en í mælikvarðanum 1:50.000 eins og nú er samkvæmt gildandi lögum. Í greinargerð frumvarpsins og á fundi nefndarinnar kom fram að ráðuneytið hefði gert samkeppnismat í samræmi við álit Samkeppniseftirlitsins, nr. 2/2009, um samkeppnismat stjórnvalda. Niðurstaða þess mats hefði verið að ekki væri þörf ítarlegri greiningar á samkeppnisáhrifum frumvarpsins. Að auki var bent á að ætluðu Landmælingar sér að koma upp grunni gagna með meiri nákvæmni og hefja beinan samkeppnisrekstur við einkaaðila um viðskipti með slík gögn krefðist það mikilla fjárútláta sem stofnunin gæti aðeins ráðist í með auknum fjárheimildum. Aðkomu Alþingis væri því þörf, en þessu frumvarpi fylgdu ekki auknar fjárheimildir til stofnunarinnar. Ætlunin með breytingunni væri að Landmælingar Íslands gætu notað landupplýsingar sem yrðu til vegna ýmissa verkefna stofnunarinnar við uppbyggingu landupplýsingagrunns og sambærilegar upplýsingar sem yrðu til hjá öðrum ríkisstofnunum og sveitarfélögum. Slíkar upplýsingar væru jafnan unnar af einkaaðilum. Meiri hlutinn sér ekki ástæðu til að gera breytingar á frumvarpinu eins og það liggur fyrir en leggur áherslu á að lagabreytingin sem frumvarpið hefur í för með sér verði ekki til þess að auka samkeppnisrekstur Landmælinga Íslands. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita hv. þingmenn Pawel Bartoszek, 1. varaformaður og framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karen Elísabet Halldórsdóttir, Óli Björn Kárason og Teitur Björn Einarsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um landmælingar og grunnkortagerð. Hv. þm. Pawel Bartoszek, framsögumaður meirihlutaálitsins, rakti ágætlega í ræðu sinni feril málsins, hvernig til þess kom að kallaðir voru inn gestir á milli 2. og 3. umr. Í sjálfu sér hef ég engu við það að bæta. Við fulltrúar minni hlutans sem skrifum undir þetta álit erum þó þeirrar skoðunar að sú gestakoma hafi engu breytt í málinu og ekki kallað á neitt sérstakt álit. Það þurfti að bregðast við þeim athugasemdum sem þar komu fram þar sem umræddir gestir skiluðu umsögn um málið þegar það var lagt fram á sínum tíma fyrir tveimur árum síðan og það voru engar nýjar upplýsingar sem komu fram á milli umræðna, því var engin ástæða til að tiltaka efnislega eitthvað í málinu. Þetta lá allt saman fyrir, en sjálfsagt að bregðast við og kalla inn gesti vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem hv. framsögumaður meirihlutaálitsins fór yfir í máli sínu. Í nefndaráliti okkar reifum við þetta ferli. Við tókum málið til umfjöllunar á milli 2. og 3. umr., eins og hv. framsögumaður meirihlutaálitsins fór yfir. Á fundi nefndarinnar reifaði fulltrúi Loftmynda áhyggjur af mögulegum breytingum á stöðu fyrirtækisins við samþykkt frumvarpsins. Nefndin fór yfir þau sjónarmið með fulltrúa ráðuneytisins. Minni hlutinn sér ekki ástæðu til að reifa frekar þau sjónarmið sem fram komu á fundinum, enda kom þar ekkert nýtt fram sem ekki liggur fyrir, m.a. í umsögnum um málið þegar það var lagt fram á 144. löggjafarþingi, mál 560. Því er engin ástæða til að hnykkja sérstaklega á einhverjum efnisatriðum málsins heldur nægir að vísa almennt í greinargerð frumvarpsins. Minni hlutinn sér ekki ástæðu til að gera breytingar á frumvarpinu eins og það liggur fyrir og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita sá sem hér stendur, hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson og hv. þm. Guðrún Ágústa Þórdísardóttir. Eins og ég kom inn á í máli mínu og í upplestri á nefndarálitinu voru þetta dálítið sérstakar aðstæður og sem betur fer höfum við ekki þurft að grípa til þessa í öðrum málum á þessu þingi. Ég ítreka það að að mínu viti er ekki nokkur einasta ástæða til þess að gefa út sérstakt framhaldsnefndarálit vegna upplýsinga sem komu fram á fundi hv. umhverfis- og samgöngunefndar í dag. Það átti öllum nefndarmönnum að vera ljóst hvernig málið stæði og vera ljós afstaða þeirra gesta sem komu á fund nefndarinnar. Hún hefur verið ljós í a.m.k. tvö ár, ef ekki lengur, því að þetta mál hefur komið fram áður. En það er gott að það náðist samstaða um að málið yrði samþykkt óbreytt. Við í minni hlutanum styðjum það. Þetta er gott og þarft mál sem mun verða mörgum til hagsbóta þegar það nær fram að ganga.

Frú forseti. Ég á aðild að nefndarálitinu sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé gerði grein fyrir og vil árétta að Landmælingar sem ríkisstofnun geyma bæði gögn sem varða örnefni og landupplýsingar á gömlu og nýju formi. Ég lít svo á að stofnunin sé nauðsynleg svo að þau verði ávallt aðgengileg, hvernig sem einkafyrirtækjum í greininni vegnar eða kann að vegna. Stofnunin er ekki lengur í samkeppni við einkafyrirtæki en kaupir af þeim gögn, eins og aðrar ríkisstofnanir, og mun gera það eftir sem áður. Kynntar breytingar á lögum um landmælingar og grunnkortagerð sem hér hafa verið reifaðar fara ekki á svig við þá starfshætti. Lögin eftir breytingar auka aðeins aðgengi að mikilvægum upplýsingum án þess að greiðslu sé krafist. Þess vegna sér minni hlutinn ekki ástæðu til að gera breytingar á frumvarpinu, eins og kom fram í máli hv. þingmanns á undan mér, og við leggjum sameiginlega ásamt Guðrúnu Ágústu Þórdísardóttur frá Pírötum til að það verði samþykkt óbreytt.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir framhaldsnefndaráliti frá meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, lögum um stjórn fiskveiða og lögum um veiðigjald (þ.e. öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni). Nefndin fjallaði að nýju um frumvarpið sem bíður nú 2. umr. í þinginu. Nefndinni bárust umsagnir um málið og voru umsagnaraðilar kallaðir fyrir nefndina, eins og fram kemur í áliti meiri hlutans frá 22. maí sl., á þskj. 874. Þar voru einnig lagðar til breytingar sem eru kallaðar aftur en meiri hlutinn leggur þó áfram til breytingar við 5. gr. frumvarpsins sem ekki eru efnislegar. Auk þess leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar á frumvarpinu: Í fyrsta lagi er lögð er til breyting á 3. gr. í þá veru að kveða á um að nýting sjávargróðurs skuli, eftir því sem við á, vera í samræmi við lög um náttúruvernd og lög um vernd Breiðafjarðar. Í öðru lagi er lögð til breyting á 4. gr. í þá veru að ekki aðeins Hafrannsóknastofnun heldur einnig Náttúrufræðistofnun Íslands stundi rannsóknir og vakti sjávargróður og vistgerðir, vistkerfi og lífríki sem honum tengjast. Þá skuli Hafrannsóknastofnun leita umsagnar Náttúrufræðistofnunar um ráðgjöf um nýtingu á sjávargróðri. Einnig er lagt til að stofnanirnar fái heimild til að gera samninga við aðra aðila um framkvæmd rannsókna eða vöktunar og að auki skuli þær halda gagnagrunn um niðurstöður rannsókna og vöktunar sem skuli reglulega birtar og vera aðgengilegar. Í þriðja lagi er lögð til breyting á b-lið 5. gr. Í greininni er mælt fyrir um að heimilt sé að skipta nýtingarsvæðum sjávargróðurs utan netlaga sjávarjarða og skuli þá áður en slíkar ákvarðanir eru teknar að jafnaði leita umsagnar Hafrannsóknastofnunar. Meiri hlutinn leggur til að einnig skuli leita umsagnar Náttúrufræðistofnunar Íslands og eftir atvikum annarra aðila, svo sem Breiðafjarðarnefndar við nýtingu sjávargróðurs í Breiðafirði. Í fjórða lagi er lagt til að í 7. gr. verði hnykkt á því að forgangur Þörungaverksmiðjunnar hf. á Reykhólum nemi 20.000 tonnum. Jafnframt er lagt til að skýrt verði kveðið á um að óheimilt verði að framlengja eða framselja heimildir samkvæmt þessu ákvæði. Að lokum er lagt til að við lög um stjórn fiskveiða bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða í þá veru að gera skuli rannsóknar- og vöktunaráætlun fyrir lífríki Breiðafjarðar í tengslum við nýtingu sjávargróðurs og skal hún ná til minnst þriggja ára. Gert er ráð fyrir því að kostnaður fyrir rannsóknir og vöktun samkvæmt ákvæðinu greiðist úr ríkissjóði samkvæmt fjárheimildum hverrar stofnunar. Jafnframt verði í ákvæði til bráðabirgða kveðið á um að hefja skuli endurskoðun á ákvæðum laganna um öflun sjávargróðurs, verði frumvarpið að lögum, eigi síðar en 1. október 2020 og að ákvæðin falli úr gildi 1. janúar 2021. Óli Björn Kárason ritar undir álit þetta með fyrirvara um að ákvæði frumvarpsins kunni að fela í sér sértæka skerðingu á eignarrétti. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er sérstök grein fyrir í sérstöku þingskjali sem hér liggur fyrir. Undir þetta rita sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, framsögumaður, Páll Magnússon, formaður atvinnuveganefndar, Ásmundur Friðriksson, Hanna Katrín Friðriksson, Guðjón S. Brjánsson, Óli Björn Kárason, með fyrirvara, Þórunn Egilsdóttir og Theodóra S. Þorsteinsdóttir. Ég vísa í breytingartillögurnar sem eru á sérstöku þingskjali nr. 985, mál 272.

Frú forseti. Mig langar að spyrja framsögumann nefndarálitsins hvort ég skilji það rétt, að með þessu ákvæði sé verið að úthluta ákveðnum hluta af sjávarauðlind, í þessu tilfelli þá þangi og þara, á þann hátt - og þá hversu há prósenta af þeim hluta er í almannaeigu sem fellur undir þessi nýju lög. Því að mikið af þessu, bróðurparturinn, ef ég skil það rétt, er í einkaeigu. Það er einmitt það sem hv. þm. Óli Björn Kárason var mögulega að gera athugasemdir við, að þarna væri á sértækan hátt verið að skerða eignarréttindi. En einhver hluti er í almannaeigu og þarna á að taka ákvörðun um að úthluta því, ekki samkvæmt því sem ég veit að er alla vega í stefnu Samfylkingarinnar og í stefnu Pírata, að slíkum náttúruauðlindum skuli úthluta á uppboði og reynt að fá fyrir það sanngjarnt verð eða fullt gjald. Það er mismunandi hvernig það er orðað, í frumvarpi stjórnlagaráðs og annars staðar. En það er atriði sem við erum með í stefnu okkar Pírata. Veit hv. framsögumaður hversu mikill hluti af því sem verið er að úthluta er í almannaeigu?

Frú forseti. Í dag gerir sá aðili sem vinnur þang, þ.e. Þörungaverksmiðjan á Reykhólum, samninga við þá landeigendur um það sem hann nýtir í þangslátt og fellur innan netalaga. Þá þurfa að liggja fyrir samningar við þá landeigendur. Í þessu máli á það að vera með sama hætti áfram. Um það sem tilheyrir landeigendum samkvæmt netalögum þarf viðkomandi aðili sem fær nýtingarleyfi að gera samninga. Og bara til að árétta það þá stendur í bráðabirgðaákvæði: „Úthluti ráðherra leyfum til nýtingar sjávargróðurs í Breiðafirði áður en rannsóknar- og vöktunaráætlun liggur fyrir og tillögur um sjálfbæra nýtingu hafa verið samþykktar skal það aðeins gert til fimm ára í senn og að viðhöfðum ýtrustu varúðarsjónarmiðum.“ Ég tel þetta vera það svar sem ég get gefið þér.

En prósentu sem …?

Ég hef ekki það hlutfall tiltækt til að geta svarað því, hv. þingmaður.

Frú forseti. Framsögumaður nefndarálits meiri hlutans hlýtur þó alla vega að vita hvort eitthvert hlutfall sé í almannaeigu, sem hún mælir fyrir að skuli úthlutað. Ég veit að það er í atvinnustefnu Vinstri grænna í sjávarútvegsmálum að einn þriðji hluti sé settur á markað og boðinn upp á uppboðum. Mér þætti mjög einkennilegt ef nefndarmaður og framsögumaður málsins, sá sem mælir fyrir því, myndi samþykkja þessi lög án þess að vita hvort eitthvað af náttúruauðlindinni sé í almannaeigu en eigi að úthluta með þessum hætti. Því að þegar öllu er á botninn hvolft má spyrja: Hvernig var sjávarauðlindinni úthlutað á sínum tíma? Henni var úthlutað vegna reynslu á nýtingunni til þriggja ára. Það var það sem var gert þá. Þarna á að færa þetta upp í fimm ár. Hvaða fordæmi eru þar þegar upp er staðið? Ég set svolítinn varnagla við það. Þarna reyni ég að vera varkár. Og framsögumaður málsins hlýtur að vita hvort hún sé að leggja til að sjávarauðlindinni verði úthlutað á nýjan hátt með þessum lögum sem ekki hefur verið gert áður, hvort einhver hluti af því sem framsögumaðurinn leggur til sé í almannaeigu. Framsögumaður hlýtur að geta svara því.

Frú forseti. Við erum að tala um að úthluta nýtingarleyfum. Þetta eru leyfi. Til ákveðins tíma. Þetta frumvarp er með sólarlagsákvæði til ákveðins tíma. Það er ekkert sem bindur hendur þeirra stjórnvalda sem verða við völd þegar þessi lög renna sitt skeið, hvernig þau eiga að hafa nýtingu á sameiginlegri auðlind, sem er vissulega ákveðið hlutfall í Breiðafirði sem ekki fellur innan netalaga. Það á algerlega eftir að útfæra það. Við vitum að auðlindanefnd er að störfum sem á að starfa á vegum atvinnuvegaráðuneytisins. Eflaust koma auðlindagjöld vegna nýtingar sjávargróðurs til umræðu innan þeirrar nefndar. Ég tel ekki að við séum að skapa neitt fordæmi í þessu máli. Stjórnvöld sem koma að þessu máli þegar lögin renna sitt skeið eru algerlega óbundin af því þó að þessi nýtingarleyfi hafi verið veitt til þessara fimm ára. Þarna er verið að árétta að það sé mjög mikilvægt að stunda öflugar rannsóknir á lífríki Breiðafjarðar, ekki eingöngu á þanginu og þaranum heldur einnig á samspili lífríkisins við aðrar sjávarlífverur í firðinum, sem er mjög nauðsynlegt. Þar er eldisstöð fyrir nytjafiska eins og þorsk, seiði, hrognkelsi, fuglar - þari er hluti af fæðukeðju þeirra. Fæðukeðjan þarna er mjög fjölbreytt svo það er ekki eingöngu hægt að horfa á vöxt á þangi og þara einum og sér, heldur þetta allt samspil. 

Frú forseti. Málið eins og það snýr að mér er í rauninni grundvallarmunur í þankagangi framsögumanns og hv. atvinnuveganefndar. Þannig háttar til að málið kom mjög seint til nefndarinnar. Það lá samt fyrir frá fyrsta þingdegi að þetta mál myndi koma til nefndarinnar. Ég kynnti mér það þá og kom það frekar lítið breytt um þremur vikum fyrir þinglok, eftir umsagnarferli. Síðan fer í gang breytingartillaga sem var mjög til bóta og ég ætla ekkert að gera lítið úr því að breytingartillagan sem hér er lögð fram er góð. En - svo er það þetta en - síðan er ég boðaður á fund atvinnuveganefndar klukkan sjö í dag og gert að samþykkja breytingarbreytingarbreytingartillögu því að eitthvað hafði víst farið úrskeiðis í breytingartillögunni. Hafrannsóknastofnun var ekkert sérstaklega sátt við það. En þá er búið að útfæra frumvarpið á þann veg að sólarlagsákvæðið dugi tveimur árum lengur en upphaflega var lagt upp með. Minn skilningur á því var að þarna værum við að útdeila takmörkuðum gæðum í mjög takmarkaðan tíma á meðan við fengjum grundvallarrannsóknir á því hvaða áhrif það hefði að taka þetta út úr lífríkinu. Síðan er búið að teygja lopann þannig að næsta ríkisstjórn á hugsanlega að fara að gera þetta og setja þetta í lög sem byggja á því að deila aflareynslu, þau byggja á aflareynslu og það til þriggja ára. Ég man eftir frumvarpi sem átti við makríl, þeim almannagæðum var útdeilt með reglugerð af því að ekki fékkst það í gegnum þingið á sínum tíma. En það var einmitt vitnað í sömu lögum til þess að núna væri kominn tími til að fara að úthluta. Ég tók því nafn mitt af skjalinu, þó svo ég hefði helst viljað vera á því. En þetta er allt of hratt. Mér er kynnt þessi breytingartillaga eins og hún sé minni háttar stilling á því hvernig kúlupenni á að vera í íslensku samfélagi eða eitthvað slíkt. En raunveruleikinn er sá að þetta er grundvallarbreyting og stríðir gegn þeirri trú minni í pólitík að útdeiling almannagæða skuli fara fram í gegnum markaðskerfi. Það eru flokkar á Alþingi sem gáfu slíkt út fyrir kosningar og hér var kjörið tækifæri til þess í fyrsta sinn að gera það, búa til uppboðskerfi, sníða þau til, vegna þess að hrossaþari og stórþari eru utan netalaga. Síðan er það hitt að í þessu frumvarpi er verið að takmarka jarðeigendur. Það er verið að segja: Ef þið fáið ekki nýtingarrétt megið þið ekki taka meira en 10 tonn úr fjörunum ykkar út af almannahagsmunum. Ættu þetta að vera 100 tonn? 500? Ég veit það ekki. Talan sem við megum taka úr Breiðafirði liggur ekki fyrir en samt gengur frumvarpið út á að þau gögn liggi fyrir. Ég veit það ekki, þetta eru ekki nægar upplýsingar. Þetta kom flatt upp á mig og því miður er niðurstaðan svona. Píratar geta ekki samþykkt þetta óbreytt. Eða breytt. Eða breytt, breytt.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, með síðari breytingum, jafnlaunavottun. Þar sem tíminn er naumur ætla ég ekki halda jafnréttis- og fagnaðarræðu mína. Ég ætla bara fara í efni nefndarálitsins til þess að sýna hvað nefndin lagði mikið í þetta mál. Við fengum 27 gesti tvisvar sinnum á fund okkar. Nefndinni bárust 22 umsagnir. Bara í dag verða haldnir tveir fundir um þetta mál. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, þannig að mælt verði fyrir um skyldu fyrirtækja og stofnana þar sem starfa 25 eða fleiri starfsmenn að jafnaði á ársgrundvelli, til að öðlast jafnlaunavottun með sérstakri vottun faggilts vottunaraðila. Gert er ráð fyrir að slíkur vottunaraðili hafi öðlast faggildingu hjá faggildingarsviði Einkaleyfastofu eða sambærilegum aðila á Evrópska efnahagssvæðinu í samræmi við 4. gr. reglugerðar nr. 929/2014, um vottun á jafnlaunakerfum fyrirtækja og stofnana á grundvelli staðalsins 85:2012. Lagt er til að staðallinn ÍST 85, Jafnlaunakerfi – Kröfur og leiðbeiningar, verði lagður til grundvallar jafnlaunavottun samkvæmt frumvarpinu. Lagt er til grundvallar að fyrirtæki og stofnanir með 25 eða fleiri starfsmenn skuli undirgangast ákveðið vottunarferli til að leiða í ljós hvort þar ríki launajafnrétti, þ.e. að jafnlaunakerfi viðkomandi og framkvæmd þess uppfylli skilyrði jafnlaunastaðalsins. Jafnframt er lagt til að mælt verði fyrir um heimild fyrir samtök aðila vinnumarkaðarins til að semja svo um í kjarasamningum að við úttekt á jafnlaunakerfi fyrirtækis eða stofnunar þar sem 25–99 starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli sé unnt að óska eftir staðfestingu hagsmunaaðila á því að þar ríki launajafnrétti í stað þess að óska eftir vottun faggilts vottunaraðila. Ég ætla bara að fara í ákveðin atriði, ekki allt saman. Einnig er lagt til í frumvarpinu að fyrirtæki og stofnanir með 25 starfsmenn eða fleiri undirgangist vottun samkvæmt 1. gr. staðalsins ÍST 85, en í þeim tilvikum þar sem byggt verður á kjarasamningi samtaka aðila vinnumarkaðarins sé heimilt að öðlast jafnlaunavottun með því að öðlast staðfestingu hagsmunaaðila á grundvelli 1. gr. b staðalsins ÍST 85 í stað fyrrgreindrar vottunar á grundvelli 1. gr. c staðalsins. Í frumvarpinu eru lögð til mismunandi tímamörk það hvenær vottunar- eða, eftir atvikum, staðfestingarferli, náist um það samningar milli samtaka aðila vinnumarkaðarins, skuli vera lokið eftir stærð fyrirtækja eða stofnana, en stefnt er að því að innleiða jafnlaunavottun í áföngum á þriggja ára tímabili. Einnig vil ég taka fram hér að fyrirtæki og stofnanir skuli endurnýja jafnlaunavottun eða staðfestingu á þriggja ára fresti. Þegar jafnlaunavottun liggur fyrir skal vottunaraðili skila afriti af vottunarskírteini ásamt skýrslu um niðurstöðu úttektar til Jafnréttisstofu. Jafnframt skal skila skýrslu hafi úttekt ekki leitt til vottunar. Það fer í báðar áttir, þarf að vita hvort menn hafa gert þetta eða ekki. Lagt er til að Jafnréttisstofu verði heimilt að veita samtökum aðila vinnumarkaðarins aðgang að skýrslum vottunaraðila um niðurstöðu úttektar á jafnlaunakerfi fyrirtækis eða stofnunar hafi úttekt ekki leitt til jafnlaunavottunar til að þau geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Í frumvarpinu er lagt til að Jafnréttisstofa haldi skrá yfir þau fyrirtæki og stofnanir sem fengið hafa jafnlaunavottun og birti hana með aðgengilegum hætti á vef stofnunarinnar. Aðgerðir vegna kynbundins launamunar. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um stöðu jafnréttismála almennt og aðgerðir gegn kynbundnum launamun. Rætt var um rannsóknir sem gerðar hafa verið á kynbundnum launamun og hvernig hann birtist sem viðvarandi vandi á íslenskum vinnumarkaði. Góðu fréttirnar eru að fram kom að kynbundinn launamunur hefur farið minnkandi á íslenskum vinnumarkaði síðustu ár, en það sé áhyggjuefni að hann mælist enn þrátt fyrir langa og mikla atvinnuþátttöku kvenna. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að þrátt fyrir skýran vilja löggjafans um að sporna við kynbundnum launamun hafi lagasetningin ekki dugað til þar sem launamunur kynjanna sé enn til staðar. Stjórnvöld hafi jafnframt farið í sértækar aðgerðir í þágu jafnréttis og stuðlað að vitundarvakningu um jafnrétti á vinnumarkaði. Fyrir nefndinni var rætt um mikilvægi þess að uppræta kynbundinn launamun sem verið hefur til staðar hér á landi frá því að konur hófu þátttöku á vinnumarkaði. Fram komu sjónarmið um að hægt væri að fara ólíkar leiðir til að ná því markmiði, með og án lagaboða og sérstakra aðgerða. Meiri hlutinn leggur áherslu á að frumvarpið sé skref í átt að því markmiði að tryggja að konur og karlar fái sömu laun fyrir sömu störf. Meiri hlutinn telur rétt að haft verði í huga að jafnlaunavottun sé tæki til að ná fram launajafnrétti en ekki endanleg lausn vandans. Meiri hlutinn undirstrikar að nauðsynlegt sé að stjórnvöld vinni áfram að því að stuðla að jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði og að taka til skoðunar aðra áhrifaþætti á launamun kynjanna, svo sem kynbundið starfsval og launamun milli starfsstétta. Inntak jafnlaunavottunar. Hér ætla ég að spóla aðeins hratt yfir. Á fundum nefndarinnar var rætt almennt um jafnlaunavottun og hvað felist í slíkri vottun fyrir fyrirtæki og stofnanir, þ.e. innleiðing jafnlaunastaðalsins. Jafnlaunastaðall er aðferð fyrir fyrirtæki og stofnanir til að koma upp kerfi sem tryggir að ákvarðanir í launamálum byggist á málefnalegum sjónarmiðum. Jafnlaunavottun á því ekki að koma í veg fyrir að vinnustaðir geri upp á milli starfsfólks við launaákvarðanir á grundvelli málefnalegra sjónarmiða eða að litið verði til einstaklingsbundinna þátta. Fyrir nefndinni var rætt um að mikilvægum áfanga í jafnréttisbaráttu hefði verið náð þegar stjórnvöld hefðu ráðist í tilteknar aðgerðir í stað þess að bíða eftir að vinnumarkaðurinn tæki breytingum. Meiri hlutinn ítrekar það sjónarmið að frumvarpið er skref í átt að því markmiði að tryggja að konur og karlar fái sömu laun fyrir sömu störf og að jafnlaunavottun sé tæki í baráttunni við að uppræta kynbundinn launamun en ekki endanleg lausn vandans, eins og ég sagði áður. Fyrir nefndinni var rætt um að jafnlaunavottun gæti haft jákvæð áhrif á fyrirtæki og stofnanir í því að huga að stöðu jafnréttis á vinnustað almennt. Jafnframt telur meiri hlutinn rétt að benda á að um er að ræða verkfæri fyrir fyrirtæki og stofnanir sem hægt er að nýta samhliða öðrum aðferðum eða úrræðum þeirra við að stuðla að jöfnun launamunar kynjanna. Staðallinn ÍST 85, Jafnlaunakerfi – Kröfur og leiðbeiningar. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um eðli jafnlaunastaðalsins ÍST 85 og innleiðingu hans sem og tilvísanir í staðalinn í frumvarpinu. Ég ætla að geyma aðeins þessa hluti og koma að því sem var svolítið niðurstaða meiri hlutans. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að mögulegt verði að birta jafnlaunastaðalinn og auka aðgengi fyrirtækja og stofnana að staðlinum þar sem verið sé að gera notkun hans skyldubundna. Fyrir nefndinni var bent á að tímabært væri að fara að huga að endurskoðun jafnlaunastaðalsins. Meiri hlutinn hvetur stjórnvöld til að vinna að breytingum á jafnlaunastaðlinum í samráði við samtök aðila á vinnumarkaði og Staðlaráð Íslands. Faggilding vottunaraðila. Nefndin fjallaði á fundum sínum um faggildingu vottunaraðila, en samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að vottunaraðili hafi öðlast faggildingu hjá faggildingarsviði Einkaleyfastofu eða sambærilegum aðila á Evrópska efnahagssvæðinu í samræmi við 4. gr. reglugerðar nr. 929/2014, um vottun á jafnlaunakerfum fyrirtækja og stofnana á grundvelli staðalsins ÍST 85:2012. Við meðferð málsins í nefndinni komu fram þó nokkrar ábendingar um veikleika í faggildingarmálum hér á landi og efasemdir um að Einkaleyfastofa gæti uppfyllt lögbundið hlutverk stofnunarinnar á sviði faggildingar vegna skorts á starfsfólki og sérþekkingu. Bent var á að vottunarfyrirtæki hefði þurft að leita erlendis vegna faggildingar en því getur fylgt mikill kostnaður. Eftir miklar umræður og skoðanaskipti var niðurstaða okkar í meiri hlutanum að verði frumvarpið að lögum verði ekki hætta á að framkvæmd laganna sæti hindrunum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að faggildingarmálum hjá Einkaleyfastofu verði komið í betra horf og hvetur stjórnvöld til að setja þá vinnu í forgang. Hlutverk Jafnréttisstofu. Fyrir nefndinni lýstu margir umsagnaraðilar áhyggjum af því að Jafnréttisstofa myndi ekki geta sinnt nýjum verkefnum sem stofnuninni væru falin samkvæmt frumvarpinu. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að huga þurfi að því að efla starfsemi Jafnréttisstofu verði frumvarpið að lögum ella verði markmiðum þess ekki náð. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að Jafnréttisstofu verði tryggður nægilegur mannafli til að takast á við nýjar skyldur samkvæmt frumvarpinu verði það að lögum. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að gert er ráð fyrir að fjölga þurfi um eitt stöðugildi hjá Jafnréttisstofu vegna þeirra nýju verkefna sem henni eru falin samkvæmt frumvarpinu og að kostnaður á fyrsta ári verði 14 millj. kr. og síðan 13 millj. kr. árlega. Meiri hlutinn bendir á að stefnt sé að því að innleiða jafnlaunavottun í áföngum. Mikilvægt er að stjórnvöld taki það til athugunar í innleiðingarferlinu hvort fjölgun um eitt stöðugildi sé nægjanleg fyrir Jafnréttisstofu og bregðist við ef þarf. Fyrir nefndinni var einnig rætt um stöðu kærunefndar jafnréttismála og mögulega fjölgun mála hjá nefndinni. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að samkvæmt frumvarpinu séu ákvarðanir um dagsektir kæranlegar til ráðherra og því ekki fyrir séð að álag aukist á kærunefnd jafnréttismála við samþykkt frumvarpsins. Aðkoma samtaka aðila á vinnumarkaði. Meiri hlutinn bendir á að náist samningar milli aðila vinnumarkaðarins hafa fyrirtæki og stofnanir af þessari stærð annan valkost í stað skyldu til jafnlaunavottunar, að úttekt geti farið fram með staðfestingu hagsmunaaðila. Meginreglan er eftir sem áður sú að úttekt fari fram af vottunaraðila og henni ljúki með jafnlaunavottun. Í frumvarpinu er samtökum aðila vinnumarkaðarins jafnframt falið eftirlitshlutverk og til að þeim verði kleift að sinna því hlutverki er lagt til að fyrirtæki og stofnanir skuli veita samtökum aðila vinnumarkaðarins upplýsingar og gögn sem nauðsynleg eru til að sinna eftirlitinu. Meiri hlutinn undirstrikar nauðsyn þess að stjórnvöld vinni náið með samtökum aðila vinnumarkaðarins að útfærslu eftirlitsins til að það verði skilvirkt. Starfslýsingar, flokkun starfa og vinnustaðamenning. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um kröfur jafnlaunastaðalsins og áhrif þeirra á starfslýsingar, starfaflokkun og ólíka vinnustaðamenningu. Meiri hlutinn bendir á að megináhersla sé lögð á að verðmæti starfa sé metið á málefnalegum grunni. Frumvarpið felur að þessu leyti ekki í sér nýjar efniskröfur um starfslýsingar eða starfaflokkun aðrar en þær sem samið hefur verið um í kjarasamningum eða eru í löggjöf. Þannig gerir jafnlaunastaðallinn ráð fyrir að starfslýsingar verði skjalfestar en jafnframt að starfslýsingar geti tekið breytingum eftir þörfum vinnustaða. Meiri hlutinn leggur áherslu á að fyrirtæki og stofnanir ráði þannig starfslýsingum innan síns vinnustaðar og geti þá t.d. horft til einföldunar á þeim, sé vilji til þess, auk þess sem jafnlaunastaðallinn gerir ekki kröfu um fjölda starfslýsinga. Staða minni fyrirtækja og stofnana. Á fundum nefndarinnar var rætt um stöðu minni fyrirtækja og stofnana en umsagnaraðilar og gestir lýstu margir áhyggjum af því að skyldur frumvarpsins yrðu íþyngjandi fyrir minni vinnustaði og af kostnaði. Bent var á að reynsla fyrirtækja og stofnana af innleiðingu jafnlaunavottunar sýndi að kostnaður væri oft vanáætlaður þar sem leita gæti þurft sérfræðiaðstoðar og á stjórnendur legðist vinna við að innleiða nýtt kerfi. Kostnaður og vinna getur þannig verið mismunandi eftir fyrirtækjum og stofnunum, stærð þeirra og starfssviði. Fyrir nefndinni kom þó fram að reynsla þeirra vinnustaða sem hafa undirgengist jafnlaunavottun sýndi að kostnaður væri mestur í upphafi en þegar komið væri að því að endurtaka ferlið væri hann minni. Lagt er til að um þrjá mismunandi fresti verði að ræða eftir fjölda starfsmanna, þ.e. hvort fjöldi starfsmanna sé á bilinu 25–149, 150–249 eða 250 eða fleiri og er gert ráð fyrir að minnstu fyrirtækin og stofnanirnar þar sem fjöldi starfsmanna er á bilinu 25–149 hafi lengstan tíma til að öðlast vottun eða staðfestingu. Meiri hlutinn bendir á að með framangreindu fyrirkomulagi sé gert ráð fyrir að stærri fyrirtæki og stofnanir búi yfir innviðum sem auðveldi þeim að innleiða jafnlaunakerfi og verði þannig fyrr reiðubúin að öðlast vottun. Meiri hlutinn undirstrikar að reynsla stærri fyrirtækja og stofnana geti síðan nýst öðrum minni fyrirtækjum og stofnunum sem á eftir munu koma. Meiri hlutinn telur að með hliðsjón af þeim tíma sem minni fyrirtæki og stofnanir hafa til að öðlast vottun eða staðfestingu verði þá þegar til staðar bæði sérfræðiþekking og lausnir fyrir smærri fyrirtæki og stofnanir ef einhver vandkvæði hafa komið í ljós hjá stærri fyrirtækjum og stofnunum. Með því að innleiða skyldu til jafnlaunavottunar í nokkrum þrepum er atvinnulífinu gefið svigrúm til að mæta kröfum frumvarpsins, dregið er úr álagi á vottunaraðila og stuðlað er að því að innleiðingin verði farsæl. Meiri hlutinn leggur engu síður áherslu á að minni fyrirtæki og stofnanir geti nýtt undirbúningstímann og verði í stakk búin til að takast á við ferli jafnlaunavottunar. Meiri hlutinn leggur því til breytingu á frumvarpinu þess efnis að lagðir verði til fjórir mismunandi frestir eftir fjölda starfsmanna fyrirtækja og stofnana í stað þriggja. Breytingin felur í sér að fyrirtæki og stofnanir þar sem starfsmannafjöldi er á bilinu 90–149 skulu hafa öðlast vottun eða staðfestingu eigi síðar en 31. desember 2020 en fyrirtæki og stofnanir þar sem starfsmannafjöldi er á bilinu 25–89 fái frest 31. desember 2021. Þannig er lagt til að frestur minnstu fyrirtækjanna og stofnananna verði lengdur um eitt ár. Þá bendir meiri hlutinn á að samkvæmt frumvarpinu verður félags- og jafnréttismálaráðherra fengin heimild til að lengja frest fyrirtækja og stofnana til að öðlast vottun eða staðfestingu um allt að 12 mánuði. Staða opinberra stofnana og fyrirtækja. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að æskilegt væri að hið opinbera, þ.e. opinberar stofnanir og fyrirtæki að hálfu eða meiri hluta í eigu ríkisins, mundu vera með þeim fyrstu í innleiðingarferlinu til þess að öðlast jafnlaunavottun og að mikilvægt væri að hið opinbera myndi ganga á undan með góðu fordæmi. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og leggur til tvær breytingar á frumvarpinu að því er þetta varðar. Meiri hlutinn leggur í fyrsta lagi til að opinberar stofnanir, sjóðir og fyrirtæki sem eru að hálfu eða meiri hluta í eigu ríkisins og þar sem 25 eða fleiri starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli, skuli hafa öðlast vottun samkvæmt 4. mgr. 19. gr. eða staðfestingu samkvæmt 5. mgr. 19. gr. á jafnlaunakerfi og framkvæmd þess eigi síðar en 31. desember 2019. Meiri hlutinn leggur áherslu á að breytingartillagan tekur m.a. til allra opinberra stofnana og fyrirtækja og lánastofnana, ásamt sameignar- eða hlutafélögum í meirihlutaeigu ríkisins. Þá leggur meiri hlutinn til að Stjórnarráð Íslands skuli hafa öðlast vottun samkvæmt 4. mgr. 19. gr. eða staðfestingu samkvæmt 5. mgr. 19. gr. á jafnlaunakerfi og framkvæmd þess eigi síðar en 31. desember 2018. Meiri hlutinn undirstrikar að líta skuli á Stjórnarráð Íslands sem eina heild, þ.e. að öll ráðuneytin sem mynda Stjórnarráð Íslands fari í gegnum ferli til að öðlast jafnlaunavottun sem ein heild eða einn vinnustaður. Samhliða innleiðingu jafnlaunastaðalsins í stofnunum hins opinbera telur meiri hlutinn brýnt að kostnaður verði greindur og umræddum stofnunum tryggt fjármagn til þess að uppfylla þær skyldur sem frumvarpið kveður á um. Árangur jafnlaunavottunar og mælanleg markmið. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að mikilvægt væri að stjórnvöld settu sér markmið og fylgdust reglulega með árangri aðgerða sem ætlað er að uppræta launamun kynjanna. Jafnframt var rætt um að þörf væri á að stjórnvöld legðu til svokallaða verkfærakistu fyrir fyrirtæki og stofnanir sem auðveldaði þeim að innleiða jafnlaunavottun. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að fylgst verði með áhrifum frumvarpsins á kynbundnum launamun hér á landi og telur æskilegt að það verði gert reglubundið og með samræmdum hætti, t.d. með því að mæla launaþróun á vinnumarkaði með launagreiningum. Meiri hlutinn leggur því til breytingu á frumvarpinu þess efnis að ráðherra skuli láta framkvæma mat á árangri vottunar og staðfestingar á jafnlaunakerfi fyrirtækis eða stofnunar á tveggja ára fresti. Meiri hlutinn leggur áherslu á að matið verði unnið af hálfu sérfræðinga í samvinnu við ráðuneytið og að mælingar verði í formi launakannana eða rannsókna og tölfræði samkvæmt þeim gerð aðgengileg. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við 3. gr. Við a-lið bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Ráðherra skal láta framkvæma mat á árangri vottunar og staðfestingar á jafnlaunakerfi fyrirtækis eða stofnunar samkvæmt þessari grein á tveggja ára fresti. Ráðherra skal setja reglugerð um nánari framkvæmd og tilhögun þessa mats. Þá er það b-liður sem fellur brott. Ég ræði það í framhaldsnefndaráliti. Við 4. gr. Í stað lokamálsliðar 1. efnismgr. komi tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Fyrirtæki og stofnanir þar sem 90–149 starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli skulu hafa öðlast vottun samkvæmt 4. mgr. 19. gr. eða staðfestingu samkvæmt 5. mgr. 19. gr. á jafnlaunakerfi og framkvæmd þess eigi síðar en 31. desember 2020. Fyrirtæki og stofnanir þar sem 25–89 starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli skulu hafa öðlast vottun samkvæmt 4. mgr. 19. gr. eða staðfestingu samkvæmt 5. mgr. 19. gr. á jafnlaunakerfi og framkvæmd þess eigi síðar en 31. desember 2021. Á eftir 1. mgr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði þetta skulu opinberar stofnanir, sjóðir og fyrirtæki sem eru að hálfu eða meiri hluta í eigu ríkisins og þar sem 25 eða fleiri starfsmenn starfa að jafnaði á ársgrundvelli hafa öðlast vottun samkvæmt 4. mgr. 19. gr. eða staðfestingu samkvæmt 5. mgr. 19. gr. á jafnlaunakerfi og framkvæmd þess eigi síðar en 31. desember 2019. Þrátt fyrir ákvæði þetta skal Stjórnarráð Íslands, samkvæmt lögum um Stjórnarráð Íslands nr. 115/2011, hafa öðlast vottun samkvæmt 4. mgr. 19. gr. eða staðfestingu samkvæmt 5 mgr. 19. gr. á jafnlaunakerfi og framkvæmd þess eigi síðar en 31. desember 2018. Þeir sem skrifa undir nefndarálitið eru: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður, Pawel Bartoszek, Nichole Leigh Mosty, Vilhjálmur Árnason, Bryndís Haraldsdóttir, Eygló Harðardóttir og Andrés Ingi Jónsson. Í dag vorum við að funda og komum með framhaldsnefndarálit meiri hluta með breytingartillögu. Hér kemur fram það sjónarmið að breytingin sem við lögðum til sé í raun ekki framkvæmanleg hvað varðar staðal. Við getum ekki birt eða falið Staðlaráði Íslands að birta staðalinn í heild vegna höfundaréttar Staðlaráðs. Nefndin leggur því til í áliti sínu að Staðlaráð staðfesti með reglugerð af hlutaðeigandi ráðuneyti og skal í reglugerð vísa til staðalsins. Meiri hlutinn telur mikilvægt að höfundaréttur Staðlaráðs Íslands á staðlinum sé virtur en leggur áherslu á að aðgengi að staðlinum verði tryggt vegna þeirrar skyldu sem frumvarpið felur í sér gagnvart fyrirtækjum og stofnunum. Meiri hlutinn telur rétt að falla frá breytingartillögu um að ráðherra geti með reglugerð falið öðru stjórnvaldi eða Staðlaráði Íslands birtingu staðalsins ÍST 85. Meiri hlutinn beinir því til velferðarráðuneytis, í samráði við Staðlaráð Íslands, að semja um aðgang að staðlinum verði frumvarpið að lögum. Meiri hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem þegar hafa verið lagðar til en með eftirfarandi breytingu: B-liður 1. tölul. brtt. á þskj. 942 falli brott. Þau sem skrifa undir framhaldsnefndarálitið eru: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður, Nichole Leigh Mosty, framsögumaður, Pawel Bartoszek, Vilhjálmur Árnason, Albert Guðmundsson, Willum Þór Þórsson og Andrés Ingi Jónsson.

Frú forseti. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann hvort hún væri meðvituð um að ekki liggja fyrir ferlar og viðmið frá ráðuneytinu um hvernig faggildingu vottunaraðila í þessu ferli skuli vera háttað. Getur hún tekið undir þann skilning minn að það sé hreinlega ekki tilbúið í ráðuneytinu hvernig skuli standa að því að faggilda vottunaraðila sem eiga að gera þessa úttekt? Í öðru lagi spyr ég hvort hv. þingmaður geti tekið undir þann skilning minn að ráðuneytið hyggist bregðast við því að faggildingarsvið Einkaleyfastofu Íslands sé í raun undirmannað til að takast á við þetta verkefni og að við því skuli bregðast með því að gefa vottunaraðilum heimild til að einungis sækja um faggildingu en geta þá hafið vottun. Það er minn skilningur á málinu og ég hef talsverðar áhyggjur af akkúrat því. Mér finnst þetta svolítið eins og að ef maður ætlaði að sækjast eftir lyftaraprófi væri nóg að sækja um það og maður mætti alveg keyra lyftara en þyrfti ekki að taka prófið fyrr en einhvern tíma þegar það væri tilbúið fyrir mann að taka það. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mati mínu. Er það virkilega svo að það sé nóg fyrir vottunaraðila að sækja um faggildingu hjá Einkaleyfastofu til að geta gert þessa úttekt? Ef svo er, hvað þykir hv. þingmanni um það í ljósi þeirra áhyggna sem fram hafa komið um að það þurfi að vera virkilega færir fagaðilar sem fara yfir þetta til þess að þetta mál sé ekki bara hvítþvottur frekar en raunveruleg jafnlaunavottun?

Ég skil að það séu ákveðnar áhyggjur hvað varðar þetta frumvarp. Þetta er mjög mikilvægt frumvarp og viðamikið. Hvað varðar faggildingu vottunaraðila ræddum við það einmitt í nefndinni. Það komu fram þó nokkrar ábendingar um veikleika í faggildingarmálum. Ég ætla að lesa eins snöggt og ég get upp úr reglugerð nr. 365 um vottun á jafnlaunakerfum fyrirtækja og stofnana á grundvelli staðalsins. Þar kemur fram að vottunaraðili fái faggildingu hjá faggildingarsviði Einkaleyfastofu eða sambærilegum aðila á Evrópska efnahagssvæðinu og að vottunaraðili sem vottar jafnlaunakerfi skuli vera faggiltur. Til staðfestingar skal vottunaraðili geta framvísað faggildingarskírteini samkvæmt staðlinum þar sem fram komi að faggildingin eigi við staðalinn ÍST 85 og kröfur þessarar reglugerðar. Eftir samtal okkar við ráðuneytið ræddum við í nefndinni áhyggjur okkar af þessu. Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt reglugerðinni er fullnægjandi fyrir vottunaraðila að vera faggiltur vottunaraðili samkvæmt ÍST ISO/IEC 17021 þrátt fyrir að hafa ekki hlotið faggildingu fyrir staðalinn ÍST 85. Það er á undanþágu. Ráðuneytið ræddi við okkur. Það var á áætlun að fjölga þeim vottunaraðilum sem sinnt geta úttekt og vottað jafnlaunakerfi. Ég ætla að segja að ég hafi alveg trú á að mið hafi verið tekið af áhyggjum okkar og það verði faggiltir vottunaraðilar til þess að votta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið þótt ég sé ekki enn þá alveg klár á því hvort það megi vera vottunaraðilar hérna sem hafa ekki hlotið faggildingu en bíða hennar sem geta þrátt fyrir það hafið vottun. En kannski ég snúi mér að öðru á þeim 40 sekúndum sem ég hef. Nú þegar komið hefur í ljós að velferðarráðuneytið hefur enga heimild til að birta kröfur þessa staðals í reglugerð þar sem Staðlaráð er ekki opinber stofnun, þvert á það sem hæstv. ráðherra virðist hafa haldið, langar mig að spyrja hvort þingmaðurinn hafi ekki sambærilegar áhyggjur og ég hvað varðar það að hafa jafn viðamiklar kvaðir sem fylgja refsiheimildir og birta þær ekki. Þykir henni það samræmast góðum stjórnarháttum í réttarríki að svarið við þessu eigi að vera einhvers konar samningaviðræður við 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir spyr stórra spurninga. Þetta hefur verið svolítið snúið varðandi Staðlaráð en ég tel að í dag, eftir mikla málamiðlun milli ráðuneytis og okkar í velferðarnefnd, þýði ósk okkar um að samið skuli um þetta og að það verði aðgengilegt að þetta muni tryggja að við höfum aðgang og það verði virt, eins og við lögðum fram í nefndaráliti okkar, að það verði endurskoðað hvað varðar uppfæringu á staðli. Ég ætla að leggja traust mitt á velferðarráðuneytið, að vegna vilja til þess að þetta frumvarp hafi einhver áhrif á jöfnun launa verði samið um þetta og gert aðgengilegt fyrir fyrirtæki að vinna eftir þessu.

Virðulegi forseti. Já. Píratar spyrja stórra spurninga og svörin virðast vera að ráðuneytinu sé bara treyst. Prófum því aðra stóra spurningu sem er álíka stór og frumvarpið sjálft. Við jafnlaunavottun er gefið merki, voðalega skemmtilegt merki, sem segir að viðkomandi stofnun eða fyrirtæki hafi hlotið þessa vottun, jöfn laun. Það þýðir að þetta fyrirtæki greiðir jöfn laun fyrir sömu störf eða jafn verðmæt. Í meirihlutaálitinu segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að frumvarpið er skref í átt að því markmiði að tryggja að konur og karlar fái sömu laun fyrir sömu störf. Meiri hlutinn telur rétt að haft verði í huga að jafnlaunavottun er tæki til að ná fram launajafnrétti en ekki endanleg lausn vandans.“ Ef þetta er ekki endanleg lausn vandans þýðir það væntanlega að það eru ekki greidd jöfn laun fyrir sömu störf eða jafn verðmæt þegar þessu tæki er beitt. Þá spyr ég: Hvernig getur þetta verið jafnlaunavottun ef þetta er ekki endanleg lausn vandans? Ber frumvarpið þá ekki einfaldlega rangt nafn, eins og kom fram hjá umsagnaraðilum hjá nefndinni? Þetta er í rauninni bara starfaflokkun. Fyrirtækjum er gert að búa til störf og flokka þau niður, sem getur útskýrt launamun. Þegar allt kemur til alls, samkvæmt nefndaráliti meiri hlutans, kemur þetta ekki til með að skila jöfnum launum. Það stendur í nefndarálitinu. Hvernig er þá hægt að gefa út jafnlaunaskírteini? Er það ekki rangt orð?

Í nefndaráliti okkar vísum við til jafnréttisbaráttu. Okkur er augljóst að t.d. innan sumra fyrirtækja vinna konur lágt launuð störf og karlar betur launuð störf. En þessi tæki segja að konur og kallar sem vinna í þessari stétt eða starfa samkvæmt sömu starfslýsingunni skuli hafa jöfn laun. Við vitum að það bjargar ekki alltaf öllu en þetta eru fyrstu skrefin. Ég ætla að leggja þetta til hliðar og deila með þér reynslu sem tollstjórinn deildi með okkur, Íslandsbanka og Orkuveitunni. Þau ræddu við okkur um mjög jákvæða upplifun um það sem gerðist, alla þá vinnu sem fór í að skoða og flokka störf. Það sást munur sem menn gerðu ekki ráð fyrir. Það breytti vinnuandrúmsloftinu, þrýsti á menn að spyrja sig hvað væri að gerast og hvernig mætti takast á við það. Við segjum með þessu frumvarpi að ég og þú, hv. þm. Björn Leví, störfum á Alþingi og við erum með jöfn laun, óháð kyni. Svona gera fyrirtæki. En þegar fyrirtækið sér að kannski er hv. þm. Björn Leví Gunnarsson með hærri laun en hv. þm. Nichole Leigh Mosty - af hverju er það? Hvað getum við gert til að laga það? Við bindum væntingar við þetta frumvarp. Við tökum fyrsta skrefið sem er einfaldlega að skoða hvað er að gerast og þá þorum við að taka næsta skref og laga hlutina.

Virðulegi forseti. Sömu umsagnaraðilar sögðu einmitt að það væri hægt að útskýra sig fram hjá þessum launamun eða starfaflokkun og það kæmi enginn utanaðkomandi aðili og segði að tollstjóri væri ekki verðlagður á þann hátt sem þau ákvæðu. Annað sem umsagnaraðilar sögðu og spurðu okkur í nefndinni að var hvort við vildum frumvarp um starfaflokkun eða frumvarp um það hvort við fengjum vita hvort jöfn laun væru greidd eða ekki. Horfum aðeins á þetta utan frá: Núna erum við að taka tölfræði frá fyrirtækjum, launaspurningar, og bera saman eftir ákveðnum breytum. Út úr því fáum við óútskýrðan launamun. Þau fyrirtæki og aðilar sem sækja gögnin koma ekki til með að sjá starfaflokkunina inni í þeim fyrirtækjum sem þau fá upplýsingarnar frá og fá væntanlega nákvæmlega sömu tölur. Og sömu breytur leiða til sama óútskýrða launamunar. Fyrirtækin segja síðan: Við erum búin að útskýra þennan launamun. En gögnin segja ekki það sama. Þau segja óútskýrður launamunur.

Ég verð að vera alveg hreinskilin. Ég skildi ekki alveg spurninguna. Það hafði ekkert með íslensku að gera. 

Frú forseti. Ég fagna því sem hv. framsögumaður málsins, Nichole Leigh Mosty, nefndi áðan, þ.e. að ef brotalamir eru í þessu frumvarpi eins og það er lagt fram - og það verður samþykkt á morgun - þurfi að laga það. Í jafnréttislaunastefnu Pírata kemur fram - ég held að allir landsmenn, fyrir utan mjög fáa aðila, séu sammála um að launajafnrétti eigi að vera á milli kynjanna - að eftirlitsaðili hafi heimild til að rannsaka launamál fyrirtækja til að leita skýringa á óútskýrðum launamun, en það kom fram í nefndinni að hlutirnir séu ekki alveg í lagi varðandi mat á eftirlitsaðilum og öðrum. Ef brotalamir eru varðandi eftirlit með því að hægt sé að rannsaka launamál fyrirtækja og leita skýringa á óútskýrðum launamun er framsögumaður málsins líklega sammála því að taka þarf á þeim brotalömum. Það þarf að stuðla að gegnsæi í launamálum. Eftirlitið er ekki bara einn óháður utanaðkomandi eftirlitsaðili, það eru líka aðilar í fyrirtækinu sem þekkja það miklu betur en eftirlitsaðilarnir, og þeir hafa aðgang að þessum staðli sem mér skilst að eigi þá að vinna að. Það var inni að almenningur ætti að hafa aðgang að þessum staðli. Jafnréttismálaráðherra Þorsteinn Víglundsson vissi ekki að það væri brot á höfundaréttarlögum að hafa það þannig án þess að ræða við Staðlaráð. Málið var ekki alveg nógu vel unnið. Það er skiljanlega verið að drífa sig með það. Þorsteinn Víglundsson, ráðherra jafnréttismála, tók út heiðurinn fyrir þetta á heimsvísu og það væri mjög óþægilegt fyrir hann pólitískt að klára þetta ekki núna. En kannski er allt í lagi að klára málið núna þó að það sé ekki alveg fullunnið ef þá er ljóst að þær brotalamir sem hafa komið fram í nefndinni, og er ekki verið að laga núna, verði lagaðar. Þá er spurning hvort jafnréttismálaráðherra geti ekki 

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að ræða egó hæstv.  En hv. þingmaður byrjaði að tala um innra eftirlit og ytra, ef það er eitthvað, en aftur ætla ég að vitna í seinustu heimsókn sem við fengum og reynslu þeirra gesta. Mér finnst svolítið magnað að heyra menn segja: Það kom í ljós að við þurftum að hafa innra eftirlit. Við hugsum kannski ekki um að við þurfum einhvern innan húss sem hugsar um jafnréttismál. Þegar það kemur í ljós taka menn skrefið alveg til baka og segja: Vó, við erum að gera þetta rétt. Með tilliti til þessa frumvarps, þ.e. að við erum hér með innra eftirlit og munum stofna eitthvert ytra eftirlit, segjum við líka: Vó, við þurfum að gera þetta rétt.

Frú forseti. Ég hef ekki miklar áhyggjur af þessu máli þegar í ljós kemur að laga þarf ákveðna vankanta ef þingheimur, þingmenn og ráðherra, er jafn hógvær og hv. framsögumaður málsins, Nichole Leigh Mosty. Þá göngum við bara í að laga málið. Kannski er farsælast að klára þetta núna ef það er andinn að það eigi bara að ganga í að laga þá vankanta sem bent hefur verið á en ekki gefist tækifæri til að sníða af. Þá erum við komin með lögin, það er kostur, og þá þarf ekki að vera að semja um það einhvern tímann seinna. Sumir afturhaldspúkar vilja ekki hafa svona lög og kannski er bara gott að klára þessi lög núna að því gefnu að menn séu hógværir þegar sníða þarf af ákveðna vankanta.

Virðulegi forseti. Ég vona að við þurfum ekki að laga mikið. Málið var unnið í samráði við vinnumarkaðinn og tilfinning mín er að við munum öll saman stíga skref fram á við. Ef eitthvað þarf að laga erum við öll reiðubúin að gera það. Þrátt fyrir alla vinnuna og þá gagnrýni sem nú er komin fram held ég að þetta sé gott mál og rétt skref. Ef eitthvað þarf að laga verða hlutirnir bara betri fyrir okkur og kannski mun það leiða til næsta skrefs eins og ég ræddi um. Ég get þá kannski farið með börnin mín í skóla og þar taka karlmenn á móti þeim og ég get hringt í jafn marga kvenkyns smiði. Það leiðir okkur áfram í að finna jöfnuð í samfélaginu.