Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingr. Jónsson; Eg á hér eina br.till en af því að eg vil gjarnan breyta frumv. meira og ásamt öðrum hv. þingdeildarmanni koma með aðra br.till. leyfi eg mér að fara fram á, að hv. forseti taki málið út af dagskrá.

Framsögumaður (Eiríkur Briem) Eg vildi að eins vekja athygli háttv. þingdeildarmanna á því, að breytingin, sem farið er fram á, er engin efnisbreyting. Það þótti laglegra að orða greinina eins og lagt er til í breytingartillögunni.

Framsögum. (Sigurður Hjörleifsson) Eg skal ekki tala langt mál. Sú breyting, sem lögð er til á frumvarpinu, er að eins orðabreyting. Það þótti betur fara á, að orðalagið væri þannig. Það er engin breyting á efni málsins. Það mætti ef til vill bæta við almennri athugasemd um, að endurskoðun þessi, er hér ræðir um, er endurgjaldslaus. Mér finst margt mæla á móti því, að hún sé ólaunuð. En það er bót í máli, að hér er farið fram á, að endurskoðunarmenn séu tveir í stað eins.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg vil leyfa mér áður en eg tala um einstakar breyt.till., að fara fáeinum orðum um fjárhaginn. Eg gat þess við 1. umr., að samkvæmt till. nefndarinnar yrði tekjuhallinn 140 þús. kr., þar við bætast 140 þús. á aukafjárlögunum; það verður samtals 280 þús. kr. Þar að auki hafa komið fram milli 60 og 70 brtill. um fjárveitingar, og hefir mér talist svo til, að þær mundu nema yfir 250 þús. kr. Ennfremur hefir verið farið fram á lánveitingar, sem nema eitthvað 160 þús. kr., og færi þá tekjuhallinn að verða sæmilegur, ef þetta yrði alt samþykt. Þess skal reyndar getið um leið, að stungið hefir verið upp á að færa niður ýmisleg útgjöld, og mun sú niðurfærsla nema hér um bil 80 þús. kr. - Eg get nú ekki stilt mig um að lýsa undrun minni yfir slíku háttalagi og vil leyfa mér að spyrja háttv. þingmenn um, hvaða leik menn eru að leika hér í deildinni. En vera má, að þingmennirnir, sem sjálfir taka þátt í þessum leik, verði eigi fljótir til svars, og væri því ef til vill réttara að beina þessari spurningu til áheyrendanna. Margir mundu kalla það trúðleik, þennan bardaga þingmanna um krónur landssjóðs, sem er tómur, - en eg vil kalla það sorgarleik. Mér dettur í hug dálítil skrítla. Mann einn langaði til að fá sér á pytluna. Hann fór til konu einnar, sem hann var vanur að selja fisk, og spurði hana, hvort hún vildi ekki kaupa heilagfiski fyrir 2 kr. Hún kvað já við og borgaði honum peningana, en þegar hún spurði, hvar heilagfiskið væri, svaraði náunginn, að það væri í sjónum! Mér finst vera hér um líkt að ræða; hér er verið að deila um peninga, sem eru - í sjónum, og geta ekki komið á land í næstu 2 ár, að minsta kosti ekki nema lítill hluti þeirra. Aðganginum undir umræðunum um fjárlögin hefir oft verið líkt við hvalskurð í fjöru; en eg vil ekki endurtaka þá samlíking, því að hvalinn hefir ennþá ekki rekið og hann getur ekki rekið. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Eg vil þá snúa mér að tekjukaflanum og gera stutta grein fyrir, að hverju leyti nefndin hefir breytt áætluninni um tekjurnar. Breytingarnar eru ekki miklar. Aukatekjurnar eru færðar niður um 5000 kr., en útflutningsgjald af fiski, síld og lýsi hækkað úr 135 þús. kr. upp í 150 þús. Árið 1909 voru tekjumar af þessu 200 þús. kr., svo að eg vona að deildin sjái, að hér er farið gætilega að. Aftur á móti þótti meiri hluta nefndarinnar stjórnin hafa áætlað of háan áfengistoll fyrir árið 1912. Samkvæmt áætlun hennar ætti hann að verða 360 þús. kr. Rétt er að taka það fram til skilningsauka, að áfengi má ekki flytja inn, þegar þetta ár er liðið, en það sem áður er flutt inn, má vera í tollgeymslu 1 ár, og má þá búast við, að tollgreiðslan af því að meiru eða minna leyti dragist fram undir árslokin. Stjórnin leit nú svo á, að áfengi mundi eigi einungis verða flutt inn fyrir þetta ár, ?: 1912, heldur og fyrir 2 ár að auki, því að svo lengi helzt vínsöluleyfið. Fyrir síðara árið hefir stjórnin slept að setja nokkurn toll, og skoða eg það sem gleymsku, því að þó eigi leyfist að flytja inn áfengi 1913, þá verður þó flutt inn óáfengt öl og meðalaspíritus, og hefir nefndin áætlað 30 þús. kr. toll af þeim vörum. - Eg vil þá aftur víkja að þessum 360 þús. kr. Eg held að það sé eigi of hátt áætlað, en meiri hluti nefndarinnar vildi lækka þessa upphæð um 60 þús. kr. og varð það að bráðabirgðasamkomulagi í nefndinni, að halda fast við 300 þús. kr. En nú er það orðið kunnugt, að nokkrir nefndarmenn þykjast ekki bundnir við þetta samkomulag og ætla að greiða atkvæði með, að áætlunin verði lækkuð niður í 200 þús. kr. Eg skal svo ekki tala fleira um það að sinni. Að lokum vil eg geta um eina lítilfjörlega brtill. Nefndin vill fella burt undir 13. tekjulið orðin: »Leyfisbréfagjöld og«, og hækka liðinn á ári um 2500 kr., því að eftir að bannlögin eru komin á, geta engin ný vínsöluleyfi bæzt við, og má þá ganga að því vísu, að ársgjöldin lækki. - Þá er ein lítil brtill. á þskj. 402, að fyrir »ríkissjóð« komi »ríkissjóð Danmerkur«. Nefndin er henni samþykk. Eg hefi svo ekki annað að segja um tekjurnar en þetta.

Ráðherra (Kr. J.) Svo sem hv. þingmönnum er kunnugt, hefi eg ekki átt þátt í undirbúningi þessa frv. og eg hefi ekki starfað með fjárlaganefndinni, enda var hún komin langt með verk sitt, þegar eg varð ráðherra. Eg get því að eins tekið lítinn þátt í þessum umræðum, en tel það þó skyldu mína að segja nokkur orð á þessu stigi málsins um það, hvernig mér lítist á fjárhagshorfurnar. Háttv. framsm. (B. Þ.) hefir þegar tekið margt fram af því, sem eg vildi sagt hafa og þarf eg þá ekki að endurtaka það. Nokkrar upplýsingar vil eg þó gefa um almennan hag landssjóðs. Eg hefi getið þess áður hér í deildinni, að svo var komið hag vorum um nýárið, að þeir sem hafa landssjóðinn með höndum, urðu hræddir um, að hann gæti eigi staðið í skilum með skyldugjöld sín. Það var svo langt komið, að farið var til annars af bönkunum hér í bænum, og hann beðinn um að hlaupa undir bagga með landssjóði, ef á þyrfti að halda. Þetta nefni eg sem dæmi upp á það, hvernig ástandið var. Þegar til kom, þurfti ekki á þessu að halda. Landssjóður er nú í c. 470 þús. kr. viðskiftaskuld við ríkisféhirzlu, sem heimta má hvenær sem vill. Í sjóði hjá landsféhirði eru ca 150 þús. kr., sem ætlaðar eru til að kaupa veðdeildarbréf fyrir. Það er með öðrum orðum svo: að um 200 þús. kr. vantar upp á, að landssjóður geti goldið skuld sína til ríkissjóðs. Það er óhjákvæmilega nauðsynlegt, að svo mikið sé í sjóði hjá landsféhirði, að staðið verði í skilum með dagleg útgjöld hvenær sem er, en það er langt frá því, að þessu sé óhætt Ástæðan til þessa ólags er, að of mikil gjöld hafa verið lögð á landssjóð, og að of mikið hefir verið lánað út síðustu árin, það er að segja, að alt of mikið fé hefir verið fest í viðlagasjóði. Peningaforði landssjóðs hefir verið festur þar. Viðlagasjóður var eftir síðustu prentuðu skýrslum nálægt 1½ miljón króna, en mun nú vera um 1730 þús. kr. Önnur ástæðan til hins örðuga fjárhags landssjóðs eru bankavaxtabréfakaup hans. Landssjóður hefir keypt þau síðan 1909 svo að nemur um 1.300.000 kr. (1 milj. 300 þús. kr.), en eigi hefir öllu lánsfénu, sem tekið var til þessara kaupa, verið varið til þeirra, og hefir kaupverðið þá verið greitt af peningaforða jarðabókarsjóðs; hvernig lánsfénu að öðru leyti hefir verið varið, er mér ókunnugt; hefi eigi enn getað grafið það upp. Hefi eg þó leitast við að fá skýrslu um það, en ekki tekist enn. Eg mun skýra þinginu frá því, þegar er mér er komin full vitneskja um það, hvernig fé þessu hefir verið varið, sem fyrverandi ráðherra tók hjá bönkunum í Kaupmannahöfn. Úr því að eg fór að minnast á þetta, þá skal eg skýra frá skuldum landssjóðs. Við danska banka skuldar landssjóður 1425 þús. kr., er það ofannefnt lán; við ríkissjóð ca. 467 þús., eða alls 1892 þús. kr. Fyrir þessu eru til 1300 þús. kr. í bankavaxtabréfum og hið síðara lánið var sett í arðberandi fyrirtæki, aðallega síma. Eg mintist á það áður, að ein orsökin til þessa örðuga hags landssjóðsins, væri sá, hve mikið fé væri fast í viðlagasjóði. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að ekki er útlit fyrir, að nokkurt nýtt lán verði veitt úr viðlagasjóði á næsta fjárhagstímabili. Þetta bendi eg á deildinni til leiðbeiningar, til þess að hún hrapi ekki að því að samþykkja nýjar lánsheimildir. Það er enginn vegur til þess, að landsstjórnin geti veitt lán, þar sem fé er ekki fyrir hendi til þess. Á landssjóði hvíla loforð frá fyrverandi ráðherra um lán, sem erfitt verður að fullnægja, en verður þó að uppfylla, því að það er ekki sæmilegt, að landsstjórnin haldi ekki loforð sín, þótt ráðherraskifti verði. Stjórnin gerir í frumv. sínu ráð fyrir 12 þús. kr. tekjuhalla. Þar við bætast 125 þús. kr., sem háttv. framsögum (B. J.) sagði, að fjárlaganefndin bætti við í tillögum sínum. Á fjáraukalögum er útgjalda aukinn um 142 þús. kr. Og enginn veit, hvað miklu einstakir þingmenn fá bætt við. Enn er ótalið, að til skólanna vantar í fjárlögunum minst 15 þús. kr., ef fullnægja á fyrirmælum gildandi laga. Þá skal eg víkja að einum tekjuliðnum, sem eg tel alt of hátt settan. Það er ölfangatollurinn. Stjórnin gerir ráð fyrir í frv. sínu, að hann verði 360 þús. kr. f. á. og 30 þús. síðara árið. Þetta er mikils til of hátt. Eg hefi spurst fyrir hjá mönnum, sem bezt skyn bera á þetta mál, embættismönnunum í stjórnarráðinu, og að þeirra áliti er það eigi gerlegt að áætla upphæðina hærri en 200 þús. kr. f. á. og 20 þús. kr. síðara árið. Eg sé líka, að einhverjir þingmenn hafa komið með br.till. um að lækka þennan tekjulið nákvæmlega eins og eg nú drap á, að sennilegast væri, hvort sem þeir hafa bygt á sömu skýrslum sem eg eða ekki. Það má því gera ráð fyrir, að tekjurnar séu áætlaðar um 110 þús. kr. of hátt hjá fjárlaganefndinni, en 140 þús. kr. hjá stjórninni. Auk þessa má gera ráð fyrir ca. 250 þús. kr. útgjöldum við br.till. einstakra þingmanna, svo að með því yrði tekjuhallinn samkvæmt framansögðu rúmar 700 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. Og þótt tillögur einstakra þingmanna væru undanskildar, mundi tekjuhallinn nema rúmri ½ miljón á fjárhagstímabilinu. Eg veit ekki, hvaðan á að taka alt þetta fé. Mitt álit er og hefir frá öndverðu verið, að landið ætti aldrei að taka lán nema til ákveðinna, nauðsynlegra og helzt arðberandi fyrirtækja, en alls ekki til að fylla það skarð, sem verður af tekjuhalla fyrir ógætilega fjárlagasetningu. Það er óyndisúrræði, og vona eg, að aldrei komi til þess, ef deildin beitir sínum ítrustu kröftum til að gera lögin svo úr garði, að þau verði viðunanleg, sjái ráð til að auka tekjurnar sannsýnilega og færi niður gjöldin sem mest má verða, gæti þess, að veita ekki fé til fyrirtækja, sem landssjóður getur orðið fyrir skakkaföllum af. Eg treysti því og veit það, að deildin gerir skyldu sína í þessu efni, og vona. að þingdm. sjái, að eg tala þetta af einlægri umhyggju fyrir velferð landsins. Eg gleymdi að minnast á það, er eg mintist á tekjur landssjóðs, að fjárlaganefndin leggur til að gefa ullarverksmiðjunni á Akureyri upp vexti, að upphæð 6000 kr., af láni teknu 18. jan. 1908. Frá sjónarmiði landsstjórnarinnar er þetta hættuleg braut. Sjálfur er eg algerlega mótfallinn þessari tillögu. Ef þetta verður samþykt, þá verður næsta sporið að biðja um uppgjöf á öllu láninu. Þetta ættu þingmenn vel að athuga.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg geri ráð fyrir, að eg þurfi ekki mikið að mæla með brtill minni við 2. gr., þeirri að áfengistollurinn sé færður niður í 200 þús. kr. f. á. og 20 þús kr. síðara árið, í stað þess stjórnin áætlaði tollinn 360 þús. f. á. að eins, en fjárlaganefndin 300 þús. kr. f. á. og 30 þús. kr. síðara árið. Hæstv. ráðherra hefir tekið í sama strenginn eftir að hafa leitað upplýsinga um þetta atriði hjá þeim mönnum, sem helzt má vænta, að skyn beri á þetta mál. Það gleður mig, að við höfum komist að sömu niðurstöðu um málið, þótt eg hafi mínar upplýsingar úr öðrum stað en hæstv. ráðherra. Eg sagði það við 1. umr. fjárlaganna, að það væri óforsvaranlegt að byggja útgjaldaáætlun á svo óábyggilegri tekjuáætlun sem þessi er. Það hefir aldrei komið fyrir, að tekjur hafi verið áætlaðar of hátt. Hingað til hefir það verið afdráttarlaus venja, að tekjuáætlunum hefir verið hagað svo gætilega, að jafnan hefir reynst svo eftir á, að afgangur hefir orðið á tekjunum frá því, sem áætlað var. Bæði þing og stjórn hafa lagst á eitt um það, að fara varlega í þessu efni. Það hefir jafnvel komið fyrir, að þótt landsjóður hafi orðið fyrir mjög stórum aukagjöldum og þrátt fyrir það þótt áætlaður hafi verið tekju halli á fjárlögunum, þá hefir samt orðið afgangur. Af þessum ástæðum hefir fjárhagur landsjóðs jafnan verið sæmilega góður. Mér virðist háttv. fyrv. ráðherra hafa vikið frá þessari reglu og slíkt hið sama fjárlaganefndin, og þótt ekki sé hægt að sýna þetta með tölum, þá fullyrði eg, að áætlun mín sé sú hæsta, sem hugsanleg sé, ef skynsamlega er á litið. Árið sem leið voru tolltekjur af áfengi ekki einu sinni 200 þús. kr., heldur að eins 180 þús. kr., eða því sem næst. Þetta ár þurfa þær að verða 280 þús. kr. til þess að ekki komi skarð í það, sem áætlað var. H. framsögum (B. Þ.) sagði, að kaupmenn mundu flytja svo mikið inn þetta ár, að þeir hefðu nægilegar birgðir til næstu þriggja ára. Mér þykir næsta ólíklegt, að þeir muni birgja sig upp í svo stórum stíl. Til þess að geta legið með svo miklar vörur, verður kaupmaðurinn annaðhvort að vera ríkur eða hafa mjög mikið lánstraust, eða hvorttveggja. Fáir kaupmenn hér á landi hygg eg, að hafi þetta annaðhvort til að bera í svo háum mæli. Sá, sem vín fær, verður að greiða innkaupsverð og allan toll fyrir árslok 1912, eins af því víni, sem látið er í tollgeymslu. Mér er ekki kunnugt um innkaupsverð vínfanga, samanborið við tollinn, en eg hygg, að það muni nema álíka miklu og allur tollurinn er, og þyrftu kaupmenn því að leggja út fyrir vínföng nokkuð á aðra miljón kr. fyrir árslok 1912, ef áætlun fyrverandi ráðherra á að standa. Eg geri ráð fyrir því, að sumir kaupmenn hér í Reykjavík birgi sig upp með vínföngum, sömuleiðis á Ísafirði og Akureyri, og ef til vill einstaka kaupmenn annarstaðar. En mér er annarsvegar kunnugt um það, því að eg hefi spurst fyrir um það í símanum, að ýmsir kaupmenn, sem vínsöluleyfi hafa nú, ætla sér alls ekki að kaupa vínsöluleyfi áfram né birgja sig upp að vínföngum næsta ár. Eg vona, að h. þingdm. fallist á það, að þessi tillaga mín hafi við svo góð rök að styðjast, að ekki sé rétt að ganga fram hjá henni. Eg er þakklátur háttv. framsm. (B. Þ.) fyrir fjárlagayfirlit hans, en eg vil benda honum á það, að engan ugga er eins óvíst um við uppskurð þessa hvals, sem hann talaði um, og einmitt áfengistollinn.

Pétur Jónsson Eg hafði hugsað mér það við framhald 1. umr., að fara nokkrum orðum um fjárhagsástandið og gefa dálítið yfirlit yfir það á liðnum og yfirstandandi tíma. Þá varð ekki af því, enda urðu stuttar umræður. Eg vil þá leyfa mér að gera það nú, og gera um leið eins og viðbót við það sem hæstv. ráðherra sagði, og er þá vert að líta nokkuð til baka, því að óhætt er að segja, að það er ekki þýðingarlaust fyrir oss nú, hvernig fjármál vor hafa gengið að undanförnu. Viðlagasjóður og peningaforði landsins var við árslokin 1909 ca. 1902 þúsundir, fiskiveiðasjóður 160 þúsundir, eða samtals 2 miljónir, 62 þús. kr. En í ársbyrjun 1904 voru þessir sjóðir 1 milljón 821 þús. Þegar við því lítum á þetta tímabil, meðan fyrsta innlenda stjórnin sat að völdum, þá er «netto« hækkun þessara eigna landssjóðs ein 240-250 þús. kr. Búskapurinn var því þolanlegur, þrátt fyrir það, þótt ekki væri legið á liði sínu um ýmsar miklar framkvæmdir. Vil eg benda á nokkur framfarafyrirtæki, sem landið hefir komið upp á meðan, og eru beint arðberandi: Símar að kostnaðarverði 1 milj., 80 þús. kr., vitar nýir rúmlega 150 þús. Auk þess má nefna, þó lítið sé, endurtryggingarsjóð sveitabæja 10 þús., það er fé lagt til hliðar; ennfremur keyptar skógarlendur o. fl. 7000. Þetta til samans verður l¼ milj. Þá má og telja óbeint arðberandi eignir, svo sem skólahús, geðveikrahæli o. fl. opinberar byggingar, sem kostuðu um ¼ milj. En á þessum eignum hvíla nú lán, 500 þús., sem Hannesarstjórnin tók. Ennfremur má telja til lána það sem »Stóra Norræna« lagði til landsímans. Af því má telja ógreitt full 250 þúsund. Þetta er samtals 750 þús kr. Sé nú sú upphæð dregin frá eignaaukanum, sem talinn var að framan og nemur 1500 þús., þá verða eftir 750 þús. Og þegar þar við bætist sjóðaukinn, sá er fyrst var talinn, þá verður hreinn gróði landsins á þessum árum nær miljón. Þrátt fyrir þetta voru vegagerðir ? meiri á ári til jafnaðar, en áður, og búnaðarframkvæmdir að sama skapi. Þá þurfti og að kosta mjög miklu fé til fjárkláðaútrýmingarinnar og komu þau útgjöld að nokkru leyti umfram áætlanir þingsins. Þá kom og umfram áætlun konungskoman, á miðju fjárhagstímabili, og því alveg aukreitis, og hún kostaði ¼ miljón. Þrátt fyrir alt þetta fékst friður til þess að græða heila miljón. Nú hafði þó ríkjandi stjórn og flokkur ámæli fyrir eyðslusemi, og gekk mikið á um að breiða það út, hversu alt gengi í sukki hjá þeim. Eg skal nú ekki gera mig að dómara í þessu máli, eg er einn í flokknum, en mér datt í hug, þegar sá flokkur varð í minni hluta á síðasta þingi: »Geri Björn bróðir betur!« Þá er nú að líta á yfirstandandi tíma, árin 1910-1911. Verður það þá fyrst fyrir manni, að handbær peningaforði landssjóðs hefir bundist árlega meira og meira í viðlagasjóði. Safnabyggingin stendur fyrir utan landssjóðinn, en byggingarsjóðurinn fekk lán til hennar úr landssjóði, og mörg önnur þörf fyrirtæki; þannig hefir féð bundist einlægt meira og meira. Peningaforði landssjóðs var í ársbyrjun 1904 full 700 þús. kr., en í árslok 1909 ekki nema 360 þús., eða hefir minkað nærfelt um helming, og það gera stórlánin úr viðlagasjóði. Féð er að vísu ekki eytt, - fjárhagurinn er í rauninni góður, - en féð er bundið. Samkvæmt skýrslum frá stjórnarráðinu eru tekjur ársins 1910 63 þús. kr. hærri nettó en áætlað var. Setjum nú svo, að lík niðurstaða verði þetta ár, og verður þá tekjuhækkunin alls 125 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. En á móti þessu kemur tekjuhalli gildandi fjárlaga, 64 þús., og fjáraukalög nýsamþykt hér í deildinni 147 þús. Þetta er samtals 211 þús., og meira en nokkur von er til að geta náð upp. Auk þess má loks ætíð búast við greiðslum samkvæmt nýjum lögum og greiðslum umfram áætlanir fjárlaganna, svo að þar má búast við stórum halla líka að auki. Margir hafa nú gert sér vonir um það, að í ár mundi verða mikið vínfangaár, og má vera að vínfangatollurinn verði nokkru hærri en hann var í fyrra, því að þá var tekjuhallinn á vínfangatollinum 98 þús. Það má búast við því, að einstakir menn og kaupmenn, sem ekki hafa tollgeymslu, birgi sig upp að víni í ár, svo að hallinn verði ekki eins mikill þar. En þá má ekki sjóða margar súpur á sama spaðbitanum 1912, og kem eg ef til vill að því máli seinna. Reyndar væri nú hugsanlegt, að víkja sér undan ýmsum af gjöldum fjárlaganna með einhverjum ráðum, þegar svona stendur á, og það væri eg ekki svo óánægður með að gera, ef vér værum vel undir það búnir og síðasta þing hefði skilið sómasamlega við helztu verkefni fjárlaganna. En það bætir ekki úr skák, þegar þingið 1909 skaut á frest óhjákvæmilegum árlegum útgjöldum, svo sem sérstaklega til símalagninga og vegagerða, og þá er það fyrirbygt, að grípa megi til þeirra örþrifaráða á ný. Að vísu má nú líta svo á, sem símalagningar séu ekki óhjákvæmileg, árleg útgjöld, en vegirnir eru það. Þingið hefir ákveðið vegaplan, og það er engin meining í því, að vera óendanlegan tíma að leggja landssjóðsvegina. Það hefir verið svo ráð fyrir gert af yfirmanni vegagerðanna, að því yrði lokið á ekki meira en 20 árum, frá því lögin komu í gildi, og þarf þá 150 þús. kr. á ári. Við það hefir milliþinganefndin í skattamálum miðað. Þetta var nú niðurstaðan á þingi 1907, en á þingi 1909 var féð til landssjóðsveganna fært niður um þriðjung frá till. vegfræðings, ekki meira veitt en 200 þús. kr. í stað 300 þús. kr. fullra á fjárhagstímabilinu. Þarna er þegar bláþráður á þeim nauðsynlegustu vegagerðum; kemur þetta nú í baksegl, eins og eg benti á áður, því eðlilega vilja héruðin ekki bíða von og úr viti eftir þeim vegum og símum, sem þau hafa fyrirheit um í vegalögunum. Og hverjir eiga að verða fyrir því að bíða yfir 20 ár. Svipað má segja um símana í rauninni. Eg þykist nú hafa bent á það, að þetta eru ekki góðar horfur. Ef árferði verður mjög gott, þá getur svo farið í bezta lagi, að heima standi tekjur og gjöld um næstu árslok. Ástandið er því verra en að undanförnu að ýmsu leyti, eða óhægra um vik, þrátt fyrir mikla fjárbrúkun til sérstakra fyrirtækja þá umfram það sem nú er. Svo eg snúi aftur að peningaforða landssjóðs, þá var hann, eins og hæstv. ráðherra benti á, þegar í byrjun þessa fjárhagstímabils 360 þús. kr. Af þessu er nú þegar fullur helmingur bundinn í nýjum viðlagasjóðslánum, og verði sint hinu helzta af lánsheimildum gildandi fjárlaga, þá verður peningaforðinn í árslok 1911 meira en uppunninn, allur bundinn viðlagasjóði, hvað þá ef tekjuþurð á landsreikningi verður í tilbót. Þetta sem eg hefi nú bent á get eg alt staðfest með tölum. Það hefir ekki verið tilgangur minn, að gera ástandið svartara en það er, heldur sýna það eins og það er og að líkindum verður. Eg hefi drepið á undirbúning stjórnarinnar á fjárlögunum. Hefir fjárlaganefndin viljað þoka sumu til lagfæringar, en ekki eins miklu og eg vildi. Þar á meðal er áætlun um tekjur af vínfangatolli. Eg verð að lýsa því yfir, að eg get fallist á till.háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) um það atriði. Að vísu spáir maður í óvissu um vínfangatollinn af tollgeymdum vörum. En sú tillaga gengur sízt of langt í varfærni, auk þess sem það er réttara, að maður hafi vaðið fyrir neðan sig. Það er hættulegt að láta fjárlögin líta betur út, en rétt er. Þá vil eg minnast á tekjur af farmgjaldi. Það er tillaga um að það sé tekið inn á tekjuáætlun frv. Slíkt hefir aldrei verið gert, fyr en frumvarp það, sem tekjuhækkun hefir í för með sér er búið að ná samþykki þingsins. Ef farmgjaldsfrumvarpið verður samþykt, þá er alt af tími til að skjóta áætlaðri tekjuhækkun inn á fjárlagafrumvarpið. Hæstv. ráðherra mintist á uppgjöf á láni til tóvinnuverksmiðju á Akureyri. Taldi hann líklegt, að þetta væri einungis byrjun; fyrst væri farið fram á að gefa upp rentur og síðar yrði svo beðið um höfuðstólinn. Það er ekki vert að fara kaldyrðum um þetta eða gera verra úr því en er. Þetta fyrirtæki er þarft, en hefir orðið fyrir stóru slysi. Það mun eins og og oft er, hafa verið byrjað með of lítilli fyrirhyggju ef til vill, en þó einkanlega of litlu fé. En jafnframt valt hér inn í landið »peningakrise« eins og alkunnugt er, og mörgu fyrirtæki hefir orðið að tjóni hér og erlendis. Því varð hvorki fáanlegt nægilegt hlutafé til stofnkostnaðar, né lánsfé til reksturs. Fyrirtækið varð því að stöðvast því nær fullgert og hefir legið í lamasessi í 3 ár. Er nú farið fram á, að landssjóður gefi eftir vexti í þessi 3 ár. Auk þess, sem það er vert að rétta hjálparhönd í svona kringumstæðum, mætti fjárveitingarvaldið hugsa sem svo: Það er betra að hjálpa fyrirtækinu upp, svo að landssjóður tapi ekki öllu, sem hann hefir lagt í það. Maður má ekki tala með kaldyrðum um þetta mál. Ýmsir hafa lagt meira fé í þetta fyrirtæki, en þeir eru færir um að missa, og það ekki svo mjög í gróðaskyni eins og hinu, að koma á þörfu fyrirtæki. Er nú rétt að setjast að svona mönnum með slæmum getgátum og köldum svörum? En sumir eru þó svo gerðir, að þeir hafa í hávegum þá, sem stöndugir eru, þó þeir séu mestu búrar. En ef einhver leggur á tvíhættu með gott fyrirtæki, en vanhepnast og lendir í fjárþroti, eða það hallast fyrir honum mjög, þá er lagst á hann með fyrirlitning og vantrausti, svo hann steypist alveg. Þannig er það með einstaklingana, og svo er það og með fyrirtækin. Hefi eg svo ekki meira að segja að þessu sinni.

Sigurður Gunnarsson Háttv. framsm. (B. Þ.) hefir gefið yfirlit yfir fjárhag landsins, og sýnt fram á það, að hann er ekki góður. Því verður ekki neitað. Fjárkröfur verður þá heldur ekki hægt að uppfylla, nema að nokkru leyti, og þá verða þær að sitja í fyrirrúmi, sem miða að því að bæta atvinnuvegina og þær sem gefa arð af sér að öðru leyti, beint eða óbeint. Eg skal ekki fara mikið út í yfirlit það, sem háttv. þingmaður S.-Þing. (P. J.) gaf yfir fjárhaginn undir fyrverandi stjórn, en skal aðeins geta þess, að hægt er að leiða rök að því, að í því yfirliti eru ýmsar villur.  (Pétur Jónsson: Hverjar? Sannanir!)  . Þar til skal eg svara því að eins að svo komnu, að það er ekki lokið umræðum um fjárlögin í dag. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) talaði mikið um það, hve ógætilega væri gengið frá fjárlögunum af stjórnarinnar hendi og jafnvel líka nefndarinnar. Vildi hann færa einn tekjustofn niður um 110 þús., úr 330 þús. um fjárhagstímabilið niður í 220 þús. Benti hann á, að vínfangatollur þetta ár hafi verið um 100 þús. kr. lægri en áætlað var. Þar við er athugandi, að árið 1909 var flutt inn mikið af víni, áður en tollhækkunin var samþykt, og veit enginn hverju það munar, en hitt er víst, að það munar miklu. Hann kom og einnig með þau rök, að ólíklegt væri, að kaupmenn mundu birgja sig mikið upp af víni. Hann sagði og, að það væru þeir ríku einir, sem hefðu svo mikið lánstraust. Það er satt. En veit þingmaðurinn ekki, að það eru einmitt auðugu útlendu kaupmennirnir, sem verzla mest með áfengi? Þeir geta mjög vel þolað að birgja sig að víni fyrir fram. Hann gat þess, að hann hefði frétt, að kaupmenn ætluðu alls ekki að birgja sig upp, en eg get lítið lagt upp úr því. Það er spádómur og ekkert annað. Eg ímynda mér aftur á móti, að verða muni mikill innflutningur víns á þessu ári, og eiga vínverzlendur meðal kaupmanna því hægra með það, sem þeir standa betur að vígi og njóta meira lánstrausts. Og vínseljendum í Danmörku er eðlilega mjög hugleikið að koma þeirri vöru á markaðinn hér hjá oss, þótt þeir þurfi að bíða nokkuð eftir borgun. Þeir hafa lengi notað Íslendinginn til að drekka sopann. Taki maður árin 1907, 1908 og 1909, þá hefir vínfangatollurinn verið áætlaður að meðaltali 200,000 á ári, en eftir áætlun nefndarinnar verður meðaltalið árin 1912, 1913 og 1914 aðeins 100,000 kr. Hver getur haldið því fram, að hér sé ógætilega farið? Eg verð því að halda því fram, að áætlun fjárlaganefndarinnar sé mjög hófleg og muni ekki reynast illa. Viðvíkjandi því, sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) sagði um fjárhaginn að öðru leyti, skal eg benda á það, að hin fyrri stjórn sat að miklu betri kjörum en sú, sem nú fór síðast frá. Þá voru góðæri í verzlun og viðskiftum; tekjurnar reyndust miklu hærri en áætlað hafði verið. Þá gengu yfir »spekulationir« fjöllunum hærri. Afturkippur hlaut að koma, og hann kom 1908 og 1909, og stendur að nokkru leyti enn. Háttv. þingmaður S.-Þing. (P. J.) mintist á það, hversu illa honum fyndist fráfarandi stjórn hafa skilið við fjárhaginn. Eg vil spyrja: Hvaða stjórn var konungskomuárið fræga, sem kostaði ¼ milj. króna eða þar um bil. Þætti mér gaman að sjá, að nokkur ráðherra tæki þeim ráðherra, er þá hafði stjórnina með höndum, ásamt þingflokki hans, honum fram í fjáraustri. Hefði átt að þegja um slíkt, því aldrei verður það talið þeirri stjórn til gildis. Hefði eflaust mátt hafa viðtökurnar fullsæmilegar fyrir þetta land miklu lægra verði. Eg játa, eins og eg sagði áðan, að fjárhagurinn er ekki góður, en þó má ekki gera hann svartari en hann er. Ýms frumvörp eru nú á ferðinni, sem auka tekjur landsins, svo sem farmgjaldsfrumvarpið og ýms frumvörp frá tolllaganefndinni önnur. Er því von um, að þinginu takist áður en lýkur að auka tekjurnar að mun, svo fjárhagsástæðurnar verði ekki eins slæmar og nú lýtur út fyrir í fljótu bragði.

Björn Jónsson Eg vil benda á það, að hefði ekki áfengisbannið komist á, þá hefði áfengistollurinn í þessi 3 ár, 1912, 13 og 14, orðið 600 þús. kr. En nú er gert ráð fyrir 330 þús. árið 1912, enda er ólíklegt, að úr því að áfengi fæst í landinu, að menn muni minka það við sig meir en alt að helmingi. Það eru alt spádómar. En að skortur verði á áfengi þessi 3 ár frá 1912-15, tel eg mjög ólíklegt, því að þótt margir kaupmenn hefðu ekki reiðu peninga til að birgja sig upp, þá má ganga að því vísu, að lánstraust til vínkaupa verði takmarkalaust í Danmörku, því að ef ilska er í bræðraþjóð vorri út af nokkru máli, þá er það út af bannlögunum. Og eg tel það áreiðanlegt, að allar peningalindir þar í landi verði galopnar til þess að veita áfengi yfir Ísland. Það gæti verið á margt að minnast, sem eg þó tel tilgangslítið að fara út í að sinni. Þegar til atkvæða kemur má búast við, að handagangur verði í öskjunni, og sá þyki mestur, sem rífast fær af hvalnum. Eg stóð aðeins upp til að benda mönnum á það, að fjárhagurinn hefir oft verið óálitlegri en nú.

Pétur Jónsson Háttv. þm. Snæf. (S. G.) var að fetta fingur út í síðustu ræðu mína. Eg held samt, að ekki sé auðvelt að benda á villur í henni, hygg að tölurnar, sem eg nefndi hafi verið réttar og svo framsettar, að hægt sé að sanna þær með óhlutdrægri skýrslu. Það er því harla þýðingarlítið að vera að bendla ræðu mína við þann og þann tilgang, annan en gefa rétt yfirlit og sanna mynd af fjárhagnum, eins og hann nú er. En eg get ekki alveg gengið framhjá því, sem svo oft hefir klingt, að stjórnin og flokkurinn, sem slepti völdum 1909, hefði verið eyðslusöm og bruðlunarsöm fram úr hófi. Eg var ekki að koma með samanburð að eins í því skyni að ná mér niðri á nýfráfarinni stjórn, heldur til að sýna fram á það, að eignir landssjóðs í arðberandi fyrirtækjum hefðu á þeim árum aukist um tæpa miljón. Ef til vill getur háttv.þm. Snæf. (S. G.) fundið áreiðanlegri tölur, og hrakið það, sem eg hefi sagt, en þangað til hann hefir gert það, verð eg að halda fast við það, sem eg hefi flutt. Eg hafði hvorki verri né betri gögn fyrir mér en tölur fjárlaganna og landsreikninganna og get vísað hv.þm. þangað. Samanburður á Hannesi Hafstein og Birni Jónssyni var óþarfur, enda fór eg lítið út í það, en eg vildi aðeins benda á, að sá flokkur, sem okkur brigslaði um eyðslusemi, átti þá að taka okkur eitthvað fram, þegar hann tók við völdum. Það hefði verið það æskilegasta fyrir flokkinn sjálfan og landið alt. Hv. þm. Snæf. (S. G.) var að malda um, að þetta hefði flokkurinn ekki getað gert, og benti meðal annars á, að aðstaða stjórnarinnar 1904 hefði verið miklu betri en 1909. En þetta er alveg öfugt. 1904 var tekjuhallinn í fjárlögum þingsins 4-500 þús. kr. en þegar nýfráfarin stjórn tók við völdum, var hann ekki nema 63 þús. Raunar var það árferði mikið að þakka 1904, að betur rættist úr, en horfur voru á, tekjurnar urðu meiri en áætlað var vegna aukinna vöruflutninga, en samt sjá allir, hve mikill munur er á að taka við 4-500 þús. kr. og 63 þús. kr. tekjuhalla. Sami hv.þm. sagði líka, að ef eitthvað væri að fjárhagnum, þá væri það ekki nýfráfarinni stjórn að kenna, heldur þeirri stjórn, sem hefði búið fjárlögin 1909 undir þingið. Þetta kynni rétt að vera, ef fjárlagafrv. stjórnarinnar 1909 hefði verið samþykt óbreytt, eða með óverulegum breytingum á þinginu. En hv. meirihluti steypti því gersamlega um, slátraði símum og samgöngubótum, svo sem Rangárbrúnni og Eyjafjarðarbrautinni. En var þá fé það, sem til þessa var ætlað, sparað? Nei, öðru nær, heldur var því eytt í eitthvað annað, sumt þarft, sumt óþarft, en flest til varanlegra þyngsla í fjárlögunum framvegis. Við þetta kom svelta í vegalagningar og símalagningar, sem kemur niður á okkur nú. Hv. þm. mintist á, að stjórnin hefði lagt fyrir þingið frv. um tekjuhækkun, sem muni nema 135 þús. kr. á ári. Ef það væri rétt, þá skyldi eg játa, að bót væri í máli. Eg býst nú við, að till. stjórnarinnar nái fram að ganga í aðalatriðunum, frv. um tollhækkun, erfðafjárskatt, vitagjald og aukatekjur landssjóðs, en það er bara sá gallinn á, að tekjumar eru ofreiknaðar um rúmlega 100 þús. kr., það er hin áætlaða tekjuhækkun samkvæmt tollfrv. Sú hækkun er ekki teljandi miðuð við hin gildandi tolllög og tekin til greina á tekjuáætlun fjárlagafrv. og því tvítalin. Tekjuaukinn verður því aðeins 32 þús. kr. á ári. Svona liggur nú í þessu. Eg fer hér rétt með, og tölumar verða ekki rengdar.

Hannes Hafstein Háttv. þm. Snæf. (S. G.) vill gefa mér og minni stjórn sök á því, hvernig fjárhag vorum er nú komið, með því að eg hafi undirbúið fjárlögin undir þingið 1909. En það er hin mesta fjarstæða, að kasta þeirri sök á mig, því, að eins og kunnugt er, urðu valdaskifti þegar í byrjun þingsins 1909, ný stjórn tók við völdum, og alt, sem þá skeði, var gert undir ægishjálmi hins mikla meiri hluta, la grand armée, sem öllu réði á því þingi; tillögum mínum var öllum umsteypt og það kemur því ekki til nokkurra mála, að eigna mér aplagötin, t. d. viðskiftaráðunautinn o. fl. Sami háttv.þm. varpaði til mín einhverjum smánunarorðum út af »bruðlunarsemi« þeirri, er eg hefði gerst sekur í við konungskomuna 1907. En ef eg á að bera ábyrgðina á þeim kostnaði, þá mundi eg líka eiga heiðurinn fyrir, hvernig móttakan tókst. Hvorki nútíminn né eftirtíminn mun álíta, að fé það, sem til var kostað, hafi verið nærri því eins mikils virði, eins og það álit og sá sómi, sem Ísland gat sér með móttökunni. En nú er því svo varið, að þetta er ekki fremur mér að þakka en öðrum mönnum í móttökunefndinni. Sú nefnd var kosin og samansett af báðum flokkum þingsins, og báðir flokkar voru fullkomlega samtaka í því, að sýna í móttökunni þann menningarbrag, sem föng voru á, og gera gestum vorum dvölina hér þolanlega. Nefndin átti við afarmikla örðugleika að stríða. Vorið var hart og seint sumar, og flutningar dýrir og erfiðir fyrir það. Húsabyggingar á Þingvöllum og við Geysi o. fl. urðu því dýrari en ella. En nefndarmenn voru allir einhuga um framkvæmdina, »minni hluta« menn voru víst alls ekki letjandi fremur en hinir. Eg hafði þar ekki nema mitt eina atkvæði, og hafði ekkert vald til þess að hindra nefndina í gerðum sínum, enda var eg henni samþykkur í öllu, sem gert var. Háttv. þm. sagði og, að það hefði ekki verið þáverandi stjórn að þakka, hversu vel rættist úr fjárhagnum á þeim árum, sem eg hafði ráðherraembættið á hendi. Hann sagði, að þá hefði verið »yfirspeculation« í landinu í öllum atvinnugreinum, en svo hefði »reaktionen« komið 1908. Eg veit ekki, hvað hann hefir fyrir sér í þessu. Sannleikurinn er sá, að á árunum 1905, 1906 og 1907, var bjart yfir verzlun og viðskiftum Íslands við önnur lönd; sæsíminn var lagður og símakerfið innanlands stofnsett, útlendar þjóðir veittu þá Íslandi nýja eftirtekt, þótti það vera á framfarabraut og báru gott traust til okkar, en þegar glapræðið mikla var gert 1909, þá breyttist álit manna mjög bráðlega, og lánstraust og samhygð hvarf.  (Bjarni Jónsson: Hvaða glapræði?)  . Það glapræði, að eyðileggja sambandslagafrumvarpið og byrja á nýrri þjóðdrambsstefnu, sem fer okkur illa, og er okkur um megn. Þá var fótunum kipt undan því trausti, sem við vorum að vinna okkur hjá öðrum þjóðum, og samúðartilfinning þeirra til okkar horfin. Hér við hefir svo bæzt ýmislegt, sem sízt hefir verið til þess fallið að bæta álit og fjárhagstraust Íslands hjá öðrum þjóðum. Eg sé, að hæstv. ráðherra er kominn í sæti sitt. Mig langar því til að spyrja hann að, hvort eg hafi tekið rétt eftir orðum hans. Mér heyrðist hann segja, að nú væri það komið í ljós, að landssjóður hefði ekki fengið innborgað alt það fé, sem tekið var að láni til þess að kaupa fyrir bankavaxtabréf landsbankans, samkvæmt heimild frá síðasta þingi? Var það rétt tekið eftir, og ef svo hefir verið, hvar eru þeir peningar þá niður komnir? Loks vil eg taka það fram, að eg er samdóma hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), að áætlaðar tekjur af vínfangatolli 1912 muni vera of hátt áætlaðar í fjárlagafrv. Mér þykja orð háttv.þm. Barð. (B. J.) um þetta mál nokkuð undarleg, því að eg hefi hér fyrirliggjandi skýrslu um vínfangatollinn á seinustu árum. Jafnvel »eyðsluárið mikla«, er þeir »Ísafoldar« menn nefna árið 1907, var hann ekki nema 213 þús. Háttv. þm. Barð. (B. J) sagði, að tollurinn hefði þá verið 300 þús. Svo er og þess að gæta, þegar áætlun er gerð, að ekki tjáir að taka að eins eitt ár til að miða við, það verður að taka meðaltal af mörgum árum. Það er ekki nokkur minsti vafi á því, að 330 þús. kr. í eftirtekjur af vínfangatolli, eftir að innflutningur er hættur, að eins af vínföngum í eins árs tollgeymslu, nær engri átt. Jafnvel 200 þús. er of hátt áætlað í eftirtekjur. Eg kysi helzt, að það yrði fært niður í 150 þús. Það er óforsvaranlegt, að áætla mikið meira, ef þingið vill ekki byggja alla fjárhagsáætlun sína alveg í lausu lofti, eintómum gyllingum og hyllingum. Háttv. þm. Barð, (B. J.) er hér ekki viðstaddur, annars hefði eg viljað spyrja hann einnar spurningar. Hann sagði að »ilskan í Dönum« væri svo megn gegn bannlögunum, að allir sjóðir þar í landi mundu standa opnir til að veita áfengisstraumnum yfir Ísland. Eg vildi fá að vita, hvort hann hefir fengið heimild til að lýsa þessu yfir, sem ráðherra, að t. d. að ríkissjóður Danmerkur mundi vilja styrkja menn hér á landi til þess að birgja sig upp með víni. Hann undanskildi engan opinberan sjóð. Var þetta satt sem hann sagði, eða var það að eins eitt af þessum hreystiyrðum, sem hann lætur fokka hér heima fyrir, en forðast og afneitar í Danmörku.

Ráðherra (Kr. J.) Háttv. l. þ. m. Eyf. (H. H.) beindi þeirri fyrirspurn til mín, hvort eg hefði sagt, að lánspeningar þeir, sem landssjóður átti að fá til bankavaxtabréfakaupa, væru ekki enn þá að fullu komnir fram og greiddir á réttan stað. Eg ætlaði ekki að segja þetta, og eg held, að þetta hafi ekki falist í orðum mínum. Hitt vildi eg sagt hafa, að eg hefi enn ekki fengið neina áreiðanlega, greinilega og sundurliðaða skýrslu um, hvernig fénu hefir verið varið og bíð eg eftir henni. Eg ætti að geta haft hugmynd um þetta málefni, því að síðan 1. jan. 1910 hefi eg daglega verið í Landsbankanum og haft stöðugt eftirlit með því sem fram hefir farið þar, bæði uppi og niðri. En eg hefi ekki enn getað gert mér glögga grein fyrir því, hvernig umræddu lánsfé hefir verið varið. Eg efast ekki um, að því hafi verið varið réttilega og að öllu leyti eftir tilgangi sínum, og hefi nú lagt fyrir skrifstofu stjórnarráðsins, þá sem á að fara með slík mál, að gera fullkomna og ábyggilega grein fyrir ráðstöfun lánspeninganna, og mun eg þá að sjálfsögðu þegar skýra þinginu frá skýrslum þeim, er fram koma.

Sigurður Gunnarsson Það eru fyrst örfá orð viðvíkjandi ræðu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.). Það var alls ekki meining mín að rengja tölurnar sjálfar, sem hann fór með. Eg veit, að hann er samvizkusamur maður, sem gerir sér mikið far um að fá glögt yfirlit yfir fjárhagsástandið, en mér sýndust ályktanir þær, sem hann dró út frá þessum tölum, ekki vera sem allra ábyggilegastar. Mér heyrðist á háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), að hann væri mér reiður, og mér þykir leitt, ef eg á einhvern hátt hefi sært hann með orðum mínum. Hann sagði, að eg hefði kastað til sín smánarorðum vegna konungsmóttökunnar, en það verð eg eindregið að bera til baka. Eg hefi ekkert smánarorð mælt í hans garð, hvorki fyr né síðar. Hann vildi kasta af sér allri ábyrgð af kostnaðinum við konungskomuna, en það verður nú ekki út skafið, að hann var foringi þess flokks, sem þá hafði völdin, bæði í því og öðru, og bruðlunarsemin við konungsmóttökuna verður því að skrifast að miklu leyti á hans reikning. Allir vildu, að móttakan yrði sómasamleg, en ef háttv.þm. hefði lagt eyrun við raddir manna út um land, þá held eg að hann hefði heyrt þá skoðun hjá flestum, að móttakan hefði getað orðið fullsómasamleg, þótt minna hefði verið sóað. En það tjáir ekki að sakast um orðinn hlut. Eg drap að eins á þetta, af því að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) leiddi samanburðinn á fyrri stjórn og fráfarandi stjórn inn í mál sitt. Líka vildi háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) bera þau orð mín til baka, að hans stjórn hefði verið heppnari, hvað árferði snerti, en stjórn Björns Jónssonar. Eg sný nú samt ekki aftur með það, að í hans stjórnartíð var stakt góðæri, ekki að eins hvað tíðarfar snerti, heldur stóð t. d, verzlun okkar með miklum blóma, og mörg stórfyrirtæki voru á ferðinni. Þetta gaf miklar tekjur í svip. En það fór svo, að landsmenn spiluðu of hátt spil og »speculeruðu« yfir sig. »Reaktionina« vildi háttv.þm. kenna glapræðinu 1908. Hvaða glapræði var það? Var það meðferð landsmanna á sambandsmálinu? Eg get ekki skilið það, að landið hafi mist traust sitt erlendis, þótt það vildi halda í sögulegan og náttúrlegan rétt sinn. Eg býst við, að háttv.þm. fái ekki marga til að skrifa undir það með sér; það væri þá helzt, að bræðraþjóð okkar Danir væru honum kannske sammála um það af skiljanlegum ástæðum.

Bjarni Jónsson Það hafa nú fallið hér í deildinni mörg viturleg orð um sparnað. Það er mikið gott að brýna sparnað fyrir mönnum, en þeir, sem það gera, verða líka að gera sér ljóst, hvað sparnaður er. Það er ekki eingöngu sparnaður, að borga sem minst út úr landssjóði - það þarf alls ekki að vera og er mjög opt enginn sparnaður. Landssjóður er ekki sérstök persóna, hann er eign alls landsins, og því er oft betra að styðja fyrirtæki, sem eru arðvænleg fyrir landsmenn, en að láta óveitt fé til þeirra. . Það er líka fleira, sem þarf að spara en fé. Það er líka sparnaður að styrkja góða krafta einstakra manna, sem gætu orðið þjóðfélaginu að miklum notum, ef hjálpað væri til að þroska þá í byrjun. Eg álít rétt, er hæstv. ráðherra sagði, að þjóðin eigi ekki að taka lán nema til arðberandi fyrirtækja, eins og t. d. hafnargerðar. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að þjóðin eigi að taka lán til búskostnaðar; hún verður sjálf að standast straum af slíkum kostnaði. Að því er sparnaðinn snertir, er ekki hin eina leið sú, að skera niður gjöldin, heldur að auka tekjurnar. Það gera einmitt margar þjóðir til þess að gagnleg fyrirtæki og framkvæmdir nái fram að ganga. Það var meira að gamni mínu en alvöru, að eg kom nú fram með tillögu um, að áætlaðar séu 180 þús. kr. tekjur af farmgjaldi, því að tillagan á ekki að koma til atkvæða nú, heldur seinna. Eg býst við að háttv.þm. séu því alment fylgjandi, að leggja beri gjald á vörur, sem fluttar eru inn í landið. Eg kom með þess að reyna að koma í veg fyrir, að þingið léki þann skollaleik, að skera margar nauðsynlegar fjárveitingar niður við trog, af því að það þættist engan veg sjá til tekjuauka. Eg þykist vita, að þessi áætlun í tillögunni muni vera nærri sanni, en eg tek tillöguna aftur nú. Eg hefi tekið þetta fram til þess að benda háttv. deild á, að vegur er til að auka tekjurnar. Eg er háttv. fjárlaganefnd samdóma um, að rétt sé að gefa ullarverksmiðjunni á Akureyri upp þær 6000 kr., er hún hefir beðist uppgjafar á. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) tók það réttilega fram, að þegar menn legðu mikið í sölurnar til þess að koma á stofn framfarafyrirtækjum, bæri að virða það við þá. Það er hörmulegt að sjá nirfilinn, sem hefir nurlað saman með réttu og röngu, hafa meiri rétt í almenningsmálum en hugsjónamanninn, sem er orðinn öreigi við það að leggja alt í sölurnar fyrir þjóðina. Það eru oft mörg og undarleg atvik að því, að menn verða gjaldþrota. Og hugsjónamaðurinn tekur sér venjulega gjaldþrotið nógu nærri, svo að ekki væri á það bætandi, að t. d. nirfillinn, sem væri á leið til kosninga, segði við hann: »Þú átt ekki kosningarrétt, asninn þinn«. Eg skil þetta mjög vel, því að eg er alinn upp í fátækt, en undur er það, að þessi þm. skilur þetta svo til hlítar, þegar rætt er um eftirgjöf á landssjóðsgjaldi, en hafði enga hugmynd um sama hlutinn, þegar nýlega var rætt um kosningarréttinn. Þá þótti honum ekkert að, þótt hugsjónamaðurinn fengi af skornum skamti almenn mannréttindi. Eg mun greiða atkvæði með tillögunni, svo að sjáist, að mér verður ekki hans dæmi. Eg skal ekki taka þátt í deilunni um stjórn þeirra háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og háttv.þm. Barð. (B. J.). Eg gæti þá eins vel farið að bera saman þá háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og Magnús Stephensen. En allur slíkur samanburður er villandi og til þess eins að tefja tímann. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) talaði um að síðasta þing hefði framið mikið glapræði með því að breyta sambandslagafrv. og færa það í það form, að Íslendingar gæfu ekkert eftir af þeirra sögulega og eðlilega rétti. Þetta kallaði háttv.þm. glapræði, en eg kalla það hið bezta verk, er þingið hefir nokkurn tíma unnið. Háttv. þm. sagði ennfremur, að þetta hefði veikt traust Íslendinga hjá öðrum þjóðum. En það hefir það ekki gert, nema ef til vill hjá Dönum, og þó naumast hjá þeim, því þeir vilja skifta við oss eftir sem áður. Hitt er, að traust og tiltrú Íslendinga hjá útlendingum hefir minkað við það, að á síðustu árum hafa svo margir Íslendingar pantað vörur hjá þeim og svikist um að borga þær. En slíkt er sambandsmálinu með öllu óviðkomandi. Mér er þetta kunnugt, því að eg hefi fengið svo mörg bréf frá ýmsra landa kaupmönnum, einkum þýzkum, um þetta efni. Það er líka aðgætandi, að engar aðrar þjóðir en Skandinavar vita neitt um sambandsmálið, svo það getur ekki hafa veikt tiltrú vora hjá þeim þjóðum, sem ekkert vita um það. Það er víst miklu fremur öll þau illmæli í vorn garð, sem birzt hafa í dönskum blöðum, er hafa veikt tiltrú vora og traust, heldur en sambandsmálið. Hafa þessi blöð neitað mér og öðrum um leiðréttingar, en ginið við fréttaburði úr rægirófum héðan að heiman.

Hannes Hafstein Eg vildi að eins leyfa mér að segja örfá orð til þess að svara háttv.þm. Snæf. (S. G.). Hann vill ekki kannast við að eg hafi sagt nein smánaryrði í minn garð. Hann verður þó að kannast við, að hann veitti mér ákúrur fyrir að hafa bruðlað með fé landssjóðs til konungskomunnar, og tel eg slík ummæli, sem ekki eru á neinum rökum bygð, mér fremur til vansa sögð. Háttv. þm. hefði átt að setja sig betur inn í þetta mál og vita betur málavöxtu, áður en hann fór að tala um bruðlunarsemi úr mér. Alþingi alt var boðið til Danmerkur - konungs og ríkisþings - árið 1906. Þá lét konungur uppi þá fyrirætlan sína að koma hingað til lands og heimsækja oss árið eftir, 1907. Það er alkunnugt, að báðir þingflokkar voru samdóma um, að sjálfsagt væri að bjóða nokkrum af meðlimum ríkisþingsins hingað um leið og konungur kæmi, og minnist eg þess glöggt, að ýmsum hér heima þótti það nirfillsháttur og ósvinna af okkur, að hafa ekki boðið ríkisþinginu öllu, heldur takmarkað boðið við 40 manns. Eins og eg hefi áður sagt varð byggingarkostnaður og ferðalög dýrari, en nefndin hafði búist við. En eg neita því, að nokkur bruðlunarsemi hafi átt sér stað. Langmest af þeim peningum, er varið var til móttökukostnaðar, fóru til landsmanna sjálfra, en alls ekki út úr landinu.

Framsögumaður (Björn Þorláksson: Eg heyri að í dag eru eldhússdagsumræður, en eg ætla ekki að taka þátt í þeim, heldur halda mér við efnið. Eg vildi sérstaklega minnast á vínfangatollinn, því að umræður hafa talsvert snúist um það, hvort hann væri rétt áætlaður. Háttv. S.-Þing. (P. J.) sagði, að vínfangatollurinn væri nú of hátt áætlaður, af því að hann hefði reynst að vera minni en áætlað var á síðasta þingi. En þetta er ekki rétt hjá háttv.þm., því það getur enginn sagt neitt með vissu um það. Að vísu reyndist vínfangatollurinn minni en áætlað var á síðasta þingi, en ástæðan fyrir því mun hafa verið sú, eins og háttv.þm. Snæf. (Sig. G.) tók fram, að, þá er tollurinn var 1909 hækkaður um 30%, hafi ýmsir kaupmenn birgt sig svo vel upp, áður en tollaukalögin öðluðust gildi, að þeir hafi haft nægilegar vínbirgðir fram á síðastliðið ár. Þetta mun einmitt vera ástæðan fyrir því, að vínfangatollurinn reyndist minni en áætlað var á síðasta þingi. Eg hygg því, að tollurinn muni reynast samkvæmt því sem hann nú er áætlaður. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að tollurinn væri of hátt áætlaður, því að 1907 hefði hann aðeins verið 213 þús. En það er aðgætandi, að tollgjaldið var þá lægra, 30% hækkun tollsins var þá ekki komin til sögunnar; og sé eg því enga ástæðu til að færa áætlunina niður nú. Háttv. þm. Barð. (B. J.) tók fram með réttu, að ef flutt yrði inn vín til 3 ára, og ef innflutningurinn væri miðaður við hvað mikið hefði verið brúkað af víni að undanförnu, þá væri áætlun fjárlaganefndarinnar sízt of há. Eg vildi taka þetta fram til þess að mótmæla ummælum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.). Ástæður þær, er færðar hafa verið á móti áætluninni eru á alls engum rökum byggðar. Annars þýðir ekki að ræða mál þetta meira, því eg hygg, að háttv.þm. geti ekki orðið ásáttir um það, og verða atkvæði þingdeildarmanna að skera úr ágreiningnum.

Jón Jónsson, (1. þm. S.-Múl.): Hv. þm. Seyðf. (B. Þ.) sagði að ástæðan fyrir því, að tollurinn hefði reynst minni en áætlað var á síðustu fjárlögum, hefði verið sú, að kaupmenn hefðu flutt svo mikið inn af víni, áður en lögin um tollhækkun öðluðust gildi. En þetta er ekki rétt, því ástæðan fyrir þessu er miklu fremur sú, að minna hefir verið keypt af víni eftir tollhækkunina en áður. Það vildi svo til, að þegar tollurinn var hækkaður, var kaupmagn flestra með minsta móti, og afturkippur í öllum viðskiftum, og því hafa menn eðlilega minkað vínkaupin, þegar þá þar við bættist, að tollhækkunin gerði kaupin örðugri. Háttv. þm. Barð. (B. J.), sagði, að aðalástæðan fyrir okkur, sem höldum því fram, að tollurinn sé of hátt áætlaður, sé sú að gera númer úr þessu, en að það væri ekki alvara. Eg held að háttv.þm. hafi verið að gera sjálfur að gamni sínu, þá er hann setti þessar tölur í fjárlögin. Háttv. þm. Seyðf. (B. Þ.), sagði að eg gleddist yfir því, að tekjur landssjóðs yrðu minni en áætlað er. Þetta er að snúa út úr orðum mínum. Eg gleðst ekki yfir slíku og hefi aldrei látið neina gleði í ljósi yfir því. Eg gæti eins vel haldið því fram, að háttv.þm. gleddist sjálfur yfir því, að áfengistollurinn yrði sem hæstur, þótt því auðvitað fylgdi það, sem honum er verst við, nefnilega að mikið væri drukkið. Víntollurinn verður alls ekki eins mikill eins og áætlað er, því að kaupmenn kaupa ekki eins mikið vín, eins og ráð er gert fyrir. Danir vilja auðvitað gjarnan selja öl sitt og brennivin, en svo fúsir eru þeir þó ekki til þess, að þeir vilji kasta því frá sér út í hreina óvissu eða vonleysu, að því er borgun snertir, og margir kaupmenn hafa alls ekki það lánstraust, er þarf, til þess að geta haft fleiri ára birgðir, og verða því að hætta vínsölu eftir þetta ár. Þori eg vel að skjóta þessu undir dóm þeirra, er skyn bera á.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg skal taka útgjaldagreinarnar, sem nú eru til umræðu, í réttri röð. Það er þá fyrst 9. greinin. Við hana hefir nefndin enga breytingu gert. En háttv.l.þm. G.-K. (B.Kr.), hefir gert breytingartillögu við 6. lið hennar. Landsbankinn hefir um nokkur ár haft á hendi gjaldkerastörf fyrir landssjóð og hafa samningar verið um þetta. Nú hefir bankastjórnin skýrt nefndinni frá, að bankinn skaðist af að hafa þetta starf lengur á hendi, nema hann fái meiri borgun, og sendi nefndinni áætlun yfir kostnaðinn. Breyt.till. þingmannsins hljóðar svo, að bankinn fái 5000 kr. á ári. Það er ósanngjarnt, að bankinn hafi skaða af því að vera gjaldkeri landssjóðs, en hann á heldur ekki að græða á því, og nú leggur nefndin með því, að bankinn fái borgað alt að 5000 kr. hvort árið eftir reikningi. Við 10. gr. er ekkert athugavert. Við 11. gr. hefir nefndin gert smábreytingar og er skýrt frá þeim í nefndarálitinu og þar er gerð grein fyrir þeim, og vísast því til þess. Þó álitið sé stutt, þá munu menn samt skilja hvað fyrir nefndinni hefir vakað og eyði eg því ekki fleiri orðum að því. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) hefir komið með breytingartillögu á þingskjali 360 við staflið 8 við 11. gr., B-6 um að hækka styrkinn til eftirlits með fiskveiðum útlendinga úr landi. Nefndinni höfðu borist bréf úr 3 stöðum, um að fá styrk til þess að líta eftir fiskveiðum útlendinga; frá Faxaflóa, undan Jökli og af Vesturlandi. Nefndin vildi veita 500 kr. í hvern staðinn eða 1500 kr. alls, gegn því, að jafnmikið fé kæmi annarstaðar frá, frá þeim, sem óskuðu strandgæzlunnar, og yrðu hennar aðnjótandi. Nú vill háttv. 1. þm. G. K. (B. Kr.) hækka styrkinn upp í 3000 kr. og fella niður athugasemdina eða skilyrðið. Nefndin hefir athugað þessa breytingartillögu en getur ekki fallist á hana, en heldur fast við sína tillögu. Við 12. gr. hefir nefndin komið fram með ýmsar breytingartillögur, en það er óþarfi að fara út í hverja einstaka af þeim sérstaklega. Aðalbreytingin er þar að lækka styrkinn til Vífilsstaðahælisins úr 25000 kr. niður í 18000 kr., og er það sama upphæð og veitt er árið 1911 á gildandi fjárlögum og á fjáraukalögum s. á. samtals. Ástæðurnar í nefndarálitinu við fjáraukalögin voru stuttar og eg skýrði einnig stuttlega frá ástæðunum í framsögunni, en orð mín voru þá misskilin af einum háttv.þm. (E. P.), en eg hafði ekki tækifæri til þess að leiðrétta það þá, þess vegna vil eg nota tækifærið nú. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), hélt eg hefði lagt til, að meðlag með sjúklingunum yrði hækkað til þess að auka tekjurnar. Það er misskilningur. Eg benti að eins á, að ef meðlagið á dag væri hækkað t. d. um 50 a., þá yrði það gífurlegur tekjuauki. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að eg og annar maður í félagi með mér, munum koma fram með breytingu á fátækralögunum, um að hreppurinn styrki fátæka sjúklinga til þess að leita sér heilsubótar eftir læknisráði, án þess að slík hjálp sé reiknuð sem sveitarstyrkur eða hafi í för með sér neinn réttindamissi. Fleiri mundu njóta góðs af hælinu, ef fátæklingum væri á þann hátt gert mögulegt að komast þangað, jafnvel þó meðlagið væri hækkað úr því, sem nú er. Að öðru leyti held eg því fram fyrir nefndarinnar hönd, að breyt.till. hennar verði samþykt, að hælinu séu veittar 18000 kr. hvort árið, en ekki 25000 kr., eins og stjórnin hefir stungið upp á. Ef hælinu verða veittar 25000 kr., þá hafa aðstandendur þess minni hvöt til þess að afla því tekna með gjöfum og tillögum. Af þessari ástæðu verð eg að halda fast við tillögu nefndarinnar. Við 12. gr. hafa komið fram 4 brtill., en nefndin hefir ekki viljað sinna þeim, nema ef vera kynni þeirri síðustu. Og er það tillagan á þgskj. 349, um styrk til Önnu Magnúsdóttur, til að geta haldið áfram að vera á ljóslækningastofnun Finsens í Kaupmannahöfn. Hefir það orðið niðurstaðan hjá nefndinni, að hún mundi ekki verða mótfallin að láta stúlku þessa verða einhvers styrks aðnjótandi, enda stendur líka sérstaklega á hér.

Björn Kristjánsson Eg er þakklátur fjárlaganefndinni fyrir það, hve vel hún hefir tekið í breyt.till. mína á þgskj. 361. Eins og mönnum er kunnugt, hefir bankinn haft nú um nokkur ár reikningsfærslu landssjóðs á hendi og fengið þar fyrir greitt úr landssjóði 2500 kr. á ári. Áður, í tíð landfógeta, kostaði reikningshald þetta landssjóð um 6100 kr. En að bankinn á sínum tíma tók þetta að sér fyrir svona litla borgun, var af því, að landssjóður lét bankann ávaxta fé landssjóðs fyrir lága vexti, þá 2%, og á þeim tíma átti landssjóður allmikið fé, en nú er þetta breytt svo, að bæði er nú minna fé venjulega fyrirliggjandi í landssjóði og svo hafa vextirnir hækkað úr 2% í 4-4½%, og getur því ekki borgað sig fyrir bankann að hafa þetta starf á hendi lengur sér í stórskaða, enda getur bankastjórnin ekki forsvarað það, að hafa á hendi störf, sem fyrirfram er sjáanlegt, að muni verða tap fyrir bankann. Hinsvegar ætlast bankinn ekki til að hafa neinn hagnað af þessu, heldur að eins fá kostnaðinn endurgoldinn, sem nú er orðinn 5000 kr árlega, ef alt er reiknað. Þá er breyt.till. mín á þgskj. 360, sem framsm. einnig mintist á; tillaga þessi fer fram á aukinn styrk til strandgæzlu úr landi. Á síðustu fjárlögum voru veittar 500 kr. til þessa, en það liggur í augum uppi, að þessi fjárhæð er svo lítil til slíks, sem hér um ræðir, að það er varla til nokkurs að vera að hafa hana á fjárlögunum. Nú stendur svoleiðis á, að beiðnir hafa borist úr mínu kjördæmi um að fá alt að 8000 kr. til þess að halda uppi strandvörnum úr landi. Eg býst nú raunar ekki við, að þingið muni veita svo stóra upphæð í þessu skyni, þrátt fyrir það þó þessu fé mundi enganveginn verða á glæ kastað, heldur geta orðið til þess, að framleiðslan ykist að miklum mun, og að því á þingið að starfa fyrst og fremst með fjárveitingum sínum, að hún aukist, svo þessari fjárbeiðni er alls ekki saman að jafna við þær þar sem ekkert er í aðra hönd. Auk þess stendur hér svo sérstaklega á, að þessar verstöðvar, Garður og Leira, sem sent hafa þessar fjárbeiðnir, eru nálega eini staðurinn á þessu landi, þar sem fiskað er með netum, en þau veiðarfæri eru mjög kostnaðarsöm. Nú hefir verið áætlað, að í þessum tveimur veiðistöðvum mundi fiskast um 300 skp. af fiski, og ennfremur hefir verið gerð áætlun um, að botnvörpungar muni árlega eyðileggja þar um 200 net, auk alls aflatjónsins, sem veiðistöðvar þessar verða fyrir. Af þessum ástæðum vona eg, að menn sjái, að hér er þörf á sérstakri vernd gagnvart yfirgangi botnvörpunga, og hefi eg leyft mér að koma með breyttill. í þá átt, að styrkurinn verði hækkaður upp í 3000 kr.; enda þótt mér sé það ljóst, að slík fjárhæð muni ekki hrökkva til þess að gera út sérstakan bát, þá er eg þó hins vegar fullviss um það, að hún getur orðið að mjög miklum notum. Annars má margt um þetta segja, og skal eg ekki þreyta hina háttv. deild á langri ræðu um tillögu þessa. Þá skal eg leyfa mér að minnast lítils háttar á breyt.till. á þgskj. 359, að aftan við 8. lið g bætist nýr stafliður h svohljóðandi: »Til greiðslu upp í lækningakostnað unglingsins Önnu Magnúsdóttur á ljóslækningastofnun N. Finsens í Kaupmannahöfn 3000 kr. fyrra árið«. Varatillaga er á þgskj 435, að upphæðin verði 2000 kr., og þrautavaratillaga á sama þgskj. 1500 kr., sem er þó satt að segja svo lítið, að það er neyðarbrauð að bera hana fram; en hvað um það, lítið er betra en ekki neitt. Af því að sérstaklega stendur á um þetta mál, skal eg upplýsa það með örfáum orðum. Móðir þessarar Önnu Magnúsdóttur dó nú fyrir eitthvað 5 árum; faðir hennar var dáinn löngu fyr; hún var mjög fátæk og lá því ekki annað fyrir börnunum en fara á sveitina. En þó varð ekki af því, því nokkrir góðhjartaðir menn tóku að sér börnin, og þar á meðal einnig þetta barn, sem tómthúsmaður einn í Keflavík tók að sér. Þegar barn þetta var á 9. ári fór að bera á veiki þeirri, sem hana hefir þjáð síðan, en það er svo nefndur »Lupus«. Maður þessi sendi hana þá hingað til Reykjavíkur, og var hún hér undir læknishendi um tíma, en það kom að engu haldi, veikin magnaðist alt af meira og meira. Þá réð Guðmundur Magnússon læknir manninum til að senda hana á ljóslækningastofnun þá í Kaupmannahöfn, sem kend er við dr. Finsen, og var hún þangað send árið 1906, þá 13 ára gömul, og hefir hún dvalið þar síðan, og hefir nú fulla vissu um að verða albata, ef hún getur verið þar eitt ár ennþá. Þessi fátæki tómthúsmaður gat auðvitað ekki klofið kostnað þann, sem af dvöl hennar leiddi á Finsens hælinu, og neyddist hann því til að senda sveitinni kostnaðarreikninginn, en samkvæmt fátækralögum frá 1908 er framfærslusveitin eigi skyld til að greiða meira en 200 kr. til sjúkraframfæris á sjúkrahúsum; það sem þar er yfir á landssjóður að greiða. Reikningurinn var því sendur áleiðis til stjórnarráðsins með tilmælum um, að það sem til vantaði yrði borgað úr landssjóði. Nú leið og beið, og stjórnarráðið lét ekkert til sín heyra um þetta mál; en að sjö mánuðum liðnum sendi stjórnarráðið úrskurð, er ákvað, að landssjóði bæri heldur eigi að greiða þetta fé, þar sem sjúklingurinn væri á erlendu sjúkrahúsi. Þannig urðu þá endalok þessa máls, en hversu sannsýnt það hafi verið af stjórnarráðinu, að láta manninn bíða í 7 mánuði eftir þessum úrslitum, það vona eg að allir sjái. Nú er stúlkan orðin 18 ára og hefir, eins og eg hefi áður tekið fram, fengið fulla vissu fyrir að fá fullkominn bata, ef hún getur verið eitt ár enn. En þetta kostar mikið, 80 kr. á hvern mánuð, og því ekki von, að fátækur tómthúsmaður geti klofið það, og þess vegna hefi eg farið fram á að fá veittar 3000 kr. og með því móti mundi hlutaðeigandi þó verða að greiða um 800 kr., og er það sannarlega eins mikið og nokkur sannsýni er að ætlast til. En sjái þingið sér eigi fært að veita þá fjárhæð, þá vona eg, að varatillaga mín nái fram að ganga, og þó að 3. tillaga mín sé neyðarúrræði, þá þótti mér réttara að láta hana fylgja með, og vonast til að þingið veiti þetta fé að minsta kosti, svo að þessi unglingur geti fengið fulla lækningu.

Sigurður Gunnarsson Eg ætla að eins að minnast á breyttill. á þskj. 360, þar sem farið er fram á að auka styrk til eftirlits með fiskiveiðum útlendinga hér við land. Það var gott, að stjórnin fór fram á þennan styrk, enn þá betra að fjárlaganefndin vill færa hann upp í 1500 kr., en allra bezt að háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) vill hækka hann upp í 3000 kr. Í raun og veru viðurkennum við allir, að myndarlegast væri, að Íslendingar önnuðust strandgæzluna sjálfir; en þetta er áreiðanlega spor í áttina. Hér er mikið í húfi, og þessu fé yrði vissulega ekki kastað í sjóinn. Á þessum svæðum, svo sem Hellissandi, Ólafsvík og hér suður með sjó, eru hin beztu fiskimið, og íbúamir mundu nota styrkinn sem bezt þeir gætu. Eg vil benda á, að undan Jökli hafa komið sterkar beiðnir um slíkan styrk. Þar eru hin veiðisælustu fiskimið, og búa þar um 12-13 hundruð manns, sem eiga alla lífsbjörg sína undir sjónum; en strandgæzlan er þar mjög ónóg, »Fálkinn« sést þar miklu sjaldnar en fyrir sunnan land. Og vegna þess, að kröfur um þetta hafa komið bæði frá Breiðaflóa og Ísafjarðardjúpi, vil eg leyfa mér að mæla með, að sú fjárupphæð verði veitt, sem háttv. 1. þm. G. K. (B. K.) hefir farið fram á. Eg var á leiðinni með sömu tillögu og hann, en sá það óþarft, er eg sá hans tillögu. Eg vona að allir sjái, að fjárveitingin getur eigi komið að nægu haldi, ef hún er höfð minni, þar sem hún þarf að skiftast í 2 eða 3 staði ef til vill.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg vil andmæla ummælum háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) um styrkbeiðni þá til sjúkraskýlis, sem komið hefir úr kjördæmi mínu. Hann leit heldur einhliða á það mál og fór um það ósæmilega hörðum orðum. Hvaða gagn hafa menn af því, að læknishéruð séu stofnuð, ef enginn læknir fæst til að tolla í þeim. Hér er aðallega um það að ræða að byggja bústað handa lækni. Læknar eru, hvað það snertir, heimtufrekari en alþýða og ef þeim er ekki gert til hæfis, geta menn átt á hættu, að þeir þakki fyrir góð gerðirnar og hverfi úr héraðinu; þeir geta sett héraðsbúum sínum stólinn fyrir dyrnar og þess vegna verða menn að taka tillit til þeirra og hlynna að þeim. Eg veit ekki heldur betur, en að bæði landlæknir og aðrir skynbærir menn telji nauðsyn á að koma upp sjúkraskýlum. Það getur að vísu verið erfitt, að koma þeim upp, en mikið má ef vel vill, enda verður að sjá einhver ráð til þess jafnframt því sem ný læknishéruð eru stofnuð. Eg endurtek að aðallega er um það að ræða, að koma upp bústað handa lækninum, þar sem hann unir hag sínum og getur tekið á móti sjúklingum og veitt þeim nauðsynlega hjúkrun. Og eins og eg tók fram áðan, getur læknirinn sagt: Ef eg fæ ekki bústað, þá fer eg. Auðvitað mætti spyrja, hvort héraðsbúar gætu ekki framkvæmt þetta sjálfir. Ef til vill gætu þeir það, en þeim mundi veita það mjög erfitt, enda er ósanngjarnt að demba slíkum kostnaði á sveitarfélag. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vænti að till. fái gott fylgi í deildinni.

Bjarni Jónsson Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), hefir þegar tekið fram það, sem eg ætlaði að segja. Það er ekki rétt, sem fullyrt hefir verið, að Björn Ólafsson hafi farið frá embætti með eftirlaunarétti. En hann var góður maður og góður læknir og átti vel skilið þau laun, sem hann fékk. Aftur á móti kemur Andrés Fjeldsted úr héraði með 1500 kr. launum og eftirlaunarétti, og er héraðið þar að auki í 5. röð, hvað aukatekjur snertir. Hann missir því miklu meira í, en Björn gerði, og er því óhæfa að bjóða manninum slík laun, sem nefndin fer fram á, nema ef svo er, að menn álíti hann ekki starfinu vaxinn. Andrés stundaði fyrst augnlækningar undir handleiðslu prófessors Bjerrum's í Khöfn. Síðan var hann 10 mánuði í Englandi og Kristjaníu; þaðan fór hann til Wien og var þar í 5 mánuði. Frá háskólanum í Wien hefir hann fengið góð vottorð, en þar eru taldir einna beztir augnlæknar í Evrópu. Svo sótti hann um styrk til þess að dvelja eitt ár í Wien, en fékk hann ekki; ætlaði hann þá að fara þangað á eigin kostnað, en þá bað landlæknir hann að taka við embætti Björns Ólafssonar. Fór hann þá aftur til Kristjaníu til þess að kynna sér nýjar lækningaaðferðir á »glaucom«. Eg sé því eigi ástæðu til þess að ætla, að maðurinn sé ekki starfinu vaxinn, enda hefir hann ágæt meðmæli. Hann hefir varið alt að 7000 kr. af eigin fé, til þess að fullkomna sig í fræðigrein sinni, svo að óhæft er að bjóða honum einar 1000 kr. í árslaun og meiningarlaust að gera honum slíka óvirðing. Þar að auki hefir hann keypt verkfæri fyrir 1150 kr. og ennfremur verkfæri Björns Ólafssonar. Hann hefir altaf búist við að fá sömu laun, sem Björn Ólafsson hafði, og þess vegna fór hann úr héraði sínu, þar sem hann hafði ágætar tekjur. Einn þm. hefir amast við styrknum til Þorv. læknis Pálssonar, en eg ímynda mér, að það stafi af því, að hann er magaveikur þessa dagana. Þorvaldur ætti að vera hér til þess að lækna hann. Frá því sjónarmiði væri það því mjög æskilegt, að skapið batnaði í oss, bæði Reykvíkingum og þeim þingmönnum, sem hjá oss dvelja um stundarsakir. Þetta segi eg meira í spaugi við háttv. 2. þm. Rangv (E. J.). En í alvöru að tala eru magasjúkdómar mjög erfiðir viðfangs, og verða menn oft, vegna læknisleysis í þeirri grein, að fara til útlanda og leita sér þar að bót meina sinna. Sérfræðingar hafa öll tæki betri en venjulegir læknar, og geta bæði þess vegna og betri þekkingar sinnar bætt það, sem aðrir ganga frá. Mér er jafnvel sagt, að sjúklinga með krabbameini í maga takist að bæta svo, að þeim líði vel í 2-3 ár, og er það ekki lítils vert. Eg hefi ekki getað skorast undan að flytja þessa tillögu. Stjórnin sem var, hefir ekki, og því síður sú sem nú er, haft tækifæri til að hugsa um þessa tillögu. En hér í Reykjavík er brýn þörf á því að hafa sérfræðing í maga- og þarmasjúkdómum; þeir sjúkdómar eru einna tíðastir allra sjúkdóma. Það hefir verið minst á styrkinn til Vífilstaðahælisins, og eg hefi vikið að því, að ekki væri rétt að lækka hann. Sú ástæða, að fólk muni gefa meira, ef styrkurinn er lágur, er lítils virði. Eg ímynda mér, að 25 þús. kr. sé ekki of mikið. Þeir, sem gera slíkar áætlanir, eru vanir að hafa þær fremur of lágar, en of háar. Það má ekki spara við hælið. Þar verða að vera nógar vistarverur handa fátæku fólki, svo að það sé ekki heima og sýki út frá sér.

Pétur Jónsson Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) hefir komið fram með brt. um að hækka um helming fjárveiting fyrir strandgæzlu úr landi. Eg var ekki svo heppinn að vera við, þegar hann flutti ræðu sína. En eg heyrði, að hann vildi láta fella niður skilyrði fyrir þessari fjárveitingu. Það er þetta atriði, sem eg vildi minnast á, en enga áherzlu legg eg á það, hvað há upphæðin sé; það er skilyrðið, sem mér er annt um. Það væri ekkert á móti þessari fjárveitingu að hafa, ef hún væri notuð, og notuð með áhuga til gagns. En því er ekki svo farið, eins og fjárlaganefndinni er kunnugt um. Styrkurinn hefir áður verið ætlaður til sunnanverðs Faxaflóa. Nú koma fram beiðnir um samskonar styrk víðar að og mælir það með því að hækka hann. En vilji menn fá þennan styrk, þá er full ástæða til að heimta, að þeir sem styrksins njóta leggi eitthvað á sig á móti. Þessi styrkur hefir staðið á fjárlögunum frá 1906, en verið lítið notaður og líklega að litlu liði komið. Þessvegna var hann settur niður í 500 kr. á síðasta þingi. 1906 voru veittar 1000 kr., en brúkaðar 416 kr., 1907 veittar 1000 kr., brúkaðar 585, 1908 veittar 1500 kr., brúkaðar 78 kr., 1909 veittar 1500 kr., brúkaðar 745. Nú er sagt, að þetta hafi verið af því að fjárveitingin var of lág, en hví er þá ekki allt féð brúkað upp og bætt við af þeim, sem styrksins þurftu með því sem nauðsynlegt var? Þetta er þó arðberandi atvinnuvegur einstakra manna, sem vernda á með þessu. Og ef 1500 kr. er of lítið sunnanvert við Faxaflóa, skyldi þá ekki 3000 kr. verða of lítið handa 3-4 stöðum? Fjárlaganefndin bjóst við því, að þetta yrði of lítið fé, nema menn legðu á sig sjálfir kostnað á móti, og þá fyrst má búast við gagni af styrknum, þegar þeir sem hans njóta fara að leggja eitthvað verulegt á sig í sama skyni, og það er fjárveitingarvaldinu eina tryggingin fyrir því, að fé þetta verði að notum. Vilji þeir ekkert verulegt á sig leggja, er gefið, að styrkurinn er þarflaus og gagnslaus. Hvað snertir heilsuhælið, mælist það ekki vel fyrir, að nefndin hefir lagt til að lækka styrkinn. Eg kannast við það, að heilsuhælið er þörf stofnun og ágætt fyrirtæki, og meining fjárlaganefndar var ekki að vinna á móti hælinu. En það sem fyrir nefndinni vakti var það, að þetta er »prívat« -stofnun, sem verið er að koma á landssjóð. Það er ekki rétt aðferð. Það geta verið og eru deildar meiningar um það, hvort því öllu sé sem sparlegast og hyggilegast varið, sem gengur til hælisins. Yfir því hefir fjárveitingarvaldið og stjórnin ekkert að segja og enga ábyrgð á því. Þar að auki eru margir góðir menn, sem berjast fyrir fallegum hugsjónum og fyrirtækjum, er búa við sama fjárskort eða meiri. Væri nú þeim ágætismönnum, sem stjórna heilsuhælinu opnuð leið til þess að skrifa bara allan tekjuhallann í reikning landssjóðs orðalaust, væri fleiri ágætum mönnum og fyrirtækjum opnaðar dyrnar á sama hátt. Það er þetta, sem fjárlaganefndin vill takmarka. Eg skal ekki bera á móti því, sem háttv.þm. Dal. (B. J.) gat um eða benti til, að gott væri að létta fátækum mönnum aðgang að hælinu. Eg fyrir mitt leyti mundi ekki vera mótfallinn því, að veittur væri sérstakur styrkur til þess að nokkurir bláfátækir sjúklingar gætu fengið þar frípláss móti því að sveitarfélögin legðu styrk á móti, eða eitthvað í þá átt.

Skúli Thoroddsen Eg á hér brt. á þskj. 408, sem fer fram á það að veita Hólshreppi í Ísafjarðarsýslu 400 kr. til þess að launa lækni, er sitji í Bolungarvík. Á þingmálafundi Norður-Ísafjarðarsýslu var mér falið að fara þess á leit, að Bolungarvík yrði gerð að sérstöku læknishéraði. Samkvæmt þessu bar eg fram frv. hér í þingbyrjun um að mynda nýtt læknishérað á þessu svæði og var því frv. vísað til læknaskipunarnefndarinnar. Nú hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu í samráði við mig, að ekki væri fært að veita þetta fé að svo komnu, heldur yrði Hólshreppi veitt sérstök fjárveiting til þess að launa lækni með, gegn tillagi frá hálfu hreppsbúa. - Í Bolungarvík er mannmargt, einkanlega á vorin. Þangað sækja menn til sjóróðra, jafnvel úr fjarlægum sýslum, svo að þar eru hátt á annað þúsund manns að minsta kosti. Það er mikill kostnaður fyrir þá að vitja læknis til Ísafjarðar, læknirinn þar oft ekki við, og aðstoðarlæknirinn dýr. Það er mjög tilfinnanlegt fyrir Bolvíkinga, að þeim er oft sama sem neitað um læknishjálp, svo að þeir mega heita læknislausir. Þegar þeir nú bjóðast til að leggja fram sjálfir 1000 kr., þá er auðsætt, að hér er um brýna þörf að ræða. Eg hefi minst á það við landlækni, hvort fást mundi læknir þangað, en hann hefir talið þess engan kost, einkanlega af því, að ekki væri um hærri laun að gera. Eg tel víst, að þingið veiti þessa upphæð, úr því að Bolvíkingar vilja leggja svo mikið á sig. En svo er það líka athugandi, að ef þetta verður alment og fleiri héruð taka upp á sömu aðferð, þá sparar það landssjóði að bæta við nýjum læknishéruðum. Eg vona því, að menn taki þessu vel. Út af því, sem h. þm. Dal. (B. J.) sagði um fjárveitingu til augnlæknisins, skal eg geta þess, að fjárlaganefndinni þótti nóg að veita honum 1000 kr. Því víkur öðruvísi við um augnlækninn en aðra lækna. Hann er sérlæknir og hefir ákaflega aðsókn, ef til vill meiri en nokkur læknir á landinu, nema ef til vill tannlæknirinn. Hann hefir aðsókn af öllu landinu. En auk þess sem hann hefir fyrir augnlækningar, rekur hann stórverzlun með gleraugu. Það er því forsvaranlegt, þótt þingið bjóði honum ekki meira en 1000 kr. Því veik nokkuð öðru vísi við, þegar Björn heitinn Ólafsson fékk styrkinn. Hann var sá fyrsti specialisti hér og þá var ekki eins almennt að leita til augnlæknis eins og nú.

Einar Jónsson Eg hefi lofað að tala fáein orð til nokkurra vina minna hér, ekki mörg og ekki stíf. Skal eg fyrst snúa mér að háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.). Hann kallaði það ósæmilegt, að fara hörðum orðum um þessa tillögu hans um styrk til sjúkraskýlisins á læknissetri í Norður- Múlasýslu. Það er eins og þetta skýli sé það eina nauðsynlega á öllu landinu, enda þótt allir háttv. þingmenn og þjóðin í heild sinni hljóti að sjá og viðurkenna, að á læknissetrum í þeim héruðum, sem ekkert sjúkraskýli er til á öðrum stað í sama héraði, eru þau enn þá nauðsynlegri. Í Norður-Múlasýslu er þegar komið upp sjúkraskýli á Brekku, og hvers vegna er þá verið að fara fram á aðra sjúkrastofnun í þessari sömu sýslu? Eða á að halda svo áfram þangað til sjúkraskýli er komið á annan og þriðja hvern bæ? Hann talaði um, að það væri erfitt að koma þar sjúklingum til læknis. Eg hélt nú, að það væri víðar, og væri ekki einsdæmi í Norður-Múlasýslu. Annars vil eg minna þennan háttv. vin minn á það, að hika sér við að láta nafn sitt á jafnmörg skrif, eins og hann er nú farinn að gera, sízt nema að bera það undir sinn valdstífa húsbónda áður. Eg veit að það er rétt, að sumir læknar taka að sér augnlækningar og aðrir annað, t. d. tannlækningar o. fl., og nú heyra menn jafnvel talað um þarma- eða endagarnalækna, sem ekkert annað eiga að stunda. En þótt þeir taki nú þetta að sér, hvar eru þá þeir menn staddir, sem ekki ná til þeirra hér í Rvík? Með þessu lagi rekur að því, að alstaðar verða að vera jafnmargir læknar og líkamshlutamir eru á manninum - hvað margir veit eg ekki- ef til vill svona 100 í hverju læknishéraði. Eg hygg, að Íslendingar megi lengi bíða, þangað til þeir fá nóga lækna fyrir allan skrokkinn á sér á þann hátt. Eg lofaði að vera stuttorður, og skal efna það. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hélt, að eg væri geðvondur af magaveiki, en eg get fullvissað hann um, að eg er hraustur maður - hvorki magaveikur né þarmalæknisþurfi. Þetta kemur því ekki til mála. En eg er hræddur um, að hann sé eitthvað magaveikur sjálfur, þótt eg voni, að það sé ekki harðlífi, sem að honum gengur, því að það sem hann sagði var afar þunt. Annars vil eg af tvennu illu heldur láta leiðast af geðvonsku en monti og peningum. Eg ætlaði að þakka háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) fyrir ýmislegt, sem hann sagði í dag, einkum þar sem hann mintist á síðustu fjárlög 1909. Þau voru þannig útbúin, að við súpum nú seyðið af þeim, og eg er þm. alveg samdóma í því, sem hann sagði um síma og vegi, brýr o. fl., sem þá var felt burtu úr þeim, mót allri fyrri venju. Þess háttar ætti ekki að koma fyrir, og það er skylda þingsins, að sjá þessum nauðsynjafjárveitingum borgið nú, þar sem síðast var slegið svo slöku við í því efni. En auðvitað er í hverju einasta tilfelli erfiðara að uppfylla skyldur og framkvæmdir vissan dag, hafi vanræksla átt sér stað á liðnum tíma. Þá vildi eg um leið segja örfá orð um heilsuhælið. Meiri hluti háttv. fjárlaganefndar hefir orðið á einu máli um það, að hækka meðlag sjúklinganna um það sem bann áleit sanngjarnt. En þar tók háttv.þm. Dal. (B. J.) vel og viturlega í sama streng og eg við síðustu umræðu, og vildum við þá og viljum enn láta landssjóð gera það sem mögulegt er til þess að létta mönnum þann kostnað. Við erum flestir fátækir, og það er alment játað, að mönnum veiti fullerfitt, eins og nú er, að kosta sig á hælinu, hvað þá ef það verður gert dýrara. Þá mundi svo fara, að mörgum yrði ómögulegt að leita sér heilsubótar. Eg man nú ekki eftir fleiru í bili, en eg skal enda orð mín á því, að eg tel það illa farið, að þegar menn segja eindregið meiningu sína hér í deildinni, þá fá þeir oft skammir fyrir ummæli sín, enda þó hógvær séu, og væri vel, ef menn gerðu sér far um að fara hægar í það. Og mér hefir virst, sem mönnum sé hvað kærast að ráðast þannig á einn mann hér í deildinni, háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Hann er þó duglegur og áhugasamur þingmaður, og það er hart, að hann fái beinar skammir fyrir það, þótt hann mæli eindregið með áhugamálum sveitamanna, sem hann þekkir betur en flestir aðrir. Eg segi þetta ekki af því, að hann þurfi neinnar varnar við, heldur get eg þessa nú, af því að eg tala fremur sjaldan, og bið eigi ávalt um orðið við þær umræður, sem þetta kemur hvað helzt fyrir við, en vil vara menn við því, að láta svo við mann, sem hefir sérþekkingu á landbúnaðarmálum öðrum fremur, og við því yfirleitt, að þeir séu að koma með búfræðislegar hugleiðingar, sem ekkert þekkja til slíks, en eru bara skapaðir kennarar, en hvorki verzlunarráðunautar né búmenn etc.

Bjarni Jónsson Eg veit ekki, hvort eg er skapaður kennari, eða ekki. Eg ætla að leiða það hjá mér og tala um annað. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að styrkurinn til Andrésar Fjeldsteds væri nógur vegna þess, að hann hefði svo miklar tekjur af því að selja gleraugu og annað. Það getur vel verið, að hann selji nokkuð, en 2 þús. kr. eru ekki mikil laun handa sérfræðingi, og það þótt þriðja þúsundið bættist nú við fyrir sölu. Ekki þætti það glæsilegt í öðrum löndum, og ef vér tökum upp þá aðferð við sérfræðinga vora, þá getum vér ekki búist við því að fá duglega menn. Eg veit, að maðurinn selur eitthvað af gleraugum og þess háttar, en eftir reynslunni er það svo, að ekki borgast alt, sem læknar láta úti, hvorki meðul né annað, svo að atvinnan verður oft og einatt hæpin. Þessi eina ástæða er því ekki nóg til þess að lækka laun hans. Þar að auk er þess að gæta, að hann á að kenna sína grein við læknaskólann, og hlýtur að vera mikið í það varið að hafa sérfræðing til þess, og við það dregur hann frá sjálfum sér, því að þess færari sem aðrir verða í þessari grein, því færri koma til sérfræðingsins. Hann er og fús til þess, að veita ókeypis læknishjálp, jafnvel tvisvar í viku, ef hitt þykir of lítið, sem nú er, og það mun hann gera, ef ekki verður nú sneitt af þessum styrk. Að öðrum kosti mun hann fara heim í sitt hérað og hafa þá tekjurnar af því, og augnlækningunum að auki. En sá annmarki er á því, að það er hættulegt fyrir augnlækna, að þurfa að vera að fást við annað, t. d. tæringarsjúkdóma, það er svo hætt við því, að þeir setji bakteríur í augu manna. Það verður varla varast, hve varlega sem að er farið, og þótt slíkt yrði ekki nema svona einu sinni eða tvisvar, þá væri það samt óbætanlegt tjón. Eg vona nú, að háttv. nefnd sannfærist um það, að ekki er rétt að færa þetta niður. Mér heyrðist einn háttv.þm. bregðast eitthvað undarlega við, þegar talað var um sérfræðinga í maga- og þarmasjúkdómum, og jafnvel í eyrna-, nef- og hálssjúkdómum. Nú er þó hingað kominn sérfræðingur í hinu síðarnefnda, og hefir hann góðan orðstír frá veru sinni hjá nafnfrægum lækni í Höfn, er setti hann til að þjóna starfinu fyrir sig um hríð. Vildi eg, að styrkurinn til þess manns yrði hækkaður, því að vér eigum að sjá svo sóma vorn, að launa þeim mönnum, sem eiga að kenna við háskóla vorn, svo, að viðunanlegt sé. Vil eg svo ekki orðlengja þetta frekar, því að háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) vil eg ekki gefa fleiri pillur, þá gæti svo farið, að heilsa hans bilaði.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Háttv. 1. þm.N.-Múl. (J.J.) mælti kröftuglega fram með breyt.till. sinni, er fer fram á byggingarstyrk handa lækninum í Hróarstunguhéraði. Eg vildi feginn geta verið með þessu, því að þetta er nú í minni sýslu, en eg get það ekki. Það er ekki siður hér á þingi, að veita styrk til læknabústaða, enda getur þetta verið varasamt fordæmi, því ef þetta fengist, þá mundi koma beiðni um slíkt úr fjölda mörgum stöðum á landinu. Þm. tók fram, að ef læknirinn, sem nú er þar, fengi ekki þennan styrk til byggingar, þá mundi hann fara, og áður hefði verið annar, sem mundi hafa farið af svipuðum ástæðum. Eg held nú að ekki þurfi að kvíða þessu. Það var öðru máli að gegna, þegar læknahéruðin, svo og svo mörg, stóðu óveitt. Nú geta læknarnir ekki lengur sett mönnum stólinn fyrir dyrnar, heldur munu þeir sætta sig við að verða kyrrir, þótt ekki fáist styrkur til byggingar. Mér finst að hér eigi að gera ráð fyrir hinu sama, sem um aðra embættismenn. Prestarnir verða t. d. að byggja sjálfir upp handa sér. Læknarnir eiga að geta gert það líka, og ef þessi læknir getur það ekki, en er þó góður læknir, þá hygg eg að þeir, sem þurfa að nota hann, mundu hlaupa undir bagga með honum. Nefndin leggur því í heild sinni móti þessari fjárveitingu. Annað, sem eg vildi minnast á, var breyt.till. háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) á þgskj. 360 um eftirlit úr landi með fiskveiðum útlendinga. Hún fer fram á að hækka styrkinn til þessa og nema burt skilyrðið, sem fyrir honum er sett, og hafa þeir, þessi hv.þm. og hv.þm. Snæf. (S. G.) talað um það á líkan hátt. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) hefir nú reyndar tekið af mér það ómak, að svara þessu, svo að eg hefi litlu við orð hans að bæta um það mál. Fjárhagur landsins nú leyfir það ekki, að farið sé að hækka þennan styrk upp í 3 þús. kr. En ef hann er aðeins hafður 1500 kr., og skilyrðinu slept, þá væri það of lítið, að skifta í 3 staði, 500 kr. í hvern. Nefndin verður því að vera með sinni tillögu óbreyttri. Þá er önnur breyt.till. frá sama háttv.þm. um styrk til þess, að styrkja sjúklinginn Önnu Magnúsdóttur á lækningastofnun N. Finsens. Eg skal játa, að þetta er viðkvæmt mál, og leiðinlegt að verða að neita um annað eins. En með því að nefndin hafði ekki tækifæri til að athuga varatillöguna í þessu máli, skal eg ekki svara neinu fyrir hennar hönd. Eg býst við, að ekki verði tekið illa í að veita eitthvað við 3. umræðu, og vildi eg skjóta því til háttv. flutningsmanns, hvort hann vill ekki taka till. aftur nú, en auðviðað ræður hann því sjálfur. En eg get fyrir mitt leyti lýst yfir því, að eg er nú á móti öllum þess háttar breyt.till. í öllum myndum. Þá er breyt.till. nefndarinnar um að færa niður styrkinn til Andrésar Fjeldsted í 1000 kr. hvort árið. Móti henni hafa tveir háttv.þm. talað, 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) og þm. Dal. (B. J.), hvor á sinn hátt. Annar sagði, að nefndin mundi engan augnlækni vilja hafa, en því vísa eg frá mér og henni og neita því algerlega, enda hefði þá allur fjárstyrkur verið feldur niður handa þessum manni. Háttv. þm. Dal. (B. J.) gaf í skyn, að till. okkar bæri vott um það, að nefndin áliti manninn óhæfan til starfa síns, og væri þá eins gott að veita ekkert. Eg skil ekkert í þessum getsökum, sem ekkert hafa við að styðjast, og eru bæði ósæmilegar og óþingmannlegar. Það sem bygt verður á hér, er það, að á sínum tíma voru Birni Ólafssyni veittar 2 þús. kr., en eins og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) tók fram, það stóð öðruvísi á þá, þegar fáir voru læknar í landinu, og störf því betur launuð, en landssjóður getur gert nú. Þegar Björn heitinn fór hingað, hafði og enginn hugmynd um það, hve vel þetta mundi borga sig. Nú vita menn að hann varð fjáður maður á því, og því hefir það ekki við rök að styðjast, að augnlæknir geti ekki lifað hér með 1000 króna árslaunum, eða að það séu ekki sæmileg laun. Annarhvor þessara þm. sagði, að maðurinn mundi fara, ef hann fengi ekki það sem hann vildi hafa. Það getur vel verið, en um það vissi nefndin ekki, þegar hún komst að sinni niðurstöðu. Eg vil líka geta þess, að þótt ástæða kunni að vera til þess, að gera mun á þessum sérfræðingi og öðrum, t. d. tannlæknum, þá er líka allmikill munur á einu þúsundi og tveim. Og ef full vissa væri fyrir því, að þúsund sé of lágt, þá væri vert að athuga hvort ekki væri rétt að veita 1500 kr. Það er nú ekki hægt á þessu stigi málsins, en muna má það til 3. umr. Þá er breyt.till. um að veita Þorvaldi Pálssyni sérstakan styrk til þess að setjast hér að. Eg býst við, að það sé þarflegt að fá góðan lækni í þeim sjúkdómum, sem hér er um að ræða, en eg held að efnahagur landssjóðs leyfi ekki að bæta ekki að bæta við sig nema einum sérfræðingi á ári. Nú er einn kominn í ár, og mætti þá geyma þetta til næsta þings, og verður því að leggja á móti þessari breyt.till. Svo vildi eg segja örfá orð um Vífilstaðahælið út af orðum háttv.þm. Dal. (B.J.). Hann tók orð mín svo, sem eg héldi, að hælinu mundi gefast minna, ef till. stjórnarinnar yrði samþykt. Það sagði eg aldrei, heldur hitt, að ef þessar 25000, sem samkvæmt áætlun vantar enn á kostnaðinn, verða þegar veittar úr landssjóði, þá miðar það til þess, að taka burtu hvötina til að safna fé til þess, og þetta ætla eg að standa við. Meðan stjórn hælisins sér að fé vantar, þá er það sterk hvöt fyrir hana til þess að safna gjöfum og tillögum meðal landsmanna. Annars skulu menn ekki skilja orð mín svo, sem eg vilji leggja móti Vífilstaðahælinu, því fer fjarri. Hvað viðvíkur breyt.till. frá háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um 500 kr. styrk hvort árið til læknis í Bolungarvík, þá skal þess getið, að nefndin var öll á móti því, nema háttv. flutningsmaður breytingartillögunnar. Bolungarvík er örskamt frá Ísafirði, og þar eru tveir læknar, það væri ekki réttlátt í samanburði við aðra hluta landsins að veita þetta. Á síðasta þingi voru 3 ný læknishéruð stofnuð á Vestfjörðum. Ef þetta kauptún ætti að fá lækni, þá þekki eg 2-3 kauptún, sem hefði eins mikinn rétt til þess að krefjast hins sama. Þykir mér því viðurhlutamikið að verða við þessari beiðni, og verður að leggja móti henni.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg skal þá fyrst víkja máli mínu að breyttill. fjárlaganefndarinnar við 13. gr. Eg vil geta þess, að þar eru nokkrar breytingar viðvíkjandi lagningu akbrauta, og er þar aðallega farið eftir tillögu verkfræðings og ekki vikið frá stjórnarfrumvarpinu. Það leggur til, að til Borgarfjarðarbrautarinnar séu veittar 10 þús. kr. síðara árið. Nefndin vill færa tillagið upp í 20 þús., því að þar er um brú að ræða, sem mun kosta alt að 20 þús. kr. Aftur á móti vildi nefndin fella burtu tillag til Skagafjarðarbrautarinnar fyrra árið. Þá er eftir tillögum vegaverkfræðings viðvíkjandi þjóðvegum lagt til, að 3 nýjar brýr verði bygðar. Einnig hefir nefndin tekið upp Rangárbrúna, sem mikið var deilt um á seinasta þingi. Á þjóðvegunum er lagt til, að bætt sé við Hvammstangavegi með 2300 kr. tillagi f. á. Á þgskj. 239 stendur 2000 kr., en á að vera 2300 kr. Þá varð sú niðurstaðan, að tvöfaldur koparþráður skyldi lagður milli Borðeyrar og Ísafjarðar. Meiri hluti nefndarinnar var með þessu, en sumir tóku þó fram, að þeir gerðu þetta að ágreiningsatriði og vildu ekki gefa atkvæði sitt þessu máli. Eg var einn af þeim nefndarmönnum, og skal í stuttu máli gera grein fyrir skoðun minni. Koparþráðurinn á að kosta 66 þús. kr. Hér er að ræða um mikið fé, sem mætti nota til margra þarfafyrirtækja. Sömuleiðis er það athugavert, að á aukafjárlögum er veitt fé til þess að leggja tvöfaldan koparþráð milli Sveinatungu og Borðeyrar, og við það verður miklu betra að tala milli Reykjavíkur og Ísafjarðar. Eg hefi líka leitað álits símastjóra um þetta, og hann hefir skýrt mér frá, að kaup á þessum þræði mætti vel bíða eitt fjárhagstímabil enn, og heppilegra mundi að verja fé þessu til annara fyrirtækja. Hann vildi, sem eðlilegt var, verja þessu fé til ýmsra annara síma, en fyrir mér vakti, að spara þetta fé til vega og brúa, eða nota það til þess að jafna tekjuhallann á fjárlögunum. Eg get auðvitað ekki lagt á móti þessari fjárveitingu í nefndarinnar nafni. Þessar ástæður hefi eg að eins fært frá mínu sjónarmiði og vil vænta þess, að háttv. þingmenn athugi málið vel, áður en þeir samþykkja þessa 66 þús. kr. fjárveitingu. Annað gagn yrði ekki að því, en það yrði dálítið betra að tala milli stöðvanna en nú er. Þá skal eg víkja máli mínu að brt. háttv.þm. við 13. gr. Nefndin er mótfallin þeim flestum, en ekki öllum. Breyt.till. um fjárveitingu til póststimpla virðist nefndinni óþörf, því að nægilegt fé virðist lagt til póstmála á frv. stjórnarinnar. Þá er brt. á þgskj. 341 um styrk til mótorbáts í Austur Skaftafellssýslu. Nefndin var fremur mótfallin sérstökum styrk, en hlyntari því, að setja þessa fjárveitingu inn við 3. umræðu undir liðnum um gufuskipa- og mótorbátaferðir. Þá vildi nefndin færa niður styrk til mótorbáts á Lagarfljóti úr 400 í 250 kr., og er ætlast til að það komi fram undir sama lið, en láðst hefir að gera breyt.till. um alla upphæðina, og verður að leiðrétta það seinna. Þá eru 4 breyt.till. frá háttv.þm. Snæf. (S. G.), en hann hefir lýst því yfir, að hann taki 4. tillöguna aftur sem óþarfa. Eg skal aðallega tala um eitt atriðið, því að þar hefir fjárlaganefndin komið með miðlunartillögu. Nefndin hefir nefnilega lagt til, að Stykkishólmur verði settur í símasamband gegnum Búðardal og Borðeyri, en ekki gegnum Borgarnes. Ástæður fyrir því eru færðar í nefndarálitinu. Sambandið gegnum Borðeyri yrði Hólminum notadrýgra, því að erfitt mundi vera að tala gegnum Borgarnes, vegna þess, að þar er mjög mikið að gera. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) hefir nú gert þá breyt.till., að síminn lægi frá Búðardal um Stykkishólm, Hjarðarfell, Búðir og til Ólafsvíkur. Þótt því sé haldið fram, að Ólafsvíkursíminn mundi borga sig vel, hefir nefndin eigi séð sér fært að leggja út í allan þann mikla kostnað, sem mundi af því leiða. Aftur á móti vill nefndin mæla með því, að síminn sé lengdur til Hjarðarfells yfir Kerlingarskarð. Héruðin í kring mundu þá líka komast í símasamband, því að ekki væri mikið erfiði fyrir menn sunnanfjalls að skreppa að Hjarðarfelli. Eg hefi talað um þetta við símastjórann og hann talið það mikinn vinning. Kostnaðurinn yrði ekki meiri en 6000 kr., og vill nefndin því mæla með þessari línu milli Borðeyrar, Búðardals, Stykkishólms og að Hjarðarfelli, gegn lítilli hækkun á héraðsstyrk. Eg gleymdi að geta þess, þegar eg mintist á fjárveitinguna til mótorbáts á Lagarfljóti, að með því mælir, að síðan Fagradalsbrautin varð fullger, verður miklu meira um flutning á fljótinu. Öðrum breyt till. en þessum, sem eg nú hefi nefnt, er nefndin mótfallin. Þá skal eg víkja máli mínu að 14. gr. Þar skal eg geta þess, að nefndin hefir gert ýmsar breyt till., en óþarft er að minnast á þær allar, því að háttv.þm. geta lesið þær í nefndarálitinu. Þó vil eg taka fram, að nefndin hefir tekið upp eina reglu, sem aðallega miðar að því, að einskorða styrk til ýmsra stofnana við það, að eitthvert tillag komi annarsstaðar frá. Þetta hefir raunar komið fyrir áður, en nefndin hefir fært það út, svo að það nær til fleiri tilfella. T. d. er styrkur til kvennaskólans, Flensborgarskólans, iðnaðarmannaskólanna og verzlunarskólans í Reykjavík, einskorðaður við það, að ? hluti kostnaðar komi annarsstaðar frá. Þetta virðist nauðsynlegt til þess, að sá lítilmannlegi hugsunarháttur hverfi, sem veldur því, að menn sækja alt í landssjóð og vilja ekkert leggja á sjálfa sig. Eg get nú hugsað, að sumum kunni að líka þetta ekki vel, en nefndin var öll sammála um, að halda fast við þessa reglu. Um einstakar till. nefndarinnar, vil eg, eins og eg tók fram, ekki tala. Þá eru 5 breyt.till. frá háttv.þm. Nefndin er mótfallin þremur þeirra. En um 2 þeirra: um styrkveitingu til Hvítárbakkaskóla og til lýðháskóla í Hjarðarholti er það að segja, að með því að nefndin hefir enn ekki tekið afstöðu til fræðslumála, sökum frumvarps, sem er á leiðinni í efri deild, um fræðslumál, þá leggur hún hvorki með né móti þessum tillögum, en vill þó skjóta því til flutningsmanns, hvort hann vildi ekki taka þær aftur nú og geyma þær til 3. umræðu, því þá mun nefndin hafa tekið afstöðu til fræðslumálanna.

Jón Sigurðsson Eg vildi að eins leyfa mér að minnast með fáum orðum á breytingartillögu þá á þskj. 395, er eg hefi komið fram með um styrkveitingu til mótorbátsferða á Hvítá í Borgarfirði. Það hefir að undanförnu verið veittur 750 kr. styrkur til þessara ferða. Nú hefir það komið í ljós, að vélin í bátnum, sem notaður er til ferðanna, er ekki nógu kraftmikil og þarf þess vegna að kaupa nýja. Hlutaðeigendur hafa óskað eftir að fá 1000 kr. styrk til þessara kaupa, en eg hefi ekki þorað að koma fram með beiðni um hærra en 800 kr. Skal eg geta þess, að hér er um nauðsynjamál að ræða, og að ekki væri rétt að kippa nú að sér styrkveitingu til fyrirtækis, sem áður hefir verið veittur styrkur til. Slíkt gæti orðið til þess að eyðileggja fyrirtækið, og hefði þá verið betra, að aldrei hefði verið veittur neinn styrkur til þess. Eg vonast fastlega til, að háttv. fjárlaganefnd verði vel við þessari styrkbeiðni. Það mætti auðvitað binda styrkveitinguna því skilyrði, að stjórninni skuli heimilt að kveða á um ferðir og flutningsgjald. Eg skal ennfremur geta þess, að ef styrkur þessi verður veittur, er ráðgert að halda uppi mótorbátsferðum víðar en á Hvítá, t. d. upp eftir Mýrunum; hagar þar víða svo til, að hægt er að fara á mótorbát upp eftir árósum þar. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en vænti þess, að háttv. deild sjái, að hér er um þarflegt fyrirtæki að ræða og verði við styrkbeiðninni.

Ráðherrann (Kr. J.) Eg vildi leyfa mér að segja fáein orð um breytingartillöguna á þskj. 239, um laun aðstoðarverkfræðingsins. Stjórnin hefir lagt til að þau væru sett 2700 kr. Eg hygg að það sé mjög varhugavert að færa þau niður. Vil eg leyfa mér að vekja athygli á bréfi frá verkfræðingnum til háttv. fjárlaganefndar, ásamt fylgiskjölum, þar sem hann færir ítarleg rök fyrir því, hversu nauðsynleg þessi fjárupphæð sé. Bið eg háttv. deild að athuga þetta vel, áður en hún færir upphæðina niður. Það má ekki búa þetta embætti svo út, að ekki sé hægt að fá nýtan mann í það, til þess að leysa störfin forsvaranlega af hendi, en þau aukast altaf. Eg skal ennfremur minnast á till. um 66 þús. kr. fjárveitingu til þess að strengja tvöfaldan koparþráð á línuna milli Borðeyrar og Ísafjarðar. Þetta er stór upphæð, og eg álít að þetta sé ekki svo bráðnauðsynlegt, að það megi ekki bíða nokkuð enn. Það er vel hægt að tala við Ísafjörð með þeirri línu, sem nú er; það hefi eg oft reynt. Þess vegna tel eg ekki brýna þörf á að gera þetta nú, þegar fjárskorturinn er svo mikill. En það er sjálfsagt að gera það seinna, eftir 1 eða 2 ár. Það hafa komið fram breytingartillögur um, að styrkveitingarnar til kvennaskólans í Reykjavík og Flensborgarskólans í Hafnarfirði, skuli ekki fara fram úr ? hlutum af reksturskostnaðinum, og eiga þá þessar stofnanir að leggja fram ? kostnaðar af eigin ramleik. Eg býst við að þetta væri það sama og að loka þessum skólum. Eg skil ekki, hvaðan þeir eiga að taka ? hluta reksturskostnaðarins. Þeir munu ekki geta fengið hann hjá bæjarstjórnum Reykjavíkur og Hafnarfjarðar; um það tel eg enga von eftir kunnugleik þeim, sem eg hefi á fjárhag þessara bæjarfélaga. Báðir skólarnir hafa staðið lengi. Og vil eg spyrja háttv. deild, hvort það sé ekki athugavert að leggja þá niður. Þeir hafa sjálfir engar tekjur til þess að standast straum af reksturskostnaðinum og geta hvergi fengið það, ef þingið synjar þeim um það. Eg sé svo ekki ástæðu til þess að fara út í fleiri liði í frumv. að svo stöddu, enda var eg óundirbúinn að taka til máls nú.

Björn Kristjánsson Það eru mörg málefni, sem þörf er á að tala fyrir. Eg ætla þó að eins nú að tala fyrir þeim skóla, Flensborgarskólanum, er hæstv. ráðherra talaði fyrir. Mér þykir hart að þurfa að verja Flensborgarskólann á hverju þingi, og er þetta 6. þingið sem eg tek til máls til þess að halda uppi vörn fyrir hann. Þessi fyrirhöfn mín hefir ávalt borið árangur, svo gott hefir málefnið verið og hefir þingið því ávalt veitt fé til hans. Skólinn hefir nú staðið nálægt 40 árum og trúi eg því ekki fyr en eg tek á, að þingið fari að kippa að sér styrkveitingu þeirri, er hann hefir notið. Háttv. frsm. (B. Þ.) tók fram, að það væri skylda hreppa og félaga að leggja fram fé til ýmsra fyrirtækja, og að nefndin hefði hert á þessu. Það má auðvitað binda fjárveitingar til fyrirtækja því skilyrði, að sýslur, hreppar eða félög leggi einnig fram fé til þeirra. En þetta á ekki að gera við fjárveitingu til skóla, sem hefir staðið í 40 ár, og ekkert fé hefir haft að styðjast við að kalla má, nema landssjóðsfé. Eg hefi áður tekið þetta skýrt fram á síðustu 5 þingum. Allar tekjur skólans af eign sinni eru um 180 kr. á ári. Auðvitað væri hægt að auka þær, ef skólinn leigði út húsnæði, sem nú er notað til heimavista fyrir utanbæjarmenn. En slíkt væri tap fyrir þá, er njóta góðs af heimavistunum. Þess ber einnig að gæta, að þingið getur alls ekki skyldað Hafnarfjarðarkaupstað til þess að leggja fram fé til skólans. Skólinn er gömul stofnun og stofnaður fyrir rausnarlega gjöf látins merkismanns, síra Þórarins Böðvarssonar. Skólinn er sá eini skóli, sem er við fátækrahæfi. Námstímanum er svo varið, að fátækir geta sótt skólann og geta þeir unnið sér það inn á sumrum, sem skólaveran kostar þá. Eg hefi gert kostnaðaráætlun um þetta. Eg bar á síðasta þingi kostnaðinn við námið í þessum skóla saman við kostnaðinn við námið í öðrum skólum hér á landi. Má eg til að rifja þetta upp aftur. Árið 1908 voru 83 nemendur í hinum almenna mentaskóla, 94 í Akureyrar gagnfræðaskóla, 57 í kvennaskólanum í Reykjavík og 79 í Flensborgarskólanum. Landssjóðstillagið á hvern nemanda var í hinum almenna mentaskóla kr. 397.21, Akureyrar gagnfræðaskóla kr. 133.00, kvennaskólanum í Reykjavík kr. 77.17 og Flensborgarskólanum kr. 65.00. Landssjóðstillagið á hvern nemanda um mánuðinn var í hinum almenna mentaskóla kr. 54.13, í Akureyrar gagnfræðaskóla kr. 15.16, í kvennaskóla Reykjavíkur kr. 10.29 og í Flensborgarskólanum kr. 10.83, kostnaður hvers nemanda á mánuði var í hinum almenna mentaskóla kr. 42.50, í Akureyrar gagnfræðaskóla kr. 25.00, í kvennaskóla Reykjavíkur kr. 40.00 og í Flensborgarskólanum kr. 21.00. Kostnaður hvers nemanda um skólaárið var í hinum almenna mentaskóla kr. 382.50, í Akureyrar gagnfræðaskóla kr. 200.00, í kvennaskóla Reykjavíkur kr. 300.00 og í Flensborgarskólanum 126.00. Námstíminn var í hinum almenna mentaskóla 9 mánuðir, í Akureyrar gagnfræðaskóla 8 mánuðir, í kvennaskóla Reykjavíkur 7½ mánuður og í Flensborgarskólanum 6 mánuðir. Skólakostnaður fyrir hvern nemanda var í hinum almenna mentaskóla kr. 779.71, í Akureyrar gagnfræðaskóla kr. 333.00, í kvennaskóla Reykjavíkur kr. 377.17 og í Flensborgarskólanum kr. 191.00. Landssjóðstillag og nemanda í 6 mánuði var í hinum almenna mentaskóla kr. 519.78, í Akureyrar gagnfræðaskóla kr. 240.96, í kvennaskóla Reykjavíkur kr. 301.74 og í Flensborgarskólanum kr. 191.00. Á þessum samanburði sést, að efnalausir alþýðumenn geta sótt Flensborgarskólann. Nefndin hefir getið þess, að 30 nemendur af 70 hafi verið úr Hafnarfirði og Gullbringu- og Kjósarsýslu. Þetta hefir ekki verið athugað fyr. Og þó að það komi eða hafi komið fyrir, að bæjarmenn sæki meira skólann en aðrir, þá er það ekki víst, að þeir ílengist þar í bænum. Þeir geta vel dreifst út um land alt. Auk þess er það til góðs fyrir landið, þó menn séu betur mentaðir á einum stað en öðrum. Svo framarlega sem styrkveitingin til skólans verður lækkuð, verður það til þess, að enginn utansýslunemandi fái heimavist. Á þessu ári hefir skólinn haft 70 nemendur, og þeir hafa verið úr öllum sýslum landsins, nema 2. Eg hefi tekið það fram áður, en eg endurtek það nú, að ef styrkurinn er lækkaður úr því, sem hann er nú, þá fá engir heimavist í skólanum, og það mundi verða mikill bagi fyrir fátæka alþýðumenn hér á landi. Þingið ætlast til þess, að Hafnarfjarðarbær borgi þessar 2000 kr., sem á vantar til þess að skólinn geti starfað, en Hafnarfjarðarbær getur það ekki. Hann hefir alveg nýskeð fengið bæjarréttindi, og er nú að reisa sig úr flagi. Hann hefir nýlega bygt stóran og veglegan barnaskóla, og verður nú að sjá honum farborða. Nýskeð varð bærinn að kaupa undir sig grunn fyrir 35,000 kr., og þar sem hann skuldar alla þá upphæð, virðist hann hafa nægilegt á sínu baki. Einnig hefir bærinn komið á fót hjá sér vatnsveitu og raflýsingu, sem hann einnig stendur í skuld fyrir. Þetta eru stórfyrirtæki, og bæjarfélagið er það skuldugt, að það getur ekki bætt á sig neinum slíkum skatti. Ef þessi niðurfærsla á styrknum verður samþykt, þá fara allir þingmenn heim með þeirri meðvitund, að þeir vita ekki, hvort skólinn lifir eða deyr. Þeir geta alveg átt það á hættu, að þessi um 40 ára gamli skóli deyi, og eg veit þeir vilja ekki vinna það til fyrir 2-3 þúsund kr. Styrkur sá, sem skólanum hefir verið veittur undanfarið, hefir ekki hrokkið fyrir útgjöldunum. Skólinn skuldar nú víxillán, sem nemur 800 kr., og reikningshaldara skólans skuldar hann 1200 kr. En skólinn hefir einnig orðið að borga af þessum 7000 kr., sem hann hefir fengið, vexti og afborgun af gömlum skuldum 1700 kr. á ári. Hér á landi er það ekki nóg, að einn skóli verði 20-30 ára gamall, ef hann er stofnaður af einstökum mönnum. Hver stofnun geldur þess í 20-30 ár, ef hún er sett á stofn af einstökum mönnum. Þannig er »privatinitiativið« launað hér hjá okkur. En ef skólinn er stofnaður og kostaður af landsfé, þá er alt veitt fyrirstöðulaust. Nýlega hafa verið veittar 4150 kr. að eins til þess að ditta að Akureyrarskólanum, og þó það sé dýr skóli, þá tel eg þetta ekki eftir, því það er ekki vert, að fjárveitingin sé skorin við nögl, ef hún gerir gagn. Auðvitað er Akureyrarskólinn að tiltölu miklu dýrari fyrir landssjóð en Flensborgarskólinn. Eg vonast til þess, að fjárlaganefndin athugi þetta vel og hugsi vel um, hvort þessi braut, sem hún er nú að ganga inn á, muni líkleg til framfara landi og lýð. Eg skil það vel, að fjárlaganefndin hefir svo mörg mál til meðferðar, að hún hefir ekki nægilegan tíma til þess að gagnhugsa þau öll. Það væri því eðlilegt, þó hún héldi ekki mjög fast við þessa nýju uppástungu sína, að minsta kosti eigi fyr en hún hefir fengið skýringar við umræðurnar í deildinni. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, en vona, að þingið veiti þennan styrk, eins og það hefir gert áður.

Magnús Blöndahl Eg skal ekki vera langorður um þessar tvær greinar fjárlaganna, sem hér liggja fyrir, en aftur á móti mun eg tala ítarlegar um 16. gr. þegar hún kemur til umræðu hér. Eg get ekki varist því að láta í ljósi undrun mína yfir því, hvað háttv. fjárlaganefnd eru mislagðar hendur í tillögum sínum. Það lítur svo út, sem henni þyki aldrei nógu miklu fé sé varið til ýmsra vissra fyrirtækja, en hún hefir ekki hikað sér við að klípa af styrkveitingum til annara fyrirtækja, sem eru alveg eins nauðsynleg, en sem mundu verða að lifa nokkurs konar sultarlífi, ef svo mætti segja, eða veslast upp, ef þessar tillögur nefndarinnar næðu fram að ganga. Hæstv. ráðherra og háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) hafa þegar talað um skólana og hversu óviðeigandi það er að heimta, að ? hluti á móts við landssjóðsstyrkinn skuli koma annarsstaðar frá. Það er alveg ótækt að binda styrkveitinguna þessu skilyrði. Hvar eiga skólarnir að fá þennan þriðja part, sem þeir eiga að leggja til? Eg þekki suma þessa skóla, og veit að þeir eru stofnaðir með gjöfum frá einstökum mönnum. En þegar eg lít til annara skóla í landinu, sem ekkert er klipið af við - og eg lasta það ekki - þá finst mér þessi aðferð nefndarinnar alleinkennileg. Við eigum ekki að minni hyggju að binda styrkinn því skilyrði, að neitt skuli koma annarstaðar frá. Eg kannast við, að það er orðin venja að veita kvennaskóla Reykjavíkur svo og svo mikið, ef bærinn leggi til þetta eða hitt, en það er mjög ósanngjarnt. Með því að setja slík skilyrði, er þingið að fara í vasa bæjarmanna eða veita fé úr bæjarsjóði. Og mér er spurn, hvaða rétt hefir þingið til þess? Þetta er því undarlegra, sem greinileg skýrsla um hag kvennaskóla Reykjavíkur hefir legið hjá nefndinni. Þessi skýrsla er frá stjórn skólans, og hún gefur mönnum fullkomlega ljósa hugmynd um það, að skólinn er ekki neinn kákskóli. Aðsóknin að honum er svo mikil, að í vetur voru í honum 100 námsstúlkur og 30 varð að vísa frá af þeim sem sóttu, sökum þess að húsrúm vantaði. Í vetur varð stjórn skólans að neita 14 stúlkum um heimavist, af því húsrúm var ekki til. Eg vænti þessi nú, að nefndin játi, að það sé ekki nema rétt og sanngjarnt að fella burtu skilyrðið fyrir styrkveitingunni. Annaðhvort er að veita styrkinn skilyrðislaust eða ekki. Eg skal svo ekki tala meira um þetta að sinni, en geta þess, að við 3. umr. mun eg koma með breytingartillögu við 14. gr. Þá vil eg leyfa mér að fara örfáum orðum um 23. br.till. nefndarinnar við 13. gr. B I. 2 um að lækka laun aðstoðarverkfræðings landsins úr 2700 kr. ofan í 2400 kr. Eg vænti þess að nefndin hafi tekið til íhugunar bréf stjórnarráðsins um þetta efni? 24 br.till. nefndarinnar er ekkert athugavert við. Það er víst alveg nóg, sem þar er veitt. Ef nefndin og þingið kannast við, að þörf sé á verkfræðingi, þá er það varla gerlegt að bjóða honum lægri laun en þau, sem gert er ráð fyrir í frv. stjórnarinnar. Þetta verk, sem maðurinn á að hafa með höndum, er svo vandasamt og mikilsvert fyrir landið, að þingið á ekki að skera launin um of við neglur sér. Hér er heldur ekki um neinn austur úr landssjóði að ræða, því mismunurinn er einar 300 kr. Það væri miklu meiri ástæða til fyrir nefndina, að láta þetta standa óbreytt og sleppa skilyrðinu fyrir styrkveitingunni til skólanna, heldur en að koma með tillögu um það, eins og hún hefir gert, að gefa eftir 6000 kr. vexti til tóvinnufélags á Akureyri. Ef þetta er ekki hættulegt spor, sem fjárlaganefndin hefir stígið hér, að gefa eftir vexti af láni, sem hefir verið veitt með mjög hagfeldum og vægum kjörum, þá veit eg ekki, hvað er hættuleg braut að komast inn á; hvað verður þá næsta sporið? Sennilega gefa lánið eftir. Þingið verður að vera strangt með það, þegar það veitir lán með kostakjörum, að ganga þá ríkt eftir því, að þessir litlu vextir og afborganir séu borgaðir skilvíslega. Mér þótti vænt um að heyra, að nefndin hefir tekið aftur tillögu sína við 13. gr. D II. 2  (Björn Þorláksson: Nei)  . Eg hafði þó skilið framsögum. svo. Annars liggur við að manni blöskri þessi sífeldi austur í ritsímana, það er eins og sú hít verði aldrei fylt, og því miður lítur ekki út fyrir, að menn geri sér mikla grein fyrir þeim óhemju kostnaði er hlýtur að verða, þegar sá tími kemur, að endurreisa verður allar símalínurnar að nýju. Eg held því þessi tillaga fjárlaganefndarinnar ætti að takast aftur. Það er ekki þörf á því að kasta út 66000 kr. á næsta fjárhagstímabili til þess að leggja tvöfaldan koparþráð til Ísafjarðar. Eg vænti þess, að deildin felli burt athugasemdina um skilyrðið fyrir styrkveitingunni til skólanna og vona að nefndin taki aftur 41. breyttill., svo ekki þurfi að fella hana hér í deildinni Eg mun greiða atkv. móti henni og 57. breyt.till. af ástæðum, sem eg þegar hefi tekið fram.

Þorleifur Jónsson Eg þarf ekki að tala mikið um breyt.till. mína á þingskjali 341 um styrkinn til mótorbátsferða í Austur-Skaftafellssýslu. Mér heyrðist á háttv. framsögum. (B. Þ.), að nefndin mundi taka þetta til greina við 3. umræðu. Og mér þykir það líklegt, með því þessi styrkbeiði er svo sanngjörn og flestar aðrar styrkbeiðnir, sem hafa farið í líka átt, verið teknar til greina, þar á meðal styrkur til mótorbátsferða á Lagarfljóti. Eg fór fram á það við 2. umræðu fjáraukalaganna, að þessi styrkur væri tekinn upp á þau. En sökum misskilnings, þá féll það með eins atkvæðismun. Framsögumaður hafði þá víst ekki gert sér glögga grein fyrir, hversu þörfin er mikil á mótorbátsferðum í Austur-Skaftafellssýslu, né heldur, að þetta væri flutt hér samkvæmt ósk kjósenda; en þetta kom fram á fjölmennum þingmálafundi í Lóni, og er fundargerðin til sýnis hér. En þar sem háttv. framsögumaður (B. Þ.) hefir tekið svo vel í þetta, og lofað að nefndin komi með tillöguna sjálf til 3. umræðu, þá get eg tekið hana aftur að sinni. Þá á eg aðra breyt.till. á þingskjali 340 um að veita 2500 kr til þjóðvegarins í Austur-Skaftafellssýslu. Eins og menn vita, er Austur-Skaftafellssýsla með lengstu sýslum á landinu, eitthvað 4 eða 5 dagleiðir og þjóðvegurinn liggur eftir endilangri sýslunni. Minst af allri þessari óraleið er vegað, sem heldur er ekki von, þar sem það er nú fyrst á síðari árum að farið er að hressa upp á vegi þar. Og skal það játað, að mikil bót er að því sem komið er, en þó eru enn langir kaflar hingað og, þangað um sýsluna, sem þurfa mikilla umbóta. Á seinustu árum hefir verið byrjað á akvegarlagningu í Nesjum, er Laxárbrúin, sem gerð var í sumar leið á þeim akvegi, en sá vegur komst þá stutt áleiðis, lítið eitt vestur fyrir Laxá. Nú vantar framhald af þessum akvegi, er kemur því ekki nema að hálfum notum, og er þó auðsæ þörfin á akvegi þar og engin hætta á, að hann verði ekki notaður, þegar hann er kominn á. Strax í sumar var farið að nota vagn á þessum parti, sem búinn er, fluttu menn á vögnum úr kaupstað, það sem vegurinn nær. En svo verður að taka alt uppá hestbak, þar sem vegurinn endar og geta allir getið því nærri, hve slíkt er óþægilegt og óviðunandi. Á ýmsum fleiri stöðum í sýslunni er mjög mikil nauðsyn á að bæta vegi, t. d. í Lóni og Suðursveit og víðar og ætlast eg til, að einhverju af þessari upphæð, sé varið til að bæta veginn í Mið-Lóni. Þar þarf 800-1000 kr. til að laga veginn. Hér hafa verið bornar fram ýmsar tillögur um að leggja fram fé til sýsluvega, jafnvel hreppavega af landssjóði, en eg tel eðlilegast, að þeir vegir, sem landssjóður á að kosta gangi fyrir, en það eru þjóðvegir og póstleiðir. Eg álít því réttmætara, að þesssi tillaga mín um að fá þessa fjárupphæð til þjóðvegarins í Austur-Skaftafellssýslu, nái fram að ganga, þar sem eg sé mér ekki annað fært, vegna fjárhagserfiðleika landsins, en að stinga undir stól ýmsum fjárbeiðnum, sem komu fram á þingmálafundum í mínu kjördæmi. Þar var farið fram á að fá fé til að bæta bátahafnir við Skinneyjarhöfða á Mýrum, og Ingólfshöfða í Öræfum, brú á Kolgrímu í Suðursveit o. fl. - og ef eg hefði borið hér fram allar þær tillögur, sem fram komu á þingmálafundunum í mínu kjördæmi, þá er eg viss um, að það mundi nema tugum þúsunda. En eins og nú stendur fjárhagurinn sé eg að það er þýðingarlaust, þótt eg hins vegar vonist til að þm. láti sér skiljast, að mikil óánægja muni verða í kjördæmi mínu, ef ekki fæst fjárframlag til þessa vegarspotta, sérstaklega þegar sýslubúar mínir fara á mis við svo mörg þægindi, sem aðrir landsmenn verða aðnjótandi t. d. millilandaferða, símasambands o. fl. Eg vonast því til að deildin líti með sanngirni á þetta og samþykki þessa fjárveiting. Þá nokkur orð um breyt.till. á þgskj. 394, er fer fram á að veita Jörundi Brynjólfssyni styrk til að stunda nám á kennaraháskólanum í Kaupmannahöfn. Þessi maður, sem er tímakennari við barnaskólann hér í Reykjavík, mun eiga fáa hér að, og þekkir víst fátt af þingmönnum, hefir beðið mig, sem er kunnugur honum, að bera sig hér fram á bænarörmum. Hann er útskrifaður úr búnaðarskólanum á Hvanneyri með beztu einkunn, og hefir nú lokið burtfararprófi af kennaraskólanum hér, sömuleiðis með beztu einkunn, og langar nú til að geta fullkomnað sig við kennaraháskólann í Kaupmannahöfn. Þessi maður hefir beztu meðmæli bæði frá Hirti skólastjóra á Hvanneyri, Magnúsi Helgasyni, kennaraskólastjóra, og Morten Hansen, barnaskólastjóra og taka þessi meðmæli það skýrt fram, að maðurinn sé mjög ástundunarsamur og reglusamur, og get eg mælt með því af eigin kunnugleika, að svo er. Hann hefir fyrir dugnað og ástundunarsemi, komist fram án styrks frá öðrum. Nú hefir hann mikla löngun til að geta fullkomnað sig í ýmsum þeim greinum, er nauðsynlegar eru fyrir kennara, svo sem: náttúrufræði og stærðfræði o. fl., en hefir engin efni til að kosta nám sitt erlendis, því leitar hann nú á náðir þingsins, og þar sem þingið áður hefir veitt mönnum styrk til slíks framhaldsnáms, þá vona eg, að háttv. deild veiti nú þennan styrk.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.). Eg get tekið mér í munn orð háttv.þm. A.-Sk. um það, að ef eg ætti að bera fram hér á þingi allar þær fjárbænir, sem til mín hafa komið úr mínu kjördæmi, þá mundu þær nema eigi alllítilli upphæð, og þó eru þær flestar, ef ekki allar á fylstu rökum bygðar, en mér hefir ekki fundist fært né jafnvel rétt að fara fram á fleiri, en eg hefi nú framborið. Fjárhagsútlitið leyfir enga eyðslusemi, og margt nauðsynlegt og nytsamlegt verður að bíða. Og þær till., sem eg er viðriðinn í þessum kafla fjárlaganna munu ekki verða með rökum kallaðar ónauðsynlegar eða frekjulegar. Það er þá fyrst fjárveiting til að brúa Hamarsá í Geithellahreppi. Héraðsbúar þar hafa óskað að fá brú á þessa á, og sýnt fram á það með ljósum rökum, að full nauðsyn ber til þess; en af því eg geri ráð fyrir, að fæstir þingmanna séu kunnugir á þessari, þá skal eg með örfáum orðum leyfa mér að lýsa, hvernig tilhagar. Áin er á þjóðvegi og aðalpóstleið, og þess vegna skylda landssjóðs að koma brú á hana. Áin er jökulvatn og þess vegna oft mikil á sumrin, og er því hinn mesti farartálmi, og mjög oft al ófær, ef ekki væri sú bót, að oftast nær er hægt að komast yfir hana á fjörum, en til þess verður þó að sæta sjávarföllum og stundum er hún einnig ófær á fjörunum, einkum fyrir ísrek og krap. Það sjá nú allir, að þó hægt sé að komast yfir á þessa með mjög mikilli tímatöf, jafnvel svo dægrum skiftir, þá er slíkt hin mestu vandræði fyrir alla, er hlut eiga að máli, póst, langferðamenn og þó einkum sveitarmenn sjálfa, þar sem áin er á kaupstaðarleið margra þeirra. Sveitarstjórn Geithellahrepps skýrir svo frá, að fyrir löngu hafi menn séð og fundið þörf á að brúa þessa á, og þar sem nú flestar stærri ár á landssjóðsvegum hafa verið brúaðar, þá líta þeir svo á, að nú sé tími til kominn að benda á þörfina hjá sér. Verkfræðingur landsins, Jón Þorláksson, hefir gert ráð fyrir, að brú á þessa á mundi kosta um 10500 krónur, ef hún væri úr járni og sömuleiðis, þótt hún verði bygð úr steinsteypu, eins og sést af skjölum þeim, sem lögð hafa verið fram, og eg hefi hér í höndum nú. Þá er 2. liður tillögunnar, að veittar séu 2000 kr. til akvegar í Eiðaþinghá; 1000 kr. hvort árið. Nú er svo komið, að alt Fljótsdalshérað getur flutt vörur sínar á vögnum beint frá Reyðarfirði að Lagarfljótsbrú, og mótorbátur gengur eftir leginum upp í Fljótsdal, en íbúarnir í Eiðaþinghá og annarstaðar í Úthéraði geta ekki notað þennan bát sökum þess hve fljótið er grunt. Nú hefir vegurinn út héraðið fyrir skömmu verið gerður að sýsluvegi og hefir verið varið til hans sýsluvegagjaldinu, og gerður akvegur út eftir héraðinu, auðvitað enn ekki nema dálítinn spöl, og ekki er hann heldur enn algerlega tengdur við Fagradalsbrautina, þótt lítið vanti á það. Eg þykist ekki þurfa að fara fleiri orðum um þetta, þar sem sýslubúar hafa sýnt svo mikla viðleitni, og að eins er um 1000 kr. að ræða hvort árið móti jafnmiklu tillagi að minsta kosti annarstaðar frá - og vil eg ljúka máli mínu með því, að benda á það, að ef ástæða hefir verið til að veita fé til sýsluvegaaðgerða nokkursstaðar, þá er að minsta kosti einhver ríkasta ástæða til þess hér; og vænti eg að h. deild líti á þetta með sanngirni og samþykki þessa tillögu.

Stefán Stefánsson Eg og samþingismaður minn 1. þm. Eyf.(H.H.), eigum viðaukatillögu á þskj. 365, þar sem við förum fram á, að veitt verði fé til að halda áfram akbrautinni í Eyjafirði. Eins og kunnugt er, er akbraut þessi ákveðin í vegalögunum frá 13. apríl 1894 og því skylda landssjóðs að leggja hana svo fljótt, sem kostur er á, en nú hefir engin slík fjárveiting til brautarinnar átt sér stað um síðastliðin 10 ár, þrátt fyrir margítrekaðar óskir Eyfirðinga. Í fjárlagafrv. stjórnarinnar á síðasta þingi, voru 10 þús. kr. áætlaðar til akvegarins hvort árið, samkvæmt tillögum landsverkfræðings Jóns Þorlákssonar, og sú upphæð samþykt þá hér í deildinni við þrjár umræður, en svo felt þegar kom til efri deildar. Nú hefir verkfræðingurinn enn lagt til, að veittar yrðu 10000 kr. hvort árið til þessarar brautar, en hvorki hefir landsstjórninni þóknast að taka til greina þá tillögu hans og enn fremur gengur fjárlaganefndin fram hjá henni og tekur fjárveitinguna ekki upp. Þegar Eyfirðingar hafa átt þessu að mæta, bæði af stjórninni og fjárlaganefndinni, þrátt fyrir beina skyldu landssjóðs hins vegar, þá höfum við ekki séð okkur fært að fara fram á nema 10000 kr. síðara árið í fullri von um, að þingið vilji styðja svo hóflega tillögu. Í sambandi við þetta vil eg benda á fjárveitinguna til Borgarfjarðarbrautarinnar, sem á enn óeyddar 1500 kr. af fjárveitingu síðasta alþingis, fær nú á aukafjárlögum 2000 kr. og á fjárlögum 10,000 kr. fyrra árið en 20,000 kr. síðara árið. Þetta er því fráleitara, sem verkfræðingurinn hefir alls eigi mælt með svo hárri upphæð til Borgarfjarðarbrautarinnar, en eindregið lagt til, að 10 þús. kr. yrðu veittar hvort árið til akbrautarinnar í Eyjafirði. Eg vil því vona, að háttv. deildarmenn taki svo til greina þær ástæður, sem eg nú hefi skýrt frá, að þeir samþ. tillöguna um fjárveitingu að eins síðara árið. Síðari till. er sams konar og eg flutti á síðasta þingi, og fer fram á, að veittar verði 2000 kr. til akbrautar um Svarfaðardal. Þessari málaleitun var vel tekið á síðasta þingi. Háttv. þm. Barð. (B. J.) mælti þá með fjárveitingunni og var hún þá samþykt hér í deildinni með 20 atkv. Eg vona að deildin kunni enn að meta þann dugnað og framtakssemi Svarfdælinga, að hafa ráðist í að gera svo dýra og vandaða vegagerð, sem sjáanlega veldur afarþungum gjöldum á sveitin næstu ár. Og það er sönnun fyrir því hvílíkt nauðsynjafyrirtæki þetta er fyrir Svarfdæli, að þeir leggja fram 4000 kr. yfir fjárhagstímabilið, áður jafnvel enn meira fé, því kunnugt er mér um það, að ekki er færð til reiknings ýmis konar fyrirhöfn og ómök, sem einstakir menn þar hafa orðið að leggja á sig þess vegna. En nú er sveitinni enn örðugra að leggja féð fram en áður, því að þá var til dálítill vegasjóður, er safnað hafði verið, til þess að geta byrjað fyrirtækið, sem nú er tæmdur, en verkið hefir gengið ágætlega, og það hefir aukið þeim áhugann, enda margur bóndinn lagt fram meiri vinnu en ákveðið var. Annars má svo segja, að allir Svarfdælingar séu samtaka um að styðja að vegagerðinni af fremsta megni; og til þess að það verði sem bezt unnið, hafa þeir ráðið til sín dýran verkstjóra, enda er svo til vegarins vandað, sem frekast er unt, t. d. eru öll ræsi í veginum úr cementsteypu og allir brúarpallar lagðir í carboleum (inpregneraðir), og sýnir það, hvað ant þeim er um að gera veginn sem beztan og varanlegastan. Ennfremur hafa þeir fengið vegfræðing Pál Jónsson til þess að mæla veginn, og áttu þeir þó innan sveitar mann, sem gat talist allvel hæfur til þess, en sem sagt, þá er á öllu þessu starfi sá myndarbragur, sem hlýtur að teljast sveitinni til hins mesta sóma. Eg vona því, að háttv. deild taki þessu máli með sömu velvild og hún gerði á síðasta þingi.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg þarf að svara orðum ýmsra háttv. þingmanna. Háttv. þm. Mýramanna (J. S.) mælti fram með auknum styrk til mótorbátsins á Hvítá; en ekki færði hann nægileg rök fyrir því, að nauðsyn bæri til þess að hækka styrkinn, og get eg því ekki verið því meðmæltur. Eg vil benda á, að það hérað, sem mundi njóta góðs af þessu, hefir á síðari árum fengið mjög mikinn styrk úr landssjóði. Fyrir það fyrsta hefir mikið fé verið lagt til akbrauta um Borgarfjörð og er því enn haldið áfram. Ennfremur er einn landsskólinn á Hvanneyri og er það mikill hagur fyrir héraðsbúa. Þá hefir og verið varið fé úr landssjóði til alþýðuskólans á Hvítárbakka og er nú farið fram á sama styrk til hans. Þá er á það að líta, að efnahagur manna í þessu héraði er miklu betri en alment gerist hér á landi, og sýnist því engin ástæða til þess að verða við þessari beiðni. Hæstv. ráðh. mælti fram með því, að laun aðstoðarverkfræðings yrðu framvegis 2700 kr., eins og þau í raun og veru væru samkvæmt gildandi fjárlögum, en ekki 2400, eins og nefndin hefir farið fram á. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) tók í sama streng, svo að eg get svarað þeim báðum í einu. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) furðaði sig á því, að nefndinni skyldi detta í hug að bjóða verkfræðingi slík laun. En eg vil benda honum á, að í gildandi fjárlögum eru launin ákveðin 2000 kr., en á síðasta þingi var bætt 700 kr. við þau, sem launaviðbót fyrir þáverandi aðstoðarverkfræðing. Á sínum tíma hafa því 2000 kr. verið álitin sæmileg laun, og ættu í rauninni að nægja ennþá. Eg veit, að aðalverkfræðingurinn hefir skrifað nefndinni um þetta og lagt til, að launin verði framvegis 2700 kr.; bendir hann á, að enginn verkfræðingur muni fást til þessa starfs, ef launin verði lægri. En þetta er sífelt viðkvæðið, þegar menn eru að sækja um styrki eða launahækkanir. Hitt er víst, að verkfræðingum fer sífjölgandi, og 2400 kr. eru meiri en nóg laun handa ungum mönnum. Krafa þessi hefir því að minni hyggju ekki við rök að styðjast. Þá mintist hæstv. ráðh. og 1. og 2. þm. Rvk. á kvennaskólann í Rvík og þá.till. nefndarinnar, að binda fjárveitinguna til hans því skilyrði, að af reksturskostnaði kæmi annarsstaðar að. Háttv. 1. þm.Gr.-K. talaði um annan skóla, Flensborgarskólann, og fáraðist yfir, að samskonar skilyrði, sem sett hefir verið fyrir fjárveitingu til hans, mundi ríða honum að fullu. Sama mátti lesa út úr umræðunum um kvennaskólann. Eg skal nú fara nokkrum orðum um þetta. Það heyrðist á ræðumönnunum, að ókleift mundi að útvega þennan ? reksturskostnaðar. Mig furðar stórlega, ef svo er. Eg vil benda á, að síðasta ár voru 80 lærisveinar í Flensborgarskólanum, af þeim voru 50 úr Kjósar- og Gullbringusýslu; nú eru þar 70 lærisveinar, og er fullur helmingur þeirra úr Hafnarfirði og Gullbringusýslu. Það er því Hafnarfjörður og Gullbringusýsla, sem hafa hálft gagnið af skólanum, og sýnist því ekki til of mikils mælst, að hann fái einhvern styrk úr þessum bygðarlögum. Sýslusjóður og bæjarsjóður Hafnarfjarðar ættu að hlaupa hér undir bagga, og þar að auki væri engin fjarstæða, þótt krafist væri skólagjalds. - Sama er að segja um kvennaskólann. Það virðist liggja beint við, að Reykjavík leggi einhvern styrk til hans, en Reykvíkingar eru orðnir því svo vanir að fá alt úr landssjóði, að þeir skoða hann sem sinn sjóð. Að minsta kosti væri ekki óeðlilegt, þó að stúlkur, sem hér eiga heima, greiddu eitthvert skólagjald, en á því töldu hinir háttv.þm. öll tormerki, svo að mér tjáir víst eigi að tala frekar um það, það er ekki hætt við öðru en þeir virði orð mín að vettugi. Hinir háttv.þm. tóku mentaskólann, Akureyrarskólann og búnaðarskólana til samanburðar við kvennaskólann, en sá samanburður er með öllu rangur, því að landinu er skylt að styrkja þessa skóla, en gagnvart kvennaskólanum hefir það enga slíka skyldu. Mig furðar á slíkri heimtufrekju; en eg þykist skilja, að þetta er eitt af táknum tímanna, meiningin er sú, að smeygja sem flestu upp á landssjóð. Sérstaklega hefir sá hugsunarháttur fest djúpar rætur hér í Reykjavík. Eg vík aftur að því, sem þessir háttv. þingmenn voru að segja, að þetta skilyrði mundi drepa skólana, og að þingmenn mundu verða að hverfa heim til sín með samvizkubiti út af slíku illvirki, ef þeir samþyktu till. nefndarinnar. En eg vil minna 1. þm. G.-K. (B.K.) á, að það var eg, sem á síðasta þingi lét Flensborgarskólann lifa - skólinn flaut þá á mínu atkvæði -, og er honum því þarflaust, að gera mér getsakir um, að eg vilji hann feigan, enda þori eg að segja, að þessir skólar munu halda áfram, þótt skilyrði nefndarinnar verði samþykt. Menn mundu bráðlega sætta sig við það. Þessar hótanir ættu ekki heldur að hafa nein áhrif; það er orðið svo altítt, að menn hafi hótanir í frammi, þegar þeir sækja til alþingis um styrkveitingar. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.), mintist á kvennaskólann í Reykjavík, og sagði, að réttara hefði verið af fjárlaganefndinni, að lýsa því yfir, að hún vildi enga skóla hafa, heldur en að leggja til að veita svo lítinn styrk. Þetta er sama fjarstæðan hjá honum, sem mörgum öðrum háttv.þm., sem um skólann hafa talað. Ef nefndin hefði ekki viljað hafa skólana, mundi hún hafa lagt til, að fella niður alla fjárveiting til þeirra. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), minntist á till. sína um styrk til mótorbátsferða í Hornafirði. Því er engu að svara framar en eg hefi þegar gert. Um styrkveitingu til þjóðvegarins í Austur-Skaftafellssýslu er það að segja, að nefndin kannast við, að hér er um þarft verk að ræða, en sökum fjárskorts treystir hún sér eigi til að mæla með þeirri fjárveitingu. Sama er að segja um fjárveitingu til brúar á Hamarsá. Verkfræðingurinn hefir ekki gert tillögu um þetta, og sér nefndin sér ekki fært að mæla með fjárveitingunni. Um fjárveitinguna til akbrautar um Eiðaþinghá, get eg sagt það af persónulegri þekkingu, að ef akvegur lægi eftir sveitinni, yrði bændum hægara að nota Fagradalsbrautina. En þó eg persónulega sé þeirri fjárveitingu hlyntur, þá leggur fjárlaganefndin í heild sinni á móti henni. Eg þarf að svara háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.). Hann hneykslaðist á því, að eg hafði minzt á sníkjulegan hugsunarhátt. Hann þarf sízt að tala mikilmannlega; enginn hefir fleiri fjárbeiðnir flutt, hvorki nú né á síðasta þingi, en hann, Ummælum hans um kvennaskólann í Rvík hefi eg svarað.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg ætla að minnast nokkurum orðum á 2 breyt.till. frá mér. Eg hefi farið fram á, að styrkur til mótorbátsferða á Lagarfljóti yrði 400 kr. Nefndin hefir nú lagt til, að hann verði 250 kr., er það að vísu til nokkurra bóta, en þó ekki nægilegt. Það er aðgætandi, að þetta fljót rennur eftir blómlegum og fjölbygðum sveitum. Báturinn hefir hingað til gengið aðeins upp að brúnni, en hægt væri að láta hann ganga upp að fossi, og til þess veitti ekki af 400 kr. styrk, þótt eg hinsvegar geri mér till. nefndarinnar að góðu. Hin breyttill. mín fer fram á að veita 5000 kr. til þjóðvegarins frá Lagarfljótsbrú að Fossvöllum. Það er ekki hægt að segja, að þessi fjárveiting sé óþörf né gerð til þess að krækja í fé úr landssjóði. Þessi vegur er framhald af Fagradalsbrautinni, sem nær aðeins í brúnina á héraðinu og er því mestöll í óbygðum; er það því óþægilegt fyrir héraðsbúa, að geta ekki notað vagna, en það er ekki hægt vegna þess, að sú leið, sem eg fer nú fram á, að vegur sé lagður um, er mestöll móar og mýrar. Eg vona því, að engum blandist hugur um, að hér er um verulegt framfaramál fyrir héraðið að ræða. Eg var ekki við, þegar framsögumaður mintist á þessa fjárveitingu, en þykist vita, að hann hafi lagt á móti henni og barið við fjárskorti. Eg lít nú svo á, að þótt gott sé að hafa síma, þá séu vegir betri og notadrýgri heldur en hitt að geta skrafað í talsíma út um alla heima og geima. Eg hafði þessa fjárbeiðni svo lága, vegna þess, að eg er hlyntur sparnaði. Þarf eg svo ekki að tala meira um þetta, en fel deildinni málið.

Bjarni Jónsson Eg skal ekki lofa því, að halda mönnum vel vakandi, því að það eru margir liðir, sem eg get ekki gengið fram hjá. Fyrst ætla eg að gera nokkrar athugasemdir við brtill. háttv. fjárln. Það er þá fyrst við 13. gr. A. 1. b. 1., að í stað 7000 komi 6600 kr. Eg veit ekki hvaða rök eru fyrir því, að fara að færa niður laun póstafgreiðslumanna í Rvík um þessar 400 kr. Mér finst frv. ekki fara of hátt, og er því mótfallinn þessu. (Björn Þorláksson. Rökin eru tekin fram í nefndarál). Þá er brtill. við B. I. 2, um að færa laun aðstoðarverkfr. niður í 2400 kr. Eg lagði til að lækka þessi laun á síðasta þingi, en þá komst þingið að þeirri niðurstöðu, að þau mættu ekki vera lægri. Eina ástæðan nú mun vera sú, að Íslendingur á að taka starfann, en þá ástæðu læt eg mér ekki lynda. Verkfræðingar geta alstaðar fengið hærri laun en þetta, og sérstaklega veit eg það, að sá maður, sem hér er um að ræða, mundi ekki þurfa að leita lengi fyrir sér eftir betri stöðu. Ekki sé eg heldur hvaða ástæða er til þess, að færa skrifstofukostnaðinn úr 700 niður í 500 kr. Það er smámunasemi, en engin rök fyrir. Þá er ein till. nefndarinnar á þgskj. 239, að í stað 40 þús. komi 39 þús., eða með öðrum orðum að lækka styrk þann, er skifta skal á milli ýmissa flutningabáta um 500 kr. og taka umráð þess fjár úr hendi stjórnarinnar. Eg álít rétt, að stjórnin hafi það í sinni hendi, því að þar þarf ýmist meira eða minna, og úthlutar þá stjórnin fénu, eins og bezt á við, eftir því, hvernig á stendur. Breiðafjarðarbáturinn komst ekki af með minna en 8 þús. kr., en hér er gert ráð fyrir 7 þús. Það ætti að gera mönnum sem hægast fyrir um að bæta flutningana frá því sem nú á sér stað. Nú hefir dönsk verzlun ferðirnar á hendi, og fær þannig landssjóðsstyrk til vöruflutninga sinna. Það hefir gleymst að lagfæra »hraðskeyti« og setja í staðinn »loftskeyti«. Deildin hefir nú samþykt loftskeytin, og ekki kemur það til mála, að orða þetta sitt á hvað í sömu greininni. Hér eru því þegar tekin af öll tvímæli, svo að þetta ætti að geta gengið orðalaust. Um D II. 2. skal eg ekki segja annað, en að benda háttv. fjárln. og deildinni á það, að hugsanlegt er að leggja símann frá Búðardal til Stykkishólms aðra leið, en gert er ráð fyrir, sem sé hinum megin fjarðarins frá Langey, og yfir Breiðasund, það er ekki lengra en út Skógarströndina. Eg hefi nú ekki komið fram með till. um það, en veit ekki, hvort eg geri það seinna. 45. brtill. er sama aths. og áður um hraðskeyti og loftskeyti. Svo kemur aths. við 14. gr. B, um styrkveitingar við æðri skólana, að húsaleigustyrkur skuli veittur utanbæjarmönnum eingöngu. Það getur nú verið nokkuð til í þessu, og eg ímynda mér að allir skólastjórar láti innanbæjarmenn mæta afgangi, en óþarfi er að kveða svo stranglega að orði. Það gæti orðið til þess, að styrkur yrði veittur utanbæjarmönnum, sem betur eru staddir, en hinir, því að þótt menn búi innan bæjar, geta þeir eins þurft á fé að halda, og verið jafn rétt að veita þeim og hinum. Þess vegna er slík aths. óþörf. Skólastjórar vita betur um ástæður nemenda, en þingið, og aldrei er hægt að gera ráð fyrir öllum tilfellum. Næst er að minnast á kvennaskólann í Rvík. Nefndin vill veita honum 7 þús. kr., en með því skilyrði að ? af reksturskostnaðinum komi annarsstaðar að. Þessi aths. við þennan skóla og marga aðra, er þess valdandi, að féð fæst ekki fyr en eftir á, eða þá aldrei, því að skólinn fær ekki svo mikinn styrk úr öðrum áttum, hann hefir ekki nema 500 kr úr bæjarsjóði. Hann hefir sótt um 9-10 þús. kr. og þyrfti að fá það. Kostnaðurinn eykst af aðsókninni; nú segir forstöðunefndin, að sé alveg plásslaust, og skólinn getur ekki borgað kennurum sínum nema 70-75 aura fyrir tímann. Þetta er alveg óviðunanlegt, með því fær hann ekki nema allra lökustu kennara, ef hann fær þá nokkra. Þá hefir og orðið að bæta við einum bekk, og verður það alt til þess að auka kostnaðinn. - Ef mönnum þykir of mikið fara til skólans, eins og hann er nú rekinn, þá er ekki annað, en að landssjóður taki við honum í sína eigu með öllu sem hann á, sem eru 20 þús. kr., því að það stendur til boða. Hann á sjóð, sem ætlast er til, að varið verði til hússkaupa, til þess að hann þurfi ekki að leigja sér húsnæði eins dýrt og það er nú, 2500 kr., auk vatns og ljóss. Nú kunna menn að fara að vitna í það, að þessi skóli sé hér í Reykjavík og ekki fyrir aðra, en þá skulum við bera saman, hve margar sveitastúlkur eru á þessum skóla og öðrum. Þær eru 73 hér, en ekki nema 30-40 á Blönduósskólanum, eða m. ö. o. helmingi færri. Þetta er ekki svo staðbundið, eða hve margar af Blönduósskólastúlkunum ætli séu úr Húnavatnssýslu? Og Reykjavík ætti enda tilkall til síns skóla, þótt hún væri ein um hann, því að þar býr ? hluti allra landsmanna. Þegar svona er ástatt, á skólinn það ekki skilið, að svo sé með hann farið, og hver verður afleiðingin? Féð verður ekki nægt til að reka skólann, nema hann fari ofan í sinn eiginn vasa og eyði hússjóðnum. Eini liðurinn, sem kynni að mega hækka, er styrkurinn úr bæjarsjóði, og drægi það víst ekki stórt. Eg sé ekki hvað er unnið með þessu, annað en það, að hamla þroska og viðgangi skólans. Hann verður þá að hætta við að bæta við sig einum bekk og bæta við sig kennurum. Því ætti landið ekki að kosta þann skóla, sem sótt er að um land alt? Það kostar gagnfræðaskólann á Akureyri, þótt annar sé hér samskonar. Það er sagt, að konur eigi aðgang að þeim báðum líka. Já, eg skal koma að því. Hvernig færi, ef 121 stúlka kæmi inn í mentaskólann? Þá þyrfti að fjölga bekkjum og byggja nýtt skólahús, ef til vill. Það yrði dýrt, og kennurum þyrfti að fjölga um svona þriðjung. Menn geta nú reiknað, hvort ódýrara muni vera. Það er margt að athuga við þetta. Það er ekki rétt að taka aftur með annari hendinni það sem veitt er með hinni, og landssjóð eiga allir, Reykvíkingar jafnt og aðrir, og segi eg þetta af því, að það kveður einatt við, hve mikið þeim sé lagt til. Reykvíkingar hafa ekki beiðst meiri fjárframlaga, en þeir hafa átt rétt á, tiltölulega við aðra. Þær tölur, sem eg hefi tilfært, eru frá skólastjórninni sjálfri og því óhrekjanlegar. Svo ætla eg að minnnast á 60. lið hjá fjárlaganefndinni. Þar er talað um kenslu blindra barna í Danmörku. Eftir orðalaginu hlýtur hér að vera átt við blind böm í Danmörku, helzt dönsk og önnur, sem þar eru í landi, en ekki eingöngu íslenzk börn, sem þangað eru send. Annars skil eg ekki, hvers vegna endilega þarf að binda þetta við Danmörku með lögum, í stað þess að hafa erlendis. Er óskiljanlegt að ekki megi fá eins góð kjör annarsstaðar en í Danmörku. Ein tillaga nefndarinnar er það, sem eg er mjög fylgandi, og það er styrkurinn til Stefáns Eiríkssonar til kenslu í tréskurði. Verð eg því að mæla hið bezta með þeirri tillögu. Í 13. gr. er gert ráð fyrir brú á Austurá í Dölum. Þykir mér mjög vænt um það. Á þessi er oft ófær yfirferðar; rennur hún þar sem komið er niður af Bröttubrekku, þegar að sunnan er komið. Geta menn því orðið úti við hana, ef illa vill til. Auk þessarar brúar er mikil þörf á brúm og vegum í því héraði. Á þingskjali 404 hefi eg farið fram á, að landið léti brú gera á Ljá í Dölum. Verkfræðingur landsins hefir áætlað, að brú þessi mundi kosta 3000 kr. Á þessi er ill yfirferðar, rennur í halla og er stór hættuleg á vetrum, því að kaldaversl er í og ryður hún sig því, þegar minst varir. Póstur sá, sem gengur á milli Ísafjarðar og Hjarðarholts, leggur sterklega til, að á þessi sé brúuð. Yfir á þessa á allur vesturhluti Dalasýslu að sækja til læknis, og stórt hérað í kaupstað í Búðardal. Þar sem brú þessi mun ekki kosta meira en 3000 kr, og þegar tekið er tillit til, hversu nauðsynleg hún er, þá vonast eg til, að þingið samþykki þessa fjárframreiðslu. Landssjóður hefir lagt lítið fram til samgöngufæra í þessu héraði, og lítið að öðru leyti því til þarfa. Á síðasta þingi voru að vísu veittar 10,000 kr. til að mæla upp Gilsfjörð, en stjórnin hefir ekki látið gera neitt í því efni. 1000 kr. voru veittar til vegagerðar milli Ljárskóga og Svínadals. Á Fáskrúð vantar brú, sem er á ill yfirferðar. Hérað þetta hefir verið mjög vanrækt. Enn hefi eg verið beðinn að leita eftir styrk til að brúa Kjarlaksstaðaá. Er það stór á, og má oft frá henni snúa, einkum þegar íshroði er á henni. Hún liggur að vísu ekki á landssjóðsvegi, heldur sýsluvegi. En yfir hana verður að sækja lækni og margt fleira. Vildi eg fara fram á, að þingið veitti ? hluta af verðinu. Verkfræðingur landsins hefir gert áætlun um, að sú brú mundi kosta 7000 kr. Áin er of breið til þess, að það geti trébrú verið. Hún hlýtur því að verða annaðhvort úr járni eða steini. Eins og eg gat um, þá hefir verkfræðingurinn gert áætlun um þessa brú, en skjöl því viðvíkjandi munu glötuð. Eru hvorki hjá stjórnarráðinu né sýslumanni, og enginn veit hvar þau eru niðurkomin. Eg veit ekki, hvort sýslan vill leggja fram þann ? hluta, sem á mundi vanta, en þó svo væri ekki, þá yrði það ekki eyðslufé, þótt þingið leyfði þessa fjárveitingu Skal svo lokið umræðum um það mál Við 14. gr. hefi eg gert nokkrar breyt. till. Handa aukakennara við Mentaskólann ætlast eg til að veittar verð 1800 kr. í stað 1600 kr. Eftir minni hyggju er það rangt að níðast á vissum mönnum, sem ekki hafa annars að gjalda, en að þeir hafa komið of seint, og verða fyrir þá sök að vera atvinnulausir, eða sama sem, svo árum skiftir. Eg hefi stungið upp á 1800 kr., ekki af því, að eg álíti það sæmilega borgun, en þó er það nokkuð í áttina. Þá hefi eg borið það fram, að síra Ólafi Ólafssyni í Hjarðarholti í Dölum séu veittar 2000 kr. til þess að halda lýðskóla á heimili sínu. Hefir hann haldið þessháttar skóla í vetur. Allir hér þekkja þennan mann og vita, að það er gáfaður maður og vel mentaður. Börn hans hafa og notið góðrar mentunar, meðal annars hér í Mentaskólanum, og munu því vel fallin til að taka þátt í þeirri kenslu. Eg hefi að vísu tekið þessa till. aftur í bili, og bíð þar til eg sé, hvað verður um fræðslufrumvarp stjórnarinnar í efri deild. Þá er ein till. viðvíkjandi prestinum í Suður-Dalaþingum. Vill hann fá styrk til að byggja upp prestssetrið Kvennabrekku. Eftir þeim nýju lögum um skipun prestakalla, eiga 2 brauð þar að steypast saman. Situr hann í öðru þeirra, en prestssetur verður ekki ákveðið, fyr en brauðin renna saman. Fær hann því ekki lán úr landssjóði upp á brauðið. Húsin eru þar fallin, en maðurinn er bláfátækur. Vona eg því, að háttv. deild líti á nauðsyn þessa manns og veiti þennan litla styrk. Þessar fjárhæðir, sem eg hefi nefnt, eru svo litlar, en allar nauðsynlegar. Þá hefi eg gert ráð fyrir 200 kr. til póststimpla. Það stendur svo á því, að á mörgum stimplum hér stendur Danmörk. Ætti þessu að breyta. Ekki veit eg hvort þetta fé er of lítið, eða mikið, en stjórninni er óhætt að bæta við, ef þörf gerist. Það sjá allir, hver ómynd er að hafa þessa stimpla. Ef upphæðin er fjarri sanni, þá má laga það við 3. umr. Þá býst eg við, að eg hafi vikið að flestu því, sem eg hefi verið beðinn fyrir, og mér hefir legið á hjarta.

Sigurður Gnnnarsson Eg á breyt.till. við 13. gr. á þskj. 383. Hefi lýst því yfir áður, að eg hefi tekið 4. lið aftur. Eru þar því aðeins liðir, sem mér heyra til og tel miklu máli skifta. Annar er um símalagningu vestur á Snæfellsnes. Síðan sími kom hér til lands eru nú liðin 5 ár. Gekk það ekki orðalaust af. Allir könnuðust við nauðsyn þess að komast í hraðskeytasamband við önnur lönd, en um aðferðina var þráttað. Vildu sumir ritsíma og talsíma en aðrir loftskeyti. Eg skal ekki fara út í þráttanir, en kannast við, að þá hafi mjög mikið framfaraspor verið stígið, þótt dýrt hafi það reynst. Síðan línan frá Seyðisfirði norður um land til Reykjavíkur var lögð hefir verið bætt við 10 álmum um flestar sýslur landsins. Áður en þetta þing kom saman, þá voru ekki aðrar sýslur eftir en Skaftafellssýslur, Vestmanneyjar og Snæfellsnessýsla símalausar. Eins og menn muna, þá lagði stjórnin 1909 til, að sími væri lagður frá Borðeyri til Stykkishólms. Náði það ekki fram að ganga, þótt við það væri kannast, að þörfin væri mikil, eina ástæðan er við var barið, var fjárþröng. Hin nýfráfarna stjórn tók aftur fjárveitingu til síma vestur til Stykkishólms á fjárlög þau, er nú ligga fyrir þinginu, en af því henni var kunnugt, að flestir sýslubúar óskuðu, að hann yrði lagður frá Borgarnesi en ekki Borðeyri, hallist hún að hinu áðurnefnda. Hin háttv. fjárlaganefnd hefir aftur á móti hallast að leiðinni frá Borðeyri til Stykkishólms, og nú sé eg, að hún hefir loks gjört viðaukatill. um það, að lengja línuna frá Stykkishólmi að Hjarðarfelli, sem var varatillaga mín. Hins vegar hafði eg leyft mér að leggja til sem aðaltillögu, að síminn yrði lagður í einu lagi og alla leið til Ólafsvíkur. Er það auðsætt, að að því kemur bráðlega hvort sem er, að það verður að leggja síma þangað. Mundi það kosta að auki 28000 kr. Til stuðnings því, að aðaltill. mín sé á rökum bygð, skal eg benda á ummæli landssímastjórans um þetta mál, og vil því með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr bréfi frá honum til mín um þetta efni. Hann segir: »Eg er þingmanninum sammála í því, að bezt væri fyrir Snæfellsnes að byggja línuna frá Stykkishólmi og vestur í Ólafsvík, samstundis og línuna frá Borðeyri til Stykkishólms, bæði með tilliti til lagningskostnaðar, en sérstaklega vegna sýslutillagsins til línanna. Þingmaðurinn og sýslumaður Snæfellinga hafa sagt mér, að það sé áreiðanlegt, að sýslunefndin vilji ekki leggja fram hið umbeðna tillag til línanna, 7000 kr., ef hún verður ekki lögð lengra en til Stykkishólms, en einnig er mjög skiljanlegt, að þetta muni breytast, þegar línan verður samstundis framlengd til Hjarðarfells og um Búðir til Ólafsvíkur. Að eg tók ekki Ólafsvíkurlínuna með í lagningaruppástungu minni, hinni fyrri, var aðeins af sparnaðarástæðum. Þó vil eg nú, samkvæmt því sem fram er komið í þessu máli, stinga upp á framlenging línunnar til Ólafsvíkur, um leið og línan verður lögð til Stykkishólms, um leið og eg tek það fram, samhliða því sem áður er nefnt, að stjórnin ætti að taka sem allra mest tillit til sanngjarnra óska og tillagna frá héraðsbúum í málum, eins og þessu, þar sem viðkomandi hérað er skyldað til að kosta sinn hluta lagningarinnar og taka þátt í rekstursútgjöldunum. Eins og nú stendur á, nær það heldur ekki tilganginum að setja skilyrði fyrir fjárveitingunni til Stykkishólmslínunnar, sem fyrir fram hefir verið bent á, að ekki er hægt að fullnægja. Eg álít, að línan ætti að vera lögð frá Stykkishólmi yfir Kerlingarskarð og Staðarsveit til Ólafsvíkur, þetta er örugg símaleið og hefir margt til síns ágætis fremur nyrðri leiðinni yfir Grundarfjörð«. Þetta eru tillögur símastjórans. Eins og sést af tillögum mínum, þá hefir verið sett sem skilyrði 12000 kr. tillag frá héruðunum. Eg vil benda á, að sími til Stykkishólms bætir lítið úr; hitt þó nokkur bót, ef það næði fram að ganga, að lögð væri lína nú þegar að Hjarðarfelli, eins og varatillagan fer fram á. Eg vil nú samt biðja háttv. deild að virða fyrir sér, hvort ekki sé réttlát sanngirniskrafa, að síminn væri í einu lagður alla leið til Ólafsvíkur. Þar úti á nesinu eru aðal fiskiþorpin við Breiðaflóa, og mundi það lyfta undir alla verzlun þar og fiskveiðar, ef þau fengju að ná til síma. Ef dregin er lína yfir nesið um Grundarfjörð, þá búa þar fyrir utan fast að helmingi allra héraðsbúa, sem mestmegnis lifa á fiskiveiðum. Sömuleiðis mundi það létta mikið undir með strandgæzluna, ef þar væri símastöð komin, því þá væri jafnan hægurinn hjá að koma skeytum til varðskipsins. Strandgæzla hefir þar verið af mjög skornum skamti til þessa, og botnvörpungar oft gert mikinn usla. En að mörgu öðru leyti gæti orðið gagn af síma á þeim stöðum. Það er ef til vill ekki von, að þeim háttv.þm., sem búa í héruðum, sem þegar hafa fengið síma, taki símaleysið eins sárt og okkur, sem búum í símalausum héruðum. En það er ljóst, að því lengra sem það dregst, að þessi héruð fái síma, því meira dragast þau aftur úr öðrum héruðum í samkepninni, og það er hið stakasta ranglæti. Kaupmenn í þeim héruðum segja, sem rétt er, að þeir séu miklu ver settir nú en þegar landið var ekki í neinu símasambandi. Eg vona samt, að fjárlaganefndin skilji það ekki svo, að eg sé henni vanþakklátur, þótt eg haldi fast við aðaltillögu mína. Tillaga nefndarinnar er þó spor í áttina, en fjárframlag það, sem heimtað er af sýslunni, þykir mér í hæsta lagi, einkum þegar þess er gætt, að tillög sýsla til síma í einstaka hlutum landsins, er hið hreinasta ranglæti. Þau héruð eiga engu síður heimting á síma, útgjaldalaust, en önnur, því að þau hafa borgað alveg jafnt í landssjóðinn og hin. Það er siðferðisleg skylda þingsins að leggja fram féð, ekki sízt, þar sem hér er um arðsamt fyrirtæki að ræða, því að ef menn athuga það, þá hljóta þeir að sjá, að það yrðu ekki litlar tekjur af þessum stöðvum. Miklu fleiri skip innlend og erlend mundu koma sérstaklega inn á Ólafsvík og Grundarfjörð til að nota símann. Það úir og grúir af botnvörpungum þar fyrir framan, á hinum auðugu fiskimiðum, svo að óhætt er að fullyrða, að símalína þessi mundi vel borga sig. En því sjálfsagðara er, að þingið sinni nú loks kröfum um símalagningu alla leið til Ólafsvíkur, sem héraðinu er gert að skyldu að leggja mikið fé til. Vegna þess, að breyt.till. eru margar, sé eg ei ástæðu til að eyða fleirum orðum um þetta mál, eg veit, að menn muni hljóta að vera því fylgjandi. Að eins skal eg bæta því við, hversvegna eg nú er fylgjandi leiðinni frá Borðeyri til Stykkishólms. Það kemur til af því, að eg varð að beygja mig fyrir rökum símastjórans og fjárlaganefndar. Það væri öruggara samband við Reykjavík og Vestfjörðu, þar sem lagður hefir verið þegar tvöfaldur koparþráður að Sveinatungu og þaðan er víst, að einnig verður lagður tvöfaldur koparþráður til Borðeyrar, og síðar milli Ísafjarðar og Borðeyrar. Þá er alt í bezta lagi að því leyti. Þá kem eg að breyt.till. minni á sama þingskjali, þar sem farið er fram á, að á eftir tillaginu til Mosfellsheiðarvegar komi 8000 kr. hvort árið til Stykkishólmsvegarins með brú á Haffjarðará. Eg skal geta þess, að vegaverkfræðingurinn hefir tekið þetta upp í tillögur sínar til stjórnarinnar, með sömu upphæð, 8000 kr. hvort árið. Tillögur hans eru skynsamlegar og góðar, og mér er ekki vel ljóst, hversvegna háttv. nefnd hefir kipt þessari fjárveitingu einni burtu af þeim fjárveitingum, sem verkfræðingurinn fer fram á. Eg skil ekki, hversvegna þingið vill nema staðar, einmitt þegar komið er að verstu torfærunni. Háttv. þm. ættu að vita, að með lögunum frá 1899, er vegurinn milli Borgarness og Stykkishólms orðinn þjóðvegur, og landssjóður á því að kosta hann að öllu leyti. Síðan eru nú liðin 12 ár, og vegurinn ei kominn lengra en gegnum Kolbeinsstaðahrepp, og tæplega það, því að ennþá vantar spotta að Haffjarðará, sem er versta torfæran, ásamt nokkrum kafla þar fyrir vestan. Það eru ekki viðeigandi orð, þegar um þennan veg er að ræða, sem eg hefi heyrt nýlega, að þjóðvegir skuli standa neðar en flutningabrautir, vegna þess að gagnið af þeim sé ekki eins mikið. Þetta getur satt verið, ef vegurinn er að eins lagður með það fyrir augum, að hann sé greiðfær lausríðandi manni. En þessi vegur á að vera akfær. Það hefði verið of mikið fé til hans lagt, ef ætlast hefði verið til, að hann yrði að eins reiðvegur eða skemtivegur. Mér finst það því óneitanlega hart, að þingið skuli nú kippa að sér hendinni 12. árið, því altaf hefir það þó lagt eitthvað til vegarins - og einmitt nú, þegar vegurinn er þetta kominn og einmitt eftir að brúa verstu torfæruna og koma veginum vestur fyrir Hafursfell. Brúin kostar ekki meir en 12 þús. kr. Eg vona því, að háttv. deild sjái, að breyt.till. þessi er ekki fram komin að ófyrirsynju, og hún þolir vel samanburð við aðrar. T. d. er mikið fé áætlað til Borgarfjarðarbrautarinnar, en þar sýnist nú vel að verið, þótt ekki sé lagt fram nema 10 þús. kr. fyrra árið, þar sem nýlega er gerð 30 þús. kr. brú á Norðurá, auk annara dýrra vegagerða. Eg er alls ekki að mæla á móti tillagi til þessa vegar, en held þó, að ekki sé meiri ástæða til að vera með stöðug fjárútlát til hans, en að halda áfram dálítið lengra vestur á bóginn. Enn er eitt, sem mælir með þessari tillögu minni, að íbúarnir í þessum héruðum eiga mjög langt til læknis, og það getur riðið mjög á lífi manna að komast vestur yfir ána eða suður. Eg á enga breyt.till. við fjárlögin og ætla ei að koma með neina, sem hljóðar upp á nafn, því að eg álít fjárhag vorum nú svo háttað, að við séum neyddir til að skera nokkuð við nögl, jafnvel í því, sem lýtur að aukinni framleiðslu og bættum samgöngum, hvað þá fjárveitingum til einstakra manna. Þó á eg undir 5. lið á 383, 13 E III, meinlausa tillögu um, að laun vitavarðar í Elliðaey, sem eru áætluð 400 kr., séu færð upp í 500 kr. og hefi það fyrir mér, að þessi viti verði, þegar hann nú er fullger, með 2 lömpum, alveg samskonar og vitinn á Arnarnesi við Skutilsfjörð. Stjórnin hefir kannast við, að hin fyrri laun vitavarðarins væru hlægilega lítil og því lagt til, að þau verði færð upp í 400 kr. En þar sem vitavörðurinn á Arnarnesi hefir 500 kr. laun, finst mér og sanngjamt, að ekki sé gerður munur á þessum tveim mönnum. Eg veit, að lengra er frá bæ í vitann á Arnarnesi og vitavörðurinn verður að vera þar stundum nóttina. En móti því kemur aftur það, að Elliðaey, þar sem þessi viti er, er djúpey, fulla viku undan landi, og vörðurinn getur því ekki átt á hættu að fara til lands, nema í blíðviðri um hásumartímann. En maðurinn er hins vegar fjölskyldumaður fátækur, en smiður hinn bezti, er gæti haft mikla atvinnu í landi að öðrum kosti, og sleppir því niður mikilli atvinnu við vitagæzluna, auk þess, sem hann verður að sleppa mörgum fiskiróðri, heimili sínu til bjargar. Tíminn leyfir mér ekki að fara út í fleiri breyt.till., þó vil eg að eins geta þess, vegna þess að eg held að fáir háttv.þm. þekki Hamarsá, að það er alveg rétt, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði um hana. Eg hefi ferðast þar um og veit, að hún getur verið hættuleg yfirferðar. Hún rennur eftir bröttum og þröngum dal, með snjóbrúnum. Eg áleit mér skylt að gefa þessa upplýsingu, þar sem eg gat það, en að öðru leyti verð eg að sýna með atkvæði mínu, hvernig eg snýst við þeim brtill., sem fyrir liggja.

Ólafur Briem Eg býst við, að eg haldi uppteknum hætti á þessu þingi, að fylgja tillögum fjárlaganefndar í flestum málum. Eg ætlaði aðeins að segja örfá orð viðvíkjandi tillögum nefndarinnar um flutningabraut í Skagafirði. Í frv. stjórnarinnar er lagt til, að 10 þús. krónur séu lagðar til þessa verks hvort árið, en nefndin vill ennþá fresta því um eitt ár, og fella burtu fjárveitinguna fyrra árið. Mér virðist þetta nokkuð undarleg tillaga, því að það sýnist ekki sanngjarnt gagnvart þessu héraði að fresta nauðsynjaverki, sem þegar hefir orðið svo afarlangur dráttur á, um eitt ár enn, þar sem flutningabrautir annara héraða, eru annaðhvort fullgerðar, eða að minsta kosti byrjað á þeim. Einkum virðist tillagan undarleg, þar sem hér er ekki að ræða um að spara landssjóði útgjöld, með því að það er lögákveðin skylda landssjóðs, að kosta lagning þessarar flutningabrautar, eins og allra annarra flutningabrauta í landinu. Og afleiðingin af því, að frestað væri enn um eitt ár að byrja á lagningunni, yrði sú, að verkinu gæti ekki með sama árlegu tillagi orðið lokið fyr en ári seinna en ella. Líka ber þess að gæta, að fjárhagurinn 1912 verður að öllum líkindum sæmilega góður, vegna hins mikla vínfangatolls, en hætt er við, að hann verði nokkuð erfiðari næstu ár. Sömuleiðis er tillaga stjórnarinnar í samræmi við álit vegaverkfræðings, sem háttv. framsögumaður (B. Þ.) sagðist taka svo mikið tillit til. Eg vona því, að háttv. deild felli tillögu nefndarinnar í þessu máli, en fallist á ákvæðið í frumvarpi stjórnarinnar. Þá er önnur tillaga nefndarinnar, sem margir hafa minst á, og eg get því verið fáorður um. Hún er þess efnis, að styrkur til kvennaskólans í Reykjavík sé bundinn því skilyrði, að ? hluti komi annarsstaðar frá á móti tillagi landssjóðs, sem yrði ? hlutar alls kostnaðar. Afleiðingin af þessu yrði sú, að ef stofnunin fengi ekki nema lítinn styrk annarsstaðar frá, þá minkaði tillag landssjóðs, sem er áætlað 7000 kr., að sama skapi. Sú ástæða er færð fyrir þessu, að hér sé um »prívatskóla« eða einkastofnun að ræða, sem landssjóði beri engin skylda að styrkja, nema kannske að litlu leyti. Öllum ber saman um, að skóli þessi sé ekki að eins Reykjavík, heldur öllu landinu að miklu gagni, og hann er ekki einkaskóli, nema að því leyti, að einstakir menn hafa brotist í að stofna hann, og nokkrar sæmdarkonur og menn hér í bænum hafa lagt fram tíma og mikið starf til þess að stjórna honum, án þess að hafa nokkuð í aðra hönd. Því fer fjærri, að þær græði nokkuð á því, eða hafi aðra hvöt til að styðja skólann, en þá, að gera landinu gagn. Afleiðingin af því, að styrkurinn yrði minkaður að stórum mun hlyti meðal annars að verða sú, að skólinn yrði að sleppa heimavistum og það kæmi aðallega niður á fátækum sveitastúlkum, því að ekki verður sagt, að heimavistirnar séu til neinna hagsmuna fyrir Reykjavíkurbúa, sérstaklega. Ef skólinn væri að eins fyrir Reykjavík, þyrfti hann miklu minna fé, en hann er sóttur mikið úr öllum fjórðungum landsins. Önnur afleiðingin af því, að styrkurinn væri færður niður, yrði sú, að skólinn neyddist til að heimta skólagjald af nemendum. Það gæti auðvitað verið vegur, en það er því aðeins sanngirni, að sömu reglu yrði fylgt um aðra skóla. En nú er svo ekki. Nemendur eru ekki aðeins lausir við skólagjald á embættismannaskólunum, heldur og á flestum öðrum skólum. Ef þessu væri beitt við kvennaskólann einan, kæmi það ekki vel heim við jafnrétti kvenna við karla, sem svo tíðrætt hefir orðið um. Vitaskuld má segja, að stúlkur hafi jafnan aðgang og karlmenn að öðrum skólum, sem kostaðir eru af landsfé, t. d. að mentaskólanum og gagnfræðaskólunum, en í engum þeirra skóla eru þær greinar kendar, sem konur sérstaklega þurfa að leggja stund á, til að búa sig undir húsmóðurstöðu. Því er þeim stúlkum sem vilja búa sig undir húsmóðurstörf, ekki nægilegt að sækja hina skólana, og margar stúlkur geta ekki kostað sig nema 1 eða 2 vetur og því ókleift að sækja fleiri skóla en einn. Það er því slæmt að þrengja kosti þessarar stofnunar, og mun eg greiða atkvæði móti lækkun á fjárstyrk til hennar.

Pétur Jónsson Háttv. framsm. (B. Þ.) hefir í mörg horn að líta og hefir því farið laust yfir nokkur atriði, meðal annars vegamálin. Mér fanst hann hefði átt að gera grein fyrir þeirri heildarhugsun, er vakti fyrir háttv. fjárlaganefnd, þá er hún kom með breyt.till. sínar við stjórnarfrv., sem fara fram á töluverða hækkun á útgjöldunum til vegagerða. En nefndinni fanst, að ekki verði hjá því komist. Verkfræðingurinn hefir í ítarlegu skjali gert ákveðnar tillögur um vegagerðir miðað við að venjulegt tillag úr landssjóði sé 300 þús. kr. á fjárhagstímabili. Stjórnin hefir lækkað þetta um nærfelt 100 þús. kr. með því að fella í burtu Rangárbrúna, Eyjafjarðarbrautina, veginn við Ingólfsfjall o. fl. Nefndin leit svo á, að vegabætur þessar væru tímabærar og of lítið lagt til vega í stjórnarfrv., en treysti sér þó ekki til að fylgja algerlega tillögum verkfræðings, og hækkaði því fjárveitinguna að eins upp í 261 þús. kr. Eg fyrir mitt leyti hefði ekki hikað mér við að fara algerlega eftir tillögum verkfræðings, enda þótt þröngt sé í búi. En nefndin treysti sér ekki til þess að fara lengra, og sízt af öllu getur hún fallist á nokkuð það, sem verkfræðingurinn hefir ekki lagt til, því að hann er sá maður, sem mesta þekkingu hefir á þessum málum, og mestan kunnugleika á staðháttum og þess vegna óhlutdrægur. Það væri undarlegt, ef þingið tæki ekki mest tillit til þess, er sá maður leggur til, sem vegamálin hefir með höndum og óhlutdrægastur er að sjálfsögðu í þeim málum. En stjórnin hefir ekki fylgt þeirri reglu. Hún hefir t. d. tekið hálfa brú á Borgarfjarðarbrautinni og kastað norður í Skagafjörð. Til þess að halda áfram flutningabrautinni í Borgarfirði þarf að gera brú á Þverá, en hún kostar um 20 þús. krónur. Fjárhæðin í tillögum verkfræðings til þessarar brautar var miðuð við, að þessi brú yrði bygð. Því var ekki annað fyrir nefndina að gera, en að fella alla fjárveitinguna burtu, eða að hafa hana samkvæmt tillögum verkfræðings. Það er ekki hægt að neita því, að nefndin hefir tekið alt of lítið tillit til þess, er verkfræðingurinn hefir lagt til. Eg ætlaði um leið að minnast á tillögur frá einstökum háttv.þm. til hækkunar á útgjöldum til vegagerða. Eg skil ekki, að það sé rétt að taka þær til greina, en hafna ýmsum tillögum verkfræðingsins. Eg hefi ekki sjálfur treyst mér til að koma fram með neinar tillögur, sem ekki eru samkvæmt tillögum verkfræðings, og hefði þó eigi minni ástæðu til þess. En ef þessar breytingartillögur, sem hér liggja fyrir frá einstökum þingm., verða samþyktar, mun eg ekki hika við að koma fram með samskonar tillögur. Eg þekki ýmsa vegi, sem þurfa bráðlega aðgerða, t. d. einn fjölfarnasta veg landsins, veginn gegnum Ljósavatnsskarð. Vegur þessi er mikið farinn af »túristum«. Í fyrra sumar, um hásumarið, fóru tveir útlendingar um veg þennan, en lentu í keldu skamt frá Hálsi og sneru burt aftur. Eg veit ekki, hvort það muni verða til þess að efla álit okkar út á við, að »túristar« lendi í keldum á fjölförnum vegum. Það hafa engar ráðstafanir verið gerðar til þess að bæta þennan veg. Eg nefni þetta að eins sem dæmi upp á, hvað koma mætti með margar breytingartillögur með jafn miklum rétti, ef þessar breytingartillögur, sem hér liggja fyrir verða samþyktar. Sérstaklega nefni eg þær, sem ætlaðar eru til sýsluvega. Þegar landssjóður ekki gerir skyldu sína til vegagerða samkvæmt vegalögunum, er fjarstæða að veita styrk til annara vegagerða. Eg greiði því atkvæði móti öllum slíkum tillögum. Þá vildi eg minnast á annað atriði í 13. gr., sem er Thoresamningurinn. Það er tekið fram í nefndarálitinu, að nefndin hafi ekki tekið neina afstöðu gagnvart þeim lið. Eg tek það svo, að með því sé meint, að nefndin taki ekki neina afstöðu um þennan lið við þessa atkvæðagreiðslu. Eg fyrir mitt leyti álít, að samningurinn sé ólöglegur og ógildur í 2 atriðum. Fyrst og fremst eru þær 6000 kr., sem tilskildar eru af póstfé. Þar næst, að samningurinn uppfyllir ekki þau skilyrði, er sett voru í fjárlögunum. Eg vildi þó til þess að greiða fyrir málinu spyrja hæstv. ráðherra (Kr. J.), hvort ekki mætti á friðsamlegan hátt losna við samninginn, eða ef það er ekki hægt, að lagfæra hann svo, að hann uppfylli þau skilyrði, er sett eru í fjárlögunum. Að öðrum kosti álít eg, að ekki eigi að samþykkja lið þennan. Hvað skólamálin snertir hefir nefndin bundið fjárveitingar til þeirra við viss fjárframlög annarstaðar að. Slík fjárframlög geta sumir skólar auðveldlega fengið, eg hefi einmitt tekið eftir því, en fyrir suma skóla er það töluverðum erfiðleikum bundið að líkindum, svo sem kvennaskólann hér og Flensborgarskólann í Hafnarfirði. Þótt skólar þessir séu góðar og gagnlegar stofnanir á landið erfitt með að taka þá að sér að öllu leyti. En ef þessar skorður eru ekki settar fyrir fjárveitingunum til þessara skóla, verður afleiðingin sú, sem á bólar mjög, að fjölda margir aðrir skólar þrengja sér að fullu upp á landssjóð, án þess við það verði ráðið. Til þess að út á þá götu sé haldið lengra, þarf að íhuga rækilega, hvað mikið fé landssjóður þarf að leggja fram til þess að gera öllum landshlutum jafnt undir höfði í þessu efni. Það gæti verið spurning um, hvort landssjóður ætti ekki að taka að sér kvennaskólann hér í Rvík, og ráða þá fyrir honum. Nú hefir áður legið hér fyrir þinginu frumv. um húsmæðraskóla, en ekki komist fram. Það átti að vera landsskóli líkt og bændaskólarnir, og að vera í sveit. Það virðist nú svo, að áður en kvennaskóli Rvíkur er tekinn til fulls á arma landssjóðs ætti að komast eftir vilja kvennanna hér í landi um það, hvort húsmæðraskólar í sveit eigi að sitja á hakanum fyrir honum. Kvennaskólinn í Rvík er prívatskóli ennþá, þó landið leggi honum til mest alt féð. Ætti þingið að hugsa sig tvisvar um, áður en það setur hann í fyrirrúm fyrir reglulegan húsmæðraskóla.

Hálfdán Guðjónsson Eg vil leyfa mér að gera örfáar athugasemdir við þann kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu, áður en gengið er til atkvæða. Skal eg minna menn á umræðurnar í gær um tekjuvonir og fjárhagshorfur landssjóðs á næsta fjárhagstímabili, þar sem rækilega var bent á, hversu litlar þær væru. Verða háttv.þm. alvarlega að minnast þessa með gætilegri atkvæðagreiðslu í dag. En ef dæma ætti eftir þeirri skæðadrífu af breyt.till., er komnar eru inn í háttv. deild, mætti ætla, að nóg fé væri til. Breyt.till. hv. fjárlaganefndar miða til mikils útgjaldaauka úr landssjóði, fram yfir það, sem hún hefir lagt til, að sparað verði á öðrum liðum frumvarpsins. Þó veit eg fyrir víst, að nefndin vill fara gætilega, en hefir ekki gert það nægilega, sérstaklega að því er snertir útgjöldin til síma, þar sem hún hefir lagt til, að veittar verði 66 þús. kr. til þess að strengja tvöfaldan koparþráð á línuna milli Borðeyrar og Ísafjarðar. Þessi útgjöld virðast ekki svo bráðnauðsynleg nú. Eg hygg, að í bráðina megi vel una við það samband, sem er nú. Því hefir verið haldið fram hér, meðal annara af hæstv. ráðherra, að það mætti standa í allgóðu talsímasambandi við Ísafjörð, eins og nú er. Og sama segi eg fyrir mitt leyti, að úr miðri Húnavatnssýslu má vel tala til Ísafjarðar, það hefi eg reynt sjálfur; þess vegna er það kynlegt, að verja svona hárri upphæð til þessa koparþráðar, þegar hans er ekki meiri nauðsyn, en þetta. Ef Ísafjörð vantaði síma, þá væri alt öðru máli að gegna. Sumir hafa sagt, að hér væri um gamalt loforð að ræða, sem þingið yrði að efna. En hvernig er þetta gamla loforð til komið? Eg held, að menn hafi búist við, þegar síminn var lagður til Ísafjarðar, að sambandið með einföldum járnþræði, mundi verða mjög stopult, og þess vegna hafi þingið sagt sem svo, að ef þetta dygði ekki, þá mundi verða lagður koparþráður. En nú hefir sambandið með járnþræðinum gefist allvel, og þess vegna er ekki ástæða til þess, að efna þetta svo kallaða loforð, með því, að það var gefið á öðrum grundvelli. Eg tek þetta til dæmis, af því að það munar mestu af þeim fjárveitingum, sem eg tel skaðlaust að fresta að þessu sinni. Eg lýsi því yfir, að í flestum atriðum mun eg annars fylgja tillögum fjárlaganefndar. Eg vil drepa á eitt atriði, þar sem eg vil ganga feti framar en nefndin, það er í skilyrðunum fyrir styrkveitingu við skólana. Aðrir hafa talað um þetta atriði, og seinast háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.), svo eg get verið fáorður um það. Mér dettur ekki í hug, að fjárlaganefndin sjái sér jafnan fært, að veita allar þær fjárupphæðir, sem beðið er um til skólanna. En hitt kann eg ekki við, að það skilyrði sé sett, að styrkurinn verði ekki útborgaður, nema hlutfallslegt tillag komi annarsstaðar frá, allra sízt þegar ekki er hægt að benda á, hvaðan þetta tillag eigi að koma. Hefi eg þá sérstaklega í huga kvennaskólana og Flensborgarskólann. Háttv. framsm. (B. Þ.) sagði, að þetta væru »prívat« skólar, en það gerir muninn ekki svo mikinn, að það eigi að binda fjárveitinguna til þeirra öðrum skilyrðum fyrir þá einu sök, að svo má nefna þá að nokkru leyti. Um breytingartillögur einstakra hv. þingmanna, hefi eg fátt að segja. Þó mætti búast við, að eg hefði eitthvað að segja um eina breyt.till., sem mitt nafn stendur á, en háttv. samþingismaður minn (B. S.) hefir talað svo vel fyrir henni, eð eg hefi þar engu við að bæta, en staðfesti öll ummæli hans um vegamálin. Eg vil þá leyfa mér að benda á nokkur atriði í vegamálum í sambandi við það, sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, um vegina í vesturhluta Húnavatnssýslu, sem síðasta þing veitti 5000 kr. til. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) lagði ekki sérstaklega á móti þessum vegi, en hann lagði á móti fjárveitingu til allra slíkra vega. Eg veit ekki, hvort hann hefir athugað það, sem háttv. samþingismaður minn sagði um þetta, að það væri álit verkfræðings, að þegar fram liðu stundir, yrði þessi vegur áreiðanlega tekinn í tölu akbrauta, því að þessi vegur tengir kauptúnið, sem er í vestur-sýslunni við þjóðveginn. Og með því vegurinn, eftir nokkur ár, verður tekinn í tölu þjóðvega, þá er beinn hagur fyrir landið að því fjárframlagi, sem hlutaðeigandi hérað hefir lagt til þessarar vegagerðar. Á þingmálafundunum í mínu kjördæmi komu fram áskoranir um, að þingið veitti fé til vegabóta, brúagerða og síma í Húnavatnssýslu, en við höfum ekki viljað koma fram með þær vegna stefnu okkar í fjármálum. Það er ekki af því, að þörfin sé ekki eins mikil þar, eins og annarsstaðar, heldur af því, að það er ekki samkvæmni í því, að bera þær fram og mæla með þeim, en mæla svo á móti samkyns till. frá öðrum og greiða atkvæði á móti þeim. Af þessu vona eg, að mönnum sé ljóst, að eg muni yfir höfuð að tala vera andvígur þeim breytingartillögum, sem fara fram á hækkun útgjaldanna.

Ráðherrann (Kr. J.) Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.), spurði um eitt atriði snertandi gufuskipafélagið »Thore«, sem sé það, hvort samningurinn við það mundi vera í samræmi við fjárlögin. Eg býst við, að fjárlaganefndirnar í þinginu athugi það, og dæmi um, hvort samningurinn er í samræmi við fyrirmæli þau, sem síðasta þing setti í þessu efni. Ef það er ekki, þá er samningurinn að sjálfsögðu ekki skuldbindandi, því að hann átti að vera í samræmi við ákvæði fjárlaganna. En um þetta vil eg ekki dæma; vona að samningurinn sé settur samkvæmt nefndum ákvæðum. Hvort samningurinn hafi verið uppfyltur, get eg ekki sagt um, að svo stöddu. Það atriði verður að athugast fyrst. En ef einhverju er ábótavant í því efni, þá mun verða séð svo um, að útgerðarmaðurinn leiðrétti það. Og ef það kemur í ljós, að verulegir gallar séu á samningnum, þá mun stjórnin gera tilraunir til að fá því breytt, en annað mál er, hvort von er um, að þær tilraunir takist. Eg skal svo ekki fara frekar út í málið að svo stöddu.

Skúli Thoroddsen Eins og háttv. þingdeildarmönnum er kunnugt, hefir fjárlaganefndin lagt það til, að 66000 kr. séu veittar til þess að leggja tvöfaldan koparþráð frá Borðeyri til Ísafjarðar, og er það í samræmi við loforð, sem gefin voru á þinginu 1905. Þá var það lagt til í frumvarpi stjórnarinnar, að tvöfaldur koparþráður yrði lagður til Ísafjarðar, en af fjárhagslegum ástæðum þá var því slept á þinginu þá en það var talið sjálfsagt, að næsta þing mundi bæta úr þessu. Á þinginu 1907 fórst það þó fyrir en nú má ekki fresta þessu lengur. Nú eru símtöl við Ísafjörð því nær ómöguleg héðan úr Reykjavík, og þegar eg hefi reynt að tala við Ísafjörð héðan, þá hefir mér verið það ómögulegt. Og að tala héðan til Patreksfjarðar er alveg ókleift, meðan ekki kemur koparþráður til Ísafjarðar. En ef sambandið væri í lagi til Patreksfjarðar, þá mundi það verða mjög arðvænlegt fyrir landssjóð og hann fá mun meiri tekjur af símanum en nú, því til Patreksfjarðar koma árlega fjöldi fiskiskipa, sem mundu nota símasambandið mikið, ef kostur væri á. En meðan Ísafjörður er sama og talsímasambandslaus, þá kemur þetta ekki að fullum notum. Eg vil því leyfa mér að mæla hið bezta með þessari tillögu. Meiri hluti fjárlaganefndarinnar var henni meðmæltur, þó framsögumaður væri henni mótfallinn, og símasambandið til Ísafjarðar er þannig, að það er ekki viðunanlegt lengur.

Sigurður Gunnarsson Eg vildi leyfa mér að segja örfá orð, út af einu atriði í ræðu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), sem sagði, að hann legði ekki mikla áherzlu á það, sem eg hafði eftir landsverkfræðingnum. En hann tel eg vera þessu máli kunnastan og óhlutdrægastan og ekki halda öðru fram, en hann álítur sannast og réttast, enda hefir þessi sami þm. að undanförnu óspart vitnað í álit og tillögur verkfræðings þessa, er honum hefir legið á. Þessvegna hefi eg komið fram með breyt.till. á þingskjali 382 um að veita 8000 kr. hvort árið til Stykkishólmsvegarins.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg skal taka liðina eftir þeirri röð, sem þeir eru í á atkvæðaskránni. Athugasemdin við 36. lið, um að pósthúsið skuli vera opið 9 stundir á virkum dögum og 2 stundir á helgum dögum, er gagnslaus. Eins og nú stendur, er pósthúsið opið 9 stundir á virkum dögum. Það er því engin bót að þessari athugasemd. En það er engin mynd á því eins og nú er, að pósthúsið skuli vera lokað á hverjum degi milli kl. 2 og 4, svo menn geta ekki einu sinni keypt sér frímerki. Pósthúsið ætti að að vera opið 11 stundir á virkum dögum; ef athugasemdinni væri breytt þannig, að pósthúsið skyldi vera opið 11 stundir á virkum dögum og 2 stundir á helgum dögum, þá væri bót að henni. Það kostaði heldur ekkert aukið mannahald, að eins að póstþjónarnir færu til skiftis heim til að borða miðdegisverð. Eg þarf ekki að tala mikið um akbrautina í Eiðaþinghá, því að háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hefir gert það rækilega. Eg býst við að flestir, þó ókunnugir séu, þekki Fljótsdalshérað á kortinu. Nú er akvegur úr Reyðarfirði að Lagarfljótsbrú. Svo hafa Héraðsmenn lagt á sjálfra sín kostnað akveg, sem lítið skortir nú á, að nái alla leið út að Unaósi. Ef nú landssjóður legði fram þessar 1000 kr., sem vantar til þess að vegurinn verði fullger, þá má aka alla leið neðan úr Reyðarfirði og norður að Héraðsflóa, og landssjóður væri velhaldinn af því, að fá þannig samanhangandi akbrautakeðju gegn um Héraðið, og hafa ekkert þurft fram að leggja til hennar, nema þessar einu 1000 kr. Það er leitt, að nefndin hefir klipið af þessum lítilfjörlega styrk, sem var ætlaður til launahækkunar símritara á Akureyri og í Reykjavík. Þetta átti að vera lítilfjörleg launahækkun handa stúlkum, sem lengi hafa verið á símastöðinni. Það hefir nýskeð verið rætt mikið um kvenfrelsi hér í deildinni og sagt, að kvenfólkið ætti að hafa jafnrétti við karlmenn, en nú sýnir það sig, að þetta hefir verið tómt gaspur, því af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá. Það var mjög ómerkilegt af nefndinni, að skera þetta niður. Þá hefi eg ásamt háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) komið með tillögu um að veita Jörundi Brynjólfssyni 600 kr. styrk fyrra árið til þess að leggja stund á og fullkomna sig í náttúrufræði við polytekniska skólann í Höfn. Hann hefir tekið burtfararpróf af kennaraskólanum með ágætis-vitnisburði og kennir nú í barnaskóla. Hann er ágætlega vel að sér í náttúrufræði, og það eru sannarlega ekki of margir hjá okkur, sem eru vel að sér í þeirri grein, sízt af þeim, sem kenna. Þessum styrk væri vel varið, ef hann fengi hann til þess að nema náttúrufræði í eitt ár. Menn hafa oft verið aðstoðaðir með meira fé, en hér er farið fram á að veita. Eg vona, að menn séu svo sanngjarnir, að veita þennan litla styrk, því það hefir oft verið veitt meira, þegar árangurinn hefir verið ólíklegri en hér. Ýmsir hafa talað um kvennaskóla Reykjavíkur og minst á styrkinn til hans. Hér í deildinni hefir margt verið fallega sagt um kvenfrelsið, og nýskeð hefir einnig verið samþykt hér í deildinni að veita konum kosningarrétt og kjörgengi. Þegar á að veita þeim svona alt í einu, þá ætti þingið að sjá um, að það væri til einhver skóli, þar sem þær gætu mentast. Nú er kvennaskóli Reykjavíkur sá eini skóli, sem veitir konum sérstaklega nokkra verulega almenna mentun. Sumir hafa sagt, að stúlkurnar gætu farið í Mentaskólann, en það er eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði, að ef Mentaskólinn ætti að taka við öllum þeim stúlkum, sem nú ganga í kvennaskóla Reykjavíkur, þá yrði að byggja nýtt hús handa skólanum og bæta við hann mörgum kennurum, svo það mundi verða miklu dýrara. Það hefir verið stungið upp á því, að þessi skóli og aðrir líkir skólar ættu að leggja til ? hluta af rekstrarkostnaði á móts við landssjóðsstyrkinn. Einn af þeim skólum, sem þetta eiga að gera, er Verzlunarskólinn. Hann á engar eignir. Hvar á hann að fá þennan þriðja part á móts við landssjóðsstyrkinn? Ef það hefði verið áskilið, að það ætti að vera einn fjórði partur, þá hefði hann ef til vill getað klofið það. Eg vænti þess, að þessi tillaga verði feld. Þetta var það helzta, sem eg ætlaði að taka fram, enda er nú orðið all-framorðið.

Björn Jónsson Gilsfjarðarmælingunni verður væntanlega lokið nú á áliðnu sumri, ef landmælingamennirnir taka þann kafla til framkvæmdar í sumar, svo sem þeir ráðgerðu í fyrra. Landmælingar alveg ómissandi undirstaða fyrir sjómælingum eða hafnamælingum. Slíkar mælingar gagnslausar, ef ekki eru miðaðar við alveg óyggjandi rétta mæling á þeim hæðum o. s. frv., sem miðað er við. Þá er Thoresamningurinn. Um hann hefir verið sagt ýmislegt af sama tagi og fyr - rangfærslur og útúrsnúningar. Sannleikurinn sá, að samið var við 2 félög, Sameinaða gufuskipafélagið um millilandaferðirnar og við Thorefélagið um strandferðirnar, og fylgt nákvæmlega fyrirmælum þingsins. En ofan á þetta bætti Thorefélagið við talsverðum millilandaferðum frá því sem áður hafði verið, og það án nokkurs styrks og fyrir utan alla skyldu, og þeirra hluta vegna, að millilandaferðir þess félags voru með öllu óstyrktar, þá fékk það lítilfjörlega þóknun fyrir að flytja póstflutning, sem sum blöð hafa þyrlað upp svo miklu moldviðri út af og rangfært og snúið út úr.

Forseti bar þá upp tillögu um að slíta umræðunum, þá er framsögumaður hefði talað. Tillagan samþ. með öllum greiddum atkv.

Framsögumaður (Björn Þorláksson.): Þó eg sé vanur að vera fremur stuttorður, get eg þó ekki orðið það í þetta sinn. Eg vil þá fyrst leyfa mér að svara háttv.þm. Barð. (B. J.) fáum orðum. Hann fer fram á fjárframlag til að byggja vita á Bjargtöngum og til þess að leggja síma um sitt kjördæmi, en sá er gallinn á, að engin áætlun og ekkert álit hvorki símaverkfræðings eða vitaverkfræðings liggur fyrir. Af þessu hefir fjárlaganefndin ekki séð sér fært að taka þessar fjárveitingar upp á fjárlögin, og verður að leggja á móti því, að þessar fjárveitingar verði samþyktar. Þá nokkur orð viðvíkjandi Eyjafjarðarbrautinni. Fjárlaganefndin áleit að vísu, að hér væri um þarft fyrirtæki að ræða, en það mætti þó bíða til seinni og betri tíma, af því að Eyfirðingar eru svo vel settir, að þeir hafa að vetrinum til akbraut frá náttúrunnar hendi, nefnilega Eyjafjarðará, og þar sem margt þarf að gera, en fé lítið fyrir hendi, þá álít eg það fyllilega afsakanlegt, þó þetta fyrirtæki mæti afgangi, einkum þegar litið er á það, að víðast hvar í Eyjafirði eru góðir vegir. Og þar sem þm. Eyf. kvarta um misrétti, er 20000 kr. hafi verið veittar til Borgarfjarðarbrautar s. á., þá stendur svoleiðis á því, að á þeirri braut þarf að byggja brú, er kostar alt að 20000 kr., svo annaðhvort verður að veita það fé eða ekki neitt; hitt væri meiningarleysa að veita hálft brúarandvirðið. Hvað viðvíkur veginum í Svarfaðardal, þá hlaut nefndin að vera á móti því, að styrkja það fyrirtæki, þar sem það er sýsluvegur og landssjóði því ekki skylt að styrkja hann, þótt eg hins vegar játi, að mjög sé leiðinlegt að geta ekki veitt fé til þessa vegar, því héraðsbúar hafa sýnt mjög mikinn áhuga á vegabótum. Um till.háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.), er það að segja, að nefndin áleit, að 250 kr. mundu nægja til að halda uppi mótorbátsferðum á Lagarfljóti. Ennfremur ber sami háttv.þm. fram aðra breyt.till. um fjárframlag til þjóðvegarins frá Lagarfljótsbrú að Fossvöllum. Nefndin varð að vera á móti því, að þetta fé yrði veitt, verkfræðingur landsins hefir ekki lagt með því, og þar að auki hefir verið lagt þar mikið fé til vega og nú síðast veitt fé til að brúa Rangá, svo þetta hérað hefir ekki ástæðu til að kvarta að sinni. Af sömu ástæðum og eg hefi áður tekið fram um veginn í Svarfaðardal, hlýtur nefndin að vera á móti till.háttv.þm. Húnv. um styrk til vegar við Svínavatn. Þá hefir háttv.þm. Dal. (B. J.) fundið nefndinni margt til foráttu, og skal eg svara því fáum orðum. Hann sagði, að nefndin hefði lagt til, að styrkurinn til skrifstofu póstmeistara yrði lækkaður. En þar hefir honum skjátlast, eins og í því, að segja, að nefndin hefði lagt til, að meiri hluti botnvörpusektanna skyldi renna í ríkissjóð Dana, að nokkru leyti. Hvorugt þetta hefir nefndin gert, heldur lagt til, að stæði við sama og hefir áður verið. Þá fann hann að því, að nefndin hefði sundurliðað styrkinn til gufubáta og mótorbátaferða, en þetta er ekki nýtt, því nefndin hélt sér við þá sundurliðun, sem áður hafði verið. Þá fann hann að því, að notað er orðið hraðskeytasamband í staðinn fyrir loftskeytasamband. Til þess er því að svara, að orðið »hraðskeyti« getur innihaldið í sér: loftskeyti. Ummælum hans og fleiri þm. um kvennaskólann hér í Reykjavík, Flensborgarskólann og fl. þarf eg ekki að svara, því þar í var ekkert nýtt, heldur gömul upptugga. Fjárlaganefndin hefir lagt til, að blind börn fengi .1.000 kr styrk til að njóta kenslu í Danmörku; þetta skildi háttv.þm. Dal. (B. J.) svo, sem styrkurinn ætti að vera handa börnum í Danmörku, og tók hann fram, að í stað orðanna »í Danmörku«, kysi hann heldur að staðið hefði orðið: »erlendis«. Háttv. þm. hefir ekki þótt vera mikill sparnaðarmaður hér á þingi, en nú sýnir hann, að hann er miklu meiri sparnaðarmaður en við allir, því hann vill nú skifta þessum 1000 kr. milli allra blindra barna erlendis. Þá á háttv. sami þm.till. um, að þingið veiti fé til að brúa tvær ár fyrir vestan, Ljá og Kjarlaksstaðaá, og hefir hann líklega komið með þessar tillögur í því trausti, að ómögulegt væri að tæma landssjóðinn, en nefndin lítur öðru vísi á, og verður því að vera á móti þessum fjárveitingum. Þá er tillaga sama þm., um að hækka laun magisters Ágústs Bjarnasonar úr 1600 í 1800. Nefndin sá ekki ástæðu til að taka þá tillögu til greina, meðal annars af því, að þessi maður nýtur nú 600 kr. styrks af landssjóði, og vegna þess, að vænta má, að bráðlega verði breyting á kennurum við skólann, og þá fær hann að sjálfsögðu betra embætti. Þá vill sami þm. fá fé handa prestinum á Kvennabrekku til byggingar. Nefndin fekk í hendur umsókn frá presti þessum, þar sem hann kvaðst ekki geta fengið fé lánað til að byggja upp á jörðinni, af því ekki væri enn þá ákveðið, hvort þessi jörð yrði prestssetur framvegis; nefndin hefir athugað þetta, og komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri fært að svo vöxnu máli, að ráða til þess, að umbeðinn styrkur yrði veittur. Sami háttv.þm. fer fram á, að 200 kr. verði veittar til að kaupa fyrir póststimpla, því á nokkrum stöðum hér á landi standi Danmörk á stimplinum í staðinn fyrir Ísland. Eg vil nú að sjálfsögðu ekki hafa Danmerkurnafn á póststimplum hér, en verð þó að vera á móti þessari till.þm., af því, að þegar hefir verið veittur styrkur til þess að kaupa póststimpla. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) vill fá fé til að leggja símalínu um Snæfellsnes alt til Ólafsvíkur, en eg vil leggja áherzlu á það, að símastjóri sagði nefndinni, að mikil bót væri þó síminn lægi ekki nema að Hjarðarfelli, en áleit þó, að hitt mundi borga sig; en þar sem svona er ástatt með fjárhaginn, eins og hv.þm. er kunnugt, þá verð eg að vonast til þess, að háttvirtir þingdeildarmenn verði á móti því að sími þessi verði lagður alla leið til Ólafsvíkur nú, en greiði atkv. með breyt.till. fjárlaganefndarinnar. Að öðru leyti þarf eg ekki að svara þessum háttv.þm.; háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) hefir tekið það ómak af mér. Þá hefir verið talað um kvennaskólann hér í Reykjavík. Þar verð eg að taka í sama streng og háttv.þm. S.-Þing. (P. J,). að ef honum ekki nægir sá styrkur, sem honum hefir verið veittur, þá verði hann að færa saman kvíarnar eða hætta. Þm. S.-Þing. (P. J.) hélt því réttilega fram, að sökum fjárskorts yrði að fresta mörgum nauðsynlegum fyrirtækjum. En hvers vegna er fjárskorturinn svo mikill.? Það er vegna þess, hvernig fór með eitt mál hér í deildinni á síðasta þingi, nefnilega frumv. um farmgjald. Það var felt frá umræðum í efri deild. En ef það hefði náð fram að ganga, þá hefði landssjóður nú verið alt að 400 þús. kr. ríkari, og þá hefðum við ekki þurft að fárast um fjárskort nú. Þetta tek eg hér fram til þess, að menn skilji, hverjir eru í raun og veru valdir að fjárskortinum nú. Þar sem nú á þessu þingi er þrengra um fjárhaginn, en verið hefir lengi, þá held eg að þetta mætti bíða þangað til 1913. Áður hefir verið tekið fram, að af því að tvöföld lína er til Borðeyrar, þá er betra samband við Vesturland, en t. d. við Austurland.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg skal þá leyfa mér að fara fyrst nokkrum orðum um 15. gr. frv. Fyrir breyttill. sínum hefir nefndin gert grein í nefndarálitinu, en eg verð þó að fara nokkrum orðum um sumar þeirra. Það er lagt til, að 600 kr. séu veittar hvort árið, til þess að Ísland gangi í hið svonefnda Bernersamband, til þess að vernda rétt íslenzkra rithöfunda. Það hefir tíðkast í útlöndum, að íslenzkar bókmentir hafa verið þýddar og gefnar út að höfundum fornspurðum og endurgjaldslaust. Þannig hefir verið hallað á íslenzka rithöfunda. Tillagan er þá gerð í því skyni, að rétti þeirra verði ekki lengur traðkað, og þeir fái fult endurgjald fyrir, að rit þeirra eru þýdd á önnur mál. Styrk þennan má kalla almennan skáldastyrk, og því er minni ástæða eftir en áður að hækka styrk til einstakra skálda í framtíðinni. Þá er önnur tillaga þess efnis, að bókasafni Seyðisfjarðarkaupstaðar séu veittar 500 kr., eitt skifti fyrir öll, til kaupa á íslenzkum bókum. Bókasafn þetta er ekki mjög gamalt, það er stofnað fyrir tæpum 20 árum, hefir altaf haft lítið fé til umráða og aðallega varið því til kaupa útlendra bóka. Það á því ekki aðrar íslenzkar bækur en þær, sem hafa verið gefnar út fáein síðustu árin, eftir að þau lög gengu í gildi, að fjórðungabókasöfnunum skyldi sent eitt eintak af öllum þeim ritum, sem gefin eru út á Íslandi. Eg vona því, að tillaga þessi fái góðan byr hér í deildinni, og verði samþykt. Þá verð eg að leiðrétta dálítið mishermi í nefndarálitinu. Þar stendur nefnilega, að magister Ágúst Bjarnason skuli fá sama styrk og hann hefir nú. Þetta er ekki rétti. Hann hefir undanfarin 2 ár haft styrk bæði árin, en nú hefir nefndin viljað leggja til, að hann fái aðeins styrk fyrra árið, 1912. Eg hefi heyrt sagt, að þessi styrkur geti ekki komið að fullum notum, og býst því við, að málið verði athugað aftur á fundi nefndarinnar fyrir 3. umræðu og ef til vill leiðrétt þá. Frá háttv. þingmönnum hafa komið 13 breyt.till. við þær greinar, sem nú eru til umræðu. Eg mun, eins og áður, að eins minnast á þær, sem nefndin hefir fallist á. Það er þá fyrst breyt.till. á þingskjali 386, um að styrkurinn til jarðskjálftarannsókna sé hækkaður um 50 kr. á ári. Maðurinn, sem við þær fæst, hefir lýst því yfir, að hann geti ekki fengist við starfið lengur, ef styrkurinn sé ekki hækkaður, og þar sem farið er fram á svo lága upphæð, sér nefndin eigi ástæðu til að leggja á móti þessari fjárveitingu. Þá er breyt.till. á þskj. 410, um hækkun á námsstyrk til Laufeyjar Valdimarsdóttur. Styrkurinn var í upphafi áætlaður 300 kr. Brtill. fer fram á 500 kr., en nefndin vill fara meðalveg og mæla með 400 kr. styrk. Eg verð að fara örfáum orðum um brtill. á þskj. 402, um útgáfu alþingisbókanna. Sú fjárveiting var feld í nefndinni með öllum atkvæðum Eg var persónulega hneigður til þess að styðja þessa fjárveitingu, því að hér er um mikinn fróðleik að ræða, en þar sem það hefir ekki fengið náð á fyrri þingum, get eg sætt mig við, að það dragist eitt árið enn. Þá hafa komið nokkrar tillögur um hækkun skáldastyrks. Meiri hluti nefndarinnar vildi halda sér við frv. stjórnarinnar, en ýmsir háttv. nefndarmenn lýstu því þó yfir, að þeir vildu hafa atkvæði sín óbundin í þessu máli. Viðvíkjandi brtill. nefndarinnar við 16. gr., get eg vísað til nefndarálitsins. Þó skal eg geta þess, að nefndin hefir lagt til, að ein upphæðin til bændaskólans á Hólum, ?: til verklegrar kenslu, sé færð niður, í því skyni, að samræmi komist á milli fjárveitinganna til Hólaskóla og Hvanneyrarskóla. Hólaskóli hefir hingað til haft hærri styrk, en nefndinni þykir rétt að gera ekki upp á milli skólanna, þar sem engar ástæður hafa verið færðar fyrir því. Það var felt hér í deildinni fyrir nokkru frumvarp til laga um eftirlaun handa Torfa skólastjóra í Ólafsdal, með rökstuddri dagskrá. Deildin ætlaðist til þess, að fjárlaganefndin sæi fyrir fjárveitingu til hans, sem viðurkenningu fyrir gott starf í þarfir þjóðarinnar. Nefndin hefir því lagt til, að Torfi í Ólafsdal skuli settur inn í þessa grein fjárlaganna með 1200 kr. í stað 1500 kr., sem hann hafði áður. En nefndin hefir sömuleiðis felt í burtu orðin: til verklegrar búnaðarkenslu, og með því gefið í skyn, að hann þurfi ei að gera grein fyrir, hvernig hann verji þessu fé, en það beri að eins að skoða sem viðurkenningu fyrir langt og gagnlegt æfistarf. Í 99. breyt.till. nefndarinnar við 16. gr. stendur, að 33. liður falli burt. Það er prentvilla - á að vera 31. liður. 31. liður er um 2500 kr. fjárveitingu fyrra árið, til þess að byggja turn á Hólakirkju. Nefndin vill fella þessa fjárveitingu burt, jafnvel þótt hún viðurkenni, að kirkjan sé merkileg. En hún sá ei ástæðu til að veita fé til þessa nú, þar sem svo mörg þarfafyrirtæki verða að bíða. Þá skal eg minnast á brtill. háttv.þm. við þessa grein. Nefndin hefir athugað þær allar, en eg vil að eins tala um þær, sem hún hefir aðhylst. Fyrst er breyt.till. á þskj. 363, um að 3000 kr. séu veittar til framhalds rannsóknar á járnbrautarstæði austur í sýslur. Nefndinni var kunnugt, að fé hefir verið veitt til þessa á fjárlögunum áður, en veit ei hve langt rannsókninni er komið og hversu mikið fé muni þurfa til að ljúka henni. Afstaða nefndarinnar í þessu máli er því óráðin, þangað til nánari upplýsingar koma, sem hæstv. ráðherra getur væntanlega gefið. Þá hefir komið fram tillaga um það, að fella burt styrkinn til samvinnusmjörbúanna, en veita í þess stað 5000 kr., til þess að styrkja nýstofnuð smjörbú. Nefndin verður að leggja á móti þessari tillögu, með því að hún lítur svo á, að tilgangurinn með styrkveitingunni til smjörbúanna hafi í upphafi verið sá, að hjálpa til að koma þeim á laggirnar og styrkja þau fyrstu árin. Í samræmi við það hefir styrkurinn minkað um 2000 kr. á ári. Mér hefir láðst að geta þess, að í frumv. stjórnarinnar er byrjað á sömu upphæð og endað var á seinasta ári, 12 þús. kr., og hefir nefndin því komið með brtill., að í stað 12 þús. og 10 þús. kr. í frv. stjórnarinnar komi 10 þús. og 8 þús. kr. Ennfremur hefir nefndin fallist á breyt.till. háttv.þm. Skagf. (Ó. Br.) á þskj. 373, um fjárveitingu til bryggjugerðar á Sauðárkrók, 3000 kr., gegn ? hlutum annarsstaðar frá. Með því að hér er farið fram á það sama og nefndin hefir fallist á, að veitt sé til bryggjugerðar á Húsavík, vill nefndin einnig mæla með þessari styrkveitingu. Á þskj. 369 er brtill. sem fer fram á, að Landsbankanum séu gefnir upp vextir af seðlum, sem bankinn hefir frá landssjóði. Eins og kunnugt er, fékk bankinn 750 þús. kr. frá landssjóði í seðlum, og á samkvæmt 2. gr. bankalaganna að gjalda 1% vexti af þeim. Meiri hluti nefndarinnar lætur tillögur þessar hlutlausar og eru atkvæði nefndarmanna því óbundin í þessu máli. Þá eru ekki fleiri breyt.till. við þessa grein, sem nefndin hefir aðhylst, eða lætur hlutlausar. Við 17. og 18. gr. eru engar brtill. Við 19. gr. er ein brtill. frá háttv.þm. Dalamanna (B. J.), en með því að hún fer fram á það sama og brtill. nefndarinnar nr. 105, þá er hún óþörf. Þá skal eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um lánbeiðnirnar í 22. gr. Eins og eg sagði í upphafsræðu minni um fjárlögin, þá er farið fram á lán úr viðlagasjóði, sem samtals nema 161 þús. kr. Hæstv. ráðherra hefir nú lýst því yfir, að ekkert handbært fé væri að fá úr viðlagasjóði, enda var nefndinni kunnugt um, að svo mundi vera. Þar sem ganga má að því vísu, að ekkert gagn verði að því, þótt lánbeiðnir þessar séu samþyktar, vill nefndin ekki vera að leggja fast að þingmönnum að fella þær, þótt hún sé yfirleitt á móti þeim. Ef menn hafa gaman af að vera að flagga með þessar lánsheimildir á pappírnum, þá er, ef til vill, ekki vert að vera að svifta þá þeirri ánægju. Eg hefi þá drepið lauslega á þær breyttill. við þennan kafla fjárlaganna, sem nefndin vill leggja til að samþyktar verði, eða er ekki mótfallin. Flestum hinum, sem eg hefi ekki minst á, er nefndin á móti.

Einar Jónsson Eg vildi leyfa mér að segja fáein orð, vegna þess, að eg hefi komið fram með nokkrar breyt.till. við fjárlagafrumvarpið, sem hér liggur nú fyrir. Háttv. fjárlaganefnd hefir ekki komið fram með neinar breytingartillögur um skáldastyrkina og hefi eg því leyft mér að koma með þær. Eg sýndi á síðasta þingi, að eg er því mótfallinn, að skáldum sé yfirleitt veittur nokkur styrkur. En ef þeim er veittur styrkur, verður styrkveitingin að vera óhlutdræg. Þess vegna hefi eg komið fram með breytingartillögur á þskj. 384 um að Einari Hjörleifssyni verði ekki veittur hærri styrkur en Guðmundi Magnússyni, eða með öðrum orðum, að styrkur Einars verði lækkaður niður í þá upphæð, er Guðmundur hefir, og ennfremur, að styrkurinn til Þorsteins Erlingssonar verði færður niður um helming. Eg veit, að Þorsteinn Erlingsson hefir aðeins einu sinni gefið út 1 kvæðabók, sem flestum mun að vísu þykja góð. En á þingið altaf að halda áfram að launa hann fyrir þetta? Eg hygg, að hann sé búinn að fá bókina nógu vel borgaða. Hann hefir ekki, að undanteknum nokkrum tækifæriskvæðum, er honum mun oftast vera goldið fyrir, ort neitt annað en þessa einu bók. Annað liggur ekki eftir hann. Mér finst það ekki rétt, að landssjóður sé að halda áfram að launa hann fyrir að ganga með hendurnar í vösunum, og vildi mega vænta þess, að honum væri sjálfum þyrnir í augum, að taka meiri peninga úr landssjóði fyrir Þyrna sína. Eg vona að háttv.þm. athugi það vel, að hér er um landsfé, en ekki þeirra eigin fé, að ræða. Mig langaði til að koma fram með tillögu um, að styrkurinn til Þorsteins Erlingssonar, og helzt allra skálda yfir höfuð, yrði strykaður út af fjárlögunum. En af því að eg þekki vel, hvernig háttv. deild tók í þetta mál á síðasta þingi, hefi eg ekki þorað að koma fram með slíka tillögu, en er háttv. deild hinsvegar þakklátur, ef hún vildi taka breytingartillögu mína til greina. Mér finst óréttlátt, að styrkurinn til Einars Hjörleifssonar skuli vera meiri en til Guðmundar Magnússonar, sem vinnur þó alla jafna mest allra skálda, og að margra dómi engu lakari en aðrir skáldsagnahöfundar. Einar Hjörleifsson hefir ritað ýmislegt, sumt dágott, en sumt fremur lélegt. Mér er ekki kunnugt um, að hann hafi gefið út nein rit síðan »Ofurefli« kom út, en sem eg hygg að hafi verið honum sjálfum ofurefli, þar sem hann þarf svo mjög að hvíla sig á eftir. Mér er nú að vísu tjáð, að rit hans, sem »Gull« nefnist, sé þegar komið út. Það er á þessu augnabliki lagt hér á borðið hjá mér og sýnist vera fallegt hið ytra. En þar eð bókin er alveg nýútkomin, býst eg við, að margir hafi alls ekki lesið hana ennþá. Það er því alls ekki víst, að þetta gull sé nokkurs virði, en landssjóðsgullið aftur á móti hefir fult gildi. En alveg burtséð frá því, hvort þetta Gull hans Einars Hjörleifssonar er nokkurs virði, verð eg að halda því fram, að það er mjög ranglátt að veita honum hærri styrk en Guðmundi Magnússyni. Það ætti þó að minsta kosti að gera þeim jafnhátt undir höfði. Að því er styrkveitingu skáldanna snertir, sem virðast reyndar fremur vera föst laun en styrkveiting, skal eg til samanburðar geta þess, að bændur fá að eins einu sinni styrk úr þeim sjóðum, sem annars veita þeim nokkuð, t. d. sjóði Kristjáns 9., Ræktunarsjóðnum og máske fleiri, fyrir framúrskarandi dugnað í jarðabótum; þessi styrkur er mjög lítill, svo sem 50-150 kr., og þetta á bændunum að nægja. En á þá Þorsteinn Erlingsson o. fl. skáld að liggja altaf uppi á landssjóði, enda þó verkið sé að eins að hafa einu sinni gefið út eina kvæðabók? Mér finst að sama regla ætti að gilda um skáldin og bændurna, að heiðursstyrkur sé veittur í eitt sinn fyrir vel unnin, þörf og nauðsynleg verk, en árleg laun ekki. Einar Hjörleifsson og Þorsteinn Erlingsson eru að ýmsu leyti vel gefnir og gætu því lifað á því, sem þeir ynnu sér inn við ýms ærleg störf, sem vel hæfra manna þarfnast. Það er óþarft, að landssjóður skuli vera að ala þá. Hið sama er að segja um Guðmund skáld Guðmundsson. Hann er vel gefinn maður og hefði vel getað lokið námi, ef hann hefði verið reglusamur. En landssjóður á ekki að gjalda þess, og sé eg enga sanngirni í að veita honum neinn styrk. Það ætti helzt að slá svörtu striki yfir allar þessar styrkveitingar til skáldanna. Þá vildi eg minnast á breytingartillögu, er eg hefi komið fram með, um lánbeiðni til að hlaða í Djúpós til verndunar Safamýri. Mér hefir verið tjáð, að ekkert þýddi að koma fram með lánbeiðnir, því að ekkert fé væri til, en eg hefi samt sem áður komið með tillöguna, samkvæmt vilja kjósenda minna. Eg hygg, að allir hinir háttv.þm. hafi heyrt Safamýri nefnda. Skal eg í stuttu máli skýra frá því, hvað hún gefur af sér nú og hvað hún gæti gefið af sér, ef hún væri vernduð fyrir vatnságangi af Djúpós, eftir því sem kunnugir og fróðir menn álíta. Mýrin er um 4000 vallardagsláttur að stærð og er nú venjulega heyjað í henni um 11-12 þús. hestar. En ef hið umbeðna lán yrði veitt og því varið til þess að vernda mýrina fyrir vatnságangi, mætti, að kunnugra manna sögn, heyja í henni 40-48 þús. hesta til viðbótar, og auk þess á Hofshverfis- og Sandhólaferjuengjum 6-7 þús. hesta fram yfir það, sem nú gengst við. Eg hygg því, að engum geti blandast hugur um, að lánbeiðnin sé á góðum rökum bygð og að þessum peningum sé mjög vel varið til þessa fyrirtækis. Lánið umbiðst því aðeins, að landsverkfræðingurinn skoði, hvort hægt sé að stemma stigu fyrir vatnságanginum, og einungis gegn ábyrgð sýslunnar. Það hafa komið svo margar breytingartillögur við fjárlagafrv., að það er nálega ókleift að rekja þær allar. Eg get þó ekki stilt mig um að minnast á eina breyt.till., sem gengur út á að veita stórstúku Good templara styrk sem að undanförnu, enda þótt eg þykist vita, að margir háttv.þm. reki upp stór augu, er eg minnist á þetta. Það er alkunnugt, að til eru hin svo nefndu aðflutningsbannslög frá 1909. Hvað hefir þá stórstúkan að gera með styrk? Ætlar hún kannske að nota hann til þess að útrýma víni úr landinu, þegar ekkert vín er innflutt? Þarf hún að senda Sigurð regluboða út um land, til þess að stofna stúkur, þegar allir verða að vera í bindindi, vegna þess að ekkert vín er að fá? Nei, það er augljóst, að styrkveitingin er óþörf. Stúkan getur hætt að starfa og má því setjast í helgan stein, en það er algerlega óþarft að launa hana til þess. Eg skal ennfremur minnast á tillögu frá háttvirtum þm. Rvk., um að veittar verði kr. 3000.00 til þess að rannsaka járnbrautarsvæði austur í sýslur. Eg er háttv.þm. þakklátur fyrir tillöguna og hefðu þeir ekki komið með hana mundi eg og háttv. samþingismaður minn hafa gert það. Samskonar tillaga var feld á síðasta þingi vegna eintómrar hlutdrægni. Áður hafði verið veittar kr, 16000.00 til þessa fyrirtækis, en síðasta þing vildi ekki veita þá hina litlu upphæð, sem fram á var farið, til þess að rannsakað yrði til hlítar, og þær 16000 kr., sem áður voru notaðar, því til einkis gagns enn þá. Það er bæði sjálfsagt og nauðsynlegt að rannsaka þetta mál, og óska eg þess fastlega, að tillagan nái fram að ganga.

Jón Magnússon Eg á breytingartillögu, sem stendur í sambandi við fjárveitingu, sem fyrir skömmu var samþykt hér í deildinni. Þessi breyt.till. fer fram á að lána Vestmanneyingum fé til hafnargerðar í eyjunum. Eins og eg tók fram, þegar fjáraukalögin voru hér til umræðu, þá er höfn í Vestmanneyjum lífsskilyrði fyrir fiskiútveg eyjabúa. Mótorbátum eyjamanna, nú um 50, og mörgum stórum, er allhætt á höfninni í vissri átt, ef hvasst er, því að höfnin er lítil um sig og grunn, og bátunum hætta búin að liggja á henni, ef sjór er mikill. En aftur á móti er hvergi eins auðvelt að gera höfn trygga, eins og þar og með tiltölulega litlum kostnaði. Á þrjá vegu er land að höfninni, og það mundi mega gera þar alveg trygga bátahöfn fyrir 50-60 þús. kr. Þennan kostnað vilja Vestmanneyingar leggja á sig, og þeir fara ekki einu sinni fram á að fá styrk til þess hjá landssjóði, þó alstaðar annarsstaðar hafi verið veittur styrkur til hafnargerðar, og þingið talið sjálfsagt að veita hann. En þeir vilja ekki fara fram á slíkt. Vita að fjárhagurinn er mjög þröngur nú, og eru hræddir um, að það mundi að eins tefja fyrir málinu, að fara slíks á leit, en hafnargerð hjá þeim þolir enga bið Aðra breyt.till. á eg, sem fer fram á, að veita styrk til bryggjugerðar í Vestmanneyjum, sem nú er lokið. Bryggjan hefir kostað um fimtán þúsund kr. En er taldar eru með festar fyrir vélabáta til að liggja við, hefir tilkostnaður við höfnina þar orðið um 23 þúsund. Nú er þess farið á leit að veita 5 þús. kr. til bryggjugerðarinnar. Hér á hlut að máli lítið sveitarfélag, og hér er ekki farið fram á annað, en það, sem öll kauptún, er fram á það hafa farið, hafa fengið, er þau hafa ráðist í bætur á höfn eða bryggjum. Mér er kunnugt um, þótt hv.frsm. (B. Þ.), hafi ekki getið þess, en það hlýtur að vera af gleymsku hjá honum, að meiri hluti hinnar háttv. fjárlaganefndar er þessu meðmæltur, eins og hennar var von og vísa, því þetta er ekki annað en réttmæt og sanngjörn krafa. Eg þarf því ekki að fjölyrða frekar um þetta, en vona, að þeir, sem hafa heyrt mál mitt, muni samþykkja þessa fjárveitingu. Að því er snertir lán til hafnargerðarinnar, þá skal eg að lokum láta þess getið, að eg býst við að beiðnin um það fái áheyrn vegna nauðsynjar eyjamanna. Eg veit það að vísu, að það er rétt hjá háttv.frsm., að ekki sé hægt að veita féð, ef það er ekki til. En ef það er til, þá á sannarlega að veita það til slíks fyrirtækis. Eg skal svo ekki þreyta hina háttv. deild með öllu lengri ræðu. Þótt eg sé yfirleitt á móti hinum miklu skáldlaunum eða skáldastyrk, er þingið eys stöðugt út, altaf meira og meira, þá vil eg þó láta þess getið sérstaklega, að eg er ekki með því að færa niður eða fella burtu styrkinn til Einars Hjörleifssonar. Eg er ekki að þessu leyti samdóma hv. 2. þm. Rangv. (E. J.). Síðan Einar Hjörleifsson fór að njóta styrks af almannafé fyrir rit sin, þá hefir hann sannarlega unnið íslenzkum bókmentum gagn. Styrkurinn hefir borið ávexti. Hann hefir gefið út tvær stórar skáldsögur, og margar smærri. Hann er með öðrum orðum stöðugt að auðga bókmentir vorar, og það að stórum mun. Og get eg ekki að því gert, að minnast á það, að þá er öðru máli að gegna um Þorstein Erlingsson, sem ekkert sést eftir framar, eða ekkert sem teljandi sé. Eg vil í þessu sambandi geta þess, að það gæti verið ástæða til þess að hækka styrkinn til Guðmundar Magnússonar og það stendur sérstaklega á með hann, þar sem hinir tveir, er eg nefndi, hafa svo að segja verið kostaðir til þessa frá upphafi af almannafé, þá hefir aldrei verið eytt neinu til þessa manns. Ef tillit væri tekið til þess, þá ætti hann að fá hærri styrk nú. Að öðru leyti skal eg ekki tala um þær breyt.till., sem ekki koma mér við. En yfirleitt mun eg greiða atkvæði þannig, að sem minst bætist við tekjuhallann og vera móti þeim fjárveitingum, sem ekki er ætlað til verklegra fyrirtækja.

Bjarni Jónsson Eg ætla að eins að minnast á nokkur atriði í tillögum fjárlaganefndarinnar, og skal eg vera eins stuttorður og mér er unt. Þá skal eg fyrst tala um aukaskjalavörðinn. Fjárlaganefndin vill lækka laun hans úr eitt þúsund kr. ofan í 800 kr. Eg veit ekki á hverju hún byggir þetta, en ekki þykir mér líklegt, að duglegur maður fáist fyrir svona lágt kaup. Þá hefir upphæðin, sem ætluð hefir verið til bókbands handa safninu, verið færð niður. Það er alveg misráðið hjá nefndinni, því það var engin hætta á, að meira hefði verið bundið inn, en þurft hefði nauðsynlega, og það er illt, ef handritin skemmast, af því ekki er nægilegt fé fyrir hendi til þess að láta binda þau inn, og er það því verra, sem mörg þeirra eru dýr og illt að handritin glatist. Þá vill nefndin lækka fjárveitinguna til þess að kaupa forngripi handa forngripasafninu úr 1500 kr. niður í 1000 kr. Flestum mun vera það kunnugt, hve mönnum er gjarnt að selja útlendingum forngripi, ef þeir gefa krónunni meira. Og er það illt fyrir umsjónarmann safnsins að verða þannig af góðum gripum, af því hann getur ekki boðið eins hátt fyrir þá og aðrir. Eg álít því, að þetta sé mjög misráðið, og mun því verða á móti þessari lækkun. Eg hefi rekist hér á breytingartillögu frá nefndinni um að veita 600 kr. til Bernersambandsins til þess að vernda rétt íslenzkra rithöfunda, og mælti háttv. framsögum. (B. Þ.) mikið með þessari fjárveitingu og gagni því, sem íslenzkir rithöfundar mundu hafa af þessu. En eg hygg, að á þessu máli séu tvær hliðar. Ef Ísland kemst undir Bernersamþyktina, þá má enga bók þýða á íslenzku nema með leyfi höfundarins. Hingað til hafa þeir, sem hafa fengist við að þýða rit úr íslenzku, mátt heita sleppa vel, ef þeir hafa sloppið skaðlausir frá útgáfunni og engin laun fengið fyrir þýðinguna. Þannig veit eg að því hefir verið varið með Poëstion og Küchler. Og þegar Reclame útgáfan sér sér ekki fært að borga meira en 1-200 hundruð mörk fyrir bækur eins og »Pilt og stúlku«, þá sjá menn hvaða gagn höfundarnir mundu hljóta af þessu. Eg hygg, að þetta mundi verða fremur haft á þá, sem vildu þýða bækur okkar. Þeir menn, sem þýða bækur okkar nú, gera okkur mikið gagn, en það er óvíst, hvort þeir mundu vera að þýða þær, ef þeir yrðu að borga fyrir það. En það er líka til önnur hlið á þessu máli. Útlendir höfundar mundu ekki vilja leyfa okkur að þýða sín rit nema þeir fengju borgun fyrir það. Og við erum ekki færir um að borga neitt svipað því, sem aðrar þjóðir borga höfundunum í ritlaun. Og ef við ættum að borga höfundunum há ritlaun, þá yrðu ekki eins margar góðar bækur þýddar á íslenzku og hingað til hafa verið þýddar. Við eigum því aldrei að hreyfa við því að komast í Bernersambandið, því það er til stórskaða fyrir okkur að hafa ekki aðgang að öllum þeim bókum, sem við viljum þýða. Og eg vona, að nefndin taki þessa tillögu aftur, þegar hún hefir athugað þetta. Þá eru hér breytingartillögur frá nefndinni um að lækka styrk til tveggja vísindamanna ofan í 1200 kr. til hvors þeirra um sig. Hvorttveggi þessara manna heitir Helgi, og er annar þeirra bróðir minn. Aðrar ástæður eru ekki tilfærðar fyrir þessari lækkun en að fjárhagurinn sé svo þröngur, að ekki séu tiltök að hafa styrk þennan hærri. Hér sé í svo mörg horn að líta o. s. frv. Eg held nefndin ætti ekki að berja lóminn, eins mikið og hún gerir. Hún ætti að gera ráð fyrir því, að þessi skrif hennar þektust annarstaðar og það yrði kunnugt út um heim, að jarðfræðingi landsins hafi verið neitað um styrk til jarðfræðisrannsókna, af því landið hafi ekki haft fé til. Eg held slíkt yrði ekki til þess að styrkja lánstraustið, ef það fréttist, fremur en »glapræðið mikla«, sem svo hefir verið nefnt. Þótt þessi maður hafi verið lasinn um stund, þá á þingið ekki fyrir þá sök að kippa að sér hendinni, því með því móti gæti það bakað honum áhyggjur og þannig svift hann lífsgleði sinni. Þótt annar þessara manna sé bróðir minn, mun mér þó leyfilegt að segja þá skoðun mína, að eg þekki ekki menn, sem séu áhugasamari um starf sitt en þessir tveir menn. Og eg fæ ekki skilið, að fjár hagurinn sé svo þröngur, að þingið þurfi að nema burt þessar 300 kr., sem síðasta þing hækkaði styrkinn um. Og ef eg fer oftar út sem viðskiftaráðunautur, þá treysti eg mér ekki til þess að segja, ef eg verð spurður, hvers vegna styrkurinn til þessara vísindamanna hafi verið lækkaður, að það hafi verið af fjárþröng. Því það er þessum mönnum og öðrum vísindamönnum að þakka, að margir menn kannast við Íslendinga og vita að þeir eru til. Eg vona, að allir sjái, að þessar tillögur eru á engum rökum bygðar og þess vegna eiga þær að falla. Þá er ein breytingartillaga frá nefndinni, sem er all undarleg. Það er styrkurinn til Torfa í Ólafsdal. Eins og menn muna, þá bar fjárlaganefndin fram frumvarp hér í deildinni fyrir skömmu um 1500 kr. eftirlaun handa Torfa í Ólafsdal. Þá var það tekið út af dagskrá, af því margir ætluðust til, að slík eftirlaun yrðu veitt á fjárlögunum, og menn treystu nefndinni til þess að standa við tillögur sínar. En engum datt þá víst í hug, að nefndin mundi stinga upp á að lækka eftirlaunin úr 1500 kr. ofan í 1200 kr. þegar hún kæmi með þessa tillögu í fjárlögunum frá sjálfri sér aftur. Torfi í Ólafsdal á það svo margfaldlega skilið, þó hann fái 1500 kr. árlega í eftirlaun, að það væri ekki nema örlítill partur af þeim ágóða, sem við höfum haft af því að nota ljáina hans, því ef hann hefði tekið einkaleyfi á þeim, þá hefði hann verið stórríkur maður. Mér datt ekki í hug, að nefndin mundi lækka þetta, og leit því ekki eftir þessu, því þá hefði eg komið með breytingartillögu um að hækka þetta. En nú mun eg við 3. umr. koma með breyt.till., sem færir þessi eftirlaun upp í 1500 kr. Þá er styrkurinn til iðnskólanna bundinn sama skilyrðinu og styrkurinn til skólanna, sem talað var um hér í gær, það voru þá færð rök fyrir því, að ekki væri rétt að hafa þetta skilyrði, og það er heldur ekki rétt hér. Tillögu mína um viðskiftaráðunautinn mun eg tala um seinna. Þá á eg hér ásamt með háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) tillögu um að veita Jóhanni skáldi Sigurjónssyni 600 kr. árlegan skáldstyrk. Þessi styrkur var feldur á síðasta þingi og var það ómaklegt, því að maðurinn er gáfaður og efnilegt skáld og hefir tekið sér fyrir hendur þá grein skáldskaparins, sem er erfiðust og minst kunn hér á landi. En það, sem hann hefir birt eftir sig, gefur manni vonir um, að við mörgu góðu megi búast frá hans hendi. En eg skal ekki tala meira um hann að sinni, því háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) mun mæla með honum, þegar hann tekur til máls, og hann hefir í höndum meðmæli, sem Jóhann hefir sent, frá ýmsum mönnum. Það þarf ekki að láta hann gjalda þess nú, að hann skrifi á dönsku, því það gerir hann ekki, heldur semur hann á íslenzku og þýðir svo á dönsku. Eg veit fullvel um það, því eg hefi séð hann vinna. Þá hefi eg komið með tillögu um, að Jóhannesi S. Kjarval séu veittar 1200 kr. hvort árið til þess að nema málaralist. Af málverkum hans, sem eru hér frammi á lestrarsalnum, hafa menn séð, hversu mikið líf og sál er í myndum hans. Einnig geta þeir lesið meðmæli þau, sem Ásgrímur Jónsson hefir gefið honum. Maður þessi hefir hingað til lifað af handafla sínum, fór að heiman þegar hann var 15 eða 16 ára og hefir verið sjómaður síðan, en hefir fengist við málaralist í tómstundum sínum. Og sama daginn og hann sendi umsókn sína til þingsins fór hann út á sjó. Hér er um verulegt mannsefni að ræða og ætti því þingið ekki að teljast undan að styrkja hann. Það ber einnig að líta á það, að þessi fjárveiting er, eins og margt af því, sem heyrir til 15. gr. í fjárlögunum, sprottin af því, að við eigum ekki sjóði, sem efnilegir ungir menn geti leitað til, og þessvegna verða þeir að leita til landssjóðs. Eg skal taka það fram, að Danir t. d. eiga marga slíka sjóði, og hafa Helgarnir, sem eg talaði um áðan, notið mikils styrks af Carlsbergssjóðnum og verið vel farið með þá af Dönum. Er það leiðinlegt fyrir Íslendinga, að láta Dani og aðra útlendinga vera að styrkja sína fáu vísindamenn. Er það jafn nauðsynlegt til allra þjóðþrifa, að styrkja bókmentir og listir, sem smjörframleiðslu. Að verklegar framfarir séu og styrktar, því mæli eg ekki á móti. En hitt fær enginn mig til að halda, að matpokinn sé meira virði en sálin. Hefir þessi þjóð fengið frelsi sitt fyrir andlega starfsemi forfeðra sinna. Háttv. fjárlaganefnd hefir lagt til, að styrkur til landskjálftamælisins sé færður upp, svo sem tillaga mín fer fram á og er eg henni þakklátur fyrir það. Maður sá, sem að honum gætir, verður mikið fyrir honum að hafa. Verður hann oft að sitja yfir honum fram á nætur. Hefir hann vottorð frá verkfræðing Krabbe. Þá er tillaga, sem gengur út á það, að veita meistara Guðmundi Finnbogasyni styrk til að gefa út heimspekisfyrirlestra sína. Samskonar styrk hefir Ágúst Bjarnason haft til að gefa út sína fyrirlestra. Eg verð að mæla fast með þessari till. minni, því það er hörmulegt, að íslenzkar bókmentir skuli fara á mis við þann dýrasta gimstein bókmentanna, heimspekina, sem heita má að vera rjómi vísindanna. Fyrirlestrar Ág. Bjarnasonar hafa verið heimspekissaga. Þessir eru annars efnis. Er það ný grein, sem ekki hefir verið ritað áður um á voru máli. Það er Erkendelsestheori, eða rökfræði í rýmsku merkingu, sálarfræðislegar athuganir. Verður yfirlit yfir þessa fyrirlestra lagt hér fram á lestrarsal, svo mönnum gefist kostur á að kynna sér það. Eg hefi ekki átt kost á sjálfur að hlusta á þessa fyrirlestra, en það veit eg, að Guðmundi er vel lagið að setja skemtilega fram efni, enda segja þeir, sem á hafa hlustað, að svo sé. Tvo af þeim hefi eg þó lesið. Eg lagði eitt sinn fyrir mig sama efni. Sótti eg þá um styrk til þessa þings, til þess að lesa uppeldisfræði. En menn hlógu hér einungis að því, og þótti undrum sæta, að nokkur skyldi láta sér detta í hug að fást við slík efni. Meðflutningsmaður minn hefir sjálfur heyrt á þessa fyrirlestra, og getur því mælt með þeim eftir eigin reynd. Þá kem eg að tillögunni um viðskiftaráðanautinn. Nefndin leggur til, að sú fjárveiting falli niður. En eg hefi lagt til að varið væri til þess 15000 kr., og hefi eg sundurliðað það þannig: 4000 kr. í laun handa viðskiftaráðanaut, 2000 kr. í ferðakostnað handa honum, 1000 kr. í skrifstofukostnað og 8000 kr. handa verzlunarfulltrúum. Fyrir einn mann yrði það ómögulegt að afkasta öllum þeim störfum. Þarf hann því að hafa skrifstofu og fé til hennar. Síðan hugsa eg mér, að hann fengi sér fulltrúa í þeim löndum, sem helzt þyrfti. Gæti hann fengið þá fyrir 1000 kr. hvern og suma fyrir ekkert, og mundi velja þá í sambandi við stjórnina. Á skrifstofu hans hér ætti svo að leggja út bréf, sem kæmu til manna hér, og snúa bréfum fyrir þá á önnur mál. Sjálfur viðskiftaráðanauturinn héldi svo fyrirlestra og færi ferðir til ýmsra landa, ekki að eins til höfuðstaðanna, heldur einnig til ýmsra annara staða. Hvernig sem þessu máli reiðir af nú, þá er það spá mín, að innan fárra ára verði þetta mál tekið upp aftur, ef það verður felt nú. Ef menn láta sér þessar 15000 kr. vaxa í augum, sem er ekki meira fé en svo, að ein stór verzlun hér brúkar jafnmikið á ári fyrir símskeyti og stór verzlun erlendis fyrir auglýsingar, þá á eg bágt með að skilja hugsunarhátt manna. En eg veit, að þetta vex mönnum í augum. Eg hefi gaman af að heyra tillögur manna í þessu efni, en mun svo líklegast létta þeirri byrði af mönnum að tala meira um þetta efni. Þá er við 19. gr. að athuga tvo þriðju hlutana frægu, og skal eg ekki orðlengja um það mál. Þá hefi eg farið fram á að Jóni Ófeigssyni verði veittar 1500 kr. til að semja þýzk-íslenzka orðabók. Hann sótti að eins um 1300 kr., og má lagfæra þetta við 3. umr. Hann ætlast til að bókin verði 45 arkir. Síðasta þing veitti til hverrar arkar 50 kr., en það er alt of lítið. Eg ætlast því til, að styrkurinn sé 80 kr. fyrir hverja prentaða örk. Allur kostnaður til bókarinnar yrði því 3600 kr. Viðskifti við Þýzkaland fara stöðugt vaxandi, og þýzkunám að því skapi. Er því þjóðarnauðsyn að fá þessa bók. Hún er jafn nauðsynleg og enskunámsbækurnar á sínum tíma. Eg hefi hér í höndum meðmæli frá sameiginlegum kennara okkar beggja, prófessor Möller í Kaupmannahöfn. Skal eg leyfa mér að lesa þau upp: »Jón Ófeigssons þýzk-ísl. orðabók, hvoraf jeg har set tre Prövesider, forekommer mig at være en meget brugelig Ordbog, der vil være til stor Nytte for mange Islændere. Det er meget hensigtsmæssigt, at der ved Fremmedord, der af praktiske Grunde maa medtages, foruden den islandske Oversættelse er tilföjet en Henvisning til de tilsvarende tyske Udtryk. At de i Handelssproget gængse Udtryk er medtagne, vil i höj Grad foröge Bogens Brugbarhed. Jeg anbefaler Bogen paa det varmeste til den af Forfatteren til dens Udgivelse sögte Understöttelse. Köbenhavn d. 4. Marts 1911. H. Möller, Dr. phil. Professor i germansk Filologi ved Univ.t.«. Í bréfi til Jóns hefir próf. Möller ekki annað út á bókina að setja, en að áherzlan er lögð á síðasta atkvæðið á orðinu »adjektiv«, en þar hefir Jón fyrir sér Vietor, einhvern hinn frægasta Þjóðverja í þeirri grein. Vona eg að háttv. deild taki þessi meðmæli til greina. Bókin verður handhæg og svo ódýr, að allir geta hana eignast. Vona eg því, að háttv. deild samþykki þessa fjárveitingu. Svo á eg eina breyt.till. með 1. þm. Eyf. (H. H.). Nefndin hefir lagt til, að Laufeyju Valdimarsdóttur veitist 300 kr. hvort árið. Hún er svo illa stödd af því að hún er kona, að hún getur ekki fengið námsstyrk við Kaupmannahafnarháskóla. Eru því 300 kr. alt of lítið. Leggjum við því til, að það sé hækkað upp í 500 kr. Má það ekki minna vera, ef það á að koma að nokkru haldi. Þingið veitti Ásg. Torfasyni 600 kr., og hefir það verið lágmark, þegar um námsstyrk hefir verið að ræða, svo sem til dýralæknaefna. Svo er lán úr viðlagasjóði til Ólafs Jónssonar, að upphæð 6000 kr. Sótti hann um styrk til síðasta þings, en fékk ekki áheyrn. Hefir hann verið við nám og skortir fé. Er myndamótunargerð mjög nauðsynleg hér. Verður að senda allar myndir til útlanda og bíða lengi eftir þeim. Blaðamenn eru útilokaðir frá að hagnýta sér nýja viðburði. Ef nú þessi maður fengi þetta lán og settist hér að, þá gætu myndir af atburðum komið út í blöðunum daginn eftir, gamanmyndir breiðst út þegar í stað, áður en tilefni þeirra væri gleymt orðið. Gæti það bætt atvinnu margra manna. Vona eg því, að menn fallist á tillögu þessa, þótt lítið sé til í viðlagasjóði. Vona eg, að landsstjórninni sé að minsta kosti kleift að veita þetta lán, ef samþykt er. Annars vona eg, að þetta þing gangi svo frá, að nýjar tekjugreinar finnist, og því ekki að óttast tekjuhalla. Íslendingar verða að borga sín eigin útgjöld, eins og aðrar þjóðir. Eru það ekki stórhuga menn, sem vilja spara 2-300 kr. á einstökum mönnum, og það sínum beztu mönnum. Eg vil áður en eg sezt niður, svara dálitlu hjá háttv.þm. Vestm. (J. M.). Um Einar Hjörleifsson er eg honum sammála, en mér finst hann ekki vera jafn nærgætinn, þar sem hann kallar skáldlaun Þorsteins Erlingssonar eftirlaun. Gæta verður þess, að Þorsteinn yrkir í ljóðum; er hann seinn, en vandvirkur. Er það kostur á hverju skáldi. Hefir hann unnið að »Eiðnum« nú um nokkur ár, og mikið búið til prentunar. Annars þykir mér það ekki viðeigandi, að meta skáld eftir árlegum arkafjölda. Eg skyldi ríma 100 arkir á ári fyrir kaup, ei menn vildu, og láta það jafnast á við þingvísurnar, sem hér er orðið fult af. Er engin ástæða að ákveða laun eftir vöxtunum, en hitt er sjálfsagt hægt, að þingmenn fái að sjá handrit Þorsteins. Skal eg svo ekki tala meira að sinni, en áskil mér að taka til máls aftur.

Jón Sigurðsson Eg vil fyrst minnast á breyt.till. á þgskj. 396, um styrk til þess að koma upp« gistihæli í Fornahvammi. Síðan vetrarferðir urðu tíðari, hefir umferð aukist þar mjög. En svo vill fara fyrir þeim, sem færa bygð sína í afdali, að þeir græða lítið á búskapnum, enda er gestanauðin hinn mesti tímaþjófur á þessum stað. Engum sem til þekkir, mun dyljast, að mikil nauðsyn er á, að koma hér upp viðunanlegu hæli fyrir ferðamenn, annars getur líf og heilsa manna oft og tíðum verið í veði. Bóndinn í Fornahvammi hefir áður haft nokkurn styrk til þess að hýsa póst, en húsakynni hans eru ekki svo góð, að hann geti hýst alla, sem að garði ber. Hann hefir nú skrifað mér og beðið mig að útvega sér 500 kr. styrk í eitt skifti fyrir öll, til þess að koma upp viðunanlegum húsakynnum, og yrði sá styrkur svo bundinn nánari skilyrðum, sem stjórnarráðið setti. Eg vona, að hin háttv. deild íhugi, að hér er um nauðsynjamál að ræða, og að mikið er í húfi, ef neitað er um styrkinn. Þá vil eg minnast á aðra breyt.till., sem eg á, um að hækka styrkinn til Guðmundar Magnússonar skálds, úr 800 kr. upp í 1200 kr. Síðasta þing hækkaði skáldstyrk hans nokkuð, svo að hann gæti haldið áfram ritstörfum sínum; og er ekki hægt annað að segja, en að síðan hafi ávextirnir verið miklir. Hann hefir á þessum tíma gefið út margar sögur: Grenjaskyttuna, Fylgsnið, Borgir og Þorradægur; síðasta bókin er nú fullprentuð. Ennfremur hafa birzt margar smásögur eftir hann í Skírni og Eimreiðinni. Eg hygg, að það sé almannarómur, að allar þessar sögur séu mjög góðar, enda hafa þær gengið vel út. Eg vil einnig benda á, að dómfærir menn, t. d. dr. Valtýr Guðmundsson, hafa ritað um sögur Guðmundar, og lokið á þær miklu lofsorði. Síra Jónas Jónasson hefir sagt um Fylgsnið, að það væri ein hin efnisþyngsta saga í nýrri bókmentum vorum, og að Guðm. væri nú kominn í fremstu röð meðal skáldsagnahöfunda vorra. Þessi meðmæli eru þung á metunum, því að þau koma frá mönnum, sem vit hafa á. Styrkhækkunin, sem breyt.till. fer fram á, er ekki mikil, einar 400 kr. Háttv. þm. Dal. (B. J.) gat þess áðan, að menn mættu ekki vera of nærsýnir í þessum efnum; eg fellst algerlega á það, því að þótt landssjóður hafi í mörg horn að líta, þá aukast ekki útgjöldin til neinna muna við bókmentastyrkina. Eg skal sízt lá þeim, sem vilja spara, en vil þó minna á, að maðurinn lifir ekki af brauði einu saman og því megum við aldrei gleyma, að það eru rithöfundar og sagnamenn, sem hafa haldið nafni þjóðar vorrar á lofti. Það eru nöfn slíkra manna, sem ljóma skærast á söguhimni vorum, og þó að þjóðin hafi eigi altaf kunnað að meta ágætismenn sína lifandi, þá hefir henni seinna skilist, hvers virði þeir voru. En heppilegast er, að menn fái viðurkenningu, meðan þeir eru að starfi í fullu fjöri. Þegar verkleg fyrirtæki hafa verið hér til umræðu, hefir verið talað um, að stuðla ætti að því, að innlendir menn fengju atvinnu við þau. Eg er því fyllilega samþykkur, en vil að eins benda á, að mér virðist gegna sama máli um bókmentirnar. Af því að ekki er ritað og gefið út nógu mikið af fræðibókum og skáldritum innanlands, verða menn að flytja inn í landið mikið af útlendum bókmentum, og er margt af því harla léttvægt. Neðanmálssögur blaðanna eru t. d. oft mjög lélegar og óþarfar, og virðist liggja nær að styrkja innlenda rithöfunda, heldur en að ausa í þjóðina »graut úr útlendum neðanmálssögum«. Eg vona að deildin samþykki þessa fjárveiting; Guðmundur Magnússon á hana sannarlega skilið, því að hann er nú kominn á öndvegisbekk meðal íslenzkra rithöfunda. Þá hefir komið fram breyt.till. um að lækka styrkinn til Einars Hjörleifssonar og Þorsteins Erlingssonar. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) hefir sýnt fram á, að Einar Hjörleifsson hefir gert mikið fyrir þann styrk, sem honum var veittur á síðasta þingi. Eg vona, að hann sé fastur í sessi og skal því ekki fjölyrða um hann. Um Þorstein er það að segja, að af sérstökum ástæðum hefir ekki enn þá birzt á prenti 6 arka kvæðabálkur, sem hann þó hefir lokið við, og virðist óhæfilegt að lækka við hann styrkinn fyrir þær sakir. Þó að hann sé seinvirkur nokkuð, þá er það til bóta, að hann er manna vandvirkastur og fáir gallarnir á verkum hans, þegar hann hefir gengið frá þeim, svo sem honum líkar. Eg vil ennfremur leyfa mér að benda á, að þegar slíkir rithöfundar einu sinni hafa fengið fjárlagastyrk, þá er skylt að svifta þá honum ekki aftur, nema þeir hafi brotið eitthvað af sér. Rithöfundarnir hafa fulla kröfu á, að þingið sé ekki að grauta með slíkar fjárveitingar, og það jafnvel ekki þó að nýjar kosningar hafi farið fram, hvað þá heldur, þegar eins stendur á og nú, að hinir sömu menn sitja á þingi, sem greiddu atkv. með þessum styrkveitingum í síðustu fjárlögum. Eg get ekki trúað því, að þeir hinir sömu fari nú að greiða atkvæði ofan í sjálfa sig, enda er eg sannfærður um, að fáum fjárveitingum þingsins er betur varið en þessum. Eg vona því, að þessi breyt.till. verði feld.

Ráðherrann (Kr. J.) Háttv. frsm. (B. Þ.) gerði fyrirspurn til stjórnarinnar um, hvað hún gæti upplýst um rannsókn á járnbrautarstæði héðan austur yfir fjall. Ennfremur hafa hér komið till. frá 1 eða 2 þm. um að veita fé til þess að leiða þessa rannsókn til lykta. Eg hefi fyrir fáum dögum fengið upplýsing hjá landsverkfræðingnum um, að þessari rannsókn væri nú nálega lokið; til hennar hefir verið varið eitthvað 15-16 þús. kr., en eitthvað er þó eftir af verkinu, eg held helzt, að afmarka línuna á landabréf. Hann gizkaði á, að þetta mundi kosta 2500-3000 kr. og beiddist, að breyt.till. kæmi frá stjórninni um, að fé þetta yrði veitt, og mundi eg hafa orðið við þeirri beiðni, ef háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefði ekki tekið af mér ómakið. Þar með hefi eg þá svarað fyrirspurninni, og vona eg, að fé þetta verði veitt. Annars býst eg ekki við, að eg þurfi að gera sérstakar athugasemdir við þennan kafla fjárlaganna; eg hefi áður bent á, að þingið þurfi að sýna sem mesta sparsemi. Eg sé, að farið hefir verið fram á, að hækka enn þá einu sinni styrkinn til Búnaðarfélagsins; sá styrkur hefir lengi farið hækkandi ár frá ári, en allir hljóta þó að sjá, að einhvern tíma verður að nema staðar. Um styrkinn til Goodtemplara er það að segja, að hann er ekki nauðsynlegur, eftir að bannlögin eru gengin í gildi við næstu áramót. - Þá vil eg minnast á botnvörpungasektirnar. Í fjárlagafrumv. stjórnarinnar er svo hljóðandi ákvæði í 19. gr.: »Fjárhæð, sem svarar ? hlutum sekta fyrir ólögar fiskiveiðar útlendra skipa, er eftirlitsskipið handsamar og dregur fyrir dóm á Íslandi, svo og hlutum andvirðis upptæks afla og veiðarfæra af þessum skipum, greiðist í ríkissjóð, sem tillag af Íslands hálfu til kostnaðar við eftirlitsskipið«. Mönnum er kunnugt, hvernig þetta mál er til komið. Á þingunum 1905 og 1907 var samþykt að greiða ríkissjóði þessa fjárhæð og stóð svo í 4 ár. En á þinginu 1909 var þetta ákvæði felt úr fjárlögunum, en hæstv. fyrv. ráðherra (B. J.) sá eftir á, að þetta var talsvert athugavert, og þess vegna hefir hann tekið þetta ákvæði aftur inn í fjárlögin. Eg býst við, að hann hafi af samræðum við danska stjórnmálamenn sannfærst um, að hentast væri að halda hinu fyrra fyrirkomulaginu. Og eg er einnig þeirrar skoðunar, að það sé réttast. Þetta, að hæstv. fyrv. ráðh. (B. J.) tók ákvæðið aftur inn í fjárlögin, bendir eindregið í þá átt, að hér sé bezt að fara varlega og forðast alla óþarfa úlfúð við Dani. Þegar þetta mál var til umræðu á síðasta þingi, átti eg tal við háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) og bað hann leggja sitt liðsinni til þess, að tillagan um burtfellingu ákvæðisins um botnvörpungasektirnar m. m. yrði ekki samþykt, því að eg óttaðist, að það mundi baka þáver. ráðherra óþægindi og erfiðleika. Það er nú komið á daginn, að þetta hugboð mitt var rétt. Eg hygg því réttast að vekja ekki þennan draug upp aftur, heldur samþykkja ákvæðið, eins og það stendur í fjárlagafrumv. stjórnarinnar.

Sigurður Gunnarsson Eg á ekki margar breyt.till. við þennan kafla fjárlaganna. Á þgskj. 413 er breyt.till. frá mér um að hækka styrk til búnaðarfélaga úr 22 þús. kr. upp í 26 þús. kr. og lækka að sama skapi styrk til Búnaðarfélags Íslands, svo að þetta er í rauninni tilfærsla. Í þeim héruðum, sem eg er kunnugur, hafa búendur látið mikið af, hve gagnlegur styrkurinn til búnaðarfélaga væri, og að vert væri að færa hann upp. Sömuleiðis hafa þeir látið í ljósi, að þótt búnaðarfélag Íslands hafi unnið markvert og mikilsvert starf, þá hafi þeir samt ekki haft eins mikil not þessarar stóru fjárveitingar, eins og styrksins til búnaðarfélaga. Því hefi eg komið með þessa breyt.till til athugunar. Það er óneitanlegt, að Búnaðarfélag Íslands hafi unnið mjög mikið, en samt hefir það ekki gert eins mikið í þá átt að vekja áhuga manna út um land, eins og búast mætti við. Eg veit að mér verður svarað af háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), að óskir um þetta efni komi ekki nógu ljóst fram. En jafndýrt félag á ekki að bíða eftir óskum manna í þessu efni. Það á að segja eins og Muhammeð sagði: »Úr því að fjallið kemur ekki til mín, þá kem eg til fjallsins«. Að öðru leyti ræður deildin, hvort hún samþykkir þetta eða ekki. Þá á eg breyt.till. við 13. lið 16. gr. um styrk til að gefa út dýralækningabók, alt að 400 kr. Eg hefi ætlað á, að hún mundi verða 12-14 arkir. Sú bók mundi seljast allvel, því að tilfinnanlegur skortur er hér í landi á leiðbeiningum í þessu efni og sterkar óskir hafa komið fram í mínu kjördæmi, um að slík bók yrði samin. Eins og kunnugt er, fullnægja ekki þessir 2 dýralæknar þeim þörfum, sem í landinu eru fyrir dýralækningar. Mig hefði langað til að bera fram tillögu um, að bætt yrði við einum dýralækni fyrir Breiðafjörð, sem sæti í Stykkishólmi, en þorði það ekki og fór því fram á þessa litlu upphæð. Eg þykist vita, að dýralæknirinn hér í Reykjavík mundi ekki vera lengi að því að semja þessa bók. Eg þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hve áríðandi það er að hafa bók, sem veitti góða tilsögn í dýralækningum, og vona eg því, að háttv. þingdeild taki vel í þetta. Margar tillögur liggja hér nú fyrir um aukin útgjöld, en eg mun fara varlega í atkvæði mínu, því að þröngt er í búi. Það hefir verið minst á það af mér og öðrum áður, að vinsa bæri úr þær tillögur, sem miða að því að auka framleiðsluna, verzlun og siglingar, fiskveiðar og landbúnað. Það, sem miðar að þessu beint og óbeint, verður að sitja í fyrirrúmi fyrir öðru. Til þessa tel eg alt það, sem greiðir samgöngur, svo sem síma, vegi og hafnargerðir, því að það miðar alt að því að auka framleiðsluna í landinu og tryggja hana. Eg er hlyntur fjárveitingu til bryggjugerðar á Sauðárkrók; slíkt hið sama styrk til Fiskifélags Íslands. Þá hafa margar breyt till. komið fram við 15. gr., bitlingagreinina, eins og vant er, og háttv. þingdm. orðið skrafdrjúgt um þær. En vegna fjárhagsins verður að fara varlega hér sem annarsstaðar. En úr því, að vér erum sérstök þjóð, mentaþjóð, þá verðum vér að velja þá menn úr, sem gera oss mestan sóma og heiður. Má þar til nefna af sagnaskáldunum Einar Hjörleifsson og Guðmund Magnússon. Eg þarf ekki að tala langt fyrir styrk til Einars Hjörleifssonar. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) gerði það sanngjarnlega og viturlega. Fá af nútíðarskáldum vorum eru kunnari utanlands en Einar. »Ofurefli er komið út á dönsku og í undirbúningi með að hún komi út á þýzku. Þessi saga hefir, eins og aðrar hans bækur, hlotið mikið lof að maklegleikum. Af ljóðskáldum sé eg ekki betur en að Guðmundur Guðmundsson sé styrks maklegastur. Þau eru indæl hans ljóð; þau vekja og glæða siðgæðistilfinninguna og alt það, sem er háleitt og fagurt. Þá skal eg víkja að breyt.till. á þskj. 389 um fjárveitingu til viðskiftaráðunauta. Það lítur út fyrir, að fjárlaganefndin sé mótfallin þessari fjárveitingu, hvort hún er það öll, veit eg ekki. Mér þykir það alveg ótilhlýðilegt að fella þessa fjárveitingu niður, án þess eg líti til nokkurrar ákveðinnar persónu. Hafi þetta þótt gott 1909, þá er það ekki síður þörf fjárveiting nú. Það hefir sýnt sig síðan ráðunauturinn var settur, að nauðsynlegt er að eiga forsvarsmenn í útlöndum til að verja oss og leiðrétta ranghermi í dönskum blöðum, sem og til að koma oss í ný viðskiftasambönd. Fjárlaganefndin vill lækka styrkinn til smjörbúanna um 2000 kr. hvort árið, en svo er aftur komin fram breyt.till. um, að styrkurinn verði að eins 5000 kr. og sé varið aðeins til nýrra smjörbúa. Mér þykir þessi breyt.till. miklu nær því rétta en till. fjárlaganefndar. Það er aðgætandi, að rjómabúin eru arðvænleg fyrirtæki með góðri stjórn og góðu fyrirkomulagi. Aftur á móti er það rétt, að menn eru jafnan tregir til að mynda nýjan félagsskap, og er því nauðsyn að örfa menn til þess. Þá skal eg snúa mér að 22. gr. fjárlaganna. Það eru hér um bil 160 þús., eftir því sem háttv. framsögumaður (B. Þ.) sagði, sem lánbeiðnirnar nema, og mun varla unt að fullnægja þeim öllum. Hitt er satt, að ýmsar af þessum lánbeiðnum hafa við góð rök að styðjast, svo sem beiðni um lán til sláturhúss á Austurlandi, til hafnargerðar í Vestmannaeyjum og til símalagninga. Það er alt of lítið fé, sem stjórnin ætlar til að lána héruðum til símalagninga, að eins 10 þús. kr. Úr því að þingið neyðir héruðin til að leggja undan sinni blóðugri nögl fé til móts við landsjóð til símalagninga, þá er það siðferðislega krafa frá héruðunum, að fá lán til þeirra. Menn mega ekki, úr því að komið er inn á þessa framfarabraut, líta á það þótt upphæðirnar séu háar, heldur hafa það fyrir augum, hvort þær miða í rétta átt, ?: miða að því að auka framleiðsluna.

Eggert Pálsson Eg á hér eina breyt.till. ásamt háttv. samþingismanni mínum fram hjá fjárlaganefnd, sem hún sá sér ekki fært að flytja, en setur sig heldur ekki verulega á móti. Breyt.till. fer fram á það, að lána megi Ásahreppi í Rangárvallasýslu gegn ábyrgð sýslufélagsins, alt að 30 þús. kr. til að hlaða í Djúpós til verndunar Safamýri og landi því, sem að henni liggur, og sé lánið endurgreitt með 6% á 28 árum. Eg býst við, að segja megi um þessa lánbeiðni eins og aðrar, að fé sé ekki fyrir hendi til lána. En sé ekki fé í viðlagasjóði, sem eg veit að satt muni vera, þá tek eg undir það, sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði, að ef fé er ekki fyrir hendi, þá verður heimild til slíkra lánveitinga ekki notuð. Og hér er að eins um heimild fyrir landsstjórnina, og ekkert annað að ræða. Eg skal nú sýna fram á, að hér er um þarft fyrirtæki að ræða, ef það gæti náð framkvæmd. Safamýri kannast allir við, þótt þeir viti máske ekki nánari deili á henni. Safamýri liggur á milli Þjórsár og Hólsár, sem í fornöld hét Djúpá og bærinn Djúpárbakki stóð við, sem menn munu kannast við úr Njálu. Landspilda þessi er eggslétt og svo grasgefin, að ekki eru dæmi til slíks annarstaðar. Hún er að stærð um 4000 vallardagsláttur. Þar sem hægt er að fást við heyskap í mýrinni, kemur fyrir, að meðalkarlmaðar slái 40 hesta á dag. Þessi mýri verður nú mjög fyrir vatnaágangi af Þverá og Rangá, sem koma saman í eitt rétt fyrir austan hana og runnu í öndverðu til sjávar eftir Hólsár- eða Djúpárfarvegi. En hafa fyrir all-löngu, einhverntíma á 18. öld, brotið sér farveg gegn um svo að segja miðja mýrina vestur í Þjórsá. Þessi farvegur er það, sem Djúpós nefnist, og nú er verið að hugsa um að teppa, svo að eigi flæði vatn yfir mýrina til jafnmikils tjóns og nú á sér stað. Að mönnum hefir komið til hugar að framkvæma þetta verk nú, stafar af því, að það hagar svo til, að aðalvatnið hefir nú fyrir skömmu brotið sér nýjan farveg fram, nokkru fyrir austan Hólsárfarveginn, sem kallaður er Valalækur, og með því létt svo á Djúpós, að tök virðast á því að hefta framrensli vatnsins þar. En ef Valalækur stýflast af sandi, þá vex vatnið aftur í Djúpós og flæðir enn meira inn á mýrina. Með öflugri fyrirhleðslu í Djúpós, mætti þegar vatnið legst frá Valalækjarfarveginum koma því til leiðar, að það rynni sinn gamla farveg fram Hólsá, og væri þá Safamýri borgið. Álíta menn, að ef þessi viðgerð fengist, þá mundu fást 55-60 þúsund hestar af mýrinni á ári og mætti heyja það alt með sláttuvélum og rakstrarvélum. En eins og nú er ástatt, er ekki hægt að heyja þar nema 11-12 þúsund hesta. Mýrinni er skift þannig milli hverfa, að Bjóluhverfi á 1/7, sem telja má nothæft eins og er, en Þykkvibærinn ?, sem ekki er hægt að nota nú að neinu leyti, vegna vatnsins, En þeir eiga miklar engjar aðrar nokkru framar, sem þeir bjargast við, en hafa þó þörf á að geta haft líka fullkomin not þessara engja og mundi því fyrirhleðsla í ósinn verða hjá þeim til mjög aukinnar framleiðslu og vellíðunar. Hinn hluti Safamýrar liggur undir Vetleifsholtshverfi, og er það að nokkru nothæft, en nokkru alls ekki. Væru nú nægir peningar til framkvæmdar þessu verki, sem hér ræðir um, mætti gera alla Safamýri að nothæfu engi fyrir sláttuvélar, og þeir sem bezt vit hafa á, t. d. hreppstjórinn í Ásahr., sem er búfróður maður, segja, að 30000 kr. mundu nægja til fyrirhleðslu í Djúpós. Lengdin á aðal-fyrirhleðslunni er ekki nema c. 200 faðmar, en þótt hún sé ekki meiri, þá verður samt verkið æðidýrt, því alt efni verður að sækja langar leiðir að; úr mýrinni sjálfri verður það ekki tekið sakir þess, hvað botninn er ýmist blautur eða sandborinn. En þótt hér sé um mikið og erfitt verk að ræða, þá ætti það þó að takast, ef féð væri til; og ekki tel eg vafa á því, að Búnaðarfélagið mundi styrkja þetta fyrirtæki með þeim kröftum og þekkingu, sem það á til. Þess ber og að gæta, að hér er ekki um straumvatn að ræða, því að ósinn er lygn, og ætti það að gera verkið auðunnara. Eg vona nú að menn sjái af þessari stuttu skýrslu, að hér er um það að tefla að bjarga afarmiklu og góðu landi frá skemdum, og treysti eg þess vegna því, að deildin muni veita heimild til að lána þetta fé, ef til verður, enda er nokkur munur á því og virðist eitthvað tiltækilegra, að verja svona land, svo ágætt sem það er með tiltölulega litlum kostnaði, en að búa til nýtt samskonar land, þótt það kunni einhverntíma seinna að verða að gagni. Eg ímynda mér, að það þýði ekki mikið að fara fleirum orðum um þetta mál, en vona að mönnum sé orðið það ljóst, hvað hér er í húfi, og eins hitt, að viðlagasjóði er ekki stofnað í neina hættu með þessu láni frekar en öðrum. Þá vildi eg segja nokkur orð um breyt.till. á þgskj. 363. Þar er um litla fjárveitingu að ræða, en til mjög þarflegs fyrirtækis, þó að eins 3000 kr., til þess að rannsaka járnbrautarstæðið austur. Það er þegar búið að leggja nokkuð fé í þetta fyrirtæki, og er augljóst, að því er sama sem fleygt í sjóinn, ef rannsókninni verður ekki lokið. Það er álitið, að þetta, sem hér er farið fram á, mundi nægja til þess að fullgera þessar rannsóknir, og þótt fjárveiting sama efnis væri drepin á síðasta þingi, þá má ætla, að ekki fari á sama hátt nú. Reyndar munu nú vera skiftar skoðanir um það, hvort landið sé því vaxið, að gera járnbrautir, en hitt vita allir, að ef þær eiga að komast hér á, þá verða þær að koma fyrst á Suðurlandsundirlendinu. Eg lít nú svo á, að við verðum að hafa járnbrautir, eins og aðrar þjóðir, sem til menningarþjóðanna geta reiknast. Eg hefi fyrir mitt leyti þá trú bæði á landi og þjóð, að við hljótum að verða því vaxnir mjög bráðlega, að innleiða hjá okkur slíkt menningar- og framfaratæki, sem járnbrautirnar eru. Og álíti nokkur annað, þá virðist mér það lýsa fullkomnu vantrausti, bæði á landinu og á því, að vér getum nokkurntíma staðið öðrum mentalöndum á sporði. En hvað sem því líður, þá er full þörf á því að fá að vita, hvað slíkt mundi kosta; þangað til er þýðingarlaust að ræða um þetta og rita, og skifta sér niður í flokka með og móti. Fyrst þegar þekkingin er fengin á því, hvað járnbraut hér mundi kosta, geta menn farið að tala um, hvort landssjóður eigi að byggja hana sjálfur, eða veita öðrum einkarétt til þess. Þá eru nokkrar aðrar breyt.till. Fyrst ein frá háttv. 1. þm.N.-Núl. (J. J.) um það, að styrkurinn til samvinnusmjörbúa sé feldur niður, en tekinn upp aftur nýr styrkur til nýrra búa, sem eru ekki til, og er ætlast til, að hvert slíkt bú fái 1000 kr. Hér er með öðrum orðum beinlínis farið fram á, að gefa mönnum fé til þess að stofna smjörbú, þótt ekkert verði svo úr fyrirtækinu, nema stofnunin ein. Eg get ekki felt mig við þetta, því sé það svo, að smjörbúin borgi sig, eins vel og látið er, þá virðist ekki ástæða til að gefa mönnum fé til þess að setja þau á stofn. Það voru einmitt brautryðjendurnir, sem réðust fyrst í slíkt, án þess að vita, hvernig fara mundi, sem áttu skilið að fá slíkan styrk, en fengu þó ekki, því fé það, sem í undanförnum fjárlögum hefir verið veitt sem verðlaun fyrir útflutt smjör, er talsvert annars eðlis. Það getur ekki komið til útborgunar, fyr en smjörið er framleitt og selt. En styrkur sá, sem háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) ber fyrir brjósti, er ætlast til að borgaður verði, þótt ekkert smjör verði framleitt eða selt, að eins ef menn hlaupa til að stofna einhverja rjómabúsómynd, sem strax á næsta ári er svo úr sögunni dottið. En hvort fé það sem í fjárlögunum hefir verið veitt sem verðlaun fyrir útflutt smjör skuli standa áfram eða niður falla, um það skal eg ekki þrátta, en þingið hefir nú einu sinni komið sér saman um þá aðferð, þótt hún mætti nokkurri mótspyrnu frá verndarmönnum smjörbúanna, að lækka það um 2000 kr. á ári, unz það hyrfi með öllu. Við þessa reglu hafa nú allir sætt sig, og eg er ekki í vafa um, að það mundi mælast illa fyrir hjá öllum sem við smjörbúin eru riðnir, ef þessu verðlaunafé væri kipt burtu öllu í einu, og ekki sýndi það orðheldni af þingsins hálfu, að gera slíkt. Tillagan, sem gengur út á það að lækka þetta fé um 4000 kr. á fjárhagstímabilinu er framkomin af eintómum misskilningi. Háttv. framsm. fjárlaganefndar (B. Þ.) og nefndin í heildinni hafa, vegna annríkis, ekki gætt þess fullkomlega, hvernig á stendur í þessu efni, að upphæðin, sem í frumvarpinu stendur, er einmitt samkvæmt því sem þingið hefir áður ætlast til. Skal eg þessu til sönnunar benda á það, að árin 1908-'09 var styrkurinn til samvinnusmjörbúanna 16000 kr. fyrra árið, og 14000 kr. síðara árið, og í næstu fjárlögum 14000 kr., eins og áður, fyrra árið, og 12000 kr. síðara árið. Samkvæmt þessari reglu eiga því að koma næst 12000 kr. fyrra árið og 10000 kr. síðara árið, eins og er í frumvarpinu. Þetta er ákveðin regla, sem þingið hefir bundið sig við með mörgum orðum, svo ef fara ætti að gera efnisbreytingu frá þessu, þá væri það sama sem, að ekki mætti lengur reiða sig á það sem þingið hefir sagt og samþykt. Eg vildi því að þessi breyt.till. yrði tekin aftur, þar sem eg hefi nú skýrt fyrir deildinni, að hún hefir ekki við rök að styðjast, þau er samkvæm séu hugsun þingsins. Eg finn ekki ástæðu til að tala meira um einstakar breytingatillögur, en finst nægilegt að sýna afstöðu mína til þeirra í atkvæðagreiðslunni.

Björn Kristjánsson Eg ætla fyrst að minnast nokkrum orðum á viðaukatill. á þingskjali 358, um það, að Hafnarfjarðarbæ sé veittur alt að 25000 kr. styrkur til bryggjugerðar. Hafnarfjörður hefir haft allmikil stórræði með höndum síðan hann varð kaupstaður, bæði vatnsveitu og raflýsing, og nú er í ráði að gera steinbryggju, sem kosta mun um 75-80000 kr. Hafnfirðingar hafa notið aðstoðar landsverkfræðingsins og fengið tilboð erlendis frá, sem er dýrt, svo dýrt að ekki er við því lítandi. Hins vegar hafa innlendir menn boðist til að framkvæma fyrirtækið fyrir þetta verð, svo líklega þarf ekki tillagið að nema meiru en 20000 kr., þó hér sé farið fram á 25 þús. kr. fjárveitingu. Þetta fyrirtæki mundi hafa sömu þýðingu fyrir Hafnarfjörð og önnur slík fyrir aðra bæi, og það því fremur, sem þar þarf ekki að kosta til hafnar að öðru leyti. Þar er bezta höfn á Suðurlandi, og því vantar ekkert nema bryggjuna. Bærinn vill sjálfur leggja fram ¾ hluta kostnaðarins, og er það sama fyrirkomulag og hér á að verða með Reykjavíkurhöfn, og víðast hefir verið annarsstaðar t. d. bæði á Akureyri og í Stykkishólmi. Eg skal taka það fram, að það hefir mikla þýðingu fyrir fiskveiðarnar, að skip geti lagst þar að bryggju, til þess að ferma og afferma. Nú þurfa þau oft að bíða fleiri daga, þar sem þau annars gætu lokið sér af á einum degi. Það er því brýn nauðsyn á því, að koma þessu í gott lag, og þótt þröngt kunni að vera um peninga, sem þó er mest barlómur, þá eru hér engar aðrar leiðir, því ef fyrirtækið borgar sig, þá hjálpar ekki að horfa í kostnaðinn, enda hefir það sýnt sig á seinni árum, síðan landið fékk innlent fjárveitingarvald, þá hefir því farið fram, og það einmitt af því, að menn hafa ekki verið of hvumpnir við það, að leggja gjöld á sig til nauðsynjafyrirtækja. Eg vona að þessi tillaga njóti sömu velvildar og aðrar slíkar. Þótt hér standi alt að 25000 kr., þá verður framlag landssjóðs ekki öllu meira en 20000 kr. Eg skal svo ekki mæla meira með þessari fjárveitingu, sanngirnin mælir bezt með henni. Þá er önnur breytingartillaga á þingskjali 319, um að hlífa Landsbankanum við borgun fyrir seðlalán það, sem þar er um að ræða. Eg hafði áður borið fram frumvarp um það, að leysa bankann frá gjaldinu til byggingarsjóðs. Var því vísað til nefndar og varð hún því ekki samdóma, en gekk aftur á móti að því, að létta þessu gjaldi af bankanum - um tíma. Landsbankinn hefir orðið að setja nær 1000000 kr. í verðbréfum að veði fyrir veðdeildirnar, sem eiginlega koma honum ekki við, en á þessu tapar hann svo mikið á móts við það, að hafa féð í veltu, að beint vaxtatap á þessu nemur um 13000 kr. á ári, auk ýms annars arðs, sem hann gæti haft, ef hann hefði þetta mikla fé, 1000000 kr. í veltu. Eg þykist mega ganga út frá því sem sjálfsögðu, að þetta verði veitt. Svo á eg tillögu á þingskjali 357, um lán til húsabóta á Þingvelli. Sem kunnugt er, er húsakynnum þar mjög áfátt - og þetta gistihús, sem þar er, »Valhöll«, má miklu fremur nefnast skýli heldur en gistihús. Nú hefir Sigmundur á Brúsastöðum sótt um að fá leigðan Miklaskála - en langar til að kaupa hann - en hann er efnalaus - en afarduglegur - og væri því óskandi, að þing og stjórn hlypi undir bagga til þess að hjálpa honum með þetta. Hér er heldur ekki um neina stórupphæð að ræða. - Annars hefði þingið fyrir löngu átt að vera búið að taka þetta mál að sér - því það er satt að segja þjóðarskömm að hafa ekki sæmileg húsakynni á þeim stöðum, sem eru jafnfjölsóttir eins og Þingvellir. Eg vona því, að allir geti fallist einróma á það að veita þetta lán. Þá á eg ekki fleiri breytingatillögur; en skal þá minnast örlítið á breytingartillögu fjárlaganefndar, viðvíkjandi lækkun á styrknum til dr. Helga Péturssonar. Fjárlaganefndinni hafa eflaust ekki verið nógu kunnar ástæður dr. Helga. Hann hefir, eins og ef til vill sumum háttv. þingmönnum er kunnugt, notið styrks af Carlsbergssjóði - annars hefði hann ekki getað framkvæmt það, sem hann hefir gert fyrir þann lúsastyrk, sem hann hefir haft úr landssjóði; - en nú í vetur stóð svo á, þegar hann átti að sækja um styrkinn, þá var hann veikur, og þess vegna fær hann engan styrk þaðan þetta árið. Af þessu hækkaði fráfarandi stjórn styrkinn til hans upp í 2000 kr. - Það er og þjóðkunnugt, að dr. Helgi hefir gert landi sínu mikinn sóma, bæði utan lands og innan, og þess vegna er það skylda að fara vel með hann. En að veita honum 1200 kr. styrk - og ætlast til að hann ferðist og geri jarðfræðisrannsóknir fyrir það fé - það er með öllu ómögulegt. Allir vita, hversu afskaplega dýrt er að ferðast hér á landi, og þegar þar við bætist, að jarðfræðingar þurfa oft að kaupa dýra menn til að grafa og því um líkt, kaupa dynamit til sprenginga o. fl., þá get eg ekki hugsað mér, að nokkur sé svo skammsýnn að halda, að 1200 kr. geti komið að nokkru verulegu gagni, þegar hann þar að auki á að lifa á þeim - nei 3-4 þús. kr. væri hæfilegt. Það er hvorttveggja stórskaði og ekki hneykslislaust, ef svo ófimlega skyldi takast, að þessi maður lenti í örbirgð, og þar að auki getur það haft ill áhrif á heilsu hans. Eg vonast því til, að fjárlaganefndin taki þetta atriði til nýrrar yfirvegunar og láti upphæð þá, sem fráfarandi stjórn lagði til að honum yrði veitt, standa óbreytta. Þá vil eg taka í sama streng og h. þm. Dal. (B. J.) um lánveiting til Ólafs Jónssonar til að koma á fót myndamótaverksmiðju hér. Eins og sami þm. tók fram, er það stórbagalegt fyrir bóka- og blaðaútgefendur, að hér er engin slík verksmiðja, og þar sem hér er aðeins um lántöku að ræða, vonast eg til að deildin samþykki það. Sömuleiðis vil eg mæla hið bezta með styrk til mag. Jóns Ófeigssonar, til að semja þýzka orðabók, og það því fremur sem hann fylgir ekki þeim leiðum, sem venjulegar eru í slíkum orðabókum, að útiloka viðskiftamál. Frá þessari hlið er því bókin mjög praktísk, og kemur eflaust að miklum notum, og þingið á því að styrkja það. Að lokum skal eg minnast lítið eitt á tillögur frá 2. þm. Rangæinga (E. J.) um að lækka styrkinn til tveggja skálda. Þessi tillaga miðar í sparnaðaráttina, en stundum er það svo að menn spara skildinginn og fleygja dalnum. Hann talaði um, að það væri lítið að vöxtunum, sem lægi eftir þessi skáld, og skal eg, hvað Einar Hjörleifsson snertir, láta mér nægja, að skírskota til ummæla h. þm. Vestm. (J. M.). En viðvíkjandi Þorsteini Erlingssyni, er það að segja, að hann yrkir í bundnu máli, og er þar að auki mjög vandvirkur. Það er nú að vísu satt, að ekkert hefir komið út eftir hann á milli þinga, en hann er búinn að semja við bókaútgefanda að gefa út rit, og það er aðeins fyrir annríki prentsmiðjunnar, að bókin er ekki komin út. Eg vona því, að till.háttv. fjárlaganefndar verði látin standa um þessa menn.

Hannes Hafstein Eg á aðeins örfáar breyt.till. og þarf því ekki að vera langorður. Fyrst vildi eg þá minnast á breyt.till. sem fer fram á að hækka námsstyrk til Laufeyjar Valdimarsdóttur. Frk. Laufey er stúdent hér frá Mentaskólanum, en af því að námsgreinar þær, sem hún leggur stund á, eru ekki kendar hér, þá neyddist hún til að sigla, en getur þar ekki orðið neins námsstyrks aðnjótandi. Eins og kunnugt er, er móðir hennar ekkja, sem ekki hefir miklu fé úr að spila; bæði hún og maður hennar Valdimar heitinn Ásmundsson, faðir frk. Laufeyjar, eru þjóðkunn og góðkunn; þó ekki væri á annað að minnast en útgáfuna af Íslendingasögum, sem Valdimar annaðist fyrir afarlágt kaup, en Sig. Kristjánsson gaf út, væri maklegt að barn hans væri fremur látið njóta hans. Móðir hennar stendur, sem kunnugt er, mjög framarlega í kvennréttindabaráttunni, og er alls góðs makleg. Eg skal að vísu játa það góðra gjalda vert af fjárlaganefndinni að vilja unna henni nokkurs styrks, en 300 kr. á ári er of lítið; það vita allir, sem til þekkja, að ómögulegt er að komast af með, jafnvel fyrir kvennmann, og móðir hennar er ekki fær um að styrkja hana svo neinu nemi. Háttv. þm. Dal. (B.J.) og eg áttum tal um þetta við mann úr fjárlaganefndinni, og kvaðst hann ekki mundi verða á móti þessum styrk, ef hann færi ekki fram úr 500 kr. á ári. Þessvegna tiltókum við þá upphæð í breytingartillögunni, þótt 600 kr. eiginlega sé hið minsta, sem af hefði mátt komast með. Vona eg, að háttv. þingdeild lofi þessari breyt.till okkar að ná fram að ganga. Þá skal eg með fáum orðum minnast á styrkveitinguna til Guðmundar Magnússonar skálds. Eg þarf ekki að lýsa verkum hans, háttv.þm. Mýr. (J. S.) hefir tekið af mér það ómak, enda þekkjum vér allir verk hans, alt landið þekkir þau, og ætti þjóðin atkvæði að greiða mundi það sjást ljóslega, að hún setur hann ekki skör lægra en hin skáldin sem styrks njóta. Mér dettur ekki í hug að telja eftir styrk hinna skáldanna, en mér finst ekki ástæða til að tiltaka lægri upphæð honum til handa og þeir sem ekki eru kunnugir málavöxtum, geta ályktað á þá leið, að alþingi teldi hann ekki nema tveggja þriðjunga gildi á við hina, en þegar hann er búinn að sýna, að hann er með þeim beztu, þá á einnig að láta hann fá styrk jafnt þeim beztu. Frá sjónarmiði þeirra, sem telja það mikilsvert að efla nýjar, íslenzkar bókmentir, er það ekki góð hagsýni að láta þá fáu, sem fram úr skara, neyðast til að verja tíma sínum til annara atvinnustarfa, að láta t. d. Guðmund Magnússon skáld eyða til venjulegra setjarastarfa þeim tíma, sem hann gæti varið til að skrifa skáldverk, sem margir prentarar, utan lands og innan, munu prenta aftur og aftur, ár eftir ár. Eg vona því, að deildin setji þennan styrk jafnháan og styrkinn til þeirra Þorsteins Erlingssonar og Einars Hjörleifssonar. Þá er breyt.till. frá mér um að taka aftur upp styrkinn til mag. Boga Melsteð, til að semja Íslendingasögu. Af einhverjum ástæðum, sem eg skal ekki minnast á nú, var þessi styrkur snögglega strykaður út á síðasta þingi. Það má ekki gera ráð fyrir, að það kunni að hafa verið gert í sigurvímu hins nýja meirihluta, meðfram til þess að sýna minnihlutanum í tvo heimana, af því að cand. Bogi Melsteð er annarar skoðunar í pólitíkinni, sérstaklega í sambandsmálinu, en meirihlutaflokkurinn, en nú þegar hitinn er farinn að renna af mönnum, vona eg menn átti sig og líti meira á málefnið. Hr. Bogi Melsteð er sem kunnugt er, ekki búinn að ljúka því verki, sem hann hefir notið styrks til að undanförnu. Að hætta í miðjum hlíðum að styrkja það, að hið mikla verk, sem hann hefir með höndum, verði fullgert, virðist augljóslega misráðið. Hann er mjög grandvar sagnaritari og sýnir enga dagdóma eða pólitískan lit í ritum sínum. Hann hefir þegar lagt afarmikið starf í aðalverkið, hina stóru sögu sína, og smárit hans, alþýðukenslubækumar, eru góð rit, sem víst eru talsvert notuð. Þá skal eg leyfa mér að láta í ljós sama álit og háttv.þm. G.-K. (B.Kr.), um styrkinn til dr. Helga Péturss. Það fórst fyrir vegna veikinda, að hann sækti um styrk úr Carlsbergssjóði, er hann hefir notið árlegs styrks af að undanförnu, og væri því mjög bagalegt fyrir hann, ef styrkurinn til hans væri lækkaður nú í þetta sinn. Hann er nú orðinn albata og bezta von um, að hann geti haldið starfi sínu áfram við rannsóknir í sumar, með venjulegri alúð. Þá að eins fá orð um botnvörpusektirnar. Eg skal ekki sakast um sögur þær, sem logið var upp um leynisamninga af minni hálfu, á bak við alþingi, um hlutdeild Dana í botnvörpusektunum. Allur sá tilbúningur er nú dauður og marklaus, og »þeir dauðu hafa sinn dóm með sér«. Eg vildi að eins gefa nokkrar upplýsingar. Það er eg sannfærður um, að tillögur þær, sem fram eru komnar um að fella burtu þetta ákvæði úr fjárlögunum stafa af ókunnugleika eða röngum upplýsingum. Málið er þannig tilkomið, að árið 1904, þegar Fálkinn var byggður, eftir eindreginni ósk af Íslendinga hálfu, þá sneri fjárlaganefndin í danska þinginu sér til dönsku stjórnarinnar, - ekki til mín -, og bað hana að umgangast það við íslenzku stjórnina, hvort Íslendingar mundu ekki vilja, þar sem þeir, eftir margítrekuðum óskum, fengju nú varðskip nærri alt árið um kring, að einhverju leyti taka þátt í kostnaði þeim, er af strandgæzlunni leiddi. Forsætisráðherra Dana sneri sér þá til mín, og bað mig að bera það fram á alþingi, að sektirnar fyrir landhelgisbrot botnvörpunga rynnu í ríkissjóð Dana. Það kvaðst eg ekki geta gert af því, að eg kynni ómögulega við að ákveða það í lögum, að sektir fyrir brot á íslenzkum lögum rynnu annað en í landssjóð Íslands. Hitt kvaðst eg skyldi reyna að bera fram á alþingi, að heimilað væri í fjárlögum að greiða í ríkissjóð tillag eða þóknun fyrir aðstoð varðskipsins við að koma fram hegningu fyrir landhelgisbrot, þannig, að þóknunin væri árlega miðuð við sektaupphæðina, og jafngilti ákveðnum hluta af henni. En það var okkur báðum auðvitað fullljóst, að til þessara samninga varð alþingi að koma, sem annar aðili máls, og síðar kom svo til mín skrifleg málaleitun, í því skyni, að hún væri lögð fyrir alþingi. Ef menn vilja fletta upp í Þingtíðindunum 1905, geta menn séð, að þessar málaleitanir hafa komið til fjárlaganefndar, og framsögumaður hennar, sem þá var háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), lýsti því yfir, að nefndin mundi fallast á till. mínar í því máli, og réð deildinni til að samþykkja málaleitunina. Með leyfi forseta skal eg lesa upp dálítinn kafla úr ræðu minni við 2. umr. fjárl. 1905 um þetta efni (Alþt. 1905 B. bls. 136-137): »Háttv. framsm. gat þess, að eg mundi skýra nánar frá málaleituninni, sem eg hefi fengið viðvíkjandi tillagi til eftirlitsskipsins. Háttv. framsm. gerði sjálfur svo glögga grein fyrir þessu, að eg hefi litlu við að bæta. Eins og hann tók fram, kom sú ósk fram í fjárlaganefnd Þjóðþingsins í fyrra, þegar veittar voru á fimta hundrað þúsund króna til þess að byggja nýtt skip eingöngu til fiskiveiðaeftirlits við Íslands strendur, og þar að auki margir tugir þúsunda til viðbótar við útgerðarkostnað »Heklu« í sumar, að Ísland legði einnig eitthvað af mörkum til lögreglueftirlits þessa, eða að minsta kosti sektir þær, sem inn koma fyrir tilstilli eftirlitsskipsins, rynnu í þann sjóð, sem kostar skipið og gerir það út. Fjárlaganefndin sneri sér til forsætisráðherrans með tilmælum um, að hann kæmi á framfæri málaleitun um að ? hlutar sekta þessara og jafnmikið af andvirði upptæks afla og veiðarfæra rynnu í ríkissjóð. En af því að lögákveðið er, að þessar sektir renni í landssjóð, hefir forsætisráðherrann farið fram á, að veitt sé sem tillag til varðskipsins af Íslands hálfu upphæð, sem jafngildi ? af sektum og upptækum afla og veiðarfærum. Þetta er auðvitað sama efni, en að eins annað form. Eg veit, að Íslendingar viðurkenna, að varðskipið vinnur fyrir þá, enda hefir sú skoðun oft fram komið, að við getum ekki minkunarlaust hirt alt, sem inn kemur af sektum og slíku, ef vér leggjum alls ekkert til, og þar sem hér er eiginlega ekki um útgjöld að ræða, heldur afsal á óvissum tekjum, sem hvort sem er koma fram á fjárhagsáætluninni, þá vona eg, að háttv. þingdeild verði því samþykk, að þessi upphæð greiðist í viðurkenningarskyni fyrir það lögreglueftirlit, sem kemur Íslandi til góða. Þetta er ekki bein krafa, en að eins kurteis málaleitun. Eg hefi ekki sett þetta inn á stjórnarfrv., en ætla mér að koma með brt. seinna«. Það komu engin mótmæli gegn þessari málaleitun dönsku fjárlaganefndarinnar fram á þinginu 1905. Nd. samþykti ákvæðið mótmælalaust með 19 shlj.atkv. Það varð að eins ofurlítið umtal í Ed., þar sem dr. Valtýr Guðmundsson hélt því fram, að við ættum að tryggja okkur umráð yfir því, hvernig eftirlitinu væri hagað. Hann sagði, að það væri réttmæt krafa, að við öðluðumst rétt um leið og við tækjum oss á herðar skyldur. Það var þá upplýst, að sjómálaráðherrann danski hafði þegar lagt það á vald Íslandsráðherra, og lagt fyrir forstjóra skipsins, að haga sér við eftirlitið eftir því sem íslenzka stjórnin óskaði. Þetta lét Ed. sér nægja og samþykti ákvæðið með 10 atkvæðum samhljóða. Eftir þing var það tilkynt forsætisráðherra Dana, að nýrri grein væri bætt inn í fjárlögin þess efnis, að upphæð, er næmi ? sektanna og upptæks afla og veiðarfæra skyldu greiðast héðan í ríkissjóð, sem tillag af Íslands hálfu til varðskipsins, og þar með hafa Danir auðvitað litið svo á, að Íslendingar hefðu gengið að því, sem þeir fóru fram á. Það liggur líka beinast við að skilja þessa samþykt þannig: að óbreyttum kringumstæðum lofar alþingi að greiða tillag svarandi til ? sektanna frá þeim skipum, sem eftirlits skipið handsamar og dregur fyrir dóm, sem borgun fyrir unnið starf. Það er rangt, sem menn eru alt af að segja, að sektirnar renni í ríkissjóð. Sektirnar sjálfar renna í landssjóð, en borgunin í ríkissjóð fyrir aðstoð varðskipsins við að koma fram hegningu eftir okkar lögum er greidd úr landssjóði. Það er að eins upphæð tillagsins, sem miðast við upphæð sektanna. Það hlýtur og að hafa þýðingu fyrir það spursmál, hvort hér sé um samkomulag milli Ríkisþingsins og Alþingis að ræða, að við tókum þetta ákvæði orðalaust upp í fjárlögin 1907, og að málið gekk mótmælalaust aptur gegn um þingið 1907, án þess nokkur nefndi það á nafn. Danir hafa af því haft enn þá meiri ástæðu til þess að halda, að við sjálfir skoðuðum þetta sem afgert mál, að slík upphæð greiddist fyrir aðstoð varðskipsins. Þegar svo þingið 1909, eða hinn virðulegi meiri hluti þess, kipti ákvæðinu burtu, vakti það mikið umtal og óánægju ytra, sem eðlilegt var, og svo fór að lokum, að fyrv. ráðherra (B. J.) lofaði dönsku stjórninni að taka ákvæðið upp í fjárlagafrumv. stjórnarinnar, það sem nú er til umræðu. Það liggur því í hlutarins eðli, að slíkt getur ekki skilist öðruvísi en að stjórnin hafi gefið loforð um að styðja málið; alveg ómögulegt að ráðherra taki tillögu upp í frumvarp sitt, nema hann telji hana réttmæta og fylgi henni sjálfur. Eg vona nú, að háttv. flokksbræður fyrv. ráðherra yfirgefi hann nú ekki í þessu máli, heldur hjálpi honum til að standa við orð sín. Það er naumast hugsanlegt, að menn, sem vita hvernig í öllu liggur, vilji láta verða svik úr þessu aftur. Eg geng út frá því, að breyt.till. háttv.þm. Dal. (B. J.) um að fella tillagið burtu, sé sprottin af því, að hann haldi að hér sé um venjulega fjárveitingu til eins fjárhagstímabils að ræða. En svo er ekki. Hér er ekki um neitt það að ræða, er skert geti sjálfstæði vort. Þvert á móti. Hér er eingöngu dálítið peningaspursmál um að ræða, um greiðslu á umsamdri borgun fyrir unnið verk. En í því atriði, að Danir vilji fá þessa borgun hjá okkur, liggur viðurkenning af þeirra hálfu fyrir því, að hér sé um lögreglustarf að ræða, sem Ísland sjálft lætur annast. Sízt skil eg í því, að þeir, sem vilja láta kalla sig »sjálfstæðismenn« skuli vilja fella þetta tillag burtu. Halda þeir að það miði í sjálfstæðisáttina? Þeir vilja gera þingsályktunartillögu um gildi stöðulaganna o. s. frv., en vilja samt liggja upp á Dönum með að framkvæma íslenzk lögreglustörf, sem þeir sjálfir beiðast borgunar fyrir að nokkru. Einkum þykir mér það undarlegt af háttv.þm. Dal., sem hefir verið að leitast við að halda því fram, að við gætum í öllu staðið á eigin fótum, að hann í þessu efni skuli vera svo lítilþægur að vilja, að við notum orðhengilshátt og útúrsnúninga til þess að ganga frá loforðum, í því skyni að geta lafað á áfram sem ómagar á náð Dana í þessu efni. Eg vona, að háttv.þm. láti sér enga læging þykja í því, að taka þessa tillögu aftur - hann hefir auðsjáanlega ekki vitað, hvað hann var að gera, þegar hann kom fram með hana. Eg sé svo eigi ástæðu til að tala meir um þetta. Eg vona, að háttv. deild sjái svo sóma sinn, að alþingi Íslendinga verði ekki með rökum borin á brýn brigðmælgi, og láti það hafa framgang, sem fráfarandi ráðherra síðast hefir gert í málinu og lofað að framfylgja.

Jón Þorkelsson Eg er nú ekki mjög syndugur að breyttill. við þennan kafla. Á að eins tvær. Sú fyrri er við 15. gr. og fer fram á fé til útgáfu alþingisbókanna gömlu. Sögufélagið hefir farið fram á 2000 kr. styrk til útgáfu þessara bóka, sem er ómissandi verk fyrir sögu og réttarsögu landsins. Er beiðni félagsins prentuð með tillögunni, og er þar flest hið nauðsynlegasta tekið fram þessu viðvíkjandi. Eg skal geta þess, að þetta mál er ekkert nýmæli hér á þingi. Það kom víst þegar fram á ráðgjafarþingunum og vakti Jón Pétursson máls á því. Löngu seinna var farið fram á það, að bækur þessar skyldi taka að gefa út á 50 ára afmæli þingsins og þótti vel fara á því, að þingið gerði þá sinni eigin sögu nokkura slíka minningu. Þetta var árið 1894; fórum við hæstv. núverandi ráðherra (Kr. J.) fram á, að veittur væri 2000 kr. styrkur á ári til þess að bækurnar yrðu útgefnar. Stjórnin tók vel í málið og ætlaði til þessa verks 2000 kr. hvort árið á næsta fjárlagafrv., en alþingi sá sér ekki fært að veita fé til þessa í það sinn. Eg skal geta þess, að gefa má út óslitin sögugögn alþingis frá 1570-1800, þegar landsyfirrétturinn kom í stað þingsins. Eg hugsa, að enginn, sem nokkuð skyn ber á þessa hluti, geti neitað því, að það er ómissandi fyrir sögu landsins í nær öllum greinum, að þessi gögn séu gefin út. Nú eru bækurnar margvíslegar að frágangi. Sumar afskriftir þeirra eru að eins í ágripi, en aðrar fyllri, svo að nákvæman samanburð þarf margra handrita, áður en bækurnar verða gefnar út. Eg og allir aðrir, sem hlynna vilja sem mest að sögu landsins, verð að leggja mestu áherzlu á, að þetta nái fram að ganga. Og það eru tilmæli mín til háttv.þm., að unna mér þeirrar sæmdar, að fá þessu máli komið nú fram. Önnur brtill. mín er um fjárveitingu til Einars Jónssonar málara. Hann er mér og öðrum að góðu kunnur, lærði í fyrstu trésmíði og húsamálningu, en hefir nú tekið upp málaralist tilsagnarlaust, og segja þeir, sem vit hafa á, að honum farist það vel úr hendi og muni taka miklum framförum, ef hann yrði tilsagnar aðnjótandi. Hann er snildarmaður að náttúrufari og eg hygg því, að styrk til hans muni vera vel varið. Einar er kominn af merku og gáfuðu fólki. Hann er bróðir Hjalta skipstjóra, sem mörgum er kunnugur. Eg þarf ekki að fara mörgum orðum um mál þetta Það er nægast að geta þess, að verk Einars og góðar framfarir af sjálfsdáðum sýna sig. Þá eru ýmsar aðrar tillögur, sem eg verð að fara nokkrum orðum um. Það er þá fyrst breyt.till. frá nefndinni þess efnis, að færð skuli niður laun aðstoðarmanns við skjalasafnið, úr 1000 kr. niður í 800 og sömuleiðis þykja 1000 kr. ofmikið fé til þess að gera við og binda inn skjöl og bækur safnsins. Þá upphæð á líka að færa niður í 800 kr. Það er annars nokkuð undarlegt, þegar altaf er verið að vitna til verkfræðings landsins viðvíkjandi vegaspottum og brúagerðum, að eg, sem er nokkurs konar verkfræðingur skjalasafnsins, hefi alls ekki verið spurður um álit mitt á þessu máli af nefndinni. Satt að segja, veit eg ekki hvaða ástæða er til þess, að gera nokkurn mun á lægri bókaverði við Landsbókasafnið, sem á að hafa 1000 kr., og aðstoðarskjalaverði við Landsskjalasafnið, sem aðeins á að fá 800 kr. Mér þykir það óþarfur mikill munur, þegar litið er á störf þeirra. Lækkun bókbandsstyrksins niður í 800 kr., hlýtur að stafa af ókunnugleika. Menn vita ekki, hvernig safnið lítur út. Mikið liggur þar í hrúgum, sem hvorki er hægt að geyma eða lesa, nema það sé innbundið og það sem fyrst, til að forða því skemdum. Eiginlega þyrfti stærri upphæð, en eg hefi samt ekki séð mér kleift, að fara fram á hærra en 1000 kr. Eg rek mig hér á 68. br.till. nefndarinnar. Fjárlaganefndin talar þar um Fornmenjasafnið, en bætir því við, að Þjóðmenjasafnið skuli opið o. s. frv. Þetta er dálítil ósamkvæmni, en bendir þó á það, að samsetningin »þjóð« í slíkum heitum, sem áður hefir ekki mátt heyrast, virðist vera að komast inn í menn. Við 71. lið (við 15. gr. 5), er stungið upp á því, að í stað »þjóðmentasafnsins« komi »bókhlaðan«. Í gildandi fjárlögum heitir húsið »Safnahús«. Í því er geymt þjóðbókasafnið, skjalasafnið, fornmenjasafnið og náttúrugripasafnið. Þetta á alt að heita »bókhlaðan«! Á húsið sjálft er höggvið inn í granít: »Landsbókasafn«, vegna þess, að hin fyrverandi stjórn flýtti sér að setja það inn, jafnvel þótt henni væri bent á það í tíma, hvað óviðeigandi það væri. Nú á víst líka til virðingar við Landsbókasafnið, að kalla húsið »bókhlöðu«. Eg vil stinga upp á því, að nefndin taki þessa tillögu sína, sem hún kveðst hafa frá landsbókaverði aftur. »Þjóðmentasafn« er gott orð hjá háttv.þm. Barð. (B. J.), en samt var hann á móti orðinu þjóðbókasafn.  (Björn Jónsson: Landsbókasafn var gott og gamalt nafn, sem var búið að vinna hefð á sig)  . »Safnahúsið« er líka góða og gamla nafnið, og þó breytti stjórnin því. Þá er eg með breyt.till. við 16. gr. um tillag til rannsóknar á járnbrautarstæði austur í sýslur. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) hefir mælt með þessari fjárveitingu, svo eg þarf eigi að fara fleirum orðum um hann. Þá verð eg að fara nokkrum orðum um till. okkar þm. Rvk., um 6000 kr. styrk til »Fiskifélags Íslands«, sem stofnað var í vetur. Það er ekki óeftirtektarvert, hve mikið er gert upp á milli landbúnaðarins og fiskiveiðanna. Það er stöðugt verið að ausa meiru og meiru fé í landbúnaðinn til styrktar og verðlauna handa einstaka mönnum, en ekkert er gert til þess að hlynna að fiskiveiðunum. Eg segi þetta ekki til þess, að hnýta í landbúnaðinn, en landið stendur og fellur jafnt með báðum þessum atvinnuvegum. Fyrir nokkrum árum var gerð tilraun til að koma slíkum félagsskap á, og komst það svo langt, að samin voru lög um slíkt félag, en það varð þó ekki fyr en í vetur, þegar Skrifstofa sjálfstæðismanna fór að gangast fyrir málinu, að félag þetta var stofnað í verki. Það var í byrjun febrúarmánaðar. Háttv. deild hefir fengið í hendur lög félagsins, og tilætlunin er sú, að það nái smátt og smátt yfir alt landið, eins og Búnaðarfélagið. Félagið er víðtækt og nær að öllu leyti til allra greina útvegs og þar að lútandi viðskifta. Stjórn félagsins fór fram á 12 þús. kr. styrk, en við flm. höfum ekki séð okkur fært að biðja um meira en 6000 kr. hvort árið. Það hefir verið talað um, að ekki væri þorandi að veita félagi þessu, sem alveg væri nýstofnað, og vart tekið til starfa, svo háan styrk, einkum þegar menn þektu ekki, hverjir væru í stjórn þess. Eg skal nú gera grein fyrir, hverjir það eru: Formaður er Hannes Hafliðason, sem lengi var formaður fyrir sjómannafélaginu Öldunni, varaformaður Tryggvi Gunnarsson, sem hefir verið formaður í útgerðarmannafélaginu, Framfarafélaginu o. fl. félögum, en í stjórn félagsins eru að öðru leyti Magnús Magnússon skólakennari, Jón Magnússon í Skuld, Mattías Þórðarson skipstjóri, Geir Sigurðsson skipstj. og í varastjórn: Sigurður Jónsson í Görðunum og Jón skipstjóri Ólafsson. Úrskurðarmenn: Þórhallur biskup, síra Jens Pálsson og síra Ólafur Ólafsson. Endurskoðendur: Magnús lögfræðingur Sigurðsson og Brynjólfur tannlæknir Björnsson. Sést af þessu, hvílíkt mannval stýrir félaginu. Til sjávarútvegs er á fjárhagstímabilinu alls varið 32 þús. kr., en til landbúnaðar 152 þús. kr., ?: 120 þús. kr. meira til landbúnaðar en sjávarútvegs. Sjá allir, að þetta er hinn mesti ójöfnuður. Þar við bætist svo, að greiða verður útflutningsgjald af fiski og lýsi, en aftur á móti eru veitt verðlaun fyrir útflutt smjör. Eg er meðflytjandi á brtill. á þgskj. 419, um styrk til handa Guðjóni Samúelssyni til að stunda nám á listaskólanum í Kaupmannahöfn. Ekki þekki eg þennan mann að vísu, en eg þekki föður hans, sem er merkur borgari hér í Reykjavík; en ef til vill mun samþingismaður minn mæla fram með þessari breyt.till., því slíkt kemur meir til hans, er hann hefir meiri verklegri þekkingu en eg, og pilturinn smiður. Þá skal eg minnast nokkuð á viðskiftaráðunautinn. Stjórnin hefir stungið upp á 12 þús. kr. til viðskiftaráðunauta, en fjárlaganefnd lagt til að fella þann lið alveg niður. Aftur kemur háttv.þm. Dal. (B. J.) með breyt.till., um að hækka þá fjárveitingu. Eg skal minna á það, að á síðasta þingi var þessi fjárveiting veitt alveg í ákveðnum tilgangi. Ráðunauturinn átti aðallega að gefa sig við viðskiftum og því, er þar að lýtur, en hann átti einnig að skifta sér af fleiru. Viðskiftaráðunauturinn hefir sætt miklum árásum, og eru þær, að mínu áliti ómaklegar og sprottnar af flokksofstæki. Þessi fjárveiting er í raun réttri stórmerkileg og áríðandi, hún er vísir til þess, að vér förum sjálfir að hafa á höndum utanríkismál vor, því að viðskiftin eru nú vor einu utanríkismál; þau eru og sérmál vor samkvæmt stöðulögunum og hlýðir því eigi að takmarka eða synja um fjárveitingu þar til, af þeirri ástæðu, að með því sé seilst út yfir takmörk mála vorra, þau er Danir hafa viðurkent að vér ráðum. Menn hafa ekki, að mér finst, með rökum geta fundið ráðunaut þeim, sem nú er, neitt verulegt til foráttu. Eg legg ekki svo mikið upp úr því, þótt til þessa starfs væri valinn lítt framfarinn verzlunarmaður. Starf ráðunautsins er svo margvíslegt og að ýmsu leyti í öðru fólgið en að flakka um með sýnishorn af vörum í skjóðu. Enn er eg riðinn við lánbeiðni handa Iðunni. Ætla eg samþingismanni mínum að mæla með henni. Ýmsir hafa mælt fram með fræðimönnum vorum, einkum Helga Péturss. Eg vil taka það fram um nafna hans Jónsson grasfræðing, að hann er einkar maklegur styrks; er mér kunnugt um það, að hann er einhver sá duglegasti og reglusamasti maður á sínu reki. Einn póstur er það, sem landsstjórnin leggur til að veita, en fjárlaganefnd að fella, og eg vildi mæla með að veittur yrði, þótt klerkum stæði það nær en mér, en það er fé til turns á Hóladómkirkju. Það munu menn vita, að Hólakirkja var reist með samskotum erlendis frá, en féð hrökk illa til, svo að ekki var hægt að setja turninn á, og komst því kirkjan ekki í það horf, sem hún átti að koma. Það er því ekki nema sanngjarnt og sæmilegt, að skinna kirkjuna upp og setja turn á hana. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og hæstv. ráðherra (Kr. J.) hafa mælt fram með því að heimila Dönum ? botnvörpusektanna; hafa þeir tínt þar margt til, tjáð og talið. Segja þeir, að Danir hafi af góðmensku sinni við kvabb Íslendinga bygt nýtt skip, er kostaði ½ milj., oss til verndar. En aðrir segja, að Danastjórn hafi viljað fjölga herskipum sínum, en átt erfitt uppdráttar í ríkisþinginu, og notað svo Íslendinga til þess að geta fengið styrk til þess. Þessi er önnur hlið málsins. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) tók það fram, að fyrst hafi þess verið farið á leit, að breytt yrði lögunum frá 1898, um botnvörpusektir, á þá lund, að Danir fengi kvóta í sektunum; en er Danastjórn voru talin tormerki á því, hafi verið valin þessi leið, að fara í kringum lögin frá 1898, og veita Dönum hlut úr sektunum á fjárlögunum. Sami háttv.þm. gat þess ennfremur, að það færi illa saman að vera sjálfstæðismaður og neita þó um þetta. Þar til er því að svara, að úr því að Danir vilja vera að vasast í þessu, hví má þá ekki lofa þeim að gera það fyrir ekki neitt. Það var sagt á ríkisþingi Dana í fyrra, að það væri réttur og skylda Dana, að halda hér uppi strandgæzlu. Á þá að meta það til sjálfstæðis, að vér förum að halda uppi rétti Dana móti oss sjálfum? Þingin 1905 og 1907 veittu þessa upphæð. Þingmenn voru þá hinir sömu bæði þingin, og höfðinginn eða ráðherrann og hinn sami. Hitt er ekki að furða, þótt þingið 1909 liti öðru vísi á málið. Það var þá skýrt fram tekið af þm. Barð (B. J.), fyrv. ráðherra, að þessi fjárveiting til Dana mætti ekki eiga sér stað. Þá voru og síðar greinir um það, hversu þetta væri tilkomið, hvort Hannes Hafstein hefði sem ráðherra gert nokkurn samning um þetta við Dani eður eigi. Nú er það víst, að þar um hafa engir samningar skráðir verið, að eins samtal munnlegt. Nú hefir fyrverandi ráðherra (B. J.) lagt til að veita þessa upphæð, en skýrt um leið frá því, að hann hafi ekkert þar um samið, heldur að eins lofað að styðja þetta, ?: bera það upp á þingi. Og þingið er sjálfrátt, hvað það gerir. Eg tók eftir því, að hæstv. ráðherra (Kr. J.) gat þess, að þetta væri örðugt viðfangsefni fyrir ráðherrann. Eg skil það ekki. Það er engin skylda af hálfu vor Íslendinga, að greiða Dönum einn einasta eyri fyrir strandgæzlu. Það er algerlega á valdi þingsins, hvort það vill veita nokkurt fé eða ekki. En það er allólíklegt, að þingið veiti fé nú til þess, er það hratt því í fyrra og fjárveitingin hefir mætt mikilli mótspyrnu hjá þjóðinni. Botnvörpusektirnar hafa um síðustu fjárhagstímabil, síðan Dönum var heimilaður hluti úr þeim numið nær 120 þús. kr., eða jafnvel meira heldur en tillagið, sem Íslendingar fá úr ríkissjóði Dana á einu fjárhagstímabili. Við 15.-18. lið 16. gr., hefir fjárlaganefndin lagt til að setja hin sömu skilyrði við iðnskólann og verzlunarskólann, sem feld voru í gær við Flensborgarskólann og kvennaskólann. Vona eg, að þessar tillögur fái svipuð afdrif. Erindi hefir komið fram frá Iðnaðarmannafélaginu um það, að ef þessi skilyrði væru sett fyrir styrknum, yrði hann ónógur. Félagið hefir bygt skólanum sérstakt hús í þeirri von, að styrkurinn yrði annmarkalaus. Ekki skal eg skifta mér af smjörbúum né skáldastyrk. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði um Boga Melsteð, að það væri ilt að straffa þennan mann vegna stjórnmálaskoðana, því að þótt hann væri ekki skemtilegur í skrifum, hefði hann aldrei kastað sér út í dagsins stríð. Eg vil ekki segja neitt ilt um þann mann. En eg veit ekki, hvað er að kasta sér út í dagsins stríð, ef það er það ekki, að skrifa hverja greinina á fætur annari í fjölda blaða? Eða segja annað eins og það í formála fyrir síðasta Íslandssöguhefti, að Ísland hafi aldrei »ríki« verið, heldur bara »land«, en hvert goðorð hafi hins vegar verið ríki. Þetta kalla eg að kasta sér út í dagsins stríð, og það tilefnislaust. Enginn bað þig orð til hneigja, og ótilkvaddur mátti hann þegja. Og svo er spektin og mannvitið í kenningu þessari. Ísland með sameiginlegu löggjafar- og dómsvaldi fyrir alt landið er ekki þjóðríki af því, að það samanstendur af smáfylkjum, smáríkjum. Sviss er þá víst svo sem ekki ríki, eða Þýzkaland né Bandaríkin, langt frá því. Þegar því líkar kenningar koma fram tilefnislaust á slíkum stað, ætla eg, að segja megi, að sá, er með fer, hafi kastað sér út í stríð dagsins Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) hefir verið óheppinn í þessu og sýnt, að hann hefir ekki fremur lesið formála en bækur þessa höfundar. Annars skal eg ekki segja til né frá um þessa styrkbeiðni. Það kynni að metast óvildarorð frá mér, ef eg færi að mæla í móti henni. Þá skal eg víkja að lánbeiðni Ólafs Jónssonar myndamótara. Þetta lán tel eg mjög sanngjarnt, samanborið við margt annað, er landssjóður styður með lánum. Það er ilt, að þurfa að sækja alla slíka hluti til annara landa. Fyrir þá skuld getum vér ekki fylgst með atburðunum, fyr en miklu seinna en aðrar þjóðir. Frá þessum manni liggja fyrir þinginu sýnishorn, og eru þau svo vel gerð sem þau, er bezt eru annarsstaðar. Það er hvorttveggja í senn sómi og gagn að hlynna að slíku. Hér er nóg verkefni handa slíkum manni. Eg skal benda á það, að 1914 eru 300 ár liðin frá því að Hallgrímur Pétursson fæddist. Ættum vér Íslendingar þá að sýna þann manndóm, að láta ljósprenta hið merkilega rit, Passíusálmana, í frumriti, sem varðveitt er í Landsbókasafninu. Aðrar þjóðir mundu gera sér efni úr slíku. Eg skýt þessu fram nú, þótt eg hafi ekki vogað að bera fram tillögu til fjárveitingar í þessu skyni nú; en þetta getur verið til athugunar síðar meir. Það gæti verið ástæða til að fara út í fleira, en með því að fundur hefir staðið alllengi, vil eg ekki lengja umræðurnar að þessu sinni.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg á till. um lánveitingu til sláturhúss á Austfjörðum. Eg heyrði hæstv. ráðherra (Kr.J.) skýra frá því, að árangurslaust væri að samþykkja slíkar lánveitingar, því að fé væri ekki til í viðlagasjóði handbært til að fullnægja þeim. Eg vil ekki vekja hjá mönnum tálvonir og tel ekki vansalaust, að tildra upp á fjárlögin lánveitingum, sem engin von er að fáist. Það hefir komið fyrir, að mönnum hefir verið synjað um lán, þótt þeir hefðu lánsheimild. Af þessum ástæðum tek eg tillöguna aftur og slíkt hið sama tillögu um lánsheimild til læknisins í Hróarstunguhéraði til að koma upp læknissetri. Eg ætlaði mér að minnast ofurlítið á styrkinn til smjörbúanna. Það hefir verið stefna þingsins, að veita sömu smjörbúunum styrk ár eftir ár, jafnvel þótt þau séu fyrir löngu orðin arðvænleg fyrirtæki. Og þótt hin árlega styrkupphæð úr landssjóði til smjörbúa yfirleitt hafi farið lækkandi ár frá ári, þá get eg ekki felt mig við þessa stefnu. Það er mín skoðun, að þau ein rjómabú sé nauðsyn að styrkja, sem eru á byrjunarstigi; þau eiga erfiðast uppdráttar. Því er það tillaga mín, að veittar séu 5000 kr. á ári til styrktar nýjum rjómabúum, þó eigi meira en 1000 kr. hverju. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) talaði um botnvörpungasektirnar, og taldi hann sjálfsagt, að við létum Dani fá ? hluta sektanna. Það hefir verið mikið um þetta mál talað, og mér finst, að hvernig sem þetta er skoðað, þá eigi Danir ekkert tilkall til sektanna. Ef við lítum á þetta mál frá sjónarmiði Dana, þá er það sameiginlegt mál, og þá ber Dönum að hafa strandgæzluna á hendi án nokkurs endurgjalds frá vorri hálfu; ef við skoðum það sem sérmál, þá fá þeir svo mikið endurgjald með því að við leyfum þeim að veiða í landhelgi, að það er fullkomin borgun. En færi svo, að okkur þætti Danir reka eftirlitið slælega, þá skil eg ekki annað, en að við gætum haft eftirlitið á hendi sjálfir, ef til þess kæmi. Eg vildi gjarnan spyrja hæstv. ráðherra, hvernig hann lítur á fjárveitinguna til viðskiftaráðunautsins; það væri fróðlegt að fá yfirlýsingu frá honum um, hvernig hann lítur á það mál.

Jón Jónsson (1. þm. S-Múl.). Eg bjóst við, að aðrir mundu tala á undan mér og er enn dálítið óviðbúinn, en vegna þess, að eg er viðriðinn nokkrar breytingartillögur við þennan kafla, þá vil eg í fám orðum reyna að gera ofurlitla grein fyrir þeim. Eg verð að játa, að eg er hræddur um, að sumum háttv. þingdm. þyki þessar till. ekki stefna í rétta átt, þar sem þær heyra til þeim flokki fjárveitinga, er menn nefna bitlinga, en miða ekki til að framleiða brauð og önnur líkamleg gæði. Vil eg svo fara nokkrum orðum um hverja fyrir sig. Með þm. Dal. (B. J.) flyt eg þá till., að mag. Guðmundi Finnbogasyni sé veittur styrkur til að gefa út heimspekisfyrirlestra sína. Þm. Dal. (B. J.) mælti með þessu, og vísa eg því til hans orða, og skal litlu við bæta. Guðm. Finnbogason er sá næstfyrsti heimspekingur hjá oss, sem hefir framað sig í öðrum löndum fyrir styrk af legati Hannesar Árnasonar. Sá fyrsti var Ágúst Bjarnason. Hafa nú um nokkur ár komið út bækur frá honum, og veit eg fáar betri bækur hafa komið út hjá oss. Er það sögn margra greindra og góðra ólærðra manna, sem eg hefi átt tal við, að þeir telji bækur hans, til dæmis Austurlönd, hinar uppbyggilegustu, sem þeir hafa átt kost á. Get eg ekki séð, að því fé sé öðruvísi en vel varið, sem veitt hefir verið til útgáfu þeirra bóka. Eg hefi ekki heyrt alla fyrirlestra Guðmundar, og er ekki fær um þá að dæma, en þó veit eg, að verði þeir gefnir út, þá munu þeir hafa mjög mentandi og vekjandi áhrif á hugsunarlíf og athugunarhæfileika manna. Eg vil bæta því við það, sem þm. Dal. (B. J.) gat um, að þessi styrkur, 600 kr. um 2 ár, er ætlast til að muni nægja, og verður ekki sótt um framhaldsstyrk. Bið eg því háttv.þm. að gæta þess, að hér er ekki um útgjöld í mörg ár að ræða. Vil eg mæla hið bezta með þessu. Önnur tillaga, sem eg er við riðinn, er að veita nú sem oft áður cand. mag. Boga Melsted styrk til að rita sögu Íslands. Eg verð að líta svo á, að það sé ekki rétt, enda fremur óvanalegt, að hætta alt í einu að veita styrk til þarfs verks, og þar með koma í veg fyrir, að verk það, sem þó er áður búið að verja allmiklu til, megi koma að notum. En saga þessa máls er annars töluvert lærdómsrík. Styrkurinn hefir verið veittur oftast um mörg ár. En tvisvar hefir þingið kipt að sér hendinni og felt burt þetta fé. Tíu ár liðu milli þeirra atburða. Það var á þingunum 1899 og 1909, og varla mun með rökum hægt að neita því, að í hvorttveggja skiftið hefir það haft pólitískar orsakir, og ættu þó allir að geta séð, hversu óviðurkvæmilegt er að láta pólitískan skoðanamun ráða úrslitum í þessu efni. 1899 stóð svo á, að Bogi Melsted var mjög opinskár um stjórnmálastefnu þá, er mest óð uppi um þær mundir og kend var við Valtý Guðmundsson, eins og allir kannast við. Ætla eg, að þetta hafi átt þátt í því, að hann var þá sviftur styrknum. Svipað virðist hafa átt sér stað á síðasta þingi. Þá var hann og opinskár og á annari skoðun en meirihluti hér á þinginu, og var svo málefnið látið gjalda mannsins, eins og því miður oftar. Eg vil mæla sem bezt með þessari styrkveiting, og skýt því til háttv.þm., hvort þeir vilja nú ekki sæta færi og bæta upp það er ranglega var gert í hitt eð fyrra. Þessi till. okkar gefur þeim kost á því, og um leið að styðja framgang hins þarfasta máls, sem hreinn og falslaus föðurlandsvinur hefir varið kröftum sínum til. Það er rangt og ilt að launa honum með því, að neyða hann til að hætta starfinu. Þá er eg ásamt háttv.þm. Dal. (B. J.), flutnm. að breyt.till. um að veita Jóhanni skáldi Sigurjónssyni 600 kr.styrk til þess að hann geti haldið áfram leikritaskáldskap sínum. Eg býst við, að flestir hafi heyrt mannsins getið; hann er eitt af vorum ungu og efnilegu skáldum, en á nú við þröngan kost að búa, því að ment hans hefir enn þá ekki veitt honum tekjur svo að neinu nemi. Hann hefir lagt fyrir sig þá grein skáldskapar, sem er vandasömust og torsóttust, leikritaskáldskapinn. Hann sótti um nokkurn styrk til síðasta þings, en var þá synjað. Eg vil benda á, að hið fyrsta leikrit hans, sem hann gaf út á dönsku, vakti allmikla eftirtekt og fékk hlýleg ummæli hjá málsmetandi mönnum. Annað leikrit eftir hann, >Bóndinn á Hrauni«, hefir verið leikið hér og fengið góðar viðtökur, og erlendis hefir það leikrit einnig fengið góða dóma. 1908 komst hann að samningum við Dagmarleikhús um þetta leikrit; leikhúsið keypti réttinn til þess að leika það, gegn því, að Jóhann fengi ákveðinn hluta af tekjunum og nokkra upphæð fyrirfram. En þess var ekki gætt að taka það fram í samningnum, hvenær leikritið skyldi leikið, og svo hefir farið, að það hefir enn þá ekki verið sýnt á leiksviðinu. Ástæðan til þess er sú, að leikhúsið hefir verið fjárhagslega illa statt og því ekki þorað að ráðast í að leika nýtt leikrit eftir nýjan mann. Hingað til hefir Jóhann frumritað það, sem hann hefir samið á dönsku, og snúið því síðan á íslenzku, en nú frumsemur hann á íslenzku og þýðir svo á dönsku. Þetta, að maðurinn ritar á tveim málum í senn, virðist mér hljóti að vekja eftirtekt á honum og mæla með honum. En enn þá hefir hann nálega engar tekjur haft upp úr ritum sínum, og verður hann því nú að leita landssjóðs. Eg mundi telja það vel farið, ef hin háttv. deild tæki vel í það mál. En sérstaklega vil eg mæla með tillögu minni og háttv. 1. þm. Eyf. (H.H.), um að veita Jóni Stefánssyni, sem nefnir sig höfundanafninu Þorgils gjallandi, 1200 kr. heiðurslaun í eitt skifti fyrir öll. Eg býst við þeim mótmælum, að það ári ekki til þess að veita fleiri skáldum fé en hingað til. Og auðvitað eru þau mótmæli á nokkrum rökum bygð, en á það er að líta, að svo stendur á hjá oss, að rithöfundar vorir geta aldrei vænzt að fá neinar verulegar tekjur af ritum sínum, og standa því ver að vígi en nokkurs staðar annars staðar. Og þar að auki munu víðast í öðrum löndum vera til sjóðir, sem styrkja bókmentirnar, en hér er ekki því að heilsa, hér er og verður landssjóður að vera eina hjálparhellan. Því hefir mér hingað til þótt forsvaranlegt að veita rithöfundum styrki af landsfé og tel eg sjálfsagt, að því verði haldið áfram. Eg veit, að maður verður ekki vinsæll af því að lýsa yfir slíkum skoðunum, en þetta er og verður sannfæring mín, og því hefi eg venjulega verið slíkum fjárveitingum hlyntur. Sá maður, sem hér á hlut að máli, hefir aldrei sótt um styrk til alþingis, - mér þykir líklegast, að hann hafi ekki einu sinni nokkurn tíma hugsað í þá átt, að minsta kosti er honum allsendis ókunnugt um þessa till.; hann hefir ekki minst á slíkt við mig, hvorki munnlega né skriflega. Einu sinni áður hefir þó verið farið fram á styrk til hans; það var þegar Guðmundur Friðjónsson lagði til, að honum væri veitt fé til þess að geta haldið vinnumann, svo að honum gæfist betri tími til ritstarfa. Sú skynsamlega tillaga komst í framkvæmd síðar, og það gagnvart Guðmundi sjálfum, en ekki gagnvart Þorgils gjallanda. Sú tillaga, sem hér liggur fyrir, fer að eins fram á að veita honum ofurlítinn styrk í eitt skifti fyrir öll. Eg skal ekki eyða tímanum til þess að tala um rit hans, þau munu vera flestum kunnug, en vil að eins geta þess, að hann á margt í fórum sínum, sem enn þá er óprentað. Það sem eg einkum vil vekja athygli á, eru dýrasögur hans; sagnaskáldskáldskapur hans stendur að vísu mjög framarlega, í sumum greinum er þar enginn honum jafnsnjall eða fremri; en dýrasögur hans eru gersamlega einstakar í sinni röð. Margir munu hafa lesið þær, sumar eru prentaðar í Dýravininum, en sumum þeirra hefir hann nýlega safnað í lítið kver, sem ætti að vera í hvers manns höndum. Eg hygg það ekki ofmælt, að margir mundu hafa gott af að lesa það, en enginn ilt, því að allar kenna þær með skáldlegum krafti mannúð og mildi, og sumar sögurnar eru svo ágætlega sagðar, að það er hin mesta listanautn að lesa þær. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vil taka fram, ókunnugum til leiðbeiningar, að maðurinn er nú um sextugt; hann byrjaði ekki fyr á ritstörfum en hann var orðinn vel miðaldra maður og hefir skrifað alt, sem eftir hann liggur, í tómstundum sínum, þó að þær hafi ekki verið margar. Hann hefir altaf búið einyrkjabúskap og orðið að hirða um alt sjálfur, enda gert það afburða vel. Einhver kynni að spyrja, hvað slíkur maður hefði við peninga að gera, hann hafi þó í sig og á. Eg get svarað því svo, að í fyrsta lagi mundi hann hafa gleði af því, að fá slíka viðurkenning fyrir ritstörf sín, og í öðru lagi mundi þessi fjárveiting geta gefið honum tækifæri til þess að ferðast eitthvað um landið; en kringumstæðum hans hefir verið svo varið, að hingað til hefir hann að eins í eitt skifti getað farið úr bygðarlagi sínu, og var hann þá ungur. Hann er sögufróður maður með afburðum, og elskar og skilur sögur vorar fremur en nokkur maður, sem eg hefi þekt, og mundi það verða honum til hinnar mestu ánægju að geta ferðast um landið og skoðað með eigin augum þá staði, þar sem sögurnar hafa gerst. Að endingu vil eg geta þess, að eg geri ráð fyrir, að eg taki þessa tillögu aftur í þetta sinni, ef mér sýnist hætta á, að hún falli. Það vil eg ekki að komi fyrir, bæði vegna sæmdar deildarinnar sjálfrar og vegna mannsins, sem hér á hlut að máli.

Skúli Thoroddsen Eins og mönnum er kunnugt hefir fjárlaganefndin lagt til, að fella burtu það ákvæði, að 2/8 botnvörpusektanna renni í ríkissjóð. Eg vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um þetta mál, sérstaklega vegna þess, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og hæstv. ráðherra (Kr. J.) hafa um það talað. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H). gat þess, að Danir hefðu lagt mikið í kostnað þegar þeir bygðu Íslands Falk til strandgæzlu hér. Þetta er alveg rétt, en hvernig fóru þeir að við það tækifæri? Litu þeir á hagsmuni Íslendinga, eða höfðu þeir annað fyrir augum? Eg lít svo á, að við Íslendingar höfum við það tækifæri verið notaðir sem skálkaskjól. Svo var mál með vexti, að ráðuneytið vildi auka flotann, en hér gat það slegið tvær flugur í einu höggi og byggt skip, sem var tvent í einu, varðskip og herskip. Enn má geta þess, að Danir færa kostnaðinn við »Fálkann« undir útgjöldin úr ríkissjóði til Íslands, og ætti þá skipið eftir því að vera okkar eign. Þetta er alt saman mjög svo óviðfeldið. Ef þeir hefðu litið á hagsmuni vora, þá hefðu þeir átt að byggja 2-3 fallbyssubáta á stærð við »Beskytterem«; það hefði orðið okkur miklu notadrýgra en þetta eina stóra skip. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat um, að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), sem 1905 var framsm. fjárlaganefndarinnar, hafi þá gefið yfirlýsing um þetta mál hér í deildinni fyrir hönd nefndarinnar. En eg, sem átti þá sæti í nefndinni, get vottað, að hinn háttv.þm. hefir talað heimildarlaust fyrir nefndarinnar hönd, hafi hann gefið aðra yfirlýsing en þá, sem fólst í fjárveitingunni sjálfri. Eins og öllum er kunnugt nær fjárhagstímabilið yfir 2 ár, og fyrir þann tíma var þessi fjárhæð veitt, en um það var ekkert ákveðið, að hún ætti að halda áfram eftir það. Það stendur skýrum orðum í 21. gr. fjárl., að allar þær fjárveitingar, sem eigi standa í öðrum lögum, en fjárlögunum, eru aðeins bindandi fyrir fjárhagstímabilið. Þingið hafði því fullan rétt til þess, að kippa að sér hendinni, eins og það gerði. Að þetta var nokkurntíma veitt 1907, skoða eg sem fljótfærni og að málið hafi ekki verið yfirvegað sem skyldi. Hæstv. þáverandi ráðh. hafði mikinn hug á að fá því framgengt, og hafði það þau áhrif, að eg og aðrir létu eftir. Blaðið Ísafold hafði þá og nýlega flutt grein um það, hve óviðkunnanlegt það væri, að veita ekki neitt til strandgæzlunnar. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) lagði þá þýðingu í það, er þessu var í burtu kipt, að sjálfstæðismenn vildu liggja uppi á Dönum. Eg fyrir mitt leyti verð nú að álíta, að Dönum færi hér lítilmannlega að fara fram á annað eins. Sjálfir skilja þeir stöðulögin svo, að landhelgin sé alríkismál, og það er tekið fram með berum orðum í stöðulögunum, að til hinna sameiginlegu mála eigum vér Íslendingar ekkert að leggja, meðan vér eigum ekki fulltrúa á ríkisþinginu. Þannig er þetta frá dönsku sjónarmiði, og virðist mér það því smásmugleg pólitík. - Annars gladdi það mig, að í þessum hluta ræðu háttv.þm. fólst játning á því, að það væri okkar réttur að verja landhelgina og ættum við að kosta til þess. Hann er þá kominn á nokkuð aðra skoðun, en hann hafði í millilandanefndinni forðum. Þegar frv. hennar var á dagskrá, taldi hann það eina ástæðuna til þess að hafa sameiginleg hermál, að vér hefðum ekki heimild til þess, Íslendingar, að hafa strandgæzluna á hendi. En þegar litið er á þetta frá íslenzku hliðinni, þá sést, að Danir fá fulla borgun fyrir strandgæzluna, þótt þeir fái engan eyri af þessu sektarfé. Samkvæmt 2. gr. stöðulaganna eru fiskimið vor íslenzkt sérmál, sem vér getum farið með hvernig sem vér viljum. Þetta sambland, sem nú gengst við, að Danir og Færeyingar hafi jafnan rétt við oss í þessu, eru leifar af dönskum áhrifum, sem hér voru rík í löggjöfinni, meðan ráðherra var búsettur ytra. En þessi réttindi hafa þeir af okkar náð, við getum tekið þau af þeim hvenær sem við viljum, og þetta eru engin smáræðis hlunnindi, þar sem þeir eiga hér allskonar skip við landið að veiðum, og jafnvel smábáta á fjörðum inni. Við þurfum því ekki að bera kinnroða fyrir það, að við séum ómagar á Dönum, að því er strandgæzluna snertir, hún er þeim fullkomlega endurgoldin. Og það má benda á það, að fyrir þessu er fram komin viðurkenning í millilandanefndinni. Þar létu menn sér einungis lynda að láta svo búið standa meðan Íslendingar vildu ekki hagnýta sér rétt sinn til uppsagnar, og - eo ipso - hljótum við að geta tekið af þeim fiskveiðaréttinn um leið og við tökum að okkur strandgæzluna. Það er þessi skoðun, sem vér verðum að heimta, að ráðherra vor haldi fram við Dani og geri þeim þetta ljóst. Þess vegna þótti mér það leitt að heyra hæstv. ráðh. (Kr. J.) vera að reyna að telja þingið á það í ræðu sinni áðan að láta þetta ákvæði standa í fjárl.frv, því að eg verð að halda því fast fram, að hann eigi að halda fram okkar skoðun í þessu máli. Eg sé svo ekki ástæðu til þess að tala meira um þetta, en vænti þess, að meiri hl. háttv. deildar fallist á till. nefndarinnar. Út af því, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði um Boga meistara Melsteð, skal eg geta þess, að mér þykir það að vísu mjög gleðilegt að heyra hve einstaklega sá maður er orðinn samvizkusamur og grandvar í pólitíkinni. Nú má ekki líta á hana framar, þegar um styrki er að ræða. En »nota bene« þykir mér því að eins vænt um þetta, að hér sé um sanna iðrun og yfirbót að ræða, en ekki rétt svona við tækifæri, því að eg verð að játa það, að mér hefir eigi ætíð virzt hann svo grandvar að undanförnu.  (Jón Jónsson 1. þm. S.-M.: Dæmi)  . Það mætti benda á atkv.gr. í þó nokkrum málum. En um styrkinn til hr. Boga Melsteðs er það að segja, að sumum hefir þótt sem hann væri ekki algerlega óviðkomandi pólitíkinni. Og ekki er hægt annað að segja, en að þinginu hafi farist mjög vel við hann. Hann fékk fyrst styrk 1891 og hefir síðan haldið honum - 1000 kr. á ári - til ársloka 1910. Kann vera, að eitt ár hafi gengið úr, en alls er nú búið að veita þessum manni milli 15 og 20 þús. kr. af landsfé, og hver hefir orðið árangurinn? Maðurinn byrjaði á fornsögunum og er ennþá að gjöra útdrátt úr þeim! Það fer illa á því, þegar þingið styrkir einhvern þannig í góðu skyni, að menn þá reiðist og verði óánægðir, ef þeir fá styrkinn ekki meðan þeir draga andann. Þessi maður hefir líka notið styrks úr ríkissjóði Dana til hins sama starfs, auk þess sem hann hefir verið stipendiarius A.-M., enda hefi eg heyrt, að hann sé allvel efnaður, og gera það margir, sem líkt stendur á fyrir, að dunda við svona ritstörf, ef þeir hafa gaman af því, án þess að hafa styrk til þess. Eg mótmæli því þess vegna, að illa hafi verið farið með þennan mann, heldur hygg eg, að honum hafi verið sýnd innileg pólitísk velvild, og vaki hún enn í háttv. 1. þm. S.-M. (J. J.) og geri hann svo brennheitan sem hann er í þessu. Og eg skal líka játa það, að pólitíkin geti haft óbeinlínis áhrif í mótsetta átt, þannig, að mönnum verði það ósjálfrátt ekki eins ljúft að styrkja menn, sem þeir vita að leggja sig í framkróka til þess að blekkja menn og atyrða, sverta og svívirða vissar stefnur og flokka. Það er oft og einatt ekki svo gott að komast hjá slíku, þegar mennirnir hafa ekki vit á að halda sér saman. Afskiftin af pólitík geta verið þannig löguð, að það á ekki saman nema nafnið, hvort menn berjast með rökum, eða varpa fram sleggjudómum og nafnlausum ósannindum með hæfilegum fjölda smánarorða. Um skáldastyrkina er það að segja, að fjárln. álítur heppilegast, að þeir standi óbreyttir, eins og þeir voru í frumvarpinu og á síðasta þingi. Annars er svipað um þá að segja og styrkinn til Boga Melsteðs, að sá hugsunarháttur virðist vera farinn að komast inn, að ef þingið styrkir einhvern tíma einhvern, þá eigi hann að halda þeim styrk um aldur og æfi. Þetta er óheppilegt, því að þá verður landssjóður ekki fær um að veita öðrum styrk, þótt sjálfsagt væri, eða að minsta kosti ekki jafnmörgum sem ella. Hepplegra væri að styrkja þann og þann, sem gáfurnar hefir, um ákveðinn tíma, en ekki lengur, því að þá þarf að fara að hjálpa öðrum. Það er vel gert, ef nokkrum er hjálpað, og þeir mega ekki reiðast, þótt kipt verði að sér hendinni, þegar frá líður til þess að hjálpa öðrum. En ekki er eg að ámæla þessum mönnum, því að ætíð hlýtur að seljast lítið af ritum þeirra, og því eru þeir flestir fátækir. Þá er að minnast á viðskiftaráðunautinn. Meiri hluti nefndarinnar vill kippa þeirri fjárveitingu burt, en því er eg mótfallinn. Hún hefir vakið mikla eftirtekt í útlöndum, en fyrir mér vakir sú pólitíska þýðing, sem hún hefir. Oss er það alveg ómissandi að eiga ábyggilegan mann í útlöndum, sem gefi öðrum upplýsingar um oss og oss um aðra, og leiðrétti þar mishermi um vor mál. Vér stöndum uppi alveg varnarlausir, að heita má, í því efni, allir vita hvernig gengur að koma í dönsk blöð greinum um Íslands mál. Það er eins og það séu samtök meðal þeirra um það að gera mönnum sem örðugast fyrir um það, og kemur það mest af því, að ef einhver Íslendingur skrifar eitthvað, þá rís oftast jafnharðan einhver annar honum samlendur, annaðhvort þar eða hér heima, og ber brigður á það, sem hann segir, en danskir blaðamenn eru ókunnugir högum vorum. En ef vér ættum slíkan fulltrúa, þá vita menn, að hann þorir ekki annað, stöðu sinnar vegna, en fara með það eitt, sem satt er og ábyggilegt.

Bjarni Jónsson Eg ætla ekki að segja nema örfá orð. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sagði í fyrradag, að aðrir fyltu malinn, en eg tæmdi hann. Hvað annað? »Hver en eg, að eg líki mér við Sírak?« En eg vil benda honum á það, að það eru óþingleg orð, og eiga ekki að þolast, að bregða mönnum um fátækt. Satt er það, og þess minnist eg með þakklæti, að tveir menn hafa styrkt mig til náms, og það voru þeir faðir minn og Jón heitinn Þorkelsson skólastjóri, en ef þingm. segir, að fleiri hafi mér slíkt veitt, þá eru það ósannindi. En misskilið hefir hann það sem eg sagði. Eg nefndi andlega og verklega framleiðslu, og átti við það, sem vant er að orða svo, að menn éti til þess að lifa, en lifi ekki til þess að éta. Eg skal í þessu sambandi minnast á 2 skáld, af því að jafnmerkur maður og háttv.þm. Vestm. (J. M), gerðist til þess að bera brigður á það, hve langt væri komið »Eiðnum« Þorsteins Erlingssonar. Eg hefi hér fyrir framan mig til sýnis 6 arkir af honum í handriti hreinskrifuðu, og er þá lokið fyrri hlutanum, um ástir og æsku þeirra Ragnheiðar Brynjólfsdóttur og Daða. Síðari hlutinn er heild sér, um refsinornirnar. Hann er líka gagnhugsaður, og mikið af honum hér til í brotum, og má gera ráð fyrir því, að hann verði albúinn á næstu tveim árum. Þetta verður þá allstórt verk, 14 arkir, og mjög vandað og vel kveðið, Hér eru og sumar kviðurnar af Fjalla Eyvindi, og brot úr öðrum, og öll söguleg gögn eru þegar fengin til þess verks, og efni þess raðað og í gagnhugsað. Auk þess hefir hann fleira í smíðum, en hann er ekki sérlega fljótur að yrkja, sem ekki er von, því að hann er fjarskalega vandvirkur, enda verða verk hans eins og allir vita ólík því, sem tíðkast hjá þeim, sem mestu hrúga upp. Ibsen þurfti ekki minna en tvö ár til hvers af ritum sínum, og varð að margskrifa þau, og þótti það kostur, en eigi löstur. Hinn maðurinn er Þorgils gjallandi. Það er lagt til, að veita honum 1200 kr. heiðurslaun fyrir starf hans, og þessi maður á sannarlega heiður skilinn. - Hugsum oss sveitapilt, gáfaðan og fróðan, en einurðarlítinn og fátækan, og því ófæran til þess að brjótast áfram til mentunar. Hann verður að strita eins og hinir, en hugurinn hneigist að bókmentum og lestri, eins og títt er í því héraði, þar sem sumir mættu alteins vel vera prófessorar, eins og bændur. Ef menn hyggja þetta ofmælt, þá skulu menn vita, að eg þekki mig þar, og eg vil biðja þá að tala stundarkorn við Benedikt á Auðnum, eða einhvern slíkan þar um slóðir, áður en þeir dæma um það. Slíkur piltur var Þorgils. Fyrsta bók Þorgils var «Ofan úr sveitum«. Hún er ekki gallalaus, þar kennir útlendra áhrifa og jafnvel lýta á máli. Það sést, að hann hefir enn eigi náð að melta það, sem hann hefir fengið frá Norðmönnum. - En bíði menn svo og lesi næstu söguna: »Upp við fossa«. Leiti menn þar að því, sem hann er ekki búinn að læra, og þeir munu ekkert finna. Því að þar er hann ekki lærisveinn Norðmanna lengur. Íslendingurinn hefir fundið sjálfan sig, og stendur nú föstum fótum. Það er hrein snild, og heldur vil eg þá bók, en mörg bindi af ýmsum sögum annara þjóða, enda mætti hverri þjóð þykja vænt um hana í bókmentum sínum. Þá koma enn smásögur og svo seinast dýrasögurnar hans. Eg hefi sjálfur fengist við að þýða og rita og þykist því bera nokkuð skyn á bækur. Og það segi eg satt, að eg vildi heldur hafa ritað þetta kver, en alt annað þess kyns, sem ritað hefir verið á íslenzku, að undanskildri Grasaferð Jónasar Hallgrímssonar. Þessi maður kann svo vel að lýsa sálarlífinu, og það með slíkri snild, að slíkt sést óvíða. Eg skal t. d. minnast á söguna um hundinn, sem fór út að stela, af því að svo reyndist, sem oftar, að réttlætiskendin hjá manninum var minni en hjá hundinum. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Eg hefi sagt mitt álit. Svo vil eg leyfa mér að mæla með því, að háttv.þm. greiði atkvæði með láninu til Iðunnar. Býst eg við, að h. 2. þm. Árn. (S. S.) geri það. Það er nauðsynlegt að styðja innlendan iðnað. Hér er að ræða um, að landsmenn geti fengið fult verð fyrir ullina, og því áríðandi að styðja þennan iðnað. Sama er að segja um niðursuðuverksmiðjur. Eg býst ekki við, að eg standi einn uppi með að vilja styðja slík fyrirtæki; að minsta kosti vona eg, að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) fylgi mér hér að máli. Þá kem eg að atriði, sem er deiluatriði við háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.). Hann mælti með því, að Boga Th. Melsted væri veittur styrkur til þess, að halda áfram sagnaritun. Háttv. þm. sagði, að þessi styrkveiting hefði fallið niður af óskiljanlegum ástæðum. Það er ósatt, að hún hafi verið feld af kala til mannsins, eða til þess að refsa honum fyrir landsmálaskoðanir hans, heldur af því, að hann er ekki fær til þess að vinna þetta verk. Eg lagði það til á síðasta þingi, að styrkurinn væri feldur burtu. Vil eg lýsa því yfir, að það var ekki til þess að refsa sagnaritaranum fyrir landsmálaskoðanir hans. Eg hefi hér cognitionem rei, en 1. þm. Eyf. (H. H.) hefir ekki nema cognitionem circa rem. Því næst vildi eg minnast á botnvörpusektirnar, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) hældi mér fyrir. Eg þakka honum fyrir það. Hann sagði, að eg vildi í ræðum mínum sýna, að landið stæði á eigin fótum. En þó virtist hann hins vegar heldur draga úr þessu og er eg honum ekki þakklátur fyrir það. Eg fyrir mitt leyti álít, að vér séum sjálfstætt ríki, sem aðeins er í konungssambandi við Danmörku. Þetta er mín sannfæring. Og eg álít, að hvert það verk, er vér vinnum, eigi að vera liður í festi þeirri, er heldur saman réttindum vorum. Það væri að taka burtu einn hlekkinn, að veita Dönum fé fyrir strandgæzluna. Neergaard segir 7. febrúar í fyrra í fjárlaganefndaráliti: ». . . Þegar að því var gengið  Í þessum hug senda Danir hingað skip til þess að framkvæma drottinsvald hér. Og eigum vér að greiða þeim fé til þess að halda uppi drottinvaldi yfir sjóleiðum ríkisins.? Eg gæti fært fleiri rök fyrir því, að till.háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) er innlimunartillaga, en slíks gerist naumast þörf. Það væri alt öðru máli að gegna, ef vér semdum við Dani, um að þeir héldu uppi landhelgisrétti vorum fyrir ákveðið endurgjald. Þá gætum vér greitt þeim fyrir það. Það væri hægt að bjóða þetta út, og væri þá ekki víst, að það yrðu Danir, sem tæku það að sér, heldur gæti það orðið Svíar, Norðmenn eða Englendingar. Danir fá strandgæzluna margfaldlega greidda með fiskiveiðaréttinum. Hver þjóð mundi taka þetta að sér, ef hún fengi slíkan rétt Eg er alls ekki að tala um, að vér eigum að liggja uppi á Dönum eða níðast á þeim. En eg held því fram, að þeir hafi engan rétt til þess að hafa strandgæzluna, og þess vegna er alls engin skylda til þess að greiða þeim neitt. Að því er snertir viðskiftaráðunautinn, hefi eg komið fram með tillögu og sýnt fram á, hvernig þessu verður hagað sem bezt. Kostnaðurinn við þetta verður ekki meiri en sá, er ein stórverzlun greiðir fyrir símskeyti og auglýsingar á 1 ári. Eg heyri að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) rengir orð mín, en eg vil skjóta því til háttv.þm. Vestm. (J. M.), hvort eg fer ekki hér með rétt mál. En þó þetta væri ekki rétt, gerir það samt sem áður engan mun. Danir hafa með árásum sínum á viðskiftaráðunautinn sýnt, að þeim hefir þótt vér halda rétti vorum helzt til of mikið fram. En ætla nú Íslendingar að láta þetta sannast með því að fella burtu fjárveitinguna? Ætla þeir að láta undan og hlaupa eftir dönskum blaðagreinum? Skal eg ekki fara fleiri orðum um þetta. Aðeins vil eg geta þess, að þjóðin mun dæma um þetta og sýna, hvort innlimunarandinn sveimar yfir landinu eða ekki.

Ólafur Briem Eg hefi leyft mér að koma fram með breyttill. á þskj. 372 um að 3000 kr. styrkur verði veittur til bryggjugerðar á Sauðárkrók. Það er kunnugt, að þar er oft mjög brimasamt. Það kemur oft fyrir, að ekki er hægt að lenda eða athafna sig við uppskipun sökum brims við lendingu, og það jafnvel stundum þó uppskipunarbátar geti legið við skipshlið á höfninni og tekið þar á móti vörum. Nú er ráðgert að byggja þar bryggju og hafa hlutaðeigendur farið fram á að fá 6000 kr. styrk til fyrirtækisins, en eg hefi ekki séð mér fært að fara fram á meira en 3000 kr., til þess að styrkveitingin væri í samræmi við aðrar fjárveitingar úr landssjóði til samskonar fyrirtækja. Það liggur fyrir teikning af bryggjunni eftir verkfræðing Krabbe, ásamt lýsingu á fyrirkomulaginu. Eg þykist ekki þurfa að mæla með styrkveitingunni, því mér finnst hún svo sjálfsögð. Sauðárkrókur er næst kaupstöðunum 3. kauptúnið á landinu, að því er snertir útfluttar og innfluttar vörur, nema þær nær 3/4 milj. Að undanskildum kaupstöðunum er aðeins Eyrarbakki og Stokkseyri hærri. Á Sauðárkrók er einnig útræði og talsvert fiskiúthald á ýmsum tímum árs. Segir það sig sjálft, hve mikið atvinnutjón getur stafað af því, ef slíkur útvegur teppist á einhvern hátt. Það kemur sér einnig mjög illa, að skip, sem koma þangað, skuli þurfa að tefjast og oft og einatt bíða lengi vegna hinnar slæmu hafnar. Þetta fyrirtæki er einnig, að því er millilandaskipin og strandferðaskipin snertir, til hagsmuna fyrir landið, þar sem það miðaði til þess að koma í veg fyrir, að skipin verði fyrir miklum töfum, sem einkum eru hvimleiðar fyrir alla þá mörgu farþega, sem með skipunum ferðast kring um landið. Eg skal ekki fara mikið út í hinar aðrar breytingartillögur, er fram hafa komið. Þó vil eg geta þess, að eg er hlyntur viðaukatillögunni á þskj. 345, sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) mælti með. Álít eg, að sú fjárveiting, 1200 kr. til Jóns sagnaskálds Stefánssonar, komi í góðan stað niður og sé síður varhugaverð, þar sem hún er í eitt skifti fyrir öll. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), sagðist ekki villa láta hana koma til atkvæða nema því aðeins, að hann væri viss um, að hún yrði samþykt, og þykir mér líklegt að svo verði. Að öðru leyti vil eg minna á það, að áður fyrri var haft það fyrirkomulag að því er snerti fjárveitingar til vísinda, bókmenta og lista, að þingið veitti ákveðna upphæð, sem svo stjórnin úthlutaði. Það hefir oft komið til tals, að hverfa nú aftur að þessu fyrirkomulagi, en þó þannig, að féð væri veitt af stjórninni eftir tillögum og í samráði við nefnd, sem kosin væri af þinginu. Eg veit ekki, hvort þetta þing vill nú taka ákvæði um þetta. Hygg eg, að það væri til bóta, því það sparaði umræður í þinginu, og auk þess væri að ýmsu leyti heppilegra. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefir komið með tillögu á þgskj. 400 um að að veittar væru 1000 kr. til útgáfu og prentunar á hinum fornu alþingisbókum. Fór hann mörgum kröftugum orðum um tillöguna, eins og hans er venja, þá er hann beitir sér fyrir einhverju, sem honum er áhugamál. Eg hygg, að ekki sé þörf á að gefa út þessar bækur, því að að eins örfáir menn mundu hafa not af þeim. Þessar bækur yrðu ekki til aflestrar almenningi, en mundu einungis verða notaðar af sagnariturum eða öðrum vísindamönnum. Væri réttara að nota það fé, sem til slíkrar útgáfu gengi, til ritlauna fyrir nýsamin sagnarit, t. d. íslenzka réttarsögu, sem einhver fær maður, eins og t. d. núverandi kennari í henni við lagaskólann, tæki að sér að semja og gefa út. Höfundar slíkra rita geta haft full not af alþingisbókunum og öðrum heimildarritum, sem liggja í söfnum landsins, þó að eigi sé kostað til að gefa þau út á prenti.

Magnús Blöndahl Eg skal fara nokkrum orðum um breyt.till. mína á þskj. 363, um fjárveiting til að lúka við rannsókn á járnbrautarleið austur að Þjórsá. Eg hefi farið fram á, að 3000 kr. yrðu veittar í þessu skyni. Það gleður mig, að tillaga þessi hefir fengið góðar undirtektir bæði hjá fjárlaganefndinni og hér í deildinni. - Ástæðurnar fyrir að eg bar þessa tillögu fram eru þessar: Árið 1907 veitti alþingi 16000 kr. til þess að rannsaka járnbrautarstæði austur að Þjórsá. - Þáverandi stjórn hafði óskað þess við hina dönsku landmælingamenn, sem framkvæmdu þetta verk, að þeir byggju til sérstakan uppdrátt af þessu svæði, sem álitið var að járnbrautin ætti að liggja um, er væri teiknaður eftir stærri mælikvarða en venjulega, en hermálaráðgjafinn gerði það að skilyrði fyrir því, að þetta yrði gert, að Íslendingar borguðu þann aukakostnað, sem af því leiddi. Féð var veitt, en hefir ekki hrokkið til, svo ekki hefir verið hægt að fullgera nauðsynlegan undirbúning; vona eg að háttv. deild hljóti að fallast á, að hér er um nauðsyn að ræða, því verði ekki nauðsynlegum undirbúningi þessa máls lokið, er þeim 16000 kr., sem þegar er búið að veita, kastað á glæður. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) furðaði sig á, að þessi tillaga skyldi koma fram úr þessari átt. Eg fæ ekki séð, að tillagan sé nokkurn hlut verri fyrir því, og eg vona að þessi háttv.þm. finni ekki ástæðu til að anda kalt á þessa tillögu, þótt hún sé ekki framkomin frá sjálfum honum. Sami háttv.þm. talaði um, að það væru margar leiðir, sem þyrfti að rannsaka, en eg fyrir mitt leyti treysti betur á rannsókn þeirra manna, sem eru miklu færari að dæma um þessa hluti, heldur en bæði eg og háttv. 2. þm. Árn. (S.S.) Þá skal eg snúa mér að seinni liðnum á sama þingskjali, um 6000 kr. fjárveiting hvort árið til fiskifélags Íslands. - Háttv. fjárlaganefnd hefir sýnilega ekki treyst sér til að ljá þessari tillögu fylgi sitt, en hinsvegar ekki fært neinar gildar ástæður fyrir því, hversvegna hún ekki hefir tekið þetta til greina. Mér er kunnugt um það, að umsókn sú, sem lá fyrir fjárlaganefndinni frá þessu félagi var helmingi hærri - 12000 kr. - heldur en það sem hér er farið fram á, og þótt að fjárlaganefndin beri það fyrir sig, að félag þetta sé nýtt og óþekt, þá er það að vísu svo, að félagsstofnunin er ný, en hugmyndin er alls ekki ný, því hún hefir oftar en einu sinni komist til tals hér á þinginu, og þar að auki er gert ráð fyrir því í reglugerð Fiskiveiðasjóðsins, að slíkur félagsskapur yrði stofnaður, - og þótt félagið sé óþekt, þá eru nöfn þau, sem undir umsókninni standa, næg trygging fyrir því, að fé þessu mun verða vel og skynsamlega varið. En það vil eg taka skýrt fram, að það er mikið undir því komið, hvernig þingið snýst við þessari fjárbeiðni, hvernig félagsskap þessum reiðir af, og ef það skyldi verða ofan á, að þingið ekki vildi sinna þessu neitt, þá hefir þingið gert sitt til að koma fyrir kattanef þeim félagsskap, sem nú er kominn á fót, til þess að efla og bæta annan helzta atvinnuveg landsins, sjávarútveginn, - og því undarlegra er það, ef fjárbeiðni þessari verður að engu sint, að þegar litið er til Landsbúnaðarfélagsins, þá er þar ekkert til fyrirstöðu að hækka styrk þess ár frá ári, en hver ástæðan er til þess að gera svo herfilega upp á milli landbúnaðar og sæbúnaðar, er mér ekki ljóst. Því er að vísu slegið fram, að sæbúnaðurinn sé stopulli, en það er ekki rétt, því með hinum nýrri veiðiáhöldum er það sjaldgæft, ef afli bregst að mun. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þessa tillögu nú að sinni, en eg vonast til að háttv. deild sýni þá sanngirni, að veita félagi þessu að minsta kosti það sem breytingartillaga mín fer fram á. Þá á eg breyt.till. á þskj. 419, er fer fram á, að nemandanum Guðjóni Samúelssyni verði veittur 600 kr. styrkur hvort árið, til að fullnuma sig í húsagerðalist o. fl. á fjöllistaskólanum í K.-höfn. Fjárlaganefndin hefir ekki tekið þetta erindi til greina og skal eg því gera nánari grein fyrir ástæðum: Nú sem stendur eigum við engan mann, sem hefir tekið próf í þessum fræðum, og höfum nálega engan mann, sem fær er um að leiðbeina mönnum í húsagerð; að vísu höfum við einn mann, er komist hefir langt í því efni, en heilsu hans er svoleiðis varið, að hæpið er á hann að byggja framvegis. Um manninn sjálfan er það að segja, að hann er mesti reglu- og dugnaðarmaður og hefir stundað þetta nám með kappi og samvizkusemi. Eg vona því, þar sem styrkur þessi hvorki er hár né til langs tíma veittur, að háttv. deild veiti hann, því eg er sannfærður um, að landið fær hann margendurgoldinn. Þá er eg flutningsmaður að því, að klæðaverksmiðjunni Iðunni verði veitt 45 þús. kr. lán úr viðlagasjóði, til 20 ára með 4% ársvöxtum, afborgunarlaust 4 fyrstu árin, en endurborgist síðan á 15 árum. Fjárlaganefndin hefir fært þá ástæðu fram gegn þessari lánbeiðni o.fl., að ekki væri til neins að veita lán úr viðlagasjóði, því sjóðurinn væri tómur, og að veita lán úr honum væri því ekki nema pappírsgagn. Eg get nú raunar ekki séð, að miklu sé spilt, þótt lánsheimild sé gefin, því séu peningarnir ekki til, þá verður lánið að sjálfsögðu ekki veitt. Hinsvegar sé eg, að fjárlaganefndin hefir lagt til, að Seyðisfjarðarkaupstað skuli veitt 40.000 kr. lán til raflýsingar, og eg fæ engan veginn séð, að sú lánveiting sé bráðnauðsynleg, og enganveginn eykur hún framleiðslu í landinu. Eg hefði nú óskað, að þessi lánveiting til Iðunnar hefði verið með, því hér er einnig um sanngirniskröfu að ræða, þegar litið er til verksmiðjunnar við Glerá á Akureyri, þar sem fjárlaganefndin leggur til, að henni séu gefnir eftir vextir af láni - 6000 kr. - Landssjóður hefir nú lánað þeirri verksmiðju 110 þús. kr., en þó að Iðunni verði veitt þetta lán, þá skuldar hún landssjóði ekki nema 80 þús. kr. og það er ekki meira en svo, að það gæti verksmiðjan fengið að láni gegn tryggingu í ? af eignum sínum, og það mundu flestir telja nægilega tryggingu. Eg býst við, að háttv.þm. hafi lesið umsóknarskjalið frá verksmiðjunni, og hirði því ekki að lesa það nú upp. Aðeins skal eg geta þess, að verksmiðjan hefir mikið að starfa, og bæri sig eflaust mæta vel, ef ekki hefði komið það óhapp fyrir, að um það leyti sem »peningakrísinn« byrjaði kom afturkippur í fyrirtækið. En þá var búið að byggja húsið og panta vélar o. fl., verksmiðjan varð að halda áfram, en til þess að geta starfað, varð hún að taka víxillán, sem voru mjög óþægileg og dýr og erfiðara var að standa í skilum, eins og gefur að skilja, þar sem skuldastaðirnir voru margir, en ef skuldirnar hefðu allar verið komnar á einn stað. Beiðni þessi miðar að því, að þessu fyrirtæki geti orðið haldið áfram. Þetta fyrirtæki vinnur að aukinni framleiðslu í landinu, og þar sem margir, og þar á meðal háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hafa getið þess, að þeir myndu af fremsta megni styðja að öllu því, sem miðaði að aukinni framleiðslu í landinu, tel eg vafalaust að þessi breyttill. fái góðan byr hér í deildinni og álít óþarft að fara fleirum orðum um hana. Eg á ekki fleiri breyt.till. við þennan kafla, en verð að fara nokkrum orðum um skilyrði þau, sem háttv. fjárlaganefnd vill setja fyrir styrkveitingu til iðnskólans og verzlunarskólans, sem sé þau, að skólarnir leggi fram ? hluta á móti landssjóð. Eg fæ ekki skilið, hvernig nefndin hefir fundið upp á þessu, og einkum furðar mig á því, þar sem nefndin hafði í höndum, þegar hún sat á rökstólum, skýrslur um skólana og tekjur þeirra og hlaut því að vita, að þessi skilyrði væru sama og bending til skólanna um að hætta starfi þeirra. Það er augljóst, að þeir geta ekki lengur starfað, ef svona löguð skilyrði eru sett fyrir styrkveitingu til þeirra. Skólana sækja bláfátækir piltar víðsvegar af landinu, og ef þeir verða að borga hærra skólagjald en nú er, sem hlýtur að verða afleiðingin af samþykt þessa skilyrðis, þá neyðast þeir til að hætta að sækja skólann og fara þannig á mis við þá mentun, sem þeim þó er svo nauðsynleg og sem skólar þessir hafa veitt mönnum. Eg vil ekki búast við, hvað iðnskólann snertir, að nefndin hafi haft það fyrir augum, að Iðnaðarmannafélagið skyldi standa straum af þessum skóla, því hafa þegar verið lagðar svo miklar byrðir á herðar, að það yrði of vaxið kröftum þess, ef meiru yrði á það bætt. Eins og árferðið hefir verið slæmt undanfarið og lítið útlit er fyrir að það batni í bráð, held eg að svo mikið sé nú reynt á pyngju félagsins, að engu sé við bætandi. Nefndin hlýtur því að sjá, að afleiðingin af samþykt þessarar tillögu hennar verður sú, að skólinn neyðist til að hætta störfum sínum. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sagði, að sér hefði fallið illa, að samskonar ákvæði og þetta viðvíkjandi kvennaskólanum. hefði verið felt. Eg skil nú ekki í, að bændur, sem hann kveðst altaf bera fyrir brjóstinu, og sem hafa mikinn hug á því að senda syni sína og dætur á þessa skóla, séu honum samdóma í þessu. Og eg vil spyrja hinn sama háttv.þm., hvort hann muni greiða þessu ákvæði atkvæði sitt, þegar hann veit, að afleiðingin verður sú, að skólamir loka. Eg vona, að svo verði ekki. Þessi tillaga er að minni hyggju komin fram í hugsunarleysi og vona að h. deild felli hana, þegar hún hefir athugað málið. Eg sé ekki ástæðu til að svara þeim háttv.þm. mörgum orðum, sem hafa verið að ávíta okkur Reykvíkinga fyrir það, að við skoðuðum landssjóð sem okkar eign, sem við gætum gengið í og tekið úr eftir geðþótta. Eg hygg, að þeir hinir sömu þingmenn hafi sagt þetta í einhverju ógáti eða hita, því að þetta nær ekki nokkurri átt. Hitt hefði verið sanni nær, að geta þess, að Reykvíkingar legðu manna mest í landssjóð og ættu því skilið að fá eitthvað úr honum aftur. Nú sem stendur, leggur Reykjavík fram árlega hér um bil ? af tekjum landsins. Annars skal eg ekki fjölyrða meira um þetta atriði eða önnur að sinni.

Pétur Jónsson Það eru fyrst nokkur orð viðvíkjandi breyt till. frá mér á þingskjali 337, sem eg raunar hafði búist við að háttv. framsögumaður (B. Þ.) mundi minnast á, því að h. fjárlaganefnd hefir tjáð sig henni meðmælta. Tillagan fer fram á 500 kr. fjárveitingu hvort árið, til þess að halda fyrirlestra um kaupfélagsskap og samvinnufélagsskap framleiðenda í landinu. Till. mælir bezt með sér sjálf, því að í athugasemdunum við hana er ljóslega skýrt frá því, hvernig fé þessu skuli varið eftir nánari ákvæðum stjórnarráðsins. Tillagan er framkomin á þann hátt, að eg hefi fengið áskorun um að flytja hana hér á þinginu frá bændum og bændaefnum, er voru við aukanámsskeið á búnaðarskólanum á Hvanneyri. Álíta þeir réttilega, að fræðsla um þetta efni sé bráðnauðsynleg á öllum búnaðarskólum og fleiri skólum. Meiningin er ekki að eins að rekja sögur erlendra samvinnufélaga og fyrirkomulag þeirra, heldur og að sýna fram á hvaða áhrif þessi félagsskapur hefir á skipun mannfélagsins, í hverju sambandi hann stendur við ýmsar ráðgátur þar að lútandi, og hverja framtíð hann mundi eiga hér á Íslandi. Eg vil því vona, að þessi litla fjárveiting fái góðan byr hér í deildinni. Þá vil eg minnast á 98. breyt.till. nefndarinnar um að fella niður fjárveitingu til viðskiftaráðunauta. Eg er þessari tillögu nefndarinnar samþykkur. Þegar málið kom til umræðu á þinginu 1909, skýrði eg frá því, að mitt atkvæði væri bundið við það, hvort kostur væri á þeim manni, sem eg og aðrir gætu haft þá tiltrú til, að hann mundi starfinu vaxinn að öllu leyti. Þetta var ekkert nýmæli 1909. Það hafði oft verið umtal um það áður, sérstaklega á fundum kaupfélagasambandsins, en altaf strandað á vöntun á færum manni. Auðvitað var ekki um aðra að ræða en kaupmenn, sem hefðu næga þekkingu og æfingu í þessu efni, eða verzlunarfróðan mann, en mann sem þó væri laus við eða algerlega losaði sig við alla kaupmensku. Á þinginu 1909 spurði eg ráðherra, hvort hann hefði nokkurn sérstakan mann í huga til þess að takast starfið á hendur, og ef svo færi, hvaða maður það væri þá. Ráðherra kvaðst að vísu hafa ákveðinn mann í huga, en áleit að ekki væri rétt að skýra frá, hver það væri, því að svona mál ætti ekki að snúast um nafn. En það er nú mín skoðun, að í þessu máli er það aðalatriðið, hver maðurinn er. Það þarf engri pólitík að blanda inn í það efni. Og þótt eg sé með þvi að fella burt þennan lið fjárlaganna, þá er það ekki af því, að eg á minsta hátt vilji niðra Bjarna Jónssyni, en segi bara það eitt, að eg hefi aldrei treyst honum til þessa starfs, og get bætt því við, að mér hefir stundum þótt hann hafa orðið fyrir nokkuð miklu álasi, þegar hann tók verkið að sér. Eg er þess fullviss, að hann hefir gert það eftir beztu vitund. Einnig held eg að 10 þús. kr. sé alt of lítið fé til þess að hæfur maður fáist og fjárveitingin komi að fullu gagni. Raunar hefir komið breyt.till. frá háttv.þm. Dal. (B. J.) um að tillagið sé hækkað, en mér er nær að halda, að ennþá meira fé þurfi, en þar er stungið upp á, ef full not eiga að vera að fjárveitingunni og hún á að borga sig. Þá skal eg minnast á breyt.till frá háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) um heiðursverðlaun til Jóns Stefánssonar skálds. Eg skal geta þess, að hún er flutt án nokkurra tilmæla frá honum sjálfum, og eg er ekkert við hana riðinn heldur. En eg gladdist þó, er eg sá að till. var framkomin, því að maðurinn er sannarlega verðlauna verður fyrir rit sín. Og honum á eimnitt að vera sómi sýndur í þessu formi, að hann fái ákveðna upphæð í eitt skifti. Eg held hann hafi ekki skaplyndi til þess að vera á fjárlögum ár eftir ár með þessum venjulegu eftirtölum og nöldri, þótt svona viðurkenning geti glatt hann og muni gleðja hann. Raunar hefði eg kunnað betur við annað orðalag á tillögunni, en það má leiðrétta, ef þörf þykir við 3. umr. Eg vona, að málið fái góðan byr hér í deildinni og tillagan verði tekin aftur, ef ekki er alveg áreiðanlegt, að hún verði samþykt, því að maðurinn er mjög tilfinninganæmur, og eg vil heldur, að hann missi af þessum 1200 kr., en tilfinningar hans séu að nokkru særðar.

Benedikt Sveinsson Eg hefi hér viðaukatill. um 1500 kr. styrk til Vilhjálms Finsens til þess að kynna sér síðustu uppgötvanir um þráðlaust firðtal. Þessum styrk ætlar hann að verja aðallega í París og Berlín til þess að nema nýjustu uppgötvanir og aðferðir í þessu efni. Menn kunna ef til vill að segja, að ekki sé mikil ástæða til að leggja í þennan kostnað, því að það hljóti brátt að koma á daginn, hvað uppgötvað verður í þessu, en menn verða að líta á það, að það er mikilsvert að fylgjast sem bezt með og fá sem fyrst að vita, hverju fram vindur, og koma með því í veg fyrir, að farið sé að leggja í nýjan kostnað við talsíma, ef þráðlaust firðtal kemst á svo hátt stig, að það verður ódýrara og eins örugt og símtal. Það er því ekki einskis virði fyrir stjórn og þing, að hafa sér til aðstoðar og leiðbeiningar íslenzkan mann, sem vit hefir á þessum hlutum. Þessi maður hefir nú í nokkur ár unnið hjá Marconi-félaginu og hefir fengið þar mikið lof, svo að líklegt er, að hann færi sér styrkinn vel í nyt og fjárveitingin beri góðan árangur. Þetta er efnismaður, af bezta bergi brotinn, náfrændi Finsens ljóslæknis, sem nafnkunnastur hefir orðið allra Íslendinga á vorum dögum. Það er ekki víst, nema þessi maður eigi líka fyrir höndum að finna upp nýtilegar umbætur á firðritunartækjum; hann hefir átt talsvert við það og hlotið lofsorð fyrir. Eg hygg því, að þessu fé yrði vel varið og vona að tillagan fái góðar undirtektir í deildinní. Þá vil eg sérstaklega leggja liðsyrði fjárbón frá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) um 6000 kr. styrk til Fiskifélags Íslands. öllum er það kunnugt, hver stuðningur landbúnaðinum hefir verið að Búnaðarfélaginu, og ekki er vafamál, að fiskiveiðunum getur orðið hinn mesti stuðningur að þessum félagsskap. Landbúnaðurinn er nú kominn í fastar skorður og því ekki eins mikil ástæða til þess að styðja hann. Fiskiveiðarnar eru vandameiri og stopulli atvinnuvegur, og mikið undir því komið, að vitrir og fróðir menn séu þar til leiðbeininga. Við erum líka í þessari atvinnugrein að keppa við útlendinga til þess að verða þeirra jafnokar og þurfum því að fylgjast vel með í öllu, sem miðar að því að bæta atvinnuveginn, bæði hvað veiði aðferðir og meðferð vörunnar snertir. Fiskiveiðanefnd, sem kosin var á seinasta þingi, lét líka þá skoðun í ljósi, að þingið ætti að veita styrk til stuðnings fiskiveiðaútvegs, jafnskjótt og einhver félagsskapur í því efni væri stofnaður. Nú er Fiskifélag Íslands stofnað, og virðist því kenna nokkuð mikillar ósanngirni, ef á að fara að neita því um þennan 6000 kr. styrk. Menn hafa sagt, að félag þetta væri nýstofnað og óreynt, og mundi líklega einna mest vera stofnað til þess að ná í peninga úr landssjóði. Þetta eru óviðurkvæmileg orð, sem ekki ættu að heyrast sögð í alvöru hér í deildinni. Raunar ætti þetta félag að vera stofnað fyrir löngu. Það er sorglegt að sjá, hvernig fiskurinn er tekinn út úr höndunum á íslenzkum sjávarbændum og lendir allur í vösunum á útlendum auðfélögum og stórverzlunum. Að vísu er nú að vakna talsverður áhugi fyrir íslenzkri botnvörpungaútgerð, enda hefir sú atvinnugrein flutt stórfé í landið. Og þegar það sést, hve mikið fé landssjóður fær í toll af útfluttum fiski, virðist harla ósanngjarnt að neita um jafnlítinn styrk til stuðnings sjávarútveginum. Það virðist líka nokkuð mikið ósamræmi, að landbændur fá 10 aura verðlaun fyrir hvert smjörpund, sem þeir senda til út landa, en sjómennimir verða að borga gjald af þeirri vöru, sem þeir flytja út. Í stjórn þessa félags eru hinir hæfustu menn, sem sjómannastéttin hefir á að skipa. - Tilætlunin er, að félagið breiðist smátt og smátt út um alt landið, með ýmsum undirdeildum. Samtök meðal sjómanna hafa hingað til verið lítil, vegna þess að góða stjórn hefir vantað. Eg skal ekki fara fleirum orðum um þetta mál. Eg vona, að menn hafi séð, að það er nauðsynjamál, og greiði því atkvæði. Þá er eg meðflutningsmaður að því, að Jóni Ófeigssyni séu veittar 1200 kr. til þess að semja og láta prenta þýzka orðabók. Eftir því sem viðskiftin við Þýzkaland aukast, vex nauðsynin á því, að fá góða orðabók í þýzku, sem greiði fyrir mönnum að læra málið, en það leiðir aftur til þess að greiða fyrir viðskiftunum. Annars gaf háttv.þm. Dal. (B. J.) þessari till. svo góð meðmæli, að eg þarf engu við að bæta. Þá hefir komið fram tillaga um að breyta styrk til smjörbúa. Eg sé enga ástæðu til að styrkja þessi gömlu smjörbú lengur. Það var ástæða til að styrkja þau á meðan þau voru að komast á laggirnar, en þingið getur ekki haldið áfram að veita þeim fé ár frá ári. Það er miklu nær að veita styrk til nýrra smjörbúa. Ekki get eg greitt atkvæði með því, að Boga Th. Melsted verði veittur styrkur til sagnaritunar. Því hefir verið haldið fram, að það væri af pólitískum ástæðum, að mjög margir háttv.þm. væru mótfallnir styrkveitingu þessari. En þetta er alls ekki rétt. Til þess liggja aðrar ástæður. Eg hefi óvíða séð annan eins rithátt, eins og hjá þessum sagnaritara. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H) sagði áðan, að Bogi Melsted færi ekki með neina dagdóma í ritum sínum, en sú umsögn var nokkuð óheppileg, því að rit hans eru einmitt full af pólitískum dagdómum. Eg er viss um, að glöggur maður, sem vildi pæla í gegnum bækur gæti séð á hverjum tíma hver bók er hans, skrifuð af því hvað í þær er ofið af þeim flokka-deilu-efnum, sem uppi hafa verið í landinu í það skifti. Skal eg geta eins atriðis þessu til dæmis: Hérna á árunum, þegar mest var þjarkið um »Hafnarstjórn« og »Heimastjórn«, þá gaf maður þessi út ágrip af sögu Íslands og segir þar, að forfeður vorir hafi sett hér á stofn heimastjórn(!) 930. Það þarf ekki að útskýra, hver vitleysa þetta er, né benda á, að ekki er um að ræða »heimastjórn« nema í þeim löndum, sem lúta annara þjóða yfirráðum; engum dettur í hug að segja, að Danir, Englendingar eða Svíar hafi heimastjórn; - en þetta var auðsjáanlega sett í sagnaritið til þess að »agitera« fyrir »And-Valtýingum«, og gefa í skyn, að »heimastjórnin« nýja veitti landinu viðlíka mikið frelsi sem það hafði við að búa á blómaöldum þjóðveldisins. - Þessi viðleitni, að hallinranga sögunni í þágu flokksmálstaðar, kemur víða fram í ritum þessa sagnfræðings. Enn verra er það þó, hversu þau eru stirt og leiðinlega rituð, kostasnauð og lítið á þeim að græða. Eg er því hlyntur, að þeim dr. Helga Péturssyni og dr. Helga Jónssyni verði veittur styrkur. Þeir eru þess báðir maklegir, því að þeir gera landinu gagn og sóma með vísindaritgerðum sínum. Það hafa komið fram ýmsar beiðnir um lán úr viðlagasjóði. Það eru víst engir peningar handbærir, svo óþarft er að fara nokkuð út í þessar beiðnir. Þó er ein lánbeiðni, sem eg vil mæla með að verði sint; það er beiðni um 30 þús. kr. til þess að vernda Safamýri. Hér er um mikið nauðsynjamál að ræða, þar sem þetta mikla og ágæta engi liggur fyrir stórskemdum af vatns ágangi. Hér á fjöldi bænda hlut að máli og fjárhæðin er ekki mikil móts við það gagn, sem hún getur gert. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) tók það réttilega fram, að það væri nær að vernda Safamýri, sem er ágætt engjaland, eins og hún er, heldur en að veita stórfé til þess að gera tilraunir að búa til nýtt engi. Eg er ekki að tala á móti Flóaáveitunni, en með því að þessi stóra og grasgefna mýri liggur undir stórskemdum, álít eg að meira ríði á að veita fé til þess að vernda hana, heldur en að leggja stórfé í Flóann. Eg ætlaði að minnast á botnvörpusektirnar, en með því að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og háttv.þm. Dal. (B. J.) töluðu svo ítarlega um þær, get eg slept því, enda hefi eg þar engu við að bæta.

Ráðherrann (Kr. J.) Eg hefi leyft mér að biðja um orðið, út af nokkrum orðum, sem beint var til mín áðan, viðvíkjandi botnvörpusektunum. Eg hefi haft mína eigin skoðun á þessu máli áður, sem sé þá, að sektirnar ættu eigi að renna í ríkissjóð. En eg skal geta þess, að málið horfir nú alt öðruvísi við en áður, eftir að alþingi 1905 og 1907 hefir sett ákvæði um það inn í fjárlögin, að nokkur hluti sekta m. m. skuli renna í ríkissjóð. Að því er snertir sögu þessa máls, get eg vísað til þess, er háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) tók fram; það sem hann hefir sagt um uppruna þessa máls, er satt og rétt, og er það sannað með skjölum og skilríkjum. Þar sem nú Danir hafa samkvæmt ályktun þingsins getað gert kröfu til nokkurs hluta af sektarfé og andvirði upptæks afla, geta þeir litið svo á, að þetta sé orðið samkomulag eða nokkurs konar samningur milli þeirra og Íslendinga. Ef þessi skoðun er rétt, verður þessu ákvæði ekki breytt nema í samkomulagi við Dani. Það er því athugavert fyrir þingið, að breyta þessu, áður en vér höfum leitað hófanna hjá Dönum um það. Eg átti tal við fyrv. ráðherra (B. J.) um þetta, þá er hann var því fylgjandi, að ákvæðið væri felt burtu. Eg sagði honum, að eg liti svo á, að ekki væri rétt að fella það burtu umtalslaust. Það, að fyrv. ráðherra hefir tekið þetta ákvæði upp í fjárlögin nú aftur, er einmitt sönnun þess, að hann er sömu skoðunar og eg, sem sé, að það sé mjög varhugavert að fella ákvæðið úr fjárlögunum. Til frekari sönnunar skal eg geta þess, að eg hefi skjöl í höndum, er bera það með sér, að eg fer hér með rétt mál. Skjöl þessi eru bréf, sem farið hafa á milli fyrv. ráðherra (B. J.) og dönsku stjórnarinnar. Hann lofar stjórninni dönsku í júlí 1909 að kippa þessu máli í lag. í bréfinu er talað um »Tilsagn«, þ. e. loforð. Það lítur enda út fyrir, að hann hafi ætlað sér að leggja fyrir þingið frumv. til laga, um að Danir skuli fá nokkurn hluta sektarfjár og andvirði upptæks afla, og hafi þannig ætlað að fá botnvörpulögunum breytt beina leið. Í bréfi til forsætisráðherra Dana frá fyrv. ráðherra (B. J.) kannast hann við að hafa gefið loforð um þetta, en að ekki sé hægt að uppfylla það, fyr en á næsta þingi. Fyrv. ráðherra (B. J.) hefir því ætlað sér að koma með frv. um þetta á þessu þingi, en það er ókomið enn, og hvers vegna? Hinsvegar hefir hann tekið ákvæði um þetta upp í fjárlagafrv., og með því viljað uppfylla loforð sitt. Eg hygg, að heppilegast sé, að fella ekki þetta ákvæði burtu, fyr en vér höfum talað við dönsku stjórnina um málið. Þannig horfir málið við nú. Eins og sakir standa nú, hygg eg að íslenzka stjórnin hafi gefið dönsku stjórninni loforð um þetta mál; þessu loforði má ekki bregða, því að gerð loforð verður að halda, annars væri sómi þings og stjórnar í veði. Eg vona nú að háttv. deild hugsi sig vel um, áður en hún fellir ákvæðið burtu. Það er að vísu á valdi þingsins að gera það, en það er harla varhugavert. Eg vildi því næst gera stutta athugasemd snertandi hina margumtöluðu lántöku fyrverandi stjórnar til bankavaxtabréfakaupa. Eg hefi ekki sagt, eða ætlað mér að segja, að lán þetta hafi misfarist. En eg hefi sagt, að eg hafi enn ekki fengið fullar og nægilegar skýrslur fyrir því, hvernig því hefir verið varið. Eg hefi í dag átt tal við þann mann í stjórnarráðinu, sem á að hafa þetta lán mál með höndum og hann hefir lofað mér að gera brátt grein fyrir því öllu. Eg hygg, að lánið og ráðstöfun þess hafi ekki verið bókfært eins og skyldi. Eg mun gera grein fyrir þessu, þegar fullnægjandi skýrsla er fengin. Eg trúi því ekki, að lánið hafi misfarist eða því varið öðruvísi en vera bar. -

Björn Jónsson Eg heyri, að missagnir eru um botnvörpusektimar. Það sem hefir gerst í því máli frá minni hálfu, hefi eg skýrt frá áður, Þá er átti að staðfesta fjárlögin frá 1909, var urgur í Dönum yfir því, að þetta hafði fallið niður, og var því haldið fram í blöðum, að rétt væri að synja staðfestingar á fjárlögunum. Til þess að afstýra þeirri hættu, hét eg því í ríkisráði, að þetta mál skyldi verða tekið til nýrrar athugunar á næsta (þessu) þingi, og mundi eg reyna að stuðla að einhverri þeirri málamiðlun, að báðir málsaðilar létu sér vel líka; en frekar ekki. Eg minnist ekki, að til tals hafi komið að breyta botnvörpulögunum. Eg varð var við, að eg var tortrygður um efndir á þessu, og skilið svo, sem lagfæringin eða málamiðlunin ætti að gerast með sérstökum lögum. En þá minti eg á, að aldrei hefði staðið til að gera það öðru vísi en í fjárlögunum nýju, og var þá þagnað á því. En eg tók vandlega fram, að eg gæti ekkert um það sagt, hvernig fara mundi um málið á þingi, eg gæti enga ábyrgð á því tekið, það gæti alveg eins vel farið þannig, að það væri felt, að 2/8 hlutar sektarfjársins gengju til Dana. Eg hygg, að enginn á þingi 1909 hafi búist við, að þetta mundi valda svo mikilli óánægju meðal Dana, eins og raun ber vitni. Að vísu munu margir hafa búist við, að Danir mundu ekki skoða þetta sem neitt vinabragð frá vorri hálfu, en að það mundi hleypa æsingi í menn bæði hér og í Danmörku, munu menn ekki hafa búist við. Höfuðslysið er, að það var gengið að þessu á þingi 1905, eins og öðru af þáverandi stjórn. En nú er þetta miklu örðugra viðfangs, þegar það hefir staðið tvö fjárhagstímabil. Við höfum aldrei skoðað þetta sem samninga, þó því hafi verið haldið fram af hinum málspartinum, og þeir líti svo á, sem þetta séu samningar, eftir þeirra skilningi á málinu. Það mun hafa verið orðað svo á fundi hér, að þetta væru samningar, en tekið fram, að sá væri skilningur Dana á málinu. Eg hefi ekki fundið upp á því að fyrra bragði, að kalla þetta samning. Þegar eg kom til Kaupmannahafnar 1909, þá var mér tjáð, að hér væri um samning að tefla, þó ekki skriflegan, heldur munnlegan samning milli danska fjárveitingarvaldsins og íslenzku stjórnarinnar. Og í ríkisþinginu var talað um þetta eins og samning (Overenskomst). Þegar þetta ákvæði var numið burt úr fjárlögunum, þá hafði hvorki mér né öðrum dottið það í hug, að Danir mundu virða þetta til fjandskapar. En nú, úr því svona er komið, er ekki við það að dyljast, að góðu samkomulagi er ekki við að búast um þetta mál nema með einhverri tilslökun af vorri hendi. Eg hefi aldrei lofað öðru en að taka þetta upp í fjárlögin, en eg gæti enga ábyrgð tekið á því, hvað þingið gerði við það. Það hefir verið vitnað í blað mitt því til sönnunar, að eg hafi einhvern tíma fyrrum, fyrir mörgum árum, átt að vera þessu máli fylgjandi. Eg kannast við, að í því hafi staðið eitthvað í þá átt, að það væri hart, að það væri ekki séð við Dani í neinu, þó landssjóður hefði svona mikinn ágóða af sektunum. En eg þykist geta staðhæft, að ekkert hafi staðið um að skifta sektunum á milli ríkissjóðs og landssjóðs, sízt á þann hátt, sem gert hefir verið. Þetta er orðið nokkuð gamalt, en eg held eg megi fullyrða, að fyrir mér hafi aldrei vakað annað, en að skipshöfninni á varðskipinu væri þægst eitthvað fyrir góða og vasklega frammistöðu. Eg skal endurtaka það, að eg lofaði að taka þetta upp á fjárlögin, til þess að afstýra þeim ófögnuði, að fjárlögunum yrði synjað staðfestingar; meiru gat eg ekki lofað. Eg þurfti heldur ekki að lofa meiru til þess að ryðja þessari tálmun úr vegi. Eg tók aldrei í mál að miðla neinu af sektunum o. s. frv. fyrir árin 1910 og 1911, enda höfum við hirt þær allar. Eg hafði hugsað mér að finna aðra aðferð en skifta því milli ríkissjóðs og landssjóðs, en hætti þó við það og skifti því eins og áður. En þó þessi skifting sé þannig í fjárlögunum, þá mundu þó Danir vel geta gengið að öðru fyrirkomulagi á skiftunum. En þetta þótti mér vekja minsta vafninga. Þannig er sagan sögð eftir því, sem eg man bezt.

Ráðherra (Kr. J.) Þessi skýrsla háttv.þm. Barð. (B. J.) kemur að mestu heim við það, sem eg hefi áður tekið fram. En út af einu atriði hennar vil eg benda á bréf frá forsætisráðherranum, C. Th. Zahle, dagsett 17. jan. 1910. Þar segir svo: »I Anledning af, at denne Anmærkning var udeladt paa det i Statsraadet d. 9. Juli 1909 til Allerhöjeste Stadfæstelse forelagte af Altinget vedtagne Forslag til Finanslov for 1910 og 1911 udviklede der sig en Forhandling mellem Konsejlpræsidenten og Ministeren for Island, under hvilken denne udtalte, at han havde isinde at böde paa denne Udeladelse ved Indbringelse af et Lovforslag«. Hér segir Zahle í bréfinu berum orðum, að ráðherra Íslands hafi 9. júlí 1909 lýst því yfir, að hann ætlaði að bæta úr því, að athugasemdinni var slept úr fjárlögunum, með því að flytja lagafrumvarp í þinginu, auðvitað um ráðstöfun botnvörpusektanna og andvirðis upptæks afla og veiðarfæra. Bréfið er hér til sýnis hverjum er vill. Hér er ekki vikið einu orði að því, að málinu skuli frestað til næsta alþingis, en auðvitað gat hið umrædda lagafrumvarp, sem fyrverandi ráðherra hefir lofað að leggja fyrir þingið, eigi komið til umræðu fyr en á þessu þingi.

Björn Jónsson Þetta bréf segir ekki annað, en að Zahle rangminti það, sem gerðist í ríkisráðinu. Eg man það glögt, að eg lofaði ekki að flytja neitt sérstakt frumvarp og lofaði hvorki einu né neinu öðru en því, sem eg sagði áðan og stendur bókað í ríkisráðsfundabókinni. Þar stendur það eins og eg hefi skýrt frá, en ekki eins og hann hefir sagt. Mér er ekki farið að förlast það minni, að eg muni þetta ekki rétt. Ef til vill hefði verið forsjálla að mótmæla undir eins þessu skrifi frá Zahle, en eg taldi þess enga þörf. Eg vildi sjá hvað gerðist, þegar liði að þingi 1911, hvort maður gæti ekki fundið einhverja hagfelda leið í þessu máli. Mín hugsun var að láta féð ganga til góðgerðastofnana hér á landi og í Danmörku, en eg hafði að eins slegið því lauslega fram, en ekki ákveðið neitt í því efni. Svo var afráðið að taka athugasemdina sömu sem áður í fjárlögin og skifta fénu eins og verið hafði. En eg tók enga ábyrgð á því, hvað þingið gerði í málinu.

Jón Magnússon Eg ætla að eins að gera stutta athugasemd við ræðu háttv.þm. Dal. (B. J.). Hann hefir misskilið það, sem eg sagði um Einar Hjörleifsson í sambandi við Þorstein Erlingsson. Eg var að eins að bera saman hvað eftir hvorn lægi á síðari árum. Þessi h. þm. verður að virða mér það til vorkunnar, þótt eg setji svolítið spurnarmerki við það, sem hann segir um afrek Þorsteins Erlingssonar. Eg minnist þess, að árið 1903 sagðist háttv.þm. svo frá í blaði því, er hann þá hélt úti, Ingólfi, að Þorsteinn Erlingsson hafi fullsamið 5-6 arkir af Eiðnum og langt kominn með Jón Arason. Á þingi 1909 segir hann hið sama, nema að því leyti, að þá sé lokið prentun á 5 örkum af Eiðnum og er það sama og lokið var við að semja þá fyrir 6 árum. 1911 stendur við það sama, nema þá er lokið við að hreinskrifa einni örk meira af Eiðnum. Eg segi þetta ekki af því, að eg sé beint að amast við styrknum til Þorsteins Erlingssonar, heldur til að mótmæla því, að styrkurinn til hans sé borinn saman við fjárveitinguna til þeirra manna, sem vinna að bókmentum vorum og eitthvað sést eftir, svo sem Einars Hjörleifssonar og Guðm. Magnússonar. Eg vil mæla fram með styrknum til útgáfu lögþingsbókanna. Það ætti fyrir löngu að vera búið að gefa þær út. Hver sú þjóð, sem þjóð vill heita, hlynnir að slíkum fræðum, sem geymd eru í þess konar ritum, sem eru lögþingistíðindin. Í þessu er verulega mikill og þjóðlegur fróðleikur fólginn, og það fróðleikur um þann tíma sögu vorrar, sem vér annars ekki höfum rannsakaðan. Eg er viss um að enginn sér eftir því fé, sem varið yrði til að gefa út lögþingisbækurnar, og geng eg að sjálfsögðu að því vísu, að ekki sé hér um annað en textaútgáfu að ræða. Það hefir verið spurt um, hvort brýn nauðsyn væri á hafnargerð í Vestmannaeyjum. Eg þykist hafa áður reynt að skýra það fyrir hinni háttv. deild, að svo væri, en skal þá bæta því við, að með því að höfnin er bæði þröng og grunn, hafa orðið þar skemdir í stórbrimum; er mér sagt svo, að skemdir, er urðu á mótorbátum þar í fyrra, hafi numið um 12000 kr., en í ár að eins nokkru minna. Þess vegna álíta Vestmanneyingar, að það beri að bæta höfnina hvað sem það kostar. Flestir þingmenn munu vera svo kunnugir þar, að þeir vita hvernig hagar til. Eg get vel búist við, að þaðan gangi næsta ár 60 mótorbátar eða fleiri. Virðist því nauðsynlegt fyrir fiskiútveginn þar, að hér sé bráð bót á gerð. Skal eg svo ljúka máli mínu.

Sigurður Gunnarsson Í gær fór 2. þm. Árn. (S. S.) mjög hörðum orðum um breyttill. mína á þskj. 413. Fór eg þar fram á, að styrkur til búnaðarfélaga væri hækkaður úr 22000 kr. upp í 26000 kr., en jafnframt væri styrkur til Búnaðarfélags Íslands færður niður að sama skapi. Það er trúa mín, að sú styrkhækkun mundi mælast mjög vel fyrir á meðal bænda. Eg hygg, að þingmaðurinn muni heldur ekki geta haft neitt á móti styrkhækkun til búnaðarfélaga.  (Sigurður Sigurðsson: Eg mælti heldur ekki á móti þeirri styrkhækkun)  . Fyrir mér vakir að eins það, að fá styrkinn til búnaðarfélaga hækkaðan; hitt hirði eg minna um, hvort hann er lækkaður á Búnaðarfélagi Íslands eða ekki. Það félag er mikilsvert félag. Þingmaðurinn sagði, að það sæti illa á mér að mæla á móti Búnaðarfélagi Íslands, því nú ætti að setja á stofn námsskeið á Snæfellsnesi. Eg er því mjög feginn, og því fegnari yrði eg, ef þm. gæti sjálfur farið í þann leiðangur. En ef svo er ekki, þá vona eg, að hann sjái svo um, að sendur verði maður, sem er hans jafningi, en enginn liðléttingur. (Sigurður Sigurðsson; Enginn efi leikur á því). Þá sendi þm. nöpuryrði til prestastéttarinnar. Hafði hann eftir mér spaugsyrði, sem eg sagði við hann utan þingdeildar, að mér sýndist, að sendimenn búnaðarfélagsins ættu að hafa með sér meira púður en raun væri á orðin. Tók hann tilefni af því að segja, að lítið púður væri í ræðum klerkanna. En mundu þeir eiginlega margir hér, sem finna mikið púður í ræðum 2. þingmanns Árn. Um smjörbúin ætla eg ekki að ræða; aðrir haf lýst skoðun sinni á því máli. Svo ætla eg að eins að minnast á tvo aðra styrki. Það hefir verið lagt til, að styrkur til Good-Templarareglunnar falli burt. Er hún talin pólitískt félag, og það talið ósæmilegt. Það er satt, hún hefir haft þá pólitík, að firra menn voða, og tel eg þá pólitík farsæla. Ef svo fer, að banninu verði frestað, þá er full ástæða til að halda styrknum, ef ekki, þá er þó nóg verkefni samt fyrir hana. Þá er styrkur til að semja dýralækningabók. Fjárlaganefndin hefir misskilið mína tillögu. Hún er ekki sú, að svifta dýralækni persónulegri launaviðbót, en það hefir mér ekki komið til hugar. Tillaga mín er sjálfstæð viðaukatillaga. Ekki þarf að mæla með slíkri bók frekara. Er það ómissandi, að slík bók sé til á sem flestum heimilum. Tel eg sjálfsagt, að Magnús Einarsson dýralæknir verði höfundur þeirrar bókar. Vona eg, að þessu verði vel tekið. Um aðrar tillögur skal eg ekki þreyta menn á að tala. Mun eg sýna með atkvæði mínu afstöðu mína til þeirra. Eg mun styðja allar þær tillögur, sem auka og tryggja framleiðslu í landinu og afla þjóðinni heiðurs og sóma.

Hannes Hafstein : Aðeins nokkrar athugasemdir til svars ýmsu, sem sagt hefir verið viðvíkjandi »botnvörpusektunum«. Mér óskiljanlegt, hvernig menn geta lagt svo mikið kapp á að fella þar að lútandi ákvæði burt úr fjárlögunum. Það mál snertir ekki sjálfstæði vort. Ekki getur sjálfstæði voru verið hætta búin fyrir það, þótt vér borgum umsamið kaup fyrir unnið starf til verndunar fiskiveiðum vorum. Ekki er heldur svo ástatt, að hér sé um stórfé að ræða, eða útgjöld, er landssjóði séu tilfinnanleg. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði að vísu, að það næmi árlega 126 þús. króna(!!) og væri því meir en helmingi meira en tillagið frá Dönum. En sannleikurinn er sá, eins og landsreikningarnir sýna, að á þeim 4 árum, er ákvæðinu var fullnægt, hefir gjaldið samtals numið 70- 80 þús. króna. Að það er svo hátt kemur af því, að árið 1907, þegar kapt. Amundsen var yfirmaður Fálkans, náðust fleiri botnvörpungar en nokkurntíma fyr eða síðar og sektirnar urðu þá miklu meira en helmingi hærri en nokkurn tíma ella. 1905 var gjaldið, ? sekta og upptæks afla, einungis 6000 kr., og síðast um 8000 kr. Hinn háttv.þm. sér því, að sögn hans nær alls engri átt. Hér er venjulega um smáupphæðir að ræða, og ekki eiginleg útgjöld fyrir gjaldendur landssjóðs, heldur hluta af óvissum tekjum, sem ekki er hægt að áætla fyrirfram með neinni vissu. Hér er því að eins að ræða um það, sem í lagamáli er nefnt »lucrum cessans“. Eg skal ennfremur minna á, að það voru ekki Danir, sem fundu upp á því, að byggja nýtt og hentugra skip til fiskiveiðaeftirlitsins hér við land. Það var heldur ekki fundið upp alt í einu. Á þingunum 1899, 1901 og 1903 var stöðugt skorað á landsstjórnina að leita hófanna við Dani að fá annað skip í stað hinna stærri skipa, er hér hefðu verið, sem þóttu óhentug til strandgæzlu hér, og þóttu vera hér of stutta stund. Var stöðugt beðið um minna skip, sem væri líkara botnvörpungi, og gæti verið hér lengur. Þegar eg var tekinn við ráðherraembættinu átti eg oft tal um þetta við þáverandi flotamálaráðherra, Jöhnke aðmirál, og kom þar, að hann lagði það til við ríkisþingið, samkvæmt loforði til mín, og fékk því framgengt, að veitt var fé til að byggja nýtt skip til strandgæzlu hér við land, yfir 400 þúsund krónur, og jafnframt fjárveiting til að skipið gæti verið árið um í kring. Þetta var 1904. Háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) og þm.N.- Ísf. (Sk. Th.) sögðu, að þetta hefði að eins verið skálkaskjól hjá dönsku stjórninni til þess að auka flotann, og fara þeir hér eftir andstæðingadylgjum og getsökum, sem stóðu í einhverju andvígisblaði stjórnarinnar, sem ætíð hamast á móti öllu því, er á einhvern hátt snertir útgjöld til hers eða flota. Átyllan var að eins sú, að féð var veitt á »budgetti« flotamálastjórnarinnar, af því flotamálastjórnin var talin sameiginlegt mál Íslands og Danmerkur; en fé til fiskiveiðaeftirlits við Danmörk, er veitt með gjöldum til innanríkisráðaneytisins danska, sem viðurkent er Íslandi óviðkomandi. Þess vegna vildu mótstöðublöð stjórnarinnar reyna að blása upp úr þessu eitthvert númer, eins og hér væri um aukin hernaðargjöld að ræða. En þeir, sem til þektu, hlógu að eins að þessu. Fálkinn er ekki bygður sem herskip og tilheyrir ekki neinni tegund nýtízku herskipa. Hann er bygður að eins með þarfir fiskiveiðaeftirlitsins hér við land fyrir augum, hann getur hvorki notast sem »Krydser« né »torpedobátur“, »torpedóveiðari« eða hvað þær nú heita þessar herskipategundir. Hann var hafður þannig í gerð, að hann væri sem líkastur botnvörpuskipi til að sjá, en hinsvegar þó nægilega stór og sterkur til að þola útivist hér á vetrum, og með nógu sterka vél til að geta elt uppi botnvörpungana og ráðið við þá. Minna skip en »Fálkinn« er, var ekki álitið örugt hér á vetrum. Alt fyrirkomulagið var miðað við ætlunarverk skipsins hér við land. En þó að nú Jöhnke kynni að hafa komið til hugar, að einhver not mætti hafa af Fálkanum, ef til hernaðar kæmi, skil eg ekki, að það komi þessu máli neitt við. Sá þingmeirihluti sem veitti féð, veitti það alls ekki til herútgjalda heldur eftir beiðni Íslands til aukins fiskiveiðaeftirlits, Íslandi einu til hagsmuna, og eftir því var nafnið valið. Hugmyndin um, að eitthvað af þeim aukakostnaði, sem bygging og útgerð þessa nýja eftirlitsskips hafði í för með sér, skyldi greiðast af sektum þeim, er inn kæmu fyrir starfsemi þess, á vafalaust rót sína að rekja til blaðsins »Ísafold«, sem um þessar mundir skrifaði skorinort um það, að það væri ekki vanvirðulaust fyrir Ísland, að sektaféð rynni í landssjóð, sá, sem kostaði skipið, ætti að fá tekjurnar af því. Háttv. þm. Barð. (B. J.), sem þá var ritstjóri »Ísafoldar«, eins og menn vita, kveðst ekki muna þetta; en eg man það vel, og almenningur man það, og hann má vera viss um, að sjóliðsforingjar hér við land hafa vitað um þessar tillögur hans. Víst er það, að fjárlaganefndin danska, er hafði fjárveitinguna til þessa nýja skips til meðferðar, snéri sér til sinnar stjórnar viðvíkjandi þessu. Hún sneri sér ekki til mín, eins og sumir hafa verið að segja, heldur til forsætisráðherrans, er þá var orðinn, J. C. Christensen, og hann skýrði mér frá þessu, eins og eg hefi áður ítarlega frá skýrt, og nenni ekki að endurtaka. Lagði eg svo málaleitunina fyrir alþingi og var hún samþykt af báðum deildum án nokkurs mótatkvæðis, kannske einmitt ekki hvað sízt af því, að þáverandi stjórnarandstæðingar skoðuðu þetta sem »Ísafoldar« tillögu. Eftir að alþingi í heild sinni hafði samþykt þetta, virðist verða að skoða það sem afgert mál. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að Danir hefðu önnur laun fyrir strandvörzluna, nefnilega þau, að hafa hér veiðirétt. Þetta atriði getur komið til greina, þegar gerður er samningur um sambandið milli Íslands og Danmerkur, og svo var og ráð fyrir gert í sambandslagafrumv. millilandanefndarinnar. Hefði það frumvarp verið samþykt, þá hefðu Íslendingar á sínum tíma orðið einráðir yfir landhelgissvæðinu. En nú er ekki því að fagna. Frumvarpinu var hafnað, og þar með einnig því, sem á unnið var í þessa átt. Nú er réttarástandið það, að landhelgisvörnin er sameiginlegt mál Íslendinga og Danmerkur. En landhelgisvörnin felur í sér tvö atriði. Annað er það, að halda uppi drottinvaldi á landhelgissvæðinu, hitt er að ná inn í landssjóðinn sektum fyrir brot á íslenzkum lagafyrirmælum um veiðiskap í landhelgi. Bóndi getur varið land sitt á tvo vegu, bæði með því, að reka úr því óviðkomandi fénað, og með því að gera ráðstafanir til að taka ágangsfénað fastan, setja hann inn, og láta kaupa hann út, þegar skilyrðin fyrir því eru fyrir hendi. Vér gætum ekkert við það ráðið, þó Danir intu landhelgisgæzluna af hendi þannig, að reka ágangsskip út af landhelgissvæðinu. Hitt, að draga þau fyrir dóm hér á landi, láta taka upp fyrir þeim afla og veiðarfæri og ná sektunum er íslenzkt lögregluatriði, sem mjög eðlilegt er, að vér kostum einhverju til. Og í fjárlagaákvæði því, sem nú er lagt svo mikið kapp á að fella burtu, er það skýrt tekið fram, að þóknunin - sektirnar - greiðist að eins fyrir skip, sem eftirlitsskipið handsamar og dregur fyrir dóm á Íslandi. Eg get ekki betur séð, en að hér sé að ræða um samning, sem orðinn er til á þann hátt, að annar aðilinn samþykkir það, sem hinn fer fram á. Þetta er hér aðalatriðið. Sómi og hagsmunir Íslands heimta, að alþingi standi við orð sín. Í því sambandi hefir það enga þýðingu, þótt hver fjárlög gildi eigi nema til tveggja ára. Hér við bætist svo, að fráfarandi ráðherra hefir nýlega gefið loforð um að reyna að kippa þessu í lag, og er það enn ný ástæða til þess að fella ákvæðið eigi í burtu. Það er óhæfilegt, ef alþingi hegðar sér svo, að framvegis verði eigi treystandi orði íslenzks meirihlutaráðherra. Alþingi má ekki láta það ásannast, að Íslendingar séu þjóð, sem ekki sé semjandi við. Alþingi, löggjafarþing Íslands, handhafi þjóðarvaldsins, verður jafnan að muna eftir virðing sinni, og ætti í þessu máli sem öðrum að hafa hugfast það, sem Sighvatur skáld kvað við Magnús konung hinn góða: Fastorðr skyldi firða fengsæll vera þengill. Hæfir heit at rjúfa, hjaldrmögnuðr, þér aldrei.

Jón Þorkelsson Eg drap í gær á flest það, sem eg þurfti að minnast á. Eg vil þegar geta þess, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) að líkindum hefir minst á, að eg nefndi ekki nákvæmlega upphæðina, sem runnið hefir í ríkissjóð Dana fyrir sektir og upptæk veiðarfæri botnvörpunga; eg nefndi að eins 120 þús. kr, en upphæðin sem Danir hafa fengið er nær 80 þús. kr. Eg vík þá að einstökum atriðum, og er þá fyrst að minnast á útgáfu alþingisbókanna gömlu. Háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) taldi það ekki nauðsynjaverk, að gefa þær út, því að þær væru öllum aðgengilegar í söfnunum, og að þeir væru fáir, sem þyrftu að nota þær. Þessu má svara svo, að ekki er gott að vita, hvað margir þurfa að nota slík stórmerk heimildarrit. Hinum háttv.þm. mun og eigi ljóst, að söfn þessara bóka eru niðurkominn á mörgum og einkum þó á fjórum stöðum: í þjóðbókasafninu og þjóðskjalasafninu hér og ennfremur í Konungsbókhlöðunni í Khöfn og Málafærzlumannabókhlöðunni (Advocate's Library) í Edinborg, og þó hvergi einhlítt, að þau sé fullkomin. Söfn þessi er því hvergi hægt að nota á einum stað til hlítar. Er því hin mesta nauðsyn á að rannsaka þau öll, og gefa síðan út alþingisbækurnar sem fyllst að auðið verður. Alþingisbækurnar voru og aldrei gefnar samhljóða út, heldur fengu sýslumenn afskriftir hjá þingskrifurunum gömlu, hver eftir því, sem hann þurfti mest á að halda, en létu sleppa því úr, sem þá varðaði ekki. Því væri heildarútgáfa af þingbókunum hið mesta þarfaverk. Þetta eru hin fornu alþingistíðindi vor og hið merkilegasta heimildarrit. Þá vil eg minnast á nokkra aðra pósta. Eg býst við, að till. á þgskj. 145 þurfi ekki minna meðmæla við, því að fjárlaganefndin er henni fylgjandi. Eg vil mæla með styrknum til Sighvats Grímssonar; hann er nú einn af þeim fáu fræðimönnum, sem vér eigum á þá vísu, sem margir voru áður. Hann fékk ofurlítinn styrk á síðasta þingi, og var aðdáanlegt, hvað hann notaði hann vel. Hann dvaldi hér í fyrra í 2 mánuði og notaði á þeim tíma yfir 400 bindi og vann oft miklu lengur en söfn voru opin, jafnvel á helgum. Það ætti því að vera sjálfsagt, að veita honum þennan styrk, aðeins finst mér hann alt of lítill. Þá vil eg minnast á umsókn Jónasar Jónssonar um styrk til þess að rannsaka ísl. söngfræði. Maðurinn er alþingismönnum góðkunnur og mætavel að sér í þessari grein. Því fé, sem honum væri veitt, mundi því ekki vera á glæ kastað. Þótt eg vilji sem minst tala um skáldstyrkina, þá get eg ekki látið hjá líða að minnast á, að mér finst ástæðulaust að færa niður fjárveitingarnar til þeirra Þorsteins Erlingssonar og Einars Hjörleifssonar. Þorsteinn er nú að gjöra úr garði merkilegt ljóðasafn og Einar hefir gefið margt út síðan á síðasta þingi, nú síðast skáldsöguna Gull. Til gamans skal þess getið, að enn eitt þjóðskáldið hefir sent beiðni til þingsins um skáldstyrk, það er Símon Dalaskáld; þingmenn hans hafa látið hjá líða, að bera þá fjárbeiðni fram, og hefi eg ekki viljað grípa fram fyrir hendur þeirra. Þá er að minnast á botnvörpusektamálið. Að mínu viti er hér um eitt af tvennu að ræða, annaðhvort er mál þetta lögreglumál eða hermál. Hér verður því sú spurning fyrir: Eiga Íslendingar eða Danir land þetta og landhelgi? Háttv. fyrv. ráðherra (B. J.) talaði um skilnað í sambandi við það, að menn vilja fella burt þetta ákvæði úr fjárlögunum; en það finst mér óskynsamlegt tal. Spurningin er þessi: er þetta mál íslenzkt, er landhelgin íslenzk? Ef svo er, þá ber oss að hafa löggæzluna á hendi. En nú líta Danir svo á, sem þeir eigi landhelgina hér og er það gamall skoðunarháttur þeirra. 1875 bar Jón frá Gautlöndum fram fyrirspurn til Hilmars Finsens landshöfðingja út af yfirgangi útlendinga hér við land. Hilmar Finsen svaraði svo, að við ættum að hafa lögsögu yfir landhelginni, en við ættum hana ekki. Eg gat þess í gær, að jafnframt því sem Danir heimta borgun fyrir strandgæzluna þykjast þeir hafa rétt og skyldu til þess að hafa hana á hendi. Þessu til sönnunar vil eg leyfa mér að vísa á orð fyrv. ráðuneytisforseta Neergaards í Fólksþinginu 4. febr. 1910, og lesa má í síðasta Andvara. Þegar Danir þykjast vera að halda uppi rétti sínum með strandgæzlunni, þá er hart að brígsla oss landvarnarmönnum um, að vér séum að vinna innlimunarverk, þó að vér ekki viljum veita þeim fjárstyrk til slíks. Engan ætti víst að furða á því, þótt vér viljum ekki ausa fé í Dani, til þess að halda uppi rétti þeirra hér við land. Hæstv. ráðh. (Kr. J.) óttast afleiðingarnar, ef þetta ákvæði yrði felt burtu. En hverjar mundu afleiðingarnar verða? Hverjar urðu þær 1909? Aðeins dálítið þref og umtal, en hins vegar tók Neergaard skýrt fram í ræðu þeirri, sem eg mintist áður á, að aldrei hefði komið til mála að synja fjárlögunum staðfestingar af þeim sökum. Sú hótun hefir því aldrei verið annað en fyrirsláttur og grýla. Háttv. þm. Barð. (B. J.) kvaðst raunar hafa gengið að því, að koma þessu máli aftur á framfæri, í þeim tilgangi, að forðast fjárlagasynjan af hendi ríkisráðs. Það er því svo að sjá, sem danska stjórnin hafi látið þetta í veðri vaka, en það hefir eins og eg tók fram verið hótun ein og ekkert alvörumál. Því hefir líka verið haldið fram, að illa færi á að fella þetta ákvæði burt, úr því að vér gengum að því 1905 og 1907, og hafa menn dregið til þess dæmi, að ýms útgjöld í fjárlögunum séu látin standa óhögguð ár frá ári. Það er að vísu satt, en jafnan má á hverju alþingi fella burt hvern þann lið fjárlaganna, sem mönnum sýnist og ekki er öðruvísi ákveðinn með lögum eða fylgir fastri stöðu, og engan þarf að kynja, þótt þingið 1909 samþykti eigi þessa fjárveiting, því að þá höfðu nýjar kosningar farið fram og ný stefna í stjórnmálum var komin til valda. Meðan á þessum umræðum hefir staðið, hefir komið fram tillaga til þingsályktunar frá mér og öðrum þm., sem við ætlumst til að verði samferða fjörlögunum. Hún á að gjöra skýrt, hvort vér eigum landhelgina eða ekki, hvort þetta sé viðurkent sérmál vort eða ekki. Þá fyrst getur komið til mála að leggja fram fé, er við fáum viðurkenning fyrir einkarétti vorum til landhelginnar. En ef landhelgin er talin sameiginleg, þá er strandgæzlan svonefnt alríkismál, og þá ber oss ekki að leggja til hennar. Þessu þurfa menn að glöggva sig vel á, því að þetta er mergurinn málsins. - Eg vík að því aftur, að háttv. fyrv. ráðh. (B. J.) talaði um skilnað í sambandi við þetta; en það er hin mesta fjarstæða, hér er um það eitt að ræða, hvor málsaðilinn eigi þetta mál. Hér hafa komið fram í dag andmæli frá háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) gegn fjárveitingu til viðskiftaráðunauts. Mér er kunnugt, að margir eru honum samdóma í því máli, en engu að síður er það sannfæring mín, að vér eigum að halda fast við þá fjárveiting. Vér getum ekki og megum ekki láta afskiftalaust, hvað um oss er talað, eða hversu viðskifti vor fara. Í erindisbréfi ráðunautsins var alt það tekið fram, sem okkur reið mest á, og þótt það vitanlega sé takmarkað, sem einn maður fær orkað, þá hefir þó viðskiftaráðunauturinn komið býsna mörgu til leiðar og það þrátt fyrir, að héðan heiman að reis sú alda, sem átti að kaffæra öll hans verk og viðleitni. Sjálfsagt hefðu þó afleiðingamar af starfsemi hans orðið meiri, ef heppilegar hefði verið með málið farið af hendi landsstjórnarinnar og utanríkisráðherranum ekki leyft að skifta sér af því. Það væri því hin mesta fjarstæða, að leggja þessa stöðu niður; ef menn eru óánægðir með Bjarna Jónsson, þá verða menn að útvega betri mann í hana. En hitt tjáir ekki, að hætta við það, sem hér er byrjað.

Jón Ólafsson Herra forseti. Eg vil fyrst minnast á það skilyrði, sem þeim skólum hefir verið sett, sem njóta styrks samkvæmt fjárlögunum, að þeir útvegi ? reksturskostnaðar annarsstaðar að. Eg býst við, að þetta skilyrði mundi geta riðið sumum skólum að fullu. Eg þekki til verzlunarskólans og veit, að þetta ákvæði mundi verða honum bagalegt, en þó fortek eg ekki, að hann kynni að geta staðist þrátt fyrir það. - Þá vil eg fara fáum orðum um styrkinn til skáldanna Þorsteins Erlingssonar, Einars Hjörleifssonar og Guðmundar Magnússonar. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) hefir komið fram með till. um að lækka styrkinn til Þorsteins og Einars, svo að þeir verði jafnir Guðmundi Magnússyni. En það mætti líka jafna milli þeirra með því að hækka Guðmund. Þá er breyttill. um, að veita Þorgilsi gjallanda 1200 kr. heiðurslaun í eitt skifti fyrir öll. Eg skal fúslega kannast við, að þegar eg las fyrstu bók hans, þóttu mér að vísu missmíði á henni. Alt um það hefir engin byrjunarbók íslenzks sagnaskálds glatt mig eins. Og síðan hafa komið frá honum bækur, hver annari betri, svo að nú eigum vér ekkert sagnaskáld betra. Hér er aðeins um það að ræða að veita honum styrk í eitt skifti fyrir öll, og væri það ósamkvæmni að synja honum um það, þegar öðrum skáldum er veittur árlegur styrkur. Eg tel goðgá að nefna suma aðra í sambandi við hann. Mér þótti undarlegt að heyra ummæli háttv.þm. Dal. (B. J.) um styrk til Bernarsambandsins. Mér heyrðist hann halda því fram, að vér ættum að stela frá öðrum þjóðum réttindum þeirra. Þá verður hann að sætta sig við, að aðrar þjóðir steli frá oss. En það er ljótt að stela; stuldur er það, að taka verk annarra manna leyfislaust og þýða. Mér er kunnugt um það, að Björnstjerne Björnson var það sárast, er ritum hans var stolið, ekki vegna ritlaunanna, heldur vegna illra þýðinga á ritunum. Það er rithöfundum mikils vert að geta ráðið því, hver verk þeirra þýðir. Eg er samþykkur því að veita þenna styrk, og fer háttv.þm. Dal. (B. J.) vilt í því, að halda, að íslenzkir rithöfundar geti engar tekjur haft af þýðingum rita sinna. Eg vil benda á bók eins og »Piltur og stúlka«. Sú bók hefir komið út hvað eftir annað, tvisvar á þýzku gefin út af Reclam, tvær þýðingar á dönsku, tvær á ensku (önnur í Englandi hin í New-York). Það er enginn vafi á því, að rithöfundar, sem ritað hafa bækur, er slíka útbreiðslu fá, geti fengið einhver ritlaun. Fyrir bækur gefnar út á ensku má fá talsvert fé. Þótt höfundurinn sé látinn, eru erfingjarnir lifandi. Að þeim bókum, sem sótst er eftir á aðrar tungur, má fá góða þýðendur. Vona eg því, að þessi fjárveiting nái fram að ganga, og að menn setji það ekki fyrir sig, að vant er hér að ræna hvern útlendan höfund ritum sínum. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að hér væru ritlaun svo smá, að ekki væri unt að greiða útlendum höfundum neitt. En útlendir höfundar leyfa þýðingar á ritum sínum endurgjaldslaust, ef þeir mega ráða, í hvers hendur þeir láta réttinn. Þá vík eg að breyt.till. á þingskjali 421, fjárveiting til Jónasar Jónssonar til að rannsaka og rita um íslenzkan sálmasöng, 600 kr. hvort ár. Er það sú eina brtill. frá mér. Þessi maður er fróðastur maður hér á landi um þessi efni. Hann er bláfátækur og hefir þó á mörgum árum varið 6-7 þús. kr. til að afla sér bóka í þessari grein. Um fróðleik hans í þessum efnum verð eg að fara eftir annara sögn þar um fróðra manna. Kona í Vesturheimi, frú Lára Pétursdóttir, sem ber gott skyn á þessi efni, hefir lokið lofsorði á útgáfu hans á passíusálmum Hallgríms Péturssonar. Hann hefir og ritað um sönglagasafn séra Bjarna Þorsteinssonar fyrstur manna, og reynst jafnvel fróðari höfundinum. Hefir hann þar sýnt fram á margt það um kirkjusöng, sem enginn vissi um áður. Eg er ekki söngfróður sjálfur, en ber virðingu fyrir þessari list. Upphæðin er lítil, en getur þó verið honum nokkur styrkur, með því að hann hefir tæmt efni sín. Og þess er eg viss, að enginn styrkur til fræðiverka hefir verið veittur af alþingi, sá er betur sé verðskuldaður. Breyt.till. er frá háttv.þm. Dal. (B. J.) um að veita Ólafi Jónssyni myndamótara 6000 kr. lán. Flestir þm. munu hafa séð handaverk hans hér á lestrarsalnum og hversu prýðilegar myndir hans eru. Myndir hans hafa og verið notaðar í íslenzkum tímaritum. Hann hefir numið styrklaust og er það afardýrt; það veit eg af því, að fyrir nokkrum árum gerði eg fyrirspurn um það til Þýzkalands og Englands. Hann hefir numið fyrst í Höfn, unnið síðan þar og hjá Brockhaus í Leipzig, og er það sú bezta reproduktionsstofnun á Þýzkalandi og meðal hinna fremstu í heimi, síðan aftur hjá Carlsen í Khöfn. Eg vil benda á, að það er mjög nauðsynlegt að hafa slíka stofnun hér á landi. Það er ilt að þurfa að bíða eftir myndum frá útlöndum langar stundir, þegar um merkisviðburði er að ræða. Hér er árlega útgefið ýmislegt, sem mynda þarf til og skemtilegri gera ritin. Auk þess er nauðsyn að hafa myndir í skólabókum og kenslubókum. Maðurinn er vel hæfur, hefir beztu meðmæli frá kennurum sínum og húsbændum. Hann biður ekki um styrk, heldur lán, vaxtalaust í 3 ár, en endurborgist síðan á 15 árum. Hefir oft verið styrkt lakara fyrirtæki. Háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) fann að því, að lagt er til að breyta »Þjóðmentasafnið« í »Bókhlaðan«, og færði til, að húsið hýsti fleiri söfn en bókasafn landsins. Hann veit vel, að húsið er hlaðið yfir bókasafnið, þótt hin söfnin fái að vera þar til bráðabirgða. Ekki skiftir þetta þó miklu. Þá ætla eg að víkja að fjárveitingu til viðskiftaráðunauta. Á síðasta þingi voru flestir sammála um að veita þetta fé. Hins vegar munu margir hafa hugsað sér, að starfið yrði öðru vísi af hendi leyst. Eg hafði hugsað mér, að þetta yrði verzlunarráðunautur, en ekki pólitískur ráðunautur. Ekki segi eg þetta til að fella málið; eg vil láta veita fé til verslunarráðunauta og má breyta heitinu við 3. umr. Eg er ekki samþykkur sundurliðaninni, en ekki er hún næg ástæða þeim, sem hana þekkjast ekki, til að fella fjárveitinguna nú. Um styrk til útgáfu alþingisbókanna fornu er það að segja, að hér er um verk að ræða, sem hefði átt að gera fyrir löngu. Eg er tillögunni hlyntur. Upphæðin er ekki há, en prenta verður svo, að síða svari til síðu og lína til línu. Þá kem eg að fjárveitingu, sem eg hefi jafnan greitt atkvæði með, en mun nú greiða atkvæði á móti; það er styrkurinn til Good-Templarafélagsins. Eg hefi jafnan bannmaður verið og ann bindindi og starfsemi til eflingar því. En ástæðan fyrir því, að eg er á móti fjárveitingunni, er sú, að þetta fé hefir verið illa brúkað, verið brúkað í pólitískum deilum. Þetta félag hefir reynt að grafa undan þinginu, sent út ósæmilegt bréf í laumi, og leitað þess við menn, að þeir greiddu atkvæði svo eða svo í fjárálögumáli, bannað meðlimum reglunnar að ræða málið, heldur agitera fyrir því í laumi. Félagið er þá orðið Jesúíta-regla. Eg hefi sagt þetta stjórn reglunnar. Hún hefir ekki lagfært það. Það þýðir ekkert að vitna í, að stórritari hafi gert þetta upp á eignar spýtur. Nærri hver maður í stjórninni er mér persónulega kunnugur, en eg hefi sagt þeim, að í þessu skyldi engi verða þeim óþarfari en eg. Fyrverandi ráðherra (B. J.) hefir litið líkt á þetta, því að hann hefir ekki tekið fjárveitinguna upp í fjárlögin. Reglan er félag, sem rétt var að veita styrk til að halda uppi heilbrigðum skoðunum, en ekki til pólitískra agitationa í skattaálögum, sem heyra undir verksvið þingsins. Reglan er líka svo fjölment félag, að hún þarf ekki landsfé eftir að bannlögin hafa verið samþykt. Af þessum ástæðum er eg á móti tillögunni, og þykist vera jafngóður vinur bindindis fyrir því. Eg ætla ekki að fara út í botnvörpusektirnar. En út úr einu orði hjá fyrverandi ráðherra, háttv.þm. Barð. (B. J.), þv, að ákvæðið sé inn komið í fyrstu af ótta við það, að fjárlögin yrðu eigi samþykt, vil eg geta þess, að eg skil ekki, hvernig honum kemur til hugar að segja þetta. Forsætisráðherra Dana hefir lýst yfir því, að dönskum áhrifum yrði ekki beitt til að synja íslenzkum sérmálum staðfestingar. Fjárlögin voru því ekki í hættu. En eg tel, að fyrverandi ráðherra hafi gert rétt, er hann hét að styðja þetta mál. Eg vil minna á það, að milli þinga og milli þjóða er til nokkuð, sem heitir »Tro og Love«, eða að halda orð og eiða. Það er tízka að halda það, sem fjárlaganefnd hefir lofað, hvað þá það, sem þing lofar; það er skoðað sem þegjandi samningur, er vamm sé að rjúfa.

Sigurður Sigurðsson Það eru að eins nokkrar athugasemdir útaf ummælum ýmsra háttv.þm., er eg vildi leyfa mér að gera áður en til atkvæða er gengið, og tek eg þau í sömu röð, sem þeir hafa talað. Háttv. þm. A. Sk. (Þ. J.) mintist eitthvað á styrkinn til Búnaðarfélags Íslands. Gagnvart ummælum hans vil eg taka það fram, að eg mun greiða atkvæði með, að styrkurinn til búnaðarfélaganna verði hækkaður. En eg kann ekki við, að bændur séu að telja eftir þann styrk, sem ætlaður er Búnaðarfélagi Íslands. Annars virðist svo sem þessi háttv.þm. sé næsta ókunnugur Búnaðarfélagi Íslands og starfsemi þess. Hann áleit, að mestur hlutinn af fénu sem félaginu er veittur, færi í sýslurnar austanfjalls. En það er langt frá, að svo sé. Hitt er eðlilegt og sjálfsagt, að félagið beiti sér mest, bæði með styrki og leiðbeiningar, þar sem mest er að gera, og framfaraviðleitnin er ríkust og áhuginn mestur. Að öðru leyti eru styrkveitingar félagsins og leiðbeiningar ekki bundnar við einstök héruð. Það styrkir framfarafyrirtæki, svo sem vatnsveitingar, samgirðingar o. fl. hvar sem er á landinu. Auk þess má benda á það, að Búnaðarsamböndunum er veittur styrkur frá Búnaðarfélaginu. Þannig er Búnaðarsambandi Austurlands - og kjördæmi þingmannsins er innan þess - ætlað á næsta ári 4500 kr., Ræktunarfélagi Norðurlands 8500 kr., Búnaðarsambandi Vestfjarða 3000 kr., o. s. frv. - Það er því óþarft og ómaklegt að vera einlægt að telja eftir þennan styrk, sem Búnaðarfélaginu er ætlaður. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði um, að eg hefði misskilið hann út af því, sem hann sagði um »sálina og malpokann«. Það má vel vera, að svo hafi verið, en háttv.þm. misskildi einnig það, sem eg sagði í þessu sambandi. Mér kom alls ekki til hugar að brígsla honum um fátækt, eins og hann sagði, að eg hefði gert. Það var svo langt frá því. Mér er það fjarri skapi að brígsla nokkrum manni um fátækt. En það sem eg átti við með ummælum mínum um malpokann, var það, að eg tel alla þá, sem þiggja laun af almannafé, eyða en ekki afla. Og þm. Dal. (B. J.) hefir oftast talist til þeirra, sem þannig er ástatt um. Þá var það háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.), sem vék að mér nokkrum orðum í sambandi við till. hans um styrk til framhaldsrannsókna á járnbrautarstæði austur. Hann lét þess getið, að mig mundi skorta þekkingu til þess að dæma um það, hvar bezt mundi að leggja járnbrautina. En jafnvel þótt svo kunni að vera, sem þm. sagði, þá get eg þó fullyrt það, að þessi leið, sem sérstaklega hefir verið talað um, að brautin ætti að liggja um, er sú lang snjóþyngsta, sem valin verður. Í öðru lagi er hún langtum lengri, en nokkur önnur leið, er minst hefir verið á í þessu sambandi. Það geta allir séð, hver krókur það er, að fara með brautinni upp á Þingvöll, þar sem endastöðin á að vera Ölfusárbrú eða Þjórsárbrú, í stað þess að leggja hana sem beinasta leið að þessum endastöðvum. Verður brautin með því móti miklum mun dýrari en hún annars þyrfti að vera. Það er því engin vanþörf á að rannsaka betur en gert hefir verið fram að þessu, hvar í raun og veru hentugast er að leggja brautina, og að því vil eg styðja með því að greiða atkvæði með tillögunni um styrk til framhaldsrannsóknar á járnbrautarstæði frá Reykjavík og austur yfir fjall. Sami háttv.þm. mintist einnig á till. sína um styrk til Fiskifélagsins Út af ummælum hans um það, að fjárl.nefndin hefði tekið illa í að veita styrk þessu félagi, skal eg geta þess, að henni þótti fjárveitingin of há, sem farið var fram á í tillögunni. Að öðru leyti tók hún enga afstöðu um styrk handa þessu félagi. Hins vegar er á það að líta, að hér er að ræðu um nýstofnað félag, sem ekkert er farið að starfa, og er að eins til á pappírnum. Það hefir að vísu sett sér lög og kosið stjórn, en það breytir engu í þessu efni. Þegar félagið fer eitthvað að starfa og verðskuldar styrk, mun ekki standa á því, að hann verði veittur. Það á ekki við að bera saman þetta nýstofnaða félag og Búnaðarfélag Íslands. Búnaðarfélagið er búið að starfa í mörg ár og það er í raun og veru gamalt félag. Það hét áður Búnaðarfélag Suðuramtsins, og var þá að eins fyrir Suðurland. Hafði það starfað lengi áður en það fékk nokkurn styrk af almannafé. Það er því engin heil brú í því að vera að bera þetta nýstofnaða Fiskifélag saman við Búnaðarfélag Íslands. Þá mintist háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.) á tillögur fjárl.nefndar um skilyrði fyrir fjárveitingu til þeirra skóla hér í Rvík, sem ekki eru að öllu leyti landssjóðsskólar, og þótti honum það óréttlátt. Nefndin áleit og álítur, að þetta skilyrði, um að styrkurinn til þessara skóla fari ekki yfir ? hluta reksturskostnaðar, sé alveg nauðsynlegt. Með því er ekkert sagt um sjálfa skólana eða verið að gera lítið úr þeim. Það er þvert á móti viðurkent, að þessir skólar séu mjög góðir, og jafnvel ekki sízt Verzlunarskólinn. En það haggar ekkert við skoðun eða tillögu nefndarinnar. Till. er bygð á nauðsynlegu og sjálfsögðu grundvallaratriði, sem nefndin heldur fast við. Skólarnir verða að mestum og beztum notum, beinlínis og í óbeinlínis, þar sem þeir eru, og því er ekki nema skylt, að eitthvert tillag komi frá hlutaðeigendum móti því, er landssjóður leggur þeim til. Sami háttv.þm. var að tala um það, hvað Reykjavík greiddi mikið í landssjóð, og vildi setja það í samband við styrkinn til skólanna. En það á ekkert skylt við þetta mál. Hann sagði, að ? af tekjum landsins kæmi frá Reykjavíkurbæ. Þetta er auðvitað sagt út í bláinn og er hrapallega villandi. Eru það Reykvíkingar einir, sem kaupa þær vörur, sem koma hingað til bæjarins og tollar eru greiddir af í landssjóð? Síður en svo. Og eru það Reykvíkingar, sem draga allan þann fisk úr sjónum, sem lagður er hér á land og fluttur út héðan? Eg held nú ekki. Þessi ummæli þm. eru því mjög fjarri sanni og hafa ekki við rök að styðjast. Hins vegar getur maður sagt, og það með miklu meiri rétti, að meginhluti þess fjár, sem veitt er til skóla, safna og vísindalegrar starfsemi, lendi hjá Reykvíkingum. Það er sannleikurinn. Um lánið til Iðunnar er það að segja, að eg gæti verið með því í sjálfu sér, ef það hefði nokkra þýðingu. En nú vitum við, að það er þýðingarlaust að samþykkja slíka lánsheimild, þar sem ekkert fé er handbært í viðlagasjóði til að lána. Það er rétt álitið, að eins mikil ástæða sé til að lána Iðunni eins og verksmiðjunni á Akureyri. En um þá lánsheimild vil eg segja það, að hún var mjög óhyggileg eins og ástóð, og hefði aldrei átt að samþykkjast. Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) mintist á styrkinn til smjörbúanna, og vildi helzt afnema hann sem fyrst. Aðalástæðan fyrir því skildist mér vera sú, að það væri ekkert smjörbú á Austurlandi. Til þess er því að svara, að það er ekki alstaðar jafnvel fallið, að stofna þau. Sumstaðar hagar svo til, að ekki er ráðlegt að koma þeim á fót.  (Benedikt Sveinsson: Á Fljótsdalshéraði!)  . Eg efast ekki um, að smjörbú geti þrifist á Fjótsdalshéraði, en því nú er svo varið, að þrátt fyrir mikið umtal um að koma því þar á fót, þá hefir það mál aldrei komist lengra. Annars vil eg geta þess, að Fjótsdalshérað er yfir höfuð betur fallið til sauðfjárræktar og kjötframleiðslu en kúaræktar og smjörframleiðslu. Fyrir því tel eg réttara að styðja þar að umbótum á sauðfjárrækt. Í þessu sambandi get eg einnig upplýst um það, að þar er sauðfjárkynbótabú, sem nýtur árlegs styrks frá Búnaðarfélaginu, og í ráði að stofna þar annað á þessu ári og því heitinn styrkur. Það er að sjálfsögðu hagkvæmast og affarasælast í hverjum stað að leggja stund á þá grein búnaðarins, er bezt á við, og hvetja til umbóta í henni. Það er tryggast til framfara og borgar sig bezt. Þá mintist sami háttv.þm. á tillögu þingmanna Rang. um að heimila lán til þess að hlaða í Djúpós til verndunar Safamýri, og mælti með henni. Eg hefi sízt á móti því, að þessi lánsheimild sé veitt. En þar sem þingmaðurinn í því sambandi mintist á Flóaáveituna og taldi hana ekki eins nauðsynlega, þá er það bygt á misskilningi og ókunnugleika. Hann sagði á þá leið, að með íhleðslunni í Djúpós væri mikið og gott engi varðveitt, en með áveitunni yfir Flóann ætti að búa til engjar. En þetta er talað úti á þekju og lýsir megnum ókunnugleik. Hluturinn er sá, að Flóaáveitan er í sjálfu sér langtum þýðingarmeiri en íhleðslan í Djúpós, og hefir víðtækari áhrif. Í Flóanum eru stór engjalönd, sem á að bæta með áveitunni. Þar er þéttbýlt og fólksmargt, og þegar áveitan er komin, getur fólkinu fjölgað enn meir. Þar er greitt um samgöngur og stutt til aðdrátta. Flóaáveitan hefir því mikla hagfræðislega þýðingu ekki einungis fyrir það hérað heldur landið alt í heild sinni. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) hefi eg ekki miklu að svara. En út af því, sem hann sagði um styrkinn til búnaðarfélaganna, skal eg taka það fram, að eg hefi ekki mælt á móti því að hann verði hækkaður. Þvert á móti. Eg mun því greiða atkv. með breyt.till. þm. um hækkun þessa styrks. Og verði sú till samþykt, vænti eg, að hann taki aftur till. sína um að lækka styrkinn til Búnaðarfélags Íslands. Öðru, sem hann sagði, finn eg ekki ástæðu til að svara. Eg hefi mikla freistingu til þess að vera með till. á þgskj. 400 um styrk til þess að gefa út hinar fornu Alþingisbækur. Sé mér þó ekki fært að greiða henni atkv. í þetta sinn. En eg tel það sjálfsagt, að ráðist verði í þetta verk áður mjög langt um líður. Öðrum breyt till, sem fram komnar eru frá einstökum þingm., og fara fram á styrkveitingar til einstakra manna, er eg yfirleitt mótfallinn, og mun greiða atkv. gegn þeim. Að lokum vil eg mæla sem bezt með brtill. okkar háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), um að Sigmundi á Brúsastöðum verði heimilað lán til þess að kaupa Miklaskála og Valhöll. Fái hann lánið og kaupi húsin, ætlar hann að breyta þeim og bæta þau og gera þau hagkvæmari og gistilegri. Hefir það eigi litla þýðingu, þar sem þeim fjölgar árlega, er heimsækja Þingvelli og dvelja þar.

Skúli Thoroddsen Mér láðist það síðast, að geta um þá breyt.till. frá fjárl.n., að Sighvati Grímssyni Borgfirðing verði veittar 200 kr. til þess að kynna sér skjalasafnið hér. Hann hafði til þess 200 kr. á síðasta fjárhagstímabili og var hér um vetrartíma, og mun landsskjalavörður geta vitnað það, að hann var við starf sitt vakinn og sofinn á safninu alt þangað til hann fór. Og þá kvartaði hann sáran um, að hann hefði ekki getað verið þar lítið eitt lengur. Nú er hér farið fram á það að gefa honum kost á því, og héðan af verður ekki farið fram á frekari styrk til þessa, vænti eg því að þessu verði vel tekið. - Sama vil eg segja um fjárveitingu til lendingarsjóðs Bolvíkinga. Það hefði að vísu verið ætlandi, að hún hefði fengist hærri en þetta, því að meiningin var, að framkvæmdirnar yrðu í töluvert stórum stíl og lending þar er ill og torveld og þarf mikilla umbóta við. Nú hefir fjárl.n. ekki viljað veita nema 1 þús. til þessa og má vera, að það komi að einhverju haldi, þótt lítið sé. Aðallega stóð eg upp til þess að svara ummælum h. ráðh. (Kr. J.) um botnvörpungasektirnar. Hann lagði fast að þingdeildinni að fara varlega í það mál og vildi leita hófanna um samkomulag. Eg verð að vera því algerlega mótfallinn, að Íslendingar fari að leita samkomulags við aðra um neitt það, sem er jafnfreklega íslenzkt sérmál eins og það, hvað oss þóknast að gera af þessu fé. Og í hverju skyni ætti það að teljast hyggilegt að fara varlega í þetta? Er hæstv. ráðh. hræddur um að Danir muni kippa að sér hendinni og hætta við strandgæzluna? Ekki er eg hræddur um það. Enda ættum við ekki, ef í það fer, að vera þau smámenni, að við reyndum ekki að útvega oss tvo fallbyssubáta. Og það er ekki til neins að segja, að það sé oss ekki heimilt. Því trúir enginn, því að landhelgin er sama sem Ísland. Ekki álít eg heldur, að það hefði neitt gott í för með sér fyrir sambandsmálið, þótt farið væri að ráðum ráðh. í þessu. Það mál er ekki þess eðlis, að vér eigum ekki að halda fullri einurð vorri eða láta traðka rétti vorum, þar sem vér getum annað. Viðvíkjandi því, að hæstv. fyrverandi ráðh. hafi átt að gefa Dönum ádrátt um þetta, þá er það að segja, að hann hefir nú sjálfur skýrt frá því, að hann hafi aldrei lofað öðru frekara en leggja þetta mál undir þingsins dóm, og það var líka eðlilegt, hann gat ekki ábyrgst meira. Danir vita það einnig, að hann réð ekki einn úrslitum þessa máls, heldur alt fjárveitingarvaldið. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) talaði um þetta eins og smáútgjöld. Eg skal játa það, að fyrir Dani þykir mér það lítið að seilast eftir, en fyrir okkur er það ekki svo, við erum ekki nema 80 þúsundir. En aðalatriðið í þessu máli er það, að Dönum sé gert það ljóst, að þeir framkvæma alls ekki þenna starfa endurgjaldslaust fyrir oss eins og er. Veiðirétturinn, sem vér leyfum þeim í staðinn, er margfalt meira virði, en það sem þeir veita okkur í vörzlunni. Og það jafnrétti, sem dönsk hægrimannstjórn kom á í þessu meðal vor og þeirra, að allir þegnar beggja landanna skulu njóta fullkomins atvinnuréttar í báðum löndum, - það hefir ekki við lög að styðjast lengur en vér sjálfir viljum. Það verður að gera Dönum það ljóst, að þótt þetta væri gert í fljótfærni árið 1905, sem aldrei skyldi verið hafa, þá höfum vér eigi með því spilt rétti vorum að neinu leyti, heldur er landhelgin okkar íslenzkt sérmál samkvæmt sjálfum stöðulögunum. Í annari grein þeirra hafa Danir með venjulegri stjórnmálaspeki búið svo í garðinn, að oss er þar gefinn réttur yfir landhelginni, eins og sjálfsagt er. Og svo er um fleira. Þannig eru siglingar sérmál, og gefur það oss skýlausan rétt til þess, að nota sérstakan siglingafána. En það er eins og komið sé við hjartað í þeim, ef á þetta er minst, og af því þarf að venja þá. Eins er t. d. með verzlunina. Hún er sérmál og því er þar vegur til þess að koma upp íslenzkum verzlunarráðunautum í útlöndum. Það er sérmál, þótt Danir kalli það alríkismál, og þeim íslenzka skilningi þarf að koma inn hjá þeim sem fyrst. Þess vegna hefir þetta atriði um sektaféð stórmikla þýðingu og eg get ekki vikið frá stefnu síðasta þings í því. Eg verð enn að taka það fram, að þetta, að fiskveiðaréttinn mætti skoða sem borgun fyrir vörzluna, kom glögglega fram í millilandanefndinni og varð Dönum þar mjakað til þess að telja sig ánægða með þá borgun meðan Íslendingar ekki taka strandgæzluna að sér. Þeir könnuðust við það, að hér væri ekki verið að veita nein ný réttindi heldur hefðum vér þegar rétt til að útiloka þá frá landhelginni, og væri það borgunin, að vér gerðum það eigi. Sé eg svo eigi ástæðu til að segja meira að sinni.

Björn Jónsson Einhver tók það fram áðan, að úr því eg hefði eigi sett inn í fjárl.frv. styrk til Templarareglunnar, þá væri það vottur þess, að eg mundi nú orðinn þeirrar skoðunar, að hún eigi ekkert að fá. En orsökin til þessa er sú, að félag það hafði ekki sótt um neinn styrk þegar frumvarpið var samið.

Ráðherrann (Kr. J.) Það er út af ummælum háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) að eg ætla að segja nokkur orð. Hann talaði um tillag landssjóðs til fiskigæzlu hér í kring um strendur landsins, er goldið hefir verið í ríkissjóð Dana af sektum botnvörpunga og andvirði upptæks afla og veiðarfæra. Hann sagði, að þetta mál hefði stórpólitíska þýðingu. Eg get, með mínum bezta vilja, ekki séð, að þetta mál hafi stórpólitíska þýðingu, það er að segja þýðingu fyrir framgang og afdrif þess máls, sem hann hafði fyrir augum, sem sé sambandsmálsins, eg get ekki séð, að þessi fjárveiting standi í neinu sambandi við nefnt mikilsvert mál. Aðalatriðið í þessu máli, og það sem ekki verður framhjá gengið, er það, að hér var komið á samkomulag milli alþingis annars vegar og Dana hins vegar um meðferðina á botnvörpungasektunum m. m., og að þetta hafi í raun og veru verið svo, sannast bezt með því, að fyrverandi ráðherra, sem á síðasta þingi var mjög mótfallinn ákvæðinu um botnvörpusektirnar, hefir breytt skoðun sinni á málinu, er hann var í Danmörku, og hefir nú sjálfur tekið ákvæðið upp í fjárlögin. Eg skal fúslega viðurkenna, að þingið hefir formlegan rétt til þess að fella ákvæðið úr fjárlögunum, og þannig neita að greiða þetta tillag til fiskiveiðagæzlunnar, en eg er hræddur um, að svo verði litið á, að við höfum þá gengið á gerða samninga. Það hafa því miður heyrst raddir frá ýmsum merkum og mikilhæfum mönnum í Danmörku í þá átt, að vér hefðum brugðið loforðum okkar í þessu máli, og að okkur væri ekki trúandi. Eg veit ekki, hversu mikið tillit háttv.þm. nú munu vilja taka til ummæla háttv. fyrv. ráðherra, þar sem hann hefir sagt við forsætisráðherra Dana, eins og nú er sannað, að hann mundi »bestræbe sig for« - þ. e. vinna að því, að þetta ákvæði yrði sett inn á fjárlögin aftur og þá auðvitað einnig samþykt, en eg held því fram, að þingið eigi sóma síns vegna að samþykkja ákvæðið um botnvörpusektirnar, því það er harla mikilsvert fyrir þjóðina, að eigi komist það orð á eða verði með sönnu sagt, að þing og stjórn gangi á gefin loforð. Að öðru leyti en þessu hefir málið ekki stórpólitíska þýðingu

Magnús Blöndahl Út af ummælum háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) um styrkveitingu til Fiskifélags Íslands, lít eg svo á, að hann álíti, að þar sé um réttmæta tillögu að ræða, og með sérstöku tilliti til þess, að eg muni geta til 3 umræðu komið mér saman við fjárlaganefndina, tek eg þessa tillögu mína aftur að sinni.

Framsögumaður (Björn Þorláksson.): Eg skal ekki vera mjög margorður. Fyrst skal eg minnast á skáldastyrkina. Ýmsir háttv.þm. hafa látið í ljósi óánægju sína yfir því, að t. d. Guðmundur skáld Magnússon fengi of lítinn styrk á móts við þá Einar Hjörleifsson og Þorstein Erlingsson. Það er engu líkara, en þessir menn haldi, að skáld þessi eigi fjárkröfurétt á hendur landssjóði, en það er engan veginn svo; styrkur þessi til skáldanna er gjöf, og þess vegna er það rangt að vera með slíkan samanburð, og þegar þingið útbýtir þessum gjöfum, þá kemur að sjálfsögðu ýmislegt fleira til álits en það, hversu mikið liggur eftir hvert skáld af ritsmíðum, t. d. hvort hlutaðeigandi í raun og veru hefir mikla þörf fyrir gjöfina, og venjulega er þá gefið þeim mun meira, sem þörfin er meiri. Eg lít svo á, að Guðmundur Magnússon þurfi alls eigi að vera óánægður, né þeir menn, sem honum fylgja, hans þörf fyrir styrk er ekki nærri eins mikil eins og Einars Hjörleifssonar og Þorsteins Erlingssonar. Guðm. Magnússon er maður á bezta aldri, hraustur og vel vinnandi, en hinir báðir farnir að eldast og þar að auki ekki hraustir til heilsu. Hins vegar skal eg lýsa yfir því, að eg mun verða á móti öllum nýjum gjöfum til skálda. Allir skáldastyrkir eru óvinsælir hjá þjóðinni, og eg ímynda mér, að hún kunni fulltrúum sínum litlar þakkir fyrir að ausa út fé sínu til einskis, þegar fjöldi gagnlegra fyrirtækja verða að sitja á hakanum sökum fjárskorts. Þá hafa tveir listamenn sótt um styrk til að fullkomnast í list sinni. Eg verð einnig að vera á móti því, að það verði veitt; annar af þessum mönnum er orðinn svo aldraður, að vonlítið er um, að hann geti tekið miklum framförum, en hinn hefir að vísu meðmæli um það, að hann hafi góða hæfileika, en eg álít, að þingið eigi ekki að styrkja slíka menn nema þeir hafi ágæt meðmæli. Um námsstyrk til Laufeyjar Valdimarsdóttur er það að segja, að hér er stigið inn á mjög hála braut, því búast má við því, að fleiri kvenstúdentar komi á eftir, og eftir þeirri aðsókn, sem nú er að mentaskólanum af kvenfólki, þá gæti styrkur til þeirra að fáum árum liðnum numið þúsundum króna, og til þess að skapa ekki hér hættulegt fordæmi mun eg einnig greiða atkvæði á móti þessum styrk. Nefndin heldur fast við að lækka styrkinn til dr. Helga Pjeturss náttúrufræðings. Hann er sem kunnugt er heilsulítill, og því ekki líklegt, að hann geti ferðast, enda væri þá 2000 kr. styrkur honum ónógur, þar sem hann hefir mist af styrk úr Carlsbergssjóði, er hann hefir notið að undanförnu til ferðalaga hér um land. Aftur á móti álítur nefndin, að hann geti komist af með 1200 krónur, ef hann ekki ferðast, það muni vera nægilegt fyrir hann að lifa af. Hvað dr. Helga Jónssyni viðkemur, þá vinnur hann að kenslu 7 mánuði af árinu og fær mikið fyrir það, nefndin álítur því 1200 kr. sómasamlegan styrk fyrir hann til að stunda grasafræðisrannsóknir, sem hann aðeins getur unnið að sumartímann. Eg verð sömuleiðis að vera á móti breyt.till. þm. Snæf. (S. G.), um aukinn styrk til búnaðarfélaga. Því er svoleiðis varið, að áður, meðan lítið var gert að jarðabótum, var styrkur þessi til uppörfunar, en nú þegar styrkurinn deilist á milli svo margra, að engan munar um, álít eg, að hann hafi sáralitla þýðingu, og að klípa af styrknum til Búnaðarfélags Íslands til þess álít eg, að ekki geti komið til tals, því eins og kunnugt er, á Búnaðarfélagið einkum við búnaðarframkvæmdir í stórum stíl, og það getur það ekki gert, nema það fái mikið fé til umráða. Þá vil eg mæla með lítilsháttar styrkveitingu til þess að gefa út dýralækningabók. Það er mjög mikil nauðsyn á slíkri bók og þeim peningum vel varið, sem til þess ganga. Háttv. þm. Dal. (B. J.) kvartaði yfir því, að styrkurinn til forngripasafnsins og skjalasafnsins hefði verið lækkaður. Nefndin hélt sér þar við gildandi fjárlög. Um styrkinn til Torfa í Ólafsdal, er það að segja, að ýmsir hafa talað um, að 1200 kr. væri nægilegt, og þótt eg álíti, að slíkur maður sem hann eigi meira skilið, þá vildi nefndin eigi eiga það á hættu að fá það felt. Um styrkveitingu til Bernarsambandsins til að vernda rétt íslenzkra höfunda í útlöndum fer nefndin eftir tillögum stjórnarinnar, og án þess að eg hafi mikið vit á því máli, þá mælir nefndin með þessum styrk. Um orðabókarstyrk til Jóns Ófeigssonar, skal eg ekki fjölyrða, álít að sú bók geti beðið og að komast megi af með þýzk-danska orðabók fyrst um sinn, enda geti þá þessi ungi, efnilegi maður búið bókina undir, svo hún gæti komið fljótar út, þá er honum yrði seinna veittur styrkur til þessa. Engin ástæða er til að veita styrk til gistihúss í Fornahvammi; örskamt þaðan að Sveinatungu, þar sem gott er að gista. Viðsjált fordæmi að veita fé úr landssjóði til gistihúss. Margir mundu eftir koma og beiðast hins sama. Fjárveitingunni til rannsóknar járnbrautarstæðis austur í sýslur býst eg við að nefndin verði samþykk eftir að hún hefir heyrt þær upplýsingar, sem hæstv. ráðherra (Kr. J.) hefir gefið. Aðeins hefði átt að standa í tillögunni »alt að« 3000 kr. Breyt.till. háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) um 25 þús. kr. fjárveitingu til bryggjugerðar í Hafnarfirði hlýtur nefndin að leggja á móti, jafnvel þótt mikill hluti alls kostnaðarins eigi að koma annarsstaðar frá. Hafnargerð í Reykjavík gerir þá fjárveitingu ómögulega, enda finst mér, að Hafnarfirði hljóti að vera ókleyft að leggja fram svo mikið fé, sem til er ætlast, til bryggjunnar, þegar honum er um megn að borga ? hluta kostnaðar við einn skóla þar í bænum. Líka hefir beiðni um styrk til bryggjugerðar komið úr svo mörgum bæjum, að ómögulegt er að sinna þeim öllum. Þá kem eg að orðum háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), sem lagði á móti styrk til Goodtemplarareglunnar hér á landi. Hann kvað styrkinn alóþarfan, með því að reglan þyrfti ekki lengur að starfa. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) tók í sama strenginn. Þetta var nú á laugardaginn og jafnvel þá var það rangt, því að þótt bannlögin gangi í gildi 1. jan. 1912, þá er þó leyft 3 ár eftir það að selja áfengi í landinu. Og því verður að minsta kosti í 3 ár enn að halda bindindisstarfsemi og bindindisútbreiðslu áfram með engu minni krafti en áður. Eg held, að ástæðulaust sé og hafi verið að svifta félagið þessum styrk. Eg hygg, að engin fjárveiting, sem samþykt hefir verið á alþingi, hafi borgað sig betur, en þessi 2000 kr. árlegi styrkur. Allir hljóta að viðurkenna, að Goodtemplarareglan hefir unnið ómetanlegt gagn. Hún hefir gert fjölda manna hæfari til starfs, forðað þeim frá sveit og bjargað þeim frá dauða fyrir örlög fram. Þetta eru þó örfá dæmi af öllum þeim, sem til eru, um gagnsemi reglunnar. Eg hefi lesið það nýlega, að uppkominn maður sé metinn 4-6000 kr. virði að meðaltali fyrir þjóðfélagið. Ef reglan nú að eins bjargaði einum manni á 2 árum, þá væri með því fullkomlega borgaður sá styrkur, sem nú er verið að tala um að veita henni um næsta fjárhagstímabil. En eins og eg sagði, það var á laugardaginn, sem h. 2. þm. Rang. (E. J.) sagði, að reglan þyrfti ekki styrk lengur, og gæti nú gengið í helgan stein. Mér finst þessi orð afsakanleg af vörum þeirra manna, sem ekki eru templarar og lítið þekkja til reglunnar, en mig furðar á, að templarar, eins og hæstv. ráðh. (Kr. J.) er, skuli tala svona. En síðan á laugardaginn er framkomið í efri deild frv. til laga um frestun á framkvæmd bannlaganna. Það er því alls ekki víst að þau gangi í gildi á ákveðnum tíma. Því meiri ástæða er þá nú til þess að samþykkja þessa litlu fjárveitingu. Og jafnvel þótt það væri fyrirsjáanlegt, að starfi Good-Templarreglunnar væri nú lokið, þá væru 2000 kr. þó ekki nema örlítil viðurkenning til hennar fyrir alt hennar gagnlega og blessunarríka starf. Hvort þingið gerir sér sæmd eða skömm með því að synja um þessa fjárveitingu getur þjóðin dæmt um. - »Svo bregðast krosstré sem önnur tré« datt mér í hug, þegar mótmæli móti þessum styrk komu frá háttv. 2. þm. S-Múl. (J. Ó.). Eg vænti, satt að segja, ekki mótmæla úr þeirri átt. Hann hefir áður starfað mikið fyrir regluna og líklega aldrei gert eins mikið gott á æfi sinni og hann vann þá, og það verður honum víst reiknað mest til sæmdar, af því sem hann hefir unnið. Hann ætti því manna bezt að vita um gagnsemi reglunnar og sjá, hve sanngjörn þessi fjárveiting er Hann vildi réttlæta mótmæli sín með því, að reglan væri farin að vasast í pólitík, og mun þá hafa átt við bréf, sem einn af starfsmönnum hennar hefir sent út um land. Eg skal ekkert um það segja, hvort maður þessi hefir misbeitt valdi sínu eða ekki, en þó svo hafi verið, þá er rangt að láta alla regluna gjalda þess. Greiði háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) ekki atkvæði með þessari fjárveitingu, þá gefur hann mönnum ástæðu til að trúa því, sem um hann hefir verið sagt, að hann brygðist oft og mest á seinustu stundu. Það hefir verið mikið rætt um tillögu nefndarinnar um að fella burt liðinn um botnvörpusektirnar; þótt mikið hafi verið um það talað, þá get eg þó ekki alveg gengið fram hjá því. Í nefndinni var stór meiri hluti með þessari brtill., og eg persónulega er líka með henni og verð að leggja að mönnum að samþykkja hana. Þótt svo sé litið á, sem það hafi verið samningur, að Danir skyldu hafa nokkurn hluta sektanna, þá hefir það aldrei verið annað en bráðabirgðasamningur til tveggja ára, sem alþingi er alls eigi bundið við að endurnýja, einkum þegar á það er litið, að þótt allar sektirnar renni í landssjóð, þá er það ekki nema örlítil borgun fyrir það, að Danir og Færeyingar færa sér í nyt fiskimiðin í landhelgi Íslands. Sumir eru að spyrja, hvað okkur muni um þessa ? hluta sektanna. En hvað munar Dani þá um það? Séu sektirnar lítilræði fyrir okkur, þá eru þær meira lítilræði fyrir Dani. Annars er þetta ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er það, að við höldum fast fram okkar réttindum og látum ekki traðka þeim. Þá er lítil breytingartillaga á þingskjali 337, um 100 kr. styrk til sambands íslenzkra samvinnufélaga til að halda fyrirlestra um kaupfélagsskap og samvinnufélagsskap og útbreiða þekkingu á því máli. Eg gleymdi að geta þess í fyrstu ræðu minni, að nefndin er tillögu þessari samþykk og vill mæla með henni. Fjárlaganefndin er móti styrkveitingu til magisters Boga Melsteð, og vakti það fyrir henni, að maður þessi hefir nú þegar fengið nokkuð mikinn styrk úr landssjóði, litlu afkastað, og þetta litla hefði ekki verið meira en í meðallagi að gæðum. Þá er nefndin líka mótfallin fjárveitingu til Fiskifélagsins. Félagið hefir ekki gert neitt ennþá, og nefndinni virtist það of ungt til þess að fara strax að éta af stalli landssjóðs, og nóg af stofnunum í Reykjavík, sem styrktar eru, þótt þessari sé ekki bætt við. En nefndin álítur ekkert því til fyrirstöðu, að félagið fái styrk seinna, þegar það að einhverju leyti hefir sýnt sig og er orðið meira en pappírsfélag hér í Reykjavík. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.) var að kvarta yfir því, að altaf væri verið að hækka styrk til Búnaðarfélags Íslands. Það er alveg rétt, en eg skal geta þess, að í fyrsta sinn sem því var veittur styrkur, 7000 kr., þá var hann ekki veittur neinu pappírsfélagi. Þegar félagið var stofnað, var það stofnað upp úr Búnaðarfélagi Suðurlands, sem hafði starfað í mörg ár. Búnaðarfélag Íslands er ekki nema áframhald af því félagi, sem sjálfsagt var að styrkja ríflega þegar í upphafi og stöðugt áfram, enda hefir það verið sístarfandi. Eg ætla ekki að tala mikið um lánsbeiðnirnar, sem rignir niður. Það gerir hvorki til né frá, hvort þær eru samþyktar, því ekkert fé er til að lána út. Margar eru þannig lagaðar, að ástæðulaust væri að sinna þeim, þótt fé væri til, t. d. lánsbeiðnin úr Þingvallasveit. Hlutafélagið Iðunn hefir áður fengið drjúgan styrk úr landssjóði og er ekki rétthærra, þótt annað félag hafi fengið styrk nú.  (Magnús Blöndahl: Samræmið)  . Ein vitleysan réttlætir ekki aðra vitleysuna. Út af hinum löngu ræðum sumra háttv.þm. um lánbeiðnirnar, get eg verið stuttorður. Þar sem háttv.þm. er það kunnugt, að ekkert fé er fyrir höndum til þess að sinna þessum beiðnum, þá verða hinar löngu og uppbyggilegu ræður þeirra að skoðast sem kostningaræður, sem heppilegra væri fyrir þá að halda fyrir kjósendur út um borg og bý, héruð og hreppa, en að vera að flytja þær hér, því að þær eru ekki svo mergjaðar sumar, að þær borgi prentkostnaðinn. Annars get eg fyrirgefið þeim þær, ef þær eru sprotnar af því, að þeir finni svo mjög til síns eigin ágætis, að þeir haldi að öllu landinu sé stofnað í bersýnilegan voða, ef þeir verði ei endurkosnir. Um skilyrði fyrir styrkveitingu til iðnaðar- og verzlunarskóla borgar sig víst ekki fyrir mig að tala mikið. Eg tala þar fyrir daufum eyrum, meðan helmingur þm. eru Reykvíkingar. Eina aðvörun vil eg gefa. Menn ættu ekki að benda bogann of hátt. Hann kynni að bresta. Og seinna kynni hlutfallið milli Rvíkurþingmannanna og sveitaþingmannanna að breytast og annað verða þá uppi á teningnum. Nefndin treystir sér ekki til að mæla með firðtalsstyrk, meðan óvíst er um afdrif loftskeytamálsins. Annars hélt nefndin, að maður sá, er hér er um að ræða væri bundinn í þjónustu erlends félags. Eg hefði ef til vill þurft að svara fleiri orðum ýmsra háttv.þm., en býst við, að menn séu orðnir saddir af að hlusta á mig í svip.

Björn Kristjánsson Eg verð að segja örfá orð út af ræðu háttv. framsm. (B. Þ.) viðvíkjandi bryggjugerð í Hafnarfirði. Hann sagðist efast um það, að Hafnarfjörður gæti lagt fram eins mikið fé og til væri ætlast, þar sem bærinn gæti ekki kostað ? hluta útgjalda til Flensborgarskólans. En þess verður að gæta, að bærinn á ekkert í þessum skóla. Hann er »privat“- gjöf frá merkum manni til landsins alls, og því er sú mesta fjarstæða að halda því fram, að Hafnfirðingum beri skylda til að kosta hann, einkum þegar þess er gætt, að bærinn verður að kosta að öllu leyti dýran barnaskóla fyrir bæinn. Eg varð að minnast á þetta vegna þess, að mér fundust orð háttv. framsm. nokkuð hörð. Annars vona eg, að háttv. deild, sem vill styrkja svo mörg framleiðslufyrirtæki, taki vel í þetta mál, því að það er ekki síður til að styðja framleiðslufyrirtæki en önnur hafnarvirki, sem þingið hefir styrkt. Þá voru það líka örfá orð út af orðum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) viðvíkjandi styrkveitingu til Jónasar skálds Jónssonar til þess að safna gömlum kirkjusönglögum. Mér er kunnugt um það, að hann hefir unnið afarmikið að þessu starfi alveg styrklaust. Hann hefir lagt mestar sínar eignir og tíma í þetta safn, og þar sem hann hefir starfað svo mikið og áreiðanlega enginn maður er betur að sér í þessari grein en hann, virðist ekki ósanngjarnt, að þingið veiti honum lítinn styrk til þess að halda verkinu áfram.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg verð að tala dálítið um þá till., sem eg hefi komið með í þá átt, að fá veitta nokkra fjárhæð til byggingar læknisseturs í Hróarstunguhéraði. Framsögumaður fjárlaganefndar hefir lýst því, að hann og nefndin séu tillögu þessari mótfallin. Eg vil því leyfa mér að skýra nokkru nánara frá uppruna og atvikum málsins, og hvað olli því, að eg ber nú þessa tillögu hér fram í deildinni. Eins og hinni háttv. deild mun vera kunnugt, þá er Hróarstunguhérað eitt af hinum nýrri héruðum. Tveir læknar hafa verið þar á undan þessum, sem nú er, og báðir hafa þeir, mest fyrir þær sakir, að ekki var til neinn fastur bústaður, hröklast burt, og þessi læknir, sem nú er þar, hefir látið héraðsbúa vita, að hann mundi neyðast til að fara, ef honum yrði ekki séð fyrir hentugum bústað. Nú stendur ennfremur svo á, að Borgarfjörður (eystri), sem er einn hluti af þessu héraði, sækir um að fá sérstakan lækni, og því ekki við því að búast, að þeir muni vilja leggja neitt fram til læknisbústaðar upp í Héraði. Landlæknir hefir gert áætlun um kostnaðinn við bygginguna, og áætlar kostnaðinn um 9000 kr. - og er það sama sem, að um 2000 kr. komi á hvern hrepp í héraði þessu, að Borgarfirði meðtöldum. Það sem eg þá vil biðja háttv.þm. að hafa hugfast, þegar þeir greiða atkv. um þessa till., er það, að þetta hérað er erfitt umferðar, og því nauðsynlegt, að læknirinn geti setið nokkurn veginn í miðju héraði - í öðru lagi, að þær jarðir, sem helzt hefir verið bent á til læknisseturs, eru mjög illa hýstar, og í þriðja lagi, að héraðið á á hættu að verða læknislaust, ef þetta fjárframlag ekki fæst. Héraðsbúar fengu skólastjórann á Eiðum til að koma þessu máli áleiðis til þingsins, og síðan hefi eg tekið það að mér, og eg verð að játa, að mér finst það hart af fjárlaganefndinni, að ætla nálega eins mikið fé til eins sjúklings, en synja algerlega um fjárveitingu, sem heilt hérað getur átt undir að verða læknislaust, ef ekki fæst, - og núverandi læknir hefir fyllilega látið það í ljós, að hann fari, ef hann fengi ekki fastan bústað.