Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár í þeim tilgangi að spyrja hæstv. félmrh. hvort hann og hans rn. hafi hugsað sér einhverjar aðgerðir opinberra aðila vegna vaxandi tilhneigingar kaupstaða að ásælast og leggja undir sig land nágrannasveitarfélaga. Ég spyr um þetta hér utan dagskrár vegna sjónvarpsviðtals á föstudagskvöld við Sigstein bónda Pálsson á Blikastöðum. Í því sjónvarpsviðtali kom fram að bæði fyrrv. og núv. borgarstjóri í Reykjavík höfðu ýjað að því við eiganda Blikastaða að fá jörðina keypta og það kom fram hjá fréttamanninum, eins og hver annar sjálfsagður hlutur, að með því væri verið að stækka lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Til þess að gera hv. þingheimi grein fyrir því að það er ekki alveg að ástæðulausu þótt við nágrannar höfuðborgarinnar kippumst aðeins við þegar byrjað er að tala um sölu á jörðum er liggja að mörkum Reykjavíkur, þá langar mig til að lesa hér nokkrar línur úr lagasafni okkar, með leyfi hæstv. forseta. Þar stendur m.a. á bls. 1331: Lög frá 1894 um að leggja jarðirnar Laugarnes og Klett í Seltjarnarneshreppi undir lögsagnarumdæmi og bæjarfélag Reykjavíkur. 1923 lög um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur um að leggja jarðirnar Breiðholt, Bústaði og Eiði í Seltjarnarneshreppi undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Lög frá 1929 um að jarðirnar Ártún og Árbær í Mosfellshreppi í Kjósarsýslu skuli lagðar undir lögsagnarumdæmi og bæjarfélag Reykjavíkur. Lög frá 1931 um að jarðirnar Þormóðsstaðir og Skildinganes í Seltjarnarneshreppi ásamt öllum lóðum og lendum skuli leggjast undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Lög frá 1943 um að jarðirnar Elliðavatn og Hólmur í Seltjarnarneshreppi skuli lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Ennfremur skal leggja undir lögsagnarumdæmið frá sama tíma jarðirnar Grafarholt, að svo miklu leyti sem eignarnámsheimild tekur til, Gufunes, Keldur, Eiði, Knútskot, Korpúlfsstaði, Lambhaga, Reynisvatn og jarðarhlutann Hólmsheiði, allar í Mosfellshreppi, undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Tekið er svo fram í hverju tilfelli að Reykjavíkurkaupstaður skuli annast framfærslu þurfalinga á viðkomandi áður greindum jörðum. Fyrir nokkrum áratugum voru mörk Reykjavíkur og Mosfellssveitar við Elliðaár. Nú eru þau mörk við Blikastaði. Það þarf engan slyngan stærðfræðing til þess að reikna út líkurnar fyrir því, hvenær Reykjavík muni kaupa síðustu jörðina í Mosfellssveit. En það er ekki einungis, að hér sé vegið að hagsmunum lítils sveitarfélags. Hér er einnig verið að breyta sýslumörkum, verið að minnka Kjósarsýslu. Það er einnig verið að raska stærð kjördæma. Það er verið að minnka Reykjaneskjördæmi. Nú er mér ljóst að það þarf lög frá Alþ. til þess að breyta lögsagnarumdæmum, en ég held hins vegar að það hafi ekki oft verið annmarkar á því að fá slík lög í gegn. Ég álít að hér sé vegið að grundvallarskipulagi okkar og þess vegna sé brýn nauðsyn að gera eitt af tvennu, annaðhvort að stórauka aðstoð opinberra aðila við kaup á slíkum markajörðum eða setja miklu strangari skorður en nú er við breytingu á lögsagnarumdæmum. Mér er það ljóst að eigandi Blikastaða verður að fá gangverð fyrir eignir sínar, en það er ósanngjarnt að það leiði til rýrnunar á sveitarfélagi, og það verður að gera sér ljóst að hér er ekki um nein venjuleg eigendaskipti að ræða, hér er verið að minnka sveitarfélag, hér er verið að minnka sýslufélag og hér er verið að minnka kjördæmi. Þess vegna langar mig til að vita hvort möguleikar væru á því að opinberir aðilar sæju ástæðu til að skerast hér eitthvað í leikinn.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hv. 2. þm. Reykn. hefur beint til mín fsp. sem hv. þm. hafa nú heyrt. Ég vil út af þessari fsp. taka það fram að mér finnst ákaflega eðlilegt að nokkur uggur sé með ýmsum sveitarstjórnarmönnum vegna þess málefnis, sem hv. þm. hreyfði, því að það er vissulega alvarlegt fyrir ýmis sveitarfélög ef svo fer að stórar og mikilvægar jarðir úr þeim eru keyptar af öðrum sveitarfélögum og í kjölfar þess kemur til breytingar á lögsagnarumdæmum. Varðandi þetta mál vil ég fyrst taka það fram að samkv. l. frá 1948 um kauprétt á jörðum er ákveðið að sveitarstjórn skuli hafa forkaupsrétt á jörðum innan hreppsins sem ætlunin sé að selja. Sá forkaupsréttur er ótvíræður, að vísu eru undanþágur sem væntanlega skipta hér ekki máli. Það er sú undantekning ef jarðeigandi vill selja börnum sínum, systkinum eða foreldri. En þarna er forkaupsréttur sveitarfélagsins, sem ekki er hægt að ganga fram hjá. Um leið og minnst er á þetta lagaákvæði er sjálfsagt að geta þess, að verðlag á jörðum sums staðar hefur hækkað svo stórkostlega á hinum síðari árum að í mörgum tilvikum mun sveitarstjórnunum þrátt fyrir skýlausan lagalegan forkaupsrétt gersamlega um megn að notfæra sér forkaupsréttinn vegna þess hve jarðarverðið er hátt. Nú kemur það auðvitað til athugunar í þessu sambandi að til eru lög um aðstoð ríkisins til handa sveitarfélögum við landakaup. Þau lög hafa verið í gildi í allmörg ár, nokkuð á annan áratug, og í núgildandi lögum er ákveðið árlegt fjárframlag úr ríkissjóði í sjóð sem hefur þetta verkefni. Það framlag mun nú vera 10 millj. kr. á ári. Það er svo ákveðið í þessum lögum - þau munu vera frá 1963 - að þessa aðstoð má veita kaupstöðum og kauptúnum. Orðalagið er þannig, bæði í fyrirsögn og efnisgreinum laganna. Hins vegar hafa þessi lög verið túlkuð þannig að þau næðu til allra skipulagsskyldra staða og þeim verið beitt þannig að þótt ekki væri um kaupstað eða kauptún að ræða, heldur önnur sveitarfélög, þá væri heimilt skv. þessum lögum að veita aðstoð. Nú er hér um tiltölulega lágar upphæðir að ræða, sem veittar hafa verið í þessu skyni, enda fjárveitingar ekki háar, og sýnilegt að söluverð þeirrar jarðar, sem hv. þm. gerði hér að umtalsefni vegna sjónvarpsþáttarins á föstudaginn var, er sú fjárhæð að þessi framlög gera lítið gagn og hafa litla þýðingu í því sambandi. Ég vil þó í þessu sambandi minnast á það að í þessum landakaupalögum er einnig heimild fyrir félmrn. eða fyrir ríkissjóð skulum við segja til að ábyrgjast lántöku sveitarfélagsins vegna jarðakaupa. Það er gert almennt ráð fyrir annars vegar lánum og hins vegar ríkisábyrgð. Ef hins vegar sveitarfélagið greiðir kaupverðið með skuldabréfum er í þessum lögum heimild fyrir ríkissjóð til að ábyrgjast allt að 100% af kaupverði. Ég vildi aðeins minnast á þessi lagaákvæði, sem eru í gildi, þó að trúlegt sé að þau kæmu ekki að raunhæfu gagni í sambandi við slík stórmál eins og hv. þm. nefndi. Til skýringar á þessum málum er þó rétt að bæta tvennu við. Annað er það að á skipulagsskyldum stöðum, eins og þarna er um að ræða, er ekki heimilt að skipta löndum og lóðum nema samþykki sveitarstjórnar komi til. Þó að t.d. Reykjavíkurborg keypti umrædda jörð og vildi skipta henni í byggingarlóðir, eru engar slíkar ráðstafanir heimilar nema með samþykki sveitarstjórnar, þ.e.a.s. Mosfellshrepps í þessu tilfelli. Þá komum við að hinu atriðinu hvort mundi í kjölfar slíkra kaupa verða farið fram á breytingu á lögsagnarumdæmum. Eins og hv. þm. nefndi hefur það oft farið saman eða komið í kjölfar slíkra jarðakaupa að farið hefur verið fram á stækkun lögsagnarumdæmis. Nú er skýrt tekið fram í sveitarstjórnarlögunum, að mörkum kaupstaða verði ekki breytt nema með lögum, svo að það mál yrði að koma til kasta Alþingis. Þessi atriði vildi ég aðeins rifja upp í þessu sambandi hv. þm. til íhugunar. Það er ljóst, eins og hv. 2. þm. Reykn. gerði hér glögga grein fyrir, að um mikið alvörumál er að ræða ef kaupstaður eins og höfuðborgin í þessu tilviki hefur hug á eða gerir alvöru úr því að kaupa eina stærstu og dýrustu jörð í þessu sveitarfélagi og síðan yrði farið fram á breytingu eða stækkun lögsagnarumdæmisins. Ég vil vegna fsp. hans taka sérstaklega fram að ef til þess kæmi mundi félmrn. að sjálfsögðu reiðubúið til þess að veita viðkomandi sveitarfélagi, Mosfellshreppi, og þá e.t.v. sýslunni, ef hún kæmi í málið líka, þá aðstoð sem í rn. valdi stæði. Í hvaða formi það yrði er erfitt að segja. Spurning er hvort fyrirgreiðsla um lánsútvegun mundi þar geta orðið að raunveruleika eða ríkisábyrgð eða önnur aðstoð. En mér er ljóst að hér er um mikið vandamál að ræða og vil því ljúka þessum orðum út af fyrirspurn hv. þm. með því að undirstrika að félmrn. mun að sjálfsögðu vera reiðubúið að veita þann atbeina sem það getur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir greið svör og upplýsingar. Að sjálfsögðu er það augljóst að hreppurinn á í flestum tilfellum forkaupsrétt. Hitt er svo annað mál að hann er kannske lítils virði þegar um svo svimandi upphæðir er að ræða eins og nefndar voru í sjónvarpsviðtalinu. En það er ekki meginatriði þessa máls, heldur einmitt það að þarna er um nokkuð sérstakt mál að ræða. Ég vil gera mikinn greinarmun og mér finnst raunar eðlismunur á því, hvort venjuleg eigendaskipti fara fram á jörð eða hvort um er að ræða, eins og ég sagði áðan, breytingu á stærð sveitarfélaga, stærð sýslufélaga og stærð kjördæma. Ég held að trygging fáist ekki fyrir verulegum umbótum í þessu efni nema sérstök löggjöf komi til. Í öðru lagi er það að þegar minnst var á hinar háu upphæðir í áðurnefndu sjónvarpsviðtali, þá verður líka að hafa í huga að það er ekki fyrst og fremst sveitarfélagið, sem til greina kemur að missi jörðina, sem veldur því hvernig komið er, heldur miklu frekar einmitt nágrennið við Reykjavík. Og það er mitt álit, að ef íbúar Reykjavíkur vilja flytjast upp í Mosfellssveit, þá eigi þeir að verða mosfellingar, en ekki að halda áfram að vera íbúar Reykjavíkur, og reyndar vandséð að það sé nokkur ástæða til slíks. Við sjáum að þetta hefur gengið mjög vel í Kópavogi, þar sem þetta hefur gerst án þess að breyt. á lögsagnarumdæmum færu fram. Ég viðurkenni að þetta er mjög mikilvægt mál fyrir okkur. Mér fannst ástæða til að taka þetta fram hér utan dagskrár vegna þess að það getur verið of seint að fara að hugsa fyrir ráðum gegn slíku þegar langt er komið áleiðis með aðgerðirnar.