Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Einar Olgeirsson: Ég gerði fyrirspurn við 3. umr. til hv. þm. G.-K. í sambandi við hans afstöðu til síldarverðsins og hvað hann áliti, að myndi hafa verið rétt verð á síld í sumar. Það vorn ekki dagprísar á síldinni, þegar Morgunbl. var að rita um þetta mál í maí og júní 1937 og maí og júní 1936. Hann svaraði nú ekki beinlínis þeirri spurningu, sem ég beindi að honum, hvað hann áliti, að síldarverðið hefði átt að vera í sumar; það þýddi m. ö. o., hvað hátt síldarverðið hefði verið ákveðið í vor, þegar vertíðin var að byrja. Nú svarar hv. þm. því þannig, að hann áliti, að eins og afurðaverðið væri í dag, hefði síldarverðið átt að vera lægra en 1936, og eins og verðið var á því, sem síldarverksmiðjurnar seldu fyrirfram, hefði verðið átt að vera á milli 6.90 kr. og 7.50 kr. Í vor þegar Morgunblaðið ritar um þetta og Sjálfstfl. tók afstöðu til málsins, þá barðist Morgunblaðið með því, að síldarverðið væri ákveðið 8.50 kr. Sama máli gegndi 1936, þegar baráttan stóð um það, hvaða verð ætti að vera á síldinni. Þá barðist Sjálfstfl. fyrir því, að síldarverðið væri ákveðið 6 kr. Þá ákvað síldarbræðslun., að það ætti að vera 5.30 kr. eða 5.50 kr. Hvernig hefir svo afstaðan verið í sambandi við það, hvaða verð skuli ákveða fyrir síldina? Það er fróðlegt að athuga það. Það er yfirlýst, að ef úr bandalaginu verður, er ætlunin að greiða minna út á síld en almennt hefir verið gert undanfarið í hlutfalli við áætlunarverð síldar. Ég skýrði frá því í minni fyrri ræðu, að það hefir verið barizt um tvö „princip“, eftir því, hvort miðað hefir verið við hagsmuni sjómanna og útgerðarmanna eða hagsmuni annara síldarbræðslueigenda. Síðan hefir verið ákveðið eins hátt verð og mögulegt var, í samræmi við hagsmuni sjómannanna. Þar með hafa síldarverksmiðjurnar verið notaðar til þess að gera afkomu síldveiðanna sem bezta. Hin aðferðin var, að ákveða verðið svo, að það væri í samræmi við hagsmuni annara síldarbræðslueigenda. Það er „interessant“ í þessu sambandi að athuga afstöðu hv. þm. G.-K. í baráttunni um það, eftir hvorri línunni skyldi fara. Hvort taka skyldi afstöðu með sjómönnum eða verksmiðjueigendum. Það er engum efa bundið, og ég skal rökstyðja það, að Sjálfstfl. hefir fram að þessu tekið eða þótzt taka afstöðu með útgerðarmönnum og sjómönnum, en á móti eigendum síldarbræðsluverksmiðjanna, og nú, þegar Sjálfstfl. breytir gersamlega um pólitík í þessu efni, held ég, að það sé mjög fróðlegt að rifja upp það, sem hv. þm. G.-K. og samherjar hans skrifuðu, þegar harðast var barizt í þessu máli vorið 1936. Hv. þm. G.-R. skrifar t. d. í Morgunblaðið 28. maí 1936, að sannvirði síldarmálsins væri kr. 7,65–8,15, en að ríkisstj. ætlaði að skammta útveginum 5 kr. Síðan skrifar hann hverja greinina á fætur annari um. að ríkisstj. sé að arðræna sjómennina. Mig langar til að gefa hér nokkra hugmynd um, hvernig Sjálfstfl. hefir breytt sinni pólitík á nokkrum augnablikum. Það var við 2. umr. borin upp 11. gr. lagafrv., sem er nú til 3. umr. Þar er kveðið svo á í 3. lið: „Ekki minna en 2% fyrningargjöld af húsum og mannvirkjum og 5% af vélum og áhöldum“, og í 4. lið: „5% gjald í varasjóð“. Þessum ákvæðum 11. gr. er lagt til að breyta. Hv. þm. G.-K. vill samþ. 11. gr. og er á móti hverri brtt., en 28. maí 1936 skrifar hann í Morgunblaðið um þetta: „Okurlögin. Samkv. l. frá í fyrra er þess krafizt, að sjómenn og útvegsmenn greiði þessi gjöld fyrir afnot af verksmiðjunum: 1.Afborgun af stofnkostnaði eftir því, sem um semst við lánveitendur eða ríkistj. 2.2% gjald í fyrningarsjóð. 3.5% gjald í varasjóð“. Þetta segir hv. þm., að geti ekki talizt ríkinu vansalaust, að okra þannig á sjómönnum og útgerðarmönnum. En þetta sama var hann að samþ. hér í hv. d. fyrir 5 mín. Og hann heldur áfram í blaðinu: „Hvaða vit er í að krefjast þessa?“ Það er ekki lengi að breytast vitið í hv. þm., og ég mun síðar koma að því, hvað það er, sem hefir breytt svo mjög vitinu í form. Sjálfstfl. Hv. þm. heldur áfram að skrifa og ræðir sérstaklega um afstöðu Framsfl. til þessa máls. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp úr Morgunbl. 4. júní: „En hver er ástæðan til þess, að hin nýja stj. síldarverksmiðjanna dregur það svona á langinn að ákveða síldarverðið? Ástæðan er sú, að hin nýja stj. var ekki skipuð með það fyrir augum að koma á ró og friði um verksmiðjurnar. Hún var skipuð til þess fyrst og fremst að koma á nýju skipulagi um rekstur verksmiðjanna - samvinnuskipulaginu -, enda breyt. gerð samkv. kröfu Framsfl.“ Svo kemur: „Útgerðarmenn og sjómenn áttu ekki að fá greitt fast verð út á síldina, heldur áttu þeir að fá útborgað eitthvert áætlunarverð og uppbót síðar, ef eitthvað yrði afgangs, þegar búið yrði að greiða öll „mistök“ Finns og Co.“ - Þetta segir hv. þm. fyrir rúmu ári um ástæðuna til þess, að þetta var gert, og tekur þar beinu afstöðu á móti stefnu Framsfl. Enda rísa þá öldurnar hátt. Ég ætla að lofa hv. dm. að heyra, hvernig þessir núv. bandamenn Framsfl. skrifuðu fyrir hálfu öðru ári. Í Morgunbl. 5. júní 1936 er þessi fyrirsögn „vargar í véum. Hversu lengi á að þola framsóknarmönnum að niðast á Rvík?“ Svo kemur undirfyrirsögn: „Flestir gerðust nýtir borgarar í bænum. Framsóknarmenn eru undantekning“. Síðan er þessari allsherjarherferð á móti Framsfl. haldið áfram, og hver greinin rekur aðra. 7. júní skrifar hv. þm. G.-K. stóra grein og þar er ein aðalfyrirsögnin: „Smánarboðið. Eftir Ólaf Thors“. Greinin endar svo, og vil ég þar næstum gera orð hv. þm. G.-K. að mínum: „Það er ofdirfska að velja síðari kostinn  Ég býst við, að ef maður héldi áfram með þessar greinar, væru þær kjaftshögg á kjaftshögg ofan á pólitík hv. þm. G.-K. nú. Hver stafur í þeim er þess eðlis. Það er nokkuð eftirtektarvert, sem er að gerast, og það getur farið svo að leikslokum, að Sjálfstfl. sjái, að eins og hann gat haldið fylgi útgerðarmanna og unnið fylgi sjómanna með lýðskrumi sinu 1936, mun hann mjög auðveldlega tapa því aftur. Með afstöðu sinni nú er hann búinn að sýna, að hann er með síldarkaupmönnunum og bræðslusíldáreigendum, sem hann réðst á þá. Í Morgunbl. 10. júní er grein eftir form. Sjálfstfl. Fyrirsögnin er: „Ólafur Thors hrekur blekkingar Alþýðublaðsins“. Það er engin smáræðis uppsetning á þessu. Ég ætla að lofa hv. d. að heyra, hvernig hann endar greinina. Hún er um það, að síldarverksmiðjueigendur hafi verið kallaðir til hjálpar. Það var svo, að verksmiðjueigendur á Norðurlandi mótmæltu því, að verðið yrði ákveðið hærra en kr. 5,40 fyrir málið, og snerust þannig á móti síldarútvegsmönnum. Morgunbl. gerði mjög lítið úr síldarbræðslueigendum fyrir að vega aftan að sjómönnum og útvegsmönnum, og greininni 1ýkur svo: „En eigendur Krossanesverksmiðjunnar og aðrir, sem undir verndarvæng „hinna vinnandi stétta“ komast að vildarkjörum við sjómennina, drekka skál velgerðarmanna sinna og biðja ríkisstj. Íslands, „stjórn hinna vinnandi stétta“, sem allra lengstra lífdaga. En við kosningarnar gjalda svo sjómennirnir sína þakklætisskuld“. Síðasti kafli þessarar sögu er skemmtilegastur, því að nú eru allar fyrirsagnirnar eins og miðaðar við það, að sem hægast sé fyrir andstæðingana að nota þær. - Það er sýnt, hvernig fer um þetta mál, og það var líka orðið svo 11. júní í Morgunhlaðinu. Þar er þessi fyrirsögn „Pyrrhusarsigur síldarokraranna“. Ég býst við, að það eigi eftir að fara svo líka hér, að það verði síldarokrurunum dýrt, sem þeir ætla að gera nú. Þó að formenn Sjálfstfl. og Framsfl. geti nú brætt sig saman um að knýja l. í gegn, getur farið svo, að þetta verði eftir á skoðað sem Pyrrhusarsigur síldarokraranna. Ég þykist nú hafa sýnt fram á, hver hefir verið afstaða sjálfstæðismanna í baráttunni við síldarverksmiðjurnar. Þessa stefnu markaði hv. þm. G.-R. árið 1936. Nú stendur þessi barátta aftur. Nú er sýnt, að Sjálfstfl. tekur öfluga afstöðu við það, sem hann gerði 1936, með því að gera stj. síldarverksmiðjanna svo úr garði, að þær geti ekki borgað sjómönnum fast verð út á síldina. Þess vegna er það, að með afgreiðslu þessa frv. er verið að berjast á móti hagsmunamálum síldveiðimanna. en með síldarbræðslueigendum, og síldarverksmiðjur ríkisins eru gerðar að vopni fyrir Krossanesverksmiðjuna, Kveldúlfsverksmiðjuna og aðrar slíkar. Ástæðan til þess, að stærsti flokkur landsins, sem nýtur fylgis 40% af kjósendum landsins, svíkur nú umbjóðendur sína, er sú, að lítil klíka hefir hagsmuna að gæta með bræðslueigendur á móti sjómönnunum. Það er auðséð, að nú er miklu tilfinnanlegra að verða fyrir lækkun síldarverðsins heldur en 1936, því að síldveiðin er sú eina veiði, sem hefir gefið útgerðinni hagnað á þessu ári. Fyrir þá, sem fram að þessu hafa fylgt Sjálfstfl. að málum, er það nú sýnt, að sá flokkur er á móti sjómönnum í þeirra baráttu.

við verðum kommúnistar!

. Það er alveg viðbúið. Greinar hv. þm. G.-K., sem ég hefi vitnað í, og samskonar greinar í vor hljóta að snúast mjög á móti þessum herrum. Um hitt læt ég framsóknarmenn, hversu öruggt þeim finnst að treysta bandalagi við þessa nýju bandamenn sína, sem hafa snúizt í lið með þeim einungis af hagsmunaástæðum hlutafél. Kveldúlfs.



Við 2. umr. greiddi ég ekki atkv. um brtt. við 14. gr., þar sem þessu ½% tillagi verksmiðjanna til jöfnunarsjóðs sveitar- og bæjarsjóða, þar sem þær eru reknar, er breytt í ¼%. Ég skal ekki leggja dóm á, hvort þetta ½% er of mikið eða of lítið og því greiddi ég ekki atkv. En ég álít, að þetta mál eigi að taka upp á öðrum grundvelli, og það mun ég gera á næsta þingi, því deilan um þetta mál mun halda áfram meðan stjórn verksmiðjanna er svo skipuð sem frv. gerir ráð fyrir. Á næsta þingi mun ég bera fram frv. um, að þessi miklu opinberu gjöld, sem eiga að hvíla á ríkisverksmiðjunum, nái einnig til verksmiðja, sem eru einkafyrirtæki. Engin l. munu vera til hér á landi, sem veita einkafyrirtækjum eins mikil hlunnindi og þessi l. En eðlilega leiðin er sú, að einkafyrirtæki greiði, eins og ríkisfyrirtæki, ákveðið gjalti í jöfnunarsjóð, hvar sem þau eru. Ég þykist vita, að þeir menn innan Sjálfstfl., sem standa hér fremstir í flokki um þessa samvinnu um álögur á síldarverksmiðjur ríkisins, muni verða á móti því, að einkaverksmiðjur komi til með að greiða eins mikið í opinber gjöld. Sú hefir a. m. k. verið reynslan, þegar á átti að herða. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í einstök atriði þessa máls. Það er svo komið með þetta frv., að verði það að l., ætlar form. Framsfl. að hafa síldarverksmiðjur ríkisins sem gísl fyrir samvinnu sinni við Sjálfstfl., og er það miður glæsilegt, að þetta stærsta atvinnufyrirtæki ríkisins eigi að vera leiksoppur á milli þessara tveggja flokka. Mun þá sennilega skapast sú aðstaða fyrir form. Framsfl., að hann getur komið á vinnulöggjöf í samráði við sjálfstæðismenn, enda hefir það alltaf verið draumur hans. - Skal ég svo ekki hafa þessi orð fleiri.

*Garðar Þorsteinsson: Ég bar fram við 2. umr. brtt., þar sem farið er fram á, að þetta ½% gjald, sem á að fara til bæjar- og sveitarfélaga. væri hækkað upp í 1%. Ég tók þessa till. aftur til 3. umr. og mun nú taka hana alveg aftur. ekki vegna þess, að ég telji ekki sanngjarnt, að verksmiðjurnar greiði svo hátt gjald, heldur af því, að ég vil ekki stofna málinu í hættu með því að fá þessa till. samþ., svo að frv. þurfi aftur til hv. Ed. Annað, sem ég vildi minnast á, er atriði úr ræðu hv. þm. Ísaf. Hann lagði mikla áherzlu á, að það væri þinginu til skammar, ef það afgreiddi l., þar sem stæði, að eftir væru tvær greiðslur til dr. Paul, þar sem eftir væri aðeins ein, og endurtók þetta við 2. umr., þótt það væri margupplýst, að greiðslurnar væru tvær. Ég hefi athugað málið nánar og get upplýst, að hv. þm. Ísaf. fer þar með rangt mál. Stjórn síldarverksmiðjanna mun hafa skrifað stjórn Landsbankans um 1. okt. og beðið bankann að skulda verksmiðjurnar fyrir þessari upphæð, sem átti að greiða dr. Paul og mun nema um 160 þús. kr., en bankinn hefir ekki skuldað verksmiðjurnar fyrir þessari upphæð enn og millifærsla hefir engin átt sér stað, svo að upphæð sú, sem hv. þm. hefir beðið að færa út af reikningi verksmiðjanna, stendur þar enn. Þótt svo hefði verið, að síldarverksmiðjurnar hefðu greitt þetta af reikningi sínum í bankanum, þá hefði samt sem áður engin greiðsla farið fram í raun og veru, þar sem svo er um samið, að greiðslurnar skuli fara fram í erlendri mynt. Það væri því ekki lögleg greiðsla, þótt síldarverksmiðjurnar greiddu þessa upphæð inn á reikning í Landsbankanum og ef t. d. yrði gengishrun, þá yrði það á ábyrgð verksmiðjanna, en dr. Paul mundi ekki tapa á því. Mig furðar, þótt hv. þm. Ísaf. vilji þetta mál feigt, að hann skuli leggja það mikla áherzlu á að fá það svæft, að leggja sig niður við að fara með slík ósannindi, sem hægt var að upplýsa með þeim gögnum, sem ég hefi fengið hjá yfirbókara bankans. Má marka allan málaflutning þessa hv. þm. af því, að hann skirrist ekki við að nota sér ósannindi um svo lítið atriði. Ég skal ekki tefja afgreiðslu málsins með því að fara inn á þær ræður, sem haldnar hafa verið, en eitt þykir mér einkennilegt í ræðu hv. 5. þm. Reykv., að hann og sósíalistar, sem eru fylgjandi lýðræði og lýðræðisreglum, skuli vera andvígir því, að í Sþ. fari fram hlutfallskosning um skipun stjórnar þessa fyrirtækis. Ég hélt þó, að í Sþ. væri að miklu leyti rétt hlutföll miðað við kjósendur landsins, og það því ekkert brot á lýðræði, að fara eftir vilja Sþ. Þá má og benda á. að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefir áður verið kosin af Sþ., þ. e. a. s., 4 stjórnendur af Sþ. og einn skipaður af ráðh. 5. þm. Reykv. og aðrir sósíalistar bera því við, að þeir hafi á. móti þessu frv. vegna þess, að þeir álíti, að vinnuveitingar við verksmiðjurnar verði svo mjög misnotaðar af stjórn, sem verði þannig skipuð, en það hefir upplýstst svo frekleg misnotkun á úthlutun vinnu þar áður, að mönnum mun vera það minnisstætt, sérstaklega vegna umr. á síðasta þingi. Það er auðvitað engin ástæða til þess fyrir löggjafarvaldið að þola það, að stjórn svona fyrirtækis skuli vera í höndum eins stjórnmálaflokks. Það, sem hv. 5. þm. Reykv. talaði um það verð, sem sjómenn myndu nú fá fyrir síldina, að með þessu frv. væri girt fyrir, að þeir fengju sannvirði, þá er því til að svara, að þetta er nákvæmlega eins í frv. eins og í núgildandi í., og í frv. eru einnig samskonar reglur og í f., sem þó hefir aðeins einu sinni verið framkvæmd, að greiða síldarseljendum aðeins út 85% verðsins. Þetta hefir aðeins verið framkvæmt eitt ár, annars hefir verið greitt fast verð fyrir síldina. Það er því ekkert nýtt í þessu máli, sem hv. 5. þm. Reykv. og aðrir sósíalistar ættu að berjast svo mjög gegn sem þeir gera. Það, sem að þeim er, en það, að þeir vilja fá meiri völd í þessu máli en atkvæðamagn þeirra leyfir. Þeir eru minnihlutaflokkur og verða að hafa völd samkv. því, en ættu ekki alltaf að vera að tala um ranglæti í sambandi við þetta mál.

*Emil Jónsson: Ég hefi ekki eytt tíma fyrir hv. d. í að tala um þetta mál, og það mun ég ekki heldur gera nú, enda virðist mér það þýðingarlítið, þar sem allt er svo fyrirfram ákveðið, að hv. þm. fást ekki einu sinni til að leiðrétta sannanlegar villur, sem í frv. eru, og heldur en að gera þessa litlu breyt. vilja þeir samþ. frv. með villunni i. Mér finnst þessi málsmeðferð svo léleg og svo ósamboðin hæstv. Alþ., að ekki tekur tali. Sjálfstfl. mætti vita, að þar sem hann hefir um þetta mál samkomulag við annan stórflokk, að þá væri málinu engin hætta búin, þótt þessu væri breytt, en það er tilgangslaust að eyða um það fleiri orðum. Ég vil benda á ýmislegt, sem mér finnst athugavert í frv. fyrir utan þessa sjálfsögðu leiðréttingu. Það, sem mér finnst merkilegust í frv., er það, að þar er slitið sundur allt samband milli ráðh., sem fara á með þessi mál, og væntanlegrar stjórnar verksmiðjanna. Sþ. á að kjósa alla stjórnarmenn og þeir síðan sjálfl:. formann sinn. Með þessu eru útilokuð áhrif ráðh. og ríkisstj. á þetta mál. Mér finnst, að þegar um þetta stærsta atvinnufyrirtæki ríkisins er að ræða, þá sé þetta óverjandi. Ég vil freista þess, hvort ekki má takast að koma einni sjáifsagðri breyt. á, þannig, að atvmrh. sé fengið það vald í hendur að skipa formann fyrir þessari 5 manna n., og finnst mér, að með því sé ráðin nokkur bót á því, hvernig þetta er dregið úr höndum hæstv. ríkisstj. Ef ráðh. skipaði formann, einn af þessum 5, hefir hann með því fengið beinan aðgang að verksmiðjustj., þar sem þar væri maður, skipaður af honum, sem yrði að bera ábyrgð gagnvart þeim ráðh., sem skipaði hann. Ég hefi hugsað mér að bera fram skrifl. brtt. í þessa átt, sem ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp. Hún fer nánar tiltekið út á það, að 2. málsl. 1. mgr. 4. gr. skuli orða svo: „Atvinnumálaráðh. skipar formann stjórnarinnar til eins árs í senn“. Ég hygg, að þetta sé öllum, sem um málið hugsa, fyllilega ljóst. Skal ég því til staðfestingar leyfa mér að lesa upp álit hv. stjórnarandstæðinga um þetta frá árinu 1934. Þá var borin fram af minni hl. sjútvn. brtt. við l. um síldarverksmiðjur ríkisins, sem þá voru samþ. Minni hl. lagði þá til, að atvmrh. skipaði form. stj., og vil ég lesa upp kafla úr ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem var frsm. minni hl. n. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Formaður stj. leggjum við til, að sé stjórnskipaður og aðeins til eins árs í senn. Það hefir verið gengið inn á þá hugsun, sem virðist vera rétt og er orðið ríkjandi, að sú ríkisstj., sem situr í hvert skipti, eigi að ráða, hverjir eru hennar trúnaðarmenn við stjórn slíkra fyrirtækja sem þessa. Og það er alveg gefinn hlutur, að ef form. þessarar stj. er skipaður árlega, þá hefir hver stj. þar þann trúnaðarmann, sem hún helzt mundi kjósa. Þetta hefir verið álit hv. stjórnarandstæðinga þá, og ég vænti, að það hafi ekki breytzt síðan, og þau rök sem giltu þá, gilda einnig nú. - Ég geri ekki ráð fyrir, að það þýði að hafa um málið fleiri orð, enda ætla ég, að ég hafi gert skiljanlegt, hvað ég meina með till. minni, og vona, að þrátt fyrir allt ofurkapp í þessu máli sjái hv. þdm. sér fært að hverfa ekki frá yfirlýstri skoðun í þessu máli og samþ. till. Um ýmislegt í ræðu hv. 8. landsk., eins og t. d. hlutdrægni í starfsmannavali, þá væri afarhægt að hrekja það, og hafi hlutdrægni verið beitt í síldarverksmiðjum ríkisins, þá er það víst, að hún hefir ætíð ríkt í þeim fyrirtækjum, sem hann og hans flokksmenn hafa ráðið, og mætti draga frekari rök fram í því máli. Vil ég svo leyfa mér að leggja till. fyrir hæstv. forseta.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv. 7. landsk., við 4. gr. Brtt. er of seint fram komin og er skrifl., svo tvennskonar afbrigði þarf til þess að hún megi koma fyrir fundinn.

*Ólafur Thors: Ég hefi leitt þetta mál nokkuð hjá mér víð 2. umr. og sé ekki heldur ástæðu til að fjölyrða um það nú, að undanteknum örfáum atriðum. Út af hinum mikla fyrirlestri hv. 5. þm. Reykv., þar sem hann las upp nokkrar mjög rökfastar og ánægjulegar greinar frá 1936 eftir mig í sambandi við síldarverðið, vil ég segja hv. þm., að það, sem ég þar skrifaði, er ég reiðubúinn að leyfa honum, ásamt þeim rökum, sem þar koma fram, að leggja til grundvallar mínum afskiptum af síldarverði næsta síldveiðitímabils, bæði hjá ríkisverksmiðjunum og öðrum. Þetta liggur allt mjög ljóst fyrir. Hv. þm. Ísaf., sem þá var form. verksmiðjustj., vildi, að síldarverðið yrði kr. 5,30, þótt olíuverðið væri £17–10–0 og hans skýri útreikningur var byggður á því, að mjölverðið væri £8 til 10. Dæmið liggur ljóst fyrir; það er aðeins að reikna, hvað yrði útborgað og hvað það lækkar eða hækkar eftir verðlagsbreytingum á mjöli og olíu. Í greinum sínum hefir hv. þm. Ísaf. haldið því fram, að reikna mætti með 20 smálestum af mjöli og olíu úr hverjum þúsund málum af síld, og það þýðir, að verksmiðjunni yrði gert að hækka útborgun um sem svarar 40 aurum fyrir hvert pund sterling. Ég hélt því fram, að verksmiðjurnar gætu greitt 6 kr. Ég rökstuddi það með því, að það mætti ekki vera ófrávíkjanleg regla, að ríkissjóður. sem ber ábyrgð á rekstrinum, heimti alltaf meira af sjómönnum og útgerðarmönnum en þeim er gert með l. að greiða í sjóði verksmiðjanna. Það hefir sýnt sig, að árið 1936 var hægt að borga sex krónur á mál, og standa samt í skilum með allar tilskildar greiðslur. Ég kem þá að hv. 5. þm. Reykv. Hann spurði, hvað hefði þá átt að borga í vor, og reyndi að snúa út úr orðum mínum. Ég sagði, að samkv. því, sem nú væri komið á daginn, hefði átt að borga 7.50 kr. til 8.00 kr. málið í vor.  Annars eru það undarleg rök, að vegna þess að einhverjir menn úr Sjálfstfl. hafi meiri ítök, meiri hagsmuna að gæta í síldarbræðslunum, þá gleymi flokkurinn þeim þúsundum sjómanna, sem hann hafa stutt, og fórni hagsmunum þeirra vegna örfárra atvinnurekenda. Ég fer ekki út í það að ræða mína eigin mannkosti hér á þessum vettvangi, en ég er ekki sá rati, að láta mig henda það að renna frá allri minni fortíð af því að Kveldúlfur hefir nú eignast tvær síldarverksmiðjur, í stað einnar áður. Nei, það er of snemmt fyrir hv. þm. að fagna sigri, ég skal gera honum örðugar kjósendaveiðarnar. Hann vill hafa mig út í það, að, hugsa eingöngu um gróðann af síldarbræðslum Kveldúlfs, og ætlar svo að ná þeim mönnum á sitt band, sem undanfarin ár hafa í stöðugt vaxandi mæli fylkt sér um Sjálfstfl. Þess vegna leggur hv. þm. nú hina mestu áherzlu á að svo, að ég hafi kyngt fyrri fullyrðingum mínum og skrifum um þessi mál, og beiti nú mínu pólitíska áhrifavaldi til þess að vernda hagsmuni þeirra félaga, sem en hefi gróðu af. Ef ég léti stjórnast af slíkum eiginhagsmunum einvörðungu, þá ætti ég ekkert sæti á hv. A1þ. En hvað sem innræti mínu líður, þá vona ég, að hv. þm. ætli mig ekki svo heimskan, að ég fari að gera annað eins og þetta. Hinsvegar vona ég, að hv. 5. þm. Reykv. læri af þeim góðu og vei skrifuðu greinum, sem hann las upp eftir mig, bæði um rökfærslu og réttan málflutning. Ég hefi fulla ástæðu til að hrekja eitthvað af verstu firrunum, sem hér hafa verið á borð bornar, en mun þó ekki gera það, þar sem ekki er líklegt, að ræðuhöld hafi nein áhrif á úrslit málsins úr því sem komið er.

*Gísli Guðmundsson: Ég skal ekki koma inn á almennar umræður um þetta mál. En svo sem sjá má á nál. hv. meiri hl. sjútvn., hefi ég áskilið mér rétt til að bera fram brtt. við 3. umr. Ég hafði í huga að bera fram brtt. við 14. gr. Í þessari grein er ákveðið, að síldarverksmiðjur ríkisins greiði víst gjald af brúttó framleiðslutekjum verksmiðjanna í bæjar- eða sveitarsjóð viðkomandi staðar, og var gert ráð fyrir, að þetta gjald yrði 1% af tekjunum. En í meðferð hv. Ed. var þessu breytt í ½%, og tel ég, að ekki hafi staðið full rök að þeirri breytingu. Það var ennfremur sett inn ákvæði um, að þetta gjald mætti ekki nema meiru en 25% af útsvörum viðkomandi bæjar- eða sveitarfélags. Þetta kemur sýnilega illa við þau sveitarfélög, sem fámennust eru. Að baki þessu liggur samskonar hugsun og ef sveitarfélögum væri bannað að leggja á sem útsvör nema vissan hundraðshluta af því, sem jafnað hefir verið niður. Slíkur hugsunarháttur nær ekki nokkurri átt. Ég hefi ekki ætlað mér að standa í vegi þessa frv. og tel rétt, að það nái fram að ganga, og mun ég því falla frá að flytja þessa brtt. nú, í því trausti, að réttlát breyt. fáist á þessu atriði á næsta þingi. Nú er orðið svo áliðið þings, að ekki vinnst tími til að vinna að breyt. á frv., og hefi ég því lagt til, ásamt þremur samnm. mínum, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir. En afstöðu mína til frv. ber ekki að skilja svo, að í henni felist vantraust á þá stjórn, sem undanfarið hefir verið í verksmiðjunum, eða form. þeirrar stjórnar. Fyrir mér er hér um princip-mál að ræða, en ekki afstöðu til einstakra manna.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 5. þm. Reykv. (EOl) svo hljóðandi: [sjá þskj. 487]. Brtt. er of seint fram komin og auk þess skrifleg, og þarf tvöföld afbrigði.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) : Hv. 8. landsk. beindi til mín þungum orðum fyrir að ég hefði farið rangt með það, sem ég sagði um afborganirnar til dr. Paul, að ekki væri eftir nema eitt ár af afborgunartímanum. Ef hv. 8. landsk. kann að draga sjö frá átta, þá getur hann sannfærzt um, að ég fór með rétt mál. Siðasta afborgunin af dr. Pauls verksmiðjunni á að fara fram á árinu 1938. Í frv. stendur ekkert um hve mikið sé eftir að borga. Þar stendur: Fyrningargjöld af dr. Pauls verksmiðju, sem nú er eign ríkisins, skal eigi reikna þau tvö ár, sem eftir er að greiða fyrrv. eiganda afborgun af andvirði verksmiðjunnar samkv. samningi“. Eftir þessu ættu að vera eftir tvö ár af afborgunartímanum, og hv. 8. landsk. tekst ekki með neinum vasaprókúrator-brögðum að sanna, að ég hafi farið með rangt mál. - Hæstv. fjmrh. spurði hvort búið væri að greiða afborgun yfirstandandi árs. Ég skal upplýsa, að verksmiðjustjórnin hefir í októbermánuði beðið um, að afborgun þessi væri yfirfærð af hlaupareikningi verksmiðjanna í Landsbankanum til Barcleys Bank í London, og hefir verksmiðjustjórnin ekki ástæðu til að ætla annað en að upphæðin hafi verið greidd; það er a. m. k. ótrúlegt, að skuldir, sem ríkisstofnanir eru í erlendis, séu látnar sifja á hakanum, þegar gjaldeyri er úthlutað. Ég vil ítreka það, að hv. 8. landsk. hefir ekki lesið frv.; þar er ekki verið að tala um afborganir, sem eftir sé að greiða, heldur um ár, sem eftir séu af afborgunartímanum. Fyrir þessi áramót fer úr landi síldarlýsi frá ríkisverksmiðjunum, sem að verðmæti er um hálf millj. króna. Ég tel því engan vafa á því leika, að sé ekki búið að yfirfæra afborgun þessa árs, verði það gert fyrir áramót. Ég er ekki orðinn því óvanur, að ég sé talinn ráða einn yfir tveimur eða þremur sjálfstæðismönnum og einum eða tveimur framsóknarmönnum, sem með mér hafa unnið. Mér kom því ekkert á óvart, þótt hv. 8. landsk. teldi mig ráða yfir fulltrúa Framsfl. í síldarverksmiðjustj. og auk þess einum utanflokka manni. Ég vil ítreka það, sem ég sagði í dag, að þetta eru ástæðulausar aðdróttanir til þeirra tveggja manna, sem báðir bera fullkomlega skyn á það, hvað þeir eru að gera, og geta haldið vel á sinni skoðun. - Hv. 8. landsk. sagði, að ég hefði beitt einræði við verksmiðjurnar til að reka menn úr vinnu, sem voru andstæðingar mínir í stjórnmálum. Það er orðin föst regla í verksmiðjunum, að sömu mennirnir vinni þar ár eftir ár, og er mjög fáum bætt við á hverju ári, ég held ekki nema einum eða tveimur á árinu 1936, eftir að núv. stjórn tók við. Árið 1937 var bætt við 10–11 mönnum, og hefi ég ekki hugmynd um, til hvers flokks þeir teljast. Það er kunnugt, að hjá þeim fyrirtækjum, sem sjálfstæðismenn ráða, er óspart beitt atvinnukúgun, en slíkt hefir ekki átt sér stað við síldarverksmiðjur ríkisins. - Hv. þm. fer hér með staðlausar aðdróttanir. Manni verður á að hugsa sem svo, þegar maður hlustar á málflutning hv. 8. landsk., að ekki þurfi mikið til þess að verða hæstaréttarmálaflm., ef slík röksemdarfærsla dugar fyrir hæstarétti. - Hv. þm. sagði, að heimildin til að kaupa síldina ákveðnu verði hafi verið sett inn í hv. Ed. Það er rétt, að Ed. setti þar samskonar ákvæði og nú gilda í lögum, og brugðust sjálfstæðismenn þar bandamönnum sínum í Framsfl. Nokkrir sjálfstæðismenn reyndu þá að koma inn ákvæði um að banna að kaupa síld föstu verði, til þess að spekúlation þeirra með síldarafurðir yrði ekki eins áhættusöm og undanfarið, en þeir þorðu þá ekki að halda því til streitu, þegar á skyldi herða, vegna þess að meðal sjómanna og útgerðarmanna var megn óánægja með það fyrirkomulag. Ákvæði 7. gr. frv. hlýtur að verða til þess að veikja lánstraust verksmiðjanna, og mun því ákvæði vera lætt inn í l. til að vega á móti ákvæðum um leyfi til að kaupa síldina föstu verði, svo verksmiðjustjórnin sé bundin á höndum og fótum við að greiða aðeins 85% af verðinu við móttöku. En þeim finnst nauðsynlegt, framsóknar- og sjálfstæðismönnum, að rýra lánstraust verksmiðjanna, svo að hv. þm. S.-Þ. eigi hægra með að koma fram hótunum sínum um að ákveða síldarverðið með aðstoð Ólafs Thors í bankaráði Landsbankans. Út af því, sem hv. þm. G.-K. sagði um síldarverð og lýsisverð 1936 og 1937, þá má benda á að þessi hv. þm. sagði hvað eftir annað í Morgunbl., að síldarverðið ætti að vera frá 7,74 upp í 8,14 kr. á árinu 1936. Ég benti á það í eldhúsumr. hér á dögunum, að fyrirframsala verksmiðjanna allra hefði verið 21 £ fyrir lýsið og í Alliance 22 £. Mjölverðið 1937 hefir verið 11 £ 2–6. En fyrirframsala 1936 hefði ekki verið nema £ 17–10 fyrir tonnið af lýsi og mjölverðið 8 £ eða í hæsta lagi 8 £ 5 sh. Ég benti á það í útvarpsumræðunum, að samkvæmt kröfum hv. þm. G.-K., sem hann sagðist hafa borið fram 1936 um 7–8 kr. verð á bræðslusíld, ef þær hefðu verið réttmætar, þá hefði bræðslusíldarverðið 1937 átt að verða 10–11 kr. málið a. m. k. Og það vill svo vel til, þó að oft sé ekki hægt að trúa útreikningum hv. þm., þá hefir hann sannað mitt mál algerlega í þessu. Hann sagði sem sé áðan í umr. um. þetta mál, að síldarverðið ætti að hækka um 40 aura á mál fyrir hvert £, sem lýsistonnið ætti að hækka um. Nú fæst jafnmikið af lýsi og mjöli út úr síldinni, svo að samkv. þessu - ætti síldarmálið að hækka um 80 aura samtals fyrir hvert £, sem mjöl og lýsi samtals hækka um. Nú hefir lýsið hækkað um 4 £ síðan 1936 og þangað til sala var gerð 1937, og mjöl hefir hækkað um 3 £, eða hækkun á mjöli og lýsi samtals 7 £. Eftir útreikningi hv. þm. G.-K. hefði þá verð á hverju síldarmáli átt að hækka um sem næst 2,80 kr. frá því 1936. Nú hækkuðu síldarverksmiðjur ríkisins verðið um kr. 2,70 á mál. Hv. þm. G.-K. hefir því við þessar umr. bókstaflega sannað. að það, sem ég hefi haldið fram hér um síldarverð, með því að bera saman 1936 og 1937, er alveg nákvæmlega rétt. Við hækkuðum verðið um kr. 2,70 á mál, eins og hann hélt fram, að síldarverðið hefði átt að hækka um. Ef við svo tökum til viðbótar verð það, sem hann hélt fram. að hefði átt að vera á síldinni árið 1936, við skulum segja 7.50, þá hefði síldarverðið nú á þessu ári, samkv. upplýsingum, sem hann gaf hér í þessari hv. d., átt að vera kr. 10–20 nú í sumar. Eftir kenningum hv. þm. G.-K. frá árinu 1936 hefir því síldarverðið 1937 verið ákveðið kr. 2,20 of lágt, og skyldu menn ætla, að hann hefði hafizt handa og mótmælt slíku ranglæti. En hann er allt í einu orðinn ánægður með verðið eins og það var í sumar. Nú talar hann ekkert um, að verðið sé of lágt, en þá ætlaði hann að ærast yfir, hvað það væri lágt, þó að það sé reiknað eftir nákvæmlega sömu reglu bæði árin og þótt það hafi verið kr. 2,30 of lágt í sumar eftir útreikningi hans 1936. Ástæðan fyrir þessari nýju sanngirni hv. þm. G.-K. er sú, að Kveldúlfur er nú orðinn stór síldarkaupandi. Hv. 5. þm. Reykv. var að leita skýringa á þessu. Ég get gefið þessar skýringar, sem eru engar aðrar en þær, að hv. þm. G.-K. hefir ekki verið meiri maður en það, að á einu ári er hinn flúinn frá öllum sínum kröfum, sem hann gerði um ákvörðun síldarverðs árið 1936. Hv. þm. G.-K. reisti sig allmikið í d. hér áðan, reigði sig aftur á bak og sagði: „Ég er ekki sá maður, að ég flýi frá. því, sem ég hefi haldið fram“, - en hann er nú á þessu ári flúinn frá því, sem hann hélt fram í fyrra. Og ástæðurnar eru, eins og ég hefi bent á, engar aðrar en hagsmunir Kveldúlfs, og af skiljanlegum ástæðum leitar hv. þm. allra bragða til þess að sjá þessu skulduga fyrirtæki borgið, jafnvel þeirra, sem eru ekki vænleg til kjörfylgis fyrir hans flokk, og reynir að velta skuldum Kveldúlfs yfir á sjómenn og útgerðarmenn hér á landi með ákvörðun síldarbræðsluverðsins. Og satt að segja, meðan ég er andstæðingur Sjálfstfl., sem ég vona, að ég verði svo lengi sem ég lifi, þá er ég ánægður með svona lélega frammistöðu formanns flokksins, svona hringsól, svona rökleysur, svona ræfilshátt, þar sem hann nú hleypur frá því, sem hann hefir haldið fram fyrir einu ári síðan um ákvörðun síldarverðsins, sem hann þá setti allt í uppnám til að verja, bara til þess að reyna að velta skuldum Kveldúlfs yfir á sjómenn. Ég er ánægður með þann flokk, sem hefir svona foringja, því að ég veit, að hann vinnur aldrei sigur í landinu.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég er hræddur um, að hv. þm. G.-K., ef hann er hér nærri, verði örðugar kjósendaveiðarnar, eins og hann komst að orði, ef hann leggur út í kosningar með þeirri yfirlýsingu, sem hann kom með áðan. Hann er í fyrsta lagi búinn að hopa það, að hann hefir svarið af sér Morgunbl., og það er þó alltaf gott. Árið 1936 gekk ekki hnífurinn milli form. Sjálfstfl. og Morgunbl. Þá átti Kveldúlfur bara eina verksmiðju. Vorið 1937 er Hjalteyrarverksmiðjan byggð. Því er svo komið, að Morgunbl. stendur eitt uppi með þetta. Nú er svo komið, að hv. þm. sver það algerlega af sér, og það með svo sterkum orðum, að þegar farið verður að athuga, hvernig þetta stendur, þá er ég hræddur um, að það verði allt annað en vænlegt. Ég skora nú á hv. þm. G.-K. að hlýða á það, sem ég ætla að lesa upp, og segja svo til, hvort hann stendur við allt. sem hann hefir skrifað. Hann sagði áðan ég held, að ég hafi það rétt: „Allt, sem ég hefi þar skrifað, stend ég við“. Svo ætla ég með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp kafla. sem hann skrifaði um okurlögin, sem hann var að enda víð að samþ. í 11. gr. þessa frv. Þessi gr. er í Morgunbl. 28. maí 1936, og sá kafli, sem ég les upp, heitir „Okurlögin“. Hann hljóðar svo: „Samkv. lögum frá í fyrra er þess krafizt, að sjómenn og útvegsmenn greiði þessi gjöld fyrir afnot af verksmiðjunum: 1. Afborganir af stofnkostnaði, eftir því sem um semst við lánveitendur eða ríkisstjórnina. 2. 2% gjald í fyrningarsjóð. 3. 5% gjald í varasjóð. Ég vil nú í fyrsta lagi slá því föstu, að gjöld þessi eru svo óeðlilega há, að tæplega getur talizt ríkinu vansalaust að okra þannig á sjómönnum og útvegsmönnum. Hvaða vit er í því að krefjast þess, að fyrst greiði útvegurinn allan stofnkostnað verksmiðjanna með því að greiða alla vexti og allar afborganir í gjalddaga, síðan greiði útvegurinn stofnkostnaðinn í annað sinn á fyrstu 12–15 starfsárum verksmiðjanna með svokölluðu varasjóðsgjaldi, og loks greiði svo útvegurinn í þriðja sinn 2/5 hluta stofnkostnaðar á sömu 12–15 árum með fyrningarsjóðsgjaldi. Slíkt mætti orða, ef sjómenn og útvegsmenn eignuðust sjálfir þessa sjóði, en svo er ekki. Útvegnum er ætlað að greiða gjöldin, ríkinu að eiga sjóðina. (Leturbreyting blaðsins). En við þetta bætist svo, að enda þótt þessum gjöldum væri í hóf stillt, er heldur ekkert vit í því að heimta þau alveg án hliðsjónar til árferðis“. Þetta skrifaði hv. þm. G.-K. og nú lýsti hann því yfir, að allt, sem hann hefði skrifað, stæði hann við, og hafði þá fyrir 5 mín., nú líklega fyrir stundarfjórðungi, greitt atkv. með samþ. þessara okurlaga, svo og að fella allar till. frá öðrum hv. þm. um að lækka þessa liði eitthvað pínulítið. Samt hafa þeir liðir, sem hann taldi þarna upp, hækkað síðan. Fyrningargjaldinu, sem áður var 2%, er nú skipt í tvennt, þannig að nokkur hluti þess er 5%. Í báðum d. var reynt að fá þetta gjald lækkað, en hv. þm. G.-K. lagðist á móti því. Og svo staðhæfir hann: „Allt, sem ég hefi skrifað, stend ég við“. Ég þykist bara með þessu smádæmi vera búinn að sýna fram á, að það, sem hann hefir skrifað, hefir hann ekki staðið við. En hann hefir ennþá tækifæri við 3. umr., ef hann vill flytja brtt. til þess að sýna, að hann sé á móti því, að okrað sé á sjómönnunum. Svo er það annað, sem barizt var um 1936, en það var, hvernig ætti að borga út síldina. Form. Sjálfstfl., hv. þm. G.-K., stóð þá með því að kaupa síldina föstu verði, en nú hefir hann snúizt á móti því. Og þegar svo hefir tekizt að koma því í gegn í Ed., að það væri þó a. m. k. heimild til þess, þá stendur hv. þm. með öðrum ákvæðum, sem gera ómögulegt að nota þessa heimild, að kaupa síldina föstu verði. Ég vil nú spyrja hv. þm. G.-K. Ef hann vill standa með því, sem hann hefir skrifað 1936, standa með því, að eigi að kaupa síldina fast, vill hann þá í fyrsta lagi vera með því að breyta þarna til og gera ákvarðanir um, að síldin skuli keypt fast, og í öðru lagi, ef hann vill það ekki, heldur láta heimildina standa, með hverju ætlast hann þá til, að síldin sé borguð? Í 7. gr. þessara nýju l. er gert ráð fyrir, að síldarverksmiðjurnar geti borgað sjómönnum og útgerðarmönnum út með föstu verði. Ég vil því ítreka þá spurningu til hv. þm. G.-K., ef hann ætlar að standa við það, sem hann hefir skrifað, með hverju eiga verksmiðjurnar að borga? Nú er verið að setja l. og ákvarða, hvernig eigi að búa þetta út í hendur stj., og það er ekki til neins fyrir hv. þm. að koma á eftir og segja: „Okkur er ómögulegt að borga síldina út, af því að það er ekki hægt að fá peninga að láni“. Hv. þm. sagði, að Sjálfstfl. mundi í sumar og vor sýna, hvernig hann stæði í þessu máli, og þá mundi hann gera okkur örðugar kjósendaveiðarnar, eins og hann orðaði það. En hv. þm. misskilur „situationina“, sem nú er, svo hrapalega. Sjálfstfl. er búinn að skapa sér svo örðuga aðstöðu til kjósendaveiða, að nú er annaðhvort fyrir hann að gera, sjá að sér - og það má að mínu viti enn, meðan umr. er ekki lokið, - eða þá að flokkurinn er búinn að innsigla sín örlög í þessu máli. Form. Sjálfstfl. hefir sem sé ennþá tækifæri til þess að sýna, hvernig hann ætlar að standa við það, sem hann hefir skrifað. Enn er ekki of seint að iðrast. En það er of seint að iðrast eftir dauðann, þ. e. a. s. þegar búið er að samþ. frv. En hvernig sem það fer, hvort sem hv. þm. G.-K. breytir um skoðun eða ekki, þá vil ég skjóta því til framsóknarmanna í þessari d., að ef hv. þm. G.–K. meinar það, sem hann sagði, að hann ætlaði að standa við allt það, sem hann sagði 1936, þá vil ég biðja Framsfl. að íhuga, hvar þeir standi með þetta nýja bandalag, og ef hinsvegar hv. þm. G.-K. meinar ekki það, sem. hann sagði, þá vil ég óska þeim til hamingju með bandamann sinn.

*Garðar Þorsteinsson: Ég skal ekki lengja umr. mikið. Hv. þm. Ísaf. var mjög æstur og vondur út af orðum, sem ég lét falla út af orðum hans í sambandi við bráðabirgðaákvæði frv. Hann lýsti því yfir við þessar umr. að nú stæði eftir aðeins ein afborgun til dr. Pauls, en nú vill hann snúa sig út úr því með því að segja, að aðeins eitt ár væri eftir af afborgunartímunum. En það er ekki aðalatriðið, heldur það, hvað mikið er eftir af umsömdum greiðslum, og frv. ber það með sér, en þótt það væri ekki, þá má benda hv. þm. á, að einmitt við atkvgr. hér í kvöld upplýsti hann, að stæði eftir aðeins ein afborgun. Ég fór til hans og spurði hann, hvenær greiðslan hefði farið fram, en hann sagði, að hún hefði farið fram fyrir tveimur mánuðum. Þegar ég upplýsti með skýrslu frá Landsbankanum, að þetta væri rangt, þessi upphæð stæði ennþá á konto verksmiðjanna, en engar greiðslur hefðu farið fram eða yfirfærslur, þá vill hann ganga frá öllu saman og segja, að hann hafi aldrei sagt þetta. Ég vil svo ekki ræða þetta frekar, en mér skilst þetta upplýsa nokkuð vel málfærslu hv. þm. Ég mun ekki heldur karpa við hann um það, hvernig flokksmenn hans og hann sjálfur hafi komið fram á Siglufirði að því er snertir atvinnuveitingar til verkamanna og sjómanna. Ég hefi of mörg dæmi sjálfur, sem sanna það, til þess, að ég fari að breyta í nokkru ummælum mínum um það efni. Ég hefi ummæli margra manna, sem þar hafa unnið, sem orðið hafa fyrir aðkasti vegna þess, að þeir hafa ekki viljað fylgja sósíalistum við kosningarnar á Siglufirði í sumar, og þeirra atvinna hefir verið í voða, og margir hafa sagt mér, að þeir kæmust þar ekki að vegna sinna pólitísku skoðana. Þessu til áréttingar vil ég vísa til þeirra ummæla, sem fóru fram á síðasta ári. í Ed. sérstaklega um þetta mál. Ég vil svo aðeins minna á, að það er rangt hjá hv. þm. Ísaf., að ákvæði 9. gr. frv. séu sett fram, eða í raun og veru kúguð fram af Sjálfstfl. Ég vil minna þennan hv. þm. á, að þegar þetta frv. var til 1. umr. í Ed., þá tók Magnús heitinn Guðmundsson það fram sem meðflm. frv., að hann vildi, að þetta kæmi fram í frv. og hann mundi flytja brtt. við það. Ég hef ekki séð það koma fram frá sjálfstæðismönnum, að þeir væru á móti þessu ákvæði, og það þýðir ekki fyrir hv. þm. Ísaf. að ætla að reyna að gera Sjálfstfl. tortryggilegan fyrir ákvæði, sem hann hvorki beint né óbeint hefir tekið afstöðu til á þann veg, sem hv. þm. lýsir a. m. k. er víst, að þetta er að sjálfsögðu aðalatriðið í þessum ákvæðum frv., sem hér um ræðir, sem sé að heimilt sé, eins og áður var, að kaupa síldina fyrir fast verð. Það heimilar 9. gr. frv., og innihald hennar er nákvæmlega eins og áður var. Ég sé því ekki, hvers vegna sósíalistar breiða sig svo mikið út yfir þetta atriði, þegar þetta er komið inn í frv., sem þeir líka vilja og ég er þeim sammála um. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv. þm. sé í vafa um, að það skipti litlu máli, hvort ríkið sé í ábyrgð eða ekki fyrir þeim skuldum, sem verksmiðjurnar stofna til, því að síldarútvegurinn er svo mikill liður í atvinnulífi þjóðarinnar, að þjóðbankinn mundi aldrei neita um rekstrarlán til kaupa á síld, hvorki föstu verði eða á annan veg, en eins og l. bera með sér, þá er það atvmrh., sem á að samþ., hvort heimildin til að kaupa föstu verði er notuð eða ekki, og hann mun aldrei gera það, ef þar verður farið út í einhverja vitleysu. Hv. þm. endaði ummæli sín áðan á því að segja, að endurtekin lygi yrði aldrei sannleikur. Þar er ég honum sammála, en ég vildi gjarnan vita, hvort það er nýlega, sem hann hefir rekið sig á það. Ég hygg, að hann hafi rekið sig á það a. m. k. einu sinni í dag, þegar hann margendurtók, að greiðslan til dr. Pauls hefði þegar farið fram, og það er fyrst, þegar ég visa til skýrslu veðbókar Landsbankans, sem hann rennur frá þessu. Ég vil svo að endingu vona, að næst þegar þessi hv. þm. tekur til máls, hafi hann í huga þessi sannindi, sem hann hefir nú komið auga á, að endurtekin lygi verður aldrei sannleikur.

*Ólafur Thors: Ég hefi ekki fremur en aðrir hv. þm. hlustað á þessi ræðuhöld, en ég vil þó láta sjást í þingtíðindunum, að ég get ósköp vel afsakað hv. þm. Ísaf. í þessu máli, því að þetta er hans líkræða. Hann er að reyna að halda hér uppi málþófi með margendurteknum og marghröktum ósannindum, sem hver einasti maður í þinginu veit, að hafa ekki við nokkur minnstu rök að styðjast. Þetta hefir hann endurtekið ræðu eftir ræðu yfir 1–2 þm., eingöngu í þeirri von, að hann geti þæft þetta mál, og eingöngu til þess að hann geti haldið áfram að fá þessar 5–6 þús. kr. fyrir að hafa þessa forstöðu á hendi um leið og hann tekur jafnmikið fyrir að vera formaður í annari n., og auk þess er þetta tekið af sjómönnum. Ég skil vel, að þessum manni, með því innræti, sem hann hefir. sárni að missa þetta. Það er kannske mannlegt. og ég er svo vanur að fá fúkyrði frá honum, að ég tek mér það ekki nærri. Fyrst framan af var ég að rökræða við hann, en svo sá ég, að þeir, sem lögðu sig í það, höfðu frekar vansæmd af því. Þær deilur urðu bæði pólitískar, leiðinlegar og óþinglegar, svo að ég hefi vanið mig af að vera að svara þessari illkvittni hans. En þetta er svanasöngurinn, þetta er sorgarsöngurinn yfir þessum þúsundum, sem nú eiga að hverfa úr vasa hans, þar sem þær hafa verið mjög kærkomnar, og það er það, sem honum sárnar. Ég heyrði ekki ræðu hv. 5. þm. Reykv. nema orð og orð á stangli. Hann er ennþá að spyrja mig, hvort ég standi við það, sem ég hafi sagt. Ég vísa til þess, sem ég hefi áður um það mælt. Annars vil ég segja þessum hv. þm., að hann er ekki svo ófróður um störf í þinginu. að hann viti ekki, að þegar um er að ræða slíkt frv. sem þetta, sem 2 flokkar standa að, þá getur hvorugur flokkurinn fengið að ráða öllu. Í þessu frv. var eitt atriði, sem ég lagði verulega mikla áherzlu á, að næði fram nú þegar, og annað, sem ég var á móti. Fyrra atriðið, sem ég lagði höfuðáherzluna á og taldi meginkjarna þessa máls. var að losa þessi fyrirtæki úr höndum hv. þm. Ísaf. Ég viðurkenni, að ég tel það stærsta atriði málsíns, því að ég tel, að hann hafi verið þar til skammar og skaða. Hitt atriðið, sem ég vildi ekki ganga inn á undir neinum kringumstæðum, var það, að nema úr l. þann rétt, sem gilt hefir, að síldin væri greidd föstu verði. við gátum fengið Framsfl. til þess að gera þetta atriði ekki að skilnaðarsök í þessu máli, eins og sést á því, að Ed.-þm. felldu þetta úr. Sá af flm., sem var fyrir hönd Sjálfstfl., tilkynnti strax, að þetta gengjum við ekki inn á, og Framsfl. hefir sætt sig við það. Að öðru leyti eru í þessu ýms atriði, sem ég er andvigur. Við erum andvígir því. að það megi ekki byggja nýjar síldarverksmiðjur. Við erum andvígir því, að pólitískir spekúlantar skuli hafa aðstöðu til að hindra, að hér séu reistar verksmiðjur, eins og verksmiðjan á Hjalteyri, sem hefir veitt 3 millj. kr. inn í landið á einu sumri. Við erum á móti því, að menn eins og hv. þm. Ísaf. hafi slíka aðstöðu, eingöngu til að geta hefnt sín á pólitískum andstæðingum. Ég hefi hinsvegar neyðzt til að ganga inn á þetta ákvæði, og svo er um fleiri ákvæði í frv. En aðalatriðið í þessu máli er sem sagt það, að d. megi nú kveð,ja þennan valdamann í síldarmálunum, og ég vona, að d. endist kvöldið til þess að sjá á bak honum. Ég hugsa, að það harmi hann ekki mjög margir.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) : Það er framför hjá hv. þm. G.-K., ef hann er nú farinn að iðrast eftir það, hvað oft hann hefir vikið að mér persónulega. Hann sagði, að sínar umr. hefðu oft lent í því að verða persónulegar og óþinglegar. Ég veit ekki, hverskonar eðli þessi hv. þm. er búinn, ef hann brýtur á móti sinu skapi með að hafa hér persónulegar og óþinglegar umr., því að sjálfsagt hafa engir aðrir gaman af þeim, og Alþ. hefir ekkert gagn af þeim, heldur þvert á móti fær það heldur ósóma af þeim. Þessi hv. þm. hefir nokkrum sinnum vikið að mér með ósæmilegum dylgjum um fjárdrátt. Hann hefir leikið sér að því að endurtaka þessar dylgjur hvað eftir annað í þinghelginni, en hinsvegar ekki dottið í hug að hafa þær yfir þar, sem ég gæti mætt honum á öðrum vettvangi. Ég legg það undir dóm hv. dm. og annara áheyrenda, hversu vel það sæmir form. Sjálfstfl. að vera búinn þannig hugrekki. Hv. þm. G.-K. lýsti yfir því, að 2 flokkar stæðu að þessu frv. Það var ekki vitað við flutning málsins, að þetta væri Flokksmál frá báðum flokkum. Þetta eru þess vegna nýjar upplýsingar í málinu. En það mun vera staðreyndin, að hv. þm. G.-K. hafi þurft að brjóta allmjög odd af oflæti sínu til að fá að vera meðflm. að frv., þar sem hann og hans flokkur fyrst í Ed. og síðan í Nd., hefir verið neyddur til að samþ. þau 2 atriði í þessu frv., sem Sjálfstfl. hefir jafnan beitt sér gegn, en það er ákvæðið um, að ríkið skuli hafa forkaupsrétt að öllum síldarverksmiðjum einstakra manna, og hitt, að leyfi ríkisstj. þurfi að koma til, til þess að fá að byggja nýjar síldarverksmiðjur. Þetta hafa Sjálfstæðismenn nú samt unnið til að samþ. til þess, eins og hv. þm. sagði, að losa þetta stærsta fyrirtæki landsins undan áhrifum mínum eða Alþfl. Nú ætti ég ekki að þurfa að benda þessum hv. þm. á það, að Alþfl. hefir ráð á því að koma einum manni í stjórn verksmiðjanna af þessum 5, og án allrar aðstoðar annara flokka. Og ég get sömuleiðis upplýst hv. þm. um það, að ég hefi fengið þrálátar áskoranir frá mínum flokksmönnum um að gefa kost á mér til að vera í stjórninni. Það er þess vegna á mínu valdi, hvort ég fer inn í ríkisverksmiðjustj. eftir þessum nýju l. eða ekki. Og ef það er nú svo, eins og sjálfstæðismenn hafa borið fram, að ég hafi í síldarútvegsnefnd stungið 2 sjálfstæðismönnum og einum framsóknarmanni í vasann, þá virðist ekki vera loku fyrir það skotið, að ég gæti haft einhver áhrif, þó að ég yrði ekki form. n. skipaður af ráðh. Viðbára form. Sjálfstfl. um það, að þetta frv. sé borið fram til þess að losa verksmiðjurnar við yfirráð mín, er því ekki nema eins og hvert annað fleipur. Sjálfstfl. fylgir þessu máli fyrst og fremst til að vekja óeiningu milli stjórnarflokkanna. Og Sjálfstfl. hefir tekizt þetta, því að við þær umr., sem fram hafa farið um þetta mál, fær Sjálfstfl. áreiðanlega aðstöðu púkans, sem sat á fjósbitanum og fitnaði, þegar hjúin deildu. Hitt atriðið, sem hefir vakað fyrir þeim með að gerast meðflm. frv., er það, sem ég hefi áður minnzt á, um að ríkisverksmiðjurnar borgi ekki nema 85% af síldarverðinu við móttöku, til þess að verksmiðjur einstakra manna geti frekar, án mikillar áhættu, gert sig sekar um spekúlation með verzlun sína á afurðunum. Ég hefi sýnt fram á það áður, að ef þetta hefði verið þannig í sumar, þá hefði farið svo, að þeir, sem við ríkisverksmiðjurnar skiptu, hefðu fengið fullt verð fyrir síldina, af því að ríkisverksmiðjurnar seldu svo mikið af lýsinu fyrirfram og af því að ríkisverksmiðjurnar hafa alltaf verið að selja lési, þegar þeim hefir gefizt kostur á fyrir hæsta fáanlegt verð. Enda eiga þær nú ekki eftir nema 1/8 hluta af sínu lýsi. Hinsvegar á Kveldúlfur eftir um 4500 tonn af um 6000, eða m. ö. o., firmað á eftir 3/4 af sínu lýsi. Ástæðan fyrir þessu er sú, að Kveldúlfur spekúleraði með allt sítt lýsi í von um að fá hærra verð. En það hefir ekki orðið, heldur hefir lýsið þvert á móti alltaf verið að hrapa í verði. Kveldúlfur verður því í ár fyrir stórkostlegu tapi á síldinni, og það er ekki verra að hafa 15% af þessum 8 kr., sem útgerðarmenn eiga að fá, til þess að láta koma upp í tapið. Ég þarf ekki að svara hv. 8. landsk. miklu. en út af því, sem hann var að tala um atvinnukúgun, þá vil ég skora á hann að nefna eitt einasta dæmi um, að slíkt hafi átt sér stað.

Á þá ef til vill að reka einhvern alveg?

Mér skildist að atvinnukúgunin hefði legið í því, að menn hefðu ekki verið teknir í vinnu af pólitískum ástæðum, en svo spyr hv. þm., hvort það eigi að reka eitthvað af þessum mönnum. Ég skoða það ekki atvinnukúgun, ef menn hafa verið teknir í vinnu, þó að þeir væru pólitískir andstæðingar. Ég held, að það mundi enginn verkamaður skoða það sem atvinnukúgun, að Kveldúlfur tæki pólitíska andstæðinga Sjálfstfl. í vinnu. En ég verð að skoða það sem skort á sönnunum, ef hv. 8. landsk. getur ekki nefnt neitt dæmi um þetta. Hv. 8. landsk. sagði, að endurtekin lygi yrði aldrei að sannleika, og hafði það upp eftir mér. Ég skal staðfesta það, að viðkynning mín við þennan hv. þm. hefir sannað þetta.