Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Þegar leitað var eftir lántöku til síldarbræðslustöðvar á Norðurlandi, kom í ljós, að breyta þurfti örlítið einni gr., þar sem lánsheimildin er miðuð aðeins við ísl. kr. Eina breytingin við gr. er þá í því fólgin, að upphæðin er jafnframt tilgreind í sterlingspundum.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Það er hið sama að segja um þetta frv. og bráðabirgðalögin frá 28. júní síðastl. eins og frv. um tilbúinn áburð, að það er framlenging á 1. frá 19. júní 1933, sem sett voru vegna útflutnings á kjöti til Noregs og Englands. Þetta frv., ef að lögum verður, á að gilda til 1. júlí 1935, og setti fyrrv.atvmrh. bráðabirgðalög sama efnis 28. júní síðastl. Að lokinni þessari umr. óska ég, að málinu verði vísað til hv. landbn.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Á síðasta þingi var ríkisstj. heimilað að taka síldarbræðsluverksmiðjuna á Sólbakka á leigu. En samningar tókust ekki, hvorki um leigu, né að leigja öðrum, sem ræki verksmiðjuna. Fyrrv. atvmrh. hafði heimild til að taka verksmiðjuna leigunámi. En eftir stjórnarskiptin var stjórn síldarbræðslustöðvar ríkisins falið að sjá um framkvæmdir. Gert er ráð fyrir, að hægt sé að taka til bræðslu um 10000 til 15000 mál. Ég get ekki sagt um, hver útkoman hefir verið, en hún hefir víst ekki verið góð. Það er yfirleitt gert ráð fyrir 5000-10000 kr. upp í leiguna. Það var orðið svo áliðið tímans, að ekki var hægt að koma þessu í kring. Síldveiði var líka minni í sumar en áður. Ég ætla svo ekki að ræða frekar um þetta, en óska svo, að málinu verði vísað til sjútvn.

Magnús Guðmundsson Ég vildi aðeins beina þeirri fyrirspurn til hæstv. rh., hvort búið væri að meta leiguna fyrir verksmiðjuna.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég skal svara fyrirspurn hv.þm. Það er ekki búið að meta leiguna. Í húsinu liggur fyrir mikið af vörum, einkum lýsi og kolum. Annars mun leigan verða miðuð við ársvinnsluna.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Breytingin, sem með þessu frv. er gerð frá því, sem áður var, er eingöngu sú, að einkasala á tilbúnum áburði, sem áður var heimiluð, er nú ákveðin með lögum. Jafnframt er ákvæði um að heimila ríkisstj. að greiða kostnað, sem af því leiðir að flytja tilbúinn áburð frá útlöndum til allra þeirra hafna, sem skip Eimskipafélags Íslands og strandferðaskip ríkisins koma á. Ég sé ekki ástæðu til að eyða fleiri orðum um þetta efni, en vil geta þess, að mér þykir fyllsta ástæða til, að þetta verði gert að lögum nú. Ég vil óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Eins og hv.þdm. er kunnugt, býr rannsóknarstofa háskólans nú til bóluefni og fleiri lyf. Þetta starf eykst að líkindum á næstunni, en hinsvegar orkar það tvímælis, hvort stofnun þessi muni hafa tvímælalausan rétt til að selja þessa framleiðslu sína, og er því þetta frv. fram borið. Vil ég leggja til, að frv. sé vísað til allshn.

Magnús Guðmundsson Þegar ég sá þetta frv., furðaði mig á því, að lagaheimild skyldi þykja til þurfa, að rannsóknarstofan seldi framleiðslu sína, þar sem vitað er, að hún hefir gert það hingað til. Hafi þetta hingað til farið fram með löglegum hætti, þá ætti það eins að geta orðið framvegis. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar hjá hæstv. ráðh. um það, hvar hann telji, að í löggjöf vorri séu lagaákvæði til hindrunar þessum rétti rannsóknarstofunnar til þess að selja framleiðslu sína. Ég spyr af því, að ég þekki ekki slík lagafyrirmæli.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Það er af mörgum talið ekki með öllu tvímælalaust, að með þessari framleiðslu rannsóknarstofunnar sé gengið á rétt lyfjabúða, er þeim er veittur með sérstökum 1. Þó að ekki hafi til þess komið enn, gæti svo farið, að hér yrði einhver árekstur. Ég get upplýst það, að bæði landlæknir og forstöðumaður rannsóknarstofunnar, Níels Dungal, eru sammála frv. um þetta.

Magnús Guðmundsson Það, sem ég vildi hafa spurt um, er þetta, hvaða 1. væru því til fyrirstöðu, að rannsóknastofan seldi sjálf afurðir sínar. Skilst mér af svari hæstv. ráðh., að hann sé mér samdóma um, að slík lög séu ekki til. Þörf á nýjum lögum um þetta get ég því enga séð, en þau mega teljast meinlaus, og mun ég því ekki reyna að bregða fæti fyrir þau.

Jakob Möller Ég get fallið frá orðinu að þessu sinni, þar sem ég sé, að hæstv.atvmrh. er ekki hér í d. En tilefnið til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, voru þau ummæli hans í gær, að óheppilegt væri, að slík stofnun sem hér ræðir um, væri pólitískt stimpluð. En mér er það alveg ljóst, að tilgangur þessa frv. er enginn annar en sá, að gera þessa stofnun pólitíska, og því þykir mér þessi ummæli hæstv. ráðh. koma úr hörðustu átt. En ég vona enn, að samkomulag geti náðst um málið, svo að allir megi vel við una, og skal ég því ekki verða til þess að hefja deilur um það.

Sigurður Kristjánsson Ég vil taka það fram, áður en þessari umræðu lýkur, að ég mun ekki treysta mér til að greiða frv. þessu atkv. mitt til 2. umr. Ég skal að vísu játa, að það er oftast sjálfsögð kurteisisskylda við stjórnina, að hleypa frv. hennar til 2. umr., og gera þannig kost á, að þau verði athuguð í n. En hér stendur alveg sérstaklega á, svo að í þetta skipti er undantekning frá reglunni fyllilega réttmæt. Frv. þetta er sem sé borið fram af þeirri ástæðu einni, að Rvíkurbær hefir þegar komið á fót vinnumiðlunarskrifstofu. Sú hreyfing, að draga menn í dilka eftir pólitískum flokkum og láta menn gjalda eða njóta stjórnmálaskoðana sinna, þegar um vinnu er að ræða, er fyrir löngu hafin hér á landi. Rauðliðar hafa, síðan þeim tók að vaxa fiskur um hrygg, haldið því fram í orði og verki, að þeir einir ættu að fá vinnu, sem fylgja þeim í stjórnmálum, og reynt að kúga alla aðra til fylgis og undirgefni við sig með því að svelta þá. Þessari aðferð hafa þeir beitt í verkalýðsfélögunum, og nú er tilætlunin að stíga það spor með þessu frv., að ná einnig öllum yfirráðum yfir þeirri vinnu, sem ríki og bæir veita og vitanlega á að veitast án nokkurs tillits til stjórnmálaskoðana, eins og raunar öll vinna. Ég veit, að frv. er komið fram í þessum tilgangi einum, og mun því ekki ljá því fylgi mitt, ekki einu sinni til 2. umr. Hinsvegar er ég manna fúsastur til að viðurkenna, að þörf sé á að gera allt, sem unnt er, til að hjálpa hinum atvinnulausu mönnum í bæjunum, enda hefir mikið verið gert til þess. En utan Rvíkur er það hverjum bæ alveg ofviða, að fara að setja upp dýrt stjórnarskrifstofubákn til að annast þessi mál. Hingað til hefir það verið venja, að einhver úr bæjarstjórninni hafi haft þessi mál með höndum fyrir litla eða enga aukaborgun. Atvinnubótaféð hefir því getað gengið óskert til atvinnuleysingjanna sjálfra, eins og til hefir verið ætlazt. En þetta frv. stefnir að öðrum atvinnubótum, atvinnubótum fyrir snýkjudýr rauðu flokkanna á kostnað þurfandi manna. Það er bersýnilegt, eins og ég hefi þegar tekið fram, að tilgangur frv. er enginn annar en sá, að úthlutun atvinnubótafjárins eigi að miðast við stjórnmálaskoðanir manna, en slíkt stefnir auðvitað til hins hróplegasta ranglætis, í fyrsta lagi af því, að þetta fé er tekið af skattborgurum úr öllum stjórnmálaflokkum, og í öðru lagi vegna þess, að atvinnubótavinnu á að miða við þörf manna, en ekki pólitískan litarhátt.

Stefán Jóh. Stefánsson Mótmæli hv. sjálfstæðismanna gegn þessu frv. virðast bera vott um það, að þeir hafi ekki kynnt sér efni frv. nægilega vel áður en þeir fóru að hamast gegn því. Þeir halda því t. d. fram, að með ákvæðum frv. eigi að knýja bæjarstjórnir til að setja upp stofnanir, sem þær óski ekki eftir. En í frv. er svo að orði komizt, að í hverjum kaupstað skuli stofnuð vinnumiðlunarskrifstofa, ef bæjarstjórn hlutaðeigandi kaupstaðar ákveður eða atvinnumálaráðherra mælir svo fyrir. Þetta er því lagt á vald bæjarstjórnanna sjálfra og atvmrh. Þá hafa sjálfstæðisþingmenn Rvíkur hér í d. haldið því fram, að þetta frv. væri fram komið til að gera að engu ráðningarstofu Rvíkur. En það er ekki rétt, að íhaldsþingmenn Rvíkur séu einir til frásagna um afskipti bæjarstjórnarinnar hér í bænum af þessu máli og stofnun hinnar svokölluðu ráðningarskrifstofu Reykjavíkur. Og þar sem málaflutningur sjálfstæðismanna hér í þessari hv. d. er blandaður hinum ósmekklegustu brigzlum um bitlinga og skoðanakúgun, eins og kom fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv., þá hefir skörin vissulega færzt upp í bekkinn, og fullkomin ástæða til að andmæla, jafnvel þó ekki merkari maður eigi í hlut en hv. 6. þm. Reykv. Skal ég þá víkja að afskiptum bæjarstjórnar Rvíkur af þessum málefnum. Fyrir nokkru var það ákveðið í bæjarstjórninni að stofna til ráðningarskrifstofu. Fulltrúar Alþýðuflokksins í bæjarstjórn höfðu alltaf verið því máli fylgjandi og jafnvel átt frumkvæði að því, þó þeir að sjálfsögðu gerðu þær kröfur, að verkalýðurinn í bænum hefði einhverja íhlutun um stjórn og starfrækslu slíkrar ráðningarstofu. Og þegar rætt var um þetta efni í bæjarstjórn Rvíkur, fóru fulltrúar Alþýðuflokksins því fram á það, að þeir, sem ættu ekki hvað minnst, undir því, hvernig stjórn og rekstri skrifstofunnar yrði hagað, sem sé verkamennirnir í bænum, fengju um hendur fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna nokkurn íhlutunarrétt um stjórn og tilhögun skrifstofunnar. Meiri hl. bæjarstjórnar felldi framkomna till. Alþýðuflokksfulltrúanna, en samþykkti að stofna skrifstofu til að sjá um vinnuúthlutun og réð formann Varðarfél. til að veita henni forstöðu. Með þessari ráðstöfun var það útilokað, að vinnuúthlutunin yrði undir hlutlausri stjórn, þar sem verkamenn og atvinnurekendur hefðu báðir rétt til íhlutunar, svo að hvorugur aðili þyrfti að tortryggja störf skrifstofunnar. Þessi ákvörðun íhaldsmeirihlutans í bæjarstj. Rvíkur varð til þess, að fulltrúaráð verklýðsfélaganna stofnaði sína eigin ráðningarskrifstofu, og má hverjum manni vera ljóst, í hvílíkt óefni er komið, ef svo færi í hverjum kaupstað landsins. Ég verð því að telja, að frv. þetta sé fram komið af fullri þörf m. a. vegna þeirrar reynslu, sem fengizt hefir hér í Rvík. Ekki verður heldur sagt, að með frv. þessu sé um nýmæli að ræða. Víða erlendis hafa slíkar skrifstofur starfað um margra ára skeið. Einnig hér á landi hefir fyrir nokkru hafizt starfsemi í þessa átt. Á Siglufirði hefir t. d. verið rekin slík skrifstofa um nokkur undanfarin sumur. Um hana hefir verið sæmilegur friður, bæjarstjórn hefir styrkt hana með fjárframlögum og ýmsir atvinnurekendur leitað til hennar, auk þess sem fjöldi verkamanna hafa notað sér aðstoð hennar. Tilætlunin með þessu frv. er sú, að bæjarstjórnir í kaupstöðum eða atvmrh., ef hann telur þess þörf, geti stofnað slíkar vinnumiðlunarskrifstofur. Þá er og til þess ætlazt, að skrifstofur þessar hafi samband sín á milli, og gæti slíkt samstarf orðið mjög gagnlegt á ýmsa lund, t. d. um flutning verkafólks milli vinnustöðva, eftir því hvernig atvinnu er háttað á hverjum stað í það og það skipti. Segjum t. d., að skrifstofan í Rvík spyrðist fyrir hjá skrifstofunni á Siglufirði um fólksþörf þangað, meðan á síldveiði stendur, eða skrifstofan í Vestmannaeyjum leitaði til Rvíkurskrifstofunnar á vertíðinni um tiltekna tölu sjómanna o. s. frv. Þessi dæmi sýna, að af slíku fyrirkomulagi mætti verða hið mesta gagn fyrir báða aðilja, verkamenn og atvinnurekendur. Samkv. þessu frv. er svo búið um stjórn alla, að á hvorugan er hallað. Báðir aðiljar, atvinnurekendur og verkamenn, fá sína málsvara, auk þess hlutaðeigandi bæjarstjórn og loks atvmrh., sem ber sérstök skylda til að fylgjast með atvinnuástæðum í landinu á hverjum tíma, enda gjarnan leitað til hans, er í nauðir rekur. Enn vil ég geta þess, í sambandi við þau ummæli hv. 6. þm. Reykv., að með þessu frv. sé rauðliðum, er hann nefnir svo, fengið alræðisvald um alla vinnuúthlutun, að undanfarið hafa 2 menn haft á hendi úthlutun atvinnubótavinnunnar hér í bæ, annar sjálfstæðismaður en hinn tilnefndur af Alþýðuflokknum og var hann jafnframt einn af bæjarfulltrúum þess flokks. En nú í haust brá svo við, að fulltrúi íhaldsins var einn látinn hafa á hendi þessa vinnuúthlutun og fulltrúar verkamanna voru þannig sviptir öllum íhlutunarrétti um þessi mál. Það hefir nú brugðið svo við, að margar kvartanir hafa borizt um misrétti í úthlutun atvinnubótavinnunnar, miklu fleiri en áður. Situr því sízt á hv. þingmönnum Rvíkur, þeim sem til Sjálfstæðisflokksins teljast, að tala um einokun í sambandi við þetta frv., þar sem þeir vilja sjálfir einoka úthlutun allrar vinnu, með flokksskrifstofu þeirri, er þeir hafa sett á stofn. Þetta frv. gerir einmitt ráð fyrir íhlutun allra aðilja er hér eiga hlut að máli. Er því allt þetta tal um einokun hin örgustu öfugmæli þeirra manna, er halda vilja dauðahaldi í einhliða og óréttmæt umráð síns eigin flokks eftir atvinnumöguleikum alþýðunnar.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl]: Ég held, að enginn hafi þurft annað en hlusta á ræðu hv. síðasta ræðumanns til að sannfærast um það, að mál þetta er flutt pólitískt. Það skín í gegnum ræðu hans óttinn við það, ef einhverjir aðrir en eindregnir fylgismenn Sósíalistaflokksins hafa úthlutun vinnunnar með höndum. Þessum hv.þm. hlýtur að vera það fullljóst, að úthlutun bæjarvinnunnar í Rvík fer að engu leyti eftir pólitískum skoðunum. Ég efast um, að hv.þm. geti bent á eitt einasta dæmi um að mönnum hafi verið bægt frá vinnu hjá bænum vegna pólitískra skoðana. Það er a. m. k. undarlegt, að verkamannafélögin skyldu rjúka til og stofna sína eigin ráðningarskrifstofu, aðeins af því, að bæjarstjórn hafði ákveðið að setja upp slíka skrifstofu, og þetta gerðist áður en skrifstofa bæjarins tók til starfa. Virðist manni, að vel hefði þetta mátt bíða þar til nokkur reynsla hefði verið komin á um starf þeirrar skrifstofu, m. a. í því atriði, hvort hún starfaði hlutdrægt eða ekki. Virðist mér órétt að ráðast á þá menn, sem eiga að veita skrifstofunni forstöðu; má vel minnast þess, er Alþýðublaðið hér fyrir skemmstu rauk upp með skammir og svívirðingar um þann mann, sem veita átti skrifstofunni forstöðu, einungis af þeim ástæðum að hann var form. Varðarfél. Hefði ég viljað mega vænta þess, að hv. síðasti ræðumaður sem þm. og lögfræðingur geymdi að kveða upp dóma, þar til skrifstofan væri tekin til starfa, og maðurinn sýndi sig í starfinu. Fyrirfram hefir maður ástæðu til að ætla, að frv. þetta sé ekki flutt til þess að vinna málefninu gagn, heldur framkomið af pólitískum ástæðum. Ég hefi álitið sem meginreglu við úthlutun vinnunnar, að þeir, sem kosta skrifstofuna og kaupa vinnuna, eigi að ráða mestu. Mér finnst, að bæjarfél. fái ekki samkv. frv. þessu nægileg ráð yfir skrifstofunni. Það er alveg rangt hjá hæstv.atvmrh. og hv. síðasta ræðumanni að ekki megi samkv. frv. þvinga fram slíka skrifstofu án óska viðkomandi bæjarstjórna. Í 1. gr. frv. felst einmitt ákvæði um það, að vinnumiðlunarskrifstofu skuli setja á stofn, ef ráðh. sjálfur telur þess þörf, og verður þá bæjarsjóður að kosta skrifstofuna að sínu leyti, þó hún sé stofnuð og starfi í óþökk bæjarstjórnarinnar. Í 2. gr. frv. (8. lið), þar sem ákveðið er hlutverk skrifstofunnar, segir, að hún „skuli inna af höndum þau störf, sem henni kunna að vera falin með lögum eða reglugerðum“. Þetta ákvæði felur í sér, að starf skrifstofunnar fer ekki eftir ákvörðunum hlutaðeigandi bæjastj. því ekki gefa þær út lög eða reglugerðir, það verður aðeins gert af Alþ. eða ríkisstj. Má því eftir þessu fela skrifstofunni ýms verk, sem bæjarstjórn óskar ekki eftir og unnin verða því á kostnað bæjarsjóðs í greinilegri óþökk bæjarbúa. Er það því algerlega á valdi ráðh., hver verk skrifstofunni verður falið að vinna. Þá er og ákveðið í 2. gr. (4. lið), að skrifstofan skuli fylgjast með atvinnuháttum og safna skýrslum, er óvíst, hvort þessi liður takmarkast við viðkomandi bæjarfélag, eða hvort ráðh. getur falið skrifstofunni, ef honum býður svo við að horfa, að rannsaka atvinnuhætti í öðrum kaupstöðum, héruðum eða jafnvel í öðrum löndum. Hæstv. atvmrh. sagði í ræðu sinni, að stofnanir þessar þyrftu ekki að verða svo mjög dýrar, þar sem það væri á valdi bæjarstjórna að ákveða laun stjórnarmanna, og bæjarstjórn ákvæði framlag til skrifstofunnar. Við þetta er það að athuga, að stjórn skrifstofunnar ákveður starfsmannahald og launakjör, og er því síður en svo, að bæjarstjórn viti, hve mikill kostnaður getur orðið í sambandi við þessa skrifstofu. Ég fyrir mitt leyti tel engan vafa á, að frv. þetta er fram komið til höfuðs þeirri tilraun, sem bæjarstjórn Rvíkur hefir gert, og sósíalistarnir hafa enn sem komið er enga ástæðu til að vefengja hlutlaust starf þeirrar skrifstofu. Eru líkur til, að ráðh. þeirra eigi eftir að sitja lengur í stjórn, og virðist því ærinn tími til að koma síðar með frv. þessa efnis, til lagfæringar, ef þeim þætti svo þurfa, þegar reynsla er fengin um starf skrifstofu bæjarins.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. 1. landsk. dásamaði mjög fyrirkomulag skrifstofanna, og einkum samband það, sem verða ætti milli þeirra. Ég fyrir mitt leyti hafði nú haldið, að ekki þyrfti að setja l. um svo sjálfsagða hluti, því ef til væri slíkar skrifstofur, þá kæmi það af sjálfu sér, að þær ynnu saman. Er því gersamlega óþarft vegna þessa ákvæðis að setja l. sem þessi. Annars var það ekki sérstaklega þetta tilefni, sem kom mér til að taka til máls hér við þessa umr. Það má nú segja, að ræða hv. 1. landsk. var fremur staðlítil, eins og vant er um hans ræður og þingmenn fá nú að heyra framvegis. Þessi fyrsta ræða hans hér var engin undantekning frá því, sem maður á að venjast af honum. Annað einkenni á ræðum þessa hv.þm. er sú hálfa lygi, sem (forseti hringir) ég get sagt heila lygi, ef hæstv. forseti hringir aftur. Ég á við það, sem hv.þm. var að tala um almennar umkvartanir, sem ættu sér stað í sambandi við úthlutun atvinnubótavinnunnar í Rvík. Hv. þm. veit mæta vel sjálfur, að þar fer hann og blað hans með algerlega staðlausa stafi. Forsprakkar sósíalista í Rvík skáru upp herör að safna gögnum fyrir þessum dylgjum sínum um misfellur, sem ættu sér stað frá bæjarins hendi. Allt, sem þeir gáfu krafsað upp, var það, samkvæmt því, er upplýstist á síðasta bæjarstjórnarfundi, að einn maður hafði í fússi skilað vinnukorti sínu, en gerði enga grein fyrir hvers vegna. Þetta er nú það eina, sem þingmaðurinn hefir fyrir sér. Ekkert annað hefir komið fram opinberlega. Þeir mega því halda betur áfram, höfundar hálfu lyginnar, ef slíkur vopnaburður á að endast þeim.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Íhaldsmennirnir hér í d. taka upp harðvítuga andstöðu gegn frv. þessu og flytja hér ræður, sem miklu fremur heyra undir 2.-3. umr. samkv. öllum þingvenjum. Munu það vera samantekin ráð þeirra, til að tefja afgreiðslu mála með málþófi. Með frv. þessu er ekki gengið inn á aðrar brautir en þegar hefir verið gert í nágrannaríkjum okkar. Slíkar skrifstofur sem þessar eru nokkuð gamlar erlendis. Byrjunin var þar sú, að atvinnurekendurnir stofnuðu skrifstofur til að ráða, hverja þeir fengju í vinnuna. Var þá miðað við þæga verkamenn, þá sem ekki voru í verkalýðsfélögum o. s. frv. Þetta varð til þess, að verkalýðsfélögin settu upp sínar eigin skrifstofur t. d. í Þýzkalandi, til að keppa við hinar. Urðu því harðar deilur og jafnvel bardagar í keppninni um, hverjir ættu að úthluta vinnunni. Nú er það svo í þeim löndum, þar sem bezt skipun er á um þessi mál, eins og t. d. á Norðurlöndum, að starfræktar eru skrifstofur á sama grundvelli og þetta frv. felur í sér, þar sem báðir aðilar hafa íhlutun um vinnuúthlutun og ríkisstj. skipa oddamann. Eins og hv. 1. landsk. skýrði frá, var úthlutun atvinnubótavinnunnar þannig háttað, að við það unnu 2 menn, hvor frá sínum flokki, virtist þá sem allt gengi þolanlega, þó nokkur óánægja ríkti meðal verkamanna um úthlutunina, og þá sérstaklega vegna þess, að einn starfsmaður á skrifstofum bæjarins tók nokkuð fram fyrir hendur þessara manna um vinnuúthlutunina. En nú hefir íhaldið hér í Rvík, sem sennilega er illvígasta íhaldið, sem til er á Norðurlöndum, ákveðið að stofna skrifstofu til vinnumiðlunar hér í bænum og var svo ósvífið að skipa sem forstöðumann formann Varðarfél., sem er alókunnur þessum málum. Á hann nú að úthluta atvinnunni meðal sjómanna og verkamanna hér í bænum, en því er svo háttað, að þessir menn eru flestir í Sjómannafél. Rvíkur eða Verkamannafél. Dagsbrún. En þessi félög, sem hafa um 3 þús. verkamenn hér í bæ innan sinna vébanda, eiga ekki að geta fylgzt með úthlutuninni eða hafa neina íhlutun þar um, heldur á formaður Varðarfél. að hafa það algerlega á sínum höndum. Þegar svo var komið ákváðu verkalýðsfél. hér í bænum að stofnsetja sína eigin skrifstofu, og ef þingmenn og ríkisstj. taka ekki í taumana og hafa afskipti af þessum málum í samræmi við þetta frv., þá munu verklýðsfél. taka til sinna ráða og hefja baráttu gegn allri einokun íhaldsins á atvinnuúthlutun. Við Alþýðuflokksmenn viljum nú ganga sömu braut og nágrannar okkar. Okkur er fullkomlega ljóst, að stjórn landsins getur breytzt, og við eigum síður en svo víst að eiga jafnan atvmrh., er skipar oddamann í stjórnir þessara stofnana, en við eigum þó tryggt samkv. frv. þessu, að verkamennirnir eigi sinn íhlutunarrétt um starf sitt og geti fylgzt með því að öllu leyti. Ég hygg, að það verði aðrir en sjálfstæðis- eða íhaldsþingmennirnir, sem sjá þá hættu, er yfir vofir, ef verkföll verða út af sjálfri vinnuúthlutuninni, og muni því ljá frv. þessu sitt liðsinni.

Stefán Jóh. Stefánsson Hv. 8. landsk. fór nokkuð inn á einstök atriði þessa frv., sem að sjálfsögðu er algerlega óþarft, þar sem frv. þessu verður vísað til n. og það einmitt n., þar sem þessi hv.þm. á sæti. Hv. þm. minntist á, hvers vegna frv. þetta væri fram komið og hafði þá einungis fram að bera sömu endileysuna og samflokksmenn hans í þessari hv. d. Hann vildi og halda því fram, að það væri full ástæða til þess að bíða með afgreiðslu þessa máls og sjá hvernig skrifstofa sú, sem Rvíkurbær hefir nýlega sett á stofn, reyndist. Ég geri ekki ráð fyrir, að nein ástæða sé til þess að draga málið á langinn hennar vegna, því þess ber að gæta, að um leið og hún var stofnuð, var vakin sú tortryggni gegn henni, sem gerir það að verkum, að hún á engu trausti að fagna meðal alþýðumanna, þar sem verkalýðnum sjálfumvar þegar í upphafi synjað um að eiga nokkra hlutdeild um stjórn hennar, og forusta hennar falin harðsnúnum íhaldsmanni, sem jafnframt var formaður í hinu stærsta pólitíska félagi íhaldsmanna hér í bænum. Hvernig getur nokkur maður, sem skyn ber á þessa hluti, látið sér detta í hug, að verkamenn geti borið traust til slíkrar stofnunar? Hv. 3. þm. Reykv. tók mér sem vænta mátti, þá er ég flutti hina fyrstu ræðu mína á þessari virðulegu samkomu. Hann var að tala um, að hv.þdm. myndu finna einhvern smjörþef af ræðum mínum. Það má vel vera, að mér auðnist að láta þennan hv.þm. og flokksbræður hans finna þann smjörþef, er þeir eiga skilið, þegar þeir að gömlum hætti berjast gegn umbótamálunum. Hann hefði sjálfur a. m. k. gott af því að læra að hegða sér hógværlegar en hann hefir gert hingað til, enda þótt hann sé nú kominn á sextugsaldurinn. Gamalt orðtæki segir, „að svo lengi læri sem lifi“, og má vel vera, að þessi fullorðni maður geti, þrátt fyrir aldur sinn, lært meiri hógværð og stillingu en hann hefir hingað til tamið sér, og myndi hann sannarlega hafa gott af því. A. m. k. væri þessum hv.þm. þörf á að læra að haga orðum sínum svo, að þau hneyksluðu ekki þingheim, eins og t. d. áðan, þar sem hann viðhafði svo óþingleg orð, að frekar hefði mátt halda, að þau hefðu verið sögð af illa uppöldum unglingi en öldruðum manni, sem búinn er að eiga setu á Alþ. um langt árabil. Annars þýðir ekkert hvorki fyrir þennan hv.þm. eða aðra að reyna að verja það, að ekki hafi verið beitt hlutdrægni og pólitískum undirróðri við úthlutun atvinnubótavinnunnar hér í Rvík nú síðastl. sumar. Það hafa m. a. s. verið sendir menn út í vinnuflokkana, og þeir látnir flytja verkamönnunum þann boðskap, að þá og þegar mætti búast við, að vinnan yrði lögð niður, vegna þess að stj. hefði ekki gert skyldu sína um að inna af hendi fjárframlög til vinnunnar. Það hefir verið skorað á Alþýðublaðið að birta nöfn þeirra verkamanna, er kvartað hafa undan rangsleitni um úthlutun vinnunnar, en nöfn þeirra munu alls ekki verða birt, því að Alþýðuflokkurinn mun alls ekki fara að framselja flokksmenn sína undir fleiri píningar íhaldsmanna en þegar er orðið. Það mun verða nógu erfitt fyrir hina fátæku verkamenn að sækja um vinnu til þeirra manna, sem nú úthluta atvinnubótavinnunni, þó að verkamennirnir séu ekki beinlínis lagðir undir refsivöndinn hjá þeim. Þetta, sem ég nú hefi sagt, er óhrekjanlegur sannleiki, og á vitund alls verkalýðs hér í bænum. Samt dirfist hv. 3. þm. Reykv. að kalla það lygi. Það er honum líkt.

Sigurður Kristjánsson Hv. 1. landsk. sagði með miklu yfirlæti, að það væri óþarfi að svara því, sem ég hélt fram í síðustu ræðu minni, af þeirri einföldu ástæðu, að ég hefði sagt það. Ég held, að það hefði verið miklu einfaldara fyrir hv.þm. að játa hreinlega, að hann gæti ekki svarað því. Hann hefir aldrei þótt sú stjarna, að slíkt hefði orðið honum til vanvirðu, því að venjulega þykir leggja rökfræðilegan ódaun úr því húsi, sem hann lætur mælskuljós sitt skina i. Hv. þm. hefði því sjálfs sín vegna átt að geyma sér þessa fyndni sína, a. m. k. þangað til hann var búinn að vinna sér eitthvað meira til frægðar í þessum sal en hann er búinn að ennþá, þá má vel vera, að einhver hefði tekið hann alvarlega. Hv. 3. þm. Reykv. tók það réttilega fram, að ekki væri með neinum rétti hægt að halda því fram, að ráðningaskrifstofan hér í Rvík hefði beitt hlutdrægni í úthlutun á vinnu, þar sem hún er ekki einu sinni farin að starfa ennþá. Þessar ásakanir hv.þm. í garð þessarar skrifstofu eru því aðeins vindhögg. Þó að það sé maður úr Sjálfstfl., sem á að veita skrifstofu þessari forstöðu, þegar hún tekur til starfa, þá ætti það sízt að vera mótmæli gegn henni, því að eru það kannske ekki sjálfstæðismenn, sem hafa verið og eru aðalatvinnurekendur þessa lands og úthluta því verkamönnum og sjómönnum mestum hluta af vinnu þeirra, og það undantekningarlaust án manngreinarálits, alveg án tillits til þess, hvar menn eru í stjórnmálum. Það sýnir því og hefir sýnt, að þeir eru langt hafnir upp yfir þann tuddaskap, sem sósíalistar eru að ætla þeim nú. Annars held ég nú, að það hefði verið erfitt að fá þann mann til þess að veita skrifstofu þessari forstöðu, sem ekki hefði verið merktur einhverju pólitísku merki. Ef þessi maður, sem nú hefir verið ráðinn forstöðumaður skrifstofunnar, hefði ekki valizt til þess, þá má vel vera, að til þess hefði valizt maður úr flokki sósíalista, og þá er ég þess fullviss, að enda þótt hann hefði verið þekktur að rangsleitni og uppvöðsluhætti, þá hefði frv. þetta ekki komið fram. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að þessar umræður ættu ekki við á þessu stigi málsins. Haldi hv.þm. þessu fram í fullri alvöru, sýnir það aðeins, að hann hefir ekki munað þingsköpin of vel, því að hvorki ég né aðrir andmælendur frv. höfum rætt einstakar greinar þess. Hitt mun rétt vera, að slíkar umræður sem þessar koma Alþýðuflokksmönnum hálf illa, og er því ekkert undarlegt, þó að þeir vilji komast hjá þeim, að svo miklu leyti sem þeir geta. Ef maður athugar frv. þetta, þá verður strax ljóst, að hér getur verið um stórt starfsmannabákn að ræða. Stjórn hverrar vinnumiðlunarskrifstofu skal skipuð fimm mönnum. Stjórnin má svo aftur ráða forstöðumann fyrir skrifstofuna, og hann getur svo ráðið sér skrifstofustjóra, ef honum svo sýnist. Hér er um að ræða þrjár starfsmannadeildir, allar launaðar, sem ráðh. getur lagt á fátæka smákaupstaði, ef honum sýnist. Það hefir sem kunnugt er viðgengizt í kaupstöðum landsins að úthluta vinnu á meðal verkamanna, en það hefir alltaf verið gert bæjarfélögunum að kostnaðarlausu. Ég hefi reynt að afla mér upplýsinga um það, eftir hvaða reglum almennt hafi verið farið um úthlutun þessarar vinnu, og fengið fullar sannanir fyrir því, að eingöngu hefir verið farið eftir því, hvernig heimilisástæður vinnuþiggjenda hafa verið, en aldrei grennslazt eftir pólitískum skoðunum manna. Þetta fimbulfamb rauðliða um misbeiting á úthlutun atvinnubótavinnunnar er því allt út í bláinn og hefir við engin rök að styðjast. Þá hefir hv. 2. þm. Reykv. fundið allmjög að því, að formaður Varðarfél. skuli hafa hlotið forstöðu vinnuúthlutunarskrifstofu þeirrar, sem Rvíkurbær hefir ákveðið að setja á stofn. Þeir, sem í raun og veru þekkja þann mann, munu vera ánægðir með þá ráðstöfun, því að hann er maður mjög varfærinn og laus við allt ofstæki. Annars kemur það úr hörðustu átt, að hv. 2. þm. Reykv. skuli vera með hávaða út af ráðningu þessa manns, því að ég býst við, að hann, sem er formaður verkamannafél. Dagsbrúnar, telji sig vel til þess fallinn, á það þó að vera ópólitískur félagsskapur. En eins og kunnugt er, þá er hann einhver mesti ofstækismaður í pólitík, sem til er á þessu landi. Hann, sem rennir sér eins og hrútur á hvað sem fyrir er og ætlar allt undir sig að brjóta með frekju og valdi. Að síðustu skal ég taka það fram, að ég mun greiða atkv. á móti þessu frv., af því að ég tel það óþarft og af illum toga spunnið.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Hv. 1. landsk. hefði ekki þurft að hneykslast svo mjög yfir því, þó að ég við þessa 1. umr. minntist á einstakar gr. frv., því að bæði þessi hv.þm. og hæstv.atvmrh. gáfu tilefni til þess, þar sem þeir héldu því fram, að í frv. fælust engin þau ákvæði, sem myndu auka bæjarfél. útgjöld, enda þótt þar sé hrúgað saman fjölda af skrifstofustörfum, sem bæjarfél. sé gert að greiða. Þá hélt hann því fram, hv.þm., að það hefði þegar verið vakin tortryggni gegn atvinnuskrifstofu bæjarins, áður en hún tók til starfa. Sé þetta rétt, þá hefir sú tortryggni verið vakin fyrir atbeina þessa hv.þm. og flokksmanna hans, því að ekki hefir sú tortryggni verið vakin af sjálfstæðismönnum eða skrifstofunni sjálfri, þar sem hún er ekki tekin til starfa ennþá. Um það veit ég ekkert, hvort menn hafa verið sendir út í vinnuflokkana í atvinnubótavinnunni til þess að vera þar með pólitískan undirróður. Ég geri bara ráð fyrir, að það séu staðlausir stafir, eins og flest annað hjá þessum herrum, því að það er alkunna, að blað hv. 2. þm. Reykv. og flokksmenn láta aldrei líða vart eina stund, án þess að rægja þá, sem standa fyrir málefnum Rvíkur. Það virðist vera mesti þyrnirinn í augum þessa hv.þm., að það skyldi vera formaður Varðarfél„ sem valinn var til þess að veita atvinnuskrifstofu bæjarins forstöðu. Út af þeim ummælum, sem hv.þm. hafði um þann mann, þá get ég ekki annað en mótmælt þeim sem algerlega óviðeigandi, því að mér finnst það jafnan ódrengskapur í hæsta lagi að ráðast á menn, sem ekki hafa tækifæri til þess að svara fyrir sig á þeim vettvangi, sem á þá er ráðizt, og það því fremur þegar verið er að brigzla þeim um vanrækslu og hlutdrægni í starfi, sem þeir eru ekki farnir að inna af hendi, eins og hér á sér stað. Annars virðist mér það liggja beint við, að úr því að hv. 2. þm. Reykv., sem jafnframt er formaður í hinu ópólitíska verkamannafél. Dagsbrún, getur fyrirfram verið að væna formann Varðarfél. um hlutdrægni, þá hljóti það að vera af því, að hann finni það með sjálfum sér, að hann í sömu sporum myndi ekki geta verið óhlutdrægur.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég ætla ekki að lengja þessar umr. mikið, en ég hjó eftir nokkrum orðum hjá hv. 3. þm. Reykv., sem ég get ekki látið ósvarað með öllu. Hann telur, að sú stj., sem gert er ráð fyrir í þessu frv. geti ekki orðið hlutlaus. Hv. þm. virðist meina hlutlaus í pólitík. Ég skal játa, að þar sem menn eru pólitískir, er erfitt að mynda pólitískt hlutlausa stj., a. m. k. til þess að hafa afskipti af málum, sem skipta menn jafnmiklu og úthlutun vinnu, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég vil slá því föstu, að ómögulegt sé að skipa stj., sem sé hlutlaus í pólitík, og það hefir ekki verið ætlun ríkisstj. að gera það, heldur er ætlazt til, að fulltrúar hinna ýmsu aðila, fulltrúar verkamanna, atvinnurekenda og meginflokka bæjarstjórnarinnar eigi allir sæti í þessari stj., og geti hvorir um sig komið fram með sínar skoðanir og beitt sínum áhrifum og litið eftir, að ekki sé beitt ranglæti, en með þessu skipulagi er reynt að koma í veg fyrir það. Það er rétt, sem hv.þm. tók fram, að ætla má, að bæjarstjórnin kjósi 2 menn, sinn úr hvorum flokki, A. S. Í. einn mann og atvinnurekendur annan, og oddamanninn skipar svo sá ráðherra., sem þetta heyrir undir. Ef hann er Alþýðuflokksmaður, er sennilegt, að hann skipi mann, sem honum stendur nærri, og sama er að segja, ef það er sjálfstæðismaður, og það hefði t. d. fyrrv. ráðh. gert. Þetta er eðlilegt, því að ráðh. leggur fram fyrir ríkisins hönd það fé, sem skrifstofan þarf úr ríkissjóði til atvinnubóta og þess kostnaðar annars, sem um er að ræða í þessu sambandi. Ég álít, að ekki sé hægt að komast nær sanngirni í þessu efni en gert er í þessu frv., því að í því er tekið tillit til allra. Þess hefir ekki verið gætt við skrifstofu þá, sem bæjarstjórn Rvíkur ákvað að setja á stofn. Ég skal ekki ámæla þeim mönnum, sem þar eru, en ég hygg það engum vafa bundið, að þeir eru ákveðnir með það fyrir augum, að þeir eru í fyrsta lagi góðir starfsmenn hjá forráðamönnum Sjálfstæðisflokksins og fjarri því að eiga ítök hjá öðrum flokkum. Þetta vekur að sjálfsögðu tortryggni hjá verkamönnum, sem eru þeim andvígir, en þurfa að leita til skrifstofunnar um liðsinni. Um þá kenningu hv.þm., að löggjafinn ætli að breyta lýðræðinu, þarf ekki að fjölyrða. Ég þekki ekki aðrar þingræðisleiðir en að frv. séu flutt á Alþ., og þar sé það meiri hl., sem nægir með eða móti. Ef hv.þm. þekkir aðrar betri leiðir, væri æskilegt, að hann benti á þær, en það er alveg víst, að það er ekki lýðræði, ef minni hl. á að ráða á Alþ.

Héðinn Valdimarsson Hv. 8. landsk. var að bera það saman, að meiri hl. bæjarstjórnar Rvíkur hefði skipað formann landsmálafél. Varðar sem formann vinnumiðlunarskrifstofunnar hér, og svo, að ég væri formaður Dagsbrúnar, þar sem þar væru menn af öllum flokkum. Þar er mjög ólíku saman jafnað, vegna þess að Gunnar E. Benediktsson er ekki kosinn af þeim mönnum, sem málinu heyra til, heldur af meiri hl. bæjarstjórnar. Aftur á móti er ég kosinn formaður Dagsbrúnar af verkamönnunum sjálfum. Það er engum þægð í vinnumiðlun öðrum en þeim, sem vinnuna þurfa, verkamönnum og sjómönnum. Þess vegna finnst mér réttast, að skrifstofan sé rekin af þeim sjálfum, og að þeir úthluti vinnunni sjálfir og kjósi sjálfir mann, sem hafi umsjón með þessum málum. Ef bærinn fær verkið unnið og verkamennirnir eru ánægðir, þá mega aðrir vera það líka, og bæjarstjórninni kemur þetta eiginlega ekkert við. Ég get hinsvegar sætt mig við, að þessu sé svo hagað, að fleiri aðilar fái að ráða, en í raun og veru er ekki hægt að neita því, að það eru verkamennirnir, sem eiga að stjórna þessu. Ég get vel skilið, að hv. 3. þm. Reykv. snúist svona í þessu máli. Hann er kunnur af að hafa reynt að beita þeirri mestu rangsleitni, sem hér hefir þekkzt, sem sé við verkamenn 9. nóv. 1932, og þar á ofan hefir hann sýnt meiri heigulskap en nokkur annar Íslendingur hefir nokkru sinni sýnt.

Pétur Halldórsson Það kom greinilega í ljós hjá hæstv. ráðh. við þessar umr. núna, að það er rétt, sem ég lét í ljós við umr. í gær, að þetta frv. væri eingöngu komið fram til þess að draga úr yfirráðum meiri hl. bæjarstjórnarinnar hér, yfir þessari skrifstofu, sem ákveðið hefir verið að setja upp. Ég hefi ekki heyrt hér flutt nokkurt orð, sem réttlæti, að ráðh. sé gefin heimild til að fyrirskipa, að slíkar skrifstofur séu settar á stofn í hverju kauptúni landsins. Það var rangt hjá hv. 1. landsk., þegar hann sagði, að engin hætta væri á ferðum, vegna þess að þetta mundi verða fyrirskipað eingöngu eftir vilja bæjarstjórnanna. Þetta er rangt, því að ráðh. getur gert það á móti vilja þeirra. Það var eftirtektarvert, að hann skyldi byrja fyrstu ræðu sína hér á Alþ. með þessum ranga málaflutningi. Þetta mál verður allt augljósara, þegar það er athugað, að eins og nú er, áður en þessi l. koma til sögunnar, eru í bæjarráði Rvíkur 5 menn, sem skipaðir eru af bæjarstj., en þessi skrifstofa verður aðallega undir stjórn bæjarráðsins. Það hefir framkvæmd bæjarmála sérstaklega með höndum. Þessir 5 menn eru nú í samræmi við meiri hl. bæjarstj. hér, og af þeirri einni ástæðu mega þeir ekki hafa þetta undir höndum, eða m. ö. o., af því að þar er ekki „rauður“ meiri hl., eins og það hefir verið orðað. Og þess vegna er þetta frv. fram komið, að þessu vill minni hl. bæjarstj. Rvíkur breyta með þingmeirihluta. Ef þetta er ekki að taka ráðin yfir bæjarmálum úr höndum bæjarstj. með ofbeldi, þá veit ég ekki, hvað hægt er að kalla því nafni. Tilgáta mín var rétt, þetta er tilefni og tilgangur frv. Er því verður nú skorið hér, hvort á að fara út þá braut í þessu efni, að nota meirihlutavald á Alþ. til þess að beygja meirihlutavald sveitarfélaga, þar sem svo stendur á, að ekki er sami meiri hl. á Alþ. og í sveitarfélögunum. Ef þetta frv. verður samþ., þá er það augljóst, að þeir, sem að þessari löggjöf standa, svífast þess ekki, að taka völdin með valdi hér á Alþ.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hæstv. atvmrh. kom hér, ég vil ekki segja eins og skrattinn úr sauðarleggnum um svo virðulegan mann, og það var auðheyrt, að hann hafði ekki fylgzt með þessu máli hér, sem er ekki heldur hægt að heimta, þar sem hann hefir verið að taka þátt í afgreiðslu mála í Ed. Það hefir einhvernveginn komizt inn í höfuð hans, að ég hafi verið að finna að því, að mistekizt hefði skipun þeirrar stj., sem frv. gerir ráð fyrir. Þetta er lítilsháttar misskilningur. Þessar umr. stöfuðu af því, að flokksmenn hæstv. ráðh. voru að halda því fram hér í d., að þessi fyrirhugaða skrifstofa yrði alveg hlutlaus. Svo kemur hæstv.atvmrh. eins og af himnum sendur, mér til aðstoðar í þessu máli, og segir, að þetta sé alveg ómögulegt, og staðfestir það, sem ég hefi haldið fram, að kenning flokksmanna hans sé ekkert nema vitleysa og m. a. s. lýgi, heil eða hálf eftir því, sem forseti vill láta vera. En hvað lýðræðið snertir, þá hefir hæstv.atvmrh. enga afsökun, og mér virðast kenningar hans um lýðræði nokkuð haltrandi. Hann segist ekki þekkja aðrar lýðræðisreglur en að löggjöf sé sett á þingræðislegan hátt. Það hefir heyrzt, og það ekki alls fyrir löngu, að fyrirhugað væri að setja löggjöf um, að borgarstjórinn í Rvík væri skipaður af ríkistj. Um þetta má setja löggjöf, og hún yrði sjálfsagt sett eftir þingræðisreglum, samþ. af meiri hl. þings, en ég held, að atvmrh. gengi ákaflega illa að sannfæra jafnvel sína sauðspökustu fylgismenn um, að þetta væri lýðræði, að setja bæjarfél., sem á að hafa sjálfstjórn um sín mál, með valdboði borgarstjóra. Ég hefi tekið þetta dæmi, af því að það er gleggst. Það, sem verið er að gera hér, er alveg það sama. Það er verið að taka völdin af bæjarstj. í bæjarfél., um það, hvernig eigi að skipa stj. á stofnun, sem bæjarstj. á að ráða yfir og er búin að stofna. Þetta á að gera með löggjöf og eftir lýðræðisreglum, en ég neita, að þetta sé gert samkv. lýðræðisreglum. Það er ofbeldi og ekkert annað. Það eru til stjórnarskrárákvæði fyrir því, að sveitarfélög ráði sjálf sínum málefnum, og það er ekkert vafamál, að það verður gengið eins nálægt þeim og frekast er unnt, án þess að því verði hegnt, af hv. 2. þm. Reykv. Honum vil ég segja það, að þegar hann er að trana sér hér fram sem fyrsti og helzti málsvari verkalýðsins, þegar þessi illræmda blóðsuga á atvinnuvegum þessa lands 

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að bæjarfulltrúa varðaði ekkert um úthlutun vinnu. Þetta er algerlega rangt. Bæjarfulltrúum er ætlað að semja fjárhagsáætlun fyrir bæina og bera ábyrgð á því, sem fram fer. Hv. 2. þm. Reykv. vill taka af þeim ákvörðunarréttinn um það, hvernig farið sé með það fé, sem bærinn lætur vinna fyrir. Það er vitanlegt, að þegar um bæjarvinnu er að ræða, þá verður að hafa nokkra hliðsjón af því, hverjir það eru, sem þarfnast mest vinnu. Það vita fáir betur en bæjarfulltrúarnir, hverjir æskja mest að fá styrk frá bænum, og það er við bæjarfulltrúana, sem menn bera sig upp, þegar þeir telja sig komna svo að örþrotum, að þeir hljóti að fara á bæinn, ef þeir ekki fái vinnu. Svo vill hv. 2. þm. Reykv. ekki láta ákvörðunar- og miðlunarréttinn hvað vinnu snertir vera í höndum þessara manna, sem ætlað er að bera ábyrgð á málefnum bæjanna. Það hefir komið berlega fram í umr. um þetta mál, að það er eingöngu komið fram vegna ágreinings, sem orðið hefir milli stjórnmálaflokkanna hér í bæjarstj. Rvíkur. Aðrir kaupstaðir eru bara teknir með rétt til málamynda. Ég vil mælast til þess, að n. sú, sem fær málið til athugunar, leiti sér upplýsinga um það, áður en hún dembir þeirri skyldu á kaupstaðina að hafa vinnumiðlunarskrifstofu, hvort sem menn vilja það eða ekki, hversu miklu eða hvort nokkru hefir verið til þess kostað áður og hvernig miðlunin hefir farið fram. Ég vil bæta því við, að það er sanngjörn krafa þeirra bæjarfél., sem hafa unnið þetta verk hingað til óátalið og án kostnaðar fyrir bæjarsjóðina, að þau fái að haga sínum málum í þessu efni eins og verið hefir, og a. m. k., að skrifstofa, sem kostar fleiri hundruð kr., verði ekki sett á stofn í bæjum án vilja bæjarstjórnanna.

Héðinn Valdimarsson Það var ekki ljóst fyrir mér, þegar ég heyrði ræðu hv. 1. þm. Reykv. - 

Jakob Möller Ég ætla ekki að fara að ræða um það við hv. 2. þm. Reykv., hvernig ég hafi rækt mitt starf. Ég þykist vita, að þessi hv.þm. telji sig eiga nokkurn þátt í því, að mér er ekki gefið tækifæri til þess að rækja það lengur. En beina ástæðan til þess, að ég var sviptur starfinu, var sú, að ég var að rækja það. Það mátti þessi þm. ekki sjá né heyra. Hann segir, að það séu l. félagsins, að félagsmenn megi ekki vinna með utanfélagsmönnum, en hann bannaði mönnum að vinna, sem voru félagsmenn, af því að skilyrði til þess að mega vinna, er að hafa verið ákveðinn tíma í Dagsbrún. Þetta veit hv.þm. vel, og það þýðir ekkert fyrir hann að standa upp til að afsanna þetta með einhverjum lygum.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Það verður með hverjum mánuði nauðsynlegra að hafa skýrslur um útflutning, bæði magn og krónuupphæð, og svo hvernig útflutningurinn skiptist á markaði. Þetta er sérstaklega nauðsynlegt að því er snertir sjávarútveginn. Auðvitað verður að afla sér þeirra beztu upplýsinga, sem hægt er að fá. Frv. um þetta var flutt af sjútvn. Nd. í fyrra, en varð einhvernveginn útundan. Ég býst við, að menn hafi ekki verið á móti efni frv. - Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en óska þess að lokum, að frv. verði látið ganga til sjútvn.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Þetta frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr., felur í sér þá breyt. á l. nr. 78 frá 1933, um Kreppulánasjóð, að lánskjörum er breytt þannig, að ársgreiðslur á lánum verða jafnar, í stað þess, að gert er ráð fyrir því í l., að afborganir séu jafnar, en af því leiðir, að vaxtagreiðslur og afborganir fyrstu árin verða svo háar, að það er til mikilla óþæginda fyrir lántakendur. Stj. sá sér ekki annað fært en að setja bráðabirgðal. um þetta efni, vegna þess hve margir lántakendur biðu eftir þessari breyt. Ég vænti þess, að þetta frv. þurfi svo ekki frekari skýringar við. Það má frekar líta á þessa breyt. sem leiðréttingu á l. um Kreppulánasjóð, sem margir þm. munu hafa ætlazt til, að fælist í frv. frá upphafi. Ég geri svo að till. minni, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og landbn.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég ætla ekki að tala langt mál um þetta frv., sem ekki er nú stórt að mínu viti. En ég get þó ekki látið hjá líða að láta í ljós undrun mína yfir því, að stj. skuli hafa getað fengið sig til að gefa út bráðabirgðal. um þetta efni, sem hér er til umr. Menn hafa sjálfsagt tekið eftir því, að þessi stj. hefir verið mjög fús á að gefa út bráðabirgðal. um ýms efni, og þau 1. eru svo mörg, að ég get ekki komið tölu á þau. En ég skal líka játa, að það getur alltaf verið matsatriði, hvenær nauðsynlegt er að gefa út bráðabirgðal., en hitt getur engum dulizt, að í 23. gr. stjórnarskrárinnar er ætlazt til þess, að mjög sé takmörkuð útgáfa bráðabirgðal. Bráðabirgðal. á ekki að gefa út nema brýn nauðsyn beri til, en það verður vitanlega í hverju einstöku tilfelli að metast af viðkomandi ráðh., hvort hún sé fyrir hendi eða ekki. En almennt séð er áreiðanlegt, að ráðh. verða að vera mjög gætnir í þessum efnum, vegna þess að útgáfa bráðabirgðal. er vitanlega ekki annað en það, að taka valdið frá Alþ. að nokkru leyti eða öllu. Ég skal ekki dæma um það, hvort sum hinna annara bráðabirgðal., sem stj. hefir gefið út, séu brot á stjórnarskránni, en ég þori að fullyrða, að þessi bráðabirgðal. eru skýlaus brot á 23. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, er efni þessa frv. það eitt, að í stað þess, að höfuðstóll lántakanda greiðist með jöfnum afborgunum auk vaxta á 40 árum, þá eigi árlegar greiðslur að vera jafnar. Það hefir verið reiknað út og birt í einu blaði hér nýlega, að af 1 þús. kr. láni mundi þetta nema á fyrsta ári 14 kr., og þessi mismunur fer vitanlega lækkandi eftir því, sem lánin eru afborguð. Þessi mismunur er svo lítill, að ég fæ ekki séð, að þess vegna hefði stj. þurft að gefa út bráðabirgðal. En það, sem þó í mínum augum tekur af allan vafa um þetta mál, er það, að á síðasta þingi var einmitt þetta atriði til athugunar, eins og menn mega sjá í Alþt., og þessi leið, að hafa ársgreiðslur jafnar, var athuguð af þm., og meiri hl. þingsins komst að þeirri niðurstöðu, að það væri heppilegast að hafa lánskjörin á þann veg, sem l. frá 1933 segja til um. Hæstv. forsrh. sagði, að nauðsynlegt hefði verið að gefa út þessi l. vegna þess, að lántakendur hefðu ekki viljað skrifa undir skuldabréfin með öðrum hætti. Ég skal ekki segja, í hvað stórum stíl þetta hefir verið, en einn bankastjóri búnaðarbankans hefir tjáð mér, að að vísu hafi nokkrir lántakendur talað um, að þeir kysu heldur hinn greiðslumátann, en að það hafi verið í svo stórum stíl, að gefa hefði þurft út bráðabirgðal., áleit hann að ekki hefði komið til mála. Loks vil ég benda á það, að ég er í nokkrum vafa um, hvort ekki hefði verið hægt að breyta þessu með reglugerð, og þess vegna var enn síður ástæða til að gefa út bráðabirgðal. rétt fyrir þing. Einnig vil ég benda á það, að ráðh., sem gaf út reglugerðina samkv. þessum nýju l., hefir í raun og veru viðurkennt það, að ekki hefði borið brýn nauðsyn til þess að geta út þessi l., þar sem hann segir, að lántakandi geti valið um hvora leiðina, sem hann vill. Einmitt þessi yfirlýsing hæstv. ráðh. í reglugerðinni bendir til þess, að hann hafi sjálfur verið á þeirri meiningu, að lántakendur myndu skiptast í mjög svo jafna flokka um það, hvora aðferðina þeir heldur vildu nota. Þess vegna gefur hann þetta frjálst, en ef hæstv. ráðh. hefði vitað það fyrir víst, að lántakendur vildu fremur hafa þá lánsaðferð, sem segir í bráðabirgðal., þá hefði hann vitanlega ekki þurft að hafa hina leiðina opna. Ég sem sagt gat ekki látið hjá líða að taka það fram, að ég undrast yfir því, að nokkur stj. skuli vera svo svipt ábyrgðartilfinningu gagnvart Alþ., að hún fái sig til þess að gefa út bráðabirgðal. um eins ómerkilegt atriði sem þetta, þar sem þing átti að koma saman rétt á eftir, auk þess sem engar afborganir af skuldabréfum falla í gjalddaga fyrr en löngu eftir þetta þing, og þá hefði mátt setja almenn 1., sem heimiluðu lántakanda að velja hvora leiðina, sem hann vildi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég sé ekki ástæðu til að lengja mjög umr. um þetta frv., en vil aðeins svara hv. 8. landsk. nokkrum orðum. Það, að nauðsynin fyrir bráðabirgðal. hafi ekki verið fyrir hendi, er byggt á mesta misskilningi og þekkingarleysi. Það lágu fyrir fjöldi af lánbeiðnum, og margir þessara manna voru þannig stæðir, að þeir sáu sér ekki fært að taka lánin með þeim kjörum, sem ákveðin voru í l., að greiða jafnar afborganir og þá háu vexti, sem eðlilega eru á fyrstu árunum og kæmu einmitt harðast niður á þeim á kreppuárunum. Hér er því ekki gert annað en það, sem gert er í veðdeildum, þar sem ársgreiðslur eru jafnar. Það var þess vegna ekki um nema tvennt að gera, annað hvort að þeir menn, sem báðu um lán, biðu með að skrifa undir samningana þangað til þing kæmi saman og þannig tefja afgreiðslu lánbeiðnanna, eða að gefa út bráðabirgðal. Þriðja leiðin var vitanlega fær, að þvinga lánbeiðendur til að taka lánin með þessum kjörum, af því að þeim lá á að fá þau sem fyrst. Það var því nauðsynlegt að setja bráðabirgðal., en það verður vitanlega alltaf matsatriði, hvenær nauðsynlegt er að setja þau, og fer það eftir því, hvaða augum maður lítur á hagsmuni þeirra manna, sem hlut eiga að máli. Get ég trúað því, að hér skiptist leiðir milli mín og hv. 8. landsk. um þetta atriði. Þá minntist hv. 8. landsk. á, að þetta væri ekki veruleg breyt. á l. frá því, sem nú er ákveðið í l. Þetta byggist einnig á misskilningi, því það hefir verið reiknað út, að það munar hátt á 2. millj. kr. á afborgunum og vöxtum á fyrstu 15 árunum. Afleiðingin af þessari breyt. er sú, að greiðslur skiptast jafnar niður á öll árin, í stað þess, að þær komi þyngst niður á fyrstu árin. Þá kom það fram hjá hv. 8. landsk., að rangt hefði verið að setja þessi l., vegna þess að einmitt hefði verið rædd þessi leið á þinginu 1933, að hafa ársgreiðslur jafnar, en svo kemur hann aftur að því, að ekki hefði þurft annað en að setja reglugerð til þess að breyta þessu ákvæði. Þetta er, eins og menn sjá, hreinasta mótsögn. Það er alveg misskilningur, að það sé ákveðið í l., hvernig lánin skuli veitt. Það er einungis ákveðið, hvernig bréfin skuli dregin inn. Sjóðstj. er gefin heimild til þess að haga lánunum eins og hagkvæmt er fyrir lántakendur. Ég vil þess vegna mótmæla því eindregið, enda tel ég það sagt móti betri vitund, að ekki hafi verið ástæða til að setja um þetta bráðabirgðal.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég veit, að hæstv.forsrh. hefir mikla þekkingu á landbúnaðarmálum eftir allt sitt ferðalag í Strandasýslu í vor, en mér er ekki kunnugt um, að hann hafi betri aðstöðu til þess að setja sig inn í þau mál heldur en hver annar. Ég verð vitanlega að þola það, að hann beri mér á brýn þekkingarleysi á þessum málum, en ég hefi ástæðu til að ætla, að bankastj. þeirrar lánstofnunar, sem fer með þessi mál, hafi engu síður skilning á þessum kjörum bænda en hæstv.forsrh. Og eins og ég tók fram áðan, hefir einn bankastj. búnaðarbankans skýrt mér frá því, að aðeins örfáir lántakendur hafi óskað frekar eftir þessari breyt., en ekki hafi verið nein ástæða til, þess vegna, að gefa út bráðabirgðal. Ég tók það líka fram áðan, að það væri að mínu áliti því minni ástæða til að gefa út bráðabirgðal., þar sem þessi leið var opin fyrir löggjafann 1933. Og einmitt það, að löggjafinn velur þessa leið, á að vera hömlur á þann ráðh., sem tekið hefir við eftir að það þing hætti störfum, að gefa út bráðabirgðal., sem ganga í bág við þau l., sem það hafði gefið út. En það felst engin mótsögn í þeim ummælum mínum, að ég teldi það nokkurt vafamál, hvort ekki hefði mátt breyta þessu með reglugerð. Og ég held, að það sé misskilningur hjá hæstv.forsrh., ef hann heldur því fram, að hvergi sé ákveðið í l. um greiðslumáta lántakanda. Ég skal útskýra það, hvað ég á við með því, að þessu hefði mátt hreyta með reglugerð. Í 2. gr.l. nr. 78 1933 er ákveðið um gerð þeirra bréfa, sem Kreppulánasjóður gefur út; vextir af þeim skulu vera 41/2% á ári, og skulu þau innleysast á 40 árum. Svo stendur í síðustu málsgr.: Færi svo, að reiðufé Kreppulánasjóðs reyndist eigi nægjanlegt til að greiða skuldbindingar hans, skal ríkissjóður leggja fram það, sem á vantar, og skulu þá þau framlög síðar endurgreiðast af eignum sjóðsins, ef þær hrökkva til“. Þessi síðasta málsgr. veitir stj. heimild í því einstaka tilfelli til þess að greiða úr ríkissjóði fé, ef reiðufé Kreppulánasjóðs er ekki fyrir hendi. Í 19. gr. er aftur rætt um bréf, sem lántakendur gefa út. Þar er talað um, að lánstíminn megi ekki vera lengri en 42 ár og að vextir skuli vera 4%. Svo stendur í þessari gr.: „- Afborgunarskilmálum skal eftir því, sem unnt er, haga svo, að Kreppulánasjóður geti staðið straum af innlausn skuldabréfa sinna samkv. 2. gr.“. Í 19. gr. er ætlazt til, að afborganir nægi til þess að standa straum af innlausn skuldabréfa, „ef unnt er“, en í 2. gr. er gefin heimild til þess fyrir ríkissjóð, ef það er ekki unnt að leggja fram það fé, sem á vantar. M. ö. o., ef sjóðstj. hefir álitið það heppilegt að leyfa lántakanda að greiða sína skuld á 40 árum með jöfnum greiðslum, þá hefir að vísu vantað nokkuð til þess, að Kreppulánasjóður gæti staðið straum af þeim bréfum, sem hann hefir látið af hendi. En þá er heimild fyrir ríkissjóð að borga mismuninn. Þess vegna álít ég vafamál, hvort ekki hefði mátt breyta þessu með einfaldri reglugerð. Og vitanlega var síðasta Alþ. það jafnljóst og núv. Alþ. og þessari stj., sem nú situr, að veðdeildarlán eru þannig, að menn borga veðdeildarskuldir með jöfnum árlegum greiðslum, svo það sannar ekki nauðsynina fyrir því að breyta þessu í sama horf. - Hæstv. ráðh. sagði, að hér skildi milli okkar, hann bæri hagsmuni lántakenda fyrir brjósti, en ég ekki. Að mínu áliti er það allt annað, sem skilur á milli okkar. Það eru aðrir hagsmunir, sem hæstv. ráðh. ber fyrir brjósti en hagsmunir lántakendanna. Í Tímanum hefir nýlega verið talað um þessa brýnu nauðsyn á að breyta þessum lánskjörum, til þess að gefa tilefni til að ráðast á þá stj., sem fer með þessi mál, sem er í andstöðu við hæstv. stj. Hæstv. ráðh. tekur löggjafarvaldið í sínar hendur til þess að fullnægja löngun þeirra, sem að útgáfu Tímans standa, til þess að ráðast á þá menn, sem með þessi mál fara, en það eru ekki hagsmunir bænda, sem hann er að hugsa um, því enginn trúir því, að bankastj. búnaðarbankans hafi ekki bæði vit, þekkingu og vilja til þess að gæta hagsmuna bænda eins og sá maður, sem nú situr hér í ráðherrastóli.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég nenni varla að vera að karpa þetta við hv. 8. landsk. Ræða hans var ekki svo merkileg, en ég vil bara endurtaka það, sem ég sagði áðan, að það væru heil héruð, sem óskuðu eftir þessum breyt., eins og fleirum en mér er kunnugt um. Það er því leiðinlegt að þurfa að standa upp hvað eftir annað til þess að karpa um atriði, sem er jafnvitanlegt og þetta. Viðvíkjandi hinn atriðinu, að það hefði mátt breyta þessu með reglugerð og haga lánunum þannig, að þau væri lántakendunum sæmilega viðunandi, þá er það rétt, að það mætti gera með því að leggja fram stórfé úr ríkissjóði, en það er ekki hægt að breyta reglugerðinni á þann hátt, að lánskjörin séu viðunandi, ef sjóðurinn á að standa undir sér sjálfur. Ég er ekki í neinum vafa um það, að sú leið, sem stj. nú hefir valið, er miklu heppilegri en sú leið, sem hv.þm. hefir hent á, ekki sízt eins og nú er komið fyrir ríkissjóði. Ég sé svo ekki ástæðu til að karpa um þetta mál meira.

Flm. (Finnur Jónsson) Sá galli er á l. um kosningu bæjarstjóra í kaupstöðum, að svo getur hæglega farið, að bæjarstjóri verði kosinn með minni hl. bæjarstj. að baki sér. Með því bæjarstjórinn fer, eins og kunnugt er, með framkvæmdarvald í umboði bæjarstj., liggur í augum uppi, að það getur valdið hinu mesta öngþveiti, ef bæjarstj. er í minni hl. Bæjarstjóri, sem styðst við minni hl. bæjarstj., er í raun og veru eins settur og ráðh., sem hefir minni hl. Alþingis að baki sér og stjórnar landinu í umboði minni hl. þjóðarinnar. Nú hefir þetta komið fyrir á einum stað hér á landi, Ísafirði, þar var bæjarstjórinn kosinn af minni hl. bæjarstjórnar með hlutkesti. Það er óhætt að segja, að bæði þeir, sem töpuðu, og hinir, sem unnu hlutkestið, óska eindregið eftir því, að kostur verði gefinn á því, að á Ísafirði verði kosinn bæjarstjóri, sem fái meiri hl. bæjarstj. að baki sér. Þessu frv. er ætlað að bæta úr þessum galla á lögunum með því að láta fara fram bæjarstjórnarkosningu á ný. Það er nú talað svo mikið um lýðræði hér í þessari hv. d., að ég býst við því, að þetta frv. fái fylgi allra flokka í þinginu. - Að svo mæltu óska ég þess, að frv. verði að lokinni umr. vísað til allshn.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég býst varla við, að sú ósk hv.flm. rætist, að allir flokkar þingsins verði sammála um þetta frv. Ekki af þeirri ástæðu, að þetta eigi að verða deilumál á milli flokka. Eins og kunnugt er, var bæjarstjórinn á Ísafirði knúinn af bæjarstj. til að segja af sér; það liggur því fyrir það vandaspursmál, sem bæjarstjórnin þarf að leysa, að kjósa sér annan bæjarstjóra. Í frv. þessu er engin lausn á því vandamáli. Þar eru aðeins ákvæði, sem heimila atvmrh. að láta fara fram bæjarstjórnarkosningu á ný. En líkur eru hverfandi litlar fyrir því, ef kosið er strax aftur, að það skapist nýr meiri hl. í bæjarstjórninni. Það er alþekkt hér í bæjum, að bæjarstjóri hefir engan hreinan meiri hl. að baki sér. T. d. hefir það verið svo á Akureyri í langa tíð, að flokkarnir hafa orðið að koma sér saman um bæjarstjóra. Var þetta mál leyst þar á síðastl. vetri á þennan hátt, án nokkurra vandræða. Ég undrast það, að hv.þm. skuli vegna þessa árekstrar á Ísafirði flytja þessa breyt. fyrir allt landið, þar sem hvergi er um nein vandræði að tala í þessum efnum nema á Ísafirði. Annars vildi ég skjóta því til hv.þm., hvort hann vill ekki bara fá alveg sérstaka löggjöf fyrir Ísafjörð. Það er ýmislegt, sem bendir til þess, að þess muni vera þörf, og vil ég skjóta þessu fram þeirra n. til athugunar, sem væntanlega fjallar um málið.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég verð að játa það, að mér kemur þetta frv. undarlega fyrir sjónir, því ég fæ ekki séð, að það geti stuðlað að því, að hreinn meiri hl. fáist fyrir bæjarstjóra. Frv. sýnist vera allt ein hugsunarvilla. Ef ekki hefir verið hægt við nýafstaðnar bæjarstjórnarkosningar að fá hreinan meiri hl., hvernig á það þá að vera hægt með því að láta aðrar kosningar fara fram strax eftir fáa daga? Það er að vísu sagt í frv., að kjósa eigi fyrir þann tíma, sem eftir sé af hinu reglulega kjörtímabili, en það hlýtur að verða sama sem allt tímabilið. Það kemur strax í ljós eftir reglulegar bæjarstjórnarkosningar, hvort bæjarstjóri verður kosinn af hreinum meiri hl. eða ekki. Ef kosið verður upp aftur hlýtur það að verða þegar í stað. Hefir hv.flm. gert sér það ljóst, að það eru sömu kjósendurnir, sem eiga að kjósa strax aftur? Það er ekki hægt að hugsa sér, að þeir breyti nokkuð sinni kosningu, og hvað er þá unnið? Hér er um tvennt að ræða; annaðhvort hefir. hv.flm. ekki hugsað málið, eða þá að hann hugsar sér að beita einhverjum sérstökum ráðum til þess að breyta skoðunum manna. Ég skal láta ósagt, hvort heldur er, en það eru þá a. m. k. einhver óvenjuleg ráð, og leiði ég hest minn frá því að ákveða nokkuð um það. Hv. þm. segir, að þetta horfi til vandræða á Ísafirði; en ég sé ekki, hvernig hv.þm. hugsar sér það, að bæjarstjóri verði kosinn á annan hátt en með hlutkesti, þegar jöfn eru atkv. Máske hv.þm. ætlist til, að afnumið verði allt hlutkesti úr kosningum, t. d. þegar þingmannaefni fá jöfn atkv. Ætlast hann til, að þá verði málinu aftur skotið til kjósendanna? Nei, hlutkestið er bezta ráðið, sem menn hafa fundið, til að skera úr kosningu þegar atkv. falla jöfn. Það er gamalt ráð og þaulhugsað, og ég get ekki annað séð en það eigi eins við um bæjarstjórakosningu og aðrar kosningar. Nú vill hv.þm. fá aftur bæjarstjórnarkosningu á Ísafirði, en ég skil ekki, hvers vegna hann vill endilega svipta öllum öðrum inn í þennan vitlausa dans. Það er hægt að hugsa sér, að Ísafjörður fengi þau sérréttindi, sem frv. felur í sér, en þrátt fyrir það eru ekki minnstu líkur til, að önnur hlutföll fengjust út úr nýrri kosningu í bæjarstjórn en þau, sem nú eru, svo að flokkaskiptingin yrði óbreytt, 4:4:1. Ef þá færi svo, að Alþfl. fengi bæjarstjórann með hlutkesti, þá má öldungis eiga það víst, að strax kæmi fram vantraust á bæjarstjóra frá andstæðingum hans. Hvað á þá að gera? Á að kjósa enn á ný? Þá gæti farið svo, að ekki gengi á öðru en hlutkesti og bæjarstjórnarkosningum alltaf á víxl. Hv. flm. hefir ekki fundið aðra leið en hlutkesti til þess að skera úr kosningu. Annars er það sérstök meinloka í frv. að láta atvmrh. úrskurða um það, hvort kosning skuli fara fram aftur eða ekki. Eftir frv. á hann að geta látið fara fram kosningu hvað eftir annað í sama kaupstaðnum, kannske 10 -12 sinnum í röð, ef honum svo sýnist, en bæjarstjórn og bæjarstjóri hafa engan rétt til þess að ráða nokkru um málið. Það sýnist þó ekki mega minna vera en að meiri hl. bæjarstj. hefði einhvern kröfurétt. Ég held nú, af því að dæma, sem ég hefi sagt um frv., að varla sé hægt að búast við, að ég greiði því atkv. fremur en aðrir vitibornir menn.

Flm. (Finnur Jónsson) Þó þetta frv. sé stutt, þá er það samt ofvaxið skilningi hv. 6. þm. Reykv. Hann talar um, að atvmrh. geti látið kjósa 10 -20 sinnum í röð, en í frv. stendur, að ráðh. geti ákveðið, að bæjarstjórnarkosningar skuli fara fram á ný fyrir þann tíma, sem eftir er af kjörtímabilinu. Vill ekki hv.þm. lesa frv. aftur? Ég held, að hann hefði gott af því að reyna að átta sig á málinu. Það er sjálfsagt og eðlilegt, að úrskurður í þessu efni heyri undir atvmrh. Til hans kasta kemur að ráða fram úr þeim vandræðum, sem af því hljótast, ef bæjarstj. verður svo skipuð, að meiri hl. fæst ekki fyrir kosningu bæjarstjóra. Báðir hv.þm., sem töluðu gegn frv., vildu halda því fram, að engar líkur væru til þess, að málskot á ný til kjósenda færi öðruvísi en nýafstaðnar kosningar. Ég veit ekki betur en að það sé ákaflega algengt að skjóta málum aftur til kjósenda með breyttum árangri, og vil ég í því sambandi minna hv.þm. á það, sem hér er hendi næst, að oft er leitað atkv. hér í hv. d. tvisvar til þrisvar sinnum við sömu atkvgr. Þá var hv. 6. þm. Reykv. að tala um það, hvort ætti að hætta við hlutkesti, ef jöfn væru atkv. tveggja þingmannaefna, en hér er ekki um hliðstætt dæmi að ræða. Ég vil benda á það, að ef þingmenn koma sér ekki saman um að mynda stjórn, þá fer fram þingrof og kosningar á ný. Hið sama á að gilda um skipun bæjarmálanna eftir þessu frv. Það er farið fram á að lögleiða einskonar þingrofsvald í bæjarmálum, ef það kemur fyrir, að meiri hl. bæjarstj. fæst ekki um kosningu bæjarstjóra. Mér er það ljóst, að frv. felur í sér talsverða breyt., en sú breyt. er í lýðræðis- og þingræðisátt, og tilgangurinn er sá, að tryggja það, að stjórn bæjarmálanna sé í höndum meiri hl. bæjarstj. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um það, að líkur um árangur af málskoti til bæjarbúa væru sáralitlar, en það eru sömu líkur og þegar máli er skotið aftur til þjóðarinnar með þingrofi og kosningum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um frv. og treysti því, að hv. d. afgr. frv. til 2. umr. og n., hvað sem þessir hv. tveir þm. segja. Þeir eru á móti frv. aðallega fyrir það, að þeir hafa ekki lesið frv.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég held, að hv.flm. hljóti að játa, að sú ógæfa, sem hann hugsar sér að bjarga bæjarfélögunum frá með þessu frv., kemur strax aftur. það kemur þegar í ljós, ef kosning hefir misheppnazt. Þýðir því ekki að tala um einhvern hluta kjörtímabils, sem eftir sé, því það verður allt eftir. Hér er því að ræða um heilt kjörtímabil. Því eru engar líkur til þess, að hreinn meiri hl. fengist þegar kosið er strax aftur, og stendur óhrakið allt, sem ég hefi um það sagt. Flokkaskipting í bæjum er nú orðin þannig, að hæpið er, að nokkur flokkur fái hreinan meiri hl. Þó sósíalistar á Ísafirði þykist hafa orðið hart úti, þá er engin von fyrir því, að þetta frv. verði þeim til hjálpar. Ég játa, að það er ekki fullkomið lýðræði, þegar ójöfn tala kjósenda fær jafna tölu fulltrúa, en það er ekki hægt að girða fyrir alla smámuni, ekki hægt að komast nær því rétta. Þó að aðalflokkarnir á Ísafirði séu dálítið mismunandi stórir, þá verða þeir að hafa sína fjóra fulltrúa hvor. Mér er a. m. k. ekki ljóst, hvernig á að koma í veg fyrir, að þeir hafi það. Ég held, að hv.þm. Ísaf. hafi einu sinni ekki verið eins hræddur við jafnar tölur og hann er nú, þegar hann og hans flokkur beitti sér fyrir því að afnema oddamann í bæjarstj. Ísafjarðar. - Ég legg ekkert kapp á það, hvenær þetta frv. deyr, og ég á bágt með að vera grimmur við slíka vanburða aumingja, en ef á að reyna að bjarga lífinu eitthvað lengur í þessu óburðuga fóstri, þá vil ég benda hv.n. á það, að réttara muni að láta bæjarstj. fremur en atvmrh. ákveða, hvort kosning á að fara fram eða ekki.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Í síðustu utanför sinni útvegaði fyrrv. fjmrh. Sauðárkrókshrepp 40000 kr. lán í Handelsbanken í Kaupmannahöfn, til að standast kostnað af rafmagnsveitu á Sauðárkróki. Lánið hefir enn ekki verið hægt að taka, þar sem lánveitandi heimtaði ábyrgð ríkissjóðs, en um það var engin heimild til í fjárl. Hreppsn. liggur mjög á láninu, og er þessi þáltill. fram borin til þess að reyna að flýta því, að hún geti fengið það. Málið ber ég hér fram í samráði við núv. fjmrh. Vegna þess, hve málinu þarf að hraða, hafði ég hugsað mér að fá till.samþ. við tvær umr. í dag. En þegar ég bar málið undir fjvn., var meiri hl. n. ekki undir það búinn að taka ákvörðun. Er því ekki hægt að koma málinu lengra áleiðis í dag en svo, að það verði samþ. við fyrri umr. og því vísað til fjvn. Ég geng út frá því, eftir viðtali við hæstv. fjmrh., að honum sýnist fært að taka á ríkissjóð þessa ábyrgð, ef hv.Alþ. samþykkir. Ætlast ég til, að ábyrgðarheimildin verði engu að síður tekin upp í fjárl. 1933. Þáltill. er aðeins fram borin til að flýta því, að hreppsn. fái þetta lán, því að hún er í sárri þörf fyrir það, vegna ýmiskonar aðkallandi greiðslna, er nú standa á henni. Óska ég því, að Alþingi vilji samþ.till. við þessa umr. og vísa henni til síðari umr. og fjvn.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég lít svo á, að þetta mál eigi að fá framgang. En afstaða mín til þessa máls felur ekkert í sér um afstöðu mína til ríkisábyrgða yfirleitt á þessu þingi. Afstaða mín markast af því, að fyrrv. stj. hafði gefið hreppsn. svo mikið undir fótinn í þessu máli, að ekki verði hjá því komizt að standa við það. Fyrrv. fjmrh. hafði útvegað lán fyrir rafveituna með hliðsjón af því, að ríkisábyrgð fengist, og taldi hann það áreiðanlegt. Finnst mér því ekki annað hægt en að veita þessa ábyrgð.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Ég get tekið undir það með hæstv. fjmrh., að ég lít ekki svo á, að í þessari ábyrgðarheimild myndi felast nokkur skuldbinding gagnvart öðrum ábyrgðarumleitunum. En þar sem búið er að gefa hreppsn. undir fótinn um ábyrgð og verkið hefir verið framkvæmt í trausti þess, að ábyrgðin fengist, sýnist mér ekki annað hægt en samþ. þessa till.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég vil aðeins segja fáein orð út af þessu frv. Ég er alveg sammála hv.þm. um það, að þetta má ekki gera að pólitísku deilumáli. Takmark okkar allra á að vera það, að sem minnst verði greitt af greiðslum, sem ekki eru í fjárl. Undanfarið hefir fjárveitingavaldið varla verið að öllu leyti í höndum Alþ. Útkoman hefir því oft ekki verið í samræmi við vilja Alþ. Þetta verður oft til þess, að fjárhagur ríkissjóðs er verri en menn vilja láta líta út. Því hefir verið lýst yfir af stj., að hún vilji vinna að því, að fjárl. séu haldin sem bezt og greiðslur úr ríkissjóði fari sem minnst fram úr áætlun. Það er vitanlega gott fyrir stj. að hafa visst aðhald um þetta efni, því ásókn er mikil um greiðslur úr ríkissjóði. Ég er sammála hv.þm. um þetta, en ég hefi enn ekki haft tíma til að mynda mér skoðun um, hvaða leið sé heppilegust. Ég hefi ekki haft tíma til að sinna málinu, sökum annríkis við samningu fjárlagafrv. En út af þessu frv. vil ég geta þess, að ákvæði þess eru svo ströng, að mjög erfitt mun vera að framkvæma þau. Hv. þm. segir, að það verði auðvitað að framkvæma þessi l. eins og skynsömum mönnum sæmir. Ég vil sérstaklega benda á það, að eftir þessu frv. er hægt að klekkja á pólitískum andstæðingi fyrir litlar sakir. Bókstafur frv. er svo strangur, að þetta mundi vera hægt. Ég vil benda á 5. gr. frv.: „Nú greiðir fjmrh. fé úr ríkissjóði án heimildar í fjárl. eða öðrum l., eða án samþykkis ríkisgjaldanefndar samkv. 2. gr., og varðar það hann þá ábyrgð eftir 143. gr. hinna almennu hegningarlaga. Auk þess er hann skyldur til að endurgreiða ríkissjóði það fé, sem greitt hefir verið í heimildarleysi“. Í fjárl. er t. d. liður „Til óvissra útgjalda“. Þá mætti spyrja, hvort ekki mætti greiða þar nokkurn pening nema bera það undir ríkisgjaldanefnd. Það mundi verða ákaflega erfitt að framkvæma þetta atriði. Það er mjög alvarlegt mál, að hafa ákvæði í frv., sem ekki er hægt að framkvæma. Einhverjum þm. gæti dottið í hug að klekkja á ráðh., þó um enga alvarlega sök væri að ræða. Það mundi líka verða erfitt í þessu sambandi að eiga við skipulagningu verklegra framkvæmda fyrirfram. Það er hið mesta vandaverk að skipuleggja verklegar framkvæmdir þannig, að það, sem á að gera, verði gert. Það þarf t. d. að ráða menn fyrir vissan tíma í sambandi við undirbúning verklegra framkvæmda. Þá koma mörg atriði til greina, sem geta valdið því, að einhverju skakkar í þessu efni. Þá er erfitt að þurfa að sækja allt undir atkv. eins nm. Við skulum taka dæmi: Nú er verið að vinna við verklegar framkvæmdir, og kostnaður er kominn fram úr áætlun. Þá verður kannske að hætta vinnu, af því að ekki er hægt að borga út, vegna þess að einn nm. mætir ekki á fundi. Ég er sammála grundvallaratriði frv., að tryggja eigi það, að fjárl. séu haldin. - Mig minnir, að annar sá flokkur, sem stendur að núv. stj., hafi komið með till. í þessa átt. En mér hefir, eins og ég sagði áðan, ekki getizt tími til að skapa mér fasta skoðun um þetta.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég heyri það á hæstv. fjmrh., að hann tekur vel í þetta mál, svo ég býst við, að það fái athugun í n. og af þinginu. En þessu verður aldrei ráðið til lykta nema gera tilraunina. Reynslan verður svo að leiða í ljós, hvort þetta fyrirkomulag er gott. Það er auðvitað alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það er stöðugt nauð um greiðslur úr ríkissjóði, og það ætti því að vera gott fyrir fjmrh. að hafa samþykki slíkrar n., sem skipuð er af öllum flokkum, bak við sig. Það er að mínu áliti mjög mikilsvert. Ég álít það líka mjög mikils virði fyrir hverja stjórn eftir á, að hafa fengið samþykki allra flokka að nokkru leyti fyrir þeim umframgreiðslum, sem þarf. Að hægt sé að koma pólitík inn í málið, held ég sé næstum útilokað af eðli málsins, því að hver sá flokkur, sem kemur fram með þetta, getur verið að búa í hendur á sjálfum sér, jafnvel þótt hann sé minnihlutaflokkur. Hann getur þá innan skamms farið með völdin í landinu. - Hv. 4. landsk. hlær. Þess er þó ekki langt að minnast, að hv.þm. sat einn síns liðs á þingi, en nú á flokkur hans mann í ríkisstjórn. Þá er varla óhætt að samþ. lög með þeirri tryggingu, að flokkur, sem hefir bak við sig rúml. hálfa þjóðina, komist aldrei til valda. Mér virtist ákvæði 5. gr. valda hæstv. ráðh. nokkrum ótta. Það verður aldrei hægt að vísu að búa svo um, að ekki sé viss hætta fyrir fjmrh., af því að þessi l. eru sett beinlínis til að tryggja, að hann ávísi ekki meiru en hann má. Lögin eru gagnslaus, ef ekki felst í þeim viss hætta fyrir fjmrh.; hann verður að gefa gaum að þessu atriði, til þess eru l. sett. En hæstv. ráðh. kom líka inn á þá hugsun, sem einmitt vakti fyrir okkur sem trygging fyrir hann, það, sem veitt væri til óvissra útgjalda. Þingið ákveður upphæð til óvissra útgjalda, og ráðh. getur gripið til þeirrar fjárveitingar án þess að spyrja ríkisgjaldanefnd, svo lengi sem hún hrekkur. Það er fyrst þegar hann vill ekki nota þá fjárveitingu, heldur fer fram á fjárveitingu á ákveðna liði, eða heimild til útgjalda er upp gengin, að hann þarf að spyrja ríkisgjaldanefnd eða ábyrgð er hægt að koma fram. Annars verð ég að segja, að það hefir a. m. k. verið svo, að meiri hl. hefir staðið nokkuð fast um stj. Ég óttast sannast að segja meira, að l. verði gagnslítil vegna þess, að þingið fríkenni ráðh., þótt hann fari fram úr áætlun, heldur en að það klekki á honum. En úr því sker reynslan.

Það væri skipt um þingmeirihluta

. Já, og landsdómur kæmi eftir á. En það er ekki opnara eftir en áður. Auðvitað er opin leið að klekkja á ráðh., ef þingmeirihluti tæki upp þá nýbreytni að samþ. ekki fjáraukalög. Ég óska að endingu eftir, að frv. fái þá lagfæringu, sem þingið sér sér fært að gera.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Það er góðra gjalda vert, að sjálfstæðismenn, með hv. 1. þm. Reykv. í broddi fylkingar, eru nú orðnir spenntir fyrir réttri meðferð á fé ríkissjóðs. Kann sumum að virðast, að það sé í seinna lagi, sem þessi iðrun fer fram, eins og lýsir sér í þessu frv. Þeir voru ekkert spenntir fyrir því, sjálfstæðismennirnir, að haga meðferð fjárl. þannig, að eftir þeim sé farið, þegar jöfnunarsjóður okkar var á ferð hér um árið, þar sem átti að leggja tekjur þær, sem umfram voru, í sérstakan sjóð og jafna með því framkvæmdir ríkisins frá ári til árs. Jöfnunarsjóður sá, sem samþ. var að lokum, var ekki nema svipur hjá sjón, hafði ekki inni að halda nein þau ákvæði, sem að gagni gætu komið og væru aðhald fyrir stjórnina. Ég býst nú við, að minn flokkur geti sætt sig við þetta fyrirkomulag, enda hefir hann stungið upp á nokkuð svipuðu. En það mun sumum að sjálfsögðu þykja hart, að einn maður geti hindrað það, sem álitið er alveg óhjákvæmilegt. Það þýðir ekki að tala um það, eins og hv.flm., að menn muni alltaf verða svo sanngjarnir, og ef drepsótt brýzt út, muni menn ekki halda í peningana, eða ef þarf að ljúka við vegarspotta. Þetta getur vel verið. En það kemur sjálfsagt eitthvað fleira til greina, sem gerir útgjöld óhjákvæmileg eða til mikils gagns fyrir landið, sem meiri hl. í þessari hugsuðu n. vildi láta landsmenn taka á sig og stj. veita fé til. Og jafnframt mundi sá meiri hl. taka ásamt stj. á sig ábyrgð þeirra ráðstafana. Ég sé ekkert á móti því, að meiri hl. bæri ábyrgðina og réði úrslitum; hitt finnst mér ótækt, að einn maður geti haft algert neitunarvald, eins og frv. gerir ráð fyrir. Tökum til dæmis fjvn. Ef hún starfaði undir þessu lögmáli, gætu sjálfstæðismenn og Bændafl., minnihlutaflokkarnir, myndað þann raunverulega meiri hl., þegar um væri að ræða að hindra það, sem hinn þingræðislegi meiri hl. ætlaði að láta gera. Og þó að ég játi, að eðlilegast sé að fara eftir fjárl. og framkvæma ekki annað en það, sem þau mæla fyrir um, þá getur komið það ástand, að brýna nauðsyn beri til að eyða meira fé í einhverju skyni en fjárl. gera ráð fyrir. Ég hefi síður en svo neitt á móti því, að stj. hefði eitthvert aðhald og væri ekki eins einráð og hingað til. Enda felst í þessu frv. heljar ásökun á fyrri stjórnir, og ekki sízt á þá sjálfstæðismenn ýmsa, sem verið hafa ráðherrar undanfarið. Og ég skil ekkert í því, hvernig hv. 1. þm. Reykv. (MJ) hefir getað „platað“ hv. 1. þm. Skagf. (MG) til að vera með í að flytja þetta frv. Því að ég sé ekki betur en að eftir frv., ef það hefði slampazt til að ná samþ. einu ári fyrr, þá hefði hæstv. sami fyrrv. ráðh. gerzt sekur við 143. gr. hinna almennu hegningarlaga, vegna þess að hann greiddi alveg í óleyfi fé úr ríkissjóði í hundruðum þúsunda til óleyfilegrar stofnunar. Ég verð eiginlega að taka svari ráðherrans, mér finnst svo illa með hann farið af hans eigin flokksmanni. Ég get skilið, að andstæðingar hans hefðu gert þetta, en að óreyndu ekki trúað, að hans flokksmenn settu hann í þessa úlfakreppu. Því að vissulega er frv. allt tómar ásakanir í hans garð. Og að þetta hefir ekki komið fyrr fram, og með hliðsjón af því, hvernig sjálfstæðismenn tóku jöfnunarsjóðsfrv. okkar Alþýðufl.-manna fyrir nokkrum árum, þá finnst mér það einhvern veginn komið í hug sjálfstæðismanna, að þeir séu ákaflega vonlitlir, þó þeir telji sér helming þjóðarinnar, að þeir komist til valda bráðlega. Þetta er svo mikil hugarfarsbreyting frá því, sem var. - Að endingu tel ég rétt, að frv. sé athugað í n., allshn. eða fjhn.

Magnús Guðmundsson Ég finn mér skylt að þakka hv. 4. landsk. fyrir þá miklu umhyggju fyrir mér, sem kom svo berlega í ljós í ræðu hans, eins og oft áður. Sýnir hann hér, hversu vinveittur þessi hv.þm. er mér ávallt. En ég ætla þá að segja honum það, að það er ég, sem hefi samið frv., svo að ég hefi ekki verið „plataður“ inn á neitt. En út af aths. hans um það, hvort rétt væri að heimta samþykki allra nefndarmanna til þess að aukafjárveiting sé lögleg, þá skal ég viðurkenna, að þetta er vafamál. En það verður að gæta þess, að t. d. tveir stjórnarflokkar geta, ef ekki þarf samþykki allra nefndarmanna, notað aðstöðu sína í n. til þess að taka upp fjárveitingu, sem þeir viljandi létu vera að samþ. í þinginu. Með þessu væri hægt að opna leið til að draga fjárveitingavaldið úr höndum Alþingis í hendur nefndarinnar. En það, sem einkum olli því, að mér fannst rétt að setja í frv., að allir þyrftu að vera sammála, var það, að ef fjárveitingin er verulega nauðsynleg, þá taki flokkurinn, sem neitar um fjárveitinguna, á sig svo mikla ábyrgð og óvinsældir, að enginn flokkur sjái sér fært að nota þessa aðstöðu. Þetta er sjálfsagt að athuga í nefnd. Það getur vel verið, að hægt verði að færa fram ástæður, sem sannfæra mig um, að þetta sé ekki heppilegt að öllu athuguðu; en eins og stendur finnst mér það vera þannig. Ég heyrði, að hv. 4. landsk. var að tala um, að ég hefði greitt nokkuð mikið úr ríkissjóði umfram heimild á síðastl. ári. En ég vil benda honum á það, að allar greiðslur úr ríkissjóði fara fram gegnum fjármálaráðuneytið, og ekkert fæst greitt á annan hátt. Annars er öllum vitanlegt, að ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið, er hinn gegndarlausi fjáraustur utan fjárlagaárin 1928-1931, og held ég, að hv. 4. landsk. hafi komið þar nokkuð freklega við sögu. Ég held því, að frv. sé miklu frekar högg á hann en mig.