Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Steinunni Þóru Árnadóttur, 7. þm. Reyk. n., um að hún verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því Andrés Skúlason sæti á Alþingi, en hann er 3. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu og víkur þá 2. varamaður á lista, René Biasone, af þingi en 1. og 2. varamaður hafa boðað forföll. Landskjörstjórn hefur gefið út tilkynningu á grundvelli 113. gr. kosningalaga til Andrésar Skúlasonar. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hans.

Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Andrésar Skúlasonar sem 3. varaþingmanns á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavíkurkjördæmi norður. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosningu og kjörgengi hans og mælir einróma með staðfestingu á kosningu Andrésar Skúlasonar.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Andrésar Skúlasonar og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Andrés Skúlason hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Forsætisnefnd ákvað, í samráði við formenn þingflokka, á fundi sínum fyrr í dag að gera þá breytingu á starfsáætlun að föstudagurinn 9. desember verði þingfundadagur. Sá dagur átti að vera nefndadagur samkvæmt starfsáætlun.

Forseta hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 481, um fatlaða umsækjendur um alþjóðlega vernd, frá Andrési Inga Jónssyni. Einnig hefur borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 286, um búsetuúrræði umsækjenda um alþjóðlega vernd, frá Ásmundi Friðrikssyni, á þskj. 314, um íslenskukennslu fyrir útlendinga, frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, og á þskj. 485, um félagslega stöðu barnungra mæðra, frá Jódísi Skúladóttur. Þá hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 486, um stöðu barnungra mæðra gagnvart heilbrigðiskerfinu, frá Jódísi Skúladóttur. Að lokum hafa borist bréf frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 460, um stöðu námslána hjá Menntasjóði námsmanna, frá Steinunni Þóru Árnadóttur.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu? Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og mun hún fara fram að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma kl. 15.40.

Til svara eru: Forsætisráðherra, matvælaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Það er mikið talað um aðhald vegna verðbólgu þessa dagana og rétt er að það þarf að huga að því. Það er verið að hækka skatta í þessari ríkisstjórn og verið er að hækka gjöld í hæstv. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, en það er allt á einn veg. Það er allt sett á almenning og smærri fyrirtæki. Þegar á reynir kemur í ljós fyrir hverja er stjórnað, á verðbólgutímum þegar ráðist er í aðhald þá kemur í ljós fyrir hverja er verið að stjórna í raun og veru. Fyrir hverja stjórnar hæstv. ríkisstjórn? Skoðum bara hvar aðhaldið lendir. Eftir metár í fjármagnstekjum, eftir metarðsemi í sjávarútvegi og methagnað hjá bönkunum, er allt aðhaldið tekið út með því að skrúfa upp skatta og hækka gjöld á almenning; ekki á fjármagnið, ekki á stórútgerðina og ekki á bankana. Allt aðhaldið er tekið út á almenningi hjá þessari ríkisstjórn. Krónutölugjöldin eru ekki einu sinni flatur skattur í þeirri merkingu að hann leggist hlutfallslega jafn þungt á alla eða flatt á alla þessa hópa. Nei, þessi gjöld eru beinlínis stiglækkandi skattur. Þetta er regressífur skattur sem leggst hlutfallslega þyngra á fólk eftir því sem það hefur lægri tekjur. Virðulegi forseti. Þetta er ekki náttúrulögmál. Þetta er pólitík þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr undir forystu Katrínar Jakobsdóttur og það blasir við að þau stjórna í þágu fárra, ekki almennings. Þetta sést best þegar á reynir því að þá leita þau beint í vasa almennings í stað þess að grípa til aðhalds þar sem svigrúmið er til staðar, þar sem þenslan er raunveruleg. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna er þetta sú leið á tekjuhlið ríkissjóðs, af öllum mögulegum leiðum, sem hæstv. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur velur til að ná fram aðhaldi í ríkisfjármálum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil byrja á því að rifja það upp hér að á miðju ári var gripið til sérstakra aðgerða til að verja tekjulægri hópa gegn áhrifum verðbólgu. Ég á ekki að þurfa að rifja það upp en ég ætla samt að gera það vegna þess að þá var gripið til þess að efla stuðning við örorkulífeyrisþega, hækka húsnæðisstuðning, sem hafði ekki hækkað frá árinu 2017, og frekari aðgerða til að koma til móts við tekjulægstu hópana. Þegar hv. þingmaður ræðir hér um hækkun krónutölugjalda skulum við rifja það upp að hér er m.a. um áfengis- og tóbaksgjald að ræða sem ég get ekki talið vera nauðsynjavöru þó að ég viti að einhverjir hv. þingmenn hér í salnum séu kannski ósammála mér um það. Það er ekki nema eðlilegt að þessi gjöld fylgi verðlagi að einhverju leyti. Við höfum einmitt verið mjög hófstillt í hækkunum þessara gjalda á undanförnum árum til þess að hafa minni áhrif á verðbólgu. En þegar staðan er eins og hún er nú verður að grípa til þessara aðgerða. Ég vil líka minna á að það sem við höfum séð á þessu ári í þeirri stöðu sem nú er uppi - og ég held að hv. þingmaður hljóti að vera mér sammála um að staða efnahagsmála er flókin þegar við sjáum þau áhrif sem bæði heimsfaraldur og stríð hefur haft á aðfangakeðjuna - er mikilvægi þess að við höfum fjölgað þeim stjórntækjum sem við höfum til að takast á við stöðuna. Þá er ég að vísa til þeirra lagabreytinga sem ríkisstjórnin lagði til hér við Alþingi og voru samþykktar, en þær gáfu Seðlabanka Íslands aukin hagstjórnartæki til að tryggja fjármálastöðugleika. Gripið var til aðgerða til að koma á auknum stöðugleika á húsnæðismarkaði sem ég tel að sýni sig nú að hefur áhrif. Þar með er ég ekki að segja að þessari vegferð sé lokið. Við þurfum að ljúka þeirri skoðun sem er hafin og útreikningi á húsnæðislið vísitölu, hvort hægt er að skoða breytingar á þeim útreikningum eins og reifað hefur verið í fyrri skýrslum þannig að húsnæðisliðurinn vegi síður þungt í vísitölunni.

Virðulegi forseti. Ég get ekki skilið betur þetta svar hæstv. forsætisráðherra en að hún telji að þennan lúxus sem hér er um að ræða, tóbak og áfengi - sem eru ekki einu gjöldin sem verið er að hækka - þurfi að taka sérstaklega fyrir, frekar en lúxusinn sem nú má sjá í sjávarútvegi, hjá bönkunum og fjármagnseigendum. Auðvitað snýst þetta um forgangsröðun. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki enn svarað spurningu minni: Af hverju er ákveðið að forgangsraða með þessum hætti? Þetta snýst um hreina forgangsröðun og við í Samfylkingunni ætlum til að mynda að leggja fram breytingartillögur við þessi fjárlög til að verja heimilisbókhaldið hjá fólkinu í landinu í þeirra mánaðarlegum útgjöldum, sem við ætlum nú ekki að stýra sérstaklega, sem snýr að því að aðhaldið verði tekið út með hóflegri hækkun á fjármagnstekjuskatti frekar en þessum krónutölugjöldum. Mig langar aftur að beina þeirri spurningu til hæstv. forsætisráðherra: Er eitthvað því til fyrirstöðu að hún styðji þessa breytingartillögu og finnst henni eðlilegt að taka þetta út með flötum gjöldum frekar en að ráðast til að mynda á þensluna þar sem hún er hvað mest?

Herra forseti. Já, það er gaman að segja frá því að fjármagnstekjuskattur hefur tvisvar verið hækkaður á undanförnum áratug, bæði skiptin í tíð Vinstri grænna í ríkisstjórn, fyrst úr 10% í 20% og svo úr 20% í 22%, sem var á síðasta kjörtímabili. Þá var auðvitað líka tekið upp þrepaskipt skattkerfi á nýjan leik sem einnig er jöfnunartæki. Ég vil minna á það sem hv. þingmaður segir hér um stöðu sjávarútvegsins að það stendur yfir vinna á vegum hæstv. matvælaráðherra um endurskoðun á því kerfi. Ég vona að við getum tekið það til umræðu á næsta þingi. Ég held alveg tvímælalaust að þar séu ákveðin sóknarfæri þegar horft er til þess hve miklum arði útgerðin í landinu skilar. Ég held að sóknarfæri séu til þess að tryggja að stærri hluti af þeim arði skili sér til almennings í landinu. Ég bind miklar vonir við þá vinnu sem hæstv. matvælaráðherra leiðir á þessu kjörtímabili.

Virðulegi forseti. Það var hér í þessum æðsta ræðustóli landsins sem hæstv. forsætisráðherra sagði, í september 2017, að það að láta fátækt fólk bíða eftir réttlætinu væri það sama og að neita því um réttlæti. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra setið við stýrið á stjórnarskútunni í fimm ár og enn er fátækt fólk að bíða eftir réttlætinu. Í atkvæðagreiðslu um fjáraukalögin í síðustu viku lagði ég fyrir breytingartillögu og óskaði eftir því að sýnd yrði gæska og mannúð gagnvart gömlu fólki sem hefur ekki í nein önnur hús að venda og á engar fleiri krónur umfram þær berstrípuðu frá almannatryggingum. Það var nafnakall hér í þessum ágæta sal og svarið var nei. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra. Í fyrsta lagi: Var auðvelt að segja nei í þessari atkvæðagreiðslu? Í öðru lagi: Hversu lengi telur hæstv. forsætisráðherra að sé eðlilegt að fátækt fólk bíði eftir réttlætinu? Verður það kannski ekki fyrr en á bls. 150 sem það má eiga von á því að fá að taka þátt í samfélaginu á meðal okkar allra og fá að vera með okkur í því góðæri og því frábæra ríkidæmi sem sífellt er verið að státa af hér? Ég óska einungis eftir svörum við þessu frá hæstv. forsætisráðherra, enda glöð að hún skyldi vera búin að telja upp gæskuna sem þau hafa verið að sýna nú í sumar. Ég er ekki að spyrja um þessi rúmu 3% sem var verið að hækka almannatryggingarnar um í sumar, þau eru löngu brunnin upp á verðbólgubáli og í brjáluðum vöxtum. Ég er ekki að tala um hækkaðar barnabætur eða húsnæðisbætur. Ég er að tala nákvæmlega um þetta tvennt: Hve lengi finnst hæstv. forsætisráðherra eðlilegt að fátækt fólk sé látið bíða eftir réttlætinu? Var það ekki réttlæti að mismuna ekki gömlu fólki þegar við 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og alveg eins og ég segi ekki hv. þingmanni um hvað hún á að spyrja þá ætla ég að leyfa mér að svara þessari spurningu eins og ég kýs að svara henni, hv. þingmaður. Hv. þingmaður kemur hér upp og lætur eins og ekkert hafi verið gert í málefnum örorkulífeyrisþega og aldraðra á síðasta kjörtímabili og núna. Hún veit ósköp vel að þetta er ekki rétt. Hún veit ósköp vel að dregið var úr skerðingum gagnvart öryrkjum á síðasta kjörtímabili í tveimur þrepum, samtals fyrir 4 milljarða kr., til þess að bæta sérstaklega stöðu hinna tekjulægstu í hópi öryrkja. Hún veit ósköp vel, alveg eins og ég, að hæstv. félagsmálaráðherra hefur lagt á það áherslu og meðal tillagna ríkisstjórnarinnar nú fyrir 2. umr. fjárlaga er að leggja til hækkun á frítekjumarki örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna, löngu tímabæra hækkun sem snýst um að hvetja þennan hóp til atvinnuþátttöku sé það mögulegt. Það þarf ekki að bíða lengur eftir því. Hv. þingmaður ræðir hér verst setta hópinn í hópi aldraðra. Það var að frumkvæði þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, og mín, forsætisráðherra þá, að ráðist var í sérstakar úrbætur með félagslegum viðbótarstuðningi fyrir þennan tekjulægsta hóp. Það var gert á síðasta kjörtímabili. Og af því að hv. þingmaður vill ekki að ég ræði hér húsnæðisstuðning eða barnabætur þá vill svo til, herra forseti, að nákvæmlega þessar aðgerðir gagnast öllum tekjulágum sem annars vegar þurfa að búa einhvers staðar, sem á nú líklega við um flesta, og ekki síður auðvitað ungu barnafólki sem við sjáum mætavel af okkar gögnum að á margt hvert erfitt með að ná endum saman. Þetta er svarið, hv. þingmaður, hvað sem þingmanninum finnst um það.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, ég hlýt náttúrlega að gera það kurteisinnar vegna, en hún svaraði engu, akkúrat engu. Ég mátti ekki nefna það sem ég nennti ekki að hlusta á þar sem ég hefði heyrt það í fyrirspurninni á undan, hún sagði mér hvað mér hlyti að finnast rétt og hvað ég hlyti að skilja. Hér kemur hæstv. forsætisráðherra og talar um 4 milljarða sem hafi verið lagðir í það að styðja við örorkulífeyrisþega. Veit hæstv. forsætisráðherra að 2,9 milljarðar af því voru teknir beinustu leið í að greiða upp lögbrot ríkisstjórnarinnar hvað varðar búsetuskerðingar? Veit hún það? Veit hæstv. forsætisráðherra að á þessu tímabili er búið að lækka bankaskattinn um 6 milljarða kr.? Finnst hæstv. forsætisráðherra það eðlileg forgangsröðun fjármuna í þessu samfélagi gagnvart þeim sem eiga erfiðast og búa við bágustu kjörin? Það er í engu einasta samræmi, virðulegi forseti, við nokkurn skapaðan hlut, t.d. í þessu tilviki, að hælast yfir þessum 4 milljörðum þegar 1.100 milljónir af því fóru til að laga þessa krónu á móti 65 aura skerðingu sem gagnast eingöngu þeim öryrkjum sem geta unnið.

Herra forseti. Staðreyndir málsins eru þær að 4 milljarðar voru settir í að draga úr skerðingum á síðasta kjörtímabili. Það sem nýtt var til að mæta búsetuskerðingum var ekki hluti af þeim fjármunum. Staðreyndir málsins eru þær að nú er verið að leggja til viðbótarfjármuni til að hækka frítekjumark vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega. Ég hefði haldið að hv. þingmaður fagnaði þeim áfanga. Ég hefði líka haldið að hv. þingmaður fagnaði þeirri vinnu sem stendur yfir undir forystu hæstv. ráðherra um að ljúka löngu tímabærri heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu, eitthvað sem ég hefði talið að hv. þingmaður og ég ættum það sameiginlegt að vilja sjá fram ganga og búa til gagnsærra og sanngjarnara kerfi. Það er ekki hægt að líta fram hjá því að fjármunum hefur verið varið í að draga úr skerðingum nú þegar og byggja upp gagnsærra og réttlátara kerfi, alveg eins og það stendur yfir vinna við að tryggja betur þjónustu við eldra fólk út frá heildrænni sýn. Það liggur því algerlega fyrir hvert við stefnum og allir þeir áfangar sem hafa náðst hafa verið áfangar á réttri leið.

Virðulegi forseti. Verðbólgan bítur og hún bítur fast, ekki síst heimili landsins; heimili sem þurfa að standa m.a. fyrir matarinnkaupum þar sem matvælakarfan hefur lengi verið dýrasta matvælakarfa í Evrópu. Það gerist ekki af sjálfu sér. Ég ætla ekki að ræða um íslensku krónuna hér, ég er m.a. að tala um þá undanþágu sem er frá samkeppnislögum þegar kemur að samráði innan landbúnaðarins. Hæstv. matvælaráðherra hefur núna lagt fram í samráðsgátt breytingu sem stuðlar að því að kjötafurðastöðvar eigi líka að fá undanþágu frá samkeppnislögum. Við skulum hafa það hugfast að það er mjög auðvelt í dag að fara í samruna undir núgildandi samkeppnislögum. Samkeppniseftirlitið heimilaði m.a. samruna Norðlenska og Kjarnafæðis og setti fram kröfur sem fólu í sér að vernda hagsmuni neytenda og kröfur sem fólu í sér að vernda hagsmuni bænda. Ég óttast að þessi undanþága sem hæstv. ráðherra ætlar að festa í lög verði til þess að það verði ekkert gegnsæi og ekkert eftirlit í þágu neytenda þegar kemur að samruna þessara afurðastöðva í kjötiðnaði. Ég hef trú á að virk samkeppni hafi reynst okkur vel á þeim sviðum þar sem hún fær að njóta sín. En þar sem samkeppnisskortur og fákeppni er til staðar - það hefur reynst okkur Íslendingum þungbært, ekki bara á fjármálamarkaði og tryggingamarkaði heldur einnig á sviði landbúnaðar, bæði fyrir neytendur og bændur sem hafa sameiginlega hagsmuni af því að Samkeppniseftirlitið sé hér sterkt. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Var haft samráð við neytendur við samningu frumvarpsins eða þessara draga sem liggja fyrir? Hvað hafa samstarfsflokkarnir í ríkisstjórn, t.d. Sjálfstæðisflokkurinn, sagt um málið og hvað hefur ráðherra samkeppnismála sagt um að það eigi að veita enn eina undanþáguna frá almennum samkeppnislögum?

Virðulegi forseti. Aðeins um forsögu þessa máls sem er sannarlega í samráðsgátt, eða áform um að leggja það fram. Ég skipaði spretthóp í vor, eins og við munum, til að fara yfir þá grafalvarlegu stöðu í landbúnaði sem snerist um röskun á aðfangakeðju landbúnaðar með tilheyrandi verðhækkunum í stríði. Niðurstaða starfshópsins lá fyrir um miðjan júní og í kjölfarið gerði ég tillögur spretthópsins að mínum. Að hluta til snerist þetta um fjárframlög og að hluta til um tilteknar ráðstafanir og þar með talið það frumvarp sem hér er til kynningar. Ég kynnti þessar tillögur í ráðherranefnd um ríkisfjármál og í ríkisstjórn þar sem þær voru ræddar. Ein af þessum tillögum snerist um að það blasti við að nauðsynlegt væri að endurskipuleggja og hagræða í slátrun og kjötvinnslu þar sem bæði neytendur og bændur hefðu verulega hagsmuni af þeirri hagræðingu. Hópurinn lagði fram tiltekna aðferðafræði sem ráðuneytið vann svo áfram. Í raun má segja um frumvarpið sem byggði á tillögum spretthópsins, sem var svo kynnt í samráðsgátt stjórnvalda í nóvember, að um hafi verið að ræða tímabundið úrræði til fjögurra ára. Það er það sem spretthópurinn leggur til. En með breytingunum er stefnt að því að styðja við endurskipulagningu og hagræðingu, eins og áður segir, með því að starfrækja félag um tiltekna starfsemi. Og það er svo að þetta samráð, sem hv. þingmaður er að kalla eftir, stendur yfir og ég held að það sé afar mikilvægt að þessi umræða fái gagnrýna og góða yfirferð. Ég fagna þeirri umræðu sem hefur átt sér stað og þegar hafa borist umsagnir sem eru til að undirstrika að það eru verulega mörg sjónarmið þarna undir sem þarf að draga fram í dagsljósið. Ég treysti því að hv. þingmaður taki þátt í þeirri umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin og ég bind vonir við að hægt sé að stöðva þennan vonda gjörning. Ég hef áhyggjur af því að það virðist vera lenska í starfshópum ríkisstjórnarinnar að sneiða fram hjá neytendum og neytendasamtökum. Ég hef áhyggjur af því að þegar spretthópurinn er skipaður flokksgæðingum og fleirum sé ekki verið að huga að hagsmunum neytenda í þessu. Ég spyr enn og aftur: Hvernig verða skilyrðin í þágu neytenda þegar eftirlitið skortir? Við þurfum að styðja við íslenskan landbúnað en við gerum það ekki með því að fjölga undanþágum frá samkeppnislögum. Við gerum það ekki með því að ýta undir fákeppni af því að þá hækkar m.a. matarkarfan. Hvaða liðir eru það í hinni íslensku matarkörfu sem leiða hækkanir? Það eru þeir liðir sem eru undanþegnir samkeppnislögum eins og t.d. í mjólkuriðnaði. Við í Viðreisn höfum ítrekað lagt fram frumvarp sem einmitt afnemur þessar undanþágur af því að við treystum því og trúum að samkeppni leiði af sér eitthvað gott, nýsköpun í landbúnaði til að mynda, að hún leiði til þess að verðið verði hagstætt bæði fyrir neytendur og bændur. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega undanþágu mjólkuriðnaðarins frá samkeppnislögum. Hér er verið að ræða ákvæði sem gengur í raun skemur en það ákvæði. Þær greinar samkeppnislaga sem ákvæðið nær yfir eru tilgreindar en að öðru leyti gilda samkeppnislög. Því er tilgreint að þetta taki til flutnings sláturgripa, slátrunar, birgðahalds og frumvinnslu auk skyldra verkefna og skilyrðin sem afurðastöðvarnar þurfa að undirgangast eru jafnframt talin upp í ákvæðinu. Því held ég að mjög mikilvægt sé að nýta samráðsferlið sem er hugsað til að draga þessi sjónarmið fram. Þetta skiptir mjög miklu máli fyrir stöðu landbúnaðarins, sóknarfæri hans og þau sjónarmið sem hv. þingmaður nefnir hér og vegast á að hluta; snúast annars vegar um frumframleiðsluna og hins vegar um sjónarmið neytenda. Ég held að markmiðið eigi að vera að þessi sjónarmið geti farið saman.

Forseti. Um mitt síðasta ár var sýndur þáttur Kveiks um stöðu heilbrigðiskerfisins og Sjúkratrygginga þar sem m.a. kom fram að 52 ára sjálfstætt starfandi svæfingarlæknir var á toppi listi yfir þá lækna sem Sjúkratryggingar Íslands greiða mest fyrir hvern vinnudag. Sá læknir fékk að meðaltali greiddar 703.938 kr. á dag. Einnig kom fram í umræðunni þá að Sjúkratryggingar hefðu ekki hugmynd um kostnaðarmat á þeim verkefnum sem stofnunin hafði samið um við viðsemjendur sína. Núna er komin fram uppsögn forstjóra Sjúkratrygginga Íslands og það segir m.a. í tilkynningu hennar, með leyfi forseta: „Fjárlagafrumvarpið boðar óhjákvæmilega lækkun rekstrarkostnaðar með fækkun starfsmanna Sjúkratrygginga og stórskerðingu á þjónustu við landsmenn.“ Hún segir einnig: „Rauði þráðurinn í þessum úttektum og skýrslum hefur því miður verið sá að stofnunin hafi ekki sinnt skyldum sínum með fullnægjandi hætti, m.a. vegna takmarkaðs rekstrarsvigrúms.“ Ég geri ráð fyrir því að þessi tilkynning sé að koma í kjölfarið á þeim breytingartillögum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram vegna fjárlaga 2023 sem fela í sér 3 milljarða kr. hækkun, aðallega vegna lyfjakostnaðar að vísu, til að mæta umframútgjöldum hjá Sjúkratryggingum Íslands á árinu 2022 en hefur síðan áhrif á 2023. Ég geri ráð fyrir því að þessi uppsögn og þessi ummæli komi þrátt fyrir breytingartillögur ríkisstjórnarinnar. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra einmitt um það og einnig tillögu ráðherra fyrir fjármálaáætlun. Var staðan ekki augljós þegar lagt var upp með fjármálaáætlun í vor og af hverju erum við þá föst í þessari stöðu núna?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Þegar kemur að uppsögn sem hv. þingmaður tengir þessari stöðu sem hann dregur fram - því gífurlega mikilvæga og mikla hlutverki sem við ætlum Sjúkratryggingum sem viðsemjanda, þjónustukaupa, í lögbundnu eftirliti og kostnaðarmati á bak við samningagerð o.s.frv. - þá held ég að við verðum að bera virðingu fyrir slíkum ákvörðunum og sjaldnast eru þær einhlítar. Ég ætla kannski að leyfa mér að biðja hv. þingmann að virða það við mig að draga þetta almennt fram. Það er ekki að ástæðulausu að það er dregið sérstaklega fram í stjórnarsáttmála að efla eigi Sjúkratryggingar sem viðsemjanda og þjónustukaupa á heilbrigðisþjónustu fyrir okkar hönd. Við erum þarna að ræða hátt í þriðjung af heilbrigðisþjónustu þannig að á alla mælikvarða er þessi stofnun mjög mikilvæg og mikil að umfangi. Þess vegna erum við líka hér á milli umræðna með um 100 milljónir í viðbótarframlag; stofnunin hefur verið í kringum 1% af samningum. Það er líka mikilvægt að við skiljum á milli rekstrarins sem slíks og þeirrar þjónustu sem þar er innt af hendi og alls umfangs samningagerðar. En framlögin hafa hækkað um 16% frá 2017. Og með viðbótarframlagi um 100 millj. kr. er stofnunin að fá u.þ.b. 2 milljarða á fjárlögum á næsta ári.

Frú forseti. Ég ber einmitt gríðarlega virðingu fyrir forstjóra Sjúkratrygginga Íslands sem hefur ítrekað komið með mjög góðar umsagnir fyrir fjárlaganefnd og gert mjög skilmerkilega grein fyrir þeim umsögnum. Í þessu bréfi er talað um að lækkun rekstrarkostnaðar sé um 200 milljónir, 100 milljónir til viðbótar þýðir þá skerðingu um 100 milljónir. Það er ofan í þá stöðu sem við höfum verið með á borðinu síðan um mitt síðasta ár, þegar Kveikur upplýsti um þá stöðu, að Sjúkratryggingar hafa ekki bolmagn til þess að kostnaðargreina það sem hún er að semja um. Það gerir að verkum að samningsstaðan er mjög augljóslega ekki góð gagnvart sérfræðilæknum. Upplýsingarnar benda til þess að við séum að hella peningum á mjög rangan stað í heilbrigðiskerfinu og skiljum þá 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg. Ég get óhikað tekið undir það með hv. þingmanni að núverandi forstjóri hefur staðið sig afar vel. Vegna starfa minna í fjárlaganefnd og fyrri starfa get ég tekið undir allt það sem hv. þingmaður sagði hér, þetta voru mjög góðar umsagnir. Ég virði þær áhyggjur sem forstjórinn setur fram og við höfum rætt þær. Ég vil meina að við séum, eins og talað er um í stjórnarsáttmála, raunverulega að bæta fjármunum við. Á þessum árum hafa u.þ.b. 400 milljónir bæst við í framlögum til stofnunarinnar ef ég horfi til þess að hjálpartækjamiðstöðin kom þar undir. Getum við gert betur og þurfum við að taka betur utan um þetta miðað við umfangið og það sem við ætlum að gera, hv. þingmaður nefndi hér m.a. mikla og flókna samninga? Já, alveg örugglega. Í því munum við vinna.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið fengum við þær fréttir í morgun að María Heimisdóttir hefði sagt upp starfi sínu sem forstjóri Sjúkratrygginga Íslands. Stundin greinir frá því að ástæðan sé sú að María telji sig ekki geta borið ábyrgð á rekstri Sjúkratrygginga þar sem stofnunin sé vanfjármögnuð. Í bréfi sem hún sendir til starfsmanna sinna í morgun segir hún að fjárveitingar til stofnunarinnar hafi lækkað síðan 2018 ef reiknað er á föstu verðlagi. Í bréfinu segir María um Sjúkratryggingar Íslands, með leyfi forseta: „Það hefur hins vegar ekki tekist að styrkja rekstrargrundvöll hennar til að ná ásættanlegum árangri - að við getum rækt lögboðnar skyldur okkar með sóma og boðið samkeppnishæf laun. Við þessar aðstæður treysti ég mér því miður ekki til að bera ábyrgð á okkar mikilvægu verkefnum.“ Samningar við sérfræðilækna og sjúkraþjálfara hafa verið lausir í fjögur ár og þau sem þurfa á þjónustunni að halda eru rukkuð um sérstök komugjöld. Sérfræðingarnir fá bæði greitt frá ríkinu og rukka skjólstæðingana því til viðbótar og önnur birtingarmynd á samningsleysinu eru lengri biðlistar. Í bréfi sem María, fyrir hönd Sjúkratrygginga, sendi fjárlaganefnd Alþingis í haust voru athugasemdir stofnunarinnar við vanfjármögnun ítrekaðar. Með fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir enn meiri niðurskurði sem að mati Maríu og samstarfsfólks hennar mun leiða til mikillar skerðingar á þjónustu við landsmenn. Það er komið nóg, herra forseti, af stefnu- og ráðaleysi ríkisstjórnarinnar í heilbrigðismálum. Hvað þarf til svo að Framsókn og Vinstri græn stígi á bremsuna og snúi frá sveltistefnu Sjálfstæðisflokksins? Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað getur hann sagt okkur meira um þessa stöðu og hvað ætlar hann að gera í málinu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt að forstjóri hefur skilað uppsagnarbréfi og viðrað þessar áhyggjur og við höfum átt í góðum og reglulegum samskiptum um það. Og hvað ætlar sá er hér stendur að gera? Ég ætla að benda á það fyrst að við erum að bæta varanlega framlög til stofnunarinnar um 100 millj. kr. Það verða tillögur um það og ég vil meina að það viðbótarframlag muni skipta miklu máli. Það er auðvitað okkar verkefni að styðja við stofnunina sem stendur á bak við þá sem eru á vettvangi. Það gildir um fleiri stofnanir en þetta er áfangi á þeirri leið að styrkja stofnunina. Það hafa komið út skýrslur þessu til stuðnings og mér finnst synd að forstjórinn segi upp sem hefur staðið sig afar vel, ekki síst á krefjandi tímum í gegnum heimsfaraldur, og ég get bara vitnað til um það að hún stóð sig afar vel. Ég bind vonir við að þessar 100 millj. kr. sem koma varanlega inn muni skipta máli. Við þurfum síðan að vinna áfram að því að bæta kerfin og styrkja stofnunina í flókinni samningagerð. Það blasir við. En þá vil ég líka jafnframt segja að fjárframlög til stofnunarinnar hafa aukist á liðnum árum og voru milljarður 2017, 2018, og verða núna með þessu viðbótarframlagi 2 milljarðar þannig að framlögin hafa verið aukin. Síðan hefur verið farið í gagngerar skipulagsbreytingar og svo búum við yfir miklum mannauði þarna sem við verðum líka að tryggja að verði áfram.

Herra forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra virðist telja að 100 milljónir séu nægilegar. Forstjórinn og starfsmenn stofnunarinnar eru því ekki sammála og forstjórinn segir upp. Það eru miklar kröfur gerðar til Sjúkratrygginga Íslands líkt og hæstv. ráðherra sagði hér fyrr í dag. Samkvæmt lögum eru gerðar miklar kröfur en fjármagn til að standa undir þeim lagaskyldum nægja alls ekki. Eftir stöndum við með heilbrigðiskerfi þar sem þeir sem eru vel stæðir geta farið til læknis en hinir ekki, heilbrigðiskerfi sem á að byggjast á samábyrgð og samtryggingu stendur ekki undir nafni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra beint út: Af hverju hefur það tafist svona lengi að semja við sérgreinalækna og tryggja rekstur Sjúkratrygginga? Hvað stendur í veginum og hver er hvatinn, ef einhver er, til að ráðast í samninga?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Líkt og ég sagði hér áðan þá virðum við þær ákvarðanir sem einstaklingar taka. Þær eru aldrei einhlítar. Þarna er ein mikilvæg ástæða, sem er okkar sameiginlega verkefni að tryggja að stofnunin standi undir því mikilvæga og stóra hlutverki sem henni er ætlað. Af því að hv. þingmaður kemur inn á samninga við sérgreinalækna, þá er það heldur ekki einhlítt. Það er ekki þannig að vöntun fjármuna sé eina ástæða þess að ekki sé hægt að semja og það veit hv. þingmaður jafn vel og ég. Ég bind miklar vonir við það samtal sem er í gangi og er búið að vera í gangi núna undanfarnar vikur. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt fyrir alla aðila að ná samningum. Það hefur verið samningslaust í fjögur ár og nú hefur gliðnað of mikið á milli raunkostnaðar og gjaldskrár. Það er verkefni sem við erum að vinna að því að bæta og ná saman um. Ég bind miklar vonir við að það takist.

Virðulegur forseti. Ég vil ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um aðgerðir til að vinna á biðlistum í heilbrigðiskerfinu og byrja á því að fagna þeim viðbótarfjármunum upp á 750 milljónir sem gert er ráð fyrir núna á milli umræðna í fjárlagafrumvarpinu til þess að stytta biðlista, þá sérstaklega eftir liðskiptaaðgerðum. Um leið vil ég líka fagna því að samið hafi verið við Klíníkina um aðgerðir vegna endómetríósu sem er gott dæmi um það hvernig hægt er að nýta krafta einkaframtaksins til að stytta biðlista. En á sama tíma sjáum við fjölgun umsókna í liðskiptaaðgerðir og ekki síst efnaskiptaaðgerðir erlendis og hvernig þeir biðlistar hafa lengst og áætla Sjúkratryggingar Íslands að um 328 muni sækja um á þessu ári um að leita sér meðferðar erlendis, sem hefur stóraukinn kostnað og óþægindi og annað slíkt í för með sér og er hvorki hægt að kalla skilvirka heilbrigðisþjónustu né góða nýtingu á fjármunum. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvernig fyrirhugað er að nýta þessa aukafjármuni og hvað undirbúningur sé kominn langt og hvenær við megum vænta árangur þess. Einnig hvernig hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að biðlistarnir verði styttir og hvort það muni þá ekki draga úr ferðum erlendis og hvað það séu miklir fjármunir til þess að ráðast í þessar aðgerðir, hvort það sé ekki eitthvað umfram þessar 750 milljónir ef við erum að spara okkur ferðir til útlanda og aðra fjármuni sem eru til nú þegar í kerfinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrirspurnina. Oft í gegnum tíðina, þegar við horfumst í augu við að það séu biðlistar að myndast, sem er auðvitað birtingarmynd álagspunkta í kerfinu okkar, þá förum við í átak. Það er þannig að biðlistar í heilbrigðiskerfinu hafa lengst í heimsfaraldrinum og það verður að segjast að bið eftir fjölmörgum aðgerðum er orðin mun lengri en æskilegt er á alla mælikvarða. Þess vegna er mjög mikilvægt að við snúum öll bökum saman sem getum veitt þjónustu þegar kemur að öllum þessum aðgerðum og vinnum á biðlistunum og komum þessu í eðlilegt horf eins hratt og hægt er. Við viljum auðvitað alltaf geta tekist á við þá stöðu sem upp kemur jöfnum höndum og tryggt að það myndist ekki biðlistar. Þess vegna hefur það verið forgangsmál að vinna að því með þessum aðilum hvernig megi fara í þetta og þar hefur verið lögð mikil áhersla á víðtæka samvinnu og að nýta alla krafta þeirra sem geta komið að verkefnunum. Það er auðvitað alltaf með það meginmarkmið í huga að tryggja jafnræði og jafnt aðgengi að þjónustunni. Þegar kemur að liðskiptaaðgerðunum þá þarf auðvitað að semja um verð og magn og tryggja gæði. Hér höfum við haft Sjúkrahúsið á Akureyri og á Vesturlandi og á Akranesi og Landspítalann og svo hefur Klíníkin verið að gera aðgerðir. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég held að það mikilvægasta sem við gerum núna sé að koma í veg fyrir að tvöfalt heilbrigðiskerfi haldi áfram að byggjast hér upp þar sem sárþjáð fólk, sem oftast hefur ekki efni á því að vera utan vinnu, er að kaupa sér aðgerðir af einkaframtakinu; neyðist til þess að kaupa sig fram fyrir á listanum af því að það hefur ekki heilsu eða fjárhagslega burði til að bíða. Ég tel því mjög mikilvægt að þetta gerist hratt. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji að þessar 750 millj. kr., og þeir aðrir fjármunir sem sparast við að færri fari utan, dugi til þess að ná þessum biðlistum hratt niður og koma í veg fyrir tvöfalt kerfi og hvort í undirbúningi séu svipaðir samningar og við einkaframtakið í endómetríósunni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál hér upp. Þetta er auðvitað mjög stórt og viðamikið verkefni inn í þær kringumstæður sem við erum búin að vera að kljást við í gegnum faraldurinn og snýr að fjölmörgum aðgerðum. Við höfum þegar samið um endómetríósuaðgerðir sem upptakt að því að það er afmarkaðra verkefni í aðgerðum, en það snýr líka að kviðsjáraðgerðum og kvenaðgerðum sem við erum að semja um. Það eru fjölmargar aðrar aðgerðir þar. En þegar kemur að þessu tvöfalda kerfi sem hv. þingmaður kemur inn á, þá skapast það þegar um er að ræða langvarandi samningsleysi, birtingarmyndin er þetta tvöfalda kerfi. Við höfum hér í fyrri fyrirspurnum verið að ræða samningsleysi og áhrif á biðlistana. Þetta speglast þarna og langvarandi samningsleysi við þá sem veita heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa hindrar aðgengi til lengri tíma og það eykur líka ójöfnuð. Þess vegna leggjum við svona mikla áherslu á þetta. Það er eitt að fara í átak til að vinna biðlistana í ásættanlegt horf. Í það fara þessar 750 milljónir. Það er komin viðbótarskurðstofa sem hefur verið í uppbyggingu á sjúkrahúsinu á Akranesi. Þar aukast afköst. Þannig að það eru í raun og veru allir sem vettlingi geta valdið í aðgerðum í einu kerfi og við erum að reyna að draga alla að borðinu að vinna að þessu máli sameiginlega. Þess vegna er t.d. mikilvægt að ná samningum.

Herra forseti. Mig langaði eiginlega bara að grípa tækifærið hérna, nýta ferðina þegar verið er að ræða þessi mál, sérstaklega í ljósi þess að hæstv. heilbrigðisráðherra situr í salnum. Það eru tveir mánuðir liðnir frá því að ég lagði inn skriflega fyrirspurn til ráðherra þar sem ég óskaði eftir upplýsingum um hverjir þessir þjónustuveitendur væru sem framkvæmdu aðgerðir á Íslendingum sem stjórnvöld sendu til útlanda til aðgerða, hvernig þessi þjónustuveitendur væru valdir. Hin spurningin er ekki síður brýn: Hver ákvarðar það verð sem íslenskir skattgreiðendur borga fyrir þessar aðgerðir sem gerðar eru erlendis? Hvernig er það verð ákveðið? Þetta eru svör sem skipta máli inn í umræðuna um stöðu mála, sem skipta máli líka í stærra samhengi, hvernig við nýtum skattpeninga almennings hér og mér þykir með miklum ólíkindum að standa hér tveimur mánuðum síðar og bíða enn eftir svörum. Það sem það svaraleysi segir mér, er að þessar upplýsingar liggja ekki fyrir og það, herra forseti, er ónotaleg tilhugsun.  
            

Virðulegur forseti. Um leið og ég vil þakka nafna mínum, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu þá vil ég spyrja hvort hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hafi gripið til einhverra aðgerða svo öryrkjar geti greitt fyrir þann aukakostnað sem hlýst af því að nauðsynleg þjónusta hefur hækkað hjá sjúkraþjálfurum og sérgreinalæknum vegna þess að ekkert samkomulag er við þá. Að rampa veginn fyrir fatlað, veikt eða slasað fólk í verslun, í sjúkraþjálfun eða hjá sérgreinalækni er hið besta mál. En það er lítið gagn að því ef viðkomandi einstaklingur hefur engan veginn efni á að sækja þá þjónustu sem þar er í boði. Margir hafa hætt að sækja sér þjónustu sjúkraþjálfara, hreinlega hætt því, vegna þess að öryrkjar og aldraðir geta ekki lengur greitt fyrir þjónustuna. Þeir geta ekki keypt sér mat eða aðrar nauðsynjar og hafa á engan hátt efni á lífsnauðsynlegum aðgerðum hjá sérgreinalæknum og verða einnig að hætta í sjúkraþjálfun sem er þeim lífsnauðsynleg til að viðhalda starfs- og hreyfigetu. Það er bara ein leið eftir og það er kostnaðarsamasta leiðin sem er innlögn á sjúkrahús, sem er 50–100 sinnum dýrari lausn. Að þurfa í dag að borga 8.000–16.000 kr. á mánuði aukalega fyrir sjúkraþjálfun sem viðkomandi þarf nauðsynlega á að halda og eiga ekki fyrir henni er fáránlegt fjárhagslegt ofbeldi gagnvart öryrkjum og öldruðu fólki. Þá er eftir aukinn kostnaður þeirra vegna heimsóknar og/eða þjónustu hjá ýmsum sérgreinalæknum. Raunar má fullyrða að það sem áunnist hefur undanfarin ár með lægri greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðisþjónustunni sé horfið og meira til. Hversu margir eru að neita sér um þessa þjónustu með tilheyrandi heilsutapi? Þá er einnig stór hópur öryrkja sem á ekki fyrir mat handa sér og börnum sínum vegna fátæktar í almannatryggingakerfinu. Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera í því ömurlega og niðurlægjandi ástandi sem okkar verst setta fólk er í svo árum skiptir? Hvað hyggst hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra gera til að hjálpa öryrkjum í almannatryggingakerfinu upp úr þessari manngerðu fátæktargildru ríkisstjórnarinnar? Verður það gert með fyrirhugaðri endurskoðun almannatrygginga og hvernig miðar þeirri vinnu? Verður t.d. uppsöfnuð kjaragliðnun örorku í almannatryggingakerfinu leiðrétt að fullu við þá endurskoðun og þá hvenær, ef það verður gert yfir höfuð? Kjaragliðnun undanfarinna áratuga er þegar orðin vel yfir 100.000 kr. eftir skatta ef miðað er við launavísitölu og hækkun persónuafsláttar gagnvart henni. Þessi upphæð verður að koma inn í almannatryggingakerfið strax því að þessi hópur getur ekki beðið lengur eftir réttlætinu og hefur beðið of lengi eftir því réttláta, mannúðlega kerfi sem á að taka þetta fólk og börn þeirra, ekki bara úr fátækt heldur einnig þeirri smán stjórnvalda að hafa veikt fólk í sárafátækt. Er nýgengi örorku að lækka eða er verið að loka hurðinni á fólk, þ.e. þrengja skilyrðin og lengja ferlið fyrir viðurkenningu á varanlegri örorku? Já, ég tel það. Hvers vegna er fyrirhuguð hækkun frítekjumarks hjá öryrkjum úr 109.000 kr. í 200.000 kr. ekki sett á án allra skerðinga? Með því að hafa skerðingarnar inni er enn og aftur verið að útiloka þúsundir öryrkja frá því að vinna, þá verst settu, og það skiptir engu máli þótt smábreytingar á skerðingum séu fyrirhugaðar. Með framfærsluuppbótinni er áfram skert 65 aura á móti krónu. Það skilar aðeins 57.000 kr. af fyrstu 200.000 kr. í vinnulaunum. Fyrstu 100.000 kr. skila 20.000 kr., bara 20% af 100.000, 80.000 kr. fer í skatta og skerðingar. Stefnuleysi í meðferð við geðsjúkdómum, biðlistar eftir aðgerðum, biðlistar eftir greiningu barna og fullorðinna með ADHD og fleiri raskanir munu auka á þörf fyrir örorkumat í framtíðinni. Alþjóðadagur fatlaðra var 3. desember og er ekki löngu kominn tími til að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks? Hvernig getum við látið sextuga konu með MS-sjúkdóminn vera án húsnæðis og aðhlynningar og hvað þá ef hjúkrunarpláss stendur henni ekki til boða lengur og hennar bíður ekkert annað en gatan? Ekki benda á mig, sagði sveitarfélagið, og ekki benda á mig, sagði ríkisstjórnin og enginn virtist geta reiknað rétt til að viðkomandi aðili fengi þá þjónustu sem hann þurfti á að halda. Lögfestum strax samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Með því römpum við út mannlegum hindrunum gagnvart fötluðu og veiku fólki. Stjórnarskráin, lög og reglur eru brotnar kerfisbundið á fötluðu og veiku fólki. Er ekki kominn tími til að hætta því? Ekkert um okkur án okkar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir frumkvæðið að þessari umræðu hér í dag um málefni örorkulífeyrisþega. Minni greiðsluþátttaka almennings í heilbrigðisþjónustu er auðvitað mikið hagsmunamál og mikið réttlætismál. Því vil ég minna á að í tíð síðustu ríkisstjórnar var m.a. dregið úr kostnaðarþátttöku sjúklinga í heilsugæslunni, komugjöld lögð niður fyrir ellilífeyris- og örorkulífeyrisþega og verulega dregið úr kostnaðarþátttöku annarra og aðgengi fólks þannig jafnað að heilbrigðisþjónustu. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar er áfram haldið uppi þeim kyndli að við skulum stefna sameiginlega að því að draga áfram úr greiðsluþátttöku fólks fyrir heilbrigðisþjónustu til að tryggja jafnt aðgengi. Í þessu samhengi má nefna að ábyrgð samningsaðila, sem hv. þingmaður nefnir, á að koma samningum um þjónustu í farveg til lengri tíma er auðvitað mikil. Þar tel ég skipta miklu máli að magn og gæði þjónustu séu vel skilgreind því að við verðum að vita í hvað peningarnir eru að fara. Hv. þingmaður spyr um aðgerðir til handa örorkulífeyrisþegum og hvernig megi bæta kjör þeirra. Heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu á einmitt að stuðla að því að bæta kjör og umbylta kerfinu, kerfi sem í dag er með allt of marga þröskulda, allt of margar hindranir til bæði vinnu og annarrar virkni. Ég vil fjarlægja þröskuldana og gefa þeim sem geta fleiri tækifæri til að vinna eða stunda aðra virkni og bæta sérstaklega kjör þeirra sem lakast standa. Við erum einmitt að stíga fyrstu sýnilegu skrefin þessar vikurnar. Í dag mun ég mæla fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um almannatryggingar þar sem lagt er til að sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar verði tæplega tvöfaldað eða upp í 200.000 kr. á mánuði, löngu tímabær aðgerð. Þá hef ég lagt fram frumvarp sem felur í sér lengingu greiðslutímabils endurhæfingarlífeyris úr 18 mánuðum í 36 og möguleika á framlengingu í 24 mánuði til viðbótar þannig að hámarksgreiðslur tímabil mun lengjast í heild um tvö ár. Í frekari endurskoðun sem undirbúningur er hafinn að er stefnt að því að sameina bótaflokka og fækka þeim, draga úr tekjutengingum og einfalda útreikninga. Með því verða kjör öryrkja bætt, einkum þeirra sem hafa áunnið sér lítil eða engin réttindi í lífeyrissjóðakerfinu og þurfa því í ríkum mæli að reiða sig á almannatryggingakerfið sér til framfærslu. Þá sýnir reynslan að eftir að fólk hefur verið metið til örorku og hefur hafið töku örorkulífeyris minnka líkur á að það láti reyna á endurkomu á vinnumarkað, jafnvel þótt starfsgeta aukist á ný. Þessu viljum við líka breyta og er hækkun frítekjumarks atvinnutekna sem ég mæli fyrir hér á eftir einn liðurinn í því. Það er ánægjuleg þróun sem við sjáum á síðustu árum með lækkandi nýgengi örorku en ástæða þess er aukin áhersla á endurhæfingu. Með því að gefa endurhæfingunni meiri tíma eru meiri möguleikar fyrir fólk að geta áfram verið á vinnumarkaði. Þetta hefur leitt til þess að nýgengi hjá endurhæfingarlífeyrisþegum hefur aukist samhliða því sem dregið hefur úr nýgengi örorku. Á árinu 2021 fækkaði einnig sameiginlegum fjölda örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega frá fyrra ári. Með þessum breytingum hefur ekki verið þrengt að skilyrðum en í nýju kerfi er vissulega ráðgert að breyta mati á örorku. Það er stefnt að þverfaglegu mati þar sem fleiri þættir en læknisfræðilegir eru teknir til skoðunar, t.d. félagslegir þættir og aðstæður fólks, og líka litið til þess hvað fólk getur en ekki bara hvað það getur ekki. Samkvæmt tölulegum upplýsingum frá Tryggingastofnun lækkaði nýgengi örorku um 28% milli áranna 2016 og 2020 en þá þróun má fyrst og fremst rekja til fjölgunar þeirra sem láta reyna á starfsendurhæfingu áður en kemur til örorkumats. Það er vísbending um að með aukinni áherslu á starfsendurhæfingu og samþættingu í endurhæfingu, þvert á velferðarkerfi félags- og vinnumarkaðsráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis, sé mögulegt að lækka nýgengi örorku til frambúðar og það eru sannarlega jákvæð teikn. Eins og hefur verið rakið hér að framan er vinna við endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu í fullum gangi í ráðuneytinu. Vinnan að frumvörpum gengur vel og gott samráð hefur verið við helstu hagaðila. Línurnar eru skýrar um hvert við viljum stefna og við höldum ótrauð áfram á þeirri vegferð. Að lokum langar mig að koma sérstaklega að kjörum örorkulífeyrisþega. Markmið heildarendurskoðunar á örorkulífeyriskerfinu er einmitt m.a. að bæta kjör örorkulífeyrisþega. Í því felst m.a. að meta kjör í samanburði við aðra hópa samfélagsins, þar á meðal fólk á vinnumarkaði, og markmiðið er að tryggja þeim viðunandi kjör. Svo er spurning hvað á að fara langt aftur til að skoða samanburð. Það er hægt að finna viðmiðunarár þar sem kjör þessa hóps hafa hækkað meira en launakjör og síðan öfugt en markmiðið núna er að taka stöðuna og tryggja viðunandi kjör og stöðu þessa hóps í samfélaginu eins og það er í dag og hvernig það megi þróast til framtíðar.

Herra forseti. Hætta á fátækt og fjárhagsþrengingum er mest meðal örorkulífeyrisþega og flókin skerðingarákvæði kerfisins ýta undir þá hættu. Ójöfnuður vex því að örorkulífeyrir hækkar ekki í takti við lægstu laun. Fólki sem ekki hefur tækifæri til að afla sér atvinnutekna, hefur engin lífeyrisréttindi, engar fjármagnstekjur og treystir algerlega á almannatryggingakerfið er haldið í fátæktargildru. Seinna í dag verður mælt fyrir frumvarpi um að hækka frítekjumark atvinnutekna í 200.000 kr. á mánuði, en frítekjumarkið hefur ekki hækkað í meira en áratug. Samsvarandi tillögu hefur Samfylkingin áður lagt fram en taka þarf til viðbótar tillit til þess að einstaklingar sem búa einir fá framfærsluuppbót sem skerðist um 65 aura á móti hverri krónu sem atvinnutekjur skapa. Hvatinn til virkni er því minni nema að dregið sé úr þeim skerðingum. Að færa mörkin í 45 aura á móti hverri krónu væri ágætisbyrjun og kjarabót fyrir þá sem verst eru settir. Besta kjarabótin væri þó að hækka greiðslur almannatrygginga til samræmis við lægstu laun, en munurinn er nú um 90.000 kr. á mánuði. Það er auðveldlega hægt að gera líkt og við í Samfylkingunni lögðum til við fjármálaáætlun 2022–2026 með fyrirmynd um kostnað í útreikninga frá Eflingu og Stefáni Ólafssyni. Það er skortur á leiguhúsnæði á viðráðanlegu verði. Öryrkjar greiða flestir allt of hátt hlutfall af ráðstöfunartekjum í húsaleigu. Þar að auki greiða þau sem þurfa á þjónustu sérfræðilækna eða sjúkraþjálfara að halda sérstök komugjöld vegna þess að samningar hafa ekki náðst milli ríkisins og sérfræðinganna í fjögur ár. Mörg hafa því ekki efni á að fara til læknis eða í sjúkraþjálfun, sem aftur veldur versnandi heilsufari og skertum lífsgæðum. Flókið kerfi, lífeyrir langt undir lágmarkslaunum, dýrt leiguhúsnæði, biðlistar og aukagreiðslur vegna lækniskostnaðar og þjálfunar vinnur allt gegn lífsgæðum öryrkja nú um stundir. Hæstv. ráðherra verður að gera betur en að boða breytingar sem hugsanlega ná fram að ganga 2024.  
            

Virðulegi forseti. Ég vil þakka framsögumanni, Guðmundi Inga Kristinssyni, fyrir þessa mikilvægu umræðu og ráðherra hans svör. Ég tek undir áhyggjur framsögumanns af því að það komi niður á okkar verst setta fólki að samningar við sérgreinalækna og sjúkraþjálfara séu lausir. Almennt talað er óboðlegt af okkur stjórnvaldinu að samningar sem ríkið, í þessu tilviki Sjúkratryggingar, gera við þjónustuaðila í heilbrigðiskerfinu bitni á sjúklingum, alveg sama hvaða hópar eru þar undir. Vissulega þarf ríkið að vanda samninga við þessa aðila og þeirra ábyrgð er mikil og algerlega óviðunandi að þriðji aðili líði fyrir þeirra ágreining. Virðulegi forseti. Ég deili þeim áhyggjum sem framsögumaður ræðir varðandi kjaragliðnun örorkulífeyris almannatrygginga, en ég minni okkur á að árið 2016 dró ÖBÍ sig út úr samningum um niðurstöður Pétursnefndarinnar eftir áratugaundirbúning. Þar hófst 20.000 kr. kjaragliðnun á mánuði og nú í sex ár, eða að 72 mánuðum liðnum, gliðnar enn á milli öryrkja og eldri borgara. Með hækkunum gæti sú gliðnun verið, fyrir hvern þann sem þiggur bætur Tryggingastofnunar, í kringum 2 millj. kr. sem er glatað fé fyrir bótaþega vegna rangrar ákvörðunar. Það kennir okkur að samningar sem skila okkur áleiðis eru betri en enginn samningur sem í þessu tilfelli skilar ósanngjarnri kjaragliðnun sem mikilvægt er að taki enda. Ég tek heils hugar undir það. Það sama á við um skerðingarnar sem hér var minnst á áðan. Þær eru ósanngjarnar og við þurfum að breyta því líka. Ég get tekið undir það. Það hefur bent á nýjar leiðir sveigjanlegra starfa sem geta gagnast mörgum og skapað ný tækifæri og við eigum að þróa það á íslenskum vinnumarkaði því fatlaðir einstaklingar eru mikilvægur hlekkur sem atvinnulífið þarf að nýta sem starfskraft og það eru ört vaxandi tækifæri sem fylgja hlutastörfum og heimavinnandi störfum eins og í öllum öðrum kerfum. Það mun taka tíma en það hefst með fyrsta skrefinu og við megum ekki hræðast að stíga það skref. Vissulega skortir traust en það er ekki alltaf hægt að stoppa framfarir af þeim ástæðum, ekki frekar en þeim að það séu alltaf einhverjir svindla á kerfinu. Virðulegur forseti. Ríkisstofnanir eiga skilyrðislaust að ganga á undan með góðu fordæmi með ráðningu á fötluðum einstaklingum. 

Forseti. Hér hefur mörgum mikilvægum spurningum verið varpað fram, margar hverjar er varða ekki einungis útfærslu velferðarkerfisins okkar heldur einnig grunnhugsunina sem liggur því að baki. Mig langar að bæta einni spurningu í sarpinn sem varðar einmitt grundvallarhugmyndafræðina að baki örorkulífeyriskerfinu okkar. Ein stærsta hindrunin sem öryrkjar mæta í samfélaginu er í formi staðalmynda sem bæði endurspeglast í kerfinu eins og við höfum byggt það upp og orsakast af því. Sú hugsun að öryrkjar búi óhjákvæmilega við fátækt er ekki eingöngu staðreynd fyrir mjög margt fólk vegna þess hvernig kerfið er byggt upp, heldur er það hugmyndin að baki kerfinu. Það er sú hugsun að ef öryrki eignast t.d. nýjan bíl eða gengur eða rúllar um í fínum fötum þá hljóti eitthvað að hafa klikkað. En hvers vegna ættu öryrkjar endilega að vera fátækari en annað fólk? Er það mannsæmandi hugmyndafræði að fólk sé, bara vegna skerðingar eða fötlunar, dæmt af ríkinu til að lifa undir fátæktarmörkum? Örorkubætur eru fyrir margt fólk einu tekjurnar sem það hefur vegna þess að vinnumarkaðurinn er illa móttækilegur fyrir skertu starfshlutfalli. Það er því við hæfi að spyrja hvað hæstv. ráðherra ætlar sér að gera til að stuðla að því að vinnumarkaðurinn verði öryrkjum opnari með því að bjóða upp á hlutastörf í meiri mæli, viðunandi aðlögun á vinnustað og jafnvel mannsæmandi laun. Þegar ráðherra hefur lagt vinnumarkaðnum línurnar, hvaða breytingar ætlar hann þá að gera til að draga úr áhrifum launa á bætur? Það er ekki til of mikils ætlast að það sé raunverulega þess virði fyrir fólk að velja að nota þá takmörkuðu getu og orku sem það hefur í vinnu og að það framlag sé ekki einskis metið, heldur sýni kerfið að framlag þess og orka þess séu metin til jafns við framlag og orku annars fólks.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu um málefni öryrkja. Að fjárfesta í fólki til framtíðar er eitt af leiðarljósum Framsóknar en á það var einmitt lögð mikil áhersla fyrir síðustu kosningar. Markviss fjárfesting í fólki felst m.a. í endurskoðun og samþættingu þjónustu sem hið opinbera veitir fólkinu í landinu. Þar skipta máli forvarnir á öllum sviðum, tryggur aðgangur að þjónustu fyrir þau sem þurfa áherslu á snemmtæka íhlutun og fyrirbyggjandi aðgerðir líkt og í málefnum barna. Þessar áherslur um fjárfestingu í fólki endurspeglast í stjórnarsáttmálanum og ekki síst varðandi málefni öryrkja þar sem nokkrar aðgerðir eru tilteknar. Til að hrinda þeim aðgerðum í framkvæmd hefur nú verið skipaður stýrihópur á vegum félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins sem hefur yfirsýn yfir endurskoðunarvinnu sem fjölmargir koma að. Í stuttu máli er vinnunni að umbótum skipt í þrennt; fjölbreyttara og sveigjanlegra atvinnulíf sem m.a. mæti mismunandi starfsgetu, snemmtæk íhlutun sem m.a. tryggi rétta þjónustu á réttum tíma og í þriðja lagi nýtt greiðslukerfi sem styðji við markmið starfsendurhæfingar og möguleika til virkni á vinnumarkaði ásamt því auðvitað að bæta sérstaklega kjör þeirra sem lakast standa. Horft er til þess að einstaklingum sem missa starfsgetuna verði í auknum mæli tryggð þjónusta og stuðningur strax á fyrstu stigum með tilliti til líkamlegra, sálfræðilegra og félagslegra þátta sem hafa áhrif. Leiðarljósið er aukin velsæld, bætt líðan einstaklinga og betra samfélag. Sem formaður velferðarnefndar fæ ég tækifæri til að fjalla um mikilvægar úrbætur í málaflokknum en jafnframt koma inn á mitt borð fjölbreyttar ábendingar um það sem betur mætti fara og ég kem að því í seinni ræðu.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson er með beiðni um sérstakar umræður um málefni öryrkja til að vekja máls á mikilvægi þess að þessi málaflokkur sé uppi á borði öllum stundum, að vandað sé til verka þegar um hann er fjallað og breytingar eru gerðar. Því miður hefur það ekki alltaf verið þannig. Þeir einstaklingar sem þurfa stöðu sinnar vegna að vera á örorku búa við það að einhverjir aðrir en þeir sjálfir ákveða hver efnahagsleg og félagsleg staða þeirra er. Þar á ég við fyrst og fremst við stjórnvöld. Hv. þingmaður hefur í ræðum sínum í gegnum árin og í spurningu í þessari umræðu talaði um kjaragliðnun milli örorkulauna og hækkunar lægstu launa. Því miður er það svo að þessi kjaragliðnun er staðreynd sem ber að lagfæra. Unnið hefur verið markvisst að því undanfarin ár að bæta kjör þeirra sem lægst hafa launin í gegnum svokallaðar krónutöluhækkanir kjarasamninga. Það hefur fært launafólki á lægri launum verulegar kjarabætur umfram aðra og það hefur verið stefna verkalýðshreyfingarinnar í mörg undanfarin ár að viðhafa slíka samningsgerð. Hins vegar hafa stjórnvöld ekki farið þá leið þegar kemur að því að hækka laun öryrkja og úr því þarf að bæta.

Virðulegi forseti. Ekkert um okkur án okkar. Það er hægt að tala mikið um öryrkja. Það er mikið talað um almannatryggingar þegar við erum að berjast fyrir þann hóp. Flokkur fólksins hefur mælt fyrir frumvarpi um 400.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust. Við erum að glíma við 9,3% verðbólgu, við erum að glíma við okurvexti, en þá er bara búið að setja málið í nefnd. Það er kominn hópur til að reyna að teikna það upp hvernig hægt er að koma öryrkjum til starfa. Hið svokallaða starfsgetumat virðist vera það sem helst á að leggja áherslu á. Flokkur fólksins hefur ítrekað sagt: Leyfum öryrkjum að vinna ef þeir geta. Leyfum þeim að koma út á markaðinn án þess að skerða þau í einu eða neinu, gefum þeim tækifæri á því að bjarga sér sjálf án skerðinga. Hæstv. ráðherra sagði að hann væri tilbúinn að fella þröskulda og gefa fólki kost á því að bjarga sér sjálft en það er ekki það sem er verið að gera í dag. Við erum ekki að gefa öryrkjum færi á því að bjarga sér sjálf. Við festum þau kirfilega í þunglyndi, vanlíðan og depurð í þessari ógeðslegu og rammgerðu fátæktargildru sem hefur verið byggð utan um þau í mörg ár. Það þarf úrbætur og það þarf að gera þær strax. Við getum ekki lengur horft upp á það að kalla þurfi á sérstaka uppbót í desember þegar við vitum að þessi þjóðfélagshópur lifir við sára neyð. Hann hefur ekki tíma og hann hefur ekki ráð á því að bíða lengur. Það er ekki eftir neinu að bíða. Hér er fjárveitingavaldið. Hér er löggjafinn. Hér erum við að vinna fyrir fólkið í landinu og ekki síst það fólk sem á bágast í samfélaginu og þarf mest á okkur að halda.

Virðulegi forseti. Um leið og ráðherra Vinstri grænna kom í ráðuneyti félags- og vinnumarkaðsmála var lagt af stað í löngu tímabæra vegferð til að umbylta þessu löngu staðnaða og flókna kerfi, og þó fyrr hefði verið. Strax um síðustu áramót hækkuðu greiðslur vegna örorku og viðmið vegna framfærsluuppbótarinnar um leið og aðrar greiðslur, enda samkvæmt lögum um almannatryggingar. Eins og hér hefur komið fram þá er búið að leggja fram frumvarp sem skiptir gríðarlega miklu máli og hefur verið kallað eftir, þ.e. að tvöfalda atvinnutekjur lífeyrisþega. Þetta eru risastór skref og þetta er í áttina að réttlátara kerfi. Gengur það of hægt? Já, það gengur of hægt. Þetta er stórt og viðamikið og krefst þess að við förum vel ofan í það og náum einhvers konar sátt um það. Hluti af þessu er líka að lengja endurhæfingartímabilið. Ég tel það gríðarlega mikilvægt og það hefur sýnt sig að við erum að ná árangri og hér er verið að gera ráð fyrir því að við getum jafnvel lengt það um tvö ár til viðbótar þeim þremur sem nú er miðað við. Það er svo mikilvægt að grípa þá einstaklinga sem við getum hugsanlega hjálpað til að taka þátt í lífinu aftur, til þess að fara út á vinnumarkaðinn. Ég er viss um að við þekkjum mörg marga einstaklinga sem þarna eru undir, það geri ég, sem hafa lofsamað að fá þetta tækifæri og sjá jafnvel fram á að þurfa að vera örlítið lengur í endurhæfingu í staðinn fyrir að falla inn á varanlega örorku. Þetta skiptir máli því að það hlýtur alltaf að vera markmið okkar að fækka þeim sem þangað fara frekar en að fjölga. Um leið verð ég að segja að það þarf sannarlega að taka utan um þann hóp sem verður að vera á örorku og getur ekki unnið. En það er líka þannig, og ég hef sagt það áður í þessari pontu, að atvinnurekendur þurfa að koma með í þessa vegferð. Hið opinbera þarf að ganga á undan með góðu fordæmi en atvinnurekendur þurfa að koma með í þessa vegferð þannig að fólkið sem getur ekki unnið fulla vinnu, jafnvel ekki nema brotabrot úr starfshlutfalli, geti fengið vinnu. Við erum fyrst og fremst að tala um fólk sem býr við geðrænan vanda 

Frú forseti. Öryrkjabandalag Íslands hélt mjög mikilvægt málþing þann 23. nóvember síðastliðinn um aukagjöld í heilbrigðiskerfinu. Þetta eru gjöld sem eru innheimt vegna samningsleysis hins opinbera við sérgreinalækna og sjúkraþjálfara og leggjast mjög þungt á langveikt fólk og öryrkja. Ræðumenn voru á einu máli um að stóri vandinn hér væri tregða ríkisstjórnarinnar til að fjármagna heilbrigðisþjónustu með viðunandi hætti. María Heimisdóttir, forstjóri Sjúkratrygginga Íslands, sagði að það hvort samningar næðust á næsta ári ylti að verulegu leyti á því hvernig fjárlögin myndu lenda, hvaða breytingar Alþingi ætlaði að gera á fjárlagafrumvarpi næsta árs. Nú liggja þær breytingartillögur fyrir frá meiri hlutanum í fjárlaganefnd og þar er ekki gert ráð fyrir auknum fjárheimildum vegna samninga við sérfræðilækna og sjúkraþjálfara. Þetta eru sláandi fréttir. Þetta eru kaldar kveðjur til þessara fagstétta og til sjúklinga og eflaust ein af orsökum þess að María Heimisdóttir, forstjóri Sjúkratrygginga, mjög hæfur og vandaður embættismaður, hefur sagt upp störfum og vísað til fjársveltis. Hæstv. heilbrigðisráðherra gat engu svarað um þessi mál hér áðan. Honum fannst þetta allt einhvern veginn ákaflega leiðinlegt. Við vitum alveg hvernig það er með hæstv. fjármálaráðherra, hann er fastur í einhverjum sýndarveruleika þar sem Ísland er stéttlaust samfélag og heilbrigðiskerfið er fullfjármagnað. En hvað segir hæstv. félagsmálaráðherra? Hvernig ætlar hæstv. félagsmálaráðherra að koma í veg fyrir að öryrkjar og langveikt fólk þurfi að greiða úr eigin vasa fyrir þjónustu sjúkraþjálfara og sérgreinalækna þegar það stendur augljóslega ekki til að semja við þessar stéttir á næsta ári? Hvernig ætlar hæstv. félagsmálaráðherra að beita sér fyrir því og tryggja að þessum byrðum verði létt af fólkinu sem má svo sannarlega ekki við þessari byrði? Við verðum að fá mjög skýr svör um þetta, ekki eitthvert moð eins og við heyrðum frá hæstv. heilbrigðisráðherra áðan. Við verðum að gera þá kröfu að hæstv. ráðherra standi undir nafni sem ráðherra öryrkja og ráðherra langveiks fólks.

Virðulegur forseti. Ísland er sannarlega velferðarríki og á Íslandi er um 60% allra útgjalda ríkissjóðs varið til velferðarmála. Frá 2017 hafa heildarútgjöld til velferðarmála aukist um ríflega 123 milljarða að raunvirði og útgjöld til heilbrigðismála hafa aldrei verið hærri. Það er hins vegar ljóst að við þurfum að leggja meiri áherslu á að efla fjölbreyttari rekstrarform heilbrigðisþjónustunnar þannig að við aukum samstarf opinberra aðila við einkaaðila. Með því styttum við biðlista og komum í veg fyrir tvöfalt heilbrigðiskerfi. Við höfum öll hlotið skaða af samningsleysi við sjúkraþjálfara og sérfræðilækna og skaðinn er auðvitað mestur fyrir þá sem mega síst við því, fyrir þá sem minnst hafa á milli handanna. - Og talandi um þann hóp má ég til með að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þessa umræðu hér í dag og fyrir þrautseigju og dugnað við að vekja athygli á málefnum öryrkja. Í nýsamþykktri landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins var lögð áhersla á að tryggingakerfi öryrkja verði endurskoðað frá grunni og að horft verði til þess að öryrkjar hafi ávinning af því að afla sér tekna. Það er líka í samræmi við stjórnarsáttmálann þar sem því er heitið að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu þar sem sérstaklega verði horft til möguleika á atvinnuþátttöku á eigin forsendum. Samhliða endurskoðun er sömuleiðis mikilvægt að farið sé yfir verklag í málum þeirra sem sækja um örorkumat eftir fullreynda endurhæfingu svo að grunnframfærsla þeirra sé tryggð. Eins og hæstv. ráðherra hefur farið yfir stendur nú yfir vinna við endurskoðun málaflokksins og þegar hafa verið lögð fram frumvörp í þinginu sem tengjast þeirri vinnu. Ég vænti þess að um þau geti náðst góð og breið samstaða í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað hér í dag.

Forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram með þær spurningar og vangaveltur sem ég ljáði máls á hér í fyrri ræðu minni varðandi þær staðalmyndir sem liggja að baki mörgum þeirra reglna sem gilda um atvinnuþátttöku öryrkja. Sú hugsun að öryrkjar séu í eðli sínu byrði á kerfinu, á samfélaginu, gegnsýrir allt kerfið. Á sama tíma veldur staðalmynd því að kerfið gerir fólki ókleift að leggja sitt af mörkum í formi virkrar þátttöku á vinnumarkaði. Annaðhvort getur þú unnið eða ekki. Líkt og ég sagði í lok ræðu minnar hér áðan er ekki til of mikils ætlast að það sé raunverulega þess virði fyrir fólk að velja að nota þá takmörkuðu getu og orku sem það hefur í vinnu og að það framlag sé ekki metið einskis virði með skerðingum og lækkunum sem koma einmitt til vegna þeirrar rammskökku grundvallarhugsunar að öryrkjar eigi alls ekki að geta unnið neitt og aldrei og ef þeir geta það og gera það sé eitthvað í ólagi í kerfinu og við því þurfi að bregðast með skerðingum. Kaldhæðnislega eru slíkar skerðingar oft rangnefndar hvatar í bótakerfinu. Fyrir öryrkja eru slíkir svokallaðir hvatar hins vegar neikvæðir, þeir hvetja ekki heldur letja. Langstærstur hluti fólks vill vera þátttakendur á vinnumarkaði og leggja sitt til með vinnuframlagi með öllum þeim réttindum og skyldum sem því fylgja. Það á við um öryrkja jafnt sem annað fólk. Allt fólk vill hafa hlutverk í samfélaginu. Við eigum að byggja upp kerfi sem gefur fólki færi á því og hvetur það til þess. Byggjum upp kerfi þar sem þátttaka alls fólks í samfélaginu, í öllum þáttum þess, er velkomin, sjálfsögð og mikils metin.

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni þá koma í vinnu velferðarnefndar óhjákvæmilega fram ýmsar ábendingar vegna atriða sem betur mega fara í regluverki sem snertir öryrkja. Mig langar að tiltaka hér tvö dæmi þótt þau séu vissulega fleiri. Fyrst langar mig að nefna að lífeyrisþegum er gert erfitt fyrir að leigja frá sér húsnæði þar sem leigutekjur skerða lífeyrisgreiðslur að fullu án þess að tekið sé tillit til kostnaðar við rekstur húsnæðis. Almennt njóta leigutekjur einstaklinga hins vegar 50% skattfrelsis og fjármagnstekjuskattur er lagður á tekjur umfram það. Öryrkjar geta þó einmitt lent í þeirri stöðu að neyðast til að flytja úr eigin húsnæði um lengri eða skemmri tíma af sömu ástæðu og þeir falla af vinnumarkaði. Annað sem þarfnast sérstaklega skoðunar núna er einmitt samspil endurhæfingar og greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði. Það er mikilvægt að fólk sem sækir sér endurhæfingu tapi ekki vinnumarkaðstengdum réttindum eins og í fræðslusjóðum eða Fæðingarorlofssjóði. Þetta atriði er einmitt nátengt áherslunum um að umbætur í málefnum öryrkja felist í fjölbreyttara og sveigjanlegra atvinnulífi og vinnumarkaði. Við erum með tvö mikilvæg frumvörp til umfjöllunar hér á Alþingi þessa dagana sem tengjast auknum sveigjanleika á vinnumarkaðnum, annars vegar hækkun frítekjumarks og lækkun skerðingarhlutfalls og hins vegar mögulega lengingu endurhæfingartímabils. Þessum frumvörpum ber að fagna og frekari umbætur eru í farvatninu eins og fram hefur komið, t.d. heildarendurskoðun greiðslukerfis vegna skertrar starfsgetu og endurhæfingar þar sem gert er ráð fyrir að greiðsluflokkar vegna skertrar starfsgetu verði þrír: sjúkragreiðslur, endurhæfingargreiðslur og örorkulífeyrir.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég ætla að taka hana út frá alvarlegri stöðu heilbrigðiskerfisins og úrræðaleysi stjórnvalda. Margumrætt og marggagnrýnt samningsleysi stjórnvalda við sérfræðilækna, sjúkraþjálfara og sálfræðinga kemur illa við allan almenning en einna helst við öryrkja. Við vitum að því miður hafa öryrkjar alla jafna minna á milli handanna og því bíta gjaldskrárhækkanir þessara sérfræðinga, sem eru afleiðing af samningsleysi, af samningsgetuleysi stjórnvalda verst á þessum hópi, á hópi sem sennilega þarf að jafnaði hvað mest á þessari þjónustu að halda. Svona hefur staðan verið í nokkur ár, hún hefur verið svona í líftíma þessarar ríkisstjórnar. Þetta þýðir einfaldlega að annaðhvort neita öryrkjar sér um heilbrigðisþjónustu með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum, jafnvel skelfilegum afleiðingum, fyrir heilsu og líðan eða láta sig hafa það að borga sérstaklega úr eigin vasa fyrir handvömm ríkisstjórnarinnar. Það liggur í hlutarins eðli að þessi fráleita staða bitnar á fólki sem stjórnvöld ættu að vera að styðja hvað mest. Fyrirspyrjandi spyr eðlilega af hverju ráðherra hafi ekki gripið til aðgerða til að koma í veg fyrir að öryrkjar lendi í þeirri stöðu að greiða fyrir úr eigin vasa. Þessi spurning hefur verið margendurtekin hér í þingsal, af fjölmiðlum, af notendum þjónustunnar, af öllum sem láta sig svarið varða, en svörin hafa verið rýr. Eitt er þó ljóst: Fjárlög hverrar ríkisstjórnar eru leiðarljós hennar þar sem áhersluatriði koma í ljós en það er ekkert í þeim fjárlögum sem við ræðum þessa dagana sem gefur til kynna að ráða eigi bót á þessari óheillastöðu. Það er ekkert í fjárlagafrumvarpinu og það er ekkert í breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar. Þetta er forgangsröðunin, frú forseti, svart á hvítu, því miður.

Virðulegur forseti. Þetta hefur verið góð umræða og ég vil þakka öllum sem tóku til máls. Ég þekki það af eigin reynslu að vera inni í almannatryggingakerfinu í á annan tug ára. Það er ömurlegt að þurfa að vera í kerfi þar sem þú þarft að velta fyrir þér hverri einustu krónu alla daga ársins áratugum saman, það á ekki að eiga sér stað. Við erum með mannskemmandi kerfi. Án þess að hafa fengið læknisþjónustu eftir eins árs bið á biðlista og án sjúkraþjálfunar stæði ég ekki hér í þessum ræðustól, það væri útilokað. Við vitum ekki hvaða afleiðingar það hefur að neita fólki um heilbrigðisþjónustu. Við vitum ekki hvaða afleiðingar það hefur að svelta fólk þannig að það eigi ekki fyrir mat. En við sjáum afleiðingarnar þegar það er orðið of seint. Þess vegna ber okkur að sjá til þess að tekið verði á þessu kerfi. Það gengur ekki upp að hæla sér af því að nú ætlum við að hafa 200.000 kr. frítekjumark. Við getum ekki sagt við fólk að ef það fái 200.000 kr. á mánuði aukalega þurfi það að borga 67–80% í skatta og skerðingar. Við myndum ekki samþykkja það af okkar launum. Það á ekki að krefjast þess að veikt fólk sé í þeirri aðstöðu vegna þess að það þarf að leggja mun meira á sig, oft meiri kostnað, til að geta komist í vinnu. Það verður að vera hvati og við eigum að sjá til þess. Ef við erum að setja þessi frítekjumörk núna, og það er verið að endurskoða kerfið, þá er það lágmarkskrafa að þessar 200.000 kr. verði skatta- og skerðingarlausar og fólki leyft að finna vinnu við hæfi og að ríki og sveitarfélög sýni nú einu sinni fordæmi og bjóði fólki með skerta starfsgetu vinnu. Þar hefur hundurinn oft legið grafinn vegna þess að þeir aðilar eru verstir í því að bjóða upp á vinnu fyrir fólk með skerta starfsgetu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir þá góðu umræðu sem hefur farið fram hér í dag, og sérstaklega framsögumanni hennar. Ég verð þó að segja að mér finnst sumir þingmenn tala eins og ekkert hafi verið gert, ekkert sé að gerast og sennilega muni ekkert gerast. Mér finnst þeir þingmenn vera of fastir í því hvernig þetta var þó svo að vissulega sé ekki búið að breyta öllu kerfinu. En það er greinileg hreyfing á málum og ég held að það sé alveg sanngjarnt að segja að svo sé. Mig langar t.d. að rifja það upp að ríkisstjórnin setti 4 milljarða á síðasta kjörtímabili í að draga úr krónu á móti krónu skerðingu og hækka greiðslur til þeirra sem minnst höfðu. Mig langar líka að rifja upp að falli á krónunni hefur verið útrýmt, það var gert um síðustu áramót eftir að ég tók við og hafði það ekki verið gert áður. Ég vil líka rifja upp að við erum núna að hækka frítekjumark atvinnutekna sem er mikilvægur hvati fyrir atvinnuþátttöku, því er ekki að neita. Ég vil líka rifja það upp að hér hefur verið lagt fram frumvarp um lengingu endurhæfingartíma sem mun sérstaklega gagnast þeim sem eiga við langvarandi andleg veikindi að stríða. Vegferðin er því hafin og ég held að við eigum að sameinast um að fagna því að sú vegferð sé hafin. Fram undan er ýmislegt. Það þarf að fækka bótaflokkum, það þarf að draga úr tekjutengingum og það þarf að einfalda þetta kerfi sem er allt of flókið. Það þarf að finna fleiri störf, hlutastörf og sveigjanleg störf, og þar þarf sameiginlegt átak sveitarfélaga, ríkis og atvinnulífsins. Og sú vinna er í gangi. Þau eru kannski ekki mörg sem hafa engar aðrar tekjur sér til framfærslu í þessu kerfi en það þarf að bæta sérstaklega kjör þeirra sem hafa allra lökustu kjörin. Ég treysti þess vegna á stuðning ykkar hv. þingmanna í að koma þeim breytingum í gegn, bæði þeim sem lagðar hafa verið fram hér á Alþingi og þeim sem munu verða lagðar fram eftir áramótin.

Virðulegi forseti. Ég er svolítið hugsi yfir þessu formi, þessum dagskrárlið hér. Fyrir þá sem ekki vita þá er það þannig þegar sérstök umræða fer fram að hæstv. ráðherra fær að vita fyrir fram hverjar spurningarnar eru til að ráðherra fái tíma og ráðrúm til að móta skýr svör við þeim. Sú meginspurning sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson lagði upp með, og fleiri þingmenn kölluðu sérstaklega eftir svörum við, í umræðunni hér áðan er þessi: Hvers vegna hefur ráðherra ekki gripið til aðgerða til að koma í veg fyrir að öryrkjar þurfi að greiða úr eigin vasa fyrir endurhæfingu og þjónustu sjúkraþjálfara og sérgreinalækna sökum þess að samningar eru lausir? Við heyrðum engin svör frá hæstv. ráðherra í dag. Hann minntist varla á þetta, hvorki í fyrri ræðu sinni né í þeirri seinni. Í því ljósi velti ég fyrir mér þessu formi, hvort það sé e.t.v. óþarfi að vera að leggja upp með sérstakar spurningar ef ráðherrar hirða ekki um að svara þeim, gera ekki einu sinni minnstu tilraun til þess, þótt þeir fái þær mörgum dögum fyrir fram. Mér finnst þetta umhugsunarefni.

Virðulegi forseti. Nefndin hefur fjallað um þessa tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar. Við fengum á fund okkar Ingólf Friðriksson og Sigríði Eysteinsdóttur frá utanríkisráðuneytinu, sem fóru vel yfir þetta, sem og Benedikt Hallgrímsson frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og Gauta Daðason og Jónas Birgi Jónasson frá innviðaráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar okkar hér á þingi til að staðfesta fyrir Íslands hönd eftirfarandi ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar, og það kemur skýrt fram í skjalinu, m.a. að fella inn í samninginn gerðir sem tengjast áhættu tengda sjálfbærni og sjálfbærniþætti sem rekstraraðilar sérhæfðra sjóða eiga að taka tillit til, tengjast þáttum er varða samþættingu áhættu tengda sjálfbærni í stjórnkerfum vátrygginga- og endurtryggingafélaga, tengjast samþættingu sjálfbærniþátta, sjálfbærniáhættu og óska um sjálfbærni við kröfur um eftirlit og stýringu afurða fyrir vátryggingafélög og dreifingaraðila vátrygginga og við reglur um viðskiptahætti og fjárfestingarráðgjöf fyrir vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir. Þetta er bæði í þágu umhverfis og neytenda. Síðan á að fella inn í samninginn tilskipun er varðar áhættu tengda sjálfbærni og sjálfbærniþætti sem taka á tillit til í tengslum við verðbréfasjóði. Síðan er það ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um upplýsingagjöf tengda sjálfbærni á sviði fjármálaþjónustu, sem skiptir miklu máli, og reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um að koma á ramma til að greiða fyrir sjálfbærri fjárfestingu og um breytingu á reglugerð ESB 2019/2088. Síðan er það ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um að fella inn í samninginn líka reglugerð er varðar samþættingu sjálfbærniþátta, -áhættu og -óska í tilteknar skipulagskröfur og rekstrarskilyrði fyrir verðbréfafyrirtæki sem og tilskipun er varðar samþættingu sjálfbærniþátta í afurðastýringarskyldur þeirra eða sem sagt innan eftirlitsins. Við fórum yfir þetta, margt áhugavert sem kom fram og við reynum að draga það fram í nefndarálitinu. Við teljum einnig að framsetning tillögunnar sé í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og við leggjum til að tillagan verði samþykkt. Undir þetta nefndarálit rita ég ásamt hv. þingmönnum Bjarna Jónssyni, Diljá Mist Einarsdóttur, Jakobi Frímanni Magnússyni, Jóhanni Friðriki Friðrikssyni, Loga Einarssyni og Njáli Trausta Friðbertssyni.

Frú forseti. Það er margt í þessu máli og mig langar að horfa hér á eitt atriði sérstaklega, ramma fyrir sjálfbærar fjárfestingar sem hefur fengið það grípandi nafn taxonomi á ensku, með leyfi forseta. Fyrst þegar þessi hugmynd kom fram þóttust græningjar hafa himin höndum tekið vegna þess að þarna væri loksins kominn einhver skýr hvati fyrir fjármálaöflin til að beina kröftum sínum í átt að sjálfbærri þróun; það væri í grófum dráttum hægt að flokka fjárfestingar í gráar og grænar. Svo gerðist það fyrir ári, þegar ráðherraráðið lagði fram endanlega tillögu sína, að það höfðu laumast með ókræsilegir laumufarþegar í taxonomiuna. Það var allt í einu opnað á það að fjárfestingar í kjarnorkuverum og orkuverum sem ganga fyrir jarðgasi gætu fallið undir þessa reglugerð. Jarðgasið var réttlætt með því að það væri skárra en kol og því yfirgangsfjárfesting yfir í grænni framtíð þegar staðreyndin er sú að fjárfestingar í beinum grænum orkuverkefnum, hvort sem það eru sólarsellur eða vindorka, eru nú þegar miklu hagkvæmari en gasið og auk þess sem það hefur sýnt sig í millitíðinni að með því að byggja fleiri gasorkuver erum við að byggja undir menn eins og Pútín. Það var barist gegn þessu á vettvangi Evrópuþingsins og einir 278 þingmenn greiddu atkvæði gegn taxonomiunni þegar upp var staðið, gegn þessari aðeins of frjálslegu túlkun á því hvað telst vera sjálfbær fjárfesting. Það hefur verið boðað af ríkisstjórnum Austurríkis og Lúxemborgar hið minnsta 

Virðulegi forseti. Það var farið yfir fjárfestingar, þessar grænu fjárfestingar, eins og við kjósum að gera það. Það var ekki farið nákvæmlega í túlkunina varðandi jarðgasið og kjarnorkuna sem hv. þingmaður nefnir. En ég vil líka geta þess að þegar við förum yfir fjárfestingarnar þá veltur þetta líka mjög á því hvernig fjárfestingaraðilar, bankar, vátryggingastarfsemi o.fl.. setja þetta fram. Hitt er síðan að í þessu er ekkert því til fyrirstöðu að Ísland gangi lengra eins og við hv. þingmaður vitum. Það er ekkert því til fyrirstöðu að við setjum okkar reglur sem eru í samræmi við okkar stefnu þegar kemur að loftslags- og umhverfismálum. Svo lengi sem þetta er í samræmi við EES-samninginn - og við gerum okkur líka grein fyrir því að niðurstaðan af þessu var á sínum tíma samkomulag sem byggist m.a. á frumkvæði Frakka sem byggja mjög mikið hjá sér á kjarnorku. Ég vil því leyfa mér að horfa á þetta sem tímabundið af hálfu Evrópusambandsins meðan það er að komast yfir ákveðinn hjalla varðandi Úkraínustríð í dag en líka vegna þessarar umbreytingar sem er að eiga sér stað í Evrópu. Við vitum að Þjóðverjar eru að stíga önnur skref en Frakkar en ég spái því að innan fimm ára, vonandi rætist það, sjáum við ákveðnar áherslubreytingar í þessu. Nefndin fór ekki nákvæmlega yfir jarðgasið og kjarnorkuna en við veltum fyrir okkur hvaða grænu verkefni við værum að tala um og fórum yfir þau. Við mælum engu að síður með því að þetta verði samþykkt, og ég segi það m.a. í ljósi þess að Evrópusambandið er eftir sem áður enn frekar leiðandi í umhverfis- og loftslagsmálum, og í markmiðum í loftslagsmálum, en núverandi ríkisstjórn hér heima á Íslandi. Íslenska ríkisstjórnin getur tekið stærri skref eins og Evrópusambandið er að setja sér varðandi losun. 

Frú forseti. Þetta með að við getum sett okkur metnaðarfyllri markmið - það er náttúrlega borin von að núverandi ríkisstjórn gangi eitthvað lengra en hún nauðsynlega verður í þessum málum. Enn er hún ekki búin að ganga jafnlangt og hún segist ætla að ganga gagnvart samstarfinu við Evrópusambandið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Þó að tvö ár séu liðin síðan ríkisstjórnin sagðist ætla að setja sér markmið um 55% samdrátt sést það ekki í aðgerðaáætlun, í fjármálaáætlun eða fjárlögum. Það sést bara í samstarfsyfirlýsingu flokkanna, innanhússplaggi sem hrindir engum raunverulegum aðgerðum í framkvæmd. Hv. þingmaður nefndi að það velti náttúrlega á fjármálageiranum hvernig hann tekur þessi verkefni og það er alveg rétt. Kannski er líka rétt að nefna að fjármálageirinn á Íslandi hefur kallað eftir einhverju regluverki af þessu tagi árum saman á meðan þau sem eru með lyklavöldin uppi í fjármálaráðuneyti hafa bara sofið á verðinum, myndi ég segja. Hér erum við að fá þessa flóknu reglugerð inn á borð þegar við verðum að afgreiða hana. Við hefðum getað verið búin að afgreiða eitthvað sambærilegt regluverk fyrir þremur, fjórum eða fimm árum þegar bransinn var að banka upp á. Það sem mig langar hins vegar að velta upp hér er nákvæmlega hversu frjálst okkur er að setja okkur metnaðarfyllri markmið. Þetta er framseld reglugerð. Nú man ég ekki Evrópufræðin mín alveg nógu vel en ég held að þar séum við frekar að tala um „allt eða ekkert“-innleiðingar, frekar en að innleiðingin bjóði upp á einhverja „núansa“ eftir nefi hvers lands. En hv. þingmaður er kannski betur inni í Evrópufræðunum en ég.

Virðulegur forseti. Ekki ætla ég að þykjast vera fróðari en hv. þingmaður nákvæmlega í þessum efnum en mér telst svo til að þegar þessar reglugerðir koma fram, framsendu reglugerðirnar, þá þurfum við að taka þær eins og þær eru. Kemur það hins vegar í veg fyrir að Ísland geti sett sér metnaðarfull markmið? Það gerir það ekki svo lengi sem markmiðin eru innan ramma EES-samningsins og á því sviði sem hann nær til. Nær hann til loftslagsmála? Ekki nema í gegnum svona leiðir. Þetta er m.a. hluti af því sem Kjell Magne Bundevik hefur bent á í Noregi, maður sem hefur verið á móti Evrópusambandinu. Hann segir: Við verðum að taka umræðuna lengra og meira út frá lýðræði, frelsi og mannréttindum en líka út frá því hvernig við ætlum að tækla loftslagsmálin og Evrópusambandið er á undan okkur - hann á þá við Norðmenn en það er líka á undan okkur Íslendingum - þegar kemur að markmiðum í loftslagsmálum. Mér hefur alltaf þótt ágætt að benda á loftslagsmálin sem eitt af þessum dæmum þar sem við erum svolítið með þetta í okkar höndum, hvað við ætlum að gera. Við nýtum ekki tækifærin þar sem við erum fyrir utan EES-samninginn. Það er kannski hægt að nefna önnur mál. Af því að við vorum að ræða hér áðan, ég og hæstv. matvælaráðherra, um landbúnaðinn þá er það svið sem er undanþegið Evrópusambandinu. En við getum gert miklu meira, bæði á sviði umhverfis og náttúruverndar, í loftslagsmálum innan landbúnaðar. En við getum líka farið okkar leið í landbúnaði og til að mynda aukið samkeppni og neytendavernd og vernd fyrir bændur meira en gert er á þeim grunni sem við byggjum á. Við erum ekki að nýta þetta frelsi sem andstæðingar Evrópusambandsins eru alltaf að segja að við höfum til þess einmitt að verða feti framar en Evrópusambandið, við erum frekar skrefinu á eftir.

Frú forseti. Við ræðum hér mál sem hefur komið hingað inn til okkar, kom fyrst í vor og hluti af því kom hér í haust þegar við vorum að afgreiða þetta. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir framsöguna í þessu máli. Það fer kannski ekkert á milli mála að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir er mikill Evrópusinni. Þetta mál er kannski ágætisdæmi um það af hverju það skiptir máli að við séum hluti af EES og svo er það kannski líka spurningin um það hvort það hefði skipt máli að við værum innan Evrópusambandsins. Mig langaði aðeins að fjalla um þetta út frá þessari ákveðnu þingsályktunartillögu. Hér er verið að álykta og taka inn reglugerðir sem skilgreina það hvernig við tökum hluti eins og sjálfbærni og ýmsa sjálfbærniþætti inn í fjármálakerfið hjá okkur. Það er nú einu sinni þannig að eitt af því sem samkomulag varð um í Parísarsamkomulaginu, að mig minnir, eða jafnvel fyrr, í hluta af vinnunni í loftslagsmálum, var að hinar ríku þjóðir ynnu saman að því að búa til meira af fjármagni til að fjárfesta í grænum lausnum úti um allan heim. Þarna erum við ekki að tala um einhverjar smáupphæðir heldur var markmiðið sem var sett, sem reyndar mun ekki nást fyrr en í fyrsta lagi á næsta eða þarnæsta ári, um 100 milljarðar dollara á ári. Eitt af því sem skiptir máli í því sambandi er nákvæmlega þetta, þ.e. að hægt sé að skilgreina hvað sé fjárfesting sem fellur undir það að vera sjálfbær, að vera fjárfesting í sjálfbærum þáttum. Það er dálítið athyglisvert að mér vitanlega er ekkert slíkt til í íslensku lagaumhverfi í dag og í íslensku fjármálaumhverfi. Það getur hver sem er sagst vera að selja eitthvað sjálfbært, en er það virkilega sjálfbært? Er það sjálfbær fjárfesting eða ekki? Ja, ég veit það ekki. Frú forseti. Það er lítið gagnsæi í því í hverju lífeyrissjóðirnir okkar eru að fjárfesta, hvort þeir séu að fjárfesta í olíufyrirtækjum, tóbaksfyrirtækjum, jafnvel stríðsfyrirtækjum - hver veit. Hér er það alla vega þannig að þegar þessar reglugerðir hafa verið innleiddar get ég valið það, ef lífeyrissjóðurinn minn býður upp á það, að segja að ég vilji að mínar fjárfestingar séu sjálfbærar, að ég vilji að séreignarsjóðurinn minn fjárfesti í einhverju sem er sjálfbært. Ég vil ekki að mínir framtíðarpeningar fari í olíuiðnað, álver eða hvað það er nú fleira. Eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á er skilgreiningin á því hvað er grænt og hvað er ekki grænt kannski ekki alveg nógu góð í augnablikinu en það er þó alla vega komin einhver skilgreining. Hún er þá alla vega skárri en það að jafnvel séu tækifæri til hreinna og klárra blekkinga hjá þeim sjóðum eða aðilum sem við viljum fjárfesta okkar peningum hjá. Í dag geta þeir sagt: Við erum með sjálfbært. Sjálfbært er álíka vel skilgreint og lífræn framleiðsla var fyrir nokkrum árum. Það voru engin skilyrði til í landbúnaðarskilgreiningunni hvað það ætti að vera. Það er í raun þarna sem við byrjum að spyrja okkur af hverju það skipti máli að við séum í samstarfi eins og EES. Jú, af því að það er greinilegt að við erum ekki að vinna allar þessar skilgreiningar sjálf, stjórnkerfið okkar, embættismenn okkar o.s.frv., er ekki að búa til skilgreiningar sem við sem neytendur í þessu tilfelli krefjumst að séu til. Þá komum við kannski að spurningunni sem ég nefndi við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur í upphafi: Af hverju skiptir það máli hvort við erum í Evrópusambandinu eða ekki? Jú, það er nefnilega þannig, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á áðan, að það er hlutverk Evrópuþingsins og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins að setja upp allar þessar reglur. Okkar hagsmunagæsla gagnvart Evrópusambandinu í þessu er í besta falli að við séum með einn aðila frá einhverju ráðuneyti hér að reyna að gæta hagsmuna Íslands í kannski 50–100 málum sem snerta það ráðuneyti. Eins og við þingmenn sem fórum á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Egyptalandi fyrir tveimur eða þremur vikum komumst að var samninganefnd Íslands, fjórir aðilar, en samningafundirnir sem voru í gangi í einu voru oft 10 til 20. Þarna er orðið erfitt að gæta hagsmunanna nægilega vel. Ég veit að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir er eflaust sammála mér í því að kannski þurfum við sterkari rödd við borðið fyrr, til þess að geta skilgreint svona hluti betur og haft áhrif. En við vitum ekki hvað það mun kosta okkur að fá að sitja við borðið.

Eigum við ekki bara að komast að því?

Við Píratar höfum sagt að við viljum alla vega fá þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort við eigum ekki að komast að því en ríkisstjórnin þorir ekki alveg að fara þangað. Þetta eru kannski með þurrustu þingsályktunum og lagatextum að lesa. Það er endalaust eitthvað svona: reglugerð þetta, númer þetta, frá þessum degi, þetta ár, sem síðan varð að framseldri reglugerð þetta árið o.s.frv. - kannski ekki alveg bein tilvitnun, frú forseti, en svona nokkurn veginn umorðað. Þó að þetta sé kannski ekki skemmtilegasta og auðveldasta lesningin - og ég vorkenni alltaf þeim sem fá að flytja nefndarálitin vegna þess að þar er alltaf kafli sem er svona - þá er þetta mjög mikilvægt skref í þá átt að íslensk fjármálafyrirtæki, íslensk vátryggingafyrirtæki og bara við öll sem erum hér og gerum eitthvað á sviði fjármálaþjónustu, hvort sem það er sem neytendur eða sem þjónustuaðilar, getum farið að taka sjálfstæðar ákvarðanir um það hvernig við viljum að okkar lífeyri, okkar líftryggingum, okkar fjármunum, sé varið. Hvernig eru þeir ávaxtaðir? Eru þeir ávaxtaðir á sjálfbæran hátt eða eru þeir sem eru með þá, eru að fjárfesta fyrir okkur, bara að leita að því hvar mesti gróðinn er. Þessu þurfum við að passa okkur á. Þá er ágætt að það séu einhverjar þúsundir embættismanna í Evrópu sem eru þó alla vega nokkrum skrefum á undan okkur í að skilgreina þetta þannig að við getum tryggt að fjármálaþjónusta hér á landi sé sjálfbær þegar hún segist vera sjálfbær.

Forseti. Ég vil kannski byrja þar sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson hætti: Hvernig tryggjum við að aðilar sem halda því fram að þeir séu með sjálfbæra fjárfestingu í höndunum séu það í raun og veru? Hvernig tryggjum við að allir þeir aðilar sem eru að fjárfesta yfir höfuð árið 2022 veiti afli fjármuna sinna í átt að sjálfbærri þróun, í átt frá fjárfestingum sem tortíma framtíðinni? Þetta hljómar kannski pínu dramatískt en það er nú bara staðreyndin. Ég hef gaman af því að nefna dæmisögu frá því í gamla daga. Fyrsta veturinn, minnir mig, þegar ég kom inn á þing, fór ég að spyrja þáverandi hæstv. fjármálaráðherra út í eignasafn lífeyrissjóðanna. Það var búið að setja í lög um lífeyrissjóði ákvæði um að lífeyrissjóðir skyldu setja sér siðferðisleg viðmið. Ég hafði ætlað að það að tortíma ekki framtíðinni á jörðinni væri eitt af þeim viðmiðum, en ég kom að tómum kofanum þegar ég bað ráðherra um eitthvert yfirlit yfir það hvað lífeyrissjóðirnir ættu t.d. í fjárfestingum í jarðefnaeldsneytisframleiðslu. Ráðuneytið vissi það bara ekki. Ég lagði fram fyrirspurn eftir fyrirspurn. Fyrsta fyrirspurnin var á 146. löggjafarþingi. Þá spurði ég ráðherra hvort hann héldi að við þyrftum kannski að herða á reglum um fjárfestingarstefnu til þess að það yrði alveg ljóst að fjárfestingar þeirra þjónuðu loftslagsmarkmiðum og markmiðum um sjálfbærni, sem er í rauninni bara það sem flokkunarreglugerð ESB á að ganga út á í grunninn. Þá benti ráðherra á siðferðislegu viðmiðin en svo sagðist hann líka bara halda að það ætti nú að vera frekar gagnsætt í hverju eignasafnið væri bundið og þess vegna lægju þessar upplýsingar bara mjög oft fyrir. Ég fylgdi því þessari fyrirspurn eftir með því að spyrja hann aftur hversu stór hluti eignasafns lífeyrissjóðanna væri bundinn í starfsemi sem fælist í vinnslu og sölu jarðefnaeldsneytis, bara svona til að skoða einn þátt. Það hefði alveg eins verið hægt að spyrja hversu mikið færi í vopnaframleiðslu eða í fyrirtæki sem stunda barnaþrælkun - peningar geta ratað í alls konar starfsemi ef viðmiðanna er ekki gætt. Þá svaraði ráðherrann því að hann gæti ekki svarað þessu vegna þess að lífeyrissjóðirnir væru bara einhver einkaaðili úti í bæ og ekki væri hægt að inna þá svara um eitthvað sem viðmið ættu, samkvæmt lögum, að vera um innan lífeyrissjóðanna. Áfram hélt þetta og á endanum kom í ljós að það væri kannski helst Fjármálaeftirlitið sem ætti að halda utan um einhvers konar skýrslugjöf frá lífeyrissjóðunum en gerði það ekki og hafði þar að auki á þessum tíma, þetta var á 149. löggjafarþingi, ekki mótað neinar sérstakar kröfur eða viðmið um þessi siðferðislegu viðmið varðandi fjárfestingar lífeyrissjóðanna. Lífeyrissjóðirnir sem halda á - hvað er eignasafnið komið upp í? Það eru væntanlega um 10 þúsund milljarðar þessa dagana. Það er enginn með einhverja samræmda yfirsýn yfir það hvort allur þessi peningur, margföld árleg fjárlög íslenska ríkisins, almannafé, þetta er peningur fólksins í landinu, nýtist til góðs eða ekki. Þörfin á einhvers konar samræmdu regluverki varðandi sjálfbæra fjárfestingu hefur verið himinhrópandi hér árum saman. Eins og ég kom inn á í andsvörum við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur hefur fjármálageirinn í raun verið að kalla eftir þessu í nokkur ár. Það er langt síðan við sem mættum á viðskiptaþing tókum eftir því að ráðherrar ríkisstjórnarinnar sem mættu þangað reyttu af sér brandara um að vera grænasta fólkið í salnum - að það væri einhvern veginn svo flippað að grænir og vinstri sinnaðir ráðherrar væru umkringdir einhverjum fjármálamógúlum. En svo þegar fjármálamógúlarnir héldu ræður þá voru þeir miklu grænni, tilbúnir að stíga skrefin áfram, á meðan stjórnmálin voru föst í einhverri fornri frægð, héldu að þau væru algerlega með þetta en voru bara að úreldast. Þetta var orðið himinhrópandi fyrir þremur til fjórum árum þar sem viðskiptaþing - ég biðst forláts, forseti, Covid ruglar einhvern veginn allt tímaskyn þannig að ég slumpa á árin - var undir grænni yfirskrift. Þetta var grænt viðskiptaþing, það var um það hvernig viðskiptalífið gæti lagt sitt af mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og í átt að sjálfbærni. Þá kom náttúrlega fram hjá fjölda fólks að það vantaði skýrari stefnu hjá hinu opinbera varðandi fjárfestingar hins opinbera. Það vantaði skýrari leiðsögn frá hinu opinbera varðandi það hvað það væri sem kalla mætti græna fjárfestingu. Grænþvottur kemur sér ekki jafn illa fyrir neinn og metnaðarfullan fjárfesti sem vill gera vel. Ef þú ert fjárfestir að leggja þig fram um að ávaxta fé og gera það á ábyrgan hátt fyrir framtíðina þá viltu ekki að einhverjir slúbbertar geti fengið sama græna stimpilinn á það sem þeir eru að gera, bara vegna þess að stjórnvöld hafa látið undir höfuð leggjast að útbúa einhvern ramma utan um þessar fjárfestingar þannig að öll sitji við sama borð. Það er því ágætt að Evrópusambandið hafi tekið ómakið af ríkisstjórn Íslands og sett af stað vinnu við að móta þennan ramma sem er þessi flokkunarreglugerð Evrópusambandsins - kannski ekki mest spennandi nafnið en hugmyndin er góð og er hluti af græna samfélagssáttmálanum sem Evrópusambandið setti sér fyrir nokkrum árum þaðan sem við höfum líka aukinn metnað varðandi samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda sem hefur lekið hingað til lands og orðið þakið í því sem íslensk stjórnvöld treysta sér til að gera. Ekki geta íslensk stjórnvöld gengið miklu lengra en Evrópusambandið neyðir þau til að gera eins og þau eru samsett í dag. Mig langar að þessu sögðu aðeins að víkja að þeirri neikvæðu þróun sem hefur átt sér stað á síðustu mánuðum, á síðasta ári, frá því að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kom fram með endanlega útfærslu flokkunarreglugerðarinnar og lagði fyrir Evrópuþingið. Þá var búið að troða inn í það sem var annars nokkuð skýrt og gott regluverk - þar sem búnir voru til sex yfirflokkar fjárfestinga sem gætu flokkast sem sjálfbærar og væru að miða í rétta átt - leiðindafjárfestingum sem er erfitt að segja annað en að séu afleiðing af því að það hafi verið sterk þrýstiöfl, sterk hagsmunaöfl, sem hafi haft áhrif á niðurstöður framkvæmdastjórnarinnar. Hér í andsvari nefndi ég sérstaklega orkuframleiðslu með kjarnorku og jarðgasi sem flokkast samkvæmt þessari reglugerð sem sjálfbær fjárfesting. Þessu hefur hluti þeirra sem sitja á Evrópuþinginu barist nokkuð hart gegn. Þetta hefur verið kallað að eitthvert jarðefnaeldsneytisbandalag hafi troðið grænþvotti inn í orkugeirann. Það fór nú svo að í vor lagðist meiri hluti umhverfisnefndar Evrópuþingsins gegn því að jarðgasi og kjarnorku yrði bætt inn í flokkunarreglugerðina en þegar til endanlegrar atkvæðagreiðslu innan þingsins kom þá náðist ekki sá meiri hluti sem þurfti til að fella þetta út. Það munaði þó litlu. Það voru 278 þingmenn sem greiddu atkvæði með því að jarðgas og kjarnorka færu út úr reglugerðinni en 328 sem studdu þetta. Þar eru flokkalínurnar mjög skýrar. Flokkahóparnir sem vildu hreinsa reglugerðina af þessum viðbótum - ætli þeir séu ekki fjær harðasta hægrinu í Evrópu, svo við orðum það þannig. Græningjar studdu það allir, eðli máls samkvæmt, að hreinsa reglugerðina af gasi og kjarnorku og þar sitja einmitt þeir Evrópuþingmenn sem Píratar í álfunni hafa komið inn á Evrópuþingið. Svo voru sósíaldemókratar nokkuð sterkir í þessu og síðan nokkuð áberandi minni hluti í tveimur hægri blokkum, annars vegar EDP, kristilegu demókrötunum, og hins vegar frjálslynda arminum sem heitir Renew, þar sem systurflokkar Viðreisnar sitja. Já, svo fór sem fór og jarðgas og kjarnorka eru inni í flokkunarreglugerðinni. Þá erum við í smáklemmu, forseti. Það eru auðvitað ákvæði í þessari reglugerð sem kveða á um aukna upplýsingagjöf þannig að það verður kannski hægt að plokka vitleysuna út úr þessu og búa til skýra mynd með einhverri smávinnu. Ég reikna með að félagasamtök muni taka það að sér, þegar þetta fer í gang, að hjálpa almenningi við að fá góða yfirsýn yfir það hverju reglugerðin er í raun að skila. En það sem þetta gerir er að þetta grautar saman fjárfestingum, sem eru raunverulega grænar og snúast um endurnýjanlega orkugjafa, orkuskipti og allt það, og jarðgas. Jarðgas hefur verið endurmarkaðssett sem millistig til að hjálpa ríkjum að komast úr því að brenna kolum, sem eru vissulega verri, bæði upp á losun gróðurhúsalofttegunda að gera og vegna mengunar í nærsamfélaginu; að gasið geti verið millistig frá kolunum yfir í grænu og sjálfbæru orkuna. Málið er náttúrlega, frú forseti, að ef við ætlum að ná einhverjum markmiðum 2030 eða 2040, eins og Evrópa stefnir öll að, þá stoðar ekkert að vera að byggja einhver gasorkuver árið 2023 sem verða þá í rekstri megnið af þessum tíma. Þar að auki er þetta það sem flokkast - hvað var þetta aftur kallað í loftslagssamningnum - sem stuðningur við innviði jarðefnaeldsneytis. Þetta er eiginlega á svo gráu svæði að það er orðið býsna svart. Fjárfestingar af þessu tagi, þó að þær séu skárri en kolin, tempra kannski það flæði fjármagns sem gæti runnið til raunverulega grænna orkukosta. Þegar staðan er orðin sú að kílóvattsstundin sem er framleidd með gasi er eiginlega aldrei ódýrari en vind- eða sólarorkukílóvattsstundin í Evrópu þá skín engin skynsemi af þessari ákvörðun önnur en skynsemin sem hagsmunaöflin jarðefnaeldsneytismegin sjá út úr þessu. Varðandi kjarnorkuna þá er það náttúrlega alveg makalaust, og eitthvað sem við tókum eftir sem mættum á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Glasgow í fyrra, að kjarnorkubransinn var allt í einu mættur í massavís og var að lobbíera fyrir því að kjarnorkan væri hin fullkomna lausn á vandanum sem mannkynið stæði frammi fyrir í dag. Það er svo sem alveg hægt að taka undir það með þeim að framleiðsla rafmagns með kjarnorku losar ekki jafn mikið af koltvísýringi og framleiðsla rafmagns með bruna jarðefnaeldsneytis. En það er allt hitt, þ.e. sú staðreynd að vinnsla hráefna í kjarnaofnum hefur alveg gríðarleg umhverfisáhrif og hreinsun þeirra. Síðan verður til geislavirkur úrgangur sem ég held að mannkynið sé ekki enn komið með einhverja góða lausn á hvernig eigi að losa sig við þannig að öruggt sé. Til að kóróna vitleysuna varðandi kjarnorkuna þá er sú tækni sem kjarnaofnar í dag byggja á margfalt dýrari en allir aðrir orkukostir. Óhagstæðasta rafmagn sem hægt er að framleiða í dag fæst með því að byggja nýja kjarnaofna. Ef litið er á kjarnorku sem einhverja lausn á loftslagsvandanum þá verðum við líka að horfa á tímarammann - ætli það taki ekki 10–15 ár að koma nýju kjarnorkuveri í gagnið? Þá er árið 2040 bara komið, við erum allt í einu komin á endapunkt. Þær fjárfestingar sem flokkunarreglugerðin ætti að vera að hvetja til ættu að vera mun grænni en líka af því taginu sem er hægt að koma í gagnið miklu fyrr eins og er t.d. hægt með vindmyllum eða sólarsellum þar sem sú innleiðing er komin vel af stað. Þá væri hægt að slá uppsettu afli mun hraðar upp en nokkurn tímann er hægt með þessum gamaldags gas- og kjarnaofnum. Með þessu máli hangir frumvarp sem liggur í efnahags- og viðskiptanefnd og snýst um innleiðingu á flokkunarreglugerðinni. Ég vænti þess að efnahags- og viðskiptanefnd sé að skoða þessi álitaefni og hvort einhvern veginn sé hægt að ná utan um þetta þannig að Ísland gangi fram með einhverju aðeins betra fordæmi, að við náum að sýna meiri metnað í þessum málum en hagsmunagæsla jarðefnaiðnaðarins náði að prútta Brussel niður í. Svo þarf náttúrlega líka að fylgjast með framvindu þeirra dómsmála sem von er á á meginlandinu. Næstum helmingur þingmanna á Evrópuþinginu lagðist gegn því að jarðgas og kjarnorka væru flokkuð sem sjálfbærir fjárfestingarkostir og eins eru hreint ekki allar ríkisstjórnir í Evrópusambandinu par hrifnar af þessum hugmyndum. Þannig hafa ríkisstjórnir Austurríkis og Lúxemborgar boðað að þær muni láta reyna á þetta regluverk fyrir Evrópudómstólnum. Ef ég man rétt er Austurríki í þeirri óvenjulegu stöðu að hafa greitt þjóðaratkvæði um kjarnorku fyrir einhverjum áratugum. Tekin var ákvörðun af stjórnmálafólki og almenningi í Austurríki fyrir margt löngu um að taka ekki þátt í kjarnorkukapphlaupinu heldur byggja frekar á hefðbundnari orkukostum. Það er ákvörðun sem hefur elst ágætlega og ekki slæmt að þau fylgi því eftir með því að láta reyna á það hvort mögulega hafi Evrópuþingið og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins farið fram úr sér með því að ramma flokkunarreglugerðina inn með þeim hætti sem hún er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu og punkta. Ég man líka eftir þessu viðskiptaþingi, Á grænu ljósi, fyrir tveimur árum, árið 2020, þar sem viðskiptalífið var mjög eindregið að kalla eftir skýrum línum, líka af hálfu framkvæmdarvaldsins, af hálfu stjórnvalda sem enn eru við völd. Ég tek undir það með hv. þingmanni, það hefur komið mér á óvart hversu lítið frumkvæði hefur komið af hálfu ríkisstjórnarinnar verandi þó með flokk þar innan borðs sem hv. þingmaður tilheyrði einu sinni og skilgreinir sjálfan sig sem flokk með grænar áherslur. Þetta er ekki bara viðskiptaþing sem um ræðir heldur er atvinnulífið almennt að kalla eftir mjög skýrum línum í þessu af því að atvinnulífið vill ekki sitja eftir. Þetta snýst líka um samkeppnishæf lífskjör hér á Íslandi. Þetta snýst um það að við búum við samkeppnishæft umhverfi gagnvart útlöndum. Ég held m.a. að þetta geti verið hluti af því að við verðum enn meira aðlaðandi, og veitir ekki af, fyrir erlendar fjárfestingar ef við öxlum ákveðna ábyrgð á því hvað fellur undir grænar fjárfestingar. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Hvernig útskýrir hann þennan sofandahátt af hálfu ríkisstjórnarinnar? Það tengist kannski líka annarri spurningu: Af hverju hefur ríkisstjórnin ekki sýnt meira frumkvæði í markmiðum og verið með djarfari markmið varðandi losun en Evrópusambandið? Af hverju náum við varla Evrópusambandinu þegar kemur að markmiðum í loftslagsmálum?

Frú forseti. Ég þakka spurningarnar vegna þess að ég ligg einmitt stundum á koddanum og velti þessu fyrir mér. Ég er ekki með svarið en mér finnst þetta skrýtið. Við erum með ríkisstjórn sem er samsett af flokkum sem spanna hið pólitíska litróf og á viðskiptaþing 2020 mætti forsætisráðherra - fannst það alveg ofboðslega flippað að vera sósíalisti umkringd fjármálaspekúlöntum, hún væri svo rosalega græn - og var bara ekkert sú grænasta í umræðunni. Hún er í ríkisstjórn með manni sem á djúpar rætur í viðskiptalífinu og ég hefði haldið að þarna væri einhver meiri tenging. Ef þetta stórundarlega samstarf flokka ætti að skila einhverri samlegð væri það ekki einmitt í sjálfbærum fjárfestingum? En græningjar og peningafólk koma saman í ríkisstjórn og svo bara gerist ekki neitt varðandi sjálfbærar fjárfestingar fyrr en það kemur eitthvað frá Evrópusambandinu. Þessi sofandaháttur er alveg magnaður. Og af því að þingmaðurinn talaði um samkeppnishæf lífskjör og samkeppnishæft umhverfi meðal þjóða þá nær þetta náttúrlega miklu víðar. Ef Ísland væri að taka alvöruforystu í loftslagsmálum, væri að draga miklu hraðar úr losun en við erum að gera í dag, og vel að merkja, við jukum hana á síðasta ári um 3%, á vakt þessarar ríkisstjórnar, ef við værum að nota alla þá getu sem við höfum til að skara fram úr þá værum við ekki bara samkeppnishæfari heldur værum við fyrirmyndir og værum þannig að hvetja önnur ríki til að gera betur. Þegar upp er staðið, þetta pínulitla land sem við erum, væri það mögulega stærsta framlag okkar til þróunar loftslagsmála á heimsvísu. Við þurfum ekkert að botnvirkja Ísland til að stunda orkuskipti, við þurfum að fá allan heiminn til að stunda orkuskipti.

Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þingmaður vera að lýsa ákveðnu sinnuleysi. Ég ætla ekki að efast um að metnaðurinn til að gera betur í loftslagsmálum er til staðar. Þó að sumir telji þessa flokka vera ólíka þá finnst mér hún römm sú íhaldstaug sem umlykur þá alla. Málamiðlanirnar eru svo miklar að það er ekkert gert. Þess vegna hef ég sagt: Það er svo mikil kyrrstaða í málaflokkum sem við megum ekki vera í kyrrstöðu með og þá ekki síst í loftslagsmálum. Það er þyngra en tárum tekur að upplifa það að jafn öflugt og gott fólk og er í ríkisstjórninni hafi ekki tekið stærri skref og við erum að fagna fimm ára afmæli. Á þessum fimm árum hefur losun einmitt aukist, eins og hv. þingmaður benti á, hún jókst um 3% í fyrra. Það eru afrekin í þessu. Síðan kemur að því hvort við eigum að virkja allt í botn. Það er heldur enginn að segja það. En við verðum að horfast í augu við raunveruleikann, við þurfum að fá meiri orku og við getum fengið hana með margvíslegum hætti, með því að nýta það sem fyrir er og fara í alls konar nýjar tæknilausnir en við þurfum líka að virkja. Þá þarf það að vera alveg á hreinu að ef við ætlum að virkja og fara í meiri orkuöflun verður sú orka og sú nýting að miðast við grænar lausnir, fara grænar leiðir. Þá þarf skilgreiningin að vera alveg tilbúin, þá þurfum við að sýna metnað. Það er það sem veldur mér líka ákveðnum áhyggjum, að upplifa það að engir slíkir tónar hafa t.d. verið slegnir af hálfu loftslags- og umhverfisráðherra hvað það varðar. Um leið og við segjum já, við erum tilbúin til að skoða allar þær leiðir til að auka raforkuframleiðsluna þá verður líka að vera alveg skýrt að sú raforka fari í græna atvinnustarfsemi, í grænar lausnir.

Forseti. Það sem hv. þingmaður kallar sinnuleysi ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum - ég veit ekki einu sinni hvaða orð við getum notað um það vegna þess að þau tala alltaf eins og þau séu að gera mjög vel. Þegar við spyrjum þau út í aðgerðir og markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda þá mæta þau bara dálítið keik hér í pontu og tala eins og það sé bara allt í himnalagi og þetta sé metnaðarfyllsta ríkisstjórn sem sögur fari af. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé kannski afleiðing af því að eiga samtalið of mikið í „bunkernum“ og of lítið í samfélaginu. Ef þú ert alltaf að eiga samtal við Sjálfstæðisflokkinn, sem er meira en kyrrstöðuflokkur í loftslagsmálum, er bara mjög mikill afturhaldsflokkur og vill engar almennilegar aðgerðir, þá heldur þú kannski að þú sért að ná alveg frábærum árangri með því að láta prútta þig niður í einhverja bera innleiðingu á því minnsta sem Evrópusambandið gerir kröfu um frekar en að sýna raunverulegan sjálfstæðan metnað Íslands. Það er bara búið að færa miðjuna í samtalinu í „bunkernum“ upp að Sjálfstæðisflokknum. Þá er litið á allt það sem fer eitthvað umfram það sem sigur. En við hin sem erum bara úti í samfélaginu, erum að tala við sérfræðinga, erum að tala við aðgerðasinna, vitum betur, sjáum betur. Síðan er svo makalaust að sjá þessa sömu ráðamenn mæta á alþjóðlegar ráðstefnur - eins og matvælaráðherra á loftslagsráðstefnunni í Egyptalandi á þessu ári, sem sagði að ríki heims þyrftu að hlusta á vísindin og auka metnaðinn á sama tíma og ríkisstjórn Íslands er ekki að gera það. Ríkisstjórn Íslands hefur þráskallast við og neitað að uppfæra markmið sín um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda en síðan mæta þau á ráðstefnur út um hvippinn og hvappinn og monta sig af því að ætla að banna olíuleit, 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti okkar í utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á nokkrum viðaukum. Við höfum fengið á fund nefndarinnar Ingólf Friðriksson, Sigríði Eysteinsdóttur, frá utanríkisráðuneyti, Gauta Daðason og Jónas Birgi Jónasson, frá innviðaráðuneyti. Með þessari tillögu er verið að leita heimildar til Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvarðanir, sem birtast m.a. í nefndarálitinu, sameiginlegu EES-nefndarinnar. Það er m.a. verið að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins um vöktun og skýrslugjöf vegna koltvísýringslosunar og eldsneytisnotkunar nýrra, þungra ökutækja og hina framseldu reglugerð framkvæmdastjórnarinnar varðandi breytingu á viðauka við reglugerð Evrópuþingsins að því er varðar gögn um ný, þung ökutæki sem aðildarríki og framleiðendur eiga að vakta og gefa skýrslu um; það var farið ágætlega yfir þetta í nefndinni. Það er verið að fella inn í samninginn ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um að setja staðla um frammistöðu vegna losunar koltvísýrings fyrir ný, þung ökutæki, það skiptir máli, og breytingu á reglugerð þingsins og tilskipanir ráðsins. Það er verið að innleiða þetta á þessu sviði. Við erum síðan að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins um viðurkenningu á og markaðseftirlit með vélknúnum ökutækjum og eftirvögnum þeirra og á kerfum, íhlutum og aðskildum tæknieiningum sem ætlaðar eru í slík ökutæki og eru í samræmi við breytingar á reglugerð frá ESB. Síðan erum við að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins að því er varðar breytingu á reglugerð um þróun sem orðið hefur á sviði flutninga á vegum. Það er líka verið að fjalla um lágmarkskröfur um daglegan og vikulegan hámarksaksturstíma, lágmarksvinnuhlé og daglegan og vikulegan hvíldartíma og að því er varðar staðarákvörðun með aðstoð ökurita. Síðan er verið að fella inn í samninginn tilskipun um breytingu á annarri tilskipun um grunnþjálfun og reglubundna þjálfun ökumanna tiltekinna ökutækja til vöru- eða farþegaflutninga og einnig tilskipun ráðsins um ökuskírteini. Virðulegi forseti. Við teljum þetta vera í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Við leggjum til að tillagan verði samþykkt. Undir álitið skrifa auk mín Bjarni Jónsson, formaður utanríkismálanefndar, Diljá Mist Einarsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson og Njáll Trausti Friðbertsson.

Frú forseti. Mig langar aðeins að ræða í þessu máli um gamlan kunningja sem er ein af ástæðunum fyrir því að hér er verið að breyta samevrópsku regluverki, og það er hið svokallaða Dieselgate, hneyksli þar sem upp komst að Volkswagen svindlaði á dálítið mörgum, það svindlaði á neytendum, svindlaði á náttúrunni og svindlaði á ríkisstjórnum. Og hvernig var það gert? Jú, það var gert með því að settur var sérstakur búnaður í bíla sem gat stillt útblásturinn frá þeim þannig að þegar bílarnir fóru í prófanir, þar sem var kannað hversu mikinn koltvísýring þeir losuðu, þá bara minnkaði losunin. Ég er ekki verkfræðingur en það var einhvern veginn hægt á hreyflinum þannig að það kom minni mengun út úr bílnum. Þannig gat Volkswagen selt bílana sína sem grænni kost en þeir voru í raun og veru. Þannig gátu þeir bílar orðið ódýrari en þeir áttu skilið að vera í mörgum löndum þar sem voru ívilnanir fyrir bíla sem losuðu minna af koltvísýringi. Þannig urðu ríkisstjórnir væntanlega af einhverjum kolefnisgjöldum af bílunum, kolefnisgjöldum sem oft er ráðstafað beint í aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Það þarf því ekki mörg skref til að segja að þessar aðgerðir bílaframleiðandans hafi beinlínis dregið úr þeim slagkrafti sem ríkisstjórnir höfðu til að bregðast við loftslagsvandanum. Nýtt kerfi var því innleitt sem felur í sér að það er verið að mæla raunlosun. Við ræddum þetta fyrir nokkrum árum þegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra - sem ég held að hann hafi líka verið þá - kom með, sem hluta af bandormi, dálítið flókna tæknilega breytingu á lögum um skatta og gjöld til þess að ná utan um þessi ólíku kerfi til að mæla losun bíla, gamla úrelta kerfið sem Volkswagen svindlaði á og nýja kerfið sem byggir á raunlosun bifreiða. Umræðan sem spannst þá var dálítið áhugaverð og kannski rétt að rifja hana upp vegna þess að þá var lögð svo rík áhersla á það, af hálfu hæstv. ráðherra, að breytingarnar ættu ekki að leiða til þess að verð á viðkomandi bílum hækkaði, sama hvort mælitækið væri notað. Þetta sló okkur sum dálítið illa vegna þess að þar með var ráðuneytið í raun að segja að þegar nýrri mælikvarðanum væri beitt, og í ljós kom að bíllinn losað í raun meira en gamli mælikvarðinn sagði, ætlaði ríkið að leyfa mengunaraðilanum að njóta vafans, að draga úr efnahagslega hvatanum sem var fyrir umhverfisskárri bifreiðum með því að fletja aðeins út gjaldtökumódelið. Nú erum við kannski komin yfir þann hjalla og eingöngu farin að nota nýju mæliaðferðina. Það hvernig þingið vann úr þessum athugasemdum - og nú langar mig mest til að segja vann ekki úr þeim - leiðir hugann að því hvað við erum oft í skakkri stöðu þegar kemur að því að meta raunverulegar afleiðingar þeirra ákvarðana sem eru teknar hér í málum sem snerta umhverfis- og loftslagsmál og eru oftar en ekki tæknileg og flókin og þar að auki útsett fyrir mjög öflugum hagsmunavörðum. Við erum ekki, ekki frekar en ríkisstjórnin sjálf, með getu til þess að greina loftslagsáhrif þeirra ákvarðana sem hér eru teknar af neinu viti. Loftslagsráð hefur ekki enn fengið í hendur þau verkfæri sem það þarf til að geta verið sjálfstæður eftirlitsaðili með því að aðgerðir uppfylli einhvers konar markmið og við eigum enn eftir að sjá frumvarp, hvað þá fjárlög, þar sem hægt verður að sjá útlistað hvaða nettóáhrif á losun einhver fjárfesting eða lagabreyting, eða hvað það er annað, hefur í raun og veru. Við erum því enn í þeirri stöðu að sérfræðiþekkingin á þessu er annars vegar hjá hagsmunaöflunum, sem eru rekin af aðilum með djúpa vasa og ríka hagsmuni, og hins vegar hjá frjálsum félagasamtökum eins og Landvernd, sem stendur sína vakt af miklum krafti miðað við fjárhagslegan vanmátt. Þegar við erum að afgreiða hér tillögur sem segja hreinlega svart á hvítu að einhverjir draumar um að eftirlit markaðsaðila með sjálfum sér er dæmt til að mistakast, af því að það eru of ríkir hagsmunir í að svindla á því, er kannski ágætt að minna okkur á að gera gangskör í því að vera með öflugra opinbert eftirlit og auka greiningarmöguleika bæði hjá ríkisstjórn og Alþingi og síðan að styðja frjálsu félagasamtökin sem þurfa að veita þetta nauðsynlega aðhald ásamt því að efla loftslagsráð til að geta unnið sjálfstæðar greiningar. Án þess lendum við í því sama og gerðist hér árið 2020 eða 2021 þegar til stóð að fella niður ívilnun til tengiltvinnbíla. Fjármálaráðherra lagði það til og hafði rétt fyrir sér í því en meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar hlustaði á Bílgreinasambandið, hagsmunavörð bílainnflytjenda og bílasala, og ákvað að framlengja ívilnun til tengiltvinnbíla. Á þeim tímapunkti voru tengiltvinnbílar fyrir lifandislöngu búnir að þjóna þeim tilgangi að vera einhvers konar brú á milli hreinna bensínbíla yfir í hreinorkubíla, hafi þeir einhvern tímann verið það. En með því að framlengja að fullu um eitt ár og að hluta um annað ár tók Alþingi þá ákvörðun að veita milljörðum á milljarða ofan í ívilnanir til þessara bíla sem ofan á það að vera býsna dýrir - þannig að ekki snýst þessi aðgerð um félagslega réttlætið sem við þurfum að sjá í aðgerðum í loftslagsmálum - eru ekki neyslugrannir. Þetta eru þungir bílar sem, þegar þeir ganga fyrir bensínmótor, eyða oftar en ekki meira en hreinn bensínbíll. Það var bent á það í umræðunni hér á sínum tíma og því flaggað af umsagnaraðilum úr grænu áttinni að það væri jafnvel í uppsiglingu ekki minna hneyksli en Dieselgate í þeim bransa, að það hefði verið farið ansi frjálslega með tölurnar varðandi losun tengiltvinnbíla þannig að þeir litu betur út á pappír en þeir voru í raun og veru. Þegar raunverulegar mældar aksturstölur voru síðan skoðaðar hér á landi kom líka í ljós að sá tími sem tengiltvinnbíll keyrði á rafhlöðu var miklu minni en gert var ráð fyrir í nokkrum útreikningum bílaframleiðendanna. Þarna vorum við sem sagt, svo að ég komi mér að punktinum sem ég ætlaði að vera með þarna, í þeirri stöðu að Alþingi tók, á grundvelli einhliða upplýsinga, nokkuð afdrifaríka ákvörðun sem sýndi okkur að við lærðum kannski ekki nógu mikið af Dieselgate þó að við séum hér með tillögu til þingsályktunar um að innleiða frá Evrópusambandinu viðbrögð við því. Ég veit ekki, frú forseti, miðað við þann seinagang sem við höfum orðið vitni að á síðustu misserum, í því að efla stjórnsýslu loftslagsmála í Stjórnarráðinu, hvort við erum á nokkuð betri stað árið 2022 en við vorum þarna 2019–2020. En ég held að við ættum að líta á tilefni þessarar tillögu til þingsályktunar sem hvatningu til að gera betur í þessum málum alls staðar þar sem þau birtast. Við viljum ekki að Alþingi Íslendinga geri aftur þá skyssu sem var gerð með tengiltvinnbílana, ekki frekar en við viljum endurtaka það að bílaframleiðendur geti svindlað á losunarmælingum eins og gerðist í Dieselgate.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skráningu raunverulegra eigenda (skipti eða slit tiltekinna skráningarskyldra aðila). Með frumvarpinu er lagt til að tvö ný bráðabirgðaákvæði bætist við lög um skráningu raunverulegra eigenda, nr. 82/2019. Lögð eru til sérstök úrræði til að koma fram skiptum eða slitum á lögaðilum sem er skylt að tilkynna um raunverulega eigendur sína til fyrirtækjaskrár en hafa ekki sinnt þeirri skyldu og ríkisskattstjóra færð skilvirkari úrræði til að koma fram skiptum eða slitum á skráningarskyldum aðilum sem hafa vanrækt skráningarskyldu samkvæmt gildandi lögum. Frumvarpið er liður í því að ljúka nauðsynlegum aðgerðum sem alþjóðlegi fjármálaaðgerðahópurinn Financial Action Task Force eða FATF, með leyfi forseta, lagði fyrir íslensk stjórnvöld til að grípa til í því skyni að efla varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Við gildistöku laganna voru um 63.000 lögaðilar skráðir í fyrirtækjaskrá sem féllu undir fyrrgreint ákvæði til bráðabirgða. Hinn 12. ágúst árið 2020 höfðu rúmlega 92% skráðra lögaðila í fyrirtækjaskrá sinnt skráningarskyldunni. Síðan þá hefur skráning batnað smám saman. Þó eru enn um 1300 aðilar sem hafa ekki sinnt skráningarskyldu samkvæmt lögunum þrátt fyrir að ríkisskattstjóri hafi gripið til margvíslegra aðgerða til að knýja fram úrbætur, svo sem áskorun og álagningu dagsekta skv. III. kafla laganna, innheimtuaðgerða og aðgerða til að ná sambandi við fyrir fyrirsvarsmenn félaga í gegnum tölvupóst eða símleiðis. Skráningu er einkum ábótavant hjá ófjárhagslegum félögum á borð við almenn félagasamtök, áhugamannafélög og fleiri. Nefndinni barst ein umsögn um málið, auk minnisblaðs frá menningar- og viðskiptaráðuneyti þar sem fram kom afstaða ráðuneytisins til þeirrar umsagnar. Þær ábendingar sem fram komu í umsögninni sneru að framkvæmd laga um skráningu raunverulegra eigenda og kemur fram í minnisblaði ráðuneytisins að þær ábendingar séu til skoðunar. Meiri hlutinn leggur til eina breytingu sem er tæknilegs eðlis og helgast af breytingum sem nýlega voru gerðar á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögu í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Jóhann Páll Jóhannsson og René Biasone.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur fyrir framsöguna. Ég er einna helst að velta fyrir mér forminu á þessu frumvarpi. Ég tel þessar breytingar vera til bóta og tel mikilvægt að hægt sé að knýja á um að raunverulegir eigendur skrái sig o.s.frv., en átta mig ekki alveg á því hvers vegna þessi ákvæði þurfa að vera bráðabirgðaákvæði, hvers vegna ekki var ákveðið að fara varanlegri leið við þetta. Eru einhver sérstök rök fyrir því? Hvers vegna eru þessi lög einungis sett til bráðabirgða, sérstaklega vegna þess að þetta eru töluvert ítarleg ákvæði sem snúa að réttindum einstaklinga og þetta er frumvarp sem hefur fengið eðlilega meðferð og hefur haft eðlilegan tíma til að fara í gegnum þingið? Því velti ég bara fyrir mér hvers vegna þetta eru bráðabirgðaákvæði en ekki varanleg ákvæði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hér er stigið mikilvægt skref í þá átt að uppfylla þær umsagnir sem bárust vegna FATF-samtakanna. Ég held að það sé gríðarlega gott og nauðsynlegt að þessi vinna fari fram. Eins og ég las hér upp áðan þá hefur þessi skráning gengið vel, yfir 92% félaga eru búnir að skrá sig en enn eru um 1.300 aðilar sem ekki hafa sinnt þeirri skráningarskyldu. Við könnumst líklega öll við það og höfum heyrt marga í kringum okkur kvarta yfir þessu, þar sem fólk hefur tekið þátt í sjálfboðastarfi í hinum ýmsu félögum og hefur gert athugasemdir við að það sé erfitt að uppfylla þessa skráningarskyldu. Ég efa það ekki að í einhverjum af þessum félögum, einhverjum af þessum 1300 aðilum sem enn hafa ekki sinnt skráningarskyldu sinni samkvæmt lögunum, þá vitum við kannski hreinlega ekki hvar þetta fólk er eða hver er í fyrirsvari fyrir eitthvert þessara félaga. Einhver eru líklega ekki starfandi eða liggja í dvala, þetta geta verið íþróttafélög, lífsskoðunarfélög eða hvaðeina annað. Af hverju eru þetta bráðabirgðaákvæði? Ég ætla bara að segja það í fullri hreinskilni að ég veit ekki svarið við því. Ég veit ekki af hverju þarna eru sett bráðabirgðaákvæði en ekki varanleg. Sú athugasemd kom ekki fram hjá nefndarmönnum í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég geri fastlega ráð fyrir að við því yrði brugðist í fyllingu tímans ef þörf er á.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég tók einmitt ekki eftir þessu í meðferð málsins í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég hef væntanlega verið fjarverandi þegar þetta mál var tekið til afgreiðslu. Ef ég les í gegnum frumvarpið og greinargerðina með því þá rek ég í augun í það að þetta er frumvarp sem er lagt fram í annað sinn. Í fljótu bragði a.m.k. sé ég ekki neinar skýringar á því hvers vegna þetta ætti frekar að vera bráðabirgðaákvæði heldur en varanlegt ákvæði, sér í lagi vegna þess að þetta felur í sér íþyngjandi kvaðir, sérstaklega fyrir einstaklinga. Hvað það þýðir nákvæmlega að þetta sé ákvæði til bráðabirgða þegar lögin taka strax gildi. Þetta er frumvarp er að koma núna í annað sinn fyrir þingið og ég velti fyrir mér til hvers og hvaða raunverulegu áhrif það hefur að þetta sé titlað til bráðabirgða þegar öll umgjörðin og allt í kringum þetta lætur líta út fyrir að þetta eigi að vera varanleg löggjöf sem eigi að gilda til frambúðar. Því velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi fengið einhver boð þess efnis frá ráðuneytinu um að það standi til að skoða þetta betur síðar eða breyta þessu, bæta þennan lagabálk eða eitthvað þannig. Þá velti ég einnig fyrir mér hvort það hafi kannski verið reynt á þessu ári sem er liðið frá því að þetta mál var fyrst lagt fram og svo lagt fram aftur. Mér finnst það athyglisvert atriði að þetta séu bráðabirgðaákvæði í stað þess að vera varanleg ákvæði, eins og svona þykkt frumvarp ber með sér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og samnefndarmanni mínum fyrir þessa fyrirspurn. Ég vil ítreka að þetta frumvarp er liður í því að ljúka nauðsynlegum aðgerðum sem þessi alþjóðlegi fjármálaaðgerðahópur, Financial Action Task Force, með leyfi forseta, gerði athugasemdir við. Ég get ekki svarað þessu með öðrum hætti hvers vegna þetta er bráðabirgðaákvæði en að einungis ein umsögn barst um málið. Ein breyting var gerð sem var tæknilegs eðlis. En um skráningarskyldu aðila sem falla undir 1. mgr. 2. gr. og voru þegar skráðir í fyrirtækjaskrá við gildistöku laganna 6. júlí 2019, fer á hinn bóginn eftir ákvæði til bráðabirgða við lögin. Í bráðabirgðaákvæðinu var upphaflega mælt fyrir um að þessir aðilar skyldu veita upplýsingar um raunverulega eigendur eigi síðar en 1. júní 2020. Sá frestur var síðan styttur í 1. mars 2020 með lögum nr. 143/2019, um breytingu á lögum um skráningu raunverulegra eigenda, nr. 82/2019, sem tóku gildi 22. desember 2019. Ákvæði þessa frumvarps taka þess vegna einungis til aðila sem falla undir nefnt ákvæði til bráðabirgða, sbr. skýringar við 1. gr. Mig langar líka að fá að árétta að íslensk stjórnvöld brugðust við þeim athugasemdum sem þarna voru gerðar og ráðist var í margháttaðar aðgerðir. Ég held að þetta sé stöðug vinna og stöðugt verkefni sem við hlaupum ekki frá, heldur verður viðvarandi um alla framtíð að tryggja hér öryggi.

Frú forseti. Ég ætlaði upphaflega að koma hingað í andsvar til að spyrja svipaðra spurninga og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir varðandi það hvers vegna þessi ákvæði eru til bráðabirgða. Ég sé að í greinargerð með frumvarpinu segir að ástæðan fyrir þessu sé sú að þrátt fyrir að liðin séu þrjú ár frá gildistöku laganna sé enn talsverður fjöldi lögaðila sem ekki hefur sinnt þessari skyldu til að skrá raunverulega eigendur og þarna eigi að bregðast við þeim aðstæðum. Eftir stendur samt spurningin: Hvers vegna er talið útilokað að það vandamál muni viðhaldast? Hvers vegna er þetta til bráðabirgða? Ef ég skil hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur rétt þá kann hún ekki nein ítarlegri svör við þessari spurningu. Það vakti athygli mína að þetta frumvarp er liður í því að ljúka nauðsynlegum aðgerðum sem alþjóðlegi fjármálaaðgerðahópurinn lagði fyrir íslensk stjórnvöld að grípa til í því skyni að efla varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og því langar mig að spyrja hv. þingmann: Þetta er bara einhver þáttur í að ljúka þessum aðgerðum, hvaða fleiri þættir eru það? Hvað stendur út af af þessum tilmælum sem komu frá þessum alþjóðlega fjármálaaðgerðahópi? Er það allt saman komið á verkefnalista eða í einhverja vinnslu? Er þetta lokaskrefið eða hvar stendur í rauninni sú vinna? Ég fann ekki í frumvarpinu tæmandi yfirlit yfir það. Það væri áhugavert, þar sem þetta virðist í rauninni vera bara lítið skref og talað er um að þetta sé liður í því að ljúka nauðsynlegum aðgerðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 11. þm. Reykv. s. fyrir fyrirspurnina og hún er að spyrja um þetta bráðabirgðaákvæði. Ég tel mig hafa farið yfir það áðan, þar sem ég nefndi að við gildistöku þessara laga voru um 63.000 lögaðilar skráðir í fyrirtækjaskrá sem féllu undir þessi ákvæði til bráðabirgða. Hinn 12. ágúst 2020 höfðu 92% skráðra lögaðila í fyrirtækjaskrá sinnt þessari skyldu sinni. Síðan þá eru um 1300 aðilar sem standa eftir og ég tel líklegt að þetta bráðabirgðaákvæði sé sett gagngert til höfuðs þessum 1.300 aðilum til að ná þeim inn í skráningu. Hv. þingmaður spyr hvort þetta sé einhver lokapunktur í þessari aðgerð. Ég sagði hér áðan í andsvari að ég tel að þessu verkefni sé aldrei lokið. Það er viðvarandi verkefni að halda hér vel utan um hlutina. Árið 2018 lendum við á þessum gráa lista sem flestum þótti gríðarlega dapurt og ég held að við höfum sofið á verðinum og ekki verið nógu vakandi hvað þetta varðar. Síðan þá er búið að gera gríðarlega mikið og ég tel að við séum komin nokkuð vel á veg, ekki bara nokkuð heldur mjög vel á veg því að tveimur árum eftir að við lentum á gráa listanum þá gaf dómsmálaráðuneytið út að Ísland hefði lokið þeirri aðgerðaáætlun sem hópurinn hafði sett okkur með fullnægjandi hætti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur fyrir svarið. Ég held að ég skilji að þarna sé ætlunin að bregðast við tilteknum fjölda fyrirtækja sem hafa vanrækt þessa skyldu en velti því samt enn þá fyrir mér - ég ætlast kannski ekki til þess að hv. þingmaður svari því eitthvað enn þá frekar - hvernig fyrirséð sé að þetta muni ekki gerast aftur, hvernig eigi að koma í veg fyrir að þetta haldi áfram að gerast. En ég spurði hv. þingmann líka, varðandi þessar tillögur eða tilmæli frá þessum alþjóðlega fjármálaaðgerðahópi, hvort fleiri formlegar tillögur hefðu komið fram sem við eigum enn þá eftir að uppfylla. Ég er nokkuð forvitin um það og þykist vita að það séu einhverjar fleiri tillögur sem við höfum gengið í að uppfylla en er ekki klár á því hvort allt sé komið á þeim lista. Að lokum, ef tími gefst til langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi kynnt sér tillögu að löggjöf sem núna er til umræðu í Evrópusambandinu, sem gríðarlega þungum áhyggjum hefur verið lýst af, sem afnema í raun skyldu til skráningar raunverulegra eiganda. Í kjölfar dóms virðist sem það standi til að reglur verði þannig í Evrópusambandinu að það sé brot á persónuvernd að gefa upplýsingar um hreinlega skráða eigendur félaga, ekki bara raunverulega eigendur, sem er enn þá lengra gengið. Það þarf í raun að grafa dýpra til að finna það út, en bara það að hreinlega gefa upp skráða eigendur fyrirtækja verði í raun metið sem einhvers konar brot á persónuverndarlöggjöf - hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af þessu? Þekkir hún þetta og hefur hún einhverjar hugmyndir um hvernig rétt væri að bregðast við þessari þróun?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að ég efa að við séum búin að uppfylla allt. Þarna eru einhver atriði eftir en samt sem áður er það svo að árið 2020 gaf dómsmálaráðuneytið það út að Ísland hefði lokið aðgerðaáætlun hjá FATF með fullnægjandi hætti. Það var gríðarlega mikilvægt skref, sérstaklega fyrir fjármálamarkaðinn hér á Íslandi og fjármálafyrirtækin okkar sem og íslenska ríkið, að við skyldum fara af þessum lista. Ég held að það sé rétt munað hjá mér að Ísland hafi gerst aðili að þessum samtökum 1991, þannig að vitaskuld var það dapurt að við skyldum síðan ekki vera með fullnægjandi aðgerðir hvað þetta varðar. Samtökin gáfu það út að Íslendingar hefðu lokið aðgerðum en staðfestu á sama tíma að fulltrúar þessa hóps myndu koma til Íslands í vettvangsathuganir til að staðfesta þennan árangur. Því erum við enn þá undir eftirliti og með þetta aðhald sem ég tel mjög af hinu góða. Hv. þingmaður spyr mig um löggjöf í Evrópusambandinu sem eiga að afnema skyldu til skráningar raunverulegra eigenda. Ég hef ekki kynnt mér þessa væntanlegu löggjöf í þaula, en ég get svarað því hér og nú að sá þingmaður sem hér í pontu stendur er lítið fyrir forsjárhyggju 

Frú forseti. Við ræðum hér framhald á gömlum kunningja varðandi skráningu raunverulegra eigenda lögaðila. Við vorum nú að glíma við þetta einhvern veginn megnið af síðasta kjörtímabili, akkúrat það vandamál sem hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir fór yfir hérna áðan, að það næst bara ekki í aðstandendur margra skráðra lögaðila til að geta skráð hver á þá raunverulega. Þá standa stjórnvöld frammi fyrir þeim vanda að það er hægara sagt en gert að leysa fyrirtæki upp ef enginn finnst til að standa fyrir því. Það eru ýmis vandamál sem geta skapast af þessu. Það eru 1.300 aðilar, kom hér fram, sem þarf að horfa til og ágætt að við séum að ná að loka þessu. En mig langar líka aðeins að koma inn á það, sem var rætt hér einhvern tímann við fyrri umfjöllun þessa máls, sem snýr að því hvað þessar skrár geta allar verið okkur gagnlegar vegna þess að þetta snýst ekki bara um að hið opinbera hafi upplýsingar um það hvaða einstaklingar standa á bak við lögaðila þannig að fólk geti ekki falið hvaða starfsemi sem er á bak við eitthvert ehf. eða samlagsfélagskennitölu eða hvað það er heldur sé alltaf á endanum hægt að leita til einstaklings sem þarf að sitja fyrir svörum varðandi starfsemina, heldur um möguleikann á auknu gagnsæi gagnvart almenningi. Það getur nefnilega verið gagnlegt fyrir fólk að fletta því upp hver er skráður raunverulegur eigandi, segjum lítils fjárfestingarsjóðs sem gerir tilboð í hlut í Íslandsbanka. Það væri gagnlegt til að sjá hvort maður sé kannski skyldur einhverjum þar. Það væri gott að hafa þær upplýsingar opnar og í frjálsum aðgangi. En þetta er bara hluti af þróun sem hefur átt sér stað hér á undanförnum árum, m.a. vegna þess að skattyfirvöld hafa verið dálítið framsýn í því að opna á gögn, líka vegna þess að hér innan Alþingis hefur verið fólk sem hefur verið að beita sér fyrir þessari þróun. Þar langar mig að nefna t.d. þá staðreynd að skráin þar sem lögaðilarnir eru, skráin þar sem er hægt að sjá raunverulegu eigendurna, fyrirtækjaskráin, varð ekki gjaldfrjáls fyrr en bara fyrir örfáum árum að tillögu, ef ég man rétt, Björns Levís Gunnarssonar, þingmanns Pírata. Þar sýndi Alþingi þá framsýni að taka tillögu stjórnarandstöðuþingmanns fegins hendi og samþykkja hana sem varð til þess að hvert okkar sem er getur flett upp í fyrirtækjaskrá og athugað hvort pabbi okkar leynist einhvers staðar þar. Svo þarf náttúrlega að stíga fleiri skref og opna ársreikningaskrá og hluthafaskrá og hafa það allt opið og frjálst og aðgengilegt og svo þurfum við að taka umræðu um það hvort og þá hvernig við leyfum einhverja vinnslu upp úr þessu. Setjum okkur í spor rannsóknarblaðamanns sem er að kanna eignatengsl í íslensku atvinnulífi. Þá getur skráning raunverulegra eigenda hjálpað viðkomandi gríðarlega mikið við að tengja saman hagsmuni, teikna upp blokkir, sjá mögulega eitthvert eignarhald sem annars væri dulið. Þó að í orði kveðnu væri kannski eðlilegt að hið opinbera væri einfaldlega í svona eftirliti þá er þetta kannski ekki frumkvæðiseftirlit af því taginu að það sé hægt að ætlast til þess að Skatturinn standi í því. En ef einhver stingur þeirri hugmynd að blaðamanni að grennslast fyrir um hvort það sé t.d. einhver eigendablokk í kringum eitthvert sjávarútvegsfyrirtæki sem gæti mögulega verið búin að sölsa undir sig óvenjulega stóran hlut af aflaheimildum í skjóli eignarhalds á ýmsum ólíkum fjárfestingarfyrirtækjum, þá er ekkert endilega víst að hið opinbera myndi grípa það en með gagnavinnslu, sem væru settar eðlilegar skorður varðandi persónuvernd og annað slíkt, gæti rannsóknarblaðamaðurinn knái náð einhverju fram. Síðan langar mig að nefna tvær skrár í viðbót sem ég sjálfur hef nokkrum sinnum lagt til að verði opnaðar umfram það sem er í dag. Það eru álagningarskrár og skattskrár skattstjóra. Það er eiginlega ótrúlegt að sú gagnsæismenning hafi verið iðkuð hér á landi áratugum saman að álagningarskrár og skattskrár skattaðila hafi legið frammi til sýnis á hentugum stað, eins og það heitir í lögunum. Fyrir nokkrum árum þýddi það að prentaðar voru út þykkar gormabækur sem lágu frammi á borði hjá Skattinum og áhugasöm um álagningarskrár mættu þangað og kepptust um að setjast við borðið og punkta hjá sér helstu upplýsingar. Nú er þetta orðið stafrænna, það er varla að ég vilji kalla það alveg stafrænt af því að það er bara hægt að nálgast skrárnar á tölvutæku formi á ónettengdum tölvum í afgreiðslu Skattsins. Þangað mætti ég einmitt þegar þær voru lagðar fram í sumar og steig inn í þröngt og þéttsetið herbergi með fullt af blaðamönnum sem voru að leita í PDF-skrám á þessum læstu tölvum og vinna þannig upplýsingar fyrir tekjublöðin sem voru að koma út dagana á eftir. Tekjublöðin eru nefnilega ágætt dæmi um það hvernig upplýsingar af þessu tagi geta orðið að einhverju gagni, mismiklu þó vegna þess að þau eru misjöfn. Tökum t.d. Frjálsa verslun sem hefur, að mig minnir, lengst verið í þessum bransa. Þar eru teknar saman launatekjur fólks. Þar er tekið saman það sem fólk fær frá atvinnurekanda sem launafólk. Eins og við vitum nú ágætlega, frú forseti, þá segja þær tölur bara hálfa söguna þannig að á þessum listum Frjálsrar verslunar eru læknar og millistjórnendur og alls konar fólk með ágætislaun en kannski engar ofurtekjur. Það fólk raðar sér allt í toppsætin en fólkið sem er kannski líklegast til að vera áskrifendur að Frjálsri verslun, fólkið sem hefur raunverulega háu tekjurnar birtist ekki þarna nema með lægri laun vegna þess að tekjur þeirra sem mest hafa í samfélaginu eru ekki launatekjur heldur tekjur í gegnum arðgreiðslur og annað slíkt, fjármagnstekjur. Þess vegna hefur verið svo skemmtileg þróun á síðustu árum þegar nýr aðili á tekjublaðamarkaðnum, Stundin, fór að birta ítarlegri upplýsingar upp úr álagningarskránum, fór að vinna upp úr fjármagnstekjudálkinum líka vegna þess að þessar upplýsingar lágu alltaf fyrir. Frjáls verslun kaus bara að nota þær ekki. Hvað kemur í ljós þegar Stundin leggst ítarlegar yfir þetta? Þá er allt í einu fullt af fólki sem birtist hvergi í tekjublöðunum og engan hafði grunað að væri að fá múltímilljónir á mánuði, það birtist allt í einu þarna mjög ofarlega. Það er hægt að gera safaríkari fréttir upp úr þessum upplýsingum, vil ég meina. Þetta er samt ágætt fyrsta skref, en þessi blaðamennska sýnir það virði sem er hægt að búa til úr þessum upplýsingum. Fordæmi eigum við náttúrlega frá Noregi þar sem sambærilegar skrár hafa verið aðgengilegar og fjölmiðlum heimilt að vinna upp úr þeim með rafrænum hætti þannig að hægt er að ná fram einhverjum merkingarbærum fréttum úr þeim. Noregur hefur sem sagt þróað opið aðgengi að þessum skrám og gert það bara býsna vel. Ég held að sé alveg full ástæða fyrir Ísland að fara að stíga skref í sömu átt vegna þess að við deilum þeirri forsögu með Noregi að hér hafa þessar skrár verið aðgengilegar almenningi um langa tíð. Munurinn er bara sá að við erum enn þá föst í þeirri framkvæmd að „aðgengilegar almenningi“ er túlkað sem tiltækar á lokaðri tölvu í tvær vikur á ári frekar en að gera bara eins og Norðmenn, að það sé hægt að fletta upp í þeim og það sé eitthvert skráningarkerfi. Þeir eru með það sem ég held að þeir kalli meira að segja hnýsnivörn þannig að ef ég fletti t.d. hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur upp þá fær hún inni á island.is eða ígildi þess skráningu um að Andrés Ingi Jónsson hafi verið að fletta upp tekjum hennar á síðasta ári. Þar með skapast sjálfkrafa vörn fyrir því að þetta sé kannski misnotað eins og fólk óttast oft að gerist þegar gögn eru gerð aðgengilegri og þá aðgengilegri á tæknilegan hátt. En það sem þarf líka að skoða varðandi þetta er, að virtum persónuverndarsjónarmiðum sem við þurfum auðvitað að hafa í heiðri, að það þarf ekki bara að hleypa fjölmiðlum heldur líka ýmsum greiningaraðilum eins og verkalýðsfélögum eða félagsvísindadeildum háskólanna að þessum upplýsingum á einhvern enn opnari hátt en öllum almenningi, t.d. til að draga fram ýmsa kjaratölfræði á þann hátt sem er erfiðara að gera. Við sáum t.d. að BHM fór í samstarf við Samtökin '78 og leitaði til Skattsins með að hjálpa þeim að draga fram launamun vegna kynhneigðar og vel að merkja þá gekk það samstarf ágætlega. En það sem ég er að tala um er að það þurfi ekki sérstaklega að stofna til slíks samstarfs heldur geti ákveðnir aðilar bara gert þetta að eigin frumkvæði. BHM, Samtökin '78 og Skatturinn fóru yfir launatölfræði með þeim hætti að skoða fólk sem var samskattað en af sama kyni borið saman við fólk sem var samskattað en af sitt hvoru kyninu sem svona grófa tilraun til að ná utan um kynhneigð fólks. Þó að þetta sé ekki fullkomið þá er þetta svona gróft net sem þeir köstuðu út og fundu það út að launamunur vegna kynhneigðar er ekki bara staðreynd heldur er hann töluverður. Nú eru þau í frekara samstarfi til að dýpka þessar rannsóknir. Á þeim tímum þegar við erum að reyna að draga fram allar þessar mörgu duldu mismunabreytur sem eru í gangi í samfélaginu, hvort sem er vegna aldurs eða búsetu eða kyns eða hvað það er, þá hlýtur að vera gagnlegt fyrir aðila vinnumarkaðarins að hafa aðgang að þessum upplýsingum alveg eins og fjölmiðlar. - Nú biðst ég forláts, forseti, á því að hafa tekið svona mikinn tíma í að ræða opnar álagningar- og skattskrár, sem ég ætlaði bara rétt aðeins að nefna, en ég hef mikinn áhuga á þessu máli og það er ekki alltaf sem mér gefst tækifæri til að ræða það. Mig langar hér rétt að lokum að nefna að það frumvarp sem við ræðum hér snýst um varnir gegn hryðjuverkum, varnir gegn fjármögnun hryðjuverka. Þar hafa yfirvöld um allan heim áttað sig á því að besta vörnin er ljósið, þ.e. að lýsa og nota gagnsæi til að sjá til þess að hin ýmsu rekstrarform sem boðið er upp á séu ekki misnotuð í þágu slæmra verka. Þá verð ég að nefna eina tegund af félögum sem hefur verið beinlínis bent á í áhættumati ríkislögreglustjóra að sé í sérstakri áhættu varðandi það að vera notuð sem farvegur fyrir fjármögnun hryðjuverka eða peningaþvætti eða hvað það er annað. Það eru skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög. Það er nefnilega dálítið síðan að þetta varð að atriði sem þurfti að bregðast við. Í aðgerðaáætlun stjórnvalda vegna varna gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, sem var birt í ágúst 2019, þá var ein af aðgerðunum að breyta lögum um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög og gera bæði strangari kröfur um hæfi þeirra sem eru í forsvari fyrir þau, auka kröfur um ráðstöfun fjármuna og sérstaklega skiptir máli að efla eftirlit með þeim og með fjárreiðum þeirra. Í aðgerðaáætluninni var gert ráð fyrir að undirbúningur við löggjöf myndi hefjast í byrjun árs 2020 og frumvarpið yrði lagt fram í lok þess árs. Nú er árið 2022, eins og forseta er kunnugt um, og enn er þetta frumvarp ekki komið fram og hvað þá að það sé orðið að lögum. Þannig að það eru kannski mín lokaorð í þessari ræðu, sem átti ekki að verða alveg þetta löng, að dómsmálaráðuneytið mætti nú fara að slá aðeins í klárinn varðandi þetta, taka á því félagaformi sem bent hefur verið á sé hættast við því að verða vettvangur peningaþvættis og jafnvel fjármögnunar hryðjuverka, sem eru trúfélög og lífsskoðunarfélög. Þetta eru jólaskilaboðin.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um skráningu raunverulegra eigenda. Þetta frumvarp er liður í umfangsmiklum aðgerðum sem íslenska ríkisstjórnin hefur þurft að ráðast í vegna þess að við lentum á gráum lista FATF-samtakanna, sem var mjög alvarlegt mál. Ég verð að taka undir með hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar, Guðrúnu Hafsteinsdóttur, um að við höfum sofið á verðinum. Ég vildi reyndar bæta um betur og segja að það var enginn vörður á staðnum og það var það sem okkur var bent á. Helsta ástæðan fyrir því að við lentum á gráum lista var að innviðirnir okkar voru ekki í stakk búnir til að fylgjast með hvort lögum til að koma í veg fyrir fjármögnun hryðjuverka og peningaþvætti væri yfir höfuð fylgt. Ég held að það hafi verið einstaklingur í hálfri stöðu að skrifa tilkynningar á pappír á löngu tímabili og það m.a. á meðan fjárfestingarleið Seðlabankans var í gangi og íslensk yfirvöld áttu að hafa eftirlit með því hvort það væri nokkuð notað til peningaþvættis eða fjármögnunar hryðjuverka. En eins og komið hefur í ljós eftir að við vorum sett á þennan gráa lista var enginn að fylgjast með því. Þess vegna, bara svona hliðaratriði við það, er auðvitað mikilvægt að við fáum rannsóknarnefnd um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. En það hefur ekki enn fengið náð fyrir augum þeirra sem öllu ráða hér. Þetta frumvarp er í sjálfu sér ágætur pappír. Það er fínt að setja einhver ákvæði sem geta knúið á um slit á félögum sem ekki uppfylla þessi skilyrði og mér skilst að rökin fyrir því að þetta sé bara bráðabirgðaákvæði séu að eftir að þetta síðasta átak er búið þá sé það skilyrði fyrir skráningu að skrá raunverulega eigendur, þannig að þú kemst ekki inn í fyrirtækjaskrá eða skráningu nema þú hafir skráð raunverulega eigendur. Það breytir því ekki að það hlýtur eitthvað að þurfa að taka við þegar raunverulegir eigendur breytast og ég þyrfti svo sem bara kanna hvernig þetta spilar saman. En mér finnst áhugavert að þetta sé að koma svona í gegn vegna þess að hér virðist eiga að beita, hvað eigum við að segja, meiri þunga gagnvart - það sem eftir er eru aðallega einhver félagasamtök eða eitthvað slíkt. Það virðast vera þeir sem mest eftir standa. Það á að beita meiri þunga gagnvart þeim og slíta jafnvel þeirra félögum eða alla vega taka þau af fyrirtækjaskrá ef þau skila ekki inn raunverulegum eigendum, sem er svo sem gott og blessað, heldur en gagnvart fyrirtækjum sem skila ekki ársreikningi á réttum tíma vegna þess að það er búin að vera heimild í lögunum okkar frá 2016 til að slíta félögum sem skila ekki ársreikningi innan 14 mánaða á þeim tíma sem þeim ber að skila. En það er ekki hægt að nýta þessa heimild vegna þess að ráðherrann sem fer með málaflokkinn - það var lengst af hæstv. núverandi utanríkisráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, sem þá var atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra, held ég að ráðuneytið hafi heitið þá, og ég tel að þessi málaflokkur hafi farið til hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra Lilju Alfreðsdóttur, en hún er náttúrlega kannski nýkomin með þetta verkefnasvið - er ekki búinn að setja reglugerð um nánari útfærslu á því hvernig eigi að beita þessu fyrirkomulagi, þessu ákvæði um að það sé hægt að slíta fyrirtæki sem skilar ekki inn ársreikningi. Þannig var það t.d. að Samherji Holding, alla vega 14. ágúst 2021, það er kannski búið að breytast en alla vega voru þeir ekki búnir að skila þá inn ársreikningi fyrir árið 2019 og ef ráðherra hefði verið búinn að vinna vinnuna sína og skila reglugerð um hvernig ætti að slíta félögum þá hefði bara verið hægt að slíta Samherja Holding fyrir að vera ekki búinn að skila ársreikningi. Ég grennslaðist aðeins fyrir um þetta, virðulegi forseti. Ég athugaði hvort þessi reglugerð væri komin inn núna. Mér sýnist í fljótu bragði ekki svo vera. Ef svo er þá hvet ég hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra til að láta mig vita og ég biðst afsökunar fyrir fram ef ég hef rangt fyrir mér. En mér sýndist a.m.k. við skoðum laganna að það væri ekki búið að bæta úr þessu. Það er auðvitað miður vegna þess að þetta er atriði sem skiptir líka gríðarlega miklu máli fyrir gagnsæi og að almenningur og fjölmiðlar geti veitt virkt aðhald og bara almennt þegar kemur að eftirliti og eftirlitsheimildum og getu íslenskra eftirlitsstofnana til þess að hafa raunverulegt eftirlit með raunverulegum eigendum og ársreikningaskrá fyrirtækja, og hvað sem það nú er, þá erum við einhvern veginn eftirbátar þeirra þjóða sem við helst viljum bera okkur saman við og fáum endurtekið á okkur áfellisdóma eins og þann að vera sett á gráan lista FATF, sem var töluvert stærra mál, held ég, heldur en einfaldlega að við höfum sofið á verðinum. Það var vissulega miklu stærra mál en það vegna þess að samtök eins og FATF setja ekki land eins og Ísland á gráan lista að gamni sínu. Það var vegna þess að það voru verulegir annmarkar á þeim ramma sem liggur utan um þetta kerfi okkar allt. Eitt af stærstu atriðunum sem vantaði líka er gagnger fræðsla um hvernig eigi að bera kennsl á hættumerkin, hvernig eigi að bera kennsl á grunsamlegar millifærslur, hvernig eigi að rannsaka svona mál. Það vantaði þjálfun, vantaði starfsfólk sem er með viðeigandi þjálfun o.s.frv. Þetta er eins og rauður þráður þegar kemur að öllum svona heilindarömmum sem við þurfum að hafa í okkar störfum, sem við þurfum að hafa í okkar samfélagi. Tökum t.d. mútubrot. Vinnuhópur OECD gegn mútum var með úttektarskýrslu, ef ég man rétt, árið 2010, eða hvort það var GRECO. Við fengum a.m.k. 17 tilmæli um hvernig við tökumst á við mútubrot á alþjóðlegum vettvangi. Það voru tilmæli sem voru send til íslenskra stjórnvalda árið 2010 og af þeim 17 var búið að uppfylla tvenn í fyrra. Síðan eru liðin 12 ár. Þetta eru auðvitað þrjú kjörtímabil í eðlilegu árferði en auðvitað eru þau búin að vera fleiri í því óeðlilega árferði sem við höfum verið í. Það sem stóð til að gera þar var einmitt líka víðtæk fræðsla, fræðsluátök, að fræða opinbera starfsmenn, fræða endurskoðendur, fræða alla þá sem vettlingi geta valdið í baráttunni gegn erlendum mútubrotum um hvers beri að líta til, um tilkynningarskylduna, um verklagið í kringum svona brot, um einfalda fræðsluskyldu. Öll þessi tilmæli voru óuppfyllt, tilmæli frá 2010, svo ég endurtaki það, það hefur ekki farið fram neitt sérstakt fræðsluátak til að bregðast við brotum sem þessum og alveg frá því að okkur var bent á að það skorti tilfinnanlega á fræðslu um tilkynningarskyldu, ummerki um mútubrot og fleira þá er þetta samt sem áður allt óuppfyllt. Það er ekki að sjá að nein vinna sé í gangi við að uppfylla það fyrir næstu skýrslu sem á að vera í ár, 12 árum seinna. En þetta er eins og með svo margt, við höfum einhvern veginn ekkert lagt upp úr því að vera metnaðarfull á þessu sviði, að reyna að koma þessum málum í gott horf vegna þess að erlend mútubrot eru auðvitað nátengd peningaþvætti, nátengd fjármögnun hryðjuverka, nátengd þessum málaflokki sem FATF fjallar mikið um og þessi lög um mútubrot og fjármögnun hryðjuverka fjalla um. Þetta er allt af sömu gerð. Þetta er ákveðin hringrás. Mútur fara jú eins og við höfum séð oft í gegnum einhvers konar peningaþvætti áður en þær eru greiddar og flókinn vef fyrirtækja, sérstaklega einhverra fyrirtækja eins og á Seychelles-eyjum eða öðrum Panama-stöðum, áður en þær eru greiddar til þess að það sé erfiðara að rekja þær. Við lendum á gráum lista FATF vegna þess að við höfum ekkert lagt upp úr því að hafa styrka umgjörð um þetta. Nú er svo sagt að við séum búin að klára þetta bara en séum í svona eftirfylgni. Nú er ég í Evrópuráðinu og þar er talað um, með leyfi forseta, svokallað „post-monitoring dialogue“, eða eftir-eftirlitssamtal. Ætli þetta sé ekki svona það sem FATF hefur sagt um stöðu Íslands, svipað nema kannski aðeins alvarlegra, vegna þess að samkvæmt FATF erum við enn undir mjög stífu eftirliti. Það stendur hér að Ísland verði áfram í auknu eftirliti og muni halda áfram að upplýsa FATF um árangur sem næst í að uppfylla þær aðgerðir sem þarf að uppfylla samkvæmt FATF til þess að við séum með allt okkar á þurru. Ég sé að það er tafla hérna. Það er hægt að skoða stutta - þetta eru þrjár blaðsíður um stöðu Íslands 2021 gagnvart FATF, þarna eru skýrslur sem ná aftur til 2018, við erum enn þá með alveg þó nokkur atriði. Ég myndi, þegar ég lít yfir þessa töflu, segja að það séu þó nokkur atriði þar sem við erum ekki enn þá búin að uppfylla fyllilega okkar skyldur. Svo eru hérna tvö atriði þar sem við erum bara búin að uppfylla hluta þannig að það er ekki þannig að við séum búin að öllu samkvæmt FATF en það er ekki útlistað mjög skýrt hér hvað það er sem við eigum eftir og þarf kannski að leggjast í meiri vinnu til að komast að því nákvæmlega hvað það er sem situr eftir í þeim efnum. Þannig að þetta er ekki lokaskrefið í þeirri vinnu að koma okkur af tossalista FATF, ef svo mætti að orði komast, en vissulega skref í rétta átt. Ég tók nú þetta hliðarspor með ársreikningana, virðulegi forseti, vegna þess að ég er að bera þetta saman. Hér erum við að setja ákvæði sem leyfir okkur að slíta félögum og ég vona að þetta lendi ekki í sömu vandræðum og lögin með ársreikninga, að það vanti einhver tilmæli eða reglugerð eða verkefnalýsingu frá ráðherra þannig að þetta megi vera notað eins og í lögum um ársreikninga vegna þess að auðvitað er það okkur öllum til hagsbóta að lögum sé fylgt og auðvitað á það að kosta fyrirtæki meira en 600.000 kr. að skila ekki ársreikningi, jafnvel svo árum skiptir. Það er náttúrlega ekkert mál fyrir fyrirtæki eins og Samherja. Það er sambærileg heimild í lögum en það er ekki hægt að nýta hana. Ég vil því nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra enn eina ferðina til að drífa í að setja þessa reglugerð ef hún er ekki nú þegar farin af stað með það til þess að það sé líka hægt að slíta félögum sem skila ekki ársreikningum.

Frú forseti. Ég ætla nú ekki að tefja þetta mál mikið enda hafa þegar komið fram ágætir punktar varðandi ástæðurnar fyrir þessu frumvarpi. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu er hér verið að reyna að ná til um 8% skráðra lögaðila sem ekki hafa sinnt skráningarskyldu um hverjir eru raunverulegir eigendur. Það hefur sannarlega verið til mikils gagns og gagnsæis að geta séð hverjir eru raunverulegir eigendur félaga. En ég hef samt frá því að þetta frumvarp kom fyrst fram á síðasta þingi, það var víst, held ég, fyrr á þessu ári, bent á að það er ákveðinn formgalli í því hvernig þetta var allt saman framkvæmt. Það tengist í raun tækni og tölvum frekar en nokkru öðru. Það er nefnilega þannig að þegar lög um raunverulega eigendur voru sett þá var skilyrði sett inn í lögin sem gekk út á það að það ætti - og þar er verið að fylgja því sem þessi sérstaki fjármálaaðgerðahópur var að segja - að eltast við það hverjir eru á bak við annars vegar fyrirtæki og hins vegar er líka horft til samtaka með samfélagslegt starf. Í lögunum var einfaldlega sagt að þetta gilti um þau fyrirtæki sem skráð væru í fyrirtækjaskrá eða þá lögaðila sem skráðir væru í fyrirtækjaskrá. Í að minnsta kosti einni umsögn við þetta mál bendir einstaklingur á að lög um skráningu raunverulegra eigenda samræmist ekki hlutum eins og t.d. því hvernig áhugamannafélög og ýmislegt annað er skilgreint. Er í rauninni einhver raunverulegur eigandi bak við áhugamannafélag um kríur á Suðurlandi, svo ég taki bara eitthvert dæmi? Er það raunverulegur eigandi? Þegar þessi lög fóru í gegn þá sat ég í stjórn Rauða kross Íslands og ég var skráður sem raunverulegur eigandi, sem einn af stjórnarmönnum var ég orðinn raunverulegur eigandi Rauða kross Íslands. Í fyrsta lagi stríðir það bara gegn lögum um Rauða krossins og alþjóðasamþykktum um Rauða krossinn. Ég get ekki verið eigandi þeirra samtaka, miðað við hvernig þau eru sett upp út frá lögum og öðru. Það kemur fram líka í greinargerð frumvarpsins að hluti af þessum 1.300 aðilum sem eru enn þá ekki búnir að skila inn upplýsingum séu almenn félagasamtök, áhugamannafélög, jafnvel húsfélög og ýmis önnur félög sem stunda ekki atvinnurekstur, hafa litla starfsemi og eiga oft ekki neinar eignir einu sinni. Bæði ég og þessi einstaklingur sem greinilega skilaði umsögn og ég veit ekki hver er en er sammála viðkomandi bendum á þetta. Á núna að fara að loka fullt af áhugamannafélögum og félagasamtökum af því að - og hér kemur rúsínan í pylsuendanum - eina leiðin til að fá kennitölu er að vera skráður í fyrirtækjaskrá? Tölvukerfið sem Skatturinn ákvað að nota til þess að úthluta kennitölu til félagasamtaka, húsfélaga og annarra sem þurfa á kennitölu að halda, kannski til að opna bankareikning fyrir húsfélagið, var fyrirtækjaskrá. Þarna erum við farin að láta tölvurnar ráða einum of miklu af því að menn nenntu ekki að búa til sérstaka félagaskrá eða hvað við eigum að kalla það fyrir aðila sem eru ekki fyrirtæki, ekki endilega lögaðili, meira svona áhugamannafélag eða eitthvað slíkt. Við nenntum ekki að búa til nýtt tölvukerfi í kringum það þannig að við settum þessi félög inn í fyrirtækjaskrá og ákváðum allt í einu að allar þessar reglur giltu um þau en alþjóðlegi aðgerðahópurinn var aldrei að biðja um að öll þessi félög færu í gegnum þetta ferli. Allt í einu þurftu þau að fara í gegnum það. Fyrst þessar athugasemdir eru búnar að koma fram, bæði í umræðu hér á síðasta þingi og eins í vinnu nefndarinnar núna og það kom umsögn um nákvæmlega þetta, og ég sé ekki neitt um það í nefndarálitinu að félagasamtökin hafi verið sérstaklega skoðuð, þá hefði ég viljað að nefndin skoðaði þetta aðeins betur og athugaði hvort ekki væri hægt að gera einhverjar breytingar á þessu þannig að við séum ekki að fara að loka á fullt af félagasamtökum. Þar sem þetta frumvarp á eftir að fara til 3. umr. þá legg ég til, frú forseti, að efnahags- og viðskiptanefnd taki alla vega örstutta umræðu, þótt ekki væri nema örstutta, um hvort ekki sé hægt að skoða þetta með félagasamtökin og áhugamannafélögin og annað þannig að við séum ekki allt í einu að missa niður fullt af merkum og mikilvægum félagasamtökum og áhugamannafélögum af því að kannski fengu þau ekki einu sinni tölvupóst um að þetta þyrfti að gera. Ég legg til að þetta sé skoðað af nefndinni, a.m.k. að það sé rætt. Ef nefndin er sammála um að þetta eigi að gerast þá verðum við að hlíta því. En ég sé ekki í nefndarálitinu að að þau hafi rætt það og ég myndi gjarnan vilja sjá það.

Frú forseti. Með alþjóðavæðingu og auknu frelsi í fjármagnsflutningum þróuðust hlutir þannig að peningaþvætti varð að alþjóðlegu vandamáli. Eins og við öll vitum er peningaþvætti undirstaða skipulagðrar glæpastarfsemi og hryðjuverka. Til að sporna við þessu hefur verið gripið til ýmissa aðgerða á alþjóðavettvangi. Í Vín árið 1988 var samþykktur samningur Sameinuðu þjóðanna gegn ólöglegri verslun með fíkniefni og skynvilluefni, fíkniefnasamningurinn. Í þeim samningi var m.a. krafa um að peningaþvætti yrði gert refsivert þar sem það væri afrakstur ólöglegrar meðferðar fíkniefna. Árið 1999 kom síðan til alþjóðasamningur til að koma í veg fyrir fjármögnun fíkniefna og er Ísland aðili að báðum þessum samningum. Árið 1998 öðlaðist síðan gildi á Íslandi Evrópuráðssamningur um þvætti á illa fengnu fé og fleira, þvættissamningurinn. Hann öðlaðist gildi árið 1998 ásamt áðurnefndum fíkniefnasamningi með breytingum á almennum hegningarlögum. Árið 1989 var síðan ákveðið í París að tilstuðlan G7-ríkjanna svokölluðu, sem voru talin sjö þróuðustu iðnríki heims, að setja á stofn alþjóðlegan vinnuhóp. Það er sá vinnuhópur sem talað er um í því frumvarpi sem við ræðum hér þar sem hann er nefndur, með leyfi forseta, alþjóðlegi fjármálaaðgerðahópurinn Financial Action Task Force eða FATF, gagngert til að koma í veg fyrir að fjármálakerfið væri misnotað með þeim hætti að þvætta illa fengið fé. Þessi vinnuhópur gaf út 40 tilmæli árið 1990 í þessum tilgangi. Síðan árið 1990 hafa níu tilmæli bæst við. Tilmælin eru hugsuð til þess að samræma aðgerðir ríkja gegn peningaþvætti. Þessi tilmæli gera skýrar kröfur til ríkja, m.a. um innleiðingu laga og ákveðna stjórnsýsluframkvæmd, en einnig á sviði refsiréttar og gagnkvæmrar lögfræðilegrar aðstoðar. Ísland gekk í þetta félag og þennan vinnuhóp, FATF, árið 1991 og skuldbatt sig þar með til að samræma löggjöf og starfsreglur á Íslandi að tilmælum vinnuhópsins. Hin svokölluðu G-20 ríki komu síðar á alþjóðlegu eftirlitskerfi en sá hópur samanstendur af Evrópusambandinu auk 19 annarra ríkja. Þessi vinnuhópur og alþjóðlegi fjármálaaðgerðahópurinn, FATF, hefur komið hingað til lands og gert ítrekaðar úttektir á stöðu mála hér á landi. Var t.d. gefin út svokölluð áhættumatsskýrsla árið 2016 og önnur úttektarskýrsla árið 2018. Helstu niðurstöður þeirrar skýrslu voru þær að innra samstarfi og samhæfingu væri ábótavant á Íslandi til að takast á við peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þetta var íslenskum stjórnvöldum vitanlega og skiljanlega mikið áfall og hefur svo sem verið ráðist í miklar aðgerðir til að bregðast við þessu. Evrópusambandið hefur líka lagt mikla áherslu á baráttu gegn peningaþvætti og hafa verið samþykktar fimm tilskipanir á vegum Evrópusambandsins sem eru samhljóða þessum tilmælum FATF, sem eru 49 talsins. Vinna þessa vinnuhóps er leiðbeinandi á heimsvísu og Evrópusambandið hefur tekið tillit til þess. Þessar tilskipanir hafa verið leiddar í lög á Íslandi en fyrsta tilskipunin var innleidd með lögum nr. 80/1993, sem ekki eru lengur í gildi, og með breytingum á hegningarlögum sömuleiðis, nr. 19/1940. Önnur tilskipun var innleidd með lögum um peningaþvætti, nr. 42/2003. Þriðja tilskipunin var innleidd með lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka árið 2006, en með þeirri löggjöf féllu brott lögin frá 1993. Fjórðu peningaþvættistilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 2015 var ætlað að taka við af þriðju peningaþvættistilskipuninni og tilefni hennar var raunar hryðjuverkaárásir í Frakklandi og Belgíu auk gagnalekans sem við þekkjum vel og kenndur er við Panama-skjölin. Tilgangur þeirrar tilskipunar er að koma í veg fyrir peningaþvætti með því að virkja þá aðila sem stunda starfsemi sem helst kann að vera misnotuð. Með þessari tilskipun var formföstu eftirliti breytt í matskenndara eftirlit sem byggist á einstaklingsbundnu áhættumati. Hún var innleidd ásamt hluta af fimmtu tilskipuninni með lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018. Þetta er sem sagt forsagan að þessum alþjóðlega vinnuhópi. Þetta er sannarlega mjög mikilvægt starf og mikilvægt samstarf. Það hefur verið áhrifaríkt og þessi tilmæli og annað sem lagt hefur verið fram hefur haft gríðarlega mikil áhrif og gert gagn í baráttu gegn peningaþvætti og skipulagðri glæpastarfsemi. Svo er ýmislegt annað sem hefur orðið til þess að hafa áhrif á þróun mála. Árið 2016 var evrópsk persónuverndarlöggjöf samþykkt. Nú vil ég aðeins fara yfir í annað til að leiða að punktinum með þessari ræðu minni. Þessi persónuverndarlöggjöf var byltingarkennd. Hún kom til framkvæmda árið 2018 hér á landi þegar þessi nýja reglugerð Evrópusambandsins var innleidd og leysti af hólmi þágildandi Evrópulöggjöf. Með þessari persónuverndarlöggjöf þurftu í kjölfarið og þurfa í dag öll fyrirtæki, stofnanir og aðrir sem vinna með persónuupplýsingar einstaklinga, hvort heldur sem um er að ræða viðskiptavini, notendur hugbúnaðar, nemendur eða starfsfólk, að fylgja þessari nýju löggjöf. Allir, alls staðar. Þetta nýja regluverk markaði algjör tímamót í sögu persónuverndarlöggjafar í Evrópu og voru reyndar uppi raddir og efasemdir um að þetta væri óframkvæmanlegt þegar þetta var lagt til til að byrja með. En um er að ræða umfangsmestu endurbætur sem gerðar hafa verið á persónuverndarlöggjöf í langan tíma og má segja að þessi bylting, sem sannarlega varð bara upphaflega á evrópskri persónuverndarlöggjöf, hafi í stað þess að einangra Evrópu eins og margir lýstu áhyggjum af orðið til þess að hafa áhrif á persónuverndarlöggjöf í öðrum ríkjum og í rauninni hegðun annarra ríkja, m.a. Bandaríkjanna, þegar kemur að persónuverndarmálum, þar sem staða Evrópuríkja var nógu sterk á alþjóðavettvangi, t.d. í alþjóðlegum viðskiptum og á veraldarvefnum, til þess að knýja í rauninni t.d. bandarísk fyrirtæki til að fylgja þessari Evróputilskipun. Þegar sú sem hér stendur var t.d. að leita að einhverju góðu málaskráningarforriti þegar ég var í lögmannsrekstri í skamma stund áður en ég settist á þing þá voru ýmis forrit bandarísk. Þá hafði ég áhyggjur af því að það væri ekki nægilega mikið öryggi innbyggt í þessi kerfi til að gæta þeirra gríðarlega viðkvæmu persónuupplýsinga sem lögmenn þurfa gjarnan að fara með. Ég var bundin af þessum reglum og þessari persónuverndarlöggjöf, íslensku og evrópsku, varðandi þau gögn og þær upplýsingar sem ég var með. Það sem kom mér ánægjulega á óvart var að langflest fyrirtæki og þau forrit sem ég kannaði og vildi láta reyna á sögðu öll, þessi bandarísku fyrirtæki, að þau þyrftu að fylgja þessari Evróputilskipun vegna þess að öðruvísi gætu þau ekki haldið viðskiptum sínum og haldið þessu uppi, gætu ekki átt nein viðskipti við Evrópubúa nema bara að gjöra svo vel að fylgja þessum reglum. Það var mjög ánægjulegt. Tilgangurinn með þessari heildstæðu löggjöf var auðvitað að veita einstaklingum betri vernd, færa fólki ákvörðunarrétt yfir persónuupplýsingum sínum og fela einstaklingum stjórn á því hver vinnur upplýsingar um þá, hvenær og í hvaða tilgangi. Það voru ekki síst áskoranir örrar tækniþróunar sem kölluðu á þessa endurskoðun, sem var sannarlega byltingarkennd, og lagði þetta auðvitað ýmsar skyldur á fyrirtæki og allt og alla, allar stofnanir og alla þá aðila sem vinna með persónuupplýsingar. Geta brot gegn þessum reglum varðað háum sektum og haft miklar afleiðingar. En það sem helst varðar það mál sem við ræðum hér í dag og hefur með þetta að gera er sú þróun sem varð fyrir skömmu síðan vegna dóms sem féll þann 22. nóvember sl. hjá Evrópudómstólnum þar sem tilskipun, sem ætlað var að sporna gegn peningaþvætti og auka gagnsæi í viðskiptum fyrirtækja og á þessum vettvangi, var dæmd ógild. Í kjölfarið gaf Transparency International út yfirlýsingu og lýsti miklum áhyggjum af þessum dómi og þessari þróun. Það sem dómurinn kvað á um, með mikilli einföldun, var að þessi tilskipun sem skyldaði fyrirtæki til að birta upplýsingar um skráða eigendur og annað og veitti almenningi í rauninni aðgang að upplýsingum um skráða eigendur fyrirtækja, var dæmd ógild vegna persónuverndarsjónarmiða. Í yfirlýsingu Transparency International kemur fram að í tíu ár hafi félagið og önnur félagasamtök verið að berjast fyrir auknu gagnsæi í eigendaskipan, sérstaklega stórra fyrirtækja og fjölþjóðlegra. Um langt skeið var mikið um það að aðilar væru að leita leiða til að komast í kringum alla löggjöf og reglur sem ætlað var að sporna við spillingu með því að nota nafnlaus fyrirtæki sem enginn vissi hver átti eða hver stjórnaði. Það var mikil bylting þegar tókst að draga þessa nafnlausu eigendur í dagsljósið en þeirri þróun hefur verið ógnað með þessum dómi Evrópudómstólsins frá 22. nóvember 2022. Þar var komist að þeirri niðurstöðu, eins og fyrr segir, að þetta fyrirkomulag, þessi tilskipun sem tryggði almenningi aðgang að upplýsingum um raunverulega eigendur fyrirtækja, væri í rauninni ógild, eða tiltekin ákvæði þessarar tilskipunar voru dæmd ógild vegna þess að þau gengu gegn persónuverndarlöggjöf. Málið var byggt á því af hálfu stefnenda að þetta gengi í rauninni gegn rétti eigenda til einkalífs og dómstóllinn féllst á það. Sérfræðingar hjá Transparency International bentu á að aðgangur að upplýsingum um eigendur fyrirtækja sé algerlega nauðsynlegur til að bera kennsl á og stöðva spillingu og peningaþvætti. Því fleiri sem hefðu aðgang að þeim upplýsingum, því fleiri væru tækifærin til að sjá heildarmyndina og koma henni saman, tengja punktana og sjá hvað er í gangi. Það hefur sýnt sig í mörgum ríkjum, alveg frá Tékklandi, Danmörku og Túrkmenistan, að aðgangur almennings að þessum upplýsingum hjálpaði mjög mikið til við að afhjúpa ólöglega starfsemi, spillingu og annað slíkt. Því er það mat Transparency International að þessi dómur Evrópudómstólsins færi okkur í raun aftur á bak um mörg ár eftir margra ára þróun og baráttu sem leiddi til þess gagnsæis sem hafði verið náð og hefur verið náð í þessum málum. En það er ekki öll von úti. Dómstóllinn viðurkenndi í þessum dómi sínum að frjáls félagasamtök, fjölmiðlar og aðrir aðilar sem gegna mikilvægu hlutverki í lýðræðissamfélagi gætu haft lögmæta hagsmuni af því að fá aðgang að þessum upplýsingum að gefnu hlutverki þeirra í baráttunni gegn peningaþvætti. Það er því ansi þröngt og í rauninni telur Transparency International ekki að þetta aðgengi dugi til að tryggja þetta aðhald þar sem það sé aðgengi almennings almennt sem hafi orðið til þess að þetta gagnsæi hefur í rauninni virkað til að afhjúpa spillingu, þar sem oft er um gríðarlega flókin tengsl og flókin mál að ræða. Þetta er auðvitað bara nýskeð, ekki eru liðnar margar vikur frá því að þessi dómur féll. Við eigum eftir að sjá hvernig þróunin verður en það er alveg ljóst að þetta er áhyggjuefni og eitthvað sem við þurfum kannski að vera meðvituð um í ljósi þeirrar löggjafar sem við erum að fjalla um hér í dag, þar sem við erum að tala um lög sem gera skráningu svokallaða raunverulega eigendur fyrirtækja að skyldu, ekki bara skráningu eigenda heldur þeirra sem raunverulega að standa að baki fyrirtækjunum. Það var auðvitað mikil réttarbót þegar því gagnsæi var komið á. Ég vildi koma og benda á þetta og vekja athygli á þessari þróun sem skiptir máli í þessu samhengi og við þurfum að vera meðvituð um og getur vel verið að muni kalla á viðbrögð löggjafans. Það má auðvitað búast við því að viðbrögð verði hjá Evrópusambandinu til að bregðast við þessu en hver þau viðbrögð verða vitum við auðvitað ekki. Ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að setja sig inn í þetta og tryggja að samspil þessara tveggja mikilvægu löggjafarsviða verði ekki til þess að auka möguleikann á peningaþvætti og spillingu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um ársreikninga (hluthafafundir o.fl.). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigurbjörgu Stellu Guðmundsdóttur frá menningar- og viðskiptaráðuneyti og Margréti Arnheiði Jónsdóttur og Jónu Björk Guðnadóttur frá Samtökum fjármálafyrirtækja. Nefndinni barst sameiginleg umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja og Samtaka atvinnulífsins auk umsagnar frá Viðskiptaráði Íslands. Þá barst nefndinni minnisblað frá menningar- og viðskiptaráðuneyti. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um ársreikninga. Í fyrsta lagi er lagt til að hlutafélögum þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum markaði verði heimilað að ákveða í samþykktum sínum tiltekin atriði er varða hluthafafundi. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á lögum um hlutafélög og einkahlutafélög þess efnis að hafi félag þegar verið afskráð samkvæmt heimild í lögunum sé hlutafélagaskrá heimilt að krefjast skipta á félaginu að liðnu ári frá afskráningu enda hafi þá ekki borist beiðni um að félagið verði skráð á nýjan leik. Í þriðja lagi eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um ársreikninga, m.a. um skil ársreikninga á rafrænu formi. Virðulegi forseti. Ég ætla að víkja aðeins að meginefni frumvarpsins. Frumvarpinu er skipt í þrjá kafla eins og ég greindi frá, en í því er að finna tillögur að breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um ársreikninga. Þær tillögur sem eru lagðar til í I. kafla varða breytingar á lögum um hlutafélög og þær eru tvíþættar. Annars vegar er um að ræða tillögur til breytinga á þremur ákvæðum laganna er öll varða heimildir félaga þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum markaði til að kveða á um ákveðna þætti er varða hluthafafundi í samþykktum sínum. Í fyrsta lagi er lagt til að framangreind félög geti kveðið á um það í samþykktum sínum að hluthafi skuli tilkynna þátttöku í hluthafafundi innan tiltekins tíma. Í öðru lagi er lagt til að félögin geti ákveðið í samþykktum sínum lengri frest en tíu daga fyrir hluthafa til að gera kröfu um að fá ákveðin mál tekin til meðferðar á aðalfundi. Í þriðja lagi er lagt til að hámarksboðunarfrestur aðalfundar í skráðum félögum geti verið allt að sex vikur. Hins vegar er í frumvarpinu lagt til að í þeim tilvikum þar sem félag er afskráð, samkvæmt heimild í 108. gr. laganna, sé hlutafélagaskrá heimilt að krefjast skipta á félaginu að liðnu ári frá afskráningu, enda hafi þá ekki borist beiðni um að félagið verði skráð á nýjan leik. Fer um skiptin skv. 109. gr. laganna. Í II. kafla er lögð til breyting á lögum um einkahlutafélög en um er að ræða sams konar breytingu og lögð er til á lögum um hlutafélög og varðar heimild hlutafélagaskrár til að krefjast skipta á félagi sem afskráð hefur verið skv. 83. gr. laga um einkahlutafélög, enda hafi þá ekki borist beiðni um að félagið skuli skráð á nýjan leik. Fer um þá skiptingu skv. 84. gr. laganna. Í III. kafla eru lagðar til breytingar á lögum um ársreikninga. Breytingarnar eru þríþættar. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á tilvísun í 2. málslið 66. gr. b í lögunum, en ákvæðið varðar yfirlýsingu stjórnarmanna tiltekinna félaga. Í öðru lagi er lagt til að skil ársreikninga verði eftirleiðis rafræn í samræmi við reglur sem ríkisskattstjóri setur en gert er ráð fyrir að breytingin komi til framkvæmda fyrir reikningsár sem hefst 1. janúar 2022 eða síðar. Í þriðja lagi er lagt til að ekki verði unnt að skjóta til æðra stjórnvalds ákvörðunum ársreikningaskrár um að krefjast skipta á búi félags sem ekki hefur skilað ársreikningi að liðnum sex mánuðum frá því að frestur til skilanna rann út eða frá því að ársreikningaskrá hefur komist að þeirri niðurstöðu að skýringar eða upplýsingar með ársreikningi eða samstæðureikningi sem lagður hefur verið fram til opinberrar birtingar hafi ekki verið fullnægjandi. Virðulegur forseti. Þrátt fyrir almennan stuðning við tillöguna í umsögnum sem bárust nefndinni kemur fram það sjónarmið að lengra mætti ganga en að heimila slíkt eingöngu í samþykktum skráðra félaga og leggja umsagnaraðilar til að heimildin taki til allra hlutafélaga. Nefndinni barst minnisblað frá menningar- og viðskiptaráðuneyti þar sem kemur fram afstaða þess til umsagna sem bárust nefndinni, m.a. bendir ráðuneytið á að heimildin sem lögð er til í 1. gr. yrði meira takmarkandi fyrir hluthafa í hlutafélögum almennt þar sem heimildin geti takmarkað möguleika hluthafa til að nýta réttindi sín í félagi á hluthafafundi. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið ráðuneytisins og telur ekki tilefni til breytinga á frumvarpinu að þessu leyti. Að því sögðu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Guðbrandur Einarsson, Jóhann Páll Jóhannsson og René Biasone.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir góða framsögu. Ég er búin að skoða þetta frumvarp, ég er náttúrlega ekki í efnahags- og viðskiptanefnd, en ég ætla að fá að taka undir þau sjónarmið sem hefur verið komið á framfæri í umsögnum við þetta mál, m.a. athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins. Ég er sammála umsagnaraðilum um að þetta gæti verið útilokandi af því að rafrænir fundir eiga sér ekki eingöngu stað innan skráðra félaga. Rafrænir fundir eru ekki bundnir við skráð félög heldur náttúrlega líka annars konar félög. Í nefndarálitinu segir að vegna þess sem kom fram í minnisblaði frá ráðuneytinu þá hafi athugasemdirnar í umsögnum ekki verið teknar til greina. Ég spyr bara hv. þingmann og framsögumann málsins: Eru þingmenn ekki löggjafinn? Það er ekki ráðuneytið. Minnisblað frá ráðuneytinu, trompar það vilja löggjafans og að lög séu samræmanleg og að þau séu skilvirk? Er það ekki hlutverk löggjafans að meta hvort taka skuli ákveðna hluti til greina eða ekki? Þessi breyting er gerð til að koma til móts við félög sem halda fundi sína rafrænt, annaðhvort eingöngu eða að hluta til, en þetta er bara svolítið takmarkandi og þröngt. Ég spyr hv. þingmann: Er ekki gert ráð fyrir þeim félögum sem eru ekki skráð sem halda rafræna fundi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir andsvarið, virkilega góða spurningu. Eins og hv. þingmaður veit þá eru ráðuneytin og þeir sérfræðingar sem þar vinna oftar en ekki líka ráðgefandi fyrir nefndir Alþingis. Að sjálfsögðu sér löggjafinn, þ.e. alþingismenn, um að taka mál til meðferðar sem eru samin í ráðuneytunum af þeim sérfræðingum sem eru best inni í málunum og þess vegna fylgdi meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar þeim ráðleggingum sem komu þar fram. Að sjálfsögðu er öðrum félögum sem eru ekki skráð á markað frjálst að halda sína fundi rafrænt, þetta mun ekki takmarka það. En ef það er verið að fara að setja þetta inn í frumvarpið munu þær reglur sem um þetta gilda hugsanlega takmarka það og setja því þrengri skorður af því að þau eru ekki skráð á markaði. Það er til hellingur af félögum á Íslandi, eins og við fórum yfir í umfjöllun um fyrra mál, um raunverulega eigendur, sem eru ekki hlutafélög, ekki einkahlutafélög. En þetta frumvarp varðar það eingöngu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir svarið. Þetta var upplýsandi svar. Þó erum við hv. þingmaður svolítið ósammála um gang mála hér á Alþingi. Þarna finnst mér að löggjafinn ætti að vera að semja frumvörp. En þetta er náttúrlega stjórnskipunarvenja og þetta hefur tíðkast frekar lengi. En að efnislegum atriðum frumvarpsins og um þetta sama ákvæði í 1. gr. frumvarpsins. Í því sambandi má líka skoða 3. mgr. 70. gr. laga um hlutafélög, nr. 2/1995, þar er komið inn á rafræna stjórnarfundi. Mun þetta ákvæði, þessi breyting á 80. gr. hlutafélagalaga, hafa áhrif á 3. mgr. 70. gr. laganna? Mun þetta líka eiga við um rafræna stjórnarfundi hlutafélaga? Til að skýra þetta aðeins betur þá ætla ég bara að lesa upp ákvæðið, með leyfi forseta: „Unnt er að halda stjórnarfundi með aðstoð rafrænna miðla að svo miklu leyti sem það samræmist framkvæmd verkefna félagsstjórnar. Þrátt fyrir ákvæði 1. málsl. þessarar málsgreinar getur stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri krafist þess að stjórnarfundur verði haldinn með hefðbundnum hætti. Að öðru leyti gilda ákvæði laganna um stjórnarfundi og notkun rafrænna skjala eftir því sem við á um rafræna stjórnarfundi og samskipti í tengslum við þá.“ Nær þessi breyting á 80. gr. til 3. mgr. 70. gr. hlutafélagalaga?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar sitt. Mér finnst hv. þingmaður mjög áhugasamur um rafræna fundi og ég tel að haldnir hafi verið rafrænir fundir hjá þessum félögum áður. Það er í rauninni ekki aðalatriði þessa frumvarps að hnykkja sérstaklega á rafrænum fundi hlutafélaga. Það er eingöngu einn vinkill í skýringum á því af hverju við erum að fara í þessa breytingu. En ég hvet hv. þingmann í því að halda áfram að vera öflug í hlutafélagarétti, vitandi að það er hennar áhugamál, og bara hvet hana áfram í því.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. framsögumanni nefndarálitsins, Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur, fyrir góða framsögu. Ég held að það sé mikilvægt mál sem verið er að leggja fram hérna. Það er náttúrlega eitt að horfa á hluthafafundina og við þurfum eflaust, eins og var verið að ræða áðan, að hugsa hvort þeir eru eitthvað að breytast á nútímaöld, en ég ætla ekki að horfa sérstaklega á það. Mig langaði að fá dýpri útskýringu, af því ég er nú tiltölulega nýr í þessu og ekki lögfræðimenntaður nema að því leyti að við lesum hér lög á hverjum degi, og langaði að spyrja hv. þingmann út í III. kaflann, um að setja kröfur á að skila reikningum og að í raun sé hægt að slíta félögum sem ekki uppfylli þær kröfur. Mig langaði að spyrja aðeins varðandi þann part: Skil ég það rétt að til þess að hægt sé að slíta félagi sem ekki skilar inn ársreikningi þurfi að fara með það fyrir dómstóla, fyrir héraðsdómara? Ég held að ég hafi lesið það einhvers staðar. Ef farið er með málið þangað og viðkomandi segir: Já, þeir eru ekki búnir að skila, skil ég það rétt að þá sé hægt að slíta félaginu og ekki hægt að áfrýja því lengra en bara í þennan héraðsdóm?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið og þakka fyrir þessa spurningu. Það er alltaf þannig að þegar verið er að taka hlutafélög eða félög til slita þá er farið með þau fyrir héraðsdóm. Héraðsdómur skipar skiptastjóra yfir þessu félagi. En ég ætla aðeins að hnykkja á einu sem stendur í frumvarpinu: „Í gegnum árin hefur verið nokkuð um að félög sinni ekki skyldum sínum um skil ársreikninga eða samstæðureikninga til opinberrar birtingar þrátt fyrir álagningu stjórnvaldssekta. Þar sem krafa um skipti sendist héraðsdómi og héraðsdómari úrskurðar um hvort orðið verður við kröfunni þykir ekki nauðsynlegt að ákvörðun ársreikningaskrár sæti einnig stjórnsýslukæru til æðra stjórnvalds. Í því sambandi er vert að hafa í huga að þegar ársreikningi hefur ekki verið skilað er enginn vafi til staðar sem kallar á endurskoðun innan stjórnsýslunnar.“ Það sem er verið að segja er að það er nóg að héraðsdómur ákvarði um að þetta tiltekna félag skuli tekið til slitaskipta og þar með þarf ekki frekari meðferð innan stjórnsýslunnar. Þetta er ákveðin hagræðing og ákveðin einföldun á kerfinu, hvernig við höfum verið með það og hvernig við sjáum það fyrir okkur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að skýra þetta út fyrir mér, eins og ég sagði áðan þá er ég ekki lögfræðimenntaður og hef sem betur fer aldrei þurft að slíta hlutafélagi, sem er kannski gott, alla vega ekki með þessu formi. Mig langaði í seinna andsvari að spyrja tveggja spurninga. Ég sá það ekki svona í fljótu bragði í greinargerðinni hvort einhverjar upplýsingar væru um það hversu mörg félög það eru sem ekki eru búin að skila ársreikningum og myndu þar af leiðandi lenda í því að vera slitið um leið og þetta yrði samþykkt. Það var fyrsta spurningin sem mig langaði að spyrja. Seinni spurningin er kannski smáframhald af þeirri fyrri. Segjum sem svo að hlutafélag skili ekki inn ársreikningi og ársreikningaskrá fari fram á slit. Það kemur til héraðsdómara, kannski ekki búið að úrskurða og síðan er ársreikningnum skilað inn einhvers staðar í þessu ferli. Stoppar þá slitaferlið eða hvað gerist ef menn sjá að sér og vilja nú allt í einu vera góðir í að skila upplýsingum? Eða er ferlið þannig að um leið og það byrjar þá er ekki hægt að stoppa það? Hvernig er það? Ég er bara að reyna að skilja í hvað við erum að setja hlutafélög með þessu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að svara seinni spurningunni. Það eru ákveðin tímamörk. Eins og staðan er núna þá er það þannig að ef þú skilar ekki ársreikningi færðu 600.000 kr. sekt. Það er því ákveðinn hvati nú þegar fyrir félög sem eru virk að skila inn ársreikningi innan settra tímamarka. Ef það er ekki gert þá er, eins og stendur í greinargerðinni með frumvarpinu, krafist skipta á búi félags sem ekki hefur skilað ársreikningi að liðnum sex mánuðum frá því frestur til skilanna rann út. Hvað varðar fyrri spurninguna um hversu margir aðilar þetta eru, þá er gert ráð fyrir að breytingin sé til hagsbóta fyrir þau félög sem hún tekur til en ekki er um marga aðila að ræða, stendur í greinargerðinni. Við erum ekki að tala um þúsundir félaga sem verða fyrir áhrifum af þessu. Ég held fyrst og fremst að þetta séu félög sem eru ekki virk, hafa verið stofnuð utan um einhvers konar nýsköpunarstarfsemi sem náði ekki flugi og eru jafnvel með 600.000 kr. sekt á bakinu eða jafnvel fleiri vegna margra ára trassaskapar við að skila ársreikningum og þess vegna held ég að það sé bara til einföldunar fyrir stjórnsýsluna í heild, fyrir ríkisskattstjóra og í raun fyrir alla að þessi breyting fari í gegn. Það skiptir máli að við séum alltaf að reyna að einfalda stjórnsýsluna og við erum alltaf að tala um það í þessum sal. Ég held að frumvarpið sé til bóta í öllu þessu kerfi og það er verið að kalla eftir þessum breytingum úr þessari grein.

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi er komið inn á nokkur atriði. Það er breyting á lögum um hlutafélög, nr. 2/1995, breyting á lögum um einkahlutafélög, nr. 138/1994, og síðan er breyting á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006. Það var vissulega rétt hjá hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur að ég væri sérstök áhugamanneskja um hlutafélagarétt og allt sem varðar hlutafélög enda er það mikið í umræðunni og kemur auðvitað alls konar lögfræði við. En byrjum á 1. gr. frumvarpsins sem segir svo, með leyfi forseta: „Við 80. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Í félögum þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum markaði er heimilt að kveða á um það í samþykktum að hluthafi skuli tilkynna félaginu þátttöku sína á hluthafafundi innan tiltekins frests fyrir fundinn. Sá frestur skal þó eigi vera lengri en ein vika. Fundarboð skal innihalda upplýsingar um skráningardag. Atkvæðisréttur hluthafa á fundinum fer eftir fjölda hluta á því tímamarki þegar skráningarfresti lýkur.“ En hvert er valdsvið hluthafafundar? Ég held að það sé rosalega góð spurning. Hluthafafundur er þegar hluthafar koma saman, eru kveðnir saman til að ræða um málefni er varðar félög eða taka ákvörðun sem varðar félög. Það er hægt að hafa alls konar fundi. Þeir eru reyndar ekki alls konar. Eins og ég kom inn á áðan, í andsvörum mínum við hv. framsögumann, er hægt að halda rafræna fundi. Hluthafafundir eru fyrst og fremst vettvangur fyrir hluthafa til að geta beitt þeim áhrifum sem tengjast hlutafjáreign þeirra samkvæmt lögum og svo eru auðvitað líka aðalfundir og aukafundir. En til að skýra betur valdsvið hluthafafundar má nefna dóm Hæstaréttar frá 15. september 1994 í máli nr. 315/1994. Þar kvað Hæstiréttur á um eftirfarandi, með leyfi forseta: „Samkvæmt hlutafélagalögum, nr. 32/1978, fer hluthafafundur með æðsta vald í málefnum hlutafélags samkvæmt því sem lög og samþykktir þess ákveða og fara hluthafar með ákvörðunarvald sitt í málefnum félagsins á hluthafafundum, sbr. 63. gr. laganna. Fundir þessir er jafnframt eini vettvangurinn þar sem hluthafar geta beitt ákvörðunarvaldi sínu. Hluthafafundur getur tekið fyrir sérhvert málefni sem félagið varðar og gert um það ályktun og ber þá stjórn félagsins að fara eftir því.“ En það eru auðvitað, forseti, takmarkanir á þessu. Þær takmarkanir geta falist í því að líta þurfi til ákvæðis samþykkta. Svo er stundum líka um ófrávíkjanleg lagaákvæði að ræða. Svo gæti reynt á framsal valds og að mögulega verði öðrum stjórnareiningum þá falið ákvörðunarvald. Nánar um hluthafafundi: Um fundarmenn hluthafafundar gildir fyrst og fremst það að þeir fundir sem hér um ræðir eru lokaðir og um viðveru á þeim fundum er heimild til hluthafa, umboðsmanna, ráðgjafa, fulltrúa nefndarmanna, fundarstjóra, endurskoðanda og skoðunarmanna, svo eru auðvitað stjórnarmenn og framkvæmdastjórar. Það eru alls konar réttindi sem eru til staðar á hluthafafundum en þar skiptir málfrelsi fyrst og fremst máli. Einnig réttur til upplýsinga. Hluthafar hafa líka tillögurétt og atkvæðisrétt. Meginreglan er sú að hver og einn hluthafi fær atkvæðisrétt á hluthafafundi í samræmi við hlutafjáreign sína. En á þessu eru auðvitað undantekningar eins og í mörgum góðum lögum, t.d. ef um er að ræða kyrrsetningu og fjárnám, vörslusviptingu og gjaldþrot. Svo er atkvæðavægi líka mismunandi samkvæmt samþykktum. Hluthafafundur getur verið aðalfundur en hann er haldinn samkvæmt því sem er ákveðið í samþykktum félagsins og má ekki vera haldinn sjaldnar en einu sinni á ári og heldur ekki síðar en innan átta mánaða frá lokum hvers reikningsárs. Við erum líka með aukafundi. Aukafund skal halda ef fulltrúanefndin eða félagsstjórnin telur þess þörf og svo er aukafundur líka haldinn ef hluthafi krefst þess en sá hluthafi þarf að ráða yfir a.m.k. 10% hlutafjár. Svo eru aukafundir líka haldnir ef kjörinn endurskoðandi krefst þess. Þetta gæti haft áhrif ef tilskilinn hluti hluthafa hefur óskað eftir hluthafafundi um tiltekið málefni og skýrt dæmi er um það í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar frá 15. september 1994, í máli nr. 315/1994, sem er góður og fordæmisgefandi dómur og gefur manni mikla innsýn inn í hluthafafundi. Byrjum á aðalfundum: Hvaða málefni eru tekin fyrir þar? Þar þarf auðvitað að fara eftir lögum og lagafyrirmælum. Þau málefni eru tekin fyrir sem kveðið er á um í lögunum, t.d. eins og staðfesting ársreiknings. Það þarf líka að fara yfir þessi praktísku atriði, eitthvað sem maður myndi halda að væri undir framkvæmdastjóra komið, en það er tekið upp á aðalfundi hvernig skuli fara með annaðhvort tap eða hagnað reikningsársins sem var að líða. Stundum, ef það á við, er líka tekin fyrir starfskjarastefna og svo þarf auðvitað að taka fyrir laun stjórnarmanna á hluthafafundum. Önnur málefni geta verið málefni samkvæmt samþykktum félagsins og fyrirmælum sem fram koma þar. Og fleiri málefni, jú, jú, og höfum í huga að það sem ég er að telja upp hér er alls ekki tæmandi. Ef hluthafi krefst þess að taka upp eitthvert tiltekið málefni þá ber að taka það fyrir. En eins og ég kom inn á áðan, forseti, þá þarf þetta að vera - og þó, ég veit það ekki, ég er ekki búin að kynna mér það, ég ætlaði að segja að þetta þyrfti að vera í samræmi við hlutafjáreign hluthafa, en ég er ekki viss hvort þú þurfir að eiga einhvern tiltekinn hluta í félagi til að geta krafist þess að taka upp málefni. En þetta, virðulegur forseti, ber að skoða nánar því að þetta er bara mjög mikilvægt að vita. Fleiri málefni sem er hægt að taka upp eru málefni sem stjórn félagsins ákveður og svo eru önnur málefni sem er hægt að taka upp á aukafundum en það er ekkert takmarkandi við aukafundi, þannig séð, það eru bara málefni sem varða félagsstarfið eða hagsmuni félagsins sem um ræðir. Það er bara flott. Einnig þarf að fara út í hvernig hluthafafundir eru boðaðir, hver boðar fundinn. Ef ágallar eru á fundarboði, telst fundurinn gildur? Til þess að fá svar við þeirri spurningu sem ég var að spyrja hér, forseti, er unnt að líta til dóms Hæstaréttar frá 16. mars 2013 í máli nr. 714/2012, en þar lagði Hæstiréttur til grundvallar eftirfarandi: „Áfrýjendur hafa ekki lagt fram gögn um að boðað hafi verið til hluthafafundarins 26. mars 2009 í samræmi við samþykktir stefnda og er því ósannað af hálfu þeirra að svo hafi verið. Var kjör nýrrar stjórnar á honum því ólögmætt.“ Já, forseti, þetta bara gerðist. Ég held að þetta sé mjög góður og fordæmisgefandi dómur þegar kemur að því að skýra mikilvægi þess að fundarboð hluthafafunda séu í samræmi við félagasamþykktir og lög. Þegar fundir eru boðaðir eru alls konar gögn sem þurfa að liggja fyrir líka. Það eru gögn eins og t.d. dagskráin. Virðulegur forseti Alþingis boðar ekki til þingfundar nema dagskrá þingfundarins liggi fyrir. Svo þurfa endanlegar tillögur líka að liggja fyrir við boðun hluthafafundar. Það er líka þannig, eins og t.d. hér á þingi, að ekki er hægt að búa til dagskrá þingsins nema endanlegar tillögur liggi fyrir. Ef um aðalfund félags er að ræða þarf ársreikningur að liggja fyrir, skýrsla stjórnar þarf að liggja fyrir og svo þarf skýrsla endurskoðenda og skoðunarmanna að liggja fyrir. Hvenær þarf þetta að liggja fyrir? Jú, það þarf að vera a.m.k. viku fyrir fund. Gögnin eiga að liggja fyrir á skrifstofu félagsins eða þau eru send þeim sem óska eftir því. Svo eru það atkvæðagreiðslur sem fara fram á þessum fundum. Það er svolítið skemmtilegt af því að hér á þingi erum við náttúrlega með svona takka sem við ýtum á. Á hluthafafundum er form atkvæðagreiðslna svolítið fjölbreytt, en þar er m.a. boðið upp á handauppréttingu, það er boðið upp á skriflega atkvæðagreiðslu og svo eru líka aðrar aðferðir sem má nota til að greiða atkvæði. Það væri gaman að vita hvort nokkurs staðar sé nafnakall eins og við erum stundum með hér á þingi. Til þess að fá einhverja tillögu samþykkta á hluthafafundi er meginreglan sú að það þurfi að vera einfaldur meiri hluti, í tilteknum málum þarf stundum að vera hreinn meiri hluti, sem sagt allir á hluthafafundinum þurfa að samþykkja hana. Stundum þarf aukinn meiri hluta, t.d. þegar kemur að breytingum á samþykktum eða skerðingu arðs til hagsbóta fyrir félagið. Svo er spurning hvað gerist ef atkvæði falla jafnt. Maður spyr sig, forseti. Það eru alls konar hlutir sem má skoða þegar kemur að hlutafélögum. Nú ætla ég að tala aðeins um stjórnarfundi hlutafélaga. Eins og ég kom inn á áðan, forseti, er hægt að halda rafræna stjórnarfundi samkvæmt 3. mgr. 70. gr. hlutafélagalaga, nr. 2/1995. Ef menn vilja halda rafræna stjórnarfundi þarf auðvitað að senda út fundarboð í samræmi við þær reglur sem ég var að lesa upp hér áðan, eðlilega. Hverjir eiga sæti á stjórnarfundum? Það fer auðvitað eftir lögum og fer eftir framkvæmd. Svo eru áheyrnarfulltrúar stundum með sæti á stjórnarfundum og fulltrúar mikilvægra lánveitenda. Stundum eru varamenn líka með sæti á stjórnarfundum. Það er bara gaman. Auðvitað þarf líka að ræða aðgang stjórnarmanna að upplýsingum og gögnum. Þá erum við að tala um gerðabók og fundargerðir. Það má velta sönnunargildinu fyrir sér líka, við erum með jákvætt og neikvætt sönnunargildi í félagarétti sem mætti skoða með tilliti til efnisins sem kemur fram í þessu frumvarpi.  Um ályktunarhæfi á stjórnarfundum, þegar kemur að ákvarðanatöku, má skoða 1. mgr. 71. gr. hlutafélagalaga, nr. 2/1995, en þar segir, með leyfi forseta: „Félagsstjórn er ákvörðunarbær þegar meiri hluti stjórnarmanna sækir fund, svo framarlega sem ekki eru gerðar strangari kröfur í samþykktum félags. Mikilvæga ákvörðun má þó ekki taka án þess að allir stjórnarmenn hafi haft tök á því að fjalla um málið sé þess kostur. Ef stjórnarmaður forfallast vegna veikinda, fjarveru o.þ.h. og valinn hefur verið varamaður skal honum veittur kostur á þátttöku í stjórnarfundum meðan forföllin vara.“ Almenna reglan, ekki meginreglan heldur almenna reglan, er sú að það er bært að taka ákvörðun á stjórnarfundum ef meiri hluti stjórnarmanna er viðstaddur á fundinum og auðvitað, eins og með flestar reglur, eru undantekningar á þessu, forseti. Undantekningin er þegar um er að ræða mikilvægar ákvarðanir. En hvað er mikilvæg ákvörðun þegar kemur að stjórnarfundi hlutafélaga? Þá má skoða hvort kveðið sé á um það í samþykktum félaga hvort eitthvað flokkist sem mikilvæg ákvörðun. Til samanburðar erum við með ákvæði í fjöleignarhúsalögum þar sem kveðið er á um að það þurfi annaðhvort hreinan meiri hluta eða tvo þriðju o.s.frv. ef um mikilvæga eða stóra ákvörðun er að ræða. Mig minnir að þetta sé í 27. gr. fjöleignarhúsalaga þar sem talað er um ákvörðunartöku eða atkvæðagreiðslu á húsfélagsfundi. Ef t.d. er verið að mála allan vegginn vestanmegin á blokkinni þá þurfa eiginlega allir að segja já því að það er svolítið stór ákvörðun. 

Frú forseti. Ég get nú ekki sleppt því að nefna atvik sem átti sér hér í hliðarsal á meðan hv. þingmaður stóð hér í ræðustól, þar sem allt í einu birtist Ásmundur Friðriksson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, sem ég hef ekki tekið eftir að hafi mikið verið að taka þátt í umræðum hér í dag, og baular úr hliðarsalnum: Er verið að gera grín að þinginu? Ég ætla ekki að gagnrýna forseta, þetta hefur kannski ekki borist jafn vel upp í forsetastól og ég heyrði það hér í sæti mínu. En þetta eru náttúrlega ólíðandi ummæli. Þetta er ámælisvert, að stjórnarliðar séu svo niðursokknir í eigin þagnarbindindi að þeir komi hingað með dónaskap í hliðarsal, baulandi á þingmenn í pontu að þingmenn séu að gera grín að þinginu þegar við erum að nýta okkur hinn sjálfsagða rétt sem við höfum til að tjá okkur í pontu. Ég veit ekki, það er kannski fullseint að forseti áminni hv. þingmann um þetta, en ég geri það þá í hjartanu af því að þetta voru skítleg ummæli.

Frú forseti. Ég ætla að fá að taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Ég var hér uppi í pontu að nýta, eins og hv. þingmaður segir, minn sjálfsagða rétt til að fjalla um mál því að hlutverk löggjafans er jú að taka umræðu um lögin sem við erum að setja hér á hinu hv. Alþingi. Svo heyri ég út undan mér í hliðarsalnum - ég heyrði ekki einu sinni hvað hann sagði, þetta var bara smá truflun, sem er auðvitað miður út af því að þetta eru ekki lítil lög sem er verið að samþykkja hér. Ég tek hlutverki mínu sem löggjafa fremur alvarlega, frú forseti. Það að þingmenn, sem hafa áhuga á málum sem verið er að samþykkja hér á hinu hv. Alþingi, taki langa og góða umræðu um málin og nýti sinn tíma sem er kveðið á um í þingsköpum til að tala um téð mál er auðvitað bara sjálfsagður hlutur. Það eru alger forréttindi sem við höfum hér til að setja lög og vera lýðræðislega kjörin til þess. Ég ætla bara að fá að segja að mér fannst þetta vera mjög mikil vanvirðing við störf Alþingis.

Frú forseti. Ef það að taka þátt í lýðræðislegri umræðu hér er að gera grín að Alþingi þá veit ég ekki hvað það er þegar fólk gerir það ekki. Mig langar að auglýsa eftir frekari umræðum hérna og þátttöku sérstaklega þingmanna meiri hlutans í þeim umræðum sem eiga sér stað hér í þingsal í dag sem oftar. Það er bara talsvert leiðinlegt stundum að sjá hversu lítil umræða fer fram inni í þingsal. Ég væri til í að sjá miklu meiri rökræður fara fram hér í pontu Alþingis þar sem þetta er rökræða sem við eigum, þetta er samtal sem við eigum okkar á milli fyrir framan alþjóð. Mér finnst það bara stórkostlegt og ég frábið mér það að það sé eitthvað rangt við það þegar við eigum þetta lýðræðislega samtal um þessi áhugaverðu mál sem við erum að ræða hérna í pontu í dag. Ég segi bara: Þvert á móti. Ég hvet þingmenn meiri hlutans til að koma hingað og eiga þetta samtal við okkur.

Forseti vill vekja athygli á því að það er eitthvert rugl á klukkunni í púltinu en það lagast vonandi fljótlega.

Frú forseti. Ég ætlaði ekki að kveðja mér hljóðs aftur en svo kom hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir með svo rosalega góðan punkt um að það sé bara mjög mikilvægt að eiga samtal um þá löggjöf sem er að fara í gegnum þingið af því að þetta er jú hluti af lýðræðinu. Við erum auðvitað með með beina útsendingu hér af fundum Alþingis og ég vil meina að það sé mjög mikil bót þegar kemur að gagnsæi og upplýsingaflæði til almennings. En hins vegar finnst mér svolítið skrýtin sú menning sem ég uppgötvaði þegar ég tók fyrst sæti á þingi að tala ekki í þingmálum eða tala ekki í málum sem eru hér til umræðu inni á Alþingi oftar en ekki og að meiri hluti þingmanna, stjórnarþingmenn, sé ekki í þingsal þegar mál eru til umræðu, af því að það er jú hlutverk okkar allra að sjá til þess að lögin séu samrýmanleg öðrum lögum og þess háttar og að allt renni vel og fallega hér í gegn.

Frú forseti. Já, frammíköll og jafnvel að baula á þingmenn sem eru í pontu, þetta tíðkast kannski á einhverjum þingum í heiminum. Það er líka þannig í sumum þingum í heiminum að þar slást þingmenn. Ég vona nú að við förum ekki alveg það langt hér. Mig langaði bara að leita liðsinnis forseta. Nú er þetta ekki í fyrsta skipti sem ákveðnir hv. þingmenn láta svona. Mig langaði að leita liðsinnis forseta í því hvað hægt er að gera þegar þingmenn sýna fólki í ræðustól ítrekað vanvirðingu. Sem nýr þingmaður langar mig að vita hvaða leiðir við höfum til að draga úr slíku.

Frú forseti. Ég ætlaði nú ekki að lengja þessa umræðu en ég má til með að koma hingað upp til að lýsa mig ósammála hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim, sem sagði að hér hefðum við átt langa og góða umræðu um þetta mál sem við vorum að ljúka hér rétt áðan. Hún var góð, þökk sé þátttöku hv. þingmanns. Löng var hún ekki. 2. umræða í þessu máli stóð í 40 mínútur en það liggur ekki fyrir hvað einhverjum úr Sjálfstæðisflokki finnst málið, einhverjum úr Vinstri grænum, einhverjum úr nokkrum öðrum stjórnarandstöðuflokkum en Pírötum finnst, vegna þess að ja, eini Sjálfstæðismaðurinn sem sást hér nálægt salnum gerði það bara til að vera með einhverja skítapillu úr hliðarsal á varaþingmann sem stendur í pontu. Ég ætla ekki að gera lítið úr getu hv. þingmanns, sem er nú ein af þeim sleipari þegar hún kemur hingað inn sem varamaður, en ég hélt að við reyndum nú að haga okkur aðeins í kringum varafólkið sem kemur hér inn. En mannasiðir eru náttúrlega ekki eitthvað sem Ásmundi Friðrikssyni er sérstaklega tamt.

Frú forseti. Mig langaði líka að benda á að þær umræður sem eiga sér hér stað eru ekki eingöngu eitthvert trúnaðarspjall sem við eigum. Í fyrsta lagi, eins og bent hefur verið á, er þetta samtal sem á sér stað hér fyrir augum þjóðarinnar og það er mjög mikilvægt að hún verði vitni að því. En í ofanálag eru umræður hér á þingi líka lögskýringargögn og skipta mjög miklu máli þegar kemur að því að beita þeim lögum sem við samþykkjum hér eftir að þau hafa farið í gegn. Því er það mjög mikilvægt að við komum hingað upp og lýsum okkar afstöðu, lýsum okkar skoðun, okkar túlkun á því sem er í gangi hér, förum jafnvel yfir forsögu hlutana til að lagaákvæðin megi skoðast og túlkast í samhengi þegar þar að kemur. Ég vil bara leggja áherslu á þetta. Það að eiga lýðræðislega umræðu í þessum þingsal er algerlega andstaðan við það að gera grín að þessu þingi, það er þvert á móti.

Forseti minnir hv. þingmenn á að gæta orða sinna hvort sem er í hliðarsölum eða hér í þingsal.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, nr. 28/2017. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fyrrnefndum lögum vegna fyrirhugaðrar innleiðingar reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2020/1055 frá 15. júlí 2020. Um er að ræða breytingar til einföldunar á ákvæðum laganna er varða leyfisveitingar. Þá er lögð til breyting á gildissviðsákvæði laganna þannig að ráðherra verði falið að kveða á um leyfða heildarþyngd þeirra ökutækja til farmflutninga í atvinnuskyni sem lögin gilda um í reglugerð í stað þess að heildarþyngdin sé tilgreind í lögunum, og að við lögin bætist innleiðingarákvæði. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og þar barst ein umsögn og greint er frá því í nefndaráliti sem liggur hér frammi. Nefndin fjallaði um mat á áhrifum frumvarpsins en við framlagningu þess fylgdi því ekki kostnaðarmat líkt og skylt er samkvæmt 37. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991 og 66. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Nefndin kallaði eftir kostnaðarmati frá innviðaráðuneytinu og barst það með minnisblaði. Þar kemur m.a. fram að gert sé ráð fyrir því að samþykkt frumvarpsins komi til með að hafa óveruleg áhrif á útgjöld og tekjur ríkisins. Nefndin leggur til tvær breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting við 1. gr. frumvarpsins. Í þeirri grein frumvarpsins er lagt til að í stað þess að kveðið sé á um það í lögunum að gildissvið þeirra sé bundið við flutninga með ökutækjum með leyfða heildarþyngd yfir tilteknum mörkum, að því er varðar farmflutninga á landi, verði ráðherra falið að útfæra slík mörk í reglugerð. Sú tillaga var ekki rökstudd í greinargerð frumvarpsins og telur nefndin að betur fari á að kveðið sé á um slík viðmiðunarmörk í lögum og leggur til breytingartillögu þess efnis. Taka þau mörk sem lögð eru til mið af ákvæðum framangreindrar reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins. Í öðru lagi er lögð til orðalagsbreyting við 4. gr. frumvarpsins í 2. málsl. 1. mgr. 10. gr. laganna. Þar kemur fram að eitt skilyrða leyfis samkvæmt 1. málslið sé að umsækjandi hafi rekstrarleyfi annaðhvort sem ferðaskipuleggjandi eða ferðaskrifstofa. Í umsögn Ferðamálastofu var bent á að með lögum um Ferðamálastofu, nr. 96/2018, kom inn nýtt heiti, ferðasala dagsferða, í stað ferðaskipuleggjanda. Það sem áður hét leyfi ferðaskipuleggjanda sé því leyfi ferðasala dagsferða samkvæmt lögum um Ferðamálastofu. Leggur nefndin til breytingu á 4. gr. til að tryggja rétta hugtakanotkun að þessu leyti. Að öðru leyti vísast til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu sjálfu. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gert hefur verið grein fyrir hér. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Andrés Ingi Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, René Biasone, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Orri Páll Jóhannsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Ingibjörgu Ólöfu Isaksen framsöguna. Það virðist vera að það sé nokkurn veginn samkomulag um að þetta frumvarp sé af hinu góða. Mig langaði að spyrja um það að hér eru settar ákveðnar reglur um farþegaflutninga ef viðkomandi fellur undir það að vera ferðasali dagsferða. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort það hafi eitthvað verið hugsað út í það hvort að þetta frumvarp opni á í rauninni svipaða þjónustu og aðilar eins og Uber veita erlendis. Ástæðan fyrir að ég spyr er að ég og hv. þingmaður vorum í Brussel nú á dögunum og nýttum okkur einmitt þá þjónustu og þegar ég fór í fyrsta skipti inn á forritið á símanum þá kom upp: Með því að nota þjónustu okkar í Brussel þá ert þú að samþykkja það að þú sért meðlimur í farþegaklúbbi einhverjum. Þar voru þeir greinilega að nýta sér einhver göt í lögunum til að koma með þjónustuna inn undir í rauninni öðru en því sem leigubílar falla undir. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort þetta hafi eitthvað verið skoðað, því ég veit að við erum líka að vinna í frumvarpi um leigubíla.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 13. þm. Suðvest., Gísla Rafni Ólafssyni, fyrir andsvarið. Hann var að velta fyrir sér Uber og hvort þetta væri eitthvað sem tengdist því og opnaði á svoleiðis möguleika. En með þessari reglugerð er verið að gera breytingar er varða farmflutninga á vegum í því skyni að samræma reglur um aðgang að starfsgrein flutningsaðila á vegum sem stunda millilandaflutninga. Þetta á við ökutæki sem eru yfir 2,5 tonn að leyfðri heildarþyngd og geta keyrt allt að 45 km á klukkustund þannig að hámarkshraðinn sem er leyfilegur fyrir þessi ökutæki er 45 km á klukkustund. Ég ímynda mér að það eigi ekki við Uber, nema að þeir keyri mjög hægt og að öðru leyti get ég ekki séð það. Þetta var ekki rætt í nefndinni. Við fengum einungis eina umsögn við frumvarpið og það var orðið við ábendingum sem komu þar fram.

Forseti. Ég er ekki viss um að ég og hv. þingmaður höfum endilega verið að tala um það sama vegna þess að í 2. gr. frumvarpsins og 3. gr. er verið að tala sérstaklega um farþegaflutninga og í 3. gr. um almennt rekstrarleyfi til reksturs sérútbúinna bifreiða til farþegaflutninga. Það eina sem ég er að reyna að skilja er, ef í þessum lögum er verið að búa til ákveðið módel í kringum það hvernig farþegaflutningar ferðaþjónustuaðila eru, hvort fyrirtæki eins og Uber skilgreini sig ekki bara sem ferðaþjónustuaðila og byrji að bjóða upp á ferðir frá miðbæ Reykjavíkur kannski uppi í hinn fræga ferðamannastað Breiðholt. Ég held kannski að hv. þingmaður átti sig á hvað ég er að reyna að spyrja um. Ég hef áhyggjur af því að eins og þetta er sett upp hérna þá sé jafnvel hægt að finna gat í kerfinu þar sem lög um leigubifreiðar, sem verið er að endurskoða, eigi ekki lengur við vegna þess að fyrirtæki eins og Uber eða einhver álíka stofna hreinlega fyrirtæki með almennt rekstrarleyfi til reksturs sérútbúinnar bifreiðar. Hvað er sérútbúin bifreið? Þarf að vera „spoiler“ að aftan eða hvað þarf til?

Forseti. Ég þakka enn og aftur hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Í þessu frumvarpi er verið að leggja til breytingar til einföldunar regluverks varðandi leyfisveitingar. Það er ekki verið að opna neinn möguleika sem er ekki fyrir nú þegar. Í stað þess að þurfa að sækja um þrjú leyfi er verið að einfalda ferlið og þú sækir einungis um eitt almennt rekstrarleyfi sem er þá veitt til þessara flutninga, farþegaflutninga á landi í atvinnuskyni með bifreiðum sem eru skráðar fyrir níu farþega, líkt og hv. þingmaður benti á, og farþegaflutninga á landi í atvinnuskyni með sérútbúnum bifreiðum. Líkt og gert er núna þarf að sækja um leyfi fyrir þetta allt, en í stað þess að þú þurfir að sækja þrisvar um leyfið þá sækir þú um eitt leyfi varðandi allt þetta. Það er það sem þessar breytingar kveða á um.

Forseti. Þetta er ekki flóknasta frumvarpið sem við höfum afgreitt hér á þingi en mig langaði aðallega að kveðja mér hljóðs til að hrósa samvinnunni í hv. umhverfis- og samgöngunefnd við að ná utan um það. Þó að þetta hafi ekki verið brattasta fjallið sem hægt er að klífa voru þarna ákveðin atriði sem við þurftum að þvæla okkur í gegnum. Í fyrsta lagi má ég til með að hrósa starfsfólki nefndasviðs. Við yfirferð sína á málinu tóku þau eftir því að það vantaði áhrifamat frumvarpsins. Lögum samkvæmt ber ráðherra að leggja mat á áhrif frumvarpa fyrir framlagningu og sérstaklega er tekið fram að leggja skuli mat á fjárhagsleg áhrif þeirra, en mig minni að einhverjir 12 ólíkir áhrifaþættir séu taldir upp í gátlista ríkisstjórnarinnar fyrir framlagningu stjórnarfrumvarpa. Hér bara gleymdist það þannig að nefndasviðið tók sig til og hafði samband við ráðuneytið og benti á annmarkann og úr því var bætt með því að ráðuneytið skilaði minnisblaði til þingsins sem gerð hefur verið grein fyrir í nefndaráliti og minnisblaðið liggur frammi á vef Alþingis. Þetta leiðir hugann að því hve það er oft látið undir höfuð leggjast að uppfylla þetta lögbundna hlutverk til að tryggja gæði lagasetningar. Í þessu tilviki þá held ég við getum alveg sagt að þetta hafi verið giska meinlaust þar sem umfang þeirrar starfsemi sem frumvarpið fjallar um er afskaplega lítið og áhrifin, jafnt á almenning og ríkissjóð, hverfandi. En við sjáum þess dæmi allt of oft að áhrifamatið er lítið í sniðum og stundum vantar það alveg. Ef það er til staðar þá er það stundum í algerri mýflugumynd þar sem þingið er kannski ekki í neinni aðstöðu til að meta á hverju áhrifamatið byggir og stundum er niðurstaðan á skjön við það sem almenn skynsemi og hyggjuvit segir okkur að sé hin eðlilega niðurstaða. Ég ætla ekki að gera þetta að einhverju miklu umtalsefni en mig langar að nefna tvö eða þrjú dæmi um þetta svo að forseti skilji hvert ég er að fara. Við erum t.d. með frumvarp um landamæri til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Þar var bent á að samræmi frumvarpsins við stjórnarskrá hefði ekki verið metið, áhrif á mannréttindi. Samt eru ákvæði í frumvarpinu sem snerta beint við mannréttindum viðkvæmra hópa. Það eru ákvæði sem snúast um það að geta brottvísað fólki nánast á stundinni þegar það kemur til Keflavíkur. Það er verið að taka ákvörðun um að vald til þess flytjist frá Útlendingastofnun, sem er ekki endilega mitt uppáhaldsstjórnvald, og fari til lögreglunnar sem ég er ekki viss um að sé endilega með sérfræðiþekkingu sem þarf til að gera þetta þannig að öll mannréttindi séu tryggð, að það sé örugglega hægt að skima fyrir því t.d. hvort fólk er á flótta. En þessu áhrifamati sleppti dómsmálaráðuneytið og orðalag í greinargerðinni minnir mig að hafi verið á þá leið að ekki hafi verið talin ástæða til að ætla að þetta hefði einhver áhrif á mannréttindi eða réttindi fólks. Mér finnst það almennt slakt en mér finnst það sérstaklega slakt frá ráðuneytinu sem samkvæmt forsetaúrskurði fer með samræmingu og gæði lagasetningar. Ég hefði búist við betri vinnubrögðum á þeim bænum. Og svo er það gamla góða jafnréttismatið, þ.e. mat á áhrifum frumvarpa á stöðu kynjanna. Það hefur verið yfirlýst forgangsverkefni stjórnvalda að innleiða það síðustu 10–15 árin en gengur bölvanlega illa. Það skín svo gjarnan í gegnum jafnréttismatið að það komi til sögunnar á seinni stigum í vinnslu mála þannig að það er kannski notað meira lýsandi frekar en að það sé notað til að móta ákvarðanatökuna. Hér er kannski ágætt að rifja það upp þegar við fórum í gegnum ýmsar sértækar aðgerðir til að bregðast við Covid-faraldrinum þar sem stóð meira að segja í einhverjum frumvörpum að búið væri að meta áhrif aðgerðanna á stöðu kynjanna og það mat hefði bara komið ógeðslega illa út. Þetta voru aðgerðir sem hygluðu einu kyni frekar en öðrum. Það var bara allt í lagi. Ekki var verið að nota matið til að breyta tillögunum þannig að þær myndu kannski rétta þá skekkju sem er í samfélaginu, en ég hefði einmitt haldið að jafnréttismat væri verkfæri til að gera það. Mig langar svo að nefna, án þess að vera með dæmi um frumvarp í því tilviki, blessaða loftslagsmatið, mat á áhrifum frumvarpanna og áætlana sem fara hér í gegn á stöðu og þróun loftslagsmála. Ég nefni dæmi um samgönguáætlanir sem við fengum tvær í gegn á síðasta kjörtímabili og aldrei voru metnar sérstaklega út frá þessu. Þær áætlanir fóru í gegnum hið lögbundna umhverfismat áætlana en ekki hið sérstaka loftslagsmat sem talað var um eins og einhvern nýjan hlut í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar á því kjörtímabili en hefur síðan aldrei verið fylgt eftir. Þetta var það fyrsta sem mig langaði að nefna, að hrósa sérstaklega starfsfólki nefndasviðs fyrir að hafa áttað sig á því að áhrifamat með frumvarpinu vantaði og að ráðuneytið hafi brugðist svo vel við að við gátum í þinglegri meðferð bætt úr þessum ágalla. Annað atriði sem mig langar að nefna snýr að nefndinni sjálfri og þeim óvenjulega hlut sem átti sér stað í umfjöllun nefndarinnar, þ.e. að það var rætt nokkuð opið um málið og tekið tillit til athugasemda sem komu, að mig minnir, fyrst frá fulltrúum minni hlutans í nefndinni. Þær athugasemdir voru bornar undir ráðuneytið, hvort það gæti fellt sig við breytingartillögu í þeim anda, og ráðuneytið tók bara vel í það. Það er leiðinlegt frá því að segja, frú forseti, að þetta gerist mjög sjaldan. Þó að fram komi málefnalegar ábendingar frá fulltrúa minni hluta í nefndum heyrir til undantekninga að þeim sé tekið jafn vel og gerðist í þessu tilviki í umhverfis- og samgöngunefnd og því ber að hrósa. Ég er hér að tala um þá breytingu sem lögð er til í 1. lið breytingartillögu nefndarinnar. Til að útskýra hana, af því að þessar tölur allar, þessi tonn og kílómetrar, hrærast dálítið í graut hjá okkur þegar við fjöllum um þetta, ætla ég að fá að lesa, forseti, greinina eins og hún er í frumvarpinu, útskýra þannig þann galla sem við fundum á þessu. Í 1. gr. frumvarpsins stendur: „B-liður 1. mgr. 1. gr. laganna orðast svo: farmflutninga á landi í atvinnuskyni með vélknúnum ökutækjum eða samtengdum ökutækjum þar sem leyfilegur hámarkshraði ökutækjanna er 45 klst. eða meiri og leyfð heildarþyngd ökutækjanna er yfir mörkum sem ráðherra kveður á um í reglugerð.“ Það er þessi síðasti liður sem stóð svolítið í okkur í nefndinni. Við lestur greinargerðar og í umfjöllun ráðherra og ráðuneytis um málið er alveg ljóst að þessi mörk liggja alveg fyrir. Það liggur fyrir hvaða heildarþyngd stendur til að miða við vegna þess að hún stendur einfaldlega í Evrópureglum sem þessi 1. gr. byggir á. Hún er sem sagt 3,5 tonn eða 2,5 tonn í farmflutningum á milli landa. Við umfjöllun í nefndinni bentum við á það, sem við gerum gjarnan, að hér er að óþörfu verið að framselja löggjafarvaldið til framkvæmdarvaldsins. Af hverju þarf ráðherra að setja reglugerð um eitthvað sem er langeinfaldast að setja bara í lagatexta? Það er skýrara fyrir almenning og þar með er Alþingi að taka ákvörðunina frekar en að segja ráðherra að gera það og það verður bara alveg sama ákvörðunin. Það var hressandi, vil ég segja, forseti, að vel var tekið í þetta í nefndinni. Því er helsta efnisbreytingin sem nefndin leggur til þessi 1. liður breytingartillögunnar sem sprettur upp úr samtali í nefndinni. Mig langar svo að nefna, vegna þess að ég heyrði það í andsvörum hv. þingmanna áðan, Ingibjargar Isaksen og Gísla Rafns Ólafssonar, að hraðamörkin eru örlítið á reiki. Ég heyrði hv. þm. Ingibjörgu Isaksen tala um að hér væri um að ræða ökutæki sem fari ekki hraðar en 45 km á klukkustund. Þessu er einmitt öfugt farið. Það er kannski rétt að taka það fram bara upp á skýrleikann. Hér stendur að um sé að ræða tæki þar sem leyfilegur hámarkshraði ökutækjanna sé 45 km á klukkustund eða meira. Við erum að tala um bíla sem geta ekið á þjóðvegum, þetta eru ekki einhverjar golfkerrur. Við erum auk þess með örlítið misræmi á milli gerðarinnar sem verið er að innleiða og lagatextans þar sem reglugerð Evrópusambandsins miðar við 40 km. Ég skal viðurkenna að mér finnst það aðeins fallegra, mér finnst fallegt að enda á heilum tug, en þessi hálfi tugur var ekki valinn til að gæta samræmis við Evrópureglurnar heldur til að vera með meira innra samræmi við íslenskt regluverk. En 45 km mörkin eru t.d. notuð til að ákvarða í hvaða flokk dráttarvélar falla. Ef þær fara hægar en 45 km að hámarki eru aðeins liprari reglur utan um það. Ég vildi bara rétt nefna þetta, þarna þarf aðeins að leiðrétta það sem fór fram á milli hv. þingmanna hér áðan. Að lokum langaði mig að segja: Ef einhver í salnum er jafn forvitinn og ég varðandi það hvað við erum að fjalla um, hvaða bílar eru á þessu bili, milli 2,5 og 3,5 tonn, þá var ráðuneytið svo almennilegt við okkur varðandi það að veita þær upplýsingar. Við erum hér að tala um sendibíla af stærri gerðinni, 5–6 m langa sendibíla þar sem kannski væri hægt að koma fjórum pallettum fyrir í vörurýminu. Það er millibilið sem verið er að kljúfa með þessari lagasetningu. En eins og kemur fram í áhrifamatinu góða sem við fengum, þökk sé nefndarriturum Alþingis, er rétt að hafa í huga að hér erum við að tala um flutninga þegar verið er að fara á milli ríkja. Vegna landfræðilegrar legu Íslands er ekki mikið um slíka flutninga þannig að það er kannski helst að tollurinn á Seyðisfirði þurfi eitthvað að vinna eftir þessum reglum. Ég ætlaði ekki að hafa þetta mikið lengra, frú forseti. Ég ætlaði bara rétt örstutt að kveðja mér hljóðs til að hrósa hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir gott samstarf í þessu máli, og þá sérstaklega hv. framsögumanni nefndarálitsins, og hins vegar að þakka starfsfólki nefndasviðs fyrir að vera það vandvirkt að hér erum við að samþykkja lög með því áhrifamati sem nauðsynlegt er að fylgi ef við ætlum að ástunda vandaða lagasetningu.

Virðulegur forseti. Hér er okkur oft legið á hálsi að við hrósum ekki því sem vel er gert en ég vil einmitt nota tækifærið og hrósa hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir ákveðna staðfestu gagnvart ákveðinni meinsemd sem er allt of tíð, að framselja löggjafarvaldið til framkvæmdarvaldsins með reglugerðarheimildum. Það var áhugavert að heyra frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að þetta hafi verið að frumkvæði minni hlutans en að vel hafi verið tekið í það af nefndinni og um þetta náðist samstaða því að vissulega, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á, er það allt of sjaldgæft að réttmætar og málefnalegar ábendingar minni hlutans séu teknar til greina, sér í lagi í jafn augljósum atriðum og þessum sem um ræðir. Það er því miður allt of sjaldgæft. Hér er ég auðvitað að vísa til breytingartillögu umhverfis- og samgöngunefndar í þessu máli. Ég ætla að fá að vísa í nefndarálit með breytingartillögu frá umhverfis- og samgöngunefnd þar sem kemur fram, með leyfi forseta: „Með 1. gr. frumvarpsins er lagt til að í stað þess að kveðið sé á um það í lögunum að gildissvið þeirra sé bundið við flutninga með ökutækjum með leyfða heildarþyngd yfir tilteknum mörkum, að því er varðar farmflutninga á landi, verði ráðherra falið að útfæra slík mörk í reglugerð.“ Og hér kemur það sem mér finnst einmitt mjög áhugavert og gott að standi í nefndarálitinu: - „Breytingin er ekki rökstudd sérstaklega í greinargerð frumvarpsins. Telur nefndin að betur fari á að kveðið sé á um viðmiðunarmörk um leyfða heildarþyngd ökutækja í lögum og leggur til breytingartillögu þess efnis.“ Í raun stóð nefndin í lappirnar gagnvart ásælni ráðherra í reglugerðarheimild sem engin þörf var á að ráðherra fengi. Ástæðan fyrir því að mér finnst þetta mikilvægt er að dropinn holar vissulega steininn. Ég held að því oftar sem þingið sýnir hugrekki og neiti ráðherrum um óþarfar reglugerðarheimildir verði þingið mögulega dugmeira í að standa vörð um þetta hlutverk sitt. Reglugerðarheimildir eru því miður allt of algengar og án fullnægjandi raka og láta líka oft bíða ansi lengi eftir sér, þ.e. að ráðherra komi með reglugerðina sem á að fylgja. Oft stendur þessi bið í vegi fyrir ákveðnum verkefnum eða framkvæmd á ýmsum brýnum málefnum, stendur í vegi fyrir því að hægt sé að framkvæma hlutina eða framfylgja lögunum. Mig langar að nota þetta tækifæri til að leiðrétta það sem ég sagði í ræðu hér áðan sem var að það vantaði enn reglugerð um málsmeðferð um slit á búum félaga sem ekki hafa skilað inn ársreikningum en einhvern veginn brást mér þarna bogalistin í að fletta þessu upp vegna þess að vissulega er búið að setja þessa reglugerð, það var gert í október 2021. Það er mögulega þess vegna sem það fór fram hjá mér, það var bara rétt fyrir kosningar og ég var svolítið upptekin þá. En það er mjög gott að það er komið í gagnið. Það verður þó að segjast að fimm ára bið eftir reglugerð sem gerir það að verkum að hægt sé að framkvæma þessi þvingandi úrræði, að slíta félögum sem skila ekki ársreikningum á réttum tíma, er ansi löng bið. Það er bara mjög löng bið og hefur mögulega valdið því að ákveðin tækifæri til að láta þessi lög virkilega bíta hafi glatast. Það má raunar færa fyrir því sterk rök. En gott og vel, þetta er a.m.k. komið í gagnið og þá er kannski hægt að fara að beita þessu. Fimm ára bið, verður að segjast, er stutt bið eftir að reglugerð sé sett samkvæmt reglugerðarheimild vegna þess að ef við horfum t.d. á lögræðislögin, lög sem fyrst voru sett 1997, virðulegi forseti, þá er þar að finna mjög mikilvæga reglugerðarheimild um að heilbrigðisráðherra - nú er þetta kallað ráðherra sem fer með heilbrigðismál, ekki að það skipti öllu máli - beri að setja nánari reglur um beitingu þvingaðrar lyfjagjafar og annarra þvingunar í nauðungarvistun. Þetta var reglugerðarheimild til ráðherra þannig að hægt væri að setja nánari reglur um gríðarlega stór inngrip í heilsufrelsi fólks, líkamlega friðhelgi fólks, rétt fólks til virðingar og mannúðlegrar framkomu. Þetta var árið 1997 og það er ekki enn þá, virðulegur forseti, komin reglugerð um þetta og er sá lagabálkur raunar algerlega úreltur. En það segir sína sögu að það eru að verða 30 ár frá því að þetta ákvæði var sett inn í lög, 25 ár, og það er ekki enn komin reglugerð sem skýrir nánar hvernig má beita þvingaðri meðferð í nauðungarvistun eða þegar sjúklingur er vistaður nauðungarvistun á spítala. Þetta sýnir hvað biðin eftir reglugerðarheimild getur verið löng. Síðan erum við með atriði eins og allt of rúmar heimildir ráðherra til að setja reglur. Ég vil meina að reglugerðarheimildin sem til stendur að veita dómsmálaráðherra Jóni Gunnarssyni, vegna vopnaburðar lögreglu, í frumvarpi um breytingu á lögreglulögum, sem er kannski frægara fyrir þau gríðarlegu inngrip sem því er ætlað að opna á að lögreglan geti verið með gagnvart einkalífi alls almennings í landinu, þessar svokölluðu forvirku rannsóknarheimildir eða afbrotavarnir eins og nú er allt í einu orðið móðins að tala um. En þar er minna rætt ákvæði þess frumvarps, 3. mgr. 2. gr., þar sem stendur, með leyfi forseta: „Ráðherra setur nánari reglur um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna hjá lögreglu.“ Þetta ákvæði finnst mér ekki nógu gott. Við vitum að meiri hluti þjóðarinnar, rúm 60%, vill t.d. ekki að lögreglan vopnvæðist eða gangi um með skotvopn. Þar af leiðandi finnst mér liggja í hlutarins eðli að einhver breyting á því að lögreglan sé almennt vopnlaus í sínum störfum ætti a.m.k. að þurfa að fara í gegnum lýðræðislega umræðu á þinginu. Hér er í raun verið að leggja til að lögfesta ákvæði sem stjórnarmeirihlutinn segir að sé í raun ekki að breyta neinum lögum eins og þau eru núna, það sé bara verið að festa þau í lög, formfesta. En hér er lagt til að það sé bara ráðherra sem ákveður með reglugerð hvort lögregla megi t.d. almennt vopnast skotvopnum. Það er eitthvað sem ég tel að ætti miklu frekar heima hér í þingsal að taka ákvörðun um, um jafn veigamiklar breytingar á ásýnd og starfsemi lögreglunnar á Íslandi og þessar. Reglugerðarheimildir til ráðherra eru mjög vandmeðfarnar og þess vegna vil ég árétta þetta hrós fyrir vel unnin verk. Það er svo mikilvægt að nefndir sýni af og til að þær eru ekki til í að láta ráðherra fá reglugerðarvald yfir hverju sem er, sér í lagi ef reglugerðarheimildin er ekki rökstudd með neinum hætti í greinargerð. Mér finnst þetta gott fordæmi sem ég hvet aðrar nefndir til að taka sér til fyrirmyndar. Sömuleiðis er það að eiga í málefnalegum umræðum sín á milli og komast að ásættanlegri niðurstöðu fyrir alla, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, líka eitthvað sem mætti stunda töluvert meira og betur hér á landi. Ég vildi bara koma hingað upp til að hrósa nefndinni fyrir vel unnin störf og læt það duga í bili.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram með umræðu, sem hefur farið í gang í þessu máli sem við erum að ræða hér, sem varðar ekki eingöngu þetta mál en var hafin hér af kollega mínum, hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, rétt áðan varðandi gæði lagasetningar. Það er nefnilega svo að í nokkrum málum sem eru til umræðu hér á þinginu og í nefndum - hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi eitt þeirra, lög um landamæri - hefur komið upp sú gagnrýni í meðförum málsins í fastanefnd þingsins, í þessum tveimur tilvikum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, að ekki hafi verið farið í úttekt á því hvort ákvæði frumvarpsins væru í samræmi við stjórnarskrá. Þetta er atriði sem er kannski ekki alltaf stórmál, það eru ekki öll lagafrumvörp sem hringja viðvörunarbjöllum þegar kemur að stjórnarskrá lýðveldisins en slatti þó og algerlega augljóst að í ákveðnum málum er alveg ljóst að slíkt mat þarf að fara fram. Það þarf að fara fram mat á því, formlegt mat, rökstutt mat, hvernig og hvort ákvæðin samræmast stjórnarskrá. Eftir að hafa leitast eftir því ítrekað í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að tiltekin tvö lagafrumvörp, sem eru til umfjöllunar í nefndinni, færu í slíka úttekt og hafa mætt talsverðum hindrunum í því fór ég að kynna mér hvernig ferlið er við lagasetningu þar sem það er ein af frumskyldum löggjafans að tryggja að lögin sem sett eru séu í samræmi við stjórnarskrá. Það vakti athygli mína að á heimasíðu Stjórnarráðsins er að finna nokkurn texta og nokkrar leiðbeiningar um lagasetningu og hvernig gæði lagasetningar verða tryggð. Þar kemur m.a. fram að það sé kjarninn í undirbúningi löggjafar að setja saman vandaðan og skýran lagatexta á auðlæsilegu íslensku máli í samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar sem fellur vel að íslenskri lagahefð og gildandi lögum. Til að ná þessum markmiðum hefur verið sett upp tiltekið ferli. Það er ákveðið ferli sem hugmyndir fara í gegnum áður en þær verða að lögum frá Alþingi. Á heimasíðu Stjórnarráðsins er flæðirit, raunar tvö ansi ítarleg, um það ferli sem lagafrumvarp fer í gegnum, allt frá hugmynd, sem gjarnan kviknar í ráðuneyti - flestar hugmyndir sem verða að lögum spretta frá ríkisstjórn, frá ráðuneyti - og allt þar til málið er samþykkt á Alþingi. Það sem vakti athygli mína við skoðun þessara flæðirita er að hvergi á tímalínunni, alveg frá umfjöllun um úrlausnarefni, spurningunni sem vaknar, frá því sem kallað er úrlausnarefni, stöðumat og valkostagreining, og allt þar til mál er lagt fram í ríkisstjórn og síðan samþykkt af Alþingi, og í gegnum birtingu og innleiðingu í kjölfarið, er nokkurs staðar minnst á stjórnarskrána, í hvorugu þessu flæðirita. Í textanum á síðu Stjórnarráðsins varðandi þetta atriði segir í raun ekkert annað en að það sé í verkahring þeirra sem semja lagafrumvörp sem fara í gegnum þingið, sem í langflestum tilvikum eru samin í ráðuneytunum - það er í rauninni bara þar sem matið á því hvort frumvarpið standist stjórnarskrá eða ekki fer fram. Þetta þykir mér áhugavert að mörgu leyti, ekki síst vegna þess að sjálf hef ég unnið í ráðuneyti og samið og ritað lagafrumvörp og það lagafrumvörp sem hafa orðið að lögum. Það sem kom mér svolítið á óvart í því starfi mínu var hversu ein á báti ég var við að sinna þessari miklu ábyrgð. Mér var uppálagt að skrifa lagafrumvörp til þess að ná í gegn ákveðinni hugmynd, ákveðnum vilja ráðherra. Ég gerði það eftir bestu vitund. Mér er minnisstætt eitt atriði þar sem ég sá fyrir mér nokkrar mögulegar leiðir, að það væri hægt að gera þetta á ýmsa vegu. Og það er oft þannig. Það er hægt að orða hlutina á mismunandi hátt og hægt að taka á þeim og það getur verið að það sé hægt að taka á þeim á mismunandi stöðum í lögum. Það var í rauninni bara ein tillaga sem ég lagði fram sem hefði líka verið hægt að útfæra með einhverjum öðrum hætti. Ég ræddi þetta við alla sem tóku síðan við þessu frumvarpi úr mínum höndum til að yfirfara þetta, þetta fór í umsagnarferli og annað slíkt. Það sem kom mér á óvart var þegar það komu engar umsagnir, það var enginn sem gerði neinar athugasemdir og ég fann það að á fundum var mér bara treyst til að gera þetta. Það var sannarlega bara fínt og mér leið ágætlega með að finna fyrir því trausti. En nú þegar ég skoða þetta ferli sé ég að það er í raun eingöngu á þeim tímapunkti sem þessi skoðun fer fram. Það var sem sagt í mínum höndum, sérfræðings í afleysingum í ráðuneytinu, sem var ein á báti með mitt verkefnasvið, ég var eini lögfræðingur ráðuneytisins í þeim málaflokki, og ég held að það sé svo enn þá, að enn þann dag í dag sé sama manneklan í ráðuneytunum, undirmönnun, bara krónísk, sem veldur því að oft er í rauninni bara ein manneskja í hverjum málaflokki sem sinnir þessari vinnu. Þetta þykir alltaf mjög áhugavert og vekur undrun í alþjóðasamstarfi sem við tökum þátt í. En það er þarna sem athugun á því hvort frumvarpið standist stjórnarskrá fer fram. Svo fer frumvarpið í samráð og samráðsferli, jafnvel í sérstaka samráðsgátt, sem er nýtt fyrirbæri sem var sannarlega til bóta að mörgu leyti en það er kannski spurning hversu fullnægjandi það er fyrir ákveðið samráð sem þarf að eiga sér stað. Svo þegar búið er að bregðast við þeim athugasemdum sem koma í gegnum samráð, sem er ekkert alltaf gert, það er ekkert alltaf sem ráðuneytið er sammála því að einhverjar breytingar sem einhverjum í samráðsferli finnst að eigi að gera, þá fer frumvarpið fyrir þingið, eða það fer fyrst í gegnum ríkisstjórn og stjórnarflokka og annað og svo kemur það til Alþingis. Það er almennt, myndi ég segja, mig langar að segja tregða í fastanefndum Alþingis til að gera miklar breytingar á lagafrumvarpi sem kemur frá ráðuneyti. Það er í rauninni ekki gert nema að algjöra nauðsyn beri til og þá til þess að í rauninni framfylgja einhverjum vilja, sem kemur frá ráðuneytinu þá síðar meir. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar hef ég í tvígang núna nýlega við vinnslu mála í allsherjar- og menntamálanefnd óskað eftir því að farið verði í þessa úttekt á því hvort tiltekin frumvörp eða tiltekin ákvæði þeirra standist stjórnarskrá. Það hefur í rauninni ekki verið fallist á það, í rauninni hefur ekki verið talin þörf á því og þar við situr. Við erum að tala um ákvæði sem lúta að frelsissviptingu einstaklinga. Við erum að tala um ákvæði sem lúta að grundvallarréttindum á borð við jafnræði og það eru alls konar kerfislæg réttindi fólks til að fá mál borin undir dómstól eða sjálfstæða kærunefnd og annað slíkt, það eru alls konar svona grundvallarréttindi sem eru þar undir, en í raun er eina svar ráðuneytisins að ekki sé tilefni til að kanna hvort umrædd ákvæði standist stjórnarskrá. Í ofanálag við þann sjálfsagða þátt í lagasetningarferlinu, sem ætti að vera, sem er að kanna hvort þær tillögur að lögum sem við erum að fara í gegnum og þau lög sem við erum að fara að samþykkja hér á þingi standist stjórnarskrá, þá hafa komið fram athugasemdir í samráðsferli þess efnis að ekki hafi farið fram mat á því hvort ákvæði standist stjórnarskrá og er bara formlega lýst áhyggjum af því af hálfu sérfróðra aðila, m.a. háskólaprófessora og stofnana, fræðastofnana og fræðimanna sem hafa mjög hlutlausar og pólitískt hlutlægar ástæður fyrir því að hafa áhyggjur af því að ákvæðið standist ekki stjórnarskrá. En í íslensku löggjafarferli er hvergi þessi þáttur, hvergi þetta skref nema á borði sérfræðingsins í ráðuneytinu sem semur málið. Þá veltir maður fyrir sér: Hversu oft ætli það komi upp að við séum hér að samþykkja lög sem hreinlega standast ekki stjórnarskrá? Eina leiðin til að komast til botns í því og í rauninni að vinna úr þeim vanda ef hann kemur upp, er sá að leita til dómstóla. Raunar er það ekki síst af því tilefni sem þessi ábending kom til þingsins núna nýverið að nýlega féll hæstaréttardómur, dómur í Hæstarétti Íslands, þar sem má segja að löggjafinn sé ávíttur fyrir það að hafa ekki farið í þessa athugun á löggjöfinni áður en frumvarpið fór í gegn. Í ljósi þessa langar mig að nefna þingsályktunartillögu sem við hér, nokkrir þingmenn á þessu þingi, höfum lagt fram um það að setja á fót sérstaka stofnun, sem við höfum leyft okkur að gefa hið fallega nafn Lögrétta, sem hefði það hlutverk að yfirfara alla löggjöf til að kanna hvort hún standist stjórnarskrá. Ég veit að þetta hljómar undarlega. Þetta hljómar, held ég, bara ótrúlega í eyrum margra, að það sé raunverulega þannig að í lagasetningarferlinu sé hvergi kerfisbundið farið yfir það hvaða ákvæði í stjórnarskrá gætu verið þarna undir og hvort þau lög sem við erum að samþykkja standist stjórnarskrá. En það er staðan, það er raunverulega staðan. Þetta vakti athygli mína þar sem, líkt og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á í ræðu sinni áðan varðandi það mál sem við erum að ræða hér, málið fer í ákveðna yfirlitsskoðun hjá ráðuneytinu í kjölfar athugasemda sem koma fram. Þá er farið fram á að það fari fram mat, það eru í rauninni lögfræðingar á nefndasviði þingsins sem taka eftir því að ekki fer fram formlega eitthvert tiltekið mat. Það þarf að fara fram mat á fjárhagslegum áhrifum laga, það þarf að fara fram jafnréttismat, en það þarf ekki að fara fram mat á því hvort lög standist stjórnarskrá. Það skýtur dálítið skökku við. Þarna erum við meira að segja tala um varðandi þau mál sem eru kannski tilefni þess að ég hef áhyggjur af þessu þar sem þessum áhyggjum hefur beinlínis verið lýst af hálfu aðila sem nýta umsagnarrétt sinn um frumvarpið, beina þessum athugasemdum með berum orðum til Alþingis um að láta þetta mat fara fram. Þetta er mjög miður, en ég vil hvetja alla þingmenn, samstarfsfólk mitt á þessu þingi, til þess að kynna sér þessa þingsályktunartillögu sem við höfum nokkur lagt fram hér um stofnun Lögréttu, sem er hugmynd sem kemur raunar líka fram í tillögum stjórnlagaráðs sem voru lagðar fyrir þjóðina fyrir ansi mörgum árum síðan og var fyrir skömmu „fagnað“ tíu ára afmæli þeirra tillagna. Þó að það sé sannarlega ekki fagnaðarefni að þeim ágætu tillögum hafi verið ýtt á undan af hálfu Alþingis allan þennan tíma þá er alveg ljóst að þar er um virkilega góðar tillögur að ræða og þar á meðal tillögu um að sett verði á fót sjálfstæð stofnun, sjálfstætt embætti, sjálfstæður aðili sem hefur það hlutverk að tryggja að öll lagasetning frá Alþingi standist stjórnarskrá. Ég held að það hljóti allir að geta verið sammála um að það sé ekki bara augljóst og eðlilegt að öll löggjöf fari í gegnum það mat, líkt og öll löggjöf þarf að fara í gegnum kostnaðarmat, og enn frekar að þau standist stjórnarskrá. Ég veit ekki til hvers við erum með stjórnarskrá, sem er grundvallarlöggjöf, sem er æðri allri annarri löggjöf, ef ekki á að tryggja að öll önnur löggjöf sé í samræmi við hana. Að þetta embætti hafi eingöngu það hlutverk að tryggja það að löggjöfin okkar sé í samræmi við stjórnarskrá. Ég get ekki ímyndað mér að nokkur manneskja sé á móti þessu ferli. Það er ekki neitt slæmt sem getur hlotist af því að við tryggjum það að löggjöfin sem við setjum hér á þingi og er látin gilda í okkar samfélagi, lög sem gilda um alla borgarana og allt sem við gerum, standist stjórnarskrá. Það eina sem segja mætti að skapi einhvers konar tregðu við að kanna þetta væri það ef ríkisstjórnin hefði áhuga á því að setja lög sem ekki standast stjórnarskrá, í trausti þess að aldrei muni reyna á hana. Ég vildi bara koma hingað upp og lýsa þessum áhyggjum mínum og tala aðeins um þetta því að það vakti athygli mína að þetta mikilvæga skref vantar inn í það ferli sem búið er að setja niður og er lýst á heimasíðu Stjórnarráðs Íslands varðandi það hvernig lög verða til. Ég efast ekki um að nemendum í grunnskólum og menntaskólum sé beint þangað inn til að læra um það hvernig löggjöf verður til. Og þar er ekkert slíkt skref. Það er ekkert skref sem tryggir það að löggjöf sé í samræmi við stjórnarskrána. Ég læt þetta nægja í bili. Ég ætlaði nú bara rétt að nefna þetta en hef tekið allan þann tíma sem mér var gefinn í þessari ræðu til að ræða þetta þó mikilvæga atriði.

Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd rammasamning um fiskveiðar milli Íslands og Færeyja, sem var undirritaður í Reykjavík þann 14. október síðastliðinn. Rammasamningnum er ætlað að leysa af hólmi núverandi fyrirkomulag samningsviðræðna ríkjanna um veiðiheimildir, sem byggir á niðurstöðu viðræðna um fiskveiðar milli ríkjanna sem undirrituð var 20. mars 1976. Núgildandi framkvæmd hefur skilað sér í gerð árlegs bréfaskiptasamnings um gagnkvæmar heimildir ríkjanna til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvors annars á ári hverju. Slíkur samningur hefur í kjölfarið verið lagður fyrir Alþingi til samþykktar á hverju haustþingi. Viðræður um breytta framkvæmd hafa staðið yfir um nokkurra ára skeið. Samhliða árlegu samráði um fiskveiðiheimildir í lögsögu ríkjanna, sem fram fór í desember 2021, náðist samkomulag milli þjóðanna um að leitast yrði við að ljúka vinnu um að breyta fyrirkomulagi þessara samningaviðræðna. Þeirri vinnu lauk á þessu ári. Með rammasamningnum er fyrirkomulagið einfaldað og verður þannig heimilt að semja um þessi fiskveiðiréttindi á árlegum samráðsfundum ríkjanna sem haldnir verða með stoð í samningnum. Í breyttu fyrirkomulagi felst talsvert hagræði þar sem samningsviðræður hafa verið talsvert þungar í vöfum með eldra fyrirkomulagi. Rammasamningurinn gerir ráð fyrir að hvoru ríki fyrir sig sé heimilt að færa veiðiheimildir til hins aðilans, svo sem að veita skipum hins aðgang að fiskveiðilögsögu sinni til veiða, og er miðað við að slíkar tilfærslur og aðgangur fái umfjöllun í árlegum viðræðum ríkjanna. Heimild til slíkra tilfærslna og aðgangsveitingar er að finna í lögum um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands nr. 22/1998. Í samningnum er fyrirkomulag árlegra viðræðna rammað inn og skulu aðilar á viðræðufundum einkum leitast við að komast að niðurstöðu um tilfærslur veiðiheimilda, aðgang fiskiskipa og samkomulag um reglufylgni, eftirlit og framkvæmd. Niðurstöður árlegra viðræðna munu teljast til milliríkjasamnings og þar af leiðandi verða birtar í C-deild Stjórnartíðinda. Rammasamningurinn er ótímabundinn en uppsegjanlegur með tilkynningu til hins aðilans og telst slitið í lok næsta almanaksárs á eftir því ári þegar tilkynningin var send. Samningurinn öðlast gildi þegar stjórnskipulegum skilyrðum hvors lands um sig hefur verið fullnægt. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á þessu. Mér skilst að svona tillögur hafi verið fluttar næstum því árlega frá 1976, frá því að við hæstv. ráðherra vorum ungir drengir, til að semja um þetta. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í dálítið varðandi þennan rammasamning. Nú hafa þjóðir Evrópu tekið sig saman um viðskiptaþvinganir gagnvart Rússlandi eftir innrásina í Úkraínu og Ísland hefur t.d. bannað landanir rússneska fiskiskipa á Íslandi. Færeyingar hafa hins vegar tekið þá afstöðu að peningarnir við að fá fiskinn í land séu mikilvægari en samstaða þjóðanna. Mig langaði að spyrja hvort ráðherra teldi að þetta væri ekki atriði sem hefði áhrif á samninga eins og þessa, að þarna er nágranna- og vinaþjóð okkar ekki að standa með Evrópu og ekki að standa með Úkraínu. Er það ekki af hinu slæma?

Virðulegi forseti. Það sem við erum að mæla fyrir hér er að það komi rammasamningur í stað þessara árlegu bréfaskiptasamninga sem hafa tíðkast um langt skeið. Að því leytinu til erum við að breyta verulega til framtíðar hvernig við munum loka lotunni með Færeyingum. Ég held að það sé mikið framfaramál og til hagræðisauka fyrir báða aðila. Varðandi Færeyinga þá held ég að það sé nú of mikið sagt að Færeyingar standi ekki með Úkraínumönnum en það segir sína sögu með hvaða hætti við Íslendingar höfum hagað okkar ákvarðanatöku og hvað hún hefur falið í sér gagnvart Rússlandi, eins og hér er verið að gera að umtalsefni. Það er alltaf álitamál hvort að við eigum að láta mál eins og þetta bíða eða líða fyrir það að við séum ekki í einu og öllu sammála því með hvaða hætti Færeyingar haga sinni pólitík hvað varðar samskipti við rússnesk fiskiskip. Það þarf að skoða það í aðeins víðara samhengi ef menn ætla að reyna að komast að niðurstöðu um það hver afstaða Færeyinga er í tilviki stríðsins í Úkraínu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Nú er þannig að tvær þjóðir leyfa Rússum að landa fiski, annars vegar Færeyjar og hins vegar Noregur, báðar þjóðir sem við eigum svona samninga við. Hefur m.a. samflokksfólk hæstv. ráðherra spurt hvort þetta sé ekki á skjön við þá virkilega góðu samvinnu og samhug sem öll Evrópa hefur sýnt. Fyrir þessar tvær þjóðir virðist fjármagnið sem kemur inn fyrir þennan fisk skipta meira máli heldur en mannréttindin sem verið er að brjóta, stríðsglæpirnir sem verið er að fremja á Úkraínubúum. Ég spyr því hæstv. ráðherra aftur: Það að gera rammasamninga, eins og hæstv. ráðherra benti á þá er hér verið að gera rammasamning í staðinn fyrir bréfasamning, setur það okkur ekki takmörk um það hversu mikið við getum þrýst á þessar þjóðir að vera með í samstöðunni sem Evrópa hefur verið að sýna, og Ísland hefur svo sannarlega verið að sýna, m.a. með það sem hæstv. utanríkisráðherra hefur gert, bannað landanir hér og annað og virkilega verið með í öllum þessum þvingunum? Þarna eru frændþjóðir okkar ekki með. Þurfum við ekki að þrýsta meira?

Virðulegi forseti. Við erum hér með til umræðu rammasamning sem er ætlað að verja betur hagsmuni okkar og auka hagræði, tryggja m.a. að kvóti sem við getum veitt verði eftir atvikum veiddur innan lögsögu Færeyja sem getur aukið virði kvótans. Ég held að það þurfi enginn að efast um afstöðu okkar Íslendinga til stríðsins í Úkraínu sem nú geisar. Þar finnst mér við á Alþingi hafa talað nokkurn veginn einni röddu og íslensk stjórnvöld sent mjög skýr skilaboð. Þetta er aðeins flóknara mál svona heilt yfir en hv. þingmaður lætur í skína. Við getum í því sambandi nefnt hversu mörg Evrópuríki stunda enn umfangsmikil viðskipti við Rússland. Við getum sömuleiðis haft í huga að Noregur og Rússland gera enn sína kvótaskiptasamninga þrátt fyrir átökin. Þannig hefur hver og ein þjóð leitast við að senda skýr skilaboð, taka skýra afstöðu en meta sína hagsmuni heildstætt líkt og við höfum gert. Mér finnst að okkur Íslendingum hafi í raun og veru tekist að mynda góða samstöðu um það að héðan heyrist skýr rödd. Það eru hagsmunir okkar að fá niðurstöðu í þennan rammasamning milli Íslands og Færeyja og afstaða okkar gagnvart stríðinu er ekkert lakari eða veikari fyrir þær sakir að við viljum ljúka rammasamningnum. Afstöðu Færeyja verður að meta í heildarsamhengi hlutanna, ekki eingöngu út frá þessu atriði sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mig langar að spyrja um 7. gr. frumvarpsins vegna þess að hér er um umtalsverða breytingu að ræða á því sem hefur orðið fastur liður fyrir jólin, a.m.k. hjá mér á þeim tíma sem ég hef verið hér á Alþingi, sem er að Alþingi samþykki alltaf nýjan samning ár hvert á milli Íslands og Færeyja. Nú verður þetta sett í rammasamning sem felur í raun í sér að við erum að útvista þessu sérstaklega til embættismanna, en auðvitað að endingu til ráðherra og þetta fer ekki lengur fyrir Alþingi eins og hefur verið hingað til. Mig langar að vísa í bls. 3 í greinargerð frumvarpsins en þar segir um 7. gr. að þar sé ákvæði sem áréttar að þessum samningi „er ekki ætlað að hafa áhrif á réttindi, lögsögu og skyldur samningsaðila varðandi mál sem tengjast hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna frá 1982 eða samningnum frá 1995 um framkvæmd ákvæða hafréttarsamningsins …“. Ég biðst velvirðingar, virðulegi forseti, ég er að reyna að finna partinn þar sem stóð að þetta ætti ekki að fara fyrir þingið. Það er 6. gr. Það er ekki gert ráð fyrir því, með leyfi forseta, „að slík samningsbreyting yrði lögð fyrir Alþingi eða forseta til staðfestingar nema um meiri háttar efnisbreytingu væri að ræða.“ Þetta yrði eftir sem áður birt í C-deild Stjórnartíðinda. Það er kannski akkúrat þessi skilgreining sem ég er að velta fyrir mér: Meiri háttar breyting eða meiri háttar efnisbreyting, eins og hér er sagt. Það virðist ekki vera skilgreint neitt nánar eða skýrar við hvað er átt með því. Gæti hæstv. ráðherra upplýst okkur um hvernig meiri háttar efnisbreyting er skilgreind í þessu samhengi?

Virðulegi forseti. Það er kannski ekki hægt að svara því nákvæmlega til framtíðar, það fer bara eftir eðli máls og mati hverju sinni í sjálfu sér. Hér er ekki verið að leggja fram frumvarp. Hér er verið að leggja fram þingsályktunartillögu um að skapa nýjan ramma fyrir þessar viðræður til framtíðar. Þrátt fyrir að ekki sé gert ráð fyrir að niðurstaðan sé lögð fram í þingsályktunartillögu hverju sinni þá er meira en sjálfsagt að niðurstaðan sé kynnt þinginu í viðkomandi nefndum eins og tíðkast vanalega þegar um mál af þessum toga er að ræða. Það verður síðan að ráðast af eðli máls hvað myndi teljast meiri háttar breyting. Ég held að allar grundvallarbreytingar sem myndu kippa úr gildi langri venju í niðurstöðu samninganna gætu fallið undir slíkar breytingar. Í sjálfu sér er það ekkert stórmál, ef menn eru í vafa um það á grundvelli þessarar þingsályktunartillögu hvenær frekara samtal við þingið ætti að koma inn, að það fari fram.

Virðulegi forseti. Hér er útlistað nákvæmlega hvað er í þessum samningum og er þar m.a. að finna tilfærslur veiðiheimilda, aðgang fiskiskipa og samkomulag um reglufylgni, eftirlit og framfylgd og svo eitthvað um fyrirkomulag leyfisveitinga. Því hefði ég haldið að stærsta efnislega atriðið væri kannski hversu mikið af veiðiheimildum fellur til hvers lands hverju sinni. Þá spyr ég mig hvort verulegar breytingar á því myndu ekki kallast efnisbreytingar vegna þess að þetta er ákvarðað á hverju ári. Ég er í raun bara að velta því upp, t.d. ef við myndum ákveða að núlla út þennan samning eða skilja bara eftir 5.000 tonn eða eitthvað þannig, hvort það myndi teljast veruleg efnisleg breyting eða ekki. Vegna þess að það er nefnt sem fordæmi fyrir þessum rammasamningi þá stendur, með leyfi forseta, í greinargerð að rammasamkomulag sambærilegt þessu „hefur um tíma verið við lýði í samskiptum Íslands og Rússlands, sbr. tvíhliða bókun Íslands og Rússlands við þríhliða samning Íslands, Rússlands og Noregs um veiðar í Smugunni frá 15. maí 1999.“ Ef ég skil þessa greinargerð rétt og þær upplýsingar sem ég aflaði mér í kjölfarið eftir að hafa lesið hana, þá er þessi rammasamningur við Rússland enn þá í gildi. Því velti ég fyrir mér hvort það hafi komið til umræðu að segja upp þessum rammasamningi við Rússa eftir innrás þeirra í Úkraínu.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst geta þess að það hefur ekki tíðkast almennt að samningaviðræður við einstök ríki eða niðurstöður þeirra séu sérstaklega kynntar þinginu. En þegar hér er verið að ræða um meiri háttar breytingar þá getum við haft til hliðsjónar 21. gr. stjórnarskrárinnar sem setur því skorður hvenær menn geta gert samninga án aðkomu þingsins. Þar væri augljóslega hægt að hafa leiðsögn en í öðrum tilvikum kynni það að vera háð mati. Mér er ekki kunnugt um að það hafi komið til tals að taka upp aðra samninga eins og þann sem hv. þingmaður nefnir, en það er ekki augljóst að það myndi þjóna hagsmunum Íslands betur og heldur ekki augljóst að það myndi skerpa á skilaboðum okkar Íslendinga sem hafa verið mjög skýr til þessa varðandi afstöðuna til innrásarinnar í Úkraínu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að grípa punktinn sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom með hér áðan varðandi 6. gr. frumvarpsins en þar segir, með leyfi forseta: „Í 6. gr. er hefðbundið ákvæði sem heimilar aðilum að semja um breytingar á samningnum með skriflegum hætti. Breyting þjóðréttarsamnings telst einnig fela í sér gerð þjóðréttarsamnings. Með sama hætti og segir í skýringum við 2. gr. er ekki gert ráð fyrir að slík samningsbreyting yrði lögð fyrir Alþingi eða forseta til staðfestingar nema um meiri háttar efnisbreytingu væri að ræða. Hún myndi þó, líkt og aðrir milliríkjasamningar, verða birt í C-deild Stjórnartíðinda.“ Forseti. Hér er um að ræða framsal löggjafarvaldsins til framkvæmdarvaldsins. Það er verið að færa þetta vald frá ákvarðanatökuferli þingsins, hvort sem það er venja að ekki. Framsal á sér helst stað á tilteknum sérfræðasviðum. Sérfræðingar starfa vissulega frekar hjá stjórnvöldum en á Alþingi. Þú þarft ekki að vera sérhæfður í einhverju sérstöku til að komast inn á þing en fólk sem er menntað á tilteknum sviðum fer til stofnana og ráðuneyta sem vald er framselt til, af og til. Eitt sem ber að hafa í huga er að það má ekki vera of víðtækt framsal og það eru nokkur skilyrði sem þarf að uppfylla. Þegar kemur að þjóðréttarsamningum og milliríkjasamstarfi, af því að hér er komið inn á breytingu þjóðréttarsamnings, þá er meginreglan sú að ákvarðanir samninga geta aðeins skapað skyldur fyrir íslenska ríkið en ekki þegna eða borgara íslenska ríkisins og þær öðlast aðeins gildi að landsrétti ef samningurinn verður lögfestur samkvæmt stjórnarskrá. Svo er náttúrlega spurning hvort 2. gr. stjórnarskrárinnar komi í veg fyrir þetta. Þar er kveðið á um hvernig valdinu skuli vera skipt upp og þar er kveðið á um þrígreininguna, löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald, og hverjir eru handhafar hvers ríkisvalds fyrir sig. Samkvæmt EES-samningnum þá eru nokkrar ástæður til staðar þar sem leiddu til þess að það þurfti ekki stjórnarskrárbreytingu við innleiðingu á samningnum, það eru sex atriði sem ég ætla ekki að reifa hér. Ég ætla bara að hvetja hæstv. ráðherra til þess að hafa þessi atriði í huga þegar kemur að lögfestingu þessa frumvarps af því að framsal valds er auðvitað ekki sjálfsagður hlutur. Við sem löggjafi þurfum að varast að framselja of mikið vald til framkvæmdarvaldsins enda erum við með stjórnarskrá, sem ég veit að ekki allir hér inni eru sammála um en hún er þó í gildi, og í 2. gr., eins og ég nefndi áðan, er kveðið á um þrígreiningu og ég túlka það ákvæði, það er náttúrlega bara hvernig ég túlka það, þannig að ráðherrar eiga einfaldlega ekki að vera þingmenn líka. Framkvæmdarvaldið er sér og svo er löggjafarvaldið sér og dómsvaldið sér og þegar ráðherrar gegna líka löggjafarstarfi þá verður enn þá erfiðara fyrir löggjafann til að sinna eftirlitshlutverki sínu með framkvæmdarvaldinu. Við erum nokkur hér inni lögfræðingar, við lærum þetta í laganámi og mér finnst bara mikilvægt að minna á það góða nám sem við stundum við lagadeild af því að þetta eru mikilvæg atriði sem ber að hafa í huga við störf löggjafans og það er ekki verið að kenna okkur þetta til einskis. Það er vissulega stjórnskipuleg venja að ráðherrar eru líka þingmenn, sem sagt að framkvæmdarvaldið gegnir líka hlutverki löggjafarvalds, en hvenær ætlum við að viðurkenna það að stjórnskipuleg venja trompar ekki stjórnarskrá? Það virkar ekki þannig. Við lærðum þetta líka. Ég held að það sé bara tímabært að við opnum á það samtal um þrígreininguna og hvernig við ætlum að stunda það í framkvæmd, hvort við ætlum að gera það eða hvort við ætlum að stunda þessa stjórnskipunarvenju sem hér hefur tíðkast að eilífu, því að eins og ég sagði þá er þetta í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Það kemur 1. gr. og svo 2. gr., þannig að þetta er alveg mikilvægt ákvæði. En ég ætla ekki að draga þessa umræðu á langinn, forseti, þannig að til þess að ljúka máli mínu ætla ég bara að hvetja hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktsson, til að hafa þau atriði framsals í huga sem ég var hér að telja upp og vona að þetta framsal sem hér um ræðir verði ekki of víðtækt og þetta gangi allt vel.

Virðulegur forseti. Bara aðeins til að undirstrika nokkur grundvallaratriði varðandi það þingmál sem við erum með. Við erum hér sem sagt að fjalla um þingsályktunartillögu sem er um það að þingið samþykki gerð rammasamningsins þannig að hann verði á endanum staðfestur sem þjóðréttarsamningur. Við erum ekki að framselja neitt vald til neins. Við erum að tryggja það að samningar sem fara fram í framtíðinni á grundvelli þessa ramma sem hér hefur verið búinn um framtíðarviðræður geti orðið skilvirkari og í samræmi við þau meginmarkmið sem við höfum sett okkur. Hérna er einkum verið að ræða um heimildir okkar Íslendinga til þess til að mynda að veiða kvóta sem þjóðirnar hafa komið sér saman um innan færeyskrar lögsögu. Og eins og ég rakti í framsöguræðu minni þá hefur verið stefnt að því að ná rammasamningi um einfaldara fyrirkomulag þar sem samningsviðræður hafa til þessa verið töluvert þungar í vöfum. Ég held að allar áhyggjur af því að með þessari þingsályktunartillögu, sem er sem sagt ekki nema þingsályktunartillaga og ekki nein lagabreyting, sé verið að framselja vald séu með öllu óþarfar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Það er vissulega mjög fínt að fá þetta samtal og að þessi atriði séu brýnd fyrir mér, en að þetta sé þingsályktunartillaga en ekki lagafrumvarp breytir því þó ekki að sú framkvæmd sem hér um ræðir, eða staðfesting á rammasamningi, hefur alltaf farið fyrir þingið. Við erum hér að ræða um að breyta í grundvallaratriðum framkvæmd sem hefur alltaf farið fyrir þingið. Ég furða mig aðallega á því að það sé verið að breyta þessari framkvæmd. Það er svona meginefnið í minni ræðu. Og fyrst ég er hérna uppi þá vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra að því hvort það að þessi framkvæmd fari fyrir ráðherra muni auka skilvirkni á samþykki rammasamningsins og hvort þetta verði bót þegar kemur að staðfestingu á þessum rammasamningi.

Virðulegi forseti. Enn og aftur: Við erum hér að tala um það að þjóðirnar hafa náð með sér samkomulagi um það með hvaða hætti þær hyggist í framtíðinni ná niðurstöðu á hverju ári t.d. um þessar gagnkvæmu veiðiheimildir. Það er þessi rammi sem þingsályktunartillagan fjallar um. Til þess að við getum staðfest endanlega og bundið lögformlega um það nýja samkomulag sem felst í þessu rammasamkomulagi þá erum við með þessa tillögu hér og ætlum að láta hana síðan ganga til samþykktar forseta í framhaldinu. Allt sem samið verður um á grundvelli rammasamningsins er vel innan þess sem tíðkast við gerð samninga við önnur ríki og það heyrir frekar til undantekninga að slík atriði komi til umfjöllunar hér í þinginu, þau eru einfaldlega birt, og mun fyrst reyna á aðkomu þingsins ef það á að fara að gera einhverjar meiri háttar breytingar, eins og við höfum aðeins verið að ræða um á þjóðréttarsamningum. Samningar við allar aðrar þjóðir sem við skiptum á veiðiheimildum við eða aðgengi að lögsögu fara eftir rammasamningum. Ég get bara fullyrt að það er ekki ástæða til þess að vera áfram í því ferli sem við höfum verið í, í þessum bréfaskiptasamningum, heldur er það miklu heilbrigðara og nær almennri framkvæmd þessara mála að loksins hafi tekist að gera rammasamkomulag við Færeyinga um þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni fyrir svarið. Það gleður mig að heyra að þetta sé það sem tíðkast. Mér sýnist af svörum hæstv. fjármálaráðherra að þetta muni auka skilvirkni þegar kemur að staðfestingu rammasamningsins. Svo eru náttúrlega líka önnur atriði sem ég er að pæla í - ég veit að þetta er síðasta svarið í þessum andsvörum en þetta er bara eitthvað sem ég er að velta fyrir mér - hvort þetta nýja samkomulag sem hér um ræðir sé í samræmi við það sem tíðkast í okkar nágrannalöndum, hvort þetta sé gert með þessum hætti eða hvort þetta fari fyrir þingið, af því að eins og hæstv. fjármálaráðherra benti á er þetta nýja samkomulag víst eitthvað sem tíðkast annars staðar. Ég veit ekki hvort það tíðkast innan landanna í kringum okkur sem eru e.t.v. með sambærilega þjóðréttarsamninga við önnur ríki. En þetta eru atriði sem er vert að velta upp, enda er það okkar hlutverk hér sem löggjafa að velta upp spurningum og ræða mál sem við erum hér að samþykkja á okkar hæstv. Alþingi. Þetta er búið að vera rosalega gott samtal sem ég er búin að eiga hér við hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktsson af því að það er bara rosalega mikilvægt, eins og ég benti á áðan í fundarstjórn forseta, er rosalega brýnt og nauðsynlegt að þingmenn komi hingað upp og taki samtölin um frumvörpin eða þingsályktunartillögurnar sem fara í gegnum þingið af því að það eru bara alger forréttindi að geta rætt þessi mál og að fá að vera hluta af löggjafarvaldi Íslands. Takk kærlega fyrir þetta.

Frú forseti. Það er nú búið að segja, held ég, flest það sem mér var mál að segja um þessa þingsályktunartillögu. En það er eitt sem mig langar að nefna. Hér er um að ræða tvíhliða samning og það vill oft brenna við þegar við erum að taka slík skjöl í gegnum utanríkismálanefnd að tvíhliða þátturinn fer halloka. Mig langar bara að rifja upp þegar við vorum í atkvæðagreiðslu fyrir kannski tveimur árum þegar samþykkt var þingsályktunartillaga um aukið samstarf á milli Íslands og Grænlands, þegar við áttuðum okkur á því og allt í einu hrópaði á okkur af síðum nefndarálitsins að ekki hafði verið leitað umsagnar eða kallaður til einn einasti Grænlendingur við afgreiðslu málsins, máls sem snerist um ýmis atriði sem við höfðum kannski ekki alveg á hreinu hvort Grænlendingar vildu taka þátt í eða ekki. Þegar við erum að setja svona stefnu þá skiptir máli að eiga samráð við fólkið sem um ræðir. Hér er náttúrlega samningur fyrir hendi sem gefur auðvitað nokkuð góða vísbendingu um að eitthvert samtal hafi átt sér stað við Færeyinga. Mig langar að hvetja utanríkismálanefnd til að skoða afstöðu Færeyinga sérstaklega vegna þess að ég fann nýlega skriflega fyrirspurn frá Högna Hoydal lögþingsmanni í Færeyjum, sem er lögþingsmaður fyrir Þjóðveldi þar í landi þar sem það stakk hann dálítið að lesa í fréttum frásagnir af því að skrifað hefði verið undir þennan samning milli Íslands og Færeyja. Hann spurði Bárð á Steig Nielsen, lögmann Færeyja, hvers vegna þessi rammasamningur hefði ekki komið til umfjöllunar í utanríkismálanefnd færeyska lögþingsins. Það er nú kunnuglegur tónn í svari lögmannsins, þeir virðast vera líkir, ráðamennirnir hér sitt hvorum megin við sjóinn. Hann sagðist bara ekkert hafa þurft að hafa samráð við utanríkismálanefnd, myndi kannski ræða það seinna þegar verið væri að vinna á grundvelli þessa rammasamnings síðar meir. Hann sagði þar að auki að þessi rammasamningur hefði ekki þannig efnislegar skuldbindingar að um væri að ræða ákvörðun um verulega utanríkispólitíska hagsmuni sem ræða beri í utanríkismálanefnd. Þetta könnumst við við. Þetta er svipað lagaumhverfi. Þarna bara ákveður lögmaðurinn að svo sé ekki og fer þar með fram hjá utanríkismálanefnd með þetta. Ég sé ekki marga fulltrúa íslensku utanríkismálanefndarinnar hér í salnum, hann er hér einn Logi Einarsson og sé að hann er að hlusta og ég veit að honum þykir vænt um Færeyinga eins og okkur öllum, vona ég, þannig að ég treysti því að þessi skilaboð muni berast nefndinni og þess verði gætt að hér sé ekki verið að stimpla hjá Alþingi eitthvað sem er verið að svína á lögþingi Færeyinga með. Við hljótum að gera þá sjálfsögðu kröfu að ríkisstjórnir beggja landa nálgist löggjafarþing sín af sömu virðingu. Þó að við berum auðvitað ábyrgð á okkur sjálfum þá hljótum við að geta stutt færeyska þingið í því að standa vörð um sjálfstæði sitt gagnvart framkvæmdarvaldinu ef framkvæmdarvaldið er eitthvað að reyna að fara fram hjá löggjafarvaldinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingum á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018. Efni frumvarpsins lýtur að framlengingu á bráðabirgðaákvæði um innleiðingu á notendastýrði persónulegri aðstoð á árunum 2018–2022 eða svokallaðri NPA-þjónustu. Í frumvarpinu er lagt til að bráðabirgðaákvæðið verði framlengt til ársloka 2024. Lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, tóku gildi 1. október 2018. Í 11. gr. laganna er kveðið á um að einstaklingur eigi rétt á notendastýrðri persónulegri aðstoð hafi hann mikla og viðvarandi þörf fyrir aðstoð og þjónustu, svo sem við athafnir daglegs lífs, heimilishald og þátttöku í félagslífi, námi og atvinnulífi. Um er að ræða þjónustuform sem byggist á hugmyndafræði um sjálfstætt líf fatlaðs fólks og hefur það markmið að tryggja mannréttindi þess á grundvelli samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, enda gerir það fötluðu fólki kleift að ráða hvar og með hverjum það býr. Þannig stýra þau hvernig aðstoðin er skipulögð, hvenær og hvar hún fer fram og hver veitir hana. Þau sem eiga erfitt með að annast verkstjórn vegna fötlunar sinnar eiga rétt á aðstoð við verkstjórnina. Fyrstu tilraunasamningar um NPA á Íslandi voru samþykktir árið 2012, m.a. á grundvelli áherslna sem komu fram í vinnu verkefnisstjórnar um NPA. Ákveðið var að leita samstarfs við sveitarfélögin um framkvæmd þessarar tilraunar og jafnframt að ríkið legði tímabundið fram 25% af heildarkostnaði við hvern samning. Almennt var litið svo á að með framlaginu væri verið að hvetja sveitarfélögin til þess að gera tilraunir með mismunandi útfærslur á NPA. Í ákvæði til bráðabirgða I í lögunum er fjallað um innleiðingu NPA þar sem meðal annars kemur fram að til þess að auka val fatlaðs fólks um þjónustu og fyrirkomulag stuðnings skulu sveitarfélög vinna að innleiðingu NPA í samræmi við 11. gr. á tímabilinu 2018–2022. Einnig kemur fram að ríkissjóður skuli veita framlag til tiltekins fjölda samninga um NPA sem yrði ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga, á grundvelli umsókna frá sveitarfélögum. Með setningu laganna var gert ráð fyrir því að innleiðing verkefnisins tæki fimm ár og að heildarfjöldi samninga að lokinni innleiðingu yrði allt að 172 á landsvísu. Tilefni þessa frumvarps, sem nú er lagt fram, er að sá gildistími sem lagður var til við vinnu að innleiðingu NPA í 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða I rennur sitt skeið í árslok 2022. Ekki hefur náðst að uppfylla markmið um allt að 172 samninga og ekki hefur náðst að leysa úr öllum þeim álitamálum sem fyrir liggja varðandi þjónustuna á umræddu innleiðingartímabili. Forveri minn, þáverandi félags- og barnamálaráðherra, skipaði starfshóp um endurskoðun laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Hlutverk starfshópsins var að endurskoða fyrrnefnd lög í heild sinni og þær reglugerðir sem lögunum fylgja með áherslu á að greina þau álitaefni sem upp hafa komið við framkvæmd laganna. Í skýrslu starfshópsins, sem kom út fyrr á þessu ári, sem og í greiningum ráðuneytis og hagaðila, eru tiltekin ýmis álitamál varðandi NPA. Með hliðsjón af þeim álitamálum lagði starfshópurinn til í skýrslu sinni að innleiðingartímabili NPA verði framlengt um tvö til þrjú ár. Í því frumvarpi sem hér er lagt fram er lagt til að framlengja ákvæði til bráðabirgða I til loka árs 2024. Með framlengingu er stefnt að því að skapa svigrúm til þess að leysa úr þeim álitamálum sem enn eru óleyst varðandi þjónustuna og tryggja þannig að þjónustan færist með farsælum hætti frá ríki til sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir að heildarfjöldi samninga, að því tímabili loknu, verði allt að 172 samningar á landsvísu en forsendur miðast við að framlag ríkisins verði 7,5 milljónir kr. með hverjum samningi og tekur sú upphæð mið af meðalupphæð núverandi samninga. Gert er ráð fyrir því að hlutdeild ríkisins verði áfram 25% af heildarfjárhæð samninga á innleiðingartímabilinu á móti sveitarfélögunum. Þá er jafnframt gert ráð fyrir að í lok árs 2024 hafi ríki og sveitarfélög náð samkomulagi um varanlegt fyrirkomulag, þ.e. kostnaðar- og verkaskiptingu vegna NPA til framtíðar, og verði NPA þá alfarið á ábyrgð sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir að umsamin fjárhæð þess samkomulags skuli flutt varanlega frá ríki til sveitarfélaga með fjárlögum 2025 í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar kveður á um að við ætlum að fjárfesta í fólki og meðal annars festa í sessi framtíðarfyrirkomulag NPA-þjónustu eða öðru nafni notendastýrða persónulega aðstoð og er þetta frumvarp liður í þeirri vegferð. Með því að fjölga samningum um 50 á næsta ári ætti okkur að takast að hreinsa upp biðlista en samkvæmt skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun laga 38/2018, voru 44 umsækjendur á bið árið 2021 eftir NPA-þjónustu. Því skal þó haldið til haga að fleiri kunna að óska eftir NPA-þjónustu á næstu misserum auk þess sem ekki liggja fyrir upplýsingar um þjónustuþarfir þeirra sem eru á biðlista. Á árinu 2024 er enn fremur ráðgert að fjölga samningum um 27 þannig að heildarfjöldi samninga verði allt að 172 í árslok 2024. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Það er lagaskylda á ríkinu að fjármagna 172 NPA-samninga á þessu ári, árið 2022, og Héraðsdómur Reykjavíkur hefur reyndar lagt þetta sérstaklega til grundvallar í dómsmáli um rétt manneskju til viðeigandi þjónustu. Þetta eru mjög skýr lagafyrirmæli, 172 samningar. Þetta er ekki bundið neinum fyrirvörum um meðalkostnað vegna hvers og eins samnings, ekkert slíkt er að finna í lögunum. Samt hefur ríkið bara fjármagnað innan við 100 samninga, ég held að þeir hafi verið 90 síðast þegar ég vissi, á sama tíma og tugir eru á biðlista eftir þessari þjónustu. Ég ætla bara að leyfa mér að fullyrða hér í þessum ræðustól að með þessu hafi lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir verið brotin á vakt hæstv. ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þessi lögbrot hafa haft mjög alvarlegar afleiðingar, sérstaklega fyrir einstaklinga sem búa við mestu fötlunina og þurfa mest á aðstoð að halda. Án þessara samninga stendur þessu fólki eiginlega ekkert annað til boða en dvöl á stofnun þar sem fólk getur ekki lifað sjálfstæðu lífi á eigin forsendum eins og það hefur rétt til samkvæmt þessum lögum. Í þessu frumvarpi hæstv. ráðherra er í raun og veru verið að gangast við þessum vanefndum að því leytinu til að verið er að færa skylduna til fjármögnunar 172 samninga tvö ár fram í tímann og þannig er í raun verið að lækka þetta úr 172 samningum niður í 145 samninga frá og með næstu áramótum. Ég vil fá að spyrja hæstv. ráðherra: Á ekki fólkið sem hefur beðið eftir þessari þjónustu á vakt þessarar ríkisstjórnar og í raun verið neitað um hana með ólögmætum hætti, á þetta fólk, sem hélt væntanlega að eitthvað væri að marka lagafyrirmæli sem samþykkt eru á Alþingi, ekki heimtingu á afsökunarbeiðni frá hæstv. ráðherra fyrir hönd þessarar ríkisstjórnar?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Ég verð að segja að það er eiginlega algerlega með ólíkindum að hlusta á málflutning hv. þingmanns. Hér er einfaldlega verið að framlengja bráðabirgðaákvæði sem snýst um það að halda áfram að innleiða og þróa NPA-þjónustu á Íslandi vegna þess að enn þá er fjöldi álitamála fyrir hendi, eins og klárlega kemur fram í skýrslu þess starfshóps sem ég vitnaði til í framsöguræðu minni. Það er ástæðan fyrir því að við erum að framlengja þetta. Önnur ástæða fyrir því að við erum að framlengja þetta er, og það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, að það hefur ekki náðst að klára að semja um eða koma á fleiri en 90–95 samningum. Þess vegna eigum við eftir að klára upp í 172 eins og bráðabirgðaákvæðið gerir ráð fyrir að hefðu átt að klárast á þessu ári. En fjármagnið, hæstv. forseti, sem hefur komið akkúrat inn í NPA-þjónustuna er samt meira en það sem gert var ráð fyrir að kæmi inn þegar frumvarpið var lagt fram og samþykkt á Alþingi. Því er ekki eins og ríkisstjórnin hafi ekki verið að leggja til fjármagn í þennan málaflokk og akkúrat inn í þessa þjónustu. Einmitt hið öfuga - ríkisstjórnin hefur verið að leggja til fjármagn til að koma á samningum og ríkisstjórnin er að leggja til aukið fjármagn á næsta ári til að koma fyrir helmingi fleiri samningum en eru akkúrat núna á þessu ári, bæta við um 50 samningum miðað við þær forsendur sem gefnar eru í frumvarpinu sem unnar eru út frá meðalkostnaði við hvern samning, sem er auðvitað besta leiðin sem við höfum til að reyna að meta kostnaðinn við hvern samning þó svo að það kunni vel að vera að einhverjir þeirra séu dýrari og aðrir ódýrari.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra nær ekki upp í nef sér af hneykslan, ekki yfir því að hér hafi ríkisstjórnin í raun svikið þau fyrirheit sem gefin voru með lagafyrirmælum árið 2018 heldur yfir því að það sé bent á þessa hluti. Lög nr. 38/2018 leggja ákveðnar skyldur á ríkissjóð til að fjármagna þessa þjónustu miðað við ákveðinn fjölda samninga á innleiðingartímabilinu og engir fyrirvarar eru um meðalkostnað hvers og eins samnings. Ég var að lesa hérna upp úr dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli frá 24. mars 2021. Í þessu máli var það einmitt tregða ríkisins til að fjármagna þessa þjónustu sem varð til þess að sveitarfélag braut gegn manni sem var látinn bíða í meira en tvö ár eftir þjónustu sem hann átti skýlausan rétt til. Seinni spurningin mín er þessi: Fyrst ekki var staðið við fyrirmæli bráðabirgðaákvæðisins á undanförnum árum, hvernig getum við þá treyst því að það verði gert í þetta sinn? Getur ráðherra staðfest að 145 samningar frá og með áramótum - ég minni á að það er lækkun upp á 27 samninga frá því sem nú á að gilda - 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Það er alveg ljóst að í því frumvarpi sem varð að lögum árið 2018 var miðað við að í lok árs 2022 ætti allt að 172 samningum að vera lokið. En það gerði að sjálfsögðu ráð fyrir ákveðnum kostnaði við þá samninga. Sá kostnaður reyndist vera mun hærri og það er ástæðan fyrir því að við höfum ekki náð þessum samningum. Hér er ég að koma með frumvarp til að klára málið og setja fram þá áætlun sem ég man að hv. þingmaður spurði mig eftir fyrir kannski ári síðan: Hvar er planið, hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra? spurði hann. Hér er planið, hv. þingmaður. Við ætlum að komast upp í allt að 145 samninga á næsta ári miðað við þær forsendur sem gefnar eru í frumvarpinu, að meðalkostnaðurinn verði með ákveðnum hætti, og 172 samninga á árinu 2024. Ég held að hv. þingmaður ætti að fagna því með okkur að við séum að stíga þessi skref hérna til að geta gert enn þá betur við fatlað fólk á Íslandi.  
            

Herra forseti. Það er svo merkilegt hvað orð geta þýtt í rauninni sama hlutinn en sagt gjörólíka hluti. Hér talar hæstv. ráðherra um að verið sé að framlengja bráðabirgðaákvæði. Það er ein leið til að líta á það. Það er líka verið að tefja innleiðingu. Það segir það sama og er dálítið neikvæðara gagnvart ríkisstjórninni en ég held að sé nær sanni vegna þess að innleiðing á NPA samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu átti að eiga sér stað á árabilinu 2018–2022. Það er verið að tefja það tímabil til 2024. Það er verið að láta það taka sex ár sem átti að taka fjögur. Þetta er ekki framlenging. Framlenging er ívilnandi aðgerð. Hér er tafaleikur. Ég las það út úr andsvörunum við hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson að þetta snerist allt um fjárheimildir. Hér hefði komið í ljós við innleiðinguna að þetta kostaði meira en ráð var fyrir gert. Það ætti ekki að koma neinum á óvart vegna þess að við töluðum um það við afgreiðslu frumvarpsins. Það var ítrekað á það bent að bæði væri heildarkostnaðurinn vanáætlaður og að það væri ætlast til þess að sveitarfélögin legðu of mikið af mörkum. Þannig að það að hér fjórum árum síðar sé ríkisstjórnin enn ráðalaus gagnvart kostnaðinum sem lá fyrir frá upphafi að yrði meiri en reiknað var með segir náttúrlega sína sögu. Þess vegna langar mig að spyrja: Hefur hæstv. ráðherra einhverja fullvissu fyrir því, einhverja tryggingu fyrir því, eitthvert vilyrði fyrir því að hæstv. fjármálaráðherra muni ekki standa í vegi fyrir fullri fjármögnun þessara samninga á næstu tveimur árum? Er þetta í alvöru eða er þetta einhver sýndarmennska?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið. Í mínum huga er þetta nú orðhengilsháttur að vera að tala um að hér sé verið að tefja innleiðingu þegar augljóslega er verið að framlengja bráðabirgðaákvæði. Ég sagði það skýrt hér áðan að þetta snerist ekki eingöngu um að uppfylla 172 samninga sem hér eru m.a. til umræðu, heldur líka að klára samstarf ríkis og sveitarfélaga, að halda áfram samstarfi ríkis og sveitarfélaga um innleiðinguna á NPA-þjónustunni. Það er lykilatriði í þessu líka. Í skýrslu starfshópsins sem Haraldur Líndal stýrði eru einhverjar 10 eða 20, mig minnir að það séu 24 tillögur sem snúa akkúrat að innleiðingu á NPA-samningunum, álitaefnum sem þar eru uppi. Við erum m.a. að framlengja þetta bráðabirgðaákvæði til þess að halda því samstarfi áfram samkvæmt lögunum. Er það að tefja innleiðingu? Nei, það er ekki að tefja innleiðingu, hv. þingmaður, bara alls ekki. Ég vil bara leggja áherslu á það að ríkisstjórnin hefur sett meira fjármagn en gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun á sínum tíma til þessa málaflokks vegna þess að samningarnir voru dýrari, en vissulega ekki nægjanlega mikið til að ná þessum 172 samningum. Þess vegna er hérna komið plan um það hvernig við ætlum að gera það og búið að tryggja fjármagn til þess á næsta ári, 375 milljónir, sem hv. þingmenn geta lesið um í tillögum fjárlaganefndar, og ættu að tryggja vonandi um 50 samninga. Það fer vissulega eftir því hvað hver samningur kostar, hversu mikil þjónustuþörfin er, hversu þjónustuþungur hver og einn samningur er. En á þessum áætlunum byggir það mat okkar að 375 milljónir á næsta ári muni duga fyrir um 50 samningum.

Já, varðandi meintan orðhengilshátt þá hefði kannski verið réttara að segja að ríkisstjórnin hafi verið að tefja innleiðinguna frá upphafi vegna þess að sá fjöldi samninga sem er í gildi í dag er á svipuðum slóðum og hefði átt að vera á árunum 2018–2019, sem sagt á fyrstu tveimur árum innleiðingarinnar. Og núna loksins, þremur vikum áður en innleiðingin átti að vera búin samkvæmt lögunum, þá á að framlengja hana eða tefja lok innleiðingar um tvö ár í viðbót. Hæstv. ráðherra benti á að fjármagn væri tryggt til að uppfylla einhvern fjölda samninga í meðalþyngd en hann passaði sig á að vera með belti og axlabönd þegar kemur að því að ætla ekki að uppfylla þessi sjálfsögðu mannréttindi gagnvart 50 einstaklingum ef allt í einu detta inn einhverjir einstaklingar sem kostar meira að sinna. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann fullvissu fyrir því frá fjármálaráðherra að það verði fyllt upp í fjárveitingar til samninganna þannig að það náist þessir 50 á næsta ári og síðan það sem þarf til að fara upp í 174 á þar næsta ári? Svo kannski bónusspurningin: Finnst ráðherranum í alvöru ásættanlegt að skilyrða mannréttindi við fjárveitingar?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Mig langar að benda á það að í frumvarpinu frá 2018 segir að þetta ákvæði og fyrirkomulag notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, auk þeirra álitaefna sem koma upp við framkvæmd laga þessara á tímabilinu, skuli endurskoða innan þriggja ára frá gildistöku þeirra í ljósi fenginnar reynslu. Og til þess var skipaður starfshópur sem fór yfir málið og kom með þær tillögur, þannig að það sé nú kirfilega sagt hér enn eina ferðina, að framlengja bráðabirgðaákvæðið um tvö til þrjú ár. Þannig að hér er verið að fylgja því samráði sem haft átt hefur sér stað í þessum starfshópi sem sveitarfélögin koma m.a. að. Það sem ég get fullyrt hér er að við erum með trygga fjárveitingu fyrir árið 2023. Eðlilega erum við ekki með trygga fjárveitingu fyrir árið 2024 vegna þess að hún er ekki inni í fjármálaáætlun. En við þurfum að vinna að því að koma þessu þar inn. Síðan vil ég bara minna hv. þingmann á það að ráðherra er ekki með heimild til að fara fram úr fjárheimildum, að sjálfsögðu ekki. En við miðum þennan fjölda sem hér er settur fram við ákveðin viðmið sem er meðalkostnaður við hvern samning á síðustu árum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á þessu frumvarpi. Ég held að hæstv. ráðherra og hv. þingmenn vilji að sjálfsögðu að sem flestir fatlaðir geti nýtt sér NPA-þjónustuna. Spurningin er bara hversu fljótt og hversu margir. Nú fórum við sem erum þingmenn í Suðvesturkjördæmi og hittum öll sveitarfélögin saman í kjördæmaviku. Undantekningarlaust töluðu öll sveitarfélögin um það hvað kostnaður við þessa samninga hefði verið miklu hærri heldur en þau gerðu ráð fyrir og að þetta væri að sliga þau fjárhagslega. Mig langaði þess vegna í fyrra andsvarinu að spyrja hæstv. ráðherra - það er gott að gott og blessað að hæstv. fjármálaráðherra sé að setja einhvern pening í þetta á þessu ári til að dekka 25% frá ríkinu, en mig langaði að skilja aðeins betur þetta með kostnaðinn sem fellur á sveitarfélögin. Er eitthvað verið að gera til þess að hjálpa þeim að standa undir þessum mun hærri kostnaði heldur en þau héldu að þau væru að fara út í þegar þau sömdu um þetta í upphafi? Er eitthvað verið að koma til móts við þau, t.d. með því að hækka útsvarið eða eitthvað slíkt? Ég náði einhvern veginn ekki að sjá það út úr þessu frumvarpi en kannski er það falið í einhverjum öðrum pappírum sem við erum að lesa þessa dagana.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Forveri minn í starfi, hæstv. þáverandi félags- og barnamálaráðherra, setti í gang vinnu í fyrra; starfshóp til að endurskoða lögin og reglugerðirnar sem eru byggðar á lögunum og fara í gegnum kostnaðinn og kostnaðarþróunina hjá sveitarfélögunum. Sá hópur skilaði af sér í maí á þessu ári og við settum strax í gang starfshóp á milli ríkis og sveitarfélaga og þar sem líka eru notendur innan borðs. Þeim hópi er ætlað að skila fyrstu tillögum sínum að því hvernig við nálgumst þessa kostnaðarskiptingu núna í desember þannig að við bíðum eftir því. Ríkisstjórnin ákvað hins vegar, í ljósi þess hversu mjög svo umfram áætlanir þessi kostnaður hefur farið á undanförnum árum, að taka strax ákvörðun um að leggja 5 milljarða kr. á næsta ári til sveitarfélaganna. Sú leið er farin með því að hækka útsvarið og lækka tekjuskattinn að öllum líkindum. Þar með er verið að mæta hið minnsta einhverjum hluta þess aukakostnaðar sem þarna hefur sannarlega átt sér stað. Það er náttúrlega viðurkenning ríkisins á því að um er að ræða einhvern aukakostnað sem ríkið ber réttilega ábyrgð á. En ég minni á að sveitarfélögin eiga að sjálfsögðu líka einhvern þátt í þessu og ákveðin álitaefni þarf að skoða betur, t.d. hvort sveitarfélögin séu í öllum tilvikum búin að uppfylla sína 15 klukkustunda skyldu samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, hvernig launahækkanir hafa verið og fleiri atriði sem huga þarf að í þessu samhengi.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér finnst svolítið skrýtið að við séum hér að fjalla um þessi lög og gefa loforð um samninga þegar ekki er búið að klára þessar samningaviðræður við sveitarfélögin. Kannski nást þeir samningar ekki og hvað gerist þá? Þá erum við enn og aftur búin að lofa fullt af samningum sem við getum ekki staðið við. Það er eitt. Annað er það að hæstv. ráðherra nefndi að það væri ekki hægt að gefa út óútfylltan tékka, en í rauninni gerum við það í mörgum tilvikum; endurgreiðsla á nýsköpun og kvikmyndum, jafnvel bara í tryggingakerfinu okkar vegna þess að við vitum aldrei hversu margir verða öryrkjar á næsta ári. Af hverju erum við að takmarka okkur við ákveðna upphæð í þessu þegar það ætti að vera út frá þörfinni en ekki hvað við ákveðum nákvæmlega að talan sé hverju sinni?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil kannski fyrst segja, af því að hv. þingmaður bendir á hvers vegna við förum fram með þetta núna þegar viðræðum um kostnaðarskiptinguna er ekki lokið á milli ríkis og sveitarfélaga, að það er einmitt vegna þess að ég tel að fatlað fólk eigi ekki að bíða lengur eftir þeim umbótum sem fleiri samningar fela í sér. Þess vegna hef ég barist fyrir því að við fáum fleiri samninga í gegn og hef náð að áorka því að við erum alla vega búin að tryggja fjármagn á næsta ári fyrir vonandi 50 nýjum samningum. Síðan megum við heldur ekki gleyma því að margt það fólk sem fer inn í NPA-þjónustu er að fá þjónustu heima frá sveitarfélögunum í dag. Það færist síðan yfir í NPA með auknum fjölda samninga en það veldur ekki þeim sama kostnaðarauka fyrir sveitarfélagið og manneskja sem er ekki í þjónustu þegar hjá sveitarfélaginu. Því er það líka þáttur sem við þurfum að hafa í huga.

Virðulegur forseti. Mig langaði til að taka þátt í þessari umræðu sem er nauðsynleg og skiptir máli, ekki bara hér heldur fyrir sveitarfélögin í landinu og fyrir þá aðila sem hafa þurft á þessari þjónustu að halda. Við þekkjum umræðuna sem hefur átt sér stað hjá sveitarfélögunum um verulegan halla á þessum málaflokki og það hefur komið í ljós, samkvæmt útreikningum sem hafa verið birtir, að það er verið að ræða um milljarða halla á hverju ári á þessum málaflokki og NPA-samningar eru auðvitað hluti af því. Mig langar til að fá að fagna því að það sé verið að framlengja þessu ákvæði, það skiptir máli. Mig langar síðan að fara aðeins yfir þetta holt og bolt, eins og þetta snýr við mér sem fyrrverandi sveitarstjórnarmanni og hafandi síðan fengið góða kynningu á þeirri skýrslu sem Haraldur Líndal vann, um endurskoðun laga um þjónustu við fatlað fólk. Þar er, með leyfi forseta, kafli um kostnaðarmat sem mig langar til að fá að lesa: „Með lögum nr. 152/2010, sem tóku gildi 1. janúar 2011, var gerð breyting á lögum nr. 59/1992 með hliðsjón af því að sveitarfélög tóku yfir þjónustu við fatlað fólk 1. janúar 2011. Gerð var ítarleg kostnaðaráætlun vegna yfirtöku sveitarfélaga á þjónustunni, sem samkomulag ríkis og sveitarfélaga um tilfærslu þjónustu við fatlaða, frá nóvember 2010, byggði meðal annars á. Frá þeim tíma voru gerðar breytingar á lögunum fram til þess að ný lög, nr. 38/2018 tóku gildi. Árið 2018 tóku gildi ný lög nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Við þá lagasetningu var stuðst við þá þróun sem átt hafði sér stað í þjónustu við fatlað fólk, þjóðfélagsumræðu varðandi réttindi fatlaðs fólks, samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem Ísland undirritaði 30. mars 2007 og var fullgiltur 23. september 2016, og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem var lögfestur með lögum nr. 19/2013.“ Síðan kemur feitletraður texti: „Svo virðist sem töluverður misbrestur hafi verið á því að kostnaðarmat hafi farið fram eða það hafi verið metið að laga- og reglugerðarbreytingar og stjórnvaldsákvarðanir varðandi málefni fatlaðs fólks hefðu ekki kostnaðarauka í för með sér fyrir sveitarfélögin alveg frá því að lögin nr. 152/2010 tóku gildi. Á þetta einkum við um lögin nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir.“ Það eru þau lög sem virðast hafa sett þennan málaflokk á hliðina. Og ef ég fer aðeins dýpra ofan í þessa skýrslu kemur fram þar að á árinu 2018 var halli hjá sveitarfélögunum upp á 2,9 milljarða sama ár og þau tóku yfir þessa þjónustu. 2019 var hallinn tæpir 5,7 milljarðar, 2020 var hallinn 8,9 milljarðar. Það kemur ekki fram í þessari skýrslu hver hallinn var 2021 né heldur vitum við hver hallinn verður á árinu 2022. Það hafa heyrst tölur frá 10 milljörðum upp í 13 á hverju ári, segjum bara 10 milljarðar. Það kemur fram í skýrslunni að halli hafi verið 17,5 milljarðar hjá sveitarfélögunum á þriggja ára tímabili og ef við bætum við sirka 10 á þessum tveimur árum sem liðin eru síðan þessar tölur lágu fyrir þá bætast 20 milljarðar við þannig að hallinn er orðinn tæpir 40 milljarðar, uppsafnaður halli frá því að lögin frá 2018 tóku gildi. Þetta eru auðvitað alveg ótrúlega háar tölur sem er verið að tala um þarna og það er ekki óeðlilegt að sveitarfélögin kveinki sér undan þessu ef þetta er staðan. Það kemur líka fram að þegar þessi lög voru samþykkt var horft til þess að sveitarfélögin borguðu 75 og ríkið 25 en jafnframt var möguleiki á því að ríkið myndi bæta við 5% ef staðan yrði önnur en upphaflega var gert ráð fyrir. En ríkið hefur ekki verið tilbúið til þess þannig að málaflokkurinn af hálfu ríkisins hefur verið sveltur og sveitarfélögin hafa þurft að borga pakkann. Við heyrðum hér um sveitarfélag sem var dæmt til að gera þetta burt séð frá því hvort framlag ríkisins væri til staðar eða ekki og þannig hefur það verið. Sveitarfélögin hafa verið að gera svokallaðar beingreiðslusamninga til að tryggja fötluðum einstaklingum þá þjónustu sem þeim ber og okkur ber að veita. Það er bara eitthvert reiptog á milli ríkis og sveitarfélaga um þetta. Síðan er náttúrlega annað í þessu. Lögin frá 2018 gera ráð fyrir miklu sértækari búsetuúrræðum og við erum bara hálfdrættingar þegar kemur að því. Við eigum eftir að byggja helminginn af þessum sértæku úrræðum á næstu fimm til sjö árum. 486 stendur í skýrslunni. Maður veltir fyrir sér: Hvað kostar það? Hversu marga tugi milljóna kostar að byggja sértækt úrræði fyrir fatlaðan einstakling sem verður síðan á NPA-samningi? Erum við að tala um 60 milljónir, 70 milljónir eða 100 milljónir? Erum við að tala um að þetta kosti 40 milljarða til 100 milljarða? Ég veit það ekki. Þetta eru ótrúlegar tölur sem eru þarna og maður veltir því fyrir sér hver eigi að borga þetta. Þegar fjárlögin voru gerð síðast var talað um 2,2 milljarða inn í þetta. Þetta kemur allt svo vel fram í skýrslunni. Það var talað um að hver samningur myndi kosta 13 milljónir en þeir kostuðu 30 milljónir. Því hefur verið haldið fram hér í ræðustól Alþingis að enginn hafi gert athugasemdir við þessa útreikninga en samkvæmt umsögnum sem lagðar voru fram um þetta frumvarp frá 2018 gerði Reykjavíkurborg t.d. alvarlegar athugasemdir við þetta og Alþýðusambandið gerði það líka þannig að það var ekki þannig að ekki væru gerðar athugasemdir við þá útreikninga sem lágu til grundvallar þeim lögum sem samþykkt voru 2018. Það voru varnaðarorð sem lágu fyrir strax á árinu 2018. Ég verð að lýsa yfir undrun minni þegar hæstv. ráðherra nefnir hér að það þurfi að fara ofan í saumana á því hvort sveitarfélögin hafi uppfyllt þessa 15 klukkustunda skyldu eða það þurfi að skoða launahækkanir. Hvað á hæstv. ráðherra við? Að sveitarfélög hafi ofborgað fólki sem er að þjóna fötluðum einstaklingum? Er virkilega verið að halda því fram að sveitarfélögin hafi farið offari í launabreytingum? Það er bara þannig að sveitarfélög hafa borgað lægstu laun á Íslandi. BSRB-hópurinn hjá sveitarfélögunum er lægst launaði hópur á Íslandi. Ég er því svolítið hissa á þessum orðum vegna þess að ég er búinn að heyra þau áður hérna; kannski gætu sveitarfélög uppfyllt frekar þennan samning ef þau hefðu bara borgað lægri laun. Ég er hissa á svona orðræðu sem á sér stað hérna og veit ekki hvort hæstv. ráðherra er að meina þetta en sveitarfélög hafa ekkert getað vikist undan því að standa við þessa samninga þrátt fyrir að ríkið hafi ekki komið með það framlag sem lofað var. Ég er ekki löglærður maður og ég geri mér ekki grein fyrir því hvort það var upphæðin sem átti að ráða eða hvort það var fjöldi samninga sem átti að ráða. En það var skrifað inn í þetta að það átti að vera búið að negla niður 172 samninga árið 2022 en það hefur ekkert gengið eftir. Það hefur ekki einu sinni verið náð 100 samninga markinu á þessum tíma. Við megum ekki láta þennan málaflokk vera bitbein á milli ríkis og sveitarfélaga, hvernig við ætlum að þjónusta fatlaða einstaklinga. Það má ekki vera þannig. En því miður hefur þetta verið þannig alveg frá því að samningurinn var gerður. Hann fór strax í undirballans. Með einhverjum hætti verðum við að þora að horfast í augu við það án þess að vera að kenna einhverjum um. Því var alltaf haldið fram þegar málaflokkurinn var færður yfir að ríkið myndi flytja með fjármagn sem dygði og á hverjum tíma þá á auðvitað ríkið, í gegnum jöfnunarsjóð, að skaffa það fjármagn sem dugar. Ekki bara eitthvað út í loftið. Sveitarfélög verða auðvitað að fá peninga til að reka þennan málaflokk, annaðhvort með auknum tekjum eða í gegnum jöfnunarsjóðinn. Við sjáum núna hugsanlega einhverja breytingu vera gerða í næsta fjárlagafrumvarpi. Hæstv. ráðherra nefndi hér 5 milljarða. Miðað við þær tölur sem koma fram í skýrslunni þá dugar það ekki þannig að ég held að við verðum að halda áfram að skoða þetta og það dugar ekki, virðulegur forseti, að halda því fram að sveitarfélögin geti þá bara lækkað launin í þjónustu við fatlað fólk.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni kærlega fyrir sitt innlegg hér, sem var um margt ágætt. Þegar ég tala um að sveitarfélögin þurfi líka að skoða málin hjá sér og bendi m.a. á 15 tímana samkvæmt lögum um Félagsþjónustu sveitarfélaga, þá er það bara mjög eðlilegt að benda á að sveitarfélögin þurfi að uppfylla þá tíma. Það er ekki á hreinu hvort það er alls staðar þannig. En ég ætla bara að taka það mjög skýrt fram að ég var ekki að tala um að sveitarfélögin eigi að lækka laun eða ekki að hækka laun við fólkið sem vinnur í þessari þjónustu. Því fer nú aldeilis fjarri. Ég er einfaldlega að segja að gerð kjarasamninga, stytting vinnuvikunnar, er eitthvað sem sveitarfélögin semja um. Sveitarfélögin fá greitt útsvar, það er þeirra tekjustofn. Eitthvað af þeim tekjustofni hlýtur að fara m.a. í launahækkanir og annað slíkt. Þannig að það sé algjörlega á hreinu er ég ekki að gagnrýna launahækkanir til þess fólks sem vinnur við þessa þjónustu. Þetta er nú mestallt láglaunafólk. Það væri þá heldur að ég færi að gera það, það er bara alls ekki svo.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir andsvarið. Ég er bara feginn að heyra að hann lítur þannig á málin að þetta fólk sem starfar innan þessa geira sé ekkert ofsælt af sínum launum. Við þurfum að hlúa vel að þessum einstaklingum vegna þess að þessi hópur er líka brothættur. Þetta er erfitt starf líkamlega, þetta er erfiðisvinna á köflum, og reynir líka á fólk andlega, að sjá stöðuna fólkið er í en ekki síður getur verið mikill burður í þessu starfi og miklar vökur því þjónustan getur verið á hvaða tíma sem er. Ég er ánægður að heyra að hæstv. ráðherra horfi til þess að við séum þá með einhverjum hætti að bæta kjör þeirra sem sinna þessari þjónustu.

Hæstv. forseti. Mig langar líka að koma aðeins inn á það að það eru fleiri hugmyndir í þeirri skýrslu sem var skilað í vor sem snúa að því að samræma þjónustu og viðmið sveitarfélaganna. Það er mjög eðlilegt að við framlengjum þetta bráðabirgðaákvæði til að takast á við innleiðinguna og klára hana og færa síðan verkefni til sveitarfélaganna að þessum tveimur árum liðnum, líkt og hv. þingmaður kom inn á í upphafi máls síns áðan, að það væri mikilvægt að við stæðum að því að leggja þetta frumvarp fram. Ég held að það sé bara mjög skynsamlegt að við bíðum eftir því að sjá hver niðurstaða þessa vinnuhóps um kostnaðarskiptinguna, sem er starfandi núna, verður áður en að við förum að mála skrattann á vegginn hér í öllum litum, án þess að ég sé að segja að hv. þingmaður hafi endilega verið að gera það hér, svo ég taki það nú skýrt fram.

Virðulegur forseti. Ég og hæstv. ráðherra erum þá sammála um að reyna að róa að því öllum árum að bæta þessa þjónustu. Auðvitað þurfa sveitarfélögin að horfa inn á við og skoða hvernig þau veita þjónustuna. En ég vil bara minna á að í þessum málaflokki eins og svo mörgum öðrum eru grá svæði sem trufla umræðuna. Hérna er t.d. verið að skoða á köflum: Er þetta félagsþjónusta eða er þetta heilbrigðisþjónusta? Málaflokkur fatlaðra hefur verið skilgreindur sem félagsþjónusta en ekki heilbrigðisþjónusta. En staðreyndin er hins vegar sú að við erum að ræða hér kannski fötluð lítil börn sem vilja fá að vera heima hjá mömmu og pabba en ekki í einhverju sérhæfðu sjúkrarými úti í bæ. Sveitarfélög þurfa oft að taka á þessu með ærnum tilkostnaði og sá tilkostnaður hefur oft og tíðum ekki verið bættur.

Forseti. Það er gott að hlusta á hv. þingmann tala í þessu máli og sækja í brunn reynslunnar sem sveitarstjórnarmaður af því að þetta er klassískt dæmi um ágreining á milli þessara tveggja stjórnsýslustiga sem enginn skilur neins staðar í samfélaginu. Ef Alþingi er búið að samþykkja að það eigi að veita fólki þessa þjónustu, hvers vegna eru einhverjir starfshópar árum saman að finna út úr því hvort ríkið ætli að taka 25 eða 30%? Í mínu fyrra andsvari langar mig að rifja upp að í greinargerðinni er talað um að kostnaðarhlutdeildin verði endurskoðuð á endurskoðunartímabilinu. Það er ekkert talað um að það þurfi að gerast í blálokin eins og stefnir í núna heldur er meira að segja sagt að ráðuneytið telji rétt að það verði látið reyna á núverandi skiptingu í tvö ár og að þeim tíma liðnum tekin ákvörðun um varanlega skiptingu. Sú framtíðarsýn sem birtist 2018 snerist ekki um 

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, það hefur legið fyrir frá 2018 að þessi málaflokkur væri vanfjármagnaður. Þegar við erum farin að tala um sveitarfélag eins og Hafnarfjörð, þá held ég að hallinn hjá þeim hafi verið tæpar 500 milljónir árið 2020. Þú eyðir ekki sömu krónunni tvisvar. Þú vilt auðvitað að gera vel og þér ber skylda til að þjónusta fatlaða einstaklinga, en þig langar líka að veita börnum íþróttastyrki eða eldri borgurum einhverja félagslega þjónustu. Að því leytinu til skerðir þetta rétt sveitarfélaga til að veita þá þjónustu aðra sem þau vilja og ber skylda að veita. Því þarf þetta auðvitað að gerast hratt.

Forseti. Þetta rifjast allt upp fyrir manni þegar maður skoðar gömlu umsagnirnar. Samband íslenskra sveitarfélaga gerði t.d. athugasemd við það að fjárhæð samninga sé talin lækka fram til ársins 2022 samhliða meintri hagræðingu. Því var það byggt inn í þetta kerfi að peningurinn sem var vanáætlaður yrði alltaf „vanáætlaðari“, þetta yrði alltaf þrengri og þrengri staða fyrir sveitarfélögin vegna þess að fjármálaráðherra hefur væntanlega komið blessuðu föstu hagræðingarkröfunni sinni inn í módelið sem er náttúrulega einhver ofsatrú hægri manna sem skilja ekki hvernig velferðarsamfélag virkar. En vegna þess að hæstv. ráðherra sagði hér áðan að hann mætti ekki fara fram úr fjárheimildum og þess vegna þyrfti upphæðin að ráða en ekki fjöldi samninga þá var hér nefnd niðurgreiðsla á nýsköpunarverkefnum og ýmsir fjárlagaliðir sem bólgna út eftir því sem eftirspurnin er meiri. Hv. þingmaður sat í sveitarstjórn hér áður fyrr. Hvernig væri það t.d. ef sveitarfélag fengi allt í einu miklu fleiri börn á grunnskólaaldri en gert var ráð fyrir? 

Virðulegur forseti. Sveitarfélag getur ekki skorast undan því að veita þjónustu sem því ber samkvæmt lögum. Ef fjölgar t.d. í sveitarfélögum eins og Reykjanesbæ eða Árborg, eins og hefur verið raunin undanfarin ár, þá hafa þessi sveitarfélög auðvitað bara þurft að byggja innviði sem duga til að þjónusta þá íbúa sem inn á svæðið flytja. Þetta kostar auðvitað sitt og skerðir möguleika sveitarfélaga á að veita aðra þjónustu. Þess vegna er svo nauðsynlegt að sveitarfélögin fái það sem þeim ber hvað þetta varðar. Ég var auðvitað bara mjög hissa þegar ég las þessa skýrslu og áttaði mig á því að verið var að reikna með að samningarnir myndu kosta 13 milljónir, en þeir kostuðu 30 milljónir. Maður veltir fyrir sér hvernig þessir aðilar, væntanlega sprenglærðir háskólamenntaðir einstaklingar, gátu fengið út þessa tölu sem dugði fyrir 70 samningum í staðinn fyrir 170.

Frú forseti. Ég ætla að fá að þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni mjög fína ræðu. Hann kom inn á mjög mikilvæga og góða punkta og get ég tekið undir nokkur sjónarmið þar. Ég staldraði mjög mikið við mikilvægi samstarfs sveitarfélaga og ríkisins í ræðu hv. þingmanns hér áðan og hann nefnir sjálfur að hann hafi verið í sveitarstjórn. Þess vegna vil ég fá að spyrja hv. þm. Guðbrand Einarsson um hvernig unnt sé að bæta þetta samstarf með tilliti til þess að hann hefur sjálfur verið í sveitarstjórnarpólitík og hvernig hann heldur að hægt sé að ganga lengra. Er það raunhæfur valmöguleiki, er einhver leið til þess að bæta þessa þjónustu sem þetta frumvarp tekur ekki á?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Ef ég vissi svarið nákvæmlega þá væri ég kannski ekki hér. Við þurfum að horfa á það að sveitarfélög og ríkið eru náttúrlega bara sitthvor anginn á sama meiði. Við erum til þess að þjónusta fólkið í landinu. Við verðum að líta þannig á það. Ríkið sér um ákveðna hluti, sveitarfélagið sér um ákveðna hluti. Það skiptir íbúa engu máli hver rekur heilsugæsluna. Þó að við vitum að það sé ríkið skiptir það íbúana engu máli, það þarf bara að veita þjónustuna. Við þurfum að átta okkur á því að íbúar eru ekkert að velta þessu fyrir sér. Við þurfum að finna einhverjar leiðir til að geta starfað þannig að hvor aðili um sig geti sinnt því sem honum ber. Sveitarfélögin þurfa kannski að hafa sjálfstæðari tekjustofna til þess að geta fjármagnað þann rekstur sem þau þurfa að ráðast í en ekki að það sé alltaf verið að skammta sveitarfélögunum í þessa málaflokka 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir svarið. Það voru góðir punktar sem komu fram í þessu svari og ég get alveg tekið undir það sem hér kom fram. Ég er líka sammála því að vissu leyti - nei, ég ætla að koma með minn eigin punkt fyrst þetta er síðasta ræða mín hérna. Við erum alltaf að tala um skilvirkni og bætta stjórnsýsluhætti og eitthvað svoleiðis og kannski þurfum við bara að byrja á því að takast á við þessa óskilvirkni sem er stundum í stjórnsýslukerfinu. Við höfum heyrt það frá mjög mörgum sem eru fatlaðir varðandi þjónustuna sem er veitt að það þurfi að fara í gegnum svo mörg þrep og stig og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er eitthvað sem hefur líka verið til umræðu í velferðarnefnd sem ég og hv. þm. Guðbrandur Einarsson erum saman í, 

Virðulegur forseti. Við þurfum að auka skilvirkni. Ég er svo sammála hv. þingmanni um það. Þekkjandi það að hafa búið erlendis í nokkur ár, af því að við erum oft að gagnrýna Evrópu fyrir skrifræði, þá var miklu auðveldara fyrir mig að flytja út og aðlagast því landi sem ég flutti til heldur en að flytja heim aftur. Þá virkilega tók skrifræðið við þegar ég kom heim til Íslands aftur. Við erum svo fá og við getum lagað þetta. En við erum greinilega ekki mikið að vinna í þessu. Það eru alls konar hlutir sem við getum gert hvað þetta varðar og ég held að mörg okkar séu orðin meðvituð um að við getum staðið okkur betur. Við þurfum bara fyrst og fremst að horfa á þjónustuna sem við erum að veita, ekkert endilega hver veitir hana heldur bara að einstaklingurinn fái þá þjónustu sem honum ber. Það skiptir mig engu máli hvort það er opinber aðili sem veitir þjónustuna eða hvort það er einhver annar sem veitir þjónustuna heldur bara að þjónustan sé veitt. Við þurfum að horfa fyrst og fremst á það. Sá aðili sem veitir þjónustuna þarf annaðhvort að fá fjármuni til þess í gegnum framlag, í gegnum skatta, eða hafa heimildir til að afla sér tekna með einhverjum öðrum hætti. Það er nauðsynlegt að við horfum fyrst og fremst á hver þjónustan er og að einstaklingurinn fái hana. Ég þekki það, hafandi verið í áratugi í sveitarstjórnum, að íbúunum heima hjá mér er alveg sama hvort það er ríkið sem á að reka heilsugæsluna, alveg sama. Þeir skammast bara í sveitarstjórninni fyrir að sjá ekki til þess að þjónustan sé veitt.

Frú forseti. Við erum hér að ræða lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir sem afgreidd voru hér á þingi árið 2018. Með þessum lögum var innleitt nýtt þjónustuform fyrir fatlað fólk með ríkar þjónustuþarfir sem hefur síðan reynst afar mikilvægt og í raun grundvöllur þess að fatlað fólk geti lifað sjálfstæðu lífi, og mætti hér jafnvel tala um mannréttindi. Notendastýrð persónuleg aðstoð, eða NPA, byggir á hugmyndafræðinni um sjálfstætt líf og gerir fötluðu fólki kleift ráða hvar það býr og með hverjum það býr. Fatlað fólk stýrir því hvernig aðstoðin er skipulögð, hvaða aðstoð er veitt, hvenær hún fer fram, hvar hún fer fram og hver veitir hana. Notendastýrð persónuleg aðstoð getur gagnast öllu fötluðu fólki en hentar þeim sérstaklega sem hafa þörf fyrir viðvarandi fjölþættan stuðning og eru reiðubúnir að stýra því sjálfir, eftir atvikum með aðstoð, hvar, hvernig og hvenær aðstoðin er veitt. En þessi þjónusta bætir auðvitað bara líf fólks þegar það hefur raunverulegt aðgengi að henni. Strax í upphafi var settur kvóti á þessi sjálfsögðu mannréttindi, kvóti á það hversu marga samninga ríkið ætlaði að fjármagna. Til einföldunar þá virkar kerfið þannig að sveitarfélögin greiða fyrir þjónustuna, notendastýrða persónulega aðstoð, en ríkið greiðir framlag sem ráðstafað er í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga. Sveitarfélagið greiðir 75% og ríkið 25%. En af því að ríkið er með hámark á hversu marga samninga það fjármagnar þá kemur það í veg fyrir að samningum fjölgi í samræmi við þörf. Mig langaði að koma upp í andsvör áðan til að spyrja hæstv. ráðherra og síðar hv. þm. Guðbrand Einarsson út í það hvort þetta sé eitthvað sem við teljum eðlilegt fyrirkomulag við úthlutun annarra mannréttinda. Það er ýmis annars konar grunnþjónusta sem við sinnum einfaldlega og hún kostar það sem hún kostar. Ég hef ákveðinn skilning á þeim sjónarmiðum hæstv. ráðherra að hann geti að sjálfsögðu ekki eytt meiri peningum en fjárlög leyfa. En einhvern veginn höfum við fundið lausn á mörgum öðrum atriðum, á margs konar annars konar þjónustu sem ríkið og sveitarfélög veita án þess að það þurfi að skammta það: Jæja, nú er peningurinn sem fer í grunnskólana bara búinn. Þið verðið bara að bíða, krakkar, mínir - eða eitthvað slíkt. Nei, við vinnum ekki þannig. Það hefur, eins og hefur komið fram hér í umræðunni, verið látið reyna á það hvort sveitarfélagi beri skylda til þess að greiða fyrir samning sem ríkið fjármagnar ekki og niðurstaðan var sú að svarið væri í rauninni já. Afleiðingin er sú að hámarkið í lögunum er í raun kvóti á fjölda NPA-samninga. Sveitarfélögunum er heimilt að gera fleiri samninga en ber ekki skylda til þess. Lögin voru upp upphaflega dregin upp þannig að nýjum samningum átti að fjölga frá ári til árs, samanber ákvæði til bráðabirgða í lögunum. Það hefur hins vegar ekki gengið eftir. Ríkissjóður hefur vanáætlað eða öllu heldur vanfjármagnað sinn hluta af notendastýrðri persónulegri aðstoð. Fyrir vikið eru um helmingi færri NPA-samningar í gildi í dag en þeir ættu að vera samkvæmt lögum nr. 38/2018. Í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2023 er lagt til að framlög til NPA-samninga verði 720 millj. kr. Að óbreyttu felur það framlag í sér skerðingu á fjárframlagi til NPA-þjónustunnar og þess vegna fækkun á NPA-samningum á landsvísu. Í dag eru NPA-samningar rúmlega 90 talsins á landinu öllu en samkvæmt bráðabirgðaákvæði laga nr. 38/2018 ættu þeir að vera allt að 172 í lok árs 2022. Þetta er þvert á gefin fyrirheit og áætlanir stjórnvalda um verulega fjölgun NPA-samninga, þvert á þau markmið og áætlanir sem sett eru í lögum nr. 32/2018. Í greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum 2018 kemur vilji löggjafans mjög skýrt fram. Þar segir að samningum verði fjölgað jafnt og þétt til ársins 2022 og að fjármagn verði aukið í skrefum þar til rúmlega 170 samningar verði á landinu öllu. Staðan er sú að tugir fatlaðra einstaklinga eru á biðlista þrátt fyrir að fjöldi þeirra sé vel innan þess samningafjölda sem frumvarp til laga frá árinu 2018 lagði til. Með þessu frumvarpi er samningsheimildin fyrir næsta ár hins vegar lækkuð og svo fer það aftur upp í sömu tölu fyrir árið 2024. Staðan er einfaldlega þessi: Núverandi ríkisstjórn stendur í vegi fyrir réttindum fatlaðs fólks sem hafa verið lögfest. Hún neitar því um þjónustuna sem Alþingi hefur sagt að það eigi tilkall til sem mannréttinda. Það er ekki í boði að setja kvóta á mannréttindi eða að skilyrða sjálfsögð mannréttindi við fjárheimildir. Eins og Martin Luther King, og síðar hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir, sagði: Að bíða með réttlætið jafngildir því að neita um réttlætið. Það að NPA-samningar hafi ekki verið fjármagnaðir, ekki einu sinni að því lágmarki sem lögin áttu að kveða á um, er ekkert nema aðför meiri hlutans, ríkisstjórnarinnar, að mannréttindum fatlaðs fólks.

Virðulegur forseti. Ég ákvað að koma hérna upp í andsvör af því að mér fannst eins og það væri verið að beina til mín spurningu um hvort við gætum sett kvóta á mannréttindi. Ég held að það sé bara hollt og rétt að við spyrjum okkur þeirrar spurningar: Getum við sett kvóta á mannréttindi? Hér hefur verið á það bent að það er ýmislegt í fjárlagafrumvörpum eða fjárlagagerð sem er þannig að það er bara opinn tékki á þá þjónustu sem verið er að veita eða þau útgjöld sem verið er að leggja í. Síðasta dæmið er auðvitað styrkir til erlendrar kvikmyndaframleiðslu á Íslandi. Það er bara opinn tékki. Hér geta komið ríkir erlendir aðilar og fengið endurgreiðslu upp á 35%. Það er enginn kvóti á því. Það hefur verið boðað að í fjárlagafrumvarpi næsta árs verði sala á rafbílum heimil út árið. Enginn kvóti á því, bara nógu marga rafbíla á næsta ári, hvort sem það er annar, fjórði eða fimmti bíll á heimilinu. Það er enginn kvóti á því. Annað sem hægt er að nefna líka eru atvinnuleysistryggingar. Það er enginn kvóti á því, það er bara borgað. Þegar kvótinn er búinn þá er bara haldið áfram og menn leysa hlutina með fjáraukalögum og veigra sér ekki við að koma með breytingar upp á milljarða eða tugi milljarða í gegnum fjáraukalög. Það er enginn vandi ef vilji er til þess, í stað þess að setja kvóta á mannréttindi, að gera það með þeim hætti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir að svara mínu andsvari við hans ræðu þótt seint hafi komið fram. Þetta er áhugaverður samanburður sem hv. þingmaður kemur með. Það er nefnilega ýmislegt sem ekki er settur kvóti á er varðar útgjöld úr ríkissjóði og þar sem þeirri aðferð er beitt að líta svo á að það sé eitthvað sem við einfaldlega verðum að standa straum af. Það er mér í rauninni hulið hvers vegna það á ekki við um þetta mál. Þetta er svo sem ekki einsdæmi. Það gerðist fyrir alls ekki löngu síðan að Alþingi samþykkti að gera sálfræðiþjónustu að hluta af almennum sjúkratryggingum og það var ekki fjármagnað heldur. Þannig að þetta eru ekki einu mannréttindin, þetta eru ekki einu réttindin sem Alþingi ákveður að veita fólki sem ríkisstjórnin kemur síðan í rauninni í veg fyrir að séu veitt með því að veita ekki til þess nægilegu fé. Eftir stendur þessi spurning: Hvers vegna telur ríkisstjórnin rétt að gera það í þessum málum? Hvers vegna má þetta sitja á hakanum? Hvers vegna sitja þessi grundvallarréttindi fólks til þess að geta lifað eðlilegu og sjálfstæðu lífi - eitthvað sem er orðið sjálfsagt í dag og þess vegna var þetta samþykkt í lögum - á hakanum en ekki ýmsir aðrir hlutir? Má þar nefna einhver af þeim dæmum sem hv. þingmaður nefndi í sínu andsvari hérna rétt áðan. Þessi spurning stendur eftir að mínu mati.

Forseti. Fögur fyrirheit mega ekki bara vera orð á blaði. Við verðum að gera eitthvað með þau. Því miður hefur oft loðað við pólitík að menn setja einhver orð á blað sem eru í raun og veru, að mínu mati, bara orðagjálfur og ekkert á bak við það, kannski til að ná sér í atkvæði á köflum en kannski býr stundum eitthvað annað þar að baki. Ég ætla ekki að væna þann sem hér stóð og talaði fyrir því að að framlengja þetta um slíkt, ég þekki hann af góðu einu, en stundum finnst mér eins og fólk skipti um ham við það að setjast við stjórnarborð, hvort sem það er í sveitarstjórn eða í ríkisstjórn. Við sem teljum okkur vera velferðarsinna og viljum hugsa um þá sem lakast standa í þessu samfélagi megum ekki, þegar það passar inn í einhvern peningakassa, gleyma þeim sem eiga hvað erfiðast og eiga hvað erfiðast með að standa á eigin fótum. Ef við ætlum að hjálpa einhverjum þá eigum við að hjálpa þessum hópi. Við hin getum kannski bara spjarað okkur og það er allt í lagi að leggja á okkur einhvern aukaskatt til að styðja við hóp sem þennan. Það er bara nauðsynlegt. Ef við ætlum að teljast vera velferðarsamfélag þá megum við ekki láta svona gerast, að ætla að setja, eins og hv. þingmaður nefndi hér, kvóta á mannréttindi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Sú spurning hefur hvílt á mér frá því að við settumst á þing og þessi ríkisstjórn var mynduð hvað það er sem ákveðnir flokkar, þar á meðal flokkur hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, fá í staðinn fyrir þær fórnir sem þeir færa í þessu stjórnarsamstarfi. Þær áhyggjur hafa hvílt á mér að það sem sá hluti ríkisstjórnarinnar fær, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, séu fyrst og fremst mál sem má kalla á góðri íslensku, og mér finnst þýðingin á þessu orði mjög skemmtileg, dyggðaskreytingu. Það eru frumvörp sem t.d. varða mikilvæg jafnréttismál, lög um bann við mismunun á grundvelli hinna og þessara mismununarþátta, svakalega fín lög sem eru í rauninni útvíkkun á lögum sem tóku gildi árið 2018 og hefur aldrei verið beitt. Ég hef talað um það áður í þessari pontu. Svo kemur þetta mál og það er ekki verið að fjármagna það sem skyldi. Það er eins og hv. þingmaður nefndi, því miður vakna hjá manni þær áhyggjur að það sé um einhvers konar orðagjálfur að ræða, það sem má kannski einmitt kalla dyggðaskreytingu. Ég vona að það verði ekki svoleiðis til lengdar. Ég vona að það sé ekki það eina sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð er að fá út úr þessu ríkisstjórnarsamstarfi í skiptum fyrir líf flóttafólks t.d., þar á meðal barna.

Frú forseti. Ég minntist hér áðan á mjög athyglisverðan dóm sem kveðinn var upp í Héraðsdómi Reykjavíkur í fyrra. Þar kemur mjög skýrt fram í rökstuðningi dómsins að það væri í rauninni ákveðin tregða af hálfu ríkisins til að fjármagna þjónustu sem varð til þess og var notað af sveitarfélaginu sem réttlæting fyrir því að neita manni um þjónustuna, láta hann bíða. Hann beið í meira en tvö ár eftir þessari þjónustu sem hann átti þó skýlausan rétt til. Það er raunar mjög athyglisvert hvað héraðsdómur er afdráttarlaus í sinni niðurstöðu um þau réttindi sem leiða beint af þessum lögum. Það er sérstaklega vísað til bráðabirgðaákvæðisins og þess að þar sé kveðið sérstaklega á um ákveðinn fjölda samninga sem skuli gerðir á hverju ári. Í þessum dómi kemur fram að gagnvart stefnanda, þ.e. manninum sem stefndi sveitarfélaginu, megi það einu gilda hvernig skiptingu kostnaðar sé háttað milli sveitarfélaga og ríkisins og með hvaða hætti uppgjör eigi sér stað, það sé engin heimild í ákvæði 11. gr. laganna eða í öðrum ákvæðum laganna til að binda rétt fatlaðs fólks til þessarar þjónustu því skilyrði að hún komi aðeins til framkvæmda að fjárframlög berist frá ríkissjóði. Mál þessa manns er ekkert einsdæmi, það eru tugir einstaklinga sem hafa verið á biðlista eftir notendastýrðri persónulegri aðstoð frá því að lögin tóku gildi árið 2018. Margir eru örvæntingarfullir, eins og kona sem við höfum lesið um í fjölmiðlum sem stendur nú frammi fyrir því að missa pláss á hjúkrunarheimili án þess að neitt annað taki við. Hún er búin að bíða eftir NPA árum saman. Hvað finnst hv. þingmanni? Er það ekki bara eðlileg krafa í ljósi þeirra fyrirheita sem gefin voru, þeirra væntinga sem fólki með fötlun voru gefnar hér við setningu laganna 2017, sem tóku gildi í ársbyrjun 2018, að þetta fólk fái afsökunarbeiðni fyrir það hvernig staðið hefur verið að málum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið og spurninguna. Að sjálfsögðu á fólk rétt á miklu meira heldur en afsökunarbeiðni. Það er ákveðið gleðiefni að dómstólar skuli vera svona afdráttarlausir gagnvart því sem augljóst má vera, að fólk á rétt á þeim réttindum sem því eru falin með lögum. Þetta er tiltölulega einfalt mál. Þarna sjáum við að það sem gerist þegar ríki vanfjármagnar þau réttindi sem Alþingi hefur ákveðið að fólk skuli hafa þá verður ríkið einfaldlega skaðabótaskylt. Þar erum við kannski farin að tala um annan vasa í ríkissjóði sem virðist vera botnlaus, ef svo má segja, það eru peningarnir sem á að eyða í að tapa skaðabótamálum sem augljós mega vera frá upphafi, sem varða t.d. það þegar lagaskylda til að veita fólki ákveðna þjónustu er ekki uppfyllt. Maður veltir fyrir sér hvar sparnaðurinn liggur í þessu og hvernig er í rauninni hægt að halda því fram að þessir peningar séu ekki til í ríkissjóði, því að þeir eru til. Það er í rauninni bara verið að fresta greiðslum með því að neita fólki um þau réttindi sem því ber lögum samkvæmt. Fólk á auðvitað að fá miklu meira heldur en bara afsökunarbeiðni, það á að fá þessi réttindi, þessa þjónustu lögum samkvæmt.

Virðulegi forseti. Ég vil líka þakka hv. þingmanni fyrir þá ágætu ræðu sem hún hélt hér áðan. Það eru auðvitað meiri háttar tíðindi að héraðsdómur skyldi ganga svo langt að staðfesta rétt þessa manns til skaðabóta út af þessu fjártjóni. En sú skaðabótakrafa leggst í rauninni á sveitarfélagið. Það má velta fyrir sér hvort þetta sé fordæmisgefandi dómur. Nú hefur hann ekki verið staðfestur enn sem komið er, svo ég viti til, af æðra dómstigi, en það verður fróðlegt að fylgjast með þessu. Hæstv. ráðherra er náttúrlega að einhverju leyti vorkunn, svo maður gæti sanngirni hér í dag. Við erum að berja á honum í rauninni vegna vanrækslu fyrirrennara hans að verulegu leyti. Hann sat þó að sjálfsögðu í þeirri ríkisstjórn. En hvað þýðir þetta? Hvað finnst hv. þingmanni að ætti að gerast núna? Hver eru næstu skref til þess að standa vörð um réttindi þessa fólks sem hefur beðið svo lengi og í rauninni verið neitað um þjónustu sem það á skýlausan rétt til?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Það eru fleiri atriði, það eru fleiri þjónustuþættir sem hafa verið færðir til sveitarfélaganna á undanförnum árum, sem hefur að mínu mati verið til hins betra þar sem það fer vel á því að sveitarfélögin sjái um alla helstu nærþjónustu við fólk. Það er hins vegar viðvarandi vandamál að því fylgir ekki fjármagn til sveitarfélaganna. Lausnin á þessu er náttúrlega fyrst og fremst sú að þetta verði einfaldlega fjármagnað og að þetta verði fjármagnað með þeim hætti að það sé gulltryggt að allri þörf fyrir samninga af þessu tagi sé mætt öllum stundum. Það er auðvitað lausnin sem við eigum að nota núna. Hins vegar opnar þetta á ákveðna umræðu um ýmislegt annað varðandi skiptingu þjónustuveitingar og kostnaðar á milli ríkis og sveitarfélaga, sem er sannarlega stór umræða. En það sem við Píratar höfum talað mjög skýrt fyrir er að tekjustofnar sveitarfélaganna verði auknir, þeim verði fjölgað og annað slíkt, sem gefst kannski ekki mikill tími til að ræða hér akkúrat núna. En fyrir mér er svarið við spurningu hv. þingmanns einfalt: Við eigum bara að fjármagna þetta samkvæmt þörf, ekki setja kvóta á þessi mannréttindi frekar en önnur.

Virðulegur forseti. Mig langar að gera hér að umtalsefni mínu í þessu máli, sem mér finnst hafa hlotið hér mjög góða umræðu, þann milliríkjasamning og þann mannréttindasáttmála sem þetta mál byggir að stóru leyti á. Það er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í 19. gr. þess samnings, sem Ísland fullgilti árið 2016 en hefur ekki enn þann dag í dag lögfest þrátt fyrir að hafa undirritað samninginn 2007, stendur, með leyfi forseta: „Að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu. Aðildarríki samnings þessa viðurkenna jafnan rétt alls fatlaðs fólks til að lifa í samfélaginu og eiga valkosti til jafns við aðra og skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir til þess að fatlað fólk megi að fullu njóta þessa réttar og fullrar aðildar og þátttöku í samfélaginu án aðgreiningar, meðal annars með því að tryggja: a. að fatlað fólk hafi tækifæri til þess að velja sér búsetustað og hvar og með hverjum það býr, til jafns við aðra, og að því sé ekki gert að eiga heima í tilteknu búsetuformi.“ - Þetta hefur okkur ekki tekist að uppfylla að fullu eins og hefur berlega komið í ljós í þessari umræðu hér. „b. að fatlað fólk hafi aðgang að ýmiss konar þjónustu, svo sem heimaþjónustu, búsetuþjónustu og annarri samfélagslegri stuðningsþjónustu, þar á meðal persónulegri aðstoð, sem nauðsynleg er til stuðnings lífi án aðgreiningar í samfélaginu og til að koma í veg fyrir einangrun og aðgreiningu frá samfélaginu, c. að samfélagsþjónusta og aðstaða fyrir almenning standi fötluðu fólki til boða til jafns við aðra og mæti þörfum þess.“ Hvers vegna tilgreini ég þetta, virðulegi forseti? Vegna þess að þetta ákvæði, sem liggur persónulegri aðstoð að vissu leyti til grundvallar, er grundvöllurinn að því að fötluðu fólki á auðvitað að vera kleift að lifa sama lífi og allir aðrir sem eru ekki fatlaðir í samfélaginu. Við þurfum bara að taka á okkur ákveðnar skuldbindingar og þar á meðal fjárhagslegar skuldbindingar til að tryggja að svo geti verið. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að fatlað fólk er alltaf látið bíða eftir réttarbótum. Það eru settir kvótar og þeim eru skömmtuð í smáskömmtum mannréttindin sem þau fá hverju sinni. Stundum mætti halda að þau ættu að vera þakklát fyrir smáskammtalækningarnar á þeirra réttindum. En það er ekki svo, virðulegi forseti. Það sem var svo stórkostlegt og svo merkilegt en samt svo sorglegt við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks var að með honum er ekki verið að færa fötluðu fólki nein ný réttindi eða annars konar réttindi heldur en fólki sem er ekki með fötlun. Nei, samningurinn þótti nauðsynlegur vegna þess að fatlað fólk fær ekki að njóta mannréttinda til jafns við aðra. Þess vegna þurfti að setja sérstakan samning um að það verði að leyfa fötluðu fólki að njóta mannréttinda til jafns við aðra. Út á það gengur þessi sáttmáli sem við erum búin að fullgilda en ekki lögfesta, að fatlað fólk eigi jafnan rétt til þátttöku í samfélaginu. Þess vegna stingur auðvitað í augun að það sé settur kvóti, að það sé sett þak á það hversu margir fatlaðir einstaklingar megi njóta þeirra réttinda sem er að finna í 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Sú grein er auðvitað bara útlistun á því sem til þarf til þess að fatlað fólk, eins og það er orðað í 19. gr., fái að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu, sem er auðvitað sjálfsagður réttur okkar allra. Þess vegna er ekki ásættanlegt að setja kvóta, virðulegi forseti. Það eru sjálfsögð réttindi að fatlað fólk fái að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu. Mér er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks mjög hugleikinn. Ég hef kannski fjallað um aðeins annan vinkil á þessum samningi alla mína þingsetu heldur en NPA-samningana þótt þeir skipti auðvitað gríðarlega miklu máli, eins og ég hef komið inn á hér, og eru grundvallaratriði, en ég hef verið að fókusera á önnur atriði samningsins sem snúa að rétti fatlaðs fólks á jafnri viðurkenningu fyrir lögum, að fatlað fólk eigi rétt á að vera viðurkennt alls staðar sem persónur að lögum og njóti svokallaðs löghæfis til jafns við aðra á öllum sviðum lífsins. Ég kem inn á það eftir augnablik, virðulegur forseti. Þar erum við líka mjög langt frá því að vernda réttindi fatlaðs fólks. Ég minnist á þetta vegna þess, virðulegur forseti, að markmiðið er, eins og kemur fram í 1. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, með leyfi forseta, „að efla, verja og tryggja að allt fatlað fólk njóti til fulls og til jafns við aðra allra mannréttinda og grundvallarfrelsis og að efla virðingu fyrir eðlislægri reisn þess“. Síðan í 3. gr. eru almennar meginreglur sem eru eftirfarandi: Virðing fyrir eðlislægri reisn, sjálfræði einstaklinga, þar með talið frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði einstaklinga. Aðrar meginreglur eru bann við mismunun, full og árangursrík þátttaka í samfélaginu án aðgreiningar, virðing fyrir fjölbreytni og viðurkenningu á fötluðu fólki sem hluta af mannlegum margbreytileika og mannkyni, jöfn tækifæri, aðgengi, jafnrétti milli karla og kvenna, virðing fyrir stigvaxandi getu fatlaðra barna og virðing fyrir rétti þeirra til að varðveita sjálfsmynd sína. Þessi markmið og þessar meginreglur ættu að vera leiðbeinandi í öllu því sem ríkisvaldið tekur sér fyrir hendur þegar kemur að þessum málaflokki. Það eru ákveðnar almennar skuldbindingar sem fylgja þessum samningi líka. Í 4. gr. samningsins kemur fram, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að efla og tryggja að fullu öll mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi á grundvelli fötlunar. Aðildarríkin skuldbinda sig í þessu skyni til: a. að samþykkja alla viðeigandi löggjöf og ráðstafanir á sviði stjórnsýslu og aðrar ráðstafanir til að tryggja þau réttindi sem viðurkennd eru með samningi þessum.“ - Þarna eigum við langt í land, virðulegi forseti, mjög langt í land. „b. að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal með lagasetningu, til þess að gildandi lögum, reglum, venjum og starfsháttum, sem fela í sér mismunun gagnvart fötluðu fólki, verði breytt eða þau afnumin.“ Hér verð ég auðvitað að nefna lögræðislögin sem ég hef barist lengi fyrir því að breyta því þau fela í sér skýra og klára lagalega mismunun gagnvart fólki með fötlun eða geðrænan vanda og hafa gert allt frá setningu þeirra laga. Það er búið að benda okkur á gallana í þessari löggjöf, á mismununina sem þau fela í sér, síðan árið 1994, virðulegur forseti. Samt er ekki búið að laga þetta. Ég var að tala um að fatlað fólk þurfi alltaf að bíða eftir réttarbótum, bíða eftir réttindum sínum, bíða eftir því að því sé ekki mismunað lagalega á grundvelli fötlunar sinnar og þarna er eitt dæmi um hvað þetta tekur rosalega langan tíma. Ég byrjaði að kalla eftir þessu í fyrstu ræðunni sem ég hélt hérna á þingi, að endurskoða lögræðislögin, og við erum kannski núna svona rétt aðeins að fara mögulega af stað með það, eftir öll þessi ár, þessi heilu sex ár sem ég er búin að vera á þessu þingi. Áfram heldur í samningnum en í c- og d-lið segir að það eigi að taka mið af vernd og framgangi mannréttinda fatlaðs fólks við alla stefnumótun og áætlanagerð og aðhafast ekkert það sem fer í bága við samning þennan og sjá til þess að opinber yfirvöld og stofnanir vinni í samræmi við ákvæði hans. Þetta hefði vel mátt hafa í huga þegar lögregluyfirvöld og íslensk stjórnvöld, þessi ríkisstjórn, horfðu á meðan fötluðum manni var brottvísað á götuna í Grikklandi. Það stenst ekki þessi ákvæði samningsins, virðulegi forseti, hvorki meðferðin á Hussein né það að vísa honum á götuna í Grikklandi. Það er náttúrlega versti glæpur. Ég held að ég láti upptalningunni ljúka á e-lið 1. mgr. 4. gr., þar sem segir að gera eigi allar viðeigandi ráðstafanir til þess að uppræta mismunun á grundvelli fötlunar af hálfu sérhvers einstaklings, samtaka eða einkaaðila. Virðulegi forseti. Við gengumst undir þennan samning og fullgiltum hann fyrir sex árum síðan og á svo mörgum sviðum erum við hvergi nærri því að lögfesta hann, hvergi, t.d. í lögræðislögunum. Það er alveg ótrúlegt hvað þau lög brjóta mjög á réttindum fatlaðs fólks og mismuna fötluðu fólki, heimila t.d. frelsissviptingu á grundvelli fötlunar. Það er mjög skýrt ákvæði í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks um að það megi alls ekki en þetta gerum við nú samt. Það er talað fyrir þvingaðri lyfjagjöf gagnvart fötluðum einstaklingum og allt án þess að það séu nokkur skilyrði um að viðkomandi sé sjálfum sér eða öðrum hættulegur. Það þarf ekki. Það þarf bara að vera útlit fyrir að þú sért með alvarlegan geðsjúkdóm og þá má svipta þig frelsi þínu og halda þér föngnum inn á geðsjúkrahúsi í þrjár vikur án þess að þú sjáir nokkurn tímann dómara og ef þú óskar eftir því þá færðu bara kannski að sjá hann ef það er ekki bersýnilega tilhæfulaust, það er orðað einhvern veginn svona. Það er læknir sem metur hvort það sé bersýnilega tilhæfulaust að þú fáir að hitta dómara vegna frelsissviptingar eða ekki. Mannréttindi fatlaðs fólks eru annars flokks á Íslandi. Þau eru langt á eftir mannréttindum fólks sem ekki er með fötlun. Og alltaf skulu þau þurfa að bíða og þakka fyrir allt sem þau fá. Þetta finnst mér ótrúlega óréttlátt, virðulegi forseti, vegna þess að eins og hefur komið fram í þessari umræðu eru mannréttindi ekki þess eðlis að hægt sé að binda þau í kvótasetningu, að það sé hægt að segja: Svona margir fá að njóta sjálfsagðra mannréttinda í ár og svo aðeins fleiri á næsta ári. Þetta á bara ekki að vera þannig, virðulegi forseti. Þess vegna, þrátt fyrir að það sé ágætt og fínt að það séu að koma fleiri samningar, þótt þeir séu töluvert færri en lögin gerðu upprunalega ráð fyrir að yrðu komnir í gagnið í ár, þá er það auðvitað ekki ásættanlegt að réttindi fatlaðs fólks samkvæmt 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks séu kvótasett, að réttur fólks til að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu sé bara fyrir suma en ekki alla. Mannréttindi eru algild. Þau eiga ekki að byggjast á heppni, á því hvar þú býrð eða hversu miklar fjárheimildirnar eru þetta árið. Mannréttindi eru algild, þau eiga að gilda fyrir alla án aðgreiningar, rétt eins og fatlað fólk á að fá að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu.

Frú forseti. Ýmislegt hefur komið fram í þessari umræðu sem ég ætla ekki að endurtaka. Mig langaði að nefna nokkur atriði sem ég hef ekki heyrt jafn mikið. Fyrst langar mig samt að grípa á lofti atriði sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefndi undir lok ræðu sinnar áðan. Þetta fer allt eftir því hvaða viðmiðunarpunkt við erum að skoða. Hæstv. ráðherra segir að hér sé verið að framlengja og fjölga samningum. Alveg eins er hægt að segja að hér sé verið að tefja og fækka samningum vegna þess að í gildandi lögum segir að árið 2022 verði allt að 172 NPA-samningar. Í frumvarpinu segir að árið 2023 verði þeir allt að 145. Það er 15% lægri tala en 172. Eina ástæðan fyrir því að ráðherra getur sagt að eitthvað sé að hækka er sú að ríkisstjórnin er búin að draga lappirnar hvert einasta ár frá því að Alþingi samþykkti þessi mikilvægu tímamótalög. Hvernig hefur það verið gert? Mig langar aðeins að bakka aftur til ársins 2018, vegna þess að það mátti næstum skilja ráðherra sem svo að það hafi komið flatt upp á ríkisstjórnina hvað þetta væri viðamikið verkefni og kostnaðarsamt. Grípum niður í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga sem gerði í fyrsta lagi mjög skýra kröfu um að kostnaðarskipting á milli sveitarfélaga og ríkis yrði leiðrétt þannig að ríkið tæki 5% meira á sinn reikning, ríkið myndi greiða 30% fyrir þjónustuna en ekki 25%. Við þessu var ekki orðið. Það átti að endurskoða og meta reynsluna að tveimur árum liðnum eins og kom fram í samskiptum ráðuneytisins við velferðarnefnd á sínum tíma. Nú eru fjögur ár liðin og hillir loksins undir að starfshópur skili einhverju mati, sem ég vona að verði staðfesting á því sem Samband íslenskra sveitarfélaga sagði á sínum tíma. Það væri þá auðvitað grætilegt að svo langan tíma hefði tekið að komast að niðurstöðu sem okkur öllum hefði átt að vera ljós frá upphafi. Það sem þetta hefur kostað er að sveitarfélögin hafa þurft að brúa mismuninn úr eigin vasa. Þeim hefur ekki verið mætt að jafn miklu leyti með þann kostnað sem þarf til að tryggja þessa þjónustu. Hvað þýðir það að sveitarfélög beri þennan kostnað? Það þýðir einhverja milljarða sem hefðu annars farið í aðra þjónustu, einhverja grunnþjónustu sveitarfélaga úti um allt land. Við erum að tala um þjónustuna sem stendur fólki næst, þjónustuna sem allir íbúar sveitarfélaganna reiða sig á, sem skerðist vegna þess að fjármálaráðuneytið vanmat kostnað við frumvarp um NPA og neitar að horfast í augu við raunveruleikann. Fólkið sem hvatti þingheim til að átta sig á raunveruleikanum árið 2018 var fjölmargt, fátt kannski jafn reynslumikið af umfangi þjónustunnar og NPA-miðstöðin sem skilaði nokkuð góðri umsögn og hefur æ síðan skilað umsögnum við fjármálaáætlun, fjárlög og alltaf þegar verið er að breyta einhverju í þessum lögum, og haldið sömu sjónarmiðum á lofti vegna þess að þetta var jafn augljóst 2018 og það er í dag og hefur ekkert lagast. NPA-miðstöðin gerði sérstaklega athugasemdir við bráðabirgðaákvæði frumvarpsins þar sem hún vakti einmitt máls á þessu lykilatriði varðandi kvótasetningu, að verið væri að setja kvóta á fjölda NPA-samninga. Oft dreymir mig um heim þar sem við getum samþykkt lög sem breyta heiminum bara svona  Þar erum við kannski komin að öðru atriði sem NPA-miðstöðin benti á og er svolítið hollt að halda til haga vegna þess að eftir því sem frá líður fer fólk að verða samdauna orðræðunni sem kemur frá stjórnarliðum. Það er t.d. nánast rangnefni - ég segi bara, eins og NPA-miðstöðin árið 2018, að bráðabirgðaákvæði um innleiðingarferli NPA sem hér er lagt til að tefja um tvö ár í viðbót er ekki innleiðingarferli vegna þess að innleiðingarferlið byrjaði 2011. Því lauk þegar lög um NPA voru samþykkt. Innleiðingin var tilraunaverkefni sem bjó t.d. til þá sérþekkingu sem er innan húss hjá NPA-miðstöðinni, verkefni sem stóð frá árinu 2011 og lauk þegar NPA-lögin voru samþykkt. Þannig að þetta innleiðingarferli sem núna á að teygja í tvö ár í viðbót - ef við hefðum verið að vinna í fullu samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þá hefði ekki verið neitt bráðabirgðaákvæði um innleiðingartíma vegna þess að honum var lokið. Það var búið að prufukeyra þetta og komin reynsla. Það þurfti bara að gera þetta. Síðan verð ég að segja, forseti, að ég staldra dálítið mikið við þessa orðræðu hæstv. ráðherra um að fjárveitingar til þessa málaflokks séu einhvern veginn miklu meira meitlaðar í stein en nokkrar aðrar fjárveitingar sem ég hef tekið eftir í opinberum fjármálum. Auðvitað er það svo að opinberar stofnanir og ráðuneyti eiga ekki að fara fram úr fjárheimildum, en það þarf samt að una þeim því að þurfa stundum að bregðast við einhverjum aðstæðum í samfélaginu sem verða til þess að kostnaður eykst. Ef veikindi aukast í samfélaginu þá eykst kostnaður spítalans. Hann lokar ekki dyrunum á einhverjum tímapunkti og segir bara: Nei, sorrí, það er uppselt. Ef börnum fjölgar og kostnaður við grunnskóla eykst umfram það sem fjárheimildir gerðu ráð fyrir þá er honum ekki skellt í lás og sagt: Fyrirgefið, umframbörn, þið þurfið bara bíða. Hér hafa líka verið nefnd stuðningsúrræði við fólk sem langar að kaupa sér rafbíla eða aðila sem framleiða hér kvikmyndir, erlenda aðila sem koma og fá stuðning til kvikmyndagerðar. Þetta eru allt saman kerfi sem eru með þann sveigjanleika innbyggðan að settar eru almennar reglur og ef þörfin, vinsældirnar eða nauðsynin á auknum fjármunum verður að raunveruleika þá er brugðist við því. Þess vegna velti ég fyrir mér, forseti - það er nú gott að það er enn þá alla vega einn þingmaður úr velferðarnefnd hér í salnum, hv. þm. Lenya Rún Taha Karim - hvort velferðarnefnd ætti að skoða á næstu dögum að breyta einfaldlega orðalagi frumvarpsins og sjá hvort við náum ekki saman um að í stað þess að kveðið sé á um að á þessum tveimur árum sem um er rætt verði allt að 145 samningar og 172, verði einfaldlega sagt að það verði a.m.k. þessi fjöldi. Þar með er rétturinn fyrir hendi hjá einstaklingunum en byggir ekki á einhverjum fjárheimildum. Þar með þarf ríkið einfaldlega að tryggja að fjármunir fylgi þannig að sá vilji þingsins nái fram að ganga að fjöldi samninganna nái einhverri ákveðinni tölu. Staðan í dag, með rétt um 90 samninga undir lok árs þar sem þeir áttu að vera 172, sýnir auðvitað bara fullkomið sinnuleysi af hálfu allra í ríkisstjórninni og er óboðleg meðferð á málaflokki sem á að sýna þá virðingu að fjármagna á þann hátt að hann komi ekki niður á mannréttindum fólks. Svo einfalt er það og ég held að þessi einfalda orðalagsbreyting hljóti að vera eitthvað sem við náum saman um núna á næstu dögum, nema fólk sé í alvöru sátt við og tilbúið til að láta kvótasetja mannréttindi og láta fatlað fólk bíða og bíða eftir réttlætinu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð rík áhersla á að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu með það að markmiði að bæta lífskjör og lífsgæði einstaklinga með mismikla starfsgetu. Er þar sérstaklega horft til þess að bæta afkomu og möguleika til virkni, menntunar og atvinnuþátttöku á eigin forsendum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um almannatryggingar sem lúta annars vegar að sérstöku frítekjumarki örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar og hins vegar skerðingarhlutfalli tekna við útreikning örorku- og endurhæfingarlífeyris. Samkvæmt gildandi lögum um almannatryggingar búa örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar við 300.000 kr. frítekjumark á ári vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar. Gildir hið sama um útreikning heimilisuppbótar samkvæmt 8. gr. laga um félagslega aðstoð, en útreikningur hennar fylgir sömu reglum og þeim sem gilda um tekjutrygginguna. Þetta frítekjumark er þó í raun mun hærra því með ákvæði til bráðabirgða sem tók gildi 1. júlí 2008 var frítekjumarkið hækkað í 1.200.000 kr. á ári og síðan aftur 1. janúar 2009 um 9,6% og fór þá í 1.315.200 kr. á ári sem samsvarar 109.600 kr. á mánuði. Hefur bráðabirgðaákvæðið verið framlengt árlega og fjárhæð frítekjumarksins því haldist óbreytt frá árinu 2009. Í frumvarpi því sem við ræðum nú er lögð til veruleg hækkun frítekjumarksins og að það verði 2.400.000 kr. á ári sem samsvarar 200.000 kr. á mánuði. Með því er þannig lögð áhersla á að styðja örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega áfram til atvinnuþátttöku þannig að þeir geti haft atvinnutekjur upp að hærra marki en nú gildir án þess að það hafi áhrif til lækkunar á tekjutryggingu eða heimilisuppbót. Þetta er því jákvætt skref til að draga úr tekjutengingum. Markmiðið með þessu er að stuðla að því að einstaklingar sem metnir hafa verið til örorku eða misst hafa hluta starfsgetu sinnar geti aflað sér hærri tekna með atvinnu áður en tekjurnar komi til lækkunar á greiðslum til örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþega. Hér er því um að ræða mikilvægt skref til að ryðja úr vegi hindrunum til atvinnuþátttöku einstaklinga sem misst hafa starfsgetuna að hluta og er talið að megi stuðla að aukinni atvinnuþátttöku og virkni þessara einstaklinga og þar með auka möguleika þeirra til að bæta kjör sín. Ég vil í þessu sambandi minna á að aldraðir búa við hærra frítekjumark vegna atvinnutekna en örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar en sérstakt 1.200.000 kr. frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega var innleitt 1. janúar 2018 og hækkaði í 2.400.000 kr. 1. janúar 2022. Reynslan af því er góð og virðist atvinnuþátttaka þeirra sem fá greiddan ellilífeyri frá Tryggingastofnun hafa aukist á þessu ári. Frítekjumark vegna atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hefur aftur á móti ekki hækkað frá árinu 2009 eins og ég nefndi hér áðan og því ekki vanþörf á að hækka það núna. Virðulegi forseti. Auk hækkunar frítekjumarks vegna atvinnutekna er í frumvarpi þessu einnig gert ráð fyrir að skerðingarhlutfall tekna við útreikning örorku- og endurhæfingarlífeyris, aldurstengdrar örorkuuppbótar og örorkustyrks lækki. Samkvæmt gildandi lögum skal skerða örorkulífeyri ef tekjur örorkulífeyrisþega eru hærri en 2.575.220 kr. á ári. Ef tekjur eru umfram frítekjumarkið skal skerða lífeyrinn um 11% þeirra tekna uns hann fellur niður. Sömu reglur gilda um örorkustyrk og aldurstengda örorkuuppbót sem og endurhæfingarlífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Er lagt til að skerðingarhlutfallið lækki úr 11% í 9%. Er sú breyting til hagsbóta fyrir greiðsluþega auk þess sem hún er nauðsynleg til að koma í veg fyrir að hækkun frítekjumarksins leiði til þess að svokallað fall á krónunni endurvekist, en það lýsir sér þannig að hækkun tekna greiðsluþega um eina krónu getur leitt til þess að hann missi verulegar fjárhæðir greiðslna en það er einn af þeim þáttum sem letur fólk með mismikla starfsgetu til þátttöku á vinnumarkaði og tekist var á við um síðustu áramót. Verði frumvarpið að lögum mun það auka hvata til atvinnuþátttöku þeirra örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþega sem hafa getu og vilja til að taka þátt á vinnumarkaði. Það er mat flestra að slíka hvata skorti í gildandi örorkukerfi, m.a. vegna samspils skatta, bóta og annarra tekna lífeyrisþega. Þessu vil ég breyta enda tel ég óumdeilt að aukin atvinnuþátttaka fólks stuðli að aukinni virkni og bæti bæði félagslega og fjárhagslega stöðu þess. Það frumvarp sem ég mæli fyrir í dag er skref í þá átt og er því skref í átt að nýju greiðslukerfi vegna starfsgetumissis með innbyggðum hvötum til aukinnar atvinnuþátttöku þeirra einstaklinga sem um ræðir. Þetta er því mikilvægt skref á þeirri vegferð að umbylta örorkulífeyriskerfinu sem nú er unnið að í ráðuneyti mínu, með það að markmiði að bæta lífskjör og afkomu örorkulífeyrisþega. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar.

Herra forseti. Ég vil óska hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra til hamingju með þetta frumvarp og öryrkjum öllum. Ég fagna sérstaklega þeim sinnaskiptum sem hafa orðið hjá stjórnarmeirihlutanum í þessum efnum, það er nefnilega ekki nema ár síðan hæstv. ráðherra greiddi hér sjálfur atkvæði gegn sams konar tillögu hér á Alþingi um að frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum yrði híft upp í 200.000 kr. á mánuði. Það væri fróðlegt að heyra aðeins frá hæstv. ráðherra um hvað hefur breyst í millitíðinni og hvers vegna honum fannst rétt að láta öryrkja bíða enn eitt árið eftir þessari mikilvægu breytingu. Svo vil ég líka fá að spyrja hæstv. ráðherra, af því að hér er bara verið að snerta við bráðabirgðaákvæði almannatryggingalaga og í raun tekur þessi hækkun frítekjumarksins eingöngu til ársins 2023 samkvæmt lagabókstafnum, hvort öryrkjar megi ekki örugglega treysta því að hér sé um að ræða varanlega hækkun á þessu frítekjumarki þótt það sé gert með þessari leið að breyta þessu bráðabirgðaákvæði? Er ekki alveg á hreinu að hér sé verið að hækka frítekjumarkið varanlega og að hæstv. ráðherra öryrkja á Íslandi muni standa vörð um að svo verði?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, það er vissulega rétt að þessu er fyrir komið í bráðabirgðaákvæði. Það er hins vegar meining okkar að þetta sé komið til að vera. Í þeirri heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu sem er fyrir höndum þá þurfum við auðvitað að skoða enn þá betur hvert samspil akkúrat þessa þáttar er við ýmsa aðra þætti. Þess vegna er kannski eðlilegt að koma þessu fyrir í bráðabirgðaákvæði eins og sakir standa. Hv. þingmaður spurði mig líka hvað hefði breyst. Ég verð að svara því þannig að fyrir ári síðan þá lá ekki eins vel fyrir og liggur núna með hvaða móti við myndum ráðast í þær breytingar sem um er að ræða í þeirri heildarendurskoðun sem nú á sér stað. En ég er hins vegar algerlega þeirrar skoðunar að við séum að stíga jákvætt og mikilvægt skref með þessu frumvarpi, með þessari tillögu sem hér er lögð fram. Það má kannski segja að við séum með því frumvarpi sem þegar hefur verið lagt fram í haust um lengingu á endurhæfingarlífeyri, með þessu frumvarpi sem er lagt fram hér og ég var að mæla fyrir og síðan því frumvarpi sem er á dagskrá á eftir, búin og byrjuð að stíga þau skref sem mikilvæg eru í þeirri heildarendurskoðun sem verður núna á næstu misserum og við hyggjumst láta taka gildi í áföngum.

Virðulegi forseti. Auðvitað hefði verið best ef þetta hefði gerst fyrir ári en ég fagna því að hæstv. ráðherra sé smám saman að átta sig betur á því hvað hann vill gera þegar kemur að almannatryggingakerfinu okkar og grípa til aðgerða. Auðvitað þarf að finna framtíðarlausn á þessum víxlverkunum á greiðslum almannatrygginga og lífeyrissjóða þannig að þetta frítekjumark sem hér er verið að hækka hangi ekki alltaf á einhverju bráðabirgðaákvæði. Ég vil hvetja ráðherra til dáða í þeim efnum. Ég er feginn að þessi sinnaskipti hafi orðið vegna þess að það kom mér svolítið illa á óvart hvernig þetta var fyrir ári, þegar stjórnarliðar greiddu ekki bara atkvæði gegn hækkun frítekjumarksins heldur töluðu mjög gegn slíkri hækkun og lögðust meira að segja gegn henni áður en fram kom formleg tillaga um hana. Ég átti orðaskipti hér við hæstv. fjármálaráðherra sem fannst alveg fráleitt að kalla eftir því að frítekjumark atvinnutekna hjá öryrkjum yrði hið sama og hjá eldra fólki. Mér finnst gott að heyra hæstv. félagsmálaráðherra einmitt beita þessum sömu rökum hér í dag fyrir tillögu sinni og komu fram hér á Alþingi í fyrra. Hér kom svo hv. þingmaður sama flokks upp og sagði að hækkun frítekjumarksins myndi, með leyfi forseta, „einungis gagnast þeim sem nú þegar eru best settir í kerfinu“. Það er auðvitað bara vitleysa að tala hér eins og þetta sé einhver voðaleg lúxustillaga. Þetta er ósköp einfaldlega aðgerð sem gagnast gríðarlegum fjölda öryrkja og ekki bara þeim sem eru eitthvað ægilega vel eða best settir í kerfinu. Þetta er bara réttlætismál eins og Öryrkjabandalag Íslands hefur margbent á og það er mjög ánægjulegt að stjórnarliðar skilji þetta. En þetta þýðir þá að í fyrra var annaðhvort verið að kokka upp einhver falsrök gegn tillögum okkar í minni hlutanum eða að sinnaskipti hafa orðið. Batnandi fólki er best að lifa, dropinn holar steininn og óþarfi að vera að velta sér upp úr þessu. Ég ætla bara að óska hæstv. ráðherra aftur til hamingju með þetta og Öryrkjabandalaginu 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mig langar að nota tímann sem ég hef hérna til að ítreka mikilvægi þess að við eigum áfram í góðu samstarfi við hagaðila, þar með talið Öryrkjabandalag Íslands, sem við höfum átt við þessa endurskoðun sem er að eiga sér stað, þar með talið við gerð þessa frumvarps. Það skiptir mjög miklu máli vegna þess að þessi mál hafa áður strandað á því að það hafa ekki allir aðilar verið fyllilega sáttir og er mjög mikilvægt að við náum utan um þessar breytingar með þeim hætti að hér ríki sem mest sátt um þær. Ég vil líka nefna að ég hef áhuga á því, þegar nær dregur því að við séum komin lengra í þessari heildarendurskoðun, að eiga samtal við þingflokkana um það, vonandi í janúar eða febrúar. Ég held að það sé mikilvægt til þess að við getum tekið umræðuna á fyrri stigum því að ég held að það skili sér alltaf vel.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og fagna því að hér sé verið að hækka frítekjumarkið. Það er mjög mikilvægt fyrir öryrkja að þetta gangi í gegn og ég vona að þetta fari sem hraðast í gegnum þingið. Mig langaði aðeins, og jafnvel þarf ég annað andsvar í það, að spyrja hæstv. ráðherra út í það að síðan 2009 hafa endalaust bæst við bráðabirgðaákvæði þar sem við erum alltaf að gera það sama, við erum alltaf að fara með sama málið í gegnum þingið, aftur og aftur. Þurfum við ekki að fara að hætta að vera með svona bráðabirgðaákvæði almennt, ekki bara í þessu frumvarpi heldur mörgum öðrum? Þurfum við ekki að fara að hætta að vera með svona bráðabirgðaákvæði sem gera það að verkum að við þurfum að vera hér langt fram á nætur að afgreiða frumvörp af því að við erum bara rétt að lengja það um eitt ár í senn? Hér erum við að sjálfsögðu að gera meira en bara að lengja, en ég er svona almennt að tala um það hvort við þurfum ekki að vera duglegri að vera ekki í bráðabirgðaákvæðunum heldur bara setja þetta inn, í þessu tilfelli inn í b-lið 2. mgr. 16. gr.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Spurning hv. þingmanns lýtur kannski almennt að því hvernig við förum með bráðabirgðaákvæði. Þau geta vissulega oft verið til mikils gagns, oft til þess að koma málum áfram sem hafa kannski styttri líftíma. Við erum t.d. í því máli sem ég er að fara að flytja hér á eftir, að leggja til að fella niður bráðabirgðaákvæði sem eru í raun ekki lengur í gildi, svo dæmi sé tekið. En af því að hv. þingmaður kvartar yfir því að við séum langt fram á nætur þá held ég að það sé svona almennt ekki vegna bráðabirgðaákvæða, það er kannski út af einhverju öðru. Hvað varðar þetta mál sérstaklega, það frumvarp sem hér er lagt fram og það bráðabirgðaákvæði sem hér eru lagðar til breytingar á, þá kemur það til skoðunar við heildarendurskoðunina sem er í gangi með hvaða hætti við komum þessu fyrir til lengri tíma litið. Ég á þá von á því að það verði ekki gert með bráðabirgðaákvæði, án þess að ég ætli að úttala mig um það með hvaða hætti verður búið nákvæmlega um frítekjumark atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. En ég held að við séum öll sammála um að stefna að því að hafa það frekar inni í lagaákvæði en bráðabirgðaákvæði.

Virðulegi forseti. Ég vildi bara nefna, vegna þess að hæstv. ráðherra sagði í andsvari rétt áðan að það væri mikilvægt að huga að góðu samráði við hagsmunasamtök öryrkja, að stundum hefði afstaða þeirra - ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt, ég man ekki hvernig hann orðaði það nákvæmlega - hindrað eða átt þátt í að hindra að eitthvað næði fram að ganga, að það er alveg ljóst að við hér á Alþingi - hæstv. ráðherrar geta ekki kennt neinum öðrum um en sjálfum sér að þessi breyting, hækkun frítekjumarksins, sé ekki löngu orðin að veruleika. Höfum það í huga að þetta frítekjumark hefur staðið óhreyft síðan árið 2009. Nánast á hverju einasta ári hefur Öryrkjabandalag Íslands kallað eftir því að það hækki, þótt ekki væri nema til þess að láta það fylgja verðlagi í landinu, og það hefur staðið í stað allan þennan tíma. Öryrkjabandalagið hefur svo sannarlega ekki staðið í vegi fyrir því að þessi breyting nái fram að ganga heldur er það þvert á móti til marks um að barátta Öryrkjabandalagsins skili árangri að þessi breyting sé loksins að verða.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð rík áhersla á að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu með það að markmiði að bæta lífskjör og lífsgæði einstaklinga með skerta starfsgetu. Efni frumvarpsins styður það sem fram kemur í sáttmálanum um að gera lífeyriskerfi eldri borgara og örorkulífeyriskerfið gagnsærra, einfaldara og skilvirkara. Í þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð sem varða aðallega réttindaávinnslu og ákvörðun réttinda umsækjenda um örorku- og endurhæfingarlífeyri á grund-velli tryggingartímabila og ætlaðra tímabila til framtíðar. Í frumvarpinu er lögð til breytt röðun á köflum og ákvæðum laga um al-mannatryggingar í því skyni að lögin verði aðgengilegri, einfaldari og skýrari yfirlestrar án þess þó að um miklar efnislegar breytingar sé að ræða. Sumum ákvæðum er skipt upp í smærri ákvæði, kaflar eru færðir til, nýjum köflum er bætt við og öðrum er skipt upp. Nefna má sem dæmi að gildandi 16. gr. laganna telur 13 málsgreinar, en lagt er til að ákvæðinu verði skipt upp. Þá hafa einstakar greinar verið færðar til innan sama kafla eða fluttar í aðra kafla laganna. Leitast er við að hafa ákvæði laganna um ellilífeyri annars vegar og um örorkulífeyri hins vegar hvor í sínum kaflanum. Með þessum breytingartillögum er að hluta til komið til móts við athugasemdir í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í ágúst 2020. Þar kom fram að breytingar á almannatryggingalöggjöfinni hafi verið tíðar og mikið sé um viðbætur og innri tilvísanir í henni. Lögin séu að hluta til flókin og ógagnsæ og það hafi haft neikvæð áhrif á framkvæmd þeirra. Má taka undir það. Er í skýrslunni bent á að skýr löggjöf dragi úr hættu á mistökum við útreikning og afgreiðslu réttinda og greiðslna almannatrygginga. Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru taldar leiða til aukins skýrleika fyrir þá einstaklinga sem byggja réttindi sín á lögunum. Þær eru enn fremur taldar til þess fallnar að greiða fyrir nauðsynlegri umbótavinnu og stuðla að skilvirkari lagasetningu. Þá er talið að breytingarnar auðveldi frekari breytingar á löggjöf um örorku- og ellilífeyriskerfi almannatrygginga sem ég stefni ótrauður að. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er leitast við að samræma hugtakanotkun og uppfæra orðalag laganna til samræmis við almenna málnotkun. Þannig komi orðið „greiðslur“ í stað orðsins „bætur“ og orðið „greiðsluþegi“ í stað orðsins „bótaþegi“ þegar það á við og ef það hefur ekki í för með sér efnislega breytingu. Er hér verið að koma til móts við óskir margra um slíka breytingu. Í 68. gr. laga um almannatryggingar er tekið fram að í milliríkjasamningum megi veita undanþágur frá ákvæðum laganna og heimila takmarkanir á beitingu þeirra. Þar megi m.a. kveða á um að tryggingatímabil í öðru samningsríki geti jafngilt búsetutíma á Íslandi, kveða á um greiðslur til greiðsluþega sem búsettir eru í öðru samningsríki, skörun bóta og hvaða löggjöf skuli beita. Helsti milliríkjasamningurinn á þessu sviði felst í EES-samningnum og reglugerð um samræmingu almannatryggingakerfa eins og hún var felld undir viðauka VI við samninginn og sem vísað er til í 71. gr. laganna. Reglugerðinni er ætlað að vernda áunnin réttindi einstaklinga þegar þeir flytja á milli landanna og að auðvelda þeim að komast inn í tryggingakerfi landsins sem flutt er til. Í reglugerðinni eru ítarleg og flókin ákvæði um málsmeðferð og útreikning bóta sem ber að fylgja hafi umsækjandi áunnið sér réttindi í tveimur eða fleiri EES-ríkjum. Í því skyni er vísað til ákvæða milliríkjasamninga og áhrifa þeirra á nokkrum stöðum í almannatryggingalögunum. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar sem ætlað er að samræma framkvæmd laganna enn betur að þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem felast í gagnkvæmum milliríkjasamningum sem Ísland hefur gert og sem ætlað er að styrkja stöðu þeirra sem flytja á milli landanna og hafa áunnið sér hlutfallsleg réttindi. Virðulegi forseti. Samkvæmt gildandi lögum um almannatryggingar er meginreglan sú að krafist er þriggja ára búsetu til þess að öðlast rétt til örorkulífeyris. Í frumvarpinu eru lagðar til ívilnandi sérreglur fyrir þau sem eru metin til örorku frá 18 ára aldri og fyrir þau sem þegar hafa áunnið sér réttindi samkvæmt lögunum en sem hafa búið erlendis tímabundið. Þannig er lagt til ívilnandi frávik frá þriggja ára skilyrðinu þegar um er að ræða einstaklinga sem voru tryggðir samkvæmt lögunum við 18 ára aldur og metnir til a.m.k. 75% örorku frá sama tíma og einnig þegar um er að ræða endurkomu einstaklinga sem áður hafa verið tryggðir samkvæmt lögunum og eiga hér geymd réttindi. Í því tilviki verði unnt að nálgast réttindin eftir eitt ár. Réttur til örorkulífeyris úr almannatryggingum er reiknaður út eftir lengd búsetutíma hér á landi. Við ákvörðun búsetutímans skal reikna með tímanum fram til ellilífeyrisaldurs umsækjenda. Örorkulífeyrisréttindi í almannatryggingakerfinu byggjast því annars vegar á raunverulegum búsetutíma á Íslandi frá 16 ára aldri fram til þess tíma sem umsókn um örorkulífeyri er lögð fram og hins vegar á tímanum frá örorkumati og fram til ellilífeyrisaldurs, svokölluðu framtíðartímabili eða ætluðu tímabili. Ekki kemur þó fram í lögunum hvernig skuli reikna tímann fram til ellilífeyrisaldurs umsækjanda. Þessi ákvæði hafa efnislega verið svo til óbreytt í áratugi. Í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 8955/2016 var fjallað um hvernig bæri að reikna tímann fram til 67 ára aldurs við ákvörðun búsetutíma þegar einstaklingar hafa áður verið búsettir erlendis, innan Evrópska efnahags-svæðisins. Taldi umboðsmaður ákvæði laganna ekki vera fyllilega skýr um það atriði. Benti umboðsmaður á að þau ákvæði almannatryggingalaga um örorkulífeyri sem fjallað er um í álitinu séu óskýr og að huga þurfi að því hvort breyta þurfi lögunum. Í þessu frumvarpi er brugðist við þeirri ábendingu umboðsmanns og lagt til sérstakt ákvæði um að við ákvörðun örorkulífeyris verði tímabil til framtíðar áfram tekið með í reikninginn að fullu, þ.e. tímabilið frá örorkumati fram til ellilífeyrisaldurs. Auk framangreindra breytinga er lagt til að þau sem fá greiddan örorkulífeyri í samræmi við ákvæði laganna fái að jafnaði ákvarðaðan ellilífeyri í sama réttindahlutfalli. Rétt er að taka fram að í þessu frumvarpi eru ekki lagðar til efnislegar breytingar varðandi mat á örorku frá því sem kveðið er á um í gildandi lögum. Ennfremur er lagt til að í sérstöku ákvæði verði kveðið á um útreikning og fjárhæð örorkulífeyris. Þá er lagt til sérstakt ákvæði um svokallaðan tekjugrunn, þ.e. hvaða tekjur skuli teljast til tekna við útreikning greiðslna, hvaða tekjur séu undanþegnar við þann útreikning og frítekjumörk. Sams konar breytingar eru lagðar til hvað varðar ellilífeyri. Ekki eru lagðar til efnislegar breytingar frá gildandi lögum en efnið er fært í sérstakt ákvæði og orðalag gert skýrara. Virðulegi forseti. Í lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, er kveðið á um heimild til að greiða endurhæfingarlífeyri tímabundið. Þar kemur fram að tiltekin ákvæði almannatryggingalaga gildi einnig um endurhæfingarlífeyri. Þar sem í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum almannatryggingalaga um örorkulífeyri er nauðsynlegt að fella þessa tilvísun brott. Í staðinn er lagt til að skilyrði endurhæfingarlífeyris verði 12 mánaða lögheimili samfellt áður en greiðslur geta hafist. Bent hefur verið á að í þeim tilvikum þegar einstaklingur veikist og verður óvinnufær stuttu eftir flutning til landsins njóti hann lítilla réttinda og þurfi að reiða sig á fjárhagsaðstoð búsetusveitarfélags síns. Breytingin mun því styrkja stöðu þessara einstaklinga. Enn fremur er talið nauðsynlegt að bregðast við nýlegum úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála í máli nr. 115/2020. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið helsta efni þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar og sem varðar breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Breytingartillögurnar varða aðallega réttindaávinnslu og ákvörðun réttinda umsækjenda um örorku- og endurhæfingarlífeyri á grundvelli tryggingartímabila og ætlaðra tímabila til framtíðar. Þetta frumvarp ásamt tveimur öðrum frumvörpum sem ég legg fram á þessu þingi og þar sem annars vegar er lagt til sérstakt frítekjumark örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar og hins vegar lagt til að heimilt verði að framlengja greiðslutímabil endurhæfingarlífeyri um allt að 24 mánuði eru mikilvægur liður í endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu. Ég geri svo ráð fyrir að leggja síðar fram frumvarp um frekari breytingar á örorkulífeyriskerfinu sem verði innleiddar í áföngum á næstu misserum. Hér er um að ræða mikilvæg skref í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar um að endurskoða málefni örorkulífeyrisþega á kjörtímabilinu. Ég vonast því til að þingið nái saman um að afgreiða frumvarpið því ég tel það mikilvægt skref í að bæta lífskjör og lífsgæði fólks með mismikla starfsgetu og sem nýtur örorkulífeyrisgreiðslna. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.