Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af till. á þskj. 625 vil ég taka það fram, að ég er auðvitað alltaf reiðubúinn til þess að athuga nýjar leiðir til tekjuöflunar fyrir vegagerð. En ég tel að kosningasumar sé óheppilegt til þess að gera slíka athugun. Það, að búið væri að leggja slíkt fyrir nýkjörið þing, tel ég alls óhugsandi. Miklu eðlilegra væri, að nýkjörið þing kynni að á kveða svona mál heldur en þing sem situr að störfum síðustu dagana sem umboð þess nær yfir. Þess vegna segi ég nei.



Herra forseti. Með sérstöku tilliti til þess, sem hæstv. samgrh. sagði hér áðan um kosningasumarið, en líkur eru á mikilli umferð á því sama sumri, og auðvitað með tilliti til þess einnig, að ég er flm. að þessari till., þá segi ég já.



Herra forseti. Vegna ummæla hæstv. samgrh. um að mjög ákjósanlegt sé að hér sé um að ræða verkefni nýs þings, má geta þess, að till. þessi er einmitt flutt vegna þess, að á þessu sumri á að kjósa til Alþ. og að hausti kemur saman nýtt þing sem fær þá málið til umfjöllunar og ákvörðunar. Það er því augljóst mál, að hæstv. samgrh. hafa orðið á mismæli. Hann hefur ætlað að segja já, en sagði nei. Með hliðsjón af því og því, að ég er 1. flm. að málinu, segi ég já.



Herra forseti. Við afgreiðslu vegáætlunar á s. l. vori lét ég og margir aðrir þm. í ljós megna óánægju með efni áætlunarinnar, í fyrsta lagi vegna þess að fjármagn til vegagerðar hefur rýrnað stórlega að framkvæmdagildi svo að allt of lítið fé er til skiptanna, í öðru lagi vegna þess að Norðurlandsáætlun og Austurlandsáætlun í vegamálum voru þá felldar niður. Við Alþb.-þm. á Norðurlandi, hv. þm. Stefán Jónsson og ég, fluttum í fyrra till, um áframhald Norðurlandsáætlunar, en sú till. var felld. Við höfum ekki séð ástæðu til að endurtaka flutning þessarar till. nú við endurskoðun vegáætlunar Veða yfirleitt að flytja nokkra sérstaka till. að þessu sinni. Við ítrekum hins vegar mótmæli okkar við þeim mikla niðurskurði framkvæmda sem átt hefur sér stað á liðnum árum. Við mótmælum enn niðurfellingu Norðurlandsáætlunar. Þrátt fyrir það verður að afgreiða þessa vegáætlun. Ég segi því já.



Herra forseti. Ég skal fúslega verða við þeim tilmælum að lengja ekki mjög þessar umr., sem hér voru hafnar utan dagskrár, en ég get þó ekki orða bundist vegna þess, hvernig þær ber að, og vegna atriða, sem komið hafa fram í þessum umr. Hv. 5. þm. Norðurl. v. og upphafsmaður þessara umr. kvaðst vera að vekja athygli á máli sem hljótt hefði farið. Mér finnst ekki seinna vænna að hv. þm. frétti af þessu. Það var gott hjá Víðdælingum að vekja hann til umhugsunar á sumardaginn fyrsta. Víðdælingar eru búnir að vita þetta um tíma, hygg ég, kannske góða stund, því að það voru horfur á því, að haldið yrði eftir af verði bænda 104 kr. á kg fyrir svona mánuði síðan. Þetta er komið niður í 70 kr. og er það þó strax skárra en ekkert, en engan veginn gott. Hv. 5. þm. Norðurl. v. boðaði til bændafundar norður í Víðidal ásamt með hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepssyni. Og það er út af fyrir sig mjög gott fyrir 2. þm. Austurl. að rifja upp fyrir sér málefni bændastéttarinnar, því að hann er þm. í kjördæmi þar sem u. þ. b. helmingurinn af íbúunum stundar landbúnað. En ég vil óska þess, að hv. þm. taki fremur mark á Víðdælingum og þá sér til fyrirmyndar í umr. um landbúnaðarmál en hv. frsm. á þessum fundi, Lúðvík Jósepsson, þó að auðvitað sé geysileg breidd í hæfileikum hv. þm., að geta jöfnum höndum þjónað bæði landbúnaði og sjávarútvegi. Ég held að þetta vandamál, sem við er að glíma, skapist fyrst og fremst vegna samdráttar í neyslu. Ég er ekki sammála hv. 5. þm. Norðurl. v. um að þarna sé verulega um að kenna fátækt almennings í landinn, hann hafi ekki efni á því að kaupa þessar góðu landbúnaðarvörur okkar. Ástæðan er það heilsufarskjaftæði sem hefur verið uppi haft nú um sinn. Svo sér þess auðvitað stað þegar 70 þús. manns eða um þriðji partur þjóðarinnar bregður sér til útlanda og dvelur þar þó nokkra stund á s. l. ári. Þeir voru ekki að borða lambakjöt sem lágu suður á Mallorka í fyrrasumar, og þeir voru ekki að borða íslenskt smjör sem voru á Kanaríeyjum. Það er þessi breyting á neysluvenjum þjóðarinnar, sem er óheppileg að mínum dómi, og þessi breyting á lifnaðarháttum. Hv. þm. Ragnar Arnalds taldi að niðurgreiðslur þyrfti að auka. Ég get verið honum sammála um það. En eins og fram hefur komið hafa niðurgreiðslur verið auknar talsvert mikið. Það er alveg rétt, að söluskattur hefur ekki verið felldur niður. En það ráð hefur verið tekið að verja þeim mun hærri upphæð til niðurgreiðslna. Út af fyrir sig má bændum vera hér um bil sama um það, hvort söluskatturinn er felldur niður eða niðurgreiðslurnar hækkaðar, ef þarna er um svipaðar upphæðir að ræða. En ef þeir í fjmrn. óska frekar eftir því að sækja vatnið yfir lækinn, þá er þeim ekki of gott að gera það. Nú er vandinn, sem við er að glíma, einkum vegna dilkakjöts sem safnast hefur fyrir. Fyrir áramót var mjög mikill vandi fyrirsjáanlegur vegna umframbirgða af smjöri í landinu, en ríkisstj. brá vel og skynsamlega við og hóf útsölu eða gerði mögulega útsölu á smjöri, þannig að þeim vanda hefur verið bægt frá í bili. Ég sé sérstaka ástæðu til þess að bera lof á hæstv. landbrh. fyrir leiðréttingu á útflutningsbótum fyrir áramót, vegna þess að það er alls ekki ný bóla - jafnvel þó að það sé nýtt fyrir hv. þm. Ragnari Arnalds sem hefur ekki haft nægilega mikinn áhuga á þessum málum fyrr en nú alveg síðustu dagana - það vorn horfur á því í haust að bændur þyrftu að leggja stórfé í verðjöfnunargjald á dilkakjöt og það mundi vanta stórkostlega upp á dilkakjötsverð til bænda. En sem betur fór tókst hæstv. landbrh. að fá þetta leiðrétt á síðustu dögum ársins 1977 þannig að það ár sluppum við. Bændur hafa átt um þrjár leiðir að velja. Þær gerði aðalfundur Stéttarsambands bænda í haust að umræðuefni: Í fyrsta lagi að leggja á fóðurbætisskatt í því skyni að reyna að draga nokkuð úr framleiðslunni og vinna þá það jafnframt, að sem mest yrði framleitt af innlendu fóðri, að skattleggja innflutt kjarnfóður. Í öðru lagi var hugsanlegt að taka upp kvóta kerfi á landbúnaðarframleiðslu. Það hefur ýmsa kosti, en það er að ýmsu leyti mjög snúið að koma því í framkvæmd. Það er eins og með skattalögin sem hv. þm. Ragnar Arnalds hefur hugsað mikið um. Það er þó nokkuð erfitt að framfylgja kvótakerfi svo að það komi gersamlega réttlátlega niður og menn komist ekki upp á lag með að fara í kringum það. Þá er eftir þriðja leiðin, að láta vanta upp á verð. Frammi fyrir þessu stóðu bændur. Það er náttúrlega hægt að heimta það af samfélaginu, að þarna verði hlaupið undir bagga. Skynsamlegt er að gera það að vissu marki, en alfarið er það ekki skynsamlegt fyrir einn eða neinn að heimta allt af öðrum. Meiri hluti bænda hefur tekið hugmyndinni um kjarnfóðurgjald, innflutningsgjald á kjarnfóður, ákaflega illa. Það hafa borist fundarsamþykktir frá bændafundum vítt um land sem hafa verið mjög andsnúnar þeirri leið sem mér finnst að að mörgu leyti og flestu leyti hefði verið, ef hún hefði verið farin, sársaukaminnst fyrir bændur og komið minnst við pyngju þeirra. Og þá sitjum við uppi með þetta ástand, stöndum núna frammi fyrir því, að það verður að taka fé, a. m. k. í bili, til verðjöfnunar á dilkakjöti. Þetta er ekki gott ástand. Það þarf að reyna að vinna að því leysa þetta mál og það verður unnið að því, ekki endilega fyrir orð hv. 5. þm. Norðurl. v., heldur fyrir orð bænda sjálfra. Bændur eru fullir vilja til að leysa málið og forustumenn þeirra. Búnaðarþing gerði ályktun um nefndarskipun í þessu sambandi, sem að vísu er kannske óþarflega seinvirkt ráð, en e. t. v. farsælla en margt annað sem við gætum gert. Hæstv. landbrh. vitnaði í tölur frá Þjóðhagsstofnun um hækkun á tekjum bænda, að þær hefðu hækkað um 60–70%. Þetta er að vissu leyti rétt hjá ráðh. En mér fannst ekki sögð öll sagan. Hún var ekki öll sögð með því að tekjur bænda hefðu hækkað um 60–70%, en meðaltekjur viðmiðunarstétta hefðu hækkað eitthvað milli 40 og 50%, vegna þess að það er ekki sama hvar maður byrjar að bæta við. Ég hef fyrir framan mig Hagtíðindi, októberhefti 1977, þar sem gefnar eru meðalbrúttótekjur á árinu 1976 eftir samandregnum starfstekjum. Þá kemur í ljós að starfslið banka og sparisjóða hefur haft 2 millj. 678 þús. kr. á árinu 1976. Verkamenn og iðnaðarmenn í þjónustu sveitarfélaga og stofnana þeirra hafa haft 2 millj. 124 þús. kr. Faglærðir iðnnemar hafa haft 2.3 millj. Ófaglærðir við byggingarstörf hafa haft 2 millj. 117 þús. Ófaglærðir við fiskvinnslu hafa haft 2 millj. 32 þús. Ófaglærðir við iðnaðarframleiðslu 1953 þús. Ófaglærðir hafnarverkamenn hafa haft 2 millj. 202 þús. Þessar tölur hafa flestar hækkað frá árinu 1975 frá bilinu 28.7% upp í 34.3%. En ég átti eftir að nefna töluna sem var meðalbrúttótekjur bænda. Þeir höfðu ekki nema 1558 þús. Þeirra meðaltekjur hækkuðu ekki um 28% eða þaðan af meira, heldur um 27.4%. Þannig er alls ekki sama hvar byrjað er að reikna. Þó að prósentuhækkun bænda samkv. þessari Þjóðhagsstofnunaráætlun hafi verið allrífleg á þessu ári, þá má betur ef duga skal. Sannarlega má betur ef duga skal. Og raunar er ég ekki alveg búinn að sjá það, hvernig Þjóðhagsstofnun hefur farið að því að finna þetta út. Það getur skeð að þeir hafi einhverjar leiðir hjá Þjóðhagsstofnun, sem mér eru huldar, til þess að sjá fyrir þróunina, en að sjálfsögðu eru þeir ekki búnir að fá í hendur framtöl bænda fyrir árið 1977, því að þau eru nú í vinnslu á skattstofum. Sem betur fer hefur nokkur hluti bændastéttarinnar og sem betur fer allgóður hluti bændastéttarinnar komist vel af á s. l. ári. Þeir bera náttúrlega uppi þessa tekjuhækkun. Og árið hefur verið hagstætt vel settum bændum sem eiga það fjármagn sem þeir hafa verið með í búrekstri sínum og ekki orðið fyrir neinum áföllum. En það hefur ekki verið hagstætt bændum með verulegar lausaskuldir. Verulegur hluti teknanna hefur farið í vaxtagjöld á þessu ári. Ef svo heldur fram sem horfir með vaxtastefnuna í þjóðfélaginu fara nánast allar tekjur bænda, sem skulda dálitlar upphæðir, í vaxtagjöld. Og það er atriði sem ég held að sé ákaflega brýnt að reyna að kippa í lag. Ég hef verið sí og æ að klifa á því, að það yrði að útvega bændum lausaskuldalán. Það er verið að vinna að þessu máli, en sú vinna gengur of hægt. Ég held að því fjármagni, sem til þess færi að útvega bændum lausaskuldalán, væri vel varið og betur en ýmsu öðru fjármagni sem við erum að ráðstafa í þjóðfélaginu. Ég vil svo að endingu undirstrika það, að ég er á því, að því fjármagni, sem til landbúnaðarins fer, þurfi að verja skynsamlega, ekki kannske endilega með sama hætti og hingað til hefur verið gert, heldur mætti hugsa sér annars háttar ráðstöfun á því fjármagni. T. d. væri hægt að láta sér detta í hug að leggja það fé sem fer nú til niðurgreiðslna og útflutningsuppbóta, í sérstakan sjóð sem gæti verið nokkurs konar stjórnunarsjóður landbúnaðarins og undir hatti bændasamtakanna og hægt væri að nota þá til að auka niðurgreiðslur eða flytja út þær vörur sem skást væri að flytja út eftir atvikum. Það er auðvitað sjálfsagt af bændum að krefja ríkisvaldið um réttmæta og eðlilega fyrirgreiðslu og standa fast á rétti sínum. En hitt er mesti misskilningur, að ætlast til þess, að ríkisvaldið leysi alfarið úr öllum vanda í landbúnaðarmálum. Bændur þurfa að sjálfsögðu - og það hefur ekki heldur staðið á þeim - að leggja nokkuð á sig líka og gefa góð ráð í því sambandi að vinna að lausn þessara mála.



Herra forseti. Mér þykir illt að hæstv. landbrh. skuli ekki sjá sóma sinn í því að vera hér viðstaddur, en engu að síður vil ég þakka honum fjarstöddum fyrir að gefa svör við nokkrum spurningum sem ég lagði fyrir hann. Það var því miður ekki á hæstv. ráðh. að heyra, að hann hefði miklar áhyggjur af því máli sem ég gerði hér áðan að umtalsefni. Við heyrðum það, þm., að búið mundi að gera æðimikið í landbúnaðarmálum á seinustu árum og meira yrði ekki gert í bili, engar frekari ráðstafanir væru á döfinni til þess að létta bændum þá þungu byrði, sem með þessari gjaldtöku væri á þá lögð. Og söluskatturinn yrði sem sagt ekki afnuminn. Og hann bætti því við, að samkv. skýrslum, sem hann hefði undir höndum, hefðu tekjur bænda hækkað ákaflega mikið. Var nánast á honum að skilja að allt þetta kvak væri meira eða minna út í bláinn. Ég er samflokksmanni hæstv. ráðh., Páli Péturssyni, innilega þakklátur fyrir að hann skyldi benda okkur á það í ræðu sinni áðan, hversu yfirborðslegar þessar upplýsingar ráðh. væru þegar nánar væri skoðað. Þarf ég ekki að fara frekari orðum um það, svo vel sem hann tók á þeim hluta málsins. Ég er hræddur um að svar hæstv. ráðh. verði bændum almennt til lítils ánægjuauka. Ég er satt að segja hræddur um að ástand mála sé verra en svo, að kokhreysti og ánægjuyfirlýsingar af þessu tagi séu líklegar til þess að falla í sérlega góðan jarðveg. Ráðh. talaði mjög um auknar niðurgreiðslur á undanförnu ári. Auðvitað neitar því enginn, að niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum hafa verið auknar nokkuð. Verðbólgan hefur að sjálfsögðu aukist einnig, og það segir sig sjálft, að ekki er hægt að taka tölur af þessu tagi og leggja út af þeim einum út af fyrir sig, heldur verður að líta á að hve miklu leyti þarna er um að ræða aukningu sem skýrist af aukinni verðbólgu. Mér finnst að röksemdafærsla ráðh. minni allt of mikið á orðræður hans um rekstrarlán til bænda, en hann hefur staðið hér upp næstum að segja á ári hverju og lýst því yfir, að nú væri einmitt nýlega búið að auka rekstrarlánin verulega. Þannig hefur þetta gengið ár frá ári. Hann hefur alltaf verið að auka rekstrarlánin. En þeir, sem gerst þekkja til, eins og t. d. kaupfélagsstjórar, hafa marglýst því yfir, og skiptir þar engu hvort þeir eru úr flokki ráðh. eða úr öðrum flokki, að í reynd hafi rekstrarlán til bænda staðið meira eða minna í stað á undanförnum árum og ekki gert betur en að halda í við verðbólguþróunina. Þetta kom t. d. ákaflega skýrt fram á þeim bændafundi sem hér var vitnað til áðan og haldinn var í Víðidal nú fyrir skemmstu, þar sem kaupfélagsstjórinn á Blönduósi gaf einmitt yfirlýsingu um að þrátt fyrir að lánunum hefði fjölgað og þau hefðu fengið ný og ný nöfn, þá væru þau, ef á heildina væri litið, ekki meiri en verið hefði, ef tekið væri tillit til kostnaðaraukans. Varðandi niðurgreiðslurnar er það að sjálfsögðu rétt, eins og ég sagði áðan, að niðurgreiðslur hafa aukist í krónutölu. Þær voru t. d. auknar um 1300 millj. kr. 13. mars s. l. En ég tel að þá verði að hafa í huga að niðurgreiðslur höfðu verulega lækkað á undanförnum árum og aukningin, sem hefur orðið á s. l. ári, er auðvitað fyrst og fremst til þess fallin að ganga upp í fyrri lækkanir. Í öðru lagi verður að minna á að þessi ákvörðun kemur allt of seint. Þessi niðurgreiðsluaukning, sem varð 13. mars s. l., kemur a. m. k. hálfu ári of seint, og vegna þess, hversu seint hún er á ferðinni, hefur orðið til verulegt vandamál, sem nú finnast engin önnur ráð til að leysa hjá stjórnvöldum en að láta það lenda með fullum þunga á bændastéttinni. Í þriðja lagi má benda á að þessa ákvörðun um auknar niðurgreiðslur verður auðvitað fyrst og fremst að skoða í ljósi þess, að þá var nýlega um garð gengin mikil gengisfelling, gengi hafði verið fellt um 13% og gengisfellingin hafði að sjálfsögðu aukið rekstrarkostnað búsins verulega. Ég er hræddur um að ef málið er skoðað frá þeirri hliðinni, þá geri þessi aukning niðurgreiðslna upp á 1300 millj. ekki miklu meira en ganga upp á móti áhrifum gengisfellingarinnar á rekstrarkostnað búsins. Í fjórða lagi má benda á það í sambandi við þessar niðurgreiðslur, að til að gera hvort tveggja eða allt í senn: að hækka niðurgreiðslurnar í hlutfalli við þá verðhækkun sem orðið hefur af völdum verðbólgu, að koma til móts við áhrif gengisfellingarinnar og að jafna út áhrif söluskattsins, þá hefði hækkun niðurgreiðslnanna þurft að vera talsvert miklu hærri en hún varð sennilega um það bil tvöfalt hærri. Þannig er fjarstæðukennt að halda því fram hér, að þessi hækkun niðurgreiðslna, sem átti sér stað 13. mars s. l., hafi í raun og veru verið afnám söluskattsins eða eitthvert jafngildi þess. Eins og ég hef rakið hér eru ástæðurnar til þessarar hækkunar á niðurgreiðslum allt aðrar og má rekja til annarra þátta, en eftir stendur söluskatturinn á landbúnaðarvörunum. Í þessu sambandi er kannske fróðlegt að nefna að niðurgreiðslur á súpukjöti, svo að nefnt sé dæmi, námu aðeins 210 kr. á kg fyrir hinn 13. mars s. l., en söluskatturinn af þessari sömu vöru nam þá tæpum 200 kr. Í reynd má því segja að ekki hafi verið um neina niðurgreiðslu að ræða. Þessar tölur voru mjög nálægar hvor annarri. Hæstv. ráðh. gaf í skyn áðan að þessum miklu álögum á bændastéttina yrði skilað aftur. Ég verð að segja alveg eins og satt er, að ég tel að þetta sé ein djarfasta fullyrðing sem lengi hafi komið fram í þinginu. Og ég er hræddur um að þetta hafi verið harla vanhugsað kosningaloforð af hálfu hæstv. ráðh., geti orðið honum dýrkeypt, satt best að segja, og kostað nokkra gengisfellingu orða hans almennt í augum kjósenda þegar annað kemur í ljós að 1–2 mánuðum liðnum. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég fékk í morgun, hafði upphaflega verið tilkynnt að um yrði að ræða gjaldtöku upp á 104 kr. Raunar staðfesti seinasti ræðumaður það áðan. Afráðið var þó að þessu sinni yrði ekki um að ræða meiri gjaldtöku en 70 kr. á hvert kg dilkakjöts. Sveinn Tryggvason framkvæmdastjóri Framleiðsluráðs tjáði mér aftur á móti, og var alveg vafalaust ekki að fara með neitt leyndarmál, að ekki væri aðeins þörf á þessari gjaldtöku, heldur þyrfti sjálfsagt að leggja á aukið gjald þótt síðar yrði. Hann tjáði mér að þarna væri um gjaldtöku að ræða sem næmi 930 millj. kr., en væntanlega yrði um að ræða gjaldtöku sem næmi milli 1000 og 1100 millj. kr. þegar allt kæmi til alls og kæmi það í ljós að nokkrum árum liðnum. Ég er alveg sannfærður um að þeir, sem vilja hafa það sem rétt er í þessu efni, geti staðfest þetta og að þess vegna hljóti yfirlýsing ráðh. hér áðan, að þessu gjaldi yrði hugsanlega skilað aftur, að hafa hljómað heldur en ekki furðulega í eyrum þeirra manna sem best þekkja til. Nei, ég held að það hefði sannarlega verið hyggilegra og varlegra fyrir ráðh., því að enn er lagt til kosninga, að gefa enga slíka yfirlýsingu, þar sem hann mátti vita að hún gæti aldrei staðist og að mestar líkur mundu vera á því, að hið rétta kæmi í ljós fyrir kosningar. Það kom fram í ræðum hæstv. ráðh. og hv. þm. Páls Péturssonar, að ég mundi ekki hafa mikið vit á þessum vanda og færi með rangt mál. Þessu til sannindamerkis sagði hv. þm. Páll Pétursson að það hefði einfaldlega legið fyrir í haust. að bændur þyrftu að taka á sig stórfelld útgjöld af völdum þess vanda, sem hér hefði blasað við, í einni eða annarri mynd. Þetta geta þeir sagt eftir á sem hafa komið málunum á þann veg í hnút, að þau virðast illeysanleg með öðrum hætti. Hann viðurkenndi þó í hinu orðinu að vandamálið, sem við blasti, stafaði ekki af offramleiðslu. Hann sagði að vandamálið stafaði fyrst og fremst af því, að neyslan væri ekki nægileg. Þar með er hann í raun að viðurkenna að hefðu verið gerðar ráðstafanir á s. l. sumri eða s. l. hausti til þess að auka neysluna innanlands, þá væru allar líkur til þess, að þetta vandamál, sem nú blasir við, væri miklu smávaxnara en það er í reynd. Það er einmitt þess vegna og einmitt með nákvæmlega þessum rökum sem við Alþb.- menn höfum hvað eftir annað í vetur flutt till. um að söluskattur á kjötvörum yrði afnuminn. Reyndar vil ég einnig minna á að í till. stjórnarandstöðunnar við meðferð efnahagsmála fyrr í vetur var einmitt gert ráð fyrir því, að niðurgreiðslur yrðu verulega auknar. Þetta er það eina ráð sem fyrir hendi var til þess að koma í veg fyrir að þetta vandamál lenti með fullum þunga á bændastéttinni, þ. e. a. s. að tryggja að um svolitla neysluaukningu yrði að ræða. Ekki þurfti mikið til í sjálfu sér, því að eins og ég hef bent á hefur framleiðslan alls ekki aukist, en neyslan lítillega gengið til baka, þó þar skakki ekki nema réttum 10%. Með breyttu verðlagi á þessum vörum hefði alveg vafalaust verið hægt að snúa þeirri öfugþróun við. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja um þetta mál og síst af öllu þar sem hæstv. ráðh. sér sóma sinn helstan í því að vera fjarstaddur. Ég vil þó leyfa mér að harma hvað hæstv. ráðh. virtist hafa litlar áhyggjur af þessum vanda. Hér er um að ræða, eins og ég tók fram í upphafi máls míns, að verið er að leggja 1/2 millj. og þaðan af meira, kannske upp í 900 þús. kr. aukagjald á stétt manna sem stendur illa að vígi. Ég er hræddur um að ýmsir aðrir en ráðh. hafi meiri áhyggjur af þessu vandamáli.



Herra forseti. Hér hafa hafist umr. um landbúnaðarmál. Er það út af fyrir sig ekkert undrunarefni þó að vandamál landbúnaðarins séu rædd úr þessum ræðustól. Upphafsmaður að þessum umr. nú, hv. 5. þm. Norðurl. v., gerði þessi mál að umræðuefni vegna þeirrar ákvörðunar framkvæmdanefndar Framleiðsluráðs að innheimta verðjöfnunargjald af kindakjöti vegna hættu á óhagstæðum útflutningi kindakjöts á þessu verðlagsári. Þegar ég tala um óhagstæðan útflutning, þá á ég við það, að allar eru horfur á því, að flytja þurfi út verulegt magn af kindakjöti án þess að fáist greiddar á það útflutningsbætur eftir þeim leiðum og samkv. þeim lögum sem um þetta gilda nú. Ég vil taka undir það, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði, að mér finnst ekki hafa verið hljótt um þessi mál. Þó er þessi nýja ákvörðun kannske ekki enn á allra manna vitorði, en varla liður á löngu áður en svo verður. Ég verð að segja eins og er, að komið hafa svo mörg atriði fram, einkum í ræðu hv. þm. Ragnars Arnalds, að ástæða væri til að tala nokkuð lengi um þetta efni. Ég get ekki varist þeirri hugsun, þegar ég hlusta á hv. þm., að nokkuð skorti á að hann hafi kynnt sér þessi mál til fullrar hlítar. Ég er honum ekki sammála um það t. d., sem fram kom í ræðu hans nú síðast, að það hafi verið vegna ráðstafana sem juku kindakjötssölu hér innanlands, að hægt var að skila aftur því verðjöfnunargjaldi sem búið er að ákveða að taka og raunar búið að taka að nokkru leyti af sölu kindakjöts. Það var einfaldlega vegna þess, að fé fékkst úr ríkissjóði til að greiða þetta gjald beint, þannig að ekki þurfti að taka það af bændum. Ég veit ósköp vel að hægt er að deila um hvort landbúnaðarvörur séu dýrar eða ódýrar. Og ég veit að sumar tegundir landbúnaðarvara eru þannig verðlagðar, að þær eiga í mjög örðugri samkeppni. Þar á ég alveg sérstaklega við smjörið. Öllum er kunnugt að auk smjörs er selt annað tiltölulega vinsælt viðbit í landinu, sem kallað hefur verið fram til þessa smjörlíki, en gengur nú undir öðrum og líklega fallegri nöfnum stundum. Þetta viðbit, sem hefur tekið við af jafnágætu viðbiti og menn notuðu í gamla daga og var ýmist flot eða bræðingur, hefur m. a. það sér til ágætis, að læknastéttin hefur bundist nokkuð víðtækum samtökum um að hæla því á kostnað smjörsins. Það hlýtur að vera tiltölulega þægileg tilfinning fyrir húsmóður, sem velur á milli tveggja misdýrra fæðutegunda, að hafa það sér til stuðnings í valinu, að önnur fæðutegundin sé talin mjög miklum mun hollari en hin, en það hefur verið sagt um smjörlíki nú að undanförnu. Um hollustu þess eru þó mjög skiptar skoðanir fræðimanna, og ég vil leyfa mér að efast um að sá áróður, sem hér hefur verið rekinn gegn smjöri, hafi við nokkur fullkomin fræðileg rök að styðjast. Því miður er það svo, að ekki er nægilegt til þess að leysa söluvandamál landbúnaðarins að auka stórlega niðurgreiðslur. Það mundi vafalaust auka sölu á smjöri þó - ég geri ekki lítið úr því - ef niðurgreiðslur væru enn auknar. En þrátt fyrir það tiltölulega lága verð, sem nú er á smjörinu, hefur salan, sem jókst mjög fyrst eftir að verðið lækkaði aftur, minnkað svo að nú er salan mjög svipuð því sem hún var áður en þessar auknu niðurgreiðslur hófust. Og þó að það sé út af fyrir sig rétt, að neysla smjörs og kindakjöts hafi minnkað allverulega frá því sem var þegar þessi neysla var mest og það var á árinu 1974, þá jókst t. d. sala á smjöri úr 1576 tonnum árið 1973 í 2000 tonn árið 1974, - þó að þessi sala hafi minnkað mjög verulega frá árinu 1974, þá er það ekki endilega sönnun þess, að þessi minnkun stafi öll af hækkuðu verði. Vafalaust hefur verðið sín áhrif, en það er fleira sem gerist. Eitt af því, sem gerðist, var að einmitt á árinu 1974 var verð lengstan hluta ársins, bæði á smjöri og kindakjöti. mjög lágt miðað við kaupgetu í landinu. Má raunar telja verðið óeðlilega lágt, því að það er ekki heldur til framdráttar sölu landbúnaðarvara að svo miklar sveiflur séu á verði þeirra miðað við almennt kaupgjald að neytendurnir missi að meira eða minna leyti sjónar á raunverulegu og eðlilegu verðgildi þessara vara. Ég er sannfærður um að stöðugra verðlag á landbúnaðarvörum hefði verið til lengdar heppilegra fyrir söluna. Það er að vísu auðvelt að auka söluna í bili með verðlækkun, en hitt er jafnvíst, að þegar hækkanir koma aftur, þær koma óhjákvæmilega í verðbólguþjóð félagi eins og við búum í, þá verður ekki eins auðvelt að skýra þær hækkanir fyrir neytendum. Hv. síðasti ræðumaður sveigði nokkuð að landbrh. Hann er nú raunar því miður ekki staddur hér. Hann er kominn, já. En ég vil geta eins, þar sem mér fannst gæta misræmis í því sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Hann fullyrti í öðru orðinu. að ráðh. hefði fullyrt að þessu gjaldi yrði skilað aftur.

Kynni að verða skilað aftur.

Það kom seinna. Síðar kom svo breytt útgáfa og þar fullyrti sami ræðumaður, að ráðh. hefði sagt að þessu gjaldi kynni að verða skilað aftur. Hann hafði mörg orð um það, að fyrri ummælin, sem hann hermdi eftir ráðh. og ekki voru rétt, væru ekki gott kosningaloforð, því að hið sanna mundi koma í ljós fyrir kosningar. Ég get ekki varist þeirri hugsun, að mér finnst ræður hv. 5. þm. Norðurl. v. hér í dag hafa dálítið minnt á kosningaræður, ekki einungis ræðurnar um þetta mál, heldur jafnvel ræðan sem flutt var í sambandi við nafnakall um vegáætlun. Ég leyfi mér að láta mér detta í hug, að þessi skyndilega og mikla umhyggja hv. 5. þm. Norðurl. v. fyrir bændum og málefnum þeirra, sem vissulega þurfa á miklum skilningi að halda, sé nú kannske svolítið tímabilsbundin. Það marka ég þó einkum af því að eins og ég sagði áðan finnst mér hann ekki hafa kynnt sér málin til fullrar hlítar. Það, sem ég vil einkum benda á í því sambandi, er fyrst þetta: Ræðumaður talaði mjög mikið um afnám söluskatts. Það er rétt að mjög æskilegt væri ef hægt væri að afnema söluskatt af kindakjöti. Hitt er jafnrétt, að auknar niðurgreiðslur koma bændum engu síður að notum en niðurfelling söluskatts. Það er blekking, að það sé sérstaklega mikils vert fyrir hinn almenna landbúnað að fella söluskattinn niður. Það er einfaldlega vegna þess að söluskattur yrði naumast niður felldur af kindakjöti nema hann yrði einnig felldur niður af þeim kjöttegundum sem eru í mestri samkeppni við kindakjötið, svo sem fuglakjöti og svínakjöti. Hér er talað um að orðið hafi samdráttur á sölu kindakjöts, og það er rétt. talsverður samdráttur ef miðað er við árið 1974. Hér eru ekki nefndar neinar skýrslur um breytingar á sölu annarra kjöttegunda á þessu tímabili. Ég hef því miður ekki slíkar skýrslur hér í höndum, en mér er kunnugt um að verið hefur mikil sala á undanförnum mánuðum bæði á svínakjöti og fuglakjöti og það þrátt fyrir að þetta kjöt hafi verið miklu dýrara en dilkakjötið. Lækkun sú, sem varð í vetur á dilkakjötinu, mun hafa örvað sölu að einhverju marki, en þar sjást ekki neinar stökkbreytingar. Sannleikurinn er einfaldlega sá að það er mjög takmarkað sem hægt er að auka söluna með lækkun verðs. Það er hægt að auka hana nokkuð. En menn vilja tilbreytingu í mataræði sínu. Það mun vera tiltölulega sjaldgæft að menn spari við sig kaup á kindakjöti, a. m. k. eins og verðlag þess er í dag. Annar matur, sem er í mestri samkeppni við kindakjötið, er hreint ekkert mjög ódýr heldur. Ég held þess vegna að ekki sé hægt að gera sér vonir um stóraukna sölu á kindakjöti þótt verðið væri lækkað. Það þarf að leita annarra ráða til þess að bændur fái fullar tekjur af framleiðslu sinni. Eins og ég sagði áður, þá hygg ég að vegna þessarar sérstöku aðstöðu smjörsins sé mjög mikilvægt að halda verði þess í skefjum ef sala á að verða góð á því. Í sambandi við það vil ég gjarnan geta þess, að gerðar hafa verið tilraunir til þess árum saman að fá breytt í Sexmannanefnd hlutföllum á milli verðs hinna ýmsu mjólkurvara. Það hefur ekki fengist. Og það hefur raunar, undir sumum kringumstæðum a. m. k. gætt áhrifa frá ríkisvaldinu og þá á ég við stýringu niðurgreiðslna. Staðreynd er að það er allt annað hlutfall hér á milli verðs t. d. á nýmjólk og smjöri en er í nágrannalöndum okkar. Þar er nýmjólkin hlutfallslega miklu dýrari og smjörið ódýrara. Við fulltrúar bænda í Sexmannanefnd höfum ítrekað, - ég vil ekki fullyrða að það hafi verið við hverja einustu verðlagningu, en mjög oft höfum við farið þess á leit, - að þessum verðhlutföllum yrði breytt. Þar hefur ævinlega strandað á samþykki fulltrúa neytenda. Ég get út af fyrir sig vel skilið að menn leggi kapp á að hafa lágt verð á neyslumjólk, jafnmikilsverð og almenn neysluvara og hún er. En í þeim eilífa samanburði, sem verið er að gera á milli landa og landbúnaðarvörur hafa sannarlega ekki farið varhluta af, þá eru þessi verðhlutföll, svo ólík því sem er í nágrannalöndunum, óheppileg fyrir landbúnaðinn. Í sambandi við söluskattinn, sem ég nefndi áðan, minnist ég þess, að á þeim tíma sem Lúðvík Jósepsson var viðskrh. og felldur var niður söluskattur á mjólkurvörum, þá var farið mjög ákveðið fram á það af hálfu bændasamtakanna, að einnig yrði felldur niður söluskattur á kjöti. Það þótti ekki fært. Það er ástæðulaust, að ég fari að rekja hér hvers vegna stjórnvöld hafa ekki tekið undir þetta, hvorki á tímum vinstri stjórnar né þeirrar stjórnar sem nú situr. Það eru á því verulegir tæknilegir örðugleikar að fella niður söluskatt af kjöti, og þó að ekki væri til staðar sú ástæða sem ég nefndi áðan, að náttúrlega á að lækka hlutfallslega mest dýrasta kjötið og minna það ódýrara, þá mun það vera svo að dómi þeirra sem fást við innheimtu og eftirlit með söluskatti, að það mundi veikja söluskattsinnheimtuna og gera hana óöruggari og meira áætlanakennda ef söluskattur á kindakjöti yrði felldur niður. Ég ætti náttúrlega ekki að taka að mér það hlutverk út af fyrir sig að skýra hvernig á þessu stendur. en mér finnst að eftir langa mæðu hafi ég kannske skilið hvað er ólíkt með kindakjöti eða kjöti yfirleitt og öðrum landbúnaðarvörum sem ekki er söluskattur á, að þessar vörur breyta verðgildi sínu í búðunum umfram það sem nemur venjulegri verslunarálagningu. Kaupmennirnir kaupa kjötið helst í heilum skrokkum og brytja það og vinna með ýmsum hætti. Aftur á móti veit ég ekki annað um aðrar landbúnaðarvörur, sem seldar eru hér í smásölu án söluskatts, en að þær komi allar í umbúðum inn í verslanirnar og hægt sé að sýna fram á það með mjög glöggum reikningum, hvað keypt hafi verið og hvert verðmæti þess sé sem selt er. Ég veit ekki hvort þetta er nógu skýrt hjá mér, en þetta eru þau rök sem heyrast frá embættismönnum, og ég get út af fyrir sig skilið að þau séu ekki út í bláinn og hin harða andstaða, sem jafnan hefur verið gegn því að fella niður söluskatt á kindakjöti, mun af þessu stafa. Hitt get ég svo aftur endurtekið, að það mundi auðvitað verða tiltölulega virkt meðal til þess að lækka verð á öllu kjöti, og þá náttúrlega mest á dýrustu kjöttegundunum, að fella niður söluskattinn og það mundi lækka framfærslukostnaðinn í landinu. Það má margt jákvætt segja um ráðstöfun sem slíka, þó að ekki hafi orðið enn þá samkomulag um hana. En ég endurtek, að slík ráðstöfun væri ekkert sérstakt mál fyrir bændur að mínum dómi, miklu stærra mál fyrir neytendur og aðeins að því leyti mál fyrir bændur, að slík niðurfelling á söluskatti væri hærri upphæð en lækkaði í reynd verðið til neytenda. Yrði að sama skapi dregið úr niðurgreiðslum, þá álít ég að það mundi ekki verða jákvætt fyrir þá bændur sem stunda hinn venjulega hefðbundna landbúnað. Eitt af því, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. v., var að hann gerði ráð fyrir að niðurgreiðslur landbúnaðarvara nú eftir áramótin hefðu komið til þess að bæta bændum áhrif gengisfellingar. Þetta skil ég ekki mjög vel. Nýr verðlagsgrundvöllur landbúnaðarvara tók gildi 1. mars og inn í þann grundvöll voru komin áhrif gengisfellingarinnar að mjög verulegu leyti - ég vil ekki segja að fullu og öllu, því það er í raun og veru ekkert beint samband á milli niðurgreiðslna og ákvarðana landbúnaðarvöruverðs, eins og mér fannst að mætti skilja á orðum hv. þm. Verðið í verðlagsgrundvellinum er ákveðið án tillits til þess, hverjar niðurgreiðslur verða, þótt útsöluverðið á vörunum sé hins vegar ákveðið með hliðsjón af niðurgreiðslunum. Þess vegna er ekki verið að bæta bændum út af fyrir sig hækkun rekstrarvöruverðs og fjárfestinga, sem stafa af gengisfellingum, með því að hækka niðurgreiðslur. Það er algjör misskilningur þm. Fannst mér þetta bera vott um það, að hann hefði ekki glöggvað sig jafnvel á þessum málum og full þörf hefði verið á. Ég held að ég ætti ekki að þurfa að skýra þetta betur. Ef þessar auknu niðurgreiðslur auka sölu á dilkakjötinu, sem þær áreiðanlega gera að einhverju leyti, þá minnkar útflutningsbótaþörfin, þá minnkar hættan á því, að útflutningsbætur dugi ekki til þess að greiða bændum umsamið verð. Á s. l. hausti, eins og fram hefur komið hjá fyrri ræðumönnum, var skilað til bænda aftur gjaldi sem tekið hafði verið vegna verðjöfnunar eða hugsanlegrar áætlaðrar verðjöfnunar vegna útflutnings á dilkakjöti. Það var gert vegna þess að það komu beinar greiðslur úr ríkissjóði til þess. Það, sem nú er verið að gera og ég held að mönnum hljóti að vera alveg ljóst og bændum hefur verið ljóst lengi er að verið er að gera ráðstafanir til þess að hægt sé að jafna þeim halla, sem kann að verða á útflutningi landbúnaðarvara, niður á bændurna. Þetta er gert vegna þess að í lögum finnst ekki þess stoð hvorki í fjárlögum né öðrum lögum, að hægt verði að auka útflutningsbætur umfram þann 10% rétt sem framleiðsluráðslögin gera ráð fyrir nú í dag. Að áliti bændasamtakanna væri það ábyrgðarleysi að gera ekki bændum grein fyrir þeim vanda sem þarna hefur ekki enn verið leystur, og það væri sömuleiðis ábyrgðarleysi að gera ekki ráðstafanir í tæka tíð til þess að bændur sætu við sama borð um verð á vörunum. Hins vegar, eins og kom fram í ræðu hæstv. landbrh., var nokkur ágreiningur um, hvernig þessi gjaldtaka skyldi fara fram, og ágreiningur um, hvort á því lægi að ákveða þetta gjald nú. Þessi ágreiningur stafar einfaldlega af því, að enn er alls ekki að fullu ljóst hversu hátt þetta gjald þarf að verða. Það er ekki að fullu ljóst og verður ekki ljóst fyrr en sést hver salan er í kindakjötinu. Við eigum eftir af þessu verðlagsári rúma fjóra mánuði, og við vitum ekki með neinni vissu hvernig sala á dilkakjöti verður þennan tíma. Við vitum ekki heldur með fullri vissu um verð á því dilkakjöti sem er selt til útlanda. Það er vitað að það koma á það einhverjar verðbætur umfram það verð, - eða a. m. k. norska kjötið, ég er ekki viss um að það sé víðar, - sem þegar hefur verið greitt á þann útflutning sem fram hefur farið, og það kann að verða, án þess að við getum fullyrt um það, að breyting verði á verði þess kjöts sem eftir er að flytja út. Þess vegna er alls ekki víst í dag hversu hátt þetta gjald þyrfti að vera, þó ekki kæmu til neinar ráðstafanir annars staðar að til þess að bæta þetta. Á s. l. hausti gerði ríkisstj. ráðstafanir til þess að komið væri í veg fyrir þessa gjaldtöku, sem ég var að lýsa áðan. Það er að vísu ekki séð hvaða ríkisstj. verður við völd á næsta hausti, en það er engin ástæða til þess að fullyrða að það kynnu ekki að verða gerðar ráðstafanir áður en verðlagsári lýkur og áður en þessir reikningar eru upp gerðir sem minnkuðu þessa byrði sem þó virðist nú að þyrfti að leggja á bændastéttina. Ég ætti náttúrlega ekki að þurfa í sjálfu sér að eyða mörgum orðum um þessi mál að öðru leyti. Mér er það ekki síður ljóst en öðrum, að fari svo að vanti á verð dilkakjöts frá s. l. hausti upphæð sem nemur kannske 70–80 kr. á hvert kg innvegins dilkakjöts, þá er það geysileg tekjuskerðing fyrir bændur. Og ég er þess fullviss, að þeir, sem vinna fyrir bændur, gera það sem hægt er og mögulegt er til þess að koma í veg fyrir að þessi tekjuskerðing verði. Hvort það tekst hlýtur tíminn að leiða í ljós. Það kom fram í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. v., að skipulagsleysi hái landbúnaði. Það kann að vera rétt. Það hefur mikið verið talað um landbúnaðinn að undanförnu. Eitt af því, sem menn hafa þar deilt um, er það t. d., hvernig ætti að skipuleggja framleiðsluna. Fulltrúar bænda hafa verið bornir þeim sökum, að þeir sæju ekkert annað ráð en að minnka framleiðsluna. Í grein, sem hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson. sem hér er raunar ekki staddur í dag, skrifaði í Þjóðviljann um miðjan janúar s. l., ræddi hann þessi mál allítarlega. Hann gerði þar samanburð sem ég hef nokkuð vikið að, á framleiðslu og sölu landbúnaðarvara á árunum 1973–1977. Þar kemur auðvitað í ljós, að árið 1974 sker sig algjörlega úr um neyslu, enda er það svo, að við þetta ár er fyrst og fremst miðað þegar um þessi mál er rætt og talað um samdrátt í neyslu og litla aukningu í framleiðslu. En aukning í framleiðslu hefur ekki orðið mjög mikil fyrr en í mjólkurframleiðslunni núna á síðasta ári og það sem af er þessu - þá er um mikla aukningu að ræða. Það vil ég skýra svolítið nánar, að þegar við tölum um mikla aukningu í mjólkurframleiðslu, þá þarf hún ekki endilega að vera mjög mörg prósent af heildarframleiðslunni, en hún þarf ekki að vera ýkjamikil til að hún sé mjög mörg prósent af því sem ekki er seljanlegt í landinu. Það er það sem veldur vandkvæðum. Þegar heildarmjólkurframleiðslan vex um 5%, þá vex það, sem við gefum ekki selt í landinu, um allt aðra prósentutölu og miklu hærri. Það er það sem vandkvæðum veldur, að tiltölulega lítil framleiðsluaukning veldur eða getur valdið mjög mikilli aukningu á útflutningsþörfinni, og það er nákvæmlega það sem hefur gerst með mjólkina núna, þó að mjólkin sé ekki enn þá orðin svo mikil að þar sé um neitt svipað því eins mikið vandamál að ræða og varðandi sauðfjárafurðirnar. Í þessari grein Lúðvíks Jósepssonar, sem ég minntist á, er talað um að nauðsynlegt sé að skipuleggja framleiðsluna. Ég er þm. hjartanlega sammála um að það sé nauðsynlegt, og þá á ég við nauðsyn vegna bændanna sjálfra að framleiðslan sé skipulögð. Sú skipulagning, sem talað er um í greininni, er þó eingöngu sú, að því er virðist, að það þurfi að skipuleggja það, hvar sé framleidd mjólk og hvar sé framleitt kjöt. Þetta skiptir að vísu kannske nokkru máli, en er ekki höfuðatriði í málinu. Hins vegar segir beinlínis í greininni: Aðalatriðið er, að það á ekki að draga úr framleiðslunni. - Það gerir þm. að aðalatriði boðskapar síns, að það eigi ekki að draga úr landbúnaðarframleiðslunni. Undir þessi orð gæti ég tekið ef bændum væri jafnframt tryggt fullt verð fyrir þessa framleiðslu sína. En meðan það er ekki hægt - og mér er til efs að það verði auðvelt að fá fulla tryggingu fyrir slíku - tel ég að nauðvörn bændastéttarinnar sé að draga nokkuð úr framleiðslunni. Enn þá hafa bændur ekki orðið sammála um hvernig ætti að gera þetta, en ég held að það sé ákaflega viðtæk samstaða á meðal bænda um það, að þetta sé nauðvörn þeirra, að það sé dregið úr framleiðslunni að nokkru án þess að með því sé t. d. fækkað fólki í sveitunum í verulegum mæli eða aðrar erfiðar afleiðingar komi upp. Það er nefnilega þannig, að það borgar sig auðvitað ekki fyrir bóndann frekar en annan að framleiða vöru, sem hann getur ekki fengið neitt teljandi verð fyrir, og það skilja bændur mætavel. Eins og ég sagði áðan hafa bændur ekki orðið sammála um hvernig ætti að gera þetta. Það finnst mér raunar ekki óeðlilegt. Það er mjög eðlilegt að það taki verulegan tíma fyrir bændastéttina sem heild að koma sér saman um skipulagsatriði eins og þessi. Það hefur verið talað um ýmislegt í þessu sambandi. Það hefur verið talað um kvótakerfi. Það hefur verið talað um fóðurbætisskatt. Það hefur verið talað um skipulagningu gegnum lánastarfsemi o. s. frv. Þetta er einn stærsti vandi bændastéttarinnar í dag, að ekki hefur enn þá fundist leið til þessarar skipulagningar sem bændastéttin í heild hefur getað fellt sig við. Ég er sannfærður um að slík leið finnst. E. t. v. gerist það, að t. d. nágrannar okkar gjörbreyta landbúnaðarpólitík sinni. E. t. v. gerist það t. d., að Norðmenn hætti að greiða dilkakjöt sitt niður um meira en helming, þannig að við getum farið að selja dilkakjöt í Noregi á eðlilegu verði. Þá væri með einu pennastriki, ef svo mætti að orði kveða, læknaður allur stærsti vandi landbúnaðarins. Norskir neytendur greiða með niðurgreiðslunum meira en helmingi hærra verð fyrir eigið dilkakjöt heldur en það sem fæst fyrir íslenska dilkakjötið í Noregi. Norskir bændur fengu á s. l. ári milli 4 og 5 þús. kr. meira fyrir það, sem við köllum meðaldilk, heldur en íslenskir bændur fá, en niðurgreiðslurnar eru svo miklar að við fáum í Noregi núna tæpan helming þess verðs sem við þyrftum að fá til að við gætum greitt bændunum fullt verð. Ef slíkar breytingar yrðu hjá frændum okkar Norðmönnum, þá kynni sá stóri vandi, sem við búum nú við, að minnka mjög og verða tiltölulega vel viðráðanlegur. Líka er hægt að hugsa sér það, að útflutningsbætur verði auknar eða aðrir styrkir við landbúnaðinn til þess að bændur fengju full kjör. Ég vil geta þess, að fyrir liggur till. um það, ef ég man rétt, frá einverjum þm. Alþb. að breyta útflutningsbótum, þannig að hækkuð verði prósenttala á hverja búgrein um sig, sauðfjárafurðir og nautgripaafurðir. Ef þessi till. yrði samþ. og hún kæmi til framkvæmda, þá mundi það kannske undir einhverjum kringumstæðum auka útflutningsbætur, en undir öðrum kringumstæðum stórminnka þær. T. d. hefðu þær minnkað á s. l. ári ef þessi regla hefði verið í gildi, vegna þess að þá var eiginlega ekkert flutt út nema sauðfjárafurðir. Þá hefðu stórminnkað útflutningsbætur á sauðfjárafurðir. Við megum líka muna að útflutningsbæturnar eru miðaðar við heildarlandbúnaðarframleiðsluna og þar með aðrar afurðir en sauðfjárafurðir og nautgripaafurðir.  Herra forseti. Ég er nú þegar búinn að nota mikinn tíma fyrir þetta skraf og læt því lokið.



Herra forseti. Ég lýsi nú yfir sérstöku þakklæti við hæstv. landbrh., að hann skyldi sýna okkur þá sæmd og tillitssemi að koma aftur og vera viðstaddur síðari hluta umr. um ráðstafanir af hálfu ríkisins. í landbúnaðarmálum sem leiða til þess að það verður lagður skattur, sem nemur 600–700 þús. kr. að meðaltali, á hverja sveitafjölskyldu á landinn þetta var mjög sæmilega gert af honum að koma aftur til þess að hlusta á athugasemdir okkar við ræðu hans sem hann flutti áðan sérstaklega vegna þess að það er bráðnauðsynlegt að við göngum nú á hann og biðjum hann um frekari skýringu á því, að þessi skattheimta sé eiginlega ekki gjaldtaka. Ég veit ekki betur, hæstv. ráðh., en Kaupfélagi Þingeyinga á Húsavík hafi þegar verið send krafa upp á 45 millj. kr., þar sem náðarsamlegast er fallist á að þessi umboðsverslun bænda í Þingeyjarsýslu borgi þetta þó í þrennu lagi. Þetta er ekki gjaldtaka. Heldur hæstv. ráðh. að Kaupfélag Suður-Þingeyinga sé aflögufært um þessa peninga, eða hvarflar það að honum að greiða þurfi vexti af þeim? Hv. þm. Páll Pétursson sagði frá því áðan að víst væri þannig ástatt fyrir bændum flestum hverjum, sem í skuldum ern, að vaxtagreiðslur þeirra tækju svo að segja arðinn af búinu. Hinir væru nokkrir að vísu sem þannig væri ástatt um efnahagslega, að þeir ættu það fé, sem þeir sýsluðu með, og væru ekki skuldum vafðir og afkoma þeirra væri náttúrlega mjög góð. En hversu margir skyldu þeir vera? Hv. þm. Ingi Tryggvason vék lauslega að því, að hann teldi að komandi alþingiskosningar kynnu að vera einhver hvati að því, að hv. þm. Ragnar Arnalds vakti máls á þessu lítilræði sem þessi gjaldtaka er fyrir bændastéttina.  Ég verð nú að þakka hv. þm. Inga Tryggvasyni kærlega fyrir skýringu hans á tormerkjum þess að fella niður söluskatt á kjöti. Þetta geri ég í einlægni vegna þess að hann hefur með skilningi sínum á skýringum embættismanna svo sannarlega auðveldað skilning minn á málinu. Þetta hefði enginn leikið hér nema gamall kennari, að koma þessum skilningi svo ljóst til skila. Aftur á móti gaf hv. þm. það alls ekki í skyn. að ógerlegt væri að fella niður söluskattinn af kjötinu. Enn þá síður gaf hann í skyn, að hann væri þeirrar skoðunar. að ógerlegt væri að endurgreiða söluskatt af kjöti. Og það kom aldrei til mála er rædd var till. okkar Alþb.-manna, sem hv. þm. má vel muna. hér á haustdögum um niðurfellingu á söluskatti eða endurgreiðslu. þá kom aldrei til mála að þar á móti yrðu felldar niður niðurgreiðslu sem fyrir voru. Það var alveg ljóst mál, að þetta átti hvort tveggja að ske. Enda mun það hafa verið mála sannast, að þegar hv. þm. Ingi Tryggvason og hv. þm. Jón Helgason stóðu að samþykktum bændasamtakanna um áskorun um að fella niður söluskatt af kjöti á sínum tíma, þá hafi það ekki verið með neinu slíku fororði sem sú krafa var gerð, sem þeir félagar hjálpuðu að koma á framfæri vítt um landsbyggðina, að niður yrði felldur söluskattur á kjöti. Þá mun það ekki hafa verið með því fororði, að þá yrðu felldar niður eða lækkaðar niðurgreiðslur á kjöti - víðs fjarri.  Við Alþb.-menn bárum fram till. um niðurfellingu á söluskattinum, við bárum fram um það till. hér á þingi, að látið yrði að kröfum þeirra hv. þm. Inga Tryggvasonar og Jóns Helgasonar sem þeir báru fram fyrir hönd bændastéttarinnar. Við höfðum nafnakall um þessa till. í Ed. Hv. þm. sögðu báðir nei, þeir greiddu báðir atkv. gegn till., og hv. þm. Ingi Tryggvason gerði þá grein fyrir atkv. sínu, að hann segði nei í því trausti, að ríkisstj. mundi standa við fyrirheit um að leysa þetta vandamál vegna birgðanna - yfirvofandi útflutnings - á annan hátt. Ég hygg að hv. þm. Ingi Tryggvason hafi ekki mælt um hug sér þá. Ég veit að hann gerði það ekki. Hann gerði þá grein fyrir atkv. sínu, að hann gerði þetta í því trausti að ríkisstj. mundi leysa málið á annan hátt. Nú spyr ég hv. þm. Inga Tryggvason: Var það á þennan hátt sem hann bjóst við að ríkisstj. mundi leysa málið, á þann hátt að taka 700–900 þús. kr. gjald á ári af sveitaheimilunum til þess að leysa þetta mál? Var það þess vegna sem hann greiddi atkv. við nafnakall í Ed. gegn till. sem hann hafði tekið að sér fyrir hönd bændastéttarinnar sem forustumaður þar að knýja fram? Við höfum vitnað til þess, Alþb.- menn, sem hv. þm. Ingi Tryggvason viðurkenndi í ræðu sinni áðan og gerði prýðilega grein fyrir, að kindakjötsframleiðslan, dilkakjötsframleiðslan hefur ekki aukist síðustu 10 árin að því skapi sem fólki hefur fjölgað í landinu, en neysla á íbúa hvern hefur dregist saman. Fyrir liggja opinberar skýrslur um það, með hvaða hætti kaupgeta í landinu annars vegar og verðlag á dilkakjötinu hins vegar hefur stjórnað neyslunni á þessari vöru. Árið 1974 fór það saman, að kaupgeta var tiltölulega góð í landinu og niðurgreiðslur á dilkakjöti voru miklar. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Ingi Tryggvason segir, að verðsveiflur á þessum vörum eru ákaflega óheppilegar fyrir markaðinn, fyrir tryggan markað. En hv. þm. virtist, að því er mér fannst, hafa mestar áhyggjur af niðursveiflunni. Þó er það staðreynd, að það er hækkað verðlag á vörunni sem dregur úr sölu á henni. Ég hygg að hv. þm. muni með glöðu geði taka undir það álit mitt, að æskilegt sé að verðlag á þessum vörum sé að verulegu leyti miðað við kaupgetu í landinu, eins og hún er á hverjum tíma. Sannleikurinn er sá, að verðlagsmál landbúnaðarins verða undir engum kringumstæðum, ef vel á að vera, slitin úr tengslum við kjaramál launamanna á þessu landi, við kaupgetu fólksins sem neytir þessa varnings. Hæstv. landbrh. gat þess á sínu létta svifi yfir staðreyndum þessa alvarlega máls íslensks landbúnaðar, að það hefði setið nefnd að störfum síðan í fyrra að fjalla um markaðsmálin, t. d. um það, hversu vel málum hefði verið sinnt í tíð núv. ríkisstj., samtímis því sem hann kom inn á þetta, að afurðalán hefðu stórhækkað. Það veit hver maður, sem rætt hefur þessi mál við þá aðila sem þetta hvílir mest á, þar sem eru forstöðumenn umboðsverslana bænda, kaupfélagsstjórarnir, að afurðalán hafa ekki stórhækkað. Myndum þeirra fyrirbrigða hefur hins vegar fjölgað. Það eru komin fleiri heiti á þessi fyrirbæri, en þau hafa svo sannarlega ekki stórhækkað. Kaupfélögin eru í svelti. Langsamlega erfiðust er rekstrarfjárstaðan hjá þeim sölustofnunum bænda sem starfa á sauðfjárræktarsvæðunum, beinlínis vegna þess að lánamálin eru í ólestri. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni fyrir stundu, að hagur bænda hefði samkv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar stórbatnað á árunum 1976–1977. Með rökum hefur hæstv. ráðh. ekki svarað þeim staðhæfingum forustumanna bændastéttarinnar, að á s. l. hausti og um síðustu áramót hafi skort allt að því 40% upp á það, að bændur hefðu sambærileg laun við viðmiðunarstéttirnar, svo sem kveðið er á um í lögum. Ég reyndi að afla mér upplýsinga um það í dag, hverju þessi gjaldtaka, sem hæstv. fjmrh. segir að sé ekki gjaldtaka, - við skulum þá segja: hverju þessi innheimta á 630–700 þús. á meðalsveitaheimili muni nema í tekjum bóndans, ef við miðum enn við viðmiðunarstéttirnar. Ég get ekki fengið ljós svör um það, en þeir aðilar, sem um fjölluðu og gerst eiga að vita, leiddu getum að því, að þetta mundi leiða til þess, að að þessu áfalli fengnu til viðbótar undir stjórn hæstv. landbrh. yrðu laun bænda komin ofan í eitthvað frá 43 til 50% af launum viðmiðunarstéttanna. Þetta skeður á þeim sömu dögum þegar tilkynnt er nýtt verð á áburði, hækkun um 32%. Nú munu menn vitaskuld koma hér upp á eftir og tilkynna svo það, að það sé allt í lagi vegna þess að þessi hækkun á áburði reiknast inn í grundvallarverðið. Hvaða grundvallarverð? Það grundvallarverð, sem kemur fram á pappírnum, eða hið raunverulega grundvallarverð, sem gildir? Það er rétt, svo ég víki enn að því sem hv. þm. Páll Pétursson sagði, að til eru bændur á landinu sem vel standa, tiltölulega fáir, sem höfðu ágætisafkomu á árinu sem leið. En ég hef fullgilda ástæðu til þess að ætla að það séu nú ekki þeir sem hv. þm. Páll Pétursson ber helst fyrir brjósti í þessu sambandi, ekkert fremur en ég. Þeir eru fáir og þeir standa vel og þeir bjarga sér. Það er hagur hinna sem við berum fyrir brjósti og við erum uggandi út af honum, miklu fremur uggandi heldur en hæstv. landbrh., eins og fram kom í ræðu hans áðan. Og nú er það spurningin: Er hægt að búast við því, að þessir bændur, sem hv. þm. Páll Pétursson talaði um áðan, sem standa þannig fjárhagslega að arður af búinu nægir tæpast fyrir vöxtum af áhvílandi lánum, haldi áfram búskap eftir þetta áfall? Ef arðurinn af búinu nægir ekki nema rétt fyrir vöxtum, hvaðan eiga þeir þá að taka þessar 630–700 þús. kr. sem nú eru á þá lagðar? Og þá eiga þeir eftir að borga áburðinn núna í vor, sem ekki kemur til arðs fyrr en eftir tvö ár, ef mér skilst rétt. Það eru þessir menn, sem svo er ástatt fyrir, sem við höfum áhyggjur af, við Páll Pétursson, í þessu sambandi og raunar, það hvarflar ekki að mér nokkur efi um það, líka mennirnir sem hv. þm. Ingi Tryggvason ber fyrir brjósti ekkert síður en við Páll Pétursson. Hvaða hlutskipti ætlið þið þessum mönnum? Það hvarflar ekki einu sinni að ykkur að trúa hæstv. landbrh., sem þið berið þó ábyrgð á, þegar hann gefur í skyn að næsta ríkisstj. kunni e. t. v. að endurgreiða þessa peninga. Í fyrsta lagi hefur hæstv. ráðh. ekkert umboð til þess að tala fyrir komandi ríkisstj. eða gefa neitt í skyn um það, hvað hún muni gera, og í öðru lagi, jafnvel þó hann gegndi nú embætti landbrh. í þeirri ríkisstj., þá gefur ferill hans í þessari ríkisstj. okkur enga ástæðu til þess að ætla að hann hefði þrek til þess að framkvæma slíkt. Og ef þessir menn flosna nú upp frá búum sínum, sem virðist viðbúið, þá er það spurningin, hvar ríkisstj. ætlar með stuðningi hv. þm. Inga Tryggvasonar, Jóns Helgasonar, Pálma Jónssonar og Páls Péturssonar að koma þessum mönnum fyrir í starfi. Kannske í frystihúsum á Suðurnesjum eða álverinu eða á vellinum eða á Grundartanga eða í einhverju öðru álíka starfi sem yrði þá að mati þessara manna þjóðhagslega hagkvæmara að láta þessa menn stunda heldur en að framleiða þessi matvæli? Það er illa gert að telja úr bændum kjarkinn núna og að eggja þá á að draga úr framleiðslu sinni, vinna minna þegar harðnar á dalnum. Það er illa gert vegna þess, að við glímum ekki í kjötframleiðslunni og mjólkurframleiðslunni hérna við það sem hægt er að nefna offramleiðslu. Við glímum við efnahagsmálastefnu, kolranga efnahagsmálastefnu á þessu sviði eins og á öðrum sviðum íslenskra atvinnumála. Við þurfum á því dilkakjöti að halda, sem framleitt hefur verið að meðaltali síðustu 10 árin, handa fólkinu okkar, ef við sjáum til þess að fólkið okkar hafi efni á því að kaupa nægju sína af því. En til þess að fyrir þeirri nauðsyn verði séð og þar með fundin leið til þess a1 leysa þennan aðsteðjandi vanda bændastéttarinnar, þá þurfum við nú kosningar í sumar, hvort sem hv. þm. Inga Tryggvasyni er það ljúft eða leitt, og við þurfum að stappa stáli fyrst og fremst í bændastéttina að kjósa nú ekki öðru sinni á þingi þá menn sem hamskipti hafa á milli sætanna í Framleiðsluráði landbúnaðarins og sætanna hér á þingi. Og svo vildi ég gjarnan aðeins í lokin fá skýringu á því, hvers vegna hamrað er á því, að þetta sé ákvörðun framkvæmdastjórnar Framleiðsluráðs landbúnaðarins: Það var fjallað um þetta í Framleiðsluráði og Framleiðsluráð er æðsti aðilinn, ákvörðunartökuaðilinn í þessu tilefni. - Hvers hendur er verið að þvo með því að orða það á þennan hátt: Það er Framleiðsluráð landbúnaðarins sem að þessu stendur?

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að þreyta kappræður við hv. 5. þm. Norðurl. e., en láta alveg afskiptalaust orðafar hans og lýsingu á mönnum og málefnum sem er að hans geðþótta. Það er ekki mitt að reyna að koma þessum hv. þm. inn á aðra braut. Hitt er annað mál, að þegar farið er að drótta því að manni að maður fari með staðlausa stafi eða hafi sagt þetta og hitt sem ekki hefur sagt, þá verður leiðrétting að koma á því. Í fyrsta lagi var ekki hægt að skilja orð hv. 5. þm. Norðurl. e. á annan veg en þann, að í skýrslu þeirri frá Þjóðhagsstofnuninni sem ég las upp og er sýnishorn af skattframtölum bænda á þessu ári fyrir liðna árið, væri ekki rétt með farið. Það hefur ekki komið fram nein heildarviðmiðun, eins og er gerð af Hagstofunni, frá því á árinu 1977, samanburður við aðrar viðmiðunarstéttir á árinu 1977. Slíkt er ekki tíundað í þessari skýrslu sem þar er um að ræða. Ég hef áður margendurtekið það á hv. Alþ., að á þessu varð geysileg breyting sem gerir að verkum að þessi samanburður er ekki marktækur eftir nefndar breytingar. Ástæðan fyrir því er sú, svo ég fari nú að endurtaka það einu sinni enn þá, að áður fyrr var fært á brúttótekjur bænda allt nema nauðsynlegustu rekstrarvörur landbúnaðarins, eins og fóðurbætir, áburður og slíkar vörur. Þær voru taldar á landbúnaðarskýrslum. En með breytingum sem voru gerðar á árinu 1972, er þessu breytt á þann veg að vextir, fasteignagjöld, flýtifyrningar og annað því um líkt er fært á landbúnaðarskýrsluna. Það gerir þá miklu breytingu, að ekki er hægt að gera þennan samanburð á milli áranna 1964–1976 nema taka tillit til þess arna. Og það veldur þessum mismun bændum í óhag, ef þetta er tekið beint svona, vegna þess að það eru brúttótekjur bændanna sem eru lagðar til grundvallar í þessari viðmiðunaruppsetningu, en þegar búið er að draga svo og svo mikið frá þeim, þá lækka þær af sjálfu sér. Hins vegar varð bændunum í hag sú ákvörðun sem er tekin af hinum illgjarna manni, núv. landbrh., að dómi þessa hv. þm., - að hún var tekin á þann veg, því skattalega séð var þetta mikill hagnaður fyrir bændur. Ekki síst verður það ljóst þegar skattar verða lagðir á fyrir s. l. ár, því sem betur fer hafa tekjur bænda hækkað verulega á milli þessara ára, eins og ég gat um áðan. Þetta vona ég að hv. 5. þm. Norðurl. e. skilji, jafnvel þó mér sé ljóst að annað er honum nær að hafa óskír um. Ég verð líka að segja það, að eftir að hafa setið í ríkisstj. með þeim Alþb.-mönnum í þrjú ár, sem ég hef nú samt allt gott um að segja, og þegar ég heyri það nú í útvarpi og les í blöðum, að minn ágæti kunningi og maður sem ég met mikils, Lúðvík Jósepsson, hv. 2. þm. Austurl., er farinn að ferðast og tala á bændafundum, þá verður mér að hugsa og þá dettur mér fyrst og fremst í hug Steinn Steinarr: „En eitthvað er breytt, og annað hvort ég eða þjóðin“ - eða þá Lúðvík. Hv. 2. þm. Austurl. er aldrei í essinu sínu nema hann tali fyrst og fremst um útvegsmál og sjávarútveg og allt það. Skelfing vildi ég nú óska þess, að ég ætti eftir að heyra hann og Kristján Friðriksson tala um atvinnuvegina, hann um sinn sjávarútveg og Kristján um sinn iðnað. Það væru ábyggilega ánægjulegar viðræður á að hlusta, því háðir væru svo sanntrúaðir og sannfærðir um að það eitt, sem þeir héldu fram, væri rétt. En svo er það þessi nýja pólitík Alþb. Hvað gerðist ekki í vetur sem leið? Þá skiptu þeir um, voru komnir inn á þessa linu. Það sem ég hef sannast heyrt af því - ég veit nú ekki hversu satt það er, ég skal ekki segja um það - er að Ólafur Ragnar Grímsson, sem við þekkjum, framsóknarmenn, hafi gefið þeim fyrirskipun um að taka upp þessa línu því þeir mundu sennilega geta náð einhverjum atkvæðum af Framsókn út á þetta. Hitt vissu menn, að þetta stæði nú ekki nema fram yfir kosningar því þá átti það að vera búið að ná tilgangi sínum. - En hugsið ykkur nú annað eins, að Alþýðusambandsstjórnin fer í mál við bændasamtökin þegar þeir hækka launin sín og verðlagið í fyrra samkv. ákvörðun Sexmannanefndar, sem er sammála um þetta, af því þeim bar réttur til þess samkv. lögum. Hún fer í mál út af því, að þetta er hækkað. Og svo eigum við að trúa því, að þetta séu hinir nýju málsvarar fyrir íslenskan landbúnað og íslenska bændur. Já, eitthvað er breytt, annaðhvort ég eða þjóðin - rétt er það. Og ef Alþb. á að verða sá flokkur sem á að bera upp pólitíkina fyrir íslenskan landbúnað, þá segi ég: Guð hjálpi mér.  Hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði að ég hefði gefið fyrirheit um endurgreiðslu á þessari gjaldtöku.  Það þjónar engum tilgangi og er engum til góðs að fara að telja bændum trú um að það sé alveg sama hvort þeir framleiða lítið eða mikið, ekki vaxi möguleikar til þess að selja framleiðsluna að heldur. Ekkert gagn er í því. Og það þýðir ekkert að halda því fram, að hægt sé með niðurgreiðslum að mæta þessu að öllu leyti. Það er alveg vonlaust. Og ég vil m. a. segja hv. 5. þm. Norðurl. e. það, að niðurgreiðslurnar 1974, sem að mínu viti fóru fram úr því sem réttmætt og skynsamlegt var, og ég hef aldrei líkað við að viðurkenna það, gengu enn lengra. Þær höfðu áhrif á söluna, ég veit ekki hvað langan tíma á eftir. En það voru nefnilega margir þá sem keyptu sér frystikistur til þess að eiga birgðirnar nokkuð lengi. Þess vegna þýðir ekki að ætla að byggja upp landbúnaðarpólitík eða aðra framleiðslu með slíkum hætti. Það verður að byggja stefnu sína á raunsæi. Hv. 5. þm. Norðurl. e. taldi það goðgá, að landbrh. hefði sett markaðsnefnd og hvort þar væri ekki treystandi umboðsmönnum, umboðssölu til samvinnufélaganna, til þess að selja. Heyrst hefur það nú, og ég veit ekki nema það hafi komið í blaði hv. 5. þm. Norðurl. e., að ekki væri þeim ágætu mönnum í öllu treystandi. Nú vil ég ekki taka undir það, þó ég viti að þar séu menn mannlegir eins og annars staðar. Hitt vil ég segja, að það er alveg eins með þá og aðra, og það er alveg sama hvar er, þessi mál verða ekki unnin upp nema leggja í þau mikla vinnu. Og ástæðan til þess, að það var kostað til að fara á sýninguna í Berlín í vetur, var einmitt að reyna að vinna þar upp markað. Og þetta er það sem verður að gera. Þó er mér fullkomlega ljóst að það þarf mikið til fyrir landbúnað okkar meðan verðbólga í landi okkar heldur svo áfram eins og raun ber vitni um. Ég sagði um daginn, að t. d. um það leyti sem ég var valinn í ráðherrastól, þá hafi verð á fiskblokkinni í Bandaríkjunum verið 21 cent. Hvað hefur skeð núna? Fiskblokkin kostar yfir 1 dollar. Það hefur hæst við 1 dollar, en samt á sjávarútvegurinn við margvíslega erfiðleika að etja.  En mér er líka ljóst að við greiðum ekki auknar útflutningsbætur nema með lagabreytingum. Það hefur nú ekki verið sá tónninn í mönnum hér á landi, að það sé það - sem stefna ætti að. Ég er sannfærður um, eins og hv. þm. Ingi Tryggvason, hv. 6. þm. Norðurl. e., kom hér að áðan, að niðurgreiðslurnar hafa viss áhrif, en þeim eru líka takmörk sett. Eins og hann nefndi réttilega mun t. d. sala smjörsins, sem er áhrifameira en flest annað, vera komin í fyrra horf þrátt fyrir háar niðurgreiðslur. Svo skulum við bara gera okkur grein fyrir því, að neyslubreyting hefur orðið, kindakjötið er ekki eins mikilvæg neysluvara Íslendinga og áður var. Nautakjötið er komið þar inn i, svínakjötið og alifuglakjötið. Eins og hv. þm. Ingi Tryggvason sagði og út af því sem kom fram um afstöðu hans í vetur á atkvgr., þá mun fyrirvari hans hafa verið þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Herra forseti. Í trausti þess, að athugað verði mjög gaumgæfilega, hvort ekki sé rétt að auka niðurgreiðslu á kjöti og sú athugun fari fram mjög fljótt, og vísa ég þar til þess sem áður hefur verið sagt hér við atkvgr., þá segi ég nei.“ Þetta var líka gert. Niðurgreiðslurnar voru auknar. Niðurgreiðslur hafa sömu áhrif og söluskattur nema að einu leyti: Ef verðhækkanir verða, en niðurgreiðslurnar standa í stað, þá eru áhrifin ekki þau sömu. Og nú erum við komnir með verulega fjárhæð fram yfir það sem hefði gerst ef við hefðum fellt niður söluskattinn og þá líka niðurgreiðslurnar.  Hér kom fram áðan atriði í sambandi við grundvallarverðið. Grundvallarverðið er það verð sem Framleiðsluráðið, sem er umboðsmaður bændanna og Sexmannanefnd ákveða og þeir umboðsmenn, sem eru á hinum kantinum, annaðhvort með samkomulagi eða með dómi, sem hefur mjög sjaldan komið til nú á síðustu árum, þangað til dómurinn í haust var ákveðinn. Þetta er það verð sem lagt er til grundvallar, og þetta eru þær tekjur sem þeir ákveða að bændur skuli fá fyrir framleiðslu sína. Það er ekki ríkisstj. sem ákveður þetta. Ég gerði tilraun til að láta semja við ríkisstj. þegar ég lagði fram frv. um breyt. á framleiðsluráðslögunum. En vinur okkar hérna, sem kallar sig Alþb.- mann, og minn ágæti kunningi, hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, vildi þá ekki fallast á frv. Hann var einn af þeim sem stöðvuðu það frv. fyrir mér. Það er víst eina frv. sem ég hef ekki komið í gegnum þingið í minni ráðherratíð, og munu þó vera um eða yfir 30 lög í landbúnaði sem hafa verið sett á mínum vegum á þessum árum. En þetta frv. var stöðvað. Ég vil líka minna á, og það er gott fyrir hv. 5. þm. Norðurl. e. að muna það þegar hann fer að tala sem bændafulltrúi norður í Þingeyjarsýslu og Eyjafirði í vor, þegar við vorum að breyta framleiðsluráðslögunum ummjólkursöluna. Það var ekki deilt um það af fulltrúa Alþb. í landbn., heldur um það, að í þessu frv. var heimild til þess að færa á milli og jafna á milli sláturhúsanna, þeirra nýju og þeirra gömlu, að ná í gegnum sláturkostnaðinn jöfnun á þessu. Það var þetta sem stóð í Alþb., en ekki mjólkursalan. Hv. 5. þm. Norðurl. e. skal lesa sér til í þskj. og þingræðum og vita hvort hann finnur þetta ekki. En þá var Alþb. ekki orðið landbúnaðarflokkur eins og þm. þess telja sér trú um og ætla að reyna að vera núna. Ég minni nú á þetta og minni á að það var eingöngu árið 1975 sem ekki náðist fullt grundvallarverð. Öll hin árin hefur það náðst. Ég minni á það, að ef hv. þm. vilja kynna sér afkomu bændastéttarinnar með réttum samanburði, þá mun það sýna sig að árin 1971–1977 eru jafnbestu árin um afkomu bænda í þessu landi. Árin 1964–1965 eru þar líka með þeim fremstu. En ef tekið er lengra tímabil, þá eru þetta bestu árin. Það er alveg sama hvað haldnir eru margir fundir til þess að reyna að prédika annað. Þetta er staðreynd sem ekki verður um flúin. Árið 1977 mun sýna það ekki hvað síst. Sennilega verður það enn þá betra en árið 1973, sem var þó það besta hingað til. Ég sé að ég þarf að fara að stytta má1 mitt. Það var ekki það, að ég vildi ekki vera hér við umr. áðan, eins og var verið að glósa með, heldur hitt, að ég var búinn að ákveða og þurfti að hitta mann, sem fer úr landi í fyrramálið, og gat ekki látið það hjá líða. En ég vil segja það, að ég gerði um daginn grein fyrir lausaskuldum bænda og þeirra sem verst væru settir. Eitthvað fannst mér á sumum að dregið væri í efa að rétt væri með farið. Form. nefndarinnar sagði mér, að það hefði verið leitað til sín og hann spurður, hvort hann hefði gefið þessar upplýsingar, sem og hann sagðist hafa gert. En hann gerði meira. Hann hafði, frá því að þetta gerðist og þangað til hann hitti mig, farið í nokkur skattumdæmi til að kynna sér þetta og þá voru staðreyndirnar þær, að það varð breyting til batnaðar á árunum 1976–1977 frá því sem áður hefur verið. Hún var að vísu ekki stórfelld og var misjöfn eftir héruðum, en um flest í rétta átt, enda ekki undarlegt. Það kemur líka fram í þessari grg. -  Nú ætla ég ekki að eyða í þetta lengri tíma. Það fer svo, að við hv. 5. þm. Norðurl. e. og hv. 5. þm. Norðurl. v. erum ekki sammála um þessa bændapólitík, enda ekki undarlegt, því þeirra hugsun er að byggja sína bændapólitík á því, að ég hafi verið lélegur landbrh. Að vísu eru það ekki haldgóð rök. Ég minnist þess, að frambjóðandi þeirra, hv. 5. þm. Vesturl., sagði á framboðsfundi síðast: Til þess að þið tryggið nú að halda ykkar góða landbrh., þá verðið þið að kjósa mig. - En það er rökvísi á svipaðan hátt og hér hefur verið notuð.



Herra forseti. Hér hafa orðið miklar umr. utan dagskrár um verðlags- og markaðsmál og framleiðslumál landbúnaðarins og vandamál á þessu sviði. Þessi mál eru nú höfuðmál landbúnaðarins auk lánamála, sem ég skal ekki fara út í hér. Vegna þess, hve áliðið er dags, skal ég stytta mál mitt og aðeins drepa á nokkra þætti af því sem hér hefur komið fram og mér þykir ástæða til að vekja athygli á. Það er rétt, sem fram hefur komið, að það sækja þung vandamál að bændum þessa dagana í tengslum við þær ákvarðanir sem teknar hafa verið um verðjöfnunargjald af sauðfjárframleiðslu. Þetta er þó ekki, eins og hv. þm. og talsmenn Alþb. hafa talað, með þeim hætti að bændum hafi í raun og veru komið þetta á óvart. Það er rétt, sem fram kom hjá hv. þm. Inga Tryggvasyni, að þetta hefur legið fyrir frá því skömmu eftir sláturtíð og er því ekki um nýtt mál að ræða. Það úrræði, sem hér er tekið, að taka innvigtunargjald, er hið eina sem framleiðsluráðslögin gera ráð fyrir til þess að mæta því að jafnað verði á milli framleiðslusvæða ef útflutningsbótafé dugar ekki til. Þetta vissu bændur og þurfti engum að koma á óvart. Það er hins vegar alveg rétt, að ríkisstj. hefur ekki gripið til neinna ráða til þess að breyta þessum lögum á þá lund, að til annarra ráða mætti grípa. Það hefur ekki verið tekið upp í lögin svokallað kvótakerfi, ekki verið tekið upp að leggja sérstakt gjald á innflutt fóður né breytt lögum á þá lund að hækka útflutningsbætur frá því sem nú er og lögin gera ráð fyrir. Ég hefði kosið að heyra það hjá talsmönnum Alþb., sem hér hafa talað, hv. 5. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Norðurl. e., til hvaða ráða þeir hefðu kosið að grípa til þess að greiða úr þessum vanda. Ég undrast það nokkuð, að hv. þm. Alþb. hafa runnið um héruð og haldið fundi um landbúnaðarmál, vandamál landbúnaðarins, og koma hingað til þess að ræða þessi mál án þess að þess verði vart að þeir geti bent á eina einustu leið til úrbóta.  Þessu hefur raunar þegar verið svarað svo rækilega að ég skal ekki bæta miklu við, en ég tel þó að hér sé hvergi nærri um fullnægjandi lausn að ræða og í rauninni nánast að segja leikaraskap einn. Það er út af fyrir sig rétt, að það mundi létta nokkuð þessi mál ef söluskattur væri felldur niður af kjötvörum eða niðurgreiðslur enn auknar, en hvergi nærri duga til þess, að ekki vantaði á verð til bænda eða vantaði þannig á verðtryggingarfé. Það er alveg ljóst. Og ég held að þeir hv. 5, þm. Norðurl. e. og v. ættu að huga betur að þessum málum áður en þeir halda því fram, að þeir geti leyst vanda markaðsmála og framleiðslumála landbúnaðarins með jafneinföldum hætti. Og ég hlýt að lýsa eftir svari við því frá þessum hv. þm., hvort þeir vilji t. d. leggja það til, að útflutningsbætur verði auknar, að það verði farið fram úr þeim 10% mörkum sem núverandi framleiðsluráðslög gera ráð fyrir og heimila. Ef þeir væru tilbúnir til þess að gefa slíka yfirlýsingu, þá væru þeir viðræðuhæfir um að þeir legðu eitthvað til mála sem mark væri á takandi. Ef þeir benda ekki á nein slík úrræði, þá eru þessar ræður þeirra, eins og ég sagði, að miklu leyti leikaraskapur einn, gerður til þess að ala á mikilli óánægju, sem vissulega er til staðar og er réttmætt að sé til staðar vegna þess að þau vandamál, sem við er að etja, bitna að sjálfsögðu þungt á bændastéttinni. Ég hefði gjarnan viljað bíða eftir svari við þessari fsp. minni.  Ég skal ekki fara mörgum fleiri orðum um þennan málflutning. Það hafa auðvitað í mörgum greinum komið fram villur í máli hv. þm., sumpart vegna þess að þeir eru ekki nægilega kunnugir málum. Það er eðlilegt. Þessir hv. þm. hafa ekki starfað að framleiðslu búvara og hafa litið þann atvinnuveg á hlaupum á ferðum sínum, kannske góðvildaraugum, kannske hornauga, ég skal ekki um það dæma. Hitt er ljóst, að sumpart fara þeir með rangfærslur vísvitandi. Hv. þm. Ragnar Arnalds sagði, að það innvigtunargjald, sem nú er tekið af kjöti og kjötvörum, af dilkakjöti og ærkjöti, mundi nema 500–900 þús. kr. á bónda í landinu.

Sauðfjárbónda.

Sauðfjárbónda í landinu. Þetta er ekki rétt. Ef á að líta á þessar tölur sem eitthvert meðaltal, mun meðaltal á sauðfjárbónda vera innan við 500 þús. kr. Hv. þm. Stefán Jónsson sagði þetta vera gjaldtöku, eins og hann orðaði það, upp á 700–900 þús. kr. á ári á sveitaheimili.

Í mörgum tilvikum, já.

Þetta eru vitaskuld vísvitandi rangfærslur. Hér getur ekki verið um slíkan sljóleik í hugsun að ræða að þeir sjái ekki að hér er farið með rangt mál. Það er auðvitað viljandi gert. Ég skal aðeins segja það út af þessum málum, að ég treysti því, að þær stjórnskipuðu nefndir, sem nú starfa að því að finna hagkvæmustu lausn út úr vandamálum landbúnaðarins á sviði framleiðslu- og markaðsmála, beri gæfu til þess að skila um það efni góðum og viturlegum till. Ég tel að það þurfi meira en gert hefur verið að leggja upp úr markaðsþættinum, markaðsleit, markaðsöflun erlendis. Þó er ljóst að þar er vissulega um erfitt hlutverk að ræða vegna þess hve í helstu markaðslöndum okkar eru nú miklar niðurgreiðslur á framleiðslu þarlendra vara. Og verðlagsþróunin innanlands togar í hinn endann þessum málum til óhags. Ég tel einnig að það þurfi að huga betur að skipulagningu framleiðslu og leita vandlega leiða til þess að koma við að einhverju leyti svokölluðu kvótakerfi í verðlagsmálum landbúnaðarins. Til þess vænti ég að megi finna leiðir og þá á þá lund, að þeir sem búa við t. d. eitt vísitölubú hljóti fullt verð, síðan, ef um skerðingu þarf að vera að ræða , komi það á stærri búin, hlutfallslega vaxandi eftir því sem þau stækka og verki þannig til þess að hafa hemil á framleiðslu þeirra sem stærst hyggja í þessum efnum, og aftur hitt, að lægra verð eða bara útflutningsverð verði greitt á framleiðslu ríkisbúa, því að þau eru óþarflega stór, svo að ekki sé meira sagt. Til greina kemur einnig, sem ég skal ekki ræða um, að láta slík ákvæði að einhverju eða öllu leyti gilda um svokallaðan tómstundabúskap sem ýmsir þéttbýlisbúar reka sér til skemmtunar, ánægju og lífsfyllingar. En það er svo, að ýmislegt vilja menn gjarnan kaupa fyrir mikla peninga. Og það getur verið íþrótt að eiga nokkrar kindur fyrir þéttbýlismann og sýsla um þær, alveg á sama hátt og fyrir þann næsta við hliðina í götunni að kaupa sér laxveiðileyfi fyrir tugi ef ekki hundruð þúsunda á ári hverju. Ég skal taka undir það sem hv. þm. Stefán Jónsson sagði undir lok ræðu sinnar, að það væri illa gert að draga úr bændum kjarkinn núna. Þetta skal ég taka undir. Þótt vandamál séu mikil á þeim sviðum landbúnaðarmála, sem við höfum mest rætt í dag, þá megum við ekki mikla þau vandamál um of fyrir okkur. Þau eru sumpart til komin vegna mikillar framleiðslu, vegna mikils góðæris á síðasta framleiðsluári. Þó að þessi vandamál séu kannske þungbær, þá eru þó enn þungbærari þau vandamál þegar illæri verður svo mikið að framleiðsla dregst saman og kjör stórskerðast af þeim sökum. Þessum vandamálum, sem við er að glíma nú, er væntanlega hægt að ráða fram úr. Þau hafa ekki í för með sér jafnalvarlega kjaraskerðingu fyrir bændastéttina eins og hin, sem af náttúrunnar völdum spretta. En þó að við slík vandamál sé að etja, þá verðum við heldur að telja kjark í bændur en hið gagnstæða. Og ég verð að segja það, að að undanskilinni þessari setningu hv. þm. Stefáns Jónssonar var öll hans ræða eitt uppflosnunartal og til þess lagað að koma því inn hjá bændum, sem ekki kunna kannske allir nægilega skil á málum, að þeir væru betur komnir annars staðar en við landbúnaðarframleiðslu. Það er ekki gott verk að halda þannig á málum. Það er þarflegt og gott um það að segja að rökræða vandamál, en að mála alltaf svart á vegginn án þess að benda á leiðir út úr vandanum er niðurrifsstarf.



Herra forseti. Það er fámennt í þingsalnum og hvorki er þar staddur hæstv. landbrh. né heldur hv. þm. Ragnar Arnalds sem hóf þessar umr. Þrátt fyrir það verð ég, held ég, að segja nokkur orð í tilefni af þeim umræðum sem hér hafa fram farið. Þegar þessar umr. hófust í dag stóð þannig á, að ég var að tala í síma. Ég var að ræða við einn af sláturleyfishöfum á heimaslóðum mínum og var hann að vonum mjög óhress yfir þeim fyrirmælum sem hann hafði fengið frá Framleiðsluráði um að halda eftir af verði til bænda 70 kr. á hvert kjötkg. Það kom fram í máli hv. þm. Ragnars Arnalds, að þetta væru kringum 500 þús. kr. á meðalbú. Hygg ég að það láti nokkuð nærri. Skakkar þar að vísu talsverðu frá því sem hv. þm. Stefán Jónsson sagði hér, þar sem hann talaði stundum um 600–700 þú s. kr. og stundum um 700–900 þús. Verður, held ég, að meta málflutning hv. þm. með hliðsjón í því. En þrátt fyrir það erum við bændur að vonum heldur óhressir yfir skatti þessum, því að þetta er allstór hluti af kaupi bænda sem getur farið svo að verði af þeim tekinn. Hæstv. landbrh, gat þess í ræðu sinni, að hann líti á þetta sem tryggingafé sem verið gæti að yrði greitt síðar. En þá er þess að gæta, að sá verslunarstjóri, sem ég ræddi við í dag, tjáði mér að þetta hefði þau áhrif, að hann sæi sig knúinn til að draga úr fyrirgreiðslu við þá bændur, sem við hann versluðu, með tilliti til þessa, vegna þess að hann hefði hreinlega ekki fjármagn til þess, þegar honum væri gert að halda þessu eftir, og þannig skellur þetta að nokkru leyti á bændum þegar í stað. Hjá því verður ekki komist. Í máli hæstv. landbrh. kom fram að tekjur bænda hefðu samkv. úrtaki úr skattframtölum hækkað fullt svo mikið og tekjur annarra stétta. Ég ætla nú ekki að fara að rengja þetta beinlínis. Í máli hans kom fram að tekjur bænda hefðu hækkað um 60–70% á síðasta ári, en hins vegar hefur manni alltaf heyrst að launataxtar hafi hækkað um 60–80%. Bændur gera þannig ekki betur en að halda í horfinu og eru jafnlangt á eftir viðmiðunarstéttum og fyrr. Þá kom það einnig fram í máli hæstv. landbrh., að hann álíti að þrátt fyrir þetta mundi verðlagsgrundvallarverð síðasta árs nást. En ég sé ekki betur en þrátt fyrir að það náist út af fyrir sig falli það í reynd niður, að verðlagsgrundvöllur verði endurskoðaður ársfjórðungslega fram að næstu haustverðlagningu og á þann hátt verði eftir sem áður sá launaliður af bændum tekinn, ef svo fer að þetta verð verði alfarið af bændum tekið. Nú er þess að gæta, að kjaramál bænda hafa verið mjög í brennidepli að undanförnu og hafa bændur verið óhressir yfir sínum málum sem von er. Nú er þess ekki að dyljast, að við verðum að taka það sem staðreynd, að landbúnaðarframleiðsla hefur verið fullmikil að undanförnu. Það er það sem við stöndum frammi fyrir, og í þessum efnum sem öðrum verður að vera visst jafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar. Það gengur ekki í nokkurri framleiðslugrein að framleiða langt fram yfir það sem hægt er að selja. Ég álít því að bændur standi frammi fyrir því nú, að þeir verði að gera ráðstafanir til að takmarka að einhverju leyti heildarframleiðslu landbúnaðarafurða, að öðrum kosti verður staða þeirra mjög veik. Það er hins vegar um það deilt, hversu að því skuli staðið. Raktar hafa verið hér í umr. og víðar þær leiðir sem til greina koma: kvótakerfi, fóðurbætisskattur o. fl. Fóðurbætisskattur hefur verið mjög harðlega gagnrýndur af bændum. Ég hygg eðlilegt að slíkar ráðstafanir til takmörkunar framleiðslu standi nokkuð í bændum og leiðtogum þeirra. Þetta er visst tregðulögmál þegar þannig er vikið frá þeirri stefnu sem fylgt hefur verið undanfarna áratugi. Og þetta er ekkert sérstakt fyrirbæri fyrir landbúnað, að slíkrar tregðu gæti. Við getum nefnt fjárfestingu t. d. í sjávarútvegi. Hún mun vera af ýmsum talin langt fram yfir það sem nauðsynlegt er. Og það má enn fremur nefna, þó að einhverjum þyki kannske óskylt, verkalýðsmál og vinnulöggjöf, að verkalýðsfélögin halda dauðahaldi í staðnaða og úrelta vinnulöggjöf. Þannig er ekkert sérstakt fyrirbæri að bændur skirrist við að víkja frá því skipulagi sem verið hefur. Það, sem nauðsynlegt er að hafa í huga í þessum efnum, er að það verður að reyna að móta samræmda heildarstefnu í landbúnaðarmálum sem taki mið af því að framleiðslan samsvari þörfum innanlandsmarkaðar eða ríflega það, þannig að örugglega verði ekki skortur á þessum vörum. Bændasamtökin og fulltrúar þeirra, bæði á Alþingi og annars staðar, verða að sameinast um að reyna að finna leiðir sem til þess duga. Ég er ekki viss um að þessi nývaknaði áhugi hv. þm. Alþb. verði happadrýgstur í því efni. Hæstv. landbrh. rakti það fyrr í kvöld, hvernig þessi mál hefðu gengið til í samstarfi við Alþb. og hver málflutningur Alþb.- manna hefði verið. Ég á ekki von á að það verði nein breyting á því, nema kannske núna rétt fram yfir kosningarnar. Við heyrðum það líka á máli hv. þm. Alþb. sem hér töluðu, að í aðalatriðum voru þetta slagorð, nánast kosningaslagorð. Ég held að ekki sé hægt að segja um ræður þeirra annað. Það örlaði hvergi á raunhæfum till. til úrbóta. En ég verð að lýsa því trausti mínu á leiðtogum bænda, forustumönnum bændasamtakanna og og fulltrúum þeirra á Alþ., sem um þetta fjalla, að þeir beri gæfu til þess að móta raunhæfa stefnu í þessum málum, og að því ber að vinna. Kosningabrölt hv. þm. Alþb. mun þar engu breyta.



Herra forseti. Það er sannarlega ekki af því að ég telji ekki íslensk landbúnaðarmál þess virði að þau séu rædd á hinu háa Alþ., að ég kem í ræðustól nú til þess eins að láta í ljós undrun mína og megna óánægju yfir umr. utan dagskrár sem hér hafa farið fram má segja í svo til allan dag. Það eru hartnær 50 mál á dagskrá þessa fundar. Ég sé ekki að það hafi verið það knýjandi málefni í máli þeirra hv. þm., sem þessar umr. hófu, að það geti réttlætt að trufla með þessum hætti regluleg þingstörf. Við munum leggja nótt við dag þá daga, sem eftir eru til þinglausna, til að ljúka afgreiðslu mikilvægra mála og enda þótt margt hafi verið hér af viti sagt og fróðlegt um leið, þá tel ég þessar umr. algerlega rangt tímasettar. Mér finnst að af þeim öllum hafi verið nokkur keimur og heldur leiðinlegur keimur af því að kosningar eru í nánd. Ég held að það sé meira en tími til kominn að inn í þingsköp Alþ. komi eitthvað til að verja okkur gegn því, að vinnutíma þingsins sé varið með þeim hætti sem hér hefur verið í dag.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Vilborgu Harðardóttur leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál. um húsnæðismál : „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að við endurskoðun þá, sem nú fer fram á lögum nr. 30 frá 12. maí 1970, um Húsnæðismálastofnun ríkisins, verði eftirfarandi atriði sérstaklega tekin til athugunar: 1. Fjármagn til byggingar verkamannabústaða verði aukið verulega og sveitarfélögum gert kleift og skylt að byggja verkamannabústaði, enda verði hlutdeild ríkisins í lánveitingum til þeirra aukin. Jafnframt verði aukin og bætt fyrirgreiðsla til þeirra sveitarfélaga sem byggja leiguíbúðir. 2. Lán úr Byggingarsjóði ríkisins verði hækkuð verulega til þeirra fjölskyldna, sem ekki eiga íbúð og ekki hafa átt íbúð á s. l. 5 árum. Verði við það miðað, að slík lán nemi allt að 60% af byggingarkostnaði íbúðar í fjölbýlishúsi, eins og hann er á hverjum tíma, samkv. útreikningum Hagstofu Íslands. Lán þessi verði veitt til byggingar eða kaupa á nýjum íbúðum og einnig til kaupa og endurbóta á eldri íbúðum. 3. Við ákvörðun á lánakjörum hjá Byggingarsjóði ríkisins verði við það miðað, að árlegar afborganir, vextir og vísitöluálag af lánum sjóðsins til hverrar íbúðar fari aldrei yfir 20% af launum fyrir 8 stunda vinnu samkv. 2. taxta Dagsbrúnar. 4. Stofnaður verði nýr lánaflokkur til endurbóta á eldri íbúðum. Á þann hátt verði dregið úr þörfinni fyrir byggingu nýrra bæjarhverfa og kostnaðarsamra opinberra mannvirkja til þjónustu við íbúa þeirra hverfa. Um framkvæmd slíkrar endurbyggingar verði tekin upp samvinna við sveitarfélögin um nýtingu á eldri bæjarhverfum og þeim mannvirkjum sem þar eru.“ Þessari till. okkar fylgir svo alllöng grg., sem ég tel óþarfa að vera að rekja hér nánar, en mun víkja kannske að nokkrum atriðum hennar á eftir. Þegar till. um svo viðamikið efni og þýðingarmikið kemur fram svo síðla þings á síðasta ári kjörtímabils, þá er von að menn spyrji: Hvers vegna ekki fyrr, hvers vegna nú á elleftu stund, þegar útséð er um alla afgreiðslu? Er þetta ekki sýndarmennska, aðeins til að sýna lít svona rétt fyrir kosningar? Það er von að slíkar spurningar vakni og þær þarfnast svara. Hér er um mjög ákveðnar og skýrar till. að ræða, sem í mjög verulegum atriðum eru gerólíkar því lánakerfi, uppbyggingu þess og kjörum öllum, sem í dag ríkir og hefur ríkt undanfarin ár. Og þegar svo róttækar og fjárfrekar till., að því er mönnum sýnist í upphafi, eru bornar fram, er von að enn ein spurningin vakni þá hjá þeim sem halda að þetta þýði mikinn aukakostnað - svo sem er forsenda tillögugerðarinnar - þ. e. hvaðan fjármagnið skuli koma, sem til þarf til þess að koma þessum till. í framkvæmd, hvernig kerfinu skuli komið á. Allt fram á þetta síðasta ár þessa kjörtímabils höfum við, m. a. s. stjórnarandstæðingar, trúað á það, að endurskoðun sú, sem yfir hefur staðið allt kjörtímabilið og raunar lengur, birtist í einhverjum till. til úrbóta. Hefur líka verið óspart að því ýjað, m. a. í sambandi við umr. á þingi í sambandi við húsnæðismál og beinar till. eða frv. sem snert hafa Húsnæðismálastofnun ríkisins. Þær till. og þau frv. hafa fengið sína afgreiðslu. Þeim hefur verið vísað til ríkisstj. vegna þess að heildarendurskoðun þessara mála stæði yfir. Svo var t. d. um frv. okkar hv. þm. Ragnars Arnalds um útibú frá Húsnæðismálastofnun ríkisins úti á landi. Svipað var um frv. hv. þm. Kjartans Ólafssonar um breytingu á lögum um Húsnæðismálastofnunina, þar sem m. a. var vikið að sumu af því sem þessi till. lýtur að. Og frv. þeirra framsóknarmanna í Nd. um aukna fyrirgreiðslu við kaup eldra húsnæðis virðist ekki ætla að hljóta afgreiðslu, án efa með þeirri meginafsökun, að heildarendurskoðun standi enn þá yfir. Við Alþb.-menn höfum átt fulltrúa í þessum endurskoðunarnefndum, því að þær eru fleiri en ein, sem starfað hafa nú á undanförnum árum. Við höfum einnig átt og eigum fulltrúa í stjórn Húsnæðismálastofnunar ríkisins. Allir þessir aðilar hafa starfað vel að þessum málum og það hafa án efa fulltrúar annarra flokka gert einnig. Okkar fulltrúar hafa lagt þar fram till. í þá átt sem við erum nú að flytja á þingi, en þær hafa ekki fremur en aðrar, sem þar hafa komið fram, hlotið náð fyrir augum þeirra sem með æðstu stjórn hafa farið í þessum efnum. Því hefur allt þetta kjörtímabil liðið án teljandi breytinga á lögum um húsnæðismál. Allar eru þær a. m. k. þess eðlis, að þar er engum sköpum skipt, þó að helst megi nefna breytinguna varðandi leiguíbúðir sveitarfélaga, er þeim var breytt í söluíbúðir einnig, eða réttara sagt: sveitarfélögunum var heimilað að selja íbúðirnar, enda flestum þeirra ofvaxið með öllu að eiga þessar íbúðir nema þá að leigja þær út við óhóflegri leigu, sem sveitarfélögunum hefði ekki verið sæmandi og þau hefðu í raun og veru ekki getað staðið að. Þetta er auðskilið, þegar litið er á töfluna á fskj. II um vaxta- og verðtryggingarbyrðina af þeim lánum sem veitt eru til þessara íbúða. Eins og kemur fram þar og er eftir beinum upplýsingum frá Húsnæðismálastofnun ríkisins, þá taka þeir, sem taka þessar leiguíbúðir, og er þar miðað við algengasta kostnaðarverðið, lán Byggingarsjóðs ríkisins að upphæð 9.2 millj, kr. Á fimmta ári eru vextir og afborganir ásamt vísitöluálagi komnir upp í 1 millj. 838 þús. 649 kr., eins og sést á skýrslunni. Vextir og vísitöluálag af slíku láni verða samkv. þessum forsendum 88.205 kr. á mánuði fyrsta árið eða strax á fyrsta árinu 60.5% af launum verkamanna á 2. taxta Dagsbrúnar, eins og þau voru í jan. 1978. Þetta skýrir það að fullu, held ég, að þeir, sem fóru inn í þessar íbúðir á vegum sveitarfélaga og keyptu þær vegna þess að lánið var svo hátt og menn þurftu svo lítið að greiða í upphafi, þeir sem lítið áttu til, þeir hafa heldur betur kynnst því hvernig er að taka þetta á sig á eftir. Margir þeirra, ég þekki dæmi úr mínu kjördæmi um það á tveim stöðum hafa reynt eftir mætti að losa sig út úr þessu með því að selja þær einhverjum öðrum, en bæði eru á því ýmsir annmarkar samkv. þeim lögum, sem farið er eftir, og einnig eru aðrir ekki ginkeyptir fyrir því heldur þegar þeir eru búnir að sjá hver reynslan er af þessum íbúðum. Þetta hefur þess vegna ekki leyst vandann, þó þetta væri talið mjög mikið bjargráð á sínum tíma fyrir sveitarfélög. Sveitarfélögin sóttust óneitanlega eftir þessu. En menn höfðu hreinlega ekki reiknað dæmið til enda, er þeir hurfu frá því fyrirkomulagi, sem áður hafði ríkt, og að þessu, hurfu frá byggingu verkamannabústaða í stórum stíl og að þessu fyrirkomulagi í staðinn. Varanlegar till. hins vegar til breytinga á húsnæðislöggjöfinni, einnig í þá átt að auðvelda fólki að eignast þak yfir höfuðið í þess orðs einföldustu merkingu hafa ekki komið fram og það er útséð um að þær komi fram á þessu kjörtímabili. Því var það, að okkur þótti sjálfsagt að kynna þær helstu till. sem fulltrúar okkar Alþb.-manna hafa verið með í endurskoðunarnefndunum og í stjórn þeirrar stofnunar sem æðst er í þessu næst rn. og ráðh. En ásamt þeim fulltrúum okkar, sem þar hafa setið, hefur Óskar Hallgrímsson einnig staðið að þessari tillögugerð. Ég hef nokkrum sinnum á undanförnum árum spurt um það, hvernig þessum málum liði, ekki bara hér á þingi, heldur einnig í þessum nefndum og hvort ekki væri við hæfi að flytja till. beint inn á þing. Þá hafa þeir ágætu fulltrúar, sem við höfum átt þarna, af eðlilegum ástæðum, af löghlýðni við þá sem skipuðu þá í þessar endurskoðunarnefndir og í þessar stjórnir, sagt að nú væri von um að málið væri að leysast, það miðaði a. m. k. í áttina og slíkar till. gætu jafnvel spillt fyrir heildarlausn og samkomulagi um annaðhvort einstök atriði eða á víðari grundvelli, sem tæki t. d. alveg sérstaklega mið af félagslegri uppbyggingu og aukinni þátttöku og aðild launþegahreyfingarinnar að því kerfi. Þessar eru í stuttu máli ástæðurnar fyrir svo síðbúnum flutningi þessarar till., sem við töldum rétt að tíunda hér, þó að við séum auðvitað hvergi uppnæmt fyrir talinu um sýndarmennsku, ekki síst þegar stjórnarsinnar, jafnvel með öll völd í hendi sér, flytja till. á þingi í „massevís“, ef svo má segja, sem eins mætti flokka undir sýndarmennsku og auðvitað enn frekar og með meiri rétti, að ekki sé á hámarkið minnst - núna síðustu dagana - þar sem eru till. stjórnarsinna um kjördæmaskipan og kosningalög rétt í þinglokin. Ég vildi undirstrika að okkur er full alvara með þessum till. Þær hafa verið undirbúnar á réttum stöðum í húsnæðismálakerfi okkar, þó að þær hafi ekki hlotið þar þann framgang sem við hefðum viljað. Ég held því að rétt sé að sýna þessar till. og geta þess, hverjir hafi átt að þeim aðild, áður en þær komu í okkar hendur og við gerðum þær að till. okkar hér á þingi. Þeir aðilar, sem að þessu hafa unnið, hafa svo sannarlega lagt sig í líma við að reyna að ná þarna samkomulagi. En eitthvað hefur verið að, viljaleysi eða eitthvað annað komið til, að ekkert hefur sést. Það hefur sem sagt verið valt að trúa ýmsum loforðum hæstv. núv. ríkisstj. um úrbætur í ýmsum efnum, og það hefur, held ég, áþreifanlega sannast varðandi húsnæðismálin. Því má segja að trú mín og ýmissa annarra á alvöru endurskoðunarinnar á húsnæðismálunum hafi enga afsökun átt, enda skal ekkert frekar um þetta fjölyrt. Af hinni meginspurningunni, þ. e. fjármögnuninni, sem ég hygg að menn vilji gjarnan huga að einnig, skal ég svo víkja í lokin. Ég hygg að grg. ásamt fskj., sem hér með fylgja, nægi að mestu sem raunveruleg framsaga fyrir málinu í heild. Ég gæti vikið að grg. í einstökum atriðum og því, sem þar er reifað, en vil þó frekar koma inn á ýmis atriði sem væru hér til viðbótar. 2. flm. þessarar till. mun svo hér á eftir tíunda enn frekar tilgang og markmið þáttill. Ég fer því ekki frekar út í það og ekki heldur út í þau langtímamarkmið, sem hv. 2. flm. mun einnig rekja nánar. Reyndar kemur fram í grg. okkar ákaflega glögglega það framtíðarmarkmið sem ég tel að eigi að vera í húsnæðismálunum í heild. Um sjálfa till. er svo það að segja, að hún skýrir sig sjálf. Grg. kemur mjög ítarlega inn á 1. liðinn og er þar engu við að bæta. Ég hef í höndum grg. sem þeir hafa sent frá sér, Björn Ólafsson og Óskar Hallgrímsson, sem unnu í þessum nefndum, grg. um félagslegar íbúðabyggingar, þar sem þeir rökstyðja ákaflega vel bæði þörfina á því að koma því verkamannabústaðakerfi, sem þeir eru að leggja þar til, í sem best gagn. Þeir sýna jafnframt fram á það í þeirri skýrslu sinni, hvað verkamannabústaðakerfið hefur verið á algeru undanhaldi nú síðustu árin. Þegar hefur komið fram í grg. okkar á Alþ. og raunar nokkrum sinnum áður verið minnst á þörfina á stórhækkuðum lánum til kaupa á eldra húsnæði. Það hefur ævinlega fengið hér hinar bestu undirtektir. Ég minnist þess t. d., að þegar ég flutti brtt. í Ed. við frv. um húsnæðismál varðandi ákveðna prósentu af ráðstöfunarfé Byggingarsjóðs ríkisins, sem rynni beint til kaupa á eldri íbúðum og viðgerðum á þeim, þannig að það væri hægt að koma þeim í not, þá fékk hún hinar ágætustu undirtektir allt þangað til kom að atkvgr., en þá var þessi brtt. mín vissulega kolfelld af þeim stjórnarsinnum. Hana virtust þeir fella af mestri ánægju, sem höfðu talað þar mest með þörfinni rétt áður. Sama er uppi á teningnum hjá hæstv. félmrh., sem er nú því miður ekki viðstaddur. Í umr. um fsp. frá mér um húsnæðislán og sérstaklega skiptingu þeirra eftir lánaflokkum, þá sérstaklega þessum lánaflokki, varðandi eldri íbúðirnar, sagði hæstv. ráðh. - ef mig minnir rétt - að hann hefði talið það þjóðhagslega nauðsyn að aula mjög verulega lánveitingar til kaupa á eldri íbúðum, og það er auðvitað auðskilið mál. Eftir síðustu ákvörðun húsnæðismálastjórnar lítur dæmið þannig út, að hámarkslán til kaupa á eldra húsnæði er 700 þús. nema til þeirra, sem ekkert húsnæði hafa átt, þá getur upphæðin farið upp í 1 millj. kr. Til samanburðar eru svo nýbyggingarlánin, sem eru upp á 3.6 millj. samkv. síðustu hækkun. Til endurbóta eða viðgerða á húsum fæst ekkert í dag, svo sem hefur þó stundum áður verið. Það þekkja menn úr veðdeild Landsbankans. Það hefur stundum áður verið. Það hefur stundum verið veitt til hennar nokkru fé, og ég sé á lánsfjáráætlun að þangað er ætlað að verja 50 millj. E. t. v. á að reyna að koma því út á einhvern hátt á þessu ári, ekki þori ég að fortaka það, en það hefur ekki komist í gang enn þá. Þarna er oft um forsendu að ræða fyrir því hvort viðkomandi húsnæði er nýtt eða ekki. Á síðasta ári var nýbyggingarlán, eins og menn vita, upp á 2,7 millj., en þá var meðallán til eldri íbúða um það bil 540 þús. samkv. upplýsingum frá Húsnæðismálastofnun ríkisins. Sú viðbára hefur oft heyrst sem röksemd gegn því að hækka þessi lán, að söluverð húsa mundi þá hækka stórlega, jafnvel svo að næmi lánshækkun, fasteignasalar fylgdust hér vel með öllum breytingum og nýttu þær til hins ítrasta. Eitthvað kann að vera hæft í þessu, og ég reikna ekki með því, að þáttur fasteignasala okkar sé til neinnar fyrirmyndar sé hann skoðaður í heild. Mér hefur tjáð maður, sem búsettur hefur verið í þrem þjóðlöndum og þurft hefur að hafa skipti við fasteignasala, að hvergi sé um eins hraksmánarlega þjónustu að ræða og yfirleitt er hér. Og hann segir það t. d., og ég treysti þessum manni mætavel, að hér hafi fasteignasalar oft ekki litið söluíbúðir sínar augum, viti oft sáralítið um þær, nema söluupphæðina náttúrlega, og eins og hann orðaði, þá virðast margir vilja sem minnst vita og þá auðvitað um leið minnsta ábyrgð bera. Ekki vil ég fullyrða, þó að þetta sé sannorður og greinargóður maður, að hér sé í öllu rétt með farið, en veit að í þessu felst meiri sannleikur en hóflegt og eðlilegt gæti talist, ef viðskipti af þessu tagi ættu að vera með skaplegum hætti. Endurbótalánin ber að vekja upp á ný og þá með þeim hætti sem till. okkar gerir ráð fyrir, eins og sjá má bæði í sambandi við lið 2 og eins í sambandi við lið 4 í till. okkar. Töflurnar um lánakjörin, sem ég vék nokkuð að áðan, eru auðvitað táknrænar hið besta um vaxtastefnu þá sem nú er fylgt, og þær þarfnast því í raun og veru engra útskýringa. Ég benti áðan á það, hvernig færi fyrir verkamanni, sem fengi það lán sem hæst er og hagstæðast fyrir hann í upphafi, þegar hann gengur inn í lánakerfið. þ. e. a. s. söluíbúð sveitarfélaus. Svo sem víða er einmitt um þá tekjulægstu, eins og ég tók fram áðan, vegna lítillar útborgunar í upphafi. þá glæpast menn til þess arna. Þá kemur mánaðarleg greiðsla, eins og ég var að benda á áðan, strax á fyrsta árinu eins hrikaleg og þar kemur fram, eða yfir 60.5% af launum verkamanna á 2. taxta Dagsbrúnar. Ef hann hins vegar fær venjulegt lán með þeirri mánaðarlegu greiðslu sem af því er og tafla 1 segir til um, þá verða menn auðvitað að hafa í huga, að það lán gildir aðeins um 1/3 af íbúðarverðinu í hæsta lagi, þar sem um þessar 3.6 millj. er að ræða í dag. - Þetta hlýtur að vera hrein villa hér hjá mér, að það sé 1/3. Vafalaust er nær að þarna væri um að ræða 1/4 af íbúðarverðinu. Og við skulum segja að þá bætist við lífeyrissjóðslán með 23% vöxtum, lán sem getur verið á bilinu 1–1,5 millj., skulum við segja, sem ég veit að er algengast t. d. úr lífeyrissjóði launþega á Austurlandi. Ekki ná endar saman með því. Ef menn vilja svo fara út í önnur lán, þá fara menn kannske út í vaxtaaukalán með 33% vöxtum eða taka víxil til skamms tíma með raunvöxtum upp á 25–26% eða ríflega það þegar allur kostnaður er talinn. Heildargreiðslan getur því orðið há ef lánafyrirgreiðslan fæst. En um það þekki ég auðvitað enn fleiri dæmi, að ekki sé um að ræða aðra fyrirgreiðslu banka en lán út á húsnæðismálastjórnarlán og þá aðeins að hluta. Það er því von að við leggjum til þá breytingar sem er í sambandi við lið nr.2 og lið nr. 3. er hefur verið mikið ræddur og kynntur og virðist eiga og hafa átt fylgi í þessum endurskoðunarnefndum og einnig í stjórn Húsnæðismálastofnunar, þó að ekkert hafi í því gerst. Ég veit t. d. að báðir þessir liðir eru háðir því, sem ég mun síðar víkja að varðandi fjármögnuninni á þessu. Þeir eru auðvitað báðir háðir því, hvernig fjármagni Byggingarsjóðs ríkisins er varið. Lánataflan á fskj. I, sem sýnir vexti og vísitölu af láninu eins og það er núna, sýnir að ef miðað er við 30% verðbólgu, sem hlýtur að teljast sanngjarnt á dögum þessarar hæstv. ríkisstj., þá verða vextir og vísitöluálag af þessu eina láni, sem ætla má að sé, eins og hér segir, 1/3 af kostnaðarverði íbúðar, en er nú áreiðanlega ekki rétt tala í raun, því að það er óvenjuódýr íbúð þó að í blokk væri, 34515 kr. á mánuði eða 23.6% af launum verkamanns samkv. 2. taxta Dagsbrúnar eins og þau voru í jan. 1978, en við það eru þessar upplýsingar Húsnæðismálastofnunar ríkisins miðaðar. Hér er hins vegar um það að ræða í till. okkar, að lánsfyrirgreiðsla sé nægileg fyrir hvern þann sem vill eignast íbúð, svo að hann geti á einum og sama staðnum fengið sæmilega fullnægjandi lán með viðráðanlegum lánskjörum, þannig að honum sé ekki um langan tíma búið óhæfilegt og óafsakanlegt ok og álag, líkamlegt sem andlegt. Ég sagði að ég mundi víkja að fjármagnshliðinni. Um hana skal ég segja þetta eitt: Byggingarsjóður ríkisins hefur í dag mikið fjármagn til útlána og ég ætla aðeins - með leyfi hæstv. forseta - að lesa upplýsingar sem eru komnar frá þessum nefndum varðandi þennan tyggingarsjóð. Hér er um að ræða öflugustu fasteignalánastofnun þjóðarinnar. Útlán sjóðsins til húsnæðismála á árinu 1977 voru samtals 614l millj. Gróf skipting á því fjármagni til einstakra lánaflokka er sem hér segir: Lánað einstaklingum til nýrra íbúða 4297 millj. Lánað sveitarfélögum til að byggja leigu- og söluíbúðir, 80% lán, 722 millj. Lánað einstaklingum til kaupa á eldri íbúðum og viðgerðarlán til öryrkja, - sem ég gleymdi nú reyndar áðan, því að þau eru til, góðu heilli, þó að önnur viðgerðarlán séu ekki til. - 500 millj. Lánað sveitarfélögum og öðrum aðilum til að byggja leiguíbúðir fyrir aldraða 234 millj. Byggingarsjóðslán til verkamannabústaða 388 millj. Áætlaðar tekjur Byggingarsjóðs á árinn 1978 eru 9.3 milljarðar og til ráðstöfunar í lánveitingar rúmlega 8 milljarðar. Skipting þess fjár á milli lánaflokka hefur enn ekki verið ákveðin, en ljóst er að aðeins lítill hluti þess fjár fer til verkamannabústaða eða annarra félagslegra íbúðabygginga, sem verkalýðshreyfingin hefur lagt áherslu á við gerð síðustu kjarasamninga og fengið ítrekað loforð ríkisstj. fyrir. Framlag ríkissjóðs á fjárl. til Byggingarsjóðs ríkisins hefur staðið óbreytt í krónutölu í sjö ár, 75 milli. kr. Hins vegar hefur verkalýðshreyfingin stutt mjög vel að fjármögnun sjóðsins: Í fyrsta lagi með því, að Atvinnuleysistryggingasjóður hefur látið verulegan hluta af fjármagni sínu renna til sjóðsins í formi lána til langs tíma. Í öðru lagi samþykkti verkalýðshreyfingin árið 1974, að launaskattur væri hækkaður um 1% og rynni hækkunin til Byggingarsjóðs sem tekjur sjóðsins. Í þriðja lagi hafa lífeyrissjóðir verkalýðsfélaganna keypt skuldabréf Byggingarsjóðs í mjög ríkum mæli á meðan þeir sjóðir voru frjálsir með ráðstöfun á fjármagni sínu. Ég vitna svo beint í þann mann sem hefur staðið hvað strangast í þessu, með leyfi hæstv. forseta. Hann segir að það sé óverjandi slóðaskapur hjá félmrn. að vera með lögin um Húsnæðismálastofnun ríkisins í málamyndaendurskoðun heilt kjörtímabil á meðan byggingar verkamannabústaða eru að leggjast niður þó að brýn þörf sé fyrir slíkar byggingar í flestum þéttbýlisstöðum á landinu. Ólafur Jónsson hefur einnig það um þetta mál að segja, að það hafi verið afdrifarík mistök sem gerð hafi verið með breytingunum á lögum um verkamannabústaði árið 1970, þegar byggingarfélög verkamanna voru lögð niður sem byggingaraðilar og sveitarstjórnunum þar með gefið sjálfdæmi um það, hvort haldið væri áfram með byggingu verkamannabústaða eða ekki. Allmörg sveitarfélög úti á landi hafa þess í stað hafið byggingu leigu- eða söluíbúða og á til þess lán, allt að 80% af byggingarkostnaði, en þær íbúðir leysa á engan hátt sama vanda og verkamannabústaðir. Nú veit ég ekki hvað ég á að vitna mikið í það, sem hér kemur á eftir, en það er stærsta átak sem gert hefur verið ú húsnæðismálum á þessu svæði, höfuðborgarsvæðinu, þegar ríkisvaldið var knúið til þess í samningum 1965 að byggðar væru 1250 íbúðir fyrir félagsmenn verkalýðshreyfingarinnar og seldar þeim eða leigðar með mjög hagstæðum kjörum. En sá galli var auðvitað á gjöf Njarðar, að eingöngu var um að ræða þetta svæði og út fyrir það náði átakið ekki. Landsbyggðin var því afskipt. Síðan fór hún aftur út í þessar byggingar á leigu- og söluíbúðum, sem ég hef rakið hér rækilega og enn betur sést á töflunum með grg. að hafa verið óhagstæðar hið versta. Og ég skal alveg játa, að ég stóð að því ásamt öðrum að þessi lög um byggingu 1000 leiguíbúða á vegum sveitarfélaga voru sett árið 1972. Ég ber þannig á þeim ábyrgð og síðar einnig á þeirri breytingu, sem var algerlega óhjákvæmileg fyrir sveitarfélögin, að þessar íbúðir voru færðar yfir á sölugrundvöll vegna þess að sveitarfélögin hreinlega gátu ekki staðið undir þessum íbúðum eða þá þau urðu að leigja þær með kjörum sem er kannske allt í lagi fyrir einstaklinga að leigja á því verði, en það er ekki verjandi og ekki hægt fyrir sveitarfélög að standa að leigu á þeim grundvelli ef þau vilja standa sæmilega að málum. Nú eru lánakjör orðin svo óhagstæð að bygging slíkra íbúða leysir engan vanda fyrir efnalitla launamenn, eins og til var ætlast. Lögin um verkamannabústaði eru ótvírætt það fyrirkomulag, sem best hefur gefist fyrir verkalýðshreyfinguna til þess að aðstoða efnalítið fólk við að eignast eigin íbúð og leysa þannig sín húsnæðismál. Árið 1977, eins og ég sagði áðan, lánaði Byggingarsjóður verkamanna 432 millj. til verkamannabústaða í 11 sveitarfélögum, en það er einkennandi fyrir þessa þróun, að á því ári - og ég lét nú segja mér þessa tölu og skrifa hana fyrir mig tvisvar áður en ég vildi trúa henni - á s. l. ári hófu aðeins tvö sveitarfélög utan Reykjavíkur byggingu verkamannabústaða. Aðeins tvö sveitarfélög utan Reykjavíkur hófu byggingu verkamannabústaða á s. l. ári þrátt fyrir að þar sé auðvitað tvímælalaust um að ræða það fyrirkomulag sem sveitarfélögin ættu að fara út í af þeim ástæðum sem ég hef rakið, vegna þess að þar er um viðráðanlegt fyrirkomulag að ræða. Við segjum í grg., að félagsleg uppbygging húsnæðismála eigi að sitja í fyrirrúmi varðandi heildarlausn þeirra, bæði varðandi byggingarform og lánafyrirgreiðslu, og ég vildi aðeins koma lítillega inn á byggingarformin á eftir. Við viðurkennum að vísu, að allt hafi þetta verið snarir þættir í húsnæðiskerfinu: verkamannabústaðirnir, leigu- og söluíbúðirnar og byggingarsamvinnufélögin, sem við skulum ekki heldur gleyma. En við leggjum áherslu á að það beri að efla og styrkja þá þætti jafnhliða því sem leitað er nýrra leiða á félagslegum grunni sem tiltækar þykja til árangurs. Þeir menn, sem þarna hafa að unnið, segja alveg ákveðið, og þá vitna ég aftur í þá Björn Ólafsson og Óskar Hallgrímsson í því efni: Þörfin fyrir íbúðir byggðar á félagslegum grundvelli verði í meginatriðum leyst með byggingu verkamannabústaða, en jafnframt verði tryggt að öll sveitarfélög hafi rétt á að byggja leiguíbúðir til að fullnægja húsnæðisþörfum þeirra sem ekki hafa bolmagn til að eignast íbúð samkv. verkamannabústaðakerfinu. Lán til slíkra leiguíbúða verði þá einnig sambærileg við lán til verkamannabústaða og endursala slíkra íbúða bönnuð. Á þennan hátt verði byggt fyrir efnalítið fólk á starfsaldri og í stéttarfélögum A. S. Í. eigi minna en sem svarar þriðjungi af árlegri íbúðaþörf landsmanna. - Samkv. fyrrnefndri íbúðaspá - það er áður búið að nefna, hver íbúðaspáin sé fyrir árið 1978 til 1980 - svarar það til byggingar 800–950 íbúða í verkamannabústaða- eða leiguíbúðakerfinu á ári fram til 1980. En þeir segja meira og í það höfum við einnig vitnað: Til þess að Byggingarsjóður verkamanna verði þess umkominn að sinna þessu verkefni er óhjákvæmilegt að gera grundvallarbreytingar á lögum um sjóðinn. Hér segir: „Ríkissjóður fjármagni alfarið Byggingarsjóð verkamanna og sjái sjóðnum fyrir því fjármagni sem þarf til þess að standa undir árlegri þörf fyrir íbúðir í verkamannabústöðum um land allt. Þyki ástæða til þess, að sveitarfélög leggi áfram fjármagn til sjóðsins vegna verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga, verði það gert í formi fasts iðgjalds en ekki sett sveitarfélögum í sjálfsvald. Byggingarsjóður verkamanna veiti lán sem svarar 80% byggingarkostnaðar, en hluti lánsfjár verði með sömu kjörum og almenn lán Byggingarsjóðs ríkisins vegna verðtryggingar þess lánsfjár sem gert er ráð fyrir að komi frá lífeyrissjóðum.“ En síðan segja þessir ágætu menn: „Með beinni aðild Alþýðusambandsins að stjórn sjóðsins verði sambandinu gert kleift að fylgja fram efndum á þeim fyrirheitum, sem gefin hafa verið, og gæta þannig hagsmuna umbjóðenda sinna. Öll áætlanagerð og framkvæmd um verkamannabústaðakerfið verði treyst, m. a. með því að komið verði upp sérstakri framkvæmdadeild við Húsnæðismálastofnun ríkisins sem lúti stjórn Byggingarsjóðs verkamanna. Slík framkvæmdadeild hafi með höndum áætlanagerð um byggingu verkamannabústaða um allt land, annist samræmingu á hönnun og stöðlun íbúða og húshluta og hafi yfirumsjón með þeim framkvæmdum sem ákveðnar eru. Þá annist deildin útboð og hlutist til um að ítrustu hagkvæmni og smekkvísi sé gætt við allar framkvæmdir og hönnun.“ Ég held að ég haldi áfram - með leyfi hæstv. forseta - og lesi enn eina aths. þessara ágætu félaga. Þar segja þeir: „Horfið verði frá því úthlutunarkerfi sem viðhaft hefur verið samkv. núgildandi lögum. Í þess stað verði stofnuð byggingarfélög efnalítils fólks í stéttarfélögum innan A. S. Í. sem hefur hug á íbúðum í verkamannabústöðum. Hljóti hver og einn kost á íbúð í samræmi við inngöngu sína í félagið að uppfylltum nánari skilyrðum í samþykktum félaganna. Stjórnir þessara félaga, sem skipaðar verði kjörnum fulltrúum félagsmanna ásamt fulltrúa stéttarfélaga og hlutaðeigandi sveitarfélags, hafi frumkvæði um undirbúning framkvæmda á grundvelli áætlunar- og framkvæmdadeildar Húsnæðismálastofnunar ríkisins um íbúðaþörf í hverju sveitarfélagi og komi fram gagnvart Byggingarsjóði verkamanna og sveitarstjórnum í umboði félagsmanna.“ Þetta var lítið eitt af því sem þeir félagar hafa sent frá sér bara í eitt skipti. Þetta hefur oft gerst. Áður voru í þessari endurskoðunarnefnd aðrir aðilar og þeir sendu einnig frá sér grg. sem ég hef ekki handbæra nú. Hefði verið full ástæða til þess að lesa upp úr henni einnig. Í henni er minnst á sömu atriði og þeir drepa á hér, en kannske með nokkuð öðrum hætti, kannske alveg sérstaklega í sambandi við liði nr. 2 og 3, þ. e. a. s. að lánin verði hækkuð verulega til þeirra fjölskyldna sem ekki eiga íbúð og ekki hafa átt íbúð á s. l. 5 árum. Það er sagt að við séum þarna að fara fram á nokkuð sem ekki sé hægt að eiga við, þarna sé um svo mikil fjárútlát að ræða. Allir þeir menn, sem ég hef talað um þessi mál við, framkvæmdastjóri Húsnæðismálastofnunar ríkisins, stjórnarmenn þar - þeir sem ég þekki til - og þeir menn, sem hafa unnið í endurskoðunarnefndunum, eru allir sammála um að það skipti mestu í þessu, hvernig þessu mikla fjármagni sé varið. Þeir segja t. d. að þeir séu að lána sama fólkinu á 5 ára fresti. Það er þeirra regla, að lán skuli ekki veitt nema á 5 ára fresti, en þeir eru að veita sama fólkinu oft lán á 5 ára fresti, allt upp í 5–6 sinnum, sumum til þess að stækka við sig og öðrum vafalaust í einhverjum öðrum tilgangi. En þetta er gert. Á þessu eru sem sagt ekki meiri hömlur en ég gat um varðandi þessa 5 ára reglu. Þessir menn hafa margir hverjir ekki dregið neina dul á að það mætti fella niður lánveitingar alveg þar sem sannarlega væri engin þörf fyrir þær, svo sem til þessara sífellt stærri og íburðarmeiri bygginga eða eins og þeir segja: til að byggja villur. Þeir segja að lán sé veitt til slíkra framkvæmda, að vísu svolítið takmarkað, en engu að síður ótrúlega mikill hluti þess heildarfjármagns sem Húsnæðismálastofnunin hefur yfir að ráða í Byggingarsjóði ríkisins. Hér þarf auðvitað að gera uppskurð og hér rekast á grundvallarskoðanir um það, hvernig eigi að standa að húsnæðismálunum í heild, hvort þarna eigi að lána „holt og bolt“, eins og maður getur sagt á slæmu máli, hvort hér eigi einhverjir að hafa forgang, þeir sem þörfina hafa, eða þá happa- og glappastefnu sem í þessu ríkir í dag. Ég get ekki stillt mig um að minnast á eitt atriði. Frændur okkar á Norðurlöndum hafa komið sér upp mjög fullkomnu lánakerfi, eins og vikið er að í grg. og ég sé ekki ástæðu til að vera að þylja upp. Þeir hafa einnig komist langt í sambandi við verksmiðjuframleiðslu húsa. Ég hef fengið vissa reynslu af því, hvernig hefur gengið að koma slíkri verksmiðju á fót hér. Fyrir rúmu ári hóf sveitarstjórn Reyðarfjarðarhrepps ásamt fjölmörgum áhugamönnum úr byggðarlaginu og undir forustu manns, sem sérstaklega hefur kynnt sér möguleika til lækkunar byggingarkostnaðar með slíkri raunverulegri verksmiðju, baráttu fyrir því að reisa eystra fullkomna verksmiðju af þessu tagi, Og nú má segja að staðið sé í sömu sporum að mestu. Við erum að vísu reynslunni ríkari, en þessi reynsla er ekki fögur. Kostnaðaráætlanir okkar hafa lítt verið vefengdar og væntanlegur framleiðslukostnaður húsanna, sem er um 20% lægri en almennt gengur og gerist, hefur ekki heldur verið vefengdar. Og þeir hjá Húsnæðismálastofnuninni draga enga dul á það, t. d. framkvæmdastjóri þeirrar stofnunar, Sigurður E. Guðmundsson. að hér sé um framtíðarlausn fyrir okkur að ræða sem okkur beri að styðja. Og hann er ekki í neinum vafa um að ef slík verksmiðja væri orðin verulega samkeppnisfær og gæti stundað fjöldaframleiðslu, - verksmiðja eða verksmiðju, eins og hann orðaði það, - þá mundi þarna vera um stórlækkun kostnaðar að ræða. En eitthvað hefur verið að í samþandi við þetta, einhver tregða eins og í fleiru varðandi húsnæðismálin Á tímabili tóku menn allt í einn upp á því að koma með virðulega skýrslu frá Iðnþróunarstofnun sem hún hafði látið vinna, og þar var komist að því, að sennilega væri enginn markaður fyrir þessi hús. Eftir þeirri skýrslu að dæma hefði maður alveg eins getað ímyndað sér að húsbyggingar hlytu að dragast saman, markaður fyrir svona hús mundi ekki verða neinn vegna þess að fólk vildi ekki hafa öll hús stöðluð, öll eins. Það væri gersamlega útilokað að hugsa sér það af því að þarna var um einbýlishús eða raðhús eingöngu að ræða. Þetta var dregið stórlega í efa. Nú var gerð skýrsla fyrir okkur, önnur markaðsskýrsla varðandi þessi verksmiðjuhús, af verkfræðiskrifstofu hér í bæ sem er mjög virt í því efni. Þá kom það auðvitað fram, að þetta sem áður var sagt í skýrslu Iðnþróunarstofnunar, var tóm endileysa. En þá fóru þeir að draga í efa, þeir góðu menn, að kannske væru útreikningar okkar varðandi hitt atriðið ekki alveg nákvæmlega réttir, þannig væri kannske vissara fyrir okkur að bíða örlítið lengur og sjá hvernig þetta tækist til. Og lánaaðilar hafa haldið að sér höndum. Þeim þykir mikið í lagt, þótt undarlegt sé, að reisa verksmiðju sem fullbúin á að kosta samkv. nýjustu upplýsingum, sem við höfum á verðlagi ársins 1979 framreiknuðu, upp undir 200 millj. að vísu, en gæti framleitt milli 60 og 100 hús árlega, ef rétt væri að staðið - þús sem væru sannarlega eftir þessari nýjustu skýrslu, sem við höfum fengið, yfir 20% ódýrari en hús á almennum markaði. Ég dyl hvergi vonbrigði mín með þetta, en ég vík aðeins að þessu hér af því hvað tregðan er mikil, þótt reynsla annarra þjóða sé í raun og veru allt of ótvíræð til þess að það sé möguleiki að vísa þessari tilraun okkar á bug. Og það hefur einnig komið inn í þetta, að hér hefur verið um að ræða veigamikinn lið í því að reyna að efla atvinnulíf staðar sem viðurkennt er að standi fremur höllum fæti nú. Einnig hefur verið talið að þarna væri um merkilega tilraun að ræða. Þeir aðilar, sem hafa gleggst þekkt til, þ. e. a. s. hjá Húsnæðismálastofnun ríkisins, telja það. Verður málið enn illskiljanlegra í ljósi þess. En þeir hafa ekkert fjármagn til þess að lána til þess arna. Byggingarsjóður ríkisins getur ekki gert það. Þar verðum við að leita í aðra sjóði. Ég skal ekki vera að tíunda ýmis einkennilegheit, sem upp hafa komið varðandi þessa viðleitni okkar og ástæðulaust er kannske að skýra mönnum frá hér, en þetta er þó eitt dæmi um þessa gífurlegu tregðu. Stundum er sagt að þeir aðilar, sem standa mest fyrir byggingum hér á landi, eigi nokkra sök á þessu. Það kann vel að vera. Ég hef heyrt þær röksemdir og ég tel að þær eigi við nokkur rök að styðjast, að byggingameistarar standi oft allhressilega í vegi fyrir ýmsum nýjungum og haldi að þar með sé tekinn spónn úr þeirra aski. Auðvitað verður það staðreynd ef slík verksmiðja kæmist á t. d., þá yrði um það að ræða. Einnig færi svo ef lán til eldri íbúða nýttust mönnum betur og eldri íhúðir væru teknar meira í notkun en raun ver vitni í dag, væru notaðar og nýttar til hins ítrasta - þessi þjóðhagslega nauðsyn sem hæstv. félmrh. talaði einu sinni um úr þessum ræðustól. Ég held að ég hafi þessa framsögu ekki öllu lengri. Ég vitna í grg. með þessari till. okkar. Ég hef sagt það, og ég hygg að ég geti staðið við það, að þó að lánakjörum og lánsupphæðum verði breytt á þann hátt, sem við gerum ráð fyrir í lið 2 og 3, þá þurfi ekkert aukafjármagn í Byggingarsjóð ríkisins, það þurfi aðeins aðrar úthlutunarreglur. Ég hygg að þeir menn , sem halda þessu fram og hafa kynnt sér þetta náið fari með rétt mál. En þeir segja einnig, að til þess að svo megi verða þurfi að verða gerbreyting á stjórn húsnæðismála, þeirri sem öllu ræður og æðst stendur hjá félmrh. og rn. hans, þá verði að vera gjörbreyting á þessu fyrirkomulagi og menn verði bara að gera svo vel og hætta að lána í byggingar sem engin þörf er að lána út á. En um daginn gerðist það, eins og menn eflaust vita hér, að það voru rýmkaðar að kröfu þessara sömu aðila reglurnar um það, hvað byggja mætti stórt og lána út á það. Þær voru rýmkaðar. Að vísu er prósentan ekki alveg eins há, en talið er að þessi rýmkun geti skilað kannske nokkrum hundruðum millj. úr Byggingarsjóði ríkisins, jafnvel á þessu ári, sem væru auðvitað betur komnar í verkamannabústöðum eða til þeirra fjölskyldna sem ekki eiga íbúð og hafa ekki átt íbúð s. l. 5 ár, eins og við leggjum til í till. okkar. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þessa till. frekari orðum, en veit að það er nánast formsatriði að vera að vísa þessari till. til n., því að till., sem ég fékk vísað til n. í nóvembermánuði, hefur ekki enn þá sést. Till., sem er að koma núna í apríllok, getur varla annað en farið til n. Kannske horfir einhver á hana og fær kannske verðugan svima af fskj. II, þó ekki væri annað, í sambandi við það sem þar stendur um afborganir. En ég tel að það sé svolítill vandi að ákveða til hvaða n. eigi að vísa till. Hér er ekki um atvinnumál að ræða. Allshn. hefur verið að láta eitthvað frá sér fara núna upp á síðkastið. Ég hélt að hún væri alveg liðin undir lok í þinginu, en hún hefur eitthvert lífsmark sýnt núna upp á síðkastið. Kannske ég vogi mér að leggja til að vísa till. til hv. allshn.



Herra forseti. 1. flm. þessarar till. hefur þegar gert allítarlega grein fyrir henni, svo að ég sé ekki ástæðu til að hafa um hana mjög mörg orð. Þó vildi ég nota tækifærið til að leggja áherslu á að það er löngu orðið tímabært að losa húsnæðismál á Íslandi undan því braski og gróðabralli, sem hefur einkennt framkvæmd þeirra mála hingað til, og viðurkenna þá frumþörf fólks að hafa þak yfir höfuðið sem félagslegt úrlausnarefni eins og raunar hefur verið gert að nokkru með lögum um verkamannabústaði og leiguíbúðir sveitarfélaga. En það er raunar langt frá því að nóg sé að gert. Verkalýðssamtökin hafa sýnt vilja sinn til að vinna að þessum málum með því að berjast fyrir að fá tekin ákvæði varðandi þau inn í kjarasamninga, en áður en nokkur viðhlítandi lausn fáist þarf að styrkja þá starfsemi og efla mjög mikið, eins og þessi till. gerir raunar ráð fyrir. Ég vil leggja áherslu á að það er okkur flm. og öðrum Alþb.-mönnum langt frá því að vera eitthvert sáluhjálparatriði, að allir eignist eigið húsnæði, fyrir utan það, að í þjóðfélagi okkar eru mjög margir sem alls ekki hafa nokkur einustu tök á því eða von til þess að eignast nokkurn tíma húsnæði eins og launamálum hér er háttað. Ég veit ekki hvort þarf að lýsa fyrir hv. þm. því öryggisleysi sem leigjendur hér á landi búa við, en eins og nú er misnota húseigendur aðstöðu sína sem kostur er og okra á húsaleigunni án þess að leigjendur komi nokkrum vörnum við, enda hafa engin húsaleigulög verið í gildi um langan tíma. Ég gæti nefnt mörg dæmi. Ég get nefnt dæmi um það þegar leigjendur - ég hef sjálf lent í þessu, svo að ég hef eigin reynslu að segja frá - eru látnir borga mun hærri upphæð en gefin er upp. Af hverju gera þeir þetta? Af hverju leita þeir ekki réttar síns? Það er hreinlega ekki hægt. Það er enginn réttur þarna. Og bara til að halda húsnæðinu lætur fólk sig hafa það að borga kannske 50 þús., en fá uppgefið 25 þús. Annars er því bara sagt upp. Annars getur það farið. Þetta er nú eitt dæmi um varnarleysi leigjenda. Annað dæmi er að það er ævinlega hægt að segja fólki upp fyrirvaralaust. Það eru yfirleitt engir samningar um fyrirvara í sambandi við húsnæði. Hið þriðja gæti ég nefnt. Það er ákaflega dýrt að leigja. Það er miklu dýrara í reynd að leigja en ef fólk hefur nokkurn möguleika að klóra saman til þess að eignast húsnæði. Það er mjög dýrt að flytja í hvert sinn, og fyrir utan það eru þessar duldu greiðslur sem þarna koma til. Það ber að fagna því, að leigjendur hér í Reykjavík og nágrenni eru nú loksins að vakna til meðvitundar um það, hver máttur getur verið með samstöðunni, og hafa stofnað með sér samtök til að berjast fyrir rétti sínum. En þá fyrst verður réttur leigjenda raunverulega tryggður. að annaðhvort ríki eða bæjar- og sveitarfélög sjái þeim, sem þess æskja, fyrir leiguhúsnæði með viðráðanlegum kjörum. Þetta hlýtur að vera félagslegt framtíðarmarkmið og þá um leið sú stefna sem þetta frv. miðar örlítið í áttina til. þ. e. a. s. að gefa þeim, sem þess óska, kost á að eignast með skilorðsbundnum ráðstöfunarrétti íbúðir, sem byggingarfélög almennings reisa á félagslegum grundvelli með tilstyrk opinber, lánakerfis, svo sem lögin um verkamannabústaði og leiguíbúðir sveitarfélaga stefna í rauninni að. Og þótt það sé ekki gert í þessu frv., þá vil ég leyfa mér að nefna sem annað framtíðarmarkmið að færa fasteignasölu og húsnæðismiðlun alfarið á hendur opinberra aðila um leið og girt verði fyrir lóðabrask með því að færa lóðir og væntanleg byggingarsvæði undir eignarhald bæjar- og sveitarfélaga. Á sama tíma þyrfti að gera skipulegt átak til að lækka húsnæðiskostnaðinn, t. d. með fjöldaframleiðslu húsa og húshluta, enn fremur að leitast við að finna húsagerðir sem hæfa sem best íslenskum aðstæðum, og á ég þar við bæði veðurfar og sambúðarháttu, um leið og reynt yrði að sjálfsögðu að forðast hvort tveggja: einhæfni og óþarfa íburð. Get ég ekki séð annað en þetta væri m. a. verðugt verkefni fyrir Húsnæðismálastofnunina. ef hún fengi starfslið sem ynni að hinum félagslega þætti íbúðarbygginga. En eins og málin standa nú er aðalatriðið að auðvelda fólki að komast yfir hóflega íbúð með sem hagfelldustum hætti, hvort sem er með því að auðvelda því að eignast hana eða auka möguleikana á því að fá leiguhúsnæði, þar sem leigukjörin séu undir eftirliti eins og ætti að gilda um íbúðir sem bæjar- og sveitarfélög leigja út. Að þessu tvennu miðar þetta frv.