Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 964, um erlend skattaskjól, frá Svandísi Svavarsdóttur.

Herra forseti. Vegna orða Gunnars Braga Sveinssonar, hæstv. utanríkisráðherra, í morgunútvarpi Ríkisútvarpsins í morgun vill sú sem hér stendur gera grein fyrir hagsmunum sínum um kvótasölu. Hæstv. utanríkisráðherra fullyrti að sú sem hér stendur, og fjölskyldan, hefði haft hagsmuni af kvótasölu þegar hún barðist fyrir breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu á síðasta kjörtímabili. Í því samhengi vil ég koma á framfæri eftirfarandi: Sú sem hér stendur og eiginmaður hennar hafa aldrei átt eða selt fiskveiðikvóta. Fósturfaðir minn var hættur smábátaútgerð sökum aldurs þegar ég tók sæti á Alþingi árið 2009 og faðir minn, sem var sjómaður og átti smábát, lést árið 1997. Engir beinir eða óbeinir einkahagsmunir lágu því undir þegar ég barðist fyrir breytingum á kvótakerfinu, aðeins hagsmunir almennings. Með orðum sínum um annað leitast utanríkisráðherra við að afvegaleiða umræðuna um hagsmuni forsætisráðherra og eiginkonu hans og heldur fram helberum ósannindum 

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur og tel að þessi ummæli hæstv. utanríkisráðherra séu ámælisverð og verðskuldi afsökunarbeiðni. Að draga inn í umræðuna einhverja meinta fjölskylduhagsmuni af því þegar gamall sjómaður selur smábát eftir 50 ára langan starfsferil til að ljúka langri ævi og eiga eitthvað í ellinni, að draga það upp til að bera það saman við milljarðafjárhagshagsmuni eiginkonu hæstv. forsætisráðherra, sem hún geymir í yfirlýstu skattaskjóli á Tortólu, að líkja þessu tvennu saman er svo óþverralegt og ómerkilegt að ég minnist þess ekki að hafa heyrt annan eins samanburð í þinginu. Auðvitað á hæstv. utanríkisráðherra að biðjast afsökunar á þessum ummælum sínum og það er 

Virðulegi forseti. Það vill svo til að sú sem hér stendur var með hæstv. utanríkisráðherra í téðum útvarpsþætti í morgun klukkan hálfátta þar sem þau orð féllu sem hér er vitnað til. Ég þakka sérstaklega hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir yfirlýsingu hennar í morgun af því að því miður er það svo að það er ekki í fyrsta skipti sem utanríkisráðherra fer fram með þessar dylgjur. Meira að segja á meðan var verið að ræða þessi mál í þingsal í gær sá hann sér sæma að kalla hér af ráðherrabekk þessar dylgjur í áttina að hv. þingmanni. Það er afar mikilvægt að þessi yfirlýsing sé komin fram. Ég hef engar væntingar um að utanríkisráðherra biðjist velvirðingar eða afsökunar á sínum orðum, ég hef ekki reynt hann að því að sýna nokkrum slíkan sóma, en ég tel að lágkúruleg umræða af þessu tagi dæmi sig sjálf og þar með utanríkisráðherrann Gunnar Braga Sveinsson.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.

Virðulegi forseti. Við höfum margoft rætt í þessum sal hvernig hægt sé að takast á við þann vanda að efnaðir einstaklingar flytji tekjur í skjól af viðskiptum sem eiga sér stað á Íslandi milli íslenskra aðila til að forðast skattgreiðslur. Við heyrðum hér áðan að fyrirhugað er svar hæstv. fjármálaráðherra til hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur þar um. Það er fullkomlega óeðlilegt að tekjur sem verða til á Íslandi í viðskiptum milli innlendra aðila þegar einn aðili selur öðrum einhverja hluti, þjónustu eða vörur, flytjist í erlend skattaskjól og þar með undan innlendri skattlagningu. Það var viðvarandi vandamál fyrir hrun, en auðvitað hafa gjaldeyrishöft breytt því. En þessi þróun er ekki einsdæmi á Íslandi, hún á sér hliðstæður um alla Evrópu. Það hefur verið baráttumál jafnaðarmanna um alla Evrópu að skera upp herör gegn skattaskjólum. Ástæðan fyrir því er augljós. Þessi staða veldur því að byrðarnar af velferðarþjónustunni leggjast allar á millistéttina og hinir ríkustu sleppa við að leggja af mörkum til hinnar sameiginlegu þjónustu eins og þeir ættu að gera. Þannig auka eignir í skattaskjólum aðstöðumun milli þjóðfélagshópa og leiða til þess að þeir ríku verða sífellt ríkari á meðan venjulegt fólk situr eftir. Það er nauðsynlegt að mínu viti að þau verðmæti sem verða til á Íslandi séu skattlögð á Íslandi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig getum við unnið saman að því markmiði? Hvað sér hann fært að gera í breytingum á löggjöf til að tryggja að svo verði? Við verðum að búa okkur undir að sá þrýstingur myndist á nýjan leik ef létt verður af gjaldeyrishöftum. Hvernig ætlum við að koma í veg fyrir að þeir sem hagnast núna í samfélaginu með stórfelldum hætti fylgi fordæmi hinna frá því fyrir hrun og flytji arðinn allan til Tortólu?

Herra forseti. Ég hef beitt mér fyrir því að Íslendingar gerist aðilar að alþjóðlegum samningum um upplýsingaskipti. Það er mikið fagnaðarefni hve miklum árangri OECD hefur náð á undanförnum árum í því að leiða saman ríki til þess að tryggja sameiginlegar aðgerðir í því skyni að upplýsingar um viðskipti einstakra aðila séu aðgengilegar milli skattyfirvalda allra samstarfsríkjanna. Það er ákveðin sjálfvirkni sem er nú orðin meginstefið í upplýsingagjöfinni samkvæmt þessum nýjustu samningum. Hv. þingmaður kemur hér inn á nokkur atriði. Skattlagning hagnaðar sem myndast á Íslandi, það ætti að vera minnsta vandamálið í þessu. Hagnaður sem myndast í viðskiptum á Íslandi á að vera skattlagður hér og við ættum að eiga auðveldast með að komast yfir þau tilvik. Það sem allir hafa haft mestar áhyggjur af eru eignarhaldsfélög á aflandssvæðum þar sem verið er að fela eignir, þar sem eignir eru ekki tilgreindar í skattframtölum. Sömuleiðis viðskipti í slíkum félögum á lágskattasvæðum sem hvergi eru skattlögð þegar upp er staðið. Upplýsingaskiptasamningunum er sérstaklega ætlað að fletta ofan af þessu til þess að tryggja gagnsæi og aðgengi skattyfirvalda í hverju landi fyrir sig að nauðsynlegum upplýsingum þannig að hægt sé að heimfæra skattskylduna þar sem henni er réttilega fyrir komið. Við höfum náð ágætisárangri í því að afla gagna. Fyrir efnahags- og viðskiptanefnd liggja tillögur starfshóps um 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og deili með honum þeirri skoðun að alþjóðleg samvinna sé besta leiðin til þess að tryggja gagnsæi að þessu leyti. Við verðum samt að hugsa hvaða hvatir hafi þá legið því að baki þegar þeir sem auðguðust á viðskiptum seldu fyrirtæki og högnuðust með stórfelldum hætti fyrir hrun, fluttu hagnaðinn úr landi og fluttu hann með ráðgjöf þeirra banka sem þá störfuðu hér í Karíbahafið eða í önnur skattaskjól. Hvað réð því? Hvaða hag töldu menn sig hafa af því að flytja peningana í þessi erlendu skattaskjól, jafnvel þó að hagnaðurinn hafi orðið til hér á landi? Það er spurningin sem við þurfum að rekja okkur áfram eftir. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að hann telji jafnvel að það sé hættulaust. Það væri kannski gott að heyra betri útfærslu hans á því. Ef það er hættulaust út frá skattasjónarmiðum og við getum algjörlega 

Herra forseti. Eflaust eru margvíslegar ástæður fyrir því að menn kjósa að koma upp félögum hér og hvar um heiminn, meðal annars á þessum stöðum. Þær geta verið jafn mismunandi og þær eru margar. Það sem við eigum að hafa áhyggjur af er þegar verið er að reyna að draga leyndarhjúp yfir það sem er raunverulega að gerast, þegar verið er að skjóta eignum undan, þegar verið er að koma í veg fyrir að veita réttar og nauðsynlegar upplýsingar til þess að skattframkvæmdin geti gengið fyrir sig lögum samkvæmt. Það eru tilfellin sem við eigum að hafa mestar áhyggjur af. Sé því öllu sinnt er hitt í sjálfu sér minna áhyggjuefni, nema hvað það varðar að fyrirkomulagið á sumum þessara staða getur gert mönnum kleift að halda fólki í vafa um hvað er í raun og veru á seyði. Upplýsingaskiptasamningum, 

Herra forseti. Það er svo sem ekkert leiðinlegt að vera í stjórnarandstöðu á þessu kjörtímabili. Það er svo margt sem fyrir augu ber sem illkvittnir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar kunna að hafa gaman af. Við getum rifjað upp fyrirvara þingflokks Framsóknarflokksins við heilt fjárlagafrumvarp frá hæstv. ráðherra. Við getum rifjað upp breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu sem aldrei komu fram. Við getum rifjað upp húsnæðisfrumvörpin sem voru mjög lengi í fæðingu, og orkustykkin sem hæstv. félagsmálaráðherra sendi hæstv. fjármálaráðherra til að reka hana áfram. Við getum talað aðeins um afnám verðtryggingar og kosningaloforð Framsóknarflokksins um það mál. Við getum talað um bankasöluna sem hæstv. fjármálaráðherra stendur fyrir en Framsóknarflokkurinn er á móti. Við getum talað um tillögur um úrbætur í fæðingarorlofsmálum sem einstakir þingmenn Sjálfstæðisflokksins tala á móti. Við getum talað um búvörusamninga sem einstakir þingmenn Sjálfstæðisflokksins tala líka á móti. Og svo getum við talað svolítið um Landspítalann sem ekki bara einhver þingmaður talar á móti staðsetningu á, staðsetningu sem margákveðin hefur verið á Alþingi, heldur er það sjálfur forsætisráðherra sem er leiðtogi ríkisstjórnarinnar. Það kann að vera besta skemmtun fyrir einhverja illkvittna hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar að rifja það upp, en það er auðvitað ekkert skemmtilegt fyrir þá sem þurfa að vinna undir hæstv. ríkisstjórn, til dæmis þá sem eiga að stýra málefnum þjóðarsjúkrahússins. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins: Heilbrigðisráðherra hefur komið fram og sagt að hæstv. forsætisráðherra sé í raun og veru að bara að tala út í loftið, leiðtogi ríkisstjórnarinnar. Fylgir ríkisstjórnin þá ekki sínum forsætisráðherra að málum? Er kannski ástæða til þess, ekki fyrir mig eða aðra í stjórnarandstöðunni heldur fyrir þá sem þurfa að vinna 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa miklu upptalningu. Það væri kannski fróðlegt að gera þetta að aðeins lengra sögulegu yfirliti.  Þetta er það sem gerist þegar samsteypustjórnir eru við völd. Við erum ekki með einn flokk. Ég þakka ábendinguna um að koma á fót sérstakri ráðherranefnd til að smyrja hjólin. En ég ætla að vekja athygli á því að þegar rennt er yfir stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er alveg augljóst hvaða mál hafa verið í forgangi á þessu kjörtímabili. Við höfum sérstaklega verið að ræða um efnahagsmálin á þessu kjörtímabili í samræmi við áherslur stjórnarsáttmálans og við höfum náð miklum árangri á þeim sviðum. Við ræddum um skuldalækkanir fyrir skuldsett heimili. Það hefur náðst gríðarlegur árangur á því sviði. Við höfum rætt um uppgjör slitabúanna og með hvaða hætti við gætum unnið áfanga í átt að losun gjaldeyrishafta. Nú erum við í fyrsta skipti frá 2008 að sjá fram á að geta lyft höftunum. Ég gæti talið svo lengi áfram, um aukin framlög til innviðauppbyggingar og samfélagslega mikilvægra þátta eins og aukinna framlaga til velferðarmála. Það eru þau verkefni sem skipta fólkið í landinu máli. Að menn séu síðan innbyrðis ósammála um áherslur í einstökum málum eru bara smámunir við hliðina á því að vinna þessa stóru áfanga. Ég held því að hv. þingmaður geti verið bara nokkuð róleg áfram svo lengi sem við skilum árangri fyrir þjóðina í því sem mestu skiptir.

Herra forseti. Hv. þingmaður er algjörlega róleg varðandi þetta mál, en ég hef meiri áhyggjur af þeim sem þurfa að hlíta verkstjórn og leiðsögn ríkisstjórnarinnar. Þess vegna nefni ég sérstaklega Landspítala – háskólasjúkrahús sem hæstv. forsætisráðherra hefur verið að færa til á höfuðborgarsvæðinu, ekki bara í síðustu viku heldur líka fyrir ári. Og alltaf kemur hæstv. heilbrigðisráðherra fram og aftekur að ætlunin sé að færa til byggingarsvæðið. Það veldur gríðarlegri óvissu og í raun er það upplifun almennings að málið sé algjörlega upp í loft. Það er ekki boðlegt og kannski er ástæða til þess að ef ríkisstjórnin virkar ekki sem ráðherranefnd um gott samstarf að setja á laggirnar slíka ráðherranefnd því að þetta hrærir stöðugt upp í málum. Mig langar að spyrja hv. formann Sjálfstæðisflokksins: Hefur staðsetning Landspítalans verið rædd eða stendur til að taka það mál til endurskoðunar í samstarfi stjórnarflokkanna? 

Herra forseti. Ég hefði kannski átt að bæta meiru við varðandi síðasta kjörtímabil bara til þess að tæma það og tala kannski um ástandið í þingflokki Vinstri grænna. Það hefur að minnsta kosti engum ráðherra verið bolað út  Menn segja að það sé ósætti um sölu bankanna. Ég hef ekki lagt það til við þingið að bankarnir verði seldir á þessu ári. Er það? Sú tillaga hefur ekki komið fram. Bankasýslan hefur tekið út stöðuna og sagt að aðstæður gætu skapast fyrir sölu, en ég hef ekki fengið tillögu frá Bankasýslunni, ég hef heldur ekki flutt hana hingað inn. Varðandi sjúkrahúsið hefur það mál ekki verið tekið úr þeim farvegi sem það er í. Við erum einfaldlega með málið í ákveðnum farvegi. Það er ákveðin uppbygging fjármögnuð á fjárlögum. Við erum með langtímaáætlun í gangi og hún heldur. 

Virðulegi forseti. Það má segja að það sé að mörgu leyti bagalegt að hæstv. forsætisráðherra sé ekki til svara hér í dag. En fyrst hann er ekki hér langar mig til að beina spurningum til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, ekki síst vegna þess að hann er formaður Sjálfstæðisflokksins, annars stjórnarflokksins í ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Það eru svo mörg mál, eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanna á undan mér, sem eru upp í loft og óljós og virðist vera djúpur ágreiningur um í ríkisstjórninni að maður veit eiginlega ekki á hverju maður á að byrja. Í gær samþykktum við siðareglur fyrir alþingismenn. Þar segir að alþingismenn eigi að greina frá öllum hagsmunum sem þeir eða fjölskyldur þeirra hafa af afgreiðslu mála hér. Á þessu kjörtímabili höfum við eytt miklu púðri og miklum kröftum í að tala um höftin, uppgjör gömlu bankanna, stöðu erlendra kröfuhafa. Það eru miklir peningalegir hagsmunir tengdir þessum málum. Við vitum öll að það skiptir miklu máli að þessi mál séu afgreidd með sem mestu trausti og að ákveðinn grundvöllur sé fyrir því að þar sé farsællega leyst úr málum. Í ljósi þessa vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra, sem hefur haft með haftamálin að gera, tveggja spurninga: Finnst hæstv. fjármálaráðherra að forsætisráðherra hefði átt að láta þing og þjóð vita af því að kona hans væri erlendur kröfuhafi og þar með að fjölskylda hæstv. forsætisráðherra ætti verulega hagsmuni að gæta gagnvart því hvernig þingið afgreiddi þessi mál? Vissi hæstv. fjármálaráðherra af því að kona hæstv. forsætisráðherra væri erlendur kröfuhafi? Taldi hann ekki ástæðu til að láta þing og þjóð vita af því? Ég verð að spyrja þessara spurninga vegna þess að við vorum að samþykkja siðareglur hér í gær. Þingið stóð saman að því að samþykkja þessar siðareglur. Ef þessar spurningar eiga ekki erindi 

Herra forseti. Ég held að það hafi verið mikilvægt skref fyrir okkur á þinginu að afgreiða í samstöðu reglurnar sem fram komu í gær eftir mjög mikla vinnu, og fylgja eftir og fylla út í ramma sem mótaður er af öðrum reglum, eins og reglum um hagsmunaskráningu. Ég fæ hér tvær spurningar. Fyrri spurningin er sú hvort ég hafi haft þessar upplýsingar sjálfur. Það hafði ég ekki. Fyrri spurningin var sú hvað eðlilegt væri og rétt í þessu samhengi. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst að forsætisráðherra verði sjálfur að gera grein fyrir því hvernig þessu máli var fyrir komið. Við hljótum á endanum að mæla þau mál út frá þeim lögum og reglum sem um efnið gilda. Ég hef ekki séð neitt annað fram komið í þessu máli en að lögum og reglum hafi verið fylgt. Að því leytinu til er ég ekki í nokkurri stöðu til þess að segja að eitthvað óeðlilegt hafi verið þarna á ferðinni. En enn og aftur. Það er ekki gott að vera settur í þá stöðu að taka upp mál og svara fyrir það sem aðrir eru langbestir í að svara fyrir. Ég veit að hæstv. forsætisráðherra mun gera það ef eftir því er leitað. Eins og hv. þingmaður sagði. Það hefði verið langbest að hafa hann sjálfan hér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ágæt svör og tek undir með honum að það hefði vissulega verið eðlilegt og eiginlega sjálfsagt að hæstv. forsætisráðherra hefði verið hér til svara, en svo er ekki. Ég hjó eftir því í fyrra svari við fyrri spurningu minni að hæstv. fjármálaráðherra talaði um að óæskilegt væri að leyndarhjúpur væri yfir svona málum þegar hann talaði um aflandsreikninga og slíkt. Ég verð að taka undir það með hæstv. fjármálaráðherra, sérstaklega þegar kemur að þinginu, og það er í anda þeirra siðareglna sem við samþykktum í gær og höfum verið að tala um allt frá hruni, að hlutir séu uppi á borðunum, að við séum ekki bara að fullnægja ýtrasta lagabókstaf heldur að við séum með hlutina uppi á borðum almennt. Við höfum ekki tíma til að fara inn í það, 

Herra forseti. Ég vil taka það fram að það er ekkert óeðlilegt við það að forsætisráðherra sé ekki hér í dag. Hann var hér í fyrri fyrirspurnatíma vikunnar og hafði fyrir löngu boðað að hann yrði ekki viðstaddur þennan fyrirspurnatíma. Það sem er kannski óeðlilegt er að spurningum sem hann varða sé beint til mín. En gott og vel. Ég hef reynt að bregðast við því eins og ég get. Mér finnst, eins og ég sagði í mínu fyrra svari, vera ánægjulegt og mikilvægt að það sé samstaða um reglur af þessum toga á þinginu. Við megum aldrei gleyma því í hvaða tilgangi þær eru settar og hvaða markmiði þeim er ætlað að þjóna, sem er að gera grein fyrir hagsmunum sem kunna að vera til staðar og mikilvægt er að liggi fyrir og geta eftir atvikum haft áhrif á framgang mála í þinginu. Í þeim tilgangi eru reglurnar smíðaðar og ég hef ekki enn 

Virðulegi forseti. Þær fregnir sem bárust nú í þessari viku varðandi eign og kröfu eiginkonu hæstv. forsætisráðherra komu á frekar óheppilegum tíma þar sem við erum að klára allt það sem kemur að slitum föllnu bankanna. Núna erum við að fara að samþykkja í dag mál nr. 420 sem er mögulega lokahnykkurinn í því hvernig eigi að ráðstafa þessum eignum og hvernig það mun allt saman fara. Ég óska hæstv. fjármálaráðherra til hamingju með að það hafi komist í gegnum þingið. Það sem mig langar til að fá að vita og held að sé mjög mikilvægt að komi fram er að hvaða leyti hæstv. forsætisráðherra var við samningaborðið þegar verið var að semja við slitabúin. Var hann beggja vegna borðsins? Eða kom hann kannski ekkert að þessu máli? Í öðru lagi langar mig til þess að fá að vita hvort það hafi verið einhverjir fleiri ráðherrar eða þingmenn eða aðilar innan ráðuneytisins sem mögulega hafi haft einhverra hagsmuna að gæta þegar kom að slitabúunum og hvort viðeigandi ráðstafanir hafi verið gerðar.

Herra forseti. Ég verð að segja eins og er að ég á nú erfitt með að svara fyrri spurningunni vegna þess að það er í sjálfu sér ekkert í henni sem beinist efnislega að mér, heldur varðar forsætisráðherra, og ég hef í dag eftir bestu getu og á grundvelli þeirra upplýsinga sem hafa komið fram reynt að bregðast við og skýra sýn mína á það mál. En að öðru leyti höfum við gengið út frá því í stjórnsýslunni að þeir sem hafa komið að verkefninu fullnægi öllum kröfum um það, þá er ég að vísa í hin almennu lög sem um efnið gilda fyrir opinbera starfsmenn. Þegar um er að ræða ráðgjafa sem voru fengnir að verkinu utan stjórnkerfisins þá fengum við lögfræðilega ráðgjöf til þess að binda um það fyrirkomulag sérstaklega. Í því tilviki var alveg sérstaklega gætt að hagsmunárekstrum. Ég tel að það hafi verið mjög vel um hnútana búið varðandi aðkomu allra þeirra sem unnu að framgangi áætlunar um afnám haftanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Hins vegar kom ekki nógu skýrt fram hvort það væru einhverjir aðrir ráðherrar eða þingmenn sem ættu í einhverjum mögulegum hagsmunaárekstrum þegar kæmi að því að semja við slitabúin. Eru fleiri ráðherrar sem eiga mögulega einhverjar eignir á Tortólu sem við eigum eftir að fá að vita meira um? Eru fleiri ráðherrar sem eiga mögulega einhverjar kröfur sem við eigum eftir að fá að vita um? Ég veit ekki betur en að samkvæmt öllum bestu reglum um fjármálastarfsemi þyki ekki góð regla að fólk sé beggja vegna borðsins. Varðandi samstarf, til að mynda samkvæmt því frumvarpi sem hæstv. fjármálaráðherra lagði fram um fjármálastarfsemi, þá eru hjón samstarfsaðilar. Voru gerðar viðeigandi ráðstafanir þegar kom að þeim pólitísku fulltrúum sem hér eru kjörnir varðandi allt þetta ferli?

Herra forseti. Ég hef ekki upplýsingar af þeim toga sem hv. þingmaður spyr um við höndina. Ég get ekki fullyrt neitt um stöðu einstakra ráðherra. Ég verð reyndar að segja að mér finnst hv. þingmaður blanda aðeins saman tveimur óskyldum hlutum, sem er að einhver kunni mögulega að eiga einhverjar eignir í útlöndum og hinu að það kunni að vera hagsmunaárekstrar vegna vinnu við afnám haftanna eða uppgjör slitabúanna. Það þarf ekki endilega að vera svo. Hins vegar vil ég koma einu að í tengslum við mögulega hagsmunaárekstra vegna þess hvernig málið hefur verið lagt upp í umræðunni. Það hafa ekki verið neinar samningaviðræður við kröfuhafa. Áætlun um afnám gjaldeyrishaftanna og sá þáttur sem sneri að uppgjöri slitabúanna byggðist á efnahagslegu mati á því sem þyrfti að gerast og lagalegu mati á því hvað væri hægt að ganga langt. Þegar sú niðurstaða var fengin var hún einfaldlega færð í lög og ekkert um það samið.

Hæstv. forseti. Mér finnst það mjög leitt en líka mjög óþægilegt og ósanngjarnt að ég þurfi að nota þennan dagskrárlið, óundirbúinn fyrirspurnatíma, til að ræða við hæstv. fjármálaráðherra um það ekki-svar sem ég fékk við fyrirspurn um sölu Landsbankans á eignarhlut í Borgun. Þá á ég við hið skriflega svar sem kom fjórum, fimm vikum of seint. Ég verð að segja alveg eins og er, eins og ég hef áður sagt úr þessum ræðustól, að þau svör voru mjög loðin, bæði í þeim skilningi að þegar maður rennir í gegnum þau er sumt af því loðið en líka vegna þess að svarið byggist á ljósritum af ljósritum. Það er alls ófullnægjandi og ekki í takt við stjórnarskrá og þingsköp um hvernig svara skuli þeim spurningum þingmanna sem við höfum rétt á að leggja fram. Ég tek þetta hér til umræðu til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann hyggist ekki örugglega taka upp þetta ekki-svar og þessi loðnu svör, vinna upp viðbótarsvar og veita Alþingi svör við þeim spurningum sem ég lagði fram. Þess eru dæmi að það hafi verið gert. Hæstv. fjármálaráðherra ásakaði mig um það hér um daginn, sem ég hef nú kosið að fyrirgefa honum, að ég hafi í einhverju bræðiskasti ekki lesið svarið. Það hef ég gert, og oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, og kemst bara að þeirri niðurstöðu að ég hafi ekki fengið svör við neinum spurningum þarna. Ég var ekkert að spyrja um bréf frá Bankasýslunni, hvorki til fjármálaráðherra né Landsbankans, ég setti fram 12 spurningar og óskaði eftir svörum við þeim. Spurning mín til hæstv. fjármálaráðherra er einfaldlega þessi: Hyggst ráðherrann ekki láta ráðuneytið vinna upp viðbótarsvar sem hann mun þá leggja fram á Alþingi og svara þeim spurningum 

Herra forseti. Í því svari sem hér er vitnað til og liggur fyrir á þskj. 1003, 472. mál, er greint frá því að Landsbankinn er ekki stjórnsýslustofnun sem heyrir undir fjármálaráðherra. Þetta er hlutafélag með sjálfstæða stjórn. Síðan heldur Bankasýslan á hlutabréfum og hún hefur líka sjálfstæða stjórn. Ekki var við því að búast að svör við öllum þeim spurningum sem lagðar voru fyrir væri að finna í fjármálaráðuneytinu. Þess vegna hef ég í millitíðinni, frá því að spurningarnar voru lagðar fyrir þingið, óskað eftir því við Bankasýsluna að hún beiti sér fyrir því að allt það sem varðaði sölu Landsbankans á Borgun yrði upplýst eins langt og mögulegt er. Við því hefur verið brugðist. Ég er ekki sammála hv. þingmanni þegar hann segir að í því þingskjali sem hér liggur fyrir felist ekki svör við spurningum eins og hvar og hvenær eignarhlutir í Borgun og Valitor hf. hafi verið auglýstir til sölu. Nú liggur fyrir að hlutirnir voru ekki auglýstir til sölu. Það ætti að vera alveg augljóst af fylgiskjölunum hér. Hlutirnir voru ekki auglýstir til sölu. Það hefur líka komið fram í opinberum gögnum, í bréfum frá Landsbankanum og í máli formanns bankaráðs. Staða málsins er einfaldlega sú að bankaráðið hefur nú athugasemdir Bankasýslunnar til umfjöllunar og hyggst bregðast við þeim og er beðið um að gera það innan skamms tíma. Með þessum hætti legg ég mitt af mörkum til að fá fram í dagsljósið allt það sem varðar söluna á hlutnum í Borgun. Nýjast gerðist það að Landsbankinn telur forsendur fyrir málshöfðun vegna sölunnar. 

Hæstv. forseti. Nei, hæstv. fjármálaráðherra hefur ekki brugðist við til að svara öllum þeim spurningum sem ég lagði fram í umræddri fyrirspurn. Til dæmis kemur hvergi fram svar við einni spurningunni: Hverjir eru kaupendur hlutanna og hvernig skiptist eignarhald hins selda milli kaupenda? Því hefur ekki verið svarað, ásamt fleiri spurningum. Ef ég átti að skilja upphaf svars hæstv. fjármálaráðherra á þann veg að við þingmenn eigum ekki rétt á að fá upplýsingar um starfsemi Landsbankans vil ég aðeins geta þess að það er alveg klárt að þegar ríkið á meira en 50% í fyrirtæki er svarskylda gagnvart Alþingi en sé félagið hins vegar 49% í eign ríkisins er ekki svarskylda. Hér er eignarhluturinn það klár og það stór að það liggur í augum uppi að svarskyldan er algjör gagnvart Landsbankanum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að láta Landsbankann og aðra skrifa og senda ráðuneytinu svör við þessum spurningum. Það er 

Herra forseti. Ég vil allt til þess vinna að þingmaðurinn fái góð svör við spurningum sínum. Það er ekki nokkur minnsta ástæða fyrir mig til að leggja honum ekki lið í því máli. Það eru hins vegar vonbrigði að það skuli ekki vera mat þingmannsins að málið sé til þess fallið að draga allt fram í því ferli sem ég hef fellt það með bréfi til Bankasýslunnar. Ég heyri það sem hv. þingmaður segir, að honum þyki skorta á að nokkrum tilteknum álitamálum sé svarað, eins og nákvæmlega hverjir keyptu og hvernig eignarhald hins selda skiptist milli kaupenda. Ég heyri að hv. þingmaður er enn spenntur fyrir því að finna út úr þessu og ég skal taka til íhugunar hvort hægt sé að bregðast við því. 
             Ég var eingöngu í upphafi máls míns að benda á að þessar upplýsingar er ekki að finna í fjármálaráðuneytinu og það eru tvær stjórnir á milli mín og upplýsinganna.

Hæstv. forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög, nr. 66/2003. Eins og fram kom í umræðunni í gær er málið unnið í mikilli sátt innan hv. velferðarnefndar. Hér greiðum við atkvæði um fjölda breytingartillagna, margar hverjar í mörgum liðum. Það er öll velferðarnefnd sem stendur saman að öllum breytingartillögum um málið og nefndaráliti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka enn og aftur hv. þingmönnum í hv. velferðarnefnd fyrir mikla og góða vinnu við þetta mál. Frumvarpinu er ætlað að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa á Íslandi en mikilvægt er að markmið með rekstri slíkra félaga sé að flestir geti búið við öryggi í húsnæðismálum og að jafnræði ríki meðal félagsmanna þeirra við kaup á búseturétti.

Hæstv. forseti. Við erum hér að ganga til atkvæða um frumvarp til laga um húsnæðissamvinnufélög, rekstur þeirra og réttarstöðu búseturéttarhafa. Um það vil ég segja að hér eru gerðar ýmsar breytingar sem eru til bóta. Hv. velferðarnefnd hefur farið vel í saumana á ýmsum þáttum sem þurfti að taka fyrir eins og kaupskyldu þar sem hún er í raun bönnuð, þ.e. fortakslaust, en er þó ekki ófær leið ef húsnæðissamvinnufélög kjósa að fara þá leið og hafa það á sinni stefnuskrá í samþykktum sínum. Þá er lagt til að óheimilt verði að greiða fé úr húsnæðissamvinnufélagi til þeirra sem að félaginu standa sem arð eða ígildi arðs. Um frumvarpið í heild vil ég segja þetta, virðulegi forseti, að ég vænti þess að það verði til að efla rekstur slíkra félaga sem stofnuð eru án hagnaðarkröfu og ekki síður til að bæta réttarstöðu búseturéttarhafa og það sem er kannski mikilvægast, verði til þess að auka valmöguleika og framboð á húsnæðismarkaði sem er stóra verkefnið.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við séum að samþykkja þetta frumvarp. Ég held að þetta reki ákveðinn endahnút á farsæla lagasetningu Alþingis þegar kemur að því að gera upp gömlu búin og reyna að losa um höft, alla vega hvað varðar það stóra mál, uppgjör gömlu búanna. Ég þakka nefndinni fyrir mjög gott starf og hrósa hæstv. fjármálaráðherra fyrir framgöngu hans í málinu. En ég verð líka að segja af þessu tilefni að mér finnst alveg ótrúlegt að á sama tíma og hæstv. efnahags- og viðskiptanefnd og við þingmenn og í rauninni þjóðfélagið allt höfum verið að fjalla um þessi mál, þessa risastóru hagsmuni sem eru þarna undir, og við erum búin að velta upp alls konar leiðum til að taka á þessum málum, skuli það koma í ljós núna að hæstv. forsætisráðherra átti verulegra fjölskylduhagsmuna að gæta í þessu máli. Auðvitað hafa þingmenn allir sinn mælikvarða á það hvað er siðferðilega 

Herra forseti. Eins og kunnugt er þá gagnrýndi ég þetta frumvarp mjög þegar það kom fram og taldi það í raun og veru ekki ganga upp, taldi innri markmið þess stangast á, þ.e. þær leiðir sem voru lagðar til til að ná yfirlýstum markmiðum um gagnsæja stjórnsýslu og jafnræði þegar kæmi að því að sýsla með þessar eignir. Ég vil hins vegar taka það fram að ég tel breytingar hv. efnahags- og viðskiptanefndar til verulegra bóta og hef stutt þær breytingar og tel þá vinnu góða. Það breytir því ekki að meginsjónarmið frumvarpsins sem snýst um að færa umsýslu eignanna yfir í einkaeignarréttarlegt samhengi stríðir enn gegn yfirlýstum markmiðum um jafnræði og gagnsæi, jafnvel þó að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi gert ýmsar breytingar til úrbóta á málinu. Af þeim sökum mun ég styðja breytingar á frumvarpinu en mun sitja hjá og ekki styðja endanlega afgreiðslu málsins.

Hæstv. forseti. Hér var verkefnið að tryggja að lagaleg umgjörð og umbúnaður félags sem hefur það verkefni með höndum að sýsla með þessar eignir, stöðugleikaframlög, væri með þeim hætti að jafnræði, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni væri haft í hávegum við umsýslu fjár og eigna. Það var mikil samstaða í hv. efnahags- og viðskiptanefnd að gera þessar breytingar á upphaflegu frumvarpi með þessa þætti í huga. Lögð er áhersla á að félög undir fjármála- og efnahagsráðuneyti gæti að þeim í hvívetna og til grundvallar liggi ákvæði stjórnsýslu- og upplýsingalaga og gætt að samræmi við 45. gr. laga um opinber fjármál sem fjallar um slíkar meginreglur. Ég tel, virðulegi forseti, að hv. nefnd hafi unnið mjög gott starf og full samstaða er um þær breytingar sem gerðar hafa verið. Ég vil óska hæstv. ráðherra fjármála- og efnahagsmála til hamingju með þetta.

Virðulegi forseti. Ég óska hæstv. fjármálaráðherra til hamingju með að loksins sé verið að leiða þetta mál til lykta. Það er búið að breytast mikið í meðförum nefndarinnar, sér í lagi vegna þess að upphaflega frumvarpið stangaðist á við góða stjórnsýslu. Ég tel breytingarnar vera af hinu góða. Ég vil þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd undir forustu hv. þm. Frosta Sigurjónssonar fyrir gott starf. Ég mun styðja þær breytingar sem nefndin hefur gert, en ég mun sitja hjá við afgreiðslu frumvarpsins sjálfs.

Virðulegur forseti. Samandregið í eina setningu þá fjallar þetta frumvarp um að heimila fjármálaráðherra að selja eða einkavæða allar þær eignir sem eru komnar vegna stöðugleikasamkomulagsins til ríkisins að undanskildum sjálfum bönkunum. Hér verður hafin, samþykki Alþingi þetta í dag, ein stærsta einkavæðing sem átt hefur sér stað í sögu þessarar þjóðar. Mér vitanlega hefur þingið ekki í höndum upplýsingar um hvaða eignir er þarna að ræða. Þetta eru hundruð eigna sem ríkið fékk í hendurnar og kröfuhafar létu af hendi í stað þess að fá að sleppa út. Mér finnst það ábyrgðarhluti af þingmönnum að fagna því sérstaklega að þannig sé haldið á málum að fjármálaráðherra skuli ætla að skipa þriggja manna stjórn eða félag - honum er heimilt að gera það, honum er ekki skylt að gera það samkvæmt frumvarpinu - og ráðast í þessa vegferð. Ég mun ekki greiða þessu máli atkvæði mitt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þinginu fyrir ágætt samstarf um breytingar á þessu máli. Ég vil rifja það upp að málið var lagt fram í þeim búningi sem það var upphaflega gert í kjölfar þess að Alþingi kallaði eftir því síðastliðið sumar við lagasetningu sem þá var ákveðin að þessum eignum yrði komið inn í félag sem væri undir Seðlabankanum. Nú erum við að leggja upp með að félagið verði ekki undir Seðlabankanum heldur undir fjármála- og efnahagsráðuneytinu og ég tel að við höfum fundið ágætisfyrirkomulag á það. Vegna þeirra orða sem hér eru höfð uppi um að hér sé á ferðinni gríðarleg einkavæðing þá verð ég að minna á að hún byrjar öll á mikilli ríkisvæðingu, ekki satt? Hún byrjar á gríðarlegri ríkisvæðingu og í heildina eru stöðugleikaframlögin líklega mesta ríkisvæðing Íslandssögunnar ef menn vilja nálgast málið út frá einhverri svona hugtakanotkun. Við höfum verið sammála um það að mikilvægt sé að nýta þessar eignir til þess að greiða upp skuldir, nýta til góðra verka, og það er bundið í lög. Félaginu verður gert að fylgja eftir vilja Alþingis í hvívetna.

Virðulegur forseti. Alþingi er hér eins og ég sagði áðan að samþykkja það að fela fjármálaráðherra að ráðstafa og selja og einkavæða eignir upp á 60–70 milljarða kr. Eins og ég fór yfir áðan þá veit ég ekki til þess að þingmenn hafi nokkurt yfirlit yfir þessar eignir og þeir geta þar af leiðandi ekki tekið afstöðu til þess hvort rétt sé að selja þær allar eða hvort nýta eigi þær með einhverjum öðrum hætti. Hér kunna að vera eignir í tryggingafélögum sem eru mikið til umræðu í samfélaginu þessa dagana. Hér kunna að vera eignir í einhverjum öðrum félögum. Hér eru undir eignir í fjármálafyrirtækjum, því að Alþingi ákvað að taka það inn í þennan pakka með breytingartillögu við 2. umr., þ.e. ekki bankana sjálfa, heldur eignir í fjármálafyrirtækjum. Það er það sem þingmenn eru að greiða atkvæði um núna, að fela fjármálaráðherra að selja allar þessar eignir hugsanlega upp á 60–70 milljarða kr. án aðkomu þingsins. Með samþykkt þessara laga þá má þingið ekki hafa nein áhrif á framgang málsins heldur aðeins fá upplýsingar til tveggja þingnefnda um það hvernig gengur að selja.

Virðulegi forseti. Í dag flyt ég í þriðja sinn skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál sem um árabil hefur skipað veigamikinn sess í umræðum þingsins um þennan viðamikla og mikilvæga málaflokk. Af mörgu er að taka í þeim umræðum og bera efnistök skýrslunnar þess merki að síðustu missiri hafa verið einkar tíðindamikil þegar kemur að utanríkismálum, hvort sem horft er til alþjóða- og öryggismála, viðskiptamála, þróunarsamvinnu eða þjóðréttarmála. Bæði erlendis og á heimavelli hefur verið gnægð verkefna á sviði rekstrar- og borgaraþjónustumála. Skýrslan er viðamikið plagg og sem fyrr vonast ég til að efni hennar nýtist þingmönnum vel. Nýmæli er að í skýrslunni er greint skilmerkilega frá helstu markmiðum í hverjum málaflokki fyrir sig og litið til þess sem gerast muni í nánustu framtíð. Er þetta mikilvæg viðbót í þessa skýrslugjöf enda brýnt að líta á veginn fram undan en ekki aðeins þær vörður sem hafa orðið á veginum fram að þessu. Virðulegi forseti. Það liggur í hlutarins eðli að alþjóðlegt samstarf kallar á að allar þjóðir heims, stórar og smáar, sinni skyldum sínum og taki ábyrgð á því sem betur má fara. Á það að sjálfsögðu einnig við um okkur Íslendinga. Ein frumskylda stjórnvalda er að tryggja öryggi borgara, heima og heiman. Hryðjuverkaógnin hefur undanfarin missiri verið viðvarandi hjá nágrannaþjóðum okkar, hvort sem litið er til Norðurlandanna eða meginlands Evrópu. Hryðjuverkaárásirnar í París í janúar og nóvember, í Kaupmannahöfn í febrúar, í Tyrklandi og Bandaríkjunum og fleiri hliðstæðir atburðir á árinu 2015 höfðu mikil áhrif og minntu okkur á að ógnin virðir engin landamæri. Hryðjuverk bitna fyrst og fremst á saklausum borgurum. Atburðirnir sýna enn fremur að nauðsyn er fyrir þjóðir að vinna saman til þess að tryggja eigið öryggi. Markmið hryðjuverkaafla er ekki síst að sá fræjum ótta og hrista stoðir grunngilda á borð við frelsi, lýðræði, umburðarlyndi og jöfn réttindi einstaklinga óháð trúarbrögðum eða uppruna. Viðbrögð alþjóðasamfélagsins eru ætíð á einn veg - að ekki verði gefið eftir í baráttunni gegn hryðjuverkum og að þessum grunngildum verði haldið á lofti. Þar er Ísland að sjálfsögðu ekki undanskilið og leggjum við áherslu á að við öxlum okkar byrðar. Í þessu samhengi er rétt að minna á mikilvægi þess að Íslendingar setji sér áætlun um hvernig staðið skuli að öryggi borgaranna og vörnum landsins. Á síðasta ári mælti ég fyrir þingsályktunartillögu um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, en hún byggðist á tillögum þingmannanefndar sem skipuð var fulltrúum allra flokka á Alþingi, leidd af hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, og starfaði á grundvelli þingsályktunar frá 2011 er forveri minn hafði lagt fram. Í tillögunni er mörkuð heildstæð stefna í öryggis- og varnarmálum til næstu fimm ára og í henni er horft jafnt til virkrar utanríkisstefnu, varnarstefnu og almannaöryggis og tilgreindir áhersluþættir á borð við aukna þátttöku í störfum Atlantshafsbandalagsins og varnarsamstarfið við Bandaríkin. Slík stefnumótun er mikilvæg og markar í raun tímamót þar sem í fyrsta skipti frá lýðveldisstofnun eru stigin markviss skref í átt að heildstæðri stefnu um þjóðaröryggismál. Legg ég áherslu á að aldrei hefur verið jafn brýnt að stjórnvöld marki slíka stefnu. Fyrir herlaust land er afar mikilvægt að eiga traust samstarf við helstu bandamenn okkar um öryggi og varnir landsins. Atlantshafsbandalagið og varnarsamningurinn við Bandaríkin eru þannig með mikilvægustu stoðum í öryggis- og varnarviðbúnaði Íslands. Hvað varnarsamninginn áhrærir hefur samvinna Bandaríkjanna og Íslands á sviði varnar- og öryggismála styrkst á ný undanfarin tvö ár, m.a. í ljósi versnandi horfa í öryggisumhverfi Evrópu. Munu íslensk stjórnvöld áfram tryggja rekstur og viðhald mikilvægs varnarviðbúnaðar á Íslandi sem er mikilvægur hlekkur í sameiginlegum vörnum Atlantshafsbandalagsins. Á síðustu missirum hefur Atlantshafsbandalagið unnið markvisst að því að laga sig að breytingum á öryggisumhverfi Evrópu í samræmi við ákvarðanir leiðtogafundarins í Wales árið 2014. Það er ljóst að bandalagsríkin standa frammi fyrir nýjum öryggisáskorunum. Annars vegar hafa aðgerðir Rússlands gagnvart Úkraínu og vaxandi umsvif rússneska hersins skapað spennu og áhyggjur fjölmargra bandalagsríkja, ekki síst í Austur-Evrópu. Hins vegar hefur uppgangur og aðgerðir íslamskra öfgamanna í Miðausturlöndum og Norður-Afríku valdið hörmungum og upplausn á svæðinu og ýtt undir öldu alþjóðlegra hryðjuverka eins og ég greindi frá áður. Öryggisáskoranir á suðurlandamærum bandalagsins, í Sýrlandi, Írak og Norður-Afríku, eru fjölþættar og það er mikilvægt að halda því til haga að þær verða ekki leystar með hernaðaraðgerðum eingöngu. Öryggi fólks næst fyrst þegar öflum sundrungar er rutt úr vegi og fólki er tryggð lífvænleg tilvera sem byggist á frelsi, lýðræði, almennum mannréttindum, hagsæld og réttarríkinu. Í þessu ljósi má líta á röddu og framlag Íslands á alþjóðavettvangi. Friður, öryggi og þróun eru samofin. Ein birtingarmynd þeirrar sundrungar sem stríðsátök kalla fram er straumur flóttafólks. Við fylgdumst með því á síðasta ári að ríflega 1 millj. manns flúði til Evrópu undan ógnarstjórn og átökum í Miðausturlöndum. Í Evrópu eygja flóttamennirnir von um friðvænlegri tilveru og betri lífsskilyrði. Ástandið er vissulega grafalvarlegt og mikil neyð hefur skapast vegna þessa. Ástandið í Evrópu er eitt en ef litið er til veraldarinnar allrar eru tölurnar sláandi. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna áætlar að um 60 millj. manna séu nú á vergangi eftir að hafa hrakist af heimilum sínum vegna stríðsátaka, náttúruhamfara eða slæms efnahagsástands heima fyrir. Stríðsátökin í Sýrlandi, sem nú hafa staðið í á fimmta ár, hafa komið af stað bylgju flóttafólks sem er hin mesta frá því í lok síðari heimsstyrjaldarinnar. Talið er að nú séu um 6,6 millj. Sýrlendinga á vergangi í eigin landi og að ríflega 4,5 milljónir til viðbótar hafi flúið land. Mikill fjöldi sýrlenskra flóttamanna hefst nú við í vanbúnum flóttamannabúðum í nágrannalöndunum. Þá nálgast sýrlenskir flóttamenn sem sótt hafa til Evrópu nú 1 millj. einstaklinga, þar af eru ríflega 200 þús. börn og unglingar. Ísland hefur lagt sitt lóð á vogarskálarnar og gripið til ýmissa aðgerða. Síðla árs 2015 ákvað ríkisstjórnin að veita 2 milljarða kr. til að bregðast við flóttamannavandanum og mun utanríkisráðuneytið þar af verja 750 millj. kr. til stuðnings alþjóðastofnunum og borgarasamtökum á vettvangi. Í þessu samhengi vil ég rifja upp nýlega ferð mína til Ísraels og Palestínu en þetta var fyrsta ferð utanríkisráðherra til beggja ríkja síðan árið 2007. Tilgangur ferðarinnar var að kynnast stöðu mála á svæðinu af eigin raun og koma á framfæri lykilskilaboðum íslenskra stjórnvalda til deiluaðila um tveggja ríkja lausnina svokölluðu, virðingu fyrir alþjóðlegum mannréttindum og mannúðarlögum og fordæmingu á öllu ofbeldi. Heimsókn mín til Aida-flóttamannabúðanna í Palestínu og í Zaatari-flóttamannabúðirnar í Jórdaníu, nærri sýrlensku landamærunum, gaf innsýn í líf þessa fólks. Hugtök sem okkur eru töm í umræðu um alþjóðamál á borð við almenn mannréttindi, frið og stöðugleika eru samofin. Þau grundvallast á því að fólk treysti hvert öðru og að fyrirsjáanleiki ríki í samskiptum. Ég hef sagt það áður úr þessum stól að fátt er betur til þess fallið að efla slíkt traust og fyrirsjáanleika en viðskipti þjóða á milli. Stöðu okkar sem smáþjóðar með afar útflutningsdrifið hagkerfi er þannig best borgið utan ríkjabandalaga og með frelsi til athafna á sviði fríverslunar, hvort sem er við erum ein okkar liðs eða með öðrum hætti, t.d. með EFTA. Afar mikilvægur þáttur í þessu starfi er gerð viðskiptasamninga við önnur ríki þar sem leitast er við að skapa íslenskum fyrirtækjum og atvinnulífi sem greiðastan aðgang að erlendum mörkuðum. Þátttakan í Fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA, leikur eitt aðalhlutverkið í utanríkisstefnu okkar þegar kemur að viðskiptum þótt það fari ekki alltaf hátt. Það er eftirsóknarvert hlutskipti að geta, eins og við höfum getað gert, tekið þátt í Fríverslunarsamtökum Evrópu auk þess að gera okkur eigin samninga. Við sjáum um þessar mundir að þess verður vart í auknum mæli að ríki, jafnvel mikilvæg viðskiptaríki Íslands, setji upp viðskiptahindranir, m.a. í því skyni að vernda innlenda matvælaframleiðslu eða sem hluta af aðgerðum til að efla slíka framleiðslu heima fyrir. Dæmi um slíkt eru vel þekkt og nærtækt að nefna Rússland og Nígeríu í þessu samhengi. Utanríkisráðuneytið mun áfram leggja mikla áherslu á að styrkja net fríverslunarsamninga líkt og kveðið er á um í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Í því efni er sérstaklega horft til þess að ljúka gerð fríverslunarsamninga við nýmarkaðsríki í Asíu, hraða gerð samninga við Mercosur í Suður-Ameríku og hefja endurskoðun samnings EFTA og Kanada. Að sjálfsögðu er Japan líka á þessum lista, svo ég taki það sérstaklega út. Einnig er mikilvægt að undirstrika að yfir stendur vinna við að greina hagsmuni Íslands sem tengjast þróun fjölþjóðlegra viðskiptasamninga sem Ísland er ekki aðili að en kunna að standa opnir fyrir aðild nýrra ríkja. Verður kastljósinu einkum beint að samningi Kyrrahafsríkja, svokölluðum TPP, og samningi ESB og Bandaríkjanna, sem við köllum TTIP. Útflutningsþjónusta ráðuneytisins er afar mikilvægur hluti starfseminnar og á næstunni verður áfram lögð áhersla á að þjóna sem best íslenskum fyrirtækjum á erlendum mörkuðum. Á þetta bæði við um fulltrúa frá utanríkisráðuneytinu sjálfu eða sendiskrifstofum þar sem viðskiptafulltrúar gegna lykilhlutverki. Stuðla þeir þannig að frekari vexti íslenska hagkerfisins. Hagsmunaaðilar, fyrirtæki og einstaklingar sem notið hafa góðs af þessu mikilvæga starfi þekkja það að nauðsynlegt er að styrkja þessa starfsemi enda sókn íslenskra aðila á erlendum markaðssvæðum afar blómleg. Mikilvægustu þjóðréttarmálin sem utanríkisráðuneytið sinnir eru hafréttarmálin. Þau hafa löngum skipað stóran sess í utanríkismálum Íslands og hefur Ísland ávallt verið framarlega í alþjóðlegu samstarfi á þessu sviði. Við eigum mikið undir því að þessi málaflokkur og lagaramminn þróist með hagfelldum hætti og að öll ríki virði alþjóðarétt í samskiptum ríkja og gæti friðar og öryggis í samfélagi þjóðanna. Ef litið er til framtíðar eru fram undan umfangsmikil verkefni á sviði hafréttar sem geta varðað gífurlega mikilvæga hagsmuni á úthafinu og sjálfbæra nýtingu auðlinda þar. Við erum í sérstöðu þegar kemur að þessum málum. Ábyrg fiskveiðistjórn síðustu áratuga og sá árangur sem hún hefur skilað skapar Íslandi sterka stöðu til að taka virkan þátt í viðræðum um gerð samninga til að verjast stjórnlausum veiðum í Norður-Íshafinu og um líffræðilega fjölbreytni utan lögsögu ríkja. Áhersla ráðuneytisins verður sú að unnið verði að málefnum hafsins á grundvelli hafréttarsamningsins og samninga sem tengjast honum. Einnig verður lögð áhersla á rétt strandríkja til sjálfbærrar nýtingar lifandi auðlinda hafsins og að fiskveiðistjórn sé ýmist staðbundin eða svæðisbundin en ekki hnattræn. Almennt eru auðlinda- og umhverfismál sífellt meira til umfjöllunar á alþjóðavísu. Síðasta ár var nokkuð sérstakt í því tilliti enda náðist, sem kunnugt er, sögulegur áfangi á aðildarríkjaráðstefnu loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna sem haldin var í París í desember síðastliðinn. Samkomulagið er lagalega bindandi undir loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna og nær til aðgerða ríkja eftir árið 2020. Þar er í fyrsta sinn kveðið á um að öll ríki heims skuli draga markvisst úr losun gróðurhúsalofttegunda, takast á við afleiðingar þeirra og tryggja umtalsvert fjármagn til loftslagsvænni lausna og aðstoða ríki sem verða verst úti vegna þessara breytinga. Ísland var í hópi þeirra ríkja sem vildu metnaðarfullan samning, svo sem að stefnt skuli að því að halda hlýnun jarðar innan við 1,5°C. Ísland beitti sér einnig fyrir samþættingu kynjajafnréttissjónarmiða, nýtingu endurnýjanlegrar orku, mikilvægi skógræktar og landgræðslu fyrir kolefnisbindingu o.s.frv. Við stóðum fyrir nokkrum kynningarfundum í París. Það er mikið fagnaðarefni að samkomulag hafi náðst og í framhaldinu skiptir sköpum að efndir fylgi orðum. Nánari útfærsla á Parísarsamkomulaginu fer nú í hönd og eru viðræður hafnar við Evrópusambandið og Noreg um hvernig deila skuli ábyrgðinni. Mig langar að nefna hér líka Græna loftslagssjóðinn sem við höfum veitt fjármagn til og er gríðarlega mikilvægur og við munum líta til þess áfram. Annar stór áfangi á alþjóðavísu náðist á síðasta ári þegar ný þróunarmarkmið, heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, voru samþykkt í september síðastliðnum. Er það mikið fagnaðarefni og afrakstur gríðarmikillar vinnu sem að baki lá. Við tókum virkan þátt í þessum samningaviðræðum um markmiðin, framkvæmd þeirra og eftirfylgni. Heimsmarkmiðin eru metnaðarfull og gilda fyrir öll aðildarríkin, bæði innan lands og í alþjóðlegri samvinnu. Þau mynda ramma utan um starf Sameinuðu þjóðanna til ársins 2030 og er meðal annars ætlað að binda enda á fátækt í heiminum, ná utan um umhverfisvanda mannkyns og vinna að jöfnum félagslegum tækifærum. Nú þegar markmiðin hafa tekið gildi hefur ríkisstjórnin samþykkt aðgerðir og sérstaka fjárveitingu til að vinna að þeim. Virðulegi forseti. Hér framar í framsögu minni vék ég að því að friður, öryggi og þróun í heiminum eru kirfilega samofin. Í því tilliti gegnir þróunarsamvinna afar mikilvægu hlutverki sem fer sífellt vaxandi. Fyrir jól samþykkti Alþingi frumvarp um breytingar á lögum nr. 121/2008, um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands, eins og flestir hér muna eftir. Er nú unnið að þessu með því að hafa allan málaflokkinn á einni hendi og er vonast til að betri yfirsýn náist yfir málaflokkinn og að samhæfing og skilvirkni aukist. Með nýju fyrirkomulagi er enn fremur verið að styrkja tengsl þróunarsamvinnu og annarra utanríkismála. Fyrstu mánuðir ársins 2016 hafa því einkennst af ýmsum skipulagsbreytingum sem lögin hafa í för með sér. Starfsemin hefur farið vel af stað og er unnið að margvíslegum málum sem tengjast sameiningunni, gerð verkferla, verklagsreglna, nýrrar gæðahandbókar o.s.frv. Allt starfsfólk ÞSSÍ sem boðið var starf þáði það og sérstaklega hefur verið hugað að móttöku þeirra í ráðuneytið. Vinna við stefnu stjórnvalda á sviði alþjóðlegrar þróunarsamvinnu Íslands fyrir tímabilið 2017–2021 er nú á lokastigi og verður lögð fram á Alþingi ásamt aðgerðaáætlun fyrir tímabilið 2017–2018. Stefna okkar tekur að sjálfsögðu mið af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og yfirmarkmið starfsins er að draga úr fátækt og stuðla að almennri velferð á grundvelli jafnréttis og sjálfbærrar þróunar. Áfram verður unnið að uppbyggingu félagslegra innviða, sjálfbærri nýtingu auðlinda og starfi í þágu friðar, jafnframt því sem mannúðaraðstoð skipar mikilvægan sess. Þá verður jafnrétti kynjanna og umhverfis- og loftslagsmál, bæði sértækt og þverlægt, viðfangsefni í nýju stefnunni. Vil ég minnast líka á að áfram verða samningaviðræður í gangi við Háskóla Sameinuðu þjóðanna um alþjóðastofnun Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Virðulegi forseti. Utanríkisþjónusta Íslands er ein sú minnsta í Evrópu, enda þjóðin fámenn. Á síðustu árum frá hruni hefur utanríkisþjónustan þurft að skera verulega niður í rekstri sínum, eins og aðrir, og við höfum sýnt ýtrustu ráðdeildarsemi í starfseminni. Niðurskurðurinn hefur eðlilega haft þau óhjákvæmilegu áhrif að dregið hefur saman í þjónustunni en ráðuneytið er fyrst og fremst þjónustustofnun. Stöðugt minnkandi fjárveitingar og fækkun starfsmanna kemur þannig niður á þjónustunni þótt eftirspurnin hafi aukist, ekki síst þegar kemur að viðskiptaþjónustu. Það eru ýmis verkefni í alþjóðasamskiptum sem verður að sinna, óháð stærð þjóða. Vil ég nefna borgaraþjónustuna þar sem álagið hefur aukist mikið en áætlað er að borgaraþjónustan sinni yfir 30 þús. erindum árlega. Þá finna starfsmenn íslenskra sendiskrifstofa mikið fyrir vaxandi áhuga á Íslandi og íslenskum vörum og því að ferðast til landsins. Því ber að fagna að enduruppbygging utanríkisþjónustunnar er hafin. Í fjárlögum þessa árs, 2016, ákvað Alþingi að styrkja utanríkisþjónustu erlendis um tæplega 5% og ég fagna því mjög. Virðulegi forseti. Alþjóðasamskipti og sú diplómasía sem við sinnum er ekki alltaf í föstum skorðum. Mig langar að nefna að jafnréttismálin hafa skipað stóran sess í störfum okkar og höfum við staðið ásamt fleirum fyrir svokölluðum rakararáðstefnum þar sem höfum dregið athyglina að mikilvægi þess að karlar sinni jafnréttismálum. Við vorum nýlega með ráðstefnu í höfuðstöðvum Atlantshafsbandalagsins og einnig vorum við með ráðstefnu í Genf í húsnæði Sameinuðu þjóðanna með Flóttamannastofnun SÞ.  Virðulegi forseti. Tími minn er liðinn. Ég hefði getað sagt nokkur orð í viðbót en læt staðar numið í framsögu minni og vona að hér verði góðar umræður í dag.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ítarlegu skýrslu sem hann leggur hér fyrir þingið og ætla að reyna að fara yfir hana í nokkrum orðum. Ef ég minnist fyrst á skýrsluna sjálfa og framsetningu hennar vil ég hrósa ráðherranum og starfsmönnum hans fyrir að setja upp þennan nýja kafla í lok hvers kafla um markmið og starfið fram undan. Það er vissulega til bóta og sýnir að fólk horfir fram á við en ekki bara til baka þótt nauðsynlegt sé að gera það líka. Ég vil fagna því að uppbygging utanríkisþjónustunnar er hafin á ný, ef svo má segja. Utanríkisþjónustan er að mínu viti einn mikilvægasti þáttur stjórnsýslunnar. Hún varð fyrir mjög miklum niðurskurði eftir efnahagsófarirnar og bankahrunið hér á landi. Ég fagna því að uppbygging hennar er hafin á ný. Þó að ég hefði hugsanlega haft aðrar áherslur en hæstv. ráðherra í því hvernig það var gert ber samt sem áður að fagna því að sú uppbygging er hafin. Ég vil líka, eins og ég held ég hafi alltaf gert frá því ég kom hér á þing og fór að taka þátt í þessari umræðu, nefna sérstaklega þann þátt í störfum utanríkisþjónustunnar sem er einna mest áríðandi en minnst er talað um og það er borgaraþjónustan. Það er starf sem ekki er mikið kastljós á en þar er gífurlega mikilvægt starf unnið fyrir fólk sem býr erlendis, fyrir fólk sem er á ferð erlendis, fyrir fólk sem lendir í ógöngum, ef svo má segja, og þær geta verið af litlu tilefni og ekki alvarlegar en samt skipt fólk miklu máli. Þar vil ég nefna neyðarþjónustu sem nú er komin upp svo að fólk getur hvenær sem er sent spurningar og sagst vera í vandræðum; og það fær svör, jafnvel á jóladag, um það hef ég persónulega vitneskju. Ég vil hrósa því fólki sem starfar við borgaraþjónustuna. Því verður ekki of oft hrósað. Mig langar líka í þessari andrá að nefna Evrópusamstarfið sem er gífurlega mikilvægt. Enn einu sinni eru heitstrengingar um að setja kraft í EES-samstarfið og koma fyrr með gerðir inn í íslenskan rétt og íslensk lög og fylgja þeim skuldbindingum sem við höfum á þeim vettvangi. Ég vona sannarlega að það takist. Á sama tíma get ég ekki látið hjá líða að undrast það að í mikilli vinnu sem ég hef verið í undanfarið með fólki úr öllum þingflokkum, vinnu við ný ákvæði í stjórnarskrána, þegar við héldum að við værum á síðustu metrunum í því samstarfi, kom fram að ekki var vilji til þess að leggja til að nýtt ákvæði kæmi inn í stjórnarskrá um alþjóðasamvinnu. Ég verð að geta þess hér, fyrst ég er að ræða þessa skýrslu, að það er algerlega óskiljanlegt. Okkur vantar stoð í stjórnarskrána undir þessa alþjóðasamvinnu, ekki síst það að reka EES-samninginn. Við þingmenn lendum í því með vissu millibili að einhverjar gerðir koma þar inn þar sem verið er að tala um framsal ríkisvalds, jafnvel bara lágar sektargreiðslur til ESA, og þá stöndum við frammi fyrir því að þurfa að taka afstöðu til þess hvort við séum að brjóta stjórnarskrána eða ekki. Það er mjög erfitt mál, sérstaklega þar sem fyrsta verk okkar þingmanna hér á þingi er að undirrita heit að stjórnarskránni. Ég verð að lýsa undrun minni yfir því að ekki sé vilji til að vera með styrka stoð í stjórnarskránni undir þessa mikilvægu starfsemi, þ.e. hvers konar alþjóðasamvinnu, þó að sú samvinna gangi ekki langt. Það er engin stoð fyrir því í stjórnarskránni. Svo að ég komi aftur að skýrslunni segir ráðherrann hér frá þjóðaröryggisstefnunni. Í gær eða í morgun var dreift nefndaráliti vegna þjóðaröryggisstefnunnar þannig að ég á von á að það komi til umræðu á næstu dögum, ef ekki á morgun. Ég ætla ekki að eyða fleiri orðum í það. Flóttamannastraumurinn er gífurleg áskorun, ekki bara fyrir okkur. Við heyrum af því í fréttum á hverjum degi hvers konar áskorun hann er fyrir velmegandi þjóðir í heiminum. Hvernig getum við best tekið á móti fólki sem er að flýja hörmungar heima fyrir? Ég tel að ríkisstjórnin hafi farið alveg sæmilega af stað í því og varið til þess fjármunum. Í þessari skýrslu eru heitstrengingar um að halda áfram á þeirri braut. Ég vona að svo verði gert. Það var síðla árs 2015 sem ríkisstjórnin ákvað að veita 2 milljarða króna til að bregðast við flóttamannavandamálum. Utanríkisráðuneytið mun þar af verja 750 milljónum til stuðnings alþjóðastofnunum og borgarasamtökum á vettvangi. Ég held að eitthvað hægar hafi gengið að flóttamenn kæmu til landsins en við áttum von á en ég vona að þau störf gangi öll eins vel og frekast er unnt. Ég ætla að hrósa hæstv. ráðherra fyrir það hvernig hann hefur brugðist við þrýstingi um að við látum af samstöðu með samstarfs- og vinaþjóðum, ef ég má orða það svo, vegna viðskiptabanns á Rússa og viðskiptabannsins sem Rússar settu á okkur. Þá urðu uppi kröfur hér á landi um að við létum af þessari samstöðu sem var vegna hegðunar Rússa á Krímskaga. Ég vil hrósa ráðherranum sérstaklega fyrir staðfestu hans í því máli. Mér fannst hann bregðast vel við þegar hann sagði að gera þyrfti aðrar ráðstafanir til að hjálpa því fólki, aðstoða eða koma til móts við fólk sem verður fyrir tekjumissi af því. Ef ég man rétt tók ráðherra sérstaklega fram að hann væri að tala um vinnandi fólk en ekki um fyrirtæki sem töpuðu peningum á þessu banni sem Rússar settu á okkur. Ég vil hrósa honum sérstaklega fyrir þetta. Hvað varðar fríverslunarsamninga þá er alveg ljóst að við þurfum að huga mjög vel að þeim. Samstarfið innan Alþjóðaviðskiptamálastofnunar, WTO, hefur, eftir því sem ég veit best, eiginlega dottið niður og virkar ekki eins og menn kysu, er allavega í mikilli lægð. Auðvitað er best ef hægt er að semja, að allar þjóðir semji saman á sem breiðustum vettvangi. Ég held að það væri best til lengri tíma litið. En stundum er besta leiðin ekki fær og þá þarf að fara aðra leið. Þess vegna fagna ég því að hér er sérstaklega getið um fríverslunarviðræður og við þurfum þá að einbeita okkur að því að gera fríverslunarsamninga við einstakar þjóðir. Ég held að frjáls viðskipti og viðskipti þjóða á milli séu holl efnahagnum og við þurfum að átta okkur á því á að við erum ekki eyland, við lifum í stórum heimi. Það er nú einu sinni svo, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að það hefur sýnt sig að sameiginlegir hagsmunir og viðskipti þjóða á milli hafa líka orðið til að stuðla að friði. Það var til dæmis eitt af meginmarkmiðunum með stofnun Evrópusambandsins, eða Efnahagsbandalags Evrópu eins og það hét þá, að efla viðskipti og tryggja þannig frið í Evrópu. Þetta er ekki léttvægur hluti einn og sér heldur styrkja viðskipti þjóðir, þær hafa sameiginlega hagsmuni og ná þá vonandi sameiginlegri sýn á heiminn og framtíðina. Ég er búin að hrósa ráðherranum í hástert út af ýmsu og ætla að hætta að hrósa honum. Ég ætla að lýsa sárum vonbrigðum mínum með hvernig hann stóð sig hér með Þróunarsamvinnustofnun Íslands þar sem hann beindi sínum mikla krafti - ráðherrann getur haft mikið kapp þegar hann vill það viðhafa - í vont mál og í vitlausa átt. Ég vil enda orð mín á því að harma það að Þróunarsamvinnustofnun hafi verið lögð niður. Ég held að hún hafi unnið mjög gott starf. Nú á það eftir að koma í ljós en ég tel að það sé ekki til bóta að færa hana inn í ráðuneytið. Nú eigum við eftir að sjá hvernig úr því spilast. En ég hefði frekar kosið að stofnunin yrði efld og losuð frá ráðuneytinu. Það var ekki gert. En það þýðir ekki að ég telji ekki að þetta hafi verið vond ákvörðun og vond ráðstöfun. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég óska ráðherranum velfarnaðar í þeim mörgu góðu verkum sem eru sett hér fram í markmiðum og stefnu á næstu árum. Ég vona að vel takist til og hann fái ekki sömu flugu í höfuðið og þessa með Þróunarsamvinnustofnun. Þá hef ég lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Mín tilfinning er sú að það sé búið að fylla hróskvótann gagnvart hæstv. utanríkisráðherra og mun ég stilla lofsyrðum í hans garð í hóf. Hins vegar ber að lofa þessa ítarlegu skýrslu sem er vandað plagg. Hún ber þess vott hverjir eru aðstandendur hennar, núverandi ríkisstjórn, sem lítur á hornstein í öryggisstefnu Íslendinga vera NATO. Það sem NATO er að skapi er sett á oddinn, en því sem óþægilegt kann að vera fyrir þetta hernaðarbandalag er haldið til hliðar eða ekki á það minnst. Nefni ég þar sérstaklega ofbeldishrinuna í Tyrklandi sem hefur valdið því að 300 þús. manns eru nú á flótta innan síns lands af völdum ofbeldisaðgerða tyrkneska hersins sem hófust eftir NATO-fundinn í júlílok í Brussel þar sem ákveðið var að gefa grænt ljós eða láta óátalið þótt tyrkneski herinn færi sínu fram í suðausturhluta Tyrklands og í norðurhluta Íraks gegn Kúrdum. Þetta er bara veruleikinn. Ég hef fylgst með fréttum af útgöngubanni sem ríkir núna í suðausturhluta Tyrklands víða í Kúrdabyggðum, t.d. í höfuðstaðnum Diyarbakir, og staðreyndin er sú að þar hefur verið útgöngubann í stórum borgarhlutum í næstum því þrjá mánuði. Hvað þýðir þetta útgöngubann? Það þýðir að fólki er meinað að fara úr híbýlum sínum, fara til vinnu, jafnvel að afla matar og lyfja og á það á hættu ef það hlítir ekki banninu til að afla þessara lífsnauðsynja að vera skotið á færi. Talið er að frá því ofbeldishrinan hófst hafi 290 manns verið drepnir með þessum hætti af hálfu tyrkneska hersins. Þetta er veruleikinn. Það er talið að í átökunum fram til þessa hafi tæplega eitt þúsund manns, borgarar, fallið. Konur, börn, karlar, óbreyttir borgarar hafi verið felldir. Átökum segi ég, framan af voru þetta fyrst og fremst að því er ég best fæ skilið ofbeldisaðgerðir tyrkneska hersins, en auðvitað er þetta núna að þróast yfir í borgarastríð þar sem báðir aðilar láta til sín taka með hryðjuverkum. Það er að gerast. Það var vitað að þetta mundi verða og er afleiðing þeirrar stefnu sem hefur verið fylgt af hálfu Erdogans forseta og stjórnar hans í Tyrklandi allar götur frá því hann tapaði meiri hluta á þingi í þingkosningunum í byrjun júní í fyrra. Þá var vitað að hann mundi slá á friðarferli sem hafði staðið síðan 2013 og efna til átaka og reyna að afla sér og sínum fylgis með þeim hætti. Hlutur NATO í þessu er mjög ljótur. Það má segja að Íslendingar séu á óbeinan hátt ábyrgir fyrir þessum hryðjuverkum. Á óbeinan hátt erum við ábyrg. Hvar er þess að finna stað í þessari skýrslu? Hvar er þessa ofbeldis að finna stað í skýrslunni? Það er talað um Úkraínu og það er talað um Austur-Evrópu og slíkar ógnir, en hvergi minnst á það sem NATO er á nokkurn hátt óþægilegt. Ekki minnst á það, ekki orð um það, eða afskaplega lítið alla vega. Aðeins að NATO, hornsteininum góða í öryggi Íslands. Það er talað um að NATO standi frammi fyrir nýjum öryggisáskorunum. Hverjar eru þær? Jú, þær eru af völdum Rússa í austanverðri Evrópu og það er vísað í ISIS og aðra þætti og þær áherslur innan NATO sem ég hef oft vikið að og lúta að því að NATO gerist sveigjanlegra í öllum sínum háttum. Þetta er stefna sem var mótuð um miðjan 10. áratug síðustu aldar og stimpluð á hálfrar aldar afmæli bandalagsins í Washington 1999 og síðan í kjölfarið á öðrum fundum um að í stað þess að líta á árás á eitt aðildarríki sem öllum bæri síðan að bregðast við þá skyldi horft líka til ógnar og ekki bara á okkar svæði í okkar heimshluta, heldur hvar sem er í heiminum. Hverjum er líklegast til að verða ógnað? Gæti það verið þeim sem ásælist eigur annarra, auðlindir? Það er þess vegna sem ég hef sagt að það skiptir máli hverjir eru við stjórnvölinn í stærstu og öflugustu ríkjunum innan þessa hernaðarbandalags, þá að sjálfsögðu fyrst og fremst Bandaríkjunum, en einnig Bretlandi og fleiri ríkjum. Það skiptir sköpum hver er forseti Bandaríkjanna. Ég spyr: Gæti verið að sú ógn sem okkar heimshluti kann að standa frammi fyrir innan nokkurra mánaða heiti Donald Trump sem er að gera það gott í forkosningum repúblikana í Bandaríkjunum? Hafa menn hugleitt hvaða afleiðingar það mundi hafa í för með sér ef Donald Trump yrði forseti Bandaríkjanna, maður sem er að hvetja til brota á alþjóðalögum og réttlæta þau? Hvað segir hann um ISIS? Hvernig á að ráða niðurlögum ISIS? Drepa börnin og fjölskyldurnar. „Go after the family.“ Þegar slíkir aðilar eru komnir að borði og komnir að stjórnvelinum í hernaðarbandalaginu NATO, sem er hornsteinn okkar öryggismála, væri þá kominn tími til að endurskoða áherslur íslenskra stjórnmála í utanríkis- og öryggismálum? Ég bara spyr. Þetta er veruleiki sem við stöndum frammi fyrir og okkur ber að hugleiða í alvöru þegar við mótum öryggisstefnu fyrir Ísland. Okkur ber að gera það vegna þess að við verðum að horfa á hlutina kerfislægt að þessu leyti. Mig langar til að víkja að viðskiptasamningum, alþjóðaviðskiptasamningum, TiSA-viðræðunum og öðrum samningum sem hæstv. utanríkisráðherra vék að í sínu máli, mér heyrðist vera örlítið vatn í munni þar, hann hlakkaði til að skoða TPP-samningana og TIP, þessa samninga sem Bandaríkjamenn eru að gera yfir Kyrrahafið og síðan vestur um haf við Evrópusambandið, að við hlytum að fá aðgang að þeim líka. Þetta eru samningar sem eru gríðarlega umdeildir. Síðan er það TiSA. Mig langar til, af því að mig langar líka til að hrósa pínulítið, að þakka fyrir allítarlega umfjöllun um þessa samninga í skýrslunni. Það sem er gott við þessa umfjöllun er að vísað er í þá gagnrýni sem fram hefur komið. Ég er ekki sammála öllu sem þar er sagt, en þar er þó verið að taka á málinu á málefnalegan hátt. Ég vil þakka fyrir það. Nálgunin, hver er hún? Nálgunin er nálgun markaðssinna. Það segir hér á bls. 31, með leyfi forseta: „Með GATS-samningnum samþykktu aðildarríki WTO, þ.m.t. Ísland, alþjóðlegar reglur á sviði þjónustuviðskipta sem tryggðu sanngjarna meðferð gagnvart þjónustuveitendum einstakra aðildarríkja þar sem jafnræðis væri gætt.“ Þetta er grundvöllurinn að gagnrýninni sem kom frá fátækasta hluta heimsins, frá verkalýðssamtökum í okkar heimshluta og ýmsum almannasamtökum, að nálgunin skyldi einmitt vera þessi, að tryggja réttlæti fyrir þjónustuveitanda, fyrir fyrirtækin. En spurningin sem hefur verið sett á oddinn af hálfu fyrrnefndra aðila er hin: Hvernig kemur þetta við samfélögin? Það var þess vegna sem árið 2005 var bundinn endir, alla vega tímabundið, á GATS-viðræðurnar sem höfðu staðið frá því um miðjan 10. áratuginn. Þar höfðu verið að borði 123 ríki, en þegar ekki gekk í þeim samningum þá tóku 50 ríkustu þjóðir heimsins sig út úr til að reyna að ná samningum. Eins og sagði í síðustu skýrslu hæstv. utanríkisráðherra þá mætti ætla að þegar ríku þjóðirnar hefðu náð samkomulagi sín í milli þá mundu hin eiga fárra kosta völ annarra en að ganga einnig að skilmálunum. Það er þetta sem ég hef gagnrýnt sem ósiðlegt atferli. Ég gef ekkert fyrir þær skýringar sem fram koma í skýrslunni að þetta sé eðlilegt að gera vegna þess að allar hinar þjóðirnar sem við erum í bandalagi við og nánustu samkrulli við séu að gera það. Þessi hjarðhegðunarhugsun er ekki góð. Þetta eru samningar sem eru gerðir á forsendum stórfyrirtækjanna. Það er þess vegna sem þau hafa lagt höfuðkapp á að samningaviðræðurnar séu leynilegar. Íslendingar og íslensk stjórnvöld og núverandi stjórnvöld eru ekki á því að það sé eðlilegt, ég veit það og ég kaupi það alveg sem sagt er hér að þau geta ekki upplýst um tilboð annarra ríkja, geta aðeins upplýst um sína afstöðu, ég skil það. Það breytir því ekki að þessar viðræður sem ættu að vera algerlega fyrir opnum tjöldum, og er ég ekkert að beina gagnrýni sérstaklega að Íslendingum þar, eru það ekki. Þær eru á bak við luktar dyr. Í sumum viðræðuríkjunum fer þetta mjög leynilega. Í skýrslunni er vikið að ferns konar gagnrýni sem fram hafi komið, í fyrsta lagi um leyndina sem hvílir yfir þessum samningum og síðan, og væri ráð að taka umræðu um það líka, hvernig úrskurðað skuli í deilumálum. Það er sagt að ekki verði að finna ákvæði í þessum samningum þó að ekki sé búið að ganga frá þeim endanum, á þann hátt sem gagnrýnendur hafa vakið máls á, þ.e. að ekki verði útkljáð utan þjóðríkjanna með svokölluðum Investor-State Dispute Settlement. Ég á nú eftir að sjá hversu þessu mun vinda fram, vegna þess að gagnrýnin hefur verið sú að deilumál sem upp koma í tengslum við viðskiptasamninga sem gerðir eru á þessum forsendum, á forsendum alþjóðafjármagnsins, verði ekki útkljáð í réttarkerfi viðkomandi ríkja. Eða verður það gert? Það er ekki gert í GATS-samningunum. Þar er sérstakur dómstóll sem úrskurðar og er hafinn yfir réttarkerfi einstakra ríkja. Síðan er vikið að því að komið hafi fram gagnrýni að samningurinn snúist um einkavæðingu á almannaþjónustu. Gagnrýnin er nánar tiltekið á að hvatt sé til markaðsvæðingar á henni. Ég er hér með þingsályktunartillögu, mjög ítarlega, um GATS-viðræðurnar á sínum tíma sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð setti fram fyrir nokkrum árum og í tvígang þar sem við lýsum því hvernig þetta ferli sem er sambærilegt við það sem er að gerast í TiSA leiðir til markaðsvæðingar. Síðan er það orkutengda þjónustan. Ég hef ekki tíma til að fara inn í þann þáttinn, en þar eiga Íslendingar vissulega hagsmuna að gæta í viðskiptaumhverfi í orkutengdum iðnaði. Það sem ég hef gagnrýnt er að það á ekki að stilla ríkjum heims, sérstaklega ekki fátækum ríkjum heims, upp við vegg þannig að  Síðan að lokum, 

Forseti biður menn að gæta að tímamörkum.

Virðulegur forseti. Fyrir smáþjóð eins og Ísland eru utanríkismálin stórmál sem koma alls staðar að og tengjast margvíslegum málefnum sem í stærri ríkjum eru í raun og veru innanríkismál. Ég fagna því að við séum að ræða þessa skýrslu og vildi svo óska þess að fleiri þingmenn hefðu séð sér fært að fylgjast með umræðunni, en við treystum því að þeir geri það á upptökum. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra og hans fólki í utanríkisráðuneytinu fyrir þessa góðu og innihaldsríku skýrslu. Hún er mjög vandlega unnin og innihaldsrík, eiginlega allt of innihaldsrík til að ræða í svona stuttum ræðum. En ég er líka mjög ánægður með að sjá að þingið hefur prentað upp góðan stafla af þessum skýrslum þannig að þingmenn geta tekið eintak með sér í páskafríið. Í skýrslunni er farið yfir helstu vinnu utanríkisráðuneytisins og helstu stöðu í málum. Mig langar til að tæpa á nokkrum punktum. Almennt verður að segjast að það ríkir nokkuð mikil sátt í grunnatriðum um utanríkisstefnu Íslands þó að auðvitað séu áherslupunktar, eins og fram kom í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar rétt áðan, þar sem menn greinir á, eins og þegar kemur að NATO og umfangi viðskiptasamninga og svo framvegis. En gegnumsneitt er mjög gott samkomulag í íslenskum stjórnmálum um grunnprinsipp í utanríkisstefnu okkar sem byggir á mannréttindum, friði, herleysi Íslands, jafnrétti, uppbyggingu og svo framvegis. Það er mjög jákvætt og í raun og veru dýrmætt og svo langt frá því að vera sjálfsagt hversu vel íslenskum stjórnmálum hefur tekist að vera sammála um þessi grunnprinsipp. Það er mjög ánægjulegt að lesa það í skýrslunni, sem kemur okkur nefndarmönnum í utanríkismálanefnd þó ekki á óvart, að þessi grunnprinsipp hafa verið rauður þráður í starfi utanríkisráðuneytisins og hæstv. utanríkisráðherra. Ég vil alls ekki taka undir með hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér að það sé einhver kvóti á hrós til hæstv. ráðherra, en það er full ástæða til að hrósa framgöngu hans, sérstaklega þegar kemur að jafnréttismálum, en ekki síður þegar kemur að málefnum Úkraínu og þeim vanda sem steðjað hefur að Evrópu. Mörg okkar eru af kynslóðum sem hafa í raun ekki þekkt annað en að Evrópa sé friðarsvæði, en í sögulegu samhengi er það í raun alger nýlunda. Evrópa hefur í gegnum aldirnar og árþúsundin verið einhver mesta púðurtunna á jörðinni. Það er í raunar alveg stórmerkilegt að síðustu 50–60 árin hafi ríkt friður í Evrópu. Ástandið í Úkraínu, yfirtaka og innlimun Krímskaga, eru stórar fréttir í Evrópu vegna þess að hingað til, frá stríðslokum, hefur ríkt góð sátt í Evrópu um að landamæri ríkja séu virt og fullveldi þeirra. Það eru vissulega viðsjárverðir tímar í Evrópu, ekki síður þegar við sjáum að ástandið í Miðausturlöndum er farið að þrýsta mjög á okkur í Evrópu. Miðausturlönd eru í raun næstu nágrannar okkar, bæði af því að heimurinn er að minnka og vegna þess að Schengen-samstarfið, sem Ísland tekur þátt í, á landamæri að Tyrklandi og þessu svæði. Það er ánægjulegt að sjá hvað íslensk stjórnvöld hafa tekið því alvarlega að þó að Ísland sé úti í ballarhafi, ef svo má segja, koma þessi mál, flóttamannavandinn, okkur við. Mér er reyndar mjög illa við að tala um vandann sem flóttamenn eru í sem flóttamannavanda vegna þess að það eru ekki flóttamennirnir sem eru vandamálið frekar en sjúklingarnir eru vandi heilbrigðiskerfisins. Þvert á móti er vandinn ástandið sem flóttamennirnir eru að flýja. En álagið sem flóttamannastraumurinn til Evrópu veldur ríkjunum næst Miðausturlöndum og áhrif þess á samstöðuna og samvinnuna í Evrópu er mikið áhyggjuefni. Það skiptir miklu máli fyrir okkur Íslendinga að beita okkur á þeim vettvangi. Það er ánægjulegt að sjá hvað við höfum verið að fylgjast vel með og við eigum að beita okkur til góðs í þeim málum. Það er mjög fróðlegt og skemmtilegt að sitja í utanríkismálanefnd en það er ekki síður reynsla mín að það víkkar sjóndeildarhringinn. Við erum dálítið vön því að horfa á Ísland og næsta nágrenni sem nafla alheimsins, að horfa á Norðurlöndin í utanríkismálalegu tilliti sem því sem næst eina heild og síðan Evrópu, og rétt þekkja löndin á landakorti þar fyrir utan. Auðvitað er staðreyndin sú á 21. öld að heimurinn hefur snarminnkað. Ekki aðeins er búið að finna upp internetið heldur er líka búið fjölga flugvélum um heilan helling. Það er í sjálfu sér bara spurning um einhverja þúsundkalla og viðbótarklukkutíma í flugvélinni sem færir okkur frá Evrópu hvert sem er um hnöttinn. Öryggismál, efnahagsmál eru orðin miklu samþættari á miklu stærra svæði en þau voru bara fyrir örfáum áratugum. Ég hef miklar áhyggjur af ástandinu í Jemen og því hvernig sífellt fleiri aðilar og þjóðir í Miðausturlöndum virðast vera tilbúnar til að taka þátt í átökum. Stóru þjóðirnar virðast vera farnar að dragast inn í átök sem áður voru svæðisbundin. Fréttir berast af því að flóttamenn frá Jemen eru farnir að sækja um hæli í Sómalíu, sem er staða sem öllum hefði þótt óhugsandi fyrir örfáum mánuðum, þ.e. að einhver sækti um hæli í Sómalíu. En þannig er ástandið. Og það ástand mun auðvitað hafa áhrif og berast til Evrópu, inn á Schengen-svæðið, sem er í raun og veru okkar ytri landamæri. Ég treysti því og veit að utanríkisráðuneytið fylgist mjög grannt með þeirri stöðu. Það skiptir miklu máli. Hæstv. ráðherra minntist á í ræðu sinni hvað umhverfismálin væru farin að spila stóra rullu í utanríkismálum. Það er auðvitað stór hluti af hinni auknu hnattrænu vídd í utanríkismálum sem ég minntist á rétt áðan. Umhverfismálin og loftslagsáhrifin fylgja engum landamærum. Við þekkjum það hér á norðurhjara hvað viðkvæmustu landsvæði jarðarinnar breytast hratt við þessar aðstæður. Það er ekki bara skylda okkar sem hluta af heiminum, heldur eru það líka okkar einkahagsmunir sem lands á norðurhjara að berjast fyrir því að þjóðir heims sameinist. Niðurstaða Parísarfundarins í lok síðasta árs var mjög ánægjuleg, að samstaða skyldi nást um einhverjar aðgerðir, þó svo að alltaf megi deila um hvort þær séu nægar. Það er mjög ánægjulegt og ég tek undir með hæstv. ráðherra að nú skiptir öllu máli að eftirfylgnin sé einhver og að menn rembist ekki bara við að ná upp í það sem búið var að semja um heldur komist helst langt fram úr því. Ég hef upplifað það í heimsóknum til annarra ríkja að menn leggja mikla áherslu á grænu málin. Menn leggja mikla áherslu á að færa orkukerfi sín til sjálfbærari nýtingar. Þar höfum við Íslendingar til allrar hamingju ágæta reynslu sem við getum deilt og það eigum við að gera. Íslendingar hafa verið duglegir við það, ekki síst í gegnum skóla Sameinuðu þjóðanna sem hér eru starfræktir. Það er mjög jákvætt starf. Þó að ekki séu margir nemendur í jarðhitaskólanum eru þeir alþjóðlegu nemendur sem þaðan útskrifast mjög líklegir til að verða miklir áhrifamenn í jarðhitamálum og málefnum sjálfbærrar orkunýtingar. Það er full ástæða fyrir okkur Íslendinga til að blása enn í starfsemi skóla Sameinuðu þjóðanna og styrkja þá og vekja á þeim meiri athygli. Af því að ég sé að tími minn fer fljótlega að renna út vil ég aðeins minnast á þróunarsamvinnuna sem er einnig mjög mikilvægt verkefni. Ég og hæstv. ráðherra vorum á öndverðum meiði þegar hann lagði fram og fékk samþykkta tillögu um að Þróunarsamvinnustofnun yrði lögð niður og sett inn í ráðuneytið. En meiri hluti Alþingis samþykkti þá tillögu. Nú skiptir miklu máli að þær breytingar bitni ekki á þróunarsamvinnunni sjálfri, sem er auðvitað hryggjarstykkið og aðalástæðan fyrir að við stöndum í því starfi, þ.e. þróunarsamvinnan, að við leggjum lóð okkar á vogarskálarnar til að aðstoða þau ríki og það fólk sem á undir högg að sækja og þau svæði sem þurfa að komast áfram í innviðauppbyggingu. Eins skipta þar grunnprinsipp okkar um jafnrétti og mannréttindi miklu máli og þar höfum við Íslendingar sérstaklega mikið fram að færa þrátt fyrir fámenni og tiltölulega litla peninga. Ég legg áherslu á það þegar kemur að þróunarsamvinnunni að við látum ekki deigan síga. Ég hlakka mikið til að sjá þróunarsamvinnustefnuna og aðgerðaáætlunina. Það verður bara að segjast eins og er, því miður, að Íslendingar hafa staðið sig skammarlega illa þegar kemur að framlögum til þróunarsamvinnumála. Þar getum við gert svo miklu betur. Það kom ágætlega fram í langri og ítarlegri umræðu í sambandi við tillöguna um Þróunarsamvinnustofnun hvað ríkin í kringum okkur, Norður-Evrópuríkin, hafa staðið sig vel og mörg hver verið við eða bankað í viðmiðið um 0,7% af þjóðarframleiðslu til þróunarsamvinnumála, jafnvel þrátt fyrir efnahagserfiðleika. Ég hvet okkur og hæstv. ráðherra til dáða í þeim efnum. Síðan vil ég aðeins koma inn á borgaraþjónustuna, sem er auðvitað mikilvægt en dálítið ósýnilegt verkefni utanríkisráðuneytisins og utanríkisþjónustunnar. Ísland er lítið land. Við höfum ekki sendiráð eða sendifulltrúa úti um allar koppagrundir eins og stórríkin. Auðvitað eru Íslendingar fáir en það er ótrúlegt hvað þeir ferðast víða og auðvitað lenda sumir þeirra í ákveðnum vanda. Ég veit að vel hefur verið unnið og hvet okkur áfram til dáða í að sinna borgaraþjónustunni vel. Það eru nokkur mál sem koma reglulega upp um Íslendinga sem búa gjarnan afskekkt einhvers staðar langt í öðrum heimsálfum sem lent hafa í vandræðum með týnd vegabréf eða vegabréf sem þeir hafa ekki átt auðvelt með að fá endurnýjuð. Það eru það fá tilvik að ég held að borgaraþjónustunni hljóti að takast að finna leiðir til að leysa þau. Að lokum verð ég að vera ósammála hæstv. ráðherra um að það sé grundvallaratriði fyrir Ísland að standa utan efnahagsbandalaga. Spurningin um aðild að Evrópubandalaginu og umsókn um aðild að Evrópubandalaginu sem Alþingi 

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að ræða flóttamannamál og hryðjuverkaógnina og fleira sem tengir þessi tvö mál. Ég vil byrja á því að taka undir eitt sem kemur fram í skýrslunni og mig langar að vitna beint í hana, með leyfi forseta: „Markmið hryðjuverkaafla er ekki síst að sá fræjum ótta og hrista stoðir grunngilda á borð við frelsi, lýðræði, umburðarlyndi og jöfn réttindi einstaklinga óháð trúarbrögðum eða uppruna.“ Það er hárrétt. Það er markmið hryðjuverkaaflanna. Það er hægt að lesa þeirra eigin efni til þess að komast að þeirri niðurstöðu. Það er yfirlýst markmið. Flóttamannavandinn í Evrópu er vitaskuld afleiðing stríðs og hryðjuverka og samspils þessara tveggja hluta, ef mönnum tekst að gera skýran greinarmun þar á. Ég þarf aðeins að fjalla um trúarleg eigindi og biðst ég fyrir fram velvirðingar ef ég fer illa með það. Það er auðvitað alltaf viðkvæmt að tala um trúmál en þau koma málinu við, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það er mikilvægt að við getum talað um þau, auðvitað ávallt með virðingu fyrir hinum trúuðu eða trúlausu eða hvernig sem það er. Nú er það orðið þannig að Sýrlandsstríðið, borgarastyrjöldin í Sýrlandi, er orðin fimm ára. Það er alveg þess virði að muna að þeir atburðir sem þarna eiga sér stað og sú þróun sem hefur átt sér stað gerist í samhengi. Hún gerist í samhengi við þetta svæði. Andstætt því sem margir í vestrinu átta sig á voru landamærin þarna á sínum tíma ákveðin af Vesturlöndum og án tillits til þess hvernig menningarleg og trúarleg uppbygging samfélaganna er á svæðinu. Þá má helst nefna Sykes-Picot línuna sem aðskilur Sýrland og Jórdaníu. Í þessu öllu saman hafa Vesturlöndin gert veigamikil mistök í gegnum tíðina sem sum hver hafa verið mjög fyrirséð. Mér finnst mjög mikilvægt að við horfumst í augu við það og áttum okkur á því. Al Kaída hafði enga raunverulega stöðu í Írak fyrr en 2003 þegar innrásin var hafin. Hún var gerð í kjölfar árásanna á tvíburaturnana 2001. Fyrirsjáanlega urðu súnnítar undir þar. Fyrir þá sem ekki vita þá samanstendur Írak af þremur meginþjóðfélagshópum, súnnítum, sjítum og Kúrdum. Þetta eru meira og minna allt múslimar og nokkrar tegundir af þeim, nokkrar tegundir af íslam. Í ríki íslams, eins og það kallar sig, núna í Sýrlandi er fólk, súnnítar, sem hafa verið í einhvers konar stríði í 13 ár eða jafnvel lengur. Maður má ekki gleyma því að hugarfarið sem hlýtur að eiga sér stað í svona ofboðslega löngum og grimmum átökum er ekki eitthvað sem Vesturlönd eiga auðvelt með að koma sér inn í. Það er ekki eitthvað sem Vesturlönd eiga auðvelt með að taka skynsamlegar ákvarðanir í sambandi við. Fyrirsjánlega urðu súnnítar undir þegar illmenninu Saddam Hussein var bolað í burtu. Úr því varð togstreita vegna valdatóms sem var fyrirséð og var vitað að mundi gerast, alla vega af gagnrýnendum innrásarinnar. Í því felst engin vörn fyrir Saddam Hussein. En það er mikilvægt að við áttum okkur á því að þetta er samhengið sem núverandi krísa kemur úr. Það er úr Íraksstríðinu, það er úr hryðjuverkastríðinu svokallaða. Vel á minnst, hryðjuverkaógnin er ekki mjög ný lengur. Mjög stór hluti heimsins hefur verið í svokölluðu hryðjuverkastríði núna síðan 2001. Þannig að þótt eðli og umfang vandans breytist, og misjafnlega á misjöfnum svæðum, þá er ógnin í sjálfu sér ekki ný. Hryðjuverk hafa átt sér stað af og til allan þennan tíma og reyndar miklu lengur og reyndar alltaf, ef út í það er farið. Það fer eftir því hvernig maður skilgreinir þau nákvæmlega. En við getum ekki látið eins og þetta sé ný ógn. Þetta er ekki ný ógn. Hún er það alla vega alls ekki lengur. Það er yfirlýst markmið ríkis íslams að búa til togstreitu milli múslima og annarra og þá vil ég fara aðeins inn á flóttamannavandann. Það er því miður oft þannig í umræðunni að flóttamenn eru fordæmdir, iðulega fyrir að vera múslimar og þá er þeim gerð upp einhvers konar hegðun eða skoðanir sem þeir hafa ekki og bent á ríki íslams og viðlíka stofnanir og fólk sett undir sama hatt. Þess vegna er ofboðslega mikilvægt að við áttum okkur á því þegar kemur að flóttamönnum og múslimum og fólki almennt að það er misjafnt. Múslimar eru, tölurnar eru reyndar mjög misjafnar eftir því hvern maður spyr, við getum sagt 1,5 milljarðar eða eitthvað svoleiðis, plús/mínus nokkur hundruð milljónir. Þeir hafa mjög mismunandi skoðanir. Það ástand sem flóttamenn eru að flýja í Sýrlandi er ástand svokallaðs wahhabisma. Wahhabismi, eins og hann er uppnefndur, er ekki bara íslam, það er líka ofuríhaldssemi, íhaldssemi sem er eiginlega ekki sanngjarnt að nota sama orð yfir og íhaldsmenn á Íslandi t.d. eða í vestrinu, því að þetta er sú hugmyndafræði að fara beinlínis aftur til sjöundu aldar. Það er líka þarna inni í. Það er enginn sem dæmir múslima jafn hart, fullyrði ég, en ríki íslams sjálft og sambærilegar stofnanir. Þeir sem aðhyllast þá hugmyndafræði finnst mér afskaplega afgerandi í afstöðu sinni og mjög fljótir að dæma. Að mati margra þeirra, ef ekki hreinlega allra, eru aðrir múslimar í raun og veru verri en kristnir og verri en gyðingar vegna þess að wahhabistar líta þannig á þá múslima sem þeir hafa eitthvað út á að setja sem þeir séu að menga trúna, sem er meiri synd en að vera opinberlega kristinn eða opinberlega gyðingur eða eitthvað því um líkt. Það er ekki hægt að líta á flóttamannavandann einfaldlega sem vestrið, Evrópa, Sýrland, flóttamenn, íslam. Það verður líka að horfa á hann með hliðsjón af því innra samspili sem á sér stað í Miðausturlöndum og hefur átt sér stað í Miðausturlöndum innan raða múslima, sem er ofboðslega stór og fjölbreyttur hópur, og í samhengi við þær ákvarðanir sem vestrið hefur tekið í málaflokknum, mistökin sem t.d. innrásin í Írak voru. Það er alveg þess virði að minnast líka á þegar Íraksstríðið var til umræðu, og það var reyndar ekki til mikillar umræðu þannig séð, greinilega ekki til nógu mikillar umræðu, áður en yfirvöld á Íslandi ákváðu að styðja þessa innrás. Þá voru sérfræðingar að tala um þetta og það var alveg fyrirséð hvað mundi gerast. Það var fyrirséð og varað við því að innrásin mundi auka hættuna á hryðjuverkum. Þó var farið þarna inn undir þeim formerkjum annars vegar að berjast gegn hryðjuverkum en auðvitað fyrst og fremst til þess að hindra Saddam Hussein í að komast yfir og nýta gereyðingarvopn. Við munum öll hvernig það fór, eða fór ekki öllu að heldur. Því var spáð að þetta mundi styrkja það litla sem var af al Kaída á svæðinu á þeim tíma. Það var fyrirséð. Það er það sem að gerist ef maður fer ekki varlega með vald. Það getur gerst að maður búi til valdatóm sem einhver mun fylla upp í og mun ekkert endilega gera það friðsamlega. Undir ákveðnum kringumstæðum er óhugsandi að það gerist friðsamlega. Stuðningur okkar við Íraksstríðið tel ég vera eitthvað sem við þurfum að gera upp. Ísland er nefnt á nafn af ríki íslams. Hvernig komumst við þangað? Það er ekki bara NATO sem veldur því, aðild okkar að NATO. Það er þessi ákvörðun sem meiri hluti Íslendinga var blessunarlega á móti, ef ég man rétt. Í þessu öllu saman er gríðarlega mikilvægt að viðbrögð vestursins og almennings gagnvart þessum vandamálum sé með áherslu á það sem við eigum að reyna að vernda. Við erum ekki aðeins að reyna að vernda mannslíf. Við erum líka að reyna að vernda frelsið og lýðræðið. Í því sambandi skiptir öllu máli að við víkjum ekki frá þeim grundvallargildum þegar kemur að fólki sem við erum kannski að öðru leyti í meginatriðum ósammála, eða jafnvel að því leyti ósammála. Það er gríðarlega mikilvægt. En ég skynja því miður meira og meira í umræðunni að það eigi að vera frelsi og lýðræði og að við ætlum að vernda það nema fyrir þennan tiltekna hóp. Þá er oft farið út í miklar blammeringar sem eru misjafnlega vel rökstuddar og heimildir fyrir þeim oft mjög lélegar og múslimar sakaðir um að aðhyllast alls konar hluti sem stundum koma íslam nákvæmlega ekkert við og tilheyra að öðru leyti einungis ákveðnum túlkunum sem meiri hluti múslima hafnar. Undir svona kringumstæðum, þegar það er mikið af nýju fólki til staðar sem er almennt ekki mjög velkomið í Evrópu, því miður, þá verður til menningarleg togstreita sem er mikilvægt að við reynum að vera sem minnstur hluti af. Auðvitað verður til togstreita þegar ólíkt fólk með ólík sjónarmið og ólíka sýn á heiminn kemur saman. Það þarf ekkert að fara til útlanda eða hitta einhvern sem er annarrar trúar til þess að upplifa það. Það gerist á meðal hvítra kristinna karlmanna á Íslandi. Allir hópar hljóta að kannast við að það verður til togstreita þegar fólk er ólíkt og með ólíkar skoðanir. En þá er mikilvægt að við áttum okkur á því og bregðumst rétt við. Við megum ekki bregðast við með því að gefast upp á frelsinu og lýðræðinu, vegna þess að það er akkúrat það sem óvinir frelsis og lýðræðis vilja. Það er nákvæmlega það sem stofnanir á borð við ríki íslams vilja, þau vilja búa til togstreitu. Þau vilja setja þetta þannig upp að þetta séu múslimar á móti öllum hinum. Þegar slíkar raddir heyrast í samfélagi okkar eigum við að bregðast ókvæða við. Það er ein af stóru hættunum að kynt sé undir þeirri hugmynd að frelsi og lýðræði sé aðeins fyrir suma. Það er fyrir alla. Mannréttindi og jafnræði fyrir lögum er fyrir alla. Það eru réttindi sem fólk á að fá fyrir það eitt að vera til. Það fagnar enginn, fullyrði ég, meira en ríki íslams þegar gengið er á réttindi múslima eða þegar menn vilja ekki að múslimar byggi moskur eða vilja banna þeim að klæða sig svona eða hinsegin eða brjálast af því að þeir vilja ekki borða svínakjöt. Það er reyndar eitt af því sem mér finnst alltaf furðulegt, hvað fólk tekur það rosalega alvarlega ef einhver ákveður að bjóða ekki upp á svínakjöt til þess að sýna múslimum tillit. Eins og það sé eitthvert vandamál. Ef grunnskóli mundi hætta að bjóða upp á svínakjöt af því bara þá væri öllum nákvæmlega sama, enda skiptir það engu máli. En það eru svona atriði sem fólk lætur fara í taugarnar á sér. Einungis af því að það er öðruvísi, ekki af því að það er hættulegt. Ef skóli tæki upp á því að bjóða aðeins upp á grænmeti er ég ekkert viss um að neinn mundi setja sig sérstaklega upp á móti því, nema kannski sá sem hér stendur. Það er mikilvægt þegar við ræðum þessi vandamál að við ræðum þau heiðarlega, af yfirvegun og sanngirni og með það að leiðarljósi að umbera eins mikið og við teljum okkur geta umborið, að veita eins mikið, eða tryggja öllu heldur, tryggja eins mikið frelsi og við mögulega getum og halda okkur sem fastast við lýðræðislegar hugsjónir. Við eigum ekki að fara út í þá orðræðu að þessi gildi tilheyri okkur einhvern veginn og aðeins okkur og að við þurfum að passa að halda þeim fyrir okkur. Það er röng nálgun. Ég nefni þetta hér, virðulegi forseti, vegna þess að þetta skiptir máli. Það hvernig menningin bregst við svona vandamálum skiptir líka máli. Það er ekki aðeins löggjafinn sem þarf að pæla í þessu og það er ekki aðeins framkvæmdarvaldið, það er menningin sjálf. Það er almenningur. Það er umræðan sjálf sem þarf að takast á við slík vandamál. Þess vegna finnst mér mikilvægt að við ræðum þau, ekki aðeins í formi skýrslna og ákvarðana sem hér eru teknar heldur hvernig þessi vandamál snerta samfélag okkar og allra annarra. Mig langar á þessum lokamínútum að vera smá hugleiðingu um muninn á því þegar brugðist er við flóttamannavandanum þannig að eitt og eitt ríki ákveður að taka þeim opnum örmum versus að fleiri geri það. Þarna er ákveðin togstreita í umræðunni. Fólk lítur til Svíþjóðar og Þýskalands. Það sér fyrir sér einhver hræðileg vandamál þar og vill þess vegna ekki bregðast við eins og Svíþjóð og Þýskaland með því að bjóða sýrlenska flóttamenn velkomna, eins og þær þjóðir gerðu á sínum tíma og var að mínu mati mjög glæsilegt. Vandinn er ekki sá að Þýskaland og Svíþjóð hafi gert það, vandinn er sá að það var enginn annar sem gerði það, ekki á þann hátt, alla vega ekki þannig að það yrði jafn frægt og ylli þá gríðarlegu álagi á þessi tvö lönd. Ef öll Evrópa, sem er um það bil 500 millj. manns, hefði tekið sig saman um þetta þá hugsa ég að þetta vandamál væri búið á örfáum árum, tveimur, þremur árum. Það væri vissulega miklu minna. Það er svo stór munur á því að hafa einungis úr tveimur samfélögum í Evrópu að velja og öllum. Álagið fer þangað þar sem viðspyrnan er minnst. Þess vegna óttast ég mjög þá þróun sem virðist vera að eiga sér stað í Evrópu, það er verið að auka viðspyrnuna. Það ætti að vera öfugt. En þá þarf þetta að vera samstillt átak allra þjóða. Það er það sem er svo erfitt við þetta, við getum ekki gert þetta ein. Ekkert ríki getur í sjálfu sér gert þetta eitt nema það sé reiðubúið til að takast á við afleiðingarnar. Ég tek ofan fyrir þeim sem gera það og þykir það aðdáunarvert. En það er sú hugsun sem við ættum að fara í átt að, meira frelsi, ekki minna frelsi. Meiri lýðræðisleg hugsun, ekki minni lýðræðisleg hugsun. Meira jafnræði fyrir lögum, ekki minna jafnfræði fyrir lögum. Meira tjáningarfrelsi, ekki minna tjáningarfrelsi o.s.frv.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir hans ræðu sem vissulega kemur inn á mál sem snertir okkur og snertir utanríkisstefnu okkar á ýmsa vegu. Ég er sammála sumu í máli hans, kannski ekki öllu, en tek þó eindregið undir það að þegar horft er til hryðjuverkaógnar verða menn að gæta þess, í viðbrögðum sínum, að ganga ekki á þau grundvallargildi mannréttinda og persónufrelsis sem þjóðskipulag okkar byggir á og á að byggja á. Ég ætlaði að nota þetta tækifæri af því að ég er ekki viss um að tækifæri gefist til þess síðar í umræðunni að inna hv. þingmann eftir því hver afstaða hans og flokks hans er til nokkurra grundvallarþátta í utanríkisstefnu okkar. Ég ætla að nefna þrennt: Aðildina að Evrópska efnahagssvæðinu og það nána samstarf sem við eigum með Evrópuþjóðum á þeim vettvangi, í öðru lagi aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, sem er stöðugt meira á dagskrá enda er hlutverk bandalagsins að aukast mjög vegna ýmissa þátta sem raktir voru í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra og í þriðja lagi vildi ég nefna varnarsamstarf okkar við Bandaríkin.

Virðulegi forseti. Fyrst um EES. Stefna Pírata í málaflokknum er sú að þjóðin eigi að ráða framtíð landsins þegar kemur að aðild að Evrópusambandinu. Það er rétt að fletta stefnunni upp þannig að hún sé höfð rétt yfir: „Ef aðildarviðræður um inngöngu Íslands í Evrópusambandið stöðvast, eða aðild verður hafnað af öðrum hvorum aðila, þarf að leitast við endurskoðun á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, til að tryggja betur sjálfsákvörðunarrétt Íslands.“ Í því sambandi held ég að það styttist í að það fari að koma til umræðu um það. En að mínu mati er Evrópusambandsmálið ekkert útkljáð. Það er sömuleiðis stefna okkar að halda bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi viðræður við Evrópusambandið um aðild strax á næsta kjörtímabili ef við fáum til þess umboð þjóðarinnar sem ég vona að verði tilfellið. Hvað varðar NATO þá höfum við ekki ályktað sérstaklega um það hvort Ísland eigi að vera aðili að NATO eða ekki, enda hef ég nú skynjað það þannig að það sé eiginlega bara úr einni átt þar sem einhverjar kröfur koma um að fara úr NATO. Að því sögðu er það eitthvað sem við eigum alltaf að vera að ræða og skoða nánar, vegna þess að eðli sambandsins breytist með tímanum og aðstæður í heiminum. Hvað varðar mína afstöðu þá finnst mér alltaf í þeirri umræðu þurfa að fylgja, ef menn vilja fara að breyta þar um, hvað þeir ætli að gera í staðinn. Það eina sem ég hef heyrt hingað til, að mig minnir í fljótu bragði, er: Ekkert. Að við séum bara ein á báti og treystum því að nágrannaþjóðir okkar verji okkur ef meira vesen verði með Rússland. Mér finnst mikilvægt þegar við ræðum um NATO, í samhengi við aðild eða ekki aðild, þá fylgi alltaf með: Ef ekki NATO, þá hvað? Að mínu mati þarf að vera eitthvað annað, það er því miður ekki valkvætt.

Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að skilja hv. þingmann þannig að hann og hans flokkur séu ekki með áform uppi um það að við endurskoðum afstöðu okkar til Evrópska efnahagssvæðisins eða aðildar okkar að því. Hann talar hins vegar um aðild að Evrópusambandinu og þar hefur flokkurinn, eins og menn þekkja, ályktað að öll skref sem stigin verði verði ákveðin í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það liggur samt ekki fyrir hvort þingmenn eða talsmenn þess flokks muni mæla með eða gegn einhverri ákveðinni stefnu í því sambandi eftir því sem ég skildi hv. þingmann. Aðildin að NATO er staðreynd. Það er rétt hjá hv. þingmanni að andstaða við veru okkar í NATO hefur fyrst og fremst komið frá Vinstri grænum. Þó vek ég athygli á því að á flokksþingi Samfylkingarinnar á síðasta ári var næstum því meiri hluti fyrir því að endurskoða það. Þess vegna er forvitnilegt að vita hvað flokkur sem er að mælast mjög stór í skoðanakönnunum nú yfir meira en 12 mánaða tímabil vill gera í þeim efnum. Ég virði það við hv. þingmann að hann spyrji spurningarinnar: Ef … hvað þá í staðinn? En ég held að það geti skipt máli að vita á hvorn vænginn hann telur að hann og hans flokkur muni halla sér ef til atkvæðagreiðslu kemur hér á vettvangi þingsins eða annars staðar um þau efni.

Virðulegi forseti. Ef ekki liggur fyrir tillaga eða stefna um að breyta einhverju þá er ekki skynsamlegt að gera ráð fyrir að áform séu uppi um að breyta því. Það getur breyst en það mundi þá gerast í kjölfar umræðu innan flokksins um að breyta einhverju, eins og hvað varðar aðildina að NATO. Satt best að segja hefur sú umræða ekki verið hávær í mínum flokki. Ég hef ekki upplifað hana háværa neins staðar nema fyrst og fremst í röðum Vinstri grænna. Allt í góðu með það. Það er mjög sjálfsagt að gagnrýna NATO og mjög margt gagnrýnisvert við þau samtök eðli þeirra samkvæmt. Þetta eru jú varnarmál, þau eru aldrei falleg. En ég náði ekki að svara hv. þingmanni um samstarfið við Bandaríkin. Samstarfið við Bandaríkin er að mínu mati, og flestra þeirra Pírata sem ég hef talað við, sem reyndar verður alltaf minni og minni hluti af flokknum sjálfum - við stöndum frammi fyrir því að NASA og stofnanir innan Bandaríkjanna hegða sér með þeim hætti gagnvart vinaþjóðum að við teljum það ekki viðunandi, hvernig þær njósna og því um líkt. Það eru aðallega þær áherslur sem okkar flokkur hefur haft áhyggjur af, þ.e. hvernig Bandaríkjamenn koma fram við sínar vinaþjóðir. Það er eitthvað sem við þurfum að vera alveg tæpitungulaus með. Varnarmálin eru í samhengi við NATO, í stóra samhenginu, ekki sérstaklega Bandaríkin, nema af þeim ástæðum að þau eru svo hersterk. Ég ætla að reyna að svara hv. þingmanni um það hvort þingmenn muni mæla með eða gegn inngöngu. Að mínu mati get ég ekki myndað mér skoðun um inngöngu í ESB eða ekki fyrr en viðræðunum hefur verið lokið. Við gætum rætt það hérna en við þyrftum meiri tíma til þess. Það er mín persónulega afstaða. Svo eru flokksmenn með misjafnar skoðanir á þessu eins og þjóðin almennt, enda á þetta heima í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þingmenn eiga ekkert að ákveða þetta. Hv. þingmaður nefnir að það hafi næstum því verið meiri hluti fyrir því að endurskoða NATO hjá Samfylkingunni nýlega. Mér finnst það vera einkenni þess að við búum í breytilegum heimi 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. utanríkisráðherra Gunnars Braga Sveinssonar um utanríkis- og alþjóðamál. Sjálfur hefur auðvitað hæstv. ráðherra farið yfir meginefni þessarar skýrslu og vil ég þakka honum innilega fyrir það og tek undir það sem fram hefur komið í máli hans og þeirri forgangsröðun sem hann hefur kynnt á þessum vettvangi. Ég vil sérstaklega nota þetta tækifæri, virðulegur forseti, og þakka einnig fyrir framsetningu skýrslunnar. Ég tel að það sé til mikillar fyrirmyndar hvernig þessi mál eru framsett hér á þingi og sérstaklega hvernig markmið og starfið fram undan er sett fram í lok hvers kafla sem gerir þetta víðfeðma og efnismikla efni sem í skýrslunni er mun aðgengilegra en annars væri og markvissara. Ég held að þetta séu vinnubrögð sem við þyrftum að taka okkur til fyrirmyndar í öðrum málum. Ég vil einnig, virðulegur forseti, og ætla að gera það í ræðu minni að fara yfir það sem helst hefur verið til umræðu og er í þessari skýrslu og það sem helst hefur verið til umræðu á vettvangi hv. utanríkismálanefndar á því ári sem liðið er frá því slík skýrsla var síðast lögð fram hér. Ég vil einnig nota tækifærið til þess að þakka innilega fyrir gott starf í utanríkismálanefnd og gott starf við hæstv. utanríkisráðherra, samstarf sem hefur verið til mikillar fyrirmyndar. Það hefur verið mjög ánægjulegt fyrir mig sem nýjan formann hv. utanríkismálanefndar að verða vitni að því hvernig hlutirnir eru unnir, bæði af hálfu hæstv. utanríkisráðherra og hans fólks, og einnig hv. nefndarmanna í utanríkismálanefnd og starfsfólkinu sem kemur að því verkefni að halda utan um hagsmuni Íslands á alþjóðavettvangi. Það skiptir miklu máli. Auðvitað er það svo eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra að margt hefur breyst hvað varðar alþjóðamál á umliðnu ári, margt til hins betra auðvitað, en einnig margt sem hefur miður farið og margt sem við vildum sjá með öðrum hætti. Það vekur okkur enn og aftur til umhugsunar um mikilvægi öflugrar alþjóðlegrar samvinnu og varðstöðu um þau grundvallarréttindi sem við teljum mestu skipta og við verjum á alþjóðavettvangi sem eru auðvitað frelsi, lýðræði og sjálfsögð mannréttindi. Ég vil einnig taka undir það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra og lýtur að þeirri meginstoð í utanríkisstefnu hverrar þjóðar og sameiginlegri utanríkispólitík margra landa, sem er að tryggja öryggi íbúa. Það er því miður þannig eins og kemur svo vel fram í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu að enn eru víða stríðshrjáð svæði, allt of víða horfumst við í augu við það, og hryðjuverkaógnin er enn til staðar. Þrátt fyrir að það sé hárrétt sem komið hefur fram í máli nokkurra hv. þingmanna að það er ekki ný ógn, þá hefur hún engu að síður verið óþægilega áþreifanleg á umliðnum mánuðum. Við þurfum ekki að líta lengra en til Parísar, Kaupmannahafnar, Tyrklands, Bandaríkjanna og víðar til að sjá það. Sú ógn hittir auðvitað ekki aðeins fyrir þá sem fyrir þeim árásum verða í hvert og eitt skipti heldur hefur varanleg og eyðileggjandi áhrif á sameiginlegar undirstöður okkar allra. Þess vegna er svo mikilvægt að við reynum sameiginlega að vinna að þeim málum. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem nefnt hafa það að mikilvægt er að nálgast þau verkefni þannig að við komum ekki í veg fyrir einstaklingsfrelsi eða þau lýðræðisréttindi sem við viljum að til staðar séu. Þess vegna er svo mikilvæg, virðulegur forseti, sú samstaða sem náðst hefur á vettvangi hv. utanríkismálanefndar um mál sem hæstv. utanríkisráðherra kynnti fyrir nokkru síðan og er þjóðaröryggisstefna sem hefur nú komið inn til þingsins og verður vonandi til umræðu og afgreiðslu á allra næstu dögum. Ég er mjög stolt af þeirri umræðu sem átti sér stað um þá stefnu í hv. utanríkismálanefnd þar sem okkur tókst í sameiningu að forgangsraða í þágu aðalatriða og ná sameiginlegri niðurstöðu um meginþætti og standa saman að nefndaráliti. Ég held að það skipti miklu máli þrátt fyrir að það sé alveg ljóst að einstaka fulltrúar í nefndinni og einstaka fulltrúar ákveðinna sjónarmiða hér muni að sjálfsögðu halda þeim á lofti með sérstökum bókunum, ekkert að því, en mestu skiptir að grundvallaratriðin eru skýr og þau eru sameiginleg. Þar er ekki aðeins að nefna það sem sú sem hér stendur, minn flokkur, ríkisstjórnin og meiri hluti þings, telur vera grundvallarafstöðu er varðar varnar-, friðar- og öryggismál sem er auðvitað aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, samstarfið við Bandaríkin og samstarf við bandalagsþjóðir okkar um frið, varnir og öryggi, heldur eru líka nefndir aðrir þættir í þjóðaröryggisstefnunni er varða öryggi og varnir sem tengjast t.d. náttúruvá, umhverfismálum, netöryggi, fæðuöryggi og almannaöryggi í víðum skilningi. Um þetta var afar góð umræða á vettvangi utanríkismálanefndar. Eftir marga langa og stranga fundi tókst okkur að sameinast um nefndarálit sem ég ítreka að ég er mjög stolt af og þakklát fyrir. Ég held að þrátt fyrir að við munum samþykkja öfluga og mikilvæga þjóðaröryggisstefnu, þá höldum við stöðugt áfram þessari umræðu. Nýjar áskoranir koma alltaf upp á þessum vettvangi. Við höldum áfram að skiptast á skoðunum, en það er alveg ljóst að með þeirri þjóðaröryggisstefnu sem hæstv. utanríkisráðherra hefur lagt mikla áherslu á og eftir vinnu sameiginlegrar og þverpólitískrar þingmannanefndar erum við komin skrefinu lengra í þessum málaflokki hér á Íslandi. Virðulegur forseti. Það hafa margir þingmenn og þar með talinn hæstv. utanríkisráðherra komið inn á einn mesta fjölda flóttamanna í heiminum frá síðari heimsstyrjöld sem við höfum orðið vitni að á umliðnum mánuðum og missirum, ekki bara í Evrópu heldur alls staðar í heiminum. Þetta hefur kannski verið það mál sem mest hefur verið rætt á vettvangi hv. utanríkismálanefndar á liðnu ári og svo margir þættir þess að það væri allt of langt mál að telja það upp hér. Rauði þráðurinn í þessu öllu saman er sá að einstaklingar flýja ógnarstjórnir, flýja ástand, flýja óöryggi og flýja til landa þar sem friðurinn er meiri, tækifærin eru fleiri og undirstöðurnar til þess að búa sér og sínum öruggt og gott líf eru fjölbreyttari, fleiri og varanlegri en það ástand sem þetta fólk býr við. Þetta er eitt flóknasta viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir alþjóðlega, en mikilvægt er að við tryggjum að það verði ekki að einhvers konar risastóru vandamáli innan hvers lands fyrir sig sem við náum illa eða náum ekki að leysa úr. Líkt og fram kom í ræðu hæstv. utanríkisráðherra þá hefur Ísland lagt sannarlega sitt lóð á vogarskálarnar í þessum málum og gripið til ýmissa aðgerða, ekki einungis í samstarfi við aðrar þjóðir á alþjóðavettvangi, heldur einnig með sértækum aðgerðum innan lands. Ég fagna því að góð samstaða hefur verið um það á þingi að við tökum á þessum vanda og viðfangsefni, við fögnum því að hingað komi fleiri en einungis þeir sem hér fæðast heldur líka þeir sem hér vilja búa. Þetta hefur leitt af sér að við höfum rætt mjög t.d. á vettvangi hv. utanríkismálanefndar þætti er tengjast landamæravörslu. Það er mjög eðlilegt og er fylgifiskur þessarar umræðu. Mikill tími hefur farið í það á vettvangi hv. utanríkismálanefndar á undanförnum mánuðum að ræða sérstaklega um Schengen, um samstarf Evrópuríkja, um ytri varnir á landamærum og síðan varnir einstakra landa. Ég hef sagt það sem mína skoðun og hef sannfærst um það enn frekar í störfum mínum í hv. utanríkismálanefnd, gerði það auðvitað líka sem innanríkisráðherra á sínum tíma, að kostirnir í Schengen-samstarfinu eru mun fleiri en gallarnir. Ég tel að þrátt fyrir að Schengen-samstarfið standi frammi fyrir erfiðum áskorunum, gríðarlega stórum viðfangsefnum og kannski veruleika sem menn og konur sem komu að því á sínum tíma sáu ekki fyrir, þá eigum við að standa vörð um þau meginmarkmið sem voru grundvöllur þess í byrjun. Það hefur ekkert breyst í gildi þeirra samræmdu reglna, varna og eftirlits sem samstarfið veitir okkur hér á Íslandi, öðru nær, ég tel að þörfin fyrir það hafi aukist og mikilvægi þess að við stöndum vörð um það sé ekki síðra í dag en það var þá. Vonir mínar standa til þess að okkur takist að viðhalda því samstarfi og vinna með það, en að það breytist ekki til hins verra. Það er sérstaklega mikilvægt fyrir Ísland sem hefur tekið þá ákvörðun, alla vega eins og staðan er nú, að standa utan við Evrópusambandið. Þá er þetta samstarf okkar sérstaklega mikilvægt. Talandi um það, virðulegur forseti, þá er kannski helsta breytingin á umræðunni í utanríkismálanefnd á undanförnum mánuðum sú að ósköp lítið er rætt um aðildarviðræður eða hugsanlega aðild að Evrópusambandinu. Við höfum verið uppteknari á vettvangi nefndarinnar að standa vörð um þá Evrópustefnu sem ríkisstjórnin hefur samþykkt og tryggja að við séum virkir og öflugir þátttakendur í EES og EFTA og samtökum á vettvangi Evrópu sem við teljum mikilvægt til þess að tryggja okkar hagsmuni. Ég vil nefna í því samhengi hversu mikilvægt EFTA er fyrir Ísland, þá umræðu sem hefur verið nokkuð fyrirferðarmikil á þingi á síðustu vikum, það eru fríverslunarsamningar Íslands og fríverslunarsamskipti sem ég tel að séu mjög mikilvæg og eigi að vera undirstaðan í okkar viðskiptahagsmunum alþjóðlega. Ég fagna því að við séum að vinna ötullega að því, bæði á vettvangi EFTA og síðan sér og sjálf, það er mjög mikilvægt. Ég tel að við höfum náð miklum árangri í því. Hluti hv. utanríkismálanefndar fór t.d. til Japans fyrir nokkrum dögum og átti þar samtöl og samskipti við japönsk stjórnvöld um þann sameiginlega vilja þingsins hér að efna til fríverslunarsamninga við það stóra markaðssvæði og tryggja þannig öflugri viðskipti á milli þessara ríkja. Þannig tel ég að við eigum að vinna gagnvart öðrum og fleiri ríkjum, sérstaklega gagnvart nýjum mörkuðum. Virðulegi forseti. Mig langar rétt í lokin að nefna þann ánægjulega árangur sem orðið hefur á alþjóðavettvangi á síðasta ári, þá er auðvitað ekki hægt annað en líta til Parísarráðstefnunnar þar sem menn náðu verulegum og mikilvægum og einstökum árangri er varðar umhverfismál. Umhverfismál eru eitthvað sem Ísland hefur mikla aðkomu að og á að hafa mikla aðkomu að og getur einbeitt sér að því að sýna hvernig hægt er að ná árangri í þeim málum með sjálfbærni að leiðarljósi sem okkur hefur tekist ljómandi vel. Ég vil líka nefna ný þróunarmarkmið eða heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna sem hafa verið til talsverðrar umræðu á vettvangi utanríkismálanefndar og sérstaklega tel ég mikilvægt hvernig þar er komið inn á þætti er varðar jafnrétti kynjanna. Það er nefnilega svo að við öll sem höfum haft þann starfa einhvern tímann, sérstaklega á síðustu árum, að vera boðberar þess sem vel er gert á Íslandi á alþjóðavettvangi, finnum og skynjum hversu mikinn hljómgrunn áherslur okkar í jafnréttismálum eiga á alþjóðavettvangi. Það hefur glatt mig mjög í samskiptum mínum við sendifulltrúa Íslands erlendis að sjá hversu mikla áherslu utanríkisþjónustan er farin að leggja á þetta málefni og hversu mikinn hljómgrunn hún finnur gagnvart því að Ísland miðli sinni reynslu og gefi til baka af því sem hefur gengið svo vel hér. Ég hef verið þeirrar skoðunar mjög lengi að árangur okkar í jafnréttismálum sé ein af meginstoðunum í íslensku samfélagi, og hef enn frekar sannfærst um það núna þegar Ísland mælist sjöunda árið í röð efst á þeim lista þjóða sem standa sig hvað þetta varðar. Ég er mjög stolt af þeim árangri og tel að við eigum að nýta alla okkar krafta til að tryggja að sá árangur verði sýnilegur. Það getum við gert, virðulegur forseti, með ýmsum hætti. Margir þingmenn og kannski sérstaklega þingkonur hafa lengi sinnt þessu frá þessum vettvangi. Þannig höfum við margar sem í þessum sal erum nú og áður verið virkar í alþjóðlegum samtökum þingkvenna sem kallast WIP, Women in Parliaments Global Forum. Þannig tók Jóhanna Sigurðardóttir sæti í ráðgjafaráði samtakanna árið 2013 sem fyrrverandi forsætisráðherra. Ári síðar heimsóttu samtökin sérstaklega þennan sal hér til að fá að kynnast þessum árangri. Þessi samtök hafa síðan óskað eftir því að sú sem hér stendur taki að sér formennsku í framkvæmdastjórn samtakanna og hef ég orðið við því enda tel ég að það fari mjög vel saman við það hlutverk mitt að vera formaður utanríkismálanefndar og í þeim stóra hópi íslenskra kvenna sem hefur notið þess að búa í landi þar sem litið er á það sem sjálfsagðan, eðlilegan og mikilvægan hlut að konur taki þátt í stjórnmálum til jafns við karla. Það erum ekki bara við þingkonurnar í þessum sal sem getum haft áhrif alþjóðlega hvað þetta varðar. Þeir íslensku karlmenn sem sitja hér geta einnig átt stórt hlutverk í þeirri alþjóðlegu vitundarvakningu og því samstarfi sem á sér stað um nauðsyn þess að heimurinn nýti sér krafta karla og kvenna til jafns. Þannig hefur hæstv. utanríkisráðherra verið forgöngumaður um sérstakt framtak til að auka hlut karla á þessum vettvangi með svokölluðum „barbershop“-ráðstefnum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og í tengslum við HeForShe-átakið. Ég hef áður, reyndar mjög oft áður, notað tækifærið til þess að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir það frumkvæði, vil gera það aftur hér og nú, veit og hef skynjað að það hefur vakið athygli og aðdáun á alþjóðavettvangi. Ég vil hvetja hann og aðra þingkarla, þingmenn, sem hér sitja til þess að nýta hvert það tækifæri sem þeir fá til þess að lofa þann árangur sem við höfum náð og miðla þeirri reynslu sem við höfum. Að lokum, virðulegur forseti, ítreka ég þakkir mína fyrir vel unna skýrslu hæstv. utanríkisráðherra. Ég hef hér í örlitlu yfirlitsformi gert ráð fyrir því helsta sem þar hefur komið fram og hefur verið til umræðu á vettvangi utanríkismálanefndar og hlakka til að halda áfram að fylgjast með umræðunum í dag.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég nota þetta tækifæri til að taka heils hugar undir þakkir sem hér hafa komið fram til hæstv. utanríkisráðherra fyrir hans góðu störf ásamt öllu því ágæta starfsfólki og ræðismönnum sem vinna ötullega að því að gæta hagsmuna Íslands á erlendum vettvangi. Vil ég einnig þakka fyrir góða umræðu sem hefur komið að mörgum hliðum þessa stóra og fjölbreytta viðfangsefnis sem utanríkismálin eru. En vegna tímamarka mun ég reyna að afmarka framsögu mína við atriði sem varða viðskipti okkar við önnur ríki. Eins og allir vita er Ísland mjög lítið og opið hagkerfi og lífskjör í landinu grundvallast á því að viðskipti okkar við önnur ríki séu frjáls og óhindruð. Ég vil í þessari stuttu ræðu fjalla nánar um þessi mál og þær blikur sem eru á lofti á helstu viðskiptamörkuðum okkar. Meira en helmingur landsframleiðslu Íslands kemur af útflutningi á vöru og þjónustu en til samanburðar eru aðeins rúm 10% af landsframleiðslu í Bandaríkjunum í formi milliríkjaviðskipta og þriðjungur af landsframleiðslu í Bretlandi. Við höfum gríðarlega margt að bjóða, hreina orku, matvæli, þekkingu og tækni, en vegna fámennis þurfum við líka að flytja margt inn, hátækni þar á meðal og alls kyns varning. Útflutningurinn er þess vegna undirstaða þess að við getum flutt inn annað sem við þurfum hér. Við eigum að sjálfsögðu að sækjast eftir frjálsum viðskiptum við aðrar þjóðir en megum þó aldrei láta glepjast til þess að opna fyrir slík viðskipti gegn því að skerða fullveldi landsins á nokkurn hátt. Markmið frjálsra viðskipta er að sjálfsögðu að bæta lífskjör almennings en þau eiga ekki að þjóna sérhagsmunum alþjóðafyrirtækja. Fullveldi og réttur þjóðarinnar til að setja alþjóðlegum fyrirtækjum lög og reglur innan eigin lögsögu þarf því ávallt að vera óskoraður. Innflutningur á fjölbreyttum vörum eða þjónustu er öllum til góðs en við þurfum samt að virða ákveðin sjónarmið. Við eigum að gera kröfu um að vörurnar séu framleiddar í ríkjum sem virða mannréttindi og sömu kröfu til þeirrar vöru sem við framleiðum hér heima og til okkar eigin framleiðenda. Við eigum að gera strangar kröfur um heilbrigði og hreinleika og velferð dýra í innlendri matvælaframleiðslu og við eigum að gera sömu kröfur til þeirra matvæla sem við flytjum til landsins. Viljum við flytja inn dýraafurðir frá ríkjum sem ofnota sýklalyf eða aka lifandi dýrum þúsundir kílómetra til slátrunar? Viljum við flytja inn matvæli sem framleidd eru með vinnuafli sem hvergi er skráð og nýtur ekki lágmarksréttinda? Við leggjum áherslu á að bjóða starfsfólki hér á landi mannsæmandi kjör og starfsaðstæður og megum þá ekki flytja inn vörur frá ríkjum þar sem mannréttindi eru ekki virt eða þar sem framleitt er við aðstæður sem hér mundu teljast óboðlegar. Ef við gætum ekki að því að gera sömu kröfur til innflutningsins og innlendrar vöru og framleiðslu mun innlend framleiðsla smátt og smátt flytjast úr landi til þeirra ríkja sem gera minnstar kröfur til framleiðslu sinnar, minnstar kröfur til dýravelferðar, minnstar kröfur til mannréttinda, efnanotkunar og annars. Við þurfum ávallt sem neytendur og í erlendum viðskiptum okkar að hafa það hugfast. Það verður ekki hjá því komist að ræða EES-samstarfið og það sem hér hefur verið nefnt í umræðu stjórnarskrárvandinn. Ég vil segja að sem betur fer hindrar stjórnarskrá Íslands framsal dómsvalds og ríkisvalds úr landi. Sumir virðast telja þetta vandamál og tala um stjórnarskrárvandann en ég er alls ekki sammála því. Ef stjórnarskráin hefði leyft framsal á dóms- og ríkisvaldi í einhverjum mæli værum við án efa í veikari stöðu til að standa gegn viðleitni ESB til að draga til sín sífellt meiri völd. ESB hefur á undanförnum 20 árum dregið til sín sífellt meiri völd frá aðildarríkjum sínum. Þessu hafa aðildarríkin ekki getað staðið gegn eða spornað við. En þetta hefur líka reynt á samstarfið við EES-ríkin og stjórnarskrár Íslands og Noregs. ESB hefur að sjálfsögðu ekkert tilkall til þess að Ísland eða Noregur framselji völd til ríkisstofnana ESB. Þess vegna vekur furðu og eru vissulega vonbrigði hve oft ESB hefur lagt til löggjöf sem byggir á að draga völd til Brussel. Það veldur vissum áhyggjum um það hver afstaða manna er þarna á bæ og virðingarleysi forustu ESB við íslenska stjórnarskrá. ESB á þrátt fyrir allt í viðskiptum við fjölda erlendra ríkja án þess að þau þurfi að framselja nokkur völd til ESB. Þar má nefna til dæmis Kanada og ýmis önnur ríki sem eiga í ágætum og frjálsum viðskiptum við Evrópusambandið. Viðskipti eiga að sjálfsögðu ekki að kalla á skerðingar á fullveldi eða lýðræði, þau eiga eingöngu að bæta afkomu þeirra þjóða sem eiga viðskiptin. Það er ekki hjá því komist í þessari ræðu að fjalla um vaxandi vandamál í Evrópusambandinu og því hagkerfi vegna þess að verulegur hluti af utanríkisviðskiptum okkar er til Evrópusambandsríkja. Sá vandi væri vissulega meiri og varla umflúinn ef við hefðum stigið það ógæfuskref að gerast aðilar að Evrópusambandinu en sem betur fer var umsóknin afturkölluð, enda hafði hún strandað og viðræðurnar við Evrópusambandið höfðu strandað löngu áður. En í ljósi þessara vandamála Evrópusambandsins ætti að vera fullt tilefni fyrir utanríkisþjónustuna að leita leiða til að efla aðgang Íslands að öðrum mörkuðum þar sem horfur eru betri og áhættan minni. Áhættudreifing er mikilvæg í útflutningi sem og öðrum efnum. Helstu vandamál Evrópusambandsins í fljótu bragði eru vandi myntbandalagsins, sem er algerlega óleystur vandi og fer vaxandi, gríðarlegt ójafnvægi á fjármálamörkuðum í Evrópusambandinu, seðlabanki myntbandalagsins hefur dælt gríðarlegu lausafé inn í kerfið í þeirri von að koma hagkerfinu í gang, án árangurs, en stóraukin skuldsetning og lítill hagvöxtur eykur hættu á stórfelldu hruni og málsmetandi hagfræðingar, bæði hér sem erlendis, telja hrun evrópska efnahagssvæðisins í raun og veru tímaspursmál. Það er óvissa í kringum hugsanlega útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, en Bretland er að sjálfsögðu líka mikilvægur útflutningsmarkaður fyrir Ísland, og svo er flóttamannavandinn óleystur og öfgahreyfingar sækja í sig veðrið í evrópskum stjórnmálum. Schengen-samstarfinu er ógnað. Það er óvissa um framtíð þess og hvaða skoðun sem menn geta haft á því, hvort það er æskilegt eða óæskilegt að Ísland sé aðili að þessu samstarfi, er greinilegt að það er mikil óvissa um framtíð þess. Ísland er eyland og stendur innan Schengen, ólíkt Bretlandi og Írlandi sem kusu að standa utan við. En Ísland á mikilla hagsmuna að gæta í því að landamæraeftirlit sé hnökralaust, að þeir ferðamenn sem ferðast hingað til Íslands og eru orðnir þriðjungur af útflutningstekjum Íslands séu afgreiddir hnökralaust inn og út úr landinu. Ég hef kallað eftir því á fundum utanríkisnefndar að þeim skilaboðum verði komið til innanríkisráðuneytisins að unnin verði viðbragðsáætlun og vil ítreka þá kröfu mína hér enn og aftur. Ef það kemur til alvarlegra truflana á Schengen-landamæraeftirlitinu er ekki víst að hagsmunir Íslands verði í forgangi í Brussel. Þeir hljóta að forgangsraða í aðgerðum sínum eftir því hvar vandinn er allra brýnastur og stærstur. Því verðum við sjálf að eiga tilbúna viðbragðsáætlun um það hvernig eigi að lágmarka truflanir á landamæraeftirliti og tryggja öryggi hagsmuna okkar. Ég tel í ljósi þessara aðstæðna og yfirlýsinga ráðamanna innan ESB um að Schengen-samstarfinu sé mjög ógnað mjög brýnt að innanríkisráðuneytið fullmóti viðbragðsáætlanir og ekki síður þarf að skoða í alvöru þann valkost að Ísland stæði til lengri tíma litið utan Schengen, eins og Bretland og Írland hafa ákveðið að gera. Vandinn í sambandi við samninginn um evrópska efnahagssvæðið er að hér hrúgast inn sífellt fleiri lög og um sífellt umfangsmeiri svið. Það hafa komið tillögur frá Evrópusambandinu um að færa völd til ríkisstofnana sem eru þá innan ESB, færa þeim völd til að grípa beint inn í umhverfi okkar, sem stangast að sjálfsögðu á við stjórnarskrána. Það er innleiðingarhalli sem menn gera að umtalsefni, að við séum ekki nægilega fljót að innleiða allan þennan vaxandi fjölda gerða og laga sem kemur frá Brussel. Ég vil velta því upp hvort það sé einhver sérstök heimsmeistarakeppni í gangi um hver sé fyrstur að innleiða allt sem kemur frá Brussel. Ég held að aðalatriðið sé að við innleiðum góða löggjöf og vandaða sem þjónar íslenskum aðstæðum og íslenskum heimilum og því efnahagslífi sem hér er. Ég felli mig ekki við það að þingmannamál og málefni ríkisstjórnarinnar séu sett aftur fyrir löggjöf sem kemur frá Brussel. Ég held að þetta eigi alla vega að vera jafnstætt. Innleiðingarhallinn á innlendri löggjöf er ekki síður vandamál. Ég held að í ljósi þeirra aðstæðna og óvissu sem ríkir um evrópska efnahagssvæðið og aðvarana sem meðal annars hafa komið fram í skýrslum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um þá ógn sem steðjar að Íslandi vegna vandamála á evrópska efnahagssvæðinu þurfum við að gera það að  Að lokum vil ég ítreka 

Forseti vill biðja þingmenn um að virða ræðutíma, ræðumörk.

Hæstv. forseti. Ég ætla í upphafi að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágæta skýrslu sem tekur til flestra þeirra þátta sem snerta utanríkisstefnu okkar Íslendinga. Utanríkismál hafa að sönnu verið meira í sviðsljósinu á umliðnum missirum en oft áður og ber þar margt til. Fyrst er að nefna að hér á landi hafa verið, eins og menn þekkja, átök um hugsanlega aðild okkar að Evrópusambandinu. Það er ábyggilega rétt sem kom fram í umræðum fyrr í morgun að þau mál munu áreiðanlega koma á dagskrá þó að forsendur hafi mjög breyst frá því að þau mál voru til umræðu á síðasta kjörtímabili. Til þess að ljúka þeim þætti máls míns vil ég segja að sú þróun og þau vandamál sem hafa komið upp innan Evrópusambandsins á undanförnum árum og missirum eru með þeim hætti að röksemdir þeirra sem hafa viljað inngöngu hljóta að hafa veikst til mikilla muna. Engu að síður er Evrópusambandið eða Evrópusambandsríkin mikilvægur markaður fyrir vörur okkar og við flytjum mikið inn þaðan. Við höfum margvísleg tengsl sem við getum sagt að séu bæði gömul og byggi á traustum rótum. En við verðum líka að horfa á það að aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu fyrir rúmlega 20 árum gerði það að verkum að viðskipti okkar við svæðið og lönd innan svæðisins hafa aukist til muna, bæði í raun og sem hlutfall af utanríkisviðskiptum okkar. Það skiptir því miklu máli fyrir okkur að eiga góð samskipti á vettvangi Evrópska efnahagssvæðisins. Þó að það fyrirkomulag sem komið var á með samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði sé langt frá því fullkomið og aðkoma okkar að því hljóti alltaf að vera til umræðu, þ.e. hvort hagsmunum okkar sé betur borgið þar innan dyra eða ekki, þá er engu að síður ljóst í mínum huga að aðrir betri valkostir eru ekki í boði fyrir okkur hvað varðar hagsmuni okkar á þessu sviði en áframhaldandi aðild að hinu Evrópska efnahagssvæði. Við verðum að vinna í göllunum, laga það sem þarf að laga í þeim efnum og gæta að grundvallarhagsmunum okkar í því sambandi. En ég hef ekki í þeim umræðum sem hafa átt sér stað á umliðnum árum séð betri kosti eða betra fyrirkomulag á tengslum okkar en við höfum að þessu leyti. Tek ég þá aftur fram að það fyrirkomulag er ekki gallalaust. Stór þáttur utanríkisstefnu okkar og þáttur sem hefur fengið meiri athygli á undanförnum árum, því miður, leyfi ég mér að segja, er öryggis- og varnarmálaþátturinn. Ég segi því miður vegna þess að tilefnin eru ekki jákvæð. Það hafa átt sér stað breytingar, bæði í Evrópu og í næsta nágrenni Evrópu sem gera það að verkum að ógnir sem steðja að Vesturlöndum hafa aukist. Hér hefur í umræðunni verið vikið að breyttri og herskárri utanríkisstefnu Rússa sem birtist skýrlega í innlimun þeirra á Krímskaga, afskiptum þeirra af málefnum austurhluta Úkraínu og hernaðaruppbyggingu víðar, m.a. á landamærum bandalagsríkja okkar í NATO eins og Eystrasaltsríkjanna og Póllands. Þá ber líka að horfa á það og það snertir okkur líka með beinum hætti að á síðustu árum hefur orðið mikil hernaðaruppbygging að nýju af hálfu Rússa á norðurslóðum. Það leiðir óhjákvæmilega til þess að staða Íslands og þátttaka bandalagsríkja okkar í vörnum hér er komin meira á dagskrá aftur en hafði verið um langt skeið. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það hafi verið misráðið af bandarískum stjórnvöldum að leggja niður varnarstöðina á Keflavíkurflugvelli með þeim hætti sem gert var 2006. En ég fagna því hins vegar að skilningur virðist fara vaxandi meðal þeirra sem um þessi mál véla í bandaríska stjórnkerfinu á að þörf sé á auknum viðbúnaði hér. Auðvitað er enginn að tala um við þessar aðstæður að varnarstöðin verði byggð upp með sama hætti og var á árum áður, en t.d. aukin viðvera flugsveita frá Bandaríkjunum og öðrum bandalagsríkjum hér held ég að sé mikilvæg í ljósi þess að landfræðileg staða Íslands og uppbygging Rússa á norðursvæðunum hafi farið vaxandi. Ég held að óhjákvæmilegt sé og mikilvægt að við vinnum áfram að því sem gert hefur verið í þeim efnum með viðræðum við bandarísk stjórnvöld. Þó að ekki verði á róttækar eða dramatískar breytingar á næstunni, fyrirsjáánlega, held ég að aukin viðvera til dæmis kafbátaleitarvéla sé mikilvægur þáttur í vörnum okkar og um leið framlag okkar til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins. Atlantshafsbandalagið hefur að mínu mati enn mikilvægara hlutverki að gegna nú en hefur verið á umliðnum áratugum. Ég vísa aftur til þeirra atburða sem hafa átt sér stað í austurhluta Evrópu og sunnan við Evrópu, eins og menn þekkja í Miðausturlöndum og á því svæði. Þegar ógnir steðja að sem geta birst með ýmsum hætti, beinum hernaðaraðgerðum, óbeinum aðgerðum sem menn hafa stundum talað um sem blandaðan hernað, hvort sem um er að ræða tölvuhernað, hryðjuverkaárásir, stuðning við uppreisnarhópa eða eitthvað slíkt, þá er afar mikilvægt að fyrir hendi sé skipulag og viðbúnaður sem getur brugðist við því. Atlantshafsbandalagið hefur verið að taka ákvarðanir sem má segja að séu til þess fallnar að laga starfsemi bandalagsins að þessum veruleika og Ísland hefur stutt það. Ég held að þeim stuðningi af hálfu okkar sé haldið áfram og það sé undirstrikað að við eigum samleið með þessum bandalagsríkjum okkar í þeim efnum. Að því sögðu vil ég nefna sérstaklega mál sem hefur verið umdeilt hér á undanförnum missirum og það er þátttaka okkar í takmörkuðum þvingunaraðgerðum gegn Rússum vegna Krím og Austur-Úkraínu. Ég held að það mál verði að skoða í samhengi við mikilvægi samstöðu Vesturlanda og ég held að óhjákvæmilegt sé fyrir okkur sem aðildarríki að Atlantshafsbandalaginu, þátttakanda í hinu Evrópska efnahagssvæði, að fylgja bandalagsríkjum okkar að þessu leyti. Allt rof í samstöðu að þessu leyti gefur þeim öflum byr undir báða vængi sem vilja brjóta niður þá samstöðu. Ég tel að Ísland eigi ekki að stíga nein skref sem hægt er að túlka þannig að við séum að rjúfa samstöðuna. Afleiðingar innflutningsbanns Rússa eru verulegar, umtalsverðar og sársaukafullar hér þótt ég hafi á tilfinningunni að í upphafi hafi afleiðingarnar að einhverju leyti verið ofmetnar. Það má hins vegar ekki verða til þess að við rjúfum þá samstöðu sem við höfum litið á sem hornstein í okkar öryggis- og varnarmálastefnu síðustu áratugina.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún var væntanlega einlæg og töluð beint frá hjartanu og sérstaklega athyglisverðar setningar um að hv. þingmaður teldi að Bandaríkjamenn hefðu gert mikil mistök eða mistök með því að loka herstöðinni hér og hverfa á braut 2006. Þetta er áhugaverður vinkill á hlutina og ég leyfi mér að spyrja hv. þingmann: Nálgast hann málið í þessu tilviki út frá umhyggju sinni fyrir Bandaríkjunum og að þau hafi gert sem slík mistök fyrir sína hönd með þessu og í hverju væru þau mistök þá fólgin? Byggir hv. þingmaður þar af leiðandi á djúpri þekkingu og greiningu á bandarískum heimsvalda- og valdahagsmunum og telur að þarna hafi Bandaríkjamenn sem slíkir sín vegna sjálfir tekið ranga ákvörðun? Eða eru þetta mistök í huga þingmannsins í þeim skilningi að þetta hafi komið með einhverjum hætti niður á okkur? Og þá hvernig? Hvað ræðumann varðar þá hefur mér liðið alveg prýðilega í landinu frá 2006 og þær ógnir sem að okkur hafa steðjað hafa ekki komið utan frá, eins og kunnugt er. Það var okkar heimatilbúni vandi sem var við það að setja okkur á hausinn en ekki utanaðkomandi ógn. Í öðru lagi fagnar hv. þingmaður að þess sjáist merki að Bandaríkjamenn hafi aukinn áhuga á viðveru eða umsvifum hér. Er hv. þingmaður sannfærður um að það sé til bóta að fara að gíra sig upp á nýjan leik í það að menn þurfi að fara að efla hér stríðsundirbúning og hernaðaruppbyggingu? Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því að þetta gæti verið frekar ógæfuleg gata sem við værum að lenda niður eftir ef stórveldin, kjarnorkuveldin, fara að hnykla vöðvana í æ ríkari mæli hvert framan í annað? Hvað varðar okkur á norðurslóðum spyr ég hvort ekki sé mögulegt að í því væri fólgin hætta á stigmögnun, sem væri ekki það sem við óskuðum eftir, að hernaðarumsvif og 

Hæstv. forseti. Varðandi fyrra atriði sem ég kallaði mistök Bandaríkjamanna þá held ég að það hafi verið mistök í margvíslegum skilningi. Ég held að það hafi falist vanmat af þeirra hálfu út frá hagsmunum Bandaríkjanna, út frá hagsmunum Íslands og út frá heildarhagsmunum Atlantshafsbandalagsins að draga úr varnarviðbúnaði á þessu svæði. Það er að sönnu rétt að fyrstu árin eftir brottför varnarliðsins bar ekki mikið á titringi af því tagi sem við höfum séð hér frá 2013. En aðstæður hafa breyst og þá held ég að það hefði verið til bóta að viðbúnaður hér væri meiri þó hann yrði kannski í öðru formi en við vorum með fyrir 2006. Þá kem ég að hinu síðara. Ég held að það geti ekki með nokkru móti talist aukahætta eða aukaógn þó að hér verði til dæmis, eins og hefur verið í umræðunni, fjölgað vélum sem fylgjast með umferð kafbáta í nágrenni landsins. Eða að fjölgað sé í flugsveitum sem hingað koma, eins og sakir standa nokkrum sinnum á ári, sem fylgjast með ferðum rússneskra flugfara í lögsögunni. Á því hefur orðið aukning, þ.e. ekki aðeins hér heldur líka í mörgum af næstu nágrannalöndum okkar. Rússar hafa 

Frú forseti. Við erum sennilega ekki alveg sammála um þetta. Ég hef ekki sett mig í þær stellingar að reyna að meta hvað væri skynsamlegt út frá hernaðar- og stórveldahagsmunum Bandaríkjanna, ég horfi meira á þetta hvað að okkur snýr. Ég sé ekkert í það að sækja fyrir Ísland eins og það leggur sig að fara að bjóða upp á það á nýjan leik að við verðum eitthvert örlítið peð og leiksoppur í stigmagnaðri spennu milli stórveldanna. Já, það er út af fyrir sig rétt að um tíma juku Rússar nokkuð umsvif sín í þessum efnum. Þeir áttu fyrir bensíni á skipin og flugvélarnar á nýjan leik eftir að hafa verið ansi laskaðir í þeim efnum og sást lítið til þeirra. En ég er ekki frá því að nú sé aftur að draga úr þeim máttinn ansi harkalega. Vissulega getur sært dýr eða laskað stórveldi verið varhugaverður viðskiptaaðili, en efnahagslegir burðir Rússa til að halda úti miklum umsvifum hafa náttúrlega veikst verulega á nýjan leik. Ég geri ekki endilega mikið með það þegar menn blása það út hversu mikil ógn þeir séu í þessum efnum. Það er bara gamli góði leikurinn að Rússar segja: NATO er að færa sig nær austurlandamærum okkar, þeir eru að auka umsvif sín í Eystrasaltsríkjunum, við verðum að svara, við verðum að fara að senda fleiri vélar í loftið. Þá kemur NATO og segir: Heyrðu, Rússarnir eru komnir á loft, við verðum að elta þá, fylgjast með þeim. Þannig gerist þetta. Þannig getur þetta stigmagnast. Ég man að ég spurði Thorvald Stoltenberg að þessu í utanríkismálaumræðum á Norðurlandaráðsþingi fyrir tveimur árum síðan. Hann neitaði því ekki, án þess að ég ætli að leggja honum orð í munn eða gera hans skoðanir að mínum, að menn þyrftu að fara mjög varlega þrátt fyrir að Rússar þurfi auðvitað að vita af því að þeir muni ekkert komast upp með hvað sem er hérna. Ég sé ekkert nema tjón af því hvernig þessi samskipti hafa verið að þróast í 

Hæstv. forseti. Þetta eru nokkur atriði. Í fyrsta lagi eru það ekki aðeins við sem metum ógnina af Rússum meiri en verið hefur um langt skeið. Það er sameiginlegt mat þeirra bandalagsríkja okkar sem að þessu koma innan Atlantshafsbandalagsins og reyndar einnig hlutlausra ríkja eins og Svíþjóðar og Finnlands. Það er vert að hafa í huga í þessari umræðu að samstarf Svíþjóðar og Finnlands hefur aukist á undanförnum árum. Umræður í þeim tveimur löndum, sem hafa lengi byggt á hlutleysi sem einni meginstoð utanríkisstefnu sinnar, hafa vaxið mjög um það hvort þau eigi samleið með Atlantshafsbandalaginu eða ekki. Ástæðan fyrir því er sú að menn hafa séð meiri umsvif og meiri ógnir sem stafa frá rússneskum stjórnvöldum. Staðan er líka sú að ýmsir aðrir nágrannar Rússa hafa áþreifanlega fundið fyrir breytingum í utanríkisstefnu þeirra, jafnvel svo að hægt sé að tala um afturhvarf til þeirrar stefnu sem var ríkjandi á tímum Sovétríkjanna og dæmin frá Georgíu og Úkraínu eru lýsandi fyrir það. Varðandi aukinn varnarviðbúnað hér er ég ósammála hv. þingmanni um að það setji okkur í þau spor að vera að stigmagna vandann. Ég held að það séu eðlileg viðbrögð við breytingum sem hafa orðið í umhverfi okkar, breytingum sem við báðum ekki um en eru að verða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Hann er einn af þeim þingmönnum að mínu mati sem er einna fróðastur um utanríkismál af þeim þingmönnum sem hér eru og fróðlegt að heyra skoðanir hans á málum. Ég hefði viljað spyrja hann aðeins út í þau teikn sem eru á lofti yfir Schengen-svæðinu og mat hans á ummælum ráðamanna í Evrópusambandinu sjálfu um að þetta riði allt til falls og í raun og veru sé vandinn orðinn gríðarlegur. Nú erum við aðilar að Schengen-svæðinu og um þetta svæði og í gegnum þetta kerfi koma ferðamenn til landsins sem verja hér 300 milljörðum á ári, 1 milljarði á dag. Truflun á starfsemi þessa vegabréfakerfis í einn dag gæti þýtt 1 milljarð í tjón. Samt hefur ekki verið gerð viðbragðsáætlun eða nein áætlun sem mér er kunnugt um, og ég hef kallað eftir því, um það hvernig og til hvaða aðgerða ætti að grípa ef babb kemur í bátinn í Schengen-kerfinu, sem sífellt er verið að tala um að sé að hruni komið. Er þingmaðurinn ekki sammála mér í því að ráðlegt væri og í raun og veru vítavert að undirbúa ekki nú þegar sérstaka viðbragðsáætlun sem færi yfir það hvernig við mundum koma í veg fyrir langvarandi truflun á vegabréfaeftirliti ef eitthvað gerðist sem við hefðum ekki stjórn á? Ég held að þetta sé orðið það mikilvægt mál og varði það mikið hagsmuni okkar að þetta gangi smurt að við verðum að velta fyrir okkur viðbragðsáætlunum og hugsanlega einhvers konar langtímalausn sem gæti komið til. Hvað finnst þingmanninum um þessar vangaveltur?

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir þær vangaveltur hv. þm. Frosta Sigurjónssonar að við þurfum í ljósi breyttra aðstæðna að fara yfir allar hugsanlegar sviðsmyndir í þessu sambandi. Ég er þeirrar skoðunar að Schengen-samstarfið hafi lengst af verið okkur hagfellt. Ég hef hins vegar áhyggjur af því hvernig það er statt í dag og er ekki einn um það. Eins og hv. þingmaður vitnaði til hafa leiðtogar ýmissa Evrópuríkja lýst sambærilegum áhyggjum vegna þess að álagið á kerfið er margfalt meira í dag en þegar það var hannað og sett upp. Aðstæður eru töluvert mikið breyttar. Við sjáum það meðal annars í því að einstök aðildarríki hafa í auknum mæli farið að nýta sér möguleika til undanþágu frá vegabréfalausri för yfir landamæri og sett upp eftirlit á landamærum sínum sem á sér ekki fordæmi í hinni skömmu sögu Schengen-samstarfsins, því að það er ekki nema rúmlega 15 ára gamalt. Schengen-samstarfið byggir á tveimur stoðum. Annars vegar er það landamæraeftirlit sem byggir á því að það sé eftirlit við ytri landamæri en frí för innan svæðisins. Svo er einnig um að ræða mikilvægt samstarf á sviði lögreglu- og dómsmála. Ég mundi segja að það samstarf væri áfram mjög mikilvægt fyrir okkur. Ef breytingar verða á Schengen-samstarfinu eða þátttöku okkar í því tel ég mikilvægt að viðhalda þeim þætti samstarfsins. Þetta álag og þær breytingar sem hafa orðið eru hins vegar þess eðlis að við getum ekki horft fram hjá 

Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög fróðlegt svar og afstöðu hans í þessu, sem mér finnst mjög skynsamleg. Ég tek undir sjónarmið hans um að ef ekki verður hægt að varðveita samstarf á sviði dómstóla og löggæslu verði að fara að leggja drög að annars konar formi á alþjóðlegu samstarfi. Ég held að það séu hagsmunir allra þjóða að skiptast til dæmis á upplýsingum um glæpahringi eða glæpamenn og ferðalög þeirra. Það er augljóst að allir mundu vilja eiga slíkt samstarf við lögregluyfirvöld okkar. Ég held að það hljóti að vera leiðir til að gera þetta en í ljósi þessara ógna þarf að hefjast undirbúningsvinna núna. Varðandi sjálft samstarfið um Evrópska efnahagssvæðið hef ég sem þingmaður orðið var við að talað er um að við þurfum að grípa fyrr inn í, vera virkari á fyrri stigum. Ég fékk það svar þegar ég fór að benda á að hérna hefðu orðið mistök fyrir átta árum að ég hefði betur verið á þingi og nefnt það þá, af því að maður á að grípa snemma inn í. Það er ólýðræðislegt að eitthvað sem ég hef á prjónunum akkúrat núna bindi einhvern eftir átta ár, að sá sem kemur eftir átta ár og er lýðræðislega kjörinn geti ekkert gert vegna þess að ég tók ákvörðun sem er algjörlega andstæð öllu því sem er uppi átta árum seinna. Þetta er kviksyndi sem erfitt er að losna úr, sýnist mér. Það er ekki mjög lýðræðislegt að lýðræðislega kjörinn fulltrúi geti ekki haft nein áhrif á þetta samstarf. Mér finnst það fela í sér dóm eða endalok samstarfsins að það sé algjörlega óumbreytanlegt. Ég sé að Bretar eru að hugsa um að ganga út úr sjálfu Evrópusamstarfinu vegna þess að þeim finnst þeir ekki geta gert neinar breytingar. Þetta miðar allt að einum punkti, sífellt nánari samruna. Þetta er einstefnusamningur, það er hvorki talað né hlustað.  Hvað getum við gert til að breyta því?

Hæstv. forseti. Varðandi síðari punktinn sem hv. þingmaður nefndi um EES þá hefur verið ákveðin viðleitni af hálfu Alþingis og alþingismanna um nokkurra ára skeið að auka þátttöku og aðkomu þingsins að undirbúningi mála á fyrri stigum, þannig að aðkoman sé ekki einungis aðkoma embættismanna heldur líka aðkoma Alþingis. Þetta hefur gert það að verkum að ferli þessara mála hefur að einhverju leyti þyngst en ég held að mikilvægt sé að þróa þetta áfram, eins og menn hafa gert í raun og veru alveg frá því að skýrsla Evrópunefndar kom út árið 2006 eða 2007. Það felur þá í sér meiri lýðræðislega þátttöku í ákvarðanferlinu á fyrri stigum en áður var. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að þróa áfram. Hvað varðar Schengen held ég að ég sé ekki að ljóstra upp neinu leyndarmáli þótt ég segi að ég viti til þess að innan innanríkisráðuneytisins og á vegum innanríkisráðherra hafi verið unnið að stefnumótun á þessu sviði sem með einhverjum hætti ætti að svara þeim áhyggjum sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson hefur í þeim efnum. Eftir upplýsingum mínum er von á því að innanríkisráðherra flytji þinginu skýrslu, sem meðal annars kemur inn á þessi efni, fljótlega eftir páska. Þessi mál hafa verið til skoðunar en það er líka mikilvægt að fá þau til umræðu í þinginu svo að við getum skipst á skoðunum um þau og spurt þeirra spurninga sem nauðsynlegar eru í því sambandi.

Virðulegi forseti. Það er nánast hending að utanríkismál séu rædd á þingi þannig að það er ágætt að hér skuli liggja fyrir 114 síðna skýrsla um utanríkismál, það sem á dagana hefur drifið frá síðasta ári og jafnvel enn þá frekari umfjöllun. Alþingi Íslendinga er heldur upptekið af búksorgum dagsins ellegar ýmsu heimilisböli sem yfir landið gengur, en það er hins vegar full þörf á því að ræða utanríkismál. Þau eru ef til vill hluti af grundvelli tilvistar sjálfstæðrar þjóðar. Það hefur nefnilega vakið undrun mína á undanförnum árum, frá því að ég settist á þing, hvað fulltrúar ýmissa erlendra þjóða hafa lagt mikla áherslu á að þau lönd sem þeir eru fulltrúar fyrir eigi aðild og aðgang að ýmsum alþjóðastofnunum. Það sem hæst ber af þeim stofnunum, meðal Evrópuþjóða, eru NATO og Evrópusambandið. Ýmsar þær þjóðir sem voru áður aðilar að Varsjárbandalaginu ellegar þá þjóðir fyrrum Júgóslavíu og hafa orðið sjálfstæðar hafa leitað eftir aðild að báðum þessum samtökum og líta á það sem nánast fullnaðarsigur í sjálfstæðisbaráttu sinni að hafa öðlast aðild þar. Þetta er mér verulegt umhugsunarefni því að reyndar var það svo á upphafsárum lýðveldisins að Ísland gerðist aðili að NATO og mér sýnist að utanríkisstefna á Íslandi hafi nánast verið grundvölluð á aðild að NATO. Reyndar er það svo að eftir 1960 var farið að leita eftir aðild að fríverslunarsamtökum og niðurstaðan varð sú að Ísland gerðist aðili að EFTA, fríverslunarbandalagi Evrópu, eftir harkaleg átök hér í þingi þar sem stjórnarmeirihluti greiddi atkvæði með, þáverandi Alþýðubandalag greiddi atkvæði á móti og Framsóknarflokkurinn sat hjá. Nú er það svo að flestir flokkar á þingi dásama aðildina að EFTA sem einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu og vissulega er aðildin að EFTA og Evrópsku efnahagssvæði hluti af og eiginlega grundvöllur utanríkisviðskipta hér. Það eru einmitt þessi frjálsu viðskipti sem okkur varða miklu en öryggismál varða okkur einnig nokkru. Mér hefur orðið umhugsunarefni þær ógnir sem steðja að í heiminum í dag. Ein kann að virðast nokkuð fjarlæg en hún er sú að austur í Asíu er lítið land sem lætur undarlega, Norður-Kórea, og hefur byggt upp eldflaugabúnað sem menn vita ekki alveg hversu öflugur er en telja þó að séu langdrægar eldflaugar. Það vill svo til, ef grunur manna er réttur, að ef langdrægustu eldflaugum Norður-Kóreumanna yrði skotið á loft er styttra til höfuðborgar Íslands, Reykjavíkur, en höfuðborgar Bandaríkjanna, Washington. Ógnin er lifandi. Það sama gildir um ógnir í Evrópu. Þau lönd sem áður voru hluti af Ráðstjórnarríkjunum, Eystrasaltslöndin, telja að öryggi þeirra sé best borgið með aðild að NATO. Ég tel að við höfum þar ýmislegt fram að færa og okkur beri að styðja Eystrasaltsríkin til sjálfstæðis eins og við höfum gert alla tíð. Ekki verður það borið á hæstv. utanríkisráðherra að hann hafi dregið af sér í þeim efnum. En varnarmálin eru vissulega hluti af norðurslóðastefnu vegna þess að uppbygging Rússlands á norðurslóðum, hvað er hún vegna hernaðarþátta? Hvað er hún vegna samgangna í Norður-Íshafi? Það veit ég ekki. Síðan eru náttúrlega aðrar ógnir eins og hryðjuverkaógnir í Evrópu. Hvenær koma þær til Íslands? Hryðjuverkaógnir eru lifandi ógnir í þeim löndum sem standa okkur næst. Það hafa verið gerðar hryðjuverkaárásir í Bretlandi, Danmörku, Frakklandi. Það er viðvarandi vakt í Þýskalandi og Belgíu. Þetta vildi ég rifja upp. Síðan ætla ég að nefna að í utanríkismálunum hefur mér alloft fundist að lögð sé megináhersla á það hver ágóðinn sé af utanríkisstefnunni. Hver er ágóðinn? Og hann er reiknaður. Hvað getur landið haft út úr þátttöku í varnarviðbúnaði? Ég hef hins vegar lagt það svo upp að Ísland hefur upp á margt að bjóða. Ísland verður að hætta að horfa á þátttöku í alþjóðasamtökum sem beinlínis þiggjandi og reikna þetta út frá beinum ágóða og skoða líka hvað Ísland getur lagt til til þess að bæta mannlíf meðal þeirra þjóða sem við viljum eiga samstarf við og jafnvel fleiri þjóða og jafnvel alls mannkyns. Þá vil ég nefna að Ísland hefur ýmislegt fram að færa með formlegum hætti og á ég þar við háskóla Sameinuðu þjóðanna. Ég fagna því að það er boðað í þessari skýrslu að hér verði sett á stofn alþjóðleg stofnun Sameinuðu þjóðanna til að hýsa þær fjórar einingar háskóla Sameinuðu þjóðanna sem hér eru starfandi. Friðargæsla er vissulega hluti af starfi Sameinuðu þjóðanna en það kann líka að vera að þörf sé á að efla þekkingu á sviði jarðhita, fiskveiða, jafnréttismála og síðast en ekki síst landgræðslu. Að síðustu ætla ég í ræðu minni að nefna það að ég tel að staða Íslands varðandi þvingunaraðgerðir vegna Úkraínu, sú afstaða sem Ísland hefur tekið, sé rétt og eðlileg í því samhengi sem Ísland er í. Upphaf þessara aðgerða er ekki hjá Evrópusambandinu eins og sumir hafa haldið fram. Upphaf þessara aðgerða er hjá allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og síðan eigum við aðild að þessu, vissulega, í gegnum og með Evrópska efnahagssvæðinu, en aðrar þjóðir sem taka þátt í þessum þvingunaraðgerðum eru Bandaríkin, Kanada, Ástralía, Japan. Það er einungis verið að biðja um það í þvingunaraðgerðunum að ákvæði Minsk-samkomulagsins um Úkraínu verði haldið. Annað er það nú ekki. Viðbrögð Rússa tel ég að séu miklu fremur af efnahagslegum toga runnin en því að landið ætli sér hernað, þetta sé refsiaðgerð af þeirra hálfu. Þetta er fyrst og fremst aðgerð af þeirra hálfu vegna efnahagsaðstæðna, olíuverð hefur fallið um sirka 50% og þetta efnahagsveldi sem eitt sinn var Rússland um tíma þarf að vera sjálfu sér nægt með matvæli. Því er nærtækast að hætta að flytja inn matvæli. En ég vil líka vekja athygli á því að engar hömlur eru á innflutningi á ýmsum betri varningi frá evrópskum framleiðendum sem hentar háhirð í Rússlandi. Að lokum vil ég nefna að ég tel rétt og eðlilegt að efla utanríkisþjónustu, bæði í öryggis-, varnar- og viðskiptamálum og sömuleiðis að Ísland geti lagt fram hluta af þeirri þekkingu sem hér verður til til að bæta mannlíf í veröldinni. Virðulegi forseti. Ég lýk máli mínu með þeim orðum.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða skýrslu hæstv. utanríkisráðherra Gunnars Braga Sveinssonar um utanríkis- og alþjóðamál. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra ítarlega og vandaða skýrslu og jafnframt vil ég þakka honum fyrir mjög greinargóða framsögu. Reyndar hefur sá hluti umræðunnar sem ég hef náð að fylgjast með í dag verið afar góður og svo sem ekki þörf á að fara í mikla ræðu um skýrsluna, enda búið að gera grein fyrir flestum þáttum hennar, eftir framsögu hæstv. ráðherra fyrr í dag. Ég ætla þó að fá að nýta þennan tíma til að tala almennt um skýrsluna og það sem stendur mér nær í þingstörfum. Hæstv. ráðherra fór í framsögu sinni í margt af því sem verið hefur í deiglu heimsmálanna síðasta árið, helstu verkefni okkar á vettvangi utanríkis- og alþjóðamála. Í skýrslunni er farið ansi víða og er hún viðameiri en svo að ég geti komið að öllu því sem áhugi er fyrir. Ég ætla að ræða almennt um helstu þættina út frá framsögu hæstv. ráðherra en koma svo að tveimur þáttum sem standa nær mér í þingstörfum mínum. Í fyrsta lagi er það það sem snýr að samstarfi okkar á vettvangi Evrópusambandsins í gegnum EFTA og starfs íslensku þingmannanefndarinnar, þar sem ég á sæti, og í öðru lagi starf á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, en ég átti þess kost að sækja þær heim og hitta fastanefndina okkar í New York. Í skýrslunni er sú nýbreytni að þar má finna markmið, sem ég tel framfaraskref horfandi til skýrslugerðar, bæði er horft til markmiða og litið til framtíðar. Hæstv. ráðherra fór vel yfir öryggismál og hversu mikilvægt það er borgurum að þau séu í lagi. Við búum að mörgu leyti í breyttum heimi þar sem ógnir á borð við hryðjuverk steðja að. Eins og tilgreint er í skýrslunni ógna atburðirnir í París og Kaupmannahöfn til að mynda lýðræði og frelsi um gjörvallan heim, ekki aðeins þar sem sem þeir hræðilegu atburðir áttu sér stað. Þjóðaröryggisstefna er okkur þess vegna afar mikilvæg og samvinna við alþjóðastofnanir á því sviði. Það hefur örugglega sjaldan eða aldrei í því samhengi verið jafn mikilvægt að marka þjóðinni slíka stefnu um öryggi og viðbúnað til varnar og sem stoð í þeirri stefnu er auðvitað samstarfið við Atlantshafsbandalagið og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Frelsi, lýðræði og mannréttindi eru undir þegar barist er fyrir friði og öryggi. Upplausnin og ófriðurinn í Miðausturlöndum og sá mikli flótti og straumur flóttamanna þaðan, í raun og veru þjóðflutningar, eru okkur mjög hugleikinn þar sem allir verða að taka á sig ábyrgð og taka þátt í að leysa vandann, bæði með því að taka við fólki og aðstoða fólk í neyð sem hefst við í flóttamannabúðum við mjög þröngan kost. Íslensk stjórnvöld hafa að mínu viti, virðulegi forseti, tekið skynsamlega á málum með þeirri ráðstöfun að veita 2 milljarða með markvissum hætti til þessa verkefnis, bæði til að taka á móti fólki frá þessum svæðum og til að veita stuðning í gegnum þær alþjóðastofnanir sem starfa á vettvangi í flóttamannabúðunum sjálfum. Ég ætla að koma aðeins að ferð sendinefndar þingsins á vettvang Sameinuðu þjóðanna. Það hitti þannig á að það var á 70 ára afmælisári Sameinuðu þjóðanna. Ég ítreka að það er afar mikilvægt, og ég sá það betur en áður þegar ég fékk tækifæri til að heimsækja Sameinuðu þjóðirnar, að efla tengsl Alþingis við starf fastanefndarinnar og það mikilvæga starf sem fram fer á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég get sagt það hér að ég öðlaðist alveg nýja sýn á það starf og ekki síður trú á starfið sem skilar sér án vafa og er afar mikilvægt í þeirri viðleitni að tryggja frið, frelsi, lýðræði og almenn mannréttindi. Það er mér ofarlega í huga eftir þessa ferð að heimsmarkmiðin um sjálfbæra þróun voru samþykkt. Það var í september, mánuði áður en sendinefnd þingsins heimsótti Sameinuðu þjóðirnar. Þetta er afar merkur áfangi, þessi umbreyting heimsins eins og það er orðað, áætlun um sjálfbæra þróun til ársins 2030. Það eru hvorki meira né minna en 17 aðalmarkmið og 169 undirmarkmið sem öll ríkin 193 hafa einsett sér að vinna að í því augnamiði að bæta hag allra íbúa jarðar samhliða því að gæta sérstaklega að umhverfinu. Það var mikil upplifun að fá að hitta fólkið sem stóð að þeirri stefnumótun og lék lykilhlutverk þar, fá tækifæri til að funda með því og fara yfir aðdragandann og vinnuna að þessari samþykkt og sannfærast um að aðkoma okkar að samningaviðræðunum er mikilvæg. Markmiðin eru vissulega metnaðarfull og spanna vítt svið, félagslega, efnahagslega og ekki síst á sviði umhverfismála. Það ásamt því að vinna að jöfnuði og gegn fátækt má kannski fullyrða að sé á meðal stærstu viðfangsefna heimsbyggðarinnar. Hæstv. ríkisstjórn hefur fylgt því eftir með aðgerðaáætlun og er það vel. Ég sé að tíminn líður mjög hratt. Af því að ég á sæti í Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA og ESB vil ég koma að utanríkisverslun og viðskiptum og árétta það sem þegar hefur komið fram í ræðum margra hv. þingmanna, sem er mikilvægi samstarfs okkar með hinum EFTA-þjóðunum og aðild að bæði EFTA-samstarfi og EES-samningnum við Evrópusambandið. Við erum í eðlinu innflutnings- og útflutningsháð þjóð og þess vegna er þessi samningur okkur afar mikilvægur, ekki einvörðungu þau viðskipti sem eiga sér stað við Evrópusambandið. Það er auðvitað stærsta viðskiptasvæði okkar, eins og kemur fram í skýrslunni, 73% af útflutningsverðmætum eru til komin vegna viðskipta við lönd innan Evrópusambandsins. Eins og mál eru að þróast á vettvangi viðskipta eru tvíhliða samningar unnir á vettvangi EFTA ekki síður mikilvægir. Það er virkilega vel farið yfir öll utanríkisviðskipti og aðkomu allra stofnana, þetta er risastórt samvinnuverkefni margra aðila, og það hvaða samningar eru undir í náinni framtíð. Virðulegi forseti. Ég vil ítreka þakkir fyrir skýrsluna. Þetta er afar gagnlegt plagg og mikilvægar upplýsingar og í henni er sú vinna sem er unnin á þessum vettvang dregin vel saman. Í lokin vil ég aðeins minnast á borgaraþjónustuna og koma inn á hversu mikilvægt það er að við sem lítil þjóð og ekki stór í umfangi í utanríkisþjónustu eigum í samstarfi við hinar norrænu þjóðirnar. Ekki síður mikilvægt er hlutverk kjörræðismanna, sem eru 240 talsins og starfa í einum 90 ríkjum, og allt það mikilvæga starf sem þeir vinna, sú ómælda vinna í þjónustu fyrir land og þjóð og það án þess að þiggja laun fyrir.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá umræðu sem átt hefur sér stað um þessa skýrslu. Umræðan er búin að vera mjög málefnaleg og góð. Auðvitað er það svo þegar við fjöllum um málaflokk eins og utanríkismál að ýmsar spurningar vakna eða í það minnsta vangaveltur. Menn sjá hlutina með ólíkum augum sem er eðlilegt og það er í rauninni mjög gott held ég að við heyrum gagnrýnisraddir um ákveðna hluti í utanríkisstefnunni og hvernig hún er höndluð. Komið hefur fram hjá nokkrum þingmönnum að um grunnatriðin er mikil samstaða. Það er mjög mikilvægt og það er mikill kostur. Útfærslan, þ.e. hvernig við högum svo vinnu okkar innan þess ramma, er að sjálfsögðu ætíð breytileg eftir ríkisstjórnum og þess vegna ráðherrum. Ég þakka fyrir þau góðu orð sem starfsmenn ráðuneytisins hafa fengið um þessa skýrslu og vinnu hennar. Ég ætla að leyfa mér að segja að það er mjög ánægjulegt að vinna í slíku umhverfi sem þar er með gríðarlega hæft og gott starfsfólk í kringum sig alla daga. Ef ég fer aðeins yfir nokkur atriði þá hafa menn töluvert rætt um mikilvægi viðskipta. Ég deili að sjálfsögðu þeim skoðunum með þingmönnum, hvort sem það er á vettvangi EES samstarfsins, þ.e. milli EFTA-ríkjanna og EFTA yfirleitt, eða við Evrópusambandið eða við önnur ríki. Hér veltu menn því eðlilega fyrir sér hvort við ættum sóknarfæri annars staðar en á Evrópumarkaði. Það eigum við svo sannarlega, enda hafa íslensk fyrirtæki verið dugleg að sækja sjálf fram á slíka markaði. Þau hafa líka verið mjög dugleg að sækja þjónustu til utanríkisþjónustunnar eða undirstofnunar hennar, Íslandsstofu, þegar kemur að nýjum mörkuðum og leitað gömlum mörkuðum opnum. Það er oft og tíðum ekkert einfalt þegar heimurinn er jafn breytilegur eins og hann er í dag, en þó er gott að segja frá því að ásókn í þjónustu ráðuneytisins hefur sjaldan verið meiri en einmitt í dag varðandi aðstoð við nýja markaði o.s.frv. Mig langar að koma hér með eitt atriði varðandi gerð fríverslunarsamninga. Það er mjög mikilvægt þegar við gerum fríverslunarsamninga og mætum þar til leiks að við höfum eitthvað fram að færa. Það er mikilvægt fyrir okkur að horfa á heildarmyndina þegar við erum í því góða verkefni um leið að við reynum að bæta hag almennings hér heima hvað varðar lækkun á tollum og afnámi gjalda. Það eru verðmæti sem við notum í skiptum þegar gerðir eru slíkir samningar varðandi útflutning okkar. Það eru því margar hliðar á öllum svona málum. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði NATO að nokkru umtalsefni, sem er skiljanlegt. Hv. þingmaður hefur ákveðnar skoðanir á því bandalagi og veru okkar þar. Ég ætla ekki að fara djúpt í þá umræðu en ætla þó að segja að hvers konar mannréttindabrot eða önnur brot sem kunna að vera stunduð eru óásættanleg. Það skiptir ekki máli hver fremur þau, ef sönnur eru færðar á slíkt á það að sjálfsögðu að fara í þann farveg sem slík mál eiga að fara í. Hv. þingmaður ræddi líka forsetakosningar í Bandaríkjunum lítillega og nefndi þar einn frambjóðanda sérstaklega sem ég deili nú, held ég, engum skoðunum með, sem er ágætt að koma hér á framfæri. Varðandi þær viðræður sem tengjast fríverslunarsamningum og viðskiptum sem við köllum TiSA í daglegu tali er alveg ljóst og við Íslendingar höfum lagt á það áherslu við önnur ríki að taka okkur til fyrirmyndar í því að opna á þá vinnu sem þau standa fyrir. Það var athyglisvert sem fram kom í máli eins hv. þingmanns, ég held það hafi verið hv. þm. Óttarr Proppé sem nefndi flóttamannavandann, þ.e. hver vandinn væri í raun. Auðvitað er vandinn sá sem býr til það umhverfi að flóttamenn þurfa að flýja. Það eru stríðsátök, efnahagslegar hörmungar, náttúruhamfarir og annað. Það er að sjálfsögðu vandinn. Þegar hins vegar hundruð þúsunda eða milljón flóttamenn koma til Evrópu verður til ákveðinn vandi þar. Okkar nálgun hefur gjarnan verið sú að gera það sem við getum varðandi það að bjóða húsaskjól á Íslandi og betra líf fyrir flóttamenn, en það skiptir gríðarlega miklu máli að við höldum áfram að styrkja það starf sem á sér stað á þeim vettvangi þar sem hörmungarnar eru hvað mestar. Nokkrir þingmenn, þar á meðal hv. þingmaður og formaður utanríkismálanefndar, Hanna Birna Kristjánsdóttir, nefndi mikilvægu grunnstoðina í utanríkismálum okkar og ekki síst varnar- og öryggismálum okkar. Þar er ég algjörlega sammála hv. þingmanni. Það er mikilvægt að öryggis- og varnarmál okkar séu vel tryggð. Við erum herlaus, lítil þjóð sem þurfum að reiða okkur á vini og bandamenn þegar kemur að þessu. Hv. þingmenn nokkrir hafa nefnt jafnréttismálin. Þau hafa skipað drjúgan sess í vinnu ráðuneytisins núna undanfarin ár. Sem betur fer fórum við inn á þann vettvang þar sem eftir okkur er tekið og við höfum margt fram að færa. Við höfum einbeitt okkur að því að fá karla til að taka þátt í jafnréttisumræðunni sem verið hefur skemmtilegt verkefni. En mikil ósköp er langt í land þar, það verður að segjast eins og er. En við höldum að sjálfsögðu áfram. Ég kom aðeins inn á möguleika á að sækja viðskipti út fyrir Evrópu, það er mikilvægt verkefni. Á næstu vikum verður væntanlega skrifað undir fríverslunarsamning við Filippseyjar á vettvangi EFTA. Viðræður eru í gangi við fleiri ríki eða ríkjabandalög, nokkur hreyfing er á Mercosur-bandalaginu í Suður-Ameríku. Við erum að vinna að uppfærslu á samningi okkar við Kanada. Nokkrir hlutir eru í bið. Ég nefni þar Indland og Víetnam, en við höfum lagt áherslu á að hreyfa við viðskiptum í báðum löndunum. Það er því ekki aldeilis svo að ekkert sé í gangi, enda var hv. þingmaður alls ekki að segja neitt slíkt. Mig langar aðeins að nefna hér varðandi EES-samninginn að hann er okkur mjög mikilvægur í dag og er það skásta sem í boði er eins og staðan er í dag. Við eigum að sjálfsögðu að nýta okkur hann. Hann er mikilvægur fyrir íslensk fyrirtæki, að hafa aðgang óheftan sambærilegan og önnur fyrirtæki Evrópu. Um það snýst þessi samningur fyrst og fremst, að þau lönd sem eru á EES-svæðinu sitji við sama borð. Þar af leiðandi verðum við Íslendingar að uppfylla ákveðnar skyldur sem þó eru að sjálfsögðu takmarkaðar með stjórnarskrá okkar, fyrst og fremst varðandi ákveðnar skyldur varðandi fyrirtæki okkar og atvinnulíf. Hér hefur aðeins verið komið inn á samskipti okkar við Rússland og viðskiptaþvinganir. Ég ætla ekki að fara djúpt í það en segi þó að þar er ástandið ekki gott. Rússar hafa verið viðskiptaþjóð okkar og við höfum átt í ágætu samstarfi við þá um áratugaskeið. Það er vont til þess að hugsa að við skulum vera á þessum stað í því samstarfi með okkar ágætu vinum þar. Vonandi leysast þau vandamál sem þar eru í veginum þannig að við getum tekið upp eðlileg samskipti. Ég þakka þeim sem minnst hafa á borgaraþjónustu, eins og hv. síðasti ræðumaður hér, hv. þm. Willum Þór Þórsson. Mikilvægi hennar er gríðarlegt og eins og ég kom inn á í ræðu minni eru um 30 þúsund verkefni, tilkynningar eða fyrirspurnir sem koma inn á borð utanríkisþjónustunnar á hverju ári. Það tekur þó nokkurn tíma og mannafla og vinna úr slíku. Auðvitað er sumt af því léttvægt en annað er grafalvarlegt. Annað snýst um líf fólks og aðstæður sem þetta ágæta fólk okkar hefur lent í fyrir slysni eða klaufaskap, viljandi eða af barnaskap, eða hvernig sem það er, en við reynum við að sjálfsögðu að greiða úr því. Aðild eða viðræður við Evrópusambandið voru nefndar hér af einum eða tveimur þingmönnum. Það er svo sem hægt að ræða Evrópusambandið endalaust, það sem slíkt verður alltaf í umræðunni. Það er búið að vera í umræðunni í Evrópu síðan það var stofnað og verður það áfram. Við munum ekki losna við að ræða Evrópusambandið en við erum ekki aðilar að því sambandi. Við erum ekki í neinu aðildarferli. Það liggur engin umsókn fyrir um aðild að Evrópusambandinu fyrir Íslands hönd, þar hefur ríkisstjórnin tekið af allan vafa um og Evrópusambandið hefur í rauninni gert það líka. Að svo komnu þakka ég fyrir umræðuna. Ég þakka samstarfið við utanríkismálanefnd og alþingismenn um utanríkismál. Ég þakka líka að sjálfsögðu starfsmönnum ráðuneytisins fyrir þá vinnu sem lögð var í skýrsluna.

Virðulegi forseti. Í fjarveru samstarfsráðherra greini ég frá skýrslu um þátttöku okkar Íslendinga í norrænu samstarfi á vettvangi Norrænu ráðherranefndarinnar árið 2015. Um þessa skýrslu gildir að sjálfsögðu það sama og um þá skýrslu sem var til umræðu fyrr í dag eða rétt áðan. Hún liggur hér frammi og veit ég að þingmenn munu nálgast og kynna sér báðar þessar skýrslur enda er hér meira og minna um yfirlitsrit að ræða. Farið er yfir það ár sem liðið er um leið og við reynum að einhverju leyti að horfa til framtíðar. Flestir ráðherrar ríkisstjórnarinnar taka virkan þátt í norræna ríkisstjórnarsamstarfinu með setu í norrænum fagráðherranefndum. Markmið skýrslunnar er einkum að gefa Alþingi innsýn í það yfirgripsmikla samstarf Norðurlanda sem fram fer í samræmi við ákvæði Helsinki-sáttmálans og að veita upplýsingar um margvíslegt verkefnasamstarf fagráðuneytanna á þessum vettvangi. Það er samstarf sem hefur mikla þýðingu og beinan ávinning fyrir Ísland. Norrænt samstarf var að mörgu leyti hefðbundið á árinu 2015. Danir tóku við formennsku af okkur Íslendingum í upphafi árs og var þar unnið eftir formennskuáætlun sem þeir lögðu fram á Norðurlandaráðsþingi árið 2014. Auk þess störfuðu ráðherranefndirnar eftir nokkurra ára áætlun sem samkomulag er um. Enda þótt margt sé í föstum skorðum í norrænu samstarfi er í því innbyggður sveigjanleiki sem gerir því kleift að bregðast hratt og vel við margvíslegum breytingum í norrænum samfélögum, ekki hvað síst þeim sem eru af pólitískum toga. Þá hafa sviptingar í alþjóðastjórnmálum haft áhrif á stefnuna í samstarfinu og gætti þess í meira mæli á síðasta ári en sést hefur mörg undanfarin ár. Stríður straumur flóttamanna til Norðurlanda hafði að vonum áhrif á norræna samstarfið enda er um að ræða viðfangsefni sem löndin öll þurfa að takast á við. Bein afleiðing var að tekið var upp landamæraeftirlit milli Danmerkur og Svíþjóðar og Danmerkur og Þýskalands sem beinist jafnt að norrænum borgurum sem öðrum, nokkuð sem ekki hefur gerst í meira en 60 ár og sér enn ekki fyrir endann á. Fyrir norrænt samstarf er þetta vissulega áhyggjuefni enda hefur verið unnið að því ötullega á vettvangi Norrænu ráðherranefndarinnar að ryðja úr vegi landamærahindrunum svo norrænir samningar, t.d. um sameiginlegan vinnumarkað nái fram að ganga með þeim hætti sem lagt var upp með við gerð þeirra. Þessi nýja staða á norrænum landamærum verður meginviðfangsefni aukaþings Norðurlandaráðs sem haldið verður í Ósló í apríl næstkomandi. Málefni flóttafólks og hælisleitenda, móttaka þeirra og aðlögun að norrænum samfélögum hafði einnig mikil áhrif á umræðuna á norrænum vettvangi og hefur þegar verið ákveðið að setja þau í forgang með ýmsum hætti. Samstarfsráðherrarnir ákváðu á fundi sínum í byrjun febrúar síðastliðinn að hefja nokkurra ára verkefni sem leiðir til þess að bæta aðlögun flóttafólks á Norðurlöndum auk þess sem Norðmenn hafa þegar boðað að þeir muni setja málið í forgang á formennskuárinu 2017. Þá voru málefni flóttafólks og hælisleitenda sérstaklega tekin fyrir á fundi norrænu dómsmálaráðherranna fyrr í þessum mánuði en stefna landanna í málaflokknum er á margan hátt ólík og æskilegt að kannað verði hvort unnt sé að leita sameiginlegra lausna og skilgreina hvar Norðurlöndunum tekst best upp í þessum málum. Norrænu samstarfsráðherrarnir munu halda sérstakan fund um málefni flóttafólks í apríl næstkomandi. Mestu vonbrigðin í norrænu samstarfi á árinu voru án efa lokun skrifstofu Norrænu ráðherranefndarinnar í Pétursborg og Kalíningrad með því að rússnesk stjórnvöld settu skrifstofurnar á lista yfir erlenda erindreka og gerðu þar með frjálsum félagasamtökum í Rússlandi ómögulegt að eiga samskipti við þessar skrifstofur. Komust samstarfsráðherrarnir að þeirri niðurstöðu að starfseminni væri í rauninni sjálfhætt. Þeim möguleika er þó haldið opnum að færa starfsemina í fyrra horf ef og þegar pólitískt andrúmsloft breytist í Rússlandi enda hafa hvorki rússnesk stjórnvöld né Norræna ráðherranefndin sagt sig frá samkomulagi sem gert var árið 1997 um norrænt samstarf í landinu. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæða til að fjölyrða frekar um skýrsluna. Hún talar sínu máli og hvet ég þingmenn eindregið til að kynna sér efni hennar.