Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi lítið að segja um þetta mál fram yfir það, sem er í nál. Enginn ágreiningur hefir orðið í nefndinni um, að málið ætti fram að ganga. Frv. sjálft er svo ljóst, að jeg sje ekki ástæðu til að orðlengja um það.

Forseti (GÓ): Hv. frsm. (PH) er að vísu fjarverandi og ekki von á honum að þessu sinni á fundinn, en hv.þm. Ak. hefir tekið að sjer að segja nokkur orð fyrir nefndarinnar hönd.

Erlingur Friðjónsson Það er auðvelt og ljett verk að vera frsm. þessa máls í forföllum hins rjetta. Eins og nál. á þskj. 256 ber með sjer, hefir nefndin orðið sammála um, að frv. nái fram að ganga með örlitlum breytingum. Að vísu hefir einn nefndarmaður, hv. 3. landsk., skrifað undir með fyrirvara, sem nær til frv. yfir höfuð, og mun hann gera grein fyrir afstöðu sinni. Að öðru leyti er lítið um brtt. nefndarinnar að segja. Fyrsta brtt. er aðeins orðabreyting, 3. málsl. 1. gr. frv. orðaður um, en efni hans er á engan hátt raskað. Önnur brtt. felur í sjer örlitla tímabreytingu, að í staðinn fyrir „janúar“ komi: apríl. Þar er aðeins gert ráð fyrir, að tekjur sjóðsins verði ekki komnar í handraðann svo snemma, að hægt verði að skifta þeim fyr en í aprílmánuði í fyrsta lagi. Um þriðju brtt. sje jeg ekki ástæðu til að orðlengja frekar. Þar er ekki um annað að ræða en lítilsháttar orðabreytingar. Efni frv. og stefna þess er óhögguð, eins og jeg hefi tekið fram, og hirði því ekki að svo stöddu að hafa um það fleiri orð.

Jón Þorláksson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, en það snertir ekki brtt. þær, sem þar eru tilfærðar, enda er jeg þeim samþ. og tel þær allar fremur til bóta. Fyrirvari minn byggist á því, að jeg er óánægður með þá leið, sem farin er til þess að afla sjóðnum tekna. Raunar álít jeg, að hjer sje ekki um annað að ræða en að útvega lagafyrirmæli um að leggja meira af mörkum úr ríkissjóði til lista og vísinda en verið hefir. Þess vegna hefi jeg ekki viljað setja mig upp á móti þessu, þar sem stjórnin fer fram á að fá heimild til þess og álítur, að hún sjái sjer fært að miðla þessum styrk af venjulegum tekjum ríkissjóðs. Eins og jeg sagði, er jeg óánægður með þá leið, sem farin er, ekki þó vegna þess, að mjer finnist meiri sori fylgja þeim peningum, sem í ríkissjóð drjúpa fyrir áfengissektir, heldur en annað. Heldur finst mjer, að utan um þetta mál sje það, að í staðinn fyrir siðsamlega notkun áfengis sje beinlínis gert ráð fyrir í lögum, að áfengisbrotin verði sem mest og stærst, og þá um leið einskonar fjeþúfa fyrir listamenn, og mjer finst, að út af þessu muni spretta alvöruleysi um brot á áfengislöggjöfinni. Það er þessi stefna frv., sem jeg kann illa við, en gat ekki fengið meðnefndarmenn mína til að viðurkenna. Hinsvegar hefi jeg ekki borið fram neinar brtt. til þess að lagfæra þetta, og það af þeim ástæðum, að reynslan hefir sýnt, að hv. stjórnarflokkar hjer í deildinni eru svo viðkvæmir fyrir brtt. á stjfrv., að það er ekki til neins að bera hjer fram í hv. deild brtt., þótt af góðum toga sjeu spunnar; meiri hl. hefir ekki viljað fallast á þær, þótt auðsætt sje, að þær miði til bóta. En þessa athugasemd vildi jeg láta fylgja með fyrirvara mínum í nál. á þskj. 256.

Erlingur Friðjónsson Mjer finst dálítið einkennileg aðstaða hv. 3. landsk. (JÞ), að halda nú ræðu um, að óviðfeldið sje að nota fje, sem fæst fyrir áfengisbrot, til þess að efla menningu í landinu. Þessi skoðun er ný fyrir mjer. Hv. þm. hefir ekki haldið eins snjalla ræðu um þetta efni í nefndinni og hann hefir nú gert.  Annars finst mjer það engu máli skifta um þetta fje fremur en annað, sem í ríkissjóð rennur, til hvers það sje notað, hvort það gengur til að launa með því ráðherrunum eða embættismönnum landsins eða til einhvers annars. Þess vegna get jeg eins verið með því, að þetta sektarfje gangi til menningar eins og hvað annað. Um þetta hefi jeg svo ekki fleira að segja. En viðvíkjandi því, sem háttv. 3. landsk. sagði um aðstöðu sína að öðru leyti til þess að bera fram brtt. og kvartaði undan því, að ekki væri mögulegt að fá þær brtt.samþ., sem gengju á móti stjórninni, þá held jeg, að þar sje um líkt að ræða og átt hefir sjer stað á undanförnum þingum, að minnihlutatillögur eigi jafnan erfitt uppdráttar, og þá einkum þær, sem ganga mjög á stjórnina. Það er fyllilega eðlilegt, að stjórn, sem að sjálfsögðu hefir meiri hluta þingsins á bak við sig, hafi þann styrk í flestum málum, að till. frá andstæðingaflokknum eigi erfitt uppdráttar.

Jón Þorláksson Jeg veit, að ef hv.frsm. (PH) væri hjer staddur, myndi hann bera vitni um, að jeg hafi haldið hinu sama fram í nefndinni og jeg gerði í ræðu minni áðan. Það má náttúrlega segja, eins og hv.þm. Ak., að engu skifti, hvað af fje ríkissjóðs sje notað til þessa. En þegar þessu fje er fyrirfram ráðstafað með lögum, er það ekki lengur fje ríkissjóðs. Þá nærist menningarsjóðurinn eingöngu á fje því, sem inn kemur vegna lögbrotanna, og á beinlínis alla sína afkomu undir því. Það verður að virða hv.þm. Ak. það til vorkunnar, að hann er ungur í sessi og þekkir ekki þingvenjur. En jeg vil benda honum á, að það hefir aldrei áður þekst hjer, að menn væru svo viðkvæmir, að ekki mætti samþykkja svo auðsæjar lagfæringar á stjfrv., sem hjer er um að ræða.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það má með sanni segja, að eigi sje hörgull á frv. á þingi nú, sem fara fram á að hjálpa almenningi um lánsfje. Eru komin fram eigi færri en þrjú frv. um að veita mönnum lánsfje og rekstrarfje. Þetta frv. er flutt til þess, að reyna að ljetta undir með þeim mönnum, sem stunda fiskiveiðar á bátum, eða með öðrum orðum smáútgerðarmönnum. Mjög víða hagar svo til, að þessir menn eru bundnir við einhvern vissan kaupmann, um að láta hann fá allan afla sinn, en eiga hins vegar aðgang að honum um lán til heimila sinna og að einhverju leyti til útgerðarinnar. Verðlag á þessum vörum mótast vitanlega af því, að kaupmenn verða oft og tíðum að liggja lengi með fisk þann, er þeir kaupa, og að skuldir þeirra tapast stundum, þegar afli bregst, eða þá að kaupmenn neyta aðstöðu sinnar til að setja lágt verð á fiskinn. Allir telja þetta fyrirkomulag óhafandi, sem von er, og tilraunir hafa verið gerðar í löggjöfinni til að koma í veg fyrir það, en árangurinn hefir ekki orðið meiri en svo, að skuldaverslunin stendur í blóma enn þann dag í dag, bæði hjá kaupmönnum og kaupfjelögum. Væri hægt að koma á peningaviðskiftum meðal manna, mundu viðskiftin verða eðlilegri að öllu leyti og útlenda varan lækka, en sú innlenda hækka. Það er líka kunnugt, að menn horfa fremur í eyrinn, þegar þeir greiða út í hönd, heldur en þegar tekið er út í reikning. Jeg býst nú ekki við, að frv. þetta komi algerlega í veg fyrir þessa skuldaverslun, en jeg tel víst, að það yrði til mikilla bóta, ef það kæmist fram í svipuðu formi og hjer er lagt til. Verslunin mundi verða hagkvæmari eftir en áður og afkoma manna því betri. Þótt hjer sje stungið upp á ákveðnu fyrirkomulagi um deildir um land alt, skal jeg geta þess, að jeg mun ekki halda fast við það, ef sýnt verður fram á hagkvæmari tilhögun við dreifingu lánsfjárins út um landið. En jeg hefi eftir allmikla umhugsun komist að þeirri niðurstöðu, að deildastofnun sú, sem stungið er upp á í frv., sje heppilegasta ráðið til þess. Í þáltill. 1927 um lánsstofnun fyrir bátaútveginn var um nokkuð svipað að ræða og í þessu frv. Að vísu var þar átt við rekstrarlán, og felst því nokkru meira í þáltill. en þessu frv., þar sem aðeins er gert ráð fyrir lánum út á fenginn afla. Á að vera hægt á þennan hátt að lána út á fiskinn jafnóðum og hann veiðist, hvort sem það verður gert að þeim hluta, sem ákveðið er í frv., eða eigi. Menn geta ekki beðið eftir því, að fiskurinn sje þurkaður og verði tilbúinn til útflutnings. Margar þarfir kalla að áður, bæði til heimila og útgerðar. Peningarnir þurfa að streyma inn jafnóðum og afli berst á land. Nokkur hluti fiskjarins á þó að verða eftir í eigu mannanna sjálfra, og eiga þeir að geta selt hann fullverkaðan, annaðhvort til innlendra eða erlendra kaupmanna. Hjer er gert ráð fyrir, að lánað verði út á fiskinn nálægt því verði, sem kaupmenn og kaupfjelög gefa fyrir hann, þar sem skuldaverslunin helst. Útlenda varan lækkar í verði, og sá hluti fiskjarins, sem ekki er lánað út á, verður eign útvegsmanna sjálfra. Fiskurinn er og að jafnaði hlutfallslega meira virði fullþurkaður, heldur en nýr eða upp úr salti. Þó að benda megi á, að menn hafi stundum skaðast á því, að selja fiskinn verkaðan, samanborið við þá, sem seldu hann blautan, þá er reglan sú, að fiskurinn er tiltölulega meira virði fullverkaður. Svo er það, að menn hafa atvinnu við að verka fiskinn, og þá vinnu fá þeir borgaða úr andvirði fiskjarins. Af því að það fjármagn, sem jeg geri ráð fyrir í þessu frv., er takmarkað, móts við verð það, sem liggur í afla, sem fluttur er á land hjá smærri útveginum, þá hefði jeg viljað í þessu frv. takmarka lánveitingar fyrst og fremst við þá menn, sem hafa mesta útgerð og hafa möguleika til þess að útvega sjer lánsfje hjá kaupmönnum, en láta þá sitja fyrir, sem fátækastir eru. Þá menn er mest ástæða til að styrkja, til þess að þeir geti haft upp úr afla sínum sannvirði þeirrar vöru, sem þeir eru að afla. En hafi sjóðurinn seinna fjármagn til, þá tekur þetta einnig til þeirra, sem hafa útgerð í stærra stíl. En það er fyrst um sinn ekki hugsað til þess, að þeir, sem gera út mótorskip og stærri skip og borga kaup í peningum, geti fengið lán úr sjóðnum. Jeg lít svo á, að þeim mönnum sje það greiður aðgangur að bönkunum, að þeir geti ekki komið til greina um þessar lánveitingar. Jeg sting upp á, að fiskiveiðasjóður sá, sem nú er til, og nemur nálega 700 þús. kr., renni sem stofnfje inn í þennan veðlánasjóð. Sá sjóður hefir nú á síðustu árum algerlega hætt því starfi, sem honum var í upphafi sett, nefnilega að lána til þess að auka fiskiskipastól landsmanna. Í stað þess hefir hann lánað fje til hafnargerða; og meginhlutinn af fje hans situr þar fast. Verður því ekki sjeð, að hann geri nú sem stendur fiskiveiðunum nokkurt gagn, og hefi jeg ekki sjeð aðra þarfari starfsemi handa honum en láta hann hjálpa mönnum til þess að gera góða vöru úr þeim fiski, sem fiskimenn draga á land. Stofnsjóðurinn verður til þess að lækka dálítið vexti af því lánsfje, sem ríkissjóður leggur honum til, og það er altaf mikilsvert, að vextir geti verið sem allra lægstir. Og ef heppilega tekst til um útvegun lánsfjárins, þá held jeg, að vextir peninga frá veðlánasjóði fiskimanna þurfi ekki að fara fram úr 7½%, jafnvel þótt tekið verði með þessi 1%, sem menn eiga að greiða af andvirði þess afla, sem lánað er út á, í varasjóði deildanna, er einungis koma til góða hverri þeirri deild, sem slíkt varasjóðsgjald fær. Jeg held ekki, að vextir verði hærri en nú í bönkum. Svo er á það að líta, að sjóðurinn eignast sjálfan sig á 40 árum, og eftir þann tíma mætti því lækka vexti mikið. En það verður, í því veltufjárleysi, sem hjer er í landi, náttúrlega ekki aukið, nema með því, að safnað sje í sjóð til framtíðarinnar. Annars verðum við altaf í vandræðum með fjé, ef ekki verður byrjað að safna. Þegar það væri komið í kring, yrðu þetta tiltölulega ódýr lán; og þá mundi sjóðinum sennilega vaxa það fiskur um hrygg, að hann gæti tekið að sjer aðra starfsemi en þá takmörkuðu starfsemi, sem honum er ætlað samkv. þessu frv. Það er sjálfsagt eitthvað í þessu frv., sem öðruvísi gæti staðið, þó að jeg áliti hinsvegar, að form þess sje sæmilega gott og að ekki þurfi miklu að breyta. Mun jeg fús að taka til athugunar till. um breytingar, ef jeg sje líkur til, að þær miði að því, að ná betur tilgangi þeim, sem sjóðnum er ætlað í þessu frv. Jeg minnist í aths. frv. á ýmsar fiskiútvegsstöðvar kringum landið, þar sem sjóðurinn skyldi hafa deildir. Geta ef til vill orðið skiftar skoðanir um þetta. En jeg held, að margir af þeim stöðum hljóti að koma til greina fyrst og fremst. Þá hefði jeg viljað, að svo gæti tekist á milli stjórnar þessa sjóðs og Landsbankans, að bankinn hjálpaði sjóðnum í að ávaxta fjeð þann tíma, sem það er ekki í notkun; en það er svo um þetta fje, að erfitt mun að ávaxta það, eins og er um annað fje, sem lánað er til skamms tíma. Það er varla fært öðrum en Landsbankanum að ávaxta sæmilega hátt slíkt fje, af því að hann hefir viðskifti við útlönd og getur veitt því þangað. Þyrfti því að vera náin samvinna milli þessa sjóðs og Landsbankans. Annars er kanske stærsti erfiðleikinn í þessu, hvernig eigi að ávaxta fjeð þann tíma, sem það er ekki notað, ef ekki nást hæfilegir samningar við Landsbankann. Sami agnúinn var á frv. um atvinnurekstrarlán, sem var fyrir hv. deild um daginn. En lán úr þessum sjóði ættu alls ekki að þurfa að tapast neitt, því að það er aðeins lánað út á fult verðmæti; og þótt maður geti hugsað sjer, að einhverjir reyndu að komast undan því, að láta andvirði afla síns til endurgreiðslu, þá hygg jeg það yrði aðeins sem undantekning og yrði alveg hverfandi. Og mönnum þætti áreiðanlega ódrengilegt að svíkjast undan að greiða slík lán. Það er til þess ætlast, að menn hafi aflann í sjálfsvörslu, þó að hann sje að veði; er það samkv. þeirri heimild, sem samþ. var í lögum á síðasta þingi fyrir bankana. Viðvíkjandi þeirri heimild verð jeg að segja, að jeg hefi ekki trú á því, að bankarnir láni fje svo verulegu nemi til hinna smærri útvegsmanna, bæði af því að þá brestur kunnugleika til þess að vita, hvort óhætt sje að veita þessi lán, og eins af hinu, að þeir geta ekki haft eftirlit með því, að lánin sjeu greidd á gjalddaga. Er öðru máli að gegna, þegar kunnugir menn á hverjum stað eiga að hafa eftirlit með því, að lánin sjeu greidd á þeim tíma, sem varan er seld. Það hefði verið gott að heyra undirtektir hæstv. stjórnar, sjerstaklega um það, hvernig hún tekur í að útvega lánsfje og hverjar líkur munu til þess, að það fengist með viðunandi kjörum; en hún stendur í styrjöld við þá Íhaldsmennina í neðri deild, sem eru nú að romsa upp hennar syndir. Er því kanske fyrirgefanlegt, þótt tómir sje ráðherrastólarnir. Jeg geri að till. minni, að frv. þessu verði vísað til fjlm., þó að það gæti að einhverju leyti heyrt undir sjútvn. En svipuð mál koma til fjhn., enda er þetta mikið fjárhagsmál.

Halldór Steinsson Það er enginn vafi, að það er hið mesta nauðsynjamál, sem hjer er á ferð, og það er heldur enginn vafi, að tilgangurinn með frv. er í sjálfu sjer góður, og hv.flm. hefir ekki gengið til nema alt hið besta með að flytja það. Á síðasta þingi var samþ.þáltill. um það, að skora á ríkisstjórnina að gera gangskör að því, að undirbúa mál um lánsstofnun fyrir bátaútveginn. Samkv. þessari áskorun hefir hæstv. stjórn skipað nefnd manna til að íhuga málið. Og álit þessarar nefndar er komið fram. Jeg er samdóma hv.flm. þessa máls, að þær till., sem nefndin lagði fram, geti alls ekki komið bátaútveg landsins að verulegu haldi. Það, sem er aðalatriðið í þessu máli, er það, að smærri bátaútvegi landsins veitist kostur á lánsfje áður en aflinn er fenginn. Og þess vegna stóð jeg upp, að jeg vildi benda á, að þetta frv. nær ekki þessum aðaltilgangi, sem ætti að vera. Það er ekki nóg fyrir smærri útvegsmenn að eiga von á lánum eftir vertíð; það kemur ekki að neinu haldi. Margir eru svo settir, að þeir verða að láta jafnóðum afla sinn til viðurværis, til þess hreint og beint að geta lifað. Nei, það, sem þeir þurfa helst á að halda, er að fá lán fyrirfram, til þess fyrst og fremst að geta trygt sjer veiðarfæri og lífsviðurværi yfir þennan tíma, þangað til aflinn er orðinn að verkaðri vöru. Þetta er aðalatriðið. Og meðan ekki er fundin leið út úr þessum vandræðum, þá sitjum við í sama farinu. Jeg verð að segja, að eins og gert er ráð fyrir að fyrirkomulagi um atvinnurekstrarlán sje varið með því frv., þá eru meiri líkindi til, að brátt gæti komist sú æskilega tilhögun í kring, því að þar er ætlast til, að fjelagi manna sje veitt lán fyrirfram, og það er það eina, sem dugar. Jeg skal ekki um segja, hvort þau lán yrðu eitthvað ótryggari; það kynni að vera, en má þó alls ekki ganga út frá því sem vísu; það er komið undir lánsstofnuninni. Og þar sem jeg þekki til, er svo trygg stjórn fyrir sparisjóðum úti um land, að litlar líkur tel jeg á, að misnotkun eigi sjer stað. Með því fyrirkomulagi skilst mjer, að frekar mætti ná þessum aðaltilgangi, að veita sjómönnum lán áður en aflinn er fenginn, sem er aðalmergur þessa máls.

Flm. (Jón Baldvinsson) Við vitum það, að lánsþörf atvinnurekenda er mikil; sjómenn vantar lán áður en vertíð byrjar, og bændur vantar lán frá vori til hausts, eða frá vetri til hausts. Menn vantar líka lán út á vörur, eftir að búið er að afla þeirra eða framleiða þær. Hv. þm. Snæf. lagði aðaláherslu á það, að menn þyrftu að fá lán áður en afli væri fenginn. Jeg geng út frá, að þetta sje rjett, en á það má líka benda, að það litla, sem bankarnir lána bátaútveginum, það lána þeir í byrjun vertíðar. Og það álít jeg einmitt að ætti að vera verkefni bankanna að gera. En til þess svo að ná fullu verðmæti úr þessum afla fiskimannanna, álít jeg að eigi að hjálpa þeim um lán út á fiskinn, jafnóðum og hann kemur á land, eftir því sem menn þurfa, svo að þeir geti verkað fiskinn sjálfir til útflutnings. Jeg skildi ekki hv.þm. Snæf. svo, að hann væri á móti frv., heldur að hann teldi meira þurfa að gera en frv. fer fram á. Það gæti vel verið, að hægt væri að sameina að einhverju leyti þá lánastarfsemi, sem hjer er stungið upp á, við þá starfsemi, sem flutningsmenn atvinnurekstrarlánanna stinga upp á. Annars held jeg, að það, sem aðallega dregur bátaútveginn niður, sje það, að þeir eru nauðbeygðir til að láta af hendi fiskinn nýjan, fyrir lægra verð að jafnaði heldur en þeir gætu fengið með því að fullverka hann. Jeg held, að með því að fá aðstöðu til að verka fiskinn, mundu menn verða styrktir fjárhagslega til þess að geta eignast eitthvað, ef til vill til þess að geta smámsaman safnað sjer rekstrarfje, svo að þeir þyrftu ekki lán. Það var ekki annað en þetta, sem hv.þm. Snæf. hafði út á frv. að setja, en að honum fanst annað ennþá brýnni þörf en þessi lán. En jeg held, að fyrir þessa smærri fiskimenn sje þetta allra brýnasta þörfin. Það er nú regla, að útvegsmenn ráði háseta upp á hlut. Geta þeir eftir mínu frv. fengið lán upp á sinn afla, en útvegsmenn útvega aftur það fje, sem þarf í upphafi í veiðarfæri. Þeir eiga auðveldara með að fá lán til atvinnurekstrar heldur en þeir, sem aðeins eru hluttökumenn. Þeir eiga ekki annars úrkostar en fara til kaupmannsins og fá lán hjá honum. Kaupmenn og kaupfjelög eru þeirra banki, og skuldirnar eru sá mylnusteinn, sem heldur þeim niðri. Það eru þessir menn, sem mitt frv. miðar fyrst og fremst til að hjálpa.

Einar Árnason Það hefir verið stungið upp á að láta þetta mál fara til fjhn. En jeg held það eigi frekar heima í sjútvn. Það geta oft verið ýmiskonar fjárhagsatriði í málum, sem þó ekki eru talin heyra undir fjhn. En jeg tel aðalatriðið í þessu frv. vera skipulagið sjálft, og það verður vitanlega að miðast aðallega við þörf þessara smærri útgerðarmanna. Það atriði heyrir að sjálfsögðu undir sjútvn. Þetta frv. er einmitt hliðstætt frv. um byggingar- og landnámssjóð, og það fór til landbn., en ekki fjhn. Auk þess mætti og benda á, að sem stendur eru talsvert færri mál hjá sjútvn. en fjhn., svo að með því að vísa þessu máli til sjútvn., mætti gera ráð fyrir að það fengi greiðari afgreiðslu.

Halldór Steinsson Út af ræðu hv. 1. þm. Eyf. vil jeg taka fram, að mjer finst enginn vafi geta leikið á því, til hvaða nefndar málinu eigi að vísa. Jeg tel alveg sjálfsagt, að það fari til fjhn. Þangað hefir verið vísað frv. um atvinnurekstrarlán, og þar sem hjer er um svo náskylt mál að ræða, sje jeg ekki betur en að þau verði að athugast saman í sömu nefndinni. Jeg styð því þá till., sem fram er komin um að vísa frv. til hv.fjhn. Við erum alveg sammála um það, hv.flm. og jeg, að sjálfsagt sje að hjálpa á einhvern hátt smábátaútgerðinni, svo að þeir menn, sem hana stunda, þurfi ekki að selja aflann blautan og við litlu verði. Það er aðeins um leiðirnar, sem okkur greinir á. Jeg álit fyrir mitt leyti, að það náist ekki með frv. að tryggja smábátaútgerðinni hærra verð fyrir afla sinn. Mjer er kunnugt um það, að fyrir vestan settist nýlega að maður, er kaupa vildi fisk, og hafði nægilega peninga handa milli, til þess að borga fiskinn með. En hvað skeður? Menn lögðu ekki inn fisk hjá þessum manni, þrátt fyrir peningana, sem í boði voru, og sem þeir hefðu að sjálfsögðu getað keypt fyrir nauðsynjar sínar. Þarna er yfirleitt um fátæka menn að ræða, sem byggja afkomu sína á aflavonum. Þeir hafa áður verið upp á kaupmanninn komnir, og þorðu því ekki beinlínis að eiga á hættu að brjóta hann kanske af sjer, með því að selja fiskinn öðrum, og standa svo allslausir, þegar aflinn bregst. Það hafði komið fyrir, að kaupmennirnir gáfu þau svör: „Aflann geti þið selt hverjum sem vera vill, en þið getið varla búist við, að jeg haldi áfram að lána ykkur ótakmarkað eftir sem áður allan þann tíma, sem ekkert aflast.“ Og hvert eiga þá þessir menn að flýja, þegar búðinni er lokað fyrir þeim? Sjóðurinn verður líka að geta útvegað mönnum þær lífsnauðsynjar, sem á þarf að halda yfir vertíðina eða þangað til búið er að koma aflanum fullverkuðum í verð.

Flm. (Jón Baldvinsson) Eiginlega er dæmið., sem hv.þm. Snæf. tók þarna að vestan, áþreifanleg sönnun þess, að eitthvað verður að gerast í þessu efni, og jeg held einmitt, að það, sem stungið er upp á í frv., geti orðið til mikilla bóta. Mennirnir þarna fyrir vestan eru svo undirgefnir kaupmannsvaldinu, að þeir þora ekki að selja afla sinn fyrir peninga, sem þeir geta keypt fyrir vörur annarstaðar og ódýrara en kaupmaðurinn á staðnum selur þær. Þetta dæmi sýnir átakanlega, hve brýn þörf er að bæta úr þessu. Dæmið er smellin lýsing á ástandinu, eins og það er víða, þar sem almenningur er bundinn á klafa hjá kaupmanninum. Hann veit, kaupmaðurinn, hvað hann má bjóða sjer: Þið þurfið ekki að koma til mín, jeg lána ykkur ekkert! Ef þið hagið ekki öllu ykkar heimilislífi eftir því sem jeg legg fyrir, þýðir ekkert að leita til mín! En þó að þetta dæmi lýsi ástandinu átakanlega, eins og það er, sannar það ekkert um, að ekki sje hægt með lánum úr sjóðnum að tryggja það, að mennirnir geti sjálfir átt aflann og selt hann hæsta verði. Maðurinn fyrir vestan bauðst að vísu til að borga aflann með peningum út í hönd, en hann gaf þeim ekki sömu vonir um verðið, eins og ef þeir gætu sjálfir átt aflann, þangað til hæsta markaðsverð býðst. Þegar svona fiskkaupmaður tekur sjer bólfestu um stundarsakir, þora menn ekki að sleppa viðskiftunum við fasta kaupmanninn á staðnum. Á þessum mönnum er ekkert að byggja til langframa; þeim er hvergi markaður bás, þeir geta tilt sjer þarna niður eina vertíð og flogið svo út í veður og vind. Þetta vita menn, og eru því hræddari að slíta gömul viðskifti, þótt óhagkvæm sjeu, vegna þessara aðvífandi manna. En ef stofnun, sem ríkið stendur á bak við, styður slík viðskifti, þá er von um, að úr þessu sje bætt, og ekki aðeins tjaldað til einnar nætur, heldur haldi slíku áfram. Eins mætti ætla, að kaupmenn sæju sjer lítinn hag í að vinna móti slíkum lánveitingum, af því að margir þeirra eru skuldugir og verða oftast að fá lán hjá umboðsmönnum sínum, og þau sjaldnast hagkvæm, sem kemur fram í dýru vöruverði. Kaupmenn ættu því að stuðla að því, að slík viðskifti kæmust á, enda mundu þau öllum fyrir bestu. Það getur líka komið fyrir, að kaupmenn láti vanta í búðir sínar algengustu nauðsynjavörur. Mjer er t. d. kunnugt um, að á Vesturlandi hefir það átt sjer stað, að kaupmenn hafa ekki pantað matvæli eða haft slíkar vörur til sölu svo tímum skifti, og það kanske þegar harðast var hjá fólkinu. Og þegar kaupmennirnir eru spurðir, hvers vegna þeir láti sjer farast svona ómannlega, þá afsaka þeir sig með því, að þeir segjast ekki geta haldið vörunum fyrir fátæklingum, sem þurfa þeirra við, en hafa ekkert handa milli til þess að greiða vörurnar með. Og þá grípa þeir til þessa snjallræðis, að hætta við að panta matvörur og aðrar nauðsynjar, svo að þeir losni við að sinna fátæklingunum, sem til þeirra leita, þegar heimilin eru bjargarlaus. Dæmið, sem hv.þm. Snæf. tók, og það, sem jeg nefndi áðan, sanna einmitt um nauðsyn þessa máls, er frv. þetta flytur.

Halldór Steinsson Jeg skal kannast við, að þetta dæmi, sem jeg nefndi, sannar, að mönnum, sem smábátaveiði stunda, er nauðsynlegt að geta fengið lán. En hv.flm. komst ekki í þessari síðustu ræðu sinni að kjarna málsins, eða því, sem um er deilt, en það er það; hvort lánið skuli veitt fyrirfram eða á eftir, þegar aflinn er fenginn. Í kringum þetta hefir hann farið, en látið í veðri vaka, að mönnum mundi nóg að fá lánið eftir á. Að öðru leyti þarf jeg ekki að fjölyrða um það hjer, að við erum sammála um þörfina fyrir þessar lánveitingar. En jeg held hinu fram, að mönnum komi betur að geta fengið lánið í byrjun vertíðar, eða áður en þeir búa sig til veiðanna. Þá fanst mjer hv.flm. leggja fullmikið upp úr því, að jeg hefði með dæmi því, er jeg nefndi, farið niðrandi orðum um kaupmenn á Vesturlandi. Það var fjarri mjer, að jeg vildi álasa þeim á nokkurn hátt. Jeg sagði, að það væri ekki nema von, þó að kaupmenn hættu að lána þeim, sem fara með vörur sínar eitthvað annað. Þetta er ekki nema mannlegt, hjá kaupmanninum; ekki er að ætlast til þess, að hann láni, nema einhver von sje um endurgreiðslu.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg er hræddur um, að dæmið hafi nú snúist við í höndum hv.þm. Jeg benti áður á, í svari mínu, að það væri tiltölulega auðvelt fyrir þá, sem gera út skip, að fá lán, en þeir menn, sem hjá þeim vinna, verða daglega að fá hjá kaupmönnum nauðsynjar sínar. En til tryggingar þessu verða þeir að festa aflann og vantar svo lán til rekstursins. Það er því ekki rjett, að jeg hafi gengið fram hjá aðalatriðum málsins, en hitt er rjett, að jeg tel alveg eins nauðsynlegt að veita lánin jafnóðum og afli kemur á land, eins og fyrirfram. Það er bara munurinn sá, að við tölum sinn um hvora menn. Hv. þm. Snæf. talar aðallega um þá menn, sem bátana eiga og gera þá út, en jeg miða aftur á móti við hina, sem hjá bátaeigendum vinna og taka kaup sitt að mestu í hlutum. (HSteins: Það geri jeg líka.

Fyrirspyrjandi (Magnús Jónsson) Jeg þyrfti í raun og veru ekki að fylgja þessu máli úr hlaði með mörgum orðum, því að fyrirspurnin rúmar í sjer það, sem jeg þarf að segja til að byrja með. En þó vil jeg fylgja þingvenju um það að segja fáein orð. Jeg vil þá fyrst þakka hæstv.forsrh. (TrÞ) fyrir það, hve vel hann vjekst við að svara fyrirspurn minni. Ekki af því, að það sje í sjálfu sjer neitt þakkarvert að svara þinglega fram borinni fyrirspurn um mál, sem snertir alþjóð. Í raun og veru ættu fyrirspurnir að vera notaðar miklu meir en gert er hjer á þingi, til að upplýsa hin og þessi atriði. En bæði er fyrirspurnaformið nokkuð þunglamalegt eftir þingsköpum, og auk þess hefir sú venja komist hjer á, að undir fyrirspurnunum býr byrjun að eldhúsdagsumræðum. Þess vegna er þetta form ekki notað eins mikið og vert væri. - Jeg álít auðvitað sjálfsagt, að stjórnin víkist vel við svona fyrirspurnum. En jeg þakka hæstv.forsrh. vegna þess, að annar ráðh., hæstv.dómsmrh. (JJ), hafði látið orð falla í Sþ. um það, að fyrirspurnum mínum yrði ekki svarað. Mjer þykir því vænt um, að stjórnarformaðurinn hefir þarna látið að sjer kveða og hefir ekki látið embættisbróður sinn taka svo hatramlega af sjer völdin, að hann, sem alls ekki var spurður, rjeði, hvort svarað yrði. Þetta mál heyrir eðlilega undir stjórnarformanninn, þótt gott sje, að hinir ráðherrarnir svari einnig fyrir sig. Út af þessu sama er ástæða til að koma nú þegar í veg fyrir einn misskilning. Um leið og hæstv.dómsmrh. lýsti yfir því í Sþ., að hann ætlaði ekki að svara fyrirspurnum mínum, þá svaraði hann þeim að nokkru leyti. Hann svaraði þannig í Sþ. máli, sem fram var borið í Nd. og var á engan hátt til umr. Þar á ofan lagði hann alt annað inn í fyrirspurnina heldur en hún hljóðar um. Hann þóttist halda, að jeg væri að amast við því, að ráðherrarnir hefðu aukatekjur, enda mun tilgangurinn hafa verið sá, að ná í mig í svarinu. Jeg átti sem sje að hafa þessar óskaplegu aukatekjur. Nei, jeg átti ekki við þetta. Mjer dettur ekki í hug, að ekki eigi að borga fulla borgun fyrir þau störf, sem unnin eru í þágu hins opinbera, og það jafnt hvort sem það eru ráðherrar eða aðrir, sem taka þau að sjer. Opinber störf eiga að borgast og það þannig, að ekki þurfi að vera að hnotabitast út af þeim. Eins og embættismennirnir fá laun og daglaunamennirnir fá kaup, verða þeir að fá sanngjarna þóknun, sem taka að sjer störf eða snúninga í þágu hins opinbera, sem oft eru illa þokkuð og vandasöm. Ef ráðherrarnir geta unnið aukastörf án þess að það brjóti bág við embætti þeirra, þá eiga þeir fult kaup fyrir. Jeg viðurkenni ekki þann eignarrjett ríkisins á starfsmönnum sínum, að þeir megi ekki alment ráða því, hvað þeir gera í frístundum sínum. - Það, sem jeg á við með fyrirspurninni; er ekki að seilast í ráðherrana fyrir bitlingasýki, heldur aðeins að fá að vita með vissu, hvaða aukastörf ráðherrarnir hafa með höndum. Um sum vita menn með áreiðanlegri vissu, en um önnur ganga ýmsar sögur, sem ekki verða hentar reiður á. Þá vil jeg og einkum spyrja um eitt: Hafa ráðherrarnir tíma til að gegna þessum aukastörfum, og eru þau samrýmanleg ráðherrastöðum þeirra? Ef þeir hafa tíma til þessa, er þá nauðsyn að hafa ráðherrana svona marga? Jeg segi þetta ekki af því, að jeg ætli að ámæla þeim fyrir að vera þrír. Jeg held, að störf þeirra sjeu svo umfangsmikil, að þeir megi ekki færri vera. En ef þeir hafa ærið nóg að starfa, þá virðist mjer háskasamlegt, að þeir gefi sig til muna við öðru. Síðari liður fyrirspurnarinnar er um það, hvort ráðherrarnir ætli að halda áfram þessum aukastörfum, og er fram borinn m. a. fyrir þá sök, að jeg heyrði á einum ráðherranum, að hann teldi eitt aukastarfanna. aðeins bráðabirgðastarf. Mjer fanst það nú ekkert merkilegt. Það er vel skiljanlegt, þegar athugað er, hvernig stjórnin er mynduð, að ráðherrarnir vildu ekki þegar í stað sleppa öllum öðrum störfum. Hæstv. stjórn er mynduð milli þinga, og hennar eigin flokkur er ekki meiri hluti í þinginu, heldur verður hún að styðjast við náð annars flokks, sem ekki er hægt að segja um, hve tryggur er. Jeg get vel skilið það um ráðherra, sem mega búast við að velta úr sessi þá og þegar, að þeir vilji ekki sleppa algerlega tangarhaldi af þeim störfum, er þeir höfðu áður með höndum. En þegar Alþingi er komið saman og stjórnin er búin að siða heimilisfólkið, þá ætti hún ekki að þurfa langan tíma til að gera upp við sig, hvort hún ætlar að halda áfram aukastörfunum eða ekki. Að svo stöddu þarf ekki að fjölyrða frekar um þetta. Hefði þessi fyrirspurn komist fyr á dagskrá, ætlaði jeg að spyrja hæstv.forsrh. (TrÞ), hvort hann vildi ekki líka svara annari fyrirspurn, sem hæstv.dómsmrh. (JJ) hefir neitað að gefa svar við. Á jeg þar við fyrirspurn mína um gagnfræðaskólann á Akureyri. Frá því hefir nefnilega verið skýrt, að breyting skólans í mentaskóla hafi verið ákveðin á ráðherrafundi, og stendur hæstv.forsrh. þá nærri til fyrirsvars. Ef hann hefði viljað svara þessari fyrirspurn, hefði jeg í raun rjettri getað tekið aftur þá þáltill. um sama efni, sem hjer er á dagskrá í dag. En þar sem svo lengi hefir dregist að taka málið til umræðu og þáltill. er auk þess komin á dagskrá, þá held jeg, að jeg verði að halda fast við hana.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Reykv. (MJ) orðar þannig fyrirspurn sína, að hann spyr um aukastörf ráðherranna, og hefir hann nú útskýrt nokkuð nánar, við hvað hann á með þessu. Einkum vill hann vita, hvort við ráðherrarnir höfum tíma til að sinna aukastörfum og hvort þau sjeu samrýmanleg ráðherrastöðum okkar. Um þau störf mín, sem hv.þm. mun einkanlega hafa augastað á, álít jeg, að jeg sem ráðherra verði að hafa, tíma til að sinna þeim. Þau eru svo náinn liður í starfi mínu sem atvmrh., að jeg hefi hingað til haft betri aðstöðu til að rækja það samviskusamlega vegna þessara svonefndu „aukastarfa“. Vil jeg aðeins láta þess getið, að jeg álít það óheppilegt orðalag hjá hv.þm. að nefna þessi störf „aukastörf“. Jeg geri ráð fyrir, að það sjeu einkum tvenn störf, sem jeg hefi með höndum, sem hv.þm. fýsir að heyra um. Annað er það, að jeg hefi haldið sæti mínu í gengisnefnd sem annar fulltrúi atvinnuveganna, kosinn þangað á sínum tíma af Sambandi ísl. samvinnufjelaga. Jeg álít starf gengisnefndar og vald svo þýðingarmikið fyrir atvinnuvegina og svo nátengt ráðherrastarfi mínu, að jeg tel mjer sóma og skyldu að eiga þar sæti. Enda hefi jeg sett mig svo vel inn í störf gengisnefndar þann tíma, sem jeg hefi átt þar sæti, að þetta þýðingarmikla starf þarf ekki að eyða mjög miklu af tíma mínum: Þó geri jeg ráð fyrir, að á næstunni sje þar allmikið starf framundan, en mjer er mjög ljúft að leggja það á mig. Þá er hitt „aukastarf“ mitt það, að jeg hefi haldið áfram að vera í stjórn Búnaðarfjelags Íslands. Um það er hið sama að segja, að það er svo mikill og merkur liður í starfi mínu sem atvmrh., að jeg tel mig á mörgum sviðum standa mun betur að vígi með því að geta fylgst til fulls með því, sem í Búnaðarfjelaginu gerist. Auk þess eru nokkrar sjerstakar ástæður til þess, að jeg vildi ekki fara þegar í stað úr stjórninni. 1925 var það sem sagt samhuga ósk búnaðarþings að fá einhvern mann úr stjórnarráðinu í stjórn Búnaðarfjelagsins. Var skrifstofustjóri atvinnumálaráðuneytisins kosinn í einu hljóði. Svo nauðsynlegt var þá talið að hafa náið samstarf milli þessara stofnana. - Á fyrsta fundinum, sem jeg var í stjórn B. Í. eftir stjórnarskiftin, bar jeg það undir meðstjórnendur mína, hvort jeg ætti að halda áfram störfum mínum þar eða ekki, og óskuðu þeir beinlínis, að jeg legði þau ekki niður. Jeg taldi ekki heldur víst, að það væri farsælt fyrir samvinnuna í stjórn B. Í., að varamaður minn tæki þar sæti, eins og nú standa sakir. Jeg játa að vísu, að þetta er talsvert starf, en það er mjer til mikillar hjálpar við ráðherrastörfin. Það eru þessi tvö aukastörf, sem jeg tel hv. fyrirspyrjanda hafa átt við, og út frá þessu sjónarmiði hefi jeg talið mjer skylt að rækja þau. Læt jeg þetta svo nægja við fyrri spurningunni. Þá kemur síðari spurningin, hvort jeg ætli að halda áfram að hafa þessi störf á hendi. Þessu er því fyrst að svara, að það stendur ekki í mínu valdi, nema að nokkru leyti, hvort jeg hefi störf þessi áfram eða ekki. Það eru aðrir aðilar, sem þar ráða miklu um. Eins og kunnugt er, tilnefnir stjórn S. Í. S. einn fulltrúa í gengisnefndina, og það til óákveðins tíma. Tilnefndi hún mig, eins og hv. fyrirspyrjanda mun kunnugt, sem fulltrúa landbúnaðarins. Það má nú ef til vill segja, að stjórn S. Í. S. hafi fengið sjerstakt tilefni til að skifta um fulltrúa, þegar jeg tók við ráðherraembættinu. En jeg vil segja það, í framhaldi af því, sem jeg hefi áður sagt, að finni hún ekki ástæðu til að skifta, og ef jeg held heilsu minni og starfskröftum óbiluðum, þá er mjer það ekki aðeins ljúft, heldur tel jeg mjer það skylt, atvinnuveganna vegna, að vera áfram í nefndinni. Um hitt aukastarfið er öðru máli að gegna. Þar stendur svo sjerstaklega á, að kjörtímabil mitt í stjórn fjelagsins er þegar útrunnið á þessu þingi. Og landbúnaðarnefndir þingsins eiga að tilnefna þennan fulltrúa af hálfu þingsins. En nú hefi jeg ekkert gert í því að rannsaka hjörtu og nýru nefndarmannanna í þessu efni. Veit jeg því ekkert, hvort þeir vilja kjósa mig aftur til þessa starfs eða ekki. Og jeg hefi ekki heldur ráðið það við mig, hvort jeg myndi vilja taka við endurkosningu, þó að meiri hl. nefndanna kæmi til mín og bæði mig um að vera áfram. En eins og jeg hefi áður sagt, finst mjer ekkert á móti því fyrir atvmrh. að vera í stjórn fjelags eins og Búnaðarfjelags Íslands, því að jeg tel það einn lið í starfi hans. Þá er þriðja starfið, sem fyrirspurn þessi gæti átt við, og það er starf mitt í bankaráði Íslandsbanka, en þar sem það er beinlínis lögbundið, býst jeg ekki við, að hún nái til þess. Þá geri jeg ekki ráð fyrir því, að hv. fyrirspyrjandi eigi við aukastarf, sem við höfum báðir með höndum, en það er að vera í Grænlandsnefnd. Hvort jeg verði áfram í þeirri nefnd, er ekki afráðið enn, en mjer finst það ekkert fjaskylt starfi mínu sem utanríkismálaráðherra. Læt jeg svo þetta nægja að sinni. Hinir ráðherrarnir munu svara fyrir sig.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Mjer þykir ekki undarlegt, þó að einhver kunni að verða fyrir vonbrigðum hvað þessar umræður snertir, hafi verið búist við því, að þær yrðu sjerlega fjörugar og skemtilegar. Til þess að þær gætu orðið það hefir ekkert tilefni gefist. Ræða hv. fyrirspyrjanda var mjög kurteis og gaf ekki tilefni til neinna hnútukasta. Mikill hluti hennar var þakkargerð til hæstv.forsrh. fyrir það, að hann skyldi vilja svara þessari fyrirspurn. Jeg veit nú satt að segja ekki, hvort það er svo mjög þakkarvert. En vel má vera, að tilefnið til þessa þakkalestrar hv. fyrirspyrjanda hafi verið það, að hann hafi ekki búist við, að fyrirspurn hans yrði virt svars, því að hann var að tala um, að hæstv.dómsmrh. hefði einhvern tíma tekið hálfönuglega í að svara henni. Þetta held jeg að sje ekki rjétt hjá fyrirspyrjanda. Jeg minnist þess ekki, að hæstv.dómsmrh. hafi látið nein orð falla í þá átt, að hann vildi ekki svara fyrirspurninni. En vel má vera, að hann hafi talið það óþarfa, því að þetta, sem að er spurt, er kunnugt öllum þingmönnum út í æsar. Þá talaði hv. fyrirspyrjandi (MJ) um það, að varast þyrfti allar óþarfa málalengingar, bæði í þessu máli og öðrum. Þarna er jeg alveg á sömu skoðun. Og ef hann vildi gera það að lífsvenju sinni framvegis, þá teldi jeg það vel farið, því að „batnandi manni er best að lifa“. Þá taldi hv. fyrirspyrjandi það ekkert aðalatriði fyrir sjer, þó að ráðherrarnir tækju þóknun fyrir aukastörf, sem þeir hefðu með höndum. Þetta er vel mælt hjá hv.þm. En hvað mig snertir, þá er svo ástatt, að jeg hefi ekki aðstöðu til að vinna fyrir nema mjög litlum aukalaunum, eins og jeg mun víkja að síðar. Þá komu langar hugleiðingar um það, hvort núverandi stjórn væri svo nauðulega stödd, að hún gæti ekki tekið ákvarðanir um nokkur mál án þess að bera það fyrst undir flokk Jafnaðarmanna. Þetta mun alls ekki hafa verið í alvöru talað, heldur sagt til þess að nota tækifærið til þess að japla enn þá einu sinni á sömu tuggunni, sem Íhaldsmenn og blöð þeirra eru altaf að tönlast á, að stjórnin eigi alt líf sitt undir Jafnaðarmönnum. Hvað snertir stuðning Jafnaðarmanna, þá hygg jeg, að okkur sje í þessu efni ekkert vandara en öðrum þjóðum. Í nágrannalöndunum er t. d. enginn flokkur svo sterkur, að hann einn geti myndað stjórn. styðjast stjórnir þeirra landa því við tvo eða fleiri flokka. Þetta er því ekkert einsdæmi hjer. Þá kem jeg að aðalefninu, og það eru aukastörf mín. Eins og kunnugt er, hefi jeg veitt Landsversluninni forstöðu í 10 ár. En nú hefir þessi hv.þm. og flokksmenn hans gengið svo milli bols og höfuðs á henni, að hún var lögð niður við síðustu áramót. Og eins og gefur að skilja, þá er ekki hægt að gera jafnyfirgripsmikla reikninga upp undir eins. Til þess þarf töluverðan tíma. Þar sem nú jeg veitti fyrirtæki þessu forstöðu allan þennan tíma, þá taldi jeg nauðsynlegt að hafa yfirumsjón með „uppgjörinu“, þar til því verður að fullu lokið. En jeg skal taka það fram, að jeg ætlast ekki til neinnar borgunar fyrir það starf. Jeg bæti því á mig og vinn það í eftirvinnu, og vil fá að vera óátalinn fyrir það, því að við, sem eldri erum, tökum það ekki næmi okkur, þó að við þurfum að vinna 12–14 st. á dag. Annars er það rjett hjá hv. fyrirspyrjanda, að störf ráðherranna eru svo mikil, að ekki gæti komið til mála, að þeir gætu haft aukastörf með höndum. ef aðeins væri gengið út frá 5–6 st. vinnutíma á dag. Þá er hitt aukastarfið, sem jeg hefi með höndum. Á síðasta þingi var jeg valinn í bankaráð Íslandsbanka, og það hálfvegis að mjer óvörum, og satt að segja án þess að mjer væri það beinlínis ljúft. Þó gerði jeg það fyrir flokksmenn mína að taka við kosningunni. En síðan hefi jeg sannfærst um, að þetta hafi verið vel ráðið, því að án þess að jeg sje að hæla mjer, þá hefir þó koma mín í bankaráðið m. a. orðið til þess, að nú heldur það einn fund í mánuði, í stað þess að áður var ekki haldinn nema einn fundur á ári. Og til þess að finna þessum orðum mínum frekari stað, þá skal jeg geta þess, að fyrir mitt tilstilli hafa launakjör við banka þennan verið sett nokkuð samsvarandi við getu hans og sömuleiðis í hlutfalli við störf þau, sem int eru af hendi. Þessa sparnaðar var bankanum full þörf. Á veltuárunum, þegar kaup bankaráðsmannanna var miðað við ágóðahluta, þótti mjög óeðlilegt hlutfallið á milli launanna, sem þeir fengu, og starfsins, sem þeir intu af hendi. Það var von, að mönnum blöskraði, þegar þeir fengu 10 þús. kr. fyrir að sitja á einum fundi á ári. Nú er þetta sem betur fer breytt, því að nú má segja, að í staðinn fyrir 10 þús. kr. laun sje komið 2 þús., en að starfið hafi tólffaldast. Þess vegna held jeg, að starfið sje ekki orðið eftirsóknarvert frá fjárhagslegu sjónarmiði. Nú hefi jeg gert grein fyrir þeim aukastörfum, sem jeg hefi á hendi, og eins og jeg hefi tekið fram, þá er annað þeirra bráðum úr sögunni. En hversu lengi jeg hefi hitt á hendi, er engu hægt að spá um. Það fer eftir því, hvort mjer endist aldur og heilsa alt kjörtímabilið, sem jeg á að hafa það á hendi. Jeg vænti nú, að hv. fyrirspyrjandi geti látið sjer þessi svör nægja og sannfærist jafnframt um, að við þetta sje ekkert að athuga. Læt jeg svo útrætt um þetta mál að svo komnu, og það fer alt eftir því, hvernig umræðurnar falla, hvort jeg finn ástæðu til að taka til máls frekar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Fyrirspurn þessi er þegar orðin nokkuð gömul, eins og lummurnar í Eyjafirðinum, en vonandi verður eitthvert bragð að henni áður en lýkur. Jeg ætla þá fyrst að athuga, hvort fyrirspurn þessi muni fram komin til þess að vita, hvort við ráðherrarnir sjeum færir um að hafa þessi aukastörf með höndum, án þess að ofbjóða starfskröftum okkar. En mjer finst ósamræmi í því hjá hv. fyrirspyrjanda, sem vill láta sjómennina okkar vinna í 18 tíma í sólarhring, ef hann heldur, að það ofbjóði starfskröftum okkar, þó að við vinnum 8–10 tíma á dag. Um aukastörf ráðherra hefir verið háð hörð barátta á þingi Dana, sem endaði þannig, að sett voru lög um þau. Urðu þá sumir ráðherrarnir að sleppa ýmsum störfum, sem þeir höfðu með höndum, t. d. að vera í stjórn hlutafjelaga o. fl. Aftur á móti var þeim leyft að hafa á hendi aukastörf, sem talin eru samrýmanleg ráðherrastörfum þeirra. Þannig getur t. d. innanríkisráðherrann, dr. Kragh, haldið áfram að vera í lögjafnaðarnefndinni, því að það er talið samrýmanlegt við embætti hans. Tilgangur Dana með löggjöf um þetta efni var sá, að koma í veg fyrir, að ráðherrarnir hefðu þau störf með höndum, sem gætu dregið þá inn á óheppilegar brautir. Áður en jeg fer lengra inn á þetta mál, vil jeg víkja að því, hvernig þetta hefir verið framkvæmt hjer á landi. Það er þá fyrst, að alt frá því, að stjórnin fluttist inn í landið, hefir það verið skylda, fyrst ráðherrans meðan hann var einn, og nú forsætisráðherrans síðan fleiri skipuðu ráðuneytið, að vera formaður í bankaráði Íslandsbanka. Þetta er aukastarf og bitlingur, sem Alþingi hefir lögskipað, að forsætisráðherrann tæki við. Væri nú farið eftir því, sem danska þingið hefir fyrirskipað gagnvart dönsku ráðherrunum, þá myndi þessi bankaráðsformenska verða að teljast mjög vafasamt aukastarf. Þá hefir það komið fyrir hjá okkur, að einn ráðherra hefir gegnt 1½ ráðherraembætti og tekið hálfönnur ráðherralaun fyrir. Og þarf ekki að fara lengra aftur í tímann til þess að finna dæmið en til hv. 1. þm. Skagf. (MG). Hann gegndi 1½ ráðherraembætti í heilt ár síðast í ráðherratíð sinni og tók 1½ ráðherralaun. Jeg vænti nú, að hv. fyrirspyrjandi sjái, að slíkt hefir verið brot, hvort; heldur sem á það er litið frá peningalegu eða vinnulegu sjónarmiði. Hafi hann haft nóg að starfa sem atvmrh., þá var það ofþjökun á starfskröftum hans að láta hann vera dómsmrh. líka, og hafi hann getað lifað á þeim launum, sem hann fekk sem atvmrh., þá var það óþarfa eyðsla á landsfje að borga honum tvöfalt fyrir. Þá má minna á það, að sá maður, sem á þessum tíma var fjmrh. og forsrh., var einnig í stjórn Eimskipafjelags Íslands og lagði með því á sig aukna vinnu, og tók líka aukaborgun fyrir. Hjer var því sömuleiðis um tvöfalt brot að ræða, a. m. k. eftir rökfærslu hv. fyrirspyrjanda (MJ). Jeg skal nú ekki segja, hvort þetta er mikil vinna, en það er borgað starf. Og jeg veit ekki betur en að fyrv. fjmrh. (JÞ) hafi bæði tekið við peningunum og lagt á sig vinnuna. Hann hefir þá líka brotið á móti þeirri reglu, sem hv.þm. vill koma á. Jeg skal þá víkja nokkuð að því, sem hv.þm. beindi til mín, hvort jeg geti lagt eða vilji leggja á mig þessa aukavinnu. Það er nú svo um mig, að jeg hefi altaf og mun altaf leggja á mig ýmiskonar aukavinnu. Jeg býst við því, að jeg og hv.þm. (MJ) eigum eftir að fara nokkrar fyrirlestraferðir út um land, eins og við höfum gert áður. Ennfremur skrifa jeg nokkrar greinar í blöð og tímarit og kenni fáeinar stundir á viku. Í blöðum andstæðinganna er altaf verið að hæla mjer fyrir aukastörf og að jeg leggi fram ýmsan dugnað, sem jeg stundum á alls ekki til. Þá kem jeg að þeim lið, sem jeg býst við að jeg hafi móðgað hv.þm. einna mest með. Jeg hefi bitling, sem hefir kanske orðið til þess að jeg hefi gripið á óþægilegan hátt inn í bitlingaveiðar annara manna. Og jeg býst við, að það hafi kanske orðið orsök til þess, að hv.þm. bar fram þessa fyrirspurn, því að hann er óánægður, ef menn taka upp á því að vinna ýms störf án þess að taka fje fyrir. Og jeg get játað, að jeg hefi átt þátt í því að gera bitlingaveiðar síður eftirsóknarverðar en áður. Jeg geri ráð fyrir því, þótt jeg verði í stjórn í sumar, að jeg verði á fundi dansk-íslensku lögjafnaðarnefndarinnar. En af starfi mínu í þeirri nefnd hefi jeg komist að raun um það, að ekki er ástæða til að borga sjerstakt kaup fyrir það starf, og ennfremur að óhætt er að ákveða ferðakostnað til Danmerkur helming eða þriðjung af því, sem áður var. Vinnan er lítil, en starfið eftirsótt og þykir heldur skemtilegt. Jeg hefi átt þátt í því, að í fjárlögum fyrir árið 1929 er ekki gert ráð fyrir neinni borgun fyrir starfið. Því að stjórnin hefir litið svo á, að rjett sje, að nefndarmenn vinni þetta verk fyrir ekki neitt, þegar fundir nefndarinnar eru haldnir hjer, en fái 1500 kr. hver í ferðakostnað, þegar farið er til Danmerkur. Þetta er töluverður sparnaður frá því, sem verið hefir, því að mjer er kunnugt um það, að menn hafa tekið 3 þús. og upp í 5 þús. kr. fyrir þetta undanfarið. Í öðru lagi hefi jeg þá ánægju að vera samstarfsmaður hv. 1. þm. Reykv. (MJ) í bankaráði Landsbankans. Jeg hefi þegar skýrt frá því, að meðan jeg á sæti í stjórn, sje jeg ekki ástæðu til þess að taka laun fyrir starf mitt í bankaráðinu, og á það fje, sem jeg hefði átt að hafa að launum fyrir það, að renna í sjerstakan sjóð, sem verja á til tilraunastarfsemi í þágu landbúnaðarins, sem jeg vona að hefjist eftir fá ár. Jeg býst nú við, að þótt hv.þm. (MJ) hafi ekki eins fjarstæðar hugmyndir um dugnað minn og íhaldsblöðin virðast hafa, þá sjái hann, að þessi aukastörf gera mig ekki auðugri og eru ekki starfskröftum mínum ofvaxin. Þessi aðferð mín er ný í landinu, og jeg vona, að hún hafi þau áhrif, að menn fari að taka upp þá reglu, að taka ekki laun fyrir aukastörf, sem þeir vinna, ef þeir eru áður á launum hjá ríkissjóði. Jeg get ekki stilt mig um að gruna hv.þm. (MJ) um að hafa aðra afstöðu í þessu máli. Því að þessi hv.þm. hefir þann leiða galla, að langa ákaflega mikið til að fá vel borgaðar auka-„sporslur“, og helst að hafa þær margar. En til þess að auka ekki úlfúð milli okkar, þá get jeg sagt það, að jeg hefi ekki gert þetta til þess að kasta skugga á hv.þm., og ef það hefir orðið, þá get jeg ekki gert að því. Jeg býst við, að ef hv.þm. athugar málið rólega, þá sjái hann, að það hefir altaf við gengist, að ráðherrar hefðu aukastörf, og þingið hefir meira að segja stundum skipað þeim það, svo sem er t. d. um setu hæstv.forsrh. í bankaráði Íslandsbanka, að þeir menn, sem hann hefir styrkt sem ráðh., hafa einnig haft aukastörf, og í þriðja lagi, að erlendis er það venja, að ráðherrar hafi aukastörf, ef þau geta samrýmst ráðherrastörfunum sjálfum. En úr því að farið er að tala um þessa hluti, þá vona jeg, að það þyki ekki of langt farið frá efninu, þótt sagt sje frá því, að það hefir orðið nokkur breyting á hinu lögboðna aukastarfi forsrh. í Íslandsbanka. Frá því að Íslandsbanki byrjaði hefir það verið vani, að forsrh. færi í bankaráðinu með atkv. erlendu hluthafanna, svo að hann hefir verið þar margfaldur í roðinu. En nú hefir það hlálega skeð, að Danir treystu ekki núv. hæstv.forsrh. (TrÞ) eins vel og þeim fyrv. (JÞ), þar sem þeir hafa falið honum (núv. hv. 3. landsk.) að fara með það umboð. Jeg tel þetta mikinn heiður fyrir hæstv.forsrh., að Danir, í samræmi við skoðun hv. 1. þm. Reykv., hafa viljað hlífa honum við þessari aukavinnu. Annars vil jeg undirstrika það, sem hæstv. fjmrh. (MK) sagði, að það hefir orðið ekki óverulegur sparnaður fyrir landið, að hann sagði ekki af sjer starfi sínu í bankaráði Íslandsbanka. Það varð m. a. til þess, að laun bankastjóranna lækkuðu allverulega. Einn þeirra hafði áður 40 þús. kr., og hinir 24–25 þús. í laun, en nú hafa þau verið lækkuð um 8 þús. kr. hjá hverjum. Og það hefði tekist að lækka þau enn þá meir, ef trúnaðarmaður Dana, hv. 3. landsk. (JÞ), hefði ekki spornað á móti því með atkv. sínu. Jeg held því, að aukastörfin hafi ekki yfirstigið krafta ráðherranna, og það hefir sýnt sig, að það hefir frekar orðið til hagnaðar fyrir landið en til þess að auðga sjálfa þá, að þeir hafa gegnt þeim, og það mætti benda þeim. Sem elska um of þessa heims gæði, á að taka sjer fordæmi ráðh. til fyrirmyndar.

Fyrirspyrjandi (Magnús Jónsson) Það kom fram í ræðum tveggja hæstv. ráðh., að þeir bjuggust við, að hjer ætti að stofna til einhverrar skemtunar. Jeg stofnaði ekki til neinnar skemtunar, og mjer fanst ræður hæstv. ráðh. ekki heldur bera neinn blæ af slíku. Hjer er einungis um einfalt þingmál að ræða, og þótt hjer geti stundum verið skemtilegt á þingi, þá var ekki til þess stofnað í þetta sinn. Hæstv. forsrh. virðist vera sá eini af ráðh., sem hefir skilið, um hvað var spurt. Því að hann reyndi að sýna fram á, og lagði mesta áherslu á, að aukastörf sín samrýmdust ágætlega ráðherrastörfunum. Hjer er ekki verið að ræða um peningahlið málsins, sem hæstv.dómsmrh. gat ekki slitið sig frá. Og hjer er ekki heldur verið að ræða um það, hvort ráðh. geti annað störfunum, eins og hæstv. fjmrh. talaði um. Mer skildist helst á hæstv.forsrh., að hann teldi störf atvmrh. og formanns Bún.fjel. Ísl. svo náskyld, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að sami maður gegndi hvorutveggja. Eftir hans skoðun ætti þá líklega atvmrh. að vera sjálfkjörinn formaður Búnaðarfjelagsins. En jeg er alt annarar skoðunar um þetta mál. Jeg álít það mjög óheppilegt, að sami maður gegni báðum þessum stöðum. Mjer virðist það svipaðast því, að sami maður ætti að dæma um sama mál bæði í undir- og yfirrjetti. Það má segja, að þar sem undirdómarinn hafi kynt sjer málið allra manna best, þá sje enginn maður hæfari en hann til þess að dæma það einnig í yfirrjetti. En það sjá allir, hve fráleit slík rökfærsla er. Það er auðvitað nauðsynlegt að hafa bæði undir- og yfirdómara, en sami maður má alls ekki vera hvorttveggja. Atvmrh. þarf auðvitað að kynna sjer málin, en hann á að gera það í þeim tilgangi að hafa gætur á störfum og afgreiðslu Búnaðarfjelagsstjórnarinnar, en ekki til þess eins að samsinna. Þá mintist hæstv.forsrh. á starf sitt í gengisnefnd og kvaðst mundu verða þar áfram sem „fulltrúi atvinnuveganna“. Nú er það svo, að þeir menn í gengisnefnd, sem eru þar sem fulltrúar atvinnuveganna, eru skipaðir mjög einhliða, því að þeir eru þar fyrir þá, er selja erlendan gjaldeyri, en kaupendur erlenda gjaldeyrisins, sem eru miklu fleiri, eiga þar engan fulltrúa. Það var ekkert athugavert þótt hæstv.atvmrh. væri í nefndinni sem fulltrúi eins atvinnuvegar, meðan hann var óbreyttur þingmaður, en síðan hann varð atvmrh. verður hann, í gengisnefnd sem annarsstaðar, að bera hag allra atvinnuvega jafnt fyrir brjósti. Nú er ómögulegt að neita því, að hagsmunir atvinnuveganna rekast á í gengisnefnd, og getur því sami maður ekki verið fulltrúi beggja, eða rjettara sagt allra. Jeg verð því að halda því fram, að starfsemi hæstv. atmrh. í gengisnefnd samrýmist illa ráðherrastarfi hans. Hæstv. ráðh. (TrÞ) sagði, að gengisnefndarstörfin tefðu sig ekki frá ráðherrastörfum. Jeg trúi því vel, því að það kom fram nýlega hjer í hv. deild frá öðrum manni úr nefndinni, að starfið væri svo að segja ekki neitt, þar sem hún kemur svo sjaldan saman, að mönnum hefir reiknast, að nefndarmenn hefðu 300–400 kr. kaup á klukkutíma. Það væri þá helsta vörn hæstv. ráðh. að því er þetta aukastarf hans snertir, að það rækist ekki á önnur störf hans af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekki neitt. En mætti þá ekki leggja það niður? Mjer virtist eitt merkilegt atriði koma fram í ræðu hæstv.atvmrh. Jeg skildi hann svo, að hann áliti mjög nauðsynlegt, að gengisnefndin hjeldi áfram störfum sínum. En nú, þegar seðlaútgáfurjettinum hefir verið ráðstafað og Landsbankinn hefir tekið til starfa sem seðlabanki, þá á hann að taka við því starfi, sem gengisnefnd áður var ætlað, meðan seðlaútgáfurjettinum var óráðstafað. En hæstv. fors.- og atmrh. virðist vera á annari skoðun, því að hann vill nú auka og efla nefndina, og jafnvel ganga svo langt að gefa fulltrúum atvinnuveganna atkvæðisrjett, eftir að nefndin hefir verið gerð þýðingarlaus. Því að það er vitanlegt, að nefndin, sem ekki hefir möguleika til að stjórna kaupum og sölu erlends gjaldeyris, getur engu ráðið um verð hans. Það er því fullyrðing ein hjá hæstv. ráðh., að störf hans í gengisnefnd og sem ráðherra samrýmist. Þá sný jeg mjer aftur að formensku hans í Búnaðarfjel. Íslands. Hæstv. atvmrh. reyndi að sýna fram á, að sú staða samrýmdist alveg sjerstaklega vel starfi atvmrh. Hann sagði, að báðir yrðu t. d. að vera kunnugir sömu málum. Við það á dæmið um undir- og yfirdóm, sem jeg drap á áðan. Atvmrh. á að hafa eftirlit með því, sem fram fer í Búnaðarfjelaginu. Hæstv. ráðh sagði, að búnaðarþing hefði óskað eftir því að fá mann úr stjórnarráðinu í stjórn Búnaðarfjel. En það er nokkuð annað, þótt skrifstofustjóri úr atvinnumálaráðuneytinu sje í stjórn Bún.fjel., eða að atvmrh. sje það sjálfur. Skrifstofustjórar hafa ekki æðsta úrskurðarvald í þessum málum, og auk þess eru þeir ópólitískir menn, með fastri veitingu fyrir embætti sínu. En ráðherrann er besta spegilmynd öfgafullra pólitískra flokka. Þá sannar það ennfremur ekki neitt, þótt Búnaðarfjelagið sjálft hafi viljað fá mann úr stjórnarráðinu í stjórn sína. Jeg býst við að fleiri stofnanir vildu hafa forstöðumann, sem væri ráðherra, því að það gæti komið sjer notalega. Þá kom hæstv.forsrh. inn á það, að það mundi ekki hafa orðið heppilegt, ef varamaður hans hefði tekið sæti í Búnaðarfjelagsstjórninni, og skildist mjer það vera ein ástæðan, sem rjeði því, að hann hjelt starfinu áfram. Mjer þótti vænt um, að hæstv.forsrh. kom inn á þetta. Því hefir verið fleygt á milli manna, að hæstv. ráðh. sæti áfram í stjórn Búnaðarfjelagsins til þess að útiloka varamann sinn, og ýmsum getum hefir verið leitt um það, hvers vegna svo mikill kali hafi orðið á milli þeirra, að hæstv. ráðh. skuli heldur vilja sitja en að hinn hreppi tignina. Og mjer skildist, að hæstv. ráðh. staðfesti með ræðu sinni þessar ótrúlegu fregnir. Út af síðari lið fyrirspurnarinnar sagði hæstv.forsrh., að það væri ekki á sínu valdi að ákveða, hvort hann sæti kyr eða ekki. Það getur maður líka skilið. Hæstv. ráðh. er t. d. dauðlegur, engu síður en aðrir menn. En um þetta var ekki spurt, heldur hitt, hvort hæstv. ráðh. vildi og ætlaði sjer að sitja kyr, ef hann mætti sjálfur ráða. Mjer skildist, að hann ætlaði að sitja áfram í gengisefndinni - og meira að segja að auka valdsvið hennar - en á hinn bóginn að það væri undir því komið, hver tæki við af honum, hvort hann mundi sitja í stjórn búnaðarfjelagsins áfram eða ekki. Hæstv. ráðh. mintist á Grænlandsnefndina, sem líka er aukastarf. Það er rjett til getið, að jeg hefi ekki lagt mikið upp úr því, en jeg er óviss um, að það geti verið þægileg aðstaða fyrir hæstv. ráðh. að vera í nefndinni. Maður gæti hugsað sjer, að atvikin leiddu nefndina í störfum sínum og ályktunum inn á þær brautir, sem gætu orðið ónotalegar fyrir hæstv. ráðh. Það er best, að ráðh. hafi engin aukastörf með höndum. Þeir skipa svo áberandi stöður í þjóðfjelaginu, að það getur verið óþægilegt fyrir þá að gegna misjafnlega heppilegum aukastörfum, auk þess sem það dregur úr starfskröftum þeirra. Jeg þarf ekki að svara hæstv. fjmrh. (MK) miklu. Mestur hluti ræðu hans kom fyrirspurninni ekkert við. Hann var að tala um það, að skemtunin, sem hjer hefði verið boðið upp á, mundi bregðast; og svo var hann að amast við því, að jeg þakkaði hæstv.forsrh. fyrir að hafa svarað fyrirspurninni. Það er eins og hann vilji ekki láta taka mark á hæstv.dómsmrh., sem hafði lýst því yfir, að stj. mundi ekki svara fyrirspurninni. Það er þó yfirleitt álit manna, að hæstv.dómsmrh. ráði miklu og komi því fram, sem hann vilji, jafnvel þótt það sje ekki á hans sviði. Og verkin sýna merkin. Það virðist svo sem vald hans sje að vaxa, en hinna ráðh. að minka. Þegar nú þessi voldugi ráðherra hafði lýst því yfir, að fyrirspurninni yrði ekki svarað, þá bjóst jeg við, að svo mundi fara. Þess vegna þakkaði jeg hæstv.forsrh. fyrir, að hann svaraði og ljet ekki hafa áhrif á sig. Þá sagði hæstv. fjmrh., að jeg hefði sagt, að stj. væri nauðulega stödd og ætti alt undir Jafnaðarmönnum. Máltækið segir, að sá, sem afsaki sig, ásaki sig. Jeg mintist ekki á þetta, en sagði, að það væri eðlilegt, að ráðh. hefðu ekki sagt af sjer aukastörfum sínum, þar sem stj. var mynduð milli þinga með stuðningi Jafnaðarmanna, og þeir því gátu búist við að sitja aðeins til bráðabirgða og fara frá, þegar þing kæmi saman. Jeg hjelt, að þeir vildu hafa vaðið fyrir neðan sig, því að þess eru mörg dæmi, að ráðuneyti hafa orðið skammlíf. Jeg man t. d. eftir því, að prófessor einn við Hafnarháskóla varð skyndilega ráðherra. Hann hjelt hjartnæma ræðu yfir lærisveinum sínum og kvaddi þá með mörgum fögrum orðum. Hann lýsti átakanlega trega sínum yfir því að þurfa að hætta kenslunni og hverfa til annara starfa. Daginn eftir kom hann í tíma eins og ekkert hefði í skorist - ráðuneytið var fallið. Það er satt, að jeg hefi stundum vikið því að stj., hvernig ástatt væri fyrir henni og hverjir það væru, sem rjeðu lögum og lofum í raun og veru. En jeg gerði það ekki í þetta skifti. Hæstv. fjmrh. sagði, að því væri fljótsvarað, hvaða aukastörfum hann gegndi; hann hefði verið forstjóri Landsverslunarinnar og væri það áfram, mjer skildist af því, að hann hefði búist við, að hún mundi líða undir lok. En sumir munu nú halda, að ekki sje ástæðulaust, eins og meiri hlutinn er skipaður, að ætla, að verslunin haldi áfram, enda eru góðar horfur á því eftir öllum sólarmerkjum að dæma. Þá fór hæstv. ráðh. að tala um, hvað aldraðir menn legðu mikið á sig.  (Fjmrh. MK (kemur inn í deildina): Jeg hefi víst tapað miklu)  . Nei, aðeins fyrri hlutanum, skemtilestrinum. Jeg er kominn að því, þegar hæstv. ráðh. fór að tala um, hvað aldraðir menn legðu miklu meira á sig en ungir menn. En mjer finst það einkennilegt, að ráðh. skuli vaxa ásmegin, því meiri störfum sem þeir gegna. Og það er vitanlegt, að forstjórastaðan við Landsverslunina var talin fullkomið verk,  (Fjmrh. MK: Þó að hún hætti?)  , á meðan hún var. En eins og jeg tók fram áðan, hefir hæstv. ráðh. kanske búist við, að hún yrði lögð niður, og því ekki sagt af sjer forstjórastöðunni. Þegar svo hæstv. ráðh. hefir tekið að sjer að gegna þessu aukastarfi á kvöldin og nóttunni, bætir hann við sig bankaráði Íslandsbanka, og ekki nóg með það, heldur rækir hann þetta aukaatarf svo vel, að það vex um allan helming. Jeg efast ekki um, að þess hafi verið full þörf og að hæstv. ráðh. geri sitt til, að ráðið verði annað en nafnið tómt. En það er merkilegt og skýtur sjerstaklega skökku við, að samtímis sem ráðherranum finst nauðsynlegt að auka starfsvið bankaráðs Íslandsbanka er verið að draga úr starfsemi bankaráðs Landsbankans. Það hefir komið fram frv. um, að það starfi aðeins á hálfsmánaðarfresti, í stað daglega nú. Og jeg býst við, að frv. sje flutt með vitund og vilja hæstv. fjmrh., sem þetta heyrir undir. En svo að jeg víki frekar að störfum ráðh. við Íslandsbanka, þá verð jeg að segja það, að mjer finst alveg nóg, að einn ráðh. sitji í bankaráðinu. Það er svo ákveðið í lögum bankans, að forsrh. skuli vera formaður bankaráðsins, og mönnum hefir víst frá upphafi fundist þetta misráðið og óþarft að lána nafn forsrh. í stjórn hlutafjelags. En ef það í raun og veru er ekki rjett, að forsrh. sitji í bankaráðinu, þá hlýtur það að vera óheppilegt, að tveir ráðh. sjeu þar. En sje þetta nú orðið vel viðeigandi, virðist ekkert á móti því, að öll stj. sje í ráðinu, svo að ekki sje verið að skilja einn útundan. Ef það er rjett, sem svo oft stendur í stjórnarblaðinu, að Íslandsbanki geri alt danskt, þykir mjer samt skjóta nokkuð skökku við, að flokkurinn skuli leyfa, að meiri hluti stjórnarinnar eigi sæti í bankaráðinu. Þá kem jeg að hæstv.dómsmrh. Máltækið segir, að sjaldan bregði mær vana sínum. Það fór nú sem oftar, að hæstv. ráðh. hjelt sjer ekki fast við efnið. Meðal annars fór hann að tala um einhverjar lummur, sem hann hefði fengið norður í Eyjafirði.

Sbr. kökurnar í Hvolhreppnum

. Jeg þekki ekki þessa sögu, en ef hæstv. ráðh. á við það, að farið sje að slá í þessa fyrirspurnarlummu mína, getur hann sjálfum sjer um kent. Þegar taka átti málið á dagskrá um daginn, fanst hæstv. ráðh. hvergi, og var þó í húsinu. Annars vona jeg nú, að fyrirspurnarlumman verði ætileg, þegar hæstv. ráðh. er búinn að bæta hana með rjómafroðu mælsku sinnar. Hæstv. ráðh. var að dylgja með það, að mjer gengi öfund til yfir peningum ráðh. Og í því sambandi fór hann að tala um peningagræðgi mína. En þetta er ekkert annað en dauft bergmál frá kosningabaráttunni í sumar. Eitt blaðið sagði þá, að jeg hefði met í bitlingum. Það hjelt, að jeg gegndi störfum, sem jeg kom alls ekki nálægt. Hæstv. dómsmrh. ætlar kanske samt að halda þessu sama fram. Ef jeg nú tel upp þau aukastörf, sem jeg gegni, verður það bankaráðið eitt, en í því er jeg - ásamt hæstv. ráðh. Og ef jeg fer að telja upp aukastörf mín á undanförnum árum, hefi jeg verið endurskoðandi landsreikninganna. Jeg hefi aldrei heyrt, að það væru met í bitlingum, þótt einhver endurskoðaði landsreikningana. Það er ábyrgðarstaða með 1000 kr. þóknun, og jeg skal ekki neita því, að mjer þótti bæði gott og þægilegt að fá þessa atvinnu utan embættis míns. Ef hæstv.dómsmrh. ætlar sjer að gefa fordæmi með því að taka ekki peninga fyrir störf sín, held jeg, að hann ætti að endurbæta flokksmenn sína áður en hann snýr sjer að okkur Íhaldsmönnum. Þeir eru sumir margfaldir í bitlingum, t. d. hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), einhver besti maðurinn í flokknum. Jeg er ekki að ásaka hann fyrir það, hann á skilið að fá laun fyrir störf sín, ef hann leysir þau vel af hendi, sem jeg efast ekki um að hann geri. En hæstv. ráðh. ætti að byrja sjer nær, heldur en að vera að núa okkur andstæðingum sínum upplognum bitlingum um nasir.

Hvernig er ráðh. sjálfur?

. Ef jeg hefði svo marga bitlinga, mundi jeg að minsta kosti hirða þá þegjandi. En jeg hefi unnið kauplaust líka. Jeg er í tveim ólaunuðum milliþinganefndum og þykist með því gjalda Torfalögin um ólaunuð störf fyrir það opinbera. En það er ekki tilgangur fyrirspurnarinnar - og jeg lýsti því yfir í upphafi - að amast við því, að ráðh. fengju borgun fyrir störf sín. Þá gat hæstv. ráðh. upp á því, að jeg bæri fram fyrirspurnina af umhyggju fyrir lífi og heilsu ráðh. Hann er snjall í því, þessi hæstv. ráðh., að geta upp á öllu nema því rjetta. Í því sambandi bar hann mjer á brýn, að mjer væri sama, þó sjómennirnir svæfu ekki. Nú var jeg einn af þeim, sem fylgdu lögunum, um 6 tíma svefninn, svo að þetta kemur hálfilla heim. Og það er ekki laust við, að þetta skjóti dálítið skökku við það, sem hæstv. fjmrh. sagði um gömlu mennina, að þeir ynnu fram á nætur. Nei, það sem jeg átti við, var í fyrsta lagi, að hætta væri á, að ráðh. köstuðu höndunum til ráðherrastarfanna, og sjerstaklega hvort aukastörfin gætu samrýmst aðalstörfum þeirra. Hæstv. dómsmrh. fór að vitna til Danmerkur. Það minti mig á manninn, sem fullyrti, að eitthvað væri óyggjandi, því að hann hefði lesið það í danskri bók. Það er margt ágætt í fari okkar ágætu sambandsþjóðar, en þar með er ekki sagt, að rjett sje að taka alt upp eftir henni. Enda býst jeg ekki við, að því sje til að dreifa, að ráðherrar hjer hafi miklar tekjur af að vera í stjórn hlutafjelaga. En hitt er það, að forsrh. er með lögum skyldaður til að vera formaður bankaráðs Íslandsbanka. Hæstv. dómsmrh. gleymir því stundum, að hann er ráðh. Honum fer eins og manninum, sem ekki vildi spila rúbertuvist, af því að hann gleymdi því altaf, á móti hverjum hann ætti að vera. Hæstv. ráðh. er líklega ekki búinn að skipa sætið nógu lengi. Hann er altaf í andstöðu, talar um fyrv. stjórn o. s. frv. Hann rjeðst á hv. 1. þm. Skagf. (MG) og hv. 3. landsk. (JÞ) og sagði, að þeir hefðu gert þetta sama; alveg eins og götustrákarnir, sem hrópa: Þú ert ekkert betri en jeg. Þú gerðir það líka. Þegar verið var að setja út á hæstv.dómsmrh. út af varðskipunum, svaraði hann því, að hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefði gert það sama sem hann sjálfur. Úr því að hv. 1. þm. Skagf. hafði gert það, var sjálfsagt, að það væri rjett.

Að minsta kosti fyrir Mogga

. Það er nú samt ósatt, en jeg hirði ekki að færa rök fyrir því nú; það skiftir þetta mál, sem um er að ræða, engu. Það er kunnugt, að ráðherrar Íhaldsflokksins bættu ekki þriðja manni við í stj., af því að kosningar stóðu fyrir dyrum. Þeir játuðu báðir, að störfin væru of mikil fyrir tvo menn, og mun þó enginn verða til þess að bregða þeim um að vera ónytjungar. En sannleikurinn er, að ráðherrastörfin eru fullkomlega nóg handa þrem mönnum. En þau eru með þeim hætti, að hægt er að vinna þau misjafnlega, svo að einn slæpingur kemst kanske af með að vinna jafnt sem þrír duglegir menn. Og því hygg jeg, að allir ættu að geta orðið sammála um, að nauðsynlegt er að búa svo um þessi embætti, að þau geti notið mannanna allra. Jeg held, að jeg þurfi ekki að fara frekar út í þetta. Hæstv. dómsmrh. gekk fram hjá aðalatriðinu í fyrirspurn minni, hvort störfin í bankaráðinu gætu samrýmst ráðherrastöðunni eða ekki. Nú er það hugsanlegt, að bankaráðið geti í einhverju máli orðið aðili gegn landsstj. Og sem grundvallaratriði er það óheppilegt í alla staði, að einn ráðh. sje undir annan gefinn. Nú er hæstv.dómsmrh. í bankaráði Landsbankans og verður því undirmaður fjmrh. Auk þess verður hæstv. fjmrh. sem forstjóri Landsverslunarinnar, ef tóbakseinkasalan kemst á, undirmaður sjálfs sín. Og hæstv.forsrh. verður sem formaður Búnaðarfjelagsins og ráðherra undir- og yfirmaður sjálfs sín með einhverjum undarlegum hætti, og aldrei að vita, hvort hann er heldur í það og það skiftið. Nú er yfirstjórn sett til þess, að hún hafi eftirlit með undirstjórninni, og má því nærri geta, hvað vel það samrýmist, að sami maður hafi yfirumsjón með sjálfum sjer. Jeg get líka hugsað mjer, að árekstur yrði milli landsstjórnarinnar og bankaráðs Landsbankans, t. d. út af „valútu“ landsins. Það er hugsanlegt, að með völd fari stj., sem vildi hækkandi gengi, sem bankinn teldi ófært vegna atvinnuveganna, eða að stýfingarstjórn sæti að völdum, en bankaráðið vildi koma krónunni upp í gullgildi. Það getur orðið margskonar árekstur á milli stjórnarinnar og bankaráðsins, og það sýnir, hversu óheppilegt er, að ráðherra sje í bankaráðinu. Auk þess hættir ráðherrum yfirleitt til að vera of pólitískir og taka of mikið tillit til síns flokks, en það er besta ráðið til að drepa hvaða peningastofnun sem er að blanda slíku inn í störf hans. Maður gæti líka eftir þessu hugsað sjer, að öll stjórnin sæti í bankaráði Landsbankans. Og eins og nú er, sitja allir ráðherrarnir í bankaráðum, einn í bankaráði Landsbankans og tveir í bankaráði Íslandsbanka. Jeg verð að segja, að jeg álít það enga dygð hjá hæstv. ráðh., þó að hann taki engin laun fyrir störf sín í bankaráði Landsbankans. Launin eru látin í sjóð, sem styrkir búnaðarframkvæmdir ýmsar, en það er ekki hæstv. ráðh., sem gefur þá gjöf, heldur sá varamaður, sem hann útilokar. Enda er peningunum varið til styrktar landbúnaðarmálum, einmitt með það fyrir augum, að það er búnaðarmálastjóri, sem gefur þá. Hæstv. ráðh. talaði um fleiri aukastörf sín, t. d. blaðamensku. Ójá. Jeg er hræddur um, að mörgum finnist hans blaðamenska illa samrýmast því, að hann er dómsmrh.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hjelt, að fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. (MJ) ætti að verða fyrsta volduga árásin á stjórnina. Með þetta fyrir augum bjóst jeg við, að hjer yrði að minsta. kosti nokkur skemtun og að upp mundu standa 3–4 stjórnarandstæðingar og láta til sín taka. Jeg skal játa, að jeg hefi haft á röngu að standa. Ræður hv. 1. þm. Reykv. hafa ekki verið annað en það, sem við guðfræðingarnir erum vanir að kalla „gudeligt snak“, og enginn hefir staðið upp hv.þm. til hjálpar. En það er gaman fyrir stjórnina, að fyrsta áhlaupið skyldi vera svona elskulegt. Hv. þm. vjek að því, að jeg hefði sagt, að jeg teldi mjer skylt að inna af hendi störf mín við Búnaðarfjelagið, til þess að geta betur staðið í stöðu minni sem atvmrh. Það, sem hv.þm. hafði að athuga við þetta, var það, að nauðsynlegt væri að hafa tvö stig dóma, undirdóm og yfirdóm, í þessu tilfelli Búnaðarfjelag Íslands og atvinnumálaráðuneytið. Þetta tvent er alls ekki sambærilegt, eins og jeg skal nú sýna fram á. Dómarar eiga að kveða upp dóm um það, sem búið er að framkvæma, en Búnaðarfjelag Íslands hefir á hendi framkvæmdir þess, sem atvinnumálaráðuneytið segir að gera skuli. Þetta er tvent ólíkt. Búnaðarfje lagið er nokkurskonar undirdeild atvinnumálaráðuneytisins. Að því leyti vil jeg feta í fótspor ýmsra manna úr sögunni, sem vildu vera með nefið niðri í öllu. Nú er það svo, að störf, sem snerta landbúnaðinn, eru þau störf, sem jeg hefi haft mestan hug á hingað til og álít þýðingarmestu störf atvinnumálaráðuneytisins nú og helsta verkefni þessarar kynslóðar. Þess vegna tel jeg mjer bæði ljúft og skylt að fylgjast með þessum störfum og taka þátt í þeim, að svo miklu leyti sem jeg get. Þá vjek hv.þm. að starfi mínu í gengisnefnd. Í því sambandi kom ýmislegt fram hjá hv.þm., sem mjer þykir rjett að fara nokkrum orðum um. Hv. þm. sagði, að það stappaði nærri því að vera ósæmilegt, að atvmrh. ætti sæti í gengisnefnd, en rjett í sömu andránni sagði hann, að hann gæti svo sem trúað því, að nefndin gerði ekkert. Mer finst ekki vera auðvelt að samrýma þetta. Hv. þm. sagði, að jeg ætti að vera fulltrúi allra atvinnuvega í nefndinni, en hinsvegar gætu hagsmunir hinna ýmsu atvinnuvega rekist á. Nei, allir heilbrigðir atvinnuvegir eiga sömu hagsmuna að gæta um verðgildi peninganna. Allir krefjast þeir fasts verðgildis krónunnar. Þess vegna er sá maður, sem að því vinnur, að vinna nauðsynlegt starf fyrir alla atvinnuvegi landsins. Jeg skal gjarnan geta þess - og jeg þykist viss um, að jeg segi ekkert, sem jeg má ekki segja - að jeg og flokksbróðir hv.þm. í gengisnefndinni, sem er líka fulltrúi fyrir atvinnuvegina, áttum tal um þetta, og okkur kom saman um, að við hefðum með framkomu okkar þar unnið fyrir okkar kaupi betur en oft á sjer stað á landi hjer, þar sem við með áhrifum okkar gátum komið í veg fyrir, að unnið yrði enn meira óhappaverk en gert var, þegar peningarnir hækkuðu síðast. Jeg leyfi mjer því að vísa á bug ummælum hv.þm. um, að starf gengisnefndarinnar hafi verið lítilfjörlegt. Þó að ekki hafi verið þar mikið um fundarhöld upp á síðkastið, þá er þó starf hennar hið merkasta, og jeg tel mjer bæði ljúft og skylt að taka þátt í því með lífi og sál. Loks gat hv.þm. þess, að jeg hefði talið nauðsynlegt, að gengisnefndin hjeldi áfram að starfa, en hann teldi rjett, að bankaráð Landsbankans tæki starf hennar að sjer. Mjer kemur ekki á óvart að heyra þetta frá hv.þm. En jeg get sagt, að þá teldi jeg, að hinir íslensku atvinnuvegir væru í hættu staddir, ef þeir ættu að eiga það undir þeim meiri hluta, sem nú er í bankaráði Landsbankans, hver grundvöllur atvinnuveganna skuli vera næsta ár. Tilvera gengisnefndarinnar, eins og hún er skipuð, er einmitt eitt af því, sem á að gefa íslenskum atvinnurekendum hina mestu tryggingu í framtíðinni. Jeg þykist fyrst í ræðu minni hafa gert grein fyrir afstöðu minni til Búnaðarfjelags Íslands, en jeg vil þó geta þess, að þó að það sje annað, að Búnaðarfjelagið óski eftir skrifstofustjóra atvinnumálaráðuneytisins en ráðherranum, þá hefir mjer borist bein ósk um það frá ýmsum úr búnaðarþingi, að jeg yrði áfram í stjórn fjelagsins. Um starf mitt í Íslandsbankaráði hefir hv.þm. ekkert sagt, enda er það eitt af mínum skyldustörfum samkvæmt lögum landsins. En jeg vil ekki alveg mótmæla því, að það gæti orðið óþægilegt fyrir forsrh. að eiga sæti í Grænlandsnefndinni. Það atriði skal jeg mjög gjarnan taka til athugunar, en jeg er ekki reiðubúinn til að gefa hv.þm. ákveðið svar um það nú. Jeg mun athuga málið í samráði við mína meðnefndarmenn, þar á meðal hv. 1. þm. Reykv.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg var svo óheppinn, að jeg var ekki viðstaddur, þegar hv. fyrirspyrjandi svaraði mjer, þar sem jeg var bundinn við atkvgr. í Ed. En það var kanske hið mesta happ fyrir mig að þurfa ekki að hlýða á alla þá mælgi, sem hv.þm. hefir eflaust talið nauðsynlega. Það má kanske segja, að orðið hafi lán úr óláni. Mjer virðist þessum hv.þm. (MJ) hafa farist líkt og ofdrykkjumanni, sem vaknar að morgni og líður illa. Hann segir við sjálfan sig: Þetta skal jeg aldrei gera oftar. Hv. fyrirspyrjandi gat þess í frumræðu sinni, að hann ætlaði umfram alt að varast eins og heitan eldinn alla óþarfa mælgi. En hvernig fór fyrir honum? Eins og ofdrykkjumanninum. Hann var búinn að gleyma sínum góða ásetningi, þegar hann tók aftur til máls. Mjer hefir skilist, að það, sem hv. fyrirspyrjanda þyki sjerstaklega athugavert, og það, sem einkum knúði hann til að koma fram með sína fyrirspurn, væri það, að ráðherra gegndi bankaráðsstörfum. Forsætisráðherra er skyldugur til þess lögum samkvæmt, svo að um hann þarf ekki að tala. Jeg verð að halda því fram, að þó að gáfur hv.þm. sjeu að ýmsu leyti liprar, þá er þó þarna í þeim stór glompa. Hv. þm. virðist ekkert skilja í þessu, sem hann er að tala um. Það er einmitt gott og nauðsynlegt, að ráðherra geti fylgst með störfum bankanna. Jeg gerði grein fyrir því atriði í minni fyrri ræðu. Frá mínu sjónarmiði er það svo þýðingarmikið, að það eitt snýr öllum rökum hv.þm. í villu. Í þessu sambandi mætti geta þess, að hv. fyrirspyrjandi fór nokkrum orðum um, hve óviðeigandi það væri, að dómsmrh. sæti í bankaráði Landsbankans, aðallega vegna þess, að hætt væri við, að pólitík rjeði þar gerðum hans. Hv. þm. er sjálfur í sama bankaráðinu og vill þar víst engu um breyta. Hv. þm. er yfirleitt ekki sýnt um að gera rjett upp á milli sinna samherja og sinna andstæðinga. Jeg þykist þá hafa svarað því eina í síðari ræðu hv.þm., sem þýðingu hafði. En jeg ætla að nota þetta tækifæri til að láta. í ljósi undrun mína yfir því, að úr þessari átt skuli koma slík vandlætingasemi um að reyna að gera það sem tortryggilegast, að ráðherra taki þátt í ýmsum aukastörfum, einkum þeim, er að bönkunum lúta. Jeg álít, að ádeilumennirnir, sem taka sjer vald til þess að finna að því, sem þeim þykir miður fara hjá einstaklingum eða fjelögum og jafnvel þjóðfjelaginu sjálfu, þurfi helst að hafa sýnt það með sínu eigin dagfari, að þeir standi framar öllum fjöldanum. Nú er undirstaðan undir þeim umræðum, sem hjer fara fram, þetta að menn, sem taka laun af opinberu fje, eigi ekki að taka þátt í neinum aukastörfum. Manni verður að athuga, hvort hv.þm. fylgi sjálfur þessari reglu, sem hann er að gefa okkur hinum. Og það kemur í ljós, að hv.þm. ætti einmitt öðrum fremur að álíta, að ósaknæmt væri, þótt menn gegndu slíkum aukastörfum. Hans embætti er þó svo varið, að það samrýmist ekki vel ýmsum veraldlegum aukastörfum, sem hv.þm. hefir á hendi. Jeg vil nú ekki segja, að hv.þm. sje fyrverandi guðsmaður - jeg vona, að hann verði guðsmaður bæði þessa heims og annars - en sumum störfum hans er svo farið, að þau samrýmast ekki betur hans embætti en aukastörf ráðherra ráðherraembættinu. Mjer hefir verið sagt - en jeg veit ekki sönnur á því - að hv.þm. hafi tekið allmikinn þátt í útgerðarstarfsemi. Einnig mun hann hafa fengist við umboðsmensku fyrir erlent fjelag. Þetta hefi jeg í sjálfu sjer ekkert við að athuga, en út frá sjónarmiði hv.þm. ætti það að vera mjög óviðeigandi. Ofan á þetta bætist þingmenskan og bankaráðsstarfsemin, að jeg ekki tali um guðfræðikensluna. Þegar þess er gætt, hversu hv.þm. er störfum hlaðinn, verður að álíta, að hann sje miklu meira en meðalmaður að starfsþreki. Auk alls þessa gefur hv.þm. sjer tíma til að tefja þingið með sínum mörgu og óþörfu margmælgisræðum. Jeg hefi nú sýnt fram á, að hv.þm. virðist vilja heimta meira af öðrum en sjálfum sjer. Hans næma siðferðistilfinning kemur betur í ljós gagnvart öðrum en honum sjálfum. Jeg vona, að eftir umræðurnar takist hv.þm. að átta sig á, að þessi fyrirspurn hans er alóþörf og hefir alls ekki náð tilgangi sínum, sem virðist ekki hafa verið annar en sá, að kasta rýrð á andstæðingana. Að endingu ætla jeg að láta þá ósk og von í ljós um þennan hv.þm., sem jeg hefi að öðru leyti ekki ástæðu til að lasta, að hann láti ekki framvegis hafa sig til þess af sjer verri mönnum að koma í sífellu fram með árásir á mótstöðumenn sína að ástæðulausu. Ef hann heldur því fram, býst jeg við, að einhverjum muni detta í hug, að líkt sje ástatt fyrir honum og Þjóstólfi og Hrappi forðum. Þeir voru fengnir til þess að svíkjast að mótstöðumönnum þeirra, er að baki þeim stóðu. En sem sagt ætla jeg að vona, að hv.þm. láti ekki hafa sig til slíks.

Ásgeir Ásgeirsson Það er vegna ummæla hv. 1. þm. Reykv. (MJ) um gengisnefndina, sem jeg verð að taka hjer til máls. Jeg skal fyrst víkja að því, að hv.þm. lagði mikla áherslu á það, að hagsmunir atvinnuveganna væru svo ólíkir að því er snertir gengið, að þar hlyti að verða árekstur. Þetta er svo mikil vanþekking á eðli gengismálsins, að jeg vil hrósa happi yfir því, að gengismálið er ekki í höndum bankaráðs, þar sem þessi maður á sæti. Allir atvinnuvegir, sem flytja einhverjar vörur úr landi, hafa auðvitað sömu hagsmuni, þegar um gengi er að ræða. Og jeg vil segja, að hinir atvinnuvegirnir, sem selja innanlands sína framleiðslu, hafi einnig sömu hagsmuna að gæta og hinir, sem út flytja, þar sem kaupgetan stendur í nánu sambandi við það, hvernig gengið er skráð. En þetta var ekki aðalatriðið í því, sem jeg ætlaði að leiðrjetta hjá þessum í hv.þm. Hann sagði, að gengisnefndin væri orðin algerlega óþörf, þar sem búið sje að ráðstafa seðlaútgáfurjettinum og kjósa bankaráð, að því er mjer í skildist. Nú vil jeg spyrja hv.þm., hvað bankaráðið hefir gert viðvíkjandi gengisskráningu á þessum tveim mánuðum, sem það hefir setið. Jeg þarf raunar, ekki að spyrja, því að jeg veit það, að bankaráðið hefir ekki skift sjer af gengisskráningu, enda væri það, eins og lög nú standa til, algerlega ólögmætt. Jeg efast þar að auki um það, að það myndi teljast til starfa bankaráðsins, að ákveða kaupverð erlendrar myntar, þó að engin gengisnefnd væri til. Jeg man ekki betur en að í Landsbankalögunum sje hvergi nefnd á nafn gengisskráning, þegar taldar eru upp skyldur bankaráðsins. Og jeg hygg, að Landsbankastjórnin líti þannig á, eftir því sem mjer hefir talast til við hana, að það sje á sínum tíma hennar verk, en ekki bankaráðsins, að ákveða það, við hvaða verði erlendur gjaldeyrir sje keyptur daglega. En ef það hefði verið meiningin, að bankaráðið fengi í hendur gengisskráninguna, þá hefði auðvitað í fyrra, um leið og Landsbankalögin voru samin, átt að afnema gengisnefndina. En hæstv. fyrverandi stjórn, sem þessi hv.þm. studdi, kom með engar till. um það. Og nú er liðið langt fram á næsta þing, og enn þá er engin till. komin fram um að afnema gengisnefndina, ekki einu sinni frá þessum hv.þm. (MJ), sem telur nefndina algerlega gagnslausa og meiningarlausa. Jeg skil ekki í þessari vanrækslusynd hjá hv.þm. og þeim flokksmönnum hans, sem kunna að hafa sömu skoðun, að þeir skuli láta sitja þarna nefnd, sem er „gersamlega þýðingarlaus og sneydd öllu valdi“, eins og þeir segja. Nei, jeg hygg, að ástæðan til þessa, að lög um gengisnefnd og gjaldeyrisskráning hafi ekki verið afnumin, sje einmitt sú, að það sje þegjandi samkomulag milli flokkanna að taka þetta mál út úr og láta bankaráðið ekki fara með það þangað til búið er að festa eitthvað ákveðið verð gjaldeyris til frambúðar. Þessa ráðstöfun tel jeg fyrir mitt leyti mjög heppilega, og lögum samkvæmt er þetta mál líka tekið undan bankaráðinu, eða öllu heldur Landsbankastjórninni, þangað til lögin um gjaldeyrisskráningu eru feld úr gildi. Auk þeirrar fullyrðingar hv.þm., að bankaráðið hefði í rauninni það vald, sem gengisnefndin hefir að lögum rjettum, þá gat hann þess, að gengisnefndin væri þýðingarlaus, ekki vegna þess einungis, að bankaráðið gæti annast hennar störf, heldur vegna hins, að gengisnefndin hefði engin tök á að framkvæma þá skráningu, sem hún tæki upp, gengisnefndin hefði engin tök á að sjá um, að gjaldeyrir væri fáanlegur með því verði, sem hún vildi skrá hann með. Það kann að vera, að hv.þm. trúi þessu, en honum er þá ekki fullkunnugt um, hvernig þetta hefir gengið undanfarið, og honum er alls ekki kunnugt um ákvæði gengisskráningarlaganna. Í lögunum um gengisskráning og gjaldeyrisnefnd stendur: „Þegar nauðsyn krefur, getur nefndin, með samþykki fjármálaráðherra, krafist þess, að sjer verði afhentur erlendur gjaldeyrir, sem fengist hefir eftir að lögin öðlast gildi, til umráða handa bönkum og ríkissjóði“. Hjer er sú heimild, sem gengisnefndin þarf til þess að koma fram sínum vilja; hún er svo víðtæk, sem þörfin heimtar. Ef nefndin hefir heimild til að krefjast þess, að sjer sje afhentur allur erlendur gjaldeyrir handa bönkum og ríkissjóði, þá hlýtur að felast í því heimild til að verja fje fyrir þennan gjaldeyri. Það getur ekki verið heimild til þess, að gengisnefndin megi taka allan gjaldeyri landsmanna án þess að borga grænan eyri fyrir. Í þessu liggur heimild til þess að taka á ríkið þá áhættu, sem af gjaldeyrisversluninni stafar, eftir að bankarnir hafa ef til vill neitað að kaupa og selja með því gengi, sem nefndin vill skrá. Til þess að enn minni vafi leiki á þessu, skal jeg lesa upp ummæli Ágústs Flygenrings, þáv. 1. þm. G.-K., sem var frsm. þessara laga fyrir hönd fjhn., sem bar þau fram. Hann segir: „Gjaldeyrisnefndarfrv. mælir svo fyrir, að nefnd, sem sett er yfir allan gjaldeyri landsins, sem kemur fyrir seldar vörur, skuli hafa óskoraðan ráðstöfunarrjett yfir öllu andvirði seldra afurða úr landinu“. Það þýðir, að nefndin hafi óskorað vald yfir allri . . . . .*). (* Hjer vantar orð hjá skrifara.) Jeg veit ekki, hvað meira þarf til þess að geta fullnægt skráningu. Jeg skal ennfremur lesa ummæli formanns. Íhaldsflokksins í sambandi við sama frv. Hann segir: „Jeg tek undir það með hv.frsm. (ÁF), að æskilegast væri, að sem minst þyrfti að koma til þess, að þeim þvingunarráðstöfunum verði beitt, sem lögin heimila. Og jeg get sagt það, að því er til mín kemur, að jeg mun ekki vilja beita þeim, nema jeg álíti það nauðsynlegt vegna almenningshagsmuna“. Jeg veit, að jeg má lýsa yfir því fyrir hönd núverandi stjórnar, að hún muni beita þeim ráðstöfunum, sem hjer er um að ræða, hvenær sem nauðsyn krefur vegna almenningsþarfa. Þarna er heimild, og þar mun ekkert skorta, hvorki hjá gjaldeyrisnefndarmönnum nje hæstv. stjórn, að beita henni. Jeg þykist þá hafa sýnt fram á, að gjaldeyrisnefndin hefir verk að vinna, og að henni hafi verið gefinn sá máttur, sem þarf til þess að vinna það. - Skráning er vitanlega framkvæmd í samráði við bankana, og meðan þeir vilja kaupa og selja með því verði, sem gengisnefndin skráir, þá er ekki um neina deilu að ræða; en ef einhverntíma kæmi að því, að Landsbankinn neitaði að kaupa og selja með hinu skráða verði, þá myndi framkvæmdin auðvitað ekki breytast á annan hátt en þann, að ríkisstjórnin tæki á sig áhættuna fyrir hönd ríkissjóðs á gjaldeyrisversluninni. Bankarnir mundu eftir sem áður reka verslunina, en áhætta ríkissjóðs er, eins og allir kunnugir þessu máli vita, alls ekki mikil. Jeg orðlengi ekki um það frekar í þetta skifti að sýna fram á, að sú áhætta er svo lítilfjörleg; það þarf ekkert sjerstakt hugrekki hjá stjórn og gengisnefnd til þess að beita þeirri heimild, sem jeg hefi nú oftlega getið um. Auk þessa hefir gengisnefndin það starf, sem hún mun framkvæma á næsta ári, að gera rökstuddar tillögur til stjórnarinnar um það, hvað gera skuli, og hvenær þeim ráðstöfunum verði beitt, sem hún leggur til. Jeg skal að lokum lýsa yfir því fyrir mína hönd - og jeg vil óhætt segja fyrir hönd þess flokks, sem jeg er í - að hann telur heppilegast, að þetta hápólitíska mál sje í höndum alveg sjerstakrar nefndar, þangað til útkljáð er um framtíð okkar gjaldeyris. Sú nefnd hefir, hygg jeg, fullan vilja á því, að hennar starfstími verði sem allra stystur, þannig að skilyrðin verði sem allra fyrst góð fyrir því, að gjaldeyririnn verði festur í því gengi, sem hann er nú í, og að það gengi fái fyrir starf bankaráðs og bankastjórna að standa um langan aldur. En fyr en þeim þætti, sem nú stendur yfir í gjaldeyrismálinu, er lokið, fer þetta mál varla í hendur bankastjórnar eða bankaráðs eins saman.

Fyrirspyrjandi (Magnús Jónsson) Jeg skal ekki lengja umræðurnar mikið meira. Jeg hefi fengið það fram, sem jeg ætlaði mjer að fá með fyrirspurninni. Jeg veit ekki, hvers hæstv. ráðherrar hafa vænst. Þeir hafa kanske búist við öllu illu af mjer, úr því að jeg bar þessa spurningu fram; en minn tilgangur var ekki illur, heldur vildi jeg fá skýr svör við spurningu. Þeir hafa gefið þessi svör, hæstv. ráðherrar; og þó að fylgt hafi dálítið fleira, þá er það ekki nema eins og gerist og gengur og sakar ekki svo mjög. Það er tilraun til þess að skemta svolítið. Hæstv. forsrh. þarf jeg svo sem engu að svara, af því að hann færði engin frekari rök heldur en áður fyrir því, hvernig þessi störf, sem hann hefir á hendi ásamt ráðherrastarfinu, geti samrýmst því starfi. Hann segist vilja vera eins og góðir stjórnendur á ýmsum tímum, með nefið niðri í öllu, og skal jeg játa, að slíkt er nauðsynlegt þeim, sem eiga landi að stjórna. En það er bara þetta, að honum er sem ráðherra sköpuð fullkomin aðstaða til þess að fylgjast með öllu, sem undir hann heyrir. En það sjá allir, hvar það mundi lenda, ef rökum hæstv.forsrh. væri fylgt út í æsar, ef hæstv. ráðherra ætti sjálfur að vinna öll störfin, til þess að fá að vita um þau. Hann hefir sem atvmrh. fulla heimild til þess að fylgjast með í öllu, sem Búnaðarfjelag Íslands gerir. Hann á að gera meira. Hann á að vera þar yfirmaður og halda mönnum til að gera það, sem þeir eiga að gera, og þar á meðal formanni Búnaðarfjelagsins. Það sjá allir, hvort það muni vera hentugasta eftirlitið, þegar maður á að líta eftir sjálfum sjer. Þetta getur vel gengið nokkurn tíma, að sami maður sje þannig undir- og yfirmaður sjálfs sín, en það dettur engum í hug, að það geti gilt til langframa, enda ætti þá að skipa svo með lögum. Og jeg get búist við, eftir því hve sterka áherslu hann lagði á þetta, að hann komi með lagabreytingu í þá átt, að ráðherra sje um leið formaður Búnaðarfjelagsins og í gengisnefnd o. s. frv. Hann sagði svona hálfgert í gamni, að honum og hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) hefði komið saman um, að þeir hefðu fyllilega unnið fyrir sínu kaupi. Jeg vildi gjarnan vita, hvaða menn á landinu mundu fara að lýsa yfir því, að þeir hefðu ekki unnið fyrir sínu kaupi.

Jeg er reiðubúinn að sanna, það í ræðuformi

. 

Við endumst aldrei til þess

. Til þess að hægt sje að ljúka málinu á fundartímanum, ætla jeg ekki að fara lengra út í þetta. Hæstv. fjmrh. byrjaði með mjög spaugilegri samlíkingu, þar sem hann sagði, að jeg væri eins og maður nývaknaður eftir allfjöruga nótt.  (Fjmrh. MK: Og með góðan ásetning)  . Jeg ætla ekki að fara að hæla mjer af því, að jeg sje mikill bindindismaður, en jeg hefi ekki enn þá haft þessa reynslu, að ganga með „móralska timburmenn“. Jeg skal ekki segja, hvort hæstv. ráðh. hefir gert það einhverntíma, en kunnuglega talaði hann um þetta. Annars tek jeg þetta helst sem meiningarlaust spaug. Hæstv. fjmrh. svaraði svipað og hæstv.forsrh., að það væri nauðsynlegt, að ráðherra gæti fylgst sem best með í störfum bankans. Jeg svaraði því sama og hæstvirtum forsrh., að ráðh. hafi alla aðstöðu, sem þörf er á, til þess að fylgjast með í störfum bankans, án þess að vera í stjórn hans. Hann getur heimtað hvaða skýrslu sem er, enda eiga skýrslur frá Landsbankanum að vera lagðar fyrir með ákveðnu millibili. En hans eftirlit verður sterkara, ef það er ekki hann sjálfur, sem hann er að hafa eftirlit með. Það verður aldrei út skafið. Hæstv. ráðh. sneri sjer að mjer og sagði, að ef óheppilegt væri, að „pólitík“ kæmist í bankana, þá ætti jeg að stinga hendinni í eigin barm. Jeg neita ekki, að jeg sje nú „pólitískur“ og að jeg sje nú í bankaráði Landsbankans. En jeg hefi enga aðra aðstöðu gagnvart Landsbankanum en að vera í bankaráði. Jeg finn að því, að hæstv. ráðh. (MK) hefir tvennskonar aðstöðu gagnvart bankanum, bæði sem hans fulltrúi og vörður og verndari í bankaráðinu, og einnig aðstöðu sem meðlimur í landsstjórn, sem stundum getur haft einhverra hagsmuna að gæta, sem beinlínis snerta bankann á óheppilegan hátt. Þetta er ekki svo að skilja, að jeg geri ráð fyrir, að hæstv. ríkisstjórn ætli bankanum neitt ilt. Svo fór hann út í það, sem mjer fanst nokkuð mikil óþarfa áreitni, þar sem hann fór að telja upp gróðafyrirtæki, sem jeg tæki þátt í. Jeg forðaðist eins og heitan eldinn að minnast á þau störf, sem ráðherrarnir kynnu að hafa og ekki eru þess eðlis, að í bága komi við ráðherrastörfin. Jeg hefi ekkert kynt mjer, hvað þeir kunni að hafa af slíkum störfum, en jeg álít það alveg frjálst, þótt þeir ættu eitthvað við útgerð eða verslun t. d., svo framarlega sem þeir fælu öðrum að sjá um þau störf. Það væri skárra, ef kippa ætti ráðherrunum, sem eru stutta stund í embætti, út úr öllum öðrum störfum. Þetta, sem hæstv. ráðh. kom með um mín aukastörf, er algerlega rangt. Það hefir verið borið fram í bók einni, að jeg eigi í togarafjelagi, og jeg hefi aldrei hirt um að mótmæla því. Jeg hefi aldrei átt í neinu togarafjelagi, en satt er það, að jeg átti eitt sinn hlut í mótorbát, sem gekk frá Ísafirði. Af útgerð að öðru leyti hefi jeg ekki haft annað en áhættuna og tapað miklu fje. Ekki veit jeg, hver hefir skrökvað því, að jeg hefði umboð fyrir útlenda hljóðfæraverslun. Hjer liggur fyrir skýrsla um alla þá, sem jeg hefi pantað hljóðfæri fyrir, og hún hljóðar svo, að jeg hefi aldrei pantað hljóðfæri fyrir nokkurn mann. Þetta er líklega dregið af því, að jeg skrifaði eitt sinn fræðandi grein um hljóðfæri. Annars er jeg góður með að fara að reyna slíka umboðsmensku, og fæ jeg ekki skilið, að það komi þessu við, sem hjer er til umræðu hvort ráðherra eigi að gegna þeim opinberu stöðum, sem heyra undir hann sem ráðherra. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg væri miklu meina en meðalmaður, ef jeg gæti annað mínu kennarastarfi og öllum aukastörfum. Jeg veit, að kennarastarfið hefir liðið mikið við það, að jeg er við mörg önnur störf bundinn. Og jeg veit, að það eru mörg embætti, sjerstaklega í Reykjavík, sem líða við það, að menn þurfa vegna of lágra launa að vera út um hvippinn og hvappinn til þess að neta unnið sómasamlega fyrir sjer og sínum. En það er vitað, að annars er ómögulegt að komast af, með þeim lifnaðarháttum, sem menn hafa einu sinni vanið sig á, og reyndar eftir þeim kröfum, sem gerðar eru til þess, að embættismenn lifi. Þeir eru örfáir hjer í Reykjavík, sem komast af með laun sín ein. Er það atriði, sem þingið ætti beinlínis að athuga mjög vandlega: Hvað fær ríkið mikið af starfskröftum embættismanna sinna, með því að borga þeim eins og nú er gert? Jeg skal ekki segja, hvort ráðherrar sjeu svo illa launaðir, að þeir þurfi þess vegna að hafa aukastörf. Það væri þá kanske helst afsökun. Og þeir eru of lágt launaðir, jeg veit það. - Annars eru þessi aukastörf ráðherranna alt annars eðlis en aukastörf mín, sem koma engan veginn í bága við aðra aðstöðu mína, þannig að jeg verði eftirlitsmaður með sjálfum mjer, eins og þeir, eða þess háttar. Jeg er hræddur um, ef jeg ætti að fara að svara hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um gengismálið, að það gæti orðið nokkuð stórt mál. Jeg hjelt hálfvegis, þegar hann stóð upp úr sæti sínu, að hann myndi minnast á annað. Jeg mintist hans í annari ræðu, er hann var ekki við, og datt mjer í hug, að honum hefða verið flutt orð mín afbökuð, þannig að leggja hefði mátt út sem ódrengskap af minni hálfu. Ætla jeg því að taka upp það, sem jeg sagði, en það var í sambandi við tal hæstv.dómsmrh. (JJ) um bitlingasýki mína. Benti jeg á, að það væru fleiri en jeg, sem hefðu ýms aukastörf - sem jeg taldi hreint ekkert óheiðarlegt, ef menn gætu rækt þau - og þar á meðal einn besti maður úr hans flokki, sem er hv.þm. V.-Ísf. Var þetta engan veginn til ámælis sagt. Hv. þm. (ÁÁ) færði rök fyrir því sama og hæstv.forsrh. mintist á, að allir atvinnuvegirnir hefðu sömu hagsmuna að gæta í gengismálinu. Er jeg því algerlega sammála að þessu leyti, að það hafa allir best af því, að gjaldeyririnn sje stöðugur, og þá sjerstaklega að hann haldist stöðugur í gullgengi. Hitt er það, sem menn greinir á um, hvort sje meiri skaði, úr því að sá skaði er skeður, að gjaldeyrir er fallinn, að hækka gjaldeyrinn, eftir því sem unt er, og láta atvinnuvegina taka á sig þann mikla þunga, sem því fylgir, eða aftur á móti að þola þau lánstraustsspjöll og vaxtaókjör, sem landið býr við um ófyrirsjáanlegan tíma, ef það spillir trausti sínu með stýfingu. Því að það er eina landið í álfunni, fyrir utan stríðslöndin, sem kemur ekki peningum sínum í gullgengi. Jeg talaði við mann úr sendiráðinu í Kaupmannahöfn. Hann þekti til allra lána, sem tekin voru á Norðurlöndum á seinni árum. Jeg spurði, hvers vegna löndin ættu að búa við svo mismunandi vaxtakjör; Svíar fá bestu lán, Norðmenn og við verðum að sumu leyti að sæta slæmum kjörum. Það fer alt eftir traustinu, sagði hann. Það eru nógir peningar til með afarlágum vöxtum, ef þjóðirnar hafa nóg lánstraust.

Já, Svíar stýfðu, og Norðmenn hækkuðu

. Það er rjett, að Svíar stýfðu á öldinni sem leið, og þeir biðu þess heldur ekki bætur um langan tíma. En nú í þetta skifti voru Svíar fljótastir allra Norðurlandaþjóðanna að koma gjaldeyr í sínum í gullverð. Jeg hefi bara dregið þetta fram til þess að sýna það, að hjer væri um skoðanamun einn að ræða, en ekki um varmenni annarsvegar og valmenni hinsvegar. Og ef allir atvinnuvegirnir eiga hjer sömu hagsmuna að gæta, hvers vegna var þá verið að leggja áherslu á að setja í gengisnefnd tvo harðvítuga fulltrúa fyrir þá atvinnuvegina, sem eru seljendur erlenda gjaldeyrisins? Hættan er einmitt sú, að það verði til þess, að þeir ráði mestu í nefndinni, sem vinna vilja að því, að sín stjett nái stundargróða af ráðstöfunum hennar. Að halda því fram, að skráningin sje mikilsvert atriði, er algerlega skakt. Því skráningin út af fyrir sig sýnir aðeins, hvar við stöndum. En hún verður ávalt að vera í samræmi við raunverulegt verð þeirra, sem með gjaldeyrinn versla, ef hún á að standast. Mjer var vel kunnugt um það vald, sem gengisnefndinni var veitt. En þá stóð öðruvísi á. Þá var það lækkunin, sem menn óttuðust, og móti því voru þessar ráðstafanir stílaðar. En það má víst segja um þetta vald, sem gengisnefndinni var fengið í hendur, það sama og sagt var um byssuna, sem nota átti við Jökulsá, að „mannhætta var við það morðtól að fást, og mildi', að þess þurfti' ekki við“. En annars er þetta svo breiður grundvöllur til að halda uppi umræðum á, að jeg skal ekki fara lengra út í þá sálma. Jeg hefi fengið fullkomin svör við fyrirspurnum mínum. Jeg hefi fengið vissu fyrir þessum þrem aðalatriðum: 1. Ráðherrarnir hafa allir ýms aukastörf. 2. Þeir ætla að halda þeim áfram. 3. Þeim tekst ekki að sýna fram á það, að aukastörfin samrýmist ráðherrastörfunum, og þetta athæfi þeirra er því stórum vítavert.

Ásgeir Ásgeirsson Það er aðeins örstutt athugasemd, til þess að leiðrjetta nokkur ummæli í síðustu ræðu hv. 1. þm. Reykv. (MJ). Hv. þm. talaði um lánstraustsspjöll, sem leiddu af festingu gengisins. En jeg vil benda hv.þm. á það, að þegar smáþjóðir taka erlend lán, þá er lánið miðað við þeirrar þjóðar gjaldeyri, sem lánið er fengið hjá, eða einhverrar stórþjóðar, svo um lántraustsspjöll vegna þess getur ekki verið að ræða. Og þegar ríki festir gengi, þá bætir það lánstraust sitt. Í annan stað fullyrti hv.þm., að þegar gengi hefði tilhneigingu til hækkunar eða lækkunar, þá yrði svo að fara, án þess að gengisnefnd rjeði þar nokkuð við. Þessi algenga fullyrðing er á engum rökum bygð. Gengisbreytingar verða ekki á sama hátt og þegar loftþyngdarmælir stígur og fellur, heldur verða þær þráfaldlega að vilja og eftir stefnu þeirra, sem völdin hafa. Við hækkunartilhneigingu gjaldeyris má altaf ráða. Gengi hækkar ekki, meðan þjóðbanki heldur áfram að kaupa með óbreyttum „kurs“, af þeirri einföldu á stæðu, að sá, sem býður hæst í erlenda gjaldeyrinn, fær hann allan, og sje það stefna ríkisstjórnarinnar að verðfesta gjaldeyrinn, er það áhættulaust fyrir þjóðbankann að kaupa erlendan gjaldeyri með föstu verði, hversu mikið sem framboðið verður. Erfiðara er að ráða við lækkunartilhneiginguna, en hjá þeirri hættu ber að sneiða með rjettri útlánsstefnu seðlabankanna. Og fullyrða má, að nú mun ekki höfð sú útlánsstefna í Landsbankanum, sem skapi lækkunarhættu. Þessi bábilja, að þjóðirnar standi valdalausar gagnvart genginu, er hin hættulegasta og algengasta firra í þessu máli; hún er jafnalgeng og fáfræðin um eðli gengismálsins er útbreidd. En má jeg spyrja: hvaða vit er í því að vera hækkunarmaður, - og fullyrða um leið, að gengið dansi eins og norðurljósin, hátt fyrir ofan allan mannlegan mátt? Þá sagði hv.þm., að vald gengisnefndar hafi eingöngu verið stílað gegn lækkunarhættunni. Nú, er þá til eitthvert mannlegt vald, sem spornað getur við gengisbreytingum? Það ugði mig, að ástæður hv.þm. mundu verða sjálfum sjer sundurþykkar. En þá getur málstaðurinn ekki staðist. Gengisnefndin hefir mikið vald, það er kjarni málsins, og því valdi á hún að beita gegn hækkun og lækkun til festingar á gjaldeyrinum. Svo er alþjóðarhagsmunum best borgið. Þetta voru aðeins hinar nauðsynlegu leiðrjettingar við ræðu hv.þm., sem ekki varð hjá komist að gera.