Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég er þeirrar skoðunar, að nauðþurftartekjur eigi að vera undanþegnar skattal. En þar sem hér er um allverulega breyt. að ræða, sem gæti haft allmikil áhrif á afgreiðslu fjárl., og í fullu trausti þess, að ríkisstj. taki skattamálin til rækilegrar athugunar fyrir næsta Alþ., m.a. til að athuga þetta, segi ég nei.



Þar sem ég hef borið fram þáltill. í Sþ. um heildarendurskoðun skattal. og óska, að hún verði samþ. og endurskoðunin framkvæmd samkvæmt henni, en einstakar lagfæringar, þótt til bóta séu, gætu orðið til þess að tefja heildarendurskoðun, segi ég nei.



Ég segi nei með tilvísun til grg. hv. 2. þm. Eyf. 3. gr. samþ. með 19 shlj. atkv. 4. gr. samþ. með 18 shlj. atkv. Brtt. 351,2 felld með 17:8 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GÞG, JA, KS, LJós, SG, ÁS, EOl, EmJ. nei: EystJ, GG, GTh, HA, HelgJ, JóhH, JG, JPálm, JS, JR, JörB, PÞ, PO, SkG, StgrSt, AE, ÁB. MJ, SB greiddu ekki atkv. 8 þm. (FJ, IngJ, ÓTh, S A, GÍG, ÁkJ, ÁÁ, BÓ) fjarstaddir. 3 þm. gerðu svofellda grein fyrir atkv.:



Herra forseti. Ég tel þá lausn, sem hér er gert ráð fyrir á því vandamáli að leiðrétta það ranglæti, sem felst í núgildandi skattal., t.d. varðandi samsköttun hjóna, ekki vera nægilega og verulega gallaða, enda hef ég flutt frv., sem gerir ráð fyrir gagngerðum breyt. til úrbóta á því vandamáli. Hins vegar tel ég, að í þessari brtt. felist bót frá því ástandi, sem nú er og ég tel vera fráleitt, og segi því já.



Með skírskotun til grg. hv. 3. landsk. segi ég já.



Með skírskotun til grg. hv 3. landsk. þm. segi ég nei.



Herra forseti. Frv. þetta var til athugunar hjá fjhn. deildarinnar, og varð ekki samkomulag þar um afgreiðslu málsins. Tveir nm. skila sérstökum nál., þ.e. hv. 2. þm. Reykv., sem leggur til, að frv. verði fellt, og hinn er hv. þm. V-Ísf., sem lagt hefur fram sérstakt álit og lýsir sig þar andvigan frv. Meiri hlutinn hefur hins vegar lagt fram álit á þskj. 343 og lýsir þar yfir fylgi sínu við frv. með nokkrum breyt., sem hann flytur till. um á þskj. 347. Um þessar brtt. meiri hlutans er það að segja, að einni undanskilinni, að þar er ekki um efnisbreytingu að ræða. Það er að segja, framkvæmdin mundi verða hin sama og að undanförnu, þótt þær yrðu samþ., að frádreginni síðustu till. Fyrsta brtt. er umorðun á 1. gr., en engin efnisbreyting verður á greininni frá því, sem hún er. - Í a-lið 2. brtt. eru nánari ákvæði um heildsölu, sem undanþegin er söluskatti samkv. 22. gr., og er þessi brtt. eingöngu flutt til þess að gera þau ákvæði skýrari og ótvíræðari, að heildsala sé undanþegin söluskatti. „En til heildsölu telst ekki sala fyrirtækja á eigin framleiðslu. Einnig er undanþegin söluskatti samkvæmt 22. grein umboðsþóknun fyrir að útvega vörur frá útlöndum“, eins og segir í brtt. Hefur þetta hvort tveggja verið framkvæmt þannig, en rétt þótti að hafa skýrara orðalag á þessu ákvæði. - Þá er b-liður 2. brtt. Þar er ákveðið, að af sölu bóksala á bókum í umboðssölu skuli þó aðeins greiða skattinn af umboðsþóknun hans. Þetta er í samræmi við niðurstöðu máls, sem kom fyrir hæstarétt, og ákvað hann, að þannig skyldi þetta reiknast. - Þá er síðari líður þessarar brtt. Þar er lagt til, að ekki skuli greiða skatt af söluskatti eins og gert hefur verið undanfarið. Um þetta urðu málaferli, og var svo úrskurðað í hæstarétti, að söluskatt skuli greiða af brúttó-verði vörunnar, og hefur svo verið undanfarið. Hins vegar þykir sanngjarnt að gera á þá breytingu, að ekki þurfi að greiða söluskatt af söluskatti. Að öðru leyti leggur n. til, að frv. verði samþ., og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um málið.



Herra forseti. Það urðu við 1. umr. þessa máls allýtarlegar umr. um söluskattinn, en hér er um að ræða einn þyngsta skatt, sem nú er lagður á til þess að afla tekna í ríkissjóð, og óvanalegan skatt. Ég leyfði mér að leggja til við þá umr., að söluskatturinn yrði felldur niður. Ég býst ekki við, að ég þurfi að koma fram með rök fyrir því, hve þungt þessi skattur liggur á öllum almenningi nú sem stendur. Hæstv. ríkisstj. er kunnugt um það, hversu þungt þessi skattur kemur niður á mönnum og í mörgum tilfellum ákaflega óréttlátlega. T.d. kemur hann einna þyngst niður á nauðsynjavörum almennings og ýmsum atvinnugreinum eins og iðnaði, sem er að kikna að nokkru leyti undan þessum skatti. En svar hæstv. ríkisstj. mun vera það, að ríkissjóður komi til með að vinna tekjur á þessum skatti, það miklar, að fjárlögin fái staðizt. Nú vil ég segja, að á síðasta ári hefði verið hægt að sleppa söluskatti. En hæstv. fjmrh. svarar með því að segja, að ekki megi vænta þess, að innflutningur til landsins verði eins mikill og þá varð, því að við höfum verið að safna birgðum og höfum fengið gjafafé til þess, eða um 100 millj. kr. Til þess að gera þetta mál stutt, vil ég segja, að svo framarlega sem þær ráðstafanir verða nú gerðar, sem nauðsynlegar eru, þá er hægt að tryggja eins mikinn innflutning til landsins á næsta ári og var þetta síðasta ár án þess að taka til þess gjafafé. En til þess að þetta sé hægt, verðum við líka að gera aðrar ráðstafanir til þess að auka þjóðarframleiðsluna. Það þarf að gera ráðstafanir til þess að hagnýta betur okkar stórvirku framleiðslutæki, togara og frystihús, til þess að framleiða meiri freðfisk og fleiri tegundir af fiski. Ég vil leyfa mér að halda því fram og skal færa fram sönnunargögn fyrir því, að nú í ár hefði verið mögulegt fyrir þjóðina að selja milli 30 og 40 þús. tonn af hraðfrystum fiski, ef ríkisstj. hefði gert þær ráðstafanir, sem með þurfti, og leyft landsmönnum frjálsan útflutning fisksins. Þetta mun vera um 200 millj. kr. verðmæti, eða 50–100 millj. kr. meira útflutningsverðmæti fyrir fiskinn en nú er. Ísland er nú nægilega ríkt af framleiðslutækjum til þess að hafa meiri útflutning en það hefur. Það er líka viðurkennt af hæstv. ríkisstj., að markaðir, sem Íslandi standa til boða, nægi til þess að tryggja okkur einn til tvo tugi millj. kr. í viðbót, ef landsmenn fá leyfi til þess að nota þá. Og ef þetta frelsi fengist, þá hefði Ísland 100–200 millj. kr. meira í ár til þess að kaupa vörur fyrir og flytja til landsins nú í ár en á síðasta ári. Ef ekki á að verða skömmtun og vöruskortur, verður að gera ráðstafanir til að auka útflutninginn. Ég tók eftir, að fjmrh. sagði, að stj. hefði ekki getað vitað, þegar söluskatturinn var framlengdur, að eins mikið mundi safnast fyrir af vörum og nú hefur gert. Ég get að vísu ekki sannað, að stj. hafi vitað þetta, en hitt veit ég, að 1. des. var farið að gera ráðstafanir til að fá fé til að flytja meira inn. Hún gat því vitað, að með því að afgr. fjárlögin þannig í fyrra gæti orðið þessi greiðsluafgangur, en nú lætur hún sem hún hafi ekki búizt við því. Hins vegar vil ég leyfa mér að halda fram, að á komandi ári sé hægt að láta innflutninginn gefa jafnmiklar tekjur og s.l. ár. En raunverulega er ómögulegt að ræða með fullri beitingu raka um mál eins og söluskatt og fjárlög, án þess að fyrir liggi eitthvað um þá efnahagspólitík, sem stj. hyggst reka. Fjmrh. átti að útbúa áætlun um útflutning og innflutning, sem átti að fylgja fjárlögunum. Það er ekki hægt að ákveða í janúar eða febrúar að auka innflutninginn til landsins gífurlega, á hvern hátt sem það er gert, því að slíkt brenglar alla afgreiðslu fjárlaga. Og eitt af þeim verkefnum, sem fjárhagsráði var falið, var að semja slíka áætlun. Það minnsta, sem stj. getur gert, er að lýsa sjálf yfir sínum pólitíska vilja í þessu eða afgr. á jákvæðan hátt þau lagafrv., sem liggja fyrir um þetta. Ég veit, að það er hægt að slá niður öll rök um, að óhætt sé að fella niður söluskattinn, með því að yfirlýsa, að innflutningurinn verði ekki meiri en þetta og þetta. En það er líka hægt að koma tveim mánuðum síðar og breyta því öllu. - Ég er sannfærður um. að ríkissjóður getur komizt af, þó að mín till. um niðurfellingu söluskattsins verði samþ., svo framarlega sem einnig verður samþ. 12. mál þingsins, sem hér er á dagskrá í dag. Ég vil þess vegna í fyrsta lagi halda fram, að fjárhag ríkissjóðs væri ekki stofnað í voða með niðurfellingu söluskattsins, svo framarlega sem landsmenn mættu framleiða og flytja út með eðlilegum hætti. Í öðru lagi minnist ég ekki, síðan ég kom á þing, að hafi komið eins alvarleg og harðvítug mótmæli og gegn söluskattinum. Hef ég í nál. leyft mér að prenta upp nokkur sýnishorn af þessum mótmælum. Þar sem áður var vani hér fyrr, að mótmælin koma öll úr þeirri stétt, sem álögurnar komu þyngst niður á, koma mótmælin gegn söluskattinum viðar að. Hér eru prentuð upp ekki aðeins mótmæli frá einstökum verkalýðsfélögum, heldur líka samtökum eins og Landssambandi iðnaðarmanna, Bandalagi kvenna, einu afturhaldssamasta bændafélagi í landinu, sem er hægra megin við Framsókn, einu sterkasta atvinnurekendafélaginu eins og Félagi ísl. iðnrekenda. Þannig eru lesin upp hér daglega mótmæli gegn þessum skatti. Ég álít, að Alþ. beri að verða við þessum kröfum og afnema þennan skatt og eigi svo annaðhvort að gefa svo frjálsa innflutningsog útflutningsverzlunina, að hægt sé að komast af án söluskattsins, eða - ef á að halda áfram að hindra menn í að afla gjaldeyris og vinna fyrir gjaldeyri - verði fundnir aðrir og réttlátari tekjustofnar. - Söluskatturinn var upphaflega lagður á til að standa undir fiskábyrgðinni. Með gengislækkuninni var svo meiningin að létta af ríkinu þunga fiskábyrgðarinnar. Gengislækkunin var framkvæmd, en söluskattinum haldið áfram. Eftir það að þungur tollur hafði verið lagður á innfluttar vörur með gengislækkuninni, var svo á næsta þingi söluskatturinn hækkaður og um leið eða rétt á eftir bátaútvegsgjaldeyrinum skellt á eða raunverulega nýrri gengislækkun, því að reglugerðin, sem stj. gaf út án þess að hafa nokkra stoð í lögum, þýðir, að stj. taki í sínar hendur vald hvorki til meira né minna en gengislækkunar, eftir því sem henni þóknast. Því hefur ekki verið mótmælt, að ef stj. hefur rétt til að taka þessar vörur á listann og leyfa að leggja á þær 60% toll, hafi hún líka heimild til að taka aðrar vörur á þennan lista, jafnvel allar vörur, sem fluttar eru til Íslands. Eða hvað hindrar, ef hún hefur rétt til að leggja þennan toll á 10–20 vörutegundir, að hún hafi þá rétt til að leggja hann á 30–40% eða á allar vörutegundir. Og ef hún hefur rétt til að leggja 60% á þessar vörur, hefur hún líka rétt til að leggja 100% á þær. Og ef Englendingar fella pundið í næstu viku, mun þurfa gengislækkun, og ef stj. telur sig hafa rétt til að leggja á bátagjaldeyrinn, hlýtur hún líka að telja sig hafa rétt til þess. En það er bara eitt, sem ruglar þá í höfðinu. Þeir hafa stoð í leyfi frá alþjóðagjaldeyrissjóðnum og halda, að það séu íslenzk lög. Þeir eru farnir að rugla saman, hvort heimildin komi frá Washington eða frá Alþingi Íslendinga. Ég vildi taka þetta fram enn einu sinni, vegna þess að þeirri fiskábyrgð, sem söluskatturinn átti að standa undir, hefur nú verið skellt yfir á almenning, fyrst með gengislækkuninni og síðan bátaútvegsgjaldeyrinum. Og nú er margfalt erfiðara að standa undir aðstoðinni við útvegsmenn en var meðan fiskábyrgðin var. Hefði verið nær að halda henni áfram og sjá svo um, að ekki væri þessi okurálagning á vörur. M.ö.o., allt, sem hæstv. stj. hefur gert í sambandi við þetta mál, er tóm vitleysa, og það fást engar upplýsingar um, hvaða heimild sé til viðkomandi bátaútvegsgjaldeyrinum, hvernig sem skorað er á hana að upplýsa það, og í reglugerðinni, sem gefin var út daginn eftir að þingi var slitið, er ekki vísað í nein lög, aðeins óskir ríkisstj. Ég held, að það sé þess vegna rétt af Alþ. að feila nú þessa lagaheimild, sem stj. hefur til að innheimta söluskattinn, og að það sé rétt að knýja stj. til að leggja fyrir Alþ. áætlun um, hvernig hún hugsar sér að haga útflutningi og innflutningi á næsta ári og hvað eigi að leggja mikið af ólöglegum gjöldum á almenning. Á að gefa þeim útvegsmönnum, sem einoka útflutninginn, einnig rétt til að einoka innflutning margrá vörutegunda? Á að leysa deiluna um saltfiskinn með því að bjóða S.Í.S. upp á ákveðinn kjötútflutning, til þess að betra samkomulag verði á stjórnarbúinu? Ég vil benda á þetta sem eitt dæmi þess, hvernig stj. getur farið að því að leysa öll mál í þjóðfélaginu, ef rétt er að leysa þau með samkomulagi um fríðindi handa einstökum stofnunum. En hví er þá verið að biðja Alþ. um fjárlög? Hingað til er það eitt, sem öll þjóðþing hafa haldið fast í, og það er rétturinn til að leggja álögur á almenning í landinu. Uppruni þinganna er beinlínis í sambandi við það. Núverandi stj. hefur hins vegar fundið ráð til slíks og beitt því þvert ofan í fyrirmæli stjórnarskrárinnar og sýnt sig í því að leggja á álögur án allra lagaheimilda. Ég álít þess vegna, að söluskattinn eigi nú að fella niður, en hins vegar, svo framarlega sem sú till verður ekki samþykkt, þá mun ég við 3. umr. flytja brtt. um að reyna að draga úr því versta við hann. Eins og vitað er, hefur söluskatturinn lent sérstaklega illa á innlendum iðnaði og það þannig, að oft hefur verið lagt þrisvar sinnum á sömu vöruna í sambandi við innflutning hráefnis og sölu innanlands. Þar sem aðrar þjóðir reyna að stuðla að því, að iðnaður myndist, reynir stj. hér að drepa iðnaðinn og skapa atvinnuleysi á Akureyri, í Reykjavík og þar, sem mest er byggt á iðnaði, og jafnframt rýra gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Það er vitað, að þessi pólitík er vísvitandi stefna, rekin í samræmi við hagsmuni þeirra, sem nú virðast ráða efnahagskerfi Íslendinga. Ein meginstefna auðvalds Randaríkjanna er að eyðileggja innanlandsiðnaðinn til að skapa markað fyrir stóriðjuvörur sínar. Eins og vitað er, hefur Marshallaðstoðin hjálpað til, að þeirra stóriðja eigi sem greiðastan aðgang að mörkuðunum, og hjálpað til að brjóta niður iðnað viðkomandi lands. Hér er nú svo komið, að í þeim iðnaði, sem starfaði í Reykjavík, er með þessum ráðstöfunum stj. búið að fækka um helming, ef iðnaðurinn er tekinn sem heild, en ef litið er á einstakar verksmiðjur, verða í verksmiðjum, þar sem störfuðu 500 manns, aðeins 70 starfandi eftir nýár. Og ýmsir, sem lagt höfðu fé í að kaupa vélar, sem hefðu getað gefið gjaldeyri, ef frelsi hefði verið til að framleiða til útflutnings, verða nú að loka. Það er að vísu gefið, að þó að söluskattinum væri létt af iðnaðinum, mundi það ekki hjálpa nema að litlu leyti, því að hér er um samfelldar aðgerðir að ræða. Jafnhliða því, að söluskatturinn var lagður á iðnaðinn, var um leið verið að stöðva hann með því lánsfjárbanni, sem stj. setti á, og gera honum erfiðara fyrir með því að flytja ekki inn hráefni, en í þess stað fullunnar iðnaðarvörur. Það er þó örlítið í áttina, ef söluskatturinn er afnuminn. - Það hafa komið fram kröfur um, að svo framarlega sem söluskatturinn haldist, verði honum skipt öðruvísi, m.a. að bæjarfélögin fái a.m.k. helming hans, og hafa sósíalistar flutt tillögu í Ed., sem enn hefur ekki fengið afgreiðslu, um, að söluskatturinn í ár verði að nokkru leyti þannig hagnýttur. - En ef þessi brtt. verður felld, mun ég flytja frekari brtt. við 3. umr.



Herra forseti. Ég hef flutt brtt. við þetta frv. á þskj. 383. Þær fela í sér, að fjórði hluti söluskattsins skuli renna í jöfnunarsjóð sveitarfélaganna, en tekjum jöfnunarsjóðs af söluskattinum skuli síðan skipt millí bæja og hreppa eftir fólksfjölda. - Við 1. umr. um þetta frv. benti ég á, að brýn þörf væri að gera einhverjar ráðstafanir í sambandi við fjármál sveitarfélaganna almennt, annaðhvort með því að létta af þeim gjöldum eða með því að láta þau hafa nýja tekjustofna. Það er alkunna, sem ekki þarf að útskýra mikið fyrir hv. þm., að bæði bæjar- og sveitarfélögin eiga við vaxandi fjárhagslega örðugleika að etja vegna margra orsaka. Á því er enginn vafi, að allur almenningur á nú erfiðara með að greiða sín opinberu gjöld en áður var. Enn fremur er þess að gæta, að ríkið tekur það mikið í álögum, bæði beint og óbeint, að það kemur nú alvarlega við hag sveitarsjóðanna. Og það er ekki aðeins, að þessar álögur séu miklu hærri að krónutölu, heldur eru líka innheimtuaðferðirnar harðskeyttari en þær voru, einkum við innheimtu söluskattsins, en hann er innheimtur að því viðlögðu að loka fyrirtækjunum. ef hann er ekki greiddur í tæka tíð. Hefur þessi innheimtuaðferð orðið til þess, að mun tregar hefur gengið fyrir bæjar- og sveitarfélögin að innheimta útsvörin. Auk þess hefur ríkisvaldið á undanförnum árum gengið mjög í þá átt að hækka ýmis lögboðin gjöld á sveitarfélögunum. Hins vegar hefur jafnhliða þessari þróun ekki verið séð fyrir nýjum tekjustofnum handa sveitarfélögunum. Þannig hafa þau samkv. lögum aðeins einn tekjustofn, útsvörin, og sem sagt, þó að álögurnar hafi þannig með lögum hækkað ár frá ári, hefur sveitarfélögunum ekki verið séð fyrir nýjum tekjustofnum. Auk þessa bætist það svo ofan á, að ríkissjóður hefur ekki staðið í skilum um ýmsar þær greiðslur, sem hann á að inna af hendi til sveitarfélaganna. Það er svo um allmargar framkvæmdir, sem löggjafarvaldið ætlast til að bæjarfélögin hafi með höndum, svo sem skólabyggingar, hafnargerðir og sjúkrahúsabyggingar, að þar hefur því verið með lögum lofað, að ríkissjóður greiddi hluta af byggingarkostnaði þessara framkvæmda. En nú er svo komið um flestar þessar framkvæmdir, að það stendur upp á ríkissjóðinn um meira eða minna af slíkum greiðslum. Nú vil ég taka fram, að hér gegnir nokkuð ólíku máli eftir því, hvers konar framkvæmdir þetta eru. Um sumar þeirra er svo fyrir mælt í lögum, að sveitarfélögin eigi að fá vissan hundraðshluta af byggingarkostnaðinum úr ríkissjóði, en það er sett að skilyrði, að það greiðist, þegar fé sé veitt til þess á fjárlögum. Hins vegar er í öðrum lögum svo ákveðið, að sveitarfélögin skuli fá vissan hluta byggingarkostnaðar framkvæmda sinna greiddan úr ríkissjóði, en þar ekki tekið fram, að greiðsla þessa hluta skuli innt af hendi, þegar fé sé veitt til þess á fjárl. Sérstaklega á þetta við um skólabyggingar. Og af því lít ég svo á, að jafnóðum og skólabyggingum miðar áfram hjá sveitarfélögunum, þá falli í gjalddaga það, sem ríkið á að greiða, vitanlega með því skilyrði, að fræðslumálastjórnin hafi samþykkt teikningar að þessum framkvæmdum og fyrirkomulag allt. Nú er það svo varðandi skólabyggingar eftir þeim skýrslum, sem hér liggja fyrir og fræðslumálastjórnin hefur sent öllum þm., að 1. nóv. s.l. skuldar ríkissjóður sveitarfélögunum vegna skólabygginga hvorki meira né minna en 13 millj. kr., sem að mínu áliti eru gjaldfallnar og ríkissjóður er skyldur til að greiða. Auk þessarar stóru upphæðar er það svo, að í allmörgum sveitarfélögum eru sjúkrahúsaframkvæmdir langt á veg komnar, en framlag ríkissjóðs til þeirra er ekki að fullu greitt. En ég vil taka skýrt fram, að hér ber nokkuð á milli, þar sem skýrt er tekið fram í l., að greiða skuli hluta af kostnaði við þessar framkvæmdir úr ríkissjóði, þegar fé sé veitt til þess á fjárl. Um framlag ríkissjóðs til skólabygginga er því eins ástatt og um jarðræktarstyrkinn, að skylda er til að greiða hann strax að fullu, eftir því sem bændum miðar áfram við ræktunarframkvæmdir. Af þessum ástæðum, sem ég hef nú greint, og sjálfsagt mörgum fleiri, sem hins vegar eru mismunandi í ýmsum byggðarlögum, t.d. aflaleysi ár eftir ár á sumum stöðum o.s.frv., varð það að ráði, að nú um miðjan okt. s.l. var efnt til ráðstefnu hér í Reykjavík með fulltrúum allra þrettán kaupstaða landsins til þess að bera saman bækurnar og ráða sínum ráðum um vandamál, sem að steðjuðu. Á þeim fundi lögðu þessir fulltrúar bæjarstjórnanna fram ýtarlegar upplýsingar um fjárhagsástæður og afkomumöguleika hver viðkomandi sínu byggðarlagi. Þessi mál voru rædd ýtarlega á fundinum og samþ. ýmsar till., bæði um, að nauðsynlegt væri, að létt væri ýmsum lögboðnum gjöldum af bæjar- og sveitarfélögunum, og í öðru lagi, að nauðsynlegt væri, að ríkissjóður greiddi jafnóðum sitt lögboðna framlag til ýmissa framkvæmda, - og síðast, en ekki sízt, að sveitarfélögum yrði séð fyrir nýjum tekjustofnum. Bæjarstjórafundurinn taldi nauðsynlegt, að fram færi heildarendurskoðun á þessum málum, þannig að tekin yrðu til endurskoðunar öll gildandi lagaákvæði um tekjur kaupstaðanna með það fyrir augum að setja heildarlöggjöf um tekjustofna þeirra og sveitarfélaganna almennt, þar sem tryggilega verði búið um fjárhagsgrundvöll þeirra og tryggt, að ekki verði beint eða óbeint gengið á þá tekjustofna, sem sveitarfélögum verða fengnir. Hins vegar taldi fundurinn, að þar sem slík löggjöf þyrfti bæði mikinn og nákvæman undirbúning, væri ekki unnt að bíða með allar aðgerðir, þar til slík löggjöf yrði til, heldur þyrfti að gera einhverjar ráðstafanir til úrbóta nú þegar. Sumir bæjarstjóranna upplýstu, að það mætti heita ógerningur að koma saman fjárhagsáætluninni hjá sumum kaupstaðanna að óbreyttum ástæðum, nema nýir tekjustofnar kæmu til. Af þeim ástæðum samþ. fundurinn, að til bráðabirgða yrði farið fram á það við Alþ., að meðan söluskatturinn er á lagður og innheimtur, skyldi helmingur hans ganga til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna, en þaðan vera dreift til sveitarfélaganna. Það er ekki ætlazt til, að þetta sé til kaupstaðanna eingöngu. heldur til allra bæjar- og sveitarfélaga og að þessu skyldi skipta eftir fólkstölu. Þessar till. bæjarstjórafundarins voru síðan bornar fram við ríkisstj., og flutti sú þriggja manna nefnd, sem bæjarstjóraráðstefnan kaus til þess, mál þetta við fors- og félmrh., sem málefni sveitarfélaganna heyra fyrst og fremst undir, rétt eftir miðjan októbermánuð og óskaði þess, að hann legði þær fyrir ríkisstj. Nú er komið hátt á annan mánuð siðan, og því miður hefur hæstv. ráðh. ekki séð sér fært að leggja fyrir Alþ. neinar till., hvorki til þess að létta útgjöldum af bæjar- og sveitarsjóðum né um að afla þeim nýrra eða aukinna tekjustofna. Þó að liðið sé nú hátt á annan mánuð síðan, hefur því miður svo farið, að hæstv. ráðh. og ríkisstj. hefur ekki treyst sér til að verða við einni einustu till., sem bæjarstjórafundurinn bar fram, og verð ég að telja það mjög miður farið. Ég skal að vísu taka fram, að eitt frv. liggur fyrir þinginu, flutt að tilhlutun hæstv. fjmrh., sem snertir nokkuð hag bæjar- og sveitarfélaganna. Það er þó ekki borið fram í tilefni af óskum bæjarstjórafundarins, heldur er það frv., sem einnig var borið fram í fyrra, sem fer fram á, að nýtt fasteignamat skuli fram fara og semja skuli það að nýju til samræmis við núgildandi verðlag í landinu, og þegar þessu sé lokið, skuli fasteignaskatturinn, sem nú rennur í ríkissjóð, renna til sveitarfélaganna. Ég skal ekki ræða endurskoðun á fasteignamatinu í þessu sambandi. Það hefur verið gert hér allrækilega í sambandi við það frv., sem líka er hér á dagskrá. En ég vil taka það fram á þessu stigi, að sú hjálp, sem bæjar- og sveitarfélögunum yrði að samþykkt þess og framkvæmd, kæmi ekki að gagni fyrr en eftir tvö eða þrjú ár ettir þeirri reynslu, sem maður hefur af því, hvaða tíma það tekur að framkvæma hin nýju fasteignamöt. Fasteignaskatturinn á fyrst og fremst að ganga til þess að greiða þann kostnað, sem leiðir af framkvæmd fasteignamatsins, sem mundi vafalaust nema nú mörgum milljónum, ef miðað er við þann mikla kostnað, sem af því varð fyrir tíu árum. M.ö.o., jafnvel þótt menn vildu afgr. það frv. á þessu þingi, þá mundi það ekki koma að haldi fyrir sveitarfélögin fyrr en eftir langan tíma. Hér hefur því ekki orðið þess vart, að hæstv. ríkisstj. hafi gengið til móts við þessar óskir bæjarstjórafundarins til þess að mæta hinum brýnu þörfum sveitarfélaganna. Hins vegar hefur verið borið fram hér eitt frv., sem ég vil ekki láta hjá líða að minnast á í þessu sambandi, sem hæstv. ríkisstj. flytur, um breyt. á almannatryggingalögunum, sem felur í sér að skylda sveitarfélögin til þess að greiða stórhækkuð framlög til Tryggingastofnunarinnar á næstu árum. Það á að skylda þau til að greiða framlag sitt með kaupgjaldsvísitöluhækkun, sem taki gildi í marz n.k. Og eftir því sem tryggingastjórnin sjálf upplýsir, reiknar hún með 150 stigum. Þetta eitt mundi hækka lögboðin framlög sveitarfélaganna til Tryggingastofnunarinnar svo millj. kr. skiptir. Mér þykir harla undarlegt, að um leið og ríkisstj. hunzar gersamlega allar þessar till. bæjarstjóranna, virðist þetta vera svarið, sem hún ætlar að tjá bæjar- og sveitarfélögunum, að stórhækka með löggjöf framlög sveitarfélaganna til Tryggingastofnunarinnar. Það verður vafalaust spurt um það hér, hvar ríkissjóður eigi að fá þær tekjur, sem hann hefur gert ráð fyrir að fá af söluskattinum, ef taka eigi hluta af honum handa sveitarfélögunum, eða beðið um að benda á þá gjaldaliði í fjárlagafrv., sem eigi þá að lækka eða skera niður. - Ég vil nú fyrst spyrja: Þegar Alþ. og ríkisstj. hefur á undanförnum árum verið að leggja nýjar álögur á bæjar- og sveitarfélögin, hvenær hefur þá verið bent á nýja tekjustofna handa sveitarfélögunum? Þegar m.a. með tryggingalöggjöfinni eru lagðar ekki aðeins milljónir, heldur milljónatugir í útgjöldum á sveitarfélögin, þá er ekki bent á neina nýja tekjustofna handa þeim. Þegar sveitarfélögin voru lögskylduð til að greiða visst framlag á íbúa í byggingarsjóð, var ekki bent á nýja tekjustofna handa þeim. Þegar hækkað var tillagið til bjargráðasjóðs, var ekki bent á nýja tekjustofna handa þeim. Þegar skylda var lögð á þau viðkomandi skólabyggingum, var ekki bent á nýja tekjustofna handa þeim. Þegar ríkisvaldið fyrirskipaði kaupstöðum landsins, t.d. Reykjavík, að hafa tvo lögregluþjóna á hvert þúsund íbúa, þá var ekki bent á neina nýja tekjustofna handa þeim til þess að standa undir þeim milljónum í útgjöldum, sem t.d. Reykjavík verður að greiða vegna aukins kostnaðar við löggæzluna og annað af þessum ástæðum. Þó að ríkið hafi sem sagt ár eftir ár lagt ný og margs konar lögboðin gjöld á sveitarfélögin, hefur ríkisvaldið ekki haft fyrir því að benda þeim á eða útvega þeim neina nýja eða aukna tekjustofna. En þegar farið er fram á, að bæjarsjóðir fái eitthvert fé til þess að standa undir öllum þessum útgjöldum, m.a. sem af því leiðir að greiða gjald til trygginganna með vísitöluhækkun, þá er þess krafizt, að bent sé á nýja tekjustofna fyrir ríkissjóð eða leiðir til lækkunar útgjalda ríkissjóðs. Ég skal taka fram á þessu stigi, að vafalaust mundi vera hægt að taka ýmsa liði út úr gjaldabálki fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir nú, eða greiða þá af tekjuafgangi ársins 1951 til þess m.a. að mæta þessu, sem hér er farið fram á. Í öðru lagi tel ég, að sumir tekjuliðir fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir, séu það varlega áætlaðir, að mjög vel megi hækka þá nokkuð. Ég skal ekki fara öllu fleiri orðum um þetta að sinni. En ég vil þó aðeins leyfa mér að benda á það, að þótt hæstv. ríkisstj. telji það fyrst og fremst skyldu sína að sjá um, að ríkissjóður sé rekinn hallalaust, - og er það virðingarvert og sjálfsagt að styðja hana af öllu megni í því, að búskapur ríkisins sé greiðsluhallalaus, - þá hefur ríkisvaldið líka skyldur gagnvart sveitarfélögunum og þeirra fjárhag, og ekki sízt hefur það skyldur til að sjá þeim fyrir nýjum tekjustofnum, þegar hvort tveggja fer saman, að ríkisvaldið hefur lagt þungar byrðar og margar á sveitarsjóðina og auk þess stendur það ekki fyllilega í skilum með ýmsar greiðslur til þeirra. En ef hæstv. ríkisstj. og Alþ. vill ekki sinna á neinn hátt hinum réttmætu óskum bæjar- og sveitarfélaganna, þá er rétt, að þeir sömu aðilar geri sér grein fyrir, hvað gerist, ef þessu er að engu sinnt. Meðal stærstu útgjaldaliða sveitarfélaganna eru hin lögboðnu framlög til trygginganna. En samkv. l. stendur ríkissjóður í ábyrgð fyrir þessum framlögum, ef sveitarsjóðir inna ekki þessar greiðslur af hendi. Ef sveitarsjóðir geta ekki aflað sér þeirra tekna, sem til þess þarf að standa í skilum með þetta, eða létt af sér útgjöldum, sem nauðsynlegt er til þess, getur ekki orðið önnur afleiðing þess en sú, að meira eða minna af sveitarfélögum getur ekki staðið í skilum með tryggingagjöldin, með þeim afleiðingum, að þau koma á ábyrgðarmanninn, þ.e.a.s. Ríkissjóðinn. Og um leið og bæjar- og sveitarsjóðir lenda í verulegri fjárþröng, - og slíku má búast við með því atvinnuástandi, sem nú er að skapast, - þá hljóta kröfurnar til ríkissjóðs að vera miklu háværari en áður um, að ríkissjóður geri eitthvað til þess að efla og auka atvinnuna í kaupstöðunum. En það er nú þegar svo komið, að ýmis bæjarfélög, - og ekki aðeins bæjarfélög, heldur líka jafnvel fleiri önnur sveitarfélög, - hafa ekki getað staðið í skilum með lán, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir, og á ég þar bæði við hafnarmál, rafveitumál og jafnvel fleira. Ég ætla, að það séu nú. þegar orðnar 7–8 millj. kr., sem ríkissjóður heinlínis hefur orðið að greiða vegna vanskila sveitarfélaga á vöxtum og afborgunum, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir. Og ég er hræddur um, að þetta fari ört vaxandi. Ég býst við, að það stærsta fram undan í því efni séu rafveitumálin, en hafnargerðir og vegagerðir og verksmiðjumál koma þar líka nokkuð við sögu. Ég vil nú taka skýrt fram, að það, sem ég hér hef talað um fjárþörf sveitarfélaga, á ekki fyrst og fremst við um það bæjarfélag, sem ég er fulltrúi fyrir, heldur tala ég fyrst og fremst sem fulltrúi fyrir þá bæjarmálaráðstefnu, sem haldin var um miðjan október í haust s.l. og fól mér að koma þessum till. á framfæri við hæstv. ríkisstj. og Alþ. En það eru ekki eingöngu kaupstaðirnir, sem hér eiga hlut að máli, þó að þeir einir hafi átt fulltrúa á þessari ráðstefnu, heldur eru mörg stærri kauptún, sem eiga hér hlut að máli og eiga ekki síður í miklum erfiðleikum en kaupstaðirnir. Ég vænti þess, að þessar till. mínar á þskj. 383 fái hér góðar viðtökur í hv. d. Hér er farið miklu skemmra en bæjarstjórafundurinn óskaði, en þar var farið fram á, að helmingur söluskattsins rynni til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga, og í þá átt gengur það frv., sem flutt var í hv. Ed. af hv. þm. úr öllum fjórum þingfl. Hér er aðeins farið fram á, að einn fjórði hluti söluskattsins renni til þessa, í þeirri von, að um það geti náðst samkomulag.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af þeim brtt., sem fram hafa komið við frv. Fyrst er þá sú brtt. frá hv. 2. þn. Reykv. að fella söluskattinn alveg niður. Í sambandi við hana vil ég upplýsa, að nú er komið í ljós eftir athugun, sem alveg nú síðustu dagana var gerð um afkomu ríkissjóðs á þessu ári, að ef söluskatturinn hefði verið felldur niður í fyrra, hefði orðið margra milljónatuga greiðsluhalli í ár þrátt fyrir alveg óvenjulega mikinn innflutning. Á þessu sést, hve mjög á sandi allar þær ræður hv. 2. þm. Reykv. eru byggðar og annarra, sem talað hafa líkt og hann um þessi mál. En varðandi næsta ár í þessu efni, sem nú er aðalatriðið í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, vil ég leyfa mér að benda á nokkur atriði og þá sérstaklega út af því, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði hér, þegar hann mælti fyrir sinni till., sem er um það, að einn fjórði hluti söluskattsins renni til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga á næsta ári. - Fjárlagafrv., sem við nú erum með til umr., er orðið með 370 millj. kr. útgjöldum. Og það er nokkuð augljóst, að það þarf að gera á því enn nokkrar leiðréttingar til hækkunar þessu. Það er t.d. ekki búið að taka á fjárlagafrv. hækkun vegna þess, að vísitalan er hærri en gert var ráð fyrir, er það var samið, sem nemur nokkurra millj. kr. útgjöldum. Auk þess eru eftir leiðréttingar, sem nema nokkurri fjárhæð. Og svo verða alltaf einhverjar hækkanir við 3. umr.. hversu varlega sem þingmeirihlutinn fer. Það er því vist, að gjaldaáætlun fjárl. fyrir næsta ár verður ekki undir 380 millj. kr., og má alltaf gera ráð fyrir einhverjum umframgreiðslum, hvernig sem allt veltist. Og viðkomandi tekjumöguleikunum er það að segja, að nú er komið tekjuuppgjör fyrir nóvembermán. s.l. til 1. des., og mér sýnist, að árstekjurnar muni ætla að verða um 405 millj. kr., eftir því sem næst verður komizt, þegar áætlað er um einn mánuð. Á því sjáum við myndina, hvernig hún er. Það kemur sem sé í ljós, að tekjurnar í nóv. og des. verða ekki tiltölulega eins miklu hærri en í öðrum mánuðum ársins eins og undanfarin ár hefur verið, og er það af því, að innflutningur hefur verið óvenjulega mikill á árinu, sem hlýtur að segja til sín m.a. nú síðustu mánuðina. M.ö.o., eftir því sem næst verður komizt, eru þetta rúmar 400 millj. kr. Nú er ómögulegt að gera ráð fyrir sömu tekjum t.d. af verðtolli næsta ár. Það er ekki útlit fyrir, að hægt sé að gera sér vonir um, að innflutningur verði eins mikill næsta ár, eftir að aflað hefur verið birgða fyrir milljónatugi á þessu ári. Á þessu ári sjáum við það, sem alltaf hefur vofað yfir og ég tók fram í framsöguræðu minni um málið, að það er fullhart á því, að auðið verði að afgr. tekjuhallalaus fjárlög með því, að ríkissjóður haldi öllum söluskattinum eins og nú er. Sjáum við það af þeim tölum, sem ég hef nefnt. M.ö.o., það, sem gjöldin eru að verða á fjárlagafrv., nálgast það, sem tekjurnar verða í ár hjá ríkinu. Og þó höfum við verið sammála um, að næsta ár verði ekki eins gott tekjuár og yfirstandandi ár. Þetta sýnir alveg glöggt, að það er ekki til þess að hugsa, að ríkissjóður megi missa af þeim tekjum, sem hann nú hefur. Og þess vegna er ekki hægt - ekki nokkur möguleiki til þess - aðleysa fjárhagsvandræði eins né annars með því að taka hluta af þeim tekjustofnum, sem ríkissjóður hefur nú, nema því aðeins að menn vilji hætta við að afgr. greiðsluhallalaus fjárlög. En það er grundvallaratriði í stefnu núverandi ríkisstj. að afgr. fjárl. greiðsluhallalaus, og frá því getur hún ekki með nokkru móti víkið. - Þetta vildi ég leyfa mér að upplýsa og taka fram í sambandi við þessar umr. - Ég ætla ekki að ræða almennt um fjárhagserfiðleika sveitarfélaganna. Ég veit, að ýmsir erfiðleikar hafa verið á að halda þar í horfinu. En þau vandkvæði geta ekki orðið leyst með því að taka af tekjustofnum ríkisins, eins og nú horfir. Það er óhugsandi. Hv. 7. þm. Reykv. minntist í þessu sambandi á ýmsa löggjöf, sem þingið hefði sett. Og ég skal ekki fara út í að ræða það í einstökum atriðum. En ég vil bara benda á út af einu atriði, sem hann tók fram, skólalöggjöfinni, að í fræðslul. nýju var náttúrlega létt byrðum stórkostlega af sveitarfélögunum og færðar yfir á ríkissjóð, bæði hvað viðkemur rekstri skólanna, miklu meira en áður, en eins var þá tekið upp að greiða úr ríkissjóði byggingarkostnað skólanna, sem ekki hafði áður verið gert nema í sumum tilfellum. Varðandi það frv., sem fyrir þinginu liggur um greiðsluna til trygginganna, þá er þess að geta, að þar er ekki á nokkurn hátt gengið á hlut bæjanna í því frv. Þar er gert ráð fyrir, að haldið verði áfram því hlutfalli, sem frá öndverðu hefur verið þar sett í tryggingal. um framlög til trygginganna, og ekki raskað neinu í því, þannig að þar sé velt neinu yfir á bæina, sem áður hefur hvílt á öðrum. Það er bara gert ráð fyrir í því frv. að greiða vísitöluhækkun á tryggingagjöldin, og skiptíst það í jöfnum hlutföllum eins og áður hefur verið. Ég verð því að mælast mjög eindregið til þess, að hv. þd. aðhyllist ekki þessar till., sem fram eru komnar á þskj. 383, því að samþykkt þeirra getur ekki samrýmzt afgreiðslu greiðsluhallalausra fjárl. Það er alveg augljóst.



Herra forseti. Vegna þess að frsm. hv. 2. minni hl. fjhn. er forfallaður, hv. þm. V-Ísf., ætla ég að segja fáein orð í hans stað. - Hv. þm. V-Ísf. hefur lagt til í nál. sínu á þskj. 354, að söluskatturinn verði ekki framlengdur, en að öðrum kosti sé hann fús til viðræðna og samninga um undanþágu frá söluskattinum fyrir vörur og þjónustu, sem mest áhrif hafa á framfærslu- og framleiðslukostnað. - Alþfl. hefur frá öndverðu tekið fram, að hann væri andvígur framlengingu söluskattsins. Hann taldi við meðferð fjárlagafrv. í fjvn., að það hefði komið í ljós, að á ríkisbúskapnum mundi verða verulegur tekjuafgangur, eða upp undir 90 millj. kr., þannig að óhætt væri að fella söluskattinn niður, þar sem gera mætti ráð fyrir ekki minni tekjum á næsta ári en á yfirstandandi ári og útgjöldin mundu ekki hækka svo mjög, að þær áætlanir, sem gerðar hafa verið um þau, mundu ekki standast. Nú var hæstv. fjmrh. að segja það áðan, að samkvæmt nýrri athugun á afkomu ríkissjóðs væri þetta ekki rétt. Þau plögg, sem legið hafa fyrir hjá hæstv. fjmrh., virtust gefa í skyn, að tekjuafgangur yrði 80–90 milljónir. Sé þetta ekki rétt, væri æskilegt, að fyrir lægju aðrar skýrar og ótvíræðar upplýsingar um það, hver tekjuafgangurinn yrði í ár. Um það er ekki ágreiningur, að æskilegt er að láta ríkisbúskapinn á þessu ári og næsta verða hallalausan, og að svo miklu leyti sem nauðsynlegt kann að vera að halda söluskattinum og ekki hægt að koma við beinum sparnaði við samningu fjárl., þá er ekki um annað að gera en að framlengja hann að einhverju leyti. Þess vegna er það tekið fram í nál. 2. minni hl., að komi það í ljós, að óhjákvæmilegt sé vegna greiðsluhallaafkomu ríkissjóðs að halda söluskattinum að einhverju leyti, þá verði a.m.k. að létta honum af brýnustu nauðsynjavörum almennings og þeim vörum, sem mest áhrif hafa á framleiðslukostnaðinn. En á því sýnir hæstv. ríkisstj. engan lit og vill fá í ríkissjóðinn sömu tekjur á næsta ári og innheimfar eru á þessu ári. Ég hef áður sýnt fram á, að söluskatturinn hefur mikil áhrif á dýrtíðina, svarar til a.m.k. 6 stiga í framfærsluvísitölunni, svo að þar mundi ríkissjóður spara veruleg útgjöld, ef innheimta söluskattsins hætti. Annars er það að segja í sambandi við söluskattinn, að spurningin er ekki um það eitt, hvort æskilegt sé eða óæskilegt að innheimta hann af öllum vörum eða aðeins nokkrum vörum. Um söluskattinn er það að segja, að allt fyrirkomulag hans og innheimta er mjög miklum annmörkum háð. Ég hygg, að söluskatturinn sé í engu landi innheimtur með sama hætti og á Íslandi. Söluskattur er algengur í löndum Vestur-Evrópu, en hann mun hvergi vera innheimtur með sama hætti og hann er innheimtur hér. Þegar hann var á lagður í ýmsum löndum í stríðinu og eftir styrjöldina, þá var hann viða innheimtur eins og hér hefur verið gert og gert er enn, þ.e.a.s. reynt að leggja hann á alla veltu, hverju nafni sem nefnist, en alls staðar hefur verið frá þessu horfið. Síðast var nýlega gerð viðtæk breyt. á söluskattinum og innheimtu hans í Noregi, því að Norðmenn ráku sig á það sama sem mér finnst að íslenzkir skattheimtumenn ættu að vera búnir að uppgötva, að þetta fyrirkomulag, að gera tilraun til þess að innheimta skattinn af bókstaflega allri veltu, er ranglátt, óeðlilegt og óframkvæmanlegt og skapar svo gífurlegan rugling og svo mikið ósamræmi, að af hljótast endalausar deilur, sem eru mjög óheppilegar fyrir alla framkvæmd skattheimtunnar. Sem einstaks dæmis skal ég geta þess, að fyrir fáum dögum var mér sagt frá deilumáli milli skattstofunnar og fyrirtækis hér í bænum um tiltölulega mjög einfaldan hlut. Fyrirtæki hér í bænum hafði fengið pöntun utan af landi á bifreiðavarahlutum, mest af þeim átti það sjálft, en sumt ekki, og keypti það því í annarri verzlun og bætti því síðan á reikninginn án álagningar, þ.e.a.s. með innkaupsverði sínu hjá hinni verzluninni, og af því var auðvitað greiddur söluskattur í verzluninni, sem af var keypt. En söluskatts var líka krafizt af þessari verzlun af upphæð þeirrar vöru, sem hún hafði keypt frá hinni verzluninni og eingöngu haft milligöngu um að útvega. Ég skal nefna annað dæmi, sem ég frétti um samtímis. Fyrirtæki hér í bænum sendi vörur út á land og tók að sér að sjá um útskipun á vörunum, greiða útskipunargjald og flutningsgjald. Allt þetta var talið söluskattsskylt hjá viðkomandi fyrirtæki, þó að í rauninni væri ekki um vörusölu að ræða, heldur útvegun og útskipun. Þannig gæti ég haldið áfram að telja langa lengi dæmi um það, að framkvæmd söluskattsins eftir núgildandi reglum, sem um hann gilda, er mjög á reiki og í mörgum tilfellum óeðlileg, enda ríkir með það megn óánægja, svoleiðis að af þessum meginreglum leiðir, að 2–4 sinnum er lagt á sömu vöruna en það verður að telja óverjandi skattheimtuaðferð. Aðferðin, sem Norðmenn hafa tekið upp, er að innheimta söluskattinn, þegar varan fer frá síðasta sölustigi yfir í hendur neytenda, og það mun vera skoðun flestra manna annars staðar, sem reynslu hafa á þessu sviði, að eðlilegast væri að innheimta slíkan skatt annaðhvort við uppruna vörunnar hjá fyrsta framleiðanda eða hjá síðasta aðila, sem afhendir hana til neytenda. En hér reyna skattyfirvöldin að troða sér inn með skattinn á öll stig vöruafhendingar, með þeim afleiðingum, að skatturinn er innheimtur margfaldur. Það er algengt annars staðar, að söluskattur er ekki lagður á allar vörur, heldur eingöngu á óhófsvörur og þær vörur, sem ekki teljast brýnustu lífsnauðsynjar, t.d. í Englandi og Bandaríkjunum. Það er eitt atriði enn, sem ekki hefur verið mikið að vikið og ég tel, að skattyfirvöldin hafi vanrækt mjög verulega. Það er að gera ráðstafanir til þess að hafa náið eftirlit með skattheimtunni, þ.e.a.s. að gera tryggar ráðstafanir til þess, að allur skatturinn komi til skila í ríkissjóð. Í sambandi við þetta er því í rauninni mjög margt að athuga, þótt ekki skuli ég orðlengja um það frekar, en ég tei, að hæstv. ríkisstj. gæti á þessu sviði gert fjölda margt, sem hún því miður lætur ógert. Meginniðurstaðan er því sú, að samkvæmt upplýsingum, sem fyrir hafa legið tölulega fram til þessa, þá hefur ekki virzt ástæða til að innheimta söluskattinn allan, og þá er sjálfsagt að létta honum af brýnustu nauðsynjum. Það er enn fremur sjálfsagt að breyta verulega innheimtuaðferð skattsins til að koma í veg fyrir, að hann leggist oftar en einu sinni á sömu vöru, og það þarf að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að auka eftirlitið með skattheimtunni. Meðan hæstv. ríkisstj. sýnir ekki meiri lít á að framkvæma þessar aðgerðir, sem ég hef lýst, þá munum við Alþfl.-menn í þessari d. greiða atkv. gegn framlengingu söluskattsins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, aðallega út af því, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði áðan varðandi brtt. hans. Þó ætla ég ekki að ræða brtt. sjálfar, heldur það, sem hv. þm. minntist hér á till. svonefnds bæjarstjórafundar frá því í haust og fleira í sambandi við það. Hv. þm. lýsti því réttilega, að bæjarfélögin mjög mörg ættu við aukna erfiðleika að stríða varðandi tekjuöflun fyrir sig og innheimtu útsvaranna. Veit ég, að það er mikið rétt í því, sem hann sagði um það atriði. En mér virtist á hv. 7. þm. Reykv., að honum þætti það undarlegt og sýna mikið tómlæti, bæði hjá mér sem forsrh. og ríkisstj. allri, að hafa ekki tekið til greina að einhverju leyti till. frá bæjarstjórafundinum í haust. Ég verð að segja það, að þó að jafnvel eins góðir menn og bæjarstjórar komi saman á skyndifund í 2 eða 3 daga og semji þar nokkrar till., þá er tæplega að vænta þess, með algerlega einhliða sjónarmiði á þarfir sveitarfélaganna, að hægt sé að gleypa þær till. lítt meitar, þó að þær komi fram á slíkum fundi. Ég hygg, að hæstv. Alþ., og ekki sízt hv. 7. þm. Reykv., sé algerlega á því máli, að ekki megi koma til þess, að fjárl. verði afgr. þannig, að tekjuhalli verði á næsta ári, og sannleikurinn er sá, eins og hv. þm. veit, að hvorki ég né ríkisstj. hafa treyst sér til þess að gera neitt varðandi aðaltill. bæjarstjóranna, að hálfur söluskatturinn renni til bæjarfélaganna, fyrr en það lægi fyrir, hvernig afkoma ríkissjóðs yrði á árinu í sambandi við það, hvers mætti vænta um afkomu ríkissjóðs á næsta ári með þeim sömu tekjustofnum sem nú er byggt á. Hæstv. fjmrh. hefur nú lýst viðhorfinu eins og það horfir við frá hans sjónarhól nú eftir uppgjör síðasta mánaðar, og það virtist samkvæmt því vera ljóst, að það er komið á yztu nöf um það að hlaða á fjárlfrv., sem þingið er nú með til meðferðar, þannig að ég hygg, að engum detti í hug eftir þær upplýsingar, sem nú liggja fyrir og verða enn ljósari næstu daga, að það sé hægt að taka af tekjustofnum ríkissjóðs nema jafnframt að fella niður einhverja stóra hluti af gjaldabálknum. Hefur ríkisstj. og fjvn., sem um þetta mál hafa mikið fjallað, ekki komið auga á, að hægt sé að bæta stórum upphæðum á fjárl., til þess að hægt sé að veita sveitarfélögunum einhverjar tekjur af þeim tekjustofnum, sem ríkið hefur nú. Ég skil vel aðstöðu hv. 7. þm. Reykv. sem umboðsmanns fyrir bæjarfélögin og þann fund, sem haldinn var í haust, að hann telji sér skylt að gera það, sem hann getur, til þess að koma fram þeirra málum, sem þar voru efst á baugi. En hvað sem öðru líður, þá er það fyrst og fremst skylda Alþ. að sjá hag ríkissjóðs borgið. Þetta er meginkjarni málsins, en ekki það, að ég viti ekki vei, að einhverra aðgerða sé þörf í þessu máli, ef unnt er. Ég tel það ekki rétt, að ekki hafi neitt verið gert, sem bæjarstjórafundurinn benti á í þessu sambandi. Mig minnti, að það væri till. frá honum, að tekin væru til gagngerðrar meðferðar skattalögin, bæði bæjar og ríkis, og það ætti að endurskoða og leggja till. um þetta fyrir Alþ. Ríkisstj. hefur orðið sammála um það, án þess að sú till. kæmi fram, að þessa leið ætti að fara, að taka þetta til endurskoðunar og hraða þeirri endurskoðun eftir því, sem unnt er, og væntanlega verður sú till. afgr. áður en þessu þingi lýkur, enda er þetta sjálfsagður hlutur í þessu máli, að þegar það sýnir sig, eins og nú er, að erfiðleikar steðja að, þá verður að taka slíka hluti til endurskoðunar og finna lausn á því máli. Hv. 7. þm. Reykv. nefndi í þessu tilliti fasteignamatið og það frv., sem liggur fyrir frá hæstv. fjmrh. um endurskoðun á því og um, að skatturinn falli til sveitarfélaganna. Ég álit það út af fyrir sig rétt, að fasteignaskatturinn fari til sveitarfélaganna, og munum við í sambandi við þá endurskoðun, sem fer fram á næstunni, geta hugsað okkur að sveitar- og bæjarfélögin fái þann tekjustofn, sem fasteignaskatturinn er núna, og gæti ég vel hugsað mér til bráðabirgða, þangað til fasteignamatinu er lokið, svipaða aðferð eins og þegar stóreignaskatturinn var lagður á. Það mætti margfalda skattmatið og gefa svo sveitarfélögunum heimild til þess að einhverju vissu marki að skattleggja fasteignir og skapa sér þannig tekjustofn. Það er mín sannfæring, að það sé bezt farið með fasteignaeigendur í þessu landi af öllum, sem einhverjar eignir eiga. Þeir þurfa að greiða miklu minna af sínum fasteignum en þeir, sem eiga peninga, auk þess sem fasteignaeigendur sleppa alltaf, þótt röskun sé ú peningagildinu, gengisfelling eða annað slíkt. Þess vegna álít ég, að það væri mjög sanngjarnt að öllu leyti, þótt hækkaður væri allverulega skattur af fasteignum. Ég álít hægt að gera þetta, ef vilji er fyrir hendi, til bráðabirgða á þann hátt, sem ég nefndi, með því er hægt að skapa sveitarfélögunum tekjustofna, auðvitað tekjustofna, sem teknir eru hjá þeim sjálfum, en það er varla hægt að taka tekjustofnana öðruvísi. Ég álít nauðsynlegt að leiðrétta fasteignamatið verulega sem allra fyrst og einmitt þannig, að það verði nokkurs konar tekjustofn. Það er eftirtektarvert, að sums staðar í nágrannalöndunum taka þeir allt að helming allra útgjalda fyrir sveitarfélögin með fasteignaskatti, t.d. á Norðurlöndum og víðar, og það er áreiðanlega ekki gert til þess að níðast á þeim, sem eru þar fasteignaeigendur, heldur af því að það er réttlátt vegna þeirra aðstöðu. Ég lít þannig á, að það sé ekki alveg rétt, þegar hv. 7. þm. Reykv. heldur því fram, að ríkisstj. hafi nú verið að leggja nýjar, miklar álögur á sveitarfélögin, t.d. með frv. um almannatryggingar, sem nú liggur fyrir Ed. Þar er í rauninni bara um breytta innheimtu að ræða, nánar sagt er verið að færa innheimtu iðgjaldanna sem allra næst vísitölu þess árs, sem þau eru innheimt. Þegar jafnmiklar breyt. eru á vísitölunni eins og nú, þá kemur þarna mikil breyting á eftir því, hvort innheimt er eftir meðalvísitölu næsta árs á undan eða það er fært fram á gjaldárið, eins og gert er með þessari till. En ef lítil eða engin breyt. verður á vísitölu, þá hverfur þetta um leið, þetta hefur þá enga breyt. í för með sér. Það er ekki reynt að breyta hlutfallinu milli þess, sem ríkið greiðir og einstaklingar og bæjarfélögin greiða, og ég veit ekki, hvað hv. 7. þm. Reykv. hefði viljað gera í þessu sambandi. Hér er ekki um annað að ræða en það að breyta tryggingalöggjöfinni þannig, að þeir tryggðu bæru minna úr býtum, ef ekki væri reynt að haga innheimtunni þannig, að hún gæti verið í samræmi við þau gjöld, sem tryggingarnar ættu að greiða. Það er aðeins þetta, sem verið er að reyna með þessu. Ég fyrir mitt leyti vil því halda því fram, að hér sé ekki um neitt ámælisvert að ræða, hvorki hjá mér sem félmrh. né ríkisstj., þó að ekki hafi komið fram till. nú á þessu þingi um sérstakar tekjur fyrir sveitarfélögin. Það er yfirleitt ekki hægt að koma með slíkar till. á Alþ., meðan það stendur yfir, slíkt verður að undirbúa. Ef Alþ. ætlar að afgr. till. um það, þá verður að skipa mþn. í það mál; það er rétta leiðin í málinu, en það væri ekki fyrr en það sýndi sig, að búast mætti við, að söluskatturinn næsta ár og tekjur ríkissjóðs yrðu það miklar, að nokkurn veginn væri alveg víst fyrir fram, að um mjög verulegan tekjuafgang yrði að ræða, sem neitt vit væri að fara að tala um að taka hluta af söluskattinum handa bæjarfélögunum. Þess vegna hefur ríkisstj. tekið þá elnu aðferð, sem rétt er í þessu máli, það er að bíða fram undir áramót til að sjá, hvað gerist í því máli. Liggi það fyrir, að afkoman verði trygg hjá ríkissjóði, er ekki útilokað, að það verði veitt nokkuð í þessu skyni, auk þess sem ég tel eðlilegt, að það komi allt sem einn tekjustofn, en verði ekki farið að krukka í það nú. Það verður þá að finna einhverjar aðgerðir til að bæta úr brýnustu þörfum sveitarfélaganna. Ég skal geta þess, að þótt ég bendi á einstök atriði í þessu sambandi, þá vil ég reyna að vinna að því, eftir því sem mögulegt er, að hægt sé að einhverju leyti að koma þarna á móti hvað einstök atriði snertir, þó að ekki sé hægt að veita sveitarfélögunum beina tekjustofna frá ríkinu á næsta ári.

Einar Olgeirsson Brtt. hæstv. viðskmrh. fer fram á, eins og sagt er á þskj. 364, að það þurfi ekki sérleyfi, þegar um hópferðir er að ræða innan hvers lögsagnarumdæmis. Í þessu sambandi skulu bæjarfélögin teljast til þess lögsagnarumdæmis, sem næst þeim er. Ég verð að segja, að þó að þessi till. sé til orðin sem samkomulag út frá brtt., sem ég hef borið fram við 2. umr. þessa máls, þá er ég hræddur um, að hún sé ófullnægjandi. T.d. geta Reykvíkingar farið án þess að spyrja um leyfi upp í Kjós í smáferðalag, en ef þeir nálgast Þingvelli, þurfa þeir sérleyfi. Hins vegar vil ég segja, að með tilliti til þess, að þessi brtt. bætir nokkuð fyrir þessum hópferðum, finnst mér von um, að hún fáist betur liðkuð til síðar, og lýsi því yfir, að ég er henni fylgjandi.



Sjútvn. hefur flutt brtt. við þetta frv. Sú brtt. er fólgin í því að bæta inn í síðari málslið gr. „ábyrgðarmanna og síðari veðhafa“ í stað „síðari veðhafa“, eins og nú er í frv. Verður þá þessi málsgr. þannig orðuð: „Víkur þá hið fyrra stofnlán stofnlánadeildarinnar fyrir þessu nýja láni, enda liggi einnig fyrir samþykki ábyrgðarmanna og síðari veðhafa, ef einhverjir eru, til þess að veðin færist þannig aftur.“ Þetta er sett inn í frv. af því, að fyrir allmörgum árum lágu fyrir mörg lán hjá stofnlánadeild, og liggur fyrir viðbótarábyrgð frá bæjar- og sveitarfélögum. Þess vegna var nauðsynlegt að hæta inn í þessari breyt., en hún felur ekki annað í sér en þetta, og leggur n. til, að hún verði samþ. Ég vil geta þess, að prentvilla hefur slæðzt inn í brtt., og mun hún verða leiðrétt.



Herra forseti. Nú á þessu Alþingi hafa komið fram tvö frv. um breyt. á vegalögunum, og við þau frv. hafa verið bornar fram margar brtt. og viðaukatill. Samvn. samgm. fékk þessi mál til meðferðar og hefur rætt þau ýtarlega á mörgum fundum og hefur um þessar breyt. haft samráð við vegamálastjóra, og er niðurstaðan af störfum n. það frv., sem hér er lagt fram í Nd. af samgmn. þessarar hv. deildar. Eins og hv. þm. sjá, hefur niðurstaðan hjá n. orðið sú að bera fram nýtt frv., þar sem teknar eru með allar þær breyt., sem n. telur að hægt sé að gera á núgildandi vegalögum. Eins og hv. þm. er kunnugt, hafa á undanfarandi þingum komið fram allmargar brtt. við vegalögin, en frá árinu 1947 hafa þær ekki náð fram að ganga, en þeim hefur fjölgað ár frá ári, og þörfin á því að koma ýmsum vegum í þjóðvegatölu hefur stöðugt vaxið. Það hefur verið reiknað út af vegamálastjóra, að þær till., setu núna voru lagðar fram til viðbótar á þjóðvegakerfinu, mundu fela í sér aukningu á þjóðvegakerfinu, sem nemur 1550 km. Við í samgmn. töldum ógerlegt að taka slíka tölu í einu upp í þjóðvegakerfið. Ég vænti, að það sé líka öllum hv. þm. ljóst, að ef ekki hefði verið reynt að vinna úr þessum till. og bræða saman ýmis ólík sjónarmið og fá út úr því heilsteypt frv., þá yrði lítið úr því, að nokkur breyting yrði gerð á lögunum að þessu sinni. Það er því skoðun n., og ég vænti þess, að allir hv. þm. séu samdóma um það, að allir aðilar hafi reynt að ná samvinnu um þetta mál í því formi, sem frv. er lagt fram nú. Samkvæmt því frv., sem hér liggur nú fyrir, er gert ráð fyrir því, að þjóðvegirnir lengist um 95A km, og nemur sú aukning 15% af öllum þeim þjóðvegum, sem nú eru í þjóðvegatölu, og er það ekki svo lítil viðbót, þegar horft er á það, hvernig aukningin hefur verið undanfarið, þegar vegalögunum hefur verið breytt, en hím hefur alltaf verið minni. Að vísu hefur aukningin hækkað í hvert skipti og þjóðvegum hefur verið bætt inn í vegakerfið. Þannig var aukningin árið 1940 476 km, 1945 593 km og 1947 707 km. Þannig er mismunurinn á aukningunni frá 1940 og 1947 um 230 km. Samgmn. var óskipt þeirrar skoðunar, að hér væri gengið eins langt og mögulegt væri að ganga með aukningu á þjóðvegakerfinu að þessu sinni. Það er öllum hv. þm. ljóst, að með því að auka þjóðvegakerfið þannig, koma til með að stórhækka framlög úr ríkissjóði vegna þessarar viðbótar og vegna viðhalds á þjóðvegum Og þar sem ekki lítur út fyrir það í þetta sinn, að nokkuð verði hækkað framlag til vega, þá voru ekki sérstaklega góðar horfur á að taka fleiri vegi upp í þjóðvegakerfið en n. nú leggur til. Ég hirði ekki um að rekja hér, hvaða breyt. hafa verið gerðar á vegalögunum, hv. þm. mun vera það ljóst, því að frv. fylgir sérstakur listi, þar sem raktar eru breytingarnar á vegakerfinu, og má finna þar alla þá vegi, sem nú voru teknir í vegalögin. Það var skoðun nefndarinnar, að ríkissjóður gæti ekki þegar á næsta ári tekið að sér viðhald þessara nýju þjóðvega. og þess vegna setti n. inn í frv. ákvæði til bráðabirgða um, að sýslurnar skyldu á árinn 1952 annast viðhald þessara vega, og var þetta ákvæði sett inn í frv. að ráði vegamálastjóra. Hann taldi, að það mundu koma fram svo margar kröfur um viðhald þessara vega, að ef ekki kæmu til nýjar fjárveitingar úr ríkissjóði til viðhalds þeirra á næsta ári, mundi þeim alls ekki verða haldið víð, nema þetta bráðabirgðaákvæði yrði sett í lögin. Ég hygg, að n. hafi reynt að taka tillit til allra óska frá hv. þm., sem fram hafa komið í sambandi við breyt. á vegalögunum, og er þess að vænta, að ekki komi fram brtt. við frv. og að það gangi umræðulítið gegnum báðar þingdeildir. Ég vil taka það fram, að það er um að ræða smávægilega leiðréttingu, sem samgmn. mun væntanlega bera hér fram vegna þess, að vegamálastjóri hefur skýrt n. frá því, að um villu sé að ræða í sambandi við einn veg austanlands, og verður lögð fram brtt., þar sem þetta verður leiðrétt. Hv. alþm. munu án efa reka augun í það, að það er að sjálfsögðu um að ræða mismunandi langa vegi fyrir hverja sýslu. Bæði er það, að sýslur eru mismunandi vegaðar og vegir innan þeirra hafa mismunandi mikla þýðingu, og því getur ekki orðið um fullkomið jafnræði að ræða milli allra sýslna. Hins vegar hefur verið reynt að láta þá vegi koma fyrst í þjóðvegatölu, þar sem þörfin er talin mest, að áfram verði haldið með vegaframkvæmdir. og her að styðja að þeim vegum, sem mest er þörf á, burt séð frá því, í hvaða kjördæmi þeir eru, og vona ég, að allir séu sammála um það. Eins og ég sagði, lengist vegakerfið um 950 km, en nú er lengd allra þjóðvega á landinu rúmlega 6200 km. Ég held, að ekki gefist sérstakt tilefni til að rekja nánar þær till., sem samgmn. ber hér fram. Það er sérstakt fylgiskjal, sem fylgir frv., og þar eru þær upplýsingar, sem ég tel að verði fullnægjandi fyrir þingmenn til þess að sjá, hvernig ástatt er um þessi mál núna. Allir eru sammála um, að mikil nauðsyn er fyrir atvinnuvegi bæði til lands og til sjávar, að vegakerfi landsins sé sem allra fullkomnast, og að því beri að stefna. Þótt um mikil fjárframlög sé að ræða í þessu skyni, er það sameiginleg skoðun nefndarmanna, að ekki næði neinni átt að skerða þá upphæð, heldur auka þá upphæð, sem fer til þess að bæta vegakerfi landsins.

1. gr., svo breytt, samþ. með 17:14 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EmJ, GG, GTh IngJ, JóhH, JPálm, JS, JR, KS, ÓTh, PO, SÁ, GÍG, MJ, StgrSt, ÁB, SB. nei: EystJ, GÞG, HÁ, HelgJ, JG, JÁ, JörB, PÞ, SG, SkG, ÁkJ, ÁS, BÓ, EOl. 4 þm. (FJ, LJós, AE, ÁÁ) fjarstaddir. 2. gr. samþ. með 17:2 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 17:11 atkv. Gylfi Þ. Gíslason: Herra forseti. Það mun vera von á brtt. í þessu máli, en hún er enn í prentun. Brtt. þessi er frá hæstv. menntmrh., en ég tek þetta fram af því að hann er hér ekki viðstaddur. Vil ég fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann fresti umr. um málið.

Forseti (SB): Hæstv. menntmrh. hefur átt kost á að mæta á þessum fundi og hefur einnig útt kost á að koma sinni brtt. á framfæri hér.

Till. er í prentun.

Það mun orðið við þeirri ósk að fresta málinu um skeið.

forseti (SB): Ég vil vekja athygli hv. 3. landsk. þm. á því, að brtt. frá hæstv. menntmrh. hefur enn ekki verið lögð fram.



Ég fullvissa hæstv. forseta um, að það er von á brtt. frá hæstv. menntmrh. Er hann á leiðinni hingað niður í þingsali.



Herra forseti. Ég hef nú áður gert grein fyrir þessu máli, bæði við framsöguna og eins á síðasta þingi, og ég held, að ég þurfi ekki að bæta þar neinu við nú. Sem frsm. minni hl. vil ég eindregið mælast til þess, að þetta frv. sé samþ. Vil ég benda á, að það er að öllu leyti í samræmi við stefnu hæstv. ríkisstj. um að leyfa frjálsari innflutning og útflutning á vörum. Vil ég svo vænta þess, að hv. þm. sjái sér fært að verða með þeirri breytingu, sem ég hef lagt hér til.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda á, að það er ekki komið nál. frá meiri hl. Hins vegar get ég ekki á þessari stundu sagt um það, hvenær meiri hl. muni taka ákvörðun um afgreiðslu málsins. Þetta vildi ég aðeins benda hæstv. forseta á.



Herra forseti. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að hv. meiri hl. hefur hvorki í ár né í fyrra getað skapað sér neitt álit á þessu máli, hefur hann hvorki getað tekið afstöðu með því né á móti. Þess vegna er ekki hugsandi, að það komi nál., þegar ekkert álit hefur skapazt um málið.



Herra forseti. Við frv. þetta, sem hér er til umr., flytjum við þrír austfirzkir þm. brtt. á þskj. 231. Sú brtt. er um það, að Egilsstaðalæknishéraðinu á Fljótsdalshéraði verði skipt í tvö læknishéruð. Ef þessi brtt. verður samþ., sem við vonum, þá ber þess að geta, að það þarf ekki að gera ráð fyrir því, að slík samþykkt valdi ríkissjóði auknum útgjöldum, þar sem nú þegar er gert ráð fyrir því, að tveir læknar séu ætíð í Egilsstaðahéraði, þótt með öðru formi sé en brtt. fer fram á. Eins ber þess að geta, að sú læknisbygging, sem er að Egilsstöðum, er ætluð til íbúðar fyrir tvo lækna. Eins og ég gat um, flytjum við þrír austfirzkir þm. þessa brtt., þ. e. hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, hv. 2. landsk. þm., Lúðvík Jósefsson, og ég. Samkvæmt þessari brtt. er gert ráð fyrir, að ef þessu læknishéraði verður skipt, verði í hvoru læknishéraði um 900 íbúar. Má það teljast sæmilegt læknishérað með tilliti til íbúatölu og líka þegar þess er gætt, að gert er ráð fyrir, að báðir læknarnir starfi að sjálfsögðu við sjúkrahúsið að Egilsstöðum. Sú læknisskipun, sem nú er á Fljótsdalshéraði, hefur ekki staðið lengi, en samt nógu lengi til þess, að reynsla hefur fengizt fyrir því, að hún er óhafandi. Fram til ársloka 1944 var Fljótsdalshéraði skipt í tvö læknishéruð: Fljótsdalslæknishérað, með búsetu læknisins að Brekku í Fljótsdal og Hróarstungulæknishérað með búsetu læknis á Hjaltastað. Með l. nr. 8. frá 1944 voru þessi tvö læknishéruð sameinuð í eitt. Strax og sú breyt. kom til greina af hálfu heilbrigðisstjórnarinnar, og ég hygg, að hún hafi að verulegu leyti ráðið um þá breytingu, sem gerð var á þessum l., þá voru margar raddir uppi heima á Fljótsdalshéraði um að mótmæla þessari sameiningu. Það voru margir á Fljótsdalshéraði, sem voru óánægðir með, að ekki var gert ráð fyrir, að tryggt væri með tveimur föstum læknisembættum, að tveir læknar yrðu á Fljótsdalshéraði eins og verið hefur, heldur aðeins einn fastur læknir ásamt aðstoðarlækni. Bentu margir á það, sem þegar hefur komið í ljós, að það yrði varhugavert að treysta því, að þarna yrðu alltaf tveir læknar til staðar, a. m. k. að vetrarlagi, því að þá stendur í raun og veru einn héraðslæknir uppi með öll störf héraðsins. Þetta töldu íbúar Fljótsdalshéraðs því varhugaverðara sem þeir voru öðrum kunnugri og vissu betur um þá erfiðleika, sem fyrir hendi eru um allar samgöngur héraðsins að vetrarlagi, þegar mikla snjóa leggur. Það er kunnugt, að í. ýmsum sveitum og hlutum Fljótsdalshéraðs er oft ófært að vetrarlagi. Ófært er þar öllum venjulegum farartækjum og jafnvel hestum. Það var einnig á það bent, að það að hafa eitt læknishérað á Fljótsdal væri alveg ótækt vegna þess, að Fljótsdalshérað væri svo víðlent, að t. d. eru frá yzta bænum við sjó og til innsta bæjar í héraðsdölunum um 200 km. Hins vegar taldi heilbrigðisstjórnin með landlækni í fararbroddi, að það mundi ekki koma fyrir, að þetta hérað þyrfti að annast einn læknir. Mundi vera séð fyrir því, að alltaf yrði til staðar aðstoðarlæknir með héraðslækninum. Þessi lög frá 1944 hlutu svo samþykki á Alþingi og tóku gildi í ársbyrjun 1945. Héraðslæknirinn, sem hafði gegnt störfum á Fljótsdalshéraði og setið að Brekku í Fljótsdal, fluttist þá að Egilsstöðum. Var þá strax ráðizt í að reisa læknisbústað með tveimur íbúðum, eins og ég gat um áðan, og auk þess allmyndarlegt sjúkrahús. En það fór sem margur óttaðist, að aðstoðarlækni vildi vanta. Reynslan varð sem sagt sú, að sendir voru læknakandídatar, sem voru tíma og tíma og þá helzt yfir sumartímann, og það kom nokkrum sinnum fyrir, að læknirinn sat einn uppi með öll læknisstörfin að vetrarlagi. Var það enn fremur svo, að snjóar hömluðu því, að hægt væri að leita til nágrannalæknanna niðri í fjörðum, þó að með þyrfti. Undir þessum kringumstæðum þarf ekki að lýsa því, hvernig fer um sjúklingana, þegar læknirinn kemst ekki yfir að sinna venjulegum læknisstörfum. Íbúar Fljótsdalshéraðs biðu í lengstu lög með að bera fram kvartanir yfir þessu ástandi. Gerðu þeir það í þeirri von, að það mundi rætast, sem landlæknir hafði haldið fram, að það mundi takast að hafa ávallt aðstoðarlækni með lækninum á Egilsstöðum. Átti þetta nokkurn þátt í því, að menn biðu og vildu sjá, hverju fram yndi í þessum efnum. Óneitanlega væri það nokkurs virði að sameina læknishéruðin með búsetu læknanna að Egilsstöðum. Með því væri hugsanlegt, að hægt væri að reka sjúkrahús að Egilsstöðum, sem væri við hæfi héraðsbúa. Það er erfið aðstaða, sem þeir hafa búið við, þegar þeir hafa þurft að koma sjúklingum Fljótsdalshéraðs undir læknishendur og á sjúkrahús, svo að þeir gætu fengið nauðsynlega læknishjálp. Einnig sáu þeir fram á, að ef þetta fyrirkomulag reyndist viðunandi, þá væri mikill vinningur í því að hafa athvarf í læknishúsi héraðsins fyrir þá sjúklinga, sem væru þannig settir, að ekki væri hægt að veita þeim nægilega hjúkrun og aðhlynningu í heimahúsum. En árið 1948 var svo komið, að íbúar Fljótsdalshéraðs voru búnir að missa alla trú á það, að þetta fyrirkomulag gæti lánazt. Þá sendu allir oddvitar í hinum 10 hreppum Fljótsdalshéraðs mjög eindregnar óskir til heilbrigðisstjórnarinnar um, að hún sæi um, að skipaðir yrðu tveir fastir læknar að Egilsstöðum. En þessi málaleitun bar engan árangur, og var hún ítrekuð árið 1950 og lögð mjög mikil áherzla á, að það yrði orðið við þeirri beiðni framvegis, að tveir læknar sætu að Egilsstöðum. Þessi ósk bar ekki tilætlaðan árangur. En ég vil nú leyfa mér að lesa hér upp fáein orð úr rökstuðningi oddvitanna og þeirra, sem beittu sér fyrir þessu máli, þegar brtt. var borin fram árið 1950. Þetta hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Reynslan hefur sýnt, að það er aðeins yfir hásumarið sem fást í embættið nýútskrifaðir kandídatar, réttindalausir og kunnáttulitlir, en venjulega engir læknar yfir veturinn, einmitt þegar nauðsynin er mest. Fólkið skelfist af þeirri áhættu og öryggisleysi, sem það býr við, sérstaklega að vetrinum, með einn lækni í svo víðáttumiklu héraði.“ Enn fremur segja oddvitarnir: „Þá sitjum við með sjúkrahúshald í starfrækslu, sem ekki notast nema að litlu leyti með þeim eina lækni, sem fyrir er. Er það tilfinnanlegt fyrir héraðið að geta ekki fullnotað slíka aðstöðu, sem það er búið að koma sér upp með ærnum kostnaði. Einnig situr héraðið með læknisbústað ónotaðan tímunum saman.“ Eins og ég gat um, bar þessi áskorun engan árangur, nema þá ef til vill þann, að síðan 1950 hefur starf aðstoðarlæknanna, þ. e. kandídatanna, verið úrtökuminna en það var oft áður, og ég held það sé rétt, að frá síðasta vori hafi sami maður gegnt þessu aðstoðarlæknisstarfi, og mun það vera sá langlengsti tími, sem starfið hefur verið rækt af einum og sama manni. En nú hef ég það fyrir satt, - mér hefur verið frá því skýrt heima á Héraði, að þessi lækniskandídat telji sig orðinn það þjálfaðan í starfinu, að hann hugsi til þess að fá sér sjálfstætt starf, og bíður nú að sögn aðeins eftir því einu, að nýbakaður kandídat komi til að leysa hann frá störfum. Það má gera náð fyrir, að sama sagan endurtaki sig og sá kandídat vilji ekki vera lengur í starfinu en hann telur sér nauðsynlegt til þess að fá æfingu og þjálfun, og svona mun sagan endurtaka sig koll af kolli, menn koma og fara, óreyndir menn, sem una ekki aðstöðunni nema þann tíma, sem þeim er nauðsynlegt að vera undir handleiðslu annarra lækna til þess að fá æfingu og þjálfun. Staðreyndir í þessum læknamálum Fljótsdalshéraðs eru m. a. þær, að ég tel, í stuttu máli: Það er með öllu ófært og óverjandi að hafa aðeins einn fastan lækni í þessu stóra og erfiða héraði, enda sýnt, að þar er um mikla afturför að ræða frá því, sem áður var. Aðstoðarlæknisfyrirkomulagið hefur á allan hátt reynzt óviðunandi, enda ekki reynzt kleift tímunum saman að hafa nokkurn mann í starfinu og yfirleitt engan nema stuttan tíma, eða svo lengi sem hlutaðeigandi kandídat telur sér henta með tilliti til þess að þjálfast sem læknir. - Að viðunandi rekstur sjúkrahússins á Egilsstöðum geti komið til greina, á meðan þetta ástand ríkir, tel ég alveg útilokað. Og að hugsa sér að sitja uppi með einn héraðslækni til allra vitjana í þessu víðlenda og erfiða héraði og ætlast jafnframt til þess, að hann starfræki sjúkrahúsið á Egilsstöðum, er auðsjáanlega fráleitt. Með tilliti til þessara ástæðna og samkvæmt einróma kröfum allra íbúa Fljótsdalshéraðs höfum við fyrrnefndir flm. borið fram þá till., að héraðinu verði skipt í tvö læknishéruð með tveimur sjálfstæðum og fullgildum læknum. Við væntum þess, að hæstv. Alþ. sjái sér fært að verða við þessum óskum okkar og allt fram undir 1800 íbúa læknishéraðsins, og við teljum ástæðu til þess að ætla, að verði þessi breyt. samþ., þá megi vænta þess, að þessu ófremdarástandi, sem hefur ríkt í læknamálum þessa héraðs nú um 6 ára skeið, verði aflétt.



Það eru aðeins örfá orð. Heilbr.- og félmn. hefur haft þessa till. til athugunar og rætt um hana við landlækni og einnig brtt. hv. þm. V-Ísf., og mælti hann mjög eindregið á móti þessum till. - Ég hygg, að n. sé mjög skipt í málinu, og hafa nm. alveg óbundnar hendur um það, hvernig þeir greiða atkv. Ég býst kannske við, að sumir nm. séu með og aðrir hlutlausir, en mig langar til að segja örfá orð sem mína persónulegu skoðun. en vil taka fram, að ég mæli ekki fyrir hönd nefndarinnar. Árið 1945 var sú breyt. gerð á læknaskipun í Fljótsdalshéraði, að hin tvö læknishéruð, sem þá voru þar, voru sameinuð í eitt læknishérað. Þá var Alþ. þeirrar skoðunar, að það væri hentugri ráðstöfun að hafa læknishéruðin stærri, þ. e. fjölmennari, og að það mundi koma að meiri notum að hafa héruðin í dreifbýlinu stór, vegna þess að frekar fengjust þá hæfir menn, en eins og kunnugt er, var þá erfitt að fá lækna í sveitir landsins og er enn að vissu leyti. En það má geta þess, að Alþ. hefur breytt um skoðun síðan í þessu efni, því að síðan 1945 hafa ýmis læknishéruð landsins verið bútuð niður í tvo og jafnvel fleiri parta. Nægir í því sambandi að minna á Eyrarbakkalæknishérað, sem nú er orðið 3 héruð, sem ég fyrir mitt leyti tel hið mesta óráð. Og nú liggur fyrir till. um að skipta Blönduóshéraði í tvö héruð, og mælir n. með því, þar sem hún taldi þær till., sem fram komu, þess eðlis, að ekki væri hægt að standa á móti því. En það má benda á það, að þegar héruð eru orðin mjög fámenn, verða þau ekki mjög eftirsótt af læknum. Og nú liggur fyrir till. um að skipta Egilsstaðahéraði í tvö héruð, sem þá yrðu smáhéruð, annað með rúmlega 900 manns og hitt með rúmlega 800 manns og allt dreifbýlið. Þetta verða frekar lítil héruð, en auk þess er nýtt að hafa tvo fasta, jafnréttháa lækna á sama stað, það hefur aldrei verið reynt hér fram að þessu. Ég fyrir mitt leyti er frekar hræddur um, að sú ráðstöfun yrði ekki að því liði, sem íbúar þeirra héraða gera sér vonir um, og kemur þar margt til greina. Eins og ég sagði, eru bæði héruðin smá, lítið að gera, og læknar vilja, eins og aðrir ungir menn, hafa nóg verkefni, en það gæti kannske orðið örðug samkeppni milli þessara tveggja lækna um fólkið. Auk þess held ég líka, að að því er snertir sjúkrahúsíð væri ekki góð ráðstöfun að hafa þar tvo jafnréttháa lækna með mjög takmarkað starfssvið; gæti ég trúað, að af því gætu hlotizt alls konar árekstrar. Nú veit ég, að fólkið í þessu héraði heldur mjög fast við að fá þessa ósk sína uppfyllta, en þó held ég, að ekki sé eins mikið úr þessu gerandi og hv. 2. þm. N-M. vildi vera láta, því að ég held, að í seinni tíð hafi oftast nær að minnsta kosti verið aðstoðarlæknir til aðstoðar héraðslækninum á þessum stað. Fólkið kann illa við að fá alltaf nýja og nýja menn, en mér finnst það gera miklu minna til, þar sem alltaf er sami héraðslæknirinn og hann ber fulla ábyrgð á störfum undirmanna sinna. Það ætti því ekki að vera svo mjög slæmt, þó að þarna komi nýir, ungir menn, því að það veit ég af eigin reynslu. að þeir hafa flestir gefizt alveg prýðilega, og það er engin vorkunn fyrir neitt hérað að fá unga menn, því að ég hef reynslu af því að hafa þá í starfi og get því borið um það af eigin raun, þeir hafa reynzt þar vera prýðilega menntaðir menn og hafa orðið mikla reynslu í sínu starfi og miklu meiri en fyrir nokkrum áratugum. Ég held því, að það sé nú ekki svo mjög lítandi á það, en ég veit ekki vel, af hverju þessi reynsla hv. 2. þm. N-M. er svona slæm, en ég veit, að þetta er mjög mikið áhugamál fólksins, sem þarna býr. Eins og ég hef getið hér, hefur Alþ. nú á seinni árum farið mjög að vilja fólksins hvað það snertir að búa til ný læknishéruð, og hér er það eindregin krafa þessa svæðis að fá tvo sjálfstæða lækna. Ég fyrir mitt leyti mun ekki greiða atkvæði á móti því, að svo verði, þó að ég vilji ekki ljá því fylgi mitt, og mun ég því sitja hjá við atkvgr. Og ég óttast, að þótt Alþ. verði við þessum tilmælum, verði þess ekki langt að bíða, að viðkomandi menn komi aftur til Alþ. og vilji fá þessu breytt. Það er náttúrlega alveg rétt, sem kom fram hjá hv. 2. þm. N-M., að þegar þessum héruðum var steypt saman í eitt hérað 1944–45, var meira en helmingur héraðsbúa á móti því, og kann vel að vera, að það hafi alltaf setið í vissum hluta héraðsbúa og þeir viljað hafa tvö sjálfstæð héruð, og þeir hafi sigrað þar nú, sem 1944–45 vildu hafa á þessu aðra skipun. En ég tek það fram persónulega og þykist þekkja það nokkuð vel, að ég held það yrði ofraun tveimur jafnréttháum læknum að sitja í fámennum og litlum héraðshlutum á sama hlaðinu, og það gæti orðið nokkuð örðugt samkomulag þar á milli, sem héraðinu yrði ekki til bóta. Ég býst alveg við að fari um þetta eins og áður í hliðstæðum tilfellum, að orðið verði við vilja fólksins og Alþ. telji sér skylt að verða við þessum tilmælum og samþykkja þetta, ég skal ekki spilla fyrir því.



Það eru aðeins örfá orð í sambandi við ræðu hv. 1. þm. Rang. - Hv. þm. upplýsti það, sem er vafalaust rétt og ég hef líka heyrt og gat um í ræðu minni, að landlæknir sé yfirleitt á móti skiptingu þessara héraða, sem hér um ræðir. Hv. þm. sagði líka eitthvað á þá leið, að Alþ. hefði 1944 verið á þessari skoðun, að réttara væri að hafa læknishéruðin stærri og færri. Ég var ekki hér á Alþ. þá, en ég efast stórkostlega um, að það hafi þá raunverulega verið viðtekin stefna Alþ. að fara þessa leið, heldur hafi þingið látið það eftir landlækni að gera a. m. k. þessa einu tilraun, sem hann mun hafa sótt allfast. Ég ætla, að þetta sé rétt, m. a. vegna þess, að sama Alþ. og samþ. að steypa saman tveimur læknishéruðum á Fljótsdalshéraði í eitt læknishérað, sem hér um ræðir, samþykkti, að öðru læknishéraði hér sunnanlands, Eyrarbakkahéraði, yrði skipt, og bendir það ekki til þess, að hæstv. Alþ. hafi haft einhverja sérstaka stefnu í þessum málum. Og enn má minna á, að það er ekki lengra síðan en 1951, að enn verður skipting á sömu læknishéruðum sunnanlands, þar sem Selfosshéraði var skipt í tvö héruð. Selfosshérað og Hveragerðishérað. Sem sagt, þó að landlæknir hafi haldið þessari stefnu fram, bendir þetta ekki til þess, að Alþ. hafi aðhyllzt þá skoðun. Og eins og hv. 1. þm. Rang. gat líka réttilega um, er ekki einu sinni heilbr: og félmn. þessarar d. heldur inni á þessari stefnu, þar sem hún leggur einmitt nú til, að einu héraði enn verði skipt í tvennt, þar sem hvort hinna nýju héraða yrði miklu eða nokkru mannfærra en hvort þeirra tveggja læknishéraða, sem um er að ræða á Fljótsdalshéraði, ef af skiptingu verður þar. Ég tók svo eftir, að hv. þm. drægi mjög í efa þau ummæli mín, að það hefði verið mjög slitrótt læknisþjónusta á Fljótsdalshéraði undanfarin ár. Ég hef ekki aflað mér þeirra upplýsinga, að ég geti rakið, hvenær þessi eða hinn læknir var til staðar, en vísa til þess, sem ég las, þar sem fulltrúar héraðsins segja, að læknisþjónustan hafi verið þannig slitrótt að undanförnu, að í embættinu hafi setið nýútskrifaðir kandídatar, réttindalausir og kunnáttulitlir. Nú held ég, að þetta sé í öllum aðalatriðum rétt, en ég gat þess, að eftir að leið sumarið 1950, virtist tiltölulega betur á þessum málum haldið af landlækni. Þannig hefur verið mjög úrtökusöm læknisþjónusta á Héraði fram að þessu, og ég held að það hafi yfirleitt haldizt við til þessa dags, að þar hafi verið um að ræða kandídata nýkomna úr skóla, efnilega menn, en þeirra reynsla lítil eða engin í upphafi og vantaði þá nauðsynlegu þjálfun og æfingu, sem ég þarf ekki að segja þessum hv. þm. að þarf að vera til staðar, þegar um alvarlegar læknisaðgerðir er að ræða. Og þótt það geti verið gott að hafa unga lækna, - ég skal taka undir það, - þá eru íbúar Fljótsdalshéraðs ekki öðruvísi en aðrir menn, þannig að þeir óska ekki eftir því, að þeir séu hafðir fyrir einhver tilraunadýr, en reynslan hefur sýnt, að landlæknir hefur hugsað sér að hafa það þannig að gefa þeim fyrst æfingu innan þess læknishéraðs. En ef íbúar þessa héraðs fengju að halda einhverjum efnilegum ungum manni áfram, sem kæmi þangað, mundu þeir vafalaust taka á móti honum. Ég geri ráð fyrir því, að það sé rétt hjá hv. þm., að það sé æskilegt að fá unga, nýlærða og áhugasama menn, ekki sízt í þau héruð, sem eru jafnerfið til allrar læknisþjónustu og þetta hérað er. Það má vel vera, að erfitt sé um það að dæma, hvort ástæða er fyrir þeim ótta hv. 1. þm. Rang., að þarna gæti myndazt óeðlilega hörð samkeppni milli tveggja lækna, sem sætu á Egilsstöðum og þjónuðu sinn hvorum hluta héraðsins, en ég er ekki svo mjög hræddur við það. Ég skal játa, að ég er því ekki mjög kunnugur. en ég hef ekki heyrt, að það hafi hlotizt af því nein vandræði, þó að læknir sitji í Hveragerði og annar á Selfossi, en það er ábyggilega ekki lengra á milli þeirra, með tilliti til aðstæðna. þar sem vegir eru fullfærir svo að segja allt árið, en tveggja lækna, sem sætu í Egilsstaðaþorpi og hefðu yfir að sækja jafnerfitt svæði og þar er um að ræða. Varðandi það, að hv. 1. þm. Rang. kunni að reynast sannspár um það, að ekki líði mörg ár þangað til íbúar þessa héraðs komi aftur og biðji Alþ. að breyta þessu, þá er ábyggilegt, að íbúar þessa héraðs sætta sig ekki við þetta ástand lengur, og þarf þá að gefa þeim þann möguleika að reyna annað það, sem þeir hafa meiri trú á. Og jafnvel þótt svo færi, að ekki fengist læknir nema í annað þetta hérað, þá sé ég ekki annað en að sæti við það sama og nú er. Það er gert ráð fyrir, að lækniskandidatar þjóni vissan tíma, áður en þeir öðlast réttindi, og sé ég ekki annað en grípa megi áfram til þeirra, ef út af bæri á þessu svæði, alveg eins og verið hefur. En ég vona, að engin ástæða sé til að ætla, að ótti hv. þm. sé á rökum reistur, að það sé verr af stað farið en heima setið í þessu efni. Og það er eitt, sem víst er, að allir íbúar þessa læknishéraðs álíta það gagnstæða.



Ég skal ekki deila við hv. 2. þm. N-M. um þetta, en það má við því búast, að Alþ. fallist á þá skoðun, að þessa tilraun verði að gera, þó að ég persónulega væri á móti því, og ætla ég að sitja hjá við þessa atkvgr. Hv. þm. sagði, að þetta væri eindreginn vilji alls þess fólks, sem þarna býr, og býst ég við, að Alþ. vilji verða við þessum óskum, eins og það hefur gert áður í svipuðum tilfellum. En ég sný ekki aftur með það, að ég gæti búizt við því, að ekki liðu mörg ár, áður en maður heyrði frá þessu fólki, þar sem það færi fram á, að þessu yrði breytt aftur. - Hv. þm. vildi halda því fram, að ef ekki fengist læknir nema í annað héraðið, mætti alltaf fá aðstoðarlækni á sama hátt og nú. En það yrði bara ekki eins auðvelt og nú, því að nú er í l., að sjá eigi þessu fólki fyrir aðstoðarlækni, en ef þarna yrði um að ræða tvö sjálfstæð læknishéruð, þá hvíldi náttúrlega engin skylda á ríkisvaldinu um að skaffa því aðstoðarlækni.