Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á þskj. 68 flyt ég fsp. til forsrh. um stuðning Byggðastofnunar við atvinnumál í sameinuðum sveitarfélögum. Spurningin er á þessa leið: ,,Með hverjum hætti er Byggðastofnun ætlað að framkvæma yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá síðasta hausti um stuðning við atvinnuuppbyggingu í sameinuðum sveitarfélögum?`` Sú yfirlýsing, sem átt er við, er í tengslum við það átak sem var í sameiningarmálum sveitarfélaga og kemur fram í tilkynningu frá félmrn. 27. sept. 1993. Þar segir í 4. lið, en yfirskriftin er að ríkisstjórnin hafi fallist á eftirfarandi tillögur félmrh.: ,,Á svæðum þar sem erfiðleikar eru í atvinnumálum mun ríkisstjórnin fela Byggðastofnun að beita sér fyrir tillögu um sérstakar aðgerðir í atvinnumálum í tengslum við sameiningu sveitarfélaga, einkum hvað varðar fjárfestingar og hagræðingar í rekstri.`` Ekki er að sjá á fjárframlögum til Byggðastofnunar í fjárlögum eða í fjárframlögum til Byggðastofnunar í tengslum við búvörusamning sem tengist auðvitað málinu á ýmsum svæðum sem hafa sameinast þar sem sauðfjárbúskapur er uppistaðan í atvinnulífinu. Það er ekki að sjá á þessum framlögum að Byggðastofnun sé ætlað mikið fjármagn til að standa við þessar yfirlýsingar. Því er þessi spurning fram borin til hæstv. forsrh.

Hæstv. forseti. Hv. 2. þm. Austurl. hefur borið fram svohljóðandi fyrirspurn: ,,Með hverjum hætti er Byggðastofnun ætlað að framkvæma yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá síðasta hausti um stuðning við atvinnuuppbyggingu í sameinuðum sveitarfélögum?`` Þegar ríkisstjórnin mótaði stefnu um sameiningu sveitarfélaga sneri hluti hennar að Byggðastofnun og aðgerðum hennar í atvinnumálum. Henni hafa ekki verið ætlaðir fjármunir sérstaklega í þessu sambandi. Ekki hefur komið til greina að stofnunin brygðist að eigin frumkvæði við þessum tilmælum til þess að hvetja sveitarfélög til sameiningar vegna þess að sameining sveitarfélaga nýtur mjög takmarkaðs stuðnings í stjórn stofnunarinnar. Hins vegar hefur stofnunin brugðist við eftir því sem til hennar hefur verið leitað eftir að sameining hefur átt sér stað og í einu tilviki sýnt frumkvæði. Hér verður í örstuttu máli reynt að gera grein fyrir aðgerðum hennar í þeim sameinuðu sveitarfélögum. Í Dalabyggð hefur stofnunin um langan tíma stutt atvinnuþróunarstarf. Í fyrstu var sérstakur atvinnumálafulltrúi starfandi en síðan var ráðist í átaksverkefni sem stóð í rúm tvö ár. Eftir að því lauk hefur staðið yfir framhaldsverkefni um eflingu ferðaþjónustu á svæðinu. Þessi verkefni hafa náð yfir Dalasýslu og Reykhólasveit. Beiðni um að gera athugun á stöðu atvinnulífs á því svæði sem nú heitir Snæfellsbær barst stofnuninni frá þingmönnum Vesturlands áður en búið var að sameina það í eitt sveitarfélag. Stofnunin fékk atvinnufulltrúa Snæfellsness til að gera úttekt á stöðu helstu fyrirtækja og hefur síðan verið í sambandi við hina nýju sveitarstjórn. Það síðasta sem gerst hefur í þeim málum er að gerð hefur verið athugun á vilja sjávarútvegsfyrirtækja til að taka þátt í uppstokkun í atvinnugreininni í þeim tilgangi að styrkja stöðu hennar á erfiðum tímum. Ekki er á þessari stundu hægt að segja fyrir um hver niðurstaðan verður. Atvinnumál þess svæðis sem nú heitir Vesturbyggð hefur verið mjög stórt og kostnaðarsamt verkefni fyrir Byggðastofnun á undanförnum árum. Eru fá svæði á landinu jafnumfangsmikil. Áhætta stofnunarinnar á þessu svæði er og mjög mikil. Hún hefur tapað þar verulegum fjármunum. Enn er haldið áfram á þeirri braut að reyna að verja atvinnulífið fyrir hruni. Að beiðni forsrn. vann Byggðastofnun á fyrra og þessu ári athugun á stöðu sjávarútvegs á Vestfjörðum. Ein af niðurstöðum þeirrar athugunar var að vandi sveitarsjóða og atvinnufyrirtækja væri samofinn. Hann stafaði að sumu leyti af varnarbaráttu sveitarstjórna í atvinnulífinu og væri þröskuldur í vegi fyrir sameiningu sveitarfélaga. Endanleg niðurstaða ríkisstjórnar og síðan Alþingis var að grípa til sérstakra aðgerða til stuðnings sjávarútvegi á Vestfjörðum með því að veita 300 millj. kr. til svæðisins. Þessi stuðningur er bundinn við þau sveitarfélög sem eru að sameinast eða ætla að gera það. Af ofangreindum aðgerðum var stofnuninni heimilt að verja allt að 15 millj. kr. til að efla nýjungar í atvinnulífi Vestfirðinga með styrkveitingum. Stjórn stofnunarinnar ákvað að bjóða Vestur-Barðstrendingum að kosta starf atvinnuráðgjafa fyrir svæðið í eitt ár af þessari fjárveitingu. Heimamenn hafa samþykkt að ráða atvinnuráðgjafa en ekkert hefur enn orðið af framkvæmdum. Byggðastofnun hefur varið töluverðu fé til að styrkja atvinnulíf í Hornafjarðarbæ. Þá hefur stofnunin veitt styrk til að kanna nýtingu gabbrós. Til tals hefur komið að ráða sérstakan atvinnuráðgjafa fyrir Austur-Skaftafellssýslu. Flestar aðrar sameiningar sem fram hafa farið að undanförnu eru fámennir sveitahreppar sem sameinast þéttbýli. Slíkar sameiningar gefa sjaldnast tilefni til sérstakra aðgerða. Þá hafa sveitarfélög á Suðurnesjum sameinast án þess að til hafi komið sérstakar aðgerðir af hálfu stofnunarinnar þess vegna. Stofnunin hefur hins vegar stutt nýjungar í atvinnulífi á Suðurnesjum. Má þar nefna nýtingu Bláa lónsins og nú síðast vatnsverksmiðju. Að endingu vil ég minna á að samkvæmt sérstöku samkomulagi ríkisins við Samband ísl. sveitarfélaga er gert ráð fyrir að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga veiti 300 millj. kr. á árunum 1995--1998 eða allt að 75 millj. kr. árlega til að jafna skuldastöðu sveitarfélaga sem sameinast. Þessum gjöldum jöfnunarsjóðs verður mætt að hluta með sérstöku framlagi úr ríkissjóði í jöfnunarsjóð að upphæð 140 millj. kr. árin 1995--1998 eða allt að 35 millj. kr. árlega. Í fimmta lið samkomulagsins lýsa aðilar sig sammála um að beina því til stjórnar Lánasjóðs sveitarfélaga að skuldbreyta lausaskuldum viðkomandi sveitarfélaga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin og vona að ég hafi náð þeim öllum en hæstv. forsrh. er svo hraðlæs að maður á fullt í fangi með að nema allt sem hann segir. En það er ljóst af þessum svörum að þessi yfirlýsing á sínum tíma hefur ekki verið mjög mikils virði vegna þess að Byggðastofnun vantar alla peninga til þess að standa við hana. Ég veit að Byggðastofnun hefur látið fara fram ýmsar athuganir og staðið að ýmsum átaksverkefnum sem er hennar hlutverk. En ég hygg að sveitarstjórnarmenn hafi staðið í þeirri meiningu að það stæði eitthvað meira á bak við þessa yfirlýsingu á sínum tíma. Þetta Vestfjarðaátak á síðasta ári var ekki eingöngu í tengslum við sameiningu sveitarfélaga á svæðinu þó að það væri tengt því. Var það umdeilt mál á sínum tíma, allsherjarátak á stöðu sjávarútvegs á svæðinu. Fyrirspurnin er borin fram vegna þess að sveitarstjórnarmenn hafa kallað mjög, m.a. í viðræðum við fjárln., eftir efndum á þessum yfirlýsingum síðan í fyrrahaust. Sameiningarmálin voru rekin af mjög miklu kappi og gefnar út ýmsar yfirlýsingar í fleiri liðum en þessum þó að fyrirspurnin beinist að þessu afmarkaða atriði. Það eru í sjálfu sér engin tíðindi þó að það séu athuganir á hinu og þessu. Það er hlutverk Byggðastofnunar að athuga og skoða atvinnumál og gera áætlanir. En hún getur ekki hrundið þessum athugunum í framkvæmd nema fjármunir fylgi.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum vikum barst mér neyðarkall frá háskólanemendum í London vegna þeirrar ákvörðunar stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna að hækka ekki þak á skólagjöldum sem nemendur verða að greiða í Bretlandi. Þessi ákvörðun kom mjög illa við hóp nemenda, að vísu fámennan hóp nemenda, sem er í þann mund að ljúka námi, í sumum tilfellum doktorsnámi, og sáu ekki fram á annað en verða að hætta námi þar sem þessi ákvörðun stjórnar lánasjóðsins raskaði öllum þeirra áformum. Af þessu tilefni vöknuðu spurningar um það hvaða reglur gilda hjá Lánasjóði ísl. námsmanna um greiðslu skólagjalda sem eru afar mismunandi eftir löndum. Það er einkum í Bandaríkjunum og í Bretlandi sem á þau reynir gagnvart lánasjóðnum. Ég hef því beint eftirfarandi spurningum til hæstv. menntmrh. á þskj. 282: ,,1. Hvaða reglur gilda um lán til námsmanna erlendis til greiðslu á skólagjöldum? 2. Hvaða skýringar eru á því að nokkrum námsmönnum á lokastigi í námi erlendis (Bretlandi) er ekki lánað að fullu fyrir skólagjöldum? 3. Eru fyrirhugaðar breytingar á reglum Lánasjóðs íslenskra námsmanna um greiðslu skólagjalda í skólum erlendis?``

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi er spurt hvaða reglur gilda um lán til námsmanna erlendis til greiðslu á skólagjöldum. Svarið við þeirri spurningu er svohljóðandi: Almenn lán til greiðslu skólagjalda erlendis eru einungis veitt til framhalds háskólanáms. Námsmönnum í grunnháskólanámi og sérnámi erlendis standa til boða sérstök lán á markaðskjörum vegna skólagjalda. Á námsárunum 1991--1992, 1992--1993 og 1993--1994 gilti sú regla hjá Lánasjóði ísl. námsmanna að samanlögð lán til námsmanna vegna skólagjalda máttu ekki nema hærri upphæð en 27 þús. Bandaríkjadölum. Við endurskoðun úthlutunarreglna fyrir yfirstandandi námsár, þ.e. námsárið 1994--1995, var þessu hámarki breytt þannig að frá og með því námsári mega samanlögð lán námsmanna vegna skólagjalda nema mest 31 þús. Bandaríkjadölum. Í öðru lagi er spurt hvaða skýringar séu á því að nokkrum námsmönnum á lokastigi í námi erlendis, þ.e. Bretlandi, er ekki lánað að fullu fyrir skólagjöldum. Skýringarnar eru þær að í einstaka tilvikum, í tveimur eða þremur tilvikum að mér er sagt, vildu námsmenn í Bretlandi fá lán til skólagjalda í samræmi við þá hækkun sem ákveðin var námsárið 1994--1995 og sem ég var að greina frá. Sú ákvörðun lánasjóðsstjórnarinnar er hins vegar ekki afturvirk, þ.e. þeir námsmenn sem fengu skert lán á fyrra námsári fá lán samkvæmt þágildandi reglu. Þeir námsmenn geta hins vegar fengið frekara lán vegna skólagjalda á námsárinu 1994--1995 eins og ég hef greint frá. Þetta er skýringin. Í þriðja lagi er svo spurt hvort fyrirhugaðar séu breytingar á reglum Lánasjóðs ísl. námsmanna um greiðslu skólagjalda í skólum erlendis. Því er til að svara að úthlutunarreglur Lánasjóðs ísl. námsmanna eru endurskoðaðar árlega af stjórn sjóðsins. Skv. 7. gr. reglugerðar nr. 210/1993, um Lánasjóð ísl. námsmanna, skulu reglurnar gefnar út fyrir 1. júní ár hvert. Þar sem vinna við endurskoðun reglnanna fyrir námsárið 1995--1996 er ekki hafin er of snemmt að segja til um það hvort reglum um lán fyrir skólagjöldum verður breytt fyrir það námsár.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir hans svör. Mér sýnist á þessu og þeim gögnum sem ég hef fengið frá viðkomandi námsmönnum að þarna hljóti að vera um einhvers konar misskilning að ræða milli umsækjenda um lán og sjóðsins, þ.e. nemandinn hafi reiknað með því að fá námsgjöld greidd nokkurn veginn að fullu en niðurstaðan hjá viðkomandi námsmanni varð sú að það vantaði 1.662 pund upp á námsgjöld sem hún hafði reikna með að fá lánað fyrir. Samkvæmt bréfi frá þessari stúlku virðist svo sem lánasjóðurinn hafi ekki haft réttar upplýsingar um skólagjöldin frá viðkomandi skóla sem er London School of Economics. Það er auðvitað álitamál hvort sjóðurinn eigi að hafa einhvern sveigjanleika þegar um skólagjöld er að ræða eða hvort það eigi að vera hámark. Ég verð að viðurkenna að þetta eru býsna háar tölur sem lánasjóðurinn miðar við og spurning hvort við höfum efni á því að styðja fólk til náms í mjög dýrum skólum, en í þessu tilviki er um mjög viðurkenndan skóla að ræða. Ég held, virðulegi forseti, að ég verði að skoða þetta mál nánar og jafnvel í samráði við hæstv. menntmrh. Mér sýnist, eins og ég segi, að hér hafi eitthvað farið á milli mála, að nemandinn hafi reiknað með því í sínum fjárhagsáætlunum að fá sín skólagjöld greidd að fullu en þegar til kom reyndist svo ekki vera. Þarna er spurningin ef um svo fá tilvik er að ræða, hvort hugsanlegt væri að lánasjóðurinn veitti einhverja tilhliðrun þegar um það er að ræða að fólk er á síðasta ári í námi.

Virðulegi forseti. Við vorum áðan að greiða atkvæði um það hvort ætti að lækka framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Reglur lánasjóðsins eru oft og tíðum þannig að þær eru heldur ekki í samræmi við þá námsframvindu sem framhaldsskólar og háskólar setja sér. Skólar setja sér ákveðnar reglur um námsframvindu og viðurkenna nemendur í fullu námi með þeim reglum en það eru aftur á móti ekki reglur sem lánasjóðurinn viðurkennir. Þarna stangast því á að skólarnir segja: Námsmenn eru í fullu námi og eiga rétt á því að fá lánið, en síðan kemur lánasjóðurinn og setur sér reglur sem eru þvert á það sem skólarnir hafa ákveðið um námsframvindu. Þó að hér sé verið að ræða um skólagjöld, þá er það á fleiri sviðum sem reglur lánasjóðsins eru ekki í samræmi við þá námsframvindu sem skólarnir setja sér.

Virðulegi forseti. Varðandi þá umræðu sem hér fer fram um lánasjóðinn er rétt að minna á að það stendur í athugasemdum í fjáraukalagafrv. að nefnd sé að störfum við að endurskoða útlánareglur lánasjóðsins og það sem hún eigi einkum að athuga sé hvort hægt sé að lækka ríkisframlagið til lánasjóðsins frá því sem nú er. Ég held að að væri betra verkefni, a.m.k. jafnframt, fyrir þessa nefnd að snúa sér að því að lagfæra ýmsa agnúa á reglunum, bæði á þeim sem hér hafa verið taldar og öðrum sem of langt yrði upp að telja í þessum fyrirspurnatíma. Þetta vildi ég láta koma fram við þessa umræðu.

Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi taldi að hér kynni að vera um einhvern misskilning að ræða milli umsækjenda sem um ræðir og sjóðstjórnarinnar. Ef svo er þá held ég að engin spurning sé um það að málið verði leiðrétt, ef um einhvern misskilning er að ræða. Það er sjálfsagt að biðja stjórnina um að skoða það sérstaka mál alveg til hlítar. Spurning um sveigjanleika. Jú, það er alltaf spurning um hvort unnt sé að hafa reglur þannig að það sé einhver sveigjanleiki í þeim. Ég held að það sé samdóma álit lánasjóðsins að sveigjanleiki í þessum tilvikum sé býsna vafasamur. Allar ákvarðanir lánasjóðsstjórnarinnar hafa fordæmisgildi og geta haft mjög mikil útgjöld í för með sér. Þess vegna eru reglurnar mjög stífar og gefa ekki kost á miklum sveigjanleika. Hv. þm. Jóna Valgerður Kristjánsdóttir sagði að reglur lánasjóðsins væru ekki í samræmi við þær reglur sem hinir ýmsu háskólar setja sér. Þetta er ný frétt í mínum eyrum. Ég held einmitt að lánasjóðsstjórnin hafi farið eftir þeim reglum sem hinir einstöku háskólar gefa út, þ.e. hversu langan tíma nám eigi að taka. Hitt er annað mál að það er vitað að í mörgum tilvikum eru reglur hinna einstöku háskóla þannig að nemendur geta ekki lokið námi á þeim tíma sem háskólinn segir. Þetta hefur verið til sérstakrar athugunar hjá lánasjóðsstjórninni, sérstaklega að því er varðar nemendur í Þýskalandi. Ég held þess vegna að það sé ekki rétt sem hv. þm. sagði að lánasjóðsstjórnin fari eftir einhverjum öðrum reglum heldur en háskólarnir gefa út. En mismunurinn er sá að háskólarnir hafa gefið út reglur sem eru of stífar fyrir nemendurna og það er það sem lánasjóðsstjórnin hefur sérstaklega verið að kanna.

Virðulegi forseti. Á þskj. 284 flyt ég fyrirspurn til samgrh. um varaflugvöll á Egilsstöðum. Hún er á þá leið: ,,Eru ráðstafanir í undirbúningi til þess að Egilsstaðaflugvöllur geti þjónað hlutverki sínu að fullu sem varavöllur fyrir millilandaflug? Hvenær má vænta þess að það geti orðið?`` Forsaga þessa máls er að við undirbúning og hönnun Egilsstaðaflugvallar á sínum tíma var gert ráð fyrir að hann þjónaði hlutverki sem varavöllur fyrir millilandaflug og allur undirbúningur og uppbygging miðaðist við það. Nú berast fréttir um að ekki sé enn hægt að gera áætlanir fyrir þennan völl sem var þó forsendan og sparnaðarráðstöfun fyrir Flugleiðir, svo dæmi sé tekið, sem rekur farþegaflug til lands vegna þess að það vanti vaktir og veðurspár einkum á völlinn. Nú berast einnig fréttir af því að búið sé að leggja til í flugráði að skera niður fjárframlög sem fyrirhuguð voru á næsta ári til byggingar flugstöðvar á vellinum sem er einnig forsenda fyrir því að hann geti þjónað þessu hlutverki. Ég spyr því: Hvenær má vænta þess að völlurinn geti þjónað þessu hlutverki sínu og eru ráðstafanir í undirbúningi til þess? Þetta flugstöðvarmál er komið til eftir að þessi fyrirspurn var lögð fram á sínum tíma, en það er ástæða til þess líka að inna eftir áformum um hvort meiningin sé að slá þeirri byggingu á frest en það er ein forsenda fyrir því að völlurinn geti þjónað hlutverki sínu og aðstaða sé þar boðleg fyrir farþega.

Hæstv. forseti. Samkvæmt fjárlagafrv. eins og það liggur nú fyrir er gert ráð fyrir því að þjónusta verði tekin upp á Egilsstaðaflugvelli til þess að nýta hann sem varaflugvöll frá miðju sumri og að flugvöllurinn verði þá útbúinn til þess að þjóna flugvélum fyrir millilandaflug. Áætlað er að rekstrarkostnaður vegna þessarar auknu þjónustu verði á næsta ári 4,8 millj. kr. en hálfu meiri á árinu 1996. Það er gert ráð fyrir að ráða þurfi fjóra starfsmenn, tvo flugvallareftirlitsmenn og tvo flugvallarradíómenn. Ég er nokkuð undrandi á þeim ummælum hv. þm. að hann skuli meta það svo að ekki sé hægt að nota flugvöllinn sem varaflugvöll þó svo að dragist um eitt ár að ljúka við flugstöðvarbygginguna á Egilsstöðum. Það hefur raunar komið fram oft áður við umræður að hv. þm. hefur talið að það skorti mjög á að Austfirðingar hafi fengið sinn hlut á síðustu árum í sambandi við fjárveitingar til Egilsstaðaflugvallar þó svo að þær fjárhæðir sem veittar hafi verið til hans séu af allt annarri stærð en til annarra valla hafa gengið. Ég er því satt að segja hálfundrandi á því þegar reynt er að vekja óánægju með það mikla átak sem þar hefur verið gert og spyr þingmenn í öðrum kjördæmum hvað þeir hugsi og hvernig þeir meti það ef þessum tóni eigi að halda svo áfram.

Virðulegur forseti. Það er sjálfsagt að verða við ósk hæstv. samgrh. og svara því hvað þingmönnum úr öðrum kjördæmum finnst í sambandi við framkvæmdafé til flugmála. Ég svara því að ég er mjög óánægður með framkvæmdafé til flugmála og ég vil spyrja hæstv. samgrh. úr því að hann spyr aðra þingmenn: Hver er það sem hefur tekið sér það vald, hæstv. samgrh., eftir að flugmálaáætlun var samþykkt 6. maí í vor, þá var samþykkt þáltill. um flugmálaáætlun 1994--1997 þar sem kveðið er skýrt á um ákveðið framkvæmafé til ákveðinna flugvalla, hver er það sem tekur þá ákvörðun að við þá áætlun er ekki staðið og það framkvæmdafé sem Alþingi hefur samþykkt að verja til ákveðinna flugvalla og til ákveðinna verkþátta á viðkomandi flugvöllum hefur ekki fengist?

Hæstv. forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. samgrh. að frá miðju næsta sumri verði Egilsstaðaflugvöllur orðinn fullgildur varaflugvöllur og þá búið að uppfylla allar þær kröfur sem verður að gera til slíks flugvallar þannig að hann geti gegnt hlutverki sínu. Það er mjög mikilvægt að þessi ákvörðun liggi fyrir vegna þess að þarna er þegar orðin mjög góð aðstaða og þess vegna ber að fagna því að það sé komin lausn á þessu máli og við getum horft fram til þess að starfsemin á flugvellinum verði komin í eðlilegar skorður ekki seinna en eftir mitt næsta sumar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans, þann hluta ræðunnar sem voru svör, og fagna því að það er ætlunin á miðju ári að bæta hér úr. Hins vegar undrast ég þau hortugheit sem einkenna málflutning samgrh. þegar flugmál á Austurlandi berast í tal. Ég hef aldrei opnað munninn um flugmál á Austurlandi án þess að vera borinn þeim sökum af hæstv. samgrh. í fyrsta lagi að vera vanþakka það sem kemur til Austurlands í þessum framkvæmdum og í öðru lagi að vera að vekja ýfingar milli kjördæma um málið. Ég mótmæli þessu og þetta eru hortugheit sem eiga ekki við í þingsölum. Ég hef aðeins rætt um það hér að það hefur verið ákveðið að byggja upp flugvöllinn á Egilsstöðum. Það hefur verið góð samstaða um það á Alþingi og góð samstaða um það meðal Austfirðinga og ég mótmæli slíkum hortugheitum í svörum og sit ekkert undir því. Ég mótmæli því einnig að teknar séu ákvarðanir um það að fresta þessum framkvæmdum og hafa flugstöðina hálfkaraða og tel að varavöllur standi ekki undir nafni nema aðstaða fyrir farþega sé þar fyrir hendi.

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á óróleika hv. þm. Það hefur verið staðið mjög myndarlega að uppbyggingu flugvallarins á Egilsstöðum og það hefur ekki vantað upp á að vilji hafi staðið til þess að reyna að flýta þeirri framkvæmd að þar geti komið fullgildur varaflugvöllur. Það er síður en svo að reynt hafi verið að standa á móti því. Það sem ég sagði hér áðan og ítreka er að flugvöllurinn mun nýtast að fullu sem varaflugvöllur frá miðju næsta ári og óþarfi er að gera lítið úr því. Hitt veit hv. þm. og er mjög kunnugt um að kemur oft fyrir að fé er fært milli flugvalla þegar svo ber undir ef það þykir rétt og skyndileg mál koma upp. Reynt er að haga því með þeim hætti að viðkomandi byggðarlög geti vel við unað. Hv. þm. er kunnugt um það að óhjákvæmilegt er að skera nokkuð niður flugmálaáætlun og má vera að honum þyki réttara að sá niðurskurður komi á flugvöllinn við Hornafjörð og er sjálfsagt að ræða það við þingmenn Austurlandskjördæmis.

Hæstv. forseti. Ég ber fram fsp. til hæstv. fjmrh. um aukatekjur ríkissjóðs og gjaldtöku ríkisstofnana. Fyrirspurnin er í tveimur liðum og fyrri liðurinn er svohljóðandi: ,,Hverjar hafa aðgerðir ráðuneytisins verið til að framkvæma þann vilja Alþingis sem lýst var í þingsályktun um aukatekjur ríkissjóðs og gjaldtöku ríkisstofnana frá 8. maí 1993?`` Seinni liðurinn hljóðar svo: ,,Hefur gjaldtöku ríkisstofnana verið breytt til samræmis við samþykkt Alþingis? Ef svo er ekki, hvenær verður þá af því?`` Eins og öllum er kunnugt hefur hæstv. ríkisstjórn þjónustugjaldanna tekið upp þann sið að innheimta mikið af þjónustugjöldum. Það er mjög mikilvægt að gerð sé grein fyrir þeim þjónustugjöldum, sem innheimt eru, á reikningum til þeirra sem borga. Það felst í þeirri samþykkt Alþingis, sem hér var nefnd, að gera eigi skýran greinarmun á sköttum og þjónustugjöldum og að þjónustugjöld skulu ævinlega miðast við framlagða þjónustu en ekki vera hærri í neinum tilfellum. Því miður hefur verið þannig hjá ríkinu í mörgum tilvikum að slumpað hefur verið á gjaldskrár og óeðlilega há gjöld verið innheimt fyrir þjónustu frá hendi ríkisins. Þá eru líka dulbúnar skattgreiðslur sem eru settar óeðlilega fram frá ríkinu --- það er ekki rétt að kalla þær dulbúnar, það eru skattgreiðslur, t.d. að taka stimpilgjöld af lánum og annað slíkt sem er í andstöðu við þá reglu að skattar eigi að koma almennt niður á þegnum landsins. Allt þetta er í raun og veru hluti af þeirri stefnumörkun sem kom fram í þeirri þáltill. sem ég bar fram á 116. löggjafarþingi og var samþykkt. Mér er auðvitað kunnugt um að hluti af því sem var innifalið í þáltill. komst í framkvæmd á síðasta vetri þegar breytingar á lögum um aukatekjur ríkissjóðs voru samþykktar en mér sýnist að lítið hafi gengið með síðari hluta þeirrar samþykktar sem ég er að tala um, þ.e. þingsályktunar Alþingis og þess vegna er fyrirspurnin borin fram.

Virðulegi forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hv. þm. spyr þessara fyrirspurna og má reyndar vísa til svara sem komu fram á síðasta þingi, nánar tiltekið 11. október 1993. Hlutir hafa þó breyst frá þeim tíma sem hér skal rakið: Fyrst vil ég þó segja frá því að auðvitað er munur á þjónustugjöldum og sköttum. Við höfum tekið þá umræðu áður. Það hafa verið gerðar athugasemdir við sum þjónustugjöld þegar talið er að gjaldið svari ekki til þeirrar þjónustu sem menn fá. Athugasemdir hafa m.a. komið fram, ég man eftir einni frá umboðsmanni Alþingis varðandi sölu á tollskýrslum og frá því var fallið af hálfu ráðneytisins. Þegar ég kom í fjmrn. voru aukatekjur ríkissjóðs heimtar inn án lagaheimildar. Það byggðist á reglugerð og eitt af mínum fyrstu verkum var að flytja frv. til laga þannig að tryggt yrði að aukatekjurnar væru heimtar inn á grundvelli laga enda er óheimilt að fara öðruvísi að. Stimpilgjöld eru að sjálfsögðu skattar en ekki þjónustugjöld og viðurkennd sem skattar. Það liggur fyrir þó að hluti þeirra geti verið eins konar þjónustugjöld því að auðvitað er umsýslukostnaður þegar verið að stimpla skjöl. Ég vík nú að merg málsins. Ríkisreikningsnefnd hefur nýlega skilað skýrslu sinni um fjárreiður ríkisins og í henni er sett fram mótuð stefna um hvernig haga skuli bókhaldi ríkisins, uppsetningu ríkisreiknings og fjárlaga í framtíðinni. Í skýrslunni er beinlínis gert ráð fyrir að í bókhaldi ríkisins verði gerður greinarmunur á þjónustutekjum annars vegar og sköttum hins vegar. Að gera greinarmun á þessu tvennu getur verið erfitt þar sem ekki er sjálfgefið hvernig meta eigi til verðs ýmsa þjónustu sem hið opinbera veitir. Það verður ekki gert nema með samræmdum hætti og því var ákveðið að bíða afraksturs starfs ríkisreikningsnefndar áður en farið yrði í umfangsmikla vinnu í þessu efni. Á næstu mánuðum verður unnið úr tillögum ríkisreikningsnefndar og er gert ráð fyrir að frv., sem byggt verður á hugmyndum nefndarinnar, verði lagt fram til kynningar á Alþingi áður en þingstörfum lýkur í vor. Þar verður væntanlega lagður grunnur undir þá vinnu sem nauðsynlegt er að leggja í til að hrinda í framkvæmd hugmyndum um sundurgreiningu þjónustutekna og skatta. Ég er með þessa þykku skýrslu, unnin í mörg ár um fjárreiður ríkisins. Þetta er atriði sem fulltrúar hinna ýmsu stofnana, þar á meðal fjmrn. og ríkisstofnana, hafa komist að sameiginlegri niðurstöðu um. Þar er fjallað um brúttó- og nettófærslur og um þjónustutekjur og sértekjur og hvernig hugmyndin er að setja upp tekjur ríkisins með nokkuð breyttum hætti og enn fremur um gjöld sem verða líka sett upp nokkuð breytt. Í þessum tilvikum er gert ráð fyrir að minna verði um nettófærslur en hingað til hefur verið, bæði gjalda- og tekjuhlið. Þrátt fyrir þá biðstöðu, sem hefur orðið vegna þessa máls hér sem heldur þó áfram, og hér hefur vissulega mikilvægur áfangi náðst, hefur gjaldtöku ríkisins á afmörkuðu sviði verið breytt til lækkunar og er þá skemmst að minnast breytinga sem hv. þm. minntist á í sinni ræðu og kom fram í frv. sem samþykkt var á síðasta þingi. Þegar á heildina er litið tel ég því að skipulega sé unnið og vel að því að fylgja eftir þeirri þingsályktun sem Alþingi samþykkti á sínum tíma og málið sé í eðlilegum farvegi.

Hæstv. forseti. Það er rétt, það er ekki í fyrsta skipti sem ég ber fram fyrirspurn um þetta efni. Ég hafði áhyggjur af því á sl. hausti að lítið miðaði í því að framkvæma þann vilja Alþingis sem kom fram í þáltill. en síðan kom fram það frv. sem áðan var nefnt. Ég fagna því að hæstv. ráðherra boðar það að frv. verði lagt fram til kynningar í vor þar sem verður reynt að gera fullkomlega skil á milli skatta og þjónustugjalda. Þessi mál eru því í farvegi sem ég get út af fyrir sig sætt mig bærilega við en ég tel að sé samt þannig að það hefði verið hægt að vinna skipulegar eftir þeim anda sem var í þáltill., þ.e. með því að gefa stofnunum ríkisins fyrirmæli um það að breyta gjaldskrám sínum í áttina við það sem andi þáltill. er. Það er gersamlega óverjandi að opinberar stofnanir séu að innheimta þjónustugjöld og setja fram kröfur um endurgreiðslur án þess að gerð sé fullkomlega grein fyrir því hvað stendur á bak við þjónustuna og jafnvel að innheimta þjónustugjöld sem eru mun hærri en sá kostnaður sem liggur þar á bak við. Ég fagna því samt að málið er í réttum farvegi og vona að við sjáum þetta frv. og hef enga ástæðu til þess að halda að það verði ekki.

Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram fsp. á þskj. 304 sem er í þremur liðum til dómsmrh. um skyndiskoðanir Landhelgisgæslunnar. Nú er að ganga í hönd sá tími þegar veður eru mjög válynd á miðum í kringum landið og oftar en ekki vaknar upp hjá mönnum spurningin um öryggi sæfarenda og einkum þá hvernig staðið er að öryggismálum sjómanna. Þau mál eru engum óviðkomandi og vissulega þurfa þau sífellt að vera í brennidepli ef menn eiga að halda vöku sinni um öryggismál sjómanna almennt. En fyrirspurnin er í þremur liðum eins og er svohljóðandi: ,,1. Hvað hafa starfsmenn Landhelgisgæslunnar farið um borð í mörg íslensk skip á miðunum frá ársbyrjun 1992 til þessa dags? 2. Hvaða helstu athugasemdir hafa komið fram við þessar skoðanir a. um öryggisbúnað, b. um lögskráningu, c. um athugun á veiðarfærum? 3. Eru dæmi um að sama skip hafi fengið áminningu eða því verið stefnt í land oftar en einu sinni og ef svo er hve oft og þá hve mörg skip?``

Frú forseti. Í bréfi Landhelgisgæslunnar kemur fram að á þessu tímabili framkvæmdu varðskipin skyndiskoðanir í samtals 1.054 íslenskum skipum. Rannsóknir leiddu til athugasemda í 77% tilfella, þar af 11% eingöngu vegna aflasamsetningar en í 66% tilfella vegna skoðana á veiðarfærum og búnaði auk réttinda og skráningar. Skoðanir skiptust í 652 aflaskoðanir, þar af 254 með athugasemdum, 691 veiðarfæraskoðun, þar af 60 með athugasemdum, 900 búnaðarskoðanir, þar af 432 með athugasemdum, 924 vegna réttinda og skráningar, þar af 549 með athugasemdum. Vegna búnaðarskoðana voru gerðar athugasemdir sem hér segir: 35 sinnum vegna eftirlitsbókar, 236 sinnum vegna björgunarhringja, 5 sinnum vegna olíudagbókar, 40 sinnum vegna umdæmisbókstafa, 93 sinnum vegna siglingaljósa, 18 sinnum vegna skipaskrárnúmers, 117 sinnum vegna hlustvörslu á neyðarbylgjum, 12 sinnum vegna mjög slæmrar umgengni, 59 sinnum vegna skorts á nýliðafræðslu. Vegna athugunar á réttindum og skráningu voru gerðar athugasemdir sem hér segir: 113 sinnum vegna lögskráningar þar sem ýmist var að skráðir skipverjar voru ekki um borð í skipinu, jafnvel skipstjórinn sjálfur eða skipverjar voru ekki lögskráðir. 316 sinnum vegna réttinda þar sem menn voru ýmist réttindalausir eða gátu ekki fært sönnur á réttindi sín. Af 60 athugasemdum vegna skoðunar á veiðarfærum voru 17 vegna möskvastærðar, en aðrar vegna ýmiss konar útbúnaðar veiðarfæra. Af 565 skipum sem voru áminnt, ýmist vegna veiðarfæra, búnaðar eða réttinda og skráningar voru 84 skip aðvöruð oftar en einu sinni, þar af 14 skip þrisvar, þrjú skip fjórum sinnum og eitt skip fimm sinnum. Af þessum skipum var 18 vísað til hafnar einu sinni hverju.

Virðulegi forseti. Ég þakka dómsmrh. fyrir svör. Það er athyglisvert að heyra það að Landhelgisgæslan hefur að meðaltali farið um borð í eitt skip á dag frá ársbyrjun 1972 og er það vissulega athyglisvert og af hinu góða. Við lestur dómsmrh. áðan fannst mér umhugsunarefni hvort ekki væri nauðsynlegt að efla enn frekar eftirlit á miðunum. Ég verð að segja það að ég hefði ekki átt von á því --- ég segi kannski ekki að ólestur væri svo mikill sem raun ber vitni um --- heldur að vandamálin væru slík sem hér voru upp talin eins og t.d. það að athugasemdir eru gerðar vegna búnaðarskoðunar, 236 sinnum eru athugasemdir vegna björgunarhringja og 117 sinnum eru gerðar athugasemdir um að sjómenn hlusti ekki á neyðarbylgjuna. Þá er líka annað athyglisvert og það er varðandi lögskráninguna þar sem ýmsir skráðir skipverjar voru ekki um borð í skipinu og skipstjórinn sjálfur, sá lögskráði, var ekki um borð. Þetta er með slíkum ólíkindum að ég tel að hér þurfi virkilega að taka á, ekki eingöngu Landhelgisgæslan heldur sjómenn sjálfir. Þeir eiga að taka á þessum öryggismálum því að þeir geta ekki ætlast til þess að aðilar í landi passi þá og fylgist með þeim. Þeir verða að gera það sjálfir. Og að það skuli koma fyrir að 84 skip séu aðvöruð oftar en einu sinni og 14 skip oftar en þrisvar sinnum finnst mér með ólíkindum. Það setur að manni ugg að öryggismál skuli ekki vera betur við höfð og í heiðri höfð af sjómönnum en raun ber vitni. En ég vil að öðru leyti þakka ráðherra fyrir gott svar.

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þessar tölur sýna að eftirlit Landhelgisgæslunnar er mjög virkt og kemur glögglega fram að Gæslan hefur með ágætum gegnt eftirlitshlutverki sínu. Hitt er áhyggjuefni sem ég er sammála hv. þm. í hversu mörgum tilvikum Gæslan hefur þurft að gera athugasemdir og allt of oft ítrekaðar athugasemdir. Þær tölur sem hér liggja fyrir eiga að vera hvatning til sjómanna og skipstjórnarmanna að gera á bragarbót því að slíkur fjöldi athugasemda er óeðlilegur.

Virðulegi forseti. Á þskj. 320 er ég með fyrirspurn til viðskrh. um flutningsjöfnunargjald á olíu. Hinn 11. maí 1994 var samþykkt á Alþingi breyting á lögum í sambandi við flutningsjöfnunarkostnað á olíu. Eftir því sem ég veit best, þá er flutningsjöfnunargjald t.d. á gasolíu tæp 1 kr. Þessi fyrirspurn mín kemur til vegna þess að við höfum orðið varir við það að oftar en ekki sigla fram hjá erlend skip sem að öllu jöfnu hefðu komið hér við t.d. til þess að taka olíu. Það eru dæmi um að þau hafa farið til Færeyja til þess að taka olíu vegna þess að verðlagning á olíu hér er of há. En þegar skip koma í höfn leiðir af sér að einhver viðskipti mundu fara fram. Þau mundu taka hér vatn og vistir og jafnvel yrði um einhverjar viðgerðir á skipum að ræða eða annað því um líkt sem mundi enn örva þau viðskipti sem því miður hafa farið hér fram hjá okkur vegna flutningsjöfnunargjalds á olíu. Í 1. gr. laganna sem breytt var á Alþingi á vordögum kemur einmitt fram að jöfnun á flutningskostnaði nær til flutnings á bifreiðabensíni, gasolíu eða öðrum olíum og blöndun til brennslu, flugvélabensíni og flugsteinolíu til innanlandsflugs, þó ekki á olíum ætluðum til útflutnings, svo sem millilandasiglinga, millilandaflugs, erlendra skipa og erlendra flugvéla. Af þessu tilefni hef ég lagt fram fyrirspurn til viðskrh.: ,,1. Hve mikið magn af gasolíu hefur verið selt um borð í skip samkvæmt undanþáguákvæði 2. mgr. 1. gr. laga nr. 103/1994, um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara, frá því að þau lög tóku gildi? 2. Hvernig er sölu til millilandaskipa og erlendra skipa samkvæmt framangreindu undanþáguákvæði háttað í framkvæmd? 3. Falla skip, sem gerð eru út af íslenskum aðilum en sigla undir erlendum fána, undir þetta undanþáguákvæði laganna? 4. Falla íslensk fiskiskip, sem gerð eru út á úthafsveiðar, undir framangreint undanþáguákvæði?``

Frú forseti. Hv. þm. spyr í fyrsta lagi: Hve mikið magn af gasolíu hefur verið selt um borð í skip samkvæmt undanþáguákvæði 2. mgr. 1. gr. laga nr. 103/1994, um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara, frá því að þau lög tóku gildi? Lögin tóku gildi 1. sept. sl. og hefur heildarsala olíufélaganna þriggja til erlendra skipa og skipa sem sigla undir hentifánum numið 2,6 millj. lítra sem er um 5% af heildarsölu olíufélaganna á gasolíu. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Hvernig er sölu til millilandaskipa og erlendra skipa samkvæmt framangreindu undanþáguákvæði háttað í framkvæmd? Olíufélögin hérlendis annast sölu til millilandaskipa og erlendra skipa með afgreiðslutækjum sínum. Skipin eru ýmist afgreidd frá olíuleiðslu, olíubifreið, olíuskipi eða olíupramma. Erlend skip og íslenskt fraktskip í millilandasiglingum, þar á meðal íslensk fiskiskip sem sigla með aflann til útlanda úr íslenskri höfn, eru undanþegin flutningsjöfnun á olíuvörum taki þau olíu innan lands. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: Falla skip sem gerð eru út af íslenskum aðilum en sigla undir erlendum fána undir þetta undanþáguákvæði laganna? Svarið við þeirri spurningu er að skip sem sigla undir erlendum hentifánum teljast vera erlend skip og falla því undir undanþáguákvæðið. Í fjórða lagi spyr hv. þm.: Falla íslensk fiskiskip sem gerð eru út á úthafsveiðar undir framangreint undanþáguákvæði? Svarið við því er að samkvæmt lögunum, sem Alþingi sjálft setti, eru íslensk fiskiskip sem taka olíu í íslenskri höfn eða innan 12 mílna landhelgi ekki undanþegin flutningsjöfnun á olíuvörum. Taki íslensk fiskiskip olíu utan 12 mílna landhelgi telst það ekki sala innan lands og er því undanþegin flutningsjöfnun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir þessi svör. Það sem ég hnaut um er þessi mismunun sem er á fiskiskipaflotanum hvað áhrærir skip undir hentifána sem eru gerð út af íslenskum aðilum. Varðandi aðra spurningu mína um hvernig sölu til millilandaskipa og annarra erlendra skipa samkvæmt framangreindu undanþáguákvæði er háttað í framkvæmd er það að segja að sjálfsögðu eru það fiskiskip undir íslenskum fána sem fara í siglingu. Ég hélt að kannski kæmi þá fram í svarinu að eðlilega yrðu þessi skip að leggja fram annaðhvort tollpassa eða eitthvað því um líkt. Hvernig yrði t.d. farið með ef skip mundi hætta við siglingu, þ.e. söluferð, hefði fengið olíu ódýrar en önnur skip vegna þess að það ætlaði í siglingu sem ekkert varð af? Í sjálfu sér er þetta ekki mikið atriði. Ég vildi draga fram hverju þetta ákvæði veldur, þ.e. mismununin sem verður innan útgerðarinnar þegar skip eru t.d. send á fjarlæg mið, eru t.d. að veiða í Smugunni. Þangað fara skip sem eru að veiða hlið við hlið og jafnvel sömu eigendur að en annað siglir undir þægindafána og hitt undir íslenskum fána hafa lent í því að mismunandi verðlagning er á olíunni er kaup fóru fram hér innan lands. Það er af hinu góða að verðið á olíunni skuli vera orðið með þessum hætti. Ég ætla það og þykist hafa orðið var við það að nú þegar hafi nokkur erlend skip komið hér við og tekið olíu sem þau hefðu ella ekki gert hefði þessum lögum ekki verið breytt og olíuverð lægra sem nemur flutningsjöfnun.

Virðulegi forseti. Það er alkunna í viðskiptum þjóða, þó að það sé ekki til fyrirmyndar heldur langt í frá, að þjóðir beiti hver aðra viðskiptahindrunum. Ég held að það séu hins vegar ekki mörg dæmi um það að þjóð beiti sjálfa sig viðskiptahindrunum en það er nákvæmlega það sem íslenska þjóðin hefur gert með ákvörðunum Alþingis um hvernig haga skuli verðjöfnun á olíu. Það er nefnilega alveg laukrétt sem hv. þm. sagði að erlendir aðilar njóta hagkvæmari kjara í olíuviðskiptum á Íslandi en Íslendingar sjálfir. Ég varaði mjög við þessu ákvæði þegar það var ákveðið af Alþingi að hafa þetta svona og spurði hvers íslenskir sjómenn og íslenskir útgerðarmenn ættu að gjalda að fá ekki í íslenskum olíuhöfnum að kaupa olíu til rekstrar fiskiskipa sinna á jafnlágu verði og útlendingar og hvort Íslendingar ætluðu virkilega að fara að beita sjálfa sig óeðlilegum viðskiptahömlum með þessum hætti. En Alþingi komst að þeirri niðurstöðu að þetta skyldi gert svona. Og afleiðingin verður sú sem hv. þm. benti á að það er misrétti á milli útgerðaraðila sem koma í íslenska höfn eftir því hvort þeir eru Íslendingar eða útlendir aðilar eða útlend hentifánaskip gerð út af Íslendinum og sá mismunur er Íslendingum í óhag í þeirra eigin landi. Það er líka ástæða til þess að staðnæmast við það sem hann benti réttilega á að þessi breyting á viðskiptakjörum með olíuvörur hefur þó áorkað því að skip eru að koma til íslenskra hafna til þess að versla þar með olíu og þau versla ekki bara með olíu heldur versla þau um leið með ýmsa aðra þjónustu, svo sem kost og viðgerðarviðfangsefni þannig að þessi aðgerð hefur örugglega orðið til þess að hvetja erlenda útgerðaraðila til viðskipta í íslenskum höfnum og er það af hinu góða.