Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Sigfús Jónsson): Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er farið fram á það, að á árinu 1937 verði frestað framkvæmd ýmsra 1. og einstakra lagaákvæða, sem hafa í för með sér fjárframlög úr ríkissjóði. Svipuð frv. hafa legið fyrir hverju þingi nokkur undanfarin ár, svo þetta frv. er því engin nýlunda. En ástæðan til þess, að þessi frv. hafa komið fram, hefir verið og er sú, að fjárhagur ríkissjóðs virðist ekki leyfa, að á hann séu lögð þessi útgjöld. Ég tel óþarft að rekja efni frv. lið fyrir lið. Það er skýrt tekið fram í hverjum lið fyrir sig, við hvaða lög og ákvæði laga er átt með þessu frv. Fjhn. hefir haft þetta frv. til athugunar og orðið sammála um að leggja til, að það verði samþ. í aðalatriðum. Sumir nm. eru þó ekki samþykkir öllum liðum frv., og munu þeir gera grein fyrir því. Aftur á móti má segja, að 3 nm. séu samþykkir því að frv. sé samþ. eins og það liggur fyrir.

*Hannes Jónsson: Ég hefi ekki athugað þetta frv. eins vel og ég tel þörf á. En ég vil þó nú strax benda á þá miklu takmörkun, sem er á fjárveitingu til sýsluvegasjóða samkv. þessu frv. Ég vildi vænta þess, að n. taki þetta atriði sérstaklega til yfirvegunar, hvort þessi mikla takmörkun á fjárveitingu til sýsluvega muni reynast eins heppileg eins og ég hygg að nm. hafi búizt við. Í mörgum sýslufélögum hefir undanfarin ár verið reynt að setja sýsluvegasjóðsgjöldin svo hátt sem frekast hefir verið unnt, til þess að hafa sem mestu fé yfir að ráða til sýsluvegalagninga. Mér er það kunnugt, að í mínu héraði hefir verið lögð hin mesta áherzla á að reyna að afla sem mests fjár í þessu augnamiði. Og hvergi hefir vegavinna náð því að verða eins mikið að almennum notum fyrir verkamenn eins og einmitt þessi sýsluvegavinna. Eins og hv.þdm. muna, þá er samkv. l. um sýsluvegasjóði ekkert veitt út á 1–2‰ sem lagt er til sýsluvega úr héruðum. Á móti 3–4‰ er veitt jafnmikið úr ríkissjóði, en á móti 5–6‰ er veitt tvöfalt úr ríkissjóði. Þetta var miðað við það, að þeir, sem legðu svo miklar kvaðir á sig, að þeir legðu í 6‰, fengju borgað úr ríkissjóði jafnmikið á móti. En með því að takmarka þetta framlag við 5‰, þá er útilokaður sá möguleiki, að hægt sé að fá úr ríkissjóði jafnmikið framlag á móti. Og ef á að vinna eitthvað svipað eins og gert hefir verið að undanförnu, sem ég hugsa, að hafi verið það minnsta, sem sýslufélögin hafa séð sér fært að vinna fyrir, þá verða þau að bæta við því, sem lækkuninni nemur, úr ríkissjóði. Verða þá hlutföllin á milli þess, sem sýslufélögin leggja fram á móti ríkissjóði, svo óhagstæð, að það verður jafnvel verra að búa undir þessum ákvæðum fyrir sýslufélög, sem komið hafa á hjá sér sýsluvegasjóðssamþykktum. En það er vitanlega ekki ætlunin, og er óheppilegt að setja þau sýslufélög skör lægra í þessum efnum hvað snertir stuðning frá ríkisvaldinu. Miklu frekar ætti að stuðla að því, eins og gert var í upphafi, að slíkum sýsluvegasjóðssamþykktum sé komið á, því það hefir sýnt sig, að hjá þeim sýslufélögum, sem komið hafa á hjá sér þessum samþykktum, hefir fyrst verulega orðið ágengt í þessum efnum. Ég efast um, að n. hafi gert sér þetta í öllum atriðum fyllilega ljóst, og þess vegna vænti ég þess, að hún taki þetta til endurnýjaðrar athugunar. Mætti þá koma með brtt. við 3. umr., ef hv.nm. sannfærðust um, að það sé á rökum reist, sem ég hefi nú fært fram til athugunar. Þó að ég vildi taka hér nokkra fleiri liði til athugunar, þá mun ég sleppa því að þessu sinni, en vænti þá, að n. taki þeim mun fúsari við aths. mínum.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Þetta mál er hv.þdm. kunnugt frá síðasta þingi. Það var þá flutt af sömu n. og nú, að beiðni hæstv.atvmrh., eins og nú, ásamt fleiri frv. líks efnis, og er þess að vænta, að þessi mál nái nú fram að ganga. Ég ætla ekki að fara ýtarlega út í efni frv., þar sem svo skammt er liðið frá því, að frv. lá fyrir þessari hv. d., og er þar af leiðandi hv.þdm. kunnugt. Því voru þá gerð greinileg skil við 1. umr., og síðan var það vendilega yfir farið af n., sem gerði við það aðeins eina smávægilega brtt., sem nú hefir verið færð inn í frv. N. mun að sjálfsögðu fylgjast vel með málinu og vill hafa um það óbundnar hendur að koma með brtt. við frv., ef henni svo sýnist, en hinsvegar telur hún ekki þörf, að því sé vísað til n., þar sem það er komið frá n. Þetta mál er sérfræðilegt, og er um það, hvernig haga skuli kennslu í meðferð eimvéla og mótorvéla. Frv. sameinar allmörg gildandi lög um þetta efni og felur í sér nokkrar breyt. á þeim í þá átt, að gera meiri kröfur um þekkingu til þeirra manna, sem frv. fjallar um.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Út af fyrirspurn hv.þm. vil ég taka það fram, að n. hefir að vísu ekki kallað skólastjóra vélstjóraskólans á sinn fund, en hitt er n. kunnugt, að hann hefir fylgzt með þessu frv. og undirbúningi þess, því n. hefir látið senda honum frv., og sá maður í n., sem er sérfræðingur í þessum efnum, hefir oftar en einu sinni farið á fund skólastjórann til þess að ræða við hann um frv., en mér er ekki kunnugt um, hvort þá kann að hafa greint á um einstök atriði þess, því það skal játað, að n. hefir ekki kallað hann á sinn fund.

Frsm. (Finnur Jónsson) Fyrir síðasta Alþingi lágu nokkrar breyt. á l. um brúargerðir, og frv. það, sem hér liggur fyrir, er samhlj. þeim brtt., sem samgmn. lagði þá til, að samþ. yrðu. Til viðbótar við þetta frv., sem her liggur fyrir, hafa komið nokkrar brtt. Á ég þar við frv. til l. um sama efni á þskj. 31, frá hv. 9. landsk., sem n. að nokkru leyti hefir tekið til greina með því að taka 1. gr. þess frv. upp í þessar breyt. sínar. - Viðvíkjandi 2. gr. þessa sama frv. skal ég taka það fram, að það mál er ekki nægilega rannsakað, og hefir n. ákveðið að óska eftir því við vegamálastjóra, að hann láti rannsaka brúarstæði á þeim 3 vatnsföllum, sem þar er getið um. Þá hafa komið fram nokkrar brtt. frá hv.þm. Snæf. á þskj. 66. Þær eru allvíðtækar, og hefir n. ekki unnizt tími til þess að athuga þær, en hún mun að sjálfsögðu gera það á milli umr. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál og óska þess, að því verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.

*Sigurður Einarsson: Þetta frv., sem hér er um að ræða, kemur fram eftir að ég hefi flutt frv. mitt til breyt. á brúal., og vildi ég beina því til samgmn., hvort hún vildi ekki taka til endurnýjaðrar athugunar, hvort hún sæi sér ekki fært að mæla með því, að eitthvað af þeim 3 ám í Vestur-Barðastrandarsýslu, sem frv. mitt fjallar um, yrðu teknar upp í frv. n. Það er þá sérstaklega Hvestuvaðall í Ketildalahreppi, sem ég ber fyrir brjósti. Þessi á er í leiðinni milli Bíldudals og Selárdals, og er það póstleið og sú leið, sem menn verða að sækja lækni, fara í kaupstað og annara nauðsynlegra erinda. Áin er ekki allajafna svo mikið vatnfall, að hún sé til verulegrar torfæru, en löngum á vetrum og á vorum er hún mjög ill yfirferðar. - Það er misskilningur, að því er menn, sem kunnugastir eru þarna, segja, að hér sé ekki um allstóra brú að ræða. Í gærkveldi átti ég tal við greindan bónda úr Selárdalnum, sem oft hefir farið þessa leið, og sagði hann, að hér gæti varla verið um að ræða minni en 12–14 metra brú, og það þó að brúað væri á hagkvæmasta staðnum. - Ég vildi sem sagt beina því til hv. samgmn., hvort hún vildi ekki afla sér frekari vitneskju um þetta mál heldur en fengin er frá vegamálastjóra, sem reyndar gat þess í fyrra, að hvorki hann né verkfræðingur hans hefðu komið á þennan stað.

*Frsm. Sigurjón Á. Ólafsson): Þetta frv. er flutt af sömu n. og vélstjórafrv., eftir tilmælum hæstv.atvmrh. Það lá fyrir síðasta þingi, en hlaut þá ekki afgr.N. gerði þá við það nokkrar brtt., sem sjá má á þskj. 461 frá því þingi, og hefir n. tekið þann kost nú að fella þær brtt. inn í frv., en þær eru engar veigamiklar, heldur eru þær leiðréttingar aðallega. - Við 2. umr. mun verða gerð nánari grein fyrir þessum breyt., og ætla ég því ekki að ræða þær ýtarlega nú, enda hygg ég, að þær séu hv.þdm. þegar kunnar. - Annars er þetta frv. um eina af þeim sérfræðigreinum, sem þeir einir, er sett hafa sig inn í málið, eiga létt með að dæma um. Frv. er samið af mþn. í sjávarútvegsmálum, og í þeirri n. var að verki sá maður hér á landi, Friðrik Ólafsson, sem manna bezt vit mun hafa á þessum efnum, og mun því óhætt að treysta því, að vel sé vandað til frv. Hinsvegar vill n. hafa rétt til að gera brtt. við frv., ef henni svo sýnist, en ekki tel ég þó ástæðu til, að frv. sé vísað til n., en óska, að því verði vísað til 2. umr., að þessari umr. lokinni.

*Jónas Jónsson: Ég hygg, að það sé nokkur nýlunda, að ýtarlegt frv. um kennslumál, eins og þetta, fari nefndarlaust í gegnum d. Frv. er, hvað sem hv.frsm. segir, skólamál, og nær því engri átt, að það sé sama sem afgr. af utanþingsmanni, sem fyrir tilviljun fjallar um það, þó hann sé sérfræðingur. Og þó þetta frv. hafi kannske engin aukin útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð, þá veit maður það af reynslunni, að gegnum þingið hafa í seinni tíð farið frv., sem komið hafa frá þessum hv.þm., er bakað hafa ríkissjóði allmikil útgjöld, eins og t. d. varðskipafrv., sem af leiddi um 30 þús. kr. aukaútgjöld fyrir ríkissjóð. Og þó þessi hv.þm. helzt vilji, að frv. fari ekki í n. og fái sem minnsta athugun í hv. d., þá mun ég ekki sætta mig við það. Ég legg því til, að frv. verði vísað til menntmn.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Þótt efnið í ræðu hv.þm. væri ekki annað en það, að hann vildi vísa málinu til menntmn., þá var ræðan nokkuð hitakennd, og kom mér það á óvart, en það var eins og syði undir í djúpunum. - Mér er ekki kunnugt, að slík mál sem þetta heyri undir menntmn.

Hvar eiga þau frekar heima?

. Ég hygg, að slík mál sem þetta eigi heima í sjútvn. Þó þetta sé skólamál, þá verð ég að segja það, með allri virðingu fyrir form. menntmn., hv.þm. S.-Þ., að ég hefi ekki trú á því, að hann hafi betra vit á því en aðrir. Mér er ekki kunnugt um það, þó hann hafi nokkrum sinnum skroppið á milli landa, að hann hafi kynnt sér störf þeirra manna, sem frv. ræðir um, eða hvaða kröfur þurfi til þeirra að gera um þekkingu í sínum störfum. Ég veit ekki heldur til, að hann hafi kynnt sér, hvaða kröfur eru gerðar í öðrum löndum til þessara manna, þó hann gæti náttúrlega gert það nú, ef hann vildi. Ég skal ekki um það fullyrða, hvort frv. hefir einhvern aukinn kostnað í för með sér, en ef það er ástæðan fyrir því, að hann vill fá frv. í menntmn., að hann ætlar að reyna að draga úr óhjákvæmilegum kostnaði, þá vil ég segja, að það sæti sízt á honum að fara til þess að gera brtt. við frv., sem leiða mundu til þess að draga úr þekkingu þeirra manna, sem hafa jafnþýðingarmikil störf að vinna innan sjómannastéttarinnar og þessir menn hafa. Mér fannst hv.þm. ekki líta á þetta frv. sem skólamál, heldur virtist tónninn sá, að hér mundi vera um nýjan kostnað að ræða. Þá vék hv.þm. því að mér, að ég hefði flutt mál hér í þinginu, sem hefðu haft aukinn kostnað í för með sér. En ég verð að geta þess, að öll þau mál, sem ég hefi flutt á þingi, hafa verið athuguð í n., og það af mönnum, sem ég vil leyfa mér að fullyrða, að leggja eins mikla alúð við nefndarstörf og hv.þm. S.-Þ. gerir. –Hann minntist sérstaklega á eitt mál, sem ég hefði flutt, en það var um laun yfirmanna á varðskipunum. En hann andæfði því máli ekkert á sínum tíma, og mun sjálfur hafa átt þátt í því að hækka laun þessara manna. Það er því seint fyrir hann að iðrast eftir dauðann. Það mál liggur nú ekki hér fyrir, en ég vil geta þess, að það var ekki annað en réttlætismál.

*Jónas Jónsson: Ég held, að það væri alls ekkert á móti því, að hv.þm. fyndi þeim orðum sínum stað, að ég hefði staðið fyrir háu laununum á varðskipunum. Ég tók við varðskipunum af fyrirrennara mínum, hv. 1. þm. Skagf., og varð að borga yfirmönnunum 12 þús. kr. laun eftir gildandi 1. Svo kom þessi hv.þm. með sínar kreddur og átti frumkvæði að því, að launin hækkuðu í 14 til 15 þús. kr. Ég hygg, að umbjóðendur þessa hv.þm., fátækir verkamenn og sjómenn hér í bænum, muni alls ekki vera honum sammála um það, að þessir menn þurfi að hafa svona mikil laun. En ef lítið er á, hvað sjómenn fá annarsstaðar, þá held ég, að það væri rétt af hv.þm. að endurskoða eyðslutill. sínar frá í fyrra. a. m. k. ætti hann að geta skilið, að þegar dembt er inn í þingið frv. með þrengstu stéttahagsmuni fyrir augum. frv., sem krefja mikil útgjöld. þá er það alveg sjálfsögð sanngirniskrafa, að málið verði athugað í n.Hv. þm. og þeir, sem honum standa næst, sýndu í fyrra með frv., sem ég minntist á, hversu þeir eru ráðdeildarsamir. Við, sem vorum í fjvn. í fyrra, sátum yfir því í 10 vikur, á yfir hundrað fundum, að reyna að finna leiðir til þess að spara á fjárl. Og satt að segja lýst ég við, að ýmsir af kjósendum þessa hv.þm. telji ekki svo rúmt fyrir dyrum hjá sér nú, að þá blóðlangi í að borga álíka þörf útgjöld og þau, sem þessi hv.þm. stofnaði til hér í fyrra. Þess vegna er það, að ég tel það fullkomið ábyrgðarleysi að láta sér detta í hug að láta ekki athuga þetta mál í n. En þegar farið er að tala um menntun sjómanna, þá þykir mér rétt að geta þess, að ég þekki marga sjómenn á okkar siglingaskipum, sem sárkvarta undan því, hve lítillar almennrar menntunar þeir hafi getað notið. Þetta atriði þarf að athuga. Og þó að þessi hv.þm. geri kröfur um hækkuð laun handa einstökum mönnum í sjómannastétt og hafi nógan skilning til þess, þá efast ég um, að hann hafi skilning á því, hvernig ráðstafanir til almennrar menntunar handa þessum mönnum eigi að falla inn í uppfræðslukerfið, - það ætlast enginn til þess af honum. Á sama tíma, sem alstaðar koma fram kveinstafir frá fólkinu um, að það geti ekki borgað skatta og tryggingargjöldin, sem þessi hv.þm. og fleiri hafa barizt fyrir, þá á að gera svona breyt., eins og hv.þm. fer fram á! Þegar ég var í vetur riðinn við breyt. á skólanum á Akureyri, þá gekk ég inn á stórfelldar breyt. á þeim skóla, til þess að spara, með því að fækka lærisveinum og kennurum í honum. Ég leit þá á, skólann með hliðsjón af þjóðarhagnum, og vil á sama hátt líta á þetta mál. Setjum nú svo, að ekki þessi hv.þm., heldur einhver sjómaður, sem t. d. hefir fengið undirlieutenantspróf í Danmörku, komi og beri hér fram þetta frv. Gott og vel, það má þó skoða það í nefnd.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Mér virðist þessi skilmingaleikur mesti óþarfi, a. m. k. í sambandi við þetta frv. Ég tel af ýmsum ástæðum mikla þörf á því, að þetta mál nái afgreiðslu nú þegar á þessu þingi. Það er nú svo ástatt um atvinnu við vélgæzlu og siglingar, að varla er lengi unandi við svo búið. Á því máli hafa verið gerðar breyt. á breyt. ofan, eins og hv.þm. er kunnugt. Þar úir og grúir af undanþágum, sem sumpart eru óþarfar, og sumpart er ekki hægt að veita undanþágur, þó að þörf væri á. Hinsvegar er fásinna að hugsa sér að breyta l. um atvinnu við siglingar, nema samtímis séu gerðar breyt. á l. um skóla þann, sem búa á menn undir þessi störf. Og um þessi efni fjalla þau tvö frumvörp, sem liggja nú fyrir þessari háttvirtu deild. Ég hygg, að hv.þm. S.-Þ. hafi ekki gert sér fyllilega grein fyrir því, hverjar þær meginbreyt. eru, sem í frv. er lagt til, að gerðar verði á gildandi 1. um stýrimannaskólann. Það kann að vera, að af þeim breyt. leiði nokkurn kostnaðarauka. En nú er fyrir alllöngu búið að samþ. á Alþingi l. um undirbúningsdeild við skólann, sem ég ætla, að með þessu frv., ef að 1. verður, verði felld niður. Hv. þm. drap á, að hingað til hefði verið allt of lítið hugsað um, að skipstjórar fengju almenna menntun. En í sambandi við þetta fyrirhugaða fyrirkomulag á skólanum eru gerðar ráðstafanir til þess að þeir njóti meiri almennrar menntunar en hingað til hefir verið heimtað. Það er sjálfsagt, að n. sú, sem fær frv. til meðferðar, geri sér sem gleggsta grein fyrir þeim kostnaðarauka, sem af því leiðir, og ég vænti, að sjútvn. geri það. En ég álít, að málið eigi alls ekki heima í menntmn. Þetta frv. er svo tengt frv. um atvinnu við vélgæzlu og siglingar, að það má telja sjálfsagt að vísa því til sömu n. og frv. um þau efni. Þau eiga öll heima í sömu n. Það er ekki ástæða til að ætla, að menntmn. standi betur að vígi til að athuga þetta frv. heldur en sjútvn. Hinsvegar hefir hv. sjútvn. flutt málið. Samhliða því, sem ég vænti þess, að sjútvn. fái þetta mál til meðferðar, vil ég beina því til n., að hún geri sér sem ljósasta grein fyrir þeim kostnaðarauka, sem af frv. mun leiða, ef að l. verður, og komi með álit um það efni fyrir næstu umr.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Hv. þm. S.-Þ. var nú dálítið mildari heldur en í sinni fyrri ræðu. En aðalkjarninn í ræðu hans nú var það, að hér væri um óhæfilegan kostnað að ræða. Hitt annað, sem hann komst inn á, var það, að ekki væri séð nægilega fyrir almennri menntun þeirra manna, sem frv. þetta við kemur, þeirra, sem læra siglingafræði. Vildi hv.þm. gera lítið úr minni þekkingu um þetta efni. Með allri virðingu fyrir hv.þm., sem er þjóðkunnur fyrir sinn áhuga á menntamálum, vil ég þó segja honum það, að hann ætti samt að geta látið sér detta í hug, að til séu menn, þótt minna tali og skrifi en þessi hv.þm., sem geti þó haft eitthvert vit á menntamálum líka. Ég hefi að vísu ekki gengið í eins marga skóla og þessi hv.þm. og ekki ferðazt eins oft til útlanda og hann. En ég hefi reynt að fylgjast með þeim hreyfingum í menntamálum, sem átt hafa sér stað hér á landi á síðari árum. Og ég hefi reynt að gera mér ljóst, í hverju er áfátt almennri menntun manna í þeirri stétt, sem ég er sprottinn upp úr, sjómannastéttinni. Og einmitt með það fyrir augum höfum við í frv. gert ráð fyrir því, að ef menn hafi ekki notið nægrar almennrar menntunar áður en þeir komu í skólann, þá geti þeir betur fengið hana nú en áður í sambandi við skólann eftir þessu frv., ef að 1. verður. Við 2. umr. er hægt að skýra þetta nánar. Hér er lögð meiri áherzla einmitt á þær greinar, sem mönnum í þessari stétt er nauðsynlegt að kunna. Við inntökuprófið er gert ráð fyrir, að menn hafi miklu fyllri þekkingu eflir þessu frv. heldur en áður hefir verið krafizt. Styður þá allt að því, að menn hafi fengið meiri almenna menntun, þegar þeir taka fyrir sérnám á skólanum, eftir þessu frv. heldur en verið hefir og er með núverandi skipulagi. Viðvíkjandi kostnaðarhlið frv. er það að mínu áliti ekki vel ljóst, hvort auka þarf að verulegum mun við kennslukrafta skólans. En hitt er ljóst, að starfstíma kennara þeirra, sem nú eru við skólann, þarf að lengja, ef frv. verður samþ. og breyt. gerð á skólanum, þannig að ýmsum námsgreinum er aukið við. Hér geta þeir menn bezt dæmt um, hvað þessir menn þurfa að læra, sem nokkra lífsreynslu hafa um það, hvers krefjast ber, og vita, hvers krafizt er í þessum efnum meðal nágrannaþjóða okkar. Hv. þm. S.-Þ. vill meina, að ég skilji það ekki, að þessir menn þurfi almenna menntun. Hefði ég ekki skilið það, þá hefði ég ekki svo oft greitt atkv. með málum, sem þessi hv.þm. hefir flutt hér á þingi, hliðstæðum þessum, eins og ég hefi gert.

Það hefir nú verið gert af öðrum ástæðum

. Ég ætla ekki að svara því nánar, sem þessi hv.þm. skaut hér fram um öreigana hér í þessum bæ. Vil ég aðeins minna hv.þm. á, að mínar till., sem samþ. voru á Alþingi og hann minntist á, voru alls ekki upp á neinar 14–15 þús. kr., svo að sú tala, sem hann nefndi í þessu sambandi, er einhversstaðar annarsstaðar að fengin en úr veruleikanum. Þá benti hann á, að hér á landi væri nú verið að reyna að koma á sparnaði í einu og öðru. Okkur gefst sennilega tækifæri til að tala um þann sparnað nánar áður en þessu þingi lýkur. En svo hygg ég, að geti farið, að ég öfundi ekkert þennan hv.þm. af því að verja sumar af sínum sparnaðartill., þegar til fólksins kemur.

Ég er kannske ekki eins hræddur og hv. ræðumaður

. Ég er hvorki hræddur við að tala um þetta við þennan hv.þm., þegar málefni gefst til, né þegar aðrir heyra. Sé ég, svo ekki ástæðu til að karpa meira um þetta. Ég tel rétt, að sjútvn. fái þetta mál til athugunar, en alls ekki menntmn.

*Flm. (Bergur Jónsson): Það hefir gengið dálítið sérstaklega til í þessu þorpi, sem hér er um að ræða. Þar hafa verið verzlanir, hver á fætur annari, sem hafa orðið gjaldþrota og dregið niður með sér talsvert mikið af íbúum þorpsins. Nú er svo komið, þrátt fyrir það, að Arnarfjörður er einn af beztu fjörðum þessa lands til bjargráða, að fólkið stendur þar uppi næstum því atvinnulaust. - Í hreppnum mun vera á fimmta hundrað manns. Í þorpinu eru kringum 300 íbúar, og það, sem menn aðallega hafa lifað á síðustu árin, er tveir línuveiðarar, sem nú hafa verið leigðir burtu úr þorpinu. Það, sem fyrst og fremst er grundvöllurinn undir því, að hægt sé að halda uppi atvinnu þarna, er það, að menn hafi aðgang að þeim atvinnutækjum, sem til eru á staðnum. Nú stendur svo sérstaklega á, að hús og lóðir eru að miklu leyti í eigu einstaks manns, sem varð að veðsetja eignina bönkunum og hefir ekki getað staðið í skilum. Hann skuldar ríkinu einnig talsvert fé, og eigi það ekki að tapast, er vafalaust eina ráðið að yfirtaka eignina og sjá um, að svo mikið fé sé lagt til þorpsins, að atvinnulíf geti borið sig þar. Útvegsbanki Íslands á fyrsta veðrétt í eigninni, en ríkið annan, og eftir því, sem ég veit bezt, mun Útvegsbankinn gefa eftir sinn veðrétt, ef ríkið vill taka eignina upp í 2. veðrétt. Það er vitanlega fyrsta skilyrðið til þess að hægt sé að halda uppi sæmilegum atvinnurekstri í þorpinu, að koma upp frystihúsi, og til þess þarf auðvitað hið opinbera að veita sinn styrk. Ég vil taka það fram, að ég býst við, að ég styðji þáltill.hv. 9. landsk. um athugun á atvinnumöguleikum á Bíldudal og um aðstoð við bágstadda íbúa kauptúnsins, því hún er alveg í samræmi við þá hugsun, sem fram kemur í mínum till. og ég hefi nú haldið fram í ræðu minni. Ég álít ekki rétt af því opinbera að láta þetta þorp verða sérstaklega útundan samanborið við aðra staði. Erfiðleikarnir stafa mikið af því, að þarna hefir verið verzlunarfyrirkomulag, sem reynzt hefir sérstaklega óheppilegt og hefir steypt fjölda mörgum þorpsbúum í skuldir, sem þeir annars myndu ekki hafa komizt í. Það er enginn vafi á því, að Útvegsbankinn, sem hefir 1. veðrétt fyrir allt að 100 þús. kr., getur hvenær sem er gengið að þorpinu og sem sagt eignazt það, og væru þá ríkinu tapaðar þær 30 þús. kr., sem það á þarna og e. t. v. mætti bjarga, ef þannig væri búið að þorpinu með rekstrarfé, að menn gætu þar borgað sín gjöld og staðið í skilum. Ég vona, að þessu máli verði yfirleitt tekið heldur vel. Þetta er að mínu áliti grundvallaratriðið til þess að bjarga kringum 300 manna þorpi, og það er ekki til of mikils ætlazt, þó ríkissjóður, sem á undanförnum þingum, t. d. aukaþinginu 1933, hefir lagt út í ábyrgðir fyrir útgerðarfélög á stöðum, þar sem um talsvert miklu meiri atvinnu er að ræða í öðrum greinum, líti nú á nauðsyn þessa sjávarþorps og reyni að sjá um, að menn falli þar ekki niður úr hungri eða þurfi að flytja til annara staða og leggjast þar á það opinbera vegna atvinnuleysis.

*Sigurður Einarsson: Ég verð að lýsa því yfir hér, að mér er ánægja að því, að frv. um þetta efni skuli vera komið fram, að ríkissjóði sé heimilað að kaupa Bíldudalseignina svokölluðu. Í allan fyrra vetur hafði ég á takteinum frv., sem gekk í sömu átt, og leitaði fyrir mér um fylgi fyrir það á meðal þm., ekki sízt framsóknarmanna, því mér þótti mikið veita á, hvernig áheyrn ég fengi hjá þeim. En ég sá mér ekki fært að fara á flot með það, vegna þess að ég þóttist sjá fram á, eins og málið horfði þá við, að það mundi ekki ná fram að ganga. Síðan hafa gerzt þeir atburðir þarna fyrir vestan, að það er ekki eins auðvelt að loka augunum fyrir því, að það stendur alveg sérstaklega á fyrir þessu fólki. Þau atvinnutæki, sem þarna hafa verið og þorpsbúar hafa lifað á, hafa nú sökum hinnar erfiðu aðstöðu flæmzt burtu og fólkið er eftir albjargarlaust, ef ekkert er að gert. Mér er kunnugt af viðtali við þrjá hreppsnefndarmenn að vestan, og af þeim hafa a. m. k. tveir verið óvenjulega mikið riðnir við þessa tvo línuveiðara, sem hafa verið einu atvinnutækin á Bíldudal, að það er fyrst og fremst aðstaðan til að nota landið og mannvirkin, sem þarna eru, sem gerir mönnum örðugt fyrir. Íshús var þarna í nothæfu ástandi, en maðurinn, sem ráð hefir á lóðunum, byggingunum, bryggjunum o. s. frv., hefir ekki haft tök á eða dug til að reka það til þess að sjá útgerðinni fyrir beitu. Hún hefir því átt við óvenjulega erfiðleika að stríða, af því orðið hefir að reyna að samrýma það að afla sér á öðrum stöðum allra nauðsynlegra hluta, svo sem beitu, kola o. fl., en leggja aflann þarna á land til þess að skapa atvinnu í þorpinu. Þetta hefir valdið útgerðinni ýmsum kostnaði, sem hún hefði losnað við, ef betri félagsleg skilyrði hefðu verið til atvinnurekstrar heima fyrir. Á þessum vetri hefir verið haldið úti bát þaðan, en það hefir komið Bílddælingum að litlum notum. Það, sem greitt hefir verið í vinnulaun við útskipun og þess háttar, hefir allt farið til annara staða, því til Bíldudals var ekkert erindi; þar var ekkert að hafa á meðan ísfiskveiðarnar voru stundaðar. Ég verð að taka undir það, sem hv.þm. Barð. sagði um þetta mál. Það er augljóst, að svo framarlega sem ríkissjóður á ekki að tapa því fé, sem hann á í þessari eign, þá verður hann að taka hana í sínar hendur með þeim samningum við Útvegsbankann, sem bezta er hægt að fá. Mér er kunnugt um, að ef hugur bankastjóranna hefir ekki breytzt síðan í fyrra, þá mun engin tregða á að fá a. m. k. mjög þægilega greiðsluskilmála fyrir ríkissjóð. Ég ætla að bæta því við, að almenningur þarna vestra lítur á þessa ráðstöfun, að ríkið kaupi Bíldudalseignina, sem eina möguleikann til þess að nokkur atvinna haldist við þarna, og er mönnum þetta því hugleiknar, heldur en flest önnur mál, sem fyrir þinginu liggja. Ég vil benda á, að með þáltill., sem ég flyt á þskj. 55, fylgir bréf frá oddvita Suðurfjarðahrepps, þar sem hann biður um hjálp fyrir hönd hreppsnefndarinnar og lýsir nógsamlega, hvernig hag manna er komið þarna. Svo framarlega að Bílddælingar eiga ekki að takast út fyrir þá almennu reglu, að komið sé í veg fyrir, að menn drepist niður úr sulti meðan nokkur leið er og annarsstaðar að berast ekki slík tíðindi, þá er ekki hægt að komast hjá að taka á þessu máli.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er í rauninni afturganga annars, sem hér var á ferðinni fyrir nokkrum dögum. Nú kemur hv.þm. Barð. fram með frv. um að veita ríkisstj. heimild til þess að kaupa eign, sem hann er sammála hv. 9. landsk. um, að hið opinbera verði undir öllum kringumstæðum að eignast. Á dögunum var reyndar verið að ræða aðallega um aðra eign, sem kaupa skyldi eða taka, en þá tók hv.þm. Barð. á þann veg í málið, að menn hefðu ætlað, að hann mundi ekki að svo stöddu gang, inn á þá braut, að ríkið færi að svæla undir sig allar eignir, jafnvel vestur í Barðastrandarsýslu. En nú skýtur svo við, ef ekki skökku, þá a. m. k. nokkuð í sömu línu sem hjá hv. 9. landsk.; kapphlaup er hafið milli þessara tveggja hv.þm. um þessa sýslu, a. m. k. í þeim skilningi, að aðrir eignist þar lönd og óðul heldur en þeir, sem nú eiga þau. En ég skal nú í þessu máli halda mér við það, sem fyrir liggur, nefnilega Bíldudalseignina. Síðast á dagskránni í dag er tekin upp - hvernig ræða skuli að vísu - till. til þál. um athugun 4 atvinnumöguleikum á Bíldudal og um aðstoð við bágstadda íbúa kauptúnsins. Þessi till. er beint áframhald af því, sem frv. fjallar um, eða í rauninni að nokkru leyti það sama, því ef skilja á frv. eins og beinast liggur fyrir, ef nokkur meining á að vera í því, þá er tilætlunin að sjálfsögðu ekki aðeins sú, að ríkið eignist Bíldudalseignina. heldur hitt, að ríkið eigi að gera eitthvað með þessa eign, og þá fyrst og fremst gera eitthvað fyrir fólkið, sem þarna býr. Því ég geng út frá, að það sé ekki eignin dauð, sem óskað er, að ríkið verði eigandi að, heldur hljóti það að vera í þeirri veru, að hafizt verði handa að koma upp atvinnugreinum, sem fólkið getur lifað við. Er nokkuð frá þessu skýrt í grg.þáltill., sem ég gat um; þar sem hún snertir þetta mál, vænti ég, að hæstv. forseti leyfi mér að tala um hana jafnhliða. Það er svo um þetta þorp, sem ég að vísu get ekki hrósað mér af að vera kunnugur, að það mun vera sambærilegt við ýms önnur þorp í landinu. Ég veit þegar um þorp á Austurlandi, þar sem svo er komið, að ekki er hægt að kveða á annan hátt að orði en að þau séu komin að meira eða minna leyti á hið opinbera. A. m. k. er það svo, að hið opinbera styrkir nú kauptún á Austurlandi, með vafasamri heimild að vísu, en þar með er komið út á þá braut, sem engum dylst, að er stórhættuleg afkomu ríkissjóðs og fjárhag almennings í landinu. Ef heil þorp, og þar af leiðandi líka heil sveitarfélög, eiga, ofan á allar ráðstafanirnar, sem að nokkru leyti er búið að gera og að nokkru leyti stendur til að gera, að koma beinlínis á það opinbera, ef ríkið á að fara að reka þorpin, leggja þeim til atvinnutæki og sjá þeim fyrir viðurværi, - hvar lendir þá? Þegar litið er á málið frá því sjónarmiði, og til þess virðist full ástæða, sjá hv.þm. væntanleg, að það getur ekki komið til nokkurra mála að ganga vitandi vits inn á þessa hraut. Það verður a. m. k. eitthvað að ske áður en það er gert; það verður m. a. að sjást, hvaða verkanir þær ráðstafanir hafa, sem verið er að gera og væntanlega verða gerðar til viðreisnar sveitar- og bæjarfélögum, þorpum eins og öðrum hreppsfélögum. - Ég tala um þetta mál út frá því sjónarmiði, að það sé ekki keppikeflið í sjálfu sér að láta landið kaupa að gamni sínu lóðir og lendur við sjóinn, heldur sé einmitt óskað eftir því til þess, að ríkið taki upp á sig nokkra ábyrgð, í þessu tilfelli óútreiknanlega ábyrgð á slíkum stöðum og fólkinu þar. Bíldudalur hygg ég, að sé ekki sérlega fólkríkt pláss; að því leyti hygg ég það sambærilegt við flest litlu þorpin hér á landi, þar á meðal eitt, sem mér er vel kunnugt, Vík í Mýrdal. Það er sannast sagna, að þar hafa íbúarnir enga möguleika til afkomu, samanborið við það, sem menn hafa á Bíldudal og öðrum slíkum stöðum kringum land. Vík er mynduð kringum verzlun, hefir enga möguleika til þess að stunda sjó og í raun og veru ekki heldur til þess að lifa á landinu. Menn verða að lifa á öllu mögulegu, snapa saman sína ögnina frá hverri atvinnugrein. Hefði nokkurt þorp átt að komast á ríkið, láta kaupa sandinn sinn og mölina, þá hefði a. m. k. verið eðlilegra, að það hefði verið Vík á undan Bíldudal. Nú hefir mér ekki verið falið það af Víkurbúum að fara fram á, að þeir væru keyptir upp og þeim útvegaðar atvinnugreinar. En það mun ekki þurfa mikið kapphlaup til að afla slíkra tilmæla, og þegar tveir slíkir menn keppt sem í þessu tilfelli, mun eitthvað verða undan að láta, jafnvel ein hreppsnefnd vestur í Barðastrandarsýslu. Fyrr má rota en dauðrota, og eitthvað mætti vafalaust gera fyrir Bíldudal, þegar það fer að sýna sig, að fólk verði að flýja þaðan, þó ekki sé allt keypt upp. Og þó menn verði að flýja þaðan, er það ekki annað en það, sem alstaðar gerist, að fólk flytur á milli staða í atvinnuleit. Það fer til Siglufjarðar í síld á sumrum, e. t. v. til Vestmannaeyja til þess að komast á skip að vetrinum; stundum koma menn heim aftur, stundum ekki. Við því er ekkert að segja. Ég býst við, að þeir á Bíldudal, sem ekki eru fleiri en þeir í Víkinni, verði að hafa sama gang á þessu og aðrir. Þess vegna er ég mótfallinn þessu frv. og till., sem seinna á að koma til umr., og vænti ég, að svo fari fleirum.

*Flm. (Bergur Jónsson): Ég veit ekki, hvernig hv.þm. V.-Sk. getur verið að tala um afturgöngur í sambandi við þetta mál. Það hefir aldrei komið fram frv. neitt í þessa átt fyrri viðvíkjandi Bíldudal. Þetta er bara draumur eða óráð hjá hv.þm. Ég býst við, að hann blandi hér inn í frv., sem er síðar á dagskránni í dag, um kaup á Reykhólum að undangenginni rannsókn, sem ég bar fram að gefnu tilefni vegna till. frá hv. 9. landsk. En hún kemur ekkert þessu máli við og er því algerlega óskyld. Hér er um að ræða afkomu 300 manna þorps á stað, sem í sumum árum er einhver allra fiskisælasti staður á landinu. Ég get nefnt dæmi um það að þarna hefir verið smokkfiskur, síld og þorskur á sama árinu, hrein uppgripaveiði. Svo hafa líka komið ár, sem þetta allt hefir brugðizt. En það er ekki rétt að láta fólkið verða að flýja af svona stöðum. Þar að auki var auðheyrt á ræðu hv.þm., að hann er ekkert inni í þessu máli. Hluturinn er sá, að sá, sem nú er eigandinn að Bíldudalseigninni, fékk á alveg sérstakan hátt 30 þús. kr. úr ríkissjóði, og eina ráðið til þess, að nokkur von sé um það fyrir ríkissjóð að bjarga þessum 30 þús., er það, að reisa þorpið við, gera eignina arðbæra. Hv. þm. var að tala um, að það væru mörg þorp á Austurlandi illa stödd. Ég kannast vil það. Hv. þm. vita til þess, að hingað er komin nefnd frá Eskifirði til þess að biðja hjálpar. Ég er ekki heldur búinn að taka afstöðu á móti því, að þeim sé hjálpað þar austur frá, en ég efast um, að það sé meiri ástæða til að hjálpa þeim heldur en Bílddælingum. Hv. þm. sagði, að það væri ekki rétt, að ríkissjóður færi að leggja fram viðurværi til þessara þorpa frekar en annara staða á landinu. Þetta hefir nú auðvitað verið gert óbeint, t. d. þegar veitt hefir verið ábyrgð fyrir útgerðarsamvinnufélög á ýmsum stöðum, sem eru miklu óheppilegri til útgerðar heldur en Bíldudalur. En hér er aðeins um það að ræða, að reyna að koma Bíldudalseigninni í hendur aðilja, sem hefir hag af að starfrækja hana og möguleika til þess; það er grundvöllurinn undir því, að hægt sé að halda uppi á skynsamlegan hátt atvinnurekstri á þessum stað, - um það er ég ekki í neinum vafa. Ég er viss um, að hv. 9. landsk. er mér sammála um þetta, og einnig t. d. hv. 3. landsk., sem þekkir vel til þarna. Hann er Bílddælingur að uppruna og veit því, að Bíldudal er ekki þannig í sveit komið, að það sé sama sem að kasta fé í sjóinn, þó reynt sé að koma þeim stað eitthvað á laggirnar. Ég álít, að þetta frv. eigi fullt eins mikið að miðast við hag ríkissjóðs sem þorpsbúa. Ég veit, að Útvegsbankinn ætlar að gefa eftir þær 30 þús. kr., sem hann á þar inni. Og ef hægt er að ganga þannig frá atvinnumálum á staðnum, að leigjandi fáist, sem heldur áfram sæmilegum atvinnurekstri þar, þá er það einu leiðin til þess, að hægt sé að renta það fé, sem þarna liggur. Annars ætla ég ekki að fara út í persónulegar ástæður þess manns, sem þessa upphæð skuldar, eða þeirra, sem eiga ef til vill sök á því, hvernig komið er. En ég er því fylgjandi, að látin verði fara fram rannsókn á því, hvernig helzt megi koma aftur fótunum undir atvinnurekstur á Bíldudal. Gæti orðið þröngt fyrir dyrum hér í Reykjavík, ef menn flykktust hingað þaðan; atvinnuleysisskýrslurnar gefa nokkra hugmynd um það. Er full ástæða til að gera ráðstafanir til þess, að atvinnuleysingjum fjölgi hér ekki frá því, sem nú er.

*Hannes Jónsson: Frv. það, sem fyrir liggur, er ekki mikið, en gegnum það tala staðreyndirnar um það, hvernig komið er fyrir atvinnuvegum þjóðarinnar. Hv. 9. landsk. lét þau orð falla, að sér væri ánægja að því að sjá þetta frv., því að atvinnurekendurnir væru að flæmast burt af þessum stað og fólkið sæti eftir bjargarlaust. Hvílík ánægja, að flytja skuli þurfa frv. til þess að bjarga fólkinu frá dauða! Það er ekki lítið ánægjulegt að þurfa hér á Alþingi að ganga á fjörurnar og hirða sprekin, bjarga þeim frá útsoginu, eftir að búið er að leggja atvinnuvegina í rústir fyrir tilstilli hv. fl. landsk. og hans líka. Þeir, sem hér hafa talað, virðast líta mest á það, hvort ríkissjóður geti tryggt sér þessar 30 þús. kr., sem hann hefir lánað á þennan stað. Mig skiptir það ekki mestu máli, heldur hitt, að hægt sé að tryggja íbúunum framtíðarmöguleika, þar sem annarsstaðar á landinu. Væri það síður en svo þýðingarlaust, ef hægt væri að koma málunum svo fyrir, að fólkið þyrptist þaðan ekki til Reykjavíkur, enda þótt hv.þm. V.-Sk. virðist ekkert mundu hafa við það að athuga. Ég heyrði, að hv. 5. þm. Reykv. skaut fram þeirri spurningu, hvort víst væri, að Reykjavík gæti tekið við þessu fólki öllu. Ég efast stórlega um það, þegar ég íhuga það, að Reykjavík tekur ein meiri hlutann af hálfrar milljónar atvinnubótafé og verður svo að leggja fram tvöfalt á við það, fólki til viðurværis, sem ekki getur lifað af sjálfsdáðum. Væri nær að reyna að festa fólkið við atvinnurekstur á staðnum en að safna því hingað til höfuðstaðarins. Ég skal ekkert um það segja, hvort þetta frv. muni geta ráðið bót á þeim meinsemdum, sem þarna eru ríkjandi í atvinnuvegunum. En það verður a. m. k. ekki að fullu liði fyrr en ráðin er bót á þeim meinsemdum, sem mest þjá atvinnuvegina í landinu í heild sinni. Það er aðalvandamálið. Það verður ekki að fullu ráðin bót á einstökum meinsemdum, meðan ekki er hægt að skapa lífvænleg skilyrði til atvinnurekstrar yfirleitt. Ég býst við, að það sé rétt hjá hv.þm. Barð., að því fé sé ekki fleygt í sjóinn, sem varið er til atvinnurekstrar á þessum stað. Sem betur fer er það enn svo um höfuðatvinnuvegi Íslendinga, að því fé er ekki kastað í sjóinn, sem til þeirra er varið, séu þeir ekki þjáðir á annan hátt fyrir hirðuleysi ríkisvaldsins og af því, að ekki eru stemmdir stigir fyrir þeim óheillaöflum, sem eru að eyðileggja og brjóta niður einstaklingsþrótt þeirra, sem við framleiðsluna fást, brjóta niður þá framleiðsluviðleitni, sem ein er þess megnug að halda þjóðinni á réttum kili. En það er eins og hv. 9. landsk. sjái nýjan dag upp renna, nýtt glæst tímabil, nú, þegar komið er að því að hirða sprekin af fjörunni. Það er eins og hann sjái þarna starf fyrir sig að bjarga sprekunum frá útsoginu. Það virðist sem hann skipti það minnstu máli, hvort skipin farast, ef aðeins er hægt að bjarga sprekunum. En það, sem máli skiptir, er að bjarga skipunum sjálfum, og það ætti hv. 9. landsk. að vera hugleiknara heldur en hið neikvæða starf að bjarga sprekunum. Hvað sem um frv. þetta verður, vænti ég þess, að ástand það, sem skín í gegnum það, verði mönnum til áminningar um það, að líka verði að bjarga öðrum stöðum, sem nú eru að lenda í sama öngþveitinu. En ég vil segja, að mér finnst það einkennilegt, ef fara á að bjarga við atvinnuvegum þessa þorps með því að ná eignaleifum Útvegsbankans. Ég hefi ekki kynnt mér starfsemi þessa banka, en hann á fulltrúa hér á Alþingi, og ég vil heyra frá þeim, hvort þeir álíti, að hægt sé að bjarga atvinnurekstri einstaklinga með því að taka af þeim umráðaréttinn yfir atvinnutækjunum. Það er ekki langt síðan Sólbakkaeigninni var bjargað, að því er látið var heita hér á Alþingi, með því að ríkið keypti hana. Nú er að vísu hafinn atvinnurekstur á þessum stað, sem sýnist hafa skilyrði til að þróast. En mér sýnist þó sem það ætti að vera verk bankans og bankastjórnarinnar að sjá um afkomu atvinnuvega þeirra, sem þeir eiga að halda uppi. Ef það á hinsvegar að vera hlutverk þeirra að láta atvinnuvegina daga uppi í faðmi sínum, en leita á náðir ríkisstj. til hjálpar, þá er orðið negatívt starf þeirra. Það má vera, að ekki sé réttmæt árás sú á bankastjóra Útvegsbankans, sem kemur fram í þessu frv., en þeir gefa þá væntanlega skýringu. En ef þeir eru samþykkir þessari lausn málsins, þá er það engan veginn viðunandi frá þeirra hálfu. - Að starfi þessara manna má m. a. finna það, að þeir hafa látið það viðgangast, að atvinnuvegirnir væru reknir með fyrirsjáanlegu tapi. Annars hefði verið þvingað fram jafnvægi, sem verður að vera í athafnalífi hverrar þjóðar, en það ekki verið látið viðgangast, að skuldir og töp hlæðust á atvinnuvegina frá ári til árs, svo að þeir yrðu að lokum óstarfhæfir í höndum þeirra manna, sem einir réðu því, hvort þeir yrðu starfræktir eða ekki. En reyndar á Útvegsbankinn ekki einn sökina á því, hvernig komið er í þessu efni, heldur á hinn bankinn aðalsökina. Ég hefi nú ef til vill farið nokkuð út fyrir efni frv. En ég hefi hér stiklað nokkuð á aðalástæðunum fyrir því, að svo báglega er komið fyrir þjóðinni, að nú verður að tína þessar litlu félagsheildir upp, eina og eina, til þess að bjarga þeim frá dauða. Það er eins og menn geti ekki skilið fyrr en lagðar eru fram beinagrindur sem fylgiskjöl, eins og hv.þm. V.-Ísf. sagði fyrir nokkru hér á þingi. Þá fyrst skilja menn, hvað hefir verið að gerast, og þá fyrst er eitthvað gert til bjargar.

Jón Ólafsson Ég sé ekki ástæðu til að hafa mörg orð um málið á þessu stigi, þar sem það á eftir að fara í n. Ég verð þó að minna á það, að þegar slík vandræðaerindi koma fyrir Alþingi, verður að taka þeim með vinsemd og skilningi. Ég hefi heyrt á ýmsum hv.þm., að þeir vilji ekki ganga inn á þessa braut, sem þeir hafa þó í rauninni þegar farið inn á, sbr. kreppulánin til bænda. Hér gegnir líka nokkuð öðru máli, því að hér er ekki verið að biðja um fé beint til að éta, eins og segja má um dýrtíðarvinnu og þess háttur. Hér er farið fram á stuðning við hérað þetta, svo að fólk geti lifað þar. Menn gera sér yfirleitt ekki grein fyrir því, hvers vegna svona er komið fyrir þessum happasæla firði, sem verið hefir einu hinn bezti á landinu að því er snertir síldveiðar og fiskveiðar. Afli hefir brugðizt þarna nú um nokkur ár, svo að einsdæmi er. Þetta hefir orðið til þess, að þeir, sem haft hafa forystu um atvinnurekstur á staðnum, hafa, farið lengra og lengra niður á við. Mér skildist á hv.þm. V.-Húnv., að hann vildi kenna bönkunum um þau mistök, sem virðast hafa orðið um atvinnurekstur þessu héraðs. Ég vil ekki fara langt út í það mál, en vil aðeins minna hann á, að sjálfar hefir hann átt við fyrirtæki í Húnavatnssýslu, sem reyndist þess ómegnugt að ráða fram úr sínum málum. Á vandræðatímum hlýtur það að vera ofvaxið bönkunum sem komnir eru í þrot vegna hrakfara borgaranna, að rétta við svona héruð án stuðnings frá því opinbera. Ég vil geta þess að Alþingi hefir, svo sem kunnugt er, rétt ýmsum þorpum hjálparhönd. Nú hefir t. d. Alþingi hjálpað Eyrarbakka og Stokkseyri. Er því ekki nema sjálfsagt, að litið sé á svona mál með velvild, hvaðan sem þau koma. Og þegar um hefir verið að ræða ýmiskonar hjálp til bændastéttarinnar, sem ég sé ekki eftir, þá hefir ekki borið á neinum kala til þeirra mála. Þegar t. d. verið var að samþ. að kaupa kotið Skálholt fyrir 30 þús. kr., þá var ekki verið að horfa í bjargráðin. Svona má margt telja, sem ríkissjóður hefir gert með samþykki Alþingis. Og fyrst búið er að rétta mönnum víðsvegar á landinu hjálparhönd, þá er ekki nema sjálfsagt að leggja líka öðrum lið, sem til Alþ. leita í nauðum sínum. Ég ætla ekki að svara þeim ásökunum, sem hv.þm. V.-Húnv. beindi til Útvegsbankans, því að ég tel mér ekki skylt að svara þeim. En það má allt segja eftir á og einnig það, að bankinn hefði átt að hafa opin augun fyrir því, sem var að gerast. Já, það má slá slíku fram, en allir vita nú, að nærfellt engri stofnun eða einstaklingi hefir verið sú framsýni gefin að geta séð fyrir þá örðugu tíma, sem nú standa yfir. En hafi sú framsýni leynzt með þjóðinni norður á Hvammstanga, þá er það illa farið, að hún skyldi ekki koma fram fyrr en nú.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vil mega beina þeirri ósk til þeirrar hv.n., sem væntanlega fær mál þetta til meðferðar, að hún taki til hinnar nákvæmustu íhugunar alla möguleika til björgunar þessu máli áður en hún leggur til, að samþ. verði frv. á þskj. 43. Það er ljóst, að út af fyrir sig er engin björg í því í bili, að ríkið kaupi þessa eign, nema samtímis sé tryggt, að hægt sé að halda rekstri hennar gangandi, og að ekki er bætt úr atvinnuþörf þess fólks, sem um er að ræða, með því að ríkið kaupi eignina án þess að geta gert á henni nauðsynlegustu endurbætur eða rekið hana. Því þarf að sjálfsögðu að rannsaka það gaumgæfilega, hvaða bögglar fylgja skammrifinu. - Mér er orðið þetta mál nokkuð kunnugt. Hér hafa verið sendimenn frá Bíldudal, og hafa þeir rætt við ríkisstj. um þetta mál. Það, sem þeir telja að aðallega vanti þarna, er íshús til þess að tryggja beitu til útgerðarinnar, bæði handa línuveiðurunum og einnig stærri og smærri bátum á Bíldudal og við Arnarfjörðinn. Eftir því, sem ég bezt veit, eru þarna tvö útgerðarfélög, sem eiga sitt hvorn línuveiðara. Aðalvandræðin stafa af því, að þessi félög hafa ekki fé til þess að gera hinar nauðsynlegustu umbætur, og úr því er vitanlega ekki leyst með því í einu, að ríkið kaupi eða yfirtaki eignina. Ég vildi því mælast til þess, að hv.n. tæki þann möguleika til athugunar, að þessi tvö félög, sem þarna eru á staðnum, í félagi við hreppsnefndina, tækju eignarheimild á Bíldudalseigninni og rækju hana með stuðningi ríkisstj. Gætu svo þessir aðiljar, að því er mér virðist, með samningum við hinn raunverulega eiganda eignarinnar, Útvegsbakann, endurbætt íshúsið og á þann hátt greitt viðunanlega úr þessu alvarlega vandamáli. - Mér þótti rétt að benda á þessa leið strax, ef n. skyldi komast að þeirri niðurstöðu, að hún væri betri heldur en ef hlaupið væri í að samþ., að ríkið keypti eignina og gæti svo ekki fylgt því máli eftir svo sem nauðsynlegt væri. - Því er ekki að leyna, að það eru fleiri staðir hér á landi, sem eiga við líka erfiðleika að búa, og er enginn efi á, að fleiri mundu vilja koma í kjölfar þessa frv., ef að lögum yrði. Ég veit, að hreppsnefndin hefir fleira í hyggju til stuðnings atvinnulífinu í hreppnum. Hún hefir nýlega keypt jörð handa þorpinu til að rækta og komið þar upp vísi að kúabúi, og væri æskilegt, ef hægt væri að styrkja þá viðleitni. Í öðru lagi er þar nokkur hugur í mönnum að nota sér þau fríðindi, sem veitt verða til eflingar kartöfluræktinni í landinu. - Ég vildi sem sagt benda á þetta nú þegar hv.n. til athugunar.

*Flm. (Bergur Jónsson): Ég sé ekki ástæðu til að vera langorður um ræðu hv.þm. V.-Húnv., sem einn hefir aðallega talað á móti frv. síðan ég talaði síðast. Mér þótti vænt um það, að hann virtist hallast að því, að það ætti að reyna sem mest að binda menn við þá atvinnugrein, sem þeir stunda, og á þeim stöðum, sem þeir eru, því það er einmitt það, sem stefnt er að með frv. Það, sem fyrir mér vakir, er að reyna að tryggja þessa eign í höndum þess aðilja, sem hefir aðstöðu til að verja til hennar nauðsynlegu stofnfé, en það álít ég eina möguleikann til þess að geta haldið þessu fólki við þá atvinnu, sem það hefir lifað á. Hitt er alger misskilningur, sem fram kom hjá hv.þm., að hér sé verið að troða á sjálfsbjargarviðleitni manna.

Það er ég ekki að segja

. Jú, það kom einmitt fram í ræðu þessa hv.þm. Ég skil ekki, hvernig það getur verið brot á sjálfsbjargarviðleitni þessara manna, þó ríkið kaupi þessa eign og geri þeim með því kleift að halda áfram sínum atvinnurekstri þarna. Það er aðallega tvennt, sem á að vinnast með þessu frv. Annarsvegar að bjarga Bíldudalsbúum beinlínis frá hungurdauða, frá því að lenda í slíkum atvinnuskorti, að þeir verði að flytja staðinn og fara þangað, sem yfirfullt er fyrir af vinnukrafti; hitt er að bjarga þeirri skuld, sem ríkissjóður á þarna og enginn vafi er á, að hægt er að bjarga, því eins og allir kunnugir vita, eru þarna hin glæsilegustu veiðiskilyrði í góðum árum. Hv. þm. benti á, að menn mundu á sama hátt vilja láta ríkið kaupa Eyrarbakka og Stokkseyri, en mér finnst meiri ástæða til, að ríkið kaupi fremur þær eignir, þar sem það á stórar veðskuldir, og það á þeim stað, þar sem eru einhver allra fiskisælustu mið hér við land, eins og hv. 1. þm. Rang. tók fram réttilega. Það, sem þorpsbúar hafa undanfarið aðallega lifað af, eru tveir línuveiðarar, sem þar hafa verið gerðir út. Nú eru þessir línuveiðarar leigðir burtu, og með því er algerlega kippt fótum undan atvinnuvegi þorpsbúa, en ef ríkið yfirtæki eignina og fengi eignarhald á Holtinu, væri veðskuld ríkisins bjargað og jafnframt gert lífvænlegt fyrir íbúana þar eftirleiðis. Hæstv. atvmrh. virðist ekki hafa lesið grg. frv. Hann talaði eins og hér væri aðeins um kaup og sölu að ræða. Ég tek það fram í grg., að þetta sé einnig mikið atvinnuspursmál, og það er ekki sízt aðalatriðið fyrir mér. - Ég held, að réttara sé að vísa frv. til allshn. en fjhn., því það er kannske öllu meira avinnumál en fjárhagsmál. Annars geri ég það ekki að neinu kappsmáli. - Að öðru leyti sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið að þessu sinni.

Páll Þorbjörnsson Ég mun vera manna kunnugastur hv.þm. staðháttum í Bíldudal. Að vísu er það svo, að ég hefi ekki fylgzt þar eins vel með á síðustu árum og áður, en þó nægilega til þess, að ég tel mig geta dæmt um það, hvort ástæða sé til að hlaupa undir bagga með þessum mönnum, og það fremur á þessum stað en öðrum hér á landi. Fyrir eina tíð var það svo um þetta þorp, að í sjávarútvegsmálum mátti segja, að það hefði forgöngu á meðal útgerðarstaða hér á landi. Það mun hafa verið einhver fyrsti staðurinn, þar sem reist var hafskipubryggja, íshús og fiskþurrkunarhús, og þar var um eitt skeið einhver mesta þilskipaútgerð landsins. Þá var vegur þessa staður svo mikill, að mikið af þeim fiski, sem fluttur var út frá Íslandi, var kenndur við þetta litla þorp. Það er alkunnugt, að það var ekki aðeins fiskur þaðan, heldur og frá mörgum öðrum stöðum, sem gekk undir nafninu „Bíldudalsklipfisk“. Síðan hefir gengið á ýmsu fyrir þessu byggðarlagi. Alltaf hefir það verið svo, að einhver einstaklingur eða einstakt félag hefir haft eignarheimild á staðnum. Hefir farið ýmislega fyrir þessum félögum; þau hafa orðið að leggjast niður og nýir einstaklingar eða ný félög hafa tekið við. En allt fram á þennan dag hefir það a. m. k. verið svo, að Bílddælingar hafa sjálfir sem einstaklingar gert sitt til þess að missa ekki atvinnutækin burtu úr þorpinu, og þar með möguleikana til þess að bjarga sér. Þegar t. d. milljónafélagið varð gjaldþrota og hætti starfsemi sinni, höfðu Bílddælingar ekki vissu fyrir, hvort eignirnar yrðu seldar í einu lagi eða skipin sitt í hverja áttina. Höfðu þeir þá svo mikinn áhuga á, að þetta bútaðist ekki í sundur, að þeir mynduðu félag til þess að kaupa skipin, svo þau yrðu ekki flutt burtu. Fór svo, að tiltölulega lítið af skipakostinum fór burtu úr þorpinu, og svo var eignin sjálf keypt af félagi, sem að mestu leyti var eign manna, búsettra á staðnum. En þegar fram liðu stundir, gengu skipin úr sér og það fór að verða úrelt að fiska með handfæri. Þá var farið að brjótast í að fá meira „moderne“ tæki, mótorbáta og línuveiðara. En gegnum þetta alltsaman var staðurinn sjálfur og mannvirkin þarna í eigu einstaklinga og félaga, sem af ýmsum orsökum gátu ekki haldið þeim svo við sem nauðsynlegt var, ef atvinnulífið átti að haldast í viðunandi horfi. Nú er svo komið, að það má svo heita, að ekkert íshús sé til á staðnum; það gamla er orðið ónýtt, svo ekki er lengur hægt að skaffa fiskimönnunum ís til að frysta við beitu. Bryggjan er og að falla niður og óviðunandi fyrir útgerðina. Atvinnuhættir hafa breytzt það frá því, sem áður var, að þó e. t. v. hafi verið hægt á þeim tíma, þegar handfærið var eingöngu notað, að dragast áfram án þess að hafa íshús, þá er nú, þegar veiðiskapurinn er að færast í það horf, að eingöngu er fiskað með línu, útilokað að stunda veiðar þarna án þess að hafa íshús til þess að frysta beitu. Ég er nokkurnveginn viss um, að orsökin til þess, hvað erfiðlega gengur fyrir línuveiðabátunum og hversu litlar atvinnubætur þeir hafa getað fært þorpsbúum, samanborið við það, sem þeir hefðu annars getað, er að miklu leyti sú, að þeir hafa orðið að vera viðbundnir á öðrum stöðum til þess að fá brýnustu nauðsynjar til útgerðarinnar. Nú er það svo, eins og komið hefir fram í ræðum þeirra, sem á undan mér hafa talað, að það mun vera útilokað, að núv. eigandi eignarinnar eða hreppsfélagið geti stuðningslaust reist við þau mannvirki, sem þarna þurfa að vera til þess að hægt sé að halda atvinnurekstri áfram og lífi í fólkinu. Þess vegna mun þetta frv. vera komið fram frá hv.þm. Barð., um að ríkið hlaupi undir bagga. Það hefir verið tekið fram áður, að það er vitanlega ekki nóg, að staðurinn sé keyptur eða tekinn eignarnámi; það þarf einnig að gera umbætur á bryggju, íshúsi og öðrum byggingum, sem nauðsynlegar eru útgerðinni. Ég er ekki í vafa um það, þrátt fyrir undangengin aflaleysisár, að þessi staður hefir atvinnuskilyrði fram yfir marga aðra staði hér á landi, sem nú hafa við erfiðleika að stríða. En svo bezt verða þessir möguleikar hagnýttir, að í landi sé aðstaða til að taka á móti aflanum. Með hverju árinu, sem líður, verður erfiðara að stunda útgerð með það fyrir augum að salta aflann eingöngu. Allt hnígur meira og meira í þá áttina að flytja fiskinn út frystan eða ísaðan, en eins og hagur þarna til nú, eru engir möguleikar á því. Arnarfjörður hefir um langt skeið verið sá staður, sem bæði botnvörpungar og dragnótabátar sækja einna mest inn á, enda er öllum kunnugt, sem til þekkja, að mikið er af flatfiski á firðinum. Væri sæmilegt íshús til á staðnum, er ég ekki í vafa um, að Arnfirðingar myndu fara inn á þá braut, að fá sér sjálfir veiðarfæri til þess að stunda dragnótaveiði þarna; gæti það orðið drjúgur þáttur í því að hjálpa þeim til að lifa. Það hefir verið tekið hér fram áður af þeim, sem talað hafa, að hér er í rauninni um nokkuð annað að ræða heldur en á mörgum öðrum stöðum kringum land, sem komizt hafa í vandræði. Á Bíldudal stafa vandræðin ekki fyrst og fremst af aflatregðu og þvíumlíku, heldur stafa þau fyrst og fremst af því, að atvinnutækin, hvort sem er á sjó eða landi, eru orðin svo úr sér gengin, að það er ekki lengur hægt að hagnýta þau, og það eru ekki líkur til þess, að íbúarnir geti án stuðnings kippt því í lag. Ég sé ekki ástæðu til að koma neitt inn á það, sem fram hefir komið hér frá þeim tveimur hv.þm., sem mest hafa mælt á móti því, að þessu byggðarlagi væri rétt hjálparhönd. Ég vil vænta þess, að eftir að hv.þm. hafa kynt sér aðstöðuna og ástandið þarna, ef þeir hafa ekki gert það þegar, þá hafi þeir skilning á því, að það er betra að hefjast þegar handa og rétta þetta við heldur en bíða þess tíma, að það fari e. t. v. svo fyrir Bílddælingum, og jafnvel Arnfirðingum yfir höfuð, að þeir þurfi að leita til ríkisins á sama hátt og hefir því miður komið fyrir eitt bæjarfélag, biðja um framfærslueyri vegna þess að ekki dugi að rétta hjálparhönd að því er snertir atvinnumöguleika.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Það er náttúrlega spurning, hvað langt umr. eiga að ganga um mál sem þetta, þó merkilegt sé, á fyrsta stigi. En það efni, sem hér er um að ræða, er svo þýðingarmikið og flutt á þeim grundvelli, að það er ókleift annað en að skýra að einhverju leyti þegar í stað, hvernig viðhorf þm. og almennings í landinu hlýtur að vera gagnvart slíku, er það kemur fram á Alþingi, og í rauninni frá þeirra hálfu, sem þykjast hafa valdið í þinginu, þar sem þeir tveir þm., sem standa að þessu máli, eru hvor í sinni deild stjórnarflokksins. Þar með vil ég þó engan veginn gefa í skyn, að allir þeir, sem núv. stj. fylgja, hafi fyrirfram bundið sig við að fylgja þessu máli eins og það er hér borið fram. Svo mun ekki vera, ekki einu sinni allir þeim megin, sem fremur mátti eiga von á fylgi við slíkt mál, eftir því er heyra mátti á hæstv.atvmrh., því það einkennilega kom fram í ræðu hans, að hann er algerlega andvígur fyrsta atriði þessa máls, sem sé kaupunum á þessari eign. Er slíkt dálítið nýstárlegt að heyra úr þeim herbúðum, því maður hefir ekki átt öðru að venjast þaðan hin síðari ár heldur en að hver hafi boðið yfir annan í því að reyna að ná sem flestum eignum undir landið og reka þær á kostnað alþjóðar. Það virðist sem hæstv. ráðh. hafi fljótlega séð, að hér var verið að stofna til þess að kaupa köttinn í sekknum. Orðaði hann það réttilega svo, því hann er sýnilega málinu kunnugur, að hér fylgdu nokkrir bögglar skammrifi. Böggullinn, sem þessu skammrifi fylgir með vitund þeirra, er málið flytja, er sá; að ríkið verður að taka upp á sína arma þetta þorp og sjá fyrir íbúum þess. Hér er um eign að ræða, sem annað veifið er lýst sem hinni glæsilegustu, en er þó sögð svo sokkin í skuldir og niðurníðslu, að þar verði að taka á það föstum tökum til umbóta, að öllum sé um megn nema ríkinu. Hv. flm. talaði um það beinlínis og óbeinlínis, að ekki einu sinni hreppsfélagið gæti gert þetta, þó hæstv. ráðh. virðist telja, að þá leið eigi að fara, heldur verði að láta allan almenning í landinu standa undir þorpinu. Það er rétt að athuga snöggvast, hvað það er, sem hér kemur fram. Málið er eiginlega víðtækara heldur en þetta litla frv. ber með sér fljótt á litið. Hér er brugðið upp eftirtektarverðu útsýni, og það er ekki vafi á því, að þetta útsýni, er hér blasir við, er ekki náttúrunnar verk. Það mun vera að meira eða minna leyti verk manna, eins og málverk jafnan eru, þó sniðin séu eftir náttúrunni. Það er borið hér fram, að þessi staður sé frá náttúrunnar hendi einhver hinn bezti staður á landinu. Þar er höfn af guði gerð. Þar er góð bryggja og þar hefir verið íshús. Þaðan hafa verið reknar fiskveiðar á öllum tegundum skipa, sem landsmenn hafa átt, róðrarbátum, þilskipum, vélbátum og línuveiðurum. Togarar sækja þangað unnvörpum, því þar er svo tilvalið að vera, enda fiskisældin mjög rómuð. Yfirleitt hefi ég ekki heyrt öðrum stað meira hrósað hvað aðstöðu til útvegs snertir. Svo segja þessir sömu menn, að þessi staður sé sökum örbirgðar og atvinnuleysis sokkinn í skuldir. Hv. flm. segir, að ekki vofi annað yfir en hungur og dauði. Hvað getum við hugsað, sem hér erum saman komnir hingað og þangað af landinu og þekkjum hag manna heima fyrir? Hvers vegna verða þeir staðir fyrstir til þess að komast á vonarvöl, þar sem afkomumöguleikarnir virðast mestir. Það er víst ekki ofsagt, að þessi staður sé kominn á vonarvöl, þegar fram er borið frv. um að bæta hag hans með þeim röksemdum, að ella vofi hungursneyð yfir. Ef svo gengur til með hið græna tréð, hverju má þá búast við hjá hinum, sem hafa verið visin frá upphafi og enga rót hafa í möguleikum neinna atvinnugreina? Það er ekki annað hægt að segja en slíkir staðir eigi heimtingu á að vera líka teknir upp á arma ríkisins. Eða halda menn virkilega, að það sé ekki víðar hægt að fá hreppsnefndirnar og verkalýðsfélögin til þess að biðja ríkið að taka sig og sjá sér fyrir öllum þörfum? Það má tala fögrum orðum um þörfina á að hjálpa fólki fram úr erfiðleikunum, og það hefir verið gert hér. En því ekki að taka málið á breiðari grundvelli og rannsaka ástandið á þeim stöðum kringum landið yfirleitt, sem svo er komið að þurfa á hjálp að halda? Og það á þá að taka fyrst þá staði, sem enga afkomumöguleika hafa. Hvað er að segja um Vík í Mýrdal? Þó hv. 9. landsk. þykist þekkja þar til, sýnist mér, að hann geri það ekki. Að vísu veit ég, að hann hefir komið þar, en hverju hann hefir kynnzt, veit ég ekki. Sýnilega hefir hann ekki kynnzt plássinu né fólkinu þar. Eins og ég lýsti, veður allt uppi á Bíldudal, fiskisældin í sjónum og möguleikarnir á landi. Þar hefir allt verið gert, sem hægt er að gera, þó mannvirkin séu nú að vísu öll að grotna niður, því svona er nú fólkið þarna. Berum það saman við fólkið á hinum stöðunum, þar sem ekkert er nema sandauðnin, eins og í Vík. Þar taka þeir sandinn og rækta í honum kartöflur. Klífa fuglabjörgin eftir eggjum. Á sjóinn komast þeir ekki. Togararnir koma þar ekki að landi, því þeir geta það ekki. Línuveiðarar sjást þar ekki, því þeim er þar voðinn vís. Vélbátar geta ekki hamið sig þar; þá sjaldan menn komast út á sjóinn, er það ekki til að fiska, heldur til að ná sambandi við skip bezta tíma ársins. Þarna eru þó 300 manns, sem ekki kemur til hugar að biðja að taka sig. Þegar svo er í sakirnar farið sem hér, að komin er fram á Alþingi, ekki beiðni, heldur ákvörðun um að kaupa eða taka við þessum stað og bera þar síðan allt uppi, þegar maður veit, að á bak við liggur ekki annað en það, sem legið getur fyrir hjá öllum þm., að hér er bara sett upp kapphlaup milli tveggja hv.þm. - hv.flm. þessa frv. sagði um Reykhólamálið, að það væri fram komið fyrir framhleypni hans keppinautar - þegar maður veit, að þetta er undirrótin, en ekki hitt, að þeir, sem þarna búa, geti átt nokkrar kröfur í þessu efni fremur öðrum, þó maður viti, að þeir eigi í hörðu stríði eins og yfirleitt allur landslýður, þá getur maður ekki tekið þetta mál þeirra öðruvísi en hvert annað vandræðamál, af hvaða landshorni sem er.

*Jónas Guðmundsson: Það hefir talsvert spunnizt úr umr. um þetta litla og ég vil segja lítilfjörlega mál. En mér finnst þessar umr. ekki nema öðrum þræði snúast um frv., sem fyrir liggur; að hinu leytinu eru það almennar umr. um það ástand, sem skapazt hefir á seinni árum í fjöldamörgum kaupstöðum og kauptúnum hér á landi. Það er ekki undarlegt, þó á þetta sé minnzt, því sannleikurinn er sá, að nálega ekkert sveitarfélag, þar sem kauptún getur talizt, eða kaupstaður, getur horft fram í tímann með von um að bjargast án hjálpar í einhverri mynd frá því opinbera eða lánsstofnunum ríkisins. Um þetta þarf ekki langt mál; það er augljóst. En mig furðar á því, að bæði hv.þm. V.-Sk. og hv.þm. V.-Húnv. skuli sýna því svo mikla andúð, að ríkið veiti þessu sveitarfélagi á Vestfjörðum þá lítilfjörlegu hjálp, sem hér er farið fram á. Það er þó ekki nema heimild fyrir ríkisstj., ekki skylda, heldur bara heimild til þess að kaupa þessa eign, náttúrlega því aðeins, að hún sjái ekki aðra heppilegri lausn á málinu fyrir báða aðilja. Ég hefi hér fyrir framan mig landsreikninginn fyrir árið 1934. Þar eru á fjórum eða fimm blaðsíðum talin þau bæjar- og sveitarfélög, atvinnufyrirtæki og aðrar stofnanir, sem ríkið hefir stutt með ábyrgðum auk hinna beinu framlaga, sem það hefir veitt. En hvað hefir verið gert fyrir Bíldudal? Hefir ríkið nokkurntíma veitt þangað ábyrgð eða styrk til nokkurs? Auk þeirra ábyrgða, sem taldar eru í þessu stóra registri, eru allar þær ábyrgðir, sem ríkið tók á sig á síðasta ári, bæði fyrir bæjar- og sveitarfélög og einstök fyrirtæki, og heimildir til kaupa á verksmiðjum o. fl. til hjálpar viðkomandi stöðum. Hér er t. d. sagt, að ríkissjóður standi í ábyrgð fyrir 8422 þús. kr. fyrir Reykjavík, 357 þús. kr. fyrir Akureyri, 240 þús. kr. fyrir Siglufjörð, 321 þús. fyrir Vestmanneyjar, 213 þús. kr. fyrir Neskaupstað, 175 þús. fyrir Samvinnufélag Ísfirðinga, 173 þús. fyrir Húsavík, 54 þús. fyrir Búðahrepp í Fáskrúðsfirði, 22 þús. fyrir Hjaltastaðahrepp, 14 þús. fyrir Ólafsvíkurhrepp, 10 þús. fyrir Vatnsleysustrandarhrepp, 80 þús. fyrir Reyðarfjarðarhrepp, 40 þús. fyrir Sauðárkrókshrepp, 221 þús. fyrir Hafnarfjörð, 171 þús. fyrir Akraneshrepp o. s. frv. Svo koma þarna fjöldamörg samvinnufélög og lán til íshúsbygginga; þannig mætti lengi telja. Við þetta bætist og ábyrgðir fyrir Eyrarbakka, Stokkseyri og Seyðisfjarðarkaupstað, sem samþ. voru á síðasta þingi. Sannleikurinn er sá, að öll meiri háttar sveitarfélög á landinu eru búin að fá hjálp frá ríkinu nú eða áður til þess að gera fólkinu mögulegt að lifa og starfa og koma á þeim framkvæmdum, sem til greina koma á hverjum stað. Ofan á þetta hefir svo bændastéttinni allri í heild og vélbátaeigendum verið hjálpað sérstaklega til þess að losna við skuldir sínar. Í rauninni er því ekki annað eftir en smákauptúnin ein, og er engin ástæða til að gera þau að olbogabarni við alla þessa hjálparstarfsemi, sem Alþingi rekur og er skylt að reka. Hv. þm. V.-Sk. var að tala um, að Vík í Mýrdal væri sambærileg við þetta þorp, en hefði þó ekki leitað á náðir ríkisins né væri líkleg til þess að gera það í framtíðinni. Það er ákaflega gleðilegt að heyra það, að eitt sveitarfélag skuli þó vera þannig statt, að það þarf ekki að leita á náðir ríkisins. En hvers vegna er það? Það hefði ekki verið þannig ástatt í Vík, ef hún hefði byggt á útgerð eins og þessi þorp hingað og þangað kringum landið, sem beinlínis hafa risið upp vegna útgerðarinnar, sem nú er smátt og smátt að dragast saman og hætta að geta gefið fólkinu þann arð og þá lífsbjörg, sem hún áður gaf. Það eru einmitt þau þorp, sem koma til með að þurfa hjálp, en síður hin, sem engri útgerð hafa byggt á, heldur geta að mestu lifað á því, er jörðin gefur í aðra hönd. Ef athuguð er sú hjálp, sem ríkið hefir áður veitt einstökum stöðum, kemur í ljós, að hér er ekki um neitt sérstætt að ræða. Fyrir alllöngu síðan, einum 17–18 árum, var bæði Reykjavík og Hafnarfirði veitt stórkostleg hjálp til atvinnuaukningar. Hafnarfirði var veitt undanþága frá fiskveiðalöggjöfinni, um að fá erlenda togara þangað, og Reykjavík var hjálpað með því, að veitt var ábyrgð fyrir ákveðinni upphæð til hvers togara, sem keyptur var til landsins. Þetta varð á sínum tíma til þess að koma atvinnulífinu á þessum stöðum á þann grundvöll, sem hann síðan hefir staðið á. Þetta er það, sem hefir gerzt fyrir mörgum árum og löngu áður en fór að gæta nokkurra áhrifa frá sósíalistum í þessum málum, að ríkið veitti stuðning einstökum atvinnufyrirtækjum og einstökum sveitarfélögum. En þessi stuðningur var bara svo skynsamlega veittur, að hann kom að því gagni á hverjum stað, sem til var ætlazt. Þess vegna er ég alveg sömu skoðunar og hv.þm. V.-Sk. um það, að við eigum nú einmitt að taka, hvert einasta sveitarfélag, kauptún eða hreppsfélag kringum landið, sem byggir afkomu sína á útvegi og iðnrekstri, og athuga, hvað þarf að gera þar til þess að slíkir staðir geti í framtíðinni staðið á eigin fótum. Nú hefir þingið fylgt þeirri reglu að taka eitt og eitt eftir umsóknum, sem borizt hafa í þingið, frá þessu þetta árið og hinu hitt árið. Árangur þessara beiðna var eins og ég las upp áðan, og hefir þessi hjálp orðið til þess að rétta við sum þessi sveitarfélög að mörgu leyti. Öllum er kunnugt, að Siglufjörður var blátt áfram að leggjast í auðn út af vandræðum í síldarverzluninni. En ríkissjóður hljóp undir bagga með því að reisa síldarverksmiðju og reka. Svona mætti lengi telja, að ríkisvaldið styður beint og óbeint að því, að bágstödd sveitarfélög geti starfað. Þessi hjálp ríkisins hefir verið tvíþætt. Ábyrgðir annarsvegar, og hafa þær einkum verið veittar kaupstöðum og stærri kauptúnum. Ábyrgðir þessar hafa gert þessum sveitarfélögum kleift að fá stærri eða minni lán til þess að hrinda ýmsu í framkvæmd. Það er ákaflega mikið spursmál, hversu heppileg þessi leið er, að veit, ábyrgðir. Og ég býst við, að ef ekki rofar til í atvinnulífi þjóðarinnar, sérstaklega við sjávarsíðuna, á næstu árum, þá eigi ríkissjóður eftir að fá talsverð, skelli af þessum ábyrgðum. Hin leiðin var sú, gagnvart bændastéttinni sérstaklega, að styrkja beint atvinnureksturinn með framlögum úr ríkissjóði. Hvora af þessum leiðum á að fara viðvíkjandi smákauptúnunum, verður að athugast. Þau eru að því leyti verr sett en kaupstaðir, að þau hafa minni möguleika til að standa við stórar ábyrgðarskuldbindingar, en líkjast langtum frekar sveitahreppum eða héruðum, sem hafa fengið beina hjálp ríkisins. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að einmitt það atriði sé athugað, þegar um smákauptún er að ræða með litlu fjárhagslegu bolmagni, hvort ekki sé réttast, að ríkið hjálpi með því að eignast að einhverju leyti þau tæki, sem nota þarf til þess að fólkið geti lifað þar. Það er tvennt, sem gæta þarf að, þegar um er að ræða að rétta við sjávarþorp. Annað er það, að staðurinn sé ekki atvinnulega í höndum þeirra, sem útiloka framtakssemi hinna smærri atvinnurekenda og annara, sem vilja koma fótum undir samvinnuútgerð. En þannig er það, ef einn er eigandi að stórum eignum og landi og tækjum, sem þar eru til lífsbjargar. Hitt er að tryggja, að þau atvinnutæki, sem fólkið þarf að hafa til þess að lifa á þessum stöðum, séu þar til. Ég hefi nú að vísu ekki komið á Bíldudal, en mér skilst, að hér sé um að ræða að tryggja aðra hlið þessa máls, að gera íbúum kauptúnsins fært að hafa afnot af eign og landi, sem nauðsynlegt er, að sé þar opinber eign, svo að allir geti notfært sér það eins og föng eru á. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að þetta sé gert, að veita ríkisstj. heimild til að kaupa þessa eign, ef hún getur ekki á annan hagkvæman hátt komið þessu máli heilu í höfn.

*Sigurður Kristjánsson: Mér þykir það í raun og veru ekki undarlegt, þó að hér komi fram erindi um hjálparbeiðni frá ýmsum stöðum. Maður hefir heyrt, að hjálpar væri víða þörf. En mér virðist nokkur misskilningur hafa blandazt inn í þetta mál og flutning þess, en hann er sá, hvaðan þessi vandræði stafa. Mér virðist það ríkt í hugum manna, að svo miklu verði bjargað við með eignakaupum. En það er að mínu áliti ekki orsökin til vandræðanna, hvorki á þessum stað né í öðrum sjávarbyggðum, í hverra höndum eignirnar þar eru; því að ég tel alveg rétt, að eignir á hverjum stað séu ekki aðeins heimilar til notkunar þeim, sem gera þær þá um leið arðbærar, heldur mun hverjum eiganda þykja mjög æskilegt, að eignir séu notaðar svo, að þær gefi arð. En það sem veldur því, að gengið hefir saman fyrir þessum stöðum, eru auðvitað aflaleysistímabil, sem gengið hafa yfir. Á þessum stað, eins og svo mörgum öðrum hér á landi, hefir myndazt sjávarútvegur við fiskisælan fjörð. Komið hafa fyrir aflaleysistímabil, en sjaldan eins og nú. Er þá vitanlegt, að saman gengur atvinnuvegur hjá þeim, sem byggja afkomu sína á þessari einu tekjulind, sjónum. Og það gengur því meir og fyrr saman fyrir þessu fólki sem atvinnurekstur þess hefir verið einhæfari. Hitt er náttúrlega ekki víst, að nú sé frekar en áður nema aðeins um tímabil að ræða. En mig undrar ekkert, þótt leitað sé hjálpar hins opinbera til þess að fólk geti komizt af þennan erfiða tíma. En það, hvað ríkið sjálft þarf að kosta til, verður svo að leggja undir álit viti borinna manna, hvort t. d. nauðsynlegt sé, að það fari að taka á sínar herðar stórar eignir, kippa þeim úr höndum þeirra, sem nú eigu eða eignast vildu, og að leggja sjálft í mikinn áhætturekstur. Það virðist nú svo, að ríkið sé farið að færa út sínar kvíar talsvert ógætilega: þannig ef það á að verða atvinnurekandi í landinu, háð árferði og jafnvel duttlungum fólksins, þá gæti farið svo, að það fengi þá skelli, sem það getur ekki staðizt fremur en einstaklingar. Þetta geri ég nú ráð fyrir að verði athugað við meðferð málsins í deildinni. Og ég hefði náttúrlega ekki þess vegna þurft að kveðja mér hljóðs, enda gerði ég það aðallega vegna ýmissa orða í síðari ræðu hv. 9. landsk. Sú ræða var ekki um þetta mál. Hún var níðræða um utanþingsmenn, en í það blandað einkennilegu skilningsleysi á málinu sjálfu. Ég verð að láta það í ljós, að mig furðar á því, að hæstv. forseti skyldi telja það vitalaust, að slíku færi fram hér í hv. deild. Þessi hv.þm. sagði, að núv. eigendur þessarar eignar hefðu haft frekju til þess að taka að sér þessa eign með þeim skuldum, sem á henni hefðu hvílt. Og seinna sagði hann, að ekkert hefði verið hægt að gera, vegna þess að staðurinn var í þeim greipum, sem hann var í. Þetta er náttúrlega hvorttveggja slagorð. Þegar menn taka að sér eignir, þó að miklar skuldir hvíli á þeim, þá gera þeir það náttúrlega fyrir það, að þeir álíta, að hægt sé að reka eignina þannig, að hún gefi arð. Það þarf kannske áræði til slíks, en það er ekki vant að kalla það frekju. Hitt er ekkert annað en fjarstæða, að ekkert sé hægt að gera af því að eignin sé í þeim höndum, sem hún er nú. Eignin hefir verið alveg opin fyrir sjávarútveginn til notkunar eins og hún hefir verið. Það er bara aðstaða til sjávarútvegsins, sem hefir breytzt. En hvað snertir tal um þjófnað og brennur, skal ég alls ekki fara út í það mál; það liggur alls ekki fyrir að ræða hér á þingi. En út af því, sem að ríkissjóði sneri, vil ég segja hv. 9. landsk., að hann hefir sjálfur fullkomlega haft sitt úr ríkissjóði, þó að hann aldrei eigi neitt á hættu, hvorki í atvinnurekstri né öðru, sem atvinnurekstur hér á landi hefir byggzt á. En auk þeirra mjög svo óvenjulegu ummæla hér á þingi, sem ég áðan nefndi, bætti hann því við, að nú hefði fallið skriða yfir þorpið, nefnilega gjaldþrot, sem hafi lagt það í auðn. Út af þessu vil ég segja það, að þeir menn, sem hafa rekið þarna atvinnu, hafa auðvitað strandað nánákvæmlega á því sama, sem fólkið á þessum stað nú með sína afkomu, en það er sú mikla breyting, sem gerðist á aðstöðu til sjávarafla, og skortur á fjárhagsstyrkleik til þess að getu staðið þessa breyt. af sér. En mér er kunnugt, og það er fjölda manna kunnugt, að sá, sem hefir rekið atvinnu þarna síðast, hann hefir barizt fyrir því, að halda uppi ekki einungis sjávarútvegi alveg eins og mögulegt var, en einnig hefir hann barizt fyrir því að útvega verkefni fyrir fólkið. Hann hefir látið flytja fisk langar leiðir að til verkunar o. s. frv. Og ég vil segja, að þótt menn að lokum kikni undir öllu saman eftir að hafa haft hina mestu hugraun og erfiði við að reyna að halda uppi slíkum bjargráðum, þá er það ómaklegt, að þinggikkir séu að bera þá brigzlum fyrir slíka hluti, menn, sem aldrei hafa rétt höndina öðrum til hjálpar nema þá í eigingjörnum tilgangi. Og þessi atkvæðaeltingaleikur hv.þm. réttlætir ekki slík brigzl og að fara með aðra eins fávizku og hann fór með í þessari ræðu sinni. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, því að málið er á því stigi, að það á eftir að athugast. En ég vildi aðeins undirstrika að lokum, að það, sem þarf að gera á þessum stað, það er að sjá fólkinu fyrir atvinnu, svo að það geti lifað. En það er síður en svo eina leiðin til þess, að kaupa þessar eignir. Hitt er heldur, að veita stuðning til þess, að hægt sé að fara inn á nýjar atvinnuleiðir, eins og t. d. ræktun. Eða þá að mönnum gefist kostur á því, með stuðningi þar til, að sækja á fiskimið lengra í burtu en verið hefir.

*Hannes Jónsson: Hv. þm. Barð. og hv. 6. landsk. virtust undrast yfir því, að ég væri að sýna andstöðu gegn þessu frv. En þetta er alger misskilningur á því, sem ég hefi sagt, og held ég, að á engan hátt megi finna andstöðu út úr orðum mínum. Hv. 6. landsk. kvað umr. hafa farið út fyrir tilefni frv. og hafa snúizt m. a. um ríkjandi ástand í atvinnuháttum þjóðarinnar. Þetta er einmitt meginkjarninn í því, sem ég sagði og ekki snerist beint um frv. sjálft, að ég taldi þetta frv. ekkert annað en rökrétta afleiðingu af því ástundi, sem ríkir. Hv. 6. landsk. minntist á, að ýmislegt hefði verið gert fyrir önnur kauptún og ýmsar stofnanir einstakar með ríkisábyrgð og styrk. Þetta er alveg rétt. En þessar styrkveitingar til einstakra fyrirtækja hafa miðað að því að styðja atvinnumöguleika á þessum stöðum, t. d. með frystihúsbyggingum til samvinnufélag, til þess að efla útflutning á frystu kjöti. Ein höfuðástæðan fyrir því, að ekki hefir tekizt að halda uppi atvinnulífi á þessum stað, er náttúrlega það, að það vantar þau skilyrði, sem nauðsynleg eru til þess að atvinnulíf geti þrifizt. Hv. 6. landsk. sagði, að það þyrfti að taka hvert kauptún út af fyrir sig og athuga atvinnulíf þess; og þá er að leita að því fyrst og fremst, hvort ekki er til ein sameiginleg allsherjar ástæða fyrir þessu örðugleikaástandi. Ef sú ástæða finnst, mætti ef til vill skapa þessum einstöku heildum fullkomin skilyrði til heilbrigðs atvinnulífs og koma þar með meira jafnvægi á atvinnulíf þjóðarinnar yfirleitt, þó að auðvitað aldrei verði fyrir það byggt, að kannske einstöku staðir með allra verstu skilyrðin fyrir sínum atvinnurekstri dragist aftur úr, eða einstaklingar hver á sínu starfssviði. Enda getur verið, að t. d. atvinnurekstur einstaklinga vanti í einstökum tilfellum hin nauðsynlegustu grundvallarskilyrði, og sé því með öllu dauðadæmdur. Þannig dagar einstaka menn uppi, og á því verður aldrei ráðin bót. En fyrir heildina verður sjálfsagt hægt að finna starfsmöguleika fyrir hverja þessa atvinnugrein fyrir sig í heild. Þá var það alger misskilningur hjá hv.þm. Barð., að ég álíti, að þetta frv. út af fyrir sig myndi á nokkurn hátt brjóta niður sjálfsbjargarviðleitni einstaklinganna. Það, sem orð mín hnigu að, var að sanna, að ýmsar ráðstafanir í þjóðfélaginu og hjálparstarfsemi hafi snúizt óheppilega mikið inn á þá braut að brjóta niður sjálfsbjargarviðleitni einstaklinganna. Því að ég álít svo bezt komið hag þjóðarinnar, að hver einstaklingur þjóðarinnar finni löngun hjá sér og kraft til að standa undir atvinnurekstrinum og finni leiðir, sem heppilegastar eru til úrlausnar, hver á sínu sviði. En ég vil ekki á neinn hátt ásaka flm. þessa frv. fyrir að leita bjargráða fyrir eitt tiltekið kauptún. Honum er málið mjög nákomið, þar sem hann er fulltrúi þess héraðs, og er ekki nema eðlilegt, að hann geri síðustu tilraun til að reisa úr rústum atvinnulíf á þessum stað, sem aðstaða undanfarinna ára hefir komið því í. En ég vildi benda á þetta til almennrar umhugsunar um það ástand, sem ríkir í atvinnulífi þjóðarinnar. Því að það munu fleiri á eftir koma, sem lent hafa í hinu sama ófremdarástandi. Þess vegna verður að leggja meiri áherzlu á það en gert hefir verið á löggjafarþingi þjóðarinnar, að finna allsherjar meinsemd, sem þjakar, í þeirri von, að hægt sé að finna ráð til þess að leysa vandamálin. Inn á þessa braut á starfsemin að ganga. Hæstv. atvmrh. taldi - að mér skildist -, að það yrði a. m. k. að rannsaka allrækilega áður en frv. yrði samþ., hvort þetta væri sú eina leið, sem hugsanleg væri til viðreisnar á þessum stað. Ég vil benda n. á og þeim, sem vilja fá lausn á þessu máli vegna héraðsmanna sjálfra nú - en ekki af öðrum uppdiktuðum ástæðum gegnum starf n. og í sambandi við aðra menn, sem kunna að hafa miklar „interessur“ í að þetta fái sæmilega lausn hér á þingi, að reyna að finna leið, sem tiltækilegust yrði til þess að greiða þarna úr, þó að ekki yrði endilega á þeim grundvelli, að ríkið keypti þessa eign. Það er ekkert úrlausnaratriði, að yfirfæra eignir frá einum til annars, heldur ber að stefna að því að skapa einhver þau skilyrði, sem atvinnureksturinn gæti búið við. Og ég get ekki séð, að ríkisvaldinu ætti að vera það nokkurn hlut ógeðfelldara að leggja fram einhvern slíkan stuðning, þótt það tæki ekki að sér þessa eign. Það hefir verið minnzt á það meðal annars, að mikil þörf væri að koma upp frystihúsi þarna. Eins og ríkisvaldið hefir stutt einstök samvinnufélög í landinu til að koma upp þessum frystihúsum til að styðja að útflutningi á frosnu kjöti, eins mundi það líka að sjálfsögðu hafa skilning á, að hinn aðalatvinnuvegur þjóðarinnar hafi líka mikla þörf á að fá slíkar umbætur til þess að auka og bæta sín skilyrði á ýmsum stöðum. Og það er ástæða til að taka þetta mál til rækilegrar yfirvegunar nú í sambandi við sjávarútveginn, þar sem sú stórfellda bylting er sýnilega fyrir hendi að yfirgefa meir og meir þær verkunaraðferðir, sem hafa verið ríkjandi hingað til, og hverfa að frystingu og útflutningi nýs fiskjar, - þó að það yrði nú kannske ekki á þessum stað. En það er áreiðanlega þess vert að athuga rækilega, hvort ekki mætti finna möguleika atvinnulífsins einmitt á þessum grundvelli. Ég skal svo ekki tefja þetta mál frekar. Ég mun að sjálfsögðu fylgja því til n., og áfram, ef þetta er eina lausnin til að bjarga þessum stað, þar sem hv.þm. Barð. sagði, að bjarga þyrfti fólki frá hungurdauða og bjarga ríkissjóði frá að tapa fé. Ég álít það nú hreinasta aukaatriði, hvort ríkissjóður getur tekið þær 30 þús. kr., sem hann á þarna, eða ekki. Aðalatriðið er það, að atvinnuvegirnir geti notið góðs af því, sem þarna er. Og það er kannske ástæða til að gefa ekki einungis eftir þessar 30 þús., sem þarna eru bundnar, heldur bæta öðrum 30 við, til þess að atvinnuskilyrði gætu útvíkkað og orðið til lífsframfærslu. Ég skal svo aðeins að lokum segja það við hv. 9. landsk., að hann kom lítið inn á það, sem ég hefi talað um málið. Það var mest hálfgerður skætingur, sem ég get látið mér í léttu rúmi liggja. Hann talaði um „Hannesarvit“ og að gera sig að flóni og þess háttar. En útvarpsklerknum háttv. er svo eiginlegt að flétta illyrðum inn í ræður sínar, og þegar hann er kominn í rökþrot. um mál, þá flýr hann inn á þennan bardagagrundvöll, sem ég trúi ekki, að verði honum sigursæll í framtíðinni, þó að undarlega vel fljóti hann á sínum stráksskap hingað til. En vera má, að honum verði fótaskortur á þeim hála vettvangi; mundu fáir harma, þó að svo færi, þó að honum þætti sjálfum eitthvert mein að. En ég vil ekki fara í neitt skítkast við hann í þessu sambandi, og færi honum það til vorkunnar, að hann hefir ekki séð sér fært að ræða þær höfuðástæður, sem eru fyrir þessu ástandi þarna á Bíldudal, og ef til vill kveinki sér fyrir þeirri ábyrgð, sem hann m. a. ber á því, að svo er komið fyrir atvinnuvegum þjóðarinnar.