Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingvar Pálmason Jeg stend bara upp til að lýsa yfir því, að jeg tek aftur til 3. umr.brtt. á þskj. 208.

Á deildafundum 26. mars skýrðu forsetar frá, að þeir hefðu sent öllum þingmönnum svo hljóðandi brjef: Forsetar hafa ákveðið að gera gangskör að því, að umræðupartur Alþingistíðinda komi að þessu sinni örar út en verið hefir, svo að prentun hans geti orðið lokið fyr en raun hefir á orðið hin síðari árin. Í þessu skyni

VI. Kosningar. 1.Þingfararkaupsnefnd. Á 5. fundi í Sþ., 16. maí, var tekin til meðferðar kosning þingfararkaupsnefndar.

Jón Ólafsson Mjer þykir verst, að hvorugur þeirra hv.þm., sem andmæltu frv. þessu við byrjun 1. umr., eru nú á fundi, og er því ilt við að eiga um andmæli til þeirra. En þessir hv.þm. ljetu þung orð falla, ekki einungis til okkar þm. Reykjavíkur, heldur og í garð bjarins sjálfs, eða þeirra 26 þús. manna, sem hjer eru búsettir. Jeg sje nú, að hv.þm. Mýr. er kominn, og bætir það nokkuð úr. Þessir hv.þm. töluðu um úlfsgræðgi og úlfslöngun, sem lýsti sjer í þessu frv. Að hinar mögru kýr Reykjavíkur ætluðu að gleypa hinar feitu kýr Seltjarnarneshrepps. Svona staðhæfingar eru fjarri því rjetta, því kunnugir vita vel, að hjer er ekki um neina úlfslöngun að ræða, heldur brýna þörf. Þá er og heldur ekki rjett, að hjer sje folaldið að gleypa móður sína, heldur mætti máske með meiri rjetti segja að þetta sje í samræmi við gang lífsins, sem er sá, að hið eldra fái skjól hjá sínu afkvæmi. Og Seltjarnarneshreppur er nú einmitt kominn í það skjól, því svo má orðið segja, að Seltjarnarneshreppur sæki alt sitt uppeldi til Reykjavíkur, nema þann litla jarðargróða, sem fæst þar. Aðalhlutar hreppsins, svo sem Skildinganes, Þormóðsstaðir og Melshús, eru eign Reykvíkinga. Er því í raun og veru lítið að færa, því það eru ekki nema fáir bæir, sem ekki eru í eigu Reykvíkinga. Þetta hefir orðið svo í seinni tíð. Fyrir 1914 var þetta alt annað. Þá stóð Seltjarnarneshr. framar Reykjavík að mörgu leyti. Þá var betra til sjósókna þaðan, þar sem það lá nær fiskimiðunum. Til ársins 1914 var því að mestu sama aðstaða til fiskveiða og hjeðan, meðan hjer var hafnlaust. Þá var hafnarlaust hjer og betra til sjósóknar fram á nesinu. En um leið og breyting varð á þessu, hafa Reykvíkingar og bæjarfjelagið sjálft ráðist í miljónafyrirtæki. Og íbúar Seltjarnarneshrepps hafa á ýmsan hátt notið góðrar aðstöðu í skjóli hinna dýru mannvirkja, sem reist hafa verið á síðari árum af höfuðstaðarbúum. Nú er engin útgerð rekin á Seltjarnarnesi, en aðeins stunduð þar hrognkelsaveiði part úr árinu. Þetta er svo stórkostlega breytt frá því, sem var á fyrri árum. Og þess vegna verða menn að sætta sig við, þó að alstaða hreppsbúa til bæjarfjelags Reykjavíkur breytist frá því, sem hún var fyrir 14 árum síðan. Þörf bæjarins til þess að fá íhlutunarrjett á Seltjarnarnesi eykst árlega hröðum skrefum. Bærinn hefir lagt í svo mikinn kostnað við ýmsar framkvæmdir, að nauðsynlegt er að gæta hagsmuna hans eftir föngum og tryggja honum afnotarjett á Seltjarnarnesi. Þegar Reykjavíkurbær keypti Gufunes, var það gert með það fyrir augum, að sporna við því, að þar yrðu reist hafnarmannvirki til þess að keppa við Reykjavíkurhöfn. Nú er enn meiri ástæða til þess að óttast þá aðstöðu, sem er til þess að byggja höfn við Skerjaljörð, er keppi við Reykjavíkurhöfn. Það væri hægt að nota aðstoð hjeðan úr bænum um mannalla og ná tekjum frá bænum, án þess að nokkur gjöld sjeu greidd til hans í staðinn. Það er því ekki þýðingarlaust fyrir bæinn, hvort hægt er að byggja höfn við Skerjafjörð á kostnað afkomu Reykjavíkur. Auk þessa ber nú mikið á því, að farið er að reisa íbúðarhús við Skerjafjörð, alveg skipulagslaust og í megnustu óreiðu. Það þarf enginn að halda, að nesið eða ýmsir hlutar þess falli ekki undir Reykjavík síðar; vitanlega dregst það ekki mörg ár. Enda hlýtur það að, þykja jafnsjálfsagt og þegar Reykjavíkurbæ var áður úthlutað tveimur jörðum úr þessum hreppi, sem voru bændaeignir. Það dettur engum í hug í alvöru, að sú þröngsýni ríki lengi, að ekki verði smámsaman höggið af nesinu og lagt undir Reykjavík. En menn eru svo smámunasamir, að þeir geta frekar fallist á, að þetta sje gert í smáskömtum. Af því að við flm. þessa frv. höfum nú verið svo óhepnir að fara fram á, að alt nesið yrði sameinað Reykjavík, þá hefir því verið tekið illa hjer í hv. deild. Ef við hefðum aðeins tekið Skildinganes út úr og skilið eftir Þormóðsstaði og Melshús, þá geri jeg ráð fyrir, að það hefði gengið fram. Hjer í Reykjavík búa nú um 26 þús. manns, svo að það er eðlilegt, að þeir vilji gæta sinna hagsmuna og sporna við því, að reist verði dýr hafnarvirki í grend við bæinn. Hjer er ekki um neina úlfsgræðgi að ræða. Það er ekki verið að sækjast eftir grasnytjum á Seltjarnarnesi. Það á sjerstaklega að leggja undir umráð bæjarins lönd og lóðir á nesinu, sem ýmsir borgarar í bænum eiga. Þar eru bæði fiskþurkunarstæði og óræktuð lönd, sem brinn þarf að fá. Hjer er fjöldi manna í bænum, sem er það brýn nauðsyn að fá land til að rækta. Þetta geri jeg ráð fyrir, að háttv. þingmönnum skiljist. Íbúum Seltjarnarneshrepps er enginn óleikur gerður með þessu. Það er yfirleitt engum til meins. Vona jeg því, að hv. þingd. líti á þetta sjálfsagða þrifamál Reykjavíkurbæjar með velvilja. En það er eins og mönnum hrjósi hugur við að sjá það borið hjer fram, að Seltjarnarnes verði í einu lagi sameinað Reykjavík. Það er nú kunnugt, að fyrir þröngsýni þeirra manna, er sátu í bæjarstjórn Reykjavíkur á fyrri árum, náði bærinn ekki umráðum á nærliggjandi löndum. Jeg man eftir því, að Tryggvi Gunnarsson vildi, að bærinn keypti Skildinganes, sem þá hefði mátt fá fyrir lítið og leggja undir bæinn. En þá þótti nóg af holtum og melum í bæjarlandinu; þá voru menn of skammsýnir til að sjá, að þar voru ágæt skilyrði fyrir höfn, er gæti kept við Reykjavíkurhöfn. En hvað hefir nú komið á daginn? Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. En jeg vil bæta því við, að Reykjavík er nú sem stendur skyldug og ekki skyldug til þess að láta Seltjarnarnesbúa fá rafmagn og vatn; því að það er bundið því skilyrði, að bærinn sje aflögufær í þessum efnum, en það er hann eiginlega ekki nú. En jeg tel sjálfsagt, að þeim yrði miðlað bæði rafmagni og vatni í hlutfalli við bæinn, ef nesið væri sameinað bænum. Reykjavíkurbúar hafa sókst eftir að eignast lönd í Seltjarnarneshreppi, og eru þeir nú búnir að ná eignarhaldi á þeim alla leið vestur að barnaskólahúsinu, og eitthvað af nesinu þar fyrir sunnan mun vera eign Reykjavíkurborgara. Þá er aðeins eftir að fá þessar eignir þeirra undir yfirráð bæjarfjelagsins, til þess að eigendur þeirra greiði hin lögmætu gjöld sín á einum og sama stað og beri óskorað byrðar bæjarfjelagsins í rjettu hlutfalli við aðra samborgara sína hjer í bænum. Það má heldur ekki koma fyrir, að bygt verði smáþorp í sveit hjer í grend við bæinn í fullkominni óreiðu og skipulagslaust, sem þó mun síðar verða sameinað Reykjavík, og jeg tel óráðlegt, að þar verði bygð höfn til að keppa við samskonar mannvirki í Reykjavík. Þegar þetta er nú alt athugað, annarsvegar það, að Reykjavík veitir Seltjarnarnesbúum nálega alt sjer til framfæris, nema jarðargróðann, og hinsvegar, að Seltirningar geta með ráðstöfunum sínum orðið bænum skaðlegir, þá er nauðsynlegt, að lítið sje með sanngirni á þetta mál, og vænti jeg því, að það verði lagað svo í meðferð þingsins, að það nái fram að ganga. Auðvitað dettur engum annað í hug en að Reykjavíkurbær verði að greiða mikla fjárfúlgu fyrir þau rjettindi, sem frv. áskilur honum. Reykjavík verður að gera hlutaðeigandi sveitar- og sýslufjelagi full skil fyrir missi þeirra tekjulinda, sem þau verða fyrir. Jeg vildi með þessum fáu orðum sýna fram á, að með þessu frv. er ekki verið að ásælast með úlfsgræðgi það, sem öðrum tilheyrir. Hjer er um sanngirnismál að ræða; eitt af framtíðarmálum þessa bæjarfjelags, sem hlýtur aðganga fram fyr eða síðar, af því að allir hljóta að verða að lokum sammála um nauðsyn þess fyrir bæinn.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki tefja hv. deild lengi í þessu máli. Þegar fyrri hluti þessarar umræðu fór fram á dögunum, hafði jeg skrifað ýmsa punkta hjá mjer, en hefi nú týnt þeim. Jeg hafði hugsað mjer að vísa á bug ýmsum ómaklegum ákúrum í ræðu hv. þingm. Mýr. (BÁ). Háttv. þm. líkti Reykjavík við magra kú. Þetta eru mjög ómakleg ummæli og algerlega óviðeigandi. Hvað sem annars má um höfuðstaðinn okkar segja, þá er það víst, að hann hefir ekki reynst nein mögur kýr í þjóðarbúinu, heldur þvert á móti. Hitt geri jeg ráð fyrir, að hafi meira verið sagt í gamni, að Reykjavík væri eins og hin verstu kvikindi, sem ætu sín afkvæmi; og síðar í ræðu sinni líkti hann henni svo við sjálfan skrattann, sem tekur fyrst litlafingurinn. Jeg er alveg hissa á því, hvernig hv.þm. tekur í þetta mál. Það var dálítið annað hljóð í honum á þinginu í fyrra, í samskonar máli, sem þá var hjer til umræðu, um að heimila Ísafjarðarkaupstað að fá keypta jörðina Tungu í Eyrarhreppi. Að vísu greiddi hann þá atkvæði á móti því, af því að það væri ekki nógu vel undirbúið, en hann fór mjög hlýlegum orðum um það, eins og jeg skal nú minna hann á, með leyfi hæstv. forseta: „Jeg skal geta þess, út af máli því, sem nú liggur fyrir, að mjer finst eins og komið er, þegar Ísafjörður er búinn að eignast jörðina og farinn að nytja hana, þá sje það sjálfsagt að leggja hana undir lögsagnarumdæmi Ísafjarðar“. Hjer dæmir hv.þm. með sanngirni um samskonar kröfu og hjer er gerð í því frv., sem fyrir liggur; hann greiðir að vísu atkv. á móti málinu þá, en talar um að það sje sanngjarnt, að hreppurinn láti af hendi land, sem kaupstaðinn langaði til að fá undir sín umráð, sjer til hagsmuna. En nú veit hann varla, hvaða ókvæðaorð hann á að nota um Reykjavík í alveg samskonar máli. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. En út af orðasveim, sem jeg hefi heyrt um það, að í ráði væri, að þetta frv. eigi ekki að fá að komast til nefndar, vil jeg spyrja, hvort hv.þdm. finst það vera sómasamleg afgreiðsla á þessu mikla áhugamáli Reykjavíkurbæjar, að neita um, að það fái athugun í nefnd. Jeg hefi áður bent á það, að þó að jeg væri ekki að öllu leyti ánægður með þetta frv., þá mætti lagfæra það í nefnd. Nefndin hefði það þá í sinni hendi að fara ekki fram á annað en það, sem öll sanngirni mælir með og samkomulag næðist um við hlutaðeigandi sýslufjelag. Mjer finst það alveg ósæmilegt, ef hv.þdm. neita um, að málið fái að komast til nefndar. Það eru ekki svo mikil útlát í því.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er svo langt síðan fyrri hluti þessarar umræðu fór fram, að jeg er búinn að gleyma flestu af því, sem jeg þurfti og ætlaði að svara. En það var aðallega út af því, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði í sinni ræðu, sem jeg vildi tala. Hann neitaði því, sem jeg þá skýrði frá, hvernig það slæddist inn í lögin, að Reykjavíkurbær væri skyldugur til þess að láta Seltirningum í tje bæði vatn og rafmagn. Jeg hefi nú athugað þetta síðan nokkru nánar. Háttv. þm. hjelt því fram, að jeg hefði farið með vísvitandi ósannindi um þetta efni. Samkvæmt viðtali við borgarstjóra Reykjavíkur get jeg fullyrt, að það hafði aldrei verið minst á það við Reykjavíkurbæ, að þetta yrði gert. En það var Jón Þorláksson, sem hafði framsögu í þessu máli af hálfu allshn. Og hann bar fram á milli 2. og 3. umr.brtt. við frv. um þessi atriði, án þess að bera það undir bæjarstjórn Reykjavíkur og án vitundar og samþykkis sumra meðnefndarmanna sinna. Eins og sjá má á nefndarálitinu, þá var orðið fult samkomulag á milli Reykjavíkur og Seltjarnarnesbúa í málinu, án þess nokkuð væri minst á, að þeir fengju afnot af vatnsleiðslu og rafmagni frá bænum. Innlimunin var samþykt og nefndarál. undirritað af Jóni Þorlákssyni og Magnúsi Guðmundssyni, meðal annara nefndarmanna, án slíkra skilyrða. Þessum skilyrðum Seltjarnarneshreppsbúa er því beinlínis bætt inn í lögin og farið aftan að Reykjavíkurbæ með þau. Það var erfitt að gera sjer grein fyrir þessu, af því að Jón Þorláksson var þá þm. Reykv. Mjer var þá ekki kunnugt um það, að Jón Þorláksson hefði átt land í Skildinganesi. En eftir þeim upplýsingum, sem hv.þm. (ÓTh) gaf um að þar hefði átt á landi Jóns Þorlákssonar í Skildinganesi að reisa skipasmíðastöð, þá er það vitanlega augljóst, að honum gat komið það vel að fá þangað leitt bæði vatn og rafmagn frá bænum. Má af þessu hver og einn dæma, hvort jeg hafi ekki farið með rjett mál, og jafnframt sjá fádæma ósvífni hv. 2. þm. G.-K., að þræta fyrir það, sem svo auðveldlega er sannanlegt. Þá gat hv. 2. þm. G.-K. þess, út af því, sem jeg benti á, að Kveldúlfur ætti eignir á Melshúsum á Seltjarnarnesi, utan Reykjavíkurumdæmis, að það skifti sig litlu máli, af því að það væri lagt á alla veltu fjelagsins og starfsemi hjer í bænum, hvað sem Melshúsum liði. Hann talaði um þetta með svo miklum hroka, að jeg ætla með leyfi hæstv. forseta að lesa upp úr útsvarslögunum nokkur orð um gjaldskyldu til sveitar: „Leggja skal samkvæmt 1. málsgr. á allar eignir manns og tekjur á útsvarsárinu, hvar sem þeirra er aflað; þó má leggja á gjaldþegn á fleiri stöðum en einum: a. Ef hann hefir heimilisfasta atvinnustofnun, svo sem útibú, víðar en í einni sveit, enda má þá ekki leggja á hann að því leyti í heimilissveit hans. b. Ef hann hefir leiguliðaafnot, þótt ekki fylgi ábúð, þar með talin laxveiði, ábúð á jörð eða jarðarhluta, lóðarafnot, ef þau gefa arð, enda má þá ekki leggja á hann að því leyti í heimilissveit hans.“ Þetta er svo skýrt, að jafnvel háttv.þm., sem skilur ekki altaf einföldustu hluti, ætti að sjá, að á þessar eignir Kveldúlfsfjel. getur Reykjavíkurbær ekki lagt. Jeg vona, að háttv.þm. lýsi því yfir næst þegar hann stekkur upp, að þetta geti hann þó skilið, og taki aftur fyrri orð sín um þetta atriði. Þá kom háttv.þm. með ósæmilegar getgátur í minn garð um það, að jeg hefði kært útsvar British Petroleum Co. í Reykjavík. Þetta er alls ekki rjett, því að útsvarið hefir ekki verið kært, heldur greitt eins og það var jafnað niður. Hjer er því aðeins um að ræða eitt af hinum afþektu vindhöggum háttv.þm. En hitt er annað mál, að Olíuverslun Íslands, sem jeg er forstjóri fyrir og er alíslenskt fjelag, hefir vísað til meðferðar dómstólanna kæru út af útsvari, sem lagt var á það fjelag í einum kaupstað hjer á landi, þar sem umboðsmaður fjelagsins hefir steinolíubirgðir. En jeg vænti, að fáir sjái nokkuð athugavert við það, því að hver borgari hefir auðvitað fullan rjett til þess að leita úrskurðar dómstólanna um, hvort lögmæt sje álagning útsvars einstakra sveitar- og bæjarfjelaga. Þeim rjetti mundi enginn borgari vilja sleppa, og þessi háttv.þm. ekki fremur en aðrir. Þess vegna þarf ekkert um þetta að tala, því að varla mun vera hægt að lá mönnum, að þeir vilji aðeins hlíta lögum landsins. Hitt er að nokkru leyti rjett, að sem yfirskattanefndarmaður hjer í Reykjavík vildi jeg, að lagt væri á Shellfjelagið hjer í bænum. En ef ágreiningur risi í yfirskattanefndinni út af útsvari þess fjelags hjer í bænum - sem ekki er nú til að dreifa, þar sem fjelagið kemst hjá úsvari hjer í bænum, með því að Skildinganes er aðsetursstaður fjelagsins og er enn utan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur -, þá mundi jeg ganga úr nefndinni og ekki dæma um það mál, heldur varamaður minn. Hjer er því um að ræða enn eitt vindhöggið hjá hv.þm., sem hann er nú orðinn ærið óspar á. Háttv. þm. Mýr. (BÁ) rjeðst með ákefð og miklum gífuryrðum gegn þessu máli. Mjer skildist, að ástæður hans væru á þá leið, að bændur í Seltjarnarneshreppi mundu verða ofurliði bornir af Reykvíkingum og vald sveitarbúa yfir þeirra eigin málum rýrna. Ef þessu yrði þannig varið, þá mætti það teljast nokkurt atriði í málinu fyrir suma menn. En nú eru mjög fáir bændur á nesinu, og tekjur fæstra þeirra stafa aðallega af sveitabúskap, heldur af ýmsu öðru, sem stendur í sambandi við nálægð bæjarins. Og þess má geta, að ef vöxtur hreppsins heldur áfram í sama horfi og nú, þá verða bændur og skyldulið þeirra komnir í mikinn minni hluta fyrir bæjarmönnum í hreppnum við atkvæðagreiðslur eftir 2–3 ár. Það veitir þeim því enga vernd sem bændum að vera sjerstakt lögsagnarumdæmi. Nú eru að myndast í hreppnum útbæir frá Reykjavík frammi á nesi og víð Skerjafjörð. Í þessum þorpum vex upp atvinnulíf, sem á alls ekki heima í sveit, heldur undir bæjarskipulagi. Það er hvorki rjettlátt nje eðlilegt, að einstakir svokallaðir bændur græði fje á því einu að kaupa jarðir í hreppnum, og búta þær svo sundur og selja sem kaupstaðarlóðir án þess að bera byrðar kaupstaðarins, sem þeir ætla að græða á. Eða að einstakir borgarar í Reykjavík fái aðstöðu til að búa nálega skattfrjálsir við stóriðju rjett utan við merkjalínu bæjarins, en að framfærsla allra fátæklinga, sem verða af stóriðjunni, og þeirra, sem við fyrirtækin vinna, hvíli á Reykjavíkurbæ. Ennfremur má benda á, að ef Skildinganesþorp verður utan við lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og heldur áfram að stækka og þróast í sama stíl og verið hefir, þá verður það ekki reist eftir neinu fyrirmyndar skipulagi, heldur skipulagslaust, óreglulega og Íslendingum til vansa. Búast má við, að húsaskipunin verði þar mjög óregluleg. Nú er óðum verið að flytja þangað hús úr Reykjavík, sem ekki mega vera þar, en þykja nógu góð handa Skildinganesi. Þar er engin heilbrigðissamþykt og ekkert þvílíkt eftirlit, og lögregluvaldið verður að sækja til Hafnarfjarðar, sem venjulega er ógerlegt, svo að þar verður einnig gróðrarstía áfengissala og annara siðleysingja, sem þurfa að lifa óhultir í skugganum. Sjá allir, hve óheppilegt það er, og er því óviðunanlegra, sem íbúum fjölgar meira. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að þótt þetta land yrði lagt undir Reykjavík, væri hætt við, að það bæri lítinn árangur viðvíkjandi sköttum. Auðmennirnir gætu eins flutt sig upp í Mosfellssveit, ef þeim byði svo við að horfa, og búið þar þótt þeir stunduðu atvinnu í Reykjavík. Jeg hefi ekki mikla trú á því, að svo yrði, því að upp í Mosfellssveit eru að minsta kosti 7–8 km., og væri dálitlum erfiðleikum bundið að stunda atvinnu hjer í Reykjavík þaðan allan ársins hring. Auk þess býst jeg við því, að efnamönnum þætti ekki eins vistlegt þar, og mundu þeir sakna þess að hafa ekki vatnsleiðslu, rafmagn og gas, sem þeir eru vanir. Þá gat háttv.þm. um bæina Frederiksberg og Kaupmannahöfn í þessu sambandi, benti á, að þeir bæir væru samvaxnir, og skildist mjer, að hann vildi láta rísa upp einskonar Friðriksberg hjer í Skildinganesi. Það má auðvitað hugsa sjer, að þar gæti risið upp annar bær, en jeg álit, að það væri mjög óheppilegt. Þeir, sem kunnugir eru högum Dana, vita, að þetta hefir leitt af sjer miklar deilur á milli bæjanna; ríka fólkið hefir flutt út á Friðriksberg, en skilið fátæka fólkið eftir í Kaupmannahöfn, og hafa þannig myndast tveggja stjetta bæir. Það kann að vera, að hv. 2. þm. G.-K. þyki þetta fyrirmynd, en mjer finst það ekki. Skal jeg nú ekki fara fleiri orðum um mál þetta að sinni, en vænti þess, að því verði vísað til nefndar. Og þótt jeg áliti rjettast, að allur hreppurinn verði lagður undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, mundi jeg geta fallist á minna en það, sjerstaklega að Skildinganes og framhluti Seltjarnarness yrðu innlimuð í Reykjavík. - Hinsvegar treysti jeg því, að hv.þd. skilji rjettmæti þessarar kröfu.

Ólafur Thors Jeg tók eftir því, að hæstv. forseti ljet þess ekki getið, að um stutta athugasemd væri að ræða, svo að jeg vona, að hann líti á mig sem einskonar frsm. minni hl., enda þótt málið hafi ekki ennþá farið til nefndar. Mjer þótti leitt að geta ekki heyrt alla ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), því að jeg veit, að hann muni hafa fært fram skynsamlegri rök máli sínu til stuðnings en hv. 2. þm. Reykv. (HV). Jeg heyrði þó dálítið brot af ræðu hv.þm., og vil jeg víkja nokkrum orðum að þeim rökum, er hann þar færði fram. Hv. þm. gat þess, að sú leið, sem flm. hafi valið, væri kannske óheppileg, sú, að allur hreppurinn yrði lagður undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur í einu. Menn hefðu síður veigrað sjer við að láta af hendi nokkurn hluta hreppsins, en því hefðu þeir borið till. sína þannig fram, að síðar myndi koma að því, að allur hreppurinn yrði innlimaður í Reykjavík. Jeg vil biðja alla hv.þdm. að athuga vel þessa umsögn. Það, sem fyrir Reykjavík vakir, er það, að bærinn vill fá allan þennan hrepp, og flm. hafa verið svo „óhyggnir“ að segja nú þegar hreinskilnislega frá þessu. En nú heyrist mjer þeir hálfsjá eftir hreinskilninni. Það er þess vegna full þörf á því, að þeir, sem vilja vernda hag hreppsins, sjeu nú þegar á varðbergi á þessu stigi málsins. Þá sagði hv.þm. það einnig, að það gæti orkað nokkurs tvímælis, hvort Reykjavík bæri skylda til þess að láta Seltirningum í tje vatn og rafmagn, því að það væri bundið við getu Reykjavíkur. En svo bætti hv.þm. því við, að ef Seltirningar seldu frelsi sitt í hendur Reykvíkingum, fengju þeir þessi rjettindi. Ef Reykjavík er aflögufær um vatn og rafmagn, vænti jeg, að það verði afhent Seltjarnarneshreppi refjalaust, og víst er um það, að ekki eykst vatn nje rafmagn við innlimun hreppsins. En annars hika jeg ekki við að fullyrða, að Seltirningar vilja heldur vera án þessara rjettinda, sem þeir þó hafa keypt eftir lögunum frá 1923, en að kaupa þau á ný með frelsi sínu. Jeg skil það vel, að Reykjavík vilji reyna að ná undir sig þeim stað, sem kept getur við hina dýru höfn Reykjavíkur, en jeg skil það líka, að þeir, sem eiga slíkan hafnarstað, vilji ekki láta hann af hendi. Jeg hefi aldrei neitað því, að það sje hagsmunamál Reykjavíkur að innlima þennan hrepp, en það er hagsmunamál Seltirninga að vera óháðir Reykjavík. Hitt er ekki rjett, að Reykjavík veiti Seltirningum alt viðurværi, annað en landbúnaðurinn lætur þeim í tje. Eitt útgerðarfjelag, „Kári“, hefir bækistöð sína í hreppnum og gerir út 3 togara. En það fjelag á ekki fremur skylt við Reykjavík en aðra landshluta. Jeg geri heldur ekki ráð fyrir því, að atvinna frá öðrum fjelögum, sem annars hafa aðsetur sitt í Reykjavík, sje frá Reykjavík tekin. Þá gat hv.þm. (JÓl) þess, af meðfæddri sanngirni sinni, að Reykjavík yrði að sjálfsögðu að borga sýslunni ríflega upphæð, - og fer sú upphæð vaxandi, eftir því sem skiftin dragast, bætti hann við. Þetta er rjett, og það er því út af fyrir sig hagsmunamál sýslunnar, að skiftin fari sem seinast fram, en mín krafa er sú, að þau fari aldrei fram. Hv. þm. lauk máli sínu þannig, að allir væru sammála um það, að nauðsynlegt væri, að þessi skifti fari fram fyr eða síðar. Nei, svo er ekki; það er hagsmunamál Reykjavíkur, en það er gegn hagsmunum Seltirninga, að þessi innlimun fari fram. Jeg hefi verið nokkuð fjölorður um ræðu hv. 3. þm. Reykv. og rök hans, en jeg get orðið fáorður um ræðu hv. 2. þm. Reykv. (HV), því að þar var fátt um rök, eins og jeg hafði líka væntst. Hv. þm. sagði, að læðst hefði verið aftan að Reykvíkingum og kröfunni um vatn og rafmagn hafi verið „lætt“ inn í lögin frá 1923. - Seltirningar settu þetta sem skilyrði, og gekk Reykjavík að því. Reykvíkingum var í sjálfsvald sett að hafna kostunum, ef þeim þóttu þeir óaðgengilegir. Þá sagði hv.þm. í síðustu ræðu sinni, að sjer hafi ekki verið kunnugt um, að formaður Íhaldsflokksins hafi átt land í Skildinganesi, en áður hafði hann sagt, að formaðurinn hafi lætt ákvæðinu um vatn og rafmagn inn í lögin í eiginhagsmunaskyni. - Það er ekki nýtt, að þessi hv.þm. beri slíkar sakir á andstæðingana, gersamlega út í bláinn. Jeg get verið fáorður um það, sem hv.þm. sagði um útsvör Kveldúlfsfjelagsins. Aðeins vil jeg geta þess, að það væri gróði fyrir það fjelag, að innlimun færi fram, því að jeg veit, að í Reykjavík eru lögð útsvör á fjelagið í einu lagi, líka á starfsemi þess í Seltjarnarneshreppi. Hitt skal jeg játa, að jeg hefi ekki kynt mjer lagafyrirmæli í þessum efnum, enda hefi jeg ekki sömu ríku löngun til þess að koma mjer undan útsvörum og umboðsmaður British Petroleum, hv. 2. þm. Reykv. Hann, sem var að nauða og nauða á því við hlutaðeigandi yfirvöld að fá útsvarið minkað, þangað til hann fjekk það lækkað ofan í 1/3.  Hv. 1. þm. Reykv. (MJ) studdi hv. 2. þm. Reykv. (HV) og hjelt því fram, að ósæmilegt væri að vísa málinu eigi til nefndar. Í 42. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga er sýslum og hreppum trygður umsagnarrjettur, áður en löggjafinn kveður upp úrskurð um slík skifti. Ennfremur eru í 3. gr. sömu laga ströng ákvæði um, að skiftin megi ekki fara fram nema hlutaðeigandi hreppsnefndir sjeu breytingunum samþykkar. Og í nál. á þingskj. 155 frá í fyrra segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Um ákvæði 3. gr. um að skifta hreppi, sameina hreppa og breyta hreppamörkum, vill nefndin taka það fram, að hún telur, að enga slíka breytingu megi gera, nema allar hreppsnefndir þær, er hlut eiga að máli, sjeu breytingunni samþykkar.“ Þetta var álit hv. 2. þm. Reykv. í fyrra, áður en hann fór að hlaupa erinda Reykjavíkurbæjar. Og þegar ákvæði laganna eru svo ströng, er þá ekki ósæmilegt að flytja slíkt frv. sem þetta inn í þingið, án þess að hafa svo mikið sem leitað umsagnar hlutaðeigandi sýslu og hrepps? Annars eru öll rök gegn þessu máli, og þau hafa nú verið borin fram af hv.þm. Mýr. (BÁ) og mjer, skýr og tvímælalaus, og sje jeg ekki ástæðu til þess að endurtaka þau.

Bjarni Ásgeirsson Jeg hefi fáu að svara, því að hv. 2. þm. G.-K. hefir svarað flestu í ræðu hv. 2. þm. Reykv. En hv.þm. (ÓTh) heyrði ekki nokkurn hluta ræðu hv. 3. þm. Reykv. (Jól), og vil jeg því svara ýmsu úr ræðu hans. Hv. 3. þm. Reykv. hóf ræðu sína á því, að á bak við frv. þetta stæðu 26 þús. manna, og væri því ekki að efa, að krafa frv. væri rjettmæt. Með öðrum orðum, hjer á sá sterki að ráða, en hinn veikari að láta í minni pokann. Jeg held því fram, að rjettur hins veikari sje jafnmikill og heilagur og rjettur hins sterka, og að jafnt beri að taka tillit til rjettar og hagsmuna 26 manna og 26 þús. manna. Hitt er kenning úr grárri fornöld, og lítt sæmandi að bera slíkt fram hjer á Alþingi. Sami hv.þm. sagði, að hjer væri ekki um neina úlfsgræðgi að ræða; þetta sje hagsmunamál Reykjavíkur. En eru það ekki hagsmunir úlfsins, er láta til sín taka, er hann svelgir lambið? Hjer er sama græðgin á ferðinni, sem gín yfir þessum hreppi. Þá sagði hv.þm., að iðulega yrði foreldrið að setjast í skjól afkvæmisins. - Það er alveg rjett, en það er mála sannast, að eftir því sem Reykjavík hefir vaxið, hefir hún sífelt þrengt að Seltjarnarneshreppi, þó að hann sem foreldri hefði átt að vera í þessu skjóli. Og það er vitanlegt, að Seltirningar munu ekki bera annað úr býtum við innlimunina en að borga hærri útsvör, án þess að fá nokkuð aukin hlunnindi fyrir sig. Reykjavík hefir verið að stinga upp í sig bita og bita af því landi, er næst henni liggur, en jeg sje ekki, að neitt rjettlæti sje í því, að alt fari upp í þetta sama gin. Þá sagði hv.þm. einnig, að það væri skylda Reykjavíkur, eftir að búið er að koma hjer upp svo dýrri höfn, að gæta hagsmuna bæjarins í því efni. Jeg býst við því, að víðar í nágrenninu megi finna hafnir og staði, sem gætu kept við Reykjavíkurhöfn, ekki síður en höfnin í Skildinganesi, og sje það skylda Reykjavíkur að gæta svo sinna hagsmuna, er það áreiðanlega skylda löggjafans að gæta rjettar annara. Jeg býst við því, að t. d. Hafnarfjörður og Akranes megi þá fara að hafa hægt um sig, og reyndar hvaða staður sem er á landinu, sem getur orðið þess valdandi að draga úr aðrenslinu til Reykjavíkur. Þá hafa flm. borið það fram sem eina aðalástæðu, að skipulagsleysi á byggingu húsa í Skildinganesi væri svo mikið, að nauðsynlegt væri þeirra hluta vegna að leggja það undir Reykjavík. Ef skipulagsleysi er um byggingu húsa í sjávarþorpum, þarf að bæta löggjöfina í því efni, því að víðar mun full þörf að veita slíku athygli en í Skildinganesi. Þá sagði hv.flm., að mótspyrna gegn þessu máli væri þýðingarlaus, því að Reykjavík myndi ná undir sig Seltjarnarneshreppi smátt og smátt. Jeg veit ekki, með hvaða rjetti hv.þm. segir þetta því að fyrst verður að nást samþ. Alþingis, áður en hv.þm. getur fullyrt þetta, og einhvem tíma kann að verða sagt: hingað og ekki lengra. Jeg vil taka undir það, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði, að menn gætu eins flutt sig sinn fyrir Elliðaár eða upp á Kjalarnes, ef þeim byði svo við að horfa. Hv. 1. þm. Reykv. (MJ) sagði, að jeg væri ekki samkvæmur sjálfum mjer í þessu máli, og benti á það, er innlimun Tungu lá fyrir þinginu í fyrra. Þar var alt öðru máli að gegna, þar sem aðeins var um mjög lítinn hluta hreppsins að ræða, eða eina jörð, en hjer á að gleypa heilan hrepp. - Þó lagði jeg á móti málinu í fyrra, og gætti þar hagsmuna hreppsins. Álit mitt nú er því í fullu samræmi við gerðir mínar í fyrra. Hv. 2. þm. Reykv. (HV) vildi telja mjer trú um, að jeg væri hjer á villugötum; bændur hefðu hjer engra hagsmuna að gæta. Jeg vona, að hv.þm. hafi heyrt, að jeg get tekið tillit til annara en bænda. Jeg veit, að fleiri búa í Seltjarnarneshreppi en bændur, og er það með hagsmuni allra hreppsbúa sem heildar, bænda, verkamanna og útgerðarmanna, fyrir augum, að jeg legg á móti frv., svo og vegna allra bænda sýslunnar. En jeg verð að segja það, að eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, þá sje jeg ekki betur en að það jafnist nokkuð á báða bóga. Vitanlegt er það, að ýmsir menn stunda atvinnu hjer í Reykjavík, eða í sambandi við Reykjavík, en eiga heima á Seltjarnarnesi, og rennur nokkur hluti útsvars þeirra til Seltjarnarness. En jeg veit ekki betur en að það sjeu stór fyrirtæki á Seltjarnarnesi, þar sem eigendur og framkvæmdarstjórar eiga heima í Reykjavík, og hafa því Reykvíkingar hlunnindi af búsetu þeirra í bænum. Jeg veit ekki annað en að ákvæði sjeu til í útsvarslögunum, sem heimila, að ef útsvör eru miklu þyngri í atvinnusveit heldur en í dvalarsveit, þá geti atvinnusveit krafið inn nokkurn hluta af því útsvari, sem henni bar, ef maðurinn átti þar heima. Hv. 2. þm. Reykv. vil jeg segja það, að það stappar að minsta kosti svo nærri lögbroti, að ekki er sæmandi. ef þessu máli er sýnd sú virðing að leyfa því í n. Því að það má ekki minna vera en að það, sem kemur fram á þingi, sje nokkurnveginn í samræmi við gildandi lög. Það er ekkert við því að segja, þó að alt Seltjarnarnes verði lagt undir Reykjavík með húð og hári, ef það er gert eftir lögum og eftir samkomulagi við þá menn, sem hlut eiga að máli. En þegar farið er fram á að gera það með því að brjóta rjett á mönnum og að nokkru leyti gildandi lög, - það er ekki þess vert að taka það alvarlega.

Jón Ólafsson Andmælendur þessa frv. hafa nú sýnt meiri kurteisi í þessum umræðum en áður, en ekki haft jafnmikil stóryrði og við fyrri umr. En jeg verð að segja, að þótt þeir hafi talað af meiri velvilja, þá töluðu þeir ekki að sama skapi af þekkingu; það skorti mjög mikið á. Það er að vísu alveg rjett hjá hv. 2. þm. G.-K., að það er nokkuð langt gengið, að ætla sjer að taka allan hreppinn í einu skrefi. Það verð jeg að fallast á, vegna þess að það sýnir sig altaf í slíkum málum, að menn vantar yfirleitt víðsýni til þess að geta tekið sporin í einu, vilja oftast smábúta þau niður, venjulega báðum aðiljum til óhags, sem hlut eiga að máli. Þetta er ástæðan til þess, að jeg segi, að það sje yfirsjón okkar flm. að hala ekki tekið það til greina strax. Aðalrökin hjá andstöðumönnum málsins var nú frelsi hreppsins. Það er nú þannig ástatt nú, að það er sjálfsagt ekki meira en 1/3 af landinu, sem tilheyrir hinum virkilegu hreppsbúum; hitt er komið undir eignar- og yfirráð bæjarins, alt suður að Valhúsi, og á því svæði er meira og minna af mönnum, sem sækja sitt lifibrauð að mestu leyti hingað til Reykjavíkur, aðeins láta skrifa sig þar, til þess að losa sig undan þeim byrðum, sem bæjarbúar óneitanlega hafa bundið sjer með því að leggja út í hin afarkostnaðarsömu mannvirki, svo sem höfnin er. Þessir menn taka heldur ekki þátt í kostnaði af framförum Reykjavíkur, en nota þær sjer til hagsmuna, svo sem aðstaða er til. Og þó að hv. 2. þm. G.-K. segði, að Reykjavíkurhöfn væri dýrasta höfn í heimi, - sem jeg vil mótmæla, - þá er hitt víst, að Reykjavíkurhöfn er einhver nauðsynlegasta höfn í heimi. Þetta held jeg að hann hljóti að viðurkenna. Og allar framfarir á Seltjarnarnesi held jeg hafi bygst á þessu eina mannvirki, sem Reykjavíkurbær rjeðst í. Það þarf þess vegna ekki að tala um það, að atkvæði hreppsbúa eigi að ráða hjer nokkru um. Þeir, sem hafa keypt löndin í hreppnum og flutt sig þangað í þeim eina tilgangi að losna við að bera sameiginlegar byrðar bæjarfjelagsins, eiga sannarlega ekki að vera atkvæðisbærir í þessu máli, sem hjer um ræðir. Þeir nota höfnina, sem aðrir hafa komið upp, án þess að hreppsbúar legðu fram fje til þess fyrirtækis. Þetta er auðvitað mannlegt eðli, að vilja nota sjer slíkt. En það er hinsvegar skylda löggjafarvaldsins að taka í taumana í hverju slíku tilfelli, þar sem svo hagar til sem hjer. Reykjavík hefir orðið stór bær á stuttum tíma, og þó að mörgum þyki sá vöxtur óeðlilegur, þá er það svo, að móti honum hefir ekki verið hægt að standa, og sýnist ekki hægt í framtíðinni. Verður því að taka fult tillit til þessa vaxtar. Það eru landar okkar, sem búa hjer í Reykjavík, þó að það heyrist á mörgum, að Reykjavík sje ekki eitt að þeim hjeruðum landsmanna, sem þurfi að taka tillit til. Það kom í ljós í frv. (á jeg þar við breyting á fátækralögum), sem fór hjer úr hv. deild; því var aðallega stefnt að Reykjavík. Og viðvíkjandi skattaálögum kemur þetta oft í ljós. Það dugir ekki fyrir hv.þm. Mýr. að taka sem dæmi Akranes, Kjalarnes o. fl. staði, sem ekki eru í námunda við Reykjavík, því öllum er vitanlegt, sem nokkurt skyn bera á byggingu kauptúna, að það er ekki hægt að byggja upp borg alllangt frá þeirri borg, sem fyrir er, nema með ærnu fjármagni. En hinsvegar er auðvelt að byggja upp stórt hafnarmannvirki suður á nesi, sem noti allan þann iðnað og mannkraft, sem Reykjavík hefir yfir að ráða, og dragi að mörgu leyti frá þeim, sem hjer búa fyrir og hafa starfað að hinum miklu framförum, sem orðið hafa hjer á fáum árum. Þetta er hætta fyrir Reykjavík, sem hv.þm. verða að líta á. Það er ekki hætt við, að landsmenn byggi hafnarmannvirki við Skerjafjörð sjálfir, heldur er hætt við, að útlendingar vilji steypa sjer inn á þessa veigalitlu og mótstöðulitlu staði kringum bæinn, honum til óhags. Hjer eru 26 þús. manna, og mun sú tala vaxa um 500–1000 á ári, án innflutnings. Þarf því útflutning úr bænum, ef hann á ekki að stækka stöðugt. Þó að Reykjavík, höfuðstaður landsins, sje kannske ekki í svo góðri náð hjá sumum hv.þdm., þá virðist samt skylda þeirra að líta með sanngirni á rjettmætar kröfur þessara manna, sem hjer í Reykjavík búa, engu síður en annara borgara þessa ríkis, að svo miklu leyti sem löggjafarvaldinu ber skylda til yfirleitt. Hreppsbúar þurfa ýmislegt hingað að sækja, og munu gera það enn meir í framtíðinni, því að þar er ekkert að hafa, neina lítilfjörlegan jarðargróða og eitthvað af hrognkelsaveiðum. Sáralítið er þar af fiskiútgerð. Leiðinlegt var að heyra, þegar þessi sami hv.þm. var að tala um það, að framfarir Reykjavíkur hefðu eyðilagt Seltjarnarneshrepp. Það er auðvitað, að framfarirnar gera möguleika hinna, sem ekki hefjast handa, enn minni og ástand þeirra ömurlegra. Jeg geri ráð fyrir, að þessi hv.þm. væri ekki hátt settur í búskaparframkvæmdum, ef hann væri enn með sinn torfljá við ofanafristu og túnasljettun. Það var eins og skilja mætti á hv.þm., að það væri ömurlegt að vita til þess, að hjer væri annað afl til að fiska með heldur en þegar Seltjarnarnesið stóð í mestum blóma, sem var á róðrarbátaöldinni og fram eftir seglskipatímabilinu. Hjer er ekki um neinn yfirgang að ræða. Það er þvert á móti. Það er aðeins farið fram á það, sem allir vita, að verður í framtíðinni. Því að þetta mál mun skýrast svo í meðferðinni, og til endanlegrar lausnar þessa máls mun varla mjög langt að bíða. Það er engin ástæða að fara nú út í skatta og álögur. En það gefur að skilja, að það er ekki notasælt fyrir Reykjavíkurbæ að hafa mikið af sínum virkilegu borgurum, sem reka arðsama atvinnu, búsetta rjett fyrir utan bæinn, þar sem þeir standa ekki skil á neinum sköttum til bæjarfjelagsins. Það er algerlega óþolandi, að slíkt ágerist meir og meir. En þetta er þó ekki aðalartriðið, heldur er margt annað, sem getur komið bænum miklu ver, sem sje að það komi hjer þorp og höfn, sem virkilega keppi við þau mannvirki, sem við höfum gert hjer í Reykjavík. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Jeg vona, að hv. deild sýni frv. þá kurteisi að láta það fara til n.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er ekki margt, sem jeg þarf að svara hv. 2. þm. G.-K. Hann sagði fyrst, að Seltirningar hefðu sett skilyrði um það, að þeir fengju rafmagn og vatn, og Reykvíkingar gengið að þeim áður en lögin voru samþ. Jeg hrakti það fyrir honum með því að vísa í orð borgarstjórans í Reykjavík, sem jeg veit, að hann muni standa við og hv.þm. hlýtur að trúa, þó að hann rengi orð mín, sem þó var í bæjarstjórnarnefndinni, sem um þetta fjallaði, og fylgdist altaf með málinu. Í öðru lagi vísaði jeg í nál. í þessari deild, sem sýnir glögt, að þessi ákvæði voru sett eftir á, án samþykkis Reykvíkinga hjer á þingi, og raunar, að fullkomið samþykki Seltirninga fjekst fyrst á þinginu, - þó að það væri á undan vatns- og rafmagnsgjöfinni. Svo að það mætti svara hv.þm. Mýr. því, að það er ekki fremur komið með þetta mál óundirbúið nú heldur en það var þá, og þótti þó gott þá. En þá var þetta eina veika hálmstrá hjá hv.þm., sem hann hjekk í, - að Reykvíkingar hefðu gengið að þessum skilyrðum með lögum. Ætlar hv.þm. að fara að prjedika, að menn eigi ekki að hlýða lögum landsins? Jeg hugði annars, að hann mundi einmitt vera vanastur því að hrópa: „lögin í gildi“, hvað sem hann svo gerir í kyrþey. Lögin nr. 46 frá 20. júní 1923 eru alls ekki heimildarlög. Þau fyrirskipa, að þessar jarðir sjeu lagðar undir Reykjavíkurumdæmi, fyrirskipa að greiða ákveðna upphæð fyrir þær, fyrirskipa um vatn og rafmagn. Svo að eina ráðið, sem hv.þm. hefir til að svara þessu, er að segja, að Reykvíkingar hefðu átt að gera upreist móti lögunum og neita að hlýða þeim. Þetta er eins og hver önnur vitleysa hjá hv.þm., sem að vísu sýnir vilja hans til að vinna þessu mikilsverða máli Reykvíkinga ógagn, en ber hinsvegar ekki sömu merki um vitsmuni hans. Þá kvað hv.þm. mig hafa sagt, að það væri skiljanlegt, að formaður Íhaldsflokksins hefði komið með þessi skilyrði, vegna þess að hann hefði átt land í Skildinganesi þá. Þetta sagði jeg aldrei, heldur hitt, að það væri einkennilegt, að hann væri einn af þeim mönnum, sem stofnuðu fjelag til þess að selja lóðir í Skildinganesi og græða á sölu þeirra, í ljósi þess, að hann hefði borið þessa undanþágu fram, beint á móti vilja kjósenda sinna, Reykvíkinga. En það upplýsti hv.þm., að hann hefði átt landið fyrir þann tíma, og þetta gerir alt málið eðlilegt og skiljanlegt. Hv. þm. blandaði mjer nokkuð persónulega í þetta og fór á sama hundavaði þar eins og í öðru. Fyrst, að jeg hefði kært fyrir „British Petroleum“. Jeg hygg, að hann verði að taka það aftur, eins og fleira fleipur, sem hann hefir eftir blaðasnápum íhaldsblaðanna. Útsvarið var borgað, og hefir aldrei heyrst, að það hafi verið kært á neinn hátt. Ef hann hefði kynt sjer málið, - en það vil jeg ráðleggja honum yfirleitt framvegis að gera um mál, sem hann vill ræða, - þá hefði hann átt að vita, að það fjelag, sem jeg mundi kæra fyrir, væri fjelagið, sem jeg veitti forstöðu, sem er algerlega íslenskt fjelag. Á „British Petroleum Co.“ var lagt 3 þús. kr. útsvar, en á það fjelag, sem jeg veiti forstöðu, 10 þús. kr. Hinsvegar var lagt 1 þús. kr. útsvar á umboðssölufjelag „Shell- fjelagsins“ hjer í bænum, Olíusöluna, og þótti engum mikið, að 10 þús. kr. væru bornar saman við það útsvar. Það útsvar var eftir kæru lækkað niður í eitt þús., en hitt niður í 4 þús. - Jeg tek þetta fram aðeins til að sýna, hvað þessi hv.þm. veit lítið um það, sem hann er að fara með hjer í hv. deild, og hvernig hann blandar öllu saman og gerir úr einn graut í hv. þingmannsheila sínum. Hann gat þess af miklum þjósti, að ekki kærði hann útsvar fyrir „Kveldúlf“. Ekki er að undra það. Á síðustu árum er það ávalt svo, að fjöldi borgara hjer í bæ bera sig saman við „Kveldúlf og vilja fá hækkað á fjelaginu í samanburði við sig. Enda vita allir, að hv.þm. hefir komið þannig fyrir sínum fjelagsskap, - jeg segi ekki á ólöglegan hátt - að „Kveldúlfur“ hefir ekki í fleiri ár borgað tekjuskatt, þó að hann hafi grætt. Að koma fjelaginu þannig fyrir, er hyggilegt af hv.þm. og þeim, sem með honum eru, en það sýnir ekki sjerstaklega mikla löngun til að greiða í ríkissjóð meira heldur en vera ber, nje jafnvel það, sem eðlilegt væri. Þá fór hv.þm. (ÓTh) að tala um fulltrúa erlends auðvalds. Hv. þm. má athuga það, hvort hann er ekki sjálfur fulltrúi erlends auðvalds. Hann er umboðsmaður fyrir stórt erlent auðvaldsfjelag, Hellyers-bræðra í Hafnarfirði, og hefir alloft komið fram fyrir þeirra hönd hjer á landi, og þeir fyrir hann erlendis. Og ef slíkt er skömm, þá hygg jeg, að hún sitji helst á honum sjálfum.

2262Ólafur Thors: Það er ekki að mínum vilja, að persónulegar umræður hafa dregist inn í málið. Hv. 2. þm. Reykv. (HV) hefir á mjög óviðeigandi hátt byrjað á þeim, og vil jeg sýna honum aðeins lítinn lit á að svara. Það er ekki rjett, að jeg hafi umboð fyrir neitt auðfjelag, hvorki Hellyers- bræður nje aðra. Það er heldur ekki rjett, að „Kveldúlfur“ hafi ekki borgað tekjuskatt á undanförnum árum. Í fyrra voru það 10 þús. Upp í 100 þús. hafa það orðið í einstökum árum. Jeg sagði, að hv.þm. hefði kært útsvar „British Petroleum“. Ef til vill hefir hann ekki beint kært útsvar B. P., en hann hafði í hótunum á fundi niðurjöfnunarnefndar. En það er rjett, að hann kærði útsvar fyrir olíuverslunina, sem hann veitir forstöðu. Á hana voru lagðar 10 þús. kr. í útsvar, en niðurjöfnunarnefnd færði það niður í 8 þús. kr. Hann ljet sjer það ekki lynda og kærði enn, svo að það var fært niður í 4 þús. Syndin, sem jeg drýgði, er að rugla saman hv.þm. og fjelaginu, sem hann er umboðsmaður fyrir. Þetta er nú engin höfuðsynd, því að jeg rengi ekki, að hann eigi „Olíusöluna“. Og það getur verið, að hann eigi líka eitthvað í „British Petroleum“. Jeg er nefnilega ekki sammála manninum, sem þótti svo undarlegt, hvernig þessi hv.þm. hefði eignast peninga. Hann sagði frá því í opinberum fyrirlestri nýlega, að ef einhver spyrði sig um fjárhag þessa þm., þá væri hann vanur að svara eins og strákurinn, sem presturinn spurði að því, hvað hann vissi og hvað hann vissi ekki: „Jeg veit, að svínin malarans eru feit, en á hvaða korni þau fitna, það veit jeg ekki.“ En jeg veit, hvaðan hv. 2. þm. Reykv. kemur fje. Hann er mjög harðdrægur fjármálamaður, - og er jeg þó ekki að efast um, að hann auðgist á heiðarlegan hátt. Syndin, sem jeg hefi þá drýgt, er sú, að blanda saman að ofurlitlu leyti honum sjálfum og fjelögunum, sem hann ýmist á eða er umboðsmaður fyrir. Jeg veit, að honum er illa við, að þetta sje gert að umræðuefni; en eftir atvikum er hann þó vel að því kominn.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg er ánægður, úr því að hv.þm. G.-K. hefir játað, að hann hafi drýgt ýmsar syndir í þessum umræðum, blandað hlutum saman, sem ekki áttu saman o. s. frv. Jeg vona, að þetta verði honum til viðvörunar framvegis, svo að hann hugsi málið betur, áður en hann talar. Að öðru leyti hefi jeg ekki ástæðu til að fara út í þetta, nema eitt atriði. Hv. þm. sagði, að jeg hefði farið á fund niðurjöfnunarnefndar og haft í hótunum, ef „British Petroleum“ fengi hærra útsvar en áður hefði verið. Fyrst vil jeg þá skýra frá því, sem þó allir hv.þm. vita, að það, sem gerist á fundum niðurjöfnunarnefndar, er bundið svo miklu þagnarheiti, að drengskapur er við lagður, svo að það er auðsjeð, að hv.þm. hefir fengið einhvern til að rjúfa þagnarheitið.

Jeg hefi þetta úr opinberum fyrirlestri

. Ef svo er, þá er það vísvitandi lygi þess manns, sem sagði. 

* Með svofeldri greinargerð: Jeg álít málið, vegna umræðnanna, ekki eiga þann rjett á sjer, að því sje vísað í n., en sökum kurteisi við hv.flm. mun jeg segja já.

Hannes Jónsson Í samræmi við ummæli mín við 2. umr. hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt, á þskj. 176, sem felur í sjer, að ef maður, sem þegið hefir sveitarstyrk, flyst í annan hrepp og verður þar styrksþurfi, eftir að hafa unnið sjer þar framfærslusveit, þá verður sá styrkur óendurkræfur, ef efnahag styrkþega er svo háttað, að endurgreiðsla styrksins verði þess valdandi, að hann þurfi að leita sveitarhjálpar á ný. Skal það fara eftir áliti lögreglustjóra þess hrepps, þar sem hann er búsettur. Þegar sveitfestitíminn er styttur svo mjög sem gert er í frv., virðist mjer ákvæði sem þetta nauðsynlegt, svo að ekki sje hægt að eyðileggja sjálfsbjargarmöguleika manna, sem áður hafa þegið styrk, en bjargast síðar af eigin ramleik að mestu eða öllu leyti. Jeg tel svo óþarft að fjölyrða um þetta frekar. Enda hygg jeg að hv. nefnd telji till. til bóta og muni mæla með henni.

Frsm. meiri hl. (Hákon Kristófersson) Fyrir hönd n. hefi jeg ekki annað segja, en að n. telur brtt.hv.þm. V.-Húnv. sanngjarna. Og þótt hún verði það máske ekki í garð einstakra hreppa, þá getur n., þegar litið er á hag heildarinnar, gengið inn á brtt. þessa. Vonast n. eftir, að hv. deild samþ. því bæði brtt. og frv. eins og það liggur fyrir.

2870Frsm. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Ef 43. gr. fátækralaganna er notuð eins og vera ætti, þá álít jeg brtt. þessa þýðingarlitla. Vil jeg þó ekki mæla móti því, að hún verði samþ.

Haraldur Guðmundsson Jeg veik að því í upphafi ræðu minnar, að það væri ekki rjett nafn á frumvarpinu, að kalla það verðfestingarfrv. Í því eru engar ráðstafanir gerðar til þess að tryggja, að hægt sje að halda genginu föstu. Allar þjóðir, sem fest hafa gengi sitt, hafa jafnhliða gert margvíslegar ráðstafanir til þess að verjast nýjum gengissveiflum. Hjer í frv. eru engin tryggingarákvæði, engar nýjar ráðstafanir gerðar til þess að festa gengið, aðeins sagt að krónan skuli hafa það gildi, sem frv. greinir. En það er ekki eins auðvelt og hv.flm. virðist ætla, að festa gengi peninga. Það er ekki nóg að lögbjóða, að þarna skuli t. d. krónan fest, - skuli hafa þetta gildi. Það verður að gera jafnframt ráðstafanir, sem tryggja það, að gengið haldist, en svifi ekki svo að segja í lausu lofti. Í frv. eru ekki aðrar ráðstafanir gerðar en að leggja á bankana skylduna um að halda gengi seðlanna föstu. En það sýndi sig, ekki alls fyrir löngu, að sú trygging nægði skamt. Forvígismenn þessa máls tala svo ljettúðlega um það, eins og ekkert sje auðveldara en að festa gengið. Það ætti þó að mega krefjast þess af þeim mönnum, sem flytja slíkt mál fram á Alþingi, að þeir muni svo langt aftur í tímann, að þeir hafi ekki gleymt því, að gullinnlausnarskyldan varð innantóm orð, sem ekki nægðu til að verjast gengislækkun, og að henni var af þeim sökum ljett af bönkunum. Það hefir verið talað um mikinn undirbúning, sem gerður hafi verið til þess að festa krónuna. En mjer er ekki kunnugt um, að gerður hafi verið hinn minsti undirbúningur í þessu efni, af hálfu þeirra manna, sem bera fram þetta mál. Að vísu hefir hv. fim. leitað upplýsinga um málið hjá fróðum mönnum í nágrannalöndunum, og spurt þá nokkurra spurninga. En það er eftirtektarvert um þessar spurningar, sem hann hefir lagt fyrir hina erlendu sjerfræðinga, að í þeim er ekki minst einu orði á það, sem þó er mergurinn málsins: hvernig við eigum að fara að því að festa gengið, heldur aðeins spurt um hitt, hvort við eigum að stýfa, þ. e. festa undir verði. Svörin verða samt talsvert mismunandi. Svar norska bankastjórans Ryggs, bendir ekki til, að hann telji ráðlegt að festa gengið, og er það þó við svipuðum spurningum, sem lagðar voru fyrir forseta bankastjórnar sænska ríkisbankans, og bygt á samskonar upplýsingum. Fyrsta spurningin, sem lögð er fyrir Jochnich bankastjórnarforseta, er um það, hvort teljast mætti óráðlegt, að ríkið festi með lögum gjaldeyri sinn sem næst núverandi gengi. Í öðru lagi er spurt um það, hvort verðfestingin mundi gera ríkinu erfiðara fyrir um lántökur erlendis, eða hafa yfirleitt teljandi áhrif á viðskifti Íslands við aðrar þjóðir, og í þriðja lagi, hvort stýfa eigi krónuna um leið og verðfestingin fer fram, eða ákveða henni nýtt gildi, t. d. eftir 5 ár, og hafa þá tvennskonar mynt næstu 5 árin. Þetta er efni spurninganna, en eins og þær bera með sjer, er ekki vikið einu einasta orði að því, hvernig verð festingin skuli framkvæmd, eða hvaða ráðstafanir þurfi að gera til þess að tryggja það, að gengið haldist óbreytt. Það er eins og hv.flm. geri ráð fyrir því, að ef sett verða lög um það, að gengið skuli fest sem næst því sem nú er, þá sje allur vandinn leystur. Má það kallast furðulegt minnisleysi, ef hann hefir algerlega gleymt því nú, hvernig ástandið var fyrir nokkrum árum, og hvað þá gerðist. Spurningarnar, sem lagðar voru fyrir Rygg, bankastjóra norska ríkisbankans, voru aðeins tvær. Fyrst var spurt um: „hvort það megi teljast ráðlegt nú, þegar gengið hefir í 3 ár haldist stöðugt í 80–82% af gamla gullgildinu, að festa það með lögum“. Og í öðru lagi: „hvort óttast þurfi, að þetta mundi verði til að hnekkja áliti landsins“. Hjer ber að sama brunni og um hinar spurningarnar, sem lagðar voru fyrir sænska bankastjórann. Norski bankastjórinn er heldur ekki spurður um, á hvern hátt eigi að festa gengið. Jeg get ekki annað sagt, en að það undrar mig stórum, úr því að leitað er álits erlendra sjerfræðinga, að þá skuli gengið algerlega fram hjá því sjálfsagðasta, sem er álit sjérfræðinganna um það, hvað gera þurfi til þess að tryggja fast og örugt gengi. Fyrsta manninn, sem nefndur er í álitsskjölum þeim, sem frv. fylgja, prófessor Cassel, þurfti ekki að spyrja. Það var öllum vitanlegt, hverju hann mundi svara. Mjer er kunnugt um, að þær þjóðir, sem fest hafa gjaldeyri sinn á undanförnum árum, hafa ekki álitið, að það nægði að setja aðeins lög þar um. Þegar Þjóðverjar fóru að hugsa um að festa sinn gjaldeyri, þá var lítið um það talað, hvort slík ráðstöfun væri „rjettlát“, heldur snerust umræður um það, hvernig trygt yrði, að gengið yrði fast. Þeir veðsettu eignir, lögðu á sjerstakan fasteignaskatt og keyptu upp alt það gull, sem þeir gátu klófest. Að þessum undirbúningi loknum, sáu þeir sjer loks fært að setja lög um fast gengi. Jeg veit ekki betur en að Danir, sem hugsuðu sjer hægfara hækkun síns gjaldeyris, byrjuðu á því, að tryggja sjer fje erlendis, til þess að styrkja þjóðbankann til að halda genginu föstu. Þeir höfðu því yfir nógu fjármagni að ráða, þegar til framkvæmda kom. En þó sýndi það sig, að þeim ætlaði að reynast það erfitt, að verjast nýjum gengisbreytingum, eftir að erlendir fjesýslumenn höfðu sett krónuna á örskömmum tíma upp í gull, með því að kaupa upp danskan gjaldeyri. En af því að tryggingin nægði, þá tókst þó að halda genginu við, - verjast nýrri lækkun. Og sama hygg jeg að hafi gerst í Noregi. Einnig þar var hugsað um hægfara hækkun. En einnig þar rjeðu menn ekki við neitt, þegar til kom. Erlendir fjesýslumenn komu með peninga, ruddu þeim inn í landið og keyptu upp gjaldeyrinn. En Norðmenn höfðu trygt sjer fje til festingarinnar og gátu því varist nýju hruni. Hjá okkur hefir undirbúningurinn til þess að halda genginu föstu, verið með öllu vanrktur. Og það verður heldur ekki sjeð, hvorki í grg. frv. nje af ræðum hv.flm., að hann álíti nokkra þörf á undirbúningi í þessu skyni. Jeg hefi áður sagt það og vil segja það enn, að jeg tel það bera vott um mikið ábyrgðarleysi, að flytja fram á Alþingi frv. um verðfesting gjaldeyris okkar, sem er jafn illa undirbúið og þetta frv., þar sem engar ráðstafanir eru gerðar til þess að verjast nýrri gengislækkun. Og þetta ábyrgðarleysi er ekki aðeins hjá hv.flm., heldur og hjá sjálfri ríkisstjórninni, sem stendur á bak við frv. Jeg hefi hjer fyrir framan mig þýskt blað, „Hamburger Fremdenblatt“, sem skýrir frá einni þjóð hjer í álfu, sem nú er að gera það sama og okkur er ætlað að gera með þessu frv., þ. e. stýfa gjaldeyri sinn. Það eru Rúmenar. Þar hefir gengið verið fast í 3 ár, og þingið hefir í huga að lögfesta það gengi, sem nú er. En það er eftirtektarvert, hvaða ráðstafanir Rúmenar hugsa sjer að gera, áður en þeir festa gengið með lögum, og fróðlegt að bera það saman við það, sem hjer er gert ráð fyrir að nægi. Fjárhagur Rúmeníu getur ekki kallast örðugur í bili; virðist álíka og hjá okkur. Ríkisskuldirnar nema um 42 dollurum á mann, en hjer mun láta nærri að þær sjeu um 120–140 kr. á nef. Eitthvað mun þó vera meira af lausaskuldum hjá þeim en okkur. Á ríkissjóðsreikningum tveggja síðustu ára hefir verið jöfnuður annað árið en einhver afgangur hitt árið. Af þessu stutta yfirliti er það bersýnilegt, að fjárhagur ríkisins í heild getur ekki talist bágborinn. En hvaða ráðstafanir ætla nú Rúmenar að gera, áður en þeir festa gengið með lögum? Þeir byrja með að tryggja sjer 101 miljón dollara að láni. En þeir segja, að það nægi ekki að tryggja lán, ef afborganir og vextir af því verði að takast af venjulegum tekjum ríkissjóðs. Þess vegna verður jafnframt að afla aukatekna fyrir ríkissjóð. Og það gera þeir með því að taka upp einkasölur, semja við sænska eldspítnahringinn og fleira þess háttar. Þessar aukatekjur á að nota til þess að borga vexti og afborganir af gengisláninu. En þeir láta sjer ekki nægja þetta. Þeir ákveða jafnframt með lögum að þjóðbankinn skuli framvegis einn hafa alla seðlaútgáfuna í landinu, og jafnframt er gullforðalágmark hans hækkað upp í 35% af seðlamagninu. En allar þessar ráðstafanir telja Rúmenar ekki nægilegar. Þeir semja ennfremur við höfuðbanka í 14 þjóðlöndum, er þeir hafa sín aðalviðskifti við, um að þeir lofi að veita ríkinu þá „credit“, sem til þess þurfi næstu ár að halda genginu óbreyttu. Ennfremur má geta þess, að gjaldeyrisfesting Rúmena er gerð í samráði við Dawesnefndina og trúnaðarmenn hennar. En sú nefnd hefir sem kunnugt er, haft einskonar yfirumsjón með fjármálum ýmsra Evrópuríkjanna upp á síðkastið. Þá er og gert ráð fyrir því, að ríkisreikningar næstu ára skuli vera hallalausir og að trúnaðarmaður Dawesnefndarinnar hafi eftirlit með því að svo sje. Þetta eru þá helstu ráðstafanirnar, sem Rúmenar telja nauðsynlegar um leið og þeir festa mynt sína. Hagur ríkissjóðs þeirra er, eins og áður er sagt, svipaður og hjá okkur, en jeg skal játa, að um verslunarjöfnuðinn er mjer ekki kunnugt. Beri maður nú þessar ráðstafanir saman við það, sem við höfum gert, þá er það glögt, að það er á engan hátt saman berandi, að okkur hefir algerlega sjest yfir mikilsverðasta atriðið í undirbúningi málsins. Þess vegna getur það ekki annað en valdið mjer undrunar, að frv. skuli borið fram á þessu þingi. Jeg veit að vísu til hvaða tryggingar hv.flm. vísar um það, að halda genginu föstu. Í grg. þeirri, sem frv. fylgir, er komist svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „En rjett mun, að Landsbankinn haldi enn um skeið þeirri lánsheimild, sem hann hefir í New York, ef til hennar skyldi þurfa að grípa í svip, en ef nauðsyn yrði lengri lána, sem ekki er útlit fyrir að svo stöddu, þá veitir sú lánsheimild nægilegan frest til slíkra útvegana.“ Eina tryggingin, sem hv.flm. gerir ráð fyrir, auk gullinnlausnarinnar, er þá lánsheimildin í Ameríku frá 1926. En nú vil jeg leyfa mjer að spyrja: Er lánsheimildin nokkur trygging? Er vissa fyrir því, að ríkið geti enn fengið þessar 2 miljónir dollara með 5% vöxtum? Jeg þykist vita, að þetta hafi breyst og geti breyst enn, eins og ekki er nema eðlilegt um lán, sem samið er um frá ári til árs. Jeg hygg, að það sje ástæða til að ætla, að lánsupphæð sú, sem fáanleg er þar, hafi lækkað mjög mikið og vextirnir hækkað stórlega. Mig furðar á því, að hv.flm. skuli ekkert um það segja, hvort vissa er fyrir því, að þessar 2 milj. fáist enn með 5% vöxtum, því ef svo er ekki, hvar er þá tryggingin, sem talað er um í grg. frv.? Þá er vísað á aðra tryggingu, það er gullinnlausnarskylda bankanna, en jeg hefi áður sýnt fram á, að sú trygging hefir ekki reynst nægileg, og verður heldur ekki nægileg, ef verulega ber út af með árferði. Í sambandi við þetta vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. stjórn hvort hún hafi notað lánsheimildir þær, er þingið veitti henni í fyrra, meðal annars til þess að tryggja Landsbankanum þær þrjár miljónir króna, sem honum eru ætlaðar samkv. Landsbankalögunum, og ennfremur, hvort Landsbankinn hafi þann gullforða, sem ákveðið er í lögunum, þ. e. 1/3 hluta seðlafúlgunnar, eða minst 2 miljónir króna í gulli. Mjer er sagt, að allmjög skorti á, að gullforðinn sje svo hár sem hann á að vera, en að bankinn telji til viðbótar honum innieignir sínar erlendis, sem nú munu vera óvenjulega miklar. En auðvitað er það engin trygging á við gullforðann, því að það fje notar bankinn til greiðslu upp í viðskifti sín erlendis, og enginn veit hve mikið þær innieignir því breytast eða hvar þær eru á þessum og þessum tíma. Kynni jeg hæstv. stjórn þakkir, ef hún vildi svara þessum spurningum skýrt og skorinort. - Sjest þá, hvort hún hefir vanrækt alveg gersamlega þennan sjálfsagðasta byrjunarundirbúning eða eigi. -- Það er rjett, að gengismálið er algerlega innanríkismál. Gengissveiflurnar valda því, að straumur auðsins rennur í mismunandi áttir innanlands. En þó að þessir straumar eigi upptök sín í útlöndum, myndast orsakir gengisbreytingarinnar hjer heima. Annars mundi það ekki óholt þeim mönnum, er þetta frv. vilja gera að lögum, að rifja upp söguna um það, er gengistruflanir hófust hjer og krónan okkar lækkaði, og athuga þá um leið, hvort sama sagan mundi ekki geta gerst aftur þrátt fyrir það, þó að gjaldeyrir okkar væri lögfestur. Yfirfærsluörðugleikarnir byrjuðu með því, að fjesýslumenn og kaupsýslumenn, smáir og stórir, með aðstoð Íslandsbanka, ruddu inn í landið kynstrum öllum af vörum. Þeir borguðu Íslandsbanka vörurnar með seðlum, sem hann oft og einatt sjálfur lánaði þeim. Menn hjeldu áfram að borga fje inn í bankann, en hann gat ekki staðið skil á því til útlendinganna, sem það áttu, af því að lánstraustið hjá viðskiftabanka hans í Danmörku var þá þrotið. Og sama var um póstfjeð að segja, það var heldur ekki yfirfært, þótt Íslandsbanki hefði tekið við því svo miljónum skifti hjer heima í eigin seðlum. Það lágu þannig margar miljónir eða tugir miljóna íslenskra króna, sem landsmenn höfðu borgað í bankann, en bankinn ekki getað staðið í skilum með til hinna erlendu kröfuhafa. Þá var ekki viðurkendur neinn gengismunur á danksri og íslenskri krónu, en þegar yfirfærslurnar fjellu niður og lánstraust Íslandsbanka var tæmt erlendis, þá komu gjaldeyrisspekúlantarnir til sögunnar. Hundruð erlendra manna höfðu átt hjá Íslandsbanka andvirði krafna, sem þeir höfðu sent honum í góðri trú, svo árum skifti. Bankinn hafði innheimt kröfurnar, en ekki getað skilað hinum erlendu eigendum fjenu. Í augum margra þeirra var Íslandsbanki þjóðbanki Íslendinga. Varð þetta því til hins mesta hnekkis áliti og gjaldtrausti okkar erlendis. Margir litu svo á, að bankinn hlyti að vera gjaldþrota og töldu fje sitt tapað með öllu. Erlendur víxlakaupmaður sá sjer þá leik á borði, hann auglýsti, að hann keypti íslenska krónu fyrir 80 danska aura. Menn tóku þessu boði, seldu íslensku krónuna fyrir 80 aura danska, töldu betri hálfan skaða en allan, og þar með var gengishrunið byrjað. En hvernig hefði nú verið hægt að fyrirbyggja þetta gengishrun? Það hefði verið hægt að komast hjá því, ef trygt hefði verið í tíma, að Íslandsbanki eða þá þjóðbankinn með aðstoð ríkisins, hefðu getað fengið lán í útlöndum til þess að greiða hinum erlendu kröfuhöfum á rjettum tíma. Ef þetta hefði verið gert og Íslandsbanki hefði ekki tæmt lánstraust sitt erlendis og ausið út seðlum til útlána innanlands, þá hefði hrunið aldrei komið. Þá hefði íslensk króna haldið jöfnu gengi við hina dönsku.

En krónan komst lægst 1924

. Það fer vel á, að sá maður, sem, illu heilli, varð atvinnumálaráðherra árið 1924 þegar íhaldið tók við völdum, minni á þá atburði, sem þá gerðust, á hina alóþörfu og ástæðulausu gengislækkun snemma á árinu 1924, sem eingöngu var gerð til þess að gefa fáeinum útflytjendum óverðskuldaðan stórgróða, sem tekinn var af verkalýð til sjós og lands.

Gengið komst lægst áður en stjórnarskiftin urðu

. En það var eftir að kosningar höfðu farið fram og vitað var, að íhaldið myndi taka við völdum. Þá var gengið felt um 10%, sterlingspund hækkað úr 30 í 33 krónur, og algerlega að óþörfu. Það fer vel á því, að sá maður, sem stóð að slíkri lækkun, rifji þetta upp nú og kalli sig hækkunarmann. Það sýnir heilindin. Og svo er þessi maður að tala um þá rangsleitni, sem atvinnurekendur verði fyrir, ef gengið er hækkað. En mjer er spurn: Hverjir græddu á lækkuninni? Voru það ekki sömu mennirnir? Það er býsna langt gengið, ef til þess er ætlast, að sömu menn græði bæði á gengislækkun og gengishækkun. Vitaskuld er slíkt ómögulegt með öllu, andstætt öllum lögum viðskiftalífsins. Þegar hv.flm. hefir athugað þennan kapítula í gengissögu okkar og sjer að raskið stafar af óhagstæðum verslunarjöfnuði í bili og skorti á lánstrausti erlendis, þá vil jeg leyfa mjer að spyrja, hvort hann sje ekki hræddur við að sú saga geti endurtekið sig þótt frv. hans verði að lögum? Og hvernig hugsar hann sjer að tryggja það, að álíka rask geti ekki komið fyrir aftur? Jeg sje ekki nema eina leið til þess og hún er sú, að tryggja sjer lánstraust erlendis. Það er þungamiðja málsins, og það gildir jafnt hvort sem krónan er fest í núverandi gengi eða einhverju öðru, t. d. í sínu gamla gildi. En af frv. verður ekki annað sjeð, en að þetta hafi verið með öllu vanrækt og gegnir það meir en furðu. Ef festa á krónuna í núverandi gengi, þá er enn meiri þörf á ríkari tryggingu, eins og jeg drap á í fyrri ræðu minni um daginn. Því að með því er þá slegið föstu, að krónan á ekki að hækka aftur, þótt hún lækkaði úr hinu lögfesta gildi. Ef krónan því lækkaði einhverntíma síðar meir, þá yrði það til þess að fjefletta launamenn og verkalýð í landinu og sjálfan ríkissjóðinn og gefa atvinnurekendum og útflytjendum stórgróða, sem þeir síðan fengju að sitja að rólegir, eftir að því væri slegið föstu, að ranglátt sje að bæta hlut þeirra, sem töpuðu á lækkuninni, með því að hækka gengið aftur. Jeg er hræddur um, að svo kynni að fara, þegar illa áraði, að sagan frá 1924 endurtæki sig. Það er ekki ósennilegt, að undir svipuðum kringumstæðum kynnu að koma fram kröfur frá atvinnurekendum um að lækka gengið þeim til hagsbóta og sníða á þann hátt lengjur af hrygg almennings. Slíkt er í sjálfu sjer mjög einfalt, og má vel gera með einni einustu óviturlegri og óþjóðhollri fjármálaráðstöfun. Mestur hluti ræðu hv.flm. snerist um þau atriði, sem jeg tel skifta minna máli í þessum efnum. Hann vildi gera sjer far um að sýna fram á, hve mikla erfiðleika og rangindi krónuhækkunin bakaði sumum mönnum og jók þar mjög við. Margt af því, sem hann sagði um þessi atriði, er að vísu rjett, en algerlega óþarft að taka fram, þar sem enginn mælir því í gegn. Okkur er það öllum ljóst, að ómögulegt er að hækka gengið, án þess að baka þeim nokkuð tjón og erfiðleika, sem skulda í íslenskum krónum. Þetta er viðurkent, og því óþarfi að fjölyrða um það. En hv.flm. má ekki einblína svo á þetta atriði, að hann gleymi þeim gífurlega órjetti og ranglæti, sem allur þorri hinna vinnandi stjetta í landinu er beittur, ef hætt er við að hækka krónuna. Hv. flm. verður í þessu efni, sem öðrum, að líta fyrst og fremst á það, hvað sje hagfeldast fyrir þjóðfjelagið í heild, en ekki á hagsmuni einstakra manna eða einstakra stjetta í landinu eingöngu. Áður en jeg vík frekar að því, vildi jeg minna hv.flm. á það, að þótt hann virðist ekki hafa haft opin augu fyrir þörf þess undirbúnings, sem hjer þurfti að gera, heldur látið sjer nægja að leita álits hinna erlendu sjerfræðinga um það, hvort stýfa skyldi, þá er það ljóst, að hæstv.forsrh. hefir haft nokkra hugmynd um það, að undirbúning þyrfti. Hann hefir leyft erlendu blaði að hafa eftir sjer þau ummæli, að „Alþingi hefir nú skipað gengisnefnd, til þess að rannsaka, hvernig Ísland getur fest krónu sína þar sem hún stendur nú.“ Það er eftirtektarvert, að nefndin á, eftir þessum ummælum að dæma, ekki að athuga hvort Ísland eigi að stýfa, heldur hvernig slíkt megi gerast. Hæstv. forsrh. hefir eftir þessu skilið, að nánar þyrfti að athuga, með hverjum hætti festingin gæti best komist á. Það er því undarlegt, að hv.flm., sem er form. gengisnefndarinnar, skuli hafa skotist yfir þetta. Og jeg get ekki neitað því, að enn undarlegra er, að hæstv.forsrh., sem látið hefir hafa eftir sjer þessi ummæli, skuli ekki krefjast þess af gengisnefndinni, að hún geri einhverja slíka rannsókn og skýri þinginu frá niðurstöðu hennar, hvernig eigi að festa gengið. Til stuðnings því, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni, að ef þetta yrði að lögum, þá yrði gengið einungis fast upp á við en laust niður á við, skal jeg taka það fram, að ummæli Ryggs bankastjóra benda eindregið í sömu átt. Hann segir svo í áliti sínu: „Þegar þannig er komið niður á nýtt og lægra gullgildi, vinnur sjálfur tíminn að því, að gera þennan grundvöll varanlegan, að minsta kosti að því leyti, að gullgildi hækkar ekki.“ Þannig farast Rygg bankastjóra orð. Honum er ljós sú hætta, að gengið kunni að lækka þá og þegar, þrátt fyrir „festinguna“. Hjer er veilan í þessu frv., að gengisbreytingar eða gengislækkun er alls ekki fyrirbygð með frv., þótt svo sje ef til vill talið af formælendum þess. Jeg verð nú að fara fljótt yfir sögu, þar sem tíminn er takmarkaður. En einu má varla ganga fram hjá: Hv. flm. sagði, að verkamönnum væri það síst til hagnaðar, þótt gengishækkanir hjeldi áfram. Af því myndi leiða kaupdeilur, atvinnuleysi og lækkað kaup, svo að þeir væru engu bættari. Jeg er hjer á andstæðri skoðun, og sú skoðun mín styðst við okkar reynslu í þessum efnum, og reynslu annara þjóða. Það er reynslan alstaðar, að eins og kauphækkun fer á eftir gengislækkun, eins fer kauplækkunin á eftir gengishækkuninni, svo að verkalýðurinn fær þannig nokkra uppbót fyrir þann halla, sem hann hefir beðið, þegar gengið lækkaði. Nú sem stendur er kaupið nokkuð fyrir ofan verðlagsvísitöluna. Ef kaupgjaldið fylgdi ávalt verðlaginu, hefðu verkamenn enga ástæðu til að kvarta yfir gengisbreytingum. Flm. virðist gleyma því, að við jafnaðarmenn lítum svo á, að kaupgjald verkamanna hafi verið of lágt fyrir stríð, og að enn fái þeir minna af verði framleiðslunnar en þeim ber. Við vinnum og stefnum að því, að afla verkamönnum meiri hlutdeildar í arði vinnunnar. Öll barátta verkalýðsins miðar í þá átt. Og í öllum löndum hefir kaupgjald hækkað raunverulega, nema þar sem gengið er nú undir hinu gamla gengi. Í stýfingarlöndunum er kaupgjald afar lágt og óviðunandi. Jeg skal nú sýna með tölum hverjar kaupgjaldsbreytingar hafa orðið samfara verðlagsbreytingum hjer á landi. Dýrtíðin er miðuð við vísitölur hagstofunnar, og kaupgjaldið við mánaðarkaup háseta á togurum. Árið 1915 er verðlagið hækkað um ca. 47%, og 1916 um 87%, en bæði þessi ár er kaupgjald óbreytt og óhækkað frá 1914. 1917 er kaupgjald 40% en verðlag 175% yfir því, sem var 1914. Í árslok 1918 er kaupgjald enn óbreytt frá 1917, 40% yfir 1914, en verðlagið hækkað um 240%. Í árslok 1919 er kaupið 100% en verðlagið ca. 280% yfir 1914, en um áramótin næstu hækkar kaupið og nær vísitölunni snöggvast, en þá hoppar verðlagið enn upp og kemst upp í 362% yfir verðlag 1914, síðari hluta ársins 1920. Loks 1921 fellur aftur snöggvast saman verðlag og kaup, og frá þeim tíma hefir kaupið verið nokkuð ofan við verðlagsvísitöluna. Í 7 ár, frá 1914 til 1921, hefir kaupið því stöðugt verið undir verðlagsvísitölunni, oftast ákaflega mikið, en síðan nokkuð yfir, aldrei þó nálægt því eins mikið og mismuninum nam, þegar gengið var að lækka. En nú ber á það að líta, að í þessum útreikningum er miðað við togarakaupið aðeins, sem hefir verið það hæsta, sem borgað hefir verið hjer á landi. Þess vegna mun mismunur verðlags og kaupgjalds yfirleitt hafa verið meiri en hjer að framan er greint. Kaupgjald í landi, þar sem það er hæst, hjer í Reykjavík, er nú kr. 1.20 á tímann, sem svarar til 12 kr. dagkaups með 10 tíma vinnu. Nú er fróðlegt að bera þetta kaup saman við kaupgjaldið í paradísarlöndum stýfingarinnar, t. d. Finnlandi. Þar hefir markið verið fest í um 11 aurum ísl. En ekki er nú ástandið friðvænlegra, þrátt fyrir stýfinguna, nje „vinnufriður“ öruggari í Finnlandi en það, að þar hefir staðið yfir harðvítugt verkfall hafnarverkamanna síðustu 8 mánuðina. Því verður tæplega sagt, að stýfingin tryggi „vinnufriðinn“ þar. En lítum nú á, hvernig kaupgjaldið er í Finnlandi, og er þá fyrst að nefna kaup hafnarverkamanna í Austur- Finnlandi. Þeir hafa 5–6 mörk á tímann, sem jafngildir 55–66 au. á tímann. Í Helsingfors er kaupið hæst, 8 mörk, eða ca. 88 au. á tímann. Meðal árskaup hafnarverkamanna í Helsingfors er kringum 9–11 þús. mörk, og hæst alt að 14 þús. mk. finsk. í ísl. krónum verður það h. u. b. 990–1200 kr., og hæst 1540 kr. Nú kann einhver að segja, að það sje ódýrt að lifa í Helsingfors, en það er öðru nær. Húsaleiga í Helsingfors er minst 500 mk. á mánuði fyrir verkafólk, og ein algeng máltíð kostar þar minst 10 mk. Ef reiknað er með tveim máltíðum á dag, yfir alt árið, verða það yfir 7200 mk. Þar við bætist húsaleigan, 6000 mk. Til samans verður þetta yfir 13 þús. mk., og á þeim launum, sem þar eru greidd, er því alls ómögulegt að lifa í Helsingfors, enda er ástand verkalýðsins ákaflega bágborið. En „atvinnuvegirnir“ blómgast, segja stýfingarmennirnir. Það er engin furða, þótt atvinnurekendur græði, þegar þeir greiða slík sultarlaun. Annað land, Frakkland, hefir einnig stýft sinn gjaldeyri. Þar er kaupgjald helmingi lægra en í Þýskalandi; þó fær Frakkland meginhluta allra hernaðarskaðabóta, sem Þýskaland verður að greiða. Kaupgjaldið þar er 28–34 fr. á dag, sem svarar til 5–6 ísl. króna. Þannig er nú ástandið í stýfingarlöndunum. En lítum nú aftur á land, þar sem aldrei komst verulegt rót á gjaldeyrinn. Jeg á hjer við Svíþjóð. Þar er kaupgjald hæst í álfunni, 12 kr. svenskar á dag, í Stokkhólmi, með 8 stunda vinnutíma. eða um kr. 1.60 ísl. á tímann. Þjóðverjar hafa fyrir löngu verðfest; þar var kaupgjald lengi vel lágt, en nú er það hækkað upp í 9 mk. fyrir 8 tíma vinnudag hjá hafnar- og flutningaverkamönnum. í Danmörku ætla jeg, að verkakaup sje nú kr. 1.25 á tímann, enda hefir það hækkað töluvert í seinni tíð. Þetta ætti að sanna hv.flm. það, að ekki eru það fullyrðingar út í bláinn, þótt við segjum, að verkalýðurinn vinni á með hækkun krónunnar, en skaðist með lækkun gengis eða festingu lággengis. Hv. flm. fullyrti, að ein afleiðing krónuhækkunar myndi verða sú, að skapast myndi atvinna fyrir þá menn, sem venjulega láta hæst yfir skaðsemi þeirra fyrirtækja, sem illa eru rekin. En svo bætti hann við því, að slíkt myndi lítil atvinnubót fjöldanum. Jeg satt að segja bjóst ekki við þessu úr þessari átt, og skal að sinni leiða hjá mjer að deila við hv.flm. um þetta atriði. Hinu hverf jeg ekki frá, að eins og hækkunin 1925 varð til þess að ýms af fyrirtækjum þeim, sem þjóðfjelaginu var lítil eftirsjá að, urðu að hætta störfum, eins myndi áframhaldandi hækkun á sama hátt vinna þjóðarheildinni talsvert gagn einmitt á þessu sviði. Hitt er auðvitað rangt, að öll þau fyrirtæki, sem komast í kröggur vegna hækkunarinnar, sjeu braskfyrirtæki, enda hefi jeg aldrei sagt það. Hv. flm. gerir mikið úr þeim örðugleikum, sem krónuhækkun myndi hafa í för með sjer. Mjer finst hann þó ekki enn hafa sýnt það nægilega. Í hverju þeir erfiðleikar eru fólgnir, eða að ekki megi á þeim sigrast. Sumir þeirra manna, sem tjón bíða af hækkun, hafa áður stórgrætt á lækkuninni. Auðvitað munu margir bíða halla af gengishækkun, án þess að hafa grætt á gengislækkun, en í slíkum tilfellum má á margan hátt ljetta undir með þessum mönnum. Hv. flm. gerir ráð fyrir, að töp bankanna vegna gengishækkunar myndu verða mjög mikil. Jeg efast um það. Þeir viðskiftamenn bankanna, sem ekki eiga fyrir skuldum, verða náttúrlega enn ver stæðir, og töp bankanna á þeim hækka sem gengishækkuninni nemur. En hinir eru, sem betur fer, fleiri, sem eiga fyrir skuldum og eitthvað þar framyfir. Þeir myndu sjálfir bera hækkunina. Auk þess hefir verið bent á, að auðvelt er fyrir bankana að hjálpa þessum mönnum og draga úr tjóni þeirra af þessum ráðstöfunum. Hv. þm. Dal. lýsti því yfir, að sá banki, sem hann stendur fyrir, hafi grætt 4–5 milj. kr. vegna gengishækkunarinnar 1925, á einu einasta láni erlendis.

Á hverjum græddi hann?

Slíkum gróða eiga bankarnir að verja til þess að ljetta undir með skuldunautum sínum, með því að lækka vexti af lánum þeirra frá lággengisárunum, eftir að hækkun er um garð gengin. Á þenna hátt er hlaupið undir bagga með þeim, sem helst verða fyrir barðinu á gengishækkuninni. Hv. 1. þm. Reykv. fanst rjett að gefa eftir af skuldunum. Mjer virðist tæplega ástæða til þess. Með þeim ráðstöfunum, sem jeg nú hefi gert grein fyrir, er gerður munur á skuldum frá lággengisárunum og öðrum skuldum. Jeg tel og sjálfsagt, að bankarnir lækki einnig vexti af innstæðum. Þeir, sem hafa safnað fje á lággengisárunum og fá það hækkað, geta vel sætt sig við það, þótt vextir af því sjeu lækkaðir. Hv. flm. var hissa á Rússum, að hafa ekki hækkað gjaldeyri sinn upp í gullgildi. Jeg skal nú láta hann sjálfan um að leysa þá gátu, og ekki blanda mjer inn í það. Þeir tóku upp nýjan, gulltrygðan gjaldeyri, jafnháan eða hærri þeim gamla. Mjer fanst kenna nokkurs ósamræmis hjá hv.flm., þegar hann talaði um, að það væri óskynsamlegt af mjer að vera mótfallinn stýfingu, því að ef hækkað yrði, yrðu verkalaun að lækka. En við hv. 1. þm. Reykv. segir flm., að hækkun krónunnar fylgi raunveruleg hækkun kaupgjalds verkalýðsins. Jeg veit ekki, hvernig hv.flm. vill samræma þetta. Mjer sýnist þetta ósamræmanlegt með öllu. Þá er loks eitt fræðimannlegt orðtak, sem hv.flm. notar mikið, en sem jeg aldrei hefi fengið efnisskýringu á, það sem hann kallar „kaupmáttarjafngildi“ krónunnar. Hann talar um „kaupmáttarjafngildi“ krónunnar sem eitthvert framtíðar-takmark, sem stefna beri að. Mjer er ekki vel ljóst, hvað hv.þm. meinar með þessu. Ef til vill það, að ísl. kr. hafi sama kaupmátt, hvar sem er í heiminum. En slíkt getur aldrei orðið. Til dæmis hlýtur ísl. króna að hafa alt annan kaupmátt í ríkjum eins og t. d. Bandaríkjunum, þar sem girt er með afarháum tollmúrum, heldur en í þeim löndum, þar sem slíkar hömlur eru eigi lagðar á verslunina og vörur hækkaðar í verði. Jafnvel hjer í landinu sjálfu hefir krónan alls ekki sama kaupmátt allsstaðar. Hún hefir t. d. alt annan kaupmátt hjer í Reykjavík heldur en t. d. norður á Hornströndum. Að tala um „kaupmáttarjafngengi“ getur verið skemtilegt og fræðimannlegt spjall, en sem þáttur í úrlausn gengismálsins er slíkt einskis virði. Jeg ætlaði að lokum að víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. fjmrh., en þar sem hann er hjer ekki viðstaddur, verð jeg að vera fáorður í hans garð. Hæstv. fjmrh. undraðist það mjög, að íhalds- og jafnaðarmenn skyldu standa hlið við hlið í þessu máli, eða blanda blóði, eins og hann orðaði það. Þetta þarf þó ekki að vera neitt undarlegt, jafnvel þótt gert sje ráð fyrir heilindum hjá íhaldsmönnum í þessu máli. Mætti það vera öllum ljóst, eftir að hafa heyrt ræður mínar og hv. 1. þm. Reykv. Hv. 1. þm. Reykv. benti aðallega á það ranglæti, sem lánardrottnarnir, innstæðufjáreigendur, eru beittir með þessu frv., þar sem þeir fá ekki greiddar aftur fullu verði þær krónur, sem út voru lánaðar áður en gengislækkunin hófst. Þetta hefir mikið til síns máls, en er þó ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er í mínum augum það, að með þessu frv. er því slegið föstu, að töpin, sem verkafólkið varð fyrir vegna lækkunarinnar, á ekki að bæta upp með jafnmikilli gengishækkun. Verðfestingin verður því til þess að lögfesta ranglæti í garð meginþorra þjóðarinnar; allra þeirra, sem selja öðrum vinnu sína. Það er kunnugt, að tvenn tækifæri hafa verið látin ónotuð, þegar mátti hækka krónuna sársaukalítið upp í gull á stuttum tíma. Það var árið 1925 og 1928. Mönnum er kunnugt um, af hvaða ástæðu hækkunin var stöðvuð 1925, og hvaða maður varð þess valdandi. Aftur á móti er alt hljóðara um árið 1928. Þá mátti hækka krónuna sársaukalítið í árslok, þar sem allar afurðir landsins voru seldar, og innkaup ekki byrjuð fyrir næsta ár. Landsbankinn átti þá nær 20 milj. kr. í erlendum bönkum, og mátti því auðveldlega hækka krónuna upp í gullgildi á mjög stuttum tíma, án þess að það hefði veruleg áhrif á fjárhagsafkomu ársins fyrir landsmenn. Árið 1925 kom hækkunin á óhentugasta tíma, bankar, ríkisstjórn og gengisnefnd, lögðust á eitt um að halda genginu niðri, en lánaðist það ekki. Hækkunin kom meðan mest af afurðum landsmanna var óselt, en innkaup til ársins að mestu gerð. Loks stöðvaði svo „hækkunarmaðurinn“ hv. 3. landsk. (JÞ) hækkunina með nýju seðlaflóði seint um haustið, einmitt þegar hún hefði orðið þrautaminst. Ef hækkað er á rjettum tíma, þegar búið er að selja allar afurðir ársins og áður en innkaup til næsta árs eru byrjuð, verður hækkunin mjög sársaukalítil og hefir engin áhrif á rekstrarafkomu þess árs. Hún íþyngir þá ekki öðrum en þeim, sem eiga ógreiddar stofnskuldir frá lággengisárunum, og er þá sjálfsagt að ljetta undir með þeim með ívilnunum á vaxtakjörum, eins og jeg áður hefi bent á. Jeg er bjartsýnn á framtíð okkar. Jeg býst við, að hún beri í skauti sjer góðæri, sem gefa okkur ný tækifæri til þess að hækka, og jeg vil ekki láta þau tækifæri ónotuð. Jeg er á móti þessu frv., því að með því er krónan fest upp á við, aðeins upp á við. Með því er lögfestur órjettur sá, sem gengislækkunin olli, og gengishækkunin til þessa hefir eigi bætt, sem eigi verður bættur á annan hátt en þann, að láta krónuna ná sínu gamla gildi.