Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Nýlokið er 2. umr. og atkvæðagreiðslu um það frv. sem við ræðum hér, frv. til laga um hollustuhætti og mengunarvarnir eins og frv. nú heitir að lokinni 2. umr. Ég vildi koma að nokkrum atriðum við 3. umr. málsins. En fyrst vildi ég, virðulegur forseti, inna eftir því hvar hæstv. umhvrh. er staddur, hvort hæstv. ráðherra verður ekki viðstaddur umræðuna. Það tel ég raunar nauðsynlegt.

Samkvæmt skráningu mun hæstv. umhvrh. ekki vera í húsinu en forseti mun gera honum viðvart um að málið sé komið á dagskrá.

Virðulegur forseti. Ég óska eftir því að ef einhver bið verður á því að hæstv. ráðherra komi þá frestum við umræðunni.

Það er ljóst að einhver bið verður á því að hæstv. ráðherra komi. Hann er bundinn og getur ekki komið og hefur út af fyrir sig lögmæt forföll í augnablikinu. Við verðum þar af leiðandi að fresta umræðunni um sinn og ég vænti þess að hún geti farið fram innan tíðar.

Virðulegur forseti. Sú löggjöf sem hér er í mótun er geysilega þýðingarmikil. Ásamt lögunum um náttúruvernd myndar þessi löggjöf eina aðalundirstöðu umhverfisverndar í landinu og því skiptir mjög miklu að vel takist til við lagasetningu. Það er því mjög raunalegt að mati okkar sem erum gagnrýnin á þetta frv. í ýmsum greinum að ekki skuli hafa betur tekist til við mótun löggjafarinnar nú á vegum þingsins eins og málið lítur út að lokinni 2. umr. Við hljótum að velta því fyrir okkur hvaða ástæður eru til þess að ekki er staðið betur að verki í sambandi við lagasetningu af þessum toga. Ég ætla að fara yfir fáein atriði sem varða það efni, þ.e. spurninguna hvernig standi á því að það ráðuneyti sem fer með umhverfismálin og síðan þingið að meiri hluta til virðist ekki fært um að taka betur á svo þýðingarmiklu máli eins og hér er? Og er ég þá ekki að útiloka pólitísk ágreiningsefni um einstaka afmarkaða þætti sem auðvitað geta alltaf verið uppi, einnig á sviði umhverfismála. En það er ekki aðeins þannig ágreiningur sem er hér uppi heldur líka þættir sem varða undirstöðu löggjafar og ýmsa grundvallarþætti sem þurfa að vera vel mótaðir. En mikið skortir á að svo sé af hálfu þingsins. Og nú þegar ég tala um þingið er það vegna þess að málið liggur fyrir nánast fullmótað af hálfu meiri hluta Alþingis. Fyrir liggur í þessu máli að áður en ráðuneyti umhverfismála setti á fót nefnd til þess að undirbúa lagafrv. þá fór ekki fram af hálfu ráðuneytisins samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð með upphaflegu frv. nein grundvallarstefnumótun eða úttekt á málaflokknum. Það er beinlínis tekið fram í greinargerðinni að ekki hafi legið fyrir nein leiðsögn af hálfu ráðuneytis þegar stjórnskipuð nefnd var sett í málið. Ég tel, virðulegur forseti, að þannig málatilbúnaður sé ekki til þess fallinn að útkoman verði traust. Það þarf þá a.m.k. að vera mjög vel haldið á máli af hálfu þeirra sem valdir eru, sem eru í þessu tilviki einn fulltrúi ráðherra, embættismaður úr umhvrn., og síðan nokkrir aðilar samkvæmt tilnefningum, ef vel á að takast til. Hvernig má það vera, virðulegur forseti, að ekki fylgi ákveðin grundvallarleiðsögn frá framkvæmdarvaldinu þegar ráðist er í mótun löggjafar um svo mikilvægan málaflokk? Ef litið er til nágrannalanda okkar og Noregur tekinn sem dæmi, þá hefði þingið verið búið að fá álitsgerð frá ráðuneyti umhverfismála, svokallaða meldingu eða ,,stortingsmelding`` eins og þeir kalla það þar sem væri að finna vandaða úttekt á stöðu viðeigandi málaflokks, hér hollustuverndarþáttarins og mengunarvarna, og í framhaldi af því gæfist þinginu kostur á að taka afstöðu til mála á grundvelli slíkrar vandaðrar greinargerðar. En plaggið sem þingið fær í hendur á haustdögum, 23. október held ég að það hafi verið sem það var rætt við 1. umr., hefur ekki að geyma nokkurn skapaðan hlut í rauninni um efnisþætti málsins, engan rökstuðning varðandi efnisþætti þess. Menn geta farið yfir þessa greinargerð, virðulegur forseti, sem er á nokkrum blaðsíðum. Þar er ekki að finna nokkur efnisleg rök fyrir þeim breytingum eða megintillögum sem frv. hefur að geyma. Hér er fjallað um formsatriði og taldar eru upp breytingar í töluliðum á einstökum þáttum frá fyrri löggjöf. Ég held að ekki hafi fylgt mikið til úrbóta á þessari vöntun þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir málinu á haustþingi. Með þessum hætti fær þingið málið til meðferðar. Og strax þegar grunnur er lagður að undirbúningi málsins þá er kvaddur til einn sterkur hagsmunaaðili til að hafa áhrif á mótun löggjafarinnar og hver er sá? Jú, það er Vinnuveitendasamband Íslands sem fær einn hagsmunaaðila tækifæri til þess að hafa bein áhrif á löggjöfina. Frv. bar þess augljós merki í mörgum greinum, í mörgum grundvallaratriðum, hver hinn sterki var í þessari nefnd. Ég hef ekki viljað gera mál svo einföld að segja að ríkisstjórnir sem við völd sitja séu handbendi þessa eða handbendi hins þrýstihópsins í þjóðfélaginu þó oft megi leiða getum að því að svo sé. Undirbúningur þessa máls ber því óneitanlega vitni hvar hjartað slær hjá hæstv. ríkisstjórn þegar farið er að undirbúa þetta mikilsverða mál. Þinginu var þannig allverulegur vandi á höndum þegar það fékk þetta mál í hendur. Það kom til 1. umr. eins og ég gat um síðla októbermánaðar og nú er byrjun mars svo ekki hefur verið langur tími, þar sem um stóra og þýðingarmikla löggjöf er að ræða, til ráðrúms fyrir þingnefnd að vinna að málinu. Kom þar auk þess fleira til á aðventunni eins og menn væntanlega muna þegar reynt var að lögfesta hluta af þessu máli nánast óbreyttan og raunar óbreyttan frá því sem stóð í frv. sem meiri hluti umhvn. síðan gerði þó verulega breytingu á og sýnir eitt með öðru handaganginn í þessu máli. Frá upphafi var þingið undir mjög miklum þrýstingi hvað tíma snerti frá hæstv. ráðherra sem óskaði eftir því að málið yrði lögfest fyrir áramót bara á tveimur mánuðum sléttum eða tæpum tveimur mánuðum. Það var fresturinn sem hæstv. ráðherra ætlaði þinginu. Málið kom inn 23. október og Þorláksmessan er 23. desember og þá er þingið komið í jólahlé. Þá vildi hæstv. ráðherra að málið væri afgreitt. Það er ekki boðleg aðstaða fyrir Alþingi Íslendinga að mál komi þannig fyrir illa undirbúin og síðan er þrýstingurinn um afgreiðslu jafnmikill og þetta ber vitni um. Þegar leitað er skýringa á því hvers vegna svona er staðið að máli, þá er það fyrst og fremst eitt sem hefur verið borið fram í þessu og hefur reyndar ekki farið neitt dult því að innskotið á aðventunni leiddi berlega í ljós og umræða þar að lútandi að það var réttaróvissan varðandi starfsleyfi, það var sú flækja sem hæstv. umhvrh. hafði komið sér í með ólögmætri útgáfu reglugerða, reglugerðar á reglugerð ofan sem endaði í þeirri fádæma stöðu að allur almenningur var skilinn eftir réttlaus og hafði enga möguleika að fá úrskurði í kærumálum vegna flumbrugangsins hjá viðkomandi ráðuneyti. Við hljótum á Alþingi að spyrja okkur: Hvar er slíkum ráðuneytum komið? Hver er staða framkvæmdarvaldsins þegar þannig er staðið að málum? Það er ljóst að skýringar kunna að vera þær að í þessu tilfelli hafi mat ráðuneytisins verið að nauðsyn bryti lög, þ.e. veiting starfsleyfa til stórrekstrar sem er nú í uppbyggingu. En fyrr má nú vera. Við hljótum að spyrja okkur: Er réttmætt að ganga þannig fram að brjóta í raun lögin til þess að knýja fram umdeildar framkvæmdir í landinu? Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara langt út í þá sögu en við erum hér á vissan hátt væntanlega að ljúka þeim þætti sem hefur borið fyrir alloft á Alþingi Íslendinga undanfarin tvö ár líklega, sem er þessi reglugerðarkafli í sögu hæstv. umhvrh. að því er varðar kærumál, 26. gr. enn gildandi laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Það er dapurleg saga og af þeim sökum kannski best að rifja hana ekki upp í löngu máli. Spurningin er hvort betra tekur við. Við verðum vissulega að vona það, virðulegur forseti. Það er þó alltént lán í óláni að gerð hefur verið veruleg breyting til bóta á vissum þáttum sem snúa einmitt að þessu atriði og það af hálfu umhvn. þingsins og hefur verið afgreitt með stuðningi allra í þinginu með atkvæðagreiðslu fyrr í dag. Þar á ég við 6. gr. væntanlegra laga um útgáfu starfsleyfa þar sem ákveðið er að útgáfuaðili verði annars vegar Hollustuvernd ríkisins í tilteknum málum með vísan í fylgiskjal, hluta af lögunum, og hins vegar heilbrigðisnefndir. Þetta er allt annað en lagt var til af ráðuneytinu í 6. gr. þess frv. sem við höfum fyrir framan okkur þar sem þannig var um hnútana búið að það eitt út af fyrir sig hefði átt að leiða til þess að þingið vísaði málinu til föðurhúsanna strax við 1. umr. ef það væri heimilt að formi til, virðulegur forseti. Það hefði komið til greina að fara ekki lengra með málið eins og þar var um hnútana búið því samkvæmt því átti ráðherrann að hafa alla þættina einn og sjálfur í hendi sér, þ.e. útgáfu starfsleyfa og kærumeðferð vegna starfsleyfa þegar um var að ræða meiri háttar atvinnurekstur. Þarna horfir málið þó mun skár við eins og nú er um hnútana búið að afgreiddri þessari 6. gr. frv. með breytingum. Hins vegar er kærumeðferðin áfram ótraust þó að hún sé margfalt betri en lagt var til samkvæmt frv. á liðnu hausti því að nú eiga kærumál annars vegar að fara til sérstakrar úrskurðarnefndar og hins vegar til hæstv. ráðherra, þ.e. kærur út af því sem fylgiskjalið rekur verða í hendi hæstv. ráðherra en kærumeðferðin er áfram tvískipt. Við höfum leitt rök að því í nál. okkar í minni hluta umhvn. að það sé ótraust, þar geti orðið árekstrar vegna skörunar á efnisþáttum sem geta verið til úrskurðar á sama tíma. Við fengum fyrir því rökstuðning eða fengum undirtektir við það álit frá lögmanni sem fyrir frumkvæði okkar í minni hlutanum var kallaður fyrir nefndina á allra síðustu stigum og varð raunar til þess að 6. gr. var einnig breytt til verulegra bóta frá því sem ætlað var tveimur dögum áður en málið var tekið úr nefndinni. Þá komum við að því, virðulegur forseti, sem er einn af veikleikunum í umfjöllun máls af þessum toga og það eru möguleikar þingsins til að fá álitsgerðir í grundvallarmálum sem eru til afgreiðslu en þar skortir að mínu mati talsvert á. Eins og ég gat um kom einn tilkvaddur héraðsdómslögmaður fyrir nefndina eftir að sá sem hér talar hafði gert nokkrar atrennur að því að fá lögmann með sérþekkingu á stjórnsýslurétti fyrir nefndina vegna veilna sem ég taldi vera í málinu. Lengi vel var leitað án árangurs þar til einn fannst sem hafði unnið að málum hjá umboðsmanni Alþingis, m.a. að stjórnsýslurétti, en var þar ekki lengur að störfum, og fékkst til þess að tjá sig fyrir nefndinni þó að með stuttum fyrirvara væri. Það leiddi til breytinga á málsmeðferð einnig af hálfu meiri hluta nefndarinnar. Þetta sýnir, virðulegur forseti, að ekki er um hnútana búið sem skyldi hvað aðstöðu þingsins snertir til þess að fá álit af þessum toga. Ég geri ráð fyrir að svo sé í ýmsum öðrum málum. Það vekur raunar athygli á því hversu fátæk við erum af sérfræðingum sem hlutlausir eða hlutlægir mega teljast í umfjöllun varðandi þýðingarmikla málaflokka. Þingnefndirnar ættu í raun að hafa aðgang að álitsgerðum slíkra sérfræðinga og ef það eru ekki aðilar sem eru taldir óháðir og með sérþekkingu þá ættu þær a.m.k. að hafa aðstöðu til að fá einhverja sem túlka misjöfn sjónarmið fyrir þingnefndum því það skiptir afar miklu máli að löggjöf sé þannig úr garði gerð að hún stangist ekki á við grundvallarþætti í stjórnsýslurétti og gildir það um marga fleiri þætti. Segja má að frv. sem við ræðum hér við 3. umr. varði fyrst og fremst formreglur þessa máls, ekki síst stjórnsýslumálefnin. Efnisreglur eru fáar í frv. Þær eru settar í hendur ráðuneytis og viðkomandi ráðherra í formi reglugerðarheimilda sem eru alveg óvenjulega víðtækar, og þekkjum við þó margt á Alþingi, en heimildir til reglugerðarsetningar eru geysivíðtækar eins og lesa má m.a. úr 4. og 5. gr. málsins. Og í ljósi þess hvernig til hefur tekist í einstökum atriðum hjá umhvrn. við setningu reglugerða er vissulega ekki mjög uppörvandi að sjá þessar óútfylltu heimildir hjá ráðuneytinu, og mikið umhugsunarefni fyrir Alþingi að standa þannig að lagasetningu að efnisrétturinn, efnisþættirnir eru settir í hendur viðkomandi ráðuneytis án skýringa, settir í hendur framkvæmdarvaldsins. Ef litið er á nýlega danska löggjöf um hliðstætt efni frá síðasta ári, er þar að finna efnislegar leiðbeiningar um það sem danska umhverfisráðuneytinu er síðan ætlað að fylla út nánar með reglugerðum en ramminn er dreginn. Og þannig ætti að sjálfsögðu að standa að verki varðandi löggjöf sem þessa. Einn þáttur er sá, virðulegur forseti, sem er mikið áhyggjuefni fyrir utan stöðu ráðuneytisins í máli sem þessu og það er stofnunin sem öðrum fremur á að fjalla um efni laganna, og kemur til með í reynd að gera uppkast að reglugerðum, geri ég ráð fyrir, fyrir hæstv. ráðherra varðandi mörg af þeim atriðum sem reglugerðarheimildir eru um í frv., þ.e. Hollustuvernd ríkisins. Aðstaða þeirrar stofnunar hefur oft verið til umræðu á Alþingi en það er sérkennilegt, virðulegur forseti, hversu takmarkað og hversu skammt þær áhyggjur virðast ná í þinginu um málefni þeirrar stofnunar og þar með bakfiskinn í meðferð framkvæmdarvaldsins á þessum stóra málaflokki. Það verður kannski ekki fyrr en farið verður að sækja okkur fyrir erlendum dómstólum, eins og EFTA-dómstólnum, fyrir brot á alþjóðasamningum sem menn kannski vakna til vitundar um hversu hraklega er búið að þessari stofnun. Hefur álag á einstaka íslenska ríkisstofnun ekki aukist með viðlíka hætti og á Hollustuvernd ríkisins og sáralítið verið gert til að bæta úr aðstæðum þar? Þetta varðar óbeint löggjöfina sem við erum að setja. Ég vildi síðan, virðulegur forseti, minna á beinar veilur sem ég tel að séu fyrir hendi, fyrir utan það sem ég hef gert að umtalsefni, sem engan veginn var búið að fjalla um til hlítar í umhvn. en ég og við í minni hluta umhvn. gerðum grein fyrir við 2. umr. málsins og í nál. okkar. Það varðar tengslin við sérlög og er þá átt við lög um matvæli, nr. 93/1995, og lög um eiturefni og hættuleg efni, nr. 52/1988. Þarna er um að ræða veikleika í löggjöfinni sem getur skapað réttaróvissu, m.a. að því er varðar gjaldskrársetningar og ekki er vísað á milli laga með þeim hætti að tryggilegt sé. Það eru náttúrlega slík atriði sem þingnefndir eiga að fara vandlega yfir og fullvissa sig um að ekki vanti heimildir, en það var því miður ekki gert í aðdraganda 2. umr. málsins í hv. þingnefnd. Við höfum einnig gagnrýnt að ekki er í frv. vísað til alþjóðasamninga svo sem gert var í þeim lögum sem frv. á að leysa af hólmi og er það óeðlilegt að okkar mati. Ég vil einnig, virðulegur forseti, vísa til þess sem varðar bráðabirgðaákvæði með frv., þ.e. gildistöku frv., en lögin eiga þegar að taka gildi. Undantekningarnar sem gerðar eru samkvæmt bráðabirgðaákvæðum varða heilbrigðisnefndirnar en nýjar heilbrigðisnefndir eiga að taka gildi 1. ágúst nk. þrátt fyrir aðalákvæðið um að lögin öðlist þegar gildi. Ég vek alveg sérstaka athygli á þeim þætti og bið hæstv. umhvrh. um að bregðast við varðandi það atriði. Spurning mín, virðulegur forseti, er þessi: Er líklegt eða er vissa fyrir því að heilbrigðisnefndir geti tekið til starfa, eins og frv. gerir nú ráð fyrir, þann 1. ágúst 1998, að teknu tilliti til þess að í nefndunum eiga að vera auk þeirra fulltrúa sem nýjar sveitarstjórnir kjósa, og er það eitt út af fyrir sig nokkuð flókið mál, nýjar sveitarstjórnir á hinum stóru eftirlitssvæðum, en fyrir utan fulltrúa þeirra eiga að vera í heilbrigðisnefndunum fulltrúar tilnefndir af samtökum atvinnurekenda og fulltrúar náttúruverndarnefnda á viðkomandi svæði? Aðeins það að kjósa fulltrúa sveitarstjórnanna getur verið allþungt undir fæti á þeim tíma sem þarna er um að ræða, frá 23. maí eða frá því að nýjar sveitarstjórnir eru kosnar og þar til 1. ágúst. Það eru ófáar sveitarstjórnir, t.d. í mínu kjördæmi, sem er hið sama og væntanlegt eftirlitssvæði sem þurfa þar að máli að koma. Hvernig gerir ráðherra ráð fyrir að sveitarstjórnirnar standi að kjöri á sínum fulltrúum? Það er það fyrsta. Í öðru lagi: Hvernig má gera ráð fyrir að fulltrúar, tilnefndir af samtökum atvinnurekenda á viðkomandi svæði verði til þegar engin heildarsamtök er þar að finna? Ég hygg að víða á þessum eftirlitssvæðum sé ekki að finna nein heildarsamtök atvinnurekenda fyrir utan það að heildarsamtök atvinnurekenda hafa stundum á landsmælikvarða verið skilgreind tvö, Vinnuveitendasamband Íslands og Vinnumálasamband samvinnufélaga. Hvort þessara tveggja samtaka á að koma þarna að máli ef túlka ætti lögin þannig að heildarsamtökin eigi að tilnefna fulltrúa í heilbrigðisnefndirnar? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að útfæra þessi atriði? Þriðji þátturinn sem snertir tilkomu heilbrigðisnefnda fyrir 1. ágúst nk. eru fulltrúar frá náttúruverndarnefndum. Staða fulltrúa náttúruverndarnefnda er í rauninni mjög óljós, umdæmi þeirra og jafnvel tilvist. Ég ætla ekki að rifja upp hin þokukenndu ákvæði laga um náttúruvernd, sem samþykkt voru 1996, um náttúruverndarnefndir, en víða hefur verið brugðið á það ráð að sameina hjá sveitarstjórnum marga málaflokka undir öðru heiti. Náttúruverndarnefndirnar eru þannig ýmist ekki til staðar eða að málaflokkarnir sem undir þær ættu að heyra falla undir aðrar nefndir með öðrum nöfnum. Hvað fulltrúa í heilbrigðisnefndirnar snertir sýnist mér að staðan geti einnig verið nokkuð flókin. Ég hef áhyggjur af lagasetningu af þessu tagi, virðulegur forseti, og mér finnst óforsvaranlegt af framkvæmdarvaldinu að ætla að lögfesta þetta frv. á svo tæpu vaði eins og hér er stofnað til. Ég fullyrði að ekki hefði veitt af öllu árinu til undirbúnings til að koma á fót heilbrigðisnefndum samkvæmt frv. Hér er því stefnt í verulega óvissu því samkvæmt ákvæðum frv. hafa núverandi heilbrigðisnefndir einungis umboð til 1. ágúst nk. og þá falla þau umboð úr gildi. Séu hinar ekki orðnar starfhæfar er enginn til að sinna þessum málaflokki.  Stóru veilurnar í frv. hafa verið raktar við 2. umr. málsins og ég ætla ekki að hafa um það langt mál. En þær varða einnig stöðu heilbrigðisnefndanna m.a., réttarstöðu þeirra, vegna þess dæmalausa tiltækis að setja inn í nefndirnar fulltrúa samtaka atvinnurekenda. Það er með ólíkindum, virðulegur forseti, að meiri hluti þingsins skuli hafa tekið undir þá tillögu ráðuneytisins, og ekki horfið að því ráði sem minni hlutinn lagði áherslu á að atvinnurekendur væru ekki aðilar að nefndunum og að þar sætu eingöngu fulltrúar kjörnir af sveitarstjórnum svo sem eðlilegt hefði verið. Annað atriði sem snertir heilbrigðiseftirlitið í landinu er starfsaðstaðan og kemur þar til sú brtt. sem meiri hluti umhvn. gerði að sinni og eitt af fáum dæmum um það að lélegt frv. var gert enn lakara, var gert enn verra, þar sem öryggisákvæðið um það að ekki skyldu færri en tveir heilbrigðisfulltrúar starfa á hverju eftirlitssvæði, var fært niður í einn heilbrigðisfulltrúa. Einu aðilarnir sem gerðu þarna kröfu um breytingu í umsögnum til umhvn. voru Vinnuveitendasamband Íslands og stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga. Kröfur Vinnuveitendasambands Íslands og stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga um að lækka þetta öryggisákvæði, færa það niður, tala sínu máli og eru verulegt áhyggjuefni. Ég tel þau sjónarmið fráleit sem segja að sveitarstjórnirnar leggi flestar til í heilbrigðisnefndir og heilbrigðiseftirlitið megi teljast á þeirra verksviði og kostað af þeim, þar með eigi þær að ráða því hvort heilbrigðisfulltrúi er einn, tveir eða fleiri. Ég tel það ekki gilt. Alþingi á að hafa skoðun á því. Þarna á að setja ákveðið lágmark, enda markar þingið rammann með eftirlitssvæðunum og það hefði ekki veitt af því að hafa þessa tryggingu þó að ég voni að þessu verði ekki beitt í reynd. Óvissan er eftir sem áður og ekki vitað hvernig á verður haldið. Fyrir utan þessa þætti höfum við gagnrýnt kæruferlið varðandi starfsleyfin og svo hið víðtæka reglugerðarvald sem frv. felur í sér. Efnisþættir máls eru í raun fluttir til umhvrn. nánast eins og þeir leggja sig. Virðulegur forseti. Við í minni hluta umhvn. höfum lagt okkur í líma við að ráða bót á agnúum málsins með málflutningi okkar í þinginu og umhvn. þingsins. Við höfum þrátt fyrir allt fengið nokkru áorkað. Sumt af þeim atriðum sem við bárum fram voru tekin upp af meiri hluta umhvn. Eftir sem áður er málið aðeins hálfunnið miðað við þá málsmeðferð sem það hefði verðskuldað. Við fengum mjög strangan tímaramma. Við urðum við því sem um var samið í þingönnum fyrir fyrir jól, að afgreiða málið frá nefnd 20. febrúar sl. við afar þröng tímamörk. Við tókum þann kost svo við gætum komið í veg fyrir það að stórir þættir frv. yrðu lögfestir án breytinga með þeim ákvæðum sem það hafði þá að geyma. Þar var nokkur bót ráðin á við frekari málsmeðferð eftir að sú tillaga í frumvarpsformi var dregin til baka. Ég tel, virðulegi forseti, að vinnan að þessu máli og annmarkar þess eigi að vera áminning bæði fyrir umhvrn. og þing um að standa sig betur næst. Það er auðvitað leitt að þurfa að taka svo til orða. Ég hef enga von um að hér verði miklu um þokað af hálfu þingsins eftir að málið er komið til 3. umr. Ég tel að áður en langt um líður þurfi að fara fram úttekt á því hvernig til tekst. Ég held að mjög fljótlega þurfi greinargerð frá framkvæmdarvaldinu um það hvernig staðið verði að mönnun í heilbrigðisnefndir og varðandi fleiri þætti sem snerta málið, þar á meðal aðbúnað heilbrigðiseftirlitsins víða um land. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég taldi rétt að koma á framfæri nokkrum hugleiðingum mínum og áhyggjum af þessu máli. Ég vona eins og áður segir að við fáum ekki margar slíkar sendingar frá umhvrn. til meðferðar á Alþingi í bráð.

Hæstv. forseti. Hv. þm. sem hér lauk máli sínu beindi til mín einni fyrirspurn. Hann spurði hvort vissa væri fyrir því að heilbrigðisnefndirnar gætu tekið til starfa fyrir tilsettan tíma. Ég tel það tvímælalaust eiga að geta orðið og þegar það hafi verið lögfest beri að standa þannig að málum að svo verði. Í frv. var gert ráð fyrir því að fresturinn yrði til 1. ágúst 1998. Það var afstaða þeirrar nefndar sem að málinu vann. Þá var gert ráð fyrir gildistöku laganna um síðustu áramót en þessi dagsetning var ákveðin með tilliti til þess að í vor fara fram sveitarstjórnarkosningar og því væri eðlilegt að gefa frest fram yfir sveitarstjórnarkosningarnar þannig að nýjar sveitarstjórir skipi nýjar heilbrigðisnefndir. Einnig var rætt um að fulltrúar atvinnurekenda sem eiga sæti í nefndunum mundu tilnefna sína fulltrúa og fulltrúi Vinnuveitendasambands Íslands í undirbúningsnefndinni taldi engin vandkvæði á því. Við munum leita eftir því að samtök vinnuveitenda tilnefni í þessar nefndir sína fulltrúa. Náttúruverndarnefndirnar verða einnig til að loknum kosningunum. Ég tel engin vandkvæði á að þær tilnefni sinn fulltrúa eins og sveitarstjórnirnar. Þar sem náttúruverndarnefndir eru ekki til staðar lengur og aðrar nefndir hafa fengið þau verkefni, þá kemur það í þeirra hlut að tilnefna fulltrúana.

Virðulegur forseti. Það er ekki til mikils að spyrja þegar svörin eru líkt og þau sem hæstv. ráðherra gefur. Þetta var lagt til í frv. sl. haust og þess vegna er þetta óbreytt áfram og stendur svona hér og nú. Það var í rauninni inntakið í svari hæstv. ráðherra.

Það er engin breyting á aðstæðum hvað þetta varðar.

Það er engin breyting á aðstæðum og engin svör við því hvernig samtök atvinnurekenda eiga að tilnefna í nefndina. Hvert ætlar hæstv. ráðherra að senda bréfin til samtaka atvinnurekenda á eftirlitssvæðunum? Hver verður móttakandi þeirra? Ég bið um svar. Hvaða samtök atvinnurekenda á Austurlandi eiga að tilnefna fulltrúa í heilbrigðisnefndir og víðar á eftirlitssvæðum? Hvernig á að standa að tilnefningu fulltrúa náttúruverndarnefnda á þessum svæðum fyrir 1. ágúst nk. þegar margar nefndir starfa á svæðunum en einnig svæðum þar sem engin náttúruverndarnefnd starfar? Þetta finnst mér að þurfi að liggja fyrir við 3. umr. málsins, hvernig svona frumatriði eigi að uppfylla. Hæstv. ráðherra getur ekki skotið sér á bak við ýmsar dagsetningar. Þetta stendur svona í lögunum og þetta átti að lögfesta fyrir áramótin. Við erum í byrjun marsmánaðar. Það breytir engu um þetta. Hvernig á að uppfylla þetta? Gerir ráðherra ráð fyrir því að þessi tímamörk standist? Hvað með réttaróvissuna ef heilbrigðisnefndir eru ekki orðnar starfhæfar og hinar eru sviptar umboði? Hver á að fylla í skarðið?

Hæstv. forseti. Í máli mínu kom fram að ekki hefðu orðið þær breytingar varðandi dagsetningar og efnisatriði um málsaðstæður. Við vissum það í haust og á síðasta ári þegar frv. var lagt fram að þessi frestur er veittur vegna væntanlegra sveitarstjórnarkosninga. Það liggur fyrir og er óbreytt í málinu. Nýjar sveitarstjórnir koma því til með að hafa sama frest og fyrirvara á því að annast kosninguna og það sem að þeim lýtur. Varðandi það hverjir verði móttakendur bréfa um tilnefningu vinnuveitenda í nefndirnar, þá var það rætt við fulltrúa vinnuveitenda við undirbúning frv. Þar sem slík samtök eru ekki fyrir hendi mun það verða sent heildarsamtökum vinnuveitenda og þeir beðnir um að hlutast til um að vinnuveitendur tilnefni fulltrúa sína í nefndirnar. Þegar náttúruverndarnefndir hafa verið kosnar að loknum sveitarstjórnarkosningum verður það jafnframt að vera sameiginleg tilnefning eins og frv. og lögin gera ráð fyrir þegar þau taka gildi.

Virðulegur forseti. Ég ræði þetta mál í trausti þess að hæstv. ráðherra, þingmaður úr landsbyggðarkjördæmi og reyndur maður hér á Alþingi, virðulegur forseti, þekki það vel til aðstæðna að ekki þurfi að skýra margt. Hér þurfa margar sveitarstjórnir að koma til á eftirlitssvæðunum, fyrir utan borgina. Það er einfalt hér í Reykjavík. En á öðrum eftirlitssvæðum þurfa margar sveitarstjórnir að koma sér saman um hvernig standa eigi að vali fimm manna í heilbrigðisnefnd. Það er viðfangsefnið. Hæstv. ráðherra segir að séu engin samtök atvinnurekenda á viðkomandi svæði, þá eigi heildarsamtök atvinnurekenda að tilnefna. Hvar stendur það? Það stendur ekki í frv. eins og það er hér í okkar höndum. Samtök atvinnurekenda og náttúruverndarnefndir á eftirlitssvæðinu. Hér er ekki orð um það að heildarsamtök atvinnurekenda eigi að tilnefna. Hver eru heildarsamtök atvinnurekenda? Er það Vinnumálasamband samvinnufélaga sem stundum er efst á blaði þegar framsóknarmenn tala á þingi?

Jafnvel hjá sumum öðrum, er það ekki?

Jafnvel hjá sumum öðrum. Það mun ekki veita af. Vinnumálasambandið er ekki alltaf mjög sterkt í reiptoginu og hin heildarsamtökin væru þá Vinnuveitendasamband Íslands. Hvort heildarsamtakanna á að tilnefna fulltrúa í heilbrigðisnefnd? Ætlar ráðherrann að velja það hvort þeirra fær bréfið?

Herra forseti. Ég vil byrja á því, af því að ég blanda mér í þessa umræðu, að þakka minni hlutanum í hv. umhvn. fyrir mikla elju við að reyna að laga það frv. sem hér er til meðferðar. Ég vil rifja það upp að málið kom til sérstakrar meðferðar hjá formönnum þingflokkanna fyrir hátíðarnar. Þar féllumst við á það fyrir hönd okkar þingflokka að aðeins hluti málsins færi þá í gegn en meiri hlutanum yrði frestað. Ég ekki alveg viss um að það hafi verið rétt hjá okkur að gera þetta svona. Ég velti því fyrir mér hvort þetta hafi ekki verið mistök og hvort við hefðum ekki beinlínis átt að knýja fram umræðu um þetta mál í vetur. Málið hefði bersýnilega þurft meiri tíma. Málið er stórkostlega gallað. Engu að síður var það þannig að stjórnarandstaðan stóð við sína samninga eins og hún hefur tamið sér. Málið var tekið út úr umhvn. einhvern tíma upp úr 20. febrúar svo það gæti orðið að lögum nú í kringum þessi mánaðamót og það verður víst þannig. Hins vegar er það augljóst, herra forseti, að hér er um að ræða mjög alvarleg tíðindi í atvinnu- umhverfismálasögu Íslands. Þetta er ekkert smámál fyrir þá sem hafa ofur\-áherslu á græn sjónarmið í umhverfismálum eins og hv. 4. þm. Austurl. eða slíka menn eins og stundum er reynt að afgreiða þennan málflutning. Menn reyna að afgreiða málið sem sérvisku. Þetta stórmál snertir í raun og veru allt líf þjóðarinnar á næstu árum og áratugum. Hvernig? Af því að hér er markaður hinn formlegi rammi fyrir alla meðferð umhverfismála þegar kemur að uppbyggingu atvinnureksturs og m.a. stóriðju hér á landi á komandi árum. Ég bendi á það að eins og uppsetningin er í þessu máli og eins og mér sýnist að það liggi í frv., er bersýnilegt að valdið er mjög mikið hjá hæstv. ráðherra. Og bersýnilegt er að þar veldur hver á heldur. Ég segi alveg eins og er að ég treysti ágætlega hæstv. núv. umhvrh. til margra góðra hluta og betur en ýmsum öðrum. Ég mundi t.d. treysta hv. þm. Finni Ingólfssyni miklu verr í sæti umhvrh. en hv. þm. Guðmundi Bjarnasyni. En veruleikinn er sá að ef menn hugsa um þetta í samhengi og átta sig á því að þarna gæti alveg eins setið maður eins og hv. þm. Finnur Ingólfsson þá átta menn sig á því hvað hér er hrikalega alvarlegur hlutur að gerast. Það er hugsanlega verið að afhenda mönnum sem hafa algjörlega tillitslaus sjónarmið gagnvart öllu sem heitir umhverfi og þróun í þessu landi, allt vald í þessum málum. Auðvitað er það þannig að stjórnarandstaðan í þessari stofnun hefur reynt það sem hún getur til þess að benda á galla og vandann í málinu. Og ég er sannfærður um það líka að margir af þingmönnum stjórnarflokkanna eru einnig áhyggjufullir út af málinu. Ég er algjörlega sannfærður um það og mér dettur ekki í hug að neinn þeirra, og ekki heldur hæstv. umhvrh., séu að neinu leyti samviskulausir í máli af þessu tagi. En ég bið bara menn um að hugsa um það í allri vinsemd og í fullri alvöru hvað þeir eru hér að gera. Hér er verið að stíga mjög alvarlegt skref. Hér eru mjög alvarleg tíðindi að eiga sér stað og þau munu hafa áhrif á þróun umhverfis- og atvinnumála á Íslandi á næstu árum og áratugum og m.a. taka á því sem mestu skiptir fyrir þetta land, þ.e. að hér verði umhverfið slíkt að við getum verið stolt af því, hér verði umhverfið þannig að fólk á Íslandi vilji búa hér áfram og hér verði umhverfið þannig að við getum verið stolt af því í samfélagi þjóðanna en þurfum ekki að skammast okkar með sérstakar undanþágubeiðnir á sneplum sem koma á síðustu stundu þegar verið er að afgreiða þessi mál á alþjóðasamkomum eins og í Kyoto um daginn þar sem beinlínis var niðurlægjandi fyrir Íslendinga að upplifa hvernig þar var haldið á málum. Undir forustu hverra? Undir forustu forsrh. og utanrrh. Ég sá ekki að hæstv. umhvrh. fengi að halda þar á málum eins og ég hygg að hann hefði viljað. Þegar maður horfir á þetta frv. og þá málsmeðferð og meðferð á umhverfismálum sem hefur verið á þessu kjörtímabili, þá staldrar maður auðvitað við. Maður hlýtur líka að staldra við og velta því fyrir sér hvort menn séu ekki búnir að sjá núna hvílík mistök það voru að staðfesta löggjöfina um náttúruvernd með þeim hætti sem gert var hér um vorið í bullandi átökum í þinginu. Á síðustu klukkutímum þingsins áður en því var frestað þá gerist það að löggjöf um náttúruvernd er keyrð í gegn. Af einhverjum ástæðum er það þannig að undirbúningur mála af hálfu umhvrn. er ekki nægilega góður. Þetta er ungt ráðuneyti og á eftir að helga sér hefð og venjur og þekkingu sem öll ráðuneyti þurfa að hafa. En þá eiga menn með opnum huga og jákvæðum málflutningi að taka tillit til þess sem sagt er, m.a. af stjórnarandstöðunni þannig að menn séu ekki að stefna framtíð þjóðarinnar að því er varðar umhverfis- og atvinnumál í talsverða hættu. Ég held, herra forseti, að þetta sé mjög stórt atriði að hafa í huga og ég kom upp til þess að þakka minni hluta hv. umhvn. fyrir það sem hann gerði og líka meiri hlutanum að svo miklu leyti sem hann tók þátt í því að bæta málið. Að lokum ætla ég að koma aðeins að því sem hv. 4. þm. Austurl. nefndi áðan og spyrja hæstv. umhvrh. í tengslum við það. Því auðvitað verður að svara þessum spurningum um þessar nefndir. Það er ekki hægt að afgreiða þetta svona. Hvernig á að setja í þessar nefndir? Það er svo einfalt, ég spyr að því. Eftir hvaða reglum? Er það rétt að það eigi að skrifa upp í Garðastræti og biðja þá félaga þar, ýmsa góða menn, Þórarinn og félaga, að tilkynna hverjir verða fulltrúar atvinnulífsins á Austurlandi, Norðurlandi, Suðurlandi, Vesturlandi og Vestfjörðum? Er það svoleiðis? Af hverju stendur þá ekki hérna: Einn úr hverju umdæmi samkvæmt tilnefningu Vinnuveitendasambands Íslands? Af hverju stendur það ekki hér? Hvað er eiginlega hér á ferðinni? Það er alveg vonlaust að afgreiða þetta mál, herra forseti, öðruvísi en að algjörlega sé skýrt hvað hér er nákvæmlega á ferðinni. Ég skil svör hæstv. ráðherra þannig að hann sé í raun og veru að segja: ,,Það verður leitað til Vinnuveitendasambandsins, ekki kannski um tilnefningar, heldur um að komið verði á fyrirkomulagi í hverju kjördæmi til þess að tilnefna.`` Með öðrum orðum: Umhvrn. á Íslandi ætlar að beita sér fyrir því að stofnuð verði atvinnurekendasamtök í öllum kjördæmum landsins. Er það eðlilegt verkefni umhvrn. að beita sér fyrir því að stofna atvinnurekendasamtök í öllum kjördæmum landsins? Ég held að það sé ekki eðlilegt verkefni. Ég held að aðrir hafi það hlutverk, eins og Þórarinn og félagar, að halda utan um það. Ég sé ekki að hæstv. umhvrh. hafi það hlutverk samkvæmt reglum um Stjórnarráð Íslands að beita sér fyrir því að stofnuð verði einhver svæðisfélög atvinnurekenda. En það er hann einmitt að segja. Og hann verður að svara því algjörlega skýrt hvernig eigi að fara í þessa vinnu. Hvert verður næsta skref? Segjum að þetta verði lögfest í dag. Hvað verður gert á morgun til að ganga frá því að aðild atvinnurekenda að þessum svæðisnefndum verði til? Síðan er það þetta með þessar náttúruverndarnefndir sveitarfélaga sem ég ætla ekki að endurtaka hér. Eins og fram hefur komið er það frekar einfalt í mínu kjördæmi sem heitir Reykjavík. En þetta er flóknara annars staðar og mér finnst að þingið eigi að fá að vita þetta. Ég fer fram á það í fullri vinsemd við hæstv. umhvrh. að hann svari þessum spurningum um leið og ég endurtek það að ég deili áhyggjum mínum með minni hlutanum í umhvn. yfir þessu máli í heild og ég óttast að það geti orðið slys ef aðrir menn setjast í umhverfisráðherrastólinn en sá sem situr þar nú, sem sýna minni tillitssemi gagnvart umhverfinu en hann hefur, t.d. menn eins og hæstv. iðnrh. Það væri ofboðslegt fyrir þjóðina og framtíð hennar ef slíkur maður settist þar inn. Hættan er sú að menn séu að veita ráðherrunum of mikið vald, hvað sem þeir heita --- hann gæti á morgun heitið Þórarinn Viðar Þórarinsson ef illa færi í einhverjum kosningum --- slíkum aðilum eða einhverjum magnesíumpáfa hvar sem þeir eru nú í heiminum ef þeir yrðu allt í einu umhverfisráðherrar. Vilja menn það? Viljum við það? Ekki við. Þess vegna held ég að þessi lög séu hættulegt fúsk. Það á að vanda sig á Alþingi og menn eiga að bera virðingu fyrir því starfi sem þeir eru að vinna hérna.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst þakka heldur hlýleg orð hv. þm. sem talaði síðast í garð þess sem hér stendur nú, en læt liggja milli hluta mat hans og álit á öðrum þingmönnum og reyndar á öðrum mönnum utan þings einnig enda er það hans mál að sjálfsögðu. Ég vísa til fyrri svara minna við þeim spurningum sem hann bar hér fram. Sveitarstjórnir þurfa auðvitað að koma sér saman um fjölmörg verkefni að loknum sveitarstjórnarkosningum eins og hér er gert ráð fyrir, þ.e. að sveitarstjórnir komi sér saman um --- fleiri en ein og fleiri en tvær --- kosningu fulltrúa í þessa nefnd eins og margar aðrar nefndir sem sveitarfélög þurfa að tilnefna sameiginlega í. Ég hygg að flestir þingmenn þekki fjölmörg dæmi þess og sama á auðvitað við um náttúruverndarnefndirnar. Það sem ég sagði um atvinnurekendurna áðan var að ef engin samtök atvinnurekenda væru á viðkomandi heilbrigðisnefndarsvæði, þá yrði leitað eftir því við samtök vinnuveitenda að þau hlutuðust til um það hvernig yrði staðið að því máli. Ég lýsi engri sérstakri ánægju með það eða fagna því ekkert sérstaklega að það verði mitt hlutverk að reyna að koma slíkum samtökum á í hverju einasta kjördæmi eða hverju svæði heilbrigðisnefnda. Það er hins vegar mál sem samtök vinnuveitendanna verða kannski að huga að fyrir sína parta. Ég mun leita eftir því að þau hlutist til um það að tilnefningar komi frá atvinnurekendum í þessar nefndir eins og rætt var um við þá við gerð frv. á sínum tíma eins og ég hef áður gert hér grein fyrir.

Herra forseti. Það er mikil gæfa fyrir samtök atvinnurekenda á Íslandi og hina veiku stöðu þeirra að eiga aðra eins hauka í horni og þá umhverfisráðuneytismenn, en þeir ætla núna að beita sér fyrir því með erindrekstri um landið að stofnuð verði atvinnurekendafélög, eitt í hverju kjördæmi helst. Umhvrn. getur ekki séð atvinnurekendur úti á landi í friði öðruvísi en að knýja það fram að þeir stofni félög svo þeir geti tilnefnt í nefndir. Það er alveg ótrúlegur lúxus fyrir atvinnurekendur á Íslandi að fá svona ókeypis ríkisstyrkta ráðgjöf. Skattgreiðendur ætla að borga til þess að umhvrn. geti látið stofna átta atvinnurekendafélög í öllum kjördæmum landsins. Það eru afskaplega mikil tíðindi og athyglisvert að það eigi að nota peninga skattgreiðenda í erindrekstur fyrir atvinnurekendur, en í forustu er umhvrn. sem fer með þetta verkefni. Það er mjög sérkennilegt af umhvrn. að taka þetta að sér. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hreinskilin svör því að hann sagði nokkurn veginn að hann fagnaði því ekkert að þurfa að standa í þessu. En hann viðurkenndi að þetta væri svona og það finnst mér vont.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 96/1995, um gjald af áfengi, með síðari breytingum. Frv. er 480. mál og er að finna á þskj. 815. Tillögur sem er að finna í frv. byggjast á niðurstöðum nefndar sem skipuð var fulltrúum fjmrn., heilbrrn., dómsmrn. og viðskrn. um nýja skipan í áfengis- og tóbaksmálum en nefnd þessi starfaði á síðasta ári. Í nefndinni sátu aðstoðarmenn viðkomandi ráðherra. Tillögur þær sem nefndin setti fram miðuðu m.a. að því að eftirlit með dreifingu og markaðssetningu áfengis hér á landi verði aukið og spornað verði við neyslu áfengis og henni stýrt með gjaldtöku á viðkomandi vörur. Þessar tillögur koma fram í frv. því sem hér er mælt fyrir svo og öðrum frv. sem lögð hafa verið fram á Alþingi en þar er um að ræða frv. til nýrra áfengislaga en fyrir því mun hæstv. dómsmrh. væntanlega mæla á morgun, frv. til laga um breytingu á lögreglulögum sem sömuleiðis heyra undir dómsmrn. og loks frv. til laga um áfengis- og vímuvarnaráð sem nýlega var sent til 2. umr. og viðkomandi hv. þingnefndar. Þessi þrjú frv. eru unnin samhliða af sömu mönnum. Helstu breytingar sem lagðar eru til í umræddum frv. eru í fyrsta lagi að rekstur áfengisútsala verði háður eftirliti og sambærilegum skilyrðum og rekstur vínveitingastaða. Í öðru lagi að leyfisveitingar vegna innflutnings og heildsölu áfengis, svo og yfirumsjón eftirlits með allri verslun með áfengi, verði á vegum lögregluyfirvalda. Jafnframt verði leyfi til rekstrar vínveitingahúsa og áfengisútsala háð samþykki viðkomandi sveitarstjórnar. Í þriðja lagi að áfengi verði flokkað í þrjá flokka, þ.e. öl, létt vín og annað áfengi, og að tekið verði upp mishátt áfengisgjald eftir flokkum. Í frv. því sem hér er mælt fyrir er lagt til að áfengi verði flokkað í þrjá meginflokka við ákvörðun áfengisgjalds. Þar er um að ræða í fyrsta lagi öl, í öðru lagi vín og aðrar gerjaðar drykkjarvörur að hámarki 15% að styrkleika og í þriðja lagi annað áfengi. Tilgangurinn með slíkri flokkun er að löggjafarvaldinu sé kleift að beita mismunandi gjaldtöku á einstaka flokka áfengis og hafa þannig áhrif á neysluna --- á verð og neyslu og beina henni frá þeim vörum sem út frá áfengisvarnasjónarmiðum þykja skaðlegri en aðrar. Neyslustýringu af þessu tagi hefur verið beitt í ýmsum nágrannaríkjum okkar. Ekki er lögð til breyting á gjaldi af öli að þessu sinni. Hins vegar er lagt til að áfengisgjald af víni, sem í daglegu tali er kallað léttvín, lækki um 10% frá því sem nú er, þ.e. fari úr 58,70 kr. í 52,80 kr. á hvern sentilítra af vínanda í hverjum lítra áfengis. Gert er ráð fyrir að gjaldfrelsismörk, þ.e. 2,25 sentilítrar af vínanda í hverjum lítra áfengis verði óbreytt á víni. Áætlað er að útsöluverð á algengum tegundum af rauðvíni muni lækka um 5--6% við þessa lækkun á áfengisgjaldinu, svo dæmi sé tekið. Af öðru áfengi en öli og víni er gert ráð fyrir að gjaldið lækki lítillega á hvern sentilítra af vínanda í hverjum lítra áfengis eða úr 58,70 kr. í 57,50 kr. Hins vegar mun gjaldið leggjast á allt vínandamagn áfengisins, þ.e. að núverandi gjaldfrelsismörk sem eru 2,25 sentilítrar af vínanda í hverjum lítra áfengis falli brott. Ég vil leggja sérstaka áherslu á að sú breyting muni leiða til nokkurrar hækkunar á áfengi. Hækkunin yrði mest á veiku áfengi, til að mynda áfengisblöndum og áfengum gosdrykkjum en með auknum styrkleika áfengis dregur úr áhrifum breytingarinnar. Ég vil taka fram í þessu sambandi fyrir þá sem ekki þekkja til, að fyrir stuttu hófst innflutningur á gosdrykkjarvörum sem eru blandaðar áfengi, og miðað við það kerfi sem við notumst við til að verðleggja áfengismagnið, þá sluppu þessar tegundir betur en aðrar. Áætlað er að áfengisgjald hækki um 60--90 kr. á hverja flösku af flestum tegundum áfengis. Gera má ráð fyrir að útsöluverð á algengum tegundum af vodka hækki um 3--4%. Þeirri breytingu er í fyrsta lagi ætlað að leiðrétta þá röskun er gjaldfrelsismörk, sem ég nefndi áður og eru 2,25%, þykja hafa á gjaldtöku af brenndu áfengi í þeim tilvikum sem áfengi hefur verið blandað með gosdrykk eða ávaxtasafa, en við það verður hlutfallslega stór hluti vínandamagns undanþeginn gjaldi. Í annan stað þykir æskilegt út frá áfengisvarnasjónarmiðum að beina neyslu frá slíkum drykkjarvörum. Í frv. er lagt til að gjald af áfengi sem flutt er inn til eigin nota verði hið sama og af áfengi sem er flutt inn í atvinnuskyni, þ.e. til endursölu. Samkvæmt gildandi lögum reiknast gjald af áfengi sem flutt er inn til eigin nota sem tiltekin fjárhæð á hvern lítra vörunnar. Gjaldið er óháð styrkleika þegar um öl eða vín er að ræða en af öðru áfengi hækkar gjaldið í þrepum við aukinn styrkleika. Mismunandi gjaldtaka af áfengi sem flutt er inn í atvinnuskyni annars vegar en til eigin nota hins vegar hefur haft í för með sér að umtalsverður munur er í mörgum tilvikum á gjaldtöku af sams konar vöru eftir því hvort hún er flutt inn til landsins í atvinnuskyni eður ei. Æskilegt þykir að samræma gjaldtökuna að þessu leyti. Hvað varðar áhrif fyrrgreindra breytinga á tekjur ríkissjóðs af áfengisgjaldi er gert ráð fyrir að lækkun á áfengisgjaldi af víni dragi úr tekjum ríkissjóðs um allt að 70 millj kr. á ári. Breyting á gjaldtöku af öðru áfengi en öli og víni leiðir á hinn bóginn til hækkunar á gjaldi af áfenginu. Ljóst er að tekjur ríkissjóðs munu aukast nokkuð við þá breytingu og má ætla að sá tekjuauki geti numið um 100--120 millj. kr. allt eftir því hve mikil áhrif þessi verðbreyting hefur. Í heildina má því gera ráð fyrir að tekjuaukning vegna breytinga á fjárhæð áfengisgjalds muni nema um 30--50 millj. kr. Í frv. er gert ráð fyrir að 0,3% af gjaldi af áfengi sem flutt er inn til sölu eða vinnslu eða sem svarar um 15 millj. kr. renni til áfengiseftirlits lögregluyfirvalda. Þeirri fjárhæð er ætlað að standa straum af nýjum verkefnum sem lögregluyfirvöldum er ætlað að sinna vegna áfengiseftirlits, m.a. eftirliti með birgðageymslum áfengisheildsala og sölu og dreifingu áfengis í vínveitingahús. Í gildistökuákvæði frv. er kveðið á um brottfall laga nr. 58/1970, um skemmtanaskatt. Skemmtanaskattur hefur verið innheimtur af veitinga- og samkomuhúsum þar sem vínveitingar eru hafðar um hönd, kvikmyndasýningum og skemmtanahaldi sem aðgangur er seldur af. Skemmtanastarfsemi hefur tekið miklum breytingum frá því að lög nr. 58/1970 tóku gildi á sínum tíma. Veitinga- og samkomuhúsum sem bjóða upp á vínveitingar hefur fjölgað mikið á undanförnum árum og eru þau jafnframt orðin fjölbreytilegri. Af þeim sökum þykja lög um skemmtanaskatt um margt vera orðin úrelt. Enn fremur eru lögin ekki talin uppfylla kröfur sem nú eru gerðar til skattlagningarheimilda þar sem þau fela ráðherra ákvörðun um skattlagningu. Í því sambandi má minnast á að samkvæmt framkvæmd á lögum um skemmtanaskatt hafa kvikmyndahús greitt skemmtanaskatt önnur en þau sem eru félagsheimili sem samkvæmt þeirri skilgreiningu hafa fengið lán úr Félagsheimilasjóði eða eru rekin á vegum samtaka eins og t.d. Tónlistarfélagsins, sjómannadagsráðs eða Sáttmálasjóðs Háskólans en í þeim tilvikum hefur samsvarandi upphæð og nemur skemmtanaskattinum verið haldið eftir hjá viðkomandi aðilum. Innheimtur skemmtanaskattur til ríkisins hefur á undanförnum árum verið um það bil 70 millj. kr. á ári. Samkvæmt lögum nr. 58/1970 er skattinum ráðstafað til áfengis- og fíkniefnavarna en einnig rennur hluti hans til Sinfóníuhljómsveitar Íslands og Menningarsjóðs félagsheimila. Með skemmtanaskatti hefur einnig verið innheimt gjald í Menningarsjóð sem hefur verið um 10 millj. kr. á ári. Frv. gerir ráð fyrir að tekjuaukning vegna hækkunar áfengisgjalds komi að hluta til í stað þeirra tekna sem ríkissjóður hefur haft af skemmtanaskattinum. Miðað er við að þær stofnanir sem notið hafa tekna af skemmtanaskatti samkvæmt fjárlögum fái áfram framlög úr ríkissjóði. Eins og áður segir hafa árlegar tekjur af skemmtanaskatti numið um 70 millj. kr. Auknum tekjum af áfengisgjaldi, sem gert er ráð fyrir að muni nema um 30--50 millj. kr. á ári, er ætlað að vega að hluta til upp tekjutap ríkissjóðs við afnám skemmtanaskattsins. Gera má því ráð fyrir að ríkið tapi nokkrum tugum milljóna á þessari breytingu ef reikningsaðferðir þær sem frv. byggist á standast. Ég tel rétt, virðulegi forseti, að hér komi fram að mín skoðun hefur verið sú að gera eigi meiri breytingar en hér er lagt til og þá einnig breytingar á öðrum lögum, lögum um verslun með áfengi og áfengislögunum sjálfum. Ég tel að einkarétt ríkisins til innflutnings og heildsöludreifingar á tóbaki eigi að afnema og í stað álagningar ÁTVR á tóbak verði gjald af tóbaki innheimt í tolli á sama hátt og áfengisgjald. Gert er ráð fyrir þeim breytingum í frv. sem ég lagði upphaflega fram í ríkisstjórninni en jafnframt var gert ráð fyrir að gjaldtaka á tóbaki mundi aukast og tóbak þannig hækka í verði. Ég vil taka þetta sérstaklega fram en um það er samkomulag á milli stjórnarflokkanna að leggja frv. fram með því sniði sem hér er en eins og gefur að skilja í samsteypustjórn og þar sem menn ætla að vera saman í hóp verður auðvitað að taka tillit til allra sjónarmiða og fara eins hægt í breytingar og sá sem hægast vill fara. Enn fremur, virðulegi forseti, var ég hlynntur hugmyndum sem komu fram við undirbúning þessara frv. í undirbúningsnefndinni um að einkaréttur ÁTVR til smásölu á áfengi yrði afnuminn. Ég taldi eðlilegt að í stað einkaréttar ÁTVR kæmu almennar reglur sem t.d. yrðu notaðar við að veita vínveitingaleyfi hjá þeim sem reka vínveitingastaði og að ekki sé óeðlilegt að sömu reglur gildi um sölu á áfengi út úr búð að degi til. Því miður náðist ekki samstaða um þessar breytingar heldur í hæstv. ríkisstjórn að þessu sinni og því fela tillögur frv. þess sem hér er til umræðu ekki í sér jafnmiklar breytingar í áfengis- og tóbaksmálum og ég hefði talið eðlilegar. Ég tek að sjálfsögðu fram að ég styð frv. eins og það kemur fram nú en taldi rétt að láta þetta heyrast hér vegna þess að ég hef áður úr þessum ræðustól lýst skoðunum mínum á þessum málum og meira að segja tvívegis áður flutt frv. til breytinga á tóbaksmálunum með það í huga að lagt sé á sérstakt tóbaksgjald. Ég vil taka fram í því sambandi af því að nokkur misskilningur er á ferðinni að hvergi á Norðurlöndum er um að ræða einkaleyfi ríkisins til innflutnings og dreifingar á tóbaki. Þar sem það þekkist er það yfirleitt vegna þess að menn eru að verja innlendan tóbaksiðnað eins og t.d. í Frakklandi. Hæstv. forseti. Ég hef gert grein fyrir efnisatriðum þessa lagafrv. sem hér hefur verið lagt fram um breyting á lögum nr. 96/1995, um gjald af áfengi, og ég legg til að málinu verði vísað til hv. efh.- og viðskn. og 2. umr.

Herra forseti. Ég vil fyrst segja að það er nokkur galli á skipulagningu hér hvernig til hefur tekist að ekki skuli gefast kostur á að ræða í samhengi öll þau frv. sem eru á dagskrá í þinginu um þessar mundir og tengjast tilhögun áfengissölu, þ.e. hvernig staðið er að áfengis- og vímuefnavörnum og þeim breytingum á áfengisgjaldtöku og flokkun áfengra drykkja sem heyra undir þetta frv. hæstv. fjmrh. Þá bíður umræðu þingmannafrumvarp sem er flutt af mér og hv. þm. Ögmundi Jónassyni og fjallar um breytingar á fyrirkomulagi áfengisverslunar og tekur til breytinga á tvennum lögum, þ.e. áfengislögum og lögum um verslun með áfengi og tóbak. Ég hafði gert mér vonir um að þannig mætti standa að skipulagningu þingstarfanna að þessum málum öllum mætti safna saman og hafa hér góðan dag um umræður um þessi mikilvægu mál öll saman. En nú virðist ætla að takast þannig til að þau verði rædd í fernu lagi, þ.e. í eins mörgum pörtum og hægt er að ræða þau. Mér er tjáð að frv. okkar þingmanna verði á dagskrá á morgun og síðan verði frv. hæstv. dómsmrh. á dagskrá á fimmtudaginn en frv. hæstv. heilbrrh. var á dagskrá í síðustu viku. Og því verður þetta ekki slitið í fleiri parta. Ég ætla að reyna til skilgreiningar í umræðunum að halda mig við það sem snýr að þeim hluta þessa máls sem er á verksviði hæstv. fjmrh. Nú er ljóst að efni þessara þriggja stjórnarfrv. er eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. ráðherra tengt. Það er angi af vinnu á vegum hæstv. ríkisstjórnar í þessum efnum þar sem fjögur ráðuneyti komu við sögu og niðurstaðan er þær breytingar sem lagðar eru til í þessu frv. í frv. um áfengis- og vímuvarnaráð og í breytingum á áfengislögum sem einnig liggja hér fyrir í stjórnarfrv. Ég vil fyrst segja um efni þessa frv. að ég tel reyndar að þær breytingar á þessum afmarkaða hluta málsins séu að mörgu leyti eðlilegar og jákvæðar, þ.e. það sem snýr að flokkun áfengra drykkja og vissum verðlagningarbreytingum sem hér eru boðaðar. Við það geri ég í sjálfu sér ekki miklar athugasemdir. Menn hafa almennt verið á þeirri skoðun að það væri að breyttu breytanda skynsamlegt að reyna að færa gjaldtökuna nokkuð til, smátt og smátt, þannig að henni væri frekar létt af léttari drykkjunum en þyngd þá á þeim sterkari. Þetta er breyting í þá átt ef ég hef skilið rétt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því sem mér sýnist að sé hugsanlega ágalli á framsetningunni eða a.m.k. að þar geti verið um visst gat að ræða í flokkuninni, þ.e. spurningin um áfenga gosdrykki sem ýmsir hafa miklar áhyggjur af að muni ganga yfir hér sem farsótt eins og gerst hefur víða í nágrannalöndunum og það er auðvitað alveg ljóst til hvaða markhóps er þar alveg sérstaklega verið að höfða.

... í framsöguræðunni.

Ég geri mér grein fyrir því. En það sem ég ætlaði að spyrja að og kannski hefur komið fram í ræðu ráðherra en ég ekki náð að átta mig á eða öllu heldur sýndist mér við fyrsta lestur að hér væri fyrst og fremst settur á réttan stað sá hluti áfengra gosdrykkja sem búinn er til með eimuðum vínanda, þ.e. þegar um er að ræða framleiðslu á grundvelli eimaðs vínanda. En nú er mér tjáð að einnig geti verið um að ræða áfenga gosdrykki þar sem vínandinn er tilkominn með gerjun og þá er spurningin hvernig á að taka á því ef ætlunin er að ná utan um þennan drykkjarflokk allan og hafa hann skattlagðan jafnmikið og fullkomlega virðist vera ástæða til. Þetta atriði kann að hafa verið skýrt betur í framsöguræðu hæstv. fjmrh. en gert er í greinargerð frv. og það þá farið fram hjá mér. Mér er ljóst að miðað við þá uppsetningu sem hér er valin milli léttra drykkja, þ.e. öls í fyrsta lagi, víns og annarra gerjaðra drykkjarvara sem að hámarki innihalda 15% og hins vegar hinna og áfengra gosdrykkja þegar um eimaðan vínanda er að ræða, þá er kannski ekki auðvelt að koma því fyrir að halda öllum gosdrykkjaflokknum þarna í einum hópi en það væri nú samt tvímælalaust þörf á að reyna að gera það og útfæra það einhvern veginn. Svo vil ég ræða, herra forseti, aðra þætti sem tengjast þessum áfengisfrv. og vinnu og niðurstöðu eða stefnumótun á vegum hæstv. ríkisstjórnar ef því má það nafn gefa og birtist okkur hér svo brotakennt að þess sér stað í mismunandi frv. Það eru í fyrsta lagi þær fréttir sem komið hafa af nefndarskipan hæstv. ráðherra, en það hefur orðið fréttnæmt að hæstv. ráðherra hefur skipað sérstaka nefnd til að, að því er mér skilst, vinna að endurskoðun á því sem kallað er reglugerð um Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Fyrir þessari nefnd fer enginn annar en aðstoðarmaður hæstv. ráðherra. Það hefur jafnframt komið fram að ætlunin sé að starfa mjög hratt og vel að þessu máli og að nefndin eigi að ljúka störfum sem fyrst og er þá vísað í að verið sé að gera hér ákveðnar breytingar og þess vegna þurfi að gera þessa breytingu á reglugerðum um fyrirtækið eða stofnunina Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Síðan hefur komið fram annars staðar, þar á meðal liggur það fyrir t.d. í fundargerð sem ég hef undir höndum frá verkstjórafundi í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins --- hún mun vera samkvæmt nýjum upplýsingalögum opinbert plagg ef eftir er leitað þannig að ekki þarf að vandræðast neitt með að vitna í það hér --- að á þeim fundi var upplýst að megintilgangur endurskoðunarvinnu á reglugerðinni um Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins --- það glittir reyndar í það sama í umfjöllun fjölmiðla, t.d. blaðsins Dags --- væri að athuga hvernig nýta megi heimildir laga um Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og laga um fjárreiður ríkisins til að losa um þau verkefni sem Áfengis- og tóbaksverslunin hefur með höndum. Nú muna menn hvernig frá þessu er gengið í nefndum lögum um fjárreiður ríkisins. Þar er hin fræga 30. gr. þar sem talað er um að heimilt sé ráðherra með samþykki fjmrh., sem er einfalt mál ef sá hinn sami á í hlut, sá veitir væntanlega sjálfum sér samþykki --- að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni sem undir ráðuneytið heyri o.s.frv. Þessi grein sem oft er kölluð einkavæðingargreinin, bakdyramegin í fjárreiðulögunum, var mjög til umræðu hér á sínum tíma og nú hefur komið fram að það er beinlínis vitnað í þessar heimildir þegar verið er að segja frá þessu starfi sem ráðherra hefur þarna sett af stað. Þetta gefur tilefni til spurninga: Er ætlunin að fara í breytingar á tilhögun áfengisverslunarinnar, smásöludreifingar á áfengi í landinu án þess að þær breytingar séu þó boðaðar eða lagðar til í lagafrv.? Á að fara einhverja fjallabaksleið í þessu máli? Hvað er á dagskrá í þessu nefndarstarfi? Fær efh.- og viðskn. sem fær þetta mál til umfjöllunar upplýsingar úr þessu nefndarstarfi og verður sú reglugerð sem þarna er boðað að standi til að endurskoða lögð fyrir efh.- og viðskn. í drögum áður en hún verður afgreidd? Ég vil taka það skýrt fram, herra forseti, að ég tel að engar heimildir séu á grundvelli 30. gr. fjárreiðulaganna til að einkavæða Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sökum þess að engar slíkar fyrirætlanir hafa verið löglega kynntar, samanber síðustu málsgrein 30. gr. Vísa ég þá ekki síst í það að stjórnarliðar sem vörðu þessa grein á sínum tíma í umræðum í þinginu, þingmenn eins og hv. þm. Sturla Böðvarsson og Jón Kristjánsson, varaformaður og formaður fjárln., vísuðu alveg sérstaklega í þessa síðustu málsgrein, að í athugasemdum með fjárlagafrv. skuli gera grein fyrir áformuðum samningum á fjárlagaárinu og áætluðum kostnaði o.s.frv. og jafnframt skuli gera grein fyrir markmiðum og ávinningi ríkisins af slíkum samningum. Þessu skilyrði hefur það ég best veit ekki verið fullnægt hvað varðar stöðu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á yfirstandandi fjárlagaári og þar með lít ég svo á að heimildir 30. gr. séu ekki fyrir hendi hvað þetta nefndarstarf snertir og það hljóti því að vera á misskilningi byggt að verið er að vísa í fjárreiðulögin hvað varðar endurskoðunarstarf nefndar undir forustu aðstoðarmanns fjmrh., Steingríms Ara Arasonar. En það er eðlilegt við þessa umræðu, af því að í hlut á frv. frá hæstv. fjmrh. sem tengist þessum málum, að hæstv. ráðherra svari fyrir þetta. Vonandi kemur þá fram að það hafi verið á misskilningi byggt að til standi að gera nokkrar breytingar á þessum málum, a.m.k. ekki á yfirstandandi ári. Enda mundi það ekki, miðað við það sem maður hefur heyrt af niðurstöðu stjórnarflokkanna í þessum málum, samræmast því sem ég hef tekið að væri samkomulag þeirra, þ.e. að á þessum hlutum yrðu ekki gerðar neinar grundvallarbreytingar, hvorki hvað varðar sölutilhögun á áfengi né tóbaki. Mér hefur a.m.k. verið tjáð að það hafi verið niðurstaðan af starfi stjórnarflokkanna og ég trúi því að sjálfsögðu ekki upp á hæstv. fjmrh. að hann fari að reyna að laumast neitt bakdyramegin og koma aftan að samstarfsflokki sínum í ríkisstjórn með því að læða breytingum engu að síður í gegn með einhverjum svona aðferðum. Annað sem ég vil gera að umtalsefni, herra forseti, er að það er nokkuð sérkennilegt að verða hversu á tvist og bast í lagasafninu þessi fyrirmæli eru, að það skuli þurfa að gilda mörg lög í mörgum bútum, ein um Áfengis- og tóbaksverslunina sjálfa, önnur um verslun með áfengi og tóbak, þau þriðju um gjöld á áfengi og að það þurfi að vera fjórir brennivínsmálaráðherrar í einni og sömu ríkisstjórninni eins og þetta er núna. Auðvitað þyrfti að vinna að því að sameina og samræma þessi ákvæði í eina heildstæða löggjöf eða a.m.k. þannig að ekki heyrðu margir lagabálkar undir hvern einasta ráðherra í þessu efni. Ég vil taka upp við hæstv. fjmrh., og þó fyrr hefði verið, störf stjórnar Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins sem hæstv. ráðherra hefur skipað á grundvelli ákvæða sem lætt var inn í lög um Áfengis- og tóbaksverslunina á vordögum árið 1995, frekar en 1996 ef ég man rétt. Ég lýsi því yfir, herra forseti, að ég tel að þingmenn hafi verið blekktir þegar þeirri heimild til stjórnarskipunar yfir Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins var lætt inn. Þá vísa ég bæði til þess hvernig hæstv. fjmrh. fjallaði um þau mál en ekki síður til þess hvernig formaður efh.- og viðskn. taldi mönnum trú um að ekkert annað stæði til en að setja sakleysislega og faglega rekstrarstjórn yfir Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Þetta sagði sá mæti maður í efh.- og viðskn. þegar hann var að selja mönnum breytingarnar og í ræðustóli á Alþingi ef ég man rétt. Þarna er komið aftan að mönnum, a.m.k. eins og stjórnin hefur síðan valið að starfa. Nú kann að vera að hún hafi tekið sér vald og farið út fyrir það verksvið sem þeir ágætu menn ætluðu henni í upphafi, formaður efh.- og viðskn., hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, og hæstv. fjmrh., og þá er það sök stjórnarinnar en ekki þeirra. Eins og þetta snýr að okkur þingmönnum, sem voru kynnt þessi áform á sínum tíma, hafa hlutirnir farið allt öðruvísi en stofnað var til. Hvað á ég þar við, herra forseti? Jú, ég á við að það er að sjálfsögðu ekki nein venjuleg rekstrarstjórn eða fagleg stjórn yfir fyrirtæki sem tekur sér fyrir hendur að móta áfengisstefnu í landinu og gera tillögur um að gerbreyta skuli einu veigamesta grundvallaratriði þeirrar aðhaldssömu stefnu á þessu sviði sem við Íslendingar höfum fylgt, þ.e. sjálfum einkarétti ríkisins á smásöludreifingu áfengis en það hefur stjórnin gert eða a.m.k. stjórnarformaðurinn. Hann hefur komið í fjölmiðla og talað fyrir þeirri framtíðarsýn að leggja fyrirtækið í raun niður sem viðkomandi stjórn var þó sett til að stjórna, veita faglega og rekstrarlega forustu fyrir. Hvergi stendur að stjórnin eigi að upplifa það sem hlutverk sitt að leggja niður eða eyðileggja innan frá fyrirtæki sem hún á að stjórna að nafninu til en þannig birtist þetta mér. Mér er ljóst að þetta eru stór orð en ég tel vera innstæður fyrir þeim, herra forseti. Það er afar sérkennilegt svo ekki sé meira sagt hvernig stjórnin hefur birst bæði okkur þingmönnum, sem áttum þátt í því á sínum tíma að heimildir til að setja hana á laggirnar komu inn í lög, og ekki síður starfsmönnum og stjórnendum fyrirtækisins þó að það sé annarra en mitt að skýra nánar frá því. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, herra forseti, að fyrirkomulaginu þurfi að breyta og auðvitað var það stórkostlegt álitamál á þessum tíma hvort nokkur þörf var fyrir svona stjórn frekar yfir þessu ríkisfyrirtæki en öðrum, hvort ekki var einfaldlega eðlilegast að þetta væri hrein og klár ríkisstofnun með þeim hætti að hún heyrði undir viðkomandi ráðherra eins og verið hafði og eins og gildir enn um margar aðrar stofnanir en ef slík stjórn væri sett á laggirnar á annað borð ætti hún að sjálfsögðu að vera þingkjörin stjórn. Vel kæmi til greina að aðild að henni eða a.m.k. áheyrnaraðild fyrir utan starfsmenn gætu þá átt yfirvöld áfengismála að öðru leyti, t.d. áfengisvarnaráð eða áfengis- og vímuvarnaráð. Því ekki það? Í samræmi við þann yfirlýsta tilgang með þessu fyrirkomulagi að hann sé hluti af aðhaldssamri áfengisstefnu stjórnvalda, þ.e. heilbrigðis- og félagslegum markmiðum sem þarna tengjast. Við leggjum til í frv. okkar, herra forseti, að stjórninni verði gerbreytt og ef það frv. kemur á dagskrá á morgun getum við vonandi rætt það undir þeim lið en mér finnst eðlilegt að um leið og hæstv. fjmrh. er til svara fyrir sinn hluta af brennivínsmálapakka hæstv. ríkisstjórnar svari hann fyrir þessa hluti og ekki eru önnur tækifæri betri til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um þetta en það sem hér gefst. Ég vona því að hæstv. ráðherra geti gefið einhver svör við þessum spurningum.

Virðulegur forseti. Ég tel að við séum að fjalla um mjög gott frv. í dag. Samkvæmt frv. á að vera mun auðveldara að beita gjaldtöku til neyslustýringar. Möguleiki verður á að hækka sterku vínin sem er að mörgu leyti óæskilegt að menn neyti í óhófi en léttu vínin eiga að lækka í verði og ég tel mjög æskilegt að stýra neyslunni þannig. Almenn skynsemi segir manni það. Maður hefur líka séð hvaða áhrif verðstýring hefur haft á tóbaksneyslu. Þar hefur tekist mjög vel til að mínu mati. Allar kannanir sýna að þegar tóbak er hækkað í verði minnkar neysla þess. Mig langar hins vegar að nota tækifærið til að spyrja hæstv. fjmrh. af hverju ekki var stigið lengra skref, þ.e. af hverju verð á bjór var ekki líka lækkað. Við höfum oft heyrt að bjór á Íslandi sé frekar dýr miðað við það sem er í nágrannalöndum okkar. Hjá ferðamannaþjónustunni hefur verið kvartað talsvert undan bjórverði og er talið að það skaði ímynd landsins út á við gagnvart ferðamönnum. Ég veit svo sem ekki hve mikið er til í því en eitthvað væntanlega og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi ekki verið skoðað. Mér fannst eins og hæstv. ráðherra gæfi í skyn að þetta væri einungis fyrsta skrefið núna og það gæti þá hugsanlega komið til greina að lækka bjórinn í framhaldinu og ég hefði áhuga á að fá að vita aðeins meira hvað hæstv. ráðherra átti við með því. Ég held að það væri mjög æskilegt að bjórinn lækkaði. Hæstv. ráðherra lagði mikla áherslu á eftirlit í framsögu sinni. Af því tilefni bendi ég á að um 15 millj. eiga að renna í áfengiseftirlit því að 0,3% af áfengisgjaldinu fer í áfengis- og tóbakseftirlit. Af því tilefni langar mig að nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra að því hvort honum sé kunnugt um að áfengi sé selt frá heildsölum beint til neytenda, þ.e. yfir borðið hjá heildsölunum en ekki í gegnum ÁTVR-búðirnar eins og á að gera. Því hefur verið haldið fram af einstaka aðilum að þetta viðgangist. Það er ótrúlegt en mig langar að heyra hvort hæstv. ráðherra þekkir til slíkra dæma. Í svari sem hæstv. fjmrh. lagði fram í þinginu við fyrirspurn hv. þm. Ögmundar Jónassonar um eftirlit með áfengissölu kemur fram að fjmrn. hafi falið embætti ríkisskattstjóra með bréfi 15. apríl 1997 á síðasta ári að annast úttekt á því hvort starfsemi aðila, sem höfðu fengið leyfi til innflutnings og dreifingar á áfengi, væri í samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 585/1995, um framleiðslu, heildsölu og innflutning áfengis í atvinnuskyni. Ég spyr hæstv. fjmrh. hvort þessu bréfi til ríkisskattstjóra hafi verið fylgt eitthvað eftir, hvort eitthvað hafi komið út úr bréfaskriftunum, hvort gerð hafi verið einhvers konar rassía til að athuga hvort heildsalar séu að selja beint yfir borðið til neytenda eins og einhverjir hafa haldið fram. Vegna þeirra orða sem féllu í lok ræðu hæstv. fjmrh. um að það væri skoðun hans að það ætti að einkavæða Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, þ.e. að taka tóbak og áfengi út úr ÁTVR og leggja áfengissöluna niður, vil ég freista þess að skýra aðeins frá sjónarmiðum Framsfl. í því sambandi. Varðandi tóbakið sem við skoðuðum mest fyrir stuttu var samþykkt á síðasta flokksþingi að stefna bæri að því að heildsala á tóbaki ætti áfram að vera í höndum ÁTVR. Sú samþykkt kom að einhverju leyti í kjölfarið á umræðum sem voru þá í þjóðfélaginu sem sköpuðust vegna reglna hæstv. fjmrh. sem voru settar um aðgengi nýrra tóbakstegunda á markaðinn en þær reglur voru að margra mati mun rýmri en æskilegt var vegna þess að nýjar tegundir kalla á nýja neytendur. Rannsóknir sýna að þegar nýjar tóbakstegundir koma á markaðinn byrjar ungt fólk að reykja þær og einungis 2% af tóbaksneytendum skipta um tegund. Nýjar tegundir útheimta nýja neytendur og þess vegna var mjög æskilegt að þær reglur, sem settar voru um aðgengi nýrra tegunda, væru mjög strangar. Reyndar skildist manni þegar reglurnar voru settar að stjórn ÁTVR vildi hafa þær þrengri en niðurstaðan varð á endanum. Þetta skapaði ákveðna óánægju, sérstaklega hjá þeim sem hafa forvarnir í fyrirrúmi, og var aðdragandi að því að Framsfl. ályktaði um að stefna bæri að því að heildsala tóbaks yrði áfram í höndunum ÁTVR. Ef við skoðum fordæmi sjáum við að þegar heildsala áfengis fluttist frá ÁTVR virðist vera að einhvers konar hvati hafi orðið hjá heildsölum til að selja áfengi. Það varð meiri hvati. Ég varð vitni að því á veitingastað sem ég fór á að ung kona gekk um sali með áfengi í tanki á bakinu og hellti í glös hjá fólki sem þar var. Nafnið á ákveðinni áfengistegund stóð flennistórum stöfum á tunnunni sem unga konan dældi úr. Þarna var að sjálfsögðu um óbeina auglýsingu að ræða þannig að það er ákveðin hætta þegar heildsalan flyst frá ÁTVR að það verði hvati til þess að selja meira. Þetta óttast maður að vissu leyti að ef tóbakið fer frá ÁTVR verði það meiri hvati til þess að selja tóbakstegundirnar. Mig langar til að nota tækifærið í þessu sambandi og spyrja hæstv. fjmrh. hvort komi til greina að hækka tóbakið enn frekar. Ákveðið átak hefur verið gert í því. Sem betur fer hefur tóbakið verið hækkað en margir hefðu viljað meiri hækkanir og að sjálfsögðu til þess að fá frekara fjármagn til forvarna og að reyna að stýra neyslunni og minnka reykingar. Það virðist vera eins og að margir séu að hætta reykingum í dag, maður finnur ákveðinn straum í samfélaginu. Mikið er selt af alls konar tyggjói með nikótíni og öðrum hjálpartækjum til að hætta að reykja. Maður sér líka að tóbaksvarnanefndin er að vinna mjög gott starf undir formennsku Þorsteins Njálssonar heimilislæknis og Þorgrímur Þráinsson hefur verið ráðinn sem framkvæmdarstjóri þar og það er verið að vinna mjög gott starfi í þessu ráði. Það er eins og það sé að byrja smávakning þannig að maður spyr sig: Er möguleiki á að hækka tóbakið meira til að stuðla enn frekar að því að fólk hætti að reykja? Í Noregi kostar sígarettupakkinn mun meira en á Íslandi þrátt fyrir hækkanirnar. Ég tel að við þyrftum að athuga hvort við ættum ekki að hækka tóbakið enn frekar og ég spyr hæstv. fjmrh. hvort það komi til greina síðar á árinu, á miðju ári eða eitthvað slíkt. Hæstv. fjmrh. gerði að umtalsefni hugmyndir sínar um einkavæðingu ÁTVR og tók það sérstaklega fram að samstarfsflokkurinn væri ekki á sömu skoðun. Hann sagði að vagninn færi ekkert hraðar en sá sem hægast vildi fara. Það er svo sannarlega rétt. Ákvarðanir okkar um ÁTVR og þessi áfengismál eru auðvitað hápólitískar. Ég vil að vissu leyti taka undir orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, varðandi stjórn ÁTVR. Það hefur verið ankannalegt að fylgjast með því starfi sem sem átti að vera rekstrarstjórn en þar hefur verið lögð fram ákveðin stefna sem er hápólitísk. Það er hápólitískt að ákveða hvernig þessum málum verði fyrir komið. Ég minni á að Framsfl. fer með heilbrrn. Hæstv. heilbrrh. er samkvæmt lögum yfirmaður forvarna á Íslandi. Það er því ekki skrýtið þótt Framsfl. sé sérstaklega umhugað að gæta að forvörnum hér í landinu. Að lokum langar mig að minna stjórnarandstöðuna, sem notar nú hvert tækifæri til þess að fara með þær rangfærslur að Framsfl. hafi engin áhrif í þessari ríkisstjórn og Sjálfstfl. ráði öllu. Það er alrangt. Eins og menn sjá hér þá hefur fullt tillit verið tekið til skoðana Framsfl. varðandi fyrirkomulag áfengis- og tóbaksmála í landinu.

Hæstv. forseti. Ég held að eftir eigi að láta á það reyna að hvaða marki verði tekið tillit til sjónarmiða Framsfl. í þessu máli. Hið sama gildir reyndar um ýmis önnur sem eru á borði ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Hér er til umræðu frv. til laga um breyting á lögum um gjald af áfengi. Í frv. eru lagðar til nokkrar breytingar um gjald á áfengi. Talað er um flokkun í þrjá flokka og að upp verði tekið mishátt áfengisgjald eftir flokkum. Í grg. með frv. er vísað til þess að samhliða fyrirhugaðri lagasetningu eru lögð fram önnur frv. þar sem kveðið er á um ýmsar breytingar í áfengismálum hér á landi. Helstu frv. sem hér er vísað til eru í fyrsta lagi að rekstur áfengisútsala verði háður eftirliti og sambærilegum skilyrðum og rekstur vínveitingastaða. Í öðru lagi að leyfisveitingar vegna innflutnings og heildsölu áfengis og yfirumsjón eftirlits með allri verslun með áfengi verði á vegum lögregluyfirvalda. Jafnframt verði leyfi til rekstrar vínveitingahúsa og áfengisútsala háð samþykki viðkomandi sveitarstjórnar. Þetta frv. er hluti af annarri lagasmíð og stærri sem ætlað er að taka á skipulagi þessara mála í víðari skilningi en hér er gert. Ég tek undir það sem fram kom í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um að eðlilegra hefði verið að ræða þessi mál öll saman og í heild sinni. Það er ástæða til að vera á varðbergi þegar hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson hreyfir við lagasetningu um ÁTVR. Ástæðan er öllum þingheimi kunn. Hún er sú að í allri lagasetningu sem hæstv. fjmrh. hefur staðið fyrir og snertir ÁTVR hefur verið gerð tilraun til þess að grafa undan Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og einkavæða starfsemina. Hæstv. fjmrh. er heiðarlegur maður og leynir hvorki Alþingi né landsmenn þessum ásetningi sínum. Áðan ræddi hann um að hann hefði viljað fara lengra en samstarfsflokkurinn, Framsfl., leyfir honum í þessu efni. Staðreyndin er sú að af áfengis- og tóbakssölu er mikill ágóði og peningalyktin hefur borist til Verslunarráðs Íslands. Og það er fyrir hagsmunum Verslunarráðsins sem hæstv. fjmrh. fer. Hann gengur erinda Verslunarráðsins í þessu efni. Ég leyfi mér að efast um það að sagan muni dæma hæstv. fjmrh. á hagstæðan hátt þegar hann ræðir um það að fara hratt annars vegar og hægt hins vegar í þessum efnum. Hann sagðist vilja komast hraðar en Framsfl. leyfir honum. Þegar litið er til þeirra sem eru framsæknastir á þessu sviði, t.d. í Bandaríkjunum, þá reyna menn þar að setja skorður við áfengis- og tóbaksnotkun í miklu ríkari mæli en við erum að gera hér. Á veitingastöðum í New York eru reykingar t.d. bannaðar. Sams konar bann á að taka upp í Kaliforníu, til verndar starfsfólki sem vinnur á veitingastöðum. Ekki einungis hafa menn skoðað heilsufar einstaklinganna heldur tilkostnað samfélagsins í þessu samhengi. Að mínum dómi er það því mikill misskilningur hjá hæstv. fjmrh. ef hann telur að það að þjóna hagsmunum Verslunarráðsins og einkavæða þessa starfsemi sé að stefna hraðbyri til framtíðar. Þetta er mikill misskilningur. Hann er í forsvari fyrir afturhaldssöm sjónarmið. Í þessu tilviki heldur Framsfl. fram hinum framsæknu sjónarmiðum. Ég fagna því hve fast Framsfl. hefur staðið á málum varðandi tóbakið. Eins og hæstv. fjmrh. sagði þá hefði hann viljað einkavæða alla þá verslun. Til er tvenns konar fyrirkomulag varðandi dreifingu á áfengi og tóbaki og það eru tvenn sjónarmið sem liggja til grundvallar. Annars vegar það sjónarmið að þetta eigi að tengja heilbrigðisstefnu, reyna að stuðla að aðhaldssemi eða hófsemd eins og segir í 1. gr. frv. sem liggur fyrir Alþingi og kemur að öllum líkindum til umræðu á morgun eða fimmtudag. Í 1. gr. frv. til áfengislaga segir, með leyfi forseta: ,,Tilgangur laga þessara er að miða að hófsemd í meðferð áfengis.`` Hér er um dreifingu og fyrirkomulag á áfengissölu í landinu að ræða. Þetta er sú stefna sem við höfum fylgt á Íslandi. Hins vegar er til annars konar fyrirkomulag. Það er að fela markaðnum dreifingu á þessari vöru eins og annarri. Einkavæðing þessarar starfsemi er einmitt það sem vakir fyrir hæstv. fjmrh. Hafa menn einhverjar efasemdir um það að markaðurinn muni standa sig vel í að koma áfengi og tóbaki á framfæri? Nei, síður en svo. Það er ástæða þess að menn hafa efasemdir um að fela markaðnum algjörlega dreifingu á þessum vörum. Markaðurinn yrði duglegri við að troða brennivíni ofan í landsmenn og fá þá til þess að reykja en gert er með því fyrirkomulagi sem við búum við. Þetta er ástæða þess að við höfum þetta á vegum opinberra aðila. Við viljum ekki virkja markaðslögmálin þegar kemur að dreifingu á áfengi og tóbaki. Hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson talar fyrir markaðsvæðingu þessa og allar götur frá alþingiskosningum árið 1995 hefur hann róið að því öllum árum. Hann byrjaði á því að losa um innflutning á áfengi til landsins. Hér voru haldnar miklar og langar ræður og höfð uppi varnaðarorð. Menn sögðu t.d. að þetta mundi leiða til þess að eftirlit með áfengissölu yrði erfiðara, það yrði torveldara að fylgjast með áfengissölu í landinu. Öll þessi varnaðarorð hafa gengið eftir. Eftirlit með áfengissölu í landinu er í algjörum molum. Þetta fæst staðfest í svari fjmrn. við fsp. sem ég setti fram fyrir nokkrum vikum síðan og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vísaði í hér áðan. Þar kemur fram að eftirlit með áfengissölu í landinu er algjörlega í molum. Enda segir í svari hæstv. fjmrh.: ,,Að lokum skal tekið fram í tilefni af fyrirspurninni að um nokkurt skeið hefur verið talið að nauðsyn bæri til að efla og skipuleggja betur eftirlit með dreifingu á áfengi innan lands. Ekki er síst talin þörf á að styrkja þann lagagrundvöll sem eftirlit byggist á og færa það undir lögregluyfirvöld.`` Eftirlitið er í molum og nú eru menn að velta því fyrir sér hvernig þeir geti smíðað nýjar reglugerðir og ný lög til þess að koma á raunhæfu eftirliti með áfengissölu í landinu. Vegna þess að það er alveg rétt sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir spurði um. Hún staðhæfði það reyndar ekki en spurði hvort fjmrh. væri kunnugt um að heildsalarnir væru farnir að selja áfengi yfir borðið, ekki aðeins til veitingahúsa, heldur til annarra kúnna. Hún spurði hvort fjmrh. væri kunnugt um að þetta væri gert. Í svari fjmrn. kemur fram að þörf sé á að gera stórátak í þessum efnum. Það þarf að virkja lögregluna, smíða nýjar reglugerðir og hugsanlega setja ný lög. Og hvers vegna? Vegna þess að það sem við vöruðum við vorið 1995 reyndist rétt. Sú breyting sem þá var gerð var að okkar áliti til þess að eftirlitið færi í mola. Og það hefur gerst. Þetta var mjög einfalt mál hér áður fyrr. Hver einasta brennivínsflaska sem kom til landsins var merkt. Hver einasta flaska sem fór inn á veitingastað hafði þetta merki. Ef hún hafði það ekki þá var það smygl. Nú er ekkert hægt að fylgjast með þessu. Það er hægt að senda lögregluna á staðinn og hugsanlega hægt að smíða nýjar reglugerðir og ný lög til að koma böndum yfir þessa starfsemi. Hér í svari fjmrn. er viðurkennt að þörf sé á slíku. Eftirlit með áfengissölu í landinu er í molum. Varnaðarorð okkar reyndust rétt. En það er ekki nóg með þetta. Fyrir því eru engin takmörk hve langt hæstv. fjmrh. hefur reynst viljugur að ganga til að torvelda starfsemi ÁTVR og grafa undan þeirri stofnun. Gera menn sér t.d. grein fyrir því, þegar verið er að tala um það hér í greinargerð með frv. að það sé þörf á að rýmka möguleika sveitarfélaga og landsbyggðarinnar til að fá útsölur, að það er hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson sem staðið hefur í vegi fyrir því? Gera menn sér grein fyrir því að hann hefur staðið í vegi fyrir því að ýmsir staðir á landsbyggðinni fengju áfengisútsölur? Gera menn sér almennt grein fyrir þessu? Til hvers halda menn að þetta sé gert? Það er til að sverta þessa starfsemi og þessa stofnun. Til þess að fá fólk andvígt henni, til að snúa landslýð gegn stofnuninni þannig að Verslunarráðið fái betur komist yfir þessa starfsemi. Þetta er ástæðan fyrir þessu og hverjir skyldu það vera sem vilja rýmka hér um? Það er sá sem hér stendur og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og við munum tala fyrir okkar frv. á fimmtudag eða föstudag. Það er hæstv. fjmrh. sem hefur staðið í vegi fyrir sjálfsögðum réttindum landsbyggðarinnar í þessu efni. En það er ekki nóg með þetta --- og nú ætla ég að gerast nokkuð stóryrtur. Hæstv. fjmrh. hefur skipað stjórn sem er sett til höfuðs ÁTVR. Þetta eru stór orð en ég stend við þau. Á einum fyrsta fundi sem boðað var til með starfsmönnum stofnunarinnar var greint frá því að til stæði að leggja þessa starfsemi niður. Þetta er enginn einfaldur rekstraraðili. Þetta er aðili sem lítur á sig með pólitískt hlutverk, enda hefur oft verið vísað til þess að þar sé farið að vilja hæstv. fjmrh. Friðriks Sophussonar um að einkavæða starfsemina. Og nú síðast hefur það fengist staðfest eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék að áðan og vitnaði í fundargerð með verkstjórum ÁTVR þar sem segir að sú endurskoðunarnefnd sem á að skoða reglugerðir um ÁTVR eigi að athuga hversu nýta megi heimildir laga um ÁTVR og laga um fjárreiður ríkisins til að losa um þau verkefni sem ÁTVR hefur nú með höndum. Auðvitað var það þetta sem vakti fyrir þeim þegar þeir festu í lög, í 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins, heimildarákvæðið sem við ræddum hér nokkur úr þingflokki Alþb. og óháðra og vöruðum við því að gefa hæstv. fjmrh. heimild til að ráðskast með eigur ríkisins með þeim hætti sem hann ætlar að reyna að gera. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti á að ummæli formanns fjárln. og varaformanns fjárln. væri að finna sem gæfu tilefni til að ætla að hæstv. fjmrh. kæmist ekki upp með þetta. Það er vonandi að svo sé. Það er þetta sem ég á við þegar ég sagði í upphafi máls míns að vonandi reynist hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sannspá um það að Framsfl. geti staðið í vegi fyrir þeim áformum hæstv. fjmrh. að einkavæða ÁTVR bakdyramegin. Það er það sem verið er að reyna að gera. Það er ekkert einsdæmi að Sjálfstfl. skipi nefndir til höfuðs stofnunum, það hefur oft gerst. Iðulega hafa verið settir í útvarpsráð fulltrúar peningafrjálshyggjunnar sem hafa viljað Ríkisútvarpið feigt, hafa helst viljað leggja það niður. Þeir eru settir í stjórn slíkra stofnana. Þetta er fullkomið siðleysi að sjálfsögðu af hálfu ráðherra sem gera slíkt og af hálfu þeirra einstaklinga sem taka þessi verkefni að sér, en þetta hefur gerst varðandi ÁTVR. Þar hefur verið skipuð stjórn til höfuðs starfseminni og hún hefur lýst því yfir að það sé verkefni sitt að leggja starfsemina niður. Gera menn sér grein fyrir því að stjórn stofnunar sem maður mundi ætla að leitaði álits innan stofnunar um hvað væri eðlilegt og heppilegt, jákvætt og neikvætt, leitar allt annað? Þessi stjórn leitar allt annað. Hún leitar fyrst til brennivínssalanna og tóbaksinnflytjendanna. Síðan er hlustað á rödd starfsfólksins, ef yfirleitt er hlustað á þá rödd. Þetta er nú ástæðan fyrir því að við hefðum viljað að þessi umræða héngi öll í einni spyrðu og væri skoðuð í heild sinni. Vegna þess að ekki er nóg að taka á þessum lagafrv. sem slíkum. Það verður að fylgjast með því hvað gerist milli þinga. Ég hvet fulltrúa Framsfl. við þessa umræðu, hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, til að ganga eftir upplýsingum um þetta. Hvort það sé virkilega rétt sem fram hefur komið í opinberum gögnum og vitnað er til, að búið sé að fela nefnd manna að leita leiða til að einkavæða þessa starfsemi. Það er verkefni hennar. Þetta eru því hlutir sem við þurfum að fá alla upplýsta áður en þessari umræðu lýkur, en mér finnst eðlilegt að við umræðu um önnur frv. sem tengjast þessum málum og heyra undir dómsmrh. verði hæstv. fjmrh. einnig viðstaddur. Það er ekki nóg að afnema eftirlitið eins og hefur verið gert og segja síðan bara: Þetta er mál lögreglunnar og mál reglugerðasmiða og lagasmiða, mér kemur þetta ekki lengur við. Á meðan hefur sest að störfum nefnd manna sem hefur verið falið að koma þessari stofnun fyrir kattarnef.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og tek undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að vissulega hefði verið betra að umræðan um öll þessi frv. hefði farið fram á sama degi, en sú ákvörðun er þegar tekin og var tekin fyrir helgi að slíta málið í sundur með því að taka á dagskrá og afgreiða eitt af þremur málunum, þ.e. frv. um áfengis- og vímuvarnir, sem er hluti af stefnu ríkisstjórnarinnar sem birtist í þessum frv. Ég tek undir þetta en það þýðir lítið að sakast um það nú því það er þegar skeð. Í öðru lagi varðandi áfengt gos, eða gos í áfengi eða hvað menn vilja kalla þetta, þá er þetta sérstakt vandamál vegna eimaða vínandans. Það er miklu minna vandamál að ég hygg þegar um er að ræða blandaða drykki þar sem létt vín er í blöndunni. En þá lendum við auðvitað í öðru vandamáli og það er að við seljum hérna sem óáfenga drykki, drykki sem innihalda áfengi eins og maltöl og pilsner sem eru innan við þessi mörk, 2,25%, og þess vegna er valin þessi leið sem er í frv. Ég hygg að hættan sé miklu meiri á eimuðu áfengi sem blandað er í gos eða ávaxtasafa en af drykkjum þar sem um er að ræða léttvínsblöndur því öllum er ljóst að þar er um léttvín að ræða. Hér hefur nokkuð verið rætt um nefndarskipun mína sem nýlega átti sér stað. Ég bað aðstoðarmann minn ásamt tveimur mönnum úr stjórn fyrirtækisins og forstjóra fyrirtækisins að setjast niður og fara yfir nokkur mál sem tengjast starfsemi ÁTVR. Það þarf að endurskoða reglugerðina sem er ósköp eðlilegt því nú höfum við reynslu af lögunum frá 1995. Við þurfum að skoða vinnureglur fyrirtækisins, innkaupareglur, prufusölu, bæði á áfengi og tóbaki sem nokkuð hefur verið gert hér að umtalsefni. Það liggja fyrir niðurstöður samkeppnisráðs sem þarf að fara yfir og mönnum hafa verið gerðar kunnugar og það þarf að svara því með viðeigandi breytingum á rekstri fyrirtækisins. Varðandi fjárreiðulögin skal það tekið fram að ekki stendur til að brjóta nein lög í því sambandi. Menn þurfa ekki að hafa áhyggjur af því. Það er hins vegar verið að ræða hvernig skuli standa að opnun nýrra áfengisútsala, en að undanförnu hefur það verið gert með því að bjóða slíkt út og ég kem að því síðar. Þá er verið að ræða um opnun nýrra áfengisútsölustaða. Ég kem einnig að því síðar. Þetta er því fyrst og fremst stefnumótandi starf og það er ekki hægt að slíta það frá rekstrarstjórninni eins og mér heyrðist koma fram hjá hv. þm. Ég bendi á að stjórnin er í raun og veru framlenging af ráðherranum. Nefndin sem vann að undirbúningi þessara frv. sem hafa verið og eru til umræðu skilaði samhljóða tillögum. Í tillögum nefndarinnar var ekki tillaga um afnám á einkaleyfi ÁTVR en hins vegar var gert ráð fyrir í tillögunum að tóbaksgjald kæmi í staðinn fyrir einkaleyfi á innflutningi og dreifingu á því en ríkisstjórnin, eins og margoft hefur komið fram, féllst ekki á að gera þær breytingar að sinni. Ég minni á að það var ákvörðun Alþingis að koma á stjórn ÁTVR. Það var ekki í upphaflega frv. og satt að segja sóttist ég ekkert sérstaklega eftir þeirri stjórn. Það var ákvörðun hv. nefndar sem hv. þm. á sæti í eða meiri hluta nefndarinnar að koma stjórninni á og hún starfar samkvæmt reglugerð og er auðvitað rekstrarstjórn en það er ekkert sem bannar stjórninni að hafa stefnu nema síður sé. Ég hef satt að segja beðið hana um að setjast yfir framtíðarstefnu fyrirtækisins og tel að það sé vel við hæfi. Mig langar í örfáum orðum, virðulegi forseti, að fjalla um frv. þeirra félaga, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og hv. þm. Ögmundar Jónassonar, fulltrúa Alþb. og óháðra. Þetta frv. er í tvennu lagi og það er ekki verið að ræða hér um dómsmálaráðuneytishlutann, enda sýnist mér satt að segja að í frv. dómsmrh. sé fjallað um öll atriðin sem koma fram í frv. með svipuðum eða nánast sama hætti og hér er gert ráð fyrir. Þar með er því verið að taka undir þau sjónarmið í stefnumótun ríkisstjórnarinnar.  Menn verða að hafa í huga, og ég undirstrika það þegar verið er að ræða þessi mál, að auka þarf þjónustuna. Það kemur líka til greina að verðið sé misjafnt eftir því hvar verslanirnar eru. Af hverju mega ekki sveitarfélögin og lögregluyfirvöld opna eða sjá um að ákveða hvar skuli opna verslanir? Í dag er biðröð eftir að fá að opna áfengisútsölustaði, eins og ég kem síðar að. Varðandi fjármálaráðuneytishlutann í þessu frv. þeirra minni ég á að stjórn Áfengis- og tóbaksverslunarinnar er framlenging af ráðherravaldinu. Ég tek undir það með hv. þm. að ráðherrann getur ekki firrt sig ábyrgð þótt þessi stjórn starfi. Ég tel alveg út í bláinn að kjósa menn í stjórn þessa fyrirtækis hlutfallskosningu á Alþingi. Ég sé ekki minnstu ástæðu til þess, svo ég láti það koma skýrt fram af minni hálfu. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hvort á staðnum eigi að vera þjónustufulltrúi. Mér finnst það vera falleg hugsun. Við höfum reynt að bæta þjónustuna með því að gefa upplýsingar. Þó er í þessum málum dálítið vandratað vegna þess að spurningin er ætíð hvað sé auglýsing og hvað upplýsing. Þetta vandamál hefur komið upp hjá norrænum þjóðum núna þegar reyna á að uppfylla ESA-skilyrðin. Mér er sagt að frændur okkar séu í vandræðum með að uppfylla þetta skilyrði. Þeim er í raun og veru skylt að upplýsa um vöruna. Hér á landi er svo mikill tvískinnungur ríkjandi í þessum málum að menn gera engan mun á upplýsingum og auglýsingum. Við betra tækifæri væri ég tilbúinn að ræða þessi mál almennt, en tímans vegna get ég ekki farið ítarlegar út í frv. þeirra hv. þingmanna sem ég hef minnst á hér. Ég tek það fram að hér er ekki verið að leggja fram stjfrv. til breytinga á lögum um verslun á tóbaki og áfengi. Það mál er ekki til umræðu þessu sinni. Það er verið tala um allt önnur lög í þessari umræðu. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir spurði af hverju verð á öli væri ekki lækkað. Tilgangurinn með þeirri breytingu sem hér er gerð er fyrst og fremst að koma á flokkun þannig að hægt sé að taka ákvörðun um lækkun á hverjum flokki fyrir sig. Mín skoðun er sú, ég tek undir það með hv. þm., að lækka þyrfti verð á öli, sérstaklega frá veitingahúsum. Ég staðhæfi það hér að álagning á öl í veitingahúsum er mun meiri hér á landi en erlendis. Lítils háttar lækkun á öli þarf því ekki endilega að skila sér til þessara staða. Ég held að ástæðan sé sú að við gerum miklu meiri kröfur til vínveitingahúsanna en gengur og gerist í mörgum okkar nágrannalöndum. Ég er fyllilega tilbúinn að skoða hvernig við getum komið til móts við ferðamannaþjónustuna. Þá þarf auðvitað að skoða verð á öli og annað sem kann að valda því að verðið er kannski þrefalt eða jafnvel fjórfalt þegar það er keypt á vínveitingastöðum víða um landið. Þetta verða menn að hafa í huga og þó að lækkunin yrði kannski 10%, þá mundi það skila mjög lítilli lækkun. Fleiri þættir en verðið til viðkomandi veitingahúsa skipta máli. Það eru aðrir þættir í starfsemi veitingahúsanna sem þarf að skoða en ég er tilbúinn til að taka þátt í þeirri athugun. Varðandi 0,3% gjaldið sem ég held að sé framfaraspor, þá var í framhaldi af því spurt hvort ég vissi að heildsalar seldu beint til neytenda. Ég þekki það ekki. Í lögunum er skýrt tekið fram að þeir eigi að selja til smásalanna hvort sem það er ÁTVR eða þeir sem hafa vínveitingaleyfi. Sú skynsamlega verkaskipting var gerð að ÁTVR selur á útsöluverðinu og heildsalinn á sínu heildsöluverði. Þannig eiga heildsalarnir að vera fyllilega samkeppnisfærir við ÁTVR gagnvart þeim sem annast smásölu eins og þeir sem hafa vínveitingaleyfi. Mér er hins vegar ekki kunnugt um að selt sé beint til einstaklinga. Slíkt væri að sjálfsögðu lögbrot. Varðandi bréfið til ríkisskattstjóra þá get ég því miður ekki fullyrt að því hafi verið fylgt eftir eins og hv. þm. spurðist fyrir um. Ég tek það hins vegar fram að þessi mál eru til sérstakrar skoðunar og umræðu í þeirri nefnd sem vann drög að þeim frumvörpum sem eru til umræðu. Við ákváðum að fara þá leið að styrkja lögregluna sérstaklega í sínu starfi. Við höfum jafnframt ráðið sérstakan mann sem hefur með höndum eftirlit og starfar með Áfengisvarnaráði. Loks er ætlunin sú samkvæmt lögunum að ríkisskattstjóri fylgist með heildsölunum. Ég játa þó að vel kann að vera að þar megi standa betur að verki. Varðandi stefnu Framsfl. ætla ég að vera fáorður. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að ná megi fram eðlilegri stefnu í þessum málum, annars vegar í gegnum verðlagningu og hins vegar með eftirliti heilbrigðisyfirvalda með því að tjara og nikótín séu ekki seld í óhóflegum mæli. Ég tel að það sé verkefni heilbrigðisyfirvalda að fylgja því eftir. Ég tek fram að það verður í raun og veru engin breyting á framboði við að taka gjald í tolli. Í dag er heimilt að flytja þennan varning til landsins og eins og allir vita varð niðurstaðan sú eftir lögfræðilega skoðun að okkur væri skylt, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að opna markaðinn fyrir fleiri tegundum en þeim sem seldar eru þessa stundina. Það er ekki vegna þess að ég sé sérstakur áhugamaður um það. En eftir að hafa skoðað málið mjög vandlega þá urðum við að viðhafa aðferð sem hægt væri að leggja á borðið og segja: Þetta er okkar aðferð. Menn hafa möguleika en við höfum líka leyfi til þess að afturkalla leyfið ef varan selst ekki. Þarna er auðvitað ákveðinn vandi til staðar en ég tel að það yrði engin stórkostleg breyting þó að tóbakið hyrfi frá ÁTVR. Spurt var að því hvort verðhækkun á tóbaki gæti orðið meiri. Það er engin fyrirliggjandi ákvörðun um það. Það er ekki útilokað. Vegna þess að minnst var á Noreg í þessu sambandi, sem er auðvitað ágætisland, þá mætti einnig nefna Svíþjóð. Sumir telja að þeir hafi verðlagt þessa vöru svo hátt að þar sé stórkostlegt smygl. Í norsk og sænsk dagblöð er skrifað að þeir hafi sett það hátt verð á tóbak að það hafi valdið stórkostlegum vandræðum í þessum löndum. Um það get ég auðvitað ekki fullyrt. Það er ekki deilt um það í þessu máli að nauðsynlegt er að hafa forvarnir. Á stefnu flokkanna um forvarnir, eftirlit og verðstefnu er enginn munur . Að allra síðustu, virðulegi forseti, því miður er tími minn að verða búinn, þá sagði hv. þm. Ögmundur Jónasson að ég væri fulltrúi Verslunarráðsins og vildi auka framboðið á þessum vonda varningi. Um það fór hann mörgum orðum. Í sömu ræðu rétt eins og --- ég hafði næstum sagt hv. þm. Ragnar Reykás --- sneri hann við blaðinu og sagði að nú ætlaði hann að sjá til þess ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að auka framboðið á þessum vörum með því að opna áfengisverslanir um allt land. Sannleikurinn er sá að verið er að undirbúa opnun áfengisverslana á nokkrum stöðum á landinu. Á nokkrum stöðum þarf það að gerast en á undanförnum árum hafa áfengisútsölur verið opnaðar á fimm stöðum og ég get nánar fjallað um það síðar í þessari umræðu.

Herra forseti. Fyrst vil ég minnast á það sem ég spurði hæstv. ráðherra um varðandi áfenga gosdrykki eða ávaxtasafa. Það kann að vera minni vandi eða minni hætta á ferðum þegar um er að ræða léttvínsblöndur sem þynntar hafa verið með gosdrykkjum eða ávöxtum. Út af fyrir sig held ég að það breyti ekki öllu hvernig vínandinn er upprunninn ef varan er að mestu leyti sambærileg. Ég endurtek það að ég tel ástæðu til að hafa varann á sér miðað við reynslu nálægra þjóða af þessum nýja og skeinuhætta vímugjafa Í öðru lagi fullvissaði hæstv. ráðherra okkur um að ekki stæði til að brjóta fjárreiðulögin. Í heild fannst mér hæstv. ráðherra reyna að gera lítið úr þessu endurskoðunarstarfi eða nefndarstarfi. Hann gaf til kynna að þetta væri reglugerðarvinna í góðu samstarfi við starfsmenn og forstjóra stofnunarinnar. Ef svo er og engar grundvallarbreytingar eða strúktúrbreytingar standa til í rekstrarfyrirkomulagi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins þá er málið í góðu lagi. Ég hef þá ekkert út á það að setja og vona að ég megi án andmæla gefa mér það sem niðurstöðu af svörum hæstv. ráðherra. Í þriðja lagi, í sambandi við stjórn Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, er það að vísu rétt að tillaga um hana kom ekki í sjálfu stjfrv. Hins vegar var hv. þm. Vilhjálmur Egilsson mikill áhugamaður um að koma þessari stjórn inn og hafði vitanlega samráð við hæstv. fjmrh. um að gera þá tillögu. Hér skiptir þó mestu máli sá rökstuðningur fyrir stjórninni sem kynntur var hv. þingmönnum. Sagt var að hér væri eingöngu á ferðinni rekstrarleg og fagleg stjórn. Annað hefur síðan komið á daginn í framkvæmdinni eða annað hefur orðið upp á teningnum og það er gagnrýni vert. Ég held að þar hafi hæstv. fjmrh. náttúrlega haft heilmikil áhrif enda hefur hann ekki neitað því að stjórnin hafi verið framlenging á sér. Stjórnin hefur verið armur hans og unnið samkvæmt fyrirmælum frá honum.

Virðulegi forseti. Ég vil eingöngu segja það að forstjórinn er í nefndinni. Hans sjónarmið og þá væntanlega sjónarmið starfsfólksins ef það treystir forstjóra sínum, koma fram í þessari nefnd. Niðurstaðan er ekki fengin en hún fæst vonandi á næstu dögum og verður þá áreiðanlega gerð heyrinkunn. Þá ættu menn að vita um það sem þar var fjallað um. Þar á meðal er fjallað um það hvort opna eigi nýja útsölustaði og ég vil segja frá því hér að fjöldi sveitarfélaga hefur samþykkt að opna áfengisútsölu. Það er t.d. engin áfengisútsala í Garðabæ og engin í Mosfellssveit, ekki á Dalvík, Hveragerði eða Eskifirði svo ég rifji upp nokkra þeirra staða sem nú þegar hafa samþykkt þetta. Nefndin er að skoða hvort ástæða sé til að opna á þeim stöðum sem þegar má gera samkvæmt núgildandi lögum. Ég sagði frá því áðan að opnaðir hafa verið fimm staðir að undanförnu, í Borgarnesi, Kópavogi, Blönduósi, Stykkishólmi og Patreksfirði. Þetta var boðið út. Hvernig gerist það? Opinber starfsmaður í hálfu starfi tekur þetta að sér og ræður síðan annað fólk til að vinna hjá sér. Ég fann þetta ekki upp. Forveri minn, hæstv. forseti Íslands, þáv. fjmrh., fór þessa leið einnig. Til dæmis var opnuð áfengisútsala í fatabúð vestur í Ólafsvík og austur á Neskaupstað, skilst mér, í verslun sem selur jafnframt aðrar vörur þannig að menn hafa farið nokkuð nærri því að bjóða þetta út. Þó að ég sé ekki að segja að það verði gert, þá yrði það ekki stórkostleg breyting þótt einhverjum aðilum yrði falið þetta án þess að þeir væru opinberir starfsmenn. Ég er ekki að segja að þetta verði gert. Ég er aðeins að benda á að fyrsta stóra skrefið var tekið áður en ég varð fjmrh. þó að menn muni það kannski ekki því að það er svo langt síðan.

Herra forseti. Það er alveg rétt að nokkuð langt er síðan einhver annar en hæstv. núv. ráðherra var fjmrh., enda ganga sögur um að hann sé bráðum búinn að fá nóg og hyggist róa á önnur mið innan skamms. Varðandi tilhögun á þessum rekstri verslana í smærri byggðarlögum, þá held ég að þar sé um allt aðra hluti að ræða en þá sem við erum hér að tala um. Við erum að fjalla um beina einkavæðingu á fyrirkomulaginu sem slíku, enda er þessi rekstur á ábyrgð ríkisins. Þeir sem bera ábyrgð á honum á staðnum eru starfsmenn ríkisins og þeir taka þessa þjónustu að sér fyrir tiltekið gjald. Afkoma þeirra er ekki háð sölunni í versluninni  Í sjálfu sér geri ég engar athugasemdir við það að menn leiti praktískra lausna, eins og þeirra sem farnar hafa verið í tíð núverandi og fyrrv. fjmrh., hvað varðar þetta fyrirkomulag á uppbyggingu þjónustunnar í einstökum byggðarlögum þar sem ekki er praktískt að reka áfengisverslun sem einangrað fyrirbæri með sérstöku starfsfólki. Það er mjög hagnýtt að það starfsfólk geti jafnframt að einhverju leyti nýst við annan verslunarrekstur, hvort sem það er í hinni ágætu fatabúð, vinkonu okkar í Ólafsvík, eða í efnalauginni á Húasvík. Það er í góðu lagi mín vegna. Þetta mál snýst alls ekki um það heldur um það hvort aftengja eigi ágóðaþáttinn eða hagnaðarvonina sem mundi í hreinum einkarekstri hvetja til aukinnar sölu. Það væri andstætt öðrum markmiðum í áfengislögum sem hvetja til hófsemdar á þessu sviði. Í frv. okkar hv. þm. mín og Ögmundar Jónassonar felst fyrst og fremst að breyta lögunum þannig að möguleikar standi til að veita öllum landsmönnum sambærilega þjónustu að breyttu breytanda. Íbúar fámennustu byggðarlaganna væru þá ekki settir úr leik með ákvæði eins og því sem nú er í lögum, með þúsund íbúa lágmarkinu.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi er rangt hjá hæstv. fjmrh. að mér finnist það vera eitthvað í ætt við Ragnar Reykás þótt hann vilji annars vegar auka framboð á áfengi með því að einkavæða ÁTVR og hins vegar reyna að koma í veg fyrir að útsölur séu opnaðar á landsbyggðinni. Ráðherrann er enginn Reykás í þessu efni, hann er sjálfum sér samkvæmur, gengur erinda Verslunarráðsins. Við þingmennirnir, hv. þm. Steingrímur Sigfússon og ég, viljum hins vegar að landsmenn sitji allir við sama borð í þessum efnum. Í öðru lagi bendi ég á að það er rangt sem hæstv. fjmrh. gaf í skyn að það hefði verið EES eða einhverjar Evrópureglur sem hefðu kallað á lagabreytingar 1995 varðandi dreifingu á áfenginu. Það er rangt, þetta er ekki rétt staðhæfing. Í þriðja lagi sagði hæstv. fjmrh. að ekkert bannaði stjórn ÁTVR að hafa stefnu. Það er undir því komið hver sú stefna er og hvort sú stefna er í samræmi við landslög eða ekki. Ef stefnan stríðir gegn landslögum er sú stefna ólögleg jafnvel þótt hún sé framlenging á hæstv. fjmrh., eins og hann leyfir sér að setja málið fram, á nokkuð hrokafullan hátt að því er mér fannst. Að lokum fannst mér ekki koma nægilega fram í ræðu hæstv. fjmrh. hvort það væri rétt sem kæmi fram í opinberum gögnum að megintilgangur endurskoðunarnefndarinnar, sem er að skoða reglugerðir ÁTVR, sé að losa um þau verkefni sem ÁTVR hefur nú með höndum í samræmi við 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins.

Herra forseti. Út af síðustu fyrispurninni sem kom fram hjá hv. þm. þá stendur það alveg örugglega ekki til, a.m.k. ekki á þessu ári, því að það væri ekki löglegt eins og hefur komið fram. Ég get ekki útilokað að það geti gerst einhvern tíma síðar enda finnst mér munurinn vera harla lítill orðinn á því hvort samið er við einkaaðila á ábyrgð ríkisins áfram, ég tek það fram, á ábyrgð ríkisins því hún hverfur ekki, eða hvort samið er um það við mann að hann verði starfsmaður í hálfu opinberu starfi til þess að geta gert nákvæmlega sama hlutinn. Það er önnur saga. Varðandi það að EES-reglurnar hafi ekki krafist þess að við gerðum breytingar sem voru gerðar á sínum tíma, það var nú aldeilis þannig. Ég vitna bara til ágæts manns, hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, sem reyndist hafa rétt fyrir sér í þeim efnum. Hv. þm. getur lesið ræðu hans sem var flutt á sínum tíma þegar við vorum að ræða um EES-samninginn. Þegar ég talaði um Ragnar Reykás var ég að segja að mér fyndist málflutningur hv. þm. vera eins og hjá Ragnari Reykás.

Ég hélt að þú værir að tala um sjálfan þig.

Nei, það er bara einn sem misskilur það, enda skil ég af hverju hann misskilur það. Það er vegna þess að hann tók ekki eftir því sjálfur þegar hann stóð í ræðustólnum að hann hamaðist á mér fyrir það að ganga erinda Verslunarráðsins og segja: Og hann er að auka framboð á brennivíni, þessi maður, hann gengur erinda Verslunarráðsins. Það er annað en við, ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Við ætlum að tala á morgun um okkar mál og það ætlum við að gera. Við ætlum að fjölga þessum sjoppum út um allt land þannig að allir geti fengið nóg af þessu brennivíni. Við ætlum að auka framboðið. Þetta kalla ég að vera eins og Ragnar Reykás og þetta er dæmigert um allan tvískinnunginn sem er í umræðunni.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi var gefin mjög mikilvæg yfirlýsing. Hún var á þá lund að hæstv. fjmrh. telur að endurskoðunarnefndin hafi ekki leyfi lögum samkvæmt að framfylgja þeim ásetningi sínum að einkavæða áfengisverslunina í samræmi við 30. gr. laga um fjárreiður ríkisins. Þetta var mikilvæg yfirlýsing sem hér var gerð.

Á þessu ári.

Ja, til þess mun síðan skorta heimild í lögum. Þá á væntanlega eftir að ræða á Alþingi hvort sú heimild verður veitt. Hæstv. fjmrh. er ekki einráður í landinu sem betur fer. Síðan vil ég segja að það er náttúrlega útúrsnúningur sem hæstv. fjmrh. leyfir sér að hafa uppi um það frv. sem ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon höfum lagt fram um áfengisútsölur. Hæstv. fjmrh. vill koma brennivíni inn í hverja einustu mjólkurbúð í landinu. Það vita menn. Hann hefur lýst því yfir og hann vill að auki einkavæða tóbaksverslunina til þess að auðvelda fólki aðgang að tóbaki og auðvelda heildsölunum og þeim sem höndla með þessa vöru að koma þessum varningi í landslýð. Þetta er yfirlýst stefna hans. Hins vegar erum við fylgjandi því að fylgt sé aðhaldi í þessum efnum og stuðlað sé að hófsemi. Við viljum hins vegar að landsmenn sitji við sama borð. Sá ljóti leikur hefur hins vegar verið leikinn af Verslunarráðinu og hæstv. fjmrh. að reyna að koma óorði á umræðu okkar og reyna að koma óorði á ÁTVR, að reyna að grafa undan starfseminni til þess að geta einkavætt hana og það er ljótur leikur og það, hæstv. fjmrh., er tvískinnungur.

Virðulegi forseti. Við skulum aðeins doka við og átta okkur á því hvað sá sem hér stendur hefur sagt í málinu um þá stefnu sem hann fylgir. Það er ósköp einfaldlega það að ég tel, og ég er í minni hluta í þessum þingsal hugsa ég, en ég tel að sömu reglur eigi að gilda um opnun áfengisútsölustaða og um vínveitingarekstur í landinu. Ég tel að lögregluyfirvöld á staðnum og sveitarstjórnir á staðnum eigi að hafa um þetta mál að segja en ekki fjmrh. sem situr í Arnarhvoli. Þetta er það sem ég hef sagt og ef hv. þm. heldur að allar sveitarstjórnir í landinu og lögregluyfirvöld ætli að troða brennivíni inn í allar mjólkurbúðir á landinu er ég honum ekki sammála. Um þetta snýst málið. Ég lenti í þeirri lífsreynslu að ágætur maður sem sat á Alþingi um skeið, fulltrúi flokks sem er horfinn af sjónarsviðinn, nákominn ættingi eins þeirra sem hér eru í salnum hringdi í mig og hótaði að kæra mig fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Hann býr á Raufarhöfn og hann sagði: Hvernig stendur á því að hægt er að opna tvo bari hér á staðnum en ég verð að fara til Húsavíkur til að kaupa brennivín? Ég tek alveg undir þetta. Þetta er tvískinnungurinn hjá okkur. Ég held að okkur væri nær að horfa svona á efni málsins en að gera mönnum ekki upp skoðanir. Ég hef ekki lagt til að þetta færi inn í allar búðir. Það eina sem ég hef sagt er að ég tel að yfirvöld á viðkomandi stað eigi að ráða þessu en ekki karlinn í Arnarhvoli.

Ráðherrann stendur gegn því að þeir fái vilja sínum framgengt.

Það er alrangt hjá hv. þm. Það eru lögin sem segja að það megi ekki opna þetta á Raufarhöfn vegna þess að það er innan við þúsund íbúa staður.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um stimpilgjald sem er á þskj. 816 og er 481. mál þingsins. Í frv. þessu er gert ráð fyrir umtalsverðum breytingum á álagningu stimpilgjalds frá því sem nú er. Breytingarnar fela í sér verulega lækkun á gjaldhlutfalli stimpilgjalds gagnvart almennum verðbréfum. Jafnframt er gert ráð fyrir fækkun undanþágna og meiri samræmingu en verið hefur milli einstakra gjaldflokka. Í þessu felst að nokkrir flokkar verðbréfa og fjármagnsviðskipta sem áður voru undanþegnir gjaldinu verða nú gjaldskyldir en gjald á öðrum flokkum lækkar. Þá er tekið upp lægra gjald á skammtímabréfum. Samkvæmt gildandi lögum er algengasta gjaldhlutfall stimpilgjalds 1,5% af fjárhæð viðkomandi bréfs eða samnings, óháð lánstíma. Samkvæmt tillögum frv. lækkar þetta hlutfall í 0,2% á bréfum sem eru til skemmri tíma en eins árs en verður 1,1% af lengri bréfum. Þetta tekur m.a. til almennra skuldabréfa. Á móti vegur að álagning stimpilgjalds á ýmis ríkisskuldabréf og ríkisvíxla sem eru undanþegin gjaldskyldu samkvæmt gildandi lögum. Jafnframt hækkar gjald af fasteignaviðskiptum úr 0,4% í 0,5%. Gjald af hlutabréfum helst hins vegar óbreytt í 0,5% en það gjald var lækkað fyrir nokkrum árum úr 2%. Áfram verða þó nokkrir mikilvægir flokkar skuldabréfa undanþegnir stimpilgjaldi, svo sem húsbréf, námslán, hlutdeildarskírteini, líftryggingasamningar og lán til félagslegra íbúða. Með þessum breytingum er stefnt að því að laga að nokkru samkeppnisstöðu íslenska fjármagnsmarkaðarins gagnvart erlendum aðilum. Jafnframt er búist við að heildarveltan á markaðnum muni aukast og vaxta- og verðmyndun færast enn frekar út á markaðinn. Á undanförnum árum hafa tekjur af stimpilgjaldi numið 2,2--2,3 milljörðum kr. eða sem samsvarar rúmlega 2% af skatttekjum ríkissjóðs. Á síðasta ári voru tekjurnar um það bil 2,6 milljarðar kr. og á þessu ári er gert ráð fyrir að þær verði um 2,8 milljarðar kr. Eins og fram kemur í töflunni á bls. 16 í þskj. er talið að tekjur ríkissjóðs af stimpilgjaldi lækki nokkuð við þessar breytingar eða um rúmlega 130 millj. kr. Einnig verður nokkur tilfærsla milli einstakra flokka. Nokkur óvissa er um áhrif þess að leggja lægra gjald á skammtímabréf en bréf til lengri tíma. Hér er þó ekki gert ráð fyrir að hún leiði til umtalsverðrar fjölgunar skammtímabréfa á kostnað bréfa til lengri tíma. Einnig er óvíst um áhrif álagningar stimpilgjalds á ríkisbréf (sem eru undanþegin samkvæmt gildandi lögum) á ávöxtunarkröfu og þar með á gjaldahlið ríkissjóðs. Þó má ætla að vaxtakostnaður muni eitthvað aukast. Sem dæmi um áhrif einstakra breytinga má nefna að stimpilgjald af 1 millj. kr. almennu skuldabréfaláni til lengri tíma en eins árs lækkar úr 15.000 kr. í 11.000 kr., eða um 27%. Á hinn bóginn hækkar stimpilgjald af fasteignaviðskiptum úr 0,4% í 0,5%, eða sem nemur 1.000 kr. fyrir hverja 1 millj. kr. í íbúðakaupum. Samanlögð áhrif lægra stimpilgjalds af skuldabréfaláni og hækkun í fasteignaviðskiptum eru því ótvírætt til lækkunar. Enn fremur lækkar stimpilgjald af víxlum til skemmri tíma en eins árs úr 0,25% í 0,2% af fjárhæð víxils. Þannig þarf að hafa í huga að í fasteignaviðskiptum þurfa kaupendur að grípa til almennra lána sem munu bera lægra gjald en nú. Samkvæmt gildandi lögum er stimpilgjald af skuldabréfum og tryggingarbréfum 1,5% þegar skuldin ber vexti eða er tryggð með veði eða ábyrgð en 0,5% ef annað eða hvorugt þessara skilyrða er uppfyllt. Þá er stimpilgjald af skuldabréfum og tryggingarbréfum vegna afurðarlána með veði í framleiðsluvörum sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar ávallt 0,3% og skiptir þá ekki máli hvort bréfin bera vexti eða ekki. Af víxlum er stimpilgjaldið hins vegar 0,25% og er ástæða þess væntanlega sú að víxlar eru í eðli sínu skammtímaskuldbindingar. Gagnrýnt hefur verið að gjaldtaka af skuldabréfum og tryggingarbréfum sé mismunandi eftir því hvort skuld ber vexti eða ekki. Enn fremur er oft vandkvæðum bundið að skera úr um það hvort tryggingarbréf beri vexti og þar af leiðandi í hvorn gjaldflokkinn það fellur. Loks hefur verið á það bent að stimpilgjöld vegi mjög þungt í skammtímaviðskiptum á meðan áhrif þeirra eru óveruleg þegar um skuldbindingar til langs tíma er að ræða. Í III. kafla frumvarpsins er lagt til að stimpilgjald af almennum skuldabréfum og víxlum verði miðað við lánstímann þannig að gjaldið verði 0,2% ef lánstíminn er styttri en eitt ár, en ella 1,1% af fjárhæð skjalanna. Enn fremur er lagt til að stimpilgjald af kaupsamningum um lausafé sem kveða á um gjaldfresti að hluta eða öllu leyti og fjármögnunar- og kaupleigusamningum verði ákvarðað með sama hætti. Með slíkri reglu er dregið úr þýðingu lánsformsins eða skilmála um tryggingar og vexti fyrir gjaldtökuna. Þá er lagt til að tekið verði sérstakt lægra stimpilgjald af markaðsverðbréfum, þ.e. 0,15% þegar lánstíminn er styttri en eitt ár, en ella 0,5%. Lækkun gjaldsins ætti að bæta samkeppnisstöðu innlendrar markaðsútgáfu gagnvart erlendri og ýta undir að bréf séu sett á markað. Til að gæta samræmis er lagt til að markaðsbréf útgefin af ríkissjóði verði stimpilskyld, en þau eru nú stimpilfrjáls samkvæmt almennum reglum. Á undanförnum árum hefur fjölgað þeim leiðum sem menn hafa til þess að fjármagna tiltekin viðskipti. Lagt er til að tekið verði stimpilgjald af kaupsamningum um lausafé þegar veittur er gjaldfrestur og af eignarleigusamningum eftir sömu reglum og gilda munu um skuldabréf. Þessar tegundir samninga, sem eru í eðli sínu lánsskjöl, þekktust lítt eða ekkert þegar núgildandi lög um stimpilgjald tóku gildi. Er lagt til að þessir samningar verði gerðir stimpilskyldir til þess að stuðla að jafnræði milli þeirra og skuldabréfa og víxla og til þess að tryggja að stimpilgjaldið hafi ekki óeðlileg áhrif á það hvaða greiðsluform er valið. Lagt er til að hin almenna heimild fjármálaráðherra til að ákvarða hvort ríkissjóður greiði stimpilgjald, sem er í 35. gr. núgildandi laga, falli brott en í stað þess verði undanþágur tilgreindar í lögum þegar það þykir eiga við. Þannig er gert ráð fyrir að ríkið greiði framvegis stimpilgjald vegna t.d. kaupa á fasteignum á sama hátt og það greiðir virðisaukaskatt í viðskiptum eins og aðrir. Samhliða er lagt til að ýmis sérlagaákvæði sem undanþiggja tiltekna starfsemi stimpilgjaldi verði felld brott. Hér er fyrst og fremst um orku- og veitufyrirtæki að ræða en eðlilegt er að þessar stofnanir og fyrirtæki greiði stimpilgjald á sama hátt og ríkið mun gera verði tillögur frumvarpsins að lögum. Enn fremur er lagt til að ýmis lagaákvæði sem nú eru í sérlögum og kveða á um undanþágur verði framvegis í lögum um stimpilgjald. Núverandi fyrirkomulag hefur valdið erfiðleikum í framkvæmd og torveldað yfirsýn yfir það hvaða skjöl eru stimpilskyld og hver ekki. Eru þetta ákvæði sem nokkuð oft reynir á í framkvæmd hjá sýslumönnum, bönkum og öðrum innheimtumönnum stimpilgjalds. Hins vegar er gert ráð fyrir að ýmis ákvæði sem gilda á tiltölulega afmörkuðum sviðum og eru oft tímabundin í eðli sínu, verði áfram í sérlögum. Þá er lagt til að undanþága vegna veðskulda sem þinglýst er á flugvélar og hefur á undanförnum árum verið í fjárlögum verði tekin upp í lög um stimpilgjald. Jafnframt er gert ráð fyrir að afsöl og lánsskjöl vegna skipa sem skráð kunna að verða í íslenska, alþjóðlega skipaskrá verði stimpilfrjáls en rætt hefur verið um að stofna slíka skrá hér á landi og ég á satt að segja von á að af slíku verði síðar á þessu ári. Eftir að frumvarpið var lagt fram hefur frumvarp hæstv. félmrh. um breytingar á húsnæðiskerfinu séð dagsins ljós og kallar það á þær breytingar á þessu frumvarpi að viðbótarlánin og afsöl vegna íbúða sem falla undir hið nýja kerfi verði undanþegin stimpilgjaldi og ég bið hv. efh.- og viðskn. þingsins að kanna það mál sérstaklega. Samkvæmt gildandi reglum er stimpilgjaldið ýmist miðað við iðgjöld eða vátryggingarfjárhæð. Þar sem gjaldið miðast við iðgjöld er það í öllum tilvikum nema einu 8% af iðgjaldi. Þetta á t.d. við um húseigendatryggingar. Stimpilgjald af heimilistryggingum og húftryggingum bifreiða miðast hins vegar við vátryggingarfjárhæð. Þá eru tilteknar tegundir trygginga undanþegnar stimpilgjaldi, m.a. brunatryggingar fasteigna, ábyrgðatryggingar bifreiða og atvinnuslysatryggingar launþega. Þannig eru mismunandi aðferðir við ákvörðun stimpilgjalda af vátryggingarsamningum og það veldur erfiðleikum í framkvæmd þegar um samsettar tryggingar er að ræða auk þess sem ekkert samræmi er í gjaldtökunni. Eðlilegast er að miða stimpilgjaldið við iðgjaldið og er því lagt til að tekið verði 0,2% gjald af öllum iðgjöldum nema iðgjöldum vegna samninga um líftryggingar. Þess má geta að slíkar tryggingar eru seldar talsvert nú um þessar mundir hér á landi af stórum erlendum félögum og eðlilegt að íslensku tryggingafélögin geti keppt við þau á jafnréttisgrundvelli. Þess má geta í þessu sambandi að ekki er tekinn neinn virðisaukaskattur af tryggingum, en á sínum tíma voru þær hins vegar almennt söluskattsskyldar, þannig að ef maður skoðar þetta í sögulegu ljósi, er út af fyrir sig ekki óeðlilegt að slíkar breytingar séu nú gerðar. Samkvæmt gildandi lögum er tekið stimpilgjald þegar aflaheimildir eru seldar með fiskiskipum þar sem litið er svo á að aflaheimildir séu hluti af fylgifé skips, en gjaldið reiknast af skipi og fylgifé. Til þess að gæta samræmis við gjaldtöku er lagt til að þegar aflaheimildir eða veiðikvóti er seldur sér eða leigður, verði tekið stimpilgjald af þeim samningum. Lagt er til að það nægi til að gera skjal stimpilskylt hér á landi að annar aðili þess sé heimilisfastur hérlendis. Í mörgum tilvikum eru slík skjöl stimpilskyld hér á landi. Ákvæði þetta þykir hins vegar nauðsynlegt til að jafna samkeppnisstöðu innlendra lánastofnana gagnvart erlendum. Í V. kafla er jafnframt ákvæði sem ætlað er að koma í veg fyrir tvísköttun eða með öðrum orðum að girða fyrir að menn greiði bæði fullt stimpilgjald hér á landi og erlendis. Einnig er lagt til að stimpilgjald af eignayfirfærslum af fasteignum og skipum hækki úr 0,4% í 0,5% til að vega að hluta upp á móti lækkun stimpilgjalds af skuldabréfum. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar á lögunum sem miða að því að kveða skýrar á um nokkur atriði sem nú byggjast á túlkun gildandi laga. Þannig er t.d. kveðið á um það berum orðum í 3. mgr. 28. gr. frumvarpsins að skuldbreytingarskjöl séu stimpilskyld og jafnframt er lagt til að skuldabréf sem fela í sér endurnýjun á skuld samkvæmt eldra bréfi verði gjaldfrjáls en nú er tekinn af slíkum bréfum helmingur af því gjaldi sem greitt er fyrir skuldabréf vegna nýrra lána. Í 39. gr. frumvarpsins kemur fram að húsaleigusamningar eru stimpilfrjálsir en það hefur hingað til verið byggt á orðum greinargerðar með eldri lögum. Þá eru lagðar til breytingar á reglum um stimplun kaupmála sem miða að því að gera núverandi reglur skýrari. Loks hafa verið gerðar ýmsar breytingar á uppsetningu og orðalagi núgildandi laga sem miða að því að eyða vafa og gera lögin nútímalegri. Ég vil, virðulegi forseti, vísa til athugasemda að öðru leyti. Það er kannski hægast að skoða fjárhagsleg áhrif af frv. á bls. 16 þar sem stillt er upp annars vegar hvað gjaldið gefur, að því er áætlað er, samkvæmt gildandi reglum og hins vegar ef frv. yrði samþykkt óbreytt. Þar kemur að sjálfsögðu í ljós að þegar allt er samanlagt mun ríkið tapa nokkrum tekjum annars vegar og verða fyrir útgjaldaauka hins vegar, en fær að nokkru leyti borið uppi þennan mun sem verður, ef frv. verður samþykkt, með hækkun á nokkrar tegundir skuldabréfa vegna þess að í frv. felst að stofninn verður breikkaður. Samt sem áður má gera ráð fyrir að nettó verði tapið líklega 100--200 millj. kr. Hér er á ferðinni frv. þar sem reynt er að lækka hlutföll í öllum meginatriðum, með örfáum undantekningum, og breikka stofninn. Virðulegi forseti. Þegar horft er til framtíðar eru stimpilgjöld sjálfsagt skattur sem mun hverfa eða leiða til minni tekna fyrir ríkissjóð á næstu árum. Það er eðli viðskipta að virða ekki landamæri og því erfitt fyrir þjóð að halda úti skattheimtu sem þekkist ekki eða í mun minna mæli annars staðar en hérlendis. Það má því gera ráð fyrir að smám saman verði dregið úr þessari skattheimtu. Það verður auðvitað að gerast í áföngum vegna þess hve mikilvæg þessi tekjulind er fyrir ríkissjóð, en eins og ég hef áður sagt í ræðu minni má gera ráð fyrir að á yfirstandandi ári verði tekjur ríkissjóðs u.þ.b. 2,8 milljarðar af þeirri skattheimtu. Að síðustu vil ég ítreka það sem ég sagði að gert er ráð fyrir því að stimpilgjöld vegna samninga er varða farskip sem skráð verða á alþjóðlega skrá hér á landi verði ekki fyrir hendi, þannig að slík skjöl verða stimpilfrí. Ég vil að allra síðustu, virðulegi forseti, leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um ráðuneyti lífeyris, almannatrygginga og vinnumarkaðsmála. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna hvort rétt sé að færa saman undir eitt ráðuneyti málefni lífeyrissjóða og lífeyrissparnaðar, almannatrygginga, félagslegrar framfærslu og vinnumarkaðsmála, a.m.k. það sem lýtur að atvinnuleysisbótum og málefnum atvinnulausra. Sérstaklega verði hugað að kostum þess og göllum að gera slíka breytingu á verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins með hliðsjón af þörfum fyrir samræmingu á þessu sviði.`` Það er ljóst, herra forseti, að mikil skörun er í þeim málaflokkum sem hér hafa verið taldir upp og þeir liggja á verksviði nokkurra ráðuneyta, þ.e. málefni sem tengjast lífeyristryggingum og lífeyrissparnaði heyra undir fjmrn. eins og þessu hefur verið fyrir komið í Stjórnarráði Íslands að undanförnu a.m.k. Allt sem lýtur að almannatryggingum og löggjöf á því sviði heyrir til trmrn. Stuðningur við atvinnulausa og málefni Atvinnuleysistryggingasjóðs eru hjá félmrn. og þar er reyndar einnig vistaður, eins og önnur málefni sveitarfélaganna, sá hluti af sveitarfélagalöggjöfinni sem snýr að framfærslustuðningi. Herra forseti. Fleiri þættir koma inn í þetta samhengi. Þar má sérstaklega til taka skattkerfið sem er hjá fjmrn. og ýmiss konar tekjutenging bótaliða, utan og innan skattkerfisins. Þessir þættir eru aftur að sjálfsögðu nátengdir lífeyristryggingum og almannatryggingum og sérstaklega á það við þegar um aldraða er að ræða, en einnig í ýmsum tilvikum öryrkja eða hópa eins og námsmanna og þeirra sem fá stuðning til öflunar húsnæðis eða félagslegs húsnæðis. Það er enginn vafi á því, herra forseti, að eitt af því sem hefur staðið löngu tímabærri endurskoðun og samræmingu á þessu sviði fyrir þrifum er þessi óheppilega verkaskipting eða öllu heldur dreifing þessa málaflokks innan Stjórnarráðsins. Það er skoðun flutningsmanns að það hljóti að koma sterklega til greina að gera annað tveggja, að stofna nýtt ráðuneyti sem taki við þessum verkefnum á öllu þessu málasviði frá fyrst og fremst fjmrn., heilbr.- og trmrn. og félmrn. eða að færa þessi mál öll saman til eins af þessum ráðuneytum, t.d. til félmrn. Þar kemur það til að heilbr.- og trmrn. er nú þegar mjög fyrirferðarmikið og það væri tæplega kostur að fara að bæta enn við það verkefnum þó í samræmingarskyni væri með því að færa til þess málefni lífeyrissjóðanna t.d. eða málefni atvinnulausra og framfærslumálefni sveitarfélaga. Fjmrn. er að mörgu leyti öðruvísi sett í stjórnsýslunni og það er ekki heppilegt að mínu mati að gera fjmrn. í ríkari mæli en nú þegar er að framkvæmdaráðuneyti sem annast framkvæmd málaflokka annarra en sjálfra ríkisfjármálanna. Ég hallast því að þeirri niðurstöðu, herra forseti, að yrði valin sú leiðin að stofna ekki sjálfstætt ráðuneyti heldur samræma starfsemi á þessu sviði og færa hana til eins af núverandi ráðuneytum sem um þessi mál fjalla, þá væri heppilegasti kosturinn að færa þetta til félmrn. Þar með, herra forseti, væru að mínu mati komnar forsendur fyrir því að samræma löggjöf og stjórnsýslu á þessu sviði. Á því er ekki lítil þörf eins og kunnugt er og ekki mun hún minnka á komandi árum, t.d. með stóraukinni hlutdeild aldraðra og eftirlaunaþega í okkar þjóðfélagi og þjóðarbúskap og sívaxandi umfangi þess málaflokks með tilkomu vaxandi lífeyrissparnaðar. Lífeyrissparnaðarkerfið, lífeyrissjóðirnir og lífeyrisréttindin þar, kemur í vaxandi mæli til með að tryggja afkomu þeirra sem komnir eru á eftirlaunaaldur og að sama skapi dregur það úr hlutverki ríkisins eða annarra aðila á því sviði. En áfram verður fyrir hendi þetta samspil kerfanna sem menn þekkja. Ég er alveg sannfærður um það, herra forseti, að ein ástæðan fyrir því að erfiðlega hefur gengið eins og raun ber vitni að endurskoða almannatryggingakerfið er sú að sú vinna rekst umsvifalaust á samspil við aðra þætti, þ.e. skattkerfið, við lífeyrissjóðina og lífeyrissparnaðinn og fleira á þessu málasviði. Nú hefur þó þeim áfanga í þessum efnum verið náð að búið er að samræma og setja rammalöggjöf um starfsemi lífeyrissjóðanna. Það var gert á þessu ári og síðasta ári og þar áður var lokið sambærilegu verki hvað varðar lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. Það situr hins vegar allt meira og minna við hið sama hvað varðar endurskoðun á almannatryggingalöggjöfinni og af þeim ástæðum eru ágætis tímamót til þess að fara í þetta verkefni nú. Herra forseti. Í mínum huga er ekki verið að leggja til eina endanlega útfærslu þessara mála, enda væri þá ekki ástæða til þess að ganga til verka eins og hér er lagt til, að fela ríkisstjórninni að kanna þessi mál en upp á það hljóðar tillagan. Að sjálfsögðu koma fleiri mögulegar lausnir þarna til greina. Við getum sagt, herra forseti, að ein þeirra væri sú að gera ekki neitt að vandlega athuguðu máli, en það kæmi mér mjög á óvart ef það yrði niðurstaðan ef ekki væru gild rök og ríkir hagsmunir til þess að reyna að endurskipuleggja meðferð þessara mála innan Stjórnarráðsins í ljósi m.a. mikilla breytinga sem orðið hafa á löggjöf og hlutverkum. Þó ekkert annað kæmi til en uppbygging lífeyrissjóðanna á sl. 30 árum og það stóraukna hlutverk sem þeir munu hafa á komandi árum og þó ekkert annað kæmi til en t.d. breytt aldurssamsetning í þjóðfélaginu, þá væri rík ástæða til þess að fara í þessa vinnu hvort heldur það væri í sínu lagi eða að svo ekki sé talað um saman. Ég leyfi mér að vona, herra forseti, að hógvær tillaga um vinnu af þessu tagi sem færi fram á vettvangi ríkisstjórnarinnar sjálfrar og væntanlega fyrst og fremst undir forustu hæstv. forsrh. sem fer með mál er varða verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins og gefur út reglugerð um skipan ráðuneyta innan Stjórnarráðsins, fái góðar undirtektir og nái hér afgreiðslu. Ég sé í fljótu bragði ekki að menn geti haft á móti því að farið sé í þessa vinnu. Það þarf ekki að vera um að ræða einhver stórfelld útgjöld eða mannfreka starfsemi heldur fyrst og fremst hitt að farið verði skipulega yfir þetta af þeim sem til þess eru best bærir innan ráðuneyta og stjórnsýslunnar, að huga að kostum þess og þá göllum að gera slíka breytingu og samræma á einum stað framkvæmd og stjórnsýslu á þessu mikilvæga málasviði. Það er alveg ljóst, herra forseti, að þessi mál munu verða með vaxandi þunga á dagskrá á komandi árum. Við munum standa frammi fyrir sambærilegum hlutum að einhverju leyti og allar aðrar þjóðir sem búa við breytta aldurssamsetningu gera, þ.e. að málaflokkurinn í heild sinni sem snýr að almannatrygginga- og lífeyrissparnaðarmálum verður fyrirferðarmeiri og fyrirferðarmeiri eftir því sem aldurssamsetning samfélaganna breytist, líka vegna þess að menn gera kröfur um meiri fjárráð og betri lífskjör en menn kannski áður urðu að láta sér lynda eftir að komið er á þennan aldur og það tímabil í ævi hvers meðal-Íslendings varir lengur sem hann tilheyrir þessum hópi. Mér finnast því rökin öll hníga þarna í eina átt, herra forseti, að það sé skynsamlegt og tímabært að huga að starfi af þessu tagi sem hér er lagt til. Mér sýnist, herra forseti, með hliðsjón af því að hér er um að ræða málefni sem varðar mörg ráðuneyti og yrði hvað framkvæmd snertir væntanlega fyrst og fremst á verksviði hæstv. forsrh., eðlilegast að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um fjarstörf og fjarvinnslu í ríkisrekstri. Tillagan gengur út á það að Alþingi álykti að skora á ríkisstjórnina að beita sér fyrir því að auka fjölbreytni atvinnulífs í dreifbýli með því að innleiða með markvissum hætti ,,fjarstörf`` og ,,fjarvinnslu`` í ríkisrekstri. Það er kunnara en frá þurfi að segja að fábreytni atvinnulífs í dreifbýlinu er ein af meginorsökum þess að fólk leitar út fyrir sitt heimasvæði eftir atvinnu. Sérstaklega á þetta við um fólk sem aflað hefur sér langskólamenntunar og fær ekki vinnu í heimabyggð sem það telur í samræmi við þá menntun sem það hefur aflað sér. Menn hafa reynt á undanförnum árum að flytja ríkisstofnanir út á land með mjög misjöfnum eða nánast litlum árangri held ég að ég megi segja. Þær tillögur sem upp hafa komið um flutning ríkisstofnana hafa mætt mikilli andstöðu þess fólks sem unnið hefur í þessum stofnunum og síðan hafa þau sjónarmið komið upp að það sé að mörgu leyti hagstæðara fyrir íbúa dreifbýlisins að geta farið í margar ríkisstofnanir með erindi á sama tíma á sama stað í staðinn fyrir að þurfa að sækja og rækja þau erindi víða um landið. Allt eru þetta sjónarmið sem eiga rétt á sér þó að ég hafi vissulega stutt það í gegnum tíðina að ríkisstofnunum væri dreift um landið. Á seinustu árum hefur hins vegar orðið gjörbreyting í þeirri tækni sem unnt er að nota til þess að eiga samskipti manna á milli og til þess jafnframt að vinna á mismunandi stöðum þó menn séu að vinna að sama verkefni. Við vitum að framboð á störfum hjá ríkisstofnunum og ríkisfyrirtækjum er langmest á höfuðborgarsvæðinu þó svo viðkomandi stofnunum sé ætlað að þjóna landinu í heild. Langflest þeirra nýju starfa sem verða til hjá ríkinu verða til á höfuðborgarsvæðinu. Með tilkomu þessarar nýju tækni sem er tölvutækni og ýmiss konar önnur háþróuð tækni er nú orðinn lítill vandi að hafa fólk sem er að vinna að sama verkefni staðsett hvert á sínu horni landsins, jafnvel í sínu landinu hvert. Tillagan sem hér er flutt miðar að því að innleiða í ríkisrekstri svonefnd fjarstörf sem gengju þá út á það að ríkisvaldið mundi skilgreina ákveðin störf eða ákveðinn fjölda starfa sem til eru hjá ríkinu sem fjarstörf og mundi auglýsa þau störf sem slík. Þannig mætti hugsa sér svo dæmi sé tekið skiptiborð Stjórnarráðsins, að ekkert er því til fyrirstöðu að þeirri þjónustu væri sinnt annars staðar frá, t.d. Patreksfirði eða Flateyri, að þar væri skiptiborð Stjórnarráðsins og þar sæti fólk og ynni við það að svara í síma fyrir Stjórnarráðið. Þegar ég vann í Stjórnarráði Íslands man ég eftir því að maður hafði oft á dag samband við skiptiborð en ég man aldrei eftir því þau tíu eða tólf ár sem ég var þar að hafa nokkurn tíma hitt það ágæta fólk sem þar vann. Með þeirri háhraðatækni sem er til í dag þá skiptir litlu máli hvar viðkomandi situr þegar hann er að sinna slíkri þjónustu. En ég hef þó meira í huga með fjarstörfum. Hægt væri að auka fjölbreytnina til annars konar starfa. Hægt væri að bjóða upp á störf sem almennt byggjast á háskólamenntun víða um land. Hugsun mín er sú að ríkisstofnanir auglýsi hluta af sínum störfum sem störf sem sinna megi í fjarvinnslu. Þá mundi sá sem fengi það starf geta unnið það heiman frá sér gegnum tölvu, fax og síma. Svo má einnig hugsa sér að sveitarfélög úti á landi komi upp aðstöðu þar sem þeir sem sinna fjarstörfum mæti til vinnu að morgni og vinni þar sína vinnu í gegnum fjarskipti við sjálfa ríkisstofnunina, sjálft fyrirtækið, hvar sem það er statt á landinu. Það er ljóst að fjarstörf færast mjög í vöxt víða um heim. Víða erlendis hvetja vinnuveitendur starfsmenn sína til að sinna störfum sínum heima til þess að minnka umferð og til þess að gera störfin fjölskylduvænni. Og það er ljóst að þetta er mjög vinsælt hjá þeim sem búa við þessa tilhögun. Í Danmörku var nýlega gerð Gallup-könnun um vilja Dana til þess að vinna heima. Í blaði ASÍ, Vinnunni, var greint frá þessu og þar sagt að sjötti hver Dani vinni heima með aðstoð tölvutækni. Í skoðanakönnuninni kemur fram að flestir eða 48% þeirra sem spurðir voru sögðu ástæðuna fyrir því að þeir vildu vinna heima vera frelsi til þess að ráða vinnutíma sínum sjálfir. 6% nefndu barnagæslu og 23% nefndu sparnað í ferðakostnaði. Áður fyrr var verkalýðshreyfingin í Danmörku á móti því að menn færu mikið yfir í fjarstörf en nú hefur viðhorfið breyst mjög og á árinu 1997 er vitað að yfir ein milljón danskra launþega hafði ákvæði um fjarstörf í kjarasamningum sínum. Ég teldi það vera farsælt markmið ef menn fikruðu sig yfir í fjarstörf sem yrði þá sinnt í byrjun utan Reykjavíkur og auglýst sem slík, fikruðu sig yfir í þetta t.d. þannig að í upphafi væru auglýst tvö ný fjarstörf í hverju kjördæmi landsins og þetta væri gert strax í ár. Að ári liðnu yrði metið hvernig til hefði tekist með það síðan í huga að árið á eftir væru ekki færri en 2% allra opinberra starfa auglýst sem fjarstörf sem hægt væri að vinna hvar sem er á landinu. Ég sé það fyrir mér að í lok ársins 2007 væri ekki fráleitt að um 5% allra opinberra starfa væru fjarstörf sem hægt væri að vinna fjarri þeirri stofnun eða fyrirtæki sem í hlut ætti. Ég er alveg sannfærður um að með því einu og sér að ríkið bjóði upp á fjarstörf getum við leyst stóran þátt í þeim hvata sem hefur verið í dag fyrir menntað fólk til þess að flytja sig til höfuðborgarsvæðisins. Í skýrslu, sem kom út í nóvember 1997 og heitir Búseta á Íslandi, rannsókn á orsökum búferlaflutninga, sem unnin er af Stefáni Ólafssyni segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þegar á allt er litið þá eru það atvinnumál og menntun ásamt almennu mati á lífsgæðum sem virðast skipta mestu máli sem ástæða búferlaflutninga, bæði fyrir það fólk sem flutt hefur á sl. árum og fyrir þá sem segjast ætla að flytja milli byggðarlaga á næstu missirum. Hvað atvinnumálin snertir þá er það ekki síður fjölbreytileiki atvinnutækifæranna en atvinnuöryggi eða tekjumöguleikar sem máli skipta.`` Ég er sannfærður um að fjarstörfin eru einfaldasta og ódýrasta leiðin fyrir ríkisvaldið til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Auðvitað koma þar fjölmörg önnur atriði til eins og samgöngur og slíkt, en við erum hér að fjalla um atvinnumál. Það er vissulega hætta á því að fólki mun þykja einmanalegt að vinna alla vinnu heiman frá sér og fara ekki á vinnustað, en það má vissulega mæta því með því að sveitarfélög komi upp aðstöðu fyrir fólk sem vill vinna fjarstörf, þar sem það gæti komið saman. Við gætum hugsað okkur að þar ynnu 10--15 manns, hver fyrir sitt fyrirtæki eða sína ríkisstofnun, allir mættu til vinnu að morgni vinnandi hver við sitt verkefni en engu að síður liti þetta út eins og einn vinnustaður þar sem menn ættu þau mannlegu samskipti við aðra sem við teljum snaran þátt í okkar daglega vinnuumhverfi. Ég vil hvetja hæstv. forsrh. til að taka frumkvæði í þessu máli hér á landi með því að gera tilraun með fjarvinnslu. Það er rétt að vekja athygli á því að Alþingi hefur þegar ákveðið að láta hefja fjarvinnslu á ýmsum skjölum sem Alþingi þarf að láta vinna. Það er tilraunaverkefni sem er í gangi á vegum Alþingis. Það sem ég tala hér fyrir, þ.e. fjarstörfin, er víðtækara og nær til hvers konar starfa þar sem þess er ekki krafist að menn eða konur sitji eða standi á ákveðnum stað á ákveðnum tilteknum tíma. Þetta er að mínu mati og ég ítreka það einfaldasta og ódýrasta leiðin til þess að auka fjölbreytni starfa í dreifbýli.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um hámarkstíma sem Stjórnarráð Íslands og ríkisstofnanir mega hafa til að svara þeim erindum sem stofnununum berast. Þáltill. samhljóða þessari var lögð fram á 121. löggjafarþingi en var ekki afgreidd úr nefnd. Ég hef kynnt mér að umsagnir um þessa tillögu sem nefndinni bárust voru almennt mjög jákvæðar og því tel ég ástæðu til að flytja þáltill. að nýju. Frá því að ég flutti þessa þáltill. á síðasta þingi hefur það komið upp að umboðsmaður Alþingis hefur orðið að gera athugasemdir við seinagang í afgreiðslu mála hjá fjmrn. eftir að í ljós kom að dregist hafði að svara tilteknu máli svo mánuðum skipti. Þegar mælt var fyrir tillögunni á 121. löggjafarþingi rakti ég mörg dæmi þess að ráðuneyti hafi ekki svarað erindum jafnvel svo árum skiptir. Mér er ljúft að upplýsa það hér að eitt þeirra mála sem þá voru rakin hefur verið til lykta leitt eftir fjögurra ára biðtíma og þegar gengið var í það af hálfu ráðuneytisins að afgreiða það mál, þá tók það stuttan tíma og sýndi sig að lítil ástæða var að draga fyrirspyrjanda í fjögur ár á svari. 16. janúar sl. var haldin í Reykjavík ráðstefna sem Félag löggiltra endurskoðenda og Lögfræðingafélag Íslands héldu. Á ráðstefnunni kom fram hörð gagnrýni á tafir í skattkerfinu og hjá öðrum stofnunum þegar kæmi að því að afgreiða mál frá þessum stofnunum. Morgunblaðið hefur t.d. eftir einum frummælandanna, sem er einn af þekktustu löggiltu endurskoðendum landsins, að úrskurðir skattstjóra hafi oftlega dregist í marga mánuði fram yfir þann frest sem skattstjórunum er settur í lögum. Þetta er slæmt og afar óeðlilegt að ríkisstofnanir komist upp með slík vinnubrögð gagnvart almenningi sem þarf að leita til slíkra stofnana með erindi. Sárast af öllu er þó þegar sjálft Stjórnarráðið dregur að svara erindum sem þangað berast. Ég gat þess þegar ég talaði fyrir þáltill. áður að á þeim tíma þegar ég starfaði í Stjórnarráðinu var þar ákveðinn hópur manna sem taldi farsælt að leggja ný mál sem bárust til hliðar og láta þau bíða í einhverjar vikur áður en litið væri á þau og þau afgreidd, sama hversu einfalt málið var. Þetta var talið auka tiltrú almennings á því sem stjórnsýslan gerði. Það var þó ekki alls staðar sem sá háttur var hafður á og t.d. var það svo með ráðuneytisstjórann í fjmrn., sem þá var Jón Sigurðsson, síðar forstjóri á Grundartanga, að hann setti starfsmönnum þá reglu að öllum erindum hvort sem þau voru stór eða lítil skyldi svarað innan sjö virkra daga frá því að þau bárust Stjórnarráðinu. Væri ekki unnt að verða við því að kveða upp úrskurð innan sjö daga, þá skyldi engu að síður fyrirspyrjanda svarað og greint frá því hvenær vænta mætti svars. Ég held að það væri mjög einfalt, herra forseti, að setja upp slíka almenna reglu. Hún mundi flýta mjög afgreiðslu mála úr Stjórnarráðinu. Ég hef ekki trú á því að hún mundi draga úr gæðum þeirra úrskurða sem þar eru upp kveðnir því að ef það er svo að menn raunverulega þurfi lengri frest til að kanna einhver mál, þá er ekki nema sjálfsagt að menn taki sér hann, en mér finnst líka sjálfsögð kurteisi að menn láti heyra frá sér, láti mál ekki dragast í allt að fjögur ár eins og ég hef rakið dæmi um áður. Það er í ljósi þessa sem ég flyt þáltill. Það er von mín að ríkisstjórnin reki af sér slyðruorðið og grípi til aðgerða til að auka þjónustu Stjórnarráðsins og ríkisstofnana við almenning í landinu við það fólk sem borgar fyrir þá starfsemi sem fram fer í slíkum stofnunum.