Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hef ekki miklu við það að bæta af hálfu meiri hlutans, sem fram hefur komið bæði í grg. frv. og ummælum hæstv. forsrh. við 1. umr. þessa máls. Ég vil þó aðeins minnast á það, að meiri hl. telur ekki ástæðu til að breyta því ákvæði 1. gr. frv., sem leggur til, að af inneignum Landsbanka Íslands erlendis skuli að minnsta kosti 300 millj. ísl. kr. leggjast á sérstakan reikning. Það kom til tals í fjhn., hvort ástæða væri til að nefna Útvegsbanka Íslands h/f, en meiri hl. taldi það ekki vera að svo stöddu, ekki vegna þess, að ástæða væri til að hlífa Útvegsbankanum, heldur vegna hins, að gjaldeyriskaupum bankanna hefur verið þannig hagað, að gjaldeyririnn hefur eingöngu legið hjá Landsbanka Íslands. Samkomulag hefur verið um gjaldeyriskaup bankanna, enda lögbundið s.l. 2 ár, að Útvegsbankinn fái þriðjung af þeim gjaldeyri, sem fæst fyrir útfluttar vörur. Sá gjaldeyrir, sem fæst fyrir útfluttar vörur hefur hingað til allur farið í innfluttar vörur, þannig að sá hluti, sem Útvegsbankinn fær, fer fyrir daglegar þarfir í útflutning og innflutning og hefur því aðeins verið tæplega matvinnungur nú á síðustu tímum. Þetta kemur betur fram í því, að hjá Útvegsbankanum liggur ekki meira í dollurum heldur en sem nemur fyrir skuldbindingum bankans fyrir væntanlegum innflutningi. Þetta leiðir af sjálfu sér, þar sem fyrirkomulagið hefur verið þannig, að sá banki, sem fer með seðlaútgáfuna, verður að liggja með þann gjaldeyri, sem er umfram árlegar þarfir. Það er því greinilegt, að þessar 300 millj. ísl. kr., sem hér er um að ræða, þarf að taka af forða Landsbankans, enda hér miðað við að taka af þeim gjaldeyri, sem þegar er til orðinn. En verði þessi kvöð síðar hækkuð umfram 300 millj. kr. og ástæður breyttu gjaldeyrisinneign bankanna, yrði engin ástæða til hlífa Útvegsbankanum við þessum skyldum. Þess ber þó að gæta, að Landsbankanum er engin vorkunn, því að hér eru ekki lagðar neinar kvaðir á bankann, sem ekki hafa verið lagðar á hann áður, því að hvorugum bankanna er heimilt að selja gjaldeyri nema með leyfi stjórnarvaldanna. Hér eru því aðeins gerðar hliðstæðar ráðstafanir og útdeilt nokkrum hluta gjaldeyriseignarinnar, í rauninni tekið undan Viðskiptaráði og fært yfir á nýtt ráð, sem á að sjá um nýskipun íslenzkra atvinnuvega. Engin kvörtun hefur komið fram um þetta frá Landsbankanum og því síður Útvegsbankanum, en hvenær sem aðstæður leyfa, að Útvegsbankinn geti tekið þátt í þessu, er sjálfsagt að leggja á hann sömu kvaðir og Landsbankann, en eins og málum nú er háttað, er ekki ástæða til að gera breytingu. Það kom einnig til tals í n. hvort ekki ætti að hækka þessar 300 millj. kr., og vildi einn nm. hækka þessa fjárhæð um 50%, en meiri hl. var því mótfallinn. Gjaldeyrisinneign landsmanna erlendis er þannig háttað, að 300 millj. ísl. kr. liggja í dollurum, en 250–300 millj. kr. í pundum. Nú er það svo, að sá peningaforði, sem hér um ræðir, þarf aðallega að takast af dollaraeigninni, því að dollarinn er eini gjaldeyririnn, sem gildir á við gull í viðskiptum þjóða á milli. Það er ástæða til að ætla, að þörf sé á að leggja til hliðar meira en 300 milljónir króna, sem hér er lagt til, að varið verði til eflingar atvinnuvegunum. Þótt þessi upphæð sé ætluð til eflingar atvinnuvegum landsins, eru margar þarfir eftir, sem hafa fullan rétt á sér og ástæða er til að fullnægja, þótt það skapi óhagstæðan greiðslujöfnuð, t.d. húsabyggingar, sem ekki eru hér með, og rafmagnsvélar, sem mikil þörf er á til heimilisiðnaðar. Ég skil þessa stefnu svo, að þetta sé fyrsta sporið, fleira fari á eftir. Fyrsti liðurinn má því ekki gleypa allt. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði frumvarpsins frekar, en vil þó benda á, að samþykkt, sem birt er í greinargerðinni um einstaka atvinnuvegi, er ekki bindandi og ekki heldur tekin upp í lögin, heldur er til leiðbeiningar fyrir væntanlegt nýbyggingarráð. Það er sagt, að lögin séu ógreinileg, og það má kannske segja, að svo sé. En það er höfuðatriði að hafa grundvöllinn nógu viðtækan, og ég hygg, að hann sé það. Það hefur verið minnzt á orðin „hlutast til um“, þau þýða, að nýbyggingarráð á að hafa forustuna. Nýbyggingarr “að hefur engin fjárráð. Um það atriði verður að leita til ríkisstj. og hún aftur til Alþ. Ég hygg svo, að ekki sé ástæða til að nefna fleiri atriði. Ég vík ekki að brtt. fyrr en þær hafa verið lagðar fyrir deildina af minni hl.



Herra forseti. - Ég hef gefið út sérstakt nál. um þetta frv. á þskj. 524, og þar eru einnig till. um breyt., sem ég vil gera á því. Frv. er um tvö atriði. Hið fyrra er, að færa skuli á sérstakan reikning hluta af inneign Landsbanka Íslands erlendis, og verði þeirri upphæð varið til kaupa á framleiðslutækjum. Hið síðara er um skipun n., sem nefnast skal nýbyggingarráð. 1. gr. frv. fjallar um fyrra atriðið. Samkvæmt henni á að leggja á sérstakan reikning a.m.k. 300 millj. kr. af inneign Landsbanka Íslands erlendis í því skyni, að sú upphæð verði notuð til kaupa á atvinnutækjum. Fyrsta brtt. mín á þskj. 524 er um það, að þessi fjárhæð verði hækkuð, þannig að í stað a.m.k. 300 komi 450 millj. og að báðum bönkunum, sem eiga erlendan gjaldeyri, verði gert að skyldu að leggja fé til hliðar á þann hátt, sem áður er um getið. Það er að vísu svo, að meiri hluti af gjaldeyriseign þjóðarinnar er hjá Landsbankanum, en aðeins lítill hluti hjá Útvegsbankanum, en þó tel ég rétt, að báðir bankarnir verði látnir leggja fé til hliðar, hvor eftir sinni gjaldeyriseign. Viðvíkjandi upphæðinni vil ég benda á, að ef þessi ráðstöfun er á annað borð gerð, er rétt að leggja meira til hliðar en ákveðið er í frv. Má í því sambandi benda á, að Alþingi hefur nýlega borizt ályktun frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands þess efnis, að eigi minna en 300 millj. kr. verði ætlaðar til eflingar sjávarútveginum. En auk þess þarf að verja miklu fé til kaupa á framleiðslutækjum í þarfir landbúnaðarins og til kaupa á efni í rafstöðvar og rafveitur á næstu árum. Ég vil enn fremur benda á, að þótt mín brtt. verði samþ., verður samt eftir álitleg upphæð, sem ekki er sérstaklega ráðstafað, þar sem gjaldeyriseign bankanna mun nú nema um 550 milljónum íslenzkra króna. Óráðstafað verður þá um 100 millj. kr., sem, a.m.k. til skamms tíma, þótti mikið fé, enda er það allt að því helmingi meira en fékkst fyrir allar útflutningsvörur okkar árlega fyrir stríðið. Frsm. meiri hl. taldi dollaraeignina nema um 300 milljónum króna og að þetta væri eini gjaldeyririnn, sem við hefðum til frjálsrar úthlutunar. En væntanlega verðum við brátt frjálsir að fara með allan okkar erlenda gjaldeyri að eigin vild. Ég tel enga ástæðu til að óttast, að við getum ekki haft fullt gagn af innstæðunum í Bretlandi eins og dollaraeigninni. Ég vil geta þess, að við hv. 2. þm. S.-M. höfum flutt á þessu þingi frv. um gjaldeyri til kaupa á framleiðslutækjum, en samkomulag náðist ekki í fjhn. um að mæla með frumvarpinu. Þess vegna flyt ég brtt. við þetta frv., sem gengur mjög í sömu átt. Orðin „að minnsta kosti“ í 1. gr. frv. virðast mér þýðingarlítil. Þótt það orðalag sé, mun tæplega hægt að krefjast af bankanum, að hann láti á sérstakan reikning meira en hina nefndu fjárhæð. Tel ég því réttara að hafa upphæðina ákveðna. Ég tel þessa ráðstöfun rétta, en þó engan veginn fulltryggt með þessu, að allur þessi gjaldeyrir verði notaður til kaupa á framleiðslutækjum. Það er ekki vitað, hve fúsir menn verða að leggja fé sitt í atvinnurekstur og í kaup á gjaldeyri í því skyni. Verði taprekstur hjá atvinnuvegunum, má búast við, að því fylgi samdráttur í útflutningsframleiðslunni og þar með greiðsluhalli í viðskiptum við útlönd. Ef svo illa fer, að þjóðin hættir að vinna fyrir sínu daglega brauði og kaupir inn í landið meira af vörum til venjulegrar neyzlu en hægt er að borga af þjóðartekjunum, hlýtur svo að fara að núverandi gjaldeyriseign rýrni eða að skuldir myndist utan lands. Það þarf að stýra framhjá þessari hættu. En þótt þessi ráðstöfun, að færa meginhlutann af gjaldeyriseign bankanna á sérstaka reikninga, í því skyni að selja gjaldeyrinn þeim, sem vilja kaupa fyrir hann framleiðslutæki, sé þannig ekki út af fyrir sig örugg trygging í þessu efni, þá tel ég þó rétt að gera þetta, þar sem það er spor í þá átt að tryggja, að svo miklu leyti sem unnt er, að gjaldeyririnn verði notaður til kaupa á framleiðslutækjum og á annan hátt til styrktar atvinnulífinu. Kem ég þá að öðru aðalatriði frumvarpsins, sem er um skipun nefndar, er nefnist nýbyggingarráð. Um það fjallar 2. og 3. gr. frv. Frv. gerir ráð fyrir, að ríkisstj. skipi þessa fjögurra manna n. Mér hefði þótt eðlilegra, að Alþ. kysi n., en flyt þó ekki brtt. um það. Nefndin á skv. frv. að gera áætlanir og tillögur um það, sem þar er nefnt nýsköpun í atvinnulífinu. Einnig að hafa milligöngu við útvegun framleiðslutækja fyrir þá, er þess óska. Hins vegar hefur nýbyggingarráð sjálft, skv. frv., ekki ráð á neinu fé til framkvæmda. Ef talið verður eftir að athuganir hafa verið gerðar á þessum málum, að heppilegt sé eða nauðsynlegt, að ríkið leggi fram eitthvert fé til stuðnings þessum fyrirhuguðu framkvæmdum á einhvern hátt, verður því að leita heimildar Alþ. til slíkra fjárframlaga síðar, þegar þar að kemur. Engin slík heimild er í þessu frv. Um þetta virðist mér allir fjárhagsn.-menn vera sammála, enda kom það fram í ræðu hv. þm. V.-Ísf., þar sem hann lýsti yfir þeim skilningi á orðunum „hlutast til um“, að þau veittu enga heimild til fjárframlaga úr ríkissjóði. Í frv. eru talin verkefni nýbyggingarráðs, og fyrst svo er á annað borð, tel ég nauðsynlegt, að sú upptalning verði gerð nokkru fyllri og að ráðinu verði falin athugun á vissum atriðum varðandi atvinnulífið, sem ekki eru nefnd í frv., en eru svo nátengd þeim viðfangsefnum, sem þar er getið, að eigi er síður nauðsynlegt, að athugun á þeim fari fram og það jafnsnemma. Um þetta er 2. brtt. mín, og vil ég fara um hana nokkrum orðum. Í 2. málsgr. 2. gr. frv. eru talin helztu verkefni ráðsins. Ég legg til í a.-lið brtt. minnar, að sú málsgr. verði orðuð um og gerð nokkru yfirgripsmeiri. T.d. verði ráðinu falið að athuga, á hvern hátt þeim nýjungum, sem það á að gera áætlanir um, verði komið í framkvæmd á heppilegastan hátt. Skv. frvgr. á ráðið að gera áætlanir um, „hvernig bezt verði fyrir komið innflutningi fáanlegra tækja og efnis á næstu árum“, og er það út af fyrir sig gagnlegt, en í sambandi við það legg ég til í 2. brtt. minni, a-lið, að ráðinu verði falið að athuga, hvort eða að hve miklu leyti sé hægt að fá framleiðslutæki gerð innanlands fyrir eigi hærra verð en greiða verður fyrir þau, séu þau fengin frá öðrum löndum. Í frvgr., eins og hún nú er orðuð, er aðeins gert ráð fyrir innflutningi slíkra tækja. Í staflið b. í 2. brtt. minni legg ég til, að tveimur málsgr. verði bætt inn í 2. gr. frv. Hin fyrri er um það, að nýbyggingarráði skuli falið að athuga, hverjar aðrar ráðstafanir en að kaupa ný framleiðslutæki þurfi að gera til þess að atvinnuvegir okkar verði samkeppnisfærir og geti framleitt vörur, seljanlegar við hliðina á framleiðslu annarra þjóða, sem við þurfum að keppa við á mörkuðum, þegar viðskiptin færast í frjálsara horf, sem væntanlega verður áður en langt líður. Hin síðari er um það að fela ráðinu athuganir á því, hvernig stóratvinnurekstri í landinu verði bezt fyrir komið, og sérstaklega, hvernig bezt verði stuðlað að því, að þeir, sem við hann vinna, hafi beinna hagsmuna að gæta um rekstrarniðurstöðuna. Með stóratvinnurekstri á ég við þau atvinnufyrirtæki, sem hafa það mikinn rekstur og þess eðlis, að þar er þörf margra verkamanna. Ég tel þýðingarmikið, að slíkum rekstri verði fundið svo heppilegt form sem kostur er á, til þess að árangurinn verði sem beztur. Er sérstaklega ástæða, til að athuga, á hvern hátt er hægt að stuðla að því, að áhugi allra, sem þar að starfa, og viðleitni þeirra beinist að sama marki, að ná sem beztri niðurstöðu af rekstri fyrirtækjanna. Í þessu sambandi legg ég einnig til í brtt. minni, að ráðinu verði falið að athuga möguleika til að koma á ákvæðisvinnu í sem flestum atvinnugreinum. Eins og vikið er að í nál. mínu, er það form á launagreiðslum til verkamanna mjög notað í Rússlandi, svo að þar er miklu algengara, að menn fái greidd laun eftir afköstum heldur en ákveðin daglaun eða tímakaup, - jafnvel dæmi þess, að ákvæðisvinna hefur þar verið tekin upp við skrifstofustörf. Ég tel sjálfsagt, að athugað verði gaumgæfilega, hvort eigi muni hagkvæmt og framkvæmanlegt að taka þetta upp í atvinnurekstri hér á landi. Ég vænti þess, að hv. þd. geti fallizt á þessa brtt., þótt hv. meðnefndarmenn mínir í fjhn. færðust undan því að gera nokkrar breyt. á frv. Það liggur í augum uppi, að þótt nauðsynlegt sé að athuga, hvernig bezt verði bætt úr þörf þjóðarinnar fyrir ný framleiðslutæki, þá er ekki, síður þarflegt að reyna að gera sér ljóst um leið, hvernig atvinnurekstrinum á að vera fyrir komið til þess að sem beztur árangur náist og hin nýju tæki verði arðberandi fyrir þjóðina. Ég tel, að fyrirmæli um athugun á þessu megi alls ekki vanta í frv., fyrst þar eru á annað borð talin verkefni ráðsins. Verði nýbyggingarráði falin gaumgæfileg athugun á þessu, er það bending um, að Alþ. hafi fullan skilning á því, að atvinnuvegurinn þurfi að vera rekinn á heilbrigðum grundvelli, svo að þeir beri sig, og að þingið vilji vinna að því, að svo verði. Þetta gæti orðið hvöt fyrir menn til þess að leggja fram fé til framfara í atvinnulífinu. Verði hins vegar þessi brtt. mín felld og frv. afgr. eins og það nú er, án þess að þar sé með einu orði að því vikið, að athugaðar verði, hverjar aðrar ráðstafanir en að kaupa ný tæki þurfi að gera til þess, að aðalatvinnuvegir okkar verði reknir á heilbrigðum grundvelli, þá má draga þá ályktun af þeirri afgreiðslu, að meiri hl. Alþ. telji þetta atriði svo þýðingarlítið, að ekki sé ómaksins vert að taka það til athugunar. Sú yfirlýsing frá þinginu, sem felst í slíkri afgreiðslu málsins, gæti vel orðið til þess að minnka líkurnar fyrir því, að menn vilji leggja fram fé og vinnu til þessarar uppbyggingar atvinnuveganna, sem þjóðin hefur þörf fyrir. Það ætti líka öllum að vera ljóst, að einmitt þetta, athugun á möguleikum til að gera framleiðslutækin arðberandi, er svo nátengt hinu, útvegun tækjanna, að þetta tvennt verður ekki aðskilið, ef vel á að vera. Ef nýbyggingarráð vill sinna verkefnum sínum af alvöru og láta þau verða að sem mestu gagni fyrir þjóðina, hlýtur það einnig að athuga, hvaða leið er bezt til að nota tækin, svo að gagn verði að þeim. Fram hjá þessu verður ekki horft að skaðlausu, því að takmarkið, sem á að stefna að, er aukin framleiðslustarfsemi á heilbrigðum grundvelli. Síðasta brtt. mín er við síðari hluta 3. gr. frv. og snertir þær mþn., sem nú eru starfandi. Í frv. er ákvæði um, að fela megi nýbyggingarráði starf þeirra mþn., sem nú eru starfandi í skipulagsmálum atvinnurekstrar eftir stríð, sjávarútvegsmálum og í raforkumálum, ef ríkisstjórnin álítur það hentugra, svo að starfið vinnist fljótar og betur, og skulu þá n. þessar lagðar niður, jafnóðum og nýbyggingarráð tekur við störfum þeirra. Ég tel heppilegra, að þessum n. verði gefinn kostur á að ljúka störfum og skila áliti. Virðist mér, að þá megi vænta meira gagns af starfi þeirra en ef þær eru látnar hætta jafnvel við hálfunnið verk og láta það í hendur ókunnugra manna. Hins vegar tel ég sjálfsagt, að nýbyggingarráði sé gefinn kostur á að kynna sér allt, sem n. þessar hafa unnið að undanförnu. Ég legg því til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem felast í till. á þskj. 524.



Eins og fram kemur af ræðu hv. síðasta ræðumanns, er ekki ágreiningurinn um frv. eða tilgang þess. Ágreiningurinn virðist vera eingöngu um minni háttar atriði, hvort eigi að gera frv. víðtækara og fela nýbyggingarráði ýmis óskyldari verkefni, svo sem að gera áætlun um atvinnuhætti og útvegun vinnutækja. Ég hef áður minnzt á, af hverju við í meiri hl. gátum ekki fallizt á að auka þann gjaldeyri, sem lagður er til hliðar, upp úr 300 millj. kr. Það má vera, að það sé hægt, en þá má gera það síðar með löggjöf eða stjórnarráðstöfunum, því að ríkisstj. ræður yfir sölu þessa gjaldeyris á hverjum tíma og hefur það allt í hendi sér. Það er ekki till. frá minni hl., að nýbyggingarráð verði kosið af þinginu, en minni hl. telur það eðlilegra. Við, sem erum í meiri hl., teljum, að óeðlilegra sé, að ráðið sé kosið af Alþ., því að það er nokkurs konar framkvæmdaráð á einu höfuðatriði í þeirri starfsskrá, sem stj. hefur sett sér. Það er ekki venjuleg mþn., heldur nokkurs konar framkvæmdaráð eins höfuðatriðis í stjórnarsamningunum. Hafi verið rétt að fela síðustu. stj. að skipa viðskiptaráð án íhlutunar þingsins, þá er það enn sjálfsagðara, að skipun þessa ráðs verði í höndum núverandi stj. Þá er hér till. um, að ekki megi kaupa tæki innan lands eða láta smíða þau hér á landi, ef það kostar eitthvað meira en ef þau væru keypt frá útlöndum. Þetta lítur að sjálfsögðu vel út, en þó tel ég óheppilegt að taka þetta ákvæði inn í frv., því að það mundi leiða til ákaflega viðtækra ráðstafana, ef þetta ætti að ná yfir alla okkar pólitík, og það mundi leiða miklu lengra en hv. flm. gerir sér grein fyrir. Við sjáum t.d., að það er sannanlegt, að hægt er að fá erlent smjör fyrir miklu lægra verð en hægt er að framleiða það fyrir hér innan lands, og ef ætti að framkvæma þessa reglu, þá væri ekki hægt annað en að láta hana ná út yfir allt. Þeir, sem nú kaupa smjör og kjöt hærra verði en hægt væri að fá það fyrir frá útlöndum, geta sagt sem svo: Við skulum vinna fyrir jafnlágt verð og aðrir, en lofið okkur þá að flytja þessi matvæli inn, - og venjulega er það, að dýr vinna á rætur sínar að rekja til þess, að maturinn er dýr. Það er ómögulegt að framkvæma þessa stefnu að hafa dýran mat og ódýra vinnu. Það hefur verið reynt lengi, en ekki tekizt. Við kaupum nú alla landbúnaðarframleiðslu miklu dýrara verði en hægt væri að fá sömu vörur fyrir frá útlöndum, og m.a. þess vegna er óviðkunnanlegt að sjá í l. svona ákvæði, að ekki megi kaupa af innlendum smiðum, nema þeir séu samkeppnisfærir, þó að á allan hátt sé verr að þeim búið. Það gildir ekki eingöngu um mat, þessara manna, heldur líka um föt, húsnæði o.fl. o.fl. Ég er ekki að segja, að ekki þurfi að koma á verðjöfnun smátt og smátt milli okkar og annarra landa, en það verður ekki gert með því að víkja sér að verkamönnunum einum, það eru fleiri atvinnugreinar um það og jafnvel ríkisvaldið sjálft. Þá er einnig nefnt í þessu sambandi, að koma þurfi á ákvæðisvinnu. Hvað sem því líður, þá tel ég ekki ástæðu til, að slíkt sé sett inn í þetta frv. Það væri þá nær að bera fram sérstakt frv. eða till. um slíka vinnuhætti. En það er ekkert, sem bannar ákvæðisvinnu hér í þessu landi frekar en í öðrum löndum, en nú sem stendur er þetta mál, sem atvinnurekendur eiga við starfsmennina án afskipta ríkisvaldsins. Þetta á ekki undir neinum kringumstæðum heima í þessu frv., en ætti að flytjast sem sérstakt mál, ef ríkið á að hafa afskipti af þessum hlutum. Þá segir hv. frsm. minni hl., að ekki megi vanta í frv. ákvæði um, hvernig fyrirkomulag skuli verða á þessum atvinnufyrirtækjum, sem eiga að taka við þessum tækjum. Það er erfitt að hafa bindandi ákvæði um slíka hluti, því að þetta fer allt eftir því, sem mönnum finnst skynsamlegast í hverju tilfelli. Ef ríkisvaldið þarf sérstaklega að skipta sér af þessu, þá þarf að koma um það sérstakt frv., og ég efast ekki um, að það eigi eftir að koma fyrir þetta þing till. og frv., sem eigi rætur sínar að rekja til þessara ráðstafana, en nákvæmar till. er ekki hægt að gera í þessu frv. Það er nóg í þessu efni, sem segir í 3. gr., að stj. geti tekið undir þetta ráð starf þriggja mþn., og alveg eins og sú n., sem átti að gera till. um fyrirkomulag stóratvinnurekstrar í landinu og afskipti ríkisvaldsins af þeim málum og leggja áherzlu á, að skipulag atvinnurekstrarins tryggi sem bezt, að stórfyrirtækin séu rekin með almenningshag fyrir augum og að þeir, sem að honum vinna, beri úr býtum endurgjald fyrir störf sín í samráði við afkomu atvinnurekstrarins, þá mun nýbyggingarráð, ef starf þessarar n. verður lagt undir það, gera till. til stj. um öll þessi atriði. Það er því alveg óþarft að taka slík ákvæði upp í frv: sjálft. Þá segir hv. frsm. minni hl., að atvinnuvegirnir, sem upp eru byggðir samkvæmt þessu frv., verði að bera sig. Það er ákaflega lítil nýjung, að atvinnuvegirnir verði að bera sig, þegar til lengdar lætur a.m.k. Það hefur verið háð barátta fyrir því í þinginu á undanförnum árum að halda niðri dýrtíðinni, og maður heyrir það í sambandi við þetta frv., að það viðfangsefni verði að klára fyrst, áður en tekið er til annarra úrræða. Þessa viðleitni hafa stj. sett sér fyrir hendur hver eftir aðra, sérstaklega síðasta stj., sem gerði það að sínu höfuðmáli, en samt hefur dýrtíðin alltaf frekar hækkað, stundum stórum skrefum. Ef nú mætti ekkert taka til bragðs og ekkert styðja atvinnuvegina, fyrr en búið væri að ljúka því verkefni, sem allar stj. hafa reynt sig við, en orðið að hætta við, þá er hætt við, að seint yrði tekið til við að skapa nýja atvinnuvegi eða endurnýja þá að styrjöldinni lokinni. Ég get tekið undir það, að skapa þurfi jafnvægi milli framleiðslukostnaðar okkar og okkar viðskiptalanda, en það væri of mikið að ætla að fela þessu ráði að rannsaka og gera till. um, hvernig þetta jafnvægi skuli skapa, það er of mikið og óskylt verkefni. Það er verkefni, sem þarf að leysa með einhverjum hætti, en að koma og segja, að þetta eigi eingöngu að leysa með því að færa niður kaup, er ákaflega einhæf lausn, sú lausn, sem menn hafa hingað til viljað nota eina og þess vegna alltaf beðið ósigur. Þegar spurt er, hvað sé hægt að gera til þess að atvinnuvegirnir geti borið sig, þá er svarið það, að það er m.a. þetta, sem farið er fram á í þessu frv., að endurbyggja atvinnulífið. Það er eitt af því, sem hægt er að gera, til þess að atvinnuvegirnir geti borið sig. Mér dettur ekki í hug að fullyrða, þótt allir fengju ný tæki í sínar hendur, að þar með væri fengið þetta fulla jafnvægi, en það er vafalaust, að það er eitt af því stórfelldasta, sem hægt er að gera til þess að koma á þessu jafnvægi. Það er mikið vitnað til þess, að þetta jafnvægi er ekki skapað fyrir fram. Nú er þetta jafnvægi sem stendur, en búast má við, að það breytist, þegar tímar líða, og gerir það vafalaust, þegar stríðinu lýkur: En það er ekki hægt að koma og segja eins og hv. síðasti ræðumaður, að ef þetta framtíðaröryggi er ekki skapað fyrir fram, megi ekki leggja í þessa nýsköpun, því að þá kemur fjármagnið ekki til þessarar nýsköpunar. Það má náttúrlega búast við, að talsvert af þessu fjármagni, sem myndazt hefur í landinu, sé í höndum manna, sem hafa ekki staðið undir atvinnulífi landsmanna. En bændur, sjómenn og útgerðarmenn sitja fastir í sínu starfi, þeir hverfa ekki þaðan, þótt erfiðlega líti út og illa gangi, og ég hef ekki enn þá séð vott þess, að menn hafi viljað draga sig út úr útgerðinni, þó að útlitið sé ekki eins glæsilegt og það hefur verið fimm síðustu árin. En ef það fjármagn, sem getur ráðið sér sjálft, getur ekki komið með liðsinni þessarar stefnu, þá getur verið, að það uppgötvi, að það er ekki alls ráðandi í landinu. Og ef það fjármagn, sem nú er í höndum einstakra manna í landinu og skiptir hundruðum milljóna, heimtar að fá að vera laust áfram og auka sig og margfalda, þá er ekki víst, að sá mismunur, sem er á gildi íslenzku krónunnar innan lands og erlendis, verði fenginn í hendur þessu fjármagni í ofanálag á sjálfan stríðsgróðann. Það er geysilega mikill munur á gildi krónunnar innan lands og erlendis, og til þess að það fjármagn, sem laust er heima, fái eitthvað af þeim mismun, þarf það að rækja eitthvað af skyldum sínum við þjóðfélagið. Það er svo með þessa nýsköpun, að ég býst við, að í flestum löndum sé hún á undan kauplækkun, og þráfaldlega hefur hún komið í staðinn fyrir kauplækkun. Það er alþekkt, að í þeim löndum, þar sem kaupið hefur verið hæst, þar er nýting vinnuaflsins komin lengst. Nú eru Ameríkumenn komnir lengra í vinnuafköstum en þekkist í flestum öðrum löndum, og það er mikið af því, að mannsaflið er dýrt og því þörf á að nota það sem bezt, til þess að atvinnuvegirnir geti borið sig. Kínverjinn, sem getur lifað á einum hrísgrjónahnefa, er ódýrari en vélarnar, og þess vegna er þar kyrrstaða í vinnuaðferðum. Sumir vilja fá fyrst kauplækkun og síðan önnur gæði, en viðast hefur það gengið öfugt, og þar sem vinnuaflið er dýrt, þar hefur mest verið gert til að fá atvinnuvegina til að bera sig.



Mér finnst ástæða til að segja fáein orð út af síðari ræðu hv. frsm, meiri hl. Hann segir, að ágreiningur sé aðeins um minni háttar atriði í þessu máli. Það getur vel verið, að hv. þm. telji það minni háttar atriði varðandi atvinnuvegina, hvernig rekstri þeirra er fyrir komið og hvort þeir eru reknir á heilbrigðum grundvelli, en ég tel, að það sé alls ekki smáatriði. Hann segir, að ég vilji fela nýbyggingarráði verkefni, sem séu alls ekki skyld þeim, sem um ræðir í frv. Á þetta get ég ekki fallizt. Við val á nýjum framleiðslutækjum, sem nýbyggingarráð á að gera till. um, verður alls ekki fram hjá því gengið að athuga um leið möguleika á að reka þessi tæki arðvænlega. Þjóðin lifir ekki á því í framtíðinni, þótt svo og svo mörg góð skip verði keypt og fleira af gagnlegum hlutum, ef ekki er hægt að reka þessi tæki á heilbrigðum grundvelli, svo að þjóðin geti haft lífsuppeldi af. Þetta er svo nátengt hvort öðru, að það verður ekki að skaðlausu slitið í sundur. Hv. þm. segir, að það sé eðlilegt, að stj. skipi þetta ráð eins og gert sé ráð fyrir í frv., þar sem þetta sé nokkurs konar framkvæmdarráð til að annast framkvæmd á vissum hlutum, sem stjórnarflokkarnir hafi samið um. Þetta finnst mér nokkuð stangast á við fyrri ummæli hans, þar sem hann réttilega benti á, að þetta, ráð hefði engin fjárráð til framkvæmda. Þetta er því ekki fyrst og fremst framkvæmdanefnd, heldur rannsóknanefnd og ráðgefandi nefnd, en ekki ætluð til framkvæmda. Annars þarf ég ekki að taka upp neinar deilur við hv. þm. um það atriði, því að eins og ég áður sagði, þá hef ég ekki lagt til, að sú breyt. verði gerð, að þingið kjósi þessa n., þó að ég teldi það að ýmsu leyti eðlilegt, þar sem það er venjulegt um slíkar n. Þá talaði hann allmikið um það, að ég vildi setja inn í frv., að ekki megi kaupa tæki innan lands nema þau fáist fyrir eigi óhagstæðara verð en annars staðar. Þetta er algerð rangfærsla, en ég geri ráð fyrir, að hún sé af misskilningi sprottin, en ekki öðrum ástæðum. Í minni till. er ekki með einu orði að því vikið, að ekki megi kaupa tæki innan lands fyrir hærra verð en annars staðar, en ég vil láta rannsaka og athuga, að hve miklu leyti hægt er að fá slík tæki gerð innan lands fyrir eigi óhagstæðara verð, og það er allt annað. Þetta veit ég, að hann sér, ef hann les brtt. Hann fór um þetta allmörgum orðum og minntist á smjör og aðra góða hluti, en af því að þetta var allt á sama misskilningnum byggt, sé ég ekki ástæðu tii að fara um það fleiri orðum. En ég vil benda á, að í frvgr. er aðeins~ gert ráð fyrir þeim möguleika, að tækin séu flutt inn. Í 2. málsgr. 2. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk þess er að búa til heildaráætlun, fyrst um sinn miðað við næstu fimm ár, um nýsköpun íslenzks þjóðarbúskapar. Skal þar áætlað, hver atvinnutæki, samgöngutæki, byggingar og annað þurfi til sjávar og sveita, til þess að allir Íslendingar geti haft vinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, svo og hvernig bezt verði fyrir komið innflutningi fáanlegra tækja og efnis á næstu árum með það fyrir augum að hagnýta sem bezt vinnuafl þjóðarinnar og auðlindir landsins.“ - Hvað getur verið á móti því, að um leið sé tekið skýrt fram, að einnig skuli athuga möguleika á að fá þessi tæki gerð innan lands? Ég sé ekkert á móti því. Þá ræddi hv. þm. nokkuð um það, sem ég vík að í 2. brtt. minni um ákvæðisvinnu. Hann segir, að það eigi hér alls ekki heima, en það sé réttara að flytja um þetta sérstakt frv. eða till. Er það þá meining hv. þm. að skipa nýja n. til að athuga þetta atriði? Hvað sagði hæstv. forsrh. um fjölgun og fækkun n., þegar hann lagði málið fyrir? Mér virtist hann leggja áherzlu á, að n. væri frekar fækkað en fjölgað, og í 3. gr. er gert ráð fyrir að fela ráðinu starf þriggja mþn., sem starfað hafa að undanförnu. Hv. þm. V.-Ísf. segir, að það sé verkefni einnar af þessum n. að athuga fyrirkomulag á atvinnurekstrinum. Þetta er rétt, en í frv. er gert ráð fyrir að leggja þá n. niður. Og hvað getur verið á móti því, að tekið sé fram á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í minni brtt., að ráðið skuli sérstaklega athuga þetta þýðingarmikla atriði? Í þeirri þál., sem þessi n. starfar eftir, er ekki með einu orði að því vikið, að athuga beri, hvort heppilegt sé, að ákvæðisvinna sé tekin upp í atvinnurekstri, en það er eitt af því, sem ég vil láta nýbyggingarráð athuga. Hv. þm. ræddi um, að ýmsir menn vildu lækna erfiðleika atvinnuveganna eingöngu með kauplækkun. Ég vil benda á, að hvergi í mínum till. er að því vikið eða neitt slíkt lagt til, og getur hv. þm. því að þessu sinni sparað sér umr. um það. Vitanlega getur þess orðið þörf, áður en langt um líður, en fleira mætti koma þar til athugunar, sem gæti orðið til styrktar atvinnuvegunum. Mér finnst, að allra sízt ætti sá flokkur, sem hv. þm. V.-Ísf. er fulltrúi fyrir hér, að hafa á móti því, að fleiri möguleikar væru athugaðir til að koma atvinnurekstrinum á þann grundvöll, að hann gæfi þjóðinni sem bezta lífsmöguleika. Hann segir, að sumir haldi því fram, að ekki þýði að hugsa um nýbyggingar, nema fyrir fram sé tryggt, að reksturinn beri sig. Það væri vitanlega gott, ef hægt væri að tryggja það fullkomlega fyrir fram, en því miður hef ég ekki á reiðum höndum úrræði í mínum till., sem tryggi þetta. En ég vil láta athuga sem vandlegast, hvaða leiðir eru til að ná því marki. Og hvers vegna má ekki athuga það í sambandi við framfarir í atvinnurekstrinum? Það er, eins og ég hef áður vikið að, svo nátengt hinu verkefninu, að útvega tækin, að það verður ekki að skaðlausu slitið í sundur. Og hvers vegna má ekki orða það í frv., að reksturinn þurfi að vera á heilbrigðum grundvelli, þannig að hann beri sig? Hvers vegna má ekki orða, að þetta eigi að koma til athugunar? Ég fæ ekki skilið, hvað er á móti því. Eru einhver öfl í stuðningsliði stj., sem ekki mega sjá það atriði orðað, að atvinnuvegirnir eigi að vera reknir á heilbrigðum grundvelli? Ég fæ ekki skilið, hvað er á móti því, að þessar þýðingarmiklu hliðar málsins séu athugaðar.



Ég hef sannarlega ekki á móti því, að atvinnureksturinn geti borið sig. Það eina, sem ég hef á móti, er, að verið sé að samþ. óþarfa brtt. Það stendur í frv. sjálfu, að athuga skuli, hvaða atvinnutæki, samgöngutæki, byggingar og annað þurfi til sjávar og sveita, til þess að allir Íslendingar geti haft vinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, og ég sé ekki, að þurfi að endurtaka það með mörgum setningum. Ég vil halda fram, að það, sem ber hér á milli, séu minni háttar atriði. Hv. þm. spyr, hvort það séu minni háttar atriði, hvernig fyrirkomulag sé á atvinnurekstrinum. Nei, en athugun á þessu kemur til með að falla undir nýbyggingarráð, því að um leið og starf n. þeirrar, sem endurskoða á skipulag stóratvinnurekstrar í landinu, er falið nýbyggingarráði, þá fellur allt hennar verkefni undir ráðið. Það eru mannaskipti, en viðfangsefnin eru þau sömu eftir sem áður. Ég get því ekki gert mikið úr þessu atriði. Hv. frsm. minni hl. segir, að við val á þessum tækjum þurfi að gera sér grein fyrir, hvort viðkomandi atvinnugrein sé arðvænleg eða ekki. Eins og ég hef þegar bent á, þá fær ráðið þetta verkefni, alveg eins þótt hans brtt. sé ekki samþ., því að í frv. stendur, að vinna skuli að því, að allir Íslendingar geti haft vinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur. Hann segir, að ég hafi rangfært og misskilið það, sem hann sagði, að innlend framleiðsla megi ekki kosta meira en sú erlenda. Ég held, að mér sé það vorkunn, vegna þess að í hans brtt. stendur, að sérstaklega skuli athuga, hvort hægt sé að fá ný framleiðslutæki gerð innan lands fyrir eigi hærra verð en greiða þurfi fyrir þau, er keypt séu frá öðrum löndum. Ég hef vitanlega ekkert á móti því, að þetta sé athugað, og geng út frá því sem sjálfsögðu, þó að þetta orðalag verði ekki samþ., að nýbyggingarráð beri saman verðlag á því, sem hægt er að fá innan lands, og því, sem keypt er frá útlöndum. En við yfirlit á þessari brtt., sem ég sá ekki fyrr en í byrjun þessa fundar, þá gat ég ekki annað séð en að það væri meiningin með þessari brtt., að innlend tæki skyldi því aðeins kaupa, að þau væru ekki dýrari en útlend, og því datt mér í hug sá samanburður, sem ég gerði. En ef það er ekki tilgangurinn; heldur aðeins að menn geri sér ljóst, hver verðmunurinn kynni að vera á þeim erlendu og innlendu tækjum, þá getum við verið sammála um þetta atriði. En það verður eins athugað, þó að brtt. hans verði ekki samþ., því að í 2. gr. stendur, að nýbyggingarráð hlutist til um, að slík tæki verði keypt utan lands eða gerð innan lands, enda þótt hv. þm. segi, að í frv. sé eingöngu gert ráð fyrir, að þau verði keypt frá útlöndum. Þar hefur honum því skjátlazt, og getum við þá verið kvittir um það atriði. Hv. þm. spyr, hvort ég ætlist til, að stofnuð verði ný n. til að athuga möguleika til að koma á ákvæðisvinnu. Ég ætla mér ekki að taka að mér að undirbúa það mál fyrir hann, því að þetta er atriði, sem er. frjálst öllum landslýð, en ef hann vill, að ríkisvaldið hlutist til um það, verður hann að bera fram um það frv. Ég ætla ekki lengra út í þá sálma, en vil aðeins undirstrika enn frekar það, sem ég átti við áðan, að þó að talað sé um að kaup hér sé dýrt, þá held ég, þegar gætt er að, að tekjur verkamanna í lífsgæðum séu ekki meiri hérna en í öðrum löndum, og þegar talað er um, að kaupið sé hærra eða lægra, þá misskilja menn oft svo, að eingöngu sé um peninga að ræða. Ég efast ekki um, að verkamönnum og öðrum, sem taka laun fyrir sitt starf, stæði á sama og væru aðeins þakklátir, ef þessi lífsgæði, sem þeir þurfa að kaupa, lækkuðu í verði um helming og vísitalan að sama skapi. Ekki mundu þeir amast við því, og það, sem er á stefnuskrá núverandi stjórnar viðvíkjandi kaupinu, er þetta, að reyna að halda í núverandi lífsskilyrði almennings eins lengi og hægt er, og það gerir ekkert til, þó að þetta breytist að krónutali. En það má helzt ekki breytast með þau lífsgæði eða þær þarfir, sem nauðsynlegt er að fá fyrir þetta kaup. Sá stóreignamaður, sem á að taka þátt í að endurskapa atvinnuvegi landsmanna, hefur engan rétt til að segja: Þið skuluð fara með kaupið niður um helming áður en ég hreyfi mig, hvað sem dýrtíðinni liður. Og ef það verður úr, að menn hagi sér þannig með sína fjármuni, þá er það athugunarefni fyrir ríkisvaldið og fyrir þá hv. þm., sem fyrir 2 árum héldu því fram, að ríkið ætti alla þessa peninga, en ekki einstaklingarnir.



Ég þarf ekki að hafa mörg orð til viðbótar um þetta. Hv. frsm. meiri hl. vill ekki láta samþykkja óþarfa brtt. Okkur greinir á, hvað sé þarft og hvað óþarft í þessu máli. Hann segir, að minni hl. beri ekki fram ákveðnar till. um fyrirkomulag atvinnurekstrarins. Það er rétt. Ég geri það ekki, enda er þetta frv. yfirleitt um rannsóknir og athuganir og að fundið sé það heppilegasta út úr þeim rannsóknum. Hann telur, að viðfangsefnið sé í þál. um mþn. til athugunar á atvinnuháttum eftir styrjöldina. Það er það að nokkru leyti, en ekki svipað því að öllu leyti, t.d. fyrri málsgrein í b-lið brtt. minnar um, hvaða aðrar ráðstafanir þurfi að gera en kaupa ný atvinnutæki, til þess að þjóðin geti í framtíðinni haft viðurværi sitt af atvinnuvegum, reknum á heilbrigðum grundvelli. Það atriði er ekki fram tekið í þessari ályktun um mþn. Þar er heldur ekkert minnzt á ákvæðisvinnu, sem ég tel rannsóknarefni, ekki þýðingarlítið. Hv. þm. segir að vísu, að það sé frjálst öllum landslýð að taka upp þetta fyrirkomulag, ákvæðisvinnuna. Það má á sama hátt segja: þetta allt er algerlega óþarft, því öllum er frjálst að kaupa ný framleiðslutæki, og hvað á ríkið að skipta sér af því? Ég tel eðlilegt, að ríkið aðstoði félög og einstaklinga með því að láta fara fram rannsókn og ýtarlega athugun á, hvernig heppilegast sé að afla nýrra tækja og ekki síður, hvernig eigi að reka þau. Nýbyggingarráð mun að sjálfsögðu athuga þetta eða hitt, segir hv. þm. V.-Ísf., þótt ekkert sé um það fram tekið í frv. - En fyrst á annað borð er fram tekið í frv., hvað ráðið eigi að gera, þá tel ég nauðsynlegt, að sú upptalning sé svo yfirgripsmikil, að hún nái yfir það verksvið, sem menn vilja láta n. starfa á. Um þetta er ágreiningurinn fyrst og fremst. Það, sem hv. þm. sagði um kauplækkunina í sinni síðustu ræðu, hef ég ekki gefið tilefni til, hvorki í minni framsöguræðu né þeim till., sem ég ber fram. Í till. mínum er aðeins farið fram á vandlega athugun á þessu máli í heild. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta, þar sem ég geri ráð fyrir, að öllum þingdeildarmönnum sé ljóst, hvað um er að ræða og hvað á milli ber.



Ég vil aðeins leyfa mér, áður en umræðu lýkur, að þakka hv. n. fyrir afgr. málsins og hv. frsm. meiri hl. fyrir ágæta málsvörn, og sé ég ekki ástæðu til að bæta neinu við það, sem hann hefur sagt um málið.



Þar sem fyrir hv. d. liggur frv. um svipað ákvæði og er í þessari gr. og gengur þó nokkuð lengra í þessu efni en hér er farið fram á, þá greiði ég ekki atkv. að þessu sinni.



Ég er ekki ánægður með greinina, en þar sem horfur eru á, að ekki sé hægt að fá hana betri, segi ég já.