Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Fjhn. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ., en hefir þó gert till. um að breyta því lítilsháttar. Fjhn. leggur til, að b-lið 3. gr. frv. verði breytt þannig, að inn í þann lið, sem er um það, „að eigi sé úthlutað arði til hluthafa eða félagsmanna á meðan tapið er eigi að fullu jafnað“, verði bætt þannig, að á eftir þessum tilfærðu orðum úr b-lið 3. gr. frv. komi: né hluthöfum ívilnað á annan beinan eða óbeinan hátt, svo sem með hækkuðum kaupgreiðslum eða auknum hlunnindum. - Þessi ákvæði vill n. láta gilda um fyrirtækin, meðan þau njóta þeirra fríðinda, sem um getur í frv. Fjhn. er sammála um að bæta þessu inn í til frekara öryggis um það, að þessi hlunnindi séu aðeins veitt þegar réttlætanlegt þykir. Hv. 5. þm. Reykv. hefir flutt brtt. við frv. á þskj. 534, sem fer að nokkru leyti í svipaða átt og brtt. fjhn., og get ég sagt það um leið, að fjhn. mælir á móti því, að sú till. verði samþ. Sé ég svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um málið að svo stöddu, að öðru leyti en því, að fjhn. lítur svo á viðvíkjandi 2. gr. frv., um heimild bæjar- og sveitarstjórna til að undanþiggja sömu útgerðarfyrirtæki (sem um getur í 1. gr.) útsvari á sama tíma og tiltekinn er í 1. gr., að þau séu laus við skattgreiðslu, - fjhn. lítur svo á, að vel geti svo verið ástatt um fyrirtæki, sem er útgerðarfyrirtæki, að rétt geti verið að leggja útsvar á vissar starfsgreinar þess, svo sem t. d. verksmiðjurekstur, þó að ekki sé lagt útsvar á þau vegna útgerðar. Ég tek þetta fram sem álít fjhn. um þetta atriði.

*Pétur Ottesen: Það var á öndverðum síðasta vetri, að þeir útvegsmenn, sem standa að S. Í. F., báru þar upp vandkvæði sín út af því, hversu höllum fæti útgerð landsmanna stæði, bæði sú, sem rekin er með togurum. og líka sú, sem rekin er af vélbátum og öðrum minni bátum. Þeir ræddu þar þessi sín vandamál og sneru málinu inn á þá braut að láta þá menn, sem eru í stjórn Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda ásamt fulltrúum, sem til þess voru kjörnir frá hálfu stjórnmálaflokkanna í landinu, flytja þetta mál við ríkisstj. Mér er kunnugt um, að þessir menn hafa um nokkuð langt skeið haft þetta mál með höndum, bæði sín á milli á fundum, sem þeir hafa haldið, og líka haft samtöl og bréfaskipti við ríkisstj. út af þessum erfiðleikum, sem útvegurinn er staddur í. Ég ætla, að það frv., sem hér liggur fyrir og á að verða til stuðnings togaraútgerðinni í landinu, muni vera sprottið frá því, að þetta mál var tekið til meðferðar í S. Í. F. Og eftir því, sem fram hefir komið hér á þingi og vitað var um áður en málið var flutt hér á Alþ., þá hefir orðið samkomulag um það við ráðandi stjórnmálaflokka á þingi að afgr. frv. það, sem hér liggur fyrir um fríðindi til handa togaraútgerðinni. Nú veit ég, að athugun á þessum vandkvæðum, sem útvegurinn er nú staddur í, er haldið áfram, því að fríðindin, sem útgerðin fær með þessum l., munu áreiðanlega hrökkva skammt til þess að mæta þeim erfiðleikum, sem útgerðin á nú við að stríða vegna aflabrests og þó einkum og sér í lagi þess ósamræmis, sem er milli afurðaverðs og tilkostnaðar, sem veldur því, að útgerðin hefir verið rekin með halla að undanförnu. Bæði af þessari ástæðu er skylda að halda áfram að vinna að frekari og fullkomnari lausn þessa máls og svo líka af því, að nú liggur ekkert fyrir Alþ. hliðstætt þessari tilraun til lausnar vandamálum togaraútgerðarinnar að því er snertir vandamál bátaútvegs landsmanna. Till. í þessa átt var borin fram af hv. þm. Vestm. í Ed., en það kom þá fram, að ég ætla, við umr. þar, að það mundi ekki vera hægt að fá framgengt í sambandi við þetta frv. neinum fríðindum til handa bátaútveginum; og það var gengið út frá því, að undirbúningur þess máls, að veita honum einhver fríðindi til hjálpar í yfirstandandi vandamálum og erfiðleikum, yrði haldið áfram. Og ég verð að vænta þess, að eins og tekizt hefir með samstarfi milli þessara fulltrúa útvegsmanna við hæstv. ríkisstj. að fá þessi fríðindi til handa togaraútgerðinni, þá muni með áframhaldandi samstarfi einnig takast að fá svipuð og ekki minni fríðindi handa bátaútveginum í landinu og stuðning við þá útgerð. Enda er það svo, að það er eitthvert allra mesta vandamál þessarar þjóðar, að atvinnuvegirnir skuli vera reknir með áframhaldandi halla, því vitanlega er það framleiðslan til lands og sjávar, sem stendur undir öllum þörfum þessa þjóðfélags. Þess vegna ber að vænta þess, að allir taki höndum saman um það, eftir því sem föng eru til á hverjum tíma, að gera það, sem unnt er, til þess að greiða úr því, að þeirri lífsnauðsyn þjóðarinnar verði fullnægt, að atvinnuvegirnir megi verða reknir þannig, að þeir standi undir þörfum þjóðfélagsins á hverjum tíma og geti orðið til þess að byggja upp og búa atvinnu hinni stöðugu fólksfjölgun í landinu og greiða götu þeirra, sem taka við af þeim, sem bera hita og þunga dagsins. Ég vil ekki taka það svo, þó að vandamál bátaútvegsins séu ekki tekin fyrir nú á sama hátt og vandamál togaraútgerðarinnar, að þá eigi fyrir það að ganga framhjá að sinna hinum sjálfsögðu kröfum bátaútvegsmanna um liðsinni Alþ., hliðstætt því sem hér er um að ræða viðkomandi togaraútgerðinni. Mér er það ljóst, að af svipuðum till. og hér er um að ræða um togaraútveginn mundi ekki mega vænta mikillar úrlausnar fyrir bátaútveginn í vandkvæðum hans. Úrlausn hans vandkvæða yrði að fara, býst ég við, að miklu leyti eftir fiðrum leiðum en hér eru farnar í þessu frv. Ég vildi láta þetta koma hér fram, svo að það gæti ekki litið svo út, að einungis ætti að sinna þörfum togaraútgerðarinnar, heldur beri engu síður að veita bátaútveginum stuðning, honum til viðreisnar.

*Einar Olgeirsson: Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta mál. Ég hefi áður lýst afstöðu okkar kommúnista til þess máls, og við erum eins á móti því, þó að brtt. sú, sem fram hefir verið borin hér, verði samþ. Nú sé ég, að hv. fjhn. hefir komið með brtt. við frv., sem gengur í sömu átt og okkar till., eftir að Ed. hefir fellt samskonar brtt., sem ég hafði borið fram. Þess vegna var mér ljóst, að ekki var hægt að koma með brtt. til þess að breyta þessu frv., svo til batnaðar væri, án þess að fella það. Mun ég greiða atkv. með þessari brtt., en síðan á móti frv. sem heild.

*Ólafur Thors: Aðeins fá orð. Það er rétt, að það komi fram, að þeir, sem hér fara fram á þennan stuðning, meta mikils þann hug, sem hv. Alþingi sýnir útgerðinni með þessum ívilnunum. Ég get þessa af því, að ég hefi heyrt raddir utan þings og innan, sem telja þetta einskis virði og vilja ekki láta Alþingi eiga neitt gott skilið fyrir. Að vísu er ekki líklegt, að útgerðin hafi í nánustu framtíð bein hlunnindi af þessu, en hún er allt um það þakklát. Með þessu frv. er skapaður möguleiki til þess ef eitthvað birtir til, að útgerðin geti grynnt á skuldum sínum, þrátt fyrir þau hörðu ákvæði, er hér gilda um greiðslu skatta og útsvara. Hér er fyrst og fremst verið að skapa útgerðarfyrirtækjunum möguleika til að geta greitt bönkunum, en vafasamt væri, að bankaskuldirnar greiddust, að óbreyttum lögum, þótt vel kynni að ára. Ég tel það heilbrigða stefnu að lofa þessum fyrirtækjum að nota hvern sinn gróða, ef betur árar, til að koma rekstri sínum á réttan kjöl aftur. Ég vildi aðeins taka þetta fram, til þess að vitna mætti í það um, að útgerðarmenn eru þakklátir fyrir þessar ívilnanir.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Út af orðum hv. þm. Borgf. vil ég skýra frá því, sem farið hefir fram í viðtölum milli ríkisstj. og SÍF. Stj. SÍF hefir óskað. að eitthvað yrði gert til stuðnings útveginum, og m. a. hefir þetta mál blandazt þar inn í. Varð að samkomulagi að afgr. það eins og það liggur nú fyrir hér. En að því er snertir mál sjávarútvegsins í heild, þá mun ríkisstj. taka það til athugunar fyrir næsta þing. Í n. þeirri. sem falið verður að athuga þetta, verður að athuga rekstraraðstæður, verðlag og annað slíkt, er útgerðin verður að hlíta. Mun stj. fylgjast með því, að þetta verði allt vel athugað. Út af þeirri fyrirspurn hv. frsm., hvernig skilja bæri þetta frv., hvaða fyrirtæki sveitar- og bæjarstj. væri heimilt að undanskilja útsvarsgreiðslu, skal ég taka það fram, að þeim er ekki heimilt að undanskilja önnur fyrirtæki útsvarsgreiðslu en þau, sem eingöngu reka útgerð. Þau fyrirtæki, sem jafnframt reka t. d. verzlun, koma því ekki inn undir þessa heimild. En að því er snertir ákvæði þessara l. um útsvars- og skattgreiðslu, er ekki alveg ljóst, við hvað átt er með orðinu „útgerðarfyrirtæki“, og mun því þetta atriði verða skýrt nánar í reglugerð. Ef menn kynnu að verða óánægðir með þau ákvæði, sem sett verða, verður að taka það til meðferðar síðar á Alþingi.

*Ólafur Thors: Út af orðum hæstv. fjmrh. vil ég skýra frá því, að í fjhn. Nd. var um það rætt, hvernig skilja bæri þessa heimild 2. gr. Við breyttum ákvæði upphaflega frv., þar sem gert var ráð fyrir beinni skyldu, þannig, að úr varð aðeins heimild, og gerðum við þá ráð fyrir, að bæjar- og sveitarstj. gætu eftir vild notað heimildina að öllu eða nokkru leyti, hvort sem um væri að ræða útgerðarfyrirtæki, verzlunarfyrirtæki, verksmiðjurekstur eða annað, en ekki, að það væri haft eins og hæstv. fjmrh. vill, að óheimilt væri að gefa eftir öðrum fyrirtækjum en þeim, sem aðeins reka útgerð, en þó þannig að á engum slíkum rekstri yrði útsvar hærra en fyrir árið 1938. Hugsum okkur fyrirtæki, sem hefði haft 10 þús. kr. útsvar og ræki bæði verzlun, verksmiðjurekstur og útgerð. Segjum, að verzlunin hafi borið 3000 kr. af þessu útsvari, verksmiðjureksturinn 1000 kr. og útgerðin 6000 kr. þá mætti t. d., samkv. okkar hugsun, fella niður þessar 6000 kr., sem lagðar hefðu verið á útgerðina, án þess að skylt væri að fella niður það sem lagt var á verzlun eða verksmiðjurekstur. Hinsvegar er tilgangurinn sá að óheimilt sé að hækka útsvarið frá því sem var, og gildir það ákvæði jafnt um útgerð sem verzlun, verksmiðjurekstur eða annan rekstur þessara útgerðarfyrirtækja.

*Bergur Jónsson: Ég viðurkenni, að nauðsyn beri til að veita togaraeigendum þessi fríðindi. En ég álít rangt, að þessi fríðindi nái til fyrirtækja, sem eru í sömu manna höndum, en ekki eru útgerðarfyrirtæki. Ég hefði því viljað fella mig við skýringu hæstv. fjmrh. á frv., en hitt tel ég ekki rétt, að samþ. frv. með þeim skilningi, sem hv. þm. G.-K. vill leggja í það. Vegna gjaldþegnanna verður þetta að vera alveg skýrt, því að þeim gjöldum, sem niður eru felld, er um leið velt yfir á aðra gjaldþegna. Ég óska því eftir, að menn leggi þann skilning í þetta ákvæði, sem hæstv. fjmrh. bar fram. Ég trúi ekki öðru en að hv. þm. G.- K. sjái við nánari athugun, að ekki er réttlátt að gera upp á milli verzlana, sem reknar eru af útgerðarmönnum, og annara verzlana.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ástæðan til þess að ég minntist á þetta áðan, var sumpart það, sem hv. frsm. sagði um það, en líka sú, að hv. þm. Borgf. var búinn að minnast á það við mig, að hann vildi fá það skýrt, hvernig bæri að skilja þetta. Ég álít, að allir ættu að geta verið sammála um þann skilning, að þessi heimild nái til allra útsvara útgerðarfyrirtækja, en þó ekki af öðrum rekstri en útgerð, þó að sömu menn hafi hann á hendi. Eins getur þetta atriði komið til greina í sambandi við spurninguna um það, hvað telja beri útgerðarfyrirtæki. En það verður að ákveða í reglugerð. Í frv. mun hafa verið visað frá till., sem átti að ákveða þetta nánar, vegna þess að talið var, að slíkt ætti heima í reglugerð. En þessu verður að gera skil, ef um er að ræða blönduð fyrirtæki, sem bæði reka útgerð og annað. Þetta getur reynzt nokkuð erfitt, en það verður þó að leggja á vald þeirra aðilja, sem eiga að framkvæma þessi l. Þó sé ég ekki, að þetta ætti að þurfa að valda verulegum árekstri í framkvæmd. Það gæti t. d. komið til greina, að útgerðarfyrirtæki greiddi lægra útsvar af verzlun, ef mikið tap yrði á útgerðinni. Annars held ég ekki, að mikill munur sé á þessu og því, sem hv. þm. G.- K. hugsar sér.

*Sigurður Kristjánsson: Ég held að menn geri of mikið úr þeim ágreiningi, sem hér virðist vera um að ræða, því að sjálf heimildin til að gefa eftir tekjuskatt og útsvör er takmörkuð við það, að verið sé að vinna upp tap, sem orðið hefir eftir 1. jan. 1931, a. m. k. að því er snertir skattinn. Þetta er a. m. k. áreiðanlegt að því er eignarskattinn áhrærir. Ég viðurkenni, að nokkuð er öðru máli að gegna um útsvarið. Ef um sama fyrirtæki er að ræða, yrði auðvitað að taka tillit til þess, ef það tapar á útgerð, þó að það græddi á verzlun. Og eftir upplýsingum, sem ég hefi fengið held ég, að heimildin myndi verða notuð þannig, að fyrirtækið fengi eftirgjöf að því er útgerðina snertir, en ekki annað. En ég vil ekki vera að leiða hér inn í umr. það, sem í tal hefir borizt milli okkar fjhn.manna, og hefi ég því ekki þessi orð fleiri.

*Garðar Þorsteinsson: Ég held, að menn séu hér að nokkru leyti að deila um keisarans skegg, því að hver sem væri skilningur löggjafans um þetta efni, þá er það alveg á valdi hlutaðeigandi bæjarstj. að ákveða í hvert sinn, hvort eftir. gjöf á útsvari skuli aðeins ná til hreinna útgerðarfyrirtækja eða lengra. Og hvað sem ákveðið er í frv. um þetta, getur bæjarstj. farið sínu fram í þessu efni, án tillits til skilnings löggjafans, meðan þetta er aðeins heimild. Þá tel ég, að síðari hluti gr. mætti gjarnan falla niður, en þar er bannað að leggja á fyrirtækið hærra útsvar en árið 1938. En nú gæti atvinnurekstur fyrirtækisins hafa gerbreytzt frá því ári, þannig, að það gæti verið komið í gróða 1941, sem ef til vill stafaði af öðru en útgerð, þótt tap hefði verið 1938. Væri þá hart fyrir bæjarfélagið að mega ekki taka af því hærra útsvar en 1938. Þessi hluti gr. finnst mér algerlega óþarfur, því að tilætluðum árangri er fyllilega náð með fyrri hl. gr.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þetta síðara ákvæði gr. er komið inn í frv. í Ed. fyrir tilmæli fjhn. þar. En út af því, sem hv. 8. landsk. sagði, vil ég taka fram, að ég álít ekki, að þessi heimild geti náð til að undanþiggja fyrirtæki útsvarsgreiðslu, ef vegur þess yxi af öðrum ástæðum en útgerð. Ef fyrirtæki eru blönduð, þá tel ég, að þessi hlunnindi geti ekki náð til annars hluta en þess, sem að sjálfri útgerðinni lýtur, því að ella yrði þetta í framkvæmdinni annað en það, sem löggjafinn ætlaðist til.

*Einar Olgeirsson: Fyrst tekið er að ræða þetta mál svo mjög, finnst mér ég verða að leggja nokkur orð í belg. Það er eftirtektarverð breytingin, sem gerð hefir verið á þessari 1. gr., auðsjáanlega í þeim tilgangi, að efni hennar komi ekki fram eins „brútalt“ og í upphaflega frv. Það er dálítið undarlegt, að samkv. 1. gr. frv. skuli vera leyfilegt fyrir útgerðarfyrirtækin að draga frá skattskyldum tekjum sínum, á næstu 3–4 árum, tap, sem orðið hefir á rekstri þeirra eftir 1. jan. 1931. Það er eftirtektarvert, að ekki skuli að neinu leyti farið aftur í tímann fyrir 1. jan. 1931 og reiknaður út gróði togaranna, þar sem við getum ætlað, að rétt hafi verið af togarafélögunum að leggja þá eitthvað í varasjóð og eiga til vondu áranna. Nú, þegar erfiðir tímar eru framundan, virðist eiga að leyfa þessum togarafélögum að draga frá það tap, sem orðið hefir á síðustu árum, án þess að taka nokkurt tillit til áranna á undan. Með annari málsgr. 2. gr. er bæjar- og sveitarstj. bannað að leggja hærri útsvör á togarafélög en gert hefir verið nú. Þó að togarafélögunum vegnaði betur á næstunni en verið hefir undanfarið, væri útilokað að hækka á þeim útsvörin. Þetta finnst mér fjarri lagi, og má í því sambandi t. d. minna á Patreksfjörð. Ég álít nóg að heimila bæjarstj. að undanþiggja þessi fyrirtæki útsvari. Vil ég því bera fram brtt. þess efnis, að 2. málsgr. 2. gr. falli niður, og bið hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir henni.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv. 5. þm. Reykv., þess efnis, að 2. málsgr. 2. gr. falli burt. Brtt. er of seint fram borin, auk þess sem hún er skrifleg og þarf því tvennskonar afbrigði.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég vil taka fram, að mér finnst þessi skrifl. brtt. óþörf. Þetta ákvæði 2. gr. er sett hér til þess að tryggja það, að ef einhverjar bæjar- og sveitarstj. vilja ekki undanþiggja útgerðarfyrirtæki útsvari, geti þær ekki hækkað á þeim útsvörin frá því, sem þau voru 1937. En þó að eitthvert fyrirtæki bólgni fyrir verzlun eða annað slíkt, kemur vitanlega ekki til mála, að sá atvinnurekstur sé undanþeginn útsvari. Aftur verður að taka tillit til þess, ef tapið eykst hjá útgerðinni á þessum tíma. Það hefir verið minnzt hér á Patreksfjörð í þessu sambandi. Þar er vel stætt fyrirtæki, Ól Jóh. & Co. Nú skulum við segja, að það yki stórlega verzlun sína. Sá atvinnurekstur væri alls ekki undanþeginn útsvari. En þótt hreppsnefnd Patreksfjarðar vildi ekki undanþiggja útgerðina útsvari, mætti hún ekki hækka þau frá því, sem er.

*Ólafur Thors: Ég held, að það þýði ekkert að vera að þessu orðatogi fram og aftur. Ég segi eins og þar stendur: bókstafurinn blívur. Það stendur, sem í l. stendur, og verður skýrt af dómstólunum, ef til ágreinings kemur. Ég vil ekki leyna því, að fjhn. Nd. lagði áherzlu á það, að við ættum ekki að fást um, hvernig þetta tap er til komið hjá fyrirtækjunum, og heldur ekki, hvernig sá gróði yrði til kominn, sem gengi til þess að borga skuldir þeirra. Okkur fannst bezti „mórallinn“ í því fólginn að hvetja skulduga aðilja með löggjöf til þess að hafa sérhvern þann atvinnurekstur, sem þeir telja gróðavænlegan, undir rekstri þess fyrirtækis, sem skuldnnum hefir safnað, og sérhvern arð til að létta á skuldunum. Þetta töldum við þá góðu viðskiptaaðferð, sem löggjafinn ætti að ýta undir, og út frá þessu sjónarmiði ber að greiða atkvæði um tillögur okkar, og frv. sjálft.

*Pétur Halldórsson: Má ég spyrjast fyrir um það, hvort orðið „einkafyrirtæki“ í frv. er ekki notað í annari merkingu en venja er til. Einkafyrirtæki er venjulega notað til aðgreiningar frá opinberum fyrirtækjum. Mér skilst, að þarna sé það notað til aðgreiningar frá félögum.

*Forseti (JörB): Með orðinu „einkafyrirtæki“ mun þarna átt við einstaklingsfyrirtæki.

* Frsm. (Ólafur Thors): Fjhn. hefir orðið sammála um að leggja til, að þetta frv. verði samþ. Öllum nm. er ljóst, að það er út af fyrir sig ekki æskilegt að þurfa að grípa til þessara úrræða til að afla bæjarsjóði Hafnarfjarðar tekna. Hinsvegar verður ekki hjá því komizt, að hann fái nýjan tekjustofn, ef hann á að missa af útsvörum útgerðarfyrirtækjanna, sem þaðan eru rekin. En svo er komið, eins og á allra vitorði er, að bæjarstj. telur sig tilneydda að veita útgerðinni þá tilslökun, vegna þess, hvað illa hún er stödd. Sem sagt, þó að fjhn. sé ekki með öllu ánægð með þennan nýja skattstofn, sér hún sér ekki annað fært en leggja til, að frv. verði samþ. Í nál. segir, að n. muni e. t. v. bera fram brtt. við 3. umr. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að n. muni ekki gera það, eftir að hafa talað við hv. þm. Hafnf. og hv. 7. landsk. Þeir hafa báðir lýst yfir, að þeir muni í framkvæmdinni sjá svo um, að sá tilgangur verði tryggður, sem fyrir n. vakti, að námsmenn, sem daglega þurfa að fara milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, og aðrir sem líkt stendur á fyrir, yrðu undanþegnir þessum skattauka. Telur n., að þetta fullnægi þeim tilgangi, sem fyrir henni vakti.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frv. hv. þm. Ísaf. og hv. 7. landsk. við 1. gr. frv. - Gr. orðist þannig: „ Ríkisstj. er heimilt, gegn þeim tryggingum. er hún hefur gildar, að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lán fyrir Reykjavíkurkaupstað til hitaveitu, allt að 6,3 millj. kr., eða jafngildi þeirrar fjárhæðar. í erlendri mynt. þó aldrei yfir 90% af stofnkostnaði hitaveitunnar, enda sé tilhögun veitunnar samþ. af ríkisstj. og útvegun lánsfjár gerð í samráði við hana.“ Brtt. þessi er of seint fram komin og auk þess skrifl., og verður því að veita afbrigði frá þingsköpum, til þess að hana megi taka til meðferðar á fundinum.

* Frsm. (Finnur Jónsson): Fjhn. hefir lagt til, að þetta frv. nái samþykki, en nm. hafa þó áskilið sér rétt til að bera fram brtt. eða fylgja þeim. sem fram kunna að koma, enda eru nú komnar fram við frv. brtt. frá öllum nm. nema einum. N. er sammála um, að þetta mál sé mjög mikilsvert, og væri mikið á unnið, bæði fyrir Reykjavíkurbæ og þjóðarheildina, ef það kæmist í framkvæmd eins og það hefir verið áætlað af hálfu bæjarstj. Þegar af þeim ástæðum eru nm. ásáttir um að leggja til, að málið nái fram að ganga. Annað mál er það, að nm. eru ekki sammála um, hversu heppilega undirbúningi verksins hefir verið hagað. En með tilliti til þess mikla atvinnuleysis, sem nú er í landinu, og þeirrar nauðsynjar, sem er á því að minnka kolainnflutninginn til landsins, og ekki hvað sízt með tilliti til þess, hvað mikill hagur yrði af því fyrir Reykjavíkurbæ, ef ófrið bæri að höndum. að vera hitaður upp með hveravatni, þá er n. á einu máli um. að þessu beri að hraða. Um undirbúning málsins að öðru leyti þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Þó er vitað. að hann hefir valdið miklum ágreiningi. Því miður er enn ekki nein vissa fyrir því, eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja í málinu, að hægt sé að fá nema rúmlega helming þess heita vatns, sem hin stærri áætlun í grg. gerir ráð fyrir, að verði notuð til hitaveitunnar. Ég ætla að hv. flm. þessa máls hafi látið þess getið við 1. umr. að enn hafi ekki fengizt nema 170 lítrar á sek. af heitu vatni á Reykjum. En stærri áætlunin, sem um þetta er í grg., gerir ráð fyrir, að nota þurfi 350 lítra á sek. a. m. k. Það virðist því ekki vera búið að finna vatn á Reykjum, nema til að hita helming bæjarins. En þrátt fyrir það, þótt ekki sé fundið meira vatn en þetta, virðist eftir þeirri áætlun, sem fyrir liggur, að hér sé um gott fyrirtæki að ræða fjárhagslega, og er gert ráð fyrir, að leiðsla fyrir 170 lítra á sek. mundi kosta 3499000 kr. Ég get tekið það fram fyrir hönd Alþfl., að við höfum mjög mikið út á undirbúning þessa máls að setja og hefðum kosið, að hann hefði verið á annan veg, t. d. að athugaðir hefðu verið um leið möguleikarnir á því að ná hita frá öðrum þeim stöðum nærliggjandi, sem til mála gætu komið og Jón Þorláksson mun fyrstur hafa bent á, svo sem Innstadal og Krísuvík. Hvorugur þessara möguleika hefir verið athugaður, og þegar bæjarstj. Reykjavíkur gerir ráðstafanir til að fá kunnáttumann frá Svíþjóð til að athuga þetta mál, hefir hún ekki svo mikið við að sýna þessum manni hvorki Innstadal né Krísuvík. Þetta teljum við ákaflega illa farið, og beri raunar vott um skort á nægilegum áhuga fyrir því, að þetta mál megi takast frá fyrstu eins vel og það gæti tekizt, ef allir möguleikar væru athugaðir. Þetta er að nokkru leyti hliðstætt því. að Reykvíkingar skyldu virkja Elliðaárnar í stað þess að fara út í virkjun við Sogið fyrir allmörgum árum. Og þar sem ekki er enn búið að finna nema helminginn af því vatni á Reykjum, sem þarf til þess að hita allan bæinn, virðist furðu djarft að gera fasta áætlun fyrir því, að annað eins vatn muni fást þar enn. Boranir hafa nú farið fram um nokkuð margra ára skeið, en vatnið hefir ekki aukizt nándar nærri í tiltölu við fyrirhöfnina. Í till. þeirri, sem við hv. 7. landsk. leggjum hér fram, er gert ráð fyrir, að bæta því ákvæði inn í frv., að lánsútvegun fari fram í samráði við fjmrh. Þetta er ákvæði, sem hefir verið sett inn í allar lánsheimildir, sem veittar hafa verið frá Alþingi, og virðist því sjálfsagt að setja það inn í þessa ábyrgðarheimild, ekki sízt vegna þess, hvernig forsaga málsins hefir verið. Þá höfum við og gert ráð fyrir, að ríkisstj. samþ. tilhögun veitunnar. Þetta er samhljóða ákvæðum, sem sett hafa verið inn í allar þær rafveituábyrgðarheimildir, sem gefnar hafa verið. Og þar sem hér er um svona stórt fyrirtæki að ræða, virðist sjálfsagt, að ríkisstj. athugi, hvernig tilhögun veitunnar verði heppilegast fyrir komið að dómi sérfróðra manna. Ég skal taka það fram, að þótt við flm. þessarar brtt. lítum svo á, að nauðsynlegt hefði verið að rannsaka aðra staði, áður en ráðizt yrði í virkjun á Reykjum, þá innibindur till. þessi, sem ég nefndi áðan, að ríkisstj. samþ. tilhögun verksins. Ekki að það sé ríkisstj., sem ætti að láta framkvæma þessa athugun, a. m. k. ekki til fullnustu, ef það yrði til þess að tefja málið. Hinsvegar hefir enginn ágreiningur verið um, hvernig hitaveitunni bæri að haga frá Reykjum, og er m. a. gert ráð fyrir því, að lagðar yrðu leiðslur þaðan, sem aðeins tækju 175 lítra á sekúndu. En ef hinsvegar væri þar nægilegt vatn til, þá yrðu líkur til, að hægt væri að flytja þaðan 350 lítra. Ef það skyldi nú vera rétt, sem sumir halda fram, en er alls ósannað, að hægt sé að fá þarna 350 lítra, þá myndi sparast ein millj. við kostnað verksins, eftir því sem fróðir menn hafa sagt, við að taka pipur nægilega viðar fyrir allt vatn frá fyrstu tíð. Þetta er m. a. það atriði, sem við flm. þessarar skrifl. brtt. ætlumst til, að ríkisstjórnin láti athuga, áður en hún leggur fullnaðarsamþykki sitt á framkvæmd þessa máls. Þegar nú á að fara að ráðast í þetta stóra fyrirtæki, sem mjög mikið er undir komið, að tel takist, þá virðist ekki vera til of mikils mælzt, að þær áætlanir og uppdrættir, sem um það liggja fyrir, verði rækilega athugaðir af beztu kunnáttumönnum, sem völ yrði á að fá í þessu efni. Það hefir verið tekinn upp sá siður af hæstv. Alþingi, að veita ekki ríkisábyrgð fyrir öllum kostnaði þeirra fyrirtækja, sem það hefir gengið í ábyrgð fyrir. Flestar rafveituábyrgðir, sem gengið hefir verið í á síðari árum, hafa verið 80–85% af stofnkostnaði fyrirtækisins. Við flm. þessarar till. lítum svo á, að það sé ekki rétt að veita fulla ábyrgð fyrir andvirði þessarar hitaveitu, og sé með því verið að mismuna hinum ýmsu bæjarfélögum. Og þótt Reykjavík fengi að vísu 100% ábyrgð fyrir Sogið, þá hefir síðan verið tekin upp önnur regla viðvíkjandi ríkisábyrgð, og sýnist þá ekki ósanngjarnt, að þeir, sem slíkra ábyrgða þurfa að leita, ef þeim er það mikið áhugamál, leggi nokkuð af mörkum á móti. Þar sem þó gæti verið, ef aðeins væri tekin ábyrgð með 80%, eins og heimilað er fyrir Akureyri, að það leiddi til þess, að verkið stöðvaðist, þá viljum við flm. þessarar till. leggja til, að ábyrgðin verði veitt fyrir 90%, og gerum þá ráð fyrir fullri tryggingu þess, að Reykjavíkurbær gæti lagt fram þann 1/10 hluta, sem á vantar. Ef ekki á að fara út í stærri virkjun en fyrir 175 lítra á sekúndu, þá má gera ráð fyrir, að boranirnar kostuðu 183 þús. kr. En Reykjavíkurbær mun þegar vera búinn að kosta nokkuð miklu meira til borananna, og mundi sá kostnaður þá að sjálfsögðu teljast til framlags upp í stofnkostnaðinn, þannig að Reykjavíkurbæ ætti ekki að verða um megn þessi 1/10 hluti kostnaðarins, þegar tillit er tekið til þess, að hér er um að ræða það bæjarfélag landsins, sem hefir langbezta aðstöðu til að afla sér fjár til hverskonar framkvæmda. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. Ég vænti þess, að sú miðlunartill., sem við höfum borið fram, alþýðuflokksmenn, sem er á milli upphaflega frv. og till. framsóknarmanna og bændaflokksmanna, nái samþykki og hún á engan hátt tefji verkið, heldur mætti verða til þess. að út í verkið yrði lagt sem allra fyrst.

*Pétur Halldórsson: Ég má þakka fyrir það, að fjhn. leggur með því í aðalatriðum, að deildin fallist á að veita þessa ábyrgð ríkissjóðs fyrir láni til hitaveitu Reykjavíkur. En ég verð að játa það, að ég tel það ekki fullnægjandi afgreiðslu hér á málinu, ef það skyldi nú fara svo, að meiri hl. þdm. teldu nauðsynlegt að binda þessa heimild við 80% eða 90% af láninu til verksins. Mér finnst satt að segja, að nú beri undarlega við, þegar talað er um dirfsku, eins og gert var við 1. umr. málsins, af hálfu þeirra, sem fylgja þessu máli fram og dirfsku af mér, að bera þetta fram fyrir hið háa Alþingi. En það eru þeir menn, sem tala um dirfsku í sambandi við þetta mál, sem sérstaklega hafa orðið berir að því í meðferð málefna að flytja mál af dirfsku. Því að ómögulegt er að neita því, að það hefir verið djarft teflt og djarft siglt á undanförnum tímum á voru landi. Og þess undarlegra er að heyra það í þessari deild, þegar nú kemur fram annað eins málefni, sem alþjóð varðar og öllum þm. ætti að vera ánægja í að leggja lið sitt, - að þá skuli vera talað um það, að hér hafi verið dirfskulega farið af stað, og að þess sé krafizt af Alþingi, sem dirfsku þurfi til að bera fram! Ég hélt satt að segja, að þessu máli yrði tekið hér með mjög mikilli vinsemd, og að hv. þdm. myndu skilyrðislaust veita þessa ríkisábyrgð, sem farið er fram á, af því að þeir vita sjálfir, hvað sem annars er um það að segja, að hér er um einstakt þjóðþrifamál að ræða, sem ekki er aðeins gagnlegt fyrir Reykjavíkurbæ, heldur og líka fyrir allt landið. Ég hélt, að hver einasti þm. vildi styðja að því með atkv. sínu, að þetta mál mætti komast sem allra fyrst í framkvæmd. En eftir þeim umr., sem fram hafa farið um málið. virðast þm. í öðru orðinu hlynntir því. En svo verður ekki annað skilið á því augnabliki, sem málið nú kemur fram og eins og það nú ber að, en að alveg furðulegur og einstakur fjandskapur liggi á bak við það, að vilja ekki taka því á þann hátt, sem ég vonaði, þ. e. með því að verða við óskinni strax. Og mér er alveg ljóst, í hverju sá fjandskapur er fólginn. Hann er ekki fjandskapur við málið, sem hv. þdm. vilja gjarnan, að nái framgangi, heldur er það einhver fjandskapur við meiri hl. bæjarstjórnar Reykjavíkur og Sjálfstfl., því að þeir telja það hans mál. En þetta er ekki mál Sjálfstfl., heldur allrar Reykjavíkur fyrst og fremst, og allrar þjóðarinnar. Það er svo einstakt mál, að þess er varla að vænta, að nokkurn tíma komi fram á Alþingi svipað mál, sem svo augljóst er, hve mikið þjóðþrifamál er. Ég verð þess vegna að álita, að þm. hefðu helzt kosíð að taka ekki slíka afstöðu. heldur styðja málið, en þeim finnst ekki annað hægt, því að í sínum huga hafa þeir þann skilning, að þetta sé sérmál Sjálfstfl. Það er fullkominn misskilningur. Ég get ekki neitað því, að mér fannst við 1. umr. þessa máls, á því hvernig því var tekið hér úr ýmsum áttum, eins og ég hefði lent í ljónagryfju með þetta góða mál. Það stóð hver þm. á fætur af öðrum til þess að sýna því ónot. Viðvíkjandi ríkisábyrgð fyrir öllu hitaveituláninu, eins og farið er fram á, ber fyrst að líta á það, hvað hefir gerzt í okkar fjármálum nú undanfarið. Nú þegar þessar till. eru fluttar, um að veita ekki fulla ríkisábyrgð fyrir hitaveituláninu, verðum við að gera okkur ljóst, að með hitaveituláninu er verið að taka afstöðu til gjaldeyrismálanna. Það er vitað, að tilgangurinn með því að fá erlent lán er jafnt að standa í skilum með þær greiðslur, sem falla nú bráðlega á næstu árum. Þessi mótstaða þm. er ekki af því, að þörfin sé ekki á erlendum gjaldeyri. Fyrst og fremst er það, að allt, sem þarf til fyrirtækisins, þarf að greiða í erlendum gjaldeyri. Það er og nauðsynlegt að hafa erlendan gjaldeyri vegna eftirspurnar, sem skapast af vinnulaunum hér heima. Það þarf að hafa greiðslugetu erlendis til þess að mæta þessu útborgaða fé. Nú væri ekki nauðsyn á að sjá fyrir þessum hluta lánsins í erlendri mynt, sem nota á í vinnulaun, ef ekki væri hinn megnasti skortur á getu til þess að mæta erlendis þeim kröfum, sem eftirspurnin á innlendum peningum veldur á gjaldeyri gegnum bankana hér í landi. Það er því ekki með nokkrum rökum hægt að segja, að þörfin sé ekki að taka lánið í erlendri mynt. Ef ekki er hægt að fá allt lánið þannig, verður að gera einhverjar aðrar ráðstafanir til að mæta þessari eftirspurn, sem verður, þegar verkalaun eru útborguð hér heima. Nú efast ég um, að hafi verið tekið tillit til þess þegar ákveðið var, hve mikils láns skyldi leitað fyrir ríkið, og það hafi verið gengið út frá því, að líka þyrfti að sjá fyrir erlendum gjaldeyri vegna hitaveitunnar og útborgunar vinnulauna. Ég efast mjög um, að það hafi verið tekið með í reikninginn. Ef það stendur okkur til boða að fá allt lánið erlendis, þá getur bara hin almenna skynsemi sagt hverjum einasta manni, hve sjálfsagt það er, og dreifa því á 25–35 ár, eftir því sem möguleikar eru á, og láta hitaveituna og framkvæmd verksins að þessu leyti standa undir sér sjálfa. Þess vegna finnst mér ákaflega undarlegt, að á þessum sama tíma, sem svona stendur á að öðru leyti, skuli þeir þm. mest vera á móti fullri ríkisábyrgð, sem fyrst og fremst þýðir ábyrgð á yfirfærslum, sem hvað mest hafa áður notað slíka ábyrgð. Skemmst er að minnast á ríkisábyrgðina, sem veitt var fyrir öllu Sogsláninu, svo sem eðlilegt var og nauðsyn þótti þá. Nú er sagt, að síðan hafi verið tekin upp ný regla um ábyrgð fyrir ríkissjóð. Ég veit, að það er rétt. En ég hélt, að sú regla væri hentugust til að verjast ábyrgðum fyrir fyrirtæki, sem lítt eru talin örugg. Það verður að fara eftir því, hvernig málið er vaxið á hverjum tíma, og þingið verður að haga sínum heimildum eftir því, sem viturlegast er í hverju elnstöku tilfelli. Ég vil að lokum drepa á eitt atriði, að ég held. að hæstv. Alþingi megi gera sér það ljóst, að það er ekki auðhlaupið að því lengur að fá lán fyrir þetta þjóðfélag erlendis. Ég held, að vissa þurfi að vera fyrir, þar sem lánsfé þarf til fyrirtækis, að gagnsemi þess sé augljós. Ég bara set upp þann fræðilega möguleika, að á þessu ári fengist ekki annað lán af þeim, sem hér er talað um, heldur en ef það kynni að vera hitaveitan. Og ég spyr um leið: Er ekki rétt að nota að fullu þennan möguleika til lántöku. ef hann er þá til, og haga lántökunni þannig, að hitaveituframkvæmdin þyngi ekki enn meir heldur en orðið er um gjaldeyrisástandið í landinu? Ég held, að þessu beri að svara játandi.



Ég hefi hér ásamt hv. 1. þm. Rang. og hv. 4. landsk. borið fram brtt. á þskj. 357 viðvíkjandi þessu frv. Er sú brtt. borin fram af okkur hv. 1. þm. Rang. í samhandi við þá yfirlýsingu, sem hæstv. fjmrh. gaf við 1. umr. málsins hér í deildinni, um það, að Framsfl. myndi fylgja því, að Reykjavíkurbær fengi ábyrgð fyrir láni vegna hitaveitunnar, en þó því aðeins, að ábyrgð ríkissjóðs tæki til 80% af stofnkostnaði hitaveitunnar. Ég þarf ekki að færa mörg rök fyrir þessu. Það er svo, að þingið hefir tekið upp þann sið nú síðustu árin, þegar ríkið hefir gengið í ábyrgð fyrir stórum lánum til framkvæmda, þá hefir það aðeins verið ábyrgð fyrir 80% til 85% af stofnkostnaði. Nú síðast ábyrgðist ríkið aðeins 80% af stofnkostnaði rafveitu á Akureyri. Þetta er orðin regla, sem Framsfl. telur sjálfsagt að halda fast við, hver sem í hlut á. Hann telur, að þegar bæjarfélög eða aðrar deildir þjóðfélagsins leggi í einhverjar stórar framkvæmdir, þá sé rétt og sjálfsagt, að þeir aðiljar sjái sjálfir um einhvern hluta af stofnkostnaði fyrirtækjanna. Ég verð að segja, að ég álit, að Reykjavík eigi ekki að hafa neina sérstöðu að því er þetta snerti. Ég lít meira að segja svo á, að Reykjavík ætti að vera betur stödd í þessum efnum en ýms önnur bæjarfélög, a. m. k. ef dæma má eftir því, sem forráðamenn þessa bæjar segja, því að þeir halda því fram, að Reykjavík sé langbezt stæða bæjarfélagið á þessu landi, og sé það rétt, þá ætti það sannarlega ekki að vera til of mikils ætlazt, að það yrði látið sitja við sama borð í þessum efnum eins og önnur bæjarfélög landsins. Mig undraði stórmikið að heyra það, sem flm. þessa frv., hv. 4. þm. Reykv., sagði áðan í sinni ræðu. Að vísu byrjaði hann á því að þakka fjhn. fyrir afgreiðslu málsins, en öll hans ræða var stóryrði um þá menn í fjhn. og þá flokka, sem ekki vildu samþ. frv. óbreytt, og hann telur það furðulegan og einstakan fjandskap við þetta mál. Ég verð að segja, að ég tel það furðulegt, að þessi hv. þm. skuli leyfa sér að viðhafa svona orðbragð vegna þeirrar afstöðu, sem tekin hefir verið í þessu máli. Hann segist hafa álitið, að hver þm. teldi sjálfsagt að leggja þessu lið og fylgja því eindregið strax og það kom inn í þingið. Má vel vera, að þessi hv. þm. sé svo kokvíður, að hann gleypi 7 millj. kr. í einum munnbita, en ég verð að segja, að hér sé um svo dýran bita að ræða, að mér finnst eðlilegt, að hv. þm. vildu velta þessu fyrir sér í 1 eða 2 daga og athuga, hvernig þessu máli er farið. Ég verð að segja í þessu sambandi, að ég tel málið í sjálfu sér vera gott, en að það sé forsmánarlega undirbúið, því að það er hægt að hafa stór orð, fyrst þessi hv. þm. leyfir sér að við hafa stóryrði. Hvernig er svo málið undirbúið? Það liggur fyrir áætlun um, að þetta eigi að kosta 7 millj. kr., en svo er ekki til nema heimingur af því vatni, sem þarf til að hita upp bæinn. Það er sagt, að það þurfi 350 sekúndulitra, en nú eru aðeins til 170 sekúndulítrar, eftir því sem hv. þm. segir. Hvaða sönnun er fyrir því, að nóg vatn fáist á Reykjum, þegar ekki er komið meira en þetta eftir allar þær boranir, sem framkvæmdar hafa verið? Og svo talar hv. þm. nm furðulegan og einstakan fjandskap, þó að þingið vilji láta Reykjavík sjá um 1/5 hl. lánsins. Ég verð að segja, að mér finnst furðulegt, að menn skuli leyfa sér að við hafa svona ummæli. eins og þetta mál hefir verið undirbúið. Því er kastað inn á síðustu dögum þingsins, eftir að hv. flm. er búinn að vera úti um öll lönd til þess að leita eftir láni, og eftir að hann er búinn að lýsa því yfir fyrir bæjarstjórnarkosningarnar, að það þurfi enga ríkisábyrgð fyrir láninu. Nú er þessu snúið við. Hv. þm. talar nú um það, að þetta sé ekki sérmál Sjálfstfl. Ég hygg, að það myndi hafa verið betra fyrir bæjarstjórnarmeiri hl. í Reykavík að hafa þetta ekki eins mikið sérmál Sjálfstfl. eins og þeir hafa gert til þessa, og undirbúa málið dálítið meira í samvinnu við aðra flokka heldur en þeir hafa gert. - Ég vil taka það fram, að ég hefði ekki komið inn á þessi atriði hér, ef hv. þm. hefði ekki gefið svo sérstakt tilefni til þess með framkomu sinni. Hv. flm. talaði um, að það væri algerlega ófullnægjandi að fá ábyrgð fyrir 80% af stofnkostnaði hitaveitunnar. Hann viðurkenndi, að tekin hefði verið upp ný regla, og að rétt hefði verið að beita þessari reglu um að ábyrgjast 80% af stofnkostnaði hliðstæðra fyrirtækja, en hann sagði, að þetta væri aðeins gert til að hindra það, að ríkissjóður gengi í ábyrgð fyrir fyrirtæki, sem ekki væru örugg fjárhagslega, en að óréttmætt væri að beita þessari reglu, hvernig sem á stæði. En ég verð að segja, að ég veit ekki, hve öruggt fyrirtæki þessi hitaveita er. Ég vil af heilum hug óska þess, að hér sé um öruggt fyrirtæki að ræða. En hvaða öryggi er í því fólgið. þegar á þessum eina stað, sem rannsakaður hefir verið, er aðeins helmingur þess vatnsmagns, sem þarf til þess að hita bæinn. Ef svo skyldi fara, sem við vonum, að ekki komi fyrir, að leiðslurnar t. d. tærðust upp á 10–12 árum, og viðhaldskostnaður yrði miklu meiri en gert er ráð fyrir, þá veit ég ekki, hversu öruggt þetta fyrirtæki er. Þetta er eitt m. a.. sem ekki hefir verið rannsakað. Það er ýmislegt fleira, sem gerir það að verkum. að þetta fyrirtæki er í mínum augum ekkert öruggara en t. d. rafveitan í Akureyrarkaupstað, sem þingið veitti ábyrgð fyrir í vetur með sömu skilyrðum og við, sem berum fram brtt. á þskj. 557, leggjum til, að gert verði. Hv. þm. talaði mikið um það, að þetta væri gjaldeyrisspursmál. Á þennan hátt væri hægt að fá gjaldeyri inn í landið. Ég álít heppilegra, að það sé ríkið sjálft, sem taki lán vegna almennra gjaldeyrisráðstafana, en að það lán verði ekki tekið í gegnum Reykjavíkurbæ. Ég vil að lokum algerlega mótmæla að nýju þeim ummælum, sem hv. flm. viðhafði um þann fjandskap, sem þessu máli væri sýndur. Ég vil taka það fram, að ég vil samþ. málið á þeim grundvelli, sem ég tel rétt, að það sé gert. Ég get ekki skilið, að málið strandi, þó að ekki fáist ábyrgð nema fyrir 80% af stofnkostnaðinum. Það er þá eitthvað bogið við Reykjavíkurbæ, ef hann getur ekki fengið það, sem á vantar. - Hv. þm. Ísaf. hefir borið fram brtt., sem gengur út á það, að Reykjavíkurbær fái ábyrgð fyrir 90% af stofnkostnaði hitaveitunnar. Ég sé enga ástæðu til að ganga svona langt í þessu efni. Eins og ég hefi tekið fram áður, tel ég rétt að halda sér við þá reglu, sem sköpuð hefir verið og fylgt var á síðasta þingi í sambandi við rafveituna á Akureyri, og tel þess vegna rétt að miða ábyrgðina við 80 % hér eins og þar, a. m. k. hefir flm. frv. ekki enn þá fært nein rök fyrir því, að ekki sé hægt að koma málinu í framkvæmd á þennan hátt, enda er vitanlegt, að sú upphæð, sem ábyrgð væri veitt fyrir, er meira en fyrir erlendu efni til þessa fyrirtækis. Ég skal svo ekki segja meira, a. m. k. að sinni, um þetta mál.

* Frsm. (Finnur Jónsson): Hv. 2. þm. Skagf. hefir nú mikils til tekið af mér ómakið við að svara hv. 4. þm. Reykv., því að hann hefir í raun og veru tekið fram mest af því, sem ég vildi sagt hafa. Ég hafði búizt við, að hv. 4. þm. Reykv. tæki því frekar vel, þegar við alþýðuflokksmenn viljum auka ríkisábyrgðina frá því, sem fulltrúar Framsfl. og Bændafl. hafa lagt til, úr 80% og upp í 90%, en í stað þess að taka þessu með nokkurnveginn kurteisi, þá úthverfist þessi hv. þm. og talar um, að við höfum sýnt þessu máli einstakan fjandskap og þessu líkt. Hann talaði líka um það, að við hefðum verið að finna að því, að það hafi verið sýnd dirfska í málefnum Reykjavíkurbæjar. Við teljum það enga dirfsku í málefnum Reykjavíkurbæjar, þó að ráðizt sé í hitaveituna; þvert á móti hefir þetta verið áhugamál Alþfl., a. m. k. engu síður en annara flokka hér í bænum, og það er fjarri því, að Alþfl. telji hitaveituna í sjálfu sér neina dirfsku. Hitt mætti e. t. v. kallast dirfska af hv. 4. þm. Reykv.. að ætlast til, að allt, sem hann segir í þessu máli, sé tekið með trúarinnar augum. Það mætti kallast dirfska, því að undirbúningur málsins hefir vakið mikla tortryggni, eins og ég hefi sagt frá. Það er ákaflega gott að heyra það nú, að þetta sé orðið mál allrar þjóðarinnar, og að það sé fullkominn misskilningur, að þetta sé sérmál Sjálfstfl. Það er gott að heyra þessar yfirlýsingar nú, en þær yfirlýsingar voru ekki á takteinum hjá Sjálfstfl. fyrir bæjarstjórnarkosningarnar í vetur. Þá var þetta mál, sem Sjálfstfl. var að berjast fyrir, mál sem Sjálfstfl. ætlaði að koma í framkvæmd án þess að leita að einu eða neinu leyti stuðnings annara flokka, og sízt af öllu stuðningsflokka stj. á Alþ. um ábyrgð á láninu. - Það er nú öðru nær en að Alþfl. hafi sagt, að þetta væri mál Sjálfstfl. Það er þvert á móti Sjálfstfl., sem hefir verið að reyna að eigna sér þetta mál eins lengi og honum var það fært. Nú lýsir hv. 4. þm. Reykv. því yfir, að þetta sé tómur misskilningur - og væri gott, ef hv. þm. vildi leiðrétta það í blöðum flokksins -, og að þetta sé mál allra flokka í landinu, eins og þessi hv. þm. sagði áðan, þegar hann kemur bljúgur og auðmjúkur til þess að biðja um ábyrgð ríkisins fyrir láninu. Ég mótmæli því, að það sé nokkur fjandskapur við málið, þó að Reykjavíkurbær sé látinn sitja við sama eins og önnur bæjarfélög, því síður þegar Reykjavík er sett skör hærra, eins og gert er með till. okkar alþýðuflokksmanna. Það er þvert á móti ekki fjandskapur, það er vinátta við málið, sem Reykjavíkurbæ er sýnd, og það er sérstök tiltrú, sem bæjarstjórnarmeirihlutanum er sýnd, tiltrú sem hann hefir ekki átt skilið að fá  Hv. 1. þm. Reykv. gerði mikið úr því, að vegna þess að verkamenn, sem fengju hér vinnulaun, þyrftu að leita greiðslugetu erlendis, þá væri nauðsynlegt að taka allt lánið í erlendri mynt. Nú vil ég spyrja hv. þm., hversu mikil innlend vinnulaun verði greidd í sambandi við hitaveituna, í fyrsta lagi með minni og í öðru lagi með meiri framkvæmdina í huga? Ég vildi gjarnan, að hv. þm. vildi gera svo vel og svara þessum spurningum. - Annars vildi ég segja það, að ég hefi ekki orðið þess var, þó að hér yrði nokkrar atvinnubætur, þá skorti fólkið hér á landi erlendar vörur til þess að geta lifað. Ég held, að það sé algerlega rangt hjá hv. þm. ef hann heldur því fram, að það sé sérstaklega nauðsynlegt að taka lán í erlendri mynt af þessum ástæðum, því að það er vitanlegt, að verkamenn fengju engin innflutningsleyfi. Ennfremur er það vitanlegt, að þeir myndu verða að kaupa vörur í verzlunum bæjarins fyrir þessi vinnulaun, en myndu ekki fara að leitast eftir því að flytja fé úr landi eða að fá inn vörur fyrir þessa peninga. Ennfremur vildi ég segja það í þessu sambandi, að ég tel það mikla ógætni að flytja inn svo mikið erlent lánsfé, að vinnulaunin séu í raun og veru greidd með erlendum gjaldeyri, því að einhvern tíma kemur að skuldadögunum. Ég tel réttara, að þetta fé sé frekar notað til þess að auka kaupgetuna innanlands, og ég er viss um. að enginn verkamaður, sem ynni við þetta væntanlega fyrirtæki, verður í neinum vandræðum með að koma þessu fé fyrir, þó að ekki sé flutt inn erlent fé til þess að borga vinnulaunin. Þó að 10% af þessu láni yrðu tekin innanlands, þá tel ég ekki, að það muni hafa veruleg áhrif á gjaldeyrisástandið í landinu, a. m. k. í svipinn, en hitt er það, að það kemur einhverntíma að skuldadögunum og ef við erum ekki tilneyddir, þá álit ég, að ekki sé rétt að taka allt lánið í erlendri mynt, heldur megi fara þann milliveg, sem fulltrúar Alþfl. hafa stungið upp á. - Nú er það svo, að þó að hv. 4. þm. Reykv., sem er talinn mjög grandvar maður, eins og ég lýsti við 1. umr. málsins, komi hér til Alþ. og segi, að þetta sé gott fyrirtæki, þá erum við vitanlega ekki skyldugir til að taka það með trúarinnar augum eftir allt það, sem á undan er gengið, því að þegar þessi hv. þm. kom til landsins í desember í vetur, var fullyrt, að þegar væri búið að fá loforð fyrir láninu, og að það þyrfti enga ríkisábyrgð fyrir því. Reykjavík væri álitin góður borgunarmaður fyrir þessu láni erlendis. Og þá var sagt, að það þyrfti ekki aðrar sannanir fyrir þessu en að hann Pétur sagði það. En af því að þetta hefir brugðizt hjá þessum hv. þm. og Sjálfstfl. hefir látið sér sæma að nota þetta ágæta nafn þessa hv. þm. til þess að fara með mjög svæsnar kosningablekkingar í sambandi við þetta mál, þá þurfum við ekki endilega að taka það trúanlegt, að þessi áætlun, sem hv. 4. þm. Reykv. segir, að hafi verið gerð, sé í alla staði óaðfinnanleg. Því höfum við, Alþýðuflokksmenn, lagt til, að ríkisstj. samþ. fyrirkomulag hitaveitunnar. Eins og ég sagði, er þessi till. ekki flutt í þeim tilgangi að tefja fyrir framgangi málsins, heldur til þess, að fenginn sé hið skjótasta sérfræðingur, sem trúandi sé til að segja það rétta í þessu máli. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að sér hefði fundizt við 1. umr. málsins, að hann væri ekki hér í þingsalnum, heldur að hann væri kominn í einhverja ljónagryfju, eins og einn velþekktur spámaður forðum. En sannarlega var þetta ekkert annað en taugaóstyrkur hjá þessum hv. þm., því að svo var hann veikur fyrir. við þessa umr., að þegar ég var að segja um hann það mesta hól, sem ég get sagt um nokkurn mann, þá þoldi hann það ekki og bað hæstv. forseta um að hringja. Ég get látið útrætt um þetta mál að sinni, en ég vildi fá það sérstaklega fram hjá hv. 4. þm. Reykv., hve mikil vinnulaun það eru, sem gert er ráð fyrir, að greidd verði í sambandi við hitaveltuna, og vildi ennfremur fá það skýrt fram hjá hv. þm., hvort hann áliti Reykjavíkurbæ vera það um megn að útvega þann ? 1/10 hluta lánsins, sem stungið er upp á, að Reykjavíkurbær sjái fyrir, með till. okkar alþýðuflokksmanna.

Forseti (JörB): Ég vil vekja athygli hv. þdm. á því, að fundur hefir verið boðaður í Sþ. kl. 5, og að þetta mál, ásamt fleiri málum, á eftir að ganga í gegnum hv. Ed. Ég vil því mega vænta þess, að hv. ræðumenn stytti mál sitt, eftir því sem fært þykir.

*Héðinn Valdimarsson: Ég myndi geta farið, eins og hv. þm.. sem talað hafa á undan mér, alllangt út í undirbúning þessa máls og á ýmsan hátt talað á sama veg og hv. 2. þm. Skagf., bæði hvernig Sjálfstfl. var á sínum tíma mjög tregur til þess að leggja út í hitaveituna. ófáanlegur til þess að rannsaka aðra staði en Reyki, hvernig málið var misnotað við síðustu kosningar, í því skyni að Sjálfstfl. gæti haldið völdunum í bænum, a. m. k. af öllum áróður5mönnum hans, og hundruðum manna lofað vinnu við hitaveituna, ef þeir kysu Sjálfstfl. og kosningarnar ynnust, en ég álít að málið sé komið á það stig, að það sé ekki ástæða til að fara út í deilur um undirbúning þessa máls. Það er nú svo komið fyrir mönnum í Reykjavík, að þeir vilja ekkert annað en að koma þessu máli af stað nú þegar, og að ekkert sé gert, sem verði því til fyrirstöðu, að málið komist í framkvæmd, m. ö. o., að veitt sé ríkisábyrgð fyrir öllu láninu. Ég vil spyrja sérstaklega þá, sem talað hafa, hvort þeir samþ., ef frv. verður samþ. í þessu formi, að veitt verði ríkisábyrgð til yfirfærslu á öllu því láni. sem nauðsynlegt verður að taka, og í öðru lagi, hvort þeir muni vera á móti frv., ef till. um 80 eða 90% verða felldar? Það er satt að segja mjög fróðlegt fyrir alþýðu manna að vita, hvort ætlun Framsfl. og þingsflokks Alþfl. er að vera á móti hitaveituláninu, ef það er ekki einskorðað við 80% eða 90 % . Það hefir verið talað mikið um það, hvað Reykjavík væri vel stödd. Það má líka tala um það, að mjög lítið hefir verið tekið af ríkisábyrgðum fyrir Reykjavík. En hvað hún sé vel stödd, er fyrst og fremst komið undir því, hvað gjaldþol borgaranna til bæjarins er. Nú er það vitað, að í þessum mikla mannfjölda, sem er í Reykjavík, þá er margt af mönnum, sem hafa meiri tekjur og eiga meiri eignir heldur en menn annarsstaðar. En þar á móti kemur það, að hér er mikill fjöldi af mönnum, sem hafa svo að segja ekkert að bita og brenna. eins og sést á því, hvernig hefir orðið að halda uppi atvinnubótavinnu hér í bænum. Annað er það, að gjaldþol bæjarmanna kemur ekki að litlu leyti undir því, að hve miklu leyti ríkið leggst á það gjaldþoli. En það hefir verið þannig á hverju þinginu á fætur öðru, að ríkissjóður hefir tekið meira og meira af þessu gjaldþoli bæjarmanna í Rvík yfir til ríkissjóðs með tekju- og eignarskattinum og tollum og jafnvel skemmtanaskatti, svo það segir sig sjálft, að gjaldþolið til bæjarins hlýtur að takmarkast meir og meir. Þá er annað atriði, að hve miklu leyti hægt er fyrir Rvík að taka innanlandslán fyrir 10% eða 20%, sem ætlunin er að skilja eftir. Ég vil benda á tvennt í sambandi við það. Annað er það, hvernig ríkissjóður stendur sjálfur í vegi fyrir því, að Rvík geti tekið innanbæjarlán, með þeirri heimild, sem hann hefir fyrir 3 millj. kr. láni. Það er ritanlegt, að það er búið að binda þá, sem von er til, að leggi fé í slíkt innanlandslán í næstu tvö árin a. m. k., svo að þeir hafa ekki neitt aflögu. Það sýndi sig, þegar byggingarsjóður verkamanna, sem er fyrir allt landið, leitaði láns. og það sennilega hjá þeim sömu. sem Rvíkurbær myndi leita til, en fékk ekki lán upp á nokkur hundr. þús. kr., þrátt fyrir það, þótt hann hefði ábyrgð þá, sem er í byggðum verkamannabústöðum, sem verður að teljast mjög góð, og þar að auki ábyrgð Rvíkurbæjar og ríkissjóðs. Það má geta nærri. jafnvel þótt ekki sé farið að vefengja, að ábyrgð Rvíkurbæjar sé góð út af fyrir sig, hvort Rvíkurbæ einum gengur betur að ná í innanlandslán heldur en þar sem bæði ríki og bær er bak við. Ég álít því, að með því að takmarka þetta við 80% eða 90%, þá sé verið að gera tilraun til þess að tefja fyrir þessu láni, og eins og ástandið er nú, þá álit ég það mjög mikinn ábyrgðarhluta. Því hefir verið lýst fyrr á þinginu, hvernig atvinnuástandið hefir verið í vetur. Við höfum atvinnuleysingjatölurnar í dag og vitum því, hvað atvinnuleysið er mikið, enda eru byggingar litlar og engin opinber vinna, sem teljandi sé. er hér í bænum. Ríkissjóður hefir hér í sjálfri Rvík ekki lagt í nein mannvirki, og í næsta nágrenni Rvíkur er ekkert annað en vegirnir, sem verður nú miklu minni vinna við en undanfarið, vegna þess að sú aðferð hefir verið viðhöfð að undirbyggja vegina í atvinnubótavinnu. þannig að það, sem gert er af ríkissjóði fyrir fé, sem veitt er á fjárl., er mikið til efni. Það er þess vegna af opinberum framkvæmdum af ríkisins hálfu hér í Rvík mjög lítið, og miklu minna en áður hefir verið. Það, sem verkamenn hér í bænum eru að vona, er þess vegna það, að þessi hitaveita komist af stað, - ekki það, að bíða verði eftir henni í 6–12 mán., meðan verið er að ná í innanlandslán, heldur að hún komist af stað í sumar, í júlí- eða ágústmánuði. Við sjáum ekki, hvernig fer fyrir fjölda manns, sem þarf atvinnu, ef ekki er í þetta lagt. Ég get því ekki skilið, að það geti verið stjórnarflokkunum það kappsmál, að halda þessum 10% eða 20% eftir af lánsfénu, að þeir vilji tefla í hættu um það, hvort hitaveitan getur komizt á. Það eru að vísu engin ákveðin loforð fyrir því, að lán fáist, þrátt fyrir þetta. En það, sem maður hefir heyrt um þetta frá borgarstjóranum, sem gera má ráð fyrir, að sé orðinn varfærpari í orðum af reynslunni, og af öðrum, sem hafa um þetta fjallað, bæði íslenzku verkfræðingunum og öðrum, þá eru miklar líkur til, að mælt verði með því af umboðsmanni þeirra Svíanna, að lán fáist, og það mun þá fást. Ég vil þess vegna leggja eindregið með því að þetta frv. verði samþ. óbreytt og þær brtt., sem gerðar hafa verið við það, verði felldar eða helzt teknar aftur.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 3. þm. Reykv. Mér finnst það alveg ástæðulaus ótti, að það geti orðið til að tefja málið, þótt ekki sé veitt ríkisábyrgð nema fyrir 80% af andvirði hitaveitunnar. Það er vitað, að mikill áhugi er fyrir málinu hjá borgurum bæjarins, svo að það er enginn vafi á því, ef rétt er skýrt frá þeim áhuga, að það verður engum vandkvæðum bundið að fá lán í bænum til þess að greiða 20% af andvirði þessa fyrirtækis. Þegar það virðist jafnvel liggja fyrir, að Akureyrarbær geti fengið 20% af andvirði rafveitunnar, sem hann ætlar að byggja, þá er engin ástæða til að ímynda sér, að það sé vandkvæðum bundið að fá þetta fé hér í Rvík. Það mun líka hafa verið gengið út frá því af forgöngumönnum þessa máls, að ef ekki fengist erlent lán nema fyrir efninu, þá myndi það ekki vera vandkvæðum bundið að fá fé innanlands til þess að greiða innlendan kostnað. Það er því úr lausu lofti gripið, að menn vilji ekki framgang málsins, þótt við viljum halda fast við þá reglu, sem reynt hefir verið að taka upp á Alþ. til þess að takmarka ríkisábyrgðir. Ef þessar brtt. verða felldar, þá liggur fyrir að taka afstöðu til þess, hvort Framsfl. vill vera með málinu eða ekki. Ég sé ekki ástæðu til að gefa yfirlýsingu um það nú í augnablikinu, því að það mun sýna sig, ef brtt. verða felldar.

*Sveinbjörn Högnason: Ég skal ekki hafa þetta langt mál, þar sem sérstaklega menn úr fjhn. hafa rætt um það á breiðum grundvelli og tekið fram það, sem þarf, þótt það sé fyllsta ástæða til að tala um þetta mál á þeim grundvelli, sem hv. flm. hefir leitt það inn á við þessa umr. Það virðist sama ógæfan ætla að hvíla yfir forgöngu þessa máls í höndum þessa manns, hvort sem hann er utan lands eða innan. utan þings eða innan. Þegar hann byrjar hér á Alþ. að reyna að halda uppi þeirri afstöðu um þetta mál, sem Sjálfstfl. tók í vetur í fávizku sinni við bæjarstjórnarkosningarnar, að gera þetta að sérmáli sinu, þá virtist beinlínis að því stefnt hjá hv. flm. í ræðu hans í dag, að víkja sem flestum mönnum frá því að styðja þetta mál, Þegar þetta frv., sem hann flytur, hefir fengið sennilega þær beztu undirtektir, sem nokkurt stórmál hefir fengið hér á Alþ., að það er afgreitt á einum einasta degi í n., - mál, sem er heimild upp á 7 millj. kr. lántöku og hver einasti þm. viðurkennir, sem hefir nokkurn snefil af þekkingu á þessu, að er svo herfilega undirbúið, að ekkert stórmál hér á landi hefir nokkurn tíma sætt slíkum undirbúningi. Það gegnir alveg furðu, þegar hv. flm., sem flytur þetta mál hér inn á síðustu dögum þingsins, leyfir sér að hafa þau orð um þetta, að verið sé að sýna málinn fullan fjandskap, þar sem enginn þm., svo að ég hafi heyrt, hefir talað gegn málinu eða reynt að hefta framgang þess. Ég fullyrði, að ef það er nokkur, sem tefur eða heftir framgang þessa máls hér í þinginu þessa daga, þá er það hv. flm. sjálfur með ræðu sinni og þeim grundvelli, sem hann valdi undir það, að halda á sinu máli, þegar hann sagði, að það væri eins og andstæðingar Sjálfstfl. væru að gera þetta að sérmáli Sjálfstfl. og fjandskapast út í það á þann hátt. En hverju hafa gert þetta að sérmáli Sjálfstfl.? Það eru kannske þeir menn, sem yfirleitt hafa ekki fengið að koma nálægt undirbúningi þessa máls og helzt ekki mátt sjá, hvað verið væri að gera? Skyldi það ekki heldur vera sá maður, sem laumaðist af landi burt í vetur, án þess að láta hálfa bæjarstjórnina vita um það, til þess að reyna að afla sér láns til að framkvæma þetta verk?  Það er alveg rétt, sem hv. flm. sagði, að þetta mál er alveg einstakt að því leyti, að það virðist vera mikil framtíð hér á landi í því að nota jarðhitann. En það er ekki einstakt að því leyti, að það sé fyrst nú, sem á að fara að nota jarðhitann. Þar hefir annar flokkur rutt brautina í fullri andstöðu við Sjálfstfl. Þetta mál er líka einstakt að öðru leyti. Það er einstakt að því leyti, hvernig með það hefir verið farið, bæði utan þings og innan, og það virðist vera, eftir því sem hv. flm. hefir flutt það hér á Alþ., einstakur maður, sem flytur það. Hv. flm. sagði, að það væri fyllsta þörf á því að fá lánið allt erlendis vegna gjaldeyrisins, á sama tíma og hann og allir hans flokksmenn sitja hér og halda að sér höndum, þegar verið er að fara fram á að taka gjaldeyrislán fyrir þjóðina, um leið og þeir eru búnir að viðurkenna, að fyllsta þörf sé, ekki aðeins fyrir það lán, heldur segir hv. flm., að fyllsta þörf sé fyrir 7 millj. kr. í viðbót. Sér er nú hvað samræmið. Þá kom líka fram eitt atriði. sem ómögulegt er að láta hjá líða að drepa á, í þessari mjög merkilegu ræðu hv. flm., þar sem hann sagði, að verkalaunin kölluðu strax á þörfina fyrir erlendan gjaldeyri hér. Borgarstjórinn hefir með öðrum orðum hugsað sér, að verkamennirnir hér skuli einungis lifa á erlendri vöru. Þetta kemur ekki undarlega fyrir sjónir, því að það er einmitt þessi hv. fim., sem hafizt hefir handa í Rvík gegn því, að innlendar afurðir séu notaðar sem neyzluvörur, svo sem mjólk og kjöt. Ég man eftir því, að hann stóð upp á fundi í bíó og fór að kenna fólkinu að nota gráblöndu í stað mjólkur. Það er náttúrlega eðlilegt, að þessi hv. þm. haldi, að aðrar innlendar vörur, sem við framleiðum, séu álíka hættulegar fyrir Rvíkurbúa eins og mjólkin, þar sem hann taldi gráblönduna betri heldur en mjólkina. Þess vegna er það eðlilegt, að borgarstjóranum finnist, að verkamennirnir með sínum verkalaunum framkalli einungis þörf fyrir erlendan gjaldeyri. Þetta er í fullu samræmi við framkomu hans áður. og ég tel hann mann að meiri fyrir það, að hann skuli vera sjálfum sér svo samkvæmur í sínum hugsanagangi. Hitt er svo annað mál. hvað sá hugsanagangur er hollur fyrir fólkið og þjóðina yfirleitt. Um það, að það sé hagur allrar þjóðarinnar, að þessi hitaveita sé framkvæmd, þá má það vel vera, ef vel er á þessu máli haldið. En það þarf áreiðanlega að vera í höndum annara manna en hv. flm., ef af því á að verða hagur fyrir alla þjóðina. En ég vil benda á, að það má sjálfsagt segja svo um hvert einstakt framfarafyrirtæki, ekki aðeins það, sem gert er í Rvík, heldur líka það, sem gert er fyrir fólkið annarsstaðar. Ég vil segja, að þörfin er áreiðanlega meiri fyrir lífsþægindi hjá fólki alstaðar annarsstaðar en í Rvík, þar sem það hefir alltaf verið talið sjálfsagt að ábyrgjast hvert lánið á fætur öðru til framfara og þægindaauka hér í Rvík, en alitaf verið heldur deilt á það, sérstaklega af flokksmönnum hv. flm.. þegar hefir verið tekið lán erlendis til þess að auka lífsþægindin hjá fólkinu úti um hinar dreifðu byggðir landsins. Það þarf ekki annað en minna á framfaralánið, sem tekið var 1931 0g talið var eftir af flokksmönnum hv. þm. Það voru ekki talin eftir eyðslulánin. sem fóru í bankatöp og gjaldþrot. En framfaralánið. sem tekið var til þess að koma af stað Búnaðarbankanum, til þess að byggja síldarverksmiðjur og til stórfelldra framkvæmda í sveitum, var af þessum mönnum falið eftir. Þetta teljum við, að hafi verið hagur allrar þjóðarinnar, en það er allt talið eftir sem gengur til annara en Reykvíkinga hjá flokksmönnum þessa hv. þm. Þótt ég telji, að eins og komið er, þá eigi að styðja þetta á heilbrigðum grundvelli, og ef ekki er flanað í neina vitleysu, þá verð ég að segja það sem mína skoðun, að ég álit, að það séu ýmsar umbætur annarsstaðar á landinu, sem hafi átt að sitja í fyrirrúmi fyrir þessu. Ef til stríðs kemur, þá er fjöldi af íbúum héraðanna miklu verr settir heldur en Reykvíkingar, þótt engin kol og engin olía flyttist til landsins. Það er búið að byggja rafveitu nú nýverið fyrir Rvík með ábyrgð ríkissjóðs fyrir í millj. kr. láni. Það er ekki farið að nota nema lítinn hluta af þeirri orku, sem þar er hægt að fá. Það er vitað, að úti um allar sveitir og í fjölmörgum kaupstöðum, biða menn með mikilli óþreyju eftir því, að geta fengið rafljós og rafhitun. Ég vil líka benda á, að það getur orðið nokkuð háskalegt fyrir afstöðuna í okkar þjóðfélagi nú á tímum, að veita fjármagninu um of á einn stað. Það hlýtur að hafa það í för með sér, að fólkið leitar á þennan eina stað, því að þangað, sem veltuféð er, leitar fólkið. Ég hygg, að Rvík fái að kenna nokkuð á því. að straumurinn þangað þyki nokkuð ör, og byrðarnar af þeim straum fari vaxandi. Ég skal svo ekki tefja þetta meira. Ég vildi aðeins benda á, að það er harla einkennilegt hjá hv. flm., þegar hann telur, að hann fái ekki sæmilega afgreiðslu á þessu láni, ef ábyrgðin nái ekki yfir það allt, þar sem hann hélt því fram við 1. umr., að það þyrfti ekki annað en tryggingu fyrir yfirfærslu á afborgunum af láninu. Hvernig er hægt að samræma þetta? Ég álít, að slík framkoma, sem verið hefir að undanförnu í þessu máli, hvað undirbúning þess snertir, og slíkur málflutningur, sem hafður hefir verið í því, þegar það var loksins flutt hér inn á Alþ. til þess að afgreiðast hér á 1–2 dögum, þá sé það eitthvert það einstakasta mái í allri meðferð, eins og hv. flm. er líka einstakur maður í allri meðferð á því af öllum þeim. sem haft hafa með höndum opinber mál hér á landi.



Ég held, hvað það snertir, að koma þessu máli fram sem fyrst, þá væri það heppilegast, að fara ekki út í mjög stórpólitískar flokkadeilur í þinginu, þótt fyrir andstæðinga Íhaldsins sé hér mjög gott tækifæri til þess að sýna fram á, hvernig þess aðferð í þessu máli, að gera það að sérmáli Sjálfstfl., hefir gersamlega mistekizt. Við höfum nægilegt tækifæri til þess utan þings að sýna fram á það, en það, sem þinginu liggur mest á, á þessum síðasta eða næstsíðasta degi þingsins, er að flýta þessu máli sem mest. Kommfl. hefir frá upphafi verið eindregið fylgjandi þessu máli, og við höfum barizt fyrir því í bæjarstjórn Rvíkur, að Sjálfstfl. gerði það ekki að sérmáli sínu, heldur tæki upp samvinnu við ríkisstj. um það, og fluttum við till. um það, sem drepin var af Sjálfstfl. Við álitum, að um þetta mál ætti að vera samvinna allra flokka, og þrátt fyrir það. þótt reynt hafi verið að gera það að sérmáli Sjálfstfl., til þess að nota það í pólitísku áróðursskyni. þá álit ég, eins mg nú er komið málinu. þá megi ekki tefja málið, og þess vegna beri þinginu að reyna að ganga þannig frá því, að það geti orðið sem mest trygging fyrir því. að ekkert það geti komið fyrir, sem tafið geti það. Við vitum, að af hálfu Rvíkurbæjar hefir verið leitað eftir láni erlendis og hvernig það hefir gersamlega mistekizt. Við vitum, að stríð getur þá og þegar skollið á, annað og meira stríð en það, sem nú er í Evrópu. Töf á þessu máli, þótt það væri ekki nema mánuður eða vika fram yfir það, sem nauðsynlegt er, gæti verið stórskaðleg framgangi þessa máls. Ég álít því, að það beri að gera allt, sem í þingsins valdi stendur, til þess að flýta málinn, og láta ekki hinar pólitísku erjur eða þá sök, sem Sjálfstfl. á á drætti þeim, sem orðið hefir á þessu máli, verða til þess að tefja málið. Það er vitanlegt, að það getur ekkert orðið eins mikið til þess að bjarga málinu sem fyrst eins og það, að ríkisstj. taki sem bezt undir þetta mál, og að það takist sem fullkomnust og öruggust samvinna milli ríkisstj. og bæjarstjórnar Rvíkur í því að hrinda þessu máli í framkvæmd. Það þýðir um leið, að það er öruggast, að ríkisstj. geti ábyrgzt allt lánið, ef með þarf. Við kommúnistar munum þess vegna standa með því, að frv. verði afgr. eins og það liggur fyrir, og greiða atkv. móti þessum tveimur brtt., sem fyrir liggja. Ég get að vísu búizt við því, eftir styrkleikahlutfallinu í þinginu, að till. Alþfl. verði samþ., en ég álít samt sem áður, að rétt sé að freista þess að koma því í gegn að hafa ábyrgðina alveg fullkomna. Það má ekki leggja í nokkra hættu með töf í þessu máli. Við verðum að gera allt til þess að flýta málinu. Hv. 7. landsk. og hv. þm. Ísaf. flytja brtt. á þskj. 568. Ég býst við, að ég geti verið með síðari parti till., sem segir, að ríkisstj. sé heimilt að ábyrgjast lán fyrir Reykjavíkurkaupstað til hitaveitu, þó aldrei yfir 90% af stofnkostnaði hitaveitunnar, enda sé tilhögun veitunnar samþ. af ríkisstj. og útvegun lánsfjár gerð í samráði við hana. Vonandi er að framkvæmd verksins tefjist ekki af þeim sökum, að eigi verði bezta samvinna milli ríkisstj. og bæjarstj. Reykjavíkur um að nota þann bor, sem ríkisstj. hefir umráð á og hentugastur er til þessara rannsókna. - Um það. sem hv. 1. þm. Rang. var að segja, ætla ég að taka fram, að það væri æskilegt fyrir framgang þessa máls, sem ég álit vera eitthvert mesta velferðarmál þjóðarinnar, sem nú liggur fyrir, að byrjað yrði á framkvæmdum sem allra fyrst, sérstaklega með tilliti til stríðshættunnar, sem yfir vofir. Að öllu athuguðu tel ég, að þetta sé það nauðsynjamál. sem okkur liggur mest á, að komið verði í framkvæmd.

*Emil Jónsson: Í þeim umr., sem hér hafa farið fram í þessari d., hafa stefnurnar komið skýrt fram og verið farið ýtarlega út í málið. Ég skal ekki verða til þess að tefja það og ekki heldur minnast neitt á staðreyndir, sem náttúrlega tala sínu máli. En það, sem ég vil taka fram, er í fyrsta lagi, að talið er, samkv. áætlun um hitaveitu Rvíkur, að þurfa muni 300 sekúndulítra af vatni til þess að hita bæinn. Þegar boranirnar hófust á Reykjum í Mosfellssveit, vorið 1932 eða 1933, var heita vatnið 106 litrar á sekúndu, eða það vatnsmagn, sem því svarar. Nú eftir 5 ára starf hefir vatnsmagnið aukizt úr 106 lítrum upp í 170 lítra. Árangurinn af þessu 5 ára starfi er ekki meiri en þetta. Þar við bætist, að á síðastl. ári hefir þetta gengið mjög tregt. Þá er, eins og einn kunnur fræðimaður hefir haldið fram, ákaflega varhugavert að álykta, að menn geti fengið 350 lítra á sekúndu eða meira af heitu vatni. Þegar svo var farið að tala um það í sambandi við Hengilinn að mæla. hve mikið vatnsmagn væri þar, var engin tilraun gerð til þess að ákveða hve mikið vatn væri þarna eða á öðrum stöðum sambærilegum, þá renna á mann tvær grímur um að samþ. 7 millj. kr. lán til þessara framkvæmda, sem svona væru undirbúnar, og þegar þar við bætist, að ekki er til nema helmingur af því vatnsmagni, sem þarf til þess að hita upp bæinn. Þá þarf að afhuga, hvort hitaveitan myndi ekki verða 1 millj. kr. dýrari með þessari aðferð heldur en þyrfti að vera, ef unnt væri að virkja allt í einu. Enginn mundi hugsa sér tvöfalda leiðslu, ef ekki þyrfti vegna þessa. Tvöfalda leiðslan myndi verða einni millj. kr. dýrari en ef unnt væri að virkja allt í einu. Væri ekki rétt að draga ályktun af þessum staðreyndum og athuga möguleika fyrir því að virkja allt í einu, en við meðferð málsins og lánsútvegun hefir alltaf mátt heyra á hv. 4. þm. Reykv., að hér væri engin ástæða til þess. En ég vil aðeins spyrja í þessu sambandi og biðja hv. 4. þm. Reykv. að svara því, hvort þeim sænska fræðimanni, er dvaldi hér í vikutíma, hafi verið meinað að fara til Krísuvíkur og athuga þann stað eða aðra slíka? Eða hafi ekki verið svo, - hvers vegna fór hann þá ekki þangað til þess að líta á þá? Því skoðaði hann - aðeins þann eina stað, sem hann hafði ekkert að gera á? Var þetta gert að yfirlögðu ráði hjá bæjarstjórn Reykjavíkur, eða átti að fela þá fyrir honum? Ég hefi grun um, að hann hafi ekki komið á þann stað, sem full ástæða og þörf væri að fá upplýsingar um. sem sé Krísuvík. Sé ekki þessi grunur minn réttur í alla staði, vona ég, að hv. 4. þm. Reykv. geti upplýsingar um það, þegar hann tekur til máls næst. Hv. þm. Ísaf. spurði um, hve mikil vinnulaun verði greidd, og hve mikið komi til útborgunar þau 2 árin, sem nú koma til álita. Ekki er þess að vænta, að verkinn verði lokið á einu ári. Það hefir ekki komið greinilega fram, hve langan tíma það muni taka, og ef það skyldi vera svo mikill hluti lánsins, sem sumir óttast, sem liggur í innkaupum til fyrirtækisins, verður ekki borgað kaup með þeim peningum, en atvinnuleysið, sem hér er í bænum, myndi minnka. Þá skal ég að lokum aðeins geta þess, að við hv. þm. Ísaf. og ég höfum gert till. um að takmarka ríkisábyrgðina við 90%. Það er engin ástæða til þess að ætla, að sú takmörkun valdi neinum drætti á framkvæmd verksins. eins og hv. 3. þm. Reykv. var hræddur um. Þau 10% af upphæðinni, sem ríkið gengur ekki í ábyrgð fyrir, hafa þegar verið greidd. Þetta er nálega það fé, sem hefir verið eytt til kaupa á vatnsréttindum og til undirbúnings verkinu með borunum og öðru. Þó ekki sé sérstaklega gengið í ríkisábyrgð fyrir því fé, sem þegar hefir verið varið til verksins, er engin hætta á, að það stöðvi framgang þess. Það væri ekki úr vegi að tala hér frekar um það, sem ég drap á áðan viðvíkjandi undirbúningi þessa máls. En í stað þess að skýra þann undirbúning, og hvers vegna ekki hafa farið fram viðtækari rannsóknir, heldur borgarstjóri Reykjavíkur, hv. 4. þm. Reykv., ákaflega merkilega ræðu um þá ljónagryfju, sem hann hafi lent í hér við móttöku málsins hjá okkur. Það var eins og hann teldi, að ég væri móti málinu, úr því að ég vildi samþ. frv. með þeim takmörkunum, að ríkið gengi ekki í ábyrgð fyrir þeim hluta verksins, sem búið væri að vinna. Ég vil aðeins ítreka það. að ég vil alls ekki standa í vegi fyrir afgreiðslu málsins. Ég ætla ekki að halda lengri ræðu að sinni. en tel æskilegt, að hv. 4. þm. Reykv. svaraði þeim tveim fyrirspurnum, sem ég hefi beint til hans um upphæð vinnulaunanna og hvers vegna Krísuvík hefir verið falin fyrir þeim fræðimanni, sem hingað var fenginn til að athuga undirbúninginn.

*Pétur Halldórsson: Ég ætla að vera stuttorður; rétt aðeins taka fram það helzta. Ég geri ekki ráð fyrir að ræða við hv. 7. landsk. um ljónagryfjuhugmyndir hans, en móttökurnar, sem þetta mál fékk við 1. umr. hjá form. fjhn., voru svo góðar, að það er algerlega ástæðulaust fyrir hv. þm. Ísaf., sem líka á sæti í n., að gefa þá hugmynd, sem hann gaf um afstöðu n. Og þó að hann væri persónulega á móti málinu, var samt ástæðulaust að snúast svona. Hvað hv. 7. landsk. viðvikur, þá skal ég svara þeim fyrirspurnum, sem hann beindi til mín, nokkrum orðum. Því er þannig farið, að áætlað er, að helmingur lánsfjárins fari til vinnulauna innanlands. -- Hann upplýsti, að vatnsmagnið á Reykjum í Mosfellssveit hefði upphaflega verið 106 lítrar á sekúndu, en sé nú 170 lítrar. Af þeim 106 lítrum voru aðeins um 40 nothæfir. Auk þessara 106 lítra á sekúndu, sem mældir voru, áður en byrjað var að bora eftir vatni, hafa ca. 135 lítrar komið fram við borunina. Þetta heldur hv. 7. landsk., að geti ekki verið rétt, hann virðist reikna með því, að vatnið hafi allt verið nothæft. En nothæfa vatnsmagnið hefir í raun réttri aukizt frá 40 upp í 1 70 lítra á sekúndu. Hv. 7. landsk. spurði, hvers vegna hinn sænski fræðimaður, er var hér, hefði ekki fengið að koma til Krísuvíkur. Ég vil svara því á þá leið, að sá fræðimaður, er fór héðan í morgun, kom til þess að athuga þær áætlanir um hitaveituna, sem fyrir liggja, og hann kom hingað eingöngu í því skyni. Bæjarstjórn Rvíkur hyggst að fara þá leið, að hagnýta það vatnsmagn, sem þegar er fyrir. En þegar á Reykjum hefir fengizt aukið vatnsmagn, verður að bæta við nýrri leiðslu. Þegar hv. 7. landsk. hélt því fram, að 10% af þessari upphæð næmu 350 þús. kr., sem þegar væri búið að verja til kaupa á landinu og til borana, er það ekki rétt. Hér er farið fram á ábyrgð fyrir 7 millj. kr. láni, og hin áðurnefnda upphæð er ekki nema 5% af þeirri upphæð. - Því fer fjarri, að hinum sænska fræðimanni hafi verið bannað að fara til Krísuvíkur, en það kom aldrei til tals, því að verkefni hans var ekki nema að segja álit sitt um þá áætlun, sem fyrir lá. Hengillinn verður ekki notaður fyrr en e. t. v. eftir 10–15 ár. Og á þeim tíma geta vel fundizt nógar nýjar vatnsæðar á Reykjum. Þar með vil ég ekki segja, að það þurfi önnur 12 ár þar til fullt vatnsmagn er fengið banda Rvík. Verði lánið bundið við 31/2 millj., eru 10% af því 350 þús. kr. eða nálega sem svarar þeirri upphæð, sem varið hefir verið til borana. En miklu hagkvæmara er að fá ábyrgðarheimildina í einu fyrir láninu öllu, án takmarkana, sem torvelda lánsútvegun. Enda hefir afgreiðsla lántökuheimilda fyrr sýnt, að þetta um skilyrðin, sem hv. 2. þm. Reykv. minntist á, að sett væru í brtt. hv. 7. landsk., verður að teljast allrar varúðar vert. Þau myndu hafa einhver óþægileg áhrif. Lánveitingin má ekki vera neinum skilyrðum bundin í sjálfu frv., enda er nóg, að þau séu tekin fram í grg. frv., þar sem stendur, að ráðh. sé heimilt, gegn þeim tryggingum, er metnar verða gildar til þess að takast á hendur þessa ábyrgð, að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lán fyrir Reykjavíkurkaupstað til hitaveitu, allt að 6,3 millj. kr., eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt.

*Jakob Möller: Ég vildi sérstaklega vekja athygli á því, að það er eitt atriði í brtt. þeirra hv. þm. Ísaf. og hv. 7. landsk. á þskj. 568, þar sem þeir fallast á að skerða ríkisábyrgðina, sem gæti orðið lántökunni til hindrunar. Ég minnist þess, að áður, þegar leitað hefir verið lántökuheimildar fyrir ríkissjóð, þá hefir verið varazt að set ja nokkuð inn í heimildina, nema það eitt. að heimila lántökuna. Maður getur búizt við, að ef nokkur aukaatriði eru sett inn í þetta frv. og samþ., geti það orðið hættulegt. Ef nokkuð hefir verið hæft í því, hver hætta slíkt sé, þá verður að fella brtt. Það er sjálfsagðara en svo, að um slíkt þurfi að fjölyrða. Ég vil því alvarlega vara við því að samþ. till. eins og hún er. - Ég skal ekki fara út í væringar milli flokkanna hér. Það er sjálfsagt eðlilegt, að þær hafi orðið nokkrar eftir þeirri afstöðu, sem tekin hefir verið til þessa máls í blöðunum. Blöð vinstri flokkanna hafa haldið því fram, að þetta fyrirtæki væri ekkert nema vitleysa, eins og undirbúningi þess væri háttað. Það má því heita kraftaverk, að flokkarnir skuli hafa áttað sig á því, að málið er komið vel á veg, og að þeir geta ekki beitt sér gegn því, þó að það hafi ekki gengið skruðningalaust fyrir þeim. Það þarf engan að furða á því. Það er dálítið erfitt að kingja í einu bæði Henglinum og Krísuvík. Það var sagt í vetur, að fengið væri lán til rafveitu á Akureyri fyrir tilbeina ríkisins. Þessu var trúað, en var það þá rétt, að lánið væri raunverulega fengið? Nei, það fór alveg eins og fyrir Rvík, ennþá er verið að leita eftir því láni, og situr þá illa á þeim, sem að því standa, að vera með brigzlyrði í garð forgöngumanna þessa máls í Rvík. Það er því ekkert nema ósæmilegur málflutningur, að brigzla hv. 4. þm. Reykv. um óheilindi í þessu máli.

*Emil Jónsson: Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að þetta væri ekki sambærilegt, af því að nothæft heitt vatn á Reykjum hefði ekki verið nema 40 lítrar á sekúndu. En þetta er ekki rétt. Sannleikurinn er sá, að þar voru mældir 106 lítrar af heitu vatni á sekúndu og raunar miklu meira, þó að það teldist ekki nothæft. - Svo að ég víki að hinu atriðinu, um það, að nú þegar sé búið að vinna fyrir 10% af þeim hluta lánsins, sem vænta má, að verði tekið strax, þá er því ómótmælt. En ég trúi því ekki, að nú þegar eigi að bjóða út 7 millj. kr. lán, þegar ekki er vitað, nema ein 12 ár kunni að liða. þangað til fullt vatnsmagn er fengið. Ég get ekki skilið annað en að það lán, sem kann að verða tekið nú, verði mikið yfir helming þess fjár, og þá eru 10% af því 350 þús. kr., en þeirri fjárhæð er nú búið að eyða í undirbúning verksins. Um skilyrðin, sem hv. 2. þm. Reykv. minntist á, vil ég segja það, að í þessu frv. eru þau skýrð á þá leið, að ábyrgðin skuli veitt gegn þeim tryggingum, sem ráðh. tekur gildar. Í öðru tilfellinu er það ráðh., sem verður að fá tryggingar, en í hinu tilfellinu, samkv. brtt. okkar hv. þm. Ísaf., er það Reykjavíkurbær. sem þarf að fá 10% af láninu úr annari átt. Ég sé engan mun á því, - að það skilyrði, sem stendur í brtt. okkar, sé hættulegra en hitt, sem stendur í frv. sjálfu. Ég hefi aldrei sagt né neinn innan Alþfl., að hitaveitan frá Reykjum væri vitleysa, og því síður hringavitleysa, en ég hefi sagt, og stend við það, þar til annað verður sannað, að ennþá er ekki fengið nægilegt vatn á Reykjum til að hita upp bæinn alveg, og ekki miklar líkur til þess, að það fáist þar. Mér hefir alls ekki dottið í hug að segja, að sú hitaveita, er hinn kunni sænski fræðimaður kom til þess að segja álit sitt um, sé vitleysa, en hann rannsakaði ekki tvo staði, sem vel getur komið til mála að leiða heitt vatn frá til Rvíkur. Á þeim tveim stöðum er ofgnótt af því. Hv. 2. þm. Reykv. talaði um, að kingja Henglinum og Krísuvík. Nú getur hann kingt sínum eigin fullyrðingum. *



Ummælum hv. flm., þegar hann talaði um ljónagryfju, mun hafa verið beint til ummæla þeirra, er ég lét falla við 1. umr. þessa máls. Hann þorir ekki að svara höfuðatriði fyrri ræðu mínnar. Ég gerði þá fyrirspurn til þess að fá málið upplýst. Áður en það var tekið fyrir í fjhn.. spurðist ég fyrir um, hvernig stæði á þeirri breyt., sem orðin væri frá því í vetur, þegar flokkur borgarstjórans og hans blöð voru búin að halda því sýknt og heilagt að almenningi í 3 ár, að ríkislántaka væri ómöguleg vegna fjármálastjórnar ríkisins, er þeir töldu, að væri búin að tapa öllu lánstrausti, en fjármálastjórn Rvíkurbæjar væri aftur á móti svo góð, að forráðamönnum bæjarins stæði lán til boða erlendis. En nú virðist þetta ekki aðeins breytt, heldur alveg snúið við. - Síðar spurði ég. hvort hann vildi gefa okkur skýringu á því. er hann var kominn heim, hvernig hann hefði fengið þá reynslu í langferð sinni, að ekki þýddi að leita láns nema hafa ríkisábyrgð. Í þriðja lagi vildi ég vita, hvaða ástæðu hann hefir til að gefa í skyn í grg. þessa frv., að nú sé meiri nauðsyn á ríkisábyrgð þessari eftir að frv. á þskj. 344, um lántökuheimild fyrir ríkissjóð er komið fram. Þessar þrjár fyrirspurnir mínar hafa orðið honum þau ljón á veginum, að hann hefir ekki þorað að svara mér þeim einu einasta orði ennþá. Ef honum þykir þau ljón svo hræðileg, getur hann huggað sig við það, að þau hafa fæðzt í hans eigin grg. fyrir þessu frv. og í hans eigin flokki og blöðum. Þessa getur hann minnzt um leið og hann kingir þeim.

*Ólafur Thors: Ég ætla að leyfa mér að fara fram á það við hæstv. forseta, að hann fresti þessu máli þar til síðar á fundinum. Ég er að hugsa um að bera fram brtt. við þáltill., en veit ekki fyrir víst, hvort það verður, en get ákveðið það innan skamms tíma, svo að það þyrfti ekki að tefja málið.

* Flm. (Helgi Jónasson): Þáltill. þessi fer fram á að skora á ríkisstj. að láta rannsaka, í samráði við landlækni, möguleikana fyrir stofnun nýs læknishéraðs fyrir næstu sveitir beggja megin Þjórsár. Í Þjórsártúni hefir, sem kunnugt er, verið starfandi læknir í mörg ár, eða síðan skömmu fyrir aldamót, þangað til nú fyrir fáum árum, að hann varð að láta af störfum vegna sjóndepru. Það hefir margoft komið í ljós, að nauðsynlegt er að hafa lækni á þessu svæði nálægt Þjórsárbrú, því að þær fjölmennu sveitir, sem liggja beggja megin Þjórsár, eru mjög illa settar með að ná til læknis vegna fjarlægðar. Ég kem ekki með till. um það nú, hvernig ég hugsa mér skiptingu á þessu héraði, hve stórt þetta nýja læknishérað ætti að vera, en legg það á vald hæstv. ríkisstj. og landlæknis að koma með till. um það fyrir næsta þing. Frá þessum sveitum eru víða 50 kílómetrar til næstu héraðslækna, og auk þess eiga þeir læknar fólksmörgum héruðum að gegna. Ennfremur eru sum læknishéruð á þessum stöðum svo stór, að ef farsótt kemur upp í héraðinu, þá kemst ekki einn læknir nærri því yfir að sinna öllum sjúklingum, sem þá gæti þurft að sækja lækni til, ef um mikil veikindi væri að ræða. Vona ég, að till. þessi verði samþ., og sé ég ekki ástæðu til að hafa um hana fleiri orð að sinni.