Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að á fundi umhverfis- og samgöngunefndar, sem haldinn var í dag, 19. september, var Bjarni Jónsson kosinn formaður nefndarinnar og Vilhjálmur Árnason 2. varaformaður. Þá var Teitur Björn Einarsson kosinn formaður efnahags- og viðskiptanefndar á fundi nefndarinnar í morgun og á fundi atvinnuveganefndar fyrr í dag var Þórarinn Ingi Pétursson kosinn formaður nefndarinnar.

Forseta hefur borist bréf um afturköllun máls. Halla Signý Kristjánsdóttir kallar aftur þingsályktunartillögu á þskj. 70, mál nr. 70, um verðmætasköpun við nýtingu þörunga.

Virðulegur forseti. Þetta er allt málaflokki fatlaðs fólks að kenna. Allt fötluðu fólki að kenna, segir borgarstjóri. Já, óráðsía og framúrkeyrsla í fjármálum Reykjavíkurborgar er fötluðu fólki að kenna. Allt væri jákvætt í fjármálum hjá þeim í borginni um heila 3,8 milljarða kr. ef málaflokkur fatlaðs fólks kostaði ekki svona mikið. Hæstv. fjármálaráðherra blandaði sér í þessa umræðu, sagði þennan útgjaldalið kominn úr böndunum og benti m.a. á NPA-samninga af því tilefni. Í viðtali við RÚV nýlega ræddi hæstv. fjármálaráðherra um málefni fatlaðs fólks, taldi að verkefnið hefði ekki verið nægilega vel unnið en vildi þó leita skýringa á öðrum stöðum en hjá ríkinu, því að mögulega væri verið að gera meira en lögboðnar skyldur kveða á um hjá borginni og reikningur vegna slíks verði ekki sendur ríkinu. Nei, auðvitað ekki. Þetta er allt saman fötluðum að kenna, fötluðu fólki sem kom hvergi nálægt þessum samningum. Það fer ekki á milli mála að kostnaður við flutning málefna fatlaðs fólks til sveitarfélaga var gróflega vanmetinn, bæði af ríki og borg. En það er á engan hátt fötluðum að kenna að Reykjavíkurborg klúðri samningum við ríkið og hafi ekki getu til að reikna kostnað við þennan nauðsynlega málaflokk rétt. Í þessum málaflokki eru biðlistar barna með þroska- og geðraskanir. Eitt barn á biðlista þar er einu barni of mikið. Einstaklingar dvelja á geðdeildum svo árum skiptir vegna þess að ekki er hægt að veita þá þjónustu sem lögbundin er hjá félagsþjónustu sveitarfélaga eins og lög um málefni fatlaðs fólks kveða á um. Þetta er ekkert annað en grófur skortur á þjónustu. Á annað hundrað fatlaðs fólks er sent hreppaflutningum landshluta á milli á hjúkrunarheimili. Ummæli fjármálaráðherra og borgarstjóra eru því kaldar kveðjur til þeirra fjölmörgu fatlaðra sem bíða á biðlistum eftir þjónustu samkvæmt lögum um mannréttindi þeirra, sem væri tryggð ef við værum búin að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks hér á Alþingi. Það er ekki ofþjónusta heldur klárt þjónustuleysi ríkis og borgar og þeim til háborinnar skammar. Þar af leiðandi er á engan hátt hægt að kenna fötluðu fólki um þeirra vangetu.

Forseti. Á ellefu mínútna fresti er kona eða stúlka drepin af fjölskyldumeðlimi á heimsvísu. Heimilisofbeldi er vandamál alls staðar og Ísland er þar ekki undanskilið. Það er mikil aukning í heimilisofbeldistilkynningum. Í fyrra voru um 2.400 tilkynningar til lögreglu um heimilisofbeldi og ágreining. Heimilisofbeldi er langoftast af hendi maka eða fyrrum maka. Sumir vilja meina að það sé einungis verið að tilkynna ofbeldi oftar en áður en í dómskerfinu er alvarlegum heimilisofbeldismálum að fjölga. Herra forseti. Getum við raunverulega verið viss um að ástandið sé ekki að versna í þessum málaflokki? Dómstólar eru með grófari ofbeldismál á sínum borðum og fleiri þolendur sem leita í Kvennaathvarfið upplifa sig í lífshættu. Þetta er ógnvænleg þróun sem er að eiga sér stað hér, herra forseti, og því er ekki hægt að líta fram hjá. Þessi fjölgun er ein og sér hrikaleg en það sem er einnig sláandi er hversu lengi þolendur þurfa að bíða eftir aðstoð. 120 einstaklingar eru í þessum töluðu orðum á biðlista hjá Stígamótum - 120. Það er svo langt frá því að vera ásættanlegt, herra forseti. Einstaklingur sem leitar í Bjarkarhlíð þarf að bíða í allt að tvo mánuði eftir viðtali. Aldrei hafa jafn margar konur og í fyrra leitað til Kvennaathvarfsins. Þá snúa alla vega 12% þeirra heim aftur til gerenda og líklega mun fleiri. Heimilið á að vera griðastaður hvers og eins en raunin er sú að heimilið getur verið mjög hættulegur staður. Forseti. Þessi bið hefur afleiðingar. Við verðum að taka því alvarlega að tilkynningum um heimilisofbeldi sé að fjölga. 

Virðulegi forseti. Það var sláandi að hlusta á hv. þm. Evu Sjöfn Helgadóttur fjalla um hina miklu aukningu á heimilisofbeldi hér á landi og þau áhrif sem slíkt ofbeldi hefur á þá sem fyrir því verða. Á 145. þingi var hegningarlögum breytt til að undirstrika alvarleika þessa ofbeldis. Þessi breyting var m.a. gerð til að leiða í lög hinn svokallaða Istanbúl-samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi. Við þetta tækifæri var bætt við b-lið í 218. gr. hegningarlaga sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hver sem endurtekið eða á alvarlegan hátt ógnar lífi, heilsu eða velferð núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, niðja síns eða niðja núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, áa síns, eða annarra sem búa með honum á heimili eða eru í hans umsjá, með ofbeldi, hótunum, frelsissviptingu, nauðung eða á annan hátt, skal sæta fangelsi allt að 6 árum.“ Þessi skilgreining á ofbeldi í nánum samböndum virðist samt ekki vera nægilega skýr ef marka má þá dóma sem hafa fallið þar sem ekki er dæmt eftir þessari grein. Þetta gera þeir þrátt fyrir að fallið hafi fordæmisgefandi dómur í Hæstarétti í fyrra um nákvæmlega það hvenær þessi grein á við. Eins ríkir réttaróvissa um hver skilgreiningin er á nánu sambandi en miðað við dómafordæmi njóta ógiftir einstaklingar og einstaklingar í óskráðri sambúð ekki þessarar réttarverndar. Ég skora því á hv. allsherjar- og menntamálanefnd að taka til skoðunar að eigin frumkvæði hvort skýra þurfi betur þessa grein í lögum svo að hún verði auðlæsilegri og auðskiljanlegri fyrir þá sem þurfa að ákæra og dæma eftir henni.

Virðulegi forseti. Í byrjun september barst mér svar við fyrirspurn sem ég lagði fram í febrúar um framvindu uppbyggingar mannvirkja til varnar ofanflóðum. Svarið segir mér að það þarf að halda vel á spöðunum til að ná að ljúka öllum áætluðum framkvæmdaverkefnum til varnar ofanflóðum árið 2030 eins og gert er ráð fyrir í uppfærðri framkvæmdaáætlun sjóðsins frá 2020. Bæði þarf að tryggja fjármögnun og breyta og bæta hönnun eftir því sem reynsla fæst af þeim mannvirkjum sem þegar hafa verið byggð. Hvort tveggja er vel mögulegt. Í svarinu eru líka mikilvægar og jákvæðar fréttir sem einnig hafa komið fram í tilkynningum frá ríkisstjórninni síðasta mánuðinn, þar á meðal að framkvæmdir við ofanflóðavarnir á Seyðisfirði hafa gengið hraðar en áætlað var og fjárveitingar til þeirra því auknar á þessu ári til að flýta verkefninu. Þá hefur ríkisstjórnin ákveðið að flýta upphafi framkvæmda við næsta snjóflóðavarnargarð á Norðfirði um eitt ár þannig að þær framkvæmdir hefjist árið 2024 í stað 2025. Þar með verður síðasta stóra snjóflóðamannvirkið sem þarf til að verja íbúabyggðina þar komið. Loks segir í svari hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að hann hyggist leggja fram frumvarp til breytinga á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum þannig að lögin taki einnig til atvinnusvæða sem búa við ofanflóðahættu í þéttbýli og varnarmannvirkja sem þeim tengjast. Í dag rignir og rignir fyrir austan og ljóst að nýlega varnir og vöktunarkerfi eru þar að skila sínu. Virðulegi forseti. Í þessum verkefnum megum við hvergi hvika frá áætlunum.

Herra forseti. Í tilefni dagsins má ég til með að hrósa hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Það var nefnilega á þessum degi fyrir sjö árum sem Alþingi Íslendinga samþykkti sennilega það eina almennilega sem ríkisstjórn hans gerði, að fullgilda Parísarsamninginn um samdrátt gróðurhúsalofttegunda til að við höldum hlýnun jarðar innan 1,5°C. Takk, Sigmundur Davíð, fyrir að hafa náð þessu í gegn á sínum tíma. Nú eru sjö ár liðin og í tilefni þeirra tímamóta er kannski rétt að líta um öxl og horfa fram á við. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er með það markmið að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um 55%. Hvernig gengur það? Ef við skoðum breytingarnar frá því 2015, þegar ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar gekk inn í Parísarsamninginn, hefur sú losun sem er á beinni ábyrgð stjórnvalda dregist saman um 5%. Hún hefur dregist saman um 140 kílótonn, munið þessa tölu. 140 kílótonn er samdrátturinn á þessum sjö árum. Hvað er fram undan? Fram undan þarf að auka þennan samdrátt um 1.400 kílótonn. Næstu sjö ár þarf sem sagt að skila tíföldu því sem hefur verið skilað á síðustu sjö árum og á sama tíma eru aðgerðir ríkisstjórnarinnar að skila aukningu ár frá ári. Síðustu þrjú ár hefur verið aukning á losun gróðurhúsalofttegunda og það stefnir í enn eitt aukningarárið í ár. Aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar og metnaðarleysi og sjálfsblekking þegar kemur að loftslagsmálum er orðið að sjálfstæðu vandamáli. Við verðum að byrja það starf sem Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hóf og gera betur en Katrín Jakobsdóttir gerir og skila okkur í land þannig að við séum ekki að velta skuldinni yfir á komandi kynslóðir. En þá þurfum við að horfast í augu við það, herra forseti, 

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir þau orð sem hér voru látin falla þar sem Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni voru þökkuð góð störf hér. Ég tek undir það. En ég ætla að ræða hér sérstaklega annað mál. Á hverjum degi fáum við nú hræðilega nýjar fréttir af umfangi þess umhverfisskaða sem strok þúsunda frjórra eldislaxa úr sjókvíum Arctic Seafarm í Patreksfirði er að valda. Upp er komin gjörbreytt staða fyrir verndun villtra íslenskra laxastofna sem krefst tafarlausra aðgerða. Það þarf nú þegar að hefjast handa við endurskoðun á áhættumati erfðablöndunar við norska eldislaxa og grípa til annarra þeirra aðgerða sem þörf er á til að vernda stofnana, bæta eftirlit og draga þau stórfyrirtæki sem að baki standa til enn frekari ábyrgðar gagnvart eigin starfsemi, eftirliti og samfélagslegri ábyrgð gagnvart þeim samfélögum sem þau starfa í og þeirri stöðu sem þau kunna að vera sett í vegna aðgerða sem þarf að grípa til gagnvart fyrirtækjunum. Styrkja þarf regluverkið er tekur til ábyrgðar eldisfyrirtækjanna sjálfra með skýrum og skilvirkum viðurlögum sem fela í sér nægjanlega hvatningu til að fyrirtæki sýni umhverfisáhrifum starfsemi sinnar enn frekari virðingu. Nú er það að gerast sem margir óttuðust, að kynþroska norskur eldislax syndi um þúsundum saman við strendur landsins eftir umhverfisslys, leiti uppi íslenskar ár til hrygningar og blandist þar við náttúrulega laxastofna með óafturkræfum áhrifum, við stofna sem aðlagast hafa einstökum ám og náttúru þeirra í þúsundir ára. Neikvæð áhrif slíkrar erfðablöndunar geta komið fram strax eða mörgum kynslóðum síðar og skaðað þannig erfðasamsetningu og aðlögunarhæfni laxastofna til framtíðar. Í 3. mgr. 6. gr. laga varðandi áhættumat erfðablöndunar segir: „Áhættumat skal endurskoða svo oft sem þörf þykir en þó eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti.“ Það er algerlega ljóst að sú fordæmalausa staða sem nú er komin upp kallar á að það mat verði tekið upp og endurskoðað í ljósi gjörbreyttra forsendna. Þá bendi ég á að hæstv. matvælaráðherra tilkynnti við upphaf stefnumótunar síðasta vor að leyfisveitingar á nýju svæði væru á pásu á meðan unnið væri að langtímastefnu. 

Virðulegi forseti. Við búum í návist óblíðra náttúruafla hér á landi. Stjórnvöld vinna að ýmsum forvörnum í þessu tilliti, má helst nefna snjóflóðavarnir, eftirlit með jarðhræringum og mögulegum eldgosum, áætlanagerð og ýmiss konar aðra þætti er snúa að almannavarnakerfinu okkar. Þegar sjóvarnargarður brast við Hvalsnes skammt frá Sandgerði í Suðurnesjabæ í byrjun mánaðarins vorum við enn og aftur minnt á mikilvægi sjóvarna. Heimilisfólk varð að vaða frá heimili sínu á þurrt land samkvæmt fréttum og Brunavarnir Suðurnesja þurftu að bíða eftir því að sjávarstaða breyttist til að dæla vatni frá húsinu. Hinn 13. september lagði bæjarráð Suðurnesjabæjar fram sérstaka bókun um málið þar sem segir, með leyfi forseta: „Sjávarflóð eru ein tegund af náttúruvá sem við búum við hér á landi, mikilvægt er að bregðast við þessari vá á sama hátt og t.d. ofanflóðahættu þar sem góðar varnir skipta höfuðmáli til að lágmarka líkur á neikvæðum áhrifum á samfélagið.“ Virðulegi forseti. Hamfarahlýnun er staðreynd og sjóvarnir eru ekki bara forgangsmál í Suðurnesjabæ heldur víða í mínu kjördæmi, svo sem í Vík, Höfn, Grindavík og víðar, og raunar um allt land. Sjávarstaða hækkar og sjóvarnir verða æ mikilvægari. Nú þegar við fáum samgönguáætlun til meðferðar er mikilvægt að við skoðum sjóvarnir sérstaklega. Vegagerðin hefur úr takmörkuðu fjármagni að spila og því velti ég fyrir mér hvort ekki sé ástæða til þess að endurskoða fjármögnun sjóvarna hér á landi. Við getum t.d. horft til ofanflóðasjóðs og þess forvarnahlutverks sem sjóðnum er ætlað. Á sama hátt tel ég ástæðu til þess að kanna hvort stjórnvöld eigi að stofna sjávarflóðasjóð sem hefur það að hlutverki að verjast ágangi sjávar og sjávarflóðum um landið allt, enda deginum ljósara að þörfin er knýjandi og hún á aðeins eftir að vaxa á komandi árum.

Virðulegi forseti. Sjókvíaeldi og laxveiði. Þessum atvinnugreinum er oft stillt upp sem andstæðum pólum. Á bak við þessar atvinnugreinar eru fjölskyldur, samfélög og fyrirtæki sem reiða sig á afkomu þeirra. Sjókvíaeldi hefur vaxið með miklum hraða hér á landi síðustu ár sem hefur vakið áhyggjur þeirra sem hafa tekjur sínar af laxveiði. Áhyggjurnar snúa að mestu leyti að möguleikum á erfðablöndun villtra laxa og strokufiska. Þegar kom að skipulagningu sjókvíaeldissvæða var ákveðið að friða tilgreind svæði á landinu fyrir sjókvíaeldi með það að markmiði að minnka líkurnar á því að strokulaxar kæmust í laxveiðiárnar. Staðreyndin er sú að það má alltaf gera ráð fyrir því að áföll verði og það munu alltaf einhverjir laxar sleppa úr sjókvíum. En fyrir nokkrum dögum fannst gat á nótarpoka í sjókví í Patreksfirði. Þegar gatið uppgötvaðist kom í ljós að 3.500 fiska vantaði í kvína. Síðustu daga hafa verið að veiðast laxar í laxveiðiám á stóru svæði - á friðuðu svæði. Sá fjöldi fiska sem hafa verið sendir í greiningu til að kanna hvort þeir séu eldisfiskar er kominn á annað hundrað. Til landsins eru komnir kafarar sem fara í ár, leita að laxinum og skjóta með skutulbyssu, sem hljómar smá eins og léleg hasarmynd. Sjókvíaeldisfyrirtækið segist ætla að bæta verkferla til að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig en við verðum að tryggja öruggara eftirlit og viðbrögð við slysasleppingu svo að svona ástand endurtaki sig ekki. Trúverðugleiki og framtíð beggja atvinnugreina er í húfi. Því hef ég óskað eftir sérstakri umræðu við hæstv. matvælaráðherra um slysasleppingar í sjókvíaeldi því að það er mikilvægt að við tökum umræðuna hér í þessum sal.

Herra forseti. Það eru allir að tala um heilbrigðiskerfið og sem betur fer eigum við mjög mörg sögur af því, góðar sögur af því hvernig kerfið grípur okkur. En þeim fer fjölgandi, vondu sögunum. Við þekkjum slæma stöðu bráðaþjónustu Landspítalans, við þekkjum vaxandi biðlista eftir þjónustu sérfræðilækna, eftir geðheilbrigðisþjónustu, þjónustu sálfræðinga og talmeinafræðinga, svo dæmi séu tekin. Þetta hefur því miður ekki lagast, þvert á móti. Það sem brennur á fólki nú til viðbótar er grunnþjónustan. Á heilsugæslunni eru biðlistarnir nú komnir í harða baráttu við hina illræmdu biðlista innan heilbrigðiskerfisins sem við þekkjum. Ég ætla ekki að gera lítið úr því risaverkefni sem það er að veita stöðuga og góða heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og búsetu en mig langar að setja þessa stöðu í samhengi við skatta. Í nýju fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar eru skatttekjur ríkissjóðs og tryggingagjöld áætluð um 1.200 milljarðar kr. Þetta eru 27% af vergri landsframleiðslu og það þýðir einfaldlega að skattar og tryggingagjöld eru 27% af markaðsvirði allrar vöru og þjónustu sem er framleidd á Íslandi. Þetta er fjárhæðin. Þetta er hlutinn sem rennur í ríkissjóð í gegnum skatta og gjöld. Við erum og við viljum vera velferðarsamfélag og það er samfélagsleg sátt um það í íslensku samfélagi að við leggjum okkar af mörkum til þess í gegnum skattkerfið. En það var annar rauður þráður í samtölum mínum við fólk í sumar og það er sú vaxandi tilfinning fólks að skattarnir séu ekki nýttir nægilega vel til að standa undir þessari grunnþjónustu sem við erum að leggja skattpeningana okkar í, að sá tæpi þriðjungur af verðmæti allrar vöru og þjónustu sem til fellur í landinu sé ekki nýttur nægilega vel, ekki eins og best verður á kosið fyrir fólkið í landinu. Það er ótækt. Staðan í heilbrigðismálum, þar sem brýnna úrbóta er þörf, má ekki verða skjól fyrir óráðsíu í fjármálum ríkisins. 

Virðulegi forseti. Það er ekki á hverjum degi sem við fáum ákveðin og skýr svör ráðherra við óundirbúnum fyrirspurnum í þessum sal en það gerðist einmitt í gær. Þau undur og stórmerki áttu sér stað í gær þegar ég var hér í óundirbúnum fyrirspurnum við hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, vegna þess skelfilega ástands sem ríkir í samfélaginu vegna fíknisjúkdóma. Ég var að benda á ótímabær dauðsföll vegna þess að fárveikt fólk - hversu alvarlegt getur það verið að vera fárveikur á Íslandi, getur það verið alvarlegra en að deyja á biðlista? Nei, það er ekki hægt að glíma við eins alvarlega hluti í heilbrigðiskerfinu og það að deyja á biðlista þegar það skortir fjármagn til að halda úti nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu. En þau undur og stórmerki áttu sér stað í gær að hæstv. heilbrigðisráðherra sagði að það væri í rauninni SÁÁ í sjálfsvald sett hvernig þau sæju um sína meðferðarþjónustu og þar vorum við að vísa til sex vikna lokunar á eftirmeðferðarheimilinu Vík. Það er lífsnauðsynlegt fyrir nánast alla þá sem leita sér meðferðar á sjúkrahúsinu Vogi að fá eftirmeðferðina á Vík. Það hefur hingað til í dálítið langan tíma tíðkast að í sex vikur á sumri hverju hefur hreinlega verið lokað á Vík. Það eru ekki til peningar, ekki til fjármagn til að halda úti þeirri nauðsynlegu heilbrigðisþjónustu. En heilbrigðisráðherra sagði það hér í gær fyrir framan allt og alla, og alþjóð um leið: SÁÁ og fárveikir sjúklingar fíknisjúkdóma þurfa ekki að hafa lengur áhyggjur af því að það þurfi að loka á Vík, þeirri meðferðarstofnun, því að heilbrigðisráðherrann sagði það hér í gær að það myndi ekki verða á hans vakt. Þannig að ég myndi segja að það væru gleðitíðindi, í allri þeirri sorg eru það gleðitíðindi og ég ætla að vona að það sé satt.

Virðulegi forseti. Síðastliðið ár hef ég búið í Danmörku og stundað þar nám. Í fyrrasumar, rétt áður en ég flutti út, keypti ég mína fyrstu íbúð á Íslandi. Vextir voru vissulega aðeins í hærri kantinum þá en samt heyrði ég að ég hefði verið heppin að kaupa á þessum tíma. Það á ekki að þurfa að vera byggt á heppni hvort maður geti keypt íbúð eða ekki. Þessi óvissa og óstöðugleiki er óþolandi. Á meðan ég fæ hnút í magann í hvert sinn sem vaxtabreytingar eru boðaðar þá upplifa vinir mínir í Danmörku ekki þennan séríslenska kvíða. Þau sjá lánin sín lækka og þau vita hvað þau borga í hverjum mánuði og næstu árin. Lánið er ekki kvíðavaldur. Hér á Íslandi líður varla sá dagur að ég heyri ekki rætt um vaxtahækkanir eða lánabyrði. Er eðlilegt að þetta sé eitt helsta umræðuefni í okkar daglega lífi? Þegar ég er spurð hvort ég ætli ekki að flytja heim aftur finn ég fyrir efa. Hér á ég rætur, hér er fólkið mitt og auðvitað langar mig að flytja aftur heim en ég get ekki sagt að þetta umhverfi sé spennandi þar sem það að eiga íbúð jafngildir fjárhagsáhyggjum. Dönum tókst að búa til fyrirsjáanleika fyrir ungt fólk og það getum við líka, þannig að ungt fólk velji að koma heim og ekki bara vegna þess að það á rætur hér heldur vegna þess að hér er best að vera. Þess vegna stend ég hér í dag, því að ég hef trú á því að við getum gert svo miklu betur. Við þurfum bara að þora og stíga skref í rétta átt. Ég veit að við getum það og þess vegna langar mig að flytja aftur heim.  
            

Virðulegi forseti. Í haust gerði Maskína könnun um afstöðu landsmanna til að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Niðurstöðurnar eru mjög áhugaverðar. Það er alveg sama hvaða breytur eru skoðaðar, hvort sem tekið er tillit til menntunar, búsetu, kyns, heimilis, tekna eða stuðnings við stjórnmálaflokka er ríkur meiri hluti hlynntur því að bera framhald aðildarviðræðna um Evrópusambandið undir þjóðina sjálfa. Það var þó reyndar stuðningsfólk tveggja flokka, Sjálfstæðisflokks og Miðflokks, sem skar sig úr. Það kemur svo sem ekki á óvart en stuðningurinn var þó vel yfir 40% í báðum tilvikum. Innan hinna stjórnarflokkanna, VG og Framsóknar, mældist hins vegar ríflegur meiri hluti fylgjandi því að klára aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið eða bera undir þjóðina. Það ætti því ekki, virðulegur forseti, að vera flókið fyrir þingheim að sameinast um þetta mikilvæga hagsmunamál, þetta skynsamlega en varfærna skref. Það virðist því vera að þjóðin sé, miðað við þessa skoðanakönnun, hreint út sagt ekkert klofin um þetta atriði, bara ekki neitt heldur þvert á móti. Vandamálið er að Íslendingar hafa aldrei verið spurðir álits, aldrei. Við erum því alltaf að rífast um innihald bókar sem aldrei hefur verið skrifuð. Það er því löngu tímabært að leiða fram hinn raunverulega þjóðarvilja með þjóðaratkvæðagreiðslu, fyrst um aðildarviðræður og, ef svarið er síðan játandi, þá um aðildarsamninginn sjálfan. Ég mun mæla fyrir þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi framhald viðræðna hér á eftir. Ég vil hvetja þingheim til að taka þátt í þeim umræðum og hugleiða það raunverulega hvort ekki sé tímabært að taka þetta mál upp úr skotgröfunum og frá gíslingu Brexit-sinna þessa lands, sem vel að merkja er algjör minni hluti þjóðarinnar, og gefa okkur hinum frelsi til að ræða raunverulega hagsmuni okkar í þessu máli. Af hverju ekki?

Herra forseti. Hæstv. ráðherra háskólamála hefur núna kynnt til sögunnar umfangsmiklar kerfisbreytingar á fjármögnun háskólanna og það er ljóst að 38 milljörðum verður núna úthlutað til háskólanna í gegnum hið nýja líkan sem byggist öðru fremur á því að útdeiling fjármuna muni taka mið af stúdentum sem ljúka einingum annars vegar og svo útskrifast úr námi hins vegar. Ég ætla að nýta tækifærið hérna í dag og fagna því að vinna ráðuneytisins hafi skilað sér í nýjum úthlutunarreglum enda hefur verið kallað eftir þeim í fjölda ára eftir úttekt Ríkisendurskoðunar frá 2007. Þó eigum við hins vegar eftir að sjá útfærslu nýrra reglna í reynd. Það er langt í frá allt sem liggur ljóst fyrir á þessum tímapunkti. Það er t.d. yfirlýstur tilgangur með nýju kerfi að gagnsæi þess skuli tryggja að skólarnir sjái að meiri og betri árangur skili þeim auknu fjármagni. Þar skulum við þó ögn staldra við, því við verðum umfram allt annað að stuðla áfram að því að aðgengi að námi, óháð efnahag og félagslegum aðstæðum, sé tryggt. Það er langt í frá ásættanlegt að aðeins 38% ungs fólks hér á landi á aldrinum 25–34 ára hefur sótt sér háskólamenntun þegar tölurnar eru 51% í Noregi og 49% í Svíþjóð. Ef við ætlum að koma í veg fyrir að þetta bil aukist enn frekar þá þarf með öllum tiltækum ráðum að tryggja jafnrétti til náms í reynd, þ.e. koma í veg fyrir of hamlandi aðgangstakmarkanir til að námið verði að veruleika. Herra forseti. Ráðherra segir sjálf að kakan er að stækka og ég ætla rétt að vona að stúdentar fái sanngjarna sneið af henni, háskólasamfélagið á Íslandi fái þá virðingu sem það á skilið.

Virðulegi forseti. Það er erfitt að setja sig í spor þeirra íbúa sem búa við endurtekið hættuástand og rýmingar vegna ofanflóðahættu. Þær rýmingar sem íbúar á Seyðisfirði hafa þurft að glíma við að undanförnu kalla eflaust fram mjög vondar tilfinningar og erfiðar minningar. Í kjölfar þeirra náttúruhamfara sem urðu á Seyðisfirði árið 2020 var sett í gang kröftug vöktunaráætlun og vöktun á hlíðum Austurlands efld til muna. Sú vöktun hefur veitt íbúum aukið öryggi við mjög svo erfiðar aðstæður og hefur sannað gildi sitt svo um munar. Það er mikilvægt að við horfum til þess að efla vöktunina áfram, halda henni í gildi og tryggja að rannsóknir á svæðinu hvað varðar ofanflóðahættu verði auknar til muna. Jafnframt er mjög mikilvægt að við eflum staðbundið eftirlit og komum staðbundinni kunnáttu á svæðið meira en gert er í dag. Samhliða því eigum við að halda áfram því sem við höfum gert vel til að leggja okkar af mörkum í þágu þess að tryggja öryggi á svæðinu, flýta ofanflóðaframkvæmdum eins og ríkisstjórnin hefur einsett sér að gera og tryggja að það gangi eftir.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Ragnari Sigurðssyni, um leið og ég býð hann og aðra nýja þingmenn velkomna hér til starfa. Það eru áskoranir sem mæta Seyðfirðingum, ekki bara í veðurfari og flóðum, heldur líka í atvinnulífinu þar sem er fyrirsjáanlegt að 30 manns verða með uppsagnarbréf í höndunum að óbreyttu. Ég ætla hins vegar að tala aðeins í framhaldi af því sem hér var rætt um áðan. Það er hin sígilda umræða um Evrópusambandið. Ýmis rök kunna hníga að því að það geti verið hagfelldara fyrir Íslendinga að komast inn í a.m.k. stærra meint umhverfi en mér finnst að ég verði að deila því með ykkur sem einn af ábyrgðarmönnum þess að örflokkurinn Alþýðuflokkur, minn gamli flokkur, barðist fyrir því á sínum tíma að komast inn í Evrópska efnahagssvæðið með bjartsýni um að allt yrði betra að leiðarljósi. Ég var stoltur af því að við skyldum ganga inn í það efnahagssvæði og fá þar, sem þá var mjög mikilvægt, 10% niðurfellingu á aðalútflutningsvöru okkar, fiskinum. Nú eru aðstæður mjög breyttar í fiskútflutningi og það er ekki eins ljóst að þar sé einhver tíund í boði eða til skiptanna. Ég vissi það ekki fyrr en ég settist inn á þingið að eftir að við höfðum innleitt allan þann þorra tilskipana og aðlögunar sem farið var fram á sínum tíma, við inngönguna fyrir 30 árum, þá hefur farið vaxandi sá straumur tilskipana sem eru í dag sirka 650 á hverju ári sem við þurfum að innleiða með öllum þeim flóknu kerfum og nefndarstörfum og þingstörfum. Gengjum við þar inn yrðu það 2.100 tilskipanir. 

Hefst nú kosning 4. varaforseta í stað Diljár Mistar Einarsdóttur, skv. 3. mgr. 3. gr. þingskapa, sbr. 5. mgr. 82. gr. þingskapa. Mér hefur borist ein tilnefning, um 6. þm. Suðurk., Ásmund Friðriksson. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég Ásmund Friðriksson réttkjörinn sem 4. varaforseta Alþingis. Ég óska honum til hamingju með kosninguna og allra heilla í starfi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um réttlát græn umskipti. Flutningsmenn þessarar tillögu eru, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Kristrún Frostadóttir, Logi Einarsson, Dagbjört Hákonardóttir, Jóhann Páll Jóhannsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Öll eru þau félagar mínir í þingflokki Samfylkingarinnar. Tillagan hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til að tryggja réttlát græn umskipti og leggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. apríl 2025. Við gerð aðgerðaáætlunarinnar verði kallað eftir samráði við verkalýðsfélög, sveitarfélög og atvinnurekendur. Markmið áætlunarinnar verði að koma í veg fyrir það ójafnrétti sem hlotist getur af loftslagsvá og tryggja að græn umskipti ýti undir aukinn jöfnuð í samfélaginu ásamt því að fjárlög og fjármálaáætlanir endurspegli vilja Íslands til að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi í loftslagsmálum“ Í greinargerð með tillögunni kemur fram að þingsályktunartillagan hafi verið lögð fram á síðasta þingi og á þarsíðasta þingi en náði ekki fram að ganga. Réttlát umskipti í átt að kolefnishlutlausri framtíð eru eitt brýnasta umhverfis-, samfélags- og efnahagsmál samtímans. Með grænum umskiptum þarf að tryggja að aðgerðir í baráttunni gegn loftslagsbreytingum ýti ekki undir aukinn ójöfnuð í samfélaginu. Samræma þarf aðgerðirnar með það að markmiði að tryggja mannsæmandi störf og lífskjör. Þjóðir heims höfðu sameinast um það að árið 2020 ætti að einkennast af loftslagsaðgerðum á alþjóðavísu en málefnið féll í skuggann af heimsfaraldri kórónuveiru og áhrifum hans. En þó að langþráður árangur hafi náðst við að hemja heimsfaraldurinn er hamfarahlýnun því miður ekki á undanhaldi. Því er nauðsynlegt að setja fram metnaðarfull markmið og áætlanir sem sýna vilja Íslands til að axla ábyrgð í loftslagsmálum og víkja sér hvergi undan ábyrgð í þessu stærsta viðfangsefni mannkyns. Íslensk stjórnvöld verða að sýna metnaðarfyllri útfærslu á áformum sínum um kolefnishlutleysi árið 2040 til að uppfylla skuldbindingar Parísarsamkomulagsins, standa með Noregi og ESB um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 miðað við árið 1990 og standa við sameiginlega Helsingforsyfirlýsingu forsætis- og umhverfisráðherra Norðurlanda um að norræn ríki ætli sér að leiða baráttuna gegn loftslagsbreytingum. Í skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna kemur fram hvað þær sviðsmyndir sem stuðla að 1,5°C eða 2,0°C hlýnun krefjast mikilla fjárfestinga. Sviðsmynd OECD fyrir 2,0°C hnattræna hlýnun er eina sviðsmyndin sem tekur tillit til fjárfestinga í samgönguinnviðum og öðrum innviðum auk fjárfestinga í orkuvinnslu og orkunýtni. Þar er áætlað að árlegar fjárfestingar þurfi að nema því sem samsvarar 6,0% af heimsframleiðslunni, annars vegar 4,0% vegna samgönguinnviða og annarra innviða og hins vegar 2,0% vegna orkuvinnslu og orkunýtni. Þar sem endurnýjanleg orkuvinnsla hefur verið tekin upp hér á landi standa eftir fjárfestingar vegna samgönguinnviða og annarra innviða sem þurfa samkvæmt þessu að vera 4,0% af vergri landsframleiðslu til að mæta alþjóðlegum kröfum. Fjögur prósent af vergri landsframleiðslu miðast þó við 2,0°C hlýnun. Ljóst er að miða þarf við hærri prósentu af vergri landsframleiðslu til að ná 1,5°C markmiðinu sem Ísland og önnur ríki hafa lýst yfir vilja til að ná. Stjórnvöld bera ábyrgð á þessari fjármögnun ásamt atvinnulífinu. Ljóst er að betur má ef duga skal í útgjöldum til málaflokksins. Þar þurfa framlög íslenska ríkisins að duga fyrir metnaðarfyllri markmiðum en núverandi stjórnvöld setja sér. Einnig þarf að draga úr fjárframlögum til aðgerða sem stuðla að aukinni losun og nýta fjárhagslegar ívilnanir og skattkerfið með mun markvissari hætti en nú er gert í þágu loftslagsmála. Samfylkingin vill sjá mun meiri metnað íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum en þau sýna í fyrirliggjandi fjármálaáætlun. Fjárlög og fjármálaáætlanir þurfa að endurspegla vilja Íslands til að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi og verða að sýna skýrari merki en nú um metnað stjórnvalda í loftslagsmálum. Einnig er ljóst að markaðsöflin munu ekki leysa loftslagsvandann upp á eigin spýtur. Þetta gildir jafnt um aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og mótvægisaðgerðir. Til þess að hægt sé að draga með markvissum hætti úr losun gróðurhúsalofttegunda með grænni uppbyggingu þarf hið opinbera að taka frumkvæði og vísa veginn. Þetta á við um orkuskiptin, markvissari niðurgreiðslu rafmagnsbifreiða, aukna fjárfestingu í almenningssamgöngum, fjárfestingu í hringrásarhagkerfinu og í matvælaframleiðslu, eflingu grænnar stjórnsýslu og innleiðingu grænnar fjárfestingaráætlunar. Engin samfélagssátt næst um hröð orkuskipti og aðrar breytingar á atvinnu- og lifnaðarháttum nema velferðarsjónarmið séu höfð að leiðarljósi og tryggt að kostnaður falli ekki á tekjulægri hópa eða íbúa í dreifðum byggðum umfram aðra. Samkvæmt rannsókn sem unnin var af hópi hagfræðinga fyrir Smith School of Enterprise and the Environment við Oxford-háskóla í maí 2020, sem byggðist á viðtölum við á þriðja hundrað sérfræðinga og stjórnenda í fjármálaráðuneytum og seðlabönkum víða um heim, eru fjárfestingar í grænni nýsköpun og þróun og uppbygging innviða og flutnings- og dreifikerfa fyrir endurnýjanlega orku á meðal þeirra efnahagslegu örvunaraðgerða sem mælt var með. Rannsóknin var gerð í Covid-kreppu og ætluð sem leiðsögn handa ríkisstjórnum í því ástandi. Markmið um sjálfbærni og kolefnishlutleysi eru ekki síður mikilvæg nú og enn í fullu gildi þó að kreppa sé yfirstaðin. Þau falla auk þess vel að markmiðum um aukin lífsgæði og græna atvinnuuppbyggingu til að vinna gegn þeirri loftslagsvá sem við okkur blasir. Því er mikilvægt að koma á fót öflugum grænum fjárfestingarsjóði og auka til muna fjárframlög til almenningssamgangna, til flutnings- og dreifikerfa fyrir endurnýjanlega orku og til grænnar nýsköpunar. Þá má nýta fjölda lausna og gagna sem til eru nú þegar til þess að stuðla að varðveislu líffræðilegrar fjölbreytni og stemma með því stigu við loftslagsvánni. Líffræðilegur fjölbreytileiki hafsins skiptir okkur hér á landi miklu máli og verði þróunin þar ekki stöðvuð mun hún hafa slæm áhrif á fiskimið okkar og stórkostleg efnahagsleg áhrif um leið. Evrópusambandið hefur sett á laggirnar sérstakt kerfi í því skyni að tryggja að umskipti í átt að loftslagshlutlausu hagkerfi verði réttlát og skilji engan eftir. Er það hluti af græna samfélagssáttmála ESB. Kerfið tekur á þeim félagslegu og efnahagslegu áhrifum sem umskiptin hafa í för með sér með markvissum stuðningi og sérstakri áherslu á svæði, atvinnugreinar og launafólk sem mun standa frammi fyrir stærstum áskorunum. Við jafnaðarfólk viljum tryggja að grænu umskiptin verði sanngjörn og að allir fái að vera með. Jafnaðarfólk í Norðurlandaráði hefur lagt ríka áherslu á réttlát græn umskipti og norrænt samstarf um það réttlætismál. Á endanum verða allir að leggja sitt af mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum en tryggja verður að kostnaður af grænum umskiptum lendi ekki þyngst á þeim sem minnst hafa milli handanna. Raunar gætu grænu umskiptin leitt af sér sanngjarnari skiptingu gæða en þekkist nú. Komi hins vegar til þess að fólk upplifi vaxandi ójöfnuð eða þurfi að taka á sig óhóflegar byrðar í baráttunni við loftslagsbreytingar mun það veikja stuðning við aðgerðir til langrar framtíðar. Það yrði einnig til þess að árangur næðist ekki í að vinna gegn þeirri ógn sem loftslagsvá af mannavöldum er. Ef græn umskipti í átt að kolefnishlutlausu samfélagi eru ekki nægilega vel skipulögð gætu ákveðin svæði, atvinnugreinar eða launafólk sem nú treystir á kolefnisfrekt hagkerfi og aðstöðu þurft að greiða stóran efnahagslegan og félagslegan toll vegna nauðsynlegra aðgerða í þágu umskiptanna. Tæknibyltingin skapar fjölmörg tækifæri í grænum umskiptum. Sama gildir þó um hana og græn umskipti, því að koma þarf í veg fyrir að tæknibyltingin auki ójöfnuð. Hún þarf þvert á móti að auka jöfnuð. Græn umskipti munu eflaust leiða til breytinga á vinnumarkaði og tegundum starfa. Ný störf koma fram, önnur breytast og enn önnur gætu horfið. Finna þarf leiðir til að koma í veg fyrir atvinnuleysi vegna umskiptanna og að þau sem hafa minnst milli handanna nú verði ekki fyrir slæmum áhrifum af þessari umbyltingu. Bestu lausnirnar fást með samvinnu og því þarf að tryggja að allir séu með í samtalinu um réttlát græn umskipti. Markmiðið er að réttlát græn umskipti styrki velferðarkerfið og ábyrga efnahagsstjórn, og að þau stuðli að skipulögðum og heilbrigðum vinnumarkaði. Það þarf pólitíska forystu og sameiginlegt átak verkalýðshreyfingar, sveitarfélaga, atvinnulífs og stjórnvalda til að tryggja réttlát græn umskipti. Herra forseti. Á síðasta þingi bárust tvær umsagnir um tillöguna, frá ASÍ og frá BSRB, og báðar voru umsagnirnar jákvæðar. Í umsögn ASÍ er bent á að efni þingsályktunartillögunnar sé í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna þriggja er kveðið á um að hugmyndafræði réttlátra umskipta verði leiðarstef í yfirstandandi breytingum vegna loftslagsvárinnar og tæknibreytinga. Efni þingsályktunartillögunnar sé í samræmi við stefnu Alþýðusambands Íslands og stefnu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um réttlát umskipti. Þingsályktunartillagan sé einnig í takt við tillögur Evrópusambandsins sem eiga að stuðla að því að Evrópusambandið nái markmiðum sínum um kolefnishlutleysi árið 2050 og tryggja að stefnumótun ESB sé í samræmi við loftslagsmarkmið sem Evrópuþingið og ráðið hafa samþykkt. Alþýðusamband Íslands telur að þingsályktunartillagan sem við ræðum hér um réttlát græn umskipti ætti að hljóta brautargengi en að gera megi minni háttar breytingar á greinargerðinni, svo sem um niðurgreiðslu rafbíla. Frekar ætti að styrkja innviði fyrir rafbíla sem skortur sé á. Í umsögn BSRB er fjallað um hugtakið réttlát græn umskipti. Sameinuðu þjóðirnar notuðu hugtakið árið 2015 með útgáfu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar á leiðarvísi fyrir réttlát umskipti. Þetta hafi verið í aðdraganda undirritunar Parísarsamningsins síðar sama ár og réttlát umskipti hafi verið eitt af markmiðum samningsins. Enn sem komið er hafi íslensk stjórnvöld ekki lagt áherslu á þennan þátt Parísarsamningsins og aðkoma verkalýðshreyfingarinnar að ákvörðunum um aðgerðir gegn loftslagsbreytingum sé mjög takmörkuð. Í ljósi mikilvægi loftslagsmála og réttlátra umskipta sé nauðsynlegt að koma á virku samstarfi til að tryggja árangursríkar kerfisbreytingar. Í umsögninni segir enn fremur að BSRB styðji efni þingsályktunartillögunnar heils hugar en leggi til þá breytingu að aðgerðaáætlunin verði gerð í samráði við heildarsamtök launafólks en ekki einstök verkalýðsfélög. Um þessar athugasemdir geri ég ráð fyrir að verði rætt í hv. efnahags- og viðskiptanefnd en til þeirrar nefndar legg ég til að málinu verði vísað að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Mig langar til að leggja nokkur orð í belg í umræðu um þessa þingsályktunartillögu um réttlát græn umskipti sem þingflokkur Samfylkingarinnar flytur í heild sinni og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur fylgt hér úr hlaði. Það er í sjálfu sér ekki miklu við þetta að bæta efnislega nema að hnykkja á nokkrum atriðum. Mig langar til að nýta þetta tækifæri til að benda hv. þingmönnum á að íslenska verkalýðshreyfingin hefur sannarlega lagt margt til málanna þegar kemur að réttlátum umskiptum og nauðsynlegum kerfisbreytingum frá jarðefniseldsneytishagkerfinu yfir í hagkerfi sem er drifið áfram af endurnýjanlegri orku. Við vitum auðvitað að það mun hafa þó nokkur áhrif á vinnumarkað, á stöðu fólks á vinnumarkaði og störfin sem verða í boði. Það er langt síðan íslenska verkalýðshreyfingin fór að hugsa um það og undirbúa, fræða og mennta sitt fólk svo að það gæti tekist á við þessi umskipti. Í marsmánuði árið 2021 kom út skýrsla Norræna verkalýðssambandsins, NFS, ásamt Þýska alþýðusambandinu um réttlát umskipti í loftslagsmálum. Að þeirri skýrslu stóðu Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna og BSRB. Þar eru tillögur um aðgerðir sem sagt er að stjórnvöld þurfi að grípa til og ég hygg að flestar, ef ekki allar þær tillögur séu enn í fullu gildi rúmlega tveimur árum eftir útgáfu þessarar skýrslu. Í tilefni af þeirri útgáfu var gefin út sameiginleg yfirlýsing ASÍ, BHM og BSRB og mig langar, með leyfi forseta, að vitna beint í hana. Þar segir m.a.: „Á Íslandi er stéttarfélagsaðild almenn, atvinnuþátttaka mikil og atvinnustig að jafnaði hátt. Ef fleiri störf tapast en verða til, ef atvinnuöryggi minnkar og hlutfall láglaunastarfa eykst á kostnað annarra starfa mun það hafa í för með sér aukinn tekjuójöfnuð og grafa undan samfélagslegri einingu og velmegun. Íslensk stjórnvöld þurfa því að vinna markvisst að því að móta hagkerfi fyrir framtíðina með stefnu í atvinnumálum og tengja hana við menntun, færni, vinnumarkaðinn, tæknibreytingar og nýsköpun. Einnig þarf að móta fjárfestingarstefnu fyrir lágkolefnishagkerfi og nýta skatta- og tekjutilfærslukerfin með jöfnuð að leiðarljósi. Í stefnu um sjálfbært, grænt hagkerfi verður að leggja áherslu á að skapa góð störf, öfluga almannaþjónustu og trygga afkomu.“ Það skiptir nefnilega lykilmáli þegar tekið er til við aðgerðir vegna loftslagsbreytinga, vegna hamfarahlýnunar að markmiðin séu alveg skýr, að leiðarljós stjórnvalda séu alveg skýr og það sé ljóst að markaðurinn einn verði ekki látinn um þessar breytingar. Markaðurinn einn er nefnilega blindur á félagslegar afleiðingar, oftast nær, og ef illa tekst til þá getur hann dýpkað ójöfnuðinn en ekki aukið hann. Það er mikilvægt að þetta komi hér fram vegna þess að aukinn jöfnuður, meiri sanngirni, aukinn efnahagslegur jöfnuður, bæði í okkar samfélagi og á milli landa og innan landa, er lykillinn að árangri í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og í árangri í baráttunni í umhverfisvernd yfir höfuð. Það er þegar misskiptingin er sem mest að afleiðingar loftslagsbreytinganna verða hvað verstar. Við sjáum það bara gerast fyrir augunum á okkur núna í hverjum einasta fréttatíma. Þess vegna er jöfnuður lykill að árangri í þessu mikilvæga máli. Við eigum nefnilega öll rétt á að njóta ávaxtanna af alvöruloftslagsaðgerðum sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og koma á endanum í veg fyrir hamfarahlýnun sem við því miður við stefnum of hratt í ef allt fer sem horfir. Við erum ekki að tala um neinar litlar breytingar í sjálfu sér, við erum að tala um kerfisbreytingu sem m.a. felur í sér að allar opinberar fjárfestingar og öll skattapólitík hins opinbera verður að miða að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta snýst nefnilega um nýja fjárfestingarstefnu fyrir hið opinbera sem er skýr og kemur og styður við öll önnur markmið eða aðgerðaáætlanir stjórnvalda. Þess vegna t.d. eiga fjárfestingar í almenningssamgöngum, bara svo eitt lítið dæmi sé nefnt, að vera miklu meiri en þær eru núna samkvæmt alla vega af þeim hugmyndum sem ég hef séð opinberlega, t.d. í nýrri samgönguáætlun, vegna þess að við eigum að ýta undir opinberar fjárfestingar í öllu því sem færir okkur minni útblástur gróðurhúsalofttegunda. Þetta hljómar ekki neitt sérstaklega flókið en það virðist hins vegar vera auðveldara um að tala en í að komast. Að lokum langar mig af þessu tilefni að nefna að á fundi hv. umhverfis- og samgöngunefndar í morgun var fjallað um starf fráfarandi loftslagsráðs og m.a. það uppgjör sem ráðið sendi frá sér núna í júní síðastliðnum þar sem ráðið m.a. beinir orðum sínum beint til Alþingis, ekki bara til framkvæmdarvaldsins, og hvetur þingmenn til að eiga í opnum og upplýstum bæði umræðum hér í þessum sal og líka, ekki síður, í opnum samskiptum og upplýsandi og beita sér fyrir betri fræðslu og upplýsandi umræðu um loftslagsmálin almennt í samfélaginu. Ég hygg að þessi tillaga gæti hjálpað til við að gera einmitt það og að koma á rekspöl hugmyndum og þeirri hugmyndafræði sem er í sjálfu sér ekkert ný af nálinni af því að við erum þannig séð búin að vera að tala um nauðsyn þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, nauðsynina fyrir græn umskipti og fyrir þessa miklu kerfisbreytingu sem verður að eiga sér stað fyrr en síðar til að við náum utan um loftslagsbreytingarnar og reynum að tefja þær og draga úr þeim og vonandi á endanum að stöðva hamfarahlýnun sem hefði hrikalegar afleiðingar fyrir fólkið sem býr á þessari jörð.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka þingflokki Samfylkingarinnar fyrir að leggja fram þessa tillögu. Ég vil kannski byrja á því hvernig tillagan myndi slá mann ef maður hefði búið í helli síðustu fimm ár og myndi koma hingað inn á þing, grípa tillöguna og lesa: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til að tryggja réttlát græn umskipti …“. Er það ekki það sem hún á að gera hvort eð er? Þetta er svo mikið grundvallaratriði, svo mikið grundvallarverkfæri til að ná einhverjum árangri í loftslagsmálum, að auðvitað ætti ríkisstjórnin að vera löngu búin að gera þetta. En vandinn er einmitt, eins og virðulegur forseti þekkir vel, að hún er ekki búin að því. Í lok sumars fékk ég svar frá hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um það hvenær hann ætlaði að uppfæra þá aðgerðaáætlun sem liggur fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar, vegna þess að hún er frá árinu 2020 og er að uppistöðu til sú sama og var lögð fram 2018, stuttu eftir að ríkisstjórnin tók við. Árin 2018 og 2020 var ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur með önnur markmið í loftslagsmálum en hún er í dag. Miðað var við að vera í samfloti með Evrópusambandinu um 40% samdrátt í losun. Nú er miðað við 55% en aðgerðaáætlunin hefur ekki verið uppfærð til að endurspegla það. Það er eins og ráðherranum hafi ekki dottið í hug þegar hann settist í embætti eftir kosningar 2021 að hann þyrfti kannski að endurskoða þetta grunnplagg síns ráðuneytis. Í svari ráðherra sem ég nefndi hér kom fram að hann teldi sig ekki bundinn af neinu öðru en lagarammanum, þar sem stendur að aðgerðaáætlun skuli uppfæra eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Hann ætlar að fullnýta sér þann tíma og koma með uppfærða aðgerðaáætlun núna um áramótin, þegar meira en helmingur er liðinn af þessu kjörtímabili. Þetta heitir að sitja auðum höndum. Þetta heitir alla vega ekki að sýna metnað. Þess vegna er ég hræddur um, frú forseti, að við hér á þingi þurfum að taka þessi mál dálítið til okkar, eins og t.d. með því að leggja til að ríkisstjórnin geri þær áætlanir sem henni er augljóslega ekki treystandi til að gera upp á sitt eindæmi og ég held að þessi tillaga til þingsályktunar væri nauðsynlegur þáttur í því. Það fer nefnilega ekki alveg saman sá metnaður sem ríkisstjórnin segist hafa í loftslagsmálum og þær aðgerðir sem hún grípur til, hvað þá sá árangur sem hún getur sýnt af verkum sínum. Nú er þessi ríkisstjórn búin að sitja frá árinu 2017, í sex ár, og þess vegna erum við farin að sjá afraksturinn og uppskeruna af því sem hún sáði. Hún getur ekki lengur skýlt sér á bak við að einhverjar fyrri ríkisstjórnir hafi verið algerlega glataðar í þessum málum, þó að núverandi ríkisstjórn innihaldi reyndar flesta sömu flokkana og þær ríkisstjórnir. Nei, það er ekki lengur skálkaskjólið sem hægt er að fela sig á bak við. Núna eru það aðgerðir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sem eru vegnar og metnar þegar við fáum útreikninga frá t.d. Umhverfisstofnun, sem sýndu nú í sumar að markmið ríkisstjórnarinnar um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 væri fjarri því að nást miðað við þær aðgerðir sem til eru. Í staðinn fyrir 55% væri líklegt að 24% næðust. Þetta er m.a. vegna þess að ríkisstjórnin settist ekki niður og uppfærði aðgerðaáætlunina þannig að hún endurspeglaði þann metnað sem hún segist hafa aukið, þann meinta metnað sem hún hefur í loftslagsmálum. Eins og kom fram í máli hv. frummælanda Oddnýjar Harðardóttur hér áðan þá kemur vissulega fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að miða skuli að því að aðgerðir í þágu loftslagsmála stuðli að réttlátum umskiptum. Þó það nú væri. Þó það nú væri að við nýttum ferðina þegar við erum að bjarga jörðinni til að byggja upp betra samfélag í leiðinni. Samlegðaráhrifin eru augljós og það væri sorglegt að vera í kerfisbreytingum án þess að ná þeim fram. En hvað sýna verkin? Hv. þingmaður nefndi rafbílana sem ASÍ kom inn á í sinni umsögn á síðasta þingi. Þeir eru einmitt fyrirtaksdæmi um það hvernig ríkisstjórnin hefur verið með ekki bara skakkan fókus heldur allt of lítinn fókus. Til þessa hefur meginþungi þeirra fjármuna sem hafa runnið í gegnum ríkiskassann, hvort sem er með beinum útgjöldum eða með ívilnunum á gjaldahliðinni, farið í að niðurgreiða rafbíla. Það er vissulega ein af aðgerðunum sem þurfti að grípa til, en að hún sé langtum stærri en nokkuð annað sem þessi ríkisstjórn hefur gripið til - aðgerð sem gagnast fólki með tekjur yfir meðallagi, sem er ekki þannig úr garði gerð að tryggt sé að hún dragi einu sinni úr fjölda fólksbíla á götunum vegna þess að rafbíllinn getur verið fjórða eða fimmta bifreið á heimili ef fólk vill og ívilnunin fylgir samt, þá er ekkert réttlæti í þessari aðgerð. Ríkisstjórnin er búin að vera algjörlega blind á þennan þátt. Síðan var annað sem ég hjó eftir hjá hv. frummælanda, að ríkisstjórnin þyrfti að sýna frumkvæði og vísa veginn. Það er svolítið erfitt að festa hönd á því hvernig þetta er gert, en þetta er það sem vantar mest hjá ríkisstjórninni. Það vantar að ríkisstjórnin setji raunveruleg markmið, fylgi þeim eftir með alvöruaðgerðum og fjármagni og vísi veginn. Það er kjarninn í því sem loftslagsráð nefndi í uppgjöri sínu sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefndi áðan: Það vantar stefnu. Aðgerðaáætlunin inniheldur míkróskópískar aðgerðir á afmörkuðum sviðum samfélagsins, það vantar stefnu yfir allt samfélagið um hvað eigi að gera. Þá dugar ekki að benda á eitthvað óljóst í stjórnarsáttmála sem á ekki einu sinni að reyna að ná fram miðað við aðgerðir. Það vantar skýra stefnu sem helst væri samþykkt hér á þingi, ríkisstjórnin myndi leggja hana fram og hleypa henni í gegnum þinglega meðferð, og það vantar að lögfesta markmið. Eina markmiðið sem er búið að festa í lög er kolefnishlutleysi árið 2040 og þá treysti ríkisstjórnin því að fólk væri bara búið að gleyma tilvist sinni. Við þurfum að lögfesta markmiðið sem er næst okkur í tíma um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030, markmiðið samkvæmt Parísarsáttmálanum sem ríkisstjórnin segir að sé 55% en þyrfti að vera hærra. Gott og vel, lögfestum bara markmiðið sem ríkisstjórnin er með, byrjum þar. Þá þyrfti alla vega að ná þessu markmiði um 55% en ekki láta duga að rétt slefa upp í 24%, sem stjórnin ætlar að láta duga. En hvað er ríkisstjórnin síðan að gera í dag? Við ræddum þetta aðeins í kringum fjárlagafrumvarpið. Hún er að draga saman umfang aðgerða í þágu loftslagsmála. Árið 2024 er hún að fara að draga þær aðgerðir saman. Bein framlög til málaflokka umhverfis- og orkumála munu lækka um 1,7 milljarða ef við tökum út fyrir sviga peninginn sem er millifærður af gjaldahliðinni vegna rafbílaívilnunar, 1,5 milljarða lækkun á beinum framlögum. Stuðningur við rafbíla mun þar að auki lækka um 4,8 milljarða vegna þess að peningurinn sem er millifærður er þetta mikið lægri en hann var á gjaldahliðinni. Samanlagt er verið að taka málaflokkinn niður um 6,5 milljarða. Á sama tíma og ríkisstjórnin stendur fyrir aðgerðum sem auka losun ár frá ári er hún að draga úr beinum stuðningi við aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Ef við bætum síðan ofan á þetta þeirri nýju gjaldtöku sem verður á notkun rafbíla, sem mætti alveg flokka sem gjaldtöku sem vinnur gegn grænum umskiptum þótt ekki sé hún endilega ósanngjörn eða óréttlát, bætast þar við u.þ.b. 6,2 milljarðar. Samanlagt er verið að rifa seglin um rúma 12 milljarða. Á sama tíma birtist þingmálaskrá frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem hann treystir sér  Frú forseti. Við þurfum að taka á þessu stjórnleysi ríkisstjórnarinnar. 

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa tillögu. Það verður að segjast að maður hefur smá áhyggjur af afdrifum hennar, ef ég orða það þannig. Ég efast ekki um að ef tillagan væri borin upp til atkvæðagreiðslu þá myndi þingheimur samþykkja hana, annað kæmi mér mjög á óvart. En hvað myndi svo gerast? Þá kemur upp í minn huga ákveðinn frasi sem er „pólitískur ómöguleiki“, sem þýðir að af því að ákveðnir ráðherrar eru einfaldlega bara ósammála því sem þingið ákveður, samkvæmt stjórnarskrá er þingbundið lýðræði, þá bara gerist ekkert. Það er rosalega áhugavert. Það kæmi mér ekkert á óvart með þetta mál að svo færi. Það myndi í rauninni opinbera dálítið fyrir okkur hvernig stjórnmálin hérna á Íslandi virka í alvörunni, ekki eins og stjórnarskráin segir, með þingbundnu lýðræði, heldur með ákveðnu ráðherraræði. Hv. flutningsmaður þessarar tillögu fór hérna yfir fjármálaáætlun og fjárlög þar sem stefna stjórnvalda birtist. Við erum með ríkisstjórn sem er, eins og hefur komið fram í þessari umræðu, með markmið upp á 55% samdrátt í losun á gróðurhúsalofttegundum. Þetta er stefna stjórnvalda, þau setja þetta sjálf í sína stefnuskrá, skrifa öll undir og ætla síðan að ná að framkvæma. Þetta birtist hvergi þegar það þarf að leggja peninginn á borðið til þess að sýna að það sé verið að ná þessu markmiði. Þegar fjármálaáætlunin er skoðuð er í ýmsum málaflokkum hægt að sjá markmiðin samkvæmt gömlu stefnunni. Hérna eru nokkrar tölur sem við þurfum aðeins að fara yfir til að átta okkur á samhengi hlutanna. Eins og hefur verið farið yfir áður var sett markmið um 40% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Ísland ætlaði að ná þeim markmiðum og gerði samning með fullt af öðrum þjóðum um að ná þessu 40% markmiði sameiginlega með öllum þeim þjóðum þannig að 40% markmið hverrar þjóðar fyrir sig var sett í einn stóran pott og svo var útdeilt hversu miklu hver þjóð þyrfti að ná til að samtals allar þjóðirnar myndu ná 40%. Það þýðir að sumar þjóðir ætluðu að ná betri árangri heldur en 40% á meðan aðrar þurftu að ná minni árangri, samtals myndi það summast upp í 40% fyrir allar þjóðir. Úr varð að hlutur Íslands af því var 29%. Ísland þurfti að ná 29% samdrætti til að vera með í þessu sameiginlega bixi um 40% samdrátt. Það sem Ísland býður upp á er í rauninni minni lækkun á losun heldur en 40%. Allt í lagi. Þetta var það sem loforðið um 40% samdrátt þýddi, í raun og veru ekki 40% þegar allt kom til alls heldur 29%. Mjög áhugavert. Næst er tekin ný ákvörðun í kosningunum síðast. Þá komu flokkarnir og lofuðu því sem er búið að setja í ríkisstjórnarsáttmálann, það á ekki að ná 29% samkvæmt gömlu viðmiðunum um þessi 40% í heildina heldur er núna miðað við 55%. Þá klórar maður sér aðeins í hausnum af því að það var verið að uppfæra sömu viðmið í Evrópu og veltir fyrir sér hvort Ísland verði hluti af nýjum sameiginlegum potti sem þýddi þá í rauninni ekki að Ísland myndi minnka losun um 55% heldur kannski um 35%, 40% eða eitthvað svoleiðis, alveg eins og var með 40% hlutfallið. En nei, þegar nánar er spurt þá segir hæstv. forsætisráðherra að þetta eigi að vera sjálfstætt markmið Íslands þannig að talan sem er í ríkisstjórnarsáttmálanum um 55% samdrátt í losun þýðir að Ísland ætlar að ná 55%, ekki einhverri lægri tölu saman með einhverjum öðrum þjóðum. Þá fer maður að skoða hvernig það sést í fjármálaáætlun og fjárlögum ríkisstjórnarinnar, hvernig þau ætla að ná sínum eigin loforðum. Og það finnst ekki. Markmiðin sem eru þar eru miðuð við gamla loforðið um 29%, ekki 55%. Þar munar þó nokkuð mörgum prósentum. Við skulum hafa það á hreinu að við erum í smá vanda hérna, það verður að kalla þetta stefnuleysi því að stjórnvöld eru búin að lofa í ríkisstjórnarsáttmálanum að gera ákveðinn hlut og það er stefna sem er sett. Þegar stefnan er síðan ekki framkvæmd hlýtur að vera eitthvað vandamál í framkvæmd stefnunnar. Stefnuleysi er það eina sem mér dettur í hug því að aðgerðirnar sem koma á blað í fjárlögum og fjármálaáætlun ná ekki þessum markmiðum. Þessi tillaga sem við erum með hérna er um að það þarf að gæta að réttlæti. Það er eitthvað sem við í þessum sal berum ábyrgð á. Þegar stjórnvöld gera stefnu um að ná ákveðnum markmiðum hingað og þangað þá hljótum við að spyrja okkur um réttlæti þeirra tillagna og sitt sýnist hverjum að sjálfsögðu um það. En í heildina tökum við ákveðna ákvörðun þegar allt kemur til alls, greiðum atkvæði samkvæmt okkar sannfæringu um það hvað okkur finnst vera réttlátt. Þetta er bara starf þingmannsins í hnotskurn. Og eins og ég sagði áðan, ef þessi tillaga kæmi til atkvæðagreiðslu þá efast ég ekki um að hún yrði samþykkt, ég held að hún yrði örugglega samþykkt en segi: Ef hún kemst til atkvæðagreiðslu. Það er áhugavert út af fyrir sig. Næsta skref er að ráðherrarnir þurfa að koma henni til framkvæmda. Það er áhugavert í rauninni að það sé ekki búið að gerast nú þegar, því að þegar allt kemur til alls þá er það gríðarlega stór efnahagsleg aðgerð að ná þessum markmiðum sem eru sett hérna fram, að ná þessum markmiðum sem ríkisstjórnin sjálf hefur sett í ríkisstjórnarsáttmálann. Við erum að tala um 100 milljarða, væntanlega rúmlega það núna, á ári í innflutning á olíu, bara sá hluti. Það þýðir í raun og veru að við værum að spara ákveðin gjaldeyrisviðskipti og í þjónustu- og vörujöfnuði o.s.frv. um 100 milljarða á ári sem við myndum í rauninni græða með því að íslenskt efnahagslíf losni við að þurfa að flytja inn olíu. 100 milljarðar á ári er það sem þessi fjárfesting snýst um. Á móti kemur að ef við náum henni ekki þá erum við að tala um alla vega 10 milljarða á ári, ef ekki rúmlega það, í kostnað, af því að við náum ekki þessum markmiðum, af því að þá þurfum við að greiða fyrir það að ná þessum markmiðum annars staðar, af því að aðrir eru þá að ná þessum árangri fyrir okkur. Við erum að borga öðrum fyrir að sinna því sem við hefðum átt að sinna sjálf. Alla vega sá kostnaður, 10 milljarðar á ári, ætti að vera augljóst fjárfestingartækifæri til að geta síðan í framtíðinni sparað 100 milljarða á ári. En nei, við erum með þessa ríkisstjórn sem setur sér markmið en einhverra hluta vegna skilar þeim ekki til þings, gegnum þingið eða í aðgerðum sínum í hinum ýmsu málaflokkum. Ég fagna því að við fáum svona tillögu til þess að reyna að vekja meiri athygli á því að það er eitthvað ekki alveg í lagi hérna með stefnumörkun stjórnvalda.

Frú forseti. Oft liggur Alþingi undir ámæli, og stjórnvöld kannski ekki síst, fyrir að stunda fyrst og fremst einhvers konar viðbragðsstjórnmál, að taka á hlutum þegar stefnir í óefni eða þegar í óefni er komið og hrósa svo happi ef vel spilast úr hlutunum, ef nýr fiskstofn siglir inn í lögsöguna eða ferðamenn fara að streyma inn í landið og allir eru ánægðir á meðan uppsveifla af þess völdum er í gangi. Hér er hins vegar mál, sem er kannski eitt mikilvægasta málið sem er dreift núna í haust, sem hvetur til þess að við horfum kynslóð og kynslóðir fram í tímann og tökum meðvitaða ákvörðun um hvernig við getum tryggt jöfnuð í samfélaginu samfara gríðarlegum samfélagsbreytingum sem eru augljóslega að verða. Við stöndum frammi fyrir tveimur hlutum sem munu hafa ótrúlega stór áhrif á okkur. Annar er tæknibreytingin sem mun ríða yfir hvort sem við viljum eða ekki. Hún getur auðvitað haft hryllilegar afleiðingar en hún getur líka verið nýtt til góðs; við getum aukið hagvöxt, við getum notað hana til þess að minnka kolefnisspor og það er hægt að minnka ójöfnuð líka. En það þarf þá að gerast með meðvituðum hætti. Síðan erum við með hitt stóra málið sem eru loftslagsmálin, sem eru sameiginlegt verkefni allrar heimsbyggðarinnar og eru í þeim skilningi eins og tæknibreytingin ekki valkvæð fyrir okkur að sinna. Það kemur mjög vel fram í greinargerð með þessu máli að hverju þarf að huga sérstaklega. Ég ætla ekki að dvelja við það, það kom fram í ágætri ræðu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur, en lykiljafnan í þessu öllu saman er einmitt jöfnuður. Jöfnuður er af ýmsum toga. Hann er auðvitað efnahagslegur og það er mjög brýnt að við tryggjum að þau sem eru á lægri tekjum geti tekist á við framtíðina og lifað mannsæmandi lífi þrátt fyrir miklar þjóðfélagsbreytingar, til jafns við þá sem eru með hærri laun. Það þarf líka að huga að kynslóðajöfnuði vegna þess að við þurfum hugsanlega að ráðast í gríðarlega dýrar framkvæmdir, og með hvaða hætti ætlum við að fjármagna það? Við viljum ekki að þessar breytingar bitni á komandi kynslóðum en við viljum heldur ekki taka kostnaðinn allan í einu þannig að þetta bitni á öldruðu fólki sem nú býr í þessu landi og hefur byggt upp samfélagið okkar. Og síðan, af því að ég kem úr mjög dreifbýlu kjördæmi, vil ég nefna að það þarf að hafa í huga búsetujöfnuð. Ég hef 100 sinnum áður nefnt það að á meðan fyrir 120 árum bjuggu 10% allra landsmanna á höfuðborgarsvæðinu þá búa 70% þeirra núna þar, þannig að það þarf að huga að öllu landinu og gera öllum kleift að taka þátt í þessum breytingum. Við viljum öll geta lagt okkar af mörkum. Við þurfum hins vegar, eins og kom fram í ræðunni, að byggja upp almenningssamgöngur og við þurfum að færa okkur yfir í vistvænni bíla. En við vitum það líka að sökum strjálbýlis utan höfuðborgarsvæðisins er óhjákvæmilegt að það verði einhvers konar markaðsbrestur við uppbyggingu á innviðum. Það er ekki augljóst að einkafyrirtæki hafi áhuga á því að stunda viðskipti og setja upp hleðslustöðvar þar sem umferð er lítil. Það þarf engu að síður að gera það og við þurfum að finna leiðir til þess að hleypa hinu opinbera að því eða styrkja einkafyrirtæki með einhverjum hætti til þess að gera það freistandi. Það má hugsa sér t.d. að lækka tengigjöld Rariks. Eins er með almenningssamgöngur að það getur vel verið að það sé hægt að reikna það út að þær séu ekki jafn hagkvæmar um allt land en engu að síður eru það mannréttindi okkar að geta búið alls staðar og við þurfum að geta tryggt að fólk úti á landi geti tekið þátt í þessum grænu umskiptum, svo ég tali nú ekki um atvinnulífið. Það er auðvitað óboðlegt að við höfum ekki náð betur utan um flutning á raforku, sem margir vilja meina að sé nóg af í þessu landi, en svo að það þurfi að keyra heilu fiskvinnslurnar á svartolíu og fólkið sem þar býr og getur hvorki drifið sínar nauðsynlegu verksmiðjur áfram af rafmagni, hvað þá að rafvæða hafnir, fyllist einhverju samviskubiti yfir að taka ekki þátt í hlutum sem byggja á markmiðum sem eru tímasett. Ef við tímasetjum markmið þurfum við líka að hugsa til þess hvernig eigi að gera fólki kleift að lifa eftir því. Það eru ókostir við það fyrirkomulag sem við höfum þróað á síðustu 100 árum. Hér býr allt of hátt hlutfall landsmanna á einum bletti og risastórir landshlutar eru mjög strjálbýlir. En við verðum líka að horfa á kostina við það vegna þess að staðan er bara þessi. Kostirnir eru auðvitað þeir að vegna þess einmitt að 70% landsmanna búa hér á höfuðborgarsvæðinu þá getum við náð alveg gríðarlegum árangri í loftslagsmálum akkúrat hér. Þar er nærtækast að horfa til uppbyggingar borgarlínu, byggja upp göngu- og hjólastíga sem gera almenningi kleift að ferðast á milli án kostnaðar. Það stuðlar líka að réttlátum grænum umskiptum vegna þess að það er dýrt, og óþarflega dýrt, að vera háður einkabílnum. Það er annað sem skiptir líka máli í þessu sambandi og hefur kannski allt of lítið verið rætt vegna þess að almenningssamgöngur sem hafa verið til í einhverri mynd í 150 ár voru ekki fyrst og fremst byggðar til að ná loftslagsmarkmiðum heldur til að tryggja félagslegt réttlæti, gera öllum almenningi kleift að komast á milli staða án mikils kostnaðar. Öll skipulagsfræði borga síðustu 150–200 ár sýnir að jákvæð áhrif sterkra almenningssamgangna birtast ekki síst í því að það verða til hvatar til að byggja upp hagkvæmari byggð, þ.e. sterkar almenningssamgöngur sporna gegn óhóflegri útbreiðslu bæja og borga sem hefur verið svona megingallinn á þessu ameríska bílalíkani sem allar vestrænar borgir hafa byggt eftir síðustu 50–60 ár. Þær hvíla á hugmyndinni um flokkun og aðgreiningu þar sem þú býrð á einum stað, ferð og verslar á öðrum stað, sækir íþróttakappleiki eða menningarviðburði á þriðja staðnum og þetta þarftu svo að tengja saman með fáránlega stórum, dýrum og loftslagsfjandsamlegum samgönguvegum.  Hugum að öllu landinu. Við þurfum að huga að því að allir geti tekið þátt í þessu. En nýtum okkur líka þá fáu kosti sem eru við það að við erum 70% á þessum bletti, látum hendur standa fram úr ermum og klárum samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. Það er öllum landsmönnum til góða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var um margt áhugaverð. Það sem vakti athygli mína var umræða hans um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu og um skilyrði til þess að góðar almenningssamgöngur væru til staðar. Mér heyrðist á honum að hann væri ekki að lýsa Reykjavík. Það þyrfti að vera þétt borg, þéttvaxin borg, til að góðar almenningssamgöngur fengju að njóta sín. Núna er Reykjavík ótrúlega dreifbýl eða höfuðborgarsvæðið dreift yfir stórt landsvæði, eiginlega hálfgisin borg. Ég get ekki séð að - jú, það er gott að hafa góðar almenningssamgöngur en mér finnst skilyrðin ekki alveg vera fyrir hendi, og líka með vísan til orða þingmanns, ef ég skil hann rétt, fyrir góðum almenningssamgöngum á Reykjavíkursvæðinu, á höfuðborgarsvæðinu, þar sem borgin er svo dreifð. Munu Reykvíkingar ekki alltaf taka einkabílinn fram yfir almenningssamgöngur út af skipulagi borgarinnar? Þarf ekki að byrja á því að þétta borgina miklu meira áður en við getum farið að - jú, það er gott að reyna að hafa sterkar almenningssamgöngur, ég mæli með því, er stuðningsmaður þess, en mér finnst einhvern veginn að það verði mjög erfitt að fá höfuðborgarbúa til að fara í almenningssamgöngur vegna skipulagsins, sem er skipulag út frá bílnum. Við þurfum að breyta skipulaginu í grundvallaratriðum. Maður sér það sérstaklega í samanburði við aðrar borgir eins og Ósló, Kaupmannahöfn og fleiri borgir þar sem byggðin er miklu þéttari. Það er ekki veðurfarið sem kemur í veg fyrir að við notum almenningssamgöngur. Mér finnst það vera skipulag borgarinnar, grunnskipulag höfuðborgarsvæðisins.

Frú forseti. Ég tek það líka fram þegar ég er að ræða um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu að þá á ég auðvitað við allt höfuðborgarsvæðið en ég á líka við Reykjanesbæ, Selfoss og Akranes sem mynda svona sameiginlegt atvinnusvæði. Það er auðvitað alveg rétt að Reykjavík og höfuðborgarsvæðið allt eru ekkert sérstaklega vinveitt almenningssamgöngum eins og það er í dag og skipulagið hefur ekki ýtt undir þá þróun, ólíkt dæmum sem hv. þingmaður nefndi frá Kaupmannahöfn og Ósló. Fyrir því eru ósköp einfaldar skýringar, einfaldlega vegna þess að höfuðborgin okkar er svo ný. Kaupmannahöfn og Ósló byggðust fyrir nokkrum öldum og byggðust einmitt á hugmyndafræði hinnar evrópsku þéttu borgar þar sem þú varst með blandaða landnotkun, þar sem fólk bjó á annarri, þriðju og fjórðu hæð en á jarðhæðinni voru þjónustan og atvinnan fyrir bara næsta götuhorn. Inn í þetta umhverfi byggðust almenningssamgöngurnar á 19. öld sem héldu svo utan um borgina. Reykjavík, og svo ég tali nú ekki um sveitarfélögin þar í kring, byggist þegar áhrif módernisma og bílisma eru orðin svo sterk og byggist á þessu líkani sem ég talaði um áðan, um flokkun og aðgreiningu. Verkefnið er einfaldlega að vinda ofan af því. Stjórnvöld á höfuðborgarsvæðinu hafa verið að gera það með þessum þéttingarreitum sínum. Þetta er ekki eitthvað sem er hrist fram úr erminni. Þetta gerist ekki á næsta ári eða þarnæsta, þetta gerist á áratugum, en á endanum mun þetta vera fýsilegur kostur til að ferðast á milli og ég lýsi því aftur yfir: Þetta er eina leiðin fram á við og þetta er í rauninni skilvirkasta leið okkar til að ná loftslagsmarkmiðum okkar, að vinna að þessu þar sem meginþorri landsmanna býr.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég tel að grundvöllur fyrir sterkari almenningssamgöngum - segjum að við myndum þétta net strætisvagnasamgangna, hafa sérakreinar og slíkt. Ég held að ásókn í almenningssamgöngur myndi ekkert endilega aukast svo mikið þar sem grunnurinn er ekki til staðar. Við erum með draum hér á Íslandi og á höfuðborgarsvæðinu um evrópska, þéttbyggða borg sem var byggð á öðrum tímum en Reykjavík var byggð. Reykjavík er bara miklu yngri borg en þessar borgir í Evrópu. Við erum með þann draum að vera alveg eins borg en við erum bara skipulögð allt öðruvísi. Við erum með þessa aðgreiningu eins og hv. þingmaður kom inn á. Svo ætlum við að tala um almenningssamgöngur með sama hætti og er í þessum borgum. Grunnurinn er ekki til staðar þar sem borgin er miklu dreifðari þannig að við munum alltaf þurfa að gera einkabílnum hátt undir höfði. Ég get ekki séð að við getum haft almenningssamgöngur eins og þær eru í Ósló eða Kaupmannahöfn. Við erum einfaldlega miklu dreifbýlli borg. Það er nú bara þannig. Þannig að við verðum alltaf að passa að gera einkasamgöngum hátt undir höfði líka. Ég held að samgöngur á höfuðborgarsvæðinu séu komnar í algjört óefni. Maður sér það bara í þessari litlu borg að akandi - ég var einu sinni að vinna hjá Isavia og það tók mig 50 mínútur að keyra frá Loftleiðahótelinu í Fossvoginn, bíðandi í bifreið allan tímann. Það gerist líka núna á hverjum morgni hjá þúsundum einstaklinga og kostnaðurinn við það er gígantískur, ég veit það. Ég er ekki að segja að ég sé algerlega á móti almenningssamgöngum en hver er lausnin? Ég held að við séum komin í miklar ógöngur út af grunnskipulagi borgarinnar sem er nánast ekki hægt að vinda ofan af, því miður. Skipulagið á höfuðborgarsvæðinu hefur verið lóðaúthlutun, það er bíll, hús í miðjunni og bílastæði í kring. Ég hef séð Borgartúnið, nýtt hverfi sem átti að verða einhvers konar miðborg - algjört klúður. Þetta er hverfi sem er byggt upp síðustu 15 ár raunverulega.

Frú forseti. Hv. þingmaður talar um að það þurfi að gera einkabílnum, einkasamgöngumátanum, hátt undir höfði og það er svo sannarlega verið að gera það líka með því að ráðast í uppbyggingu borgarlínu og að fjölga hjóla- og göngustígum. Að óbreyttu mun Reykvíkingum og höfuðborgarbúum fjölga um 60.000–70.000 á næstu árum og áratugum og ef ekkert verður gert þá gef ég ekki mikið fyrir það hvað það myndi taka hv. þingmann langan tíma að keyra á milli staðanna sem hann nefndi áðan. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um skattleysi launatekna undir 400.000 kr. á mánuði skatta- og skerðingarlaust - algerlega skatta- og skerðingarlaust. Með mér á þessu frumvarpi er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins, hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Það skal tekið fram að rétt áður en þingið hófst voru send út boð til allra þingmanna, flokka og ráðherra um meðflutning á þessu máli. Það er skemmst frá því að segja að það er enginn þingmaður á málinu með Flokki fólksins. Það sér enginn stjórnmálaflokkur eða þingmaður ástæðu til þess að berjast fyrir 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Það er í hróplegu ósamræmi í raun og veru, virðulegi forseti, við þann fagurgala sem heyrist hér úr sumum hornum þessa dagana. Snúum okkur að þingsályktunartillögunni. Áratuginn sem leið dafnaði íslenskur efnahagur. Fjárhagsstaða íslenska ríkisins batnaði statt og stöðugt frá hruni og verðlag hélst hér nokkuð stöðugt. Launaþróun var einnig jákvæð. Þrátt fyrir þann árangur skilaði ábatinn sér ekki til allra. Svo kom heimsfaraldur kórónuveiru og fjöldi fólks missti vinnuna. Dregið hefur úr atvinnuleysi frá hápunkti heimsfaraldurs en á móti hefur verðbólga aukist verulega og stýrivextir hafa ekki verið hærri síðan árið 2009, árið eftir hrun. Regluleg útgjöld fólks hafa aukist, húsnæðisverð hefur hækkað til muna á skömmum tíma og þegar verðlag hækkar þá bitnar það óumdeilanlega verst á þeim sem minnst eiga. Það bitnar verst á fátæku fólki, þeim hópi sem munar um hverja einustu krónu í sínum útgjöldum. Á tímum sem þessum er nauðsynlegt að standa vörð um þá sem hafa minnst á milli handanna. Við megum ekki ítrekað skilja fátækt fólk eftir hjá garði svo að það eigi ekki fyrir sárustu nauðþurftum. Ég ætla ekki að tala meira um þessa greinargerð. Ég ætla heldur að snúa mér að staðreyndunum í samfélaginu, hvernig raunveruleg staða fátækra er í samfélaginu í dag. Það hefur komið í ljós, nú síðast í skýrslu sem gefin var út af Hjálparstofnun kirkjunnar, að það er stórkostleg aukning hjálparkalla til Hjálparstofnunarinnar um aðstoð vegna fátæktar í okkar ríka landi. Það er einn þjóðfélagshópur sem situr þar algerlega eftir og það virðist ekki vera nokkur lífsins leið, alveg sama hvaða ríkisstjórn situr hér við stjórnvölinn, það er ekki nokkur leið að koma til móts við öryrkja í þessu landi. Þetta er sá þjóðfélagshópur sem á ekki val. Hann á í flestum tilvikum ekki val um að drýgja tekjur sínar eða vinna vegna þess að hann er líkamlega eða andlega ekki með getu til þess. Og hvað gerir íslenska velferðarsamfélagið fyrir þessa einstaklinga? Jú, múrar þá enn þá betur inni í fátæktargildrunni. Flokkur fólksins hefur ítrekað mælt fyrir frumvarpi um að gefa þeim einstaklingum sem mögulega treysta sér til tækifæri til að fara út á vinnumarkaðinn og vinna skerðingarlaust í tvö ár. Við erum með skýrslu og gögn frá öðrum löndum sem þetta hafa reynt sem sýnir fram á það að stór hluti - eins og í Svíþjóð, 32% þeirra öryrkja sem fóru út á vinnumarkaðinn og reyndu fyrir sér með þessum hætti skiluðu sér ekki aftur inn í almannatryggingakerfið þar. Mér er algerlega hulin ráðgáta að átta mig á því hvers vegna stjórnvöld hér gefa ekki þessum þjóðfélagshópi von og möguleika á því að hjálpa sér sjálfir ef þeir mögulega hafa nokkra getu til. Það er algerlega með hreinum ólíkindum. Það er sárara en tárum taki að þurfa að horfast í augu við að það er vegna þess að þeir áttu ekki hugmyndina. Það virðist engu máli skipta hversu góðar tillögur og mál við komum með hér, hvort sem það er Flokkur fólksins eða aðrir stjórnarandstöðuþingflokkar, þessi ríkisstjórn sem og ríkisstjórnin á undan og þar á undan - þetta virðist bara vera það form sem er haft viðhaft hér á okkar ágæta Alþingi. Nánast öll okkar vinna, öll okkar fyrirhöfn er gjörsamlega fótum troðin af ríkjandi ríkisstjórn hverju sinni. Það er í rauninni sárara en tárum taki að horfast í augu við að þó að hlutirnir jafnvel kostuðu ekki eina einustu krónu, væru ekkert annað en ávinningur fyrir alla, allt að vinna engu að tapa, stór hjálp fyrir hóp fólks sem annars á enga möguleika á því að hjálpa sér sjálft, þá er það slegið út af borðinu og sópað undir teppið. Alveg frá því að Flokkur fólksins kom á Alþingi, var kjörinn á þing, höfum við mælt fyrir þessu. Við byrjuðum með 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust á 148. löggjafarþingi og á hverju löggjafarþingi síðan þá höfum við mælt fyrir þingsályktunartillögu sem felur hæstv. fjármálaráðherra að koma með frumvarp sem tryggir að það sé lágmarksframfærsla í landinu, skatta- og skerðingarlaust. Við í Flokki fólksins berjumst gegn því að fátækt fólk sé skattlagt, við berjumst gegn skattlagningu á fátæku fólki, hvað þá sárafátæku fólki. Ég ítreka að það er enginn þingmaður fyrir utan Flokk fólksins með okkur á þessari þingsályktunartillögu þrátt fyrir boð um slíkt, ekki einn, þannig að ég velti fyrir mér hugarfarinu almennt, virðulegi forseti. Það hefur gjarnan verið sagt: Hvernig ætlið þið að fara að því að fjármagna 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust? Hvar ætlið þið að taka peningana? Við í Flokki fólksins höfum líka ítrekað mælt fyrir frumvarpi sem felur það í sér og það er ég einmitt að fara að gera síðar í dag vonandi ef við höfum tíma til og það færist ekki yfir á einhvern annan dag. Að öllu jöfnu mun ég mæla fyrir því frumvarpi sem mun auka tekjur ríkissjóðs hvert einasta ár um á bilinu 60–70 milljarða kr. Það felur ekki í sér einhverja einskiptisaðgerð, það að selja hluta í banka, hvernig svo sem það hefur tekist til, heldur einfaldlega tryggir þessa föstu innkomu í ríkissjóð sem felur það í sér einfaldlega að afnema undanþágu lífeyrissjóða frá staðgreiðslu við innborgun í sjóðina. Við viljum að allir þeir sem greiða í lífeyrissjóði greiði strax staðgreiðslu af því. Við í Flokki fólksins viljum fá þetta fé strax inn í ríkissjóð. Við í Flokki fólksins viljum afnema skerðingar og við viljum afnema skattlagningu á sárafátækt. Í gegnum þennan tíma minn á þingi hef ég talað við hundruð einstaklinga sem hafa greitt í lífeyrissjóð. Margir eru farnir að taka út úr sjóðnum núna sem ellilífeyrisþegar og það ber öllum saman um að þau hefðu frekar viljað vera búin að greiða staðgreiðsluna í stað þess að láta taka hana af sér seinna á æviskeiðinu. Svo er líka vert að benda á að margir einstaklingar hafa fallið frá áður en kemur að töku úr lífeyrissjóði, áður en þeir geta nýtt sér greiðslurnar úr lífeyrissjóðnum sem þeir voru þó búnir að vinna fyrir. Flokkur fólksins, eins og sumir aðrir þingflokkar hér, hann fæddist tilbúinn. Hann hefur verið með lausnir og hann hefur bara gengið eina línu, eina beina línu: Réttlæti, sanngirni og útrýming á fátækt. Til þess erum við hér og til þess var Flokkur fólksins stofnaður og ekki til neins annars. Nú er það alveg sýnilegt að það er ekki bara að það sé vaxandi kjaragliðnun í landinu, það hefur ekki farið fram hjá neinum nema þeim sem þykjast ekki sjá, eins og ríkisstjórnin, að matarkarfan hefur hækkað stórkostlega, allur aðbúnaður, öll gjöld og allt í kringum okkur hefur rokið upp í verði. Þeir sem hafa setið eftir eru því í rauninni í enn verri stöðu ef þess er nokkur kostur. Hér í Reykjavík eru hátt í 400 einstaklingar t.d. á götunni, í orðsins fyllstu merkingu húsnæðislausir. Það líður ekki sá dagur að ég fái ekki bréf, neyðaróp frá einhverjum einstaklingum úti í bæ sem spyrja mig hvort ég geti ekki útvegað honum herbergi eða útvegað henni húsnæði. „Hjálpaðu mér upp. Mér finnst ég vera að drukkna.“ Það er alveg ótrúlega erfitt, virðulegi forseti, að vera með hugsjónir og risahjarta til að taka utan um þá sem eiga bágt og finna sig svona vanmáttugan. Það er enn erfiðara að koma með lausnir og góð mál sem myndu hjálpa og finna ekki stuðning frá einum einasta þingmanni á Alþingi Íslendinga fyrir utan Flokk fólksins þrátt fyrir óskir þar um. Dæmi hver sem vill. Það er ekki bara það að við viljum staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði til að ná í fjármagn til að standa straum af kostnaði við þær aðgerðir sem við erum að boða hér heldur felur þessi þingsályktunartillaga í sér mjög auðvelda og þægilega útfærslu á svokölluðum fallandi persónuafslætti sem færir í rauninni persónuafsláttinn frá okkur sem erum hátekjufólk og þurfum minna á honum að halda til þeirra sem raunverulega eru að glíma við sárafátækt og þurfa meira á honum að halda heldur en við. Við í Flokki fólksins teljum ósanngjarnt að milljónamaðurinn sé að fá persónuafslátt upp á tæpar 60.000 kr. á mánuði þegar sá sem er að fá útborgað undir 300.000 kr. þyrfti meira á því að halda. Með því að koma með þennan fallandi persónuafslátt inn í kerfið, með því að stýra fjármagninu þaðan sem er nóg af því og betur niður og dreifa því jafnar, þangað sem meiri þörf er á því, þyrftum við nánast ekki að nota neitt af þessum 70 milljörðum sem við ætlum að fá við staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði í þessa breytingu, þ.e. 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Í þessari þingsályktunartillögu er líka gert ráð fyrir því að það sé tekið sérstaklega utan um sveitarfélögin vegna þess að það fyrsta sem við erum að greiða, af lágu laununum ekki síður en öðrum launum, er útsvarið til sveitarfélaganna. Þessi útfærsla myndi þó bitna helst á sveitarfélögunum ef þau ættu ekki að fá útsvarið sitt greitt, sem er það fyrsta sem greitt er af. Það á að tryggja sveitarfélögunum að þau muni í engu missa af sínum tekjum, enda hafa þau sannarlega ekki ráð á því. Mörg sveitarfélögin okkar eru hreinlega að róa lífróður þar sem ríkisvaldið er búið að fleygja í fangið á þeim svo mörgum verkefnum þar sem fjármagn hefur ekki fylgt að þau eru mörg hver að sligast undan þeirri ábyrgð. Við skulum t.d. taka húsnæðismarkaðinn. Við í Flokki fólksins segjum: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Einhverra hluta vegna er ég farin að heyra það hljóma einhvers staðar úr öðrum stjórnmálaflokki, fólkið fyrst, en það er mjög gott og sérstaklega ef viðkomandi hefðu viljað vera með okkur á þessari þingsályktunartillögu. En hvað um það, fólkið fyrst, svo allt hitt - hættum að skattleggja fátækt. Við í Flokki fólksins hvetjum alla til þess að opna hug og hjarta gagnvart okkar minnstu bræðrum og systrum. Tökum utan um fólkið okkar sem þarf virkilega á hjálp okkar að halda. Það á ekki að skipta máli í hvaða flokki við stöndum. Við eigum að geta tekið saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum. Við eigum að geta staðið okkur fyrir alla og við eigum að geta gert það með reisn og við eigum að geta gert það þannig að við getum horfst í augu við sjálf okkur, ánægð með störfin og verkin sem við hér erum að vinna í þágu allra sem á þurfa að halda.

Forseti. Mig langaði til þess að þakka þingflokki Flokks fólksins fyrir þetta frumvarp. Það að vera ekki meðflutningsmaður þýðir ekki að maður sé á móti eða með því. Það kemur alltaf í ljós í atkvæðagreiðslu um málið þegar allt kemur til alls. Kannski er það þannig að fólk hefur aðrar hugmyndir um það hvernig eigi að ná ákveðinni grunnframfærslu. Við í Pírötum höfum t.d. talað fyrir grunnframfærslu með einhverju fyrirkomulagi eins og borgaralaunum og þess háttar. Þannig að nákvæma útfærslan, þó að niðurstaðan sé kannski svipuð, væri eitthvað sem við værum tvímælalaust sammála. Hver veit nema þetta frumvarp, ef það færi alla leið í atkvæðagreiðslu, að við myndum greiða atkvæði með því. Það er ekkert ólíklegt. En ef við höfum eitthvað um það að segja þá myndum við kannski hafa frumvarpið eilítið öðruvísi og þar af leiðandi ekkert endilega vera meðflutningsmenn á þessu frumvarpi. Þannig að mér finnst pínu óheppilegt að kvarta undan því að einhverjir þingmenn sem fá, ég veit ekki hversu marga tugi beiðna um að vera með á þingmálum, sem þarf stundum að lesa á mjög tæknilegan hátt á mjög skömmum tíma, að það sé einhvern veginn skammaryrði yfir það að vera ekki með á einu eða öðru máli. Ég vildi bara koma því að í umræðunni að það að vera ekki meðflytjandi á máli þýðir ekki að maður sé á móti því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður veit það jafn vel og ég að fæst af okkar málum koma hingað inn í sal til atkvæðagreiðslu. Hv. þingmaður ætti líka að vita að þegar einhver flokkur gerir eitthvert frumvarp eða þingsályktunartillögu sem er ekki 100% alveg eins og viðkomandi vildi hafa hana erum við samt sem áður í prinsippinu oft með engu að síður til að sýna ákveðinn stuðning og samhygð. Í þessu tilviki finnst mér þessi þingsályktunartillaga ekki vera bara hvað sem er. Við erum að tala um lágmarksframfærslu fyrir fátækasta fólkið í landinu. Þetta er forgangsmál Flokks fólksins. Þetta er fyrsta þingmál Flokks fólksins á þessu löggjafarþingi sem við erum að mæla fyrir. Mér finnst þetta vera grundvallarmál fyrir fátækasta fólkið í landinu. Ég ætla ekkert að efast um að hv. þingmaður og Píratar, eins og þeir hafa venjulega sýnt, séu viljugir til þess að hjálpa þeim sem eiga bágt. Þess vegna hefði mér þótt enn vænna um að finna stuðninginn. Eins og hv. þingmaður veit er alltaf betra að hafa stuðninginn. Þó að við orðum ályktanir okkar og frumvörp ekki nákvæmlega eins og næsti þingflokkur vildi hafa það er gott að finna stuðninginn. Það hvetur okkur frekar til dáða heldur en hitt, að finna það að við erum ein einhvers staðar úti á rúmsjó að reyna að róa í land að einhverju sem öllum virðist vera sama um. Þannig upplifir maður það þegar enginn einasti þingmaður sér ástæðu til þess að koma hér á 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, sér í lagi þegar það mun ekki kostað ríkissjóð eina einustu krónu.

Forseti. Jú, eitthvað kostar það nú efnahagslega séð. Réttlætið er tvímælalaust þarna til staðar en það er ýmislegt annað sem maður vill taka aðeins tillit til. Ég hef t.d. verið að berjast mikið fyrir því að 62. greinin í almannatryggingalögum, fyrrum 69. greinin, sé uppfærð á réttan hátt. Ef hún væri komin á réttan stað - það munar rúmlega 60% prósentum, hún þyrfti að vera 60% hærri bara til að viðhalda launaþróun - þá værum við einhvers staðar á þessu bili sem er í tillögu Flokks fólksins. Ég myndi vilja sjá stöðuna eins og hún væri ef við værum bara að fylgja lögum. Mér finnst ekkert endilega nauðsyn að þurfa að setja önnur lög þegar það á hvort eð er að fylgja þeim lögum sem er þegar búið að setja. Þannig að ég frábið mér aðeins að þurfa endilega að taka móralska afstöðu gagnvart öllum mögulegum málum sem eru send inn rétt fyrir þingsetningu. Hv. þingmaður veit að það eru tugir mála, alls ekkert svo stutt mál og alls ekkert svo einföld mál, og það er fullt af málum sem við Píratar sendum inn sem fá heldur engin svör frá öðrum flokkum en það þýðir ekki það að við drögum þá ályktun að fólk sem svarar ekki sé á móti málunum. Það er bara tvennt ólíkt. Ég get sleppt því að vera meðflutningsmaður á einhverju máli en verið samt sammála því. Og ég er að gera það núna. Ég styð markmiðið sem kom fram í frumvarpinu, tvímælalaust. Ég þarf hins vegar ekkert að vera meðflutningsmaður til þess að gera það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir síðara andsvar. Hann vísar hér í 62. gr. almannatryggingalaga, fyrrverandi 69. gr., og segir að við ættum nú kannski að fylgja betur gildandi lögum í landinu en hv. þingmaður veit mætavel að þessi grein hefur verið þverbrotin alla tíð. Það hefur í engu verið tryggt að henni sé framfylgt. Kjaragliðnunin og launabilið hefur vaxið jafnt og þétt í boði stjórnvalda. Það sem þessi þingsályktunartillaga okkar er að gera er þó að reyna að tryggja lágmarksgrunnframfærslu þrátt fyrir öll þessi lögbrot sem eru framin á þessum þjóðfélagshópi. Ég veit eiginlega ekki hvernig við eigum að fara að því öðruvísi. Ef þessum lögum hefði t.d. verið fylgt, þessari 62. gr. núverandi, fyrrverandi 69. gr. almannatryggingalaga, þá væri fólk sennilega að fá útborgað um 400.000 kr. á mánuði, það er ekkert flóknara en það, alveg eins og ef vísitölu hefði verið fylgt með persónuafsláttinn sem hefur ekki heldur verið látinn fylgja vísitölu. Það hefur í rauninni lítið verið gert frá hruni til þess að leiðrétta og bæta kjör þessa þjóðfélagshóps sem höllustum fæti stendur í samfélaginu. En ég efast ekkert um að ef þetta mál kæmi, ef svo furðulega vildi til að það kæmi til atkvæðagreiðslu, þá efast ég ekkert um að vinir okkar í Pírötum myndu styðja málið. Ég efast ekkert um það. Ég hefði samt sem áður viljað sjá einhvern með okkur á málinu. Það hefði óneitanlega glatt mig rosalega mikið.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um tillögu til þingsályktunar um lífsnauðsynlegt mál Flokks fólksins, 400.000 kr. lágmarksframfærslu almannatrygginga, skatta- og skerðingarlaust. Sumir halda því fram að það væri eiginlega óframkvæmanlegt að þessi verst setti hópur fengi 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, það væri svo dýrt. Það sem er dýrt í þessu þjóðfélagi er að hér skuli vera fólk sem er haldið í svo mikilli fátækt, í sárafátækt, að það á ekki fyrir mat, lyfjum, fötum, hvað þá öðrum nauðsynjum sem eru í þeirra augum hálfgerð lúxusvara. Þá neitar stór fólks á lægstu launum sér um tannlæknaþjónustu og aðra læknisþjónustu og hefur ekki ráð á 80.000 kr. óvæntum útgjöldum. Fólkið sem er á lægsta lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins og er langt undir fátæktarmörkum, er í sárafátækt, getur á engan hátt framfleytt sér í dag. Það sorglega í þessu öllu saman er að við gleymum veigamesta og ljótasta og ömurlegasta fátæktarumhverfinu en það eru börnin sem eru þar inni í boði ríkisstjórnarinnar. Hvernig í ósköpunum getum við réttlætt það áratugum saman að hafa börn í þessum aðstæðum, að börn þurfi að standa í röð með foreldrum sínum til þess að bíða eftir að fá gefins mat? Það er ríkisstjórninni svo sannarlega til háborinnar skammar að hafa þetta svo. Árið 1988 var tekin upp staðgreiðsla opinberra gjalda. Þá voru lægstu lífeyrislaun almannatrygginga skattlaus og það voru 30% eftir af skatttekjunum til þess að setja í lífeyrissjóð eða annað. Hvað hefur skeð síðan þá? Jú, skattar hafa stórhækkað á þá verst settu í almannatryggingakerfinu og á lægstu vinnulaun. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur stórhækkað skatta og nú er farið að skatta fátækt fólk til sárafátæktar. Hvar eru mannréttindi og jafnrétti þegar við segjum við fólk sem hefur ekki einu sinni efni á því að kaupa sér mat: Nei, þið verðið að borga skatta upp á 35, 40, 50, 60.000 kr. en ekki eyða peningunum í mat heldur bara svelta? 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, er það einhver ofrausn í þessu samhengi? Er það há tala? Nei, það er langt frá því og ef eitthvað er er hún of lág. Í þokkabót eru lífeyrissjóðsgreiðslur skertar um 38,9% hjá öryrkjum og 45,5% hjá öldruðum á lífeyrislaunum frá TR. Þessi skatta- og skerðingarstefna bítur fast fjárhagslega þá sem síst skyldi. Hún bítur sérstaklega illa þá sem eiga minnstan rétt í lífeyrissjóðum en það eru að stærstum hluta konur. Það er verið að tala um að endurskoða almannatryggingakerfið en við getum ekki farið í þá endurskoðun fyrr en við tökum á grundvallarmannréttindum, þ.e. lögfestum samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Það hlýtur að vera ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin dregur lappirnar við að lögfesta hann því að um leið og hún hefur lögfest samninginn getur hún ekki brotið á réttindum fatlaðs fólks eins og hún gerir í dag. Það hringja allar viðvörunarbjöllur í huga mér þegar ég heyri ríkisstjórnarflokkana aftur og aftur lofa að núna sé tími þessa fólks kominn, að þessi hópur geti ekki beðið lengur, að þessir einstaklingar geti ekki beðið lengur. Það er ekkert annað en innantómt fals því að þau bíða og bíða og bíða enn eftir réttlætinu. Hvar eru stjórnarliðar t.d. í þessari umræðu? Þeir gætu sýnt fram á að þeir meini eitthvað með því sem þeir segja um að þetta fólk geti ekki beðið lengur og komið hér í ræður en auðvitað mæta þau ekki. Þau koma ekki hingað upp og taka undir að 400.0000 kr. lágmarksframfærsla, skatta- og skerðingarlaust, eigi rétt á sér og sé fyrsta skrefið til að útrýma fátækt og hvað þá sárafátækt. Þau geta ekki einu sinni tryggt að enginn þurfi að fara í þá niðurlægingarför með börnin sín að standa í röð eftir mat, að enginn þurfi að neita sér um tannlæknaþjónustu, að enginn þurfi að neita sér um læknisþjónustu. Vinnandi fólk þarf meira að segja að neita sér um tannlæknisþjónustu. Það er eitthvað stórkostlega bogið við að við viljum ekki reikna rétta framfærslu og borga hana. Það er ekkert auðveldara en að reikna nákvæmlega hvað einstaklingur og fjölskylda þarf til framfærslu til að lifa mannsæmandi lífi. Af hverju er það ekki gert? Vegna þess að ríkisstjórnin vill það ekki. En vonandi, þó að það sé mjög ólíklegt, eftir næstu kosningar verður ekki lengur hangið á þessu ómannúðlega og fjárhagslega ofbeldi sem nú er beitt gegn fólki sem hefur það verst hér í okkar ríka landi og á enga möguleika á að verja sig og sína gegn þessu óréttlæti. Persónuafsláttur ætti að vera í dag, ef rétt væri gefið, ríflega 90.000 kr., nálægt 100.000 kr., en er 59.600 kr. Og ríkisstjórnin boðar að hann eigi að fara í 64.600 kr. Þetta sýnir hvernig hlutirnir eru og hversu rangt er gefið. Á sama tíma er í fjárlögum heimild til tvöföldunar á stuðningi við einkarekna fjölmiðla. Almannatryggingar hækka á sama tíma bara um 4,9% en útgjöld vegna einkarekinna fjölmiðla um 10,7%. Þarna munar nærri 6%. 6% meira fyrir einkarekna fjölmiðla á ríkisstyrk. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra tvisvar um þetta í gær. Hann svaraði í hvorugt skiptið. Hann gat ekki svarað því hvernig í ósköpunum þau gátu reiknað það út að einkareknir fjölmiðlar þyrftu að fá tvöföldun á sínu framlagi og ekki nóg með það heldur 10,7% hækkun þegar þeir bjóða þeim sem eru á almannatryggingum 4,9%. Það er alveg með ólíkindum að á sama tíma og þurfum við að standa hér og reyna að berjast fyrir því að 400.000 kr. séu skatta- og skerðingarlausar. Ég spyr mig bara að því hversu margir hér inni og úti teldu að þeir væru í rosalega góðum málum og að það væri einhver ofrausn að fá 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Ég held ekki. Við vorum að tala um 62. gr., sem var áður 69. gr., að það eigi að hækka almannatryggingar samkvæmt launaþróun. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á það áðan. En hefði það dugað til? Nei, það er nefnilega það sem þeir hafa verið að gera á undanförnum árum, að hækka bætur almannatrygginga en á sama tíma passa þeir sig á að taka aldrei á skerðingum. 109.600 kr. voru lengi frítekjumörk atvinnutekna en fóru nú í 200.000 kr. og ættu að fara í 215.000 kr. en hæstv. fjármálaráðherra finnst ekkert eðlilegt að það yrði um 14.000 kr. hækkun á mánuði á frítekjumarki öryrkja vegna þess að það sé verið að endurskoða lögin. Það hræðir mig. Ef hann ætlar að endurskoða almannatryggingalögin en getur ekki einu sinni farið að lögum og hækkað nú strax frítekjumarkið þá er eitthvað meira en lítið í gangi og því miður óttast ég að það sé ekki gott. Okkur ber skylda til að sjá til þess að enginn lifi í fátækt og hvað þá í sárafátækt. Þar af leiðandi ber okkur líka skylda til að samþykkja 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust núna strax. Það er engin ofrausn, bara lágmarkið til að einstaklingar og fjölskyldur þurfi ekki að standa í biðröð eftir mat heldur kaupi sinn mat eins og aðrir og eigi einnig fyrir öðrum nauðsynjum sem fjölskyldur og einstaklingar þurfa á að halda til að lifa mannsæmandi lífi. Það getur ekki nokkur maður talið það ofrausn að allir geti farið út í búð og valið þann mat sem þeir vilja handa sér og fjölskyldu sinni og að við getum séð til þess í eitt skipti fyrir öll að ekkert barn þurfi að alast upp í fátækt, hvað þá sárafátækt.

Virðulegi forseti. Ég er stoltur meðflutningsmaður þessarar þingsályktunartillögu um skattleysi launatekna undir 400.000 kr. og 400.000 kr. lágmarksframfærslulífeyri. Hér er verið að tala um að tekinn verði upp fallandi persónuafsláttur þannig að skattleysismörk verði 400.000 kr. og að persónuafsláttur falli niður í sveigðu ferli við ákveðin efri mörk. Það er margbúið að flytja þetta mál, alveg síðan Flokkur fólksins komst fyrst inn á þing en þá voru það 300.000 kr. Það segir kannski sitt um verðbólguna og verðlag í landinu að nú eru þetta orðnar 400.000 kr. Einnig er kveðið á um að breytingar verði gerðar á skiptingu útsvars og tekjuskatts af skattstofni til að jafna tekjuáhrif vegna hækkunar skattleysismarka á milli ríkis og sveitarfélaga. Hér er raunverulega verið að taka tillit til þess að kostnaður vegna þessara aðgerða dreifist jafnt á milli ríkissjóðs og sveitarfélaga. Þess vegna þarf að kveða á um breytingu á útreikningi útsvars, ella er hætta á því að tekjutap lendi að mestu leyti á sveitarfélögunum þar sem tekjulágir borga hlutfallslega meira til sveitarfélaga heldur en ríkis. Það er mikilvægt að það jafnist út. Í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að tryggður skuli réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Þetta er eitt af grundvallarákvæðum mannréttindakaflans, að enginn skuli falla í örbirgð. Þessi vernd er ekki virt hvað þetta varðar gagnvart okkar minnstu bræðrum og systrum, varðandi lágmarksframfærslu. Það sjá allir að enginn getur lifað af 200.000 kr., 250.000 kr. eða 300.000 kr. á mánuði. Það er ekki mögulegt miðað við þann gríðarlega húsnæðiskostnað sem er í dag og matarverð. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að við hér á Alþingi Íslendinga forgangsröðum rétt og samþykkjum þetta mál og ákveðum það í eitt skipti fyrir öll að 400.000 kr. sé lágmarksframfærsla. Það má meira að segja efast um að það sé nægjanlegt. Ísland er eitt ríkasta land í heimi. Síðast þegar ég athugaði vorum við í sjötta sæti yfir ríkustu lönd OECD, Efnahags- og framfarastofnunarinnar, sem er eins konar klúbbur ríkra þjóða í heiminum. Það að við skulum ekki geta séð til þess að skattleysi launatekna sé tryggt undir 400.000 kr. er algerlega með hreinum ólíkindum. Hugsið ykkur; þú ert með 400.000 kall á mánuði og það er tekinn skattur af þeim. Þú getur ekki haft 400.000 kall í ráðstöfunartekjur, það er tekinn skattur af þeim. Í frumvarpinu er líka kveðið á um það að fullur örorkulífeyrir, endurhæfingarlífeyrir og ellilífeyrir tryggi lífeyrisþegum 400.000 kr. í ráðstöfunartekjur á mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Það er ekki verið að gera það í dag. Það að verið sé að skerða fólk þannig að ef það fær frá lífeyristryggingum þá skerðist almannatryggingarnar og ef það aflar launatekna sé verið að skerða þann lífeyri sem fólk fær úr almannatryggingum er ekkert annað en hneyksli og dregur úr sjálfsbjargarviðleitni og sjálfstæði fólks. Í skýrslu um dreifingu á skattbyrði sem unnin var fyrir stéttarfélagið Eflingu og birt í febrúar 2019 kemur fram að á árunum 1993–2015 lækkaði skattbyrði hæstu tekjuhópa á meðan skattbyrði lægstu tekjuhópa jókst. Á undanförnum árum er sem sagt búið að vera að lækka skattbyrði tekjulægstu hópana og auka hana hjá þeim tekjulægstu. Á sama tíma hækkaði fasteignaverð verulega og síðan þá hefur hækkunin aukist og nánast í veldisvexti. Við þekkjum þessa sögu um fasteignaverðið. Vísitala íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu á síðasta áratug hækkaði úr 365 stigum í 966 stig samkvæmt þjóðskrá, þrefaldaðist nánast. Íbúðaverð á höfuðborgarsvæðinu hefur hækkað um 165% á síðustu tíu árum. Þá hefur húsnæðisverð hækkað ört á landsbyggðinni. Þessi þróun kemur verst við lágtekjufólk, tekjulægsta fólkið sem þarf að verja stærstum hluta tekna sinna í húsnæðiskostnað. Afleiðingarnar birtast m.a. í því að hlutfall leigjenda hefur aukist og ungmenni flytja nú seinna að heiman. Þið getið rétt ímyndað ykkur að einstaklingur sem er með 300.000 kr. í ráðstöfunartekjur þarf sennilega að eyða jafnvel upp í tvo þriðju eða meira af tekjum sínum í leigu, örugglega hátt í 200.000 kr. Ef hann er með 300.000 kall í ráðstöfunartekjur á ég eftir að sjá það húsnæði sem hann getur fengið fyrir 100.000 kall. Það er sennilega einhver herbergiskytra. Þetta kemur líka inn á annað mál sem er skattkerfið. Mikil umræða hefur á síðustu árum verið um það hvernig breyta eigi skattkerfinu þannig að það íþyngi ekki þeim sem minnstar tekjur hafa. Hér er verið að leggja fram þingsályktunartillögu um nákvæmlega það að íþyngja þeim ekki sem minnstar tekjur hafa. Um það fjallar hreinlega 1. töluliðurinn, að tekinn verði upp fallandi persónuafsláttur þannig að skattleysismörk verði 400.000 kr. og að persónuafsláttur falli niður með sveigðu ferli yfir ákveðin efri mörk. Þetta er grundvallaratriði; að tryggja skattleysi tekjulægsta hópsins. Það að auka ráðstöfunartekjur til tekjulægri hópa myndi auka hlutfallslega skattbyrði hinna tekjuhæstu. Það væri verið að leiðrétta það sem búið er að eiga sér stað á undanförnum árum, ef við tökum upp fallandi persónuafslátt. Við erum ekki að tala um háar fjárhæðir, ég tek það fram. Ég tel að hér sé um mjög mikilvægt réttindamál að ræða og þetta á stoð í stjórnarskránni, 76. gr. Tekjulægsti hópurinn er nánast í örbirgð, hann er í örbirgð. Það geta allir sagt sér það sjálfir. Almannatryggingakerfið á að tryggja þeim sem þurfa á að halda grundvallarmannréttindi; fæði, klæði og húsnæði. 76. gr. kveður raunverulega á um það. Ríkisvaldið á ekki að dæma einstakling í ævilanga fátækt ef viðkomandi er svo ólánsamur að verða öryrki. Það er nauðsynlegt að hækka lágmarksframfærsluviðmið almannatrygginga svo að það taki utan um og verndi með viðhlítandi hætti þá sem verst standa og mest þurfa á hjálpinni að halda. Það þarf að gera með tvennum hætti. Það er með því að hækka skattleysismörk og síðan með því að hækka lágmarksviðmið almannatrygginga til að ná því upp sem upp á vantar. Um það fjallar þetta mál. Um það fjallar 1. töluliðurinn, um skattleysismörkin, fallandi persónuafslátt, og síðan er í 2. tölulið tekið tillit til þess að þetta falli jafnt á sveitarfélög og ríki. 3. töluliðurinn fjallar um að fullur örorkulífeyrir, endurhæfingarlífeyrir og ellilífeyrir tryggi ellilífeyrisþegum 400.000 kr. í ráðstöfunartekjur. Það er einfaldlega varla hægt að lifa á Íslandi með minna. Það er mjög erfitt, sé tekið tilliti húsnæðis og til hins dýra matarverðs. Þetta er mannréttindamál sem á sér stoð í lögum, í stjórnarskránni, sem er kominn tími til að samþykkja.

Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga eða réttara sagt til leiðréttingar á mistökum sem gerð voru við breytingar á lögum um útlendinga hér á Alþingi þann 15. mars síðastliðinn. Með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga sem samþykkt var hér fyrr á árinu var m.a. samþykkt ákvæði sem sviptir umsækjendur um alþjóðlega vernd allri þjónustu að 30 dögum liðnum eftir synjun umsóknar. Breytingin sem hér um ræðir hefur þann tilgang að knýja fólk til heimfarar sem ekki er hægt að flytja sjálft. Áður en þessi breyting tók gildi, sem gerðist í sumar, var það þannig, og hluti af því er enn þannig, að flestir einstaklingar sem fá synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd fara með eða án aðstoðar lögreglu. Þau sem ekki vilja fara eru flutt hvort sem þeim líkar betur eða verr. Í einstökum tilvikum er það ekki hægt. Í einstökum tilvikum búa stjórnvöld við ómöguleika við að flytja fólk úr landi þrátt fyrir að það hafi fengið synjun og sé ekki með leyfi til dvalar hér, almennt er það vegna skorts á samningum við þau ríki sem á að senda fólk til. Annars eru þessi mál ansi fjölbreytt og mun ég fara aðeins betur í það í ræðu minni hér á eftir. Hver var tilgangur þessara laga að sögn flutningsmanna og stuðningsmanna? Bara svona til að varpa ljósi á það og gæta sanngirni ætla ég að byrja á að lesa upp úr greinargerð með frumvarpinu sem var samþykkt þann 15. mars síðastliðinn. Svartur dagur í sögu Íslands. Með leyfi forseta: „Hafa þannig útlendingar, sem sótt hafa um alþjóðlega vernd og fengið endanlega synjun í máli sínu á stjórnsýslustigi, haldið áfram að njóta fullrar þjónustu sem umsækjendur þar til þeir hafa farið af landi brott. Þar sem ekki kemur fram í lögunum hvenær umrædd þjónusta fellur að jafnaði niður hafa sumir útlendingar í þessari stöðu notið óskertrar þjónustu í jafnvel nokkur ár vegna erfiðleika stjórnvalda við framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun, m.a. sökum skorts á samstarfi þar um af hálfu útlendingsins.“ Ég stekk aðeins áfram í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Annars staðar á Norðurlöndum eru einnig rekin svokölluð lokuð búsetuúrræði (e. detention center) sem ætluð eru til vistunar fyrir ríkisborgara þriðja ríkis sem eru í ólögmætri dvöl, t.d. einstaklinga sem hlotið hafa endanlega synjun á umsókn um alþjóðlega vernd og ber lögum samkvæmt að yfirgefa landið. Eins og nafnið gefur til kynna er um að ræða húsnæði sem skerðir verulega ferðafrelsi viðkomandi, oftast með þeim hætti að viðkomandi er ekki heimilt að yfirgefa húsnæðið.“ Það var sem sagt markmið frumvarpsins að knýja fólk sem hefur fengið synjun á umsókn sinni en fer ekki sjálfviljugt og vill ekki sýna samstarf um flutning sinn aftur til baka í gin ljónsins, það sé ekki áfram á forræði íslenska ríkisins með alla þá þjónustu sem umsækjendur um alþjóðlega vernd njóta. Til að skýra það allt saman langar mig að byrja á því að útskýra hvaða þjónusta það er sem fólk fær. Þjónustan felst í húsaskjóli sem er mjög mikil lágmarksaðstaða að jafnaði. Að jafnaði er þetta herbergi sem einstaklingar deila jafnvel með öðrum einstaklingum eða húsnæði, íbúð, með öðrum einstaklingum sem þau fá ekki að velja. Það er mjög algengt. Ákveðinn peningur er veittur þar sem þetta er ekki svona móttökumiðstöð með mötuneyti eins og tíðkast víða heldur þarf fólk sjálft að kaupa inn og elda og sjá um sig og þá fær það 8.000 kr. á viku til þess að eiga fyrir öllum nauðsynjum, þar með talið mat, hreinlætisvörum, jafnvel ferðir eru inni í þessum peningum. Þá njóta umsækjendur um alþjóðlega vernd ákveðinnar lágmarksheilbrigðisþjónustu. Í frumvarpinu er ranglega talað um tannlæknaþjónustu, kannski ekki beinlínis ranglega en það er ýjað að því í frumvarpinu að þjónustan sé gríðarlega mikil. Ekki það að það er talin upp þjónusta á við grunnskólagöngu barna og annað slíkt sem ég held að allir séu sammála um að sé allra hagur að börn njóti sama hvaðan þau koma og í hvað stöðu þau eru. En tannlæknaþjónustan sem veitt er umsækjendum um alþjóðlega vernd er í reynd þannig að ef þú færð skemmd í tönn og hún er of mikil, og undir venjulegum kringumstæðum yrði gert við hana, þá er tönnin dregin úr af því að það er ódýrara. Þetta er algjör lágmarksþjónusta. Það er það sem ég er fyrst og fremst að reyna að benda á. Það er ekki þannig að fólk dvelji hér langdvölum vegna þessarar þjónustu. En markmiðið var sem sagt þetta og það var alveg skýrt í máli þeirra sem studdu þetta frumvarp og þeirra sem töluðu fyrir því innan úr stjórnsýslunni að markmiðið væri að fólk myndi fara „sjálfviljugt“ þegar ekki var hægt að flytja það nauðungarflutningum. Við spurðum ítrekað við vinnslu málsins í allsherjar- og menntamálanefnd og hér í þingsal: Hvað ef þau fara ekki? Hvað ef einstaklingur fer ekki þrátt fyrir að vera sviptur þjónustu? Eina svarið sem okkur var boðið upp á var: Þau eiga bara að fara. Hver er gallinn við þetta mál? Það sem ég mun fyrst og fremst tala um hérna til að vekja athygli á nauðsyn þess að fella þetta ákvæði brott, sem er það sem við erum að leggja til með því frumvarpi sem við erum að ræða hér nú, er að það er meingallað. Forsendur þessarar reglu eru rangar í alla staði, alveg sama hvar fólk stendur í pólitík, í afstöðu sinni gagnvart meðferð mála hælisleitenda og umsókna um alþjóðlega vernd. Ég ætla að byrja á að vitna í góða grein sem birtist í Heimildinni fyrir mjög stuttu síðan eftir Magneu Marinósdóttur sem hefur áralanga reynslu af þessum málaflokkum. Góð grein þar sem vísað er í mikið af heimildum og ég hvet alla, ekki síst þau sem studdu þetta mál, á hvaða forsendum sem það var, til að lesa þessa grein og kynna sér þær heimildir sem þar er vísað til. Með leyfi forseta: „Varað var við þessum afleiðingum laganna í umræðum á Alþingi. Von og trú stjórnvalda virðist hins vegar hafa verið sú að fólk myndi láta sér segjast og vegna þrýstings, hjálparleysis og örbirgðar hverfa einhvern veginn á brott á endanum. Þessi viðleitni endurspeglar takmarkaðan skilning á fólki á flótta og þeim erfiðu ástæðunum sem liggja að baki hlutskipti þeirra.“ Forsendurnar eru þær að fólk muni fara. Því var haldið fram við vinnslu málsins og því er haldið fram í greinargerð, þó að það hafi verið gengið lengra í umræðum, að með þessari breytingu sé einhvern veginn verið að laga íslensk lög að lögum annarra ríkja í kringum okkur. Svo er ekki og mun ég sýna fram á það. Því var líka haldið fram að þetta snerist um skilvirkni, það gerir það augljóslega ekki, og annað en ég ætla einbeita mér að þessu með nágrannalöndin. Eins og kom fram í greinargerð með lögunum sem voru samþykkt 15. mars, þar sem þessi þjónustusvipting var sett í lögin, er vísað í þessi lokuðu búsetuúrræði og aðrar aðferðir sem Norðurlöndin hafa til að taka á því þegar einstaklingur er búinn að fá synjun en neitar að fara og ekki er hægt að flytja hann. Í nokkrum ríkjum eru svoleiðis búðir. Við erum ekki með neinar svoleiðis búðir. Við erum ekki með nein slík úrræði. Það er ein forsenda frumvarpsins sem er þegar brostin. Við erum að byrja á öfugum enda, jafnvel þótt við værum á þeirri skoðun að það eigi að loka alla inn sem eru ekki með dvalarleyfi á meðan beðið er eftir að þeir verði fluttir burt. Það er verið að gera þetta frá öfugum enda. Það á augljóslega að byrja á að byggja upp þetta lokaða búsetuúrræði áður en fólk er svipt annarri þjónustu, annars erum við bara að skapa vandamál en ekki að leysa þau. Ég ætla aðeins að fara yfir það hvernig þetta virkar í framkvæmd. Langoftast er fólk flutt með valdi í kjölfar synjunar, fari það ekki sjálfviljugt. Eins og ég nefndi áðan er mjög algengt að fólk fái synjun á umsókn sinni, það getur farið til baka, það reyndi þessa leið, hún gekk ekki og þá fer það til baka. Reynir annars staðar, leitar annarra leiða, gerir eitthvað annað, reynir að finna aðra lausn og fer. Ef fólk vill ekki fara þá er það flutt með lögregluvaldi. Það er gert á grundvelli endurviðtökusamninga við hin og þessi ríki eða annars konar samkomulags á milli ríkja vegna þess að það er ekki þannig að stjórnvöld ríkis geti bara dömpað fólki þar sem þeim dettur í hug. Ríkið sem tekur við þarf að samþykkja það. Það er ekki hægt að koma með fullt af fólki til Íslands. Ísland þarf annaðhvort að samþykkja móttöku fólksins eða fólkið þarf að hafa viðurkennda og skjalfesta heimild til komu og dvalar. Þetta á við um önnur ríki líka. Það er ekki hægt að fara bara og fleygja fólki til Sýrlands. Ríki gera með sér endurviðtökusamninga til að leysa úr þeim málum þegar einstaklingar eru ekki með skilríki og annað slíkt og þá snýst það fyrst og fremst um það að ríkið taki við sínum eigin borgurum sem hafa fengið synjun um dvöl annars staðar. Alþjóðlegar reglur heimila líka stjórnvöldum að flytja fólk til annarra landa gegn vilja sínum ef það hefur þar heimild til komu og dvalar. Það er því langoftast svo að það sé hægt að flytja fólk jafnvel þó að það vilji ekki fara. Ég ætla leyfa mér að segja því miður, en það er þannig, við erum með þannig ramma til að vinna með. Í ofanálag er til alþjóðastofnun sem heitir IOM, með leyfi forseta, International Organization for Migration, Alþjóðafólksflutningastofnunin, eða ég er ekki viss um hvernig það þýðist, hef fyrirvara um það, afsakaðu forseti. Þessi stofnun hefur það hlutverk að aðstoða ríki við flutning á fólki sem er t.d. ekki með skilríki eða erfitt er að flytja. Það er ekki hlaupið að því að bóka flug með Icelandair til Íraks eða slíkt, en þessi stofnun getur séð um slíka flutninga og jafnvel til ríkja þar sem er mikill skortur á stjórnsýslu og öðru. Stofnunin aðstoðar reyndar líka fólk við að komast á leiðarenda sem er að fara sjálfviljugt. Í rauninni vinnur stofnunin þannig að hún flytur fólk ekki einhverjum nauðungarflutningum en aðstoðar fólk við að komast þangað sem það myndi kannski annars ekki komast sjálft eða með aðstoð stjórnvalda. Þessi stofnun er hins vegar engin mannúðarsamtök og er hluti af Sameinuðu þjóðunum frá því tiltölulega nýlega og Ísland hefur gert samninga við þessa stofnun. Það er ekki óalgengt að fólk sé flutt í samstarfi við stofnunina til heimalands eða annars lands þar sem það hefur heimild til komu og dvalar. Lítinn hluta fólks er ekki hægt að flytja gegn vilja sínum, líkt og ég sagði, mjög lítið brot. Þetta er bara lítið brot umsækjenda sem ekki er hægt að flytja gegn vilja þeirra, fólkið er ekki reiðubúið að fara sjálfviljugt þrátt fyrir efnahagslega hvata, t.d. er fólki gjarnan boðinn svokallaður heimfararstyrkur, jafnvel upp á fleiri hundruð þúsunda, styrkur til enduraðlögunar í upprunalandinu, eins og það er kallað. Þetta var sett á fót til að hvetja fólk til að fara í kjölfar synjunar og er einhvers konar aðstoð við að koma undir sig fótunum í heimaríkinu í þeirri trú að fólk sé ekki í hættu þar heldur þurfi bara að koma undir sig fótunum. En þrátt fyrir efnahagslega hvata er sumt fólk sem vill ekki fara. Þrátt fyrir hótanir af hálfu stjórnvalda eru nokkrir einstaklingar sem vilja ekki fara og fara ekki, þrátt fyrir að búa við mjög erfiðar aðstæður hér á landi. Rauði krossinn á Íslandi gaf út skýrslu fyrir síðustu áramót um stöðu fólks í umborinni dvöl, eins og það var kallað þá, líka af hálfu stjórnvalda, til að lýsa þeirri stöðu þegar einstaklingur hefur ekki dvalarleyfi hér á landi en það er ekki hægt að flytja hann. Þessi skýrsla sýndi svart á hvítu að þessir einstaklingar eru í gríðarlega erfiðri stöðu. Þau upplifa sig í biðstöðu, upplifa sig í tómarúmi, upplifa sig réttlaus og eru almennt vonlítil um framtíðina, telja sig vera á hálfgerðri endastöð og ekki hafa neitt að leita. Þetta eru einstaklingarnir sem ákveðið var með lagabreytingunni í mars síðastliðnum að henda út á götuna til að reyna að hvetja þau til að fara. Viltu ekki 600.000 kr. til að fara heim? Heyrðu, kannski virkar bara að svelta þig til hlýðni. Vandinn er sá, og það sem gerir forsendur þessara laga rangar, að einstaklingarnir eru ekki að neita að ástæðulausu. Algengt er að um sé að ræða einstaklinga sem hafa dvalið í langan tíma vegna málsmeðferðarinnar. Stjórnvöld hafa tekið ár og áraraðir í að afgreiða málið. Svo kemur synjun og það er ekki hægt að flytja fólk og það er hérna heillengi og þarna getur verið um börn að ræða. Fólkið hefur aðlagast hér og býr hér og er hér og kannski er einna besta dæmið ungur drengur sem hefur látið í sér heyra í fjölmiðlum, látið sjá sig, tekin hafa verið við hann viðtöl, 19 ára piltur sem hefur verið hér í fimm ár, ef ég man rétt, talar reiprennandi íslensku við fjölmiðla, hefur gengið alla sína menntaskólagöngu á Íslandi, á hér vini, stundar íþróttir. Hann býr á Íslandi. Hann upplifir sig miklu frekar Íslending en nokkuð annað. Hann kom hingað sem barn. Hann réð engu um það. Síðan komast stjórnvöld að einhverri niðurstöðu og tíminn líður og hann verður 18 ára. Nú er ekki nóg með að það eigi að vísa honum úr landi heldur á að setja hann á götuna. Hann er ekki lengur barn, 19 ára, háaldraður maður. Það er eitt dæmi. Fólk sem er hérna lengi og upplifir sig sem Íslendinga er í þessum hópi. Í þessum hópi eru einstaklingar sem telja sig ekki geta snúið sér neitt annað. Það eru einstaklingar sem eru ríkisfangslausir. Það eru einstaklingar sem hafa annað ríkisfang en íslensk stjórnvöld vilja meina. Af hverju er ekki hægt að flytja þau með valdi? Vegna þess að það er ekki á hreinu hvert á að flytja þau, hvort það er hægt og hvort þau eru ríkisborgarar ríkisins eða ekki. En stjórnvöld komast að þeirri niðurstöðu í sínum kæruferlum og sínum pappírum einhvers staðar á skrifstofum að jú, þú ert þaðan og við viljum að þú farir þangað. Við getum ekki flutt þig þangað af því að stjórnvöld þar kannast ekkert við þig en okkur finnst þú eiga að fara þannig að farðu sjálfviljugur. Viðkomandi heldur því enn þá fram að hann sé allt annars staðar frá. Ókei, þá ferð þú bara á götuna, við vonumst til þess að þú látir þá segjast og farir. Þetta er einn hluti af þessum hópi. Þetta er eitt sem mér finnst vera allt of lítið í umræðunni. Það er eins og það hvarfli ekki að neinum að stjórnvöld geti, þegar þau taka ákvörðun um umsókn um alþjóðlega vernd, komist að rangri niðurstöðu. Það er eins og íslensk stjórnvöld, einhverjir lögfræðingar úti í bæ, geti ekki haft rangt fyrir sér. Við vitum að það er ekki þannig. Ég hef unnið mál fyrir dómstólum á alls konar hátt þar sem kom í ljós, það komu fleiri gögn og annað, kom á daginn að stjórnvöld höfðu rangt fyrir sér. Stundum er það bara hrein heppni sem verður til þess að hægt er að sanna að þau höfðu rangt fyrir sér. Og hvað gerum við þá? Erum við ekki komin með pattstöðu? Ég minntist hérna á IOM, stofnunina sem aðstoðar fólk við að fara á milli landa og aðstoðar stjórnvöld við að flytja fólk til heimaríkis. Það eru dæmi um það að stjórnvöld vestrænna ríkja hafi komist að þeirri niðurstöðu að það eigi að flytja einhvern til Sýrlands, ef við tökum Sýrland sem dæmi, og IOM, alþjóðleg stofnun Sameinuðu þjóðanna, getur ekki flutt fólk þangað vegna hættuástands í landinu. En stjórnvöld voru samt búin að komast að þeirri niðurstöðu að viðkomandi ætti að fara þangað, það væri bara fínt. Stofnunin segir: Við getum ekki flutt þig. Hendum þeim á götuna. Það gefur augaleið að forsendur þessarar reglu eru rangar. Forsendan er sú að fólk geti farið, en það bara getur það ekki alltaf. Hingað til hefur hugtakið „umborin dvöl“ verið notað til að lýsa þessum aðstæðum, hlutskipti fólksins sem er í þessari stöðu og það hugtak er notað mjög víða í mörgum löndum enn þá. Þetta eru orð sem lögreglan notaði sjálf um þá stöðu þegar einstaklingur hefur ekki rétt til dvalar en það er ekki hægt að flytja hann. Dómsmálaráðuneyti Sjálfstæðisflokksins gaf út sérstaka yfirlýsingu og gaf þessum einstaklingum með því yfirbragð einhvers konar afbrotafólks sem það er ekki, með því að skipta þessu hugtaki út fyrir hugtakið „einstaklingar í ólöglegri dvöl“. Þau áréttuðu að þau eru ekki í neinni umborinni dvöl hérna, þau eru í ólöglegri dvöl. Til þess að sýna það ætlum við að henda þeim á götuna. Rannsókn sem gerð var í Danmörku árið 2021 bendir á mjög óþægilega staðreynd. Í Danmörku er fólk sett í svona búsetuúrræði með takmörkunum eins og hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar er mjög spennt fyrir og mér heyrist hæstv. dómsmálaráðherra vera það líka og að margir séu spenntir fyrir því. Fólk er flutt í slíkar búðir eftir synjun og býr þar ár eftir ár. Þarna alast börn upp. Þarna eru komin hliðarsamfélög. Það sem gerist er að fólk býr þarna árum saman, áratugum saman, jafnvel ævina á enda eða það stingur af og fer í felur. Rannsóknin sýndi fram á það að mjög fáir fara aftur til upprunalandsins úr þessum hópi. Hvað er ég að reyna að segja? Það sem ég er að reyna að segja er: Þetta er ekki bara það að fólk vilji ekki hlýða ákvörðunum stjórnvalda. Þessir einstaklingar voru ekki að sækja um byggingarleyfi, voru ekki að sækja um eitthvað sem snýst ekki um líf og dauða. Þetta snýst um líf og dauða þessa fólks. Það er forsendubresturinn. Fyrirsögn skýrslunnar, sem er á dönsku og ég ætla að þýða hana lauslega með minni frábæru grunnskóladönsku, er: Ný skýrsla um frávísaða hælisleitendur og heimför. Hin pólitíska stefna mun klúðrast vegna þess að hún byggist á röngum forsendum. Sem sagt, forsendur þessara laga eru rangar og við þessu var varað. Við bentum á það að fólk myndi ekki fara þrátt fyrir að vera svipt húsaskjóli og heilbrigðisþjónustu því að það telur sér raunverulega ekki fært að fara. Og hvað gerðist? Frétt í morgun: Tæplega 60 einstaklingar hafa fengið tilkynningu um þjónustusviptingu. 15 einstaklingar eru án allrar þjónustu. 14 eru farnir af landinu. Niðurstöður dönsku rannsóknarinnar, sem ríma reyndar við mína 15 ára reynslu af þessum málaflokki, benda til þess að þeir einstaklingar sem þó fóru hafi alls ekkert farið heim. Mögulega fóru þeir á götuna í öðru landi þar sem næturfrostið bætist ekki ofan á aðra ógn sem fólki stafar af heimilisleysi. Hver er sú ógn? Jú, algjört varnarleysi gagnvart ofbeldi, misneytingu, árásum, þjófnaði. Mögulega fóru þau á götuna í öðru landi þar sem fólk er ekki svipt heilbrigðisþjónustu þó að það sé svipt öllu öðru. Íslensk stjórnvöld hafa nefnilega ákveðið að reyna að vinna kapphlaupið að botninum. Við erum með mansalsfórnarlömb á götunni. Þessu vöruðum við sérstaklega við. Ég man ekki hvað ég hélt margar ræður hérna uppi í pontu þar sem ég sagði: Það er ekki einu sinni undanþáguákvæði í þessari blessuðu lagagrein sem undanþiggur börn og fólk með alvarlega fötlun og mikla þjónustuþörf. Mjög þröngar undanþágur og ekkert sem undanþiggur fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu, ekkert sem undanþiggur t.d. konur sem eru fórnarlömb mansals. Og hvað gerist þegar þú hendir fórnarlömbum mansals á götuna? Það hef ég farið mörgum orðum um. Allt bendir til þess að þau lendi aftur í misneytingunni sem hrakti þau hingað. Ráðherrar tala um að þeir vilji auðvitað ekki hafa fólk á götunni. Það sagði hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hérna í gær. Það er eins og hann heyri það ekki að það er fólk á götunni. Nei, við viljum auðvitað ekki hafa fólk á götunni. Samt ætlar hann ekkert að gera, þetta er ekki hans vandamál. Þau bjuggust við því að fólk myndi fara því þau skildu ekki og skilja ekki enn að forsendurnar eru rangar. Þetta kom allt fram í umræðum hér á þingi en ekki eingöngu í okkar ræðum hér heldur kom þetta fram í umsögnum við málið. Embætti landlæknis, embætti sem ég held að flest okkar treysti, taldi óásættanlegt að svipta fólk rétti til heilbrigðisþjónustu 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar þar sem það að njóta heilbrigðisþjónustu væri grundvallarmannréttindi og vísaði þar til alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, um rétt sérhvers manns til að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu. Fyrir utan að það sé ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu geti það boðið heim hættu fyrir aðra, t.d. ef einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega er ekki metin alvarleg við fyrstu sýn. Rauði krossinn á Íslandi, með alla sína reynslu og þekkingu, m.a. af alþjóðasamstarfi, benti á að fyrirséð væri að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verði heimilislaus án framfærslu og njóti ekki grunnheilbrigðisþjónustu. Íslandsdeild Amnesty benti á að þetta væru grundvallarmannréttindi og sneru að grunnþörfum fyrir fæði, húsnæði og nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Við erum ekki að tala um neina lúxusþjónustu hérna. Amnesty segir: „Mikilvægt er að tryggja að einstaklingar fái notið mannréttinda sinna að fullu þegar fyrir liggur framkvæmdarhæf ákvörðun í málum þeirra.“ Sérstaklega í ljósi þess að slík ákvörðun kemur oft ekki til framkvæmda svo mánuðum skiptir. Læknafélagið áréttaði að synjun um aðgengi að heilbrigðisþjónustu stangaðist á við grundvallarmannréttindi. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar var mótfallin því að þjónustan félli niður. Mannréttindaskrifstofa Íslands benti á að þetta væru grundvallarmannréttindi, réttur til heilsu og mannsæmandi lífs, og taldi óásættanlegt að svipta fólk þjónustu, skilja það eftir heimilislaust án framfærslu og viðunandi heilbrigðisþjónustu og sagði, með leyfi forseta: „Býður það upp á mansal, ofbeldi og aðra hagnýtingu á aðstæðum viðkomandi.“ Mannréttindastofnun Háskóla Íslands bendir á að í almennum athugasemdum við frumvarpið komi fram að það gefi ekki tilefni til þess að skoða sérstaklega samræmi þess við stjórnarskrá. Hvorki var vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu í athugasemdum. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands er nú ekki meiri anarkistasamtök en svo að hún segir að þetta sé afar óheppilegt. Stofnunin taldi ekki ljóst af lestri frumvarpsins hvort hin breytta regla gæti leitt til þess að einstaklingar féllu utan allrar þjónustu og framfærsluaðstoðar, t.d. á vegum sveitarfélaga. Þetta var óskýrt. Á þetta var bent. Prestar innflytjenda og flóttafólks segja, með leyfi forseta: „Ef breytingin nær fram að ganga þá þýðir það að grundvallarþjónusta er varðar heilsu, öryggi og velferð verður tekin frá viðkomandi einstaklingum sem þurfa þá að leita skjóls á götunni, hafi þau ekki yfirgefið landið sjálfviljug. Að okkar mati hlýtur slík framkvæmd af hálfu ríkisins að stangast á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum og skyldu okkar til að standa vörð um velferð allra sem dvelja á landinu. […] Það er staðreynd að fólk á flótta er viðkvæmur hópur sem er berskjaldaðri en aðrir fyrir því að verða fórnarlömb mansals og ofbeldis. Við teljum afar mikilvægt að hlúa áfram að þessum hópi til þess að hann komist ekki í slíkar örvæntingarfullar aðstæður að það skapi ný vandamál sem hefði afar neikvæð áhrif á þessa einstaklinga og samfélagið allt; sem myndi fylgja ýmis beinn og óbeinn kostnaður við að bregðast við. […] Það er fyrirsjáanlegt að niðurfelling grunnþjónustu þvingar fólk í erfiða stöðu sem aftur skapar álag á önnur félagsleg kerfi eins og til dæmis sveitarfélög og ýmis hjálparsamtök, þangað sem fólk leitar í neyð.“ Þetta voru varnaðarorðin. Með leyfi forseta: „I hate to say I told you so.“ Og ég meina hvert orð. Mér þykir mjög miður að hafa haft rétt fyrir mér. En hvað næst? Í fréttinni sem birtist í morgun kom fram að dómsmálaráðherra hyggist kynna frumvarp um búsetuúrræði með takmörkunum á haustþingi. Þetta úrræði hefur sannarlega verið kallað varðhaldsbúðir af mannúðar- og hjálparsamtökum og verið gagnrýnt. En skýtur það ekki skökku við þegar búið er að henda fólki á götuna að þá eigi að fara eitthvað að pæla í því? Ókei, það kemur frumvarp og hvað svo? Svo þarf að fara í einhverja uppbyggingu. Það er ekki verið að hugsa þetta í réttri röð. Það er verið að búa til vandamál en ekki að leysa þau. Hvað er ríkisstjórnin að gera í þessari stöðu sem er uppi núna? Það eru tugir einstaklinga sem eru upp á náð og miskunn einstaklinga úti í bæ komnir og hjálparsamtaka sem standa frammi fyrir þeirri dílemmu að hjálpa stjórnvöldum að halda að þetta sé ekki vandamál með því að halda þessum einstaklingum frá ruslatunnunum á Austurvelli, sem gerir það að verkum að stjórnvöld átta sig ekki á því hvað þau eru búin að gera vegna þess að þarna er einhver búinn að grípa boltann. En það getur auðvitað ekki varað endalaust vegna þess að vasar þessara hjálparsamtaka og einstaklinga eru ekki ótæmandi. Ráðherra bendir á sveitarfélögin. Reyndar eru ekki allir ráðherrar sammála um það, hæstv. dómsmálaráðherra virðist gera sér grein fyrir því sem við bentum á hér, að sveitarfélögin bera ekki ábyrgð á þessu. Félagsmálaráðherra er hins vegar enn þá á þeirri skoðun og bendir á álit Lagastofnunar HÍ. Ég vek athygli á því að það sem Lagastofnun sagði í sinni álitsgerð var ekki það að sveitarfélögin bæru ábyrgð á þessu. Það var pínulítið farið ranglega með það í fjölmiðlum. Niðurstaða Lagastofnunar var sú að 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga grípi svokallaða útlendinga í neyð. Í fyrsta lagi snýst sú grein um að aðstoða túrista sem hafa týnt vegabréfinu sínu og vilja komast heim, snýst fyrst og fremst um að útvega flugmiða og gistingu í nokkra daga, ekki að taka á móti umsækjendum um alþjóðlega vernd sem hafa fengið synjun og vilja ekki fara. Forsenda 15. gr. er áfram samstarfsvilji og ekki samstarfsvilji einu sinni heldur ósk viðkomandi um að komast heim. Sú grein dekkar þetta fólk ekki, enda eru sveitarfélögin ekki að taka á móti þessum einstaklingum. Sveitarfélögin eru öll sammála um að þetta sé ekki á þeirra forræði. Ráðherra getur ekki bara yppt öxlum og sagt: Jú, víst. Hvað sem líður afstöðu þingmanna til þeirrar lausnar sem vænlegust er á þessum vanda, sem er sá að einstaklingar fá synjun og neita að fara, jafnvel þeirra sem finnst rétt að setja á fót búsetuúrræði með takmörkunum, jafnvel þeirra sem myndu vilja loka fólkið alfarið inni, þá hljótum við öll að sjá að lögin sem voru samþykkt þann 15. mars síðastliðinn, og gera það að verkum að við erum búin að skapa nýja ógn við okkar samfélag og við einstaklinga sem þegar voru í mikilli neyð, eru ónýt. Þessi mistök þarf að leiðrétta. Þessi lög þarf að afnema. Við þurfum að vera sammála um það hér. 
             )

Forseti. Mig langar til að undirstrika tvö atriði sérstaklega sem skipta rosalega miklu máli varðandi þetta frumvarp. Umræðan hérna hefur verið, eins og fólk kom inn á eftir ræðu flutningsmanns, að nú væri viðkomandi útlendingur hérna í ólöglegri dvöl. Ég hef heyrt þetta básúnað á samfélagsmiðlum fram og til baka. En þau eru hérna í ólöglegri dvöl, er alltaf sagt aftur og aftur. Það er ekki alveg rétt og það er í rauninni mjög augljóst af hverju það er. Það er mat stjórnvalda að viðkomandi sé hérna ólöglega. Það er ekki niðurstaða dómstóla. Og eins og ég held að við skiljum öll hérna þá er viðkomandi ekki ólöglegur á neinn hátt ef hann hefur ekki brotið eitt eða neitt af sér eða svoleiðis fyrr en dómstólar hafa komist að niðurstöðu um eitt eða annað hvað það varðar. Það er mat stjórnvalda, ekki dómstóla, að viðkomandi sé ekki með löglega umsókn um alþjóðlega vernd. Eins og var farið hér yfir þá hefur iðulega komið upp að stjórnvöld hafa rangt fyrir sér. Það finnst mér dálítið mikilvægt að minna á. Það er fullt af fólki sem fær þessa niðurstöðu um að umsókn þeirra sé ekki samþykkt og að þau séu þá hérna ólöglega og fullt af fólki er þá sammála eða sættir sig við þá niðurstöðu máls, eða hvernig sem það er. Það kvartar enginn yfir því. Það er enginn í fjölmiðlum að segja: Þetta er nú alveg ómögulegt, nema í þeim tilfellum þar sem það lítur út fyrir að niðurstaðan sé eitthvað undarleg, ef það varðar börn, fatlað fólk eða fólk sem hefur verið hérna í mjög langan tíma. Það er í þeim tilfellum þar sem fólk bendir á og segir: Fyrirgefið, getur þetta í alvörunni verið rétt niðurstaða sem stjórnvöld komast hér að? Það er þá sem fólk vekur athygli á að það er eitthvað skrýtið í gangi því að það virðist einmitt vera svoleiðis að stjórnvöld séu að reyna að finna allar ástæður til að segja nei og það er það sem kostar svo rosalega mikið. Almennt séð: Niðurstaða sem er nei - langflestir fara bara og enginn kvartar yfir því. Það er enginn fjölmiðlaumfjöllun eða hávaði eða mótmæli eða neitt svoleiðis út af því, ekki einu sinni af hendi þeirra sem fá þá niðurstöðu, nema einmitt í þessum í rauninni fáu tilfellum þar sem niðurstaðan virðist vera ekki rétt. Það er í rosalega fáum tilfellum. Ég veit ekki hvort það er hægt að telja þau tilfelli á fingrum annarrar handar sem hafa farið inn í dómskerfið til að fá einhverja niðurstöðu. Þau eru alla vega ekki mörg. Í því frumvarpi sem var samþykkt hérna í mars var aðgengi viðkomandi að dómstólum einmitt takmarkað enn meira. Annað sem ég vildi leggja áherslu á hérna er þessi umræða sem fólk spyr ítrekað út í, ég er ítrekað spurður að þessu: Hversu mörgum flóttamönnum getum við tekið á móti hérna á Íslandi? Segðu mér tölu. Vandinn hvað það varðar er að kerfið virkar í rauninni bara ekki þannig. Þetta er neyðaraðstoðarkerfi, alveg eins og þegar fólk mætir á gjörgæsluna, þá er ekki sagt: Fyrirgefið, en það er allt fullt, þú kemst ekki að. Það er leiðindabið og ýmislegt svoleiðis og þjónustan gæti alveg tvímælalaust verið betri, en fólki er ekki snúið til baka ef það þarf sannanlega á þeirri þjónustu að halda sem þar er veitt. Og það er nákvæmlega sama sagan hvað þetta varðar. Þess vegna spyr ég, eða reyni alla vega að spyrja fólk sem spyr mig þessarar spurningar: Hversu mörgum getum við tekið á móti? Byrjum alla vega á forsendunum, á flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna sem kveður á um hvað flóttamaður er. Og merkilegt nokk þá telst t.d. fólk sem er á flótta undan stríði ekki vera flóttamenn samkvæmt þeim flóttamannasamningi. Engir þeirra sem hafa komið hingað frá Úkraínu myndu í rauninni ekki fá samþykki samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna en íslensk stjórnvöld veita þeim samt vernd umfram þann samning. Þannig að miðum okkur bara við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna, bara þau skilyrði. Ef það kemur hingað einstaklingur sem uppfyllir þau skilyrði, raunverulega, enginn vafi um það, myndum við segja nei við slíkan einstakling og segja: Fyrirgefið, það eru of margir hérna? Ég held að þegar allt kemur til alls liggi niðurstaðan og skoðanamunurinn þarna í svarinu við þessari spurningu. Fólk sem segir: Nei, það eru of margir hérna, þú verður að fara, er ekki sammála því fyrirkomulagi sem er í gangi í heiminum hvað varðar flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Það vill þá í rauninni einhvern veginn allt öðruvísi kerfi, sem er allt önnur umræða en við erum að taka núna. Við þurfum að grundvalla umræðuna út frá þeim aðstæðum sem við erum í akkúrat eins og er. Við höfum undirritað þennan samning. Við höfum lögfest þetta fyrirkomulag. Stjórnvöld verða því einfaldlega - alveg eins og einhver sjúklingur sem kemur á gjörgæsluna og þarf aðstoð, við þurfum að taka við því fólki sem uppfyllir raunverulega skilyrðin. Ég hef heyrt umræðu um það núna frá Evrópu t.d. að það séu einhverjar vangaveltur frá stjórnmálaflokkum, svona evrópskt þenkjandi stjórnmálaflokkum, um hvort við þurfum að stokka eitthvað upp í þessu. Dyflinnarkerfið er t.d. bara liðið undir lok miðað við framkvæmdina á því og vandann eins og hann hefur þróast, að fyrsta móttökuland sé að bera alla ábyrgðina, að það kerfi sé brotið. En leiðin sem er verið að stinga upp á er að dreifa álaginu, ekki að hafna, ekki bara nokkurn veginn að sökkva fólki á leiðinni yfir hafið heldur dreifa álaginu þannig að það séu ekki allir á Ítalíu eða í Grikklandi eða þess háttar heldur taki allir að sér að taka einhvern hluta af þeirri byrði sem þarna er til þess að við höldum áfram að skrifa undir þennan mannréttindasáttmála sem flóttamannasamningurinn er. Það er ástæða fyrir því að hann var samþykktur af svo mörgum þjóðum í heiminum í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar. Það er mjög góð ástæða fyrir því. Það er ástæða sem er ekkert að fara að hverfa, alls ekki, síður en svo meira að segja. Við þurfum í alvörunni að fara að huga að þessu, t.d. með stærri hlutdeild til þróunaraðstoðar einmitt til að tryggja frið í heiminum, til að tryggja lífvænleg skilyrði og frið í heiminum. Það væri langbesta forvörnin gagnvart því að fólk þurfi að leggjast á flótta, að eyða öllu þessu fjármagni sem fer núna í það að reyna að segja nei í það að aðstoða, ekki bara fólk hér á landi, að sjálfsögðu ekki, heldur úti um allan heim til þess að stuðla að friðsamlegri heimi sem býr ekki til flóttafólk. Þar verða loftslagsmálin t.d. mikill hausverkur á komandi árum og áratugum með tilliti til fjölgunar flóttafólks. Þannig að ég vildi bara hafa þessi tvö atriði hérna sérstaklega á hreinu: Þegar stjórnvöld eru að básúna: Þau eru hérna ólöglega, þá er það ekki rétt. Það er mat stjórnvalda að svo sé. Það er ekki endilega rétt mat og sérstaklega ekki í þeim tilfellum sem hafa farið einna hæst hérna í fjölmiðlum og samfélagsumræðu. Þar eru stórar og góðar vísbendingar um að mat stjórnvalda hafi einfaldlega verið rangt. Stjórnvöld hafa að einhverju leyti viðurkennt það með því að bakka með þær ákvarðanir og jafnvel breytt fyrirkomulagi. Þannig að við skulum hafa það í huga að ákvörðun stjórnvalda er ekki alltaf rétt og þau eru að hamra á því að þetta fólk sé hérna ólöglega - það er ákveðinn áróður, bara svo talað sé hreint út. Og síðan er þessi spurning um hversu mörgum við getum tekið á móti: Já, alveg heilum hellingi. Við erum stórt land. Þó að við séum fámenn þjóð, og við erum fámenn þjóð á stórri eyju lengst norður í Atlantshafi, þá erum við samt rík þjóð líka. Það er þessi spurning um „raunverulega uppfyllir skilyrði“ sem við þurfum að taka tillit til. Hversu miklu þurfum við að kosta til til að virkilega að passa okkur á því að við séum að bara taka á móti þeim sem eru að uppfylla þessi skilyrði? Það er alveg spurning. Hversu mikið eigum við að leggja á okkur til þess að votta það að viðkomandi umsækjandi sé alveg algjörlega, örugglega raunverulegur flóttamaður? Hversu viss þurfum við að vera um það? Eins og er þá er ferlið gríðarlega strangt. Það er ekkert til að grínast með hversu ítarlega er farið í hvert eitt og einasta tilfelli þegar efnismeðferð málsins er til að fullvissa sig um að fólk sé raunverulega frá einum eða öðrum stað. Það er ekki lítið sem er gert og það kostar ekki lítinn pening. Þannig að það er alls konar skilvirkni sem hægt er að huga að o.s.frv. en sú skilvirkni að henda fólki á götuna held ég að við hljótum að geta sagt að er ekki góð leið. Umsagnaraðilar sem sendu okkur umsögn á Alþingi voru mjög skýrir með það, niðurstöðurnar sem við erum að sjá núna eftir þessa breytingu - fólk er á götunni í þessu veðri sem er hérna á Íslandi. Það er ekki sniðugt. Við höfum alveg bolmagn til þess að gera mikið meira og ekki bara fyrir útlendinga heldur fyrir alla. Og ef eitthvað er þá hefur þetta verið ákveðið verkleysi hjá ríkisstjórninni, t.d. í að leysa húsnæðisvandann, að hafa einhverja stjórn á ferðamannavandanum, að bregðast við álagi, en það gerist aldrei neitt þegar kemur álag á einhver kerfi hérna, heldur er bara beðið og vonast til þess að álagið hverfi í stað þess að fara í einhvers konar uppbyggingu. Það er rosalega varhugavert þegar um er að ræða svona hóp sem er í svona viðkvæmum aðstæðum að það býður upp á vandamál, og við þurfum bara að skoða söguleg dæmi um það, og afleiðingarnar af þeim vandamálum geta orðið mjög slæmar. Þannig að við ættum að vinna og geta gert ýmislegt til að koma í veg fyrir þær afleiðingar. Við ættum að læra af nágrannaþjóðum okkar og gera ekki þau mistök sem þær gerðu. Mistökin voru ekki að þau að taka á móti fólkinu, alls ekki. Mistökin voru fólgin í því að kenna þeim ekki tungumálið, að vera ekki með félagslega aðlögun og ýmislegt svoleiðis sem nokkrar þjóðir hafa lært síðan þá og gert betur. En af því að þær brugðust ekki við frá upphafi á þann hátt þá er samt ákveðið vandamál enn til staðar sem er þá erfiðara að glíma við árum eða áratugum seinna. Það kostar þá enn þá meira að glíma við þau vandamál þá. Þannig að við reynum bara að gera betur, það er ekki flóknara en það, og höfum það í huga að þetta er fólk sem við erum að tala um.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir stuðningi mínum við það mál sem hér liggur fyrir og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir þingmaður fór vel yfir hér áðan og sömuleiðis hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Mér finnst að núna á síðustu vikum og frá því í sumar höfum við séð að allt það sem var varað við þegar við vorum að breyta útlendingalögunum á síðasta þingvetri hefur komið í ljós. Varnaðarorðin hafa öll ræst. Það var mjög varað við þessari þjónustusviptingu sem var síðan samþykkt hér illu heilli á þinginu á vormánuðum, eða upp úr áramótum held ég að hafi verið. Það sem var búið að vara við var nákvæmlega það að fólk myndi lenda á götunni. Nú höfum við það skjalfest og vottað að það er afleiðingin af þessu einfaldlega vegna þess að þrátt fyrir að hæstv. félagsmálaráðherra hafi talað um að sveitarfélögin ættu að grípa fólkið þá eru sveitarfélögin einfaldlega ekki sömu skoðunar og hafa vísað í að það hafi ekkert samtal átt sér stað um þessa hluti á milli ríkis og sveitarfélaga áður en lögin voru samþykkt. Afleiðingin er sú að hópur fólks fellur á milli skips og bryggju, lendir utan gátta í samfélaginu og á ekki rétt á þjónustu. Við sjáum það á tölum í fjölmiðlum, bara síðast í dag, að það er búið að segja tæplega 60 hælisleitendum að þeir verði sviptir þjónustu og nokkrir þeirra þegar komnir í þá stöðu. Við fengum fréttir af því í sumar að sumt af þessu fólki býr í tjöldum eða jafnvel í hraungjótum. Við fengum líka fréttir af því að þarna inni væru fórnarlömb mansals. Það kaldhæðnislega er að við þessu var varað aftur og aftur og aftur. Það var ekki bara hluti stjórnarandstöðunnar sem varaði við þessu aftur og aftur. Það gerðu líka ýmis mannúðarsamtök, ýmis hagsmunasamtök, samtök fólks sem beinlínis er í því að aðstoða þetta fólk og þekkir þar af leiðandi stöðu þess betur en við þingmenn gerum. Allir vöruðu við þessu og nákvæmlega það sem var sagt rættist illu heilli. Við erum með fólk á götunni vegna þess að ríkið talar ekki við sveitarfélögin. Sveitarfélögin telja sig ekki eiga að veita þjónustu sem ríkið ætlaði að færa þangað yfir án samtals. Reyndar var þetta allt gert í nafni skilvirkni, einhverrar skilvirkni, og aldrei hef ég getað skilið skilvirkni í því að ríkið hætti að veita þjónustu, ætlist til þess að sveitarfélögin geri það að þeim forspurðum en ætli síðan að borga sveitarfélögunum fyrir. Þetta er auðvitað einhver hringavitleysa og svartur blettur á vinnu Alþingis vegna þess að eins og margoft kom fram, bæði hér í þingsal og inni í nefndarvinnunni hjá allsherjar- og menntamálanefnd, voru það nánast allir, ég held að ég geti sagt allir, nema kannski einn umsagnaraðili, sem voru á móti þessum viðamiklu breytingum sem voru gerðar og þá var einkum og sér í lagi þetta ákvæði sem hér er til umfjöllunar undir. Það sem þetta mál gengur út á er auðvitað að færa mál í fyrra horf frá því sem var fyrir breytinguna á síðasta þingvetri. Það er eitthvað sem ég styð heils hugar. Reyndar hef ég tekið eftir því að bæði hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra hafa sagt í fjölmiðlum mjög beinskeytt að Ísland sé ekki þannig samfélag að það sendi fólk á götuna. Það er engu að síður reyndin af þeirri lagabreytingu sem þetta fólk, hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. núverandi dómsmálaráðherra, samþykkti hér á síðasta þingvetri. Þetta er ofureinfaldlega staðan og þetta er algerlega ólíðandi. Við getum auðvitað haft alls konar skoðanir á því hvernig við eigum að haga því hvernig við tökum á móti hælisleitendum, hvernig kerfið okkar eigi að virka, hvernig við förum að því að vísa fólki burt eða ekki, hvað við setjum til grundvallar. Auðvitað erum við að einhverju leyti bundin af alþjóðasáttmálum og öllu því og flóttamannasamningnum og það allt saman. Við getum haft alls konar skoðanir á þessu en við hljótum öll að geta sammælst um að það er bragarbót að afnema þessa þjónustusviptingu sem við festum í lög hér illu heilli á síðasta þingvetri. Síðan langaði mig kannski aðeins að fá að nefna að það sem gerðist líka í sumar og síðasta vor í umræðunni, einmitt kannski í tengslum við þetta, var að við sáum svo sterkt að pólaríseringin í samfélaginu er að aukast alveg ótrúlega mikið. Manni líður stundum eins og það séu einhverjir jaðrar, fólk sitt hvorum megin á jöðrunum að öskra hvert annað, þar á milli er stór hópur Íslendinga sem vill ekki að Ísland sé alveg opið en heldur ekki að Ísland sé alveg lokað. Þetta er fólk sem er ekki rasistar og ekki eitthvert fólk sem aðhyllist einhverja landamæralausa stefnu heldur meira kannski fólk sem er svolítið ráðvillt og ringlað af allri þeirri umræðu og allri þeirri afvegaleiðingu sem hefur átt sér stað í þessum málaflokki illu heilli, í opinberri umræðu. Við getum auðvitað ekki horft fram hjá því að svona ástand, eins og hefur verið að skapast hérna, er fóður undir það að ýtt sé undir einhvers konar upplausn í samfélaginu og mér finnst að við séum illu heilli að færast nær því sem við sjáum sums staðar í Evrópu, þar sem harkan í þessum málaflokki er miklu meiri en hún hefur hingað til verið hérna á Íslandi. Og það er til mikils að vinna að komast úr því andrúmslofti. Þess vegna hefur formaður Viðreisnar, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sent bréf til forsætisráðherra þar sem óskað er eftir því að forsætisráðherra setji af stað vinnu við það að reyna að sætta sjónarmið í samfélaginu, reyna að ná einhvers konar lendingu á meðal stjórnmálaflokkanna þar sem allir þurfa að koma opnir til samtalsins. Mögulega er hægt að finna einhverja leið til að hafa löggjöfina þannig að hún verði ekki andlag endalausra deilna sem svo aftur ýtir undir þessa pólaríseringu sem er svo hættuleg hverju samfélagi og við höfum náttúrlega dæmin þar að utan eins og ég var að nefna áðan. Ég vona heitt og innilega að það sé eitthvað sem stjórnmálaflokkarnir geti horft til og tekið þátt í en að því sögðu styð ég þetta frumvarp sem hér er undir heils hugar.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þessi tillaga frá Viðreisn var mjög áhugaverð um að komast að einhvers konar samkomulagi um það hvernig ætti að ná utan um þennan málaflokk. Ég velti samt fyrir mér, af því að ég hef ákveðinn ótta um að sumir stjórnmálaflokkar einfaldlega vilji ekki slíka sátt, að þeir vilji einfaldlega geta haft pólitískt tækifæri til að tala niður til flóttafólks eða annarra hópa. Það er ekkert svo langt síðan að það voru öryrkjar og ásakanir um að þeir væru að svindla á kerfinu o.s.frv., sem voru algjörlega ómálefnalegar og óþarfar. En núna er hópur sem er enn viðkvæmari í rauninni, í enn viðkvæmri stöðu í samfélaginu. Við vitum það alveg sögulega að stjórnmálaöfl hafa notað árásir á þessa viðkvæmu hópa sjálfum sér til pólitísks frama. Það er til. Við getum ekkert afneitað þeirri staðreynd. Ég held að það sé til staðar hérna á Íslandi í dag. Það eru sumir hlutar af stjórnmálaflokkum eða jafnvel heilir stjórnmálaflokkar - Miðflokkurinn daðrar við þetta, það heyrast raddir innan úr Sjálfstæðisflokknum hvað þetta varðar sem virðast vera einhvers staðar á þeim jaðri að það sé hægt skilja það á einn eða annan hátt - sem vilja geta sagt vafasama hluti sem í rauninni ala á ákveðnum ótta eða hræðslu. Það er ýjað að því að þarna séu skipulögð glæpasamtök og ýmislegt svoleiðis, sem er bara ekki satt. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Þetta er auðvitað eitthvað sem er vel þekkt stef, bæði að stjórnmálaöfl og ýmiss konar samtök sjái sér einhvers konar hag í því að þyrla upp moldviðri, ala á ótta við útlendinga, halda úti einhverjum falsfréttaveitum jafnvel, rugla umræðuna til þess einmitt að búa til ástand sem ýtir þá undir einhvers konar fylgisaukningu flokks eða þá einhvers konar auknum stuðningi við tiltekin samtök sem eru þannig innréttuð. Ég ætla ekki að gefa mér það fyrir fram að hér séu flokkar á Íslandi sem væru ekki til í að taka þátt í svona samtali. Ég leyfi mér að vona það að allir ábyrgir stjórnmálaflokkar sem fulltrúa eiga á Alþingi komi inn í þessa vinnu og sjái að það er samfélaginu fyrir bestu að reyna að ná einhverjum friði og sátt um þennan málaflokk. Ég ætla ekki að gefa mér það fyrir fram að einhverjir tilteknir stjórnmálamenn eða stjórnmálaflokkar séu ekki tilbúnir í þetta. Ég hef tekið eftir því að sumir þeirra sem vilja loka landinu mjög einbeitt hafa sagt þetta sama, t.d. um flokk hv. þm. Pírata, að Píratar vilji ekki taka þátt í einhverju samkomulagi vegna þess að það hagnist þeim pólitískt að taka umræðuna frá þeim hóli sem þeir eru staðsettir á. Þetta er eitthvað sem ég ætla ekki heldur að gefa mér því ég raunverulega trúi að þegar til kastanna kemur þá viljum við öll sem erum kjörnir fulltrúar koma málum þannig fyrir að við getum horft framan í þjóðina og verið sátt við það að þótt útlendingalöggjöf verði aldrei fullkomin þá séum við a.m.k. að reyna að afgreiða hana í ágætri sátt. Það hlýtur að vera uppleggið að leyfa sér að vona.

Forseti. Ég tek hjartanlega undir þessi orð hv. þingmanns og ég persónulega myndi fagna því gríðarlega ef það næðist svona samkomulag á einn eða annan hátt. Ég held að það yrði mjög heilbrigt fyrir stjórnmálin yfirleitt ef við gætum loksins leitt til lykta, náð ákveðinni fótfestu um það hvernig orðræðu við stundum. Það sem ég verð var við í umræðunni almennt séð er að þegar það koma upp að því að mér finnst vera gagnrýniverð atriði og ég gagnrýni þau þá verður þetta eins og í ævintýrinu um Nýju fötin keisarans. Það er sendiboðinn sem er skotinn, það er talað um þöggun og ýmislegt svoleiðis og að þetta sé brot á tjáningarfrelsi. Það verður þá brot á tjáningarfrelsi þess aðila að ég sé að gagnrýna skoðun eða athöfn viðkomandi, sem ég næ ekki nokkrum botni í því að þegar ég geri eitthvað gagnrýnivert þá býst ég að sjálfsögðu við því að ég sé gagnrýndur. Það er ekkert flókið við það. Ég myndi fagna því alveg gríðarlega ef við næðum aðeins að lyfta stjórnmálunum upp úr þessum skotgröfum, eins og hefur verið talað um í langan tíma. Á sama tíma held ég, svona raunsætt sagt, að það muni ekki gerast en ég vona að samtalið í þá átt muni skila okkur eitthvert, aðeins lengra áfram þannig að að lokum þá kannski verðum við komin á stað þar sem mætti segja sem svo að við værum komin með alla vega samkomulag miðað við núverandi umhverfi. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir skoðanaskiptin í þessu. Mér fannst það vera þannig þegar ég hlustaði á stefnuræðu forsætisráðherra núna á dögunum að hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir taki vel í þessa málaleitan og ég hef ekki fundið annað hjá þeim stjórnmálamönnum sem ég hef heyrt í en að þetta sé tilraunarinnar virði. Við verðum að muna það að útlendingalögin, þegar þeim var breytt, ég held það hafi verið 2016, þá var það gert í einhverri svona þverpólitískri sátt eða a.m.k. meiri sátt heldur en hefur verið um málaflokkinn eftir því sem þunginn í umræðunni hefur verið meiri núna á síðustu misserum og það var svo sannarlega tilraunarinnar virði. Auðvitað getur það alveg gerst að einhverjir stjórnmálaflokkar vilji ekki taka þátt og þá verður bara svo að vera en ef það eru sex flokkar af átta á Alþingi sammála um að reyna eitthvað þá er það betra en að allt sé í upplausn í umræðunni. Við getum líka litið á það þannig að ef stjórnmálaflokkarnir fara að tala með einhverjum tilteknum hætti þá hafi það mögulega róandi áhrif á umræðuna, af því að ég verð að segja alveg eins og er að þegar ég fylgdist með umræðunni í sumar þá hræddist ég það mjög þegar ég var að lesa samfélagsmiðlana hversu agressíft fólk stundum er þegar það er að tala um fólk sem er í neyð. Þarna held ég að við stjórnmálamennirnir berum talsverða ábyrgð. Við höfum öll kannski verið heit í umræðunni, öll auðvitað þeirrar skoðunar að okkar málstaður sé réttur, fagur og góður. En með því að koma stjórnmálunum saman þá kannski seytlar sú viðleitni niður í samfélagið allt. Það er a.m.k. þannig að ef stjórnmálaflokkarnir tala með ábyrgari hætti en gert hefur verið undanfarin misseri þá eru meiri líkur til þess að fólkið í landinu geri það líka.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs undir þessum dagskrárlið til að lýsa yfir stuðningi þingflokks Samfylkingarinnar við það frumvarp sem hér er til umræðu, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, um afnám þjónustusviptingar. Hér hefur framsögumaður, hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, farið ítarlega yfir ástæður þess að frumvarpið er lagt fram og ég held að flestir hér í þessum sal þekki þá sögu ágætlega hafi þau á annað borð fylgst með umræðum í þingsal síðasta árið eða svo. Hér er í rauninni verið að gefa stjórnvöldum tækifæri til þess að draga til baka þau miklu mistök sem gerð voru þegar hér var illu heilli samþykkt svokölluð 30 daga regla eins og hún hefur verið nefnd í daglegu tali sem þjónustusviptir einstaklinga sem ekki hafa fengið alþjóðlega vernd, með þeim afleiðingum að fólk getur endað og er að fara á götuna, og núna í stórum stíl. Nýjustu fréttir herma að það séu tæplega 60 manns sem hafi fengið tilkynningu um þjónustusviptingu. Forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé hlutverk stjórnmálafólks að finna lausnir en ekki að búa til ný vandamál í samfélaginu. Hér er á ferðinni það sem ég vil kalla heimatilbúið mannréttindabrot. Eins og komið hefur fram í ræðum þeirra hv. þingmanna sem talað hafa var þingið, hæstv. ráðherra, þingmenn og þingnefnd margsinnis vöruð við því að gera þessa breytingu af öllum þeim aðilum hér á landi, hagsmunasamtökum og öðrum, sem best þekkja til þessa málaflokks og eru að vinna í honum alla daga. Það hafði líka gerst, að mér skilst, og hv. fyrrverandi þingkona Samfylkingarinnar, Helga Vala Helgadóttir, greindi frá því að þegar hún fór með allsherjar- og menntamálanefnd í ferðalag, til Danmerkur held ég, þá hefðu nágrannar okkar í Danmörku sagt: Ja, við viljum ekki að fólk þurfi að búa undir brúm eða úti á víðavangi. Það er alveg ástæða fyrir því að stjórnvöld hafa ekki gengið svona langt í nágrannalöndum okkar. Það leysir engan vanda og í rauninni virðist þetta vera fyrst og fremst einhvers konar tilraun til að senda pólitísk skilaboð sem tala beint inn í skautun í umræðunni hér á landi, í stjórnmálunum, á samfélagsmiðlum, og meðal almennings og líka væntanlega pólitísk skilaboð út í heim um að hér sé fólki mætt af fullri hörku. Staðreyndin er auðvitað sú og hefur margoft komið fram í þessari umræðu að það er ekki hægt að endursenda, ef svo smekklega má að orði komast um fólk, alla þá sem ekki fá hér alþjóðlega vernd til síns heima eða til annars lands. Til að það sé hægt þarf móttökulandið að vera tilbúið til að taka við viðkomandi og við vitum að það gengur ekki alltaf. Síðan eru bara hin praktísku rök sem blasa svo við og brjóstvitið segir manni að það sé eðlilegt að gefa fólki tækifæri ef það getur ekki farið neitt annað. Hvers vegna fær það þá ekki að vera? Hvers vegna fær það þá ekki leyfi til að sækja um vinnu og vera hér? Ég hef aldrei skilið beinlínis hvernig meiri hlutinn hér á Alþingi horfir á málið frá þessum sjónarhóli. Fólk hefur farið hér mikinn um lögbrot og lögleysu og við höfum svo sem heyrt það víða, bæði hér í þessum sal og víðar. Staðreyndin er sú að við - þ.e. meiri hlutinn, ég tók ekki þátt í því og ekki þingflokkur Samfylkingarinnar og sem betur fer erum við ekki öll þeirrar skoðunar hér í þessum sal - leyfðum okkur að setja í lög reglu sem er ekki framkvæmanleg. Það eitt og sér ber þingstörfunum ekki gott vitni og heldur ekki því hvort við sem þingmenn og kjörnir fulltrúar höfum bara yfir höfuð áhuga á því að hlusta á skoðanir og ráð þeirra sem eru sérfróðir um þessi málefni og vinna í þeim alla daga. Það getur vel verið að þingmenn haldi að þeir viti betur og þekki málin út í hörgul og alveg örugglega margir þingmenn og ýmsir þingmenn, og ég efast ekki um að hv. fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps þekki þennan málaflokk betur en eiginlega allir aðrir í þessum sal, en það að taka ekki mark á umsögnum og það að fara fram með breytingu sem allir eru búnir að vara við, það gengur bara ekki upp, gengur ekki upp sem lýðræðisleg vinnubrögð og það gengur heldur ekki upp af því að í því felst bara frekar hættuleg pólitík, finnst mér. Hún er frekar hættuleg og hún er ógeðfelld. En þetta varð niðurstaðan. Hér eins og víða annars staðar ræður auðvitað meiri hluti þings niðurstöðunni en við sem erum að flytja þetta mál með hv. flutningsmanni, Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, vonum að með því að setja það aftur á dagskrá hér og taka það til umræðu þá verði kannski hægt að fá meiri hlutann á þingi til að skoða það aftur af fullri alvöru og fullri einlægni í ljósi þess að allt það sem var sagt að myndi gerast er að gerast. Hinn heimatilbúni vandi verður ekki leystur nema við, löggjafinn, leysum þann vanda sem við bjuggum til og drögum þessa breytingu til baka og hér er tækifæri til að gera það. Ég vona svo sannarlega að um það geti myndast á þessu nýja löggjafarþingi ný sátt. Hér hefur svolítið verið talað um gömlu sáttina í útlendingamálum sem náðist á árunum 2016–2017, ef ég man rétt, og flestir stóðu að, líklega kannski ekki allir stjórnmálaflokkar. Ég man það reyndar ekki alveg. Það væri bæði þakkarvert og það væri mikið framfaraskref fyrir stjórnmálin og fyrir okkur sem samfélag ef okkur tækist að ná saman um að taka þessa breytingu til baka, horfast í augu við raunveruleikann eins og hann er og láta það ekki gerast að það sé með boðvaldi verið að setja fólk á götuna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og ég held að það sé mjög mikilvægt að ítreka það hér í þessari umræðu að þeir sem eru samvinnufúsir búa enn í úrræðum á vegum ríkisins og halda þeirri þjónustu sem þeir hafa haft sem umsækjendur um alþjóðlega vernd. En jú, staðan er sú að einhverjir aðilar hafa ekki viljað vera samvinnufúsir og hafa ekki viljað hlíta niðurstöðu íslenskra stjórnvalda, jafnvel þó að það sé búið að úrskurða um það á tveimur stjórnsýslustigum og í einhverjum tilfellum jafnvel líka hjá dómstólum. Það frumvarp sem hér liggur fyrir, breyting á 33. gr., er auðvitað mál sem var ítrekað rætt hér við samþykkt svokallaðra útlendingalaga, þetta var það ákvæði sem var mest umdeilt vegna þess að það er flókið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hver er stefna hv. þingmanns eða Samfylkingarinnar í þessum málaflokki? Hvernig telur Samfylkingin best að bregðast við í þeim tilfellum þar sem fólk hefur farið í gegnum umsagnarferli, hefur fengið synjun á tveimur stjórnsýslustigum en neitar engu að síður að hlíta þeim úrskurði og neitar að yfirgefa landið? Í mörgum tilfellum eru auðvitað þau úrræði fyrir hendi að íslensk stjórnvöld geta flutt fólk aftur til síns heima eða þessa lands sem það kom frá en ekki í öllum tilfellum og það er vandamál, vissulega. Ég viðurkenni það fúslega og það er vandamál sem fleiri lönd glíma við. En spurning mín til hv. þingmanns er: Hver er stefna Samfylkingarinnar? Hvernig er best að takast á við þá einstaklinga sem falla undir þessar lýsingar sem ég hef hér farið með?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Það kemur auðvitað fram, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, að þau sem eru samvinnufús til brottfarar eru enn í þjónustunni en þau sem teljast ekki vera samvinnufús enda á götunni samkvæmt 30 daga reglunni. Þá spyr ég á móti: Ef einstaklingurinn er t.d. fórnarlamb mansals, ef einstaklingurinn er tvítugur maður sem kom hér þegar hann var unglingur og á að senda til lands sem hann hefur aldrei búið í, hvert er þá valið? Við verðum að hafa skilning á aðstæðum fólksins. Við verðum að hafa skilning á aðstæðum þeirra sem geta ekki farið til baka af því að þau dæmi eru til. Þau dæmi eru sannarlega til. Ég man bara eftir einu dæmi sem ég heyrði af síðastliðið haust, það var kona að ég held frá Rússlandi. Hún var að sækja hér um alþjóðlega vernd og hún hafði farið til spænsks ræðismanns af því að það er á Schengen-svæðinu og fengið áritun og þegar hún fékk neitun á Íslandi þá átti að senda hana til Spánar af því að það var einhver stimpill en hún hafði aldrei komið þangað og hafði engan áhuga á að fara þangað. Það eru þessar aðstæður sem við verðum að horfast í augu við. Stefna Samfylkingarinnar er að við tökum á móti öllum þeim sem við getum veitt alþjóðlega vernd. Það er mjög mikilvægt að það komi fram hér. Og af því að ég hef stundum heyrt ýjað að því í þessum sal þá er stefna Samfylkingarinnar ekki að það sé enginn lagarammi eða engar reglur sem gilda. En við erum hins vegar sammála mati frændþjóða okkar að við búum ekki til heimilisleysi með svona reglum. Það er rangt. Við eigum ekki að gera það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er glöð að heyra að ég er sammála Samfylkingunni í því að það þurfi að vera reglur í kringum þetta og við eigum að taka vel á móti þeim sem uppfylla þau skilyrði að fá hér alþjóðlega vernd og ég hef reyndar oft sagt það að ég vil gjarnan að umræðan fari núna meira að snúast um það hvaða þjónustu við erum að veita varðandi íslenskukennslu og aðlögun að íslensku samfélagi. En það er einmitt það að þegar við erum með reglur þá er auðvitað mjög mikilvægt líka að það sé leið til að hlíta þeim reglum. Hv. þingmaður vísar hér í nágrenni okkar á Norðurlöndunum þar sem alls staðar er ákveðið búsetuúrræði fyrir þá sem ekki hafa fengið alþjóðlega vernd. Það hefur gengið undir ýmis heitum eins og endursendingarbúðir eða búsetuúrræði fyrir þá sem er verið að fara að senda aftur til síns heima. Ég les það í rauninni út úr svarinu að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sé sammála þeirri stefnu sem uppi er víða á Norðurlöndunum og við þurfum þá að koma upp slíku úrræði. Ég myndi reyndar gjarnan vilja ganga í samstarf við vini okkar í Noregi eða Danmörku eða Svíþjóð og vinna þannig saman að slíkir einstaklingar, því að þeir eru sem betur fer ekki mjög margir hér, geti hreinlega flutt í slík úrræði í þeim löndum. En það er kannski öllu flóknara. En ástæðan fyrir því að ég spurði hv. þingmann sérstaklega út í þetta er að því hefur stundum verið fleygt, m.a. held ég í útvarpsviðtali þar sem ég og hv. fyrrverandi þingmaður, Helga Vala Helgadóttir, vorum, að lausnin væri þá í svona tilfellum jafnvel að gefa fólki dvalarleyfi og atvinnuleyfi. Og ég spyr: Er það einhver stefna Samfylkingarinnar eða sér Samfylkingin það sem lausn í þessum málum að þeir sem hafa fengið synjun á tveimur stigum og dómstólar jafnvel staðfest það eigi samt sem áður að fá hér dvalarleyfi? Ég ætla að fá að segja þá skoðun mína að ég held að það væri til þess að brjóta niður einmitt það regluverk 

Hæstv. forseti. Ég held að það sem skiptir kannski mestu máli í þessari umræðu, fyrir utan að við hv. þingmaður erum sammála um það að að sjálfsögðu þurfi að vera lög um málaflokkinn og reglur og öll málsmeðferð eins og hún á að vera samkvæmt góðri stjórnsýslu, sé það að þegar reglan sem hér um ræðir er ranglát og býr til misrétti, býr til heimilisleysi, þá leysir hún engan vanda fyrir þá einstaklinga sem um ræðir og leysir heldur engan vanda fyrir íslenskt samfélag. Ef við tækjum það bara þannig að þetta snerist um krónur og aura, sem það gerir reyndar stundum, þá kostar margfalt meira að búa til endursendingarbúðir og halda þeim starfandi heldur en að veita þessum fáu einstaklingum leyfi til að dvelja í landinu þegar það liggur ljóst fyrir að þau geta ekki farið neitt. Við verðum að hætta að berja höfðinu við steininn. Ef þau geta ekki farið þá verðum við að horfast í augu við það. Grundvallaratriðið er, eins og kom fram áðan í ræðu minni og öðrum ræðum hér fyrr í þessari umræðu: Meiri hlutinn á þinginu var ítrekað varaður við að setja þessar reglur í lögin, ítrekað varaður við, margoft, í mörg hundruð ræðum. Fyrir lágu umsagnir sérfróðra aðila, hjálparsamtaka og aðila sem eru að vinna í þessum málaflokki alla daga. Ég held að meiri hlutinn hafi ákveðið að horfast ekki í augu við raunveruleikann, horfast ekki í augu við aðstæður fólks heldur að senda pólitísk skilaboð sem núna koma, eins og bjúgverpill, aftur í höfuðið á honum.

Virðulegur forseti. Mér finnst mikilvægt að það komi fram í þessari umræðu að þeir aðilar sem koma til Íslands, sækja um alþjóðlega vernd og uppfylla íslensk lög og þau skilyrði sem þar eru sett um alþjóðlega vernd, svo og það sem í rauninni kemur fram í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna - það fólk fær hér vernd. Mér finnst ofboðslega mikilvægt að Ísland taki þátt í því gríðarstóra verkefni sem blasir við vestrænum heimi þegar að flóttamannavandanum kemur og þeim ofboðslega mikla fjölda fólks sem er á flótta í dag. En á sama tíma, ef við ætlum okkur að vera með regluverk í kringum þessa hluti, er auðvitað líka mjög mikilvægt að fólk fylgi þeim reglum. Þess vegna var þetta ákvæði mjög mikið rætt, þ.e. ef fólk uppfyllir ekki skilyrðin til að fá hér alþjóðlega vernd og það er niðurstaða Útlendingastofnunar - nú tek ég líka fram að Útlendingastofnun fer yfir hverja og eina umsókn og einstaklingsmiðuð nálgun á að vera þegar að því kemur að horfa til aðstæðna viðkomandi einstaklinga. Hér áðan var verið að tala um fórnarlömb mansals eða fólk sem hefði enga tengingu við eitthvert upprunaland. Ég vil treysta því að Útlendingastofnun fari vel og vandlega yfir þessar umsóknir og vandi til verka. Ef niðurstaða hennar er að viðkomandi eigi ekki rétt á að hljóta hér alþjóðlega vernd þá fara margir strax, en langflestir hafa þó nýtt sér það að bera þessa ákvörðun Útlendingastofnunar undir kærunefnd útlendingamála. Ef kærunefnd útlendingamála staðfestir úrskurð Útlendingastofnunar um að viðkomandi uppfylli ekki þessi skilyrði þá er því miður komið að þeirri niðurstöðu að viðkomandi þarf að fara af landi brott. Mér finnst það vera algjört lykilatriði að vera með opinn faðminn gagnvart þeim sem eru á flótta og þurfa á þeirri aðstoð að halda, en á sama tíma verða þeir sem ekki uppfylla þessi skilyrði að fara. Ég ætla ekki að segja að það sé einfalt hvernig nálgast eigi þennan hóp og þetta viðfangsefni. Það er bara langt frá því að vera einfalt. Við skulum átta okkur á því að öll löndin innan Schengen, nema Ísland, eru með það sem hér hefur verið kallað búsetuúrræði eða endursendingarbúðir og hefur verið ákveðin krafa frá félögum okkar í Schengen um að gera slíkt hið sama. Ég heyri alveg það sem hér er sagt og get tekið undir að það gæti verið dýrt úrræði fyrir litla Ísland og þess vegna hef ég talað fyrir því að reyna samstarf við hin Norðurlöndin í þessum málum. Ég held þó að fólk verði að átta sig á afleiðingum þess ef Ísland, litla Ísland, ætlar með einhverjum hætti að draga sig út úr alþjóðasamfélaginu og vera með einhverjar aðrar reglur en þar gilda. Ef fólk segir: Heyrðu, þeir sem ekki uppfylla skilyrðin og fá synjun en geta ekki farið heim, sem við skulum samt sem áður draga aðeins í efa því að yfirvöld segja okkur að í raun allir sem hafa fengið synjun eigi að geta farið til síns heima - öll umræða um ferðaskilríki og annað þess háttar, ef viðkomandi er samvinnufús þá er hægt að afla ferðaskilríkja og þá getur viðkomandi aðili farið aftur til sín heima eða til þess lands sem hann kom frá. Það eru skýr svör frá yfirvöldum að svo sé. Staðan er sú að þetta er fólk sem segir: Nei, ég vil ekki. Ég ætla ekki að hlíta íslenskum lögum og reglum. Ég ætla ekki til baka. Það er sá hópur sem við erum hér að tala um. Ef fólk telur það í alvöru vera einhverja lausn á þeim málum að segja: Þetta eru svo fáir, leyfum þeim bara samt að vera, þá held ég að við séum búin að brjóta niður það kerfi sem við höfum verið að byggja hér upp. Við yrðum allt öðruvísi en öll önnur lönd í Evrópu.

Nei, alls ekki.

Það er ekki þannig að lönd sem hafa synjað fólki um alþjóðlega vernd leyfi því bara samt að vera og gefi því svo bara dvalarleyfi og atvinnuleyfi, því að við vitum alveg hvað það þýðir. Til hvers þá að vera með regluverkið? Sleppum þá bara þessum reglum og öllum kostnaði í kringum þær og leyfum öllum að koma hingað. Virðulegur forseti. Ég held að fólk verði að hugsa þetta til enda og það er það sem okkur hefur verið bent á. Fólk sem starfar í þessum geira er búið að benda okkur á, og við fengum mikla vitneskju um þetta í allsherjar- og menntamálanefnd á síðasta þingi þegar við heimsóttum þessa aðila og fengum þá til okkar sem gesti, að það að vera með einhver séríslensk ákvæði er það sem þeir kalla í þessum heimi - fyrirgefðu, virðulegur forseti - „pull factor“, eitthvað sem getur dregið fólk í þessari aðstöðu til landsins. Það er mannúðarkrísa í Evrópu og það er sama hvert maður fer, maður horfir upp á þá sorglegu staðreynd að fólk býr á götunni. Það eru tjöld meðfram Signu í París. Fólk situr á götunum í Brussel og það er hræðilegt. Ég er algerlega sammála því að alþjóðasamfélagið þarf að taka á þessu vandamáli og verkefni, þessu fólki sem uppfyllir ekki skilyrði um alþjóðlega vernd en fer samt sem áður á milli Evrópuríkja og sækir um aftur og aftur, fær ekki búsetuúrræði og býr á götunni. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að finna einhverjar lausnir, en ég bið fólk um að hugsa það til enda ef það heldur að lausnin sé sú að hið litla Ísland eigi að segja: Já, komið til okkar. Ég held að það yrði algjör katastrófa að gera slíkt. Ég held að það sé þeim mun mikilvægara að við höldum vel utan um það fólk sem hingað kemur og uppfyllir skilyrði um alþjóðlega vernd. Það á að vera okkar lykilatriði að þegar við erum með regluverkið fylgi fólk þessum reglum. En ég er líka talsmaður þess, og minn flokkur, að huga að því að opna möguleika fólks utan EES-svæðisins á því að koma til Íslands og fá dvalar- og atvinnuleyfi án þess að koma hingað og sækja um alþjóðlega vernd. Við sjáum að íslenskt samfélag þarf svo sannarlega á fólki að halda. Við þurfum á vinnandi höndum að halda og það er gott fyrir íslenskt samfélag að við séum fjölbreytt og fólk komi hingað til lands, hvort sem það býr hér til lengri eða skemmri tíma. En það á ekki allt saman heima í því sem við höfum kallað verndarkerfið. Það er bara öðruvísi kerfi. Ég held að það sé mjög mikilvægt á tímum sem þessum, þar sem við horfum upp á þá miklu fólksflutninga sem eiga sér stað í heiminum og fjölda fólks sem þarf á vernd að halda, að við höldum utan um verndarkerfið og þennan mikilvæga sáttmála sem alþjóðasamfélagið hefur gert með flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna, en brjótum það kerfi ekki niður með séríslenskum ákvæðum eða reglum sem er ætlað að bjarga þeim sem við höldum að séu örfáir. Það brýtur undan kerfinu.

Forseti minnir hv. þingmenn á að gefa ræðumanni hljóð í ræðustól, sérstaklega þegar hv. þingmenn hafa beðið um að veita andsvar en þá gefst þar tækifæri til orðaskipta.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna en vil byrja á að árétta það, og valda hv. þingmanni kannski vonbrigðum, að ákvæðið sem við vorum að innleiða og ég legg til að verði fellt brott úr lögunum er séríslenskt. Þetta er ekki eins og á öðrum Norðurlöndum, ekki einu sinni í Danmörku sem er álitin eitt harðneskjulegasta Norðurlandaríkið í garð flóttafólks. Í Danmörku er fólk aldrei á neinum tímapunkti, aldrei, svipt allri þjónustu. Ekki nóg með það heldur býr fólk þar, eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, árum og áratugum saman á fullu fæði og í húsnæði, gengur í skóla og stundar jafnvel atvinnu, sannarlega í sérstökum búsetuúrræðum með takmörkunum eins og það er kallað, einhvers konar opnum stofufangelsum. En það kerfi sem við vorum að setja á með þessu ákvæði er séríslenskt. Þetta er hvergi annars staðar gert eins og við gerðum það. Spurningin sem mig langar að beina til hv. þingmanns er þessi: Gefum okkur að við séum sammála um að það þurfi að gera eitthvað, það sé hræðilegt að fólk sé hérna sem eigi ekki rétt á að vera hér og það þurfi bara að gjöra svo vel að fara heim til sín. Erum við þá ekki að fara öfugt að þessu? Hefðum við ekki átt að byrja á því að búa til þetta búsetuúrræði með takmörkunum og svipta fólk síðan þeirri þjónustu sem það hefur í dag, í stað þess að gera það allslaust? Einstaklingar og hjálparsamtök úti í bæ gera það að verkum að við sjáum þau ekki deyjandi úr hungri á Austurvelli, annars væru þau það. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Staðan er sú á Íslandi, af því að hv. þingmaður nefndi einmitt að fara í skóla, að fjölskyldufólk er aldrei svipt þessari þjónustu. Langveikt fólk er aldrei svipt þessari þjónustu. Fólk sem er tilbúið að vinna með stjórnvöldum að því að uppfylla niðurstöðu íslenskra stjórnvalda er ekki svipt þessari þjónustu, þannig að það fólk sem er tilbúið að vinna með íslenskum stjórnvöldum er enn þá í því þjónustuúrræði sem því hefur boðist hingað til. Þetta er eingöngu sá örlitli hópur sem segir: Nei, nei, nei, ég ætla ekki að hlíta neinu hér. Jú, það má vissulega segja að við séum ekki eins og öll önnur Norðurlönd því að við erum ekki með þetta búsetuúrræði. Ég held reyndar að við þyrftum bara að ná samkomulagi við Norðurlöndin um það, en þá spyr ég: Er það stefna Pírata að við ættum að vera með slíkt búsetuúrræði? Ég held að það sé mjög eðlilegt að þeir sem ætla að hlíta íslenskum stjórnvöldum fái áfram þessa þjónustu og við aðstoðum fólk við að komast til síns heima. Heldur má ekki gleyma því í þessari umræðu allri að jafnvel þeir sem fá synjun fá heimkomustyrki. Það er greitt undir þá til heimalandsins. Við erum að styðja fólkið til þess að koma undir sig fótunum aftur á sínum stað. Íslensk stjórnvöld eru því vissulega að leggja mikið af mörkum þessum hópi til handa, sem jafnvel segist ekki vera alveg tilbúinn að hlíta þessu. Ég hef því miklar væntingar til þess að þetta ákvæði sé þess valdandi að fólk segi: Já, ég ætla að vinna með íslenskum stjórnvöldum. Já, ég ætla annaðhvort að fá að búa hér og njóta þessarar þjónustu áfram þangað til hægt er að afla skilríkja, eða: Já, ég ætla að þiggja stuðning frá íslenska ríkinu við að koma mér aftur til míns heima.

Forseti. Ég endurtek það sem ég sagði áðan: Þrátt fyrir að fjölskyldum sé veitt undanþága og annað slíkt, en undir undanþágur falla t.d. ekki fórnarlömb mansals sem eru í einna mestri hættu á að lenda í ofbeldi og misneytingu á götunni - þau eru ekki undanþegin þjónustusviptingunni af því að þau eru ekki samstarfsfús um að komast aftur í mansal í Nígeríu, þá geta þau bara farið í mansal á Íslandi; þannig er kerfið sem við erum að byggja upp - þá er þetta séríslenskt, hv. þingmaður. Þetta eru séríslenskar reglur. Þar sem hv. þingmaður er á þeirri skoðun að við ættum ekki að vera með séríslenskar reglur þá ætti hún að samþykkja þetta frumvarp sem ég er að leggja fram hér um afnám þessarar sérreglu. Þetta er hvergi gert svona. Í umræðum um þetta var ítrekað sagt af hálfu hv. þingmanns og annarra: Eru þau sem eru á móti þessu að meina að önnur ríki séu að brjóta mannréttindasamninga? Nei, því að þau eru ekki að gera þetta. Það er enginn að gera það sem við erum að gera með þessu ákvæði, enginn. Ég ítreka spurningu mína til hv. þingmanns: Eruð þið ekki að gera þetta í öfugri röð? Og ég segi þið, ekki við.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en eftir stendur líka spurning mín til hennar: Eru Píratar og hv. þingmaður hlynntir því að hér verði tekið upp búsetuúrræði eða endursendingarbúðir? Ég hef ekki heyrt neinn tala sérstaklega fyrir því í þessum þingsal og heyrði þá umræðu ekki hér þegar við ræddum útlendingalögin. Ég veit að hæstv. dómsmálaráðherra hyggst leggja fram slíkt frumvarp hér og ítreka það sem ég sagði áðan, að við höfum legið undir pressu frá félögum okkar í Schengen um að uppfylla slíkar reglur og vera með slíkt úrræði. Ég held reyndar að lausnin fyrir litla Ísland gæti frekar verið í því fólgin að semja við önnur Norðurlönd um slíka þjónustu, en það kann vel að koma til þess að við þyrftum engu að síður að vera með slíkt úrræði. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan, að þeir sem ætla að vinna með íslenskum stjórnvöldum búa áfram í úrræði á vegum íslenska ríkisins. Þegar hv. þingmaður ræðir hér mansal og þá hryllilegu staðreynd að margir þeir sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd, hvort sem þeir uppfylla skilyrðin eða ekki, eru fórnarlömb mansals með einum eða öðrum hætti og segir að það sé engin undanþága gagnvart því, þá ítreka ég engu að síður að Útlendingastofnun ber að fara yfir hverja og eina umsókn fyrir sig og leggja einstaklingsbundið mat á þörf einstaklingsins fyrir alþjóðlega vernd. 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður minntist hér á hinar íslensku sérreglur, hér séu aðrar reglur en annars staðar. Ég get ekki séð annað en að það séu enn þá íslenskar sérreglur. Það er m.a. sú regla að vegna sérstakra tengsla þá getur þú sótt aftur um alþjóðlega vernd þegar þú ert kominn með alþjóðlega vernd í öðru ríki. Kannski hv. þingmaður geti útskýrt það nánar fyrir mér hvers vegna þarf að veita alþjóðlega vernd tvisvar til einstaklings, af hverju Ísland eigi að veita einstaklingi í annað skipti alþjóðlega vernd þegar hann er kominn með alþjóðlega vernd. Ég hefði haldið að hann gæti bara sótt um dvalarleyfi. Af hverju var þessi regla ekki tekin út fyrst við erum að tala um íslenskar sérreglur? Í mínum huga er þessi málaflokkur algjörlega stjórnlaus og þetta er að stórum hluta skrípaleikur vegna þess að þegar fólkið var flutt í þvingaðri brottför til Grikklands í vor þá kom það til baka með sömu vél og lögreglumennirnir eiginlega, ég held að það hafi verið með sömu vél. Einhverjir komu með sömu vél eða strax á eftir og sóttu aftur um alþjóðlega vernd og umsóknarferlið hófst að nýju. Þannig er nú það. Hún talaði um lokuð búsetuúrræði. Það var margsinnis varað við því varðandi breytingarnar á 9. mgr. 33. gr. laganna að fólk myndi eftir 30 daga lenda í örbirgð. Það er brot á 76. gr. stjórnarskrárinnar og brot á 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það er dómur í Strassborg, hjá Mannréttindadómstóli Evrópu, um svipað atvik. Þar var sagt: Jú, það er lokað búsetuúrræði, þetta er ekki brot. Þannig að við erum núna komin á byrjunarreit aftur. Hvernig stendur á því að íslensk sveitarfélög voru ekki spurð álits á þessu þegar það var sagt við okkur að sveitarfélögin myndu taka við þessu fólki? Þau sögðu sum að þau myndu ekki gera það. Hvernig stóð á því að það var ekki talað við þau? Hvaða lapsus var það? Svo er annað, ég get ekki annað séð þegar ég skoða þingmálaskrána og sé frumvarp til laga um lokuð búsetuúrræði, en að stjórnvöld, ríkisstjórnarmeirihlutinn, séu einfaldlega að viðurkenna mistök í lagasetningu sem áttu sér stað í vor. Og hvernig stendur á því 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er ekki viss um að ég komist yfir að svara öllu en ég skal reyna. Íslenskar sérreglur, hv. þingmaður fer í það að við erum enn þá með þá sérreglu að þeir sem hafa fengið vernd annars staðar geti í mjög afmörkuðum tilfellum engu að síður sótt um vernd hér. Með því er ekki sagt 

Virðulegur forseti. Varðandi þessa 9. mgr. 33. gr. um að fólk missi alla þjónustu eftir 30 daga þegar búið er að synja því, þá er sagt: Nei, þau fá þjónustu ef þau vinna með íslenskum stjórnvöldum. Það var ekki þannig í hollenska málinu. Dómstóllinn sagði einfaldlega: Þetta er ekki brot af því að það er boðið upp á lokað búsetuúrræði. Það var það sem dómurinn sagði. Það var boðið upp á þjónustu. Hann sagði ekki: Sveitarfélögin í Hollandi geta tekið á móti fólkinu. Það var ekki það sem hann sagði. Og það var það sem ég spurði um áðan: Af hverju var ekki talað við sveitarfélögin um þetta áður en lögin voru samþykkt? Ég get ekki annað séð en að það sé réttarágreiningur í landinu milli ríkisvaldsins og sveitarfélaga sem þarf að leysa úr fyrir dómstólum og ég hallast að skoðun sveitarfélaga varðandi túlkun á 15. gr. laga um félagslega þjónustu. Það er önnur saga. En þessi sátt 2016, er bara sátt sem ég botna hreinlega ekkert í. Þú þarft ekki tvær regnhlífar ef það rignir úti. Þú þarft bara alþjóðlega vernd einu sinni. Ef þig langar að koma til Íslands en ert kominn með alþjóðlega vernd í ríki eins og Grikklandi þá sækir þú um dvalarleyfi á Íslandi. Svo einfalt er það. En nei, Ísland þarf að íþyngja umsóknarkerfinu með því að einstaklingar geta sótt aftur um alþjóðlega vernd og kannski fengið neitun. En það virðist vera þannig að ýmsir flokkar hér á þingi telji að ef þú færð neitun um alþjóðlega vernd þá eigir þú bara að fá dvalarleyfi. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni, það gerir allt þetta kerfi bara marklaust, algjörlega. En það breytir því ekki að frumvarpið í vor, það sýna frumvörp núna á þingmálaskrá, var ófullnægjandi. Það var ekki staðið rétt að verki. Núna erum við sennilega að fara að horfa á mál sem endar í Hæstarétti og sennilega í Strassborg með það fólk sem mun ekki fá lokað búsetuúrræði eða þjónustu. Ég spái því að það muni fara fyrir dómstóla, til Íslandsdeildarinnar í Strassborg. Af nógu er að taka þar. En það sem mér finnst vera í þessu er að það virðist vera þingmeirihluti fyrir því að koma skikki á þessi mál. Það virðist vera að Sjálfstæðisflokkurinn, þetta er á ábyrgð Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokksins líka, láti stjórnast af öðrum hagsmunum en þeim hvað er gott fyrir íslenskt samfélag í þessu máli. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og áhugaverðar spár og greiningar á hinu og þessu sem eiga kannski bara heima á einhverri bloggsíðu, að velta því fyrir sér hvaða flokkur hefur hvaða skoðun á þessu. En ég ítreka það sem ég áður sagði: Við fórum í nefndinni - og ég þakka hv. þingmanni fyrir samstarfið á síðasta þingi í allsherjar- og menntamálanefnd - og gerðum mjög mikilvægar breytingar á þessum lögum og færðum kerfið nær því sem þekkist annars staðar, straumlínulöguðum kerfið og að mínu viti sáum til þess að aðföngin okkar nýtast betur til handa þeim sem raunverulega þurfa á alþjóðlegri vernd að halda. Ég er sannfærð um að þetta hafi verið góðar breytingar. Hv. þingmaður vísar til sveitarfélaganna og ég var nú lengi á þeim vettvangi og hef fulla samúð með þeim og það var aldrei hugmyndin að sveitarfélögin einhvern veginn bara tækju við einhverjum bolta frá ríkinu þegar að þessu kæmi.

Hver var hugmyndin?

Já, leyfðu mér, hv. þingmaður. Við ræddum neyðarrétt útlendinga, fengum félagsmálaráðuneytið til okkar á fund og við fengum minnisblað, lögfræðiálit, frá þeim og fórum einmitt yfir þetta og það sem maður sá fyrir sér var að fólk gæti - og það er þannig að í einhverjum tilfellum banka útlendingar í neyð upp á hjá sveitarfélögunum og segja: Heyrðu, annaðhvort týndi ég vegabréfinu eða veskinu og öllu saman og ég þarf einhverja aðstoð eða að viðkomandi lét sig hverfa úr búsetuúrræði af því að hann hafði fengið synjun. Viðkomandi getur bankað upp á hjá sveitarfélaginu og í einhverjum tilfellum kann sveitarfélagið að bregðast þannig við að skjóta skjólshúsi yfir hann í mjög takmarkaðan tíma. Því svo er það auðvitað þannig að ef fólk hefur fengið synjun þá er það á ábyrgð stoðdeildar ríkislögreglustjóra að fylgja fólki úr landi ef það er ekki að fara sjálfviljugt. Þannig á kerfið að virka. 

Forseti. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir orðaði það mjög vel hérna áðan þegar hún sagði, með leyfi forseta: „Ég er þeirrar skoðunar að það sé hlutverk stjórnmálafólks að finna lausnir en ekki að búa til ný vandamál í samfélaginu.“ Ég vil byrja á að segja: Það var ekkert sérstakt brýnt aðkallandi vandamál í kerfinu hér á landi, að fólk væri í unnvörpum að neita að fara þegar þessi lög voru sett sem ég er að leggja til að verði afnumin. Þegar lögin tóku gildi í sumar var um 30 einstaklingum vísað á götuna, á guð og gaddinn, sem sumir hverjir hafa verið hér svo árum skiptir. Lögin hafa verið þannig um árabil og í rauninni alla tíð að fólk nýtur áfram grunnþjónustu; húsaskjóls, mjög lítils fæðispenings og grunnheilbrigðisþjónustu þrátt fyrir að ekki sé hægt að flytja það nauðugt úr landi. Á margra ára tímabili var hópurinn samt ekki orðinn stærri en þetta. Ég ætla samt ekki að gera lítið úr því að þetta er vandamál. Það að einstaklingur fái synjun á umsókn sinni um dvalarleyfi en telji sér engu að síður ekki fært að fara aftur til upprunaríkis er ekki bara vandamál fyrir kerfið, fyrir samfélagið, það er vandamál fyrir viðkomandi einstaklinga. Þetta er vandamál, ég ætla að taka undir það. Þarna er uppi einhver ágreiningur og ákvörðun sem íslensk stjórnvöld hafa tekið sem ekki er hægt að framfylgja. Þá þarf að leita annarra lausna. En hvað er þá til ráða? Ég ákvað að koma hérna upp í aðra ræðu um þetta mál til að vekja athygli á því sem mér tókst ekki í flutningsræðu minni, sem er: Hvað er til ráða? Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir spurði að þessu í andsvari sínu til hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur hér áðan. Lausnin veltur auðvitað á ástæðum vandans sem er afar ólíkur í þeim málum sem um er að ræða þarna, stundum er ágreiningur um ríkisfang eða ágreiningur um aðstæður í heimaríki. Í slíkum tilvikum væri nánari skoðun á máli viðkomandi mögulega betri lausn en að henda þeim út á guð og gaddinn. Nú hef ég verið viðloðandi aðstoð við flóttamenn síðan 2009 og raunar er það svo að mörg mál hafa verið leyst einmitt þannig í gegnum tíðina, hingað til, og er það eflaust ein af ástæðum þess að hópurinn er ekki stærri en þetta. Við Íslendingar erum góð í að skítamixa þrátt fyrir að kerfin okkar séu ekki alltaf þau fagmannlegustu og ekki fara þau batnandi. Önnur ríki hafa fundið ýmsar lausnir. Það er nefnilega ekki svo að við séum fyrsta ríki í heiminum að lenda í þessu. Þetta er þekkt áskorun í öllum ríkjum í Evrópu og annars staðar og hefur verið lengi. Við þurfum því ekkert að finna upp hjólið, sem við vorum hins vegar að gera með þessari frábæru lausn sem var mjög frumleg og er ekki beitt annars staðar; að svipta fólk bara allri þjónustu og krossleggja fingur. Ein lausn sem sum ríki bjóða upp á er svokölluð umborin dvöl með atvinnuleyfi á meðan ekki er hægt að flytja viðkomandi. Þetta gæti t.d. átt við þegar ekki er hægt að flytja viðkomandi vegna skorts á endurviðtökusamningum. Ef það er endurviðtökusamningur í vinnslu væri hægt að veita fólki atvinnuleyfi á meðan. Það væri þá ekki á framfæri ríkisins á meðan en kannski engin hætta á að það setjist hér að, sem er auðvitað það sem stuðningsmenn þessa frumvarps, held ég, óttast einna helst. Staðan í dag er nefnilega ekki þannig að fólk í þessari stöðu geti sótt um aðrar tegundir dvalarleyfa. Það er mjög algengur misskilningur í samfélaginu að það sé hægt að fá dvalarleyfi hérna ef þú finnur vinnu. Það er bara ekki þannig. Það er gríðarlega erfitt fyrir einstaklinga utan EES að fá hér dvalarleyfi. Það eru mjög fáar tegundir dvalarleyfa í boði og skilyrði þröng. Þetta veit fólk. Þær rýmkanir sem ríkisstjórnin hefur viljað gera, og hefur gert að einhverju leyti, lúta að þeim dvalarleyfum sem til eru nú þegar. Það er ekki verið að búa til ný dvalarleyfi. Sum ríki hafa tekið upp svokölluð atvinnutengd námsleyfi fyrir einstaklinga. Nú er ég að tala um þessa einstaklinga sem dómsmálaráðuneyti Sjálfstæðisflokksins vill kalla að séu í ólöglegri dvöl en við erum að tala um einstaklinga sem eru í því sem önnur ríki kalla umborinni dvöl. Þýskalandi er farið að taka upp inngildingarsamninga. Það eru samningar sem fólk undirritar þar sem það skuldbindur sig til að læra tungumálið, taka jafnvel námskeið í menningu og sögu lands og þjóðar, finna sér vinnu innan tiltekins tíma, halda vinnu og ef það stendur sig, stendur sína plikt - mig minnir að í einhverjum tilvikum séu þetta 18 mánuðir - þá getur það fengið að vera. Þetta er það sem ríki í Evrópu eru að gera. Við þurfum ekkert að finna upp hjólið. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir telur að kerfið muni hrynja verði einstaklingum í þessari stöðu gefinn kostur á annars konar dvalarleyfi. Ég veit ekki til þess að Þýskaland sé hrunið til grunna. Kanada er nú bara eitt hagsælasta ríki heims og hefur haft svona kerfi frá árinu 1979. Það eru 44 ár, forseti. Sú er hér stendur nær ekki einu sinni þeim tíma á þessari jörðu. Kanada er líka með kerfi sem er svokallað bakhjarlakerfi þar sem einstaklingar, fyrirtæki og félagasamtök geta gengist í ákveðna ábyrgð gagnvart tilteknum einstaklingum. Kerfi af þessu tagi hafa verið kynnt í, og ég bið hv. þingmann að hlusta vel: Írlandi, Belgíu, Bretlandi, Þýskalandi, Nýja-Sjálandi og Argentínu. Eru önnur lönd einnig að skoða þessa leið eins og Finnland - sem er Norðurlandaþjóð - og Sviss. Kanada var hins vegar fyrst ríkja til að kynna þetta og hefur það gefist svo vel að önnur ríki eru að skoða þetta, eru farin að tala um aðrar lausnir. Ég endurtek það sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði í ræðu sinni hér áðan og ég mun endurtaka oft á mínum þingferli héðan af: Það er hlutverk stjórnmálamanna að leysa vandamál í samfélaginu en ekki að búa þau til. Jafnvel þau sem eru á því máli að réttast væri að loka allt þetta fólk inni sjá að þetta lagaákvæði um þjónustusviptingu eru mistök. Þetta eru mistök, það býr til vandamál en leysir þau ekki.

Virðulegur forseti. Ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns með athygli. Nú á ég sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og ég verð að segja það að í fyrsta lagi er ég ekki viss um hver stefna Pírata er né Samfylkingarinnar og Viðreisnar. Ég er búinn að stúdera þessi skjöl, nefndarálitin. Samfylkingin hefur talað um vinnumarkað og ég get ekki skilið stefnu Pírata öðruvísi en að þeir vilji bara opin landamærin. Það eru 35 milljónir flóttamanna í heiminum, rúmlega það. Það eru 100 milljónir á vergangi, „displaced“ svokallað, og ef það koma skilgreindir flóttamenn til landsins, segjum að það kæmi milljón, 100.000, það koma 2,2 milljónir ferðamanna, á þá Ísland að taka á móti öllum? Ég vil bara fá það á hreint. Sem sagt, Ísland á að taka á móti öllum sem koma hingað sem falla undir skilgreininguna flóttamaður. Það væri gaman að fá svar við því. Annað. Umsóknarferlið. Segjum að einstaklingi sé neitað um alþjóðlega vernd, á þá að veita honum dvalarleyfi? Ég gat ekki skilið ræðu hv. þingmanns öðruvísi en að þá ætti að veita honum dvalarleyfi. Þá skil ég ekki tilganginn með umsóknarferlinu. Þá er bara miklu betra að sleppa því. Það ætti raunverulega að sleppa því. En það væri gott að heyra álit hv. þingmanns á þessu. Annað sem ég get upplýst hv. þingmann um: Hann talaði um fyrirheitna landið Kanada, sem er ekki svo mikið fyrirheitna landið þegar það er skoðað. Samkvæmt frétt Reuters 2. september í ár lokaði Kanada landamærum sínum fyrir hælisleitendum, þannig að þeir eru búnir að loka landamærum sínum fyrir hælisleitendum. Það hefur reyndar gengið illa eftir það líka, þannig að það er ekki rétt að Kanada sé fyrirheitna landið í þessum málum, svo langt í frá. Þetta snýst um að ef einstaklingi er neitað um alþjóðlega vernd þá eigi hann að fá dvalarleyfi. Það skil ég ekki. Til hvers erum við þá með þetta blessaða kerfi? Það er miklu betra að henda því þá burt. Það kostar 15 milljarða að taka bara við dvalarleyfisumsóknum, hleypa öllum inn í landið. Það heitir „open borders“, opin landamæri, og ekkert annað.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið og fyrir spurningarnar sem eru allar mjög góðar. Það virðist ekki skipta máli hversu oft þeim er svarað, þær koma upp aftur þannig að ég fagna því að fá bara enn eitt tækifærið til að svara þeim. Ég tek svolítið undir með hv. þingmanni að við Píratar höfum á liðnu ári verið svolítið reaktíf í þessari umræðu. Við höfum verið svo upptekin við að reyna að koma í veg fyrir einhver óskapaskemmdarverk þessarar ríkisstjórnar á kerfinu að við höfum í rauninni ekkert verið að tala um það hvernig við sjáum hlutina fyrir okkur, hvað við viljum gera þetta. Ég get glatt hv. þingmann með því að þessu munum við breyta í vetur vegna þess að þegar hv. ríkisstjórnin er komin á sjálfseyðingarstýringu þá getum við kannski svolítið einbeitt okkur að því að kynna okkar sýn og við munum gera það. Mér finnst alltaf svolítið áhugavert að hv. þingmaður segist lesa úr athugasemdum okkar við það að það eigi að henda fólki út á götuna, þannig að við séum með einhverja „open borders“-stefnu. Ég á svo ákaflega erfitt með að sjá samhengi þar á milli. Það sem mig langar hins vegar að segja varðandi það er að Ísland er ekki eyland í heiminum. Ísland er þátttakandi í alls kyns alþjóðasamstarfi. Ég er ekki ofarlega á lista í því að tala gegn flestu af því samstarfi sem við erum í og ég er mjög hlynnt alþjóðlegu samstarfi. Það hvort við ætlum að opna hérna landamærin þá erum við í fyrsta lagi með opin landamæri. Við erum með opin landamæri sem heimila 500 milljón manns að koma hingað án þess að spyrja kóng eða prest. Þar er ekkert umsóknarferli og koma mörg þúsund manns hingað á hverju ári á grundvelli þeirra opnu landamæra. Við erum ekkert að leggja til nein opnari landamæri enda getum við ekki gert það vegna þess að við erum hluti af alþjóðasamstarfi sem býður ekki upp á það. Ef það á að fara í að opna landamæri eitthvað umfram það sem er, þau eru mjög opin, þá er það eitthvað sem þarf að ræða á alþjóðavettvangi en ekki hér á hinu annars ágætlega háa Alþingi. - Ég er því miður runnin út á tíma en ég get haldið áfram í seinna svari mínu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ísland er ekki eyland? Við erum víst eyland hér í Norður-Atlantshafi, en ég skildi alveg myndlíkinguna. Það er flogið hingað til lands. Við erum að taka á móti 1.299 umsóknum frá Venesúela af því að þar er slæmt efnahagsástand, þar er óhreint vatn og það er há glæpatíðni þar o.s.frv. Það stendur í kæruúrskurði í máli nr. 231/2022. Við vorum með breytingartillögu við það mál en hún var ekki samþykkt. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni varðandi þetta með þjónustuskerðinguna. Það var augljóst mál að fólkið myndi lenda í örbirgð. En varðandi það að við séum með opin landamæri út af alþjóðasamstarfi þá höfum fullveldisrétt og við getum lokað landamærunum okkar. Danmörk gerði það 2015 þegar Svíar voru svo góðir að þeir tóku á móti 175.000 manns árið 2015. Við heyrum í fréttum í fyrsta skipti núna að RÚV er loksins farið að fjalla um ástandið í Svíþjóð. Ég er búinn að vera að fylgjast með þessu í nokkur ár, og önnur ríki líka, en það kemur til Íslands nokkrum árum seinna. Það breytir því ekki að það er mjög mikilvægt fyrir íslensk stjórnvöld að Alþingi móti stefnu í þessu máli sem eitthvert vit er í svo við getum losnað við þetta mál úr pólitískri umræðu, ekki hafa þetta hangandi yfir okkur. Að við lærum af öðrum þjóðum og sníðum okkur stakk eftir vexti. Þessi stakkur á að vera þannig að við uppfyllum alþjóðlegar skuldbindingar og ekki meira. Það er nákvæmlega það sem Danir hafa gert og Norðmenn og önnur ríki. Þetta er ekki mikið í pólitískri umræðu í Noregi, þeim gengur vel að gera það. En það virðist vera að við ætlum alltaf að vera besta land í heimi. Við ætlum að leyfa fólki að fá aftur alþjóðlega vernd ef það hefur tengsl við landið. Til hvers í ósköpunum eigum við að gera það? Það er engin þörf fyrir tvenns konar alþjóðlega vernd í heiminum þótt ástandið sé slæmt. Ég ætla aðeins að koma inn á það sem kom fram hér áðan, að það sé einhver mannúðarkrísa í Evrópu, það er bara ekki rétt. Það hefur alltaf verið fátækt fólk í Evrópu, sofandi undir brúm og annars staðar. En spurningin er þessi: 

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir með hv. þingmanni. Mér finnst að við eigum að vera með stefnu sem vit er í. Mér finnst að við eigum að læra af öðrum þjóðum. Og svo ætla ég taka undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og segja að við eigum að fara vel með ríkisfjármuni og setja þá í að hjálpa fólki sem þarf á því að halda. Það er hins vegar ekki það sem við erum að gera og það er sannarlega ekki það sem þessi ríkisstjórn er að gera með nýframlögðu fjárlagafrumvarpi þar sem kostnaður við þennan málaflokk í víðari skilningi er kominn upp í 15 milljarða. Það eru sannarlega ekki peningar sem fara í það að hjálpa fólki. Þar er mikil kostnaðaraukning sem verður til af þeim lögum sem voru samþykkt hinn 15. mars síðastliðinn og snúast ekki um að hjálpa fólki heldur þvert á móti, að reyna að fæla fólk héðan frá sem það gerir ekki. Það eykur hins vegar pólaríseringu í samfélaginu, setur fólk í viðkvæmri stöðu á götuna og býr til vandamál en leysir þau ekki. Ég er sammála hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni um að við eigum að hafa stefnu sem vit er í. Á þessum tímapunkti er enginn að tala um einhver opin landamæri. Ég veit ekki einu sinni almennilega hvað þingmaðurinn er að tala um þegar hann talar um opin landamæri. Þetta er rosalega algeng spurning: Hvað getum við tekið á móti mörgum? Eigum að hafa opin landamæri eða ekki opin landamæri? Við erum ekki komin þangað sem mannkyn. Við vorum þar reyndar einu sinni. Við erum bara búin að fara aðeins aftur til baka hvað það varðar. Það er bara eitthvað sem er ekki til umræðu neins staðar. Það er ekki til umræðu á Evrópuþinginu, það er ekki til umræðu hjá Sameinuðu þjóðunum. Það er bara enginn að tala um þetta. Þannig að ég skil ekki af hverju er alltaf verið að flækja umræðuna og þvæla hana með einhverjum svona útúrsnúningum. Það sem ég myndi vilja gera - og við erum fyrst og fremst að reyna að gera kerfið okkar hér á litla Íslandi þannig að það sé skilvirkt, mannúðlegt og að vel sé farið með fjármuni - það væri í fyrsta lagi að straumlínulaga kerfið, sem við erum ekki að gera með þeim breytingum sem hafa verið lagðar til. - Ég hef núna tvær sekúndur. Ég flutti 230 ræður um þetta hérna fyrr á árinu þar sem ég kom með ýmsar tillögur um það hvernig hægt væri að bæta þetta kerfi. En ein af þeim tillögum var ekki að henda fólki 

Virðulegi forseti. Þessi þingsályktunartillaga var síðast lögð fram á 153. löggjafarþingi. Þá var hún þriðja málið sem var skráð en náði ekki fram að ganga. Ég endurflyt því þessa tillögu núna óbreytta en þetta er reyndar ekki í fyrsta sinn sem ég flyt tillögu um nákvæmlega þetta mál, að treysta þjóðinni fyrir því að greiða atkvæði um framhald viðræðna eða í rauninni að hefja þær líka. Fyrir tíu árum síðan, eða á 141. löggjafarþingi, þegar aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið stóðu enn yfir flutti ég einmitt sambærilega tillögu um að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla því það var allt byrjað að hökta um áframhald viðræðna. Sú tillaga náði heldur ekki fram að ganga. Reyndar var það árið 2009 sem ég flutti í fyrsta sinn tillögu um það að treysta þjóðinni til að taka fyrsta skrefið og þá vorum við tvö flutningsmenn um að fela þjóðinni að taka fyrsta skrefið og þá var það þáverandi og núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, sem var flutningsmaður. Síðan var þingsályktunartillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu líka sett fram á 144. löggjafarþingi, það hefur verið 2014, af Árna Páli Árnasyni m.a. og Katrínu Jakobsdóttur, auk Guðmundar Steingrímssonar og fleiri, þegar ný ríkisstjórn hafði lýst því yfir að viðræðum yrði ekki haldið áfram, þ.e. ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks sem var 2013–2016. Málið á sér því langan aðdraganda. Við sem erum m.a. flutningsmenn að þessu erum að reyna að ýta þessu máli áfram og við höfum sem sagt lagt þetta fram, þingmenn Viðreisnar, Pírata og Samfylkingar, á síðustu þingum. Með þingsályktuninni frá 2009, 16. júlí, ákvað Alþingi að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu og að loknum viðræðum við sambandið yrði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um væntanlegan aðildarsamning. Það er alltaf gott að vera vitur eftir á en það varð því miður ekki þessi þjóðaratkvæðagreiðsla sem ég stakk upp á sínum tíma, hún var ekki samþykkt og við sjáum að hluta til eina stærstu ástæðuna fyrir því að þetta mál er í þeim hlekkjum sem það er í rauninni í í dag. Sú þingsályktun er samt í fullu gildi enda hefur hún ekki verið felld úr gildi með annarri ályktun Alþingis. Það er því tilgangur m.a. þessarar þingsályktunartillögu að fylgja eftir þeim vilja Alþingis sem endurspeglaðist í þingsályktuninni frá árinu 2009, nr. 137. Þegar ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins lagði fram tillögu til þingsályktunar um að draga aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu til baka í febrúar 2014 vakti það hörð viðbrögð almennings. Það skrifuðu alls 53.555 manns undir áskorun um að efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræðurnar. Þáverandi ríkisstjórn brást ekki við kröfu meira en fimmtungs kosningarbærra manna, þrátt fyrir eindregin kosningaloforð Framsóknarmanna og Sjálfstæðismanna þar um, eindregin kosningaloforð sem voru svikin, við skulum hafa það í huga. Þessir tveir flokkar sem voru þá líka með meiri hluta á þingi treystu sér heldur ekki til þess að fara með það fyrir þingið og draga þingsályktunina formlega til baka. Það var heldur ekki gert. Það er því ekki ný umræða að mikilvægt sé að fá skýrt umboð frá þjóðinni um þetta brýna hagsmunamál þjóðarinnar og mér er ljúft og mér er líka skylt að halda þessari umræðu á lofti og ég mun gera það áfram. Það er í mínum huga rétti tíminn til að leiða fram þjóðarvilja í þessu mikilvæga hagsmunamáli. Ég veit að hjá Brexit-sinnum þessa lands er aldrei rétti tíminn, aldrei rétti tíminn til að spyrja þjóðina, sérstaklega ekki í málum sem henta ekki nákvæmlega þeirra pólitík. Þessi tillaga sem við erum að ræða hér snýst einmitt um það að leyfa þjóðinni að kjósa um það hvort við eigum að halda þessum viðræðum áfram, viðræðum sem hófust árið 2009 en var aldrei formlega slitið. Ég man það vel að þá voru líka raddir sem sögðu hátt og skýrt að þá væri ekki tíminn til að fara í þennan leiðangur, hvað þá spyrja þjóðina, enda var komið ítrekað í veg fyrir það. Virðulegi forseti. Heimsmyndin er að breytast og við verðum að tryggja íslenska hagsmuni innan breyttrar heimsmyndar. Það er því í mínum huga alltaf rétti tíminn til að bæta hag þjóðarinnar. En akkúrat núna þurfum við að líta alvarlega í okkar barm og spyrja hvar hagsmunum okkar er best borgið, endurmeta stöðu okkar út frá hagsmunum þjóðarinnar en ekki síst út frá þjóðhagslegum breytum og öryggi borgaranna í landinu okkar. Hvar ætlum við að vera staðsett í samfélagi þjóðanna? Í hvaða liði ætlum við að vera? Evrópsk gildi um frelsi, mannréttindi og lýðræði eru þau sem við aðhyllumst en Evrópumálin og að standa með öðrum Evrópuþjóðum snýst ekki síst um líf og hagsmuni fjölskyldnanna og heimilanna í landinu. Allt okkar daglega líf, við sjáum það, er samofið því hvaða ákvarðanir við tökum hverju sinni. Við þekkjum núna alveg þann róður sem íslensk heimili róa þessa dagana. Hækkanir á afborgunum lána eru hættar að vera fyrsta frétt í hér í fjölmiðlum og í rauninni er engin nýlunda lengur að afborganir lána hækki þegar kemur að heimilisbókhaldinu. Hin íslenska þrautseigja markast fyrst og fremst af því að hafa ekkert annað val. Við erum föst í þessu ástandi. Viðreisn vill að fólkið sem situr núna yfir heimilisbókhaldinu og klórar sér í hausnum yfir matarkörfunni og hvernig eigi að ná endum saman um mánaðamótin fái að taka ákvarðanir um sína framtíð. Þetta er risamál fyrir hagsmuni almennings og að mínu mati ekki síst eitt stærsta velferðarmálið. En þetta er líka mikið hagsmunamál fyrir fyrirtæki, lítil og meðalstór, sprota- og nýsköpunarfyrirtæki, sem ekki hafa sömu möguleika og stóru fyrirtækin á að taka lán eða fjármagna sig með erlendri mynt. Þau eru líka, þessi litlu og meðalstóru fyrirtæki, föst í heimi íslensku krónunnar. Við viljum ekki að fámennur hópur fyrirtækja fái þetta, við viljum að allir fái að gera upp í erlendri mynt. Um það snýst málið. Það skiptir ekki máli í rauninni hvert ég fer þessa dagana, fólk er að tala um efnahagsmálin. Fólk er að tala um vexti og verðbólgu og spyr: Hvert er réttlætið í því að gera allt rétt en horfa síðan upp á tækifæri fuðra upp, eignir og verðmæti, en fá síðan engu ráðið um það hvort það sé önnur leið í boði eða ekki? Því er stillt upp og því er beint inn í einn farveg, einn íhaldssaman ríkisfarveg í boði gömlu flokkanna, því það er ekki nóg að mínu mati að vera bara á móti til að vera á móti, það er líka okkar hlutverk að skynja og leiða fram vilja þjóðarinnar. Þannig virkar lýðræði. Í haust gerði Maskína könnun um afstöðu landsmanna til þess að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið og niðurstöðurnar eru áhugaverðar. Það er alveg sama hvaða breytur eru skoðaðar, og þetta er þessi tilhneiging síðustu ár, við sjáum alveg að þetta er sama tilhneigingin og stuðningurinn bara eykst, hvort sem er með tilliti til menntunar, kyns, aldurs, heimilistekna, búsetu, landsbyggðarþingmenn ættu m.a. að hafa það í huga, eða stuðnings við stjórnmálaflokka, ríkur meiri hluti er hlynntur því að það eigi að bera framhald viðræðna um aðild að Evrópusambandinu undir þjóðina. Það er hyggilegt fyrir andstæðinga þessa máls að hafa þetta í huga. Það er ekki málefnalegt að tortryggja allt og búa til einhverja skakka mynd bara af því bara. Það er ábyrgðarhluti hjá þeim stjórnmálamönnum sem gera allt að mínu mati til að þyrla upp ryki í augu almennings, sem vekja óöryggi og ótta og nota að einhverju leyti orðhengilshátt til að ýta undir sinn málflutning. Það getur verið að það virki en mér finnst þetta ekki málefnalegt. Það eru ótal mýtur sem andstæðingar inngöngu hafa haldið á lofti um árabil sem eru mjög langlífar og sem er búið að hrekja aftur og aftur. En við hvað er fólk hrætt? Hvers vegna er vont að fá að vita hvaða lífskjör fyrir fólkið í landinu samningur fæli í sér fyrir þjóðina? Málið sem ég mæli fyrir núna er eins skaðlaust og hægt er. Þetta er málamiðlun af hálfu okkar í Viðreisn. Við vitum alveg að við teljum Íslandi betur borgið í Evrópusambandinu. Við erum ekki að fara þangað með umræðuna, við erum að fara í umræðuna þannig að treysta þjóðinni fyrir næsta skrefi. Hættulegra er það ekki. Við erum einfaldlega að fara fram á það að fá fram þjóðarvilja um það hvort við höldum viðræðunum áfram. Við erum ekki að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfa inngönguna í Evrópusambandið og ég spyr: Af hverju gerum við það ekki? Af hverju förum við ekki þá leið að treysta þjóðinni fyrir næsta skrefi, hvort við höldum viðræðunum áfram? Ísland er eyja og eðli málsins samkvæmt reiðum við okkur á aðrar þjóðir og alþjóðasamvinnu til að eiga hreinlega möguleika á því að keppa á sviði lífsgæða og farsældar. Viðreisn vill að þjóðin spyrji sig krítískra spurninga um það hvernig við tökum þátt á sviði alþjóðamálanna en ekki síst um öryggi þjóðar, efnahagsmál heimilanna og virkilega hagsmuni; að meta sjálfa stöðuna. Evrópusambandið hefur þokast áfram, sérstaklega í skjóli stríðs í Evrópu. Evrópusambandið er talsmaður neytendaverndar, friðar í álfunni, mannréttindaverndar, loftslagsmála og samvinnu en Evrópusambandið er reyndar ekki afl sem talar fyrir pólaríseringu. Ég hef áður viðrað það á þessum stað hér að ég hef töluverðar áhyggjur af stöðu Íslands í þessum efnum þegar kemur að pólaríseringu. Það er óhætt að segja að vatnaskil hafi orðið í umræðunni um stöðu Íslands í Evrópu með innrás Rússa í Úkraínu. Viðbrögð nágrannaríkjanna við breyttri stöðu heimsmála hafa verið skýr. Í Danmörku var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla og samþykkt að falla frá fyrirvörum landsins um að taka fullan þátt í varnarmálasamstarfi ESB. Danir voru með fyrirvara, eru núna á fullu í varnarmálasamstarfi ESB því það skiptir þá máli. Þeir fengu þjóðaratkvæðagreiðslu, ekki við. Að sama skapi varð innrásin til þess að Svíar og Finnar sóttu um aðild að NATO, þar sem við eigum einmitt sæti við borðið og erum fullgildir þátttakendur og erum stolt af því, vegna þess að það skiptir einmitt máli fyrir okkur, herlausu eyjuna, að vera fullgildir þátttakendur við borðið, vera rödd við borðið til að verja okkar hagsmuni, hvort sem þeir eru á sviði öryggis- og varnarmála eða efnahags- og félagsmála. Þetta þýðir núna að Danir, Svíar og Finnar verða samstiga á vettvangi NATO og ESB í varnar- og öryggismálum og umræða er þegar hafin í Noregi um það hvort ástæða sé til að endurskoða stefnu landsins varðandi ESB-aðild. Eins og kunnugt er þá eru Norðmenn burðarás EFTA-stoðarinnar í EES og þar leiðir Høyre, systurflokkur Sjálfstæðisflokksins, vagninn þegar kemur að umræðu um Evrópumálin. Íslendingar þurfa að taka ákvörðun um það hvort þeir telji sig eiga samleið með frændþjóðum okkar og helstu viðskiptalöndum á tímum vaxandi viðsjár í Evrópu. Það er ljóst að NATO-aðildin veitir hernaðarlegt skjól gagnvart utanaðkomandi ógnum en hitt blasir líka við, að þessari ógn verður ekki eingöngu mætt með hernaðarmætti heldur einnig með samstöðu um lýðræðisleg gildi og virðingu fyrir mannréttindum ásamt því að standa vörð um menningarverðmæti og hlúa að leikreglum á markaði og ekki veitir nú af miðað við síðustu skýrslur hér heima. Evrópusambandið hefur staðið vörð um frið í álfunni og við vitum hvaða afleiðingar það hefur fyrir lífsgæði og öryggi ef við gerum það ekki, enda hefur eitt fyrsta skref Úkraínu verið að lýsa því yfir að vilja vera fullgildur meðlimur í NATO og fullgildur meðlimur í Evrópusambandinu. Þannig svaraði Úkraína sinni stöðu. Þessi þingsályktun fjallar um það sem ég tel vera fyrsta skrefið í átt að þessum markmiðum, þessum stóru markmiðum sem ég tel að við verðum að tala meira um og að þjóðin fái að kjósa um framhald viðræðna og það liggi þá fyrir í eitt skipti fyrir öll hver vilji þjóðarinnar er, hvort það sé meiri hluti fyrir því í landinu að klára aðildarviðræður og bera síðan, ef það verður já, samning undir fólkið í landinu. Ég vil gera það svo að fólkið okkar eigi ríka rödd í þessu máli, fólkið sem finnur á eigin skinni hversu aðþrengd við erum í núverandi kerfi og vill kannski fá að skoða aðra möguleika. Fjölmörg efnahagsleg, menningarleg, lýðræðisleg og söguleg rök hníga að því að það sé nauðsynlegt að gefa íslensku þjóðinni kost á því að láta í ljós vilja sinn um áframhald á aðildarviðræðum við Evrópusambandið og ég spyr: Af hverju ekki? Flutningsmenn telja mikilvægt, virðulegi forseti, að Ísland verði strax frá byrjun núna með í áætlunum Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum með þeim þunga sem fylgir fullri aðild að sambandinu. Því myndi jafnframt fylgja frekari öryggistrygging gagnvart þeim áhættuþáttum sem landið er annars illa tryggt fyrir, einkum hvað varðar samfélagsöryggi. Það er mat flutningsmanna að áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið sé svo viðamikið hagsmunamál að ekki komi annað til greina en að leita leiðsagnar þjóðarinnar um framhald þeirra. Auk þeirrar mikilvægu forsendu og mikilvægu röksemda er lúta að efnahagslegum stöðugleika, bættum vaxtakjörum og fjölmörgu öðru hníga einnig sterk rök að því að Ísland taki afstöðu til aðildar að Evrópusambandinu vegna nýs veruleika, m.a. í öryggis- og varnarmálum eins og hefur komið fram áður. Þess vegna teljum við brýnt að þessi þingsályktunartillaga verði afgreidd á þessu löggjafarþingi og undirbúningur verði hafinn fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu sem haldin verði í árslok 2024.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur kærlega fyrir framsöguna. Sannarlega af mörgu að taka en ég ætla bara að velja eitt. Mig langar nefnilega að vita afstöðu Viðreisnar almennt til þjóðaratkvæðagreiðslna, þ.e. er Viðreisn með þessu að tala fyrir algerri umbyltingu á íslenskri stjórnskipun, brotthvarfi frá fulltrúalýðræðinu, eða er Viðreisn með þessu að segja að við eigum að kjósa um mál þegar kemur að hugðarefnum Viðreisnar? Því að ef við tækjum fremstu mál eða hugðarefni flokka sem eru með svona svipað fylgi, svipaðan stuðning og þingflokkur Viðreisnar - mér detta í hug skatta- og skerðingarlaus lágmarkslaun hjá Flokki fólksins, mér dettur í hug lögleiðing fíkniefna hjá Pírötum. Af hverju? Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir spyr af hverju. Ég spyr þá á móti: Af hverju ekki að kjósa um þessi risamál þessara flokka sem hafa svipað fylgi? Ef Viðreisn er almennt ekki fylgjandi þjóðaratkvæðagreiðslum, er það af því að Viðreisn er hrædd? Við hvað er Viðreisn svona hrædd? Af hverju má ekki kjósa um þessi mál? Ég gæti spurt þessarar sömu spurningar héðan og það væri bara gott að fá svar við þeim.

Virðulegi forseti. Ég nefndi hér orðið orðhengilshátt í minni ræðu áðan. Það er verið að benda á að ef við greiðum ekki þjóðaratkvæði um þetta mál hvort það sé þá ekki bara um allt. Við getum tekið þessa umræðu. Þetta mál er hins vegar í sjálfheldu að mínu mati. Það er ekki búið að draga formlega til baka aðildarviðræðurnar sem þingið samþykkti árið 2009. Það er alveg ljóst að þáverandi meirihlutaflokkar 2013–2016 treystu sér ekki til að fara í gegnum þingið af því að þeir treystu því ekki að það yrðu ekki bara allt að því óeirðir hér úti af því að það var alveg skýr þjóðarvilji með undirskriftasöfnuninni. Ég held að þetta væri líka ágætisspurning sem hv. þingmaður gæti beint m.a. til síns formanns sem var á tillögu með mér í júlí 2009 um það að halda þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann var greinilega sömu skoðunar og ég að það væri hægt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um stór og mikil mál sem varða mjög víðtæka hagsmuni þjóðarinnar, sem snerta mannréttindi, efnahagsmál, varnir og öryggi og það hver staða Íslands er í heiminum. Ég held að ef við hefðum staðið frammi fyrir því í dag að ganga í NATO, sem var gríðarlega mikilvægt skref á sínum tíma, ég held að það væri mál sem fólk hefði talað um í dag að það ætti að greiða atkvæði um meðal þjóðarinnar. Ég held að stjórnmálafólk í dag hefði átt að treysta sér í þá leið. Tíminn var annar, tíðin var önnur á þeim tíma. En þetta er dæmi um það hvernig tímarnir geta breyst. Ég er á því að öll nálgun m.a. þingmanna Sjálfstæðisflokksins í þessu máli er alltaf til að stoppa málið, til að tempra málið, gera það tortryggilegt, gera lítið úr því, reyna að fá fólk til að hlæja að einhverjum aukasetningum að mínu mati með einhverjum misskildum húmor. Þannig að þetta mál í mínum huga, enda er þetta fyrsta málið sem Viðreisn leggur fram, er það risastórt að við teljum út frá efnahagslegum forsendum, eins og ég segi, öryggislegum lífsgæðaspursmálum mikilvægt að þjóðin sjálf fái valkost þannig að hún fái að ráða meira sínum málum í samfélaginu, hvort sem við erum hér eða annars staðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hv. þingmaður segir málið vera í sjálfheldu. Það er bara niðurstaða örfárra og reyndar mjög svo fækkandi áhangenda ESB. Það er auðvitað alveg kýrskýrt hvar við stöndum þegar kemur að aðlögunarviðræðum við Evrópusambandið: Þær hafa verið settar í ótímabundinn dvala. Þeim hefur verið hætt. En ef við víkjum aftur að framsöguræðu hv. þingmanns, kosningaræðu hv. þingmanns, mætti kalla það - við höfum heyrt þetta allt áður. Það er ræðan um evruna, um evrópsku velferðina, um öryggismálin og svo auðvitað tilfinninganuddið. Það eru þessi órjúfanlegu tengsl við Evrópu sem er bara hægt að rækta í gegnum Evrópusambandið. Þessi ræða hefur verið haldin. Hún var síðast haldin hérna fyrir síðustu þjóðaratkvæðagreiðslu sem var haldin haustið 2021 og þá fengu talsmenn þessarar skoðunar, þessara nákvæmlega sömu viðhorfa, undir 30%. Þá segi ég: Þetta er réttmæt niðurstaða kosninga. Þetta eru skýr skilaboð frá kjósendum. Þetta er vilji þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég skil ekki neitt í þessu andsvari, ekki annað en bara að það sé ætlunin að haka í boxið. Hvernig ályktaði landsfundur Sjálfstæðisflokksins 2013? Hann ályktaði um þjóðaratkvæðagreiðslu.

Við erum búin að halda …

- Já, bíddu, eins og það sé einmitt - nákvæmlega. Það er sem sagt til í orðabók Sjálfstæðisflokksins einu sinni. Það er bara búið að stroka orðið þjóðaratkvæðagreiðsla út úr vinnu- og handbókum Sjálfstæðisflokksins í dag. Það eru akkúrat tíu ár síðan, það er kannski verið að halda upp á að það orð er ekki lengur til í orðabók og handbókum Sjálfstæðisflokksins. En Sjálfstæðisflokkurinn sjálfur hefur komið að því að segja: Þetta mál á að bera undir þjóðina, leyfa þjóðinni að ákveða næsta skref. Það er ekki að ástæðulausu sem fólk á sínum tíma var bara mjög ósátt við þá niðurstöðu sem kom síðan í kjölfarið, að sniðganga þá ályktun. Og ég minni enn á það að formaður flokksins hefur verið á þingsályktunartillögu um það að leita til þjóðarinnar. Hættulegra er það nú ekki. En það er greinilega einhver rosa hætta í þeirra huga að fara með þetta mál til þjóðarinnar. Það sem ég óttast hins vegar meira, talandi um Evrópumálin og horfandi á tvo viðbótarþingmenn frá Sjálfstæðisflokknum hér í hliðarsal, er á hvaða vegferð Sjálfstæðisflokkurinn er. Gott og vel. Fyrir þessu máli er ég að berjast. Ég vil hvetja Sjálfstæðisflokkinn til að nýta tækifærið til að standa vörð um EES-samninginn. Mér sýnist á öllu að það sé verið að reyna að fremja eitthvert harakiri á EES-samningnum, einum mikilvægasta milliríkjasamningi sem við Íslendingar höfum gert. Ég spyr bara: Ætlar Sjálfstæðisflokkurinn ekki að hafa kjark í sér til að standa með EES-samningnum, leggja fram bókun 35? Það mun koma í ljós. Það hefði verið áhugavert að sjá, og það er gaman að fylgjast með því að það er kominn óróleiki meðal þingmanna Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að þessu. En ég verð að segja að það er umhugsunarefni þegar umræðan er orðin svo þung og mikil innan Sjálfstæðisflokksins um að það eigi ekki einu sinni að standa vörð um EES-samninginn. Öðruvísi mér áður brá.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og fyrir að leggja þetta mál fram. Mig langar að hrósa Viðreisn fyrir að koma með þetta mál hingað inn í þingsal og hafa það einmitt fyrsta mál á dagskrá. Ég held að það sé mjög mikilvægt og ég vil hrósa flokknum fyrir að standa þá bara fyrir því sem flokkurinn var einmitt stofnaður til að gera; vera Evrópusambandsaðildarsinni. Frábært hjá ykkur, því að á síðasta kjörtímabil held ég að þetta hafi verið eitt af síðustu málunum sem komu á dagskrá og enginn tók þátt í einhverri umræðu um það. Ég ætla líka að hrósa flokknum fyrir að setja Evrópusambandsaðildarviðræður eða aðlögunarviðræður og þjóðaratkvæðagreiðslu um það á dagskrá en hætta þessum evrublekkingarleik eins og var síðast, að tala fyrst um það að taka upp evruna og svo geti Evrópusambandið komið einhvern tíma seinna. Vonandi erum við öll búin að átta okkur á því að það er bara blekkingarleikur. Ef Ísland vill taka upp evruna þá göngum við í Evrópusambandið. Ég held að það sé alveg skýrt og ég veit að hv. þingmaður ætti að vera sú sem þekkir það manna best að það þarf að tengjast. Ég ætla líka að segja að mér finnst rosalega gaman að ræða um Evrópusambandið. Ég elska Evrópusambandið, mér finnst það frábært, en ég vil ekki að Ísland gangi í Evrópusambandið. Það er allt önnur spurning. Hv. þingmaður spyr hér áðan í ræðu: Í hvaða liði erum við? En er það í alvöru spurning? Það er alveg kristaltært í hvaða liði við erum. Við erum í liði með líkt þenkjandi þjóðum. Við vinnum náið með Evrópusambandinu. EES-samningurinn er okkur grundvallarplagg. Aðild okkar að NATO er það líka, þannig að það þarf ekkert að velta því fyrir sér og við þurfum ekkert að ganga í Evrópusambandið til að segja í hvað liði við erum. Það liggur skýrt fyrir. En mig langar þá að spyrja hv. þingmann: Af hverju treystum við ekki þjóðinni? Hvað eru margir þingmenn á Alþingi Íslendinga í dag sem eru fylgjandi því að ganga í Evrópusambandið? Hvað voru kjósendur 

Virðulegi forseti. Aðeins að könnun Maskínu sem var svo skýr: Það eru allir flokkar sem að meiri hluta styðja það, og drjúgur meiri hluti, að halda áfram og leyfa þjóðinni að kjósa, treysta þjóðinni til að fá að kjósa. Það eru bara tveir flokkar þar sem er minni hluti, en samt með meiri hluta yfir 40%. Það eru yfir 40% Sjálfstæðismanna sem styðja það að leyfa þjóðinni að kjósa um framhaldið. Samt á ekki að taka tillit til þessa. Það er sem sagt þannig núna í augum Sjálfstæðisþingmanna að þjóðin má ekki kjósa um neitt nema um það sem er þeim þóknanlegt. Ég hef heyrt þetta svolítið, þjóðin má heldur ekki kjósa um neitt sem meiri hluti þingsins vill ekki kjósa um. Af því að hér eru Brexit-sinnar sem ég horfi á þá hefði til að mynda, ef við horfum til Englands, með sömu aðferðafræði sú þjóðaratkvæðagreiðsla í Bretlandi aldrei orðið - og hún hefði reyndar betur aldrei orðið. En það segir m.a. þetta: Af hverju er ítrekað ekki hægt að bera virðingu fyrir þeim vilja sem birtist með skýrum hætti?  
             Við skuldum þjóðinni það að leyfa henni að hafa valkosti, leyfa henni að ákveða sjálf 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið við andsvari. - Með skýrum hætti? Hvað kemur fram með skýrum hætti? Við erum þjóðkjörnir fulltrúar hérna inni í þessum sal. Það er skýr vilji þjóðarinnar, hvernig þau kusu til þings. Skoðanakannanir eru fínar til síns brúks og þær sýna ákveðnar sveiflur og ákveðna umræðu í samfélaginu en það er áberandi að þegar við erum að takast á við einhverjar áskoranir eða erfiðleika þá eru fleiri sem eru tilbúnir að velta því fyrir sér hvort það sé mögulega betra að ganga í ESB. Það er alveg skiljanlegt og ég fagna því að við tökum þá umræðu hér en tökum hana þá af einhverri alvöru, hvað það þýðir að ganga í Evrópusambandið. Aftur vil ég hrósa hv. þingmanni og hennar flokki fyrir að vera skýr í þeirri afstöðu sinni að vilja ganga í Evrópusambandið, en við verðum líka að þora að taka umræðuna alla leið og það er ekki bara hægt að tala um kostina, það þarf líka að tala um galla. Það er ekkert allt svo frábært í Evrópusambandinu. Evrópusambandið er að glíma við fullt af vandamálum. Evrópusambandið er að glíma við verðbólgu. Evrópusambandið hefur verið að glíma við töluvert atvinnuleysi, atvinnuleysi hjá ungu fólki, og áskoranir eru svo sannarlega til staðar þar líka. En eitt vil ég segja við hv. þingmann: Ef einhvern tímann kæmi til þess að taka aftur upp viðræður við Evrópusambandið um mögulega aðild þá að sjálfsögðu þyrftum við að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en hafist væri handa við að taka upp slíkar viðræður. Það er nákvæmlega um það sem landsfundur Sjálfstæðisflokksins ályktaði árið 2013, af því að hv. þingmaður var að vísa í þá ályktun. Við skulum halda því til haga. En það er líka mikilvægt, hv. þingmaður, að á meðan talað er um þá kosti sem mögulega einhverjum kann að finnast vera við það að ganga í Evrópusambandið þá skulum við líka tala um það sem þar gengur ekki jafn vel. 

Virðulegi forseti. Nú er ég pínulítið hissa yfir því af hverju það eru ekki einmitt Sjálfstæðismenn sem eru á þessari tillögu, því að þessi tillaga er nákvæmlega það sem ályktun á landsfundi Sjálfstæðismanna snerist um; að treysta þjóðinni fyrir næsta skrefi, halda þjóðaratkvæðagreiðslu um … 

Hæstv. forseti. Það er með nokkurri gleði að ég kem hér í ræðupúltið til að taka til máls um þessa ágætu tillögu þar sem ég er meðflutningsmaður ásamt fleiri þingmönnum Samfylkingarinnar. Tillagan er, eins og hér hefur komið fram í máli hv. fyrsta flutningsmanns, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, að það verði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna við Evrópusambandið um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Fyrst kannski aðeins í tilefni þeirra orðaskipta sem hér hafa átt sér stað um þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er það auðvitað bara þannig að í öllum lýðræðisríkjum, í flestum lýðræðisríkjum ef ekki bara öllum, er stuðst við svokallað fulltrúalýðræði, þ.e. fólkið kýs fulltrúa sína á þing en fulltrúalýðræði hefur aldrei útilokað þjóðaratkvæðagreiðslur. Um það eru mýmörg dæmi um allan heim og þarf svo sem ekki að fara langt yfir skammt. Það má kannski rifja hér upp til gamans að á fyrri hluta síðustu aldar voru íslenskir stjórnmálamenn bara tiltölulega duglegir að efna til þjóðaratkvæðagreiðslna. Þeir gerðu það árið 1908 um áfengisbannið, 1916 um þegnskylduvinnu, 1918 um setningu sambandslaganna, afar mikilvæg breyting á stöðu Íslands, og aftur um brennivínið árið 1933 og árið 1944 um afnám sambandslaganna og um setningu nýrrar stjórnarskrár. Ég held að við sem eitthvað höfum lesið í sögu Íslands eða höfum á annað borð áhuga á stjórnmálasögu Íslands vitum hvers konar átök voru hér í þessum sal á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar, hvers konar átök það voru. En það hvarflaði ekki að nokkrum manni að efna ekki til þjóðaratkvæðagreiðslu um grundvallarhagsmuni íslenskrar þjóðar, grundvallarhagsmuni. Okkur getur fundist allt og ekkert um aðild Íslands að Evrópusambandinu hugsanlega, stöðu Íslands í samfélagi þjóða. En við getum ekki deilt um það hér í þessum sal að það sé ekki um grundvallarmál að ræða. Þetta varðar stöðu Íslands sem sjálfstæðs ríkis í samfélagi þjóðanna og stöðu okkar innan Evrópu og stöðu okkar sem fullvalda þjóðar og hvernig við ætlum í fyrsta lagi að verja það fullveldi í samstarfi við aðrar önnur ríki og einnig og ekki síður að efla hér bæði velsæld og þjóðarhag og hagvöxt með því að vera í nánara samstarfi á markaði í Evrópu og með öðrum hætti líka. Hef ég þá lokið pistli mínum um þjóðaratkvæðagreiðslur, af því að þetta fór nú allt að snúast um gildi þeirra og hvort þær ættu bara beinlínis við. Kannski á það rætur að rekja til innanflokksdeilna í Sjálfstæðisflokknum sem síðar urðu til þess að Viðreisn var stofnuð, ég veit ekkert um það, en hér er fólk sem þekkir það betur en ég. Hæstv. forseti. Þá er kannski rétt að rifja það upp að ég ásamt hv. fyrsta flutningsmanni, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, og reyndar hæstv. forseta, ef ég man rétt, og hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur sem eru núna í þessum sal, sátum öll á þingi árið 2009 og munum kannski um hvað það snerist. Hér var flutt tillaga um að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Hún var auðvitað að einhverju leyti flutt til þess að gefa Íslendingum von um bjarta framtíð að loknu bankahruni og algjöru rofi á trausti fólks á samfélagsbyggingunni og trausti fólks til stjórnmálanna. Það var kannski ekki bara af því að við ætluðum að sækja traustið til útlanda heldur vegna þess að við vildum, og ég vil og Samfylkingin vill, stefna til nánara Evrópusamstarfs, helst með aðild að Evrópusambandinu. Ég var sumarið 2009 svo borubrött að ég taldi ekki þörf á þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að það var svo drjúgur meiri hluti fyrir tillögunni á Alþingi. Það er of langt mál að fara að rifja upp allt sem gerðist það sumar í þeirri umræðu og hvernig málið svo fór í framhaldinu. En auðvitað hefði það byggt miklu fastari grunn fyrir okkur til að standa á ef meiri hlutinn þá hefði brotið odd af oflæti sínu og sagt: Jú, auðvitað förum við með málið í þjóðaratkvæðagreiðslu, fáum allsherjarsamstöðu um það, sem skoðanakannanir þá bentu til, um þessa umsókn og byggjum hana á föstum pólitískum grunni og með stuðningi meiri hluta þjóðarinnar. Sumarið 2009, ef ég man rétt, var stuðningurinn við að sækja um aðild og við aðild, held ég, 70%, ef ég man rétt, líklega aldrei verið hærri. En þannig fór um þá sögu. Ég held að þessi tillaga sé svo mikilvæg núna einmitt til að taka málið úr þessari pólitísku sjálfheldu sem það hefur verið í allt of lengi. Auðvitað er það þannig að þingsályktunartillagan sem var samþykkt hér árið 2009 er í fullu gildi, hún hefur aldrei verið dregin til baka. En hér hafa hins vegar ríkisstjórnir sem tóku við eftir 2013 ákveðið að láta sem hún væri ekki til og beitt svona, hvað eigum við að segja, vafasömum bréfaskrifum til Brussel og ýmsu öðru til að reyna að telja fólki trú um að aðildarviðræðunum hafi verið slitið. Við höfum á þessum tíma og íslenskt samfélag þróast kannski ekki beinlínis í þá átt sem sum okkar höfðu kosið sumarið 2009 og auðvitað hefur Evrópusambandið stækkað og þróast mjög mikið og vettvangur Evrópusamstarfsins er ekki sá sami og hann var fyrir 20, 30 árum, hvað þá ef við förum lengra aftur í tímann. Ég var þegar þeirrar skoðunar eftir að við gengum í EES, sem ég held að við séum öll sammála um að hafi verið eitt stærsta og örlagaríkasta gæfuspor sem tekið hefur verið fyrir íslenskt samfélag, að það væri fordyrið að aðild að Evrópusambandinu. Síðan eru reyndar liðin nokkur ár og mér hefur því miður ekki orðið að ósk minni um fulla aðild Íslands að Evrópusambandinu, en þannig er það. Við höfum hins vegar gerst aðilar að Schengen. Við erum í innra starfi Evrópusambandsins mjög víða. Við erum vonandi öll sammála um hið upphaflega erindi Evrópusambandsins um að stuðla að friði og öryggi í álfunni eftir einhvern mesta hildarleik sögunnar og að við gerum það með nánu samstarfi, með frjálsum viðskiptum, með frjálsri för og við byggjum það á lýðræðislegum gildum. Allt þetta stemmir enn þá, allt þetta er í raun og veru jafn gilt og eiginlega enn mikilvægara í ljósi þess að nú er stríð í Evrópu en það var kannski fyrir 15 árum. Þess vegna kem ég hér upp til að ítreka stuðning minn við það að þetta sjálfsagða skref verði tekið, að kjósendum hér á landi verði boðið að taka afstöðu til þess hvort þau vilja halda áfram viðræðum við Evrópusambandið eða ekki. Að lokinni slíkri atkvæðagreiðslu, hvernig sem hún færi, er það auðvitað líka skylda stjórnmálafólks og stjórnmálaflokka að virða þá niðurstöðu hver sem hún verður. Þá reynir á pólitíska þrekið. En leyfum fyrst fólkinu í landinu að taka þessa ákvörðun um grundvallarstöðu Íslands í samfélagi þjóða, rétt eins og við höfum leyft fólki að taka þessar ákvarðanir í gegnum íslenska stjórnmálasögu síðastliðin 120 ár eða svo, alla vega frá því að fyrsti ráðherrann kom í landið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir sköruglega ræðu, efnismikla og mjög góða. Það var mjög fínt að fá þennan fyrirlestur um þjóðaratkvæðagreiðslur og þær fullyrðingar sem hér komu fram áður um það að ef það væru þjóðaratkvæðagreiðslur haldnar í stórum málum þá værum við einhvern veginn að gefa fulltrúalýðræðið upp á bátinn. En það er kannski ekki það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um, heldur meira þetta sem aðeins var farið yfir í ræðunni. Það er þetta sem gerðist árið 2009 þegar ákveðið var að sækja um aðild að Evrópusambandinu og hv. þingmaður fór mjög vel yfir það hvers konar andrúmsloft ríkti í samfélaginu þá. Við sáum það á skoðanakönnunum strax upp úr hruni að afstaða fólks gerbreyttist til Evrópusambandsins. Menn voru tilbúnir til að skoða það jákvæðari augum þá heldur en hafði verið á árunum fyrir hrun. Það var mjög auðmælanlegt og auðsjáanlegt í öllum könnunum sem birtar voru. Ég man líka, þá ekki á þingi heldur bara úr fjölmiðlum verandi að fylgjast með þessu máli þá, að það var mikið rætt um það hvort það ætti að leita liðsinni þjóðarinnar og spyrja hana hvort það ætti að fara í vegferðina eða ekki og svo sem eins og hv. þingmaður kom inn á þá var nú meiri hluti fyrir því að gera það þannig þó að sú leið hafi síðan ekki orðið ofan á. En mig langaði að spyrja hv. þingmann, vegna þess að mönnum hefur verið mjög tíðrætt um það að það var ekki farið í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en farið var í viðræðurnar: Að hvaða leyti veikti það ferlið? Menn hafa talað mikið um það í framhaldinu að þetta hafi veikt aðildarferlið. Mig langar að fá það bara úr þessum ræðustól í þessa umræðu hér vegna þess að það skiptir máli, að hvaða leyti það veikti ferlið, og það væri mjög forvitnilegt að fá einhverja yfirferð frá hv. þingmanni um það.

Hæstv. forseti. Nú þarf ég að stinga djúpt til að muna nákvæmlega hvernig þetta var, en stóra myndin er þessi: Að sjálfsögðu get ég eftir á að hyggja staðið hér og sagt: Ef við hefðum haldið þjóðaratkvæðagreiðslu og niðurstöður hennar hefðu verið í einhverju samræmi við skoðanakannanir þá hefðum við að sjálfsögðu sem stjórnmálamenn, kjörnir fulltrúar hér á Alþingi sem þá voru, talið það pólitíska skyldu okkar að klára málið. Ég met það svo að ein af ástæðum þess að þegar leið á það kjörtímabil, og síðan þegar nýtt kjörtímabil tók við og ný ríkisstjórn, þá töldu stjórnmálamenn eða stjórnarflokkar hér sig ekki þurfa að virða niðurstöðu meiri hluta þingsins, þingsályktunartillöguna, hafi m.a. verið vegna þess að þeir voru ekki með þrýsting frá kjósendum eins og hann hefði orðið annars. Það er auðvitað ekkert leyndarmál að í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, þegar Samfylkingin og Vinstri græn voru saman í ríkisstjórninni eftir hrun og mokuðu hér skít alla daga, svo það sé bara orðað eins og það var, þá voru þar ekki síst tilteknir ráðherrar Vinstri grænna sem drógu lappirnar í þessu tiltekna máli og gátu það í krafti ráðherradóms síns. Ég held eftir á að hyggja að það hefði kannski ekki verið þeim jafn auðvelt ef við hefðum haft mjög skýran lýðræðislegan vilja þjóðarinnar sem leiðarljós í málinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar, gott var það og efnismikið. Mig langar aðeins að bæta við þetta að það sem gerðist síðan eftir kosningarnar 2013 eða fyrir kosningarnar 2013 var það að fjölmargir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, m.a. oddvitar í kjördæmum sem urðu ráðherrar í ríkisstjórn eftir kosningarnar, sögðu nokkrum dögum fyrir þær kosningar skýrt að það ætti að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um framhaldið á því kjörtímabili. Það var síðan svikið með þessu bréfi sem sent var til Brussel í skjóli nætur. Ég er því ekkert endilega viss um í ljósi þess hve háfleyg kosningaloforðin voru fyrir kosningarnar að það hefði eitthvað þvælst fyrir mönnum eftir þær kosningar að hunsa þjóðarviljann og engu að síður reynt að slíta viðræðum. Hitt er síðan annað mál að það er auðvitað ekki hægt að slíta viðræðum með því að senda bréf án aðkomu Alþingis þegar það er Alþingi sem er búið að samþykkja það að fara í einhvers konar viðræður. Ég verð að fá að spyrja hv. þingmann núna vegna þess að það hefur talsvert verið rætt um flokk þingmannsins, Samfylkinguna, og Evrópuhugsjónina. Ég hef sjálfur gagnrýnt flokkinn fyrir þá afstöðu að tala með þeim hætti, eins og formaðurinn hefur gert ítrekað, að það eigi ekki að fara af stað með þetta mál vegna þess að það sé ekki hægt að klára það innan kjörtímabils. Mig langar að fá að vita: Er eitthvað sem kemur í veg fyrir það ef Samfylkingin kemst í ríkisstjórn eftir næstu kosningar að a.m.k. þetta skref yrði stigið, að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um viðræður, þegar við vitum það að aðildarviðræður við Evrópusambandið geta tekið talsverðan tíma?

Hæstv. forseti. Það var fyrir rúmlega 20 árum sem Samfylkingin tók það djarfa skref að kanna hug félagsmanna sinna til Evrópusambandsins og Evrópusambandsaðildar vegna þess að þegar við stofnuðum Samfylkinguna þá vissum við að það voru ekkert allir á sama máli um aðild að Evrópusambandinu eða hvort það ætti að standa skýrum stöfum í stefnu flokksins. Niðurstaðan var algjörlega ótvíræð og síðan hefur það staðið skýrum stöfum í stefnu flokksins og gerir það enn þá og við sem berum fána Samfylkingarinnar erum Evrópusinnar og Kristrún Frostadóttir, formaður Samfylkingarinnar, hefur sagt það alveg skýrt. Formaður minn hefur hins vegar sagt að hún telji þetta ekki forgangsmál núna. Ég get talað fyrir sjálfa mig og örugglega fyrir munn mjög margra af stuðningsfólki Samfylkingarinnar. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að Evrópusambandsaðildin eigi að vera í forgrunni. Það er mitt mat og ég tel blasa við að það litla skref sem hér er lagt til, þ.e. að gefa kjósendum tækifæri til að greiða atkvæði um framhald aðildarviðræðna, sé það minnsta sem við getum gert og ég treysti því að Samfylkingin standi í lappirnar þegar á það reynir.

Herra forseti. Eins og hv. framsögumaður þessa máls sem við ræðum hér, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, fór yfir þá hefur þetta mál verið lagt fram nokkrum sinnum áður, síðast á síðasta þingi og það var 3. mál. Formaður Samfylkingarinnar mælti fyrir málinu 15. september og það var 3. mál og fremsta forgangsmál Samfylkingarinnar. Ég segi þetta bara til að benda hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur á þetta vegna þess að hana misminnti hvað þetta varðaði í andsvörum hér áðan. Herra forseti. Stefna Samfylkingarinnar er alveg skýr. Við viljum að Ísland gangi í Evrópusambandið og taki upp evru að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég vil að Ísland gangi í Evrópusambandið svo við getum öll haldið áfram að búa á Íslandi, öll, líka unga fólkið okkar, vel menntaða unga fólkið okkar sem leitar út eftir störfum við hæfi sem ekki fást hér á landi. Ég fór með stutta tölu við opnun Evrópustofu árið 2012 og var þá enn vongóð um að aðildarviðræður við Evrópusambandið myndu skila okkur samningi sem þjóðin gæti kosið um. Þá var ég fjármálaráðherra og von mín sú að ungt fólk á Íslandi myndi sannfærast um eftir að hafa kynnt sér málin, m.a. með kynningum Evrópustofu, að framtíðin feli í sér meira samstarf Íslands á alþjóðavísu og stöðugra umhverfi fyrir sífellt flóknara atvinnulíf. Evrópustofu var síðan lokað í september 2015, stuttu eftir að bréfið fór frá þáverandi utanríkisráðherra út til Evrópusambandsins með tilkynningu um að umsóknarferlið væri stöðvað. En auðvitað, eins og búið er að fara yfir í þessari umræðu, þá bara gerast kaupin ekki svona á eyrinni. Ef Alþingi hefur samþykkt þingsályktunartillögu þá þarf Alþingi að samþykkja að henni eigi ekki lengur að fylgja eftir. Það er gríðarlegt hagsmunamál undir við inngöngu í Evrópusambandið. Við höfum siglt ólgusjó vegna krónunnar sem leiðir okkur stundum upp í hæstu hæðir en svo aftur niður í öldudali. Þetta hefur ekki bara áhrif á rekstur fyrirtækja heldur líka á rekstur heimila sem þurfa að bera kostnaðinn af himinháum vöxtum og verðtryggingu. Ef Ísland gengi í Evrópusambandið og tæki upp evru myndu vextir lækka og verðtrygging verða úrelt og óþörf. Allt varðar þetta almannahag og framtíð fólks og atvinnulífs hér á landi. Það hefur verið reiknað út að kostnaðurinn við krónuna sé um 200 milljarðar á ári. Við getum nýtt þá 200 milljarða í ýmislegt annað og þarfara. Hingað til hefur enginn kynnt betri eða öruggari leið til að koma á stöðugleika en að ganga í Evrópusambandið og taka upp evruna. Við eigum að klára samninginn við Evrópusambandið og sjá hvort ekki fæst góð niðurstaða sem byggir undir bjarta framtíð á Íslandi. Með því að halda Íslandi utan Evrópusambandsins er ekki verið að verja kjör heimilanna í landinu. Það er ekki verið að verja kjör fyrirtækjanna í landinu og ekki stöðu ríkissjóðs. Með því að halda Íslandi utan Evrópusambandsins er verið að loka dyrum að betra efnahagsumhverfi fyrir Ísland. Í riti Seðlabankans sem kom út haustið 2012 og fjallar um gjaldeyrismál segir að ef Ísland yrði aðili að Evrópusambandinu og tæki upp evru hefði það m.a. í för með sér að innlendir raunvextir lækki, innlendur fjármagnsstofn stækki og landsframleiðsla á mann hækki varanlega við inngöngu lítils lands eins og Íslands í stærra myntsvæði. Einnig fylgja aðild að ESB og evrusvæðinu kvaðir varðandi stefnuna í ríkisfjármálum og aðra þætti efnahagsstefnunnar sem ætlað er að sporna gegn agaleysi í hagstjórn. Við höfum búið við mikla verðbólgu og efnahagslegan óstöðugleika og agaleysi í hagstjórn, bæði fyrr og nú. Ásamt þátttöku í margvíslegu samráði um efnahagsstefnu og fjármálastöðugleika fengist með aðild að Evrópusambandinu aðgangur að björgunarsjóðum og sameiginlegu öryggisneti sem ætlað er að takast á við áföll í einstökum ríkjum. Það er augljós hagur nýsköpunar- og hugverkageirans að skipt verði um gjaldmiðil og eini raunverulegi kosturinn fyrir Ísland er evra. Nýsköpunarfyrirtæki sem hafa náð fótfestu ná ekki að blómstra í því umhverfi sem krónan skapar. Þessi fyrirtæki eru mörg mikilvæg okkur Íslendingum, skapa vel launuð störf og laða að og halda ungu og efnilegu fólki heima. Ef planið er að halda Íslandi utan Evrópusambandsins og halda áfram að nota íslenskar krónur þarf að draga það skýrt fram hvað það þýðir fyrir atvinnulífið í landinu, samsetningu þess og rekstrarumhverfi. Ekki síður þarf að rökstyðja hvað það þýðir fyrir heimilin í landinu og velferðina þar sem það er mjög kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð að halda úti krónunni, minnsta sjálfstæða gjaldmiðli í heimi. Seinni partinn í ágúst gerði Maskína könnun fyrir Evrópuhreyfinguna um afstöðu landsmanna til að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið, líkt og þessi tillaga sem við ræðum hér gengur út á. Niðurstöður úr þeirri könnun eru afgerandi og mun fleiri landsmenn eru hlynntir þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður en þeir sem eru því andvígir. Heildarniðurstaða könnunarinnar er að 57,3% segjast hlynnt 18,9%, andvíg og 23,8%, hvorki hlynnt né andvíg. Ef við skoðum einungis þau sem taka afstöðu, eru annaðhvort hlynnt eða andvíg, eru 75,2% hlynnt en 24,8% andvíg. Meiri hlutinn er afgerandi og hann fer vaxandi. Þegar aðildarviðræðum er síðan lokið og niðurstaðan fengin í hvern málefnakafla yrði samningurinn í heild borinn undir þjóðina. Þá fyrst yrði ljóst hvernig sjávarútvegskaflinn og landbúnaðarkaflinn litu út og þeir sem mest óttast slæma niðurstöðu í þessum köflum gætu hætt spekúlera og spá um hver niðurstaðan gæti orðið því að hún lægi á borðinu. Og ég spyr, forseti: Ef hæstv. ríkisstjórn starfar ekki fyrir fólkið í landinu að þessu leyti, fyrir hvern starfar hún?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég átta mig á því að hv. þingmenn Samfylkingarinnar sem eru hlynntir Evrópusambandsaðild og vilja gjarnan hafa það efst á blaði, eða ofarlega á blaði, kunni að hafa verið móðgaðir þegar ég var að hrósa þingflokki Viðreisnar áðan fyrir að leggja þetta mál fram og vera trúr sinni sannfæringu hvað það varðar. Ég skynja það alveg hér við að hlusta á tvær mætar þingkonur Samfylkingarinnar sem hafa áratugareynslu úr þessum sal og hafa upplifað tímana tvenna hér og tekið þátt í þessu að það kann að vera svolítið ankannalegt í ljósi þess að formaður flokksins hefur nú ýtt þessu máli Samfylkingarinnar til hliðar og gefið þá Viðreisn aðeins eftir sviðið í því. En ég ber fulla virðingu fyrir þeim sem eru á þeirri skoðun sem svo skýrt kom fram hjá hv. þingmanni, að vilja að Ísland gangi í Evrópusambandið. Ég verð reyndar samt sem áður, virðulegur forseti, að viðurkenna að þær staðhæfingar sem hv. þingmaður las hér upp um það hvernig hún teldi allt verða betra við inngöngu í Evrópusambandið og að með einhverjum hætti þá myndi það hafa þau áhrif að hér væru atvinnutækifæri ungs fólks meiri, við inngöngu í Evrópusambandið. Mér þætti vænt um ef hv. þingmaður gæti aðeins farið betur yfir það hvað hún nákvæmlega á við í þeim efnum því ég veit ekki betur en að mörg ríki Evrópusambandsins séu einmitt að glíma við töluvert atvinnuleysi og sérstaklega í hópi ungs fólks. Ég bið líka hv. þingmann að hafa það í huga að á síðustu árum hefur okkur tekist að byggja upp ofboðslega öflugt nýsköpunarumhverfi þannig að hér hafa frumkvöðlar sem hafa gert hugmynd að milljarða virði, talað um að það sé örugglega ekkert betra land í heiminum að reka nýsköpunarfyrirtæki en einmitt á Íslandi. Þannig að mín spurning er til hv. þingmanns: 

Herra forseti. Nei, ég er ekki móðguð. Ég móðgast ekki þó að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hrósi Viðreisn. Það er ekki þannig. Ég var bara að leiðrétta hv. þingmann sem hélt því fram að í fyrra þegar formaður Samfylkingarinnar var fyrsti flutningsmaður þessa máls þá hafi það verið síðasta málið vegna þess að það var fyrsta þingmannamálið sem mælt var fyrir. Það voru allir í þingflokki Samfylkingarinnar flutningsmenn á þeirri tillögu og hún var borin uppi af Viðreisn og Pírötum ásamt Samfylkingunni eins og þessi tillaga sem við ræðum hér. Við þurfum ekkert annað, forseti, en að horfa á samsetningu atvinnulífsins til að átta okkur á því að það er einsleitt. Ég vitna bara í orð Gylfa Zoëga hagfræðings þegar hann var að lýsa því, dró upp þá mynd að menntaða fólkið okkar hitti ómenntaða erlenda vinnuaflið sem var að koma hingað í flugstöðinni þegar menntaða unga fólkið okkar var fara út til að vinna og láta hæfileika sína njóta sín, en við værum að kalla hér eftir ófaglærðu fólki til þess að vinna í okkar stóru atvinnugrein sem hér hefur ruðningsáhrif á aðrar atvinnugreinar. Sprotarnir geta vaxið á Íslandi 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og er ljúft og skylt að leiðrétta það ef ég hef mismælt mig hér áðan. Ég átti ekki við á síðasta þingi heldur á síðasta kjörtímabili þar sem ég hlustaði á Viðreisn allt kjörtímabilið tala um að það mætti ekki tala um Evrópusambandið, að í öllum ræðum sem ekki væri hægt að fara í andsvar við værum við að tala um að það mætti alls ekki tala um Evrópusambandið, en svo var það eitt af síðustu málunum undir lok kjörtímabilsins, þá komu þau loksins með eitthvert mál tengt Evrópusambandinu sem var upptaka evru. Þannig að ég er bara fegin að röðin er þessi. En eins og hv. þingmaður kemur inn á, og það sýnir kannski hvaða breytingar hafa orðið í stjórnmálaumhverfinu hér á Íslandi bara núna á síðustu mánuðum, þá var þetta einmitt fyrsta mál þáverandi formanns Samfylkingarinnar. En það er það ekki lengur. Nú er þetta fyrsta mál og fyrsti flutningsmaður er formaður Viðreisnar. Síðan Samfylkingin ýtti þessu máli til hliðar hefur fylgi Samfylkingarinnar samkvæmt skoðanakönnunum risið virkilega hátt og ég velti því fyrir mér hvort það séu ekki svolítið skýr skilaboð frá þjóðinni. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að þegar hún fór yfir það áðan talaði hún sérstaklega um sjávarútvegskaflann og landbúnaðarkaflann: Trúir hv. þingmaður því í alvöru að það séu samningaviðræður og út úr því geti bara komið alls konar hlutir ef einhvern tímann kæmi til þess að Ísland myndi vera að fara að semja við Evrópusambandið um þetta? Nú veit ég að hv. þingmaður þekkir Evrópusambandið vel og er eldri en tveggja vetra í pólitík. Er ekki öllum orðið ljóst að þegar lönd hefja viðræður við Evrópusambandið þá eru þau ekki að semja heldur eru þau að hefja aðildarviðræður? Er þannig ekki nokkuð ljóst hvað fælist í aðild Íslands að Evrópusambandinu, að það sé sambærilegt því sem gerist hjá öðrum löndum 

Herra forseti. Við höfum gert með okkur samkomulag, Viðreisn, Samfylkingin og Píratar, og við skiptumst á að bera málið uppi, að vera fremst, og núna var komið að Viðreisn. Það er nú skýringin. Það hefur enginn í Samfylkingunni lagt það til hliðar að spyrja þjóðina hvort það ætti ekki að halda áfram með aðildarviðræðurnar. Það er ekki málið sem formaður Samfylkingarinnar hefur talað um að leggja til hliðar, enda er það bara lítið skref en mikilvægt að spyrja þjóðina hvað hún vill í þessum efnum. Við sjáum á skoðanakönnunum að fylgið fer vaxandi með þessu, með því að leggja …  Varðandi spurningu hv. þingmanns þá minnir mig að kaflarnir sem samið er um, þetta er kallað samningur, í þessum aðildarviðræðum hafi verið 14 og það var búið að loka 11. Þá stóðu þrír eftir og þar var sjávarútvegskaflinn og landbúnaðarkaflinn, sem var langt kominn, og svo man ég ekki hver þriðji kaflinn var sem tengist þessu að einhverju leyti. Þetta gerist í svona skrefum og síðan er niðurstaðan borin undir þjóðina. Það er ekki hættulegra en það.

Herra forseti. Þetta er mikilvæg tillaga sem við ræðum hér í þingsal. Eins og kom fram hjá framsögumanni, hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þá hefur þessi tillaga komið fram áður og sambærilegar tillögur reyndar verið fluttar af þingmönnum annarra flokka líka en eru akkúrat á tillögunni núna. Þessi tillaga er í samræmi við þjóðarviljann, þann vaxandi vilja meðal þjóðarinnar annars vegar að ganga í Evrópusambandið en hins vegar að taka þetta fyrsta skref sem er að halda áfram aðildarviðræðunum. Við erum auðvitað í þeirri stöðu, Íslendingar, að Alþingi samþykkti á sínum tíma að sækja um aðild og hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið. Það voru stjórnmálamenn án aðkomu þingsins sem sendu bréf til Brussel og settu þær viðræður á ís en þeim hefur ekki verið slitið. Ég ætla rétt að vona það að þingmenn á Alþingi Íslendinga séu sammála um að ef Alþingi ákveður að gera eitthvað þá þurfi Alþingi sjálft að ákveða að hætta við, ekki einhverjir aðrir í þess umboði. Núna er það þannig að það eru mjög margir sem styðja það að þetta skref sé stigið. Þrefalt fleiri vilja kjósa um aðildarviðræður við ESB en eru á móti þeim, segir í nýlegri frétt upp úr nýrri könnun Maskínu sem vitnað hefur verið hér til, það er bara ofureinfaldlega þannig. 57,3% svarenda styður þessa atkvæðagreiðslu sem er undir í tillögunni hér en 18,9% eru andvíg. Það þýðir að fjöldi þeirra sem vilja að þjóðin ráði för í málinu er þrefaldur sá fjöldi sem er andvígur því. Reyndar er það þannig að ég get vel skilið það að umræðan um aðild að Evrópusambandinu gerir það að verkum að menn skiptist í tvö horn. Þetta er auðvitað umdeilt mál, bæði meðal íslensku þjóðarinnar, rétt eins og annars staðar í álfunni. Reyndar er það nú þannig að 27 ríki Evrópu hafa ákveðið að fara í þetta samband og eru sátt í þessu sambandi. Einungis ein þjóð hefur á síðustu árum gengið úr því. Það eru Bretar og það auðvitað endaði með mjög miklum ósköpum eins og við vitum og pólitískar afleiðingar þess í Bretlandi eru hvergi nærri að baki. Einu sinni var alltaf sagt að það væri ekki hægt að ganga úr Evrópusambandinu þegar menn væru komnir þangað inn. Þetta væri þannig fullveldisspursmál í raun og veru en við erum auðvitað með nýlegt dæmi þar sem búið er að sanna hið gagnstæða. Það er síðan þannig að þegar við tölum um aðildina sjálfa að Evrópusambandinu, óháð þessari tillögu sem hér er, þá er meiri hluti þeirra sem svara hlynntur því að ganga í Evrópusambandið, 40,2%, en 32,9% eru andvíg. Það má auðvitað gera ráð fyrir því að þeir sem ekki gefa sig upp í þessu vilji kannski gjarnan vita hvað felst í því að vera aðilar að Evrópusambandinu og fá að sjá þá einhvern samning þar að lútandi. Þetta hefur ekki alltaf verið svona. Vilji þjóðarinnar hefur ekki alltaf verið í þessa átt og reyndar bara alls ekki. Það gerðist um sama leyti og Rússar réðust inn í Úkraínu að þessar tölur fóru að breytast. Þegar Rússar réðust inn í Úkraínu og það var allt í einu komin ný ógn inn í veruleika okkar Íslendinga, rétt eins og annarra Evrópuþjóða þá breyttist viðhorf landsmanna til þess, það vildu þá fleiri ganga í Evrópusambandið og það vildu enn fleiri taka upp þjóðaratkvæðagreiðslu til að svara þeirri spurningu hvort við ættum að fara í aðildarviðræður eða ekki. Og þetta segir okkur auðvitað bara nákvæmlega sömu sögu og blasti við Finnum, Dönum og Svíum um svipað leyti. Við þekkjum það hvernig Svíar og Finnar fóru og brugðust við stríðinu, þeir gerðu það með því að sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Danir fóru í þjóðaratkvæðagreiðslu og með þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu færðu þeir varnarhluta Evrópusambandsins inn í sitt evrópska samstarf sem þeir höfðu áður verið undanþegnir, þannig að það má alveg segja að hræringarnar hér hafi verið nákvæmlega þær sömu og hjá vinaþjóðum okkar. Svo má auðvitað nefna það líka að það er mikil umræða um það í Noregi hvort samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið sé nóg fyrir Norðmenn eða hvort menn þurfi að stíga skrefið til fulls og ganga í Evrópusambandið en Norðmenn hafa reyndar tvisvar svarað þeirri spurningu í þjóðaratkvæðagreiðslu neitandi. Þannig að þetta er allt á fleygiferð og alveg eins og hefur verið rakið ágætlega hérna þá er það ekki eitthvert risastórt skref að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um framhaldið. En það er mjög mikilvægt skref vegna þess að umsóknarferlið sjálft stæði styrkari fótum með það frá þjóðinni beint til stjórnmálamanna að þetta væri sú vegferð sem ætti að hefja. Þannig að það eru öll rök sem hníga að því og ég verð að segja það alveg eins og er að ég get vel skilið það að við séum ekki sammála um hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið eða ekki. Það eru margvísleg rök örugglega sem hægt er að tína til gegn aðild eins og er hægt að tína til rök með aðild. En ég fæ það ekki til að ganga upp í mínum þykka haus að það sé einhver sérstök hugmynd að leggjast gegn þessari tillögu því við erum einfaldlega að leggja það til að þessi rembihnútur sem íslensk pólitík hefur verið föst í áratugum saman rakni upp með tilstilli íslensku þjóðarinnar. Þetta er akkúrat mál sem hentar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er mál sem hefur áhrif á stöðu okkar í alþjóðasamfélaginu. Þetta er mál sem mögulega sker úr um það hvar við ætlum að setja okkur í sveit með nágrannaþjóðum okkar, með öðrum þjóðum í Evrópu. Þetta er mál sem hefur áhrif á lífskjör hér, alla atvinnuvegi landsins og þar fram eftir götunum og þetta er mál sem deilt hefur verið um í íslensku samfélagi í áratugi án þess að þjóðin hafi nokkru sinni fengið að segja hug sinn. Það er nefnilega svo að það er miklu blessunarríkara að íslenska þjóðin fái að ákveða framhaldið frekar en Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn, Samfylkingin, Viðreisn, Píratar, Flokkur fólksins eða hvaða flokkar sem það nú eru. Mér finnst það vera algerlega einboðið að hefja þessa vegferð. En ástæðan fyrir því að ég er Evrópusinni er sú að ég tel að með aðild að Evrópusambandinu þá myndi brotna upp þessi íslenski fákeppnismarkaður sem við Íslendingar erum fastir í á svo mörgum sviðum. Það var komið ágætlega inn á þetta í ræðu flutningsmanns tillögunnar hér áðan. Bankamarkaðurinn var nefndur og tryggingamarkaðurinn og það má alveg bæta við matvörumarkaðnum og öðru. Það er umhugsunarefni að engir erlendir aðilar vilji hasla sér völl þrátt fyrir að engar hindranir séu á því að menn komi hér og veiti íslenskum fyrirtækjum samkeppni. Þar vitum við að íslenska krónan er hindrun. Íslenska krónan er helsta hindrunin fyrir því að erlend fyrirtæki komi hingað til þess að auka samkeppni á íslenskum mörkuðum og nýleg dæmi sanna það svo sannarlega að við Íslendingar gætum vel notað samkeppni að utan okkur til hagsbóta. Síðan má auðvitað nefna það líka að við erum að horfa á hátt vaxtastig og háa verðbólgu. Við erum með miklu hærri vexti hér þrátt fyrir sambærilega eða lægri verðbólgu í Evrópu. Mér finnst þetta vera mikið umhugsunarefni. Ég get vel skilið það að menn vilji ekki ganga í Evrópusambandið þótt ég sé ósammála þeim, en ég get ekki skilið það að menn sjái einhvern sérstakan hag í því eða sérstakan kost fyrir íslenskt samfélag að vera með minnsta gjaldmiðil í heimi sem nýtur engrar virðingar í alþjóðasamfélaginu, sem þykir vera aðgangshindrun hingað inn á markaðinn. Gjaldmiðill sem gerir það að verkum að meiri hluti forsvarsfólks nýsköpunarfyrirtækja telur að það séu neikvæð áhrif af krónunni á fyrirtæki sín eins og kemur fram í könnun sem sagt er frá á vefmiðlum, og hún er ekki mjög gömul þessi könnun. Þar kemur fram að 73% þeirra sem eru spurðir og reka íslensk nýsköpunarfyrirtæki telja að séríslenskur gjaldmiðill hafi neikvæð áhrif á rekstur nýsköpunarfyrirtækja hér á Íslandi. Þetta eru örfá af þeim rökum sem tína mætti til fyrir því að við Íslendingar eigum að taka upp fulla aðild að Evrópusambandinu. En auðvitað gengur tillagan hér ekki svo langt, eins og við þekkjum. Mig langar líka að nefna það sem gerðist í kringum kosningarnar 2013. Þá var það þannig að stjórnmálamenn, Illugi Gunnarsson, Hanna Birna Kristjánsdóttir, Ragnheiður Elín Árnadóttir, Kristján Þór Júlíusson og Bjarni Benediktsson, sem nú er formaður Sjálfstæðisflokksins, sögðu öll með skýrum hætti fyrir þær kosningar að það ætti að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um áframhald viðræðna við Evrópusambandið. Þetta var svikið skömmu eftir kosningarnar. Mér finnst þetta sýna það svart á hvítu að menn eru tilbúnir til að ganga ansi langt til þess að láta þrönga sérhagsmuni flokka sinna ganga framar þjóðarhag. Menn eru meira að segja tilbúnir til þess að svíkja mjög ber og einbeitt loforð um hið gagnstæða strax að loknum kosningum. Það eru öll rök sem hníga að því að þessi tillaga verði samþykkt hér á þinginu. Mig langar líka aðeins í blárestina að nefna 

Virðulegi forseti. Hér hefur verið farið yfir víðan völl í þessari stóru og, getum við sagt, ára og áratuga umræðu um aðildarumsóknir okkar mögulegar að Evrópusambandinu. Það sem helst stendur upp úr að mínu mati í þessu er að gjaldmiðillinn, evran, væri hagfelldari og betri fyrir okkur en íslenska krónan. Nú hef ég hlustað eftir því sem hér hefur verið sagt í dag og marga aðra daga á mörgum ólíkum tímum og árum og áratugum. Ég skal alveg viðurkenna að ég var voðalega svag fyrir hugmyndinni um inngöngu í Evrópusambandið þegar ég var yngri. Eldri og reyndari og að sumra mati kannski örlítið vitrari þá hef ég mínar efasemdir og ég ætla að telja upp nokkrar ástæður fyrir þeim efasemdum. Í fyrsta lagi tel ég okkur búa yfir slíkri gæfu og slíku ríkidæmi í fjölmörgum helstu atvinnugreinum okkar að við búum í rauninni yfir því sem flestar þjóðir öfunda okkur af. Það er fiskurinn, það er græna orkan, það er eldið sem við erum komin vel af stað með og stefnir í að verða jafn verðmætt og kvótinn margumdeildi. Það er vatnið, gull framtíðarinnar, segja sumir. Það eru landgæðin, það er ferðaþjónustan og allt þetta. Mínar áhyggjur ef nokkrar myndu snúast frekar um það hvort okkur bæri ekki að standa alveg sérstakan vörð um þessi ómetanlegu gæði og þessi verðmæti okkar, að hleypa ekki að þeim gírugum fulltrúum annarra landa sem búa ekki yfir þessum gæðum en myndu gjarnan vilja gera það. Svo hefur mér í vaxandi mæli fundist inngrip Evrópusambandsins hér í okkar mál og okkar hag vera tortryggileg, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Ég er nú kannski með síðustu ræðuna hér í dag ef frá eru taldar einhverjar athugasemdir eða fyrirspurnir, alveg eins og ég var með síðustu ræðuna hér í störfum þingsins fyrr í dag þar sem ég vék að þessum málum sem ég vissi að væru á dagskrá, og ég leyfi mér núna að ræða aðeins um störf Evrópuþingsins. Þau eru um margt ansi ólík okkar störfum. Þar eru 703 þingmenn, að mig minnir. Við erum með 63 duglega þingmenn og ráðherra, framkvæmdarvald, ráðuneyti, starfsfólk hér í þessu húsi og nærliggjandi húsum, allir önnum kafnir við það að skrifa ný lög, ný frumvörp og skálda inn í framtíðina hvað verða má og verða vill og allt er þetta hengt um hálsinn á þegnunum því obbinn af þessu kostar og sumt heilmikið. Í Evrópuþinginu eru þessir 703 í óða önn að skrifa og skrifa og svo taka við einhverjir 30.000 ofvirkir embættismenn sem gera úr þessu frumvörp og tilskipanir, eins og ég gat um fyrr í dag, 650 af þeim þurfum við að taka inn og meðtaka og leiða hér í gildi og lög. 2.100 yrðu þær tilskipanir ef við gengjum í Evrópusambandið. Ég sé nú ekki alveg að í þeim nefndum sem ég sit í, sem eru fjórar, myndum við gera mikið meira en að bara afgreiða á færibandi 2.100 tilskipanir á hverjum þingvetri. Ég velti fyrir mér þeim sem þar hafa verið að hafa vit fyrir okkur, Grikkir og Spánverjar og Ítalir og einhverjir sem hafa sterkar skoðanir á því sem okkur á að vera fyrir bestu. Ég dreg það bara í efa að það fólk hafi meiri og betri burði en við sjálf til að ákveða hvernig hag okkar hér við endimörk hins byggilega heims er best borgið, hvernig atvinnulífi og stöðlum skuli fyrir komið. Ég velti líka fyrir mér: Hvar voru þessir góðu vinir okkar í Evrópska efnahagssvæðinu þegar illa fór hjá okkur 2008? Hvernig reyndust þeir vinir í raun? Færeyingarnir voru á sínum stað og Rússarnir. Hvar var gamla herraþjóðin, Danirnir, og gömlu nágrannarnir í Bretlandi? Ég vil helst ekki fara nánar út í að rifja það upp. Ég er hins vegar búinn að koma hér í ræðustól og vera nánast rekinn til baka með það sýnishorn af þeim þjóðarauði sem ég tel að okkur beri að standa vörð um. Það var þjóðarsauðurinn litríki. Ég vona að ég megi nefna hann á nafn, með leyfi forseta. Þar teiknaði ég upp þjóðarsauð í ýmsum litum sem táknmynd allra þeirra verðmæta og auðlinda sem við búum að og sem ég óttast að margir vilji nú fá sneið af, væna flís af feitum sauð. Við sjáum það í ýmsu sem hér hefur borið á góma og ég velti líka fyrir mér og kallaði eftir því, ég hef ekki fengið eina einustu línu um það sem ég bað um fyrr í dag, að mér yrði bent á hvaðan Evrópusambandinu kemur sá réttur að leggja á okkur öll þau gjöld og allar þær álögur sem fram undan eru í tugum milljarða talið vægast sagt, kann það að vera tengt öðrum samningum sem við höfum gert, Kyoto, París eða hvað það heitir. En mér finnst þeir vera orðnir fullfrekir til fjörsins þarna úti í Brussel og mér finnst að við séum ekki betur sett í svona sirka 70–80% tilfella. Persónuverndarlögin eins og þau voru matreidd hingað og sett hér á borð fyrir okkur - ég hefði ekki látið mér detta í hug að skrifa upp slíka rullu hér fyrir okkur á litla Íslandi. Þau eru miðuð við allt aðrar aðstæður, allt annars konar samfélag en okkar, en við verðum að kokgleypa þau með öllum þeim flækjufótum og tilskipunum sem fylgja. ETS-gjald upp á tugi milljarða mun skerða möguleika okkar til að láta ferðaþjónustuna blómstra áfram, mun skerða möguleika okkar til að vera þessi millilendingarvöllur sem Keflavík hefur orðið og hugsanlega fleiri í framtíðinni á Íslandi, menn munu frekar sækja til Bretlands til að geta skotist með ódýrustu flugunum yfir til annarra heimsálfa. Nú er Schengen-gjald og skipagjald á leiðinni og við erum satt að segja á Íslandi með alveg nóg af gjöldum, álögum, sköttum og útsvörum og skyldum að við förum ekki að láta fleiri þjóðir setja okkur slíkt fyrir. Eitt okkar stærsta vandamál kannski er hvað lítið af mánaðarlaunum verður eftir í vasanum hjá launþeganum. Það er búið að kroppa svo mikið af. Sé ferðaþjónustan okkar mesti blómi í atvinnulífi og tekjusköpun í dag þá skulum við stemma stigu við hvers konar inngripum þar af grískum, ítölskum og spænskum embættismönnum og Evrópuþingmönnum. Ég held að við eigum stóra möguleika á því að styrkja þennan smæsta gjaldmiðil í heimi eins og hann er iðulega kallaður hér. Hann styrktist nú aðeins fyrir tveimur vikum þegar hugvit frá Ísafirði, þorskroð frá Ísafirði í plástursformi, var úthugsað, uppfundið, markaðssett og síðan selt fyrir 180 milljarða. Þá lyftist íslenska krónan upp og dollarinn fór úr 133 í 129. Það var í tvær vikur einhverra hluta vegna. Ég er alltaf að velta fyrir mér: Hvers vegna er íslenska krónan höfð svona veik þegar litríki, arðbæri þjóðarsauðurinn blasir við í öllum sínum myndum og arðbæru möguleikum? Ég er sem sé búinn að hlusta í allan dag, bæði í gegnum útvarp, sjónvarp og hér inni í sal, og ég hef ekki enn þá séð ljósið, hef ekki enn þá séð fleiri kosti en galla á því að gefa þessum hinum sömu fjarlægu þegnum frekari völd en þeir þegar hafa yfir okkur.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir ræðuna, víða komið við. Mig langar, í tilefni af því sem nefnt var framarlega í ræðu hv. þingmanns um auðlindirnar, að nefna það að hvað okkur í Viðreisn varðar þá höfum við alltaf litið svo á að Evrópusambandið sé ekki markmið í sjálfu sér. Evrópusambandið er hins vegar leið að markmiði. Evrópusambandið er tæki til að ná fram ákveðnum markmiðum sem ekki hafa náðst hér. Komi það út úr aðildarviðræðum við Evrópusambandið að við Íslendingar missum forræði á okkar helstu auðlindum þá er ég fyrsti maðurinn til að segja nei við slíkum aðildarsamningi. Það eru alveg hreinar línur. Þetta er ekki markmið í sjálfu sér heldur leið að markmiði. Það að hafa forræði áfram á auðlindum okkar er auðvitað eitthvað sem skiptir miklu máli og verður auðvitað útkljáð í viðræðum við Evrópusambandið. Hv. þingmanni varð tíðrætt um alls konar gjöld sem koma í gegnum Evrópska efnahagssvæðið og aðild að Evrópusambandinu og ég verð að segja að mér finnst það ekkert endilega þannig að íslenskir stjórnmálamenn hafi alltaf staðið sig sérstaklega vel í hagsmunagæslu fyrir íslenska ríkisborgara þannig að ég veit ekki endilega hvort evrópskir stjórnmálamenn séu þess vegna eitthvað verri. En vandinn er hins vegar sá að við fáum til okkar mikið af löggjöfinni í gegnum Evrópska efnahagssvæðið án þess að hafa nokkuð um það að segja, en við hefðum þó a.m.k. eitthvað að segja um það ef við sætum þarna við borðið. En af því að þingmaðurinn var að tala um gjöld þá langar mig að benda á að það var alveg forðast í ræðunni að nefna það sem er þó enn verra fyrir íslensk heimili. Það er krónuskatturinn. Það eru vextirnir sem íslenska krónan veldur okkur. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Er hann hlynntur eða samþykkur þeirri tillögu sem liggur hérna fyrir? Hann er ekki hrifinn af því að ganga í Evrópusambandið, en er hann tilbúinn til að leyfa þjóðinni að ákveða hvort við eigum að stíga þetta skref eða ekki?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla að bæta því við sem ég nefndi ekki áðan, að ég kem ekki auga á neitt land í Evrópusambandinu sem ég tel standa betur eða framar okkur í neinu sem skiptir máli. Við erum að mati forsvarsmanna fyrrnefnds fyrirtækis, Kerecis, með bestu löggjöf í heimi fyrir nýsköpun. Ég get vottað og staðfest að hið sama gildir um hinar skapandi greinar. Og ekkert af því sem við búum að í þessum efnum höfum við sótt til Evrópu, þvert á móti, við höfum hér svigrúm og frelsi til að hugsa og treysta á okkar eigið brjóstvit og okkar eigin fyrirhyggju í því sem varðar okkar eigin hag og aðstæður hér á Íslandi. Verandi fæddur í Danmörku, hafandi búið í Bretlandi og Bandaríkjunum og víðar, þá ætla ég að votta hér fyrir allra augum og eyrum að það er ekki til neitt það land í heiminum sem ég tel fremra, ákjósanlegra, öruggara og betra. Ég tel það okkur sjálfum fyrst og fremst að þakka. Við höfum staðið í lappirnar gagnvart þeim sem hafa reynt að ásælast fiskinn okkar eða að hafa af okkur ráðin. Ég er ekki viss um að einhverjar mælingar hjá einhverju fyrirtæki í dag séu endilega marktækar. Ég er ekki viss um að við eigum endilega að fara að bera þetta mál upp með þeim hætti sem það er lagt upp hér. En ég skal lúta meirihlutavilja þingsins í því sem öðru. Ég er alveg tilbúinn að skipta um skoðun á þessu sem öðru ef rökin eru til staðar og hyggjuvit og brjóstvit mitt segir mér að gera svo.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir. Ástæðan fyrir því að ég spurði um afstöðu til þessa máls er sú að formaður Flokks fólksins sagði aðspurð í blaðaviðtali bara núna á dögunum að sá flokkur ætli sér ekki að mæla með aðild, og það var svo sem vel þekkt staðreynd fyrir. Ég vitna orðrétt í viðtal við hv. þm. Ingu Sæland með leyfi forseta: „En að flokkurinn myndi styðja að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um málið, ef svo bæri undir.“ Þetta finnst mér nefnilega vera meira bara hrein og klár lýðræðisspurning. Þetta er til að mynda lýðræðisspurning sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur sett inn í sína stefnu að eigi að gera, að styðja tillögu sem þessa. Þetta er eitthvað sem mikill meiri hluti flokka hér á Alþingi vill gera þrátt fyrir að sumir þessara flokka vilji ekki ganga í Evrópusambandið. Þannig að mér finnst að við þurfum í umræðunni svolítið að skilja á milli þess að vilja ganga í Evrópusambandið eða þess að vilja styðja þessa tillögu sem hér er. En mig langar líka segja, af því að hv. þingmaður var að tala um nýsköpunarfyrirtækin og annað, ég var nú að nefna þetta í minni ræðu, að meiri hluti forsvarsfólks nýsköpunarfyrirtækja telur að krónan hafi neikvæð áhrif á starfsemi nýsköpunarfyrirtækjanna. 73,5% aðspurðra töldu það í könnun 2020 og þetta hefur reyndar komið fram margoft áður. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að yfir okkur hangir líka bókun 35 þar sem margir telja að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið sé undir og enn aðrir telja að sjálft fullveldi þjóðarinnar sé undir. Og úr því að hv. þingmaður er þá mögulega tilbúinn að feta í fótspor formanns síns og samþykkja þá tillögu sem hér er, er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að EES-samningurinn sé eitthvað sem við ættum að ganga út úr? Er EES-samstarfið gengið sér til húðar? Er það það sem ég get lesið út úr svörum þingmannsins hér áðan?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Ég er ekki á þeim stað að vilja ganga úr EES en ég skal viðurkenna að samningur Íslands við EES minnir mig óþægilega mikið á hjónaband tiltekins vinar míns sem staðið hefur sirka jafn lengi og þessi samningur þar sem kröfurnar hafa allar verið á einn veginn; vegið að fullveldi viðkomandi vinar. Ég myndi sjálfur ganga úr slíku hjónabandi ef frúin yrði svo frek á mig og færi að stafa svoleiðis ofan í mig skref fyrir skref hvernig bananinn sem ég legði mér til til munns mætti vera í laginu, hvernig skórnir mínir mættu vera á litinn og hvernig göngulagið skyldi vera, að ég myndi ígrunda það mjög að ganga úr slíku hjónabandi. Það er auðvitað ekki alveg fullkomlega sambærilegt við það að vera í ríkjasambandi. En sá samningur sem ég barðist fyrir með kjafti og klóm þegar ég studdi litla Alþýðuflokkinn, sáluga því miður, sá samningur sem gerður var fyrir 30 árum er allt annar samningur en við erum með í dag. Það þarf nokkuð við að bætast í þeim halla til að ég segi: Göngum úr þessu sambandi. Það er ekki komið þangað, ég vona að það komi ekki að því, því að það eru kostir, sannarlega, við að vera í EES. En sumt af því sem þá blasti við sem aðalkostur, aðalávinningur, hefur því miður smám saman fjarað út en í staðinn rignir yfir okkur tilskipunum, kröfum, ásælni og inngripum inn í okkar mál hér. Það mislíkar mér. Ég mun ekki hafast að, ég mun láta á það reyna þegar að því kemur, þegar greidd verða atkvæði með hvaða hætti það skipast og ég mun styðja og lúta þeirri niðurstöðu.