Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fram. meiri hl. (Ingólfur Jónsson) : Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér er um að ræða, var flutt á síðasta þingi og fóru þá fram allmiklar og ítarlegar umr. um málið. Þær umr. er að finna í 24. hefti Alþingistíðinda 1973–74, sem allir hv. þm. hafa hjá sér og ætti þess vegna að vera ástæðulaust að flytja mjög langt mál að þessu sinni um þetta atriði sem allir þekkja. Það er fátt nýtt hægt um þetta mái að segja frá því fyrir tæplega ári að um það var rætt hér í hv. deild. N. gat ekki orðið sammála um frv. að þessu sinni frekar en áður. Meiri hl. leggur til að frv. verði vísað til ríkisstj. en minni hl. vill samþ. frv. Síðast þegar þetta mál var til meðferðar á Alþingi var það sent til umsagnar nokkurra aðila, m. a. Búnaðarfélags Íslands, og Búnaðarþing fjallaði um málið og sendi ítarlega umsögn og lýsti eindreginni andstöðu við málið. Frv. var einnig sent til stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga sem lýsti sig samþykka því ef einni gr. frv. væri breytt þannig, að sveitarfélögin hefðu notkunar- og eignarrétt á jarðhita næstu 15 ár í staðinn fyrir 5 ár. Ég hef heyrt það á ýmsum sveitarstjórnarmönnum að þeir eru ekkert þakklátir stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga fyrir að vilja afsala sér öllum réttindum að 16 árum liðnum. 15 ár eru fljót að líða og sveitarstjórnirnar telja nauðsynlegt og eðlilegt að sveitarfélögin hafi þennan rétt ekki aðeins í 15 ár, heldur áfram. Frv. var einnig sent til umsagnar lagadeildar Háskóla Íslands og sendi lagadeildin allítarlega grg. um málið. Lagadeildin var að því spurð hvort þetta frv. væri, ef að lögum yrði, stjórnarskrárbrot. Niðurstaða lagadeildarinnar varð sú að það væri ekki hægt að líta á það sem stjórnarskrárbrot, enda yrði að ætla að gjald kæmi fyrir þessi réttindi þótt frv. yrði að lögum. Fara menn þá að efast um hvaða þýðingu það hefur að samþ. þetta frv. eða hverju það breytir ef greiðsla á að koma fyrir eftir sem áður. Mönnum hefur skilist á ýmsum, sem hafa gerst talsmenn að þessu frv. að meginástæðan fyrir því að breyta orkulögunum væri sú að það gæti verið dýrt að kaupa réttindin á háhitasvæðunum. Það er svo annað mál að til þess hefur ekki komið að þetta hafi gert mannvirkin dýrari sem neinu nemur heldur en annars hefði orðið, og það hefur ekki til þess komið að núgildandi orkulög hafi ekki nægt til þess að tryggja eðlilegan framgang framkvæmda, sem hefur verið unnið að. Það er t. d. ekki rétt sem hv. þm. Magnús Kjartansson sagði í umr., þegar rætt var um járnblendiverksmiðjuna, að núgildandi orkulög hefðu tafið framkvæmdir á ýmsum stöðum. Það er ekki rétt. Í núgildandi orkulögum er ákvæði um eignarnám og er engin fyrirstaða á að beita því ákvæði. Ég held að það væri raunhæfast til þess að tryggja að þessi réttindi yrðu aldrei of dýr að breyta núgildandi orkulögum eitthvað á þá leið að við eignarnám væri höfð hliðsjón af því hvort eigendur gætu á eigin spýtur notfært sér þau réttindi eða verðmæti sem í jarðhitanum eru og réttindin metin með hliðsjón af því að verðmætin verði því aðeins nýtt að opinberir aðilar komi til, annaðhvort ríki eða sveitarfélög. Þetta væri það raunhæfa og þá væri enginn vafi á því að löggjöfin stangast ekki á við stjórnarskrána og með því væri hægt að tryggja réttindi þeirra aðila sem hlut eiga að máli. Hv. þm. Magnús Kjartansson minntist á Svartsengi og samningaþófið sem er á milli sveitarfélaganna á Suðurnesjum og eigenda jarðhita á háhitasvæðinu í Svartsengi. Hann fór nokkrum orðum um hvað mikið tjón væri af þessu þegar orðið. Í tilefni af þessum ummælum hringdi ég í bæjarstjórann í Keflavík og spurði hann hvort framkvæmd hitaveitunnar á Suðurnesjum hefði tafist vegna samningaþófs við eigendur jarðhitans. Svör bæjarstjórans voru þau að sveitarstjórnirnar hafi skrifað eigendum jarðhitans bréf 9. apríl s. l. og bréf frá eigendum hafi komið, þ. e. a. s. svar við Þessu bréfi, 21. apríl með fyrirspurn um stærð þess landa og fleira sem sveitarfélögin óskuðu eftir að kaupa. Í þessari viku svöruðu sveitarstjórnirnar þessu bréfi jarðhitaeigendanna um það hversu mikið land þær óskuðu ettir að kaupa og hvað hér er frekar um að ræða. Það er ekki fyrr en svar kemur við þessu bréfi sveitarstjórnanna á Suðurnesjum sem hægt er að segja um það hvort eigendur jarðhitans valda töfum á þessu máli eða ekki. Enn sem komið er sýnist allt hafa farið eðlilega fram á milli aðilanna, og það var ekki að heyra á bæjarstjóranum í Keflavík að hann vildi kvarta neitt enn sem komið er um gang málanna. Ég spurði hann að því í morgun hvort hann væri ekki bjartsýnn á að til samninga gæti komið, og hann sagði: „Já, víst er ég bjartsýnn á það: Hitt er svo annað mál og það er alveg eðlilegur leikur í þessum samningum að sveitarstjórnirnar hafa bent á að ríkið á land nærri Svartsengi, svokallaðar Eldvörpur í Húsatóftalandi, og hafa bent á að þar væri jarðhiti líka og því engin ástæða til þess að ganga að neinum afarkostum hjá eigendum jarðhitans í Svartsengi. Þess vegna er það fráleitt þegar hv. þm. Magnús Kjartansson er að vitna í þetta sem eitthvert vandræðamál. Ég held að það sé miklu betra að láta hlutaðeigandi viðsemjendur gefa vitnisburð í því máli heldur en að vera með einhverjar staðlausar fullyrðingar hér í hv. Alþ. sem engin stoð er undir. Hv. þm. getur haft sína skoðun á þessu máli jafnt fyrir því og vitanlega má færa rök bæði með og á móti, og það er miklu málefnalegra að halda sig við staðreyndir heldur en að vera að rangfæra mál sem eru til úrlausnar með eðlilegum hætti, eins og samningar á milli eigenda jarðhitans í Svartsengi og sveitarstjórnanna á Suðurnesjum. Ég minnist þess að Rafmagnsveitur ríkisina gáfu út ársskýrslu 1973 eins og venjulega - Rafmagnsveitur ríkisins gefa ársskýrslu árlega - og þar er minnst á jarðhitann í Svartsengi. Það er minnst á kostnaðinn við Hitaveitu Suðurnesja. Það er beinlínis tekið fram í þessari skýrslu að jarðhitaréttindin í Svartsengi hafi engin umtalsverð áhrif á kostnað við þessar framkvæmdir. Vitanlega ætti enginn að vita þetta betur en þeir sem þekkja best, jarðhitadeild Orkustofnunarinnar. Ég minnist á þetta vegna þess að hv. þm. Magnús Kjartansson gerði Svartsengi að umræðuefni, hér fyrir fáum dögum, en þá gafst ekki tími til þess að svara vegna þess að þannig stóð á tíma á laugardagsfundi. En ég tel eðlilegt að þetta komi fram. Hv. þm. Magnús Kjartansson minntist einnig á jarðhitann við Kröflu og dró jafnvel í efa að ríkið hefði ótvíræð jarðhitaréttindi þar, það gæti jafnvel, vegna þess að ekki væri búið að breyta orkulögunum, komið þar upp vandi. Ég minnist þess að í þskj., þegar rætt var um Kröfluvirkjun, var vitnað í samning þar sem sagt var orðrétt: „Ríkissjóður er rétthafi jarðhitaréttinda og landssvæða þeirra er hér skipta máli,“ þ. e. a. s. við Kröflu, „samkv. samningum við landeigendur frá 18. mars 1971.“ Ég held að við verðum að láta þetta nægja í sambandi við réttindin við Kröflu. Við skulum ekkert efast um það að samningur frá 18. mars 1971 gildir þar, og hvort orkulögunum verður breytt eða ekki, þá breytir það engu þar um, Hæstv. forseti. Það eru alllangar ræður í þessu Alþingistíðindahefti, sem ég vitnaði í áðan, um þetta mál. Þess vegna tel ég ekki ástæðu til að orðlengja meira um það, en meiri hl. iðnn. þessarar hv. d. telur eðlilegt að vísa málinu til ríkisstj. til athugunar. Það væri e. t. v. eðlilegt að breyta orkulögunum á þá leið að tryggja að þegar land er tekið eignarnámi á háhitasvæði, þá verði höfð hliðsjón af því í verðmætaákvörðuninni hvort eigendurnir gætu af eigin rammleik notfært sér þau verðmæti, sem í jarðhitanum er, eða hvort jarðhitinn verður því aðeins nýttur að opinberir aðilar komi til, og það gæti haft ákvörðun á það verð sem greitt yrði fyrir réttindin.

Frsm. minni hl. (Magnús Kjartansson) Hæstv. forseti. Þetta frv. var flutt á þessu þingi af mér ásamt hv. þm, Gunnari Sveinasyni, Benedikt Gröndal og Magnúsi T. Ólafssyni. Það hefur legið fyrir nokkrum fyrri þingum sem stjfrv. Það var samið á sínum tíma samkv. sérstakri ósk Orkustofnunar sem taldi torvelda starfsemi sína mjög að ekki væri um eðlilegar lagalegar reglur að ræða í orkulögum að því er þessi atriði snertir. Frv. var samið af Orkustofnun með tilstyrk lögfræðinga. Því miður var þetta mál aldrei afgr. í tíð fyrrv. ríkisstj., en það lá algerlega ljóst fyrir að þá var þingmeirihluti hér á Alþ. fyrir að afgreiða málið. Ég hygg að ef þm. Framsfl. hafa sömu afstöðu nú og þeir höfðu þá sé ótvíræður meiri hl. fyrir því að afgreiða þetta mál á þessu þingi á jákvæðan hátt. Í tilefni af því, sem hv. þm. Ingólfur Jónsson sagði um frv., þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um efni þess. Meginefni frv. er þríþætt: Í fyrsta lagi er skilgreint annars vegar háhitasvæði og hins vegar lághitasvæði. Þetta telja sérfræðingar Orkustofnunar algerlega nauðsynlegt að sé gert vegna þess að eðli slíkra hitasvæða er mismunandi. Hvert háhitasvæði er sjálfstætt rennsliskerfi, vinnsla á einum stað raskar rennsli á öðrum stöðum í kerfinu. Af þessum sökum er mikilvægt að vinnsla jarðhita á hverju svæði sé í höndum eins aðila. Varmavinnsla úr háhitasvæði er mun erfiðari en vinnsla lághita vegna gufuþrýstings og mikils magns uppleystra efna í háhitavatni. Krefst virkjun þess vandaðri og viðameiri borholubúnaðar, flóknari tækjabúnaðar og meiri tækniþekkingar. Af þessum sökum m. a. er nýting varma á háhitasvæðum svo vandasöm að einstaklingar hafa ekki sóst eftir henni, helst hefur verið um að ræða nýtingu vatns við jaðra svæðanna með svipuðum hætti og nýtingu lághitavatns. Á undanförnum árum hefur verið unnið nokkuð að áætlunum um nýtingu háhitasvæða. Einn þröskuldur í vegi slíkra áætlana hefur verið óvissa um umráðarétt á jarðhita sem unninn er með borunum djúpt í jörðu. Tilgangur þessara laga er að ákveða skýrar en verið hefur eignarrétt slíks jarðhita. Ég er hér að lesa upp skýringar Orkustofnunar á því hvers vegna nauðsynlegt sé að skilja í sundur lághita og háhita með lagasetningu og skilgreina þennan mun. Ég veit ekki til að það sé neinn ágreiningur um þetta efni meðal hv. þm., að þetta sé nauðsynlegt, að þetta mat sérfræðinganna sé rétt. Annað atriði í frv. er það, sem felst í 2. gr., en það er um það að til vinnslu jarðhita með borunum á háhitasvæði þurfi leyfi Alþingis. Í gildandi orkulögum er ekki neitt slíkt að finna. Þar er kafli, II. kafli, sem fjallar um vinnslu jarðhita og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til að reisa og reka raforkuver stærri en 2 þús. kw. þarf leyfi Alþ.“ Í III. kafla laganna, sem fjallar um vinnslu jarðhita, er engin slík ákvæði að finna. Nú vitum við það öll að til þess að ráðast í meiri háttar virkjanir með jarðhita er verið að leggja í svo stór fyrirtæki að óhjákvæmilegt er að slík mál séu lögð undir Alþ. En það eru engin slík ákvæði í orkulögunum. Það eru engin ákvæði um það í orkulögum að það verði að leggja undir Alþ. eitt eða neitt í þessu sambandi. Og 2. gr. er um að færa þessa ákvörðun yfir á hliðstætt stig og að því er varðar vinnslu raforku með vatni. Ég veit ekki til þess að það sé neinn ágreiningur um þetta heldur. Þetta eru tvö veigamikil og stór atriði sem ég hygg að hljóti að vera samstaða um í þinginu að eigi að beita í samræmi við óskir jarðfræðinga Orkustofnunar. Eini ágreiningurinn er um setningu í 1. gr. frv.: „Ríkið á allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á hitasvæðum og uppleystra efna og gastegunda, sem háhitavatni og gufu fylgja, þó með takmörkunum, sem í lögum þessum greinir.“ Það er þarna sem ágreiningurinn er, og ef unnið hefði verið eðlilega að þessu máli hefði hv. þm. Ingólfur Jónsson flutt um það brtt. að þetta atriði yrði fellt niður, en frv. að öðru leyti samþ. sem lög. En hv. þm. skortir uppburði til að sýna hvers vegna hann vill ekki láta afgreiða frv. Hann hefur ekki kjark til að flytja till. um þetta tiltekna atriði vegna þess að hann veit með sjálfum sér að það brýtur í bága við siðgæðisvitund almennings að einstaklingar geti átt þennan jarðhita. Hann hefur ekki uppburði til þess að flytja slíka brtt., en leggja síðan til að önnur atriði frv., sem enginn ágreiningur er um, verði samþ. í stað þess leggur hann til að frv. verði vísað til ríkisstj. Hann er að drepa málinu á dreif, hann þorir ekki að ræða það sem í raun og veru er deilt um. Ég freistaði þess mjög í iðnn. að ná samkomulagi um að menn afgreiddu frv., legðu til að það yrði samþ., en kæmu með brtt. um þau atriði sem ágreiningur kynni að vera um. Á þetta vildi hv. þm. Ingólfur Jónsson ekki fallast, hann fékkst ekki til þess að koma með neina slíka brtt. Hann leggur til að málinu verði vísað til ríkisstj. og þar með hafnað og er þannig að hafna alveg augljósum till. sérfræðinga um að farið verði með vinnslu jarðhita á sama hátt og vatnsvirkjanir, að til þess þurfi leyfi Alþ. og að skilgreint sé að greint sé á milli háhitasvæða og lághitasvæða, vegna þess að vinnsla jarðvarmans er gerólík í þessum tilvikum. Ástæðan til þess að hv. þm. hefur ekki uppburði til þess að flytja brtt. um að fella niður þetta ákvæði, að þjóðarheildin eigi þennan rétt, er sú, að þarna birtist munurinn á gróðahyggju og félagshyggju á ákaflega skýran hátt. Þarna er um að ræða verðmæti sem öll þjóðin hlýtur að nýta í sína þágu, og það er algerlega fráleitt að það veri að borga einhverjum einstaklingum, sem eiga af tilviljun slík landssvæði, verulegar upphæðir, jafnvel óhemjulegar upphæðir, til þess að þjóðin geti nýtt þennan jarðvarma. Ég segi: óhemjulegar upphæðir, vegna þess að ég veit fullvel að að þessum málum vinna nú lögfræðingar sem eru með þær hugmyndir að það eigi að tengja greiðslur fyrir jarðvarma við olíuverð og svokallaðir eigendur geti svo stungið í eigin vasa ótrúlegum upphæðum á kostnað almennings. Þessar hugmyndir eru algerlega siðlausar og ég skil vel að hv. þm. Ingólfur Jónsson eigi dálítið erfitt með að gerast talsmaður þeirra í þessum ræðustól. En þetta eru samt þeir hagsmunir sem hann er að vernda með því að leggja til að frv. verði kastað í ruslakörfu. Jarðhitinn á Íslandi er, eins og menn vita, hluti af náttúruöflunum í okkar landi og í sjálfu sér er það alveg rétt, sem kom fram í forustugrein í Suðurnesjatíðindum nú nýlega, að ef á að skilgreina það að slík náttúruöfl séu í eigu einstaklinga, þá verði slíkir einstaklingar einnig að bera ábyrgð á tjóni sem hlýst af slíkum náttúruöflum. Ef einstaklingar eiga að eiga náttúruöflin og geta grætt á þeim yrðu þeir einnig að borga bætur þegar náttúruöflin hegða sér þannig að þau valda eyðingu og spjöllum kringum sig, t. d. ef það verður eldgos á landsvæði sem einhver einkaeigandi á. Þetta er í sjálfu sér alveg rökrétt sjónarmið hjá Suðurnesjatíðindum og sýnir ákaflega glöggt hversu afstaða hv. þm. Ingólfs Jónssonar og félaga hans er fáránleg. Hv. þm. vildi draga í efa að viðræður við svokallaða eigendur Svartsengis hefðu tafið framkvæmdir við hitaveitu Suðurnesja. Hv. þm. veit miklu betur. Hann veit að þetta hefur tafið málið og á ef til vill eftir að tefja málið mjög verulega. Hv. þm. minntist sjálfur á þá leið að ríkið flytti vinnsluna frá þessu svæði, sem er í eigu einkaaðila, yfir á svæði sem ríkið á. Þar með væri verið að kasta á glæ tugum milljóna kr. sem varið hefur verið af almannafé til þess að rannsaka þetta svæði. Tugum milljóna, segi ég, - ætli það mætti ekki fara að reikna það á annað hundrað milljóna miðað við verðlagið eins og það er núna? Af slíkum flutningi mundi að sjálfsögðu hljótast mjög mikil töf því að þá yrði að framkvæma rannsóknirnar á öðrum stað og undirbúa vinnsluna þar. En hv. þm. virtist telja að eðlilegt gæti verið, ef þessir svokölluðu eigendur sýndu óbilgirni, þá bara að færa þetta til, en með því væri verið að tefja málið tvímælalaust um mjög langan tíma. Það gegnir sama máli um fleiri staði. Við höfum lengi unnið að því að koma upp sjóefnavinnslu á Reykjanesi. Þar er um afar merkilegt mál að ræða og er búið að kanna það til fullrar hlítar. Ég beitti mér fyrir því meðan ég gegndi störfum iðnrh. að mjög myndarleg skýrsla, sem unnin hafði verið af Rannsóknaráði, fór í gagnrýna könnun hjá óháðum aðilum og þeir staðfestu allt, sem í skýrslunni stóð, og sýndu fram á a þessi áform væru álitlegri en áður hafði verið talið. En einmitt þegar þetta mál var komið á það stig að sýnt þótti að eðlilegt væri að hefja næsta áfanga, þ. e. a. s. koma upp tilraunaverksmiðju, þá beitti ég mér fyrir því að hafnar voru viðræður við einkaaðila, sem eiga helminginn af því svæði sem þarna er um að ræða. Og það kom í ljós að þessir einkaaðilar voru ekki reiðubúnir að selja landið á venjulegu gangverði, eins og það tíðkaðist þá. Þeir vildu geta verðlagt varmann sem var í jörðinni. Ef við höfum ekki þrek í okkur til þess að ganga frá löggjöf sem sker úr um þetta atriði, þá munu tilvik af þessu tagi halda áfram að aukast á næstunni, því að auðvitað höldum við áfram að reyna að nýta þessa miklu orku, sem við búum yfir og er ein verðmætasta eign þjóðarheildarinnar. Það er algerlega fráleitt og ósiðlegt að örfáir einstaklingar geti gert þessa sameiginlegu nauðsyn þjóðarinnar að gróðalind fyrir sig, en það er um það og það eitt sem þessi ágreiningur snýst. Hv. þm. sagði að ég hefði minnst á Kröflu í þessu sambandi nýlega. Það er alveg rétt, mér er kunnugt um það að fyrri eigendur Kröflusvæðis hafa snúið sér til stjórnarvalda og farið fram á meiri fjármuni en um var samið á sínum tíma. Ég vona að réttur ríkisins sé þar fullkomlega tryggður. En þetta sýnir bara hvernig þróunin er. Og ef Alþ. tekur ekki í taumana og sker úr um þetta mál, þá verður þetta viðhorf æ sterkara og æ erfiðara að standa gegn því. Og ef við látum hlutina þróast inn á þessa braut, ýmist af gáleysi eða vegna kredduviðhorfa, eins og hv. þm. Ingólfur Jónsson, þá kunnum við að vera að binda okkur bagga og valda okkur erfiðleikum sem geta orðið mjög torleystir eftir tiltölulega skamman tíma. Ég hef rætt mikið um þessi mál áður og hyggst ekki endurtaka það við þessar umr., en ég vona að hv. alþm. séu sama sinnis í viðhorfi sínu til þessa máls og þeir voru fyrir síðustu kosningar því að þá var meiri hl. fyrir þessu máli hér á þingi.



Virðulegi forseti. Ég á sæti í iðnn. og hef skrifað undir nál. meiri hl. sem hv. 1. þm. Sunnl. hefur gert grein fyrir, en þar er megintillagan sú að þessu máli verði vísað til ríkisstj. Þær aths., sem ég kann að gera hér, varða grundvallarafstöðu, en engar kreddur, en hv. frsm. minni hl. vildi gefa okkur andstæðingum þá einkunn að við færum með kreddumál. Hér er um grundvallarafstöðu að ræða, eins og má einnig vera að sé kveikjan að þessu frv. hv. þm. Ég get vel og auðveldlega tekið undir þá margtuggnu setningu að jarðvarmi sé helsta auðlind íslendinga eða verðmætasta eign þjóðarinnar, eins og hv. 8. þm. Reykv. sagði áðan. Um þetta er auðvitað enginn ágreiningur, það er alveg augljóst mál að þessa miklu auðlind ber að nýta til almenningsheilla og í þágu allsherjarhagsmuna á Íslandi. Og vissulega er það líka rétt að það þarf að tryggja það beinlínis að þessi auðlind verði nýtt í þágu allsherjarhagsmuna. Ég held að það sé enginn ágreiningur um þetta. Þess vegna er það enginn sérstakur frumleiki í málflutningi og engin sérstök framsýni þó að menn sífellt hampi áhuga sínum á því að það þurfi að virkja jarðvarma í þágu þjóðarinnar og þetta sé ein af auðlindum þjóðarinnar o. s. frv. Ég held að þar geti enginn sérstakur kennt öðrum neitt sérstakt. En það, sem mér sýnist um þetta mál og hefur raunar sýnst lengi, er að það er borið fram af miklum ákafa, það er næstum því borið fram af ástríðuhita. Það var borið fram hér í fyrra af nokkrum ástriðuhita, það mun hafa verið borið fram á sumarþingi, það lýsir ástríðunni í þessu máli  Ég held að þetta mál sé í rauninni borið fram sem sérstakt pólitískt sannfæringaratriði, - sannfæringaratriði, sem ég hef ekki. Og auk þess kom það mjög greinilega fram núna í ræðu hv. 1. flm. og frsm. minni hl. að hann reiknar með því að það sé meiri hl. eða kunni að vera meiri hl. fyrir þessu máli hér á Alþ. Og hann vísaði til þess áðan að framsóknarmenn mundu styðja þetta mál - ég man nú ekki nákvæmlega hvort hann orðaði það svo, en alla vega virtist hann gera ráð fyrir því að mikill hluti framsóknarmanna styddu þetta mál. En ég vil upplýsa hv. þm. um það að Framsfl. hefur síður en svo tekið nokkra flokkslega afstöðu í þessu. Ef þar finnast einstaklingar sem eru fylgjandi því að fara þessa þjóðnýtingarleið, þá gera þeir það algjörlega sem einstaklingar, en ekki á grundvelli neinna flokkssamþykkta, og að mínum dómi er það í andstöðu við stefnu Framsfl. að taka þannig upp eignir manna. Og ég vil segja það, að ég mun gera það sem ég má til þess að kappgirni hv. 1. flm. beri ekki árangur, jafnvel þó að ágætur flokksfélagi minn og raunar formaður þingflokks Framsfl., samnefndarmaður minn í iðnn., hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, sem ekki er staddur hér nú, jafnvel þó að hann mæli með samþykkt þessa frv. Ég sagði áðan að þm. Framsfl. stæðu ekki einhuga um þetta og þá sem einstaklingar ef þeir styðja þetta mál, menn hafa um það óbundnar hendur. En hins vegar vona ég að þeir framsóknarmenn, sem verið hafa í vafa, sjái betur hina lagalegu og pólitísku agnúa sem eru á þessu máli, því betur sem þeir lesa þetta mál niður í kjölinn, því að þetta er ekki nándar nærri eins saklaust mál og sumir ímynda sér. Það sem ég hef mest út á þetta frv. að setja, það er að verið sé að gerbreyta efni 9. gr. núgildandi orkulaga, en í 9. gr. orkulaganna segir, að landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita úr landareigninni með þeim takmörkunum sem lög þessi tilgreini. En með þessu frv. er verið að gjörbreyta þessari grein, það er verið að takmarka umráða- og hagnýtingarréttinn þannig, að jarðhiti á háhitasvæðum á að verða ríkiseign með lögum. Alþ. ætlar að ákveða það með lögum að jarðhiti á háhitasvæðum verði ríkiseign. Alþ. væri þá að mínum dómi að seilast inn á svið eignarréttar með svo vafasömum hætti að það þarf alveg sérlega sterk rök til þess að ljá því lið. Þetta vil ég að menn hugleiði. Ég fæ ekki séð að nein rök hafi verið færð fyrir nauðsyn svo róttækra aðgerða af hálfu Alþ. Það eru tylliástæður einar sem færðar hafa verið fram af hálfu hv. flm. Þetta mál er rekið að meira eða minna leyti á röngum forsendum og mjög í skjóli þess að nauðsyn beri til að hagnýta jarðhita í almannaþágu, sem allir eru vitanlega sammála um að gera þurfi. Það er búin til beinlínis sú viðbára að einkaeign jarðhitaréttinda sé þrándur í götu nauðsynlegrar nýtingar jarðhita í almannaþágu. Ég held, þrátt fyrir það sem hér hefur komið til umr. nú á þessum fundi og fyrr um Svartsengi, að það sé ákaflega fátt sem styður þessa kenningu um að einkaeign á jarðhitasvæðum hafi tafið nýtingu jarðhita í almannaþágu. Ég held að sagan sýni bókstaflega allt annað. Ég held að sagan sýni að bændur hafi sýnt bæði lipurð og mikinn skilning í þessum málum bæði fyrr og síðar, og það mætti nefna um það mörg dæmi úr öllum landsfjórðungum og kann ég ekki skil nema á örfáum dæmum þess. En hitt veit ég, að það hefur oft komið fyrir að bændur hafa beinlínis gefið jarðhitaréttindi eða selt þau við svo hlægilega vægu verði að það er varla hægt að tala um að það sé um sölu að ræða, heldur gjöf.  En ég var að minnast á bændurna sem gefið hafa hitaréttindin. Ég minnist a. m. k. þriggja bænda sem gefið hafa hitaréttindi úr landi sínu, og ég nefni þá fyrst Sigurjón á Litlu-Laugum í Reykjadal sem á sínum tíma gaf land og hitaréttindi undir Laugaskóla. Ég minnist á Böðvar á Laugarvatni og Gísla á Stóru-Reykjum í Ölfusi, ef ég nefni nafn hans rétt. Þetta, sem menn eru nú að koma með upp, að það séu einhverjir lögfræðingar og kaupsýslumenn að gera tilraunir til að braska með jarðhita suður á Reykjanesi, ég held að það sé engin ástæða til að gera úr því allt of stórt númer. Ég held að það verði að bíða eftir því hver niðurstaðan úr þeim samningum verður, og ég held að menn verði að gæta sín í því að láta ekki þessar hugmyndir snerta saklausa menn sem eru landeigendur almennt í landinu og helstu landeigendur að fornu og nýju, bændastéttina. Ég fullyrði að bændastéttin hefur ekki staðið í braski um jarðhitarétt. Þess vegna sé ég ekki að það sé nein ástæða til þess að Alþ. fari að taka sér slíkt vald í hendur eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Með því værum við að fara út á vafasama braut, að ekki sé meira sagt. Frv. verður ekki skilið öðruvísi en að verið sé að svipta einstaklinga eða einkaaðila eignaryfirráðum án þess að fébætur komi í staðinn, og það þarf enginn mér að segja að slík eignaupptaka stríði ekki gegn 67. gr. stjskr. um friðhelgi eignarréttar. Og þó að fyrir liggi álit lagadeildar Háskóla Íslands þar sem segir að frv. feli ekki í sér stjórnarskrárbrot, ef að lögum yrði, þá er - og ég bið menn að taka eftir því þá er sleginn varnagli í áliti lagadeildar um það að gera verði ráð fyrir að það geti í einstökum tilfellum haft í för með sér bótaskyldu fyrir ríkissjóð gagnvart eigendum jarðhitaréttinda, ef þetta frv. verður að lógum. Mér finnst ýmsir horfa fram hjá þessum fyrirvara lagadeildar. En ég vil vekja alveg sérstaklega athygli á þessum fyrirvara. Og ég vil líka vekja athygli manna hreinlega á því að lagadeild er enginn dómstóll, hún er enginn úrskurðaraðili í lagaþrætu þó að álit hennar hafi gildi í fræðilegum efnum og hljóti að vera mikilvægur leiðarvísir varðandi skilning á lögum. Þess er líka að geta að í áliti lagadeildar segir orðrétt á einum stað, með leyfi hæstv. forseta: „Þarna“ - þ. e. a. s. það er átt við frv. - „þarna er byggt á því að fyrrgreindar skerðingar á jarðhitaréttindum hafi ekki í för með sér skyldu til greiðslu eignarnámsbóta. Þrátt fyrir það er ástæða til að ætla að frv. verði skýrt þannig, ef að lögum verður, að eignarskerðingar þessar skuli koma til framkvæmda við gildistöku laganna, en hins vegar beri að greiða aðilum bætur, sem sviptir hafa verið réttindum sínum til að hagnýta jarðhita með borunum, ef um verðmæt réttindi er að ræða.“ Þannig segir m. a. í þessu áliti lagadeildar. Hv. flm. frv. nota álit lagadeildar óspart sér til framdráttar. Ég held aftur á móti að álit þeirra styðji málstað þeirra ekki nema að mjög litlu leyti. Ég held nefnilega að í áliti lagadeildar felist nokkuð ákveðin viðvörun til Alþ. um að fara með gát í þessu máli. Það eru fyrirvarar í álitinu og þeim verður að gefa fullan gaum. Mér þykir miður að hv. flm. skuli ekki fást til að leiða hugann meira að fyrirvörunum en sækja mál sitt af miklu kappi á nokkuð hæpnum forsendum og raunar fölskum forsendum að mínum dómi. Og mig langar enn til þess að menn fái að heyra orðréttan kafla úr áliti lagadeildar, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt núgildandi lögum á landeigandi að jafnaði rétt til hagnýtingar jarðhita og jarðefna, sem eru undir yfirborði lands hans, sbr. 9. gr. orkulaga, nr. 68/1967, og i. og 4. gr. námulaga, nr. 24 1973. Vafi leikur hins vegar á hve langt hagnýtingar- og umráðaréttur landeigenda nái í jörðu niður. Þar sem ákvæði frv. áskilja hins vegar ríkinu jarðhita undir yfirborði jarðar á háhitasvæðum án tillits til þess hve djúpt hann liggur í jörðu verður að ætla að frv. hafi í för með sér, ef að lögum verður, að eigendur jarðhita á þessum svæðum verði sviptir heimild sinni samkvæmt núgildandi lögum til að hagnýta jarðhita undir yfirborði jarðar með borunum.“ Og í beinu framhaldi segir lagadeild, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og eignarskerðingum þessum er háttað“ - takið eftir að lagadeild notar orðið eignarskerðing - „verður að líta svo á að skylt sé samkvæmt 67. gr. stjskr. að láta eignarnámsbætur koma fyrir þær ef á annað borð er um jarðhitaréttindi að ræða sem hafa fjárhagslegt verðmæti við gildistöku laganna.“ Ég vildi því endurtaka það, að ég held að við ættum að lesa álit lagadeildar með aðgæslu. Ég tek það sem viðvörun til mín að fara varlega í þessu máli. Að mínum dómi felur álitið ekki í sér neinn ótvíræðan stuðning við meginkjarnann í því sem mér er andstæðast í þessu frv. Og það er hreinlega eins og ýmsir hafi orðið blindaðir af átorítetstrú í þessu máli, - ég hef orðið þess var - en ég tel það að blindast af átorítetstrú þegar menn ofmeta fræðilegar álitsgerðir eða leggja einhliða skilning í orð sérfræðinga til þess að finna áhugamáli sinu stuðning. Ég fæ ekki betur séð en að jafnvel sumir þeir sem annars eru litlir þjóðnýtingarmenn, svo sem tilteknir flokksbræður mínir, hafi ánetjast þessu áhugamáli hv. 3. þm. Reykv. Og ég held að það hafi orðið m.a. fyrir mjög fljótfærnislega túlkun á álitsgerð lagadeildar. Ég veit ekki hvort mér tekst að hafa áhrif á þessa ágætu menn og þá einkum á samflokksmenn mína, en ég vona hins vegar að þeir, sem vilja fara með gætni í þessu máli, fáist til að hugleiða orð mín. Þess vegna vona ég að sú till., sem ég stend að ásamt meiri hl. iðnn., að málinu verði vísað til ríkisstj., ég vona að sú till. verði samþ. hér í hv. d. Ég er jafnsannfærður og flm. þessa frv. um að jarðvarminn er ein af auðlindum Íslanda og hann ber að nota í þágu þjóðarheildarinnar. Ég fellst á það að mikils er um vert að tryggja sem best að jarðhitinn í landinu verði nýttur í þágu allsherjarhagsmuna. Ég get sagt það sem mína skoðun að einkaeign á jarðhitasvæðum á ekki og má ekki koma í veg fyrir að jarðhiti verði nýttur með hagsmuni alþjóðar fyrir augum. En ég tel að viðhafa verði aðrar aðferðir en lagt er til í þessu frv., a. m. k. tel ég nauðsynlegt að lögmæti þessarar þjóðnýtingaraðferðar verði kannað betur. Ég vil fá tækifæri til að kanna það betur áður en ég gengst inn á að samþ. þetta frv., enda liggur ekki lífið á. Það tapast ekkert við það þótt þetta mál sé kannað betur. É g þykist sjá bæði pólitíska og lagalega agnúa á þessu máli eins og það liggur nú fyrir. Þess vegna hlýt ég að beita mér gegn samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Ég get ekki talið mig neinn sérstakan þjóðnýtingarmann, en ég vil samt láta í ljós það viðhorf mitt til þess frv., sem hér liggur fyrir, að ég er því samþykkur og hef verið það alltaf, að jarðhiti og jarðhitasvæði ættu að vera almenningseign þegar þeim er þannig háttað að landeigendur geta ekki notfært sér þan án meiri háttar og mjög mikillar tilfæringa. Ég held að það sé heilbrigt. Ég held að það eigi sér nægileg fordæmi í íslenskri löggjöf. Ég held að það geti ekki verið nokkur deila um það að löggjafarvaldið getur sett þær reglur um hagnýtingar- og umráðarétt jarðhitans sem það kýs. Hitt getur þá aðeins orðið deila, sem oft kemur fyrir, hvort um sé að ræða í því tilfelli almenn takmörk eignarréttar, sem ekki eru bótaskyld, eða eignarnám sem á að greiða bætur fyrir. Hvort tveggja eru eignarskerðingar. Það úir og grúir í okkar löggjöf af eignarskerðingum, en þær eignarskerðingar eru almenn takmörk á eignarrétti, eins og í byggingarlöggjöf og alls konar löggjöf, og þær eru ekki bótaskyldar. Svo er aftur á móti eignarnám, sem er sérstök tegund af eignarskerðingu, og þá á að greiða bætur vegna þess. Hvort hér sé um að ræða, ef t. d. þetta frv. yrði samþ., almenn takmörk eignarréttar eða eignarnám eiga dómstólar úrskurðarvald um, þannig að það þarf ekkert að vera að eiga það undir áliti fræðimanna eða lagadeildar hvort hér sé um að ræða almenn takmörk eignarréttar eða eignarnám. Hverjum þeim, sem ekki vill una þessari eignarskerðingu, sem um er að tefla, án þess að fá bætur fyrir, er frjálst og fullheimilt eftir íslenskum lögum að fara í mál og leita eftir úrskurði dómstóla um það. Þeir, sem hafa trú á því að hér sé um eignarnám að ræða, fara auðvitað þá leið, og það er auðvitað ágætt að fá úrskurð dómstóla um það hvort hér sé um þess háttar eignarskerðingu að tefla eða ekki, þannig að þetta geti legið ljóst fyrir. Hins vegar er ég alveg ósammála síðasta ræðumanni um að hér sé um eignarnám að tefla. Ég held þvert á móti að hér sé um að ræða almenn skynsamleg takmörk á eignarrétti. Í því efni verður líka að hafa í huga eðli jarðvarmans, sem sé að jarðvarmi er ekki eitthvað sem liggur fyrir á einhverjum ákveðnum bletti. Þetta er sístreymandi, í mörgum tilfellum vatn eða gufa, og ef einn landeigandi tekur upp á því að bora hjá sér á sínu landi, þá getur hann náð þessum jarðvarma e. t. v. öllum upp og þar með svipt alla aðra landeigendur, þar sem hitinn rann eftir þeirra landi og streymdi eftir, möguleika til að ná honum upp - eða þá öfugt, að maðurinn gæti hugsanlega lagt í mikinn kostnað við að gera borholu á sínu landi og borað og náð upp jarðhita, en síðan tæki nágranninn upp á því að bora rétt við landamörkin og bora betur og næði öllum jarðvarmanum úr borholu þess sem áður hafði borað. Það er því þörf á reglum um þetta, einmitt vegna þess hversu þessum náttúruverðmætum er háttað. Þetta er alveg nákvæmlega sama sagan og menn ráku sig á með olíuna. Þess vegna t. d. var talið nauðsynlegt í Bandaríkjunum að setja reglur um olíuboranir, af því að þetta gat skeð, að nágranninn gæti rétt við landamörkin borað nýja holu sem tæki það vatn eða olíu sem var á næstu nágrannaeigninni og e. t. v. var búið að gera ráðstafanir til að ná upp á yfirborðið. Þess vegna þýðir ekkert að vera of mikill kreddutrúarmaður eða bókstafstrúarmaður í þessu efni, heldur verður að laga reglurnar eftir skynsamlegum nýtingarþörfum. Og ég held að þegar menn skoða þetta mál, þá hljóti þeir að komast að þeirri niðurstöðu að það er þörf á því að setja almennar lagareglur um þetta efni. Nokkrar lagareglur um þetta efni munu reyndar þegar vera settar, ef ég man rétt, líklega í orkulögum. Ég vildi aðeins taka þetta fram vegna tiltekinna ummæla í ræðu hv. síðasta ræðamanns, að þessi er mín afstaða og þessi var afstaða fyrrv. hæstv. ríkisstj.

Ég hafði hug á því að greina þessum hv. þm. dálítið frá afstöðu Framsfl. til þessa máls, en hæstv. viðskrh. hefur nú tekið það ómak býsna myndarlega af mér. Engu að síður er ástæða til að rifja það enn frekar upp að Framsfl. hefur beitt sér í þessu máli undanfarin 20 ár. Árið 1956 var lagt hér fyrir þing frv. sem samið hafði verið að frumkvæði Hermanns Jónassonar, þáv. form. Framsfl., að jarðhitalögum, um jarðhita, í 86 gr. Í n., sem samdi það frv., voru Jakob Gíslason, Ólafur Jóhannesson, núv. viðskrh., og Gunnar Böðvarsson, auk þess starfaði Baldur Líndal með þessari n. Í því frv. voru mun strangari ákvæði um almannaréttinn á þessu sviði en í því frv. sem nú er hér til umr., því að í frv., sem lagt var fram 1956 af Hermanni Jónassyni fyrir hönd Framsfl., segir svo: „Ríkið á allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita, sem liggur dýpra eða sóttur er dýpra en 100 m undir yfirborð jarðar.“ Allur jarðhiti sem liggur dýpra eða sóttur er dýpra en 100 metra undir yfirborð jarðar. Þau ákvæði, sem eru í frv. sem við erum að ræða um núna, eru miklu þrengri en þetta. Þau taka aðeins til háhita, þ. e. a. s. svæða sem eru þess eðlis að innan þeirra finnist 200 stiga heitt vatn ofan 1000 m dýpis. Þetta er miklu takmarkaðri tillaga heldur en það frv. sem Hermann Jónasson lagði hér fram 1956 og unnið var alveg sérstaklega af núv. hæstv. viðskrh. Hæstv. viðskrh. samdi þá mjög ítarlega ritgerð, sem fylgdi þessu frv., um það hvort sú almenna takmörkun á eignarrétti á jarðhita, sem lögð væri til í frv., bryti í bága við ákvæði 07. gr. stjskr. Niðurstaða hans var sú að heimilt væri að setja eignarrétti landeigenda á jarðhita slík almenn takmörk án þess að það bryti í bága við eignarréttarvernd stjskr. Ég held það gæti verið mjög lærdómsríkt fyrir hv. þm. Ingvar Gíslason að lesa þessa ritgerð eftir hæstv. viðskrh. vegna þess að ég hygg að menn geti verið sammála um að hann er öðrum mönnum sérfróðari á þessu sviði, og þá getur líka þessi hv. þm. fengið dálítið gleggri vitneskju um það hver hefur verið og ætti að vera enn afstaða framsóknarmanna til þessa máls. Það eru fleiri menn sem hafa gert sér þetta vandamál ljóst. Hæstv. viðskrh. minnti á að í Bandaríkjunum hefði verið sett löggjöf vegna olíu, vegna þess að ein borun gæti tekið af boranir á öðrum stöðum í nágrenninu. Till. um þetta efni var flutt hér á þingi 1945 af Bjarna heitnum Benediktssyni. Hann lagði þar til að jarðboranir, sem ná dýpra en 10 m, megi ekki framkvæma án leyfis ráðh., sem skyldi synja leyfis ef hætta kynni að verða á því að með jarðborun væri spillt hagnýtingu jarðhita á eign annars manns, sem þegar er hafin, eða hagnýtingu síðar meir, enda sé nýting jarðhitans mun verðmeiri en sú hagnýting sem stefnt er að með hinni fyrirhuguðu jarðborun. Í frv. voru engin ákvæði um bætur í því tilviki að leyfis væri neitað, enda segir svo í grg. með þessari till. Bjarna heitins Benediktssonar: „Hér er aðeins um almenna takmörkun á eignarréttinum að ræða, sem löggjafarvaldinu er heimilt að setja þrátt fyrir ákvæði stjskr. um friðhelgi eignarréttarins.“ Þannig var skoðun Bjarna heitins Benediktssonar, að slík almenn takmörkun væri heimil án bóta, enda þótt henni væri eingöngu ætlað að vernda byrjaða nýtingu eða væntanlega nýtingu jarðhita á landareign grannans. Þarna var gengið miklu lengra í almennri takmörkun á eignarrétti á jarðhita heldur en gert er í því frv. sem hér er til umr. Og þetta var mat Bjarna heitins Benediktssonar, þannig að þetta er mál sem Sjálfstfl. hefur einnig fjallað um. Menn skulu gera sér það ljóst. Hv. þm. Ingvar Gíslason sagði að bændur, sem ættu jarðhita, hefðu oft sýnt mikinn skilning á nauðsyn almennings í því sambandi. Þetta er vissulega alveg rétt. Sem betur fer hefur það verið ríkjandi afstaða til skamms tíma að líta á alþjóðarheill í sambandi við það, og það eru ákaflega mörg dæmi um að bændur hafa látið af höndum land vegna þess að þeir töldu sig þar vera að stuðla að þjóðþrifamálum. En þessi viðhorf hafa því miður verið að breytast mjög alvarlega nú síðustu árin og það eru komnir inn í þetta mál lögfræðingar og braskarar sem reyna að nýta þessi verðmæti í gróðaskyni. Mér er t. a. m. kunnugt um aldurhnigna og merka konu upp í Borgarfirði sem vill mjög gjarnan að nágranni hennar þar fái að nýta þann mikla jarðhita sem er í hennar eigu. En það eru lögfræðingar sem eru nú að flækja málið og reyna að halda þannig á því að það verði ekki farið að vilja þessarar ágætu konu, heldur verði einvörðungu peningasjónarmið höfð í huga, og þeir hafa nefnt í því sambandi olíuverð. Það er þetta sem hefur verið að gerast síðustu árin. Hér er ekki um að ræða neina almenna tortryggni á bændastéttina. Vér höfum enga ástæðu til þess. Hins vegar er með því að gera þetta að slíkum verðmætum verið að opna leiðina fyrir alls konar braskara og lögfræðinga sem vilja hagnast á þessu.  Það er alveg rétt, sem hæstv. viðskrh. sagði áðan, að sú mikla orka, sem er á jarðhitasvæðunum, er allt annars eðlis en þær eignir sem almennt eru túlkaðar heyra undir eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Verðmætin sem í jörðinni eru, jarðvarminn, hafa ekki orðið til fyrir neina mannlega starfsemi. Þetta eru náttúruöfl, eins og ég gat um áðan. Landeigendur hafa almennt hvorki yfir að ráða tæknilegri þekkingu né tækjabúnaði sem þarf til að rannsaka háhitasvæði á viðeigandi hátt til borana og vinnslu. Allt þetta verður ríkisvaldið að gera og hefur ríkisvaldið gert. Við verjum sem betur fer æ hærri upphæðum til þess að rannsaka þetta mál. En það erum við sameiginlega, þjóðin sameiginlega, sem leggur þessi verðmæti fram, ekki þessir aðilar sem koma svo á eftir og vilja fá að skattleggja þessa sameiginlegu eign þjóðarinnar. Og þeir segja mér, sérfræðingar Orkustofnunar, að ef ekki verði settar eðlilegar lagareglur um þetta, þá hljóti Orkustofnun að fara að skoða hug sinn tvisvar um það hvort hún framkvæmi rannsóknir á landi áður en búið er að ganga frá því að sú orka, sem hún kann að finna, verði notuð í almenningsþágu. Það er algerlega óeðlilegt ef rannsóknarstörf stofnunar eins og Orkustofnunar eiga að leiða til þess að einkaaðilar, sem ekkert hafa gert, þykjast allt í einu eiga hundraða milljóna verðmæti. En sem sagt ég vona að hv. þm. Ingvar Gíslason glöggvi sig dálítið betur á fyrri afstöðu og gerðum flokksbræðra sinna í þessu máli.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. neitt úr hófi. Menn hafa lýst hér skoðunum sínum og það hef ég gert, og þær umr., sem fram hafa farið eftir að ég talaði, hafa ekki breytt hinu minnsta í sambandi við mína skoðun á þessu. Hæstv. dómsmrh. lýsti sinni skoðun, sem hefur nú raunar verið landskunn í mörg ár um þetta efni, og þó að hann sé form. Framsfl. og sá sem hann er, þá vil ég minna á það að hans einkaskoðanir geta náttúrlega ekki orðið, síst af öllu í lögfræðilegum efnum, skoðanir hvers einasta framsóknarmanns. Ég ætla ekki að hefja hér neinar rökræður, enda stend ég ekki það vel að vígi að ræða við hæstv. dómsmrh. lítt við búinn um lögfræðileg efni eins og skilin á milli almennrar takmörkunar eignarréttar og ég vil segja þjóðnýtingar eða sviptingar eignarréttar eða annarrar slíkrar eignarskerðingar. Ég ætla ekki að fara út í það. Hins vegar held ég að það sé æskilegt að menn reyni að gera sér grein fyrir því hvar skilin liggi þarna á milli. Og vissulega er það rétt, sem fram kom hjá hæstv. dómsmrh. og allir þm. vita, að það er hægt að setja ýmiss konar takmarkanir á eignarrétt án sérstakra bóta. Það hefur verið gert margsinnis. Hins vegar held ég að við megum ekki leika okkur neitt að því að gera slíkt og það verður að fara með mikilli gát að því. Við verðum að átta okkur á því hvar mörkin liggja á milli almennra takmarkana á eignarréttinum og svo á því að beita eignarnámi. Ég tel að í þessu tilfelli væri miklu eðlilegra að byggja á eignarnámsheimildinni eins og hún er fyrir hendi í lögum þar um og eins og hún er fyrir hendi í orkulögunum sjálfum, og þess vegna get ég ekki fellt mig við það frv. sem hér er, vegna þess að þarna er að mínum dómi verið að ganga á eignarrétt manna. Ég tel, að þetta frv. sé þannig úr garði gert að í reyndinni muni það snerta þá hagsmuni sem 67. gr. stjórnarskrárinnar verndar og þess vegna þurfum við að skoða þetta mál miklu betur. Vissulega er rétt að það er hægt að bera mál sín undir dómstóla. Það þarf ekki að segja mér það og það vita allir. En ég held hins vegar að það sé ekki æskilegt að við séum að stofna til þess, sem þetta frv. stefnir að, án verulegra umr. því að það hafa engar umr. í rauninni farið fram um þessi mál - a. m. k. sáralitlar umr. farið fram um þetta mál. Það hefur verið reynt að keyra þetta í gegn með ákafa, hvaðan sem hann er kominn. Hv. 3. þm. Reykv. segir að hann hafi ekki haft minnsta áhuga á þessu, enda hafi hann gert þetta fyrir Orkustofnun. En einhvers staðar að er ákafinn kominn og ákefðin, og ég held satt að segja að hv. þm. Magnús Kjartansson hafi flutt þetta mál nú a. m. k. tvívegis af nokkuð miklum ástríðuhita, einkum nú tvívegis, vil ég segja. Við skulum segja að hv. þm. hafi gert þetta fyrir Orkustofnun í upphafi, en ég held að nú í tvö síðustu skiptin hafi þetta verið hans eigið frumkvæði og áhugaefni. Ég er alveg sammála hæstv. dómsmrh. og hv. 3. þm. Reykv. um að það er nauðsynlegt að hafa almennar reglur um þessi efni. Ég er ekki á móti því. En mér er ekki sama hvaða aðferð er notuð til þess að setja þessar reglur. Á því er dálítill munur. Og ég er alveg sannfærður um að hv. þm. almennt hafa ekkert skoðað þetta mál. Þeir hafa ekki skoðað þetta mál til neinnar hlítar.  Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, hæstv. forseti. Ég hef greint alveg nákvæmlega frá því hverjar eru mínar skoðanir á þessu máli eða hver er afstaða mín til þessa frv. - og það skiptir höfuðmáli. En ég vil endurtaka áskorun mína til hv. þdm. að taka undir þá till., sem ég og samnm. mínir í meiri hl. iðnn. hafa lagt fram, að málinu verði vísað til ríkisstj. Það felur það m. a. í sér, að tækifæri gefst til þess að skoða þetta mál betur, og þá kann vel að vera að menn sannfærist um að það, sem ég hef verið að segja hér, sé í eðli sínu rangt, en ekki rétt, og er þá ekkert við því að segja. En ég held að það liggi ekki svo á að ákveða þetta að við getum ekki haft þá aðferð, sem meiri hl. iðnn. leggur til, sem sé að vísa því til hæstv, ríkisstj. Hún fær þá málið til frekari skoðunar og það verður hægt að ræða það betur innan þingfl., og þá getur hver og einn hv. þm. rabbað við sjálfan sig í einrúmi um efni frv. og komist að niðurstöðu eftir sína eigin athugun, en ekki látið segja sér neitt fyrir verkum um svo stórt mál sem hér er um að ræða.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) ; Herra forseti. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, leitar ríkisstj. eftir heimild Alþ. til þess að veita Flugleiðum h. f. ríkisábyrgð, þ. e. a. s. sjálfskuldarábyrgð, á lánum að fjárhæð 18.5 millj. bandaríkjadala vegna flugvélakaupa og til að bæta rekstrarfjárstöðu félagsins. Flugleiðir hf. áforma nú að kaupa til landsins tvær flugvélar af gerðinni DC-8-63 CF sem verið hafa t notkun allt frá árinu 1970 á flugleiðum félagsins. Um vélar þessar hefur gilt kaupleigusamningur þannig að viss hluti verðs vélanna hefur verið greiddur með leigugjaldi. Eins og fram kemur í aths. með frv. var verðmæti þeirra tveggja véla, sem hér um ræðir, áætlað 21 millj. bandaríkjadala við gerð kaupleigusamningsins, en félagið á nú 13.5 millj. dala ógreiddar af því verði til þess að eignast flugvélarnar. Forráðamenn Flugleiða hf. sneru sér til ríkisstj. í okt. s. l. og greindu henni frá þessum áformum. Jafnframt gerðu þeir ríkisstj. grein fyrir fjárhagslegum erfiðleikum í rekstri fyrirtækisins síðari hluta ársins 1974 og á árinu 1976. Rekstur Flugleiða hf. hefur ekki farið varhluta af þeim erfiðleikum sem flugfélög víða um heim hafa átt í á undanförnum mánuðum í kjölfar aukins rekstrarkostnaðar, einkum af völdum eldsneytishækkana og almenns efnahagssamdráttar sem viðast hefur leitt af sér samdrátt í farþegaflugi. Vegna erfiðrar rekstrarstöðu tóku Flugleiðir hf. rekstraráform sín fyrir árið 1975 til endurskoðunar á síðari hluta ársins 1974. Þessi endurskoðun leiddi til þess að fækkað var um eina DC-8 flugvél í sumaráætlun 1975 og verða þær nú þrjár í stað fjögurra áður. Þrátt fyrir endurskoðuð rekstraráform ársins 1975 til lækkunar útgjalda taldi félagið að til þess að tryggja reksturinn yfir vetrarmánuðina og á þessu ári þyrfti félagið, auk árstíðabundinna lána, lán til 5 ára að upphæð 5 millj. bandaríkjadala. Ríkisstj. tók áðurnefnda málaleitan Flugleiða hf. til skoðunar og könnuð var fjárhagsstaða fyrirtækisins og önnur þau atriði í rekstri þess sem snerta þetta mál. Það varð meginniðurstaða að fyrirgreiðsla ríkisins við útvegun rekstrarfjármagns yrði ekki skilin frá fyrirsjáanlegum og nauðsynlegum flugvélakaupum félagsins á þessu ári og með því að nýta ekki kaupréttinn á flugvélunum, sem áður er getið, fyrirgerði félagið þeim möguleika á aukningu á eigin fé sem það hafði þegar greitt í formi leigu á flugvélunum. Það var einnig mat ríkisstj. að áætlanir félagsins um rekstrarfjárþörf væru raunhæfar. Með hliðsjón af þessu athuguðu ákvað ríkisstj. að leggja fram þetta frv. og óska eftir heimild Alþ. til að veita Flugleiðum hf. sjálfsskuldarábyrgð fyrir hinum umbeðnu lánum, annars vegar til flugvélakaupanna og hins vegar til að bæta rekstrarfjárþörf félagsins svo sem áður er lýst. Það vegur þó þyngst um þá ákvörðun ríkisstj. að leggja fram þetta frv. að sú hefur jafnan verið stefna íslenskra stjórnvalda að tryggja yrði íslendingum forræði í samgöngum við umheiminn. Í samræmi við þessa meginstefnu hefur ríkisstj. komið flugfélaginu til aðstoðar við flugvélakaup og ábyrgð á rekstrarlánum um langt árabil. Flugsamgöngur sem atvinnuvegur og móttaka erlendra ferðamanna eru í dag þýðingarmikill liður í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Þess má geta að á árinu 1974 var hlutur Flugleiða hf. í reglubundnu farþegaflugi yfir Norður-Atlantshafið um 3%. Félagið flutti hingað um 68000 útlenda farþega og um 13 000 farþegar Flugleiða á leiðinni milli Evrópu og Ameríku höfðu viðkomu í landinu í lengri eða skemmri tíma á árinu 1974. Þessir viðkomufarþegar hefðu varla komið hingað til lands ef þeir hefðu ekki verið farþegar Flugleiða hf. Á árinu 1974 fluttu Flugleiðir hf. samtals yfir 600 000 farþega til og frá landinu og innanlands, þar af rúmlega 400 þús. farþega í millilandaflugi. Í árslok störfuðu hjá félaginu samtals 1628 starfsmenn við þennan flugrekstur og skylda starfsemi, þar af 1167 á Íslandi. Ekkert erlent flugfélag heldur nú uppi reglubundnu farþegaflugi til Íslands á eigin spýtur. Ég vil taka það fram að ríkisstj. telur rétt, þar sem hér er um óvenjuháa ábyrgðarveitingu að ræða, að setja jafnframt skilyrði fyrir henni um eftirlit með fjárhagslegum ákvörðunum félagsins, ákvörðunum um rekstur og um að hlutafé í Flugleiðum hf. verði aukið. Frá þessu öllu hefur forráðamönnum Flugleiða verið greint. Um það má deila hver afskipti ríkisvaldsins eigi að vera af rekstri Flugleiða hf. og annarra slíkra fyrirtækja. Ég tel þó að hér sé um svo stórt mál að ræða að ríkisvaldinu sé bæði rétt og skylt að binda ábyrgðarveitingu þeim skilyrðum sem í frv. felast. Í grg. frv. er nánari útlistun á máli þessu. Ég legg til, hæstv. forseti, að máli þessu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Hér er um ákaflega stórt og ákaflega flókið og mikilvægt mál að ræða, og mér finnst hæstv. ríkisstj. hafa í sambandi við það viðhaft vinnubrögð sem eru í rauninni alger óvirðing við Alþingi íslendinga. Ég veit ekki betur en að það sé ætlun hæstv. ríkisstj. að Alþ. ljúki störfum nú fyrir hvítasunnu, þ. e. a. s. eftir viku, og þessu máli er kastað hér inn með afbrigðum og ætlast til þess að það verði afgr. í báðum deildum á þessum stutta tíma. Nú hefur þetta mál verið á vegum ríkisstj. mjög lengi. Það er í okt. í fyrra sem beiðni kemur frá forráðamönnum Flugleiða að fá þessa óhemjulega stórfelldu ríkisábyrgð. Þetta er ríkisábyrgð sem ásamt fyrri ábyrgðum nemur um 4 milljörðum kr. Í grg. segir að hæstv. ríkisstj. hafi látið kanna þessa beiðni flugfélaganna og niðurstöður hafi legið fyrir í febr. Mér er kunnugt um það að síðan voru skipaðar sérstakar nefndir í þingflokkum stjórnarflokkanna til að fara ofan í þetta mál og kanna það, og það var mikil vinna, senn þar var unnin, og margt sem þurfti að skoða. En við stjórnarandstæðingar höfum ekkert fengið um málið að vita. Við Alþb.- menn snerum okkur til hæstv. forsrh. fyrir nokkrum vikum, vegna þess að við höfðum fregnir af því að það stæði til að leggja fram slíkt frv., og óskuðum eftir því að fá aðgang að þeim gögnum sem þetta mál varða. Hæstv. forsrh. tók þessari málaleitan vel, en gögnin hafa aldrei komið. Það eina, sem okkur hefur borist, var handrit að þessu frv. sem við fengum á miðvikudaginn var og engar frekari upplýsingar um málið. Í sambandi við þetta hlýtur að verða að skoða ákaflega margt. Þarna er um hrikalega upphæð að ræða, 4 milljarða kr., og það er einkaaðili sem fer fram á það við ríkisstj. að þjóðarheildin gangi í ábyrgð fyrir 4 milljörðum kr. fyrir slíkt einkafyrirtæki. Ég tel að í sambandi við þetta hljótum við almennir alþm., sem höfum ekki tekið þátt í þessari sérstöku athugun ríkisstj., að leita eftir gögnum um ákaflega mörg atriði. Hvernig er t. d. háttað hlutafé í Flugleiðum? Við vitum hvað hlutafé Flugfélags Íslands var, en um hlutafé Loftleiða held ég að viti ekki nokkur maður, því að það á eftir að reikna það út, skilst mér. En alla vega er ljóst að hlutafé þarna er ekki í neinu hlutfalli við þann umfangsmikla atvinnurekstur sem þarna er hafður uppi. Þetta er auðvitað ákaflega stórt mál fyrir okkur íslendinga, og ég er algerlega sammála hæstv. fjmrh. um að við íslendingar verðum að tryggja forræði okkar á sviði flugmála. Það verðum við að gera. En það forræði hefur Flugfélag Íslands fyrst og fremst annast eins og menn vita. Það hefur annast flugsamgöngur hér innanlands og það hefur annast það fyrst og fremst að flytja okkur íslendinga út til meginlands Evrópu. Starfsemi Loftleiða hefur hins vegar verið á öðrum vettvangi. Þar hafa aðallega verið fluttir farþegar yfir Atlantshaf, sem hafa að miklum meiri hl. til verið erlendir aðilar, auk þess sem félagið hefur starfrækt fyrirtæki sem heitir Air Bahama og snertir að sjálfsögðu ekki íslenskt forræði á sviði flugmála á einn eða neinn hátt. Þetta verðum við að fá vitneskju um líka, því að ef ríkið á að fara að taka svona feiknalega ábyrgð á fjárfestingu í svona fyrirtæki og þar með á rekstri þess, þá verðum við að fá vitneskju um hvaða ábyrgð við erum að leggja á okkur. Ég veit ekki betur en að það hafi komið í ljós á síðasta ári að það hafi orðið halli á flugi Loftleiða yfir Atlantshaf með útlendinga. Dettur mönnum í hug að það geti staðist til frambúðar að við íslendingar förum að borga með ferðalögum útlendinga yfir Atlantshaf? Auðvitað kemur ekkert slíkt til mála. Þess vegna verður að skoða heildarskipan þessara mála í sambandi við hrikalega ákvörðun af þessu tagi. Nú mér finnst einnig að það þurfi að kanna ýmsa þætti í starfsemi þessara flugfélaga, t. d. hótelrekstur þeirra, þar sem ýmsir afar dularfullir atburðir hafa gerst, og bílaleigu sem rekin er á vegum þessara fyrirtækja. Þarna hafa þessi fyrirtæki verið að koma upp hálfgildings einokunaraðstöðu fyrir sig. Ég veit ekki betur en nú sé verið að verja æðimiklum fjármunum til þess að koma upp mjög fullkominni kaffiteríu á Hótel Esju sem mundi vafalaust drepa fjölmargar smærri kaffiteríur sem eru þar í nágrenninu. Þannig er þessi aðili að reyna að tryggja sér einokunaraðstöðu á okkar litla og þrönga markaði. Um þetta allt saman tel ég að við alþm. eigum heimtingu á að fá vitneskju. Við eigum heimtingu á að fá í okkar hendur öll gögn og að spyrja þá sem gætu veitt okkur fræðslu um þetta efni. Ég veit ekki hvort hæstv. fjmrh. heyrir mál mitt. Ég var að segja, hæstv. fjmrh., að ég tel að við alþm. eigum heimtingu á því að fá nægan tíma til þess að fjalla efnislega um þetta mál, að við fáum að kynna okkur öll grundvallargögn í því sambandi og við fáum til viðræðna við okkur ýmsa embættismenn og sérfræðinga, sem um þetta mál hafa fjallað, þannig að við getum kannað það á fullkomlega eðlilegan hátt og tekið til þess þann tíma sem við þurfum. Ég mótmæli því algerlega ef ætlunin er að reka þetta mál gegnum þn., t. a. m. hér í okkar d., á einum eða tveimur dögum. Þetta mál er miklu stærra en svo að slík vinnubrögð komi til mála. Auk þess er þarna verið að gefa ríkisstj. ákaflega stórar heimildir sem ég te1 að Alþ. sjálft eigi að fjalla um. „ Ríkisstj. er heimilt“ - segir í 1. gr. - „gegn þeim tryggingum, sem hún metur gildar, og með skilyrðum, sem hún ákveður, þ. á m. um hlutafjáraukningu og eftirlit með fjárhagslegum ákvörðunum félagsins, að veita sjálfskuldarábyrgð“ o. s. frv. Það er verið að veita hæstv. ríkisstj. opna ákvörðun til þess að fjalla um alla þessa þætti. Ég tel ekki að við alþm. getum ráðstafað fjármunum þjóðarinnar á svo gálauslegan hátt að við gerumst ábyrgir fyrir 4 milljörðum kr. án þess að þeirri ákvörðun fylgi þá ákvarðanir af okkar hálfu um það hvernig að þessu máli skuli staðið. Ég er ekki reiðubúinn til þess að greina frá mínum hugmyndum í þessu sambandi vegna þess að ég hef engin gögn fengið og ég get ekki gert upp mínar skoðanir um þetta fyrr en ég er búinn að fá þessi gögn og fyrr en ég hef fengið ráðrúm til þess að kanna þau. Og ég held að það hljóti að verða afstaða alþm. almennt að svona mál sé ekki hægt að afgr. í neinu hendingskasti. Við þurfum að skoða það mjög gaumgæfilega. Því legg ég enn á það áherslu við hæstv. fjmrh. að sú n., sem fær málið til umfjöllunar, fái eðlilegar upplýsingar og eðlilegan tíma til þess að fullvinna sína afstöðu í málinu.

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér kemur fyrir samdægurs og því er útbýtt í þingsölum, fjallar um lántöku á ábyrgð íslenska ríkisins fyrir mjög stórum upphæðum í þágu Flugleiða. Það hefur lengi verið á almannavitorði að beiðni um slíka ábyrgð hafi verið borin fram. Hér segir í upphafi grg. að beiðni forráðamanna Flugleiða hafi komið fram við ríkisstj. í lok okt. 1974, og ég hygg að ekki hafi liðið langur tími frá því þangað til ráðamenn Flugleiða gerðu fréttamönnum og þar með alþjóð grein fyrir þessu erindi sínu. Nú er það ekki neitt nýmæli að flugfélag, sem stundar millilandaflug, æski ríkisábyrgðar fyrir flugvélakaupum. Það hefur oft borið við áður, að vísu hvergi nærri í eins ríkum mæli og hér er gert né fyrir jafnstórum upphæðum. En hér er meira á ferðinni. Gert er einnig ráð fyrir að veitt sé heimild fyrir ríkisábyrgð á 5 millj. dollara rekstrarfjáraukningu hjá Flugleiðum og það er annað mál og allóskylt í sjálfu sér því hvort ábyrgð er veitt fyrir lántöku til flugvélakaupanna sjálfra. Eins og hv. síðasti ræðumaður benti á hefur ríkisstj. haft þetta mál lengi til meðferðar, og ég býst við að sú meðferð og þær athuganir sem þar hafa átt sér stað hafi sérlega komið til vegna þess hvernig þessi beiðni er vaxin. Þar er gert ráð fyrir að meira en 1/4 ábyrgðarupphæðarinnar sé veittur vegna rekstrarláns. Þessi athugun og þær ákvarðanir, sem liggja að baki þess að málið er flutt hér á Alþ. hljóta að mínum dómi að felast í frvgr. þar sem segir: „ Ríkisstj. er heimilt, gegn þeim tryggingum, sem hún metur gildar, og með þeim skilyrðum, sem hún ákveður, þ. á m. um hlutafjáraukninga og eftirlit með fjárhagslegum ákvörðunum félagsins, að veita Flugleiðum hf. sjálfskuldarábyrgð á lánum er nemi allt að 18.5 millj. bandaríkjadala.“ Ég tel að það felist í þessum orðum að ríkisstj. hafi þegar að lokinni þeirri 1öngu athugun, sem átt hefur sér stað, tekið ákvarðanir um hvaða trygginga hún ætlar að krefjast, hvaða skilyrði hún ætlar að setja, sér í lagi um hlutafjáraukningu og eftirlit með fjárhagslegum ákvörðunum Flugleiða. En ég tel það óhafandi að Alþ. sé ekki skýrt frá því hver efnisatriði liggja að baki þessu máli. Að hverju er miðað? Hvað á að setja að skilyrðum fyrir veitingu þeirrar ábyrgðar sem um er rætt? Ég tel að alþm. eigi heimtingu á því að fá þessar upplýsingar, alveg sér í lagi vegna þess að hér er að stórum hluta um að ræða ríkisábyrgð til að bæta rekstrarfjárstöðu Flugleiða. Í grg. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það var meginniðurstaða trúnaðarmanna ríkisstj. að fyrirgreiðsla ríkisins við útvegun rekstrarfjármagns yrði ekki skilin frá fyrirsjáanlegum og nauðsynlegum flugvélakaupum félagsins á þessu ári.“ Hér virðist vera um höfuðatriði að ræða í niðurstöðum þeirra athugana sem fram hafa farið á málinu á vegum ríkisstj., en um það kemur ekkert fram, hvorki í grg. með frv. né í málflutningi hæstv. fjmrh., hvað liggur að baki þessari meginniðurstöðu, á hvaða rökum hún er reist. Ég tel nauðsynlegt að Alþ. fái upplýsingar um þetta efni ekki síður en hitt, sem ég áður nefndi, hvaða skilyrðum ríkisstj. telur að ábyrgðin verði að vera háð. Enn fremur segir í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Þrátt fyrir endurskoðun rekstraráforma ársins 1975 til lækkunar útgjalda var það mat forráðamanna Flugleiða hf. seinni hluta árs 1974 að til þess að tryggja rekstur fyrirtækisins yfir vetrarmánuðina og út árið 1975 þyrfti félagið auk árstíðabundinna lána, lán til 5 ára að upphæð 5 millj. bandaríkjadala.“ Hvað liggur að baki þessu? Er hér um það að ræða að verið sé að breyta lausaskuldum, sem þegar eru fyrir hendi, í lán til lengri tíma? Það væri mjög æskilegt að fá einnig þetta atriði upplýst. Ég ber þessar fsp. m. a. fram af því, auk þess sem mér finnst þær sjálfsagðar eðlis málsins vegna, að SF eiga enga fulltrúa í þeim þn. sem líklegt er að fái þetta mál til meðferðar. Flugleiðir hf. eru stórfyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Flugsamgöngur eru íslendingum afar mikils virði og það er fylgst af áhuga og mjög náið af stórum hluta þjóðarinnar með því hvernig rekstri þessa stóra fyrirtækis er hagað og hverja þjónustu það veitir. Það er eitt af meginforsendum þess frv., sem hér liggur fyrir, að rekstrarfjárstaða Flugleiða sé svo bágborin að nauðsyn beri til að veitt sé ríkisábyrgð á rekstrarláni til fyrirtækisins sem nemur 3/4 úr milljarði kr., en samtímis gerist það, einmitt nú í upphafi ferðamannavertíðar, að ferðaskrifstofa, sem þetta fyrirtæki rekur, auglýsir stórlækkuð gjöld af skemmtiferðum út í 1önd, og það liggur í þeim upplýsingum, sem fram hafa komið, að ferðaskrifstofan geti veitt þessa lækkun og styrkt þannig samkeppnisaðstöðu sína vegna þess að Flugleiðir hafi lækkað fargjöld sín á þessum skemmtiferðaleiðum. Það er ekkert leyndarmál að ein af þeim ráðstöfunum flugfélaganna, sem orkað hafa tvímælis að margra dómi, er þegar þau fóru út á það svið að stofna ferðaskrifstofu og hefja fyrir eigin reikning samkeppni við ferðaskrifstofur sem fyrir voru. Það fer heldur ekki milli mála að þær lækkanir flugfargjalda á fjölsóttustu skemmtiferðaleiðum, er kunngerðar hafa verið, eru ráðstöfun af hálfu Flugleiða og ferðaskrifstofu þess fyrirtækis til að bæta samkeppnisaðstöðu sína á innlendum ferðamannamarkaði. En það er sannarlega ástæða til að athuga hvað að baki býr þegar samtímis er borin fram hér á Alþ. till. um ríkisábyrgð á 750 millj. kr. láni í þágu fyrirtækisins sem greinilega er, með áðurgreinda staðreynd í huga, m. a. tekið til þess að bæta aðstöðu þess til samkeppni á innlendum ferðamannamarkaði. En slíkt þarf ekki í sjálfu sér að vera í beinu sambandi við rekstur áætlunarflugsins sem þarna skiptir höfuðmáli.



Herra forseti. Það er varla von til þess að þm. séu reiðubúnir til þess að ræða svo stórt mál eins og þetta er, margra milljarða mál, í smáatriðum þar sem þeir eru nú rétt nýbúnir að fá þetta á sín borð. Ég rak ekki augun í þetta fyrr en núna fyrir nokkrum mínútum, og ég undrast dálítið það offors sem sýnt er af hálfu ríkisstj. við að koma þessu máli áfram að til afbrigða þurfi að koma til þess að koma málinu fram, ekki síst með tilliti til þess að beiðni þessa flugfélags var lögð fram á s. l. hausti og eins og kemur fram í grg. er skýrsla trúnaðarmanna hins opinbera tilbúin í febr., fyrir meira en 3 mánuðum. Og ég get ekki séð hvað hefur getað dvalið framlagningu þessa frv. svo langan tíma þar sem mér sýnist á þessu að menn séu alveg ákveðnir í því að veita þessa ábyrgð. Menn, sem leggja þetta fram, hljóta að hafa gert það upp við sig hvaða skilyrði þeir ætli að setja til lánveitingarinnar og í hverju eftirlit ríkisins með fjármálum flugfélagsins á að vera fólgið. Í grg, er sagt að þessar flugvélar séu keyptar af Seaboard World Airlines í New York, en í næstu málsgr. segir að flugvélarnar hafi Loftleiðir hf. haft á leigu skv. kaupleigusamningi, en ekki sagt af hverjum. Það væri fróðlegt að fá að vita það hjá þeim, sem leggja þetta frv. fram, hvort vélarnar hafi verið leigðar beint af Seaboard World Airlines eða hvort fyrirtækið Hekla Holding í New York hafi verið þar milliliður og þá kannske fleiri. Þetta er aðeins eitt margra þeirra atriða sem ástæða væri til þess að fá vitneskju um áður en þingheimur ætti að vera tilbúinn að afgr. svo stórkostlegar ábyrgðir frá ríkinu. Nú eru fleiri flugfélög í landinu en þetta sem annast farþegaflug á milli landa. Fyrir ekki löngu var stofnað hér flugfélag sem heitir Air Viking og er rekið, eins og flestir vita, af Guðna í Sunnu. Eins og hv. síðasti ræðumaður fjallaði nokkuð um í sambandi við ábyrgðarbeiðni á rekstrarláni, þá getur vaknað sú spurning hvort ríkið eigi að veita stórkostlegar ábyrgðir fyrir rekstrarfé þessa fyrirtækis til þess að geta slátrað endanlega Air Viking sem þessi flugfélög hafa margsinnis og í langan tíma gert ítrekaðar tilraunir til. Ég undrast það af hverju við hér í þessari þd. fáum ekki í hendurnar um leið og frv. er lagt fram, svo seint sem það er, skýrslu trúnaðarmanna ríkisstj., eins og hér segir, eða þess manns eða þeirra manna sem hafa kannað þessa hluti af hálfu ríkisins. Mér sýnist að það hefði ekki verið til of mikils mælst þó að við hefðum fengið þá þegar í hendurnar öll gögn varðandi málið, ekki aðeins flugreksturinn einan, heldur allt það sem þetta mál varðar. Það væri einnig fróðlegt að fá að sjá hversu mikið yfirbyggingin á þessu fyrirtæki kostar, hversu mikill hluti er af rekstrarkostnaði, miðað við það sem gerist hjá flugfélögum annars staðar í heiminum. Mig grunar að hann sé hér óhóflega mikill. Þegar eitthvað hefur á bjátað þegar farið hefur verið yfir í vetraráætlun, þá sýnist manni hvergi vera hægt að spara annars staðar en með því að fækka flugliðum og engum öðrum mannskap. Það er alltaf sami stóri hausinn á fyrirtækinu, en þetta kemur eingöngu niður á þeim. Dótturfyrirtæki Flugleiða eða Loftleiða, Hekla Holding, á annað flugfélag, International Air Bahama, sem annast flugrekstur frá Bahamaeyjum til Bandaríkjanna og víðar. Það flýgur eingöngu með erlendum starfskröftum. Það ætti að vera eitt af því, sem ríkisstj. ætti að leggja áherslu á, og eitt af þeim skilyrðum, sem hún setur fyrir þessum ábyrgðum, að íslenskir starfskraftar verði notaðir við rekstur fyrirtækisins eins og frekast er unnt. Það ætti að vera ein af lágmarkskröfunum sem gera ætti til þess að unnt væri að fallast á að veita ábyrgðina. Ríkisábyrgð þessi er í rauninni í tvennu lagi, þ. e. a. s. annars vegar fyrir kaupverði vélanna, sem er um 13.5 millj. bandaríkjadala, 2 225 millj. kr., og hins vegar fyrir rekstrarláni sem er 5 millj. bandaríkjadala eða á núgildandi gengi 750 millj. kr. Ábyrgðin í heild er 2 775 millj. og skiptist svona. Það væri að mínum dómi út af fyrir sig vel hægt að skoða það mál hvort ekki væri unnt að veita ábyrgð fyrir vélarkaupunum, en mér sýnist varla koma til greina að veita ábyrgð fyrir svo stórkostlegu rekstrarláni. Því er haldið hér fram - og það væri gott að fá staðfestingu á því endanlega - að hver vél af gerðinni DC-8-63 CF kosti núna 11 millj. dollara á markaði, þannig að ef félagið getur fengið þessar tvær vélar á 13.5 millj. samtals sparast þar 8.6 millj. bandaríkjadala sem er dágóð upphæð. Nú getur manni dottið í hug í sambandi við meðferð þessarar ábyrgðarbeiðni hvort ríkisstj. væri jafnfljót að taka við sér og lána öðrum flugfélögum, t. d. Air Viking, sem annast mjög mikilvægan flugrekstur til og frá Íslandi og hefur sannarlega með sínu charter-flugi veitt þessari flugsamstæðu mikið aðhald og orðið til þess að íslendingar hafa átt í vaxandi mæli möguleika á að fljúga leiguflug og ódýrt eins og aðrar evrópubúar. Ég mun ekki hafa þessi orð miklu fleiri, en ég legg áherslu á að þetta mál þarf að skoða vel, ósköp einfaldlega vegna þess að þarna er um mjög stórar upphæðir að ræða. Það þarf að leggja fyrir hv. þd. sem víðtækastar og jafnframt sem nákvæmastar upplýsingar um allt sem málið varðar, hvernig leigusamningi hefur verið háttað, hvernig rekstri er háttað, með hvaða aðferðum væri hægt að draga úr rekstrarkostnaði með sömu afköstum, hvort ekki væri hugsanlegt að draga úr yfirbyggingu þessa flugfélags, og margar aðrar upplýsingar þurfum við að sjálfsögðu að fá áður en við getum greitt um það atkv. hér í deildinni.



Herra forseti. Ég á sæti í þeirri þn., fjh.- og viðskn., sem ég geri ráð fyrir að fái þetta mál til meðferðar. Hún mun að sjálfsögðu fjalla um það þar. En þar sem nokkrar almennar umr. eru hafnar um málið vildi ég segja örfá orð. Þingflokkur Alþfl. fékk þetta frv. sent í handriti fyrir um það bil viku og hefur síðan getað kynnt sér þau atriði sem fram koma í grg. Nauðsynlegar viðbótarupplýsingar geri ég ráð fyrir og tel raunar sjálfsagt að fáist við meðferð málsins í hv. fjh.- og viðskn. Í þeim ríkisstj., sem ég átti sæti í á sínum tíma, kom það fyrir nokkrum sinnum að flugfélögin leituðu eftir ríkisábyrgð með hliðstæðum hætti og hér er um að ræða þótt að vísu hafi aldrei verið um jafnstórar fjárhæðir að ræða og hér er fjallað um. Ég er því nokkuð kunnugur þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð hafa verið varðandi slík mál, og geri ráð fyrir að hæstv. núv. ríkisstj. hafi haft með höndum hliðstæð vinnubrögð. Meginatriði málsins er að sjálfsögðu að ríkið taki ekki sér á herðar óeðlilega áhættu í þessu sambandi. Það reyndist aldrei vera um að ræða í þau skipti þar sem ég þekkti málavexti náið, og ég treysti því að það komi fram í þeirri n. sem um málið fjallar að það eigi sér ekki heldur stað í þessu tilfelli. Almennt vildi ég um málið segja, að starfsemi Flugleiða er svo mikilvæg íslenskum þjóðarbúskap og svo mikilvæg fyrir samgöngur Íslands við önnur lönd og fyrir samgöngur innanlands að Flugleiðir eiga allan góðan og eðlilegan stuðning skilið. Slíkum stórrekstri sem hér er um að ræða er varla hægt að halda uppi nema öðru hvoru þurfi að koma til aðstoðar af hálfu ríkisins í sambandi við fjármál eða lánsfjáröflun fyrirtækjanna. Ef ekki er um að ræða neina óeðlilega áhættu í því sambandi, þá tel ég rétt að slík ábyrgðaraðstoð sé veitt.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af þeim umr. sem spunnist hafa í sambandi við þetta frv. Það er vissulega rétt að hér er um háa ríkisábyrgð að ræða ef veitt verður, og það mun ekki standa á því að sú n., sem um þetta mál fjallar, fái þær upplýsingar sem hún óskar eftir. Sú skýrsla, sem trúnaðarmenn ríkisstj. hafa gert, verður að sjálfsögðu n. til reiðu til þess að skoða þessi mál, og ég efast ekki um að þingflokkur Samtakanna gæti fengið skýrsluna líka til þess að fá tækifæri til þess að skoða hana samtímis því sem n. fjallar um málið. Að hér sé með einhverjum hætti um óvenjuleg vinnubrögð að ræða kannast ég ekki við miðað við þann tíma sem ég hef átt sæti hér á Alþ. og þá allra síst á ýmsum málum hér á undanförnum árum. Ég held að framlagning frv. og sú afgreiðsla, sem n. hlýtur að hafa á málinu, verði með þeim hætti að það verði algjörlega aðfinnslulaust. Hv. þm. Magnús T. Ólafsson vék að því að það væri æskilegt að fá upplýsingar um skilyrðin fyrir ríkisábyrgðinni. Það er beint tekið fram um ákveðin atriði í frvgr. og svo að sjálfsögðu kæmi það til upplýsinga hjá n. þegar háa fjallar um þetta mál. Hv. þm. Garðar Sigurðsson ræddi um offors. Mér fannst ég tala ósköp rólega í minni framsöguræðu. Það, að frv. séu lögð fram þegar kemur undir þinglok og tekin fyrir sama daginn, það er ekkert nýtt fyrirbrigði á Alþ. og varla til þess að orða það sem eitthvert offors. Þá vék hann að leigu af hálfu þessa fyrirtækis á flugvélunum. Ég skal viðurkenna að mér eru ekki kunnir þeir leigumálar, frá hverjum eða til hvers. Það, sem hér er um að ræða, er sú staðreynd að félagið hefur rétt til kaupa og að það nýtir þá leigu sem það hefur greitt að undanförnu og þar er um að ræða mikinn sparnað fyrir fyrirtækið að geta nýtt sér þann kaupleigusamning sem það hefur gert. Hann vék að þeim hluta ríkisábyrgðarinnar sem verður vegna rekstrarlána, og hv. þm. Magnús T. Ólafsson vék að því líka hvort hér væri um að ræða breytingu á rekstrarlánum eða lausaskuldum í löng lán. Hér er að sjálfsögðu að einhverju leyti um að ræða breytingu á lausaskuldum fyrirtækisins í dag í það 6 ára lán, sem það hyggst taka til þess að lagfæra sinn rekstrargrundvöll. Það er nú gjarnan svo að þegar hallar undan fæti hjá fyrirtækjum, þá safnast upp skuldir og til þess að lagfæra er þeim breytt stundum í að vísu skammtímalán, en ég mundi halda að hér væri um að ræða 5 ára lán. En allar þessar upplýsingar verða að sjálfsögðu gefnar þeirri n. sem fjallar um málið svo að hún hafi tækifæri til að skoða það eins og skyldi. Og það stendur ekkert á því að þingflokkur Samtakanna fái að skoða þau skjöl og fá þær upplýsingar sem óskað er eftir.

Landbrh. (Halldór E. Sigarðsson) Hæstv. forseti. Þetta frv. á þskj. 561 var flutt í hv. Ed., en eins og kemur fram í grg. frv. var það samið af landgræðslu- og landnýtingarnefnd og er um breyting á lögunum um landgræðslu frá 1965 og er í raun og veru byggt á þeirri reynslu sem fengist hefur síðan lögin voru sett. Enn fremur eru gerð skýrari frekari ákvæði í sambandi við landnýtingu í samræmi við þá landgræðsluáætlun sem afgr. var á hátíðarfundinum á Þingvöllum á s. l. sumri. Þetta frv. er því ekki veigamikið. Það tók smábreytingum í Ed. Í fyrsta lagi var þar skipt kostnaði af störfum landgræðslunefndar með öðrum hætti en var í upphaflega frv., og í öðru lagi eru sektarákvæði tvöfölduð frá því sem nú er og gerð skýrari ákvæði um girðingar. Um þetta frv. var samstaða í hv. Ed. og ég vona að það verði einnig í þessari hv. d. og það geti orðið afgr. á þessu þingi. Ég legg svo til, hæstv. forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Hæstv. forseti. Það er sama að segja um þetta frv. og frv. það, sem ég talaði fyrir hér áðan, að hér er um að ræða frv. sem er samið af landgræðslu-og landnýtingarnefnd og er í sambandi við þá landgræðsluáætlun sem samþ. var á s. l. sumri. Það hafa ekki verið til lög um varnir gegn landbroti af völdum vatna að öðru leyti en því sem hefur verið í vatnalögunum. Hins vegar hefur þetta mál verið afgr. með fjárlagaafgreiðslu hverju sinni, og hefur þá verið ákveðin fjárveiting til fyrirhleðslna, og svo hafa einnig verið til einstaka vatnsföll sem hafa verið aðsópsmikil í landbroti, eins og Markarfljót og Þverá og Héraðsvötn, sem hafa verið sett sérstök lög um. Hér er hins vegar gert ráð fyrir heildarlögum um þessar landvarnir og er það í samræmi við það sem ég áður sagði um landvarnir og landnýtingu. Sú breyting var gerð í hv. Ed. á þessu frv. að í staðinn fyrir að héraðsráðunautur ynni að því með Vegagerð ríkisins að gera áætlanir um þetta og meta skemmdirnar, þá er nú gert ráð fyrir að Vegagerð ríkisins og Búnaðarfélag Íslands skipi þessa menn sem annast matsgerðina. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frv. Það fékk góðan byr í hv. Ed., og ég vona að það verði einnig hér svo að það geti orðið að lögum á þessu þingi. Ég leyfi mér svo, hæstv. forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Frsm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) : Hæstv. forseti. Menntmn. hefur rætt þessa þáltill. á nokkrum fundum og verið sammála um afgreiðslu hennar. Þeir þrír umsagnaraðilar, sem getið er í nál., skiluðu allir mjög jákvæðum umsögnum og fullkomin samstaða var um afgreiðsluna frá nefndarinnar hálfu. Aðeins ein breyting, sem telja má breytingu, er lagt til að gerð verði, þ. e. a. s. að till. nái til allra grunnskóla landsins, þar sem í upphaflegu till. var miðað eingöngu við grunnskóla landsbyggðarinnar. Þetta er auðvitað sjálfsögð og eðlileg breyting, en till, var fram komin vegna þess að það er augljóst mál að þessum málum er mun skemur á veg komið úti um landsbyggðina en hér í Reykjavík og þess vegna sérstakra aðgerða þörf þar. Mér er kunnugt um að í menntmrn. hafa þessi mál þegar verið tekin til gaumgæfilegrar athugunar og það er skilningur á nauðsyn þess að þessum málum verði sinnt meira en hingað til og þá enn sérstaklega með skóla landsbyggðarinnar í huga. Ég vænti þess og treysti því að málið fái jákvæða og örugga afgreiðslu og eins skjótar framkvæmdir og unnt er.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) Hæstv. forseti. Efni þessa frv. er það, að lagt er til að lögfest verði sú íslenska stafsetning sem í gildi var í 40 ár eða frá árunum 1928–1974. Fyrstu reglur, sem settar voru um stafsetningu íslenskrar tungu, voru settar 1919 af dóms- og kirkjumáladeild stjórnarráðsins og voru þær reglur settar með auglýsingu. 11 árum síðar birti menntmrn, auglýsingu um gagngera breytingu á þeirri stafsetningu sem áður hafði verið almennast að nota - einnig með auglýsingu. Var sú stafsetning í gildi í næstum hálfa öld. Fyrir rúmu ári gaf fyrrv. menntmrh. enn út auglýsingu um breytingu á þessari stafsetningu og var það jafnframt gert með auglýsingu. Lögfróðir menn hafa tjáð mér að það sé hæpið að í raun og veru fái nokkur af þessum þrem auglýsingum staðist vegna þess að það séu ekki fyrir hendi nein lög sem veiti ráðh. heimild til þess að mæla fyrir um stafsetningu með auglýsingu einni saman eða með reglugerð. Ég skal þó alveg láta liggja á milli hluta, hvort þessi staðhæfing er rétt eða ekki. Það hefur gerst þrívegis á undanfarinni rúmri hálfri öld að kveðið hefur verið á um stafsetningu með auglýsingu af hálfu eins ráðh., þess ráðh. sem fer með menntamál. En í raun og veru hlýtur það að teljast óeðlilegt að jafnmikilvæg ákvörðun og fyrirmæli um íslenska stafsetningu eru skuli vera gefin með einfaldri ráðherraauglýsingu. Alþ. fjallar um mörg mál sem eru ekki mikilvægari og merkilegri en það, hvernig íslenskri stafsetningu skuli hagað. Þess vegna er orðið fyllilega tímabært að Alþ. taki þetta mál í sínar hendur og setji lög um íslenska stafsetningu og hefði raunar átt að gera fyrir löngu. Efni þessa frv. er nákvæmlega sú auglýsing sem Jónas Jónsson frá Hriflu, þáv. menntmrh., birti sem auglýsingu árið 1928, að meðtalinni breytingu sem Fræðslumálaskrifstofan gerði samkv. heimild menntmrn. 1934 þar sem þess var ekki krafist í barnaskólum að viss ákvæði auglýsingarinnar frá 1928 skyldu kennd. Ég ætla í þessu máli mínu ekki að ræða það, hvaða stafsetning sé eðlilegust á íslenskri tungu, enda er það viðfangsefni fræðimanna á sviði íslenskra fræða. Það, sem ég vildi vekja athygli á, er að mjög varhugavert hlýtur að teljast að hringla með stafsetningu, hvort sem hún í sjálfu sér er talin heppileg eða óheppileg, gölluð eða fullkomin, enda forðast menningarþjóðir í lengstu lög að gera breytingar á stafsetningu sinni. Þjóðir, sem búa við margfalt flóknari stafsetningarreglur en við íslendingar höfum búið í nærfellt hálfa öld, svo sem englendingar og frakkar, hafa ekki látið sér til hugar koma að gera neinar tilraunir til þess að gera breytingar þar á eða gera hana einfaldari, svo stórkostlega flókin sem hún þó er. Mergurinn málsins er sá, að 1928 eða á árunum þar á eftir komst á tiltekin stafsetning sem hafði náð, að vísu smám saman, algerri fótfestu á Íslandi, í íslenskri menningu, og hafði hlotið fullkomna viðurkenningu. Svo að segja allt prentað mál, sem út hefur verið gefið undanfarin 40 ár, hefur verið gefið út samkv. þessari stafsetningu. Í þau l5 ár, sem ég gegndi embætti menntmrh., bar það hvað eftir annað á góma í rn. og í ríkisstj. hvort gera ætti breytingar á stafsetningunni og þá fyrst og fremst því atriði hennar sem fólgið er í notkun stafsins z. Ég þrautræddi þetta mál nokkrum sinnum við marga aðila, fræðimenn, kennara, rithöfunda, og niðurstaða mín varð ávallt sú að loknum þessum viðræðum að það væri varhugavert að hrófla við stafsetningu sem áunnið hefði sér jafnviðurkennda og sterka hefð sem þágildandi stafsetning hafði áunnið sér. Með þessu er ekkert um það sagt hvort ég hefði talið rétt að hafa ákvæðin um stafsetninguna 1928 nákvæmlega eins og þáv. ráðh., Jónas Jónsson, kvað á um að hún skyldi vera. Það, sem hér er til umræðu og er meginvandamálið, er ekki það, hvaða stafsetning sé heppileg eða óheppileg, hvort hún sé skynsamleg eða óskynsamleg, heldur hitt, að ekki sé hringlað með stafsetninguna. Nú gerðist það fyrir rúmu ári að þáv. menntmrh. gerði breyt. á stafsetningunni sem fyrst og fremst var fólgin í því að breyta reglunum um notkun z, auk þess sem hann gerði nokkrar fleiri breyt. sem ég sé ekki ástæðu til þess að rekja nánar hér, enda þm. mætavel ljósar, þótt ekki væri af öðru en rækilegum umr. sem fram fóru um þetta mál á s. l. þingi. Reynslan af þessari breytingu hefur orðið sú að nú má segja að alger ringulreið sé varðandi íslenska stafsetningu. Það hefur komið í ljós að geysileg andstaða hefur orðið gegn því að breyta stafsetningunni, án tillits til þess í hverju breytingin er fólgin. Það hefur komið í ljós að margir þeir, sem skrifa blöð og bækur, fara ekki eftir hinni nýju auglýsingu um stafsetninguna, heldur halda sig við hina 45 ára gömlu stafsetningu. Þeir opinberu aðilar eru meira að segja til sem hafa neitað að hlíta fyrirmælum auglýsingarinnar frá því í fyrra og styðjast enn við fyrri stafsetninguna. Í febrúarmánuði s. l. gerðist það enn fremur að 100 af kunnustu mennta- og fræðimönnum þjóðarinnar sendu núv. hæstv. menntmrh. áskorun um að nema úr gildi þá breytingu á íslenskri stafsetningu sem gerð var í fyrra. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa rökstuðning þessara 100 kunnu fræði- og menntamanna og rithöfunda fyrir þessari áskorun sinni. Þeir segja, með leyfi hæstv. forseta: „Höfuðástæður okkar fyrir þessari áskorun eru sem hér segir: Í fyrsta lagi teljum við z-stafsetningu þá, sem gilti á tímabilinu 1929–1974, hafa ýmsa ótvíræða og mikilvæga kosti umfram hina nýju stafsetningu, þar sem er meiri skýrleiki og gleggri vísbending um uppruna, sem í mörgum tilvikum léttir skilning og eykur málþekkingu. Sérstaklega viljum við benda á ókosti þess að samkv. hinum nýju reglum falla einmitt saman í ritmáli germynd og miðmynd sömu sagnar svo og germynd einnar sagnar og miðmynd annarrar, svo að rita skal t. d. hefur leyst, hvort sem er af leysa eða leysast, hefur ræst, hvort sem er að ræsa eða rætast, hefur þeyst, hvort sem er af þeysa eða þeytast. Getur þessi ritháttur valdið misskilningi, ekki síst í stuttu máli, sem þarf að vera hnitmiðað, svo sem í fyrirsögnum blaða, auglýsingum og sjónvarpstextum. Enn fremur þykir okkur eftirsjá að því að hætta að rita z í stofni í orðum eins og gæzla, þýzka, verzlun vegna þekkingar á orðsifjum, sem þeirri stafsetningu fylgir. Í öðru lagi teljum við hinar nýju reglur um stóran staf og lítinn stórum óhentugri og flóknari en fyrri reglur, t. d. að rita skal oddverjar með litlum staf, en Sturlungar með stórum; hólsfjallamaður með litlum staf, en Hólsfjallahangikjöt með stórum, bandaríkjamaður með litlum staf, en Bandaríkjaforseti með stórum. Í þriðja lagi teljum við, að valfrelsi um ritun margra orða, sem hafa löngum verið rituð á einn veg, er til þess fallið að valda ruglingi, sem m. a. getur orðið mjög bagalegur í stafrófsröðun, t. d. að rita skuli hvort heldur er, (ár)niður eða (ár)nyður, tékki eða tjekki o. s. frv. Í fjórða lagi teljum við“ - og nú er ég kominn að meginatriði málsins frá mínu sjónarmiði séð, ég held lestrinum áfram - „að sú festa í íslenskri stafsetningu, sem tókst að koma á undanfarna tæpa hálfa öld, sé til ómetanlegs hagræðis á mörgum sviðum, svo sem í bókagerð, stjórnsýslu, safnstörfum og kennslu, en breyting að sama skapi til þess fallin að valda glundroða og tjóni. Má ekki gleyma því, að tveimur kynslóðum Íslendinga er töm sú stafsetning, sem kennd hefur verið undanfarna áratugi, og eiga margir bágt með að sætta sig við stafsetningu, sem þeir telja óskilmerkilegri og óhentugri.“ Hér lýkur áskorun hinna kunnu 100 íslendinga til núv, hæstv. menntmrh. Það er þetta fjórða atriði í röksemdafærslunni sem í mínum augum er aðalatriði og er megin ástæða þess að ég hef leyft mér að flytja þetta frv. Ég tel ekki seinna vænna en nú að snúa við á þeirri braut sem farið var inn á í fyrra. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að hið háa Alþ., þótt ekki sé langt eftir af starfstíma þess, einmitt þetta Alþ. taki afstöðu til þessa máls. Ástæða er til þess að ætla, miðað við atkvgr. sem fór fram um þáltill. um málið í fyrra, að meiri hl. alþm. hafi verið andvígur þeirri breytingu sem hæstv. þáv. menntmrh. gerði á stafsetningunni. Það er rétt og í alla staði lýðræðislegt og þingræðislegt að nú á þessu þingi fáist úr því skorið hvort meiri hl. alþm. er fylgjandi þeirri breytingu, sem gerð var fyrir einu ári, eða ekki, þ. e. hvort meiri hl. Alþ. vill hverfa aftur til þeirrar stafsetningar sem hér var í gildi í næstum hálfa öld og hafði náð algjörri fótfestu. Það er í öllu falli eðlilegt að úr því sé skorið með atkvgr. um lög hver skuli vera stafsetning íslenskrar tungu. Ég er þess fullviss að meginefni þessa máls er svo kunnugt öllum hv. alþm., málið er. í raun og veru svo einfalt í gerð sinni og hefur þegar í fyrra verið rætt svo ítarlega, að ég sé ekki ástæðu til þess að leggja til að málinu sé vísað til nefndar. Ég býst við því að allir alþm. hafi þegar ákveðna skoðun á þessu máli. Málið er ekki þess eðlis að ástæða sé til þess að ræða það í nefnd. Það er engra frekari upplýsinga að vænta um málið sem gætu haft áhrif á afstöðu alþm. svo að ég tel eðlilegast að málið sé rætt með venjulegum hætti og um það gangi atkvæði. Ég legg því til að að lokinni þessari umr, sé málinu vísað til 2. umr.

Magnús T. Ólafsson Hv. forseti. í frv. á þskj. 562 er í rauninni fjallað um tvennt: Annars vegar um málsmeðferð, hins vegar um efni sama máls. Eins og fram kemur í grg. er það megintilgangur flm. með flutningi þessa máls að fá því slegið föstu að meðferð stafsetningarmála á Íslandi skuli héðan af færð á annan grundvöll en verið hefur frá öndverðu þegar stjórnvöld tóku að hafa afskipti af slíkum málum. Í stað þess að stafsetningu sé skipað með auglýsingum hlutaðeigandi ráðh., að fengnum þeim ráðum sérfróðra manna sem þeir telja rétt að afla sér, þá sé stafsetningu hér eftir skipað með lagasetningu á Alþ. eða a. m. k. þeim atriðum sem þetta frv. tekur til. Og þá er komið að hinum þætti málsins. Hv. flm. leggur til að nú verði fest í lög ráðherraauglýsing frá 1928 um þau stafsetningaratriði sem hún fjallar um. Nú held ég það hljóti að teljast töluvert athugunarverð ákvörðun af hálfu Alþ. að breyta svo gersamlega til um meðferð þeirra mála eins og hér er gerð till. um, hvernig sem menn líta svo á einstök stafsetningaratriði. Eins og hv. frsm, tók fram, hlýtur ævinlega að þurfa að kveðja til þá menn sem fróðastir eru og fjallað hafa bæði á fræðagrundvelli og sem kennarar um stafsetningu og þá málþætti sem hún byggist á. Og þessi þörf væri jafnmikil hvort heldur það væru 60 alþm., sem endanlega ákvörðun tækju með atkvgr. um stafsetningarreglur í lagaformi, eða hvort það er einn ákveðinn ráðh., sem ákvörðun tekur að fengnum þessum ráðum. Ég skal ekki kveða upp úr með það hvor þessara aðferða í sjálfu sér er réttari aðferð, að því máli vandlega athuguðu. En ég tel þó að einnig um þetta atriði, um það hvort heppilegra sé að ákvarða stafsetningu með ráðherraauglýsingu eða lagasetningu, væri einnig rétt að fá ráð og ábendingar hinna fróðustu manna um íslenskt mál og stafsetningu þess og þau sjónarmið sem þar þurfa að ríkja. Því get ég ekki fellt mig við þá málsmeðferð, sem hv. 9. þm. Reykv. lagði til, og tel einsýnt að slíkt mál sem þetta þurfi að ganga til nefndar. Það, sem ég vil ræða alveg sérstaklega nú við 1. umr. þessa máls, er það atriði, sem gífurleg áhersla er lögð á í grg. og einnig var nokkuð endurtekið í nýfluttri framsöguræðu, að tilgangur með flutningi þessa frv. sé að hindra hringlanda og ringulreið og koma á festu í stafsetningu íslensku. Málið er nefnilega þannig vaxið að þrátt fyrir fullyrðingar um festu og samhengi og samfelldni í stafsetningu íslensku eftir að auglýsingin frá 1928 gekk í gildi, þá er það mála sannast og kemur reyndar fram í 2. gr. þessa frv., að sú stafsetning var aldrei í gildi nema að nokkru leyti. Eitt atriði þeirrar stafsetningar, z-ritunin, var aldrei kennd í almennum skólum og til þess er ætlast samkv. 2. gr. að það ástand ríki áfram. Það á að lögbjóða með þessu frv. stafsetningu sem ætlast er til að ekki sé kennd fyrr en á síðari stigum skólanna í landinu. Það er algjört rangmæli hjá hv. 9. þm. Reykv. og hverjum sem því heldur fram að sú ákvörðun um stafsetningarbreytingar, sem tekin var með auglýsingum 1973 og 1974, sem ég gaf út, hafi stuðlað að ringulreið í stafsetningarmálum. Þvert á móti var þar verið að festa í sessi stafsetninguna frá 1928 að því eina atriði undanskildu sem hafði valdið hálfrar aldar glundroða og ringulreið í stafsetningarmálum, því atriði í þeirri stafsetningu sem olli því að þjóðin skiptist í tvo hópa, þá sem höfðu hlotið það langa skólagöngu að þeir nutu kennslu sem þurfti til að tileinka sér z-stafsetninguna, og svo annan hóp sem aldrei tileinkaði sér hana, og ég vil ekkert fullyrða hversu stórir þeir eru hvor um sig. En hér var tvímælalaust um að ræða mjög hættulegt misræmi, mjög alvarlegan glundroða í stafsetningu. Sama máli gegnir væri nú enn, eftir að stafsetningarbreytingin hefur verið í gildi í tvö ár og verið kennd í skólum í samræmi við hana, farið að breyta til. Þá er fyrst verið að leiða glundroða og ringulreið inn í stafsetningarmál. Hv. frsm. virtist telja það dæmalaust að nokkur þjóð - eða nokkur menningarþjóð, eins og hann komst að orði, hafi breytt stafsetningu sinni í tilteknum atriðum. Ég vil minna á það að á undanförnum 2–3 áratugum - ég vil ekki fullyrða um áratalið nákvæmlega - hafa allar þær þjóðir, sem nánast málsamfélag eiga við okkur, sem sé danir, norðmenn og svíar, þeir hafa allir gert meiri og minni breytingar á sinni stafsetningu svo að sú breyting, sem gerð var nú fyrir fáum árum hér á landi, er síður en svo einsdæmi. Meginatriði í afstöðu til þessa máls að mínum dómi er það, að hér er síður en svo verið að stuðla að festu og samhengi í meðferð stafsetningarreglna, heldur þvert á móti verið að stuðla að ringulreið og upplausn í þeim málum. Stafsetningin frá 1928 hefur fengið að reyna sig á hálfri öld. Hún reyndist fær um að festast í sessi að einu atriði undanskildu, z-reglunni. Sú regla festist aldrei og hún var gerð að undantekningu frá almennu skólanámi. Því var með auglýsingunum frá í fyrra og hittiðfyrra verið að víkja brott misræmi og ringulreið sem leitt hafði af því að sú stafsetning var aldrei viðhöfð í almennri kennslu í landinu. Með þeim auglýsingum voru sköpuð skilyrði fyrir raunverulegri festu í stafsetningarmálum, og ef nú á að fara að ónýta þær reglur, sem þá voru settar og hefur verið farið eftir í skólum landsins í tvö kennsluár, þá er fyrst verið að stofna til ringulreiðar og glundroða í stafsetningu.



Herra forseti. Það er eins og fram kom hjá hv. 9. þm. Reykv., að þetta mál var allmjög rætt á síðasta Alþ., og ég fagna vissulega þessu framkomna frv. enda þótt ég sé því ekki að öllu leyti samþykkur. Ég hafði verið með í undirbúningi að flytja till. til þál. um löggjöf um ritreglur, og munaði minnstu að hún hefði verið lögð fram á hinu háa Alþ., og standa að þeirri till. nú þegar þeir 3 hv. þm. sem vorn meðflm. mínir að tillögugerðinni í fyrra um z í ritmáli. Innihald þeirrar þáltill., sem við hugðumst flytja núna og munum gera nú eftir helgina, er svohljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um íslenskar ritreglur. Þar til lagasetningu er lokið, skal fylgja þeirri stafsetningu sem tók gildi 26. febr. 1929.“ Og grg. - ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hana, hún er stutt, en hún á beinlínis erindi þegar þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., á þskj. 562, er tekið fyrir. Hún er svo hljóðandi: „Íslenskt mál, talað og ritað, er undirstaða íslenskrar menningar. Því ber að vanda alla meðferð þess sem kostur er. Engar breytingar má á því gera án ítarlegrar umræðu og rannsókna hinna hæfustu manna. Lokaákvörðun um breytingar á að vera í höndum Alþ. Á hinn bóginn er enginn lagabókstafur um íslenskar ritreglur. Fyrir því þykir flm. þessarar ályktunartill. bera brýna nauðsyn til að sett verði löggjöf um íslenskar ritreglur. Eftir aldagamlar uppstyttulitlar þrætur um stafsetningu sömdu íslendingar frið árið 1929 og undu við hann í hart nær hálfa öld. Sá friður var rofinn s. l. ár með auglýsingu frá menntmrn. um brottrekstur z úr rituðu máli. Alþ. ályktaði vorið 1974 að þeirri árás skyldi hrundið. Sú viljayfirlýsing hefur enn að engu verið höfð. Þvert á móti færðu nýjabrumsmenn sig upp á skaftið og auglýstu nýjar og furðulegar reglur um stóran og lítinn staf. Þar til Alþ. hefur náð vopnum sínum með setningu laga um ritreglur er skylt að fylgja stafsetningu frá 1929 í samræmi við fyrrgreinda viljayfirlýsingu Alþ.“ Ég vil fyrst víkja að því sem segir í grg. með frv. sem hér liggur fyrir til umræðu. Ég held að hv. flm. fari þar mjög villur vegar ef ég skil grg. rétt. Hann segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. hefur fjallað um málið á grundvelli þáltill., þar sem skorað var á menntmrh. að falla frá ákvörðun sinni um afnám z úr ritmáli. Meiri hl. alþm. reyndist styðja þá áskorun. En samkvæmt þeim reglum, sem taldar hafa verið gilda, hefur ráðh. vald til þess að ráða stafsetningunni og tók hann því ekki tillit til þessarar áskorunar. Ýmsir, sem greiddu atkvæði gegn þessari till., gerðu það vegna þess að þeir töldu afskipti Alþ. af máli sem þessu ættu ekki að vera í formi áskorunar á ráðh. sem vitað væri að hann teldi sér ekki skylt að hlíta, en ekki vegna hins, að þeir væru fylgjandi hinum nýju stafsetningarreglum, og átti það t. d. við um flm. þessa frv.“ Ég vek sérstaka athygli á því að þál. frá því í fyrra var ekki um áskorun á ráðh., það var ekki í henni skorað á ráðh. að breyta þessu á nýjan leik. Þvert á móti ályktaði Alþ. að hrundið skyldi þeirri ákvörðun að fella z niður í íslensku ritmáli. Tillgr. öll var einvörðungu þessi: „ Alþ. ályktar, að hrundið skuli þeirri ákvörðun að fella z niður í íslensku ritmáli.“ Og þetta var samþ. á Alþ. 29. apríl 1974. Það var sem sagt ekki um neina áskorun á hæstv. þáv. menntmrh. að tefla. Þess vegna er það sem ég hef lagt drög að því að fá um það úrskurð lögfróðra manna hvort þessi samþykkt Alþ. mundi ekki vera skoðuð sem lagagildi, þar sem fyrir liggur að engin lög eru til um ritreglur. Ég bíð þessa úrskurðar og þess vegna hafði ég m. a. dregið um hríð að leggja þá þáltill. fram sem ég áðan las upp. Það er þetta sem ég vil leggja áherslu á: Þál. var ekki nein áskorun á hæstv. ráðh., Alþ. ályktaði beinlínis að hrinda þessari ákvörðun. Og ég vænti þess fastlega að það verði niðurstaða lögfróðra manna að þetta verði talið geta haft lagagildi vegna þess að fyrrv. hæstv. menntmrh., Magnús T. Ólafsson, virti þessa ályktun Alþ. að vettugi og núv. hæstv. menntmrh. hefur ekki séð ástæðu til þess að fara að þessari viljayfirlýsingu Alþ., og verður það ekki kallað annað en óvirðing sem Alþ. er sýnd með slíkri framkomu, Ég get ekki alveg metið til fulls það frv. til l. sem hér liggur fyrir frá hv. 9. þm. Reykv. Ég vil þó taka fram varðandi 2. gr., þar sem segir að þess skuli ekki krafist í barnaskólum að kennt sé að nota z, að ég er henni andstæður. Ég hygg að það hafi verið 1934 sem þáv. menntmrh. - eða kennslumálarh. sem ég hef trú á að hann hafi heitið þá, - Haraldur Guðmundsson, tók ákvörðun um að leyfa að z yrði ekki kennsluskyld í barnaskólum og ég held að það hafi verið misráðið. Núv. hv. þm. Magnús T. Ólafsson segir að með þessari auglýsingu, sem menntmrn. sendi frá sér, hafi í raun og veru verið að festa í sessi reglurnar frá 1929 og hindra þá ringulreið sem í þessum málum hafi ríkt. Ég verð að lýsa undrun minni á þessum málflutningi. Og málflutning sinn byggir hann á því að vegna þess að það var ekki kennsluskylda um ritun z í barnaskólum, þá hafi ríkt í þessu mikil ringulreið. Það er að vísu rétt að hér fyrr á árum var það mjög svo algengt að fólk sæti ekki lengi í skólum og sumir ekki nema í barnaskólum. Nú er sú tíð löngu liðin þannig að mjög skammt var til þess að allir íslendingar að heita má mundu hafa notið kennslu um ritun z og þar af leiðandi skapast sú festa í ritun þessa stafs sem hv. þm. saknaði svo mjög og vildi kippa í liðinn með auglýsingu sinni. Það er enginn vafi á því að þær auglýsingar, sem hafa birst frá menntmrn. í þessu, þótt gerðar hafi verið í samráði við ýmsa þá sem sérfróðir menn mega teljast, hafa orsakað hina mestu ringulreið og hafa enda þessar ákvarðanir skipt þjóðinni í tvo hópa. Og það er alveg víst að ef ekki verður tekið til hendi í þessum efnum, þá mun sú deila enn eiga eftir að harðna. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það er nauðsynlegt að setja löggjöf um ritreglur, og það er nánast furðulegt að svo skuli ekki hafa verið gert. Skýring á því er einföld nú hina síðustu hálfa öld hvers vegna til þess hefur ekki verið gripið. Vegna þess að menn náðu sáttum með ákvörðuninni sem tekin var árið 1929. Allt fram til þess að hv. þm. Magnús T. Ólafsson tók til sinna bragða um að auglýsa breytingu á þeim reglum, sem áður höfðu gilt, ríkti um þetta mál friðar og menn fundu enga köllun hjá sér til þess að hefjast handa um lagasetningu né heldur annað sem að þessu laut. Gat varla heitið að það hefði heyrst um það hjá einum einasta manni, að nokkra nauðsyn bæri til að gera á þessu hina minnstu breytingu. Það er að vísu svo um greinamerkjasetningu og setningaskipun og setningafræðina yfirleitt að vel mætti taka það til sérstakrar athugunar, og ekki ætla ég að halda því fram að ekki hafi mátt og ekki þurfi að hafa vakandi auga með íslenskum ritreglum. En segjum svo að til þess séu kallaðir hinir hæfustu menn að rannsaka hvort breytinga sé þörf og komist þeir að þeirri niðurstöðu að svo sé, þá er alveg nauðsynlegt að Alþ. hafi síðasta orðið í því efni. Og ég vænti þess að þorri hv. alþm. hafi sannfærst um nauðsyn þessa eftir þá málsmeðferð sem þessi mál hafa hlotið nú hin síðustu tvö árin. Það kann vel að vera að meginhluti þess, sem að þarf að keppa, mundi nást fram með samþykkt þessa frv. á þskj. 562, ég skal ekki um það dæma. Og það kann vel að vera að hv. flm. hafi vandað nægjanlega vel til samningar þess, - þó, eins og ég segi, ekki að mínu skapi, þar sem segir í 2. gr., að þess verði ekki krafist í barnaskólum að kennt sé að nota z. Ég held að það sé fullkomin ástæða til þess þegar frá upphafi að kenna ritun þessa sjálfsagða stafs í stafrófi okkar. Þess vegna og úr því líka að mjög er áliðið þings og mjög vafasamt að framlagt frv., sem til umræðu er, nái fram að ganga, þá hefði ég getað fellt mig við það, úr því sem komið er, ef möguleiki væri á því að ná samkomulagi um ályktunartill. frá hinu háa Alþ., þar sem skorað er á eða ríkisstj. falið að undirbúa löggjöf um íslenskar ritreglur. Ég hygg, þótt ég hafi ekki haft tök á að rannsaka það neitt nánar, eins og ég hefði kosið, að það séu fleiri atriði sem fram þyrftu að koma í sambandi við þá lagasetningu heldur en getur í þessu frv. sem hér er borið fram, Þó er það að sínu leyti mjög virðingarvert að það hefur verið flutt, því að það sýnir að æ fleiri snúast til þess vegar að hér þurfi vissulega að setja undir þann leka að menn geti gengið þann veg um undirstöðugrundvöll okkar menningar eins og dæmin sanna nú hin síðustu árin. Ég verð að segja það, að það hefur undrað mig að núv. hæstv. menntmrh. skuli ekki hafa tekið til sinna ráða í þessum efnum. Ég hef rætt þetta óformlega við hann. Ég hefði viljað sýna þolinmæði og gefa honum ráðrúm til þess að ná áttum í málinu. En úr því sem það virtist engan árangur ætla að bera, þá hófst ég handa um samningu þeirrar þáltill. sem ég hér lýsti og mun leggja fram. En það má alveg ljóst vera og það ætti enginn að skoða sem persónulega árás á verk sín, svo sem hv. þm. Magnús T. Ólafsson, þó að menn muni nú mjög taka til höndum við það að fá samþykkt hér á Alþ. lög, sem kveða á um íslenskar ritreglur. Á því er brýn nauðsyn. Um það hafa atburðir síðustu ára fært okkur heim sanninn.

Sigurlaug Bjarnadóttir Hæstv. forseti. Ég vil ekki lengja mjög þessar umræður, en ég get ekki látið hjá líða að lýsa yfir einlægum stuðningi mínum við það frv. til l. sem hér liggur fyrir. Það er ekki seinna vænna að það komi fram, svo miklum vandræðum og ringulreið sem auglýsing ráðh. frá í fyrra er þegar búin að valda. Ég þekki nokkuð inn í raðir kennarastéttar hér í Reykjavík a. m. k., og ég hef ekki hitt fyrir einn einasta kennara sem mælir þeirri breytingu bót sem gerð var í fyrra. Hún virðist í senn órökvís og vanhugsuð. Það eru vissulega mörg ómerkari mál sem Alþ. hefur talið ástæðu til að setja um löggjöf heldur en íslensk réttritun sem við hljótum að líta á sem eitt af grundvallaratriðum okkar menningar, þ. e. a. s. óaðskiljanlegan hluta íslensks máls, íslenskrar menningar. Það urðu miklar og harðar umr. um afnám z á síðasta þingi, þ. e. a. s. þinginu í fyrra. Ég skal viðurkenna, að mér var nokkuð ósárt um z, mér finnst hún ekki skipta meginmáli. Og í sambandi við 2. gr. þessa frv., þar sem tekið er fram að þess skuli ekki krafist í barnaskólum að kennd sé z, heldur s, þá vil ég benda á að í námsskrá þeirri, sem íslenskukennarar fara almennt eftir nú, er heimild fyrir því að z þurfi ekki að kenna í seinfærari bekkjum. Mér finnst þetta mjög rétt og eðlileg ákvörðun. Ég vil að gagnvart z fremur en öðrum stöfum e. t. v. í íslensku ritmáli gildi viss sveigjanleiki og umburðarlyndi. Það er óhæfa, hvað z, eftir því sem íslenskukennarar segja, hefur tekið óhæfilega mikinn tíma af íslenskukennslunni, ekki síst meðal þeirra nemenda sem eitthvað áttu bágara með að tileinka sér hana, og það er alger óþarfi að mínu áliti að gera hana að þvílíku tortímingaratriði gagnvart einkunnagjöf í íslensku eins og hún hefur verið hingað til. Ég fyrir mitt leyti tel að það sé engum sæmilega greindum manni ofætlun að læra reglurnar um z. En afstaða mín er sú að við verðum að sýna þarna, eins og ég sagði, visst umburðarlyndi og vera ekki allt of einstrengingsleg gagnvart þeim sem vissulega eiga erfitt með að læra hana. Ákaflega miklu jákvæðara teldi ég að íslenskukennurum, sem losnuðu við að kenna yfir heilu línuna z, gæfist meiri tími og þeir legðu meiri rækt við ýmsa aðra þætti íslensks máls, eins og t. d. almenna og lifandi notkun málsins. Maður heyrir nú jafnvel af munni háskólamenntaðs fólks hluti sem gefa manni ástæðu til að hafa nokkrar áhyggjur af málkunnáttu íslendinga almennt - eða hve oft heyrist ekki af munni menntaðra manna - jafnvel menntaðra manna - annað eins og það að talað er um að eitthvað sé frábærlega eða framúrskarandi ljótt. Og heyrt hef ég oftar en einu sinni að orðtakið - hið gamla og góða orðtak - að finna smjörþefinn af einhverju hefur verið notað í alrangri merkingu, eins og þeirri að það sé nauðsynlegt að íslensk börn finni smjörþefinn af því að nota bókasöfn, í staðinn fyrir að átt var við sennilega að þau þyrftu að hafa einhverja nasasjón af því - þar kom annað gott íslenskt orðtak. En það er urmull af slíkum atriðum sem ég fer ekki út í hér, en ástæða væri til að gefa meiri gaum en gert hefur verið hingað til og láta frekar tímann fara í heldur en einstrengingslegar reglur um z. Ég gat um áðan, eins og raunar hefur komið fram í máli þeirra sem hér hafa talað áður, að þessar nýju reglur hafa valdið miklum glundroða og vandræðum í skólum landsins. Þar að auki er það sýnt mál að næðu þær að festast, sem ákvörðun, þá hefur það í för með sér stórkostlegan kostnað, sem við erum ekki búin að gera okkur grein fyrir, í bókaútgáfu á næstu árum. Það var talandi dæmi um hversu órökvísar þessar reglur eru um lítinn og stóran staf, þar sem hólsfjallamaður skal skrifast með litlum staf, en Hólsfjallahangikjöt með stórum. Og þannig getum við lengi talið upp. Í einu orði sagt, mér hefur liðið illa að lesa í sumum dagblaðanna og sums staðar sem maður hefur séð þessar ritreglur notaðar, - mér hefur liðið hreinlega illa að líta þær augum. Þarna er um að ræða í senn ákaflega kollóttan, litlausan og órökvísan rithátt. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég vil endurtaka að mér finnst að þekking á notkun z ætti ekki að vera úrskurðaratriði um það hvort íslendingur er sendibréfsfær eða ekki, en það er óþarfi að útiloka hana úr málinu samt. Ég held að við getum ekki nógsamlega lagt áherslu á það, hve notkun íslensks máls er okkur mikilvæg og okkur mikið menningaratriði, og ég vil gjalda varhug við skoðun þeirra manna sem vilja gefa allar reglur frjálsar og leyfa mönnum að skrifa eins og þeim best líkar. Við eigum í vök að verjast gagnvart erlendum áhrifum úr öllum áttum og okkur ber skylda til að standa vörð um okkar mál. Og ég tel að ritreglurnar séu það mikill hluti okkar málmenningar að við þær verðum við að leggja rækt og hafa um þær fastmótaðar reglur sem ég tel eðlilegast og réttast að sett sé um sérstök löggjöf.



Herra forseti. Mér þótti mjög vænt um ræðu síðasta hv. ræðumanns. Hún undirstrikaði einmitt kjarna þess máls sem hér er um að ræða. Ég met sérstaklega mikils skoðun hennar á málinu og málflutning hennar vegna þess að hún er ein í hópi þeirra nýju þm. sem tóku sæti nú á þessu þingi, en áttu ekki sæti á þinginu sem um þetta mál fjallaði í fyrra. Mér var því miður ekki kunnugt um þá fyrirætlun hv. þm. Sverris Hermannssonar að viðhafa þá aðferð til að fá fram eðlilega leiðréttingu á þessu máli að flytja till. til þál. um íslenska stafsetningu. Ef mér hefði verið um þetta kunnugt hefði ég að sjálfsögðu haft samráð við hann í framhaldi af málflutningi hans um þetta mál í fyrra og þeim ákveðnu og skynsamlegu skoðunum sem ég tel hann hafa á málinu. Mér var ekki heldur kunnugt um að hann hefði látið fara fram eða væri að láta fara fram könnun á því hvort það gæti staðist að auglýsing ráðh. frá því í fyrra hefði gildi þrátt fyrir ályktun Alþ. frá því í fyrra. Ég er ekki lögfróður maður og skal engan dóm um þetta fella, en auðvitað væri mjög æskilegt að fá um þetta úrskurð sem ég treysti þá að núv. hæstv. menntmrh. mundi taka tillit til ef hann færi í þá átt að gildandi auglýsing hefði ekki lengur gildi, fyrst Alþ. hefði ályktað eins og það ályktaði í fyrra. Og þar með væru málin náttúrlega einfaldlega leyst. Varðandi það að ég tala um till. í fyrra sem áskorun á ráðh. þá er það auðvitað algjörlega rétt hjá hv. þm. Sverri Hermannssyni að till. var um að hrinda ákvörðuninni Þetta var mér auðvitað ljóst. En ástæðan til þess, að ég notaði samt þetta orðalag, var að fyrrv. hæstv. menntmrh. hafði lýst því yfir að hann teldi sig ekki bundinn af ályktun Alþ. um þetta mál og stóð við það, eins og reynslan hefur sýnt. Hann taldi sig ekki bundinn af ályktun Alþ. Þetta var mér ljóst, þessi hefur reynslan verið og þess vegna var það að ég notaði þetta orðalag sem er í grg., en ekki hitt, að ég hafi nokkra tilhneigingu til að rangtúlka eða vantúlka þá till. sem samþ. var um málið í fyrra. Mergur málsins er sá, að þeir, sem talað hafa um málin núna, eru allir á einu máli um að eðlilegt sé að breyta hér aftur til og að það megi ekki bíða. Það getur orðið dýrt að láta þetta sumar líða og taka ekki ákvörðun um málið fyrr en á næsta þingi. Skólar hefjast næsta haust áður en Alþ. kemur saman, en það þarf einmitt að liggja fyrir, hver raunverulegur vilji Alþ. er, áður en skólar hefja starf sitt næsta haust. Þess vegna er nauðsynlegt að einmitt þetta Alþ. taki nú ákvörðun um málið. Þær raddir, sem heyrst hafa við þessa 1. umr., hafa þrjár verið í þá átt að breytingu eigi að gera, hverfa eigi aftur að hinu næstum hálfrar aldar gamla skipulagi í þessum efnum. Það er eingöngu fyrrv. hæstv. menntmrh. sem andmælt hefur þessu, og er það auðvitað skiljanlegt og fullkomlega eðlilegt að hann sé enn sömu skoðunar og hann var þegar hann gaf auglýsinguna út. En vegna tilmæla hans um að málið gangi til menntmn., þá skal ég gjarnan á það fallast og gera till. um að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. menntmn.