Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður E. Hlíðar) : Þegar þetta mál var til 2. umr., kom fram örlítil brtt. á þskj. 747. N. hefur ekki haft tíma til að ræða þessa till., en hins vegar hafa nm. borið sig saman um þessa breyt., og mér er óhætt að segja, að þeir eru allir á eitt sáttir, að till. sé frekar til bóta, og leggja með því, að hún verði samþ.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) : Frv. þetta er komið hingað til d. frá hv. Ed. Það var flutt þar af fjhn. þeirrar d., sem samkvæmt beiðni hæstv. fjmrh. Ed. gerði þá breyt. á frv., að hún bætti við það einni grein, sem var um það, að afnema toll af nokkrum kornvörutegundum til ársloka 1942 og enn fremur að lækka um helming toll af sykri. Fjhn. þessarar hv. d. hefur tekið úr því þetta atriði, um tollalækkunina á kornvörum og sykri og gert till. um, að heimild til þeirrar tollalækkunar yrði sett í frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til ráðstafana og tekjuöflunar vegna dýrtíðar og erfiðleika atvinnuveganna, og það mál er nú einnig á dagskrá þessa fundar. Samkv. því leggur n. til, að þessi grein, sem sett var í þetta frv. í hv. Ed., verði felld niður, en í staðinn komi ákvæði í 4. gr. um gildistöku laganna, sem áður vantaði í frv., og er þessi brtt. n. í nál. á þskj. 740. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt.



Vegna þessarar breyt., sem síðasti ræðumaður var að geta um, ætla ég að benda á það, að í frv. því, sem var aftur til.3. umr. í morgun, er ríkisstj. veitt heimild til að fella burt toll af nokkrum kornvörutegundum og lækka toll af sykri. Af undangenginni reynslu af því, hvernig hæstv. ríkissj. eða fjmrh. notar slíkar heimildir, þá lízt mér ekki á að fella niður þetta ákvæði úr lögunum. Þetta þarf að vera bindandi, en eins og ég sagði áðan, er hér aðeins um heimild að ræða. Ég mun því greiða atkv. gegn því; að þetta verði tekið burt úr frv. því, sem hér liggur fyrir.

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) : Af því að nú er matmálstími, skal ég reyna að vera stuttorður. Allshn. hefur athugað þetta frv. og mælir með, að það verði samþ. Ég sé ekki ástæðu til þess að lýsa efni frv., því að það er gert í grg. Þær breyt., sem n. hefur gert á frv., eru lítið annað en orðabreyt. Fyrsta brtt. er aðeins til skýringar. Brtt. við 6. gr. er aðeins orðabreyt., þó mætti kannske segja, að hún sé aðeins efnisbreyt. að því leyti, að þar er tekið fram, að ekki megi veita nema 5% vexti. - 3.–6. brtt. eru aðeins orðalagsbreyt. 7. brtt. er einnig aðeins umorðun að því er snertir fyrri málsgr., en efnisbreyt. að. því er snertir hina síðari. Hún er efnisbreyt., í þá átt að færa efni þessarar gr. til samræmis við fyrri hluta hennar. Ég hygg, að það sé ekkert frekara í brtt., sem ástæða er til að ræða nánar. Allshn. er sammála um það, að nauðsynlegt sé að stofna til þessara trygginga vegna þess, að einstakir menn hafa orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af völdum hernaðarins.



Í sambandi við þetta frv. hefur mér verið bent á það af tryggingarfróðum mönnum, að í því sé gert ráð fyrir, að ríkissjóður í vissum tilfellum leggi fram fé og taki þátt í skaðabótagreiðslum. Þessir tryggingarfróðu menn, sem ég hef talað við, hafa bent mér á það, að þar, sem reynsla hefur fengizt í þessum efnum á Norðurlöndum, þá bendi hún til þess, að yfirleitt sé reynt að hliðra sér hjá því að taka upp slík ákvæði sem þessi. Eins og kunnugt er, fengu Finnar mikla reynslu í þessu efni, og mér er tjáð, að sú reynsla er fullkomlega til varnaðar því, að gengið sé inn á þessa braut, og mér er enn fremur sagt, að þar, sem tryggingarlöggjöf gildir annars staðar á Norðurlöndum, hafi ekki þótt fært að blanda ríkissjóði inn í þetta. Ég vildi láta þetta koma hér fram til athugunar fyrir n.



Ég skal aðeins geta þess út af ræðu hv. þm. Borgf., að ég hef skrifað undir nál. með aths. viðvíkjandi 7. og 21. gr. Sú aths. snertir einungis þau atriði, sem hv. þm. vakti máls á, og ég hafði hugsað. mér fyrir 3. umr., að þetta mál fengi nánari athugun hjá n., og þess vegna hafði ég ekki komið með brtt. við þessa umr., en mun gera það við 3. umr., ef ekki kemur neitt um það frá n. í heild.

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) : Út af ræðum hv. þm. Borgf. og hv. þm. N.-Þ. vil ég geta þess, að það eru aðallega 3 atriði, sem eru athugandi í sambandi við 7. og 21. gr. frv. í fyrsta lagi er gert ráð fyrir í .30. gr., að ríkið geti tekið lán til bráðabirgða til þess að greiða ófriðartryggingarkostnað. Að því er snertir fyrra atriðið í þeirri gr. er gert ráð fyrir því, að Ófriðartryggingunni sé heimilt að taka - til bráðabirgða - lán gegn veði í iðgjöldum, ef bæta þarf tjón samkv. II. og III. kafla. Að því er snertir síðara atriðið, er gert ráð fyrir því, að ríkisstj, sé heimilt að taka lán eða veita nauðsynlegar tryggingar fyrir láni, er Ófriðartryggingin tekur. Það verður hins vegar löggjafans að ákveða, hvort greiða eigi bætur fyrir tjón af ófriðarvöldum. Hitt leiðir af sjálfu sér, að það er hagkvæmt fyrir Ófriðartrygginguna að hafa að ófriðarlokum handbært fé, til þess að greiða tryggingarnar með. Það er þess vegna, sem gert er ráð fyrir því í l., að það sé ekki nú þegar borgaður nema lítill hluti af því tjóni, sem verða kann, - hitt verður svo greitt eftir ófriðarlok.



Það getur verið rétt, sem hv. frsm. sagði um þetta, en miðað við reynslu annarra þjóða, er fullkomlega varhugavert, að ríkissjóður leggi fram fé í þessu skyni. Ég er alveg sammála hv. þm. N.-Þ. um það, að slík ákvæði sem þessi séu tekin út úr frv., og ég er einnig fylgjandi því, að brtt. um þetta komi fram við 3. umr. málsins.



Við umr. um þetta mál í Ed. skýrði ég frá því, hvernig það væri undirbúið innan ríkisstj., og er nokkur grein gerð fyrir því í grg. Ég held, að ég megi fullyrða það, að þetta ákvæði, sem hér hefur verið rætt, sé sett inn í frv. samkv. till. þeirra sérfróðustu manna, sem ríkisstj. átti kost á að eiga tal við um þetta mál, og vil ég þar nefna Ásgeir Þorsteinsson og Brynjólf Stefánsson forstjóra, og í rauninni þriðja manninn, Jón Blöndal. Um aðra sér fræðinga í þessum efnum er mér ekki kunnugt. Ég viðurkenni, að það sé rétt, sem hv. þm. Borgf. sagði, að það er engan veginn alveg sama, hvort 21. gr. kemur til framkvæmda strax eða síðar. En hins vegar er það alveg rétt hjá hv. frsm. fjhn., að það er í báðum þessum gr. gert að skilyrði, að fé verði veitt til þessa í fjárl., a. m. k. er hér um ábyrgð að ræða. Þeir sérfræðingar, sem ég hef talað við, hafa talið það alveg nauðsynlegt, að þessi grundvöllur væri lagður undir fjáröflun samkv. ákvæðum þessa frv. Ég skal, áður en fundur kemur saman aftur að loknu matarhléi, vera búinn að fullvissa mig um það, hvort þessir tryggingarfróðu menn telja verjandi að nema í burtu þessi ákvæði, sem hér er deilt um.



Herra forseti! Sjálfsagt er ekki ástæða til þess að lengja umr. um málið á þessu síðasta stigi hér í hv. deild, því að efni þess hefur verið rækilega rætt, bæði af mér og öðrum, eftir því sem nú eru tök á. Ég kann þó ekki við annað en gera nokkru frekari grein fyrir afstöðu minni, eins og nú horfir við. Málið hefur tekið allmiklum stakkaskiptum við breyt. þær, sem samþ. voru við 2. umr., og orðið stórum aðgengilegra en frv. það, sem hæstv. viðskmrh. lét leggja fyrir þingið. Áður en gengið verður til atkv., vildi ég fá það fram, svo greinilega sem verða má, hjá ríkisstj., hvernig afstaða hennar er til tveggja atriða málsins. Þess vegna óska . ég, að ráðherrarnir sitji í sætum sínum, - mætti kannske segja: aldrei þessu vant -, og ljái á meðan spurningum mínum eyra. Eins og kunnugt er, hefur ekki tekizt að koma inn í frv. þeim tveim atriðum, sem dýrtíðarn. svo kallaða lagði að sumu leyti mikla áherzlu á. Fyrra atriðið var í 2. gr. frv. þess, er tillögur hennar geymdi og afhent var ríkisstj., sem sé að heimila hækkun gengisins; hitt var í 3. gr., að úrskurðarvald um verðlagsákvæði lægi hjá ríkisstj. Á síðara atriðið hefur Sjálfstfl. lagt ríka áherzlu, þó að hann óski fyrst og fremst samkomulags allra höfuðaðila um málið í heild. Við teljum ófært, á yfirstandandi vandræðatímum, að ríkisstj. sleppi taumhaldinu á þessum verðlagsákvæðum úr höndum sér og verðlagsn. ráði þeim einar. Okkur hefur verið tjáð, að Framsfl. mundi ekki þola það, að slíkar breyt. yrðu gerðar, hann hefði þá í hótunum um að rjúfa stjórnarsamvinnuna. Málið er vandmeðfarnara fyrir þá skuld. Ekki er þannig að skilja, að stjórnarsamvinnan verði að haldast, hvað sem kostar, eða að ánægja ríki með hana. Þvert á móti er hún ekki annað en malum neccessarium (ill nauðsyn) og fullvíst, að hún hefði ekki haldizt árinu lengur, ekki sízt eftir reynslu þessa árs af henni, ef styrjöldin hefði ekki brotizt út. Það er vandræðaástandið, sem réttlætir vandræðastjórn. Sjálfstfl. hefur ekki verið þannig hugsandi, að hann vildi stofna til þess að slíta sambandinu, nema mjög brýna nauðsyn bæri til. Ég vil ekki telja útilokað, að samkomulag gæti orðið um það, að ákvæðin um verðlagið yrðu nokkru fyllri ag skýrari en nú er og tök ríkisstjórnarinnar á þeim efnum nægilega sterk, hvenær sem hún vill beita þeim. Ef um pólitík er að ræða í þeim málum, ræður Framsfl. mestu, vegna þess að fulltrúar hans í stj. ráða mestu um formenn verðlagsn. Þetta verður að segja, enda þótt auðvitað væri æskilegast og í sjálfu sér nauðsynlegt, að formennirnir væru ekki pólitískt flokkslitaðir. Það hefur komið fram, síðast í ræðu eins ráðherrans, að ráð til að bæta úr því, ef verðlagsn. brýtur í bág við vilja ríkisstj., væri að skipta um formann í nefndinni. Ég óska þess, að ríkisstj. láti í ljós, að hún sé þess albúin að hafa æðsta úrslitavald og ábyrgð þessa máls í sínum höndum og einnig albúin þess að framkvæma þar vilja Alþingis. Vilji Alþingis er vafalaust sá, að ríkisstjórnin hafi í raun og veru æðsta valdið og framfylgi orðum og anda laganna, sem sett kunna að verða, þannig, að allar stéttir og flokkar manna megi sem bezt við una. Ég held, að það minnsta, sem Alþingi getur látið sér nægja, séu skýrar yfirlýsingar ráðherranna um vilja sinn til þess. Um gengismálið óska ég eftir, að ríkisstjórnin svari því, hvers vegna hún vill ekki sjálf fá heimild í þessum lögum eða öðrum til að breyta genginu, ef það reynist tækilegt. Ég sé ekki ástæðuna til þess að meina Alþingi að heimila ríkisstj. að lagfæra með gengisbreytingu það ástand, sem nú ríkir. Að vísu getur stjórnin gefið út um það bráðabirgðalög, en heimildarleysi af þingsins hálfu getur ekki verið henni neitt mætara en heimildin. Það hlyti að verða ríkisstj. styrkur, að vilji Alþingis lægi fyrir í því máli. Ég sé ekki, að hagsmunir einna eða neinna gætu staðið í vegi fyrir því, að hagsmunum alþjóðar yrði borgið með gengisleiðréttingu, ef fáanleg verður. Það er auðvitað ekki hægt að hækka krónuna og lækka sterlingspundið, nema bankarnir og raunar öll þjóðin fái töluverðan skell. En skellurinn hlýtur að koma, og hann verður því verri fyrir þjóðfélagið sem hann dregst lengur og því verra að grípa inn í þróunina, sem hún er lengra komin í óheilbrigða átt. Allir hljóta að viðurkenna, að athuga þarf, hvort eigi muni betra að taka á því máli fyrr en síðar, og svarið ætti ekki að leika mjög á tveim tungum.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Um gengisskráninguna, sem snertir mig vegna starfs míns í ríkisstj., hef ég það að segja, að það var rætt í stjórninni, þegar sex manna nefndin kom með tillögur sínar, hvort rétt væri að leggja fyrir þingið til samþykktar heimild fyrir ríkisstj. til að breyta gengi ísl. krónu. Mér virtist sumir í sex manna n. telja þetta æskilegt, sumir ekki. Það varð ofan á í ríkisstj., að þar sem við hefðum það ekki í okkar valdi að breyta og vissum ekki, hvort fyrir því gæti skapazt nokkur grundvöllur, væri ekki ástæða til þess að setja þetta í lög. Mótstaða kom hins vegar engin fram gegn því í ríkisstj. En ef þessi grundvöllur skapast og málið verður gert upp innan ríkisstj., mundi hún væntanlega leita álits flokkanna um það, eins og það liggur fyrir á þeim tíma, og mætti þá, ef þeim sýndist, kveða á um það með bráðabirgðal. Þarna eru margir erfiðleikar á, eins og hv. þm. V.-Sk. nefndi raunar. Um hina almennu framkvæmd löggjafarinnar, sem hann ræddi um, sé ég ekki ástæðu til að gefa upplýsingar umfram það, sem ég hef áður gert við 1. og 2. umr, þessa máls. Í verðlagsnefndum hefur ríkisstj. sinn oddamann. Ég efast ekkert um það, að sá oddamaður muni jafnan hafa samvinnu við ríkisstj. og gefa henni skýrslur um gerðir n. Viðskiptamálaráðuneytið mun telja sér skylt að fylgjast náið með starfi verðlagsn. þeirrar, sem ræður hámarksverði á erlendum vörum, og hafa sérstakt eftirlit með hámarksálagningu á þær vörur, sem ætlazt er til, að njóti styrks af því fé, sem samkv. frv. er ætlað til þeirra hluta.



Mér kom það satt að segja nokkuð á óvart, að þetta mál skyldi vera tekið fyrir nú, því að ég hafði hugsað mér að flytja brtt. við þessa umr., auk þess sem ég þarf að víkja nokkrum orðum að ríkisstj., vegna þess hvernig hún tók undir tillögu, sem ég bar hér fram í góðum hug, um að gerð yrði enn ein tilraun til að ná samkomulagi um þann ágreining, sem er innan, stjórnarinnar um þetta mál. Ég vildi því fara fram á, að málinu verði frestað a. m. k. þangað til seinna í dag. Ég veit, að það þarf að flýta afgreiðslu þess, en þó hygg ég, að þetta væri óhætt, og þykist ekki vera sekur um að tefja fyrir framgangi þingmála, svo að vel mætti sinna ósk minni um þetta, og vænti, að hæstv. forseti geri það.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég vildi aðeins segja það, að ríkisstj. hefur nú verið að gera áætlun um það, hvort ekki mundi verða hægt að ljúka þessu þingi hinn 17. þ. m. Þá eru til ráðstöfunar dagurinn í dag og mánudagurinn. Það væri mjög ánægjulegt að geta lokið þinginu á þessum tíma, en þess er ekki að vænta, nema hægt verði að koma þessu máli til n. í Ed. í dag. Nú er fundur í S. þ. kl. 3. Þess vegna vildi ég alvarlega skora á menn að sameinast um það að greiða fyrir því, að þetta geti orðið. Ætti þetta ekki að hindra, að menn komi á framfæri skoðunum sínum eða brtt. í þessu máli, sem orðið er þaulrætt. Mér sýnist raunar augljóst, að málinu verði ekki lokið, eins og til stóð, fyrir hádegi, sem þegar er komið, svo að í matmálstíma gefst tóm til að gera brtt.

Forseti (JörB) : Það má gera ráð fyrir, að fundir í Sþ. standi fram á kvöld, svo að ekki er útlit fyrir, að við höfum nema tímann til kl.3 til starfa hér í d. Samt sem áður vil ég ganga til móts við hv. þm. Borgf. og fresta málinu um stund, en vildi mjög gjarnan óska eftir því við hv. þdm. að reyna að koma áleiðis nokkrum málum, sem ég hygg ágreiningslaus.



Ég get ekki sagt, að mikið sé gengið til móts við mig, þótt venjulegt matarhlé sé ekki afnumið í dag fyrir mínar sakir eða ætlazt til, að þm. matist hér í þingsalnum.

Forseti (JörB) : Ég veit til þess, að hv. þm. Borgf. er svo harður til sóknar og ötull orustumaður, að hann mundi, ef því væri að skipta, ekki telja eftir sér að heyja stríð, þó að það væri í matartíma. Ég mun samt ekki sækja þetta mál svo fast, heldur fresta umr.



Ég vil út af þessum ummælum hæstv. forseta fara fram á það, að umr. um málið verði frestað til kl. 5. Sá frestur mundi nægja mér til að koma á framfæri þeim brtt., sem ég hef huga á að bera fram.

Forseti (JörB) : Þessu get ég ekki lofað hv. þm. Borgf., því að eins og hann hefur tekið eftir, þá eru 9 mál á dagskrá Sþ. og meiningin er, að Ed. fái þetta mál til umr. í dag.



Það hefur nú farið svo, að ekki hefur þótt fært að veita frest á afgreiðslu þessa máls, svo hægt væri að koma fram við það brtt., sem ég hefði óskað að gera. Yfirleitt en þó sá háttur hafður á um afgreiðslu mála, að þm. sé gefinn kostur á að athuga þau, og þá einnig til að koma fram með brtt. Þessi regla gildir vitanlega um mál almennt. Frv. það, sem hér liggur fyrir, hefur þó ekki getað fengið þá athugun einstakra þm., sem æskileg hefði verið. Og reið þó meira á því en um ýmis mál önnur, svo mjög sem hér er úr vöndu að ráða. Gert er ráð fyrir, að frv. þetta gæti verið liður í nauðsynlegum ráðstöfunum. Það felur í sér margar og stórar heimildir fyrir ríkisstj., fyrst og fremst um ráðstafanir á tekjum þessa árs, og auk þess um allvíðtæka tekjuöflun til að mæta þeim ráðstöfunum, sem hugsað er að framkvæma samkv. þessu frv. Í þessu frv. er svo margt óskýrt og óráðið, að það þarf mörgum öðrum frv. fremur að þessu leyti athugunar við, hvernig á þessum málum skuli tekið. Þó ég fullkomlega viðurkenni, að engan veginn sé hægt, og ef til vill ekki hyggilegt, að setja tæmandi útlistun á því, hvernig eigi að ráðstafa þessu fé, þá er sjálfsagt, að hæfilegur rammi sé hafður utan um þetta til leiðbeiningar fyrir stjórnina, þannig að öll þau sjónarmið, sem koma til greina við framkvæmd þessara ráðstafana, fái notið sín. Ég bar hér fram tilmæli í gærkvöldi til hæstv. ríkisstj., er ég beindi til hæstv. forsrh., um það, að enn yrði freistað að ná samkomulagi innan ríkisstj. um þetta mál, eins og verið hefur um önnur stórmál, sem afgr. hafa verið frá þessu þingi. Ég bar þessi tilmæli fram á fullkomlega hógværan og þinglegan hátt og í mjög góðum tilgangi, og m. a. fólst í þessu bending til ríkisstj. um það, að nauðsynlegt væri, að hún héldi starfi sínu áfram á sömu braut og verið hefði. En ég verð að segja það, að þau svör, sem ég fékk frá hæstv. viðskmrh., voru engan veginn í samræmi við það, sem vænta hefði mátt, afjafnmiklum velvilja og þessar till. voru bornar fram. Svarið, sem ég fékk, var ekkert annað en það, að ríkisstj. væri búin að gera ákvarðanir um að láta málið koma fram, og engin tilmæli, er gengju í aðra átt, yrðu tekin til greina. Mér líkar mjög illa slík framkoma sem þessi. Ég verð að láta í ljós mikil vanbrigði frá minni hálfu að því er snertir samstarfið við stjórnina, því ég veit ekki betur en ég hafi sýnt henni fullan velvilja í öllu, síðan þetta samstarf hófst, og mín afstaða til málanna hefur einmitt miðazt við það að gera þetta samstarf sem bezt og raunhæfast fyrir þjóðina. Þess vegna hefði hæstv. viðskmrh. gjarnan getað tekið betur í þetta mál og upplýst, hvort ríkisstj. kæmi fram samstæð og einhuga í þessu máli, eða hvort hún legði málið þannig fyrir þingið, að ráðh. greiddu atkv. hver á móti öðrum. Ég lít svo á, að ef slíkir þverbrestir eru komnir í stjórnarsamvinnuna, þá sé stefnt í mjög óvænt efni. Ég álít það mjög ógæfulegt, ef ríkisstj. fer þannig að, og sem stuðningsmaður hennar og þessa samstarfs tel ég mig hafa fullan rétt til að benda henni á þetta. Þótt ég hafi snúið máli mínu til hæstv. viðskmrh., af því hann stóð nú fyrir þessum svörum, þá er ég ekki að bera neinar brigður á það, að ríkisstj. standi öll að því, að svona var á þessu máli tekið. Enn fremur verð ég að segja það, þegar þingið er búið að sitja svona lengi, að þá beri það mjög leiðinlega að, að slíku stórmáli sem þessu skuli þurfa að flaustra svo af, að tekið sé fram fyrir hendur einstakra þm. með að koma á framfæri brtt., sem gætu haft mikla þýðingu fyrir afgreiðslu og framkvæmd þessa máls. Ég vildi láta þetta koma hér mjög skýrt fram og tel, að með þessari framkomu ríkisstj. gagnvart mér eða hverjum öðrum stuðningsmanni hennar, sé allt öðruvísi að farið en átt hefði að vera, miðað við þá þjónustu, er við höfum látið í té við þetta samstarf, sem ég er síður en svo að telja eftir. En það mátti gjarnan líta á þetta, og þó að ríkisstj., einhverra orsaka vegna, sæi sér ekki fært að verða við þessum tilmælum, þá mátti gera þetta á annan hátt og með öðrum orðum en gert var. Ríkisstj. ætti fyrst og fremst að vera það ljóst, hver nauðsyn það er, ekki einasta hvað snertir samstarf í Alþ. og ríkisstj., heldur líka manna á meðal, að hún standi saman um jafnviðkvæmt mál og þetta. Okkur ber að minnast þess, þegar þetta samstarf var hafið, og grundvallarins, sem það var byggt á, gengisbreyt. Ef til þessa samstarfs hefði ekki verið stofnað, þá hefði gengisbreyt. fengið allt aðrar viðtökur meðal þjóðarinnar en hún fékk. Það sama má heimfæra upp á þetta og önnur stórmál, sem Alþ. hefur afgreitt. Það má í þessu sambandi gjarnan sjá út yfir veggi Alþ. og stjórnarráðsins. Það verður að líta út yfir allt landið, alla þegna þjóðfélagsins, því það hefur mikil áhrif um aðstöðu almennings til málanna, hvort samstarf hefur orðið um þau í ríkisstjórn og á Alþingi eða ekki. Það hefur ákaflega djúptæka þýðingu. Ég álít, að í þessu hafi ríkisstj. háskalega sézt yfir. Það væri óskandi, að þjóðstjórnarfyrirkomulagið sé ekki að bregðast og, við séum að horfast í augu við fyrirbrigði, sem spáir ekki góðu um framtíð þessa samstarfs. Allt, sem miðar að því að veikja það, er mér hryggðarefni. Það er þess vegna ekkert ofhljóð í mér, þegar ég er að tala um þessa meinbugi, eins og einn hv. þm. minntist á fyrr á þessum fundi, að ef til vill væru að koma fram í þessu samstarfi.

Það geta nú verið sérhagsmunir.

Við tölum nú um það síðar. Ég skal, að þessu loknu, minnast á nokkur atriði þessa frv., því að við 2. umr. málsins fór ég ekkert inn á einstök atriði, af því ég gerði ráð fyrir því, að ríkisstj. mundi taka á annan veg till. minni en hún gerði, og þá var vitanlega ekki tímabært að ræða um einstök atriði, áður en séð varð, hver árangur yrði af þeirri samkomulagsviðleitni, sem ég reyndi að stuðla að. Nú mun ég fara inn á þetta nokkuð. Það hefur margt verið rætt í sambandi við þetta mál. Mér þykir ástæða til að ræða hér um sérstakt viðhorf í þessu máli, sem mér virðist, að hafi verið rætt um af lítilli athugun á því, hvað í þessu frv. felst að því er þetta snertir. Hér á ég við þann stuðning, sem gert er ráð fyrir, að falli í skaut framleiðendum í sveitum þessa lands í sambandi við þetta frv., og það gefur mér síðar tilefni til að ræða um það, sem sagt hefur verið af andstæðingum þess gagnvart framleiðendum sveitanna. Maður er nú vanur að heyra þann söng. En þær ályktanir, sem hv. þm. Mýr. dró af þessu, voru ákaflega hæpnar, og vil ég koma inn á það, ekki til að draga úr því, að ríkisstj. ætti að nota heimildina til hagsbóta fyrir framleiðendur í sveitum, heldur til að benda á það, sem liggur skýrt fyrir í frv. að því er lausn þessa vandamáls snertir. Mér skilst, eins og þetta frv. var flutt af hæstv. viðskmrh., enda dró hann enga dul á það, að þeir menn, sem framleiða t. d. mjólk, eigi ekki von á neinum stuðningi í þessu frv. Þar er vitnað til þess, að sverð þeirra og skjöldur séu þær nefndir, sem eiga að ákveða verðlag á kjöt og mjólkurafurðum. Í þessu efni er því engu breytt frá því, sem nú er, né frá því, sem hefur verið um nokkur ár. Framleiðendurnir eiga um verðlagið allt sitt undir þessum aðilum. Þetta kemur m. a. skýrt fram í þeirri grg., sem fylgdi þessu frv. af hendi hæstv. viðskmrh. Þar segir hann svo, með leyfi hæstv. forseta : „Fyrir hendi þarf að vera fé til þess að bæta upp verð á útflutningsafurðum, ef þær verða sérstaklega hart úti hvað verðlag snertir. Er átt við það sérstaklega, þar sem í 1. gr. frv. er talað um stuðning við atvinnuvegina.“ Það er, sem sagt, alveg skýrt afmarkað, að þetta tekur eingöngu til útflutningsafurða, en snertir ekki sölu mjólkur og mjólkurafurða, af því að um sama sem engan útflutning er þar að ræða. Sú brtt., sem fjhn. hefur nú gert við þetta, sá viðauki, sem kemur hér inn í 1. gr., gengur nákvæmlega í sömu átt og stefna hæstv. viðskmrh. að því er þetta snertir. Þar segir svo: „Ríkisstjórnin skal verja því fé, sem aflað er samkv. lögum þessum, til þess að koma í veg fyrir, svo sem unnt er, að verðlag á innlendum og erlendum nauðsynjavörum hækki til neytenda frá því, sem nú er, og til að styðja þá framleiðendur, sem af styrjaldarástæðum eru neyddir til að selja vöru sína óeðlilega lágu verði, allt að undangenginni athugun á þeim ástæðum, sem fyrir hendi eru.“ M. ö. o. þetta er nákvæmlega sama brautin, sem þrædd er þarna; þetta snertir eingöngu útflytjendurna, því að það er af styrjaldarástæðum, að við erum einskorðaðir hér um sölu slíkra vara til eins eða tveggja landa, og þessi lönd hafa í hendi sér að ákveða, hvaða verð þau borga fyrir vörurnar. Þess vegna er það alveg skýrt mál, að sá stuðningur, sem í frv. þessu felst, tekur eingöngu til útflutningsvara landbúnaðarins, en ekki hinna, sem seldar eru á innlendum markaði. Frv. gengur með öllu fram hjá því að sýna viðleitni til þess, að nokkru af þessu fé verði varið til að rétta hlut. þeirra manna, sem mjög bera nú skarðan hlut frá borði í sambandi við mjólkurframleiðsluna. Þetta er bezt að gera upp fyrir sjálfum sér, en vera ekki að gera sér neinar falsvonir, sem mér virðist hv. þm. Mýr. (BÁ) gera, út af því, sem ekki er til í frv. Þær brtt., sem ég hefði flutt hér, ef mér hefði gefizt tóm til, mundu hafa lotið einmitt að þessu atriði, að tryggja betur hag þeirra framleiðenda, sem selja vörur sínar á innlendum markaði. En um þetta er svo ekki að ræða. Og nú verður málið sýnilega afgr. á þessum grundvelli. Hitt er svo annað mál, hvort hæstv. ríkisstj., þrátt fyrir þetta orðalag, þegar hún fer að úthluta þessu fé og sér fram á það, sem ég veit, að sumir ráðh. hafa tilfinningu fyrir, að stuðningur sá, sem hér liggja fyrir till. um, ætti einnig að falla í skaut þessara manna, sem mjólkurvörur selja, - sér sér fært að framkvæma málið þannig, að láta eitthvað af mörkum falla til þessara manna, skal ég ósagt láta. En ég horfi ekki nærri eins björtum augum á framkvæmd þessa máls, eftir að það hefur sýnt sig, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki getað komið sér saman um þetta mál, heldur hafa sum atriði þess þurft að verða að ágreiningi. Öll framkvæmd þessa máls hlýtur að líða við það. Hæstv. atvmrh., lýsti því yfir við 1. umr. málsins, að hans sjónarmið væri, að þessir framleiðendur ættu að koma til greina og njóta góðs af þessu frv. Og vænti ég, að hann haldi við sína skoðun um þetta, þegar farið verður að framkvæma þetta atriði, en stoð hefur það enga í frv. eins og það er úr garði gert. Ég verð að segja það til viðbótar við þetta, að það virtist vera mjög ofarlega í hugum manna hér fyrir nokkru síðan, þegar við horfðumst í augu við þá siglingateppu, sem á skall og ríkti um nokkurt skeið, að haldið væri í fullu horfi landbúnaðarframleiðslunni, Og þá virtist vera ofarlega í hugum manna, að öll öfl, sem til þess þyrfti, yrði að setja í hreyfingu til að örva landbúnaðarframleiðsluna. Ég sé ekki annað en að þessu hafi fylgt lítil alvara, eftir afgreiðslu þessa máls að dæma, og að dottinn sé botninn úr þessum góðu till. manna og menn hafi hvikað mjög frá því, að þessi nauðsyn væri fyrir hendi. Það kann að hafa valdið því, að nú hefur tekizt síðan að flytja hingað eitthvað tvo vörufarma til landsins frá Ameríku, og kann að vera, að menn álíti, að þar með sé leystur allur vandinn, svo að ekki sé ástæða til að tryggja þjóðinni matföng með því að auka framleiðsluna í landinu. En mér virðist þetta óforsvaranleg bjartsýni og léttúð af Alþingi, að sjá ekki, hvað við okkur blasir í þessu efni, og hafa ekki litið öðrum augum á þetta heldur en slíkum bjartsýnisaugum. Við vitum, að Ísland er að verða miðdepill í því svæði, sem líklegt er talið, að hörðustu átökin í þessu stríði verði háð og ef til vill úrslitaátökin. Við getum því gert okkur grein fyrir því, hvers við megum vænta, eftir að slík heljarátök færu að gerast kringum þetta land og jafnvel uppi í landsteinum hjá okkar, ef ekki í landinu sjálfu. Svo að þótt okkur hafi tekizt nú nýverið að flytja til okkar tvo kornvörufarma, þá virðist mér síður en svo ástæða til fyrir Alþ. að hverfa frá þeirri öryggisráðstöfun, sem í því felst að veita bændum hvöt til þess að framleiða sem allra mest af matvörum. Og það er áreiðanlegt, þegar miðað er við þann mikla skatt, sem hér er gert ráð fyrir að leggja á, - og sem ég tel ekki eftir, því að ég hef greitt atkv. með till., sem gengur lengst í að mæta þeim þörfum, sem hér eru fyrir hendi - Þá er það óforsvaranleg léttúð að hvika frá því á Alþ. að veita örvun og stuðning til þess, að sem mest verði framleitt hér af landbúnaðarafurðum, því að það er ekki fyrst og fremst fyrir bændur gert, heldur fyrir þjóðfélagið allt. Og þó að Landsbankinn hafi prentað margfalt upplag af pappírsseðlum, sem eru ekkert annað en ávísanir á framleiðsluvörur landsmanna, Þá verður slík pappírsútgáfa harla léttvæg, ef framleiðslan dregst saman og skortur verður á matvörum. Þess vegna verð ég að átelja mjög, að frá þessu skuli hafa verið hvikað og svo léttúðlega og sinnulaust gengið frá þessu frv. Hv. þm. A.-Húnv. og hv. 3. landsk, flytja hér tillögu um það, að Búnaðarfélag Íslands finni grundvöll undir því, hvaða verð bændur þyrftu að fá fyrir afurðir sínar til þess að framleiðslan hjá þeim geti borið sig. Með þessu á að finna sams konar grundvöll og þann, sem vísitalan er reiknuð út eftir og launagreiðslur og kaupgjald miðast við. Till. þessara tveggja hv. þm. mætti hér harðvítugri mótstöðu, bæði í ræðum manna og við atkvgr. um hana, eins og slík till. ætti engan rétt á sér. Af þm. þessarar d. voru aðeins 7 með þessari brtt. Og að því að fella þessa tillögu stóðu ekki aðeins þeir menn, sem jafnan blása og spýta mórauðu, þegar talað er um að gæta hagsmuna bænda, heldur voru það einnig sumir þeirra manna, sem telja sig vera forsvarsmenn bænda; voru þeir í orði og verki mjög hatramlega mótsnúnir þessari brtt., og t. d. hv. 1. þm. Rang. taldi það jafnvel hneyksli, að slík till. skyldi vera borin fram á Alþ. En ef talið er rétt að skipa n. manna til að finna grundvöll undir verðvísitölu til að greiða eftir laun embættismanna og annarra, sem kaup er greitt í peningum, hvað er þá óeðlilegt við það, þó að Búnaðarfélagi Íslands, sem viðurkennt er bæði af Alþ. og ríkisstj. sem stofnun fyrir landbúnaðinn, sé falið að inna af hendi slíkt hlutverk að því er snertir bændur? Ég sé það ekki. Það var talað um, að þetta væru einhliða bændafulltrúar, sem ættu að kveða upp dóm í þessum málum, ef Búnaðarfél. væri falið þetta. En hverra fulltrúar voru valdir í n. þá, sem átti að ákveða verðvísitöluna? Voru það ekki þeir menn, sem áttu sjálfir að njóta góðs af verðlagsuppbótinni, sem ákveðin er eftir þessari verðvísitölu? Ég fullyrði, að svo muni vera, a. m. k. þangað til mér er sannað hið gagnstæða. Ég sé því ekki annað en að þetta hvort fyrir sig sé alveg hliðstætt. Nú vitum við, hvernig tekið hefur verið á þessu hér á Alþ. Það hefur verið viðurkennt með atkvgr. hér á Alþ., að réttur grundvöllur hafi verið fundinn með verðvísitölunni til að byggja á ákvæði um uppbætur á laun og kaupgjald. En þegar um það er að ræða að sýna fram á, hvern grundvöll beri að leggja undir nauðsynlega kauphækkun fyrir bændur, er öðruvísi tekið á málinu. Það er rétt, að þessi sjónarmið komi hér skýrt fram á Alþ., því að það dregur upp ákaflega skýra mynd af því, hver skilningur Alþ. er á þörfum og högum sveitabænda og svo aftur á högum embættismanna og annarra starfsmanna ríkisins og þeirra annarra, sem kapp taka í peningum. Það er nú ekki nóg með þetta, heldur hafa verið uppi óskir; þó að þær hafi ekki verið bornar fram enn þá, sem brtt. við frv., - því að það er venjan sú, að hver silkihúfan er upp af annarri, þegar svona stendur á, - og þessar óskir ganga út á það að gera þær ráðstafanir viðkomandi þeim n., sem fyrir eru nú til þess að ákveða verðlag fyrir bændur, sem draga þessar n. þannig undir vald ríkisstj., að enn lengra sé frá því, að þessar n. séu líklegar til þess að vinna starf sitt þannig, að séð sé fyrir þörfum og rétti bænda. Þessi sex manna n., eða dýrtíðarn., - sem hefur mörg nöfn, þó að lítill árangur hafi orðið af starfi hennar, - hún hefur verið að tala um að setja nokkurs konar yfirverðlagsn., sem átti að vera hæstv. ríkisstj., eingöngu í þeim tilgangi að setja öflugan slagbrand til að loka möguleikanum til þess, að gengið yrði lengra en orðið er til að mæta þörfum bænda og sanngjörnum kröfum þeirra. Svona var þá hugurinn til bænda landsins um þá hásælu upprisuhátíð hvítasunnuna, þegar þessi n. ræddi vandamál þjóðarinnar. Ég verð að segja það, að verðlagsn. og starfsmenn þeirra, og þá ekki sízt mjólkurverðlagsn., hafa staðið illa og slælega í ístaðinu fyrir bændur.

Það mætti þá koma önnur n. og vitrari til þess.

Já, til þess að gera þetta kannske enn verra! Það var vissulega tilgangurinn. Ég segi nei og aftur nei. En það má segja, að nauðsynjar okkar bændanna hafi verið hafðar að litlu í þessu sem ýmsu öðru. Ég get svo bætt við í sambandi við þetta, og það er rétt, að það komi skýrt fram, að það mun verða gerð mjög öflug gangskör að því að skora á hæstv. ríkisstj. að breyta til, a. m. k. að einhverju leyti, í þessum verðlagsn., og einmitt og eingöngu út frá því sjónarmiði, að við verðlagsákvörðun verði betur séð fyrir hag bænda en verið hefur til þessa. Þetta mun hæstv. ríkisstj. fá að horfa framan í, hvort sem hún svo vill gefa sér tíma til þess eða ekki að sinna því. Og í sambandi við verðlagsn. vil ég benda á eitt, sem ekki hefur litla þýðingu fyrir bændur. Að því er snertir verðlag á kjöti, er það svo, að verð á því er ákveðið að haustinu, og við það verðlag eiga svo bændur. að búa til næsta hausts. Og þrátt fyrir það, þó að mikil breyt. verði á um allt verðlag í landinu frá hausti til hausts, þá eiga bændur ekki kost á að fá verðlagsuppbót á það kjöt, sem selt er, og er það mikill hluti kjötsins, sem selt er strax að haustinu. Hvað ætli embættismenn segðu um þetta, sem fá útreiknað á hverjum mánuði, hvaða breyt. eigi að vera á kaupi þeirra til þess að það geti alltaf fylgt sem nákvæmast verðvísitölunni, sem allar hafa orðið til þessa hækkanir á kaupinu? Það er allt önnur og verri tilhögun, sem bændur eiga að búa við í þessu efni en aðrir borgarar í þjóðfélaginu, þó að ekki sé nú annað til tekið. Að vísu hefur komið fram hækkun á þessu kjöti, sem geymt er frá síðastl. hausti, en sú hækkun hefur ekki verið meiri en það, að hún hrekkur rétt fyrir geymslukostnaði - ekki einn eyrir til bænda. En kjötið, sem er mjög verulegur hluti af framleiðslu bænda, er selt með því verði, sem ákveðið er að haustinu, sem byggt er á því verðlagi, sem þá er samkv. vísitölu. Þarna kemur fram sem víðar, hvernig mönnum er mismunað og bændur landsins afskiptir, en kjör þeirra manna tryggð, sem laun og kaup er greitt. Með þessum orðum mínum hef ég viljað reyna að vekja upp aftur til lífsins þá hugsun, sem vakti að því er virtist fyrir nokkru í hugum allmargra, að örva þyrfti bændur í því að efla framleiðslu sína. Það má segja, að það sé orðið seint að gera þetta nú. Nú er vitanlega búið að framkvæma í sveitum ýmis garðyrkjustörf, og þar á meðal sáningu matjurta og í miklu minni stíl en gert hefði verið, ef þessir menn hefðu átt von í því framleiðsluverði, sem tryggði afkomu þeirra. Slátturinn er nú að byrja. Og það má telja mjög líklegt, að heyskapur verði minni en áður fyrir öryggisleysið í afurðaverðinu. Af þessu leiðir samdrátt í framleiðslunni. Hún minnkar í stað þess að nauðsyn bar til, að hún hefði aukizt, og það er líklegt, að reynt hefði verið að auka hana, ef fram hefði komið á Alþingi meiri skilningur á grundvallarskilyrðum þess, að svo mætti verða, en raun ber vitni um og ég hef nú lýst. Sú ráðstöfun að fá Breta til að fækka mönnum hjá sér í vinnu bar engan árangur fyrir bændur, og sú ráðstöfun er tilgangslaus með tilliti til þeirra, nema þeir fái það verð fyrir afurðir sínar, að þeir séu samkeppnisfærir um kaupgreiðslur við aðra, sem halda uppi vinnu í landinu. En það skortir mikið á að svo sé. Þó að till. þeirra hv. þm. A.-Húnv. og hv. 3. landsk., sem ég gat um, fengi slíkar viðtökur í þinginu, sem raun varð á, er það nú svo um útreikning verðvísitölunnar, sem embættismönnum er borgað kaup eftir, að það er gengið svo langt, að við þann útreikning eru ekki aðeins teknar nauðsynjar manna, heldur líka í raun og veru búnar til tölur um slíkar „nauðsynjar“ sem þær, þegar menn „þurfa“ að fara á bíó til hv. 8. landsk. (GÞ) og annarra slíkra manna, sem þann atvinnurekstur hafa. Það er náttúrlega margt fleira, sem ástæða væri til að minnast á í sambandi við þetta mál. En ég vil - þó að ég álíti, að það komi ómaklega niður á mér, þegar verið er að brýna á því, að nú þurfi Alþ. að fara að ljúka störfum, - líta á þá nauðsyn, og skal ég ekki eyða frekari tíma í þessari umr. heldur en ég hef gert, nema sérstakt tilefni gefist. En minn höfuðtilgangur með því að reyna að koma að brtt. við þetta frv. var sá að endurvekja þetta sjónarmið, að örva landbúnaðarframleiðsluna til tryggingar því, að ekki yrði fæðuskortur í þessu landi. Þetta hefur nú ekki borið árangur að því er afgreiðslu þessa máls snertir og er það illa farið. Það er óviturlegt að daufheyrast við slíkri nauðsyn. Ég sé, að hér eru nokkrir hv. þm. úr Ed., og væri það mjög æskilegt að þeir vildu gera tilraun til þess að breytingartillögur, sem fælu í sér þetta sjónarmið, kæmust inn í frv.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Af þeim ástæðum, sem hv. þdm. eru kunnar, að menn eru að gera sér vonir um að slíta Alþ. 17. júní, mun ég láta nægja að gera stutta aths. út af ræðu hv. þm. Borgf. (PO). Ég skil vel, að hann fellir sig illa við það, að ríkisstj. skyldi ekki bera gæfu til þess að leiða þetta stóra mál inn í hæstv. Alþ. á sama hátt og önnur mál, á þann hátt, sem hann vill vera láta, að samkomulag náist um þau áður en þau komast inn í salarkynni hæstv. Alþ. En við þessu er ekkert að segja. Þetta samkomulag hefur ekki náðst, og það er ef til vill engum sérstökum þar um að kenna. En ég skil vel, að hv. þm., sem hafa svipaðan hugsunarhátt og hv. þm. Borgf., þeir harmi þetta og sjái í því nokkurn forboða þess, sem þeir óska ekki eftir að verði, þ. e. meira ósamkomulags, sem kunni að draga til samvinnuslita. En efnislega sé ég nú orðið ekki aðra meinbugi á þessu máli en þessa formshlið, því það, að hæstv. viðskmrh. sættir sig við þá breyt., sem gerð hefur verið á 5. gr. frv., er hálft samþykki hans fyrir framgangi málsins í sinni núverandi mynd.

Nei, alls ekki.

Ég játa, að æskilegast hefði verið, að samkomulag hefði getað náðst í fyllra mæli, áður en málið kom inn í d., en ég vona, að það þurfi ekki að vera forboði hins verra. Það voru aðeins tvö atriði í ræðu hv. þm. Borgf., í sambandi við sjálft frv., sem ég vildi drepa á. Hv. þm, leiddi athygli að því, að samkv. sínum skilningi verði ekki heimilt samkv. frv. að draga fram hagsmuni mjólkurframleiðenda. Ég hef margsinnis talað um þetta atriði við menn, sem hafa samið um málið af hálfu flokkanna. Þar á meðal samstarfsmenn mína í ríkisstj. og þm. úr fjhn. beggja d., og mér hefur virzt á þeim öllum, að þeir álitu, að undir þetta orðalag „styrjaldarástæður“ geti fallið nægilega margt til þess að hægt verði að draga fram hag þessara framleiðenda. Og ég sé ekki ástæðu til þess eingöngu að ívilna þeim bændum, sem hafa kjötframleiðslu. Ég þykist engan veginn tala sem þm. ákveðins kjördæmis, þó ég fullyrði hiklaust, að hagur mjólkurframleiðenda sé verri en annarra bænda. Ég mun þess vegna ekki sætta mig við neina framkvæmd l., sem ekki dregur fram það sjónarmið, sem hv. þm. Borgf. talaði um. Varðandi till. hv. þm. A.-Húnv., sem ég var með í að fella, vil ég segja það, að ég get ekki sætt mig við, að bændum, sem framleiða kjöt og Búnaðarfélagi Íslands sem umbjóðanda þeirra, sé selt sjálfdæmi um verðlagsákvarðanir á þessari framleiðslu. Því er ekki saman jafnandi í þessu sambandi, hvernig uppbót á laun starfsmanna ríkisins og annarra launþega er ákveðin, vegna þess að sú n., sem það framkvæmir, er skipuð þannig, að atvinnurekendafélagið sem umbjóðandi þeirra, sem borga, á einn mann í n. og launþegar einn, en oddamaðurinn er skipaður af hæstarétti. Hér er því ekki um sambærilegt að ræða. Ég vil svo bara að lokum, að gefnu tilefni, gefa þá yfirlýsingu, að þegar þetta frv. var flutt af hæstv. viðskmrh., þá var mér ekki einasta kunnugt um, að hann ætlaði að gera till. um útflutningsgjald af sjávarafurðum, heldur var mér líka kunnugt um, að hann ætlaði að gera till. um beina skatta á allar tekjur, e. t. v. aðrar en framleiðslutekjur. Ég vil ekki segja, að við höfum verið búnir að ræða út um þennan skatt, en ég var sammála honum að fara þessar leiðir. Ég vil taka þetta fram, vegna þess að bæjarblöðin, og þá ekki sízt það blað, sem næst mér stendur, hafa gert harðvítugar árásir á viðskmrh. fyrir þessar till. Ef hér er um einhverjar sakir að ræða, er ég honum fyllilega samsekur. Um tekjuöflunarleiðina stóð ég með honum, þótt ég sé feginn þeirri breyt., sem þar hefur fengizt á. Þetta vildi ég að gefnu. tilefni hafa sagt og biðja blöðin að birta.



Áður en frv. fer út úr d. vildi ég gera grein fyrir afstöðu minni gagnvart því. Það eru allir sammála um, að ástæðurnar fyrir þessu frv. séu nægilegar til þess, að miklum tíma sé varið til athugunar á því, hvernig bezt verði hægt að ráða fram úr þessu vandamáli. En mér virðist, að með frv. sé ekki bent á neinar leiðir, heldur séu stj. gefnar víðtækar heimildir til fjáröflunar og aðgerða án þess að neitt liggi fyrir um það, hvaða leiðir hún ætlar sér að fara. Ég hef ekki heyrt, að ríkisstj. hafi skýrt frá því, hvaða leiðir hún ætli að fara um framkvæmd málsins, og í frv. sjálfu er svo tiltölulega lítið um það talað, að það gefur ekki nema litla bendingu. Aftur á móti hefur meðal almennings talsvert verið talað um eina vissa leið, sem sé þá að breyta gengi íslenzku krónunnar í þá átt, sem áður var. Og frá öllum öðrum sjónarmiðum en hinum pólitísku út á við, virðist þetta vera eðlilegasta leiðin. Hæstv. viðskmrh. hefur lýst því yfir, að ríkisstj. viti ekki, hvort þessi leið sé fær, vegna afstöðunnar til Breta. Mér finnst, þar sem þetta mál er búið að tefjast hjá þinginu svona lengi, þá hefði verið nægilegur tími fyrir ríkisstj. til þess að kynna sér þessi mál. Og ef hæstv. ríkisstj. skyldi nú vita, að þessi leið væri ekki fær, en vildi ekki segja það, þá tel ég slíkt alrangt, því hv. þm. eiga heimtingu á að vita slíkt. Eftir því, sem mér hefur skilizt, þá munu Bretar hafa viljað, þegar þeir komu hér fyrst, hafa hærra gengi á ísl. kr., eftir því sem sagt hefur verið 20–22 kr., en ríkisstj. mun hafa spornað við því, að slík þróun yrði. Það er að vísu kunnugt, að nú er íslenzka krónan innan hins svokallaða pundasvæðis, en það segir ekki, að hlutfallið milli hennar og pundsins geti ekki breytzt. Og ég verð að segja, að svo lengi sem ríkisstj. segir ekki, að af viðskiptalegum ástæðum sé gengisbreyting ekki fær, þá tel ég ekki hægt að ganga fram hjá þeirri leið. Með gengisbreytingu fæst sú rétting á dýrtíðinni, sem ekki næst á annan hátt. Ég hef enga trú á, að verðlagseftirlit komi að verulegu gagni. Ef aftur á móti á að fara að verja fé úr ríkissjóði til þess að selja undir sannvirði, þá ætti þingið að setja nánari reglur fyrir því, þannig að það væri ekki allt í höndum ríkisstj. A. m. k. hef ég ekki trú á því, að hægt sé að treysta ríkisstj. til þess að framkvæma þetta án þess að hafa sérstakar reglur til að fara eftir, þannig að einstökum mönnum eða stéttum væri ekki mismunað. Ég vil sérstaklega benda á, að mér finnst heimildirnar til ríkisstj. samkv. frv. vera of losaralegar. Má þar benda t. d. á útflutningsgjaldið. Það er algerlega í höndum ríkisstj. að ákveða, hvaða skatta hún leggur á útflutninginn. Þetta finnst mér mjög óviðkunnanlegt og óheppilegt, að ganga svona frá slíku stórmáli sem þessu, sem nægur tími hefur verið til að athuga og velta fyrir sér. Ég vil í þessu sambandi benda á leið, sem ég tel, að mátt hefði fara í staðinn fyrir þessa skatta. Það eru skyldulán, sem hver borgari hefði verið skyldaður til að veita vaxtalaust og hefði átt að endurgreiða eftir venju með slík lán. Þessa leið hefði verið hægt að fara, en hvorki hæstv. ríkisstj. eða hv. þm. virðast hafa viljað fara inn á þá braut né aðrar brautir, sem heppilegar mættu teljast til að hleypa meiri krafti í framleiðsluna og atvinnulífið og skapa möguleika til að hafa framleiðslutækin betur undirbúin eftir stríðið. Ég vil því enda mál mitt á því að lýsa yfir því, að eins og frv. liggur fyrir get ég ekki greitt því atkv. mitt, bæði vegna þess, að ekki eru teknar upp í það þær leiðir, sem fara á, og eins vegna þess, að heimildirnar í skattamálunum eru svo víðar, að þar má hafa í frammi ójöfnuð gagnvart þeim, sem fyrir því verða.

Forseti (JörB) : Þar sem málið hefur verið rætt allýtarlega og ég hygg, að fram hafi komið flest sjónarmið, er máli skipta, og með því að fyrir dyrum stendur að slíta þingi á öðrum virkum degi í næstu viku, þá sé ég mér ekki annað fært, sakir þess hve naumur tími er fyrir Ed. til að afgr. málið, en að takmarka ræðutímann, svo að takast megi að koma málinu til Ed. nú í dag. En af þeim tíma, sem d. hefur til umráða, eru ekki eftir nema nokkrar mínútur. Ég mun því takmarka ræðutíma hvers þm. við tvær mínútur.



Ég ætlaði að bera fram stutta fyrirspurn til hæstv. atvmrh., sem ég tel mér nauðsynlegt að fá svarað. Vildi ég óska eftir, að hæstv. forseti athugaði, hvort ekki væri hægt að fá hæstv. ráðh. til að leggja eyrun við. Mundi ég þá, ef forseta sýndist svo, þar sem hæstv. ráðh. er ekki í d., bíða með að gera þessa fyrirspurn. (Forseti féllst á það.)



Ég hef að sönnu áður tekið til máls um þetta frv., en ég vildi þó bæta því við út af því, sem fram hefur komið hér um það ábyrgðarleysi, sem lýsti sér í því, ef þm. greiddu atkv. á móti frv., að ég tel það engu síður ábyrgðarleysi að greiða atkv. með því. Það liggja hér fyrir fjöldamörg mótmæli gegn frv. Á 2 mínútum get ég ekki lesið þau upp. Það liggja hér fyrir framan mig mótmæli frá fjölda útgerðarfélaga, frá Farmannasambandinu, frá. Alþýðusambandinu og frá launastéttunum. Þessir aðilar allir hafa á þeim örstutta tíma, sem til stefnu var, sent sín mótmæli. Við vitum hins vegar, að frv. kemur hart niður á öllum sjómönnum, en þeir eru á víð og dreif og hafa ekki haft tækifæri til að mótmæla. Og mér finnst ekkert undarlegt, þó að það komi fram mótmæli gegn öðru eins og þessu frv. Ég skal að sönnu viðurkenna, að það er alvarlegur hlutur, ef ríkisstj. ætlaði að fara í mola út af þessu máli, ef hún ekki fær vilja sínum framgengt. Ég viðurkenni, að slíkt væri alvarlegur hlutur á þessum tímum, en mér dettur bara ekki í hug að taka slíkt trúanlegt. Ég held þess vegna, að ég sýni ekkert ábyrgðarleysi með því, þó að ég greiði atkv. móti frv.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það voru fyrst nokkur orð út af ræðu hv. þm. Borgf. Hann kvartaði yfir þeim svörum, sem hann hefði fengið, þegar hann óskaði eftir, að meðferð málsins yrði frestað. Ég skýrði honum frá því, að ríkisstj. teldi nauðsynlegt, að 2. umr. yrði lokið í gærkvöldi. Vitanlega stóð hv. þm. opið að taka till. sína aftur til 3. umr., ef hann hefði viljað láta athuga málið sérstaklega áfram. Ég kannast ekki við, að ég hafi staðið í vegi fyrir því, að menn gætu komið með öll þau úrræði, sem þeir töldu hugsanleg, í tillöguformi. Út af því, sem hv. þm. Borgf. sagði um það, að honum væri með þessu illa launuð góð þjónusta við þjóðstjórnina, þá vil ég segja það, að það hefur á engan hátt verið vanþakkað það fylgi, sem þessi hv. þm. hefur látið þjóðstj. í té. Hitt vil ég og segja, að það getur vel verið, að fleirum hv. þm. hefði á stundum þótt ástæða til að kvarta yfir ýmsu í samvinnunni um þjóðstjórnina, þótt þeir létu kyrrt liggja. Út af ræðu hæstv. atvmrh., sem gaf mér tilefni til að taka til máls, vil ég segja þetta: Mér virtist á hans ræðu, að honum hefði skilizt á mér, að ég teldi þessa brtt. ekki draga úr frv. Þetta er þvert á móti. Ég álít brtt. í öllum atriðum skerðingu á frv. Hitt er annað mál, að Framsfl. hefur ákveðið að halda áfram samstarfinu í stj., þótt svo færi, að þessi breyt. væri gerð.



Það, sem nú þykir mestum tíðindum sæta í dag, er, að þingið skuli vera látið skera úr um ágreiningsefnin í stórmálum þjóðarinnar. Þetta hefðu einhvern tíma ekki þótt tíðindi. En Morgunblaðið birtir í dag þá dæmalausu fregn, með risastórri fyrirsögn, að Alþingi eigi að ráða hinum svonefndu dýrtíðarmálum til lykta. Þetta sannar, að undanfarið hefur valdið verið dregið smátt og smátt úr höndum Alþ. yfir til ríkisstj. Og það er enginn vafi á því, að ef þm. láta slíkt óátalið hér eftir sem hingað til, þá munu dagar þeirra brátt verða taldir hér á Alþ. Manni kemur allt athæfi stj. og hennar klíku þannig fyrir sjónir, að vilji þm. sé meira og minna hundsaður. Ofan á annað, sem okkur hefur verið sýnt framan í á þessu þingi, er nú ræðutíminn takmarkaður í þessu stórmáli við 2 mínútur. Ég læt ekki bjóða mér slíkt. Og með því að þm. hafa fyrir mánuði síðan framið þá einsdæma lögleysu að kjósa sjálfa sig til að fara með umboð kjósendanna í landinu, þá álít ég, að ekki sé ástæða til að taka tillit til þeirra frekar en hverra annarra borgara. Þess vegna mótmæli ég því, að forseti skuli leyfa sér að múlbinda andstæðinga stj. 

Forseti (JörB) : Ég vil benda hv. þm. á, að 2 mínútur eru liðnar, og það ná lög yfir hann eins og aðra hv. þm. Þegar hér var komið, varð allmikið orðakarp á milli 4, landsk. þm. og forseta, sem endaði með því, að forseti frestaði fundi, þar eð 4. landsk. þm. neitaði að hætta r æðu sinni og skírskotaði til þingskapa. Síðar sama dag var fundinum fram haldið og 3. umr. um frv.