Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Skýrsla um utanríkismál liggur fyrir allmiklu fyrr á þessu þingi en verið hefur á undanförnum þingum og reyndar lengi. Ég hef lagt á þetta áherslu til þess að nægur tími megi verða til umræðu um þessi mikilvægu mál. Er ég forseta þakklátur fyrir að hann hefur ráðstafað í þessu skyni deginum í dag og á morgun. Er það von mín að umræður um utanríkismál geti orðið gagnlegar og nægur tími til að ræða það sem hv. þm. kjósa að fjalla um. Skýrslan er í hefðbundnu formi. Að vísu mætti breyta ýmsu í þessu formi, en ég hef ekki séð ástæðu til þess nú. Ég veit að ýmislegt sem þarna kemur fram er nokkuð fjarlægt því sem við ræðum fyrst og fremst í sambandi við utanríkismál, en ég tel þó allt gagnlegur fróðleikur. En ég hef í huga að formi skýrslunnar verði að einhverju leyti breytt áður en hún er lögð fram að nýju. Þegar rætt er um utanríkismál ber að sjálfsögðu að leggja til grundvallar vissar staðreyndir. 1. Þær samþykktir sem Alþingi hefur gert. 2. Ákvæði stjórnarsáttmála. 3. Breytt ástand í heimsmálum. Á síðasta sviðinu hefur meiri breyting orðið á undanförnum árum en dæmi eru til áður. Raunar má segja að orðið hafi bylting og mætti út af fyrir sig lýsa henni í langri ræðu. En í fáum orðum sagt hygg ég að megi segja að heimurinn hafi með nýrri tækni í samgöngumálum og fjarskiptum breyst frá því að vera stór í það að verða lítill og við höfum færst frá því að vera í útjaðri stórrar veraldar inn í miðju lítils heims. Þetta hefur að sjálfsögðu haft gífurleg áhrif á alla þróun mála hér á landi. Við erum orðnir langtum háðari því sem gerist í kringum okkur. Við erum langtum háðari t.d. í viðskiptamálum en við vorum áður, enda mun um það bil helmingurinn af okkar þjóðarframleiðslu vera fluttur úr landi nú og einnig um það bil helmingur af okkar þjóðartekjum. Ég hef stundum orðað það svo að sérhverri þjóð beri í raun skylda til að reyna að hafa þau áhrif á gang heimsmála sem þjóðin getur og skiptir þá ekki máli hvort hún er lítil eða stór. Þetta hefur jafnframt orðið til þess að þjóðir heimsins hafa hópast saman í stærri markaðssvæði og reyna að tryggja sína hagsmuni á þann máta. Þetta þýðir að sjálfsögðu að við verðum að leita samninga um þau mikilvægu viðskiptamál sem ég hef aðeins nefnt. Á fáum sviðum hefur þó orðið meiri breyting en á sviði hernaðarkapphlaupsins sem ég hygg að flestir geti verið sammála um að er komið út í algera öfga og ég hygg að við getum öll verið sammála þeim breytingum sem á þessu sviði virðast nú fram undan og að sumu leyti orðnar og reyndar æðimargir orðnir langþreyttir af biðinni eftir þeim breytingum. Einnig á þessu sviði ber okkur skylda til að beita okkar áhrifum, þótt sumum kunni að þykja þau lítil þannig að sem fyrst verði snúið af braut vígbúnaðarkapphlaupsins. Ég ætla síðan að fara yfir ýmsa kafla þessarar skýrslu og mun þá leitast við að draga fram þau atriði sem ég tel hvað mikilvægust. Ég vil byrja á því sem ég rétt lauk við að nefna, þær breytingar sem hafa orðið í vígbúnaðarkapphlaupi fyrst og fremst stórveldanna en sem vitanlega hefur haft sín áhrif um heim allan. Við Íslendingar eigum þar nokkuð merkan þátt með Reykjavíkurfundinum í október 1986. Á fjölmörgum fundum sem ég hef sótt og hlustað á t.d. utanrrh. Bandaríkjanna eða í því sem við höfum lesið og haft er eftir forustumönnum í Sovétríkjunum er sá fundur ætíð nefndur sem sá mikilvægasti sem þjóðarleiðtogar stórveldanna hafa átt. Utanríkisráðherra Bandaríkjanna orðaði það svo á einum slíkum fundi að öll þau mál sem eru nú til umræðu á milli stórveldanna á sviði afvopnunar hefðu í raun verið sett fram á fundinum í Reykjavík, í raun og veru væri öll vinnan framhald af þessum fundi í Reykjavík. Fyrsti árangur þessarar viðleitni kemur fram í því samkomulagi sem undirritað var í Washington nýlega á leiðtogafundi og gerir ráð fyrir því að meðaldrægar eldflaugar og kjarnorkuvopn verði með.öllu fjarlægð. Þetta er út af fyrir sig ekki stórt skref í eyðingu kjarnorkuvopna því að þessi vopn munu aðeins vera 3–4% af kjarnorkuforðabúri stórveldanna eða heimsins. En þetta samkomulag er fyrst og fremst mjög mikilvægt í því sambandi að það þýðir breytingu frá því kapphlaupi sem verið hefur og vonandi fráhvarf frá því kalda stríði sem verið hefur á milli stórveldanna undanfarin ár og jafnvel áratugi. Gert er jafnframt ráð fyrir að þessu samkomulagi fylgi annað samkomulag og reyndar fleiri en eitt, samkomulag um helmingsfækkun langdrægra eldflauga, samkomulag um útrýmingu efnavopna og svo ýmis nánari sundurliðun á heimild stórveldanna til kjarnorkuvopna á landi, í flugvélum og á og í hafinu. Að vísu er gert ráð fyrir því að kjarnorkuvopnabirgðir stórveldanna verði eftir sem áður 6000 kjarnaoddar hjá hvoru og utanríkisráðherra Bandaríkjanna orðaði það nýlega að þessar birgðir væru í raun nægar til að eyða heiminum öllum á hálftíma. Því er æðilangt í land, jafnvel þótt þetta samkomulag náist nú, að séð sé fyrir endann á þeirri kjarnorkuógnun sem að heiminum hefur steðjað á undanförnum árum og áratugum. Slíkt samkomulag er þó langtum stórstígara en samkomulag um eyðingu meðaldrægra kjarnorkuvopna og ég tel að við hljótum að geta fagnað þessu samkomulagi sem annarri staðfestingu á því að horfið er af braut kalda stríðsins og kjarnorkuvopnakapphlaupsins. Eitt hið allra mikilvægasta í þeim viðræðum sem nú fara fram á milli stórveldanna er það traust sem virðist fara vaxandi á milli þeirra og hefur komið mjög glöggt fram, t.d. á þeim fundum sem utanrrh. Bandaríkjanna hefur haldið með utanríkisráðherrum Atlantshafsbandalagsríkjanna undanfarna mánuði. Það kemur m.a. fram í litlum samningi um fiskveiðiréttindi fyrir bandarísk skip í sovéskri lögsögu og kemur líka fram í þeim árangri sem virðist vera að nást á ýmsum sviðum mannréttinda sem hafa ætíð verið nátengd viðræðum á milli stórveldanna og í umræðu innan Atlantshafsbandalagsins um afvopnun. Á öllum þeim fundum sem haldnir hafa verið hafa mannréttindamálin í raun verið fyrsti liðurinn á dagskrá og ánægjulegt er að sjá að nú virðist á þessu verða nokkur breyting í Sovétríkjunum og ef rétt reynist, sem ég efa ekki, að Sovétríkin draga herafla sinn frá Afganistan, er það eitt út af fyrir sig mikið skref í þá átt að draga úr þeirri tortryggni sem ríkir á milli þjóða. Einnig hefur náðst töluverður árangur í því að leyfa meiri fjölda óánægðra íbúa Sovétríkjanna að flytja þaðan. Hefur orðið töluverð aukning á þeim heimildum en á það er lögð mjög mikil áhersla af hálfu Vestur-Evrópuríkja og Bandaríkjanna að breytingar verði einnig á því sviði. Ég lít því svo á, þegar á heildina er litið, að um sé í raun miklu meiri breytingu að ræða en kemur fram einfaldlega í þeim tölum sem eru birtar um fækkun kjarnorkuvopna. Við Íslendingar höfum eðlilega haft áhyggjur af því að samfara þessum breytingum og fækkun kjarnorkuvopna á landi fjölgi kjarnorkuvopnum í og á hafinu. Ég hef því lagt á það áherslu þar sem ég hef tekið þátt í umræðum um þessi mál að gæta þurfi einnig að því að takmarka slík vopn í og á hafinu. Undir þetta hafa fulltrúar Noregs tekið mjög ákveðið og ég lít svo á að í þeim samningum sem eru fram undan verði þessa gætt. Þó eru þar viss mjög erfið svið eins og fyrst og fremst svonefndar stýriflaugar sem eru þess eðlis að mjög erfitt er að hafa með þeim eftirlit. En að því er nú einnig unnið. Því verður heldur alls ekki neitað og er ekki borið á móti því að á undanförnum árum hefur orðið gífurlega mikil uppbygging á norðurslóðum og sérstaklega Kola-skaga. Þar er líklega í dag orðið eitthvert öflugasta hernaðarhreiður kjarnorkuvopna sem til er í heiminum og veldur það miklum áhyggjum hjá þeim þjóðum sem í nálægð þess eru. Því er mikilvægt að við og Norðurlöndin sameiginlega beitum áhrifum okkar eins og við frekast getum til þess að norðurslóðir verði í þeirri umræðu og í þeim samningum sem nú er unnið að um fækkun kjarnorkuvopna og til að draga úr kjarnorkuvopnakapphlaupinu. Þetta dregur að sjálfsögðu hugann að umræðu um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Á vegum utanrrn. hafa menn á virkan máta tekið þátt í þeirri umræðu á milli Norðurlandanna. Hins vegar verður að segjast að þær viðræður ganga nokkuð hægt og virðast þar vera ýmis ljón á vegi. Því er ekki að neita að sjálfsögðu að hugmynd um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd tengist mjög náið þeirri almennu umræðu sem nú fer fram um fækkun kjarnorkuvopna og margir eru þeirrar skoðunar að sérhver ákvörðun um slíkt hljóti að takast í tengslum við víðtækari umræðu og hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus svæði á milli Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins. Þau þrjú ríki Norðurlandanna sem eru í Atlantshafsbandalaginu hljóta svo að sjálfsögðu að hafa nokkra sérstöðu og verða að fjalla um þessi mál í nánu samráði við önnur ríki Atlantshafsbandalagsins. Án þess að ég ætli að ræða þátt þinga Norðurlandanna í þessu máli vil ég þó geta þess að allmiklir fundir hafa verið og liggja þar þegar fyrir hugmyndir sem mjög er vert að skoða. Í þessu sambandi öllu verður þó að undirstrika nokkra sérstöðu okkar Íslendinga sem erum staðsettir fjær, eins og ég þarf út af fyrir sig ekki að rekja, öðrum Norðurlöndum. Mikið hafsvæði er á milli og er ákaflega mikilvægt fyrir okkur að samfara þessari hugmynd, ef hún kemur til framkvæmda, nái fram að ganga hugmyndir um mjög mikinn samdrátt a.m.k., ef ekki útilokun, kjarnorkuvopna í hafinu í kring. Í allri umræðu um afvopnun hefur sérstök áhersla verið lögð á eftirlit og raunar má segja að það hefur verið eins og rauður þráður í þeim skýrslum sem ég hef fengið og á þeim fundum sem ég hef þegar nefnt og mun einhver mesti tími í þessum viðræðum á milli stórveldanna hafa farið í að fjalla um þessi mál. M.a. var talið að þetta mál hafi leyst með því að útrýma meðaldrægum kjarnaflaugum alveg. Miklu auðveldara er að hafa eftirlit með því sem ekki á að vera til heldur en hinu sem takmarkað er við einhvern fjölda. Í því sambandi eru fjölmörg mál sem eru enn óleyst. En á þeim fundi sem utanrrh. Bandaríkjanna hélt í Brussel nú fyrir tveimur dögum og ég hef fengið skýrslu um kemur fram að ýmis þessi vandamál virðast nú leysanlegri en áður var talið og lofar það góðu. Ég nefndi áðan að unnið er að samkomulagi um útrýmingu eiturvopna eða efnavopna. Slíkt samkomulag er mjög miklum erfiðleikum háð því efnavopn má framleiða eins og einn maður sagði, nánast í eldhúsinu heima eða m.ö.o. þau eru mjög auðframleidd og munu vera því miður æði útbreidd um heiminn. Því er alveg ljóst að til að slíkt samkomulag um eyðingu efnavopna verði virt er nauðsynlegt að kveðja til langtum fleiri þjóðir en hefur verið gert. Mér þykir rétt að fara í þessu sambandi nokkrum orðum um ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu (RÖSE). Það eru fundir sem haldnir eru og hafa verið haldnir undanfarin ár á milli Evrópuþjóða um bætta sambúð og öryggi þessa svæðis. Þessir fundir eru í framhaldi af Helsinki-samkomulaginu, Stokkhólmsfundinum og fleiri fundum sem haldnir hafa verið. Þessir fundir eru orðnir ákaflega viðamiklir og raunar hefur verið. afar erfitt fyrir okkur að taka þátt í þeim eins og ég lít á að okkur beri nánast skylda til. Þeim fundi sem nú er haldinn í Vín á að ljúka á þessu sumri en í beinu framhaldi af þessum fundi er gert ráð fyrir öðrum fundi og jafnvel tveimur. Umræður á þessum fundum um öryggi og samvinnu í Evrópu eru mjög víðtækar og skiptast í allmarga málaflokka. Þarna er ekki aðeins um að ræða hernaðarlegt jafnvægi og öryggi heldur er einnig rætt þarna ítarlega um mannréttindamál og fleira sem er beint framhald af Helsinki-samþykktinni sem ég nefndi áðan. Utanrrn. hefur leitast við að leysa þessi mál með því að senda þangað fulltrúa héðan að heiman eða frá sendiráðum erlendis. Þeir hafa setið þar einir skamman tíma og að mínu mati unnið gott starf. Íslendingar eru orðnir þátttakendur í flutningi fjölda tillagna og hafa gegnt sínu hlutverki, sýnist mér, miklu betur en hægt er í raun og veru að gera ráð fyrir við þessar aðstæður. Allar aðrar þjóðir hafa skipað sérstakan sendiherra til þess að fjalla um afvopnunarmálin og þá alveg sérstaklega þessa fundi og þessir sendiherrar eru að sjálfsögðu með fjölmennt starfslið. Ég geri ekki ráð fyrir því að við getum falið mörgum að vinna að þessum málum en ég nefni í skýrslunni á bls. 11 að það hljóti að koma til athugunar að við Íslendingar skipum sérstakan sendiherra í afvopnunarmálin sem hafi yfirumsjón með þátttöku okkar í þessum fundum um öryggi og samvinnu í Evrópu sem og annarri umræðu um afvopnunarmál og þátttöku okkar á þeim sviðum. Þetta eru atriði sem ég mun taka mjög fljótlega til athugunar en fróðlegt væri að heyra sjónarmið hv. þm. varðandi þetta. Næsti kafli skýrslunnar fjallar um alþjóðastofnanir. Ég skal aðeins minnast á fáein atriði þar. Sameinuðu þjóðirnar eru sú stofnun sem við Íslendingar höfum ætíð í okkar samþykktum lagt einna mesta áherslu á. Við höfum ætíð stutt Sameinuðu þjóðirnar eins og við höfum getað og viljað efla þær og gert okkur vonir um að þær gætu orðið leiðandi ef ekki ákvarðandi um bætta þróun í heiminum og vissulega hefur mjög margt gott komið frá Sameinuðu þjóðunum og ekki síst hinum ýmsu sérhæfðu stofnunum þeirra sem hafa tekist á við ákveðin vandamál. Þó hygg ég að ástæða sé til að lýsa nokkrum vonbrigðum með starfsemi t.d. allsherjarþingsins og Öryggisráðsins. Allsherjarþingið hefur orðið meiri og meiri vettvangur pólitískra deilna, oft á milli þjóða sem dregist hafa í ákveðna flokka og oft með fyrir fram ákveðnar skoðanir. Öryggisráðið hefur orðið langtum veikara í sínum ákvörðunum vegna þess neitunarvalds sem þar er. Engu að síður er að sjálfsögðu allsherjarþingið mikilvægur vettvangur fyrir skoðanaskipti og eftir því tekið sem þar er gert og á þann máta hefur það haft sín áhrif. Eins og áður hefur komið fram í umræðu hér á Alþingi og í fjölmiðlum ákvað ég breytingar á afstöðu okkar Íslendinga í níu málum sem lágu fyrir 42. allsherjarþingi. Þessar ákvarðanir byggðust á athugunum á þeim grundvallaratriðum sem ég nefndi í upphafi míns máls, þ.e. í fyrsta lagi á samþykktum Alþingis, í öðru lagi á stjórnarsáttmála, í þriðja lagi á samstöðu okkar með bandalagsþjóðum og þá ekki síst innan Atlantshafsbandalagsins og í fjórða lagi á samstöðu okkar með þjóðum Norðurlanda. Einnig og ekki síst byggðist afstaðan á breytingum þeim sem orðið hafa í alþjóðamálum sem, eins og ég nefndi, hafa orðið gífurlega viðamiklar. Ég lít t.d. svo á að Alþingi hafi gefið skýra stefnumörkun í samþykkt sinni frá maí 1985 sem fjallar um almenna afvopnun. Þar segir m.a., með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnorkuvopna undir traustu eftirliti, svo og stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna í hernaðarskyni" o.s.frv. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka þá umræðu sem hér hefur orðið um þessi mál en vil geta þess að eftir atkvæðagreiðslu í nefnd gerði ég utanrmn. grein fyrir atkvæðagreiðslunni þar og komu ekki fram athugasemdir. Fjallað var nokkuð um nýja tillögu sem fram kom á allsherjarþinginu sem var áskorun til meðlimaríkja að gera sitt ýtrasta til þess að framkvæma samþykktir allsherjarþingsins enda væri eftirlit traust og samstaða um slíka framkvæmd. Við Íslendingar greiddum atkvæði með þessari tillögu enda sýnist mér hún vera í fullu samræmi við þann þunga sem við höfum lagt á starfsemi Sameinuðu þjóðanna og þær vonir sem við þá starfsemi. eru bundnar. Af einstökum stofnunum Sameinuðu þjóðanna vil ég nefna UNESCO eða Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þar hafa verið miklar deilur og voru þær af ýmsum raktar til framkvæmdastjóra stofnunarinnar. Við Íslendingar studdum kosningu nýs framkvæmdastjóra, og náði það fram að ganga eftir harðar deilur og margar atkvæðagreiðslur. Von okkar er að þetta verði til þess að starfsemi þessarar mikilvægu stofnunar eflist á ný með þátttöku sem flestra ef ekki allra þjóða heims. Af öðrum alþjóðastofnunum vil ég nefna Atlantshafsbandalagið. Þátttaka okkar í störfum þess hefur verið aukin. Fyrirrennari minn í starfi utanrrh. hóf það verk, m.a. með því að við erum nú orðnir aðilar að fleiri nefndum og ráðum sem þar starfa. Í sumum tilfellum erum við ekki fullir aðilar heldur eins konar aukaaðilar að þeim störfum eins og t.d. í störfum nefndar sem fjallar um kjarnorkuvígbúnað. En ég tel ákaflega mikilvægt að fylgjast með öllum þessum störfum þannig að við getum mótað okkur sjálfstæða skoðun á þeim ráðherrafundum sem æðstir eru í starfsemi Atlantshafsbandalagsins og látið þar koma fram okkar skoðanir og haft þau áhrif sem atkvæði okkar leyfir. Fundir Atlantshafsbandalagsins upp á síðkastið hafa einkennst mjög af viðræðum stórveldanna. Ég hef þegar nefnt að þar hafa verið margir fundir með t.d. utanríkisráðherra Bandaríkjanna sem hefur lagt á það mikla áherslu að halda slíka fundi eftir hvern fund sem hann á með utanríkisráðherra Sovétríkjanna. Ég hef getað mætt á þremur af fjórum slíkum fundum, sá mér ekki fært að mæta á þeim síðasta. Gert er ráð fyrir að minnsta kosti tveimur slíkum fundum þar til nýr leiðtogafundur verður haldinn í Moskvu í lok maí eða júní og mun ég leggja áherslu á að sækja þá fundi. Ég tel mikilvægt að sæti Íslands sé skipað á þeim fundum og þannig komi fram sá áhugi og sú áhersla sem við leggjum á þessar afvopnunarviðræður. Því er ekki að neita að þessi þróun hefur valdið nokkrum skjálfta innan Atlantshafsbandalagsins sem er ekki einkennilegt þegar mörg ríki eiga hlut að máli og hagsmunir ríkjanna eru allbreytilegir. Þó sýnist mér í raun aðdáunarvert hvað tekist hefur að ná breiðri samstöðu um þá meginstefnu sem fylgt er. Og á þeim fundum sem ég hef sótt hjá Atlantshafsbandalaginu hefur komið fram mjög eindreginn stuðningur við þær afvopnunartilraunir og tilraunir um fækkun kjarnorkuvopna sem nú fara fram. Hinu er svo ekki að neita að þarna eru skiptar skoðanir um hve langt á að ganga í þessu sambandi og virðist vera töluverður ótti hjá ýmsum ríkjum Vestur-Evrópu ef kjarnorkuvopn, m.a. þau vopn sem notuð eru á vígvöllum, þ.e. vígvallarvopn, eru með öllu fjarlægð. Í þessu sambandi tel ég að mikilvægasta skrefið á næstunni muni verða samkomulag um jafnvægi í hefðbundnum vígbúnaði. Þar hallar mjög á ríki Vestur-Evrópu. Og mér sýnist að kunni að vera jafnvel vonlaust að ná mikið lengra með eyðingu kjarnorkuvopna í Evrópu ef ekki er þegar orðið samkomulag um jafnvægi í hefðbundnum herbúnaði. Þær viðræður fara fram á fyrrnefndum fundum um öryggi og samvinnu í Evrópu og eru reyndar orðnar viðamestu umræðurnar á þeim vettvangi. Ég tel því að leggja beri mjög mikla áherslu á að ná árangri í samkomulagi um jafnvægi í hefðbundnum vopnum og hefðbundnum herbúnaði. Ég er alls ekki einn um þessa skoðun. Mér virðist hún vera ákaflega ríkjandi hjá fjölmörgum aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins. Evrópuráðið er önnur stofnun sem ég vil lauslega nefna. Evrópuráðið eru þau pólitísku samtökin í Evrópu, ef ég má orða það svo, sem við erum virkir þátttakendur í. Starfsemi Evrópuráðsins hefur verið með hefðbundnum hætti. Áhrif þess eru tvímælalaust langsamlega mest á ýmsum sviðum mannréttinda. Evrópuráðið vinnur þar mjög þarft starf. Athygli mína hefur vakið að Evrópuráðið hefur nú tekið í vaxandi mæli á dagskrá sína bætta sambúð austurs og vesturs í Evrópu. M.a. hefur aðalframkvæmdastjóri þess ferðast til Austur-Evrópuríkjanna og greint á fundum frá athyglisverðum viðræðum sem hann hefur átt við lönd þar, m.a. um hugsanlega eins konar áheyrn að a.m.k. einhverri starfsemi innan Evrópuráðsins. Ég tel þetta mikilvægt og vona að það geti orðið til þess með tímanum að fella það járntjald sem því miður hefur verið á milli Austur- og Vestur-Evrópu. Og vitanlega er ekkert annað ásættanlegt en að Austur- og Vestur-Evrópa geti starfað saman í sátt og samlyndi. Um Norðurlöndin ætla ég ekki að fjalla hér mikið. Þar hefur að sjálfsögðu samstarfið verið mjög innan Norðurlandaráðs sem er á vegum þinga þessara landa. En samstarfið hefur einnig verið mikilvægt á sviði utanríkismála. Fundir utanríkisráðherranna hafa verið hefðbundnir og menn hafa þar borið saman sínar bækur. Grænland er þó eitt af Norðurlöndunum sem vert er að ræða nokkuð. Við erum næstu nágrannar þessa stóra landsvæðis og höfum allt frá því að Grænlendingar tóku í vaxandi mæli við heimastjórn boðið Grænlendingum samstarf á fjölmörgum sviðum. Því miður þykir mér að þetta hafi þróast of hægt. Á því eru ýmsar skýringar. Það er gífurlegt verkefni sem Grænlendingar hafa tekið sér á hendur í þessu stóra landi en fámenna. Óttast ég að langt sé frá að séð sé fyrir endann á því viðfangsefni. Við hljótum að sýna Grænlendingum fullan skilning í þessu sambandi, en jafnframt verðum við að vænta þess að tvíhliða samningar náist um þau miklu auðæfi sem þessi tvö lönd deila í hafinu á milli. Þar hafa orðið vonbrigði. Ekki hefur tekist að ná samkomulagi um skiptingu á loðnustofninum, því miður, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Á síðasta fundi sem haldinn var 1986 komu Grænlendingar fram með mjög auknar kröfur um hlutdeild í loðnustofninum þrátt fyrir að allar athuganir hafa sýnt að loðnustofninn er jafnvel enn meir íslenskur fiskstofn en áður var talið. Sömuleiðis hefur ekki tekist að ná samkomulagi um veiðar á rækjustofni þeim sem er á milli landanna á Dornbanka. Það er stórt hagsmunamál hygg ég fyrir okkar rækjusjómenn og á einnig að vera fyrir Grænlendinga, ekki síst með tilliti til þess að þeir hafa fengið heimild til að athafna sig í íslenskum höfnum. Þá heimild veitti ég á sínum tíma þegar ég var sjútvrh. og leit á það sem fyrsta skrefið í samkomulag um nýtingu á þessum rækjustofni. Hins vegar hafa viðskipti á milli þjóðanna stórlega aukist og voru á síðasta ári um 100 millj. kr. í beinum vöruviðskiptum. Samstarf hefur einnig aukist á öðrum sviðum. M.a. hafa íslenskir verktakar í vaxandi mæli tekið að sér ýmiss konar framkvæmdir á Grænlandi og munu þær nú vera um 320 millj. kr. að verðmæti. Einkum er það í sambandi við uppbyggingu á frystihúsum og fiskvinnslustöðvum. Um hinn fjarlægari heim mætti margt segja. Þar eru því miður átök mjög víða. Ég ætla aðeins að nefna fjögur svæði. Ég hef reyndar þegar nefnt Afganistan þar sem fram hafa farið mannvíg sem enginn getur afsakað á nokkurn máta. En eftir ítarlegar viðræður nú í Genf virðist sjá fyrir endann á þeim átökum og eru nú miklar vonir bundnar við að Sovétríkin fjarlægi sinn her frá Afganistan samkvæmt því samkomulagi sem er langleiðina komið í höfn. Verður að sjálfsögðu mjög fylgst með því og því sem á eftir fylgir. Hins vegar sér ekki fyrir endann á átökum Írans og Íraks þrátt fyrir viðleitni Sameinuðu þjóðanna og m.a. samþykkt þeirra þar sem mjög eindregið er skorað á aðila að hætta átökum. Ég lýsti þeirri skoðun í ræðu minni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna að þessari samþykkt bæri að fylgja eftir með samþykkt um vopnasölubann til þessara ríkja. Mér sýnist að eftir að Öryggisráðið hefur stigið fyrsta skrefið að þessu leyti hljóti Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna að stíga næsta skref ef fyrri samþykkt nægir ekki. Því miður hefur ekki orðið samkomulag um slíka samþykkt hjá Öryggisráðinu þótt í viðræðum stórveldanna sé einnig fjallað um þessi mál og leitað eftir samkomulagi um aðgerðir. Að sjálfsögðu er alls ekki ljóst hvort vopnasölubann gæti orðið til þess að ljúka þessum miklu átökum. Því miður virðast vopnasalar engu að síður á hverju horni. En slík samþykkt mundi þó sýna vilja og viðleitni Sameinuðu þjóðanna og í kjölfar hennar væri hægt að fylgja því eftir, sem erfitt er nú, að stöðva vopnasölu til þessa svæðis. Mið-Ameríkuríkin hafa verið mjög í umræðunni og ekki að ástæðulausu því að þar eru einnig deilur miklar og mannvíg, ekki aðeins í Nicaragua heldur jafnvel víðar. Ég lýsti því í ræðu minni á allsherjarþinginu að tvímælalaust bæri að stuðla að því að samkomulag það, sem þessi ríki gerðu með sér sl. sumar, næði fram að ganga og hverri þjóð bæri skylda til að stuðla að slíku. Þetta er helsta vonin til þess að friður megi verða á þessu svæði. Framkvæmd þessa samkomulags er mjög háð því hvernig Bandaríkjamenn bregðast við og við hljótum að lýsa þeirri eindregnu von okkar að það stórveldi á vesturhveli jarðar beiti sínum mætti til þess að þetta samkomulag megi stuðla að friði á svæðinu. Þá vil ég að lokum nefna þau hroðalegu átök sem nú eiga sér stað í Ísrael. Við Íslendingar höfum í gegnum árin stutt mjög ákveðið rétt Ísraelsríkis og staðið að samþykktum í þá veru aftur og aftur á þingum Sameinuðu þjóðanna. Við höfum einnig stutt sjálfstætt ríki Palestínubúa. Við höfum hins vegar lagt á það mikla áherslu að leitað verði eftir heildarlausn á þeim miklu vandamálum sem eru í þessum heimshluta. Og við höfum fært rök fyrir því í okkar málflutningi hjá Sameinuðu þjóðunum að í raun sé málið langt frá því að vera leyst með einstökum afmörkuðum lausnum, heldur verði að ná um það heildarsamstöðu á svæðinu. Ég hygg að allir þeir sem stutt hafa tilverurétt Ísraelsríkis hljóti að hafa orðið fyrir mjög miklum vonbrigðum með það sem gerist nú á herteknu svæðunum. Mér sýnist ekki unnt að líkja því við neitt annað en hin verstu hryðjuverk. Þessi verk hafa verið sýnd alheimi af þeim fjölmiðlum sem hafa komist inn á þessi svæði, oft í óþökk stjórnvalda, ef ekki alltaf. Þau eru því okkur miklu nálægari en annars væri. Engin þjóð, enginn einstaklingur, óháð stuðningi við rétt Ísraelsríkis til sinnar tilveru, getur stutt morð á börnum, ófrískum konum, gamalmennum o.s.frv., eins og þarna á sér stað. Við hljótum að fordæma slíkt og ég geri fastlega ráð fyrir að umræða um þessi mál verði á næsta fundi utanríkisráðherra Norðurlanda sem verður í Noregi eftir u.þ.b. þrjár vikur. Ég mun beita mér fyrir því að Norðurlöndin móti sameiginlega stefnu í þessum málum og fordæmi þann yfirgang sem þarna er um að ræða. Mér er ljóst að ástandið á þessu svæði er ákaflega viðkvæmt. Og erfitt er að setjast í dómarasætið. Mér sýnist þó að það sem þarna gerist nú sé langt umfram þau mörk sem þolað verður. Sem betur fer eru innan Ísraels öflug samtök sem vilja allt aðra leið í þessum málum. Mér er kunnugt um það að frjálslynd stjórnmálasamtök þar og sömuleiðis jafnaðarmenn vilja leita annarra leiða. Þeir hafa boðað sjálfstæði herteknu svæðanna og treysta sér til að fallast á sjálfstætt ríki Palestínubúa, en um það hefur því miður ekki náðst samstaða og virðist ekkert nær nú en áður hefur verið. Hafnað hefur verið samþykkt Sameinuðu þjóðanna um ráðstefnu sem fjalli um lausn þessara vandamála í heildinni séð. Þetta er mál sem við hljótum að láta til okkar taka eins og við getum á alþjóðlegum vettvangi. Ég kem þá að kafla um utanríkisviðskipti. Á því sviði hafa orðið miklar breytingar í utanrrn. Samstaða varð um það á milli stjórnarflokkanna að flytja útflutningsmálin til utanrrn. Það er í samræmi við það sem er í flestum okkar nágrannaríkjum, m.a. Norðurlöndunum og t.d. Kanada og er að sjálfsögðu gert með það í huga að nýta utanríkisþjónustuna sem best í þágu þessa mikilvæga þáttar í okkar þjóðarbúskap. Þessi þróun hófst áður en ég tók við starfi, m.a. lét fyrirrennari minn setja á fót sendiráð í Brussel sem fyrst og fremst sinnir hinum mikilvægu störfum okkar í tengslum við Evrópubandalagið. Sú skrifstofa í utanrrn., sem fer með þessi mál, er ekki fjölmenn enn sem komið er. Þar vinna fjórir sérfræðingar. Verkefnin eru hins vegar gífurlega mikil eins og ég mun ræða nokkuð nánar. Ég geri mér vonir um að þetta reynist vel. Samstarfið við Útflutningsráð er ágætt og ég geri mér vonir um að það muni mjög auka starfskraftana á þessu sviði. Útflutningsráði ætla ég að sjá sem sjálfstæðast um veigamikla þætti. T.d. er Útflutningsráði ætlað að velja menn, viðskiptafulltrúa, sem sitji við hin ýmsu sendiráð okkar erlendis. Slíkir fulltrúar eru nú í Kaupmannahöfn, í Vestur-Þýskalandi og í New York. Ég geri mér vonir um að þeim muni fjölga. Viðskiptafulltrúi var í London en er ekki nú. Vegna fjárskorts hefur ekki verið talið fært að senda þangað á ný viðskiptafulltrúa. Ég geri ráð fyrir að lög um Útflutningsráð verði endurskoðuð nú á næstunni. Ætíð var gert ráð fyrir að þau yrðu skoðuð þegar nokkur reynsla væri af þeim fengin. Ég tel afar mikilvægt að tryggja Útflutningsráði öruggari tekjustofn en þann sem það hefur nánast til bráðabirgða nú, m.a. af þeim uppsafnaða söluskatti sem endurgreiddur hefur verið a.m.k. að verulegum hluta til fiskvinnslunnar. Sömuleiðis eru allháværar raddir um það að aðild að Útflutningsráði þurfi að vera víðtækari og ég tel mikilvægt að um það geti orðið samstaða. Af kynnum mínum af Útflutningsráði sýnist mér þar unnið hið ágætasta starf. Þar er áhugasamt starfslið og verkefnin hafa vaxið hröðum skrefum. Ég ætla ekki að ræða hér um viðskiptajöfnuð og þá hluti, en í skýrslunni eru allítarlegar upplýsingar um slíkt. Ég þarf ekki að nefna þá staðreynd að því miður varð verulegur viðskiptahalli á árinu 1987. Er það veruleg breyting sem varð frá árinu 1986. Jafnframt samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar að óbreyttu þá verður viðskiptahalli enn meiri á þessu ári, jafnvel allt að 5% landsframleiðslu, eða um 10 milljarðar. Vitanlega verður að stemma stigu við þessu og það er von mín að það verði gert með þeim efnahagsráðstöfunum sem að sjálfsögðu eru fram undan. Ég vil hins vegar ræða nokkuð um þær miklu breytingar sem augljósar eru á ýmsum sviðum viðskiptamála og þá sérstaklega sem tengjast þeirri breytingu eða þróun sem er innan Evrópubandalagsins. Ég hygg að menn séu nokkuð sammála um það eftir árangursríkan fund leiðtoga landa Evrópubandalagsins nú nýlega í Brussel að hinn svonefndi innri markaður megi kallast í höfn. Að vísu er þar gífurlega mikið starf óunnið, en stærstu tálmarnir eru úr vegi og ríkir nú miklu meiri bjartsýni. Rík ástæða er fyrir okkur Íslendinga að fylgjast með því sem er að gerast innan Evrópubandalagsins. Það er orðinn okkar stærsti viðskiptaaðili. Við flytjum meira en helming af okkar útflutningi þangað og sömuleiðis inn af okkar innflutningi, og má segja að þessi viðskipti vaxi hröðum skrefum. Ég vildi því strax hefja viðræður við forustumenn þar og átti í byrjun desember ágæta fundi með aðalframkvæmdastjóra Evrópubandalagsins, de Clercq. Ég gerði skýrslu um þann fund sem ég lagði fyrir ríkisstjórn og utanrmn. og var hún þar rædd. Sömuleiðis var fundur ráðherra Fríverslunarbandalags Evrópu í desember haldinn í Genf. Og raunar er varla hægt að ræða þessi mál án þess að fjalla um Evrópubandalagið og Fríverslunarbandalagið í einu lagi. Evrópubandalagið stefnir að því að mynda innri markað og með því ekki aðeins að afnema allar þær tálmanir sem eru nú á flutningi varnings innan meðlimaríkjanna. Þær eru satt að segja ótrúlegar. Mér er t.d. tjáð að það hafi a.m.k. allt til síðustu stundar þurft 12 skjöl og uppáskriftir til að flytja vörur frá Vestur-Þýskalandi til Ítalíu landleiðina. Allt slíkt á að afnema og reyndar er í þessu sambandi nú talað um hin fjögur frelsi, þ.e. fullkomið frelsi til viðskipta, fullkomið frelsi í flutningi fjármagns, fullkomið frelsi í allri þjónustustarfsemi og fullkomið frelsi í flutningi mannafla. Þetta er mikið og háleitt markmið sem ég hygg að ýmis ríki utan Evrópubandalagsins hljóti að staldra við og þá á ég við ríki sem hafa þarna mikilla hagsmuna að gæta. Á fundum ráðherra Fríverslunarbandalags Evrópu skýrði ég frá því að áreiðanlega yrði mjög erfitt fyrir okkur Íslendinga að taka þátt í fullkomnu frelsi fjármagns og fullkomnu frelsi í flutningi á vinnuafli. Raunar hef ég aldrei farið leynt með þá skoðun mína að full aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina, hún henti okkur ekki. Ég hef rætt þetta bæði í utanrmn. og í ríkisstjórn og vil skýra frá því að bæði utanrmn. og ríkisstjórn telja fulla aðild að Evrópubandalaginu ekki vera á dagskrá. Það breytir hins vegar ekki hinu að við þurfum að fylgjast mjög náið með því sem þarna er að gerast. Til að ná þessum innri markaði er Evrópubandalagið að samhæfa staðla, reglugerðir, lög og ýmsar kröfur á fjölmörgum ólíkum sviðum. Ég er þeirrar skoðunar að við hljótum að leita eftir nánum samningum við Evrópubandalagið eða þann innri markað sem upp úr því sprettur. Við hljótum að leita eftir góðum samningum við það. Við megum þó aldrei gleyma því að við höfum sem betur fer nú óvenjugóða samninga við Evrópubandalagið. Þetta sýnist mér stundum gleymast. Við höfum betri samninga við Evrópubandalagið en ég hygg nokkurt ríki sem utan þess stendur. Ég vil einnig leggja á það áherslu að þessir samningar eru ekki tímabundnir, þeir eru að vísu uppsegjanlegir, en þeir eru ekki tímabundnir. Í þeim viðræðum sem ég hef átt við aðalforstjóra Evrópubandalagsins kom fram að hann telur þessa samninga vera jákvæða fyrir okkur og lýsti engri hættu á því að þeim yrði sagt upp. Ég er þeirrar skoðunar að Evrópubandalaginu sé töluvert kappsmál að halda okkur í tengslum við bandalagið með samningi eins og við höfum nú eða jafnvel eitthvað betri samningi. Við leitum fyrst og fremst eftir því að fá vissar sjávarafurðir viðurkenndar sem fríverslunarvöru og vegur þar langsamlega þyngst saltfiskurinn sem þegar samningurinn var upphaflega gerður var ekki okkar áhyggjumál því að Spánn og Portúgal voru þá utan Evrópubandalagsins. Var því ekki lögð á það sú áhersla sem gert er nú að fá fullkomið verslunarfrelsi. Nú hafa bæði Spánn og Portúgal, eins og allir vita, gengið í bandalagið og því hefur þessi mikilvægi markaður okkar færst inn fyrir tollmúrana. Nú hagar þannig til að samkvæmt ákvæðum GATT eru 25 þús. lestir af saltfiski tollfrjálsar en öll viðbót er háð ákvörðun Evrópubandalagsins sjálfs. Í viðræðum mínum lagði ég að sjálfsögðu fyrst og fremst áherslu á að við hefðum mikinn áhuga á því að saltfiskur nyti sama tollfrelsis og aðrar okkar sjávarafurðir. Mér var svarað að vonlaust væri að fara fram á slíkt á þessari stundu á meðan Evrópubandalagið væri að móta sinn innri markað. Eða eins og sá fulltrúi sem þar fer með sjávarútvegsmál sagði: Ég treysti mér ekki til og reyndar er það vonlaust að fara með slíkt mál á þessu stigi fyrir tólf sjávarútvegsráðherra. Hins vegar var því ekki neitað að þetta gæti orðið á síðari stigum eftir að Evrópubandalagið hefur náð markmiði sínu með innri markað. Mér þótti athyglisvert það sem de Clercq aðalforstjóri sagði: Leitið eftir fullri fríverslun fyrir fisk innan Fríverslunarbandalags Evrópu og komið þannig sameinaðir með það málefni til Evrópubandalagsins. - Kem ég að því nánar síðar. Ég lagði jafnframt áherslu á að opnað yrði fyrir þennan tollfrjálsa kvóta, 25 þús. lestir, sem fyrst. Því var vel tekið og það var gert í desembermánuði. Ég lagði jafnframt áherslu á að viðbótarkvóti yrði ákveðinn fyrr en verið hefur því það hefur oft dregist fram á vor og valdið verulegum vandræðum þar sem saltfisk-"vertíð", ef ég má kalla það svo, er þá iðulega langt gengin. Þessu var einnig vel tekið og hefur nú verið ákveðið miklu fyrr en áður hefur verið að veita 45 þús. lesta viðbótarkvóta með 5% tolli. Til að aðlagast þessum nýja markaði, sem ég legg eindregið til að við gerum, og stefnum að góðum samningum við Evrópubandalagið, þurfum við að vinna mikið starf. Við þurfum að aðlagast breytingunum. Ég hygg að um 20 starfshópar séu eða verði starfandi á hinum ýmsu sviðum. Þegar hefur verið ákveðið að taka þátt í einu slíku starfi sem fjallar um samræmingu á rafbúnaði sem, eins og allir þekkja sem ferðast um þessi lönd, eru ekki eins frá einu landi til annars. Þetta er mikilvægt skref. En þau eru mörg, mörg önnur málin sem verður fjallað um. Því hefur á vegum Fríverslunarsambands Evrópu verið lögð á það mikil áhersla að þau sex ríki sem þar eru enn vinni sameiginlega að aðlögun að því sem er að gerast innan Evrópubandalagsins. Núverandi framkvæmdastjóri EFTA hefur unnið mjög gott starf á þessu sviði og er þegar hafin starfsemi innan EFTA á mörgum sviðum sem fjarlæg eru fríverslun. Ég nefni t.d. menntamál þar sem augljóslega er mikilvægt að samræma hugmyndir og kröfur. Samræming á ýmsum sviðum laga sem einnig er hafin hjá EFTA. Samræming á ýmsum innflutnings- og útflutningsreglum er nauðsynleg og samþykkt hefur verið hjá EFTA að meðlimaríkin veiti skrifstofu samtakanna í Genf upplýsingar um allar reglur og reglugerðir sem varða inn- og útflutning. Gert er ráð fyrir að veittur verði þriggja til sex mánaða frestur til að skoða slíkar hugmyndir og benda á annmarka sem menn þykjast á þeim sjá og þá með það í huga að samræma slíkar reglur innan landa Fríverslunarsamtakanna í Evrópu og þá að sjálfsögðu því sem verið er að gera innan Evrópubandalagsins. Hér er því um mikið starf að ræða sem ég sé ekki fram á að verði unnið af því fámenna starfsliði sem nú er. Í sendiráði okkar í Genf er einn sendiherra og einn sérfræðingur fyrir utan aðstoðarfólk. Þeir sinna einnig að sjálfsögðu GATT þar sem mjög mikilvægir hlutir eru að gerast sem við verðum að fylgjast með. Þá vil ég geta þess að við Íslendingar munum taka við formennsku í EFTA á næsta ári og þar með einnig í ýmsum sérnefndum á vegum EFTA sem við skoruðumst undan síðast þegar við tókum við formennsku. Þar er t.d. um að ræða nefnd sem er ætlað að samræma störf EFTA og EB á næstu árum og er í Brussel. Sendiherra okkar þar tekur við formennsku í þeirri nefnd. Að mínu mati kemur ekki til mála að skorast undan slíkri ábyrgð. Ef við ætlum að taka virkan þátt í því starfi sem þarna er unnið, þá verðum við að vera í því heilir. Ég hygg að öllum hljóti að vera ljóst að þegar að þessu kemur á næsta ári, þá reynir mjög á það starfslið sem í þessu verður og er áreiðanlegt að því verður að fjölga. Við eigum einnig fram undan afar mikið óunnið verk hér heima. Því fer víðs fjarri að samráð sé jafnvel á milli ráðuneyta hér um reglur og reglugerðir. Ekki hefur þess verið krafist hér að einstök ráðuneyti beri reglugerðir, sem eru tvímælalaust í þess verkahring, undir önnur ráðuneyti. Það hefur ekki verið talið nauðsynlegt. Ef við hins vegar ætlum að samræma slíkt, ekki aðeins innan lands heldur að þeirri þróun sem er fram undan erlendis, þá verður slíkt samráð að verða traust hér heima. Ég hef því gert ráð fyrir að einn af starfsmönnum viðskiptadeildar utanrrn. fái það verkefni að koma á nauðsynlegu samstarfi og samráði við stjórnvöld hér heima og við ýmsar stofnanir, útflutningsaðila, samtök þeirra, sem starfa utan Stjórnarráðsins. Ég er þeirrar skoðunar að mjög sé unnt að grisja þann frumskóg alls konar reglna og kvaða sem eru hér hjá okkur og hafa verið lengi og í raun og veru eru bæði óþarfar eða ganga ekki upp í þeirri stöðu sem við erum nú. Í þessu sambandi vil ég svo minnast á fiskinn sem ég hef lauslega minnst á áðan og vil geta þess að í þingmannanefnd EFTA hefur verið unnið hið ágætasta starf. Þar hefur hv. þm. Kjartan Jóhannsson setið og fengið því framgengt að þingmannanefndin hefur mælt með því við ráðherranefnd EFTA að fiskur verði fríverslunarvara. Þetta var í raun eina deilumálið á síðasta ráðherrafundi EFTA í desember í Genf. Svíar hafa lagst mjög hart gegn þessu og vildu strika þessi meðmæli þingmannanefndarinnar algjörlega út. Það kom í minn hlut að andmæla þessu en Norðmenn studdu það vel. Við fengum samþykkt að málið yrði áfram á dagskrá, yrði skoðað nánar og verði rætt, og ég vona ítarlega, á ráðherrafundi EFTA-ríkjanna sem halda á í Finnlandi 14. og 15. júní nk. Ég er þeirrar skoðunar að leiðin með fisk inn í fulla fríverslun sé í gegnum EFTA. Að vísu eru nokkuð skiptar skoðanir um það. Og ég er þeirrar skoðunar eftir viðhorf Svía að leiðin inn í EFTA kunni að vera í gegnum Norðurlandaráð. Ég vil því beina þeim tilmælum til okkar fulltrúa þar, sem ég hef reyndar rætt við um þessi mál, að þeir hreyfi þessum málum kröftuglega innan Norðurlandaráðs. Innan Norðurlandanna er talað um Norðurlöndin sem einn markað eða heimamarkað og að sjálfsögðu er tilgangslaust fyrir okkur að taka þátt í slíkum markaði ef við fáum þar ekki fullt frelsi fyrir okkar meginafurð, fiskinn. Þetta mál þarf að taka upp á Norðurlandaráðsþingi sem haldið verður nú mjög fljótlega. Ég skal nú stytta mál mitt um þennan mikilvæga málaflokk, en læt þess að lokum getið að þetta verður að mínu mati eitt okkar allra stærsta mál á næstu árum og við megum ekkert til spara að sinna þessum málum mjög vel. Ég kem þá að þróunarsamvinnu sem við hljótum að viðurkenna að er nokkurt feimnismál í þessum sölum. Ég þarf ekki að minna á það að fyrir u.þ.b. aldarfjórðungi samþykktu Sameinuðu þjóðirnar áskorun til hinna efnaðri meðlimaríkja að verja a.m.k. 1% þjóðartekna til þróunaraðstoðar. Ýmis lönd hafa náð þessu. Ég hygg að Noregur sé þar fremstur í flokki og sé kominn nokkuð fram yfir þetta. Ég heyrði nýlega að við séum á síðasta ári líklega með næsthæstu þjóðartekjur í heimi, en við erum líklega lægstir þróaðra landa eða hinna efnuðu landa í þróunaraðstoð. Með því að telja allt saman, bæði það sem Þróunarstofnun Íslands fær á fjárlögum og það sem veitt er til ýmissa stofnana Sameinuðu þjóðanna m.a., sumt sem er vafasamt að telja allt til þróunaraðstoðar, og bæta því við sem Hjálparstofnun kirkjunnar og Rauði krossinn og aðrir slíkir aðilar safna og veita í frjálsum framlögum, þá sýnist mér að framlag okkar til þróunaraðstoðar sé um 0,05–0,06 % þjóðartekna. Þróunarstofnunin fær 40 millj. kr. á fjárlögum. Ég hef séð ríka ástæðu til að skoða þessi mál og sótti því fund í Arusha í Tanzaníu nú í lok janúarmánaðar til að kynnast þeirri gífurlega miklu þróunaraðstoð sem það svæði fær. Mér fannst þetta nauðsynlegt vegna þess að fyrrv. utanrrh. hafði ákveðið að við tækjum þátt í einum þætti þess verkefnis, þróun á sviði fiskveiða í hinum risastóru vötnum sem á þessu svæði eru. Ég tel að sú ákvörðun hafi verið rétt, en hins vegar er ljóst að sú ákvörðun leggur töluverðar skyldur á okkar herðar. Getum við sinnt þessu verkefni? Ákveðið hefur verið að íslenskur sérfræðingur taki að sér samræmingu á aðstoð Norðurlandaþjóðanna á sviði fiskveiða á þessu svæði og mun aðsetur hans verða í Malawi. Til upplýsinga vil ég geta þess að á þessum fundi í Arusha upplýstist að Norðurlöndin hyggjast verja á næstu fjórum árum 4 milljörðum dollara í þróunaraðstoð við ríkin norður af Suður-Afríku eða hin suðlægari lönd í Afríku. Þetta eru að sjálfsögðu eins og öllum er ljóst gífurlegar upphæðir. Þetta er á ári hverju um 36–37 milljarðar ísl. kr. Það sem við getum lagt í þessa aðstoð í ár verður líklega 5–6 millj. ísl. kr. Hins vegar er alveg ljóst að sú ákvörðun að ráðast í þetta verkefni mun krefjast aukins fjármagns á næstu árum. Við getum ekki setið þarna með einn mann. Við hljótum að þurfa að setja verulega mikið meira fjármagn í þetta verkefni. Mér hefur því þótt rík ástæða til að marka ákveðna stefnu í okkar þróunaraðstoð. Ég tel að við Íslendingar eigum að leggja áherslu á ákveðin, afmörkuð verkefni. Það er í raun og veru eins og að kasta fjármagni út um gluggann, ef ég má orða það svo, að veita þessar litlu fjárhæðir okkar í stór sameiginleg verkefni. Við sjáum í raun og veru aldrei neinn árangur af slíku. Við eigum að takmarka okkar þróunaraðstoð við þau svið þar sem við höfum þekkingu. Við höfum þekkingu á sviði fiskveiða og sjávarútvegs. Þeirri þekkingu getum við miðlað. Ég heimsótti Grænhöfðaeyjar sem forsrh. og var afar ánægður með það sem verið er að gera þar fyrir okkar takmarkaða fjármagn. Þar hefur tekist að meta ákveðna fiskstofna sem lítt voru veiddir áður og þar verður haldið áfram, að vísu af veikum mætti, að þjálfa íbúa Grænhöfðaeyja í veiðum á þessum fiskstofnum og aðstoða þá við að vinna og markaðssetja þessa afurð. Ef við gætum sinnt eins og tveimur, þremur svona verkefnum, þá liggur eitthvað marktækt eftir okkur. Ég tel einnig að við eigum að skoða það sem við getum gert á sviði jarðvarmans. Þar erum við viðurkenndir með mikla þekkingu og höfum dálítið komið inn í þau mál, t.d. í Kenýa. Ég notaði tækifærið og heimsótti utanríkisráðherra Kenýa og ræddi sérstaklega við hann um þau mál. Þar eru gífurlega stór verkefni. Þróunarstofnunin hefur ákveðið að veita 1 millj. kr. til þess að tveir sérfræðingar megi fara þangað og skoða hugmyndir um nýtingu jarðvarma, í öðrum tilgangi en til raforkuframleiðslu. Þar vinna ýmsar þjóðir að nýtingu j arðvarmans og vissulega höfum við tekið þátt í umræðu um það og voru miklar vonir við það bundnar fyrir rúmu ári að við fengjum stóran hluta af þeim verkefnum. Það hefur því miður brugðist að langmestu leyti. Það brást af þeirri ástæðu að við höfum ekki haft, eins og þessar þjóðir tala um, ódýrt fjármagn til að - hvað eigum við að segja - malbika veginn að þessum verkefnum. Í öllum slíkum tilfellum er ákveðið forstarf af því tagi nauðsynlegt. Ný-Sjálendingar tóku af okkur verkefnið með slíku þróunarframlagi. Nú skal ég viðurkenna að vissulega getur það verið umhugsunarvert að steypa sér út í mjög stór verkefni og ætíð spurning hvað sú þjóð hagnast sem vinnur verkið. Hins vegar eru ýmsar leiðir til þessa og ég lærði mikið um það á fundinum í Arusha. T.d. hafa Danir þá reglu að 25% af því fjármagni sem þeir veita skuli varið til að kaupa tæki í Danmörku. Reyndar var mér sagt þarna að mjólkurbúin dönsku séu einhver er.n í kössunum og búin að vera í mörg ár. Og sum mjólkurbú hafa verið reist þar sem vantar kýrnar eða mjólk er lítil. Þannig að mér sýnist að ýmislegt af þessari tækniaðstoð hafi verið mjög ómarkvisst. Það er m.a. af þeirri ástæðu sem ég tel að við eigum að leggja áherslu á afmörkuð svið þar sem við höfum þekkingu og fyrst og fremst stefna að því að koma þekkingunni til skila. Við getum ekki gert okkur vonir um að héðan verði keypt mikið af tækjum. Þróunarsamvinnan er stórt mál sem við verðum að taka til mjög alvarlegrar athugunar á næstu árum og skal ég ekki fara fleiri orðum um það. Þá kem ég að kafla sem fjallar um öryggis- og varnarmál og mætti fara mörgum orðum um þau, en ég skal reyna að stikla á stóru. Að sjálfsögðu hafa orðið nokkrar breytingar á þessu sviði með byggingu flugstöðvarinnar og ekki síst með flutningi girðingar utan um það svæði sem herinn hefur haft til afnota og lagningu nýs þjóðvegar að flugstöðinni. Í sambandi við þær breytingar hef ég ákveðið að eftirlit lögreglu með hinum nýjum vegi að flugstöðinni verði í höndum Keflavíkurlögreglunnar. Hann er í beinu framhaldi af öðru svæði þessarar lögreglu og því eðlilegt að hún hafi þar allt eftirlit. Ég hef einnig rætt um það við sveitarfélögin, þ.e. Njarðvík og Keflavík, að ráðstafa til þeirra afnota meginhluta þess svæðis sem er nú kominn, við flutning girðingarinnar, út fyrir svæði varnarliðsins. Þetta er mjög mikilvægt byggingarsvæði fyrir þessi sveitarfélög sem eru orðin afar aðþrengd og ég sé enga ástæðu til þess að halda því innan varnarsvæða. Þetta er á umræðustigi og hef ég þegar tilkynnt forustumönnum þar þessa ákvörðun mína. Ég geri ráð fyrir því að umræður um það fari fram á næstunni. Hjá lögreglustjóraembættinu hafa að sjálfsögðu orðið þær breytingar að umferð um hlið inn á varnarsvæðið, inn á völlinn eins og sagt er, hefur mjög dregist saman við flutning flugstöðvarinnar. Því er öðru hliðinu nú lokað á nóttunni og aðeins einn lögregluþjónn í hliðunum með amerískum lögreglumanni. Að öðru leyti get ég ekki sagt að þarna hafi orðið breytingar. Ég geri ráð fyrir því að efla eins og frekast er kostur a.m.k. allt samstarf á milli tollgæslu í Flugstöð Leifs Eiríkssonar og annarrar tollgæslu hér á landinu. Ég vil nefna það að rætt hefur verið um hvort flytja eigi tollgæsluna alfarið undir tollgæslustjóra ríkisins. Ég hef ekkert viljað hafna því. Ég hef viljað skoða þetta mál með opnum huga, en hins er þó að gæta að þessir tollverðir hafa einnig eftirlit með öllum innflutningi varnarliðsins og það hygg ég að hljóti samkvæmt lögum frá 1954 að teljast hjá utanrrn. Flugmálastjórn hefur flutt í hina nýju flugstöð og hefur að sjálfsögðu yfirumsjón með rekstri hennar. Um Flugstöð Leifs Eiríkssonar hefur verið svo mikið rætt hér að það væri að bera í bakkafullan lækinn að ræða mikið um hana. Ég vil geta þess að samkvæmt áætlun sem ég hef látið gera og nýlega fengið um rekstur flugstöðvarinnar bendir allt til þess að hann geti orðið í jafnvægi á þessu ári og munu þá nægja þær tekjur sem fást af lendingargjöldum o.fl. í þann rekstur, en þess ber þó að gæta að sjálfsögðu að ekki er um afborganir að ræða á þessu ári nú af lánum sem til flugstöðvarinnar falla. Um bygginguna hefur fyrst og fremst verið rætt hér og ég gat þess í þeirri umræðu að samkvæmt síðustu áætlun sem ég hef látið gera og látið tína allt til sem sérfróðir menn telja óhjákvæmilegt á einhverju stigi á næstunni, þá eru þau verk sem þar eru eftir upp á 241 millj. kr. Hluti af því eða 150 millj. kr. var í þeirri upphæð sem ég nefndi þá, þ.e. í bókfærðum kostnaði að viðbættri áætlun yfir það sem umsamið er en ólokið. Ég hef rætt í ríkisstjórninni um þessi verkefni og m.a. hve mikilvægt er að ljúka sumum þeirra. Sum eru samningsbundin eins og t.d. lagning endanlegrar hitaveitu á svæðið. Því er mjög mikilvægt að ljúka því byggingum fjölgar þar og bráðabirgðalögn mun ekki geta annað þeim byggingum öllum í umtalsverðum kuldum. Ég hef einnig vakið athygli á því að samningsbundið er að ljúka og koma upp þeim listaverkum sem ákveðin hafa verið á svæðinu. Sömuleiðis eru viðgerðir eða lagfæringar á útihurðum o.fl. sem ekki verður komist hjá. Ekki hefur orðið samstaða í ríkisstjórninni um innlenda lántöku sem ég hef farið fram á í þessu skyni. Hér vil ég taka skýrt fram að ekki er um neinar viðbótarframkvæmdir að ræða. Ég tel að ef um þetta gæti orðið samstaða þá ætti að sjálfsögðu að ræða það við fjvn. Þetta vil ég láta koma fram því að mér þykir ákaflega illt ef ekki verður unnt að standa við samningsbundin verk og það geti orðið til mjög mikilla vandræða í sambandi við rekstur flugstöðvarinnar á næsta vetri. Mér þykir ófært að standa ekki við samninga við listamenn, en sé ekki, því miður, ráð til þess eins og nú horfir og verður þá að greiða þeim skaðabætur, sýnist mér ljóst. Um varnarliðið sjálft skal ég ekki fara mörgum orðum, en minnast þó á fáein atriði. Varnarliðið hefur eins og fyrr einnig gegnt ákveðnu björgunarhlutverki og verið æðioft kallað út. Í skýrslunni er getið um björgun á vegum varnarliðsins. Árið 1984 voru þær nítján, 1985 fjórar, 1986 fimm og 1987 þrettán. Sem betur fer hefur hin nýlega þyrla Landhelgisgæslunnar komið í mjög vaxandi mæli inn í þau störf og hljótum við að stefna að því að geta sinnt þessu sem mest sjálfir. Þó er það sannarlega þakkarvert að unnt er að leita til varnarliðsins þegar á þarf að halda. Kostnaður við rekstur varnarliðsins er rakinn í þessari skýrslu. Kemur þar fram að kostnaðurinn á árinu 1987 að öllu meðtöldu var 5,6 milljarðar kr. Af þeim kostnaði er 1,4 milljarðar kr. laun, 4,2 milljarðar kr. eru greiðslur til verktaka, þ.e. bæði launagreiðslur þeirra og allt annað sem á þeirra vegum hefur verið. Varnarliðið keypti á síðasta ári landbúnaðarafurðir fyrir 40,7 millj. kr. Fjöldi í varnarliðinu hefur verið mjög svipaður og undanfarin ár og skal ég ekki fara um það fleiri orðum. Mér þykir hins vegar ástæða til að ræða um það mjög alvarlega slys sem varð á varnarsvæðinu. Eins og menn vita láku úr leiðslum varnarliðsins á geymslusvæði þess fyrir neðan völlinn 75 þús. lítrar af olíu. Strax og vart varð við þetta var brugðist skjótt við, sett á fót samstarfsnefnd allra aðila sem hlut eiga að máli, bæði að sjálfsögðu varnarliðsins, ráðuneytisins og þeirra sem eru á svæðinu, bæjarfélaganna og sérfræðingar tilkvaddir. Hefur ekkert verið til sparað að skoða og leita leiða til að koma veg í fyrir tjón af þessu slysi. Ætlunin var fyrst að fjarlægja jarðveg. Menn töldu að olían hefði lekið skammt niður. En fljótlega kom í ljós að svo var ekki og berg, sem þarna var talið vera nokkuð ósprungið undir, reyndist mjög sprungið og olía hafði farið æðihratt niður úr jarðvegi og niður úr berginu og niður í grunnvatnið. Boraðar hafa verið holur á þessu svæði samkvæmt ákvörðun sérfræðinga í straumstefnu, fyrst 30 metra frá lekastaðnum og síðan nú holur töluvert lengra frá. Kemur í ljós að vatnsflæði þarna er ákaflega hægt en þó nokkuð að sjálfsögðu og jafnframt hefur komið í ljós að olían virðist dreifast í aðra átt en sérfræðingar töldu áður, meira í áttina til Keflavíkur en til Njarðvíkur. Einnig hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að loka holum, reyndar var einni holu lokað um tíma áður en borað var og menn vissu ekki hvernig olían hafði dreifst, og þá jafnframt að tengja vatnsveitur þessara byggðarlaga fram hjá þessu svæði í önnur vatnsból sem gætu sinnt þörfinni a.m.k. til bráðabirgða. Ég hef að sjálfsögðu fjallað allítarlega um þetta mál bæði við sérfræðinga og við heimamenn og ég hef ekki farið leynt með þá skoðun mína að engin önnur lausn sé á þessum vanda en að sækja vatn lengra inn á heiðina eða innar á heiðina á svipað svæði og Hitaveita Suðurnesja sækir sitt ferska vatn. Og ég hygg ég megi segja að um þá lausn er fullkomin samstaða á milli utanrrn., íslenskra sérfræðinga og sveitarstjórnarmanna á svæðinu. Ég hef því falið mönnum að gera áætlun í samráði við sveitarstjórnarmenn um slíka vatnslögn og jafnframt að athuga á hvaða svæði vatnið yrði tekið. Það munar æðimiklu í kostnaði með fjarlægð og þarf því að athugast vel. Jafnframt hefur verið samþykkt að gera mjög ítarlega grunnvatnsathugun á öllu svæðinu og munu Bandaríkjamenn kosta þá athugun að öllu leyti. Hún verður framkvæmd af bandarískum og íslenskum aðilum. Þetta hygg ég að sé reyndar löngu orðið tímabært því að vatnstaka á svæðinu er gífurlega mikil og allt of lítið vitað í raun um vatnsflæði eða vatnsmagn sem þarna má taka. Sömuleiðis hefur verið ákveðið að fram fari á vegum heilbrigðisyfirvalda athugun á öllum hugsanlegum mengunarvöldum á þessu svæði og þeir eru mjög margir. Þeir eru miklu fleiri en olíuleki eins og hér um ræðir eins og öllum má vera ljóst. Á þessu svæði eru notuð alls konar efni. Þarna er að sjálfsögðu olía notuð á allar vinnuvélar og á flugvélar. Þarna eru notuð efni til þess að eyða ís af vélum og af flugbrautum. Hvað verður um þessi efni? hljótum við að spyrja. Þetta er orðið eitt af meiri háttar athafnasvæðum þessa lands og vatn er tekið við jaðar þess. Ég held að slíkt geti aldrei nokkurn tímann liðist til lengdar. Því er orðið ákaflega tímabært að taka þessi mál föstum tökum. Ég hef einnig lýst því við amerísk stjórnvöld, þ.e. bæði sendiherra og flotamálaráðherra Bandaríkjanna sem hingað kom (hefur reyndar sagt af sér síðan), að ég telji enga lausn vera aðra en nýja vatnstöku og að sjálfsögðu hljóti Bandaríkjamenn að taka verulegan þátt í þeim kostnaði. Varnarliðið er samkvæmt samningi skaðabótaskylt og þær skaðabætur gætu orðið gífurlegar ef þessi olía fer inn í leiðslur á svæðinu. Þessu hefur alls ekki verið hafnað, en þeir hafa talið sér nauðsynlegt að fá gleggri upplýsingar um flæði olíunnar og um svæðið í heild. Þessu verður fylgt eftir.

Sagði ráðherrann af sér út af þessu?

Það vona ég nú ekki, en hann sagði af sér að því að mér skilst af því að hann fékk ekki nægilegt fjármagn. Kannski hann hafi ekki fengið aurana í þetta. Ég vil einnig taka fram að ég hef að sjálfsögðu rætt þetta mál í ríkisstjórninni og þar er full samstaða um þessa lausn á vandamálinu. Sala landbúnaðarafurða hefur verið nokkuð á dagskrá og er nýlega búið að gera nýjan samning þar sem nokkur aukning er. Varnarliðið kaupir nú öll egg innlend. En því er ekki að neita að okkur hefur gengið illa að koma lambakjötinu ofan í varnarliðsmennina og sömuleiðis höfum við lent í vandræðum með kjúklingana, m.a. orðið að biðjast undan því að uppfylla þann samning sem gerður var á síðasta ári vegna sýkla sem allir kannast við í kjúklingum. Þetta er alls ekki einleikið mál, en að því er unnið að auka þessa sölu og hún hefur aukist verulega. Ratsjármálin hafa verið hér nokkuð til umræðu og skal ég fara fljótt yfir sögu. Þó er þar um mjög mikil mál að ræða. Eins og hv. þm. vita var samþykkt fyrir nokkrum árum að byggja tvær nýjar ratsjárstöðvar á Norðurlandi eystra og á Vestfjörðum og jafnframt að endurbyggja þær stöðvar sem verið hafa um langt skeið á Suðvesturlandi og Suðausturlandi. Jafnframt var þá ákveðið að byggja nýja stjórnstöð. Þessar ratsjárstöðvar eða ratsjár sem þar verða eru allar af nýrri gerð, mjög sjálfvirkar. Eins og ég hef sagt áður er lögð á það rík áhersla af íslenskum stjórnvöldum að þetta séu ratsjárstöðvar eingöngu af þeirri gerð sem ekki sjá yfir sjóndeildarhringinn, ef ég má orða það svo. Þeirra svið er u.þ.b. 200 mílur. Talið var nauðsynlegt að reisa þær til að loka því gati sem er í flugumsjón yfir Norður-Íslandi og þar norður af. Sett voru þau skilyrði að íslensk flugmálayfirvöld fengju fullan aðgang að merkjum frá þessum stöðvum og gjörbreytir það að sjálfsögðu flugumsjón á hinu íslenska yfirráðasvæði og ekki síst yfir Íslandi þar sem ekki hefur verið slíkt öryggiseftirlit yfir stórum hluta landsins. Einnig var sett það skilyrði að meginþorri starfsmanna yrði íslenskur. Á þessu hefur síðan orðið sú breyting að þeir verða allir íslenskir sem í stöðvunum starfa og verða á bilinu 8–10, hygg ég, á hverri vakt. Eftir að þetta var ákveðið setti fyrirrennari minn á fót svonefnda ratsjárstofnun, sem má segja að sé til bráðabirgða innan Varnarmáladeildar, en ég hef sett menn til að gera drög að lögum fyrir þá stofnun þannig að hún verði staðfest með lögum frá Alþingi. Umsvif þessarar stofnunar eru mjög mikil, verða yfir 320 millj. kr. á þessu ári sem er að öllu leyti greitt af varnarliðinu. Þegar hafa verið ráðnir 18 starfsmenn, sem hafa verið sendir til þjálfunar erlendis, og samið við erlend fyrirtæki að aðstoða í fyrstu við rekstur ratsjárstöðvanna. M.a. er gert ráð fyrir því að Íslendingar taki fyrr en áður var ætlað við rekstri ratsjárstöðvarinnar á Suðausturlandi. Í sambandi við þessar stöðvar er ráðgerður mjög kostnaðarsamur hugbúnaður sem mun vera nálægt einsdæmi. Þær verða tölvustýrðar. Leitað hefur verið eftir því við varnarliðið að íslenskir kerfisfræðingar starfi við þróun, eftirlit og alla meðferð á þessum hugbúnaði. Ég lít svo á að um það sé orðið samkomulag. Félag ísi. iðnrekenda hefur verið til aðstoðar í þessu sambandi og ýmis hugbúnaðarfyrirtæki hafa sameinast um að bjóða í hönnun þessa hugbúnaðar sem er gífurlega stórt mál, líklega hátt í 200 millj. dollara þegar allt er með talið þó að hugbúnaðarhlutinn einn kunni að vera eitthvað minna. Ekki eru þá taldar ratsjárnar sjálfar sem eru þegar boðnar út og ameríska fyrirtækið General Electric mun framleiða. Hér er því um að ræða ákaflega mikil tæknimál. M.a. er um það talað að við Háskóla Íslands þurfi að koma upp deild á hugbúnaðarsviðinu. Þeir menn sem við þetta munu starfa taka að sjálfsögðu upp störf í þjóðfélaginu á ýmsum sviðum. Ég get staðfest eftir viðræður mínar við hugbúnaðarfyrirtæki að það er mjög mikill hugur í mörgum þeirra að takast á við þetta verkefni. Ég veit að ratsjárnar eru umdeildar. Um það höfum við rætt, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og ég, en á það vil ég leggja ríka áherslu að þessar ratsjár eru eingöngu til eftirlits. Þetta hef ég rætt við menn. Öll gerð ratsjánna, sem þarna eiga að verða, segja mér menn sem ég treysti, er þess eðlis að þær eru alls ekki nothæfar til árása, eins og hér hefur verið haldið fram. Þær ná, eins og ég sagði áðan, aðeins út að 200 mílum. Um framkvæmdir á vegum varnarliðsins er fjallað. Talin eru upp verkefni sem öll eru samþykkt áður og greint frá öllum áður í skýrslu utanrrh. nema, eins og ég sagði fyrr í dag, líklega eitt verkefni, þ.e. æfingasvæði fyrir slökkviliðið á Keflavíkurflugvelli sem er mjög lítið í sniðum. Framkvæmdirnar eru heldur minni í dollurum og krónum talið en áður hefur verið. Það sem Aðalverktakar hafa samið um en sem menn verða að athuga að alls ekki verður allt unnið í ár, er upp á 55,2 millj. bandaríkjadala en var á sl. ári 59 millj. bandaríkjadala. Frestað er einum áfanga við olíuhöfnina í Helguvík eins og kemur fram í skýrslunni. Framkvæmdir á vegum Keflavíkurverktaka eru einnig nokkru minni, þ.e. nú 9,2 millj. bandaríkjadala í stað 9,9 millj. áður. Öll verk á vegum Keflavíkurverktaka eru viðhaldsverkefni. Næsti kafli skýrslunnar fjallar um hafréttarsamninginn og skal ég fara þar fljótt yfir sögu. Þess er þó vert að minnast að aðeins 35 aðilar hafa staðfest samninginn og er þar Ísland með talið, en hann þarf staðfestingu 60 aðila til að ná fullgildingu. Það er athyglisvert að við erum þeir einu vestrænna ríkja sem höfum fullgilt samninginn. Önnur vestræn ríki telja sig bíða eftir árangri af starfi nefndar sem vinnur að undirbúningi alþjóðabotnsstofnunar og hafréttardómstóls. Það er vitanlega góðra gjalda vert og við bíðum einnig eftir slíku en hljótum að leggja á það áherslu þar sem við getum að sem flest ríki staðfesti þennan samning sem fyrst. Hatton-Rockall svæðið hefur verið nokkuð til umræðu og ber þar hæst þá rannsókn sem á þessu svæði fór fram í fyrra og var samvinnuverkefni Íslendinga, Dana og Færeyinga. Bretum og Írum var boðin þátttaka í því rannsóknarverkefni, en þeir þáðu það ekki. Þó sýnast mér nú merki um að ná megi a.m.k. samkomulagi um viðræður við Breta og Íra um þessi mál. Við munum standa fast á þeim rétti sem Hafréttarsáttmálinn gefur okkur á þessu svæði, en að sjálfsögðu er öllum ljóst að afar mikilvægt er að geta náð samkomulagi um þessi mál og leyst þau þannig. Raunar er engin lausn í sjónmáli nema samkomulag verði og er því lögð á það mikil áhersla. Geri ég mér vonir um að eitthvað miði í þá átt á næstunni. Einnig hefur farið fram athugun á þeim rétti sem við kunnum að eiga á norðurslóðum í samræmi við ákvæði Hafréttarsáttmálans. M.a. beitti utanrrn. sér fyrir fundi í Reykjavík 25. og 26. jan. um þau mál með þjóðum hér í kring sem þarna eiga einnig hagsmuna að gæta. Ég þarf ekki að geta þess að formaður utanrmn. hefur verið sá maður sem fylgt hefur þessum málum best eftir og utanrrn. notið hans ráðgjafar í einu og öllu í þessu sambandi. Um hvalamálið er fjallað og hefur það verið mikið rætt. Í fáum orðum sagt hygg ég að í því máli hafi orðið nokkur breyting á sl. hausti, m.a. eftir fundi sem ráðgerðir voru í Ottawa í september en urðu ekki. Eftir bréfaskipti á milli forsrh. og forseta Bandaríkjanna gerðum við ráð fyrir að háttsettur fulltrúi utanrrn. bandaríska yrði í forustu í umræðum við okkur um málin. Svo varð ekki. Ég sá því ekki annan kost en að hafna að mæta á þeim fundi. Embættismenn tóku hins vegar við hugmyndum sem síðan var unnið úr og urðu grundvöllur að samkomulagi í þremur liðum sem síðan hefur verið lagt til grundvallar í þeim viðræðum sem fram hafa farið milli Íslendinga og Bandaríkjamanna um málið. Ég vil einnig láta koma fram að á fundi sem ég átti með Shultz utanríkisráðherra Bandaríkjanna 23. sept. sl. í New York lagði ég á það ríka áherslu að viðræður um þetta mál gætu orðið langtum fyrr en verið hefur. Þær hafa yfirleitt orðið eftir fundi í Alþjóðahvalveiðiráðinu, þegar hlutirnir hafa verið komnir í vandræði. Við þessu var orðið og hefur sjútvrh. átt nýlega góðan fund í Washington um málið. Ég vil leggja á það áherslu að ég tel að við höfum e.t.v. lagt dálítið vafasaman skilning í hvalveiðimálið, Íslendingar. Mér finnst við hafa lagt of mikla áherslu á að réttlæta vísindaveiðar. Við höfum ekki lagt nægilega áherslu á þann skilning, sem ég veit að er langflestra eða allra Íslendinga, að vitanlega á hvalurinn sinn rétt og vernda ber hvalastofninn. Við höfum reyndar sýnt það í verki þegar við stöðvuðum hvalveiðar frá 1915 til 1935 þegar tvímælalaust var gífurleg ofveiði á hval hér við land. Við eigum að taka þátt í þessum verndaraðgerðum, vera virkir í þessum verndaraðgerðum, en við hljótum hins vegar að halda fram þeirri sannfæringu, a.m.k. margra okkar, að gæta þurfi viss jafnvægis í lífríkinu og það sé engum til góðs, hvorki hvalnum né manninum, að friða hvali svo að þetta jafnvægi raskist. Ég hygg að mönnum sé að verða þetta stöðugt ljósara. Þetta hefur komið fram t.d. í því jafnvægisleysi sem skapast hefur víða á selaslóðum og hefur horft til mjög stórra vandræða. Nægir þar að nefna Norður-Noreg og ýmis svæði í Kanada þar sem kanadísk stjórnvöld sáu sig tilneydd til þess að láta drepa 50 000 seli á sl. vetri. Ég held að þetta sé hlutur sem við megum alls ekki horfa fram hjá. Ef náðst gæti samkomulag um ákveðna stofnstærð hinna ýmsu hvalategunda og síðan nýtingu á þeim hvalastofnum innan marka jafnvægis í náttúrunni og verndun hvalastofnsins sýndist mér mikið unnið. Við eigum að stefna að því að það geti orðið niðurstaða t.d. hjá Alþjóðahvalveiðiráðinu og öðrum þeim aðilum sem um þessi mál fjalla. Herra forseti. Ég hef gerst nokkuð langorður um þessa skýrslu og meira en ég ætlaði. En utanríkismálin eru sannarlega mikill þáttur og vaxandi þáttur í okkar þjóðarbúskap og okkar þjóðlífi. Ég vil aðeins að lokum vekja athygli á því að í lok skýrslunnar er fjallað nokkuð um utanríkisþjónustuna sem slíka. M.a. kemur þar fram hver fjöldi starfsmanna utanríkisþjónustunnar er. Í utanrrn. starfa nú 23 embættismenn og 17 aðrir starfsmenn eða alls 40 manns. Erlendis starfa í okkar sendiráðum samtals 28 embættismenn, 17 útsendir ritarar, 9 staðbundnir ritarar og 12 aðrir starfsmenn eða samtals 66 manns. Samtals eru því starfsmenn utanríkisþjónustunnar 106. Á vegum utanríkisþjónustunnar starfa síðan 200 ólaunaðir ræðismenn. Ég hygg að öllum muni vera ljóst að þetta er afar fámennt starfslið. Sendiráð og fastanefndir eru samtals 12 og auk þeirra eru að vísu tveir heimasendiherrar sem fara með stóran hluta heimsins, Asíu, Ástralíu o.fl. Það hefur víða vakið athygli hvað þeim er ætlað að sinna mörgum löndum og stórum svæðum. Ég hef sannfærst um það eftir að ég hóf störf við utanríkisþjónustuna að þarna starfar mjög gott fólk. Þarna er mikill áhugi á þessum störfum, þarna er mikil kunnátta til staðar, ótrúlega mikil miðað við það hvað menn þurfa að skipta sér á mörg störf, og þarna er vel unnið og samviskusamlega. Ég held hins vegar að með mjög vaxandi umsvifum þurfi að endurskoða starfsemi utanríkisþjónustunnar. Ég hef t.d. gert ráð fyrir því að sérhæfing verði meiri í utanríkisþjónustunni en verið hefur. Menn verði ekki fluttir, eins og nauðsynlegt hefur reynst, á milli ólíkra starfa. Ég hygg að við fáum þannig enn betri störf unnin. Staðreyndin er vitanlega sú að sum svið eru orðin svo viðamikil að sérhæfing er möguleg. Ég nefni t.d. viðskiptasviðið og öryggismálin. Ég tel einnig og vil leggja á það áherslu að endurskoða þurfi upplýsingamiðlun frá utanríkisþjónustunni og hef gert ráðstafanir til þess. Er verið að koma á fót sérstakri upplýsingadeild sem verður í hinni almennu skrifstofu utanríkisþjónustunnar. Gert er ráð fyrir að upplýsingamiðlun, ekki aðeins til annarra landa, sem hefur verið töluvert mikil að beiðni þaðan, verði einnig stórlega aukin innan lands þannig að landsmenn fái tækifæri til þess að fylgjast glöggt með því sem fram fer. Ég hef einnig athugað skrifstofuskipan utanríkisþjónustunnar sem þarf að vera nokkuð ákveðin og föst. Þar er að sjálfsögðu starfandi alþjóðaskrifstofa, skrifstofa varnarmála, skrifstofa viðskiptamála og almenn skrifstofa auk sendiráða erlendis. Í utanrrn. er starfandi einn svonefndur prótókollsstjóri sem ég hef ekki fundið gott íslenskt nafn á. En ef þm. geta hjálpað mér þá er ég þakklátur.

Siðameistari.

Nei, ég vil ekki það orð, ómögulegt orð. Sömuleiðis er þar starfandi þjóðréttarfræðingur sem segja má að þjóni hinum ýmsu deildum. Þá er skrifstofa Norðurlandaráðs í utanrrn. og þó að hún sé velkomin þar er hún nokkuð sérstæð að því leyti að hún heyrir undir annan ráðherra en það hefur allt leyst með sátt og samkomulagi. Herra forseti. Ég vona að ég hafi dregið fram þau meginatriði skýrslunnar. Mér er fullkomlega ljóst að þar eru fjölmörg önnur sem mætti ræða og verða rædd. Ég vona að þm. taki þau mál upp eins og þeim sýnist nauðsynlegt. Ég mun leitast við að svara spurningum sem fram koma. Ég vona jafnframt að þessir tveir dagar verði mikilvægir fyrir utanríkisstarfsemina sjálfa, að héðan komi ýmsar mikilvægar ábendingar sem verða skoðaðar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur nú hér lagt fram og mælt fyrir. Skýrsla hæstv. utanrrh. að þessu sinni er fyrir margra hluta sakir athyglisverð. Ef hún er skoðuð og borin saman við skýrslur fyrri utanrrh. liggur við að mönnum detti orðið "glasnost" í hug. Í skýrslu utanrrh. á síðasta ári segir t.d., með leyfi forseta: "Árið 1986 flugu F15-orustuþotur varnarliðsins til móts við 170 sovéskar herflugvélar sem komið höfðu inn á íslenska loftvarnarsvæðið. Sovéskar herflugvélar komu að meðaltali á tveggja daga fresti inn á íslenska loftvarnarsvæðið." Núv. hæstv. utanrrh. nefnir þetta sovéska herflugvélager að engu og verðum við því að ætla að varnarliðið og hæstv. þáv. utanrrh. hafi endanlega hrakið það á brott. Almennt víkur hæstv. utanrrh. heldur vinsamlega að þeim Sovétmönnum eða nánar til tekið á svipaðan hátt og öðrum helstu viðskiptaþjóðum okkar. Þetta er nokkur nýjung í skýrslum íslenskra utanrrh. Annað það atriði sem athygli vekur er hversu persónuleg skýrslan er. Ráðherra talar oft í fyrstu persónu en ekki fyrir hönd ríkisstjórnarinnar allrar, enda taldi Morgunblaðið sér skylt að róa vini sína með leiðara í gær þar sem því er velt upp hvort breyting sé að verða á meðferð utanríkismála og afstöðu Íslendinga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ekki eru þar bein svör við því, en áhersla lögð á hversu flókin og margbrotin viðfangsefni utanrrn. séu og löng og mikil skýrsla geti leynt aðalatriðum. Án þess að skýrslan sé gagnrýnd berum orðum gefur Morgunblaðið í skyn að hún sé hættulaus, en hafa beri auga á starfsemi utanrrn. og hæstv. utanrrh. Það er e.t.v. ekki að undra þó að þeim Morgunblaðsmönnum hnykkti við þegar þeir lásu upphaf skýrslunnar. Þar stendur nefnilega, með leyfi forseta: "Við getum ekki lengur látið þróun heimsmála afskiptalausa. Jafnvel smáþjóð eins og við Íslendingar á ekki aðeins þann rétt heldur ber skylda til að hafa þau áhrif sem hún getur til að þoka þróun heimsmála á rétta braut." Þetta er athyglisvert og beinlínis áfellisdómur yfir fyrri hæstv. utanríkisráðherrum, svo sannarlega réttmætur. Íslendingar hafa um árabil hangið aftan í Ameríkönum á alþjóðavettvangi og lítið þjóðlegt sjálfstæði sýnt. Því ber að fagna ef þetta er að breytast. En nokkuð ber þó á að hæstv. utanrrh. sé ekki sjálfum sér samkvæmur í umfjöllun sinni á alþjóðamálum og verður vikið að því seinna. Hvað sem því líður ber skýrsla hans ekki þau kennimerki ofstækis og fordóma sem fyrri skýrslur hafa einkennst af. Því ber að fagna og það ber að þakka honum. Hæstv. utanrrh. fagnar fyrsta samningi risaveldanna um fækkun kjarnorkuvopna og útrýmingu mikils magns meðaldrægra kjarnorkuvopna. Það gerum við alþýðubandalagsmenn einnig. Flokkur okkar hefur alla tíð einn flokka haft afdráttarlausa stefnu gegn vígbúnaði og herrekstri, gegn erlendum her á Íslandi og gegn þátttöku í hernaðarbandalögum. Sú barátta um allan heim er nú að bera árangur. Æðstu ráðamenn hafa loksins skilið ákall heimsbyggðarinnar um líf í friði við menn og umhverfi. Alþingismenn skildu þetta ákall einnig og þáltill. sú um gagnkvæma alhliða afvopnun sem Alþingi samþykkti 23. maí 1985 braut í blað í sögu þingsins. Flokkur okkar hafði um langt árabil flutt till. í þessa átt og á allra síðustu árum einnig þm. annarra flokka, einkum Framsfl. og Kvennalista. Sú staðreynd að Alþingi náði samstöðu um áðurnefnda till. var sögulegur viðburður sem óhugsandi hefði verið fyrir örfáum árum. Þessi barátta hefur borið árangur hér sem víða annars staðar um heim. Það er óumdeilanlegt að þíðan heldur áfram. Í fyrradag hittust þeir George Schultz og Shevardnadze. Hittu þeir hvor sitt hernaðarbandalag til að gefa skýrslur um viðræður risaveldanna tveggja um fækkun hefðbundinna vopna og útrýmingu meðal- og skammdrægra kjarnorkuvopna sem einnig verða meginumræðuefni á fundi ráðamanna NATO-ríkja í Brussel í næsta mánuði. Talið er víst að sovétmenn dragi herlið sitt út úr Afganistan m.a. til þess að koma til móts við viðsemjendur sína um friðar- og afvopnunarmál. En þó að vonir manna hafi vissulega glæðst um varanlegan frið er víða ófriðvænlegt í heiminum. Grimmileg stríð eru háð og afleiðingarnar sjáum við dag hvern á sjónvarpsskermum okkar heima í stofu. Hyldýpi mannlegra þjáninga, hungur, ástvinamissi, örkuml og vonleysi. En hvert örstutt spor í átt til friðar er fagnaðarefni og hæstv. utanrrh. segir um áðurnefnda samþykkt Alþingis um afvopnun, með leyfi forseta: "Þetta er athyglisverð ályktun og mikilvægur grundvöllur á að byggja í utanríkismálum. Ég hef lagt á það áherslu að sýna í verki þann vilja sem Alþingi hefur lýst. Það hefur verið gert hjá Sameinuðu þjóðunum með breyttri afstöðu í allmörgum málum og hvarvetna þar sem rödd Íslands heyrist." Hér kveður vissulega við nokkuð nýjan tón. Skal nú vikið nánar, herra forseti, að einstökum efnisatriðum skýrslunnar. Getið er um þá breytingu sem orðið hefur á verkefnum utanrrn. við það að útflutningsviðskipti hafa nú færst frá viðskrn. til utanrrn. og sagt er frá opnun sérstakrar skrifstofu í Brussel sem annast skal viðskipti við Efnahagsbandalag Evrópu. Sú spurning hlýtur að vakna hvort ekki þurfi að endurskoða við hvað sé stuðst þegar sendiherrar verða ráðnir í framtíðinni. Óneitanlega hafa ekki verið gerðar aðrar kröfur hingað til en að sendiherrar þjóðarinnar væru frambærilegir menn á almannafæri, kynnu sig við opinberar athafnir og kynnu einhver skil á erlendum tungumálum og hefðu til að bera almenna þekkingu um þær þjóðir sem þeim var falið að annast.

Sterkan hægri handlegg.

Stundum hafa þessi embætti næstum gengið í erfðir. Nú kynni að vera ástæða til að krefjast nokkurrar þekkingar á alþjóðaviðskiptum, markaðssetningu og markaðsleit svo að ekki þurfi til að koma fjöldi nýrra embætta í utanríkisþjónustunni. Hið sama ætti að gilda um annað starfsfólk sendiráðanna. Það væri sannarlega mál til komið að sá endemis kauðaháttur, sem einkennt hefur tilraunir Íslendinga við sölu á íslenskum varningi erlendis, yrði aflagður og nútímaaðferðum beitt í samskiptum við erlenda viðskiptaaðila. Á þessu þarf meginbreyting að verða. En nýleg afskipti ríkisstjórnarinnar af boði Gorbatsjovs til forseta Íslands urðu ekki beint til að kveikja þær vonir. Slíkur afkáraskapur og nesjamennska ætti helst ekki að eiga sér stað aftur. Í kaflanum um einstök alþjóðamál er þess getið að umhverfismálaráðherrar allra Norðurlandanna hafi borið fram formleg mótmæli gegn kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Dounreay í Skotlandi. Þess er hins vegar ekki getið að Alþingi hefur nýlega samþykkt till. hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifs Guttormssonar og fleiri þm. um sama efni. Ekkert er heldur minnst á ágæta frammistöðu Íslendinga á fundum um mengun hafsins, svo sem það að Íslendingar greiddu einir Norðurlandaþjóða tillögu Íra um lokun kjarnorkuendurvinnslustöðvarinnar í Sellafield, sem áður hét Windscale, atkvæði sitt sl. sumar. Siglingamálastjóri og starfsmenn hans hafa lagt mikla vinnu í þessi mál og eiga heiður skilið fyrir. Hugleiðingar hæstv. utanrrh. í kaflanum um Washington-samkomulag risaveldanna vekur ýmsar spurningar. Þar telur hann upp nokkrar meginástæður fyrir mikilvægi samkomulags Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um fækkun kjarnavopna. Hann segir m.a., með leyfi forseta: "Í þriðja lagi halda Bretar og Frakkar að svo stöddu óskertum kjarnavopnaherafla sínum. Það var Atlantshafsbandalagsríkjunum mikið áhyggjuefni á sínum tíma að Sovétríkin væru að reyna að reka fleyg milli Evrópuríkjanna og Bandaríkjanna." Við hljótum að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað merkir þetta? Er ráðherra að fagna því að meginhluti herafla Breta og Frakka er nú kjarnorkukafbátar? Það er erfitt að sjá annað en að hann telji eðlilegt að þeir auki þann herafla sinn og er það mjög í blóra við það sem hæstv. ráðherra segir annars staðar um áhyggjur sínar af auknum kafbátahernaði á höfum úti. Einnig segir í þessum sama kafla: "Í fimmta lagi náðist samkomulagið vegna þess að Atlantshafsbandalagsríkin héldu fast við þá stefnu sem mörkuð var fyrir átta árum um að endurnýja skammdrægar og meðaldrægar flaugar á landi í Evrópu en semja um leið við Sovétríkin um eyðingu þessara vopna (Dual Track Decision)." Ég spyr aftur: Hvað þýðir þetta? Er hæstv. ráðherra að fagna niðursetningu meðaldrægra kjarnorkuvopna? Er hann að lýsa ánægju sinni með staðsetningu Pershing-flauga á evrópsku landi? Það er ákaflega erfitt að álykta annað við lestur þessarar greinar. Þá segir einnig í kaflanum um takmörkun vígbúnaðar á norðurslóðum, með leyfi forseta: "Nokkuð hefur verið rætt um það undanfarna mánuði hvaða leiðir Atlantshafsbandalagið geti farið til að bæta sér upp missi þeirra flauga sem upprættar eru með samningunum." Ég játa hreint út að ég skil ekki alveg hugsanagang hæstv. ráðherra þarna og vildi biðja hann að skýra það nánar út fyrir okkur á eftir. Herra forseti. Ég mun ekki gera kaflann um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd að umræðuefni hér. Það mun hv. þm. Svavar Gestsson gera hér á eftir þar sem hann er fulltrúi flokksins í þingmannanefndinni um þau mál. Hið sama gildir um kaflann um Sameinuðu þjóðirnar, en hann sat síðasta allsherjarþing. Ég vil þó nota tækifærið til að lýsa ánægju minni með það að þm. eru ekki lengur titlaðir varamenn embættismanna utanrrn. í skýrslu um þátttöku Íslands í 42. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna eins og áður tíðkaðist heldur fulltrúar þingflokkanna. Það tel ég mikla framför. Ég mun því flytja mig aftur í kaflann um Atlantshafsbandalagið á bls. 17. Við erum auðvitað ósammála flestu því sem þar er sagt. Við teljum ekki að þátttaka í Atlantshafsbandalaginu sé grundvöllur öryggis- og varnarstefnu Íslands né að markmið hernaðarbandalags sé að koma í veg fyrir styrjöld, því síður að það hafi tryggt okkur frið og öryggi í 40 ár. Hernaðarbandalög eru ævinlega ógnun við frið og herforingjar Atlantshafsbandalagsins og a.m.k. ein aðildarþjóðin, Bandaríki Norður-Ameríku, hefur haldið styrjöldum gangandi í öðrum heimshlutum öll þessi ár með samþykki og samábyrgð Íslendinga. Herstöðin í Keflavík er liður í hernaðarkeðju Bandaríkjanna og þá fyrst er von um frið og öryggi í þessu landi þegar öllum eyðingarvopnum verður útrýmt og hernaðarbandalög aflögð. Vopnaframleiðslan kallar á styrjaldir, framleiðsluvaran verður að seljast og hún hefur selst með því að sjá um að sífelld eftirspurn sé eftir henni til styrjaldarreksturs víða um heim. Það sem vekur þó mesta athygli við lestur þessa kafla er frásögnin um kjarnorkuáætlunarnefndina. Þar segir að Íslendingar hafi í fyrsta skipti setið fund nefndarinar í Monterey í Kaliforníu 3. og 4. nóv. sl. Þetta er sú nefnd, og nú bið ég þm. að hlusta, sem raunverulega tekur allar ákvarðanir um pólitísk og hertæknileg mál sem tengjast kjarnavopnaherafla NATO-ríkjanna, bæði uppbyggingu og endurnýjun hans og afvopnun og fækkun kjarnavopna. Með þessari fundarsetu hafa Íslendingar gerst formlegir aðilar að ákvörðunum um hertæknileg efni sem er vægast sagt kyndugt þar sem þjóðin hefur aldrei rekið her eða átt vígvélar. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra hvort fulltrúar Íslands hafi látið færa til bókar afstöðu sína á fundinum. Vísast hvílir leynd yfir því sem þarna fer fram, en hæstv. ráðherra leggur áherslu á að megintilgangur þátttöku í störfum nefndarinnar af Íslands hálfu sé að vinna að friði og afvopnun. Því spyr ég: Var sú afstaða færð til bókar? Tóku fulltrúar Íslands þátt í ákvörðunum um uppbyggingu og endurnýjun gjöreyðingarvopna? Þetta bið ég hæstv. ráðherra að upplýsa þingheim um. Jafnframt hvort áhersla hafi verið lögð á að aldrei verði kjarnavopn leyfð á íslensku landi, hvorki í stríði né friði. Við þessum spurningum verður þingheimur að fá skýr og afdráttarlaus svör. Í kaflanum um Evrópuráðið kemur fram að á síðasta ári hafi farið fram undirbúningur að svonefndu norður-suður átaki ráðsins árið 1988 um samskipti Evrópuráðsríkja og ríkja þriðja heimsins, en ráðgjafarþingið hafi áður beitt sér í málinu. Þingheimi til upplýsingar ber að taka fram að þetta starf er framkvæmd á tillögu Ólafs Ragnars Grímssonar, formanns Alþb., sem hann flutti á fundi ráðsins í Lissabon árið 1984. Er gleðilegt að þetta starf skuli vera hafið. En fróðlegt væri að heyra hugmyndir hæstv. ráðherra um hvern hlut Íslendingar ætla sér í þessu starfi, hvað er fyrirhugað að gera af Íslands hálfu. Bið ég hæstv. ráðherra að skýra nánar frá því. Ég mun ekki gera Norðurlandasamvinnu ítarleg skil hér þar sem skýrsla Íslandsdeildar ráðsins verður ekki lögð fram nú eins og venja er þegar skýrsla utanrrh. er lögð fram. Ég á nokkra sök á þessu. Ég óskaði eftir því við þessa umræðu á síðasta ári að skýrsla Norðurlandaráðs yrði lögð fram sérstaklega svo umræða um hana hyrfi ekki í skuggann af hinni skýrslunni. Ég tel að allt of lítil umræða sé hér í þingsölum um samstarf Norðurlandanna og að það starf hafi nánast verið einkamál okkar sem í ráðinu sitjum. Ég er næsta viss um að aðrir hv. þm. eru harla ófróðir um það mikla starf sem þar er unnið. Ég tók eftir því að hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir gat þess í þessari umræðu á síðasta þingi að hún hefði gert sér grein fyrir gildi þessa samstarfs er hún sat þing Sameinuðu þjóðanna. Allt sem hún sagði um það var rétt, en þm. ættu ekki að þurfa að ferðast til annarra landa til að sannfærast um gildi norrænnar samvinnu. 36. þing Norðurlandaráðs hefst í Osló 7. mars nk. Fyrir þinginu liggja fjölmörg mál, en næsta víst er að hæst mun bera umræðuna um hlut Norðurlandanna í efnahagssamvinnu Evrópuríkja. Afstaða til Efnahagsbandalagsins eftir að sýnt er að framtíð EFTA verður æ ótryggari, eftir að æ fleiri EFTA-lönd hafa sótt um inngöngu í Efnahagsbandalagið, hefur breyst og önnur og ný lota um þau mál hefur nú hafist. Það er hárrétt, sem hæstv. utanrrh. sagði hér áðan, að við megum ekki liggja á liði okkar þar. Á síðasta þingi Norðurlandaráðs lagði ég til að Norðurlandaráð kæmi sér upp einhverju liði af starfsmönnum sem væru vel menntaðir og hæfir á sviði alþjóðapeningamála. Ég tel að ráðið hafi yfir of fáu starfsliði að ráða er þá þjálfun hefur. Ég held að hvert land fyrir sig og Norðurlandaráð í heild þurfi að sinna þessum málum miklu betur og fylgjast miklu nánar með hvað er að gerast suður í Brussel og í þessum alþjóðastofnunum. Þá liggur fyrir þinginu tillaga um norrænt átak í menningarmálum en hv. þm. Eiður Guðnason er formaður menningarmálanefndar Norðurlandaráðs, hefur verið það undanfarin ár eins og kunnugt er eða þar til þessu þingi lýkur, en þá verður hann að víkja vegna breytinga í síðustu kosningum. Þá hef ég ásamt öðrum fulltrúum Íslands í Norðurlandaráði og raunar nokkrum hópi norrænna þm. flutt tillögu um norrænt átak til að hreinsa norræn hafsvæði og strandir sem von er til að verði samþykkt. Kann ég starfsfólki Siglingamálastofnunar miklar þakkir fyrir stuðning við tillöguna, ekki síst Gunnari H. Ágústssyni sem lagt hefur verulega til þess að tillagan hljóti jákvæða afgreiðslu. Loks hefur hv. þm. Óli Þ. Guðbjartsson, sem nú hefur tekið sæti í samgöngunefnd ráðsins, lagt fram tillögu um tölvumál sem nú er í afgreiðslu í stofnunum ráðsins. Tímarit ráðsins, Nordisk kontakt, hefur tekið miklum breytingum á síðustu árum eins og ég vænti að menn hafi tekið eftir. Ég hef veitt stjórnarnefnd ritsins forustu þessi ár og vil nota þetta tækifæri til að þakka ritstjóra Nordisk kontakt, Einari Karli Haraldssyni, frábært starf við þessa breytingu. Ég tel að óhætt sé að halda því fram að fulltrúar Íslands í Norðurlandaráði hafi verið virkir þátttakendur í störfum ráðsins og haft forgöngu um fjölmörg mál sem of langt mál yrði upp að telja, en það verður gert þegar skýrsla ráðsins verður tekin til umræðu. Vegna orða hæstv. utanrrh. áðan um hafréttarmál vil ég jafnframt taka fram að ég hef einmitt lagt inn nú fsp., sem borin verður upp á komandi þingi, um ástæðuna fyrir því að norrænar þjóðir hafa ekki staðfest alþjóðahafréttarsáttmálann. Vegna þeirrar hvatningar hans að við sinntum þessum málum vildi ég upplýsa hann um þetta. Kaflanum um málefni fjarlægra heimshluta mun ég ekki gera skil hér, enda verður svo stutt mál um svo stóran hluta heimsbyggðarinnar óhjákvæmilega yfirborðslegt svo vægt sé til orða tekið. Þó verður ekki hjá því komist að nefna vingulshátt íslenskra stjórnvalda gagnvart Suður-Afríku. Utanríkisráðherrar Norðurlandanna hafa ítrekað samþykkt sameiginlegar refsiaðgerðir vegna aðskilnaðarstefnu suður-afrískra stjórnvalda og hætt viðskiptum við landið. Íslensk stjórnvöld hafa ekki treyst sér til að fylgja þessum aðgerðum eftir þó að þau viðskipti séu svo óveruleg að refsiaðgerðir hefðu einungis "symbólska" þýðingu. - Bið ég nú þm. afsökunar á slettunni. Fyrir þessu þingi liggur þáltill. frá hv. 4. þm. Norðurl. e. o.fl. um bann við innflutningi á framleiðsluvörum frá Suður-Afríku og ætti þingið að sjá sóma sinn í að samþykkja hana. Þegar IBM, General Motors, Honeywell og Eastman Kodak treysta sér ekki til að halda áfram rekstri fyrirtækja sinna í þessu landi af siðferðisástæðum ættu Íslendingar að hafa siðferðisþrek til jafns við þau. Hv. þm. Svavar Gestsson mun hér á eftir fjalla um málefni Mið-Ameríku og dellurnar í Mið-Austurlöndum. Ástæðu sé ég þó til að undrast vangaveltur hæstv. ráðherra um skoðun Pakistana á því að ef gagnkvæm ógnun kjarnavopna tryggi frið milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna sé rökrétt að líta svo á að kjarnavopn Pakistana og Indverja gætu tryggt frið milli þeirra. Finnst ráðherranum hið sama gilda um Írak og Íran, um Ísrael, Palestínu eða ríki heimsins almennt þar sem ágreiningur er uppi? Á þessu tel ég þurfi að koma skýring. Alþb. hefur margítrekað hækkun á framlagi Íslendinga til þróunaraðstoðar í þriðja heiminum. Árið 1985 samþykkti Alþingi að framlagið skyldi verða 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu og stefnt skyldi að því í áföngum. Reyndin er hins vegar sú að nú er svo komið að þetta framlag er komið niður í 0,05%. Hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur Sigfússon hefur við sérhverja afgreiðslu fjárlaga reynt að fá framlagið hækkað en hlotið lítinn stuðning. Það er þjóð okkar til mikils vansa, eins og hæstv. ráðherra raunar tók fram, hversu aumlegt þróunarframlag okkar er, einkum nú á tímum æ meiri þjóðarframleiðslu. Úr þessu verðum við að bæta. Herra forseti. Að lokum mun ég víkja að þeim kafla skýrslunnar sem nefndur er Öryggis- og varnarmál. Hermangið á Miðnesheiði lifir góðu lífi og dafnar og ekki sjáanlegt að íslensk stjórnvöld deili draumum hæstv. ráðherra um frið og afvopnun í náinni framtíð. Framkvæmdir bandaríska hersins aukast í sífellu og teygja sig nú í auknum mæli til annarra landshluta. Unnið er að nýjum ratsjárstöðvum á Bolafjalli og Gunnólfsvíkurfjalli og endurnýjun stöðvanna á Miðnesheiði og Stokksnesi. Hugmyndin um uppsetningu svonefndrar "Over the Horizon" ratsjár eða OTH-ratsjár á Íslandi hefur enn skotið upp kollinum, en það er ratsjá þar sem bylgjurnar eru sendar upp í jónahvolfið sem virkar eins og spegill svo að geislinn fer langt út fyrir sjóndeildarhringinn. Þannig má fylgjast með ferðum t.d. skipa, kafbáta og flugvéla miklu lengra en áður. Sjóndeildarhringurinn takmarkar ekki lengur útsýnið. Í eintaki af fréttabréfi sem ég hef undir höndum frá "United States Information Service" eða upplýsingaþjónustu Bandaríkjanna kemur þetta fram. Þegar þetta var fyrst rætt kom í ljós að gömlu góðu norðurljósin rugluðu eitthvað virkni þessa merka vita, en nú mun vera búið að bæta úr því. Ég vildi gjarnan heyra frá hæstv. ráðherra hvernig þessi mál standa nú. Þetta fréttabréf, sem ég minntist á hér áðan, er reyndar frá 1985. Eins og allir vita hér í salnum er afar erfitt að fylgjast með umræðu um þessi mál í Bandaríkjunum. Það hefur aldrei verið séð nein ástæða til, þó margsinnis hafi verið um það beðið, að við fengjum útskrift úr þingtíðindum þeirra Bandaríkjamanna þegar fjallað er um íslensk málefni. Eina leiðin til þess að verða sér úti um það er að hver og einn sé að hringja heiminn á enda til að reyna að nálgast þetta. Stjórnstöð hefur verið ákveðið að reisa og er í byggingu, segir á bls. 46. Ekki er hún samt á listanum á bls. 49 um framkvæmdir sem samþykktar voru á ársþingi byggingardeildar sjóhersins í Norfolk í október sl. Stjórnstöð þessi er hið magnaðasta mannvirki að sögn. Sem dæmi er það á þann veg útbúið að sérhannað loftræstikerfi er innan við þykka múra hússins svo að úrval bandaríska hersins geti hafst þar við í sjö daga eftir að kjarnavopn hafa þurrkað út allt mannlíf á suðvesturhorni landsins. - Ekki ónýtt það. Ekki er að finna upplýsingar um hvaða fyrirætlanir eru uppi um varaflugvöll fyrir bandaríska herinn. Væri áhugavert að heyra hvar það mál er nú á vegi statt. Þá er að finna gagnmerka nýjung í hernaðarbrölti Bandaríkjanna á Íslandi á bls. 46 sem kom mér vægast sagt á óvart. Þar segir: "Þessi eftirlits- og varnarviðbúnaður er jafnframt mikilvægur hlekkur í varnarkerfi Atlantshafsbandalagsins. Tengsl annarra aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins við varnarliðið hafa verið treyst á undanförnum árum og starfa nú liðsforingjar frá Kanada, Danmörku, Hollandi og Noregi við yfirstjórn varnarliðsins og til athugunar er að breskur liðsforingi komi einnig til starfa þar." Um hollensku flugsveitina var okkur fullkunnugt. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær var þessi ákvörðun tekin? Ekki skal ég harma að þeir sem nær okkur standa í heiminum komi þarna til rétt eins og þeir góðu Bandaríkjamenn, en annaðhvort hef ég fylgst afar illa með eða þessi ákvörðun hefur farið afar leynt og hljótum við að fá skýringu á því frá hæstv. ráðherra á eftir. En merkilegra þykir mér nú framhaldið: "Ef til átaka drægi er ljóst að varnarliðið þyrfti aukinn liðsafla. Hersveit í varaliði bandaríska landhersins hefur verið þjálfuð og búin undir að koma til landsins á hættu- eða ófriðartímum. Hluti hennar tók þátt í umfangsmiklum æfingum í Kanada í sumar og fylgdust fulltrúar varnarmálaskrifstofu með þeim æfingum." - Ég bið góðan guð að hjálpa mér. - "Til að slík þjálfun komi að fullu gagni er nauðsynlegt að íslensk stjórnvöld hafi hönd í bagga og tryggi að allar varnaráætlanir séu í sem bestu samræmi við íslenska hagsmuni og staðhætti." Ég hlýt að spyrja: Hvernig hafa stjórnvöld hönd í bagga með æfingum liðsafla bandaríska hersins sem sérþjálfaður er til að koma þjóðinni til bjargar á hættu- eða ófriðartímum? Leggur hæstv. utanrrh. á ráðin um æfingaprógramm? Hverjir eru sérfræðingar íslenska ríkisins við þjálfun víkingasveita bandaríska hersins? Eru það þessar sveitir sem eiga að verða eftir í stjórnstöðinni þegar við hin erum öll dauð? Ég vænti þess að ráðherra upplýsi okkur nánar um þessa tilburði úti í Kanada og þarf ekki mikla kímnigáfu til að sjá fyrir sér æfingar og áhorfendalið frá varnarmálaskrifstofunni á Íslandi. Herra forseti. Ég skal nú fara að stytta mál mitt. Um nýju flugstöðina hyggst ég ekki ræða. Við umræðu um skýrslu utanrrh. á síðasta þingi lýsti ég því yfir að það væri óþolandi að flugstöðin, sem stendur utan varnarsvæðisins, skuli heyra undir utanrrn. en ekki samgrn. og minnist ég þess að undir það tók hv. 1. þm. Norðurl. v. Páll Pétursson. Tollgæslan heyrir einnig undir utanrrn. eins og hæstv. ráðherra minntist á áðan en ekki fjmrn. Má það fáránlegt teljast að samgöngutæki þetta, sem tengir Ísland öðrum fremur við umheiminn, skuli teljast til hernaðarmannvirkja en ekki samgangna. Þá vil ég víkja aðeins að samanburði á listum yfir framkvæmdir ársins 1986 og 1987. Þá kemur undarlegt ósamræmi í ljós enn á ný. Í síðustu skýrslu var getið um 250 íbúðir sem samþykktar voru á fundi byggingarnefndar hersins í fyrra. Þær er ekki að sjá á listanum núna og ég hlýt því að spyrja: Eru þær fullbyggðar eða var hætt við að byggja þær? Ratsjárstofnun Íslands er sögð hafa verið sett á laggirnar og þegar búið að standa í samningum við Bandaríkjamenn um rekstur og viðhald ratsjárstöðvanna. Einn örlítill hængur er á því. Í lok kaflans stendur: "Í undirbúningi er frv. að lögum um ratsjárstofnun." Tekur því úr þessu að standa í lagasmíð, hæstv. ráðherra? Stofnunin er orðin til og farin að semja. Búið er að ráða 18 tæknimenn og þeir sendir til þjálfunar í meðferð ratsjárbúnaðar í Bandaríkjunum í tvo mánuði sl. haust. Sú þjálfun hélt áfram í Stokksnesi eftir heimkomu. Síðan upplýsti ráðherra hæstv. í morgun að hann hefði þegar heimilað einhverja merkustu hugbúnaðarstöð sem til er einmitt fyrir þessa sömu stofnun. Ég hlýt að spyrja: Hvað eigum við að gera með að sjá svo eitthvert lagafrv. löngu seinna um þessa ágætu stofnun? Ég hefði gjarnan kosið að sjá það nokkru fyrr. Og gaman væri að vita hver tók ákvörðun um stofnun þessa, hæstv. utanrrh. Hvers vegna þarf blessun þingsins nú til að koma þegar a!lt er búið og gert? Hæstv. ráðherra talar hvað eftir annað um mikilvægi þess að við séum sjálfstæð þjóð. Er þetta í hans huga að vera sjálfstæð þjóð sem byggir tilveru sína á lýðræði og þingræði? Vill hæstv. ráðherra svara því hér á eftir? Herra forseti. Allt er þetta hermang andstyggilegt og ólíðandi. Á bls. 43 hnaut ég um málsgrein sem ég skil ekki og bið um skýringu á. Þar stendur í lok VI. kafla: "Innheimtar tekjur til ríkissjóðs voru sem næst 320 millj. kr. eða rösklega 99 af hundraði tekna. Veruleg lækkun hefur orðið á tekjum frá fyrra ári og stafar það fyrst og fremst af lægri álagningu opinberra gjalda á Íslenska aðalverktaka." Vel kann að vera að þetta sé með öllu eðlilegt, en um það er mér ókunnugt og tókst ekki að afla mér upplýsinga um það og því bið ég hæstv. ráðherra að upplýsa hvað olli því að þessi lækkun kom til. Ég mun ljúka máli mínu, herra forseti, innan stutts tíma. Svo oft hef ég átt orðastað við hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála um hvalveiðideiluna og nú síðast í morgun að um hana mun ég ekki fjölyrða. En hitt er víst, að með aukinni þekkingu mannsins á umhverfi sínu hefur orðið æ ljósara hversu afdrifaríkt það kann að reynast ef einstakir hlekkir í lífkeðju jarðarinnar bresta. Íslendingar hafa tekið virkan þátt í samstarfi þjóða heims um verndun lífríkisins, varnir gegn mengun landa, lofts og lagar og þáttur Íslendinga í gerð hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna var Íslandi til sóma, enda hefur enginn ágreiningur verið um sjálfsagðan þátt okkar í Sameinuðu þjóðunum um umhverfismál fyrr en tekist hefur að gera okkur að viðundri á alþjóðavettvangi vegna hvalveiðimálsins sem nú sýnist komið í óleysanlegan hnút. Varla verður með sanni sagt að við þessu hafi ekki verið varað á Alþingi, þó engan veginn nægilega að mínu mati, en sjálf hef ég alla vega reynt að gera það eins og alkunna er, en e.t.v. höfum við gert of lítið af því að skýra eðli málsins fyrir almenningi þó að vissulega hafi það verið reynt. Þess vegna hættir mörgum til að ruglast á aðalatriðum og aukaatriðum þessa máls. Þetta mál hefur alla tíð í mínum huga snúist um heiðarleg samskipti þjóða og að standa við það sem fallist hefur verið á að standa saman um. Þá hlið málsins, sem snýr að því hversu mikilli hættu hvalastofnarnir eru í, skal ég látið ósagt um, en ef aðrir mér færari, vísindamenn og aðrir, hafa einhverjar áhyggjur af því ber okkur að fara varlega. En víst er að Ísland hefur sett niður á alþjóðavettvangi vegna þessara klaufalegu hvalveiða. Það gladdi mig þess vegna að heyra áðan í ræðu hæstv. utanrrh. að hann er ekki eins sannfærður um réttmæti þessara svokölluðu vísindaveiða og samráðherra hans, hæstv. sjútvrh. Það satt að segja gladdi mitt gamla hjarta, fékk þar óvæntan stuðning. Það er þó ekki alltaf hárnákvæm samkvæmni í málflutningi hæstv. utanrrh. í þessari skýrslu. Eftir allt hermangið sem skýrsla hans sýnir einungis toppinn á er ekki að sjá að hann hyggist vinna ötullega að brottför hersins að sinni. Það er aðeins eitt mál sem minnir hæstv. ráðherra öðru hverju á að ekki sé sjálfgefið að á Íslandi verði um aldur og ævi erlendur her. Það er þegar flokksbróðir hans og samráðherra, hæstv. sjútvrh., stendur í höm með embættismönnum sínum undir veggjum bandaríska viðskiptaráðuneytisins og bíður eftir að vera hleypt inn í hlýjuna. Þá fyllist hreint hjarta hæstv. utanrrh. heitri ættjarðarást og hann hótar brottför hersins á stundinni, ef Hvalur hf. fær ekki að veiða hval þrátt fyrir hvalveiðibannið sem Alþingi mótmælti ekki. Breska skáldið W. H. Auden orti eitt sinn ágætt kvæði um Winston Churchill og þátt hans í síðari heimsstyrjöldinni. Í lok þess kvæðis segir í lauslegri þýðingu að hann hafi fengið siðmenningunni borgið á alröngum forsendum eða orðrétt, með leyfi herra forseta: "The old sod saved civilization all for the wrong reasons". Eigi hvalurinn að stökkva bandaríska hernum úr landi er betra að hann sé lifandi. Dauður gerir hann það varla. Við alþýðubandalagsmenn höfum aldrei velkst í neinum vafa um afstöðu okkar til þessara mála. Á landsfundi flokksins í nóvember sl. var samþykkt ályktun um utanríkismál. Við höfum alla tíð barist gegn þeirri óværu á andliti landsins sem hersetan er. En við höfum jafnframt fylgst með þróun heimsmála og lagað og endurskoðað stefnu okkar í utanríkismálum að raunhæfum kostum. Ég vil því að lokum, herra forseti, rifja upp með þingheimi helstu atriði í ofannefndri ályktun virðulegum forseta og hv. þm. til andlegrar uppbyggingar áður en ég lýk máli mínu. Í þessari ályktun eru þessi atriði helst: "Unnið verði að uppsögn herstöðvarsamningsins. Endurskoðun fari fram á öllum samskiptum við herinn og endurskipulagning þeirra mála í stjórnkerfinu. Afnumið verði alræðisvald utanrrh. í meðferð þessara mála og lýðræðisleg umfjöllun og ákvarðanataka tryggð m.a. með beinni þátttöku þingsins. Dregið verði úr umsvifum hersins og fækkað í herliðinu jafnt og þétt. Allur tækjabúnaður, sem nota mætti til árásaraðgerða, verði fluttur burt. Herskip eða önnur farartæki komi ekki inn í landhelgi Íslands nema tryggt sé og yfirlýst að þau beri ekki kjarnorkuvopn innanborðs. Herinn verði algerlega einangraður. Stefnt skal að því að verktakar og aðrir sem þjónusta herinn dragi úr starfsemi sinni í áföngum þannig að slík samskipti við hann verði engin innan tiltekins tímabils og sú einangrun haldist meðan herinn dvelst í landinu. Samfara einangrun hersins verði hrint í framkvæmd öflugri áætlun um uppbyggingu atvinnulífs á Suðurnesjum og annars staðar þar sem menn hafa haft atvinnu af þjónustu við herinn. Tryggt verði að allt það starfsfólk sem áður vann við störf er tengdust hernum fái þjóðnýt störf við hæfi. Hafinn verði undirbúningur að úrsögn Íslands úr Atlantshafsbandalaginu. Boðið verði til alþjóðlegrar ráðstefnu á Íslandi til að skipuleggja og undirbúa samningaviðræður um afvopnun í Norðurhöfum. Sérstaklega þarf að berjast gegn áformum um stórfellda aukningu kjarnorkuvopna í höfunum og þeirri hættu að þeim fjölgi enn í framhaldi af samningum stórveldanna um fækkun eldflauga með kjarnorkusprengjur á landi. Áhersla er á mótun sjálfstæðrar óháðrar utanríkisstefnu sem grundvallast á virkri friðarviðleitni og þjóðlegri reisn, einnig á auknum framlögum til þróunarsamvinnu og samstöðu með þróunarríkjum og stuðningi við frelsishreyfingar og sjálfstæðisbaráttu alþýðu hvarvetna gegn arðráni og kúgun." Ég fyrir hönd þingflokks Alþb. lýsi því yfir að við erum hvenær sem er tilbúin til að taka höndum saman við hæstv. utanrrh. svo og alla aðra hv. þm. sem kynnu að vilja vinna að framgangi þessarar stefnu í utanríkismálum.



Herra forseti. Menn hljóta ávallt að veita sérstaka athygli skýrslu nýs utanrrh., sjá hvaða mál hann hyggst setja á oddinn í þessum mikilvæga málaflokki og hvaða áherslu hann leggur á hin ýmsu atriði er snerta samskipti okkar Íslendinga við aðrar þjóðir. Auðvitað mótast sérhver skýrsla af stefnu þeirrar ríkisstjórnar sem starfar þá hún er gerð. Það er skemmst frá því að segja að skýrsla núv. hæstv. utanrrh. er í hefðbundnum stíl þar sem annars vegar er lögð áhersla á efnahagslegt samstarf vestrænna ríkja og hins vegar á samstöðu þeirra í öryggis- og varnarmálum. Í þessari skýrslu, sem hér er til umræðu, er boðað að haldið verði áfram þeirri vinnu sem hafin var í tíð síðustu ríkisstjórnar og miðast við eflingu þessarar undirstöðu íslenskrar utanríkisstefnu, en einmitt hæstv. núv. utanrrh. var forsrh. þeirrar ríkisstjórnar og sá sem hér talar utanrrh. að hluta til þess tímabils. Raunar má segja að þetta starf hafi að nokkru byrjað í ráðherratíð Ólafs Jóhannessonar í utanrrn. þegar endurnýjun hófst á mikilvægum búnaði varnarliðsins, en Geir Hallgrímsson markaði síðan sem utanrrh. þá stefnu um aukið frumkvæði okkar sjálfra í vörnum landsins sem fylgt hefur verið síðan. Í tíð hans var það starf utanríkisþjónustunnar er lýtur að vörnum landsins, varnarviðbúnaði og mat á varnarþörfinni stóreflt og í kjölfarið hafa fylgt áætlanir og síðan framkvæmdir, t.d. hvað varðar ratsjárstöðvar á Vestfjörðum og Norðausturlandi, endurnýjun flugskýla og annarra mannvirkja og tækja og svo einnig aukið samstarf við ýmis Evrópuríki í varnarmálum svo að ekki sé minnst á samstarfið við Atlantshafsbandalagið sjálft eins og hæstv. utanrrh. kom inn á í sinni ræðu. Það voru ráðnir innlendir sérfræðingar á þessu sviði til ráðgjafar við mörkun varnarstefnunnar, en fram til þess tíma má segja að við Íslendingar höfðum kosið okkur frekar hlutskipti áhorfandans. Frá þessari stefnu er ekki hvikað, sbr. skýrslu núv. utanrrh., enda hefur sú stefna treyst öryggi okkar gagnvart sívaxandi flotastyrk Sovétmanna á hafsvæðunum norður og austur af landinu. Þá kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að áfram verður haldið að efla þann þátt utanríkisstefnunnar og utanríkisþjónustunnar er lýtur að málefnum Evrópubandalagsins. Í fyrri skýrslu minni um utanríkismál 1986 gat ég þess að alþjóðaefnahagsmál hefðu rutt sér til rúms sem mikilvægur þáttur alþjóðamála og sú þróun hefði áhrif á alþjóðleg öryggismál með margvíslegum hætti. Utanríkisviðskipti væru snar þáttur þessarar framvindu og mikilvægur hluti starfs okkar Íslendinga á næstu árum hlyti að mótast nokkuð af þessum nýju viðhorfum. Við sjáum t.d. þá breytingu sem efnahagslegar staðreyndir hafa haft á samskipti austurs og vesturs á allra síðustu árum. Það var á grundvelli þessara viðhorfa sem ég hafði forgöngu um að starf utanríkisþjónustunnar hvað varðar samskiptin við Evrópubandalagið yrði stóreflt og stofnuð var að mínu frumkvæði sérstök skrifstofa í Brussel til þess að annast þau samskipti, fylgjast með og koma upplýsingum á framfæri við stjórnvöld svo og einnig að koma sjónarmiðum okkar og viðhorfum á framfæri þar hvenær sem þess gerðist þörf. Ég hygg að þetta spor hafi verið skynsamlegt og um það eru held ég allir sammála að það muni skila miklu þegar viðræður um framtíðarstöðu okkar gagnvart Evrópubandalaginu hefjast. Þessi skrifstofa tók til starfa 10. des. 1986. Það er ástæða til að ætla að starfi þessu verði haldið áfram, enda er í skýrslunni tekið undir þessi orð mín frá fyrri skýrslu að stærstu verkefni utanríkisþjónustunnar í náinni framtíð hljóti að vera að efla utanríkisviðskipti og útflutningsmál. Í þeirri umræðu sem nú fer fram um samskipti við Evrópubandalagið finnst mér nokkuð skorta á nauðsynlega yfirvegun manna og ýmsir hafa verið að mínum dómi heldur glannalegir í yfirlýsingum um það efni. Sumir hafa dregið upp svartar myndir og á máli þeirra er það helst að skilja að okkar bíði dapurleg örlög nýlenduþjóða ef ekki verði gengið til samninga um tollfrelsi þegar í stað. Jafnvel hafa verið hugmyndir um einhvers konar viðskipti með varnaraðstöðu. Við slíkar raddir vil ég segja: Er ekki hyggilegra að vinna okkar sjónarmiðum skilning með yfirvegun en láta slagorðin eiga sig? Staðreyndin er nefnilega sú að við höfum haft hagstæðan samning við Evrópubandalagið og markmiðið hlýtur að vera að útvíkka þann samning á næstu missirum eða þegar Evrópubandalagið er reiðubúið til að ganga til slíkrar samningsgerðar. Ég tek undir þau orð hæstv. utanrrh. í skýrslunni að heldur er ólíklegt að til slíkra samninga dragi fyrir 1992. Það þarf tvo til að semja og Evrópubandalagið hefur marglýst yfir að framkvæmd stefnunnar um innri markað hafi forgöngu nú um stundir í málefnum bandalagsins. Við eigum á hinn bóginn að nota tímann þangað til viðræður geta hafist og marka okkur sameiginlega stefnu gagnvart þessu starfi Evrópubandalagsins sem tryggir okkar hagsmuni í viðskiptum okkar og stöðu almennt í samfélagi vestrænna ríkja. Mikilvægt er í því sambandi að slá engu frá sér sem óhugsanlegu heldur nálgast viðfangsefnið af raunsæi og fumleysi og gæta vel að því að fullveldi okkar, t.d. hvað varðar auðlindir, verði treyst í Evrópusamstarfi framtíðarinnar. Aðild að Evrópubandalaginu er ekki á dagskrá nú, en framvinda þess máls. er að sjálfsögðu háð sérstöðu okkar varðandi fiskveiðiréttindi. Ég legg áherslu á að menn varist innantómar yfirlýsingar og hræðsluóp í þessu sambandi, hvort sem það kemur úr röðum stjórnmálamanna eða frá fulltrúum hagsmunahópa. Ég tel að það hafi verið vel ráðið þegar utanrmn. Alþingis sótti heim á sl. ári Evrópubandalagið, en það var einmitt stofnað til þeirrar ferðar í viðræðum formanns .utanrmn., Eyjólfs Konráðs Jónssonar, og utanrrh. Evrópubandalagsins, de Clercq, þegar hann var í opinberri heimsókn hér á Íslandi árið 1986. Við verðum að nota tímann og fá aðrar þjóðir, ekki síst EFTA-ríkin, til að virða sjónarmið okkar og afstöðu og fá þær til stuðnings við íslenskan málstað. Mikilvægt í því sambandi er, eins og fram kemur í skýrslu utanrrh., að fá fullt viðskiptafrelsi fyrir fisk og fiskafurðir innan EFTA og yfirvinna andstöðu Svía við það mál. Ég gat þess hér að framan að hin nýju viðhorf í alþjóðamálum ættu sér efnahagslega undirtóna. Það er t.d. deginum ljósara að erfið efnahagsleg kjör eru hreyfiafl þeirrar áherslu Sovétmanna að dregið skuli úr vígbúnaði. Þáttaskilin í vígbúnaðarkapphlaupinu eru staðreynd og hæst ber þar samninginn um útrýmingu meðaldrægu og skammdrægu kjarnaflauganna úr Evrópu. Eins og réttilega kemur fram í skýrslu utanrrh. hefur sá árangur náðst fyrir eindrægni í vörnum Evrópu. Sovétmenn standa frammi fyrir því að ríki Atlantshafsbandalagsins hafa þrek til að vega upp yfirburði þeirra á mikilvægum sviðum og Sovétmenn hafa fundið sig knúna frammi fyrir þeirri staðreynd að draga úr vígbúnaðarkapphlaupinu. Atlantshafsbandalagið hefur nýtt styrk sinn til að auka friðarlíkur og draga úr vígbúnaði. Stefna þessi er að skila árangri. Það er mikilvægt að vestræn ríki haldi áfram að treysta samstöðu sína og við Íslendingar eigum að taka þátt í því að haldið verði áfram að semja um fækkun kjarnaflauga. Vonandi ná leiðtogar risaveldanna samkomulagi á fundi sínum í Moskvu í maí eða júní í vor um fækkun langdrægra kjarnaflauga. Fyrir Atlantshafsbandalaginu liggur á hinn bóginn það verkefni äð undirbúa viðræður um fækkun hefðbundins vígbúnaðar og efnavopna eins og samþykkt var á fundi utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins hér í Reykjavík hinn 12. júní sl. sumar. Nauðsynlegt er fyrir varnir Evrópu að samið verði um niðurskurð þessara vopnategunda áður en t.d. verður rætt um hin svokölluðu vígvallarvopn. Markmiðið er, eins og margoft hefur komið fram í málflutningi Atlantshafsbandalagsins, að tryggja friðinn og árangur næst ekki nema með festu og sveigjanleika í samningum eins og vestrænu ríkin hafa borið gæfu til að gera allt frá stríðslokum. Ég vil víkja nokkuð að þeirri áherslubreytingu sem orðið hefur í framkvæmd utanrrh. í atkvæðagreiðslum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Í skýrslunni kemur fram að breytt hafi verið um atkvæði til tíu tillagna frá því sem atkvæði áður féllu, sennilega rétt níu en breytt afstaða varðandi þá tíundu. Engin tilraun er gerð til að rökstyðja þessa breytingu í skýrslunni nema með afar ónákvæmum og óljósum tilvísunum í þáltill. frá 23. maí 1985, um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum. Það hefði mátt koma fram nánari skýring af hálfu utanrrh. á því hvernig á því stendur að þeir sem á undan gengu gátu fylgt sömu ályktun en greitt þó atkvæði með öðrum hætti en hann gerir, en ekki er gerð tilraun til slíks rökstuðnings í skýrslunni. Í einu tilviki var um að ræða tillögu sem oft hefur verið rædd hér á Alþingi og stundum með allmiklum hávaða, en það er hin svokallaða sænsk-mexíkanska frystingartillaga. Afstaða til þeirrar tillögu var raunar mótuð í tíð Ólafs Jóhannessonar, en í skýrslu hans um utanríkismál frá 1983 segir um þessa tillögu að Íslendingar hefðu tekið þátt í þeirri ákvörðun Atlantshafsbandalagsins að koma upp meðaldrægum kjarnaflaugum í Evrópu á árinu 1979 til að vega upp yfirburði Sovétmanna á því sviði. Að greiða atkvæði um frystingu á sama tíma jafngilti því að verið væri að koma í bakið á bandamönnum okkar, sagði Ólafur Jóhannesson. Tillagan var með öðrum orðum sett fram í upphafi þessa áratugar og hafði þann tilgang að frysta yfirburði Sovétmanna. Það hefði a.m.k. verið afleiðingin ef hún hefði náð fram þegar hún var sett fram. Það er á hinn bóginn staðfest í skýrslu utanrrh., eins og ég gat um hér að framan, að það var einurð vestrænna ríkja, það er uppsetning meðaldrægu flauganna sem gerði þann árangur mögulegan að samið var um útrýmingu þessara flauga með samningnum sem undirritaður var í Washington hinn 8. des. sl. Afstaða til þessarar tillögu mótaðist ekki aðeins af þessum sjónarmiðum, heldur komu og fram í tillögunni fullyrðingar um jöfnuð í vígbúnaði og var þannig horft fram hjá yfirburðum Sovétmanna á sviði hefðbundins vígbúnaðar. Þá var það afstaða mín að í tillögunni fælist að semja ætti um frystingu á sama tíma og samningar stæðu yfir um hreinan niðurskurð kjarnavopna. Ekkert hefur komið fram sem gefur tilefni til stefnubreytingar að þessu leyti af hálfu okkar Íslendinga, en segja má að tillagan hafi verið orðin úrelt og tímaskekkja þegar hún er flutt á allsherjarþinginu sl. haust. Ég vil nota þetta tækifæri og hvetja menn til þess að gæta rökhyggju varðandi afstöðu til tillagna á þingi Sameinuðu þjóðanna sem oftar en ekki, því miður, eru settar fram í áróðursskyni. Það er til að mynda afar undarlegt að samþykkja tillögu til ályktunar, sem flutt var af Úkraínu og Tékkóslóvakíu og ýmis þróunarríki stóðu einnig að, um samræmda framkvæmd ályktana allsherjarþings á sviði afvopnunar. Íslendingar voru eina vestræna þjóðin sem greiddi þessari tillögu atkvæði. Þessi afstaða var afar vafasöm þó ekki væri nema vegna þess að við höfum ýmist setið hjá eða verið á móti samþykktum margra áróðurstillagna um þennan málaflokk, t.d. frystingartillögunnar margnefndu sem þó hafa verið samþykktar af allsherjarþinginu.

Hefur þú ekkert rætt þetta í ríkisstjórninni?

Í þessari afstöðu felst mótsögn og ég vil leggja áherslu á að í samþykkt Alþingis um afvopnunarmál frá 1985, þar sem segir að fagna beri hverju því frumkvæði sem fram kemur og stuðlað getur að því að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins, felast ekki fyrirmæli um að samþykkja hverja þá áróðurstillögu gagnrýnislaust sem fram kemur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um þennan málaflokk. Mál þessi eru flóknari og mikilvægari samstöðu vestrænna ríkja en svo að þar megi lítt grunduð ákvörðun ráða ferðinni. Ég mun ekki víkja að málefnum Norðurlandaráðs hér og nú. Eins og fram kom hjá hv. 13. þm. Reykv. mun sérstöku þskj. verða dreift um störf Norðurlandaráðsdeildar og þar gerð grein fyrir norrænu samstarfi og þá gefst tækifæri til þess að ræða það. Af þessari skýrslu, sem hér liggur fyrir, er ljóst að ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar mun fylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu. Á þeim grundvelli munu Íslendingar styðja alla raunhæfa viðleitni sem beinist að gagnkvæmri fækkun kjarnavopna undir öruggu eftirliti gegn vígbúnaðarkapphlaupi og vinsamlegum samskiptum þjóða. Af skýrslunni er ljóst að ríkisstjórnin ítrekar þá grundvallarstefnu í utanríkismálum að taka virkan þátt í norrænu samstarfi, í samstarfi Evrópuþjóða, í starfsemi Sameinuðu þjóðanna og vestrænu varnarsamstarfi á grundvelli aðildar að Atlantshafsbandalaginu, varnarsamningsins og að Íslendingar taki virkan þátt í starfsemi bandalagsins. Af þessari skýrslu er ljóst að ríkisstjórnin leggur áherslu á aukna samvinnu við Efnahagsbandalagið á sviði viðskiptamála og vísindaþróunar og að með breytingum verði vel fylgst.



Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. hefur nú lagt fram og mælt fyrir skýrslu sinni um utanríkismál, en hennar hefur verið beðið með nokkurri eftirvæntingu sem von er þar sem þetta er fyrsta skýrsla nýs utanrrh. í nýrri ríkisstjórn. Að vísu höfum við fylgst með ferli hæstv. utanrrh. þá mánuði sem hann hefur verið að störfum sem slíkur og er það alveg ljóst að hann hefur þegar markað ýmis ný spor sem utanrrh. og kannski á stundum markað þannig spor að teknar hafa verið ýmsar ákvarðanir sem eru óvanalegar og hafa valdið bæði fjaðrafoki og undrun manna, kannski öðruvísi ákvarðanir en við höfum átt að venjast hingað til. Ég er þó ekki að segja með þessu að þær hafi verið rangar eða ámælisverðar, einungis það að hæstv. utanrrh. hefur stundum komið á óvart á þessum stutta ferli sínum. Ég held að það sé rétt og eðlilegt í upphafi máls míns að ég fjalli með örfáum orðum um stefnu Borgarafl. í utanríkismálum. Sum stjórnarblaðanna hafa reynt að gera lítið úr okkur og ekki nóg með það, þau hafa reynt að gera okkur tortryggilega í þeim málum. á þetta þó aðallega við um Morgunblaðið sem hefur gripið hvert tækifæri sem hefur gefist til þess að reyna að hártoga og snúa út úr og rangfæra hver sé stefna Borgarafl. í utanríkismálum. Í þeirri stefnu sem við lýstum yfir í utanríkismálum í kosningabaráttunni sl. vor kom það skýrt fram að við teljum það vera staðreynd að Íslendingar eru í varnarbandalagi vestrænna þjóða, NATO, og það er ekkert í heiminum sem bendir til þess að við getum farið úr þessu varnarsamstarfi. Þetta er einfaldlega staðreynd hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Og við verðum að viðurkenna aðra staðreynd og hún er sú að með þátttöku okkar í varnarbandalagi vestrænna þjóða höfum við búið við frið og öryggi frá stríðslokum. Það er hins vegar skelfilegt til þess að vita að allt frá stríðslokum hafa orðið átök hér og þar í heiminum, stríðsaðgerðir sem hafa kostað fleiri mannslíf en öll seinni heimsstyrjöldin kostaði, þannig að það er síður en svo að það hafi verið friðvænlegt í heiminum. Þess vegna þarf engan að undra þó við séum því ekki meðmæltir að slíkt ástand í utanríkismálum sé nú fyrir hendi að við getum dregið okkur út úr þessu varnarsamstarfi vestrænna þjóða. Ógnarjafnvægið, sem svo hefur oft verið kallað, er þrátt fyrir allt það sem hefur skapað frið í hinum vestræna heimi þessi rúmlega 40 ár sem eru liðin frá lokum heimsstyrjaldarinnar. Hins vegar er það kannski áhyggjuefni að það er komið að því fljótlega að fæstir núlifandi Íslendinga hafa lifað það Ísland að hér sé enginn erlendur her. Það er í raun og veru skelfileg tilhugsun að hugsa til þess að brátt mun enginn núlifandi Íslendinga muna það Ísland þegar enginn erlendur her var hér á íslenskri grund. Þannig að það er síður en svo að ég eða mínir flokksbræður séum ánægðir yfir þessari stöðu mála. Helst af öllu mundum við vilja sjá það ástand alþjóðamála skapast að hernaðar- og varnarbandalög verði óþörf og erlendur her geti farið héðan. Það er alls ekki og síður en svo keppikefli að hér sé erlendur her alla tíð. En eins og er verðum við að beygja okkur undir þá staðreynd að meðan við búum við slíkt óöryggi í samskiptum milli stórveldanna og stríðsaðgerðir eru tíðar um allan hinn byggða heim, þá er varla um aðra kosti að ræða en að við höldum áfram þátttöku okkar í þessu varnarsamstarfi og hér sé haldið uppi vörnum með þeim hætti sem verið hefur. Það er þó eitt atriði sem ég vildi aðeins fjalla um sem mér finnst lítið vera komið inn á í skýrslu hæstv. utanrrh. og ég verð kannski að varpa fram sem nokkurri gagnrýni á ýmsa forvera hæstv. utanrrh., en það eru öryggismál Íslendinga sjálfra í varnarsamstarfinu. Þeim málaflokki hefur verið allt of lítið sinnt að okkar dómi og ástæða til þess að taka þau mál upp til gagngerrar endurskoðunar og nýrrar hugsunar. Ég held nefnilega að öllum hljóti að vera það ljóst að það er ákaflega óhægt um vik að verja fólkið sem hér býr í landinu ef kæmi til styrjaldarátaka sem mundu beinast gegn herstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Þess vegna mundum við óska þess að það yrði athugað og lögð í það vinna að svara ýmsum spurningum sem vakna í sambandi við öryggi fólksins sem býr hérna, með hvaða hætti það yrði betur tryggt. Við höfum í okkar málflutningi, m.a. í kosningabaráttunni, vikið að ýmsum hugmyndum þar að lútandi. T.d. vakna spurningar um hvort hægt væri að flytja starfsemi varnarliðsins að einhverju leyti frá þessu þéttbýlasta svæði landsins. Er hún betur komin annars staðar þar sem er minni hætta af varnarstöðinni? Og jafnvel höfum við varpað fram þeirri hugmynd, að við ættum að beita okkur fyrir því innan Atlantshafsbandalagsins að komið yrði upp einhvers konar forvarnarkerfi þannig að það mætti draga úr mikilvægi herstöðvarinnar hér e.t.v. með vísi að herstöð fyrir norðan Ísland. Afvopnunarmál hafa mjög verið í brennidepli allt undanfarið ár og þau náðu í okkar huga að sjálfsögðu hámarki þegar leiðtogafundurinn var hér í Reykjavík í október 1986. Eftir leiðtogafundinn má segja að Íslendingar hafi komist á landakortið sem ábyrgur aðili í þessum málum. Auðvitað verðum við að viðurkenna í hvert skipti sem við ræðum utanríkismál að við erum mjög fámenn þjóð. Það verður alla tíð erfitt fyrir okkur að fá aðrar þjóðir til að taka mark á okkar. En ég held að sérstaða okkar bæði landfræðileg og menningarleg sé þess eðlis að þrátt fyrir allt sé hlustað á okkur. Ef við berum gæfu til þess að koma fram af fullri reisn í viðskiptum okkar við erlendar þjóðir þá er ekki nokkur vafi á því að það er komið fram við okkur sem jafningja þrátt fyrir stærðarmuninn. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það að allur almenningur hér á þessu landi er mjög meðvitaður um afvopnunarmál og friðarmál. Ýmsir aðilar, bæði félagasamtök, stjórnmálamenn og aðrir, hafa lýst áhyggjum sínum yfir vígbúnaðarkapphlaupi stórveldanna og þeim styrjaldarátökum sem eru næstum því samfelld einhvers staðar í heiminum. Við höfum verið með ýmsar hugmyndir þar að lútandi með hvaða hætti við gætum lagt okkar á vogarskálina til að reyna að draga úr þessari áhættu. Ég minni t.d. á ágætistillögu, sem var flutt hér í Sþ. í haust sem leið, um það að boðað yrði til friðarráðstefnu hér í Reykjavík þar sem sérstaklega yrði fjallað um með hvaða hætti mætti koma í veg fyrir að það yrði mjög mikil aukning á vígbúnaði í Norðurhöfum samfara því að það yrði dregið úr kjarnorkuvopnabúnaði í Evrópu. En það var komið inn á það, hæstv. utanrrh. minntist á það í ræðu sinni að mig minnir, að auðvitað er hætta á því að þegar stórveldin hafa komið sér saman um, sem þau hafa þegar gert, að fækka meðaldrægum kjarnorkuflaugum í Vestur-Evrópu, þá verði þessum vopnum komið fyrir einhvers staðar annars staðar. Það er nokkuð sem við þurfum sérstaklega að huga að, að þeim verði ekki dembt í kafbáta sem síðan verði allt í kringum okkur hérna í Norður-Atlantshafinu. Því miður hefur þessi þáltill. fengið mjög hæga og þunglamalega meðferð þannig að hún er ekki komin úr nefnd, en við þm. Borgarafl. studdum þetta mál á sínum tíma. Og ég minni á að hér á Alþingi hafa verið fluttar tillögur um þessi mál. Það hefur mikið verið rætt um að gera Reykjavík að nokkurs konar miðstöð friðarviðræðna og það er mál sem ég held að við gætum unnið betur að en gert hefur verið. Það var mjög athyglisvert hér í haust sem leið, þegar upp kom sú hugmynd að bjóða leiðtogum stórveldanna að halda fund sinn, sem þá var fyrirhugaður, hér í Reykjavík. Við þm. Borgarafl. funduðum um þetta og skoruðum á ríkisstjórnina að beita sér fyrir því að boðum þar að lútandi yrði komið á framfæri við ríkisstjórnir beggja stórveldanna. Ef þau kynnu að óska eftir þá væru leiðtogarnir velkomnir til fundar hér í Reykjavík. Hæstv. forsrh. kaus að svara þessu nánast út í hött með útúrsnúningi einum saman, talaði um að við ættum ekki að vera að skipta okkur af ráðagerðum stórveldanna. En hér var aðeins verið að tala um það að bjóða þeim fundarstað ef þeim hentaði. Á sama tíma var hæstv. utanrrh. nánast að bjóða það sama á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York, að leiðtogarnir væru velkomnir hingað til fundar ef þeim þóknaðist. Þannig að það var einkennilegt að verða vitni að þeim orðaskiptum að í annan stað vísaði hæstv. forsrh. tillögu okkar borgaraflokksþingmanna algjörlega á bug og gaf það raunar í skyn að hún væri hreint bull en hæstv. utanrrh. var að stinga upp á hinu sama í ræðu sem hann hélt á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York. Þá langar mig til þess að víkja að samstarfi okkar við Norðurlöndin og ýmsar alþjóðastofnanir, en þetta samstarf hefur kannski verið hornsteinn íslenskra utanríkismála í marga áratugi. Um samstarf okkar við Norðurlöndin er allt gott að segja. Það er ofur eðlilegt að við leitum eftir miklu og góðu samstarfi við hin Norðurlöndin. Þrátt fyrir allt erum við hluti af hinu norræna menningarsvæði. Þetta eru þrátt fyrir allt frændþjóðir okkar. Því miður heyrast oft þær raddir hér á Íslandi að við eigum að láta Norðurlöndin sigla lönd og leiðir og snúa okkur alfarið að samskiptum og samstarfi við hinn engilsaxneska heim og höfð eru uppi ýmis stór orð um að hin Norðurlöndin gagni okkur lítið og vilji lítið fyrir okkur gera. Ég held að þetta sé alrangt. Við höfum átt mjög gott samstarf við hin Norðurlöndin og því ber að halda áfram. Hins vegar þarf ævinlega að gæta þess, eins og við höfum lagt mikla og ríka áherslu á, að fyrir hönd Íslands sé ávallt komið fram af fullri reisn í öllum samskiptum við þær þjóðir sem við höfum samskipti við þannig að við þurfum ekkert að vera að skammast okkar fyrir það þó að við séum ekki nema tæplega 250 þús. manns. Við eigum að geta borið höfuðið hátt og komið fram með fullri reisn og það ber að gera fyrir okkar hönd alls staðar á alþjóðlegum vettvangi. Ég hef þegar fjallað um aðildina að NATO, Atlantshafsbandalaginu, sem við tel um áfram vera einn af hornsteinum utanríkismála Íslendinga hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Við munum ekki gera neina athugasemd þar að lútandi eða leggja til neina breytingu á því. Það eru engar aðstæður fyrir hendi á alþjóðavettvangi sem heimila slíkt. Hvað varðar ýmis viðskiptasambönd þá höfum við að sjálfsögðu tekið þátt í Fríverslunarbandalagi Evrópu, EFTA, um mjög langt skeið, frá því í byrjun áttunda áratugarins og á áttunda áratugnum náðum við, eins og hér hefur þegar komið fram í máli hæstv. utanrrh. áðan, mjög góðum samningum við Efnahagsbandalagið. Það var talað um að það kynni að verða erfitt að ná betri samningum við Efnahagsbandalagið um sinn og því er ekki að leyna að við getum haft af því nokkrar áhyggjur hvað verður um Fríverslunarbandalagið því löndin sem eru í Fríverslunarbandalaginu týna nú ört tölunni. Mörg þeirra eru nú á leiðinni inn í Efnahagsbandalagið nýja. Jafnvel er farið að ganga svo langt að það er farið að huga að því í Svíþjóð, sem er nú eiginlega það ríki í Evrópu sem síst var ætlað að mundi nokkru sinni ganga inn í Efnahagsbandalagið, þar er farið að tala um leið til þess að Svíar geti tengst Efnahagsbandalaginu og jafnvel gengið inn í það sem fullgildir aðilar. Það gæti því endað svo á næstu árum, kannski áratug eða svo, að nánast öll lönd Vestur-Evrópu yrðu komin inn í Efnahagsbandalagið og við sætum þar einir fyrir utan. Að sjálfsögðu verðum við að hugsa þessi mál mjög vandlega, með hvaða hætti við tengjumst áfram Vestur-Evrópulöndunum, því ég held að við séum sammála því eins og nær allir að um beina aðild okkar að Efnahagsbandalaginu geti vart verið að ræða, a.m.k. ekki meðan Efnahagsbandalagið heldur þeirri stefnu sinni óbreyttri að því fylgi fullur aðgangur að fiskimiðum okkar. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að við getum komið fram við Efnahagsbandalagið og stjórn þess í Brussel af mikilli festu og gert þeim það skiljanlegt að Íslendingar séu þrátt fyrir allt hluti af Vestur-Evrópu og þeir hafi vissar skyldur gagnvart okkur svo við getum áfram verið hluti af Vestur-Evrópu. Ég er ekki hér með að segja að við eigum þann valkost að leita eftir nánari samvinnu við Bandaríkin - það hafa heyrst raddir um það að við getum gerst fylki í Bandaríkjunum, það er enginn að tala um það hér - þá er engu að síður hugsanlegt að við gætum leitað eftir tvíhliða viðskiptasamningum við Bandaríkin í líkingu við það sem Kanadamenn gerðu nýlega þannig að slík viðskipti gætu að einhverju leyti komið í staðinn fyrir viðskipti okkar við Efnahagsbandalagið. Ég er ekki að segja að við eigum að hóta Efnahagsbandalaginu með þessu. Ég tel hins vegar að við eigum að hafa opinn hug gagnvart báðum þessum möguleikum því það kann vel að vera að við gætum átt betri viðskipti við Bandaríkin en nú er. Það kemur m.a. fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að það hefur töluvert dregið úr viðskiptum okkar við Bandaríkin. Hins vegar verður að velta því fyrir sér hvers vegna við höfum ekki reynt að notfæra okkur það að staða bandaríkjadals hefur verið ákaflega veik undanfarin ár sem hefur gert það að verkum að það er hægt að gera mjög hagkvæm innkaup í Bandaríkjunum fyrir Íslendinga. Hins vegar hafa gjaldmiðlar Evrópubandalagsríkjanna hækkað mjög í verði gagnvart íslensku krónunni þannig að innkaup frá Evrópubandalagsríkjunum hafa orðið okkur dýrari og dýrari á síðustu árum. Þannig getur þetta eitt valdið því að það væri rétt að huga að frekari og beinni viðskiptum við Bandaríkin. Í skýrslunni er fjallað nokkuð um þá samvinnu sem við höfum átt við bæði Grænlendinga og Færeyinga. Ég hef oft velt því fyrir mér hvort við ættum ekki að reyna að stækka hópinn og fá jafnvel Nýfundnaland með í þessa samvinnu og þar með austurströnd Kanada. Ég held að við eigum margt sameiginlegt með þessum löndum sem búa hér við Norður-Atlantshafið. Það væri raunar mjög eðlilegt og sjálfsagt að þessi lönd hefðu víðtækt samstarf sín á milli bæði hvað varðar fiskveiðar og ekki síður varðandi efnahagsmál og verslunarviðskipti. Ég held að við ættum að reyna að beita okkur fyrir því að þessi samvinna verði aukin bæði við Grænland og Færeyjar og við ættum að reyna að taka hluta af austurströnd Kanada með í þessu sambandi og gerast frumkvöðlar í því að þessi ríki myndi með sér nokkurs konar efnahagsbandalag. Gæti það jafnvel orðið einhvers konar svar við Efnahagsbandalagi Evrópu og gæti hugsanlega styrkt okkur í því að vernda fiskimiðin gegn ásælni Vestur-Evrópuríkjanna. Í þessu sambandi er rétt að fjalla aðeins um viðskipti okkar við Grænlendinga sem góðu heilli hafa farið mjög vaxandi undanfarin ár. Þar er þó við einokun dönsku Grænlandsverslunarinnar að eiga og væri kannski athugandi að reyna með samningum við Dani að liðka betur til fyrir viðskiptum við Grænlendinga þannig að við séum ekki ofurseldir einokun Grænlandsverslunarinnar í jafnríkum mæli og verið hefur, t.d. varðandi flutninga og margt annað. Ég tel að við getum átt miklu fjölbreytilegri viðskipti við Grænlendinga ef um það semdist við dönsk stjórnvöld. Sú viðamikla breyting hefur orðið á starfsemi utanrrn. með stjórnarsáttmálanum frá því í vor að utanríkisviðskipti hafa verið færð yfir til utanrrn. Í skýrslu hæstv. utanrrh. sem hér liggur fyrir má segja að stór hluti skýrslunnar fjalli einmitt um utanríkisviðskiptin. Við höfðum um það ýmsar efasemdir í meðferð tveggja þingmála sem voru hér fyrir þinginu í kringum áramótin, en þau voru staðfesting á þessari breytingu sem þegar hefur átt sér stað. Þessi breyting er orðin að staðreynd og skal ég ekkert frekar fjalla um hana hér, en ég vildi þá nota tækifærið og fjalla nokkuð um utanríkisviðskipti og varpa fram ýmsum spurningum í því sambandi. Ég dreg enga dul á það að við þm. Borgarafl. erum sammála um það að viðskipti Íslendinga við umheiminn hafi verið allt of þröng og lokuð fram til þessa. Ég tel að það þurfi að opna þessi viðskipti meira og ekki nóg með það: Það þarf að beita utanríkisþjónustunni betur fyrir vagninn í þessu sambandi og ekki síst virkja þá duglegu einstaklinga sem hér eru og stunda viðskipti en gjarnan á þann veg að þeir eru yfirleitt í innflutningsviðskiptum. Það er mjög athyglisvert hvað Íslendingar eru duglegir í innflutningsviðskiptum. Þó ég sé ekki að lasta þá fáu aðila sem hafa fengið að sinna utanríkisviðskiptunum, þá hef ég oft spurt sjálfan mig að því hvernig á því standi að við höfum ekki fyrir löngu breytt um stefnu í þessum málum, opnað meira utanríkisviðskiptin og reynt að virkja alla þá duglegu aðila, einstaklinga og fyrirtæki sem hér starfa að innflutningsmálum og beitt þeim einnig í utanríkisviðskiptamálum. Í þessu sambandi höfum við látið okkur koma til hugar ýmsar aðgerðir sem gætu stuðlað að því að auðvelda slík viðskipti. T.d. settum við fram í kosningastefnuskrá okkar hugmynd að því að hér yrði sett á stofn heimsverslunarmiðstöð. Hún gæti annaðhvort verið hér í Reykjavík eða hugsanlega í tengslum við nýju flugstöðina. Þar færu fram bein tölvufjarskipti við allar helstu kauphallir og viðskiptamiðstöðvar heimsins þannig að þar væri hægt að gera bindandi samninga með tölvuboðum, nánast á broti úr sekúndu liggur mér við að segja, um kaup á ýmsum vörum sem við kaupum á heimsmarkaðsverði í líkingu við það sem er gert í öðrum löndum. Því miður höfum við farið varhluta af þessum viðskiptum þar sem við höfum verið ansi einangraðir hér á Íslandi í þessu tilliti. Það er nú einu sinni svo að hér áður fyrr var mjög oft talað á þeim nótum að Íslendingar væru hér norður í Dumbshafi, allar samgöngur við Ísland væru mjög erfiðar, við værum mjög einangraðir hér, flutningskostnaður til og frá landinu væri mjög dýr og allt þar fram eftir götunum. Það má segja vegna þeirrar þróunar og þeirra breytinga sem hefur orðið á samgöngumálum og allri tækni, bæði fjarskiptatækni og sérstaklega í sambandi við flugumferð, þá eigi þetta ekki við lengur. Íslendingar eru í þjóðbraut. Við erum í þjóðbraut á milli Evrópu og Vesturheims og þetta getum við nýtt okkur. Ég held að það sé mjög auðvelt að hugsa sér það að Ísland geti orðið miðstöð verslunar og viðskipta sem fara fram einmitt á milli Vestur-Evrópu og Vesturheims. Þannig væri vel hægt að hugsa sér að með sérstökum fríverslunarsvæðum og fríiðnaðarsvæðum kæmi vara frá Vestur-Evrópu, á leiðinni vestur um haf til Bandaríkjanna og Vesturheims, hefði hér viðdvöl, hugsanlega væri henni pakkað um hér og eitthvað breytt og síðan héldi hún áfram. Og með sama hætti væri hægt að hugsa sér að vörur ættu erindi til Íslands á leið sinni frá Vesturheimi til Vestur-Evrópu. Nú og svo þar fyrir utan að varan kæmi aldrei hingað en hér væru milligöngumenn um slík viðskipti. Þannig held ég að við gætum hugað miklu, miklu betur að þessum þáttum í utanríkisviðskiptum okkar. Þessu samhliða mætti vel hugsa sér að hér væri komið upp aðstöðu fyrir erlendar stofnanir, fjármálastofnanir, jafnvel þó að þær blönduðu sér beinlínis ekki inn í íslenskt efnahagslíf né fjármálalíf. Þeim væri heimiluð aðstaða hér til þess einmitt að stuðla að heimsviðskiptum vegna þeirrar einföldu staðreyndar að við erum hér í þjóðbraut. Ég held að þessi viðskipti gætu legið mjög vel við Íslandi bæði vegna legu landsins og ýmissa annarra þátta sem eru hagstæðir fyrir þetta, m.a. það að hér býr friðsemdarfólk, hér þurfa menn ekki að óttast að gerðar verði uppreisnir eða að hér séu uppþot sem geri staðsetningu slíkra stofnana hér á landi óvissa. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er nokkuð vikið að þróunarsamstarfi og hann segir þar frá fundi utanríkisráðherra Norðurlandanna sem átti sér stað í Tanzaníu núna rétt eftir áramótin. Langar mig að fara nokkrum orðum um þátttöku Íslendinga í þróunarsamstarfi og hver hefur verið niðurstaðan af því undanfarin ár. Við höfum reynt ýmislegt fyrir okkur á þessu sviði. Það hefur heyrst mikil gagnrýni á það hvað við verjum litlu fé til þróunarhjálpar en ég er ekki viss um að það sé e.t.v. meinið í þessum þætti utanríkismála okkar, hvað við verjum litlum peningum til þróunaraðstoðar, heldur e.t.v. að við höfum ekki nýtt þau tækifæri sem við höfum haft nógu vel og okkur hefur kannski ekki orðið nógu mikið úr þessu fé sem við höfum veitt til þróunaraðstoðar. Hin Norðurlöndin hafa náð betri árangri en við og kannski er það eðlilega vegna þess að þau eru miklu stærri og burðugri en við erum. Það kemur aftur og aftur að því að við megum náttúrlega ekki gleyma þeirri staðreynd að við erum þrátt fyrir allt aðeins 250 þús. sem hér búum og það er ekki hægt að ætlast til þess að við gerum stóra hluti í þessum málaflokki. Engu að síður eigum við erindi í þróunarhjálpinni. Ég held að það sé best gert með því, eins og reyndar hæstv. utanrrh. nefndi áðan í ræðu sinni, að þar sem við höfum yfir vissri þekkingu að búa getum við hjálpað ýmsum þjóðum. T.d. að byggja upp fiskveiðar og fiskiðnað, og við getum hjálpað þjóðum við að virkja jarðhita þannig að dæmi séu nefnd. Það er svolítil sorgarsaga, eins og reyndar kom fram í máli hæstv. ráðherra, hvað varð um jarðhitaverkefni það sem við höfðum unnið að í Kenýa, en það var nánast hrifsað út úr höndunum á okkur af Nýsjálendingum eins og hæstv. ráðherrann sagði frá. Ég hafði tækifæri til að fylgjast nokkuð með þessu jarðhitaverkefni þegar það fór af stað fyrir einum 10–15 árum síðan. Ég man að í byrjun var ákaflega erfitt að fá nokkra hjálp við að þreifa fyrir sér um að ná þessu verkefni. Það var um að ræða að rannsaka jarðhitasvæði í svokölluðum Rift valley í Kenýa og aðstoða þar við undirbúning og hönnun mikillar jarðgufuaflsvirkjunar sem þar er. Íslendingar komust þó inn í þetta verkefni í gegnum Sameinuðu þjóðirnar og fengu síðan að gerast undirverktakar hjá enskum ráðgjafarverkfræðingi sem annaðist tækniþjónustu fyrir Kenýa-stjórn. Í tíð Alberts Guðmundssonar sem iðnrh. var mjög langt á veg komið með að ná samningum við Kenýa-stjórn um marghliða tækniaðstoð Íslendinga um uppbyggingu í Kenýa. M.a. var mjög eitt athyglisvert verkefni sem nánast átti aðeins eftir að undirskrifa samninga um, en það var að Íslendingar tækju að sér að aðstoða Kenýa-búa við að koma rafmagni út í sveitir landsins. Kenýa-menn höfðu séð það að Íslendingar höfðu orðið að leysa þetta með mjög einföldum hætti á Íslandi og þeim sýndist að þeir gætu nýtt sér þekkingu okkar og hugmyndir í því sambandi. Samhliða þessu verkefni var líka um það rætt að Íslendingar tækju að sér að smíða einföld raftæki svo sem upphitunarhellur sem mætti síðan nota í sveitum þar sem nær engin slík tæki eru þekkt fyrir. Því miður varð ekkert af þessu því að eins og óþarft er að rifja upp hér fyrir hv. þingheimi var það nánast nokkrum dögum áður en þessir samningar voru undirritaðir að hv. 5. þm. Reykv. Albert Guðmundsson varð að víkja úr iðnrn. og segja af sér embætti iðnrh. Ég tel engu að síður að hér sé verk að vinna og ég mundi vilja skora á hæstv. utanrrh. að beita sér markvisst fyrir því að aðstoða íslenska tækniráðgjafa við að koma hugmyndum sínum á framfæri erlendis og veita þeim alla þá aðstoð sem honum er megnug til þess að ná í verkefni og sinna þeim. Ég tel t.d. að það hafi afskaplega litla þýðingu að safna peningum á Íslandi og afhenda síðan út í heim, oft í gegnum aðrar alþjóðlegar stofnanir. Ég held að það sé nefnilega dæmi um það að það hafi verið safnað fé á Íslandi, síðan afhent norrænum hjálparstofnunum sem síðan hafa notað þetta fé til þess að láta norræna tækniráðgjafa hafa verkefni. Þannig hef ég grun um að byggð hafi verið bæði barnaheimili, dagvistunarheimili og lítil sjúkrahús fyrir fé sem hefur verið safnað á Íslandi en síðan hafa hinar Norðurlandaþjóðirnar tekið að sér að selja efni og alla vinnu í þessum byggingum. Við þurfum því að vera mjög vel á varðbergi með hvernig slíkum peningum er varið sem við veitum til tækniþróunar og til þróunarhjálpar yfirleitt. Það var, sem eðlilegt er, í skýrslu utanrrh. fjallað ítarlega um samskipti okkar við varnarliðið. Mér þótti vænt um að heyra - ég hef það skrifað hér hjá mér - að ákveðið hefur verið að fram fari mjög ítarlegar grunnvatnsrannsóknir á varnarsvæðinu sem verða unnar sem verkefni í samvinnu milli bandarískra og íslenskra ráðgjafa. Ég mundi kannski vilja upplýsa hæstv. utanrrh. um það, ef honum er ekki kunnugt um það, að íslenskir ráðgjafar hafa unnið að þessu verkefni fyrir Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum og hafa gert mjög umfangsmiklar athuganir á grunnvatni og vatnsbúskap Suðurnesjamanna. Mér er mjög til efs að það finnist bandarískir ráðgjafar sem raunverulega geta leyst þetta verkefni betur. Ég held að í þessu tilviki gætu hinir bandarísku ráðgjafar lært heilmikið af okkur, þ.e. hinum íslensku ráðgjöfum sem hafa sinnt þessu máli. Það var reynt að stækka þetta verkefni þannig að allt Reykjanesið yrði undirlagt og vatnsból höfuðborgarsvæðisins yrðu tengd við þetta verkefni þannig að það fengist góð og ítarleg vitneskja um hvernig er háttað grunnvatnsstreymi og nýtanlegu vatni, bæði á öllu höfuðborgarsvæðinu og um öll Suðurnesin. Því miður fékkst ekkert fé til þessara rannsókna og þetta varð því aldrei meira en sjálf hugmyndin. Það er kafli um hina nýju ratsjárstofnun í skýrslunni. Þar er boðað að fljótlega muni verða lagt fyrir Alþingi frv. um ratsjárstofnun. Við erum síður en svo óánægðir yfir þeirri þróun mála, við þm. Borgarafl., því að þetta kemur heim og saman við þá stefnu okkar að við teljum að Íslendingar geti tekið miklu virkari þátt í varnarsamstarfinu. Þetta er einmitt dæmi um það að Íslendingar taka yfir ákveðinn þátt mála. Enda hefur það alltaf farið dálítið í taugarnar á mér að í samskiptunum við varnarliðið er eins og það hafi alltaf vantreyst Íslendingum, kunnáttu þeirra og getu. Því miður hefur örlað á því að íslenskir ráðamenn, þá væntanlega á vegum utanrrn., hafa ýtt undir þessa skoðun. Ég held að þetta sé að vísu að heyra sögunni til en þetta var mjög áberandi hér áður fyrr, að varnarliðsmenn og yfirmenn Bandaríkjahers höfðu lítið álit á kunnáttu og þekkingu Íslendinga og það var síður en svo að íslenskir ráðamenn reyndu neitt að draga úr því. Þess vegna þótti mér vænt um að heyra ummæli hæstv. utanrrh. um hugbúnaðarþróunina sem nú á sér stað fyrir ratsjárstöðvarnar og það að íslenskir hugbúnaðarsérfræðingar fái aðgang og aðild að því verkefni. Hæstv. ráðherrann kom inn á að það þyrfti að styrkja aðstöðu við Háskóla Íslands til þess að efla þar rannsóknir á sviði hugbúnaðargerðar og til að þjálfa sérfræðinga í hugbúnaðargerð. Ég er honum hjartanlega sammála. Það vill svo til að við rafmagnsverkfræðiskor verkfræðideildar Háskóla Íslands, en það ætti að vera skylt hæstv. utanrrh. sem er sjálfur rafmagnsverkfræðingur - ég vona að hann sé ekki alveg búinn að gleyma því - fer fram töluverð vinna á þessu sviði og raunar mjög athyglisverðar rannsóknir. Því miður er þessari starfsemi mjög þröngur stakkur sniðinn þannig að fjárskortur hamlar mjög að þarna sé hægt að gera eins myndarlega og menn vildu. Það er því mjög auðvelt, hæstv. utanrrh., að styðja við þessa starfsemi með því að taka rausnarlega þarna á með auknum fjárveitingum. Ég sakna þess í skýrslunni að það er lítið fjallað um hvort eigi að taka upp einhverja aðra skipan mála verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli eða hvort við eigum að halda áfram eins og verið hefur. Satt best að segja hefur það verið gagnrýnt mjög í gegnum árin hvernig málum hefur verið háttað í sambandi við verktöku íslenska ríkisins á Keflavíkurflugvelli og talað um mikið sukk í þessu sambandi. Víst er að framkvæmdir á vegum varnarliðsins hafa alltaf verið mjög dýrar og kann það að vera skýring á því að flugstöðin varð svona dýr. Allt sem byggt er og allt sem unnið er á varnarsvæðinu verður sjálfkrafa svo sem eins og þrisvar sinnum dýrara en aðrar framkvæmdir á Íslandi. Þetta hefur verið talið eðlilegt og sjálfsagt og Ameríkumenn virðast hafa kyngt þessu. Kannski vita þeir vel að það er um að ræða að einhverjir fá mikið fyrir sinn snúð en þeir hafa látið það gott heita. En svo mikið er víst að um áratuga skeið hefur gilt svokölluð helmingaskiptaregla þannig að Sjálfstfl. og Framsfl. hafa skipt þessu bróðurlega á milli sín og Alþfl. fengið kannski smámola með, en ekki mikið. Það er fjallað um hafréttarmál í skýrslunni. Ég skal fara að stytta mál mitt, virðulegur forseti. Það er rétt að taka undir orð hæstv. ráðherra og fagna því að við höfum þó einir vestrænna ríkja fullgilt samninginn um hafréttarmál, enda höfum við verið þar miklir frumkvöðlar og ég tek undir það að hv. 8. þm. Reykv. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur þar verið fremstur í flokki þá þegar við höfum fjallað um rétt til hafsbotnsins, með hvað hætti við gætum staðfest okkar rétt til hafsbotnssvæða umhverfis landið og nýtt þennan rétt. Það væri kannski vert að fjalla aðeins um og spyrja hvort nokkuð frekar hafi gerst í olíuleitarmálum. En það var hér fyrir nokkrum árum að bæði Bandaríkjamenn og jafnvel Rússar sýndu því pínulítinn áhuga hvort hugsanlegt væri að þrátt fyrir allt væru olíuberandi setlög í hafsbotninum umhverfis Ísland. Það er hins vegar eins og það mál hafi alveg sofnað aftur og væri gaman að heyra hvort nokkuð nýtt er á döfinni á þeim vettvangi. Varðandi hvalamálið er ég alveg sammála hv. 13. þm. Reykv. Guðrúnu Helgadóttur að við erum búin að gera okkur að hálfgerðum, ja, ég vil ekki segja fíflum, en hálfgerðum ösnum í þessu máli á alþjóðlegum vettvangi. Nú erum við þeirrar skoðunar að í sjálfu sér sé ekkert óeðlilegt að við veiðum hvali á Íslandi, enda held ég að við höfum í gegnum árin farið ákaflega varlega að í þeim málum. Við höfum aldrei gengið mjög nærri hvalastofnunum og ég held að að mörgu leyti hafi okkar hvalveiðar verið til fyrirmyndar hvað þetta varðar. En að draga þannig athygli að Íslandi með þeim hætti sem hæstv. sjútvrh. hefur gert, að vera nánast í því daglega að auglýsa Ísland út um allan heim sem eitt mesta hvalveiðiland heimsins er alveg með ólíkindum og yfirleitt eru öll afskipti hæstv. ríkisstjórnarinnar af hvalveiðimálinu næsta furðuleg. Sérstaklega er þó broslegur þessi margumræddi fundur í Ottawa. Okkur voru kynnt bréfaskipti ríkisstjórnarinnar og Bandaríkjastjórnar þegar sá fundur var í undirbúningi. Sérstaklega var okkur skemmt þegar við lásum bréf til Bandaríkjastjórnar, skrifað að ég held á mánudegi, þar sem utanríkisráðherra Bandaríkjanna var nánast skipað að mæta á fund í Ottawa daginn eftir. Hann átti að hafa held ég rúman dag til stefnu og það var auðvitað ekkert verið að hugsa um það að utanríkisráðherra Bandaríkjanna er væntanlega með sinn tíma skipulagðan vikur og mánuði fram í tímann. Okkur var mjög skemmt að lesa þessi bréfaskipti. Það þarf því kannski ekkert að koma á óvart þó að utanríkisráðherrann eða annar jafnháttsettur fulltrúi Bandaríkjastjórnar hafi þrátt fyrir allt ekki mætt í Ottawa. Hins vegar eru mörg mál sem við þurfum að hafa áhyggjur af í sambandi við umhverfi okkar og tengjast hugsanlega hvalamálinu. Miklar selagöngur voru áberandi við Noregsstrendur fyrir nokkru síðan, í fyrra og hittiðfyrra að mig minnir. Spurningin er hvort við megum búast við einhverju slíku, að miklar selagöngur komi hér upp að Íslandi. Þær gætu haft skelfilegar afleiðingar í för með sér varðandi þorskveiðarnar. Það er ekki nóg með það að selurinn geti minnkað þorskstofninn hér verulega heldur eyðileggur hann þann þorsk sem er í sjónum með því að þorskurinn étur saur selsins sem er frekar óhugguleg staðreynd. Þá er athyglisvert að það hefur komið upp í Bandaríkjunum að hnúfubakur hefur ekki lengur nóg æti og étur nú makríl. Drepst hann af því, þannig að það er ekki allt á sömu bókina lært í hvalamálum og þessum umhverfisverndarmálum. Það er því rétt að við fylgjumst vel með á þessu sviði. Ég held hins vegar að við getum hugsanlega gert það með öðrum hætti en við höfum gert hingað til, að leggja höfuðáherslu á það að auglýsa það út um allar grundir að áhugi okkar sé fyrst og fremst að veiða hvali til að geta selt kjötið til Japans. Ég fer að stytta mál mitt, virðulegur forseti. Mig langar hérna undir lokin að fjalla örstutt um sjálfa utanríkisþjónustuna. Utanríkisþjónustan hefur alllengi verið í föstum farvegi. Mig minnir að fyrir nokkrum árum hafi þó verið til íhugunar, m.a. hér á hinu háa Alþingi, að breyta utanríkisþjónustunni og fjölga sendiráðum, setja upp sendiráð í þeim heimshlutum þar sem viðskipti okkar hafa farið mjög vaxandi svo sem í Japan og jafnvel víðar. En að athuguðu máli þótti þetta of dýrt og ekkert varð af. Ég held að þetta sé miður vegna þess að einmitt Austurlönd fjær eru kannski að verða eitt mesta og mikilvægasta efnahagssvæði heimsins í dag. Við erum með þrjú fullgild sendiráð á Norðurlöndunum, en við höfum engan fastan sendifulltrúa í Austurlöndum fjær. Við höfum að vísu sendiherra, búsettan á Íslandi, ef ég fer rétt með, sem sinnir þessum heimshluta. En að sjálfsögðu hlýtur það að vera með allt öðrum hætti en ef við hefðum öfluga skrifstofu í Tókýó sem gæti sinnt viðskiptalegum hagsmunum okkar á þeim slóðum. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að við gætum átt miklu meiri og betri viðskipti við Japana en við höfum gert. Það kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að vöruskiptajöfnuður á verslun okkar við Japana er neikvæður um 1 milljarð. Ég minnist þess á einni ferð minni til Japans að ég ræddi þetta við japanska viðskiptamenn. Þeir sögðu að nánast í öllum samskiptum þeirra við aðrar þjóðir væru þeir alltaf þvingaðir til þess að vöruskiptajöfnuðurinn væri helst á núlli. Þeir sögðu t.d. að þeir kæmust ekki upp með það gagnvart Rússum að vöruskiptajöfnuðurinn væri ekki á núlli. Rússar kaupa því ekki meira af Japönum en þeir geta selt þeim. Þeir töldu að það ætti að vera tiltölulega auðvelt fyrir Íslendinga að ná því í gegn að þessi vöruskiptajöfnuður yrði á núlli. Þessu þarf auðvitað að fylgja eftir. Ég vildi því kannski varpa fram að lokum nokkrum hugmyndum, m.a. þeirri hvort hægt væri að hlutast til um að Norðurlöndin hefðu einhverja samvinnu í þessu efni, að Norðurlöndin gætu komið sér sameiginlega upp verslunarskrifstofum í þessum heimshlutum. Nú veit ég að hin Norðurlöndin hafa öll sendiráð í Tókýó. Engu að síður gætu Norðurlöndin eflaust staðið að og kostað sameiginlega verslunarskrifstofu á þessum slóðum. Gætum við þá tengst henni og þannig gætt hagsmuna okkar í þessum heimshluta ef það er svona dýrt að það er ekki nokkur leið að standa undir því að koma þar upp sendiráði. Svíar hafa náð mjög góðum árangri með því að hafa svokallaða tækni- og vísindafulltrúa við sendiráð sín um allan heim. Með þessum hætti hafa Svíar getað fylgst með og fengið allar nýjar upplýsingar, upplýsingar um nýja tækni og nýja þróun í iðnaði, beint og milliliðalaust frá þeim löndum þar sem iðnaður stendur hvað best. Þetta á að sjálfsögðu fyrst og fremst við um Japana og kannski iðnríkin í Vestur-Evrópu og svo Bandaríkin sjálf. Sendifulltrúarnir senda upplýsingar jafnharðan til heimalandsins og þar er þeim dreift til iðnaðarins og þeirra stofnana sem fást við rannsóknir og þróun tæknimála. Ég held að eitthvað í þessum dúr þurfum við að gera til þess að treysta stöðu okkar. Þetta er liður í því að við þurfum að renna traustari stoðum undir atvinnulíf okkar. Ég er ekki í nokkrum vafa um að við getum gert það með þeim hætti að stunda fjörug viðskipti við umheiminn og hafa gott samstarf við allar þjóðir.



Virðulegi forseti. Ég held að það sé tvímælalaust að tvennt beri hæst í utanríkismálum Íslendinga um þessar mundir. Annars vegar á ég þá við öryggis- og afvopnunarmál og þá þróun sem þar hefur átt sér stað og hins vegar þróunina í Evrópu með tilliti til ákvörðunar Evrópubandalagsins um að koma á sameiginlegum innri markaði fyrir árið 1992. Ég tel að þessi mál beri hæst og séu mikilvægust af því að í þessum tveimur málaflokkum eiga sér stað miklar breytingar frá því sem áður gilti. Í öryggis- og afvopnunarmálum var ástand mála nokkuð svipað ár eftir ár á liðnum árum. Það ástand einkenndist af vígbúnaðarkapphlaupi og samskiptaleysi stórveldanna. Nú er þetta breytt. Við göngum því nýjum tímum á hönd, en jafnframt fetum við um ókomna stigu. Í Evrópu og evrópskum markaðsmálum hafði á sama hátt ríkt samstarfs- og samskiptastöðnun um nokkurt árabil. Þessu fylgdi vissulega ákveðin tegund af stöðugleika. Einnig á þessu sviði göngum við nýjum tímum á hönd. Með nýjum ákvörðunum Efnahagsbandalagsins eru róttækar breytingar í aðsigi. Breytingar sem vissulega eru mjög áhugaverðar en fela jafnframt í sér óvissu umfram það sem við höfum vanist. Báðir þessir málaflokkar snerta okkur Íslendinga sérstaklega og þótt margt annað mætti gera að umræðuefni í þessari umfjöllun hér og nú um utanríkismál tel ég þessi tvö svo langmikilvægust að ég mun eingöngu fjalla um þau. Sú þróun sem nú á sér stað í Evrópu með tilliti til ákvörðunar Evrópubandalagsins um sameiginlegan innri markað 1992 gerir að mínum dómi kröfu til skýrrar stefnumörkunar af Íslands hálfu. Sú stefnumörkun á að mínum dómi að byggjast á eftirfarandi sex meginþáttum: 1. Tryggja verður viðskiptahagsmuni Íslands gagnvart bandalaginu og aðlaga íslenskt efnahagslíf að þeim breytingum sem fram undan eru en aðild að bandalaginu er ekki á dagskrá. 2. Kappkosta á að fylgjast vel með þeim ákvörðunum sem fram undan eru hjá bandalaginu og koma sjónarmiðum Íslands á framfæri og vinna þeim stuðning jafnharðan eftir því sem kostur er. 3. Aðild Íslands að EFTA á að nýta til hins ýtrasta til að tryggja hagsmuni Íslands í samningaumleitunum og viðræðum EFTA og EB um afnám viðskiptahindrana. Ísland á að hvetja til þess að EFTA verði eflt og stutt til að sinna þessum verkefnum. 4. Sett verði á fót samstarfsnefnd ráðuneyta til þess að tryggja örugga miðlun upplýsinga og samræmi í ákvarðanatöku varðandi Evrópumálin. Jafnframt verði komið á reglulegu samráði við aðila atvinnulífsins um þessi mál. 5. Haldið verði áfram viðræðum við Evrópubandalagið um samskipti og samstarf Íslands og Evrópubandalagsins þar sem sérstaða Íslands verði sérstaklega kynnt, jafnframt því sem leitað verði eftir samstarfi á völdum sviðum. 6. Gerð verði sérstök athugun á því hvernig íslensk hagstjórn verði aðlöguð hinum nýju aðstæðum og færð til betra samræmis við það sem gerist í helstu samskipta- og viðskiptalöndum okkar með það að markmiði að auka hagvöxt og stuðla að auknum stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Á grundvelli þessarar stefnumörkunar tel ég að setja eigi á fót nefnd til þess að taka sérstaklega til athugunar þá þróun sem nú er að eiga sér stað í Evrópu, kanna áhrif hennar á viðskipta- og efnahagsstöðu Íslands og koma með frekari ábendingar um hvernig æskilegt sé að tryggja hagsmuni Íslands og standa að stefnumörkuninni í framkvæmd. Nefndinni verði gert að skila skýrslu um athuganir sínar fyrir árslok 1988 þannig að almenningi og hagsmunaaðilum gefist kostur á að kynna sér málið með aðgengilegum hætti og traustur grundvöllur væri lagður að frekari umræðum og umfjöllun um málið. Áður en ég vík nánar að þessari stefnumörkun er rétt að rifja upp í fáeinum dráttum hvað felst í ákvörðun Evrópubandalagsins um sameiginlegan innri markað og hvaða öfl búa þar að baki. Stefnumörkun Evrópubandalagsins felur í rauninni í sér að sem næst þurrka út landamærin milli bandalagsríkjanna, einkum í viðskiptalegu tilliti. Hugmyndin að baki er ekki síst sú að með þessu megi tryggja aukinn hagvöxt og ná nægjanlega stórum heimamarkaði til þess að fyrirtæki innan bandalagsins geti staðið sig vel í samkeppni við fyrirtæki frá efnahagsstórveldunum Bandaríkjunum og Japan. Útþurrkun landamæranna í þessum skilningi krefst þess hins vegar að afnumdar verði þær tæknilegu og fjárhagslegu hindranir viðskipta sem gera landamæraeftirlit nauðsynlegt. Á sama hátt verður að samræma efnahagsstjórn og efnahagsstefnu til þess að raunverulega myndist eitt markaðssvæði og landamærin verði óþörf. Af þessu leiðir krafan um frjálst flæði fjármagns og mannafla og fasta gengistengingu innan bandalagsins. Þá hefur bandalagið sett sér að þjónustuviðskipti skuli njóta sama frelsis og viðskipti með vörur. Þetta er vitaskuld gert í ljósi þess að þjónustuviðskipti gerast sífellt stærri og mikilvægari hluti þjóðarkökunnar. Ef við víkjum hins vegar að áhyggjum Evrópuríkja, sem ekki eru í Evrópubandalaginu, af þessari þróun eru þær áhyggjur fyrst og fremst af tvennum toga. Ég held að gott sé að við gerum okkur grein fyrir því. Í fyrsta lagi varða þessar áhyggjur aðgang að mörkuðum Evrópubandalagsins en í öðru lagi, og það er rétt að það verði sérstaklega undirstrikað, varða þær samkeppnisstöðu fyrirtækja landa utan Evrópubandalagsins við fyrirtæki innan þess og reyndar samkeppnisstöðu t.d. fyrirtækja í EFTA almennt á heimsmarkaði við hinar nýju aðstæður. Þar við bætast svo pólitísk atriði sem ég skal ekki rekja nánar í þessu samhengi. Stefnumótun Evrópubandalagsins snertir mörg svið. Þau verða ekki rakin hér öll en meðal þeirra má nefna tæknilegu viðskiptahindranirnar, opinber innkaup, ríkisstyrki til fyrirtækja, upprunareglur, vísindarannsóknir, menntamál, hugverkarétt, einkarétt, umhverfismál, flutningamál, sjávarútvegs- og landbúnaðarmál, neytendavernd, samræmingu skatta, frelsi í þjónustuviðskiptum, frjálst flæði fjármagns og mannafla, festu í gengismálum, samræmda efnahagsstefnu og sameiginlega pólitíska stefnumörkun. Í stað þess að fara frekari orðum um þessi svið held ég að gagnlegt sé að flokka hin helstu þeirra í þrjá flokka eða meginþætti því að slík skipting auðveldar okkur að átta okkur á viðfangsefninu eins og það snýr að okkur og skil ég þá eftir mörg málasvið þar sem leita ber eftir samstarfi. Ef ég skipti þessu með þessum hætti í þrennt tel ég til fyrsta þáttarins tæknilegar hindranir og reyndar aðrar viðskiptahindranir sem yfirleitt eru af fjárhagslegu tagi. Þessar tæknilegu hindranir varða gæði vöru og staðla og þar með jafnvel hluti eins og dýraverndunarlög og atriði sem varða innflutning á plöntum. Hvort tveggja það síðastnefnda gæti orðið viðkvæmt mál fyrir okkur. Hins vegar eru svo aðrar viðskiptahindranir, yfirleitt af fjárhagslegu tagi, svo sem varðandi opinber innkaup og ríkisstyrki til fyrirtækja. Þetta eru atriði sem ég vil í heild sinni nefna tæknilegs eðlis. Mín skoðun er sú að þau séu auðveldust, pólitískt og efnahagslega séð, fyrir hvaða þjóð sem er og þá einnig fyrir okkur. Ég tel enn fremur að varðandi þessa þætti eigum við að vinna í gegnum EFTA og með EFTA. Að þeim er þegar unnið á þeim vettvangi og fáein hafa þegar komist í framkvæmd. Þetta er flókið og fjölþætt svið sem ég tel að vel sé tekist á við í EFTA en, eins og ég sagði áður, þessi atriði ættu ekki eða að mjög litlu leyti að valda okkur neinum sérstökum efnahagslegum erfiðleikum. Í annan flokkinn samkvæmt þessari niðurflokkun set ég þá landbúnaðarmál og sjávarútvegsmál. Þessi mál hafa mikla sérstöðu innan Evrópubandalagsins og reyndar hér hjá okkur líka og ekki síður. Hættan er sú að því er sjávarútveginn varðar að stjórnunaraðgerðir í sjávarútvegi innan Evrópubandalagsins muni mótast mjög af sams konar viðhorfum og eru í landbúnaðarmálum. Á þessu sviði verðum við að vera mjög vel á verði. Ég er þeirrar skoðunar að samhentur hópur hagsmunaaðila haldi í rauninni utan um stefnu Evrópubandalagsins í sjávarútvegsmálum. Þessi hópur stendur fast að baki hinni samræmdu sjávarútvegsstefnu bandalagsins og henni er erfitt að hnika. Það er rétt að benda á að það eru miklir styrkir til sjávarútvegsins innan bandalagsins og sjávarútvegshópur Evrópubandalagsins er vitaskuld að starfa fyrir sinn hag og vernda sinn fiskiðnað. En það er einmitt á þessu sviði sem við eigum sérlega mikla hagsmuni. Ég held að um þennan málaflokk gildi að við getum ekki gert ráð fyrir að þessi málaflokkur leysist með neinum öðrum þeim hætti en að við tökum hann sjálfir í okkar hendur og varðandi þessi mál verðum við að snúa okkur að Evrópubandalaginu til viðræðna við það, bæði til þess að kynnast þeirra viðhorfum betur í sjávarútvegsmálum en við höfum gert og eins til þess að kynna okkar sjónarmið og fikra okkur áfram með það hvaða stöðu við höfum. Við þurfum sem sagt að halda uppi viðræðum og samræðum beint við Evrópubandalagið að því er sjávarútvegsmálin varðar. Í þessu sambandi er ekki úr vegi að minna á viðleitni okkar til þess að ná fram fríverslun á fiski og fiskafurðum innan EFTA en ég tel slíka ákvörðun á þeim vettvangi styrkja mjög stöðu okkar, samningsstöðu okkar gagnvart Evrópubandalaginu að því er þetta málefni varðar. Þá kem ég að þriðja þættinum eða þriðja flokkinum en til þess þáttar tel ég það sem sumir hafa nefnt fullveldisskilyrði. Þessi atriði varða sameiginlegan vinnumarkað, sameiginlegan frjálsan fjármagnsmarkað, fast gjaldmiðilskerfi, samræmda skattastefnu o.fl. af því tagi. Ég segi það fyrst að ég tel að óttinn við hinn sameiginlega vinnumarkað sé að verulegu leyti ástæðulaus á Íslandi. Því veldur tungan og veðurfarið að hættan á miklum innflutningi vinnuafls, t.d. frá suðrænum löndum, er áreiðanlega ekki í þeim mæli sem margir Íslendingar ímynda sér. Ég veit hins vegar að í hugum Íslendinga er einmitt þetta mjög viðkvæmt atriði. Ef við lítum á næsta atriðið í þessum þætti, sameiginlegan frjálsan fjármagnsmarkað, erum við vitaskuld komin að einu því hagstjórnartæki sem menn hafa beitt mjög hér á landi á undanförnum árum. Með þátttöku einhvers ríkis í hinum sameiginlega frjálsa fjármagnsmarkaði eru einstakar þjóðir náttúrlega að hluta til að afsala sér þessu hagstjórnartæki. Hugtakinu sameiginlegum fjármagnsmarkaði fylgir réttur til þess að stofna til eða kaupa fyrirtæki hindrunarlaust í einstökum löndum innan þess svæðis þar sem þetta skipulag gildir. Hér erum við komin að sviði sem við Íslendingar þurfum að skoða vel með tilliti til þess að aðlaga okkur að því sem gerist í helstu grannlöndum okkar. Annar málaflokkur er gengið og gengisstefnan. Ef við færum inn á þá braut að festa gengi íslensku krónunnar miðað við evrópska gjaldmiðla og vera þannig aðilar að gengisskráningu evrópumynta værum við líka að fást við hagstjórnartæki sem mjög hefur verið beitt hér á landi á undanförnum árum og áratugum. Ég held að það sé augljóst að fast gengi íslensku krónunnar, t.d. gagnvart evrópskum myntum, hefði það í för með sér að það hrikti í víðs vegar í íslensku atvinnulífi. Að hinu leytinu geta menn velt því fyrir sér hvort við höfum ekki verið of undanlátssöm í gengismálum og það hafi ekki verið að öllu leyti til góðs fyrir íslenskt atvinnulíf. En aðalatriðið er að menn geri sér ljóst að gengisbinding af þessu tagi hefur í för með sér ákveðna áreynslu ef ég má orða það svo. Þriðja atriðið sem ég vil minnast á af þessu tagi er samræmd skattastefna. Þar er auðvitað líka á ferðinni mikilvægt hagstjórnartæki og auðvitað sneyðist um möguleika í fjáröflun ríkis og ríkisfjármálum hjá þeim ríkjum sem undirgangast að fylgja samræmdri skattastefnu hvernig svo sem hún er. Að hinu leytinu má segja að skattaleg aðlögun sé hafin hér á landi með nýgerðri breytingu á söluskatti og ákvörðun ríkisstjórnar og ríkisstjórnarflokka um að tekinn verði upp virðisaukaskattur um næstu áramót. Ég gæti að sjálfsögðu talið upp fleira eins og t.d. frjálsræðið í þjónustustarfsemi, en spor í þá átt væri auðvitað nýjung ef upp væri tekið í íslensku atvinnulífi. Þetta eru vandasöm mál, allt saman, og eiga það sameiginlegt að vera af því tagi að þar tel ég að við þurfum að taka upp vinnu í okkar eigin hóp. Þessi atriði sem ég hef talið í þessum flokki snúa að okkur sjálfum og að mínum dómi þurfum við að skoða þau gaumgæfilega og átta okkur á því hvað við getum, hvað við viljum, hvað við þorum og hvað við þolum. Menn segja að við höfum frest til ársins 1992 eða kannski svolítið lengur en það þýðir líka að við verðum að vera viðbúin árið 1992 eða um það leyti, við þurfum þá að vita vel hvað við viljum og hvað við ætlum okkur. Um sumt þurfum við reyndar nú þegar að taka ákvarðanir og má segja að við séum í raun byrjaðir að taka ákvarðanir um það. En varðandi þetta allt saman er rétt að benda á að það er auðvitað aðeins um aðlögun að ræða nema hjá þeim aðilum sem gerast aðilar að Evrópubandalaginu til þess að hafa áhrif. Þær viðræður sem eiga sér stað milli EFTA og Evrópubandalagsins eða á milli þjóða utan Evrópubandalagsins við það eru fyrst og fremst af því tagi að menn eru að bera saman bækur sínar. Þetta eru ekki eiginlegar samningaviðræður þó að sú nafngift sé gjarnan notuð, heldur er um samráð að ræða. Varðandi stöðuna gagnvart Evrópubandalaginu má kannski líta svo á að við stöndum frammi fyrir þrem meginvalkostum, þ.e. lítilli aðlögun, mikilli aðlögun og aðild. Um aðildina vil ég segja það að ég tel ekki að hún sé á dagskrá. Lítil aðlögun er sú sem snertir eingöngu eða fyrst og fremst hinar tæknilegu hindranir og aðrar skyldar hindranir, m.a. fjárhagslegs eðlis, í meira eða minna mæli. Það mundi vera bærileg skilgreining á lítilli aðlögun að aðlaga sig einungis á því sviði. Önnur leiðin er það sem kalla mætti mikla aðlögun. En í því felst að samræma okkar hagkerfi flestu því sem er að gerast í löndum Evrópubandalagsins, þar á meðal á sviði gengismála, fjármagnsmarkaðar, vinnumarkaðar og skattastefnu. Hvar við lendum á þessum stiga get ég ekki beinlínis dæmt um að svo komnu en ég held að það sé hollt fyrir okkur að líta á málin út frá þessum sjónarhóli. Sá fyrsti, með lítilli eða takmarkaðri aðlögun, er tiltölulega auðveldur. Mikil aðlögun er erfiðari en um þriðja möguleikann, aðild, hef ég tekið fram að ég tel ekki að hann sé á dagskrá. Hvað sem þessu líður held ég að það sé meginmál að við þurfum meiri og ítarlegri umræðu um þessi málefni en átt hefur sér stað. Við þurfum sem sagt að vita meira og við þurfum að láta fara fram úttekt á stöðu okkar, bæði inn á við og út á við, hverju verður að fórna og hverjir ávinningarnir eru í hverju tilviki. En þá þurfum við líka mannafla til að sinna þessum málum og a.m.k. að leggja fram það fé sem þarf til þess að fylgjast með því sem er að gerast utan lands og fylgja því eftir á innanlandsvettvangi og í öðru lagi til þess að afla vitneskju og gera þá úttekt á stöðu okkar sem ég minntist á hér að framan. Þetta verkefni á m.ö.o. að mínum dómi að vera þríþætt. Í fyrsta lagi að vinna í gegnum EFTA hvað varðar þann þátt sem ég nefndi fyrst, tæknilegar hindranir og því um líkt. Í öðru lagi tel ég að við verðum að halda uppi viðræðum við Efnahagsbandalagið um sjávarútvegsmálin og um samvinnu á ýmsum öðrum sviðum. Og í þriðja lagi verðum við að snúa okkur að því að skoða hug okkar sjálfra varðandi atriði eins og fjármagnsmarkaðinn, mannaflið, skattamál, gengismál og annað það sem er af þeim toga. Sú stefnumörkun sem ég gerði grein fyrir í upphafi málsins felur í sér þessa þríþættingu. Jafnframt er nauðsynlegt að gerð verði og birt úttekt á stöðunni eins og ég gerði að tillögu minni hér áðan líka og ég vil benda á að Norðmenn, Svíar og Svisslendingar hafa þegar unnið og birt skýrslu af þessu tagi. Víkjum þá að hinum þættinum sem ég sagðist mundi gera að umræðuefni, öryggis- og afvopnunarmálum. Ég minni á að mörg undanfarin ár einkenndust af hinu sama ár eftir ár. Vígbúnaðarkapphlaupið hélt sínu striki, sífellt var bætt í vopnabúrin, samskipti stórveldanna í austri og vestri einkenndust fyrst og fremst af samskiptaleysi og stóryrðin flugu á víxl. Leiðtogar þeirra hittust ekki árum saman. Þetta var í sjálfu sér ákveðin tegund af stöðugleika því við máttum ganga að þessu ástandi sem vísu. Við könnuðumst við þetta allt, ekkert kom okkur í rauninni á óvart og okkur hafði lærst að lifa við þetta ástand, hversu sátt eða ósátt sem við vorum við þetta. Nú er þetta breytt. Leiðtogar stórveldanna hafa hist æ tíðar og ætla sér enn einn fund í vor eða sumar, einungis hálfu ári eftir að þeir hittust síðast, og utanríkisráðherrar Bandaríkjanna og Sovétríkjanna hittast mánaðarlega um þessar mundir. Breyting er tæplega nægilega sterkt orð yfir þessi umskipti. Þetta er nánast bylting í samskiptum. Margir hafa orðið til þess að láta í ljós efasemdir varðandi samkomulag stórveldanna um eyðingu meðaldrægra kjarnorkuflauga. Einn hópurinn hefur látið í ljós ótta um að með eyðingu þeirra sé öryggi Vestur-Evrópu stefnt í voða. Annar hópurinn hefur gert lítið úr samkomulaginu af því að fækkun í heildarvopnabúrum samkvæmt því sé svo smávægileg; Ég held að báðir aðilar hafi á röngu að standa. Vígbúnaðarjafnvæginu í Evrópu var ekki raskað Vestur-Evrópu í óhag. Og heildarfækkunin í vopnabúrinu er ekki réttur mælikvarði á gildi samningsins. Vissulega er af nógu að taka en það er ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er að samningarnir skyldu vera gerðir. Kjarni málsins er að þeir skyldu jafnframt vera gerðir með tilliti til gagnkvæms eftirlits samningsaðila. Þessum samningum um niðurskurð kjarnavopna á reyndar einmitt að framfylgja með sama hætti og Alþingi tiltók í ályktun sinni í maí 1985, nefnilega á gagnkvæman hátt þannig að málsaðilar uni því og treysti. Nú er unnið að undirbúningi nýs samnings um helmingsfækkun langdrægra vopna. Margir tortryggja það. Aðrir spá því að þessi viðleitni muni renna út í sandinn eða "stranda" eins og það er venjulega nefnt. Ég leyfi mér á hinn bóginn að vera bjartsýnn á að þessir samningar um langdrægu vopnin verði gerðir. En ég vil benda á að eins og fyrr er meginatriðið ekki hversu mikill niðurskurðurinn verður í prósentum talið, heldur samningurinn sjálfur og þá jafnframt að hann verði í góðu jafnvægi og afvopnun á einu sviði eða svæði leiði ekki til aukningar í vopnaburði á öðru sviði eða á öðru svæði. Lít ég þá sérstaklega til Norður-Íshafsins í þessu sambandi og hafsvæðisins umhverfis Ísland. En eins og ég segi: Mikilvægasti þáttur samninganna er ekki umfangið á niðurskurði vopnanna. Samningaumleitanirnar sjálfar eru nefnilega tæki til þess að draga úr undirrót vopnakapphlaupsins, tortryggninni. Samningaumleitanirnar eru tilefnið og tækifærið til samskiptanna sem eru helsta leiðin til að draga úr tortryggninni. En það er tortryggnin sem er undirrót og orsök vopnakapphlaupsins. Þess vegna er mikilvægi samninganna fyrst og fremst fólgið í þeim sjálfum en ekki í magni niðurskurðar eða takmarkana. Þess vegna er líka betra að ætla sér ekki um of í hverju þrepi heldur taka frekar minna fyrir hverju sinni og forðast þannig vonbrigði eða strand í samningum. Sú ánægjulega þróun, sem nú á sér stað í vopnatakmörkunum og minnkun spennu, er árangur af stefnufestu Atlantshafsbandalagsins annars vegar og hins vegar af breyttum viðhorfum í Sovétríkjunum. Segja má að enn einu sinni hafi Atlantshafsbandalagið sannað gildi sitt. Öllum aðildarþjóðum bandalagsins ætti nú að vera enn betur ljóst en áður að þær hafa verið og eru á réttri leið. Þeim ætti líka að vera enn betur ljóst en fyrr að önnur leið er ekki færari til þess að ná árangri. Sumir kalla sífellt eftir einhliða aðgerðum, einhliða afvopnun eða vopnafækkun eða yfirlýsingum af ýmsu tagi. Ég hef áður í umræðum um utanríkismál varað við slíkum aðgerðum. Ég geri það enn. Sú leið er ekki fær. Sérhver tilraun af því tagi mun fara út um þúfur. Á hinn bóginn höfum við nú sannanir fyrir því að staðfesta, krafa um gagnkvæmni og öruggt eftirlit jafnframt því að sýna ekki á sér neinn bilbug, sú leið skilar einmitt árangri. Þessi staðreynd minnir okkur á nauðsyn þess að treysta samheldni Atlantshafsbandalagslandanna því að slík samheldni er lykillinn að áframhaldi þeirrar þróunar sem nú er hafin í minnkun spennu og afvopnun. Í þeim efnum tel ég að Íslendingar eigi að leggja sitt af mörkum og hvetja aðrar bandalagsþjóðir til slíks hins sama. Um þetta eigum við að reka virka stefnu, innan bandalagsins sem utan, og feimnislaust því að hlutverk okkar í NATO er mikilvægt fyrir NATO, fyrir aðrar bandalagsþjóðir og fyrir okkur sjálf með sama hætti og NATO er okkur mikilvægt. Það er í samræmi við þetta sem við höfum tekið þátt í ákvörðunum um endurnýjun og uppbyggingu eftirlitsaðstöðunnar hér á landi. Sumir, einkum alþýðubandalagsmenn, hafa haft horn í síðu þessarar endurnýjunar, vilja hefta hana og tefja. Á flótta sínum frá gömlu stefnunni um "Ísland úr NATO og herinn burt" hafa þeir staðnæmst við það stefnumið að takmarka og draga úr umsvifum varnarliðsins eins og það heitir á þeirra máli. Þetta ætlunarverk hefur þeim ekki tekist heldur hefur verið unnið markvisst að endurnýjun og uppbyggingu, enda bæði sjálfsagt og nauðsynlegt. Grundvallarstaðreyndin er nefnilega sú að sú varnar- og eftirlitsstöð sem ekki svarar kröfum tímans er ekki trúverðug en trúverðugheitin eru undirstaða gagnsemi í viðleitninni til að tryggja frið. Það er reyndar rétt að benda á í þessu samhengi að á sama tíma og þessi uppbygging og endurnýjun hefur átt sér stað hér hjá okkur þá hefur samband okkar við Sovétríkin farið batnandi og samskipti aukist. Þetta er vitaskuld vísbending um það að Sovétríkin viðurkenna hlutverk okkar og hvernig við rækjum það. Sambúð okkar við varnarliðið er góð og nánast snurðulaus. Allar spár um annað hafa ekki ræst, allur ótti um hættu fyrir íslenska menningu af veru varnarliðsins hér á landi hefur reynst ástæðulaus. En í þessu samhengi hlýt ég hins vegar að víkja að þeirri mengun vatnsbóla af olíuleka sem átt hefur sér stað og láta þá eindregnu skoðun í ljós að þeir aðilar sem vatnsbólunum spilltu eigi afdráttarlaust að greiða kostnað af öflun nýrra vatnsbóla að fullu með tilheyrandi vatnslögn sem afhent verði Keflavíkurbæ og Njarðvík til fullra umráða. Herra forseti. Annað veifið og úr ýmsum herbúðum heyrist gagnrýni á varnarbandalög. Er þá gjarnan höfðað bæði til Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins og látin í ljós ósk um að þau verði leyst upp, frekar fyrr en síðar. Auðvitað geta menn látið sig dreyma um slíkt en ég held að það sé beinlínis rangt að gæla við slíkar hugmyndir eða gera þær að nærtæku markmiði. Sannleikurinn er nefnilega sá að bandalögin eru afleiðing ástands en ekki orsök þess. Og bandalagsfyrirkomulagið er líklegra til að tryggja öruggan og skipulegan samningsvettvang um afvopnun og minnkun spennu heldur en bandalagsleysið og sú óvissa sem því fylgdi. Upplausn bandalaganna er því ekki raunhæfur undanfari árangurs á því að bæta ástand heimsmála, en hugsanlega afleiðing. Og heldur vil ég viðhalda bandalögunum áratug lengur eða svo ef nauðsyn kynni að krefja en að stefna að ótímabærri upplausn þeirra og þeim afleiðingum sem það kynni að hafa. Ég vék að þeirri alkunnu staðreynd hér áður að tortryggnin væri frumrót vígbúnaðar og þess kapphlaups sem þar ríkir. Ég sagði líka að samningar um afvopnun væru tæki til þess að auka samskipti ríkjanna og draga þannig úr tortryggni. Hin hlið þessa máls er sú að eðlilegum samskiptum og gagnkvæmu trausti verður ekki komið á milli austurs og vesturs nema almenn mannréttindi séu fyllilega virt og landamæri ekki gerð að óyfirstíganlegum þröskuldi. Þetta verða leiðtogar Evrópuþjóða og þá einkum Sovétríkjanna að láta sér skiljast. Það má ekki gleymast að þessi ríki tóku á sig ótvíræðar skuldbindingar í mannréttindamálum í Helsinki-sáttmálanum. Þeir samningar eiga ekki að vera orðin tóm. Sá hluti sáttmálans er ekki síður mikilvægur en aðrir hlutar hans. Svo lengi sem hann er ekki virtur, svo lengi sem mannréttindi eru fótum troðin næst ekki gagnkvæmt traust. Svo lengi sem lönd eru lokuð inngöngu eða útgöngu, svo lengi sem ferða- og flutningsfrelsi er ekki virt næst ekki það traust landa á milli sem er undirstaða varanlegs og öruggs friðar. Þennan sannleika mættu leiðtogar Íslands og sendiboðar oftar reiða fram. Rödd Íslands um mannréttindamál er ekki síður áheyrslu verð en annarra þjóða sem eru stærri og öflugri. Ég held reyndar að einmitt í þessu máli sé frekar hlustað á Ísland en ýmsar aðrar þjóðir. Því beini ég því til utanrrh. og utanríkisþjónustunnar að hyggja sérlega að mannréttindamálunum og hlutverki þeirra í auknu trausti milli austurs og vesturs, og að hlutverki og skyldu Íslendinga við að koma þeim sjónarmiðum sterklega á framfæri. Herra forseti. Ég hef hér á undan takmarkað mig eingöngu við tvo málafokka og ætla að halda mig við það. Takmarkað mig við málaflokka sem ég tel rísa hæst í utanríkismálum um þessar mundir. Annars vegar Evrópumálin og hins vegar afvopnunar- og öryggismálin. Ég hef fjallað um þau sitt í hvoru lagi, enda tel ég að ekki eigi að blanda saman öryggismálum Íslands og samskiptum okkar við Evrópubandalagið. Öryggismálunum höfum við skipað með farsælum hætti með aðild okkar að NATO og samningum við Bandaríkin um dvöl varnar- og eftirlitssveitar hér á landi. Þessi skipan hefur gefist vel. Ekkert bendir til þess að því verði betur komið með öðrum hætti. En við eigum að leggja rækt við hlut okkar í NATO og leggja okkar lóð á vogarskálarnar til þess að starfsemi Atlantshafsbandalagsins treysti öryggi okkar heimshluta og stuðli að afvopnun og slökun spennu skref fyrir skref. Málefni Evrópu og samskipti okkar við hana eru hins vegar af efnahagslegum og viðskiptalegum toga og þess vegna allt annars eðlis. Og þau verður að nálgast í samræmi við það. Ég tel brýnt að Ísland móti skýra stefnu í málefnum Evrópu og samskiptum sínum og Evrópubandalagsins eins og ég vona að komið hafi fram hér í máli mínu. Ég hef reifað þá meginþætti sem ég tel að þessi stefnumörkun eigi að fela í sér og bent á nauðsyn þess að koma upp nefnd til að vinna að athugunum og skýrslugerð um þessi mái. Ég legg áherslu á að íslenskir stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar sameinist um þessa stefnumörkun gagnvart Evrópu og Evrópubandalaginu. Við skulum halda á þessum málum af reisn, en jafnframt þurfum við að sýna snerpu því við megum ekki einangrast eða dragast aftur úr. Hér er mikið í húfi og því skulum við leggja okkur vel fram. Ég er bjartsýnn á stöðu okkar og efast ekki um að við munum ná farsælli niðurstöðu ef við bregðumst nú vel við og sameinum kraftana.



Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þessa skýrslu utanrrh. og það tækifæri sem gefst til að ræða utanríkismál hér á þinginu. Jafnframt vil ég þakka samstarfið í utanrmn., en þar hef ég setið sem áheyrnarfulltrúi í vetur en Kvennalistinn á þar ekki aðalfulltrúa á þessu þingi. Eitt stærsta málið fyrir þjóð eins og okkur Íslendinga eru samskiptin við aðrar þjóðir. Þessi samskipti eru bæði mikil og margþætt og varða margs konar samstarf, svo sem á sviði vísinda, menningar og viðskipta. Í þessu samstarfi og samvinnu er mikilvægt að við höldum vöku okkar við varðveislu þjóðmenningar okkar og tungu, töpum ekki yfirráðum yfir auðlindum okkar, missum ekki fjárhagslegt sjálfstæði og seljum ekki landið og sjálfstæði okkar í hendur útlendinga. Við erum smáþjóð á norðurhjara sem getur haft kosti í för með sér. Menning og tunga okkar fámennu þjóðar hefði ekki varðveist nema vegna einangrunarinnar í gegnum aldirnar. Fjarlægð frá mengandi iðnaði hefur einnig orðið okkur til góðs og höfum við því að mestu sloppið við þá miklu eyðileggingu sem orðið hefur í iðnríkjum vegna andvaraleysis í mengunarmálum. Á seinni árum höfum við áþreifanlega orðið vör við breytingar í þessum málum. Ísland hefur færst nær umheiminum með auknum og bættum samgöngum og byltingu í fjölmiðlun. Mengun sjávar ógnar afkomu Íslendinga um leið og hún er ógnun við allt líf á jörðinni. á síðustu árum hefur komið í ljós að hafið hefur verið notað sem ruslakista. Eiturefnum og alls konar úrgangi er kastað í hafið án þess að hugsað hafi verið um afleiðingarnar. Öll mengun er ógnandi og hættuleg, en sú mengun sem öllu mannkyni stendur nú mikil ógn af og er e.t.v. einna erfiðust að ráða við er geislamengun. Nú stendur til að stækka kjarnorkuendurvinnslustöðina í Dounreay í Skotlandi með tilheyrandi mengunarhættu. Og kjarnorkustöðin í Sellafield er einnig geislamengunarvaldur eins og dæmin sanna. Í samanburði við hættuna frá þessum stöðvum stafar okkur þó enn meiri hætta af aukinni umferð kjarnorkuknúinna kafbáta í hafinu umhverfis Ísland. Mengun þekkir engin landamæri. Eitt slys getur ógnað öllu lífi í hafinu umhverfis Ísland. Örar breytingar í alþjóðamálum undanfarið vekja vissar vonir. Fyrir Reykjavíkurfundinn haustið 1986 stóðu risaveldin grá fyrir járnum andspænis hvort öðru. Ekkert mátti gera, allt var frosið fast, og engin viðleitni var til afvopnunar. Vígbúnaðarkappið var í algleymingi og eyðileggingarmáttur kjarnorkuvopna slíkur að hægt var, og er reyndar enn, að eyða mannkyninu, ekki bara einu sinni heldur mörgum sinnum. Á bls. 8 í skýrslu utanrrh. stendur, með leyfi forseta: "Aukin áhersla Sovétmanna tengist efnahagserfiðleikum, m.a. eftir áratuga kostnaðarsamt og umfangsmikið vígbúnaðarkapphlaup." Það er alveg ljóst að gífurlegum fjármunum hefur verið sóað í vígvélar í gegnum tíðina og aldrei meir en síðustu áratugi, jafnvel svo að það er að sliga ríkustu þjóðir. Vopnaframleiðendur hafa kynt undir og reynt að viðhalda óvinaímyndum og selt svo öllum vopn til að hver gæti ógnað öðrum. Mér finnst það nöturlegt ef að því er virðist friðarvilji og vilji til fækkunar vopna, jafnvel afvopnunar, er einungis tengdur efnahagserfiðleikum. Ég vona svo sannarlega að þau merku tímamót sem urðu með Reykjavíkurfundinum eigi sér dýpri rætur en einungis efnahagslegar. Næsta skref eftir Reykjavíkurfundinn var undirritun samninga um útrýmingu allra meðal- og skammdrægra kjarnaflauga á landi. Ég vek athygli á því að þarna var aðeins samið um fækkun vopna á landi. Það er mikil ástæða til að óttast að um leið og vopnum fækkar á landi muni þeim fjölga í og á höfunum. Í skýrslunni rekur hæstv. utanrrh. hvers vegna hann telur samkomulagið milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna mikilvægt. Þar segir m.a., með leyfi forseta, á bls. 9 þegar hann telur upp það sem hann telur vera mikilvægt við þennan samning: "Í öðru lagi eru staðfestingarákvæði þessa samkomulags afar ströng og fela m.a. í sér að eftirlit er hægt að framkvæma með mjög litlum fyrirvara. Slíkt gæti einmitt orðið til þess að auka trúnaðartraust milli ríkjanna og styrkja frekar þann grunn sem aðrir samningar gætu hvílt á." Ég lít á þetta sem mjög mikilvægt atriði þar sem talið hefur verið hingað til að ekki sé hægt að semja um takmarkaða afvopnun vegna þess að ekki hefur verið hægt að koma við eftirliti og ekki væri hægt að treysta ríkjum til að halda slíka samninga. M.a. hafa þessi rök heyrst gegn hugmyndum um yfirlýsingu um kjarnorkuvopnaleysi Íslands og Norðurlanda. Þrátt fyrir þá samninga sem gerðir hafa verið á milli risaveldanna um fækkun kjarnorkuvopna heldur hernaðaruppbygging áfram á öðrum kjarnorkuvopnakerfum. Má þar nefna geimvopnaáætlunina sem dæmi og enn er haldið áfram kjarnorkuvopnatilraunum. Ef lesið er aðeins áfram í skýrslu utanrrh., þar sem talin eru upp fleiri atriði er varða mikilvægi samningsins milli risaveldanna frá í desember, þá stendur, með leyfi forseta: "Í fimmta lagi náðist samkomulag vegna þess að Atlantshafsbandalagsríkin héldu fast við þá stefnu sem mörkuð var fyrir átta árum að endurnýja skammdrægar og meðaldrægar flaugar á landi í Evrópu en semja um leið við Sovétríkin um eyðingu þessara vopna." Þarna stendur það því svart á hvítu að enn er verið að framleiða kjarnorkuvopn og því fyllsta ástæða til að Ísland beiti sér sérstaklega fyrir stöðvun kjarnorkuvígbúnaðarins, eða því sem oft hefur verið nefnt "frysting", á alþjóðavettvangi. Ég vil í því sambandi minna á að þingkonur Kvennalistans lögðu fram í upphafi þessa þings till. til þál. um frystingu kjarnorkuvopna. Utanrmn. hefur nú þessa till. til meðferðar, svo og till. varðandi bann við geimvopnum. Það er ekki nóg að banna eina tegund vopna á meðan önnur gereyðingarvopn eru framleidd jafnóðum. Íslendingar hafa aldrei borið vopn á aðrar þjóðir. Því er eðlilegt að við gerumst boðberar friðar og afvopnunar í heiminum og látum til okkar taka á alþjóðavettvangi sem friðflytjendur, ekki síst vegna þess að við búum mitt á milli risaveldanna tveggja. En við verðum einnig að líta okkur nær. Í skýrslunni kemur ekkert fram hvert stefna skuli til frambúðar. Erum við búin að gera upp við okkur hvort við ætlum að hafa hér hernaðaraðstöðu til frambúðar? Einn af ráðherrum ríkisstjórnarinnar, hæstv. fjmrh. og formaður Alþfl., virðist vera búinn að gera það upp við sig að hér skuli vera her til frambúðar og m.a.s. finnst honum að því er virðist sjálfsagt að selja hernaðaraðstöðu fyrir aðgang að mörkuðum. Ég er algjörlega andvíg öllum slíkum hugmyndum. Við eigum að vinna að afvopnun, einnig hér á Íslandi. Við erum einn möskvinn í hernaðarneti stórveldanna. Á undanförnum árum höfum við flækst æ fastar í því neti. Hernaðarumsvif hafa aukist verulega á seinni árum. Nýjar vígvélar, olíuhöfn, ratsjárstöðvar og flugskýli sem þola kjarnorkuárás sýna hvernig Ísland er notað sem víghreiður. Kvennalistinn er andvígur hugarfari hermennskunnar. Okkur ber að stöðva allar hernaðarframkvæmdir hér á landi þegar í stað og stefna að friðlýsingu Íslands án vígbúnaðar í heimi án hernaðarbandalaga. Við verðum að hugsa málið og gera upp við okkur hvert við ætlum að stefna. Í mínum huga er eins og ég sagði áðan enginn vafi hvert við eigum að stefna og ég er viss um að meiri hluti þjóðarinnar er mér sammála. Það má benda á það að skoðanakannanir sýna að um 90% þjóðarinnar er fylgjandi yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Herra forseti. Afstaða Íslendinga á alþjóðavettvangi á undanförnum árum hefur verið okkur til háborinnar skammar. Utanríkisráðherrar í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, núv. hæstv. utanrrh., urðu að viðundri er þeir greiddu atkvæði á þingi Sameinuðu þjóðanna gegn tillögum um afvopnunar- og friðarmál og stríddu gegn vilja þjóðarinnar og Alþingis sem kemur m.a. fram í ályktun þingsins frá 23. maí 1985. Það er því ánægjulegt og góðra gjalda vert að nú hefur hæstv. utanrrh. breytt afstöðu Íslendinga á alþjóðavettvangi. Furðu vekur þó að hann skyldi ekki hafa beitt sér fyrr fyrir breyttri afstöðu sem forsrh. í síðustu ríkisstjórn. Það er ekki nóg að vera með fögur orð og yfirlýsingar. Það eru aðgerðirnar sem skipta máli. Sameinuðu þjóðirnar hafa beitt sér fyrir því að koma viðskiptabanni á Suður-Afríku til að mótmæla kynþáttaaðskilnaðarstefnu stjórnvalda þar. Mörg ríki hafa samþykkt viðskiptabann á Suður-Afríku, m.a. Norðurlandaþjóðirnar nema Íslendingar. Íslendingar hafa ekki mikil viðskiptaleg tengsl við Suður-Afríku og mundi því viðskiptabann af Íslands hálfu ekki hafa mikil efnahagsleg áhrif. Það er þó ekki aðalatriðið í þessu sambandi, heldur hitt að með yfirlýsingu um viðskiptabann lýsum við stuðningi við baráttu blökkumanna í Suður-Afríku fyrir sjálfsögðum mannréttindum. Þeir hafa lagt áherslu á að þótt bannið hafi ekki áhrif til að draga úr öllum viðskiptum sé pólitíski stuðningurinn þeim mjög mikilvægur. Á það ber þó að leggja áherslu að mannréttindi eru víða brotin og þurfum við að beita okkar áhrifum alltaf og alls staðar gegn slíku. Tilraun sameinuðu þjóðanna til að koma á friði fyrir botni Miðjarðarhafs hafa ekki borið árangur. Hörmulegar fréttir háfa borist frá þessum heimshluta síðustu vikur. Ég tel fyllstu ástæðu til að Íslendingar fordæmi ofsóknir Ísraelsmanna á hendur Palestínumönnum sem eru samkvæmt fréttum farnar að líkjast þeim ofsóknum sem gyðingar urðu fyrir á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Við getum ekki horft upp á þetta aðgerðarlaus. Ísland hefur nú um allmörg ár verið aðili að Fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA. Við höfum þar náð tiltölulega hagstæðum samningum þótt við þurfum að vinna áfram á þeim vettvangi að okkar málum. EFTA-löndin hafa haft samskipti við Evrópubandalagið um viðskiptasamninga. Íslendingar hafa nú tiltölulega hagstæða samninga við Evrópubandalagið en þar skiptir mestu fyrir okkur verslun með fisk. Við verðum að halda vöku okkar varðandi þróun innan Evrópubandalagsins og reyna að styrkja stöðu okkar gagnvart því. Við megum þó ekki halda þannig á málum að við missum þá stöðu sem við höfum gagnvart bandalaginu. Ég tel alls ekki koma til greina að sækja um inngöngu í Efnahagsbandalagið vegna þess að með því er hætta á að við missum sjálfstæði okkar, m.a. vegna þess að við inngöngu í Efnahagsbandalagið fá öll aðildarríki aðgang að fiskimiðum hvers annars. Ég tel heldur ekki koma til greina að tengja á neinn hátt samninga um aðgang að mörkuðum Efnahagsbandalagsins við aðgang að fiskimiðunum. Menn eru vonandi ekki búnir að gleyma baráttu okkar fyrir stækkun landhelginnar, árin síðan eru varla orðin svo mörg. Ég tel fráleitt að "selja" landið fyrir aðgang að mörkuðum Efnahagsbandalagsins eins og formaður Alþfl. vill nú ólmur gera. Í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar stendur, með leyfi forseta: "Samvinna við þróunarlönd verður aukin í anda samþykktar Sameinuðu þjóðanna um þróunaraðstoð." Það er langt síðan Sameinuðu þjóðirnar beindu því til betur megandi þjóða að þær verðu sem svaraði 1% af þjóðarframleiðslu til aðstoðar við þær þjóðir sem minna mega sín. Á 107. löggjafarþinginu var samþykkt ályktun sem hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að á næstu sjö árum skuli með reglubundinni aukningu framlaga ná því marki að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjum verði 0,7% af þjóðarframleiðslu." - Það er því lítil reisn yfir þeim 0,05–0,06% af þjóðarframleiðslu sem við vörðum til þróunaraðstoðar á árinu 1987. Því miður virðist ekki eiga að verða á þessu nein breyting með nýrri ríkisstjórn því að áætluð framlög á árinu 1988 eru ekki hærri en sl. ár. Við þurfum því að taka okkur á í þessu efni. Herra forseti. Á alþjóðavettvangi, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, höfum við flutt og samþykkt fjölmargar tillögur sem varða konur sérstaklega. Einnig höfum við gerst aðilar að samningi um afnám alls misréttis gegn konum. Í þessum samningi og tillögum sem við höfum samþykkt er lögð áhersla á mikilvægi þess að konur taki þátt í þjóðfélaginu á öllum sviðum. Ríkjum er falið að vinna að því að konur fái jafnan rétt og jafna stöðu í þjóðfélaginu á við karla. Ríkjum er bent á hvað þurfi að gera til að slíkt geti orðið að veruleika. Ég skora því á hæstv. utanrrh. að lesa vel samninginn um afnám alls misréttis gegn konum, sem Ísland er aðili að, og gera ríkisstjórninni grein fyrir á hvern hátt vinna beri að þessu markmiði samkvæmt því sem stendur í samningnum. Sameinuðu þjóðirnar hafa einnig lagt áherslu á hlutverk kvenna í því að stuðla að friði í heiminum. Ein af þeim tillögum sem samþykktar voru á síðasta allsherjarþingi var tengd samþykkt yfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna frá 1982 um þátttöku kvenna í því að stuðla að friði í heiminum. Í tillögunni kemur fram hvatning til ríkisstjórna til að kynna yfirlýsinguna og koma í framkvæmd boðskap hennar. Ég hef ekki orðið vör við framkvæmd þessarar tillögu hér á landi. Valdbeiting, ofbeldi og virðingarleysi við það sem lífsanda dregur hefur um of verið ríkjandi við stjórn heimsins. Að baki liggur hugarfar sem er í hrópandi andstöðu við menningu kvenna sem þiggur lífskraft sinn frá endurnýjun lífsins, verndun þess og viðhaldi. Það er því engin tilviljun að Sameinuðu þjóðirnar leggja áherslu á þátttöku kvenna í friðarstarfi. Út um allan heim starfa friðarhreyfingar sem að mestum hluta eru bornar uppi af konum. Auðvitað eru karlar þar einnig virkir þátttakendur. Hlutverk kvenna á öllum sviðum þjóðfélagsins er mikilvægt, en hlutverk þeirra til að stuðla að friði í heiminum er nýr tónn í friðarbaráttu og við hann bindum við miklar vonir. Við verðum að rísa gegn þeirri hernaðarhyggju sem mótar afstöðu þeirra sem fara með völdin. Við getum ekki falið örfáum mönnum lif okkar og framtíð. Því tökum við afstöðu með þeim sem vinna að friði í heiminum og stefna að friðlýsingu Íslands án vígbúnaðar í heimi án hernaðarbandalaga.



Herra forseti. Nú þegar fulltrúar allra flokka hafa talað þykir mér rétt að koma inn í umræðuna og mun ég leitast við að svara þeim spurningum sem til mín hefur verið beint. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir, er hún kannski ekki í húsinu lengur?  Hv. þm. Júlíus Sólnes kom að athyglisverðum málum í skýrslu minni. Reyndar er þar ekki um mörg atriði að ræða sem ég þarf að svara. Ég get tekið undir með hv, þm. það sem hann sagði um Evrópubandalagið og viðskiptahagsmuni okkar í þessu sambandi. Hv. þm. nefndi að viðskiptasamningur við Bandaríkin gæti komið til greina og vissulega er það rétt. Ég hygg hins vegar að viðskiptasamningur svipaður og Kanada og Bandaríkjamenn gerðu sé alls ekki í myndinni. - Ég hef reyndar gleymt að spyrja að því hvort þessi hv. þm. sé hér. En hvað um það, þetta er almenns eðlis. Ég vil þó undirstrika að slíkur samningur er að mínu mati alls ekki í myndinni. Hann er miklu víðtækari en við getum þolað. T.d. leyfir hann fullt frelsi á fjármagnsflutningum og ýmsu fleiru sem ég hygg að við getum verið sammála um að er varla um að ræða fyrir okkur. Hins vegar getur vel komið til greina að leita eftir nánari viðskiptum við Bandaríkjamenn þó ég taki undir það sem kom fram hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni að með öllu móti er eðlilegra fyrir okkur að snúa okkur til Evrópu og tengjast þeirri þróun sem þar virðist vera fram undan. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir er gengin í salinn og ég ætla þá að snúa mér að því að svara ýmsu af því sem kom fram hjá henni. Það er rétt hjá hv. þm. að ég sá ekki ástæðu til að telja upp ferðir sovéskra flugvéla um íslenska lögsögu. Mér sýnist það ekki vera erindi í skýrslu utanrrh. til Alþingis, en það er hins vegar því miður ekki svo að þessum ferðum sé lokið. Mér er tjáð að þær séu margar enn. Hv. þm. fjallaði nokkuð um það sem nefnt er í minni skýrslu, sem mikilvægi þessa samnings að ekki hafi Sovétríkjunum tekist að reka fleyg í röð Atlantshafsbandalagsríkjanna með kröfu sinni sem áður var um það að kjarnorkueldflaugar Breta og Frakka yrðu einnig fjarlægðar. Ég er ekki að meta það hvort Bretar eða Frakkar eigi að hafa sínar eldflaugar, en Bretar og Frakkar lögðu á það mjög mikla áherslu að þeir gætu ekki fallist á að Sovétmenn og Bandaríkjamenn semdu um þeirra eldflaugar og þetta var mikill ásteytingarsteinn. En Sovétríkin gengu það langt að þau lögðu þessa kröfu sína til hliðar. Vonandi nást síðar samningar um að fjarlægja einnig þessar eldflaugar. Ég lýsi því sem minni skoðun. Hv. þm. gerði einnig athugasemd við setningu á bls. 9: "Nokkuð hefur verið rætt um það undanfarna mánuði hvaða leiðir Atlantshafsbandalagið gæti farið til að bæta sér upp þann missi þeirra flauga sem upprættar eru með samningnum." Og hv. þm. virtist lesa út úr þessu stuðning minn við viðleitni sem hjá báðum stórveldunum er örugglega mjög ákveðinn í þessa átt. En hv. þm. hefði mátt lesa einni setningu lengra, með leyfi forseta, því þar segi ég: "Ég hef margoft lýst því að gegn slíku beri að standa." Þetta er töluvert margslungið mál. Að sjálfsögðu á sér stað stöðug þróun í þessum hernaðartækjum og hún verður eflaust ekki stöðvuð. Hún fylgir annarri tækniþróun. Hins vegar er því ekki að neita að mörgum þykir að hjá stórveldunum báðum gæti mjög þeirrar tilhneigingar að fylla það gat sem verður með því að fjarlægja meðaldrægar eldflaugar. Mjög hefur verið rætt m.a. um svonefndar stýriflaugar í þessu sambandi og var m.a. nýlega upplýst í ræðu, sem varnarmálaráðherra Noregs flutti, að Sovétmenn munu vera að útbúa sín skip með slíkum stýriflaugum sem geta borið kjarnorkuodda. Þessum stýriflaugum, sem fljúga mjög lágt og eru að sumu leyti líkari flugvélum en eldflaugum, er ákaflega erfitt að fylgjast með. Mjög erfitt er að hafa eftirlit með þeim. Þær geta hvort sem er verið með kjarnorkuodd eða ekki kjarnorkuodd. Þetta hefur verið eitt af þeim málum sem einna erfiðast hefur reynst að finna lausn á og þá sérstaklega hvernig á að hafa eftirlit með. Þessa hina tæknilegu þróun hefur borið á góma á fjölmörgum alþjóðlegum fundum um samdrátt í kjarnorkuvopnum. Hv. þm. ræddi nokkuð um þátttöku okkar í kjarnorkunefndinni svonefndri. Þátttaka okkar er þar þannig að við erum áheyrnaraðili. Það er misskilningur að þessi nefnd taki allar ákvarðanir, sem ég hygg að hv. þm. hafi orðað svo, um kjarnorkuvæðingu. Hún gerir það ekki. Hún er ráðgefandi fyrir ráðherranefnd eða æðstu nefnd Atlantshafsbandalagsins. Hins vegar taldi fyrirrennari minn, og ég er honum sammála, æskilegt að við gætum fylgst með þeirri umræðu sem þarna fer fram og látið koma fram álit okkar á þeim hugmyndum sem þar er hreyft. Það er hárrétt hjá hv. þm. að það sem þarna fer fram er skráð sem mesti leyndardómur og ég er ekki frjáls að skýra frá því sem ég hef séð frá þessari nefnd, en það vil ég segja að mér hefur þótt það mjög upplýsandi og fróðlegt og m.a. gefur það mér nokkra innsýn í það hvernig fulltrúar einstakra ríkja hugsa í þessum málum. Ég hef því talið þetta mjög gagnlegt. Hv. þm. spurði um framkvæmd á tillögu Ólafs Ragnars Grímssonar, eða ég tók það svo, um ráðstefnu um norðurhöfin. Ég sagði við umræðu um þá tillögu að ég tel hana að mörgu leyti athyglisverða. Hún er enn þá hjá utanrmn. og hefur ekki verið afgreidd þaðan svo að hún er ekki komin í mínar hendur En ég hef líka sagt að ég hygg að framkvæmd á þessari tillögu kunni að ýmsu leyti að vera erfiðleikum háð. T.d. er ljóst að til þess að svona fundur yfirleitt hefði nokkra þýðingu, þá yrði að tryggja góða aðsókn að honum og m.a. frá stórveldunum sem, hvort sem okkur líkar betur eða verr, ráða að sjálfsögðu langmestu í þessum málum. Þá talaði hv. þm. nokkuð um fælinguna og fælingarkenninguna. Ég hef áður í ræðu lýst efasemdum mínum um fælingarkenningu. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar nú, eftir að ég hef kynnst þessum málum betur, að sú ákvörðun sem tekin var fyrir allmörgum árum hjá Atlantshafsbandalaginu, að mæta eldflaugauppbyggingu Sovétríkjanna í Evrópu með eigin hervæðingu á þessu sama sviði, eigi þátt í því að nú er sest niður og samið um fækkun kjarnorkuvopna. Mér finnst, eftir að ég hef haft tækifæri til að ræða við ýmsa fróða menn um þessi mál, þetta í raun vafalaust. Ég tek undir það sem sagt var hér áðan, ég hygg af hv. þm. Kjartani Jóhannssyni, að þarna á einnig stóran hlut stefna í Sovétríkjunum og sú augljósa niðurstaða að efnahagslega væri þeim í raun ofviða að taka þátt í þessu mikla kapphlaupi, og hef reyndar hvað eftir annað heyrt, og hv. þm. eflaust einnig, svipuð sjónarmið í Bandaríkjunum. Þannig að ég held að þótt þetta kjarnorkuvopnakapphlaup sé af hinu illa, þá hafi það þó opnað augu manna fyrir tilgangsleysi þessa kapphlaups og þeirri endaleysu, ef ég má orða það svo, sem í því felst. Fælingin hefur að þessu leyti haft nokkur áhrif. En ég verð jafnframt að vekja athygli á því að við Íslendingar erum þátttakendur í grundvallarsamþykkt Atlantshafsbandalagsins sem öll ríkin hafa staðið samhljóða um og byggir m.a. á fælingu. Þar er undirstrikað að Atlantshafsbandalagið muni aldrei beita kjarnorkuvopnum, en hins vegar að það muni verða reiðubúið að beita þeim til varnar verði á það ráðist. Í þessu felst fælingin. Við eigum áreiðanlega mjög erfitt með að hlaupa frá þessari samþykkt. Okkar von liggur í því að sú þróun haldi áfram sem nú er og þannig verði horfið frá nauðsyn fælingar ef menn vilja kalla það svo. Hv. þm. spurði mig um þróun ratsjártækni, þessarar "yfir sjóndeildarhringinn"-tækni eða hvað við eigum að kalla það. Ég er ekki vel að mér um það. Ég veit að slíkar ratsjár eru reistar og eru umdeildar á milli stórveldanna, en þær ratsjár, sem hér eru, eru örugglega ekki af þeirri gerð.

Nei.

Er það ekki öruggt?

Það er öruggt, en í riti upplýsingaþjónustunnar er hitt talið æskilegt.

Mér er vel kunnugt um að til eru þeir hernaðarsinnar sem vilja gjarnan sjá slíkan radar hér á landi, en um það varð full samstaða í fyrri ríkisstjórn að það kæmi ekki til greina og ég hef ekki heyrt neinn mann hér, sem einhverju ræður í þessum málum, mæla með slíkum ratsjám. Þau ratsjártæki sem búið er að bjóða út eru ekki þessarar gerðar. Enn einu sinni er rætt um þessa stjórnstöð sem á að þjóna kjarnorkuárás. Ég ræddi þetta svo ítarlega í morgun að ég vil helst ekki ræða það svo mjög nú aftur. Hún þolir alls ekki kjarnorkuárás. Hún getur þolað kjarnorkusprengju einhvers staðar á svæðinu. Hún fer úr öllu sambandi við öll fjarskipti því að fjarskiptaloftnet mundu hrynja, en mennirnir gætu lifað í sjö daga. Einhver sagði, hvort það var ekki hv. þm., að víkingasveitin ætti að hafa þar aðsetur í sjö daga. Ég verð að upplýsa hana um að hún er allt of lítil til þess að rúma þessa víkingasveit og verkefni hennar eru skráð nákvæmlega þau sömu og eru nú í járngrindahúsi því sem stjórnstöðin er í. Um varaherflugvöll hefur ekkert verið rætt í minni tíð og hann kemur ekki til greina. Ég neita því ekki að ég hef alltaf haft áhuga á almennum varaflugvelli, en varaherflugvöllur er ekki á dagskrá. Ákvörðun tekin um liðsforingjana blessaða frá hinu og þessu NATO-ríki. Ég á líklega erfitt með að svara því, en mér er tjáð að það hafi viðgengist nokkurn tíma að liðsforingjar frá öðrum Atlantshafsbandalagsríkjum komi og dvelji hér nokkurn tíma. Við vitum að það koma líka nefndir eða hópar frá þessum löndum í heimsókn. Þetta er gagnkvæmt. Ég held út af fyrir sig að þetta sé ekki nema af því góða.

Það stendur nefnilega: Í yfirstjórn hersins.

Já, ég hefði getað kannað það á milli ræðna, en mig minnir að einn sitji í æðsta ráðinu hjá þeim þannig að þeir hafi verið teknir þar inn. Æðsta stjórn hersins er að sjálfsögðu í höndum aðmírálsins, en hann er með við hlið sér ráð sem í situr, ef ég man rétt, einn slíkur maður. Víkingasveitin. Það hefur löngu verið upplýst stefna hjá Atlantshafsbandalagsríkjunum að í ýmsum ríkjum eru þjálfaðar sveitir sem grípa má til ef til átaka kemur í einhverju Atlantshafsbandalagsríkinu. Einhverjar þessar sveitir eru í Bandaríkjunum. Eðlilegt þótti og hefur verið gert fyrr að fylgjast með þjálfun þessarar sveitar til að vita sem nánast um t.d. til hvers er ætlast af þeim eins og öðru sem við kemur Íslandi. Ég verð hins vegar að viðurkenna að það eru langt frá því að vera sérfræðingar sem þar voru. Það voru tveir ungir menn, sem hafa starfað í varnarmáladeildinni, sem fengu að vera viðstaddir til að sýna a.m.k. lit að þessu leyti. Hv. þm. ræddi nokkuð um íbúðir sem stendur til að byggja á svæðinu. Þær eru til endurnýjunar á gömlum íbúðum og m.a. til þess að geta betur fullnægt þeirri ósk okkar að í hernum sé fyrst og fremst fjölskyldufólk, en ekki er nægjanlegt íbúðarými til að það verði að öllu leyti. En ástæðan fyrir því að þær eru ekki á skrá núna er sú að þær voru á skrá hygg ég í síðustu skýrslu og það sem birtist í skýrslunni núna eru framkvæmdir sem hafa að vísu verið samþykktar, sumar fyrir einu ári, sumar fyrir tveimur, ég held ein 1985 eða fyrr en hafa ekki komist til framkvæmda. Þannig eru samþykkt verk töluvert fram í tímann og koma síðan smám saman inn í framkvæmdaröð. Þarna eru tíundaðar framkvæmdir sem nú er samið um við Aðalverktaka og því komnar til framkvæmda, en hafa verið samþykktar áður. Ratsjárstofnunin er nú nánast deild í varnarmálaskrifstofunni. Ég tel að stofnun sem er svona umfangsmikil og kann að vaxa mjög, ef við tökum að okkur í enn stærra mæli rekstur ratsjárstöðvanna, eigi að vera sjálfstæð og óháð stofnun og ætti að hafa sérstaka stjórn o.s.frv. en ekki að vera deild í skrifstofu. Mér finnst hún stefna í að geta orðið of viðamikil til þess. Hv. þm. spurði um lækkun opinberra gjalda sem nefnd er. Þetta mun vera í því sambandi að lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli innheimtir opinber gjöld fyrir fjmrn. eins og aðrir slíkir og þessi innheimta var nokkru lægri á síðasta ári vegna þess að skattar sem á Aðalverktaka voru lagðir voru lægri, ekki vegna þess að þeir voru lækkaðir í hlutfalli heldur vegna þess að tekjur Aðalverktaka voru minni á skattaárinu 1986 en þær voru 1985 svo skattlagningin varð af eðlilegum ástæðum lægri. Ég ætla ekki að ræða hér um hvalveiðarnar en vil þó taka það fram að þó að ég telji að áherslur okkar hafi ekki verið eins og æskilegast er og við getum haldið á okkar málum á annan máta betur út á við, er ég þeirrar skoðunar að vísindaveiðarnar séu fullkomlega löglegar með tilliti til Alþjóðahvalveiðiráðsins. Ég vildi leiðrétta þann misskilning sem mér fannst koma fram hjá hv. þm. Ég sé að hæstv. samgrh. er genginn í salinn og vil því koma að afgreiðslum hjá Sameinuðu þjóðunum. Ég vek athygli á því, sem ég hefði átt að geta um í upphafi að sjálfsögðu, að skýrslu um þátttöku Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum var dreift hér með skýrslu minni og þar koma fram miklu ítarlegri upplýsingar um afstöðu okkar Íslendinga til tillagna hjá Sameinuðu þjóðunum. Þar er m.a. þess getið, ég vona í öllum tilfellum, ég a.m.k. óskaði eftir því, hvar við hefðum breytt um afstöðu. En almennt, áður en ég kem að þessu, því ég mun rekja atkvæðagreiðslur, finnst mér satt að segja ekki mikil rökhyggja, svo að ég noti orð hæstv. samgrh., felast í því sem fram kom í ýmsum afstöðum okkar til tillagna með hliðsjón af samþykkt Alþingis í maí 1985. Það er kjarni málsins. Í samþykkt Alþingis segir: "Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnorkuvopna undir traustu eftirliti, svo og stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna í hernaðarskyni, jafnframt því að hvetja til alþjóðlegra samninga" o.s.frv. sem ég veit að allir hv. þm. þekkja. Það er að sjálfsögðu góðra gjalda vert að vísa til þess ágæta manns Ólafs Jóhannessonar og þess sem hann lét frá sér fara fyrir mörgum árum. Hefur ekkert breyst í heiminum síðan? Mikið hefur breyst, meira en við fáum lýst í ræðum á tveimur dögum. Það hefur orðið gerbreyting í heiminum síðan. Við Íslendingar værum sem nátttröll ef við skildum það ekki og ef það kæmi ekki fram í okkar afstöðu. Ég vísa því á bug að í dag gildi það sem vísað var til í ræðum Ólafs heitins Jóhannessonar. Ég vek athygli á því að önnur Norðurlönd, m.a. þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu, hafa talið sér fært að greiða atkvæði með svonefndri frystingartillögu. Það er að vísu rétt að málið var afgreitt á þjóðþingum þessara landa. Ég er tilbúinn að láta fara hér fram atkvæðagreiðslu um afstöðu okkar til þessarar tillögu ef þeir sem efast eða vefengja mína afstöðu, halda því fram að hún sé í andstöðu við vilja Alþingis, vilja samþykkja það. Það er sjálfsagt. Mér er sagt í utanrrn. að það hafi ekki fyrr verið farið svo ítarlega í tillögurnar eins og nú. Ég varði í það mörgum dögum að sitja yfir þessum tillögum. Ég spurði eftir því hvað hefði ráðið afstöðu okkar til ýmissa mála. Ég fékk lítið af svörum. Ég mun standa við allar þær breytingar sem ég hef gert á afstöðu okkar og tel að hún sé í samræmi við það sem Alþingi Íslendinga hefur ákveðið. Ég skal svo fara yfir þessar tillögur, en til að lengja ekki álit of mikið mál mitt gera það nokkuð hratt. Í þeirri bók sem hv. alþm. hafa fyrir framan sig er fyrsta tillagan um stöðvun allra kjarnorkuvopnatilrauna. Við Íslendingar sátum hjá við afgreiðslu þessarar ályktunar á 41. allsherjarþingi. Öll Norðurlöndin greiddu atkvæði með henni og við gerum það líka núna. Bandaríkjamenn greiddu atkvæði á móti. Þá er tillaga nr. 42/35, bann við þróun á framleiðslu nýrra gereyðingarvopna. Reyndar kemur ekki fram í ritinu hvernig greitt var atkvæði síðast og ég hef ekki tíma til að afla mér upplýsinga um það, en tillagan var samþykkt með 135 atkvæðum, einn sat hjá og 18 voru á móti. Á móti voru Bandaríkin. 18 sátu hjá, Ísland, Noregur, Danmörk og flest Vesturlönd. Finnland og Svíþjóð greiddu atkvæði með ályktuninni. Ég satt að segja velti mikið vöngum yfir því hvers vegna við ættum ekki að greiða atkvæði með þessari tillögu, en ég treysti mér ekki til að við skerum okkur svo algerlega úr frá öðrum okkar félögum innan Atlantshafsbandalagsins. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, efni tillögunnar: "Afvopnunarnefndinni er falið með fullu tilliti til þeirra verkefna er bíða úrlausnar að herða á viðræðum með aðstoð sérfræðinga með það fyrir augum að semja uppkast að samningi er banni hönnun á framleiðslu nýrra gereyðingarvopna." Ég hefði miklu frekar búist við gagnrýni á það að sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þessa tillögu. Ég á erfitt með að skýra það. En ég skoðaði þessa tillögu mjög vandlega og ég varð var við andstöðu annarra ríkja. Skýringin sem ég fékk var sú að útilokað væri að fylgjast með þessu og það lægi ekki fyrir nein leið til þess eða neitt samkomulag og þess vegna væri tillagan óraunhæf. Þá er það næst tillaga nr. 42/38,d sem er um tvíhliða viðræður um kjarnorkuafvopnun og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Fagnað er samkomulagi Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um að undirrita samning um niðurskurð á skammdrægum og meðaldrægum eldflaugum og að vinna ötullega að samkomulagi um 50% niðurskurð á árásarvopnum innan ramma viðræðnanna og hefja viðræður um bann við kjarnorkuvopnatilraunum fyrir 1. des. 1987. Biður [þ.e. allsherjarþingið] ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um að láta afvopnunarnefndina fylgjast með árangri." Ísland sat hjá á 41. allsherjarþingi. Ég gat ómögulega fundið nokkra skýringu á því. Ég held að við hljótum öll að fagna því samkomulagi sem þá blasti við. Ég gat ekki varið það fyrir sjálfum mér að greiða atkvæði á móti eða sitja hjá við þessa tillögu. Norðurlöndin greiddu öll atkvæði með ályktuninni, en af einhverjum ástæðum sátu t.d. Bandaríkin hjá. Ég held að þau hefðu átt að fagna þessu mest. Þá kem ég að tillögu nr. 42/38.j, um framkvæmd ályktana Sameinuðu þjóðanna um afvopnun. Það er sú tillaga sem mest hefur verið umdeild, þ.e. tillaga Úkraínu og Tékkóslóvakíu: "Öll aðildarríkin eru hvött til þess að gera allt sem í þeirra valdi stendur til þess að auðvelda framkvæmd ályktana Sameinuðu þjóðanna á sviði afvopnunar og sýna þannig vilja sinn til þess að ná því takmarki að koma á gagnkvæmum, aðgengilegum afvopnunaraðgerðum sem unnt er að sannprófa." Sem er undirstöðuatriði. "Þá er aðalframkvæmdastjórinn beðinn um að leggja árlega fyrir allsherjarþingið skýrslu um þróun afvopnunarmála og öll ríki beðin um að aðstoða hann við það." Þetta er ný tillaga og það lá ekki fyrir nein afstaða. Við fórum töluvert ítarlega í hana, ég og mínir samstarfsmenn, og mér fannst strax að eðlilegt væri að styðja þessa tillögu. Við fréttum síðan að önnur Vesturlönd hefðu setið hjá. Bandaríkin og Ísrael voru á móti. Ég bað um upplýsingar um hvernig stæði á þessari hjásetu, en þær upplýsingar komu seint og tillagan var þá afgreidd á allsherjarþinginu. Þetta er líklega ein af þessum áróðurstillögum sem hæstv. ráðherra talaði um. Ég var að velta því fyrir mér hvernig aðrar þjóðir mundu líta á okkar tillögur. Eru þær flokkaðar sem áróðurstillögur af öðrum þjóðum? Ég vil ekki flokka neina tillögu sem áróðurstillögu. Ég vil skoða hana málefnalega og taka afstöðu til hennar málefnalega. En það er að sjálfsögðu ekki von að vel fari ef litið er á tillögurnar þannig. Ég veit að hæstv. samgrh. fer með rétt mál, því miður. Þannig er þetta hjá Sameinuðu þjóðunum. Það er litið á þetta sem áróður frá einni blokkinni á hina og menn eru að reyna að komast í alþjóðlegt áróðurssviðsljós, ef ég má orða það svo. Frá því hefði ég helst viljað hverfa. Þá er tillagan um frystingu kjarnorkuvopna sem ég þarf ekki að fara um mörgum orðum. Hún hefur verið ítarlega rædd. Ég hef lýst því hér áður í ræðu minni að ég er tilbúinn að láta Alþingi skera úr um hvort ég fari þar að vilja þingsins eða ekki og fari þar að í samræmi við samhljóða samþykkt Alþingis frá maí 1985. Þá er hér önnur tillaga um frystingu kjarnavopna, sem Indland og Rúmenía flytja, sem er svona: "Enn á ný er skorað á þjóðir sem hafa kjarnavopn að samþykkja samtímis frystingu á framleiðslu þeirra og framleiðslu á kjarnakleyfum efnum til vopnaframleiðslu." Við sátum hjá á 41. allsherjarþingi. Þá greiddu ýmsar þjóðir, eins og Bandaríkin, atkvæði á móti. Norðurlöndin greiddu öll atkvæði með ályktuninni. Þá er tillaga nr. 42.a sem fjallar um að beita ekki kjarnorkuvopnum og koma í veg fyrir kjarnorkustyrjöld. Mér þykir rétt, með leyfi forseta, að lesa upp efni þeirrar tillögu: "Í sjöunda sinn er yfirlýsing tveggja kjarnorkuvelda um að verða ekki fyrri til að beita kjarnorkuvopnum í styrjöld talin spor í rétta átt og skorað á önnur kjarnorkuvopnaveldi að gefa sams konar yfirlýsingu. Jafnframt er lagt fyrir afvopnunarnefndina að athuga með gerð alþjóðasamnings gegn beitingu kjarnorkuvopna að fyrra bragði." Við greiddum atkvæði á móti þessari tillögu á 41. allsherjarþingi. Ég gat ekki fengið nokkra skýringu á því. Mér er það satt að segja hulin ráðgáta því að það er yfirlýst stefna Atlantshafsbandalagsríkjanna að beita ekki kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Hvernig í ósköpunum getum við greitt atkvæði á móti slíkri tillögu? Á þinginu núna greiddum við að sjálfsögðu ekki atkvæði gegn þessari tillögu. Nú sátum við hjá við tillöguna. Ég var í erfiðleikum með að ákveða að sitja hjá við þessa tillögu. Það er að vísu rétt að Danmörk og Noregur greiddu atkvæði á móti tillögunni, en Svíþjóð og Finnar greiddu atkvæði með tillögunni. E.t.v. getur hæstv. samgrh. upplýst mig um hvers vegna við greiddum atkvæði gegn slíkri tillögu. Þá er tillaga nr. 42.c, stöðvun kjarnorkuvopnakapphlaupsins og kjarnorkuvopnunar, stendur í þýðingunni. Þessi tillaga er flutt af Argentínu og ýmsum fleirum. Efni hennar er þannig, með leyfi forseta: "Staðfest að fælnistefna með kjarnorkuvopn hafi aukið hættu á kjarnorkustyrjöld og leitt til meira öryggisleysis í alþjóðamálum. Afvopnunarnefndinni er falið að stofna sérstaka nefnd í byrjun árs 1988 til að gera tillögur um hvernig afvopnunarnefndin geti best komið á marghliða samningaviðræðum um að stöðva alla framleiðslu kjarnavopna og kjarnakleyfra efna til vopnaframleiðslu og stórfelldan niðurskurð á núverandi kjarnavopnabúrum með það fyrir augum að þau verði að lokum eyðilögð." Við sátum hjá um þessa tillögu. Ég treysti mér ekki til að greiða þessari tillögu atkvæði vegna þess að við Íslendingar höfum samþykkt innan Atlantshafsbandalagsins að fælni sé veigamikill þáttur í okkar varnarstefnu. Ég treysti mér ekki til að greiða atkvæði með þessari tillögu. Sama gerðu Danmörk og Grikkland t.d. sem eru líka í Atlantshafsbandalaginu. Ég vildi hins vegar ekki undirstrika þessa fælnikenningu með því að greiða atkvæði á móti tillögunni og taldi því best að sitja hjá. Finnland og Svíþjóð greiddu atkvæði með tillögunni. Þá kem ég næst að tillögu um alþjóðlega samvinnu um afvopnun. Tillagan hljóðar svo: "Öll ríki eru hvött til þess að vinna ötullega að afvopnunarviðræðum á grunni gagnkvæmni, jafnræðis og öryggis í alþjóðasamskiptum og lögð er áhersla á að efla hlutverk Sameinuðu þjóðanna við afvopnun. Þá er ítrekað að útgeiminn eigi ekki að nota til hernaðar heldur aðeins í þágu mannkyns." Við Íslendingar höfum að vísu held ég ekki opinberlega tekið afstöðu til geimvarnaáætlunar Bandaríkjamanna. Sumar aðrar Atlantshafsþjóðir hafa gert það. T.d. Norðmenn sem hafa látið bóka sérstöðu sína þar. Við greiddum á 41. allsherjarþingi atkvæði á móti þessari tillögu, en við sátum hjá nú. Ég lýsi því fyrir mitt leyti að ég hef ekki nokkra trú á þessari áætlun um geimvarnir. Viðurkennt er af öllum sérfræðingum að slíkt getur aldrei náð nema til takmarkaðs fjölda flugskeyta. Ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar að hernaðarátök eigi ekki að færa út í geiminn. Hins vegar fannst mér eðlilegt að sitja hjá við tillöguna þar sem þessi hugmynd hefur hlotið samþykki meiri hlutans hjá Atlantshafsbandalaginu. Síðan kemur tillaga sem er nokkuð athyglisverð. Þetta er tillaga sem er mjög svipaðs eðlis og sú nýja tillaga sem hefur verið nokkuð umdeild. Efni þessarar tillögu er að öll ríki, sérstaklega kjarnorkuveldin, eru hvött til þess að gera átak í því að framfylgja ályktunum og ákvörðunum 10. aukaþingsins um afvopnunarmál. Þá er afvopnunarnefndin enn hvött til að ná árangri í störfum sínum. Við greiddum atkvæði á móti þessari tillögu á 41. allsherjarþinginu. Nú greiddu Ísland, Danmörk, Svíþjóð og Finnland atkvæði með tillögunni enda: Hvað er rangt við að skora á lönd heims að framfylgja samþykktum um afvopnun? Þá vil ég loks geta einnar tillögu sem er í fjórðu nefndinni og tæmi þá þessa upptalningu. Það er tillaga um Vestur-Sahara. Tillagan hljóðar svo efnislega, með leyfi forseta: Lýst er ótvíræðum rétti íbúanna á þessu landsvæði, sem enn lýtur nýlenduyfirráðum, til að njóta sjálfsákvörðunarréttar og öðlast sjálfstæði. Enn sem fyrr er skorað á deiluaðila, þ.e. Marokkó og Polisario, samtök frelsisbaráttumanna í Vestur-Sahara, að ganga til beinna samningaviðræðna án milliliða um vopnahlé og þjóðaratkvæðagreiðslu með friðsamlegum hætti og undir eftirliti Einingarsamtaka Afríkuríkja og Sameinuðu þjóðanna. Nýlendunefndinni er falið að halda áfram að fjalla um málið og láta 43. allsherjarþinginu í té skýrslu um það. Við studdum þessa tillögu nú ásamt Finnlandi, Svíþjóð og Noregi. Danir sátu hjá. Við sátum hjá á 41. allsherjarþingi. Þessi tillaga er í samræmi við yfirlýsta stefnu okkar um sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Ég gaf fyrirmæli um að gera grein fyrir okkar atkvæði því að á það hefur verið deilt að eftirlitsmenn Sameinuðu þjóðanna hafi ekki fengið aðgang að svæðinu eins og þeir þurfa. Ég lét gera grein fyrir því að við legðum áherslu á að úr því yrði bætt. Þessi sárfátæka þjóð á að sjálfsögðu að fá að njóta síns réttar og sjálfsákvörðunarvalds. Það getur varla sakað nokkurn að skora á deiluaðila, þ.e. þessa þjóð og Marokkóbúa, að setjast niður og ræða málin. Mér þykir satt að segja undarlegt að ýmsar þjóðir hafa lagst gegn slíkri málsmeðferð. Ég vona þá að ég hafi bætt úr því, sem vantaði í mína skýrslu og nefnt allar tillögur, sem að vísu er gert í fylgiriti, og gert nokkra grein fyrir þeim breytingum sem ég ákvað í atkvæðagreiðslum á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ég skal ekki hafa fleiri orð um það. Ég hef áður komið nokkuð að ræðu hv. þm. Júlíusar Sólnes. Það voru að vísu ekki margar spurningar sem hann bar fram til mín. Ég tek undir með honum að það beri að aðstoða íslenska tækniráðgjafa erlendis. T.d. nefndi ég það í minni ræðu að Þróunarstofnun hefur samþykkt að veita 1 millj. kr. til slíks tæknistarfs, við skulum segja frumstarfs, til að skoða hverju megi koma til leiðar á þessu sviði í Kenýa. Ég skal ekki hafa fleiri orð um það, en ég tek undir það sem hann hefur sagt um þetta. Það er rétt að áreiðanlega vita engir betur um grunnvatn á Reykjanesskaga en íslenskir aðilar. Hins vegar kom í ljós þegar samið var um framkvæmd á þeirri rannsókn sem hér er um að ræða að þau tæki sem Háskóli Íslands á til athugunar á snefilefnum eru ákaflega ófullkomin, enda gömul. Háskólinn getur því miður ekki framkvæmt allar slíkar athuganir sem ákveðið var að gera og því óhjákvæmilegt að fá erlendan aðila með. Jafnframt mun það vera skilyrði hjá Bandaríkjaher, þegar um slíkar rannsóknir er að ræða, að amerískur aðili sé með í ráðum. Hv. þm. spurði um olíuleit. Það hefur lítið borið á henni upp á síðkastið. Engan áhuga hef ég heyrt. Eflaust er það tengt því að olía hefur lækkað í verði. Hv. þm. minntist á okkar verslunarhagsmuni í Austurlöndum fjær og kom með ágæta hugmynd, sem sannarlega væri vert að skoða, hvort einhver sameiginleg skrifstofa Norðurlanda gæti sinnt þeim heimshluta. Norðurlöndin hafa öll lagt mikla áherslu á þennan heimshluta og öll komið þar upp sendiráðum, bæði í Tókýó, Peking og víðar. Ég veit ekki hvort þau yrðu mjög ginnkeypt fyrir slíkri hugmynd, en þess vil ég þó geta að t.d. í Peking hafa sendiráð Norðurlandanna oft orðið okkur að liði. Hugmyndin um tæknifulltrúa við sendiráðin er góðra gjalda verð. Ég vildi gjarnan að við hefðum fjármuni til að framkvæma það því ég er sammála hv. þm. um að það mætti mikið læra þó ekki væru nema einn eða tveir slíkir menn staðsettir á réttum stöðum. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson flutti ítarlega ræðu um þróun viðskipta og markaðsmál í Evrópu og get ég tekið undir hvert orð sem hann sagði um það og mikilvægi þess að fylgjast með þeim málum sem allra best. Ég skal ekki hafa um það fleiri orð. Ég tek undir það með honum sem hann sagði um afvopnunarmálin. Svo sannarlega hefur orðið bylting. Ég held að það sé ekki annað orð til. Það hefur orðið bylting á örfáum árum, svo stór að hún hlýtur að kalla á endurskoðun á viðhorfum þjóða, m.a. okkar eins og ég hef komið inn á. Áreiðanlega er rétt að það er sú tortryggni sem ríkir á milli þjóða sem er bölvaldurinn í þessu. Enginn vafi er á því. Mér þykir ánægjulegt bæði að heyra og sjá í skýrslum, t.d. Shultz, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, hve mikil breyting virðist vera að verða á þessu sviði. Þó að það sé víst einhvers staðar skráð sem leyndarmál get ég varla verið að rjúfa neina leynd þó að ég segi, sem mikið var umtalað í Brussel eftir fundinn hans í fyrradag, að hann hafi ekki fyrr haft hástemmdari lýsingarorð um þær breytingar sem eru að verða í Sovétríkjunum. M.a. ráðlagði hann mönnum að lesa bókina Perestrojku sem hann sagði að væri merkilegt rit og væri hreint og beint ótrúlegt að leiðtogi eins ríkis gæti opinberlega látið fara frá sér þá gagnrýni sem þar kemur fram. Það fer nú að blikna það sem ég hef sagt um Gorbatsjov.

Hann var líka söluhærri en ég hér í vetur.

Það þykir mér leitt. - En ég met þetta svo að kaldastríðshugsunarhátturinn sé a.m.k. víða mjög á undanhaldi og ég vona að hann boði betri tíma. Shultz segir hins vegar í umsögn sinni að um árangurinn af þessari viðleitni geti hann ekkert sagt og hvort þetta takist eða takist ekki. Það er áreiðanlega rétt. Það veit held ég enginn á þessari stundu. Ég vil einnig taka undir það með hv. þm. að við þurfum að beita okkur vel á mannréttindasviðinu. Ég hygg að við höfum ætíð gætt þess að láta það fylgja með, en vel má vera að við þurfum að undirstrika það enn betur en við höfum gert. Hv. 12. þm. Reykv. kom ekki með miklar spurningar, sem ég skildi svo, til mín. Þó voru það nokkur atriði sem ég vil koma inn á. Ég tek heils hugar undir með henni að vonandi þarf ekki að vera hér her til frambúðar og ég vona að hans verði ekki þörf og það fljótt. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram að við erum þar ósammála þar sem ég tel að Atlantshafsbandalagið hafi gegnt mikilvægu hlutverki á undanförnum áratugum. Við megum þakka þeirri samstöðu sem þar hefur verið að stórum hluta þann árangur sem nú hefur náðst. Ég tel að á meðan ötullega er unnið að því að draga úr tortryggni á milli þjóða og ná þannig verulegum árangri í afvopnun væri ekki skynsamlegt af okkar hálfu t.d. að segja upp varnarsáttmálanum. Ég tel að það mundi valda slíkum óróa í samskiptum stórveldanna að ekki verði séð fyrir endann á því. Því miður er staðreynd að Norður-Atlantshafið er orðið ákaflega mikilvægt. Við vildum eflaust mörg sjá mikilvægi þess miklu minna í hernaðarlegu tilliti og eins og það var áður fyrr, en sú ósk rætist ekki. Enn verð ég að leiðrétta að byggingar á Keflavíkurflugvelli, eins og flugskýli, þoli kjarnorkuárás. Ég hef skoðað þessi flugskýli. Þau þola sprengjufall einhvers staðar í nágrenninu. Hins vegar má t.d. benda á að flugbrautir yrðu ónýtar svo að flugvélar kæmust að öllum líkindum ekki á loft og fleira má benda á í þessu sambandi. T.d. eru dyrnar rafknúnar og ef rafmagnið fer er erfitt að ná flugvélunum út o.s.frv. Rétt er að þær eiga ekki að eyðileggjast þótt sprengja falli einhvers staðar fjær á svæðinu. Hv. þm. ræddi töluvert um viðskiptabann á Suður-Afríku. Ég hef hreyft þeirri hugmynd í ríkisstjórninni að setja viðskiptabann á með lögum, en um það er ekki samstaða. Það eru ýmsar ástæður fyrir því. Við Íslendingar höfum lagst gegn viðskiptaþvingunum. Við eigum ákaflega mikið undir frjálsum viðskiptum. Vissulega má spyrja að því: Hvar endar slíkt? Erfitt er að sjá fyrir endann á því. Margar þjóðir, því miður, haga sér ekki á þann máta sem okkur líkar. En þó að ég hafi talið að mörgu leyti koma til greina að fylgja hinum Norðurlöndunum með lögbundið viðskiptabann verð ég að viðurkenna að á fundinum í Arusha þótti mér nóg um það sem ég heyrði frá ýmsum um framkvæmd á þessu viðskiptabanni. Enn eru miklir flutningar með norskum skipum og sænsk fyrirtæki starfa í Suður-Afríku eins og ekkert hafi í skorist. Það sem mér þótti einkennilegast þó er að svo að segja öll eða langmest af viðskiptum landamæraríkjanna, Afríkuríkjanna, er við Suður-Afríku. Þau sjálf treysta sér ekki til að framkvæma viðskiptabann. Ég hef reynt að fylgja þeirri stefnu, sem hér hefur verið fylgt, að draga úr viðskiptum með úrtölum og hef skrifað bréf, eins og fyrrv. viðskrh. gerði, bæði til útflytjenda og innflytjenda og til verkalýðshreyfingar og núna alveg nýlega til ferðaskrifstofa og mælst til þess að viðskipti verði engin við Suður-Afríku. Ég er ekkert viss um að þetta gefist verr. Svo er hitt, sem vel má vera, að þetta liti eitthvað betur út í samanburði við aðrar þjóðir ef við setjum á lög, en þá verða þau líka að vera framkvæmd. Að lokum vil ég með ánægju taka undir það sem hv. þm. sagði um ýmsa friðarviðleitni kvenna. Ég held að hún sé mikilvæg. Ég hef aldrei verið haldinn neinum annarlegum skoðunum í sambandi við friðarhreyfingar sem eru ópólitískar. Þær verða að vera þannig til að vera trúverðugar. Ég tel að vilji almennings í þessu sambandi eigi að vera velkominn. En til að vera trúverðugur má hann ekki tengjast pólitískum öfgaflokkum. Það er ég þó alls ekki að segja að þær friðarhreyfingar, sem hér hafa verið nefndar, geri. Ég vona að ég hafi svarað þeim spurningum sem fram komu, en er að sjálfsögðu tilbúinn að svara fleirum á morgun ef þm. óska.