Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef veitt því athygli, að enn er ekki komið á dagskrá frv. um ríkisborgararétt, sem komið var til 3. umr., og mig minnir, að enginn hafi verið á mælendaskrá. Ég leyfi mér að spyrja forseta, hvort ekki sé von til, að þetta mál komi á dagskrá.



Herra forseti. Ég hef tekið eftir því, að frv. um fjárhagsráð o. fl., en við það höfðu verið bornar fram brtt., er ekki enn komið fram. Nú er þetta aðkallandi mál og æskilegt, að Alþingi fái að segja álit sitt um brtt. þessar.

Forseti (SB) : Eins og hv. þingmenn vita, er Alþingi nú að ljúka störfum, og verða forsetar að hafa samstarf við hæstv. ríkisstjórn um framgang mála, og því þurfa hv. þingmenn ekki að furða sig á, þótt mál, sem skammt eru á veg komin, séu ekki tekin á dagskrá. Forseti er alls ekki að sýna einstökum málum né þingmönnum neina persónulega óvild með því að taka málin ekki á dagskrá, heldur er nú ekki annars kostur.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls lýsti ég því yfir fyrir hönd okkar tveggja nm. í iðnn., að við mundum flytja brtt. við frv. út af staðsetningu verksmiðjunnar, og höfum við nú gert það, og liggur brtt. fyrir á þskj. 753. Þessi brtt. er, eins og sjá má, þess efnis, að ekki verði tekin ákvörðun um staðsetningu verksmiðjunnar fyrr en allar fáanlegar upplýsingar liggja fyrir um, hvar hún sé bezt og heppilegast niður komin. Eins og hv. þm. er kunnugt, barst Alþingi bréf frá verkfræðingafélaginu 27. febr. s.l., og er í því lýst till., sem samþ. var á fundi félagsins skömmu áður. Þessi till. hefur gefið okkur tilefni til að gera till. um, að þær starfsaðferðir, sem notaðar hafa verið í málinu, verði teknar til athugunar og farið verði yfir þær forsendur, sem liggja til þess, að verksmiðjunni hefur verið valinn staður, og endurskoðun verði látin fara fram á þeirri ákvörðun. Það hefur komið fram þrálátur orðrómur um, að ekki hafi verið vel vandað til undirbúnings í þessu máli, og hefur iðnn. fengið bréf um það efni frá Haraldi Ásgeirssyni verkfræðingi. Þetta bréf fer í sömu átt og tekur alldjúpt í árinni. Ég skal út af fyrir sig ekki fullyrða neitt um, hvort þessi orðrómur eða bréfið er á öruggum heimildum byggt, en þó segir mér hugur um, að ýmislegt sé vafasamt í sambandi við þessa afgreiðslu n. Það verður líka að vera skilyrðislaus krafa, að þetta mál verði eins vel undirbúið og kostur er á, og um það fjallar till. okkar á þskj. 753. Við teljum ekki tímabært að ákveða verksmiðjunni stað, fyrr en öllum undirbúningi er lokið og gengið hefur verið úr skugga um, hvar ódýrast og bezt verði að framleiða þessa nauðsynjavöru. Staðsetningin hefur líka mikið að segja í sambandi við alla flutninga, þar sem um er að ræða þungavöru, sem mikill kostnaður er að flytja langar leiðir. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en vil leyfa mér að vænta, að þm. fallist á till. okkar og komi með því í veg fyrir, að hrapað verði að þessu máli, enda er málið of þýðingarmikið til að taka ákvörðun um það á einum degi.



Herra forseti. Ég átti raunar von á þessari brtt. frá nokkrum hluta iðnn., enda þótt ég telji hana að ófyrirsynju fram borna. Þm. Hafnf. (EmJ) lét hér orð falla á þá leið, að þetta mál væri ekki eins rækilega undirbúið og skyldi. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að þetta sé misskilningur hjá þessum hv. þm., því að allar rannsóknir um þetta efni hafa verið gerðar eins ýtarlega og frekast var kostur, og til sönnunar því vil ég geta þess, að allt hið kemíska og allar áætlanir í sambandi við undirbúning þessa máls hafa verið yfirfarnar af hinu þekkta verkfræðingafirma F. L. Smidth. Þetta fyrirtæki hefur útibú bæði í London og Bandaríkjunum og er þegar orðið heimsfrægt, enda hefur það á að skipa færustu sérfræðingum í hverri grein. Verkfræðingar þessa firma hafa farið yfir þessar áætlanir og útreikninga lið fyrir lið og ekki haggað punkti eða kommu, og meira að segja eru tilboðin frá þeim öllu lægri en íslenzku verkfræðingarnir hafa reiknað út. Þessi undirbúningur er líka enn ýtarlegri fyrir það, að verkfræðinganefndin, sem hafði undirbúninginn með höndum, klofnaði um málið, þar sem einn verkfræðingurinn í n. taldi verksmiðjuna betur setta hér í Rvík. Af þessum ástæðum var farið aftur yfir allar áætlanir og hver liður rannsakaður út af fyrir sig og síðan borið saman, hvaða áhrif hver staðsetning hefði á reksturinn og framleiðsluverðið yfirleitt. Út af þessu var svo gefin mjög ýtarleg greinargerð 1949. Þessi grg. er of löng til að lesa hana hér, en þar er komizt að þeirri niðurstöðu, að framleiðslukostnaðurinn verði allmiklu meiri í Geldinganesi, en á Akranesi. Hins vegar kæmi Örfirisey til greina, ef ekki væri búið að ráðstafa henni, til annars, en vegna þrengsla eru varla möguleikar á að reisa sementsverksmiðju þar við hliðina á því fyrirtæki, sem þar er nú. Umferðin er svo geysileg, að aðflutningar mundu án efa teppast. Auk þessa eru svo þær niðurstöður n., að framleiðsla verksmiðjunnar yrði ódýrari á Akranesi, en í Geldinganesi. Eftir að þessi n., verkfræðinganefndin, hafði skilað áliti og ágreiningur komið upp í henni, þá taldi ég, sem þá átti sæti í ríkisstj. og fór með þessi mál, rétt að fleiri menn athuguðu þetta en þangað til höfðu að málinu staðið. Var þá skipuð ný n., þar sem formaður verkfræðingan. átti sæti, en auk hans einn maður frá Akraneskaupstað og tveir menn með sérþekkingu, m.a. með hagsmuni Akraneskaupstaðar fyrir augum. Var einn þeirra Einar Erlendsson arkitekt, þaulkunnugur maður og gerfróður um þetta. Niðurstaða n. varð hin sama og meiri hluta verkfræðingan. Hv. þm. Hafnf. vildi gera broslegan hraðann á störfum n. þessarar og ræddi um grein í Tímanum, þar sem málið „harmoneraði“ við það, er síðar kom fram í n. Það er ekki einkennilegt. Maðurinn, sem í Tímann skrifaði, er einn þeirra verkfræðinga, sem stóðu að undirbúningi athugananna og rannsóknunum og lögðu fram niðurstöður sínar. Nú eru allar upplýsingar þannig, þær sem nauðsynlegar eru til að ákveða málið, að þær ganga í sömu átt, svo að eigi er kraftaverk, þó að n. gæti skilað áliti á skömmum tíma, þar sem fyrir lágu athuganir. Þarf því ekki að vera varhugavert, þótt fljótt hafi verið starfað og komizt hafi verið að sömu niðurstöðu og menn þeir, sem áður höfðu starfað. Þá minntist hv. þm. á samþykkt, sem gerð hafi verið á fundi í Verkfræðingafélagi Íslands. Það er rétt, þessi yfirlýsing liggur fyrir. En varðandi það, hvernig þessi samþykkt er til komin, þá er þar um að segja, að sami verkfræðingur og var í minni hluta vildi eigi láta hlut sinn að óreyndu máli og reyndi að afla skoðun sinni og niðurstöðum fylgis í félaginu. Í þessu félagi eru um 130 verkfræðingar. Málið var rætt á einum fundi frá báðum hliðum, þar sem m.a. formaður verksmiðjustjórnarinnar lagði fram sjónarmið hennar. Það var eigi höfð atkvgr. á fundinum. Það var ákveðið að boða til fundar síðar, og var það gert. Þann dag var slæmt veður, og menn virtust ekki vera áhugasamir um málið. Af 130 mönnum voru 25 á fundinum, og meðal þeirra 25 voru sennilega sérstakir fylgismenn Haralds Ásgeirssonar, sem vann að samþykktinni. Með 12 atkv. af 25 var svo þessi ályktun samþ., um nauðsynina á endurskoðun staðsetningar verksmiðjunnar, svo að ég tel hana eigi neinn guðsdóm í þessu efni. Þannig liggur í málinu, þótt ég telji það aldrei munu verða of vel rannsakað. Ég vil taka það fram, að rannsóknin var svo ýtarleg, að þeirra hluta vegna var engin nauðsyn á því að taka stafsetningarmálið upp. Auk þess, sem fyrir liggur í áliti sérfróðra manna, vil ég taka fram sem skoðun mína, að þótt í ljós kæmi, að einhverju muni, sem sé Reykjavík frekar í hag, þá lít ég á það sem enga blessun að hrúga saman meiri háttar fyrirtækjum þjóðarinnar á einn og sama blett í stað þess að dreifa atvinnustarfsemi þjóðarinnar nokkuð út um landið og. stofna blómlegt atvinnulíf á fleiri stöðum en einum. Ég held yfirleitt, að það sé skoðun, sem fjöldi stjórnmálamanna um allan heim hafa. Mér hefur verið sagt, að eftir stríðið sé sú skoðun rík í Englandi að dreifa athafnasvæðum þjóðarinnar meira um landið, og einnig er mér sagt, að í Svíþjóð gildi um það sérstök l. eða ákvæði, að þegar nýjar meiri háttar verksmiðjur séu reistar, þá sé þröngt á um leyfi fyrir þær að fá staðsetningu í hinum stærri borgum landsins, heldur sé alveg ákveðin kerfisbundin starfsemi um að dreifa fyrirtækjunum um landið allt eftir því, sem staðhættir leyfa, aðeins af þjóðfélagslegum ástæðum, en eigi vegna þess, að vera kunni ódýrara að hafa þau á sama blettinum, en dreifa þeim um landið. Vil ég benda á þetta til viðbótar við þau rök, er áður hafa komið fram, og verð ég að halda fast við það, að nægilega staðgóð rannsókn hafi farið fram á þessu atriði.



Herra forseti. Ég þóttist taka það skýrt fram í fyrstu ræðu minni, að ég legði engan dóm á það, hvort staðsetning n. hefði heppnazt vel eða ekki, hvort réttara sé að hafa verksmiðjuna á Akranesi, en annars staðar, en lagði áherzlu á, að þeir möguleikar um staðarval, sem til greina gætu komið, yrðu athugaðir eigi síður en hinir. Frá verkfræðingafélaginu hefur komið athugasemd, sem segir, að grg. sú, sem fyrir liggi um staðsetningu verksmiðjunnar. sé ófullnægjandi. Var þetta samþ., og í skýringum, sem n. hefur fengið frá verkfræðingi þeim, sem hv. þm. Mýr. minntist á, segir svo: „ ... verð ég að álykta það, að hin fyrirhugaða sementsverksmiðja hafi verið staðsett á Akranesi á röngum forsendum.“ Þetta vildi ég láta athuga. Sú n., sem hv. þm. Mýr. skipaði sem atvmrh. á sinni tíð, hefur greinilega ekki varið tíma sínum til þess að athuga þetta. Ég hef það fyrir satt, að þeir staðir, sem til mála geta komið, hafi ekki verið athugaðir. Hv. þm. sagði, að þetta hefði verið athugað svo gaumgæfilega, að betur væri ekki hægt að gera og vísaði til þess, að firmað F. L. Smidth & Co. hafi farið yfir áætlanirnar og engar aths. gert. Hefur þetta firma mælt með staðsetningunni?

Það sagði ég ekki.

Já, ég tók eftir því. Væri úr vegi, að firmað væri látið segja skoðun sína? Ætti að láta það kveða upp rökstuddan dóm. Væri úr vegi, að þetta firma væri til kvatt til að láta í ljós álit sitt um, hvar verksmiðjunni sé valinn beztur staður? Það mundi geta athugað málið frá þeim sjónarmiðum, sem tekin hafa verið, og öðrum eigi, úr því að allar athuganir liggja fyrir. Um hitt atriðið, að eigi sé heppilegt að hafa verksmiðjuna hér í höfuðstaðnum, get ég verið sammála hv. þm. Þar geta ýmsar ástæður Legið til. En ef verksmiðjureksturinn á Akranesi á að hafa einhverja yfirburði fram yfir rekstur annars staðar á landinu, þá vil ég, að um það sé hugsað, áður en út í slíkan rekstur er farið, sem mundi skapa ákveðnar fjárhagsbyrðar fyrir bæjarfélagið. Vil ég fá að vita, hversu þær verða miklar og hvort tilvinnandi sé að taka þær á sig vegna rekstrar verksmiðjunnar. Ég sé ekki, að tillagan, eins og hún liggur fyrir, þurfi á neinn hátt að skerða málið. Væri auðvelt að fá umsögn verkfræðingafélagsins. Segjum, að því séu ætlaðir 1–2 mánuðir til að athuga málið. Gæti það fengið sér sérfræðilega aðstoð og verið búið að ganga frá málinu áður, en til framkvæmda kæmi. Það liggja engar tölur fyrir um þetta, og er ófyrirgefanlegt - mér liggur við að segja það - að hafa eigi athugað alla möguleika, áður en í þetta stórvirki er ráðizt. Vissulega er það mikið hagsmunaatriði fyrir alla þjóðina, að eigi sé aukið á framleiðslukostnaðinn vegna staðsetningarinnar, sem hefði a.m.k. getað komið til mála, að yrði á annan hátt, en ákveðið var. Ég er ekki að ásaka hv. þm. Mýr. eða neinn, sem starfað hefur að málinu. Þeir hafa sjálfsagt gert það, sem í þeirra valdi hefur staðið, en það er komin fram gagnrýni, og um er að ræða, hvort hún sé á rökum reist eða ekki.



Það er ekki nýtt fyrirbrigði, sem hér kemur fram og hv. þm. Hafnf. hefur sérstaklega gerzt forgöngumaður fyrir, að halda uppi endalausum athugunum og rannsóknum í stað þess, að hafizt sé handa um framkvæmdir. Þó vil ég segja, að fyrr hafa farið fram mjög gaumgæfilegar athuganir og undirbúningur þess, er hér er um að ræða. hvað er búið að gera mjög miklar athuganir um, hvar heppilegast sé að reisa verksmiðjuna hér á landi. Fyrstu athuganir beindust í þá átt, að heppilegast væri að reisa sementsverksmiðju á Vestfjörðum, og var það vegna þess, að þar væri hagkvæmast að ná í hráefni þau, sem þarf til að vinna úr sement. Vegna þeirra rannsókna voru fyrstu l. um sementsverksmiðju sett. Þó er því þar eigi slegið föstu, að verksmiðjan verði reist á ákveðnum stað. Við nánari athuganir kom í ljós, að aðrir staðir mundu hagkvæmari til þessara hluta, bæði um öflun hráefnis, og eigi síður var álitið, að verksmiðjunni yrði fenginn staður, þar sem hún liggur vel við samgöngum og dreifingu framleiðslunnar um landið. Þessar rannsóknir hafa farið fram, eins og hv. þm. Mýr. hefur skýrt hér frá, og liggja skjallega fyrir, svo að hver maður getur fengið að kynna sér þær. Þær hafa leitt í ljós, að upprunalegar till. í þessu voru ekki heppilegar, og niðurstöður bæði um efnisöflun og dreifingu sementsins hafa leitt í ljós, að hagkvæmara er eins og hér er lagt til. En svo sýnist þetta liggja fyrir sem eigi þurfi frekari rannsókna með um þetta. Ég vil benda á, að niðurstöður hafa leitt í ljós, að varðandi skeljasandsöflun hér í flóanum er staðarvalið hið heppilegasta, sem hægt var að gera. Nú þegar hefur verið byrjað að kanna sandlög í flóanum. Hafa tvær ferðir verið farnar í því augnamiði, og sýnir sú könnun, að menn hafa eigi gert sér rangar hugmyndir um gæði skeljasandsins. Verður rannsóknum um þetta haldið áfram til að kanna víðari svið. Þetta er aðalefnið, sem þarf til sementsframleiðslu. Annað efnið er svo allmikið af basaltsandi. Þessi sandur er mjög mikill í höfninni á Akranesi, við vegginn á væntanlegri verksmiðju. Þriðja efnið er kísilsandur. En annað efni í stað þess er líparít. Það hefur fundizt í Hvalfirði eða skammt frá þessum stað. Gengið hefur verið úr skugga um við rannsóknir, að þetta allt saman er raunverulegt, hvað efnið snertir, magn og öflun, og sú efnagreining, er farið hefur fram með tilliti til notkunar. Hér verður þess vegna að álíta. að mál þetta hafi verið fullkomlega undirbúið, og eftir er þá að athuga aðstöðuna við að reisa verksmiðjuna. Þetta hefur verið athugað um Akranes, þar sem verksmiðjunni hefur verið ákveðinn staður, og einnig sá staður við Reykjavík, sem álitinn var, að til greina gæti komið. En eins og hv. þm. Mýr. benti á, hefur hinum ákjósanlegasta stað þegar verið ráðstafað til annarra framkvæmda. Er og aðstaðan á Akranesi hagkvæmari, en hún hefði verið í Geldinganesi. Ég geri ráð fyrir því, þó að athuganir fari fram suður í Hafnarfirði, - og þangað má rekja orsakirnar til þess, að hv. þm. Hafnf. er að gera aths. við frv., - að þá mundi sú athugun eigi leiða til hagkvæmari niðurstöðu eða breytinga á þeim ákvörðunum, sem hafa verið teknar. Það er vitað, að innan hafnarsvæðisins í Hafnarfirði hefur landinu verið ráðstafað. Ef verksmiðjan yrði sett þar, mundi þurfa að gera mikil mannvirki í sambandi við verksmiðjuna, að því leyti, sem dreifing sementsins færi þar fram á landi. Ég býst við, að e.t.v. séu þau rök ríkari fyrir brtt., - þótt ég sé ekki að gera neinum getsakir og ég þekki hv. þm. Hafnf. að því að vera raunhæfan mann, - að honum hafi verið legið á hálsi við bæjarstjórnarkosningar og e.t.v. alþingiskosningar líka, að hann hafi eigi verið nógu kröfuharður í því, að Hafnarfjörður kæmi til greina sem aðsetur sementsverksmiðju. Ég veit, að það er ástæða til þess, en ég get eigi varizt því að halda, að hann af dómgreind sinni og verkfræðiviti hafi komizt að annarri niðurstöðu. - Ég skal svo geta þess út af staðsetningu verksmiðjunnar á Akranesi og skuldbindingum, að þar er til ákveðinn staður undir hana. Á bærinn helming af lóðinni undir hana og geymslur undir sement og önnur efni. Það, sem á vantar, er í eigu einstakra manna, og bærinn er þegar búinn að festa kaup á því landi, sem nauðsynlegt er undir verksmiðjuna. Nemur upphæðin, sem þarf fyrir lóðina, 238.000 kr. Á henni er aðeins eitt fjós, sem eigandinn metur á 15 þús. kr. Gerir hann þá kröfu, að sér verði greidd sú upphæð fyrir að rífa fjósið og flytja það burt. Bæjarstjórn Akraness leit svo á, að henni bæri skylda til að inna þetta af hendi vegna samninga í sambandi við staðsetningu verksmiðjunnar. Auk þessa er eitthvað fleira, sem verið er að semja um og raunar er gert til samræmis við skipulagsuppdráttinn um hagnýtingu þessara lóða. Þessu er þá svo háttað, að Akranesbær hefur gert það, sem í hlut hans hefur komið, lagt lóð til mannvirkisins, sem þegar er tiltæk nú til byggingar á henni. Með tilliti til hagnaðarvonarinnar af þessu í sambandi við hitt, ef flytja þarf sement frá útlöndum, má gera ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. og Alþ. láti eigi dragast úr hömlu að gripa hvert tækifæri, sem er fyrir hendi, til að hrinda þessu nauðsynlega fyrirtæki í framkvæmd. Enn fremur hafa verið gerðar ráðstafanir til hagnýtingar á vatni, er þarf til verksmiðjunnar. Stendur fyrir dyrum að víkka aðfærslupípur að kaupstaðnum, og verður sjálfsagt vikið að því bráðlega. Mun það mál eigi standa í vegi fyrir því, að verksmiðjan verði reist og fái vatn. Er áætlað, að þetta verði látið þannig af mörkum, að vatnið sé tekið hjá hraðfrystihúsinu og dælt inn í verksmiðjuna. Á það að vera nægilegt. Verði búið að stækka vatnsveitukerfið, eins og vel má vera, þá verður undinn bugur að því, að það komi þessum rekstri að gagni, því að þá getur verksmiðjan fengið vatn beint úr vatnsæðakerfi kaupstaðarins. Ég vil aðeins benda á það, að það hefur allur undirbúningur farið fram á Akranesi í sambandi við þessa staðarákvörðun. Og ég sé ekki, að þetta mál standi þannig, að ástæða sé til þess af Alþ. að fara að gera að engu ákvarðanir ríkisstj. í þessum efnum, þar sem engar líkur eru til þess, að frekari rannsókn í þessu máli mundi breyta neitt staðarákvörðuninni. Og ég geri ekki ráð fyrir því, að sú rannsókn leiddi í ljós, að tiltækilegt þætti nú, frekar en áður, að setja verksmiðjuna niður í Reykjavík eða suður í Hafnarfirði. Hitt eru miklu raunhæfari vinnubrögð í þessu mikla nauðsynjamáli, að láta sitja við það, sem orðið er, og hefjast handa um að hrinda verkinu í framkvæmd, á grundvelli þeirrar rannsóknar, sem fyrir liggur. Hv. þm. Hafnf. hefur í sambandi við till. sína um frekari rannsókn málsins borið fyrir sig samþykkt, sem gerð var í verkfræðingafélaginu, en eins og hv. þm. Mýr. sagði, þá er sú samþykkt fram komin fyrir agitation í því félagi af hálfu þess manns, sem upphaflega vildi staðsetja verksmiðjuna á Vestfjörðum, og það þótt síðari niðurstöður hafi sýnt, að það hefði orðið hið mesta óhappaverk, bæði í sambandi við efnisútvegun þar og ekki síður í sambandi við flutninga á sementinu frá Vestfjörðum. Það er ekki mjög langt síðan þessi samþykkt var gerð og löngu eftir að þær niðurstöður voru fengnar, sem leiddu til þess að staðurinn var ákveðinn á Akranesi. Ef verkfræðingafélagið hefði séð einhverja sérstaka meiningu í þessu frá öðrum sjónarmiðum séð, þá má gera ráð fyrir, svo framarlega sem þar eru vakandi menn, að þeir hefðu hafizt handa um þetta miklu fyrr. Árangurinn af þessari agitation varð líka sá, þrátt fyrir það, að í því félagi eru 130 menn, og þrátt fyrir það, að tveir fundir voru um þetta mál haldnir, þá tókst ekki að fá á þann fund, sem ályktunina gerði, nema tæplega 1/5 hluta félagsmanna og það þótt vitað væri, að ályktunina ætti að gera á fundinum. Og af þessum 1/5 hluta félagsmanna, sem á fundinum mættu, tókst ekki að fá fullan helming til að greiða atkv. með ályktuninni, sem hv. þm. hefur notað hér sem grundvöll undir þessa brtt. Tólf menn greiddu atkv. með henni, en nokkrir á móti, og aðrir sátu hjá. Þetta er ákaflega veikur grundvöllur til að nota hann sem ástæðu fyrir brtt. hv. þm. Hafnf., og þetta er hrein og bein yfirskotsástæða og það því fremur, sem vitað er, að þetta var ekki til orðið af áhuga fyrir velferð málsins, heldur fyrir agitation af hálfu þess manns, sem varð undir í viðskiptunum í sambandi við staðarákvörðun verksmiðjunnar og hafði upphaflega viljað láta setja hana niður á Vestfjörðum. Ég held þess vegna, að Alþ., sem hefur falið ríkisstj. þetta mál og þar á meðal, að fengnum upplýsingum, að ákveða verksmiðjunni stað, geti ekki talið sér sæmandi að gera að engu ákvarðanir ríkisstj. og þá sérstaklega, þegar ekki liggja sterkari rök fyrir því en hér hefur verið sýnt fram á og þar sem líka málið er tekið upp nú fyrst og fremst fyrir gagnrýni. sem hv. þm. Hafnf. kann að hafa orðið fyrir við tvennar nýafstaðnar kosningar, hvað það snertir, að hann hafi ekki haldið Hafnarfirði fram í þessu efni, og svo fyrir agitation minni hl. í verkfræðingafélaginu, en ávöxtur hennar er svo þessi fárra manna ályktun, sem hér á að nota fyrir grundvöll undir þetta. Ég verð þess vegna að vænta þess, að Alþ. láti við svo búið standa í þessu máli og fari nú ekki að tefja framgang þess með því að fela verkfræðingafélaginu, sem hefur sýnt svona ákaflega lítinn áhuga fyrir þessu máli, eins og þessi ályktun bezt sýnir og sannar, frekari rannsókn í málinu en hér er orðin, en slá þá á frest frekari aðgerðum í málinu. Ályktunin var samþ. með 12 atkv. gegn 9, og ættu þá þessir þrír menn að skapa þann sterka grundvöll til þess að fara að hefta eða a.m.k. tefja framgang þessa máls og koma þar á nokkrum glundroða og slíta þar með þann framkvæmdaþráð, sem hafinn er til uppbyggingar þessarar verksmiðju. Ég álít mjög misráðið af Alþ. að gera slíkt, og vil ég mjög mæla því gegn, að menn séu þannig að leika sér með jafnstórt velferðarmál og þetta mál áreiðanlega er.



Herra forseti. Það hefur náttúrlega enga þýðingu að vera að þrátta um þetta fram og til baka. Ég hef borið fram mínar aths. í upphafi míns máls, og þær hafa ekki verið hraktar af hv. þm. Borgf. og hv. þm. Mýr. Það, sem kom mér sérstaklega til að standa upp, var það, sem hv. þm. sagði um þær hvatir, sem lægju til grundvallar fyrir brtt. minni, en þær hvatir eru allt aðrar en hann vill vera láta. Ég hef átt sæti í iðnn. og fylgzt með þessu máli í fleiri ár. Það er rétt, að málið hefur tekið mjög miklum breyt. síðan. Það hefur alltaf verið að breytast og meðal annars vegna þess, að það hafa komið fram nýjar upplýsingar svo að segja árlega, sem breytt hafa afstöðu manna til málsins. Og hvað því viðvikur, að nú sé svo vel í pottinn búið, að engra umbóta sé frekar þörf, þá vil ég leyfa mér að draga það í efa. Án þess að ég sé að draga úr gildi þess starfs, sem þeir menn, sem nú hafa haft með málið að gera, hafa innt af hendi, þá tel ég, að þeir menn séu vandfundnir, sem ekki megi bæta um störf hjá, og eins gæti verið í þessu tilfelli. Hv. þm. Borgf. lauk máli sínu með því að segja, að hann vildi eindregið mæla á móti því, að menn léku sér með svona stórt mál. Ég er honum alveg sammála um það. Fyrir mér er þetta ekki leikur, heldur vil ég fá úr því skorið, hvort til sé nokkur önnur lausn málsins en sú, sem nú hefur verið slegið fastri í bili, en hefur þó sætt harðri gagnrýni, og hvort ekki væri til einhver lagfæring á henni og hvort ekki yrði fundinn betri staður, en ákveðinn hefur verið í þessu skyni. Hv. þm. Borgf. minntist á Hafnarfjörð í þessu sambandi og taldi ástæðuna fyrir því, að ég hefði tekið málið upp, vera þá, að ég hefði orðið fyrir gagnrýni fyrir að sinna þessu máli ekki meira. Ég hef vissulega mikinn áhuga fyrir því, að Hafnarfjörður komi til álita í þessu máli, eins og við önnur mál, en ég hef ekki meiri áhuga fyrir því en það, að ég vil láta setja verksmiðjuna þar, sem haganlegast reynist að hafa hana, framleiðslukostnaðurinn getur orðið lægstur og flutningskostnaður minnstur, hráefnaöflun er bezt og framleiðslukostnaðurinn í heild getur verið hvað beztur. Það breytir engu í því máli, að ég hef þá skoðun, að ýmislegt af þeim ágætum, sem hv. þm. taldi upp vegna Akraness, eins og skeljasandsöflun og basaltsöflun, geti orðið eins hagkvæmt eða hagkvæmara annars staðar, en á Akranesi. Það er mín persónulega skoðun, en ég ætla ekki að fara út í það að ræða það hér, en vil eingöngu leggja á það áherzlu, að málið verði betur rannsakað. Vegna umr. um fundarsókn verkfræðingafélagsins skal ég aðeins segja það, að við vitum allir, að það er ekki á hverjum degi, að allir félagsmenn mæti á fundum í félögum sínum, en það má teljast mjög sæmileg fundarsókn, að 25 mæti af 130 félagsmönnum, og þannig var það í þessu tilfelli. Bæði ég og aðrir, sem höfðu ekki tækifæri til að mæta þar, hefðu gjarnan viljað vera þar, og engin agitation fór fram í mín eyru. Við umr. í félaginu voru skoðanir manna æði skiptar, eins og fram kom við afgreiðslu málsins. Rúmur helmingur fundarmanna taldi, að þetta bæri að athuga betur, en tæplega helmingur taldi, að allt væri í því lagi, sem það þyrfti að vera, og vildi engu breyta. Ég veit, að í þessu félagi eru málin mjög sæmilega rædd málefnalega, og ég veit, að það hefur vakað fyrir mönnum þar að reyna að fá þá skynsamlegustu niðurstöðu, sem hægt var að fá frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Og ég verð að segja það, að það ætti nú, með hliðsjón af öllu því, sem hv. þm. Borgf. sérstaklega hefur talið hér upp um yfirburði Akraness í sambandi við sementsverksmiðjuna, ekki að valda honum óróa, þó að málið yrði tekið upp til nánari athugunar og einhver frekari samanburður yrði gerður, svo mikla kosti virðist Akranes hafa umfram aðra staði, að hans dómi. Ég hef sem sagt engu við þetta að bæta, og ég hef túlkað það, sem í brtt. felst. Það vakir einungis fyrir mér, að fram fari eins fullkomin athugun og hægt er, og ég tel næstum að segja óforsvaranlegt, að málið verði ekki athugað á ný, áður en endanlega verður frá því gengið, eftir þá gagnrýni, sem fram hefur komið frá aðilum, sem hafa kynnt sér málið.



Herra forseti. Mér þætti vænt um að fá upplýst hér, hvort búið er að festa kaup á vélum til sementsverksmiðjunnar og hvort það muni vera von á þeim nú í ár eða á næsta ári. Hafi þetta verið upplýst í umr. áður, en ég ekki tekið eftir því, þá bið ég afsökunar á því, en ég vildi mjög gjarnan fá upplýst, hve langt þessum málum er nú komið. Ég vil enn fremur, vegna ummæla hv. þm. Mýr. um það, að eitt af eðlilegum rökum fyrir því að staðsetja svona verksmiðju á Akranesi væri, að dreifa þyrfti atvinnutækjunum meira um landið, vekja athygli á því, að ýmis sjónarmið koma þar til greina. Það er alveg rétt, að brýn nauðsyn er á þessu, en ég held það sé ákaflega nauðsynlegt að hugsa slíka dreifingu nokkuð út frá því, hvers konar tæki er hagkvæmast að setja á hvern stað fyrir sig. Ég álít, að á Akranesi væri eðlilegast að bæta við fleiri tækjum til útgerðar, t.d. togurum, og ég veit, að það bæjarfélag hefur haft áhuga fyrir því. Það er vitanlegt, að fyrir Alþ. hefur legið till. um að breyta þannig l. um togarakaup ríkisins, að reyna að gera bæjarfélögum úti um landið mögulegt að fá þessi tæki. Nú hefur þessu verið breytt aftur að tilhlutan eins ráðh. Framsfl., svo að ég býst við, að það sé ákaflega erfitt, eins og þau l. voru afgr., að koma þessum tækjum út um landið. Þó var þarna ákaflega eðlileg aðferð til þess að dreifa meira fjármagninu og skapa undirstöðu undir atvinnuvegina. Hvað sementsverksmiðjuna snertir, þá hygg ég það vera litlum vafa bundið, að not fyrir hennar framleiðslu verða hlutfallslega ákaflega mikil í Reykjavík og nágrenni hennar og á Suðurlandsundirlendinu, ekki aðeins vegna húsabygginga og annars slíks, heldur einnig vegna þeirra miklu virkjana, sem við göngum út frá að eigi að verða á næsta áratug á stórám hér sunnanlands, og ýmislegs fleira slíks, sem fyrirhugað hefur verið og nota þarf til sement í stórum stíl. Og þegar nota þarf svona mikið sement í þéttbýlasta hluta landsins, þá er ákaflega eðlilegt, að slík verksmiðja sé sett niður á sem hagkvæmastan stað í sambandi við þá sementsnotkun. Ég held það hafi komið greinilega fram í minni afstöðu, að ég hef ekki tilhneigingu til að halda í því sambandi fram rétti Reykjavíkur heldur en annarra staða, og ég hef viljað stuðla að því, að meira færi út um landið. En ég álít rétt að beita þeirri aðferð, að þeim greinum framleiðslunnar verði dreift út um landið, sem bezt er og hagkvæmast fyrir þjóðarheildina að koma þannig fyrir. Ég held þess vegna, að það þurfi að athuga málið mjög vel, áður en farið verði að setja sementsverksmiðjuna annars staðar niður, en í Reykjavík. Það eru tvö ár frá því að frv. um sementsverksmiðju var afgr., svo að það hefði átt að vera nægur tími til að rannsaka alla þessa aðstöðu til hlítar. Í þessu sambandi vildi ég líka benda á það, að þó að menn hafi undanfarið álitið, að atvinna væri svo mikil hér í Reykjavík, þar sem hún hefur haldizt lengur hér, en víða úti um landið, að þess vegna væri ekki rétt að ráðstafa framleiðslutækjum hér til viðbótar, þá vil ég benda á það, að eigi ekki að verða stórkostlegt atvinnuleysi hér í Reykjavík, þá er full þörf á að gera ráðstafanir til atvinnuaukningar hér. Og ef það á að verða sú breyting á atvinnulífi Reykjavíkur, sem þjóðinni er nauðsyn á, og ef draga á verulega úr því, sem nú sérstaklega einkennir Reykjavík, verzluninni og skriffinnskunni, og koma því fólki í hagnýtari störf, sem nú er að allt of miklum hluta í þessum greinum, og um leið að sjá svo um, að það geti búið hér áfram, þá veitir ekki af að skapa ný atvinnuskilyrði, ef ekki á að verða hér stórkostlegt og varanlegt atvinnuleysi.



Herra forseti. Ég vil svara hv. síðasta ræðumanni því, að það er ekki ákveðið, að sementsverksmiðjan verði byggð á þessu ári, og það er meðal annars vegna þess, að vegna þeirra atburða, sem gerzt hafa frá því að l. voru sett, hefur til þessa ekki legið fyrir ábyrgðarheimild fyrir nægilega háu láni til verksmiðjunnar. Það er allra manna mál, sem um þetta hafa fjallað, að það sé sjálfsagður hlutur að byggja þessa verksmiðju, þó að taka þyrfti allt fé að láni til hennar, vegna þeirra gjaldeyrissparandi möguleika, sem hún veitir. Og ég veit, að hafizt verður handa um það, strax þegar búið er að ganga frá ábyrgðarheimildinni. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um það, að við staðsetningu slíkra fyrirtækja þurfi að athuga, hvert er þeirra eðli og hvernig áhrif það hefur í þjóðfélaginu. Þetta hefur verið gert rækilega í sambandi við sementsverksmiðjuna, og niðurstaða þeirra manna, sem um þetta hafa fjallað, er sú, að með því að hafa sementsgeymslu hér í Reykjavík og flytja sementið laust frá verksmiðjunni og blása sementinu, sem færi til Reykjavíkur og nágrennis hennar og á Suðurlandsundirlendið, inn í slíka geymslu, þá væri hægt að framleiða sementið í heild, þó svo að flutningskostnaður kæmi til greina, ódýrar með því að staðsetja verksmiðjuna á Akranesi, en í Reykjavík. En þetta er einmitt hugsað þannig, að sementið sé flutt laust frá verksmiðjunni til Reykjavíkur og í sementsgeymslu þar og dælt þar í geyma, með sáralitlum tilkostnaði. Ég skal geta þess í sambandi við það, sem rætt hefur verið um aðstöðuna á Akranesi að öðru leyti, að eins og allir vita, þá eru þær hráefnanámur, sem fundizt hafa hér í flóanum, nær Akranesi, en öðrum stöðum. Akranes er eini staðurinn, þar sem rafmagn er til, til framleiðslunnar, þótt byrjað verði á næsta ári. Aftur á móti er ákveðið að vinna að því, að áburðarverksmiðjan komi hér í nágrenni Reykjavíkur, og hún er svo raforkufrek, að það er nauðsynlegt að nota aðallega afgangsraforku, sem til fellur hér, til þeirrar framleiðslu, en að öðru leyti mun sú orka, sem með þarf, fást við næstu virkjun Sogsins. Ég get getið þess, að Hafnarfjörður kom til athugunar í sambandi við staðsetningu sementsverksmiðjunnar, en aðeins lega hans frá Sviðinu er það verri og siglingin lengri og dýrari, en frá Akranesi, að það hafði mikið að segja. Botnlag flóans hefur nú verið kannað með nýjum vélum, fengnum frá Svíþjóð. Það voru gefnar upplýsingar unz, að við mundum geta notað þennan sand og dælt honum upp, ef botnlagið væri 1/2 metri. Nú hefur þetta verið rannsakað, botninn skoðaður og botnlagið hefur reynzt 21/2 metri af fínasta kalksandi. Ég vil aðeins benda á þetta af því, að það eru alveg nýjar upplýsingar. Ég verð að segja það, eins og hv. þm. Borgf. sagði, að mér finnst hv. þm. Hafnf. gera of mikið úr ályktun verkfræðingafélagsins, eins og til hennar var stofnað. Það orkar alltaf tvímælis um undirbúning allra mannvirkja, og ekki sízt svona stórra, og jafnvel þótt verkfræðingafélagið athugi þetta, þá er hætt við, að þeirra niðurstöður orkuðu tvímælis, og þá þyrfti að láta aðra rannsaka það. Það hefur ekki sérstaklega verið borið undir atkv. þeirra, en þeir hafa fylgzt með þessu máli frá byrjun.



Það er eitt atriði, er ég vildi beina til hv. þm. Mýr. (BÁ). Hann sagði, að eigi væri unnt að ráðast í kaup á vélum eða annað slíkt vegna þess, að ábyrgðarheimild hafi eigi verið fyrir hendi nægilega há. Hv. þm. var landbrh. í þeirri stj., er sat, þegar l. 1948 voru samþ. Ábyrgðarheimildin hefur alltaf verið of lág, miðað við dollar. Hún hefur verið 15 millj. kr., á nú að verða 30 millj. kr., sem samsvarar breytingunni á dollar frá ágústmánuði og þar til nú. Stj. hefur haft jafnháa heimild, en gleymt dollaragenginu. Það hlýtur því að vera hitt, að hún hefur ekki fengið heimild til að kaupa dollara áður en gengisfellingin átti sér stað 
            



Ég veit ekki, hvort valinn hefur verið hinn bezti hugsanlegi staður. En af því, að ég tel til tafar orðið að þrástagast um, hvar reisa eigi verksmiðjuna, og vegna þess, að ég tel, að ætla megi, að unað verði við þann, er verkfræðinganefndin hefur ákveðið, þá segi ég nei.



Það er erfitt að vera á móti till. þess efnis, að dómbærir menn verði látnir dæma um heppilegan stað. Ég hef þó tilhneigingu til að álíta, að þref muni hamla framkvæmdum, og ég mundi harma það, ef samþykkt till. yrði til að tefja framgang frv., sem ég legg áherzlu á, að náist. Ég ætla því ekki að greiða atkv. um till., en ég geri ráð fyrir, að þeir sem með málið fara, afli sér nærtækra upplýsinga, áður en ákveðið er um staðinn. Ég hygg, að tími gefist til þess, enda er lánsfé eigi fyrir hendi.



Herra forseti. Þegar sett eru jafnumfangsmikil l. og þau, sem hér er um að ræða, kemur oft fram við síðari athugun, að greinilegar þarf að kveða á um sum ákvæði. Það eru tvö atriði, sem ég ætla að bera fram brtt. við. Eru það að mestu framkvæmdaatriði og varða bæði 12. gr. Í 12. gr. er kveðið svo að orði, að til greiðslu á skattinum skuli heimilt að afhenda eignir með því matsverði, sem ákveðið er í l. Brtt. mín er um það, að heimilt skuli að afhenda fasteignir til greiðslu á skattinum. Upphaflega var gert ráð fyrir, að um fasteignir væri að ræða, en þegar þetta var athugað nánar, kom í ljós, að ekki var nógu skýrt kveðið á um þetta og erfitt gæti orðið fyrir ríkissjóð að taka við skuldabréfum og öðru slíku. - Hin brtt. er borin fram til þess að slá föstum þeim skilningi, að samvinnufélög og hlutafélög skuli greiða þann hluta af skatti, sem eigendum þeirra eða hluthöfum ber að greiða vegna eignar þeirra í félögunum, þar með talin hlutafjár- og stofnfjáreign. Eins og l. eru nú, þykir ekki alveg ljóst, hvort félögin eða eigendurnir sjálfir eiga að borga hlutafjár- og stofnfjáreign. Það var gengið út frá því, að svo væri, en svo að enginn vafi sé á þessu, er brtt. flutt. Ég leyfi mér að afhenda hæstv. forseta þessar skriflegu brtt.

Forseti (SB): Hv. þm. hafa heyrt þessar skriflegu brtt., og vil ég leyfa mér að leita afbrigða fyrir þær.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að leggja fram eina skriflega brtt. við 1. gr. Hún er á þá lund, að 6. gr. l. orðist svo: „Vísitala framfærslukostnaðar, sbr. 3. gr., skal reiknuð mánaðarlega, og skal mánaðarlega hækka laun og lækka í samræmi við breytingu vísitölunnar.“ Þegar gengislækkunarl. voru afgr. í vetur, flutti ég svipaða till. Nú er það vitað að allmargir þeirra, sem þá voru með l., höfðu ekki gert sér ljóst. hvaða afleiðingar þau mundu hafa, eða þær hafa orðið meiri, en þeir bjuggust við. Eitt er augljóst, verðhækkunin er þegar nú orðin svo mikil, að þegar við bætist minnkandi atvinna, hlýtur að skapast neyðarástand, ef launin hækka ekki nema með löngu millibili. Meira að segja stj. sjálf gengur út frá þessu, eins og frv. um skattaívilnanir fyrir þá lægst launuðu ber með sér. Ég held því, að óhjákvæmilegt sé að leiðrétta þetta. Það er vitanlegt, að gamla vísitalan, sem sett er 100 samkvæmt l., er komin hátt á fimmta hundrað stig. Það verður nógu tilfinnanlegt, þó að ekki bætist við, að síðari hækkanir orki fyrst á launin eftir langan tíma. Verði ekkert gert í þessum efnum, er óhjákvæmilegt, að almenningur krefjist grunnkaupshækkana. Ef menn vilja taka tillit til staðreynda, er því nauðsynlegt að gera þessa breyt. Ég vona, að hv. þm. vilji alvarlega athuga þetta.

Forseti (SB): Hv. þm. hafa heyrt fram komna brtt. Hún er skrifleg og auk þess of seint fram komin, og þarf því að leita afbrigða.

Ég flyt tvær skrifi. brtt., er rétt væri að leita afbrigða fyrir um leið og till. hv. 2. þm. Reykv.

. Hv. þm. Siglf. tekur til máls.



Herra forseti. Ég er hér með tvær skrifl. brtt. Með fyrri till. vil ég freista þess, ef till. hv. 2. þm. Reykv. verður ekki samþ., að fá því framgengt, að sá hluti af launum háseta, kyndara og matsveina, er þeir fá af sölu afla, verði reiknaður samkvæmt nýja genginu. Þetta er till., sem ég hef komið með áður. Þessi ákvæði hafa komið illa við þessa aðila og að því er ég tel, líka við yfirmenn. Þó að þetta hafi verið hátt, hafa sölur n.ú minnkað, og réttara er að semja á ný, en að viðhalda tvöföldu gengi og gera samninga félaganna ónothæfa. Ég vil beina því til hæstv. forseta að skoða þetta sem varatill. að felldri till. hv. 2. þm. Reykv. Hin brtt., sem ég flyt, er við 2. gr. frv., að í stað „3 kr.“ í fyrstu málsgr. komi: kr. 3.08. Það er það kaupgjald, sem er í Reykjavík og ég tel, að önnur félög megi jafna við. - Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð og legg hér með fram þessar till.



Herra forseti. Ég vil bara lýsa yfir því, að stj. er ekki samþ. till. hv. 2. þm. Reykv. og hv. þm. Siglf. Ég vænti þess, að hv. d. geri ekki þær breyt. á frv., er þar er farið fram á.



Herra forseti. Mér er þetta mál að ýmsu leyti skylt. Ég átti þátt í undirbúningi þess, og ég er líka form. í fjölmennum launþegasamtökum. Út af till. hv. 2. þm. Reykv. get ég lýst yfir því, að ég mundi vera mjög fús á að greiða henni atkv., ef ég teldi, að hún væri almenningi í hag. En ástæðan til þess, að ég geri það ekki, er sú, að ég dreg það í efa, að hagur launþega verði betri, þó að óendanlega verði greiddar fullar uppbætur. Ég tel, að það mundi hafa í för með sér svo hraðar verðhækkanir, að raunverulegur kaupmáttur launanna yrði ekki meiri. Þegar við dr. Benjamín Eiríksson athuguðum þessi mál, gerðum við lítils háttar athugun á þessu. Það var að vísu lausleg athugun og hefði verið æskilegt, að hún hefði getað orðið rækilegri. Niðurstaða okkar var sú - miðað við kringumstæður þá - að ef til almennrar launahækkunar kæmi, mundu launþegar taka 60% hver af öðrum, hitt yrði tekið af útgerðinni. En útgerðin er á heljarþröm, og hlutur hennar er miðaður við það minnsta, sem ætla mátti, að gagn yrði að til þess að bæta hag hennar. Hærri uppbætur á kostnað útgerðarinnar mundu því aðeins skapa þörf á nýrri gengislækkun og ekki hafa í för með sér varanlegar kjarabætur fyrir launþega. Hafi þetta verið rétt þá, ætti það að vera rétt nú, því að horfur eru á því, að verðlag úflutningsafurða verði lægra, en við miðuðum við. Ég tel æskilegt, að þetta verði athugað nánar. Þegar frv. kom fram, beitti ég mér fyrir því, að skipuð yrði n. til þess að athuga, hvernig þessi löggjöf mundi koma við hag launafólks, og óskaði sérstaklega, að hún athugaði þetta atriði. Í nefndinni vorum við Jónas Haralz frá B.S.R.B. og Kristinn Gunnarsson frá Alþýðusambandinu. Ég veit, að álitsgerðin er í undirbúningi, en er ekki endanlega frá henni gengið enn. Fróðlegt verður að sjá hana. Ég hef fengið að sjá drög að henni, og í þeim er ekkert komið fram, sem gefur mér ástæðu til að breyta um skoðun. Auðvitað gæti vel komið eitthvað nýtt fram í þessu, og þá skyldi ég verða fyrstur manna til að breyta um skoðun, ef sannanir koma fram í gagnstæða átt. Að öðru leyti lýsi ég ánægju minni yfir því, að þetta frv. er fram komið. Það bar á góma að reyna að samræma kauphækkanirnar. Meiningin var, að grunnkaupshækkanir féllu niður, ef gengislækkun yrði. En ekki voru settar fram ákveðnar tillögur um það, hvernig ætti að hafa þær, svo að þær yrðu ekki misnotaðar. Ég taldi eðlilegast, að þetta mál yrði samningsatriði á milli launþegasamtakanna og ríkisstj., hver sem hún yrði.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Fjhn. flytur 9. og 10. mál á dagskránni f. h. hæstv. ríkisstj. skv. beiðni hæstv. fjmrh. Flestir nm. munu fylgja frv., en einn maður virðist hafa óbundnar hendur. Að öðru leyti mun hæstv. fjmrh. gera grein fyrir málinu.



Herra forseti. Eins og segir í aths. við frv., er framlag efnahagssamvinnustofnunarinnar fyrir tímabilið 1. júlí 1949 til 30. júní 1950 7 millj. dollara. Af þessu fé eru 2 millj. veittar sem lán, en afgangurinn væntanlega óafturkræft framlag. Heimild þ. þarf til að stj. geti tekið við því fé, sem á boðstólum er, og er farið fram á í frv., að hún verði veitt. Ég skal geta þess, að stj. hugsar sér, eins og fram kemur í grg., að féð verði veitt til Sogs- og Laxárvirkjananna til kaupa á vélakosti, og er svo ráð fyrir gert, að lánin verði veitt með sömu kjörum og ríkið nýtur hjá efnahagssamvinnustofnuninni. Annað frv. er flutt á þskj. 758, þar sem nánar er rætt um þetta. Mun ég gera grein fyrir því, en læt þetta nægja um þetta frv.



Þetta frv. er í nánum tengslum við 9. dagskrármálið, 170. mál. En í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til, að ríkisstj. sé heimilt að lána Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni í Þingeyjarsýslu allt að 2 millj. Bandaríkjadollara af framlögum frá efnahagssamvinnustjórninni í Washington með þeim skilmálum, sem ríkisstj. telur nauðsynlega, og gegn þeim tryggingum, er hún tekur gildar. Undanfarið hefur það verið svo, að af fyrrv. ríkisstjórnum og þessari ríkisstjórn líka í framhaldi af því hefur verið unnið að þessum málum á þeim grundvelli, að Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin og áburðarverksmiðjan fyrirhugaða, þessi þrjú fyrirtæki, þau gætu fyrst og fremst notið stuðnings af því fé, sem fæst frá þessari stofnun. Nú hefur núv. ríkisstjórn komið sér saman um að vinna að þessum málum þannig. En af því að Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin eru lengra komnar í undirbúningi málanna en þriðja málið, sem ég nefndi, og hægt mun vera að hefjast handa um framkvæmdir í þeim í sumar, ef annað nauðsynlegt, en lán til þeirra er fyrir hendi, þá þótti rétt að ákveða nú, að þessar tvennar framkvæmdir nytu þessa láns, sem hér er um að ræða, sem væntanlega verður tekið 1. júlí í sumar, en að áburðarverksmiðjan kæmi svo til síðar á árinu með að fá sinn hluta af þessum gjaldeyri, sem væntanlega kemur til landsins síðar á árinu af Marshallfé. - Í 2. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir því, að ríkissjóði sé heimilt að gerast meðeigandi að Laxárvirkjuninni hvenær sem er eftir að lög þessi öðlast gildi, og er lánveiting til Laxárvirkjunarinnar bundin því skilyrði, að samningar í því efni takist um sameign og framkvæmd Laxárvirkjunarinnar milli ríkisstj. og Akureyrarbæjar á sama grundvelli og samið hefur verið milli ríkisstj. og Reykjavíkurbæjar um viðbótarvirkjun Sogsins. Og þessi heimild um 26 millj. kr. lán og endurlán á því til Sogsvirkjunarinnar og Laxárvirkjunarinnar er þannig hugsuð, að ráðgert er, að keyptar verði utan Bandaríkjanna fyrir allt að þessari fjárhæð vélar og efni til Sogs- og Laxárvirkjananna. Nú óttast ríkisstj., að örðugt muni reynast að taka af gjaldeyri, sem fæst fyrir seldar afurðir, til þess að greiða fyrir þessar vörur, og ráðgerir því að fara þess á leit að fá lán í þessu skyni erlendis til greiðslu á þessum hluta kostnaðarins. Þá yrði ekki farið til Marshallstofnunarinnar, heldur yrði farið í önnur hús til þess að útvega þetta lánsfé, og því er þessi till. fram borin. - Ég skal taka fram, að í lögum, sem þegar eru fyrir hendi um Sogsvirkjunina og Laxárvirkjunina, eru nokkrar lánsheimildir, en þær eru þannig, að þær gátu undir vissum kringumstæðum orðið ekki einhlítar, eins og þær eru úr garði gerðar, vegna þess að þar er ráðgert, að lántökurnar séu á vegum hlutaðeigandi bæjarfélaga, en að ríkið ábyrgist lánin. En nú er þessu komið að nokkru leyti og stefnt að því að koma þessu að öllu á nýjan grundvöll, svo sem frv. ber með sér, þannig að Sogsvirkjunin er þegar sameign bæjar og ríkis og gert er ráð fyrir, að Laxárvirkjunin verði það líka. Og þá er sjáanlegt, að breyta verður þessum samþykktum, sem gerðar hafa verið, þannig, að ríkið gerist þá lántakandinn beinlínis. En ef hitt formið yrði haft, þannig að þessar stofnanir, Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin, beinlínis tækju lánin, mundi ríkið ábyrgjast þau lán. En það verður að líta svo á, að ef þessi till., sem er í 2. gr. frv., verður samþ., þá yrði einnig heimilt, að ríkið gengi í ábyrgð fyrir lánunum, ef sú aðferð yrði höfð. Þess vegna þykir réttast að búa svo um eins og gert er ráð fyrir í 2. gr. frv. Í þeirri gr. í 2. málsgr. er líka tiltekið, að lánveiting til Laxárvirkjunarinnar sé bundin því skilyrði, sem ég gat um áður, að þar kæmi til greina hliðstæða við það, sem á sér stað viðkomandi Sogsvirkjuninni. Þetta þykir eðlilegt fyrirkomulag, að sami háttur verði hafður á í þessum efnum í báðum tilfellunum, og þess vegna er þetta ákvæði tekið inn í, svona til öryggis. Ég hygg, að það sé ekki ástæða til að gefa á þessu frekari skýringar. En ég leyfi mér að vænta þess, að hv. þd. vilji greiða fyrir því, að þetta mál, ásamt hinu málinu, sem er þessu máli nátengt og er hér á dagskrá í dag, fái fljótan framgang.



Herra forseti. Ég hef ekki átt kost á að ræða um þetta mál við bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar, þar sem þessu frv. er fyrst útbýtt á þinginu í dag. Ég geri þó frekar ráð fyrir því, að bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar hefði fremur kosið, að ákvæðið um lánveitinguna hefði verið sett inn án þess skilyrðis, að samningar um sameign og framkvæmd Laxárvirkjunarinnar skyldu vera gerðir á sama grundvelli og samningar hafa verið gerðir á milli ríkisins og Reykjavíkurbæjar viðkomandi viðbótarvirkjun Sogsins. En ekki er ástæða til að ræða frekar um það nú. En ég tek fram, að allir Akureyringar gera sér ljóst, að stækkun Laxárvirkjunarinnar verður aldrei framkvæmd nema með aðstoð og stuðningi ríkisvaldsins.



Herra forseti. Mál þetta hefur legið nokkuð lengi í deiglunni hjá hv. iðnn., eins og fleiri mál. Það verður um það engin framsaga beinlínis flutt af hálfu meiri hl. n. En við tveir nm., sem á sínum tíma stóðum að athugun á frv., höfum borið fram hér nokkrar brtt. við frv. Þar með er ekki tæmt allt, sem við óskuðum að breyta í frv. En í þessum brtt. eru allar veigamestu breyt., sem við óskuðum að gera og við setjum fram sem skilyrði fyrir því að fylgja frv. áfram. - 1. brtt. er um, að á eftir 3. tölul. í 1. gr. komi nýr tölul., sem hljóði svo: „allur almennur búrekstur í sveitum.“ Í 1. gr. frv. segir svo: „Lög þessi ná til sérhverrar starfrækslu, þar sem einn verkamaður eða fleiri vinna, eða notuð er orka, sem er eitt hestafl eða meira“ o. s. frv. Og með þessu ákvæði ná þessi lög til hér um bil allra sveitabæja á Íslandi. Og sé ég ekki, hvernig ætti að framkvæma svo umfangsmikla löggjöf í þessu efni. Það er ofætlun viðkomandi aðilum, sem framkvæma ættu þessi lög, að fylgjast með á svo að segja hverjum sveitabæ eins og þyrfti til að framkvæma þessi lög. Þess vegna er lagt til, að 4. tölul. þessarar gr. verði settur inn, á þann veg sem ég greindi. - 2. brtt. er við 3. gr. frv., um, að síðasti málsl. gr. falli burt. En hann er svona: „Eigandi farandvélar skal tilkynna öryggiseftirlitinu, hvar vélin er í notkun á hverjum tíma.“ Þetta teljum við útilokað að hægt sé að framkvæma. Farandvélar, svo sem vélar ræktunarsambanda og við vegagerðir, eru á svo miklu ferðalagi, að það er útilokað að tilkynna, hvar sem slík vél er á landinu, hvenær hún er hreyfð frá einum stað til annars, því að þær breytingar á verustað vélarinnar í hverju tilfelli verða bæði á nótt og degi og stundum oft á sólarhring. Það er því útilokað, að hægt sé að tilkynna það til Reykjavíkur í hvert skipti, þegar slík vél færir sig úr stað. - 3. brtt. er við 9. gr., um, að síðasti málsl. gr. falli burt, sem er um það, að vinnuveitandi sé skyldur að gefa verkamönnum frí frá störfum, án skerðingar á kaupi, til þess að læknisskoðun geti farið fram. Við teljum, að viðkomandi slíkri læknisskoðun, sem fara á fram samkv. l., sé ósanngjarnt að leggja þá kvöð á vinnuveitendur, að verkamenn geti vegna þeirrar skoðunar farið úr vinnu til þess að láta skoða sig, því að það hagar víða svo til í verksmiðjum og á vinnustöðum, að einn maður má ekki fatlast frá vinnunni, ef ekki á að koma fram af því meiri eða minni truflun á allri vinnunni, sem þar fer fram. Það er því óviðhlítandi, að menn geti farið úr vinnunni, einn þennan daginn og annar hinn daginn og svo koll af kolli, til þess að láta skoða sig, á kostnað vinnuveitandans, með allri þeirri truflun, sem af því getur leitt. Þá eru tvær brtt. við 11. gr. Þar stendur svo nú: „Sérhver, sem ætlar að reisa eða starfrækja verksmiðju eða verkstæði eða breyta eldra fyrirtæki, skal leita umsagnar öryggismálastjóra um, hvort hið fyrirhugaða skipulag sé í samræmi við lög þessi eða reglugerðir settar samkvæmt þeim. Í því skyni skal hann láta í té sundurliðaða greinargerð með nægilegum uppdráttum yfir fyrirkomulag véla og húsakynna og öðrum upplýsingum, er máli kunna að skipta, allt eftir því, sem öryggismálastjóri kann að krefjast.“ Varðandi mörg fyrirtæki úti á landi liggja ekki fyrir teikningar, sem hægt er að senda. Ef gera á breyt., verður því samkvæmt frv., eins og það er nú, að afla manna til þess að gera teikningar og uppdrætti, áður en umsókn um leyfi er send. Þó að viðurkennt sé, að þetta sé nauðsynlegt, þegar um stórar verksmiðjur er að ræða, þá er þetta óþarft, þegar smáfyrirtæki eiga í hlut, og ósanngjarnt að leggja á þau þennan kostnað. Við viljum því, að tekið sé fram í reglugerð, hvaða stærð verksmiðja og verkstæða falli undir ákvæði þessarar gr., svo að stærstu og veigamestu fyrirtækin verði greind frá þeim minni. Þá eru nokkrar breyt. við 12. gr. - Fyrst er brtt. við 6. tölul., að síðari efnismálsl. falli burt, en hann er þannig: „Hreingerningu skal lokið a. m. k. 1/4 klst. áður en vinna hefst.“ Nú er mér tjáð, að víða sé svo, að hreingerning verði að fara fram á öllum tímum vinnudagsins, eftir því, hvernig vinnunni er háttað, og hreingerningu sé því haldið áfram meðan á vinnu stendur. Þetta er ekki stór breyt., en við teljum þó rétt, að hún sé gerð. - Þá er brtt. við 9. tölul., um, að annar efnismálsl. orðist svo: „Skal handlaugum haldið tilhlýðilega hreinum.“ Þetta er aðeins lagfæring á orðalagi. Nú stendur: „Á sérhverjum vinnustað skulu vera nægilega margar handlaugar eða hentugur útbúnaður með sápu eða öðru þvottaefni fyrir verkamenn til að þrífa sig. Skal þeim haldið tilhlýðilega hreinum.“ Það er eins og það væru verkamennirnir, sem halda skal tilhlýðilega hreinum, en það er víst ekki meiningin., Þeir halda sér hreinum sjálfir. - Þá leggjum við til, að annar efnismálsl. 11. tölul. falli burt. Þar stendur svo: „Sé af heilbrigðisástæðum nauðsynlegt að nota sérstök vinnuföt, má krefjast þess, að vinnuveitandinn láti þau í té og annist hreinsun þeirra.“ Við teljum ekki sanngjarnt, að vinnuveitandinn skaffi verkamönnum föt, og viljum við fella þetta burt. - Þá er það 13. tölul. Þar er sagt, að hæfilega mörg vatnssalerni skuli vera til afnota fyrir verkamenn. Ég veit, að þetta verður gert þar, sem hægt er, en það er víða svo, t. d. við sláturhúsvinnu, þar sem unnið er aðeins nokkurn tíma, að ekki er aðstaða til að hafa vatnsklósett og verður því að notast við klósett án vatns, sem reynt er að hafa eins þrifaleg og mögulegt er. Ég tel því ekki rétt að leggja þessa skyldu á þar, sem óhagstætt er að hafa vatnsklósett, en vitanlega ber að nota þau, ef tök eru á því. Þá er 6. brtt. við 2. málsl. 29. gr., að hann orðist svo: „öryggiseftirlitið skal láta framkvæma rannsókn á orsökum slyssins.“ Í gr., eins og hún er nú, segir, að öryggiseftirlitið skuli krefjast rannsóknar. Við teljum hitt réttara. Sem sagt, þetta eru þær brtt., sem við flytjum. Þær eru flestar veigalitlar, nema tvær eða þrjár þeirra, sem eru veigamiklar, en þær athugasemdir, sem við hefðum óskað að gera við frv., eru þó hvergi tæmdar með þessum breyt., og stafar það af því, hvernig hátta varð vinnubrögðum, til þess að málið gæti komið fyrir hv. d.



Herra forseti. Eins og kom fram við 2. umr., höfum við tveir nm. mælt með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Hins vegar hafa tveir nm., hv. þm. Mýr. og hv. þm. Snæf., borið fram brtt. við frv. á þskj. 723, sem fela í sér nokkrar breyt., og hafa lagt það við, að þeir geti ekki fylgt frv., nema þessar breyt. verði samþ. Ég tel að vísu, að þessar breyt. dragi úr gildi frv. og geri það að sumu leyti lakara, en frekar en að stofna málinu í voða mun ég sitja hjá við atkvgr. Þar sem vitað er, að þessir hv. þm. eru fulltrúar meiri hl. þings og stjórnarflokkanna, vil ég ekki stofna málinu í hættu.