Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um leið og ég fylgi þessari till. úr hlaði, tel ég rétt að fara nokkrum orðum um viðhorf þau, sem nú blasa við í íslenzkum utanríkismálum. Sérhver Íslendingur verður að taka afstöðu til eins grundvallaratriðis í utanríkismálum. Vill hann hafa samvinnu við aðrar þjóðir um sameiginlega stefnu í utanríkis- og varnarmálum, eða vill hann, að Íslendingar taki sjálfir ákvarðanir sínar án alls tillits til aðgerða annarra? Þetta er grundvallaratriði. Ég held, að þeir séu mjög fáir, sem treysta sér til þess að rökstyðja það, að íslenzk þjóð gæti af eigin rammleik tryggt sér það öryggi, sem flestar þjóðir sækjast eftir, að henni yrði í stríði og friði vel borgið, ef hún samræmdi að engu leyti gerðir sínar því, sem aðrar þjóðir eru að gera hverju sinni, ef hún tæki á engan hátt tillit til hagsmuna þeirra. Höfuðrökin fyrir því, að Íslendingar hljóti að leita samvinnu við aðrar þjóðir um utanríkismál, eru fólgin í því, að þeir geta ekki komizt af án samvinnu við aðrar þjóðir í viðskiptum. Líf Íslendinga í þessu landi er háð því, að þeir geti siglt til annarra landa. Það er grundvallaratriði fyrir Íslendinga, að siglingaleiðirnar umhverfis landið séu opnar og öruggar. Ef samvinna þeirra við aðrar þjóðir eykur líkur á því, að þessar siglingaleiðir haldist opnar, þá er sú samvinna í samræmi við hagsmuni Íslendinga. Utanríkisstefna einskis ríkis getur verið algerlega óháð þeim aðstæðum, sem ríkjandi eru á því svæði heimsins, þar sem það er, allra sízt hinna smæstu ríkja. Það jafngildir þó ekki því, að þau þurfi að vera leppríki. Sagan kennir okkur, að öll ríki hafa ávallt miðað utanríkisstefnu sína við þær aðstæður, sem þau hafa búið við, en ekki þær, sem þau kunna að hafa óskað að búa við. Það er ekki þáttur í sjálfstæði ríkis að vera fært um að komast af án allrar samvinnu við önnur ríki, heldur hitt, að vera frjálst að því að velja sér þau ríki til samvinnu, sem það telur sér henta. Ef ríki kýs að fara að öllu leyti eigin götur, þ. e. a. s. að fylgja svo nefndri einangrunarstefnu, á það um ýmsa kosti að velja. Það getur vígbúizt til varnar eða sóknar, og það getur verið vopnlaust og óvarið. Ríki, sem leitar samvinnu við önnur ríki, getur og leitað eftir margs konar bandalögum. Til hafa verið mörg hernaðarbandalög stórvelda og bandalög smærri ríkja um hlutleysi í átökum stórvalda og þá misjafnlega vopnuð. Ef Íslendingar kjósa nú að eiga samvinnu við aðrar þjóðir um utanríkismál sín, verða þeir að miða aðgerðir sínar við það, hvernig ástatt er í þeim hluta heimsins, þar sem þeir búa. Þar er nú um að ræða tvær þjóðafylkingar. Okkur kann að þykja miður, að svo skuli vera. En við staðreyndirnar verður að miða, en ekki hitt, hvernig við vildum hafa þær. Við gætum þó auðvitað miðað gerðir okkar við það að reyna að breyta þessum staðreyndum, ef þær eru okkur andstæðar eða ógeðfelldar, en meðan þær eru staðreyndir, hljóta þær þó að móta þá möguleika, sem fyrir hendi eru, og að því leyti að hafa grundvallaráhrif á gerðir okkar. Í Evrópu er nú ekki til neitt bandalag hlutlausra þjóða. Engin þeirra þriggja Evrópuþjóða, sem nú fylgja hlutleysisstefnu, Svíþjóðar, Sviss og Írlands, á að nokkru verulegu leyti sömu hagsmuna að gæta og Ísland, þannig að samvinna við þau kæmi til gr eina fyrir Íslendinga. Ef Íslendingar vildu því nú lýsa yfir hlutleysi, yrði það að vera hlutleysi einangraðs lands, sams konar hlutleysi og þeirra þriggja ríkja, sem ég nefndi. Tvö hin fyrrnefndu. Svíþjóð og Sviss, hafa að því leyti sams konar aðstöðu og Ísland, að þau eru hernaðarlega mikilvæg, og hafa þau því talið sér nauðsynlegt að verja miklu fé til landvarna og að hafa tiltölulega mjög sterkan her. Hið þriðja, Írland, hefur litla hernaðarþýðingu sökum nálægðar við Stóra-Bretland og hefur því talið sig geta komizt hjá verulegum varnarráðstöfunum. Ef við á annað borð eigum að hafa, samvinnu við aðrar þjóðir, eins og nú háttar, verður sú samvinna þess vegna annaðhvort að vera við hin vestrænu lýðræðisríki innan Atlantshafsbandalagsins eða við hin svo nefndu alþýðulýðveldi í Austur-Evrópu. Hagsmunir okkar og ríkjanna í Austur-Evrópu eru í öryggismálum svo gerólíkir, að enginn málsmetandi maður hefur mér vitanlega mælt með neins konar bandalagi við þau. Hagsmunir þeirra eru í styrjöld milli austurs og vesturs auðvitað þeir, að siglingar milli Bandaríkjanna og Bretlands séu sem ótryggastar. Hagsmunir okkar eru þveröfugir. Þetta er svo augljóst. að enginn mælir með bandalagi við Austur-Evrópuríkin. Hins vegar er hagur þeirra af því, að Ísland væri hlutlaust og leyfði hér engar hernaðaraðgerðir, hvorki í stríði né friði, einnig augljós. Með því væri ríkjunum báðum megin Atlantshafs gert örðugra en ella að gæta öryggis siglingaleiðanna um norðanvert Atlantshaf. Siglingar og loftferðir um það svæði yrðu óöruggari, og yrði það þessum ríkjum að sjálfsögðu til tjóns. Sú utanríkisstefna, sem Sovétríkin og Austur-Evrópuríkin kysu því helzt að Íslendingar fylgdu, væri stefna hlutleysis og vopnleysis. Auðvitað eru það ekki nægileg rök fyrir því, að við eigum ekki að fylgja slíkri stefnu. Aðalatriðið er: Hverjir eru hagsmunir okkar sjálfra? Meginhagsmunir okkar í utanríkismálum eru tengdir því, að siglingaleiðunum um Atlantshaf sé haldið opnum, en þeir hagsmunir eru sameiginlegir hagsmunum landanna báðum megin við Atlantshaf og þá fyrst og fremst Bandaríkjanna, Bretlands og Noregs. Þessir hagsmunir skipa okkur því í sveit með þeim. Ef einhver þeirra ríkja, sem þessara hagsmuna eiga að gæta, mynda hlutlaust bandalag eða gerast aðilar að slíku bandalagi, þá verður hlutleysisstefnan aftur að raunhæfum möguleika í íslenzkum utanríkismálum, í þeim skilningi, að hún gæti samrýmzt grundvallarhagsmunum okkar, en meðan svo er ekki, er hún eingöngu í þágu þeirra ríkja, sem hafa þveröfuga hagsmuni við okkur sjálfa. Þrátt fyrir það, sem nú hefur verið sagt, er ekki óeðlilegt, að nokkur hópur manna hér á landi aðhyllist stefnu algers hlutleysis. Það er höfuðeinkenni hins hreina kommúnista, að hann telur hagsmuni alþýðulýðveldanna ávallt einnig vera hagmuni síns eigin lands. Allt það, sem styrkir aðstöðu alþýðulýðveldanna, er þegar til lengdar lætur, líka til gagns fyrir hann sjálfan og þjóð hans. Út frá þessu sjónarmiði er það eðlilegt, að íslenzkir kommúnistar aðhyllist nú hlutleysiskenninguna í íslenzkum utanríkismálum. Það er rökrétt afleiðing þeirrar skoðunar þeirra, að bezta ráðið til að efla Ísland sé að efla Sovétríkin og bandamenn þeirra. En nú hefur annar flokkur manna einnig tekið kenninguna um hlutleysi og vopnleysi Íslands undir núverandi kringumstæðum upp á arma sína, þ. e. a. s. Þjóðvarnarflokkurinn. Hann hefur að vísu ekki gert mikið til þess að rökstyðja hana, en þó lagt áherzlu á, að hann ætli henni alls ekki að vera til stuðnings Sovétríkjunum, heldur sé hún ein í samræmi við hagsmuni Íslands. En hafa forvígismenn Þjóðvfl. í raun og veru gert sér grein fyrir því, hvað yfirlýsing um hlutleysi Íslendinga nú í dag mundi þýða? Í henni fælist tilkynning til Bandaríkjamanna og Breta um það, að í styrjöld, sem brjótast kynni út, fengju þessar þjóðir ekki með samþykki Íslendinga samskonar aðstöðu og þeir höfðu hér á landi í síðustu styrjöld. Er það tilætlun þessara manna, að um þá aðstöðu yrði neitað? Það er mál til komið, að þeir tali skýrt um skoðanir sínar. Er þeim það ekki jafnljóst og öllum öðrum, að Bandaríkjamenn og Bretar telja slíka aðstöðu hér á landi svo mikilvæga í styrjöld við ríki á meginlandi Evrópu, að þeir mundu, eins og nú háttar, telja slíka tilkynningu beinan fjandskap við sig? Er þeim ekki jafnljóst og öllum öðrum, að þessi ríki mundu vafalaust í styrjöld telja sig verða að taka þessa aðstöðu með valdi, ef þeim yrði neitað um hana, eins og Bretar gerðu í síðustu styrjöld? Er þeim ljóst, að með afstöðu sinni eru þau þá að kalla á það, að aðstaða Íslendinga í slíkri styrjöld yrði aðstaða hernuminnar þjóðar? Eru þeir reiðubúnir til þess að taka á herðar sér ábyrgð af því hlutskipti, sem þá kynni að bíða Íslendinga meðan á styrjöldinni stæði og að henni lokinni? Ef þessir menn mæla með hlutleysi, eins og nú háttar í heiminum, vitandi það, að engin þjóð, sem við gætum haft vonir um að hafa samband við í styrjöld, er nú hlutlaus, verður að ætlast til þess, að þeir geri sér grein fyrir því, hvað gerðist, ef hlutleysið yrði virt, því að væntanlega vona þeir það, en ekki hitt, að landið yrði hernumið. Íslendingar yrðu að vera við því búnir í stríði að geta við hvorugan styrjaldaraðilann verzlað, og þeir gætu ekki haldið uppi stöðugu og öruggu sambandi við neina hlutlausa þjóð, sem þeir gætu átt nauðsynleg viðskipti við. Eru þeir menn, sem boða íslenzkt hlutleysi, miðað við núverandi kringumstæður, raunverulega reiðubúnir til þess að bera ábyrgð á slíku, eða eiga þeir enn þá talsvert óhugsað um þessi mál? En þótt Íslendingar telji nauðsynlegt að eiga samvinnu við þær þjóðir, sem þeir telja að eigi sömu hagsmuna að gæta, verður að hafa það í huga, að sú samvinna getur orðið með mörgu mótl. Hvernig hún er talin eiga að vera, hlýtur fyrst og fremst að vera komið undir því, hverja skoðun menn hafa á utanríkispólitískri og hernaðarlegri aðstöðu Íslands. Ýmsir virðast telja, að markmiðið með aðild okkar að varnarsamstarfi hinna vestrænu lýðræðisríkja eigi fyrst og fremst að vera það, að hér verði komið upp þeim vörnum, að Íslendingar þurfi ekki að óttast árás eða hertöku úr austri. Ef þannig er hugsað, hefur það tvær afleiðingar. Í fyrsta lagi verða varnirnar þá að sjálfsögðu að vera svo öflugar, að þessari árásarhættu sé bægt frá. og í öðru lagi verða Íslendingar þá sóma síns vegna að annast þær að meira eða minna leyti sjálfir, bæði greiða kostnað við framkvæmdirnar og leggja til lið landinu til varnar. Það er auðvitað óhugsandi, að nokkur sjálfstæð þjóð, sem telur stöðuga árásarhættu vofa yfir landi sínu, geti til frambúðar og á venjulegum tímum látið aðra þjóð greiða fyrir sig kostnað af landvörnum sínum og leggja sér til menn til þess að annast þær. Þeir, sem þá kenningu boða, að við séum í árásarhættu úr austri, verða því að hugsa hugsanir sínar til enda. Það væri hræðilegt, ef rétt væri, að við værum í stöðugri hættu af árás og hertöku úr austri. Það væri auðvitað hörmulegt böl, ef við yrðum fyrir slíkri hertöku. Við þá hættu búa þó ýmsar þjóðir. Hitt væri ekki síður ömurlegt, að vera sér þess meðvitandi að geta vegna smæðar sinnar bókstaflega ekkert gert, er að gagni gæti komið, til þess að afstýra slíkri hættu, en verða að treysta öðrum í þeim efnum að öllu leyti, en slíkt er ekki hollt þjóð, sem vil] halda sjálfsvirðingu sinni og sjálfstrausti. Ef við ættum að hafa nokkra sæmilega tryggingu fyrir því, að land okkar yrði ekki hertekið af óvinum hinna vestrænu ríkja, þá yrðu varnarráðstafanir hér að vera svo miklar og varnarlið svo fjölmennt, að okkur sjálfum væri algerlega um megn að standa undir slíku. Ættum við að fela slíkar framkvæmdir öðrum og hafa hér til langframa það erlenda lið, sem veitti okkur sæmilegt öryggi gegn hertöku, þá skapaðist þjóðinni sjálfri af því slík hætta inn á við, að hún væri óbærileg. Það er því gæfa Íslendinga, að hægt skuli vera að staðhæfa, að þessi skoðun sé röng. Meðan bandarísk-brezki flotinn er svo að segja allsráðandi á norðanverðu Atlantshafi, verður Ísland ekki hertekið með ofansjávarflota annarra ríkja. Með neðansjávarflota einum verður landið ekki hertekið og því þaðan af síður haldið. Og enn er flugtækni ekki komin á það stig, að þau hergögn verði flutt flugleiðis, sem þyrfti til þess að halda landinu gegn sókn af hálfu þeirra, sem ráða hafinu umhverfis það. Af þessum sökum getum við leitt hjá okkur þær miklu varnarráðstafanir, sem nauðsynlegar væru að öðrum kosti. Það er löngu kominn tími til þess, að menn tali ljósar um þessi mál en gert hefur verið lengi undanfarið. Það gengur ekki, að stjórnmálamenn og blöð prédiki þá kenningu, að við búum við stöðuga hættu af árás úr austri, en ræði síðan ekkert um þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar væru, ef þetta væri rétt. Það er augljóst, að hafi verið og sé um verulega árásarhættu að ræða, eru ráðstafanir þær, sem gerðar voru með herverndarsamningnum 1951, engan veginn nægilegar til öryggis landinu. Það er svo að segja jafnóvarið eftir sem áður gegn slíkri hættu. Ef menn trúa á árásarhættuna, er það rökrétt afleiðing af því, að hér sé efnt til miklu meiri varnarframkvæmda en gert hefur verið og að herliðinu hér sé fjölgað. Og ef menn telja, að slíkt eigi að gera, þá eiga menn að segja það, svo að hægt sé að ræða málið heiðarlega og fyrir opnum tjöldum. En það má færa fram önnur rök fyrir nauðsyn þess, að Íslendingar hafi samstarf við nágrannaþjóðir sínar báðum megin Atlantshafs, en þau, að árásarhætta steðji að landinu. Það eru sameiginlegir hagsmunir okkar og þeirra, að siglingaleiðunum um norðanvert Atlantshaf sé haldið opnum. Það er staðreynd, að í styrjöld auðveldar aðstaða hér mjög, að slíkt takist. Þess vegna eigum við að vera reiðubúnir til þess að láta þessum þjóðum í té slíka aðstöðu í styrjöld. En óhjákvæmileg afleiðing þess getur orðið sú, að séu nágrannaríkin að vígbúast vegna þess, að þau gera ráð fyrir styrjöld, verði að gera hér nokkrar ráðstafanir til þess, að landið geti þegar í upphafi stríðs gegnt hlutverki sínu, t. d. með viðbúnaði á Keflavíkurflugvelli og á stöðum, þar sem radarþjónustu er talin þörf, og jafnvel með staðsetningu nokkurs herliðs, ef ástand er talið sérstaklega tvísýnt. Slíkur viðbúnaður verður þó að miðast við það eitt, að landið gegni sams konar hlutverki og í síðustu styrjöld, en ekki. að héðan verði háð árásarstyrjöld. Fámenni þjóðarinnar og lega höfuðstaðarins veldur því, að slík not landsins mundu leiða yfir það óbærilegar hættur. Og það herlið, sem hingað væri sent á sérstökum hættutímum. yrði að sjálfsögðu að hverfa á brott þegar í stað, er Íslendingar teldu þessa hættutíma liðna. En einmitt í þessum rökstuðningi samstarfsins við ríkin báðum megin Atlantshafs felst ástæða þess, að við getum kinnroðalaust tekið því, að þessar þjóðir greiði kostnað af þeirri mannvirkjagerð, sem er nauðsynleg. Hún er gerð í þágu sameiginlegra hagsmuna, sem þó eru auðvitað miklu brýnni fyrir þær þjóðir, sem eru margfalt stærri en við Íslendingar. Við flm. þessarar till. lítum þannig á, að herverndarsamningurinn 1951 hafi verið gerður á grundvelli þessara skoðana. Við lítum ekki á það sem hlutverk þeirra ráðstafana, sem gerðar voru, að bægja frá árásarhættu úr austri, enda duga þær auðsjáanlega ekki til þess. Við lítum á þær sem óhjákvæmilegan þátt í þeirri utanríkisstefnu Íslendinga að hafa samstarf við hinar vestrænu lýðræðisþjóðir í þágu sameiginlegra hagsmuna varðandi öryggi sjóleiða og loftleiða um norðanvert Atlantshaf. Ráðstafanir þær, sem í samningnum fólust, voru tvíþættar. Aðalatriði hans var, að efnt skyldi til ýmissa framkvæmda, sem bráðnauðsynlegar voru taldar til þess, að landið gæti þegar í upphafi styrjaldar gegnt hlutverki sínu, en það var fyrst og fremst bygging fjögurra radarstöðva, lenging flugbrauta á Keflavíkurvelli og bygging híbýla þar. Hitt atriðið var staðsetning nokkurs liðs í landinu, þ. á m. flugsveita á flugvellinum. En á það var fallizt af hálfu Bandaríkjastjórnar að hafa þetta lið svo fámennt, eða aðeins 3900 manns í mesta lagi, að augljóst var, að ekki gat verið um venjulegar landvarnir að ræða. Að flugsveitunum frátöldum var hér nánast um að ræða öryggisgæzlu mannvirkja og tæknistörf. Þótt liðið, sem koma skyldi til landsins, væri ekki fjölmennara en þetta og framkvæmdirnar fjarri því að vera risavaxnar, var samt ljóst, að af hvoru tveggja gætu hlotizt alvarleg vandamál, ef ekki væri vel á málum haldið. Íslenzka þjóðfélagið er svo dvergsmátt og að mörgu leyti svo sérstætt, að taka verður þar á svo að segja öllum hlutum öðruvísi en með stærri þjóðum. Þess vegna var það, að ég fyrir mitt leyti lagði sérstaka áherzlu á það, er samningurinn var undirbúinn, að skilið værí sem greinilegast milli hers og þjóðar. Ég ræddi það mál ýtarlega við fulltrúa ríkisstjórnarinnar við samningsgerðina, Hans G. Andersen þjóðréttarfræðing, og fullvissaði hann mig um, að skilja bæri 3. gr. samningsins svo, að íslenzk stjórnarvöld gætu kveðið á um dvalarstað liðsins, og að ráð væri fyrir því gert, að hermenn kæmu yfirleitt ekki til Reykjavíkur eða annarra bæja nema þá í snöggar hópferðir og undir leiðsögu yfirmanns, þ. e. a. s. ekki sem einstaklingar og í einkaerindum. Þannig var og framkvæmdin í fyrstu. En nokkrum mánuðum síðar var gildandi reglum um þessi efni breytt, að því er mér var sagt, einhliða af herstjórninni og án þess að um það væri fengizt af íslenzkum stjórnarvöldum. Ég vakti athygli þeirra á þessu, andmælti afskiptaleysi þeirra og varaði við afleiðingunum. Þegar þing kom saman um haustið, ræddu þm. Alþýðuflokksins þetta mál við þáverandi hæstv. forsrh. og utanrrh., og var þar lögð áherzla á, að reglur þær, sem giltu í fyrstu um dvalartíma hermanna utan stöðva sinna, væru látnar taka gildi á ný. Mér til mikillar undrunar hélt þáverandi hæstv. utanrrh. því þá fram, að mjög vafasamt væri, að nokkur heimild væri til þess að banna hermönnunum frjálsar ferðir um landið í frístundum sínum. Lofuðu ráðherrarnir samt að gera ráðstafanir til þess að koma því til leiðar, að ferðir hermanna til Reykjavíkur yrðu takmarkaðar. En framkvæmdir urðu hins vegar litlar. Hermenn sóttu meir og meir til Reykjavíkur og annarra bæja í nágrenni við stöðvar þeirra. Þeir og aðrir amerískir starfsmenn tóku meira að segja að leigja húsnæði hér í bænum og annars staðar í allstórum stíl. Þeir sóttu skemmtistaði í ríkum mæli og settu í vaxandi mæli svip sinn á bæjarlífið. Samskipti við íslenzkt æskufólk og þó einkum stúlkur jukust óðfluga. Og af þessu hlutust margs konar vandræði. Þar kom meira að segja, að hermönnum var leyft að vera óeinkennisklæddum í frítímum sínum, væntanlega til þess að minna bæri á þeim. Allt var þetta mjög öðruvísi en ég og margir aðrir höfðu gert ráð fyrir og töldum eðlilegt. Nefnd þriggja valinkunnra manna var skipuð til þess að fjalla um sambúðarvandamálin, sem upp voru komin. Hún mun hafa gert ýmsar tillögur, m. a. um að takmarka mjög dvalartíma hermanna utan stöðva sinna. En þessum till. var ekki sinnt af ríkisstjórninni. Seint og síðar meir voru þó settar nokkrar reglur um þetta efni, en þær voru ófullnægjandi, þar eð þær náðu aðeins til nokkurs hluta herliðsins, og auk þess lítið gert til þess að tryggja, að þeim væri framfylgt. Allt vandamálið margfaldaðist svo við það, að leyft var að flytja inn um það bil þúsund ameríska verkamenn, sem voru algerlega frjálsir ferða sinna í frítímum sínum, höfðu mikil fjárráð, voru alókunnugir þjóðháttum öllum og ollu miklum félagslegum vandræðum. Við þetta bættist svo, að á Keflavíkurflugvelli var haldið þannig á málum, að það var til þess stofnað, að upp risi þar íslenzk-amerískur bær, þar sem allt skyldi vera hvað innan um annað, íbúðir hermanna og starfsmanna, Íslendinga og Ameríkumanna. Kunni slíkt ekki góðri lukku að stýra, enda létu sambúðarvandamálin ekki á sér standa. Þá voru og bæði íslenzkir og erlendir verktakar látnir hafa framkvæmdir með höndum, og hinir erlendu verktakar, sem og herstjórnin, höfðu bæði íslenzka og erlenda starfsmenn og verkamenn í þjónustu sinni samhliða. Fjöldi Íslendinga var látinn vinna undir stjórn amerískra verkstjóra, sem engin trygging var fyrir að þekktu íslenzkar aðstæður. Og kaupgreiðslur til Íslendinga og Ameríkumanna voru og eru ekki hinar sömu, Íslenzkir verkamenn reyndust og reynast enn eiga í miklum útistöðum við hinn erlenda verktaka, Hamiltonfélagið, og ýmsum erfiðleikum bundið að ná rétti sínum gagnvart því. Allt varð þetta á ekki löngum tíma til þess að gera andrúmsloftið á Keflavíkurflugvelli með þeim hætti, að það hefur orðið gróðrarstía andúðar á bandaríska hernum og þeirri utanríkisstefnu, sem lá herverndarsamningnum til grundvallar. Réttmæt óánægja með alla framkvæmd herverndarsamningsins hefur og orðið svo megn, að vafalaust má telja, að fjölmargir, sem á sínum tíma viðurkenndu nauðsyn þess, að samningurinn væri gerður, hafa snúizt gegn honum. Eins og oft vill verða, hafa menn ekki greint skýrt milli þess, hvað er afleiðing samningsins sjálfs, og hins, hvað er afleiðing slælegrar framkvæmdar á honum. Frámunalegt aðgæzluleysi og sleifarlag af hálfu fyrrverandi ríkisstjórnar hefur gert þá utanríkisstefnu, sem átti að liggja samningnum til grundvallar, tortryggilega og jafnvel hæpna í augum fjölda fólks, sem alls ekki aðhyllist hugmyndir kommúnista um utanríkismál þjóðarinnar. Þess vegna er ábyrgð fyrrverandi ríkisstjórnar þung á þessu sviði. Hún tók að sér framkvæmd mikilvægasta og viðkvæmasta samnings, sem Íslendingar hafa gert á síðari árum. Á bak við þá samningsgerð stóð án efa mjög sterkur meiri hluti þjóðarinnar af skilningi á ríkri nauðsyn hennar. En ríkisstj. brást því trausti, sem henni var sýnt, því að á skömmum tíma var óánægja með framkvæmd samningsins orðin svo almenn í öllum flokkum, í öllum stéttum, að ekki er lengur við ástandið unandi. Og nú í dag er ástandið þannig, að flestir virðast viðurkenna, að eitthvað þurfi að gera til þess að bæta úr því ófremdarástandi, sem mál þessi séu í. Spurningin er, hvaða ráðstafanir eigi að gera, hvaða stefnu eigi að fylgja. Mér virðist sem um fimm meginleiðir eða stefnur sé nú að ræða fyrir Íslendinga. Í fyrsta lagi er sú leið að grundvalla stefnuna á árásarhættukenningunni og efna þá hér til nýrra hernaðarframkvæmda og þá fyrst og fremst byggingar nýs hernaðarflugvallar, sem hlyti auðvitað einnig að hafa í för með sér, að fjölga yrði hér hinu erlenda liði eða koma á fót íslenzku herliði til þess að treysta varnir landsins. Alþfl. hefur fyrir sitt leyti tekið eindregna afstöðu gegn slíkum ráðstöfunum. Í apríl s. l. samþykkti miðstjórn flokksins ályktun, þar sem lýst er algerri andstöðu gegn því, að gerðir verði nýir samningar um fjölgun hins erlenda liðs eða byggingu nýrra hernaðarmannvirkja utan þeirra svæða, sem hernum nú hafa verið fengin samkv. samningnum 1951. Þessi afstaða flokksins er fyrst og fremst rökstudd með því, að ástandið í heimsmálunum hafi ekki versnað, heldur batnað, síðan herverndarsamningurinn var gerður, og þess vegna geti auknar ráðstafanir ekki verið nauðsynlegar. Er þetta í fyllsta samræmi við það, að ýmis smáríki, svo sem Danir og Norðmenn, hafa ekki viljað stíga ný spor á vígbúnaðarbrautinni nú undanfarið og stórþjóðirnar sjálfar hafa dregið úr framlögum sínum til vígbúnaðar, enda hefur von manna um, að friður haldist, nú um langt bil ekki verið sterkari. Núverandi stjórnarflokkar hafa þó ekki tekið skýra afstöðu til þessa máls. Spurningin um það, hvort leyfa ætti byggingu nýs flugvallar, hefur þó verið rædd svo mikið opinberlega, að stjórnmálaflokkunum er öllum skylt að taka afstöðu til hennar. Í öðru lagi er sú stefna að halda varnarsamningnum, eins og hann er nú, óbreyttum í aðalatriðum og sömuleiðis grundvallaratriðum í framkvæmd hans, þ. e. a. s. að gera enn um ófyrirsjáanlegan tíma ráð fyrir vist erlends hers í landinu, en hyggja hins vegar ekki á neinar nýjar framkvæmdir eða aukningu herliðsins. Við þetta er þó það að athuga, að meginhluti þjóðarinnar leit áreiðanlega ekki á herverndarsamninginn og þá skipun, sem upp var tekin með honum, sem frambúðarlausn á varnarmálum Íslands. Í honum fólst tilraun til þess að leysa í skyndi mikið vandamál fyrir nágrannaþjóðir Íslendinga og þá sjálfa. Allir íslenzkir stjórnmálaflokkar hafa lýst yfir því. að þeir telji ekki koma til mála, að hér verði erlendur her til frambúðar. Spurningin er þá fyrst og fremst um það, hvenær tími sé kominn til þess að taka ákvörðun um, að herinn skuli hverfa á brott, og hvaða ráðstafanir þá skuli gera. Reynslan, sem fengizt hefur af framkvæmd samningsins, hefur hins vegar verið með þeim hætti, að við flm. þessarar till. teljum ekki koma til mála að halda áfram á sömu braut og hingað til, heldur álítum við, að tímabært sé að endurskoða samninginn og taka upp skipun, sem fremur væri til frambúðar. Í þriðja lagi mætti kannske nefna þá leið, að hinn erlendi her væri látinn hverfa á brott, en íslenzkum her komið á fót í staðinn til þess að annast hlutverk hans. Væntanlega yrði þá að semja um það við Bandaríkjastjórn, að hún lyki þeim framkvæmdum, sem verið er að vinna að, en er ólokið. Enginn íslenzkur stjórnmálaflokkur hefur gerzt formælandi þessarar leiðar, og er það vel. Hún hefur hins vegar verið rædd í blöðum, og því nefni ég hana. Í fjórða lagi er svo sú stefna, að segja eigi samningnum upp, láta herinn fara strax og unnt er án þess að gera nokkrar ráðstafanir í framhaldi af því, stöðva, að því er manni skilst, þær framkvæmdir, sem verið er að vinna að, svo sem byggingu radarstöðvanna, og lýsa yfir hlutleysi og vopnleysi þjóðarinnar. Þessi stefna kemur fram í tveim þskj., sem liggja fyrir þessu þingi: í till. til þál. frá hv. þingmönnum Þjóðvfl. og í frv. frá hv. þingmönnum Sósfl. Ef miðað er við þessi þskj., er enginn munur sjáanlegur á afstöðu þessara tveggja flokka. Innihald þessara tveggja þskj. er í aðalatriðum nákvæmlega hið sama. Hv. þingmenn Sósfl. hafa gert grein fyrir því hér á Alþ. áður, að þeir telja rétt og hægt að segja herverndarsamningnum upp og kveða á um tafarlausan brottflutning liðsins án þess að gera nokkrar aðrar ráðstafanir í því sambandi. Ég vék að því fyrr í máli mínu, að rök þeirra fyrir því eru ofur einföld. Þeir eru á móti því, að hinum vestrænu lýðræðisríkjum sé búin hér nokkur aðstaða til verndar siglinga- og loftleiðum um Atlantshaf, ef styrjöld kynni að brjótast út. Þess vegna voru þeir á móti því, að nauðsynlegum mannvirkjum í því sambandi yrði komið upp, og þeir mundu líka vera á móti tilvist þeirra hér, þótt þeirra væri gætt af íslenzku starfsliði. Þetta er allt skiljanlegt út frá þeirri meginforsendu, sem þeir álykta út frá, þ. e. a. s., að það, sem sé hinum vestrænu lýðræðisríkjum að gagni og Sovétríkjunum og bandamönnum þeirra til skaða, það sé Íslandi líka til skaða. Hitt mun mönnum yfirleitt hins vegar ekki ljóst enn þá, hvernig hv. þingmenn Þjóðvfl. hugsa það að láta hinn erlenda her hverfa úr landinu og gera alls engar ráðstafanir til þess að þau mannvirki, sem búið er að reisa eða verið er að reisa, verði rekin og þeirra gætt af Íslendingum. Þeir þurfa að upplýsa, hvort þeir ætlast til þess, að rekstur Keflavíkurflugvallar verði lagður niður að nokkru leyti eða hvort hann á kannske að eyðileggjast að nokkru eða öllu leyti. Þeir þurfa að upplýsa, hvort þeir ætlast til þess, að hætt verði við byggingu radarstöðvanna, eða hvort þeir ætlast til þess, að Íslendingar ljúki við að reisa þær fyrir eigin fé. Ef þeir eru þeirrar skoðunar, að láta eigi þær framkvæmdir, sem búið er að gera á Keflavíkurvelli, grotna niður aftur í gæzluleysi og hætta við byggingu radarstöðvanna, þá eru þeir sammála hv. þingmönnum Sósfl. En ef þeir eru þeirrar skoðunar, að mennta eigi íslenzka menn, til þess að hægt verði að halda Keflavíkurflugvelli við undir alíslenzkri stjórn, ljúka eigi við radarstöðvarnar og reka þær síðan af Íslendingum, þá eru þeir sammála þeirri till., sem hér er nú til umr. Um þriðju leiðina í þessu sambandi er alls ekki að ræða. Og þeim mun fyrr sem hv. þingmenn Þjóðvfl. gera sjálfum sér og öðrum ljóst, hver er afstaða þeirra í þessu sambandi, þeim mun betra. Í fimmta og síðasta lagi er síðan um að ræða þá stefnu, sem felst í till. okkar hv. 3. landsk. þm„ þeirri, sem hér er nú til umr. Það er meginatriði þessarar till., að samningurinn skuli endurskoðaður með það fyrir augum, að Alþ. geti með þriggja mánaða fyrirvara ákveðið brottflutning hersins, en jafnframt skal ríkisstj. þegar í stað gera ráðstafanir til þess að mennta Íslendinga til þess að taka að sér rekstur og gæzlu þeirra mannvirkja, sem upp hefur verið komið eða verið er að koma upp samkv. herverndarsamningnum. Hér er um tæknistörf og algeng gæzlustörf að ræða, og engrar hernaðarþjálfunar er þörf, enda er berum orðum sagt í till., að ekki skuli þjálfa Íslendinga til neinna hernaðarstarfa. Þegar menntun þessa nauðsynlega starfsliðs væri lokið eða tryggðir hefðu verið erlendis sérmenntaðir starfskraftar, hefði Alþ. skilyrði til þess að kveða á um brottflutning hersins með stuttum fyrirvara. Jafnframt er í till. gert ráð fyrir því, að íslenzkir verktakar einir annist þær framkvæmdir, sem enn er ólokið, þótt kostnaður við þær verði greiddur af Bandaríkjunum eða Atlantshafsbandalaginu. Einn höfuðvandinn, sem siglt hefur í kjölfar herverndarsamningsins, hefur átt rót sína að rekja til þess, að erlendur verktaki, sem hefur haft ónóga þekkingu á íslenzkum staðháttum hefur haft hér með höndum miklar framkvæmdir. Það er ástæðulaust. Íslenzkir aðilar hafa sýnt, að þeir eru vel færir um að annast þær framkvæmdir, sem hér er um að ræða, enda auðvitað ekkert því til fyrirstöðu, að þeir ráði sér erlenda sérfræðinga eftir þörfum. Æskilegast væri, að ríkið sjálft hefði þessar stórframkvæmdir með höndum, en ef það treystir sér ekki til slíks, þá þeir íslenzkir aðilar, sem mesta reynslu hafa. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að þann tíma, sem hinn erlendi her eigi eftir að dvelja í landinu, skuli hann dvelja á varnarsvæðunum og ekki hafa önnur afskipti við landsmenn en þau, sem skyldustörf hans krefjast, og að sá hluti Keflavíkurflugvallar, sem eingöngu eða aðallega er notaður til hernaðarþarfa, sé girtur og öll almenn umferð um hann bönnuð. Fyrir þrem vikum var það samþykkt einróma í miðstjórn Alþfl., að þessi till. til þál. skyldi flutt á Alþ. Með henni er bent á raunhæfa leið út úr þeim ógöngum, sem fyrrverandi ríkisstj. leiddi þjóðina í með slæmri framkvæmd á herverndarsamningnum. Það væri algerlega óviðunandi, ef haldið yrði áfram á sömu braut og gengin hefur verið s. l. tvö og hálft ár. Ný ríkisstj. hefur nú tekið við völdum og þar með nýr utanrrh. Hann hefur ekkert látið uppskátt um það enn, hverri stefnu hann mun fylgja, og skulu engar getsakir hafðar uppi um það að óreyndu. Alþfl. hefur hins vegar viljað marka sína stefnu skýrt og ljóst í þessari till. og er sannfærður um, að samþykkt hennar mundi verða heillaríkt spor og marka ný tímamót í viðleitni þjóðarinnar til þess að varðveita sjálfstæði sitt og treysta öryggi sitt. Kjarni málsins er í rauninni ljós og skýr. Að baki þessarar till. er staðfastur vilji til þess að eiga samstarf við hinar vestrænu lýðræðisþjóðir um verndun siglinga- og loftleiða um norðanvert Atlantshaf, að sjálfsögðu í ófriði, en einnig í friði á þann hátt, að íslendingar reki mannvirki, sem samstarfsþjóðum þeirra eru nauðsynleg í fyrrgreindu skyni, ef ófriður brýzt út, og leyfi jafnframt vist nokkurs liðs í landinu, ef alveg sérstök hætta er talin steðja að, t. d. ef siglinga- eða loftleiðir umhverfis landið verða ótryggar. En að öðru leyti grundvallast hún á þeirri bjargföstu sannfæringu, að á venjulegum tímum sé hér engin þörf herliðs, hvorki erlends né innlends, sem betur fer, þar eð innlendur her yrði þjóðinni ofviða, en engin þjóð, sem varðveita vill sjálfstæði sitt og sjálfsvirðingu, getur til langframa haft erlendan her í landi sínu. Að svo mæltu óska ég þess, að umr. verði frestað, herra forseti, og málinu vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Með inngöngu vorri í Norður-Atlantshafsbandalagið höfum vér Íslendingar skuldbundið oss til þess að vera hollir þátttakendur í varnarbandalagi vestrænna lýðræðisþjóða. Fyrir allra hluta sakir mundi það eigi vera skynsamlegt, að vér brygðumst þessum skuldbindingum. Það er margyfirlýst og skal undirstrikað hér, að um er að ræða varnarbandalag, en ekki árásarsamtök. Íslenzkir hagsmunir eru, að öldur ófriðar brjóti ekki yfir íslenzkar strendur. Ég trúi því, að samtök eins og Norður-Atlantshafsbandalagið séu líkleg til þess að varðveita friðinn í Evrópu. Vér trúðum lengi á hið algera hlutleysi. Hlutleysið átti að vera vörn hinna vopnlausu smáþjóða í trausti þess, að vopnaðar stórþjóðir virtu yfirlýst hlutleysi smáþjóðanna. Reynsla tveggja heimsstyrjalda hefur sýnt og sannað mjög áþreifanlega og átakanlega, að hlutleysinu hefur ekki verið treystandi. Hin hlutlausu ríki hafa orðið árásarríkjunum að bráð í tveimur heimsstyrjöldum. Það er því einungis vegna þess, að vér trúum því, að hlutdeild vor í varnarbandalagi sé landi voru og þjóð affarasælli en algert hlutleysi, að vér höfum gengið í varnarbandalag og gert varnarsamning. Og trú vor á lýðræði hefur skipað oss í samstöðu með vestrænum lýðræðisþjóðum, enda ræður hnattstaða landsins og ekki litlu þar um. Þegar Norður-Atlantshafssamningurinn var gerður, horfði ófriðvænlega í Evrópu og Asíu, og þegar herverndarsamningurinn var gerður, var ástandið þannig, að allir íslenzkir alþm., nema þingmenn Sósfl., voru sammála um, að ekki væri fært að hafa landið varnarlaust. Nú er þannig ástatt, að enginn virðist vita í dag, ekki einu sinni þeir, sem bezta aðstöðu ættu að hafa til þess að fylgjast með, hvort gera megi ráð fyrir friðvænlegri horfum í framtíðinni eða ekki. Menn virðast nú leggja höfuðáherzluna á að þreifa hver á öðrum og kanna, eftir því sem það er hægt, hvort betri sambúðarhættir þjóðanna séu í vændum. Hervæðingin heldur áfram þrátt fyrir allt. Það er vopnahlé í Kóreu, en ekki friður, og það er næsta táknrænt fyrir ástandið í veröldinni í dag. Það er því ekki hægt að fullyrða, hvort ástæður hafi raunverulega breytzt frá því, sem verið hefur nú undanfarið, því að það er einmitt það atriði, sem stjórnmálamenn víða um heim eru að reyna að kanna. Meðan svona er ástatt, tel ég ekki eðlilegt, að Ísland verði varnarlaust með því að breyta þeirri ákvörðun, sem allir þm. gerðu árið 1951 nema sósíalistar, og láta nú þann her fara, sem þá kom hingað. Ég segi ekki þetta nú af því, að ég líti svo á, að fyrir flutningsmönnum þessarar þáltill. vaki það, að varnir landsins séu nú niður felldar, heldur vegna þess, að mér þykir rétt, að skoðun mín á þessu komi fram við þetta tækifæri, þótt raunar væri vitað, hver hún er. Vér verðum auðvitað að fylgjast sem bezt með í þessum málum og mynda oss skoðun um ástandið og sérstaklega um vora eigin aðstöðu. Það verður að vera á voru valdi að ákveða, hvort her er nauðsynlegur í landinu til varnar eða ekki, enda er það svo eftir þeim samningi, sem vér höfum gert um varnarmálin. En ég vil nú vona, að ástandið breytist þannig í heiminum og verði svo friðvænlegt, að vér séum fullvissir um, að ekki þurfi að hafa her til varnar á Íslandi. Eins og ég sagði áðan, tel ég þannig ástatt, að vér verðum að hafa her til varnar landinu. Það hefur alltaf verið augljóst, að ýmis vandkvæði fylgdu því að þurfa að hafa her í landi. Reynslan, sem vér höfum nú þegar, sýnir oss þetta glögglega. Ýmsir agnúar hafa komið í ljós í sambúðinni. Verður þar ýmsu að breyta, ef vel á að fara. Taka verður upp samninga við þá, sem varnirnar hafa að sér tekið, til þess að koma endurbótum á í því efni, því að vitanlega er eðlilegt, að samningaleið sé reynd til þrautar í þessum málum. Getur á miklu oltið um framtíð þessara mála, hvernig tekst að ráða bót á ýmsu því, er til bóta stendur í þessu sambandi. Vona ég, að það takist með góðu samkomulagi að finna ráð til fullnægjandi úrbóta. Ég hef haft þessi mál með höndum rúmlega mánaðartíma. Hef ég notað mér þann tíma til þess að kynna mér þau, og er það mjög mikið verk, því að hér er um afar fjölþætt mál að ræða. Það hefur aukið mér erfiðleika, að varnarmálanefnd, sem fór með flest eða öll mál, sem snertu samskipti við varnarliðið, sagði af sér. Hefur það aukið störfin, að ágreiningsmálin hafa síðan komið beint til ráðuneytisins. Hef ég jafnhliða því að kynna mér málin orðið að ráða fram úr þessum daglegu vandamálum og hefur þeim yfirleitt verið ráðið til lykta. Á því tímabili, sem varnarsamningurinn hefur staðið, hefur skapazt ýmiss konar reynsla, sem sjálfsagt er að færa sér í nyt, enda ljóst, að á framkvæmd samningsins verður að gera breytingar. En meðan fyrirhugaðar breytingar hafa ekki verið lagðar fyrir ríkisstjórnina í heild og meðan málin eru að fá samningsfylgi get ég af eðlilegum ástæðum ekki rætt þessa þætti málsins frekar, en hv. þm. mega vera þess fullvissir, að mér er að sjálfsögðu ánægja að því að ræða þessi mál hér á Alþ. og gefa hv. Alþ. allar upplýsingar, jafnótt og málin komast á það stig, að það sé eðlilegt.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, snertir stórmál, og er full ástæða til að ræða hana ýtarlega. Ég mun þó ekki lengja umr. mjög að þessu sinni. og er ástæðan aðallega sú, að við þm. Þjóðvfl. höfum borið fram þáltill. hér á Alþ., þar sem krafizt er uppsagnar hins svo nefnda varnarsamnings, svo fljótt sem lög leyfa, en jafnframt lagt til, að gerðar séu nú þegar margvíslegar ráðstafanir til að koma eftir föngum í veg fyrir spillingu og margvíslegt böl, sem leiðir af dvöl hins erlenda hers í landi okkar. Munum við skýra greinilega stefnu Þjóðvfl. í þessum málum, þegar tillaga okkar á þskj. 21 kemur til umr., en við höfum óskað þess, að fyrri hluta umr. um þá till. verði útvarpað. Ég vil þó ekki með öllu láta hjá líða að gera grein fyrir afstöðu minni og flokks míns til till. þeirrar, sem hér liggur fyrir og tveir hv. þm. Alþfl. og forustumenn, ritari hans og formaður, eru flutningsmenn að. Fyrst vil ég geta þess, sem ég tel vel um till. og jákvætt frá okkar sjónarmiði, en því miður hafa hv. flm. búið svo um hnútana, að um þau atriði hlýt ég að verða fáorðari en ég þó gjarnan vildi. Ég vil í þessu sambandi aðeins minnast á nokkur atriði í ræðu hv. 1. landsk. (GÞG), sem talaði hér áðan fyrir till. Hann beindi nokkrum spurningum til okkar þjóðvarnarmanna, og ég mun svara þeim að nokkru í því, sem ég segi um afstöðu okkar hér á eftir, en vil þó drepa strax á örfá atriði. Hv. 1. landsk. lýsti sig andvígan hlutleysi og taldi það bæði heimskulegt og háskalegt. Litlu síðar í ræðu sinni sagði hann alveg réttilega: Aðalatriðið er, hverjir eru hagsmunir okkar Íslendinga sjálfra. - Auðvitað hljótum við að ræða þessi mál fyrst og fremst á þessum grundvelli. En ég vil spyrja hv. frsm.: Eru það hagsmunir okkar að skipa okkur í sveit með ákveðnum stórveldum, ákveðinni stórveldablokk, vísum styrjaldaraðila, ef ófrið skyldi bera að höndum? Veit hv. þm. ekki, hvernig nútíma styrjöld er háð? Hún er háð ekki aðeins með beinni innrás í land, heldur er hún háð með gnægð flugvéla og margs konar sprengna, þ. á m. getum við búizt við kjarnorkustyrjöld. En hver er þá vörnin, sem við eigum í vændum, þegar slík styrjöld er háð, þó að hér sé eitthvað af liði í landi? Ég efast um, að hann hafi gert sér það fyllilega ljóst eða viljað gera sér það fyllilega ljóst, að vörnin fyrir flugvélaárásum og fyrir kjarnorkuárásum, - vörnin, sem þjóðin sjálf fær fyrir þessum árásum, er harla lítil, jafnvel þó að hér sé her í landi eða einhverjir tilburðir til varnar. Hann spurði einnig, hv. þm., hvað við þjóðvarnarmenn vildum að gert væri, ef styrjöld bæri að höndum. Vitanlega verður hverju sinni að taka afstöðu til mála eins og þau liggja fyrir, og ég vil svara þessu í sem allra stytztu máli með þeim orðum, sem hann sjálfur sagði: Það verður vitanlega að láta hagsmuni Íslands hverju sinni ráða því, hvernig við tökum afstöðu gagnvart hverjum þeim vanda, sem að höndum ber. - Nú viðurkenndi hv. þm. í ræðu sinni, að styrjaldarhætta hefði farið minnkandi, og hann notaði það sem eina af meginröksemdunum fyrir því, að endurskoða þyrfti varnarsamninginn, eins og þeir tillögumenn fara fram á. En eigum við að láta herlið dvelja hér árum og áratugum saman, eða svo að ég segi ekki það mikið, eigum við að taka á okkar herðar að reka hér og halda við stórkostlegum hernaðarmannvirkjum, ef til vill svo að áratugum skiptir? Er það í okkar þágu eða í þágu einhverra annarra? Mig langar til, að hv. flm. þessarar till. svari því hiklaust og umbúðalaust. Hv. þm. talaði mikið um það, að ef við værum hlutlausir, þá mundum við ekki geta verzlað við önnur lönd, við yrðum útilokaðir frá því að verzla við styrjaldaraðila. Hann lagði töluverða áherzlu á þetta verzlunarsjónarmið. Ég held nú, að reynslan sýni, að það sé ekki veruleg hætta á því í styrjöld, að við getum þá ekki komið út afurðum okkar. Það hefur reynsla síðustu styrjalda sýnt, og þetta virðist því vera hálfgerð tylliástæða. Hv. þm. sagði eitthvað á þá leið, að varnir landsins yrðu að vera svo öflugar, að árásarhættu sé bægt frá. En hvað mundi þurfa til þess?  Ég skal svo snúa mér aftur að þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, og vil þá fyrst geta þess, eins og ég áðan sagði, sem ég tel ástæðu til að fagna í till., en það er einkum það atriði, að hv. flm. eru þeirrar skoðunar, að nauðsyn beri til að loka herstöðvunum og banna þar alla almenna umferð. Að vísu má segja, að það dragi dálítið úr fögnuðinum, að orðalagið á þessum lið er heldur þokukennt, eins og raunar fleira í till., en þó virðist það vaka fyrir hv. flm. að koma í veg fyrir stöðugt ráp hermanna um allar trissur og margvísleg meira en þarflaus samskipti hermanna og Íslendinga. Og þar eð þessi stefna er í samræmi við ályktun miðstjórnar Alþfl., eins og hv. flm. skýrði frá, þá má líklegt telja, að þinglið flokksins allt fylgi henni fram einart og ötullega. Þegar þess er einnig gætt, að Framsfl., flokkur hæstv. utanrrh., hefur gert svipaða ályktun í þessum efnum, þá mun mega ætla, að þingmeirihluti sé fyrir því, að herstöðvunum verði lokað. Ég vil ekki að óreyndu gera ráð fyrir, að þessar ályktanir fyrrgreindra flokka séu gerðar til þess að sýnast eða sefa óánægða flokksmenn, heldur vænti ég þess, að þar fylgi hugur máli. En á það reynir nú trúlega á þessu þingi, hversu djúpstæður er áhugi hv. alþm. á því að girða fyrir hina margvíslegu ógæfu, sem af því stafar, hve herliðið er látið leika hér lausum hala. Að öðru leyti en því, sem tekur til lokunar herstöðva, nær till. sú, sem hér liggur fyrir, allt of skammt að mínum dómi, enda byggð á forsendum, sem ég er í mörgum efnum ósamþykkur, þ. á m. þeirri forsendu, að við ekki aðeins séum, heldur einnig að okkur beri að vera í hernaðarbandalagi, en af því leiðir svo það, að við hljótum um langa framtíð að gegna margvíslegum og þungbærum skyldum, sem því eru samfara, þ. á m. vörzlu og viðhaldi alls konar hernaðarmannvirkja. Verður sú starfsemi litlu eða engu fýsilegri í mínum augum, þó að svo sé ráð fyrir gert í þessari till., að Íslendingar hagnist fjárhagslega á slíkri hervirkjagæzlu. Vil ég af þessu tilefni skýra stuttlega afstöðu Þjóðvfl. Íslands til hersetu og þátttöku Íslendinga í hernaðarbandalögum. Flokkur minn telur, að Íslendingum beri að taka upp að nýju hlutleysisstefnu sína í hernaðarátökum þjóða á milli, þeir eigi að hafna þátttöku í hvers konar hernaðarbandalögum og lýsa yfir ævarandi vopnleysi sínu, þeir eigi því að nota fyrsta hugsanlegt tækifæri til að losna úr hinu svo nefnda Norður-Atlantshafsbandalagi. Þjóðvfl. lítur svo á, að Íslendingum beri að ástunda vinsamleg skipti við allar þjóðir og það eigi að vera keppikefli þeirra og skylda að beita áhrifum sínum í samtökum þjóðanna til eflingar friði og alþjóðlegri réttarvernd hlutlausra smáríkja. Við höfum að vísu heyrt það sagt æði oft, að hlutleysi sé úrelt hugtak, sem reynzt hafi haldlaust í síðustu styrjöld. Það var sagt hérna áðan, bæði af hv. 1. flm. þessarar till. og hæstv. utanrrh. Verjendur hersetu á Íslandi hafa margsagt þetta. Þeir hafa sagt, að það megi ekki láta landið óvarið, yfirlýsingar um hlutleysi og vopnleysi endist skammt til varnar, ef svo skyldi fara, að ný heimsstyrjöld brytist út. Mér vitanlega hefur enginn haldið því fram, að slíkar yfirlýsingar tryggi landið gegn afskiptum í hernaðarátökum stórvelda. Slík trygging er því miður engin til. Ég hef hlýtt á margar ræður og lesið margar greinar, sem formælendur erlendrar hersetu hafa flutt og ritað, en ég hef hvergi komið auga á nein skynsamleg rök fyrir því, að herseta og hervirkjagerð í landinu verði íslenzku þjóðinni nokkur vörn. Vissulega hvílir þó sú skylda á þeim mönnum, sem hafa kallað yfir okkur herlið, að sanna þetta. En þeir hafa látið það ógert. Ég hygg þvert á móti, að herstöðvar á Íslandi séu, eins og komizt hefur verið að orði, fyrir fram pöntuð þátttaka í hugsanlegri komandi styrjöld. Við vitum allt of vel eða getum a. m. k. ráðið af líkum, hvernig ófriður milli hinna mestu hervelda nútímans mundi háður, ef styrjaldarbrjálæði hæfist að nýju. Ófriðarþjóðirnar mundu að sjálfsögðu leggja allt kapp á að vinna herstöðvum óvinanna og samgöngumiðstöðvum eins mikið tjón og framast væri kostur. Það væri að vísu hugsanlegt, að sterku herveldi tækist að verja landið okkar fyrir innrás, en þjóðinni mundi það í rauninni enga vernd geta veitt. Hversu öflugt herlið og hversu stórfelldur vígbúnaður sem hér væri, mundi sennilega ekkert fá varnað því, að kjarnorkusprengjum og öðrum stórvirkum drápstækjum yrði varpað á hið verndaða land. Hervernd mundi því í ófriði ekki aðeins verða íslenzkri þjóð fánýt, heldur verri en engin. Þegar er verndarþjóðin lenti í styrjöld, mundi samband okkar við hana gera land okkar að ófriðarsvæði og þjóð okkar raunverulega að ófriðarþjóð, en það mundi leiða yfir hana allt það böl og alla þá tortímingu, sem því væri samfara. Hið eina, sem íslenzkri þjóð getur verið vernd í, ef ný styrjöld brytist út, er vissulega það að vera sem fjærst herstöðvum og hernaðarátökum. Þetta eru í mjög stuttu máli þær forsendur, sem við þjóðvarnarmenn byggjum á þá stefnu okkar, að segja beri upp herverndarsamningnum frá 1951 og taka upp að nýju hlutleysis- og vopnleysisstefnu þá, sem Íslendingar fylgdu í utanríkismálum allt fram að þeim örlagaríka degi, er þeir voru flekaðir í hernaðarbandalag það, sem kennt er við Norður-Atlantshaf. Þar eð ætla má, að brátt gefist tækifæri til að ræða þessi stórmál öll í áheyrn alþjóðar, sé ég ekki ástæðu til að hafa þessi orð miklu fleiri. Á eitt atriði vil ég þó lítillega minnast. Fylgjendur og forsvarsmenn amerískrar hersetu á Íslandi láta það stöðugt klingja á hverjum þeim manni, sem er andvígur hersetu og bendir á hinar margvíslegu hættur, sem af því stafa, að hann sé í þjónustu annars stórveldis, hann sé leppur og leiguþý Rússa, eins og það er stundum svo fallega orðað. Þó að í hlut eigi menn, sem lýst hafa sig fullkomlega andvíga þeim stjórnarháttum, sem tíðkast austur þar, eru rök verjenda hernámsins, ef rök skyldi kalla, nálega alltaf hin sömu: Þeir menn og þeir flokkar, sem sætta sig ekki við amerískt herlið á Íslandi, jafnvel margs konar yfirtroðslur þess herliðs, eru í rússneskri þjónustu, þeir eru að gera Rússum auðveldara fyrir að hertaka landið, þeir eru að grafa undan frelsi og lýðræði, og fleira mæla þeir álíka spaklega. Því er ekki að neita, að hér eru til menn, sem sjá Rússland í dýrðarljóma og trúa heitt á það stjórnarfar, sem þar ríkir, en hitt er alger ofrausn hjá forsvarsmönnum amerískra herstöðva á Íslandi að vilja gefa Rússum allar þær þúsundir Íslendinga í öllum stjórnmálaflokkum, sem eru andvígar hersetu hér á landi og sjá glöggt þann voða, sem íslenzkri þjóð er búinn af hennar völdum. Það er staðreynd, að ekkert ríki nema Bandaríki Norður-Ameríku hefur krafizt þess á friðartímum að fá herstöðvar á Íslandi. Rússar hafa mér vitanlega aldrei gert kröfur um slíka aðstöðu hér á landi. Ef þeir hins vegar sýndu svipaða ásælni í okkar garð sem Bandaríkjamenn hafa gert, þá er það vissulega skylda okkar að gera þeim skiljanlegt, að íslenzk þjóð vill ekki gera land sitt að fótaskinni erlendra herja eða erlends yfirgangs í einni eða neinni mynd. Því miður hefur glapsýni íslenzkra forustumanna valdið því, að Bandaríkjum Norður-Ameríku hefur ekki verið gert þetta nægilega skiljanlegt. Við þjóðvarnarmenn teljum, að fyrir löngu sé tími til þess kominn, að það verði gert. Þetta vildi ég sagt hafa um afstöðu Þjóðvfl. til þess stórmáls, sem þáltill. sú, er hér liggur fyrir, fjallar um. Af töluðum orðum mínum leiðir, að ég tel till. ná allt of skammt, en sum atriði hennar eru þó að mínum dómi til bóta frá því, að ekkert væri gert, og er þar þá sérstaklega um að ræða lokun herstöðvanna. Sá er vissulega vilji alls meginþorra Íslendinga að lifa í sátt við allar þjóðir, og sú er vissulega ósk þeirra að leggja sinn skerf fremur til þess að draga úr hatursbálinu en viðhalda því og blása að glóðunum. Það er siðferðisleg skylda okkar Íslendinga að láta ekki sjálfviljugir nota íslenzkt land til að efla eða magna ófriðarbálið, er við vitum að fyrr eða síðar getur hleypt gervöllum heimi í ljósan loga og orðið tortíming allrar siðmenningar.



Herra forseti. Það liggja nú fyrir hv. Alþ. þrjár till. um uppsögn og endurskoðun varnarsamningsins svo nefnda frá 1951. Í fyrsta lagi er frv. um uppsögn samningsins og afnám lagagildis hans, sem flutt er af öllum hv. þingmönnum Sósfl. í Nd., og í öðru lagi þær tvær till. til þál., sem hér liggja fyrir, önnur flutt af báðum hv. þm. Þjóðvfl. um uppsögn samningsins, og hin, sú till., sem hér liggur fyrir til umr., um endurskoðun samningsins, flutt af hv. forustumönnum Alþfl., hv. 1. og hv. 3. landsk. Bæði með tilliti til stöðu hv. flutningsmanna þessarar till. innan flokks þeirra og til yfirlýsingar þeirrar, sem hv. aðalflm. till. gaf um, að það hefði verið samþykkt í miðstjórn Alþfl. að bera fram þessa till. eins og hún liggur fyrir, þá tel ég fyrir mitt leyti ástæðu til að fagna því, að það virðast vera að gerast a. m. k. sinnaskipti og skoðanaskipti og stefnubreyting í þessum hv. flokki miðað við fyrri afstöðu hans. Hv. aðalflm. sagði að vísu ekkert um það, hvort allur hv. þingflokkur Alþfl. stæði að þessari till. eða hvort það væru skoðanir og stefna allra þm. flokksins, sem lægi fyrir í till. og þeirri grg., sem henni fylgir, en meðan því er ekki mótmælt, að allur þingflokkur Alþfl., allur Alþfl. í heild sinni, standi að þessari till., þá verð ég að ganga út frá því, að svo sé, að með þessari till. sé einmitt mörkuð stefna Alþfl. í utanríkismálum að því er varðar samninginn frá 1951 a. m. k. og afstöðu til hans og hersetu Bandaríkjanna hér á landi. Og ég tel ástæðu til að fagna því, að þessi flokkur einmitt virðist hafa breytt skoðunum sínum og afstöðu til þess hernáms Íslands, sem var samþykkt m. a. af fulltrúum þessa flokks vorið 1951 þrátt fyrir þá afstöðu, sem einmitt hv. flm. þessarar till. höfðu tekið árið 1949 til inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Ég tel ekki síður ástæðu til að fagna ýmsu því, sem kom fram í ræðu hv. 1. landsk. fyrir þessari till. Sérstaklega fagna ég þeirri yfirlýsingu hans, er hann sagði, að það væri nú hægt að staðhæfa, að kenningin um, að það vofði yfir Íslandi árás úr austri, sífelld hætta á því, að Ísland yrði hernumið úr austri, hertekið af sjó, væri röng. Ég fagna því, að hv. þm. gefur nú svo afdráttarlausa yfirlýsingu um það, að þessi kenning sé röng. Ég hef oft í ræðu um þetta mál einmitt slegið því föstu og fært rök að því, að þetta er hin mesta falskenning. En ég veit ekki betur en að hernám Íslands 1951 hafi einmitt verið byggt á þessari falskenningu, þessari kenningu, sem ég hef opinberlega í ræðu leyft mér að kalla stærstu lygi, sem hefur verið haldið fram í íslenzkum þjóðmálum. Að vísu hafa aldrei komið fram nein rök fyrir þessari kenningu. Þau hefur hæstv. núverandi dómsmrh., fyrrverandi utanrrh., aldrei virzt þurfa að bera fram. Þetta er staðhæfing, sem hefur verið borin fram, að það vofi yfir Íslandi hernám, og það hefur verið látið liggja að því, þegar hernámssamningurinn 1951 var gerður og síðan, að þessi hætta á hernámi hafi einmitt vofað yfir vorið 1951 alveg sérstaklega og einnig síðan, en fyrir því hafa ekki heldur verið færð nein rök, því að þeir hv. 43 þm., sem stóðu að samningnum frá 1951, hafa aldrei þurft að færa nein rök fyrir því hér á Alþ., að þeir tóku ábyrgð á því að gera hann. Þeim nægði, að þeir voru 43. Þeir létu það nægja, að þeir höfðu meiri hluta og höfðu nægan blaðakost til þess að halda á lofti þeirri kenningu, sem hv. aðalflm. þessarar till. stimplar nú sem hina örgustu falskenningu, að það hafi vofað yfir Íslandi hernám í byrjun maí 1951. Ég fagna því, að hv. Alþfl. slær því nú föstu sem heild, að þessi kenning sé hin argasta falskenning, og hann byggir nú framvegis afstöðu sína í íslenzkum utanríkismálum og sérstaklega afstöðu sína til hersetu á Íslandi á því, að þessi kenning sé öll röng. Ég vona, að það sé orðin skoðun allra hv. þm. þessa flokks og að það verði ekki hvikað frá þessari skoðun í umr. um þetta mál framvegis. Ég tel ekki þörf á að hafa langar umr. um þessa till., eins og hún hér liggur fyrir. Því hefur verið lýst yfir af hálfu hv. Þjóðvfl., að hann hafi óskað útvarpsumræðna um sína till. á þskj. 23 um uppsögn varnarsamningsins, og fara þar þá um leið væntanlega fram enn einu sinni almennar umr. um þessi mál, eins og þau horfa nú við. Ég vil nú aðeins segja það um mína afstöðu til þessarar till., sem hér liggur fyrir, að þó að hún sé í einstökum atriðum, að mínum dómi, ekki nógu ljóst orðuð og ég sé ekki samþykkur ýmsum skoðunum, sem eru settar fram í grg. hennar, þá fagna ég því þó, eins og ég hef áður sagt, að hún er fram komin. Í fyrirsögn þessarar till. er að vísu aðeins talað um endurskoðun þessa samnings frá 1951, en tveir fyrstu töluliðir þessarar till. eru þó ekki um endurskoðun samningsins. Þeir eru um atriði, sem snerta aðeins framkvæmd samningsins, og hinir síðari töluliðir þessarar till. sýna, að þó að hv. flm. tali um endurskoðun samningsins, þá er það alls ekki á þeim sama grundvelli og samningurinn frá 1951 var gerður, og skal ég víkja nánar að því síðar, á hverju ég byggi það. Þessi till. fjallar því að mínu viti að öðrum þræði um framkvæmd samningsins og að hinu leyti um nýjan samning á allt öðrum grundvelli, sem hv. flm. telja að kunni að koma til mála að gera í stað varnarsamningsins frá 1951. Þeir gera m. ö. o. ráð fyrir niðurfalli samningsins. Það er í fyrsta tölulið þessarar till. lagt til, að framvegis skuli íslenzkir aðilar einungis annast framkvæmdir, sem ákveðnar voru á grundvelli varnarsamningsins frá 1951 og enn er ólokið, segir þar. Það mun vera hér átt við ákveðin mannvirki, byggingar, sem hv. flutningsmönnum mun vera eitthvað sérstaklega kunnugt um að hafi verið ráðgerðar vorið 1951, þegar þessi samningur var gerður. Í öðru lagi er í 2. tölulið till. gert ráð fyrir, að framvegis verði varnarsvæði þau, sem þegar hafa verið látin í té, þ. á m. sá hluti Keflavíkurflugvallar, sem eingöngu eða fyrst og fremst þarf að nota í hernaðarþágu, afgirt og öll almenn umferð um þau bönnuð. Mér er nú ekki kunnugt um, að í samningnum frá 1951 séu nein ákvæði, sem banni þessar ráðstafanir, og því virðist mér ekki þurfa að koma til endurskoðunar samningsins til þess að fá þessum atriðum kippt í lag og þau framkvæmd á þann hátt, sem hv. flm. gera ráð fyrir. Orðalagið um það atriði að girða þessi svæði er að vísu ekki nógu ljóst að minni hyggju, því að það getur ekki verið, að hv. flm. eigi við það einungis, að Íslendingum verði bönnuð umferð um þessi svæði, heldur hitt, að umferð hinna erlendu hermanna um svæði utan þessara svæða verði takmörkuð eða bönnuð. En hvorar tveggja þessar ráðstafanir má gera á grundvelli samningsins frá 1951, og framkvæmd þeirra er aðeins lagfæring, lítils háttar lagfæring á því stórkostlega sleifarlagi, sem hefur verið á allri framkvæmd samningsins alla tíð frá 1951, en sú framkvæmd hefur verið, eins og kunnugt er, í höndum fyrrverandi utanrrh. og hinnar svo nefndu varnarmálanefndar, sem hann skipaði sér til aðstoðar í þeim efnum. Það er frá mínu sjónarmiði mjög gleðilegt tímanna tákn, að það kemur nú fram opinberlega úr æ fleiri áttum, að öll framkvæmd hervarnarsamningsins frá 1951 hafi verið í ólestri og með þeim endemum, að ekki verði lengur við unandi, Það er alveg sýnilegt, að nú er hér á hv. Alþ. mikill meiri hluti, sem er kominn á þessa skoðun, að öll framkvæmd varnarsamningsins frá 1951 í höndum utanrrh. Bjarna Benediktssonar, núverandi hæstv. dómsmrh., og varnarmálanefndar hafi verið í ólestri og óþolandi, óviðunandi með öllu. Sá sami þingmeirihluti mundi vafalaust fagna því, ef þær tvær ráðstafanir, sem hv. flm. þessarar till. gera ráð fyrir og óska eftir, yrðu framkvæmdar, í fyrsta lagi, að íslenzkir aðilar einir önnuðust byggingarframkvæmdir og aðrar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli og öðrum svo nefndum varnarsvæðum, og í öðru lagi, að þessi varnarsvæði svo nefndu yrðu fullkomlega afgirt og tekið með öllu fyrir ónauðsynlegt ráp og flakk hermanna um allar jarðir á þessu landi og þá sérstaklega hér í Rvík. Það er ánægjulegt að vita það, að hér er nú orðinn fullur þingmeirihluti fyrir till. um svo eindregnar ráðstafanir í þessum efnum, en þær till. fengust ekki afgr., þótt fyrir lægju frá fleiri en einum flokki í fyrravetur hér á Alþingi. Ég vona, að það megi vænta þess, að núverandi hæstv, utanrrh. láti það ekki lengi dragast að gera þær ráðstafanir, sem hann hefur nú boðað, óljóst að vísu, í sinni ræðu hér áðan, um framkvæmdir til þess að bæta úr þeim ólestri öllum, sem verið hefur á framkvæmd þessara mála. Ég get ekki ímyndað mér, hver ætti að harma, að það erlenda félag, sem hefur nú farið með mest af byggingarframkvæmdum á Keflavíkurflugvelli, yrði látið víkja, eins og hv. flm. þessarar till. leggja til, þannig að íslenzkir aðilar einir önnuðust þar framkvæmdir. Það er alkunnugt, að þetta félag, sem er kennt við Hamilton, hefur brotið öll íslenzk lög, sem gátu snert á nokkurn hátt þess starfsemi hér á landi. Því hefur haldizt uppi að óvirða öll íslenzk stjórnarvöld, sem þau mál hafa heyrt undir, sem það hafa snert. Það hefur svikizt um að innheimta opinber gjöld samkvæmt íslenzkum lögum handa íslenzka ríkinu og íslenzkum bæjarfélögum. Það hefur brotið opinberlega alla samninga við verkalýðssamtök, sem gilda í þessu landi, jafnt líka þá samninga, sem voru gerðir með samþykki og að sumu leyti fyrir tilstuðlan hæstv. ríkisstj. á s. l. vetri. Þetta er alkunn og opinber staðreynd, og getur enginn hér á Alþingi né utan þess mótmælt því. Og nú upp á síðkastið hefur það gengið svo freklega fram í stríði sínu við íslenzk verkalýðssamtök, að því er nú í blaði, sem gefið er út á Keflavíkurflugvelli af starfsmönnum þar á vellinum, sem enn hafa ekki verið - ekki einu sinni af stjórnarblöðunum - vændir um að vera kommúnistar, slegið föstu, að þetta félag standi opinberlega í stríði við verkalýðssamtökin til þess að kúga þau og það sé um það að gera, hvort eigi að takast að kúga öll íslenzk verkalýðssamtök með samningsrofum og lögbrotum eða ekki. Og nú verður úr því skorið, hvort hv. Framsfl. og hans hæstv. nýi utanrrh., hvers tilkomu í það virðulega sæti, sem hann situr í, ég hef fagnað frá því að mér var kunnugt um, að hann mundi vera þangað væntanlegur, - nú verður úr því skorið, hvort hv. Framsfl., sem fer með þessi mál öll, stendur nú við það, sem hann hefur lýst yfir, að þetta félag skuli víkja; það mun verða að sjást, hann mun verða að taka ákvörðun um það nú næstu daga, því að þau mál eru komin í þann bobba, að það verður að leysa úr þeim eða skera á hnútinn. Ég veit ekki heldur, hverjir ættu að harma það, þótt gerð yrði alvara úr því að framkvæma þá till., sem hér liggur fyrir og er komin fram úr öðrum áttum líka, frá hv. þm. Alþfl. á síðasta þingi, að það ætti að girða herstöðvarnar þar og loka þeim, þannig að engar ónauðsynlegar ferðir hermanna yrðu liðnar hingað til Rvíkur eða um landið yfirleitt. Það er a. m. k. víst, að húsnæðisleysingjarnir í Rvík hefðu ekki ástæðu til að harma það, að það væri tekið fyrir dvöl amerískra hermanna hér í Rvík. Það er alveg vitað, að þeir taka upp tugi eða hundruð íbúða hér í bænum, á sama tíma sem hér er meiri neyð í húsnæðismálum heldur en hefur hér þekkzt árum saman, ef ekki áratugum saman. Þessi tvö atriði snerta, eins og ég áður sagði, aðeins framkvæmd samningsins frá 1951 og koma í raun og veru nauðalítið við endurskoðun hans. Í 3. og 4. tölulið þessarar till. láta hv. flm. í ljós, með hvaða hætti þeir vilji endurskoðun þessa samnings. Þeir slá því föstu í fyrsta lagi, að Íslendingar geti farið með gæzlu þeirra mannvirkja, sem þegar hafi verið gerð á Keflavíkurflugvelli og annars staðar á svo nefndum varnarsvæðum, án þess að nokkur Íslendingur sé þjálfaður til hernaðarstarfa. Ég tek undir þessa skoðun hv. flm. og fagna henni. Þeir slá því föstu í 4. lið þessarar till., að þeir vilji ekki una við varnarsamninginn frá 1951 á þeim grundvelli, sem hann er, heldur telji þeir, að ef slíkur samningur sé gerður á annað borð, þá ætti hann að vera á þá leið, að Alþingi geti ákveðið með þriggja mánaða fyrirvara, að allur erlendur her, allt herlið Bandaríkjanna eins og það leggur sig, yrði að hverfa frá Íslandi, en í samningnum frá 1951 er langt frá því, að það sé gert ráð fyrir slíku, að það sé á valdi Alþingis að reka ameríska herinn burt úr landinu með þriggja mánaða fyrirvara. Í núgildandi uppsagnarákvæðum samningsins er því slegið föstu, að þó að svo færi, að Alþingi Íslendinga vildi uppsögn þessa samnings með öllu, vildi, að hann félli niður, vegna þess að alþm. væru komnir á þá skoðun, að amerískar herstöðvar hér í landi væru hvorki nauðsynlegar né æskilegar, þá verði Íslendingar að bíða í 18 mánuði eftir því, að þessi her víki. Þannig var um hnútana búið 1951 með samþykki hv. flm. þessarar till. Ég vil því slá því föstu, að hv. flm. þessarar till. vilja nú, ef um samning væri að ræða að endurskoðuðum þessum samningi, sem nú gildir, samning á allt öðrum grundvelli heldur en þessi samningur er, og ég fagna því enn. Það er vitanlega út af fyrir sig rétt, að það er Alþingi eitt, sem á að ákveða það, hvort það sé her í landinu, erlendur her í landinu - eða ekki. Það er vitað, að það er óhæfa, eins og ákveðið var í samningnum frá 1951, að það skuli verða að líða 18 mánuðir frá því, að Íslendingar kæmust að þeirri niðurstöðu, að það eigi ekki að vera her í landi þeirra, - að þeir verði að bíða í 18 mánuði eftir því, að sá her, sem hér er, fari, en þetta var nú samþykkt 1951. Uppsagnarákvæði varnarsamningsins svo nefnda frá 1951 mun vera einsdæmi í milliríkjasamningum, og ég benti á það í umr. um hann hér á Alþingi 1951, að það væri þá helzt samningur Breta við Egypta, sem hefði þvílík uppsagnarákvæði að geyma eins og þessi, en það er kunnugt, að sá samningur var gerður með nauðung, vegna þess að brezkur her sat og hafði setið áratugum saman í Egyptalandi og gat kúgað Egypta til hverra samninga sem var. Hann var gerður með vopnin, með brezka tanka og fallbyssur og flota yfir höfði sér. En þessi samningur var gerður, að því er sagt hefur verið og haldið fram, af frjálsum vilja 43 þm. Þeir gerðu hann af frjálsum vilja, það var ekki kominn - segja þeir og hafa lagt mikla áherzlu á - það var ekki kominn hér amerískur her eða floti. 43 þm. komust að þeirri niðurstöðu, að nú vofði slík hætta yfir Íslandi, að það yrði að gera samning, yrði að fá hingað erlent herlið, og þá bjuggu þeir um leið svo um hnútana, að það væri ekki hægt að losna við þetta herlið fyrr en að 18 mánuðum liðnum, eftir að þeir eða Alþingi kæmist að þeirri niðurstöðu, að herliðsins væri engin þörf. Þetta og önnur ákvæði þessa samnings munu verða geymd í sögunni, og allar aðferðir, sem notaðar voru við gerð þessa samnings, munu geymast í sögunni, væntanlega sem einsdæmi. En ef hv. Alþfl. og ef til vill fleiri af þeim mönnum, sem stóðu að þessum samningi, eru nú komnir á þá skoðun, að bæði sé framkvæmd hans með öllu óviðunandi og óþolandi í þeirri mynd, sem hún hefur orðið þau tvö og hálft ár, sem hann hefur gilt, og enn fremur að sá grundvöllur, sem þessi samningur var gerður á, sé rangur og að það komi ekki til mála að endurnýja þennan samning á sama grundvelli, eins og hv. flm. þessarar till. sýnilega meina, þá tel ég mikla ástæðu til að fagna og síður ástæðu til að erfa við þessa hv. þm. og aðra það, að þeir stóðu svo ábyrgðarlaust að gerð þessa samnings fyrir tveimur og hálfu ári. Hér er nú áreiðanlega, eins og ég áður sagði, meiri hl. á hv. Alþingi fyrir því að kippa í lag framkvæmd þessa samnings, meðan við hann verður að búa samkv. ákvæðum hans, og ef til vill er líka meiri hl. hér á hv. Alþingi fyrir því að krefjast þess, að í stað þessa samnings, ef um nokkurn samning ætti að vera að ræða, kæmi annar samningur á allt öðrum grundvelli. Flokkur hæstv. utanrrh., Framsfl., hefur lýst því yfir í blaði sínu og á annan hátt, hygg ég, að það sé hans skoðun, að það beri að endurskoða þennan samning, taka hann til endurskoðunar. En það hefur að vísu ekki komið eins fljótt fram, á hvaða grundvelli sá flokkur óskar endurskoðunar samningsins. Ef það er á svipuðum grundvelli og hv. flm. þessarar till. virðast vera komnir á, ef hv. Framsfl. er kominn á þá skoðun, að það ætti ekki að gera samning eins og þennan, á sama grundvelli, að sá grundvöllur, sem þessi samningur hvílir á, sé ekki réttur og æskilegur fyrir Íslendinga og þess vegna beri að taka samninginn til endurskoðunar, þá væri að mínum dómi mikil ástæða til að fagna því, ef slík sinnaskipti hefðu orðið. En ég tel víst, að það komi fram við meðferð þessa máls - einmitt þessarar till. - hér á hv. Alþingi, hvort þetta er svo, að flokkur hæstv. utanrrh. telji grundvöll varnarsamningsins frá 1951 einnig óviðunandi, eins og hann telur framkvæmd hans óviðunandi og óþolandi lengur. Það mætti þá vera, og mér virðist meira að segja, að það gætu bent ýmsar líkur til þess, að hér á hv. Alþingi mætti skapast þingmeirihluti í þessum málum, sem gæti fundið nýjan grundvöll í stað þess auðmýkjandi samnings, sem hefur verið búið við í tvö og hálft ár, en allir virðast nú vera að snúast á móti. En þetta mun einmitt, eins og ég áðan sagði, koma sérstaklega í ljós við meðferð þessa máls í hv. utanrmn. og hér á Alþingi.



Herra forseti. Mér sýnist, í sambandi við þær umr. og þá þögn, sem hér fer fram, að undanhald sé að byrja hjá þeim hv. flokkum, sem stóðu að Atlantshafssamningnum og hernámssamningnum 1951. Mér virðist Alþfl. ryðja brautina allmyndarlega, enda þorir hann nú í fyrsta skipti um langan tíma að taka til máls um þessi mál. Framsókn var dálítið að hiksta á þessum málum fyrir síðustu kosningar, og íhaldinu hefur þótt gott núna að sleppa við aðalábyrgðina og forustuna í meðferð utanríkismálanna. Það er auðséð á öllum sviðum, að það er að bresta flótti í það lið, sem kallaði ameríska herinn inn á Ísland. Ég sé hins vegar á byrjuninni á þessum umr., að það muni vera meiningin hjá þm. Framsfl. og Sjálfstfl. að reyna að þegja, eins og þeir eru vanir, þegar þessi mál eru til umræðu hér á Alþingi. Það virðist vera þeirra afstaða, eins og það hefur verið hingað til, að þjóðina varði ekki um, hvað þeir hafi gert í þessum málum, og þeir eigi ekki að standa reikningsskap hér á Alþingi fyrir því, sem þeir gera. Ég vil að vísu láta í ljós ánægju mína yfir því, að mér heyrist hæstv. utanrrh. vera á annarri skoðun þarna og lýsir því yfir hér, að hann muni svara þinginu og gefa því upplýsingar á sínum tíma viðvíkjandi þessum málum. Það er hins vegar ekki hann, sem ber ábyrgð á því svívirðingarástandi, sem hérna ríkir á landinu núna. Það eru þeir hv. þm. Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl., sem hér sitja í sínum þingsætum. Ég held nú, fyrst Alþfl. er þó a. m. k. farinn að hafa kjark í sér til þess að tala um þessi mál og kveða upp úr með, hvers konar ástand sé hér skapað, úr þeim gömlu stjórnarherbúðum, þá held ég nú, að þm. og þeir ráðh., sem eru þm., úr Frams- og Sjálfstfl. ættu að sjá sér vænst að taka til máls líka, en ekki halda fast við að láta þögnina og baktjaldamakkið við Ameríkanana geyma þeirra málstað. Það er sannarlega tími til þess kominn, að þeir menn, sem bera ábyrgð á því ófremdarástandi, sem hér hefur skapazt á Íslandi, standi reikningsskap frammi fyrir þjóðinni, þannig að þeir þori að ræða hér á Alþingi við almennar umræður, hvað það er, sem gerzt hefur hér á undanförnum árum, og ég held það veiti ekki af því, að þau mál séu krufin alvarlega til mergjar. Meðan ekki gefst tími eða tilefni til að ræða frekar við þá ráðh. Frams.- og Sjálfstfl., sem kölluðu ameríska herinn inn í landið, og þá þm., sem fylgja þeim til þess, þá mun ég nú fyrst og fremst ræða við 1. landsk. þm., sem hér hefur f. h. Alþfl. hafið undanhaldið í þessum málum, og athuga nokkuð þau rök, sem hann þar flytur fram sínu máli nú til stuðnings. Mér skilst raunverulega á honum, að það sé eiginlega nokkuð ný teoria þar á ferðinni, sem Alþfl. grundvallaði nú sína afstöðu í þessum málum á, hún væri sú, að það ætti að vera samvinna við aðrar þjóðir í hernaði, sem yrði að grundvallast á möguleikum til verzlunar í stríði. Ég verð nú að segja, að mér finnst þessi teoría dálítið undarleg, og ég skal koma að henni seinna. Við skulum fyrst athuga nokkrar aðrar af hans staðhæfingum. Hann virtist líta svo á, að það væri ekki neitt annað að gera en að fara í einhver bandalög, það að fara eigin götur þýddi að fylgja einangrunarstefnu. Þetta er alveg hrein vitleysa. Utanríkispólitík hvers einasta lands á að miðast við það að varðveita þess sjálfstæði og þess tilveru út frá hagsmunum þjóðarinnar sjálfrar og án tillits til annars og að finna út frá þessum hagsmunum og út frá þessum lífsþörfum, hvaða pólitík sé hentugust á hverju augnabliki til þess. Það að fordæma fyrir fram sem einhverja einangrunarstefnu að fara eigin götur, þ. e. að reka sjálfstæða utanríkispólitík, er að fordæma sjálfstæði einnar þjóðar, fordæma möguleika hennar til þess að vera sjálfstæð. Hv. 1. landsk. sagði, að við yrðum að miða við ástandið í þeim heimi, sem við búum í. Hv. þm. lýsti bara því ástandi algerlega skakkt. Það eru ákaflega sterk öfl til í heiminum, sem vinna að því, að smáþjóðir eins og við fái að vera í friði. Og ef við ætlum að meta, hvaða utanríkispólitík hæfir okkar hagsmunum bezt, þá verðum við að þora að miða við það, að slík öfl séu til sterk hjá öllum þjóðum, sem vilja varðveita fríð, meira að segja Bandaríkjum Norður-Ameríku líka. Það að ætla að beygja sig fyrir því, að yfirstéttir nokkurra ríkja hafi myndað hið svo kallaða Atlantshafsbandalag, beygja sig fyrir þeim staðreyndum og segja, að fyrst þetta bandalag hefur verið myndað, þá sé sjálfsagt fyrir okkur að vera í því, er sama sem að gefa upp sjálfstæða utanríkispólitík og gerast í staðinn taglhnýtingur þeirra, sem kunna að vera voldugir í einhverjum nágrannaríkjum okkar á viðkomandi augnabliki. Og að vera slíkur taglhnýtingur leiðir fyrr eða seinna til þess að verða hálfgert leppríki líka. Hví í ósköpunum ættum við Íslendingar, jafnvel þótt við stæðum einir um svona pólitík, ef við álítum hana rétta, ekki að þora að segja það? Við höfum jafnvel bjargað okkur áður í okkar sögu á því að þora að fara öðruvísi að en allar aðrar þjóðir, út frá því að okkar þjóðfélagi hentaði annað en það, sem öllum öðrum þjóðum hentaði þá. Rétt á eftir kemur hv. 1. landsk. inn á það í sinni ræðu: Ja, ef einhverjar af þjóðunum í Evrópu, við skulum segja England, Norðurlönd, tækju upp hlutleysisstefnu, þá yrði það aftur raunhæft fyrir okkur Íslendinga að tala um hlutleysisstefnu. Af hverju er ekki jafnraunhæft fyrir okkur Íslendinga og jafnrétt að gerast brautryðjendur í hlutleysisstefnu á undan Norðurlöndum og jafnvel undan Englandi eins og að dragast aftan í Englandi og aftan í Norðurlöndum, á meðan þessar þjóðir væru ekki búnar að átta sig á því, hvað praktískast er fyrir þeirra eigin hagsmuni? Hví í ósköpunum ættum við Íslendingar ekki að geta rutt braut í þessum efnum? Auðvitað getum við vel rutt braut í þessum efnum. Ef við getum lifað, þá eigum við að koma vitinu fyrir þessar þjóðir, sem búið er að blekkja með þeim áróðri, sem þessi hv. þm. var á ýmsan hátt mjög vel að hrekja hér áðan, hræða á þeirri grýlu, sem Hitler notaði áður og Bandaríkin núna til þess að reyna að beygja lýðræðisríki undir voldugt auðvald. Það er ef til vill ekki svo algerlega fjarri því, að við Íslendingar séum á vissan hátt að ryðja þessa braut. Hv. 1. landsk. man eftir yfirlýsingu formanns danska Sósíaldemókrataflokksins fyrir síðustu kosningar um, að Danir eða a. m. k. danski Sósíaldemókrataflokkurinn kærði sig ekki um að fá amerískar herstöðvar í Danmörku. Og hvað vitnaði hann í þar? Hann vitnaði í fordæmið frá Íslandi. Hann vitnaði í það, að Íslendingar væru svo óánægðir út af hernámssamningnum frá 1951, að það væri full hætta á fullum fjandskap við Bandaríkin vegna hans. Af hverju eru Íslendingar óánægðir með samninginn 1951? Af því að þjóðin er búin að sjá, hvað yfirgangur Bandaríkjanna þýðir, sá yfirgangur, sem hver viti borinn maður gat reiknað út 1951 og við vissum að mundi koma. En það, að við Íslendingar risum upp, þeir sem ekki létu fjötra sig af áróðri Atlantshafsbandalagsins og þess flokka hér, risu upp gegn þessu hernámi og börðust gegn afleiðingunum af því á Keflavíkurflugvelli og annars staðar, hefur leitt til þess, að þjóðir eins og Danir eru að byrja að átta sig á, hvaða hætta sé þarna á ferðinni. Þeir eru m. ö. o. að byrja að rísa upp og fylgja stefnu, sem þessir menn, sem hv. 1. landsk. stundum er að kalla kommúnista, hafa verið að marka hér á Íslandi. Það má vel vera, ef við segðum okkur úr Atlantshafsbandalaginu og rækjum ameríska herinn burt héðan af Íslandi, eins og við getum gert, að Danir og Norðmenn fyndu fulla ástæðu til þess að taka upp svipaða hlutleysisstefnu og við höfum haft áður og sæju, að það væri bezt fyrir þeirra hagsmuni. Er ekki hægt fyrir okkur að gera eitthvað svipað og Svíþjóð hefur gert? Hví í ósköpunum ættu okkar hagsmunir að vera eitthvað fjarri? Hví í ósköpunum ætti að fordæma sem einhverja þjónkun við erlent stórveldi hér á Íslandi það, sem Svíar hafa leyft sér að gera núna í mörg ár? Og hví í ósköpunum ættu Danir og Norðmenn ekki að geta séð hagsmuni sína í því að taka upp sömu stefnu? Nei, ég held, að það væri einmitt meiri heiður að því fyrir okkur Íslendinga að þora að gerast brautryðjendur, þora að segja nei við yfirgangi Bandaríkjanna heldur en að bíða og bíða, þangað til sprungan t. d. á milli Englands og Bandaríkjanna sé orðin svo mikil, að meira að segja England sjálft fari að rísa upp á móti Bandaríkjunum og segja þeim svo á eftir fullum hálsi, að þeir vilji ekki einu sinni lengur vera í bandalagi við þá. Og ég vil um leið og ég varpa fram þeirri hugmynd, sem vissulega er ekkert óraunhæf lengur, spyrja þessa hv. þingflokka, sem hafa nú veitt Bandaríkjunum þau ítök á Íslandi, sem þeir nú hafa: Hvað er það, sem þessir hv. þingflokkar hugsa sér, svo framarlega sem England skyldi nú taka upp þá afstöðu, sem við höfum stundum verið að berjast fyrir hérna, beygja sig ekki lengur fyrir yfirgangi Bandaríkjanna og taka héðan af upp hlutleysisstefnu? Er þá meiningin með þeirri pólitík, sem nú er rekin, að búið sé að gera Ísland nægilega háð Bandaríkjunum til þess að Ísland geti þjónað sem herstöð á móti Bretum líka? Það er bezt, að þessir hv. þm., sem alltaf hafa lýðræðið og lýðræðisríkin og ekki sízt Bretland í því sambandi á vörunum, geri sér alveg fyllilega ljóst, hvað þeir eru að gera. Það er ekki brezkur her, sem þeir kölluðu hingað inn, heldur amerískur, og sá amerískur her, sem á jafnt að vera notaður á móti þeim, sem þeir kalla sérstaklega lýðræðisþjóðir Evrópu, eins og á móti öðrum. Það eru þeir, sem bera ábyrgðina á þessu. Það eru þeir menn, sem hafa kallað ameríska herinn hér inn í landið, sem bera ábyrgðina, til hvers sem hann verður notaður, og það dugir engin afsökun í því sambandi, að þeir hafi ekki ætlazt til þess, að þessir blessuðu Bandaríkjamenn gerðu þetta og þetta. Þeir menn, sem hafa kallað ameríska herinn hér inn á Ísland, verða að gera sér ljóst, að þeir hafa kallað her árásarsinnaðs stórveldis, sem er að stefna að því að leggja undir sig heiminn. Þeir hafa kallað þann her hingað inn. Og það er á þeirra ábyrgð, þótt það sé ekki á þeirra valdi, hvað sá her kann síðar meir að gera. Það þýðir þess vegna lítið að vera að tala um, að við séum að skipa okkur í sveit með Bandaríkjunum og Stóra-Bretlandi í þessu sambandi. Við skulum athuga það máske betur síðar, hvernig þeim málum er hagað, hvernig menn eru að skipa sér í sveit þar. En ég ætla ofur lítið að minnast á það, sem hv. 1. landsk. kom inn á og vildi nú sérstaklega náttúrlega drótta að okkur sósíalistum, eins og vant er, um hagsmuni Austur-Evrópuríkjanna í þessu sambandi. Það er nauðsynlegt, ef við ætlum að reyna að stjórna okkar landi, að einhverjir viti, eins og heimurinn er, að við gerum okkur ljóst, hvernig ástandið raunverulega er í heimínum, og að við reynum að skyggnast eitthvað dýpra og kryfja það ástand betur til mergjar en við gerum bara með því að lesa Morgunblaðið. Sum ríki í heiminum, sem nú eru sósíalistísk, hafa átt við það að búa, frá því að þau urðu til, að auðvaldsríkin í heiminum hafa undirbúið og gert árásir á þau. Og það ætti varla að hafa farið fram hjá þeim hv. Alþýðuflokksþingmönnum, a. m. k. sízt þeim, sem eldri eru, að eftir að byltingin var gerð í Rússlandi og alþýðan tók þar völdin, þá voru í upp undir fjögur ár meira eða minna háðar árásarstyrjaldir af Bandaríkjunum, Bretlandi, Frakklandi, öllum þessum svo kölluðu lýðræðisríkjum, til þess að reyna að kæfa þá byltingu alþýðunnar í blóði. Það mistókst alveg, eins og það mistókst seinna meir fyrir Hitler að drepa þessi alþýðuríki. En hitt aftur á móti getur vafalaust enginn láð þeim verkamönnum og bændum, sem hafa brotizt til valda í þessum ríkjum, að þeir séu tortryggnir eftir þær árásir, sem þeir hafa orðið fyrir á þessum fáu áratugum, sem alþýðuvöld og sósíalisminn hafa verið til í heiminum, ekki sízt með tilliti til þess, að við vitum ósköp vel, hvernig auðvaldsríkin ekki aðeins út frá sínum stéttahagsmunum heyja þannig árásarstyrjaldir á þessi alþýðuveldi, heldur hvernig styrjaldirnar eru um leið stórfelldustu gróðafyrirtæki auðhringanna, sem ráða í þessum löndum. En ég ætla ekki að fara að rekja þau mál nánar, þótt ég sé reiðubúinn til þess, en aðeins athuga örstutt það, sem hv. 1. landsk. sagði, að auðvitað hljóti hinn hreini kommúnisti að taka afstöðu með hagsmunum alþýðulýðveldanna, það sé svo sem ekki út frá hagsmunum sinnar eigin þjóðar, sem hann sé að taka afstöðu, ef það af tilviljun kann að fara saman. Veit hv. 1. landsk., hvað það er gamalt að bera sósíalistum á brýn, að þeir séu þjónar einhverra annarra en alþýðunnar sjálfrar? Veit hann, að þetta hefur verið gert frá því, að sósíalisminn varð til í heiminum? Upprunalega vorum við sósíalistar ásakaðir um það að vera sendiboðar djöfulsins, það var þegar menn voru ekki orðnir eins feimnir víð það að taka guð almáttugan sér í munn í sambandi við stjórnmálin eins og menn eru orðnir núna. Næst þar á eftir þótti mönnum praktískt að bera hverjum sósíalista, sem barðist á móti stríði sinnar eigin auðmannastéttar, það á brýn, að hann væri auðvitað erindreki auðvaldsins í hinu landinu. Hvað var sagt við Wilhelm Liebknecht og August Bebel 1871, þegar þeir í þýzka þinginu börðust á móti styrjöldinni? Auðvitað var sagt, að þeir væru erindrekar Frakka. Hvað var sagt um Jean Jaurez 1914, þegar hann sem foringi frönsku alþýðunnar þá barðist á móti þeirri stórveldastyrjöld, sem franska auðvaldið var að leggja út í? Auðvitað var sagt, að hann væri erindreki Þjóðverja, þýzka auðvaldsins - og myrtur á þeim grundvelli. Þetta eru röksemdir, sem hafa alltaf verið notaðar móti sósíalistum. Þetta er það, sem auðvaldinu hefur þótt þægilegast og eðlilega þægilegast, vegna þess að það hefur aldrei nokkurn tíma mátt né þorað að segja sannleikann í þessum efnum, að sósíalistarnir væru að berjast fyrir hagsmunum alþýðu síns eigin lands, á móti yfirstétt síns eigin lands. Þess vegna þykir yfirstéttinni hér á Íslandi, þeirri, sem var að selja Ísland undir Bandaríkin, heppilegast að nota slíkar röksemdir. En það er hart, að hv. 1. landsk. skuli taka undir þær, sérstaklega í því máli, sem hann er að tala um í dag. Hann segir, að auðvitað hljóti hinn hreini kommúnisti að vera á móti því að gera, hernámssamning eins og 1951. Má ég spyrja: Var hann hinn hreini kommúnisti, hv. 1. landsk., þegar hann stóð á móti því, þegar Keflavíkursamningurinn var gerður? Var hann hinn hreini kommúnisti, hv. 1. landsk., þegar hann barðist á móti því, að Atlantshafssamningurinn væri gerður? Og hvaða leyfi hefur hann að gera öðrum þær getsakir, sem hann ekki gerir sjálfum sér, þegar hann tekur sömu afstöðu? Röksemdirnar fyrir því, að Ísland ætti ekki að ganga inn í Atlantshafsbandalagið, voru svo greinilegar og svo auðsæjar, að jafnvel hv. 1. landsk. sá þær, þó að hann hefði ekki þrek í sér til þess að standa við þær áfram, að standa á móti því, að hernámssamningurinn, sem var takmarkið, sem Bandaríkin stefndu að með öllum þeim samningum, sem voru þá gerðir á Íslandi, væri gerður líka. Við vissum það ósköp vel allir saman, við sem börðumst saman á móti Atlantshafssamningnum, að það var ekki þar um það að ræða, að Ísland væri að ganga í eitthvert varnarbandalag, - að það væri ekki um það að ræða, að við værum að tryggja okkur einhverja vernd frá hálfu Atlantshafsríkjanna. Við vissum ósköp vel, hvað var að gerast. Við vissum, að það voru hagsmunir Bandaríkjanna, sem kröfðust þess, að þeir næðu tökum á Íslandi. Og við vitum ósköp vel, að hagsmunir Íslands hafa aldrei staðið í neinu sambandi við herstöðvar hér á Íslandi. Herstöðvar hér á Íslandi leiða fyrst og fremst þá hættu yfir okkur, að þjóðin verði drepin. Herstöðvar á Íslandi, það þýðir fyrst og fremst aðstöðu fyrir útlenda þjóð til þess að geta barizt héðan sem bezt, til þess að geta látið skella á Íslandi árásirnar, sem hún væri hrædd um að ella kynnu að skella á sér. Það þýðir að tefla Íslandi fram sem peði til þess að láta drepa það til að verja kónginn heima fyrir. Fyrir okkur Íslendinga hafa aðeins verið einir hagsmunir í sambandi við styrjöld - og það er að lifa af, það er að gera ráðstafanir til þess, að við gætum lifað eftir þá styrjöld. Og um það hefðu þeir valdhafar, sem hafa haft ábyrgðina á stjórn Íslands á undanförnum sex árum, gjarnan mátt hugsa, - mennirnir, sem hafa gert allar ráðstafanir til þess að drepa þjóðina. Þá spurði hv. 1. landsk., hvort það væri virkilega tilætlunin hjá okkur, sem stæðum á móti þessum hernámssamningi og vildum, að Ísland væri hlutlaust, að við mundum neita um aðstöðu hér eins og seinast, 1941, og sagði, að slíkt mundu þjóðir eins og Bretland og Bandaríkin, ef þær ættu þá saman í stríði, telja beinan fjandskap. Ég álít tvímælalaust, að þótt til styrjaldar kæmi, þá væri það langskásta aðstaðan fyrir Ísland að halda áfram að vera hlutlaust, meira að segja þó að það væri hersetið, og látum Bretland og Bandaríkin um það að ætla að telja þjóð, sem lýsir sig hlutlausa, í fjandskap við sig. Það er þá ný túlkun á alþjóðarétti, sem aldrei hefur þekkzt hingað til og mundi aldrei nokkurn tíma verða viðurkennd í neinum samningum, sem fram færu eftir stríð. Ísland var hlutlaust seinast, og Ísland mótmælti hernámi Breta, og ég veit ekki til þess, að það hafi verið skoðað sem fjandskapur. Það hefur verið skoðað sem eðlileg sjálfsvörn. Svo framarlega sem okkar hlutleysi, ef það væri, yrði ekki virt, þá er það þó miklu betra að vera hernuminn heldur en að vera virkur þátttakandi í styrjöld. Hvað þýðir það, sem gert hefur verið í Atlantshafsbandalaginu, svo framarlega sem Atlantshafsbandalagið yrði látið koma til framkvæmda, ef til styrjaldar kæmi? Það þýðir að gera Ísland að virkum aðila í styrjöld. Það þýðir að setja á Ísland ábyrgð af því öllu, sem þessi bandalög gera í viðkomandi styrjöld. Það þýðir að velta á Ísland öllum afleiðingunum af því, að slíkir bandamenn eins og Bretland og Bandaríkin eða kannske bara Bandaríkin ein mundu máske tapa í slíkri styrjöld. Það þýðir að gera Ísland að sakaraðila í slíku sambandi, að setja þá sök á Ísland, að það eigi sök á slíkri styrjöld með Bandaríkjunum. Og við höfum margrakið það hér áður, þó að hv. þingmenn stjórnarflokkanna, fyrri og seinni stjórnarflokka, hafi gert lítið með það, - við höfum margrakið það, hvað það mundi þýða að láta Ísland komast í aðstöðu yfirunninnar þjóðar, sem hefur tekið þátt í því með Bandaríkjunum að hefja árásir á aðrar þjóðir. Þá vitum við, hvað bíður slíkra landa, sérstaklega svo framarlega sem sú aðstaða, sem þau hafa veitt, verður til þess að valda ægilegum skelfingum hjá öðrum þjóðum. Við sjáum enn þá ríki eins og Austurríki, sem búa við slíkt að hafa lent inn í slíkri ógæfu, þó að stór hluti þjóðarinnar væri á móti. Og við skulum alveg gera okkur ljósa þá hreinu lögfræðilegu og samningslegu ábyrgð, sem við tökum af því að fleka Ísland inn í bandalag eins og Atlantshafsbandalagið. En þá minntist hv. 1. landsk. á þá möguleika: Ef nú okkar hlutleysi væri virt í styrjöld. Ja, mér fannst honum bara helzt finnast það eitthvað voðalegt. Ég sé nú ekki betur en það væri þó það langsamlega skásta, sem fyrir okkur gæti komið í styrjöld, ef slíkt hlutleysi væri virt. Við skulum segja, að Bretland og Bandaríkin settu verzlunarbann á okkur í slíkri styrjöld, og mér heyrist nú nokkurn veginn, að spursmálið um verzlun sé einmitt það eina, sem allt eigi að miðast við. Ég held, að hv. 1. landsk. og því miður flestallir þm., sem um þessi mál tala, tali eins og þeir hafi ekki hugmynd um, hvað stríð er. Þeir hafa aldrei nokkurn tíma upplifað það sjálfir að vera mitt í styrjöld, vera daglega þar, sem sprengjurnar falla, sjá allt brennandi í kringum sig, vita ekki, á hvaða sekúndu þeir kunna sjálfir að farast. Þeir hafa ekki upplifað það, sem okkar togarasjómenn upplifðu á styrjaldarárunum, og þeir hafa sízt af öllu upplifað það, sem þjóðirnar á meginlandi Evrópu upplifðu í sambandi við styrjöldina síðustu. Þess vegna er talað svona gáleysislega um það og breytt enn þá gáleysislegar, þegar verið er að tala um styrjöld og hernaðarbandalög. Þess vegna er búið að fleka okkur inn í styrjaldarbandalag, árásarstyrjaldarbandalag, með eintómum áróðri og lygum, af því að okkar þjóð hefur, mér liggur við að segja til allrar hamingju, ekki fengið að kenna á því, hvað styrjöld er, nema örfáir af okkar mönnum, sem hafa staðið í siglingunum og þvílíku. Nei, ef okkar hlutleysi í styrjöld væri virt, jafnvel þó að við yrðum að lifa eins og okkar forfeður hafa lifað, jafnvel við sult og seyru, undir meira eða minna verzlunarbanni, þá væri það stórkostleg hamingja móts við það að vera skotmark í nútímastyrjöld. Ég held, að þeir menn, sem nú eru farnir að sjá að sér, sem nú eru farnir að átta sig á því, hvers konar glapræði þeir gerðu 1951, þegar þeir báðu um ameríska herinn inn í landið, ættu að fara að segja þingheimi satt og hreint frá, hvernig stóð á því, að 43 íslenzkir þm. og þm. þar á meðal, sem stóðu á móti Atlantshafsbandalaginu, létu glepja sig út í þetta. Hvað var sagt við þessa menn? Hverju var logið að þeim? Á hverju voru þeir hræddir? Hvernig var grýlan máluð út fyrir þeim þá? Það hefur eitthvað þurft til að tryggja, að hv. þingmenn færu að brjóta stjórnarskrána, færu að brjóta sinn drengskapareið, færu að svíkjast aftan að þjóðinni, eins og gert var á fundunum í maí 1951. Það hefur eitthvað þurft til. Ég veit ósköp vel, að þessir menn hafa ekki horfið frá allri sinni fyrri stefnu án þess, að það hafi eitthvað verið lagt fyrir þá, sem þjóðin vissi ekki um enn þá. Hvað var þessum mönnum sagt? Hvernig stendur á því, að þessi samningur skuli hafa verið gerður 1951? Var þeim sagt, og trúðu þeir því kannske, að það væru rússnesk síldarskip hérna hringinn í kringum landið full af hermönnum til þess að ráðast á það? Voru það einhverjar svona bábiljur, sem tókst að telja þessum hv. þm. trú um? Hvað var það, sem olli því, að svona hlutur gat gerzt? Það þarf enginn að fara að segja mér, að það hafi verið Kóreustyrjöldin. Þessir hv. þm. tala núna um, að það líti friðvænlega út í heiminum, og það má þó víst eins búast við því, að Júgóslavía og Ítalía fari að berjast á morgun eða Arabaríkin og Ísrael. Og ég veit ekki betur en að stríðið haldi áfram í Indókína af fullum krafti. Ég held, að áfram haldi allar þessar styrjaldir, sem hafa verið síðustu 150 árin og verða líklega - því miður - það sem eftir er af þessari öld. Það þarf ekki að telja okkur hér trú um svona bábiljur. En það væri hins vegar æskilegt, að þessir hv. þm. skýrðu það, hvernig stendur á því, að þeir eru nú að falla frá því, sem þeir samþykktu þá. En við vitum ósköp vel, hvað það var, sem olli því, að 1951 þótti Ameríkumönnum tækifæri til þess að knýja fram það, sem þeir höfðu ætlað sér allan tímann. Við vitum, að Keflavíkursamningurinn var að renna út; það voru liðin fimm ár. Við vitum, að átyllan, sem notuð var í sambandi við hann, var að verða nokkuð léleg: Þýzkalandsferðirnar. Við vitum, að Bandaríkin þóttust vera búin að ná nægilega miklum tökum á íslenzku ríkisstjórninni, vera búin að borga nógu mörg hundruð milljóna til íslenzku ríkisstj., til þess að það væri hægt að heimta andvirðið: hernaðarlegu yfirráðin yfir Íslandi. Ég held þess vegna, að það væri ákaflega fróðlegt fyrir okkur að fá upplýsingar um, hvað olli því, að beðið var um hernámið 1951, því að það er það hættulegasta, sem við nú stöndum frammi fyrir, og það er vitanlegt, að í þeim samningi eru líka ákvæði raunverulega, í 6. og 7. gr., til að binda Ameríkönunum herstöðvarnar hér áfram. Svo er það viðvíkjandi rökunum, sem hv. 1. landsk. flutti fyrir því, að við yrðum að vera í bandalagi við Bandaríkin og við England. Það áttu að vera sameiginlegir hagsmunir af því að halda opinni sjóleið í styrjöld, sem kynni að koma. Ég á ákaflega bágt með að skilja, að það skuli allt í einu vera farið að beita svona röksemdum í þessu sambandi, svona geopólitískum röksemdum, eins og þeir hefðu nú kallað það kannske nazistarnir þýzku. Hvað þýðir þetta raunverulega, ef við ættum að vera tengdir bandalagi við ríki eins og Bandaríki Norður-Ameríku vegna sameiginlegra hagsmuna af því að halda opinni sjóleið í styrjöld, ef hún kynni að koma? Við vitum náttúrlega aldrei, hvenær slík styrjöld kynni að koma. Ef við ættum alltaf að vera við því búnir, þá þýðir það, að við þyrftum alltaf að hafa amerískan her hér. Eftir öllum þessum bábiljum, sem sagðar eru um þetta, mundi þetta þýða raunverulega ævarandi hersetu hérna. Það mundi þýða her hér til frambúðar, ef við gengjum út frá þessu sem röksemd. Enn fremur, ef við ættum að vera í bandalagi við einhverja þjóð eða eitthvert ríki bara vegna þess, að það liggur á svipuðum stað í heiminum og við og hefur sömu hagsmuni eins og við af því að halda opinni sjóleið í styrjöld, þá þýðir það, að við ættum að standa í bandalagi við slíkt ríki alveg án tillits til þess, hvaða stjórnarfyrirkomulag ríkir í því ríki. Við skulum segja t. d., að Bandaríkin verði fasistískt ríki, sem þau eru á góðri leið til, mjög góðri leið, mjög hraðri leið, með amerískum hraða, það ætti að þýða, eftir þessum röksemdum, að til þess að halda uppi opinni sjóleið með Bandaríkin sem sterkasta ríki á Atlantshafinu, þá ættum við að vera í bandalagi við fasistaríki. Við sjáum nú, að Bandaríkin hugsa þetta þannig sjálf. Þau eru nýbúin að gera bandalag við Spán, og það er alveg auðséð, að Spánn annars vegar og Ísland hins vegar eiga að vera armarnir, sem umlykja England og Frakkland, þau ríki, sem þyrfti að ráðast á, ef þau verða ekki þæg Bandaríkjunum, hvort sem þau væru borgaraleg eða sósíalistísk. Það er svo sem alveg auðséð, hvert þarna er verið að stefna, og það þarf ekki að hugsa langt fram í tímann til þess að sjá þann möguleika, að Repúblíkanaflokkurinn væri búinn að stíga nokkur skref áfram til hægri, dálítið lengra í McCarthyismanum. Bandalagið við Spán sýnir okkur, hvert þarna er verið að stefna, - argasta fasistaríki, sem til er á jörðinni. Og ég sé ekki heldur, að það hafi verið kvartað mikið yfir því bandalagi af þeim, sem hafa flekað Ísland inn í bandalag við Bandaríkin. Með þessari röksemd má þess vegna alveg eins færa rökin fyrir því, að við ættum að standa í bandalagi við fasistaríki eins og lýðræðisríki. Nei, það er ekki þessi rök, sem þarna hafa valdið. Þessi rök hjá hv. 1. landsk. þm. eru teoría, sem fundin er upp eftir á til þess að verja málstað, sem hann getur ekki varið fyrir sjálfum sér, af því að það er málstaður, sem ekki var málstaður hans, en hann af ógæfu hefur flekazt út í. Hv. 1. landsk. talaði mjög rétt og mjög rækilega, og það er alveg greinilegt, að hann er sjálfur að reyna að komast inn á þá stefnu, sem hann áður hafði, fyrir 1951, um bábiljurnar í sambandi við árásarhættuna úr austri. En hann kveinkaði sér við að minnast á hitt, sem er staðreynd, sem við fáum að þreifa svo áþreifanlega á núna, og það er, að árásin úr vestri er hafin. Innrásarherinn úr vestri er kominn inn í landið. Menn kveinka sér við að nefna Bandaríkin og þeirra pólitík gagnvart Íslendingum þeim nöfnum, sem eru rétt og sönn um það. Það er einn ferill af yfirgangi og svikum gagnvart Íslandi þessi síðustu tólf ár, sem við höfum haft afskipti af Bandaríkjastjórn. Það er imperíalismi Bandaríkjanna, sem hefur komið í ljós í því að vilja ná fjárhagslegum tökum á Íslandi og skapa sér hernaðarbækistöðvar á Íslandi. Og það er þetta, sem hefur verið að gerast þessi tólf ár. Ég held, að það, sem við verðum að gera okkur ljóst, sé, hvernig þessi Bandaríki hafa verið að fara með Ísland. Þau kúskuðu Bretland til þess að afhenda sér Ísland 1941. Bréf brezku ríkisstjórnarinnar til íslenzku ríkisstj. þá voru login yfirlýsing. Menn þurfa ekki annað en lesa ræðu Churchills í brezka þinginu 9. júlí 1941 til þess að sjá þar annað, sem hann segir við brezka þingið, heldur en það, sem hann lét sinn konsúl hér á Íslandi tilkynna íslenzku ríkisstj. þá. Það var tilkynnt Íslandi þá, að Bretar þyrftu að fara héðan burt með sinn her. Það var notað sem átylla til þess að kúska fram beiðni héðan á yfirborðinu, beiðni, sem raunverulega var gerð eftir úrslitakostum, um, að Bandaríkin tækju að sér hernám Íslands. Í ræðu sinni í brezka þinginu í júlí 1941 sagði Churchill, að Bretar gætu því miður ekkert að því gert, þó að Bandaríkin væru komin inn á Ísland, það hefði verið gert eftir beiðni íslenzku ríkisstj. sjálfrar. Það voru Bandaríkin, sem voru að kúska Bretland til þess að láta af hendi Ísland sem skiptimynt, á sama hátt og herstöðvarnar í nýlendum Breta í Vesturheimi voru þá leigðar Bandaríkjunum til 99 ára. Síðan ætluðu Bandaríkin sjálf eftir styrjöldina að sjá um það að halda sinni hersetu hér áfram. Við munum ósköp vel, hvaða tangarhald var notað þá. Fyrst var gert áhlaup 1. okt. 1945 til þess að heimta herstöðvar til 99 ára. Það var árás Bandaríkjanna á Ísland. Það var að heimta íslenzkt land í heila öld undir sín yfirráð. Það kom greinilega fram, að hverju Bandaríkin stefndu. Þeirri árás var hrundið. Þá var samningurinn frá 1941 notaður sem tangarhald, samningurinn, sem var kúskaður fram með úrslitakostum, og það var sagt, að Bandaríkin mundu ekki fara héðan af Íslandi, því að þau skildu samninginn þannig, að þau mættu vera hér áfram, - nema því aðeins að Keflavíkursamningurinn væri gerður. Þannig var Keflavíkursamningurinn kúskaður fram með hótunum um að sitja hér annars í banni íslenzku þjóðarinnar. Og svona var haldið áfram. Þegar Keflavíkursamningurinn var að renna út, þá þóttust þeir með Marshallsamningnum og Atlantshafssamningnum vera búnir að binda Ísland nægilega vel til þess að geta þá flekað menn inn á hernámssamninginn 1951. Svona hafa Bandaríkin verið að leggja undir sig Ísland. Og það er þetta, sem við eigum að þora að segja. Það, sem við stöndum þarna frammi fyrir, er barátta gegn yfirgangi Bandaríkjaauðvaldsins hér á Íslandi. Það er það raunhæfa í þessum málum: hernaðarlegur, efnahagslegur, fjárhagslegur yfirgangur þeirra, og stjórnmálalegur nú meira og meira. Það er nú komið svo, að ég býst við, að meira að segja Framsfl. mundi gjarnan segja þessum samningi upp. En hann fær það ekki, fær það ekki fyrir Bandaríkjunum. Það er ekki nein tilviljun, að þeir hv. framsóknarmenn, sem kölluðu herinn inn í landið, þora ekki að standa hér fyrir máli sínu. Þeir eru smám saman að sjá það meira og meira, í hvert óefni þeir eru búnir að koma þjóðinni. Mér þykir vænt um, að Alþfl. og ekki sízt einmitt þeir menn hans, sem stóðu með okkur í baráttunni móti Atlantshafssamningnum 1949, skuli vera búnir að sjá, hvað hér er að gerast. Og alveg án tillits til þess, sem kann að hafa greint á á undanförnum árum, og án tillits til þess, hvaða sök menn kunna að eiga sjálfir í því sambandi, þá er gefið, að eins og sakir standa nú, er það lífsnauðsyn fyrir íslenzku þjóðina, að hún losni við ameríska herinn af Íslandi. Frá því sjónarmiði að vernda líf þjóðarinnar, ef til styrjaldar kæmi, en þó sérstaklega frá því sjónarmiði að gera líf hennar hamingjusamt, á meðan friður er, þá er nauðsynlegt að losna við ameríska herinn af Íslandi. Hverju spori, sem stigið er í þá átt, ber þess vegna að fagna, hve skammt sem það er stigið. En höfuðatriðið er hitt, að þeir kraftar þjóðarinnar, sem sjá nú, í hverja hættu er komið, taki höndum saman um að knýja fram, að þessum samningi verði sagt upp, að knýja fram, að Alþingi og þjóðin sjálf ráði aftur í sínu landi, en ekki erlendur her og erlend ríkisstjórn.

forseti (JörB): Í gær barst hingað fregn um, að Bergur Jónsson hæstaréttarlögmaður og fyrrverandi alþingismaður væri látinn, en hann fór fyrir skömmu til Noregs til þess að leita sér þar heilsubótar. Áður en fundarstörf hefjast, vil ég minnast þessa þjóðkunna manns nokkrum orðum. Bergur Jónsson fæddist í Reykjavík 24. sept. 1898 og var því ekki nema 55 ára, þegar hann féll frá. Foreldrar hans voru Jón yfirdómari Jensson rektors Sigurðssonar og kona hans, Sigríður Hjaltadóttir bónda Ytri-Ey á Skagaströnd Ólafssonar Thorbergs. Hann brautskráðist úr menntaskólanum í Reykjavík 1919 og lauk lögfræðiprófi frá Háskóla Íslands fjórum árum síðar, 1923, varð þá um haustið fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík og gegndi því starfi um fjögurra ára skeið eða þar til hann var haustið 1927 settur sýslumaður í Barðastrandarsýslu. Fyrir því embætti fékk hann veitingu vorið eftir, 1928, og gegndi því til 1935, en þá var hann skipaður sýslumaður Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógeti í Hafnarfirði og hafði það embætti á hendi í rúm 10 ár, til vorsins 1945. Þá var honum veitt sakadómaraembættið í Reykjavik, en var veitt lausn frá því 1947, eftir tæplega tveggja ára þjónustu, sakir vanheilsu. Eftir það varð hann héraðsdómslögmaður í Hafnarfirði og Reykjavík og síðast hæstaréttarlögmaður. Barðstrendingar kusu hann á þing 1931, og átti hann hér sæti til 1942; sat alls á 16 þingum. Áður hafði hann verið þingsveinn og síðar þingskrifari. Þess má og geta hér, sem er allfátítt, að bæði faðir hans, Jón yfirdómari Jensson, og föðurfaðir, Jens rektor Sigurðsson, höfðu verið alþingismenn og einnig tveir afabræður hans, Jón Sigurðsson forseti og Bergur Thorberg landshöfðingi. Bergur Jónsson þótti hinn mesti efnismaður og til forustu fallinn, skarpskyggn lögfræðingur og harðskeyttur baráttumaður á hinum fyrri þingárum sínum, enda voru honum falin ýmis mikilvæg trúnaðarstörf. Hann var m. a. formaður í mþn. í kjördæmaskipunarmálinu 1931, formaður lögfræðinganefndar um réttarfarslöggjöf 1934, átti sæti í mþn. um hag og rekstur togaraútgerðar 1938 og var um alllangt skeið í miðstjórn Framsóknarfloksins. Í landskjörstjórn var hann kjörinn af Alþingi 1943 og jafnan síðan. En heilsubrestur olli því, þegar fram í sótti, að hann naut sín ekki eins og efni og vonir stóðu til. Hin síðari árin mun hann aldrei hafa gengið heill til skógar. Ég vil biðja þingheim að minnast þessa vinsæla og vel gefna manns, sem nú er fallinn frá fyrir aldur fram, með því að rísa úr sætum. -