Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 380 og flutt er af hv. þm. Vestm., er farið fram á, að Alþ. skori á ríkisstj. að vinna að því á þann hátt, er hún telur hagkvæmast, að gera útvegsmönnum í Vestmannaeyjum fært að inna af hendi greiðslur til sjómanna vegna vangoldinna bátagjaldeyrishlunninda fyrir árin 1952 og 1953. Eins og nál. á þskj. 566 ber með sér, varð um það samkomulag í fjvn. að mæla með samþykkt þessarar till., og felur það að sjálfsögðu í sér von um, að lausn geti fengizt á þessu máli. Eins og alþm. er kunnugt, flutti hv. þm. Vestm. till. um þetta mál í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Í þeirri till., sem hann bar fram um þetta sem brtt. við heimildagrein fjárl., fór hann fram á, að ríkisstj. væri heimilað annaðhvort að veita lán í þessu skyni eða þá ábyrgjast lán, sem útvegsmenn í Vestmannaeyjum tækju til þess að inna þessa greiðslu af hendi. Var þá talið, að sú upphæð, sem hér væri um að ræða, mundi nema allt að 3 millj. og 600 þús. kr. En úr afgreiðslu á þessa lund varð ekki, eins og kunnugt er. Nú er orðalag till. annað, þótt að sjálfsögðu sé með flutningi hennar stefnt að því, að lausn fáist á þessu máli, en fyrirgreiðsla ríkisstj. mundi sennilega verða fyrst og fremst fólgin í því, að hún hefði um það milligöngu við bankana, að þeir veittu útvegsmönnum lán til þess að inna þessar greiðslur af hendi. Ég veit af samtölum við ríkisstj. um þetta mál, að hún hefur allan vilja á því, að lausn á málinu gæti fengizt með þessum hætti, og vissulega væri vel farið, að sú gæti orðið raunin á. Ég hef svo ekki frekar fram að taka af hálfu n. um þessa till., en hún leggur til, að hún verði samþykkt.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. frsm. og form. fjvn. hermdi hér um það, er af minni hálfu hefur gert verið í þessu máli á þessu þingi. Það, að ég fór fyrst þá leið að flytja brtt. við fjárl., eins og hann lýsti, var að öllu leyti réttilega með farið. Þetta mál hefur að borið á dálítið einkennilegan hátt, þar sem hér vaktist upp skuldakrafa á hendur útvegsmönnum í Eyjum frá hálfu háseta, - skuldakrafa, sem þeir áttu ekki von á og höfðu á sínum tíma gert upp við fólk sitt í góðri trú um, að það væri rétt uppgjör, eins og vera ber og yfir höfuð er venja, að útvegsmenn austur þar, eins og ég hygg annars staðar, leysi frá sér fólk sitt samkvæmt samningum. Þessi krafa um hlutdeild í bátagjaldeyrisfríðindum kom mjög óvænt og fast að því eins og reiðarslag yfir hina fátækari af útvegsmönnum, þegar dómar féllu þannig, að bakkröfur voru dæmdar á útveginn út af bátagjaldeyrisfríðindunum til handa sjómönnum. Yfir höfuð hafa útvegsmenn haft mikinn hug á að fá þessu máli kippt í lag, en öllum er kunnugt um það, að í byrjun vertíðar, og raunar er jafnvel enn, leit svo út, að mjög væri þröngt um venjuleg útgerðarlán hjá bönkunum, auk heldur ný lán til þess að borga upp gamlar kröfur. Fyrir því þótti nauðsynlegt að leita á náðir hins opinbera til fyrirgreiðslu á einn hátt eður annan. Ég þakka hv. fjvn. fyrir afskipti hennar af þessu máli og þakka líka formanni fjvn. fyrir þá yfirlýsingu, er hann gaf um það, að hæstv. ríkisstj. mundi hafa á því fullan hug og vilja að leysa málið eftir þeim leiðum, er hv. frsm. minntist á og koma að svipuðu eða sama gagni og þó að brtt. mín við fjárl. á sínum tíma hefði verið samþ. Hér hefur því verið mikið gott lagt til málefnis, sem snertir hóp framleiðenda, bæði sjómanna og útvegsmanna, í einu stærsta fiskiveri landsins, og fagna ég því að sjá hilla undir lausn á deilu, sem annars hefði getað orðið alvarleg, ekki einasta fyrir þá, heldur fyrir þjóðarbúið. Ég vil svo vænta þess, að hv. Alþ. vilji styðja þetta málefni eins og það er fram borið af hv. fjvn. og leggi þannig sitt lóð á metaskálina. Um vilja og væntanlegar aðgerðir hæstv. ríkisstj. í þessu máli þarf ég ekkert að efast, eftir að ég hef hlustað á ræðu hv. frsm. fjvn.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir á þskj. 467, gerir ráð fyrir því, að Alþ. kjósi 5 manna mþn. til þess að athuga, hvaða tæknilegar og viðskiptalegar umbætur væru líklegastar til þess að bæta hag útgerðarinnar og þar með að draga úr aðstoð þeirri, sem ríkið hefur í vaxandi mæli þurft að veita þessari atvinnugrein. Það er þarflaust að fara hér að rekja vandamál útvegsins almennt. Það er hér áður margrætt og öllum hv. þm. kunnugt, að þar hefur verið við vaxandi erfiðleika að stríða, sem hafa leitt það af sér, að Alþ. hefur orðið að gera sérstakar ráðstafanir um aukna aðstoð til þessa undirstöðuatvinnuvegar í þjóðfélaginu. Það má að vísu segja, að það sé oft nokkuð villandi um það talað að styrkja sjávarútveginn, þegar þess er gætt, að sjávarútvegurinn gefur þjóðinni meginhlutann af útflutningsverðmætum hennar, og það liggur í augum uppi, að afkoma þjóðarinnar á hverjum tíma hlýtur að miðast við afkomu framleiðsluatvinnuveganna. Það mætti því nánast segja, að það væri í ríkara mæli, sem hefði orðið að afhenda sjávarútveginum aftur það fé, sem af honum hefði verið tekið í þjóðarbúið umfram það, sem hann getur raunverulega af hendi látið sem beinan afrakstur af þessari starfsemi. En hvað sem þessu líður, blasir hitt við augum og verður ekki fram hjá því gengið, að þessar fjárveitingar hefur orðið að auka mjög og nú nýlega orðið að gera sérstakar ráðstafanir, sem hafa haft í för með sér miklar skattaálögur á þjóðina, til þess að koma í veg fyrir, að útflutningsframleiðslan stöðvaðist. Þessar staðreyndir hljóta að valda því, að menn beini að því huga, hvort úrræði séu fyrir hendi til þess að bæta með einhverju öðru móti afkomu þessarar atvinnugreinar og þar með draga úr þessum miklu beinu fjárveitingum til hennar. Ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að útvegsmenn, bæði bátaútvegsmenn og togaraútgerðin, hafi að undanförnu haft fullan hug á því að taka ýmsar nýjungar til afnota í atvinnuveginum, með það í huga að koma þar að betri hagnýtingu, og jafnframt, að það hafi verið leitazt við að reka þessa atvinnugrein eftir föngum hagkvæmt. Engu að síður eru ýmis atriði í þessu máli, sem gefa bendingu um það, að e. t. v. mætti koma hér við betri rekstri á ýmsum sviðum og auknum sparnaði, og enn fremur það, að mjög skjótar nýjungar gerast í sjávarútvegi eins og í öðrum atvinnugreinum. Og það mætti ætla, að það mundi vera líklegra til árangurs, ef opinber aðili rannsakaði þetta eða gerði á því heildarathugun, hvaða nýjungar helzt kæmu hér til greina, heldur en þó að einn og einn atvinnurekandi á þessu sviði gerði með þetta tilraunir, enda oft og tíðum um slíkar nýjungar það að segja, að tilraunir með þær eru það dýrar, að naumast er hægt fyrir einstakan útgerðarmann að leggja út í slíkt. Í þessari till. felst í rauninni þetta tvíþætta verkefni, sem n. þeirri, sem um getur, er ætlað að athuga, annars vegar að rannsaka, hvaða nýjungar kynnu að vera tiltækilegar til að bæta rekstrarafkomu útvegsins, og í annan stað að rannsaka einnig gaumgæfilega, hvernig hagað er rekstri útvegsins og þeirra stofnana, sem í tengslum við hann eru og njóta opinberrar aðstoðar, til þess að það liggi ljóst fyrir þjóðinni, sem hún enda á fulla kröfu til, að ekki sé um að ræða, að hærri kröfur séu gerðar um aðstoð til handa þessari atvinnugrein en brýnasta þörf er á. Fjvn. hefur tekið mál þetta til athugunar og telur, að hér sé um mál að ræða, sem sé þess virði, að það sé gaumgæfilega athugað og að þessi rannsókn fari fram, sem till. gerir ráð fyrir. Leggur því n. einróma til, að till. verði samþ. svo sem hún liggur fyrir á þskj. 467.



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað till. þá um rannsókn á milliliðagróða, sem flutt er á þskj. 86. Hefur n. ekki getað orðið sammála um afstöðu til málsins. Meiri hl. n., 7 nm. af 9, leggur til, að till. verði samþ. með þeirri breytingu, sem um getur á þskj. 552, en minni hl. n., þ. e. annar þeirra tveggja hv. þm., sem ekki standa að afgreiðslu álits meiri hl., hv. 11. landsk. (LJós), leggur til, að till. verði samþ. með því orðalagi, sem er í brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. (EOl) á þskj. 167. Einn nm., hv. 3. landsk. þm. (HV), hefur ekki skilað neinu sérstöku nefndaráliti. Með þáltill. þeirri, sem hér um ræðir, er gert ráð fyrir samkv. því, sem till. upphaflega hljóðar, að kosin verði 5 manna n. sérfróðra manna til að rannsaka þátt milliliða í framleiðslukostnaði þjóðarinnar og sé þar gerður samanburður á milliliðakostnaði hér og í nálægum löndum og að athugun þessari lokinni verði síðan leitazt við að komast að niðurstöðu um það, hvort og þá að hverju leyti milliliðakostnaður sé hér óhóflegur og á hvern hátt megi úr því bæta. Meiri hl. fjvn. telur, að það sé mjög æskilegt, að sú rannsókn fari fram, sem hér um ræðir. Hins vegar hefur meiri hl. orðið sammála um að mæla með, að till. verði samþ. með nokkurri breytingu. Má segja, að breytingin sé tvíþætt: annars vegar sú, að í stað þess að utanþingsnefnd eða nefnd sérfræðinga rannsaki þetta, þá verði það þingmannanefnd, sem valin verði í samræmi við ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar, og í annan stað er lagt til, að till. verði útfærð nokkru nánar en í upphaflegu till. er gert. En í því efni er ekki beinlínis hægt að segja, að sé um efnisbreytingu að ræða, heldur að taka skýrar fram, hver ætlunin sé með till. og að hverju rannsóknin skuli fyrst og fremst miða. Ég sé ekki ástæðu til, nema tilefni gefist til, að rekja þessa brtt. í einstökum atriðum; hún skýrir sig að verulegu leyti sjálf. Það er álit meiri hl. n„ að slík rannsókn sé þjóðfélagsleg nauðsyn, ekki hvað sízt vegna margvíslegra umræðna, sem fram hafa farið, og ásakana um það, að einhverjir hópar milliliða í þjóðfélaginu raki saman gróða á kostnað þjóðarheildarinnar og að með því að draga úr þeirri óhæfilegu gróðamyndun væri hægt að bæta hag framleiðslunnar í landinu. Ef þetta er svo, þá er sjálfsagt, að það verði athugað og tillögur í því efni gerðar til úrbóta. Þótt nefndin telji nauðsynlegt, að þetta verði rannsakað til hlítar og sú n. sem það á að gera, fái sem bezta aðstöðu til að leysa það verkefni af hendi, þá vill meiri hl. n. ekki á þessu stigi málsins slá neinu fram um það, að hér sé um að ræða af hálfu þeirra starfshópa og stétta, sem milliliðaþjónustu annast, neitt ósæmilegt framferði eða óhæfilega gróðaöflun. Það er fyrst tímabært að fullyrða um slíkt, þegar niðurstöður þessarar athugunar liggja fyrir. Af þeim sökum teljum við, að þessi rannsókn eigi ekki að vera sérstaklega í því formi, að hér sé verið að rannsaka einhvern saknæman verknað, heldur aðeins, að hér sé verið að leiða í ljós staðreyndir málsins, hvernig þessu er háttað, og reynt að kanna til hlítar í fyrsta lagi, hver er starfsemi milliliðanna og hverjir eru raunverulega milliliðir í þjóðfélaginu, hvaða hlutverki þeir hafa að gegna og hversu mikinn hluta þeir taka fyrir þessa þjónustu sína. Hér kemur auðvitað margt til greina. Það er ekki aðeins, eins og oft er talað um, beinlínis sala eða innflutningur ýmiss konar vara, heldur eru margir starfshópar aðrir, sem hér falla undir. Það, sem má segja að milliliðaþjónusta sé, er nánast öll önnur þjónusta í þjóðfélaginu en sú, sem er bein framleiðslustarfsemi. Af þessu leiðir í fyrsta lagi, að það þarf að kanna til hlítar, hvernig milliliðaþjónustan skiptist milli einstakra starfshópa, hvað hver starfshópur tekur í sinn hlut, síðan kanna það, hvaða áhrif þessi milliliðakostnaður hefur á framleiðslukostnað þjóðarinnar, og loks á grundvelli þess að íhuga, hvort og þá á hvern hátt væri hægt að koma hér úrbót við. Og það er vitanlega mjög mikið atriði í þessu máli að reyna að fá raunhæfan samanburð við nálægar þjóðir, t. d. Norðurlöndin og Bretland, því að óhætt mun að fullyrða, að það sé ekki hægt að vænta þess, að milliliðakostnaður geti orðið minni hér en í þeim löndum, þar sem þar er allt í stærri stíl og kostnaðurinn dreifist á fleiri aðila en hér getur orðið um að ræða, þannig a. m. k. að slíkur samanburður gæti verið mjög lærdómsríkur. Það, sem aðallega greinir á milli skoðana þeirra, sem fram koma í meiri hl. n., og till. minni hl., er það, að þar er um að ræða miklu víðtækari athugun og nokkuð annars eðlis en sú rannsókn, sem við gerum ráð fyrir, að fram fari. Mér sýnist satt að segja margt það, sem þar er um að ræða, falla undir starfsemi annarrar nefndar, sem nú er að störfum, að gera athugun á stofnun nýrra atvinnugreina og ýmsum öðrum þáttum til þess að kanna það. hvernig vinnuaflið verði bezt hagnýtt, því að þar er talað um og sú till. er byggð upp á þeim grundvelli, að fyrst og fremst eigi með þessari rannsókn að rannsaka, hvað sé þáttur annarrar starfsemi en vinnunnar. Það gefur auðvitað auga leið, að í milliliðastarfsemi er margvísleg vinna, og þar koma vinnulaun einnig mjög til greina, þannig að það er ekki hægt að útiloka það, enda getur oft verið mjög erfitt um vik að segja, hvað eru eðlileg vinnulaun til þessa eða hins milliliðarins. Ég hygg, að það geti orðið nokkuð miklum erfiðleikum bundið, og það er a. m. k. ljóst, að það verður ekki komizt að niðurstöðu um milliliðakostnaðinn nema með því móti að reikna einnig með vinnulaunum margvíslegra aðila, sem að slíkum störfum vinna, ef komast á að niðurstöðu um það atriði. Ég álít, og það er skoðun meiri hl. n., að með því orðalagi á þessari till., sem hann leggur til, sé það tvennt fullkomlega tryggt, í fyrsta lagi, að n. hafi aðstöðu til þess að rannsaka þetta mál til hlítar, og í annan stað, að þar sé það skýrt afmarkað verksvið n., að það geti enginn vafi leikið á því, hvernig eigi að vinna þetta verk. Þegar álit þeirrar n. liggur fyrir, þá er tímabært að athuga, hvaða frekari ráðstafanir þarf að gera. Á þessu stigi málsins er fyrst og fremst um það að ræða að forma starfssvið n. og hvernig hún eigi að vinna, en síðar kemur að því, er niðurstöður liggja fyrir, að taka afstöðu til málsins eins og það þá liggur fyrir. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að hv. þm. geti fallizt á að samþ. till. með því orðalagi, sem meiri hl. fjvn. leggur til á þskj. 552.



Herra forseti. Eins og hér hefur fram komið, hefur fjvn. ekki orðið sammála um afgreiðslu þessarar till. Ég hef lagt til, að till. yrði afgreidd á þá leið, að brtt. á þskj. 167, flutt af hv. 2. þm. Reykv. (EOl), verði samþ., og tel ég, að með samþykkt þeirrar till. yrði á eðlilegastan hátt hægt að ganga til botns í því að rannsaka það verkefni, sem hér er um að ræða, milliliðagróða. Ég skal strax taka það fram, að ég mun samþ. þá brtt., sem meiri hl. fjvn. leggur til, ef brtt. á þskj. 167, sem ég vil leggja til grundvallar lausn málsins, fæst ekki samþ. Ég hef ekkert á móti því, síður en svo, að þessi athugun fari fram, og tel enda, að sú brtt., sem meiri hl. fjvn. stendur nú að, sé allmiklu betri en till. var sjálf lögð hér fram í upphafi. En hvað er það í aðalatriðum, sem skilur á milli? Hvaða meginmunur er á þeirri leið, sem meiri hl. fjvn. vill fara í þessum efnum, og þeirri leið, sem ég tel heillavænlegra að fara og fram kemur í brtt. hv. 2. þm. Reykv.? Meginmunurinn er sá, að meiri hl. fjvn. leggur til með sinni till., að látin verði fara fram rannsókn á milliliðastarfsemi í landinu. Ég hef bent á, að þessi starfsemi, sem kölluð er milliliðastarfsemi, er æði óljós fyrir mönnum. Það er mjög hægt að togast á um það, hvað við er átt, þegar þetta hugtak er notað. Það er t. d. ekkert um að villast, að það er mjög algengt að halda því fram, að milliliðastarfsemi verði aðeins talin sú starfsemi ein, sem er bundin viðskiptum og þeir aðilar fyrst og fremst reka, sem eru að verulegu leyti óþarfir. Ég tel því, að þegar rannsaka á það, sem hér hefur raunverulega vakað fyrir mönnum, hinn ofgreidda kostnað í rekstri þjóðarbúsins í heild til einstakra aðila, þá beri að taka þetta miklu skýrar fram og miða þá við það, að rannsakaður sé allur framleiðslukostnaður, öll verðmyndun. Ég tel t. d., að það eigi tvímælalaust í þessu tilfelli að athuga um kostnað bankanna, og í þessu efni vil ég kalla bankana milliliði og láta rannsaka til hlítar, hversu mikið þeir taka fram yfir það, sem þörf er að þeir taki fyrir sína þjónustu af framleiðsluatvinnuvegunum í landinu. Mér er t. d. ekki ljóst, hvort meiri hl. fjvn. telur í þessu tilfelli starfsemi bankanna íslenzku þess eðlis, að það eigi að rannsaka hana í þessu tilfelli. Á að telja þann skatt, sem bankarnir leggja á framleiðslu landsmanna, aðeins eðlilegan og óhjákvæmilegan og óumdeilanlegan skatt, sem ekki komi neinni milliliðaþjónustu við? Eða á hann að takast hér með og skilgreinast og athuga, hversu mikil áhrif þessi skattlagning bankanna, sem fer fram í ýmsu formi, hefur á framleiðslukostnaðinn almennt í landinu? Hér er um miklu fleiri aðila að ræða. Einn af þeim er sjálft ríkisvaldið sjálfur ríkissjóður. Ég á fyllilega von á því, að það mundi geta komið fram hjá ýmsum nm., sem ættu að taka að sér þessa rannsókn, að þeir segðu: Ja, ríkissjóður er nú enginn milliliður. Það kemur ekki til mála, að við förum að athuga neitt hjá ríkissjóði. - Það er hins vegar mín skoðun, að það beri í þessu efni að athuga líka til hlítar þátt ríkisins í því að hækka framleiðslukostnaðinn í landinu, og ríkissjóður tekur sannanlega til sín miklu meira í ýmsum tilfellum en nauðsynlegt og æskilegt væri. En starfsemi ríkissjóðs er þess eðlis, að hún skiptir gífurlega miklu um framleiðslukostnaðinn í landinu, um verðlagninguna almennt í landinu og um almenna verðmyndun. Hið sama er að segja um ýmsar ríkisstofnanir. Ég held því, að ef sú athugun ætti að fara fram til nokkurrar hlítar, sem hér hefur verið stungið upp á, þá væri eðlilegast að samþ. till. hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 167. Hún felur í sér í öllum aðalatriðum það, sem till. meiri hl. fjvn. felur í sér, en hún leggur eindregið til, svo að ekki verður um villzt, að rannsaka skuli framleiðslukostnaðinn í landinu í heild og verðlagsmyndunina í þjóðfélaginu, en ekki aðeins binda sig við það óákveðna hugtak, sem kallað er milliliðastarfsemi. Þetta er í aðalatriðum það, sem skilur á milli mín sem minni hl. og meiri hl. fjvn. Að öðru leyti er ég fullkomlega samþykkur því, að sú n. verði skipuð, sem hér er lagt til að skipuð verði, og að þessi athugun fari fram. Það er aðeins um það eitt að ræða að reyna að ganga þannig frá málum, að þessi athugun verði engin sýndarathugun, sem síðan verði notuð til þess að reyna að halda því fram, að það sé enginn teljandi milliliðagróði hér í þessu landi og verðlagið og verðmyndunin hér sé fullkomlega eðlileg og að þar sé því ekki við neinu að hreyfa. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um, að hér er um stórfelldan óþarfan milliliðakostnað að ræða, sem oft hefur verið sannað líka í einstökum tilfellum, og ég vil því reyna að ganga þannig frá störfum þessarar n. þegar í upphafi, að hún athugi málið til fullnustu, en geti ekki skotið sér undan þannig við hálfklárað verk, að ekki hafi verið til þess ætlazt af Alþ., að hún athugaði meira en gert er ráð fyrir í þessu meirihlutaáliti fjvn.



Herra forseti. Í grg. þessarar till. er ýtarlega tekið fram um ástæðurnar, sem til hennar liggja. Ég hygg, að ekki verði um það deilt, að í landhelgisgæzlunni hafi orðið veruleg framför á seinni árum, vegna þess, að skipum sé bæði betur haldið til gæzlunnar og með meiri yfirsýn en áður var, þannig að þau skip, sem til eru, notist mun betur en áður varð raun á, en einkanlega hefur tilkoma fluggæzlu haft mjög mikla þýðingu. Búið er að gera um nokkurra ára bil tilraunir um landhelgisgæzlu úr lofti, og hefur þegar fengizt veruleg reynsla í þeim efnum. Sumpart hafa komið fram ágallar, sem hafa leitt til þess, að sýknað hefur verið af ákæru, af því að sönnun sú, sem lögð var fram af hálfu fluggæzlumanna, reyndist ekki fullnægjandi, og eins hafa aðrir gallar komið í ljós. Leitazt hefur verið við að bæta úr þessu, m. a. með það fyrir augum að fá nógu stóra flugvél, þannig að hægt væri að koma að samtímis athugun nógu margra manna, svo að um fullkomna sönnun yrði talið að ræða. Var í það ráðizt að kaupa allstóra og öfluga flugvél, sem komin var í eigu flugstjórnarinnar, en með samþykki fjvn. og þar með meiri hl. Alþingis voru þau kaup ráðin snemma á þessum vetri. Enginn efi er á því, að þegar starfræksla flugvélarinnar er komin í fullkomið lag, mun það hafa úrslitaþýðingu til þess að gera landhelgisgæzluna tryggari en verið hefur. Það er raunar komið í ljós nú þegar, að togararnir óttast ekkert eins og flugvélar og streyma jafnvel frá landhelgislínunni, þó að þeir séu staddir fyrir utan hana, ef þeir verða flugvélar varir. Eins er með flugvél hægt á skömmum tíma að átta sig á því, hvar helzt er hætta á ágangi hverju sinni, og þá hægt að vera þar bæði til gæzlu með flugvélinni og eins að stefna skipunum á þær stöðvar. Vitanlega verður gæzlan um sumt erfiðari en áður var, eftir að allstór hafsvæði eru tekin undir landhelgina, sem áður voru opin öllum til fiskveiða. Að sumu leyti má segja, að gæzlan hafi orðið auðveldari við það, að firðir og flóar eru nú að öllu lokaðir, en að öðru leyti verður erfiðara að kveða á um mörkin, og sums staðar eru hafsvæðin svo stór, að nokkur vandkvæði eru á gæzlunni. Um þetta hefur flugvélin mjög bætt úr. Skal ég ekki rekja það frekar. En þessi tilraun hefur þegar sannað, að hún ber mjög góðan árangur, og það er að vissu leyti ánægjulegt fyrir okkur Íslendinga, að leitað hefur verið upplýsinga hér á landi frá gömlum og miklum þjóðlöndum um það, hvernig okkur hafi tekizt gæzlan úr flugvél, þannig að við erum beint forgangsland um landhelgisgæzlu með þessu móti, enda er ljóst, að t. d. atburður eins og taka togarans nú fyrir skömmu, þegar hann var knúður til að fara í höfn eingöngu fyrir atbeina flugvélar, án þess að gæzluskip kæmu til, er mjög sérstæður viðburður og að því er ég hygg nánast alger nýjung í þessum efnum, ekki aðeins hér, heldur einnig annars staðar. En það er ekki aðeins sá viðburður, sem er merkilegur, heldur einnig samstarfið, sem orðið hefur á milli flugvélar og gæzluskipa, að þegar flugvél hefur komið á vettvang og séð skip, sem er tortryggilega eða örugglega nærri landi, þá hefur hvað eftir annað verið hægt að hafa samband við varðskip, sem síðan hefur komið, og flugvélin getað haldizt yfir veiðiþjófnum, þangað til varðskipið gat tekið þann, sem brotlegur var, og stundum þurft að elta hann langt út á haf. Ekkert af þessu hefði verið mögulegt án góðrar yfirstjórnar og mikillar og náinnar samvinnu fluggæzlunnar og sjálfrar varðskipagæzlunnar. En því meira sem á þetta hefur reynt, því betur hefur komið í ljós, að við erum illa staddir að því leyti, að segja má, að einungis eitt af varðskipum okkar sé nú nægilega hraðskreitt til þess, að það geti náð í nýtízku togara. Vandinn í þeim efnum er orðinn enn meiri en áður var, m. a. vegna þess, að nýtízku skip hafa öll radartæki og eiga þess vegna mun hægara með en áður var að átta sig á skipakomum í allmikilli fjarlægð, en Þór er eina varðskipið, sem getur elt uppi nýtízku togara. Ég hygg, að flest eða öll hinna skipanna hafi orðið fyrir því, að þau hafi misst af togúrum, stundum fleirum en einum, sem nokkuð öruggt var, að hefðu gert sig seka um landhelgisbrot. Með þessu er engan veginn sagt, að öll skipin þurfi að vera svo hraðskreið, að þau geti elt upp togara. Skipin geta komið að miklu gagni og verið alveg nauðsynleg, jafnvel þó að þau dugi ekki í slíka kappsiglingu. En öruggt er, að við þurfum á að halda meira en einu hraðskreiðu og öruggu skipi, þótt ekki væri vegna annars en þess, að eitt skip getur ætíð verið í lamasessi lengri eða skemmri tíma, og er raunar óhjákvæmilegt öðru hverju, að það þurfi að leggjast upp til eftirlits, hreinsunar og viðgerða. Hér við bætist svo, að varðskipið Ægir er nú í vaxandi mæli tekið í þjónustu fiskirannsókna, og er það sízt að ófyrirsynju, vegna þess að t. d. á s. l. sumri kom berlega í ljós, að Ægir vísaði hvað eftir annað síldarskipum á síldartorfur, sem þau ella hefðu ekki fundið, þannig að af fiskirannsóknunum hefur að því leyti fengizt skjótari árangur og auðfengnari en menn fyrir fram, jafnvel þeir bjartsýnustu, hefðu þorað að vona. Af öllum þessum ástæðum og fleiri, sem greindar eru í bréfi forstjóra landhelgisgæzlunnar, sem prentað er sem fskj., hefur átt sér stað mjög rækileg athugun þess, hvort hægt mundi vera að fá e. t. v. með góðum eða viðráðanlegum kjörum hjá einhverjum vinveittum þjóðum varðskip eða gæzluskip, sem væri hraðskreitt og mundi henta hér. Þær athuganir hafa leitt til þess, að slík lausn málsins mundi ekki vera okkur hagkvæm. Ýmist er um að ræða skip, sem ekki mundu duga hér nema tiltölulega skamman tíma ársins vegna veðurlags, eða þá svo stór skip og mannfrek, að þau yrðu okkur ofviða í rekstri. Það er þess vegna álit hinna fróðustu manna, að ekki sé um aðra hagkvæma lausn að ræða en að við beitum okkur fyrir, að smíðað verði sérstakt skip, miðað við íslenzka staðhætti. Það er ljóst, að nú þegar höfum við ekki nægilegt fé til þeirra ráðstafana, og eru þó nokkrar milljónir - mér skilst einar 4 milljónir - til í landhelgissjóði, eins og sakir standa, en kostnaður af skipasmíði mundi verða mun meiri. En þá þarf að afla fjárins. Nokkuð kemur inn smám saman með landhelgissektum, en sjálfsagt verður einnig að leggja fé á fjárlögum til hliðar í þessu skyni. En fyrst og fremst þarf að gera ákveðna áætlun um það, hvernig skipið skuli vera, læra af þeirri mikilsverðu reynslu, sem þegar er fengin í þessum efnum, forðast þá galla, sem fram eru komnir á eldri skipum, og hagnýta sér nýjungar, sem aðrir hafa uppgötvað. En sérstaklega mundi það koma til álita, hvort framkvæmanlegt væri að byggja slíkt skip hér innanlands. Það yrði að vísu mun stærra en þau skip, dráttarbáturinn fyrir Reykjavíkurhöfn og björgunarskipið eða varðskipið fyrir Norðlendinga, sem nú eru í smíðum hér í Reykjavík, og gera má ráð fyrir, að slík skipasmíði hér yrði dýrari en ef skipið væri keypt erlendis frá, en jafnframt yrði hér um mjög mikilsverða tilraun og forgöngu að ræða í máli, sem víst er að allur landslýður mundi hafa mikinn hug á, ef við gætum smáeflt okkur í skipasmíði og haft skipin stærri og vandaðri, sem við treystum okkur til smíða á innanlands. Af þessum ástæðum er greinilegt, að taka muni nokkurn tíma sú athugun á málinu, sem óhjákvæmileg er, áður en hægt er að ráðast í sjálfar framkvæmdirnar. Þess vegna þótti mér rétt að leggja fram þessa till. nú þegar, þó að mjög væri orðið áliðið þingtíma. Ég vonast til, að málið þyki ekki flóknara en svo, að fært þyki að afgreiða það þegar í stað. Ég veit, að hv. fjvn. hefur til meðferðar fleiri atriði, sem ráðgert er að ákvörðun verði tekin um fyrir þingslit, jafnvel vandasamari atriði en þetta, og vonast ég þess vegna til, að málið fái framgang, þó að ég játi, að það sé nokkuð seint fram borið. Að svo mæltu vil ég mælast til þess, að að umr. lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Við þm. Eyf. höfum leyft okkur að bera fram þáltill. á þskj. 553 um heimild fyrir ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán fyrir Ólafsfjarðarkaupstað til raforkuframkvæmda. Í þessari þáltill. er lagt til, að Alþ. álykti að heimila ríkisstj. að ábyrgjast allt að 500 þús. kr. lán, sem Ólafsfjarðarkaupstaður kann að taka til þess að greiða kostnað við endurbætur á rafveitukerfi kaupstaðarins í sambandi við tengingu kerfisins við háspennulínu frá Skeiðsfossvirkjuninni. Í grg. fyrir till, eru ástæðurnar til þess, að hún er fram borin, teknar fram. Þar er þess getið, að í sumar komandi eigi að leggja háspennulínu frá Skeiðsfossvirkjun til Ólafsfjarðarkaupstaðar. En þá, þegar á að tengja bæjarkerfið, sem fyrir er í Ólafsfirði, við þessa háspennulínu, þarf að gera margvíslegar endurbætur á rafveitukerfi kaupstaðarins, og hefur sá kostnaður, sem af þessu mundi leiða, verið áætlaður 500–600 þús. kr. Nú óskar bæjarstjórn Ólafsfjarðarkaupstaðar, að rafveitan verði áfram í eigu kaupstaðarins, þ. e. a. s. rafveitukerfið í kaupstaðnum, svo sem er á Sauðárkróki og Húsavík og fleiri kaupstöðum. Það sýnist ekki mikil áhætta, þó að Alþ. samþ. þessa þáltill. Ef kaupstaðurinn á ekki að eiga rafveitukerfið innanbæjar og rafveitur ríkisins ætla sér að bæta það eins og þarf, þá mundi ríkið eða rafveiturnar þurfa að leggja fram þessa upphæð a. m. k., sem ég gat um. Ef aftur á móti er heimilað að ganga í ábyrgð fyrir Ólafsfjarðarkaupstað fyrir þessari upphæð og hann getur fengið lán og gert þetta sjálfur, þá mundi hann að sjálfsögðu setja rafveitukerfið að veði fyrir láninu, og ef hann stæði ekki í skilum, mætti vitanlega taka það. Væri þá komin sama niðurstaða og ef rafveitur ríkisins gerðu þetta sjálfar. Í 22. gr. raforkulaganna er svo ákveðið, að til þess að koma upp orkuverum fyrir héraðsrafveitur eigi ríkið að ábyrgjast 85% af þeim kostnaði. Ég hef orðið þess var, að sumir eru í nokkrum vafa um, hvort þörf sé á þessari till., og telja, að þetta ákvæði í 22. gr. raforkulaganna nægi í þessu efni, ríkisstj. hafi heimild án samþykkis Alþingis. En ég held, að þetta sé misskilningur, því að hér er aðeins talað um og átt við raforkuver, þ. e. aflstöðina, en ekki dreifinguna, svo að ég held, að það sé þörf á sérstakri heimild Alþ. til að ganga í slíka ábyrgð sem hér er farið fram á. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Málið er ákaflega ljóst og einfalt, og verða hv. þingmenn að ákveða, hvort þeir vilja samþ. að veita Ólafsfjarðarkaupstað þessa hjálp. Ég heyri sagt, að það muni eiga að slíta Alþingi á morgun, og ég sé ekki, að nefndir hafi héðan af mikinn tíma til þess að afgreiða mál, sem til þeirra er vísað nú. Hefði þessi till. verið fyrr til umr., mundi ég að sjálfsögðu hafa stungið upp á því, að henni yrði vísað til hv. fjvn. En af því, hvernig á stendur, get ég ekki séð ástæðu til þess að stinga upp á þessu. - Ég fæ nú rétt í þessu vitneskju um það, að hv. fjvn. muni halda fund nú um miðjan daginn, og breytir það málinu nokkuð. Mun ég því leggja til, að till. verði vísað til hv. fjvn. í því trausti, að hún afgreiði till. á þessum fundi, sem hún hyggst að halda.



Eins og þáltill. þessi ber með sér, er það eftir tilmælum ríkisstj. eða hæstv. flugmálaráðherra, að n. flytur hana. Flugmálaráðherra, sem kom á fund n. og ræddi við hana um þetta mál, sagði, að þetta væri gert í stuðningsskyni við Flugfélagið, sem eins og kunnugt er veitir landsmönnum mikla þjónustu við erfið rekstrarskilyrði á flugleiðum hér innanlands. Það taldist því eðlilegur stuðningur við þessa starfsemi, að orðið yrði við tilmælum Flugfélagsins um, að ríkissjóður keypti hlutabréf í félaginu, sem nemi ½ millj. kr. Að vísu gat hæstv. ráðh. þess, að Flugfélag Íslands hefði farið fram á, að þessi upphæð yrði nokkru hærri, eða allt að 1 millj. kr., en niðurstaðan varð sú, sem í þessari till. felst. Ég vil í sambandi við þetta skýra frá því, að fjvn. barst bréf í morgun, sem mun hafa verið lagt inn á skrifstofu Alþingis í gær, frá stjórn flugfélagsins Loftleiða. Þetta bréf hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hjálagt leyfum við okkur að senda hv. fjvn. Alþingis afrit af símskeyti, sem við höfum í dag sent Flugfélagi Íslands h/f varðandi kaup á hlutabréfum, allt að 500 þús. kr. Teljum við það eðlilegra en að ríkissjóður hlaupi undir bagga í þessu efni. Væntum við þess, að hv. fjvn. Alþingis taki mál þetta til nánari athugunar vegna breyttra aðstæðna.“ Svo fylgir hér með eftirrit af símskeyti um þetta, þar sem í er falið þetta tilboð til Flugfélags Íslands. Fjvn. hefur að sjálfsögðu ekki haft neitt tækifæri til þess að kynna sér nánar um þetta bréf. Hins vegar hef ég skýrt hæstv. flugmrh. frá því, að n. hafi borizt þetta bréf. Fjvn. hefur ekki heyrt neitt frá ríkisstj. um, að þetta tilboð frá Loftleiðum til Flugfélags Íslands breyti neinu um afstöðu hennar til málsins, og stendur það því óbreytt. Með tilliti til þess, að Flugfélagið fór fram á helmingi hærri hlutafjárkaup, virðist hafa borið hér vel í veiði fyrir Flugfélagið, þar sem Loftleiðir bjóða því nú að auka hlutaféð um það, sem á milli ber. Er þetta að sjálfsögðu mjög vel farið, og það því fremur sem það er ekki daglegur viðburður nú, þegar menn eru að leita fjáröflunar, að slík höpp reki á fjörur manna.