Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Hermannsson) Fjvn. ber ekki fram margar brtt. nú fremur en fyrri daginn, og ætti því að vera fljótlegt að tala fyrir þeim. Áður en ég vík að einstökum brtt., vil ég þó segja örfá orð um tekjuhlið frv. Eins og hv.þdm. er kunnugt, eru tekjur ríkissjóðs á árinu 1931 áætlaðar 12756600 krónur. Þetta er miklu hærra en áður hefir verið, eins og líka eðlilegt er, þar sem útgjöldin samkv. frv. eru um 900 þús. kr. hærri en síðastl. ár, eins og ég mun hafa getið um við 2. umr., en samt er tekjuhalli ekki nema röskar 53 þús. kr. Ég hefi hér skrá um ýmsa tekjuliði ríkissjóðs, eins og þeir hafa orðið samkv. landsreikningi 1927 og 1928, og eins og næst verður komizt, að þeir hafi orðið á árinu 1929. Ég sé þó ekki ástæðu til að lesa hér upp alla þessa skrá, en til gamans og fróðleiks skal ég lofa mönnum að heyra, hvert varð meðaltal nokkurra helztu tekjuliða þessi 3 ár: Fasteignaskattur ........ 263 þús. kr. Tekju- og eignarskattur...... 1.200 - - Lestagjald ............... 51 - - Aukatekjur .............. 555 - - Erfðafjárskattur ......... 43 - - Vitagjald ................ 431 - - Stimpilgjald .............. 397 - - Útflutningsgjald .......... 1.210 - - Áfengistollur ............. 508 - - Tóbakstollur ............. 1.094 - - Kaffi og sykurtollur ...... 1.166 - - Annað aðflutningsgjald ... 257 - - Vörutollur .................. 1.610 - - Verðtollur ............... 1.600 - - Gjald af sætindagerð ............ 99 - - Pósttekjur .............. 561 - - Símatekjur 1.630 þús. kr. Víneinkasala ............. 618 - - Um tvo af þessum liðum, kaffi- og sykurtoll annarsvegar og verðtoll hinsvegar, er þess að geta, að löggjöfin um þá hefir breytzt á þessu tímabili. En þar sem annar hefir hækkað en hinn lækkað, jafnast það nokkurn veginn upp. - Með samanburði á þessum tölum, sem ég nefndi, og áætlunarupphæðunum í fjárlagafrv., geta hv.þdm. nú gert sér nokkra grein fyrir, hvort tekjurnar sé of djarflega áætlaðar. Heildartekjur ríkissjóðs hafa orðið þessar 3 undanfarin ár: 1927 12.862 þús. kr. 1928 .................... 14.409 - - 1929 .................... 16.139 - - Meðaltal þessara 3 ára hefir því orðið 14.470 þús. kr. Nú eru útgjöldin samkv. fjárlfrv. áætluð 12809 þús. kr. Ef gengið er út frá því, eftir reynslu undanfarinna ára, að þau hækki um 15% frá áætlun, þá nemur sú hækkun 1820 þús. kr., en útgjöldin yrðu þá samtals 14629 þús. kr. Eins og ég sagði áðan, er meðaltal tekna síðustu þriggja ára 14470 þús. kr. eða 159 þús. kr. lægra en ætla má, að útgjöldin verði 1931. Ég veit nú ekki, hvað segja skal um þessa áætlun, en yfirleitt fannst n., að tekjurnar myndu hæfilega áætlaðar í frv., en útgjaldahlið þess vera komin eins hátt og frekast væri unnt. Það er alveg víst um ýms útgjöld, sem gera munu vart við sig, þótt þau séu ekki talin í frv., t. d. sá kostnaður, sem ríkissjóði verður af stofnun Útvegsbankans. Sumir liðir í kostnaðaráætluninni eru einnig alltof lágt áætlaðir, t. d. viðhald þjóðvega. Eftir áliti vegamálastjóra getur það vel komizt upp í 400–500 þús. kr., en er í frv. áætlað aðeins 200 þús. kr. Nú hefi ég heyrt, að til standi að koma fram tekjuaukafrv., sem einmitt stendur í sambandi við viðhald þjóðveganna. Það er frv. um innflutningsgjald af benzíni, sem 4 af 5 fjhnmönnum í hv.Nd. munu flytja. Er búizt við um 200 þús. kr. tekjuauka af því, ef fram gengur, og mætti þá ætla, að tekjur og gjöld ríkissjóðs stæðu nokkuð í járnum. Ég mun nú ekki hafa þennan inngang lengri, en sný mér að einstökum brtt.fjvn. á þskj. 497. Fyrsta brtt.fjvn. er við 2. gr. 17, og er þar lagt til að hækka áætlaðar tekjur af verðtolli um 60 þús. kr., úr 1.700 þús. kr. í 1.760 þús. kr. Ég skal geta þess, að það kom mjög fram í n., að algert álitamál væri, hvort rétt myndi að hrófla við tekjuhlið fjárlagafrv. Nú er í frv. nokkur tekjuhalli áætlaður, og var það víst álit allra nm., að ekkert breyttist sú raunverulega niðurstaða um hann, hvort sem það yrði ofan á að samþ. þessa brtt. eða ekki. En elzti og reyndasti maður n. benti á, að varhugavert væri að fara inn á þá braut að samþ. fjárl. með tekjuhalla. Þessi till.fjvn. um 60 þús. kr. hækkun á tekjuáætluninni, mætti þá jafnframt skoðast sem yfirlýsing n. um það, að hún felli sig ekki við meiri hækkun á gjaldahliðinni en til jafns við þessa upphæð. Bæði mun hún sjálf ekki bera fram frekari brtt., og eins standa saman gegn brtt. frá öðrum, er gætu komið gjöldunum fram úr því, að jöfnuður verði á tekjum og gjöldum í frv. Ég held, að mér sé óhætt að leggja fullt eins mikla áherzlu á þetta atriði eins og hitt, að síðastl. ár var verðtollurinn um ½ millj. kr. hærri en hann er nú áætlaður. Brtt. IV. og VI., sem eru næstu brtt.n., eru aðeins orðabreytingar, sem ástæðulaust er að tala um. Brtt. X. er um 2.000 kr. hækkun á fé því, sem ætlað er til stundakennslu við menntaskólana, og eins og stendur í b.-lið brtt., má verja allt að 2.000 kr. af þessari upphæð til stundakennara í námsgreinum þeim, sem Guðmundur Bárðarson kennir. Svo stendur á þessari brtt., að G. B. hefir sótt um eins árs frí frá kennslustörfum, en fá samt að halda fullum kennaralaunum. Ætlar hann að nota þennan tíma til að vinna úr jarðfræðirannsóknum sínum og ganga frá vísindariti um þær. Fjvn. fannst rétt, að orðið yrði við þessari beiðni, og þessar 2.000 kr. eru mismunurinn á launum hans og venjulegum stundakennslutaxta. En þennan mun yrði að bæta þeim manni að einhverju eða öllu leyti, sem tæki að sér kennslu G. B. Næst kemur brtt. XXXI. í 4 liðum, a.– d. a-liður er aðeins tilfærsla. Fjvn. kunni því betur að hafa allar slíkar heimildir saman í 22. gr. fjárl. Í hinum liðunum er það lagt til, að 3 hreppsfélögum sé gefinn upp ýmist nokkur hluti eða öll skuld þeirra til ríkissjóðs. b.-liður er um að gefa Árneshreppi í Strandasýslu eftir ½ ef 11.650 kr. skuld hans við ríkissjóð, c.-liður er um að gefa Grunnavíkurhreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu eftir kr. 262,50 og alla ógreidda vexti, gegn því að hreppurinn greiði eftirstöðvarnar, 3.000 kr., með jöfnum afborgunum í næstu 12 ár. d.-liðurinn er loks um að gefa Gerðahreppi í Gullbringusýslu eftir skuld hans við viðlagasjóð, að upphæð 37 þús. kr. Ég vil geta þess, að fjvn. er öll sammála um að gefa upp þá fjárhæð, sem um ræðir í d.-liðnum, með því að þetta sveitarfélag er alveg sérstaklega illa stætt. Sveitarsjóðurinn skuldar nú um 30 þús. kr. umfram eignir og íbúarnir eru mjög fátækir. Ómagaframfærslan er eindæma þung í þessum hreppi, um 158 kr. á hvern verkfæran mann á ári, þar sem meðaltalið á öllu landinu er 43 kr. á hvern verkfæran mann. - Um hina hreppana tvo orkar meira tvímælis, því að það er a. m. k. vafamál, hvort þeir geta ekki greitt þessar skuldir að fullu. N. þótti þó rétt að bera brtt. fram, þar sem þær eru gerðar í fjmrn. að yfirveguðu ráði, og koma ennfremur til að flýta fyrir því, að eftirstöðvar tveggja lánanna séu greiddar. Brtt. XXXVI er aðeins afleiðing af brtt. XXXI a, og þarf það ekki skýringa. Get ég svo látið útrætt að sinni.

Erlingur Friðjónsson Líklega má segja, að ég eigi allríflegan skerf af brtt. þeim, sem nú eru bornar fram, en þó finn ég enga sérstaka hvöt hjá mér til að afsaka þetta. Afstaða mín sem fulltrúa þess kjördæmis, sem ég er kosinn fyrir, er nokkuð önnur en ýmissa annara hv.þdm., einkum liðsmanna hæstv. stj., sem hafa aðstöðu til að fá nauðsynlegar fjárveitingar til sinna kjördæma teknar upp í fjárlagafrv., áður en það er lagt fyrir Alþingi. Er það ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að slíkir menn þurfi færri brtt. að bera fram. Einnig er það kunnugt, að mjög ríflegum hluta af tekjum ríkissjóðs er fyrirfram ráðstafað með lögum til ræktunar og nýbygginga í sveit, auk allra fjárveitinganna, sem æ eru í fjárl. til vega, brúa og síma um sveitirnar. Ég er ekki að finna að þessu í sjálfu sér, en vil aðeins minna á, að af þessum ástæðum er það einnig eðlilegt, að kaupstaðarþm., eins og ég, beri fram meira af brtt. en þm. fyrir sveitakjördæmin. Áður en ég vík að brtt. mínum, vil ég minnast örlítið á ræðu hv.frsm. og þá einkum það, sem hann minntist á hækkun á einum áætlunarlið í tekjubálki frv. Ég greiddi ekki atkv. með þessari brtt. innan fjvn., þar sem mér þótti þegar nógu langt komið í hv.Nd. í hækkuninni á þessum liðum. Ég mun að sönnu ekki hafa greitt atkv. gegn brtt. innan n. og talaði lítið á móti henni. Þó mun ég hafa látið þá skoðun í ljós, að ég teldi þessa ekki þörf, meðfram fyrir þá sök, að nú er komið hingað frv. til l. um einkasölu á tóbaki, sem líklegt er að gangi fram og auki tekjur ríkissjóðs til nokkurra muna. Því finnst mér, að frv. megi ganga aftur til hv.Nd. án breytinga á tekjuhlið þess. Þar mætti síðan breyta tekjuáætluninni, ef svo sýndist, eftir að tóbakseinkasölufrv. hefði verið samþ. Ég vil geta þess arna til þess að hv. dm. viti, að ég vonast, til, að frv. um tóbakseinkasölu nái fram að ganga. Og þó að fjárl. hækki eitthvað í þessari hv. d., mundi sá tekjuauki alltaf koma á móti. Ég hugsa það verði ekki talið neitt óeðlilegt, þótt útgjöld ríkissj. verði hækkuð dálítið í hv.Ed., þar sem 1/3 hluti þingsins hefir sæti. Og að sjálfsögðu hafa þm. þessarar hv. d. gildar ástæður til að koma með sínar óskir um framlög til ýmislegs, alveg eins og þm. í hv.Nd. Ég ætla þá að víkja að einstökum till., sem ég á, á þskj. 497. Fyrsta brtt. mín er um það, að Þóru Havsteen á Akureyri sé veittur styrkur til þess að koma upp lækningastofu fyrir gigt- og nuddlækningar. Þessi kona hefir verið utan um tveggja ára skeið og lært þar bæði sjúkraleikfimi, gigt- og nuddlækningar, og annað það, sem lýtur að því að hressa upp á líkamann á svipaðan hátt. Hefir hún meðmæli allra lækna á Akureyri, Steingríms Matthíassonar, Valdemars Steffensen, Bjarna Bjarnasonar og Péturs Jónssonar. Telja þeir allir nauðsynlegt, að slíkri lækningastofu sé komið upp á Akureyri. En til þess vantar hana fé. Það mun vera fordæmi fyrir samskonar fjárveitingu, því að Jón Kristjánsson mun hafa fengið meira að segja árlegan styrk til nuddlækninga; og þó að sá styrkur hafi nú verið tekinn út af fjárl., má samt sem áður veita þessari konu þennan styrk í eitt skipti fyrir öll. Það er ekki nema hliðstætt við hitt tilfellið. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta erindi, en legg það undir dóm hv. d. Brtt. mín við 13. gr. lýtur eingöngu að því að ráðstafa þeirri hækkun, sem þegar er gerð á þessum lið nú við 2. og 3. umr. í hv. d. Það vill svo einkennilega til, að það fylgir þessum lið í fjárlagafrv. þannig löguð aths., að uppbótinni sé ráðstafað eftir sömu reglu og 1927. En fyrir það ár er engin regla sett um ráðstöfun á þessu fé; það stendur aðeins: til símritara o. fl., 8 þús. kr. Aftur á móti er sagt í fjárl. fyrir 1928: til símritara og fleiri, eftir sömu reglu og 1927. Þessar reglur eru með öðrum orðum alls ekki til í fjárlagafrv., og því flyt ég till. um, að hækkun þessi skiptist milli allra hlutaðeigandi starfsmanna, hvort sem þeir eru skipaðir eða settir. Þar sem þetta fé er veitt í þeim tilgangi, að landssíminn geti haldið góðum starfsmönnum hjá sér, þá taldi ég nauðsynlegt, að hækkuð væru laun þeirra einnig, sem eru að búa sig undir að verða símritarar, en eru ekki enn skipaðir í neina fasta stöðu. XI. brtt. á þskj. 497 fer fram á, að lagt sé fé til byggingar lesstofu fyrir nemendur Gagnfræðaskólans á Akureyri, og eldhúss fyrir heimavist hans. Þó að þetta skólahús sé nokkuð stórt, þá er það svo fullt, að það vantar tilfinnanlega lesstofu eins og menntaskólinn hér hefir nú nýviðgerða og þykir vera fyrirmynd. Skólameistari gagnfræðaskólans er staddur hér í bænum, og hefir hann skoðað lesstofu menntaskólans og er mjög hrifinn af henni. Þykir honum eðlilegt og sjálfsagt, að gagnfræðaskólinn nyrðra eignist slíka lesstofu. Ennfremur vantar skólann eldhús fyrir heimavistina, og væri mjög heppilegt að byggja þetta tvennt sameiginlega. Skólameistari talaði og um meiri húsaskort, en ég sá ekki fært að fara fram á meiri umbætur nú en þetta. XXI. brtt. eru tveir persónustyrkir. Fyrri liðurinn fer fram á, að Finni Sigmundssyni verði veittar 2.000 kr. - eða til vara 1.500 kr. -, til þess að semja skrá yfir íslenzkar rímur og kanna sögu þeirra. Maður þessi segist hafa lagt nokkra vinnu í það að kanna sögu rímnakveðskaparins frá upphafi. Þessi list kveðskapar er eins og allir þekkja, ævagömul og algerlega sérstæð með okkur Íslendingum, að því leyti ekki sízt, að hún blómgast mest á þeim tímum, þegar lítið ber á öðrum bókmenntum. Er rímnakveðskapurinn yfirleitt mjög sérkennilegur fyrir okkar þjóð. Til þess að geta unnið að þessari rannsókn í framtíðinni kveðst Finnur þurfa að fá nokkuð ríflegan styrk. Sýnist mér sanngjarnt og eðlilegt, að þingið styrki þennan mann til slíks starfs og hefi því leyft mér að flytja þessa brtt. 2. liður þessarar XXI. till. er um að veita Jóhanni Sveinssyni frá Flögu styrk til þess að semja kennslubók í almennri skólasögu, 2.000 kr. - eða til vara 1.500 kr. Maður þessi hefir fengið styrk hjá þinginu áður, til þess að leita sér menntunar í uppeldismálum utanlands. Það sýnir, að hann hefir notið trausts þingsins þá. Þessi hv. d. samþ. þann styrk; býst ég því við, að hann sé að góðu kunnur, og tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa till. Þá er brtt. XYVII., sem fer fram á, að Unni Benediktsdóttur, sem kallar sig Huldu, verði veittar 1.000 kr. sem skáldalaun. Við höfum nú í fjárl. 2 eða 3 skáldkonur. Man ég nú í svip eftir þeim Ólöfu frá Hlöðum og Kristínu Sigfúsdóttur. Sú síðarnefnda hefir 1.000 kr. í skáldalaun. Jafnvel þó að liggi miklu meira eftir U. B. en Kristínu Sigfúsdóttur, þá fer ég ekki fram á hærri upphæð til hennar. Það munu þegar vera komnar út þrjár ljóðabækur eftir hana og fjórar sögubækur og æfintýri. Og nú er í prentun stórt safn af sögum og æfintýrum eftir hana Unnur Benediktsdóttir hefir því lagt fram ríflegan skerf sem skáldkona, og lítur út fyrir, að hún eigi töluvert mikið að leggja fram enn af skáldverkum, enda er hún ekki meira en miðaldra kona. Þá á ég aðeins eftir að minnast á síðustu brtt. mína. Ég talaði fyrir henni við aðra umr. þessa máls. Till. fer fram á ábyrgð fyrir 150 þús. kr. láni til Samvinnufélags sjómanna á Akureyri, til kaupa á fiskiskipum. Eins og ég gat um, hefi ég þegar mælt fyrir þessari till., og tel ég ekki þörf að bæta neinu þar við, með því að tími er naumur og margir þurfa að komast að til að mæla fyrir sínum till. Læt ég því lokið mínu máli, en vænti góðra undirtekta hv.þdm. undir brtt. mínar.

Jón Þorláksson Ég hefi leyft mér að flytja brtt. við 16. gr. 9., viðvíkjandi raforkuveitum til almenningsþarfa. Svo sem sjá má á þskj. 497, XXIII., er hún í tveim liðum. Fer fyrri liðurinn fram á, að burtu falli skilyrði 9. liðs 6. gr., um fimmtungs framlag frá hlutaðeigandi héruðum til rannsóknar raforkumála í landinu. Sama málsatriði var til umr. hér í d. í fyrra, og þótti meiri hl. dm. þá sem ekki væri nauðsynlegt né sanngjarnt að krefja héruðin um sérstök fjárframlög til þessara rannsókna. En það, sem fyrir mér vakti þá eins og nú, er, að ég óttaðist, að slíkt skilyrði mundi valda því, að sjálf rannsóknin yrði ekki eins víðtæk og vera bæri. Það getur sem sé víða staðið svo á, að heppilegast sé að fleiri en ein sýsla komi upp stöð í sameiningu, ef hin bezta tilhögun á að nást í þessum efnum. En nú getur svo farið, að eitt hérað, en annað ekki, vilji leggja fram þetta fé, og yrði í því tilfelli að miða rannsóknina við það héraðið, sem féð leggði fram, en sleppa hinu, sem ekki hefði enn skilið nauðsyn þessara mála. Nú er það augljóst mál, að á þennan hátt verður ekki séð fyrir almennum hagsmunum þjóðfélagsins, svo sem bezt má verða. Nú hefir stj. þegar skipað einskonar n. til þess að hafa slíkar rannsóknir með höndum, samkv. fjárveitingu í yfirstandandi fjárl., og þegar hún er komin á laggirnar, þá er það mjög þýðingarmikið atriði, að hún telji sér ekkert óviðkomandi, sem verða mætti til þess að finna hið haglegasta fyrirkomulag, alveg án tillits til þess, hvort héruðin eru fús til þess að leggja fram fé til rannsóknanna. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þennan lið brtt. að sinni. Annar liður till. er um að bæla nýjum lið við 16. gr. 9., um 75 þús. kr. framlag til taugakerfa í raforkuveitum til almenningsþarfa, - utan kaupstaða átti að standa, en það hefir fallið burtu af vangá hjá prentsmiðjunni eða hjá mér, og er það sennilegra, því ég skrifaði till. í flýti. Ég ber þessa till. fram til þess að minna hv.þdm. á þetta langstærsta hagsmuna- og menningarmál sveitanna, sem ennþá bíður úrlausnar að mestu leyti. Á þinginu í fyrra fluttum við sjálfstæðismenn frv. um að hefja nú á næstu árum nauðsynlegan undirbúning þessara mála, og um að taka ákveðna stefnu um það, að ríkið vilji styrkja þessi fyrirtæki, til þess að jafna aðstöðu þeirra, sem nær búa orkuverunum, og þeirra, sem fjær búa. Allt, sem síðan hefir komið fram í þessum efnum, hefir ótvírætt hnigið að því, að hér sé þessum málum stefnt inn á réttar brautir. Málinu var tekið þunglega af hæstv. stj. og flokk hennar í fyrra, og náði því ekki fram að ganga að því sinni. En nú er svo sterkur skriður kominn á þetta mál, að stj. treystir sér ekki lengur að standa á móti því að öllu leyti, en er nú jafnvel byrjuð að láta framkvæma annan höfuðþátt málsins; hafið undirbúning þeirra rannsókna, sem óhjákvæmilegt er að fram fari áður en langt um líður. Sumstaðar á landinu eru þessi mál komin það langt áleiðis, að gerðar hafa verið rannsóknir og áætlanir um vatnavirkjanir og veiting orku út um byggðir, og er aðeins beðið eftir loforðum um nauðsynleg framlög úr ríkissjóði til taugakerfanna, og hinsvegar útvegun lánsfjár til framkvæmdanna. Þetta á sérstaklega við um Skagafjörð; þar virðist fundin hin heppilegasta úrlausn þess, hvaða fallvötn skuli taka til virkjunar í þessu skyni, enda hefir verkfræðileg rannsókn og undirbúningur farið fram og er nú að fullu lokið. Samskonar undirbúningi hefir verið unnið að á suður- og vesturkjálka landsins vegna þeirra héraða, sem aðstöðu hafa til að nota vatnsorku úr Soginu. Efalaust munu fleiri koma á eftir, og þess vegna hefi ég flutt till. um að taka upp í fjárl. 1931 fjárveitingu til þessara mála, til þess að láta það koma skýrt fram, hvort Alþingi hefir þegar skilið nauðsyn þessa máls, og vill nú fara að sinna því af alvöru. Það hefir nú farið svo um fjárl., að í þessu frv. fyrir 1931 eru gjöldin tveim milljónum króna hærri en í fjárl. 1928, og finnst mér þess vegna, að þegar svo hröð hækkun hefir átt sér stað og tilsvarandi álögur á landsfólkið, þá verði að gera kröfu til þess, að farið verði að sinna að einhverju leyti þeim nýju viðfangsefnum, sem nauðsynlegust verða að teljast. Að vísu eru nokkur ný viðfangsefni tekin upp í fjárl. að þessu sinni og eiga sinn þátt í hækkuninni. Má þar nefna tvo nýja liði við 13. gr., flugferðir og útvarp. Hvað sem kann að mega segja um ágæti þessara nýjunga, má þó óhikað fullyrða, að hvorug þeirra hefir eins mikla og víðtæka þýðingu og veiting raforku út um byggðir og býli landsins, svo fremi að býlin eigi hennar kost við sæmilegu verði. Hvað flugferðirnar snertir, þá tel ég það mjög vafasamt nýmæli að veita 70 þús. kr. til þess að koma þeim á fót, ef svo er álitið, að fyrir þá sök verði fjárveitingar til raforkuveita utan kaupstaða að sitja á hakanum um ófyrirsjáanlegan tíma. Hvað sem segja má um nytsemi flugvélanna, þá hefir þó reynslan sýnt það, að þær hafa ekki enn komið að verulega hagnýtum notum hér á landi, og er þess tæplega að vænta um nánustu framtíð. Þær virðast ekki hafa neina verulega þýðingu fyrir atvinnulífið sem slíkt, nema í tiltölulega fáum tilfellum, svo sem til fiskileita, en fyrir því er séð á annan hátt en með fjárveiting í fjárl. Ég álít það hreina og beina fjarstæðu að taka þessi og fleiri umbótamál upp á arma fjárveitingavaldsins, ef það á að verða til þess, að önnur miklu meiri nauðsynjamál verði látin sitja á hakanum, landi og þjóð til skaða og vansæmdar. Hér er nefnilega um að ræða þá stórfelldustu tilraun til þess að gera landið vistlegra og byggilegra en það hefir verið hingað til, tilraun til þess að gera lífvænlegra að búa í sveitunum og stöðva á þann hátt hinn mikla straum fólks úr sveitum til kaupstaðanna. Á undanförnum árum hefir það verið sameiginlegt stefnumál framsóknarmanna og sjálfstæðismanna að vinna að viðreisn sveitanna. En mönnum þessum skjöplast sýn, ef þeir halda, að það sé hægt að ganga fram hjá þeim atriðum, sem mestu ráða um, er menn velja á milli sveita og kaupstaða. Ef vinna skal að viðreisn sveitanna á heilbrigðum grundvelli, þá er það höfuðatriðið, að gera verður í einu þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til þess að viðreisnin heppnist. Hitt er fálm að taka sumt, en skilja um leið svo mikið eftir, að nægi til þess að athöfnin mistakist. Þetta virðast menn ekki hafa skilið til hlítar, sem sýnilegt er af þeim kulda og þeirri andúð, sem þetta mál hefir mætt, og ekki sízt af hendi þess flokks, sem sérstaklega þykist bera hag sveitanna fyrir brjósti. Ég álít rétt, að þingið taki nú þegar ákveðna afstöðu í þessum málum og sýni það ótvírætt, að ekki er ætlunin að láta sitja við núverandi fjárveitingu til rannsókna, heldur taka upp framkvæmdir þar sem staðhættir leyfa, eins fljótt og frekast er unnt. Ég sé nú fram á það, að ef þessi brtt. mín verður samþ., þá myndi það hafa í för með sér ofurlítinn tekjuhalla í fjárlagafrv., eins og það nú liggur fyrir. En eins og ég álít það alveg þýðingarlaust atriði, hvort tekjubálkurinn í frv. er hækkaður til jöfnunar móti þeim litla halla, 50–60 þús. kr., sem var í frv. eftir 2. umr. hér í hv. d., eins álít ég engu máli skipta, hvort fjárlagafrv., þar sem gjöldin nema 13 millj. kr., er afgreitt með 70 þús. kr. halla eða ekki. Hitt skiptir meiru máli fyrir afkomuna, hvort árferði og stj. eru á þá lund, sem æskilegt er. Tekjuhalli, sem ekki nemur nema örlitlu hundraðsbroti af heildarumsetningunni; er algerlega þýðingarlaus í þessu sambandi. Ég held, að þótt þessi fjárveiting sé ekki stór, þá hafi hún þó þá miklu þýðingu, að með henni sýnir þingið, að það vill taka þetta mál upp til gagngerðrar afgreiðslu, og hefja framkvæmdir þar sem bezt hagar til, í þeirri von að halda þeim áfram eftir efnum og ástæðum í framtíðinni. Mætti þessi afstaða þingsins verða til þess að glæða vonir hjá þeim, sem eru að yfirgefa sveitirnar í vonleysi um það, að þeir tímar renni nokkru sinni upp, er tekið verður að veita orku, ljósi og yl út yfir okkar dreifðu landsbyggðir. Í annan stað gæti þetta orðið til þess að hindra menn í að verja miklu fé til bygginga einkastöðva, sem ekkert liggur fyrir síðar en að verða í veginum fyrir byggðaveitunum, og að verða lagðar niður þegar byggðaveiturnar samt sem áður komast á. Ég skal svo láta útrætt um þessa till., en get vísað til þeirra umr., sem fram fóru í þessari hv. d. á síðasta þingi um samskonar mál. Þá á ég ásamt hv. 1. þm. G.-K. brtt. XXIX á þskj. 497, við 18. gr., um lítilsháttar eftirlaun til fyrrv. símastöðvarstjóra C. A. Möllers. Síminn er ennþá svo ung stofnun, að það má heita, að það sé ekki neitt starfsfólk hans komið í 18. gr. fjárl., þótt svo sé um aðrar hliðstæðar starfsgreinir, svo sem póstmál, vitamál og vegavinnu. Það er nú orðin föst venja, að þegar opinberir starfsmenn láta af störfum sínum fyrir aldur eða heilsubilun, fá þeir lítilsháttar ellistyrk í 18. gr. fjárl. Það stendur nú svo á um þennan stöðvarstjóra, að hann hefir gegnt störfum í 14 ár, árin 1914–1928. Hann er nú 71 árs og varð að segja af sér störfum vegna sjóndepru. Hann hafði áður þjónað erlendri verzlun hér á landi, og meðan verzlunin var við lýði, fékk hann lítilsháttar ellistyrk þaðan. Þessi verzlun er nú liðin undir lok, svo að hann nýtur einskis þaðan, og hefir hann því ekkert sér til framfæris. Okkur flutningsmönnum finnst það nú í beztu samræmi við aðrar gerðir þingsins, að það veiti þessum fráfarna starfsmanni lítilfjörleg eftirlaun, enda hefir hann hin beztu meðmæli frá landssímastjóra til að fá þau. Maðurinn er líka svo til aldurs kominn, að þess er ekki að vænta, að þessi útgjöld hvíli lengi á ríkissjóði. Þá á ég loks brtt. XXXIV., við 22. gr., um að heimila ríkisstj. að greiða víxilskuldir með áföllnum vöxtum vegna byggingar húss þess, sem nú hefir verið tekið til afnota fyrir vinnuhæli á Eyrarbakka, með allt að 8.600 kr. Forsaga málsins er, sem kunnugt er, sú, að stofnað var til húsbyggingar þessarar af stj. sjóðs nokkurs, sem til var á Eyrarbakka. Þessi sjóður, sem nefndist spítalasjóður Eyrarbakka, hafði verið stofnaður aðallega af einum hjónum, en ýmsir síðan lagt í hann. Það var á mestu dýrtíðarárunum, sem í þetta var ráðizt. Byggingin varð miklu dýrari en við hafði verið búizt, en hinsvegar brugðust n. fjárvonir þær, sem hún hafði haft, að nokkru. En n. hafði það sér til afsökunar, að tveir af embættismönnum ríkisins, landlæknir og húsameistari, voru með í ráðum. Landlæknir setti fram sínar kröfur til spítalans og húsameistari ákvað, hvernig þær skyldu uppfylltar. Bygging þessa húss stöðvaðist svo fyrir fjárþröng, þegar húsið var orðið fokhelt. Lánsstofnun sú, sem hafði lagt fram mestan hluta af lánsfé til byggingarinnar, gekk svo að veðinu og var það lagt henni út. Mun það hafa verið Sparisjóður Eyrarbakka frekar en útibúið á Selfossi. Fyrir utan þessa skuld, sem var um 23 þús. kr., hafði n. útvegað nokkurt fé gegn persónulegri tryggingu nm. eingöngu. Þetta voru 2 víxillán, sem með áföllnum vöxtum nema þessum 8.600 kr. Seinna samdist svo um, að ríkisstj. keypti húsið af Sparisjóði Eyrarbakka, til að gera þar vinnuhæli. Var það þá eign Landsbankans, því að honum hafði verið lagt það út á uppboði. Nú vita allir, að það, sem þetta hús var keypt fyrir, er aðeins lítill hluti þeirrar fjárhæðar, sem komin var í bygginguna, því að auk þessa lánsfjár, var í það lagður allur spítalasjóður Eyrarbakka, samskotafé og framlag úr ríkissjóði. Nú er svo ástatt um fyrrv. spítalan. Eyrarbakka, en í henni voru yfirleitt efnaðri menn í því plássi, að líklegt er, að ekki sé nema einn eða kannske tveir þeirra, sem borgunarmenn verða fyrir einhverju. Ef nú verður að ganga að þeim fyrir þessum skuldum eða ábyrgðum, er ekki annað framundan fyrir þeim en gjaldþrot. Mér finnst það því hart, að svo skuli fara um þessa menn yrir það eitt, að þeir hafa verið kjörnir til að gegna trúnaðarstarfi í sínu plássi, þ. e. að vera í stj. spítalasjóðsins. Og þótt ríkissjóður borgi þetta, hefir hann samt fengið góð kaup á þessari eign. Ég vona því, að hv.þd. fáist til þess að veita stj. heimild til þess að gera þetta. Ég hefi ekki viljað fara fram á meira. Það er nú á valdi hennar að dæma um, hvort þau rök, sem ég hefi hér fært fram, eru svo sterk, að rétt þyki að inna þessa greiðslu af hendi.

Ingvar Pálmason Mitt nafn er tengt við nokkrar brtt. á þskj. 497, og þykir mér rétt að gera ofurlitla grein fyrir því, hvernig á því stendur. Það er þá fyrst brtt. XIII., um utanfararstyrk til Unnar Jónsdóttur. Þessi styrkur til hennar, sem var 1.500 kr., var felldur niður við 2. umr. og, að því er mér virtist, við dálítið óljósa atvgr. Það var dálítill hiti í mönnum, og var ég þess vegna ekki alveg viss um, að þeir vildu fella þennan styrk niður. Þetta gaf mér tilefni til að flytja samskonar styrk aftur, en hafa upphæðina lægri. Ég þarf ekki að bæta miklu við það, sem ég sagði við 2. umr. þessa máls. Ég skal þó geta þess, að stúlka þessi er fyrir skömmu komin úr utanför frá því að nema þennan starfa. Því var ekki talin þörf á að veita henni þennan styrk. Þessu vil ég mótmæla. Þótt það sé rétt, að hún hafi verið að námi utanlands, þá var námstíminn ekki svo langur sem æskilegt hefði verið. Það er víst, að hún hefir fengið fulla viðurkenningu fyrir hæfileikum sínum, en hún óskar að eiga kost á meðan hún er ung að fullkomna sig betur. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta en vænti þess, eftir atkvgr. við 2. umr. að dæma, að þessi styrkur verði aftur tekinn upp. Þá á ég næst brtt. XVII., um að veita Sigurði Skagfield 1.500 kr. til lokanáms í, sönglist. Hv. þdm. munu, eins og svo fjölmargir Íslendingar, hafa heyrt þennan efnilega söngmann syngja og fundið, að hér er um einn af okkar efnilegustu söngmönnum að ræða. Hann byrjaði söngnám um 1920 með góðum meðmælum frá séra Geir Sæmundssyni. Hygg ég, að hann hafi hvatt hann til þessa náms. En allir vita, að söngnám er dýrt, tekur langan tíma og kostar mikla ástundun. Þessi maður mun nú allmiklum skuldum hlaðinn vegna námsins. Ég hefi heyrt, að hann hafi gert sér vonir um að fá styrk frá menntamálaráðinu, en það mun hafa brugðizt, og er hann nú vondaufur um að geta haldið áfram þessu námi. Er það því ömurlegra, þar sem þessi maður er nú að enda sitt langa og dýra nám. Hefi ég það eftir góðum heimildum, að hann ætli nú að dvelja í Prag til þess að njóta að síðustu kennslu mjög frægra söngmanna. Ég tel rétt að geta þess, að mér er ekki kunnugt um, að þessi maður hafi notið nokkurs opinbers styrks nema einu sinni, og mun það þá hafa verið 800 kr. Ég vona því, að þessari kröfu sé svo í hóf stillt, að hv. d. geti fallizt á hana. Þá á ég brtt. XXII. Hún er þess efnis, að af fé því, sem Búnaðarfélagi Íslands er ætlað, verði ákveðnar 8.000 kr. til Kvenfélagasambands Íslands. Ég flyt þessa till. í samráði við annan búnaðarmálastjórann, og hefi ekkert um hana að segja annað en það, að ég hygg að Búnaðarfélagið hafi lagt þetta fram til að styðja þetta samband, og því hygg ég fara vel á því, að Búnaðarfélagið, sem hefir ríflegan styrk úr ríkissjóði, leggi nú fram 8.000 til Kvenfélagasambandsins, sem það telur sig vanta. Annars er ég málinu ókunnugur, en legg það nú undir úrskurð hv. d. Þetta er engin hækkun á fjárl., heldur aðeins tilfærsla og að mínum dómi sanngjarnt, því það verkefni, sem þetta samband hefir, virðist mér heyra undir búnaðarmál landsins. Þá á ég brtt. XXV., um að framlagið til að gera lagastiga í Lagarfoss hækki úr 1/3 kostnaðar upp í 3/5 kostnaðar, eða verði allt að 6.000 kr. Ég flutti brtt. við þennan sama lið við 2. umr., en hún var þá hærri. Ég lýsti þá, hver ástæða væri fyrir því, að ég fer hér fram á hærra framlag úr ríkissjóði en venja er til um samskonar fyrirtæki. Tel ég óþarft að færa þau rök hér fram aftur. Svo óheppilega vildi til við 2. umr., að þá var prentvilla í till., og getur það hafa valdið nokkru um atkvgr. Þá á ég brtt. XXX., um að heimila stj. að endurgreiða Jónasi Lárussyni 4.000 kr. upp í kostnað við sýningu íslenzkra matvæla í Kaupmannahöfn 1926. Sýning Jónasar Lárussonar var kunn á sínum tíma, og heyrði ég ekki annað en að allir tækju þá undir það, að þessi tilraun hans væri lofsamleg og virðingarverð. Ummæli danskra blaða sýna líka, að þessi sýning vakti mikla eftirtekt og varð landinu til sóma. Kostnaðurinn við þessa sýningu varð um 6.000 kr., og varð Jónas að greiða hann úr sínum vasa. Þessi tilraun hans var gerð til þess að kynna vöru landsins og auka skilyrðin fyrir afurðasölunni. Mér virðist því sanngjarnt að láta hann ekki einan bera hallann af þessari sýningu. Ég var í nokkrum vafa um, hvar ég ætti að setja þetta. Það hefði að vísu farið vel að setja það hliðstætt markaðsleit, því að ég hygg, að þessi sýning hafi ekki verið þýðingarminni fyrir þjóðina í heild sinni og markað fyrir framleiðsluvörur okkar, en þótt gerður hefði verið út maður út um lönd til þess að kynna þar vörur okkar. Ég tel því alla sanngirni mæla með þessari till., því að ég lít svo á, að maður verði að grípa hvert tækifæri, sem gefst, til þess að auka markað fyrir vörur okkar. Og þar sem aðalútflutningsvörur okkar eru matvörur, hygg ég það vel vert fyrir það opinbera að athuga, hvort sú aðferð, sem Jónas Lárusson fyrstur manna tók upp, ætti ekki að vera meira notuð en verið hefir. Ég læt þetta svo nægja til skýringar þessari brtt. minni. Vænti ég þess, að hv.þdm. taki till. með skilningi og samþ. hana, og verði þessi aðferð Jónasar Lárussonar meira notuð framvegis en hingað til.

Forseti (GÓ): Útbýtt hefir verið brtt. á þskj. 497 og 499, og verður að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að þær megi koma til umr. og atkvgr.

Jón Baldvinsson Ég er ekki viss um, að allar mínar brtt. séu komnar hingað í d. Sumar þeirra eru víst ennþá í prentun. Mun ég því tala fyrir þeim, sem fram eru komnar, og minnast á hinar um leið. Það er þá fyrst, að ég flyt hér ásamt hv. 2. landsk.till. um að veita Sigurði Skúlasyni 700 kr. til þess að halda áfram rannsóknum í menningarsögu þjóðarinnar. Hann var einn af þeim, sem voru í syrpu þeirri, sem felld var hér um kvöldið að tilhlutun fjvn., án þess að nokkur vissi, hvernig menn myndu snúast gegn hverjum einstökum. Við hv. 2. landsk. höfum nú tekið þennan mann hér upp, og álítum rétt að veita honum styrk til ritstarfa. Hann hefir líka þau meðmæli frá þeim mönnum, sem hann bezt þekkja, að hann sé líklegur rithöfundur einmitt á því sviði, er hér um ræðir. Hann hefir þegar safnað drögum til þriggja annara rita, sem hann hefir mikinn hug á að ljúka á næsta ári. Styrkur sá, sem þessi maður hefir notið undanfarin ár, virðist því ætla að bera góðan árangur. Annars hefi ég hér ummæli sagnfræðings Páls Eggerts Ólasonar, og held ég, að ég þurfi ekki að koma með meiri meðmæli en vitna til þeirra. Ég ætla, að hann láti ekki meðmæli nema hann geti við þau staðið. Vænti ég þess svo, að hv. d. samþ. þessa till., því hér er ekki um stórt fjárframlag að ræða.

Má maður heyra meðmælin?

. Já, þau hljóða svo: „Herra mag. art. Sigurður Skúlason hefir um undanfarin ár lagt mikla stund á menningarsögu Íslendinga á síðari öldum, einkum allt það, er varðar galdra og hjátrú. Hann er hinn mesti iðjumaður og situr öllum stundum í bóka- og handritasöfnum. Er hann efalaust manna bezt að sér í þessu höfuðviðfangsefni sínu. Ætti og þá að vera mikill fengur í ritum frá hendi hans um það efni. Reykjavík 21. jan. 1930. Páll Eggert Ólason“. Ég held því, að hv.þm. Snæf. hafi sannfærst af þessum meðmælum, ef hann hefir verið í vafa áður, og veiti þessari till. fylgi sitt. Ásamt hv. 1. þm. G.-K. flyt ég XVIII. till. á sama þskj., um styrk til Eggerts Stefánssonar söngvara. Eggert Stefánsson er þegar orðinn þekktur söngvari, bæði hér og annarsstaðar. Ég þykist ekki þurfa að mæla með honum; fólkið hefir sjálft gert það með því að sækja koncerta hans og sýna honum fulla viðurkenning. Og það er svo um Eggert Stefánsson, að þó að hann sé orðinn þekktur maður, hefir hann aldrei fengið styrk frá Alþingi. Hann var verzlunarmaður hér í Reykjavík áður en hann hóf söngnám sitt, og brauzt síðan áfram af eigin rammleik og með stuðningi ættmenna sinna. En hann hefir ekki viljað láta í ljósi óskir um styrk af opinberu fé, fyrr en hann gæti lagt fram sannanir um, að hann væri þess verðugur. Af þessum ástæðum er upphæðin, sem farið er fram á, nokkuð hærri en venja er, enda er sá varnagli sleginn, að upphæðin skuli greidd í eitt skipti fyrir öll. Ég veit, að hv.þm. eru svo staðfastir, að ef slíkt er samþ., mundu þeir ekki líta við því, þó að einhverjum dytti í hug að bera fram samskonar beiðni aftur, enda höfum við fordæmi þess. Sennilega hefir Eggert Stefánsson gert meira en flestir aðrir listamenn til að kynna Ísland og Íslendinga út á við. Hann hefir haldið koncerta í helztu stórborgum Norðurálfunnar, London, París, Khöfn og víðar, við góða aðsókn og lofsamleg ummæli. Ég veit, að hér í landi kom fram fyrir nokkrum árum hörð gagnrýni á Eggert Stefánsson frá ýmsum listdómendum, en þessa gagnrýni hefir hann gersamlega slegið niður með söng sínum, og það sýnir bezt, hversu góður söngvari hann er. Það er ekki lítið í það varið, ef menn, sem tekið er eftir erlendis, bera það með sér, að þeir eru frá Íslandi. Ég hugsa, að ekki sé tekið eftir okkur annarsstaðar fyrir annað meira en Einar Jónsson myndhöggvara, en lítil þjóð eins og við þurfum ýmislegt að gera til að vekja á okkur athygli og sýna, að hér býr menningarþjóð, en engir skrælingjar. Ég þykist því viss um, að hv.þm. munu veita þennan styrk. Þó að upphæðin sé nokkuð há, 3.000 kr., er hún ekki mikil, ef borið er saman við fjögra og jafnvel sex ára námsstyrki, sem oft eru veittir, þótt ekki séu háar upphæðir í hvert sinn. Næst kemur XIX. till., um styrk til Árna Kristjánssonar, píanóleikara. Ég flutti þessa till. við síðustu umr. og færði fram ástæður fyrir henni. Árni Kristjánsson er óvenjulegum gáfum gæddur, að dómi allra, sem til þekkja. Ég lagði fram meðmæli við síðustu umr., en hefi enn fengið meðmæli frá Páli Ísólfssyni. Ég held, að það hafi verið fyrir einhvern misskilning, að þessi till. féll við síðustu umr. Ég tel víst, að ef menn hefðu verið búnir að gera sér grein fyrir, hvað um var að ræða, hefðu þeir samþ. hana. Ég flyt ásamt hv. 2. þm. S.-M. eina till. á þskj. 499, um 1.200 krónur til Benedikts Björnssonar á Húsavík, til ritstarfa. Þetta var samþ. í Nd. Ég skal nú játa, að ég er ekki kunnugur þessum manni, en þeir sem til þekkja, álíta hann mjög efnilegan rithöfund. Hann er Þingeyingur, en eins og menn vita, er næstum því hver Þingeyingur vísindamaður og rithöfundur. Þessi maður er, sem sagt álitinn mjög efnilegur, og ég vil mæla hið bezta með, að honum verði veittur þessi styrkur. Benedikt vísar um upplýsingar til ýmissa merkra manna, svo sem Tryggva Þórhallssonar ráðh., Jónasar Jónssonar ráðh. Guðm. Thoroddsens prófessors, Páls Eggerts Ólasonar prófessors og Benedikts Sveinssonar forseta. Þá á ég aðeins eina till. eftir, en hún er ekki komin. Ég vona samt, að hæstv. forseti leyfi mér að fara nokkrum orðum um hana nú þegar. Hún er þess efnis, að Snorra Arinbjarnar verði veittur 1.200 króna styrkur. Þessi maður er héðan úr Reykjavík og hefir stundað nám undanfarið í Oslo. Þaðan hefir hann ágætis meðmæli frá kennara sínum, Axel Revold. Þeir, sem vilja kynna sér þetta, geta að sjálfsögðu fengið að sjá fylgiskjölin hjá mér. Ég ætla að vera fáorður um þessa till. Þessi maður hefir ágæt meðmæli og þykir efnilegur. Það er satt, að mikið er veitt af þessum styrkjum, og þó er um meira sótt, svo að það er nokkur vandi fyrir hv.þm. að ákveða, hverja þeir eigi að styrkja og hverja ekki. En það er réttara að veita 1.000 krónum meira í því trausti, að maður gangi ekki fram hjá þeim hæfileikamönnum, sem gætu orðið landi og þjóð til stórsóma. Mörg listamannsefni hafa farið forgörðum, af því að þeim hefir enginn sómi verið sýndur. Ég ætla að leyfa mér að bera fram fyrirspurn, til hæstv.dómsmrh. Á undanförnum árum, meðan stj. borgaði út styrk til stúdenta, var styrkurinn borgaður með gengismun á danskri og ísl. krónu. En eftir að menntamálaráðið tók við þessu; er mér sagt, að fjárhæðin í íslenzkum krónum hafi ekkert hækkað og enginn gengismunur sé borgaður. Þetta munar stúdenta miklu, og nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvernig á þessu standi. Þessi regla hefir hvergi verið tekin upp nema hjá stúdentum. Kóngurinn fær útborgaðan gengismuninn og sömuleiðis sendiherrann. Ég vil mælast til, að hæstv. stj. leiðrétti þetta. Ég held, að stúdentarnir hafi á sínum tíma flotið með kóngi og sendiherra, þegar þeim voru ákveðin laun, en það er mjög óréttmætt að draga nú af fátækum námsmönnum, en láta hitt halda sér.

Guðmundur Ólafsson *) Ég flyt eina litla brtt., sem ég þarf ekki að fara mörgum orðum um til að skýra fyrir hv. d. En það, sem kom mér til að standa upp, var það, að mér fannst það á vanta, að hæstv. fjmrh. beiddi um orðið. Ráðh. eru vanir að gera það snemma, til að þakka fjvn. fyrir hennar gerðir. Nú held ég, að hv.n. hafi verið farið að leiðast eftir þakklæti frá hæstv. ráðh., en þó að mitt þakklæti sé lítils virði, get ég ekki annað en látið það í ljósi. Í fjárl. var 51 þús. kr. halli og það er n. verk, að þetta var strax lagað, með því að hækka einn tekjulið um 60 þús. kr. Þegar þetta er búið, fer hv.n. að laga málið á sumum liðum í fjárl., og ég er henni þakklátur, því að á því var full þörf. En eitt hefir hv.n. skotizt yfir. Hún hefir ekki búizt við, að við dm. færum að auka útgjöldin, því að ef samþ. verður, þó að ekki sé nema minni hl. af hækkunartill. okkar dm., verða fjárl. ekki betri útlits en þau voru áður. En í staðinn fyrir þetta hefir það líklega átt að koma hjá hv. frsm n., að hann skýrði d. frá, hvernig farið hefði um tekjurnar undanfarin ár. Hann sagði, að þær hækkuðu alltaf, þær hefðu hækkað mest, síðastliðið ár og svo var á hv.frsm. að skilja, að við mættum vera vongóðir um, að þær héldu áfram að hækka. Ég vildi nú óska, að þetta yrði svo, þó að ég sé ekki eins bjartsýnn á það og hv.frsm.Brtt. hv. dm. sýna þó, að þetta er þeirra dómur. Það er ekki vandfarið með fjárl. ef alltaf má treysta þessu: Ég vona nú, að svo fari ekki, að þingið hrökkvi við og sjái, að ekki er takmarkalaust hægt að treysta á betra og betra árferði og meiri og meiri tekjur. Þegar hv.fjvn. var búin að auka tekjurnar, svo að á stóðust tekjur og gjöld, og búin að laga málið, þá fór hún að ákveða, hvað ríkissjóður þyrfti að gefa fátæklingum eftir. Það hefði sjálfsagt ekki gert ríkissjóðnum mikið til, þó að n. hefði gleymt þessu. Mín skoðun er sú, að n. hefði frekar átt að taka einhvern gjaldalið út af fjárl., sem talsvert munaði um, til þess að vega á móti því, sem búast mátti við, að bættist í fjári. Einhver sagði, að hækkanir vegna brtt. dm. mundu nema 200 þús. kr. Þær ganga allar aftur, en eru þó ekki eins og uppvakningarnir, miklu verri viðfangs eftir að búið er að vekja þær upp en í lifanda lífi. Brtt. draga alltaf saman seglin, af þeirri hvimleiðu ástæðu í þingsköpum, að ekki má flytja sömu till. orðrétt aftur. Ég verð að játa, að margar eru brtt. mjög sanngjarnar og eiga við rök að styðjast. En þetta er bara svo takmarkalaust. - Ég hugsa, að ég hafi ekki bætt fyrir mér hjá hv.n. með brtt. minni, en hún er svo ákaflega lágvaxin, að ég vona, að d. sjái sér fært að samþ. hana. Ég fer fram á, að Fiskiræktarfélaginu Blöndu verði greiddur 1/3 kostnaðar við að lagfæra farveg Blöndu undan Enni. Form. félagsins vildi, að ég færi fram á 1/3 kostnaðar við rekstur þessara tilrauna í 4 ár. Við því hefi ég ekki getað orðið, og fer því ekki fram á styrk nema þetta eina ár og ekki hærri en 1/3 kostnaðar, sem kannske má segja um, að sé of lítið. Enda má eflaust segja, að þessir menn, sem standa að Fiskiræktarfélaginu Blöndu, geti orðið landinu til gagns og sóma, ef tilraunir þessar heppnast, engu síður en aðrir, sem hér hefir verið talað um. Þetta mál kom fyrir á þingmálafundi á Blönduósi í vetur, og var þar vel tekið og samþ. með öllum greiddum atkv. Og af því að það er siður hv.þm., þegar þeir þykjast ekki geta skýrt málin nógu vel, að lesa upp úr skjölum, sem þeir hafa með sér, þá ætla ég að lesa upp úr þingmálafundargerðinni það, sem um mál þetta er bókað - með leyfi hæstv. forseta: „Út af tilraunum þeim, sem þegar eru byrjaðar til að koma lagagöngu í Blöndu og þverár hennar, skorar fundurinn á Alþingi að styrkja þær fyrstu fjögur árin, þannig að kostnaðurinn af þeim verði ekki tilfinnanlegur fyrir hlutaðeigendur. Till. samþ. með öllum greiddum atkv“. Ég tel aldeilis víst, þó að hv.þdm. þekki ekki til hlítar, hvernig stendur af sér um þennan félagsskap norður þar, að þá sýni þeir svo mikla sanngirni og mikil hyggindi, að þessi brtt. mín fái flestöll atkv.hv. d. Nenni ég svo ekki að hafa þessi orð fleiri, enda tel ég þýðingarlaust að halda langar ræður um einstakar brtt. við fjárl. *) Ræðuhandrit óyfirlesið.

Jónas Kristjánsson Ég hefi nokkrar brtt. á þskj. 497 og 499, sem ég vona, að hv.þdm. líti með velvild á. Er það hvorttveggja, að hér er aðeins um smáar fjárhæðir að ræða, enda hefi ég ekki verið kröfufrekur í fjárstyrkjum til einstakra manna, hvorki á þessu þingi eða áður. Fyrsta till. er á þskj. 497, IX., og er um 3.000 kr. styrk til Kristins Björnssonar læknis, til þess að ljúka skurðlækninganámi í París. Um mann þennan er það að segja, að hann byrjaði tiltölulega ungur á námi og fór óvenjulega hratt bæði í gegnum menntaskólann og Háskóla Íslands. Sýndi hann, að hann var bæði bráðþroska og ötull og áhugasamur námsmaður með því að ljúka báðum þessum prófum - menntaskóla- og háskóla - á tiltölulega skömmum tíma, og þó með hárri 1 einkunn. Sem ungur kandidat var hann settur héraðslæknir í Hofsós nokkra mánuði og kynntist ég honum þá, auk þess sem hann var hjá mér dálítinn tíma. Skömmu síðar sigldi Kristinn Björnsson til Danmerkur og gekk þar í fæðingarstofnanir og spítala. En áhugi hans stefndi í þá átt að fullkomna sig sem bezt í skurðlækningum, og hvarf hann því von bráðar til Parísar, enda eru þar álitnir beztir og fullkomnastir skólar í þessum efnum. Stríðið gaf læknum þar mikla æfingu í skurðlækningum, enda hafa franskir læknar þótt um langt skeið skara fram úr í „teknik“. Í París hefir Kristinn Björnsson dvalið nálægt fjórum árum og getið sér hinn bezta orðstír, sem má sjá á ágætum meðmælum, er frægir skurðlæknar hafa gefið honum. Hann hafði ætlað sér að geta lokið við námið á næsta sumri, og býst við hann mundi gera það, ef efni væru fyrir hendi, en nú er einmitt efnaskortur farinn að sverfa mjög tilfinnanlega að honum. Faðir hans var í meðallagi efnaður bóndi til að byrja með, en það þarf stórt bú til að kosta mann við nám í París svona langan tíma, eða um fjögra ára bil. Allan þennan tíma hefir Kristinn engan styrk fengið nema frá föður sínum, sem nú er orðinn skuldugur, auk þess, sem nokkrir vinir hans hafa eitthvað hlaupið undir bagga með honum. Hann sótti um styrk til þingsins í fyrra, en fékk þá enga áheyrn. En nú er svo komið fyrir honum, að tvísýnt er um, að hann nái þessu langþráða marki, sem hann hefir sett sér, nema að honum komi hjálp einhversstaðar frá. Ég þekki þennan mann vel og hefi skrifazt á við hann og veit með vissu, að það hefir sorfið svo að honum efnaskortur upp á síðkastið, að hann hefir ekki notið sín til fullnustu við námið. En hann hefir sýnt fram að þessu, að hann er framúrskarandi viljafastur maður, sem ekki gugnar, þó ýmislegt blási á móti. Því hefir hann stundað námið af mesta kappi eins og ég hefi áður sagt, enda er ég viss um, eftir því sem ég þekki til mannsins, að árangurinn af þessu námi hans verður hinn bezti. Það er heldur ekki þýðingarlaust fyrir land og þjóð að fá í læknahóp sinn jafn lærðan og menntaðan mann eins og Kristinn Björnsson. Það getur orðið til mikils góðs fyrir marga. Okkar góðu skurðlæknar fara senn að eldast. Þetta starf slítur mönnum svo að þeir endast illa. Alþingi þarf ekki að, sjá eftir þessum litla styrk og það til manns, sem aldrei hefir notið opinbers styrks áður. Ég vona því, að hv. d. líti með velvilja til þessa manns, er sýnt hefir svo mikinn áhuga og þol að berjast við fátækt árum saman til þess að ná þeirri fullkomnun, sem keppt er að, og veiti þennan styrk. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þessa brtt. en vænti sem sagt, að þessi maður fái þennan umbeðna styrk. Þá hefi ég leyft mér að bera fram brtt. um styrk til annars manns, og er það XX. brtt. á sama þskj.: „Til Þórðar Kristleifssonar, utanfararstyrkur til söngfræði- og söngkennslunáms, 1.000 krónur“. Það hefir verið sagt um íslenzku þjóðina, að hún væri bæði söngvin og sönghneigð. En það varðar miklu hér sem annarsstaðar, að þeir menn, sem ætla að gerast leiðtogar þjóðarinnar og kennarar á þessu sviði, séu starfi sínu vaxnir og sem bezt menntaðir í sinni grein. Ég skal játa, að ég þekki ekki mikið þennan mann, sem hér er um að ræða, en hann hefir fengið beztu meðmæli þeirra manna, er þekkja hann vel og gott skynbragð bera á þessa hluti. Skal ég þar til nefna Pálma rektor Hannesson, Freystein Gunnarsson kennaraskólastjóra, Ingimar Jónsson skólastjóra, fröken Ingibjörgu H. Bjarnason skólastjóra Kvennaskólans í Reykjavík og Pál Ísólfsson organleikara og listamann. Og með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa nokkrar línur úr meðmælum Páls Ísólfssonar. Þar segir svo um Þórð Kristleifsson: „Mér er mjög ljúft að mæla með, að honum verði veittur styrkur til fararinnar. Hann er tvímælalaust lang áhugamesti maður á þessu sviði allra Íslendinga, sem ég hefi þekkt. Og þar sem þar við bætist; að hr. Þórður Kristleifsson er þegar mjög menntaður í sönglist og hefir með góðum árangri kennt þrjá undanfarna vetur tónmyndunarfræði og sýnt miklar gáfur samfara nákvæmni við það starf, virðist mér mega vænta mikils af honum í framtíðinni, ef hann nú fær tækifæri til að kynna sér söngkennsluaðferðir við skóla til hlítar, þar sem þær eru lengst á veg komnar“. Og lík þessu eru flest hin meðmælin, og sé ég því ekki ástæðu til að lesa upp úr þeim. Vænti ég því hins bezta af hv.þdm., er þeir greiða atkv. um þessa litlu styrkveitingu. Þá eru það tveir menn aðrir, sem ég hefi leyft mér að mæla með og gera brtt. um, sem borin er fram á þskj. 499. Það er til Odds Oddssonar, til ritstarfa um íslenzka þjóðhætti, 600 krónur, og til Margeirs Jónssonar, til fræðistarfa, er snerta mál og menningarsögu Íslands, sömuleiðis 600 kr. Báðir þessir menn höfðu sótt til þingsins um allt að 1.500 króna styrk, og voru teknir upp í hv.Nd., en felldir niður hér við 2. umr. Nú er farið fram á að veita þessum fræðimönnum örlitla áheyrn, eða 600 krónur hvorum. Um Odd Oddsson er það að segja, að hann hefir undanfarin ár skrifað ýmislegt um íslenzka þjóðhætti, sem haft er að ágætum. Þeir, sem lesið hafa Eimreiðina undanfarin ár, vita þetta, svo að óþarft mun að fara frekar út í það nú. En maður þessi er aldurhniginn og fjárhagur hans þröngur. Ýmsir merkir menntamenn hafa hvatt hann til að sækja um styrk til þingsins, og fyrir þær hvatir og þörf, og svo af því að hann hefir löngun til að halda áfram að skrifa á meðan heilsan endist, hefir hann snúið sér til þingsins um allt að 1.500 kr. styrk. Og þar sem styrkur þessi hefir verið lækkaður niður í 600 kr., vænti ég, að hv.þdm. sjái sér fært að samþ.brtt. mína. Margeir Jónsson er talsvert kunnur af ritstörfum sínum. Hann hefir meðal annars skrifað talsvert um örnefni, og einkum þó um bæjarnöfn fyrr og síðar. Hann sótti einnig um allt að 1.500 kr. styrk og hefir fengið ágætis meðmæli ýmsra þjóðkunnra fræðimanna, þar á meðal frá Ólafi prófessor Lárussyni, og vildi ég mega, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þetta skjal: „Alþingi hefir stundum að undanförnu styrkt lítilsháttar fræðimenn úr alþýðustétt, er við þjóðleg fræði hafa fengizt. Það mun ekki nema svo ýkja mikilli upphæð samlagt féð, sem lagt hefir verið af mörkum úr ríkissjóði í þessu skyni, en betur færi, að allar fjárveitingar þingsins hefðu borgað sig eins vel og þessar, því eftirtekjan af þeim hefir orðið mikil. Menn þessir hafa unnið starf sitt vel og trúlega og ekki unnið það vegna styrksins, heldur vegna ástar sinnar og áhuga á hinum þjóðlegu fræðum, sem þeir hafa verið að safna. Íslenzk fræði standa líka í óborganlegri þakklætisskuld til margra þessara manna, eins og Sigurðar Vigfússonar, Brynjúlfs frá Minna-Núpi og Sigfúsar á Eyvindará, sem hafa bjargað svo ótal mörgu, er annars hefði glatazt. Verkefnin eru ennþá mörg, sem eftirmanna þeirra bíða. Einn þeirra sækir nú um lítilsháttar styrk úr ríkissjóði til fræðiiðkana sinna. Það er Margeir kennari Jónsson á Ögmundarstöðum. Hann er fyrir löngu búinn að sýna það í verki, að hann er ágætlega til slíkra fræðiiðkana fallinn, svo að fyllsta ástæða er til að vænta þess, að hann verði hinn mesti nytsemdarmaður í þjóðlegum fræðum vorum, ef honum endist líf og heilsa, og ef hann efnahags síns vegna getur gefið sér tóm til að fást við þau. En hann er fátækur einyrki, og þess er engin von, að hann geti framvegis gefið sig við fræðistörfum, nema hann njóti til þess einhvers fjárstyrks. Ég vil því mæla hið bezta með umsókn hans. Ég er þess fullviss, að Margeir Jónsson vinnur margfaldlega fyrir styrknum, sem hann sækir um. Ég er þess jafnframt fullviss, að það væri mikið tjón fyrir þjóðleg fræði vor, ef maður með jafn miklum áhuga á þeim og Margeir Jónsson hefir, og jafnvel til þess fallinn að vinna þeim gagn, fengi vegna fjárskorts ekki notið sín við þau. Margeir Jónsson hefir sérstaklega haft áhuga á söfnun örnefna og unnið að henni eftir föngum. Geri ég ráð fyrir, að hann myndi einkum snúa sér að örnefnasöfnun framvegis, ef hann á þess nokkurn kost. Er það svið þjóðlegra fræða vorra, sem einna mest hefir verið vanrækt hingað til og þó er næsta mikilsvert. Týnast og örnefni nú sem óðast um landið, svo að ekki er seinna vænna að safna þeim. Geti Margeir Jónsson fengið tækifæri til að gefa sig að þeirri söfnun, þá er það víst, að síðari tímar munu telja mikinn feng að starfi hans og ekki sjá eftir fénu, sem honum hefir verið veitt til þess úr ríkissjóði“. Það er nú um fátæka einyrkja úr bændastétt að segja, að það þarf ekki lítinn áhuga til að afkasta eins miklu í ritstörfum og Margeir Jónsson hefir gert. Það þarf mikla elju til þess að inna slík störf af höndum svo vel sé, því að öll vinna er svo dýr, að einyrkjabændur hafa ekki ráð á að kaupa hana. En áhuginn og dugnaðurinn hefir borið Margeir Jónsson áfram, og þess vegna hefir hann orðið jafn liðtækur við ritstörfin og raun ber vitni um. Vona ég því, að hv. d. sjái sóma sinn í því að veita Margeiri Jónssyni þessa litlu viðurkenningu með því að samþ.brtt. mína. Upphæðin er þó aðeins tæpur helmingur af því, sem hann fór sjálfur fram á að sér væri veitt, og ætti hv. d. því fremur að geta fallizt á að veita þessa litlu upphæð.

Forseti (GÓ): Útbýtt hefir verið brtt. á þskj. 503 og 511, og ennfremur hafa mér borizt þrjár skriflegar brtt. Verður að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að þessar brtt. megi koma til umr. og atkvgr.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég flyt hér brtt. á þskj. 497, XXXII., um það að heimila stj. að láta athuga og gera áætlun um endurbyggingu sjóvarnargarðs á Siglufirði og greiða síðan úr ríkissjóði heiming kostnaðar við framkvæmd verksins, gegn jafnmiklu frá Siglufjarðarkaupstað. Það eru nú liðin 8–10 ár síðan gerður var sjóvarnargarður á Siglufirði. Þannig háttar til, að í stórflóðum og miklum sjávargangi gengur sjór yfir Siglufjarðareyri, brýtur hana að norðanverðu, gengur upp í kaupstaðinn, svo að flæðir í kringum hús á eyrinni. Þegar garðurinn var gerður, lagði ríkissjóður fram helming kostnaðar. Eyrin er eign ríkissjóðs, og þess vegna þótti rétt, að hann legði fram helming kostnaðar til móts við íbúana, til þess að vernda eyrina og hús og aðrar eignir, sem á henni standa. Nú er það komið í ljós, að þessi garður nægir ekki til þess að varna því, að sjór gangi yfir eyrina. Nú fyrir skemmstu í vetur urðu mikil spjöll af sjávargangi, ekki einasta hjá íbúum kaupstaðarins, heldur einnig á eignum ríkissjóðs. Hefir nú þegar nokkuð verið athugað, hvað þyrfti að gera til þess að fullkomin vörn sé gegn flóðum, en ekki verið gerð fullnaðaráætlun. Það er því ekki hægt að segja að svo stöddu, hver kostnaðurinn verður. Ég tel sjálfsagt, að aðiljar leggi fram fé til verksins í sömu hlutföllum sem áður. Það getur valdið miklu eignatjóni, ef sjór nær að flæða upp í kaupstaðinn, auk þess sem eyrin er í hættu að eyðast og brotna upp. Vildi ég mega vænta þess, að hv. d. sæi sér fært að veita slíka heimild, en út í þetta verður vitanlega ekki lagt, nema Siglufjarðarkaupstaður leggi fram sinn hluta kostnaðarins. Samskonar till. kom fram í hv.Nd., en féll með tiltölulega litlum atkv. mun, og mun það að miklu leyti hafa stafað af mistökum. Ég skal ekki tala langt mál um brtt. við þessa umr.Hv. fjvn. flytur fáar, og í raun og veru hefir engin þeirra áhrif á fjárhagslega niðurstöðu fjárl. Ég skil það svo, og er þakklátur fyrir, að hún telji ekki varlegt að bæta nýjum, auknum gjöldum á fjárl. N. hefir forðazt að flytja nýjar útgjaldatill. Af því vil ég ráða, að n. muni standa saman í að sjá fjárl. borgið í svipaðri mynd sem frv. er nú. Af 1. brtt.n. sé ég enn ljósar, að þessi stefna vakir fyrir n. N. gerir till. um að hækka tekjuliðina um 60 þús. kr., til að jafna þann halla, sem nú er í fjárl. En. n. verður að gæta þess, að tekjurnar aukast ekki um einn eyri, þótt þessi till. verði samþ. Ég hefi samt ekki á móti því, að svo verði gert. En n. verður að hafa hugfast, að til þess að fá sæmilega útkomu á fjárl., eins og ég veit að hún vill fá, verður að lækka útgjöldin. Ég verð að segja það um brtt. á þskj. 496 og fleirum þskj., að ég undrast þær nokkuð. Hér er sem sagt verið að tína upp flesta þá liði, sem felldir voru við 2. umr. Ég skil ekki, hvernig þeir, sem till. þessar flytja, geta ætlast til þess, að Ed.samþ. nú það, sem hún felldi fyrir fáum dögum. Brtt. þessar eru að vísu flestar smávægilegar, en „safnast þegar saman kemur“, og yrðu allar hækkunartill. á þskj. 496 samþ., nema þær 173 þús., og er þó nokkuð á öðrum þskj. Ef þetta bættist við þann tekjuhalla, sem þegar er orðinn, yrði tekjuhallinn 226 þús. kr., því að frá þessum halla þarf ekki að draga 60 þús. kr. hækkun á verðtolli, af því að sú hækkun hefir engin áhrif á tekjurnar. Mér finnst því, að þessar till. beri vott um talsverða léttúð og lítinn vilja á því að afgreiða fjárl. í sæmilegu horfi. Þær brtt., sem mestri hækkun valda, eru frá hv.þm. Ak. og hv. 3. landsk. Ég býst við, að þeim sé ljóst, að þeir séu að afgreiða fjárl. með tekjuhalla, ef þeir ætlast til, að brtt. þeirra verði samþ. Þessar till. eru þannig vaxnar, að þó að þær séu framtíðarmál, þá er engin sérstök ástæða til að flytja þær nú. Um brtt.hv.þm. Ak. er það að segja, að engar upplýsingar liggja fyrir um þau tvö atriði, sem till. hljóðar um. Hygg ég, að enginn undirbúningur hafi verið gerður um lesstofu í bókasafni skólans, né eldhús fyrir heimavist. Tel ég þetta að vísu framtíðarmál, en ekki tímabært. Um brtt.hv. 3. landsk. um 75 þús. kr. til taugakerfa fyrir raforku í sveitum, er svipað að segja. Enn sem komið er, er þetta hugsjónamál og lítið annað. Áður en hafizt verður handa í þessu efni, verður að rannsaka þetta mál ítarlega og koma sér niður á ýmislegt, sem að því lýtur, eins og t. d. að hve miklu leyti Alþingi vildi taka þátt í kostnaðinum, hvort rafveitur á hinum ýmsu stöðum yrðu dýrar eða ódýrar, en það er auðvitað mjög misjafnt. Ennfremur verður að gera sér ljóst, hvort íbúar hinna einstöku héraða muni geta risið undir rafveitum. Þar sem sveitirnar geta ekki risið undir kostnaðinum, þýðir ekki að leggja rafveitur. Sú reynsla hefir orðið á í öðrum löndum, þar sem rafveitur hafa verið settar upp fyrirhyggjulítið, að héruðin hafa oftlega örmagnazt undir þeim. En af brtt.hv. 3. landsk. verður ekki séð, hvernig á að verja þessu fé, svo að till. er að nokkru leyti í lausu lofti. Hv. 3. landsk. sagði, að útgjöldin á þessum fjárl. væru 2 millj. kr. hærri en 1928, og því skipti ekki miklu, þótt 75 þús. kr. bættust við. Hann minntist á, að í þessu frv. væri lagt fram fé til framkvæmda, sem ekki væru síður vafasamar, eins og til útvarps og flugmála. Ég skal ekki deila við hann um þetta. En þingið hefir ályktað, að útvarpsstöð skyldi verða sett hér upp, og eftir að útvarpslögin voru samþ. vildi þingið, að þegar yrði hafizt handa. Að vísu álít ég, að þetta hefði getað beðið. Um það erum við sammála. Um flugmálin er það að segja, að því má halda fram, að þau hafi ekki fengið nægan undirbúning. En málið hefir fylgi Nd., og er ekkert líklegra en að hún hefði sett fjárveitinguna inn aftur, hefði hún verið felld niður hér í d. En það eru margar framkvæmdir, sem verða að bíða betri tíma, og þá ekki sízt framkvæmdir, sem eru jafn órannsakaðar og óundirbúnar sem rafveiturnar. Ég efast ekki um, að fólkið í sveitunum vilji fá rafveitur, en það þarf að gera því það skiljanlegt, að það megi ekki taka á sig þær byrðar, sem það getur svo ekki risið undir. Hv. 3. landsk. sagði, að ekki væri nóg að leggja fram fé til rannsókna, heldur þyrfti og að leggja fram fé til framkvæmda. En þá fyrst kemur til framkvæmda, er undirbúningur hefir verið gerður. Hv. þm. sagði ennfremur, að raforkuveitur væru hliðstæðar síma- og vegakerfum. Þó eru rafveiturnar ekki sambærilegar við vegagerðir, því við vegagerðir fara peningarnir ekki út úr landinu. Ég sé, að hv. 3. landsk. grettir sig.  Ég veit, að mál þetta er vel fallið til að koma sér vel við kjósendur, en ég vil ekki í þessu máli fremur en öðrum vinna það fyrir neina kjósendahylli að hrapa að framkvæmdum, þegar um stórmál er að ræða. Þá vil ég minnast á aðra brtt. frá hv. 3. landsk., sem að vísu er smávaxin, en getur þó dregið dilk á eftir sér. Verði brtt. þessi, sem að vísu hljóðar aðeins um 400 kr., samþ., má búast við, að á eftir komi heill hópur manna inn í 18. gr. Hingað til hefir verið sneitt hjá því, að símamenn væru teknir inn í 18. gr., og ef byrjað er á slíku, munu margir á eftir koma, sem hafa líka aðstöðu og sá maður, sem hér um ræðir. Verð ég því að 1eggja eindregið á móti till. þessari. Ég geri ráð fyrir að greiða atkv. á móti flestum brtt. Ég tel það hlutverk mitt, þótt það sé kannske ekki vinsælt hlutverk að hafa gætur á sæmilegri afgreiðslu fjárl.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég á hér örfáar brtt., sem ég vildi gera grein fyrir. Hv. 5. landsk. hefir flutt brtt. um 3.000 kr. styrk handa Kristni Björnssyni lækni til lokanáms í París. Maður þessi hefir verið erlendis nokkur ár og stundað skurðlækningar sem sérgrein. Læknar hafa álit á honum sem efnilegum skurðlækni, þótt hann sé að vísu lítt reyndur enn. Nú þykir mér nokkur hætta á, að brtt. sú, er hv. 5. landsk. flytur, kunni að falla, vegna þess hve þar er farið fram á háa fjárveitingu. Ég hefi nú flutt varatill. um 1.500 kr. handa þessum manni, og vona ég, að hún verði samþ., ef hin verður felld. Um Guðmund Bárðarson er það að segja, að hann er sem kunnugt er einn af okkar allra beztu vísindannönnum. Hann hefir undanfarið viðað að sér ýmsum jarðfræðilegum minjum, en ekki unnizt tími til að vinna úr þeim, sökum kennslustarfa sinna. Nú er ætlazt til, að honum verði veitt tóm til þess, og fer brtt. mín fram á, að veitt verði fé til að launa manni, sem kenni grein hans í menntaskólanum á meðan. Þá hefi ég flutt brtt. um 300 kr. í 18. gr. til Sigríðar Narfadóttur á Gullberastöðum. Hún hefir nú í 30 ár gegnt ljósmóðurstörfum með hinum bezta orðstír og er nú komin um sjötugt. Þetta er alkunn sóma- og myndarkona, sem á þennan styrk fyllilega skilið fyrir vel unnið dagsverk. Á þskj. 511 hefi ég flutt brtt. um, að Jakob Thorarensen skáld verði hækkaður úr 1.000 kr. upp í 1.200 kr. Er það í samræmi við það, að Stefán frá Hvítadal hefir hækkað upp í 1.200 kr. Hefir verið siður, að þessir menn væru jafnir, enda eru þeir frændur. Þá hafði ég flutt till. um, að Guðm. Kamban yrði veittar 2400 kr. í 15. gr., þar eð mér þótti þessi höfundur fullungur til að vera í 18. gr. En þar sem d. virðist hafa fallizt á, að svo skuli vera, tek ég þá brtt. aftur. Þá vildi ég segja nokkur orð um flugmálin. Ég vildi aðeins, að greidd væru atkv. um það á Alþingi, hvort það vill leggja út á þá braut að taka flugmálin að sér sem fastan lið í samgöngukerfi landsins. Menn taki eftir því, að þetta er E-liðurinn í samgöngumálunum; A-liðurinn er póstmál, B-liðurinn vegamál, C-liðurinn samgöngur á sjó, D-liður vita- og hafnargerðir, og E-liðurinn flugmál. Það er alveg rétt byggt í frv. að slá því föstu, að hér sé landið að taka að sér nýjan lið í samgöngumálakerfinu. Nú vil ég ekki neita því, að mjög sé æskilegt fyrir okkur, að flugið komi í framtíðinni til greina sem samgöngubót, og það er vegna þess, hve landið er stórt og fólkið fátt. En það er ekki hægt að segja, að flugið sé enn á því stigi, að það geti komið Íslendingum að verulegum notum. Við verðum í þessu máli eins og t. d. í eðlisfræði og efnafræði og ýmsum vísindum, sem byggjast á kostnaðarsömum rannsóknum, að bíða þangað til niðurstöðurnar eru við okkar hæfi. Við höfum ekki gagn af fluginu, fyrr en stórþjóðirnar eru búnar að koma því á það stig, að það sé við okkar hæfi, án þess að við þurfum að vera tilraunadýr. Það er einn liður í starfsemi Flugfélagsins, síldarleitin, sem er áreiðanlega rétt og Alþingi hefir viðurkennt, með því að tryggja henni vissar tekjur af síldarframleiðslunni. Þetta borgar sig og þar er flugið eins og nú háttar á sinni réttu leið. En yfirleitt hefir það enga verulega þýðingu fyrir okkur, hvort við höfum 1 eða 2 flugvélar til mannflutninga eða póstflutninga, eins og nú standa sakir, því að þessi flutningur verður aðallega að gerast á sjó eða eftir vegunum. Þó að við t. d. fáum flugpóst héðan, yfir Akureyri og til Seyðisfjarðar, þá hefir það ósköp litla þýðingu, meðan samgöngurnar eru annars í sama horfi og fyrr. Hvað skiptir það fólk uppi í Hróarstungu eða Jökuldal, þó að blaðpóstur komi tvisvar í viku til Seyðisfjarðar, ef hann kemur ekki nema mánaðarlega upp á Hérað? Það er ekki til neins að ætla að þrýsta einni grein samgangnanna fram úr öllum hinum. Ég álít því, að það sé í rauninni eðlilegt og gott að styrkja flugvélar til síldarleitar, við það fæst reynsla og framleiðslunni er jafnframt unnið gagn, en um hitt, hvað mikið sé gerandi fyrir, að við séum að gera tilraunir, er það að segja, að þar verðum við að bíða eftir öðrum. Ég geri að vísu hiklaust ráð fyrir, að till. mínar verði felldar, en ég tel rétt á þessu stigi málsins að greina milli þess, sem er við okkar hæfi, og hins, sem er meira á undan tímanum, miðað við okkar kringumstæður. Út af brtt. á þskj. 407, sem hv. 3. landsk. flytur, ætla ég að gefa nokkrar skýringar. Hún er við 22. gr., VII. liður: „Að greiða víxilskuldir með áföllnum vöxtum vegna byggingar húss þess, er nú hefir verið tekið til afnota fyrir Vinnuhæli á Eyrarbakka, með allt að 8600 kr.“ Ég hefði nú haldið, að hv. 3. landsk. væri meiri verslunarmaður en það, að flytja slíka till., því þannig stendur á þessu máli, að þeir menn, sem ætluðu að byggja spítala á Eyrarbakka og gerðu það með lítilli forsjá, byggðu húsið miklu stærra en svo, að þeir hefðu nokkur ráð á að fullgera það. Svo var ýtt á stj., sem þá var, og fengið töluvert meira úr ríkissjóði heldur en samsvaraði framlagi þaðan. En svo stanzaði allt, þegar búið var að leggja í það 120 þús. kr. Það var reynt að fá sýsluna til að taka það að sér, síðan kaþólska trúboðið, en ekkert dugði. Að síðustu varð fyrirtækið gjaldþrota. Landsbankinn hafði veð í húsinu fyrir 20 þús. kr., og hann tekur svo húsið upp í það, sem hann átti hjá skuldunautunum. En þeir, sem þarna töpuðu, voru annarsvegar landið, sem búið var að leggja í þetta marga tugi þúsunda, og svo þeir menn á Eyrarbakka, sem lagt höfðu í þetta. Með gjaldþrotinu var svo saga spítalamálsins alveg búin, ekki aðeins í lagalegum skilningi, heldur og siðferðislega. Því að landið hafði verið herfilega gabbað, með því að það var lokkað til þess að leggja fram fé að því áskildu, að forgöngumennirnir legðu á móti, sem þeir ekki gátu. Svo kemur landsstj. og kaupir af Landsbankanum hússkrokkinn fyrir það, sem Landsbankinn átti í honum, og ekki meira. Ég tók þá þegar skýrt fram, að mér dytti ekki í hug að semja um kaupin á húsinu, nema það fengist fyrir það, sem Landsbankinn ætti hjá því. Bankinn seldi það svo alveg kvaðalaust. Síðan hefir verið gert við töluverðan part af húsinu og því breytt í fangelsi og vinnuhæli. Þarna voru tveir aðiljar, sem höfðu tapað, annarsvegar félagið og hinsvegar landssjóður. Landssjóður tekur húsið út úr neyð, til þess að fá eitthvað fyrir sín miklu útlát. Hinn aðilinn hefði eins getað gert það. Ef fél. hefði tekið það fyrir 28 þús. kr., sem það skuldaði Landsbankanum, þá hefði landið ekkert sagt við því. En ég vil alvarlega vara hv. d. við því að samþ. þessa till.hv. 3. landsk., því að hún á hvorki lagalegan og enn síður siðferðislegan rétt á sér. Þessir menn byrjuðu á fyrirtækinu í ráðleysu og lokkuðu landssjóðinn til útgjalda, þótt því hafi verið snúið nokkuð til góðs aftur, með því að taka það til annara nota. En mér hefði aldrei dottið í hug að byggja fangelsi á Eyrarbakka, ef landið hefði ekki átt þessa eign þar, sem menn vildu reyna að bjarga með einhverju móti. Ef ekki hefði verið þessi aðstaða með húsið, hefði ég heldur viljað láta byggja fangelsi eða vinnuhæli á einhverri hverajörð, t. d. austanfjalls. Þá kem ég að till., sem ég flyt við 22. gr., að stj. sé heimilað að láta reisa vinnu- og hressingarhæli fyrir 30 berklaveika menn að Reykjum í Ölfusi, og taka til þess lán, allt að 50 þús. kr. Ég ætla að útskýra þetta mál lítillega, af því að það er nýtt, og þau gögn, sem ég hefi þar fram að færa, hafa ekki verið lögð fram í þinginu. Í fyrra heimilaði Alþingi stj. að kaupa 5 jarðir í Ölfusi. Það var viðurkennt, að þar væri geysimikil orka og væri æskilegt, að landið réði yfir þessu eins og t. d. fossunum, en að því leyti, sem nánara var tiltekið af mér um framtíðarnotkun jarðanna, var það aðallega í sambandi við spítala og lækningar. Í sumar sem leið fekk ég Þorkel Þorkelsson eðlisfræðing til þess að rannsaka nokkuð þessa eign landsins. Hann hefir að vísu ekki lokið þeirri rannsókn, en hann telur, að alls séu þar um 100 hverir, og af þeim hefir fundizt radíum í tveimur, og það er einmitt nærri bænum á Reykjum, þar sem bezt er fallið til byggingar. Hann hefir ennfremur reiknað út, að það hitamagn, sem á hverjum sólarhring kemur nothæft úr þessum 100 hverum, samsvari 50 tonnum af kolum. Hann reiknar þá með hálfri orku. Öll orkan, ásamt gufu, er þá nálægt 100 tonnum. Þetta er geysimikill auður og tekur langan tíma, þangað til hann er fullnotaður. En það, sem alltaf hefir vakað fyrir mér sem augnabliksþörf fyrir landið, var, hvort ekki væri hægt að nota þessa eign til bjargar í berklaveikismálunum. Þar átti ég við tvennskonar skilning. Annarsvegar að kynni að vera von um, að sjúklingum batnaði betur á þessum stað heldur en á köldum stöðum, en þó sérstaklega, að unnt væri að reka þar spítala ódýrara en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Um fyrri liðinn þori ég ekki að segja mikið, því aðallega er það læknisfræðilegt atriði, hvort hverastaðir með gufu, leðju og radíum séu álitlegir til þess að lækna berklasjúklinga. Ég mun ekki fara langt út í þetta, og það því fremur, sem þeir læknar, sem helzt hafa um það hugsað, eru að vissu leyti eins og leikmenn um þetta, því að fræðilegar tilraunir hafa ekki verið gerðar um það hér á landi. En landlæknir, sem hefir manna mesta almenna reynslu í þessum efnum, álítur, að þetta sé mjög líklegt. Síðar mun ég lesa upp það, sem hann hefir skrifað um þetta. Hitt er aftur alkunna, að í gamla daga, áður en hér voru nokkrir læknar eða berklahæli, þá leitaði heilsulaust fólk til hverastaða, og það voru byggðir húskofar, þar sem fólkið dvaldi og þótti sér batna. T. d. hefir gamalt fólk í Mývatnssveit sagt mér, að brjóstveikt fólk hafi oft farið á þessa staði. Gamlar sagnir eru og um, að lasið fólk hafi komið að Baðstofuhver á Reykjum í Ölfusi, til þess að láta sér batna fyrir brjósti af gufu. Ég fullyrði ekkert um þetta. En ég bæti aðeins við, að sá maður, sem seldi Reyki, Gísli Björnsson, hefir byggt þarna sumarskála, og þar náði dóttir hans góðri heilsu frá því að vera vanheil af brjóstveiki. Kunningjakonur dóttur hans höfðu líka verið þar við brjóstveiki og þótt sér batna. En þetta er aðeins trú fyrir mér, og ég legg ekki meira upp úr því en annari trú. En það er fjárhagslega hliðin, sem er meira en trú, og það er vegna hennar, að ég leyfi mér að bera fram þessa till. um að gerð sé tilraun á Reykjum til að koma upp skýli fyrir vinnufærustu sjúklinga hér. Ég ætla nú að lesa upp úr bréfi landlæknis, með leyfi hæstv. forseta: „Í öðrum löndum, þar sem ég hefi komið, er alstaðar talað um það, að iðjuleysið í heilsuhælunum dragi dáð og dug úr ungu fólki, sem er á batavegi, valdi spillingu. Hvergi mun þetta þó eins átakanlegt og hér á landi, því annarsstaðar er meðaldvalartíminn um sex mánuðir, en hér um eitt ár. Þetta kemur til af tvennu. Annarsvegar er atvinna manna hér yfirleitt erfið, sjómennska eða sveitavinna, miklu minna hér um hæga vinnu en í öðrum löndum. Þess vegna erfiðara að losna við sjúklingana aftur, ef þeir eru ekki albata, og hættara við, að þeim slái niður, þó þeir fari fullfrískir, af því viðbrigðin verða svo mikil frá fullkomnu iðjuleysi yfir í stritvinnu. Hinsvegar er á það að líta, að okkur vantar enn almenna sjúkratryggingu og öryrkjatryggingu, og afleiðingin sú, að berklafólk, sem er í sjúkrahúsum, hálffrískt, hálfvinnufært - það fæst ekki burt úr sjúkrahúsunum, það dvelur þar oft og tíðum miklu lengur en skyldi, til stórkostnaðar fyrir þjóðfélagið. Mér er óhætt að fullyrða, að hér á landi eru að jafnaði í hælum og sjúkrahúsum á annað hundrað berklamanneskjur, sem ekki þyrftu og ekki ættu þar að vera, og er það hlutfallslega ótvírætt miklu meira en í nokkru öðru landi“. Þetta er þá fyrsta athugun landlæknis um þetta mál. Síðan lýsir hann ýmsum tilraunum í næstu löndum, sem gerðar hafa verið um slík vinnuhæli. Ég fer ekki út í það, af því að það er of langt frá því, sem hér er til umr. Síðan heldur landlæknir áfram: „Nú vil ég vekja athygli á því, að hér á landi er fyllsta ástæða til að reyna á einhvern hátt að girða fyrir, að fjöldi af vinnufæru berklafólki lifi í iðjuleysi í sjúkrahúsum landsins á þjóðar kostnað. Verkefnið er afar vandasamt hér sem í öðrum löndum. En mér virðist líka, sem vert væri að reyna að koma upp berklaþorpi í smáum stíl, því að ríkið á jörð, sem ótvírætt er framúrskarandi hentug til þess konar afnota. Ég á við Reyki í Ölfusi. Þar er landrými mikið, ótal hverir og laugar, næg vatnsorka, auðvelt að koma upp litlu raforkuveri. Það er og víst, að gufan úr sumum hverunum er radíumkennd. Sumir ætla, að hveragufa sé einkar holl fyrir brjóstveikt fólk. Það verð ég að telja órannsakað mál, en sannarlega þess vert, að það sé rannsakað. Það, sem ég hefi í huga, er þetta, að fá reistan á Reykjum skála, fyrir svo sem 32 berklaveika karlmenn. Húsið má vera af mjög einfaldri gerð, í líkingu við þau hús fyrir einhleypt fólk, sem ég sá í Papworth Hall á Englandi í fyrra. Ég hugsa mér 16 tveggjamannaherbergi, breiðan gang, eldhús, rúmgott búr, baðherbergi, vatnssalerni. Ég hefi rætt þetta mál við húsameistara, og ætlar hann, að reisa megi þess konar hús fyrir um 50.000 kr. Nú verður spurt: Hvaða vinnu getur berklaveikt fólk fengið á Reykjum, er sé við þess hæfi? Ég tel mjög góðar horfur á því. Jörðin er prýðilega vel fallin til alls konar garðyrkju, en það er sú útivinna, sem bezt er við hæfi berklafólks. Þar mætti og hafa stór vermihús, sem ættu að geta gefið mjög góðan arð. Þar mætti, hygg ég, einnig reka hænsnarækt í stórum stíl með góðum arði. Væri svo til vinnuskáli, þar sem stunduð yrði ýms innivinna, netjagerð, ýmsar smíðar o. s. frv., þá virðist augljóst, að nóg myndi verða um hentuga vinnu bæði vetur og sumar. Sjúklingarnir eiga að fá sanngjarnt kaup fyrir það, sem þeir vinna, og þeir eiga þá líka að borga með sér. En ég geri ráð fyrir, að meðgjöfin þyrfti ekki að vera há. Rekstrarkostnaður yrði miklu minni en í heilsuhælunum, vonandi ekki meiri en 2½ kr. á dag, kannske enn minni. Ég lít á þetta sem tilraun. Ég vil ekki neita því, að hún geti að einhverju leyti misheppnast. En eitthvað verðum við að reyna til að komast úr þeim kostnaðarógöngum, sem við nú erum í með berklafólkið. Reykjavík 11. apríl 1930. Virðingarfyllst G. Björnson“. Af þessu bréfi landlæknis getur hv. d. séð aðalatriðin í þessu máli. Það er öllum kunnugt, að landið borgar nú á hverju ári fram undir 1 milljón kr. í berklakostnað, og þótt gerð sé lítilsháttar tilraun, sem hefir valdið deilum við ýms sjúkrahús landsins, til að reyna að spara, hefir ekki tekizt að draga úr kostnaðinum, heldur aðeins að hindra nokkuð, að hann vaxi eins ört og annars hefði orðið. Kostnaður við berklasjúklinga, sem landið hefir orðið að borga með, hefir farið upp í 10 kr. á dag, en er á Vífilsstöðum tæpar 5 kr., á Kristnesi 4 kr., og ýmis minni sjúkrahús sárkvarta undan því að hafa sjúklinga fyrir 5 krónur á dag. Það er auðvitað gott, að þjóðfélagið reyni að verjast þessum gífurlega sjúkdómi, og það hefir lagt á sig miklar byrðar til þess. En hvergi sést, að berklaveikin sé farin að minnka. Það má segja, að hún hefði orðið meiri, ef fólkið hefði ekki verið einangrað. En kostnaðurinn vex sem sagt hröðum skrefum. Og eitt er óþægilegt í þessum efnum, og það er, að öll venjuleg sjúkrahús fyllast af berklasjúklingum. Það má heita, að öll sjúkrahús í landinu séu orðin undirlögð fyrir berklasjúklinga, og þau telja sér það gróðaveg, eins og sjá má af grein í Íslendingi eftir Steingrím lækni Matthíasson, sem játar, að sjúkrahúsið á Akureyri hafi grætt mikið á undanförnum árum, en hann heldur, að það gangi ekki sem bezt eftir að dagborgunin er komin niður í 5 kr. En þegar aðgætt er, að 5 kr. á dag gera 1.500–2.000 kr. á ári, og þegar maður athugar hinn mikla fjölda sjúklinga, þá verð ég að segja, að þegar við erum dag eftir dag að deila um, hvort þessi listamaðurinn eða hinn eigi að fá 500 eða 600 eða 1.000 kr., þá væri það undarleg léttúð hjá þjóðinni að hugsa ekki um, hvað það þýðir að taka upp á sína arma hundruð manna að meðaltali í eitt ár og suma lengur. Ég hefi álitið, að ómögulegt væri að beita berklavarnalögunum með því að kasta berklaveiku fólki út á gaddinn. Það mundi þingið aldrei vilja gera. En að yfirfylla öll sjúkrahús á dýrustu og þéttbyggðustu stöðum er óskynsamlegt, bæði fjárhagslega og heilsufræðilega. En ég get ennfremur sagt, að þær tilraunir, sem núverandi stj., þingið og undanfarandi stj. hafa gert til þess að koma nýju lagi á berklavarnarkostnaðinn, hafa ekki náð neinum verulegum árangri. Enginn, sem ég hefi talað við um þetta mál, hefir séð aðra leið út úr þessum ógöngum, sem landlæknir kallar svo, en að láta sjúklingana vinna undir eftirliti læknis á ódýrum stöðum. Hvað svo sem hv. d. kann að segja um þessa till., þá er ekki enn nein von að geta greitt úr berklaveikismálinu, nema með því að láta þá berklaveiku vera á ódýrari stöðum en Vífilsst.- og Kristneshæli, og þar væru þeir látnir vinna eftir því sem heilsan leyfði. Í viðbót við það, sem landlæknir hefir sagt, ætla ég að benda á það, að tilætlunin er að byrja með eitthvað á annað hundrað vinnufærra manna, það er fólk, sem er vel rólfært og maður getur gert sér vonir um að geti unnið úti við eða inni á verkstofu. Þá hefir Gunnlaugur Claessen læknir sagt mér, að hann hafi nýlega komið á nýtízku berklahæli í Sviss. Var það einskonar vinnustofa, kölluð Klinikmanufaktur (heilsuhæli, þar sem er unnið). Þar var lítill rafmagnsmótor við hvert rúm. Eins og kunnugt er, er mikil úrsmíði í Sviss. Sjúklingarnir voru nú látnir vinna við rafmagnsmótorinn, og það jafnvel þó að þeir væru svo veikir, að þeir yrðu að liggja á grúfu og styðjast fram á olbogana. Þessir menn gátu unnið fyrir sér og jafnvel meira sumir. Þetta var aðeins tilraunahæli, er sýnir, hvernig aðrar þjóðir leitast við að leysa þetta spursmál, en það verður með því að láta þá sjúklinga vinna, sem til þess eru færir. Mér dettur náttúrlega ekki í hug að gera neina breytingu á heilsuhælunum á Vífilsstöðum og Kristnesi fyrir þetta. Þar eru sjúklingarnir flestir mikið veikir, svo að sumir eru rúmfastir eða aðeins rólfærir, svo það er engin sanngirni, að þeir vinni verulega. En á hælunum í Kópavogi og Hafnarfirði eru á annað hundrað sjúklingar, sem mætti láta vinna nú, ef skilyrði væru til þess. Fyrir þetta fólk borgar ríkið og sýslufélög að minnsta kosti 5 kr. daglega fyrir hvern einstakling. Í bréfi landlæknis lýsir hann hættunni fyrir fólkið sjálft vegna þeirra snöggu viðbrigða að verða að fara út í hið harða starfslíf, sem er hér á Íslandi. Það, sem vakir fyrir mér og landlækni, er að undirbúa hér þessa tilraunastarfsemi. Við viljum reyna lítinn sumarskála, fyrir svo sem 30 karlmenn, við einhvern hver. Við ætlumst til, að hann verði aðeins ein hæð með gluggum móti suðri og lágt undir þak. Það verður ódýrast að hafa það timburhús, enda ætti það að vera nóg, þar sem hitinn er nægur. Skálinn yfir 30 menn mun kosta um 50 þús. kr. Verða það rúml. 1.600 kr. á rúm. Þar sem hitinn er ekki við hendina kostar rúmið á nýtízku spítölum venjulega rúmlega 10 þús. kr. Hælið á Kristnesi, sem er vel vandað, kostaði t. d. um ½ millj., og er ekki miðað við nema 50 sjúklinga, þótt stundum séu þar fleiri. Það væri því afskaplegur munur, ef hægt væri að koma þessum kostnaði niður í 1.200–1.500 kr. á rúm. Læknirinn á Ísafirði er líka óánægður með 5 kr. á dag miðað við rentur og afborganir af dýru húsi, þar sem hvert rúm kostar mikið. Það er því ekkert vit í að vera að reisa dýrt hús í þessu augnamiði meðan þessi aðferð er óreynd. Á Reykjum, þar sem hægt er að byggja heilsuhæli fyrir 100–200 manns, eru 2 ágætar lindir. Önnur lindin er hver og þarf ekki að leggja pípur úr honum og í skálann nema svo sem 100 m. En um 100 m. þar frá er köld lind, og er þar ágætt drykkjarvatn. Um km. frá þessum sjúkraskála er líka mikið vatnsafl og má þar framleiða rafmagn. Þar sem skilyrðin eru svo góð, virðist vera möguleiki fyrir því, að hægt sé að gera hús, sem verði ódýrt í rekstri. Á Vífilsstöðum kostar t. d. ljós og hiti 60 aura daglega á hvern sjúkling. Það væri því ekki svo lítill sparnaður, ef hægt væri að færa þann kostnað niður í 10 au. Mjólk er líka allt að því helmingi ódýrari austur í Ölfusi en á Vífilsstöðum. Þá eru einnig líkindi til, að sjúklingar geti unnið þar fyrir sér eða meira. Af því að ég vil helzt ekki tala aftur um þetta atriði, skal ég geta þess nú, að í sumar skoðaði ég stóran spítala rétt hjá Viburg í Darmörku. Hann var gerður úr timbri og ekki nema ein hæð. Slíkir berklaveikisspítalar eru víða erlendis, og munu íslenzkir læknar hafa heimsótt þá. Það, sem vakir fyrir landlækni og mér, er það, hvort ekki sé hægt að reisa slíkan spítala á Reykjum, og að dagkostnaður þar verði minni en á Vífilsstöðum, Kópavogi og Hafnarfirði fyrir þá sjúklinga, sem eru svo röskir, að þeir séu vinnufærir. Þá á ennfremur að reyna að venja sjúklingana á að létta undir með sjálfum sér með þann kostnað, sem af dvöl þeirra leiðir. Ég vil minna hv.þdm. á, að stj. stendur nú varnarlaus uppi. Ef berklaveikum mönnum heldur áfram að fjölga, koma brátt önnur 50 þús., sem þarf að veita úr ríkissjóði. Þessar 50 þús. eru ekki meira en það, sem greitt hefir verið á einu ári fyrir sjúklingana á Herkastalanum í Hafnarfirði. Þetta er aðeins tilraun, sem ekki er víst að heppnist, en hér er svo mikil von til að spara megi berklavarnakostnað allverulega, að ég álít það skyldu mína að leggja það fyrir þessa hv. d., hvort ekki sé hægt að koma berklavarnamálinu út á nýjan grundvöll, þannig að berklavarnakostnaðurinn verði minni, en jafnframt verði hann heppilegri fyrir sjúklingana sjálfa.

Jón Þorláksson Ég vildi fyrst taka undir þau ummæli, sem féllu frá hv. 4. landsk., og láta í ljósi eindregna ósk um það, að þeir stúdentar, sem fá styrk til náms við háskóla erlendis að tilhlutan menntamálaráðsins, geti orðið sömu kjara aðnjótandi og þeir hafa nú eftir fjárlagafrv. stj., þ. e., að þeir fái styrkinn greiddan með þeim gengisviðauka, sem samsvarar gengisfalli íslenzkrar krónu. Það hefir verið svo fram að þessu ári og sýnist hart - þar sem þessi styrkur er ekki meiri en 1.200 kr. - að fara nú að taka af honum 200 kr. vegna verðfalls krónunnar. Þá á ég brtt. á þskj. 503, sem er borin fram eftir till. vegamálastjóra. Hún er um það, að laun aðstoðarverkfræðings skuli hækka úr 5.600 kr. í 6.780 kr. Þetta er ekki hækkun nema að nokkru leyti, því upphæðin er lögákveðin, en ekki rétt talin í frv. Laun þessa verkfræðings eiga nú að vera 6.020 kr., svo að mismunurinn verður ekki nema 760 kr. Þessi till. um launahækkun er hér fram komin vegna þess, að á þessu þingi hefir samskonar launaviðbót verið samþ. fyrir aðstoðarverkfræðing vitamálastjóra. Var sú launahækkun þó 800 kr. Báðir þessir menn hafa fengið sömu menntun. Þeir eru útskrifaðir frá tekniska skólanum í Þrándheimi. Þessi verkfræðingur hjá vegamálastjóra hefir þó starfað tveimur árum lengur en hinn, og virðist því ekkert réttlæti vera í því að draga launahækkunina af honum, fyrst hinn hefir fengið hana. Sú hækkun var samþ. með miklum meiri hl., og vona ég því, að hv. d. líti nú eins á þetta mál. Þá ætla ég aðeins með örfáum orðum að svara hæstv. fjmrh. (EÁ), þar sem hann mótmælti brtt. minni á þskj. 497, þótt ég viti, að raunar hafi það ekki mikið að segja gegn því atkvæðamagni þessarar hv. deildar, sem muni standa að baki þeirra orða. Hæstv. ráðh. andmælti till. um 75 þús. kr. styrk til rafveitu utan kaupstaðanna af tveimur ástæðum, og var önnur þeirra sú, að þessi upphæð gerði tekjuhalla á fjárlagafrv. Ég var búinn að gera grein fyrir því, að svo smávægilegur tekjuhalli væri aðeins partur úr 1% af öllum útgjöldum eftir frv., og skipti því í raun og veru ekki máli. Þar að auki benti ég á lið, sem mér sýndist ekki eiga að ganga fyrir slíkum fjárframlögum sem þessum, þótt ég hafi ekki komið hér fram með lækkunartill. við hann í samræmi við þessi ummæli mín. Þá var það önnur ástæðan, að þetta mál væri allt svo ótímabært og fram komið til þess að veiða atkv. einfeldninga í sveitum. Ég fyrir mitt leyti vil vísa þessari skoðun ráðh. frá mér. Síðan ég starfaði í mþn. í vatnamálum árin 1918–1920 hefir mér verið það ljóst, að vatnsaflið verði að nota til almenningsþarfa, og ég er sannfærður um, að það eru í raun og veru ekki meiri erfiðleikar á að framkvæma þetta en ýmis önnur alþjóðarviðfangsefni, sem núverandi kynslóð hefir tekið upp og þótti fjarstæða, þegar byrjað var, en hefir nú sýnt sig að voru viðráðanleg, t. d. vegalagningar og símalagningar. Hæstv. ráðh. spurði, hvernig ætti að verja þessari fjárveitingu. Því er fljótsvarað. Henni á að verja eftir till. þeirrar nefndar, sem stj. hefir skipað til þess að rannsaka þetta mál.  Ég ætla ekki að banda hér á móti vegalagningum, en það er satt, að mér fannst hæstv. ráðh. ekki sýna nógan þjóðhagslegan skilning, þegar hann bar fram þau andmæli, að til raforkuveitna þyrfti erlent efni, en vegálagning tæki aðeins innlent vinnuafl. Það er enginn verulegur munur á því fyrir þjóðarhag, hvort vinnukraftur er tekinn til þess að framkvæma vegagerðir, eða sá sami vinnukraftur er látinn stunda útflutningsframleiðslu og efni í rakorkuveitur flutt inn fyrir það fé, sem hin framleidda útflutningsvara gefur í aðra hönd. Ég held, að hæstv. ráðh. sé hér algerlega á villigötum. Þetta var ekki annað en ég átti von á frá hæstv. ráðh. Hann var á móti þessu máli á síðasta þingi, og bjóst ég ekki við að hann hefði orðið neitt bjartsýnni þótt eitt ár væri liðið. Hitt kom mér óvart, þegar hæstv. ráðh. lagði á móti lítilfjörlegum ellistyrk til sjóndapurs manns, sem var svo lengi starfsmaður hins opinbera, að margir hafa notið styrks í 18. gr. fjárl., sem skemur hafa starfað fyrir hið opinbera. Ég býst ekki við, að það sé meiningin að halda símamönnum í þeirri sérstöðu innan opinberra starfsmanna, að ekkert sé litið til þeirra í 18. gr. fjárl., þótt starfsmenn úr öllum öðrum greinum hins opinbera eigi þar nokkuð greiðar, aðgang að. Það má líka benda á það, að stétt símamanna er þegar komin inn í 18. gr., því þó að það sé ekki mikið, er það þó að minnsta kosti 1 embættismannsekkja, sem nýtur nú þegar nokkurs framlags þaðan. Þá lagðist hæstv.dómsmrh. á móti þeirri till. minni að heimila stj. að borga það, sem hvílir á einstökum mönnum vegna byggingarkostnaðar sjúkrahússins á Eyrarbakka, sem nú hefir verið tekið fyrir vinnuhæli. Hæstv. ráðh. sagði söguna aðeins lítið eitt lengri og fyllri en ég hafði gert, en ekkert kom þar nýtt fram nema það, að hann ámælti þessum mönnum fyrir fyrirhyggjuleysi, þar sem þeir hefðu ráðizt í að hafa húsið of stórt. Ég vil minna á það, sem ég hefi áður borið þeim fram til afsökunar, að þeir fóru hér eftir ráðum tveggja embættismanna ríkisins, sem um þetta mál fjölluðu samkv. embættisskyldu sinni. Stærð hússins var ákveðin eftir till. landlæknis, en hann hefir kannske verið nokkuð bjartsýnn á þeim árum. Hæstv. ráðh. dró þá ályktun, að þeir hefðu hvorki lagalegan eða siðferðislegan rétt til þess að sleppa undan þessu. Lagalegan rétt hafa þeir vitanlega ekki, en siðferðislegan rétt hafa þeir að því leyti, að þeir eiga ekki að verða fyrir persónulegu tjóni, þótt þeir hafi verið kjörnir í nefnd til þess að framkvæma mál, sem almenningur ræðst í og vill láta framkvæma.

Jón Baldvinsson Það er mjög gleðilegt, hvað 3. umr. fjárl. hefir verið friðsamleg nú hér í hv.Ed. Það hefir ekkert orðið úr þeim árásum, sem hv. 3. landsk. þóttist ætla að hefja á stj. við þetta tækifæri. Sýnir það sem fleira, að ekki er um mikinn stefnumun að ræða milli Íhaldsins ,og Framsóknarflokksins. Ég er hv. 3. landsk. þakklátur fyrir að hefja ekki eldhúsdag nú til þess að láta okkur hanga hér ala nóttina. Hefir hann e. t. v. sleppt því af vorkunnsemi við okkur, nú í öllum önnunum.  Annars stóð ég upp til að lýsa eftir, hvort hæstv.dómsmrh. ætlar ekki að svara fyrirspurn minni viðvíkjandi greiðslu stúdentastyrksins. Ég vænti,þess, að hann geri þá leiðréttingu, sem ég tel þingvilja fyrir, að borga stúdentum námsstyrkinn með gengismun. Meðan hæstv. ráðh. telur sig hafa heimild til að greiða konungsmötuna í dönskum krónum, ætti hann ekki síður að telja sér heimilt að láta fátæka stúdenta njóta sömu hlunninda. Þetta finnst mér hæstv. stj. ætti að taka til yfirvegunar. Hún hefir í þessu efni brotið venju, sem þingið hefir aldrei amazt við. Ég þarf ekki að tala fyrir mörgum brtt. að þessu sinni. Ég flyt aftur till. um styrk til Árna Kristjánssonar. Við 2. umr. flutti ég till. um 2.000 kr. styrk til hans, og til vara 1.500 kr. Þegar ég samdi till. nú, mundi ég ekki eftir varatill. þeirri um daginn. En nú er venja, að ekki séu fluttar till. eins háar né hærri en þær, sem búið er að fella. Ég flyt því skriflega brtt. um 1.300 kr. styrk til Árna, þó ég telji það alltof lítið, til þess að hæstv. forseti vísi ekki till. frá vegna þess, að hún hafi verið felld áður. Vona ég að hv. dm. leyfi þau afbrigði, sem þurfa, til að þessi skriflega brtt. megi komast að, hvernig sem þeir greiða síðan atkv. um hana. Hefi ég svo ekki ástæðu til að segja mikið fleira  Ég var nú að reyna að ýta við hæstv. stj. við 1. umr., og ef hæstv. ráðh. óskar eftir ófriði, þá hefi ég nóg til að tala um við hæstv. stj. Ef ég á að fara að tala svona almennt, get ég minnzt á það, að hæstv.dómsmrh. tók mjög illa í merkilegt mál í Sþ. í dag, kjördæmaskipunina. Ég skil ekki, hvernig þeir ætla sér að ganga undir framsóknarheiti, sem standa vilja á móti því, að kjördæmaskipunin breytist, eftir því sem fólkið flyzt til. Þó ekki sæti t. d. nema einn karl eftir norður í Skagafirði, ætti hann eftir stefnu hæstv. ráðh. að hafa rétt til að kjósa tvo þm. Þetta er hið rammasta afturhald, sem hugsazt getur, enda viðurkenndi hæstv. ráðh., að það væri afturhald. Þá hefir hæstv.dómsmrh. talað með miklu forsi um það, hvað kostnaðurinn við berklavarnirnar væri hár. En það er þingið sjálft, sem samþ. hefir að greiða þennan kostnað; ekki vegna sjúklinganna sjálfra, heldur til varnar hinum heilbrigðu. Það er eins og hæstv. ráðh. skilji ekki þetta, og þess vegna er hann alltaf að fjargviðrast út af þessu veika fólki. Það er ekki annað en heimska að vera að reyna að knýja þennan kostnað niður. Eins er með stríðið, sem hæstv. ráðh. hefir sagt spítölunum á hendur; hann vill láta bæjar- og héraðsspítala hjúkra sjúklingunum fyrir minna gjald heldur en kostnaðurinn er við þá á ríkisspítölunum. Og þó þurfa þessir spítalar út um landið að standa straum af stofnkostnaði sínum. Bæjarfélögin hafa flest úr litlu að spila og eiga nógu erfitt með að halda spítölunum við, þó þeim sé ekki gert það erfiðara en þarf. Það er ekki út af till.hæstv. ráðh. um hressingarhælið, að ég er að tala um þetta. En það er bara eins og það komi þessi nábítur í alla dómsmrh., þegar þeir tala um berklakostnaðinn. Ég man eftir því, að áður hafa ráðh. þeir, sem berklavarnir heyra undir, reynt á lævíslegan hátt að fá þm. til þess að gera berklasjúklingum erfiðara fyrir og færa kostnaðinn af ríkinu yfir á þá sjálfa eða aðstandendur þeirra, eða sveitarfélögin. Það var nú eiginlega fyrir eggjun hæstv. stj., að ég fór að tala um önnur mál en fyrir liggja. Og ef hún svarar, sem hún sjálfsagt gerir, ef hún ekki finnur sökina á sér, vona ég, að hæstv. forseti gefi mér leyfi til andsvara.  Þá skal ég minnast ofurlítið á þær till., sem fram hafa komið um rafveitur. Hv. 3. landsk. flytur till. um að veita 75 þús. kr. til raftaugakerfa í sveitum. Eins og hæstv. fjmrh. benti á, er þetta alveg órannsakað mál, og því vanhugsað að leggja út í það nú. En það er annarsstaðar, sem óhætt er að leggja fé í rafveitur. Það er í þéttbýli kaupstaðanna. Það er eðlilegt, að hæstv. ráðh. vilji ekki leggja fé í rafveitur um sveitirnar, sem engar líkur eru til að borgi sig, en það eru ekki nema sumir þeirra með rafveitum í kaupstöðum heldur, sem þó er þegar séð að eru arðvænleg fyrirtæki. A. m. k. var hæstv.dómsmrh. á móti rafveitunni á Siglufirði; sýnir sig þar afturhaldssemin, sem hann var að hæla sér af í dag. En það er ekki nóg með það. Nú á síðustu stundu flytur hæstv.dómsmrh.till. um að fella niður styrkina til flugferða. Flugið er nýjung, sem þegar er ögn búið að reyna hér og hefir gefizt vel. Gætu flugvélarnar eflaust komið okkur hér í strjálbýlinu að mjög miklum notum. A. m. k. ætti hæstv.dómsmrh. ekki að amast við þeim, sem hefir skrifað svo fagurlega um það, að bréfapóstur eigi í framtíðinni að komast jafnsnemma inn á hvert heimili á landinu og helzt daglega. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að sá maður, sem mest hefir unnið fyrir flugmálið hér á landi, mun hafa fengið loforð um það hjá Junkersverksmiðjunum í Þýzkalandi, að þær leggi fram fé til flugsins hér, ef sæmilegur fjárhagslegur grundvöllur fæst hér heima. Mér finnst hæstv.dómsmrh., sem margar till. hefir gert um framtíðarmál þjóðarinnar, ætti nú að fara að lesa upp sín fyrri skrif og vita, hvort hann er hvergi kominn í ósamræmi við þau.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hv. 4. landsk. hóf mál sitt með því að þakka hv. 3. landsk. fyrir það, að hann hóf ekki eldhúsdagsumr. hér í dag. En svo hljóp mælskan svo með hann í gönur, að hann er nú búinn að tala nær hálfa klukkustund. Skal ég reyna að bæta úr skák með því að vera stuttorður. Hv. dm. hafa ekki mikið lagt til þeirra mála, sem hv.fjvn. hefir látið sig skipta. Þó var hv.þm. A.-Húnv. að tala um, að ég hefði í fyrstu ræðu minni bent á það, að tekjur ríkissjóðs væru stöðugt að aukast. Vildi hann draga þá ályktun af orðum mínum, að ég væri að hvetja til að hækka útgjöldin. Ég nefndi meðaltal nokkurra tekjuliða síðastliðin þrjú ár, og benti ekki sérstaklega á, að þeir færu hækkandi, þó þeir hafi gert það. Hinsvegar varð ég að nefna heildarútkomu þessara ára eins og hún var. Árið 1927 var frekar rýrt tekjuár, árið 1928 var aftur á móti hagstætt, og árið 1929 var afbragðs tekjuár. Þó er það ágizkun n., að tekjurnar muni vera varlega áætlaðar. Hitt óttast hún fremur, að útgjöldin muni fara fram úr áætlun og meðalgjöldum síðari ára. Sami hv.þm. var að tala um það, að það væri lítils virði sú ráðstöfun fjvn. að hækka tekjuáætlunina, til þess að jafna tekjuhallann. Það er auðvitað alveg rétt, að það breytir engu um hina raunverulegu útkomu. Og eins og ég gat um, þá liggur n. sem heild það í léttu rúmi, hvort þetta er gert eða eigi. En ég hygg það rétt athugað hjá hæstv. fjmrh., að með því að jafna tekjuhallann gefi n. það í skyn, að hún ætli ekki útgjöldunum að hækka svo nokkru nemi, frá því sem þegar er orðið. Þá skal ég örlítið minnast á örfáar af þeim mörgu brtt. einstakra þm., sem hér liggja fyrir. Lýsi ég því þá fyrst yfir fyrir hönd n., að hún hefir enga ákveðna afstöðu tekið til hinna mörgu persónulegu styrkveitinga, sem hér er farið fram á. Við aðra umr. gerði n. tilraun til þess af veikum burðum að ryðja úr vegi nokkru af persónulegum styrkjum. Það misheppnaðist að nokkru leyti, því sumar till.n. í þá átt voru felldar, þó aðrar næðu fram að ganga. N. mun því leiða hjá sér að gefa nokkrar bendingar um persónustyrki nú, þar sem það er líka mjög erfitt að gera upp á milli einstakra till. með nokkrum rökum. Geri ég þó ráð fyrir, að hún vilji enn sem fyrr, að sem minnst komist af þessum styrkjum inn í fjárl. Á þskj. 497, II er farið fram á að bæta nýjum lið inn í 12. gr., styrk til að koma upp nuddlækningastofu á Akureyri. Þessa brtt. leggur n. til að fella; meðal annars vegna þess, að eftir till. hennar var felldur niður samskonar styrkur við 2. umr.

Var n. öll með því?

. Nei, auðvitað var hv.flm.till. ekki samþykkur að fella hana, en meiri hl. n. leggur það til. Ég er ekki viss um, að ég muni alstaðar, hvort nm. standa allir að baki þeim ákvörðunum, sem n. hefir tekið, og þegar ég nefni n. á ég því við meiri hl. hennar. Þá hefir n., eða meiri hl. hennar, lagt til, að IX. brtt. á sama þskj., um að veita 30 þús. kr. til að byggja lesstofu og eldhús handa skólanum á Akureyri, væri felld. Sömuleiðis leggur meiri hl. n. til, að XV. brtt. á sama þskj., um að veita 35 þús. til að byggja yfir bókasafn Norðurlands, verði felld. Vitanlega er ekki hv.flm. þessarar till. í þeim meiri hl. Eins og hæstv. fjmrh. benti á, munu þessar byggingar lítið vera undirbúnar, en hér er hinsvegar um að ræða talsverðar upphæðir, samtals 65 þús. kr. Þá leggur meiri hl. n. til, að felldur verði seinni hl. brtt.hv. 3. landsk., XXIII. á þskj. 497, um 75 þús. kr. framlag til taugakerfa í raforkuveitum til almenningsþarfa. N. lítur svo á, að ekki sé rétt að ákveða um framlag í þessu augnamiði, fyrr en rannsóknir þær, sem yfir standa, hafa verið gerðar og einskonar heildarlög sett. Aftur á móti vill meiri hl. leggja til, að fyrri liður þessarar brtt. verði samþ. og vill fallast á rök hv. 3. landsk. í því efni. Liðurinn hljóðar svo: „Orðin: „Gegn fimmtungsframlagi frá hlutaðeigandi héruðum“ falli burt“. Þarna ætti að vera um heildarrannsókn að ræða fyrir allt landið, og væri því eðlilegt, að slíkt skilyrði sem þetta gæti á einhvern hátt hindrað, að sú rannsókn yrði eins og hún á að vera. Meiri hl. er sammála um að fella XXX. brtt. á þskj. 497, um að endurgreiða Jónasi Lárussyni kostnað við sýningu ísl. matvæla í Khöfn 1926. Bæði er það, að þessi beiðni er mjög seint fram komin og varasamt að ganga inn á þá braut, þó að einhver taki upp hjá sjálfum sér að vinna þetta eða hitt, að taka löngu á eftir til greina kröfur um endurgjald. Ég vil taka það fram, að þessi aðstaða n. mótast alls ekki af því, að hún álíti ekki, að Jónas Lárusson hafi þarna unnið gott verk, N. taldi rétt að láta þær brtt., sem bornar eru fram af hæstv. ráðh., afskiptalausar, enda hafði hvorugur ráðh. talað fyrir þeim, þegar n. kom saman. Sama er að segja um XXXV. brtt. frá hv.þm. Ak. Þar er um að ræða mikla ábyrgðarheimild, en n. tók enga afstöðu til málsins. En ég get sagt það sem mína persónulegu skoðun, að af því, sem á undan er gengið, fannst mér hart að neita um þessa ábyrgð, úr því að samskonar ábyrgð hefir verið veitt á Ísafirði og Eskifirði. 1. till. á þskj. 511, frá dómsmrh., var ekki komin fram, þegar n. kom saman. En ég hugsa, að n. láti hana afskiptalausa, fyrst hún tók ekki neina ákvörðun í þessu efni, þegar rætt var um Flugfélagið í n. Allir nm viðurkenndu að hér væri um að ræða framtíðarmál, og að barizt hefði verið fyrir því með sérstökum dugnaði, en sumir nm. að minnsta kosti litu svo á, að það, sem nú er farið fram á, væri tæplega tímabært og mætti því verja þessari sömu upphæð á annan hátt til meira gagns fyrir land og lýð. Ég þykist nú vera búinn að taka fram allt sem þarf fyrir hönd n. og læt hér staðar numið.

Erlingur Friðjónsson Þegar ég var að mæla fyrir till, mínum á þskj. 437, skildi ég af vangá eina eftir, sem sé XIV. till. á þskj. Hún fer fram á það, að veittar verði 35 þús. krónur handa bókasafni Norðuramtsins á Akureyri til byggingar yfir safnið, gegn jafnmiklu framlagi frá Akureyrarkaupstað. Ástand safnsins er svo, að í 30 ár hefir það orðið að vera í kjallara samkomuhússins, sem er eign kaupstaðarins. Þar hefir farið mjög illa um það, þrengsli mikil bæði í sjálfum bókaherbergjunum og á lesstofunni. Það er nú orðið langt síðan raddir heyrðust um, að brýna nauðsyn bæri til að byggja yfir safnið, og því hefi ég borið fram þessa till. mína. Eins og kunnugt er, er safnið eign Norðuramtsins. Aðstöðu til að nota það hafa allir, sem í Norðuramtinu búa, en vitanlega er það í raun og veru Akureyrarkaupstaður, sem mest góðs nýtur af safninu. Það er mjög mikið notað af þeim, sem sækja skóla til Akureyrar, og svo af almenningi í kaupstaðnum. Það er gert ráð fyrir, að sæmilegt hús muni kosta um 70 þús. kr. Hv. frsm.fjvn. gat þess, að hæstv. fjmrh. hefði mælt á móti þessari till. og fleiri till., sem ég hefi flutt, m. a. um ríkissjóðsframlag til byggingar lesstofu fyrir nemendur menntaskólans á Akureyri og eldhúss fyrir heimavistina, og haft þau rök, að þessi mál væri lítt undirbúin. En ég verð að segja, að það er ekki ástæða til að undirbúa byggingu bókhlöðunnar frekar en orðið er. Safnið hefir verið í óhæfu húsi í 30 ár, og nú þarf ekki annan undirbúning en ákvörðun um að koma hinni nýju byggingu í framkvæmd. Sama má segja um byggingu lesstofunnar. Hennar er brýn þörf. Þegar ég kom á fund fjvn. í dag, var hún búin að taka ákvörðun um að mæla á móti till. mínum. Það er að vísu ekki ástæða til að lá hv. meiri hl. n., þó að hann leggi á móti mikilli hækkun á fjárl., en ég vil benda á, að einmitt þeir sömu menn úr fjvn., sem leggja á móti till. mínum, vilja taka í fjárl. 75 þús. kr. til raforkuveitna. Mér finnst ekki svo mikið samræmi í störfum þessara nm., að ég geti borið respekt fyrir slíkum ályktunum. Þær bera það með sér, að þessir menn eru ekki að hugsa um fjárhag ríkissjóðs, heldur bæði það, hverjir bera till. fram, og hvort þjóðinni sé meiri nauðsyn á að fá fé til raforkuveitna eða þessara tveggja húsa. Þegar þess er síðan gætt, að nm. gera till. um þessar upphæðir allar, kemur það í ljós, að sá meiri hl., sem vill fella styrk til þessara tveggja húsa á Akureyri, er í raun og veru á móti því að taka út aftur 75 þús. kr. til raforkuveitna, og þá kem ég með mitt atkv. til að ýta út þeim pósti. Mér fannst það sanngjarnt, þegar nm. voru búnir að gera þær ráðstafanir, sem kunnar eru, um mínar till. Ég hafði einu sinni hugsað mér að taka svolítið til eldhúsverka hér, og hafði búizt við - eftir því, sem heyrzt hafði undir væng - að íhaldsmenn létu eitthvað til sín heyra. Datt mér þá í hug að hjálpa svolítið til. En sá er ljóður á mínu ráði, að fyrri part nætur er ég frekar friðsamur og lítið gefinn fyrir að lengja umr. og tefja fyrir því, að ég og aðrir komist í bólið. Ég hefði því heldur kosið að hefja eldhúsdag kl. 6 að morgni, og þar sem svo er komið, að Íhaldið hefir alveg gefizt upp við að taka í hnakkadrambið á hæstv. stj., held ég, að ég gefist upp við það líka. Ég verð að segja, að ég hefi ekkert sérstaklega mikið samvizkubit út af þeim útgjaldahækkunum, sem till. mínar fara fram á. Þegar ég sá, að jafngætinn maður í fjármálum og fyrrverandi sparnaðarbandalagsformaður (JÞ) kom með á einu bretti till. til hækkunar, sem nemur eins miklu og allar mínar samanlagðar, þá var ég ekkert óánægður yfir að hafa flutt mínar till.

Jón Jónsson Ég er svo heppinn, að ég flyt fáar till. að þessu sinni, en þær eru að því leyti einkennilegar, að þær ganga í gagnstæða átt við till. flestra annara dm. Þær fara sem sé fram á lækkun á útgjaldahlið fjárl. III. till. á þskj. 497 er þess efnis, að liðurinn um styrk til að reisa gistihús á Húsafelli falli niður. Mér fannst sjálfsagt að flytja þetta, eftir að hv. d. hafði tekið afstöðu til slíkra mála við 2. umr. Hér er um einstaks manns eign að ræða, þar sem er nokkuð mikil umferð, en ekki meiri en víða annarsstaðar á landinu. Þarna fer um nokkuð af skemmtiferðafólki, sem borgar vel fyrir sig, svo að ef ástæða er til húsabóta, ætti ábúandinn að geta risið undir því, með tilliti til þeirra tekna, sem hann hefir af ferðafólki. XXVI. till. á sama þskj. er leiðrétting á till., sem samþ. var við 2. umr. Þá var sett inn aths. við 17. gr. um sjúkrasjóði. En tveir af slíkum sjóðum urðu lausir við þau skilyrði, sem sett voru, og nú vil ég jafna þetta og láta það sama yfir þá alla ganga. Hv. þm. Ak. gat þess, að fjvn. hefði lagt á móti till. sínum. Ég vil minna hv.þm. á, að meiri hl. n. var meðmæltur XXXV. till. á þskj. 497, um ábyrgðarheimild fyrir Samvinnufélag sjómanna á Akureyri. Ég er þeirri till. mjög hlynntur. Ég álít, að það væri ákaflega gott, ef sjávarútvegurinn yrði framvegis meira rekinn með samvinnufélagsskap en nú er. Til dæmis hygg ég, að fátt komi betur í veg fyrir verkföll en það, að taka að nokkru leyti upp gamla „hlutinn“, þannig, að hásetar væru ráðnir upp á hlut. Að þessu vil ég stuðla, ef það er ekki of áhættusamt fyrir ríkissjóð. En ég get ekki séð, að hér sé í of mikið ráðizt, ef félagið setur sér sæmilegar samþykktir og bæjarfélag Akureyrar stendur á bak við það. Ég veit, að bæjarfélag Akureyrar er mjög heilbrigt og traust. Hv. þm. þarf ekki að hneykslast á því, þó að fjvn. leggi til, að ýmsar till. séu felldar, sem í raun og veru eru til bóta. Við 2. umr. var rúmlega 50 þús. kr. halli á frv. Að vísu komu till. frá fjvn. um að hækka tekjuáætlunina, en það er í sjálfu sér engin lækning. Í till. þeim, sem hér liggja fyrir, er farið fram á um ¼ millj. kr. hækkun á útgjöldum. Margar af þeim fjárbeiðnum eru vafalaust réttmætar, en þar sem svona stendur á, er ekki óeðlilegt, að n. leggi yfirleitt til, að hækkunartill. séu felldar. Nm. hafa óbundin atkv. um margar till., en meiri hl. leggur til, að flestar þær till., sem eru um mikla fjárhækkun, séu felldar, enda þótt hann viðurkenni, að margar þeirra séu þarfar, því að það verður að setja því takmörk, hvað mikið megi veita í fjárl., og ég hygg, að nú þegar sé fullsett á þessi fjárl. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að ummælum hv. 3. landsk. Hann sagði, að raforkuveitumálið hefði mætt miklum kulda, en ég mótmæli því. Hann kom fram með frv. um raforkuveitur á þinginu í fyrra, og því var enginn kuldi sýndur. Því var vísað til stj. með þeim tilmælum, að hún léti rannsókn fara fram á því máli, og í annan stað var samþ. í fyrra fjárveiting til þeirrar rannsóknar. Stj. hefir á þessu tímabili skipað n. færustu manna til að undirbúa þetta mál, og till. frá henni eru væntanlegar á hverri stundu. Ég get því ekki séð annað en bæði þing og stj. hafi tekið þessu máli vel, eins og skylda var að gera. Hitt tel ég mjög ráðlauslegt, að ráðast í slíkar framkvæmdir, áður en þessi n. hefir látið fara fram fullnaðarrannsókn og skilað áliti sínu. Ég skil ekkert í þessu óðagoti í þessum hv.þm. og öðrum, sem finnst það svo óskaplegt, að svona stórmál skuli vera athugað í 2 ár, en ekki þotið í svona kostnaðarsamar framkvæmdir athugunarlaust. Aðalatriðið er, að raforkuveitunum verði þannig fyrir komið, að þær Verði lyftistöng fyrir sveitirnar fjárhagslega. Þá er málinu vel borgið. Hitt væri voðalegt, að leggja þannig út í þessar framkvæmdir, að þær yrðu sem myllusteinn um hálsinn á þeim bændum, sem raforkuveiturnar fengju; eins og varð um Skeiðaáveituna, sem við töluðum um nú síðast. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta að svo stöddu.

Halldór Steinsson Ég skal vera stuttorður. Ég á 2 brtt. á þskj. 497. Fyrri till., tölusett VIII, 14. gr. B. II. e., nýr liður, er beiðni um 900 kr. styrk til Gunnars Bjarnasonar til þess að ljúka námi í vélaverðfræði í Mittweida á Þýzkalandi. Þessi liður var í fjárlagafrv. þegar það kom til d. og var þá 1.000 kr., en meiri hl. d. þóknaðist að fella þann styrk niður við 2. umr. Þessi maður hefir stundað nám við polytekniska skólann í Khöfn, en varð að hætta námi þar. Þá kom hann hingað til Reykjavíkur og stundaði vélavinnu í „Hamri“. Síðan sigldi hann til Þýzkalands og stundar nú nám í vélaverkfræði í Mittweida, eins og tekið er fram í brtt. Ég þekki ekki þennan mann persónulega, en mér er sagt, að hann sé mjög efnilegur maður. Þar sem hann hefir lokið námi sínu þarna eftir 1½ ár hér frá, þá finnst mér ekki nema réttmætt að styrkja hann til þessa náms. Þegar þessi maður kemur hingað eftir að hafa lokið prófi í þessari grein, þá er hann eini maðurinn hér á landi, sem hefir próf í þessum fræðum. Hann á því áreiðanlega mikið erindi hingað til lands. Á þeirri framfaraöld, sem nú er hér á landi, sérstaklega í öllum verklegum framkvæmdum, finnst mér ekki nema sjálfsagt, að við eigum a. m. k. einn sæmilega fróðan mann í þeim efnum. Ég held því, að hv. meiri hl. þessarar d. hafi verið hálfblindur við 2 umr., þegar hann felldi þennan styrk niður, og vona ég nú, að hann fái betri byr við þessa umr. Hin brtt. mín er á sama þskj., XV., við 15. gr. 15., 1.100 kr. styrkur handa Árna Þórarinssyni til ritstarfa. Öllum er það kunnugt, að till. um styrk til þessa manns var felld við síðustu umr., þá að upphæð 1.200 kr. Till. var felld með 7:7 atkv., og eru það sæmilega glögg rök þess, að rétt er að veita þennan styrk. Ég ætla ekki að fara að endurtaka þau rök, sem ég færði fram fyrir þessari till. við 2. umr.; ég veit, að hv. dm. muna, hvaða rök ég bar þá fram. Ég vil aðeins bæta því við, að þegar samþ. hefir verið styrkur til Halldórs Laxness og annara rithöfunda honum verri, þá á ég bágt með að trúa, að hv. d. neiti þessum manni um þennan litla styrk. Læt ég svo útrætt um þessa brtt. Þessar tvær brtt., sem ég hefi nú minnzt á, eru þær einu, sem ég flyt. Ég held því, að ég eigi ekki það ámæli skilið sem lá í orðum hv.þm. A.-Húnv., og þó sérstaklega í orðum hæstv. fjmrh., um ógætilegar fjárkröfur. Ég hefi enga fjárbeiðni flutt fyrir mitt kjördæmi, en það hygg ég, að fáir þm. geti sagt hvað þeirra kjördæmi snertir. Það var því ekki vel við eigandi, þegar þessir tveir hv.þm. komu hér fram sem hrópanda rödd, hvað það væri óeðlilegt, að þm. yfirleitt - en þar held ég, að þeir hafi þó sérstaklega átt við þm. úr andstöðuflokknum - væru að koma með brtt. við fjárl. Hér þótti þetta koma úr hörðustu átt, þar sem hv.þm. A.-Húnv. er, þar sem hann hefir sjálfur flutt hér fjárbeiðnir, og þeim hefir verið sýnd makleg góðvild eins og vera bar. Það er því hart, að hann skuli nú koma með ámæli til þeirra þm., sem koma með brtt., sem eru engu síður réttmætar en þær, sem hann hefir flutt og fara fram á miklu minni fjárhæð, og þó sérstaklega, þar sem hann gat ekki stillt sig um að eiga sjálfur eina brtt. við þessa 3. umr. Ég efast ekki um, að líka verði tekið vel í hana. Yfir höfuð finnst mér, að svona mál megi ekki gera að flokksmáli. Ég hefi alltaf greitt atkv. með till. frá hvaða flokki eða þm. sem þær koma, ef mér hefir fundizt málið gott. Hæstv. fjmrh. var að drótta því að þeim, sem flyttu brtt. við fjárl., að þeir sýndu ábyrgðarleysi í fjármálum. Ég kannast alls ekki við það og vil segja hæstv. ráðh. það, að hann er ekki svona nærgætinn, þegar verið er að ræða um fjárveitingar til kjördæmis hans. Hann rétti upp hendina til að greiða atkv. með 600 þús. kr. ábyrgð fyrir Siglufjörð. Það er ekkert á móti því, að því sé haldið fram, að það eigi að spara, en það verður þá að vera fyrir utan alla flokkapólitík. Það verður að ganga jafnt yfir till. frá flokksmönnum og mótflokksmönnum. Ég skal svo ekki lengja meira umr. um þetta, en læt skeika að sköpuðu, hvernig fer með þessar till. mínar, hvort þær verða samþ. eða felldar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég þyrfti í raun og veru að svara hv. 4. landsk., en þar sem hann er dauður við þessa umr., verð ég að láta það bíða þangað til við næstu umr.

Að ári

- og svara meiri partinum af ræðu hans þá. En hv.þm. beindi til mín fyrirspurn út af gengisviðauka til stúdenta, sem fá styrk úr ríkissjóði, og er þar því til að svara, að stj. áleit, að eins og gengið væri frá fjárl., væri ekki hægt að skoða þennan styrk öðruvísi en í íslenzkum krónum, en aftur á móti hefir komizt á sú þingvenja síðan 1918 að borga konungi og sendiherra í mynt þess lands, sem þeir eru búsettir í, en aldrei komizt á sú venja að borga stúdentum í mynt annara landa. Nú er, það sérstaklega eitt land, sem er lokað fyrir stúdentum, en það er England. Það hefir verið gerð tilraun til þess af prófessorum við háskólann í Leeds, þar sem íslenzkir stúdentar hafa stundað nám við og við, til þess að benda þeim á, að íslenzkir námsmenn gætu ekki stundað nám í Englandi með þessum 1.200 kr. styrk, hvort sem það væri í íslenzkum eða dönskum krónum. Það má segja, að stj. sé ámælisverð að hafa ekki leyst þetta, en það er erfitt, því að ef farið væri að veita mjög mismunandi háan styrk, mundi koma óánægja meðal þeirra, sem styrkinn fá, en ef þetta hefði komið til fyrr en við þessa umr., hefði ég verið ánægður með að setja aths. í fjárl. hvernig þessu væri háttað. Það má kannske skilja þessa fyrirspurn hv. 4. landsk. sem aths. viðvíkjandi þessum styrk. En ég verð því miður að játa, að þetta mál er ekki leyst með þeim aðgerðum, sem gerðar hafa verið.

Páll Hermannsson Það voru tvær till., sem ég minntist ekki á áðan, en ég vil nú drepa örlítið á. Önnur brtt. er á þskj. 497, III, við 13. gr. B. XV., frá hv. 6. landsk., að liðurinn falli niður. Þessi liður er styrkbeiðni, 4. þús. kr., til að reisa gistihús á Húsafelli. Þessi till. var rædd við 2. umr. Þá lýsti ég yfir því, að mér þætti það ekki fullkomið réttlæti að veita sumum mönnum tugi þúsunda til að reisa gistihús fyrir ferðamenn, en neita öðrum algerlega um styrk til þess sama, þó að þeir virtust hafa alveg eins mikinn rétt til hans. Það strandaði á mér í n., að þessi styrkur væri tekinn út. Það var fyrst og fremst vegna þess, að ég var ekki viss um, að það væri neitt ósanngjarnara að veita þennan styrk en styrkinn til Fornahvamms, Bakkasels eða Ásólfsstaða eða jafnvel Kolviðarhóls. Sem sagt, mér fannst spurning, hvort það mundi auka nokkuð á réttlætið, þó að þessi styrkur væri tekinn út og vildi því láta hann afskiptalausan. Ég er óánægður með það, að menn haldi því fram, sem mér finnst vera algerð staðleysa, að ekki megi hjálpa til að byggja á öðrum jörðum en þeim, sem ríkið á. Ég sé ekki að nein vissa sé fyrir því, að ríkið eigi þær jarðir, þar sem helzt þarf að reisa gistihús. Að gistihús í sveitum beri sig, finnst mér ekki ná nokkurri átt, þegar litið er á byggingarkostnaðinn. Hvernig mundu gistihús bera sig hér í Reykjavík, sem væru notað aðeins nokkurn hluta ársins og stæðu svo tóm mánuðum saman? Þannig er það með gistihús í sveitum. Þó að þau séu full vor, sumar og haust, þá standa þau tóm mikinn hluta vetrarins, því að þá er umferð þar mjög lítil. Hin brtt., sem ég vildi minnast á, er á sama þskj. XXII., við 16. gr. 1. Hún er um það, að af fjárveitingunni til Búnaðarfélags Íslands skuli ganga 8 þús. til Kvenfélagasambands Íslands. Ég þarf ekki að taka það fram, öllum dm. er það kunnugt, að meiri hl. fjvn. var með því, að nema burt þennan 8.000 kr. styrk, sem í frv. stóð, þegar það kom frá Nd. Það álit meiri hl. n. byggist á því, að hann áleit, að starfsemi sú, sem sambandið hyggst að hafa með höndum, er engan veginn svo vel undirbúin, að ástæða sé til. að veita því svo háa upphæð, sem farið var fram á í till. Nú hefir verið breytt þannig til, að þessi upphæð skuli tekin af því fé, sem Búnaðarfélaginu er ætlað, en sú breyting breytir í engu þeirri niðurstöðu, sem meiri hl. n. komst að. Þetta kvenfélagasamband hefir náttúrlega ekki meiri rétt á því að fá þessa peninga frá Búnaðarfélaginu en beint frá ríkissjóði. Í öðru lagi vil ég benda á það, að stj. Búnaðarfélags Íslands, a. m. k. meiri hluti hennar, er þessu algerlega mótfallin, og enda þótt flm., hv. 2. þm. S.-M., hafi getið um það, að annar búnaðarmálastjórinn hefði að nokkru leyti verið í ráðum með sér um þessa till., þá hefir hann þá að líkindum ekki ráðfært sig við stj. Búnaðarfélagsins, eða meiri hluti hefir ekki verið honum sammála, og ég held, að sama sé að segja um meiri hl. landbn. þessarar d. Hann lítur svo á, að ekki sé rétt að taka upp þá venju að vísa svona félagi á það fé, sem búið er að ákveða til handa Búnaðarfélagi Íslands. Ég vildi mælast til þess, að hv.flm. sæi sér fært að taka þessa till. aftur. Mér finnst margt benda til þess, að hún sé fram komin á óviðeigandi hátt. En vilji hann það ekki, þá vil ég ráða d. eindregið til að fella þessa brtt.

Jón Baldvinsson Hæstv. dómsmrh. gerði helzt ráð fyrir að svara aths. minni, sem kom algerlega af tilviljun í ræðu minni, að ári. En hæstv. ráðh. á ekki víst að vera á þingi, þegar fjárl. koma hér til umr. að ári, en sá er munurinn, að ég á nokkurnveginn víst að eiga þá sæti hér í d., ef ég lifi. Nú er sá tími kominn, að hæstv.dómsmrh. á að fara að skila umboði sínu til þjóðarinnar. Ég geri ráð fyrir, að hann biðli til hennar aftur og get vel hugsað, að hann verði kosinn, en þó er sá fræðil. möguleiki til, að bann falli. Það er því alveg út í hött að bjóða mér upp á umr. um þetta mál að ári. Ég get því ekki skoðað það öðruvísi en að hann viðurkenni það, sem ég hefi deilt á hann fyrir.

Ég stóð í þeirri meiningu, að hv.þm. væri dauður

. Hæstv. ráðh. reiknar ekki með því, hvað hæstv. forseti er frjálslyndur að gefa mér leyfi til andsvara, þegar ég er að ræða við hæstv. ráðh., sem er ódauðlegur í umr.Hæstv. ráðh. er með þessa útúdúra af því að hann veit, að aths. mínar muni vera á traustum rökum byggðar viðvíkjandi þessu fjármálaatriði, sem við deildum um, nefnilega gengismismun á stúdentastyrknum, sem þingvilji hefir verið fyrir, að væri greiddur. Hæstv. ráðh. sagði, að hann vildi skoða þessa aths. mína, og ef til vill taka upp þá venju að greiða þennan styrk með gengismun. Ég fyrir mitt leyti hefi ekkert við það að athuga. Ég sé ekki, hvernig hæstv. ráðh. hefir viljað skilja þarna á milli stúdenta og svo sendiherra og konungs. Ég veit ekki betur en að þetta sé jafngömul venja, sem hefir fallið niður hjá hæstv. ráðh., og hana má gjarnan skoða þetta sem áréttingu um, að þessum þingvilja skuli nú fylgt fram.

Jón Jónsson Ég ætla aðeins að gera örstutta aths. út af þeim umr., sem farið hafa hér fram í hv. d., að ósanngjarnt sé að greiða ekki styrkinn til stúdenta í erlendri mynt. Ég vil mótmæla þessu sem fjarstæðu, því að í 14. gr. er ekkert um það talað, að þetta skuli gert, en hvað viðvíkur fé til sendiherra og konungs, þá eru skýr ákvæði um það, að það skuli greitt með gengisviðauka. Mér virðist þetta því liggja ósköp opið fyrir og engin ástæða sé til að fjölyrða um slíkt.

*) Með svofelldri, greinargerð: Ég er sannfærður um, að þessi liður er ranglátur, miðaður við þær till., sem felldar voru fyrir mér og hv. 2. þm. S.-M., en þar sem ég er ekki viss um, að styrkurinn verði réttlátari, þótt þessi till, verði felld, þá segi ég já.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Hv. flm. þessa máls, þm. Mýr., flutti ítarlega ræðu um það við 1. umr.; sé ég því ekki ástæðu til að vera langorður, þar sem hv. landbn. hefir fallizt á frv. að mestu leyti. N. hefir aðeins lagt til, að gerðar væru á því nokkrar smávægilegar breyt., eins og sjá má af nál. Ég vil samt með fáum orðum minnast á aðalbreyt. frv. frá gildandi lögum. Er þá fyrst ákvæði um að 4. gr. falli burt. Hún ákvað, að byggingar á jörðum og nýbýlum á ræktuðu landi skyldu sitja fyrir nýbýlum á óræktuðu landi um lán. Þetta hefir verið tekið svo bókstaflega, að bankastjórnin hefir ekki séð sér fært að lána til neinna nýbýla á óræktuðu landi. Það hefir að vísu ekki verið mikið sótt eftir slíkum lánum; en það þykir þó rétt að veita bankastj. heimild til að veita þau, ef álitlegir menn eiga í hlut, eða aðrar ástæður mæla með því. Eftir viðtali við bankastj. Búnaðarbankans mun áfram verða fylgt þeirri reglu að miklu leyti, að láta byggingar á ræktuðu landi sitja fyrir, en með þessum ákvæðum opnast leið til þess, að hitt sé þó ekki alveg útilokað. Við 3. gr. frv. flytur landbn. ofurlitla brtt. Eftir henni má jarðareigandinn leigja jörð sína fyrir 5% af jarðarverðinu og 4% af húsaverðinu. Það kom í ljós, að eins og lögin voru upphaflega, þurftu jarðeigendur eiginlega að gefa með jörðunum, ef þeir leigðu þær samkv. fyrirmælum laganna. Á þessi breyt. að bæta úr því, og munu landeigendur sleppa skaðlausir, ef brtt. er samþ. 3. brtt.n. er þess efnis, að 4. gr. frv. falli burt. Í nál. er tekin fram skoðun meiri hl. n. á því atriði, en ég er ekki sammála hinum nm. að því er það snertir. Þá flytur n.brtt. um það, að auka við frv. einni gr., um breyt. á 3. gr. laganna. Það hefir komið í ljós, að bankastj. er erfitt að átta sig á, hvort umsækjendur eru svo efnum búnir, að þeir geti hæglega fengið fé annarsstaðar eða hvort þeir hafa þörf fyrir hjálp sjóðsins. Landbn. áleit tryggast í þessu efni, að umsækjendur sendu afrit af skattskýrslum sínum með umsókn. Ætti það að fyrirbyggja, að stórefnum búnir menn fái lán úr þessum sjóði, sem ætlaður er til stuðnings þeim fátækari. Vænti ég svo, að hv. d. fallist á frv., með þeim breyt., sem landbn. leggur til, að gerðar verði á því.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil í öllum aðalatriðum styðja þetta frv., sem flutt er eftir tilmælum bankastjóra Búnaðarbankans. Þó þykir mér mjög leitt, að þurfa skuli að gera breytingar í þá átt að gera lánskjör fyrir nýbýli á óræktuðu landi örðugri. Þó ætla ég ekki að fara að hefja gagnrýni á það atriði, þar sem lítið mun veitt af slíkum lánum, og reynslan mun þá sýna, hvort þau kjör, sem nú er gert ráð fyrir, verða of erfið eða ekki. Ég er alveg sammála því atriði, að bankastj. eigi að fá heimild til að veita lán til nýbýla á óræktuðu landi, og að hún fái að ráða, hvað mikið hún gerir að því. Það getur undir mörgum kringumstæðum verið sjálfsagt að veita slík lán. Samhliða því, að búskapurinn fer nú að verða meira og meira rekinn með vélum, fækkar fólkinu á heimilunum. Það mun ekki líða á löngu, þar til hægt verður að framfleyta jafnmiklum bústofni á heimilum með helmingi færra fólki heldur en hægt var um síðustu aldamót. En þegar fólki fækkar á hverju heimili, er óhjákvæmilegt að fjölga heimilunum, ef sveitirnar eiga að blómgast og njóta starfskrafta þess fólks, er þar elst upp. Ég þekki t. d. tvær opinberar jarðeignir, sem reisa mætti á 8 nýbýli. Og á þeim stöðum er mikill áhugi hjá unga fólkinu á því að vera kyrrt í sveitinni sinni, ef það fengi land til ræktunar. Það er því vel, að ekki sé útilokað með formslegum erfiðleikum, að hið opinbera geti hlaupið undir bagga á slíkum stöðum. Ég geri ráð fyrir, að áfram verði aðallega lánað til bygginga á gömlum býlum, en lögin mega ekki hindra það, að hægt sé að lána til nýbýla, ef sérstakar ástæður mæla með því. Hv. landbn. leggur til, að felld verði úr frv. heimildin til að lána til fyrirmyndarbúa, eins í hverjum fjórðungi. Ég vil geta þess, að ég er mjög hlynntur þessari hugmynd þess af bankastjórum Búnaðarbankans, sem nú er tilvonandi þm. Nú hygg ég að hv.þm. Mýr. flytji brtt. við þessa gr., til að gera það ljósara, að aðeins er átt við lán til bygginga á fyrirmyndarbúunum. Meiningin er, að eitt slíkt bú komist upp í hverjum landsfjórðungi; yrði það einskonar viðbót við búnaðarskólana, og mundu þau annast kennslu í ýmsum vinnubrögðum. Það er hart, að hvergi skuli vera af hálfu landbúnaðarins neinn staður, sem menn geta gengið að og sagt t. d.: ég vil læra fjárhirðingu. - Að vísu eru til mörg góð heimili, sem menn gætu lært á fjármennsku, en það er enginn viss staður til nú, sem menn geta gengið að. Á Hvanneyri eru ekki skilyrði til að kenna fjárhirðingu. Á Hólum eru þau aftur allgóð, og verður sennilega tekin upp slík kennsla þar. En það yrði þá líka eini staðurinn á landinu. En fjárhirðingin er dálítið mismunandi víðsvegar á landinu eftir staðháttum, og hafa menn því ekki alstaðar gagn af sömu kennslunni. Það væri t. d. ekkert vit í að ætla sér að innleiða fjármeðferð, sem tíðkast í snjóahéruðum á Norður- og Austurlandi, hér á Suðurlandsundirlendinu. Meðferð fjár á alstaðar að vera góð, en ekki alstaðar sú sama. Er því nauðsynlegt, að hver fjórðungur hafi fyrirmyndarbú fyrir sig. Ég hygg, að þegar hv.þm. Mýr. er búinn að bera fram till. um að veita lán til fyrirmyndarbúa í skýrari mynd og ákveðnari en upphaflega, að hún verði aðgengilegri fyrir hv. landbn., og vona ég, að hún haldi þá ekki fast við að vera á móti henni.

Bjarni Ásgeirsson Ég þakka hv. landbn. fyrir fljóta afgreiðslu á þessu máli. Get ég verið henni í flestum atriðum sammála og mæli með brtt. hennar á þskj. 479, að þeirri 3. undantekinni, sem er um að fella niður 4. gr. frv. Hæstv. dómsmrh. hefir gert nokkra grein fyrir, hvað fyrir okkur vakir með þeirri gr., og skal ég því ekki fara mikið út í það. Búnaðarkennslunni er nú verið að breyta í þá átt, að leggja meiri áherzlu á verklega kennslu en áður og að láta fara fram ýmsar hagnýtar tilraunir í sambandi við hana. Af því ekki gilda sömu reglur um allt land, vegna ólíkra skilyrða, er nauðsynlegt að koma upp fyrirmyndarbúum sem víðast. Og við teljum heppilegra að velja úr nokkra framúrskarandi menn og styðja þá með ódýrum lánum til að koma upp fyrirmyndarbúskap og verklegri kennslu, heldur en að láta ríkið reka öll slík bú. Ég vildi því mælast til, að 3. brtt.n. yrði felld. En eins og hæstv. ráðh. gat um, ber ég fram skriflega brtt. við greinina, til að gera það skýrara, að aðeins er átt við lán til bygginga, sem fyrirmyndarbúin þarfnast, en ekki til bústofns eða búrekstrar. Lái ég ekki hv.n., þó hún vildi fella niður gr., ef hún hefir skilið hana þannig. Vona ég, að hv.n. geti fallizt á að láta 4. gr. frv. standa þannig breytta: „Stjórn sjóðsins er heimilt að lána til nauðsynlegra bygginga á fjórum fyrirmyndarbúum, einu í hverjum fjórðungi“, o. s. frv.

Forseti (BSv.): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv.þm. Mýr. Vil ég bera undir hv. d., hvort hún heimili þau afbrigði, að till. komist að.

Jón Sigurðsson Það virðist ekki vera ágreiningur nema um einn lið þess frv., sem hér liggur fyrir, um það, hvort 4. gr. þess skuli niður felld eða ekki. Hv. þm. Mýr. og hæstv.dómsmrh. hafa nú mælt gegn því, að hún væri felld úr frv. Færðu þeir fram þau rök, að nauðsynlegt væri að koma upp fyrirmyndarbúum sem víðast, til að annast tilraunir og verklega kennslu; lagði hæstv. ráðh. aðaláherzluna á kennslu í fjárhirðingu. Sagði hann, að hvergi væri til staður á landinu, þar sem menn gætu komið og sagt, að þeir vildu læra fjárhirðingu. Þetta er mesti misskilningur. Það eru fleiri eða færri heimili í hverju héraði, sem mundu taka menn til að nema fjármennsku, ef nokkrir vildu læra hana. Og þau myndu eflaust veita betri fræðslu heldur en þó farið væri að tildra upp svokölluðum fyrirmyndarbúum. Reynslan hefir þegar nokkuð sýnt þetta. Ýmsir menn hafa sótt um að koma upp kynbótabúum; þeir hafa fengið meðmæli sýslunefnda og síðan fengið styrk frá Búnaðarfélagi Íslands. En hver hefir svo útkoman orðið? Hún hefir orðið sú, að víða er féð hjá þessum mönnum verra heldur en hjá bændunum í kring. Fyrirmyndarbú verða ekki til fyrir það, þó einhverjir komi og segist ætla að koma upp fyrirmyndarbúi. Fyrirmyndarbú eru til í hverjum fjórðungi, í hverri sýslu, hverjum hreppi á landinu. Þau eru sköpuð af framtaki og hagsýni einstakra ágætismanna, sem aldrei hafa styrks notið. Til slíkra manna er eitthvað að sækja fyrir þá ungu menn, sem vilja læra að búa. Þeir hafa sýnt það með dugnaði sínum og atorku, hverju hægt er að ná upp af hinum íslenzka jarðvegi, sýnt, að hægt er að komast lengra heldur en fjöldanum tekst að komast. Ég álít alls enga tryggingu fyrir því, þó farið sé nú að veita einhverjum 4 mönnum byggingarstyrk, að hjá þeim rísi upp bú, sem skara fram úr. Og það reka engir fyrirmyndarbú með tómum byggingum. Þessa menn mundi vanta rekstrarfé. Og búpeningur þeirra gæti hrunið niður úr bráðapest eða önnur óhöpp hent þá, og þá væru byggingarnar til lítils gagns. Það er því fremur vit í 4. gr. frv. óbreyttri heldur en brtt.hv.þm. Mýr., því eftir henni hefði mátt halda „fyrirmyndarbúunum“ alveg uppi. En það var aftur brot á tilgangi sjóðsins og gegn anda þessara laga. Af þessum ástæðum tel ég ekkert unnið við að samþykkja þessa lánsheimild handa bankastjórunum. Hinsvegar gæti Búnaðarfélagið stuðlað að því með litlum tilkostnaði, að menn geti fengið tilsögn í fjármennsku á góðum heimilum, og fengið þar þær fyrirmyndir, sem almenningi kæmu að beztum notum. Ég býst við, að þá yrði leitað til þeirra, sem reka fyrirmyndarbú og hafa sýnt það í verkinu, að búrekstur þeirra sé til fyrirmyndar. Til slíkra bænda eiga menn alltaf erindi til að afla sér fræðslu, bæði um vinnubrögð, fjárrækt og jarðrækt. Það getur verið eins og hæstv.dómsmrh. sagði, að sitt lærist í hverjum staðnum, eitt í þessum og annað í hinum, og þá geta menn valið um. Með þessu fyrirkomulagi mundi það tvennt vinnast, að menn gætu lært af beztu bændunum, og það mundi kosta búnaðarfélögin mjög lítið fé. Svona vil ég að fyrirkomulagið sé, en ekki, að farið sé að reisa stórbú fyrir mikið fé. Afleiðingin af því yrði sú, að búnaðarfélögin og ríkissjóður yrðu nauðbeygð til að kosta allan rekstur búanna, hvernig sem hann gengi. Ég sé því fyrir minn part ekki ástæðu til að samþ. þessa till. út af fyrir sig af þessum ástæðum, sem ég tilgreindi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil útskýra lítið eitt nokkur atriði, sem ég held, að hv. 2. þm. Skagf. hafi ekki skilið rétt. Fyrir það fyrsta fór hann ekki alveg rétt með orð mín um það, hvernig hægt væri að læra fjármennsku. Ég tók til dæmis, ef ungur maður kæmi til hv.þm. og segðist vilja læra fjármennsku á Reynistað. Það væri mjög líklegt, að hann tæki við honum, en hann er alls ekki skyldugur til þess. Þetta var það, sem ég vildi taka skýrt fram um þetta fyrirkomulag, sem hv.þm. talaði um, að menn lærðu ýmislegt viðvíkjandi búskap hjá fyrirmyndarbændum. Hitt var algerlega rangt hjá hv.þm., að það hefði verið gert að nokkru ráði í ýmsum héruðum landsins, að ungir menn leituðu upp úrvalsheimili og kæmu sér þar fyrir til að kynnast fyrirmyndarbúskap. Ég þekki aðeins eitt dæmi upp á þetta, að ungur maður hafi farið í annað hérað til að kynna sér einhverja grein í fyrirmyndarbúskap. Sá maður var Sigurður Sigurðsson ráðunautur. Hann fór ungur sunnan úr Flóa norður í Bárðardal til að læra fjármennsku. Það er eina dæmið, sem ég þekki í því efni. Þessi viðleitni hjá Sigurði Sigurðssyni var í rétta átt. Hann fór úr sínu héraði norður í Þingeyjarsýslu til að kynna sér alla meðferð á fé, því að þar var fjárræktin komin á hærra stig en í Flóanum. Við, sem erum með þessu frv., viljum ekki spilla fyrir því, að menn læri sem mest á góðum heimilum. Þetta er bara viðbót og til þess að setja líf í þetta, af því unga fólkið hefir vanrækt þetta. Það eru til mörg myndarleg heimili, þar sem ungar stúlkur geta lært t. d. matreiðslu og alla hússtjórn. En þessi heimili geta ekki kennt öllum þeim stúlkum, sem þurfa að fá fræðslu í þessu. Þess vegna hefir verið komið á fót húsmæðraskóla, þar sem er verkleg kennsla fyrir þær stúlkur, sem vilja búa sig sérstaklega undir það að verða húsmæður. En þar með er ekki lögð niður þessi kennsla á heimilunum. Skólinn er til viðbótar við heimilin og þeim til stuðnings. Það, sem þetta frv. fer fram á, er alveg hliðstætt þessu. Það á að stofna skóla í sveitunum til að bæta það fyrirkomulag, sem nú er. Húsmæðraskólinn, skólinn á Staðarfelli og skólinn á Blönduósi eru allir yfirfullir, og að sumum þeirra er þrefalt meiri umsókn en hægt er að taka á móti. Þetta sýnir, að ungu stúlkurnar vilja fá að læra á þessum heimilum, og það er ekki búið að fullnægja þeirri þörf ennþá. Og það mundi verða alveg sama máli að gegna um þá skóla, sem nú er í ráði að stofna. Ég held því, að þegar hv. 2. þm. Skagf. athugar, að það er ekki á neinn hátt verið að spilla fyrir þeirri miklu kennslu, sem hægt er að fá á heimilunum sjálfum, þá verði hann ekki eins mótsnúinn þessu. Með þessu er verið að vinna fyrir ókomna tímann. Það yrði eitthvað léttara að fá lán, ef sjóðsstj. eða bankastj. vildi láta gera þetta, og sér í lagi ef Búnaðarfélagsstj. vildi láta gera það, og það yrði aldrei lagt út í þessar framkvæmdir; nema Búnaðarþingið hefði ályktað, að þetta skyldi verða gert. Búnaðarþingið hefir ekki mikil fjárráð. Það hefir þó styrkt t. d. kynbótabú, sem yfirleitt hafa misheppnazt. En það hefir ekkert fé til þessara bygginga, en gæti þó ef til vili styrkt þessa starfsemi lítið eitt. Þó að þessar tilraunir, sem gerðar hafa verið, hafi ekki borið mikinn árangur, mega menn ekki láta hugfallast fyrir það. Menn byggja skip og leggja út á hafið, þó að skipin strandi stundum. Hér er líka um dálítið annað að ræða en kynbótabúin. Hér er að ræða um verklega kennslu meðal sveitamanna. Í stuttu máli sagt, þá fara þessar framkvæmdir ekki að öllu eins og hér yrði samþ. Það er ómögulegt. Það verður, eins og hv.þm. sagði, að taka tillit til svo margs annars, þegar til framkvæmdanna kemur. Það er auðskilið mál, að Búnaðarfélagið hefir fyrst og fremst á hendi stjórn þessara búa og skipar öllu niður eins og hentugast þykir í hverjum stað. Þessi bú mundu alltaf eiga undir högg að sækja með styrk, og þannig gæti Búnaðarfélagið alltaf haft það í hendi sinni, hvaða form yrði haft á öllum vinnubrögðum. Ég hefi orðið þess. var, að breyt. sú, sem hv.þm. Mýr. hefir flutt, hefir gert þessa tillgr. aðgengilegri fyrir suma, og máske meiri hl. landbn., þannig, að þegar þeir sáu, að því var fyrirgert, að nokkur eðlisbreyting væri viðvíkjandi sjóðnum, þá voru a. m. k. ýmsir úr n., sem líta svo á, að þetta sé lítilfjörleg till. fyrir sjóðinn, en geti seinna meir orðið til gagns fyrir landbúnaðinn.

Bjarni Ásgeirsson Ég get verið fáorður um þetta mál, því að hæstv.dómsmrh. hefir tekið ómakið af mér. Ég ætla aðeins að taka það fram, að þótt hv. 2. þm. Skagf. mælti kröftuglega á móti frv., þá voru það í sjálfu sér engin mótmæli, því að hann sýndi fram á, að til væru ýmis fyrirmyndarbú, þar sem ungir menn gætu lært margt sér til gagns. En mér virtist það ganga eins og rauður þráður í gegnum ræðu hans, að þessi bú, sem nú er verið að tala um að stofna, verði eitthvert ónýtt fálm út í loftið, sem aldrei geti orðið til gagns, og ef hann gengur út frá því, að það sé áreiðanlegt, að svo fari, þá get ég vel skilið, að hann skuli vera á móti frv. En nú skulum við hugsa okkur, að við leituðum uppi þessa góðu bændur, sem hafa sýnt það í verkinu, að þeir kunna að búa, og við vildum sjá og læra hjá honum, hve mikið hægt væri að bæta jörðina með góðum lánum, þá skil ég ekki, hvernig þessi bóndi gæti kennt það, enda þótt hann væri fyrirmyndarbóndi. Ég vil ganga út frá því að óreyndu, að ef styrkur verður veittur til fyrirmyndarbúa, þá verði leitað að þeim mönnum, sem hafa sýnt það, að þeir kunna vel að búa, og þeir verði styrktir til að halda áfram að sýna það gegn því, að þeir kenni og leiðbeini ungum mönnum, sem til þeirra koma og óska eftir fræðslu. Það, sem ber hér á milli mín og hv. 2. þm. Skagf., er það, að hann hefir ekki trú á því eins og ég, að það muni takast að velja nógu góða menn, en ekki það, að hann sé í sjálfu sér óvinveittur málinu. Það er alveg rétt, sem hv.þm. sagði, að það þarf meira en byggingarnar einar. Þær eru einskis virði, ef enginn er bústofninn, en ég geri ráð fyrir, að ef þetta kemst til framkvæmda, þá verði þeir bændur valdir til þessara búa, sem gætu haft nógu mikinn og góðan bústofn. Ég skal þá ekki orðlengja þetta meira. Ég býst við, að málið sé orðið það mikið rætt, að öllum sé orðið það nægilega ljóst.

Jón Sigurðsson Hæstv. dómsmrh. sagði, að ég hefði sagt, að menn ættu að læra þetta hver á sínu heimili. Þetta er alls ekki rétt. Ég sagði, að á mörgum heimilum væri hægt að fá betri fyrirmynd en líkindi væru til, að þessi fyrirhuguðu fyrirmyndarbú gætu gefið. Jafnframt þessu tók ég það skýrt fram, að ég ætlaðist til, að þessi góðu bú yrðu ekki einungis þeim til fyrirmyndar, sem þar ættu heima, heldur gætu þeir menn, sem vildu, komið þangað og kynnt sér þessi heimili, og Búnaðarfélagið tæki þátt í þessu með því að skapa þessum mönnum aðstöðu til að dvelja á þessum heimilum um lengri eða skemmri tíma. Slíkt fyrirkomulag tel ég miklu heillavænlegra en þó að farið væri að tildra upp þessum svokölluðu fyrirmyndarbúum. Þá minntist hæstv.dómsmrh. á húsmæðrafræðsluna í þessu sambandi. Hann sagði, að margar stúlkur lærðu á fyrirmyndarheimilum, og þó væru allir húsmæðraskólar fullir. Þetta getur verið alveg rétt, en mér er líka kunnugt um, að búnaðarskólarnir eru ekki fullir. Þar eru rekin fyrirmyndarbú, eins og allir vita, og meðan þeir eru ekki fullskipaðir af búfræðinemum, sýnist ekki ástæða til að setja á stofn fleiri skóla, sem eiga að kenna það sama eða líkt.

Hér er aðeins um verklegt nám að ræða

. Já, ég minnist á þetta aðeins af því, að hæstv.dómsmrh. nefndi húsmæðrafræðsluna til samanburðar. Hæstv. ráðh. sagði, að ég vildi leita uppi fyrirmyndarbú og láta unga menn læra þar. Þetta er alveg rétt. Það er það, sem fyrir mér vakir. Ég vil ekki spyrna á móti því, að ungir menn eigi kost á góðum fyrirmyndum, því að þær geta orðið þeim til mikils gagns. Ég vil bara fara aðra leið til þess en hæstv. ráðh., og ég held, að sú leið sé bæði heppilegri og ódýrari. Ég vil nefnilega fara þá leið, að búnaðarfélögin semji við fyrirmyndarbændur, sem taka svo að sér að leiðbeina mönnum í því, sem þeir vilja, svo sem öllum heyskaparstörfum, t. d. allskonar vélavinnu, ennfremur jarðrækt og skepnuhirðingu, sitt á hverjum stað, eftir því hver veitir bezta fræðslu í hverju starfi. Á þennan hátt er hægt að fá betri fræðslu en með því að eiga að læra allt á sama stað, því að þessi fyrirmyndarbú mundu varla veita eins góða fræðslu á öllum sviðum og margir beztu bændur til samans. Hv. þm. Mýr. sagði, að ég hefði hugsað mér, að þessi bú yrðu eitthvert ónýtt fálm eða tildur; það væri hægt að semja við ágæta bændur. Já, það væri hægt, en það er ekki eins víst, að það yrði gert. Búnaðarfélagið hefir nú í 3 undanfarin ár haft eitt slíkt fyrirmyndarbú, og ekki hefir það fengið neinn fyrirmyndarbónda þangað, heldur útlærðan landbúnaðarkandidat.

Það er allt annað

. Þetta mun nú samt hafa verið svona, og það var komið í haust til fjvn. og átti að fá tugi þúsunda til þessa bús.

Það er tilraunabú

. Eftir flutningi málsins fyrir n. skildist mér, að það ætti að vera til fyrirmyndar fyrir sérstaka landshluta. Samkv. þeirri reynslu, sem fengizt hefir, þá er í mínum augum mjög lítil sönnun fyrir því, að þeir menn, sem valdir yrðu, séu starfi sínu vaxnir. Eins og ég benti á áður, þá hafa umsóknir komið fram um eitt og annað, t. d. til að fá stöðu við kynbótabú, og ég býst við, að það sé oft svo, að þeir menn sem sækja fastast um slíkar stöður, séu hvað ólíklegastir til að geta leyst þau störf vel af hendi.

Bjarni Ásgeirsson Ég held, að það sé einhver misskilningur í deilum okkar hv. 2. þm. Skagf. Mér virtist hann blanda saman tilraunabúi Búnaðarfélags Íslands og þessum búum, en þar er um tvennskonar bú að ræða. Ég get hugsað mér framkvæmdir á þessum búum svipað því, sem hann hefir stungið upp á, nefnilega, að búið verði falið einhverjum fyrirmyndarbónda úr sveit, en hugsa mér ekki, að þarna eigi að gera tilraunir með allt milli himins og jarðar, sem snertir búskap, heldur verði á hverju búi nokkrar greinar búskapar, sem viðkomandi maður hefir helzt sýnt sig færan í.

Jón Sigurðsson Ég er þakklátur hv.þm. fyrir að hann viðurkenndi, að mín hugmynd væri réttmæt. En þá er hann kominn inn á það, að hann býst við, að þessir menn séu helzt efnamenn. En það stríðir raunverulega á móti reglum sjóðsins, að efnuðum mönnum sé helzt veitt lán úr honum. Og þó að maðurinn væri bjargálnamaður, eða varla það, - hvernig ætlast hv.þm. til, að sjóðsstj. fari að? Það er búið að byggja stórar og dýrar byggingar, og svo sýnir það sig, að maðurinn er ekki fær um að reka fyrirmyndarbú. Hvernig á þá að fara að? Ekki verða byggingarnar teknar af honum. Ég vil aðeins benda á það viðvíkjandi þessum fyrirmyndarbúum, að það er í raun og veru ekki hægt að koma fjölda manns að t. d. við fjármennsku. Nei, það verður betra, að 1–2 menn komi sér fyrir hjá góðum fjármönnum, því að það eru ekki líkur til, að hægt sé að koma mannsöfnuði þar að. Ég held því, að skaðlaust sé, þótt þessi heimild yrði niður felld. - Hv. þm. A.-Sk. þarf ég ekki að svara, þar sem hann sagði allt hið sama og hv.þm. Mýr.

Bjarni Ásgeirsson Þótt ég sé dauður, vil ég svara þeirri fyrirspurn, sem beint var til mín, nokkrum orðum. Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að lán til fyrirmyndarbúa yrðu veitt efnamönnum, og þau ákvæði, sem að þessu lúta, kæmu því í bága við tilgang sjóðsins. Það er nú engan veginn víst, að það verði eingöngu efnamenn, sem þessi lán hljóta. Í þessu efni verður fyrst og fremst litið á hæfileika manna og dugnað, og framkvæmdasemi og góður efnahagur fer eigi ávallt saman, enda skil ég ákvæðin svo, að heimilt sé að veita lánin, án tillits til þess, hvort maðurinn er efnaður eða ekki. Þá spurði hv.þm., hvað sjóðsstj. gerði, ef maður, sem slíkt lán hefði fengið, reyndist ekki fær um að reka fyrirmyndarbú. Því er til að svara, að rekstur slíkra búa verður undir eftirliti Búnaðarfélagsins, og Búnaðarfélagið verður því að sjá um, að maðurinn sé starfi sínu vaxinn, og geta vikið honum burt, ef hann reynist það ekki.

Og eins þótt hann eigi jörðina sjálfur?

. Þá verður að láta hann endurgreiða lánið. Annars er þetta framkvæmdaratriði, sem heyrir undir stj. Búnaðarfélagsins.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og tók þar engum breyt. frá því, sem það var lagt fyrir þingið. Í sambandi við þetta frv. er næsta mál á dagskránni, frv. til sjómannalaga, og tel ég ástæðu til að fara nokkrum orðum um þau bæði nú, þegar þetta mál er til umr. Sjómannalagafrv. er tekið út úr siglingalögunum og er nú gert að sérstökum lögum. Auk þess er það breytt allmikið, en af því leiðir það, að þar sem það er tekið út úr siglingalögunum, þá falla niður allmargar greinar þeirra laga, ef þetta frv. verður samþ. Að öðru leyti eru þær breyt., sem gerðar eru á siglingalögunum með þessu frv., fremur smávægilegar, og hefir n. ekkert við þær að athuga. En þar sem svona stendur á, þá leiðir af því, ef bæði þessi frv. verða samþ., að siglingalögin verða fremur óaðgengileg til notkunar, en eru þó þess eðlis, að þau þurfa að vera aðgengileg, vegna þess að fjöldi manns þarf að nota þau; t. d. er skipstjórum gert að skyldu að hafa nægan fjölda eintaka á hverju skipi, til þess að skipshafnir hafi greiðan aðgang að þeim. Það er nokkuð annað með þau lög, sem ætluð eru dómurum og lögreglustjórum landsins. Af þessu leiðir það, að n. taldi rétt að bera fram brtt. við frv. þetta, þess efnis, að meginmál þessara laga skyldi fellt inn í siglingalögin og þær breyt. á siglingalögunum, sem leiðir af sjómannalögunum, teknar til greina, og lögin þannig gefin út. Nú kom hæstv.atvmrh. til mín í gær og óskaði þess, að þessi brtt.n. kæmi ekki til atkv. nú við 2. umr., vegna þess að hann taldi, að það gæti komið fyrir, ef breyt. yrði sett inn, að það kynni að verða málinu að strandi, af því að nú er orðið áliðið þings. Ég hefi borið mig saman við annan meðnm. minn um þetta, að verða við tilmælum ráðherrans um það, að láta þessa brtt. ekki koma undir atkv.Hæstv. ráðh. gerði ráð fyrir því, að honum myndi kannske vinnast tími til að rannsaka í Nd., hvort nokkur hætta yrði á því, að frv. yrði ekki samþ. við eina umr., því ef svo yrði; þá vildi hann heldur, að frv. gengi fram eins og það er nú, þótt seinna þyrfti að fella það inn í siglingalögin. Að öðru leyti hefir n. ekkert við frv. að athuga og leggur til, að það verði samþ., með þeim fyrirvara, að n. geymir sér rétt til að bera fram brtt. við 3. umr.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fyrir hönd n. hefi ég ekki mikið að segja um þetta frv. Það er allmikill lagabálkur, sem hefir verið allvandlega athugaður í hv.Nd., en það skal játað, að sjútvn. þessarar d. vannst ekki tími til að athuga frv. eins nákvæmlega og þörf hefði verið á með jafnmikinn lagabálk. En þar sem n. var kunnugt um, að sjútvn. Nd. hafði málið til meðferðar næstum allan þingtímann og lagði mikla vinnu í það, þótti henni tryggt, að n. myndi hafa athugað frv. það vel, að óhætt væri að samþykkja það. Þó las n. frv. yfir og bar þá staði saman við gildandi lög, sem henni þótti ástæða til. Ég hefi líka átt tal við sjútvn. Nd. um þetta mál, og skýrði hún mér frá því, að eins og frv. væri nú, hefði n. öll staðið saman um það. Það voru gerðar nokkrar breytingar á því í hv.Nd.; voru þær gerðar til samkomulags, og með því að mikil vinna hefir verið lögð í þetta mál, sér n. ekki ástæðu til annars en að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir. N. telur töluverða bót að því að hafa þessi lög í sérstökum bálki, þegar búið er að framkvæma það, sem við bendum á, sem sé að samræma siglingalögin við þessi sjómannalög. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið og hefi fyrir n. hönd ekki fleira að segja.

Frsm. (Jón Jónsson) Fyrir rúmum áratug gerðu menn sér mjög álitlegar vonir um árangur af því að veita stóránum á engin þarna á Skeiðunum, og var leitað til Alþingis um fjárframlög. Áður hafði farið fram áætlun um kostnað, og samkv. henni gerðu menn sér vonir um, að fást mundi nóg vatn á svæðið fyrir 103 þús. kr. Þingið mun hafa lofað að leggja fram ¼ kostnaðar við verkið og auk þess allan kostnað fyrir Ólafsvelli og kot þar í kring, en það eru kirkjujarðir í eigu ríkisins. Því miður hefir reynslan orðið hörmuleg. Það hefir komið í ljós, að þrátt fyrir það mikla verk, sem unnið var á árunum 1917–1923, hefir ekki tekizt að ná valdi á vatninu eins og þurfti, og varð því að leggja í allmikinn nýjan kostnað til að ráða bætur á því. Niðurstaðan er, að fyrsta áætlunarupphæðin hefir ferfaldast, orðið yfir 422 þús. kr. Ég býst við, að margar orsakir hafi verið þarna að verki. Mest sú, að verkið var unnið á þeim tíma, sem dýrastur hefir verið í okkar sögu. En nokkuð má því um kenna, að málið var ekki svo undirbúið frá verkfræðinganna hálfu sem skyldi. En ég skal ekki fjölyrða um það nú. Hitt, sem við okkur blasir, en sú grálega reynsla, að notin hafa ekki orðið þau, sem til var ætlazt, en kostnaður margfaldur og alveg óbærilegur fyrir Skeiðamenn. Í stað þess, að áveitan átti að verða öflug lyftistöng fyrir sveitina, hefir hún orðið henni til fjárhagslegrar tortímingar. Skeiðámenn gerðu árið 1917 samþykkt með sér um niðurjöfnun kostnaðar og tóku lán, sumpart úr viðlagasjóði, en þó aðallega í veðdeild Landsbankans. Nú í árslok 1929 hvílir á þeim 287 þús. kr. skuld vegna áveitunnar. En auk þess hefir þessi sveit safnað öðrum skuldum svo afskaplega, að ótrúlegt þykir. Á þessu svæði, sem ekki er stórt - þar búa 29 bændur - eru þessar aukaskuldir yfir 190 þús. kr. Líklega stafa þær mest af harðindunum og dýrtíðinni kringum 1920. Alls hvíla þess vegna um 480 þús. kr. skuldir á sveitinni. Eignir virðast ekki vera miklar á þessu svæði. Samkv. skattskrá 1928 eru þær 341 þús. kr., og virðast þá um 140 þús. kr. vera af skuldum fram yfir eignir í þessari litlu sveit. Afleiðingin af þessu er sú að þeir hafa ekki einu sinni getað greitt vexti af þessum lánum nú um nokkurn tíma, og ástandið virðist vera mjög bágt. Það er ekki sjáanlegt, að þeir gætu nokkurn tíma greitt þessar skuldir, og eru þá engin önnur úrræði en að ríkið neyðist til að taka þær að sér. Það er að vísu nokkuð hart, því að ríkissjóður hefir tekið þátt í öllum kostnaðaraukanum að sínum lofaða fjórðungi og er búinn að leggja fram 135 þús. kr. alls. En milliþinganefndin, sem sett var til að rannsaka þetta mál, hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að helzta tilraunin til þess, að bændur á svæðinu geti eitthvað bjargað þessu máli sjálfir, sé, að ríkið létti alveg af þeim þessum skuldum í bili. En hún hugsar aftur til þess, að eftir 1940 verði lagður á þá verðhækkunarskattur af jörðunum og söluskattur, ef söluverð fer fram yfir fasteignamat við eigendaskipti. Og auk þess eiga þeir að greiða á árunum 1940–80 2% á ári af höfuðstóli þeirra lána, sem nú hvíla á þeim. Verðhækkunarskatturinn á að nema 10% af verðauka jarðanna frá því verði, sem þær eru metnar með í jarðabókinni frá 1921, og kemur fyrst til greina að loknu jarðamati 1940, en síðan við hvert nýtt fasteignamat við hver tíu ára skipti fram yfir 1980. Söluskatturinn nemur 20% af gróða við sölu, og gilda þau ákvæði til ársloka 1980. Það er ekki gott að segja, hvað ríkið getur fengið aftur með þessu. En önnur leið er ekki líklegri, eins og nú stendur, til þess að gera hvorttveggja, að bjarga sveitinni frá tortímingu og skapa einhverja von um, að ríkið kunni að fá eitthvað af þessu aftur. Af þessum ástæðum sá fjvn. ekki annað liggja fyrir en að samþykkja frv., þó að hún sæi, að þetta væri hreinasti neyðarköstur fyrir ríkið.

Jón Þorláksson Eins og menn muna, útvegaði landsstjórnin sér með ákvæði í fjárl., sem samþ. voru á síðasta þingi, leyfi til að ákveða upp á sitt eigið eindæmi, hvern þátt ríkissjðður tæki í kostnaði af Skeiðaáveitunni. Ég mótmælti því þá, að þetta væri dregið úr höndum Alþingis og áskilið landsstj. einni. Víst er það góðra gjalda vert, að hæstv. stj. hefir tekið þær aðfinnslur til greina og ekki notað sér leyfið, heldur lagt málið fyrir þingið eins og henni bar. Um efni málsins hefi ég ekki mikið að segja. Það er auðséð, að Skeiðahreppur á í erfiðleikum út af þessu, ekki svo mjög af því, að áveitan hafi brugðizt réttmætum vonum. Að vísu þurfti nokkrar endurbætur til þess að tryggja nóg vatn. En kostnaður af því varð ekki mjög mikill. Hitt var höfuðóhappið, að verkið var unnið á dýrasta tíma, svo að það varð fram undir þrefalt dýrara.

Ferfalt

. Það varð nærri þrefalt dýrara en áætlað var. Ég vil taka tækifærið til að sýna, að í þeirri sundurliðun kostnaðar af áveitunni, sem gerð er í aths. við frv., þar sem skýrt er frá framkvæmd áveitunnar, eru upphæðir, sem öllum kemur saman um, að séu óviðkomandi því, sem samkv. venju er tekið með í áætlanir verkfræðinga. Það eru sex fyrstu liðirnir í því, sem kallað er ófyrirséð útgjöld, og eru það afföll af verðbréfum, annar kostnaður við lántökur, forvextir af víxlum, vextir frá lánadegi til júní 1923, afborganir af lánum á sama tíma, og loks annar kostnaður við afborganir og lánagreiðslur. Þessir liðir nema samtals 92 þús. kr., og sé það dregið frá 422 þús. verða eftir 330 þús. kr. Það er ekki alveg þreföld áætlunarupphæðin, ef seinni viðaukar eru teknir með, eins og hv.frsm. réttilega gerði. Þó að þessi kostnaðaráætlun hafi aðeins fylgzt nokkurn veginn með almennu verðhækkuninni, er samt auðséð, að þetta er of þungbært fyrir Skeiðahrepp. Ekki er annars kostur fyrir mig en að greiða atkv. með þessu frv., þó að ég sé ekki ánægður. Því að mér finnst milliþinganefndin hafa gert þetta spursmál allt of flókið og vafstursmikið með sínum víðtæku till. til að ná inn einhverri smáupphæð upp í þetta, sem ríkissjóður þarf nú að kosta til. Það er tvennskonar verðaukaskattur, sem ákveðið er, að borga skuli ein 50–60 ár fram í tímann, og þar fyrir utan nokkur áleg greiðsla. Mér finnst það stinga ákaflega mikið í stúf, hve þetta er vafstursmikið, þegar litið er til þess, hve léttúðarlega hefir verið farið á öðrum sviðum með stærri greiðslur úr ríkissjóði. Mér er ekki grunlaust um, að sumir muni líta svo á, að þegar kemur að framkvæmd þessarar lagasetningar, þá þyki hún of flókin og verði að breyta henni. Ég get vel greitt atkv. með frv. nú eins og það er, enda er enginn kostur á að koma með svo margar brtt., sem þörf væri á til þess að koma málinu í sæmilega einfalt og óbreytt horf. Þá vildi ég benda á, að ef landbúnaður á Suðurlandi annars á nokkra framtíð, þá er það hreint ekki útilokað - og meira að segja líklegt -, að raunveruleg útgjöld ríkissjóðs af þessu verði engin, þau fáist öll endurgreidd með vöxtum, ef þessum lögum á annað borð verður hlýtt eins lengi og þau gera ráð fyrir. Því að ekki þarf mikinn verðauka á jörðum til þess, að hann vinni upp á móti kostnaðinum og skattur af honum vegi á móti árlegum afborgunum ríkissjóðs.

Það þarf mikið til

. Þetta er mikið land að flatarmáli. Ef menn hafa annars trú á, að landið byggist með býlum, sem nytji mest eða eingöngu ræktað land, er ekki hægt að segja, að það sé ólíklegt, að verðhækkunarskatturinn nægi til að inna af hendi greiðslur þessara lána. En hitt er aftur annað mál, að ef verðhækkunargjöldin fara að nema verulega miklum upphæðum, þá er ekki víst, að menn uni því, að þau séu látin standa óbreytt.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Frv. þetta er komið frá hv.Nd. og gekk í gegnum þá deild athugasemdalítið. Landbn. þessarar d. hefir athugað það eftir föngum og fallizt á, að þetta frv. verði að lögum. Þetta frv. miðar að því, að þessi vara, sem hér er um að ræða, sé sem mest vönduð til útflutnings, til þess að útvega henni meira álit og betri sölumöguleika í útlöndum. Það er svo, að það vex stöðugt útflutningur á söltuðu og frystu kjöti, en það gengur erfiðlega að fá nægilegan markað, og þess vegna er nauðsynlegt að vanda vöruna sem bezt. Þess vegna hefir n. talið frv. réttmætt og fallizt á að það verði samþ. N. hefir ekki neitt sérstakt við frv. að athuga og leggur því til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Minni hl. sjútvn. hefir óskað þess, að ég mælti með því, að málið yrði tekið af dagskrá að þessu sinni, af því að hann hefir ekki fengið ráðrúm til þess að skila áliti enn. Ég get fyrir mitt leyti mælt með þessari ósk, ef málið getur komið til umr. á mánudag, eða í síðasta lagi á þriðjudag.

Jóhann Jósefsson Ég held, að málinu sé of mikil hætta búin með því að taka það af dagskrá nú. Enda er mér kunnugt um, að ágreiningur á milli nefndarhlutanna er ekki svo mikill, að hv. minni hl. hafi þurft lengri tíma til að skila sínu áliti en liðinn er síðan nál. meiri hl. kom fram. Ég vil því mótmæla því eindregið, að málið sé tekið af dagskrá nú. Það gæti verið það sama og málið yrði stöðvað með öllu á þessu þingi. Ég vona, að málið þyki svo mikils virði, að því verði ekki stefnt í voða af þeim ástæðum, sem hv.frsm. meiri hl. bar fram. Það eru liðnir 4 dagar síðan nál. meiri hl. var prentað, og þó var dregið nokkra daga að prenta það vegna samkomulagsumleitana við hv. minni hl.

Forseti (BSv): Það er nú orðið áliðið þings, eins og kunnugt er, og verða menn að gæta þess, er farið er fram á að fresta umr. mála, sem ætlazt er þó til, að nái fram að ganga á þessu þingi. Þetta frv. var lagt snemma fram, og er það 34. þskj., sem prentað hefir verið á þessu þingi. En síðan hafa verið prentuð 422 þskj., þangað til nál.hv. meiri hl. er prentað. Hv. minni hl. virðist því hafa haft nógan tíma til þess að átta sig á málinu. Það er rétt athugað hjá hv.þm. Vestm., að það er mjög tvísýnt, að málið nái fram að ganga, ef það verður tekið af dagskrá nú.

Hvenær verður þingi frestað?

. Það veit ég ekki, en auðsætt er, að lítið gengur fram af málum úr þessu, ef samtök er ger um það, að þessi hv. deild gleypi fjárl. eins og Ed. þóknast að ganga frá þeim í dag eða kvöld.

Ásgeir Ásgeirsson Ég vil aðeins benda á, að það hafa engin 422 þskj. verið prentuð síðan frv. kom fram í þessari hv. d. Finnst mér því rétt og sanngjarnt að verða við ósk hv. 1. þm. S.-M., sem er hvorttveggja í senn, form. sjútvn. og frsm. meiri hl. n. í þessu máli.

Forseti (BSv): Ég hefi ekki sagt, að 422 þskj. hafi verið prentuð frá því að frv. var útbýtt í þessari deild og þangað til nál. kom fram, heldur tók ég það fram, að þessi þskj. tala hefði verið prentuð síðan frv. var upphaflega borið fram, en það var í hv.Ed., eins og kunnugt er.

Pétur Ottesen Ég vil taka í sama streng og hv.þm. Vestm., að ef málið verður tekið út nú, getur það orðið til þess að hefta framgang þess nú. Mér er kunnugt um, að sterkar raddir eru uppi um það að ljúka þingi fyrir páska, svo að ef umr. yrði frestað nú, þarf ekki mikið að koma fyrir til þess, að málið dagi uppi að þessu sinni. Eftir því, sem ég hefi heyrt um ágreininginn milli hv. nefndarhl., þá er ekki um það atriði að ræða, að ekki megi athuga það nú við þessa umr., eða láta það bíða til 3. umr., sem væntanlega verður á mánudag. Virðist því nægur tími fyrir hv. minni hl. að bera fram brtt., ef hann óskar þess. Vænti ég því, að hæstv. forseti láti nú þegar fara fram umr. um málið, svo að henni geti orðið lokið í dag.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég sem er í meiri hl., vil einnig láta mína rödd heyra um þetta deiluatriði. Ég tek undir það, sem hv.þm. Vestm. og hv.þm. Borgf. hafa sagt, að ég tel mjög hæpið, að málið nái fram að ganga á þessu þingi, ef umr. verður frestað nú. En mér er það mikið áhugamál, að frv. þetta verði að lögum, og því er ég mótfallinn því, að málið verði tekið út.

Forseti (BSv): Ég vil aðeins árétta það, sem hv.þm. Borgf. tók fram, að hér er um 2. umr. að ræða, og er því hægt að bera fram brtt. við 3. umr. Og þar sem meiri hl. sjútvn. er mótfallinn því að taka málið af dagskrá, þá get ég ekki orðið við ósk hv. 1. þm. S.-M., og er málið þá til umr.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Í flestum landshlutum er algeng kvörtun um ófullkomna landhelgivörn, og þó er hún almennust í þeim landshlutum, sem fjarst liggja heimkynnum varðskipanna. Hefir því legið í lofti um nokkurn tíma að fjölga varðskipum, og allir vita, að ekki verður látið staðar numið nú, enda augljóst, að fullgild landhelgivörn fæst ekki með 2 skipum. En skiptar skoðanir eru um það, hve ört beri að framkvæma þessa skipasmíð til strandvarna og hvern útbúnað eigi að hafa um stærð skipanna og fleira í því sambandi. Samt er þessum málum komið svo langt á veg, að vera mun orðið fullkomlega ákveðið, að jafnframt því að annast strandgæzlu eigi skipin að vera útbúin björgunartækjum, svo þau geti aðstoðað, er óhöpp bera að höndum á vetrarvertíð, þegar fjöldi skipa og báta er að veiðum. En eins og öllum er kunnugt, er vetrarvertíð stunduð að kalla má við ¾ af allri strandlengju landsins, og jafnvel ekki útilokað, að vetrarvertíðin nái yfir stærra svæði. En það verður ekki ætlazt til, ef skipin eiga jafnframt strandgæzlunni að hafa björgunarstarfsemi með höndum, að þau geti náð yfir allt þetta svæði á meðan þau eru aðeins 2, og sízt á meðan annað skipið er staðbundið, eins og verið hefir að undanförnu, því að þá er aðeins í skip eftir til þess að annast landhelgigæzluna á meginhluta svæðisins. Út frá þessum forsendum og með það fyrir augum, að bráðlega verði útveguð fleiri skip, hefir niðurstaða meiri hl. sjútvn. orðið sú, að mæla með frv. En n. hyggur, að þetta þriðja skip mætti að ósekju vera nokkuð minna og ódýrara en þau tvö, sem fyrir eru, og gæti þó komið að fullu gagni. Það hefir oft verið á það minnzt, að ástæða væri til að nota skip þessi á fleiri vegu en til strandgæzlu og björgunar. T. d. hefir verið gert ráð fyrir, að þau gætu haft fiskirannsóknir með höndum, ef sérfræðingur fengist, sem vinna vildi að slíku. Auk þess hefir verið talað um að láta þau annast strandmælingar. En þetta eru aukastörf, sem ætla má, að skipin geti fremur leyst af hendi, eftir því sem þau eru fleiri. Um leið og ég mæli með þessu frv. þykir mér rétt að benda á það, sem að vísu er mörgum áður kunnugt, en ef til vill ekki jafnmörgum sem skyldi, að á ýmsum stöðum, t. d. á Austurlandi, hefir strandvörnin verið undanfarið mjög lítil og ófullnægjandi. Með síðasta pósti fékk ég tvö bréf frá kjósendum mínum, þar sem ég er beðinn að tilkynna hæstv. stj., að um alllangan tíma hafi erlendir togarar læðzt ljóslaust inn á víkur og voga og skafið um botninn uppi undir landsteinum í fullkomnu næði, því að ekki hafa varðskipin látið sjá sig á þeim slóðum. Þetta er að vísu ekkert nýmæli og hefir komið fyrir áður oft og mörgum sinnum austur þar, enda eðlilegt, og það af þeirri einföldu ástæðu, að skipin komast ekki yfir að líta eftir á allri strandlengjunni. En sem sagt, þó að nokkrir erfiðleikar séu á því að koma þriðja skipinu á flot og gera það út, virðist þó meiri hl. sjútvn. sjálfsagt að vinna að því svo fljótt sem ástæður og efni leyfa, og mælir því eindregið með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Pétur Ottesen Ég vil leyfa mér að þakka hv. meiri hl. sjútvn. fyrir skjóta afgreiðslu málsins og góðar undirtektir. Það er vitanlega öllum hv.þdm. kunnugt, að hér er um mjög mikið nauðsynjamál að ræða, og því mikið í húfi, enda má ekki láta undir höfuð leggjast að fylla það skarð, sem höggið var í okkar smáa strandvarnarskipaflota með strandi Þórs í vetur. Eins og þá var ástatt var vitanlega langt frá, að strandgæzlan væri í æskilegu lagi, enda var áður farið að tala um að leita fyrsta færis um að fá nýtt skip í staðinn fyrir Þór, sem þótti gamall og ekki fullnægjandi. Því meiri ástæða er til þess nú að fá bráðlega skip, þar sem Þór er úr sögunni, eins og fyrr er sagt. Í nál. er vikið að þrennskonar starfsemi, sem skipi þessu er ætlað að hafa með höndum jafnframt strandgæzlunni, en það er björgunarstarfsemi, strandmælingar og hafrannsóknir. En svo er 4. atriðið, sem hv.frsm. meiri hl. minntist, en það eru fiskirannsóknir. Á þessu var byrjað með Þór og komið nokkurt lag á það, enda tel ég bráðnauðsynlegt, að slíkum rannsóknum sé haldið áfram. Og af þeim aukastörfum, sem talin eru, legg ég ekki hvað minnsta áherzlu á, að skipið sé svo útbúið, að það geti haft fiskirannsóknir með höndum. Ég álít engan vafa á því leika, að nauðsyn beri til að samþ. frv. þetta og að hæstv. stj. geri þegar ráðstafnir til þess, að smíði þessa skips verði hafin. Í landhelgissjóði mun nú vera um ein millj. króna, og þar sem allir eru sammála um. að þetta skip þurfi ekki að verða dýrt og nóg fé fyrir hendi til að afla skipsins, þá vænti ég, að hv. d. samþ. frv. eins og það liggur fyrir og að hæstv. stj. taki síðan föstum tökum á málinu.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég ætla ekki að lengja umr. til neinna muna, þó ég standi nú upp. Ég vænti eins og hv.þm. Borgf., að frv. þetta verði að lögum á þessu þingi. - En þegar ég kvaddi mér hljóðs, þá var það vegna þess, að mig langaði að skýra mína afstöðu til málsins, þó að ég hafi raunar gert það áður, en þá í sambandi við annað mál. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, og flokksmenn mínir líka, að ekki eigi að draga úr viðleitni til öryggis manna á sjó, heldur miklu fremur beri að auka hana. Þór var upphaflega keyptur til þess að vera björgunarskip, sem síðar leiddi til, að hann var notaður til landhelgisvarna á svæði, sem nú er betur varið en áður. En það eru ýmsir staðir með ströndum fram, sem ekki eru varðir eins og skyldi, af því að það vantar skip til þess. Um fiskirannsóknirnar vildi ég aðeins mega benda á, að það er ekki vansalaust fyrir okkur, sem erum stærsta fiskiþjóð í heimi, miðað við fólksfjölda, að hafa ekki betri tök á að rannsaka fiskimiðin í kringum landið. Rannsóknir á fiskigöngum hafa þegar verið byrjaðar, og því nauðsynlegt, að þeim sé haldið áfram. Ég vil líka geta þess, að Norðmenn og Danir halda árlega úti rannsóknarskipum í þessu skyni. Og nú eru Bretar að undirbúa skip til fullkominna rannsókna á svæðinu kringum Ísland og alla leið til Grænlands, með það fyrir augum að finna fiskimið. Fiskiþjóðunum í kringum okkur er orðið það fullljóst, að þessa gullnámu í kringum strendur landsins þurfi að rannsaka, og ég get ekki betur séð en að við getum ekki staðið þegjandi hjá og látið aðra um slíkar rannsóknir. Nýja skipið ætti að geta fullnægt þessari þörf að nokkru leyti. Og með tilliti til þessa vil ég bæta því við, að ég álít óhjákvæmilegt, að skip þetta verði byggt í síðasta lagi í lok þessa árs, svo að það geti með næstu vertíð byrjað rannsóknir sínar hjá Vestmannaeyjum.

Hákon Kristófersson Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja, og þá jafnframt láta í ljós ánægju mína yfir þeim góða samhug, sem þetta mál virðist eiga hér í hv. deild. En ég vildi geta þess, af því að málið er stórvægilegt, þá hefði mér þótt vænt um að heyra álit hæstv. stj. um það, en sérstaklega þó þess hæstv. ráðh. sem það heyrir undir, ef hann mætti, sökum annríkis í sinni deild, láta ljós sitt skína örlitla stund í þessari hv. deild. Annars vildi ég út af orðum hv. 4. þm. Reykv. í lok ræðu hans mega segja það, að ef kaupa á skipið, þá skil ég ekki, að þurfi allan tímann til nýárs til þess að gera það. Og ef hv.þdm. geta fallizt á nauðsyn þessa máls, þá vil ég vinda bráðan bug að því, að skipið verði keypt. Ég sé, að hæstv.dómsmrh. er kominn og gleð mig fyrirfram við að heyra, hvað hann hefir að segja um þetta merkismál, sem hlýtur að vera áhugamál hans ekki síður en annara.

Jóhann Jósefsson Ég hafði búizt við, að hæstv.dómsmrh. yrði þegar við tilmælum hv.þm. Barð. um að láta uppi hug sinn um kaup á þessu nýja strandvarnarskipi. En úr því svo er ekki, og ég get vitanlega ekki svarað fyrir hæstv. ráðh., þá vildi ég nota tækifærið til þess að játa í ljós ánægju mína yfir þeim skilningi, sem hv.þdm. hafa sýnt á þessu máli, og hve vel þeir hafa tekið í það. Hv. frsm. meiri hl. og aðrir hv. ræðumenn, sem talað hafa, eru sammála um, að þetta nýja skip eigi að vera þannig útbúið, að það geti fullnægt strandvörnum og jafnframt innt af hendi fleiri störf, sem nauðsynleg eru. Hv. 4. þm. Reykv. minntist á, að skip þetta þyrfti að kaupa svo fljótt, að það gæti hafið starfsemi sína við Vestmannaeyjar með næstu vertíð. Þótti mér vænt um að heyra það og vildi sérstaklega undirstrika, að skipið þyrfti að hafa fyrir aðalstarf björgunar- og eftirlitsstarfið við Vestmannaeyjar. Ennfremur verður að telja afarnauðsynlegt, að leitað sé að nýjum fiskimiðum. Það er ekki langt síðan Halamiðin fundust, eitthvað um 7 eða 8 ár, ef ég man rétt, en öllum er kunnugt, að mikill fiskur hefir komið þaðan. Nú hefi ég heyrt, að Guðmundur Jónsson, skipstjóri á Skallagrími, hafi nýlega orðið var við nýjan fiskibanka, en af eðlilegum ástæðum gat hann ekki gefið sér tíma til þess að rannsaka legu bankans, sem heldur ekki er að vænta, þar sem togaraskipstjórinn fyrst og fremst verður að hugsa um aflann. En einmitt þetta er verkefni skips eins og þessa, sem hér er farið fram á að kaupa: að rannsaka mið og fiskigöngur jafnframt landhelgisgæzlunni. Þess vegna virðist það vera efst í huga manna, að þetta sé botnvörpungur, því að það getur fullnægt öllum störfum í þarfir strandgæzlu og björgunar, þótt það hafi botnvörpungaútbúnað um borð. Sá útbúnaður er líka nauðsynlegur við fiskirannsóknir. Það er eðlilegt, að menn horfi nokkuð mikið á, hvað útgerð á þessum skipum kostar, og þá er náttúrlega réttast með tilliti til framtíðarinnar að hafa allan hugann á því, að landið hafi sem bezt gagn af skipunum. Hér hefir verið bent á ýms verkefni, landhelgisgæzlu, björgun á lífi manna, veiðarfæragæzlu, hafrannsóknir, sjómælingar og leit að nýjum fiskimiðum. Þessi verkefni eru öll ákaflega mikilsverð, og því betur sem þau eru rækt, því betri má búast við, að afkoma sjávarútvegsins verði. Ég býst við, að hæstv.dómsmrh. sé nokkurnveginn sammála þeim, sem hér hafa talað, um að hafa skipið „praktískt“ útbúið, og vænti ég þess, eins og hv.þm. Barð., að heyra álit hans um það.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég heyrði að vísu ekki byrjunina á ræðu hv.þm. Barð., en ég hygg, að hann hafi látið í ljós skoðun á því, hvað ég kynni að segja eða hugsa um þetta mál. Ég var nú ekkert búinn um það að segja hér í deildinni, en máske að hugsa um það, en vegna þess að þetta var allt sagt í velviljuðum tón, eins og hans var von og vísa, þá er ég ekkert að setja út á það.

Og það var heldur ekki hægt!

. Ég álít, að rétt sé að samþ. þetta frv., e. t. v. með þeirri breyt., sem mér skilst, að einn þm. úr sjútvn. muni flytja við 3. umr., að stj. sé heimilað þetta, en ekki skipað. Ég álít það rétt, því að í sjálfu sér verður að líta á þetta mál þannig, að þingið vilji reyna að koma upp þremur skipum, en hinsvegar er ýmislegt, sem þarf að athuga í sambandi við þetta. Ef þetta væntanlega skip á, eins og sumir hafa tekið fram, að fullnægja þrennskonar mismunandi tilgangi, vera björgunarskip, eftirlitsskip og til hafrannsókna, þá er ekki víst, a. m. k. ef ætti að byggja slíkt skip, að hægt væri að hrapa að því, þar sem þarf að taka tillit til margra hluta. Ég skal játa, að mér finnst ekki vera nema tvö atriði, sem skipta máli. Annarsvegar er fjárhagshliðin, þ. e. a. s. rekstrarhliðin. Það er stórt atriði fyrir ríkissjóðinn að bæta við sig hátt á annað hundrað þúsund kr. útgjöldum á ári. Þó að það kosti töluvert að halda Hermóði út við Vestmannaeyjar, þá mundi hitt skipið, sem yrði rekið allt árið, verða mjög miklu dýrara. Nú eru ýmsir, svo sem einn sjútvnm. í Ed., sem benda réttilega á, að ef skipin yrðu þrjú, eins og nauðsynlegt væri fyrir sjávarútveginn, þá öfluðu þau minna, því að eftir því sem gæzlan batnar, þá minnka sektirnar. T. d. tók Óðinn í fyrra 30 togara, en á jafnlöngum tíma nú ekki nema 10. Og þegar það er sama skip með sama útbúnaði og sömu mönnum, sýnir þetta, hvað strandgæzlan hefir batnað og hlýtur enn að batna, einkum ef þriðja skipið bætist við. Það var hv.þm. Ak., sem hélt því fram í Ed., að sjávarútvegurinn yrði að þola einhverja aukna skatta, ef þess þyrfti með, til þess að standast tekjuhallann af varðskipunum. Ég get tekið undir með hv.þm. Vestm., að ég er honum og hv.þm. Barð. í sjálfu sér samdóma um, að þetta þurfi að gerast. Það er aðeins spurning um tímann og nokkuð um fyrirkomulag. Ef ráðizt verður í að byggja skip, þarf meiri undirbúning, því að þá eru gerðar meiri kröfur til að skipið fullnægi til lengdar hinum margvíslegu verkefnum. Þess vegna mæli ég með því, að þetta frv. sé samþ. með þeirri breyt., sem kemur fram í þessa átt við 3. umr. En hv.þm. Vestm. verður að taka það með í reikninginn, að í raun og veru er ekki sanngjarnt að bæta t. d. 150 þús. kr. rekstrarhalla á fjárl. án þess einhverjar nýjar tekjur komi á móti. En ég er viss um, að það sama Alþingi, sem vill hrinda þessu áfram, mundi þá líka reyna að auka tekjurnar. Ég held, að þetta ættu að vera nóg svör af minni hálfu til þessara tveggja hv.þm. Ef á að byggja skipið, þarf meiri undirbúning en ef það verður keypt. Og hinsvegar skoða ég stuðningsmenn þessa frv. siðferðislega skuldbundna til að samþ. skatt á sjávarútveginn, ef stj. ræðst í að gera eitthvað í þessu máli fyrir næsta þing. Fari svo, að stj. láti byggja eða kaupa þriðja skipið, og þingið neiti síðan auknum sköttum á sjávarútveginn til að standast rekstrarhallann, þá getur svo farið, að stj. sjái ekki annað fært en selja skipið aftur. Þetta er sagt til viðvörunar í tæka tíð. En vonandi sjá útvegsmenn, að atvinnuvegur þeirra verður að standa undir gæzlunni.

Hákon Kristófersson Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir undirtektir hans, sem mér komu reyndar ekki á óvart. En ef hann heldur, að ég hafi verið að stinga eitthvað að sér í þessu máli, þá er það mesti misskilningur, þótt hinsvegar væri ekki laust við, að hann byggist við því. Ég geng fastlega út frá því, að engin brtt. verði að þessu sinni samþ. við frv., því að það væri ekki gert í öðrum tilgangi en til að málið gengi ekki fram, svo fremi að komið er að þingslitum. Hæstv. ráðh. minntist á, hver aðstaða stuðningsmanna frv. yrði að veratiltekjuauka. Mér þykir þetta bera vott um fyrirhyggju, sem við getum virt, og ég mundi alls ekki standa á móti slíku, ef ég væri þá fyrirfram viss um, að hafizt yrði handa strax. Hinsvegar býst ég við, með tilliti til undanfarinnar reynslu, að ef gætt væri alls sparnaðar á öðrum sviðum betur en verið hefir að ýmsu leyti, þá mundi það vega nokkuð upp í skipakaupin. En það er réttilega tekið fram hjá hæstv. ráðh., að það er rekstrarféð, sem mestu máli skiptir. En ef skipið verður útbúið með botnvörpu, þá er ekki fyrir synjað, að það sæti aflað einhvers, sem kæmi þá upp í útgerðarkostnaðinn, þó að hinsvegar sé vafasamt að gera ráð fyrir slíkum tekjum, ef skipið á að annast bæði landhelgisgæzlu, sjómælingar og björgun. Ég ætla svo ekki að segja meira um þetta mál, en vil endurtaka þakklæti mitt til hæstv. ráðh., því að ég veit, að þar fylgir hugur máli.

Jón Ólafsson Þetta er í fyrsta sinn sem maður heyrir bregða fyrir ofurlitlum áhyggjum fyrir því, að þessi útgerð muni á sínum tíma lenda þungt á ríkissjóði. Ég álít, að miklu heppilegra hefði verið, að það hefði komið nokkru fyrr fram, og það áður en farið var að byggja þau tvö skip, sem nú eru til, því að ekki skorti nóg af góðum bendingum, þegar byrjað var á þessu bátalagi, sem að mínu áliti er illa fallið til strandgæzlu. Hefði verið tekin strax sú stefna að byggja skipin með fiskiskipastíl og kraftmeiri vélum, þá hefði verið tekið fyrir þær áhyggjur, sem menn virðast nú hafa af kostnaðinum. Því það er auðvitað, að þegar fram í sækir og skipunum fjölgar, verða tekjurnar minni af þessari útgerð. Þeir munu hætta að sækja inn í landhelgina, sem það hafa gert, enda fækkar þeim nú óðum. En þá kemur í ljós, að þessi skip eru alls óhæf til annara verka en strandgæzlu, og svo e. t. v. til rannsókna. Þess vegna vil ég benda á, að næsta skip, sem verður smíðað, á einmitt að vera með þeim stíl, að megi nota eitt þeirra eða fleiri til annars, ef landhelgin reynist svo örugg. En í sambandi við þessar áhyggjur hæstv.dómsmrh. kom það í ljós, sem ekki er vel viðeigandi, þegar talað er um fjármál ríkisins. Ég man, að hér var eitt frv. fyrir þessu þingi, sem stakk mjög í augu mín, því að þegar talað er um að leggja fram fé frá vissri atvinnugrein til að styrkja þá atvinnugrein, þá er öðruvísi með sameiginlegt fé landsmanna farið en ég hefði kosið. Ég tel ekki rétt að ganga inn á þá braut, að ef eigi t. d. að styrkja landbúnaðinn, þá eigi að skattleggja hann til þess. Ég álít, að í störfum þingsins eigi alls ekki að koma fram, að þannig eigi að taka af vissum gjaldendum, jafnvel þótt það sé til hagsbóta hinum sömu. En aðallega vildi ég benda á, að það er æskilegt, að þau skip, sem hér eftir eru byggð, verði öðruvísi en til þess að snatta hér kringum landið, ef að því kemur, að ekki þarf á þeim að halda til strandgæzlu. Ég álít, að það skip, sem á að annast björgunarstarfsemi í Vestmannaeyjum, eigi einmitt að vera sniðið í því formi, sem togarar eru, og ekki einungis í þeim tilgangi, að það geti síðar starfað á þeim grundvelli, heldur og líka til þess, að hægt sé að gera þau hraðskreiðari og duglegri til að ná togurum heldur en þau, sem hafa verið byggð, því að það er miklu verra að varast skip, sem steypt eru í hinu sama formi. Það er aðeins þetta, sem ég vildi benda á, og ég tel heppilegra, að þessu verði hér eftir meiri gaumur gefinn en var í upphafi og hefir verið hingað til.

Jóhann Jósefsson Hæstv. ráðh. lét svo um mælt, að hann teldi rétt, að þetta frv. yrði samþ., en gat þess um leið, að hér gæti verið um tímaspursmál að ræða, og skildist mér, að það væri framkvæmd málsins. Og það er að vísu satt, að nokkurn tíma þarf til þess að koma framkvæmdum af stað. Flestir munu álíta, að nýlegur togari dugi; ekki þörf á alveg nýju skipi. Ég hefi átt tal um þetta við mann, sem einna mest hefir staðið fyrir slíkum framkvæmdum, og segir hann mér, að hvað snerti innréttingu skipanna þurfi ekki að bæta nema 2–3 klefum við, sem þurfi handa væntanlegum vísindamönnum, og svo séu þessi venjulegu tæki, sem hafrannsóknaskip þurfa og sem komast prýðilega fyrir á venjulegum togurum. Að því er snertir björgun, þá eru engin skip heppilegri til þeirra nota en skip með togaragerð. Ég sé því ekki, að lengi þurfi að standa fyrir hæstv. stj. að ná þessu markmiði. Og ef þetta frv. verður samþ., vil ég vænta þess, að hæstv. stj. dragi ekki framkvæmd málsins. Ég skal benda á það, að áður en Þór strandaði, voru varðskipin þrjú, og þetta frv. kom fram vegna þess, að Þór var úr sögunni, en það hefði varla komið fram, ef Þór hefði verið ofansjávar. Svo að í raun og veru er ekki farið fram á að auka varðskipaflotann úr því, sem hann var fyrir nýár. Ennfremur skal ég geta þess, að það skip, sem verið hefir í staðinn fyrir Þór í vetur við Vestmannaeyjar, hefir að sögn kunnugra manna og skipverjanna sjálfra ekki getað fullnægt sínu hlutverki sem skyldi. Ég veit líka, að hæstv. stj. hefir orðið að staðbinda Óðin og Ægi á víxl við Vestmannaeyjar, vegna þess að hún, alveg eins og sjómennirnir og allir aðrir, treysti ekki Hermóði til þess að standa í stórræðum. Allt þetta styður það, að hafizt sé handa til að afla skipsins, þegar er þingið hefir samþ. frv. Hv. 3. þm. Reykv. minntist á hugsun ráðh. um sérstakan skatt á sjávarútveginn. Eins og er borgar sjávarútvegurinn í raun og veru sérstakan skatt fyrir strandvarnirnar. En ég er sammála hv.þm. um, að óviðkunnanleg leið hefir hér verið valin af stj. og fordæmi gefið, sem gæti haft afleiðingar líka fyrir landbúnaðinn. Mér virðist heldur ekki tímabært að halda þessu fram nú. Ég tók svo eftir, að hv. 3. landsk. hafi sýnt fram á í Ed. við umr. þessa máls, að ríkissjóður væri ekki farinn að leggja neitt verulegt af mörkum til þess að halda út strandgæzluskipunum. Ég vil því, eins og hv. 4. þm. Reykv., undirstrika, að hér er verið að stofna til kaupa á skipi í staðinn fyrir Þór, og til þess fyrst og fremst að taka upp það starf, sem niður féll með strandi hans. Og allir virðast sammála um að hafa þetta skip þannig útbúið, að það geti fullnægt þeim verkefnum, sem fyrir liggja á ýmsum hlutum árs og við ýmsa landshluta. Með öðrum orðum, að það verði reglulegt fiskiskip að öllum útbúnaði, en þó með björgunar- og rannsóknartækjum, eins og margir þm. hafa bent á.

Frsm. (Lárus Helgason) Það er fátt, sem sparar meira vinnukraft í sveitum en að hafa góðar hlöður, á móti því að verða að hafa hey úti. Þess vegna er þetta frv. fram komið. Landbn. hefir ekki getað fallizt á þetta frv. eins og það kom frá Ed., vegna þess að hún áleit, að það mundi auka útgjöld ríkissjóðs of mikið. En hún áleit, að mikil hjálp gæti orðið að frv., þó að breyt. væru gerðar á því frá því, sem það er nú. Þess vegna hefir n. borið fram brtt., sem sjá má á þskj. 478. Breytingarnar eru í stuttu máli þær, að í staðinn fyrir 75 aura á dagsverk komi 50 aurar, og í staðinn fyrir 750 kr., sem gat komið til mála, að einstaklingi yrði greitt fyrir hlöðu, komi 500 kr., og í staðinn fyrir 70 þús. kr. árlega komi 50 þús. kr. sem hámark. N. hefir einnig hert dálítið á skilyrðunum með hlöðurnar, sem veita á styrk til samkv. þessum lögum, þannig að hún vill leggja meiri áherzlu á, að hlöðurnar séu vel byggðar, eins og sjá má, ef frv. er borið saman við nál.N. leggur sem sé til, að þær hlöður, sem styrk má veita til, séu eingöngu með steinlímdum veggjum eða steinsteypu, en í frv. sjálfu er styrkurinn bundinn því skilyrði, að hlöðurnar séu byggðar eftir fyrirmynd Búnaðarfélagsins að allri gerð og formi, en ekki bundið eins við það efni, sem þær væru byggðar úr. Þetta þótti n. rétt að taka skýrt fram, til þess að þær framkvæmdir, sem styrktar verða eftir þessum lögum, verði varanlegar til frambúðar. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv., en vona, að hv. d. taki því þannig, að það megi ganga greiðlega fram.

Bjarni Ásgeirsson Ég vil eindregið mæla með því, að þetta frv. nái fram að ganga, og ég get vel fellt mig við, að fyrsta brtt.n. sé samþykkt, því að þá er jafnhár styrkur veittur á hlöðu og súrheysgryfjur, og álít ég það viðeigandi. En ég er á móti hinum lið brtt., sem fer fram á það, að styrkurinn sé takmarkaður við 50 þús. kr. hámark á ári. Ég er hræddur um, að það yrði til þess, að þessi styrkur kæmi ekki að liði nema að litlu leyti. Eins og nú er ástatt hér á landi, má gera ráð fyrir miklum hlöðubyggingum, og þá verður það svo lágur styrkur, sem fæst á hverja hlöðu, að hann kemur mönnum að litlum notum, ef ekki má veita meira fé í þessu skyni en 50 þús. kr. á ári. Ég álít því heillavænlegast að nema alveg burt slíkar takmarkanir og miða þá upphæð, sem veitt er hverjum manni, eingöngu við dagsverkatölu, allt að þeim hámarksstyrk, sem veita má hverjum einstakling í hvert skipti samkv. jarðræktarlögunum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þess gerist ekki þörf að hafa mörg orð viðvíkjandi þessari till., en það liggur í augum uppi, að það þarf að taka ákvörðun um það, áður en störfum verður hætt eða lokið á þessu þingi, hvaða fyrirkomulag á að hafa viðvíkjandi þinghaldi á Þingvöllum í júnímánuði næstk. Það hefir verið töluvert skrafað um þetta bæði í hátíðarnefndinni og víðar, og ég hefi átt tal um það við menn úr öðrum stjórnmálaflokkum en mínum. En þótt allir séu ekki sammála um það, þá hygg ég, að flestir hafi hallazt að þeirri skoðun, að þetta myndi verða einfaldasta og óbrotnasta leiðin, að slíta ekki þinginu nú, heldur fresta því þar til það hefst að nýju á Þingvöllum hinn 26. júní næstk. Ég vil ekki fara að telja upp allar þær ástæður, sem mæla með þessari aðferð. Sumar þeirra, eru þannig vaxnar, að ekki er rétt að draga þær inn í umr.; aðeins vil ég benda á það, að á Þingvöllum eru engin húsakynni, og ef ætti að setja þar þingið, kjósa forseta og skrifara og framkvæma aðrar kosningar, sem fara fram á reglulegu þingi, þá gæti verið mjög óþægilegt að láta það fara fram þar. En hinsvegar hefir konungur ekki leyfi til að fresta fundum á Alþingi lengur en tvær vikur, nema samþykki Alþingis. komi til. Af þeirri ástæðu er þessi till. borin fram, til að fá samþykki meiri hl. Alþingis. Ég sé svo enga ástæðu til að fjölyrða um málið og geri ráð fyrir að þurfa ekki að lengja mikið umr., en mér þykir þetta einfaldasta leiðin til lausnar þessu máli.

Jón Þorláksson Mér þykir það nú dálítið undarlegt að heyra borna fram þá ástæðu fyrir þessari ákvörðun, að það sé einfaldasta og óbrotnasta leiðin að haga þessu svo. Undarleg þykir mér þessi ástæða, af því að mér sýnist hún vera í svo miklu ósamræmi við allt annað, þessum hátíðarhöldum viðkomandi. Það er ekki verið að halda upp á þúsund ára minningu Alþingis með það sérstaklega fyrir augum að gera allt sem óbrotnast, því ef sú ástæða væri látin ríkja, myndu engin hátíðarhöld vera látin fram fara. Ég get þess vegna alls ekki viðurkennt þetta sem neina ástæðu út af fyrir sig; að öðru leyti hefi ég ýmislegt á móti þeirri tilhögun, sem till. stingur upp á, sem sé þeirri, að fresta fundum þessa þings og taka svo upp framhald af því á þessari þúsund ára hátíð á Þingvöllum. Það er nú fyrst sú formlega ástæða. - Ég veit ekki betur en þetta þing hafi verið kvatt til fundar í Reykjavík, og það virðist þá vera dálítið undarlegt a. m. k., ákaflega formlaust og vafasamt, hvort löglegt er, að það þing, sem kvatt er saman hér, frestar fundum og hleypur svo saman til framhaldsfunda á öðrum stað. En í öðru lagi er það nú svo, að ef á að halda þing á Þingvöllum í sambandi við þessa hátíð, hygg ég, að það myndi einmitt þykja hið allra eðlilegasta, að þar færi fram þingsetning með venju fremur hátíðlegu móti. Það er svo annarsstaðar, að setning þinga er oft gerð, og jafnvel venjulega gerð í sumum ríkjum að sérstaklega hátíðlegri athöfn, og ég er alveg viss um það, að margir fulltrúar erlendra þinga, sem þarna eru boðnir, myndu sakna þess, og þeim myndi þykja það undarlegt, ef þarna ætti að halda þing án þess að nokkur þingsetningarathöfn, sem samsvaraði hátíðahaldinu, hefði fram farið. Hæstv. forsrh. tjáði sig hafa einhverjar fleiri ástæður móti því að halda þarna nýtt þing með nýrri þingsetningu heldur en þessa, sem hann nefndi og sagði, að væri óbrotnasta leiðin, en hann sagði, að sumar þær ástæður væru þess eðlis, að ekki væri rétt að gera þær að umtalsefni. Ég get ekki gert mér neina grein fyrir því, hvað hæstv. ráðh. átti við, og ég hefi ekki fundið neitt; hitt er mér alveg ljóst, að það væri sjálfsagt að hafa að nokkru leyti sérstök þingsköp fyrir þetta þing, sem kemur saman á Þingvöllum, en það er eðlileg afleiðing af því, að þingið getur ekki starfað með sínum venjulega hætti, hvorki í sínum venjulegu húsakynnum, enda ekki ástæða til að framkvæma þar allar þær athafnir, sem fylgja venjulegri þingsetningu og byrjun þingstarfa. Mér hefði þess vegna fundizt það miklu betur viðeigandi, að hæstv. stj. hefði borið fram einhverja till., sem miðaði að því að gera sem einfaldast það starf, sem þarf að ganga á milli sjálfrar hinnar hátíðlegu þingsetningar og hinna eiginlegu þingstarfa, og mér hefði sýnzt, að það mætti gera þetta enn; jafnvel þótt nú sé orðið æðiáliðið þingtímans, þá er þó ennþá hægt að koma í gegn með samkomulagi frv., sem leggur það í vald forseta sameinaðs Alþingis að gera þær breyt. á þingsköpum, sem nauðsynlegar þættu til þess, að hin fyrirhugaða athöfn tæki ekki of langan tíma, og ég hafði hugsað mér, að í þessu gæti falizt það, að skipun deilda og forseta í þinginu mætti haldast hin sama og nú er á þessu þingi. En hinu finnst mér við, vegna hátíðahaldanna sérstaklega, ekki megum sleppa að hafa þarna um hönd. Hátíðleg setning Alþingis verður það eina af þingstörfum, sem vekur athygli aðkomugestanna, og ef við sleppum henni, er í raun og veru ákaflega lítið erindi fyrir þingið til að sýna sig frammi fyrir innlendum og útlendum gestum, og það er hægt að hafa hana hátíðlega á ýmsan hátt.

Hvað er hátíðlegt við setningu Alþingis? - HV: Á hvern hátt er hægt að gera setningu Alþingis hátíðlega?

. Þessir hv.þm., sem taka fram í, mega vita það, að hátíðlegar athafnir eru framkvæmdar við þau tækifæri, jafnvel í flestum löndum, og þessum hátíðlegheitum er þá hagað eftir því, sem er í samræmi við menningu og smekk hverrar þjóðar. 

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég kæri mig ekki um að segja nema örfá orð út af þeim aths., sem hv. 3. landsk. hefir látið falla um það, hvaða fyrirkomulag yrði á þessu haft. Ég vildi benda á eina mótbáru, sem hv. 3. landsk. hefir borið fram, nefnil. að þetta þing sé kvatt til fundar í Reykjavík og þá sé vafasamt, hvort heimilt sé að halda áfram á öðrum stað. En samkv. 33. gr.stjskr. er það vafalaust. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta : .. „Þegar sérstaklega er ástatt, getur konungur skipað fyrir um, að Alþingi skuli koma saman á öðrum stað á Íslandi“. Ég skil ekki, að það geti orkað tvímælis, að það getur alveg eins átt við eftir að þingi hefir verið frestað, að láta það koma saman á öðrum stað, eins og að setja nýtt þing. Um það, hvaða störf þinginu sé ætlað að leysa af höndum, er það að segja, að hugsað hefir verið til að binda enda á einhver þau mál, sem gæti orðið nokkurn veginn samkomulag um, því að það er ómögulegt að halda uppi umr. um deilumál þarna. Það mál, sem talað hefir verið um í hátíðarnefndinni og utanríkismálanefndinni, er það, að Ísland ákveði að ganga í Þjóðabandalagið. Það hefir að vísu ekki orðið samkomulag um það, en ég vildi mega gera ráð fyrir, að það sé mál, sem við getum orðið sammála um. Hinsvegar er mjög óviðkunnanlegt, að slík ákvörðun sé tekin án þess að fram fari nokkrar umr. um það á Alþingi, og þess vegna var hugsað til að hafa það fyrirkomulag, að í till., sem bornar yrðu fram í sameinuðu þingi, yrðu ákveðnar tvær umr., aðalumr. færi fram hér í Reykjavík, en svo á Þingvöllum talaði annaðhvort einn maður af hverjum flokki, eða ekki það. Hvort hægt er að fá samkomulag um fleiri atriði, veit ég ekki. Hv. þm. er kunnugt um það, að utanríkismálanefnd hefir haft til meðferðar fleiri mál, þ. á. m. er eitt, sem vel mundi fallið til að binda enda á á Þingvöllum, sem er að samþykkja gerðardómssamninga við öll hin norðurlandaríkin, en því miður er ég ekki viss um, að hægt sé að ganga frá því fyrir þann tíma. Að því leyti, sem hv.þm. talaði um, að æskilegt væri að koma að hátíðlegri athöfn í sambandi við setningu hátíðarinnar, þá er það atriði, sem sýnist allmiklum erfiðleikum bundið, og ekki sízt eru erfiðleikar við það að láta setningu Alþingis fara fram á Þingvöllum, þannig að það gæti orðið að öllu leyti ánægjulegt.

Jón Þorláksson Mér fundust upplýsingarnar, sem hæstv.forsrh. gaf, vera heldur á huldu og eiginlega allt í óvissu um þær. Hann sagði, að ef til vill yrði lögð fyrir þingið till. um inngöngu í Þjóðabandalagið, en þó var ekkert víst um það mál. Það var að heyra, að ekki væri vissa um, hve gott samkomulagið yrði innan þings um að nota þetta tækifæri til að ganga í Þjóðabandalagið. Ég hefi ekki orðið var við, að flokkurinn, sem ég telst til, hafi rætt um þetta mál, og um það hefir yfirleitt hvergi verið talað að ráði.

Utanríkismálanefndin

. Getur verið. En aldrei hafa verulegar umr. farið fram um það, þegar ég hefi verið viðstaddur þar. Ég ætla ekki að fara að ræða málið efnislega núna, aðeins undirstrika það, sem hæstv.forsrh. sagði, að þetta er allt í óvissu ennþá. Sama má næstum segja um samningana við Norðurlandaríkin. Það er alveg óvíst, hvort þeir verða komnir svo langt, að hægt sé að binda enda á þá á Þingvöllum. Hitt þótti mér torskilið, þegar hæstv.forsrh. talaði um einhverja dularfulla erfiðleika við þingsetningu á Þingvöllum. Ef svo báglega er ástatt, að menn treysti sér ekki til að setja Alþingi á Þingvöllum án hátíðarspjalla, þá ætti þingið að sleppa því að koma saman. Ég veit ekki, hvað hæstv.forsrh. hefir átt við þarna. Meðan svo stendur, verð ég að gera ráð fyrir, að þetta sé ekki annað en hugarburður úr honum. Ég get a. m. k. ekki getið í þær eyður. En hitt er það, sem bæði landsmenn og gestir búast við, að Alþingi sjálft haldi afmæli sitt hátíðlegt, ekki bara með því að setjast niður og taka til umr. einhverja till., sem búið er að flytja áður, heldur með því að láta fara fram sæmilega virðulega minningarathöfn, sem langeðlilegast væri, að kæmi fram í sambandi við setningu Alþingis, þegar það kemur þar saman. Mig minnir, að í dag væri borinn meðal þingmanna listi, sem kveðja á til einkafundar síðdegis á morgun til þess að hlusta á, og kannske ræða, hvernig eigi að haga þessum hátíðahöldum á Þingvöllum. Ég heyri hjá hæstv.forsrh., að það er eitthvað, sem hann kveinkar sér við að ræða hér fyrir opnum dyrum. Það kemur líklega í ljós á lokaða fundinum á morgun. En þá hefði mér þótt réttara, ef hægt væri, að fresta afgreiðslu þessarar þáltill., unz lokið er þessum einkafundi á morgun og menn eru búnir að heyra þessar leyndardómsfullu ástæður fyrir því, að þingið geti ekki komið fram á þessu hátíðlega afmæli sínu. Ég vil þess vegna skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vildi ekki skjóta atkvgr. um till. á frest, þangað til lokið er þessum einkafundi, sem á að halda á morgun.

Forseti (ÁÁ): Um atkvgr. í þessu máli mun ég fara eftir óskum hæstv.forsrh., sem er flutningsmaður þessarar till.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Úr því að ósk kemur fram um þetta frá hv. 3. landsk.þm., hefi ég ekkert á móti, að orðið sé við henni.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Við þrír Alþýðuflokksþm. erum flm. þessarar till. fyrir hönd flokksins. Hér á Íslandi ríkir í orði þingræði og lýðstjórnarfyrirkomulag. En grundvöllurinn undir því ætti að sjálfsögðu að vera almennur og jafn kosningarréttur, svipaður því, sem er í nálægum löndum, þar sem samskonar skipulag er. En nú fer því fjarri. Almennur er kosningarrétturinn ekki, því að samkvæmt stjskr. eru ýmsir menn undanskildir kosningarrétti. Það eru t. d. þeir, sem hafa orðið að þiggja fátækrastyrk, og þeir, sem ekki hafa náð 25 ára aldri, þó að þeir séu annars fullveðja 21 árs. Mest af þessum höftum er nú afnumið við kosningar til sveitar- og bæjarstjórna, en ekki við kosningar til Alþingis. Við höfum ekki tekið fyrir þessa hlið að sinni, heldur hina, að gera kosningarréttinn jafnan, hvar sem er á landinu. Nú hafa kjósendur víðsvegar á landinu mjög mismunandi áhrif á þingið. Þingið, sem ætti að vera spegilmynd af þjóðinni, er það ekki, nema þá af hendingu. Það er orðinn nokkuð langur tími síðan komið var á þeirri kjördæmaskipun, sem nú gildir, og hún var miðuð við allt aðrar kringumstæður. Þá bjó mestur hluti þjóðarinnar í sveitum, en síðan hefir orðið hinn mikli innflutningur þaðan til bæjanna. Í sumum sveitum hefir þó einnig fjölgað nokkuð, en víðast staðið í stað eða fækkað. Afleiðingin af þessu er það, að þingmenn, sem sitja á Alþingi, hafa mismunandi tölu af kjósendum bak við sig. Við það að taka hagskýrslur um kjósendur 1927 kemur þetta mjög greinilega í ljós. Það eru ein 10 kjördæmi með 16 þm., sem hafa meira en meðaltal kjósenda: Kjósendur Þingmenn Reykjavík . . . . . . 12.496 4 S.-Þingeyjarsýsla .... 1.937 1 Rangárvallasýsla .... 1.706 2 Gullbr.- og Kjósars. . 1.668 2 Akureyri ............ 1.606 1 Eyjafjarðarsýsla .... 1.496 2 Barðastrandarsýsla .. 1.494 1 Snæfellsnessýsla ..... 1.480 1 Vestmannaeyjar ..... 1.465 1 N.-Ísafjarðarsýsla ... 1.438 1 16 Aftur eru 16 kjördæmi með 20 þm., sem hafa færri kjósendur en meðaltal: Kjósendur Þingmenn Árnessýsla .......... 1.303 2 Borgarfjarðarsýsla .. 1.222 1 Suður-Múlasýsla .... 1.217 2 Austur-Húnavatnss. . l.l20 1 V.-Ísafjarðarsýsla .... 1.077 1 Ísafjörður ........... 962 1 Skagafjarðarsýsla . . . 960 2 Mýrasýsla .......... 925 1 V.-Skaftafellssýsla ... 883 1 Dalasýsla ........... 868 1 V.-Húnavatnssýsla ... 808 1 Strandasýsla ........ 787 1 N.-Þingeyjarsýsla .... 757 1 N.-Múlasýsla ........ 669 2 A.-Skaftafellssýsla ... 615 1 Seyðisfjörður ....... 449 1 20 14 þingmenn í 12 fámennustu kjördæmunum hafa á bak við sig tæp 10 þús. kjósendur í þeim kjördæmum, eða minni kjósendastyrk en Reykjavík ein, en hún hefir aðeins 4 þingmenn. Ef borin eru saman áhrif kjósenda á skipun Alþingis í nokkrum fámennustu héruðunum við áhrif Reykvíkinga og Suður-Þingeyinga, verður útkoman þessi: 1 kjósandi á Seyðisfirði jafnt og ca. 7 kjós. í Rvík og ca. 41/3 í Suður-Þingeyjarsýslu. 1 kjósandi í Norður-Múlasýslu jafnt og ca. 9¼ kjós. í Rvík og ca. 5¾ í SuðurÞingeyjarsýslu. 1 kjósandi í Austur-Skaftafellssýslu jafnt og ca. 5 kjós. í Rvík og ca. 3 í Suður-Þingeyjarsýslu. 1 kjósandi í Vestur-Skaftafellssýslu jafnt og ca. 3 kjós. í Rvík og tæpt 2 í Suður-Þingeyjarsýslu. 1 kjósandi í Dalasýslu jafnt og ca. 31/3 kjós. í Rvík og ca. 2 í Suður-Þingeyjarsýslu. 1 kjósandi í Strandasýslu jafnt og ca. 4 kjós. í Rvík og ca. 2½ í Suður-Þingeyjarsýslu. Þetta fyrirkomulag er hvorki byggt á viti né réttlæti. Nú finnst mér það vel til fallið árið 1930, þegar við minnumst fyrsta vísis til lýðstjórnar hér á landi, að samþ. yrði till. um, að kosningarréttur skuli vera jafn, og þar með að fullkomið lýðræði verði að því leyti í landinu. Við, sem berum fram þetta mál fyrir hönd okkar flokks, höfum ekki í þetta sinn tilskilið neina sérstaka aðferð til að koma þessu í framkvæmd, en látum nægja að óska þess, að hæstv. stj. athugi málið til næsta þings og beri þá fram þær till., sem henni virðist rétt. Ég skal nefna þær þrjár aðferðir, sem helzt koma til álita. Fyrst er það, sem við Alþýðuflokksmenn teljum réttast, það eru hlutfallskosningar um allt land. Þá hafa atkvæði allra landsmanna jafnan rétt. Önnur till. er það, að skipta landinu í fjórðungakjördæmi og að Reykjavík ein verði sérstakt kjördæmi. En báðar þessar breyt. mundu heimta breyt. á stjskr., því að hlutfallskosningar eru eftir henni ekki lögleyfðar nema í Reykjavík. Þriðji möguleikinn er að skipta landinu í einmenningskjördæmi og hafa nokkra þm. að auki til uppbótar þeim stjórnmálaflokkum, sem fá ekki nógu marga fulltrúa eftir atkvæðafjölda við kosningar. Við vildum ekki vekja neina deilu nú á þinginu um það, hverja aðferðina skyldi upp taka að þessu sinni, og vitum ekki nema fleiri aðferðir gætu komið til greina. Við leggjum aðaláherzluna á, að kjördæmaskipunin nú er orðin úrelt og óverjandi. Ég efast ekki um, að einstökum hv.þm. á Alþingi, sem eru úr kjördæmum, sem hafa minna en meðaltal atkvæða, finnist að einhverju leyti gengið á rétt sinna kjósenda, sem þeir eru í umboði fyrir, enda þótt þeir í hjarta sínu verði að viðurkenna, að hitt sé meira virði, að gera öllum jafnan rétt, enda þótt réttur þeirra minnki við það, sem nú hafa of mikinn. Og stjórnmálaflokkur, sem ekki vill sinna þessum kröfum, mun ekki eiga sér langt líf í landinu, þó að hann gæti um nokkurn tíma haldið sér uppi á ranglátri kjördæmaskipun. Ég vænti þess, að hv.þm. taki vel í þetta mál og greiði till. atkvæði.

Jón Þorláksson Þó að ég yfir höfuð búist ekki við miklu af þeirri hæstv. stj., sem nú situr, hafði ég þó búizt við, að hún mundi láta heyra frá sér eitthvert orð, þegar fulltrúar stuðningsflokksins, sem haldið hefir þingræðislífi hennar við, bera fram till. eins og þessa. Og þó að hæstv. stj. hafi orðið orðfall til þess að byrja með við mál hv. 2. þm. Reykv., vona ég, að hún nái sér það mikið meðan á umr. stendur, að við fáum að heyra eitthvað til hennar áður en þeim lýkur. Frá mínu sjónarmiði vil ég segja um þessa till., að það er ekki ný bóla, að menn verði varir við það misræmi, sem er á skipun Alþingis og leitt hefir af flutningi fólks úr sveitum til sjávarþorpa og kaupstaða og af þeim mikla vexti kaupstaðanna, sem auðvitað á sér líka aðrar rætur. Þegar fjölmenni er þar fyrir, þá verður líka viðkoman því meiri. Þetta mál hefir alloft áður legið fyrir Alþingi til úrlausnar, og fram til núverandi kjörtímabils hefir ávallt verið notað sama úrræðið. Þegar kaupstaðir hafa verið orðnir svo fjölmennir, að það hefði verið áberandi ranglæti að láta þá ekki hafa áhrif á fulltrúaval til Alþingis, þá hefir verið bætt við þingmönnum fyrir þá. Ég þarf ekki að telja upp þau lög, sem sett hafa verið á undanförnum árum um þetta, en á núverandi kjörtímabili hefir í fyrsta sinn verið farin önnur leið. Áður höfðu fjórir kaupstaðir, Seyðisfjörður, Akureyri, Ísafjörður og Vestmannaeyjar, fengið hver sinn fulltrúa. En á þessu kjörtímabili og í höndum núverandi þingmeirihluta hefir málið tekið aðra stefnu og verið sett löggjöf, sem snertir eitt svæði, Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjörð. Þá var hafið það nýmæli, sem óþekkt var áður, að látið var að kröfum kaupstaðarins um fulltrúa á þingi með því að taka þingmann um leið af héraðinu, sem hefir verið, og er enn, aðallega bændakjördæmi, jöfnum höndum sveitabænda og sjávarbænda. Nú er það auðvitað, að þær ástæður, sem hafa legið til þess, að þingið hvað eftir annað fann ástæðu til að gera þessar umbætur á sinni eigin skipun, hafa haldið áfram að verka, og að þær verka enn í dag. Fólkinu heldur áfram að fjölga í kaupstöðunum, og þess vegna má sjálfsagt gera ráð fyrir, að sá tími hljóti að koma, að þingið verði að halda áfram með þessar breyt. eins og hingað til. Hv. flm. og frsm.till. á þskj. 468 nefndi nú þrjár leiðir til þess að ráða bætur á þessu. En meðal þeirra taldi hann hvoruga þeirra leiða, sem hingað til hafa verið farnar, hvorki þá, sem farin var fram að valdatímabili núv. hæstv. stj., að bæta þingmönnum við kaupstaðina eftir því, sem þörfin krefði, né heldur hina leiðina, sem hann og bandamenn hans hafa farið, að taka þingmann af sveitakjördæmi og fá hann kaupstaðnum. Það fannst mér að vísu dálítið undarlegt, að hann skyldi sýna þann ýmugust á þessu hjónabandsbarni þeirra Alþýðuflokksins og Framsóknar, að nefna ekki þá úrlausn. Sjálfsagt eru til ýmsar leiðir til þess að ráða bætur á mestu misfellunum í þessu máli. Ég skal taka það skýrt fram, að ég álít, að ekki muni verða hægt að komast hjá að halda áfram eitthvað í sömu átt og áður og taka tillit til tilfærslu mannfjöldans á landinu. En að því er snertir till. á þskj. 468, þá er hún ákaflega einstrengingslega orðuð. Það er allhörð krafa, þetta, að kjördæmaskipunin skuli tryggja kjósendum jafnan rétt, hvar sem þeir búa. Í raun og veru er ekki hægt til fulls að fullnægja þeirri kröfu, nema með fyrstu aðferðinni, sem hv.flm. nefndi, að þm. séu allir kosnir á sama hátt og landsk.þm. eru nú, með hlutfallskosningum í einu lagi fyrir land allt. Það mun vera stefnuskráratriði Alþýðuflokksins. En það er alls ekki svo, að þetta, að allir kjósendur hafi jöfn áhrif á skipun Alþingis, sé eina atriðið, sem horfa þarf á í þessu máli. Við verðum líka vissulega að horfa á hitt atriðið, að fámennum, afskekktum landshlutum er líka nauðsynlegt að eiga á þingi fulltrúa, sem er kunnugur þeirra hagsmunum og staðháttum og getur beitt sér fyrir þeirra málum. Þetta er atriði, sem taka verður til greina, þegar kjördæmaskipunin er endurskoðuð, en þáltill. gengur alveg framhjá því. Ég er þeirrar skoðunar, og ég hygg, að tölurnar styðji þá skoðun, að af kaupstaðarkjördæmum sé það ekki nema Reykjavík ein, sem fyrir verulegum misrétti verður eða harðræði af núverandi kjördæmaskipun. Mannfjöldi í hinum stærri kaupstöðum utan Reykjavíkur mun hvergi fara mikið fram úr 3 þús. íbúa, og þótt þessir kaupstaðir hafi aðeins 1 þm. hver, þá má benda á allmörg önnur kjördæmi með einn þm., sem hafa svipaða íbúatölu. Til þess að í aðalatriðum sé nokkurnveginn sæmilegt hlutfall milli kaupstaða og sveitakjördæma, er það einungis þingmannatala Reykjavíkur, sem skýtur verulega skökku við. Hér er um 6½ þús. íbúa á hvern þm., eða rösklega tvöfald tala hinna kaupstaðakjördæmanna. Ég hygg, að ekki verði hjá því komizt til lengdar að leiðrétta nokkuð þennan mun. En ég er ekki viss um, að nauðsynlegt sé að fara út í gagngerðar breyt. á kjördæmaskipuninni til þess að fá þá lausn, sem vel mætti una við nokkra hríð. Þótt ég viðurkenni, að ástæða sé til að taka ýmislegt í kjördæmaskipuninni til athugunar, mun ég þó ekki geta fallizt á að greiða þeirri till.atkv., sem hér liggur fyrir. Hún er svo einstrengingsleg, að hún litur aðeins á eina hlið málsins og útilokar ýmsar þær úrlausnir, sem hljóta að koma til skynsamlegrar yfirvegunar. Ennfremur hefi ég það á móti till., að hún felur núv. hæstv. landsstj. að undirbúa málið fyrir næsta þing. Ég verð að segja það eins og það er, að ég ber alls ekkert traust til hennar að leysa úr þessu máli. Rökstyð ég það vantraust með því, að hæstv. stj. hefir farið inn á þá braut að svipta Gullbringu- og Kjósarsýslu öðrum þingmanna sinna, til þess að geta gert Hafnarfjörð að sérstöku kjördæmi. En þetta er braut, sem ég álít, að helzt hefði ekki átt að leggja inn á. Að svo stöddu finn ég ekki ástæðu til að segja fleira. Gæti ég bætt einhverju við síðar, sérstaklega ef hæstv. stj. raknaði nú við, svo að menn fengju að heyra hennar skoðun.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Það fær mér engrar sérstakrar undrunar, hvernig hv. 3. landsk. tekur í þetta mál, þó að við betra hefði mátt búast frá honum, þar sem hann á kjósendur um allt land og hefir því í raun og veru jafna ástæðu til að gæta hagsmuna þeirra allra. Hv. þm. talaði um, að úr misréttinu við bæina mætti eins bæta með því að bæta við nýjum þingmönnum, og að sú leið hefði verið farin til þessa. En það er nú orðið langt síðan þetta hefir verið gert. Einnig verður sá bær að vera orðinn töluvert stór, sem hugsanlegt er, að geti fengið nýjan þm. Þá hefir og getað fjölgað mikið fólki í einhverju kjördæmi, þótt á engum einum stað söfnuðust svo margir saman, að ástæða gæti talizt til að gera þar kaupstað og sérstakt kjördæmi. Nú sagði hv.þm., að sú leið væri farin, að taka þingmenn af sveitakjördæmum og fá þau bæjunum. Studdi hann þetta með því, hvernig að var farið, þegar Hafnarfjörður var gerður að sérstöku kjördæmi. Ég vil þá minna menn á, að fyrir skiptinguna varð Gullbringu- og Kjósarsýsla skilyrðislaust að teljast sjávarútvegskjördæmi, og að ekki vantaði mikið á, að helmingur kjósendanna væri í Hafnarfirði. Þessi skipting var því þess eðlis, að einmitt mátti búast við, að hv. 3. landsk. væri með henni. En hann var það ekki, og það stafar af því, að það er ekki meiningin hjá honum að ná réttlæti handa hvaða flokki sem er. Hv. þm. og flokksbræður hans hörðust á móti sérstökum þm. fyrir Hafnarfjörð vegna þess, að þeir vissu, að þeir mundu tapa einu þingsæti við breytinguna. Hv. 3. landsk. talaði um, að hann og hans flokkur vildi halda áfram að taka skynsamlegt tillit til fjölgunarinnar við sjóinn. Ég veit ekki til, að hann hafi nokkurntíma tekið þetta tillit, - að hann hafi komið með frv. til leiðréttingar nokkru misrétti eða yfirleitt gert nokkurn skapaðan hlut í þessu máli. Væri fróðlegt að fá að vita, hvað hann telur sér til ágætis í þessu efni. Hv. þm. talaði um, að taka þyrfti tillit til fleira en jafns kosningarréttar. Það er rétt, að kosningarrétturinn á að hafa tvö einkenni: að vera jafn og almennur. Fleiri einkenna er ekki hægt að krefjast í landi, þar sem þjóðin á að ráða málum sínum. Hitt er auðvitað allt annað mál, hvernig á að koma kosningarréttinum fyrir, til þess að hann uppfylli þessi einkenni. Það er rétt hjá hv.þm., að það er nauðsynlegt fyrir afskekktar sveitir, að þeirra hlutur sé ekki fyrir borð borinn. En það er engin vissa fyrir því, að svo færi, þótt komið yrði á hlutfallskosningum um land allt. Þá getur oft munað fáum atkvæðum, hver ofan á verður, og geta þá fámennu sveitirnar haft sín áhrif. Eins er það, ef höfð verða einmenningskjördæmi með aukasætum, þótt ég telji það ekki eins öruggt ráð, að einstök héruð fá þá allmikil áhrif. En er það skoðun hv.þm., að betra sé að hlutur fjölmennu héraðanna sé fyrir borð borinn? Þá sagði hv.þm., að tölurnar mundu sýna, að það væri aðeins í Reykjavík, sem fjölga þyrfti þm. til að ná nokkurnveginn góðum jöfnuði. Þetta er ekki rétt. Það munu vera 16 kjördæmi, sem hafa fleiri kjósendur á hvern þm. en vera ætti að meðaltali, og sumstaðar munar þetta miklu. Ef einstök kjördæmi eru borin saman, þá kemur það og í ljós, að í Suður-Þingeyjarsýslu eru 2½ sinnum fleiri kjósendur en í Norður-Þingeyjarsýslu, í Austur-Húnavatnssýslu eru 2 sinnum fleiri en í Vestur-Húnavatnssýslu o. s. frv. Ég skil ekki, hvaða ástæður það eru, sem segja hv.þm., að alltaf þurfi að hafa sömu landamæri milli kjördæma, sem einu sinni voru sett. Ég hafði haldið, að þm. væru fulltrúar fólksins, en ekki jarðvegarins. Hv. 3. landsk. sagðist ekki vera sannfærður um, að gera þyrfti gagngerðar breyt. á kjördæmaskipuninni til að koma henni í viðunandi horf. En mönnum er miður ljóst, hvað lá til grundvallar þessari skoðun hv.þm., því að gagngerðar breyt. verður að gera, ef tillit á að taka til fólksfjöldans. Mér fannst hv.þm. helzt hallast að því að fjölga þm. En frv. þau, sem fram hafa verið borin um það á síðari árum, hafa öll verið felld eða komið fyrir á annan hátt, og hygg ég, að hv. 3. landsk. hafi tekið þátt í því. Enda eru 42 þm. í sjálfu sér meira en nægur fjöldi. Og hvaða ástæða er þá til að vera að fjölga þeim? Mér finnst eðlilegast að fela ríkisstj. mál eins og þetta til undirbúnings. Í því felst ekkert traust til hennar. En það liggur í augum uppi, að hún hefir bezt tækifæri til allrar undirbúningsstarfsemi málsins, m. a. að koma tillögunum á framfæri við flokkana. Annars hefir hæstv. stj. enn ekki svarað því, hvernig hún muni taka í breyt. á kjördæmaskipuninni.

Hæstv. forsrh. svaraði því undir eldhúsdagsumr.

. Ég veit ekki, hvar hæstv. stj. á frekar að láta í ljós skoðun sína á þessu heldur en í sameinuðu Alþingi, þegar málið er þar til umr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Með því að hæstv.forsrh. er forfallaður, þykir mér rétt að gera nokkra grein fyrir afstöðu ríkisstj. til þessa máls. Það mun vera rétt, sem hv.þm.N.-Ísf. skaut fram i, að hæstv.forsrh. lét í ljós skoðun sína um breyt. á kjördæmaskipuninni við eldhúsdagsumr. hér í hv.þd., og ber því að skoða það, sem ég segi hér, sem viðbót við orð hans. Aðallega munu vera uppi þrjár skoðanir um það, hvernig fara skuli með kjördæmaskipunarmálið. Hv. 2. þm. Reykv. og flokksbræður hans munu helzt hallast að því að gera allt landið að einu kjördæmi. Hv. 3. landsk. og hans flokkur munu hinsvegar vera þeirrar skoðunar, að gera aðeins breytingar á einstökum stöðum, aðallega í þá átt að láta Reykjavík fá fleiri þm., og eins aðra kaupstaði, eftir því sem fjölgar þar. En ég hygg, að það sé skoðun okkar framsóknarmanna, þótt það sé ekki flokksmál, að halda núverandi skipulagi á kjördæmaskiptingunni og að játa Reykjavík alls ekki fá fleiri þm. Þetta verður sjálfsagt mikið deilumál nú við landskjörið, og geta þá íhaldið og jafnaðarmenn staðið saman.  Ég vil gera nánari grein fyrir því, af hverju ég álít, að Reykjavík eigi ekki að fá fleiri þm. Fyrst er þá það, hversu margir þm. eru búsettir í Reykjavík og að þingið er hér háð. Það þykir og alstaðar hlýða, að höfuðborgirnar hafi færri þm. að tiltölu við fólksfjölda en önnur kjördæmi. Í höfuðborg Noregs eru t. d. ekki kosnir nema 7 þm., og sjá allir, hve lág tala það er, þegar íbúatala borgarinnar er borin saman við íbúatölu alls Noregs. Hæstv. forsrh. sagði á sínum tíma eitt, sem ég vil nú undirstrika, að að vísu hefir orðið fólksfækkun í sveitum og fjölgun við sjóinn undanfarið, en það er enginn, sem segir, að þetta muni halda áfram. Nú er góðæri til lands og sjávar, en ef sjórinn bregzt, mun það breyta straumnum upp til sveita aftur, eins og góðærið við sjóinn hefir dregið fólkið þangað. Aftur á móti hefir Alþingi nú um tíma vitandi vits stutt sveitirnar með bættum samgöngum o. fl., sem nokkuð hefir vegið upp á móti góðærinu við sjóinn. Þótt nú svo færi, sem ekki er líklegt, en allir óska, að aldrei framar kæmi harðæri við sjóinn, þá eru þó líkur til þess, að a. m. k. helmingur fólksins haldist til sveita. Við framsóknarmenn viljum ekki minnka áhrif þessa hluta þjóðarinnar á málefni hennar. Því erum við bæði á móti till.hv. 3. landsk. um að fjölga þm. sérstaklega fyrir Reykjavík, og till.hv. 2. þm. Reykv. um að gera allt landið að einu kjördæmi. Við erum svona afturhaldssamir um þetta atriði, því að við grunum báða hina flokkana um að ætla að taka höndum saman um að breyta kjördæmaskipuninni og brjóta niður áhrif hinna dreifðu byggða á löggjöf landsins. Það er því enginn vilji hjá stj. til að taka vel í till.hv. 3. landsk. eða jafnaðarmanna um þá stærstu byltingu, sem hér hefir verið farið fram á um það, hverjir ættu að ráða málefnum þjóðarinnar. 

Magnús Torfason Ég er samþykkur þeirri hugsjón, sem liggur að baki till.hv. jafnaðarmanna, að sem mestur jöfnuður eigi að vera með landsmönnum, einnig að því er tekur til áhrifa á stjórnmálin, og ekki sízt þar. En ég held, að enn sé ekki kominn tími til að ráða þessu máli til lykta. Ég hefi reynt að fylgjast með því, sem fram hefir komið, bæði í ritgerðum og blaðagreinum, um breytta kjördæmaskipun, og mér hefir virzt, að umr. um þetta séu alveg í byrjun og að langt sé frá, að menn hafi enn komið auga á kjarna þessa máls. En eitt er víst, og það er, að hið mesta ranglæti væri að láta höfðatöluna eina ráða, annaðhvort um skiptingu í kjördæmi, eða þá að landið væri gert að einu kjördæmi. Af því að höfuðborgin er tiltölulega fjölmennari en í nokkru öðru landi, er ég þekki, verða áhrif hennar þegar af þeirri ástæðu miklu meiri á stjórnmál landsins en tala þingmanna hennar bendir til. Og ég fullyrði, að áhrif höfuðborgarinnar á stjórnmál landsins eru miklu meiri en hún á rétt til samkv. atkvæðamagni. Hér er ¼ hluti landsmanna saman kominn, en þótt það sé ekki meira, þá hefir það oft komið fyrir, að Reykjavík hefir ráðið lögum og lofum á þingi gagnvart hinum smærri kjördæmum, og það í málum, sem snerta hag Reykjavíkur einnar og brjóta bág við hagsmuni allra annara kjördæma. Þarf ekki annað en minnast þess, þegar Reykjavík fékk það lögfest, að hún gæti gert hvern þann mann skattskyldan, sem hingað leitaði til vinnu. Það var þegar skilyrðum fyrir útsvarsskyldu var svo breytt, að hver maður varð að borga háan toll af vinnu sinni hér.

Hvers vegna hafa Reykvíkingar ekki fleiri þingmenn, ef þeir eru svona voldugir?

. Það er einmitt þetta, sem hv.þm. vill fá breytt. En það vill nú einmitt svo til, að í því máli eru alveg. sérstakar ástæður fyrir hendi. Og hin kjördæmin hafa þjappast betur saman í því máli en öðrum. En þó getur hv.þm. ekki neitað því, að hvað eftir annað hefir verið fjölgað þm. hér, þrátt fyrir andstöðu úr öllum öðrum byggðum landsins. En þetta, að Reykjavík ræður svo miklu, er af því, að svo margir þm. eru búsettir hér. En það er þó ekki eina ástæðan, og jafnvel ekki aðalástæðan. Aðalástæðan er, að Reykjavík hefir að heita má verið eina menningarstöð landsins til skamms tíma. Skólar hafa verið hér nær því allir, en sáralítið af menningarstofnunum úti um land. Nú lítur þó út fyrir, að þetta sé að breytast nokkuð, en áhrif þeirrar breyt. þó ekki enn komin í ljós. En það ræður að líkum, að þeir hlutar landsmanna, sem nú eiga kost meiri menningar, muni að sjálfsögðu hafa, meiri áhrif á landsmál en verið hefir. Þess ber ennfremur að gæta, að blaðakostur er mjög lítill úti um land. Hann er nærri allur í Reykjavík. Og það er vitanlegt, að blöðin ráða afarmiklu. Þetta hefir líka einn stjórnmálaflokkurinn séð - einmitt sá flokkurinn, sem hefir sínar dýpstu rætur í Reykjavík. Hann hefir einmitt lagt afarmikla áherzlu á að fjölga blöðum bæði hér og úti um land. Við stöndum nú við tímamót í atvinnuvegum landsmanna. Nú er fyrst farið að bóla á, að menn nemi land í sveitum. Og nú er fyrst farið að bóla á, að menningarstofnanir séu settar niður í sveitum. Ég verð því að líta svo á, að eins og nú er háttað, þá sé alveg ótímabært að leggja annað eins mál og þetta undir atkv. kjósenda. Málið þarf áður að athugast miklu betur og ræðast miklu meira. Ég get ekki hugsað mér, að þetta mál geti orðið afgr., nema á undan hafi gengið kosningar, sem eingöngu hafa snúizt um þetta mál. Og á undan þeim kosningum þarf að fara fram fræðsla um það og það hafa verið sótt og varið í blöðum landsins og á kjósendafundum. Um okkur framsóknarmenn er það að segja, að engin ákvörðun hefir verið tekin í flokknum um þetta mál. Það er og líka kunnugt, að hann hefir látið sig það litlu skipta, eins og blöð hans bera vott. um. Út af þessu, sem ég nú hefi sagt, get ég ekki nú samþ. slíka till. sem þessa. En ég skal bæta því við, að ég tala aðeins fyrir sjálfan mig, en ekki fyrir flokkinn.

Jón Þorláksson Ég get tekið undir það, sem hv. 2. þm. Árn. sagði síðast, að ég tala bara fyrir mig, en ekki fyrir flokkinn. Af því, sem hv.flm. sagði í síðari ræðu sinni, er bara eitt atriði, sem ástæða er til fyrir mig að svara. Hv. flm. fór sem sé að tala um það, hvers vegna ég hefði verið á móti þingmannsráninu í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Og hann sagði, að það hefði verið af því, að ég hefði haldið, að minn flokkur hefði átt það á hættu að tapa einu þingsæti. En þetta var nú ekki svo. Ég gerði grein fyrir ástæðu minni, þegar löggjöf um þetta var rædd. En ég get gjarnan gert það aftur. Ég var á móti þeirri löggjöf af því, að sá hluti kjördæmisins, sem eftir var skilinn, þegar Hafnarfjörður var tekinn frá, var fjölmennari en öll önnur einmenningskjördæmi og fjölmennari en helmingur tvímenningskjördæma. Kjördæmið átti því að réttu lagi að halda sínum tveim þingmönnum, enda þótt Hafnarfjörður fengi sinn. Og með brtt. í þá átt greiddi ég atkv., þegar þessi óhæfilega löggjöf var sett. Út af því, sem hæstv.dómsmrh. sagði, vil ég taka það fram, að mönnum er kunnug sú afstaða núv. stj., að vilja halda aðallega í núverandi kjördæmaskipun. Og mönnum er líka kunnugt af reynslunni, í hverju þetta „aðallega“ felst, sem er í því, að stj. og flokkar hennar eru ávallt reiðubúnir að taka þingmann af sveitakjördæmi, ef þeir halda að þeir geti náð honum frá andstæðingum sínum. - Það er ekki réttlætið, sem verið er að hugsa um, heldur er eingöngu hugsað um flokkshagsmunina. - Þingmannsránið í G.-K. er a. m. k. ekki hægt að réttlæta með öðru en flokkshagsmunum fyrir andstæðinga Sjálfstæðisflokksins. Þá sagðist hæstv. ráðh. ekki vilja fjölga þm. hér í Reykjavík. Ég held, að nokkuð hafi kveðið við annan tón í þeim herbúðum í síðastl. janúar, þegar verið var að biðla til atkv. Reykvíkinga fyrir bæjarstjórnarkosningarnar. Og ég held, ef þetta mál hefði verið til umr. þá, að ummæli hæstv. ráðh. hefðu orðið nokkuð á aðra leið en nú. Hæstv. ráðh. fór að tala um einhverja till. í þessu máli frá mér. En það er nú bara þetta vanalega, að slíkt komi frá hæstv. ráðh. Við erum orðnir því svo vanir að heyra ýms undarlegheit frá honum, að við kippum okkur ekki lengur upp við það. En ég hefi enga till. borið fram í þessu máli. Hann getur því hvorki verið með né móti neinum till. frá mér, því þær eru ekki til. Þá lýsti hæstv. ráðh. því, að hann væri andvígur stefnu minni í þessu máli. En ég hefi engri stefnu í því lýst, annari en þeirri, að ég vildi taka sanngjarnt tillit til allra ástæðna, bæði um strjálbyggð í hinum fámennari kjördæmum og eins um atkv.rétt í þeim kjördæmum, sem kjósendum fjölgar mjög i. En ég get auðvitað ekkert hryggzt af því, þótt hæstv. ráðh. hafi með þessum orðum sínum lýst því yfir, að hann sé andvígur stefnu minni, og þar með andvígur sanngirninni í þessu máli. Annars vil ég til viðbótar þessu segja það, að ummæli mín um tölu þingmanna og kjósenda voru sögð í tilefni af ræðu hv.flm.till., en ekki til þess að bera fram neina uppástungu um úrlausn þessa máls. Slíkt liggur ekki fyrir hér. En ég benti á, að jafnvel þótt litið væri bara til kjósendafjöldans, þá hafa kaupstaðirnir, aðrir en Reykjavík, ekki yfir neinu að kvarta, þeir þeirra, sem á annað borð hafa þm. Það er Reykjavík ein, sem hefir ástæðu til að kvarta, ef eingöngu er litið á kjósendatöluna. Í ummælum hv.flm. fólst, að honum finnst líka þurfa sérstaklega að bæta úr því, ef einhver víðáttumikil kjördæmi eru svo fámenn, að kjósendatala þar verði langt fyrir neðan meðaltal þeirrar kjósendatölu, er kemur á hvern þm. En ég get ekki fylgt honum í því. Landshagir eru svo víða hér á landi, að sum kjördæmi hljóta að verða miklu fjölmennari en önnur. Og mér finnst mannfleiri kjördæmin ekki hafa undan neinu að kvarta, t. d. Akureyri og Ísafjörður, þótt kjósendatala hjá þeim sé hærri en í fámennu kjördæmunum, á meðan þeir eru ekki það langt yfir meðaltal, að sanngjarnt mætti teljast, að þeir hefðu meira en einn þm. Það er sanngjarnt, að hver staður liti til þess, að hans hagur sé ekki stórlega fyrir borð borinn. En svo þarf ekki að vera, þótt staðhættir valdi því, að kjósendatala verði lægri sumstaðar en annarsstaðar. Hitt er óneitanlega annað atriði, sem grípur inn í þetta og gerir málið margþættara, að með núverandi fyrirkomulagi á kjördæmaskipun verður hlutfallið annað milli þeirrar tölu kjósenda, sem fylgja hverjum flokki, og milli þeirrar tölu þm., sem hver þingflokkur fær. Til þess væri vitanlega sanngjarnt að taka tillit. En það á þó engan veginn heldur að vera eina atriðið, sem öllu ráði í málinu. Ég skal ekkert um það segja, hvort sú staðhæfing hv. 2. þm. Árn. er rétt, að ekki sé enn tímabært að taka þetta mál til úrlausnar. En ég segi fyrir mig, að ég er ekki viðbúinn að greiða atkv. með till. um breyt. á kjördæmaskipun, sem hljóta að verða afarvíðtækar, eftir því sem till. ber með sér. Náttúrlega mun það koma í ljós, þegar farið verður að ræða það mál, að til eru margar leiðir til að leysa það á sanngjarnan hátt. Má vel minna á það í þessu sambandi, að eitt af því, sem til álita getur komið, er það, hvort nauðsynlegt sé að halda hinum landsk.þm. Um það hefir verið deilt. Og ég efast ekki um, að það mál muni á sínum tíma blandast inn í þetta mál, þegar farið verður af alvöru að tala um það, hvernig eigi að laga það misrétti, sem fram kemur, ekki af því, að sum kjördæmin eru of lítil, heldur af hinu, að sum kjördæmin eru of stór, miðað við tölu þm., svo að þau svipta kjósendur helmingi réttar síns eða meira. Hv. fim. till. hafa nú heyrt undirtektir hæstv. stj., sem eru á þá leið, að hún vill ekkert sinna þessari till. Og mér er sagt, að sú skoðun hafi verið komin fram áður í hv.Nd., þar sem allir flm.till. eiga sæti. Ég veit því ekki, þar sem þeim var áður kunnugt um vilja stj., hvaða skrípaleikur það er, sem þeir eru að fremja með því að leggja þetta mál á vald stj. Ég verð að líta svo á, að flm. meini ekkert með þessu, annað en það, að veifa þessu framan í kjósendur og geta látizt eitthvað hafa viljað gera í þessu máli. En það er að vilja ekkert gera í þessu máli, að leggja aðgerðir á því í hendur stj., sem fyrirfram er búin að lýsa því yfir, að hún vilji ekkert í því gera.