Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Of skammt var liðið frá útbýtingu nál. - Afbrigði samþ. með 21 shlj. atkv.



Herra forseti. Vitaskuld stingur í augun að Keflavíkurkaupstaður með nær 40% eignarhlutdeild skuli hafa einn fulltrúa í stjórn meðan ríkissjóður Íslands með 20% hafi tvo. Hins vegar svara tveir stjórnarmenn vel til 20%, þ.e. hlutar ríkisins. Sveitarfélögin, sem aðilar eru að hitaveitunni, hafa samið um að skipta á sig stjórnarstörfum eins og hér er gert ráð fyrir í lagafrv. þessu. Um það hvort hér um mætti til hnika var flutt brtt. af hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni í Ed. og reyndist svo ekki vera, enda hafa sveitarfélögin samið á þessum grundvelli. Þótt þetta stingi í augun geri ég ekki við þetta athugasemd og er samþykkur frv., enda tel ég hlutverk sveitarfélaganna að skipta með sér eftir því sem þeim þykir best henta. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. hv. iðnn. Nd. Hér er á ferðinni frv. til l. þar sem ríkisstj. er heimilað að selja Kröfluvirkjun og enn fremur að selja eignir jarðvarmaveitna ríkisins við Bjarnarflag og Námaskarð í Suður-Þingeyjarsýslu. Kaupverðið, sem greiðist með skuldabréfi til 25 ára, er samtals 1170 millj. kr. miðað við verðlag í apríl 1985. Skuldin skv. skuldabréfinu er verðtryggð með lánskjaravísitölu í apríl 1985 og ber 3% lánsvexti. Heildarskuldir Kröfluvirkjunar námu 3207 millj. kr. 1. apríl 1985. Samhliða sölunni mun ríkissjóður yfirtaka skuldir umfram kaupverð, samtals 2037 millj. kr. miðað við verðlag á sama tíma. Í 3. gr. samningsins milli ríkisstjórnar Íslands og Landsvirkjunar um kaup á Kröfluvirkjun segir svo í lok fyrri mgr.: "Skal óheimilt án samþykkis Landsvirkjunar að stofna þar til annarrar vinnslu er haft geti áhrif á þessa nýtingu." Meiri hl. nefndarinnar leggur þann skilning í þetta ákvæði að önnur vinnsla en sú, sem Landsvirkjun á rétt til skv. samningnum, sé háð samkomulagi aðila en ekki beri að túlka greinina þannig að í henni felist afsal á eignarrétti ríkisins yfir jarðhitaréttindum á Kröflusvæðinu umfram jarðvarma sem svarar til 70 megawatta í raforkuframleiðslu. Í nál. minni hl. á þskj. 291 er þess getið að ráðuneytisstjóri iðnrn. hafi reiknað út kaupverð Kröfluvirkjunar séu boraðar nýjar holur og seinni vél Kröfluvirkjunar tekin í notkun og reiknar þá kaupverðið upp um 388 millj. Á fundi nefndarinnar um þetta mál sagði ráðuneytisstjórinn frá því að þessi reikningur hans byggðist á gefnum forsendum þess sem bað um að reiknað væri. Nál. meiri hl. nefndarinnar er á þskj. 288. Undir það rita auk frsm. hv, þm. Páll Pétursson formaður, Birgir Ísl. Gunnarsson, Gunnar G. Schram og Ingvar Gíslason. Leggur meiri hl. nefndarinnar til að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Á þskj. 291 hef ég gefið út nál. minni hl. iðnn. hv. Nd. um frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja Kröfluvirkjun í Suður-Þingeyjarsýslu. Nál. er á þessa leið: "Frv. þetta fjallar um staðfestingu Alþingis á sölu mannvirkja Kröfluvirkjunar til Landsvirkjunar, en virkjunin hefur undanfarin ár verið rekin af Rafmagnsveitum ríkisins. Fulltrúar Landsvirkjunar og iðnrn. komu á fundi nefndarinnar og veittu upplýsingar. Spurt var við meðferð málsins: Í fyrsta lagi hvort RARIK hafi óskað eftir því að Landsvirkjun yfirtæki Kröfluvirkjun. Svarið var að RARIK hefði ekki óskað eftir þessu. Í öðru lagi var spurt hvort Landsvirkjun hefði óskað eftir því að yfirtaka Kröfluvirkjun. Svarið var aftur neitandi. Í þriðja lagi var spurt hvort Reykjavíkurborg hefði óskað eftir því að Landsvirkjun yfirtæki Kröfluvirkjun. Svarið var enn neikvætt. Það liggur því ljóst fyrir að eini aðilinn, sem óskaði eftir breytingu á eignaryfirráðum Kröfluvirkjunar, er ríkið og forráðamenn þess sem hafa ákveðið að taka á ríkissjóð stóran hluta af lánum Kröfluvirkjunar. Á nefndarfundi upplýsti Einar Tjörvi Elíasson, framkvæmdastjóri Kröfluvirkjunar, að hámarksafl annarrar vélar virkjunarinnar væri 35 mw. Því er unnt að reka þá vél með 30 mw. að jafnaði þannig að vélin dugi til spennujöfnunar og til að auka stöðugleika kerfisins. Með 30 mw. framleiðslu er fullkomlega raunhæft að önnur vélin skili 200-220 gwst. afköstum á ári. Tvær vélar gætu þá skilað yfir 400 gwst. þegar nægrar orku hefði verið aflað en til þess þyrfti væntanlega að bora 11-12 holur til viðbótar. Þess vegna var um það spurt hvert yrði útreiknað kaupverð virkjunarinnar ef reiknað væri með 170 gwst. orkusölu frá annarri vél Kröflu þegar frá næstu áramótum (framleiðslugeta vélarinnar gæti orðið 200-220 gwst.). Ráðuneytisstjóri iðnrn. reiknaði út að þessi eina breyting mundi hækka kaupverðið um 165 millj. kr. Í útreikningum á söluverði virkjunarinnar er hins vegar aðeins reiknað með 125 gwst. orkusölu frá Kröflu næstu tvö árin, 130-160 gwst. á árunum 1988-1991 og aldrei meiri orkusölu en 170 gwst. allt til ársins 2010. Spurt var að því hvort eitthvert tillit hefði verið tekið til þess við ákvörðun kaupverðs að seinni vélin fylgir með í kaupunum. Þessu var svarað neitandi. Spurt var hvert yrði kaupverð virkjunarinnar ef reiknað væri með fullri nýtingu fyrri vélar nú þegar og seinni vélar 1989. Þetta dæmi virðist ekki hafa verið reiknað út við samningsgerð og var vísað til óvissu um orkuöflun. Miðað við að hver ný borhola kosti 40 millj. kr., holurnar yrðu 12 og tengikostnaður væri áætlaður 30 millj. kr. og þessi viðbótarorka kæmi í gagnið í þremur áföngum á árunum 1988-1990 taldi ráðuneytisstjóri iðnrn. að kaupverð Kröfuvirkjunar, reiknað á hliðstæðan hátt að öðru leyti eins og gert er í frv., mundi teljast 388 millj. kr. hærra. Í ljósi þessara upplýsinga virðist ljóst að útreikningur á kaupverði virkjunarinnar er mjög umdeilanlegur. Auk þess sem að framan greinir er veruleg missmíð á frv. og samningunum sem óhjákvæmilegt er að laga. Kemur það glöggt fram í bréfi Orkustofnunar sem birt er sem fskj. með nál. þessu. Að öllu þessu athuguðu treysti minni hl. nefndarinnar sér ekki til þess að mæla með samþykkt frv. þessa." Undir þetta ritar Svavar Gestsson. Sem fskj. með nál. er birt bréf orkumálastjóra dags. 16. des. 1985. Í því bréfi segir, með leyfi hæstv. forseta: "Frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja Kröfluvirkjun í Suður-Þingeyjarsýslu. Í framhaldi af viðræðum undirritaðs við hv. iðnn. Nd. 16. des. s.l. vill Orkustofnun koma eftirfarandi athugasemdum á framfæri við nefndina: Við 3. gr. samnings milli ríkisstjórnar Íslands og Landsvirkjunar um sölu á Kröfluvirkjun. Í fyrri málsgr. þessarar greinar segir svo: "Skal óheimilt án samþykkis Landsvirkjunar að stofna þar til annarrar vinnslu er haft geti áhrif á þessa nýtingu." Hér er í rauninni um mjög óvenjulegt ákvæði að ræða, eins og fram kom á fundum nefndarinnar, enda segir Orkustofnun síðan, með leyfi forseta: "Að mati Orkustofnunar getur það varla talist við hæfi að ríkisstjórn þurfi að sækja til fyrirtækis úti í bæ um leyfi til að nýta auðlind í eigu ríkisins. Skiptir þar engu máli þótt um gott og gagnlegt fyrirtæki sé að ræða. Alþingi ætti því ekki að samþykkja samninginn með þessu ákvæði óbreyttu. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt og eðlilegt að hagsmunir Landsvirkjunar séu vel tryggðir í samningi þessum, en það er auðvelt að gera án þess að fá fyrirtækinu í hendur ákvörðunarvald sem eðli málsins samkvæmt á aðeins að vera í höndum ráðherra og/eða Alþingis. Ekkert liggur fyrir um það nú hvort eða hvenær um verður að ræða nýtingu jarðhita á þeim hluta Kröflusvæðisins sem samningur þessi tekur til, umfram þá sem til þarf til að koma Kröfluvirkjun í 70 mw. afköst. Vel má þó hugsa sér að til slíks geti komið síðar meir og rétt að taka tillit til slíks möguleika í samningi þessum. Slík nýting kann að hafa áhrif á þá sem fyrir er því að alkunna er að borholur geta haft áhrif hver á aðra á sama jarðhitasvæði. Fer það þó eftir atvikum, svo sem stærð svæðisins, þéttleika borhola og mörgu öðru. Því er það að mati Orkustofnunar æskilegt að nýtingaraðilar jarðhita á Kröflusvæðinu, eins og öðrum jarðhitasvæðum, séu sem fæstir, en ekki er ávallt unnt að komast hjá að þeir séu fleiri en einn ef nýta á jarðhitasvæði að verulegu marki. Hliðstæður vandi er þekktur í olíuvinnslu. Af þessum sökum telur Orkustofnun að marka eigi þá stefnu í samningi þessum að ríkið veiti Landsvirkjun forgangsrétt til jarðhitavinnslu umfram þarfir 70 mw. rafstöðvar á samningssvæðinu. Verði gerður sérstakur samningur um slíka umframvinnslu ef til hennar kemur. Aðeins ef Landsvirkjun óskar ekki að nýta slíkan forgangsrétt eða ekki takast samningar um hann veiti ríkið öðrum heimild til vinnslu eða annist hana sjálft. Í þessu síðast talda tilviki þarf að tryggja Landsvirkjun að hafi slík nýting annars aðila áhrif á vinnslu hennar skuli hann afhenda Landsvirkjun, henni að kostnaðarlausu, jafnmikla gufu með sama hita og þrýstingi og nemur rýrnun á vinnslu hennar af völdum þessa nýja vinnsluaðila ef um hana verður að ræða." Af þessum ástæðum er það sem Orkustofnun leggur til að þetta ákvæði verði fellt úr samningnum og í staðinn tekið upp nýtt ákvæði sem gerð er grein fyrir í nál. mínu, fskj. á bls. 2. Ég vísa hv. þm. á þetta fskj. - ég hygg að það skýri málið nægilega vel - og bendi á að meiri hl. hv. iðnn. hefur komið til móts við sjónarmið orkumálastjóra í nál. meiri hl. á þskj. 288. En þar segir, eins og hv. frsm. rakti hér áðan: "Nefndin leggur þann skilning í fyrri málsgr. 3. gr. samningsins að önnur vinnsla en sú, sem Landsvirkjun á rétt til skv. samningnum, sé háð samkomulagi aðila. Ekki ber að túlka greinina þannig að í henni felist afsal á eignarrétti ríkisins yfir jarðhitaréttindum á Kröflusvæðinu umfram jarðvarma sem svarar til 70 mw. í raforkuframleiðslu." Ég tel að með þessari yfirlýsingu nefndarinnar sé mjög komið til móts við sjónarmið orkumálastjóra en ég bendi á að þessi yfirlýsing er einhliða. Þetta er yfirlýsing sem gefin yrði af Alþingi eða þeim aðilum sem hafa með þetta mál að gera nú á Alþingi og það liggur ekki fyrir hver er afstaða annarra eignaraðila Landsvirkjunar, þ.e. Reykjavíkurborgar og Akureyrar, til þessara breytinga sem hér er lagt til að gerðar verði á samningnum. Af þeim ástæðum treysti ég mér ekki til að greiða þessu frv. atkvæði eins og það liggur hér fyrir. Varðandi 7. gr. samningsins þá hlýtur hún einnig að vekja mikla athygli. Þar stendur á bls. 6, með leyfi forseta: "Verði jarðhræringar, eldsumbrot eða aðrar náttúruhamfarir á Kröflusvæðinu, er valda verulegu tjóni á Kröfluvirkjun eða einstökum hlutum hennar, skuldbindur ríkið sig til að greiða Landsvirkjun allan kostnað sem leiðir af tjóninu og þeirri röskun á rekstri virkjunarinnar, sem því er samfara. Með tjóni er hér einnig átt við skemmdir á einstökum borholum, þar með talin minnkun eða stöðvun á gufustreymi úr þeim. Þessi greiðsluskylda ríkisins takmarkast við ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs skv. 5. gr., eins og þær eru með verðbótum og vöxtum í gjalddaga á því ári, er tjónið verður, og fer greiðslan fram með greiðslujöfnuði við skuldabréfið." Hér er m.ö.o. gert ráð fyrir því að allt það tjón sem kann að verða vegna hvers konar jarðhræringa, eldsumbrota eða náttúruhamfara - allt það tjón sem kann að verða á virkjuninni verði greitt af ríkinu þrátt fyrir söluna. Landsvirkjun er m.ö.o. algerlega fríuð við að bera nokkra áhættu þau 25 ár sem hún er að greiða eftirstöðvar af virkjunarverðinu. Ég held að þetta sé algerlega óvenjulegt ákvæði í samningum eða lögum um virkjanir. Ég minnist þess ekki að það sé tekið fram í slíkum ákvæðum annars staðar að ríkið beri í rauninni alla ábyrgð og Landsvirkjun enga. Auðvitað er skilt skeggið hökunni í þessu efni og ríkið á mikilla hagsmuna að gæta í Landsvirkjun. Engu að síður hygg ég að þetta sé óvenjulegt ákvæði og ég hef ekki heyrt neina skýringu á því sem er fullnægjandi að mínu mati. Með þessu frv. er auðvitað fyrst og fremst verið að taka ákvörðun um hverjir það eru sem eiga að greiða á næstu árum fjármagnskostnað af Kröfluvirkjun. Eru það skattgreiðendur í landinu eða eru það þeir sem kaupa raforku? Niðurstaðan hefur orðið sú að það eigi að vera skattgreiðendur að stærri hluta en áður hefur verið gert ráð fyrir. Hér er verið að færa til byrðar með ákveðnum hætti í þjóðfélaginu. En ég hygg að það sé sanngjarnt að láta það koma hér fram, af minni hálfu alla vega, að auðvitað varð að taka um þetta ákvarðanir til framtíðar. Hitt kann hins vegar að vera álitamál og er það í mínum huga hvort það var rétt að afhenda Landsvirkjun endilega þessa virkjun. Það er álitamál sem hefur verið fjallað um áður og niðurstaða ríkisstjórnarinnar hefur orðið sú að Landsvirkjun skuli taka þennan rekstur á sig. Það er samkomulag um það við eignaraðilana, ekki aðeins við ríkið heldur einnig við Reykjavíkurborg og Akureyrarbæ, og ég hygg að á báðum stöðunum hafi þessi mál verið samþykkt ágreiningslítið, bæði í borgarstjórn Reykjavíkur og í bæjarstjórn Akureyrar, þannig að mikil vinna hefur verið lögð í þetta mál og það er ljóst að fleiri en ríkisstjórnin hafa komist að þeirri niðurstöðu að rétt væri að Landsvirkjun yfirtaki virkjunina. En með tilliti til þeirra meinbuga og galla sem ég hef rakið á þessu tel ég að það sé ekki mitt hlutverk að greiða fyrir því að þetta mál fari hér með þessum hætti í gegnum þingið. Og ég vil endurtaka að það er sérstaklega vegna fyrri málsgr. 3. gr. í samningnum og vegna þess ákvæðis sem ég vitnaði til í 7. gr. sem ég hygg að sé óvenjulegt. Það er svo umhugsunarefni, ekki aðeins út af þessum samningi heldur ýmsum öðrum málum sem verið er að leggja hér fyrir háttvirt Alþingi, að það er komið með þessi mál svona í pakka fyrir þingið. Það er sagt: Þetta er uppgert mál, það er búið að semja um þetta við þennan og semja um þetta við hinn. Og iðulega eru það þannig að þingið verður svo að segja að stimpla þessi mál. Ég er ekki að kenna núverandi ríkisstjórn um það að hún hafi brotið upp á þessu og haft um það forustu að koma þessum, mér liggur við að segja, ósið á. Þetta hefur verið svona um mjög langt árabil. Það er mjög óþægilegt fyrir þingið að láta stilla sér svona upp við vegg. Þingið á engra annarra kosta völ í þessu máli en að segja annaðhvort já eða nei við öllu plagginu eins og það leggur sig. Ég hef þess vegna stundum velt því fyrir mér hvort það er ekki nauðsynlegt að íhuga einhverja aðild þingsins sjálfs að samningsgerð um eignir ríkisins og réttindi af því tagi sem hér eru tillögur um meðan málið er á undirbúningsstigi. Vissulega er ríkisstjórn þingræðisstjórn og sækir vald sitt til meiri hluta Alþingis. En þegar mál eins og þetta koma til þingsins þá kemur nærri alltaf í ljós að betur sjá augu en auga og það er eitt og annað sem betur hefði mátt fara. Þess vegna held ég að það væri verkefni fyrir þá, sem vilja taka störf Alþingis hátíðlega, að íhuga með hvaða hætti er unnt að tryggja þátttöku þingsins og þm. í undirbúningi mála af þessu tagi þannig að þingið skynji það ekki svo, með réttu eða röngu, að því sé stillt upp við vegg. Herra forseti. Ég hef hér gert grein fyrir áliti minni hl. iðnn.



Herra forseti. Það hefur komið fram hér á Alþingi Íslendinga að ég hef verið stuðningsmaður fylkjaskipunar í þessu landi. Og mér hefur þótt að með því einu móti væri hægt að færa valdið til fólksins og tryggja það að íbúar hvers svæðis hefðu yfirráðarétt yfir helstu auðlindum þess svæðis og þeirra athafna sem þar ættu sér stað. Mér sýnist að það sé út af fyrir sig fráleitt stjórnskipulag að sveitarfélög séu að seilast eftir miklum eignum hjá öðrum sveitarfélögum. Ég hygg t.d. að Hafnarfjarðarbær tæki það óstinnt upp ef Reykjavíkurborg legði á það höfuðkapp að kaupa einhverjar auðlindir sem væru innan bæjarmarka Hafnarfjarðar og vafalaust væri það gagnstætt. Reykjavíkurborg mundi taka það illa upp ef Hafnarfjarðarbær legði á það höfuðkapp að eignast eitthvað af auðlindum, náttúruauðlindum á Reykjavíkursvæðinu. Þetta leiðir hugann að því að Reykjavíkurborg og Akureyri, sem eru einu sveitarfélögin á Íslandi á móti ríkisvaldinu í Landsvirkjun, hafa skapað sér ákaflega sérstæða stöðu. Þau hafa skapað sér þá aðstöðu að ef Landsvirkjun verður rekin með eðlilegu móti og skuldir hennar fara minnkandi þá verður um meiri auðsöfnun í eignum að ræða hjá þessum tveimur sveitarfélögum en nokkrum öðrum sveitarfélögum á Íslandi, jafnvel þó að íbúatala þeirra færi hátt yfir þann mannfjölda. Ég tel að það skipulag, sem hér hefur verið gripið til, sé þeim annmörkum háð að það sé alls ekki sjálfgefið að það sé réttlætanlegt að afhenda náttúruauðlindir landsins alveg á silfurfati yfir til Landsvirkjunar. Þetta leiðir einnig hugann að þeirri staðreynd að mjög hefur verið rætt um það á seinni árum að menn vildu hafa jöfnun á orkuverði. Á sama tíma og sú umræða hefur farið fram þá liggur ljóst fyrir að þéttbýlisbúar suðvesturhornsins una mjög illa því verðjöfnunargjaldi sem verið er að leggja á raforkuna og vissulega stingur það í augu. Það hlýtur þess vegna að vera vel þess virði að hugleiða hvort ekki sé skynsamlegra að reyna að skjóta þeim stoðum undir Rafmagnsveitur ríkisins að þær geti starfað með þeim myndarbrag að ekki þurfi að beita svo miskunnarlaust verðjöfnunargjaldi eins og gert er. Ég hygg að pólitískt væri það að mörgu leyti þægilegra fyrir þm. þéttbýlisins að standa þannig að þeim málum að þeir afhentu Rafmagnsveitum ríkisins einhverjar þær eignir sem tryggðu fjárhagsstöðu þeirra svo að þær þyrftu ekki að staðaldri að standa í vörn fyrir að hafa samþykkt verðjöfnunargjald á raforku. Allt leiðir þetta hugann að því sama. Hvaða erindi á það t.d. inn í samning milli ríkisstjórnarinnar og Landsvirkjunar að það eigi, eins og stendur hér í 2. gr., að selja eða afhenda þessum aðilum eignir í Bjarnarflagi og Námaskarði núna? Liggja einhverjar áætlanir fyrir um það að þarna eigi að fara að hefja raforkuvinnslu? Hvers vegna má það ekki geta átt sér stað, ef fram kæmu þeir iðnaðarkostir sem hagnýtt gætu þetta svæði - þó það væri ekki til beinnar raforkuframleiðslu - hvers vegna má það ekki eiga sér stað að þannig sé frá því gengið að það sé hægt að semja beint við ríkið um þá hluti? Hvers vegna þarf að eiga sér stað þessi yfirfærsla á auðlindum landsins til þessarar stofnunar? Hver er tilgangurinn með því? Ég er sannfærður um að niðurstaða þeirrar stefnu, sem núna er í gildi, að annars vegar séum við með orkuframleiðsluaðila, sem selur orkuna á heildsöluverði jafnt hvar sem er á Íslandi, og hins vegar með dreifingaraðila, sem eiga svo að dreifa orkunni, verði sú, þegar mannfjöldaþróunin heldur áfram á þann veg sem verið hefur, að meiri hluti Íslendinga, sem býr á þessu svæði að öllu óbreyttu, mun líta á það sem sjálfsagðan hlut að raforka verði seld á mjög misjöfnu verði í landinu. Hann mun ekki una því að þarna verði um millifærslu á fé að ræða. Þess vegna hlýtur það að vera spurning hvort skynsamlegt sé að skilja Rafmagnsveitur ríkisins eftir þannig úti á klakanum að það sé fyrirsjáanlegt um ókomna framtíð að möguleikar þeirra til að selja raforku til sinna aðila verði beinlínis að byggjast á því að verðjöfnunargjald sé til staðar. Er skynsamlegt að standa þannig að þessu? Eru einhver sérstök rök fyrir því að Hafnarfjörður, Garðabær og Kópavogur, Mosfellssveit og Seltjarnarnes skuli ekki vera aðilar að því félagi sem sér um virkjun auðlinda landsins, ef menn vilja hafa þetta á sveitarstjórnaplani? Mér sýnist nefnilega að það standist ekki með nokkru móti, ef menn vilja fara að skoða þetta út frá rökrænu sjónarmiði, að það sé eðlilegur hlutur að sveitarfélög séu með mikið vafstur utan marka síns sveitarfélags, nema þau standi þá sameiginlega, sem heild í landinu, að þeim framkvæmdum. Ég hef út af fyrir sig enga fordóma gagnvart því að sveitarfélögin, sem núna njóta þjónustu Rafmagnsveitna ríkisins, eignist Rafmagnsveitur ríkisins en væri það ekki dálítið klént ef niðurstaðan af slíku yrði sú að þá væri jafnframt búið að afhenda virkjunarréttinn innan þessara sveitarfélaga til fyrirtækis sem stæði fyrir utan þau? Það gerist ærið oft að frv. eru lauslega rædd af stjórnarflokkum og gerð grein fyrir innihaldi þeirra með nokkurri fljótaskrift. Mér sýnist að það sé þó nokkuð annað mál að taka í prinsippinu þá ákvörðun að stór hluti af skuldum Kröflu verði ekki greiddur af rafmagnsnotendum í gegnum orkureikninga heldur verði hann greiddur í gegnum skafta en taka hina prinsipp-afstöðuna að það sé skynsamlegt að halda áfram á þeirri braut að Rafmagnsveitur ríkisins verði það fjárhagslega veikar, það fjárhagslega ósjálfstæðar, að þær þurfi eilíflega að sækja undir annan aðila með kaup á raforku og muni þannig um ófyrirsjáanlega framtíð þurfa að selja hana á hærra verði til sinna aðila eða þá að vera upp á þá náð komnar að verðjöfnunargjaldi verði beitt. Mér sýnist að þarna séu menn að innleiða vissa hluti sem þeir hafi ekki hugleitt til botns. Mér sýnist að það hefði verið full þörf á því að doka nú við og reyna að gera sér einhverja heildargrein fyrir því hvaða stefna það er sem menn ætla að framfylgja. Því hefur verið fleygt að það eigi að leggja niður verðjöfnunargjaldið. Ég hef ekki heyrt nein rök fyrir því hvernig það fær þá staðist að rafmagnsverð geti orðið hliðstætt hvar sem er í landinu. Er það hugsanlegt að það yrði stefna stjórnvalda að líta á það sem eðlilegan hlut, svo við tökum dæmi, ef það risi nú stórborg við Ölfusárósa - Selfoss, Eyrarbakki, Stokkseyri og Þorlákshöfn mundu mynda eina stórborg á Íslandi sem vel gæti hugsast - er það þá hugsunin á bak við það frv. sem hér er til umræðu á Alþingi Íslendinga að nú verði tekin um það ákvörðun að þannig verði gengið frá afhendingu auðlinda landsins að það sé fyrirsjáanlegt að þeir aðilar sætu uppi með það að greiða hærra orkuverð en þeir sem búa t.d. hér í Reykjavík? Er einhver rökræn ástæða fyrir því að við göngum þannig frá málum? Er eitthvað sem þvingar okkur til þess? Ég vil undirstrika það að ég vil seinastur manna verða til þess að standa þannig að málflutningi að við etjum saman landshlutum. Og ég vil vissulega horfa á hin sögulegu rök sem voru fyrir því að þannig var af stað farið á sínum tíma. Vegna framtaks borgarstjórnar Reykjavíkur hafði hún eignast ákveðna virkjun og hún lagði hana inn í þetta dæmi á móti ríkinu þegar farið var í virkjanirnar við Þjórsá. Spurningin á þessu stigi er aðeins þessi: Er ekki öllum ljóst að það verða notendurnir sem borga niður virkjanirnar en svo eru það aðrir sem eru skráðir eigendur? Ég játa að mér er hreinlega ekki ljós tilgangur þess að leggja slíkt ofurkapp á það að safna inn til Landsvirkjunar virkjanarétti sem er fyrirsjáanlegt að hún mun ekki nota fyrir árið 2000. Hvað knýr þá alþingismenn Íslendinga sem voru kosnir til fjögurra ára til þess að líta svo á að þeir eigi að hafa forræði í þessu máli fyrir þeim sem hér verða kosnir á þing eftir árið 2000? Hvað knýr þá til þess að líta svo á að þeim beri slíkt forræði? Síst af öllu ætti óttinn að koma frá þessu svæði landsins þar sem fyrirsjáanlegt er að mun meira vald verður þá staðsett á þessum landshluta heldur en er nú. Hvers vegna þá þessa rosalegu áherslu á að sameina þessar auðlindir undir Landsvirkjun eins og hér er verið að gera? Hver er skýringin á þessu? Ég fyrir mína parta tel mig ekki eiga að taka þær ákvarðanir fyrir framtíðina sem hér er verið að leggja til að verði teknar. Ég tel að þingmenn framtíðarinnar á Alþingi Íslendinga verði fullfærir um að taka þær ákvarðanir. Og ég tel eðlilegt að ríkið haldi sínum landsréttindum fyrir norðan, bíði með að afhenda þau, sjái til, það er enginn að snúast gegn því, verði það skipan mála árið 2000 að menn telji þetta eðlilegt, þá er enginn að snúast gegn því að þessi aðstaða verði notuð og það verði virkjað á þessum stöðum fyrir landið í heild. En er það nokkuð sem knýr okkur í dag til að taka þessa afstöðu? Er einhver brennandi þörf á Alþingi Íslendinga núna rétt fyrir jólaleyfi að fara að afgreiða mál sem ekki verða í brennidepli hvað virkjun snertir fyrr en eftir árið 2000? Og hvaðan kemur mönnum þá sú hugsun að það sé þeirra, sem kosnir voru í dag, að taka slíkar ákvarðanir? Hvaðan kemur mönnum slík hugsun? Þetta minnir mann stundum, því miður, á það þegar gömlu nýlenduveldin voru orðin alvarlega hrædd um það að þau væru að missa yfirráðin yfir einhverri nýlendunni. Þá snéru þeir sér að því að ganga frá því að auðlindirnar skyldu ekki fylgja með. Þá var þeim safnað inn til þess ríkis sem drottnaði. Það er dálítið merkilegt að skoða t.d. afsöl, eða veðbókarvottorð réttara sagt, af jörðum á Vestfjörðum. Þá rekst maður stundum á það að Hið konunglega danska námufélag hafi um 1900 orðið eigandi að öllum námuréttindum á viðkomandi jörð þó að menn almennt viti ekki til þess að þar sé annað að hafa en grjót og sand. En fyrirhyggjan var slík að halda þessum auðæfum eftir. Ég sé ekki að þau vinnubrögð að ganga frá þessu hér og nú til slíkrar framtíðar eigi nokkurn rétt á sér. Ég sé ekki með neinu móti að hvorki höfuðborg Íslands né Akureyri sé stefnt í voða þó að þessi réttindi séu áfram hjá íslenska ríkinu. Og mér er til efs að alþingismenn hafi hugsað það mál í botn hvort samþykkt t.d. hér á 2. gr. á nokkurt erindi inn í þá ákvörðun sem þó er yfirskrift þess frv. sem hér er á dagskrá. Því yfirskrift frv., með leyfi forseta, er ákaflega einföld: "Frumvarp til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að selja Kröfluvirkjun í Suður-Þingeyjarsýslu." Fyrirsögnin felur ekkert í sér sem bendir til þess að 2. gr. eigi erindi inn í frv. Það var ekki ætlun mín, herra forseti, að lengja hér umræður. En þegar það gerist að mál eru jafnlítt kynnt eins og þetta og innihald jafnfjarri þeirri nafngift sem er á frv. þá er ekki undarlegt þó maður spyrji sjálfan sig: Hver er tilgangurinn með slíkum vinnubrögðum?



Herra forseti. Mér er nú þannig brugðið að ég gerði ráð fyrir því að það að ég taki til máls mundi lengja hér umræðurnar, öndvert við það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni um að hann ætlaði ekki að lengja umræðurnar. En von mín er nú sú að ég muni samt ekki lengja þær jafnmikið og hann. Þetta mál, sala Kröfluvirkjunar, getur náttúrlega leitt hugann að mörgu. Staðreyndin sem við höfum fyrir okkur varðandi þessa sölu er sú að kaupverðið á að vera þriðjungur af skuldum fyrirtækisins. Þær eru hér, samkvæmt fylgiskjali með frv., taldar hafa verið 3,2 milljarðar 1. apríl s.l., væntanlega þá einhvers staðar á bilinu 3,6 til 3,8 milljarðar núna. Kaupverðið er talið 1,1 milljarður, eða um það hefur verið samið, sem gæti verið komið upp í 1,3 milljarða núna. Hér er því um mismun að ræða sem nemur u.þ.b. 2,5 milljörðum sem ríkinu er gert að taka á sig samkvæmt þessum sölusamningi. Við því er í rauninni ekki mikið að segja. Það bara undirstrikar hversu hörmulega tókst til og sjálfsagt hef ég oft notað hér nafngiftina Kröfluhneyksli úr þessum stól. Þetta innsiglar þau mistök sem gerð voru að mínum dómi og okkar Alþýðuflokksmanna í sambandi við þetta fyrirtæki. Skal það ekki rakið nánar. Það segir í forsendum hér að Landsvirkjun hafi fallist á yfirtöku ef hún yrði ekki til þess að valda hækkun á orkuverði frá Landsvirkjun. Nú held ég að það sé ekki hægt að uppfylla þau skilyrði a.m.k. um næstu ár, svo framarlega sem eitthvað á að greiða af Kröfluvirkjun á þeim árum sem næst eru fram undan, einfaldlega vegna þess að Landsvirkjun er aflögufær um rafmagn, þarf ekki á því rafmagni að halda sem Krafla getur haft til sölu. Þess vegna væri sá samningur einn, sem ekki gerði ráð fyrir neinum greiðslum á næstu 10 árum eða svo, til að hækka ekki verð á raforku frá Landsvirkjun. Hér er nú ekki gert ráð fyrir því. Þess vegna mun þessi forsenda náttúrlega ekki standast. Hitt er ljóst að meginstefnumörkunin, sem liggur í þessu hér, er sú að 2/3 hluta af kostnaðinum við Kröflu eigi skattgreiðendur að greiða, 1/3 kemur á raforkunotendur að hluta til í hærra verði á næstu árum en hugsanlega getur það jafnast upp síðar. Þetta skiptir kannske ekki meginmáli. Þetta innsiglar einungis að hér var um mistök að ræða og með því að staðfesta þennan samning er Alþingi að staðfesta þau mistök sem hér voru gerð. Við það hef ég vitaskuld ekki að athuga. Aðalspurningin, sem menn hljóta hins vegar að spyrja sig, er sú: Hvar er rekstur Kröfluvirkjunar best kominn? Aðalatriðið er ekki einu sinni hvar greiðslan á þeim kostnaði, sem farið hefur í Kröflu, lendir, hjá skattgreiðendum eða raforkunotendum, eða hvernig sú skipting á sér stað, heldur hlýtur aðalatriðið að vera þegar menn horfa til framtíðarinnar: Hvar er stjórn Kröfluvirkjunar best komin? Við Alþýðuflokksmenn höfum talið að stefna bæri að því að meginorkuvinnslufyrirtæki landsmanna væri eitt, Landsvirkjun risi þannig undir nafni og mætti þess vegna skrifast með stórum staf. Þetta frv. gengur í þá átt og er þess vegna í samræmi við þá stefnumörkun okkar. Þess vegna fylgjum við þessu frv. m.a.



Herra forseti. Nokkur orð af tilefni þessa frv. Ég mun reyna að halda mig að mestu leyti við vora öld, hvorki fara fram á þá næstu né ræða nýlendutíma eða annað slíkt, þótt ég sé ekki þar með að gera lítið úr því að menn taki skipulag raforkumálanna í heild sinni til meðferðar. Það er vissulega verðugt verkefni og ekki óeðlilegt að menn geri það af þessu tilefni. En ég sé ekki að það þjóni miklum tilgangi að lengja þessa umræðu mjög. Það er ljóst að hæstv. ríkisstj. hyggst láta afgreiða þetta frv. og gera það að lögum fyrir áramót og ber væntanlega fyrir sig þær dagsetningar sem í kaupsamningi eru og gera ráð fyrir því að samningurinn skuli hafa öðlast lagagildi fyrir áramót. Ég boðaði það við 1. umr., herra forseti, að ég teldi eðlilegt að nokkrum spurningum yrði svarað um leið og þessi kaupsamningur er hér til meðferðar á hv. Alþingi. Ég veit ekki hvort hæstv. iðnrh. hefur kynnt sér þær spurningar sem ég kynnti við 1. umræðu en ég ætla engu að síður að bera þær hér fram og það verður þá að fara að vonum með svörin. Ég spurði og spyr í fyrsta lagi hvers vegna þessi breyting sé gerð nú. Ég tel eðlilegt að fram komi skýrari rökstuðningur fyrir því að svo er gert, þá fyrst og fremst einhver efnahagsleg eða skipulagsleg rök sem beinlínis rökstyðja það að þessi breyting er gerð. Ég tel að þau hafi ekki komið fram og komi hvorki fram í fskj. með frv. né í málflutningi þeirra sem fyrir því hafa talað og ég hef ekki heyrt slík rök hér í umræðum. Í öðru lagi spurði ég út í kaupverðið og þann reikningsmáta sem þar er viðhafður. Það hafa reyndar fleiri gert og gert athugasemdir við þá niðurstöðu að hóflegt verð fyrir Kröfluvirkjun, mannvirki og aðstöðu þar alla sé 1170 millj. kr. eins og kaupsamningur hljóðar upp á. Í fyrsta lagi vek ég athygli á því að kaupandinn, þ.e. Landsvirkjun, ber mjög takmarkaða ábyrgð í þessum efnum. Ég tek undir orð hv. 3. þm. Reykv. um það að 7. gr. kaupsamningsins, þar sem fjallað er um hugsanlegt tjón af völdum eldsumbrota eða náttúruhamfara á Kröflusvæðinu, er mjög óvenjuleg. Ég sé ekki betur, herra forseti, en með því að undirrita kaupsamning með þessari grein sé ríkið í raun að gerast eins konar ókeypis tryggingarfélag fyrir Landsvirkjun. Án þess að greiða nokkur iðgjöld fær Landsvirkjun í raun ókeypis tryggingu á öll mannvirki Kröfluvirkjunar og meira en það, tryggingu fyrir því að borholur skili sínum afköstum og að framleiðsla verksmiðjunnar geti gengið nánast hindrunarlaust af þessum sökum. Mér er til efs að það fyndist víða á byggðu bóli tryggingarfélag sem væri fúst til að taka á sig þessa áhættu eins og aðstæður eru á Kröflusvæðinu nema gegn mjög háum iðgjöldum. Ég get vel ímyndað mér að stór tryggingarfélög úti í heimi væru tilbúin til að tryggja Kröfluvirkjun og einnig gufuframleiðslu í borholum en þau mundu væntanlega vilja fá eitthvað fyrir snúð sinn. En það er greinilegt að ríkissjóður á ekki að gera það nema kaupverðið væri þá lækkað sem þessu nemi. En það kemur ekkert fram um það að svo hafi verið gert. Það er sem sagt nokkuð óvenjulegt að tryggingarstarfsemi sé rekin með þessum hætti nú á dögum. Í þriðja lagi - og það er kannske veigamesta ástæðan fyrir því að ég tek til máls í þessum efnum - spurði ég og spyr um framtíð og rekstur Kröfluvirkjunar, hver eru áform kaupandans um rekstur þessarar virkjunar. Ég tel fullkomlega eðlilegt að spurt sé áður en ríkið lætur þessa eign sína af höndum, m.a. vegna þess að það skiptir máli fyrir skipulag raforkumálanna í heild sinni og það skiptir einnig miklu máli fyrir það byggðarlag sem næst er þessari virkjun og hefur orðið fyrir miklum áhrifum af uppbyggingu og starfrækslu hennar. Ég harma það að þessi þáttur málsins hefur ekki komið hér inn í umræðuna og um hann hefur ekkert verið fjallað vegna þess að ríkið ber sérstaka ábyrgð í þessum efnum. Það er fyrir þess forgöngu sem virkjunin er sett niður á þessum stað og byggð upp á sínum tíma og það fólk, sem síðan hefur haft starfa sinn af því að vinna við þessa virkjun, uppbyggingu hennar og rekstur, hlýtur að eiga heimtingu á því að fá eitthvað að vita um það hvaða áform eru uppi hjá hinum nýja væntanlega eiganda virkjunarinnar um rekstur hennar. Ég vil benda á í þessu sambandi forsendur útreikninga sem koma fram í fskj. með frv. þar sem eru skýringar við töflu. Þar segir á bls. 8 í lið B þar sem verið er að skýra forsendur útreikninga í 2. og 3. dálki töflu á bls. 11, með leyfi forseta: "Þar sem Landsvirkjun er ekki í tekjuöflun sinni jafnháð raunverulegri orkuframleiðslu Kröfluvirkjunar eins og núverandi rekstraraðili getur hún allt eins farið fram í öðrum virkjunum Landsvirkjunar og er þá hægt að stöðva Kröflu lengri tíma á hverju ári þannig að nýta megi mannskap til framkvæmda við viðhald og endurbætur í stað þess að nota aðkeypt vinnuafl í sama mæli og gert hefur verið." Hvað er verið að segja með þessari grein, herra forseti? Það er verið að segja það að Landsvirkjun geti mjög vel hugsað sér að nota Kröflu sem hreina varastöð, hreina varaaflsstöð, sem verði ekki keyrð nema brot úr ári, e.t.v. einhverjar vikur ef svo ber undir. Þetta er óheppilegt og varhugavert í mínum huga af tveimur ástæðum, herra forseti. Í fyrsta lagi vegna þess að það er mjög óskynsamlegt að haga rekstri gufuaflsvirkjunar þannig. Það hentar mjög illa slíkri tegund virkjunar að standa ónotuð meiri hluta ársins. Það hefur margvíslega tæknilega erfiðleika í för með sér og hentar slíkri tegund virkjunar sérlega illa. Vatnsaflsvirkjun er hins vegar mjög auðvelt að stoppa og það hefur nánast engar hliðarverkanir fyrir þá tegund virkjunar. Þess vegna væri í mínum huga miklu skynsamlegra að keyra Kröfluvirkjun nánast allt árið. Í raun held ég að væri skynsamlegast að keyra hana 23 mánuði samfellt og láta síðan eftirlitsviðgerðir og þá skoðun, sem nauðsynleg er, fara fram annað hvert ár í einn mánuð. Þannig mundi ég a.m.k. standa að rekstri þessarar jarðgufuaflsstöðvar ef ég ætti hana. Mér sýnist hins vegar hitt alveg ljóst að Landsvirkjun hugsi sér miklu fremur að nota Kröfluvirkjun sem hreina varastöð eða toppstöð. Það mun hafa þær afleiðingar að öll starfsemi í kringum virkjunina dregst mjög saman. Starfsfólki verður sagt upp og einungis endurráðið lítið af því. Það sem kannske skiptir þó meira máli er að öll þjónusta við virkjunina mun dragast stórlega saman. Það mun hafa víðtækar afleiðingar fyrir þetta litla byggðarlag sem að rekstri hennar stendur. Það mætti einnig nefna í þessu sambandi, herra forseti, að í sama byggðarlagi er annað mjög stórt fyrirtæki að hluta til í eigu ríkisins, Kísiliðjan hf. Þar eru einnig ýmsar blikur á lofti um rekstur þess fyrirtækis og ýmis óvissa í sambandi við það. Það er því ósköp eðlilegt að uggur sé í fólki sem þarna hefur sest að, byggt sín hús og fjárfest þegar ríkið, jafnmikill áhrifaaðili og það hefur verið um uppbygginguna á þessu svæði, lætur nú allt í einu af hendi aðra stærstu eign sína þarna. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni hér og vil að hún komi fram í þingtíðindum að ríkið beri eftir sem áður fulla ábyrgð á því fólki sem þarna hefur verið í störfum og það undanþiggi sig ekki þeirri ábyrgð með því að selja Kröfluvirkjun í hendur Landsvirkjunar. Ég vildi óska þess að það væri einnig skilningur þeirra aðila sem leggja fram þetta frv. og það mætti þá koma hér fram þannig að það liggi fyrir. Ég gæti út af fyrir sig gert ýmsar fleiri athugasemdir við þetta frv. og við kaupsamninginn sem það á að lögfesta en ég veit ekki hvort það hefur mjög mikið upp á sig á þessu stigi málsins. Ég vil þó benda á að 8. gr. samningsins kveður einmitt á um þetta, að Landsvirkjun geti gert þær breytingar á skipulagi, rekstri og starfsmannahaldi við Kröfluvirkjun sem hún telur nauðsynlegar til hagræðingar á starfrækslunni og samhæfingar við annan rekstur Landsvirkjunar. Síðan er meiningin allra náðarsamlegast að gefa starfsmönnum Kröfluvirkjunar kost á endurráðningu í þær stöður sem til boða verða eftir þessa sameiningu. Má það kallast vel boðið af vandalausum. Það sem hefði verið eðlilegt að gera að mínu mati, herra forseti, en hefur ekki verið gert við útreikninga til grundvallar þess verðs, sem bjóða á Kröfluvirkjun fyrir, er að gera dæmið upp frá sjónarhóli ríkissjóðs, að reikna það út hvað kemur hagstæðast eða hagstæðar út fyrir ríkissjóð sjálfan, að eiga Kröfluvirkjun, að láta hana framleiða á fullum afköstum allt árið og reyna með rekstrartekjum þannig að fá upp í fjármagnskostnað, eða að selja hana fyrir þetta verð. Sú leið, sem hér hefur verið valin, er að reikna út hversu mikils virði væntanlegum kaupanda Kröfluvirkjun geti verið miðað við ákveðna framleiðslu. Hitt dæmið er það hversu mikinn hag ríkið eða Rafmagnsveiturnar gætu haft af því að eiga þessa virkjun og láta hana framleiða á fullu allt árið og hversu miklar tekjur gæfust þá upp í fjármagnskostnað. Það væri alveg nauðsynlegt, ef menn vildu vera heiðarlegir í málinu, að hafa bæði þessi dæmi útreiknuð og stillt upp hlið við hlið. Þetta hefur því miður ekki verið gert og ég harma það. Það er hægt að fá endalausar útkomur úr reikni dæminu sem stillt er upp í töflu 11 og gefur þessa heilögu tölu, 1170 millj. kr. Með því að hagræða forsendum, með því að gefa sér meiri eða minni framleiðslu, aðeins hærra eða aðeins lægra verð á raforkunni o.s.frv. er hægt að fá út hvaða tölu sem er. Ég skal með venjulegri vasatölvu og þó að hún sé svolítil biluð fá út útkomur allt frá 700 og upp í 1800 millj. kr. með því að hagræða þessum forsendum lítillega til. Það er ósköp einfalt mál. Síðan hefur því ekki verið stillt upp hversu mikils virði Kröfluvirkjun væri ef hún yrði sett í full afköst og fengi að framleiða 70 mw., við skulum segja 23 mánuði á hverjum tveimur árum og selja það á markaðsverði. Það yrðu býsna drjúgar tekjur sem virkjunin með þeim hætti mundi skila inn í dæmið. Það liggur fyrir að svokallaður viðverutími Kröfluvirkjunar getur verið mjög hár. Viðverutími er - svo að ég skýri það nú örlítið - sá tími sem virkjunin getur verið inni og skilað framleiðslu út í orkukerfið. Kröfluvirkjun hefur sýnt á undanförnum árum að hennar viðverutími að þessu leyti er mjög hár. Það er enn einn kostur sem Kröfluvirkjun hefur og einhverjir hv. þm. hafa e.t.v. ekki áttað sig á. Hann er sá að hún er duglegust við að framleiða á veturna þegar aðrar virkjanir gjarnan eru í vandræðum. Þess vegna er það sem Krafla kemur mjög skemmtilega inn í orkukerfið að þessu leyti. Á sama tíma og gjarnan er vatnsþurrð í vatnsaflsvirkjununum, frost eru mikil síðla vetrar og erfiðast er um framleiðslu þar, þá gengur best að framleiða vegna þrýstifallsins í gufuaflsvirkjun. Að þessu leytinu til er Krafla í raun og veru metfé og mikils virði sem slík. Þessu ættu menn ekki að gleyma þegar verið er að fjalla um eðlilegt kaupverð Kröfluvirkjunar. Það eru tæknilegir vankantar á bæði kaupsamningnum og frv. sem hann á að gilda sem hv. 3. þm. Reykv. hefur bent á og ég þarf engu við það að bæta. En ég vil svo segja að lokum, herra forseti: Til viðbótar þeim tæknilegu vanköntum tel ég ekki rétt að standa að þessari sölu, að þessari afhendingu Kröfluvirkjunar frá ríkinu yfir til Landsvirkjunar nema þessar spurningar og þessar forsendur, sem ég hef hér reifað, liggi tiltölulega ljóst fyrir. Ég tel að ríkið eigi ekki að afsala sér þessari virkjun nema fyrir liggi nokkurn veginn hvernig hana á að nota, hvernig á að reka hana, hvaða kjör muni bjóðast starfsfólkinu, hvaða áhrif yfirtakan muni hafa á viðkomandi byggðarlag o.fl. í þessum efnum. Það væri einnig fróðlegt að ræða framtíð Rafmagnsveitna ríkisins í ljósi þessarar nýju stöðu en ég ætla að geyma það til betri tíma, sömuleiðis fylkjaskipulag og annað sem undir það heyrir. En ég vil endurtaka að síðustu þá skoðun mína að ég tel að ríkið hafi ekki með þessu á nokkurn hátt firrt sig ábyrg á því fólki, á því byggðarlagi sem hér á mestra hagsmuna að gæta, það dæmi hljóti jafnt eftir sem áður að vera óuppgert.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Ég vil byrja á því að þakka málefnalegar umræður sem hafa farið fram um þetta mál. Hv. síðasti ræðumaður beindi þeim fsp. til þeirra, sem bera ábyrgð á þessu frv., hvort einhver efnahagsleg og skipulagsleg rök væru fyrir því að Landsvirkjun taki yfir Kröfluvirkjun. Að svo miklu leyti sem hægt er að svara þeirri spurningu held ég að það séu fyrst og fremst tvenns konar rök. Annars vegar þau að fjármagnskostnaður vegna Kröfluvirkjunar hefur bókhaldslega verið færður þannig upp í fjárlögum frá ári til árs að ætla má að til þess sé ætlast í framtíðinni að orkukaupendur greiði þennan reikning. Með þessari sölu yfirtekur ríkissjóður, sem er eigandi Kröfluvirkjunar, m.ö.o. skattgreiðendur í landinu, verulegan hluta skuldarinnar en eignirnar ganga til Landsvirkjunar og verðið er miðað við það að ekki komi til hækkunar á orkuverði í landinu. Þetta eru forsendurnar. Um það hvort þetta sé sanngjarnt eða réttlátt má auðvitað deila. Ég er alveg viss um að fyrir þá sem horfa á þetta frá sjónarhóli Kröfluvirkjunar og vilja að hennar hagsmunir séu einir í fyrirrúmi má auðvitað snúa þessu við og ugglaust væri það gert ef Kröfuvirkjun væri t.d. að taka yfir Landsvirkjun. En um það er ekki að ræða í þessu dæmi. Í öðru lagi hlýtur það að gerast innan tíðar að við förum að átta okkur á því, Íslendingar, hvort ekki sé ástæða til að aðskilja annars vegar framleiðslufyrirtæki í raforku, sem yrði þá væntanlega Landsvirkjun eða sá aðili sem tæki við af Landsvirkjun, og hins vegar þau sem sæju um dreifinguna, annaðhvort orkubú eins og Orkubú Vestfjarða eða Hitaveita Suðurnesja ellegar Rafmagnsveitur ríkisins, sem gætu ugglaust átt heima í eigu sveitarfélaganna í landinu, svo að ég nefni eitthvert dæmi um það hvað hugsanlegt væri að gera án þess að nokkuð væri farið að ræða um þau mál svo að ég viti. Vegna þess sem síðasti ræðumaður spurði um og varðaði tjón þá er þetta ekki klausa út í bláinn. Það er hægt að kaupa sér tryggingu en það er ljóst fyrir kaupandann að það er erfitt að kaupa eigur Kröfuvirkjunar nema seljandinn, ríkissjóður, tryggi að hún geti verið starfrækt án mikils tjóns fyrir Landsvirkjun meðan á greiðslutímanum stendur. Um það hvað gerist með starfsfólk vil ég segja það að auðvitað er það í fyrirrúmi af ríkisins hálfu að sem mestrar hagkvæmni sé gætt í rekstri. Ég tel það vera eðlilegt að hafa um það ákvæði í samningnum að fólkið, sem starfar nú hjá Kröfluvirkjun, fái, eins og þar segir, tækifæri til að fá vinnu hjá Landsvirkjun eftir að samningurinn hefur fengið lagagildi. Um framtíð Kröfluvirkjunar og vinnslu á Kröflusvæðinu er það að segja að það mótast auðvitað af orkunotkuninni í framtíðinni og þéttleika virkjananna í kringum landið því að það er ljóst að Kröfluvirkjun hefur haft hlutverki að gegna til að halda uppi eðlilegri spennu á hringtengingunni um landið. Önnur vél Kröfluvirkjunar er ekki í sambandi. Það er óhugsandi að nota hana t.d. í þágu Hitaveitu Suðurnesja á Svartsengi, eins og stundum var talað um, vegna saltmagnsins sem þar er í gufunni. En það væri hugsanlegt að nota túrbínuna, sem ekki er komin í gagnið, t.d. á Þingvallasvæðinu, á Nesjavöllum. En um það hafa engar umræður farið fram og í raun er ekki annað að gera við þessa vél nú en að nota hana í varahluti nema þá sérstök ákvörðun verði tekin þar að lútandi. Ég vona, herra forseti, að þetta skýri a.m.k. að einhverju marki þau sjónarmið sem liggja að baki sölu Kröfluvirkjunar í hendur Landsvirkjunar. Ég vil þakka þeim sem hafa tekið til máls og þó sérstaklega hv. 3. þm. Reykv., sem í raun tók undir flest þau sjónarmið sem koma fram í þessum samningi þótt hann treysti sér ekki til að greiða atkvæði með frv., svo og öðrum ræðumönnum fyrir málefnalegar ræður. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. hv. iðnn. á þskj. 283. Undir þetta nál., þar sem nefndin leggur til að frv. verði samþykkt, rita auk mín hv. þm. Páll Pétursson, Guðrún Agnarsdóttir, Svavar Gestsson, Birgir Ísl. Gunnarsson, Ingvar Gíslason og Gunnar G. Schram. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson flytur sérstaka brtt. Hann tók þátt í afgreiðslu nefndarinnar en flytur brtt. á sérstöku þskj. Ég tók það ráð að birta með nál. iðnn. sérálit Kjartans Jóhannssonar vegna niðurstöðu nefndar sem fjallaði um endurskoðun á verðjöfnunargjaldi af raforku. Í því felst ekki að nefndin geri það sérálit að sínu heldur þótti okkur eðlilegt að það kæmi fram á þskj. þar sem hv. þm. Kjartani Jóhannssyni gafst ekki kostur á því að birta sérálit sitt með frv. eins og t.d. sérálit Sigurðar Þórðarsonar sem sat í nefndinni ásamt hv. þm. Kjartani Jóhannssyni og öðrum þeim sem nefndir eru á bls. 6 í fskj. með frv. Það er óþarfi, herra forseti, að hafa mörg orð um þetta frv. Þetta er árlegur gestur í sölum Alþingis. Hér er lagt til að verðjöfnunargjald á raforkusölu verði áfram 16% eins og var og er á yfirstandandi ári, en í ársbyrjun lækkaði það gjald úr 19% í 16%. Skipting teknanna, sem koma inn af þessu gjaldi, er sú sama og verið hefur þannig að Orkubú Vestfjarða fær 20% en Rafmagnsveitur ríkisins 80%. Tekjur, sem munu koma inn af þessu, eru áætlaðar 390 millj. kr. alls. Herra forseti. Fyrir hönd iðnn. Nd. legg ég til að þetta frv. verði samþykkt og sent til 3. umræðu.



Herra forseti. Það er rangt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að með þessu frv., eins og það liggur fyrir, sé lagt til að verðjöfnunargjaldið verði áfram 16%. Eins og frv. liggur fyrir fellur verðjöfnunargjaldið niður og verður 0 frá og með 1. janúar n.k. Að vísu gerir tillaga iðnrh., sem meiri hl. nefndarinnar hefur mælt með, ráð fyrir því að lögin um verðjöfnunargjald verði framlengd út árið 1986. En í 2. gr. laganna, eins og þau nú standa, stendur að verðjöfnunargjald skuli vera 16% árið 1985. Ekkert verðjöfnunargjald annað er sem sagt í lögunum. Eins og ríkisstj. er nú að ganga frá þessu máli og Ed. hefur samþykkt það og öll iðnn. hefur nú mælt með mun því verðjöfnunargjaldið falla niður að öllu leyti hinn 1. janúar n.k. Þá skiptir auðvitað engu máli hvort lögin eru í gildi áfram einu árinu lengur eða skemur ef gjaldtaka skv. þeim á engin að vera. Það kemur kannske úr hörðustu átt að ég skuli verða hér til að bjarga ríkisstj. í þessu máli. En þegar ég fór að skoða málið komst ég að því að hér voru miklir meinbugir á ferðinni hjá ríkisstj. Ég hef ekki verið sérstakur talsmaður þess að verðjöfnunargjald væri hátt eða yfirleitt lagt á og reyndar tekið þátt í störfum nefndar, eins og hér hefur komið fram, sem hefur haft það markmið og hefur verið sett það fyrir af hálfu iðnrh. að finna leiðir til að afnema verðjöfnunargjald af raforku. Til þess að svo geti orðið þarf auðvitað fleira til að koma. Þar hafa verið reifaðar ýmsar leiðir eins og koma fram í nál. nefndar sem skipuð var til þessa verkefnis, nefndar til endurskoðunar á verðjöfnunargjaldi af raforku. En nú virðist liggja ljóst fyrir að ekki sé hugmyndin af hálfu ríkisstj. að grípa til neinna þeirra aðgerða sem nefndin hefur bent á til að draga úr þörfinni fyrir verðjöfnunargjald eða afnema það. Þess vegna sýnist mér ekki stætt á því að láta það gerast, sem ríkisstj. virðist nú hafa ætlað sér að láta gerast, að vísu óviljandi, að verðjöfnunargjaldið félli með öllu niður. Þess vegna hef ég flutt hér brtt. sem, ef samþykktar yrðu, mundu fela það í sér að hér yrði þó eitthvert verðjöfnunargjald áfram. Hins vegar hef ég komist að þeirri niðurstöðu af starfi mínu í nefnd til endurskoðunar á verðjöfnunargjaldi af raforku að hægt sé að stíga eilítið skref til lækkunar á gjaldinu. Þeir sem leggja það á sig að skoða álit nefndarinnar munu komast að því - og á það er bent í séráliti mínu sem nefndin var svo vinsamleg að prenta sem fskj. - að skv. fskj. 4 í áliti þessarar nefndar munu Rafmagnsveitur ríkisins geta komist af með verðjöfnunargjald sem er 14% skv. sínum eigin útreikningum og skv. þeim forsendum sem Rafmagnsveitur ríkisins hafa sjálfar gefið, m.a. varðandi fjárfestingu. Það er því ekki ástæða til að vera með verðjöfnunargjaldið nema 14% skv. þeim útreikningum. Afkoma Orkubús Vestfjarða getur ekki skipt sköpum í þessu sambandi vegna þess að hún kemst hvort eð er ekki af með 16%, það þarf eitthvað sérstakt til að koma að því er það fyrirtæki varðar. Það þarf að eiga sér stað skuldbreyting hvort heldur verðjöfnunargjaldið er 14% eða 16%. Ég hef sem sagt gert till. um það að á árinu 1986 verði verðjöfnunargjaldið 14%. Ég tel það eðlilegt miðað við þá útreikninga sem liggja fyrir og á sama hátt þó að ég kysi að það væri unnt að lækka verðjöfnunargjaldið meira sé ég ekki forsendurnar til þess þó að það geti verið og eigi að vera framtíðarmarkmið. Þetta bjargar þó allavega því að verðjöfnunargjaldið fellur ekki niður um áramótin eins og stjfrv. gerir ráð fyrir og eins og iðnn. þessarar deildar hefur mælt með og Ed. samþykkt. Í annan stað leg ég til að á 8. gr. laganna eigi sér stað svolítil breyting. Í 8. gr. laganna stendur að ekki skuli greiða verðjöfnunargjald af raforku seldri til Áburðarverksmiðju ríkisins, Íslenska álfélagsins hf., Íslenska járnblendifélagsins hf. og til húshitunar. Það er þetta "og til húshitunar" sem ég tel nauðsynlegt að verði breytt. Sannleikurinn er nefnilega sá að allar rafveitur á landinu og yfirstjórn raforkumála hafa á undanförnu ári og líklega undanförnum árum verið að brjóta lög vegna þess að þessu er ekki framfylgt með þeim hætti að það taki eingöngu til húshitunar heldur hefur því verið framfylgt þannig að það nái til allrar rafhitunar, til iðnaðar þó einkanlega, og eins hefur það verið framkvæmt þannig að varmadælur væru undanþegnar verðjöfnunargjaldi. Það er ástæðulaust að hafa ákvæðið í lögum öðruvísi en menn treysta sér til að framkvæma það. Það er skýringin á því að það hefur verið framkvæmt eins og ég hef gert grein fyrir. Þess vegna er nauðsynlegt og eðlilegt, svo ekki komi til árekstra vegna þess að framkvæmdin rekist á við lagabókstafinn, að breyta orðalagi þannig að í stað orðsins "húshitunar" í 8. gr. laganna komi: rafhitunar eða varmadælna. Í þriðja lagi legg ég til að við 8. gr. bætist svohljóðandi málsgrein: "Þá skal ekki greiða verðjöfnunargjald af raforku seldri til hitaveitna vegna dælingar á heitu vatni, til skipa í höfnum eða til fiskeldisstöðva vegna vatnsdælingar." Tvö hin fyrri atriði, verðjöfnunargjald af dælingarkostnaði á heitu vatni hjá hitaveitum og til skipa, hafa mjög oft verið til umræðu. Sú nefnd sem ég vitnaði til, sem vann að endurskoðun á verðjöfnunargjaldi af raforku, lagði til að hvað sem öllu öðru liði teldi hún nauðsynlegt að þessar undantekningar yrðu gerðar og mælti eindregið með því og hér er ekki um stórar fjárhæðir að ræða. Þetta varðar jafnræði í hitunarkostnaði og við vitum reyndar að mjög margar rafveitur í landinu standa höllum fæti og getur munað um þessa fjármuni. Í annan stað hefur verið oftlega um það rætt hér í þessum sölum og úti í þjóðfélaginu að til að spara olíukostnað ætti að hvetja til þess að skip notuðu innlenda orkugjafa þegar þau eru í höfn. Þróun í þá átt hefur verið ákaflega treg. Ein skýringin er að raforkan, sem verið er að biðja um að skipin kaupi, er skattlögð úr hófi. Hér má stuðla að skynsamlegri þróun með því að taka ekki verðjöfnunargjald af þessari raforkusölu. Hér er heldur ekki um neinar stórfjárhæðir að ræða, reyndar smáræði eitt. En það getur haft áhrif að því er þróunina varðar. Ég hef svo bætt við 3. liðnum í þetta undantekningarákvæði þar sem eru fiskeldisstöðvar. Fiskeldi er nú mjög í uppbyggingu og ég held að það sé samdóma álit allra þm. að menn vilji stuðla að framförum í þeirri grein og að greinin geti fengið að njóta sín. Hún þarf helst á stuðningi að halda meðan hún er á bernskuskeiði og það er hún nú. Þess vegna getur skipt verulegu máli að ríkisvaldið komi eilítið til móts við þessa grein með því að skattleggja ekki með verðjöfnunargjaldi þá raforku sem þessar stöðvar nota til vatnsdælingar, en hér er um verulega raforku að ræða. Hér eru reyndar nýir viðskiptaaðilar á ferðinni sem ekki hafa verið tekjustofnar að undanförnu og þess vegna í rauninni ekki um skerðingu að ræða á þeim tekjum sem fengjust af verðjöfnunargjaldi miðað við það sem menn hafa haft að undanförnu, heldur mundi álagning verðjöfnunargjalds á raforkusölu til fiskeldisstöðva vegna vatnsdælingar vera hreinn viðbótarskattur í þjóðfélaginu, viðbótartekjur af verðjöfnunargjaldi. Ég sagði að stöðvarnar gæti munað verulega um þetta. Sannleikurinn er sá að þrjár stærstu stöðvarnar á Reykjanesi munu að líkindum nota ekki bara nokkur kílówött heldur heilt megawatt af raforku,1/35 af afkastagetu Kröfluvirkjunar eða 1/30 eftir því hvernig menn vilja reikna það, sem sagt mjög verulegt raforkumagn. Ég legg hér til að þetta verði undanþegið. Herra forseti. Í séráliti mínu, sem nefndin var svo vinsamleg að koma til skila sem fylgiskjali með nál. núna, er bent á ýmis önnur atriði, t.d. þau að nauðsynlegt sé að endurskoða og endurmeta þær gjaldskrár sem í gildi eru. Það vekur nefnilega athygli og kemur reyndar fram í áliti nefndarinnar að meðalverð raforku er mun hærra hjá ýmsum öðrum rafveitum en Rafmagnsveitum ríkisins. Þetta geta menn séð t.d. í fskj. 9. Þar kemur í ljós að mjög margar rafveitur eru með meðalraforkuverð sem er hærra en það sem Rafmagnsveitur ríkisins eru með til sinna notenda. Þessar rafveitur eru á Húsavík, í Hveragerði, á Selfossi, Eyrarbakka, Suðurnesjum, Sauðárkróki, Stokkseyri, Borgarnesi og í Hafnarfirði. Það hlýtur að vekja til umhugsunar um það hversu langt menn geti gengið í því að skattleggja þessar rafveitur til að greiða niður raforkuverð hjá rafveitu sem er með lægra meðalverð. Hluti af skýringunni liggur í því hversu þungt rafhitun vegur í orkusölu Rafmagnsveitna ríkisins, en það getur ekki verið nema hluti af skýringunni vegna þess að svonefndur marktaxti, sem lítillega er gerð grein fyrir í öðru fskj. með þessu frv., er líka þannig úr garði gerður að meðalverð samkvæmt reiknuðu dæmi í því tilviki er lægra en meðalverð á raforku seldri til iðnaðar til stórra véla. Hér er þess vegna nauðsyn sérstakrar athugunar og við það geri ég athugasemd í séráliti mínu. Ég skal ekki fara út í önnur atriði sérálitsins né heldur þann ágreining sem var milli mín og meiri hl. þessarar sérstöku nefndar um endurskoðun á verðjöfnunargjaldi á raforku að því er varðaði þá tillögu sem hún mælti með til að afnema verðjöfnunargjaldið. Það skiptir ekki meginmáli í þessu sambandi, en þar taldi ég nefndina ganga of langt og skal það liggja á milli hluta. Meginatriði þessa máls eru þá af minni hálfu þrjú. Ég legg til að verðjöfnunargjaldið haldi áfram, en verði ekki afnumið eins og ríkisstjórnin hefur gert tillögu um. Ég legg til að það verði 14% í stað þess að stjfrv. eins og það liggur nú fyrir gerir ráð fyrir að verðjöfnunargjaldið verði 0%. Ég legg til að í stað "húshitunar" komi: rafhitunar eða varmadælna, þannig að lögin séu í samræmi við framkvæmdina. Og ég legg til í þriðja lagi að ekki verði gert að greiða verðjöfnunargjald af raforku sem er seld til dælingar hjá hitaveitum, dælingar á heitu vatni, af raforku sem seld er til skipa í höfnum eða til fiskeldisstöðva vegna vatnsdælna. Vænti ég þess að þetta mál fái farsæla afgreiðslu og þær brtt. sem ég hef hér mælt fyrir fái góðan framgang.



Herra forseti. Ég þakka hv. 3. þm. Reykn. Kjartani Jóhannssyni fyrir ábendinguna. Ég mun sjá til þess að við 3. umr. verði flutt brtt. sem tekur af öll tvímæli í 2. gr. laganna þannig að ártalinu verði sleppt og aðeins standi 16%. Á þá að vera ljóst að gjaldið er ekki eingöngu lagt á á yfirstandandi ári heldur verður prósentan látin standa þar til Alþingi hefur annað ákveðið. Í lokagrein laganna er ákvæði um að þessi lög séu aðeins í gildi í eitt ár, en vænta má að unnið verði áfram að þessu máli á næsta ári og þá haldið áfram á grundvelli nál. sem fyrir liggur, án þess að í þessum orðum mínum felist nokkurt loforð um að slíkt geti gerst, enda er ríkissjóður ekki mjög aflögufær eins og kemur glögglega fram í séráliti fulltrúa fjmrn. sem sat í þessari nefnd. Umr. frestað.



Herra forseti. Hér er lagt til með frv. til l. um breytingu á lögum um iðnráðgjafa að lögin gildi í eitt ár til viðbótar, en í lögunum voru ákvæði þess efnis að þau skyldu falla úr gildi um næstu áramót. Starfandi hefur verið nefnd á vegum iðnrn. til að gera tillögur um hugsanlegar breytingar á þessari löggjöf. Eins og fram kemur í athugasemdum við lagafrv. náðist ekki samkomulag um efnislegar breytingar og þess vegna er nú lagt til að lögin verði áfram í gildi um eins árs skeið. Undir nál., sem er á þskj. 284, skrifa auk mín hv. þm. Páll Pétursson, Guðrún Agnarsdóttir, Svavar Gestsson, Birgir Ísl. Gunnarsson, Gunnar G. Schram og Ingvar Gíslason. Hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson tók þátt í afgreiðslu málsins og er því samþykkur, en við leggjum til, eins og kemur fram í nál., að frv. verði samþykkt. Umr. (atkvgr.) frestað.