Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Allmargir þm. hafa minst á það, að þeir hafi enn ekki athugað til hlítar tillögur nefndarinnar, vegna anna undanfarinna daga, og hafa kvartað yfir því, að frumvarpið sé fullfljótt tekið á dagskrá. En nú er farið að líða á þingið og ef stjórnarskrárbreyting á að ná fram að ganga nú, þá má ekki draga málið lengur. Eg býst nú við, að það sé rétt, að menn hafi ekki getað athugað breyt till. vegna anna í fjárlögunum nú undanfarið. Geri eg þá ráð fyrir, að frumvarpið verði sérstaklega rætt við 3. umr. Ekki liggja fyrir breyt.till. frá öðrum en nefndinni, sem klofnað hefir í tvo hluta. Ætti því ekki að þurfa að búast við miklum um ræðum nú. Og eg skal vera stuttorður. Eins og tekið er fram í áliti meiri hlutans, var frumvarpið mikið rætt á þinginu 191l, og þar sem margir háttv. þingdeildarmenn eru enn þeir sömu sem þá, er ekki eins mikil þörf að ræða það eg ella mundi. Aðal-breytingarnar hér eru rýmkun kosningarréttarins og skipun þingsins; önnur atriði eins og t.d. ákvæði um að konungur vinni eið að stjórnarskránni, dómarar í lands yfirrétti séu ekki kjörgengir, kjörgengi sé bundið við landsvist o. s. frv. ætla eg ekki að minnast á að svo stöddu. Um kosningarréttinn skal eg taka það fram, að meiri hlutinn hefir fallist á að gera kosningarréttinn almennan, svo að hann nái jafnt til karla og kvenna, með þeim takmörkunum einum, sem hingað til hafa verið taldar sjálfsagðar hvervetna um heim allan. Aðal-munnrinn á skoðun meira og minna hlutans lýtur ekki að efninu, heldur að því, hvernig koma eigi rýmkum kosningarréttarins á. Háttv. minni hluti vill rýmka réttinn alt í einu. En meiri hl. telur það varhugavert, og sumir hafa jafnvel verið tregir á að ganga svo langt sem meiri hl. þó hefir gert. Eg verð að segja, að mér þykir það atakt vanþakklæti hjá háttv. minni hl., að vera ekki þakklátur meiri hlutanum fyrir tillögurnar um þetta atriði. Hvað eru 15 ár í lífi heillar þjóðar? Allir þeir menn, sem halda fram kvenréttindum, ættu að geta fallist á tillögur meiri hlutans og vera þeim þakklátir, því að þar með er kvenréttindamálinu hrundið áfram alveg fyrirhafnarlaust; eg get ekki talið það, sem konur hér á landi hafa á sig lagt til þess að afla þessu máli gengis. Eg held ekki, að það sé rétt hjá hv. minni hl., að það muni vekja óánægju hjá þjóðinni, þótt breytingin um kosningarréttinn komist á smátt og smátt. Eg ímynda mér, að þeir séu ekki fáir, sem telja breytinguna varhugaverða, enda er og þetta lítt og óvíða reynt. Hitt atriðið, tillögur meiri hlutans um deildaskipunina, býst eg við að mörgum kunni að þykja varhugaverðara. En þótt því kunni ekki að verða tekið vel, sérstaklega vegna þess, að farið er þar fram á fækkun kjördæma, sem mun vera nokkuð viðkvæmt atriði, þá eiga háttv. þingdeildarmenn sannarlega ekki að fara eftir því, heldur eingöngu eftir því, hvað þeir telja heppilegast. Eg álít, að þetta fyrirkomulag, sem nefndin stingur upp á, hafi mikla kosti. Þegar kosningarrétturinn er gerður svo almennur, þá þarf að setja einhverjar skorður. Líka er það vitanlegt, að hreppapólitík ræður ekki svo litlu í deildunum og verða oft á því hrossakaup, en ef önnur deildin væri kosin fyrir landið alt, þá mundu auðvitað þingmenn þeirrar deildar skoða sig sem þingmenn þjóðarinnar í heild sinni. Þetta tel eg afarmikinn kost. Sú deild mundi verða skipuð reyndum og þektum mönnum og sennilega þeim einum, er áður hefðu setið á þingi. Eg býst nú við, að það kveði við, að verði þessir þingm. kosnir hlutbundnum kosningum um land alt, þá muni það helzt verða Reykvíkingar, sem kosningu næðu, og þá einkum ritstjórar. Eg efa nú að þetta sé rétt, en þó svo væri, þá álít eg ekki að væri stór skaði skeður, því að það er vitanlegt, að þeir - stöðu sinnar vegna – hljóta að sinna mest almennum málum og athuga þau. Og það hefir verið okkar skaði, að við höfum aldrei átt þá menn, sem eingöngu hafa getað gefið sig að pólitík. Flestir hafa orðið að hafa stjórnmálin sem hjáverk. Annars skal eg ekki fara frekara út í þessi atriði, en að eins minnast lítið eitt á nefndarálit háttv. minni hluta. Þar stendur, að kosningarrétturinn sé eign hvera fullveðja manna, en engum sé óréttur gerður, þótt einhver sérstakur aldur sé tiltekinn. Eg skil það ekki vel, ef kosningarétturinn er eign hvers fullveðja manns, hvers vegna þá á að binda hann við 25 ár, en ekki við það að maðurinn verði fullveðja. En þetta er ekki rétt, þetta tvent þarf alls ekki að fylgjast að. Það er heldur ekki rétt, þar sem hv. minni hluti er að tala um það misrétti, sem leiðir af því að allir fái ekki kosningarréttinn í einu. Þetta aldurstakmark hittir alla jafnt, og það var einmitt það sem nefndin vildi. Að það sé alt af handahófi, getur auðvitað verið álitamál, en hitt verð eg að halda fast við, að það sé full ástæða til að veita réttinn ekki nema smátt og smátt. Það er hætt við að konur mundu, ef þær fengju kosningarréttinn allar í senn, skoða sig sérstakan flokk, er að eins mætti kjósa konur einar á þing. Að minsta kosti höfum við Reykvíkingar dæmin fyrir okkur í þessu. Þá segir hættv. minni hluti líka, að kjósendur, þeir sem nú eru, missi ekki neins í af rétti sínum. Eg veit ekki, hvernig háttv. þingmaður fer að segja þetta? Það gæti ef til vill verið rétt út frá hans sjónarmiði, að segja, að þeir missi ekki annað en það, sem þeir ættu að missa. En réttinn missa þeir, að miklu leyti, þar sem þeir áður höfðu full ráð, en eiga nú, eftir tillögum minni hlutans, ekki að hafa nema hálf ráð. Hann talar líka um, hve lítill munur sé á körlum og konum hér. Þau alist upp við sömu kjör, njóti sömu mentunar o.s.frv. Þetta getur nú verið álitamál. Þá er það ekkert sérstakt fyrir okkur Íslendinga, sem háttv. þingmaður getur um, að af 5 bræðrum geti einn orðið ráðherra, annar sjómaður, þriðji skósmiður, fjórði kaupmaður o.s.frv. Þetta getur komið fyrir og hefir komið fyrir í öllum öðrum löndum. Annars skal eg ekki fara frekara út í málið fyr en eg hefi heyrt umræður manna um það.

Framsögum. minni hl (Bjarni Jónsson) Háttv. framsögum, meiri hl. (J. M.) vill hafa meira þakklæti af mér en eg hefi skrifað í nefndarálitinu. Satt að segja finst mér þakklæti mitt hafa verið um skör fram. Það ætti ekki að vera annars eðlis en það, að kennari þakki lærisveini fyrir að hann lærir það sem honum er kent. Þeir hefðu heldur átt að vera mér þakklátir og átt að fara að tillögum mínum, því að þá hefði verið stofnað til viturlegs framganga þessa máls. Það þyrfti ekki hvað eftir annað að flækjast milli þinga og kjósendur mundu þá verða ánægðir með úrslit þess. En eg er eins sannfærður um það og að sólin er yfir mér, að gangi málið fram í því formi, Sem háttv. meiri hluti leggur til, þá verður það sett oftar inn á þingið, og þingm. beðnir að gera það betur úr garði. Það er rétt hjá háttv, þingmanni; að aðal-ágreiningsatriðið okkar á milli er um deildaskipunina, kosningarréttinn og kosningaraðferðina. Eg hafði þá gleði, að allir nefndarmenn urðu sammála um það, að nema burt ákvæðið um, að málin væru borin upp fyrir konungi í ríkisráði. Háttv. þm. mintist ekkert á þetta atriði, svo að eg get líka látíð mér nægja að vísa þar til nefndarálits mína. Háttv. þm. vildi halda því fram að það væri ekkert misrétti, að veita ekki þann kosningarrétt, sem viðurkendur væri, strax, heldur smátt og smátt á 15 árum. Hvað eru 15 ár í lífi þjóðarinnar? sagði hann. Auðvitað ekki neitt. Þess vegna dugir það ekki, að afstýra þessum byltingarvoða, sem hann er svo hræddur við að verði afleiðingin af almennum kosningarrétti, í ein 15 ár. Ef hann á að koma yfir okkur, þá munar það minstu, hvort hann kemur strax, eða eftir 15 ár. Þá sagði háttv. þm., að nauðsynlegt væri, þegar kjósendum fjölgaði að miklum mun, að reisa skorður við einhverju - eg held of mikilli byltingargirni. Það þyrfti að skapa íhald til þess að vega þar upp á móti. Þetta íhald vill hann fá með því, að láta kjósa aðra deildina fyrir alt landið með hlutbundnum kosningum. Þá fengjum vér reynda menn og þekta inn á þingið. Þekta menn fáum við, það er áreiðanlegt. Hitt er meira vafasamt, hvort þeir verða að sama skapi reyndir. Það er vitaður hlutur, að þeir menn eiga hægast með að komast á þing, sem kunnastir eru um land alt. En að hverju þeir séu kunnir, held eg að gæti ekki eins mikils. Eg gæti hugsað, að það yrðu einmitt brallarar, málrófsmenn og ákafamenn sem kæmust að - hvassir og og frjálslyndir ritstjórar og byltingamenn. Og það eru enn meiri líkur til þessa þar, sem stjórnir flokkanna hafa aðsetur sitt og þær ráða mestu um listana. Hver flokkur mundi þá setja á listana þá menn, sem mestar líkur væru til, að mest fylgi hefðu. Öðrum megin mundu þá komast að óróasamir, rithvassir áhugamenn, sem ekki væru íhaldssamir, en hins vegar gamlir, útlifaðir, afturhaldsamir embættismannahjassar. Niðurstaðan yrði þannig þveröfug við það, sem háttv. meiri hluti ætlast til. Háttv. meiri hluti er óttalega hræddur við einhvern byltingarvoða, ef mínar till. ná fram að ganga. En eins og sýnt er fram á í nefndaráliti mínu, þá er mikið fremur að óttast of mikið íhald. Það kemur af því, sem bæði þm. og allir aðrir vita, að konur eru mikið fastheldnari við það sem gamalt er en karlmenn. Það er alkunnugt og viðurkent í öllum bókum, sem um sálarfar manna ræða, og það er mjög skiljanlegt, vegna þess að kendirnar ráða meiru hjá þeim en umhugsunin. Það er einmitt vegna þess, hvað kendirnar ráða miklu, að oft tekur margar aldir að lagfæra það, sem hægt væri að lagfæra á hálfri mínútu, ef rétt hugsun réði ein. Þær halda dauðahaldi í venjurnar og hafa gert það svo lengi, að þær eru loksins skoðaðar sem heilagur Sannleiki. Ef kvenfólk fer að hafa áhrif á almenn mál, þá, verður íhaldið meira ráðandi. Eg segi þetta ekki af eigin reynslu, heldur er það viðurkent um allan heim. Háttv. þm. sagði, að konurnar mættu vera þakklátar fyrir að fá þennan rétt viðurkendan, þó hann sé skamtaður úr hnefa. Það má vera, að þær séu þakklátari fyrir hann fyrir það, heldur en að fá engan rétt. En eg býst við, að þeim gangi illa að akilja, hvers vegna þær fái ekki réttinn strax, fyrst hann er viðurkendur á annað borð. Og sú óánægja hygg eg að muni valda meiri byltingum, en þeim sem meiri hl. er að gera sér grýlu úr. Yrðu minar tillögur aftur á móti samþyktar, mundi alt ganga þegjandi og hljóðalaust og konurnar ekki meira en svo nota þennan rétt. Þá hélt háttv. þm. því fram, að konurnar myndu skoða sig sem sjálfstæðan kjósendaflokk, er konur einar mætti kjósa. á þing, vegna þess að það hefir komið fyrir við bæjarstjórnarkosningar hér í Rvík. En af hverju var það? Það var af því, að karlmenn voru svo drýldnir, að þeir vildu ekki taka þær með á lista. Og þá urðu þær að taka til sinna ráða. Annars veit eg ekki til að nokkurt tjón hafi orðið að því.  (Benedikt Sveinsson: O-jú)  . Eg veit ekki til, að þær reynist nokkuð ver en þær kerlingar, sem ganga í buxum. Þá sneri háttv. þm. sér með nokkrum aðfinningum að nefndaráliti mínu. Honum þótti ýmislegt þar óviturlega sagt. Hann sagðist ekki skilja það, að kosningarrétturinn væri eign hvers fullveðja manns, en engum einum væri óréttur ger, þótt einhver aldur væri tiltekinn. Þetta. virðist mér ekkert óskiljanlegt. Það kæmi jafnt niður á öllum og engum sérstökum væri óréttur ger. Hitt er annað mál, hvort hann er mér samdóma um alduratakmarkið eða ekki. En eg verð að álíta, að sá maður, sem alment er álitinn fær til að stjórna búi, vera kaupmaður o. s. frv., sé áreiðanlega eins fær um að kjósa til Alþingis og ráða um lagasetningu þeirra mála, sem að mörgu leyti lúta að því, sem þjóðfélagið álítur hann hæfan til að hafa með höndum. Þá sagði háttv. þingm., að það væri ekki misrétti, að úthluta kosningarréttinum svo, að aumir fengju hann ekki fyr en að mörgum árum liðnum. Eg skil ekki, hvernig hann ætlar að fara að sannfæra menn um það, þegar hann viðurkennir þann grundvöll, að allir eigi réttinn 25 ára. En þegar að eina fertugir menn fá hann, þá er hinum, sem yngri eru, gerður óréttur. Og þegar 39 ára fá hann, þá er þeim gerður óréttur, sem ekki fengu hann fyr en þeir voru fertugir og svo koll af kolli. Það verður heil keðja af misrétti og tilbúin alveg af handahófi. Það mætti eins ákveða réttinn eftir kartnöglum, þannig, að fyrst fengi nú kerling kosningaréttinn, sem kartnögl hefði á hverjum fingri, eða eftir því hve digrir þeir eru. Þá var eitt atriði enn, sem hann réðst á í mínu nefndaráliti, að núverandi kjósendur myndu í raun og veru einakis í missa, þótt allir fengju kosningarétt í einu. Eg ímynda mér, að menn hafi tekið eftir því, að eg rökstuddi þetta með því, að þjóðin væri jöfn að ætterni og gáfnafari og mennig alment sú sama. Hér væri og enginn stéttamunur, kynin bæði eina uppalin og að engu leyti frábrugðin í skoðunum einum og áhugamálum. Þetta eru nægar röksemdir fyrir því, að núverandi kjósendur missa í rauninni ekkert af valdi sínu, þótt allir fái sjálfaagðan rétt sinn í einu. Og fyrst að þetta er nú svona, þá verður heldur ekkert úr þeirri byltingu, sem talað hefir verið um; kosningar myndu fara alveg eina, þótt alt þetta gengi fram, eins og áður hefir verið. Það ber alt að sama brunni, og eg þarf ekki að vera að standa hér og segja Íslendingum frá því, gagnkunnugum mönnum, að hér getur sami maðurinn eitt árið verið bóndi, annað árið, lausamaður, og vinnumaður þriðja árið. Og hitt vita allir, sem farið hafa hér um sveitirnar og komið á bæi, að það eru að jafnaði alveg eins akir svör konunnar eins og svör bóndaus, bæði um landsmál og hvað sem er. Stundum er konan skírari, stundum maðurinn. Það er ekki rétt, sem háttv. framsm. meiri hlutans (J. M.) sagði, að það væri vanalegt erlendis, að bróðir ráðherra geti verið sjómaður eða skóamiður. Slíkt er ekki vanalegt í öðrum löndum, en það er vanalegt hér. Við vitum, að þeir sem nú sitja í embættum hér á landi, eiga skyldulið í öllum stéttum. Hér eru allir annaðhvort almúgamenn eða allir höfðingjar. Og það mun vera réttara að telja Íslendinga höfðingjaþjóð, það hafa þeir verið og munu verða meðan kynið helzt óblandað. Viðvíkjandi kvenfólkinu má benda á það, að konur hafa ætíð verið jafnokar karlmanna í öllum greinum. Það hefir sýnt sig meðal annars í fornsögunum, og þarf ekki annað en minna á systur Harðar, þegar hún kom á þingið og hótaði hefndum fyrir bróður sinn, en þögn sló á alla, og get eg nefnt mörg dæmi, sem sýna það að íslenzkt kvenfólk stendur framar í mörgum greinum, heldur en kvenfólk í öðrum löndum. Þjóðin er höfðingjaþjóð frá upphafi. Það var þaulmentað fólk, sem settist hér að í öndverðu, og síðan hefir hafið og nafnið Ísland varðveitt okkur fyrir því að okkur bærust ýmsar hættur utan úr heimi. Eg get ekki séð annað en að skoðanir mínar og röksemdir standi óhaggaðar, og jafnvel hefir háttv. framsögum. meiri hlutans hert á mínum röksemdum með ræðu sinni. Eg hefi ekki sagt neitt annað en það sem hver maður veit, og eg hefi sett það fram svo skírt og ljóst, að það verður ekki vefengt. Eg vil geta þess, að eg legg til, að allar aðalbreytingar meiri hlutans verði feldar, svo sem breyt.till. um tvöfaldan koaningarrétt, um að menn öðlist kosningarrétt smátt og smátt á 15 árum og um hlutfallskoaningar, að önnur deildin sé kosin öðruvísi en hin. Eg legg til að þetta verði felt alt saman, en til vara hefi eg komið með br.till við br.till. meiri hlutans, og er aðalatriðið það, að ef menn vilja hafa hlutfallskosningar, þá verði ekki fleiri en 6 kosnir hlutfallskosningum um alt land, þ. e. a. s. jafnmargir og þeir konungkjörnu eru nú. Eg held, að það sé áreiðanlega rétt fyrir þá, sem vilja hafa hlutfallskosningu, að aðhyllast þessa miðlunartillögu mína, með því sleppur maður við að raska kjördæmaskipuninni, og breytingin verður þá að eins sú, að þjóðin kýs þá konungkjörnu í stað þess sem stjórnin gerir það nú. Eg þori að setja höfuð mitt í veð fyrir því, að þjóðin vill ekki að öll efri deildin verði kosin hlutbundnum kosningum, og hinir geta sett þingsæti sín í veð. Það mun sjást að eg held höfðinu. Eg býst við, að atkvæðagreiðslunni verði hagað þannig, að mínar tillögur verði bornar upp á undan till. meiri hlutans, og verð eg að minna menn á, að ef mínar tillögur falla, þá verður ekki hægt að koma fram stjórnarskrárbreytingu í þetta skiftið. Eg skal nú geta þess að lokum, að eg stóð ekki alveg einn uppi í nefndinni, sem ætla mætti eftir nefndarálitunum. Eg veit ekki betur, en að háttv. 1. þingm. Eyf. (St. St.) sé fylgjandi aðalbr.till. mínum.  (Lárus H. Bjarnason: Það hefi eg ekki heyrt)  . Eg er einmitt að segja þingm. frá því.



Eg hefi áður látið það í ljósi, að eg álíti eftir atvikum ekki rétt að stjórnarskrármálið yrði til lykta leitt á þessu þingi. Til þess væru ýmsar ástæður, en aðalástæðan var yfirlýsing sú frá núverandi konungi, sem fyrverandi ráðherra (Kr. J.) flutti Alþingi 1912, að hann sæi sér ekki fært að undirskifa stjórnarskrárbreytingu, þar sem því ákvæði væri slept, að uppburður íslenzkra mála fyrir konungi skuli fara fram í ríkisráðinu fyr en nýir samningar væru komnir á um samband landanna. Eg er að vísu fullkomlega á sama máli og eg hefi alt af verið um það, að hér sé um íslenzkt löggjafaratriði að ræða, og að því leyti séum við ekki að fara út fyrir valdsvið Alþingis, þó að felt sé burt ákvæðið um uppburð málanna í ríkisráðinu. En þegar þess er gætt, að Alþingi er að eins annar þáttur íslenzka löggjafarvalds, en hinn þátturinn er konungur, þá er það ætíð mjög athugavert mál, hvort og hvenær rétt sé að stofna til sundurþykkis milli þessara tveggja þátta, sem hvorugur getur án hins verið. Þess vegna er rétt að fresta heldur málinu, heldur en taka upp það sem konungur hafði tjáð sig beint mótfallinn, en hins vegar var erfitt fyrir Alþingi að hverfa frá. En nú er komin fram frá nefndiuni ný miðlunartillaga í þessu efni, sem eg fyrir mitt leyti álít sem framrétta hönd af Alþingis hálfu, því ef hún verður samþykt, þá geta báðir aðilar fengið því framgengt í framkvæmd, sem er aðalatriðið fyrir hvorum um sig. Eg er því þess vegna ekki mótfallinn, að þetta mál sé rætt og hrundið sem lengst áleiðis, en eg verð sem ráðherra að lýsa yfir því, að eg get alls ekkert um það sagt, hvort konungur muni vilja ganga að þeirri málamiðlun viðvíkjandi ríkisráðsákvæðinu, sem felst í 4. gr. frumv. Það er útilokað, að það sé hægt að segja nokkuð um það atriði nú, hvernig konungur muni líta á þessa breytingu, hvort hann álítur hana fullnægjandi eða ekki. Það getur vel verið, að þetta þyki ekki fullnægjandi gömlum kenningum. Þetta orðalag hefir ekki áður komið fram á þingi eða verið samþykt í þingdeild, eins og nú lítur út fyrir að verði. En hvort sem málið gengur út úr þinginu eða ekki, er nú tækifæri til að bera þetta atriði undir konunginn. Að því er málið snertir að öðru leyti, er eg samþykkur meiri hlutanum í öllum aðalatriðum og get eg því stutt tillögur hans með atkvæði mínu. En eg verð þó að segja, að það hefir verið fremur naumur tími til þess að átta sig á tillögum nefndarinnar. Eg hefi t. d. ekki haft tíma til að bera þær saman við stjórnarskrána; það getur vel verið að nefndinni hafi í einhverju yfirsést. En eg verð í bráðina að treysta vandvirkni hennar, og finn eg ekki ástæðu til að tala um sérstök atriði í breytingunum, frekara en framsögum. hefir gert. Eg skal að eins taka það fram, að eg kann ekki við breytinguna um stytting kjörtímans niður í 4 ár. Eg veit ekki betur, en að t. d. í Danmörku sé kjörtíminn, sem verið hefir, álitinn of stuttur, og er þar þó kosið til þriggja þinga. Þar hefir í grundvallarlagabreyting, þeirri sem nú er til meðferðar. verið stungið upp á að lengja kjörtímann til 4 þinga, en hér er farið fram á að stytta hann niður í 2 regluleg þing, og get eg ekki skilið, að það sé til batnaðar, enda naumast neitt meginatriði. Þá er og annað atriði, sem mér hefir verið bent á, þar sem það er felt úr stjórnarskránni, að ráðherrann megi í forföllum sínum setja mann fyrir sig til að mæta á þingi. Eg lít svo á, að meðan ráðherrann er einn, þá sé honum alveg nauðsynlegt að geta sent fyrir sig umboðsmann til að mæta á þingi, ef hann getur ekki mætt sjálfur, sem alt af má búast við að geti komið fyrir. Eg hefi að svo stöddu ekki meira að athuga við þetta, en endurtek það, að eg mun geta stutt tillögur meiri hlutans í öllum aðalatriðum með atkvæði mínu.



Eg þykist þurfa að standa upp sakir þess, að í einni br.till. nefndarinnar hefir Verið komið fram með nýmæli eitt, snertandi kjörgengi til Alþingis. Í frumv háttv. þingm. Dal. (B. J.) hefi eg ekki fundið neitt ákvæði í þessa átt, en hér í br.till. ,nefndarinnar er farið fram á, að yfirdómendur skuli ekki hafa kjörgengi. Þetta er nýmæli hér á landi, því að það hefir verið svo frá aldaöðli, að dómarar hafa átt setu á Alþingi. Þannig Var það á Alþingi inu forna alla tíð frá 930–1800 með lögmennina, og síðar með lögmenn og héraðsdómara, og á löggjafarþingunum 1845–1875 sátu dómendur, yfirdómendur og aðrir dómarar, þegar þeir voru til þess kosnir eða nefndir. Og síðan 1875 hafa þeir haft óskerðan rétt til þingsetu jafnt hverri annari stétt manna. Þetta sem nú er farið fram á að lögleiða, er því vissulega nýmæli og nýlunda hér á landi, og virðist vera nokkuð undarlegt, að einmitt þegar kosningarréttur og kjörgengi er alment fært mjög mikið út, þá skuli um leið vissir menn vera sviftir þeim rétti, sem þeir hafa haft alla tíma. Nú er það svo, að allir karlmenn, sem komnir eru til vits og ára og hafa óflekkað mannorð, eiga að vera kjörgengir, og konur líka. Að eins eru það einir þrír menn, sem vegna stöðu sinnar eru sviftir þeim rétti, sem allir aðrir borgarar landsins hafa, eru rændir almennum borgaralegum réttindum. Þetta er ið mesta misrétti. Hvernig stendur á því, að ekki hefir um leið verið stungið upp á, að þessir menn væru leystir frá borgaralegum skyldum og kvöðum, sem þeir hafa hingað til þurft að bera? Það hefir gleymst. En hverjar eru nú ástæðurnar? Eg get tæplega búist við því, að þetta sé bygt á, því, að það sé til spillingar þings, að yfirdómendur sitji þar, eða að menn þessir séu lakari hæfileikum búnir til að sitja á þingi, heldur en aðrir. Eg býst við, að þeir séu yfir höfuð ekki lakari hæfileikum búnir en aðrir menn, eða yfirleitt lakari en fólk er flest, svo að ástæðan getur ekki verið sú; að þeir spilli þinginu. Þá er spurningin um það, hvort alþingisseta sé í ósamræmi við embætti þeirra, eða ósamboðin stöðu þeirra, svo, að hún sé til spillingar dómunum. Varla býst eg við að því verði jákvætt á þessum stað. Enda væri það alveg ný kenning, því að frá því er landið bygðist, hefir það ekki verið trú manna. Dómendur hafa setið á þingi, ef kjósendum eða konungi hefir þóknast að kveðja þá til þess. Þetta á ef til vill að vera til þess að tryggja sjálfstæði þeirra í embættunum. En eg hygg, að það nái ekki tilgangi sínum á nokkurn hátt. Það er ekki farið fram á að banna þeim að hugsa, lesa eða tala eða skrifa um pólitík, og ekki á að svifta þá kosningarrétti. Því er það ekki gert? Eg held að það gæti stafað eins mikil hætta af þessu fyrir þá eins og þó að þeir hefðu kjörgengi. Yfir höfuð get eg ekki séð, að nein frambærileg ástæða sé til þess að svifta þessa þrjá menn eina þeim réttindum, sem allir aðrir borgarar þessa lands eiga að hafa. Það er ekki frekari ástæða til að taka þessa embættismenn út úr, fremur en aðra, t. d. sýslumenn, bæjarfógeta, umboðsmenn eða presta. Hvaða frekari ástæða getur verið til að banna dómurum að taka þátt í stjórnmálum fremur en prestum, sem eiga að prédika guðs orð? Og vitanlega er eigi snefill af ástæðu fyrir því að svifta yfirdómendur kjörgengi, en láta undirdómara, sýslumenn og bæjarfógeta halda því. Hér er misréttið svo augljóst, og ranglætið kemur svo bert fram, að það átti ekki að geta dulist jafnvel nefndinni. Annars er stefna nefndarinnar, að því er þetta snertir, alveg óskiljanleg, nema því að eins, að ákvæðið (réttarsviftingin) væri látið ná til allra þeirra manna, er hafa á hendi störf fyrir ið opinbera, fara með almenningasýslan. Þetta á víst að vera eins dæmi fyrir þetta land. Eg veit ekki betur en að dómendur hafi kjörgengi til þings í öðrum löndum, svo sem í Svíþjóð, Noregi og Danmörku, þó að þess sé ekki neytt mikið þar vegna annara ástæðna, sem sé þeirra, að yfirdómendur hafa þar eigi tíma afgangs til að gegna öðrum störfum en dómstörfunum. Eg skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum á þessu stigi málsins, en að eina taka það fram aftur, að eg get ekki séð, að það sé á nokkurn hátt réttmætt eða viðeigandi, að svifta þessa þrjá menn þeim rétti, sem allir aðrir fullveðja menn á landinu eiga að hafa.



Vegna þess, að eg hefi ekki að öllu leyti getað fallist á álit samnefndarmanna minna og skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, þá skal eg leyfa mér að gera grein fyrir því, í hverju ágreiningurinn liggur. Það sem aðallega olli því að eg skrifaði ekki fyrirvaralauat undir nefndarálitið, var einmitt ákvæðið um skipun Ed. Mér finst að sú deild, eins og henni er fyrirkomið í áliti meiri hlutana, sé að nokkru leyti sett til höfuðs Nd. eða eigi að vera sem nokkurs konar tjóðurband til þess að sjá um, að Nd. fari ekki að neinu ógætilega í ráði sínu. En eg ber það traust til þeirra manna, sem kosnir verða í inum einstöku kjördæmum, að þess gerist alls ekki meiri þörf framvegis heldur en hingað til, að þeim sé skipaður eins konar yfirráðamaður með efri deildinni, enda sýnir reynslan að deildirnar jöfnum höndum breyta og bæta hver fyrir annari. Það er líka annað, sem mér finst vera spilt með þessu. Það er spilt þeirri ábyrgðartilfinningu, sem hver þingmaður á að hafa fyrir sinu starfi. Og þegar Ed., sem hefir lítið samband við Nd., á að vera slagbrandur yfir þeim framkvæmdum, sem Nd. vill að komist á, þá er það bersýnilegt, hve mjög það dregur úr ábyrgðartilfinningu manna, að vita þann hreinsunareld yfir höfði sér. Enda finst mér sæmileg trygging fyrir því, að hyggilega sé unnið, þar sem ekki aðrir kjósa til Ed. en þeir sem eru orðnir 35 ára. Með því ákvæði er fullkomlega fullnægt því nauðsynlega íhaldi, sem Ed. á að vera og það jafnvel þó öll alþýða ekki eigi með hlutfallskosningu að. kjósa alla þingmenn deildarinnar. Með þessum 6 mönnum finst mér nóg að gert, þar sem þeirra kjörtími er tvöfalt lengri en þeirra þingmanna, sem kosnir í sérstökum kjördæmum landsins. Þetta álit eg að setja nægilega festu í löggjafarstarfið, þar sem mun mega ætla að þeir, í samvinnunni Við ina 8 óhlutkomu þingmenn, verði sá ráðandi kraftur deildarinnar. En þegar tillit er tekið til þess, hvaða áhrif það hefir, að hlutfallskosning fari fram um þessa 14 menn til Ed., þá er það tilfinnanlegt, hve mjög verður að fækka kjördæmum landsins, eður og á annan hátt að fella niður kosningu þingmanna í einstökum kjördæmum, 8 að tölu. Hygg eg að þetta muni misjafnlega mælast fyrir alment. Menn eru nú orðnir svo vanir því að koma sér saman um það innan sýslu, hvern eða hvaða fulltrúa þeir eigi að kjósa, o,g hygg eg þessu yrði illa tekið, væri nokkuð verulega úr kosningarrettinum dregið að þessu leyti. Og þeir menn, sem svona yrðu kosnir, eru heldur ekki eins kunnugir staðháttum og skoðunum manna í sínu kjördæmi, eins og þeir menn, sem þar eiga heima og hafa svo langt um nánari kunnugleika á ýmsum héraðsmálum, einmitt vegna þess að kjördæmi þeirra takmarkast og er bundið við sýslufélagið. En það er afarmikið undir því komið, að þingm. séu kunnugir staðhátt um og inum einstöku áhugamálum kjördæmisins. Þetta er sú aðalbreyting, sem mér finst eg alls ekki geta felt mig við, og eg þykist vita að almenningur fellir sig ekki við. Einnig skilyrðið fyrir kosningarréttinum, get eg ekki vel sætt mig við. Lít eg svo á, að 40 ára alduratakmark sé ónauðsynlega hár aldur, og það þótt það lækki um 1 ár árlega þangað til 25 ára aldrinum er náð, því jafnvel þó húsfreyjan eða vinnuhjúin þurfi út af fyrir sig ekki að bíða nema 71/2 ár eftir kostningarréttinum, þá sé eg ekki hvers vegna þessi eðlilega og sjálfsagða breyting þarf að eiga svo langt í land, þar sem allir virðast viðurkenna réttinn fullkomlega. Með þessu fyrirkomulagi eru líkurnar miklar til þess að ekki svo fáir á þessu árabili, sem þó eiga að fá að njóta réttarins, verði þá dánir, og þetta verði að eins sjón í hillingum. Hver er líka sönnunin fyrir því, að fólkið sé færara til þess að nota kosningarrétt sinn, þó það eldist um öll þessi ár? Flestir munu vera orðnir að mestu fullþroska þegar þeir eru 25 ára. Eg hygg að margur maðurinn, sem ekki er nema 24–25 ára, sé jafnvel færari um að kjósa heldur en gamalmenni, sem varla líta í nokkurt blað eða fylgjast með almennum lands eða héraðsmálum Eins og nú hagar til mentunarástandinu, er yngra fólkið að mun fróðara um margt það sem er að gerast, en venja er til um gamalt fólk. Það er því ekki á neinum áþyggilegum rökum bygt, að draga svo á langinn aukning kosningarréttarins. Eg stakk upp á því í nefndinni að tíminn yrði færður niður um 5 ár, niður í 35 ára aldurstakmark, eða með öðrum örðum, að sá sem væri 25 ára þegar stjórnarskráin gengi í gildi, þyrfti ekki að biða nema 5 ár eftir að fá kosningarrétt til Alþingis. Þetta var miðlunartilraun frá minni hálfu, sem hefir þó það sér til meðmæla, að þá gætu allir, sem annars eiga að fá kosningarrétt til Ed., notað rétt sinn strax við fyrstu kosninguna, en annars verða að biða um mörg ár eftir að hafa þó fengið réttinn, án þess að geta neytt hans, en þeirri uppástungu minni var synjað. Þessi aldur var tekinn upp á þinginu 1911 og því hafa menn viljað binda sig við hana, En því óaðgengilegra og óréttlátara. er þetta, sem lengur kann að dragast að þessir men fái kosningarrétt. Það hefir verið stungið upp á því, að kjörtímabilið yrði fært niður í 4 ár. Er eg óánægður með það, að kjörtímabilið sé stytt úr því sem nú er. Veit eg ekki, hvað það er, sem réttlætir það að kjörtímabilið sé stytt, því að því lengur sem þingm. er á þingi, því færari er hann um að vera það. Eftir því sem þingm. eldist í starfinu, því hæfari er hann í það. Og ekki finst mér heldur rétt að auka þann gauragang, sem alt af er um kosningar, eins og yrði gert með þessu. Nú er þessi breyting því ekki til bóta. Annað mál væri það, væri þing haldið á hverju ári - sem eg fyrir mitt leyti er ekkert á móti. En eins og nú er, að þing er haldið annanhvert ár og þingmenn því að eins sitja á þingi í 2 ár, þá er enn engin trygging komin fram fyrir því, að þingmenu á þeim tíma geti náð þeim þroska, sem þeir gætu náð, ef þeir væri þar lengri tíma. Annars ætla eg mér ekki að svo stöddu að tala meira um þetta mál. Ef þörf er, gefst mér kostur á því síðar.



Eg skal geta þess, að eg hafði að vissu eigi ætlað mér að eiga þátt í umræðunum um mál þetta fyr en við 3. umr. þess, þegar séð væri, hvað ofan á yrði við þessa aðra umr. málsins. Á hinn bóginn sé eg þó nú, að nokkur eru þau atriðin í áliti meiri hluta nefndarinnar, sem eg vil eigi leiða hjá mér með öllu, og verð því að minnast á með nokkrum orðum. Eg skal þá fyrst geta þess, sem eg að vísu vék töluvert að við 1. umr. málsins, að eg get ekki felt mig við þá tillögu meiri hlutans, að ráðherra skuli að eins vera einn, enda þótt gert sé nú ráð fyrir því, að fjölga megi tölu ráðherranna með lögum. Eg álít réttara, sé það eigi beinlínis ákveðið í stjórnarskránni. að ráðherrarnir skuli vera þrír, að konungi sé þó að minsta kosti heimilað að fjölga þeim svo, ef sýnist, án þess sérstakra laga þurfi. Hvað kostnaðaraukann snertir, er af fjölgunini leiddi, þá yrði hann eigi tilfinnanlegur, sbr. ummæli mín við 1. umr. málsins, þar sem landritaraembættið dytti þá að sjálfsögðu úr sögunni, og fengjust þar þá þegar næg laun handa öðrum ráðherranum, sem við yrði bætt - alóþarft að ætla öðrum og þriðja ráðherranum hærri laun en seg þús. krónur eða þar um - og yrði þá útgjalda-aukinn að einar sex þús. krónur. Það sem ynnist við það, að ráðherrarnir væru fremur þrír en einn, væri á hinn bóginn: 1, það, að stjórnin hefði meiri og fjölbreyttari þekkingu, að því er til landsmála kemur, þ. e. að því er allan hag og þarfir þjóðfélagsins snertir; 2, það, að íhugun hvers málefnis, sem er, yrði þá og að öllum líkindum mun vandaðri - og þá og síður hætt við einræði, eða gerræði, og fljótræði, eða fljótfærni - en er alt hvílir á einum manni, þ. e. 3, ályktunin, eða niðurstaðan, sem komist yrði að í hverju máli sem er, yrði, eða ætti að minsta kosti að geta orðið, réttari. En að því skapi sem stjórnin býr yfir meiri þekkingu og víðtækari að því er hag og þarfir þjóðarinnar og hverrar einstakrar stéttar hennar snertir, því fremur má og ætla, að málefnum hennar verði sint og úr því bætt, sem unt er, sem að hverri einstakri stétt amar. Mörg geta og ein lögin að eins verið þau, er svo þýðingarmikil eru fyrir þjóðina -, eða einhverja stétt hennar -, að eigi verði í peningum metinn hagnaðurinn, sem af því leiðir, eða hefjandi og lyftandi áhrifin á þjóðlífið. Dálítil aukning við stjórnarkostnaðinn - sé von um happasælli árangur af stjórnarstörfunum - ætti því og sízt að vaxa almenningi í augum. Þá get eg ekki heldur felt mig við þá tillögu meiri hluta nefndarinnar, að gefa stjórninni heimild til þess að víkja manni úr embætti fyrir fult og alt, án þess að honum sé geymdur réttur til þess að fá máli sínu skotið til dómstólanna. Stjórnin hefir nóg hald á emættismönnum, þó að eigi sé svona langt farið, þar sem hún bæði hefir vald til að sekta embættismenn og víkja þeim frá um atundarsakir, enda nauðsynlegt, að embættismenn geti staðið sem sjálfstæðastir gagnvart stjórninni, nauðsynlegt eigi að eins sjálfra þeirra vegna, heldur og vegna þjóðarinnar, - og það eigi sízt, er á það er litið, að hún kýs æ einhverja þeirra á þing. Að því er því næst snertir þær tillögur meiri hluta nefndarinnar, að til efri deildar skuli kosið hlutbundnum kosningum um land alt í einu lagi, og kjörgengi og kosningarréttur vera bundinn við 35 ára aldur, þá get eg að vísu felt mig við ið fyrgreinda, en á hinn bóginn alls eigi við það, að binda þá kosningar- og kjörgengisréttinn við 35 ára aldur. Það, sem hér vakir fyrir meiri hluta nefndarinnar, það er það eitt, að hún vili skapa íhaldssama efri deild, - láta hana hamla á móti, þyki neðri deildin ætla. að fara of hratt. En þá er að líta á það, hvaða rétt íhaldið eða íhaldsstefnan getur helgað sér í pólitíkinni. Sé um það að ræða, að neðri deild vilji nema eitthvað það úr lögum, sem siðfræðislega rangt er - vitandi, að ið siðfræðislega ranga á eigi að fremjast, né heldur nokkur að láta viðgangast að framið sé -, þá getur eigi um réttmætt íhald eða íhaldsatefnu gegn slíku verið að ræða. Fari því nýjungin, sem neðri deildin vill fá framgengt, í greinda átt, þá á íhaldið engan rétt á sér, þar sem vér allir vitum, að því sem gott er, ber hvorki að fresta né heldur að hindra, að það nái fram að ganga. Sama er og sé um það að ræða, að lögbjóða eitthvað, sem siðfræðilega skylt er, t. d. að sinna betur sjúkum en gert hefir verið, eða þeim er neyðin þrengir að, með því að slíkt hafi eigi að undanförnu verið svo vel af hendi int, sem skyldi -, þá á íhaldið og engan rétt á sér, ef það beitir sér gegn slíku, sem þá að sjálfsögðu hvorki ber á nokkurn hátt að fresta né hepta. Í þeim efnum, sem hér um ræðir, verður aldrei of hratt farið. Vilji neðri deildin á hinn bóginn lögleiða eitthvað það sem siðfræðilega er rangt, þá er eigi að eins rétt, en og skylt, að hindra, að slíkt fái framgang, - og íhald geta menn og kallað það, ef þeir vilja, þótt í raun og veru sízt eigi þá það nafnið skilið. En að inu - í þessum efnum rétta og skylda, og þá og æ heppilegasta, sé nokkru betur borgið, þótt kosningar og kjörgengisrétturinn til efri deildar sé bundinn við hærra aldumtakmark en til neðri deildar, - þ, e. bundinn við 35 ára aldur, fæ eg eigi séð, þar sem alls engin trygging né vissa er - þrátt fyrir hærri aldurinn - fengin fyrir því, að þeir séu almennu kjósendunum betri, þ. e. siðfræðilega lengra komnir. Hitt á hinn bóginn öllum ljóst, að öll her þjóðin í sameiningu - þ. e. allir, sem fulltíða eru orðnir - ábyrgð á því, að eigi sé af þjóðfélaginu, né í garð einstaklinginga þess, eða annara, eitt eða neitt framið, sem rangt er, og ber þeim því að sjálfsögðu öllum kosningar og kjörgengisréttur, frá þessu sjónarmiði, hvort er um efri eða neðri deild ræðir. Þá get eg eigi heldur felt mig við þá tillögu meiri hluta nefndarinnar, að ætla eigi nýju kjósendunum - þ. e. kvenfólki, vinnuhjúum o. fl. - að öðlast kosningar- og kjörgengisréttinn þegar í stað, nema þeim, körlum og konum, sem fertugir eru orðnir, en næsta ár svo þeim, er þá eru 39 ára o.s.frv. niður á við, unz allir »nýju kjósendurnir« hafa réttinn öðlast. Meiri hluti nefndarinnar kannast við það - eins og rétt var og skylt - að kvenfólki, vinnuhjúum o. fl., sem nú er ætlað að öðlast kosningar- og kjörgengisréttinn á fyrgreindan hátt með stjórnarskrárbreytingunni, hafi þá að undanförnu verið gert rangt til, þ. e. hafi ranglega verið rétti sviftir rétti sem þeim að sjálfsögðu bar, engu síður en þeim, er réttarins hafa til þessa notið að lögum. En þar sem nú meiri hluti nefndarinnar er kominn til þessarar sannleikans viðurkenningar, þá, er honum það og enn ljótara en ella, að vilja þó varna sumum nýju kjósendanna réttarins enn um hríð á fyrgreindan hátt. Háttv. framsögumanni meiri hluta nefndarinnar fanat þetta eigi gera neitt til, þar sem hér væri að eins um fáein ár að ræða. En hér til er því að svara: 1. Hvað getur eigi þjóðfélagið mist þessi árin, er fjölda einstaklinga þannig er varnað að neyta réttar síns ? 2. Hvað getur háttv. framsögumaður meiri hluta nefndarinnar o.fl. hrept - bakandi þannig í nokkur ár fjölda einstaklinga, karla og kvenna, þann sársaukann, að finna sig æ vera þá, er rangt er gert, og neyddir til að þola það 2 Setjum t. d., að kona, sem orðin er 25 ára og hefir brennandi áhuga á ýmsum þingmálum - langandi á þing og treystandi því, að kosningu næði, ef eigi væri henni eftir ranglátum lögum varnað þess réttar - setjum, að hún rendi þá huganum til háttv. framsögumanns meiri hluta nefndarinnar. Hvað finnur hún þá í kvölinni, sem aðferð löggjafarvaldsins bakar henni? Myndi henni þá eigi geta farið líkt sem sumum brezku kvenréttindakvennanna, að hún fyndi sér heimilt - og enda skylt - að svífast þá jafnvel alls einskis gegn honum? Hepni - hvað háttv. framsögumann meiri hluta nefndarinnar snertir - að hann er þá á Íslandi, en eigi á Bretlandi, eins og þar hefir gengið nú um hríð. Loks er eg eigi síður ósamþykkur þeirri tillögu meiri hluta nefndarinnar, að vilja ekki láta yfirdómarana njóta kjörgengisréttar. Þar sem þeir eru einu dómararnir hér á landi, sem stjórnin má eigi embætti svifta, nema með dómi, virðist mér tillaga meiri hluta nefndarinnar fara í svo þveröfuga átt, sem frekast er auðið. Tilgangurinn - að gera þá óhlutdræga í dómarastörfum - næst og eigi, þar sem þeir geta engu síður, sem kjósendur og enda sem blaðlesendur að eins, orðið æstir í pólitík. Svo skal eg ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni. Eg vil fyrst sjá niðurstöðu þessa máls við 2. umr., og við 3. umræðu get eg þá komið fram með breytingu, ef mér finst ástæða til þess.



Eg er sammála háttv. framsögum. meiri hlutans, að æskilegast væri að 2. umr. um þetta mál yrði sem styzt, því deildarmönnum hefir ekki gefist kostur á að íhuga það sem skyldi. Eg stend aðallega upp af því, að eg hefi skrifað undir nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara og vildi eg með fáum orðum gera grein fyrir því, af hverju eg gerði það. Aðalástæðan fyrir því, að eg skrifaði mig undir með fyrirvara, er sú, að mér þykir ekki reka nauður til að halda kjörgengi, hvorki til handa þeim mönnum, sem nú sitja í yfirdóminum né þeim útlendingum, er setu kynnu að eiga á Alþingi þegar lögin gengju í gildi. Það hefir verið kallað nýmæli, að nefndin vill meina einkadómurum kjörgengi, þ.e. yfirdómurunum og öðrum, er síðar kynnu einungis að fara með dómsvald, en slíkt viðgengst ekki óvíða erlendis og sumstaðar eru margs konar embættismenn ókjörgengir. Hér á landi er það heldur ekki nýmæli, að löggjöf og dómsvald hafi verið aðskilin. Svo var það á þjóðveldistímanum. Lögsögumaðurinn tók t. d. engan þótt í dómum svo sem háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) hélt fram, mér til mikillar undrunar. Sumstaðar í útlöndum eru meðal annara embættismanna ýmsir dómarar, sérstaklega inir æðstu, og ókjörgengir til þings, svo sem í 4 af 5 ríkjum hér í álfu, þar sem báðar deildir þingsins eru þjóðkjörnar: Belgíu, Hollandi, Sviss og Frakklandi. Sama er um neðri málstofu enska þingsins. Þótt það kunni að þykja hart, að svifta þá sem nú eru dómarar hér á landi, þessum rétti, þegar litið er á það eingöngu frá þeirra sjónarmiði, þá er hins að gæta, að þar standa á móti önnur dýrmæt réttindi, réttindi alls almennings til trausts á þeim mönnum, sem heita má að séu í framkvæmdinni æðstu dómarar landsins. Því að flest mál vor eru útkljáð hér, þó að komist gætu til hæstaréttar. Hér er ekki verið að væna þá menn, sem nú, þegar lagasmíðin stendur yfir, gegna þessum embættum, um hlutdrægni, heldur er verið að útvega þeim ómissandi traust alþýðu, sem óhjákvæmilega hlýtur að tapa sér, ef menn í slíkri stöðu gerast mjög riðnir við stjórnmál. Réttast væri það, meira að segja, að losa dómara einnig við kosningarrétt til Alþingis, en sitt er þó hvað, fjarvígi og návígi. Háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) vildi halda því fram, að sömu ástæður ættu að vera til þess, að svifta aðra embættismenn kjörgengi, svo sem undirdómara og presta, en þar á er mikill munur. Undirdómarar dæma ekki mál til fullnaðarúrslita: Dómum þeirra er iðulega skotið til æðra réttar, og er því eigi alt úti þó að þeir kunni að skekkjast. Þar við bætist, að aðalverk sýslumanna og bæjarfógeta eru umboðsstörf, dómsmálin eru aftur á móti aukaverk og undantekningar. Þá er hitt, að heimilisfestu-skilyrðið fyrir þingsetu á ekki að koma strax í framkvæmd. Eg veit ekki betur, en að það sé undantekningarlaust skilyrði alstaðar, að þingmaður verði að eiga heima innan takmarka þess landa, sem hann að semja lög fyrir. Það nær ekki nokkurri átt, að gera undantekningu vegna eins manns, þótt svo vilji til, að hann eigi sæti á þingbekk nú og sé nýtur maður. Þá yrði líka að láta undantekninguna ná til allra þeirra, sem kjörgengi eiga hér og nú búa í Danmörku. Þá fyrst væru þeir sjálfum sér samkvæmir, sem þetta leggja til. Þetta voru nú þau atriði, sem fyrirvari minn nánara var miðaður við. Að öðru leyti fylgdumst vér meiri hluta menn að málum. En ef framgangur máleins ylti t. d. á einhverjum smáatriðum viðvíkjandi skipun Ed., eða kosningarétti vinnumanna og kvenna, þá mundi eg þó verða fáanlegur til þess, að gera þar nokkrar tilslakanir, enda þótt eg álíti, að hömlur séu nauðsynlegar, ef við ekki ætlum okkur að kútveltast alt of mikið fyrst í stað. Háttv. þm. Dal. (B. J.) óttast ekki byltingagirni landa sinna eða tortrygna vanafestu og vill því engum hömlum vita af. En eg er honum ekki samdóma og hygg mig hafa rök fyrir. Eða hvað hyggur háttv. þm. að hefði orðið um ið mikla nauðsynjamál, ritsímann, árið 1905, ef allir hefðu mátt ráða, eigi eingöngu allir, þeir sem þá voru kjósendur, heldur og allur sægurinn af nýjum kjósendum? Afleiðingin hefði vitanlega orðið sú, að enn væri enginn símaspotti til í landinu. Þá hefði líklega heldur enginn maður náð kosningu, af þeim sem meðmæltir voru millil. samningnum. Þess vegna er full þörf á því, að binda svo um, að kjósendaflóðið komi ekki alt í einu. Og úr því að á að afnema kgkj. þm., þá riður á að tryggja sem bezt skipun Ed., altjent jafnmarga og þar eru nú margir konungkjörnir. Það gæti komið til mála, að stytta tímann, sem ætlast er til að líði þangað til allir nýir kjósendur, sem náð hafa lögaldri, komast að, eða t.d. að inir hlutfallskosnu þm. í Ed. verði kosnir í fleiri en einu kjördæmi, t.d. 4 fjórðungskjördæmum, eða eitthvað annað þessu líkt. Því að þótt slakað væri til í þessu, þá væri þó grundvellinum haldið. Þá skal eg víkja nokkrum orðum að ræðum hæstv. ráðherra og háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.). - Hæstv. ráðherra lét það í ljós, að eftir atvikum væri réttast að láta málið bíða, og þótt hann færði ekki ástæðu fyrir því, þá skildist mér að hann bygði þá skoðun sína aðallega eða eingöngu á því, að konungi hefði enn eigi gefist kostur á að láta uppi álit sitt á málinu, sérstaklega um breytinguna á ákvæðinu um uppburð mála fyrir konungi. Hæstv. ráðherra játaði þó, að hér væri um tilslökun að ræða frá frumv. 1911, og að hún ætti að gefa von um það, að konungur myndi fallast á þessa breytingu, ef málið væri rækilega sótt og skulum við ætla, að svo verði. Annars vil eg mega minna hv. ráðherra á það, að þetta frumv. hefði gjarnan mátt vera stjórnarfrumv., hefði jafnvel átt að vera það eftir undirbúningi, þeim sem það hafði fengið 1911 og undirtektum Alþingis 1912 undir sambands- og Stjórnarskrármálið; því að það, að stj.skrársamþykt var frestað í fyrra, bygðist eingöngu á því, að þá þóttust menn hafa góðar vonir um framgang sambandsmálsins. En það vakti fyrir mönnum, að ef það mál fengi ekki góðar undirtektir hjá Dönum, þá yrði frv. til breytinga á stjórnarskránni tekið upp af stjórninni. Annars er egg þessara sífeldu spádóma um misjafnar undirtektir konungs vors og Dana, sem ef til vill er ætlað að draga þar úr Alþingi til frumkvæðis að lögum, vonandi farin að sljóvgast, enda mundi afleiðingin verða sú, ef að stýrinu væri látið, að Alþingi segði ekki annað en já og amen við uppástungum atjórnarinnar. Stjórnarskrársamþykt nú er og þegar af þeim ástæðum æskileg, að það mun hvorki vera tilhlökkunarefni fyrir þing né stjórn, að mæta hvort öðru óbreyttu. Þá þótti hæstv. ráðherra það óráð, að stytta kjörtímabilið til Nd. En hins lét hann ógetið, að kjörtímabil Ed. á að verða 8 ár, þó svo, að helmingur þingmanna fari frá eftir 4 ár, að dæmi margra erlendra ríkja. Háttv. þm. N.- Ísf. (Sk. Th.) var fyrst og fremst óánægður með það, að stjórnarskráin skuli ekki gera ráð fyrir nema einum ráðh. En hann gætti þess ekki, að ráðherratölunni má breyta með einföldum lögum. Ef það reynist, að þörf sé á fleirum, þá ætti Alþingi og konungi eins vel að vera trúandi til þess í sameiningu, að koma því í kring, eins og konungi einum. Háttv. þm. ætlaði sem sé konungi einum að gera út um það með ráðherra sínum, en það vald vil eg ekki leggja í hendur ráðherra. Það er ekki lítið í húfi hér, fjárhagslega, og ráðherrafjölgunin myndi draga meiri dilk á eftir sér, en háttv. þingm. sagði. Laun þriggja ráðherra yrðu meiri en laun ráðherra og landritara eru nú, og svo þyrfti líklega nýja byggingu undir jafnstórt skrifstofubákn og aukinn skrifukostnað. En hins vegar eru kostirnir ekki miklir. Aðalástæðan sem hv. þm. hafði fram að bera, var sú, að þá yrði síður hætta á því, að stjórnin misbeitti valdi sínu, en undir þann leka er sett með því, að aukaþing skal halda, ef meiri hlutinn vill svo vera láta. Hitt er álitamál, hvort stjórnin verður þekkingarmeiri, ef ráðherrum er fjölgað. Það þarf ekki að vera. Ráðherrar eru sjaldnast valdir eftir þekkingu. Þá átaldi háttv. þm. það ákvæði, að stjórnin skuli geta vikið embættismönnum eftir sem áður frá, án undangengins dóms: Mér skilst nú samt, að þetta ákvæði verði að haldast, svo framarlega sem ekki á að varpa burtu þeim hyrningarsteini undir þingbundinni konungsstjórn, að ráðherra beri ábyrgð á öllum gerðum embættismanna. Ef ráðherra á að bera þá ábyrgð, þá verður hann að ráða því, hve lengi hann lætur þessa meðhjálpara sína sitja í embætti. Enda er ekki svo, sem afsetningarmál sé tekin undan dómsvaldinu, því að hver embættismaður með eftirlaunarétti á rétt á því, að fara í mál, ef honum er vikið frá embætti án eftirlauna. Auk þess mætti fá Alþingi til þess, að kæra ráðherra eftir ráðherraábyrgðarlögunum. Sami háttv. þm. var á móti skipun efri deildar eins og frumv. gerir ráð fyrir henni, af því að honum þótti þar stofnað til of mikils íhalds, en það nær engri átt og er að minsta kosti ekkert á borð við íhald það og ýmis óþægindi, sem leiðir af konungkjörinu. Svo tók hann í sama strenginn og háttv. þm. Borgf. (gr. J.) um þingsetu dómara, en því hefi eg þegar svarað, enda voru ástæður hans inar sömu og hjá hv. þm. Borgf., en færri þó. Eg endurtek það, að þótt eg greiði atkvæði með öllum tillögnu meiri hlutans, nema bráðabirgðaákvæðunum, þá er ekki þar með sagt, að eg vilji ekki slaka eitthvað til síðar um skipun Ed. eða kosningarréttinn, þótt eg hins vegar muni aldrei ganga eins langt í því og háttv. þm. Dal. (B. J.).



Eg verð að játa það, eins og aðrir háttv. þm. hafa þegar lýst yfir, að eg hefi haft stuttan tíma til undirbúnings eftir að þessu frumv. var útbýtt. En eg verð samt að minnast á einstök atriði, sem eg hefi getað kynt mér til hlítar, af því, að eg er í sumu með meiri hlutanum og í sumu með minni hlutanum. Um ríkisráðsákvæðið eru nú báðir partar orðnir sammála, og þykir mér vænt um það, því að eg hygg að það sé sigurvænlegra en ósamþykkið, sem annars myndi eiga sér stað, jafnt og verið hefir að undanförnu í því atriði, og búast mætti við að yrði sama þrætueplið áfram milli konungs annars vegar og Íslendinga hins vegar. Þá er það, hvort ráðherrar skuli vera einn eða þrír. Eg er nú sem fyr ánægðari með það, að þeim megi fjölga með sérstökum lögum, heldur en það ákvæði sitji fast í stjórnarskránni, og mun fylgja því. Um kosningarréttar-ákvæðin er það að segja, að eg er þar hlyntari meiri hlutanum í því, að einhver takmörk séu sett fyrir því, að ekki fái allir strax kosningarréttinn takmarkalaust, sem eru 25 ára, hvort sem þeir t. d. hafa óflekkað mannorð eður eigi. Það er ekki rétt heldur, sem sumir hafa sagt, að menn 15 þurfi að bíða í 15 ár, þ. e. alt aldurs takmarkið frá 25–40 ára, þegar hámark aldursins lækkar um 1 ár strax og áfram niður eftir. Það er því ekki nema um 71/2 ár að ræða, því að þeir mæta kosningarréttinum á miðri leið. En hitt finst mér skiljanlegt, að þeir sem rosknir eru, séu færari um að kjósa en þeir sem hlaupa til þess, án þess að hafa nokkurn undirbúning í málunum. Ef þetta ákvæði verður nú lögleitt, þá geta þeir notað tímann til undirbúnings, til þess að þeir verði þá því færari, þegar þar að kemur að kosningarréttur er fenginn. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) fáraðist um það, að veita ætti að eins fertugum körlum og kerlingum kosningarréttinn. En eg er honum ekki samdóma um þær nafngiftir, að allir fertugir séu sjálfsagðir í karla og kerlinga röð. Hann er sjálfur eldri en fertugur, og vil eg þó ekki kalla hann karl, og þó að einhver sé nefndur svo, þá ætti ekki að liggja í því nein lítilsvirðing. Þá mætti eins vel kalla 25 ára fólk stelpur og stráka og það er ekki betra. Þá er eg á móti því, að Ed. sé öll hlutfallskosin. Eg vil að þeir séu að eina 6, sem þannig eru kosnir, en Nd. kjósi 8 til þeirrar deildar, eins og nú á sér stað, og færði eg til ástæður fyrir þeirri skoðun minni 1911. Það er ósannað, að þörf sé á þessu mikla íhaldi, og þótt það sé ekki víst, að t. d. í Ed. veljist tómir gamlir embættismenn og ungir þjösnar - eg vil biðja menn að muna það, að eg notaði ekki fyrstur þetta orð - þá er það víst, að þangað myndu veljast gamlir embættismenn, einkum úr Reykjavík, og endurtek eg enn, að eg hefi enga tröllatrú á þess konar vali. Að því er snertir yfirdómarana, er eg ekki með því ákvæði að svifta þákjörgengi, því að það má ekki skerða svo rétt neins manns, sem er borgari þjóðfélagsins, nema þá með því sem háttv. þm. Borgf. sagði, að undanþiggja þá um leið sköttum og skyldum. Eg skil ekkert í því, að vilja útiloka þannig frá kjörgengi að eina 3 - skrifum og segjum þrjá - heiðvirða borgara, sem auk þess eru líklega flestum færari til að neyta þess. En aðallega verð eg að halda því fram, að þessi réttindi séu jöfn fyrir alla. Ýmsir halda því fram, að konungkjörnir þingmenn eigi ekki að hafa atkvæðisrétt um ráðherraval, en það nær ekki nokkurri átt. Það væri herfilegt misrétti meðal þingmanna, að þar hefðu ekki einnig allir sama rétt. Í þinginu hafa allir jafna ábyrgð á gerðum sínum og hví þá eigi allir sama rétt, sem löglega eru þar að starfi kvaddir? Um athugasemd hv. 1. þm. Rvk. um það, að þetta frumv. hefði átt að koma frá stjórninni, má þræta. Það hefði ekki átt illa við, að það hefði komið þaðan, en þá hefði það líklega verið drepið, eins og flest þau frumvörp, sem frá þeirri hendi hafa komið, en það vil eg ekki að gert verði nú, heldur vil eg að málið verði afgreitt frá þessu þingi. Að öðru leyti skal eg ekki þreyta deildina með löngum ræðum, heldur sýna afatöðu mína við atkvæðagreiðsluna og láta þar við nema staðar.



Eg ætla fyrst að geta þess, að á þingmálafundi í mínu kjördæmi var samþykt tillaga, um að skora á þingið að afgreiða ekki stjórnarskrármálið í frumvarpsformi á þessu þingi. Ekki fyrir það, að ef eg hefði talið framgang þess nauðsynlegan, þá hefði eg eðlilega fylgt því, þrátt fyrir þessa fundarsamþykt. En eg er ekki sannfærður um að svo mikið liggi á að afgreiða málið. Eg hygg, að það hafi vakað fyrir kjósendum í Akureyrarbæ, að það væri sjálfsögð, heilög skylda þingsins, að gera alt til þess, hve nær sem tækifæri gæfist, að leiða sambandsmálið til heppilegra úrslita. Og þá ætti að sjálfsögðu að taka upp stjórnarskrármálið í sambandi við það. Menn munu hafa litið svo á, að sambandsmálið væri ekki dautt mál og að innan skamms mundi það verða tekið upp aftur. En hvað sem því líður, þá tel eg það vel farið, að stjórnarskrármálið var tekið til meðferðar nú á þinginu. Eg get lýst ánægju minni yfir því fyrir það, að einmitt nú við meðferð málsins, hafa þær umbætur komið fram, sem gera það langtum aðgengilegra en frumvarpið frá þinginu 1911. Málið hefir unnið það við að vera tekið upp nú, að það hefir komist í langtum viðunanlegra horf. Og eg get búist við því, að ef það yrði ekki afgreitt nú, en tekið til meðferðar á einu þinginu enn, þá fengist sá heilbrigði grundvöllur, sem nauðsynlegur er. Um einstök atriði í nefndaráliti meiri hlutans skal eg ekki vera fjölorður. Ákvæðið um skipun efri deildar þykir mér satt að segja mjög varhugavert. Eg er hræddur um að nefndin hafi ekki komist að réttri niðurstöðu um það atriði. Eg álít það stórkostlega vafasamt, að það geti verið heppilegt, að allir 14 deildarmenn skuli kosnir hlutfallskosningum um alt land. Að sumu leyti kann þetta að geta átt við, en eg er meðal annara hræddur um, að petta fyrirkomulag hljóti að leiða til þess, að kjördæmum verði að fækka. Og það hygg eg að mundi valda þeirri óánægju um alt land, að menn geri sér það ekki fullkomlega ljóst. Mér er ekki vel ljóst, hvernig á að ráða fram úr þessu, en þó hygg eg, að það mundi verða eðlilegast að landið væri alt eitt kjördæmi, en önnur skilyrði sett fyrir kjörgengi og kosningarrétti til efri deildarinnar en til þeirrar neðri. Eg verð að minsta kosti tregur til að greiða atkvæði með þessu fyrirkomulagi, nema eg fái að heyra tillögur manna, sem þessu eru fylgjandi, um það, hvernig kjördæmunum þá yrði hagað.  (Benedikt Sveinsson: Heyr!)  . Það er ekki ósanngjarnt að krefjast þess af þeim háttv. þingmönnum, sem vilja halda þessu til streitu, að þeir leggi fram álit sitt um, hvernig þessu mætti haga svo, að allur þorri kjósenda gæti sætt sig við það. Að öðru leyti skal eg ekki fara frekara út í þetta ákvæði. Þá er ríkisráðsákvæðið. Það er í sjálfu sér þýðingarmikið atriði. Þó að eg áliti það nokkuð fljótfærnislegt að breyta því 1911 eins og gert var, þá verð eg að vera þeirrar skoðunar, að nú sé afar-varhugavert að breyta því aftur í sama horfið og það var áður. Þegar krafa er gerð af minni máttar þjóð á hendur þeirri, sem hefir hann meiri, þá er óhyggilegt að falla frá henni undir eins og hún mætir einhverri mótspyrnu. Það getur skaðað aðrar síðari kröfur hennar. Sá sterkari getur sagt: Þeir hafa fallið frá kröfu einni áður, það er bezt að biða við og vera ekki alt of fljótur til að samþykkja þessar kröfur þeirra. Úr því að ríkisráðsákvæðið var einu sinni felt í burtu, þá er það mikið spursmál, hvort Við eigum að víkja frá þeirri kröfu nú og setja alt í sama horfið og áður var. Þetta er svo mikilvægt atriði, að eg hef ekki enn ráðið við mig, hvaða afstöðu eg á að taka til þessa máls. Eg hefi ekkert á móti að frumv. verði samþykt til 3 umr., og getur verið að eg greiði því atkvæði, án þess að eg vilji láta skoða það sem nokkra yfirlýsingu um að eg greiði því atkvæði út úr deildinni. Það er engin furða þó að skiftar verði skoðanir um þetta mál, þar sem sjálfri nefndinni hefir ekki komið betur saman um það en svo, að hún hefir klofnað í marga flokka. Eg veit ekki, hvað marga, en eg tel líklegt, að þeir séu ekki færri en 5, þar sem þrír hafa skrifað undir nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara og einn skorist alveg úr leik. Úr því að nefndin, sem hefir átt svo góðan kost á að íhuga málið frá öllum hliðum, hefir ekki komið sér betur saman um það en þetta, þá er ekkert undarlegt þó að þingmenn yfirleitt hafi ekki áttað sig á málinu til fullnustu sem sagt, þá getur vel verið að eg greiði atkvæði með frumvarpinu til 3. umr., án þess að þar með sé sagt að eg greiði atkvæði með því út úr deildinni.



Mér verður fyrst fyrir eina og háttv. þm. Ak. (M. K.) að athuga, hvort það sé vilji þjóðarinnar að samþykkja nú stjórnarskrárbreytingu. Eins og menn muna, var samþykt tillaga til þingsályktunar á þinginu 1909 um að skora á stjórnina að leggja fyrir þingið frv. til stjórnarskipunarlaga, og þar voru tekin fram helztu atriðin, sem menn höfðu orðið ásáttir um. Þessi atriði voru: heimild til að fjölga ráðherrum, afnám konungkjörinna þingmanna, að veita konum kosningarrétt og rýmka kosningarréttinn að öðru leyti, og aðskilnaður ríkis og kirkju. Þegar fyrsti liðurinn er undanskilinn, má segja, að öll hin atriðin séu áhugamál þjóðarinnar, og sérstaklega er það öllum kunnugt, að þjóðin vili fá þá konungkjörnu afnumda, því að það er engum efa bundið, að almenningur er orðinn leiður á konungkjörnu sveitinni. En þó að þetta gerðist í stjórnarakrármálinu 1909, þá er það nú í 1913 ekki komið lengra áleiðis en þetta. Fyrir mér vakir það, að ekki sé eftir neinu að bíða, því að sambandsmálið er í því horfi, að menn munu verða orðnir langleitir eftir stjórnarskrárbreytingunni, ef hún á að bíða þangað til samkomulag fæst á milli Dana og Íslendinga í sambandamálinu. Eg tel því sjálfsagt að greiða fyrir því, að málið gangi í gegnum deildina. Eg fyrir mitt leyti get fallist á frumv. með þeim breytingum, sem meiri hluti nefndarinnar hefir gert á því í flestum atriðum. Eg skal að eins minnast á það atriðið, sem mér er einna lakast við. Um þau atriðin, sem eg er meiri hlutanum sammála um, þarf eg ekki að vera langorður. Eg skal taka fram, að eg get fallist á þá leið, sem farin er, að því er ríkisráðsákvæðið snertir. Það fann eg þegar í byrjun, að hér var úr vöndu að ráða um þetta atriði. Eg hefði ekki getað gengið inn á, að ákvæðið væri tekið upp óbreytt frá frá 1903, að málin skyldu borin upp í ríkisráðinu. En nú fer nefndin fram á að þau skuli borin upp þar sem konungur ákveður. Þetta er í sjálfu sér andi frumvarpsins frá 1911 Það var ekki rétt að ákveða á ráðherrunum skyldi fjölga, en mér líkar vel að þessu megi breyta með lögum. Skipun efri deildar er það ákvæðið, sem eg felli mig verst við. Eins og menn vita, leggur meiri hluti nefndarinnar til, að öll deildin, 14 menn, séu kosnir til 8 ára, þannig, að helmingurinn fari frá fjórða hvert ár, skuli kosnir hlutfallskosningum um land alt. Þetta þykir mér viðsjárvert atriði. Eg kannast að vísu við, að þegar kosningarrétt urinn er aukinn eins og hér er farið fram á, þá sé nauðsynlegt að skipun efri deildar sé svo háttað, að hún verði nokkru líklegri til íhalds en neðri deildin. En því takmarki er þegar að nokkru leyti náð með því ákvæði, að til þeirrar deildarinnar séu menn kosnir til 8 ára í senn og að kosningarrétt til hennar hafi þeir einir, er náð hafa 35 ára aldri. Í sjálfu sér verða það eldri þektir stjórnmálamenn, sem í efri deildina veljast, hvernig svo sem þeir verða kosnir, hvort heldur með hlutfallskosningu eða á annan hátt. Ef þessu ákvæði nefndarinnar verður haldið, er eg hræddur um að efri deildin verði kaupstaðaþing eða jafnvel Reykjavíkurþing. Eg veiti ekki, hvernig kjósendur úti í sveitunum eiga að njóta sín í þessum kosningum. Í kaupstöðunum eiga menn hægara með að ná saman og koma sér saman um, hverja þeir eigi að setja á listana. En í sveitunum eiga menn erfiðara með þetta. Afleiðingin verður því sú, eins og mér líka heyrðist háttv. framsögum. meiri hlutans (J. M.) búast við, að efri deild verður skipuð kaupstaðamönnum og þó aðallega mönnum úr Reykjavík. Því hefir verið haldið fram, að þessir menn, sem þannig væru kosnir, mundu ekki skoða sig sem fulltrúa neina sérstaks kjördæmis, heldur sem fulltrúa alls landsins. Það er nokkuð til í þessu, það skal eg fúslega játa. En þó er eg hræddur um, að ef þessi deild ætti að greiða atkvæði um eitthvert stórmál, sem snerti Reykjavík, þá gæti svo farið, að hún hallaðist fremur á þá sveifina, er hagur bæjarins heimtaði. Við höfum dæmin fyrir okkur. Það er ekki langt síðan að þingið lagði fram stórfé til hafnarinnar hér í Reykjavík. Og það eru sumir, sem ætla, að sú fjárveiting hefði aldrei gengið fram, ef helmingar allra þingmanna hefði ekki Verið búsettur í Reykjavík.  (Bjarni Jónsson: Það er vitleysa)  . Eg hefi ástæðu til að taka þetta fram um höfnina, því að háttv. þm. Vestm. (J. M.) gat þess hér í deildinni, um daginn, að höfnin mundi sliga bæinn, ef járnbrautin kæmist ekki á. En eins og nýlega var tekið fram, átti helmingur þingmanna heima í Reykjavík, þegar þingið réðst í hafnarbygginguna eða lagði grundvöllinn undir hana. Það mun einhver segja, að það sé einungis um hreppapólitík að ræða frá minni hlið. Eg veit ekki, hvort það getur heitið hreppapólitík, eg held að það sé einmitt eðlileg og sanngjörn pólitík, að séð verði um, að nokkurn veginn jafnræði verði á milli kaupstaða og sveita. Við sem búum upp í sveit þurfum líka að lifa. Enn er það að athuga, að líklegt er að fækka þurfi kjördæmunum, ef þetta fyrirkomulag kemst á. En það mundi verða óvinsælt og vekja mikla óánægju á meðal landamanna eins og háttv. þm. Ak. (M gr.) tók fram.  (Lárus H. Bjarnason: Það þarf ekki að fækka kjördæmunum)  . Þá þarf að fækka þingmönnunum, og það kemur alveg í sama atað niður. Því að hvaða kjördæmi á landinu vill sleppa sínum þingmanni og fá í staðinn örlítinn part af Reykjavíkurþingmanni, ekki stærri en sem svarar nöglinni á litlafingrinum á honum. Reykjavík mundi eiga allan hinn hluta skrokksins og sálina með. Fyrir þessa sök, get eg fremur fallist á breytingu minni hlutans, að 6 þingmennirnir verði , kosnir með hlutfallskosningu til Ed , en að öðru leyti verði skipað í hana eins og nú er gert. Eg skal reyndar játa, að mér fellur þetta heldur ekki vel í geð. Þetta er eiginlega »principleysi« sem minni hlutinn fer fram á. En þegar á að velja um tvær leiðir og manni geðjast hvorug, þá verður maður þó heldur að velja þá skárri. Eg býst við því, að fleiri en eg verði óánægðir með þessa skipun Ed. og mun eg verða fús til samvinnu, ef til breytinga kemur, sökum þess að eg vil greiða sem bezt fyrir máilnu - stjórnarskrárbreytingunni í heild sinni.



Á öllum þingmálafundum, sem haldnir hafa verið í Vestur-Ísafjarðarsýslu, hafa komið fram óskir um að frumv. til stjórnskipunarlaga yrði samþykt á þessu þingi, en með því skilyrði, að ekki væri sett í það neitt, það er gæti orðið því að falli, er til úrslita konungs kæmi. Það er með öðrum orðum, að ekki skyldi leggja út í þá tvísýnu að fella úr orðin í ríkisráði. Nú hefir verið fundin upp ný leið til að sneiða hjá. þessu skeri. Eg get að vísu ekki sagt, hvernig kjósendur mínir mundu lita á þetta atriði nú, en eg fyrir mitt leyti felli mig vel við þessa leið, sem valin hefir verið, og hygg, að nú þurfi ekki að óttast að konungur synji frumvarpinu staðfestinnar. Þetta er að vísu að nokkru leyti afturhald, en þó ekki svo leitt afturhald eins og það hefði verið að þurfa að taka upp orðin »í ríkisráði« óbreytt. Eg felst á að málið hefir grætt talsvert á meðferðinni í nefndinni. Og ef meiri og minni hluti nefndarinar hefði komið sér betur saman, þá hefði það komizt í viðunanlegt horf, svona fyrst um sinn. Eg er eiginlega á beggja máli, það er að segja, sumpart á máli meiri hlutans og sumpart á máli minni hlutans. Eg skal nú minnast á, að hverju leyti eg er samdóma og ósamdóma hvorum hlutanum um sig. Eg felst á tillögur meiri hlutans við 5. gr., sömuleiðis við 6. gr. og einnig við 8. gr. En þegar kemur að 9. gr., þá get eg ekki lengur orðið samferða meiri hlutanum, þar sem hann ætlast til að öll Ed. verði kosin hlutfallskosningum um alt land. Eg er á móti þessu af þeirri ástæðu, að það mundi raska kjördæmaskiptingu landsins. Að vísu heyrði eg háttv. 1. þm. Rvk. (L H. B.) taka fram í áðan og neita þessu. Á landinu eru 8 tvímenningskjördæmi, og það vakir þá líklega fyrir nefndinni að gera þessi kjördæmi að einmenningskjördæmum. Það hygg eg að verði aldrei vinsælt. Eg er hræddur um, að þau kjördæmi mundu þá taka of lítinn þátt í landsmálum. Hitt væri annað mál, að skifta þeim í tvo hluta. Reykjavík ætti t.d. að vera tvö kjördæmi. Sömuleiðis er eg hræddur um, eins og aðrir, sem hafa tekið til máls, að þetta fyrirkomulag mundi leiða til þess að að Reykvíkingar sætu hér um bil eingöngu í Ed. Í Reykjavík mundu listarnir verða búnir til, því að þar sitja miðstjórnir flokkanna, og þær mundu ráða því, hverjir yrðu efstir á listunum. Þá kem eg að breytingartillögum nefndarinnar Við 10 gr. Þar er meðal annars farið fram á að stytta kjörtímann um tvö ár. Meðan við höfum þing ekki nema annaðhvert ár, held eg að það sé vanráðið. Eg efast um að mjög margir þingmenn séu meir en svo búnir á tveim þingum að komast almennilega inn í málin, svo þeir geti notið sín fyllilega. Að vísu er það satt, að sumir gera það þegar á 1. ári og kemur þá strax reynsla fyrir, hvort þeir eru til nokkurs hæfir eða ekki, en svo er ekki um alla. Eg álít að það hefði verið miklu nær að ákveða þingsetuna 8 ár. Um kosningarréttinn er eg samdóma meiri hlutanum og hygg að hann hafi þar komist að mjög heppilegri niðurstöðu. Sama er að segja um kjörgengið. Þá kem eg að 10 lið breytingatillagna nefndarinnar. Er eg henni bar ósamdóma og mun eg alls ekki greiða atkvæði með frumv., sem slíkt ákvæði stendur í. Það er sem sé um að skylda utan þjóðkirkjumann, sem eigi vill greiða fé til kirkjunnar, til að gjalda það háskólanum. Mér finst vera gengið svo á persónulegt frelsi manna með þessu ákvæði að þegar menn eigi vilja borga til eins, skuli þeir neyddir til að borga til annars. Það er eins og þetta eigi að vera refsing á mennina. En það er svo mikið misrétti í þessu ákvæði, að það með engu móti má standa í stjórnarlögum Íslendinga. Út af kosningafyrirkomulaginu til Ed. skal eg geta eins, sem kom fram á fundi í Vestur-Ísafjarðaraýslu. Þar komust menn að þeirri niðurstöðu í þessu efni, að það mætti taka 8 af þeim elztu, sem kosnir hefðu verið til neðri deildar, og setja í efri deild, en hinir skyldu vera kosnir með hlutfallskosningu. Get eg tekið undir með háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), að eg get hvoruga tillöguna aðhylst, hallast eg þó fremur að meiri en minni hlutanum. Býst eg við, að sumum þyki undarlegt, að eg greiði atkvæði með tillögum minni og meiri hlutans á víxl. Eg ákveð ekki að svo stöddu, hvort eg greiði atkvæði með þessu frumvarpi út úr deildinni, en eg mun greiða því atkvæði til 3. umræðu í von um að það batni eitthvað í meðferðinni.



Eg ætla að eins að gera örstutta athugasemd. Eg get í allflestum atriðum fallist á skoðun meiri hluta nefndarinnar. Það er aðallega eitt atriði, sem eg er í vafa um; það er skipun efri deildar og kosningin til hennar. Mun eg greiða atkvæði með öllum tillögum meiri hlutans til 3. umræðu, en get ekki sagt, hvernig eg muni þá greiða atkvæði.



Herra forseti ! Þau tvö nefndarálit og breytingartillögur, sem liggja fyrir þingdeildinni í þessu máli, eru að því leyti ólík, að þau byggjast á gagnólíkri grundvallarskoðun. Eg skil vel skoðun minni hlutans, og þá því fremur skil eg skoðun meiri hlutans, sem eg tilheyri; en eg skil ekki þá menn, sem eru svo að segja með sinn fótinn í hvoru ístaðinu, annan hjá meiri hluta nefndarinnar og hinn hjá minni hlutanum. Sá maður, sem svo gerir, sýnir, að hann hefir ekki neina grundvallarreglu að fara eftir. Það eru ekki mörg atriði, sem eg þarf að minnast á. Fyrst ætla eg að minnast á það, sem háttv. þm. Borgf. (Kr.J.) sagði. Honum fanst óhæfilegt, að dómarar ættu ekki að vera kjörgengir eins og áður hefir verið. hvað hann svo hafa verið frá alda öðli og nefndi sem dæmi lögsögumennina o.fl. En eg held að þetta þing eigi ósköp litið skylt við þingið til forna, sem meðal annara var dómstóll - æðsti dómstóli landsins. Á því sátu engir þjóðkjörnir þingmenn, heldur voru þeir allir sjálfkjörnir. Það getur því ekki verið að ræða um kosna dómara á þingi fyr en 1845; en þótt þeir hafi átt sæti þar síðan, þá er það engin sönnun þess, að það fyrir komulag sé rétt eða holt fyrir þjóðina. Þær þjóðir, sem lengst eru á veg komnar, leyfa engum dómurum sínum að eiga sæti á þingi. Á Bretlandi eru það meira að segja óskrifuð lög, að hæstaréttardómarar skifti sér ekkert af stjórn málum. Þetta ákvæði, að bægja dómurunum frá þingsetu, er einmitt til að gera stöðuna virðulegri. Menn verða auk þess, að gæta að því, að landsyfirrétturinn er í mjög mörgum málum æðsti dómstóllinn, og í enn fleirum verður hann það sökum þess að menn hafa ekki efni á að skjóta málum sínum fyrir hæstarétt. Gangi þetta atriði fram, sem eg vona að verði, ætti að hækka laun dómaranna og þá jafnframt banna þeim að hafa önnur launuð störf á hendi, en dómaraembættið. Eg álit þetta atriði svo mikilsvert, að eg er ósamþykkur niðurlagsákvæðinu til bráðabirgða, að greinin skuli ekki taka til þeirra er nú skipa landsyfirréttinn. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði, að með þessu fyrirkomutagi á efri deild yrði kjördæmunum fækkað um 8. Þetta er misskilningur, því þótt fækki 8 þingmönnum, fækkar ekki nema 4 kjördæmum. Vil eg vekja athygli á því, að kjördæmaskiftingin er mjög óréttlát eina og hún er, og þyrfti að gerbreyta henni: Ímynda eg mér að það mætti fækka kjördæmunum nokkuð eðlilega með því að hækka önnur að fólksfjölda. T. d. mætti leggja Akureyri, Ísafjörð og Seyðisfjörð til þeirra kjördæma, sem þau hafa verið hluti af áður. Háttv. sami þingm. fann það að fyrirkomulaginu á rýmkuðu kosningarréttarina, að hún tæki of langan tíma. Ojæja, er þá nokkuð í hafi þó það dragist? Mér fyrir mitt leyti finst það skaði ekkert, þótt kvenfólkið fái kosningarréttinn smámsaman. Biðin getur í lengsta lagi orðið 71/2 ár. Ef maður lítur til þess, hvað það tekur konur í öðrum löndum langan tíma að fá kosningarrétt, þá mega þær vera okkur þakklátar, og það því fremur, sem þær hafa ekkert gert til að öðlast þennan rétt. Eg hefi veitt því eftirtekt, að í dag, þegar verið er að ræða þetta áhugamál(?) kvenfólksins, þá er þetta fyrsti dagurinn á þinginu, sem ekkert pils sést hér. Þetta er þá sá mikli áhugi, sem þessi kynflokkur hefir á þessu málefni. Yfirleitt hefi eg ekki orðið var við hluttekningu kvenfólks í þingmálum, nema þegar hefir verið von á skömmum eða einhverju hneyksli, þá verður ekki þverfótað hér út úr þingsölnum fyrir pilsa- gangi. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði, að þessi bið hefði ákaflega mikið að þýða, fólkið gæti dáið hrönnum saman meðan það væri að bíða eftir að fá kosningarréttinn. En eg hygg, að það yrði ósköp lítil procenttala, sem dæi á þessum árum; enda er biðin ekki 71/2 ár nema fyrir þá, sem lengst bíða. Honum var líka illa við að vera að veita rosknum mönnum kosningarrétt. Vildi hann færa alduratakmarkið niður, og hélt því fram, að allir væru fullþroska, er þeir væru orðnir 25 ára. En fyr í ræðu sinni um skipun efri deildar fanst honum það vera trygging, að aldurstakmarkið væri 35 ár. Er þetta ósamkvæmni. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) var ákaflega óánægður yfir greininni um þá menn, sem ekki heyra til neinu trúarbragðafélagi, sem löghelgað er í landinu. Þar hefir meiri hlutinn lagt til, að bætist við nýr málsliður þannig: »Nú er maður utan þjóðkirkjunnar, og geldur hann þá til háskóla Íslands eða einhvers styrktarsjóðs við þann skóla eftir því sem á verður kveðið, gjöld þau, er honum ella hefði borið að greiða til þjóðkirkjunnar, enda heyri hann ekki til öðrum trúarbragðaflokki, er viðurkendur sé í landinu«. Minni hlutinn ber nákvæmlega jafnmikið skyn á þetta og háttv. þm. V. Ísf. Nú sem stendur er það lög, að hver sem ekki heyrir til trúarbragðafélagi, sem viðurkent er í landinu, skuli greiða fé til þjóðkirkjunnar. Það hefir áður komið frumv. um að ráða bót á þessu ranglæti, en það var enginn vegur að koma því í gegn um þetta kirkjukæra þing. Held eg að það sé góð regla, af tvennu illu að velja ið skárra. Verða allir að játa, að það felst minna ranglæti í að láta menn greiða fé til háskólans en þjóðkirkjunnar, sem þeim ef til vill finst vera algerlega rangt að styrkja. Það er ið mesta óréttlæti, sem hægt er að hugsa sér. Þá hefir mikið verið talað um skiptingu Alþingis í tvær deildir, sem reynd ar væri réttara að kalla tvær málstofur eða tvö þing; því til þeirra á að verða kosið á gagnólíkum grundvelli. Hér er aðalþungamiðjan í frumvarpinu og aðalmismunurinn á skoðunum meiri og minni - hlutans. Minni hlutinn hefir ekki haft áræði til að taka skrefið fult, því gerði hann það, ætti hann að stinga upp á einu óskiptu þingi. En sú tilhögun mun ekki reynast happasæl. Byggi eg það álit á þeirri skoðun, sem reynslan hefir staðfest að - svo að eg taki mér í munn opt notuð orð - þjóðin er næm fyrir að sveigjast eftir hverjum goluþyt. Þetta á sér stað hjá öllum þjóðum og er nokkuð eðlilegt, og ekki má síður búast við því eftir að kjósendatölunni er fjölgað. En þetta getur gert ið mesta tjón, því eitt þing, sem kosið hefir velrið vegna skyndilegs þyts, sem hlaupið hefir yfir landið, getur gert svo mikinn skaða, að eigi sé hægt að bæta úr honum á mörgum næstu þingum ef til vill seint eða aldrei. Þess vegna hafa flest öll þroskuðustu löndin tvö þing. Flest frjálsustu löndin í heiminum hafa langtum ríkara afturhald en hér er. Get eg tilnefnt Bretland. Þar eru efrimálsstofumenn flestallir íhaldsmenn og allur meiri hluti þeirra er fæddur til þingsetunnar. Í Canada er efri málsstofan að vísu ekki arfgeng, en menn eru kvaddir til að sitja í henni ævilangt. Ef við lítum til lands við Eyrarsund, sem oft er vitnað til, þá er þar nokkur hluti hluti efri málsstofunnunnar kosinn af konungi ævilangt, en hinn af efnuðustu mönnum landsins. Hér í þessu frumv. er eigi til meira ætlast, en að kjósendurnir séu menn með dálítið meiri lífsreynslu; en þorri kjósenda. Er örðugt að fá mælikvarða í því efni, því hæpið er að binda kosningarréttinn við efni, og að binda hann við stétt hefir líka sína ágalla. Það eina, sem hægt er að miða við í þessu efni, er aldurinn, því að með aldrinum kemur lífareynslan. Að mína áliti væri réttast að tryggja miklu meira áhald í Ed., en hér er fram á farið; en láta hana situr að eina hafa frestandi neitunarvald um tiltekið árabil. Eitt skilyrðið fyrir aðhaldi í efri deild er, að til hennar kjósi eldri kjósendur. Annað er, að þingmenn hennar séu kosnir með hlutfallskosningum um land alt. Með því að tryggja íhalddsemi í Ed., er því varnað, að Nd. hlaupi á sig eftir augnabliks goluþyt án nægrar umhugsunar. - Menn hafa það á móti, að þá geti hún líka stundum kæft nýtileg framfaramál. En ef þær hreyfingar, sem bera þau fram, eiga sér nokkra fasta rót í þjóðinni, þá munu þær lifa meira en eitt ár, en lifi þær ekki í 4 ár, þá eiga þær lítinn eða engan rétt á sér. Mér blandast ekki hugur um, hvort betra muni, að rasa fyrir ráð fram sakir of lítillar íhaldasemi í þinginu, eða hitt, að láta framkvæmdir góðs máls bíða um fárra ára bil. Mér finst ekki geta leikið neinn vafi á, að betra muni að draga málið, en hlaupa svo á sig, að ilt eða ef til vill ómögulegt sé að lagfæra það aftur. Eg álít þetta atriði, þetta fyrirkomulag efri deildar, svo mikils vert, að verði það felt hér, þá greiði eg hiklaust atkvæði á móti öllu frumvarpinu. Það var víst háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sem kom með þá tillögu, að kjósa alla óbundnum kosningum, en láta svo 6 þá elztu fara til efri deildar, en kjósa hina 8 úr sameinuðu þingi! Kjósendur hans fyrir vestan hafa fundið upp þetta nýja þjóðráð ! En eg er hræddur um, að þeir hafi hér ekki fundið upp púðrið. Þeir hafa ekki skilið, að íhaldstryggingin felst í aldri kjósenda en ekki þeirra kosnu. Ef sami meiri hlutinn kýs alla þingm., þá er engin trygging fyrir að þeir elztu geti ekki verið eins lélegir eða lakari en þeir yngstu. Það er ólíkt meiri trygging í jafnvel kornungum manni kosnum af íhaldssömum kjósendum, heldur en í afgömlum manni kosnum af ráðlausum ungum mönnum. Það er ein mótbáran, sem alt af klingir í eyrum manna nú, að með því að samþykkja að kjósa alla efri deild með hlutfallskosningum, mundi efri deild verða samansett af tómum Reykjavíkur þingmönnum. Þetta er í mesta máta undarleg mótbára. Lítið þið í kringum ykkur hér í deildinni; hér sitja nú 10 þingm. úr Reykjavík (af 26 alls í deildinni)! Eg get ekki séð neina sennilega ástæðu til að halda, að þeir yrðu hlutfallalega svo margir, því síður fleiri, ef kosnir eru með hlutfallskosningum um land alt. Tryggingin fyrir, að hæfir menn komist á þing, er einmitt miklu minni í smákjördæmunum. Þar komast miklu fremur að persónuleg áhrif og hreppapólitík, Tryggingin er meiri fyrir að fá hæfa menn, ef landið alt er eitt kjördæmi og kosið er með hlutfallskosningum. En ef fleiri hæfir menn eru tiltölulega í Reykjavík, heldur en annarstaðar á landinu, þá get eg ekki séð, hvað mælir á móti því að kjósa þá til Ed. Hin deildin á að gæta hagsmuna einstakra kjördæma. Loks má minna á það, að af þeim Reykvíkingum, sem á þingi sitja í báðum deildum, er ekki einn einasti fæddur eða uppalinn í Reykjavík. Og flestir eða allir munu þeir nákunnugir í þeim kjördæmum, sem hafa kosið þá., og um þau mun þeim annast. Reykvíkingar eru þeir nefndir af því að þeir hafa átt hér heima fleiri eða færri ár, en eru flestir bændasynir, og allir fæddir og upp aldir til sveita. En Reykjavíkur, mönnum mundi nú að líkindum einmitt fækka, en ekki fjölga, á þingi, ef kosið væri með hlutfallskosningum. Fjölgun þeirra er ekki annað en grýla, sem búin er til, til þess að hræða kjósendur. Það er eitt, sem eg mundi vel geta felt mig við, að það væri gert að skilyrði fyrir kosningu til efri deildar, að hafa setið á þingi áður sem þjóðkjörinn þingmaður. Þá væri miklu fremur trygt, að ekki kæmust að nema reyndir og nýtir þingmenn. Eg væri til dæmis alveg viss um, að þá mundi Sigurður Stefánsson, Guðjón Guðlaugsson, Pétur Jónsson og fleiri mætir menn, sem nú sitja hér á þingi, vera taldir alveg sjálfsagðir að vera kosnir til efri deildar. En hitt væri lítill skaði, þótt örfáir þingmenn, sem hér hafa setið að eina öðrum til athlægis og sjálfum sér og landinu inu til vanvirðu, en einskis gagns, ættu lítið erindi til að bjóða sig fram við hlutfallskosningar um land alt.



Það verða sennilega flestir sammála um það, að æskilegt væri, að koma fram stjórnarskrárbreytingu, sem væri til verulegra bóta og allir gætu orðið sammála um. En eftir því, sem fram er komið við umræðurnar hér í dag, þá sýnast líkindin til þess ekki mikil, sízt að allir verði sammála. Eg skal játa fyrir mitt leyti, að eg er ekki að öllu leyti ánægður með tillögur, hvorki meiri eða minni hlutans. Þó er eg af þessu öllu saman óánægðastur með skipun efri deildar eins og hún á að vera samkvæmt tillögum meiri hlutans. Það hefir verið tekið fram af síðasta ræðumanni og fleirum, að þetta, hvernig deildin sé skipuð eða hvernig kjósa eigi til hennar, eigi að miða að því að skapa æskilega íhaldsstefnu í þinginu. Eg er á sama máli og meiri hlutinn um að hæfilegt íhald væri æskilegt í efri deild, en mér er ekki skiljanlegt, að þetta geti á nokkurn hátt stuðlað að því, að þetta íhald skapist eða að það komi yfir höfuð nokkuð að gagni, að efri deild sé kosin með svofeldu móti. En það virðist vera orðið svo rótgróið í huga háttv. þingmanna sumra að þetta sé leiðin, að það er beinlinis orðið þeim trúaratriði. En eg verð að segja, að þetta er kenning, sem ekki hittir markið, og sem ekki byggist á neinni staðreynd. Ef kosningum væri hagað eftir því sem háttv. meiri hluti leggur til, þá eru eins miklar líkur til að ungir, óþroskaðir angurgapar næðu kosningu, eins og gamlir íhaldssamir menn. Að öllum líkindum yrðu kosnir menn af báðum þessum gegnólíku stefnum; en hvorir yrðu fleiri í deildinni, það myndi velta á ýmsu, og vera að eins undir hepninni og dugnaði þessara manna komið. Auk þess mundi megnið af þeim, sem í deildinni ættu sæti, vera Reykvíkingar, sumt gamlir og lítt nýtir uppgjafa embættismenn, en líka ungir, framgjarnir menn, sem þættust vera færir í flestan sjó, en samt lítt þarfir þjóðinni í mörgu. Háttv. 1. þingm. S.- Múl. (J. Ól.) benti á, að nú ættu 10 Reykvíkingar sæti hér í deildinni. Þetta er rétt; en Reykvíkingar mundu verða komir eftir sem áður í ýmsum kjördæmum, og stuðlar þetta alt að fjölgun Reykvíkinga á þingi. Breytingin yrði þá einkum sú, að þeir Reykvíkingar, sem byðu sig fram og kæmust ekki að við óhlutbundnu kosningarnar, yrðu settir á listann við hlutbundnu kosningarnar og kosnir við þær. Með öðrum orðum, þeir óálitlegustu kæmust að, úrkastinu yrði dembt upp í efri deild. Eg get sem sagt ekki séð, að sennilegt sé að æskilegt íhald myndist, þótt kosningunni til efri deildar yrði hagað á þennan hátt, sem lagt er til í tillögum meiri hlutans. Hins vegar tel eg vel fara á því, að skipun efri deildar væri þann veg fyrir komið, að þar kæmi fram festa og skynsamlegt íhald í löggjafarstarfinu. Það var víst háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.), sem gat þess, að kjósendur sínir fyrir vestan hefðu viljað hafa 6 menn koma hlutfallskosningurn til Ed. og síðan velja 8 þá elztu úr sameinuðu þingi. Ekki get eg heldur felt mig við það. Miklu betra fyndist mér að láta t. d. kjósa 6 menn hlutfallakosningu; síðan láta þá fjóra eiga sæti í Ed., er lengst hefðu átt sæti á Alþingi og loks kjósa þá 4, sem þá voru eftir, úr sameinuðu þingi. Með þessu fyrirkomulagi væri miklu líklegra að ekaplegt íhald hjá Ed. myndaðist, heldur en ef að tillögur meiri hlutana yrðu samþyktar. Eg vil líka benda á, að ef samþykt yrði hér að kjósa alla Ed. hlutbundnum kosningum, þá myndi það vekja megna óánægju um alt land. Almenningur mundi ekki vera neitt þakklátur þinginu fyrir að leggja 40 þús. kr. skatt á þjóðina með aukaþingshaldi,ef slík stjórnarskrár ómynd yrði samþykt. Eg skal ekki fjölyrða um einstök atriði í frumvarpinu. En þess vil eg geta, að eg er á móti því, eina og fyr, að veita konum kosningarrétt. Eg álít að ekkert kalli að með það og að því síður sé ástæða til þess, sem áhugi kvenna fyrir að fá þennan rétt virðist ekki vera ýkja mikill. Þó get eg eftir atvikum felt mig við tillögur meiri hluta nefndarinnar, að því er snertir fyrirkomulagið á útfærslu kosningarréttarins. Þá er eg ósamdóma breyt.till. við 20. gr. frv., þar sem ákveðið er, að maður, sem sé utan þjóðkirkjunnar skuli gjalda til styrktarsjóðs háskólans. Eg álít að ekki sé nein réttarbót í þessu fólgin. Ef vel hefði verið athugað málið, þá var auðsjáanlegt að nær lá að láta greiða gjaldið til einhverrar guðsþakkastofnunar t. d. til Heilsuhælisins. Það mundi betur samrýmast tilfinningum manna, ef annars er um það að ræða að lögleiða slíkt gjald, að því er þá menn snertir, sem ekki eru í neinu kirkjufélagi. 2. Breytingartillögu við breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar í í stjórnarakrármálinu. Frá minni hluta nefndarinnar (507). Þessar tillögur voru of seint fram komnar, en voru leyfðar af ráðherra og deild. Eftir all-langar umræður var frumvarpið tekið út af dagskrá. Útbýtt var á fundinum, auk þess sem áður var getið : I. Nd: skjölum: 1. Frv. til laga um friðun æðarfugla. Eftir 2. umr. í Nd. (499). 2. Breytingartillögu við frumv. til fjárlaga fyrir árin 1914 og 1915 (502). 3. Frv. til laga um að landsjóður leggi Landsbankanum til 100 þús. krónur á ári í 20 ár. Eftir 2. umr. í Nd. (496). II. Frá Ed. Í. Breytingartillögu við frumv. til laga um breyting á lögum um vörutoll 22. Okt. 1912. Frá nefndinni (497). 2. Breytingartillögu Við sama frá Hákoni Kristóferssyni (501). 3. Breytingartiliögu við frumv. til laga um forðagæzlu. Frá Sig. Eggerz (500). 4. Frv. til viðaukalaga við lög nr. 24, 9. Júlí 1909, um samþyktir um kornforðabúr til skepnufóðurs. Eftir 3. umr. Nd. (498). Forseti brýndi fyrir mönnum að skila breytingartillögum við fjárlagafrumvarpið fyrir kl. 5 síðd. næsta dag. Fundi slitið. Útbýtt var á fundinum : 1. Breytingartillögum Við breytingartillögur á þgskj. 463. Frá meiri hl. stjórnarskrárnefndarinnar (504). 41. fundur. Föstudag 22. Ágúst 1913, kl. 12 á hád. Dagskrá: 1 Frv. til stjórnskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá um in sérstaklegu málefni Íslands 5. Jan. 1874 og stjórnarskipunarlögum 3. Okt. 1903  (36, n. 46:1, 504, 507)  ; framh. 2. umr. 2. Frv til laga um að landssjóður leggi Landsbankanum til 100 þús. krónur á ári í næstu 20 ár (496); 3. umr. 3. Frv. til laga um friðun æðarfugla (499); 3. umr. 4. Frv. til laga um Sauðfjárbaðanir (441); 1. umr. Allir á fundi. Fundargerð síðasta fundar samþykt og undirskrifuð. Forseti skýrði frá, að með bréfi dags. 21. Ágúst hefði forseti Ed. endursent sér: 1. Frv . til laga um breyting á lögum um Vörutoll, 22. Okt. 1912 (512). 2. frv. til fjáraukulaga fyrir árin 1912 og 1013 (510). 3. Frv. til laga um umboð þjóðjarða (511), ásamt tilmælum um, að þau yrðu lögð fyrir Nd. að nýju. Ennfremur skýrði forseti frá, að borist hefði frú Ed.: Frv. til laga um forðagæslu (514), með tilnorlum um að það yrði lagt fyrir Nd. Útbýtt var í deildinni: 1. Frv. til laga um umboð þjóðjarða. Eftir 3. umr. í Ed. (511). 2. Frv. til fjáraukalaga fyrir árin 1912 og 1913. Eftir 3. umr. í Ed. (510). 3. Frv. til laga um forðagæzlu. Eftir 3. umr. í Ed. (514). 4. Breytinga og viðauka-tillögum við frv. til fjárlaga fyrir árin 1914 og 1915 á þingskjölunum 506 og 508. 5. Frv. til fjárlaga fyrir árin 1914 og 1915. Eftir 2. umr. í Nd. (503) og hafði inu síðasttalda verið útbýtt áður (i gærkvöldi). Útbýtt var frá Ed.: Nefndaráliti um frumvarp til laga um gjafasjóð Jóns Sigurðssonar handa fátækum í Eyjafirði. Þá var gengið til dagskrár og tekið fyrir: FRUMVARP til stjórnarskipunarlaga o. s. frv. (36, n. 463, 504; 507); framh. 2. umr.