Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) : Hæstv. forseti. Ég hef á þskj. 507 leyft mér að bera fram fyrirspurn til fjmrh. um sölu hlutabréfa í Gutenberg hf. sem áður var Ríkisprentsmiðjan Gutenberg. Þessi prentsmiðja heyrir að vísu undir iðnrn. en í fjárlögum er fjmrh. fengin heimild til þess að selja þessi bréf eins og ákvæði eru um í lögunum um Gutenberg hf., þar er kveðið á um að heimild Alþingis þurfi til að hlutabréfum þessum sé ráðstafað til sölu. Hins vegar bar það við þegar fjárlög voru hér afgreidd að ekki var af hálfu fjvn. eða ríkisstjórnarinnar gerð nein grein fyrir því með hvaða hætti ætlunin væri að nýta þessa heimild. Ég tel eðlilegt að Alþingi fái vitneskju um það með hvaða hætti ætlunin er að fara með þá heimild sem fjmrh. er fengin með lið 4.48 í 6. gr. fjárlaga. Ég vil taka það fram að ég er ekki að spyrjast fyrir um þetta vegna þess að ég sé andvígur þessum áformum heldur þvert á móti. Ég tel engu að síður eðlilegt að Alþingi fái vitneskju um það hvernig ætlunin er að standa að þessu máli. Það er að vísu tilviljun að þessi fyrirspurn skuli koma hér upp í kjölfar viðureignar hæstv. fjmrh. við Ríkisendurskoðun en kannski væri einmitt í ljósi þeirra atburða ástæða til að það lægi skýrt fyrir með hvaða hætti ætlunin er að standa að þessu máli.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að bera fram þessa fyrirspurn. Ég veit að hann er mikill áhugamaður um sölu ríkisfyrirtækja gagnstætt því sem ýmsir aðrir þingmenn Sjálfstfl. virðast vera, aðaláhugamenn um það að ríkið eigi áfram fyrirtæki, helst í útgerð og helst á sem flestum sviðum. En það er gleðilegt að innan Sjálfstfl. eru enn áhugamenn um sölu ríkisfyrirtækja og eru þeir velkomnir í hóp okkar hinna sem eru nú að reyna að vinna að því verkefni við litlar undirtektir. Svarið við þessari fyrirspurn er hins vegar skýrt. Það hafa engar ákvarðanir verið teknar um það hvernig þessi heimild verði nýtt. Það hafa ekki farið fram viðræður milli fjmrh. og iðnrh. um þetta mál. Að sjálfsögðu verður farið með málið, ef til kemur að þessi heimild verði nýtt, að lögum. Það voru sett lög um prentsmiðjuna Gutenberg fyrir ekki löngu síðan og þeim lögum verður að sjálfsögðu fylgt. Ég get í sjálfu sér ekki sagt neitt mikið meira um málið. Málið hefur ekki komið til neinnar sérstakrar umfjöllunar milli fjmrn. og iðnrn. Það hafa engar ákvarðanir verið teknar um það hvort eða hvernig þessi heimild verður nýtt, hvort það verður í tíð núverandi þings eða hins næsta. En að sjálfsögðu verður Alþingi látið fylgjast með því máli.

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) : Virðulegi forseti. Ég þakka fjmrh. fyrir þessi svör þótt þau séu nú óttalega rýr. Reyndar vekur furðu að þessi heimild skuli sett í fjárlög án þess að menn viti hvað þeir ætli sér að gera við hana eða hafi eitthvert ákveðið markmið með því. Ég hef grun um að það sé e.t.v. að undirlagi iðnrn. sem þessi heimild er komin í fjárlögin, enda heyrir þessi prentsmiðja undir það ráðuneyti. En mér kemur mjög á óvart ef menn hafa bara sett þetta þarna inn svona upp á grín án þess að hafa nein ákveðin áform eða markmið í huga varðandi þetta. Það ber þá nýrra við í stjórnarháttum hv. núv. valdhafa, a.m.k. að þeirra eigin dómi, ef þeir vita ekkert hvað þeir eru að vilja með því að óska eftir heimildum í takt við þessa hér. Hins vegar er það alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að sá sem hér stendur er áhugamaður um sölu ríkisfyrirtækja og hlutabréfa sem ríkissjóður á í margvíslegum atvinnurekstri. Það er hins vegar ekki sama hvernig að því er staðið. Það mál sem hann drap hér á í upphafi síns máls og ég sömuleiðis er hins vegar þess eðlis að það verður rætt hér sérstaklega vænti ég og því fyrr því betra, en ástæðulaust að fara um það fleiri orðum á þessu stigi. Ég vil einungis ítreka það að ég er hlynntur því að þessi heimild sem hér er fengin verði nýtt með skynsamlegum hætti, en mér kemur á óvart ef ríkisstjórnin hefur ekki getað komið sér saman um það af hverju hún var að óska eftir þessari heimild og hvernig hún ætlar sér að hagnýta hana.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég bið nú hv. þm. að misskilja ekki orð mín. Það er afstaða sem fjmrh. og iðnrh. hafa oft rætt um að ekki er eðlilegt að ríkið sé umfangsmikill rekstraraðili í samkeppnisgreinum þar sem fjölmörg fyrirtæki, einkafyrirtæki, hlutafélög og önnur eru starfandi. Í okkar landi eru öflug fyrirtæki í prentiðnaði sem m.a. eru orðin útflutningsfyrirtæki í þeirri grein þannig að það er eðlilegt og sjálfsagt að það sé tekið til skoðunar og leitað heimilda um það að breyta rekstrarformum ríkisfyrirtækja sem starfa í samkeppni við fjölmörg önnur fyrirtæki í sömu atvinnugrein. Það má ekki misskilja orð mín sem ég sagði hér áðan að ekki hefðu farið fram sérstakar viðræður milli mín og iðnrh. um nýtingu þessarar heimildar á þann veg að við hefðum ekki rætt málið sem slíkt. Hins vegar er eingöngu liðinn rúmur mánuður af þessu ári og málið ekki talið það brýnt að í það sé gengið strax á fyrstu vikum ársins, en að sjálfsögðu verður það tekið til skoðunar og nánari umfjöllunar á árinu. En eins og ég gat um áðan hefur ekki verið tekin ákvörðun um það hvort það verður gert í tíð yfirstandandi þings, þ.e. fyrir kosningar eða hvort það verður látið bíða nýrrar ríkisstjórnar, nú eða þá þessarar ríkisstjórnar ef hún þá situr eftir kosningar, að taka ákvörðun um það. Ég vona að þetta sé alveg skýrt. Málið hefur verið rætt með almennum hætti en það hafa ekki farið fram sérstakar umræður um tímasetningu þess að nýta þá heimild sem þarna kom inn í fjárlögin á því ári sem nú er nýhafið.

Fyrirspyrjandi (Málmfríður Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Í okkar tiltölulega vel upplýsta velferðarþjóðfélagi er þó nokkur hópur fólks sem telja má að séu síbrotamenn. Fáir í þessum hópi hafa þó framið alvarlega glæpi. Þó eru þar innan um nokkrir einstaklingar sem eru samfélaginu hættulegir. Kynferðisafbrot eru óhugnanlega tíð hér í okkar samfélagi miðað við hversu fámennt það er. Þó hafa kannanir leitt í ljós að aðeins sárafá þessara afbrota koma fram í dagsljósið. Kynferðisafbrot eru ofbeldisverk, ein grófasta tegund ofbeldis. Þetta ofbeldi er þeim mun svívirðilegra sem það bitnar eingöngu á þeim sem minna mega sín, konum og börnum. Þessi afbrot hafa vakið almennan viðbjóð og reiði, einkum þau sem framin eru gegn börnum. Því hlýtur það að vekja ugg og kvíða allra að þeim mönnum sem hafa framið hvað alvarlegust brot gegn börnum skuli hleypt óhindrað út í þjóðfélagið þegar er þeir hafa afplánað dóm, sem oftast er þó undarlega vægur, hversu oft sem þeir hafa brotið af sér. Ráðaleysi þjóðfélagsins virðist algert gagnvart þessum mönnum. Séu þeir geðsjúkir er enginn staður til þar sem hægt er að vista þá og forða samfélaginu frá tilhneigingum þeirra. Séu þeir sakhæfir afplána þeir dóm ákveðinn tíma, síðan er þeim sleppt út í samfélagið þar sem þeir brjóta af sér enn á ný. Þess er nú skammt að bíða að látnir verði lausir úr fangelsi tveir menn sem hafa framið alvarleg ofbeldis - og kynferðisafbrot. Hefur fangelsisvistin bætt þá og leitt þá frá villu þeirra fyrri vegar? Hefur fangelsi reynst þeim betrunarhús? Verða foreldrar að búa við sífelldan ótta og kvíða vegna barna sinna? Eiga börnin að búa við það að geta átt von á árás af völdum slíkra manna? Því leyfi ég mér að beina fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. á þskj. 554: ,,Eru síbrotamenn og þeir sem gerst hafa sekir um sérlega alvarleg afbrot undir sérstöku eftirliti stjórnvalda þegar þeir hafa afplánað dóm? Ef svo er, hvernig er slíku eftirliti háttað og er þörfin á eftirliti byggð á mati sérfræðinga á því hverjar líkur séu til þess að afbrotamaður brjóti ekki af sér á ný? Ef svo er ekki, eru þá einhver áform um að taka upp slíkt eftirlit byggt á sérfræðilegu mati?``

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Hv. 7. þm. Norðurl. e. beinir til mín þremur fyrirspurnum um eftirlit með síbrotamönnum. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Eru síbrotamenn og þeir sem gerst hafa sekir um sérlega alvarleg afbrot undir sérstöku eftirliti stjórnvalda þegar þeir hafa afplánð dóm?`` Þegar fanga er veitt reynslulausn eða dómþola er veitt náðun af refsingu er það almennt gert með þeim skilyrðum að viðkomandi fremji ekki refsivert brot á skilorðstíma og sæti umsjón og eftirliti Fangelsismálastofnunar. Þeir fangar sem afplána refsingu sína að fullu eru aldrei undir eftirliti eftir að afplánun lýkur, enda engin heimild til slíks að lögum. Í öðru lagi er spurt: ,,Ef svo er, hvernig er slíku eftirliti háttað og er þörfin á eftirliti byggð á mati sérfræðinga á því hverjar líkur séu til þess að afbrotamaður brjóti ekki af sér á ný?`` Eftirlit er almennt með þeim hætti að eftir losun úr fangelsi er viðkomandi boðaður á skrifstofu Fangelsismálastofnunar þar sem honum er kynnt innihald eftirlits o.fl. Þeim sem eru undir eftirliti er síðan gert skylt að hafa samband við Fangelsismálastofnun a.m.k. einu sinni í mánuði og oftar ef ástæða þykir til og einnig ber þeim að tilkynna breytingar á dvalarstað og vinnu. Ef þessu er ekki sinnt hefur Fangelsismálastofnun frumkvæði að því að setja sig í samband við viðkomandi og kanna hvers vegna tilkynningarskyldu hefur ekki verið sinnt. Auk þessa fylgist Fangelsismálastofnun með því hvort þeir sem eru undir eftirliti gisti fangageymslur lögreglu eða eru grunaðir um að hafa framið afbrot. Þá hefur Fangelsismálastofnun samstarf við félagsmálastofnanir og fleiri aðila varðandi málefni einstakra skjólstæðinga sinna. Þetta sem hér hefur verið lýst eru almennar reglur en að sjálfsögðu er það háð mati starfsmanna Fangelsismálastofnunar í hverju tilviki hvernig eftirliti gagnvart einstökum mönnum er háttað. Ef vitað er eða ástæða er til að óttast að þeir sem eru undir eftirliti lifi ekki reglusömu líferni hefur stofnunin frumkvæði að því að setja sig í samband við viðkomandi og reynir með fyrirbyggjandi aðgerðum að koma í veg fyrir að þeir fremji refsiverðan verknað á ný. Í þessu sambandi get ég upplýst að undanfarin ár hafa um 67% þeirra sem veitt hefur verið reynslulausn staðist skilorð hennar og hlutfallið er mun hærra meðal þeirra sem veitt hefur verið skilorðsbundin náðun. Í þriðja lagi er spurt: Ef svo er ekki, eru þá einhver áform um að taka upp slíkt eftirlit byggt á sérfræðilegu mati? Hér að framan hef ég lýst því að flestir þeirra sem veitt er reynslulausn eða eru náðaðir eru háðir eftirliti. Ég hef einnig sagt að eftirliti sé ekki til að dreifa í þeim tilvikum þegar dómþoli afplánar refsingu sína að fullu. Í slíkum tilfellum er litið svo á að viðkomandi hafi gert að fullu upp sakir sínar við þjóðfélagið vegna afbrotsins eða afbrotanna. Eftirlit er hluti af refsivörslu þess opinbera og ef því væri beitt gagnvart dómþola sem afplánað hefur refsingu sína að fullu væri í reynd verið að beita viðkomandi strangari viðurlögum en refsidómur kveður á um.

Fyrirspyrjandi (Málmfríður Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svör hans en satt að segja sýndist mér nú að þarna væri umtalsverð brotalöm í dómskerfinu vegna þess að það er sama hversu alvarlegan glæp maður hefur framið, ef hann afplánar sinn dóm að fullu þá má ekki þyngja dóminn með því að hafa manninn undir eftirliti þó vitað sé að hann sé samfélaginu hættulegur. Þetta finnst mér mjög alvarlegt mál einkum með tilliti til þess að þeir menn, sem í rauninni eru undirrót þess að þessi spurning kemur fram, hafa sýnt sig að vera samfélaginu hættulegir. Þeir hafa afplánað sinn dóm og það er engin trygging fyrir því að þeir fremji ekki afbrot á ný þegar þeir koma út, en samt sem áður þykir ekki ástæða til að þyngja dóm þeirra með því að hafa þá undir eftirliti. Ég vil ekki una því að börn og foreldrar séu réttminni en einstaklingur sem brýtur gegn þeim og það hlýtur að vera ástæða til, í ljósi þess hve brot þessara manna eru alvarleg, að yfirvöld hafi eitthvert eftirlit eða hafi einhvern viðbúnað til að fylgjast með þeim, að fólk þurfi ekki að búa við ótta og kvíða vegna barna sinna af því að þessir menn ganga lausir í samfélaginu.

Fyrirspyrjandi (Rannveig Guðmundsdóttir) : Virðulegi forseti. Nú í janúar var birt yfirlit yfir þá ökumenn sem sviptir voru ökuleyfi fyrir of hraðan akstur í Reykjavík á liðnu ári. Kom þar fram fjöldi þeirra er sviptir voru, aldursskipting þeirra og hlutfall karla og kvenna. Fram kom að 208 ökumenn voru sviptir ökuleyfi, að helmingur þeirra var undir tvítugu og að af þessum 208 voru 16 konur. Þeir sem sviptir eru ökuréttindum vegna hraðaksturs hafa verið staðnir að því að aka meira en 50 km á klukkustund hraðar en lög leyfa á viðkomandi akbraut. Þær varnir sem algengast er að grípa til í íbúðahverfum til að afstýra hraðakstri eru svokallaðar hraðahindranir, þ.e. þrengingar eða upphækkanir á vegi, og svo að lögbinda hámarkshraða, t.d. 30 km hámarkshraða. Það er oft sterklega knúið á um slíkar aðgerðir af hálfu foreldra sem búa í barnmörgum hverfum en hins vegar getur það oft verið erfitt fyrir viðkomandi yfirvöld að átta sig á því hver nauðsyn sé á aðgerðum á viðkomandi svæði eða hvers eðlis þær skuli vera. Þess vegna er það athyglisvert að fram hefur komið að lögreglan hefur nú eignast radar sem settur er upp á ákveðnum stöðum og látinn ganga í langan tíma. Geymir hann allar upplýsingar í tölvutæku formi og má síðan vinna úr þeim gögnum og fá ítarlegar upplýsingar um umferðina á viðkomandi stað. Slíkt tæki hlýtur með tíð og tíma að auðvelda mjög matið á aðhaldsaðgerðum. En það er ekki nóg að auðveldara sé að leggja mat á t.d. að lögbinda verði í ákveðnum hverfum eða á ákveðnum götum 30 km hámarkshraða ef ekki er farið að tilmælum um aksturshraðann. Á síðustu árum hefur lögreglan verið mjög dugleg að radarmæla og við öll höfum orðið vör við það á ferð okkar og á það ekki síst við um götur við og umhverfis grunnskólana. En hversu mikil áhersla er lögð á að fylgjast með aksturshraða í íbúðahverfum? Þær spurningar sem ég hef borið fram í fyrirspurn minni til dómsmrh. eru: Hversu oft á síðasta ári mældi lögreglan ökuhraða um götur í íbúðahverfum þar sem 30 km hámarkshraði er í gildi: a. í Reykjavík, b. í nágrannabyggðum? Hver var meðalhraðinn úr þeim mælingum og hversu margir voru sviptir ökuréttindum vegna slíkra brota, hafi verið um það að ræða?

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Hv. 9. þm. Reykn. beinir til mín þremur fyrirspurnum á þskj. 519 og þar er óskað upplýsinga um ökuhraðamælingar lögreglu í Reykjavík og nærliggjandi byggðarlögum í íbúðahverfum þar sem 30 km hámarkshraði á klukkustund er leyfður. Í Kópavogi liggja ekki fyrir tölur um hversu oft lögreglan mælir ökuhraða. Hins vegar liggja fyrir tölur um kærur fyrir ökuhraðabrot. Á sl. ári var enginn ökumaður kærður fyrir of hraðan akstur á götum í Kópavogi þar sem 30 km hámarkshraði er í gildi, en það er aðeins á eftirtöldum götum: Holtagerði, Álfatúni og Kjarrhólma. Í Hafnarfirði er hámarkshraði alls staðar 50 km á klukkustund í íbúðahverfum. Í Garðabæ eru hins vegar nokkrar götur með 35 km hámarkshraða. Eftir beiðni voru gerðar sérhraðamælingar þar á árinu 1988 og gáfu þær eftirfarandi niðurstöður: Um er að ræða fjórar dagsetningar. Sú fyrsta 3. júní, þar var um að ræða 10 bifreiðar með meðalhraða 35 km um götuna Ásbúð, síðan 21. sept. 144 bifreiðar með meðalhraða 36 km um sömu götu, 23. sept. 69 bifreiðar með 39,9 km meðalhraða um götuna Smáraflöt og loks 29. sept. 56 bifreiðar með 35,3 km meðalhraða um götuna Ásbúð. Engar mælingar eru hins vegar til frá árinu 1990. Í Reykjavík mælir lögreglan reglulega ökuhraðann á starfssvæði sínu er nær einnig yfir Seltjarnarnes og Mosfellsbæ. Árið 1990 voru alls 5033 ökumenn kærðir fyrir of hraðan akstur og þar af 208 sviptir ökuleyfi hjá embættinu. Samsvarandi tölur fyrir 1989 voru 4322 og 173. Eftirliti með ökuhraða er hagað þannig að það fer jafnan fram þar sem þörfin er talin mest og sem jafnast í öllum hverfum án tillits til ökuhraða á hverjum stað. Hins vegar er ekki fyrir hendi skráning um þá staði sem mælt er á hverju sinni né heldur hversu lengi. En á sl. ári var fengið til notkunar tæki, svokallaður umferðarskynjari, eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, sem notaður er til þess að fylgjast með hraða ökutækja. Ekki er það gert til þess að kæra ökumenn fyrir hraðabrot heldur aðallega til þess að mæla raunverulegan ökuhraða. Tækinu hefur verið brugðið upp víðs vegar á Reykjavíkursvæðinu og það veitir glöggar upplýsingar um raunverulegan ökuhraða. Tækið gefur þannig mjög mikilsverða vísbendingu um það hvert lögreglan eigi að beina hraðaeftirlitinu. Þá hafa niðurstöður mælinganna verið sendar borgarverkfræðingi vegna þess að verklegar úrbætur geta vitaskuld aukið öryggi vegfarenda. Ég hef hér undir höndum eitt sýnishorn af umræddum mælingum. Það eru mælingar sem gerðar voru með umferðarskynjaranum á Laufásvegi mánudaginn 11. júní 1990. Þetta er allmikið verk, þessi mæling þennan eina dag, en svona aðeins til að gefa vísbendingu um niðurstöður af þessu verki þá eru hér á lokasíðu þessa verks svofelldar upplýsingar. Alls óku þarna um á þessum tíma 231 tæki á um eða undir 30 km meðalhraða, það voru 11,42%. Jafnframt óku þarna um 844 ökutæki á um eða undir 40 km meðalhraða á klukkustund eða 41,74%. Þarna óku hins vegar um 1628 ökutæki á um eða undir 50 km meðalhraða, sem sagt 80,51% á löglegum hraða. Þarna óku um 1968 ökutæki á um eða undir 60 km hraða eða 97,33% og 54 ökutæki óku þarna um á yfir 60 km hraða eða 0,67%.

Fyrirspyrjandi (Rannveig Guðmundsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir greinargóð svör en eins og fram kom í svari hans þá er ekki mikið um að skráðar séu mælingar í þeim götum sem fyrirspurnin beinist að. Er það miður og telur fyrirspyrjandi að það sé full ástæða til að hafa meira eftirlit með og skrá nánar mælingar í þessum götum vegna þess að kærur gefa ekki á neinn hátt sömu mynd og annað eftirlit. Hins vegar tek ég undir það og þær tölur sem dómsmrh. kynnti hér um skráningu þess tækis sem um var rætt, það gefur mjög góðar væntingar í framtíðinni um að hafa eftirlit með þessum þáttum og ákveða hvar þurfi að vera með alvarlegar mælingar og alvarlegt eftirlit. Ég þakka fyrir svarið.

Frsm. allshn. (Guðni Ágústsson) : Hæstv. forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um reiðvegaáætlun og skilað frá sér svohljóðandi nál.: ,,Nefndin hefur fjallað um þáltill. Umsagnir bárust frá Skipulagi ríkisins, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Náttúruverndarráði, Vegagerð ríkisins, Fjárlaga- og hagsýslustofnun og Ferðaþjónustu bænda. Í greinargerð með tillögu þessari kemur fram að hún er flutt samhliða tveimur frumvörpum til laga sem nú eru til meðferðar í nefndum þingsins, 114. og 115. máli. Fjalla þau um breytingu á vegalögum og fjáröflun til vegagerðar. Allsherjarnefnd telur ekki ástæðu til þess að tengja tillögu þessa við þau frumvörp enda þótt þau fjalli um náskyld atriði. Nefndin telur vert að kanna ástand reiðvega hérlendis og að gerð verði áætlun um uppbyggingu reiðvega. Það verður síðan samgönguráðherra, eða þingmanna, að meta hvort rétt sé að flytja lagafrumvörp sem kveða á um framkvæmd slíkrar áætlunar. Því er tillögugreininni breytt í þá veru að felld eru úr henni þau atriði sem nefndinni ber að fara eftir þar sem ekki er ætlast til þess að reiðvegaáætlun greini frá framkvæmdum í smáatriðum, og eins er fellt úr tillögugreininni að áætlunin skuli gerð til fjögurra ára í senn. Hins vegar leggur nefndin ríka áherslu á að í nefndinni, sem samgönguráðherra skipar, sitji fulltrúar hestamanna og sveitarstjórnarmanna og fullt samráð verði haft við samtök þeirra. Nefndin leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Kristinn Pétursson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.`` Undir þetta nál. skrifa Guðni Ágústsson, Jón Kristjánsson, Karl Steinar Guðnason, Guðrún Helgadóttir, Ingi Björn Albertsson, með fyrirvara, og Eggert Haukdal. Breytingartillagan hljóðar svo: ,,Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að skipa nefnd með þátttöku samtaka hestamanna og sveitarfélaga til þess að kanna ástand reiðvega og gera reiðvegaáætlun.``

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að færa nefndinni þakkir fyrir að hafa afgreitt þetta mál með þeim jákvæða hætti sem hér liggur fyrir. Ég veit að nefndarmenn hafa gert sér grein fyrir því hversu mikið öryggismál þetta er sérstaklega á hinum þéttbýlli svæðum landsins.

Frsm. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Nál. félmn. er á þskj. 587 svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna sem felur í sér að ríkisstjórninni verði falið að undirbúa að komið verði á fót í kjördæmum landsins á næstu fjórum árum skrifstofum heilbrigðismála sem sinni m.a. verkefnum fyrir héraðslækna, heilbrigðismálaráð og Tryggingastofnun, svo og fjárhagslegri og faglegri áætlanagerð og eftirliti með heilbrigðisþjónustu á svæðinu. Nefndin fékk umsagnir um tillöguna frá eftirtöldum aðilum: Félagi íslenskra sjúkraþjálfa, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, landlæknisembættinu, Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, Vestfjarðadeild Hjúkrunarfélags Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum, héraðslækni Norðurlands eystra, Heilbrigðisfulltrúafélagi Íslands, Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, Læknafélagi Íslands, Félagi forstöðumanna sjúkrahúsa á Íslandi, Ljósmæðrafélagi Íslands, héraðslækni Vesturlands, Hjúkrunarfélagi Íslands, Félagi háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga, Matvæla- og næringarfræðingafélagi Íslands, Félagi þroskaþjálfa, héraðslækni Austurlands, stjórn Austurlandsdeildar Hjúkrunarfélags Íslands, Lyfjafræðingafélagi Íslands, Meinatæknafélagi Íslands, Iðjuþjálfafélagi Íslands, Fjárlaga- og hagsýslustofnun, Sjúkraliðafélagi Íslands, héraðslækni Norðurlands vestra, Röntgentæknafélagi Íslands, Fjórðungssambandi Norðurlands, héraðslækni Reykjaneshéraðs og borgarlækni. Í umsögnunum kemur fram yfirgnæfandi stuðningur við tillöguna. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt.`` Birgir Ísl. Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þetta er gert á Alþingi 31. jan. og undir þetta rita allir nefndarmenn í félmn. nema sá sem fjarstaddur var afgreiðslu málsins.

Flm. (Ingi Björn Albertsson) : Hæstv. forseti. Á þskj. 358 leyfi ég mér að leggja fram till. til þál. um afnám einkasölu ríkisins á tóbaksvörum. Flm. ásamt mér er hv. þm. Friðrik Sophusson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela fjmrh. að undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. til laga um afnám einkasölu ríkisins á tóbaksvörum og aðrar nauðsynlegar lagabreytingar í því sambandi. Frv. heimilar frjálsan innflutning og dreifingu á tóbaksvörum án þess að dregið sé úr þeim tekjum sem ríkissjóður hefur nú af sölu tóbaksvara.`` Með tillögu þessari er lagt til að innflutningur og heildsala á tóbaki verði gefin frjáls og jafnframt verði gjaldtaka ríkisins af tóbaksvörum einfölduð þannig að tekið verði upp eitt gjald, tóbaksgjald, er lagt sé á tóbaksvörur í stað þeirra gjalda og skatta sem leggjast nú á þessar vörur. Eðlilegra er fyrir ríkið og mun einfaldara miðað við núverandi aðstæður að afla þeirra tekna af tóbaksvörum, sem taldar eru æskilegar á hverjum tíma, með beinni skattlagningu á innflutning þess og framleiðslu í stað þess að ná tekjum þessum inn með einkasölu. Það er óviðeigandi í ljósi þess hve skaðsemi tóbaksneyslu er talin ótvíræð að ríkið skuli stunda verslun með tóbak. Hæstv. forseti. Það hefði verið ánægjulegt að hafa hér viðstaddan hæstv. fjmrh. til þess að kalla eftir viðhorfum hans til þessara breytinga á einkasölu ríkisins með tóbak, sérstaklega í ljósi þess að ég hef heyrt að hann sé ekki fráhverfur þeim hugmyndum sem hér eru lagðar fyrir. Ég ætla ekki að fara í sögulega skýringu á hvernig einkasölu var komið á, en það hefur sennilega verið milli 1920 og 1930. Það má hins vegar geta þess að á árunum 1983 -- 1984 var lagt hér fram frv. til laga um svipað efni.  Sú breyting sem hér er gert ráð fyrir felur það í sér að ríkið mun ekki tapa tekjum. Öllu frekar má segja að ríkið muni hagnast á því að færa þetta út í einkageirann, þar sem þetta mál á vissulega heima. Fyrir því eru margvísleg rök. Í fyrsta lagi má nefna að ríkið sparar sér verulega í húsnæðiskostnaði. Það sparar sér verulega í fjármagnskostnaði. Það sparar sér verulega í dreifingarkostnaði. Það sparar sér verulega í starfsmannahaldi svo að eitthvað sé nefnt. Áhyggjur manna af því að þetta muni auka neyslu á tóbaki er náttúrlega út í hött. Hins vegar mundi þetta auka úrvalið á markaðnum en ekki neysluna, þar sem neyslan á tóbaki fer ekki eftir framboði og heldur ekki eftir verði. Hins vegar mundi verðið ekkert breytast og varan á engan hátt verða ódýrari. Hins vegar er það athyglisvert að ríkið skuli í dag vera að flytja inn vöru sem er seld í verslunum nánast eins og prins póló eða tyggjó eða hvað sem er. Þetta fæst í hvaða sjoppu og á hvaða götuhorni sem er og er selt sem almenn neysluvara. Í dag er ríkið að stunda þessa þjónustu nánast fyrir tvo umboðsaðila. Það eru þeir aðilar sem sitja að yfir 90% af tóbaksmarkaðnum og þætti nú einhverjum þægilegt að vera í þeirri stöðu að geta fengið ríkið til að annast um alla slíka hluti fyrir sig. Auðvitað á þessum umboðsaðilum, og ég hygg að þeir vilji það sjálfir, að vera frjálst að stýra sjálfir sínum innkaupum, sínum pöntunarstærðum og með því móti gera það sem þeir geta til þess að ná verði niður og ná sem hagstæðustum verðum og greiðslukjörum. Þeir eiga líka að stýra markaðssetningu og þeir eiga að stýra dreifingu. Þannig finnst mér, hæstv. forseti, að hér sé um mjög sjálfsagt og eðlilegt mál að ræða og er gott dæmi um atvinnurekstur sem ríkið á ekki að vera að vasast í og er betur komið í höndum einstaklinga. Það má geta þess að árið 1989 var nettóhagnaður af tóbakssölu í landinu 1 milljarður 840 millj. Hér er því um verulegar upphæðir að ræða. Hæstv. forseti. Ég hef flutt þetta mál hér áður og tel ekki ástæðu til að orðlengja neitt sérstaklega um það. Ég vil hins vegar af því að ég finn að hér í Sþ. er greinilegur stuðningur við málið, hér er full deild af áhugasömum þingmönnum sem greinilega ætla að taka til máls og styðja þetta mál, þá vil ég að afgreiðslu þess verði lokið sem fyrst og það komist til nefndar þar sem ég hef mikinn áhuga á því að fá þetta mál í gegn á þessu þingi. Að lokinni fyrri umr. legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Flm. (Jóhann Einvarðsson) : Hæstv. forseti. Á þskj. 513 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um að setja lýsingu á Reykjanesbraut milli Hafnarfjarðar og Njarðvíkur. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera kostnaðar - og framkvæmdaáætlun við að setja upp lýsingu við Reykjanesbraut milli Hafnarfjarðar og Njarðvíkur og leggja hana fyrir Alþingi eigi síðar en við næstu endurskoðun vegáætlunar.`` Með till. fylgir svohljóðandi grg.: ,,Till. þessi var áður lögð fram á 111. löggjafarþingi. Þá hafði verið lögð fram till. til þál. um tvöföldun Reykjanesbrautar, till. sem er alls góðs makleg og flm. er hlynntur sem lokatakmarki. Fyrir nokkrum árum stóð flm. að till. um að kanna hagnýtt gildi þeirra hugmynda sem uppi hafa verið um rafknúna járnbraut frá Reykjavík til Suðurnesja og austur fyrir fjall. Sú till. hlaut ekki afgreiðslu en slík könnun þyrfti að fara fram. Báðar þessar till., þ.e. tvöföldun Reykjanesbrautar og rafknúin járnbraut frá Reykjavík t.d. að Flugstöð Leifs Eiríkssonar, eiga því miður of langt í land, m.a. vegna mikils kostnaðar. Talið er að umferð um Reykjanesbraut sé farin að nálgast 10 þúsund bifreiðar á sólarhring sem segir ekki alla söguna því í raun eru aðeins tveir toppar, þ.e. umferðin er langmest árla morguns og síðan síðdegis á brottfarar - og komutíma flugvéla á Keflavíkurflugvelli, svo og við upphaf og lok vinnutíma á Keflavíkurflugvelli, en þar starfar mikill fjöldi Íslendinga hjá innlendum og erlendum aðilum. Slysatíðni á Reykjanesbraut er mikil og flest slys mjög alvarleg, enda hraði mikill og aðstæður ekki alltaf eins og best verður á kosið. Það er skoðun flm. að fullkomin lýsing við veginn sé fljótvirkasta og ódýrasta lausnin í sjónmáli til að draga úr slysatíðninni. Það hefur sýnt sig að þar sem lýsing hefur verið bætt á hættulegum umferðarslóðum hefur slysum fækkað. Unnt er að vinna þetta verk í áföngum. Samkvæmt upplýsingum, sem flm. hefur aflað sér, má ætla að kostnaður við þetta verk, þ.e. frá Hafnarfirði að Innri - Njarðvík sé 80 -- 90 millj. kr. Þegar hafa gatnamót við Grindavíkurveg og Voga verið lýst og er það til mikilla bóta.`` Til viðbótar þessu vil ég aðeins segja að eftir að vegurinn var malbikaður, þ.e. það var malbikað ofan á steypulagið, þá hefur vegurinn dökknað mjög mikið og er hann miklum mun erfiðari og hættulegri í öllum akstri, ekki síst þegar bleyta er. Sú lýsing sem þegar er komin, t.d. á gatnamótum Grindavíkurvegar og Vogaafleggjara, hefur sýnt sig ekki einungis að bæta mjög aðstæðurnar á þeim stað, heldur hefur umferðin samkvæmt upplýsingum lögreglunnar hægst nokkuð mikið vegna þess að það virðast verða eins konar áfangaskipti í akstri á veginum. Það er því mjög brýnt að mínu viti að ljúka því að lýsa upp alla brautina. Það er unnt að gera það í áföngum, eins og ég sagði áðan. Ég vil líka vekja athygli á því að eftir malbikunina hafa stikurnar, sem hefur verið mikill léttir að við akstur, orðið miklu verri, þ.e. það hefur slest malbik á endurskinsmerkin á stikunum sem gerir þær raunverulega ónýtar. Verða þær þar af leiðandi ekki að því gagni sem þyrfti að vera. Auðvitað kemur að því að við þurfum að tvöfalda Reykjanesbraut. Samkvæmt tölum sem Vegagerðin hefur lagt fram þá ætla þeir að það þurfi ekki fyrr en árið 2005 eða jafnvel síðar, en ég er sannfærður um það að með tilkomu væntanlegs álvers á Keilisnesi verður að hraða þeim áætlunum öllum talsvert mikið. Ég vil því að lokum, af því að þetta hefur verið rætt hér áður í þinginu, skora á allshn., en það er tillaga um að vísa þessu til hennar, að hraða afgreiðslu þessa máls og legg svo að lokum til að þessu verði vísað til síðari umr.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þessa till. sem hér er flutt af einum af þingmönnum Reyknesinga, hv. 8. þm. Reykn. Mér þykir jafnframt rétt að láta það koma hér fram að þessi tillaga er í anda þeirrar stefnu sem ríkir innan þingmannahópsins í Reykjaneskjördæmi, þ.e. að leggja áherslu á í samgöngumálum innan kjördæmisins að gera þær ráðstafanir sem auka umferðaröryggi, láta þær hafa forgang, m.a. með því að koma upp lýsingu t.d. utan þéttbýlis eins og reyndar kom fram í framsöguræðu hv. flm. Þetta markmið settum við þingmenn okkur fyrir mörgum árum, á kjörtímabilinu 1983 -- 1987, og að því höfum við unnið markvisst og orðið töluvert ágengt eftir því sem fjármagn hefur leyft hverju sinni og kom það reyndar einnig fram í máli hv. flm. till. Lýsing Reykjanesbrautar er einn liður í slíkum framkvæmdum. Hún er auðvitað fjárfrek en mætti framkvæma í áföngum, eins og kom fram í hans máli, en hún er afar þýðingarmikið öryggisatriði. Þess vegna vildi ég koma hér upp sem einn úr þessum þingmannahópi því að ég þykist vita að það sé stuðningur innan hópsins og hefur reyndar verið rætt að þetta væri einn liður í þeim öryggisatriðum sem við munum markvisst vinna að. Þess vegna vil ég lýsa stuðningi við þessa tillögu, hæstv. forseti.

Flm. (Anna Ólafsdóttir Björnsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um ráðningu sjúkraþjálfara í öll fræðsluumdæmi. Till. er nú flutt í annað sinn í óbreyttu formi en er nú beint til heilbrrh. auk menntmrh., eins og gert var sl. vetur. Er það gert samkvæmt ábendingu, enda eðlilegt að málið sé samvinnuverkefni yfirvalda menntamála og heilbrigðismála í landinu. Flytjendur auk mín eru þingkonur Kvennalistans, þ.e. Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún J. Halldórsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrrh. og menntmrh. að beita sér fyrir því að ráðnir verði sjúkraþjálfarar í öllum fræðsluumdæmum landsins.`` Till. kom seint fram á sl. vetri og varð ekki útrædd í nefnd. Hún var þá send til umsagnar ýmissa aðila og bárust nokkrar umsagnir um hana. Í umsögnunum er yfirleitt tekið jákvætt í efni till., en sumir velta því fyrir sér hvort ekki væri réttast að staðsetja þessa þjónustu við fræðsluumdæmin í heilsugæslustöðvum landsins. Það hefur lengi verið ljóst að sárlega vantar þjónustu sjúkraþjálfara við heilsugæslustöðvarnar og á ég þá við með formlegum hætti. Það mál er mun viðameira en svo að það taki einungis til þess sem hér kemur fram í þessari till. Því get ég ekki tekið undir það sjónarmið að ráðning sjúkraþjálfara við heilsugæslustöðvar mundi nákvæmlega fullnægja því hlutverki sem er megininntak þessarar till. Ég leyfi mér að vitna í grg. till. máli mínu til stuðnings, en þar segir um hlutverk sjúkraþjálfara í fræðsluumdæmum: ,,Hlutverk sjúkraþjálfara væri fjórþætt. 1. Að fylgjast með vinnuaðstöðu skólabarna og veita ráðgjöf við innkaup á húsgögnum. 2. Að leiðbeina kennurum og nemendum um rétta líkamsbeitingu. 3. Að tengjast heilsugæslu skólabarna, t.d. með því að taka þátt í skólaskoðun ásamt lækni og hjúkrunarfræðingi eða skoða einstaka hópa skólabarna. 4. Að eiga samstarf við íþróttakennara vegna barna sem ekki eru í almennri leikfimi.`` Ég fæ ekki betur séð en störfum hlaðinn sjúkraþjálfari á heilsugæslustöð mundi eiga erfitt með að sinna því sem fram kemur í 1., 2. og 4. lið till. nema í mjög nánum tengslum við fræðsluumdæmin. Ekki vegna þess að viðkomandi væri ekki fullfær um að sinna þessu hlutverki heldur einfaldlega vegna þess að hér væri um örðugleika í framkvæmd að ræða. En vera má að því mætti koma við. Ég tek fram að útfærsla þessarar till. yrði í höndum þeirra ráðherra sem yrði skv. till. falið að sjá um framkvæmd hennar og þess fólks sem þeir fengju til þess að útfæra hana. Og að sjálfsögðu eftir tillögum þeirra sem gerst þekkja til þessara mála. Þar sem ég hef nú bætt hæstv. heilbrrh. inn í tillgr. auk menntmrh. efast ég ekki um að hægt er að standa að þessu máli á þann hátt sem haganlegast er á hverjum stað. Ég get tekið undir viðhorf sem kemur fram hjá fræðslustjóra Norðurlandsumdæmis vestra þar sem hann segir í sinni umsögn um þetta mál frá sl. vetri: ,,Sjúkraþjálfara mætti ráða að hluta til sem ráðgjafa á fræðsluskrifstofu í minni fræðsluumdæmum, en að hluta sem starfsmann heilsugæslustöðvar á þeim stað þar sem fræðsluskrifstofan er staðsett.`` Ég tel að þessi skipan mála hljóti að henta mætavel í smærri fræðsluumdæmum og æskilegt að sami aðili hafi bæði hlutverkin með höndum. Till. þessi fjallar fyrst og fremst um leið til að tryggja skólabörnum nauðsynlega þjónustu á viðkvæmu uppvaxtarskeiði. Ég vil leyfa mér að ítreka það sem segir í grg. till.: ,,Grunnskólarnir eru fjölmennustu vinnustaðir landsins og stærsti hópurinn, sem þar er við nám og störf, er börn og unglingar. Á skólaárunum er lagður grunnur að líkamlegri og andlegri velferð barna. Þau eyða mörgum klukkustundum á degi hverjum innan veggja skólans og því er mikilvægt að vel sé búið að þeim á vinnustað. Brýnt er að tryggja skólabörnum þá sjálfsögðu þjónustu að fylgst sé með velferð þeirra á viðkvæmum uppvaxtarárum . . . Börn þurfa, ekki síður en fullorðnir, að búa við góða vinnuaðstöðu og viðeigandi ráðgjöf og kennslu til að tryggja eðlilega líkamsbeitingu, samhæfingu og hreyfanleika . . . Þýðing forvarna og vinnuverndar hefur komið æ betur í ljós á undanförnum árum. Góðar forvarnir og fræðsla fækka ekki einungis veikindadögum heldur bæta einnig líðan fjölda fólks á vinnustöðum. Einfaldar úrbætur á vinnustað geta þar skipt sköpum. Góð fræðsla um líkamsbeitingu er fjárfesting sem kemur öllum til góða og minnkar líkur á því að leita þurfi dýrra úrræða á sjúkrahúsum síðar meir vegna álagssjúkdóma. Skólinn er vinnustaður barna og það fordæmi, sem þar er gefið, er veganesti út í lífið. Forvarnastarf í skólum er því ekki einungis mikilvægt til að hlífa börnum á viðkvæmu þroskaskeiði heldur jafnframt sá grunnur sem vinnuvernd framtíðarinnar byggir á.`` Það er ekki síst þessi forvarnaþáttur sem gerir það mikilvægt að tengja sjúkraþjálfara traustum böndum við skólana, ekki einungis við heilsugæsluna. Góðar forvarnir í skólum gætu fækkað vandamálum sem koma til kasta heilsugæslunnar síðar meir. Það er ekki lítils um vert. Nú er staðan sú að sárlega vantar sjúkraþjálfara við heilsugæslustöðvar og ekki skal ég draga úr því að það vandamál verður að leysa. En hlutverk sjúkraþjálfara í heilsugæslustöð er svo fjölbreytt eins og ég gat um áðan og yfirgripsmikið að ég er efins um að viðkomandi kæmist yfir mikið meira en að sinna brýnustu fræðslu og leiðsögn á heilsugæslunni sjálfri. Hins vegar er jafnmikilvægt að náin tengsl yrðu milli starfs sjúkraþjálfara heilsugæslu og við fræðsluumdæmi, hvort sem þar væri um eina manneskju að ræða sem sinnti báðum hlutverkum eða í stærri umdæmum væri um fleiri en einn sjúkraþjálfara að ræða. Til að gefa hugmynd um hve nauðsynlegt er að sjúkraþjálfari starfi bæði á vegum fræðsluumdæmanna og einnig við heilsugæslustöðvarnar langar mig að vitna til skýrslu sem þær María H. Þorsteinsdóttir, Kalla Malmquist, Hulda Ólafsdóttir og Nanna P. Hauksdóttir unnu fyrir landlæknisembættið og skiluðu í árslok 1986. Í niðurstöðum þeirra segir m.a. að það verði að teljast eðlilegast að sjúkraþjálfari verði fastráðinn við heilsugæslustöð en sé ekki að sinna þeim störfum eins og nú er úti í bæ. Þegar litið er á verkefni þess sjúkraþjálfara sem staðsettur yrði á heilsugæslustöð er greinilegt að hann hefði í afskaplega mörg horn að líta auk þess að sinna starfi í skólunum. Meðal þess sem getið er um í nefndri skýrslu er, auk þess að sinna skólabörnum: þjónusta við börn undir skólaaldri, m.a. við ungbarnaeftirlit þar sem lagt er mat á hreyfiþroska barna og fræðslu miðlað, heilsuvernd á vinnustöðum, fræðsla og eftirlit, fræðsla fyrir verðandi foreldra, almennt eftirlit og fræðsla, einkum með áhættuhópum og tilteknum aldurshópum, heimaþjónusta frá heilsugæslustöð, sem oft getur komið í veg fyrir að til sjúkrahúsvistar þurfi að koma. Það er ekki lítið hlutverk sem lagt er á herðar þessum starfsmanni og því nauðsynlegt að sinna þessu. En hvernig rímar þetta saman við tillögu þá sem hér er rædd? Mætavel ef nóg væri framboðið af sjúkraþjálfurum við heilsugæslustöðvar. En samkvæmt skýrslu þeirri sem hér er vitnað til vantar mikið á að svo sé og ærinn starfi að kippa þeim málum í liðinn. Hætt er við að hlutverk sjúkraþjálfara við fræðsluumdæmin yrði aðeins lítill þáttur í því mikilvæga starfi. Skýrsluhöfundar geta þess að víða erlendis hafi einmitt verið farin sú leið að skólayfirvöld ráði til sín sjúkraþjálfara. Hér er í fyrstu umferð ekki gengið svo langt að ætla að það sé hægt, heldur látið nægja að hvert fræðsluumdæmi eigi kost á þjónustu sjúkraþjálfara. Ég held að ég ljúki máli mínu með því að rekja verkefni sjúkraþjálfara í skólum eftir því sem fram kemur í þeirri skýrslu sem ég vitnaði til áðan. Þar ber fyrst að taka skoðun og skráningu á skólabörnum. Um það segja höfundar skýrslunnar, með leyfi forseta: ,,Hér mætti hugsa sér að sjúkraþjálfari skoði þá aldurshópa sem ekki fara í hefðbundna læknisskoðun eða taki þátt í skoðun ákveðinna aldurshópa með skólalækni og hjúkrunarfræðingi. Markmið með slíkri skoðun er tvíþætt: Að fá yfirlit yfir ástand skólabarnanna með tilliti til hreyfanleika, samhæfingar, styrks, þols og líkamsmeðvitundar. Slík skoðun og skráning mundi verða mikilvæg í uppbyggingu markvissrar fræðslu og líkamsþjálfunar skólabarna. Auk þess er lagt til að hlutverk sjúkraþjálfara við fræðsluumdæmi eða í skólum sé að reyna að finna fyrr en nú frávik eða sjúkdóma í hreyfikerfi líkamans.`` Síðan er í öðru lagi talað um kennslu skólabarna. ,,Sjúkraþjálfarar ættu að taka þátt í kennslu skólabarna um byggingu og starf líkamans og hvernig hægt sé að verja hann ofálagi. Börnin þarf að vekja til meðvitundar um eigin líkama, mikilvægi réttrar þjálfunar og líkamsbeitingar.`` Í þriðja lið er hér talað um kennslu og samvinnu við kennara. ,,Í almennri kennslu uppgötvar kennarinn oft misbresti í færni barnsins. Í slíkum tilvikum getur sjúkraþjálfari meðal annarra aðstoðað við greiningu vandans og hugsanlega meðferð. Leikfimikennsla í skólum er tilvalinn vettvangur samvinnu. Skráning sjúkraþjálfara á ástandi skólabarna getur skapað grundvöll að því að leikfimikennsla verði markvissari þannig að unnið verði gegn þeim áhættuþáttum sem fundist hafa meðal skólabarna. Þetta krefst náinnar samvinnu milli kennara og sjúkraþjálfara. Vinnuvernd skólabarna er einnig mikilvægur þáttur sem sjúkraþjálfarar eiga að sinna. Hafa ber í huga að skólinn er vinnustaður nemenda og mikilvægt að allur aðbúnaður sé við þeirra hæfi, svo sem stólar, borð, lýsing o.fl.`` Hér er greinilega ærið verkefni sem sinna þarf og er ekki sinnt nú nema í einstökum undantekningartilvikum og þá vegna áhuga einstakra aðila. Ég vona að menn sjái að sú tillaga sem hér liggur fyrir ætti að geta orðið til þess að börnin okkar njóti sómasamlegrar vinnuverndar á viðkvæmu þroskaskeiði. Annað er ekki sæmandi. Að umræðu lokinni legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Flm. (Jónas Hallgrímsson) : Virðulegur forseti. Á þskj. 572 flyt ég ásamt hv. þm. Jóni Kristjánssyni, Kristni Péturssyni, Valgerði Sverrisdóttur, Jóni Helgasyni, Málmfríði Sigurðardóttur, Jóni Sæmundi Sigurjónssyni og Eggert Haukdal till. til þál. um vegalagningu í óbyggðum. Tillagan er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hlutast til um að sett verði á laggirnar formleg samstarfsnefnd Vegagerðar ríkisins, Orkustofnunar og Landsvirkjunar vegna fyrirhugaðra framkvæmda við vegi samhliða línulögnum á hálendi Íslands á næstu árum.`` Í grg. með till. kemur fram að fyrir hendi eru mótuð áform um að ráðast í verklegar framkvæmdir við virkjanir og línulagnir á hálendi landsins á næstu árum. Samkvæmt lögum er það Landsvirkjunar að standa fyrir þeim ásamt nauðsynlegum slóðum eða vegum. Eins og nú háttar hefur Vegagerð ríkisins ekki möguleika til formlegra afskipta eða þátttöku í ákvörðunum og framkvæmdum. Og þó vitað sé að samband sé á milli Vegagerðar ríkisins og Landsvirkjunar um þessi mál er þar ekki um formlega verkaskiptingu að ræða, enda ekki um samstarfsverkefni eða mynsturáætlanir að ræða. Hvað varðar hlutverk Orkustofnunar í þessum málum virðist sú stofnun enn þá lausbeislaðri. Það má e.t.v. segja að meginhvati þessarar tillögu sé tvíþættur: Annars vegar hin miklu virkjunar - og línubyggingaráform, sem vissulega eru nauðsynleg, og hins vegar viðbrögð heimaaðila sem á hinn bóginn eru bæði skörp og eðlileg. Ég vil leyfa mér að vitna örstutt í útdrátt af bréfi Náttúruverndarsamtaka Austurlands og Ferðafélags Fljótsdalshéraðs, dags. 18. des. 1990. Bréfið varðar fyrirhugaðar línubyggingar sem liggja eiga um tvö friðlýst svæði, Krepputungu, sem nú mun vera í friðlýsingarmeðferð, og svæðið við Herðubreið og Dyngjufjöll. Í bréfinu segir síðan orðrétt, með leyfi forseta: ,,Samfara línubyggingum sem þessum fylgir slóðagerð sem eykur umferð og um leið hættu á akstri utan vega og gerir eftirlit landvarða með svæðinu nánast óviðráðanlegt.`` Hér er því sannarlega mál að spyrna við fótum. Ég átti þess kost ásamt nokkrum fleiri hv. þm. að sitja ráðstefnu um svonefnda hálendisvegi 19. og 20. jan. sl. að Reynihlíð í Mývatnssveit. Ráðstefna þessi var bæði fróðleg og allfjölmenn. Í ályktun sem samþykkt var í lok hennar koma fram eindregin tilmæli til stjórnvalda um meiri formlegheit og afmörkun þessara mála en hingað til hefur verið. Ályktun ráðstefnunnar er örstutt, með leyfi forseta: ,,Fundur ráðstefnu um hálendisvegi og áhrif þeirra haldin í Hótel Reynihlíð við Mývatn 20. jan. 1991 beinir þeim eindregnu tilmælum til ríkisstjórnar og Alþingis að sem allra fyrst verði gengið formlega frá samstarfi Vegagerðar ríkisins og Landsvirkjunar vegna línuvega. Veitt verði sérstök fjárveiting til þessa verkefnis án skerðingar á almennu vegafé. Lögð verði áhersla á að vegstæði verði valið þannig að þessir vegir nýtist almennri umferð í framtíðinni, verði á snjóléttum svæðum og að tekið verði tillit til náttúruverndarsjónarmiða.`` Ég vil ljúka máli mínu með því að láta þá skoðun í ljósi að það sé ekki með öllu vansalaust að Vegagerð ríkisins skuli ekki hafa átt þess kost að koma meira að þessum málum en raun er til þessa. Ef menn vilja gera hér bót á verður að koma á formlegum samskiptavettvangi aðila, útvega Vegagerð ríkisins fjármagn til að gerast raunverulegur þátttökuaðili í framkvæmdum. Nefndar hafa verið tölur á bilinu 20 -- 40 millj. kr. í ár af fulltrúum Vegagerðar ríkisins og það fé má alls ekki koma til frádráttar af almennu vegafé. Með þessum hætti væri Vegagerð ríkisins orðin formlegur meðeigandi í umræddum vegum og eða slóðum og ætti því rétt til umfjöllunar og afnota þeirra fyrir almenna umferð í framtíðinni ef mönnum líst svo á. Virðulegur forseti. Ég legg til að þessari tillögu verði vísað til allshn. og síðari umr. að loknum umræðum ef einhverjar verða.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Með tillögu þeirri sem hér var mælt fyrir um samstarf um vegalagningu í óbyggðum er hreyft þörfu máli sem hv. flm. hefur gert grein fyrir. Mér gafst kostur á að vera meðflutningsaðili að þessari tillögu og efnisins vegna hefði ég fúslega gert það, en við athugun máls kom það fram að samgrh., sem hefur fengið erindi frá þessari ráðstefnu sem haldin var við Mývatn og auðvitað frá fleiri aðilum vafalaust, hefur þegar að því er mér er tjáð gert ráðstafanir til þess að koma á því samstarfi sem tillagan gerði ráð fyrir í aðalatriðum að ég held með þeim hætti sem það er gert. Það er vissulega góðra gjalda vert og auðvitað markmið þeirra sem flytja mál hér inn á Alþingi að hafa einmitt áhrif á ríkisstjórnina eins og hér er gert ráð fyrir. Og með vísan til þess sá ég ekki ástæðu til að gerast meðflutningsaðili málsins. Hins vegar dregur það ekkert úr því að það er gagnlegt að koma slíkum málum hér einnig fram og í umræðu á Alþingi. Ég þakka flm. fyrir frumkvæði hans að því leyti og þann hug sem fyrir liggur í þessu máli og þarfar ábendingar í greinargerð. Ég vona að því markmiði sem tillagan gerir ráð fyrir verði náð hið fyrsta með formlegu samstarfi þeirra aðila sem gert er ráð fyrir og þá sérstaklega Vegagerðarinnar og Landsvirkjunar. En mér sýnist einnig skynsamlegt að Orkustofnun fylgist með því samstarfi og ekki síður að Náttúruverndarráð eigi kost á að vera þátttakandi í því. Í rauninni held ég að það væri æskilegt að Náttúruverndarráð yrði formlegur aðili að þessari samstarfsnefnd sem nú er væntanlega verið að koma á laggirnar og því sjónarmiði hef ég komið á framfæri við hæstv. samgrh. Frá árinu 1972 hefur verið starfandi samstarfsnefnd iðnrn. og Náttúruverndarráðs um orkuframkvæmdir, skammstöfuð SINO. Hún er orðin mjög endingargóð þessi nefnd. Hún er enn að störfum og hefur tvímælalaust verið mjög gagnlegur samráðsvettvangur milli náttúruverndaryfirvalda og framkvæmdarvaldsins á sviði orkumála, en fyrir hönd ráðuneytisins eiga sæti í þeirri nefnd fulltrúar frá Orkustofnun, Rafmagnsveitum ríkisins og Landsvirkjun, að ég held. Þar fara menn skipulega yfir þau mál sem eru á döfinni og nú er verið á vegum þessarar nefndar að ég held að fara kerfisbundið yfir vatnsföll landsins og virkjanaáform og viðhorf til friðunaraðgerða, m.a. vegna samþykktar Alþingis um verndun vatnsfalla og jarðhitasvæða sem liggur fyrir frá árinu 1988. Ég tel að það hafi dregist vonum lengur að vegagerðarmálum í sambandi við línulagnir og raunar vegna virkjunarframkvæmda hafi verið komið í skipulegra horf og í tengsl við Vegagerð ríkisins því þó að hún hafi komið að slíkum málum varðandi undirbúning og sumpart varðandi framkvæmdir, varðandi vegalagningu, t.d. vegna Blönduvirkjunar, undirbúnings vegna Fljótsdalsvirkjunar og fleiri slíkra virkjana, þá hefur þar eins og réttilega kom fram í máli hv. 1. flm. þessa máls ekki verið um lögformlega stöðu að ræða af hálfu Vegagerðarinnar, en úr því verður væntanlega bætt með því samstarfi sem hér er um að ræða og hugsanlegri öflun lagaheimilda í framhaldinu ef ástæða er til. Vegna eins máls sem bar á góma í ræðu síðasta hv. ræðumanns hér áðan, þ.e. ráðgerðrar línulagningar frá Fljótsdalsvirkjun til Norðurlands, vil ég taka mjög sterklega undir það sem þar kom fram um nauðsyn þess að vel sé hugað að línustæðum og auðvitað þá vegalagningu í tengslum við þau og að þeim áformum sem uppi voru á síðasta ári og fram á þetta af hálfu Landsvirkjunar um það línusvæði verði breytt. Það hafa þegar komið fram fjölmargar áskoranir þar að lútandi frá hagsmunaaðilum og hagsmunagæsluaðilum á sviði náttúruverndar og ferðamála sem hafa hreyft því máli. Sjálfur hef ég átt hlut í samþykktum þar að lútandi, m.a. á vegum Náttúruverndarsamtaka Austurlands á síðasta sumri, en á aðalfundi þeirra samtaka við Snæfell var þetta mál upp tekið. Ég held að það séu fyrstu upptök málsins eftir að Náttúruverndarráð hafði um það fjallað með Landsvirkjun og síðan hafa margar samþykktir verið gerðar. Mér var í rauninni fyrst ljóst á ferðalagi um þetta svæði, utanvert Ódáðahraun og Herðubreiðarlindir á sl. sumri, í hvað stefndi varðandi þessa línulagningu milli Herðubreiðar og Dyngjufjalla. Öllum sem um það svæði hafa farið hlýtur að vera ljóst að það væri mjög alvarlegt spor sem stigið væri ef þarna á milli, þvert yfir þetta svæði, yrði lögð raflína, jafnmikið mannvirki og um er að ræða í þessum stóru línum. Ég hef rætt þetta mál við stjórnarformann Landsvirkjunar í byrjun þessa árs og fengið fullvissu um það af hans hálfu að á þetta mál yrði litið af þeirra hálfu. Ég hef einnig átt viðræður við skipulagsyfirvöld um þetta og mér er kunnugt um að þessi mál eru í athugun á vegum skipulagsyfirvalda og væntanlega Náttúruverndarráðs á nýjan leik. Því verður að treysta að þarna verði gerð breyting á. Það eru aðrar leiðir og þó eitthvað kunni að muna í kostnaði þá ber að velja aðrar leiðir varðandi þessa línulagningu. Nokkuð hefur við borið í umræðum um þetta mál að tími væri naumur til stefnu að undirbúa breytingu á þessari línulögn og viðkomandi vegslóða sem fylgja mundi. Ég tel að í rauninni séu aðstæður þannig nú að ekki þurfi að óttast tímaskort við endurskoðun málsins vegna þess að augljóst er að áformum um framkvæmdir vegna álbræðslu sem hafa verið í undirbúningi á vegum hæstv. iðnrh. mun seinka frá því sem áformað var af ráðuneytisins hálfu, að ekki sé talað um það að engra heimilda hefur verið aflað af hálfu Alþingis vegna þess máls. Alþingi á því alveg eftir að fjalla um það og ég vænti að þetta ráðrúm sem sýnilega er til staðar verði notað til þess að finna ásættanlega leið fyrir þetta línustæði. Ég ítreka svo stuðning við það mál sem hv. 1. þm. Austurl. flutti hér og ég vona að sá rekspölur sem ég gat um að væri á þessu máli hjá samgrn. leiði til lausnar eftir þeim meginsjónarmiðum sem hann mælti hér fyrir.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Þessa till. sem hér er til þál. um formlegt samstarf Landsvirkjunar, Orkustofnunar og Vegagerðar ríkisins tel ég vera mjög mikilvæga. Það er kunnara en frá þurfi að segja að fyrirhuguð eru áform um að leggja háspennulínu um hálendið. Ekki síður er nú ástæða til þess að ræða hvort um varanlega vegagerð á að vera að ræða eða ekki samfara því að auðvitað er nauðsynlegt að leggja vegslóða þegar lína er lögð. Í þessu sambandi langar mig til að minna á hve hraði er mikilvægur við nútímaframkvæmdir út frá arðsemissjónarmiðum. Það á að flytja fleiri hundruð tonn af stáli upp á hálendið í þessi möstur. Hvað sparast miklir peningar við þá flutninga ef um er að ræða vegi með bundnu slitlagi á móti troðningunum? Við getum séð það strax að þar er um að ræða mikla peninga. Flutningurinn á línunum sjálfum, vinnan við að byggja þessar línur. Væntanlega yrði um að ræða sparnað verktaka, verkið yrði ódýrara. Og þá komum við að einum þætti málsins sem við höfum nú nýverið upplifað, þ.e. hina íslensku veðráttu sem getur sýnt á sér sínar hvössu hliðar eins og nýverið er búið að gerast. Þá erum við komin að viðhaldi slíkra mannvirkja og mikilvægi orkukaupanda að missa ekki rafmagnið. Og ef línur slitna, að geta gert við þetta hratt. Orkustofnun á eftir að stunda framtíðarrannsóknir uppi á hálendinu og eftir því sem samgöngur um hálendið eru betri, því ódýrari verða þær rannsóknir fyrir þjóðfélagið. Önnur arðsemi af varanlegri vegagerð yfir hálendið gæti orðið allt annað atvinnulíf síðast en ekki síst, þ.e. það er auðveldara fyrir fólk sem býr fjarri höfuðborgarsvæðinu að ferðast þangað og fyrir framleiðendur á landsbyggðinni að skipta við markaðinn hér syðra. Allt þetta skiptir mjög miklu máli. Það sem skiptir mestu máli er að fjármunum þjóðarinnar sé varið á sem arðsamastan hátt. Það má ljóst vera að ekki er auðvelt að halda slíkum vegum opnum yfir háveturinn, enda ekki held ég meiningin að slíkt verði gert. En þetta er fyrst og fremst spurningin um það hvernig þeim fjármunum verði varið sem best á varanlegan hátt og hvað við eigi að taka þegar línulögninni er lokið og hverjir eigi þá að halda við þessum vegi. Auðvitað er eðlilegast að Vegagerð ríkisins taki þá við veginum. Rétt er að minna á þátt umhverfismála í þessu sambandi og þá byrja ég fyrst á þeim lið að það er stórt og mikið umhverfismál í mínum huga hvort svona vegur hefur bundið slitlag eða ekki. Það er mjög þurrt á hálendinu og vegur sem ekki væri með bundnu slitlagi á hálendinu yrði að engu á einum áratug. Hann mundi hreinlega fjúka út í loftið. Vatnsrennsli er oft mikið úr vegaslóðum sem eru lagðir á þann hátt sem gert hefur verið. Það rennur vatn eftir þessum slóðum sem lagðir eru einhvern veginn út í loftið og skemma og spilla umhverfi þar sem rót kemst á landið. Það er líka rétt að árétta sjónarmiðin um náttúruvernd, þ.e. að fylgjast með því að hálendi verði ekki raskað um of. Er þá ekki auðveldara að annast það eftirlit ef vegurinn verður góður um hálendið. Og þarf ekki að nefna það að það er auðvitað sjálfsagt að allir íslenskir borgarar og ferðamenn fái að skoða hálendið. Það er paradís út af fyrir sig og þeim auðveldara þá að komast þangað. Þetta eru hinar jákvæðu hliðar málsins. En ég ítreka það að varanleiki fjárfestingarinnar er það sem skiptir hér höfuðmáli, þ.e. að þeir fjármunir sem fara í þessa vegarlagningu nýtist þjóðinni til framtíðarinnar. Það verði tryggt um leið hvað við taki, hverjir eigi að halda veginum við í framtíðinni eftir að þessi lína hefur verið lögð. Ég tel fyllstu ástæða til að ítreka að það verði vandlega farið yfir það hvort ekki sé jafnvel ódýrast fyrir þjóðina þegar búið er að reikna allt að þessi vegur verði lagður strax með bundnu slitlagi. Það er mín skoðun á málinu að þegar öll sjónarmið eru metin verði það ódýrast. Það samræmist best sjónarmiðum umhverfisverndar og náttúruverndar án þess að verið sé að kasta í það of miklum fjármunum. Þetta er fyrst og fremst spurningin um það að þessi framkvæmd nýtist þjóðinni sem best á allan hátt.

Flm. (Jónas Hallgrímsson) : Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Austurl., 2. þm. og 5. þm., undirtektir þeirra við meginefni þessarar þáltill. sem fram er komin. Jafnframt vil ég benda á að í máli hv. 2. þm. Austurl. kom fram að uppi hefðu verið snaggaraleg viðbrögð frá hendi samgrh. og er það vel. Hann hafði strax hug á því að leita eftir skipun nefndar, verða við þeim tilmælum sem hann hafði fengið. Ég sé þó þá meinbugi á því að í meginefni tillögunnar er gert ráð fyrir að þetta sé samstarfsnefnd þriggja aðila, Vegagerðar ríkisins, sem vissulega heyrir undir samgrh., Orkustofnunar og Landsvirkjunar, sem ég trúi að heyri hvort tveggja undir iðnrn. Þess vegna var tillagan þannig samsett að það væri ríkisstjórnar að skipa þessa nefnd. Nú er ég ekki þingvanur en að höfðu samráði við meðflm. fannst okkur þetta vera rétta leiðin. Ég efast ekki um að það standi góður hugur að baki málinu frá samgrh. með sínum áformum en bendi á að það þurfi að hafa samráð við aðra aðila og hélt að það væri einlægast í ríkisstjórn. Að öðru leyti ítreka ég þakkir mínar til þeirra sem hafa tekið til máls hér og endurtek óskir um að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til allshn.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að svara hér fyrir hæstv. samgrh. en aðeins láta það koma fram að mér var tjáð af honum að hann leitaði eftir tilnefningu, tæki málið upp við þessa aðila til þess að fá tilnefningu réttra aðila í samstarfsnefnd af þessum toga. Það er auðvitað alveg rétt sem nefnt var hér að eitt ráðuneyti skipar ekki fulltrúa frá öðru ráðuneyti og þess vegna geri ég ráð fyrir að ráðherrann hafi tekið málið upp í ríkisstjórn eða með bréfi til viðkomandi aðila en það er sá farvegur sem eðlilegur er og sjálfsagður.

Flm. (Sigrún Helgadóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um friðlýsingu Hvítár/Ölfusár og Jökulsár á Fjöllum, sem er á þskj. 573 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,, Alþingi ályktar að fela umhvrh. að undirbúa lagasetningu um friðlýsingu Hvítár/Ölfusár frá upptökum í Langjökli til Ölfusárósa og Jökulsár á Fjöllum frá upptökum í Vatnajökli til ósa í Öxarfirði.`` Þessa tillögu flytja með mér hv. þingkonur Kvennalistans Anna Ólafsdóttir Björnsson, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún J. Halldórsdóttir, Kristín Einarsdóttir og Málmfríður Sigurðardóttir. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að með friðlýsingu ánna er átt við að vatnsmagni ánna verði ekki breytt af mannavöldum, t.d. með því að veita vatni sem til þeirra fellur inn á vatnasvið annarra áa. Vatnsyfirborði eða farvegum ánna verði ekki breytt af mannavöldum með uppistöðulónum, stíflum eða öðrum framkvæmdum eða mannvirkjum. Mannvirkjagerð og jarðraski meðfram ánum verði haldið í lágmarki og í óbyggðum verði ekki komið fyrir mannvirkjum sem áberandi eru frá árbökkunum. Losun mengandi úrgangsefna í árnar eða í ár sem til þeirra falla verði ekki leyfð. Náttúrulegt lífríki í og við árnar njóti verndar. Umferðarréttur almennings meðfram ánum verði tryggður. Aðstöðu til handa ferðamönnum verði komið upp meðfram ánum, en þess jafnframt gætt við skipulag og stjórnun ferðamennsku að svæðunum sé ekki spillt. Að undanförnu hefur oft heyrst að Íslendingar ættu að auglýsa sig og marka sér þá ímynd að vera forustuþjóð í umhverfisvernd. Fyrir þeirri umræðu fer ríkisstjórnin sjálf með hæstv. forsrh. í broddi fylkingar, en ekki bara saklausir auðnuleysingjar, ábyrgðarlausir náttúruverndarar, prjónakonur í sveitum landsins og vaðmálskerlingar í kúskinnsskóm, svo notuð séu ,,kurteisleg`` orð stjórnmálamanna um þá sem eiga sér þá hugsjón að standa vörð um náttúru landsins og framtíð þjóðar. Hinn 15. mars 1990 skipaði hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, fimm manna nefnd til að kanna möguleika á kynningu Íslands á erlendum vettvangi og efla jákvæða ímynd þess. Nefndin átti m.a. að kanna hvort Ísland geti orðið ímynd gæða, hreinleika og heilbrigðs umhverfis og mannlífs. Nefndin skilaði af sér fyrir skömmu í formi skýrslu og í lokaorðum hennar á bls. 20 segir, með leyfi forseta: ,,Hvað varðar umhverfismál þurfa Íslendingar að reka af sér slyðruorð á sem flestum sviðum umhverfismála. Þetta er unnt og ódýrara en í flestum öðrum löndum. Sköpun slíkrar ímyndar mætti hefja strax því staðfestar áætlanir um viðamikið átak í þessum málum mundu afla okkur mikillar virðingar meðal þjóða heimsins.`` Nokkru síðar í greinargerðinni á bls. 21 stendur, með leyfi forseta: ,,Lagt er til að hafist verði handa á 2 -- 3 svæðum með markaðsrannsóknum, gagnasöfnun, neytendakönnunum, markaðskönnunum, forkönnunum á áhrifum auglýsinga og kynninga, ráðgjöf og sérfræðiþjónustu áður en raunverulegar kynningaraðgerðir hefjast. Gert er ráð fyrir að kostnaður við ofangreint nemi 70 millj.`` Þarna skýtur harla skökku við. Hætt er við að áætlanir um viðamikið átak afli okkur engrar virðingar meðal þjóða heimsins þótt staðfestar séu á meðan ekkert er farið að gera samkvæmt þeim áætlunum og enginn árangur þeirra gerða kominn í ljós. Enn einu sinni í íslenskri atvinnustefnu væri byrjað á öfugum enda, ef farið væri að tillögum nefndarinnar og byrjað á að verja 70 millj. kr. í markaðsrannsóknir og forkannanir á áhrifum auglýsinga o.s.frv. áður en hafist er handa við tiltektina heima hjá okkur. Þetta er svona álíka skynsamlegt og ef húsráðendur gerðu um það áætlun að taka nú ærlega til í húsi sínu þar sem allt væri á rúi og stúi til þess að bjóða heim gestum, sitjandi í rusli og skít en með áætlun um úrbætur í þeim efnum færu þeir svo að hringja í kunningjana og athuga með heimsóknir. En á meðan er næsta víst að einhverjir rækjust inn óboðnir eða boðsgestir yrðu með fyrra fallinu og kæmu áður en tiltekt og hreingerningu væri lokið og fínar áætlanir um tiltekt draga lítið úr hneykslun gesta. Svona þekkist auðvitað ekki á myndarheimilum þessa lands. Þar er tekið til og þrifið fyrst og fremst til þess að heimilisfólkinu sjálfu líði vel í notalegu umhverfi. Gestir sem rekast þar inn finna líka fyrir þeirri vellíðan og koma aftur og aftur, fleiri og fleiri og ég hygg að á mörgum gestkvæmum heimilum sé raunar aldrei gestum boðið formlega. Þeir koma án allrar markaðssetningar. Hið sama gerðist með íbúðina Ísland. Ef við tækjum okkur tak í umhverfisvernd, þá mundi það vekja athygli og fréttast. Kannanir hafa margsýnt að fólk kemur til Íslands fyrst og fremst vegna umtals og upplýsinga frá kunningjum og vinum en ekki vegna hefðbundinna auglýsinga. Það ætti ekki að þurfa að færa sannanir fyrir því hve heimskulegt það er að byrja á röngum enda í þessu efni, svo augljóst er það. En ég vil þó nefna eitt nýlegt dæmi. Sl. haust kom hér blaðakona frá blaðinu Miljö Aktuelt sem gefið er út af sænska náttúruverndarráðinu. Hún kom til að skrifa um land sem væri hreint og fagurt og um fyrirmyndarþjóð í umhverfisvernd. Hún sá að sumu leyti það sem hún leitaði að, hreint og fagurt land, en hún áttaði sig líka fljótt á því að hreinleikinn og fegurðin var ekki þjóðinni að þakka heldur aðeins því hve fámenn hún er í stóru landi. Og hneykslan hennar var mikil þegar hún fór að kynna sér aðstæður hér. Hún gerði grein fyrir ferð sinni í janúarhefti blaðsins, bæði á forsíðu og í tveimur opnugreinum. Þar segir í fyrirsögn yfir þvera síðu að skólp frá Reykjavík fari óhreinsað í sjóinn og meðfylgjandi er mynd sem sýnir þau herlegheit í fjöru á höfuðborgarsvæðinu. Nokkru neðar á sömu síðu er mynd af ruslahaug og þess getið að þar ægi öllu saman, bæði heimilissorpi og hættulegum efnum. Á næstu opnu er vakin athygli á því, yfir alla opnuna í stórri fyrirsögn, að hálf milljón kinda níðist á gróðri landsins og einnig, neðar á blaðsíðu, að um umhverfismál á Íslandi sé mikið rætt en lítið gert. Mér er spurn: Þeir sem vilja byrja að auglýsa landið sem fyrirmynd í umhverfisvernd ætla þeir líka að taka upp nýju línuna í fjölmiðlum heimsins í dag og ritskoða þær greinar sem athugulir ferðamenn kunna að skrifa í blöð og tímarit þegar heim er komið? Ég er hrædd um að það verði eins og að moka sandi í botnlausa tunnu að ætla með staðfestum áætlunum og auglýsingum einum saman að efla jákvæða ímynd Íslands í augum umhverfisverndarmanna. Nei, hér sem annars staðar er best að láta verkin tala og hefjast handa strax og að því miðar sú tillaga sem hér er lögð fram. Við þurfum að taka okkur á á öllum sviðum umhverfisverndar. Umhverfisvernd er ekki bara það að tína upp rusl eða rækta skóg. Umhverfisvernd er t.d. líka það að taka frá merkileg landsvæði og leyfa þeim að eiga sig svo að náttúran fái þar að þróast eftir eigin lögmálum án afskipta mannsins. Tilgangurinn er sá að komandi kynslóðir fái notið þessara svæða til menntunar og skemmtunar, til fróðleiks og til náttúrurannsókna. Aðstæður hafa hagað því svo að friðlýsing lands hefur verið auðveldari í löndum hins svokallaða nýja heims, þ.e. til dæmis í Ameríku, Ástralíu og Nýja Sjálandi, heldur en í Evrópu. Í þessum löndum eru stór friðlýst svæði algeng. En Evrópa er þéttbýl heimsálfa og þar hefur fólk lifað og mótað landið í árþúsundir. Ísland hefur þess vegna þá sérstöðu í samfélagi Evrópuþjóða að hér eru enn stór landsvæði, jafnvel stórar heildir, sem eru tiltölulega lítið röskuð ef frá er talin gróðureyðingin. Segja má að þarna liggi ekki aðeins möguleikar þjóðarinnar að skapa sér sérstöðu innan Evrópu, sem markaðsfræðingunum þykir svo mikilvæg, heldur leggi þetta á herðar okkar ákveðna siðferðilega skyldu. Fyrst við getum enn friðað heilar ár og eigum þrátt fyrir það yfrið næga orku, þá ber okkur að gera það. Hins vegar er tíminn að hlaupa frá okkur. Á síðustu árum hafa orðið mjög hraðar breytingar og það fyrirtæki sem stundum hefur verið kallað ríki í ríkinu virðist einskis svífast og veður um allt, hvorki kannar vilja þjóðarinnar né virðir hann. Er þar nærtækast að benda á fyrirhugaða lagningu háspennulínu yfir hálendið norðan Vatnajökuls. Umræðu um legu hennar var haldið inni á stofnunum meðal örfárra manna og þjóðin vissi ekkert. Þegar fólk loksins fékk að vita hvað stæði til að gera og sýnist eiga að gera, að því er virðist alveg án tillits til þess hvort þörf sé fyrir orku Fljótsdalsvirkjunar eða ekki, þá var fólki misboðið og það mótmælti. Þeim viðbrögðum hefur að einhverju leyti verið mætt með hroka og stærilæti. Ég spyr: Hver á þetta land? Er það stjórn og starfsmenn Landsvirkjunar, eða er það fólkið sem býr í landinu, ræktar landið, verndar landið og vill varðveita gimsteina þess? Ég hygg að ef þjóðin væri upplýst og ef þjóðin fengi að ráða þá vildi hún halda í þau svæði sem hér er lagt til að verði friðlýst, þ.e. tvær af okkar fegurstu og merkilegustu ám og nánasta umhverfi þeirra. Við sem hér í þingsölum sitjum eigum að vera fulltrúar þjóðarinnar og ekki bara þeirrar þjóðar sem nú lifir í landinu, heldur einnig þeirrar þjóðar sem hér verður vonandi eftir 100 ár og 200 ár. Eða ætlum við e.t.v. bara komandi kynslóðum að búa til sögualdarár rétt eins og við höfum verið að bisa við að búa til sögualdarbæ? Við höfum vel efni á því að geyma mikilvæg svæði, eins og alvöruárnar Hvítá og Jökulsá, fyrir afkomendur okkar og okkur ber skylda til að gera það. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Með flutningi þessarar þáltill. um friðlýsingu Hvítár, Ölfusár og Jökulsár á Fjöllum er hreyft mjög merku máli, gamalli hugmynd í nýjum búningi þar sem gert er ráð fyrir að umhvrh. verði falið að undirbúa lagasetningu um friðlýsingu þessara tveggja vatnsfalla frá upptökum til ósa. Ég tek undir það með flm. þessarar þáltill. að það er rík ástæða til þess að velja úr og friðlýsa valin vatnsföll á Íslandi til þess að við njótum þeirra og eigum þau eins og náttúran gengur frá þeim hverju sinni og hefur mótað þau og með þeim breytingum sem náttúran sjálf stendur fyrir. Út frá þessari hugsun hefur hér á Alþingi verið fjallað um þessi efni fyrr á árum. Eins og fram kemur í grg. með þáltill. samþykkti Alþingi 24. apríl 1989 sérstaka þál. um verndun vatnsfalla og jarðhitasvæða. Ég vil aðeins rifja upp hér þessa ályktun, sem gerð er að umtalsefni í grg., en hún er svofelld, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta undirbúa á vegum Náttúruverndarráðs í samráði við yfirvöld orkumála áætlun um verndun vatnsfalla og jarðhitasvæða, fossa og hvera. Drög að slíkri áætlun verði lögð fyrir Alþingi til kynningar fyrir árslok 1990 og áætlunin fullbúin til staðfestingar síðar.`` Með þessari ályktun sem gerð var samhljóða hér á Alþingi fékkst að mínu mati mjög mikilsverð fótfesta fyrir þau sjónarmið, sem koma fram í ályktuninni og þau sjónarmið sem verið er að mæla fyrir með flutningi þessarar þáltill., að gengið verði skipulega til verks af hálfu náttúruverndaryfirvalda að gera heildarúttekt á verndargildi íslenskra vatnsfalla og jarðhitasvæða, fossa og hvera, eins og það er einnig orðað í samþykkt Alþingis. Náttúruverndarráði er falið frumkvæði í þessu máli. Ég held að yfirvöld náttúruverndarmála geti ekki óskað sér betri viðspyrnu en felst í þessari samþykkt þingsins. Nú er í rauninni komið fram yfir þau tímamörk sem Alþingi setti í þessari samþykkt þar sem beðið var um kynningu á stöðu málsins, þessarar úttektar, í þinginu fyrir árslok 1990. Sú úttekt er því miður ekki komin til kynningar hér enn þá, en við skulum vona að á vegum Náttúruverndarráðs í samvinnu við yfirvöld orkumála sé nú unnið að því að verða við þessu ákalli Alþingis. Ég treysti því og efast ekkert um það að hv. 1. flm. till., sem er varamaður í Náttúruverndarráði og með áhrif inn í Náttúruverndarráð frá síðasta þingi, beiti áhrifum sínum í þá veru að þessari samþykkt Alþingis verði fylgt eftir. Því að það er í rauninni slík úttekt sem ég tel að kallað verði eftir af hálfu þingsins og allra þeirra sem fjalla um einstaka þætti áður en menn fari að stíga þau skref að velja úr einstakar ár og lögfesta friðlýsingu þeirra. Nú er það svo að ég hefði sannarlega ekki á móti því og væri reiðubúinn að standa að lagasetningu um bæði þessi vatnsföll, sem ég tel að hv. flm. hafi valið úr mjög réttilega, sem vatnsföll sem eru þess virði að friðlýsa þau og varðveita með þeim hætti sem þar er lagt til. Ég hef raunar fyrir löngu bent á þörf þess að friðlýsa þessi vatnsföll, alveg sérstaklega Hvítá og Ölfusá. Í grein sem ég ritaði, ég má segja í svari við fyrirspurn, í tímaritinu Samvinnunni á áttunda áratugnum, þá benti ég á að ástæða væri til þess að ganga formlega frá friðlýsingu Hvítár og Gullfoss þar með, Hvítárness og alls sem tengist Hvítá frá upptökum til ósa. Það er í rauninni alveg sama hugsun og kemur fram í þessari till. Ég vil benda á þessu máli til stuðnings, sem hér er mælt fyrir, að lögfesta friðlýsingu einstakra vatnsfalla, að í Bandaríkjum Norður-Ameríku er sérstök löggjöf sem samþykkt var árið 1968 og heitir ,,Wild and scenic river act``. Hún gerir ráð fyrir að vernda ómenguð og lítt menguð fljót og læki ásamt næsta umhverfi og þannig að ekki verði hróflað við farvegi þeirra með stíflugerð eða á annan hátt. Þannig að Bandaríkjamenn, sem standa mjög framarlega á vissum sviðum náttúruverndarmála, ekki á öllum sviðum því miður, mengunin er þeirra vandi og þeir hafa ekki náð saman um það pólitískt að bregðast þar við, t.d. í sambandi við að draga úr mengun koltvísýrings og útblæstri þar að lútandi frá iðnaði, en á mörgum sviðum, þar á meðal í sambandi við friðlýsingar og verndun lands og náttúrufyrirbæra, standa þeir mjög framarlega og samkvæmt þessum lögum frá 1968 hafa allnokkrar ár og vatnsföll í Bandaríkjunum verið lögvernduð, friðlýst með lögum. Ég má segja að þeir taka að því leyti öðruvísi á friðlýsingarmálum heldur en við hér, ef ég man það rétt, að setja lög um einstakar friðlýsingar en við erum hér með almenna heimild í náttúruverndarlögum til friðlýsingar. Virðulegur forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt frá því sem orðið er. Ég lýsi yfir eindregnum stuðningi við þá hugsun sem fram kemur í þessari till. Ég minni á þá samþykkt sem Alþingi hefur gert. Ég heiti á Náttúruverndarráð og yfirstjórn náttúruverndarmála að nota þá fótfestu sem þau hafa með samþykkt Alþingis frá 1989. Ég tel að í rauninni hafi þrátt fyrir allt þau sjónarmið, sem hér er verið að mæla fyrir, fengið kannski betri fótfestu en mátti þó skilja úr máli hv. 1. flm. þáltill. Við megum ekki ganga of beygð sem teljum okkur vera talsmenn náttúruverndarsjónarmiða sem stjórnmálamenn, og ég vænti að hv. 1. flm. líti á sig sem stjórnmálamann en hólfi ekki í sundur náttúruverndarmenn og stjórnmálamenn. Skoðanirnar eru hins vegar skiptar þegar kemur til stjórnmálanna á þessu sviði sem öðrum. Ég vænti þess að mál þetta fái eðlilega meðferð hér í þinginu og þá athugun sem það verðskuldar.

Flm. (Sigrún Helgadóttir) : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Austurl. fyrir orð hans og góðar undirtektir við þá till. sem hér er lögð fram. Vegna þeirra orða sem hann hafði um þá tillögu sem ég get um í grg. og lögð var fram að hans frumkvæði, þá vissi ég fullvel um hana, eins og þar kemur fram. Hins vegar hræðist ég það verðmætamat sem ríkir í þessu landi og vald embættismanna. Það er ekki saman að jafna þeim fjárráðum sem annars vegar stofnun eins og Landsvirkjun hefur og hins vegar stofnun eins og Náttúruverndarráð. Það hefur oft viljað brenna við að Alþingi leggur ákveðnar skyldur á herðar stofnunum, eins og það gerir í rauninni í umræddri þáltill. Þar er lögð ákveðin skylda á herðar Náttúruverndarráði, en það fylgir ekki sá hugur máli að fjárveitingar séu nægar og allt starf sem fer fram hjá Náttúruverndarráði mótast mjög af fjársvelti, því miður. Þetta eru hinar köldu staðreyndir þessa máls og tillaga Kvennalistans var kannski fyrst og fremst lögð fram til að vekja athygli á því og reyna að spyrna við fótum svo að tekin væru frá þessi tvö vatnsföll og ég heyrði að hv. 2. þm. Austurl. var mjög sammála því vali og ég hygg að það séu flestir. Þessar ár hafa margoft verið nefndar í mörg ár. Það hefur ekki tekist formlega að taka þær frá þó svo að ég telji að ef þjóðin fengi að ráða, þá gerði hún það. Ég hygg að fæstir þegnar þessa lands vildu sjá vatnsföll eins og Gullfoss og fossakeðjuna í Jökulsá á Fjöllum hverfa og landsvæði eins og þau svæði sem eru meðfram þessum ám, landsvæði eins og svæðin meðfram Jökulsá á Fjöllum, svæði eins og við upptök Jökulsár, Kverkfjöllin, Krepputungan, Hvannalindir, ýmis búsvæði hreindýra og fleiri dýrgripir sem eru meðfram Jökulsá á Fjöllum. Og meðfram Hvítá annars konar landsvæði en líka merkileg, Hvítárvatn, Hvítárnes og Gullfoss, Geysissvæði, ekki langt frá, Brúarhlöð, Pollengi og þannig mætti lengi telja. Ef þessum ám er raskað þá raskast líka öll þessi svæði og við vitum ekki alveg hvað þar henti. Við eigum nóg af öðrum ám og það hefur aldrei þótt góður búskapur að eyða öllu strax, heldur geyma eitthvað. Það að friðlýsa þessi svæði þýðir í rauninni fyrst og fremst það að þau eru sett aftast í röðina. Það er ekki að þeim gengið fyrr en heimsbyggðin væri komin í nauð og það gerist nú vonandi ekki. En ég vil leggja áherslu á að þessi tillaga fái hér hraða umfjöllun og þingmenn sjái sér fært að samþykkja hana þótt stutt sé eftir af þingtíma. Ég sé ekki að það sé flókið mál og tel að vilji sé allt sem þarf.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Þetta er nú einhver rólegasti fimmtudagur sem ég minnist á starfstíma þessa þings að því er varðar lengd dagskrár. Einnig sýnist mér að málin reki sig býsna hratt hér í þinginu þannig að ég hef litla samvisku af því þó ég notfæri mér rétt minn til þess að mæla hér nokkur orð til viðbótar vegna þessa ágæta máls. En ég skal ekki endilega fylla út tímann sem ég hef heimild til að nota vegna þess að ég gekk aðeins á þann ramma sem þingsköp setja í fyrri ræðu minni. Það var aðeins eitt atriði sem ég vildi koma frekar að, sem hv. 1. flm. nefndi, og gera kannski örlitlar athugasemdir við það. Það var það sjónarmið að það væru fjárþrengingar sem yllu því að náttúruverndaraðilar, tilkvödd og tilskipuð yfirvöld náttúruverndarmála, fengju ekki haldið sínum hlut gagnvart hinu mikla veldi hinna virkjunarglöðu. Það er ekkert óeðlilegt að mál séu flutt með þessum hætti vegna þess að þarna er auðvitað afar ólíku saman að jafna í upphæðum talið. En við megum samt ekki hafa of mikla minnimáttarkennd sem erum að halda fram hlut náttúruverndar og möguleikum til að gera hana gildandi. Ég tel að í rauninni, eins og kom fram hjá hv. flm., hafi málstaður náttúruverndar fengið þá innstæðu með þjóðinni í hugum almennings að þar sé í mikinn sjóð að leita sem geti vegið býsna þungt á móti þeim fjárhæðum sem virkjunaraðilar og þeir sem að framkvæmd og undirbúningi standa hafa til umráða. Þetta er þessum aðilum líka ljóst. Ég tel að það hafi orðið stórfelld breyting til batnaðar hér síðustu tvo áratugina í sambandi við möguleika þeirra sem halda fram náttúruverndarsjónarmiðum, sem halda utan um þá hagsmuni sérstaklega, til þess að hafa áhrif. Ég hef hins vegar vissar áhyggjur af því að þeir aðilar sem við höfum treyst til þess og eru settir til þess lögum samkvæmt að vera á vaktinni hafi ekki nógsamlega gætt þess að það þarf að tryggja sambandið við fólkið, hinn félagslega vettvang í landinu, til þess að hafa þann kraft og þann styrkleika sem þarf til að takast á um hagsmunina. Þarna er ég m.a. að tala til þess vettvangs sem hv. 1. flm. þessarar tillögu situr á, sjálfs Náttúruverndarráðs. Til Náttúruverndarráðs samkvæmt núverandi skipan var stofnað með nokkuð sérstökum hætti með lagasetningu 1971. Sá sem mótaði það mál öðrum fremur í meðferð Alþingis og við undirbúning málsins var Eysteinn Jónsson, fyrrum forseti Sþ. og þekktur stjórnmálamaður, formaður Náttúruverndarráðs í framhaldi þess. Ég tel að hann hafi skynjað það samhengi sem þarf að vera á milli lagabókstafs annars vegar og félagslegra tengsla út um allt land ef málstaður náttúruverndar á að njóta sín og hafa þann styrk sem hann barðist fyrir og margir berjast fyrir. Við þurfum að gæta að nú að þau tengsl rofni ekki. Við megum ekki gera of mikið úr hinni formlegu hlið að því er fjármagnið snertir. Ef við ætlum að sækja það, þá þarf Alþingi líka að vera ljós þörfin og þá þarf líka að vera fólk í landinu sem ýtir á okkur þingmenn að láta meira af hendi rakna til þess að halda á þessum hagsmunum eins og fólkið kýs. Ég held að sú vinna t.d., sem þál. Alþingis frá 1989, um verndun vatnsfalla og jarðhitasvæða, gerir ráð fyrir, kosti ekki það fé að það standi í veginum fyrir því að á því máli sé tekið og það mál sé unnið eins og óskað var af Alþingi. Ég held að það sé fyrst og fremst áhugi þeirra sem halda þar á máli. Þeir þurfi þá að gera vart við sig ef það er fjármagnið sem skortir en það er tiltölulega auðvelt, að ég tel, að fá a.m.k. hluta af því úr þeim gildu sjóðum sem þeir sem vilja nýta þessi gæði með öðrum hætti, þ.e. virkja og stunda framkvæmdir, hafa úr að ráða. Ég vildi koma þessum ábendingum á framfæri og hvatningu til þeirra enn frekar sem eru á þessum vettvangi og eiga að vera að vinna að þessum málum lögum samkvæmt.