Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Áður en gengið verður til dagskrár mun ég lesa fjögur bréf, sem mér hafa borist, og taka þau síðan til afgreiðslu. Fyrsta bréfið er á þessa leið: „Reykjavík, 30. mars 1979. Lúðvík Jósepsson, 1. þm. Austurl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Austurlandskjördæmi, Þorbjörg Arnórsdóttir húsfreyja, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni“. Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fara fram í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sverrir Hermannsson, forseti Nd.“ Annað bréfið sem mér hefur borist, er svo hljóðandi: „Reykjavík, 2. apríl 1979. Tómas Árnason, 4. þm. Austurl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Jón Kristjánsson verslunarstjóri á Egilsstöðum, sæti á Alþingi í fjarveru minni“. Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Þriðja bréfið hljóðar svo: „Reykjavík, 2. apríl 1979. Finnur Torfi Stefánsson, 2. landsk. þm., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður landsk. þm. Alþfl., Bjarni Guðnason prófessor, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni“. Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Loks er fjórða bréfið og er það á þessa leið: „Reykjavík, 3. apríl 1979. Ritari þingflokks sjálfstæðismanna hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv, beiðni Eyjólfs K. Jónssonar, 5. þm. Norðurl. v., sem nú er á förum til útlanda í opinberum erindum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður hans, Jón Ásbergsson framkvæmdastjóri, taki á meðan sæti hans á Alþingi“. Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanna. Þorv. Garðar Kristjánsson, forseti Ed.“ Jafnhliða þessum bréfum hafa mér borist kjörbréf og önnur gögn í sambandi við þá varaþm. sem hér er gerð till. um að taki sæti, og vil ég æskja þess að kjörbréfanefnd taki öll þessi kjörbréf og önnur gögn til meðferðar og gef nú 20 mínútna fundarhlé. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til athugunar fjögur kjörbréf. Ég leyfi mér að gera grein fyrir þeim öllum í einu lagi. Það er þá í fyrsta lagi kjörbréf Þorbjargar Arnórsdóttur, sem er 1. varaþm. Alþb. í Austurlandskjördæmi og kemur nú til þings vegna utanfarar Lúðvíks Jósepssonar, 1. þm. Austurl. N. leggur til að kosning þessi verði tekin gild og kjörbréfið samþykkt. Þá er það í öðru lagi kjörbréf Jóns Kristjánssonar, sem er 2. varaþm. Framsfl. í Austurlandskjördæmi. Hann kemur nú til þings vegna utanfarar Tómasar Árnasonar, 4. þm. Austurl., en fyrir liggur yfirlýsing frá 1. varaþm. Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Halldóri Ásgrímssyni, þar sem hann lýsir yfir að hann geti af persónulegum ástæðum ekki tekið sæti á þingi að þessu sinni. Kjörbréfanefnd leggur til að kosning þessi verði tekin gild og kjörbréfið samþykkt. Þá er í þriðja lagi kjörbréf gefið út af landskjörstjórn, þar sem þess er getið að Bjarni Guðnason prófessor hafi hlotið kosningu sem landsk. varaþm. fyrir Alþfl. Hann skipar 2. sæti landsk. varaþm. Alþfl. og kemur nú til þings í fjarveru Finns Torfa Stefánssonar, 2. landsk. þm., en 1. landsk. varaþm. Alþfl. hefur setið á þingi frá þingbyrjun svo sem kunnugt er. Kjörbréfanefnd leggur til að kosning þessi verði tekin gild og kjörbréfið samþykkt. Þá er í fjórða og síðasta lagi kjörbréf Jóns Ásbergssonar framkvæmdastjóra, Sauðárkróki, sem er 1. varaþm. Sjálfstfl. í Norðurlandskjördæmi vestra og kemur nú til þings vegna fjarveru og utanfarar Eyjólfs K. Jónssonar, 5. þm. Norðurl. v. Kjörbréfanefnd hefur skoðað þetta kjörbréf og leggur til að kosningin verði tekin gild og kjörbréfið samþykkt. Leyfi ég mér að afhenda hæstv. forseta kjörbréfin öll fjögur.



Áður en gengið er til dagskrár hefur hv. 1. þm. Vestf. kvatt sér hljóðs utan dagskrár, og ég vil aðeins geta þess, áður en ég gef honum orðið, að hann hefur tjáð mér að hann ætli að spyrja hér um alveg ákveðið og afmarkað málefni. Ég á von á að það þurfi ekki að verða almennar umr. um þetta málefni, heldur væntanlega einungis fsp. hv. þm. og svar hæstv. ráðh. En að öðrum kosti, ef tilefni þykir gefast til að frekari umr. verði leyfðar, þá mun ég a. m. k. halda þeim innan þeirra marka, sem gilda um fsp. almennt, og vænti þess, að allir hv. þm. geti sætt sig við það. Eins og kunnugt er gilda engar reglur um umr. utan dagskrár, svo að það er á valdi farseta hverju sinni að haga þeim eftir því sem hann telur rétt og eðlilegt. Ég vænti þess, að allir hv. þm. geti með tilliti til hinna margvíslegu verkefna, sem liggja fyrir þinginu, fallist á þetta.



Herra forseti. Ástæðan fyrir því, að ég kveð mér hér hljóðs utan dagskrár, er sú, að Félag ísl. atvinnuflugmanna hefur nú nýlega tilkynnt verkfallsaðgerðir, sem hafa staðið nú um nokkra daga, og framhald þeirra, sem, hlýtur að lama samgöngulíf landsmanna, heilla landshluta, þegar við bætist hafís og samgönguleysi eftir öðrum leiðum á nokkrum stöðum, sérstaklega norðanlands, og valda margvíslegum truflunum á samgöngum til Norðurlanda og Bretlands. Þetta mál kom, að mig minnir, fyrir tveimur mánuðum til umr. hér á þingi, og þá lýsti hæstv. félmrh. yfir að skipuð yrði sáttanefnd til að reyna að leysa þessa deilu. Við alþm. höfum lesið í blöðum og heyrt í ríkisfjölmiðlum að þessi sáttanefnd hafi starfað og m. a. borið fram eina sáttatillögu sem samþykkt var af flugmönnum, en hafnað af Flugleiðum. Sömuleiðis höfum við heyrt eftir félmrh., að hann telji að það eigi að bregðast við þessum vanda með því að stjórnvöld eða löggjafinn grípi inn í þessa deilu. Ég vil spyrjast fyrir um það hjá honum eða þá hæstv. samgrh., hvort ríkisstj. hafi hér uppi einhver ákveðin áform og þá hver þau áform eru og hvenær megi búast við að ríkisstj. láti til skarar skríða í þessari deilu, því að á því er brýn nauðsyn að þessi deila verði til lykta leidd. Ég ætla ekki að taka hér neina efnislega afstöðu til þessara mála, ég hef ekki kunnugleika á því, en veit að ríkisstj. og þá sérstaklega hæstv. félmrh. og hæstv. samgrh. hljóta að hafa fylgst svo vel með þessari deilu að það væri bæði fróðlegt og nauðsynlegt fyrir okkur alþm. og þjóðina alla að fá að heyra hver áform eru til lausnar þessu brýna vandamáli.



Herra forseti. Svo sem hv. þm. er kunnugt er deila félagsmanna Félags ísl. atvinnuflugmanna við stjórn Flugleiða hf. þegar orðin langvarandi, enda hefur sáttanefnd sú, sem ég skipaði samkv. 3. gr. laga nr. 33 frá 1978, starfað ósleitilega frá 18. jan. s. l. og nánast fram á þennan dag og hefur haldið 46 formlega fundi. Ítrekaðar tilraunir hafa verið gerðar til þess að ná sáttum og hafa ekki færri en þrjár miðlunartillögur verið lagðar fram formlega og gengið til atkvgr. hjá deiluaðilum, auk fjölda óformlegra viðræðufunda sem sáttanefndin hefur átt með þeim. Ég hef áður svarað hér í þinginu fsp. vegna þessarar deilu og gerði þá grein fyrir því, að hún er á ýmsan hátt frábrugðin venjulegum kjaradeilum. Nær sú sérstaða bæði til deiluaðila og deiluefnisins og skal ekki frekar út í það farið að sinni. Þrátt fyrir allt hafa enn ekki hlotist mjög tilfinnanlegar truflanir af völdum deilunnar þótt margir hafi orðið fyrir óþægindum, enda hafa forráðamenn Félags ísl. atvinnuflugmanna ætíð tekið því af velvild og skilningi að fresta aðgerðum á meðan reynt er að leita sátta. Nú er hins vegar svo komið, að frekari sáttatilraunir eru bersýnilega tilgangslausar. Tvær miðlunartillögur voru felldar af báðum deiluaðilum, en þriðja tillagan, sem gekk mjög langt til móts við kröfur flugmanna, var samþ. af félagi þeirra, en kolfelld af stjórn Flugleiða hf. Var sú tillaga að mínu mati haldin þeim ágalla að fjalla aðeins um launaþátt deilunnar, en ekki um aðrar hliðar hennar, sem þó má ætla að séu forsenda þess að frambúðarlausn geti fengist á flugrekstrarstarfsemi Flugleiða hf. Hafði sáttanefndinni virst að vilji væri til þess af hálfu beggja aðila að samþykkja slíka tímabundna lausn deilumálsins, en sú varð hins vegar ekki raunin þegar á hólminn kom. Ég hef ekki farið dult með það álit mitt, að skásta lausnin hefði verið sú að lögfesta miðlunartillögu nr. 2. Hafði ég reyndar gert nauðsynlegar ráðstafanir til þess að það væri unnt, en um það varð ekki samstaða í ríkisstj. Ríkisstj. taldi rétt að halda áfram að gera sáttatilraunir, taldi rétt að allt yrði gert til þess að ná sáttum áður en til lagasetningar kæmi. Sáttatillaga nr. 2 fól í sér launajöfnun í áföngum og ákveðna tilhögun á sameiningu starfsaldurslista félaganna. Nú er sú staða komin upp í þessu máli, að boðaðar aðgerðir flugmanna munu að verulegu leyti lama þessa bráðnauðsynlegu þjónustustarfsemi og bitna á fjölda manns, og ekki bæta úr skák, eins og hv. fyrirspyrjandi kom inn á, þeir erfiðleikar sem fyrir eru víða um land vegna hafíssins. Enn fremur má minnast á skólanemendur í heimavistarskólum víða um land sem ekki komast heim til sín í páskafríinu ef svo heldur fram sem horfir. Er vart þörf á að fjölyrða um nauðsyn þess að koma í veg fyrir að flugrekstri, þörfum almennings og atvinnu fjölda manns sé þannig stefnt í tvísýnu. Er í því sambandi rétt að hafa í huga að í sumum landshlutum er flugið nánast eini möguleiki fólks til þess að komast leiðar sinnar um þetta leyti árs. Fyrirsjáanlegt óhagræði vegna aðgerða flugmanna er auðvitað tvöfalt um þá miklu ferðahelgi sem nú fer í garð. Af þessum sökum lagði ég til á fundi ríkisstj. í morgun að sett verði lög, sem m. a. fela í sér frestun hvers kyns verkfallsaðgerða fram yfir næstu áramót, nema aðilar nái samkomulagi áður. Tillagan fékk ekki fullnaðarafgreiðslu og bíður því næsta fundar ríkisstj.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. þau svör sem hann gaf. Hins vegar er ég mjög óánægður með að ríkisstj. skuli fresta máli eins og þessu eftir allan þann langa aðdraganda sem hún hefur haft og sérstaklega með tilliti til þess, sem hæstv. félmrh. sagði, að hann teldi að það væri ekki grundvöllur til þess að ná samkomulagi á milli þessara aðila sem væru búnir að deila þessa mánuði. Hið alvarlega ástand, sem fram undan er í samgöngumálum, gerir það að verkum að það hlýtur að vera krafa þjóðarinnar til ríkisstj., að hún hafi markað stefnu hvernig hún ætli að leysa þessa deilu. Og ég tek undir það og geri það að kröfu minni til ríkisstj., að það liggi fyrir, áður en Alþ. fer í páskaleyfi, hvað hún hyggist fyrir til að leysa þessa deilu sem getur ekki beðið öllu lengur að leyst verði.



Herra forseti. Ég sé að mál það, sem hér er til umr., er of merkilegt til þess að tími sé gefinn til þess í Sþ. að það sé rætt. Hins vegar virðist stundum sem hæstv. forseti sé örlátur á tíma þegar hin ómerkilegustu mál eru til umr. utan dagskrár, ekki síst ef hv. 7. þm. Reykv. á í hlut. Ég vil aðeins segja út af þessu á þeim tveim mínútum, sem ég hef til umráða, það eitt, að ég kann ekki við það, þegar fsp. af þessu tagi er borin fram af hv. 1. þm. Vestf. í þessu mjög svo þýðingarmikla máli, að ekki heyrist eitt einasta orð frá hæstv. samgrh. um þetta mál. Ég óska eindregið eftir því, að það komi fram í sambandi við þessar umr. hver sé skoðun'hans á málinu. Þessi deila heyrir undir hans rn. og það er ástæða til þess að hann skýri frá því, hvaða augum hann lítur á þetta mál. Hann hefur tekið að sér þetta ráðherraembætti og getur ekki skotið sér undan þeirri ábyrgð sem því fylgir. Þess vegna beini ég þeirri fsp. til hans, hverjar hugrenningar hans séu í þessu efni og hvaða lausn hann telji helst koma til greina á þessu máli. Ég vil jafnframt vekja athygli á því - og væri ástæða til verulegra umr. um launamálin almennt - að Farmanna- og fiskimannasambandið hefur nú sett fram kröfur um mjög verulegar hækkanir á grunnkaupi fyrir utan sérkröfur, þannig að þegar allt er talið er jafnvel talað um að þær kröfur séu frá 80% og upp í 110% með sérkröfunum. Væri kannske ástæða til að spyrja hæstv. ríkisstj., hvort þær kröfur séu í samræmi við stefnu hennar í kjaramálum, og einnig um hitt, hvort til greina komi, ef slíkar kaupkröfur yrðu að veruleika, að hún grípi þar inn í. M. ö. o.: Hver er stefna hæstv. ríkisstj. í launamátum út þetta ár? Það er yfirlýst stefna hennar að reyna að halda grunnkaupshækkunum niðri. Frv. liggur fyrir í Ed. um að taka slíka grunnkaupshækkanir af opinberum starfsmönnum, bankamönnum og blaðamönnum. Hver er hugmynd ríkisstj. gagnvart öðrum stéttum í því efni? Á að leyfa öðrum stéttum að hrifsa til sín svo og svo miklar grunnkaupshækkanir af því að þær eru í þýðingarmeiri störfum, ef svo má segja, heldur en þessar og geta betur beitt verkfallsvopninu? Er engin samræmd stefna í þessum málum hjá hæstv. ríkisstj.? Ég skal ljúka máli mínu, en ég sakna þess að geta ekki haft ræðu mína fyllri, því að ég tel að þetta sé hið merkasta mál, en hugga mig við að það verður tekið til umr. í Nd. á morgun.



Herra forseti. Hv. þm. Halldór Blöndal hefur óskað eftir því að ég gefi skýrslu um hugrenningar mínar. Hér var borin fram fsp. til ríkisstj. sem varðaði verkföll og vinnudeilu. Eins og hv. þm. munu allir vita heyra lög um verkföll og vinnudeilur undir hæstv. félmrh. og það er því fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að hann verði fyrir svörum af hálfu ríkisstj. í þessu máli. Hann hefur gefið það svar, að málið sé til umr. innan ríkisstj. og verði tekið fyrir á næsta fundi. Vegna þrábeiðni hv. þm. um að ég gefi skýrslu um hugrenningar mínar í þessu máli, sem ég að vísu hef enga skyldu til að gera, vil ég taka það fram, að ég hef talið harla óskynsamlegt ef Alþ. færi að lögfesta ákveðna kauphækkun til flugmanna, t. d. með lögfestingu einnar af þeim sáttatillögum sem fram hafa verið bornar í þessu máli. Ég hefði ekki talið og síst af öllu með hliðsjón af öllum aðstæðum í þjóðfélagi okkar nú og með hliðsjón af ástandi á vinnumarkaði, að það sé hægt að verja slíka gerð á einn eða neinn hátt. Hins vegar er mér alveg jafnljóst og hv. þm., að það er mjög alvarlegt ástand að skapast í samgöngumálum og því alveg ljóst að hér er á ferðinni vandi sem ríkisstj. verður að taka föstum tökum. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja að öðru leyti þær umr., sem fram hafa farið um þetta mál af minni hálfu eða annarra, og vil bíða þess að ríkisstj. fjalli um það á næsta fundi sínum.



Herra forseti. Á þskj. 341 hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. menntmrh.: „Er þess að vænta, að menntmrn. beiti sér fyrir opinberri stefnumörkun í menningarmálum svo sem víðast er gert í okkar nágrannalöndum?“ Fsp. þessi er fram borin að beiðni ýmissa þeirra aðila er við menningarmál fást, einkum úti á landsbyggðinni, þar sem menn álíta að einhvers konar stefnumörkun í þessum mikilvæga málaflokki gæti eflt og stutt menningarviðleitni ýmiss konar, veitt henni lið með að leggja ákveðna grundvallarlínu án þess þó að um nokkra einstefnu væri að ræða. Sama er að segja um ýmsa þá, er fást við þessi mál á ráðuneytisgrundvelli, að þeim þykir hér nokkuð á skorta, m. a. gagnvart fjárveitingavaldi og eins varðandi hin einstöku sveitarfélög. Á árinu 1977 var gerð á því nokkur könnun, hver framlög okkar til eiginlegra menningarmála væru í raun, og tekinn inn í þá mynd samanburður við nágranna okkar. Hlutur okkar var þar vægast sagt ekki góður, allra síst hvað snertir stuðning við hina frjálsu félagastarfsemi, enda mála sannast að þar eru mikil verkefni óunnin. Þessi niðurstaða skaut nokkuð skökku við þá yfirborðskenndu fullyrðingu, að við eyðum jafnvel of miklu til þessa þáttar. Ég gæti hér og nú vitnað til nágranna okkar sem gert hafa veruleg átök á þessu sviði. Danir hafa gert sérstaka samhæfða ályktun um menningarstefnu, þar sem höfuðáhersla er lögð á rétt sem allra flestra menningarþátta til að þróast eðlilega og einkum og sér í lagi að skapa sem flestum tækifæri til eigin menningarsköpunar í stað þess að vera neytendur eingöngu. Þrátt fyrir mikla og góða viðleitni margra erum við hér í nokkurri hættu, að fólk vilji í ríkari mæli vera þiggjendur menningar eingöngu í stað eðlilegrar eigin viðleitni til menningartúlkunar á hinum ýmsu sviðum. Ég gæti vitnað í viðamikla sænska skýrslu, þar sem höfuðáhersla er lögð á samtengingu fyrri arfleiðar og nýsköpunar í menningarmálum og ekki síður það, að menningunni væru búin sem þroskavænlegust skilyrði sem allra víðast um landið, ekki síst í hinum dreifðari og fámennari byggðum. Ekki síst mætti vitna til ráðstefnu í Osló 1976, þar sem menntmrh. hinna ýmsu Evrópulanda báru saman bækur sínar og sendu frá sér merkar yfirlýsingar, m. a. um menningarlegt lýðræði án of mikillar miðstýringar, skyldu stjórnvalda til að taká á þessum málum á hverjum tíma með það að leiðarljósi að auka tjáningarmöguleika æ fleiri og samhæfa menningarstefnuna í hverju landi almennri menntastefnu, umhverfisaðstæðum, þjóðfélagslegum aðstæðum, þar sem m. a. var lögð rík áhersla á nýtingu frítíma fólks til menningarlegrar tjáningar ekki síður en menningarneyslu. Merkasta niðurstaðan var máske sú, að hin svokölluðu æðri menningarsvið ættu ekki að hafa forgang í stuðningi hins opinbera, heldur enn frekar jafnvel að fá fólk sem víðast sem beina þátttakendur í skapandi menningarlífi, veita þar aðstoð sem mest hætta væri á menningarlegri einangrun, skapa þannig aukna breidd, aukinn margbreytileika í menningarlífinu almennt. Margt af þessu á við um okkur. Stefnumótun að vissu marki gæti hvort tveggja verið örvandi og leiðbeinandi og gæfi vissa viðspyrnu t. d. gagnvart fjárveitingavaldi, svo sem raunar er í ýmiss konar lagaformi okkar í dag. - Af þessum og fleiri ástæðum er um þetta mál spurt.



Herra forseti. Spurt er hvort þess sé að vænta, að menntmrn. beiti sér fyrir opinberri stefnumörkun í menningarmálum svo sem víðast er gert í nágrannalöndum okkar. Áður en ég vík að því að svara þessari fsp. er rétt að hugleiða hvað sé átt við með því hugtaki sem fram kemur í fsp., þ. e. a. s. opinberri stefnumörkun í menningarmálum eða stefnu í menningarmálum. Ég hef nefnilega orðið var við það, að nokkurs misskilnings virðist stundum gæta þegar þetta hugtak ber á góma, en þessi misskilningur stafar vafalaust af því, að hugtakið hefur ekki sérlega mikið verið notað hér á landi og e. t. v. ekki unnið sér sess í íslensku máli enn sem komið er. En óneitanlega ber nokkuð á því að þessu hugtaki sé ruglað saman við flokkspólitískar stefnur eða jafnvel halda menn á stundum að átt sé við einhverjar ákveðnar stefnur í listum, t. d. í bókmenntum eða myndlist. Hugtakið stefna í menningarmálum er einfaldlega þýðing á hugtakinu cultural police á ensku eða kulturpolitik á skandinavísku. Engin algild skilgreining mun vera til á því. En það, sem átt er við, er að af opinberri hálfu sé gerð úttekt á fjárveitingu ríkis og sveitarfélaga og síðan sé leitast við að gera áætlun um fjárveitingar til hinna ýmsu menningarstofnana og listgreina samkv. forgangsröðun með hliðsjón af slíkri úttekt og væntanlega kemur þá í ljós, hvaða listgreinar eða menningarstofnanir virðast bera skarðan hlutfrá borði miðað við aðrar. Þetta er sem sagt aðalinntak svonefndrar stefnumörkunar í menningarmálum, en oftlega kemur einnig til viðleitni til að menningarstarfsemin nái meir til almennings og viðleitni til að forðast miðstýringu í menningarmálum, en stuðla fremur að aukningu valddreifingar, t. d. til sveitarfélaga og til frjálsra félagasamtaka. Svo að vikið sé að efni þessarar fsp., þá mun rétt vera, að opinber stefnumörkun í menningarmálum í þessum framangreinda skilningi tíðkist víðast hvar í nálægum löndum. Þessi stefnumörkun hér á landi hefur fyrst og fremst birst í fjárveitingu til menningarmála í fjárl. og stjórnvaldsframkvæmd ýmiss konar, en ekki hefur verið um formlega stefnumörkun að ræða að öðru leyti. Þetta mál hefur að sjálfsögðu borið á góma í menntmrn., en eigi er því að leyna, að opinber stefnumörkun hlyti óhjákvæmilega að leiða af sér auknar fjárveitingar til menningarmála, þótt væntanlega gæti slík stefnumörkun líka leitt til nokkurrar hagræðingar og sparnaðar á vissum sviðum. Ég vil vekja á því athygli í þessu sambandi, að á undanförnum árum hefur sá háttur verið á hafður við undirbúning fjárlaga, að till. menntmrn. um hækkuð framlög til menningarmála hafa nær ævinlega verið skornar niður í fjárlaga- og hagsýslustofnuninni, niður í sömu upphæð og verið hafði í fjárlögum árið áður. Þetta hefur verið nánast regla og þessari reglu virðist hafa verið fylgt með þeim rökum, að skynsamlegt sé að láta alþm. það eftir að slást um hvaða upphæðir skuli renna til menningarmála. Þegar slíkur háttur er á hafður ár eftir ár hlýtur afleiðingin að verða sú, að fjárveitingar til menningarmála verða nokkuð tilviljunarkenndar, einfaldlega vegna þess að komið er í veg fyrir það árum saman að menntmrn. geti haft uppi ákveðna stefnumörkun á þessu sviði. Ég held sem sagt, að það sé til lítils að tala um opinbera stefnumótun í menningarmálum meðan þessi háttur er hafður á við undirbúning fjárlaga. Ég tel hins vegar að hyggilegt væri að fela hópi manna að fjalla um opinberan stuðning við menningarmál og gera tillögur til úrbóta, og það er nú í undirbúningi innan menntmrn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. þessi svör. Ég geri mér ljósa þá annmarka sem á þessu kunna að vera, og ég get tekið undir það með hæstv. ráðh., að vitanlega er til lítils að koma á fót slíkri opinberri stefnumörkun ef það viðgengst, sem hefur verið á undanförnum árum, að þau framlög, sem menntmrn. hefur lagt til, eru fyrir fram skorin niður af þeirri stofnun sem fæst við þessar fjárveitingar áður en fjvn. sjálf fær þetta til meðferðar. Mín hugsun varðandi fjárveitingar í sambandi við þessa stefnumörkun var einmitt að snúa þeirri þróun við, að það væri ekki lengur kleift eða a. m. k. ekki eins auðvelt fyrir þessa annars ágætu stofnun að skera þessi framlög jafnharkalega niður og raun ber vitni og láta okkur svo um það í fjvn., sem þar störfum hverju sinni, að reyna að tosa þessum upphæðum eitthvað upp, eins og hefur þó verið reynt að gera með misjöfnum árangri. Ég veit að það er vissulega þungt undir fæti í sambandi við allar breytingar á fjárlagafrv., og þetta viðgengst ár eftir ár, að þessar upphæðir eru hafðar óbreyttar frá síðasta ári. Hér er auðvitað um miklu erfiðari og þyngri róður að ræða varðandi þennan málaflokk en ýmsa aðra málaflokka sem koma frá fjárlaga- og hagsýslustofnun með eðlilegri hækkun, og í því liggur einmitt vandi okkar, sem störfum í fjvn., að ná þessu þar upp. Sá vandi er vissulega mikill og ég dreg ekkert úr að þar hefur oft orðið að berjast harðri baráttu af mjög eðlilegum ástæðum. Ef um viss forgangsverkefni væri að ræða, t. d. í þessu efni varðandi frjálsa félagastarfsemi, þar sem lögð væri viss áhersla á hana í slíkri stefnumörkun, þá lít ég að róður okkar gæti t. d. í þessum efnum orðið léttari. Ég veit að við eigum ýmis lagafyrirmæli hér um, en þau eru enn þá skýrari varðandi hin opinberu menningarsvið, og þar er fjárlaga- og hagsýslustofnun ekki heldur með þennan niðurskurð. Hún er ekki að skera niður Þjóðleikhúsið og láta það hafa óbreytt framlag frá síðasta ári þegar fjárlagafrv. er lagt fram, svo að ég nefni eitt dæmi, eða Sinfóníuhljómsveit eða eitthvað því um líkt, sem ég er síst að gera lítið úr, á meðan hún sker niður t. d. alla frjálsa félagastarfsemi. Ekki er síður nauðsynlegt að gera sér glögga grein fyrir ástandi hinna ýmsu þátta í þessu máli og hverjir það eru í hinni frjálsu félagastarfsemi sem eru verst á vegi staddir og þurfa á mestum stuðningi að halda og gætu þá komið inn í þessa stefnumörkun. Ég vona að sá starfshópur, sem hæstv. ráðh. gat um, komist að jákvæðri niðurstöðu í þessu efni. Ég hef hér sérstaklega í huga, eins og ég sagði áðan, hina ýmsu áhugastarfsemi í menningarmálum, hin á sér sterkari lagaaðstoð,að við reynum að fá þar sem mesta viðspyrnu til þess að efla þessa starfsemi alveg sérstaklega úti um land.



Herra forseti, Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda, að framlög til menningarmála voru mjög skorin niður við trog í síðustu fjárl. og lítill skilningur á því hjá hæstv. ríkisstj. að reyna að halda þar í horfinu. Og ég hef ekki orðið var við að góðs sé að vænta úr þeirri átt í neinum meiri háttar málum og býst ekki við að þar sé neitt bjartara fram undan, miðað við það hvernig málarekstur hefur verið. Verður skemmtilegt að fylgjast með því, hver framvindan verður í sambandi við næstu fjárlög, en það var næsta smánarlegt sem varið var til menningarmála á núgildandi fjárlögum. Hins vegar sagði hæstv. ráðh. annað sem væri fróðlegt að fá frekari upplýsingar um. Hann sagði að það væri í athugun hjá menntmrn. að fela einhverjum hópi að undirbúa fjárveitingar til menningarmála eða eitthvað í þá áttina, ég náði ekki alveg orðalaginu, en þætti fróðlegt að fá frekari upplýsingar um hvað hann hefur í huga í því sambandi.“



Herra forseti. Oft hefur verið rætt um nauðsyn þess að móta svokallaða menningarstefnu. Þegar ég starfaði í menntmrn. gerði ég tilraun til að láta kanna og taka saman fjárhagslegan stuðning við hinnar ýmsu listgreinar og einstaka þætti menningarmála, annað en skólamál, en því miður fór sú hópvinna algerlega út um þúfur. Var það miður; því að það hefði getað orðið grundvöllur að nánari skoðun á þessum málum. Fjvn. hefur skipt sér í starfshópa að nokkru leyti á meðan fjárlög eru undirbúin og sérstakir hópar unnið t. d. að hafnarmálum, skólamálum o. s. frv. Ég átti einu sinni sæti í fjvn. fá ár, og þá var því hreyft stundum að fjvn. setti sérstaka undirnefnd í menntamálin, en ekki varð af því þá. Ég held að nú hafi það verið gert og er það mjög til bóta, að ég tel. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að það er venja að við gerð fjárlagafrv. eru yfirleitt ekki teknar inn breytingar á smærri liðum, Hvort sem er til menningarmála eða annarra mála, ýmsum styrkjaliðum og ýmsum slíkum smærri liðum, þar sem ekki er um að ræða beint fyrirtæki sem rekin eru af ríkissjóði, heldur er ætlast til að þær breytingar séu gerðar á Alþingi. Síðan er venjan að það er leitast við af hálfu stjórnvalda að setja fjvn. þröngar skorður hverju sinni, svo að mjög er erfitt að hreyfa þetta þegar þar að kemur. Þetta kannast ég við bæði sem fjvn.-maður og við starf í menntmrn. Ég held að það væri mjög æskilegt að breyta þessu. Fjvn. metur að sjálfsögðu þarfir ríkisfyrirtækjanna, í menningarmálum sem annars staðar, Þjóðleikhúss, Sinfóníuhljómsveitar o. s. frv. Hv. síðasti ræðumaður varð að minnast á að það væri lítils góðs að vænta af núv. stjórn í þessum málum. Ég gat ekki annað en brosað að því. Mér fannst ekki létt undir fæti með þetta meðan ég sat í menntmrn., og þannig held ég að þetta hafi verið allar götur, því að þegar ég lét gera lista yfir fjárveitingar til hinna ýmsu svokölluðu menningarmála, margs konar styrktarstarfsemi nokkuð mörg ár, þá kom í ljós að það var ákaflega mikið um að fjárveitingar stæðu óbreyttar árum saman, jafnvel í krónutölu og jafnvel upp í áratug. Slíkt er ekki nýtt. Hins vegar held ég að það sé alltaf smátt og smátt verið að auka fjárhagslegan stuðningi við ýmsa slíka starfsemi. Ég hef stundum sagt það, bæði í gamni og alvöru, að ekki væri brýn þörf á því fyrir okkur að móta þarna sérstaka stefnu - við hefðum stefnu. Stefnan væri sú að ríkisvaldið vildi styðja og styrkja hina frjálsu menningarstarfsemi og iðkun fagurra lista, en ekki stjórna henni. Það væri stefna okkar Íslendinga að styrkja þess háttar störf en ekki að taka þar upp harða stjórn. Ég held að það sé nú meginstefnan. Ég held að það væri mjög æskilegt, að það væri skipulagður betur en nú er og auðvitað aukinn, en fyrst og fremst skipulagður betur en nú er sá takmarkaði stuðningur sem hið opinbera veitir hinum ýmsu listgreinum og ýmsum þáttum menningarmála og ekki síst áhugastarfi margs konar sem unnið er í þessum efnum víðs vegar um landið. Þannig held ég að þessi fsp. sé þörf og veki athygli á máli sem nauðsynlegt er að taka á, og ég veit raunar að allir hv. alþm. vilja styðja sér hverja hæstv. ríkisstj. til góðra verka á þessu sviði.



Herra forseti. Þar sem verið er að ræða hér um menningarmál langar mig til að víkja örlítið að einum þætti þeirra mála, sem reyndar hefur verið til umr. fyrr á þinginu og ástæða er til að ítreka fsp. til ráðh. um, enda á hæstv. ráðh. eftir að svara ýmsu því sem fram hefur komið, en það er varðandi útvarp og sjónvarp og stöðu þessara fjölmiðla, sem eru stuðningsmiðlar við menningu og mennt í landinu. Ég vil rifja það upp, að á sínum tíma störfuðu tveir menn, Andrés Björnsson útvarpsstjóri og Andri Ísaksson starfsmaður í menntmrn., að því að útbúa hugmyndir um hvernig sjónvarp og útvarp gætu komið að sem mestu gagni við að miðla menntun til landsmanna. Það skal tekið fram, sem er augljóst, að þessi miðill hefur það umfram alla aðra að ná til allra landsmanna jafnt, og þess vegna er sjálfsagt að nota hann í því skyni að koma ákveðinni stefnu til skila. Þá á ég ekki við flokksbundna stefnu á neinn hátt, heldur það sem kallað er „kulturpolitik“, stefnu sem þingið markaði hverju sinni með sínum fjárveitingum. Mig langar til þess að heyra hæstv. ráðh. örlítið víkja að þessu, og þá leyfi ég mér að nota orðalag, sem hefur verið notað fyrr á fundinum, að það væri ástæða til að spyrja um hugrenningar hans í þessu sambandi, ef einhverjar eru, því að ég efast um að málin séu komin á framkvæmdastig.



Herra forseti. Í lok ræðu sinnar sagði hæstv. menntmrh. að til stæði að skipa sérstakan hóp, að mér skildist helst innan menntmrn., til þess að undirbúa fjárveitingar til menningarmála. Ég vil leyfa mér að gefa hæstv. menntmrh. eitt ráð, og ég sé ekki að það komi neitt því máli við hvort maður telur þessa hæstv. ríkisstj. líklega til góðra verka eða ekki, ég held að henni veiti ekkert af góðum ráðum. Það ráð er þetta: Í Alþ. starfa tvær menntmn. Það er skoðun mín að þær n. ættu að vera virkari við undirbúning fjárl. en þær eru. Ég held að það væri hægt að virkja menntmn. í þessu tilliti án þess að setja á laggirnar nýja n. sem mundi vafalaust kosta ærið fé. Það mundi líka tengja betur menntmrn. og Alþ., kynna þm. betur það sem fram fer innan veggja menntmrn., svo að ég nefni einungis nokkra kosti sem ég tel að þessari hugmynd fylgi. Í stuttu máli: Það, sem fyrir mér vakir, er að það sé rétt á þessu sviði sem öðrum að gera sjálft Alþ., fjárveitingavaldið í landinu, virkara við undirbúning fjárl. en nú er.



Herra forseti. Það er vissulega tilbreyting að ræða menningarmál á hinu háa Alþ. Það gerist því miður allt of sjaldan. Og nú gefst ekki tími í fsp.-tíma til að gera neina allsherjarúttekt á því stóra máli sem hér er til umr. Ég er fyllilega sammála hv. fyrirspyrjanda, 3, þm. Austurl., um að opinberrar stefnumörkunar sé þörf, og eins og hann bind ég vonir við að auðveldara verði að fá auknar fjárveitingar til menningarmála á grundvelli slíkrar stefnumörkunar. Ég held að slík stefnumörkun hljóti að veita alþm. betri yfirsýn yfir þörfina á fjármagni og hvert því skuli stefnt. Stuðningur við menningarmál hlýtur að vera betur skipulagður og ekki eins handahófskenndur ef gerð er allsherjarúttekt og könnun í þessum efnum. Í þessu sambandi þarf auðvitað að gera ítarlega úttekt á ástandinu eins og það er. Þess vegna þótti mér fróðlegt að hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson talaði áðan og skýrði frá n. sem átti að gera úttekt á ríkisstuðningi eða ríkisframlagi til hinna mismunandi listgreina. Mér leikur nokkur forvitni á að vita hvað hefur orðið af starfi þessarar n., en því miður fengum við ekki þær upplýsingar í ræðu hæstv. fyrrv. menntmrh., aðrar en þær, að það starf hefði dottið upp fyrir.

Það varð ekkert úr þessari n.

Var ekkert unnið að þessu?

Nei

Þá er enn meiri þörf á að fara að hefjast handa og vinna að þessu svo að gagni komi. Sannleikurinn er sá, að Alþ. hefur trúlega aldrei veitt nægilegt fjármagn til menningarmála og við erum þar, því miður, langt á eftir þeim þjóðum sem við viljum telja okkur skyldar í menningarlegum efnum, skilja þann nauðsynlega þátt sem menningarstarf og listsköpun er - þann stóra þátt sem það og skipar í þjóðlífi öllu.



Herra forseti. Hv. þm. Halldór Blöndal ruglaðist nokkuð í ríminu þegar hann vitnaði til orða minna áðan. Hann hafði það eftir mér, að fjárveitingar til menntamála væru á þessu ári óvenjulega rýrar, en það var þó alls ekki það sem ég sagði. Ég var fyrst og fremst að ræða um meðferð á fjárlagatill. menntmrn. og það hefði tíðkast á undanförnum árum að skera þær niður í sömu fjárlagatölu og hafði verið árið áður, áður en fjárlög væru lögð fram í frv.-formi í þingi. En síðan hafa tölurnar auðvitað verið hækkaðar verulega við sjálfa fjárlagameðferðina í þinginu, og það hefur fallið í skaut Alþ. að ákveða þessar upphæðir án þess að einn eða neinn aðili gerði þar till. um. Það var þessi meðferð málsins sem ég var að gagnrýna. Ég held að fjárveitingar til menntamála á þessu ári séu alls ekkert rýrari en verið hefur, og ég gæti vissulega nefnt dæmi þess, að um verulega aukningu er að ræða á fjárveitingum til menntamála. T. d. er það staðreynd, að flárveitingar til leiklistarstarfsemi áhugamanna eru hlutfallslega hærri nú á þessu ári en verið hefur um nokkurra ára skeið, þó að þær séu hins vegar allt of lágar og hafi verið hlutfallslega hærri ef farið er talsvert mörg ár aftur í tímann. Ég held satt best að segja að róðurinn hvað snertir fjárveitingar til menntamála hafi stundum verið talsvert þyngri en hann var við seinustu fjárlagaafgreiðslu. Það held ég að þeir þekki sem með þau mál hafa haft að gera, enda kom það ljóslega fram í máli fyrrv. menntmrh., hv. þm. Vilhjálms Hjálmarssonar, að stundum hefði verið harðsótt að ná fram eðlilegum fjárveitingum þegar flokkur hans átti samstarf við flokk hv. þm. Halldórs Blöndals. Í öðru lagi spurðist hann fyrir um það, hvort það væri rétt skilið að menntmrn. ætlaði að fela hópi manna að undirbúa tillögur um fjárveitingar til menntamála. Það var kannske ekki alveg rétt skilið. Ég sagði áðan að ég teldi rétt að skipa starfshóp til að gera úttekt á opinberum stuðningi til menningarmála og á grundvelli slíkrar skýrslu mundi síðan menntmrn. að sjálfsögðu undirbúa fjárlagatill. sínar. Hér væri einungis um að að ræða, að slíkur hópur gæfi rn. góð ráð. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir skaut því að áðan, að eðlilegra væri að gefa menntmn. Alþ. kost á að gegna þessu hlutverki. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, að ég hafði einmitt hugsað mér, að einhverjir úr menntmn. Alþ. ættu sæti í þessum starfshóp, og tel raunar sjálfsagt og eðlilegt að fulltrúar úr þeim n. séu hafðir með í ráðum. Ég get hins vegar ekki fallist á að það sé skynsamlegt að engir aðrir fjalli um þessi mál en þm. Ég held að brýn þörf sé á því, að utanþingsmenn, sem æðimargir hafa mikinn áhuga á menningarmálum, séu kvaddir til og beðnir að gefa góð ráð, og að eðlilegt sé að reynt sé að mynda starfshóp á sem breiðustum grundvelli. Loks var hér spurt um fullorðinsfræðslu í útvarpi og sjónvarpi. Það var hv. 5. landsk. þm., Friðrik Sophusson, sem óskaði eftir hugrenningum mínum um það efni. Þessi mál hafa verið til umr. í heilan áratug, og vissulega hefur lítið gerst sem flokkast getur undir framfarir varðandi aukna fræðslustarfsemi útvarps og sjónvarps. Á sínum tíma skipaði þáv. menntmrh. sérstaka n., sem átti að gera till. um aukna fræðslustarfsemi í útvarpi og sjónvarpi, en þessi n. mun hafa lognast út af og sofnað svefninum langa þegar fyrir nokkru og skilaði engri endanlegri niðurstöðu. Fyrrv. menntmrh., Vilhjálmur Hjálmarsson, skipaði n. í ágústmánuði s. l. sem átti að gera till. um aukna fullorðinsfræðslu almennt, þ. á m. í útvarpi og sjónvarpi, en þessi n. hefur enn ekki skilað störfum. Ég á von á, að þessi n. sendi frá sér nál. innan skamms, og vænti þess, að einhver hreyfing komist á þessi mál í kjölfar þess. Sjálfur hef ég mikinn áhuga á að útvarp og sjónvarp verði notað í stórauknum mæli til fræðslustarfsemi, en ég tel eðlilegt að bíða eftir niðurstöðum þessarar n. áður en frekari ákvarðanir eru teknar.



Herra forseti. Það er vissulega rétt hjá hæstv. menntmrh., að hv. 3. þm. Austurl., Helga Seljan, tókst að fá fram aukið fjármagn til áhugaleikfélaga og að því leyti voru hærri fjárveitingar en verið hefur, enda hefur hann verið mikill og ötull baráttumaður fyrir þeirri sveit listamanna. En að öðru leyti held ég að framlög til menningarmála hafi lækkað, án þess að ég hafi borið saman þar hvern lið, en um það sem ég man af því er þannig ástatt. En ég vek athygli á því og þakka hæstv. ráðh. þau svör sem hann gaf um þann hóp manna sem hann ætlar að mynda til þess að móta till. um framlög í fjárl. næsta árs í sambandi við menningarmál, að þar hyggst hann fara út fyrir menntmrn., að því er mér skilst, og sækja ráð eitthvað annað. Hygg ég að hann hafi þá í huga menningarvitana sína, sem eru þægir og góðir í taumi oft þegar kallað er, það eigi nú að kalla þá til ráða í þessu efni. Verð ég að segja eins og mér býr í brjósti, að ekki líst mér vel á þá ráðagerð og óttast mjög að þar verði ekki skynsamlega að farið ef þeirra ljós næði að skína gerst í þeirri nefnd.



Herra forseti. Ástæðan fyrir þeirri fsp., sem hér liggur fyrir á þskj. 390, er sú, að fjöldi ellilífeyrisþega hefur tekið fréttir um niðurfellingu ársfjórðungsgjalda af síma á þann veg, að það gilti fyrir alla sem búa einir, enda tæpast hægt að taka þær öðruvísi, og ekki hefur rn. gert neitt til að leiðrétta þessar fréttir. Fsp. er á þessa leið: „1. Hver er skýringin á því, að fjölmiðlar eru látnir telja fólki trú um að allir ellilífeyrisþegar eigi að fá eftirgjöf á ársfjórðungsgjaldi fyrir venjulegan síma, þegar ráðh. hefur með reglugerð sjálfur stórlega takmarkað fjölda þessa fólks? 2. Eftir setningu umræddrar reglugerðar 7. des. 1978 óskar ráðh. eða póst- og símamálastjórnin eftir lista frá Tryggingastofnun ríkisins yfir elli- og örorkulífeyrisþega, er njóti óskertrar uppbótar á elli- og örorkulífeyri, og hefur að sjálfsögðu fengið hann. Póst- og símamálastofnunin notar síðan nafn Tryggingastofnunar ríkisins til afsökunar fyrir synjunum á slíkri eftirgjöf. - Hvers vegna er þessi háttur hafður á? 3. Leggur þessi deild póst- og símamálarn. það að jöfnu til útilokunar á eftirgjöf á fastagjaldi síma, hvort elli- og örorkulífeyrisþegar eru e. t. v. í fjárhagslega vanmegnugasta lífeyrissjóði eða þeim elsta og sterkasta?“



Herra forseti. Hv. þm. Ólafur Björnsson bar hér fram nokkrar fsp. varðandi niðurfellingu afnotagjalds af síma, og hv. þm. Karl Steinar Guðnason hefur nú komið fsp. á framfæri. Ég verð að játa að þessi fsp. er ærið óvenjuleg, vegna þess að þar er gefið í skyn að öðruvísi hafi verið haldið á málum en staðreynd er. Í 1. lið fsp. segir: „Hver er skýringin á því, að fjölmiðlar eru látnir telja fólki trú um að allir ellilífeyrisþegar eigi að fá eftirgjöf af ársfjórðungsgjaldi fyrir venjulegan síma, þegar ráðh. hefur með reglugerð sjálfur stórlega takmarkað fjölda þessa fólks?“ Mergurinn málsins er auðvitað einfaldlega sá, að fjölmiðlar hafa ekki verið látnir telja fólki trú um að allir ellilífeyrisþegar eigi að njóta þessara réttinda. Þvert á móti hefur það verið skýrt tekið fram frá upphafi og ég gæti vitnað m. a. í orð mín í útvarpsumr. í lok nóvembermánaðar, þar sem ég gerði fyrst grein fyrir þessum áformum, að það væru ekki allir lífeyrisþegar sem ættu að njóta þessara réttinda, heldur einungis þeir sem uppfylltu ákveðin skilyrði. Ég hef beðið Póst- og símamálastofnunina að svara þessum fsp., og í svari við þessum 1. lið segir póst- og símamálastjóri: „Í öllum upplýsingum, sem fjölmiðlar hafa fengið frá réttum stjórnvöldum, hefur það verið tekið skýrt fram, að eftirgjöf á föstu ársfjórðungsgjaldi til elli- og örorkulífeyrisþega væri bundin því skilyrði, að viðkomandi njóti óskertrar tekjutryggingar og ekki búi aðrir í íbúðinni en fólk sem uppfylli sömu skilyrði, nema það væri innan tvítugs, einnig að ekki væri annar sími í viðkomandi íbúð. Fjölmiðlar hafa því ekki af réttum stjórnvöldum verið látnir telja fólki trú um annað en það sem framkvæma átti samkv. reglugerð.“ Við þetta er engu að bæta öðru en því, að auðvitað geta síðan fjölmiðlar skýrt rangt frá, og það má vel vera að einhver dæmi séu þess, að fjölmiðlar hafi sagt þessa frétt án þess að láta þess getið hvaða skilyrðum eftirgjöfin var bundin. Í 2. lið fsp. segir: „Eftir setningu umræddrar reglugerðar ... óskaði ráðh.... eftir lista frá Tryggingastofnun ríkisins yfir elli- og örorkulífeyrisþega, er njóti óskertrar uppbóta á elli- og örorkulífeyri, og hefur að sjálfsögðu fengið hann. Póst- og símamálastofnunin notar síðan nafn Tryggingastofnunar ríkisins til afsökunar fyrir synjunum á slíkri eftirgjöf. - Hvers vegna er þessi háttur hafður á?“ Vonandi skýrir það svar, sem ég hef þegar gefið, hvers vegna þessi háttur er á hafður. Það er miðað við að fólk njóti óskertrar tekjutryggingar, og samkv. reglugerð verður Póst- og símamálastofnunin að fá lista yfir þetta fólk frá Tryggingastofnun ríkisins. Í svari póst- og símamálastjórnar segir: „Þegar um synjun er að ræða er þess getið í svarbréfi, hvers vegna synjað er, og veit þá viðkomandi strax hvað það er sem hann þarf að athuga, ef hann er ekki sáttur við úrskurðinn, í stað þess að byrja á því að spyrja Póst og síma. Er því hér um að ræða vinnusparnað, bæði fyrir viðkomandi einstakling og Póst- og símamálastofnunina, auk þess sem það er almenn kurteisi að fólk fái sem fyllstar upplýsingar í sambandi við afgreiðslu mála sinna.“ 3. spurningin er á þessa leið: „Leggur þessi deild póst- og símamálarn. það að jöfnu til útilokunar frá eftirgjöf á fastagjaldi síma, hvort elli- og örorkulífeyrisþegar eru e. t. v. í fjárhagslega vanmegnasta lífeyrissjóði eða þeim elsta og sterkasta?“ Þessi spurning er gersamlega út í hött. Í svari Póst- og símamálastofnunar segir um þetta atriði: „Stofnunin metur ekki hagi fólks utan þess ramma sem reglugerðin setur. Hafi viðkomandi ekki óskerta tekjutryggingu er búið að kveða upp úrskurð í því efni samkv. öðrum lögum og af öðrum aðila en Pósti og síma.“



Herra forseti. Þessar undanþágur, sem hér eru ræddar, eru hliðstæðar þeim undanþágum sem hafa verið gefnar hjá Ríkisútvarpinu. Eftir að ég kynntist framkvæmd þeirra mála þar verð ég að segja það, að mér hefur orðið æ ljósara hvers konar óskapleg vandræðatilhögun þessar undanþágur eru. T. d. hjá útvarpinu var vitað um mörg einstök dæmi þar sem reynt var að komast fram hjá þessu í sambandi við uppbyggingu fjölskyldunnar og annað þess háttar, komast fram hjá því að greiða gjöldin og láta þau falla á ömmuna. Einhver kom beint til eins ágæts starfsmanns hjá útvarpinu að ráðgast um hvernig ætti að færa tæki yfir á ömmu sína, selja ömmu sinni tæki, svo að það væri pottþétt að hún yrði skráð fyrir því. Þetta er mesta vandræðamál. Auk þess finnst mér mjög óeðlilegt, að hinum og þessum stofnunum í þjóðfélaginu sé falið að hlaupa undir bagga við framfærslu þess fólks sem á erfiðast uppdráttar, t. d. Pósti og síma, Ríkisútvarpinu o. s. frv. Mér finnst þetta mjög óeðlilegt. Það gerir þetta líka óaðgengilegra í framkvæmd, að í þessum tilvikum báðum, ég held að það sé eins hjá Pósti og síma og hjá Ríkisútvarpinu, er það ein stofnun sem metur hvort á að veita undanþáguna, en önnur sem lætur í té greiðsluna án þess að hafa nokkur áhrif á matið. Þetta er ekki nógu gott. Þó finnst mér þetta ekki vera meginatriðið, heldur hitt, að með almannatryggingalögunum og öllu okkar almannatryggingakerfi er gert ráð fyrir að aldraðir, öryrkjar og aðrir, sem eru hjálparþurfi, eigi sinn tiltekna rétt sem þeir þurfi ekki að sækja eftir með umsóknum og fara bónarveg að. Þá var gamla sveitarstyrksfyrirkomulagið afnumið og átti að vera afnumið í eitt skipti fyrir öll. En nú er eiginlega vikið þarna út af leið og þessu fólki gert að fara að leita eftir sérstökum styrk og fá til þess ýmiss konar vottorð sem til þess þarf. Fólkið þarf sjálft að sækja um þetta og ganga í þetta. Það er oft tilviljunum bundið, hvort allir, sem eiga raunverulega rétt á þessu, hafi aðstöðu til að meta hvort það þýði fyrir þá að sækja um það. Það, sem ég álít að eigi að gera, er einfaldlega að fella þessa styrki og þessar undanþágur niður og færa yfir á tryggingarnar að leysa þetta mál þannig að þessu fólki sé mögulegt að njóta símaþjónustu. Það var n. starfandi í þessu máli á vegum fyrrv. ríkisstj., en hún hafði ekki lokið störfum. Ég átti minn þátt í því, að sú n. var sett á laggirnar, og ég vil eindregið ráðleggja núv. hæstv. ríkisstj. að athuga vandlega hvort ekki yrði hægt að leysa málið á þennan hátt.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin, þó að ég hafi ekki verið alls kostar ánægður með þau. Það er eins og síðasti ræðumaður benti á, að þetta mál er á margan hátt vandræðamál. Gamla fólkið hefur trúað því, að allir ættu að fá þetta, og fjölmiðlar hafa sett málið þannig fram. Hvort sem ráðh. eða rn. hefur ætlast til að þeir gerðu það, þá hafa fjölmiðlar sett málið þannig fram að fólkið hefur trúað því, að allir ættu rétt á þessari eftirgjöf, og margur orðið fyrir feikilega miklum vonbrigðum þegar svar hefur komið um það, að viðkomandi njóti ekki óskertrar tekjutryggingar og eigi þess vegna ekki kost á þessari eftirgjöf. Sá sem nýtur skertrar tekjutryggingar getur verið í afskaplega lélegum lífeyríssjóði, lífeyrissjóði sem greiðir aðeins örlítið til viðkomandi manns, og hann er settur þarna við sama borð og þeir sem njóta mikilla greiðslna úr verðtryggðum lífeyrissjóðum. Hlýtur því að vera um allverulega mismunun að ræða, og vil ég biðja ráðh. að athuga hvort ekki er hægt að breyta þessu á þann veg, að þeir, sem eru í veikustu lífeyrissjóðunum, megi njóta þessa á einhvern hátt eða a. m. k. fleiri en nú njóta. Það væri líka gaman að vita hversu margir það eru sem njóta þessarar eftirgjafar af síma. Það hefur ekki komið fram, en það væri fróðlegt að fá að vita það. Þeir munu vera fáir, ef þessum reglum er fylgt stranglega. Ég get tekið undir þau orð sem hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson sagði hér áðan: Best er að hækka ellilífeyrinn það mikið að svona greiðslur þurfi ekki að koma til, því fólk þarf að sækja um þessa eftirgjöf, sem margur á erfitt með, lítur á þetta sem einhvers konar styrk. Vissulega kemur þetta til vegna þess að menn vilja gera betur við þá, sem einir eru, og jafnframt viðurkenna, að gömlu fólki er nauðsynlegt að hafa aðgang að síma. En þetta er kerfi sem er ekki gott og þarf tvímælalaust að lagfæra á þann hátt, að þeir, sem eru fjárhagslega illa staddir, geti notið þess, eða þá að hafa það þannig að ellilífeyririnn verði hækkaður.



Herra forseti. Það er rétt, sem hefur komið fram hér, að þetta er nokkurt vandamál. Það er vandamál vegna þess, að enda þótt ellitryggingar- og örorkubætur væru hækkaðar um þá upphæð sem nemur kostnaði við síma, þá er engin trygging fyrir að þetta fólk mundi á sér síma, vegna þess að því fyndist örugglega það hafa nóg við peningana að gera. Þetta hefur verið reynt annars staðar. Síminn er hins vegar þessu fólki ekki einungis til þæginda, hann er mikið öryggisatriði. Það er eitt af vandamálum þessa aldurshóps að geta látið vita ef eitthvað ber út af. Þess vegna kemur fyrir alltaf öðru hvoru að fólk lætur ekki vita um sig, veikist eða jafnvel deyr án þess að hafa áður getað gert vart við hvað væri að ske. Síminn er nokkur leið til að bæta úr í þessu efni, og þess vegna er það þjóðfélagsins í raun og veru að reyna að sjá til þess, að þetta fólk hafi á einhvern hátt aðgang að síma. En það verður ekki gert, eins og ég sagði, með því að hækka tryggingabætur um nokkur þús. kr. á ári. Þar þarf annað og meira til.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir að gefa mér tækifæri til að stiga hér í stólinn á undan honum. En í framhaldi af þeim hluta umr. um þetta mál, sem ég hef hlustað á, langar mig til að beina þeirri spurningu til hæstv. samgrh., til samanburðar við gamla fólkið, hverjir aðrir en ellilífeyrisþegar njóta þeirra hlunninda að hafa fría eða kostnaðarlitla símaþjónustu? Ástæðan til þess, að ég spyr, er sú fullyrðing, sem ég hef heyrt, að gífurlega stór hópur starfsmanna Pósts og síma njóti þeirra sérréttinda sem hér er verið að fara fram á fyrir gamla fólkið.



Herra forseti. Ég er ekki samþykkur þeim sjónarmiðum, sem komu fram hjá hv. þm. Vilhjálmi Hjálmarssyni, að eðlilegt sé að fella niður ákvæði af þessu tagi. Ég tel mjög eðlilegt að opinberar stofnanir séu látnar hlaupa undir bagga með öldruðu fólki og öðrum lífeyrisþegum, og ég held að það sé mjög eðlilegur þáttur í starfsemi þessara stofnana, bæði útvarpsins, símans og Strætisvagna Reykjavíkur, svo að enn eitt dæmi sé nefnt. Það eru allmörg dæmi um þetta í okkar kerfi, og ég held að það sé eðlilegur þáttur í starfsemi þessara stofnana að veittur sé annaðhvort verulegur afsláttur til ellilífeyrisþega ellegar gjald sé algerlega fellt niður. Ég tel það vera framfaraspor, að þessi ákvörðun var tekin varðandi elli- og örorkulífeyrisþega, enda þótt það verði að játast og eigi að vera öllum kunnugt, að þessi undanþága nær ekki nema til takmarkaðs hóps elli- og örorkulífeyrisþega. Hér var spurt, hversu margir nytu þessa. Ég hygg að það sé of snemmt að segja til um það, vegna þess að þessi breytta tilhögun tók gildi um áramót og fólk hefur verið að notfæra sér þessi hlunnindi. Ég býst því við að enn sé ekki að marka neina tölu í þessu efni. En fyrir fram var áætlað að tala þeirra, sem þessa mundu njóta, væri milli 4 og 5 þúsund, og gert hefur verið ráð fyrir að viðbótarkostnaður Landssímans af þessum ástæðum muni nema um eða yfir 100 millj. kr. á ári, þannig að þarna er um mjög verulegan kostnaðarlið að ræða sem verður að berast uppi af öðrum notendum símans ef Alþingi veitir ekki sérstaka fjárveitingu í þessu skyni, sem ég persónulega tel eðlilegt og sjálfsagt. Vissulega er hægt að segja eins og hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson sagði áðan, að einfaldast sé að hækka lífeyrisgreiðslur til aldraðra og öryrkja sem þessu nemur þannig að ekki þurfi að leggja það á einstakar stofnanir að inna þessa þjónustu af hendi. En ég hef bara ekki trú á því, að þessar greiðslur verði hækkaðar sem þessu nemur. Ég held að það sé ekki nein trygging fyrir því, að greiðslur verði hækkaðar að sama skapi, og ég tel að það sé mjög mikilsverð búbót fyrir marga ellilífeyrisþega að njóta þessara hlunninda. Ég held að það sé í sjálfu sér ekkert við það að athuga að hafa það fyrirkomulag á sem nú er, enda þótt auðvitað sé alltaf einhver hætta á misnotkun á þessu sviði eins og öllum öðrum. Ég vil láta það koma hér skýrt fram, að þessi ákvörðun, sem varðar símann, er fyrst og fremst hugsuð sem öryggismál og einmitt af þeirri ástæðu njóta ekki aðrir þessara hlunninda en þeir sem búa einir í íbúð og hafa ekki neinar aðrar tekjur en hina svonefndu tekjutryggingu. Ef ætti hins vegar að veita öllum ellilífeyrisþegum og öryrkjum þessa búbót í formi hækkaðra greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins, þá yrði að sjálfsögðu um margfalda upphæð að ræða á við þá upphæð sem nú er varið til þessara mála frá Póst- og símamálastofnuninni. Að lokum vil ég víkja að fsp. hv. 1. þm. Reykv., Alberts Guðmundssonar, sem spurðist fyrir um hverjir nytu þess að hafa frían síma. Ég verð að játa það, að ég er algerlega óviðbúinn að svara þessari spurningu. Ég hef engar upplýsingar í höndunum sem gera mér kleift að svara þessari fsp. eins og vera ber. Ég veit að það eru ýmsir sem njóta þessara hlunninda, þykist vita að meðal starfsmanna sé sá hópur nokkuð stór, en vil þó ekki fullyrða neitt um það. Eini hópurinn, sem ég veit með vissu að nýtur þessara réttinda, eru þm. og ráðh. En ef óskað er eftir að gefin verði nánari skýrsla um þetta, þá ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að koma þeim upplýsingum á framfæri skriflega til þm. ef fsp. berst um það.



Herra forseti. Hv. þm. Karl Steinar Guðnason vék að því, að menn teldu nauðsynlegt að gera betur við þá t. d. í þessu tilviki sem búa einir sér. Það er auðvitað rétt og það er viðurkennt og ég tel það eðlilegt. En ég vil til viðbótar því, sem ég áðan sagði, benda á það, að nú þegar eru ýmis frávik frá almenna lífeyrinum, líka frá almennu tekjutryggingunni, í framkvæmd tryggingalaganna hjá Tryggingastofnuninni, þannig að greitt er mismunandi til lífeyrisþega eftir því, hvernig þeirra persónulegu kringumstæður eru. Þó að þetta væri fært yfir á tryggingarnar og næði ekki yfir alla línuna, heldur tiltekna aðila, þá væri þar ekki verið að taka upp nýtt í sjálfu sér, heldur er slík tilhögun þekkt. Þess vegna gæti einungis verið um hreina tilfærslu að ræða hvað ríkið varðar, því að auðvitað er þetta allt eitt og sama og hér er um ríkisstofnanir að ræða. Hv. þm. Oddur Ólafsson benti á það, að hækkun lífeyrisins væri ekkí næg trygging fyrir því, að þeir fengju símann sem þyrftu að hafa hann t. d. öryggis vegna. Þetta er vafalaust alveg rétt hjá hv. þm., enda þekkir hann þessi mál ákaflega vel vegna starfa sinna. En ég hefði álitið að óreyndu a. m. k., að það mætti leysa einnig þetta atriði á vegum trygginganna með sérstökum ákvæðum. Ég vil að endingu árétta það sem ég sagði, að það er margs konar misnotkun á undanþágum sem þessum. Ég þekki það mætavel hjá Ríkisútvarpinu, því að ég fylgdist með því sérstaklega, og það var fljótlega orðið hálfgert vandræðamál. Annars vegar er það, að til er fólk sem svona notar sér þetta og gengur of langt, og svo er aftur á hinn veginn hættan á því, þegar farið er að sækja um og afla sér vottorða og þess háttar, að fólk, sem ekki má sín í því pappírsflóði, verði út undan og njóti ekki réttindanna þótt það eigi kost á þeim. Þess vegna held ég að þetta ætti að athuga betur og sverfa agnúana af þessu fyrirkomulagi um leið og það væri fært yfir á tryggingarnar. Það mundu menn gera að vel athuguðu máli og í rólegheitum og á meðan nytu aldraðir og öryrkjar þeirra réttinda sem þeir hafa nú samkv. þessum undanþáguákvæðum.

Svar við 1. lið fyrirspurnarinnar er eftirfarandi: Lánveitingar og styrkveitingar úr Orkusjóði til jarðhitaleitar, jarðhitarannsókna og hitaveitna á árabilinu 1971 t. o. m. 1978 hafa verið þessar: Lán til Styrkir til jarðhita jarðhita- Lán til leitar rannsókna hitaveitna Ár Mkr. Mkr. Mkr. 1971 14,7 – – 1972 7,3 – – 1973 5,5 – – 1974 9,1 – – 1975 174,1 7,2 – 1976 331,7 93,1 – 1977 548,7 77,7 – 1978 313,8 74,3 200,0 Alls 1314,9 252,3 300,0 Hér eru ekki með taldar fjárveitingar til jarðhitadeildar Orkustofnunar, en á s. l. ári nam fjárveiting til deildarinnar 396,4 m. kr. Að auki hafa Rafmagnsveitur ríkisins varið eftirfarandi upphæðum til frumathugana á fjarvarmaveitum: Ár Upphæð 1977 2,1 m. kr. 1978 27,8 m. kr. Alls 29,9 m. kr. Svar við 2. lið fyrirspurnarinnar er: Engin erlend lán hafa verið tekin vegna Orkusjóðs á umræddu tímabili, en innlend vísitölutryggð lán hefur sjóðurinn tekið, þó ekki sérstaklega vegna ofangreindra verkefna. Svar við 3. lið fyrirspurnarinnar er: Ríkissjóður stendur ekki undir neinum lánagreiðslum vegna ofangreindra verkefna. Svar við 4. lið fyrirspurnarinnar er: Hitaveitur sem komust í gagnið á tímabilinu 1971–'78: 1. Hitaveita Suðurnesja 7 160 íbúar 2. Hitaveita Reykhóla 70 íbúar 3. Hitaveita Suðureyrar 490 íbúar 4. Hitaveita Hvammstanga 480 íbúar 5. Hitaveita Blönduóss 850 íbúar 6. Hitaveita Siglufjarðar 2 030 íbúar 7. Hitaveita Hríseyjar 290 íbúar 8. Hitaveita Akureyrar 5 060 íbúar 9. Hitaveita Reykjahlíðar 230 íbúar 10. Hitaveita Brautarholts Bisk 50 íbúar 11. Hitaveita Reykjavíkur, stækkun v. Kópav., Garðab., Hafnarfj. 29 200 íbúar Alls 45 910 íbúar Ef gengið er út frá því, að olíunotkun til upphitunar íbúðarhúsnæðis sé 13 1/m3/ári og að hver íbúi noti 140 m3 húsnæði, þá spara þessar hitaveitur 13x 140=1820 l olíu á hvern íbúa á ári eða alls um 1820x45 910=83,6 millj. 1/ári.