Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég hef ekki verið í bænum og mér var ókunnugt um að þingfundir hæfust hér kl. 10. Sérstaklega var mér ókunnugt um það fyrr en seint í gærkvöldi að ekki stæði til að ræða hér skýrslur í sameinuðu þingi eins og gert er ráð fyrir í starfsáætlun þingsins. Fyrsta mál á dagskrá er frv. ríkisstjórnarinnar um Húsnæðisstofnun. Þetta er frv. sem ég hef ekki haft tíma til að kynna mér, hefði getað gert það nú árdegis ef þingfundarstörf hefðu verið með eðlilegum hætti og byrjað kl. 2. En það er auðvitað ekki kjarni málsins heldur hitt að gert var ráð fyrir því að það yrði þingfundur í sameinuðu þingi. Ég veit að hæstv. forseti vill taka tillit til stjórnarandstöðunnar og ég hef ekki athugasemdir við það að gera þó hæstv. félmrh. geri grein fyrir þessu frv. Mér er sagt að fundir verði til kl. 2 í dag og um það hafi náðst samkomulag. En ég fer á hinn bóginn fram á það að hæstv. forseti verði við eðlilegri ósk minni um að umræðu ljúki ekki í dag, þannig að mér gefist kostur á því að kynna mér efni þessa frv. og gera við það mínar athugasemdir eftir helgi. Ég er sannfærður um að þetta eru eðlileg vinnubrögð þar sem brotið er gegn þeirri áætlun sem lögð var fram um starfsemi þingsins. En eins og forsetar hafa tekið fram þá er það þeirra markmið að fylgja þeirri áætlun í stóru sem smáu.

Forseti (Jón Helgason) Fundahald hér nú er í samráði við þingflokksformenn. Það var rætt um að hafa fundi ekki fyrr en kl. 2 í dag en það virtist vera óheppilegra fyrir þingmenn. Þess vegna varð það að samkomulagi að halda hér fund nú. Umræðu um þetta 1. dagskrármál var frestað á miðvikudag vegna þess að þá komu fram óskir um að þingmenn fengju betri tíma til að kynna sér málið. Því var horfið að því ráði að fresta því til fundar í dag. Um það varð samkomulag. Það hefur komið fram hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. að hann hefur ekkert við það að athuga að umræða hefjist hér um þetta mál og því mun hæstv. félmrh. mæla fyrir frv.

Halldór Blöndal Ég þakka hæstv. forseta að hann skuli hafa lýst því yfir að hann muni verða við minni beiðni um að umræðunni ljúki ekki í dag. Það er laukrétt hjá hæstv. forseta, ég hef ekkert við það að athuga að umræðan hefjist, laukrétt. Ég skal ekkert tefja umræðuna. En ég er mjög þakklátur honum fyrir að hafa tekið þannig í mál mitt eða ég skil það svo að hann hafi orðið við beiðni minni um að umræðunni haldi áfram eftir helgi.

Eiður Guðnason Herra forseti. Öll þessi umræða sem hafin er af hv. 2. þm. Norðurl. e. kemur mér óneitanlega mjög spánskt fyrir sjónir og eyru. Á þriðjudag í þessari viku er lagt hér fram frv. það sem nú á að fara að ræða. Á miðvikudag er umræðu um það frestað að sérstökum tilmælum fulltrúa Sjálfstfl. hér í þessari deild og er auðvitað ekkert við það að athuga. Nú koma fram athugasemdir af hálfu hv. þm. Halldórs Blöndals, mjög sérkennilegar, þegar hann kemur til fundar í deildinni. Ég held það verði að mælast til þess við hv. þm. Halldór Blöndal að hann ræki betur samband sitt við forustu síns þingflokks þannig að hann viti um hvað er samkomulag og hvernig vinnubrögðum er háttað hér í deildinni en sé ekki hlaupandi hér upp um þingsköp að algerlega tilefnislausu hvað eftir annað eins og við megum þola hér í þessari hv. deild.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ræða formanns þingflokks Alþfl. veldur mér ekki vonbrigðum, ég sé að þó ég hafi verið í burtu nokkra hríð þá hefur hann ekki breyst og kemur mér ekki á óvart. Ég vil ítreka það sem ég sagði áður, hæstv. forseti, að mér er kunnugt um að það var samkomulag um að byrja kl. 10 og ljúka þingfundi kl. 2. Var það ekki rétt?

Ekki nákvæmlega um fundarlok.

Nú já, þá hef ég fengið rangar upplýsingar. En ég mun kynna mér hvort það er rétt sem um það er sagt. Það má vera að hugmynd þingsins sé að halda þá áfram til kvöldmatar eða miðnættis og byrja 10 að morgni? Kæmi mér ekki á óvart. Það er þó ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er sá að samkvæmt starfsáætlun þingsins er ekki gert ráð fyrir fundum í deildum í dag. Það er öldungis ljóst. Ég veit ekki hvort forseta þingsins er það ljóst en það voru merkilegir hlutir að gerast norður á Ólafsfirði í gær. Og við, nokkrir þingmenn kjördæmisins og m.a. tveir ráðherrar, vorum norður á Ólafsfirði til að taka þátt í fögnuði fólksins yfir því að Múlinn skyldi unninn. Ekki man ég eftir því að neinn þar hafi verið í fjarskiptasambandi við formann þingflokks Alþfl. um það hvort yrðu deildarfundir í dag, ekki minnist ég þess. Þegar ég kom heim var mér sagt frá því að þingfundir hæfust kl. 10 og er út af fyrir sig kannski lítið við það að athuga ef þingmeirihluti og forseti ætla ekki að misnota slíka liðkun frá stjórnarandstöðu. Ef þingfundir hefjast hér kl. 10 árdegis er auðvitað fráleitt að hugsa sér að á föstudegi haldi þeir áfram lengur en til kl. 2. Ég held að við getum verið sammála um það. Það liggur a.m.k. alveg ljóst fyrir í mínum huga að ef samstarfið við stjórnarandstöðuna á að vera með þeim hætti sem formaður þingflokks Alþfl. vill þá má vera að það verði hávaðasamt hér í deildinni. Forseti deildarinnar vísaði til orða minna og sagði að ég hefði ekkert við það að athuga að umræður um þetta mál hæfust. Ég gat ekki skilið þessi orð hæstv. forseta öðruvísi en svo að hann vildi verða við beiðni minni. Þegar ég túlkaði ummæli hans þannig sagði hann að ég hefði lagt sér orð í munn. Það var með öðrum orðum ekki verið að svara beiðni minni úr forsetastóli, það átti að hefja umræðurnar af forseta deildarinnar án þess að svara kurteislegri beiðni minni. Þetta er innlegg forseta deildarinnar til þess að við getum unnið hér í samkomulagi. Þess á milli kemur svo formaður Alþfl. upp með hrópyrði. Ég held við verðum aðeins að reyna að taka okkur á og ég held að ég verði að ítreka beiðni mína til forseta deildarinnar um að hann svari því skýrt og skorinort hvort hann muni verða við beiðni minni um það að framhald þessarar umræðu verði á þriðjudag. Fyrir því eru tvær ástæður. Í fyrsta lagi sú ástæða að samkvæmt starfsáætlun þingsins, sem forseti deildarinnar samdi en ekki ég, er gert ráð fyrir því að skýrslur verði ræddar í sameinuðu þingi í dag. Þetta er fundardagur sameinaðs þings. Ég fékk þessar upplýsingar frá skrifstofu þingsins. Ég vildi óska eftir því að forseti léti ná í starfsskýrslu þingsins og ég mun doka við á meðan. Ég óska eftir að fá þær í hendur hér. Ég er að tala um fundarsköp og forseti hristir höfuðið yfir því að ég fari með rétt mál. Ég vildi þá gjarnan fá tækifæri til að biðjast afsökunar hér í stólnum ef ég fer með rangt mál. Ég fór hér fram til skrifstofunnar og þar var mér sagt að í dag væri gert ráð fyrir því að ræddar væru skýrslur í sameinuðu þingi. Nei, það er enginn fundur meira að segja, enginn fundur í dag.  Ég vil líka segja, vegna þess að þingflokksformenn eru stundum að semja um að breyta reglulegum þingfundatíma hér, að nauðsynlegt er að slíkt gerist fyrr en stjórn þingsins reynir að gera nú til þess að hinn almenni þingmaður, sem ekki á þátt að slíku samkomulagi, geti gert viðeigandi ráðstafanir. En umfram allt, herra forseti, ég óska eftir að fá svar við eðlilegri beiðni. Beiðni mín var þessi: Ætlar hæstv. forseti að verða við þeirri beiðni minni, vegna þess að þessi fundur er á óvenjulegum tíma, vegna þess að í starfsskýrslu þingsins er ekki gert ráð fyrir fundi í deildinni, að ég fái svigrúm og tækifæri til þess að setja fram mínar skoðanir á þriðjudag? Þetta er mjög einföld, kurteisleg og ákveðin beiðni og studd mjög eðlilegum rökum.

Forseti (Jón Helgason) Hv. 2. þm. Norðurl. e. leggur mér nú orð í munn.

Forseti (Jón Helgason) Fundur núna kl. 10 var tilkynntur á fundi í fyrradag hér í hv. efri deild, eftir samkomulag við formenn þingflokka, eins og ég sagði áður. Ég mun haga störfum mínum svipað og ég hef reynt að gera hingað til, að leita eftir samkomulagi við hv. deildarmenn um framgang mála. Ég mun því ekki ljúka þessari umræðu án þess að vita hvort hægt er að fá frið um þau endalok þó að umræðan hefjist nú.

Eiður Guðnason Herra forseti. Það er í rauninni með ólíkindum hvað hæstv. forseti og þessi hv. deild sýna hv. 2. þm. Norðurl. e. og geðsveiflum hans óendanlega mikið langlundargeð hér á fundum. Mér þykir það satt að segja með ólíkindum. Það liggur fyrir að umræðunni var frestað á miðvikudaginn var að beiðni fulltrúa Sjálfstfl. Nú finnst mér alveg nauðsynlegt að fyrir liggi upplýsingar um það hvort sú beiðni sem hann bar hér fram var borin fram í nafni þingmanna Sjálfstfl. hér í þessari hv. deild. Það verður auðvitað að liggja fyrir. Hv. þm. harmaði það mjög að eiga ekki frí í dag. Ég geri fastlega ráð fyrir að hann geti fengið fjarvistarleyfi ef hann óskar þess. Mér þykir það hins vegar ákaflega miður að hinir gleðilegu atburðir sem gerðust í kjördæmi hans í gær, þegar þar var náð miklum og merkum áfanga í samgöngumálum, skuli ekki hafa haft betri áhrif á geðprýði og lunderni hv. þm. en raun hefur borið hér vitni í þessum umræðum í dag.

Stefán Guðmundsson Virðulegi forseti. Ég verð að segja það að þessi dagur virðist ekki ætla að byrja vel hjá þessari ágætu deild. Ég vil leggja það til við hæstv. forseta að hann verði við ósk hv. 2. þm. Norðurl. e. Mér finnst hún ekki fráleit, sú ósk hans að þessari umræðu ljúki ekki í dag. Hv. 2. þm. Norðurl. e. Halldór Blöndal er talsmaður síns flokks í þessum málaflokki, hefur verið það og er það. Ég held að það hafi ekki farið fram hjá neinum í þessari deild hver talaði fyrir Sjálfstfl. í húsnæðismálum. Það hafa allir mátt heyra sem hér hafa verið að það er hv. þm. Halldór Blöndal. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta að svo verði stýrt hér fundi og við getum gengið til dagskrár þessa fundar og haldið honum áfram. Mér sýnist að það muni ekki skipta nokkru máli fyrir framgang þessa máls hvort við getum lokið þessari umræðu í dag. Og ég hef enga trú á öðru en að hv. stjórnarandstaða geti fallist á að þessu máli yrði þá alla vega lokið á þriðjudag. Það kæmist þá til nefndar á þriðjudag. Þannig að mér sýnist að það sé ekki um neitt stórt verið að biðja. Sem sé, þetta er mín ósk, hæstv. forseti, að orðið verði við þessari beiðni og að við getum gengið hér til þingstarfa.

Forseti (Jón Helgason) Vegna þessara orða þá ítreka ég aðeins það sem ég sagði áðan að ég mun ekki ljúka þessari umræðu án þess að ræða lok hennar við hv. 2. þm. Norðurl. e. og vita hvort það getur þá ekki orðið með samkomulagi.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Ég vil sérstaklega bjóða velkominn aftur í deildina Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e., og óska honum og öllum Norðlendingum til hamingju með það stórvirki, sprengingalok við göngin í Ólafsfjarðarmúla, sem var verið að halda hátíðlegt í gær í Ólafsfirði og senda Ólafsfirðingum kveðju deildarinnar, er það ekki rétt, út af þessum stórviðburðum. En kannski fyrst vegna orða hv. 3. þm. Norðurl. v. Stefáns Guðmundssonar, þá ætla ég ekki að taka undir þau eða hafna þeim. En það virðist vera þannig með framsóknarmenn núna upp á síðkastið að þeir séu að leysa vandamál, bæði ríkisstjórnarinnar og forseta, með því að koma með ábendingar um að í friðarins nafni skuli þetta og þetta gert á þennan veg. Þannig veit ég að ágætur framsóknarmaður og samþingmaður minn í Vesturlandskjördæmi leysti vandamál Nd. fyrir skömmu síðan og nú sýnist mér að það sé að koma geislabaugur á Stefán Guðmundsson líka og hann sé að leysa hér vandamál í deildinni og biðja forseta að stjórna í friðarins nafni og vera ekki að halda áfram deilum á milli manna. En mitt erindi hingað var það að biðja þá hv. þm. Halldór Blöndal og Eið Guðnason að halda ekki uppi þeim hætti stöðugt að vera að lýsa áráttu hvors annars héðan úr ræðustól í hv. deild.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég hafði ekki hugmynd um að þessi málsmeðferð hefði verið ákveðin á miðvikudag og bið afsökunar á því sem ég hafði missagt um það. Ég heyri að forseti deildarinnar talar um að hann vilji ná samkomulagi um að fresta umræðunni til þriðjudags. Ég er reiðubúinn að ganga inn á það þegar í stað og þakka honum fyrir það.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, þann hluta laganna sem fjallar um félagslegar íbúðir. Frá því að fyrstu lög um Byggingarsjóð verkamanna voru samþykkt sem lög frá Alþingi og skipulegar félagslegar íbúðarbyggingar hófust með stuðningi ríkisvaldsins eru liðin rúmlega 60 ár. Frá upphafi hafa verið byggðar um 7000 félagslegar íbúðir. Á árunum 1965--1987 hafa verið byggðar um 42 þús. íbúðir hér á landi. Þar af eru félagslegar íbúðir um 6000 eða rúm 14%. Í heild er hlutfall félagslegra íbúða um 8% af íbúðum landsmanna. Nauðsynlegt er að skoða alla hluti í samhengi við breytta tíma. Fylgjast þarf með því hvert okkur miðar. Síðan þarf að meta markmiðin sem sett eru og athuga vel árangur þeirra aðferða sem valdar eru til að ná þeim fram. Segja má að sú endurskoðun á félagslega íbúðalánakerfinu sem hér liggur fyrir hafi byrjað með undirbúningi og setningu laga um kaupleiguíbúðir sem samþykkt voru á Alþingi vorið 1988. Í maí 1988 skipaði ég síðan vinnuhóp til að athuga fyrirkomulag og fjármögnun félagslega kerfisins og benda á leiðir til úrbóta. Vinnuhópurinn skilaði í febrúar 1989 ítarlegri skýrslu um fyrirkomulag félagslega íbúðalánakerfisins og tillögum um endurbætur. Í niðurstöðum vinnuhópsins kom fram það álit að núverandi fyrirkomulag félagslega húsnæðislánakerfisins hafi ýmsa annmarka og þurfi að taka það til endurskoðunar. Bent var á að sá háttur sem nú er hafður á við að veita félagslega aðstoð vegna útvegunar eigin húsnæðis og fer fram á vegum stjórnar verkamannabústaða er á margan hátt ómarkviss og erfiður í framkvæmd. Hið sama gildir um það fyrirkomulag að tengja aðstoðina við niðurgreidda vexti sem fylgja sérstökum íbúðum. Vinnuhópurinn taldi að binda ætti opinberar aðgerðir til jöfnunar á húsnæðiskostnaði við aðstæður einstaklinganna hverju sinni en ekki ákvarða aðstoðina á grundvelli tekna heimilanna á einum tímapunkti. Athugun á tekjum íbúa í verkamannabústöðum í Reykjavík gefur vísbendingu um að hluti íbúanna sé kominn yfir tekjumörk félagslega íbúðalánakerfisins eftir nokkra búsetu. Í skýrslunni segir frá athugun á tekjum íbúa í verkamannabústöðum í Reykjavík sem gefur vísbendingu um að 20--30% hjóna hafi, eftir nokkurra ára búsetu, tekjur sem eru hærri en leyfilegar hámarkstekjur þeirra sem eiga kost á að kaupa verkamannabústað. Í skýrslunni er sagt frá upplýsingum um útleigu verkamannabústaða. Samkvæmt athugun stjórnar verkamannabústaða í Reykjavík voru 150 íbúðir í útleigu árið 1988 en 100 þeirra voru leigðar út án heimildar. Fram kemur það álit að séreignastefna hins opinbera gangi of langt þegar íbúðakaupendum í verkamannabústöðum er lánað allt að 100% kostnaðarverðs úr Byggingarsjóði verkamanna. Frá 1986 og til loka ársins 1988 lætur nærri að 30% íbúðakaupenda verkamannabústaða hafi fengið viðbótarlán úr Byggingarsjóði verkamanna vegna erfiðrar fjárhagsstöðu og þar með fengið allt kostnaðarverð íbúðarinnar að láni hjá Byggingarsjóði verkamanna. Einnig er ljóst að íbúðarkaup í verkamannabústöðum eru ofviða mörgu því fólki sem fær úthlutað íbúð. Ávallt er nokkur fjöldi sem á í erfiðleikum með að standa í skilum vegna verkamannabústaða þrátt fyrir hátt lánshlutfall og hagstæð kjör. Árlega fara fram nauðungarsölur á íbúðum í verkamannabústöðum en árið 1988 voru nauðungarsölur verkamannabústaða í Reykjavík 17 talsins. Á árinu 1989 voru, samkvæmt upplýsingum frá Húsnæðisstofnun, samtals um 40 íbúðir í verkamannabústöðum seldar á nauðungaruppboði. Ljóst er því að nauðsynlegt er að leiguhúsnæði sé fullgildur valkostur á húsnæðismarkaðinum. Sú skoðun kom fram í vinnuhópnun að stjórnun á verkamannabústaðakerfinu væri þung í vöfum og ekki nægilega skilvirk. Margir aðilar koma við sögu, kaupandi, sveitarstjórn, stjórn verkamannabústaða og Byggingarsjóður verkamanna auk verktaka. Verkaskipting og ábyrgð á einstökum þáttum er oft óskýr. Stjórnir verkamannabústaða eru kjörnar eftir hverjar sveitarstjórnarkosningar. Mannaskipti eru tíð og því er nauðsynlegri þekkingu á framkvæmd laga um félagslegar íbúðir oft áfátt. Reglur sem gilda um íbúðir í verkamannabústöðum eru margar flóknar, t.d. um endursölu, auk þess sem mismunandi reglur gilda eftir því hvenær íbúðirnar voru byggðar. Þess vegna er mikilvægt að þekking og reynsla í stjórnun félagslegra íbúða sé í föstum og skipulögðum farvegi. Í skýrslunni frá 1988 eru síðan settar fram ýmsar hugmyndir um endurbætur á núverandi fyrirkomulagi á félagslega íbúðalánakerfisins. Í fyrsta lagi er bent á lagfæringar sem hægt er að gera án þess að breyta þeirri forsendu að veitt verði sérstök niðurgreidd lán til félagslegra íbúða. Í því sambandi eru m.a. kynntar hugmyndir um að vaxtakjör félagslegra eignaríbúða verði endurskoðuð eftir ákveðinn tíma eða endurgreiðslur verði tekjutengdar. Í annan stað eru settar fram hugmyndir um grundvallarbreytingu á skipan félagslega þáttar húsnæðiskerfisins. Þar er gert ráð fyrir að félagsleg aðstoð vegna húsnæðiskostnaðar verði fastbundin afkomu og eignarstöðu hverju sinni. Miðað er við að aðstoðin sé almenn og miðuð við félagslega stöðu og tekjur en henni verði hætt jafnskjótt og hagur vænkist. Jafnframt var bent á nauðsyn þess að stuðla að auknu framboði leiguhúsnæðis og að húsnæðiskostnaður leigjenda verði greiddur niður með sérstökum húsaleigubótum til jafns við aðstoð hins opinbera við íbúðaeigendur fyrir milligöngu skattakerfisins. Vinnuhópurinn varð jafnframt sammála um að nauðsynlegt sé að einfalda núverandi fyrirkomulag og eðlilegt sé að sameina byggingarlánasjóðina, Byggingarsjóð ríkisins og Byggingarsjóð verkamanna, en mismunandi þörfum lántakenda verði þjónað með sérstökum lánum eða lánaflokkum. Í framhaldi af þessari miklu undirbúningsvinnu skipaði ég svo í júlí 1989 nefnd til að endurskoða og gera tillögur um framtíðarskipan félagslega hluta húsnæðiskerfisins. Hlutverk nefndarinnar var samkvæmt skipunarbréfi að leggja fram tillögur um endurbætur á fyrirkomulagi lánveitinga til félagslegra íbúðarbygginga með það að markmiði að einfalda lánafyrirkomulag og auka skilvirkni félagslega íbúðalánakerfisins. Nefndinni er falið að gera tillögur um breytt fyrirkomulag og stjórnun á úthlutun og félagslegri aðstoð í húsnæðiskerfinu. Jafnframt var nefndinni falið að gera tillögur um framkvæmd ráðstafana og leiða til að auka framboð leiguhúsnæðis og til að jafna húsnæðiskostnað leigjenda til samræmis við húseigendur. Nefndin skilaði sameiginlegum niðurstöðum sínum 12. febr. sl. Verkefni nefndarinnar var annars vegar að endurskoða og einfalda fyrirkomulag félagslega húsnæðiskerfisins og hins vegar málefni leigjenda. Niðurstöður nefndarinnar eru birtar í skýrslu til félmrh. og í frv. til laga um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Í skýrslunni er fjallað um tillögur nefndarinnar um endurbætur á félagslega húsnæðiskerfinu, tillögur um breytt skipulag húsnæðismála og tillögur er lúta sérstaklega að málefnum leigjenda, þ.e. tillögur um húsaleigubætur, húsaleigumiðlanir, aukið framboð leiguhúsnæðis og endurskoðun laga um húsaleigusamninga. Í frv. því sem hér er til umræðu eru síðan tillögur um breytingar á félagslega hluta húsnæðiskerfisins. Mjög góð samstaða var í nefndinni um niðurstöðurnar. Í nefndinni komu þó fram ólík sjónarmið og áherslumunur varðandi tillögur um skipan í húsnæðisnefndir sveitarfélaga. Það að nefndin skilar sameiginlegu áliti undirstrikar þá áherslu sem hún leggur á nauðsyn þess að breyta núverandi fyrirkomulagi en í nefndinni áttu sæti bæði fulltrúar sveitarfélaga í landinu og fulltrúar samtaka launafólks. Stóraukin áhersla hefur verið lögð á félagslegar íbúðir á sl. þremur árum. Til marks um það átak sem gert hefur verið í uppbyggingu félagslegra íbúða má m.a. nefna að árin 1988--1989 hafa verið heimiluð lán til 1237 félagslegra íbúða en á öllu tímabilinu 1980--1987, eða á átta ára tímabili, voru veitt 1764 lán til félagslegra íbúða. Þetta sést einnig vel á því að nú hefur því markmiði verið náð sem sett er fram í lögum um Byggingarsjóð verkamanna, að þriðjungur nýrra íbúða sem lán er veitt til skuli vera félagslegar íbúðir. Í fyrra, eða árið 1989, veitti Húsnæðisstofnun ríkisins samtals 6,4 milljarða kr. í byggingarlán. Þar af voru 2,3 milljarðar kr. eða rúmlega 36% úr Byggingarsjóði verkamanna. Ef við bætum við þeim 525 millj. kr. sem veitt var úr Byggingarsjóði ríkisins til byggingar almennra kaupleiguíbúða má segja að í fyrra hafi Húsnæðisstofnun lánað um 2,9 milljarða til félagslegra íbúða og eru það 45% af byggingarlánum stofnunarinnar árið 1989. Aukning byggingarlána úr Byggingarsjóði verkamanna var 31,4% að raunvirði í fyrra. Árið 1988 var aukningin milli ára 49,4%. Frá árinu 1986 hafa útlán úr Byggingarsjóði verkamanna til félagslegra íbúða aukist um 134% að raunvirði. Ljóst er einnig að áframhald verður á þessari þróun á yfirstandandi ári. Framfarir í félagslegum íbúðarbyggingum hafa orðið mikil lyftistöng fyrir húsnæðismálin á landsbyggðinni. Á sl. árum hefur dregið úr íbúðarbyggingum á landsvæðum utan höfuðborgarsvæðisins. Fyrir um einum áratug var árlega lokið við á annað þúsund íbúða utan höfuðborgarsvæðisins. Á árunum 1986--1987 var hins vegar einungis lokið við samtals 400--500 íbúðir á ári á landsbyggðinni. Samdráttur í íbúðarbyggingum á höfuðborgarsvæðinu hefur á þessum tíma verið óverulegur. Ástæður þess eru án efa hin neikvæða byggðaþróun síðustu ára og einnig sú staðreynd að íbúðarfjárfesting einstaklinga á landsbyggðinni getur reynst áhættusöm ef langtímadvöl er ekki fyrirhuguð eða augljós. Þetta sést m.a. á því að jafnvel á stöðum með góða tekju- og afkomumöguleika hefur dregið úr íbúðarfjárfestingum einstaklinga. Við undirbúning að lagasetningu um kaupleiguíbúðir var tekið mið af stöðu húsnæðismála á landsbyggðinni. Húsnæðismálastjórn hefur samtals úthlutað lánum til byggingar eða kaupa á 491 kaupleiguíbúð á árunum 1988 og 1989. Flestum þeirra hefur verið ráðstafað til byggingar eða kaupa á íbúðum á landsbyggðinni. Af 491 láni sem úthlutað hefur verið fóru 70 til Reykjavíkur eða 14,3%. Tæpum 62% lánanna var úthlutað til byggingar eða kaupa á kaupleiguíbúðum utan Reykjavíkur og Reykjanessvæðis. Ég hef þá trú að bygging kaupleiguíbúða geti breytt vörn í sókn og þær eigi eftir að verða landsbyggðinni mikil lyftistöng. Því til áréttingar vil ég benda á að nú þegar má sjá merki um öflugri byggingarstarfsemi á landsbyggðinni. Á árinu 1988 var byrjað á 518 íbúðum utan höfuðborgarsvæðisins en árin næstu tvö á undan var meðaltalið um 300 íbúðir. Það er alveg ljóst að kaupleiguíbúðirnar opna nýja möguleika til byggingar leiguíbúða sem höfðu mjög legið í láginni í mörg ár. Til marks um það má nefna að á átta ára tímabili á árunum 1980--1987 veitti Byggingarsjóður verkamanna lán til byggingar aðeins 99 leiguíbúða sveitarfélaga. Á tveggja ára tímabili á árunum 1988--1989 hafa hins vegar verið veitt lán til 491 kaupleiguíbúðar. Segja má að almenna húsnæðislánakerfið hafi verið í stöðugri þróun og endurnýjun frá árinu 1983. Útlán Húsnæðisstofnunar ríkisins hafa aukist jafnt og þétt, en frá árinu 1983 hafa heildarútlán stofnunarinnar aukist um a.m.k. 10% á ári. Heildarútlán Húsnæðisstofnunar frá upphafi eða árinu 1956 og til loka ársins 1989 eru um 112 milljarðar kr. á núvirði. Af þessari fjárhæð hefur 31 milljarður, eða 28%, verið lánaður út á árunum 1987, 1988 og 1989. Af þessu má ráða hve aðild ríkisvaldsins er mikil orðin í lánveitingum til húsnæðismála og er bein þátttaka hins opinbera í lánveitingum til íbúðarmála hæst hér á landi af öllum Norðurlöndum. Þessi staðreynd undirstrikar nauðsyn þess að gæta vel að því að lánakerfið þjóni vel markmiðum sínum og að sú aðstoð sem veitt er til að jafna húsnæðiskostnað landsmanna komi þeim til góða sem mest hafa þörf fyrir slíkt, láglaunafólki og barnafjölskyldum. Á árinu 1986 var tekið upp lánafyrirkomulag sem byggðist á almennum rétti til niðurgreiddra lána úr húsnæðislánakerfinu. Eina skilyrðið var tveggja ára aðild að lífeyrissjóði. Lán með niðurgreiddum vöxtum voru veitt án tillits til þarfa fjölskyldu, stærðar, eigna eða tekna. Með gildistöku laga um húsbréfaviðskipti og vaxtabætur í fyrra urðu miklar breytingar á húsnæðiskerfinu. Þessar breytingar, húsbréfin og vaxtabæturnar, leiða til þess að dregið er úr beinni þátttöku hins opinbera við lánveitingar til húsnæðismála og að stuðningur hins opinbera vegna útvegunar eigin húsnæðis er tekju- og eignatengdur. Á vegum félmrn. hefur verið unnið að úttekt á húsnæðismálum aldraðra. Um það vil ég fara örfáum orðum því brýnt er að koma á skipulegri stefnu og markmiðum í húsnæðismálum aldraðra. Mikilvægt er að opinberar aðgerðir miði að því að aldraðir geti búið sem lengst á eigin vegum, annaðhvort í því húsnæði sem fólk á fyrir eða með því að flytja í hentugra húsnæði sem gerir því auðveldara að búa á eigin heimili. Í september 1988 skipaði ég starfshóp sem hafði það hlutverk að gera úttekt á húsnæðismálum aldraðra og athuga fyrirkomulag þeirra mála í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur á undanförnum árum. Starfshópurinn skilaði niðurstöðum sínum með skýrslu um húsnæðismál aldraðra í desember sl. Starfshópurinn er sammála um að stórstígar framfarir hafi orðið í húsnæðismálum aldraðra á sl. árum. Bent er á sérstakan lánaflokk til að auðvelda fólki 60 ára og eldra að komast í sérhannaðar þjónustuíbúðir, kaupleigukerfi, húsbréf o.fl. Þó er bent á að í of mörgum tilfellum hafi illa verið staðið að undirbúningi framkvæmda. Byggt hafi verið of dýrt húsnæði, markmið í öryggis- og þjónustumálum hafi verið óljós, eignafyrirkomulag vandasamt og fjárhagsgrundvöllur í molum. Lögð er áhersla á valkosti í húsnæðismálum aldraðra og eldri borgarar eru hvattir til að taka eigin ákvarðanir um dvöl og lífsmáta á efri árum ef þess er nokkur kostur í stað þess að láta opinbera aðila ráðstafa sér þegar allt er komið í óefni. Í skýrslu nefndarinnar kemur fram að mikill meiri hluti eldri borgara býr við góða eignastöðu. Fram kemur í skýrslunn að 26 þús. manns á landinu eru 65 ára eða eldri. Um 5 þús. einstaklingar, 65 ára og eldri, eru eignalausir en 78% af fólki 65 ára og eldra býr í eigin húsnæði, skuldlausu eða skuldlitlu. Samkvæmt skattframtölum eða öðrum upplýsingum eru eignir þeirra í fasteignum og öðrum eignum um 100 milljarðar íslenskra króna. Nefndin telur að með bættu skipulagi íbúðamála eldra fólks ætti að vera unnt að tryggja að aldraðir geti notið öryggis og þæginda í góðum íbúðum og samkvæmt eigin ákvörðun án verulegs tilstyrks opinberra aðila. Helstu tillögur nefndarinnar varðandi málefni aldraðra voru að fræðslu- og upplýsingastarfsemi um þá valkosti sem eldra fólkið hefur í húsnæðis- og lánamálum verði stóraukin. Að aðgerðir í húsnæðismálum eldra fólks miðist ekki eingöngu við nýbyggingar og eignaríbúðir. Auðvelda þurfi fólki að endurbæta og aðlaga eigið húsnæði að breyttum forsendum á efri árum. Efla þurfi möguleika eldra fólks til þess að breyta íbúðum sínum til að geta búið sem lengst á eigin vegum. Kaupleiguíbúðir telur nefndin að henti vel, sérstaklega þeim sem búa utan höfuðborgarsvæðisins. Jafnframt bendir starfshópurinn á að með kaupleigukerfinu gefist kostur á að blanda saman eignaríbúðum, leiguíbúðum með hlutareign og leiguíbúðum fyrir aldraða. Þá telur starfshópurinn að húsbréfakerfið sé góður valkostur fyrir eldri borgara sem vilja skipta um húsnæði og minnka við sig og að mikilvægt sé að kynna það vel. Í skýrslunni kemur fram að þrátt fyrir góðar aðstæður flestra býr töluverður hluti eldra fólks við bág kjör, fólk sem á litlar eignir. Lögð er áhersla á að sveitarfélögum beri að tryggja þessu fólki öruggt húsnæði, svo sem kaupleiguíbúðir eða leiguíbúðir, svo það njóti sama öryggis og aðrir hvað varðar íbúðarhúsnæði. Nefndin telur að opinbera húsnæðiskerfið eigi að leggja áherslu á fjármögnun slíkra íbúða og að lán vegna eignaríbúða taki mið af þörfum einstaklinga hverju sinni. Virðulegi forseti. Ég hef dregið þessa niðurstöðu fram hér í umræðunni því hún undirstrikar enn frekar nauðsyn þess að efla og skipuleggja vel félagslega húsnæðiskerfið. Í kjölfar þessarar skýrslu hef ég skipað nefnd sem hefur verið falið að undirbúa gerð fimm ára byggingar- og framkvæmdaáætlunar í húsnæðismálum aldraðra. Frv. það sem ég nú mæli fyrir er árangur af starfi nefndar þeirrar sem skipuð var í júní 1989 til að endurskoða og gera tillögur um framtíðarskipan félagslega hluta húsnæðiskerfisins. Eins og áður sagði var góð samstaða í nefndinni og skilaði hún sameiginlegum niðurstöðum. Helstu efnisatriði frv. um breytingar á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins nú eru eftirfarandi: Stjórnir verkamannabústaða og leigunefndir sveitarfélaga verði lagðar niður og húsnæðismál sveitarfélaga verði sett undir sérstakar húsnæðisnefndir sveitarfélaga sem verði skipaðar að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Í húsnæðisnefnd eigi sæti þrír fulltrúar sveitarfélagsins, kjörnir af sveitarstjórn, og tveir fulltrúar tilnefndir af stærstu samtökum launafólks í sveitarfélaginu. Hver húsnæðisnefnd starfi á ábyrgð sveitarfélags sem ber ábyrgð á framkvæmdum, uppgjöri og fjármagni þess. Heimilt verði að endurskoða vexti eftir átta ár frá lántöku og síðan á fimm ára fresti þannig að hafi kjör íbúðakaupenda batnað verulega verði dregið úr þeirri félagslegu aðstoð sem felst í lágum vöxtum. Lánaflokkum hjá Húsnæðisstofnun verði fækkað. Lagt er til að lánaflokkur sem ætlaður er til lána vegna útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði verði lagður niður. Byggingarsjóður verkamanna sér um þennan þátt og er lánaflokkurinn því óþarfur. Lánaflokkur sem veitir heimild til bygginga eða kaupa á almennum kaupleiguíbúðum og er í Byggingarsjóði ríkisins verði fluttur yfir í Byggingarsjóð verkamanna. Hjá Byggingarsjóði verkamanna verði eftirfarandi lánaflokkar sameinaðir undir einu heiti, félagslegar íbúðir, þ.e. félagslegar kaupleiguíbúðir, félagslegar eignaríbúðir, félagslegar leiguíbúðir og almennar kaupleiguíbúðir. Félagslegar eignaríbúðir koma í stað verkamannabústaða áður. Lögð er sérstök áhersla á að auka framboð leiguhúsnæðis og tryggja jafna stöðu eignar- og leiguíbúða í húsnæðiskerfinu. Lagt er til að lánshlutfall vegna leiguíbúða verði hækkað úr 85% í 90% og einnig að lánstími vegna leiguíbúða verði lengdur í 50 ár. Vextir af lánum Byggingarsjóðs verkamanna hækki um 0,5--1% en þó þannig að greiðslubyrði hinna lægst launuðu hækki ekki að teknu tilliti til vaxtabóta. Lagt er til að þeim tekjumörkum sem gilda um rétt manna til félagslegra íbúða verði breytt þannig að greint verði á milli tekjumarka fyrir hjón annars vegar og einstaklinga hins vegar. Tekjumörk fyrir hjón verða hækkuð um 25% frá núgildandi tekjumörkum. Tekjulágmark verði tekið upp, þ.e. að kaupandi eignaríbúðar verði að sýna fram á að geta staðið undir kaupunum og að greiðslugeta verði metin. Lagt er til að miðað verði við að húsnæðiskostnaður fari ekki yfir þriðjung tekna. Hætt verði 100% lánveitingu vegna eignaríbúða og íbúðakaupendur greiði minnst 10% íbúðarverðs við afhendingu. Beint óafturkræft framlag til sveitarfélaga til félagslegra eignaríbúða verður fellt niður en þess í stað láni sveitarfélögin 10% kostnaðarverðs þessara íbúða með því að kaupa skuldabréf af Húsnæðisstofnun ríkisins. Lagt er til að vextir af skuldabréfum þessum verði þeir sömu og gilda um útlán sjóðsins hverju sinni og lánstíminn verði 15 ár. Vextirnir sem Húsnæðisstofnun ríkisins greiðir sveitarfélögunum af þessum lánum verði því 1,5--2% eftir breytingu. Sömu vaxtakjör verða á framkvæmdalánum úr báðum byggingarlánasjóðunum sem miðist við meðalvexti viðskiptabanka og sparisjóða að frádregnu 1,25%. Lagt er til að verði framkvæmdalán ekki gerð upp á tilsettum tíma falli vaxtakostnaður á framkvæmdaaðila sem óheimilt verði að telja til byggingarkostnaðar. Framkvæmdalán vegna félagslegra íbúðabygginga hafa lengst af verið vaxtalaus. Þetta ætti að tryggja að framkvæmdaaðilum verði í mun að hraða framkvæmdum og uppgjöri. Uppgjör á framkvæmdalánum og byggingarkostnaði verkamannabústaða hefur oft dregist úr hömlu og leitt til stórvandræða fyrir íbúa og Byggingarsjóð verkamanna. Reglum um forkaupsrétt sveitarfélaga verði breytt þannig að komið verði á skilyrtum forkaupsrétti, þ.e. þau sveitarfélög sem hafni forkaupsrétti fyrirgeri þar með rétti til nýrra lána í a.m.k. þrjú ár. Sömu reglur gildi um stærðarmörk allra félagslegra íbúða og miðist við 130 fermetra hámarksstærð eins og gildir nú um kaupleiguíbúðir. Samkvæmt núgildandi reglugerð er hámarksstærð verkamannabústaðar 170 fermetrar. Reglur um leigu á félagslegum eignaríbúðum verði hertar. Leiga verði óheimil nema með leyfi framkvæmdaaðila sem hefur milligöngu um útleigu íbúðarinnar. Lagt er til að ef íbúð sem leigð er án leyfis er ekki skilað innan þriggja mánaða hafi framkvæmdaaðili heimild til að afturkalla úthlutun og geti þannig leyst íbúðina til sín. Stofnaður verður sérstakur varasjóður við Byggingarsjóð verkamanna sem gegni því hlutverki að bæta galla sem upp kunna að koma og ábyrgð verktaka nær ekki til. Lagt er til að 1% af samþykktum byggingarkostnaði hverrar íbúðar renni í þennan varasjóð. Fyrning eldra húsnæðis hækki úr 1% í 1,5% fyrstu 20 árin en eftir það lækki fyrning í 0,75%. Kostnaðareftirlit Húsnæðisstofnunar ríkisins verði hert, matsnefnd félagslegra íbúða verði lögð niður en deilumálum sem upp kunna að koma verði vísað til stjórnar Húsnæðisstofnunar ríkisins. Lánstími og lánshlutfall verði samræmt milli lánaflokka en vextir verði mismunandi eftir því hvort um er að ræða almennar eða félagslegar íbúðir. Lagt er til að lánstími leiguíbúða verði lengdur í 50 ár. Þegar kaupleiguíbúðir eru keyptar styttist lánstími í 43 ár en verði 50 ár meðan íbúðirnar eru í leigu. Virðulegi forseti. Að því er varðar einstakar greinar frv. skal vikið að því helsta. Í 1. gr. er sett fram sú stefnumótun að stuðla skuli að jafnrétti í húsnæðismálum með því að fólk geti valið um að kaupa eða leigja húsnæði, að aðstoð hins opinbera vegna íbúðalána taki jafnt til eignar- og leiguíbúða. Hingað til hefur áherslan verið lögð á það að fólki sé gert kleift að eignast húsnæði þótt það megi ljóst vera að nokkur hluti landsmanna á þess engan kost að eignast íbúðir og því verða leiguíbúðir að verða valkostur. Það er því réttlætismál að lögin taki til þessa hóps og viðurkennt sé að leiguhúsnæði sé kostur sem á að vera til staðar og hentar mörgum vel. Í 2. gr. er fjallað um einföldun og samræmingu lánaflokka vegna félagslegra íbúða. Lánaflokkurinn Lán til almennra kaupleiguíbúða, sem nú er í Byggingarsjóði ríkisins, færist yfir í Byggingarsjóð verkamanna og tilheyrir félagslegum húsnæðislánum. Almennar kaupleiguíbúðir eru byggðar á félagslegum forsendum, eignarhald er félagslegt og rekstur. Einnig eru ýmsar takmarkanir á endursölu almennra kaupleiguíbúða svipað því sem gildir um félagslegt húsnæði, t.d. ef framkvæmdaaðili hefur kaupskyldu fyrstu árin og síðan forkaupsrétt. Almennar kaupleiguíbúðir eiga því meiri samleið með félagslegum íbúðum en með íbúðum í almenna húsnæðislánakerfinu. Lánaflokkurinn Lán til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði er felldur niður enda þjóna lánaflokkar Byggingarsjóðs verkamanna í raun slíkum tilfellum og því óþarft að viðhalda slíkum lánaflokki. Í 3. gr. er kveðið á um nýjan kafla með 52 nýjum greinum undir heitinu Félagslegar íbúðir þar sem samræmd eru núgildandi ákvæði um almennar kaupleiguíbúðir, kafli um Byggingarsjóð verkamanna og félagslegar íbúðir og kafli um félagslegar kaupleiguíbúðir. Fyrst er kveðið á um þau markmið sem sett eru varðandi félagslegar aðgerðir í húsnæðismálum og eiga að rúmast innan heildarmarkmiðs laga um Húsnæðisstofnun ríkisins. Hér er lögð áhersla á þann skilning að aðstoð hins opinbera sé óháð eignarhaldsformum, að jöfnuður sé í þessu tilliti milli þeirra sem búa í eigin húsnæði og leigjenda. Lykilatriði í markmiðsgreininni eru jöfnuður, öryggi og val. Lögð er áhersla á að miða félagslega aðstoð í húsnæðismálum við aðstæður einstaklinga hverju sinni en ekki ákvarða hana í eitt skipti fyrir öll. Þá er mörkuð sú stefna að opinberar aðgerðir miði að því að fólk þurfi ekki að verja meira en þriðjungi af tekjum sínum í húsnæðiskostnað. Einnig er lögð áhersla á nauðsyn þess að dreifa og blanda félagslegum íbúðum fremur en að einangra þær margar saman á sérstökum svæðum. Í 2. gr. er fjallað um skilgreiningar á lánaflokkum þeim sem tilheyra félagslegum íbúðum. Tekið er upp heitið félagslegar eignaríbúðir í stað verkamannabústaða. Heitið félagslegar leiguíbúðir kemur í stað leiguíbúða á vegum sveitarfélaga og félagasamtaka. Rök fyrir því að nota fremur félagslegar eignaríbúðir en verkamannabústaði er sú að hið síðarnefnda þykir of þröngt þegar hafður er í huga sá þjóðfélagshópur sem á rétt á þessum íbúðum. Þá er í greininni kveðið á um að almennar kaupleiguíbúðir teljist til félagslegra íbúða eins og áður var vikið að. Einnig er gert ráð fyrir að lánshlutfall vegna félagslegra íbúða hækki úr 85% í 90% og lánstími kaupleiguíbúða og leiguíbúða verði lengdur í 50 ár. Frv. gerir ráð fyrir að lánaflokkar í Byggingarsjóði verkamanna verði fjórir, lán til félagslegra kaupleiguíbúða, lánshlutfall verði 90% og lánstími 50 ár. Rétt til að byggja eða kaupa félagslegar kaupleiguíbúðir hafa sveitarfélög og viðurkennd félagasamtök. Lán til félagslegra eignaríbúða: Lánshlutfall verði 90% og lánstími 43 ár. Rétt til að byggja eða kaupa eignaríbúð hafa sveitarfélög. Síðan eru það lán til félagslegra leiguíbúða: Lánshlutfall verði 90% og lánstími 50 ár. Rétt til byggingar eða kaupa á félagslegum leiguíbúðum hafa sveitarfélög og félagasamtök. Loks eru það lán til almennra kaupleiguíbúða. Lánshlutfall verði 70% og 20% en lánstími 43 ár. Rétt til að byggja eða kaupa almennar kaupleiguíbúðir hafa sveitarfélög, félagasamtök eða fyrirtæki. Þessum breytingum sem felast í hækkun lánshlutfalls og lengri lánstíma í sumum tilfellum er ætlað að samræma lánaflokka auk þess sem lán til byggingar eða kaupa á leiguíbúðum verða mun aðgengilegri en áður. Með þessu er ætlunin að hvetja til aukins framboðs á leiguhúsnæði. Í frv. felst sú breyting að lagt er til að stjórnir verkamannabústaða verði lagðar niður og öll húsnæðismál sveitarfélagsins færð undir sérstaka húsnæðisnefnd. Hér er um mikilvæga breytingu að ræða á stjórnun húsnæðismála. Lagt er til að í húsnæðisnefnd eigi sæti þrír fulltrúar sveitarfélagsins, kjörnir af sveitarstjórn, og tveir fulltrúar tilnefndir af stærstu samtökum launafólks í sveitarfélaginu og fimm til vara, kjörnir á sama hátt. Þetta felur í sér að stjórnir verkamannabústaða verða lagðar niður í núverandi mynd, svo og leigunefndir sveitarfélaga. Með þessu er stjórnun, ábyrgð og ráðstöfun félagslegra íbúða samræmd og færð undir húsnæðisnefndirnar. Mikil hagræðing felst í þessu fyrirkomulagi. Allt félagslegt húsnæði sveitarfélagsins verður undir einni stjórn. Málefnum leigjenda verður sinnt og umsjón með framkvæmdum verður á einni hendi. Þar með ætti betri þjónusta að vera tryggð og afkastageta félagslega húsnæðiskerfisins að aukast, en það er eitt af þeim markmiðum sem stefnt er að. Eins og nú háttar heyra félagslegar eignaríbúðir undir stjórnir verkamannabústaða en félagslegar kaupleiguíbúðir, leiguíbúðir og íbúðir aldraðra undir sveitarstjórn. Samkvæmt núgildandi lögum eru stjórnir verkamannabústaða skipaðar þremur fulltrúum tilnefndum af sveitarstjórn en aðildarfélög ASÍ tilnefna tvo fulltrúa og félög opinberra starfsmanna tilnefna einn fulltrúa. Félmrh. skipar stjórnir verkamannabústaða og í sveitarfélögum með 10 þús. íbúa skipar félmrh. einn mann til viðbótar í stjórnina og skal hann vera formaður hennar. Til þess að samræma betur stjórnun, ábyrgð og ráðstöfun félagslegra íbúða sveitarfélaga er nauðsynlegt að saman fari fjárhagsleg ábyrgð á öllum þeim þáttum. Litið er svo á að þau tengsl verði best tryggð með því að fela húsnæðismál sveitarfélagsins nefnd á vegum þess, enda liggi þá skýrt fyrir hver eru tengsl slíkrar nefndar við sveitarstjórn og komið verði í veg fyrir það sambandsleysi sem getið var um hér að framan. Rétt þykir að viðhalda því fyrirkomulagi að samtök launafólks eigi hlut í stjórn húsnæðismála í sveitarfélögum. Því er lagt til að í húsnæðisnefnd sitji tveir fulltrúar stærstu launþegasamtaka í sveitarfélaginu og tveir til vara þannig að tryggt sé að meiri hluti launafólks í sveitarfélaginu eigi fulltrúa í nefndinni. Þessi háttur á stjórnun verður að teljast eðlilegur, m.a. í ljósi þess að lífeyrissjóðir launþega fjármagna stóran hlut af félagslegum íbúðum í landinu. Hvernig þessu verður nánar hagað getur að sjálfsögðu verið mismunandi eftir byggðarlögum. Um verkefni húsnæðisnefndanna er fjallað í 61. gr. frv. Lögð er áhersla á að til grundvallar umsóknum og ákvörðunum um byggingu eða kaup félagslegra íbúða liggi upplýsingar um stöðu og horfur í húsnæðis- og atvinnumálum byggðarlagsins. Hér er lagt til að húsnæðisnefnd hafi yfirumsjón með því að sveitarfélagið geri áætlanir um byggingu félagslegra íbúða. Rétt þykir að húsnæðisnefnd hafi á hendi eftirlit með félagslegum íbúðabyggingum í sveitarfélaginu. Í því felst að húsnæðisnefnd hafi umsjón með framkvæmdum, uppgjöri, byggingarkostnaði og rekstri félagslegs húsnæðis á vegum sveitarfélaga. Húsnæðisnefndinni er falið það hlutverk að hafa eftirlit með því að lögum og reglum sem gilda um félagslegar íbúðir sé fylgt. Lagt er til að mat á greiðslugetu umsækjenda vegna lánsumsókna um eignaríbúðir verði á vegum húsnæðisnefnda, þó þannig að vísa megi ágreiningi til Húsnæðisstofnunar. Samkvæmt núgildandi lögum er úthlutun íbúða í verkamannabústöðum á vegum stjórnar verkamannabústaða en úthlutun leiguíbúða og kaupleiguíbúða á vegum sveitarfélaga. Þessi tvískipting kemur í veg fyrir eðlilega heildaryfirsýn og samræmingu á félagslega hluta íbúðalánakerfisins auk þess sem ábyrgð sveitarfélaga og stjórna verkamannabústaða er óskýr. Þar sem lagt er til í frv. að húsnæðisnefnd komi í stað stjórnar verkamannabústaða leiðir af sjálfu sér að sú nefnd sjái um úthlutun eignaríbúða, enda er hér um veigamikið verkefni stjórnar verkamannabústaða að ræða. Einnig úthluti nefndin öðrum félagslegum íbúðum, leiguíbúðum og kaupleiguíbúðum á vegum sveitarfélaga. Í fámennum sveitarfélögum sem ekki hafa húsnæðisnefnd fellur það í hlut sveitarstjórnarinnar sjálfrar. Talið er líklegt að við ráðstöfun félagslegra íbúða hafi húsnæðisnefnd nokkurt samráð eða samvinnu við félagsmálaráð eða félagsmálafulltrúa í viðkomandi sveitarfélagi. Yfirsýn yfir félagslega hagi fólks er að finna á þeim vettvangi, enda er aðstoð við að útvega húsnæði oft einn hlekkurinn í víðtækri félagslegri aðstoð. Má geta þess hér að víða hefur tekist samvinna milli félagsmálaráðs og stjórnar verkamannabústaða um þessi mál. Mikilvægt er að faglega sé staðið að úthlutun og vel kannað að þeir sem fái íbúðir þurfi þeirra með. Æskilegt er að góð samvinna sé með félagsmálaráðum sveitarfélaga og húsnæðisnefndum og að gott upplýsingastreymi sé þar á milli í þeim tilgangi að húsnæði og fjármagn nýtist sem best. Eitt af þeim umfangsmiklu verkefnum sem nú eru á vegum stjórnar verkamannabústaða er umsjón með endursölu íbúða og útreikningar á eignarhluta seljenda. Lagt er til að verkefni þetta verði á vegum húsnæðisnefndar. Tíð mannaskipti í stjórnum verkamannabústaða og oft takmarkaðir möguleikar á að launa þau störf sem þeim eru falin hafa leitt til þess að endursölumálin hafa verið mörgum stjórnum erfið viðfangs. Með þeirri hagræðingu sem felst í því að færa allt félagslega húsnæði sveitarfélaga undir húsnæðisnefndina er tryggt að sú þekking sem nauðsynleg er í þessu sambandi fær meiri festu hjá starfsfólki sveitarfélagsins. Áhersla er lögð á upplýsingar um þá kosti sem fyrir hendi eru og jafnframt að við úthlutun félagslegra eignaríbúða verði greiðslugeta umsækjenda metin og þeim sem ekki er ráðlagt að festa kaup á íbúð bent á leiguhúsnæði. Eðlilegt er að húsnæðisnefnd hafi umsjón með þessu verkefni þar sem eftirlit með félagslegu húsnæði á vegum sveitarfélagsins í heild sinni er á hennar vegum. Markmið tillagna nefndarinnar er einföldun og samræming félagslegrar aðstoðar í húsnæðismálum og því lagt til að húsaleigunefndir verði lagðar niður og verkefni þeirra færð til húsnæðisnefnda. Nýmæli er að skráning á félagslegum íbúðum verði lögbundin en þörf þykir á því þar sem rík áhersla er lögð á áætlanagerð og upplýsingar um stöðu og horfur í félagslegum íbúðabyggingum. Einnig er lögð áhersla á að húsnæðisnefnd vinni með félögum og félagasamtökum sem hafa húsnæðismál á sinni hendi, svo sem byggingarsamvinnufélög, húsnæðissamvinnufélög, félög fatlaðra, aldraðra o.fl. Þessi samvinna er ekki síst brýn nú á dögum þar sem félagasamtök hafa á undanförnum árum tekið æ ríkari þátt í byggingu og rekstri félagslegra íbúða, bæði leiguíbúða og íbúða fyrir aldraða. Í 57.--63. gr. er kveðið á um skyldur og ábyrgð framkvæmdaaðila á félagslegum íbúðum. Lögð er rík áhersla á það í frv. að skýrt komi fram hver ber ábyrgð á félagslegu húsnæði og að hvert og eitt sveitarfélag beri ábyrgð á félagslegu húsnæði á vegum þess. Í núgildandi lögum er ekki nægilega skýrt fjallað um það hvernig ábyrgð skiptist milli stjórnar verkamannabústaða, sveitarstjórna og Byggingarsjóðs verkamanna. Í 60. gr. er kveðið á um að taka í lög þá heimild, sem nú er í reglugerð um Byggingarsjóð verkamanna, að taka 1% af endursöluverði félagslegra eignaríbúða vegna kostnaðar við að annast endursöluna. Jafnframt er kveðið skýrt á um að allur kostnaður verði á herðum sveitarfélaga en framkvæmd þessara mála er nú með þeim hætti að ýmis kostnaður, t.d. ef íbúðin stendur tóm vegna viðgerða, hefur verið greiddur af Byggingarsjóði verkamanna. Þannig er lagt til að heimild til gjaldtöku verði lögfest en jafnframt skýrt kveðið á um ábyrgð framkvæmdaaðila vegna umsýslukostnaðar við endursölu. Þá er sú nýjung gerð varðandi fjármögnun Byggingarsjóðs verkamanna að bein og óafturkræf framlög sveitarfélaga sem byggja félagslegar eignaríbúðir eru felld niður. Þess í stað er þeim gert að lána Byggingarsjóðnum 10% af kostnaðarverði hverrar íbúðar með því að kaupa skuldabréf af Byggingarsjóði verkamanna. Lagt er til að lánstími skuldabréfanna verði 15 ár og vextir þeir sömu og gilda um útlán sjóðsins hverju sinni. Tillaga um að fella niður óafturkræft framlag sveitarfélaga er sett fram til samræmingar við kaupleiguíbúðir en þar er ekki um að ræða óafturkræft framlag sveitarfélaga. Rökin fyrir láni sveitarfélaga til félagslegra eignaríbúða eru þau að með því móti megi tryggja ábyrgð þeirra á byggingu félagslegra eignaríbúða. Með því að hverfa frá óafturkræfu framlagi yfir í lán af hálfu sveitarfélaga megi jafnframt auðvelda sveitarfélögum að taka þátt í því að koma upp félagslegum íbúðum. Samkvæmt frv. er lagt til að felld verði niður heimild til þess að lán nemi 100% byggingarkostnaðar, sbr. heimild í 66. gr. laga nr. 86/1988, um 10% viðbótarlán ef um er að ræða sérstaklega erfiðar fjölskyldu- og fjárhagsástæður. Eðlilegt hlýtur að teljast að þeir sem kaupa íbúð eigi fyrir nokkurn sparnað og leggi fram hluta kaupverðs. Reynslan hefur sýnt að þeir sem hafa fengið slíkt viðbótarlán geta oft ekki staðið í skilum og getur því slík aðstoð snúist upp í andhverfu sína. Því er hér lagt til að umsækjendum sem eru það illa staddir að þeir sjái ekki fram á að kaupa eignaríbúð með öðrum hætti en 100% láni sé vísað á félagslegt leiguhúsnæði, enda miða tillögur frv. að því að framboð á félagslegu leiguhúsnæði aukist. Í frv. er lagt til að vextir af framkvæmdalánum Byggingarsjóðs verkamanna verði hækkaðir. Framkvæmdalán hafa hingað til verið á mismunandi kjörum eftir því hvor byggingarsjóðurinn á í hlut. Frv. gerir ráð fyrir að vextir framkvæmdalána til byggingar félagslegra íbúða verði samræmdir því sem gerist í Byggingarsjóði ríkisins þannig að byggingarkostnaður sé sambærilegur. Þessi tillaga er einnig liður í því að koma í veg fyrir að uppgjör byggingarkostnaðar dragist úr hömlu eins og margoft hefur gerst á undanförnum árum. Nokkur dæmi eru um að uppgjör hafi dregist í 2--3 ár eftir að flutt er inn í íbúðina. Þetta hefur þær afleiðingar að íbúar í þessum íbúðum greiða engar afborganir eða vexti kannski í 2--3 ár og fá síðan uppsafnaða 2--3 ára skuld sem mörgum reynist erfitt að standa undir. Tafir á uppgjöri hafa líka dregið úr lánamöguleikum Byggingarsjóðsins. Það er stefna frv. að niðurgreiðsla vegna félagslegra íbúða verði tekjutengdari en verið hefur og færist í ríkara mæli yfir í skattakerfið, rétt eins og gert er í almenna húsnæðiskerfinu, en verði ekki í formi vaxtaniðurgreiðslu framkvæmdalána. Í frv. er lagt til að stærðarmörk félagslegra íbúða verði hin sömu og nú gilda um kaupleiguíbúðir eða 130 fermetrar, sama hvers konar íbúð á í hlut. Mikilvægt er að halda niðri húsnæðiskostnaði fólks. Ólíklegt má telja að fólki sé í kot vísað þótt íbúðir séu ekki stærri, enda hefur fjölskyldustærð hér á landi minnkað á undanförnum árum. Sú breyting er gerð í frv. að greint er á milli tekna hjóna og einhleypinga varðandi þau tekjumörk sem gilda um rétt manna til félagslegra íbúða. Nú gilda sömu viðmið fyrir einstaklinga og hjón. Fjölskylduaðstæður hafa breyst verulega á sl. árum. Allur meginþorri kvenna vinnur utan heimilis og aflar tekna þannig að eðlilegt er að taka tillit til þess að hjón hafi hærri tekjur samanlagt en einhleypingar. Lagt er til að núgildandi tekjumörk fyrir hjón verði hækkuð um 25%. Varðandi þau skilyrði sem gilda um rétt til að kaupa félagslega eignaríbúð eru þau nýmæli í frv. að gert er ráð fyrir tekjulágmarki, þ.e. að kaupandi eignaríbúðar verði að sýna fram á að geta staðið undir kaupunum og að greiðslugetan verði metin. Reglan sem hér er sett er sú að húsnæðiskostnaður megi ekki fara yfir þriðjung tekna. Með þessum breytingum er verið að tryggja að íbúðum sé ekki úthlutað til þeirra sem ekki ráða við kaup og þar með reynt að koma í veg fyrir mikil vandræði. Fólk sem lendir undir lágmarkinu verður að eiga kost á leiguhúsnæði, enda sýni tekjur að viðkomandi ræður ekki við annað en lága húsaleigu. Í 86. gr. er fjallað um hert viðurlög við óleyfilegri úthlutun félagslegra eignaríbúða. Upplýst er að nokkuð er um það að verkamannabústaðir sem úthlutað er á félagslegum forsendum eru leigðir út án nokkurrar heimildar stjórnar verkamannabústaða. Mikilvægt er að reglur um útleigu á félagslegum eignaríbúðum verði hertar svo og refsingar við óleyfilegri útleigu. Stjórn verkamannabústaða í Reykjavík hefur einnig sent mér bréf með tillögum um hertar reglur um útleigu. Hin hertu viðurlög samkvæmt frv. fela í sér að annars vegar er heimilt að afturkalla úthlutun á íbúð og hins vegar að fella niður verðbætur til íbúðareigenda við endursölu, þ.e. allar verðbætur en ekki einungis fyrir þann tíma sem íbúð er í óleyfilegri leigu. Rök fyrir hinum hertu viðurlögum eru þau að félagslegar íbúðir skuli einungis nýttar af því fólki sem hefur þörf fyrir þær. Hætt er við að nokkur brotalöm verði á framkvæmd þeirrar meginreglu ef íbúðareigendur ráðstafa sjálfir íbúðum sínum til leigu. Hins vegar geta komið upp tilvik sem gera það sjálfsagt og eðlilegt að veita íbúðareigendum heimild til þess að leigja íbúð sína tímabundið. Í 87. gr. er fjallað um takmarkanir á heimildum til veðsetningar á félagslegum eignaríbúðum. Þegar lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins var breytt árið 1980 og lán til félagslegra íbúða hækkuð upp í 90% af kostnaðarverði giltu ákvæði um að íbúðareigendum í verkamannabústöðum væri óheimilt að veðsetja íbúðir sínar fyrir öðrum lánum en lánum Byggingarsjóðs verkamanna fyrstu 15 árin frá útgáfu afsals. Með lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins var sú breyting á gerð um þetta atriði að íbúðareigendum var heimilað að veðsetja íbúðir sínar fyrir öðrum lánum. Athuganir á greiðsluerfiðleikum og nauðungarsölu sýna að óheppilegt sé að hafa slíka heimild til veðsetningar félagslegra eignaríbúða án takmörkunar þegar um að ræða hátt lánshlutfall. Því er hér lagt til að heimild til veðsetningar verði bundin því að eigandi hafi greitt af láninu og að óheimilt verði að veðsetja íbúðina fyrir öðrum lánum fyrr en greitt hefur verið af láni Byggingarsjóðs verkamanna sem nemi því að fjárhæð lánsins sé lægri en 75% af uppfærðu kostnaðarverði íbúðarinnar. Í 91. gr. er kveðið á um hertar reglur er lúta að uppgjöri á byggingarkostnaði. Hér er lögð til sú breyting að ákveða frest sem framkvæmdaaðilar hafi til að láta kaupanda í té afsal fyrir íbúðinni, enda hafi kaupandi þá staðið í skilum að fullu. Hæfilegt þykir að veita framkvæmdaaðila hér tveggja mánaða frest. Reynslan hefur sýnt að nauðsynlegt er að veita framkvæmdaaðila hér ákveðið aðhald svo að óeðlilegur dráttur verði ekki á afsali til kaupanda. Í frv. er heimild til kaupa á eignarhluta í félagslegri kaupleiguíbúð óbreytt frá gildandi lögum að öðru leyti en því að lagt er til að lánshlutfall verði hækkað og eignarhlutur því lækkaður úr 15% í 10%. Þegar um almennar kaupleiguíbúðir er að ræða er einnig lagt til að lánshlutfall hækki og minnsti eignarhlutur verði 10%. Í núgildandi lögum er almenna reglan um hlutareign í almennum kaupleiguíbúðum sú að eignarhlutur nemi 30% en lægri hlutareign, þ.e. 15%, takmörkuð við aldraða, öryrkja og námsmenn. Í frv. er mörkuð sú stefna að í húsnæðislánakerfinu verði félagsleg aðstoð miðuð við tekjur, eignir og félagslegar aðstæður hverju sinni en ekki bundin við sérhópa á húsnæðismarkaðinum. Lagt er því til að heimild til kaupa á 10% hlutareign verði ekki eingöngu bundin við aldraða, öryrkja og námsmenn heldur takmörkuð við ákveðin eignarmörk sem lagt er til að húsnæðismálastjórn setji. Í 95. gr. er lagt til að sú regla sem nú gildir um almennar og félagslegar kaupleiguíbúðir, að vaxtakjör af lánum skuli endurskoðuð með ákveðnu millibili, gildi um allar félagslegar íbúðir. Hér er um eitt af grundvallaratriðum frv. að ræða og kemur fram í markmiðsgrein, þ.e. að opinberar aðgerðir til jöfnunar á húsnæðiskostnaði miðist við aðstæður fólks á hverjum tíma en séu ekki bundnar við eina tímasetningu. Með þessu er leitast við að tryggja að félagslegar íbúðir þjóni markmiðum sínum og að sú aðstoð sem veitt er með niðurgreiddum vöxtum sé háð tekjum. Samkvæmt könnun sem gerð hefur verið á kjörum þeirra sem búa í verkamannabústöðum batna kjör margra er fram líða stundir og er allstór hluti íbúa verkamannabústaða yfir þeim tekjumörkum sem gengið er út frá við úthlutun íbúða. Því má álykta sem svo að þeir þurfi ekki jafnmikla félagslega húsnæðisaðstoð og þegar þeir sóttu um íbúð. Í frv. er því gert ráð fyrir að tekjur eigenda félagslegra íbúða verði kannaðar eftir átta ár eins og nú gildir um félagslegar kaupleiguíbúðir og að heimilt verði að endurskoða vaxtakjör til samræmis við þá vexti sem gilda um almennar kaupleiguíbúðir komi í ljós að kjör hafi batnað. Þar með verði dregið úr félagslegri aðstoð og lánin greiðast hraðar niður. Tekjur verði síðan athugaðar á fimm ára fresti. Komi hins vegar í ljós að kjör hafi versnað verulega er heimilt að fresta greiðslu. Virðulegi forseti. Ég vil hér í lokin fara nokkrum orðum um aðrar tillögur nefndarinnar sem athugaðar verða nánar og ekki koma fram í frv. Það er stefna frv. að niðurgreiðsla vegna félagslegra íbúða verði tekjutengdari en verið hefur og færist í ríkara mæli yfir í skattakerfið, rétt eins og gert er í almenna húsnæðiskerfinu, en verði ekki í formi vaxtaniðurgreiðslu. Þetta kemur fram í tillögum um hækkun vaxta á framkvæmdalánum og ákvæðum um endurskoðun vaxta með tilliti til tekna. Nefndin sem vann frv. leggur jafnframt til að vextir af lánum Byggingarsjóðs verkamanna vegna félagslegra kaupleiguíbúða, félagslegra eignaríbúða og félagslegra leiguíbúða verði hækkaðir um 0,5--1%, þó þannig að greiðslubyrði hinna lægst launuðu þyngist ekki að teknu tilliti til vaxtabóta. Þessar tillögur eru í samræmi við þá stefnu sem mörkuð var með vaxtabótakerfinu, þ.e. að félagsleg aðstoð húsnæðiskerfisins er færð að hluta til yfir í skattakerfið. Lán Byggingarsjóðs verkamanna eru nú til 43 ára með 1% vöxtum. Meginhluti þess fjármagns sem sjóðurinn lánar út er fenginn að láni frá lífeyrissjóðunum. Á árinu 1987 báru skuldabréfin sem lífeyrissjóðirnir kaupa af byggingarsjóðunum 6,25% raunvexti og árið 1988 voru vextirnir 7% og lánstími 15 ár. Vaxtamunur af teknum lánum og útlánum er því verulegur. Nefndin leggur til að vextir af lánum Byggingarsjóðs verkamanna verði hækkaðir til að auka tekjur sjóðsins og minnka þann vaxtamun sem nú er á inn- og útlánum. Hækkunin verði þó þannig að hún auki ekki greiðslubyrði. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að frv. gerir ráð fyrir hækkun á lánshlutfalli vegna félagslegra íbúða úr 85 í 90%. Eins og ég nefndi fyrr skilaði nefndin ásamt fyrirliggjandi frv. skýrslu með tillögum til frekari skoðunar og úrvinnslu. Tillögur nefndarinnar snerta breytingar á skipulagi húsnæðismála, jöfnun húsnæðiskostnaðar hjá leigjendum með sérstökum húsaleigubótum og ýmis fleiri atriði er lúta að hagsmunum leigjenda sem um langan tíma hafa legið óbættir hjá garði í húsnæðiskerfi okkar. Nefndin leggur til að skipulagi Húsnæðisstofnunar ríkisins verði breytt og starfsemi stofnunarinnar verði færð út á land þannig að þjónusta stofnunarinnar verði nær þeim sem hennar njóta. Lagt er til að landinu verði skipt í 5--8 húsnæðisumdæmi og í hverju þeirra starfi umdæmisstjórn sem reki skrifstofu og annist áætlunargerð, tillögur um lánveitingar til félagslegra íbúða og þjónustu við almenning á sínu svæði. Nefndin leggur jafnframt til að fulltrúum í stjórn Húsnæðisstofnunar verði fækkað. Nefndin telur brýnt að framboð á leiguhúsnæði verði aukið til að fólk eigi fleiri kosta völ og til að öryggi þeirra sem ekki ráða við kaup á húsnæði verði tryggt. Tillögur nefndarinnar um málefni leigjenda miða að því að húsnæðiskostnaður leigjenda verði jafnaður og þeir njóti lækkunar á húsnæðiskostnaði miðað við tekjur og eignir með sama hætti og þeir þjóðfélagsþegnar sem eiga húsnæði fá kostnaðarlækkun með vaxtabótakerfinu. Jafnframt leggur nefndin til að gripið verði til hvetjandi aðgerða til að ýta undir nauðsynlega fjölgun leiguíbúða, m.a. með lengingu lánstíma. Helstu tillögur nefndarinnar um leigumál eru að greiddar verði húsaleigubætur til allra þeirra leigjenda sem eru undir þeim tekjumörkum sem miðað er við í félagslega húsnæðiskerfinu og búa í íbúð undir 130 fermetrum. Húsaleigubæturnar verði greiddar í gegnum skattakerfið og fjármagnaðar af ríkissjóði líkt og vaxtabætur til íbúðareigenda. Að í stærri sveitarfélögum starfi leigumiðlanir á vegum sveitarfélaga sem annist öll þau verkefni sem snerta leigjendur. Að kannaður verði sá möguleiki að íbúðareigendum sem leigja út íbúðir sínar verði veittur afsláttur af eignarsköttum. Nefndin telur nauðsynlegt og leggur til að lög um húsaleigusamninga verði endurskoðuð og samræmd því sem lagt er til varðandi málefni leigjenda. Aukið framboð leiguhúsnæðis og húsaleigubætur eru mikið hagsmunamál láglaunafólks í landinu. Mikilvægt er að húsnæðiskerfið bjóði upp á sveigjanleika og möguleika á vali milli eignar- og leiguhúsnæðis. Það er sjálfsagt og eðlilegt að bæði þeir sem þurfa að leigja tímabundið eða til lengri tíma og þeir sem kjósa frekar leiguhúsnæði sitji við sama borð og íbúðareigendur hvað varðar aðgerðir hins opinbera til að lækka húsnæðiskostnað fólksins í landinu. Rétt er að undirstrika sérstaklega nauðsyn þess að hér verði nægilegt framboð af leiguhúsnæði. Það er viðurkennd staðreynd á Vesturlöndum að forsenda fyrir kaupum á eigin húsnæði er að fyrir hendi sé ákveðinn sparnaður og tekjur viðkomandi gefi möguleika á góðum sparnaði á komandi árum. Öruggur leigumarkaður og jöfnun húsnæðiskostnaðar hjá leigjendum gefur fólki möguleika á að koma sér upp sparnaði sem nauðsynlegur er þegar ráðist er í íbúðarkaup. Reynsla af ráðgjafarstarfsemi á vegum Húsnæðisstofnunar og lánveitingum vegna greiðsluerfiðleika undanfarin rúm fimm ár gefur m.a. til kynna að fjölmargir sem hafa keypt húsnæði á sl. árum hafa engar forsendur til þess þrátt fyrir hátt lánshlutfall eða sérstök greiðsluerfiðleikalán. Oft leiðist fólk út í vonlaus íbúðarkaup vegna þess að aðrir möguleikar eru ekki í boði. Þessu þarf að breyta. Ég mun á næstu dögum koma tillögum nefndarinnar um húsaleigubætur til fjmrh. til frekari úrvinnslu í fjmrn. Einnig ætla ég fljótlega að skipa nefnd til að vinna að endurskoðun núgildandi laga um húsaleigusamninga. Í tengslum við kjarasamninga launafólks og vinnuveitenda í febrúar sl. lýsti ríkisstjórnin því yfir að í framhaldi af tillögum þeim sem liggja fyrir í frv. verði skipuð nefnd með þátttöku samtaka launþega sem gera á áætlun um hvernig auka megi framboð á félagslegu húsnæði. Nefndin verði skipuð þegar frv. hefur hlotið afgreiðslu hér á Alþingi, en stefnt er að því að nefndin ljúki störfum fyrir 1. sept. 1990. Þetta undirstrikar nauðsyn þess að málið fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Eins og ég hef vikið að var síðasta ár metár hvað varðar lánveitingar til félagslegra íbúða. Útlán opinberu byggingarlánasjóðanna hafa stórlega aukist á sl. árum. Við vitum einnig að þörf fyrir félagslega aðstoð er enn langt umfram framboð félagslegra íbúða. Þessi staðreynd undirstrikar enn frekar nauðsyn þess að það fjármagn sem lagt er í félagslega húsnæðiskerfið nýtist sem best og komi þeim til góða sem mesta þörf hafa fyrir aðstoð. Í þessu frv. eru settar fram tillögur í því augnamiði að fjármagnið nýtist betur og afkastageta lánakerfisins aukist. Tillögurnar ganga bæði í þá átt að auka tekjur Byggingarsjóðs verkamanna og auka útgjöld hans. Hækkun vaxta á framkvæmdalánum og öðrum lánum sjóðsins auka tekjur hans. Lenging lánstíma leiðir einnig til þess að endurgreiðslur lána til sjóðsins aukast þegar til lengri tíma er litið. Gert er ráð fyrir að það fé sem ætlað hefur verið til almennra kaupleiguíbúða færist yfir í Byggingarsjóð verkamanna, sjóðurinn fái auknar vaxtatekjur og að þeir sem búa nú við betri hag greiði meira af félagslegum íbúðarlánum sínum. Þá er gert ráð fyrir að tilkoma húsbréfakerfisins muni smám saman létta á Byggingarsjóði ríkisins og að hluti þess fjár verði látinn renna til Byggingarsjóðs verkamanna, þangað sem þörfn er mest. Samkvæmt kostnaðarmati Fjárlaga- og hagsýslustofnunar fjmrn. leiða tillögur frv. ekki af sér aukin útgjöld ríkissjóðs. Hér er fyrst og fremst um að ræða að nýta það fjármagn sem fyrir hendi er í Byggingarsjóði verkamanna og ríkisins með öðrum og hagkvæmari hætti en áður. Hækkun vaxta, lenging lánstíma, afnám 100% lánveitinga og heimild til að endurskoða vaxtakjör lántakenda hefur í för með sér að staða Byggingarsjóðs verkamanna styrkist. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég nefna að Verkamannasamband Íslands hefur fjallað um tillögur nefndarinnar sem samdi frv. en Verkamannasambandið átti fulltrúa í nefndinni. Verkamannasambandið mælir eindregið með samþykkt frv. og bendir sérstaklega á nauðsyn þess að það verði samþykkt á yfirstandandi þingi. Ég vil leyfa mér að vænta þess að mál þetta hljóti víðtækan stuðning hér á Alþingi og verði afgreitt nú fyrir þinglok. Ég legg til í lokin að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félmn. þessarar deildar.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Í frv. því sem hér er lagt fram um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins er að finna árangurinn af starfi sérstakrar nefndar sem félmrh. skipaði til að gera tillögur um endurskipulagningu og framtíðarskipan félagslega hluta húsnæðiskerfisins. Hæstv. félmrh. hefur skýrt ástæðurnar fyrir þessu og tilgang endurskoðunarinnar. Vikið hefur verið að þróun húsnæðismálanna með sérstöku tilliti til félagslegra íbúðabygginga. Minnt hefur verið á að á undanförnum árum hafi verið gerðar ýmsar breytingar á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins og sérstaklega getið breytinganna sem gerðar voru árið 1989, með setningu laga um húsbréfaviðskipti og þar áður með tilkomu kaupleiguíbúða. Sagt hefur verið að sú mikla breyting sem fylgja muni húsbréfakerfinu kalli á að horft sé yfir íbúðalánakerfið í heild og reynt að skoða þörfina í ljósi nýrra aðstæðna. Allt er þetta gott og blessað. En sérstaklega vil ég taka undir að horft sé yfir íbúðalánakerfið í heild. Það er einmitt það sem svo sannarlega þarf að eiga sér stað og þá ekki einungis að horfa á ástandið í dag, heldur og þá þróun mála sem til þess hefur leitt. Það er einmitt þetta sem ég finn þörf hjá mér að gera þegar frv. það sem við nú ræðum kemur til meðferðar. Ég kem þá fyrst að ástandinu í dag. Ég skal vera stuttorður. Ég nefni engar tölur eða tölulegar upplýsingar. Öllum hv. þm. er kunnugt um ástandið í meginatriðum. Um fátt er meira talað og fátt snertir fleiri einstaklinga en ástandið í húsnæðismálunum. Langar biðraðir eftir húsnæði er nöpur staðreynd, biðraðir sem ná til margra ára líkt og í kommúnistaríkjunum fyrir austan járntjald sem einu sinni var. Fólkið bíður eftir lánum til hvers konar íbúða, hvort heldur er í almenna húsnæðislánakerfinu eða til félagslegra íbúða. Biðtími leggst eins og mara á hvern og einn þar til röðin kemur að þeim sem þreyir þorrann. Það er þó undir hælinn lagt hverjar afleiðingar drátturinn á lánveitingum kann að hafa haft í för með sér í erfiðleikum og vandræðum sem geta jafnvel hafa komið í veg fyrir eða hindrað fyrirætlanir viðkomandi um að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Slíkt mega allir búa við sem eru háðir hinu opinbera húsnæðiskerfi hvar í stétt eða stöðu sem þeir eru, ungir og aldnir. Það er þetta ófremdarástand sem við er að búa í dag. Og ástandið í húsnæðismálunum er nú á allra vörum. Þetta ástand snertir flestar fjölskyldur í landinu beint eða óbeint. Það er þess vegna sem ástand húsnæðismálanna fer ekki fram hjá neinum. En slíkt hefur ástandið ekki alltaf verið sem í dag. Það hefur aldrei verið verra ástand en í dag og aldrei hefur verið meira talað um endurbætur í þessum efnum en á síðustu árum. Hvernig má þetta vera? Það er af þessu tilefni sem nú er vissulega ástæða til að horfa yfir íbúðalánakerfið í heild. Það er rétt að lánveitingar hins opinbera til félagslegra íbúðabygginga hér á landi eiga sér orðið langa sögu eins og kom fram í máli hæstv. félmrh. Og meira að segja er þessi saga mun lengri sögu hins almenna húsnæðislánakerfis. Ég ætla mér ekki að fara að rekja alla sögu þessara mála. Ég ætla ekki hér að fara að tala um upphaf félagslegra íbúðabygginga né tilkomu hinnar merku löggjafar um Byggingarsjóð verkamanna. En ég tek þar til þegar lögin um húsnæðismálastjórn og almenna veðlánakerfið voru sett árið 1953. Það var árið 1953 sem urðu þáttaskil í húsnæðismálunum. Löggjöfin frá því ári lagði grundvöllinn að því kerfi almennra húsnæðislána sem við búum við enn þann dag í dag. Af þessu kerfi er mikil saga og þróun þess lærdómsrík. Það var farið hægt af stað en strax mörkuð sú stefna að sníða verkefni þessa lánakerfis eftir því fjármagni sem til umráða var. Kerfið tók ekki á sig meiri skyldur en hægt var að standa undir. Með þessu móti voru ekki gefin fölsk fyrirheit til húsbyggjenda og endalausum biðröðum lánsumsækjenda var þess vegna ekki til að dreifa. Hins vegar var kerfið ekki fullkomið og langt frá því til að byrja með. Fjármagnið sem úr var að spila var of lítið. En ráðið við því var að takmarka þá úrlausn sem hverjum lánsumsækjanda var veitt. Sú takmörkun kom fram í lánsupphæðinni, lánstímanum og vaxtakjörum. Þá voru lánveitingum sett takmörk með íbúðarstærð og lán bundin við að lánsumsækjandi ætti ekki íbúð fyrir. Það var ekki gengið út frá að allir ættu rétt eða kröfu til láns úr kerfinu, hvernig svo sem högum lánsumsækjenda var háttað. Þetta gekk allt upp með því að það voru viðurkennd sannindi að ekki var mögulegt að gera betur við lánsumsækjendur en efni stóðu til. Samt sem áður var alla tíð brýnt verkefni að efla hinn almenna byggingarsjóð. Það var gert smám saman með því að fá sjóðnum sjálfstæða tekjustofna, svo sem skyldusparnaðarfé og tekjur af launaskatti. Eftir því sem Byggingarsjóði ríkisins óx fiskur um hrygg voru lánskjörin bætt innan þeirra marka sem fjárhagur sjóðsins leyfði. Ég endurtek, innan þeirra marka sem fjárhagur sjóðsins leyfði. Þannig var upphæð íbúðarlánanna hækkuð, lánstími lengdur og vaxtakjörin bætt. Þetta var mikilvægt því að lánskjörin áttu að vera slík að hægt væri að standa undir íbúðarlánum frá Byggingarsjóði ríkisins af almennum launatekjum. En þetta er nauðsynleg forsenda fyrir sjálfseignarstefnunni í húsnæðismálum, að sem flestar fjölskyldur og einstaklingar í þjóðfélaginu geti eignast íbúð og búið í eigin húsnæði og notið þess öryggis og sjálfstæðis sem því fylgir. Með þessum hætti var unnið markvisst að því að styrkja hið almenna íbúðalánakerfi, efla Byggingarsjóð ríkisins og bæta lánskjör lántakenda. Og þetta skilaði þeim árangri að hægt var með skipulegum hætti að svara þörfum fyrir almenn húsnæðislán eftir því sem þjóðartekjur leyfðu. Að sjálfsögðu var á þessum árum ekki allt fullkomið í þessum efnum, margt var ógert, en fólk sætti sig við ástandið, bæði af því að það fann að ekki var verið að blekkja það með fölskum fyrirheitum og svo að það vissi af reynslunni að það var stöðugt verið að endurbæta og styrkja húsnæðiskerfið. Þessi lýsing sem ég hef hér gefið af framkvæmd og þróun hins almenna íbúðalánakerfis á við aldarfjórðung eða um 25 ár af þeim tíma sem það hafði verið við lýði. En um 1980 fer að gæta örlagaríkra breytinga á framkvæmd þessara mála. Þá fer að gæta allt annarra viðhorfa í framkvæmd en áður var og keyrir svo síðan um þverbak. Þá voru höfð endaskipti á hlutunum. Í stað þess að miða verkefni íbúðalánakerfisins við tekjur þess var farið að ákveða fyrst hver verkefni skyldu vera og láta kylfu ráða kasti um hvort tekjur reyndust nægar til þess að standa undir verkefnunum. Hér var asninn kominn inn í herbúðirnar. Afleiðingarnar létu ekki á sér standa og hafa komið fram í síauknum mæli eftir því sem árin hafa liðið. Byggingarsjóður ríkisins hefur verið gerður vanmátta til að svara þeim verkefnum sem á hann hafa verið lögð. Fjáröflunarleiðir sjóðsins hafa grafið undan efnahag hans og stefnt í gjaldþrot. Biðraðir lánsumsækjenda hafa stöðugt lengst, fölsk fyrirheit orðið ferlegri og blekkingavefurinn þéttari. Þetta er sýnin sem blasir við okkur í dag. Undirrót þessa vandræðaástands er sú að menn hafa fallið í freistni. Menn hafa viljað gera og lofa meiru en þeir hafa getað staðið við. Menn hafa viljað gera meira en þeir hafa ráðið við. Til að skilja þetta verða menn að hafa í huga séreðli húsnæðismálanna. Engin mál snerta fólkið, hvern einstakling, meir en einmitt húsnæðismálin. Það vill svo til að allir verða að hafa þak yfir höfuðið með einum eða öðrum hætti. Gott húsnæði er skilyrði fyrir velferð og jafnvel góðri heilsu. Húsnæði er grundvöllur heimilislífsins. Húsnæði er nauðsyn ungu fólki sem vill tengjast framtíðarböndum og húsnæði er skjól hinna öldnu. Ef eitthvað bjátar á í húsnæðismálunum getur það valdið ómetanlegum skaða, raskað stöðu manna, búið ömurleg örlög og gert drauma og fyrirætlanir að engu, lagt lífið í rúst. Það er því engum hægt að gera meira gagn en þeim sem er í nauðum staddur vegna heilsuspillandi húsnæðis, húsnæðisþrengsla eða húsnæðisleysis. Það er vinsælt verk að koma hjálpandi hendi í húsnæðismálunum. Þess vegna er það mikil freisting að leggja gott til húsnæðismála. Þess vegna hendir það að menn sjást ekki fyrir og lofa meiri framförum og úrbótum í húsnæðismálum en þeir geta staðið við og ætla að gera meira en þeir ráða við. Og þegar slík viðbrögð setja mark sitt á húsnæðislöggjöfina er ekki von á góðu. Það er einmitt þetta sem hefur hent hér á landi. Ábyrgðarlaus yfirboð og blekkingar hafa allt of oft sett mark sitt á löggjöf síðustu ára í húsnæðismálunum. Það er ekki einungis að oft og tíðum hefur yfirlýstur tilgangur aðgerða ekki náð tilætluðum árangri, heldur hafa tilburðirnar grafið undan lánakerfinu, veikt það og lamað. Þannig hefur þá jafnvel reynst svo stundum að þeir sem eru mestir í orði í áhuganum fyrir endurbótum eru á borði mestu óþurftarmennirnir. Ég beini þessum orðum mínum ekki að neinum ákveðnum einstaklingum. Ég talaði um að menn féllu í freistni en ekki um vísvitandi skemmdarverk. En ég undanskil engan stjórnmálaflokk um ábyrgð á þeirri ömurlegu þróun húsnæðismálanna sem ég hef hér lýst. Ég undanskil engan. Hins vegar er mér ljúft að lýsa þeirri skoðun minni að allir stjórnmálaflokkarnir hafa á sinni tíð staðið að og borið ábyrgð á þeirri uppbyggingu sem fyrrum var í íbúðalánakerfinu og ég áður greindi frá. Ég hef hér sérstaklega vikið að hinu almenna íbúðalánakerfi þó að sumar athugasemdir mínir eigi við húsnæðismálin í heild og þá einnig félagslega íbúðalánakerfið. Skal ég nú víkja að félagslega kerfinu, enda verður það ekki aðskilið frá öðrum þáttum húsnæðismálanna. Hvernig er nú umhorfs á þessum vettvangi? Það er talað um að þörfin fyrir félagslegar íbúðir sé langt umfram framboð eins og kom fram í ræðu hæstv. félmrh. hér áðan. Umsóknir um verkamannabústaði og kaupleiguíbúðir eru víðast hvar margfalt fleiri en þær íbúðir sem eru til úthlutunar. Sú staðreynd að lán vegna greiðsluerfiðleika hafa verið viðvarandi í húsnæðislánakerfinu og að einstaklingar hafa jafnvel þurft greiðsluerfiðleikalán í tvígang er talin sýna að á milli félagslega kerfisins og almenna kerfisins sé bil sem þurfi að brúa. Bent er á að of margir reyni við kaup á almennum markaði sem ekki ráða við þau og það fólk þyrfti að eiga aðgang að félagslegum lánum. Hæstv. félmrh. vék að öllum þessum þáttum hér í ræðu sinni áðan. En þetta er ekki beint fögur lýsing á ástandinu í dag. Sama sagan og í almenna íbúðalánakerfinu. Félagslega kerfinu er ætlað að sinna meiri verkefnum en það ræður við. Það er ekki nóg með það. Talað er um að fleira fólk þyrfti að eiga aðgang að félagslegum lánum. Það á að bæta fleiri verkefnum við félagslega kerfið þó að það sé allsendis ófært um að sinna því sem því er ætlað í dag. Og hvar lýkur þá þeim verkefnum sem ættu samkvæmt þessu að heyra til félagslega kerfinu? Það er talað um að of margir reyni að kaupa á almennum markaði sem ekki ráða við þau kaup. Það er verið að gera því skóna að félagslega kerfið sinni þessu fólki og þá er því lýst yfir að eftirspurnin eftir greiðsluerfiðleikalánunum sé svo mikil að nauðsynlegt sé að brúa bilið milli almenna kerfisins og félagslega kerfisins eins og það er orðað og ég hef þegar vikið að. Og hvað þýðir þetta annað en að þeir sem þurfi greiðsluerfiðleikalán fái félagslega aðstoð og falli þá undir félagslega lánakerfið? Margur þarf nú á aðstoð að halda, og við megum aldrei gleyma því að tilgangur félagslega húsnæðislánakerfisins á að vera að hjálpa þeim sem þurfa á aðstoð að halda. Við megum ekki gleyma þessu. Það er engin spurning. Þeim sem eru hjálpar þurfi þarf að hjálpa. Það er af hinu góða. Hins vegar er það ekki af hinu góða að svo margir skuli vera hjálparþurfi sem raun ber vitni í dag og þeim skuli sífellt fara fjölgandi. Það er ekki keppikefli að sem flestir verði hjálpar þurfi. Þess vegna getur það ekki verið markmið í sjálfu sér að félagslega íbúðakerfið nái til sem flestra. Það er þess vegna raunalegt þegar það er t.d. sett sem markmið að ekki minna en 30% af íbúðabyggingum í landinu verði á félagslegum grundvelli. Það má alltaf setja markið hærra og hærra þar til svo væri komið að meginhluti íbúðabygginga væri á félagslegum grundvelli, ekki óáþekkt því sem gerðist undir ríkisforsjá kommúnismans austan járntjalds sem einu sinni var. Ég vil ekki ætla neinum að vilja slíka þróun mála hér á landi. En söm er gerðin ef húsnæðisstefnan veldur því að svo margir íbúðarbyggjendur þurfi á félagslegri aðstoð að halda. Og það er meginatriði. Það hlýtur að leiða til þess að félagslega kerfið tekur yfir sem aðallánaformið í íbúðabyggingum í landinu. Til þess er ekki enn komið í húsnæðismálunum. En langt höfum við gengið í þessa átt á undanförnum árum og göngum hröðum skrefum frá þeirri stefnu sem áður var fylgt og ég hef lýst hér nokkuð. Með húsnæðislöggjöfinni 1953 var lagður traustur grunnur að sjálfseignarstefnunni í íbúðabyggingum. Forsenda þeirrar stefnu var sú að Íslendingar vilja yfirleitt eiga þak yfir höfuðið og búa í eigin íbúðum. Í fáu hefur einkaframtakið sýnt betur mátt sinn og megin en í íbúðarhúsabyggingum og því þjóðhagslega grettistaki sem lyft hefur verið á þeim vettvangi. Þetta var hins vegar ekki hægt að gera svo almennt sem raun ber vitni nema menn gætu staðið undir lánum Byggingarsjóðs ríkisins af almennum launatekjum. Ég bið hv. þm. að hafa í huga að þetta er grundvöllurinn sem allt hvílir á. Aftur á móti voru ekki allir svo settir í lífinu að þeir gætu staðið undir hinum almennu lánskjörum íbúðarlána og svo hlýtur jafnan að vera. Þeir þurftu á aðstoð að halda. Þar kom til hið félagslega kerfi, Byggingarsjóður verkamanna. Það var keppikefli að búa svo um hnútana að sem flestir réðu við sín mál með lánakjörum almenna veðlánakerfisins, lánum Byggingarsjóðs ríkisins. Eftir því sem færri þurftu að leita til Byggingarsjóðs verkamanna gat félagslega kerfið betur hjálpað þeim sem hjálpar þurftu við. Og sú var tíðin að 5--10% húsbyggjenda í landinu fengu lán í verkamannabústaðakerfinu. Nú er öldin önnur. Hvað er nú til ráða út úr þeim vanda sem við er að glíma í húsnæðismálunum? Það er að ráðast gegn rótum vandans, orsökum vandans. Það þarf fyrst og fremst að leggja áherslu á að efla almenna íbúðalánakerfið með það fyrir augum að meginhluti landsmanna megi njóta þess með því að geta staðið undir lánum þess af almennum launatekjum. Einungis með því móti verður vegið að rótum þess vanda sem nú er við að glíma í húsnæðismálunum. Þá verður leyst úr læðingi sjálfsbjargarviðleitni margra sem nú mega sig ekki hræra nema með aðstoð frá félagslega kerfinu. Þá fækkar þeim sem eru aðstoðar þurfi. Þá er líka hægt að gera betur en nú við þá sem eru hjálpar þurfi og njóta aðstoðar félagslega kerfisins. Frv. það sem við nú ræðum ræðst ekki til atlögu við orsakir vandans í húsnæðismálunum. Það er haldið áfram á sömu braut sem gengin hefur verið undanfarin ár. Það er verið að fást við afleiðingar en ekki orsakir. Um frv. segir að það feli í sér endurbætur á fyrirkomulagi lánveitinga til félagslegra íbúða. Hæstv. félmrh. hefur gert grein fyrir þeim þáttum sem hér er um að ræða. Ég geymi mér að ræða þær endurbætur. En ég vil nú við 1. umr. málsins leggja áherslu á meginatriðið sem varðar þróun og ástand húsnæðismálanna í dag. Ég lýsi þeirri skoðun minni að við séum á villigötum í þessum málum. Við stefnum alltaf í meiri og meiri vanda. Ef ekki er að gert vöðum við beint af augum út í foraðið. Þess vegna er það mál málanna í dag að hverfa af þeirri braut sem við nú erum að fara í þessu efni. Við þurfum að horfast í augu við raunveruleikann og leggja áherslu á þá stefnu og framkvæmd í húsnæðismálum sem eflir almenna íbúðalánakerfið og best tryggir að sem flestir geti eignast íbúð og búið í eigin húsnæði. Þá getum við jafnframt svo best sýnt hug okkar í verki til þeirra sem eru hjálpar þurfi og félagslega íbúðalánakerfið á að koma til bjargar. Herra forseti. Ég efast ekki um góðan vilja og einlægan áhuga hæstv. félmrh. á húsnæðismálunum. Ég vara hana hins vegar við og hvet til heildarendurskoðunar á húsnæðismálalöggjöfinni með hliðsjón af þeim grundvallarsjónarmiðum sem ég hef hér gert að umtalsefni.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Á þessu kjörtímabili hafa verið gerðar ýmsar breytingar á þeim lögum sem sett voru um Húsnæðisstofnun ríkisins árið 1986. Við umræður um þær breytingar hafa kvennalistakonur ítrekað bent á nauðsyn þess að skoða þyrfti kerfið í heild sinni og þá fyrst og fremst með það fyrir augum að endurskoða hinn félagslega þátt þess og fá yfirsýn yfir húsnæðiskerfið. Því hlýt ég að fagna því að þetta frv., um endurskoðun á félagslega kerfinu, skuli nú hafa litið dagsins ljós. Málefni Húsnæðisstofnunar snerta hvern einasta íbúa þessa lands því allir verða fyrr eða síðar að koma sér þaki yfir höfuðið með einum eða öðrum hætti. Það er því ánægjulegt til þess að vita að svo góð samstaða náðist í nefndinni sem undirbjó þetta frv. en eins og fram kemur í greinargerð var hún m.a. skipuð fulltrúum stærstu stéttarfélaganna og Sambands ísl. sveitarfélaga. Þá kemur einnig fram í skýrslu nefndarinnar að margar tillagnanna koma beint frá þeim sem vinna við þessi mál og hlýtur að vera mikilvægt að reynsla þeirra skili sér inn í frv. Kvennalistinn hefur frá upphafi haft það á stefnuskrá sinni að leggja áherslu á félagslegt íbúðarhúsnæði og hverfa frá þeirri eignaríbúðarstefnu sem ríkt hefur hér á landi, bæði vegna þeirra sem alls ekki geta komið sér upp þaki yfir höfuðið, þeirra sem tímabundið þurfa á leiguhúsnæði að halda og loks þeirra sem kjósa frekar að leigja húsnæði en eiga sjálfir. Við teljum félagslegar lausnir hentugri fyrir þjóðfélagið þegar um svo stóran málaflokk er að ræða sem þennan. Eins og öllum er kunnugt er öflun húsnæðis nú ein aðalástæða mikillar vinnuþrælkunar í landinu. Þeir sem hvorki geta né vilja leggja á sig þá vinnuþrælkun sem húsnæðisbaslinu er samfara eða geta ekki þrátt fyrir vinnu myrkra á milli náð endum saman hafa í ekkert hús að venda. Aðeins lítill hluti þeirra sem sækja um í verkamannabústöðum fær þar íbúð eins og ástandið er í dag. Því blasir ekkert annað við mörgum fjölskyldum en upplausn og vergangur með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir einstaklingana í fjölskyldunni og þjóðfélagið allt. Hæstv. félmrh. hefur nú skýrt helstu áherslur sem fram koma í frv. og getum við kvennalistakonur í meginatriðum tekið undir þá stefnu sem þar kemur fram, þ.e. að leggja aukna áherslu á leiguhúsnæði, sameina byggingarsjóðina og skipa húsnæðisnefndir í sveitarfélögum. Það sem ég hnaut einna helst um var nafngift sjóðsins að hann skuli áfram kenndur við verkamenn þegar ætlunin er að leggja af orðið verkamannaíbúðir. Hefði e.t.v. ekki verið eðlilegra að ganga enn lengra? Mér er þó ljóst að rökin fyrir þessari nafngift hafa bæði sögulegt og tilfinningalegt gildi og þurfa alls ekki að vera verri en hver önnur rök. Það hefur hins vegar lengi verið svo að fólk úr ýmsum starfsgreinun hefur átt þess kost að fá íbúðir í svokölluðum verkamannabústöðum. Þannig er mér t.d. kunnugt um tilvik þar sem afhentar voru níu íbúðir en fimm þeirra fóru til kennarafjölskyldna. Það er ljóst að miðað við þær meðaltekjur sem frv. gerir ráð fyrir að einstaklingar megi hafa á ári til að eiga rétt á úthlutun félagslegra eignar- eða kaupleiguíbúða mun fólk úr hinum fjölbreytilegustu starfsgreinum geta sótt um íbúðir í félagslega kerfinu. Þegar reynsla verður komin á þetta kerfi og viðskipti með húsbréf aukast hlýtur hins vegar að vera eðlilegt að stíga skrefið til fulls og sameina byggingarsjóðina endanlega. Mig langar til að minnast örstutt á atriði sem snúa að sveitarfélögunum og ég tel vera til bóta. Fyrst vil ég minnast á það sem fram kemur í 3. gr. frv., breytingu á 58. gr. núgildandi laga um að fella niður 10% óafturkræft framlag sveitarfélaga til félagslegra eignaríbúða en skylda sveitarfélög þess í stað til að lána sjóðnum 10% af kostnaðarverði hverrar eignaríbúðar. Með því er að mínu mati ekki einungis tryggð ábyrgð þeirra á byggingu félagslegra íbúða heldur fullyrði ég að eins og staðan er nú muni þetta ákvæði auðvelda mörgum sveitarfélögum að taka þátt í að koma upp félagslegum íbúðum. Víða úti á landi er þörfin fyrir húsnæði svo mikil að hún stendur eðlilegu atvinnulífi og uppbyggingu fyrir þrifum. Þar er reyndar ekki síður um að ræða skort á leiguhúsnæði, en nauðsynlegt er að fólk sem gjarnan vill flytja út á land eigi þess kost að hafa aðlögunartíma áður en það tekur ákvörðun um að setjast að. Þá tel ég einnig mjög jákvætt skref sem tekið er með stofnun húsnæðisnefnda. Með þeirri skipan eru öll húsnæðismál sveitarfélagsins á einni hendi og ábyrgð sveitarfélagsins tryggð. Ég hefði talið eðlilegra út frá sjónarhóli sveitarstjórna að þær hefðu sjálfar skipað alla fulltrúana en eins og fram kemur í greinargerð með frv. var þetta eitt af fáum atriðum þar sem uppi voru ólík sjónarmið og áherslumunur nefndarmanna. Hæstv. félmrh. minntist áðan í ræðu sinni á ýmsar aðrar tillögur sem nefndin hefur lagt fram án þess þó að þær komi fram í frv. og get ég tekið undir flestar þeirra. Mig langaði aðeins að minnast örlítið á eina sem varðar hugmynd um húsnæðisumdæmi. Langar mig af því tilefni að minna á frv. til laga sem nú er til umfjöllunar í Nd. og er 347. mál þingsins, um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Flm. þess frv. eru þingmenn allra flokka en Málmfríður Sigurðardóttir er 1. flm. Í því frv. er gert ráð fyrir að í hverju kjördæmi verði útibú frá Húsnæðisstofnun. Flestir verða einhvern tíma á ævinni að eiga viðskipti við Húsnæðisstofnun ríkisins vegna öflunar húsnæðis. Flestir sem húsnæði kaupa þurfa ráðgjöf og leiðbeiningar. En auðvitað er ljós sú staðreynd að ekki er allt fólk búsett á höfuðborgarsvæðinu sem á þeim samskiptum þarf að halda. Allt frá því að Húsnæðisstofnun var komið á fót hefur það valdið því fólki sem fjarlægar býr ómældu óhagræði og kostnaði hve erfitt er að nálgast upplýsingar, ráðgjöf og þjónustu þá sem stofnuninni er skylt að veita. Þrátt fyrir þetta óhagræði og óánægju manna með þetta fyrirkomulag hafa ekki verið gerðar umtalsverðar tilraunir til þess að færa þjónustu þessarar stofnunar nær fólkinu. Leyfi ég mér því að mega vænta þess að frv. hljóti jákvæða afgreiðslu hér á þinginu í vor. Í kjarasamningum undanfarin ár hefur oft verið samið um ýmis félagsleg atriði, eins og t.d. húsnæðis- og dagvistarmál, en það hefur verið heldur dapurlegt að sjá hvernig staðið hefur verið við slíka samninga. Ég tel að þetta frv. sé skref í þá átt að koma til móts við þann raunveruleika sem við búum við, en öllu máli skiptir auðvitað hvernig til tekst að bæta stöðu byggingarsjóðanna. Í umræðunni um félagslegt húsnæði eru oft notuð hugtök eins og láglaunahópar, barnafjölskyldur, öryrkjar og aldraðir en hvernig svo sem til tekst með uppbyggingu félagslega húsnæðiskerfisins er það eftir sem áður eitt brýnasta verkefni verkalýðshreyfingarinnar og stjórnvalda að sjá til þess að þessir hópar búi við stórum betri kjör en nú er. Þó svo að áfangar náist í húsnæðismálum bíða enn mörg verkefni til að bæta hag þessara hópa. Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa langt mál um þetta frv. nú. Ég tel nauðsynlegt að það komist svo fljótt sem verða má til umfjöllunar í félmn. þar sem ég á sæti og sé því ekki ástæðu til að fara nánar út í einstakar greinar þess nú. Miðað við það ástand sem nú ríkir á húsnæðismarkaðinum hlýtur að vera brýnt að vinna ötullega að þessu máli næstu vikurnar til að reyna að koma málum fram á þann hátt sem nefndarmenn geta orðið sammála um. Og það má í því tilliti benda á þetta mikilvæga atriði með skipan húsnæðisnefnda sem þyrfti að gerast í kjölfar sveitarstjórnarkosninga í vor. Ég hef ekki fleiri orð um þetta að svo stöddu en lýsi stuðningi okkar kvennalistakvenna við meginhugmyndir þær sem fram koma í frv.

Karl Steinar Guðnason Hæstv. forseti. Ég átti þess kost að vera nefndarmaður í þeirri nefnd sem samdi frv. og segi það hér að sjaldan hef ég tekið þátt í jafnánægjulegu nefndarstarfi. Verkefnið var það að gera úrbætur á félagslega kerfi Húsnæðisstofnunar, gera þær úrbætur sem nauðsynlega þurfti, samræma lánareglur, gera lánin skilvirkari og einfaldari. Það gerðist sem gerist mjög sjaldan í svona nefndum að það náðist algjört samkomulag um efnisatriði og um frv. sem hér liggur fyrir. Nefndin kallaði til alla þá aðila sem hugsanlegt var til ráðuneytis í málinu, og sérstaklega stjórnir verkamannabústaða og marga, marga fleiri, þar sem nefndarmönnum var greint frá því hvað helst mætti betrumbæta. Flestallt ef ekki allt var tekið til greina sem til bóta mátti horfa og frv. sem hér liggur fyrir ber þess vitni. Ég tel ástæðulaust að fara ítarlega í frv., enda gerði félmrh. það mjög rækilega hér áðan, en ég vil leggja áherslu á það að hagur fólks sem þarf á félagslegum íbúðum að halda batnar með frv. og kerfið verður skilvirkara. Ég tel líka að nú verði unnt að byggja meira af félagslegum íbúðum vegna þess að það er gert auðveldara fyrir sveitarstjórnirnar að taka þátt í slíku. Það eru nokkur sveitarfélög hér á landi sem hafa verið mjög andvíg þessu kerfi. Kannski er það af fjárhagslegum ástæðum en oft og tíðum er það af hugsjónaástæðum einum. Og ég bendi á að það eru ýmis sveitarfélög sem ekki hafa viljað byggja svona íbúðir eða nota félagslega kerfið. Þau hafa ekki viljað ,,þetta fólk``, eins og sumir sveitarstjórnarmenn hafa látið sér um munn fara, ekki viljað sinna því félagslega hlutverki sem sveitarstjórnir eiga að gera. Í dag þurfa sveitarstjórnir að greiða 10% af kostnaðarverði sem framlag. Samkvæmt þessu frv. þarf viðkomandi sveitarsjóður þess í stað að kaupa skuldabréf frá Húsnæðisstofnun fyrir sömu upphæð en fær þau auðvitað greidd til baka þegar lánstímanum er lokið þannig að ég held að auðveldara verði fyrir sveitarstjórnirnar að fást við þessi mál. Ég vil líka benda á að breyting er gerð á stjórnun þessara mála. Stjórnir verkamannabústaða, eins og þær voru nefndar, eru lagðar niður en í stað þess eru settar á stofn húsnæðisnefndir sem falin eru meiri verkefni en stjórnir verkamannabústaða höfðu. Þær hafa þau verkefni sem stjórnir verkamannabústaða höfðu en annað bætist við. Ég tel að með þessu fyrirkomulagi verði málin mikið skilvirkari en áður hefur verið. Möguleikarnir hafa líka aukist og það er rétt að það sé ein nefnd sem fjallar um þetta, samræmingaraðili sem hefur yfirsýn yfir allt. Það var nokkuð rætt um það hver ætti að vera hlutur verkalýðshreyfingarinnar í þessum málum. Vafalaust er öllum hv. deildarmönnum ljóst að verkalýðshreyfingin hefur haft mikið frumkvæði í þessu máli og það var fyrir tilstilli hennar, og reyndar Alþfl. líka, að verkamannabústaðir voru í upphafi byggðir. Lögin um verkamannabústaði urðu þannig til. Verkalýðshreyfingin hefur lagt mikla áherslu á húsnæðismálin og þá einkum félagslega húsnæðiskerfið. Og það er líka rétt að mestallir peningar sem í það kerfi fara koma frá lífeyrissjóðum verkafólks, þess fólks sem á að njóta þessara bygginga. Það varð niðurstaðan að áfram yrðu sterk tengsl verkalýðshreyfingar við þetta kerfi og nú verða húsnæðisnefndirnar fimm manna, þrír kosnir af sveitarstjórn en tveir af stærstu launþegasamtökum. Er ég sannfærður um að þetta fyrirkomulag verður kerfinu til góðs og ég hygg að verkalýðshreyfingin hafi betri skilning en margir aðrir á því hvar skórinn kreppir. Menn geta skipst í hópa um það hvernig eigi að fjármagna íbúðir. Sumir eru þeirrar skoðunar að ekki eigi að vera með þetta félagslega kerfi. Ég er mjög andvígur þeirri skoðun og tel að akkillesarhæll þessa kerfis hafi verið sá að allt of lítið hafi verið byggt af þessum íbúðum. Þess vegna hafi skapast togstreita og hvíslingar um spillingu og annað slíkt sem alltaf fylgir allri skömmtun. Það er alveg sama hvar skömmtun á sér stað, slíkar raddir koma upp. Á Norðurlöndum þar sem þessi mál eru í hvað bestu lagi þurfa menn ekki að bíða árum saman eftir þessum íbúðum heldur eiga þennan kost þegar þeir þurfa á að halda. Ég vil líka benda á það í tilefni af ræðu hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar að mjög vel hefur verið gert í þessum málum nú á allra síðustu árum. Í dag eru félagslegar íbúðir um 8% af öllum íbúðum landsmanna. Á árunum 1980--1987, eða á átta ára tímabili, voru byggðar 1764 félagslegar íbúðir, en á árunum 1988--1989 voru byggðar 1237 slíkar íbúðir sem er stórkostleg aukning. Og ég bendi á líka að á síðasta ári, 1989, voru lán til félagslegra íbúða 45% af byggingarlánum Húsnæðisstofnunar, og hafa aldrei farið hærra. Einnig má geta þess að frá árinu 1986 hafa útlán til félagslegra íbúða aukist um 134% að raunvirði. Þetta segir okkur það að þarna hefur verið miklu betur staðið að verki en nokkru sinni fyrr. Það er alveg rétt að málið er ekki leyst að fullu í húsnæðiskerfinu og seint verður það kannski gert. Menn reyna hér á Alþingi og í ríkisstjórn að gera það eins vel og kostur er á hverju sinni. Ég get alveg fallist á það að ýmis mistök hafa verið gerð. Ég minnist þess að 1986 átti ég þátt í kjarasamningum sem boðuðu nýja tíma í húsnæðismálum og gerðu ráð fyrir að allir ættu sinn rétt, án tillits til þarfa, og verkalýðshreyfingin lagði fram ótrúlega mikið fé, eða lífeyrissjóðirnir, til þess að það væri unnt. Aldrei nokkurn tíma hafði eins miklu fé verið komið í Húsnæðisstofnun eins og þá. En við sáum það ekki fyrir sem gerðist. Það urðu til biðraðir sem enn eru fyrir hendi, biðraðir sem er andstyggilegt að hafa, og ég er sannfærður um að það var fjöldinn allur sem sótti um sem ekki þurfti á að halda og aðrir sem þurftu á að halda urðu þess vegna að bíða. Þess vegna varð húsbréfakerfið til, og ég trúi því að þegar húsbréfakerfið fer að virka á sinn góða hátt, þá komi þessi kúfur til með að lækka, þá komi biðraðirnar til með að minnka og hverfa. Ég minni á það að hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson greiddi því atkvæði 1986, ásamt mér, að þetta yrði að lögum. En við höfum sjálfsagt báðir séð hverjar afleiðingarnar urðu.

Ætli við höfum ekki treyst á okkar ríkisstjórn, báðir saman?

Jú, við gerðum það og við treystum því að við værum að gera rétt. Það er auðvitað alveg á sínum stað að erfiðleikar í húsnæðismálum eru víða miklir. En ég tel, og reyndar gerir verkalýðshreyfingin það líka, að mjög nauðsynlegt sé, einmitt til að koma til móts við þá sem verst eru staddir, að efla félagslega kerfið. Það er verið að gera með þessu frv. Það er verið að betrumbæta það sem illa var gert áður og ég treysti á fylgi hins ágæta þingmanns Þorv. Garðars Kristjánssonar að greiða atkvæði því sem vel er gert. Mér hnykkti þó við þegar hv. þm. talaði um óþurftarmenn í þessu kerfi eða óþurftarmenn sem skiptu sér af húsnæðismálum. Ég hygg að ekki sé um það að ræða. Ég held að allir sem hafa komið nálægt þessu hafi viljað vel. En það er líka rétt hjá hv. þm. að menn þurfa að sjá fyrir peningum í þetta kerfi. Það hefur reyndar verið gert, á þann hátt að aldrei hefur farið meira til húsnæðismála, en það þarf að gera betur og það þarf að tryggja það að sjóðirnir sem lána út fari ekki á hausinn eins og hv. þm. réttilega benti á. Hvernig verður það gert? Ég minni á það að vextir eru verulega greiddir niður. Það á þátt í því að staða sjóðanna er svona slæm og svo fullyrði ég að þessir sjóðir fá ekki að vera í friði fyrir öðrum ráðherrum en félmrh. sem þarf að berjast með oddi og egg fyrir því að fá fjármagn til þessara hluta. Það er rétt sem kom fram hér áðan að umsóknir í félagslega kerfinu eru miklu fleiri en hægt er að ráða við. Auðvitað er það svo. Það er ekki hægt að fullnægja öllu í dag. Það er líka staðreynd að ýmis byggðarlög og staðir sækja um miklu fleiri íbúðir en þeir ráða við að byggja. Og ég er mjög gagnrýninn á það hvernig þessu fé hefur verið úthlutað á undanförnum árum. Ég tel að veruleg breyting hafi orðið á því sem verður þar að vera því að það þarf að byggja þessar íbúðir fyrir fólk en ekki fyrir iðnaðarmenn til þess að fá vinnu sem ég tel að margir telji að þurfi að vera. Ég tel að neyðin í húsnæðismálum sé mest hér á Reykjavíkursvæðinu og ég minni á að þáttur félagslegra íbúða í Reykjaneskjördæmi er ekki nema um 10% meðan hann er jafnvel yfir 40% í hinum ýmsu byggðarlögum. Það er kannski ekki alveg sanngjarnt að nefna þessa tölu, 10%, því að það eru ýmis sveitarfélög sem hefur verið stjórnað af öflum sem hafa verið á móti þessu kerfi og þess vegna látið undir höfuð leggjast að sækja um að fá að byggja félagslegar íbúðir. Ég mótmæli því alveg að við séum á villigötum í húsnæðismálum. Ég tel að við séum einmitt að reyna að rata rétta leið í þessum efnum og ég tel að frv. sem hér liggur fyrir sé mjög stórt skref í þeim efnum. Og ég tel nauðsynlegt að það gangi sem allra fyrst í gegnum þingið til þess að þær úrbætur sem í því felast og hægt væri að tíunda í marga klukkutíma verði að veruleika. Í nefndinni var mikið rætt um það hvað þessi sjóður ætti að heita eða hvað þessi gjörð ætti að heita. Þessar byggingar hafa verið kallaðar verkamannabústaðir og er söguleg hefð fyrir því. Nú er þetta kallað félagslegar eignaríbúðir en sjóðurinn heldur áfram nafninu Byggingarsjóður verkamanna. Ég er einn þeirra sem töldu nauðsynlegt að hafa þarna söguleg tengsl, en það er alveg ljóst að miklu fleiri en verkamenn fá úthlutað félagslegum íbúðum. Allir þeir sem eru á þeim tekjumörkum sem rætt er um eiga kost á því að fara í þetta kerfi. Og ég legg áherslu á að það er alveg nauðsynlegt að styrkja það miklu meira þótt betur hafi tekist nú en nokkru sinni áður, og er ástæða til að fagna sérstaklega að við gerum þetta kerfi miklu eðlilegra og sjálfsagðara fyrir allan almenning ef fólk þarf ekki að lúta skömmtun, ef hægt er að sinna þörfum allra sem á þurfa að halda. Eitt atriði er það sem kemur fram í þessum lögum og vafalaust einhver fettir fingur út í. Það er það að nú verður ekki lengur lánað 100% til íbúða. Það eru nokkrir sem hafa átt kost á því að fá það í sérstökum undantekningartilvikum. Það er fellt niður núna vegna þess að það hefur ekki reynst vel, að lána allt andvirði íbúðar. Margur hefur farið flatt á því að leggja þá byrði á sig og það er hugsunin, að þeir sem ekki geta gert slíkt geti átt kost á leiguhúsnæði og það er bent á ýmsar leiðir til þess að koma á leiguíbúðum, að auka möguleika fólks á að fá íbúðir til leigu, t.d. með því að lækka eignarskatta á þeim sem leigja út og líka með því að byggja fleiri leiguíbúðir. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það sé ekki rétt að menn fái 100% lán allra hluta vegna. Menn eiga á einhvern hátt að sýna einhvern lit hvað eign snertir ef menn ætla á annað borð að eignast íbúð. Það er svona grundvallaratriði, finnst mér, en menn eiga að eiga val, menn eiga að eiga aðra kosti. Ég ætla ekki að tala mikið lengur. Ég vil þó benda á það að nefndarstörfin hafa verið rædd í Alþýðusambandinu og Verkamannasambandinu og Verkamannasambandið, sem er mjög á því að það þoli enga bið að þessi lög verði afgreidd á þessu þingi, samþykkti svohljóðandi ályktun, með leyfi forseta: ,,Framkvæmdastjórn Verkamannasambands Íslands hefur kynnt sér tillögur um frv. til breytinga á húsnæðislögum sem settar hafa verið fram af nefnd sem félmrh. skipaði á sl. sumri. Framkvæmdastjórnin telur að í tillögunum felist mikil réttarbót til þess fólks sem þarf á félagslegri aðstoð í húsnæðismálum að halda. Þá er lánafyrirkomulagið einfaldað og félagslega íbúðakerfið gert skilvirkara. Af eldri lögunum eru sniðnir ýmsir agnúar sem verið hafa til ama við framgang þeirra og sett inn mörg nýmæli sem bæta stöðu þeirra sem laganna eiga að njóta. Framkvæmdastjórnin leggur áherslu á að frv. um félagslegan hluta laganna verði lagt fram á Alþingi nú þegar. Framkvæmdastjórnin mun, þegar eftir því verður leitað, gefa frekari efnislega umsögn um frv. en telur mjög brýnt að það verði að lögum á því þingi er nú situr, m.a. með tilliti til væntanlegra sveitarstjórnarkosninga og kosningar í húsnæðisnefndir að þeim loknum.``

Flm. (Eyjólfur Konráð Jónsson) Herra forseti. Frv. það sem hér er nú til umræðu kann að láta lítið yfir sér. Ég hygg þó að þegar fram í sækir geti það borið verulegan árangur ef samþykkt verður. Efni þess er einfalt, þ.e. að einungis þurfi 10% eða einn tíunda hluta hlutafjár til þess að krefjast hlutfallskosningar eða margfeldiskosningar við stjórnarkjör. Þetta er eingöngu að því er varðar stærri félög þar sem hluthafar eru 200 eða fleiri, en þau eru nokkur á Íslandi eins og menn vita og mörg fleiri eiga áreiðanlega eftir að rísa og þá þarf auðvitað að gæta þess að minni hluti í slíkum félögum sé ekki sniðgenginn heldur hafi ákveðinn rétt til þess að koma sínum sjónarmiðum á framfæri í stjórnum félaganna. Ég geri mér vonir um að hv. þm. muni kannski allir vera sammála þeirri hugsun sem í frv. felst en það hefur orðið að samkomulagi milli mín og hæstv. forseta þar sem fundartími er að renna út að þetta mál færi til nefndar ef hv. þingdeildarmenn samþykkja það og sætta sig við umræðulaust en umræða færi síðan fram á þriðjudag og vonandi þá að frv. yrði samþykkt hér út úr þessari hv. deild. Með þessum skýringum lýk ég máli mínu að sinni.