Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að vekja athygli hæstv. ríkisstj. á atriði, sem ég hef orðið var við og er víst rétt að hún athugi, án þess að ég ætlist endilega til þess, að hún svari því sem fsp. nú. Fyrir nokkru vorum við að samþykkja hér á Alþingi að veita ég held 43 millj. kr. af almannafé til hraðfrystihúsanna í landinu. Nú las ég það í Morgunblaðinu í morgun og hafði raunar séð þess getið líka í Þjóðviljanum í gær, að hraðfrystihúsin eða ýmsir eigendur þeirra væru nú að athuga að koma hér upp nýrri kassagerð. Það er kunnugt, að sú kassagerð, sem hér er fyrir og framleitt hefur umbúðir bæði fyrir hraðfrystihúsin o.fl., er með fullkomnustu fyrirtækjum, sem hér eru starfandi í iðnaðinum. Það er enn fremur vitanlegt, að Ísland hefur ekki þörf fyrir nema eina kassagerð, þannig að frá þjóðhagslegu sjónarmiði er það hrein vitleysa að fara að byggja aðra til. Þegar okkar íslenzku kapítalistar geta ekki komið sér saman um það, hvernig verðleggja skuli umbúðir utan um fiskinn eða annað slíkt, er raunverulega frá þjóðhagslegu sjónarmiði aðeins eitt af tvennu að gera, annaðhvort að setja slíkt eftirlit og yfirstjórn með framleiðslu slíkrar kassagerðar, að öruggt sé, að t.d. hraðfrystihúseigendum finnist þeir ekki á neinn hátt hlunnfarnir, eða hins vegar, að ríkið kaupi slíka kassagerð, reki hana, jafnvel mundi kannske núv. forstjóri fást til þess að vera sjálfur forstjóri og setja eitthvað af mönnum hraðfrystihúsanna í stjórnina, svo að þeir geti litið eftir þessu. Við höfum engin efni á því, Íslendingar, og sízt af öllu ríkið að veita tugi millj. kr. til hraðfrystihúsanna ár eftir ár upp á það, að síðan sé farið að kasta út peningum af þessum aðilum til þess að tvöfalda að einhverju leyti með nýrri fjárfestingu þau fyrirtæki, sem við höfum fyrir í landinu, og láta kannske bæði ganga með halla og allt verði miklu dýrara en ella fyrir alþýðu manna og koma síðan aftur til Alþingis og heimta meira fé. Ég býst við, að það sjái allir aðilar, að svona hlutir geta ekki gengið. Stjórnleysið í þessu atvinnulífi verður okkur allt of dýrt. Ég vil eindregið mælast til þess, að hæstv. ríkisstj. taki þetta mál til mjög alvarlegrar athugunar, áður en nokkuð meira gerist í þessu, og láti þá heldur koma til kasta Alþingis, áður en svona vitlaus fjárfesting verður framkvæmd í íslenzku atvinnulífi. Sú fjárfesting, sem þegar er gerð, er nægilega vitlaus hjá okkur, til þess að það sé ekki á það bætandi.

Forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík; 12. febr. 1964. Ólafur Jóhannesson, 3. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og verð fjarverandi næstu vikur, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að fara þess á leit, að fyrsti varamaður Framsfl. í Norðurl. v., Jón Kjartansson forstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Ó. Ólafsson, forseti efri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Rannsókn á kjörbréfi Jóns Kjartanssonar hefur áður farið fram, og tekur hann því nú sæti á þingi sem 3. þm. Norðurl. v., og býð ég hann velkominn til starfa á þinginu. Þá hefur enn fremur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 12. febr. 1964. Sigurður Ingimundarson, 1. landsk. þm., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og verð fjarverandi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður landsk. þm. Alþfl., Unnar Stefánsson viðskiptafræðingur, sætí á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Benedikt Gröndal, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Fyrir liggur svo hljóðandi símskeyti frá 1. varamanni: „Get ekki tekið sæti á Alþingi í fjarveru Sigurðar Ingimundarsonar vegna skorts á starfsfólki við embætti mitt. Friðjón Skarphéðinsson.“ Kjörbréf Unnars Stefánssonar hefur áður verið rannsakað, og tekur hann því nú sæti á þinginu sem 1. landsk. þm., og býð ég hann velkominn til starfa. Þá hefur enn fremur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 12. febr. 1964. Sigurður Bjarnason, 2. þm. Vestf., hefur ritað mér ú þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og verð fjarverandi næstu vikur, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að fara þess á leit, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, Kristján Jónsson kennari, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Benedikt Gröndal, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis:“ - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur komið saman til fundar til að athuga kjörbréf Kristjáns Jónssonar í Hólmavík, sem nú er orðinn 1. varaþm. Sjálfstfl, í Vestf., en þess hefur verið óskað, að hann taki nú sæti ú Alþingi í fjarveru Sigurðar Bjarnasonar, hv. 2. þm. Vestf. Kjörbréfanefnd finnur ekkert athugavert við kjörbréfið og leggur því einróma til, að það verði samþykkt og kosning Kristjáns Jónsonar, Hólmavík, tekin gild.



Herra forseti. Ég hef ásamt nokkrum öðrum þm. leyft mér að bera fram á þskj. 237 till. til þál., sem þannig hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta hefja hið allra fyrsta undirbúning að því, að upp verði tekinn hægri handar akstur hér á landi.“ Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við að bæta af rökum fyrir þessari till. umfram það, sem stendur í grg. með þáltill. Þó vil ég taka það fram, að slík breyting, sem till. fjallar um, er fyrst og fremst gerð til samræmis við aðrar þjóðir, einkum grannþjóðir okkar í Evrópu, sem hafa flestar fyrir alllöngu tekið upp hægri handar akstur, og þær, sem hafa ekki þegar gert það, eru ýmist búnar að ákveða að taka upp hægri handar akstur eða hafa hafið undirbúning að málinu. Það er sjálfsagt hægt að læra mikið af reynslu þeirra þjóða, sem þegar hafa breytt um í þessu efni, og vil ég t.d. nefna, að Austurríki tók upp hægri handar akstur 1938, Tékkóslóvakía 1939 og Ungverjaland um svipað leyti, og í Svíþjóð er búið að samþykkja að taka upp hægri handar akstur árið 1967, og hefur um nokkurt skeið farið fram mjög rækilegur undirbúningur að þeirri breytingu. Við getum nokkuð lært af reynslu Svía í þessu efni, þ.e.a.s. við getum séð af þeirra reynslu, hvað það mundi kosta okkur í beinum fjárframlögum að draga þetta mál öllu lengur en gert hefur verið. Svíar létu fara fram athugun á því árið 1945, hvað þá mundi kosta að breyta yfir í hægri handar akstur úr vinstri handar akstri, og þá var kostnaðurinn áætlaður 47 millj. sænskra króna. En þá varð ekki úr þessu, og málið hefur dregizt á langinn hjá þeim, en nú er reiknað með, að breytingin, sem fram á að fara árið 1967, komi til með að kosta Svía 400 millj. sænskra króna. Hér á landi mun reglan um vinstri handar umferð upphaflega hafa verið sett í lög með tilliti til ríðandi kvenfólks, sem sat í söðli, og þessi regla var hér í gildi, þangað til fyrstu umferðarlögin voru sett árið 1940. Það voru ekki til sérstök umferðarlög hér á landi fyrr en þá. Þau ákvæði, sem giltu um umferðina, voru áður innifalin í vegalögunum. En árið 1940 þegar umferðarlög voru fyrst sett, þótti sjálfsagt að taka upp hægri handar akstur, og þetta var lögleitt með þeim lögum, og átti þessi regla að koma til framkvæmda 1. jan. 1941. Ástæðan til þess, að horfið var frá að gera breytinguna þá, var sú, að Bretar hernámu landið, og þar sem þeir framfylgja vinstri handar reglu í umferð, mun hafa verið álitið, að því væri samfara nokkur slysahætta að gera breytinguna, meðan brezka hernámsliðið væri í landinu. Umferðarlögin hafa síðan verið endurskoðuð, síðast 1958, og er mér ekki kunnugt um, að þá hafi verið aðrar ástæður fyrir því, að ekki var breytt til, en fjárhagslegar ástæður. Að sjálfsögðu kostar breytingin nokkurt fé, en þó mun aðalkostnaðurinn vera samfara því að breyta gerð almenningsvagna, og í umferðarlögunum 1940 var gert ráð fyrir, að ríkissjóður tæki þátt í þeim kostnaði að hálfu á móti þeim, sem ættu ökutækin. Það er að sjáifsögðu atriði, sem þarf að athuga og kanna, hvernig koma eigi fyrir kostnaðinum, sem af þessu leiðir, og hvað langan tíma þurfi til að undirbúa breytinguna. En ég hygg, að það sé augljóst, og við höfum reynslu af því sjálfir, og aðrir hafa reynslu af því, að allur dráttur í þessu efni er aðeins til þess að auka kostnaðinn. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla um þessa þáltill. í lengra máli, en ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að umræðunni verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur frammi á Þskj. 198, er fram borin í þrennum tilgangi: í fyrsta lagi til þess að beina athygli Alþingis og hæstv. ríkisstj. að því alvarlega atvinnuástandi, sem skapazt hefur á vestanverðu Norðurlandi, en þar er núna tvímælalaust lakara atvinnuástand og verri atvinnuhorfur en í nokkrum öðrum landshluta. Í öðru lagi er þessi till. fram borin til þess að fá því framgengt, eins og fram kemur í till. sjálfri, að mþn. rannsaki þetta alvarlega ástand og íhugi, hvaða almennar ráðstafanir sé unnt að gera til þess að bæta úr því, og geri síðan beinar till. til úrbóta á hverjum stað. Í þriðja lagi gefst með þessari till. tækifæri til þess að benda á ýmsar færar leiðir út úr þeim vandræðum, sem skapazt hafa, og í grg. er bent á fjöldamarga möguleika, sem til greina koma, í því skyni að efla atvinnulíf og tryggja atvinnuástand á þessu svæði. Það er bent á ýmis nauðsynleg atvinnutæki, sem reisa þarf í landinu og ættu ekki siður heima í þessu kjördæmi en annars staðar á landinu. Þm. Alþb. hafa lengi lagt á það sérstaka áherzlu, að skipuleggja þyrfti atvinnuuppbyggingu úti um land og að sjálfsagt væri að byggja sérstaklega á fullnýtingu sjávar- og landbúnaðarvara. í þessu sambandi hafa verið fluttar margar till. hér á þinginu, t.d. till., sem nýlega var afgreidd til n. hér, en hana flutti 5. þm. Austf., og fjallaði um eflingu útflutningsiðnaðar. Svipaðar till. hafa einnig komið fram hér í þinginu núna, og má þar geta till., sem hv. 5. þm. Norðurl, v. flytur og fjallar um iðnað í kaupstöðum og kauptúnum. Þessi till., sem hér er á dagskrá, er að sjálfsögðu í fullu samræmi við þessar fyrrgreindu hugmyndir, en með henni er þó sérstaklega stefnt að því að leysa vandræði þess landshluta, sem tvímælalaust býr núna og hefur búið við lakast atvinnuástand á undanförnum árum. Það má segja, að atvinnuástandið sé einna lakast á Hofsósi og Skagaströnd í þessu kjördæmi. Þarna hefur lengi verið almennt atvinnuleysi, sem er ekki ólíkt því eins og það varð verst á kreppuárunum. Þannig er komið, að flestir vinnandi menn eru neyddir til þess að dveljast meiri hluta ársins fjarri heimilum sínum. í báðum kaupstöðum þessa kjördæmis, Siglufirði og Sauðárkróki, hefur verið mjög erfitt atvinnuástand. Á Siglufirði er mjög þröngt um atvinnu, og ekki hefur ástandið batnað, eftir að tunnuverksmiðjan á staðnum brann til kaldra kola. Á Sauðárkróki hefur sjávarútvegurinn verið á heljarþröminni, og frystihús á staðnum hafa ýmist verið í mjög erfiðri aðstöðu eða hreinlega gjaldþrota. Það, sem á skortir á öllum þessum stöðum, er, að eitthvert atvinnuöryggi sé til staðar. Ein aðalorsök ástandsins á þessu svæði er vitaskuld sú, að frá Þessu svæði, sem áður var eitt helzta síldveiðisvæði landsins, hefur síldin raunverulega horfið. Þessi landshluti, sem byggður hefur verið upp með hliðsjón af síldarvinnslu og síldarmóttöku, hefur misst af síldinni, en fólkið hefur ekki ráðið við það ástand, sem skapazt hefur. Á stöðununum hefur ekki verið til fjármagn eða aðstaða til útvegunar fjármagns, svo að hægt væri að breyta þessu ástandi með því að fá ný atvinnutæki, og því hefur fárið sem fárið hefur. Það þarf ekki að taka fram, að þetta hérað, Norðurland vestra, er að mörgu leyti mjög vel fallið til uppbyggingar góðra atvinnuvega og blómlegs atvinnulífs. Þetta hérað liggur svo að segja í þjóðbraut. Flutningar til og frá eru mjög auðveldir, og einnig er mjög auðvelt um rafmagnsvinnslu á þessu svæði. Það er tvímælalaust mjög varhugavert fyrir ríkisvaldið að horfa aðgerðalaust á þessa öfugþróun, sem nú hefur átt sér stað að undanförnu. Þetta er tvímælalaust mál, sem skiptir ekki aðeins íbúa þessa svæðis miklu, heldur hlýtur einnig frá þjóðhagslegu sjónarmiði að vera mjög varhugavert að horfa upp á það, að atvinnulíf í einum landshluta drabbist niður og byggingar grotni niður, vegna þess að fólkið flýi á brott. Það hlýtur að liggja í augum uppi, að enginn getur reiknað ferðir síldarinnar og einn góðan veðurdag getur hún komið á þessa staði aftur, en þá er ef til vill komið það ástand, að fólk er ekki til staðar til að taka á móti henni, byggingar grotnaðar niður og atvinnulífið álit í molum. Frá Þjóðhagslegu sjónarmiði virðist því sjálfsagt, að ríkisvaldið geri einhverjar almennar ráðstafanir til að bæta og tryggja atvinnuástandið á þessum stöðum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að kaup í almennri verkamannavinnu er ekki svo hátt nú, að menn geti lífað af 8 tíma vinnu. Hv. alþm. geta því ímyndað sér, hvernig sé ástatt fyrir mönnum, sem verða ekki aðeins að láta sér nægja lítið yfir 8 tíma vinnu, heldur standa líka uppi vinnulausir í 3–4 mánuði á ári. Eitt af stjórnarblöðunum lýsti því yfir fyrir rúmu ári, að maður, sem yrði að vinna 8 tíma á dag og hefði ekki annað til að framfleyta sinni fjölskyldu, yrði tvímælalaust hungurmorða. Hvað verður þá sagt um það fólk, sem litið meiri atvinnu hefur en þessa 8 tíma, en verður þar að auki að horfa upp á að vera atvinnulaust í kannske 3–4 mánuði á hverju ári? Nú kunna einhverjir að spyrja: Af hverju flytjast menn ekki á brott, þegar ekkert er að hafa á þessum stöðum? Hvað eru menn að hanga, þar sem ekkert er að hafa og ekkert að gera? Mönnum sé nær að flytjast á brott frá þessum steindauðu stöðum og það sé nóg vinna annars staðar, sem menn geta hlaupið í. Þessu er því til að svara, að algengast er hér á landi, að menn hafi lagt allar sínar eigur í að byggja hús yfir sig og sína fjölskyldu. Og það er um þessi hús að segja, að oft eru þetta einu eignir manna. Menn eiga ekkert annað af dauðum hlutum á þessari jörð en þessa einu eign, sitt hús, og þetta eru oft ágæt íbúðarhús. En nú stendur svo á, að þessar byggingar eru algerlega verðlausar og óseljanlegar. Það er því skiljanlegt, að ekki er glæsilegt fyrir menn að flytja burt úr heimabyggð sinni og verða að skilja eftir á staðnum eina verðmætið, sem þeir eiga og ekki er unnt að selja, og verða svo kannske að flytja til Reykjavíkur, þar sem óðaverðbólga ríkisstj. hefur sprengt húsaleiguverðið upp í 4-6 þús. kr. á mánuði. Ég trúi ekki öðru en flestir, sem þetta hugleiða, skilji, að það er erfitt fyrir menn að taka slíka ákvörðun og ekki að undra, að fátækir menn séu ekki ýkja ginnkeyptir fyrir því að flytja á brott, meðan nokkur von er til þess, að litið verði á vandamál þetta af einhverjum skilningi. Nú munu ýmsir samþykkja þessar röksemdir, að það kunni að vera erfitt fyrir menn að flytjast alfarna á brott og skilja byggingar sínar og eigur eftir, en þeir munu segja: Meðan svo stendur á, að lítið aflast, geta menn bara leitað suður á vertið um stundarsakir, því að þar er oft og tíðum mikil þörf á vinnuafli. Reyndar er haft eftir einum hv. þm., að það sé ekkert auðveldara fyrir menn en að fara suður og það sé reyndar þjóðhagslega nauðsynlegt að hafa svona pláss, þar sem ekkert er að gera, hafa svona hóp af mönnum, sem ekkert hafa, svo að hægt sé að gripa til þessa ónotaða vinnuafls og senda á þá staði, sem þörf er á, því að eins og við vitum, er þannig háttað okkar atvinnuvegum, að það geta verið mikil áraskipti að því, hvar atvinnunnar er mest þörf. Ég skal fúslega játa, að það er ekki bein frágangssök fyrir unga og fullhrausta menn að leita sér atvinnu annars staðar, þegar um undantekningartilfelli er að ræða og meðan sem sagt svona illa stendur á, að enga atvinnu er að fá í heimabyggð þeirra. En mergurinn málsins er auðvitað sá, að í fyrsta lagi eru þetta viða engin undantekningartilfelli. Á stöðum eins og Hofsósi og Skagaströnd er þessi háttur orðinn almenn regla og engin undantekning. Þaðan verða flestallir vinnandi menn að leita á brott mikinn meiri hluta ársins og það ekki eitt árið eða annað, heldur ár eftir ár. Ég held, að það geti ekki talizt heilbrigt eða eðlilegt og beri ekki að stuðla að því, að svo sé, að menn séu fjarri heimilum sínum meiri hluta ársins um langt árabil, og geti á engan hátt talizt heilbrigt í neinu þjóðfélagi. Í öðru lagi ber auðvitað að minna á, að það vill nú svo illa til yfirleitt, að ekki nærri allir eiga heimangengt. Fjöldamargir hafa alls ekki heilsu til þess að fara frá heimili sínu í önnur byggðarlög og snapa þar uppi einhverja atvinnu og verða að þiggja hvað sem er. Þetta getur stafað af því, að menn hafi ekki sjálfir heilsu til þess að standa í slíku. Það getur líka staðið þannig á, að þeir eigi sjúka konu, sem þeir eigi erfitt með að vera burtu frá í 8-9 mánuði. Það geta verið heimilisástæður og svo fjöldamargar aðrar ástæður. Þess vegna fer það svo, að enda þótt segja megi, að menn geti leitað á brott til annarra staða hingað suður, þar sem einhverja atvinnu er að fá, geta þetta ekki nærri allir, og þá fer þannig, að fjöldamargir eru hreinlega dæmdir til atvinnuleysis töluverðan hluta af hverju ári. Ég vil taka það fram, að íbúar í kaupstöðum og þorpum á vestanverðu Norðurlandi eru að vísu ekki þeir einu, sem bundnir eru átthagafjötrum og örlögum atvinnuleysis vegna erfiðra skilyrða. Þannig er ástatt í fáeinum öðrum þorpum á landinu, enda þótt það sé tiltölulega lítið um það sem stendur. Þessir átthagafjötrar eru reyndar þeir sömu sem binda nú marga fátæka bændur í landinu. Ég lít svo á, að þetta tilfelli, sem hér um ræðir, sé þó alveg sérstakt, þar sem um heilan landshluta er að ræða, sem svo illa er komið fyrir, og þess vegna tel ég, að ríkisvaldið verði að koma þarna til hjálpar, ef þessi landshluti eigi ekki að dragast aftur úr í atvinnulegu tilliti. Till. þessi er að öðru leyti nokkuð ýtarlega útskýrð í grg., og tel ég ekki ástæðu til þess að endurtaka eða rekja það. En ég vil minna á, að þessi mál eru heimamönnum í Norðurlandi vestra mjög á hjarta, og ég tel sjálfsagt og eðlilegt að lesa hér tvær till., sem snerta einmitt þetta mál og hafa komið fram núna seinustu vikurnar. Á fundi, sem haldinn var á Skagaströnd 16. jan. s.1., var samþykkt eftirfarandi till., sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Fundur hreppsnefndar og iðnaðarmanna í Höfðahreppi skorar á Alþingi að samþykkja fram komna till. Ragnars Arnalds um rannsókn á atvinnuástandi Norðurlandskjördæmis vestra og vinna að því að koma á fót atvinnutækjum á hverjum stað í samræmi við þá niðurstöðu, sem þá fæst “ Á fundi, sem boðað var til á Skagaströnd hinn 9. jan. s.1., var borin upp till. og samþ. af öllum fundarmönnum, þar með flestum hreppsnefndarmönnum. Þessa tillögu vil ég líka lesa: „Almennur fundur, haldinn á Skagaströnd 9. jan. 1964, bendir á hið alvarlega ástand, sem verið hefur í atvinnumálum staðarins nú um nokkurt skeið. Tugir manna standa uppi atvinnulausir nokkurn tíma á hverju ári, og verðmætt vinnuafl fer í súginn. Fundurinn telur það sjálfsagða skyldu ríkisvaldsins að gera sérstakar ráðstafanir, þegar svona stendur á, að sveitarfélag fær ekki að gert, og telur því sjálfsagt, að reist verði á Skagaströnd einhver þau framleiðslu eða iðnaðarfyrirtæki, sem þörf er á að reisa og heppilegt er talið að staðsetja á Skagaströnd. Bendir fundurinn sérstaklega á niðurlagningarverksmiðju, dráttarbraut, tunnuverksmiðju eða lýsisherzlu. Fundurinn skorar á Alþingi og ríkisstj. að láta þegar fara fram skipulega rannsókn á því, hvaða ráðstafanir séu heppilegastar til að tryggja atvinnuástand á Skagaströnd.“ Ég hef lesið þessi bréf vegna þess, að í þeim kemur fram hið almenna viðhorf, sem ríkir í þessu kjördæmi um, að ríkisvaldinu beri skylda til þess að koma til hjálpar, og tel ég það nokkurn stuðning við þá till., sem ég flyt hér. Að lokum vil ég leyfa mér að leggja til, að lokinni þessari umr., að málinu verði vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. í sambandi við þá þáltill., sem hér er til umr., vil ég leyfa mér að segja nokkur orð. Ég vil þá fyrst vekja athygli á því, að á þskj. 107, 94. mál, er till. til þál., sem 5. þm. Norðurl. v., Björn Pálsson, o.fl. hafa flutt og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela 5 manna nefnd að athuga, hvað hægt sé að gera til að auka iðnað í þeim kauptúnum og kaupstöðum úti á landi, þar sem ónóg er atvinna. Alþingi kýs tvo menn í þessa n., en ríkisstj. skipar 3, og skulu þeir vera sérfróðir í iðnaðarmálum. Störf n. skulu vera: 1) Athugun á því, hvar mest er þörf fyrir aukinn iðnað vegna ónóngrar atvinnu. 2) Athugun á því, hvaða iðngreinar er hagkvæmast að starfrækja á hverjum stað. 3) Að gera till, um, á hvern hátt eigi að útvega fjármagn, svo að hægt sé að starfrækja iðnfyrirtækin. 4) Að gefa upplýsingar um þá faglegu þekkingu, sem nauðsynleg er, til þess að hægt sé að starfrækja þau iðnfyrirtæki, sem n. leggur til, að stofnuð verði.“ Þegar ég heyrði fyrst um þessa till., fagnaði ég framkomu hennar, hún er vissulega orð í tíma töluð, því að eins og segir í grg., hefur þess gætt í ríkum mæli undanfarin ár, að atvinna hefur verið mjög misjöfn hér á landi. Að sjáifsögðu verður þessi till. samþ., eða það er a.m.k. von allra þeirra, sem vel þekkja til úti á landinu, og það er von manna, að störf þessarar n. verði til þess að betrumbæta núverandi atvinnuástand, þar sem það er slæmt. Till. sú til þál., sem hv. þm. Ragnar Arnalds flytur hér, er einnig hin þarfasta, því að þótt nefnd yrði kosin á hinu háa Alþingi, eins og gert er ráð fyrir í till. til þál. á þskj. 107, tel ég, að það væri einnig hægt að kjósa n. þá, sem hér greinir í þessari þáltill., sökum þess að eins og ræðumaður tók réttilega fram, er atvinnuástandið á stöðum í Norðurlandskjördæmi vestra mjög bágborið, svo að það hefur ekki verið eins slæmt í langan tíma. Það er langt síðan stór hópur manna á Íslandi hefur á skipulagðan hátt þurft að fara frá heimilum sínum, eins og nú á sér stað á Siglufirði, til þess að afla sér lífsviðurværis á öðrum stað. Að vísu var það óhapp, sem því olli, þar sem tunnuverksmiðjubruninn var, en engu að síður er það staðreynd. Hvað er það þá, sem helzt þyrfti að gera til úrbóta í atvinnumálum nyrðra? Það er eins og kemur fram í grg., ýmislegt, sem hægt er að gera. Ég vil minnast fyrst á stærsta kaupstaðinn í Norðurlandskjördæmi vestra, sem er Siglufjörður. Þar ríkir nú nálægt því neyðarástand í atvinnumálunum. En úr þessu er hægt að bæta. Síldarverksmiðjur ríkisins eiga þarna eignir upp á hundruð millj. kr. Þær þurfa hagsmuna sinna vegna að tryggja það, að í Siglufirði haldist áframhaldandi byggð, þær þurfa því að tryggja verkafólki þarna varanlega atvinnu. Í því sambandi vil ég fyrst minnast á niðursuðuverksmiðjuna. Samkv. l. frá Alþingi má reka hér í landi niðursuðuverksmiðju ríkisins. Hún var sett á stofn fyrst og fremst til að bæta úr ársbundnu atvinnuleysi á Siglufirði yfir vetrarmánuðina, svo og til þess að gera hráefnið, þ.e. síldina, verðmætari verzlunarvöru en ella. Frá því að niðursuðuverksmiðjan tók til starfa og til þessa hefur rekstur verksmiðjunnar gengið illa, þegar á heildina er litið. Ég vil þó taka það fram, að þegar vara þessarar verksmiðju kom fyrst á markaðinn, líkaði hún prýðilega, og hún er ágæt. En stjórnendur síldarverksmiðja ríkisins, sem einnig stjórna niðursuðuverksmiðju ríkisins, hafa skýrt frá því, að forsendur þess, hve illa hefur gengið, séu, að framleiðslan sé illseljanleg á heimsmarkaðnum. Það verður að segjast eins og er, að það er litt skiljanlegt, að gæðavara eins og norðlenzka síldin sé illseljanleg, þegar vitað er um, að hundruð milljóna manna í heiminum hafa ekki nægilega fæðu og jafnvel sveita heilu hungri. Höfuðrökin fyrir því, að síldin selst illa, eru sögð vera þau, að framleiðslan sé of dýr og að varan sé svo viðkvæm í meðförum, að hún skemmist á þeirri löngu leið, sem er á milli framleiðslustaðar og hins endanlega kaupanda. Það má vel vera, að þetta sé rétt. En það er ekki þar með sagt, að þetta eigi að vera svona og þurfi að vera svona. Úr þessu þarf að bæta. Kostnaðarverð framleiðsluvöru þessarar, sem ég hef hér gert að umtalsefni, er of hátt. Og það er hægt að mínum dómi að lækka það. Síldarverksmiðjur ríkisins eiga ekki að reikna sér fyrst um sinn neina þóknun fyrir bókhald og fyrir yfirstjórn og jafnvel ekki fyrir húsakost, þar sem telja verður, að aukin vetraratvinna í Siglufirði sé ekki síður hagur síldarverksmiðja ríkisins en þeirra, sem vinnunnar verða aðnjótandi. Með því að tryggja góða verkamenn allt árið á þessum stað eru verksmiðjurnar að tryggja sér góða starfsmenn, þegar mest á riður, þegar síldin berst að landi. Fyrst ég hef minnzt sérstaklega á niðursuðuverksmiðjuna, vil ég segja það, að ég held, að það þýddi ekki stórumbætur fyrir niðursuðuverksmiðjuna, þó að sérstök stjórn yrði sett yfir verksmiðjuna, sem siðar setti á stofn sérstakar skrifstofur og annað þess háttar, sem fylgja mundi í kjölfarið. Það, sem fyrst og fremst þarf að gera, er skipulögð markaðsleit, ekki einvörðungu í Englandi og Þýzkalandi, heldur miklu víðar. Hér er ekki einvörðungu um að ræða mál, sem snertir eitt byggðarlag, heldur landið allt. Það, hvort unnt er að gera norðlenzku síldina að verðmætari útflutningsvöru eða ekki, tel ég vera dagsins brennandi mál, og við þeirri spurningu verður að fá svar. Því skyldum við Íslendingar ekki geta fullunnið þessa vöru fyrir erlendan markað, eins og Svíar gera og Danir og Norðmenn? Það hefur ekki verið sársaukalaust að horfa upp á Það, þegar sænskir síldarkaupmenn hafa verið að senda til Íslands svona að gamni sínu 3-4 dósir af Norðurlandssíld með þeim ummælum, að þetta sé síldin, sem var við Siglufjarðarbryggjurnar í fyrra. Þegar stjórn síldarverksmiðja ríkisins fékk heimild og fyrirmæli um að hefja rekstur niðursuðuverksmiðjunnar í Siglufirði, fylgdu þeim fyrirmælum engir fjármunir, engin fjárupphæð, en eðlilegt hefði verið, að eitthvert stofnfjárframlag hefði fylgt. Stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefur skorið við nögl sér fjárveitingar til þessa fyrirtækis, vegna þess að stjórn verksmiðjanna lítur svo á, að niðursuðuverksmiðja ríkisins og síldarverksmiðjur ríkisins séu ekki sama fyrirtækið, sem það ekki heldur er, og stjórnin hefur látið þá skoðun í ljós, að hún hefði jafnvel ekki heimild til að láta þá fjármuni í niðursuðuverksmiðjuna, sem hún hefur þegar látið. Sökum þessa sjónarmiðs hefur niðursuðuverksmiðjan í Siglufirði orðið eins konar olnbogabarn, eins konar hálfsystkini síldarverksmiðja ríkisins, og hún hefur orðið að gjalda þessarar aðstöðu. Ég vil gjarnan, að það komi fram undir þessum umr., þegar rædd er þessi þáltill. og atvinnuleysið á Norðurlandi vestra, að það, sem mér virðist þurfa að gera í þessu máli, er, að ákveðið verði annaðhvort - og það þarf náttúrlega enga nefnd til þess - að sameina niðursuðuverksmiðju ríkisins síldarverksmiðjum ríkisins í eitt fyrirtæki undir eina stjórn og síldarverksmiðjur ríkisins láti helja alvarlega athugun á sölu Siglósíldarinnar á erlendum markaði og lækki hráefnisverðið að nokkru til að koma því frekar í fyrstu á erlenda markaði, eða að niðursuðuverksmiðja ríkisins verði gerð að sérstöku fyrirtæki með sérstakan framkvæmdastjóra og sérstaka stjórn og skrifstofu og fái fé til umráða, því að það þýðir náttúrlega ekkert að hafa þetta sem eitthvert pappírsgagn. Það er engum til góðs að hafa yfirráð 200 fermetra í lélegu húsnæði norður í landi, sem á að heita niðursuðuverksmiðja ríkisins, ef það eru ekki til neinir peningar til að senda dugandi menn um mörg lönd til að koma framleiðslunni inn á markaðina, eins og þarf að gera. Í sambandi við önnur atvinnufyrirtæki á Norðurlandi vestra, sem mætti koma upp og eiga að koma upp, vil ég minnast á tunnuverksmiðjuna. Hún er, eins og kunnugt er, nýbrunnin í Siglufirði, og var það mikið tjón. Nú stendur til að auka hana, og að sjálfsögðu ætti, eins og bæjarstjórn Siglufjarðar hefur farið fram á, að auka hana að afköstum um helming. Það er í raun og veru ekkert vit að vera að byggja fjölmargar tunnuverksmiðjur um allt land, á sama tíma sem slíkar verksmiðjur hafa staðið og standa auðar og vélakostur Þeirra er ekki fullnýttur. Norðmönnum dettur ekki í hug að byggja verksmiðju eins og tunnuverksmiðju og láta vinna í henni 8 stundir á dag. Það eru til verksmiðjur í Noregi, ámóta tunnuverksmiðjur, sem ég hef skoðað, og það er varla vinnuhlé á aðfangadagskvöld. Þar er unnið m.a. öll jólin, og Norðmenn segja, að með því að láta þessar verksmiðjur aldrei stanza og láta hjólin alltaf snúast, er hægt að lækka framleiðslukostnaðinn. Þess í stað er bara unnið í verksmiðju eins og tunnuverksmiðju ríkisins á Siglufirði 8 tíma og látið þar við sitja. Við vitum, að það hlýtur að vera einhver tími, sem gengur í það, að menn eru að koma og fara, setja vélar í gang og annað hess háttar. Það, sem á að gera í sambandi við tunnuverksmiðju ríkisins í Siglufirði, er, að það á að byggja hana stærri en hún var, að sjálfsögðu með nýtízkuvélum, og það á að láta hana ganga allan sólarhringinn. Maður fær það alltaf framan í sig, þegar maður talar um tunnuverksmiðjuna og framleiðslu hennar, að erlendu tunnurnar séu ódýrari en þær íslenzku. En það er aldrei talað um það, að þær íslenzku eru betri en þær erlendu, sem fluttar hafa verið inn, og síldarsaltandinn hefur þurft að kosta mun minna til viðhalds þeirra tunna, sem smíðaðar hafa verið á Íslandi, heldur en þeirra erlendu, sem fluttar hafa verið inn, og það eru líka fjármunir. Í sambandi við lýsisherzluverksmiðju vil ég segja þetta: Lög voru og eru fyrir hendi um að byggja lýsisherzluverksmiðju í landinu, og það var fyrir alllöngu hafinn undirbúningur að byggingu slíkrar verksmiðju. Það voru komnar nokkrar vélar í þá verksmiðju til Siglufjarðar, en þær voru seldar. Forsendan fyrir því, að það var gert, var sú, að síldin brást 1944, og það hefur ekki verið fitjað upp á því að byggja lýsisherzluverksmiðju síðan, enda þótt lög um síldarlýsisherzlu séu fyrir hendi og síldaraflinn hafi aukizt. Er vissulega tímabært orðið að taka þetta mál alvarlega til athugunar á ný. Það er ekki nokkur vafi á því, að það eru miklir möguleikar til að byggja upp atvinnu í Norðurlandskjördæmi vestra, eins og annars staðar á landinu, þar sem atvinna er lítil, og það verður ekki gert nema með aðstoð ríkisvaldsins, það er vitað mál. Ríkisvaldið, Alþingi, verður að gera það upp við sig, hvort það vili hafa atvinnulífið í sæmilegu lagi á þessum stöðum, eða hvort það vill, að það dragist saman og fólkið flýi þessa staði, þar sem minnst er atvinnan. Ég vil að lokum benda á það, að þetta mál þarf að taka til alvarlegrar athugunar hér á háttvirtu Alþingi. Hér kom fram á þinginu till. til þál. um atvinnuástandið úti á landi, sem hv. þm. Björn Pálsson o.fl. fluttu, en ég sé enga ástæðu til þess, að það sé ekki hægt að samþykkja einnig till, þá til þál., sem flutt er af Ragnari Arnalds, og mun því styðja báðar þessar till., ef ég á sæti á Alþingi, þegar atkvgr. fer fram.



Herra forseti. Ég vil bakka hv. 3. þm. Norðurl. v. fyrir hans ræðu, sem ég er í öllum aðalatriðum ákaflega sammála. Hann minntist nokkuð á síldáriðnaðinn, sem gerður er að umtalsefni í grg. fyrir þeirri till., sem hér er á dagskrá á þskj. 198, enda munu flestir vera sammála um, að síldáriðnaður, þ.e.a.s. fullvinnsla síldarinnar, sé eitt mesta stórmál í atvinnumálum Íslendinga, sem framtíðarinnar bíður. Ég tel hins vegar ekki ástæðu til þess að fara að ræða frekar um það atriði. Á dagskránni í dag var fsp. til atvmrh. varðandi niðurlagningarverksmiðjuna á Siglufirði, þar sem spurt var um sölu á framleiðsluvörum og í öðru lagi um stjórn verksmiðjunnar. Þessi till. kom ekki til umr. núna vegna þess, að ekki var búið að undirbúa málið af hálfu ráðh., og þar af leiðandi tel ég ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál núna, heldur rétt að bíða þess, að svör fáist frá ráðh. um skoðanir ríkisstjórnarinnar á Því. Ég er alveg sammála beim hugmyndum, sem fram komu í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. um, að það sé höfuðnauðsyn, að niðursuðuverksmiðjan á Siglufirði verði sett undir sérstaka stjórn og henni fengin sérstök fjárveiting í hendur, en eins og ég sagði, tel ég ekki ástæðu til að fara að ræða það mál frekar og gerði það ekki áðan af beim sökum, sem ég greindi. Eins og hv. seinasti ræðumaður benti á, liggur fyrir þinginu önnur svipuð till., sem ég reyndar minntist á, þ.e.a.s. þáltill. frá hv. 5. þm. Norðurl. v., og er ég sammála því, að sjálfsagt sé að samb. þær báðar hér í þinginu, en hins vegar hef ég lagt áherzlu á þessa hlið málsins, vegna þess að ég óttast, að ef fárið er að ræða atvinnumálin á landinu almennt, þá gleymist, að það er þörf skjótra úrræða í sambandi við þennan ákveðna landshluta, sem sker sig úr í atvinnulegu tilliti hér á landi. Ég óttast, að ef málið er tekið allt of almennum tökum, verði það eins og svo oft áður, að skipuð sé nefnd, sem fari að kynna sér málið um allt land, og starf hennar verði svo viðamikið og flókið, að smám saman lognist hún út af. Við þekkjum dæmi þessa í þingsögunni og það sjálfsagt allmörg. Enda þótt ég telji sjálfsagt, að það sé á hverjum tíma og reyndar sem oftast gerð slík rannsókn á atvinnuástandinu úti um land og almennar áætlanir um heildaruppbyggingu iðnaðar, þá tel ég hins vegar sjálfsagt, að ástandið í þessum landshluta sé tekið til alveg sérstakrar meðferðar, vegna þess að það er sérstætt og sker sig úr.



Herra forseti. Við höfum, 3 þm. Alþfl., leyft okkur að flytja till. til þál. um hámarksvinnutíma barna og unglinga, m.ö.o. um, að sett verði vökulög barnanna. Till. hljóðar, með leyfi hæstv. forseta, svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa frv. til laga um hámarksvinnutíma barna og unglinga í hinum ýmsu starfsgreinum og leggja frv. fyrir þingið svo fljótt sem þess er kostur.“ Börn og unglingar hafa um aldir unnið mikið í landi okkar. Hefur það jafnan þótt góður skóli, svo framarlega sem starfið hefur ekki ofboðið kröftum og þroska æskufólksins. Eðlilegt væri, að vinna barna og unglinga væri jafnan í hófi og eingöngu miðuð við uppeldislega þörf. Á þetta ekki sízt við nú, eftir að þjóðin má heita bjargálna og þarf ekki að slíta kröftum æskunnar til að hafa í sig og á. En því miður hefur þróun þessara mála ekki orðið á þann æskilega hátt á síðustu árum, heldur þvert á móti. Eftir því sem skortur á vinnuafli hefur verið meiri í landinu, hafa atvinnufyrirtæki sótzt meira eftir börnum og unglingum til vinnu og boðið þeim hærra kaup. Freisting peninganna hefur reynzt sterk, svo að barna- og unglingavinna er hér meiri en í öðrum löndum, sem hafa sambærileg lífskjör. Hafa glöggir gestir tekið eftir því hér, að barnavinna er mun meiri en annars staðar, og undrast, að þjóð, sem er svo félagslega þroskuð sem Íslendingar, skuli láta jafnmikla barnavinnu viðgangast og hér hefur verið. Sérstaklega er það varhugavert, sem farið hefur vaxandi, að láta börn og unglinga standa við vinnu í húsum inni, þar sem birta og loftræsting eru oft ófullnægjandi, sex, átta og jafnvel tíu klst. á dag. Hefur þetta víða haft þau áhrif á börnin, að skólamenn hafa talið sig knúða til þess að vara við hinum langa vinnutíma innanhúss og minna þau og foreldrana á, að börn verði að njóta hvíldar, birtu og yls þann tíma, sem þau eru ekki í skóla. Oft hafa unglingar fært heimilum sínum björg í bú og veitt mikilsverða fjárhagslega aðstoð. Hitt mun þá algengara á síðari árum, að foreldrar lofi börnum og unglingum að eiga sjálf það fé, sem þau fá í kaup. Eru ýmis dæmi þess, að þau fjárráð hafi verið meiri en góðu hófi gegnir og oft ekki börnunum eða unglingunum til góðs. Við teljum, flm. þessarar till.. sjálfsagt, að börn og unglingar vinni, en að vinnan verði fyrst og fremst að miðast við uppeldisþarfir þeirra. Vinnutíminn verður að vera í samræmi við aldur og getu, og hann má ekki verða svo langur, að hann svipti unglingana eða börnin eðlilegum tómstundum og hollri útivist, sérstaklega ekki þegar sól er hæst á lofti á sumrin. Virðist tímabært, að sett verði lög um hámarksvinnutíma barna og unglinga í hinum ýmsu starfsgreinum. Til slíkrar löggjafar verður að vanda. Þar þurfa að koma til ráð lækna, kennara, uppeldisfræðinga og að sjálfsögðu foreldra. Ekki þarf að taka fram, að bæði verkalýðshreyfingin og atvinnurekendur þurfa að vera með í ráðum og láta í ljós sitt álit og sína reynslu. Við viljum vona, að hv. þm. geti verið sammála um að láta undirbúa slíka löggjöf og leggja hana síðan fram. í trausti þess legg ég til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina til hæstv. menntmrh. nokkrum spurningum, sem varða sjónvarpsmál. Þessi mál eru eðlilega mikið rædd hér á landi um þessar mundir, og ber þar einkum tvennt til. Fyrst það, að hér er þegar komið sjónvarp, - sjónvarp, sem erlendur aðili á og rekur, en nær þó nú þegar til býsna margra Íslendinga, og það er ljóst, að sjónvarpsnotendum fjölgar hér svo að segja með hverjum mánuði sem liður. Hitt tilefnið til umr. um þessi mál er það, að hæstv. menntmrh. fól fyrir nokkru útvarpsráði að gera áætlanir og athuganir um íslenzkt sjónvarp, stofnun þess og rekstur. Var og vitað, að ríkisútvarpið hafði áður haft slíkar athuganir með höndum, án þess þó, að ég hygg, að skýrt hafi verið opinberlega frá niðurstöðum þeirra hinna fyrri athugana. Nú mun það að vísu vera svo, að þessi mál, möguleikar á íslenzku sjónvarpi, eru enn á athugana- og rannsóknastigi og því e.t.v. ekki hægt að búast við ýtarlegri grg. um öll atriði þeirra á þessu stigi málsins. En allt um það tel ég ekki óeðlilegt, að Alþingi og þjóðin í heild fái að vita, á hvaða stigi þessi mál eru nú og hvaða ráðagerðir eru uppi að þeirri athugun lokinni, sem útvarpsráð hefur nú með höndum. Ég ætla ekki á þeim skamma tíma, sem mér er ætlaður í þessum spurningatíma, að gera neina tilraun til þess að hefja hér umr. um sjónvarp almennt, kosti þess og galla. Ýmsir hafa sjálfsagt þegar fastmótaðar skoðanir um það, hvort hér skuli komið upp íslenzku sjónvarpi sem fyrst eða ekki. Margir bíða þess hins vegar, að sem gleggstar upplýsingar liggi fyrir um sem allra flestar hliðar málsins, og taka fyrst afstöðu, þegar þær upplýsingar liggja fyrir, og í sambandi við slíka skoðanamyndun verða vafalaust þung á metunum þau þrjú atriði sem ég spyr hér sérstaklega um, þótt fleiri komi að sjálfsögðu til greina. Hið fyrsta, sem ég spyr um, er kostnaðarhlið málsins, stofnkostnaður og rekstrarkostnaður íslenzks sjónvarps. í því sambandi skiptir og miklu máli atriði, sem ég hef ekki spurt um, enda sennilega erfitt að svara með neinni nákvæmni á því stigi, sem málið er nú, en það eru tekjumöguleikar íslenzks sjónvarps. Hitt hygg ég, að þegar hafi verið kannað nokkuð, hvað stofn- og rekstrarkostnaður sjónvarpskerfis af tiltekinni stærð miðað við ákveðinn útsendingartíma muni verða mikill. Önnur spurning mín er sú, hvort talið sé tæknilega mögulegt og fjárhagslega kleift að láta íslenzkt sjónvarp ná fljótlega til flestallra eða allra landsmanna. Þetta skiptir áreiðanlega mjög verulegu máli varðandi afstöðu margra til sjónvarpsmálsins. Loks fjallar þriðja og siðasta spurning mín um það, hvort ríkisstj. líti þannig á, að rétt sé eða eðlilegt að leyfa áframhaldandi rekstur sjónvarps á Keflavíkurflugvelli, eftir að íslenzkt sjónvarp væri tekið til starfa. Í sambandi við þær athuganir, sem fram hafa farið varðandi íslenzkt sjónvarp, mun að vísu ráð fyrir því gert, að hér yrði notað Evrópusjónvarpskerfið svonefnda, sem er allmjög frábrugðið hinu ameríska kerfi. En mér er tjáð, að ekki þurfi að gera nema mjög lítils háttar breytingar á sjónvarpsviðtækjum, til þess að þau geti notað bæði kerfin jöfnum höndum. Þá mundi að Keflavíkursjónvarpinu og starfsemi þess óbreyttri skapast sú aðstaða, að helmingur þjóðarinnar eða þar um bil veldi á milli íslenzks sjónvarps, sem fyrstu árin sjónvarpaði sennilega skamman tíma, e.t.v. ekki nema 2 klst. á dag eða svo, og hermannasjónvarpsins, sem mér er tjáð að sjónvarpi miklu lengri dagskrá. Ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. sjái sér fært að gera hér nokkra grein fyrir því, hve langt er komið athugunum um íslenzkt sjónvarp, hvernig það mál horfir við nú í dag.



Herra forseti. Fyrirspyrjandi spyr um það í fyrsta lagi, hvort gerðar hafi verið athuganir og áætlanir um kostnað íslenzks sjónvarps, stofnkostnað og rekstrarkostnað, og í öðru lagi, hvort það sé tæknilega mögulegt og fjárhagslega kleift, að íslenzkt sjónvarp geti á skömmum tíma náð til allra landshluta. Á undanförnum árum hafa ýmsar athuganir verið á því gerðar, hvað það mundi kosta að koma á fót sjónvarpi á Íslandi. Hefur annars vegar verið athugað, hver væri lágmarkskostnaður við að koma á fót sjónvarpsstöð, er einvörðungu annaðist nokkurs konar tilraunasjónvarp, sem tæki aðeins til Reykjavíkur og næsta nágrennis, en hins vegar, hvað það mundi kosta, ef því væri ætlað að ná til fleiri landsmanna og landsins alls. Hefur m.a. verið ráðgazt um þessi atriði við erlenda sérfræðinga, og ber þar sérstaklega að nefna yfirverkfræðing Evrópusambands útvarpsstöðva og sjónvarpsstöðva, Belgíumanninn G. Hansen, sem var hér sumarið 1961. Auk áætlana, sem gerðar hafa verið um stofnkostnað sjónvarpsstöðvar í Reykjavík og endurvarpsstöðva víðs vegar um landið, hafa verið gerðar lauslegar áætlanir um kostnað við gerð sjónvarpsdagskrár og þá venjulega miðað við 2-3 stunda sjónvarpstíma á dag. Enn fremur hafa verið gerðar lauslegar áætlanir um væntanlega fjölgun sjónvarpsnotenda, ef til íslenzks sjónvarps kæmi, til þess að unnt sé að gera sér grein fyrir fjárhagsgrundvelli slíks rekstrar. Allar þær áætlanir, sem hingað til hafa verið gerðar, eru þó svo lauslegar og svo mörg atriði óviss í þessu sambandi, að ég hef ekki talið þær nægilega öruggan grundvöll undir tillögugerð um framkvæmdir í þessum efnum. Þess vegna fól menntmrn. með bréfi, dags. 22. nóv. s.1., útvarpsráði og útvarpsstjóra að gera nákvæmar og sundurliðaðar áætlanir um stofnkostnað og rekstrarkostnað íslenzks sjónvarps. Hafa þessir aðilar undanfarna mánuði unnið að þessum málum með miklum dugnaði, verkefnið er hins vegar vandasamt og flókið, og er starfinu ekki lokið enn. Ég geri mér þó vonir um, að endanlegar niðurstöður liggi fyrir, áður en langt um liður. Mun ríkisstj. þá taka þær til vandlegrar íhugunar og mynda sér skoðun um, fyrir hvaða ráðstöfunum hún vill beita sér í þessum efnum. En ríkisstj. hefur enn að sjálfsögðu ekki tekið neinar ákvarðanir í þessu máli, þar eð þær hljóta að byggjast á niðurstöðum þeirrar rannsóknar, sem nú fer fram í ríkisútvarpinu með aðstoð sérfræðinga landssímans og annarra sérfróðra aðila. Ég skal þó gera grein fyrir lauslegum bráðabirgðaniðurstöðum um kostnað við stofnun sjónvarpsstöðvar í Reykjavík, er nægt gæti borginni og Suðurnesjum, og síðan lauslega áætlun um kostnað við dreifingu sjónvarpsefnis um landið allt. Ég verð þó að taka fram, að hér er um frumáætlanir að ræða og geta þær átt eftir að breytast við endanlega meðferð málsins. Talið er, að 500 watta sendistöð, sem nægja mundi Reykjavíkurborg og Suðurnesjum, kosti um 3 millj. kr. Nauðsynlegar byggingar mundu kosta um 2 millj. kr. og nauðsynlegur stúdíóbúnaður um 5 millj. kr. Stofnkostnaður sjónvarpsstöðvar, sem nægja mundi Reykjavíkurborg og Suðurnesjum, mundi því verða um 10 millj. kr. Ætti sjónvarpið að taka til Miðvesturlands og Suðurlands, mundu nauðsynlegar endurvarpsstöðvar og stöðvarhús kosta um 24 millj. kr. til viðbótar. Endurvarpsstöðvar og byggingar fyrir Vestfirði mundu kosta aðrar 24 millj. kr. Endurvarpsstöðvar og byggingar fyrir Norðurland mundu kosta um 31 millj. kr., en endurvarpsstöðvar og stöðvarhús fyrir Austfirði og Suðausturland mundu kosta um 48 millj. kr. Mælingar og undirbúningsvinna er talin munu kosta um 3 millj, kr. Heildarstofnkostnaður vegna dreifingar sjónvarpsefnis um allt Ísland mundi því nema samtals um 140 millj. kr. Eru tollar af tækjum taldir í þessari tölu, en þeir munu nema um 50 millj. kr. Frá tæknilegu sjónarmiði gæti sjónvarpsstöð, sem tæki til Reykjavikur og Suðurnesja verið komin upp í ársbyrjun 1966, en byggingu endurvarpsstöðva og nauðsynlegra stöðvarhúsa fyrir landið allt gæti verið lokið sumarið 1970, ef afráðið væri að verja til þessa nauðsynlegum fjármunum. Ég geri hins vegar ráð fyrir, að margir muni telja, að hér sé um meiri fjárfestingu að ræða en svo, að talið verði unnt að efna til hennar allrar á næstu 5-6 árum. Ég fyrir mitt leyti er hins vegar þeirrar skoðunar, að ekki megi dragast lengur að taka ákvörðun um, að efnt skuli til íslenzks sjónvarps. Ég tel jafnframt sjálfsagt, að stefnt verði að því, að sjónvarpið nái smám saman til allra landsmanna. Spurningin er um það, hversu örar framkvæmdirnar eiga að vera, þ.e. hversu langan tíma það á að taka að koma upp dreifingarkerfi fyrir allt landið. Verður að meta það með hliðsjón af öðrum verkefnum, sem á döfinni eru og einnig eru nauðsynleg. Á þessu stigi treysti ég mér ekki til að mynda mér rökstudda skoðun á þessu atriði. Það verður ekki hægt, fyrr en fullnaðaráætlanir um stofnkostnað liggja fyrir. Þá verður að vega og meta niðurstöður þeirra sem hugsanlegan lið í heildarframkvæmdum þjóðarinnar á næstu árum. Hins vegar tel ég nú þegar orðið ljóst, að stofnkostnaður sjónvarpsstöðvar, er tæki til Reykjavíkur og Suðurnesja og jafnvel Miðvesturlands og Suðurlands, er ekki meiri en svo, að sá kostnaður ætti að teljast vei viðráðanlegur og því ekki ástæða til að fresta ákvörðun um beinar framkvæmdir af þeim sökum. Áætlanir allar um rekstrarkostnað sjónvarps hljóta að sjálfsögðu að vera miklum mun óvissari, þar eð þær eru ekki einungis háðar því, við hversu langan sjónvarpstíma er miðað, heldur ekki síður hinu, hvers konar sjónvarpsefni gert er ráð fyrir. Miðað við 2-3 stunda sjónvarpstíma á dag mun þó varla vera hægt að gera ráð fyrir lægri rekstrarkostnaði en 10 millj. kr. á ári í byrjun. Er og eflaust ekki óvarlegt að gera ráð fyrir, að hann tvöfaldist á ekki löngu árabili með vaxandi kröfum til sjónvarpsefnis og lengingu sjónvarpstímans. Tekna væri sjálfsagt að afla sumpart með afnotagjöldum og sumpart með auglýsingum og tilkynningum, líkt og ríkisútvarpið gerir nú. Yrði þó án efa að gera ráð fyrir verulegum rekstrarhalla fyrstu árin. Slíkt átti sér einnig stað um ríkisútvarpið á sínum tíma. Sá halli var sumpart jafnaður með aðflutningsgjöldum af útvarpstækjum. Til greina kæmi, að aðflutningsgjöld af sjónvarpstækjum gengju að einhverju leyti til greiðslu á rekstrarhalla sjónvarpsins fyrstu árin auk stofnkostnaðar. Einnig væri hugsanlegt, að ríkisútvarpið léti hluta af tekjum sínum ganga til greiðslu á rekstrarhalla sjónvarpsins, meðan það ætti við byrjunarörðugleika að etja. Fleiri leiðir kæmu og til greina, þótt ekki sé ástæða til að ræða þær nánar að svo vöxnu mál. Þá er í þriðja lagi spurt, hvort ríkisstj. telji eðlilegt, eins og segir í fsp., að leyfður verði í landinu rekstur erlends hermannasjónvarps, eftir að starfsemi íslenzks sjónvarps yrði hafin. Spurningin um það. hvort það hafi verið rétt á sínum tíma, fyrir rúmum áratug, að leyfa bandaríska varnarliðinu starfrækslu sjónvarpsstöðvar, er í sjálfu sér alveg óviðkomandi spurningunni um það, hvort Íslendingar eigi eða hafi bolmagn til að koma á fót íslenzku sjónvarpi. Sjónvarp Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli var og er ætlað þeim Bandaríkjamönnum, sem hér dveljast, þótt margir Íslendingar horfi einnig nú á það sjónvarp, eftir að sjónvarpsstöðin var stækkuð. Hins vegar er íslenzka sjónvarpið auðvitað ætlað íslenzkum sjónvarpsnotendum og þeim einum. Hafi það verið eðlilegt fyrir rúmum áratug að leyfa varnarliðinu rekstur sjónvarpsstöðvar fyrir þá Bandaríkjamenn, sem hér dveljast, virðist það, að íslenzka ríkið efni til sjónvarps fyrir Íslendinga; varla geta skoðazt rök fyrir því að svipta varnarliðið þeirri heimild, sem það hefur haft í meira en áratug til þess að veita bandarískum mönnum, sem hér dveljast, kost á að sjá og heyra bandarískt sjónvarp.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv: menntmrh. fyrir þá skýrslu, sem hann hefur hér gefið, og ég lít þannig á, að eftir atvikum hafi ekki verið við því að búast á þessu stigi málsins, að sú skýrsla væri ýtarlegri en nú er fram komið, þar eð vitað er, að þessi mál eru enn á rannsóknar og athugunarstigi. Það er hins vegar svo, að marga fýsir að vita sem allra fyrst, hvaða grundvöllur kann að vera undir rekstri íslenzks sjónvarps, og einnig býst ég við, að ýmsa hafi fýst að vita, hver vera muni afstaða íslenzkra ráðamanna til þeirrar spurningar, sem þá kæmi upp og ég hreyfði í þriðja lið þessara spurninga,- afstaðan til þess að hafa hér í landi samtímís íslenzkt sjónvarp og erlent hermannasjónvarp, það sjónvarp, sem nú er. Ég er sannfærður um, að það mun margur skoða hug sinn um það og athuga sína afstöðu út frá því sjónarmiði, hvort hér er ætlunin að hafa tvenns konar sjónvarp, annað íslenzkt tilraunasjónvarp fyrst um sina með stuttum starfstíma hvern dag og svo hins vegar það erlenda sjónvarp, sem nú er þegar komið. Hæstv. ráðh. lýsti þeirri skoðun sinni, að þetta væru tvö óskyld mál, og það var ekki annað á honum að skilja en hann teldi það algerlega eðlilegt, að leyfið fyrir hinu erlenda hermannasjónvarpi yrði látið standa eftir sem áður, jafnt þó að íslenzkt sjónvarp væri komið upp. En við það er þetta að athuga m.a., að eftir að íslenzkt sjónvarp hefði hafið starfsemi sína og sjónvarpstæki væru á tiltölulega skömmum tíma vafalaust komin á meira en annað hvert heimili í landinu, fer það að skipta afar miklu máli, hvort íslenzka sjónvarpið er eitt á ferð eða ekki. Hvað sem um sjónvarp almennt má segja, bæði gott og illt, mun enginn neita því, að sjónvarp er ákaflega öflugt og áhrifamikið tæki og það hlýtur að eiga sinn stóra þátt í því að móta þær kynslóðir, sem búa við það, jafnvel allt frá fyrstu bernsku. Og vilji menn ekki beinlínis og með ráðnum hug ameríkanísera íslenzku þjóðina, þá held ég, að það væri ráð að loka fyrir hermannasjónvarpið í Keflavík ekki síðar en þann dag, þegar íslenzkt sjónvarp tæki til starfa. í þessu sambandi dettur mér í hug saga, sem ég heyrði nýlega. Ég sel hana ekki dýrar en ég keypti hana. Hún var af ungri íslenzkri fjölskyldu, sem stundar fast Keflavíkursjónvarpið. Frúin sagði frá því býsna hreykin, hvað barnið í vöggunni væri orðið sólgið í það að horfa á sjónvarpið og njóta þess, sem þar fer fram. Og nú væri hið efnilega barn byrjað að tala og eitt hið fyrsta skiljanlega, sem það sagði, var að biðja um „milk“ í pelann. Nei, ég held, að menn ættu að hugsa sig nokkuð vel um, áður en þeir sætta sig við það, að íslenzkt sjónvarp á byrjunarstigi a.m.k. yrði eins og einhver lítilfjörleg viðbót við Keflavíkursjónvarpið. Ég býst við, að ýmsir mundu þá segja: Annaðhvort ekkert sjónvarp eða íslenzkt sjónvarp eingöngu.



Herra forseti. Það er ánægjulegt, að fram skuli koma áhugi á því á Alþingi að fá upplýsingar um, hvort grundvöllur er til fyrir rekstri íslenzks sjónvarps. Alþingi hefur að vísu sýnt vilja sinn með samþykkt fyrir 2 árum um það, að ágóði af innflutningi sjónvarpstækja skuli renna til þess, að ríkisútvarpið geti undirbúið og rekið íslenzkt sjónvarp. Fyrir þessa samþykkt hefur safnazt nokkurt fé, þótt ekki sé mikið miðað við verkefnið. Ég er tvímælalaust þeirrar skoðunar, að hægt sé að skapa hér á landi grundvöll undir rekstur á íslenzku sjónvarpi. Ef það er athugað, hvað þjóðin leyfir sér í mörgum atriðum þeirra lífskjara sem nú tíðkast, þá er ekki, jafnvei með þeim kostnaði, sem hér var nefndur, um að ræða svo mikla fjármuni, að þjóðin hafi ekki ráð á þeim. Hins vegar er hér, eins og á fleiri sviðum, um það að ræða að velja og hafna. Þjóðin þarf að gera sér grein fyrir, hvort hún vill hafna sjónvarpi um árabil og nota fjármuni sína til annars eða hvort hún vill byrja strax að byggja upp íslenzkt sjónvarp. Ég er þeirrar skoðunar, að sjónvarp verði í framtíðinni svo mikilvægur liður í lífi allra þjóða, að ráðlegt sé fyrir okkur að byrja sem fyrst, byrja hóflega og hyrja með því að kynna okkur, hvað þessi nýi miðill er, hvernig við getum beitt honum í okkar þarfir og þjálfað nauðsynlegt starfslið. Ég hef hugsað mikið um þessi mál, talað og skrifað. Hefur nokkrum sinnum komið fyrir, að menn, sem eru andvígir ríkjandi utanríkisstefnu, hafa gagnrýnt mig fyrir, að ég og ýmsir, sem svipað hugsa í þessum efnum, notuðu Keflavíkursjónvarpið til þess að ýta sjónvarpinu að Íslendingum fyrir tímann. Nú var talað um íslenzkt sjónvarp í ríkisútvarpinu fyrir 25 ára afmæli þess, 1954-1955, og oft siðan, svo að sjónvarp mundi koma, hvað sem varnarliðsjónvarpi líður. En ég skal játa það, að ég hef ekki séð neitt á móti því að nota tilveru Keflavíkursjónvarpsins til að reyna að hraða því, að Íslendingar kæmu sínum eigin sjónvarpsmálum fram. Nú kemur hins vegar á daginn, að andstæðingar þeirrar utanríkisstefnu, sem hér hefur ríkt og oft hefur verið deilt um, eru byrjaðir að reyna að nota hið ófædda íslenzka sjónvarp sjálfum sér til framdráttar í baráttu gegn utanríkisstefnunni. Áður en byrjað er á íslenzku sjónvarpi, er reynt að gera það að aðalatriði, hvað verður um Keflavíkurstöðina. Ég skal ekki draga úr því, að menn ræði það og hugsi á hverjum tíma, hvað þeim finnst um Keflavíkursjónvarpið. En ég vil aðeins biðja um, að menn ráðist ekki á nýja menningargrein svo snemma eða reyni að hagnýta sér hana á óeðlilegan hátt. Það verður nógur tími til að ræða Keflavíkurmálið fyrir utan íslenzk sjónvarpsmál. Það verður nógur tími til að ræða á öðrum vettvangi um framtíð sjónvarps þar, bæði meðan verið er að undirbúa íslenzkt sjónvarp og eftir að það kemst í gang. Ef menn ætla að ýta Keflavikurmálinu fram fyrir, og jafnvel, eins og stundum liggur við, nota það sem átyllu til að stöðva eðlilega þróun íslenzks sjónvarps, þá vil ég biðja menn að gera íslenzka sjónvarpinu ekki þann óleik. Og ég skil ekki það sjónarmið að vilja heldur hermannasjónvarpið eitt en hafa íslenzkt sjónvarp með því. Það er mér gersamlega óskiljanlegt. Íslenzka sjónvarpið mun örugglega geta staðið sig í samkeppni við erlent sjónvarp þann tíma, sem dagskráin gæti staðið. Um það er ég sannfærður og hef athugað þessi mál ofan í kjölinn. Íslenzkt sjónvarp mundi í fyrsta lagi þýða mikla styttingu og mikinn frádrátt frá Keflavíkursjónvarpinu og ætti a.m.k. á engan hátt að torvelda baráttu þeirra manna, sem vilja losna við það. Þessu vildi ég skjóta inn í umræðurnar og biðja menn um að blanda ekki málum svo saman, að það verði til að tefja eðlilega þróun íslenzks sjónvarps, og unna okkur þess, sem í þessu stöndum öðrum fremur, að hafa einhvern hag af Keflavikursjónvarpinu, ef það verður til þess, að við getum á eðlilegan hátt komið upp íslenzku sjónvarpi örlitlu fyrr en eila. Hér er aðeins um að ræða tímamismun, e.t.v. 2–4 ár í mesta lagi, sem Keflavíkursjónvarpið hefur áhrif til þess að flýta íslenzku sjónvarpi, ef það gengur eins og vonir standa nú til.



Herra forseti. Ég vildi segja það aðeins að þessu tilefni fyrir mitt leyti um sjónvarp, að það gleður mig að heyra það á þeim tölum eða þeim upplýsingum, sem hér hafa verið nefndar, að það sýnist ekki vera neitt sérstaklega fjárhagslega örðugt að koma sjónvarpinu um allt landið, því að það tel ég ekki fjárhagslega örðugleika, þó að það ætti að kosta 140 millj. og þar af væru 50 millj. tollar til ríkissjóðs. Ég held ég hafi tekið rétt eftir þessum tölum. Þetta gleður mig mjög, og mér finnst þess vegna, að það ætti að leggja mikla áherzlu á, að þegar sjónvarpið kemur, komi það sem allra víðast og þá eins fljótt og mögulegt er. Það ætti að breiða það út um landið með sem allra mestum hraða, og mér skilst á þessu, að það sé ákaflega vel viðráðanlegt fjárhagslega. Annars hef ég persónulega verið fylgjandi sjónvarpi og er það enn og álít, að það ætti að hraða því sem mest, að íslenzkt sjónvarp geti komið, og líka, að það geti þá orðið sameign allra landsmanna. Og ég er sérstaklega ánægður yfir því að heyra, að það virðist ekki vera fjárhagslega neitt í vegi þess.