Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á tveimur síðustu þingum flutti ég ásamt tveimur öðrum þingmönnum Alþb. frv. til laga um sérstaka fjáröflun til varnar gegn ofanflóðum

Ég bið um hljóð í salnum.

og um breytingu á kostnaðarhlut sveitarfélaga. Í frv. var lagt til í fyrsta lagi að aukinn yrði hlutur svonefnds ofanflóðasjóðs á kostnaði við varnarvirki gegn snjóflóðum og skriðuföllum úr 80% í 90%. Í öðru lagi var opnað fyrir þann möguleika að sjóðurinn tæki þátt í kostnaði við viðhald varnarvirkja og í þriðja lagi var gerð tillaga um að styrkja fjárhagslega stöðu sjóðsins með því að leggja sjóðnum til ákveðinn tekjustofn næstu fimm árin. Ástæða frv. var auðvitað sú að undanfarin ár hafa staðið yfir athuganir á snjóflóðahættu og gerð hættumats þar sem við á. Þær athuganir hafa leitt í ljós að þörf er á alldýrum framkvæmdum til að verja byggð í nokkrum sveitarfélögum og allt bendir til þess að kostnaður verði meiri en núverandi tekjur sjóðsins standa undir og jafnframt að mörgum sveitarfélögum muni reynast örðugt og jafnvel ókleift að standa undir sínum hlut af kostnaði. Þegar félmn. Alþingis hafði frv. til meðferðar sl. vor gerðist það að mikil snjóflóð féllu á Ísafirði með hörmulegum afleiðingum. Í framhaldi af þeim atburðum ákvað félmn. að afgreiða frá sér frv. og lagði til að því yrði vísað til ríkisstjórnarinnar og að endurskoðun laganna yrði hraðað og að efni frv. yrði til athugunar við þá endurskoðun. Síðan yrði stefnt að því að frv. þar um yrði lagt fram nú þegar í haustbyrjun. Virðulegi forseti. Eins og ljóst má vera af þskj. er frv. þetta ekki komið fram enn og því leyfi ég mér að bera fram fsp. á þskj. 169. Hafa ber í huga að fyrirspurnin kom fram fyrir alllöngu síðan eða 1. nóvember sl. en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hvenær er þess að vænta að nefnd sú, sem ráðherra skipaði 15. júní sl. til þess að endurskoða lög um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 28/1985, hefji störf, og hvernig hyggst ráðherra mæta samhljóða áliti félagsmálanefndar Alþingis frá því í apríl sl. þar sem áhersla var lögð á að endurskoðun laganna yrði hraðað og frumvarp þar um lagt fram nú í haust?``

Virðulegi forseti. Í apríl sl. var eftirfarandi tillaga samþykkt í ríkisstjórninni: ,,Með vísan til snjóflóðanna á Vestfjörðum samþykkir ríkisstjórnin að skipuð verði nefnd sem yfirfari lög um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 28/1985. Nefndin meti reynsluna af framkvæmd laganna og beini sérstaklega athygli að gerð hættumata, forvörnum og rannsóknum og hvernig auka megi fjármagn til ofanflóðavarna. Félmrh. annist framkvæmd málsins.`` Nefnd þessi var skipuð í júní sl. Í henni voru Eiríkur Finnur Greipsson tæknifræðingur, Jón Dýrfjörð vélvirki, Guðjón Petersen framkvæmdastjóri, Helgi Hallgrímsson vegamálastjóri og Húnbogi Þorsteinsson skrifstofustjóri sem var formaður nefndarinnar. Rétt er að geta þess eins og málshefjandi gat sjálfur um að sl. vetur var flutt á Alþingi frv. til laga um sérstaka fjáröflun til varnar gegn ofanflóðum og um breytingar á kostnaðarhlutdeild sveitarfélaganna. Frv. þessu var vísað til ríkisstjórnarinnar og nefndin m.a. tekið efni þess til athugunar við störf sín. Nefndin skilaði tillögum og greinargerð 17. nóv. sl. og tillögurnar eru eftirfarandi: ,,1. Snjóathuganir verði fjármagnaðar af ofanflóðasjóði og bundnar snjóathugunarsvæðum fremur en sveitarfélögum. Athuganirnar fari fram í samráði við viðkomandi sveitarstjórnir. Snjóathuganir eru nú fjármagnaðar um 50% af viðkomandi sveitarfélagi en 50% af Veðurstofu Íslands,`` en tillagan er sem sagt um að þær verði fjármagnaðar af ofanflóðasjóði. ,,2. Snjóathugunarmenn verði ráðnir af sýslumönnum að höfðu samráði við viðkomandi almannavarnanefndir en starfi samkvæmt vinnureglum Veðurstofu Íslands. Athugunarmenn eru nú ráðnir af sveitarstjórnum. 3. Rannsóknatæki sem að mati ofanflóðanefndar sem eru jafnframt eftirlitstæki til að auðvelda snjóflóðaspá og skammtíma hættumat verði fjármögnuð að fullu af ofanflóðasjóði en ofanflóðasjóður greiðir nú 80%. Kostnaðarhlutur ofanflóðasjóðs við undirbúning og framkvæmd varnarvirkja og kaup og uppsetning á tækjum hækki úr 80 í 90%. 4. Ofanflóðasjóði verði heimilt að veita sveitarfélögum lán sem nemur þeirra kostnaðarhlut enda liggi fyrir að viðkomandi sveitarfélagi sé fjárhagslega ofviða að leggja fram sinn hluta framkvæmdakostnaðar. 5. Heimilt verði að greiða úr ofanflóðasjóði allt að 60% vegna viðhalds varnarvirkja. Engin ákvæði eru nú í lögunum um hver skuli greiða viðhald varnarvirkja.`` Í sjötta og síðasta lagi er tillaga um að ofanflóðasjóði verði tryggt viðbótarfjármagn á árunum 1995--1999. Fjármagnsins verði aflað með 10% álagi á iðgjald muna tryggðra skv. 1.--3. tölul. 11. gr. laga um Viðlagatryggingu Íslands, nr. 55/1992. Jafnframt verði á þessu árabili unnin áætlun um fjármagnsþörf til lengri tíma og við því brugðist ef hún reynist meiri en nemur lögbundnum tekjum ofanflóðasjóðs. Tillögurnar voru kynntar á ríkisstjórnarfundi 22. nóv. og var samþykkt að vinna frv. á grundvelli þeirra. Ég vænti þess að því máli verði flýtt og ég geti lagt það fyrir og það fái hefðbundna afgreiðslu fljótlega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og jafnframt fagna ég þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið fram til þessa svo og tillögu nefndarinnar. Mér sýnist í fljótu bragði að nefndin hafi tekið mið af frv. að verulegu leyti, m.a. hafi tekjukafli frv. verið gerður að tillögu nefndarinnar sem ríkisstjórnin hafi síðan gert að sínum tillögum. Þá sýnist mér að aðrar tillögur sem boðað er að komi fram í frv. á vegum ríkisstjórnarinnar um aukinn hlut ofanflóðasjóðs í kostnaði við varnarvirki séu í takt við efni frv. svo og sú breyting að opna fyrir að viðhald á varnarvirkjum verði styrkhæft úr ofanflóðasjóði. Aðrar breytingar eru að mínu viti til bóta og málinu til framdráttar. Ég vil, virðulegur forseti, ítreka þakkir mínar til ráðherra fyrir framgang hennar og nefndarinnar í þessu máli sem mér sýnist vera mjög ásættanlegur svo ekki sé meira sagt.

Virðulegi forseti. Það var búið að vinna þetta mál nokkuð í félmn. og nefndin, eins og hér hefur komið fram, lagði til ákveðna málsmeðferð við afgreiðslu málsins sl. vetur og það hefur verið tekið tillit til þess í vinnunni við málið. Ég vil vekja athygli á því að hér er verið að setja rannsóknir og forvarnir í öndvegi, sem er mjög mikilvægt. Með tillögunum og því frv. sem vonandi kemur fram fljótlega og nær fram að ganga er verið að gera fimm ára átak og verið að bæta þar með úr að forvarnir hafa að hluta verið vanræktar. Það er einnig mjög mikilvægt að það verði litið yfir stærra svæði í einu. Þar sem þetta mál var á hendi hverrar sveitarstjórnar þá litu þær mjög afmarkað á sinn þátt og sveitarstjórnir voru misjafnlega í stakk búnar til að taka á þessu máli. Ég lýsi því yfir sömu ánægju og málshefjandi með hvernig þetta mál hefur unnist.

Virðulegi forseti. Með nýjum lögum um vatnsveitur sveitarfélaga sem gildi tóku 1. jan. 1992 er gerð sú grundvallarbreyting að vatnsskattur er lagður niður en í þess stað tekið upp svonefnt vatnsgjald. Í frv. er breytingin skýrð á svofelldan hátt í skýringum með 7. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Flestar sveitarstjórnir hafa notað orðið vatnsskattur fyrir það gjald sem innheimt er, en í frumvarpinu er lagt til að notað verði orðið vatnsgjald sem lýsir ef til vill betur eðli þessa gjalds, þ.e. endurgjald fyrir þá þjónustu sveitarfélagsins að láta íbúum þess á hagkvæman hátt í té kalt vatn til heimilisþarfa.`` Með öðrum orðum er skattur lagður niður en upp tekið gjald sem ætlað er til að greiða nánar tiltekinn kostnað og ekkert umfram það. Þetta er áréttað í framhaldsnefndaráliti félmn. Alþingis á þskj. 361 á 115. löggjafarþingi svo og meðfylgjandi brtt. sem voru síðar samþykktar. Í nál. segir, með leyfi forseta: ,,Við 7. gr. er gerð tillaga um orðalagsbreytingu til að taka af öll tvímæli um að upphæð vatnsgjalds skuli miðast við að standa straum af stofnkostnaði og rekstri vatnsveitna og því sé gjaldtaka umfram þann kostnað óheimil.`` Nú ber félmrn. að fylgjast með því að sveitarfélögin framkvæmi lögin eins og kveðið er á um og má minna á ákvæði 118. gr. sveitarstjórnarlaga sem kveður sérstaklega á um eftirlitsskyldu ráðuneytisins. Af þeim sökum og því að lögin um vatnsveitur sveitarfélaga hafa verið í gildi í tæplega þrjú ár og þar með komin reynsla á framkvæmd þeirra er eðlilegt að snúa sér til félmrh. með fyrirspurn um hvernig félmrn. fylgist með því að framfylgt sé þeim ákvæðum 7. gr. laga nr. 81/1991, um vatnsveitur sveitarfélaga, að vatnsgjald standi einungis straum af stofnkostnaði og rekstri vatnsveitu. Í Árbók sveitarfélaga má finna upplýsingar um rekstur vatnsveitna. Árið 1992, á fyrsta ári hinna nýju laga, nam hagnaður sveitarfélaganna samtals 549 millj. kr. og á síðasta ári 406 millj. kr. eða tæplega 1 milljarði kr. þessi tvö ár umfram beinan rekstrarkostnað. Rétt er að taka fram að ekki eru upplýsingar um fjárfestingu eða fjármagnskostnað vatnsveitnanna þessi tvö ár en miðað við fyrri ár má ætla að þær framkvæmdir nemi aðeins litlum hluta af rekstrarhagnaði vatnsveitnanna. Enn sem komið er virðist því ekki hafa orðið sú breyting, virðulegur forseti, að sveitarfélögin afmarki gjaldtökur sínar við þarfir vegna vatnsveitu, heldur líti á vatnsgjald sem almennan skattstofn. Því er þessi fyrirspurn borin fram, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Efni fsp. er: Hvernig fylgist félmrn. með því að framfylgt sé þeim ákvæðum 7. gr. laga nr. 81/1991, um vatnsveitur sveitarfélaga, að vatnsgjald standi einungis straum af stofnkostnaði og rekstri vatnsveitu? Samkvæmt 1. mgr. 118. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986, skal félmrn. hafa eftirlit með því að sveitarstjórnir gegni skyldum sínum samkvæmt þeim lögum og öðrum löglegum fyrirmælum. Ákvæði þetta er í samræmi við 77. gr. stjórnarskrárinnar þar sem gert er ráð fyrir umsjón ríkisvaldsins með sveitarfélögum. Í eftirlitshlutverki getur falist annars vegar frumkvæðiseftirlit og hins vegar eftirlit í gegnum stjórnsýslukærur. Félmrn. hefur almennt ekki frumkvæðiseftirlit í þeim skilningi að ráðuneytið kalli stöðugt eftir upplýsingum frá sveitarfélögum um framkvæmd þeirra málaflokka sem undir þau heyra samkvæmt lögum og þar með talið lögum um vatnsveitur sveitarfélaga. Frumkvæðiseftirlit getur þó komið til ef einhver sérstök atvik leiða til þess en slíkt metur ráðuneytið hverju sinni. Fyrir fram er reiknað með því að sveitarstjórnir fari eftir lögum í starfsemi sinni en ráðuneytið skoðar þau mál sem því berast annaðhvort með almennum erindum eða kærum. Félmrn. berast ársreikningar frá sveitarfélögunum eins og hér hefur komið fram og ráðuneytið yfirfer ársreikningana og gerir athugasemdir ef ástæða þykir til. Ársreikningar sveitarfélaga eru endurskoðaðir af tveimur kjörnum skoðunarmönnum og í sveitarfélögum með 500 íbúum eða fleiri er löggiltum endurskoðanda eða endurskoðunarstofu jafnframt falin endurskoðun. Með endurskoðun sinni skulu skoðunarmenn og eftir atvikum endurskoðendur komist að rökstuddri niðurstöðu um áreiðanleika ársreikningsins og skulu þeir ganga úr skugga um að hann sé gerður í samræmi við góða reikningsskilavenju og að fylgt hafi verið ákvæðum laga, reglna og samþykkta um meðferð fjármuna sveitarfélagsins, þar með talið ákvæðum laga um vatnsveitur sveitarfélaga eftir því sem við á. Það er rétt að benda á í þessu sambandi að grunntónn sveitarstjórnarlaganna er sjálfstæði sveitarfélaganna og sjálfsforræði þeirra í eigin málum og að afskiptum ríkisvaldsins af málefnum sveitarfélaganna er hagað í samræmi við það.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að hér er um verulega stórt mál að ræða, bæði efni málsins og einnig efnistök. Það er mikilvægt að ráðuneytið sinni því hlutverki sem því er ætlað samkvæmt þessum lögum. Einhver verður að vera fulltrúi og hagsmunagæsluaðili fyrir þann sem borgar gjaldið, þ.e. íbúana. Undanfarin ár hefur umboðsmaður Alþingis gert athugasemd við þá afstöðu félmrn. að vísa frá sér kærum eða athugasemdum frá íbúunum og neita að meðhöndla þær og gerast þannig sá aðili sem þeir geta snúið sér til ef íbúarnir eru óánægðir með sína sveitarstjórn. Það er því nauðsynlegt ef hæstv. ráðherra lítur svo á að eftirlitsskyldan sé ekki ráðuneytisins heldur verði það að koma frá íbúunum eða einstökum sveitarstjórnarmönnum að ráðuneytið skipti um afstöðu í þessu máli og gefi út yfirlýsingu um að ráðuneytið muni taka til efnislegrar meðferðar kærur eða erindi einstakra íbúa í sveitarfélögum um efni eins og þetta. Að óbreyttu mundi ráðherrann vísa því frá ef hann fylgdi fordæmi forvera sinna í starfi. Eins og greina mátti í fyrirspurninni er um stórar upphæðir að ræða þar sem sveitarfélögin taka miklu hærri fjárhæðir í gjaldið en kostnaðinum nemur sem gjaldinu er ætlað að standa undir. Það er óviðunandi, virðulegur forseti, að gjaldtaka sé gerð að almennum skattstofni, enda var breyting Alþingis á lögunum einmitt ætluð til að koma í veg fyrir það. Ég vil því brýna hæstv. ráðherra að líta á þetta mál og kalla eftir svörum sveitarstjórnanna við því með hvaða rökum þær innheimta meira gjald en nemur kostnaðinum sem gjaldið á að greiða.

Virðulegi forseti. Skv. 7. gr. laganna um vatnsveitur sveitarfélaga segir: ,,Álagningarstofn vatnsgjalds skal vera afskrifað endurstofnverð húss og mannvirkis margfaldað með markaðsstuðli fasteigna í Reykjavík samkvæmt matsreglum Fasteignamats ríkisins, sbr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 90/1990. Stofn til álagningar vatnsgjalds á aðrar fasteignir skal vera fasteignamat þeirra. Sveitarstjórn ákveður upphæð vatnsgjalds sem má nema allt að 0,3 hundraðshlutum af álagningarstofni. Gjalddagar vatnsgjalds skulu vera þeir sömu og sveitarstjórn ákveður fyrir fasteignaskatt og skal innheimtu vatnsgjalds hagað á sama hátt og innheimtu fasteignaskatts, sbr. 4. gr. laga nr. 90/1990.`` Virðulegi forseti. Þetta er nokkuð skýr lagagrein en varðandi það sem gagnrýni málshefjanda og fyrirspyrjanda lýtur að þá verð ég að geta þess að ef ráðuneytið væri með frumkvæðiseftirlit á framkvæmd allra tekjustofna hjá sveitarfélögunum þá er ég hrædd um að fjölga þyrfti afskaplega mikið starfsfólki í ráðuneytinu vegna þess að um leið og komið er til frumkvæðiseftirlit á meðferð tekjustofna allra hinna, hvað eru þau, 171 sveitarfélag á landinu, þá erum við komin í allt annars konar eftirlit en það sem gerist þegar leitað er atbeina ráðuneytisins. Hvað varðar það að skoða mál þegar atbeina ráðuneytisins er leitað mun ég leitast við að taka þau mál mjög alvarlega á meðan ég er þar við verkstjórn.

Virðulegi forseti. Á grundvelli nýrra laga vatnsveitur sveitarfélaga frá 1991 var sett ný reglugerð um vatnsveitur sveitarfélaga og er sú reglugerð nr. 620 frá 1991. Hún er í góðu samræmi við þau drög að reglugerð sem kynnt voru í félmn. Alþingis þegar unnið var að setningu nýju laganna. Hins vegar ber svo við að 28. febr. 1992 var gerð þríþætt breyting á reglugerðinni. Í fyrsta lagi var sveitarstjórn heimilað að leggja á vatnsgjald þrátt fyrir að matsverð eignarinnar lægi ekki fyrir og þar með ekki álagningarstofn. Reglugerðarbreytingin var afturkölluð snemma á þessu ári í kjölfar athugasemda umboðsmanns Alþingis sem benti á að engin lagastoð væri fyrir umræddri heimild. Við athugun á umræddri breytingu á reglugerð hefur mjög orðið umhugsunarefni hinar tvær efnisbreytingarnar sem eftir standa. Sú fyrri er að sveitarstjórn er heimilt að ákveða hámark og lágmark vatnsgjalds miðað við rúmmál húseigna. Síðari breytingin er að í undantekningartilvikum, þegar stofnkostnaður og eða rekstrarkostnaður vatnsveitu er óvenju hár, getur ráðherra veitt sveitarstjórn heimild til að ákveða hærra aukavatnsgjald en kveðið er á um í 10. gr. reglugerðar um vatnsveitu sveitarfélaga. Fyrri efnisbreytingin er tvíþætt. Annars vegar er veitt heimild til að leggja á vatnsgjald miðað við rúmmál húseignar og hins vegar er sveitarstjórn heimilað að ákveða lágmark vatnsgjalds. Í 7. gr. laganna segir, með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórn ákveður upphæð vatnsgjalds sem má nema allt að 0,3 hundraðshlutum af álagningarstofni. . . . Álagningarstofn vatnsgjalds skal vera afskrifað endurstofnverð húss og mannvirkis margfaldað með markaðsstuðli fasteigna í Reykjavík samkvæmt matsreglum Fasteignamats ríkisins, sbr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 90/1990. Stofn til álagningar vatnsgjalds á aðrar fasteignir skal vera fasteignamat þeirra.`` Samkvæmt þessu viðist mér ljóst að lágmark vatnsgjalds getur ekki verið annað en núll, að öðrum kosti væru menn með tvöfalt hámark. Þá sé ég ekki heimildina í tilvitnuðum lagatexta til þess að binda vatnsgjald við rúmmál eigna. Því leyfi ég mér að spyrja á þskj. 202: ,,1. Hver er lagastoð þess ákvæðis í 9. gr. reglugerðar um vatnsveitur sveitarfélaga að sveitarstjórn sé heimilt að ákveða vatnsgjald miðað við rúmmál húseigna?`` Ég sé, virðulegi forseti, að tími minn er á þrotum þannig að ég freista þess að bera fram fsp. í töluliðum 2 og 3 fram í síðari ræðu minni á eftir.

Virðulegi forseti. Sú fsp. sem hér er lögð fram er þríþætt: ,,1. Hver er lagastoð þess ákvæðis í 9. gr. reglugerðar um vatnsveitur sveitarfélaga að sveitarstjórn sé heimilt að ákveða vatnsgjald miðað við rúmmál húseigna?`` Í 2. mgr. 7. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga segir að upphæð vatnsgjalds skuli ákveðin af sveitarstjórn og má upphæðin nema allt að 0,3 hundraðshlutum af álagningarstofni skv. 1. mgr. 7. gr. Við samningu reglugerðar fyrir vatnsveitur sveitarfélaga var farin sú leið að heimila sveitarstjórn að ákveða hámark og lágmark vatnsgjalds miðað við rúmmál húseigna enda verði álagningin aldrei hærri en sem nemur fyrrgreindu hámarki í 2. mgr. 7. gr. laganna. Talið var að ákvæði reglugerðarinnar rúmaðist innan ramma laganna þar sem gerður er fyrirvari um að álagningin megi aldrei vera hærri en sem nemur hinu lögbundna hámarki. Sveitarstjórnir hafa því heimild til að ákveða það álagningarhlutfall sem best á við í viðkomandi sveitarfélagi. Eina takmörkunin er fyrirgreint lögbundið hámark. Virðulegi forseti. Annar liður spurningarinnar er: ,,Hver eru rök ráðherra fyrir því að lög um vatnsveitur sveitarfélaga heimili frávik frá hámarki aukavatnsgjalds í undantekningartilvikum á þann veg að hámark megi vera hærra en almennt gildir og hvers vegna gildir það frávik ekki til þess að ákveða lægra hámark í undantekningartilvikum?`` Tímans vegna vel ég að koma með svar mitt nú og málshefjandi hafi þá tækifæri til að koma með sitt andsvar við því þar sem honum gafst ekki tími til að mæla fyrir fyrirspurnum sínum í hið fyrra skipti er hann talaði. Svar við þessum hluta fsp. er að rétt er að benda sérstaklega á að í lögum og reglugerð fyrir vatnsveitur sveitarfélaga er einungis tilgreint hámark þeirra gjalda sem heimilt er að leggja á og innheimta af fasteignaeigendum. Í 2. mgr. 8. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga segir að ráðherra ákveði hámark aukavatnsgjalds í reglugerð. Hámark þetta kemur fram í 10. gr. reglugerðar nr. 421/1992. Í 2. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar kemur fram að í undantekningartilvikum þegar stofnkostnaður og/eða rekstrarkostnaður vatnsveitu er óvenjulega hár getur ráðherra veitt sveitarstjórn heimild til að ákveða hærra aukavatnsgjald en segir í 1. mgr. Í slíkum undantekningartilvikum þarf sveitarstjórn að óska eftir því við ráðherra að hámarkið verði hækkað og þarf hún að sýna fram á það með rökstuðningi að stofnkostnaður og/eða rekstrarkostnaður vatnsveitunnar sé óvenjulega hár miðað við það sem almennt gerist. Rökin fyrir þeirri heimild sem fram kemur í 2. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar eru þau helst að sveitarstjórnum sé auðveldað að afla tekna til að standa undir þeim kostnaði sem hlýst af því að reka vatnsveitu. Ekki er talin þörf á að kveða í reglugerðinni á um lægra hámark því sveitarstjórnir hafa svigrúm samanber einnig ákvæði 5. mgr. 6. gr. sveitarstjórnarlaga um sjálfsforræði sveitarstjórna á gjaldskrám fyrirtækja í þeirra eigu til að lækka gjaldskrár sínar en ekkert sérstakt lágmark gjaldanna er tilgreint í lögum eða reglugerð fyrir vatnsveitu sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Ég kýs að svara þriðja lið spurningarinnar í síðari umferð.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin en held áfram því sem ég átti eftir ólesið og það er um síðari efnisbreytinguna í umræddri breytingareglugerð sem ég gerði að umtalsefni. Hún fjallar sem fyrr segir um heimild til sveitarstjórnar að ákveða hærra aukavatnsgjald en kveðið er á um í 10. gr. reglugerðar. Í 8. gr. laganna er ákvæði um hámark aukavatnsgjalds. Það kom inn í meðförum Alþingis og var sett til þess að taka af öll tvímæli um að ekki væri verið að framselja sveitarfélögum eða ráðherra sjálfdæmi um upphæð gjaldsins. Var með ákvæðinu félmrh. gert að setja í reglugerð hámark aukavatnsgjalds. Sveitarfélögin yrðu síðan að ákveða gjaldskrá sína og hafa hana innan hámarksins. Kveðið er á um umrætt hámark í 10. gr. reglugerðar um vatnsveitur sveitarfélaga eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra áðan og er það ákveðið 15 kr. á rúmmetra miðað við byggingarvísitölu í október 1991. Ég fæ ekki séð að lögin heimili ráðherra að ákveða breytilegt hámark eftir sveitarfélögum né heldur að heimilt sé að fara upp fyrir hámarkið 15 kr. á rúmmetra við tilteknar aðstæður. Því ber ég fram þær fyrirspurnir sem eru á þskj. 202 undir 2. og 3. tölulið og var ráðherra þegar búinn að svara 2. lið og les ég þá upp þá síðari sem er 3. töluliður: ,,Hvaða kostnaði á, að mati ráðherra, aukavatnsgjald að mæta við framkvæmdir og rekstur vatnsveitu?`` Þessi fsp. er borin fram til að fá fram afstöðu ráðuneytisins til þess hvaða kostnaði gjaldið megi mæta samkvæmt lögunum. Ég vil segja í tilefni af svörum hæstv. ráðherra við 2. tölul. og reyndar líka 1. tölul. að ég heyrði ekki í þeim svörum neinn rökstuðning fyrir því að lögin heimiluðu það frávik sem er í breytingareglugerðinni. Annars vegar að vatnsgjald gæti verið tengt við rúmmál fasteigna. Það er skýrt í lögunum að það er einungis bundið við álagningarstofn eins og hann er skilgreindur í 7. gr. laganna. Ég heyrði heldur ekki rökin fyrir því að lögin heimili breytilegt hámark eftir sveitarfélögunum eins og raunar er spurt um í 2. tölul. þannig að eftir standa spurningar mínar þó hæstv. ráðherra hafi gefið sín svör að þessu leyti.

Virðulegi forseti. Í 2. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar segir að í undantekningartilvikum þegar stofnkostnaður og/eða reksturskostnaður vatnsveitu er óvenjulega hár getur ráðherra veitt sveitarstjórn heimild til að ákveða hærra aukavatnsgjald en segir í 1. mgr. svo það hlýtur að lúta að því að ein sveitarstjórn geti haft hærra vatnsgjald vegna þessa. Rökin fyrir þeirri heimild sem kemur fram í 2. mgr. er þau helst að sveitarstjórnum sé auðveldað að afla tekna til að standa undir þeim kostnaði sem hlýst af því að reka vatnsveitu og aukakostnaði ef sá kostnaður er mjög hár. Virðulegi forseti. Svar mitt við 3. spurningunni: ,,Hvaða kostnaði á, að mati ráðherra, aukavatnsgjald að mæta við framkvæmdir og rekstur vatnsveitu?`` er þetta: Ekki er sérstaklega tilgreint í lögum eða reglugerð fyrir vatnsveitu sveitarfélaga að aukavatnsgjaldi skuli varið til að mæta tilteknum hluta framkvæmdakostnaðar eða rekstrarkostnaðar vatnsveitu og því lít ég svo á að miðað við ákvæði laganna og reglugerðarinnar að allar tekjur vatnsveitu sveitarfélags, hverju nafni sem þær nefnast, skuli almennt mæta framkvæmda- og rekstrarkostnaði vatnsveitunnar.

Virðulegi forseti. Í ársreikningum Reykjavíkurborgar má sjá að ýmsum stofnunum borgarinnar er gert að greiða sérstakt gjald til borgarsjóðs. Ein af þeim stofnunum er Vatnsveita Reykjavíkur og er henni gert að greiða afgjald til borgarsjóðs eins og það heitir í reikningum Vatnsveitunnar en þetta er líka nefnt arður af fyrirtækjum og vísa ég til fjárhagsáætlunar varðandi það. Gjald þetta nemur á þessu ári 50 millj. kr. eða liðlega það sem er þriðjungur þess afgangs sem er eftir af rekstri Vatnsveitu Reykjavíkur þegar kostnaður hefur verið greiddur. Það skiptir því máli upp á skilninginn á því hvaða kostnaði vatnsgjald og önnur gjöld vatnsveitu eiga að mæta að menn hafi kláran skilning á því hvort heimilt er að taka afgjald og færa til kostnaðar í bókum vatnsveitunnar og hversu mikið það mætti þá vera ef það væri heimilt. Af þeim ástæðum ber ég fram fsp. á þskj. 203 um arðgreiðslu vatnsveitu, sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hvernig samrýmist það ákvæðum laga um vatnsveitur sveitarfélaga að Vatnsveitu Reykjavíkur er gert að greiða sérstaka arðgreiðslu í borgarsjóð? Af hvaða stofni á að reikna slíkan arð og hversu hár má hann vera?`` Í lögunum um vatnsveitur sveitarfélaga er ekki að finna nein ákvæði um það sem heimilar stofnun sveitarfélagsins sjálfs að reikna sér sjálfri arðgreiðslu af bundnu fjármagni eða stofnkostnaði sem liggur í þeim borgarstofnunum eða sveitarfélagastofnunum. Hins vegar er að finna ákvæði sem tekur á því þegar sveitarstjórn selur annarri sveitarstjórn vatn, þá má taka endurgjald fyrir það sem á að duga fyrir rekstrarkostnaði svo og líka allt að 5% álagi af bundnu fjármagni. Þetta er eina ákvæðið sem ég sé í lögunum sem heimilar að seljandinn taki greiðslu af þessu tagi og ég get ekki séð að hægt sé að nota þetta ákvæði laganna til að innheimta almennt á gjaldendur vatnsveitu. Þess vegna ber ég fram þessa fsp., virðulegur forseti, sem ég hef gert grein fyrir á þskj. 203.

Virðulegi forseti. Efni þessarar fyrirspurnar er: Hvernig samrýmist það ákvæðum laga um vatnsveitur sveitarfélaga að Vatnsveitu Reykjavíkur er gert að greiða sérstaka arðgreiðslu í borgarsjóð? Af hvaða stofni á að reikna slíkan arð og hversu hár má hann vera? Vatnsveita Reykjavíkur er fyrirtæki í eigu Reykjavíkurborgar, sbr. 1. gr. laga nr. 81/1991, um vatnsveitur sveitarfélaga. Borgarstjórn kýs fulltrúa í stjórn fyrirtækisins og starfar stjórnin því í umboði borgarstjórnar. Æðsta vald í málefnum Vatnsveitu Reykjavíkur er þannig í höndum borgarstjórnar, þar með talin ákvörðun um gjaldskrá fyrirtækisins. Jafnframt er það hlutverk borgarstjórnar að afgreiða ársreikning fyrirtækja sinna, sbr. 1. mgr. 88. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986. Rétt er að ítreka að ákvörðun gjaldskrár vatnsveitu er alfarið í höndum viðkomandi sveitarstjórnar og þarfnast gjaldskráin ekki staðfestingar félmrn., sbr. 11. gr. laga um vatnsveitu sveitarfélaga, og er það ákvæði í anda 5. mgr. 6. gr. sveitarstjórnarlaga þar sem segir að sveitarfélög skuli hafa sjálfsforræði á gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem þau annast eins og ég áður hef getið við fyrri fyrirspurnir sem hér hafa verið til umræðu um vatnsveitur. Ráðuneytið hefur ekki fyrirliggjandi upplýsingar um af hvaða ástæðum borgarstjórn hefur ákveðið að Vatnsveita Reykjavíkur skuli greiða sérstaka arðgreiðslu í borgarsjóð. Ýmsar ástæður geta legið þar að baki, t.d. fjármunir sem borgarsjóður hefur á árum áður lagt til vegna Vatnsveitu Reykjavíkur eða kostnaður sem borgarsjóður greiðir vegna fyrirtækisins, svo sem vegna lífeyrisskuldbindinga starfsmanna. Eftir því sem ég best veit skilst mér að einmitt lífeyrisskuldbindingar starfsmanna sé einn þeirra þátta sem hafa áhrif á að ríkið innheimtir arðgreiðslur af sínum fyrirtækjum. Hlutverk sveitarstjórnar er að ákveða með hvaða hætti reikna skuli greiðslu vatnsveitunnar til sveitarsjóðs og hversu háar greiðslurnar skuli vera. Ráðuneytið hefur ekki gefið út sérstakar viðmiðunarreglur þar að lútandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en ég bendi á að þótt það sé rétt sem kemur fram máli hæstv. ráðherra að gjaldskrár sveitarfélaga þurfi ekki staðfestingu ráðherra þá ber að setja þær samkvæmt lögum. Í 11. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga er kveðið á um það að gjaldskrá sveitarstjórna á að kveða á um greiðslu og innheimtu gjalda skv. 7., 8. og 9. gr. laganna. Í þessum greinum laganna eru engar heimildir veittar til þess að taka slíkt gjald af vatnsveitu til sveitarsjóðs nema af þeim hluta vatnssölunnar sem er til annarra sveitarfélaga. Ég ber þetta mál upp, virðulegi forseti, vegna þess að það er mikilvægt að menn átti sig á því að vatnsgjald er gjald sem er innheimt til að mæta tilteknum kostnaði. Því er nauðsynlegt að það sé vel skilgreint hver kostnaðurinn er sem gjaldið á að mæta og í öðru lagi að sveitarfélögin innheimti ekki hærra gjald en sem nemur kostnaðinum því að þá er um að ræða dulbúna skattheimtu. Ég hef rakið það að á síðustu tveimur árum, 1992 og 1993, nemur þessi dulbúna skattheimta sveitarfélaganna um 1 milljarði kr. umfram þann kostnað sem sýndur hefur verið samkvæmt árbókum sveitarfélaga. Það skiptir því máli að menn fylgist með þessu og kveði upp úr um það hvaða kostnað er réttlætanlegt að færa til gjalda. Í þessu tilviki er þetta greinilega atriði sem þarf að skoða. Ég er ekki að segja að það sé endilega óeðlilegt að fyrirtæki, borgarstofnanir, greiði afgjald til borgarsjóðs. Hins vegar er ég að segja að menn eiga ekki að innheimta það nema hafa lagastoð fyrir því. Það er greinilegt, virðulegi forseti, að á meðan Sjálfstfl. fór með völd í Reykjavíkurborg innheimti hann vatnsgjald um 30% hærra en þurfti til. Það má vera nokkur kjarabót ef menn geta lækkað þennan skatt dálítið mikið.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá fyrirspyrjanda að í þeim greinum sem hann hefur bent á í lögunum um vatnsveitur er ekki beinlínis kveðið á um heimild til slíkra arðgreiðslna. Hins vegar eru, eins og ég benti á, ákvæði í 6. gr. sveitarstjórnarlaga þar sem kveðið er á um að sveitarfélög hafi sjálfsforræði á gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem þau annast og erfitt fyrir mig að kveða upp úr um það hvort arðgreiðslur séu einhvern veginn á skjön við þau ákvæði. Hitt er annað mál að ég hef fullan áhuga á því að kynna mér hvernig almennt er farið með þessi mál hjá sveitarfélögum vítt og breitt um landið, að hvaða marki það tíðkast að innheimta arðgreiðslur af undirstofnunum. Ég held að það væri mjög fróðlegt að skoða það og í hvaða mæli þetta er. Að öðru leyti get ég ekki tjáð mig um hvort hér sé verið að fara fram hjá eða ganga lengra en hin ýmsu ákvæði sem heimila sveitarstjórnum að innheimta og gefa þeim tekjustofna leyfa. Ég hef reynt að svara þessari fyrirspurn eins og ég best get og hef fullan áhuga á því að kynna mér nánar hvernig farið er almennt með arðgreiðslur fyrirtækja.

Virðulegi forseti. Alþingi Íslendinga setti fyrst allra Norðurlandaþjóða lög um jafnrétti kynjanna árið 1976. Síðan hafa þessi lög verið endurskoðuð reglulega, eða árin 1981, 1985 og 1991. Hvernig stendur þá á því að ástand jafnréttismála er svo langt á eftir því sem við þekkjum á hinum Norðurlöndunum, sama á hvaða svið er litið? Er lagatextinn sjálfur veikari eða hefur það eitthvað með framkvæmd laganna að gera og um leið raunverulegan vilja til jafnréttis og jafnrar stöðu kynjanna? Í mínum huga er það tvímælalaust hið síðara. Það skortir vilja til framkvæmda, vilja til að nota þessi lög. Í þessari fyrirspurn vil ég beina athyglinni að framkvæmd jafnréttislaga, einkum á sviði launamála og menntamála. Samkvæmt lögunum sér félmrh. um framkvæmd laganna með aðstoð Jafnréttisráðs og menntmrn. varðandi þau mál sem hér er spurt um. Á hinum Norðurlöndunum er hluti framkvæmdarinnar í höndum sérstaks umboðsmanns jafnréttismála og spyrja má hvort það fyrirkomulag sé nauðsynlegt hér. Hvernig má það vera að þó í gildi séu lög sem segja að konum og körlum skuli tryggðir jafnir möguleikar til launa og menntunar með stjórnvaldsaðgerðum, lög sem segja að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna til að ná jafnri stöðu kynjanna, lög sem segja að konum og körlum skuli greidd jöfn laun og skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf skuli hið gífurlega launamisrétti kynjanna þrífast í landinu? Það er staðfest í opinberum tölum að greitt tímakaup afgreiðslukvenna er aðeins 70,8% af tímakaupi karla í sömu störfum og að greitt tímakaup skrifstofukvenna er aðeins 76,5% skrifstofukarla og að verulegur kynjamunur er á launum ríkisstarfsmanna hvort heldur þeirra sem eru í BSRB eða BHMR. Ef litið er til menntamálanna má spyrja: Hvernig má það vera að í skólum landsins er notast við kennslubækur þar sem kynjum er mismunað og að jafnréttisfræðsla fyrirfinnst í fáum skólum þó að hún sé lögbundin skv. 10. gr. laganna? Hver ber ábyrgð á þessu innan einstakra skóla eða er það félmrh. einn sem ber hina endanlegu ábyrgð og hvað þýðir það? Því spyr ég hæstv. félmrh. á þskj. 276: ,,1. Hvernig er háttað eftirliti með framkvæmd laganna um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, t.d. á sviði launamála og menntamála, sbr. 4. og 10. gr. núgildandi laga? 2. Áformar ráðherra að efla eftirlit með framkvæmd jafnréttislaga t.d. með því að beita sér fyrir stofnun embættis umboðsmanns jafnréttismála sem hefði það hlutverk, auk kærunefnda og dómstóla, að fylgja eftir framkvæmd jafnréttislaga eins og tíðkast á Norðurlöndum?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn í tveimur liðum. Í fyrsta lagi spyr þingmaðurinn um eftirlit með framkvæmd þeirra ákvæða laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sem varða launamál og menntamál. Í öðru lagi er spurt um það hvort áformað sé að efla eftirlit með framkvæmd jafnréttislaga, t.d. með stofnun embættis umboðsmanns jafnréttismála sem hefði það hlutverk, auk kærunefndar og dómstóla, að fylgja eftir framkvæmd jafnréttislaga eins og tíðkast á Norðurlöndum. Að því er varðar fyrri lið fyrirspurnarinnar vil ég vekja athygli á því að skv. 1. tölul. 16. gr. gildandi jafnréttislaga er það hlutverk Jafnréttisráðs að vinna að því að ákvæðum laganna sé framfylgt. Hins vegar er tekið sérstaklega fram í niðurlagi 10. gr. að menntmrn. beri ábyrgð á framkvæmd þeirrar greinar sem fjallar um menntun í samráði við Jafnréttisráð. Jafnréttisráð og skrifstofa jafnréttismála vinna að þessu verkefni sem og öðrum með margvíslegum hætti, útgáfustarfsemi, fundum og ráðstefnum, t.d. jafnréttisþingi sem haldið var í fyrsta skipti haustið 1993. Samstarf menntmrn. og Jafnréttisráðs á þessu sviði hefur alltaf verið mikið og gott og t.d. átti Jafnréttisráð fulltrúa í starfshópi menntmrn. sem vann tillögur að mótun stefnu, markmiða og leiða um jafna stöðu kynja í skólum. Samkvæmt þeim tillögum var sett á laggirnar framkvæmdanefnd á vegum menntmrn. sem hafði það hlutverk að hrinda í framkvæmd þeirri stefnu. Samstarf framkvæmdanefndarinnar og Jafnréttisráðs hefur verið töluvert og er m.a. í gangi samvinnuverkefni um gerð námsefnis um náms- og starfsfræðslu fyrir efstu bekki grunnskólans. Ég vil einnig vekja sérstaka athygli á 17. gr. laganna en þar segir að félmrh. leggi fyrir Alþingi till. til þál. um áætlun jafnréttismála til fjögurra ára í senn að fengnum tillögum einstakra ráðuneyta og Jafnréttisráðs. Í áætluninni komi fram sundurliðuð framkvæmdaáform og áætlaðar fjárveitingar til einstakra verkefna sem tengjast jafnréttismálum. Áætlun þessa skal endurskoða á tveggja ára fresti og í tengslum við það leggur félmrh. fram á Alþingi skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála. Gildandi jafnréttisáætlun var samþykkt vorið 1993 og á að endurskoða hana vorið 1995. Skrifstofu jafnréttismála var falið að hafa eftirlit með framgangi áætlunarinnar og gefa ráðherra og Alþingi skýrslu þar að lútandi vorið 1995. Samkvæmt upplýsingum frá skrifstofu jafnréttismála verður sú vinna unnin á fyrri hluta næsta árs. Hvað varðar nánari upplýsingar um eftirlit og upplýsingar um framgang einstakra verkefna sem vinna á að samkvæmt framkvæmdaáætluninni vísa ég til þskj. 264. Þar er að finna skriflegt svar við fyrirspurn til forsrh. um eftirlit með og framkvæmd á einstaka verkefnum framkvæmdaáætlunarinnar. Skrifstofa jafnréttismála hefur tekið saman greinargerð um framgang fyrri framkvæmdaáætlana og hafa þær verið felldar inn í skýrslu félmrh. um stöðu og þróun jafnréttismála sem var fyrirhugað að leggja fyrir síðasta þing en því var frestað. Þessi skýrsla hefur verið yfirfarin og teknar inn í hana nýjar upplýsingar. Ég stefni að því að hún verði lögð fyrir Alþingi öðru hvoru megin við áramót. Í ljósi þessa vil ég frekar mælast til þess að efnislegar umræður nái að fara fram á þeim tíma þegar skýrslan um stöðu og þróun jafnréttismála verður tekin til umfjöllunar á Alþingi sem verður vonandi innan skamms. Að því er varðar hinn hluta fyrirspurnarinnar um stofnun embættis umboðsmanns jafnréttismála vil ég á þessu stigi málsins vekja á því athygli að kærunefnd jafnréttismála hefur starfað í tæp þrjú ár. Þetta er það skammur tími að vafasamt verður að telja að full reynsla hafi fengist af þessu fyrirkomulagi. Þar af leiðandi er ég ekki á þessari stundu reiðubúin til að taka afstöðu til þess hvort stofna beri embætti umboðsmanns jafnréttismála. Hins vegar get ég þess að kærunefnd jafnréttismála á mjög gott samstarf við umboðsmenn jafnréttismála annars staðar á Norðurlöndum sem eiga með sér reglulega samráðsfundi. Þannig hittist á að einn slíkur samráðsfundur er haldinn hérlendis þessa dagana og ég mun hitta umboðsmennina í kvöld og að sjálfsögðu nota tækifærið og afla mér upplýsinga um reynsluna af þessu fyrirkomulagi varðandi ábendinguna eða vangavelturnar um hver skýring sé á að svo hægt gangi hjá okkur í jafnréttimálum þrátt fyrir hin góðu lög. Ég get alveg tekið undir það að ekki síst í þessum málaflokki á það mjög vel við að vilji er allt sem þarf. En það segir ekki að við þurfum ekki lög og hefur verið reynt að setja þau, framkvæmdaáætlun og allt það sem hér hefur komið fram og ég vona að okkur takist að ná settu markmiði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að bera fram þessa fyrirspurn. Í leiðinni vek ég athygli á því að svar forsrh. liggur fyrir við fyrirspurn Jóhönnu Sigurðardóttur um framkvæmdaáætlun um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna en hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur talið ástæðu til að spyrja um það mál. Þar kemur bersýnilega fram að ráðuneytin hafa ekkert lagt til umræðunnar. Satt að segja er svarið alveg stórmerkilegt. Mér sýnist að forsrh. hafi haft svo mikið við að það hefur svarað, menntmrn. hefur svarað pínulitlu en í ljós kemur að ráðherrann hefur ekki tekið afstöðu til þeirra tillagna sem þar liggja fyrir. Hin ráðuneytin hafa engu svarað þannig að bersýnilegt er að ákaflega lítill vilji er til að taka á þessum málum með myndugum hætti þrátt fyrir öll hin fögru orð. Það er rétt hjá hæstv. félmrh. að þetta er mál sem þarf að ræða í annan tíma en hér þar sem menn fá eina mínútu til stuttra athugasemda.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin og taka fram að mér er auðvitað fyllilega kunnugt um að menntmrn. kemur nálægt framkvæmd þess kafla sem 10. gr. nær til. Ég hef einmitt komið nálægt því starfi sjálf og veit að sú ágæta skýrsla sem liggur fyrir um framkvæmd innan menntmrn. kemst ekkert í framkvæmd vegna þess að hún hefur ekki nógu sterka stöðu og þá virðist manni sem á endanum hljóti það að vera hæstv. félmrh. sem er ábyrgur samkvæmt lögunum. Ég tel því afar brýnt að átak verði gert í að herða eftirlit með framkvæmd laganna og fyllilega tímabært að huga að því hvort ráðning umboðsmanns sé eftirsóknarverð þar sem það virðist hafa gefist vel á Norðurlöndum. Einnig tel ég afar mikilvægt að Jafnréttisráð verði kosið af Alþingi og fái pólitíska ábyrgð ef það á að sjá um framkvæmd þessara laga ásamt félmrh. Önnur leið væri að veita þetta vald til skrifstofu jafnréttismála með ákveðnari hætti og ég furða mig á því hvers vegna aldrei hafi verið sett reglugerð við jafnréttislögin þó það sé bundið í lögunum. Var það kannski aldrei ætlun stjórnvalda að láta jafnréttislögin komast í framkvæmd? Ég spyr enn aftur: Hvernig má það vera að í gildi séu lög sem segja að konum og körlum skuli tryggðir jafnir möguleikar til launa og menntunar með stjórnvaldsaðgerðum, lög sem segja að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna til að ná jafnri stöðu kynjanna, lög segja að konum og körlum skuli greidd jöfn laun og skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf, að hið gífurlega launamisrétti þrífst samt hér á landi? Fyrir utan það sem ég nefndi áðan, verkafólk, afgreiðslukonur og skrifstofufólk, á þetta einnig við fólk innan BSRB og þá liggur beint við að spyrja: Hvers vegna nota félmrh. og fjmrh. ekki þessi lög til að hækka laun kvenna hjá ríkinu, t.d. sjúkraliða sem allir vita að er láglaunuð kvennastétt?  
            

Virðulegi forseti. Þær ábendingar sem komu fram hjá hv. þm. voru mikilvægar. Út af launamálum vil ég segja þetta af því að ég hef nýlega verið að fjalla um þau mál að það er meiri munur á heildartekjum kynjanna en á tímakaupi og samkvæmt upplýsingum úr alþjóðlegum skýrslum er tímakaup karla nær undantekningarlaust hærra en tímakaup kvenna um allan heim. Þetta bendir til að laun kvenna séu að öllu jöfnu lægri en laun karla hér á landi sem erlendis og gildir einu hvort rætt er um árstekjur, mánaðarlaun, vikukaup eða tímakaup og þetta er verulegt íhugunarefni fyrir okkur. Það virðist sem laun kvenna miðist við það hvar þær starfa og hjá hverjum en ekki við menntun þeirra eða hæfileika og fjöldi kvenna með háskólamenntun fer til starfa sem eru yfirleitt lægra launuð en önnur störf sem krefjast sambærilegrar menntunar. Eðli starfsins virðist því ráða launakjörum því lítill sem enginn munur er á launum kvenna og karla innan þessarar stéttar og kona sem hefur störf í hefðbundnu karlastarfi fær yfirleitt sambærileg laun. Þetta er til umhugsunar og ég er tilbúinn til að ræða þessi mál í annan tíma þar sem við höfum betra tækifæri til þess. Ég vil aðeins geta þess, virðulegi forseti, vegna þess að svar á þskj. 264 bar á góma að öllum ráðuneytum, sveitarfélögum og heildarsamtökum aðila vinnumarkaðarins var kynnt framkvæmdaáætlunin og til þess hvatt að hlutaðeigandi settu sér eigin verkáætlun með hliðsjón af verkefnunum sem eru tilgreind í áætluninni og hinir sömu sem voru hvattir til að tilnefna tengilið til að annast samskipti við skrifstofu jafnréttismála. Það verður að segjast eins og er að í bréfi til allra ráðuneyta var minnt á hið sama og ítrekuð tilmæli um að ákveðnar upplýsingar yrðu látnar í té, þar á meðal verkefnislýsingar, tíma- og kostnaðaráætlanir. Of fáir svöruðu ofangreindum erindum og enn færri létu umbeðnar upplýsingar í té og aðeins fjögur ráðuneyti tilnefndu tengiliði. Varðandi það hvers vegna reglugerð hefur ekki verið sett á ég ekki svar við þeirri fyrirspurn en eins og ég segi fáum við tækifæri til að ræða þetta mál nánar þegar skýrslan kemur fram.

Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram fsp. fyrir samgrh. um mál sem lúta að Reykjavíkurflugvelli, einkum og sér í lagi í ljósi þess að um Reykjavíkurflugvöll fara um 300 þús. manns árlega og flugstöðin þar er komin nokkuð til ára sinna. Hluti af henni er frá um 1950 og síðan hafa bæst við einhverjar viðbótarbyggingar þar. Þar sem flugbrautir á Reykjavíkurflugvelli eru jafnframt mikið notaðar sem raun ber vitni hlýtur að vakna spurning um ástand þeirra. Gárungarnir sögðu þegar flugbrautirnar voru gerðar í seinni heimsstyrjöldinni að þær vildu eftir nokkurn tíma gefa sig mjög og höfðu þeir orð um það að Bretar hefðu notað klaka í púkk undir þessar brautir, því hefði farið sem fór. En engu að síður er líka svo að það var rætt um það fyrir nokkrum árum að hér væru ríkjandi austlægar áttir, þær væru 60--70% vindátta sem blésu um höfuðborgina. Þá var mikið rætt um það hvort ekki væri rétt að byggja nýja flugbraut og voru menn þá helst að tala um hvort ekki væri eðlilegt að byggja nýja austur/vestur braut. Eins og ég kom áðan inn á er flugstöðvarbyggingin byggð fyrst um 1950 og hafa verið framkvæmdar ýmsar betrumbætur á henni en hins vegar er rétt að taka fram að í mínum huga er staðsetning Reykjavíkurflugvallar mjög góð og bæði landsbyggðin og Reykvíkingar njóta góðs af þeirri staðsetningu og af henni hlýst síðan mikil hagræðing. En ég hef með leyfi forseta lagt fram tvær spurningar til samgrh.: ,,1. Hvernig er ástand Reykjavíkurflugvallar sem er aðalsamgöngumannvirki innanlandsflugs? 2. Hvenær er fyrirhugað að byggja nýja flugstöð fyrir allt innanlandsflug?`` Eru þessar spurningar lagðar fram með tilliti til þess sem ég gat um áðan.

Hæstv. forseti. Eftir að stríðinu lauk var herflugvöllur Breta í Reykjavík aðalflugvöllur landsins, bæði fyrir innanlands- og utanlandsflug. Smátt og smátt þyngdust flugvélarnar sem notuðu flugvöllinn og umferðin óx. Um 1960 er farið að nota flugvélar af gerðinni DC-4 og DC-6 og fór þá fljótlega á bera á skemmdum í yfirborði brautanna. Á árunum 1963--1964 voru gerðar umfangsmiklar athuganir á burðagetu brautanna og var þá svo komið að steypta slitlagið var mölbrotið þar sem undirstaðan var veikust. Á árunum 1965--1972 voru veikustu hlutar brautarinnar endurbyggðir og einnig var norður/suður brautin lengd til suðurs og austur/vestur brautin lengd til austurs á þeim árum. Lengd norður/suður brautar er 1.749 metrar og lengd austur/vestur brautar 1.453 metrar. Báðar þessar brautir eru 45 metra breiðar. Stysta brautin með stefnu í suðvestur/norðaustur er 960 metra löng og 30 metra breið. Um svipað leyti og endurbæturnar á Reykjavíkurflugvelli hófust fengu Loftleiðir hf. aðstöðu fyrir allt sitt flug á Keflavíkurflugvelli og létti þá stórum á umferð um Reykjavíkurflugvöll. Nokkrum árum seinna var allt millilandaflug flutt til Keflavíkurflugvallar og hefur að mestu verið þar síðan en Reykjavíkurflugvöllur hefur fyrst og fremst þjónað innanlandsfluginu. Við það létti svo mikið á umferð um völlinn að hægt hefur verið svo lengi sem orðið er að fara í endurbætur á flugvellinum. Ljóst er að svo mikilvægur flugvöllur yrði ekki byggður eins og að ofan var lýst ef hann yrði byggður nú enda forsendur um þunga flugvéla og fjölda lendinga allt aðrar en var á stríðsárunum. Um langa hríð hefur staðið til að fara í endurbætur á flugbrautum og flughlöðum við Reykjavíkurflugvöll og hafa ýmsar opinberar nefndir gert tillögur þar um, svo sem flugmálanefnd í tillögu um 10 ára framkvæmdaáætlun sem birt var árið 1986, en nefndin taldi endurnýjun slitlags á flugbrautum Reykjavíkurflugvallar vera forgangsverkefni í flugsamgöngum. Verkið hefur þó dregist m.a. vegna þess að endurbætur á flugvöllum úti á landi hafa verið taldar brýnni. Í endurskoðaðri flugmálaáætlun 1994--1997 sem samþykkt var á Alþingi fyrr á þessu ári er gert ráð fyrir að hefja framkvæmdir við endurbætur flugbrauta Reykjavíkurflugvallar á árinu 1997. Áður en hafist verður handa við framkvæmdir þarf að safna saman nákvæmum upplýsingum um uppbyggingu flugvallarins, rannsaka nákvæmlega burðarþol flugbrauta og gerð undirstöðu, gera áætlanir um endurbætur o.s.frv. Þessar athuganir þarf að vinna tímanlega svo að hægt verði að taka ákvörðun um framkvæmdir á grundvelli raunhæfra kostnaðaráætlana á árinu 1996, um einu ári áður en framkvæmdir eiga að hefjast. Til að undirbúa þessa vinnu var ákveðið að byrja á ástandskönnun flugvallarins með söfnun gagna um uppbyggingu vallarins ásamt forrannsóknum á undirstöðu og yfirborði flugbrauta og flughlaða. Þessar athuganir hófust í raun á árinu 1993 og lauk nú í haust. Nú er verið að vinna að skýrslu um ástand flugvallarins sem væntanlega verður tilbúin í byrjun næsta árs. Þá er einnig gert ráð fyrir að tillögur um endurbætur á flugvellinum liggi fyrir í byrjun næsta árs. Fyrstu niðurstöður rannsókna þeirra sem verið er að vinna benda til þess að burðarlagið undir vellinum sé veikt, en hins vegar er slitlagið sem samanstendur af steypu og malbiki þykkra en venjulegt er og upphefur það að nokkru leyti veika undirstöðu. Ekki er lokið athugunum á hvernig best er að standa að úrbótum á þessu né hversu umfangsmiklar slíkar endurbætur þyrftu að vera. Hins vegar er nú þegar ljóst að kröfur þær sem almennt eru gerðar um hliðarhalla á brautum vegna afvötnunar og kröfur um sléttleika á brautum eru óvíða uppfylltar á flugbrautum Reykjavíkurflugvallar. Sama gildir reyndar um flughlöð að kröfu til afvötnunar eru ekki uppfylltar eins og allir þeir farþegar vita sem vaðið hafa polla á leið sinni í flugvél. Tækjabúnaður Reykjavíkurflugvallar er nokkuð góður, snjóhreinsibúnaður og slökkvibúnaður hefur verið að mestu endurnýjaður á undanförnum árum. Aðflugs- og ljósabúnaður er að mestu í sæmilegu standi en ráðgert er að endurnýja hluta aðflugsbúnaðar á næsta ári. Þá má einnig geta þess að verið er að endurnýja veðurmælibúnað fyrir flugvöllinn. Spurt er: Hvenær er fyrirhugað að byggja nýja flugstöð fyrir innanlandsflugið? Svar: Engin ákvörðun hefur verið tekin um byggingu nýrrar flugstöðvar fyrir innanlandsflug og er slík framkvæmd ekki í flugmálaáætlun fyrir árið 1994-- 1997 enda talið brýnna forgangsverkefni að endurbæta flugbrautirnar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir skeleggt og gott svar, yfirgripsmikið svar, um ástand flugbrauta Reykjavíkurflugvallar. Það var þó tvennt sem ég hjó eftir. Í fyrsta lagi það að hann kom að lendingarbúnaði vallarins sem að mestu væri í sæmilegu ástandi. Ég vona að það sé um stundarbil sem það sé. Auðvitað þarf þetta að vera í mjög góðu lagi. Með tilliti til þess sem ég sagði áðan vegna fjölda farþega sem koma um Reykjavíkurflugvöll þá má það liggja ljóst fyrir að nokkuð þarf að huga að nýbyggingu flugafgreiðslu vegna þess hvernig þau hús sem nú eru fyrir eru orðin og með tilliti til þess sem verið er að gera annars staðar á landinu með byggingu flugstöðva þá sé ekki óeðlilegt þó Reykjavík verði tekin þar inn í á einhverju ákveðnu tímabili og helst væri eðlilegt að það yrði gert fyrr en talað er um að það sé ekkert hugað að nýbyggingu á árunum 1994-- 1997.

Herra forseti. Ég vil bæta því við svar mitt áðan að ástæðan fyrir því hversu hefur dregist að ráðast í úrbætur og endurbætur á Reykjavíkurflugvelli á m.a. rætur sínar að rekja til þess að sú ákvörðun var tekin fyrir fjórum eða fimm árum að láta það sitja fyrir að byggja alþjóðlegan flugvöll á Egilsstöðum sem kostaði á annan milljarð kr. og sömuleiðis var það ákveðið fyrir þremur árum að af flugmálaáætlun yrði greiddur hlutur Reykjavíkur í byggingu hinnar alþjóðlegu flugstöðvar hér í Reykjavík. Af þessum sökum hafa ýmis önnur verkefni orðið að sitja á hakanum sem ella væru komin í framkvæmd. Ég hygg að hv. þm. séu sammála um að það var mjög mikilvægt fyrir okkur að alþjóðlega flugstjórnarmiðstöðin yrði reist hér á landi. Hún er mjög fullkomin og skapar okkur miklar gjaldeyristekjur og auðvitað öryggi í fluginu yfir höfuð að tala. En ég geri sem sagt ráð fyrir því að eftir þrjú ár, þegar nauðsynleg uppbygging á þýðingarmestu stöðum úti á landi er það langt komin að þar er hægt að hægja á ferðinni, verði hægt að taka duglega til höndum í Reykjavík.

Virðulegi forseti. Á þskj. 234 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um tölvubúnað fyrir textasíma. Fsp. er á þessa leið: ,,Hvenær verður tekin ákvörðun um kaup á tölvubúnaði fyrir textasíma?`` Aðdragandinn og ástæðurnar fyrir þessari fsp. eru þær að fyrir nokkru eða í sumar var ákveðið að bjóða út tölvur fyrir textasíma. Þessi ákvörðun var tekin af hæstv. fyrrv. heilbr.- og trmrh., Guðmundi Árna Stefánssyni, og það voru fjölmargir aðilar eða 11 talsins sem gerðu tilboð í þetta verkefni, tölvur fyrir textasíma. Það eru bundnar miklar vonir við þetta mál af hálfu Félags heyrnarlausra eins og kemur skýrt fram í blaði þeirra þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Niðurstaðan [eftir nokkrar umræður] var skýr, besti kosturinn er tölvur með samskiptaforriti. Síðar var auglýst útboð á 200 tölvum með innbyggðu módemi. Windows og Dos-stýrikerfi og samskiptaforritið er auðvitað ókeypis.`` Í þessu útboði var reiknað með tveimur gerðum af tölvum, borðtölvu og fistölvu, þ.e. fartölvu. Er öll tilboðin voru opnuð kom í ljós að fyrirtækið HKH var með lægst aðaltilboð, 18 millj. 638 þús. kr., en hæsta tilboðið gerði annar aðili. Munurinn á þessum tveimur aðilum, hæsta og lægasta tilboði, var tæplega 10 millj. kr. og alls buðu eins og ég sagði áðan 11 fyrirtæki mismunandi upphæðir. Niðurstaðan lá sem sagt þarna fyrir þegar tilboðið var opnað þann 28. sept. sl. klukkan 14 á fundi sem haldinn var hjá Ríkiskaupum. Skemmst er frá því að segja, hæstv. forseti, að síðan hefur ekkert til ákvörðunar spurst af hálfu heilbr.-og trmrn. og þeir sem binda miklar vonir við þetta, bæði heyrnarlausir og aðstandendur þeirra, eru orðnir býsna langeygir eftir því að niðurstöður fáist og þess vegna legg ég þessa spurningu fyrir hæstv. heilbrrh.: Hvenær verður tekin ákvörðun um kaup á tölvubúnaði fyrir textasíma? Hvenær verður tekin ákvörðun um það? Hvaða tilboði verður tekið?

Virðulegi forseti. Það er rétt að um skeið hefur verið til athugunar í heilbrrn. hvað hægt sé að gera til úrbóta í málefnum heyrnarlausra og heyrnarskertra og þá sérstaklega hvað varðar tölvubúnað fyrir textasíma. Menn hafa skoðað ýmsar lausnir í þeim efnum, m.a. sérstakt tölvutæki sem Frakkar tóku nýlega í notkun í staðinn fyrir símaskrár og sendu öllum símnotendum. Við nánari athugun kom í ljós að þessi tækni, þó að hún væri nokkuð fullkomin, uppfyllti ekki þær kröfur sem þyrfti að gera í þessu sambandi hér á landi svo niðurstaðan varð sú að hæstv. fyrrv. ráðherra tók ákvörðun um að biðja um að boðin yrðu út 200 tæki af þessu tagi sem hv. fyrirspyrjandi lýsti. Það er rétt sem hann sagði að lægsta tilboðið í þessi 200 tæki var upp á 18,6 millj. kr. og er nokkuð síðan tilboðin voru opnuð. Ég hef látið athuga möguleika á að sinna þessu. Það var ekki Tryggingastofnun ríkisins sem stóð að þessu útboði, það var ekki gert ráð fyrir því að Tryggingastofnun ríkisins greiddi þetta heldur Heyrnar- og talmeinastöðin. Staða Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar er sú að hana skortir nokkuð upp á að eiga fjármuni fyrir rekstri stöðvarinnar á þessu ári og er það vandamál sem þarf að leysa. En það er því miður ekkert fé til reiðu í heilbr.- og trmrn. til þess að greiða þennan kostnað og er verið að leita leiða til þess að það verði hægt að gera það væntanlega á næsta ári en það var heldur ekki gert ráð fyrir því í fjárlagatillögum ráðuneytisins að þessi kostnaður yrði greiddur með hækkaðri fjárveitingu til Heyrnar- og talmeinastöðvar eins og gera þarf. Ég ítreka það, virðulegi forseti, að hér er ekki um að ræða kostnað sem gert er ráð fyrir að Tryggingastofnun ríkisins beri heldur Heyrnar- og talmeinastöðin og á yfirstandandi ári eru ekki fjárveitingar til Heyrnar- og talmeinastöðvar fyrir þessum kostnaði og verður því að gera ráðstafanir til þess að afla þess fjár á næsta ári eða í fjáraukalögum þessa árs.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir svörin. Ég met þau svo að hann muni beita sér fyrir því að fjármunir fáist til að greiða þessa textasíma annaðhvort í fjáraukalögum fyrir árið 1994 eða í fjárlögum fyrir árið 1995 og ég vil lýsa því yfir að ég styð hann í því að þetta mál verði tekið inn á fjáraukalög því auðvitað verður að afgreiða málið núna. Staðreyndin er sú að það er bersýnilega tekin þarna ákvörðun um að bjóða út þessi tæki, þessa textasíma upp á 18--25 millj. kr. án þess að neinir peningar hafi verið til fyrir því á fjárlögum ársins 1994. Það er mjög merkilegt að slík ákvörðun skuli vera tekin í heilbr.- og trmrn. Ég skil það vel að það vefjist fyrir mönnum að finna þá peninga til að leysa málið fyrst svona stendur á en ég sé ekki betur en málið standi þannig að ríkið sé skuldbundið til að borga þetta úr því að útboðið hefur farið fram með lögformlegum hætti á vegum Ríkiskaupa svo sérkennilega sem að málinu er staðið. Ég vil því einfaldlega taka undir það með hæstv. ráðherra, ég tel að það eigi að sjá þessu máli farborða með ákvæðum í fjáraukalögum sem þýðir að það yrði þá afgreitt núna í næsta mánuði eða í versta falli í fjárlögum fyrir árið 1995 þannig að það verði hægt að kaupa þessi tæki í allra síðasta lagi í janúarmánuði en það á auðvitað að vera hægt að gera það í næsta mánuði um leið og fjáraukalagafrv. kemur til meðferðar. Ég tel satt að segja að þetta sé allt mjög sérkennilegt hvernig að aðdraganda málsins er staðið en um það ætla ég ekki að ræða hér frekar þar sem þeir sem helst ættu að svara fyrir það eru ekki viðstaddir en þakka hæstv. ráðherra að öðru leyti fyrir svörin.