Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í svari félmrh. til mín í vikunni um fæðingarorlof kveður hæstv. ráðherra upp úr með það með ítarlegum rökstuðningi að Fæðingarorlofssjóður eigi að greiða orlofsgreiðslur með síðustu greiðslu í fæðingarorlofi. Það er ástæða til að þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Mikilvægt er áður en þing fer heim að fá nánari vitneskju um það hvernig ráðherrann ætlar að standa að framkvæmdinni. Það er engum vafa undirorpið í mínum huga, og hef ég látið fleiri en einn lögfræðing skoða það, að eftir að þessi úrskurður ráðherra liggur fyrir er ekki hægt að komast hjá því að greiða öllum þeim sem tekið hafa fæðingarorlof frá gildistöku nýju laganna orlofsgreiðslur afturvirkt. Ég vil spyrja ráðherrann sérstaklega hvort ekki sé tryggt að allir foreldrar sem hafa verið í fæðingarorlofi frá gildistöku laganna og ekki hafa fengið orlof fái þær greiðslur úr orlofssjóði. Jafnframt spyr ég hvenær megi vænta þess að Tryggingastofnun ríkisins fái þær leiðbeiningar um framkvæmdina sem hún hefur kallað eftir, m.a. hvernig háttað verði greiðslum orlofslauna vegna áranna 2001 og 2002 en ráðherra hefur opinberlega lofað skjótu svari við þessari beiðni Tryggingastofnunar. Ég spyr hæstv. ráðherra einnig um það hvort Fæðingarorlofssjóður sé að óbreyttu í stakk búinn til að taka á sig þessar greiðslur.

Herra forseti. Á þskj. 1127 liggur fyrir svar mitt og ég hef ósköp litlu við það að bæta. Þetta mál er til meðferðar í félmrn. Það er talsvert umfangsmikið. Það varðar kjarasamningsbundna hagsmuni aðila á vinnumarkaði. Tilgangur fæðingarorlofslaganna var að réttur beggja kynja skyldi vera jafn, og sami réttur á öllum vinnumarkaði. Ríkisstarfsmenn höfðu samið sér betri rétt og hafa haft betri rétt en gilti á almennum vinnumarkaði. Það þarf að skoða fordæmi, dóma og forsendur þessarar lagasetningar. Fæðingar- og foreldraorlofið var, eins og það er sett fram í lögunum, hluti af samkomulagi aðila vinnumarkaðarins og er mikil réttarbót fyrir alla foreldra, ekki síst feður, og aðila hins almenna vinnumarkaðar. Þar af leiðandi er óhjákvæmilegt að ræða líka við aðila vinnumarkaðarins um framkvæmd þessa verkefnis. Það er heldur ekki alveg ljóst með afturvirknina því að í fæðingarorlofslögunum er kærufrestur þrír mánuðir, og kæra fyrnist eftir þrjá mánuði. Það er því lögfræðilegt úrlausnarefni með afturvirknina. Þetta hefur að sjálfsögðu verulegan kostnaðarauka fyrir Fæðingarorlofssjóð og íþyngir honum. Það þarf að skoða og meta tæknilegar útfærslur við greiðslur og framkvæmd. Við þessa aðila þarf að ræða og ég mun leggja það til við Tryggingastofnun að hún greiði með sama hætti og verið hefur í næstu framtíð, þ.e. þar til niðurstaða er fengin í málið.

Virðulegur forseti. Hér er afar brýnt mál á ferð en meðan við unnum að þessu frv. í hv. félmn. var þetta með orlofið aldrei rætt neitt sérstaklega. Sennilega hafa allir bara tekið sem gefið að fólk héldi því í fæðingarorlofinu. Ég tel afar mikilvægt að þetta sé metið og einnig tel ég að þetta með afturvirknina sé alveg nauðsynlegt. Fyrningarfresturinn, þessir þrír mánuðir, er afar stuttur og spurning er hvort það stenst þegar um svona er að ræða. Ég vona að þetta mál leysist og treysti félmrh. til að ganga í það.

Herra forseti. Það veldur mér vissulega vonbrigðum að mér heyrist að hæstv. ráðherra sé lagstur á flótta undan eigin ákvörðun sem birtist í svari hans við fyrirspurn minni. Ég trúi því reyndar ekki fyrr en á reynir. Nú segir hæstv. ráðherra að málið verði látið standa óbreytt þar til búið er að skoða það, ræða við aðila vinnumarkaðarins o.s.frv. Mér fannst úrskurður ráðherra mjög skýr og afdráttarlaus og ég taldi hann nægilegan til þess að þeir sem fara í fæðingarorlof og þeir sem hafa farið í fæðingarorlof síðustu tvö ár gætu farið upp í Tryggingastofnun og óskað eftir þessum orlofsgreiðslum. Það er alveg rétt að verið er að samræma réttindi opinberra starfsmanna þeim sem eru á almennum markaði með þessum úrskurði ráðherra, og ég fagna því. En það mun ekki standast, eins og hæstv. ráðherra talar um, að byggja afturvirknina á þriggja mánaða kærufresti. Það hef ég skoðað ítarlega. Það mun ekki standast fyrir dómstólum annað en að greiða þetta afturvirkt til allra sl. tvö ár. Það gengur auðvitað ekki að ætla að greiða bara sumum sem eiga einhvern kærufrest þrjá mánuði aftur í tímann en ekki að greiða öllum hópnum sem ekki hefur fengið orlofsgreiðslur þegar ráðherrann hefur ótvírætt úrskurðað að rétturinn sé fyrir hendi hjá öllum þessum hópi sem telur sennilega um 10 þús. manns. Það er almennur fyrningarfrestur sem gildir, fjögur ár, og ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra ætli að fara að beita kærufresti sem gildir einungis í þrjá mánuði. Það mun aldrei standast fyrir dómstólum. Og ég spyr ráðherrann: Getur rótin að því að ráðherrann er nú lagstur á flótta frá þessu máli undan eigin ákvörðun stafað af því að ekki er samstaða í ríkisstjórn um að greiða þessar orlofsgreiðslur afturvirkt eða taka yfirleitt upp orlofsgreiðslur í fæðingarorlofi?

Herra forseti. Það er rétt að taka það fram strax að ég hef ekki skipt um skoðun. En ég mun fara fram á það að Tryggingastofnun greiði með óbreyttum hætti þar til niðurstaða er fengin í málinu til þess að ekki verði töf á greiðslum Tryggingastofnunar. Leiðrétting kemur þá eftir á ef svo vill verkast. Ríkisstarfsmenn hafa fengið þessar greiðslur. Það er líka spurning hvernig á að fara með það. Á fæðingarorlofssjóður að greiða þeim líka eða ekki? Mér fyndist óeðlilegt að tvíborga ríkisstarfsmönnunum. Svona atriði þarf að fara nákvæmlega yfir. Ég tel ástæðu til að fara vandlega yfir þetta mál en það hefur ekki verið rætt í ríkisstjórninni í þessari lotu.

Herra forseti. Samtök launafólks á Íslandi, öll helstu verkalýðssamtök landsins og friðarhreyfingin Átak gegn stríði hafa sent frá sér áskorun sem beint er til allra vinnustaða á Íslandi, þar með talið Alþingis. Áskorunin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþýðusamband Íslands, BSRB, BHM, Kennarasamband Íslands, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Samband íslenskra bankamanna, Félag bókagerðarmanna og samtökin Átak gegn stríði hvetja ríkisstjórn Íslands til að beita þeim áhrifum sem Ísland hefur á alþjóðavettvangi til að koma í veg fyrir stríðsátök í Írak. Ljóst er að það verða einkum óbreyttir og saklausir borgarar í Írak sem munu láta lífið eða örkumlast í tugþúsundatali komi til stríðs þar. Ofangreind samtök hvetja íslenskt launafólk til að nota þetta tilefni til að efna til umræðna á vinnustöðum í hádeginu þann 14. mars um það hættuástand sem skapast hefur vegna stríðsáforma Bandaríkjamanna. Enn fremur hvetja þau til fjöldaþátttöku í ,,þeirri baráttu sem fram undan er gegn fyrirhuguðu stríði``. Þetta er í samræmi við áskorun Evrópusamtaka launafólks, ETUC, en launafólk um alla Evrópu ætlar að grípa til mótmæla gegn fyrirhuguðum stríðsrekstri í Írak sem er í trássi við samþykktir Sameinuðu þjóðanna.`` Ég vildi vekja athygli alþingismanna á þessari áskorun og beina því til forseta þingsins að taka hana til umhugsunar.

Hæstv. forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að lýsa eindregnum stuðningi Samfylkingarinnar við þessa áskorun verkalýðshreyfingarinnar, samtaka launafólks og félagsskaparins Átak gegn stríði. Það skiptir mjög miklu máli að það sé rætt alls staðar í samfélaginu hvaða afleiðingar það gæti haft, ekki bara fyrir óbreytta borgara í Írak eða í Miðausturlöndum, heldur fyrir okkur öll, ef af stríði og árás á Írak verður. Ég vil minna á það í þessu sambandi, herra forseti, að samþykktir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna lúta að því að afvopna Íraka. Öll önnur fyrirætlan, m.a. sú sem kemur fram í stefnu Bandaríkjastjórnar, hefur aldrei fengið samþykki öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga í þessari umræðu af því að það hefur oft borið á því að menn rugli því saman hvað eru samþykktir Sameinuðu þjóðanna og hver sé síðan yfirlýst stefna Bandaríkjastjórnar gagnvart Írak.

Herra forseti. Í gær við 2. umr. þessa máls ræddum við saman tvö mál, þ.e. 544. mál um Orkustofnun og hins vegar 545. mál um Íslenskar orkurannsóknir og það var eðlilegt, herra forseti, að ég samþykkti það vegna þess að þessi mál eru í rauninni óaðskiljanleg því að hér er verið að fjalla um breytingar á Orkustofnun sem síðan leiða til þess að til verður ríkisstofnunin Íslenskar orkurannsóknir. Það sætir tíðindum, trúi ég, að hér skuli vera farið fram með nýja ríkisstofnun sem telur u.þ.b. 50 starfsmenn. Rannsóknasvið Orkustofnunar er eins og menn þekkja einkum á sviði jarðhitarannsókna, en það er einnig í almennri jarðfræði svo sem í gerð jarðfræðikorta fyrir sveitarfélög. Þá er fyrirsjáanleg gróska í umsvifum rannsóknasviðsins á sviði hafsbotnsmála og e.t.v. fleiri verkefna, vegna þess að það er auðvitað svo að rannsóknum vex stöðugt fiskur um hrygg í samfélagi okkar og sífellt er eftirspurn eftir meiri upplýsingum. Kallað er eftir meiri og vandaðri upplýsingum við ákvarðanatöku og ég tala nú ekki um þegar mat á umhverfisáhrifum er orðið lagaskylda við flestar ef ekki allar stærri framkvæmdir. Þá er nauðsynlegt að geta leitað til rannsóknastofnunar sem hefur yfir að búa þeirri þekkingu sem er til staðar hjá rannsóknasviði Orkustofnunar. Herra forseti. Rannsóknasvið Orkustofnunar á sem sé ekki lengur að hýsast í Orkustofnun, heldur á að gera orkusviðið eða orkurannsóknasviðið að sérstakri stofnun, sérstakri ríkisstofnun. Sú niðurstaða byggir á skýrslu nefndar sem skipuð var af hæstv. iðnrh. í júní árið 2001. Sú nefnd átti að yfirfara skipulag Orkustofnunar með hliðsjón af því aukna stjórnsýsluhlutverki sem stofnuninni hefur verið falið með ýmsum lögum á undanförnum árum og nú síðast breyttu hlutverki Orkustofnunar samkvæmt frumvarpi til nýrra raforkulaga. Formaður þeirrar nefndar var Páll Hreinsson prófessor og var nefndinni falið að koma með tillögur um framtíðarskipulag stofnunarinnar. Í rauninni varð niðurstaðan sú sem hér liggur fyrir að rannsóknasvið stofnunarinnar yrði tekið undan stofnuninni og búið til nýtt fyrirtæki. Þó áttu vatnamælingar ekki að fylgja með, þær verða áfram hluti Orkustofnunar og þeir ríflega 20 einstaklingar sem þar starfa verða áfram starfsmenn Orkustofnunar. En það sem skiptir máli varðandi rannsóknasviðið og mikilvægi þess að skilja orkumálahlutann og rannsóknahlutann í sundur er kannski það, herra forseti, að menn töldu að það gæti orðið hætta á ákveðnum hagsmunaárekstrum sem fælust þá í því að rannsóknasvið stofnunarinnar veitti á ákveðnu stigi þjónustu og kæmi að mótun verkefna sem orkumálasviðið gæti síðan á seinni stigum þurft að veita stjórnvöldum umsögn um. Til að forðast slíka hagsmunaárekstra er verið að skipta þessu í sundur með þeim hætti sem hér liggur fyrir. Það var að sjálfsögðu álitamál með hvaða hætti rannsóknahlutanum yrði komið fyrir, hvers konar fyrirtæki yrði búið til þegar orkumálahlutinn og rannsóknasviðið yrðu skilin að. Í skýrslu Páls-nefndarinnar svokölluðu segir, með leyfi forseta: ,,Formið á rannsóknareiningunni getur verið með ýmsu móti og fer það að nokkru eftir markmiðum og skilgreiningu á umfangi einingarinnar hvað helst á við. Í þessu samhengi vill nefndin draga fram nokkur grundvallarsjónarmið: 1. Rannsóknasviðið er ein stærsta jarðfræðistofnun landsins og um leið ein öflugasta rannsóknastofnun heims á sviði jarðhita. Á sama hátt eru vatnamælingarnar eina sérfræðistofnunin hér á landi á sínu sviði. Í ljósi hins mikla mannauðs rannsóknasviðsins er því æskilegt að það verði varðveitt sem ein heild.``

Ég vil vekja athygli hv. þm. á að það á að biðja um leyfi forseta ef lesið er prentað mál.

Virðulegi forseti. Ég bað um leyfi forseta, en ég get gert það aftur, með leyfi forseta: ,,2. Rannsóknasviðið keppir nú á samkeppnismarkaði, enda þótt keppinautarnir séu enn fáir og smáir. Það er afar líklegt, að þróunin verði svipuð og hefur þegar orðið á vatnsorkusviðinu, að einkamarkaðurinn --- jarðfræðistofur, verkfræðistofur og aðrir --- hasli sér í auknum mæli völl á jarðhitasviðinu. Því þarf að gæta þess að fyrirkomulag rannsóknareiningarinnar sé þannig að hún geti aðlagast slíkri þróun. 3. Vatnamælingarnar eru ekki á samkeppnismarkaði enda verður seint komið við samkeppni um eign og rekstur vatnamæla. Að þessu leyti kunna ólík sjónarmið að vera um rekstrarfyrirkomulag vatnamælinga og annarra rannsóknarþátta, sbr. atriðið hér á undan. 4. Rannsóknareiningin á að vera fjárhagslega sjálfbær og því ekki að fá fé beint af fjárlögum. Eins og fyrr segir ber að viðhalda því fyrirkomulagi að fé til orkurannsókna í þágu ríkisins fari til stjórnsýslueiningarinnar [þ.e. Orkustofnunar] sem síðan kaupi vinnu af rannsóknareiningunni eða öðrum. Ella munu koma upp sömu vandamál hjá rannsóknareiningunni og kölluðu á skipulagsbreytingarinnar á Orkustofnun í ársbyrjun 1997. 5. Sambýli. Ekkert er því til fyrirstöðu að hýsa hinar nýju einingar núverandi Orkustofnunar á einum stað og nýta sameiginlega þá þjónustu sem ekki fer í bága við meginmarkmið aðskilnaðarins og er í samræmi við samkeppnissjónarmið. Af því ætti að vera hagræði að stofnanir ríkisins geti sem mest sameinast um þjónustu.`` Það er skemmst frá því að segja að þessar niðurstöður Páls-nefndarinnar sem ég rakti leiddu til þess að við erum nú að fjalla um frv. þar sem gert er ráð fyrir að Íslenskar orkurannsóknir séu sérstök ríkisstofnun sem hafi það verkefni að vinna að rannsóknum á sviði náttúrufars, orkumála og annarra auðlindamála eftir því sem stjórn stofnunarinnar ákveður. Og eins og ég gat um áðan, herra forseti, var niðurstaðan sú að skilja vatnamælingar eftir í Orkustofnun. Nokkrar umræður spunnust eðlilega um þá ákvörðun að búa til nýja ríkisstofnun utan um fyrirtæki sem sannarlega er á samkeppnissviði og menn veltu því satt að segja fyrir sér hversu lengi það fyrirkomulag fengi staðist. Ljóst er að markaðurinn á þessu sviði þróast mjög ört og líklegt er að lítill friður verði um ríkisstofnun sem t.d. er skattlaus við hliðina á eða í samkeppni við þær jarðfræðistofur eða þær verkfræðistofur sem eru að vinna sambærileg verkefni og selja út þjónustu sína. Herra forseti. Þetta er auðvitað hluti af ákveðnum vanda í ríkiskerfinu þar sem á fleiri sviðum er verið að koma upp ríkisþjónustu og ég minni þá á hina miðstýrðu ríkisreknu vinnumiðlun sem er næsta afrek á undan þessu varðandi ríkis\-væðingu atvinnulífsins. Vandinn er auðvitað sá, eins og t.d. Samtök iðnaðarins hafa ítrekað bent á, að þjónusta sem ekki þarf að greiða skatta er að keppa við markaðinn sem þarf að greiða virðisaukaskatt af þeirri þjónustu sem seld er út. Samtök iðnaðarins hafa sérstaklega bent á tölvugeirann í þessu sambandi, þar sem mjög erfitt hefur verið um samkeppni við þjónustudeildir einstakra ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja sem hafa látið vinna og jafnvel tekið til sín verkefni inn í þessar þjónustudeildir sem ella hefðu verið úti á markaðnum ef ekki hefði komið til ívilnun vegna virðisaukaskattsins, sem í sjálfu sér er ekki ívilnun, vegna þess að það á að greiða af þessu virðisaukaskatt, en einhver brögð virðast vera að því að lögunum sé ekki framfylgt með þeim hætti sem ætlast er til. A.m.k. er þetta viðvarandi vandamál í þessum geira. Herra forseti. Hér erum við kannski að fitja upp á fyrirkomulagi sem gæti orðið til vandræða mjög fljótlega. Í umfjöllun nefndarinnar um einmitt það af hverju þetta fyrirkomulag var valið, sem því miður er ástæða til að ætla að verði fljótlega ófriður um, kom það fram að menn litu svo á að þarna væri kannski ákveðið markmið að varðveita það sem hér var áðan kallað ,,mannauður stofnunarinnar`` og er tilefni til þess að ítreka að full ástæða er til að reyna að varðveita þann mannauð og þá þekkingu sem þarna er til staðar. En jafnframt kom annað fram sem var það að menn líta almennt á þetta sem fyrsta skref, þ.e. að til verði þessi sérstaka ríkisstofnun og það sé eins konar fyrsta skref í þá átt að það fyrirtæki verði fyrirtæki á markaði sem lúti þá öllum sömu lögmálum og önnur slík fyrirtæki. Eins og þetta er núna er í rauninni verið að búa til stofnun sem lýtur beinum afskiptum iðnrh. á hverjum tíma. Forstjóri Íslenskra orkurannsókna er ráðinn af stjórn stofnunarinnar, sem er aftur skipuð af iðnrh., en síðan ekki söguna meir. Hins vegar væri það svo, herra forseti, að ef hér hefði verið búið til fyrirtæki sem hefði borið einkennisstafina hf. fyrir aftan, Íslenskar orkurannsóknir hf., þá hefði jú stjórn stofnunarinnar líka verið skipuð af iðnrh., en þá hefði gilt ákveðin löggjöf um fyrirkomulag og starfsemi stofnunarinnar, sem gerði hana jafnsetta þeim aðilum sem hún er að keppa við á markaði hvað varðar bæði skattalega meðferð og annað. En eins og ég gat um vilja menn líta svo á að hér sé um að ræða fyrsta skref, að til verður ný sérstök ríkisstofnun sem á að starfa á viðskiptalegum grundvelli á samkeppnismarkaði. Þetta hljómar auðvitað sérkennilega, herra forseti, en eigi að síður varð þetta niðurstaðan. Eftir að hafa farið vandlega yfir málið varð það niðurstaða okkar fulltrúa Samfylkingarinnar í nefndinni, að styðja frv. með þeirri brtt. sem gerð er sem á að skerpa á stjórnsýslunni og þá í ljósi þess að hér er um fyrsta skref að ræða, vegna þess að eins og fram kom hjá mér strax í 1. umr. um málið er hætt við því að þessi stofnun, í þeim búningi sem hún er samkvæmt frv., fái lítinn frið á markaðnum. Herra forseti. Ýmiss konar merkileg starfsemi hefur þróast í skjóli Orkustofnunar. Það er ekki bara að þarna hafi orðið til þetta rannsóknasvið sem eins og fram hefur komið er eitthvert öflugasta rannsóknasvið okkar á sviði jarðhitarannsókna, heldur gerðist það eðlilega í framhaldinu að þegar til varð Jarðhitaskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna, þá fékk sá skóli líka skjól hjá Orkustofnun. Orkustofnun hefur búið til eins konar auðlindadeild sem m.a. hefur umsjón með rammaáætlun sem hér hefur mikið verið kallað eftir, en hefur líka komið að rekstri Jarðhitaskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna, sem nú hefur verið rekinn í nær aldarfjórðung. Það er gert á grundvelli sérstaks samnings á milli Háskóla Sameinuðu þjóðanna og Orkustofnunar. Herra forseti. Það er auðvitað stórmál þegar verið er að skipta upp stofnun eins og Orkustofnun og ég hef reynt að halda mig fyrst og fremst við það frv. sem hér er á dagskrá, þ.e. Íslenskar orkurannsóknir, sem fjallar um hina nýju sérstöku ríkisstofnun. Ég hef gert grein fyrir viðhorfum okkar, fulltrúa Samfylkingarinnar, varðandi þessa ákvörðun og hvernig umfjöllun hún fékk, en mun þá ræða um hlutverk og stöðu Orkustofnunar sérstaklega undir þeim dagskrárlið.

Herra forseti. Eins og ég gat um áðan þegar ég hóf mál mitt um Íslenskar orkurannsóknir er erfitt að skilja þetta tvennt að, þ.e. annars vegar Orkustofnun og hins vegar hina nýju stofnun sem á að heita Íslenskar orkurannsóknir. Það er erfitt vegna þess að við fjöllum um hvernig fyrirhugað er að skipta Orkustofnun, fyrirtæki sem við höfum þekkt um nokkra hríð, upp vegna breyttra aðstæðna í samfélaginu. Orkustofnun hafa verið falin mörg ný hlutverk á síðustu árum. Því er talin ástæða til að taka rannsóknahlutann undan stofnuninni til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra sem gæti falist í því að rannsóknasvið stofnunarinnar veiti þjónustu á ákveðnu stigi og komi að mótun verkefna sem orkumálasviðið gæti á seinni stigum þurft að veita stjórnvöldum umsögn um. Það má segja, herra forseti, að það sé til fyrirmyndar að fara að eins og hér er gert, þ.e. að skipa nefnd með valinkunnum einstaklingum til þess að sortera þetta þannig að sem flestir geti verið sáttir þó að eitthvað sæti gagnrýni. Menn hafa kannski ekki trú á rekstrarforminu, alla vega ekki um lengri tíma eins og ég gat um áðan varðandi Íslenskar orkurannsóknir. Það sætir einnig tíðindum, auk þess að rannsóknasviðið, einkum jarðhitarannsóknirnar, eru færðar undan Orkustofnun. Á sama tíma er verið að setja Orkusjóð aftur undir Orkustofnun. En eins og menn þekkja var fyrir örfáum árum brugðið á það ráð að taka Orkusjóð undan Orkustofnun og skipa framkvæmdastjóra yfir sjóðnum. Á þeim tíma þótti ástæða til að ætla að hagsmunaárekstrar gætu orðið á milli sjóðsins og stofnunarinnar. Eðlilegt þótti að Orkusjóðurinn væri þannig sjálfstæðari við hlið stofnunarinnar. Nú hefur það orðið niðurstaðan í allri þessari endurskoðun að Orkusjóður eigi heima í skjóli Orkustofnunar. Þar af leiðandi er frv. á þann veg að Orkusjóður verði þar og Orkustofnun annist daglega umsýslu hans. Iðnn. gerir smávægilegar brtt. við þau ákvæði um Orkusjóð sem eru í frv., raðar greinum upp og undirstrikar tiltekna hluti sem framsögumaður nál. iðnn. rakti hér í gær. Ég ætla ekki að fara frekar yfir það. Eins og ég gat um áðan er þetta frv., rétt eins og frv. um Íslenskar orkurannsóknir, niðurstaða eða úrvinnsla úr niðurstöðum nefndar sem hæstv. iðnrh. skipaði á árinu 2001 til að fara yfir þessi mál. Nefndin var undir forustu Páls Hreinssonar prófessors. Í erindisbréfi þessarar nefndar, það er kannski gott að fara yfir það til að menn átti sig á því nákvæmlega hvert hlutverk nefnarinnar var, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Orkustofnun hefur verið falið aukið stjórnsýsluhlutverk með lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, og lögum nr. 13/2001, um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis. Í frumvarpi til raforkulaga sem ráðherra hefur lagt fram til kynningar á Alþingi og ráðherra mun leggja fram á ný á komandi haustþingi er gert ráð fyrir að stjórnsýsluhlutverk Orkustofnunar aukist enn til muna. Iðnaðarráðherra hefur ákveðið að skipa nefnd til að yfirfara skipulag Orkustofnunar með hliðsjón af því aukna stjórnsýsluhlutverki sem stofnuninni hefur verið falið og hlutverki hennar samkvæmt frumvarpi til raforkulaga og koma með tillögur um framtíðarskipulag stofnunarinnar. Nefndin skal meta hvernig hið aukna stjórnsýsluhlutverk samræmist núverandi skipulagi og hvort og þá hvernig þörf sé að breyta eða aðlaga skipulagið að breyttu hlutverki. Sérstaklega skal nefndin athuga hvort nauðsynlegt sé að aðskilja orkumálahluta stofnunarinnar frá orkurannsóknahluta hennar, að hluta eða öllu leyti. Ef svo er skal nefndin koma með tillögur um í hvaða formi orkurannsóknahlutinn skuli rekinn í framtíðinni.`` Herra forseti. Þetta gekk eftir eins og ég rakti áðan í umfjöllun um frv. sem var á dagskrá hér á undan þ.e. frv. um Íslenskar orkurannsóknir. Það hefur komið fram að rannsóknasviðið, sem enn er hluti Orkustofnunar, keppir á samkeppnismarkaði. Enda þótt keppinautarnir séu enn þá bæði fáir og smáir er ákaflega líklegt að þróunin verði svipuð og orðið hefur á vatnsorkusviðinu, þ.e. að einkamarkaðurinn, jarðfræðistofur og verkfræðistofur og aðrir, hasli sér í auknum mæli völl á jarðhitasviðinu og þannig verði sú samkeppni sem þegar örlar á virkari en hún er núna. Það er, herra forseti, m.a. ástæða þess að ákveðið var að skipta þessu upp. Orkustofnun hefur auðvitað gegnt ýmsum nauðsynlegum og merkilegum hlutverkum. Eitt af því sem Orkustofnun hefur innan vébanda sinna og menn veltu fyrir sér hvort ætti að taka út úr stofnuninni, jafnvel gera að sjálfstæðri stofnun, eru Vatnamælingar. Vatnamælingar sinna rekstri vatnshæðarmælakerfisins, bæði þess sem ríkið kostar auk ýmissa mælistöðva sem kostaðar eru af öðrum. Það eru einkum orkufyrirtækin, fyrst og fremst Landsvirkjun, sem hefur verið mikilvirkust í virkjunum hér á landi, sem hafa falið vatnamælingum Orkustofnunar rekstur mæla, þá nær einvörðungu á vatnasvæðum sem þau hafa þegar fengið umráð yfir. Þar fyrir utan stunda vatnamælingar jöklarannsóknir, aurburðarrannsóknir og grunnvatnsrannsóknir. Vatnamælingar hafa líka haslað sér völl í flóðavöktun sem að stærstum hluta hafa verið kostaðar af Vegagerðinni en einnig af sérstökum tímabundnum fjárveitingum í kjölfar Skeiðarárhlaups. Það telst til nýmæla að vatnamælingar hafa boðið í verkefni erlendis, þar á meðal þrjú verkefni í Mósambík. Það er svo, herra forseti, að þetta svið Orkustofnunar er sjálfbært. Vatnamælingar eru sjálfbærar. Þar vinnur á þriðja tug einstaklinga við þau verkefni sem ég hef rakið. Þetta verkefni er sjálfbært og niðurstaða þeirra sem fóru yfir málið var að ekki væri ástæða til þess að ætla að um samkeppni yrði að ræða á þessu sviði og því væri í lagi að vatnamælingar yrðu áfram hluti Orkustofnunar. Það var einnig vilji starfsmanna. Eins og ég gat um áðan hefur orkumálasvið Orkustofnunar skipst í tvo meginhluta, þ.e. annars vegar orkumálasvið og Jarðhitaskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Á orkumálasviðinu eru síðan tvær deildir, orkubúskapardeild og auðlindadeild, sem auðvitað hafa með sér mikla samvinnu. Orkustofnun er býsna stór stofnun, herra forseti. Hún hefur þó kannski ekki vaxið sérstaklega mikið og hefur verið verðlaunuð fyrir góða stjórnsýslu. En aðalhlutverk auðlindadeildarinnar hefur verið að ráðstafa fé ríkisins til orkurannsókna. Rannsóknaverkefnin eru skilgreind og samið um framkvæmd þeirra, ýmist við rannsóknahluta Orkustofnunar eða við aðra aðila. Rannsóknir og þjónusta hefur verið keypt af öðrum aðilum. Síðan eru þessar niðurstöður lagðar til grundvallar þegar stofnunin þarf að gefa stjórnvöldum ráð. Eins og fram hefur komið hefur rammaáætlun tekið mikinn hluta af vinnu auðlindadeildarinnar við rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Þó að mikil vinna hafi verið sett í rammaáætlun hefur vinna við hana ekki gengið eins hratt og menn höfðu ætlað og óskað hefur verið eftir. Hér á hinu háa Alþingi hafa menn ítrekað kallað eftir rammaáætlun, bæði á síðasta þingi og þessu í umfjöllun um orkumálin og þær virkjanir sem ríkisstjórnin hefur sóst eftir að fá samþykki fyrir á hinu háa Alþingi. Fyrir ári var það Kárahnjúkavirkjun og í ár höfum við hins vegar fengist við, þó það sé ekki afgreitt enn, virkjanir á Nesjavöllum, í Svartsengi og Norðlingaölduveitu. Í framtíðinni munum við væntanlega sjá virkjanir neðar í Þjórsá sem þá verða hagkvæmar vegna Norðlingaölduveitu. Þær verða áreiðanlega að veruleika síðar en það verður í breyttu lagaumhverfi. Ákvörðun um leyfisveitingar til þeirra virkjana mun ekki fara í gegnum Alþingi, heldur mun iðnrh. veita þau leyfi. Ég vék að Jarðhitaskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna sem við höfum verið afar stolt af og notaður var sem eins konar módel þegar við sóttumst eftir forstöðu í sjávarútvegsskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna, sem varð úr. Kennsla Jarðhitaskólans fer að mestu fram á Orkustofnun en að hluta fer hún auðvitað líka fram utan stofnunarinnar. Það kemur fram í upplýsingum um Orkustofnun að það séu einkum sérfræðingar á rannsóknasviði stofnunarinnar sem sinna kennslunni og Jarðhitaskólinn greiði fyrir þá þjónustu. Kostnaður við skólann skiptist þannig að um 85% eru greidd af fé utanrrn. til þróunaraðstoðar, um 10% koma frá Háskóla Sameinuðu þjóðanna sjálfum en afgangurinn er tilfallandi tekjur stofnunarinnar. Það er ástæða til að geta þess, herra forseti, að nýverið hefur verið hafið meistaranám við skólann í tengslum við Háskóla Íslands. Í þessu námi hefur því verið áhugaverð þróun. Sá sem stýrir þessari stofnun er titlaður orkumálastjóri. Hann er framkvæmdastjóri Orkustofnunar, eins og segir í orkulögum, heyrir undir iðnrh. og á því mun ekki verða breyting þótt lögum um stofnunina verði breytt. Herra forseti. Það skiptir auðvitað máli þegar verið er að taka grónar stofnanir eins og Orkustofnun og skipta þeim upp. Það er gott ef það gerist með friðsamlegum hætti eins og hér hefur verið reynt. Það hefur verið reynt að vinna þessar breytingar í samvinnu við starfsmenn og sjá til að þeir væru sáttir við þau skref sem á að stíga. Þó að einhverjum kunni að finnast skrefin stutt að þessu sinni og óttist að herða þurfi gönguna fljótlega þá skiptir máli að slíkar breytingar verði í tiltölulega rólegu og yfirveguðu umhverfi. Öllum hlutum þarf að vera eðlilega fyrir komið. Eftir að hafa skoðað þessi mál, þ.e. bæði frv. um Orkustofnun og Íslenskar orkurannsóknir, er niðurstaða okkar, fulltrúa Samfylkingarinnar, að vel hafi verið að verki staðið og þar af leiðandi skrifum við undir nál. iðnn. um Orkustofnun án nokkurs fyrirvara. Það sýnir viðhorf okkar til þeirrar vinnu sem hér liggur að baki.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég misskildi hv. þm. en mér fannst koma fram í máli hennar að hún teldi að virðisaukaskattsumhverfi vatnamælinga og Íslenskra orkurannsókna væri óeðlilegt. Hafi ég skilið það rétt í máli hennar þá kom ég hér upp til þess að leiðrétta það að svo er ekki. Það mun hafa verið hér á árum áður sem einhver vafi lék á því vegna þess einmitt að hér væri um ríkisstofnun að ræða en þetta mun Ríkisendurskoðun hafa farið rækilega yfir. Samkvæmt frv. og eins og málin eru núna er virðisaukaskattsumhverfi vatnamælinga og ROS (rannsóknasviðs Orkustofnunar) mjög eðlilegt að öllu leyti. Ég vildi bara koma þessu á framfæri.

Herra forseti. Þetta eru góðar upplýsingar og það var við því að búast að stofnun sem er jafn vel stýrt og Orkustofnun væri búin að kippa þessum málum í liðinn. Ég fjallaði hins vegar um þetta hér sem í rauninni hluta af almennri umfjöllun um það hvernig þessi mál eru til vandræða, eins og hv. þm. þekkir, á ýmsum sviðum í ríkisfyrirtækjum og ég tiltók sérstaklega tölvuþjónustu og tölvudeildir stofnana og ríkisfyrirtækja sem hafa verið þyrnir í augum m.a. Samtaka iðnaðarins þar sem ekki hefur tekist að ná utan um virðisaukaskattsmálin. Þrátt fyrir skýra löggjöf þar um virðist ekki hafa tekist að fylgja henni eftir með þeim hætti að þeir sem eru að vinna hér á markaði séu sáttir, og þetta er eitt af því sem er talið hafa staðið í vegi fyrir þróun ákveðinna frumkvöðlafyrirtækja sem ekki gátu fótað sig í samkeppni sem ekki var þó réttlátari en sú sem fór fram með þeim hætti að samkeppnisaðilarnir voru undanþegnir --- eða voru ekki undanþegnir í rauninni en komust undan virðisaukaskatti.

Herra forseti. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þm. að ef litið er yfir ríkisstarfsemina í heild sinni þá er það alveg rétt að í sumum tilvikum skarast hinn opinberi rekstur við samkeppnisreksturinn eins og hv. þm. segir. En það má segja Orkustofnun til hróss að hún hefur undirbúið þetta mál afskaplega vel og sitt umhverfi einmitt með því að skilja afskaplega vel á milli þess sem má heita beinn opinber rekstur og þess sem gæti kallast samkeppnisrekstur. Á þetta hefur verið lögð mikil áhersla innan Orkustofnunar og bæði vatnamælingar og orkurannsóknirnar verið bókhaldslega mjög vel aðskildar og Ríkisendurskoðun verið fengin til þess að fara yfir og í rauninni gefið þeim eins konar heilbrigðisvottorð hvað þetta varðar, og er alveg til fyrirmyndar, enda mun sú stofnun hafa fengið verðlaun frá fjmrn. fyrir fyrirmyndarrekstur.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti félmn. um frv. til laga um Ábyrgðasjóð launa. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund Gylfa Kristinsson og Guðjón Bragason frá félagsmálaráðuneyti. Umsögn um málið barst frá Alþýðusambandi Íslands. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun laga nr. 53/1993, um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota. Helstu nýmæli sem frumvarpið felur í sér eru að lagt er til að Ábyrgðasjóður launa taki á sig ábyrgð á vangreiddum iðgjöldum sem nemi allt að 4% af iðgjaldsstofni á grundvelli samnings um viðbótarlífeyrissparnað og samkvæmt ákvæðum kjarasamninga. Lögð er til hækkun á hámarksábyrgð sjóðsins vegna krafna launamanna og er gert ráð fyrir að ráðherra geti ákveðið viðmiðunarfjárhæðina með reglugerð til eins árs í senn. Þá verður ábyrgð sjóðsins vegna orlofslauna bundin hámarki. Aðrar helstu breytingar frá gildandi lögum eru að kröfuhafi hafi meira val en áður um aðferðir við atvinnuleit og að önnur atriði en regluleg skráning hjá opinberri vinnumiðlun komi til greina við mat á því hvort uppfylltar séu kröfur um virka atvinnuleit. Tekin eru af tvímæli um að ábyrgð á bótum vegna líkamstjóns sem starfsmenn verða fyrir í vinnu sinni komi aðeins til álita þegar tryggingar vinnuveitanda taka ekki til bótakröfu starfsmannsins. Þá eru lagðar til breytingar á reglum um ábyrgðarundanþágur vegna tengsla kröfuhafa við eigendur eða forsvarsmenn hins gjaldþrota vinnuveitanda. Loks eru lagðar til ýmsar breytingar á stjórnsýslu Ábyrgðasjóðs launa. Nefndin telur þær breytingar sem lagðar eru til á löggjöfinni vera í heild til verulegra bóta. Við athugun nefndarinnar á málinu kom hins vegar í ljós að ákvæði 23. gr. frumvarpsins um gjaldtöku stangast á við 77. gr. stjórnarskrárinnar eins og henni var breytt með 15. gr. stjórnarskipunarlaga, nr. 97/1995, og leggur nefndin því til breytingar á því ákvæði. Lagt er til að álagningarhlutfallið verði hið sama og það er í dag eða 0,04% af gjaldstofni. Komi í ljós að tekjur sjóðsins nægi ekki til greiðslu skuldbindinga hans verður að breyta álagningarhlutfallinu með lögum á sama hátt og öðrum sköttum. Til samræmis við það er lagt til að heimild ráðherra í 3. mgr. 23. gr. til að hækka gjaldhlutfallið í sérstökum tilfellum falli brott. Loks eru lagðar til smávægilegar lagfæringar á 3. mgr. 22. gr. til samræmis við framangreindar breytingar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. Við 22. gr. Í stað 1. og 2. málsl. 3. mgr. komi nýr málsliður, svohljóðandi: Stjórn sjóðsins skal fyrir lok september ár hvert gera ráðherra grein fyrir fjárhagsstöðu sjóðsins og áætlun um þróun útgjalda. 2. Við 23. gr. a. 2. mgr. orðist svo: Ábyrgðargjaldið skal vera 0,04% af gjaldstofni. b. 3. málsl. 3. mgr. falli brott. Undir nál. rita hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir, Guðrún Ögmundsdóttir, Pétur H. Blöndal, Magnús Stefánsson, Ásta R. Jóhannesdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Drífa Hjartardóttir og Jónína Bjartmarz.

Herra forseti. Við erum að fjalla um frv. til laga um Ábyrgðasjóð launa og hér hefur verið mælt fyrir nál. frá hv. félmn. sem ég hef ritað undir. Það er sameiginlegt nál. frá allri nefndinni. Hér er á ferðinni mjög mikilvægt mál sem tryggir réttindi launafólks sem verður fyrir því að vinnuveitendur þess geta ekki greitt því umsamin laun. Það sem ég hefði viljað gera aðeins að umtalsefni er það hvernig staðið er að svona lagasetningu hér í þinginu. Þetta stóra frv., sem er mikið að vöxtum, einar 28 greinar, allviðamiklar hver og ein, kemur inn í þingið í síðustu viku, bara nokkrum dögum fyrir þinglok. Þetta er mikil lagasetning, heildarlög um Ábyrgðasjóð launa, og vissulega hefði verið full ástæða til að hafa betri tíma til að vinna þetta mál, enda kom í ljós nú á síðustu klukkustundunum þegar við vorum að skoða frv. að í því voru veigamiklir gallar sem nefndinni tókst þó að forða frá að yrðu að lögum. En í ljós kom, þó svo að frv. væri búið að vera í mikilli vinnslu áður en það kom inn í þingið, að í því var ákvæði sem stangaðist á við stjórnarskrána, stangaðist á við 77. gr. stjórnarskrárinnar. Auðvitað er þetta skólabókardæmi um það hvernig farið getur þegar mál koma svona seint inn í þingið og nefndirnar hafa ekki tök á því að vinna mál almennilega, fara almennilega yfir málin eins og nefndunum ber auðvitað að gera og eins og við höfum gert almennt með þau þingmál sem hafa komið inn í nefndirnar. Við höfum haft tök á því að fara vel yfir hverja grein og kalla til ýmsa aðila. Auðvitað voru kallaðir til gestir vegna málsins en það var þó varla meira heldur en hægt var að komast af með, en vissulega hefði þurft að senda svona mál til umsagnar og fá umsagnaraðila til að gefa álit sitt á svona stóru frumvarpi. Þar sem málið kom svona seint inn í þingið voru engin tök á því að kalla eftir umsögnum um það, en vegna þess hversu brýnt og mikilvægt málið er sameinaðist nefndin um að við skyldum afgreiða það þó að það þyrfti að fara svona hratt yfir sögu. En ég vil bara, herra forseti, vara við því að svona vinnubrögðum verði beitt hér í þinginu. Þetta kallar á að gerð verði mistök, sem þó var komið í veg fyrir að þessu sinni, en engu að síður er mikilvægt að nefndirnar vandi vinnubrögð sín og ríkisstjórnin, hver sem hún er hverju sinni, sjái til þess að mikilvæg mál sem á að afgreiða komi nógu snemma inn í nefndirnar þannig að hægt sé að vinna málin sómasamlega. Það er algjört grundvallaratriði þegar um svona stóra lagabálka er að ræða eins og Ábyrgðasjóð launa.

Hæstv. forseti. Til þess að koma í veg fyrir allan misskilning þá var farið vel yfir þetta frv. bæði af nefndarmönnum, alla vega af mér sem formanni, og starfsmönmnum þingsins, þannig að í þessu tilfelli held ég að við getum sagt sem svo að vel hafi verið unnið að frv. Það er kannski ekki ástæða til að taka þetta sem sérstakt dæmi um illa unnið frv. en hins vegar kom sitthvað í ljós sem þurfti að breyta eins og oft gerist því að betur sjá augu en auga í þessu tilfelli, og við gerðum þær breytingar sem þurfti að gera á frv.

Herra forseti. Ég sagði ekki að þetta mál hefði verið illa unnið en það þurfti að vinna það með miklum hraði, eins og ég sagði, það er ekki þar með sagt að það hafi verið illa unnið. En það hefði auðvitað verið full ástæða til þess að kalla eftir umsögnum um málið. Þetta er það stórt mál sem hér er á ferðinni. Það var einmitt það sem ég var að vekja athygli á í þeirri stuttu ræðu sem ég hélt áðan, að full ástæða er til þess þegar svona stór mál eru á ferðinni að kalla til umsagnaraðila og fá sjónarmið fleiri. Því eins og hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir sagði þá er það alltaf þannig að betur sjá augu en auga. Þess vegna erum við að kalla inn umsagnir frá hinum ýmsu aðilum sem ekki voru tök á að þessu sinni. Ég er því alls ekki að segja að málið hafi verið illa unnið, ég er ekki að segja það. Við fórum yfir málið og unnum það eins vel og við gátum. En það hefði auðvitað verið eðlilegt og eðlileg framganga í nefndinni, eins og með önnur mál, að kalla eftir umsögnum frá hinum ýmsu aðilum því að hér er náttúrlega um stórt mál að ræða, um Ábyrgðasjóð launa. Að málinu koma bæði launafólk og atvinnurekendur sem hefðu e.t.v. viljað hafa eitthvað um málið að segja. En engu að síður kom það fram í umfjöllun nefndarinnar að verkalýðshreyfingin var mjög sátt við málið og það var auðvitað ein af ástæðum þess að við töldum fulla ástæðu til að afgreiða málið úr nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. efh.- og viðskn. um frv. til laga um breyting á lögum nr. 29/1993, um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., með síðari breytingum. Í frumvarpinu er lögð til lækkun vörugjalds af nokkrum flokkum ökutækja. Nefndin leggur til eina breytingu á frumvarpinu. Lögð er til lækkun vörugjalds í 13% af fólksbifreiðum og öðrum vélknúnum ökutækjum 40 ára og eldri. Þessar bifreiðar falla nú í sama flokk og aðrar fólksbifreiðar til almennra nota þar sem vörugjaldshlutfallið er 30% eða 45% eftir sprengirými aflvélar. Nefndin telur eðlilegt, með hliðsjón af takmarkaðri notkun slíkra fornbifreiða og menningarlegs tilgangs þeirra, m.a. með tilkomu bílasafna víða um land, að eðlilegt sé að innheimt séu af þeim lægri vörugjöld en almennt gerist. Hv. þm. Árni R. Árnason og Össur Skarphéðinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir álitið skrifa hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, formaður og og framsögumaður, Kristinn H. Gunnarsson, Gunnar Birgisson, Hjálmar Árnason, Adolf H. Berndsen og Jón Bjarnason. Jóhann Ársælsson skrifar undir álitið með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég vil í framhaldi af framsögu hv. þm. láta koma fram þakkir til nefndarformannsins fyrir vinnu að frv. Sérstaklega vil ég þakka honum og nefndinni fyrir þá brtt. sem hér er lögð fram um að fornbílar, þ.e. þeir bílar og ökutæki sem eru 40 ára og eldri, njóti undanþágu hvað aðflutningsgjöld varðar og tel ég að hér sé framfaraspor og komið til móts við þau sjónarmið sem höfðu verið lögð fram í nefndinni. Ég ítreka þakkir mínar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta efh.- og viðskn. um frv. til laga um breyting á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Með frumvarpinu eru lagðar til tvær aðskildar breytingar á lögunum. Í fyrsta lagi er lagt til að hafnir með hafnarstjórn í eigu sveitarfélags, eins og þær eru nánar skilgreindar í frumvarpi til hafnalaga sem nú liggur fyrir þinginu, verði virðisaukaskattsskyldar en það er ein meginforsenda þeirrar nýju skipanar hafnamála sem lögð er til í frumvarpinu. Í annan stað er lagt til að gildandi heimild samkvæmt ákvæði til bráðabirgða X í lögunum um virðisaukaskatt, sem fjallar um heimild til endurgreiðslu 2 / 3 hluta þess virðisaukaskatts sem greiddur er vegna kaupa eða leigu hópferðabifreiða á tímabilinu 1. september 2000 til 31. desember 2003, verði framlengd til 31. desember 2005. Undir nál. rita hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, Kristinn H. Gunnarsson, Gunnar Birgisson, Hjálmar Árnason, Adolf H. Berndsen og Jóhann Ársælsson. Hv. þm. Árni R. Árnason og Össur Skarphéðinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Þetta frv. um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hefur mælt fyrir, kveður m.a. á um virðisaukaskattsskyldu hafna í eigu sveitarfélaga og vísar þar til að forsendan fyrir því að þetta ákvæði komi til framkvæmda sé að frv. til nýrra hafnalaga, eins og það liggur fyrir í þinginu, verði samþykkt óbreytt hvað þetta ákvæði varðar, þ.e. að heimila hlutafélagavæðingu hafna. Ég legg áherslu á að það er í sjálfu sér ekki hægt að ræða þetta mál efnislega eða afgreiða það án tengsla við afgreiðslu frv. til hafnalaga. Ég vil lýsa því strax sem skoðun minni að ég tel að það sé röng nálgun að breyta hafnalögunum með þeim hætti að heimila hlutafélagavæðingu þeirra og fara að reka hafnir vítt og breitt um landið sem fyrirtæki í samkeppnisrekstri, sem er jú forsendan fyrir því að þær verði virðisaukaskattsskyldar eins og hér er verið að leggja til. Ég tel að með þeirri ákvörðun yrði tilverugrundvelli hafna víða um land raskað eða þær settar í uppnám. Ég tel að hafnirnar vítt og breitt um landið séu þjónustumannvirki en ekki fyrirtæki í samkeppnisrekstri. Ég vildi vekja athygli á því, herra forseti, að þetta ákvæði frv. sem lýtur að virðisaukaskattsskyldu hafna er háð því að frv. til hafnalaga, sem mjög er umdeilt, komi fram. Því er eðlilegt að þetta mál sé rætt í tengslum við það frv.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. efh.- og viðskn. um frv. til laga um breyting á lögum um Kjaradóm og kjaranefnd, nr. 120/1992, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að ákvörðun um laun og launakjör heilsugæslulækna verði tekin undan kjaranefnd. Breytingin er lögð til að beiðni Félags íslenskra heimilislækna. Jafnframt er lagt til í ákvæði til bráðabirgða að úrskurður kjaranefndar frá 15. október 2002 gildi þar til núgildandi kjarasamningur milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Læknafélags Íslands, dags. 2. maí 2002, fellur úr gildi með nánar tilgreindum hætti. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nál. rita hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, formaður og framsögumaður, Kristinn H. Gunnarsson, Gunnar Birgisson, Adolf H. Berndsen, Össur Skarphéðinsson, Jóhann Ársælsson og Jón Bjarnason. Hv. þm. Árni R. Árnason og Hjálmar Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta samgn. um frv. til hafnalaga. Nefndin fjallaði um málið og fékk marga aðila á fund til sín. Frumvarpið er endurflutt frá síðasta þingi með þó nokkrum breytingum en það hafði þá verið sent til umsagnar fjölmargra aðila. Með frumvarpinu eru lögð til ný heildarlög um hafnir sem fela í sér grundvallarbreytingar á starfsemi hafna í landinu. Þær helstu eru að samræmd gjaldskrá hafna verði aflögð og ákvæði samkeppnislaga gildi um gjaldtöku þeirra. Höfnum verði gefinn kostur á að velja sér rekstrarform, þar með talið hlutafélagaform, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum og dregið verði úr ríkisafskiptum og ríkisstyrkjum. Ein meginforsenda frumvarpsins er að rekstur hafna verði virðisaukaskattsskyldur en því er ætlað að vega upp á móti minni ríkisstyrkjum, ásamt því að gjaldtaka verður gefin frjáls. Fyrir þinginu liggur frumvarp fjármálaráðherra um breytingu á virðisaukaskattslögum sem tryggir framgang þessa þáttar. Frumvarpið er að stofni til afrakstur sérstakrar hafnalaganefndar sem samgönguráðherra skipaði 9. desember 1999. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar hafna í landinu og fulltrúi notenda hafna, auk þess sem með henni störfuðu bæði fulltrúar samgönguráðuneytisins og Siglingastofnunar. Ítarlega var fjallað um málið í samgöngunefnd á síðasta þingi og margar breytingar lagðar fram sem nú hafa skilað sér inn í frumvarpið. Í sumar var svo skipaður sérstakur vinnuhópur til að fara yfir frumvarpið og sætta sjónarmið. Fullyrða má að það hafi nú tekist enda mælir Hafnasamband sveitarfélaga með samþykkt frumvarpsins. Ljóst er að frumvarpið snertir veigamikla hagsmuni margra byggðarlaga í landinu og því mikilvægt að vel takist til við lagasmíðina. Það er álit meiri hlutans að frumvarpið sé nú sem best verði á kosið og ljóst að ekki verður búið við óbreytt lög áfram. Með hliðsjón af framangreindu telur meiri hlutinn afar brýnt að frumvarpið verði að lögum á þessu þingi og leggur til að það verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Herra forseti. Magnús Stefánsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en aðrir sem undirrita nál. eru sá er hér stendur, hv. þm. Hjálmar Árnason, Arnbjörg Sveinsdóttir, Sigríður Ingvarsdóttir og Árni R. Árnason.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hv. formanni samgn., Guðmundi Hallvarðssyni, ræðum við hér frv. til nýrra hafnalaga sem reyndar er lagt fram öðru sinni. Það er svo til sama frv. og kom fyrir þingið fyrir einu ári eða svo með örlitlum breytingum. Þetta frv. hefur því fengið talsvert ítarlega meðferð hér á hinu háa Alþingi enda liggja fyrir margar umsagnir um málið sem ég mun gera talsverða grein fyrir hér á eftir. Áður en lengra er haldið tel ég rétt að gera grein fyrir áliti 1. minni hluta samgn., en ásamt þeim sem hér stendur skrifar undir það álit hv. þm. Kristján L. Möller. Hér á eftir mun síðan hv. þm. Jón Bjarnason gera grein fyrir afstöðu sinni en það er ekki langt á milli okkar í þessu tiltekna máli. Virðulegi forseti. Í nál. 1. minni hluta samgn. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Með frumvarpi þessu er lagt til að dregið verði verulega úr ríkisstyrkjum til hafna og lögmál samkeppni og markaðssjónarmiða innleidd. Markmiðið er að etja höfnum landsins saman í verðsamkeppni sem mun að lokum leiða til fækkunar hafna og nauðsynlegrar hagræðingar að mati ráðamanna.`` --- Ég held að mikilvægt sé að hafa þessi orð til hliðsjónar, ,,nauðsynlegrar hagræðingar``, því að það skýrist þegar líður á þessa umræðu hvað við er átt með þeim orðum. --- ,,1. minni hluti er almennt þeirrar skoðunar að samkeppni sé hagkvæm og til hagsbóta fyrir heildina. Hér gilda hins vegar sérstök sjónarmið sem gera það að verkum að forsendur samkeppni vantar. Byggðirnar eiga allt sitt undir því að hafnirnar starfi og ef stjórnvöld búa höfnum slíkt starfsumhverfi að rekstrargrundvöllur einhverra þeirra brestur er ríkisstjórnin í reynd að taka þá pólitísku ákvörðun að leggja þær niður.`` --- Og það þarf ekki að fara í grafgötur um það að verði einhverjar hafnir lagðar niður er það dómur á þá byggð sem stendur við þá höfn. ,,Það er mat 1. minni hluta að heiðarlegra hefði verið af ríkisstjórninni, úr því að hún hefur tekið þessa ákvörðun og vill gera þessa aðför að landsbyggðinni, að segja það hreint út hvar skuli vera byggð og hvar ekki í stað þess að etja byggðunum saman á þann hátt sem hér er gert ráð fyrir. Það er eðli samkeppninnar að einhver verður undir í henni og þegar menn stofna til samkeppni um lífsbjörgina sjálfa getur tjónið orðið óbætanlegt og skyldu menn hafa það í huga þegar þeir fjalla um þessi mál. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þær afleiðingar sem þetta mun hafa í þeim byggðum sem verða undir.`` --- Og við höfum um nokkuð langt skeið orðið vör við hvaða áhrif þróun núverandi fiskveiðistjórnarkerfis hefur haft á þróun fasteignaverðs í þessum byggðum. Hér skal bætt í, hér skal enn veist að landsbyggðinni. Ég trúi því varla, virðulegi forseti, eftir öll afrek hæstv. ríkisstjórnar að hún ætli að enda feril sinn með þessum hætti. ,,Fyrsti minni hluti hefur mjög miklar efasemdir um ágæti þeirra breytinga sem hér eru lagðar til,`` --- og er þá vægt að orði komist --- ,,og óttast að verði þær að veruleika sé verið að tefla í tvísýnu hvaða byggðir muni lifa og hverjar ekki. Einnig verður að viðurkenna að uppbygging hafna á landinu hefur ekki tekið mið af því hvar væri hagkvæmast að hafa þær. Önnur sjónarmið hafa verið höfð að leiðarljósi við uppbyggingu hafnanna og þá einkum byggðasjónarmið og krafan um að þéttbýli og þéttbýliskjarnar fái notið nábýlis síns við sjávarauðlindina. Núverandi fiskveiðistjórnarkerfi gerir það að verkum að staða margra hafna og byggðarlaga ræðst fyrst og fremst af því hvar takmörkuðum sjávarafla er uppskipað. Fiskveiðistjórnarkerfið er því enn ein rök gegn þessu frumvarpi. Engar forsendur eru fyrir því nú að samþykkja lög sem gera ráð fyrir að þessar hafnir keppi sín á milli með þeim hætti sem fyrirhugað er. Í frumvarpinu felst að stjórnvöld treysta sér einfaldlega ekki til að tryggja búsetu í byggðum landsins né hafa þau dug í sér til að taka ákvörðun um það hvaða byggðir skuli lifa og hverjar ekki. Þess í stað á að etja þeim saman á ógeðfelldan hátt. Slík vinnubrögð eru þinginu ekki sæmandi og því leggst 1. minni hluti gegn því að frumvarpið verði samþykkt.`` Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir hin almennu sjónarmið sem við höfum gegn því frv. sem við ræðum nú. Við óttumst mjög afleiðingar sem munu óhjákvæmilega fylgja því ef byggðum landsins verður att saman í samkeppni um lífsbjörgina á þann hátt sem hér er gert ráð fyrir. Að hluta til kom þessi umræða óhjákvæmilega upp í nótt þegar við ræddum um stjórn fiskveiða því þetta er tengt henni órjúfanlegum böndum og það er með hreinum ólíkindum hvers vegna menn setja fram hugmyndir af þessum toga. Ég held að nauðsynlegt sé að rifja það upp að varla er til ein einasta höfn í landinu sem ríkisvaldið hefur ekki komið að á einn eða annan hátt. Kannski hefur það minnst komið að höfninni í Reykjavík  Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að fara aðeins yfir nokkrar umsagnir sem fylgja þessu frv., bara til þess að draga það fram hvernig forsvarsmenn hafnanna líta á þetta frv. Það eru menn og konur sem þekkja rekstur þessara hafna og gera sér grein fyrir því hvaða afleiðingar þetta kann að hafa í för með sér. Við skulum byrja á því að fara á Reykjanesið, við skulum koma við í Grindavík. Við skulum aðeins fara yfir það hvaða afleiðingar þetta kann að hafa. Ein meginbreytingin í þessu frv. er sú að um leið og dregið verður úr ríkisstuðningi er hugsunin sú að höfnunum sé ætlað að standa sjálfum undir sér þrátt fyrir uppbyggingu þeirra, eins og ég rakti hér áðan, og í reynd eru kannski litlar sem engar forsendur til að fara þessa leið. Hugmyndin er sú að svokallað aflagjald verði einn meginþátturinn í tekjum hafnanna í stað ríkisframlags sem nú er, enda gera fjárlög ráð fyrir, ef ég man rétt, að spara einn milljarð í framlög til hafna. Þess ber að geta einnig að þessi milljarður hefur fyrst og fremst farið út á landsbyggðina því hafnirnar í Reykjavík, Hafnarfirði og Kópavogi hafa nú um langt skeið ekki fengið ríkisstyrki. Þess vegna er fyrst og fremst verið að draga saman á landsbyggðinni og það eru nokkuð skýr skilaboð til þess fólks sem þar býr. Við fórum hér yfir stöðuna í landbúnaði í gær og nú er það sjórinn, þessar tvær meginundirstöðugreinar atvinnulífs á landsbyggðinni. Eins og ég sagði áðan, virðulegi forseti, ætla ég að leyfa mér að byrja í Grindavík og fara yfir þá umsögn sem þaðan kemur en þar segir, með leyfi forseta: 

Akkúrat.

Þar segir, með leyfi forseta: ,,Afnám samræmdrar gjaldskrár og niðurfelling ríkisþátttöku í framkvæmdum eru breytingar sem hafa afdrifarík áhrif á Grindavíkurhöfn. Höfnin er nú þegar skuldsett vegna eldri og yfirstandandi framkvæmda. Höfnin þarfnast frekari stækkunar bæði í viðleguplássi og dýpkun innan hafnar ...`` --- En þess ber að geta, hv. þm. sem kallaði hér fram í, Guðmundur Hallvarðsson, að ég hef einnig rætt við forsvarsmenn Grindavíkurhafnar.

Nýlega?

Já, af því að hv. þm. kallar, ætli það séu ekki tíu dagar síðan eða svo.

Eru þeir búnir að segja sig úr Hafnasambandi sveitarfélaga?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi frammíköll sem hér koma, en ég ætla að leyfa mér að halda áfram með afstöðu Grindavíkurbæjar sem kynnt hefur verið hér á hinu háa Alþingi: ,,Afnám samræmdrar gjaldskrár og niðurfelling ríkisþátttöku í framkvæmdum eru breytingar sem hafa afdrifarík áhrif á Grindavíkurhöfn. Höfnin er nú þegar skuldsett vegna eldri og yfirstandandi framkvæmda. Höfnin þarfnast frekari stækkunar bæði í viðleguplássi og dýpkun innan hafnar til þess að geta veitt heimaflotanum fullnægjandi þjónustu. Samkeppnisaðstaða hafnarinnar gagnvart öðrum höfnum skekkist því verulega nái framangreindar breytingar fram að ganga. Hið nýja frumvarp gerir ráð fyrir að hafnir bæti sér upp missi ríkisframlaga með sjálfsákvörðunarrétti um gjaldskrá. Er þá fyrst og fremst horft til hækkunar á aflagjaldi. Samkeppnissvigrúm Grindavíkurhafnar í aflagjaldinu er nánast ekkert þar sem höfnin tekur 59% af tekjum inn í formi aflagjalds.`` --- Það má sjá á þeim lista sem fylgir þessari umsögn. --- ,,Það sjá allir sanngjarnir menn að samkeppnisstaða Grindavíkur er engin gagnvart t.d. Hafnasamlagi Suðurnesja með 14%`` --- og ýmsum öðrum höfnum á Suðurnesjum og í Hafnarfirði þar sem aflagjaldið er miklum mun lægri prósenta, og því eitthvert svigrúm þar. Svo segir áfram: ,,Við í Grindavík kippum okkur ekki upp við samkeppni. En við viljum fá að keppa á jafnréttisgrundvelli.`` --- Það er akkúrat kjarni málsins. --- ,,Þrátt fyrir að framkvæmdir við nýja innsiglingu hafi nú þegar skilað hafnarsjóði verulegum tekjuauka virðist þessi breytta samkeppnisstaða kippa rekstrargrundvellinum undan hafnarsjóði Grindavíkur.`` Það er þetta sem er dregið fram, virðulegi forseti, með skýrum hætti, að svona samkeppni sem á að koma á fót getur aldrei orðið á jafnréttisgrundvelli. Þess vegna standast forsendur fyrir þessu frv. ekki eina einustu skoðun. Ef við skoðum aflagjald sem hlutfall af tekjum á árinu 2000 er Reykjavík með 5,58% af heildartekjum, Hafnarfjörður með 15,98%, Vestmannaeyjar með 28,9%, Fjarðabyggð með 29,01%, Ísafjarðarbær með 31,73%, Hafnasamlag Suðurnesja --- það skal ítrekað að þetta er á árinu 2000, á meðan Hafnasamlagið var og hét --- 13,79%, Akranes 25,67%, Grindavík 58,94%, Grundartangi 0%, Þorlákshöfn 31% og Snæfellsbær, sem ætti ekki að vera hæstv. samgrh. ókunnur, með 53,37%. Hér er dregið fram hver staða þessara hafna er. Þetta eru reyndar tölur frá árinu 2000 en ekkert hefur komið fram um að þetta hlutfall hafi breyst mikið. Það er í reynd, virðulegi forseti, alveg sama hvar borið er niður í þessum mörgu álitum sem ég hef hér undir höndum, hafnir á landsbyggðinni hafa af þessu mjög miklar áhyggjur. Því miður er það svo, virðulegi forseti, að í meðförum samgn. á þessu tiltekna máli sem hefur reyndar verið nokkuð lengi til meðferðar, þeirri grunnhugsun sem birtist í þessu máli, hafa engin sannfærandi rök verið sett fram sem styðja það að þessi leið sé farin. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að halda hér aðeins áfram við að fara yfir umsagnir. Reyndar er hluti þessara umsagna frá því í fyrra þegar málið kom fyrst fyrir nefndina en þær breytingar sem gerðar hafa verið breyta litlu í sjálfu sér um þau grundvallarsjónarmið sem hér koma fram. Hér er t.d. athugasemd frá Vestmannaeyjum þar sem mjög hefur verið varað við því að þessi leið verði farin, og svona get ég áfram rakið þær umsagnir sem hér er að finna. Ég ætla kannski ekki í fyrstu ræðu minni í þessu máli --- þær eiga án nokkurs vafa eftir að verða fleiri --- að fara frekar yfir annað en þau meginsjónarmið sem við höfum sett fram, og gera grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem búa að baki því að við, ég og hv. þm. Kristján L. Möller, leggjumst eindregið gegn samþykkt þessa frv. Ég mun í síðari ræðum mínum í umræðum um þetta mál gera frekari grein fyrir einstökum greinum og fara þá betur yfir þær sem eru margar hverjar frekar tæknilegrar útfærslu. Ég hef hins vegar rakið þau grundvallarsjónarmið sem við höfum og búa að baki því að við leggjumst eindregið gegn þessu frv.

Herra forseti. Það er náttúrlega með ólíkindum að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson skuli vera með þennan málflutning. Ég held að honum hafi orðið mismæli á þegar hann sagði að nú væri verið að snúa frá ríkisstyrkjum sem aðaltekjum hafnanna yfir í aflagjald. Aflagjaldið hefur alltaf verið við lýði. Það er verið að hækka það um 0,78%. Er ekki eðlilegt að þeir sem kaupa þjónustu hjá höfnum borgi sem næst sanngjarnt kostnaðarlega fyrir þá þjónustu sem þeir fá? Ég vil benda á annað. Ég kallaði fram í fyrir þingmanninum, og bið hann afsökunar á því, vegna þess að hann ætlaði ekki að gera það sem skiptir öllu máli. Það eru sífelldar tilvitnanir til bréfa frá því í ársbyrjun 2002. Hv. þingmenn, takið þið eftir þegar hv. þm. Jón Bjarnason kemur hér á eftir og flytur sitt minnihlutaálit. Þá mun það speglast í öllu hans máli að hann er að vitna til bréfa frá því í ársbyrjun 2002. Gjörbreyting hefur orðið á þessu frv. Bara af því að hv. þm. nefndi Grindavík þá ætla ég að nefna hér nokkrar tölur. Á árunum 2003--2006 verður þar unnið við viðlegumannvirki fyrir 196 milljónir. Aðrar framkvæmdir eru upp á 80 milljónir. Samtals erum við hér að tala um 665 millj. kr. framkvæmd í Grindavík. Ríkisstyrkurinn verður 438 milljónir. Það eru 100 milljónir á þessu tímabili sem menn þurfa jú að finna flöt á. En hér er talað eins og verið sé að klippa á lífskeðju hinna dreifðu byggða og að ríkisstjórnin sé alvond. Sagt er að það eigi að loka höfnum og að yfirvofandi séu stórkostlegir búferlaflutningar fólksins í hinum dreifðu byggðum til Reykjavíkur. Þetta er svo rangur málflutningur að það tekur engu tali, hv. þingmaður.

Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi nú aldrei orðað það þannig í ræðu minni að ríkisstjórnin væri alvond. Það gerði hv. þm. og ég skal svo sem ekkert gera lítið úr því. Í ræðuhöldum sínum gerði hv. þm. lítið úr umsögnum, gerði lítið úr athugasemdum þeirra sem vinna við þetta frá degi til dags. Það mætti ímynda sér að þeir sem hafa sett fram þessi sjónarmið þekki ekkert til. Við vitum það báðir, ég og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, að gerðar hafa verið breytingar á frv. frá því í fyrra. Um það deilum við ekki. En það breytir ekki hinu að sömu grundvallarsjónarmið búa að baki og það breytir ekki því --- alveg sama hvernig við leggjum upp með það --- það breytir ekki því að við vitum hvernig þessar hafnir hafa orðið til. Við vitum að það að etja þeim út í þá samkeppni sem hér er verið að ræða um mun aðeins leiða til eins, þ.e. þess að sumar hafnir munu lifa og aðrar deyja. Það er eðli samkeppninnar. Ég held að við deilum ekki um þetta heldur. Þetta er óhjákvæmileg niðurstaða af því frv. sem við ræðum. Auðvitað getur hv. þm. reynt að bera í bætifláka fyrir þær hugmyndir sem hann stendur fyrir og það er ofur eðlilegt. 

Er þingmaðurinn á móti samkeppninni?

Ef hæstv. samgrh., sem hér grípur fram í, hefði lesið t.d. nál. sem við lögðum fram þá er þeirri spurningu svarað mjög skýrt þar og ég hvet hæstv. ráðherra 

Það var mjög fljótgert að lesa það.

Það kemur mjög skýrt fram, virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að vakin sé athygli á þessu. En ég hvet hæstv. ráðherra til þess að svara þessu. 

Ég vona að hv. þingmaður þekki þingsköpin.

Herra forseti. Mér þykir rétt að benda á og endurtaka það að hér er verið að vitna til umsagna margra hafna og Hafnasambands sveitarfélaga sem eru frá upphafi árs 2002. Flestar þær umsagnir sem bárust og voru með athugasemdum hafa leitt til þess að frv. var verulega breytt enda segir, með leyfi forseta, í athugasemdum við frv.: ,,33. ársfundur Hafnasambands sveitarfélaga tekur undir skýrslu stjórnar fyrir árið 2001--2002 þar sem fjallað er um frumvarp til nýrra hafnalaga. Einnig tekur fundurinn undir framsögu formanns hafnasambandsins um frumvarpið og þær tillögur til breytinga sem þar koma fram.`` Á fund samgn. komu formaður Hafnasambands sveitarfélaga og formaður Sambands ísl. sveitarfélaga og lögðu eindregið til að frumvarpið yrði samþykkt með þeim breytingum sem það hafi tekið. Það er kannski sjónarmið út af fyrir sig að koma hér og halda þessu fram í einhverju pólitísku togi og vera með villandi upplýsingar um málið. Af því að hv. þm. nefndi Vestmannaeyjar vil ég geta þess sérstaklega að hér eru ætlaðar framkvæmdir á þessum árum, 2003--2006, upp á 602 milljónir og hlutur ríkisins er tæpar 450 milljónir. Auðvitað hefur þetta verið svona í gegnum árin. Gerðar hafa verið áætlanir jafnt hjá höfnum sem ríki. Síðan þegar kemur að endanlegu uppgjöri þá er auðvitað sest niður og farið yfir málin þannig að þær breytingar sem hafa orðið á frv. hafa leitt til þess að formaður Hafnasambands sveitarfélaga og formaður Sambands ísl. sveitarfélaga mæla með því að frv. verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki alveg hvernig ég á að skilja andsvar hv. þm. Við vitum það báðir að áfram verða tiltekin verkefni styrkhæf. Ég hef skilið hv. þm. þannig í þessum andsvörum tveimur að af því að ráðist verði í tiltekin verkefni, annars vegar í Grindavíkurhöfn og hins vegar í Vestmannaeyjahöfn og ríkisframlög verða sett fram vegna þeirra framkvæmda, þá sé ekkert að marka umsagnir þeirra og hugmyndir. Er það þannig að úr því að það eigi að leggja fram einhverja fjármuni til þessara hafna þá eigi þær ekkert að gera athugasemdir við þetta frv. eða hvernig á að skilja þennan málflutning? Það er náttúrlega alveg með hreinum ólíkindum hvernig þetta er lagt upp. Síðan er hér komið og því haldið fram að þó að menn geri athugasemdir við grundvallarsjónarmið í frv. að hér sé verið með eitthvert pólitískt skítkast --- hv. þm. notaði reyndar ekki orðið skítkast. Það er það sem ég notaði --- en að verið sé að setja þetta í einhverja slíka umræðu. Auðvitað er hér stórpólitískt mál á ferðinni. Halda hv. þingmenn að það sé ekki stórpólitískt mál hvort hafnir lifi á landsbyggðinni eða hafnir deyi? Ég veit ekki í hvaða veröld hv. þingmenn búa. Það er alveg með hreinum ólíkindum hvernig málflutningurinn er hér, með hreinum ólíkindum.

Þú segir að þær muni ... deyja.

Ég hef ekki sagt að þær muni allar deyja. Ég hef sagt að í samkeppninni muni alltaf einhverjar láta undan síga og einhverjar muni deyja.  
             Það er alveg, virðulegi forseti, með ólíkindum hvernig menn leggja þetta upp og reyna að kasta ryki í augu þeirra sem eiga að vinna eftir þessu.

Ég vil minna á að það á að segja hv. þm. líka í frammíköllum.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 2. minni hluta samgn. við frv. til hafnalaga sem kemur hér til 2. umr. Ég stend einn að þessu nál. en eins og kom fram í ræðu hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar fer afstaða okkar til þessa frv. nokkuð saman. Þetta frv. til hafnalaga kom einnig inn á vorþingi á síðasta þingi en fékk þá ekki endanlega afgreiðslu. Ég vil í upphafi máls míns vísa til upphafs nál. meiri hluta samgn. sem ég sleppti úr mínu nál. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jóhann Guðmundsson og Sigurberg Björnsson frá samgönguráðuneytinu, Vilhjálm Þ. Vilhjálmsson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Árna Þór Sigurðsson frá Hafnasambandi sveitarfélaga. Frumvarpið er endurflutt frá síðasta þingi með nokkrum breytingum. Þá var það sent til umsagnar og bárust umsagnir frá eftirtöldum: Akraneskaupstað, Póst- og fjarskiptastofnun, Borgarfjarðarhreppi, Vegagerðinni, Almannavörnum ríkisins, Grindavíkurkaupstað, Slysavarnaskóla sjómanna, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum, sveitarfélaginu Árborg, Siglingastofnun, Byggðastofnun, Samtökum iðnaðarins, Reykjavíkurhöfn, Stýrimannaskólanum í Reykjavík, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Vestmannaeyjahöfn, Hafnarfjarðarhöfn, Hafnasamlagi Norðurlands, Landhelgisgæslu Íslands, Þórshafnarhreppi, Samtökum ferðaþjónustunnar, Vopnafjarðarhreppi, Eimskipafélagi Íslands, Olíudreifingu ehf., Grundartangahöfn, Húsavíkurkaupstað, Sambandi íslenskra kaupskipaútgerða, Hafnasambandi sveitarfélaga, Akraneshöfn, Siglufjarðarkaupstað, Landssambandi smábátaeigenda, Náttúruvernd ríkisins, Reykjavíkurborg, Stykkishólmsbæ, Vélstjórafélagi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Sveitarfélaginu Ölfusi, Eyþingi, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Sandgerðisbæ, Þjóðhagsstofnun og Íslenska járnblendifélaginu ...`` Herra forseti. Ég rek þetta hér til að gera grein fyrir því hve gríðarlega þýðingarmikið mál þetta er og hversu margir hafa sent um það umsögn. Vegna orða hv. formanns samgn. Guðmundar Hallvarðssonar vil ég benda á það sem fram kemur í nál. meiri hlutans. Þar er vikið að þessum umsögnum, að viðkomandi umsagnir fylgdu þessu frv. Ég vildi útrýma þeim misskilningi að þær umsagnir ættu ekki við þetta frv. Hv. þm. hefur eitthvað misskilið það. Það er alveg hárrétt að frumvarpið fékk mjög ítarlega umfjöllun á milli þinga og margt í því hefur verið lagfært. Það var því mat meiri hluta nefndarinnar að ekki þyrfti að senda frumvarpið aftur til umsagnar á þessu þingi. Hann mat það hins vegar svo að hægt væri að vísa til umsagna sem borist hefðu við frv. á vorþingi á sl. ári. Herra forseti. Ég segi þetta svona til upplýsingar og til þess að menn átti sig á þessum hlutum. Ef ég vík aftur að nál. 2. minni hluta samgn. þá er þetta frv. sem hér er til umræðu, eins og ég hef áður getið, í helstu atriðum samhljóða því frumvarpi sem samgönguráðherra lagði fram á Alþingi fyrir einu ári. Það er samdóma álit þeirra sem sendu inn umsagnir á síðasta þingi að þörf sé á að endurskoða lögin. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu frá því að það var lagt fram á síðasta þingi og eru þær flestar til bóta. Hugmyndafræðin er þó óbreytt og langtímaáhrif þessarar lagasetningar, ef af henni verður, munu verða gífurleg á byggðir á Íslandi og reynast fiskihöfnum vítt og breitt um landið þung í skauti. Helstu nýmæli í þessu frumvarpi frá gildandi hafnalögum eru tilgreind í greinargerð með frumvarpinu en þar segir: 1. Gert er ráð fyrir að samræmd gjaldskrá hafna verði aflögð og ákvæði samkeppnislaga gildi um gjaldtöku þeirra. 2. Leyft verður að reka hafnir undir fleiri rekstrarformum, þar með talið undir hlutafélagaforminu. 3. Gert er ráð fyrir að frumvarpið taki til allra hafna landsins. 4. Móttökuskylda hafna er skilgreind. 5. Ríkisafskipti af höfnum eru minnkuð en áfram er gert ráð fyrir að viðhaldsdýpkanir, lagfæringar og viðhald á skjólgörðum sé greitt að hluta til úr ríkissjóði. 6. Framtíð smærri fiskihafna er betur tryggð en í núgildandi lögum. 7. Önnur stjórnvaldsafskipti af höfnum eru betur skilgreind. Herra forseti. Þetta eru megindrættir þeirra markmiða sem ætlað er að ná varðandi breytingar á núgildandi hafnalögum. Annar minni hluti gerir sérstakar athugasemdir við fyrsta og annan lið í framangreindri upptalningu sem lýtur að því að samræmd gjaldskrá hafna verði aflögð og ákvæði samkeppnislaga gildi um gjaldtöku þeirra, þ.e. að höfnunum sé gert að fara í frjálsa samkeppni innbyrðis um gjaldtöku fyrir þá þjónustu sem þær veita. Annað sem sérstaklega eru gerðar athugasemdir við er að leyft verði að reka hafnir undir fleiri rekstrarformum, þar með talið hlutafélagsforminu. Hér greinir okkur verulega á en að mati þess sem hér talar eru hafnirnar hluti af grunnneti samgöngukerfis landsins. Þær hafa byggst upp vegna samgangna á sjó og sem nauðsynleg þjónustumannvirki fyrir fiskiskipaflotann. Hafnirnar eru forsenda atvinnulífs og búsetu í sjávarþorpum og bæjum víða um land. Annar minni hluti lítur því á hafnir í flestum tilvikum sem þjónustumannvirki, hluta af almannaþjónustu við atvinnulíf og búsetu í landinu. Hugmyndafræðin að baki frumvarpinu felst í að heimila einkavæðingu hafnarmannvirkja vítt og breitt um landið og innleiða frjálsa samkeppni hafna innbyrðis, þ.e. að láta þær keppa hverja við aðra um að fá til sín viðskipti og þjónustu. Samkvæmt frumvarpinu verður dregið verulega úr ríkisstyrkjum til hafna og notendum hafnanna, einkum sjávarútveginum, gert að standa undir nauðsynlegum framkvæmdum og viðhaldi þeirra. Búast má við harðri samkeppni milli hafna þegar fram líða stundir og í slíkri samkeppni munu einhverjar hafnir óhjákvæmilega verða undir. Í athugasemdum við 18. gr. frumvarpsins segir: ,,Frumvarpið gerir ráð fyrir að sveitarfélög geti framselt rekstur hafna til annars rekstrarforms`` --- þ.e. hlutafélagsformsins. --- ,,Gert er almennt ráð fyrir að slíkt félag verði áfram í eigu viðkomandi sveitarfélags en þó eru í frumvarpinu engar takmarkanir settar á að sveitarfélög geti síðar selt hlut sinn öðrum aðilum.`` Herra forseti. Það er verið að opna fyrir fullkomna hlutafélagavæðingu og einkavæðingu á höfnunum ef þannig ber undir. Annar minni hluti getur ekki fallist á þessa einkavæðingarhugmyndafræði sem teygir sig sífellt lengra inn á svið almannaþjónustunnar. Loks gagnrýnir 2. minni hluti þá tæmandi sundurliðun gjaldheimilda sem finna má í 17. gr. frumvarpsins. Greinilegt er að ákvæðið er eingöngu sniðið að stórum umsvifamiklum höfnum og ljóst að smærri hafnir eiga óhægt með að sundurliða og kostnaðargreina gjöld sín eins og krafist er. Þá er ljóst að tæmandi talning gjaldheimilda getur verið mjög heftandi í starfsemi hafna. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir nál. sem ég stend að um frv. til hafnalaga og vil víkja betur að nokkrum þeim atriðum sem komið er inn á í nál. Ég hef gert að sérstöku umtalsefni þá heimild sem frv. felur í sér til hlutafélagavæðingar hafnanna og það að gera höfnum skylt að keppa innbyrðis um gjaldskrá. Að mínu mat þurfa fiskihafnirnar í sjávarbyggðunum á Vestfjörðum eða Norðurlandi vestra ekki mest á því að halda nú að fá rétt til að keppa um viðskiptin. Ég tel það þeim reyndar mjög hættulegt. Í umfjöllun um þetta frv. var vikið að því hvernig þessu væri háttað erlendis, t.d. í nágrannalöndunum. Mig minnir að vitnað hafi verið til Danmerkur og þá komið fram að aðeins örfáar hafnir, ein, tvær eða þrjár hafnir í Danmörku, teldust af þeirri stærð að það réttlætti að þær kepptu á samkeppnismarkaði. Aðrar hafnir landsins voru taldar of litlar en það stór og mikilvægur hluti af grunnþjónustu viðkomandi svæða, með svæðisbundna þjónustu, að það væri engan veginn í takt við verkefni þeirra og stöðu að láta þær keppa á samkeppnismarkaði. Hvað skyldum við segja, í þeirri stöðu sem hafnirnar eru hér á landi? Það má kannski segja að tvær eða þrjár hafnir hér séu af þeim stærðarflokki að hægt væri að segja að þær gætu verið á samkeppnismarkaði með rekstur sinn. Allar hinar hafnirnar veita að stórum hluta staðbundna þjónustu og eiga ekkert erindi inn í það umhverfi sem þeim er heimilt að fara inn í samkvæmt frv. Það er svo, herra forseti, að þó að menn segi að þetta sé bara heimild og hafnir taki upp þetta rekstrarform, hlutafélaga- og samkeppnisformið ef þær vilja, þá mun það óneitanlega leiða til þess að fari ein af stað þá munu hinar verða að taka upp sama form til þess að geta slegist á sama plani. Þannig er það nú bara. Fögur orð og góðar væntingar um að menn sjái að sér og nýti sér ekki þessar heimildir gilda ekki þegar út á völlinn er komið. Ég vil vekja athygli á því að þetta lagafrv. kveður á um stærðarflokkun hafna og að sú flokkun ráði m.a. ríkisstyrkjum og öðru sem lýtur að stofnkostnaði og rekstri þeirra. Nú er það svo að sveitarfélög hafa verið að sameinast og stofnuð hafa verið hafnasamlög þar sem fleiri en ein höfn, hafnir af mismunandi stærð hafa verið innan vébanda sveitarfélagsins. Sú staðreynd að hafnir af mismunandi stærð myndi eitt hafnasamlag getur í sjálfu sér komið niður á stöðu þeirra gagnvart ríkisframlögum. Í 14. gr. frv., um hafnasamlög, er kveðið á um að hafnasamlög, samsett af mismunandi stærð af höfnum, geti átt rétt á ríkisstyrk miðað við fyrri stærð þeirra í allt að fimm ár frá því að sameining tekur gildi þrátt fyrir að hafnirnar falli undir hafnasamlag yfir viðmiðunarmörkum um stærðir hafnargarða varðandi ríkisframlögin. Þarna er gefinn fimm ára aðlögunartími. Það er svo sem gott og blessað að fá aðlögunartíma. En fimm ára aðlögunartími breytir í sjálfu sér engu í eðli byggðarinnar nema ætlunin sé að nota þann tíma til að leggja niður einstakar hafnir. Fimm ár breyta vonandi ekki því að einstök byggðarlög leggi af hafnir sínar og starfsemi. Í grundvallaratriðum er þessi grein og þessi ráðstöfun íþyngjandi fyrir þá sem vildu finna hagræðingu eða rekstrarlega betri forsendur fyrir að sameina hafnirnar í eitt hafnasamlag. Þessi grein er því til trafala. Hin greinin sem ég benti á, um innheimtu á gjöldum, er afar nákvæm sundurliðun á gjöldunum. Hver höfn verður að sundurliða gjöldin mjög nákvæmlega, í einum 14 eða 15 gjaldflokkum sem: vörugjöld, farþegagjald, leigugjald fyrir svæði, gjald fyrir geymslu, leigugjöld fyrir afnot af mannvirkjum, leyfisgjöld fyrir bryggjur og önnur mannvirki, lóðargjald og lóðarleiga, hafnsögugjöld, gjöld fyrir þjónustu dráttarbáta, festargjöld, gjöld fyrir sölu á vatni og rafmagni, sorpgjöld, vigtargjald og umsýslugjald. Ég skil vel nauðsyn þess að halda þessum gjaldflokkum aðgreindum í rekstri stórra hafna. En ég sé ekki þörfina fyrir það í rekstri hinna smáu fiskihafna þar sem einungis er veitt grundvallarþjónusta við fiskiskipaflotann og í mesta lagi eitt strandferðaskip. Strandsiglingarnar eru reyndar að leggjast af þannig að sú starfsemi hafnanna fer minnkandi. Þetta er fyrst og fremst staðbundin þjónusta á höfnunum við atvinnulífið á staðnum. Þó að svona sundurliðun geti fallið að einhverjum risahöfnum þá passar hún að mínu mati engan veginn við litlar fiskihafnir sem eru bara þjónustuhafnir fyrir sitt svæði. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir nefndaráliti mínu við frv. til hafnalaga. Ég tel þá grundvallarhugsjón sem þar er höfð að leiðarljósi ranga, að hafnir vítt og breitt um landið skuli reknar á samkeppnisgrunni, keppa um viðskiptin, heimilt skuli að einkavæða þær og setja á hlutafélagamarkað. Ég tel þetta ranga nálgun og er andvígur henni. Hafnirnar eiga að vera þjónustustofnanir, þjónustumannvirki fyrir atvinnulíf og búsetu á viðkomandi stöðum fyrst og fremst. Í þeirri þjónustu á arður þeirra að vera fólginn, þ.e. gagnvart atvinnulífinu í landinu öllu. Ekki skal þó dregin dul á að ýmis atriði önnur í þessu frv. til hafnalaga eru þörf, tímabær og í takt við nýjar og breyttar aðstæður.

Herra forseti. Það má segja að hv. þm. Jón Bjarnason sé þarna með prinsippatriði sem hann telur að ekki falli að stefnu stjórnmálaflokks síns. Að öðru leyti mátti skilja á máli hans að hér væri ný framtíð, ný stefna og mál sem væri allrar athygli vert hvað áhrærir rekstur hafna. Við höfum farið vel yfir málið og 17. gr. hafnalagafrumvarpsins en í henni er upptalningin á gjöldunum. Við höfum líka skoðað 7. gr. sveitarstjórnarlaganna þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Sveitarfélög skulu hafa sjálfstæða tekjustofna og sjálfsforræði á gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem fyrirtækin og stofnanirnar annast. Sveitarfélög skulu setja sér stefnu um arðgjafar- og arðgreiðslumarkmið í rekstri fyrirtækja sinna og stofnana og er heimilt að ákveða sér eðlilegan afrakstur af því fjármagni sem bundið er í rekstri þeirra.`` Herra forseti. Þetta er mál sem lögfræðingar sem grannt hafa skoðað segja að standist tæplega. Nú eigi öll gjaldtaka hins opinbera að vera sýnileg og hún eigi að vera ákveðin hér, á Alþingi. Því máli ýttum við þá út af borðinu og töldum eðlilegt að áfram stæði 17. gr., svo breytt, eins og nú er í frv. til hafnalaga. Það má auðvitað deila um þetta en hins vegar erum við að fara eftir þeirri meginstefnu sem Alþingi hefur markað og mótað, þ.e. að öll gjaldtaka skuli vera sýnileg, hún skuli vera lögfest þannig að menn séu ekki að ganga lengra en heimildir segja til um.

Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni um það að gjaldskrá skuli vera sýnileg. Þegar rekstur er kominn í samkeppni og stærðargráðu sem stendur undir mikilli sundurliðun er alveg sjálfsagt að gera það. Þessi grein sem kveður á um svo gríðarlega mikla sundurliðun á hafnargjöldum segir okkur kannski það að nánast engin höfn á Íslandi fellur að þessu munstri. Það munstur sem þarna er verið að draga upp hentar fyrir stórar hafnir með fjölþættri starfsemi og fjölþættri þjónustu á samkeppnismarkaði í Evrópu, Asíu eða þar sem samkeppnisumhverfið er allt annað og getur hiklaust átt rétt á sér. En við okkar íslensku aðstæður er það þannig að rekstur á þessum litlu fiskihöfnum, þjónustuhöfnum vítt og breitt um landið, sem eru fyrst og fremst til þess að þjóna viðkomandi atvinnulífi en ekki að standa í samkeppnisrekstri við að fá skip í viðskipti frá Frakklandi, Belgíu, Hollandi eða Lúxemborg eða hvaðan sem er, það væri ekki þeirra vettvangur, rekstur þessara litlu fiskihafna þjónar atvinnulífi á viðkomandi nærsvæði. Og þá er að mínu mati, herra forseti, sundurliðun eins og þarna er verið að tína til fullkomlega óþörf og hindrandi og hentar engan veginn og undirstrikar kannski betur en nokkuð annað að lagasetning á grunni þessarar hugmyndafræði hvað þetta varðar hentar alls ekki við íslenskar aðstæður.

Herra forseti. Það vill svo merkilega til að ég held að það séu örfá skip til sem eru skráð frá Lúxemborg en eins og menn vita er náttúrlega ekki hafngengt þangað. En aðeins út af því sem hv. þm. kom inn á, hann hafði áhyggjur af hinum litlu höfnum, þá þykir mér rétt að geta þess sérstaklega að styrkir til þessara hafna vegna viðlegu voru áður 60% og vegna dýpkunar 75%. Nú hækkar þetta framlag þannig að hvort tveggja fellur undir 90% styrk. Þannig er að sumu leyti verið að þrengja að, eins og hv. þm. kom inn á, þ.e. varðandi samkeppni hinna stærri hafna, en hér er tekið verulega á þessum litlu höfnum. Ég ætla að telja upp t.d. Súðavík, Hólmavík, Bakkafjörð, Blönduós, Grímsey, Drangsnes, Borgarfjörð eystri, Hvammstanga, Kópasker og Breiðdalsvík og svo mætti lengi telja. Það er verið að auka styrk til þessara hafna þannig að þegar menn koma hér í ræðustól --- að vísu hefur hv. þm. Jón Bjarnason ekki látið það frá sér fara --- og tala eins og ríkisstjórnin gangi um með sveðju, blóðug upp að öxlum og ætli að leggja af flestar hafnir landsins eru menn náttúrlega að vaða reyk, pólitískan reyk. Það er vont mál vegna þess að það veldur óróa í hinni dreifðu byggð þegar svo er talað að hér sé vond ríkisstjórn að verki sem vilji landsbyggðinni allt illt. Þvert á móti er verið að gera þeim starfsumhverfið enn betra, en þeir sem þurfa ekki á styrkjum að halda eiga auðvitað ekki að fá þá. Síðast en ekki síst er hækkun aflagjaldsins úr 1% upp í 1,87% auðvitað sjálfsagður hlutur. Telja menn annars í raun nauðsynlegt að styrkja útgerðina með þeim hætti sem gert hefur verið í gegnum árin? Nei, herra forseti. Ég tel eðlilegt að hér sé tekið á og við lögum okkur að nútímanum. Að við aðlögum okkur að umhverfinu eins og það er nú en séum ekki með þetta kerfi eins og það hefur verið og er gjörsamlega gengið sér til húðar, enda segja þeir Árni Þór Sigurðsson, formaður hafnarstjórnar Reykjavíkur, forseti borgarstjórnar og formaður Hafnasambands sveitarfélaga, og Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga: Já, áfram með frumvarpið, samþykkið það.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fjalla um hvort ríkisstjórnin sé góð eða slæm. Hún reynir vafalaust að vinna verk sín út frá sínum forsendum. Ég tel svo sem allt í lagi að skipta henni út en það er ekki mál þessa frumvarps, a.m.k. ekki í bili. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að í frv. er margt gott lagt til til þess að draga úr þeirri hættu og þeim ágöllum sem felast í því að taka upp samkeppni og hlutafélagavæðingu í höfnunum. Það er alveg hárrétt, og alveg skylt og sjálfsagt að taka undir það. Eftir stendur sú hugmyndafræði að baki óbreytt til lengri tíma að hafnirnar, þessar litlu þjónustuhafnir vítt og breitt um landið, eiga að fara að keppa innbyrðis um þjónustuna á grundvelli þess verðs sem þær geta boðið. Nú eru þær að keppa um að halda viðskiptum, að einhverjir geri út frá stöðunum, að viðskiptin fari ekki burt. Og ég hefði ekki trúað því að þeir styrki í sjálfu sér fjárhagsgrundvöll sinn þótt þeir fái heimild til þess að bjóða niður gjöldin við næstu höfn. Herra forseti. Það fyrirkomulag sem hér er lagt til hentar að mínu mati engan veginn við íslenskar aðstæður og getur orðið byggð, búsetu og rekstri hafna vítt og breitt um landið hættulegt þegar til lengri tíma er litið.

Herra forseti. Hér fara fram mjög athyglisverðar umræður um frv. ríkisstjórnarinnar til hafnalaga. Ég hef að mestu leyti fylgst með þeim en missti þó af hluta þeirra í byrjun hádegisins vegna þess að ég sótti fund hjá kosningastjórn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs Suðvesturkjördæmisins þar sem m.a. var rætt um Íraksmálið. Við tókum upp þá áskorun sem fram hefur komið frá verkalýðshreyfingunni, öllum helstu samtökum launafólks á Íslandi og friðarhreyfingunni ,,Átak gegn stríði`` sem staðið hefur fyrir fjöldamótmælum gegn hernaðaráformum Bandaríkjanna gagnvart Írak núna hvern laugardag við sendiráð Breta og Bandaríkjanna, sérhvern laugardag í langan tíma, og fyrirhuguð eru mótmæli á morgun. Þetta fer alltaf fram klukkan tvö. En við ákváðum á þessum fundi að senda frá okkur áskorun, áskorun til almennings um að virða hvatningu verkalýðshreyfingarinnar og friðarhreyfingarinnar, að taka af krafti þátt í fjöldamótmælum gegn fyrirhuguðum árásum á Írak. Herra forseti. Ég vildi að það kæmi fram að við höfum orðið við þeirri hvatningu sem komið hefur frá verkalýðshreyfingunni og friðarhreyfingunni um að taka þetta mál upp. Varðandi hafnalögin fer því fjarri að við séum með einhverja allsherjarfordæmingu á því að gerðar verði breytingar á hafnalögum. Því fer fjarri. Við teljum að þar sé sitthvað að finna sem þurfi að færa til betri vegar eins og komið hefur fram í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Hins vegar teljum við að í þessu frv. og í þessum breytingum sé að finna ýmislegt mjög varasamt sem við gagnrýnum mjög harðlega. Og þar vil ég gera ágæta yfirferð hv. þm. Jóns Bjarnasonar að minni, hans orð að mínum. Fyrst aðeins um samráðsþáttinn. Það segir í nál. meiri hlutans að hér sé um mikið hagsmunamál að ræða fyrir byggðirnar í landinu. Það er að sönnu rétt. Ljóst er að frv. snertir veigamikla hagsmuni margra byggðarlaga í landinu og því mikilvægt að vel takist til við lagasmíðina. Á þessa leið segir í nál. og undir það skal tekið. Málflutningur okkar miðast jú að því að vandað verði til verkanna. Þá að samráðinu. Í nál. er rakinn aðdragandinn að þessu frv., vísað í nefnd sem skipuð var í árslok árið 1999 og síðan rakið hvernig þar verða til drög að frv. sem koma inn í þingið og taka síðan breytingum eftir samráð við aðskiljanlega aðila. Það sem ég vildi segja um samráð er þetta: Allt of oft gerist það að ríkisstjórnir, ekki bara þessi, reyna að koma fram sinni pólitísku stefnu oft í hinu ýrasta formi í upphafi og síðan er gengið til samstarfs, svokallaðs samráðs við aðila sem færa fram mikla gagnrýni á þessa sömu pólitísku stefnu. Þannig byggir niðurstaða samráðsins oft á því að menn reyna að ná fram einhverjum betrumbótum, einhverjum breytingum á upphaflegum tillögum sem menn hafa verið mjög ósáttir við. Mér finnst mikilvægt að við höfum það í huga að niðurstaða getur þannig orðið á þann veg að hún sé í reynd ekki að skapi aðila þótt þeir hafi á endanum lagt blessun sína yfir hana. Og þó að ég efist ekki um að þeir aðilar sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson taldi upp hafi lagt blessun sína yfir frv., þá er samhengið þetta. En hér er komið að okkur á Alþingi að skoða þetta út frá okkar sjónarhóli. Þetta vildi ég nefna í upphafi um samráðið. Síðan er augljóst að það er sami rauði þráðurinn sem gengur í gegnum þetta frumvarp og ýmis önnur frumvörp sem liggja fyrir þinginu og hefur áður verið þröngvað í gegnum Alþingi og lúta að einkavæðingu; hlutafélagavæðingu og einkavæðingu. Alls staðar er hugsunin á sama veg. Starfsemi sem áður var þjónustustarfsemi fyrst og fremst er gerð að rekstrareiningum á markaði, þ.e. þjónustustofnanirnar. Fyrst í stað eru þær gerðar að hlutafélögum, reyndar er upphaflega einvörðungu veitt heimild til að gera stofnanirnar að hlutafélögum og alltaf er látið í veðri vaka að ekkert annað standi til. Við munum öll hvað gerðist með Landssímann, svo dæmi sé tekið. Þar var því mjög afdráttarlaust lýst yfir að ekki stæði til annað en gera breytingu á rekstrarformi stofnunarinnar, ekki stæði til að selja hana. Síðan þekkjum við öll framhaldið, tilraunir ríkisstjórnarinnar til þess að selja hlut almennings í þeirri stofnun. Þannig að þetta er allt á sama veg. Fyrst er starfsemin gerð að rekstrareiningu á markaði, að hlutafélagi, og eftir að hún hefur verið leyst undan umsjá almennings, hinu pólitíska valdi, eftir að fulltrúar stjórnmálanna koma ekki lengur að stjórn stofnananna, þá þarf að tryggja eftirlit fyrir hönd neytandans, fyrir hönd almennings, með einhverjum hætti. Hvernig er það gert? Það er gert á tvennan hátt. Annars vegar er samkeppnisþátturinn færður undir Samkeppnisstofnun. Hún á að hafa eftirlit með því að samkeppnisreglur og samkeppnislög séu virt. Síðan er einhverri stofnun falið að annast eftirlit með innri starfsemi viðkomandi stofnunar. Varðandi raforkuna þá er það Orkustofnun sem á að annast þann þátt og síðan Samkeppnisstofnun sem á að fylgjast með sölu og dreifingu á raforkunni. Í þessu frv. er það Siglingastofnun Íslands sem á að annast þá eftirlitsskyldu fyrir hönd ríkisins, en einnig á Samkeppnisstofnun að koma að eftirlitinu. Í athugasemdum við frv. á bls. 12 segir, með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir að samræmd gjaldskrá hafna verði aflögð og ákvæði samkeppnislaga gildi um gjaldtöku þeirra.`` Þetta er sú breyting sem verður, en í 2. gr. frv. er síðan vísað í Siglingastofnun sem eftirlitsaðila. Þetta er hugsunin. Starfsemi sem áður var þjónustustarfsemi sem heyrði undir hið pólitíska vald er tekin og færð yfir á markað og eftirlitið verður með öðrum hætti, ekki fulltrúar sveitarstjórna eða pólitískt kjörnir aðilar, heldur Samkeppnisstofnun annars vegar og síðan tiltekin eftirlitsstofnun hins vegar. Þetta er því allt í takt við það sem gerist annars staðar. Þetta gerðist líka með Símann. Hann var færður yfir á markað. Síðan er Samkeppnisstofnun sigað á þá stofnun og við þekkjum öll afleiðingarnar. Það hefur stundum verið til góðs og stundum til ills að mínum dómi. Þetta er ekki gott form.

Lægstu gjöld í veröldinni.

Lægstu gjöld í veröldinni, segir hæstv. samgrh. Mér finnst þetta vera athyglisvert, að minna okkur á það að áður en Síminn var gerður að hlutafélagi þá buðu Íslendingar upp á lægstu símgjöld í heiminum, í allri veröldinni.

Eftir það.

Eftir það, segir hæstv. samgrh. Áður. Fyrir þann tíma. Ég bið hæstv. ráðherra um að snúa sér til starfsmanna Landssímans sem hafa gögn um þetta efni. Ég man eftir því að Bergþór Halldórsson, einn af yfirmönnum Símans, birti mjög athyglisverðar greinar í Morgunblaðinu sem síðan voru teknar upp í leiðara þar sem hann tók þetta einmitt upp. Og ég er með undir höndum töflur, samanburðartöflur sem sýna að símgjöld á Íslandi áður en Síminn var gerður að hlutafélagi voru þau lægstu í heiminum.

Og eftir líka.

Eftir líka, segir hæstv. ráðherra. Jú, jú, það er alveg rétt að þessi þróun hefur haldið áfram. En hún er framkvæmd á allt annan hátt. Ég minnist þess að hafa átt samræður við einn af yfirmönnum Símans, einn af stjórnendum Símans --- ég nota helst aldrei þetta hugtak ,,yfirmaður`` eða ,,undirmaður``. En einn af stjórnendum Símans hafði einhvern tímann á orði við mig hvernig umhverfið, hið alþjóðlega umhverfi hefði breyst. Við sóttum áður samstarf til t.d. norrænu símstöðvanna og fengum aðstoð og hjálp frá þeim. Og fulltrúar símanna, landssímanna á Norðurlöndum komu saman til að leggja á ráðin um hvernig þeir gætu stutt þessar stofnanir gætu veitt hver annarri stuðning. Síðan eftir að þær voru gerðar að hlutafélögum þá er öldin heldur betur önnur. Þá mæta allir með hnífinn upp í erminni vegna þess að nú má ekki segja frá einu eða neinu. Nú eru allt orðið viðskiptaleyndarmál. Nú eru allir að keppa. Og fyrirtækin eru í eign annarra aðila. Danski síminn var t.d. seldur til Chicago, Ameritech hét fyrirtækið sem keypti yfir 30% í símanum og gerði ensku að opinberu máli í danska landssímanum. Þá voru bara önnur viðhorf uppi. En við nutum góðs af hinu alþjóðlega samstarfi á þeim tíma þegar hugsun samstarfs og samhjálpar var uppi og færði okkur einhverja bestu símastofnun í heiminum, með lægstu símgjöldin sem fundust á byggðu bóli. Það sama gilti ekki um öll millilandasímtöl, en innanlandssímtöl og einnig farsímasímtölin voru þau lægstu sem fyrirfundust. Þetta er staðreynd. Og það var áður en Síminn var gerður að hlutafélagi, áður en hann var settur út á braskmarkaðinn. Gerður að braskbúllu, eins og Hreinn Loftsson, fyrrverandi formaður einkavæðingarnefndar, komst einhvern tímann að orði þegar Síminn fór að fjárfesta út og suður og tapaði við það miklum fjármunum í ævintýramennsku sem sú stofnun lagðist í á þeim tíma. En áður en hæstv. ráðherra fór að kalla hér fram í og taka þátt í umræðunni á örvandi hátt, og kann ég honum bestu þakkir fyrir það, þá var ég þar kominn að ég var að nefna að Síminn var settur inn í nákvæmlega sömu umgjörð og verið er að tala um hér. Fjarskiptastofnun annast eftirlitið og að öðru leyti heyrir hann undir samkeppnislög og Samkeppnisstofnun. Þetta er umhverfið sem við erum að skapa eða ríkisstjórnin er að skapa allri þjónustustarfsemi í landinu. Ég ætla aldrei að þreytast á því að minna á hve mikilvægt það er að við höfum allan heiminn undir og allar þær fjölþjóðlegu skuldbindingar sem við erum að undirgangast þegar við gerum kerfisbreytingar af þessu tagi í samfélagi okkar, því þarna er mjög mikilvægt samspil. Ég hef oft áður vísað í GATS-samningana, General Agreement on Trade in Services, sem við erum núna á bólakafi í. Þar hafa einstök ríki reist kröfur hvert á annað, við höfum fengið kröfur frá Bandaríkjunum, Indlandi og Japan sem hafa krafist þess að við opnum menntageirann svo dæmi sé tekið fyrir samkeppni. Evrópusambandið hefur krafist þess að viðskiptaþjóðir þess opni vatnið fyrir samkeppni. Um leið og búið er að undirgangast slíkar skuldbindingar þá er það svo að starfsemi sem hefur verið markaðsvædd, gerð að hlutafélagi og sett út á markað undir samkeppnislög, er því ofurseld þeirri hættu að erlendir jafnt sem innlendir samkeppnisaðilar kæri á grundvelli samkeppnislaga, því þá má ekki lengur niðurgreiða starfsemi. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort ákvarðanir nú um að styrkja smæstu hafnirnar svo dæmi sé tekið umfram það sem gert er gagnvart hinum stærri, komi til með að standast slíkar eldraunir þegar við erum komin inn í þetta samkeppnisumhverfi. Ég hef miklar efasemdir um þetta. --- Hæstv. forseti er mjög hótandi hér með hamar í hendi.

Forseti vill biðja hv. þm. að gera hlé á máli sínu þegar vel stendur á, eða að ljúka máli sínu innan tveggja, þriggja mínútna.

Það stendur ágætlega á að gera hlé á máli mínu núna.

Herra forseti. Ég var staddur í miðri ræðu minni um frv. til hafnalaga og hafði þar fjallað um ýmsa þætti málsins, um þær staðhæfingar að mikið samráð hefði verið haft um smíði frv., um að þar væri að finna hinn sama rauða þráð og við fyndum í ýmsum öðrum kerfisbreytingum sem gerðar hefðu verið á almannaþjónustu og stofnunum sem sinntu henni. Ég vék að eftirlitsþættinum, hvað gerðist þegar stofnun er færð undan almannavaldi, hinu pólitíska valdi og sett á markað, annars vegar undir eftirlitsstofnanir og hins vegar Samkeppnisstofnun, hvernig þetta hefði gerst með Landssímann, sem var annars vegar færður undir Samkeppnisstofnun og hins vegar Fjarskiptastofnun, og hvernig þessi stofnun yrði færð undir Siglingastofnun Íslands annars vegar og hins vegar undir Samkeppnisstofnun. En ljóst er að við erum að fara með íslensku hafnirnar inn á markaðstorgið. Þetta er nokkuð sem við höfum gagnrýnt, og reyndar gagnrýnt þá miklu markaðsvæðingu innan almannaþjónustunnar sem hefur sett mjög svip á valdatíma Sjálfstfl. allar götur frá árinu 1991. Samstarfsaðilar Sjálfstfl. hafa ekki látið sitt eftir liggja og ekki sést fyrir. Maður verður t.d. var við það núna að menn sjá margir eftir því að hafa stutt hugmyndir Framsfl. og sett þær í framkvæmd, að taka Leifsstöð, okkar helstu flugstöð, og einkavæða hana með manni og mús. Að mörgu leyti hefði verið æskilegra, ef menn væru á annað borð á þeirri skoðun að sú starfsemi sem fram fer í flughöfninni eigi að vera á markaði, að halda sjálfri flugstöðinni og byggingunni í eigu ríkisins og bjóða síðan út þá starfsemi sem þar fer fram innan dyra. Ég er ekki að mæla með slíku en það hefði verið svona ákveðin heil hugsun í því, í stað þess að bjóða alla flugstöðina út. Ég er aðeins að nefna þetta sem dæmi um einkavæðingu sem hér hefur verið framkvæmd nánast samkvæmt hugmyndafræði, pólitískri stefnu, alveg óháð því hvað borgar sig í hverju tilviki. Nú erum við sem sagt komin með íslensku hafnirnar og það á að gera þær að hlutafélögum eða opna á þann möguleika að hafnirnar verði gerðar að hlutafélögum. Ákvæði þess efnis er í 8. gr. frv., en þar segir í 3. tölul., þar er kveðið á um rekstrarform hafnanna, með leyfi forseta: ,,Höfn má reka sem: Hlutafélag, hvort sem það er í eigu opinberra aðila eða ekki, einkahlutafélag, sameignarfélag eða sem einkaaðila í sjálfstæðum rekstri. Hafnir sem reknar eru samkvæmt þessum tölulið teljast ekki til opinbers rekstrar.`` Með öðrum orðum, við erum að taka hafnirnar út úr almannaþjónustunni, úr opinberum rekstri og færa þær yfir á markaðstorg. Ég held að þetta sé afskaplega vafasamur hlutur. Hér var bent á við umræðuna fyrr í dag af hálfu þeirra stjórnarandstöðuþingmanna sem talað hafa, hv. þm. Jóns Bjarnasonar og hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar, að rekstrarfé hafnanna væri nú fengið með öðrum hætti en áður. Samkvæmt fjárlögum kemur framlag til hafnanna til með að minnka um einn milljarð.

Ekki rekstrarfé.

Fjármunir sem renna til hafnanna, en ekki rekstrarfé, leiðréttir hæstv. samgrh. mig, en eftir því sem ég skil málið minnkar framlag til hafnanna um þessa upphæð, en í staðinn verður þetta fé innheimt af útgerðarfélögunum. Það er þarna sem ég vara við þegar á það er bent að staða hafnanna, sérstaklega allra smæstu hafnanna, veikist ekki. Því er haldið fram að staða þeirra veikist ekki, jafnvel þvert á móti að hagur þeirra styrkist og batni. Þá spyr ég á móti: Hvernig verður framtíðin hvað þetta snertir? Mun ríkinu líðast að mismuna höfnum á þennan hátt? Og hér minni ég á að við erum að færa þessa starfsemi út á markaðinn, breyta rekstrarforminu og færa hana út á markað og undir Samkeppnisstofnun. Ekki er mjög langt síðan að kært var til Samkeppnisstofnunar að sveitarfélag á Suðurnesjum, held ég að hafi verið, styrkti tjaldleigu, tjaldsvæði. Það voru aðilar í gistirekstri, hótelrekstri sem kærðu þetta. Að verið væri að mismuna aðilum sem sinntu þessari sömu þörf. Við þekkjum þetta líka úr sögu Símans eftir að hann var gerður að hlutafélagi og fleiri símafyrirtæki komu til sögunnar, þá var einnig kært. Og þetta er nokkuð sem menn hafa verið að horfa á gagnvart útvarpsstöðvum, t.d. Ríkisútvarpinu, ekki aðeins hér heldur annars staðar. Samkvæmt EES og Evrópurétti lúta ríkisútvarpsstöðvarnar sérákvæðum en eiga stöðugt í höggi við þessa sömu grunnhugsun, þessar sömu grunnreglur: Má mismuna? Ég vék áðan að GATS-samningunum. Þar hefur einhver þriggja þjóðanna sem hafa reist kröfur á hendur okkur, Bandaríkjamenn, Indverjar eða Japanar, við fáum ekki sundurgreiningu opinberlega á því hver reisir hvaða kröfu, heldur er almennt gerð grein fyrir því núna á vefsíðu utanrrn., en einhver þessara þjóða hefur reist þá kröfu að útvarpsrekstur verði settur að fullu á markað. Og þá kemur til kasta þessara markaðslögmála. Við erum að vara við þessu, að taka grunnþjónustu í samfélaginu, samgöngurnar í þessu tilviki og færa þær yfir á markaðstorgið. Þetta teljum við vera mjög varhugavert skref. Mér þætti vænt um að fá umræðu um þetta og svör við þessu frá fulltrúum stjórnarmeirihlutans. Ég hef beint þessari spurningu til formanns samgn., Guðmundar Hallvarðssonar, sem er ekki hér í salnum af óviðráðanlegum orsökum núna og fyllilega eðlilegum, en hér er hæstv. ráðherra á staðnum og ég geri ráð fyrir að umræða um þetta stórmál eigi eftir að standa hér eitthvað lengur í dag. Og áður en henni lýkur finnst mér nauðsynlegt að við fáum upplýsingar eða umræðu um þetta. Er þetta ekki nokkuð sem menn sjá ástæðu til að ræða? Getur það ekki gerst að hafnirnar, eftir að þær eru komnar inn á markað og færðar undir Samkeppnisstofnun, þurfi að sæta kærum af þessu tagi, að ríkið sé hreinlega að mismuna höfnum með því að gera þeim mishátt undir höfði? Þetta er nokkuð sem ég vík sérstaklega að í ljósi þess að ríkisstjórnin segist vera að bæta hag allra minnstu hafnanna. Og þá er þetta nokkuð sem mér finnst við eiga að fá umræðu um. Ég ætla ekki að lengja mál mitt í þessari lotu. Þetta er fyrri aðkoma mín að málinu við 2. umr. um þetta mikilvæga mál. En ég held að hyggilegt væri annaðhvort að slá því á frest að afgreiða málið eða, ef stjórnarmeirihlutinn og hæstv. ráðherra eru reiðubúnir að beita sér fyrir því, að þessi umdeildustu ákvæði verði tekin út úr lögunum. Því ég efast ekkert um að það eru margir sem vilja gera breytingar á hafnalögum og við stöndum ekki í vegi fyrir því að þau séu færð til betri vegar og á þeim séu gerðar lagfæringar. En kemur til greina, og ég beini þeirri spurningu til hæstv. ráðherra, að taka þessa umdeildustu þætti frv. út úr frv. og skilja þá þannig frá? Þetta er annað sem ég vildi fá að vita og hitt er hvort menn hafi ekki áhyggjur af því að þeir séu að veikja stöðu okkar þegar til lengri tíma er litið. --- Og hér var hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, en það vakti athygli mína við umræðuna hér á fyrri stigum að hann var mjög gagnrýninn á þetta frv. Það er því greinilegt að kurr og ólga er innan stjórnarliðsins líka út af frv. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna í þessari lotu, en mun eflaust koma að henni síðar, en ég auglýsi eftir svörum hæstv. ráðherra við þessum spurningum.

Virðulegur forseti. Frá árinu 1986 hef ég tekið þátt í umræðu um breytingu á hafnalögum og er a.m.k. búinn að sitja þrjú þing, hafnasambandsþing, þar sem þessi mál hafa verið til umræðu og nú síðast á Akranesi þegar hafnasambandsþing var haldið þar. Ávallt hefur verið mikil umfjöllun um þessi mál og víst hafa menn verið nokkuð sammála um að taka þurfi á málum og nú er svo komið að þetta mál er trúlega að fara í gegn á Alþingi. Segja má að málið hafi í rauninni verið lengi í vinnslu, það er a.m.k. búið að vera tvisvar sinnum í þinglegri meðferð eða á tveimur þingum, og ég er nokkuð klár á því að margir eru uggandi út af því sem á eftir að verða í ýmsum höfnum landsins, þ.e. að í rauninni er verið að markaðssetja íslenskar hafnir. Það er það sem verið er að gera. Sjómenn og útgerðarmenn sjá fram á stórhækkuð gjöld vegna löndunar og legu báta í höfnum. Ég velti fyrir mér vanda byggðarlaga eins og Ísafjarðar þar sem um er að ræða margar hafnir, þ.e. á Ísafirði, Flateyri, Suðureyri og Þingeyri. Ég velti fyrir mér hvernig hlutirnir gerast þar. Ég velti fyrir mér 17. gr. frv. þar sem sagt er, með leyfi forseta: ,,Gjaldtaka hafnar skal miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt er.`` Það er ástæða til þess að velta fyrir sér hvað þetta þýðir. Einnig er ástæða til þess að velta því fyrir hvort þær hafnir sem eru notaðar umhverfis landið eru í stakk búnar til þess að geta tekið þau gjöld sem þarf til þess að standa undir kostnaðinum við þjónustuna. Ég óttast að margar hafnir muni láta verulega á sjá við þá breytingu sem áformuð er. Ég minni á að 85% hækkun aflagjalds er póstur sem menn munu taka eftir. Það stóð til á tímabili að tvöfalda þetta gjald. En menn eru komnir nú í 87% hækkun. Í nágrannalöndunum eins og Noregi hafa þessi mál verið leyst hjá minni eða veikari höfnunum þannig að veittir hafa verið byggðastyrkir til hafna sem menn telja að þurfi að vera í notkun. Það er ljóst að með þessu frv. dregst þáttur ríkissjóðs í hafnargerð verulega saman. Ég ítreka að ég óttast að það hafi hættu í för með sér fyrir veikari hafnirnar. Vissulega er það rétt að komið er á móti með ýmsum aðgerðum í þessu frv. þannig að kannski er ekki allt eins svart og virðist við fyrstu sýn. En það er klárt að vandi steðjar að ýmsum höfnum landsins. Þær búa við þær aðstæður að tekjur duga ekki til að standa undir stofnkostnaði og endurnýjun á mannvirkjum sem ganga úr sér með tímanum. Ég vil ekki tína upp þær hafnir sem ég þekki til þar sem það mun skipta tugum milljóna --- tugum milljóna --- að endurnýja og lagfæra það sem er að verða ónýtt. En það segir okkur bara að þessum málum hefur ekki verið sinnt nægjanlega vel á undanförnum árum. Staða allmargra hafna er slík að rekstrartekjur duga ekki nærri því fyrir útgjöldum. Þess vegna eru breytingar á lögum um hafnir umdeilanlegar, sérstaklega í ljósi þess að ekki er víst að þær breytingar sem menn ætla sér að gera nái að bæta úr því sem þeir meta að nauðsyn sé til að taka á. Þess vegna er ekki óeðlilegt að þetta frv. sé rætt vandlega. Það þarf að gefa þessu máli tíma í meðferð. En auðvitað kemur að endalokum einhvern tímann þannig að menn leggi á hafið eða kasti sér út í laugina. En þá verður maður líka að treysta á að þau atriði sem upp koma á fyrstu árum eða fyrsta ári, séu grandskoðuð og að komið verði í veg fyrir að hafnirnar fari enn verr, þær sem illa eru komnar, en annars hefði orðið. Þannig hagar til að umhverfis landið hafa byggst upp mörg sjávarpláss með hafnaraðstöðu. Það má kannski hugsanlega segja að það gætu verið færri sjávarpláss og þá færri mannvirki. En það er ómögulegt að hanna upp á nýtt eða teikna upp á nýtt, þ.e. teikna nýtt Íslandskort. Við verðum að búa við þær aðstæður sem nú eru þekktar. Ég held að menn færist mjög mikið í fang ef þeir ætla að gera breytingar sem munu leiða til þess að höfnum fækki, eins og samkeppnin kallar á. Mér finnst þegar ég er að skoða þessa hluti að það sé beint verið að stefna að því og að það sé markmið að höfnum fækki. Samkeppnin mun leiða til þess. Hún getur ekki leitt til annars en að höfnum fækki. Með því að taka út megnið af ríkisframlagi til hafnanna verður að velta þeim tekjumissi, þ.e. því sem er velt út er velt yfir á notendur, þ.e. útgerðina, fiskiskipaútgerðina og vöruskipaútgerðina. Gjöld og tekjur af fiskiskipaflotanum eru fyrst og fremst tekjur hafnanna úti á landsbyggðinni og mér sýnist að þær hafnir muni missa ríkisstyrkinn að verulegu leyti. Það verða menn að bæta sér upp með því að hækka gjöld sem rukkuð eru af útgerðunum. Með því að skoða umsagnir sem hafa komið frá hinum ýmsu aðilum þá sé ég að þessar fullyrðingar mínar standast. Auðvitað er ekki hægt að ná tekjunum inn nema neytendur greiði þá fyrir þær. Eins og ég nefndi áðan var svo í eina tíð að menn ætluðu að tvöfalda aflagjald þannig að aukinn kostnaður útgerðar á samanlögðum fiskihöfnunum gæti verið hækkun upp á 400--500 millj. kr. á ári. Einhvern tímann hefði mönnum nú þótt vert að ræða um slíkar tölur. Ef talað er um að taka upp samkeppnisrekstur verða samkeppnisskilyrði að vera til staðar og til þess að það verði þá verða menn að geta keppt. Við getum ekki komið á samkeppni ef ekki eru sambærileg skilyrði fyrir hendi víðar á landinu en stefnir í. Menn ættu að hafa það í huga hvernig hlutirnir eru hjá okkur Íslendingum. Þeir eru nefnilega þannig að við erum aðallega með eina útflutningshöfn og tekjur af innflutningi og útflutningi renna til þeirrar hafnar. Aðrar hafnir á landinu fá lítið sem ekkert af þeim heldur verða að styðjast við gjöld af fiskiskipaflotanum. Ég held að það geti verið óvarlegt að stórhækka gjöld á þann flota þegar hann getur síðan farið að sækja í aðrar hafnir þar sem menn þurfa ekki að hækka gjöld vegna þess að það er meira umfang í þeim höfnum. Þá getur maður velt fyrir sér aðalinnflutnings- og útflutningshöfn. Hún gæti verið í stakk búin til þess að bjóða upp á mjög aukna þjónustu við fiskiskipin og verið með lægri gjöld. Þá skulum við velta því fyrir okkur að hér er Reykjavíkurhöfn sem hefur gífurlegar tekjur af innflutningi og útflutningi, og svo Hafnarfjarðarhöfn. Berum þær síðan saman við hafnir í nærliggjandi bæjarfélögum og hvernig staðan er. Það er þetta sem ég er að reyna að varpa ljósi á með ræðu minni. Einnig er rétt að vísa til þess að í umsögn frá Vestmannaeyjum segir, með leyfi forseta: ,,Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þáttur ríkissjóðs í hafnargerð dragist verulega saman.`` Þetta er rétt. Það á að minnka framlagið sem nemur einum milljarði. Svo segir, virðulegur forseti: ,,Það hefur, að áliti hafnarstjórnar, mikla hættu í för með sér fyrir landsbyggðina og kemur til með að ógna tilvist margra hafna, þar sem eigendur hafnanna eru í flestum tilfellum ákaflega illa í stakk búnir, til að taka á sig auknar álögur.`` Virðulegur forseti. Ég get ekki séð annað miðað við tilvitnun í þessa umsögn en að í rauninni sé verið að staðfesta þau atriði sem ég var að tína fram frekar sem viðvörun heldur en höfnun breytingar. Enn segir í þessari umsögn frá Vestmannaeyjum sem hafnarstjórinn þar undirritar, með leyfi forseta: ,,Því hvetur hafnarstjórnin til þess, að ákvæði núgildandi hafnalaga um framlög úr ríkissjóði til hafnargerðar verði láti gilda áfram að mestu óbreytt og gert verði ráð fyrir auknu fjármagni til hafna í samgönguáætlun.`` Þetta eru atriði sem ég tel að menn verði að skoða rækilega. Frá Vopnafjarðarhreppi kom umsögn sem ástæða er til þess að vitna í hér, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Til þess að mæta þessum viðbótarútgjöldum hafnarsjóðanna í nýframkvæmdum er gert ráð fyrir að auka frjálsræði í gjaldskrármálum hafnarsjóða, jafnframt því að gera hafnir virðisaukaskattsskyldar. Ekki verður með nokkru móti séð að slíkar aðgerðir einar og sér dugi til þess að gera hafnarsjóðum í landinum kleift að byggja upp hafnir landsins með sama krafti og núgildandi lög gera ráð fyrir. Í raun má segja að breyting af þessum toga kemur sér einungis vel fyrir stóru hafnirnar eins og í Reykjavík og til að mynda í Hafnarfirði, sem hvort eð er hafa ekki fengið ríkisstyrki fram að þessu til hafnarframkvæmda, en fengju nú endurgreiddan virðisaukaskatt af framkvæmdum sem þær ráðast í. Hjá minni höfnum sem hafa komist í að fá allt að 90% styrk til hafnarframkvæmda eins og í dýpkunum og brimvarnargörðum mundi staðan á hinn bóginn versna verulega. Að þessu leyti er því fyrirliggjandi frumvarp til hafnalaga afturför frá núgildandi lögum.`` 
             Virðulegur forseti. Þarna hefur orðið á breyting. Eftir því sem mér skilst eru menn farnir að tala um að ákveðnar hafnir geti notið allt að 90% styrks.

Það hefur verið ...

Eftir sem áður er ástæða til þess að hafa í huga þessar umsagnir sem ég er að vitna í. Það er þannig að sjávarútvegsfyrirtækin um allt land hafa byggt upp starfsemi sína og stór þáttur í starfsemi þeirra og rekstrarumhverfi eru hafnirnar. Hafnarframkvæmdirnar hafa verið ríkisstyrktar. Það fer ekki á milli mála og ákvarðanir hafna hafa stundum verið því marki brenndar að í raun hefur ekki farið saman að þeir sem ákvarðanirnar hafa tekið hafi greitt kostnaðinn af þeim. Þarna er auðvitað verið að benda á að menn hafa verið að slást um að ná ríkisstyrkjum. Samt sem áður tel ég að breytingarnar sem lagðar eru til í þessu frv. geti haft gríðarleg áhrif á byggð í landinu þegar og ef af þeim verður. Þess vegna tel ég að menn verði að vera mjög reiðubúnir til að endurskoða ákvæði og þá er ég fyrst og fremst með 17. gr. í huga og reyndar 18. gr. þar sem um er að ræða um breytingu á rekstrarformi. Ég tel að þær greinar, 17. og 18. gr., þurfi að vera nánast í gjörgæslu til þess að menn hafi vald á að grípa inn í þegar og ef ástæða gefst til, sem ég er nærri því viss um að muni verða. Ég vil vitna, virðulegur forseti, í álit Þjóðhagsstofnunar þar sem sagt er, með leyfi forseta, að það sé ekki eins augljóst hvaða tilgangi það þjóni að rekstrarform hafna lúti mismunandi reglum með gjaldtöku fyrir hafnatengda þjónustu, samkeppnisreglum ef um samkeppni sé að ræða en reglum um gjaldtöku opinberra fyrirtækja ef samkeppni er ekki til staðar. --- Og þar segir: ,,Stofnunin er hins vegar ekki dómbær á það hvort hin mismunandi rekstrarform sem frumvarpið gerir ráð fyrir séu nauðsynleg.`` Það er einmitt það sem við, sem höfum verið að ræða þetta frv., erum kannski mörg okkar ekki sammála um að eigi við, þ.e. að vera með mismunandi rekstrarform á höfnunum þegar upp er staðið. En ég hef miklar áhyggjur af því sem við erum að kalla yfir okkur. Ég vitna að lokum til þess, virðulegur forseti, að hafnarstjórnin á Ísafirði varpar fram þeirri spurningu hverjir möguleikar hafna Ísafjarðarbæjar séu til þess að hækka aflagjaldið eins og þeir sögðu á þeim tíma upp í 2%, eða 1,87% eins og nú er rætt um í frv. Það er mikil hækkun hvað sem hver segir að hækka gjöld um 1,87%. Það er mikil hækkun. Sagt er, með leyfi forseta, í grein þar sem fjallað er um ný hafnalög þar sem hafnarstjórn Ísafjarðar ályktaði gegn nýjum hafnalögum, að eftir að samræmd gjaldskrá hefur verið lögð af þar sem í dag er allt að 64 þús. kr. dýrara að landa í einn gám á Ísafirði en á höfuðborgarsvæðinu vegna aukagjalds á flutningsaðila, þá benda þeir á að menn muni stefna á hafnir sem eru sterkastar, eins og höfnina í Reykjavík og höfnina í Hafnarfirði, og þeir óttast þá samkeppni sem þessar stóru og voldugu hafnir bjóða litlu höfnunum. Virðulegur forseti. Ég hef aðeins farið lauslega yfir þetta mál en er viss um að það verður að taka frv. upp, sérstaklega 17. og 18. gr., strax á næsta ári ef frv. verður að lögum. Ég held að það þyldi jafnvel eina umferð enn í meðferð hjá þinginu. Mér sýnist að veruleg breyting hafi orðið til batnaðar frá síðasta framlagða frv. og ég gæti trúað því að með einni umferð enn næðist ríkjandi sátt um frv. Ég er því í rauninni, virðulegur forseti, að leggja það til að við frestum afgreiðslu á frv., tökum það fyrir aftur á næsta þingi og gerum það þannig úr garði að við séum þess fullviss að allir þeir aðilar sem hafa gefið umsagnir um málið á neikvæðan hátt geti verið nokkurn veginn sáttir.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna um þetta mál mikið, en hafði í öllu falli hugsað mér að láta viðhorf mín koma fram áður en málið fengi endanlega afgreiðslu, ef það stendur virkilega til að keyra þetta umdeilda mál hér í gegn sem mér finnst nú óráðlegt og óskynsamlegt og hef eindregið mælt með því við aðstandendur málsins að það yrði ekki gert eða þá að gerðar yrðu á því þær breytingar sem einfalt væri að gera til að um það yrði allgóð sátt. Það liggur alveg fyrir hvaða ákvæði þessa máls eru þannig úr garði gerð að menn geti illa við þau unað og sjái í þeim hættur og í raun og veru afturför frá gildandi ástandi sem yrði engum til gagns og þá á náttúrlega ekki að vera að þrjóskast áfram með það, herra forseti, eins og hér er í rauninni verið að gera. Þegar fyrst fór að heyrast af tilraunum til að breyta hafnalögum í þá veru að opna þar allar gáttir fyrir einkavæðingu og einkarekstri voru á ferðinni tiltölulega hráar nýfrjálshyggjuhugmyndir um að leggja slíka starfsemi undir vígvöll samkeppninnar og innleiða þar markaðsvæðingu sem að sjálfsögðu hefði haft þau áhrif sem allir menn sjá að rekstur þeirra hafna sem erfiðastar hafa aðstæðurnar hefði liðið fyrir það ástand og þær þá meira og minna heyrt sögunni til. Hafnir eru auðvitað hluti af hinu skipulagða samgöngukerfi í landinu og stoðkerfi við byggð og atvinnulíf sem í raun og veru fá ekki staðist á markaðslegum forsendum einum og sér. Það er algerlega borin von, aðstöðumunur hafnanna í landinu er svo gríðarlegur. Það hefur auðvitað löngum verið viðurkennt að himinn og haf er á milli aðstæðna þeirra hafna þar sem í aðalatriðum fer fram vöruinnflutningur og útflutningur með þeim miklu tekjum sem af því leiðir, og lítilla fiskihafna sem eru eftir sem áður og engu að síður lífæðar viðkomandi byggðarlaga en hafa auðvitað allt aðrar aðstæður við að glíma hvað varðar stofnkostnað og rekstur. Einkarekstur í hagnaðarskyni á því ósköp einfaldlega ekki heima á þessu sviði. Og það er grundvallarmisskilningur að vera að reyna að troða þeirri hugmyndafræði inn í alla skapaða hluti, en það er meinsemdin sem hér er við að glíma, það er draugurinn sem gengur ljósum logum í þessu máli. Vissulega hefur frv. eins og það lítur nú út tekið nokkrum breytingum vegna þess að veruleikinn hefur haft einhver áhrif á hugmyndafræðina, en það er nú samt teorían sem blífur í aðalatriðum.  Það var þannig, herra forseti, að þegar nýfrjálshyggjuliðið tók völdin í landinu, þá var þetta ekki pólitík, alla vega ekki raunsæispólitík eins og það heitir. Þetta voru trúarbrögð, voru og eru ekkert annað en trúarbrögð, að reyna að þvinga þessi einkarekstrarsjónarmið inn í alla skapaða hluti. Og þegar menn þora ekki alla leið, þá ætla menn að fara svona fjallabaksleiðir eins og þetta frv. ber enn þá með sér, að þessu er svona smyglað með eins og gert er í 3. tölul. 8. gr. frv. Byrjað er á því að opna fyrir þetta, koma þessu af stað, síðan er treyst á það að skoðanabræður og -systur aðstandenda frv. einhvers staðar í landinu verði til þess að fara út í tilraunastarfsemi og þannig verði byrjað að brjóta þetta niður. Þetta hefur verið aðferðafræðin. Þetta er formúlan. Þetta var reynt í Hafnarfirði í skólamálunum með glæsilegum árangri eða hitt þó heldur. Eru ekki sjálfstæðismenn hreyknir af því? Eru ekki sjálfstæðismenn hreyknir af því hvernig til tókst í einkavæðingu og einkarekstri á grunnskóla í Hafnarfirði? Eru þeir það ekki? Eru framsóknarmenn ekki hrifnir af einkavædda hjúkrunarheimilinu, forréttindaheimilinu sem fær hærri daggjöld en öll hin hjúkrunarheimilin og er þar á ofan tryggt í bak og fyrir fyrir viðbótarlyfjakostnaði og öðru slíku? Sem sagt sérstakt forréttindafyrirbæri sem er bæði með belti og axlabönd, alveg gulltryggt í bak og fyrir þannig að reksturinn skili alltaf hagnaði og eigendurnir geti sogið arð út úr starfseminni. Grætt á gömlu fólki. Þetta er hugmyndafræðin. Hún er ekkert flóknari. Hér er þetta prjónað saman með ákaflega sérstökum hætti, herra forseti. Það er markmið í sjálfu sér, það er keppikefli, til þess er farið í þennan pólitíska leiðangur, að koma því á einhvers staðar og með einhverjum ráðum að til verði einkavæddar hafnir, hlutafélög, háeff. Og helst verði þar einkaaðilar ráðandi í rekstrinum, gjarnan þó í skjóli af hinu opinbera. Því þetta er nefnilega pilsfaldakapítalismi ,,par exellence`` sem íhaldið er auðvitað að ástunda. Það er það. Ríkið á að vera svona til staðar og tryggja gróðann þannig hann sé algerlega öruggur, hægt sé að ganga að honum vísum og þá geta menn jafnvel haft þetta eins og með Sóltún eða fleiri slík fyrirbæri, að það nægi bara að skrifa undir pappírana. Gengu menn ekki um með Sóltúnssamninginn og buðu hann til sölu á mörg hundruð milljónir króna, ávísun á gróða framtíðarinnar í skjóli ríkisins? Og að heiðarlegir hægri menn skuli geta stutt þessa forsmán. Því þetta er auðvitað algjör afbökun á þessari hugmyndafræði ef hún er tekin alvarlega út af fyrir sig,  Það er auðvitað alveg augljóst mál, a.m.k. hvaða hafnir lifa ekki, það er alveg augljóst, það verða fiskihafnirnar og minni hafnirnar á landsbyggðinni og er nú nóg samt eins og vöruflutningar hafa þróast og færst af sjó upp á land og þar af leiðandi hefur auðvitað verulega dregið úr þeim tekjum sem þessar hafnir höfðu margar hverjar áður, svona til viðbótar við þær tekjur sem útgerð gaf, af vöruflutningum. Það er alveg nóg að glíma við það að jafna aðstöðumun og tekjumun hafnanna á þeim forsendum, þó ekki komi til þeirrar breytingar sem hér er verið að hugsa um. Herra forseti. 8. gr. er alveg ótrúleg smíð eins og hún er sett fram í frv. Ég segi nú ekki að höfundurinn eigi að fá nóbelsverðlaun fyrir hugkvæmni í fáránlegheitum, en ef þau væru til þá held ég að hér væri kominn sterkur kandídat. 3. tölul. 8. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hlutafélag,`` --- það er sem sagt eitt af þremur meginrekstrarformum hafna ef þessum mönnum verður að ósk sinni. Það má að vísu reka höfn í eigu sveitarfélags án sérstakrar hafnarstjórnar eða með hafnarstjórn. Það eru töluliðir 1 og 2 og þarf nú ekki endilega að vera að skipta því upp finnst mér. En 3. tölul. er svona: ,,Höfn má reka sem: Hlutafélag, hvort sem það er í eigu opinberra aðila eða ekki, einkahlutafélag, sameignarfélag eða sem einkaaðila í sjálfstæðum rekstri.`` --- Maður hefði nú kannski haldið að eitthvað af þessu væri sami hluturinn. --- ,,Hafnir sem reknar eru samkvæmt þessum tölulið [þ.e. 3. tölul. 8. gr.] teljast ekki til opinbers reksturs.`` Hvernig er hægt að segja þetta? Hvernig er hægt að mæla fyrir um það í lögum að hlutafélag, alfarið í eigu ríkis eða sveitarfélags, þ.e. opinberra aðila, skuli ekki teljast til opinbers rekstrar? Af hverju má það ekki teljast opinber rekstur? Af hverju má það ekki? Gengur þetta upp? Ég verð að segja alveg eins og er, að ég skil þetta ekki. Væntanlega eru þessar neglingar settar þarna inn til að hægt sé að undirstrika að menn séu lagðir af stað á braut einkavæðingarinnar. Þetta mun þá ekki teljast opinber rekstur. Þetta væri þá ekki almannaþjónusta. Þetta er ekki skylduverkefni opinberra aðila heldur rekstur í ágóðaskyni, eins og um venjulegan atvinnurekstur í hagnaðarskyni væri að ræða. Herra forseti. Hér er farið aftan að hlutunum. Þetta framsal á rekstri hafna til einkaaðila, úr opinberum rekstri og opinberri þjónustu, er auðvitað alveg fráleitt miðað við eðli málsins. Mér sýnist að þetta væri að mörgu leyti einkavæðing undirstöðusamgöngukerfisins í landinu. Hver væri munurinn á að láta bara einkaaðila taka að sér að reka hluta vegakerfisins, flugvelli og annað í þeim dúr? Auðvitað er það draumurinn, að koma þessu öllu meira og minna þannig fyrir að menn geti farið að græða á því líka. Hér er farin alröng leið, herra forseti. Ef menn sjá einhverja meinbugi á að reka hafnir sem hefðbundna þjónustustarfsemi sveitarfélaga eða ríkis ætti auðvitað að byrja á að setja um það lög að opinberir aðilar gætu veitt svona þjónustu í einhvers konar fyrirtækisformi, með ríkisfyrirtæki sem ekki væri almennt hlutafélag, ekki venjulegt hlutafélag. Slíka löggjöf vantar á Íslandi. Á hinum Norðurlöndunum hafa menn víða farið þá leið. Þeir hafa búið til rekstrarform sem byggir á sérlögum þar sem reksturinn er á mörkum hefðbundinnar almannaþjónustu og atvinnurekstrar. Það er hægt að færa yfir í fyrirtækjaform sem um gilda sérlög, um slíka starfsemi á höndum opinberra aðila. Ef hæstv. samgrh. væri að boða einhverjar grundvallarbreytingar af því tagi á lagaumhverfinu þá væri hægt að tala um þetta. Þá gætu menn tekist á um það og rætt: Er þetta útfærslan sem við viljum taka? Það er ekki hér.

Þetta er liðin tíð. Landshafnirnar voru svona.

Hér er sú nauðhyggja á ferðinni að troða hafnarstarfsemi inn í venjulegu hlutafélagalöggjöfina. Hún á ekkert erindi þangað. Það er alveg jafnfráleitt að fara með hafnirnar inn í þetta umhverfi og vatnsveitur. Menn lenda í bullandi vandamálum um leið, t.d. þegar kemur að því að skilgreina hvernig eigendur megi ástunda arðtöku úr rekstrinum. Það er það sem kemur næst. Bankar á dyrnar. Það er m.a. í vatnsveitufrumvarpinu. Þegar búið er að framselja almannaþjónustu í hendur einkaaðila þá vilja þeir fá að taka arð út úr þessu. Þar með er þetta ekki lengur þjónusta. Þar með stenst ekki lengur að líta á gjaldtökuna sem kostnaðar- eða þjónustugjöld. Þetta er orðið að skatti. Þetta verður aðferð til að afla tekna eða að hreinni innkomu einkaaðila í hagnaðarskyni. Auðvitað á, herra forseti, að henda þessum 3. tölul. út. Með smávægilegum lagfæringum öðrum á þessu frv., t.d. með því að henda einnig út ákvæðum 14. gr. um ríkisstyrki, hinni skrýtnu fimm ára aðlögun sem menn fái að halda sínum styrkjum. Að þessu loknu væri þetta frv. út af fyrir sig í aðalatriðum ásættanlegt. Væntanlega væri hyggilegt að skoða einnig ákvæði 17. gr. um þá gríðarlegu sundurliðuðu gjaldtöku sem þar er á ferðinni og vandséð er að eigi mikið erindi í starfrækslu minni hafna, þar sem menn reyna að hafa þetta einfaldara í sniðum. Ég sé ekki að það sé skilvirkt fyrir Grímseyjarhöfn að innheimta 15 mismunandi gjöld eða hvað þetta nú er. Herra forseti. Það er að okkar mati óásættanlegt að afgreiða þetta mál eins og það er í pottinn búið og furðulegt að ráðherra og þingmenn úr landsbyggðakjördæmum skuli bera þetta hér á borð. Það er alveg furðulegt að menn skuli ekki hafa annað þarfara við tíma sinn að gera en að nuddast áfram með þetta. Þegar boðið hefur verið upp á tiltölulega einfaldar lagfæringar á málinu til að taka það hér í gegn þá verður enn illskiljanlegra hverju þessi þrjóska sætir. Af okkar hálfu, herra forseti, þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, kemur ekki til greina að gefa eftir í slagsmálunum um þessa grundvallarvíglínu í málinu. Þetta snýst um það. Svo geta menn sagt að þetta muni allt gerast svo rólega, menn fari varlega í sakirnar o.s.frv. En við þekkjum það öll, sem höfum lengi tekið þátt í pólitík, að hin eiginlegu slagsmál um svona mál fara fram þegar tekist er á um grundvallarvíglínuna í málinu. Ef menn tapa þar verður hitt bara undanhald. Hvernig hefur farið með gjaldtöku t.d. í almannaþjónustunni, heilbrigðiskerfinu og skólakerfinu? Nákvæmlega eins og menn spáðu fyrir. Grundvallarátökin fóru fram þegar gjaldtakan var innleidd. Þá sögðu menn að vísu: Þetta er svo lítið. Það munar engan um þetta. Við förum svo hægt í sakirnar. Svo komu menn ári síðar og hækkuðu þetta aðeins, ári síðar hækkuðu þeir þetta enn meira og færa víglínuna utar og utar. Áður en varir er mjög erfitt að fóta sig og stöðva sig af eftir að einu sinni er farið út á svona óheillabraut. Við skulum ræða þetta, herra forseti, eins og þetta er. Við tökumst hér á um hvort eigi að leggja af stað í leiðangur sem vísar í áttina að einkavæðingu á þessum rekstri og að færa hann yfir í hefðbundið viðskiptaumhverfi og samkeppnisumhverfi venjulegs atvinnulífs, venjulegs atvinnurekstrar þar sem upp koma kröfur um arð af starfseminni o.s.frv. Í staðinn ætti að setja sérlög um þetta og skilgreina sem hluta af hinu opinbera samgöngukerfi, sem almannaþjónustu, almannahagsmuni, byggðapólitíska hagsmuni, samgöngupólitíska hagsmuni og stuðning við atvinnulífið vítt og breitt. Frá því mætti ganga með því lagaumhverfi. Þannig á að gera þetta en ekki svona. Um hvað eru hlutafélagalögin? Eru þau um skyldur viðkomandi rekstrar við almenning? Við byggð? Er eitthvað um það í hlutafélagalögunum? Hefur hæstv. samgrh. rekist á það? Hann kann samkeppnislögin og hlutafélagalögin betur en ég ef svo er. Nei, hlutafélagalögin eru auðvitað rammi um einkarekstur í ágóðaskyni. Þar er fyrst og fremst settur lagarammi til að tryggja hagsmuni eigenda, tryggja að hluthafar séu varðir og geti alltaf fengið arð sinn o.s.frv. Það er eðlilegt út af fyrir sig vegna þess að grundvallarnálgunin þar er löggjöf sem tryggir starfsgrundvöll, verndar eigendur og hluthafa í hlutafélögum á allt öðrum forsendum en þeim sem eiga að vera í forgrunni þegar rætt er um undirstöðuþætti af þessu tagi, uppbyggingu og rekstur samgöngukerfis, þjónustustarfsemi, sem er ekki rekin sjálfrar sín vegna, heldur vegna þess hlutverks sem hún á að þjóna í samfélaginu, fyrir atvinnulífið, byggðina og fyrir annan atvinnurekstur sem á þeirri aðstöðu byggir. Það á að halda þessum samskiptum hreinum. Þannig er þetta, herra forseti, í grundvallaratriðum og röng nálgun sem þarna er á ferðinni. Nú er það að vísu svo að það hefur sljákkað heilmikið í frjálshyggjumönnunum og einkavæðingarsinnum. Það hefur gert það. Menn eru ekki jafnupprifnir og þeir voru þegar best lét, þegar menn voru eins og kálfar á vori, nýkomnir út úr fjósinu vegna þess að nú gætu þeir farið að innleiða thatcherismann á Íslandi, árið 1991 og á árunum þar á eftir. Þá voru menn eins og kálfar á vori, nýsloppnir út úr frjálshyggjufjósinu,  Það var vorið 1991 að hleypt var út úr frjálshyggjufjósinu. Stuttbuxnadrengirnir voru orðnir langstaðnir á básunum og kunnu sér ekki læti þegar þeir komu út í vorið. Þá var lagt af stað í hinn glæsta leiðangur og átti ekki að viðhafa neina hálfvelgju. Nú hafa menn rekið sig á mörg horn. Það hefur ekki allt gengið eins glæsilega og til stóð. Við erum einmitt að ræða málin að viðstöddum einum hæstv. ráðherra sem veit vel að ekki hefur allt reynst jafnglæsilegt og til stóð. Má maður nefna á nafn Landssímann? Má maður nefna hann á nafn? Er það virkilega þannig að menn geta ekkert lært? Geta menn ekkert lært, herra forseti, af óförum sínum og annarra? Svo virðist ekki vera. Menn eru enn að nudda með þetta þótt búið sé að pakka þessu inn í siffon og þetta sé bara 3. tölul. 8. gr., ekki boðorðið sjálft. Ekki áttunda boðorðið, ómengað og hrátt. Þannig, herra forseti, liggja þessi mál. Við skulum ekki láta smyglgóss af þessu tagi fljóta með í þessu frumvarpi. Hreinsum þetta bara út og fáum einfalda afgreiðslu á því hver vilji meiri hluta þingmanna er í þessum efnum. Ég trúi ekki að sjálfstæðismenn, t.d. af landsbyggðinni, séu ekki með böggum hildar yfir þessum ósköpum. Maður er að vísu farinn að trúa flestu upp á framsóknarmenn en einhvern tímann hefði þetta staðið eitthvað í þeim, að láta hafa sig í að styðja stjórnarfrumvarp, frá samstarfsflokknum að vísu, um einkavæðingu hafna. Þeir styðja að því að afkoma og rekstraröryggi minni hafna vítt og breitt um landið fari allt upp í vindinn. Menn hafa reynt að róa lífróður að því að laga þetta eitthvað til frá fyrstu hugmyndum sem voru hrá nýfrjálshyggja þar sem átti í raun að afskrifa möguleika minni hafna til að komast af. Ég þykist muna rétt að þar hafi verið tillögur um að taka ríkisstyrkina af við uppbyggingu og stofnkostnað í þessum höfnum. Hvernig haldið þið að það hefði farið á auga lifandi bragði? Við vitum það öll.

Það hlýtur að vera frv. frá annarri ríkisstjórn sem þú ert að tala um.

Um þetta eru til ýmsar hugmyndir og má fara yfir það allt ef hæstv. samgrh. vill við gott tækifæri. Mér fyndist upplagt að taka þetta mál á dagskrá í nótt og ég skal ræða það, t.d. milli tvö og fjögur, og vera þá með öll plögg í höndunum um fyrstu hugmyndirnar. Ég þykist muna nokkuð rétt að þær voru býsna groddalegar hvað þetta varðar enda fengu þær ekki góðar viðtökur. Það varð víst brátt um fyrstu uppköstin sem sett voru fram, um þessa nýfrjálshyggjuvæðingu í höfnunum. Hér hefur að vísu margt þokast í áttina vegna þess að veruleikinn hefur náð að síast inn og haft einhver pínulítil áhrif. Pínulítil, en allt of lítil enn þá. Menn eru enn of firrtir og of uppteknir af teoríunum. Þeir of lítið í takt við hinn íslenska veruleika eins og hann er. Ætli það sé nú ekki þannig, herra forseti, að ástandið og horfurnar í íslenskum sjávarútvegi um þessar mundir að séu þannig að hann megi vart við því á allra næstu árum að þjónustuaðstaðan í höfnum landsins stórversni? Má útvegurinn við því að hinn opinberi stuðningur og jöfnun sem tryggir að þessi þjónusta sé veitt alls staðar sem á þarf að halda, sé víkjandi og mönnum jafnvel gert erfiðara um vik en nú er, t.d. að sameina kraftana í stórum hafnasamlögum. Það getur tvímælalaust verið til bóta og er kannski ein skásta leiðin í sumum tilvikum til að mæta þeim miklu breytingum sem hafnirnar takast á við. Tekjur þeirra taka grundvallarbreytingum með gjörbreyttu flutningamunstri í landinu. Tekjur sem áður dreifðust á margar hafnir eru kannski meira og minna horfnar en ein höfnin situr eftir með alla vöruumferð í heilum landshlutana. Hinar fá ekki neitt af þeim tekjum nema þær séu sameinaðar í samlög. Mér sýnist þetta geta komið illa niður á þeim, að vísu fá þær hafnir fimm ára aðlögunartíma. Þetta er ekki gáfulegur frágangur. Þetta er alveg fráleitt, herra forseti. Ég held menn hafi annað þarfara að gera en að standa í þessu. Menn ættu frekar að snúa sér að því að taka á málefnum þess atvinnulífs sem þó er enn til staðar og á löppunum á landsbyggðinni, ekki veitir af. Þetta er ekki innlegg í að bæta starfsskilyrði sjávarútvegs eða flutningastarfsemi á ströndinni eða annarra framtíðarmöguleika sem góð hafnaraðstaða í hverju byggðarlagi er lífsnauðsynlegur hluti af. Hvernig í ósköpunum eiga menn að sækja fram í nýjum greinum ef þeir hafa ekki hafnaraðstöðu? Í mörgum tilvikum er um líf eða dauða að tefla, t.d. fyrir byggðarlög sem ætla að vera með í framtíðinni í veiðum og vinnslu uppsjávarfiska. Hafnirnar verða að mæta kröfum tímans, stækkandi skipum, meiri djúpristu og öðru slíku. Halda menn að fámenn byggðarlög ráði við þær risaframkvæmdir sem slíkt getur kallað á, fámennir 300--500 manna sveitarsjóðir? Við skulum ekki gleyma hinu að þetta getur verið undirstaða gríðarlegrar verðmætasköpunar fyrir þjóðarbúið. Menn þurfa líka að huga að því: Hverju gætu menn verið að glata með því að þessi grundvallarþjónusta væri ekki til staðar hringinn í kringum landið og svari á hverjum tíma kröfum tímans? Það er kannski bara pínulítill grjótgarður til að verja smábátahöfn á einum stað en dýpkun fyrir mörg hundruð millj. til að hafnirnar taki nýjustu loðnuskipin á öðrum stað. Við þessar fjölbreytilegur aðstæður þurfum við að glíma og þeim þörfum þurfum við að mæta. Þar af leiðandi er algerlega fráleitt að troða þessu inn í hinn íslenska veruleika, að einkavæða hafnirnar. Það er furðulegt að jafnlífsreyndur maður og hv. þm. Halldór Blöndal skuli leggja nafn sitt við þessi ósköp, þessa forsmán.

Hún var nú einkavædd höfnin á Hvalstöðinni.

Já, þú veist nú hvernig hún er komin í dag.

Herra forseti. Ég tek eftir því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og félagi hans hv. þm. Ögmundur Jónasson hafa áttað sig á þeirri mikilvægu staðreynd að það hafnalagafrv. sem hér er til umræðu gengur út á það að styrkja stöðu fiskihafnanna. Og vegna þess sennilega hafa þeir þurft að finna atriði til að ræða um sem ekki er óeðlilegt að benda á, þá ræða þeir nokkuð mikið um 3. tölul. 8. gr. sem snýr að því að það megi reka höfn sem hlutafélag. Nú er það svo í dag að hafnalögin ná ekki yfir slíkar hafnir, þannig að ekki er hægt að setja þeim neins konar reglur eða hafa hönd á í gegnum eftirlit Siglingastofnunar o.s.frv. Það er megintilgangur þessa ákvæðis að hafnalögin nái yfir allar hafnir landsins. Það er ekki svo eins og reynt er að láta liggja að að megintilgangur frv. sé að einkavæða hafnir landsins. Það er alger grundvallarmisskilningur. Farið er mjög rækilega yfir þetta í frv. Mergurinn málsins er sá að við erum að leggja hér á ráðin um að styrkja hafnirnar. Eins og fram kemur í hafnaáætluninni, þ.e. þeim hluta í samgönguáætluninni sem við höfum nýlega samþykkt, er verið að láta meiri fjármuni til uppbyggingar fiskihafnanna um allt land með ríkisstuðningi en nokkru sinni áður og það er gert ráð fyrir því næstu fimm árin. Þegar litið er til síðustu þriggja ára hefur aldrei verið látið jafnmikið fjármagn til uppbyggingar hafnanna í landinu en þau ár. Það er því alger viðsnúningur á staðreyndum að láta að því liggja að við séum að ganga gegn hagsmunum fiskihafnanna í landinu.

Herra forseti. Sínum augum lítur hver á silfrið. Ég vísa nú til þeirrar útbreiddu andstöðu sem er við frv. og þeirrar tortryggni sem það mætir víða að af landsbyggðinni þar sem menn hafa verið að skoða þetta og reyna að spá í þá framtíð sem þarna væri að teiknast upp fyrir þeirra hönd. Það er bara ósköp einfaldlega grundvallarágreiningur uppi um túlkun þessa máls. Ég held að hæstv. samgrh. verði að horfast í augu við það að þannig er það. Það sem við höfum auðvitað alveg sérstaklega verið að gagnrýna, það er rétt hjá hæstv. ráðherra, er að við teljum að með þessu sé verið að ryðja brautina fyrir einkavæðingu. Það er sannanlegt og óhrekjanlegt. Verið er að opna fyrir það að þessi rekstur færist yfir í algert einkarekstrarform, hlutafélög, þar sem einkaaðilar geti verið að stunda þennan rekstur og draga arð út úr starfseminni og allt hvað er, samkvæmt ákvæðum hlutafélagalaga. En hvað kemur í framhaldinu? Það koma árekstrar. Menn fara að vitna í samkeppnislög. Og þetta verður notað til þess að brjóta niður hinn félagslega rekstur, hina félagslegu hugsun. Hæstv. samgrh. hlýtur að vita hvernig þetta gengur alltaf fyrir sig, hvernig þetta er gert. Það ætti engum að koma á óvart að menn séu orðnir tortryggnir á einhverjar yfirlýsingar og loforð um að þetta sé nú allt saman svona saklaust og meinlaust og ekki standi til að selja og ekki standi til að einkavæða. Hvenær hefur eitt einasta atriði sem ríkisstjórnir Sjálfstfl., fyrst með krötunum og síðan með Framsókn, hafa lofað af þessu tagi staðist? Aldrei. Því var lofað að hreyfa ekki við Pósti og síma fyrstu fjögur árin. Það loforð var ekki orðið kalt þegar hjólað var í hann. Því var lofað að selja ekkert í ríkisbönkunum fyrstu fjögur árin, bara breyta þeim í hlutafélög, kannski bjóða út nýtt hlutafé. Ekki orðin köld yfirlýsingin þegar byrjað var að undirbúa að svíkja hana, o.s.frv. Þannig að allur þessi ferill er varðaður blekkingarleik af þessu tagi. Það er alveg á hreinu að við erum löngu hætt að taka nokkurt mark á svona löguðu.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talar eins og ríkið reki íslenskar hafnir. Það er alveg grundvallarmisskilningur. Ríkið er ekki að einkavæða hafnir þó gert sé ráð fyrir því að í lögum sé heimild til þess að hafnir séu starfræktar sem hlutafélög. Það eru sveitarfélögin í landinu sem fara með þessi mál. Ég hélt að hv. þm. ætti að vita það afskaplega vel. Landshafnirnar voru hér í eina tíð reknar algerlega á ábyrgð ríkisins. Fallið var frá þeirri starfsemi. Ég veit að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon þekkir það mætavel. Það eru því sveitarfélögin sem fara með rekstur hafnanna. Leiðin sem við veljum hér er sú að þar sem það á við getur átt sér stað samkeppni þar sem samkeppni er raunveruleg. En þar sem eru litlar hafnir sem í raun og veru geta ekki tekið þátt í neinni samkeppni, þá gerir frv. ráð fyrir að til komi ríkisstyrkir til þess að tryggja framtíð þeirra hafna. Allt annað sem látið er í veðri vaka er útúrsnúningur og ranghugmyndir manna. Hv. þm. Ögmundur Jónasson fór mjög vandlega yfir þetta mál í morgun. Ég er í mörgum atriðum sammála honum um það að við verðum að tryggja og passa það að litlu hafnirnar í samkeppnisumhverfi verði ekki píndar með einhvers konar yfirbjóðanlegum aðgerðum, eins og hann orðaði það, til þess að missa af stuðningi. Frumvarpið gerir einmitt ráð fyrir því að við höfum fullt vald á því að tryggja þann stuðning. Ég er sammála hv. þm. Ögmundi Jónassyni að því leyti að það þarf að gera. Og við gerum það í þessu frv., við tryggjum stuðning til þeirra hafna sem á stuðningnum þurfa að halda og það er grundvallaratriði.

Herra forseti. Við þurfum nú ekki að þrasa um það hér, einn fyrrv. og bráðum tveir fyrrv. samgrh., hvernig grundvallarfyrirkomulagið er í þessum efnum. Það er jú þannig að rekstur hafnanna í landinu er í grundvallaratriðum samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögin annast um reksturinn, halda hafnirnar, en fá til þess fjárstuðning frá ríkinu.

Eiga hafnirnar.

Ríkið setur lögin og starfsskilyrðin og leggur mikið fé í púkkið. Það rekur þjónustuna, rannsóknirnar o.s.frv. Þetta vitum við bara alveg hvernig liggur fyrir. Það sem við erum auðvitað að vara við er að menn haldi inn á þessa braut og það virðist vera að hæstv. samgrh. deili að mörgu leyti áhyggjum með okkur af því að við megum ekki missa þessa almannaþjónustu og sérstaklega ekki minni hafnirnar  Það er þetta sem engan veginn hefur verið hugað nógu vel að, herra forseti, að mínu mati í frv. og hæstv. ráðherra hlýtur að kannast við það úr störfum sínum að það er ekkert einfalt mál að eiga við þetta ef menn á annað borð missa sig af stað í þennan leiðangur og þá er betur heima setið en af stað farið ef menn sjá ekki fyrir þá hluti sem geta komið upp í framhaldinu, herra forseti. Við eigum því bara ósköp einfaldlega ekkert að vera að fara inn á þessa braut.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að það kom mér ákaflega á óvart þegar ég áttaði mig á því, þegar samgönguáætlun var lögð fram af hæstv. ráðherra, að ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra ætluðu að koma með þetta mál aftur inn til þings, þ.e. frv. til hafnalaga sem við nú ræðum og lagt var fram á síðasta þingi og fékk vægast sagt algjöra falleinkunn. Menn fundu frv. ýmislegt til foráttu, jafnt á Alþingi og á hafnasambandsþingi sem haldið var rétt eftir að frv. var lagt fram. Þess vegna kom það mér á óvart að hæstv. ríkisstjórn skyldi láta sér detta í hug að koma fram með þetta á nýjan leik. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson gat þess hér við 1. umr. um málið og leiddi að því líkur og spurði hvort hæstv. ráðherra hefði verið plataður og hver hafi í raun og veru platað hann upp úr skónum til að leggja þetta frv. fram. Það er alveg með ólíkindum, herra forseti, hvernig ríkisstjórnin heldur áfram að ráðast á sveitarfélög í landinu og hinar dreifðu byggðir, sveitarfélög á landsbyggðinni. Það besta eiginlega við að þinginu er að verða lokið og Alþingi sent heim er að þá kannski verður ríkisstjórnin að stoppa við og vonandi hætta þá árásir núv. ríkisstjórnar á íbúa landsbyggðarinnar, á sveitarfélög á landsbyggðinni og á fyrirtækjarekstur á landsbyggðinni almennt. Og ætla ég að koma að því hér rétt á eftir. Ég sagði, herra forseti, að í fyrra hefðu menn fundið frv. flest til foráttu. Sú barátta kom fram bæði frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar hér á hinu háa Alþingi og eins í samgn. einnig frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar, en þó með smáviðbót frá öðrum stjórnarflokknum. Þau viðbrögð sem frv. fékk á hafnasambandsþingi var eins og ég sagði áðan, algjör falleinkunn. Og mér er til efs að hæstv. samgrh. hafi nokkurn tímann, a.m.k. á þessu kjörtímabili, lagt fram jafnvitlaust frv. og þá var lagt fram. Fram hefur komið, herra forseti, að eitthvað hafi frv. skánað og það er vel. En ég held að enn þá séu allt of margir ókostir við frv. Þess vegna trúi ég því ekki og fyrir því verður barist að þessari árás á hafnarsjóði sveitarfélaga, sérstaklega á landsbyggðinni, verði hrundið. Kjarninn í þessu máli er náttúrlega sá að það á að afnema ríkisstyrki til hafna enda kemur fram í umræddri samgönguáætlun sem ég vitnaði til áðan hvernig þetta mun líta út, þ.e. að framlag úr ríkissjóði sem ætlað er nú 6,6 milljarðar kr. mun detta niður um 2 milljarða kr. á öðru tímabili samgönguáætlunar. Þetta er auðvitað málið í hnotskurn. Ríkisstjórnin er að koma með frv. þar sem draga á úr og minnka á ríkisstyrki til hafnargerðar og starfsemi tengdri höfnum hjá mjög mörgum höfnum, þó svo að nokkrar hafnir muni e.t.v. fara örlítið betur út úr þessu og það er kannski það góða við þá baráttu sem menn hafa sýnt gegn þessu frv. að örlítið af því hefur skánað. Þetta er eins og ég sagði áðan, herra forseti, bein árás á margar sjávarbyggðir vítt og breitt um landið og ekki verður séð hvernig sveitarsjóðir eigi að geta staðið undir rekstri hafnanna, endurbótum og uppbyggingu ef frv. verður að lögum. Höfnunum er sem sagt ætlað að hækka aflagjöld sín og fá meiri tekjur í staðinn fyrir ríkisstyrkinn sem á að detta út. Við getum aðeins ímyndað okkur hvernig það verður. Mig minnir að ég hafi séð að þetta yrðu 500--600 millj., ef ég man rétt. Við getum ímyndað okkur hvernig þetta verður þegar og ef áframhaldandi breytingar í sjávarútvegi eiga sér stað. Hvað mun t.d. gerast hjá mörgum höfnum landsins ef menn færu allt í einu að draga úr eða jafnvel hætta um tíma rækjuveiðum vegna erfiðra rekstrarskilyrða í rækjubransanum á Íslandi eins og þau eru í dag? Hvað mundi t.d. gerast hjá mörgum hafnarsjóðum ef loðnubrestur yrði, ef það yrði engin loðnuveiði? Og hvað mun gerast, herra forseti, þegar hafnir fara að keppa um og bjóða niður og bjóða betur í landanir frystitogara? Í þessu sambandi rétt að hafa í huga annað atriði sem líka snýr að hæstv. samgrh. og hæstv. ríkisstjórn, þ.e. þær breytingar sem hafa átt sér stað í skipaflutningum þar sem menn flytja gáma og annað slíkt, afurðir sem unnar eru vítt og breitt um landið, þ.e. hvernig mun þetta koma út? Við vitum að fjölmörg útgerðarfyrirtæki hafa neyðst til að sigla frá heimabyggðum sínum og landa í Reykjavíkurhöfn eða Hafnarfjarðarhöfn og spara með því mikla peninga. Herra forseti. Ég hef áður sagt það og það hefur komið fram, að það kostar 1 millj. kr. minna að landa 400 tonna frystifarmi í Reykjavíkurhöfn eða Hafnarfjarðarhöfn, en í höfnum á Miðnorðurlandi. Útgerðarfélögin geta sparað sér 1 millj. kr. í flutningskostnað bara við þetta. Hvernig fer svo þegar samkeppni verður innleidd í þetta ef hinar stóru miklu hafnir fara að bjóða útgerðum afslátt á aflagjaldi á höfuðborgarsvæðinu og skipin sigla þá kannski enn frekar og enn þá fleiri til löndunar hér fyrir sunnan? Það verða þá ekki miklar tekjur sem koma í hafnarsjóði þeirra sveitarfélaga þegar þetta gengur fram. Herra forseti. Það er alveg með ólíkindum hvað hæstv. ríkisstjórn með alla sína ráðherra í broddi fylkingar hvern á sínu sviði, endist við að koma hér fram með lagafrumvörp þar sem eru beinar árásir á sveitarfélög á landsbyggðinni, landsbyggðarfólk og þá starfsemi sem þar hefur átt sér stað. Fer þessu ekki að linna? Aðalkosturinn við að Alþingi verður sent heim núna næstu klukkutíma eða næstu daga er, að ég held, að við getum þá alla vega huggað okkur við að ekki koma fleiri árásarfrumvörp frá hæstv. ríkisstjórn gagnvart landsbyggðinni. Nóg er nú komið. Í þessu sambandi skal ég rifja aðeins upp nýjasta afrekið, þ.e. afrek hæstv. heilbrrh. þegar hann lagði fram frv. og notaði tækifærið þegar ríki og sveitarfélög voru að semja um breytta verkaskiptingu, notaði tækifærið þegar 15% voru tekin frá sveitarfélögunum og færð yfir til ríkissjóðs og lagði það til að leggja niður allar stjórnir sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva út um allt land.

Var það ekki bara sjálfsagt?

Var það ekki bara hvað?

Var það ekki bara sjálfsagt mál?

Jú, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, sem kosinn er í Vestfjarðakjördæmi og er flokksbróðir hæstv. heilbrrh. Jóns Kristjánssonar. Það var sjálfsagt mál í ykkar huga. En það var ekki sjálfsagt mál í mínum huga. Þetta er enn eitt dæmið um miðstýringaráttu Framsfl. sem bitnar á landsbyggðinni, sveitarfélögum og íbúum landsbyggðarinnar. Hann vill draga allt hingað suður til Reykjavíkur, alla stjórnunarþætti og annað. Enda kom það fram í fjölmörgum umsögnum sem bárust af landsbyggðinni og líka reyndar af höfuðborgarsvæðinu, þar sem því var mótmælt að leggja niður stjórnir sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Landsbyggðarþingmenn sem vilja kenna sig við landsbyggðina eins og hv. 1. þm. Norðurl. e., Halldór Blöndal, eða hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sem kallaði fram í áðan og taldi sjálfsagt að leggja niður þessar stjórnir, er ekki komið nóg? Er ekki komið nóg af árásum ykkar á starfsemi á landsbyggðinni? Við skulum rétt vona að landsbyggðarfólk noti tækifærið í kosningunum 10. maí til að kenna stjórnarflokkunum og þeim þingmönnum sem bjóða sig fram fyrir þá, hvort sem það er fyrir Sjálfstfl. eða Framsfl. í Norðurl. e., hæstv. heilbrrh. eða aðrir þingmenn, lexíuna og að kjósendur á landsbyggðinni muni tjá sig um þetta og segja að nóg sé komið af árásum stjórnarflokkanna á íbúa landsbyggðarinnar. Frumvarpið til hafnalaga sem við ræðum nú er enn ein árásin sem sett er fram af hv. þm. Halldóri Blöndal sem startaði þessari vinnu sem þáv. samgrh. og skipaði nefnd undir formennsku hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar. Hann startaði þeirri vinnu að búa til þessi nýju hafnalög, þessa nýjustu árás á sveitarfélög og íbúa landsbyggðarinnar. Það er alveg með ólíkindum, herra forseti, hve lengi á að halda áfram að mölva niður þjónustu og annað slíkt á landsbyggðinni. Þetta hefur birst í nýlegu vefriti fjmrn. Það er rétt að rifja það upp. Eiginlega má segja að þar hafi komið fram lokauppgjör hæstv. ríkisstjórnar gagnvart landsbyggðinni og byggðastefnu, skuldaskil ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar gagnvart landsbyggðarfólki. Um leið og hæstv. fjmrh. gengur hér í salinn þá ber að þakka fyrir það sem þar birtist og sett var fram myndrænt. Hvert kjördæmi var tekið fyrir sig og sýnt hvernig mélað var undan landsbyggðinni og starfsemi þar í stjórnartíð hæstv. ríkisstjórnar, skuldaskil eins og íbúafækkun upp á 18% á Vestfjörðum, skuldaskil eins og fækkun íbúa á Austurlandi upp á 10%, skuldaskil eins og fækkun íbúa um ein 15% eða 16% í Norðurl. v.  Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur hælt sér af skattkerfisbreytingunni svokölluðu sem gerð var í fyrra og átti að nýtast í fyrirtækjarekstri, auka rekstrargrundvöll atvinnufyrirtækja og stuðla að því að fyrirtæki flyttu ekki úr landi eins og sagt var. Þetta er allt saman gott og göfugt. Þetta eru góð markmið. En hver var svo niðurstaðan? Við skulum fara yfir það líka vegna þess að það er ekki eingöngu verið að rústa hafnarsjóðum og gera þeim erfitt að reka sig. Það er líka höggvið í sama knérunn gagnvart atvinnurekstri á landsbyggðinni, t.d. í Norðurl. e. þar sem fyrirtæki þurfa að borga enn þá meiri skatta eftir þessa skattkerfisbreytingu en fyrir. Við skulum rifja það aðeins upp, herra forseti. Fyrirtækjaskattar voru lækkaðir úr 30% í 18%. Eignarskattar voru lækkaðir um helming og þjóðarbókhlöðuskatturinn upp á 0,25%, ef ég man rétt, var aflagður. En samfara því þurfti ríkissjóður að afla sér tekna með hækkun tryggingagjalds. Hver var svo niðurstaða þessarar breytingar? Í gögnum frá ríkisskattstjóra þegar verið var að ræða þetta mál kom fram að fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík og í Reykjaneskjördæmi, áttu að hagnast eða það var áætlað að þau mundu hagnast um 3.000 millj. kr. á þessari skattkerfisbreytingu. En fyrirtæki í öllum öðrum skattumdæmum landsins, þ.e. á landsbyggðinni, komu út nánast á núlli. Sem dæmi um fyrirtækjarekstur þá þurftu eitthvað um tæplega þúsund lögaðilar, að mig minnir, á Austurlandi, að greiða meiri skatta eftir þessa breytingu en fyrir og það er auðvitað vegna þess að fyrirtæki á landsbyggðinni hagnast ekki eins mikið á lækkun eignarskatta. Þau greiða miklu meira vegna hækkunar tryggingagjalds vegna launagreiðsla og hafa ekki, því miður, skilað það miklum hagnaði að þau hagnist á lækkun skattprósentunnar úr 30% í 18%. Þess vegna hefur þetta komið svona út. Ég nefni þetta nú, herra forseti, bara sem enn eitt dæmið um árás ríkisstjórnarflokkanna á landsbyggðina og landsbyggðarfólk. Þegar málin eru skoðuð, t.d. gagnvart eignarsköttunum, þá kemur það líka fram, herra forseti, að eignarskattar árið 2002 voru 6,2 milljarðar kr. í heildina. Hvernig skyldi nú skiptingin hafa verið milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar? Jú, hún var þannig að tæpir 5 milljarðar koma af eignarsköttum á höfuðborgarsvæðinu en 1,2 milljarðar af landsbyggðinni. Varðandi þessa lækkun sem ég hef gert hér að umtalsefni, lækkun eignarskattsins, þá getum við reiknað út hvaða fyrirtækjahópar, hvaða fyrirtækjarekstur græðir á þessari skattkerfisbreytingu og hver tapar. Herra forseti. Því er auðvitað mjög skipt hvernig afkoma fyrirtækja er. Hún er nefnilega mjög breytileg. Það er ósköp eðlilegt að hagnaður af rekstri fyrirtækja á landsbyggðinni sé minni þegar horft er til þess að fyrirtæki þar greiða hin háu flutningsgjöld sem áður hafa verið rædd á Alþingi. Það kemur fram að þau fyrirtæki sem greiða þessi háu flutningsgjöld hagnast auðvitað minna og njóta þar með ekki ávaxtanna af lækkun tekjuskattsins úr 30% í 18%. Þetta er, herra forseti, alveg með ólíkindum. Þegar ég horfi yfir salinn finnst mér dapurlegt að hv. þm. sem eru kosnir af landsbyggðinni, t.d. hv. þm. Halldór Blöndal, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, skyldu ekki nota tækifærið í ríkisstjórnarflokkunum til að benda á þessi atriði, benda á þetta misrétti og stoppa það eða breyta því þannig að það efldi atvinnurekstur og styrkti rekstrarskilyrði fyrirtækja á landsbyggðinni meira en það hefur gert. Voru allir steinsofandi þegar þessi frv. voru keyrð í gegn? 
             Við getum svo farið líka yfir það, herra forseti, hvernig þessi skattkerfisbreyting og hækkun á tryggingagjaldinu hefur komið við sveitarfélögin í landinu. Hækkun tryggingagjaldsins sem sett var inn til að ná í tekjur fyrir ríkissjóð á móti því tekjutapi sem varð af tekju- og eignarsköttum lögaðila sem hér á höfuðborgarsvæðinu er mest, eins og fram hefur komið, hefur tryggingagjaldið verið hækkað og það hefur komið fram að greiðsla sveitarfélaga í formi tryggingagjalds varð allsvakaleg við þessa hækkun. Var hún þó ærin fyrir. Við getum tekið dæmi, herra forseti, af hinu ágæta bæjarfélagi Kópavogsbæ þar sem áætlað var að hækkun á greiðslum tryggingagjalda Kópavogsbæjar vegna þessarar skattkerfisbreytingar sem hv. þm. Gunnar Birgisson stuðlaði að og samþykkti gæti verið á bilinu 14--20 millj. kr.

4 milljónir.

14--20 millj. kr. Við getum svo farið yfir það tekjutap sem sveitarfélögin í landinu hafa orðið fyrir við að breyta yfir í einkahlutafélög. Hæstv. félmrh. hefur sagt í svari við fyrirspurn minni að það megi ætla í kringum einn milljarð kr. sem sveitarfélögin tapa út af þessari breytingu. Ætlar ríkisstjórnin að bæta sveitarfélögunum þetta tekjutap? Nei, sagði hæstv. félmrh. Páll Pétursson, sá hinn sami ráðherra og sagði að Framsfl. hefði gleymt landsbyggðinni í markaðssetningu sinni á höfuðborgarsvæðinu. Markaðssetning sem hefur farið fyrir ofan garð og neðan, sem betur fer, samkvæmt skoðanakönnunum. Nei, herra forseti, það er alveg sama hvar farið er þegar farið er yfir skuldaskil Framsfl. og Sjálfstfl. gagnvart landsbyggðinni. Það er alveg sama hvar við berum niður. Alls staðar hreinar árásir á landsbyggðina. Ég get, herra forseti, farið yfir fleiri atriði. Ég held að það sé ágætt undir þessum lið þegar við ræðum þetta árásarfrv., breytingu á hafnalögum, að taka önnur árásarfrv. sem hafa komið fram eða árásir sem hafa átt sér stað og beinst gegn landsbyggðarfólki og fyrirtækjarekstri á landsbyggðinni. Eigum við að rifja aðeins upp þungaskattinn? Hækkun á þungaskatti bíls með vagn frá árinu 1998 jókst um 40--50% hjá þeim bílum sem aka í kringum 130 þús. km á ári. Hvert hefur þessi hækkun á þungaskatti farið?  
            

Þar af leiðandi.

Þar af leiðandi, vegna þessarar miklu skattheimtu. Þungaskattur hefur hækkað um þetta, það hefur ekki verið hrakið og það er sannarlega svona. Þetta er frá árinu 1998. Auðvitað hefur þetta farið þráðbeint út í verðlagið. Þetta er ekki til þess að efla eða styrkja atvinnurekstur á landsbyggðinni eða styrkja samkeppnishæfni fyrirtækja þar gagnvart fyrirtækjarekstri á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur líka komið fram í samtölum við forsvarsmenn fyrirtækja á mörgum stöðum á landsbyggðinni þar sem flutningskostnaðurinn er að steindrepa starfsemina og frekari útrás þeirra fyrirtækja mun sennilega eiga sér stað með því að hluti af starfseminni verður færður suður til Reykjavíkur til þess að losna við þessi háu flutningsgjöld.

Sumir fara í Kópavoginn.


             Sumir ættu að fara út í Kolbeinsey. 
             Herra forseti. Ég held að ég láti aðeins staðar numið við þessa landsbyggðarskatta og þessi árásarfrv. sem hafa dunið á landsbyggðarfólki og fyrirtækjarekstri á landsbyggðinni í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ég hef á tilfinningunni að skuldaskilin sem fólk mun sýna þessari ríkisstjórn og þeirri landsbyggðarstefnu sem rekin hefur verið af ríkisstjórnarflokkunum, Framsfl. og Sjálfstfl., muni sjást í kosningunum 10. maí. Ég er ekki í vafa um það.  
            

Forseti spyr hv. þm. hvort hann eigi mikið eftir af sinni merku ræðu.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir að telja hana merka, og ég á töluvert eftir.

Þá biður forseti hv. þm. að gera hlé á ræðunni því það höfðu verið boðaðar atkvæðagreiðslur kl. 3. Umræðu um þetta mál verður því frestað um sinn.

Herra forseti. Þessar breytingar ganga út á það að háskólasjúkrahúsunum báðum sé gert jafnhátt undir höfði og þau verði gerð jafngild í stjórnsýslunni, þ.e. að samsvarandi stjórnir verði yfir háskólasjúkrahúsunum, bæði Landspítala og Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Eins er lagt til að þau ákvæði sem snúa að skiptingunni, að ríkið sjái um og greiði rekstur af þessum heilbrigðisstofnunum, taki þegar gildi en því verði frestað að það taki gildi sem snýr að stjórnum þessara stofnana sem við höfum fjallað um. Er vísað til þess að búið er skipa nefnd til að fara yfir öll lög um heilbrigðisþjónustu og ég tel að það eigi að gefa henni tíma til að vinna.

Virðulegur forseti. Við komum nú til 3. umr. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 60/1981, um raforkuver, með síðari breytingum, og það verður að segjast eins og er, herra forseti, að það olli nokkrum vonbrigðum í umræðunni í gær að hæstv. iðnrh. skyldi ekki tala í umræðulok til þess að svara þeim spurningum sem beint var til hennar í umræðunni af þeim þingmönnum sem tóku þátt í henni. Ég vil því freista þess, herra forseti, að ítreka nokkrar af spurningum mínum til hæstv. iðnrh. Herra forseti. Hér er sem sagt verið að afgreiða endanlega þá virkjunarkosti sem hæstv. ríkisstjórn telur vera fýsilega til þess að framleiða raforku fyrir stækkun álvers á Grundartanga. Þar undir liggur einn allra umdeildasti virkjunarkostur sem hægt er að hugsa sér, nefnilega virkjunin í Þjórsárverum, Norðlingaölduveita. Í 2. umr. var rakið nokkuð ítarlega hvernig úrskurður hæstv. setts umhvrh., Jóns Kristjánssonar, hefur farið í fólk og hvað sé nú verið að gera við þann úrskurð á vettvangi framkvæmdaraðila, nefnilega Landsvirkjunar. Og þar eru nokkur atriði sem eru aldeilis ekki á hreinu, herra forseti, og verður að fá svör við hér. Þá er fyrsta spurningin sú, herra forseti, til hæstv. iðnrh.: Hver er þýðing fskj. III sem fylgir frv. eins og það er lagt fram til þingmanna? Þessi spurning er afar mikilvæg vegna þess að í henni kemur fram að Landsvirkjun telur sig ekki vera bundna af úrskurði hæstv. setts umhvrh. að því leytinu til að hugmynd sú sem úrskurðurinn byggist á, hugmyndin sem lögð var fram með úrskurðinum og á ættir að rekja til Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, er ekki sú hugmynd sem Landsvirkjun ætlar að fylgja í sínum væntanlegu framkvæmdum. Í þeirri hugmynd var gert ráð fyrir að lónshæðin yrði 566 m yfir sjávarmáli en það kemur fram að Landsvirkjun er að skoða möguleika á því að gera lónið allt að 568,5 m sem þýðir að lónið stækkar um helming. Bara við þessa 2,5 m breytingu á yfirborði lónsins stækkar lónið úr 3,3 ferkílómetrum í 6,6 ferkílómetra. Nú verðum við að fá að vita það, herra forseti, hvort þetta sé rétt túlkun hjá Landsvirkjun. Er Landsvirkjun ekki bundnari af þeim gögnum sem lágu að baki úrskurði Jóns Kristjánssonar, hæstv. setts umhvrh., en svo? Herra forseti. Þetta fskj. III ásamt með blaðaviðtölum sem tekin hafa verið við forstjóra Landsvirkjunar, Friðrik Sophusson, gefa það til kynna að ákveðnir þættir í úrskurði ráðherrans komi ekki til með að ganga eftir. Þar vil ég t.d. nefna þá staðreynd varðandi set- og veitulónið sem gert er ráð fyrir að verði sett niður austan til í verunum, setlón sem á að taka við vatni úr Litlu-Arnarfellskvísl og vesturkvíslinni, að gert er ráð fyrir því í úrskurði setts umhvrh. að það verði það stórt að það fari fram úr þeim viðmiðunarmörkum sem sett eru í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Þannig er mál með vexti, herra forseti, varðandi setlónið sem um ræðir og talið er að geti valdið talsvert miklum óafturkræfum umhverfisáhrifum að gert var ráð fyrir því í úrskurði Skipulagsstofnunar frá 12. ágúst 2002 að það yrði 2,7 ferkílómetrar að stærð. Verði hins vegar farin sú leið sem hæstv. umhvrh. Jón Kristjánsson lagði til í úrskurði sínum verður þetta lón ekki 2,7 ferkílómetrar heldur 3,3 ferkílómetrar. Þar með er þetta setlón orðið umhverfismatsskylt. Ef það fer yfir 3 ferkílómetra er alveg ljóst að það er ekki hægt að taka þetta lón sem mótvægisaðgerð inn í þessar framkvæmdir heldur verður að taka það sem sjálfstæða framkvæmd enda hefur Landsvirkjun ævinlega litið á lón á þessu svæði sem sjálfstæða framkvæmd sem gengið hefur undir nafninu 6. áfangi Kvíslaveitu. Þetta er eitt af þeim atriðum sem verður líka að skýra við umræðuna því að það er ekki hægt að gefa út á hinu háa Alþingi tékka sem er svo óútfylltur að framkvæmdaraðili hafi bara frjálsar hendur með að gera það sem honum sýnist, jafnvel þegar sterkar vísbendingar eru uppi um að verið sé að brjóta lög. Það er 17. töluliður 1. viðauka laga um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, sem hér um ræðir. Í honum kemur sem sagt fram að lón sem fer yfir 3 ferkílómetra sé matsskylt samkvæmt lögunum. Það eru dæmi um það, herra forseti, eins og ég benti á í umræðunni í gær að löndin í Evrópusambandinu hafa lent í því að farið hafi verið í mál við þau vegna slíks. Hafi mótvægisaðgerðir í framkvæmdum af þessu tagi farið fram úr stöðlum og viðmiðunum hefur það komið fyrir að mótvægisaðgerðir af þessu tagi hafi verið dæmdar í mat á umhverfisáhrifum. Nú spyr ég: Ætlar hæstv. umhvrh. að eiga það á hættu að setlónið sem gert er ráð fyrir að reisa þarna austan til í verunum eigi það á hættu að verða dæmt í mat á umhverfisáhrifum? Þá er þriðja atriðið, herra forseti, sem er ljóst að verður ekki hægt að uppfylla við úrskurð hæstv. setts umhvrh., og það er rennsli í fossunum. Vatnsrennsli í fossum Þjórsár neðan stíflu ætti samkvæmt úrskurðinum að eiga þá möguleika að því yrði stýrt þannig að yfir hádaginn yrði fullt rennsli þar í gegn svo fólk gæti komið á ákveðnum tímum og dáðst að fossunum. En eins og tilhögun framkvæmdarinnar er, eftir því sem Landsvirkjun gefur upp núna, segja bæði Árni Bragason, forstöðumaður náttúruverndarsviðs Umhverfisstofnunar, og Már Haraldsson, oddviti Skeiða- og Gnúpverjahrepps, að þessi stýring á vatnsrennsli í fossunum sé óframkvæmanleg. Þar með er enn eitt atriðið í úrskurði hæstv. setts umhvrh., Jóns Kristjánssonar, í uppnámi. Síðan, herra forseti, varpaði ég til hæstv. ráðherra nokkrum alvarlegum spurningum varðandi rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Það var upplýst á fundi umhvn. að þess væri skammt að bíða að fyrsti áfangi rammaáætlunarinnar lægi fyrir. Núna er verkefnisstjórn að fara yfir skýrslur og niðurstöður einstakra faghópa. Verkefnisstjórnin kemur til með að fjalla um þær núna á vordögum og það er talið að niðurstaða hennar í 1. áfanga komi til með að liggja fyrir í maí eða júní. Þess vegna spyr ég, herra forseti: Ef ríkisstjórnin ætlar að láta rammaáætlunina verða eitthvert plagg sem hægt verður að taka mark á einhvern tíma, plagg sem verður einhvers virði fyrir íslenska þjóð, fyrir landið og fyrir íslenska náttúru, fyrir orkustefnuna, fyrir alla okkar framtíð í þessum málum, er þá ekki hægt að gefa út tilskipun um að beðið verði eftir þessum 1. áfanga? Eða ætlar hæstv. iðnrh. að halda áfram að hundsa rammaáætlunarvinnuna eins og gert var þegar Kárahnjúkavirkjun var afgreidd héðan frá Alþingi? Á aftur núna að ganga svo illilega fram hjá þeirri vinnu sem fólk hefur lagt á sig í tæp tvö ár að það eigi ekkert að hlusta á vísbendingar þess? Á ekki að freista þess að ná þeim sáttum um virkjanakosti sem ríkisstjórnin talaði um af miklum fjálgleik í upphafi að væri eitt af markmiðunum með því að setja þessa vinnu í gang? Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að rukka hæstv. iðnrh. um svör eða einhvers konar yfirlýsingar um þessi efni. Herra forseti. Það er álitamál í nál. meiri hluta iðnn. sem væri líka gaman að fá skýringar við. Ég vil þess vegna beina spurningu til hv. formanns iðnn. og hún lýtur að því sem kemur fram í þessu nál. á þskj. 1280. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að mér finnst mjög erfitt að skilja afstöðu og sjónarmið iðnn. Mér sýnist skorta hreinlega í nál. sjónarmið iðnn. Svo virðist sem hún hafi engin sjónarmið önnur en þau að koma þessu máli hnökralaust í gegnum þingið, vera bara nokkuð hlýðin framkvæmdarvaldinu, en ég mótmæli því að nefndin líti á það sem hlutverk sitt að koma hér málum í gegn af því að framkvæmdarvaldið segir að slíkt þurfi að gerast, og ég ætla iðnn. það ekki að óreyndu. Ég vil því fá að heyra frá hv. þm. Hjálmari Árnasyni hvað nefndin meinar því að í niðurlagi nál., áður en tilvitnun í umsögn umhvn. hefst, stendur eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Í fylgiskjali III með frumvarpinu er lýst hugmyndum Landsvirkjunar um útfærslu á Norðlingaölduveitu samkvæmt úrskurði setts umhverfisráðherra. Í máli oddvita Gnúpverjahrepps og skriflegri umsögn var bent á nokkur atriði í því sambandi. Nefndi hann einkum þjú atriði: Áhrif á fossa í Þjórsá, lónshæðina við Norðlingaöldu og veitulón við Þjórsárjökul.`` --- Öll þessi þrjú atriði, herra forseti, nefndi ég í máli mínu áðan og var með spurningar til hæstv. iðnrh. varðandi þau. Þau eru nefnd hér sem yfirlýsing eða nánast tilvitnun í orð oddvita Skeiða- og Gnúpverjahrepps í nál. iðnn. Svo segir, með leyfi forseta, áfram í nál.: ,,Nefndin leggur áherslu á að samkvæmt úrskurði setts umhverfisráðherra er gert ráð fyrir að Landsvirkjun hafi fullt samráð við heimamenn og Umhverfisstofnun um útfærslu á veitunni. Fram kom hjá gestum nefndarinnar að slíkt samráðsferli er þegar orðið virkt.`` Hér er því lýst að haft verði samráð við heimamenn um útfærslu á veitunni en ekkert sagt um þau þrjú atriði sem oddviti Gnúpverjahrepps nefnir í máli sínu við nefndina. Er þar með verið að segja að iðnn. taki ekki afstöðu til þeirra atriða sem heimamenn hafa áhyggjur af? Segir nefndin bara að hún komi til með að fella sig við þá útkomu sem verður úr samráðinu? Mér hefði fundist mikilvægt að iðnn. hefði tekið beina efnislega afstöðu til þeirra atriða sem oddvitinn nefndi vegna þess að það hefði skýrt álit nefndarinnar á því hvernig ætti að fara eftir úrskurði hæstv. setts umhvrh. Í umsögn umhvn. til iðnn., og þá er ég að tala um umsögn meiri hluta umhvn., kemur fram að umhvn. lítur svo á að þær leiðir sem tilgreindar eru í fskj. III, sem hér hefur verið til umræðu, séu ekki bindandi á nokkurn hátt, þ.e. að umhvn. telur að það sé ekki bindandi að fara þær leiðir sem Landsvirkjun er að lýsa fyrir okkur í fskj. III. En hvað telur umhvn. þá að sé bindandi? Er úrskurður hæstv. setts umhvrh. bindandi og er þar með bindandi sú hugmynd sem hann byggir á, hugmyndin sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens lagði fram og úrskurður hæstv. umhvrh. tekur mið af? Herra forseti. Í 1. umr. um þetta mál fjallaði ég talsvert um línulagnir sem tengjast þessum orkuverum. Hér er um að ræða línulagnir til álversins á Grundartanga sem, eins og málið lítur út í höndum okkar núna, gætu komið frá þremur ólíkum stöðum. Nú hefur þegar verið kærð hugmynd Landsvirkjunar um línulögn ofan af hálendinu frá væntanlegri Norðlingaölduveitu. Það mál er enn í kæruferli og ekki ljóst hvernig því muni reiða af. Það hefur engin umræða sprottið hér af þeim ummælum sem ég hafði en það væri ágætt ef við fengjum að heyra í þessari 3. og síðustu umræðu, herra forseti, hvernig hv. þm. líta á kröfur þeirra samtaka sem hafa verið að kæra og hafa haft hátt vegna línulagnanna. Það væri gott að fá að heyra það hér hvort stuðningur væri til staðar á Alþingi við hugmyndir heimamanna um að grafa stóran hluta af þessum sprengjum í jörð. Þar geta alþingismenn haft áhrif. Alþingismenn geta auðvitað gefið út ákveðnar leiðbeiningar fyrir Landsvirkjun. Vilji Alþingis á að geta komið fram í þannig máli og orðið leiðbeinandi fyrir Landsvirkjun því að Landsvirkjun er auðvitað sett undir þau lög sem sett eru á Alþingi. Nú er það spurning hvort við fáum hér einhvers konar viljayfirlýsingu frá hæstv. iðnrh. eða hv. stjórnarliðum, hvort þeir hafi kynnt sér þessar kröfur heimamanna og hvort hægt sé að gefa hér út einhvers konar vilyrði fyrir því að það sé litið jákvæðum augum að setja megnið af þessum línum í jörð, a.m.k. á því svæði þar sem þær liggja í gegnum byggð. Það má af þessu tilefni, herra forseti, vitna til orða Reynis Ásgeirssonar, bónda á Svarfhóli, sem er einn þeirra manna sem hafa staðið í eldlínunni í baráttunni gegn línulögnunum. Það fólk sem hefur barist þarna hefur skrifað ýmsar greinar og sú grein sem mig langar til að vitna til hér eftir Reyni birtist þann 19. júlí 2002 í Skessuhorni á Vesturlandi og Austurglugganum á Austurlandi, einmitt í kjölfar úrskurðar Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum 400 kílóvatta Sultartangalínu. Ég vil fá að vitna til þessarar greinar, með leyfi forseta: ,,Eftir að Landsvirkjun hefur lokið ætlunarverki sínu mun tvöfaldar risamastrastæður, allt að fjörutíu metra háar með tuttugu og sex metra breiðum þverslám og sextán vírum, að eldingavörum meðtöldum, bera við himininn meira og minna allt frá vestanverðri Botnsheiði, vestur yfir Ferstikluháls, Leirdal, Saurbæjarháls, Móadal, Brennifell, Lambadal, Svarfhólsháls og Seldal á leið sinni að Brennimel á Hvalfjarðarströnd. Aldrei framar munum við geta horft úr Svínadal eða af Hvalfjarðarströnd yfir þessa fallegu dali og hálsa öðruvísi en útataða í mastra- og vírabendum.`` Herra forseti. Um þessi atriði hefur ekki heyrst neitt hér þó að ég hafi reynt að draga þetta inn í 1. umr. málsins þannig að ég endurvek spurningar mínar varðandi þau mál hvernig þingmenn líti á þær kröfur sem heimamenn setja upp hér og hafa átt í baráttu við framkvæmdaraðila út af því öllu saman. Eitt langar mig til að nefna, herra forseti, sem hæstv. iðnrh. nefndi í ræðu sinni við lok 1. umr. Þá nefndi hún það um náttúruverndaráætlun, sem samkvæmt lögum um náttúruvernd hefði átt að leggja fyrir Alþingi á síðasta ári, þ.e. 2002, að það væri æskilegt að jafnhliða mati á virkjunarkostum rammaáætlunarinnar yrði unnin náttúruverndaráætlun í samráði við Náttúrufræðistofnun Íslands og Umhverfisstofnun. Og af því að hæstv. iðnrh. nefnir náttúruverndaráætlun að fyrra bragði og við vitum það öll að beðið hefur verið eftir náttúruverndaráætlun, sem samkvæmt lögum hefði átt að vera komin fyrir þetta þing fyrir áramót, langar mig til að spyrja hæstv. iðnrh.: Hvernig lítur hæstv. ráðherra á það að hér skulu afgreiddir fleiri virkjunarkostir, hver á fætur öðrum, án þess að þessi náttúruverndaráætlun líti dagsins ljós, án þess að lögbundin skylda ríkisstjórnarinnar til að skila þessari náttúruverndaráætlun sé uppfyllt? Það er alveg jafngagnrýnivert, herra forseti, að það skuli beðið svo lengi eftir náttúruverndaráætluninni eins og það er að sniðganga rammaáætlunina. Herra forseti. Ég hef þá lokið við að fara yfir þær spurningar og þau álitamál sem ég hef hreyft í þessari umræðu og ég hef talið hæstv. iðnrh. hafa sniðgengið að svara þannig að ég vænti þess svo sannarlega, herra forseti, að hæstv. iðnrh. komi í ræðustól í þessari umræðu og varpi ljósi á þau óvissuatriði sem ég hef nú gert grein fyrir.

Herra forseti. Í hluta af kafla ræðu hv. þm. fannst mér eins og hún væri að reyna að gera úrskurð hæstv. setts umhvrh. tortryggilegan. Ég vona að það sé misskilningur minn vegna þess að það er skoðun mín og mjög margra annarra að mikil sátt sé um þann úrskurð. Ég vona þess vegna að það sé misskilningur hjá mér að hv. þm. hafi verið að reyna að gera þann úrskurð í sjálfu sér tortryggilegan og minni á að meginkjarninn í þeim úrskurði er að friðlöndin í Þjórsárverum eru friðlýst. Hvað varðar setlónið og fskj. III með frv. sem hv. þm. gerði að umtalsefni, þá byggir það á fyrstu hugmyndum Landsvirkjunar um útfærslu eftir þennan úrskurð. Hv. iðnn. minnist síðan á þau sjónarmið sem oddviti Gnúpverja teflir fram og lítur svo á að bæði sjónarmið séu jafnrétthá. Í úrskurðarorðum segir í lok 2. tölul.: ,,Endanleg stærð og umfang setlónsins skal ákvarða í samráði við sveitarstjórn og Umhverfisstofnun.`` Það eru úrskurðarorð. Það sem skiptir mestu máli og var staðfest í vinnu nefndarinnar er að þetta samráðsferli er til staðar og var ekki annað að heyra en allir þessir aðilar væru bjartsýnir um að þeir mundu ná saman um það. Þannig hljómar úrskurðurinn og málið er þess vegna í eðlilegum farvegi. Hv. iðnn. tekur undir þetta, hún virðir sjónarmið Gnúpverja. Hún tekur undir meirihlutaálit umhvn. og gerir það að sínu. Og það er meginniðurstaðan í þessu að málið er í eðlilegum farvegi og samráðsferlið er til staðar. Það er kjarni málsins.

Herra forseti. Fyrst vil ég segja það við hv. þm. að ég hef ekki verið að gera úrskurð hæstv. setts umhvrh. Jóns Kristjánssonar tortryggilegan í máli mínu. Ég hef hins vegar gert að umtalsefni ákveðin atriði í honum sem mér finnst vera á reiki. Það er fyrst og fremst það hvort hugmynd Verkfræðiskrifstofu Sigurðar Thoroddsens sé í raun og veru bindandi sem útfærsluleið vegna þess að úrskurðurinn tekur mið af þeirri leið. Og það er ljóst núna að Landsvirkjun telur sig ekki bundna af hugmyndum verkfræðiskrifstofunnar, og það er þar sem ég held að veiki punkturinn í þessu öllu sé. Ég er því ekki að gera úrskurðinn tortryggilegan. Ég minni á að ég fagnaði því að hæstv. umhvrh. Jón Kristjánsson skyldi taka þetta lón út úr friðlandinu og ég fagnaði því að hann skyldi fara að alþjóðalögum eða alþjóðasamningum sem við erum skuldbundin, þó svo að manni finnist auðvitað, herra forseti, að það eigi ekki að segja ráðherrum að þeir þurfi að fara að lögum. Í mínum huga hefur friðlýsing ákveðið lagagildi vegna þess að það þarf framkvæmdarvaldið til að koma með breytingar á slíku og mér hefur alltaf fundist friðlýsing vera fremur heilög heldur en hitt, þannig að ég hef gagnrýnt stjórnvöld fyrir að láta sér detta það í hug að fara með virkjunarframkvæmdir inn í friðlöndin. Þess vegna fagnaði ég því í úrskurði hæstv. ráðherra að það skyldi þó alveg tryggt. Það sem mér finnst gott að heyra frá hv. þm. er það að iðnn. taki heils hugar undir með meiri hluta umhvn. Þá er það alveg ljóst að iðnn. lítur svo á að þær leiðir sem tilgreindar eru í fskj. III séu ekki bindandi á nokkurn hátt, hún er sem sagt ekki að leggja blessun sína yfir þær hugmyndir sem Landsvirkjun er með hér á blaði. Og þá vil ég bara vona að Landsvirkjun taki það til sín á þeim nótum að hún líti ekki á afgreiðslu þessa máls hér sem einhvers konar blessun á þær hugmyndir sem koma fram í fskj. III.

Herra forseti. Ég fagna því að við hv. þm. skulum vera sammála í gleði okkar yfir úrskurði hæstv. setts umhvrh.

Maður er bara snortinn.

Já, og hv. þm. Össur Skarphéðinsson er snortinn, það gleður mig enn meira. En það er rétt sem hv. þm. nefndi að við meira en tökum undir sjónarmið meiri hluta umhvn., við gerum það að okkar áliti, það er fellt inn í nefndarálit okkar. Hv. þm. spurði síðan og gagnrýndi okkur kannski í fyrri ræðu sinni fyrir það að hafa ekki tekið afstöðu til annarrar hvorrar skoðunarinnar. Það er ekki hlutverk okkar, þá værum við beinlínis að fara gegn úrskurðinum. Úrskurðurinn segir nefnilega að aðilar skuli hafa samráð og það samráðsferli er til staðar eins og margsinnis hefur verið nefnt. Hv. þm. nefndi einnig línurnar og bað um afstöðu til þeirra. Okkur er það kunnugt og í vinnu nefndarinnar komu fram áhyggjur manna og undirskriftarlistarnir sem hv. þm. vék að. Nú kemur hluti af raforkuöfluninni annars vegar frá Nesjavöllum og hins vegar af Reykjanesi. En það er ekki svo að elektrónurnar sem verða til úti á Reykjanesi fari alla leið upp á Grundartanga. Það er ekki svo. Líklega mun megnið af þeim fara til Reykjavíkur og létta þar með álagi af raforkuflutningi annars staðar frá. En það kom jafnframt fram í máli fulltrúa Landsvirkjunar að áætlanir þeirra eru einmitt að breyta línustæðunum eins og þau eru núna og færa þau frá byggð í tengslum við þá stækkun sem fyrirhuguð er á Grundartanga. En þá verður líka að segja að það kom mjög skýrt fram í máli fulltrúa sveitarstjórna, ekki síst þeirra í Skilmannahreppi og Hvalfjarðarstrandarhreppi, að þeir fagna þessum aðgerðum og styðja þær heils hugar. Og það er jú hið lýðræðiskjörna vald sem fer með sveitarfélagið sem sendir þau skýru skilaboð til iðnn. og þingheims.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þetta svar. Það er gott til þess að vita að iðnn. skuli hafa litið á þessa undirskriftarlista og skuli hafa látið sig einhverju skipta sjónarmið þeirra 400--500, ef ég man rétt, sem skrifuðu undir þessa lista. Og þó svo að það sé gefið upp hér að Landsvirkjun hyggist færa línurnar úr byggð, þá er það í sjálfu sér gott og gilt. En það verður líka að fara að taka tillit til þess að á ákveðnum stöðum á landinu þar sem leggja þarf háspennulínur, þá verður auðvitað að taka afstöðu til þess hvort ekki eigi að skylda framkvæmdaraðila á borð við Landsvirkjun til að leggja háspennulínur í jörð. Því að með þessari gífurlegu aukningu á raforkuframleiðslu til stóriðju erum við að hætta á það að háspennulínur vaði hér þvers og kruss um allt hálendið. Ég minni á það sem kom fram í umræðunni um álverið í Reyðarfirði, þar sem allar vísbendingar eru um það að jafnvel innan tíu ára verði komnir háspennustrengir, tvær línur, yfir miðhálendið. Þá verð ég bara að segja það, herra forseti, að það skiptir verulegu máli að pólitísk afstaða komi til jarðstrengja héðan úr þessum sölum og það er ekkert verra að nota þetta mál sem hér er til umfjöllunar til þess að gefa út þá pólitísku stefnumörkun. Það hlýtur að vera eðlileg krafa þó það sé að einhverju leyti dýrara þegar verið er að leggja háspennulínur af þessu tagi og fjölga þeim svo mikið sem raun ber vitni, að gefin verði út stefnumörkun um að þær skuli, a.m.k. þar sem þær liggja um byggð eða viðkvæm svæði, grafa í jörð.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason hefur svarað ákaflega vel þeim spurningum sem hv. þm. hefur borið hér fram og reyndar er kannski verið að fara í geitarhús að leita ullar þegar ég er spurð um þessi mál, því ég er hvorki umhverfisráðherra né settur umhverfisráðherra hvað varðar fskj. III. En það sem hæstv. settur umhvrh. hefur látið koma fram er það sem segir í fskj. III, í fyrsta tölul., en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Vatnsborð Norðlingaöldulóns verði lækkað þannig að allt lónið verði utan friðlandsins og óheimilt er að reisa varnargarða innan friðlands Þjórsárvera.`` Þetta er niðurstaðan. Óheimilt er að fara inn í friðlandið. Það er hins vegar ákveðið svigrúm utan friðlandsins, það held ég að sé alveg ljóst samkvæmt þessum úrskurði, og þannig hefur hæstv. settur umhvrh. túlkað úrskurðinn. Ég tek líka undir það sem kemur fram í nál. sem umsögn meiri hluta umhvn. og skýrir þetta enn frekar, en hæstv. settur umhvrh. hefur sagt það að svigrúmið sé nokkuð en friðlandið sé algjörlega verndað og ekki verði raskað neitt við því. Og það er stóra málið sem ég held að allir hljóti að gleðjast yfir og þess vegna hefur þessi úrskurður hæstv. setts umhvrh. vakið svo mikla gleði meðal þjóðarinnar. En mér fannst hv. þm. kannski fara nokkuð langt þegar hún taldi að einhver ráðherra hefði haft það í hyggju að fara ekki að lögum. Auðvitað hefur aldrei komið til greina af hálfu nokkurs ráðherra að fara ekki að lögum hvað þetta varðar. Á því held ég að sé enginn vafi. En af því að hv. þm. talaði um rammaáætlunina og lét það koma fram fyrr í umræðunni þegar hún fjallaði um jarðhitavirkjanirnar á Reykjanesi og Nesjavöllum að rétt væri að bíða eftir niðurstöðu rammaáætlunar hvað þær varðar, þá er það rétt að þær eru á meðal þeirra mörgu jarðhitakosta sem rammaáætlun fjallar um. Langflestir þessara kosta eiga hins vegar langt í að komast á framkvæmdastig. Í dag er unnið að rannsóknum á þremur jarðhitasvæðum, það eru Hellisheiði, Trölladyngja og Þeistareykir auk þeirra sem áður voru nefndir. Hins vegar er ljóst að mörg ár munu líða uns unnt verður að taka þessar virkjanir í notkun og það sama á við um flesta þá virkjunarkosti sem fjallað er um í rammaáætluninni. Þess vegna er ekki hægt að segja það raunhæfa leið að mínu mati að bíða eftir niðurstöðu rammaáætlunar þegar við erum að tala um virkjunarkosti sem þarf að taka í notkun eftir tvö eða þrjú ár. Það er það sem um er að ræða í þessu tilfelli. Þá segir hv. þm. eflaust að það eigi bara að bíða eftir því að þetta liggi allt saman fyrir. Hún getur alveg verið þeirrar skoðunar að svo sé en ég er ekki sammála því. Ég tel að þegar við erum með álitlega fjárfestingarkosti fyrir framan okkur og hvað varðar þetta fyrirtæki sem við fjöllum um nú, Norðurál, sem fyrst var fjallað um hér á hv. Alþingi árið 1997, og þá voru samþykkt lög um starfsemi álversins á Grundartanga, þá vil ég halda því fram að það fyrirtæki hafi komið, séð og sigrað. Því það hefur fengið mjög sterka og jákvæða ímynd í samfélagi okkar og m.a.s. hafa hv. þingmenn Vinstri grænna haldið því fram í umræðunni að þarna sé mikill áhugi á því að vakta umhverfið og að standa sig í umhverfismálum. Þess vegna finnst mér sem iðnrh. ekki frambærilegt að segja við þá aðila sem vilja stækka fyrirtækið að þeir verði bara að bíða vegna þess að við séum ekki búin að ljúka við rammaáætlun, vegna þess að það frv. sem hér er til umfjöllunar, til breytingar á lögum um raforkuver, þeir kostir sem bjóðast eru ekki erfiðir fyrir umhverfið miðað við það að Norðlingaölduveita fer í þann farveg sem úrskurðurinn kveður á um. Og hinir kostirnir, t.d. í sambandi við Svartsengi, eru bara betri nýting og Reykjanesið reyndar 80 megavatta virkjun. En ég hef ekki heyrt hv. þingmenn tala gegn því og heldur ekki gegn Nesjavöllum. Eins og ég sagði í gær fannst mér Vinstri grænir fá þarna gott tækifæri til þess að sýna að þeir væru ekki einstrengingslegir, þeir horfðu á hvert tilfelli fyrir sig. Og þó að ég eigi kannski ekki að hafa mikla skoðun á því þá hefðu þeir að mínu mati fengið þarna tækifæri til þess að vera jákvæðir í garð stórframkvæmda og virkjunarframkvæmda, af því að þetta er þannig mál sem við erum að fjalla hér um. Hv. þm. var með fleiri spurningar sem ég tel að hv. formaður nefndarinnar hafi svarað. Ef það er fleira sem hún hefði viljað koma inn á þá getur hún eflaust gert það í andsvari. En þetta voru aðalatriðin af því sem ég vildi láta koma fram.

Herra forseti. Ekki hefur skort á það að sá þingmaður sem hér stendur í ræðustól hafi stutt hæstv. iðnrh. í virkjunaráformum og áformum hennar um að reisa álver. En orð skulu standa. Ég var sem formaður Samfylkingarinnar kvaddur á fund setts umhvrh. og mér var kynnt sú tilhögun sem hann byggði úrskurð sinn á. Og það var alveg klárt að það sem hæstv. ráðherra kynnti formanni Samfylkingarinnar var lón sem var 3,3 ferkílómetrar og lónshæð sem var 566 m yfir sjávarmáli. Og það var meira að segja skýrt í því plaggi sem þessu lá til grundvallar hvers vegna lónshæðin væri sú sem hún var. Þetta er það sem sáttin varð um. Þetta er sú sátt sem þjóðin gerði í tengslum við þennan úrskurð, þetta er sú sátt sem heimamenn féllust á, þetta er sú sátt sem Samfylkingin féllst á og það kemur ekki til mála að horfið verði frá henni. Nú er hæstv. heilbrrh. genginn í salinn og hann getur staðfest þetta. Það var þannig að a.m.k. þessum formanni stjórnmálaflokks í stjórnarandstöðu var af hálfu ráðherrans kynnt ákveðin tilhögun. Hún var lón upp á 3,3 ferkílómetra, hún var vatnshæð sem var 566 m yfir sjávarmáli. Og það er alveg ljóst að það verður engin sátt um neitt annað. Ef Landsvirkjun er með einhverjum hætti að reyna að smokra sér fram úr eða fram hjá því sem þarna var lagt til grundvallar sáttinni er hún að kalla yfir sig stríð og átök um þetta mál.

Hæstv. forseti. Auðvitað á ég erfitt með að koma hér inn á og hafa skoðun á tveggja manna tali  Auk þess finnst mér mikilvægt það sem kemur fram í nál. hv. iðnn. þar sem ítrekað er það samráð sem skuli haft, bæði við heimamenn, sveitarfélögin, Umhverfisstofnun og Landsvirkjun. Mér finnst þetta vera í ákveðnum farvegi og eigi að vera nokkuð skýrt. Þarna er svigrúm en það sem er regla númer eitt, tvö og þrjú er að friðlandið verður ekki skert.

Herra forseti. Það þýðir ekki fyrir hæstv. iðnrh. að koma hingað og vitna í skjöl eða fylgiskjöl sem Landsvirkjun hefur búið til. Landsvirkjun er auðvitað sektarlamb í þessu máli. Landsvirkjun er sökudólgur. Það var Landsvirkjun sem mörgum fannst hafa reynt að blekkja menn í þessu máli. Hæstv. heilbrrh. á mikið hrós skilið fyrir það hvernig hann sigldi fram hjá þeim misklíðarefnum sem í þessu voru. Ég skal þá ekki hryggja hæstv. iðnrh. með því að vitna í tveggja manna tal, en ég greini hins vegar frá því að með leyfi setts umhvrh., Jóns Kristjánssonar, fékk ég til fundar við mig þá menn sem voru ráðgjafar hans í málinu. Ég fékk þá með leyfi hans til fundar við þingflokk Samfylkingarinnar. Og þeir fóru alveg skýrt í gegnum þetta mál, á hverju það byggðist, og það voru nákvæmlega engar vífilengjur á því. Þetta mál byggðist á því að lónið yrði 3,3 ferkílómetrar og hæðin 566 m yfir sjávarmáli. Það voru meira að segja færð ákveðin tæknileg rök fyrir því af hverju hæðin ætti að vera þessi. Þau rök voru m.a. þau að aurskolun mundi ekki virka við hærri lónhæð. Það eru tæknileg mál sem mér finnst ekki skipta máli. Orð skulu standa. Um þetta var sáttin sem var gerð. Þetta var það sem mér sem formanni stjórnmálaflokks var kynnt á sérstökum fundi sem var óskað eftir, ekki af mér heldur af hálfu þess sem úrskurðinn felldi. Þetta er sáttin sem var kynnt í öllum fjölmiðlum. Þetta er sáttin sem menn tóku fagnandi, þar á meðal sá karl sem hér stendur.

Herra forseti. Fyrst varðandi það sem lýtur að því sem ég hélt hér fram um lögin um mat á umhverfisáhrifunum. Ég sagði ekki að það hefði verið eða sé vilji stjórnvalda að brjóta þau lög. Það lítur hins vegar út fyrir að verið sé að gera það vegna þess að setlónið uppi við Þjórsárjökul á samkvæmt úrskurði hæstv. ráðherra að fara yfir þau stærðarmörk sem 17. töluliður í viðauka I í lögunum um mat á umhverfisáhrifum heimilar. Og sannleikurinn er sá að í mínum huga er ekki hægt að túlka þetta öðruvísi en svo að Skipulagsstofnun, sem lagði til setlón 2,7 ferkílómetra að stærð, hafi verið þarna innan marka vegna þess að hún vissi að annars mundi þetta setlón þurfa að fara í sjálfstætt mat. Það kemur fram í úrskurði hæstv. heilbrrh., setts umhvrh. í þessu máli, að í úrskurði hans sé verið að leggja til stækkað setlón, lón sem fari upp í 3,7 ferkílómetra að stærð. Menn benda á að þarna sé að öllum líkindum verið að fara á svig við lögin um mat á umhverfisáhrifum. Svo varðandi það að taka lónið út úr friðlandinu. Það kemur fram í greinargerð Más Haraldssonar, oddvita Skeiða- og Gnúpverjahrepps, að ef gerð er krafa um hærri hæð lónsins en þá sem úrskurðurinn byggi á sé sáttin úr sögunni. Heimamenn eru búnir að segja sitt í þessum efnum. Þeir fallast ekki á hugmyndir Landsvirkjunar um 368,5 m lónshæð. Þess vegna finnst mér það ábyrgðarhluti af hæstv. ráðherra að leggja fskj. III fram með frv., sem greinilega ógnar og ögrar þeirri sátt sem menn í öðru orðinu þykjast tala um að reyna að ná.

Hæstv. forseti. Þar sem kveðið er á um samráð held ég að við ættum ekki hér á hv. Alþingi að kveða upp úr um það hvað heimamönnum finnst í þessum efnum vegna þess að það verður haft við þá samband beint. Það er von mín að þetta mál verði leyst farsællega þannig að heimamenn verði bærilega sáttir. Mér sýnist margt benda til þess að svo geti orðið. Um setlónið vil ég einungis segja að ég vil heldur ekki kveða upp úr um það hvort hv. þm. hefur á réttu að standa þegar hún segir að það þurfi að fara í mat á umhverfisáhrifum. Ég tel að svo sé ekki og samkvæmt úrskurðinum er það sem nokkurs konar mótvægisaðgerð. Ég held því fram að það þurfi ekki að fara í sérstakt mat á umhverfisáhrifum. Svo getur hv. þm. verið annarrar skoðunar en ég held að hvorug okkar geti kveðið upp einhvern dóm í þeim efnum.

Herra forseti. Þegar öllu er á botninn hvolft er þetta mál auðvitað allt saman litað af því óðagoti og flaustri sem mér finnst einkenna störf ríkisstjórnarinnar í stóriðjumálum öllum og virkjunarframkvæmdum. Sannleikurinn er auðvitað sá að ef menn væru að vinna hér af einhverri skynsemi og ef menn í alvöru vildu ná sátt um þessi mál væri tekinn miklu lengri tími í þetta allt saman. Þá gæti hæstv. iðnrh. staðið hér og sagt: Við skulum ná sáttum í alvöru --- eins og var sagt þegar farið var út í þessa rammaáætlunarvinnu --- og við skulum bara bíða eftir fyrsta áfanga verkefnisstjórnar rammaáætlunarinnar. Við skulum vera minnug þess, herra forseti, að fjórir virkjunarkostir í vatnsafli sem eru taldir í bráðabirgðamati verkefnisstjórnar rammaáætlunar virðast vera þeir langsamlega hættulegustu og ófýsilegustu út frá umhverfissjónarmiðum. Og hverjir eru þessir fjórir kostir? Þetta eru Jökulsá á Fjöllum, Kárahnjúkavirkjun, Jökulsá í Fljótsdal og Norðlingaölduveita. Þetta eru þeir fjórir kostir sem koma verst út í bráðabirgðamati rammaáætlunar ríkisstjórnarinnar. Ef við ætluðum að gera þetta af skynsemi mundum við að sjálfsögðu hægja á, við hefðum hægt á fyrir löngu síðan, sest yfir þessa rammaáætlunarvinnu, gefið henni forgang og heimilað því ágæta fólki sem þar er að vinna að vinna án tímapressu og síðan hefði útkoman, sem er að vænta í maí eða júní, getað orðið leiðbeining fyrir hæstv. ríkisstjórn, ljós í myrkrinu sem þjóðin hefði mögulega getað náð sáttum um. Þess í stað kýs hæstv. ríkisstjórn að setja undir sig hausinn, eða skella sér á magann eins og hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson segir gjarnan, og renna út í þetta allt saman í blindni í bullandi ósátt við helming þjóðarinnar eða meira. Þetta eru vinnubrögð sem eru ekki til fyrirmyndar og flaustrið á eftir að koma okkur í koll.

Hæstv. forseti. Hv. þm. gerði mikið úr því að vinna þetta í sátt. Því ítreka ég það sem hér hefur verið margsinnis komið fram, að úrskurður setts umhvrh. býður upp á sátt. Það er almennt mikil sátt um þennan úrskurð þó að formanni Vinstri grænna hafi orðið á í upphafi og  Mér finnst hv. þm. oft tala eins og Alþingi sé bókstaflega framkvæmdaraðili og eigi alls staðar að vera með puttana. Það er bara ekki þannig. Alþingi býr til rammann fyrir óskaplega margt. Einn hv. þm. stjórnarandstöðunnar fann meira að segja að því við mig að koma yfirleitt með þetta mál inn í þingið, hvað varðar Norðlingaölduveitu, vegna þess að samkvæmt lögum getur ráðherra í raun veitt þetta leyfi til veitunnar án þess að það sé samþykkt af Alþingi. En ég er náttúrlega þekkt fyrir að vera mjög líberal og kem auðvitað með málið fyrir þingið til að fá umfjöllun. Ég hélt að það mundi eingöngu fá jákvæða umfjöllun. Ég er svo sem ekki að kvarta yfir umræðunni. Þetta er fyrst og fremst jákvætt mál þótt útfærsluatriði séu ekki öll í höfn. Fram undan er að Landsvirkjun hefur þær skyldur að hafa samráð við heimamenn og það held ég að skipti miklu máli.

Herra forseti. Ég hefði hugsanlega komið máli mínu fyrir í andsvari en þar sem nokkuð margir voru komnir í andsvar við hæstv. ráðherra ætla ég að flytja stutta ræðu. Erindi mitt í ræðustól er fyrst og fremst að biðja ráðherra um aðeins skýrari svör. Það liggur ljóst fyrir um hvað sú sátt var sem myndaðist um úrskurð setts umhvrh. Sú sátt myndaðist um þá kynningu sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens var með eftir að úrskurðurinn lá fyrir. Sú sátt sem þjóðin keypti og ýmis náttúruverndarsamtök og ótrúlega margir aðrir voru svo hamingjusamir með, miðaðist við 566 m lónhæð. Hún miðaðist við aurskolun. Sú sátt miðaðist við það sem Már Haraldsson, oddviti Gnúpverja, minnir á í erindi sínu til fulltrúa í iðnn. eftir fund með nefndinni og Landsvirkjun. Við fulltrúar Samfylkingarinnar birtum það sem fylgiskjal með minnihlutaáliti okkar. Þar er minnt á að í tillögu VST sé miðað við 566 m lónhæð, fyrst og fremst vegna þess að aurskolun virki ekki við hærri lónhæð. Minnt er á að sú sátt sem er um úrskurðinn byggir alfarið á þessari hugmynd. Már segir líka að ef gerð yrði krafa um meiri lónhæð yrði sáttin úr sögunni enda þótt skilyrðum um lón og mannvirki utan friðlands væri fullnægt. Hæstv. ráðherra rifjaði það upp áðan að einn stjórnarandstöðuþingmanna hefði velt fyrir sér af hverju hæstv. ráðherra kæmi með þetta frv. fyrir þingið. Í fyrsta lagi þyrfti ekki að leita heimildar Alþingis vegna veitna og í öðru lagi værum við væntanlega að afgreiða frv. til nýrra raforkulaga í dag, á morgun eða á mánudaginn. Þegar þau eru orðin að lögum þarf hæstv. ráðherra ekki að koma með einstakar virkjanir inn til samþykktar og meðferðar á Alþingi. Ég ætla að segja það aftur að því miður hefur uppsetningin á þessu frv. haft það í för með sér að þeir sem mestar áhyggjur hafa af því að ekki verði farið að niðurstöðu setts umhvrh., í takti við þá kynningu sem Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens var með, velta vöngum yfir því af hverju fara þurfti með veituna inn í þingið og láta þingið samþykkja hana með þessu fylgiskjali. Af hverju er þetta fylgiskjal með í frv. um framkvæmd sem menn skilja ekki alveg af hverju er lagt fyrir þingið? Herra forseti. Svona hugsa þeir sem hafa mestar áhyggjur, kannski af fenginni reynslu. Ég held þó að reynsla heimamanna af samskiptum við Landsvirkjun hafi hingað til verið mjög góð. En einhverra hluta vegna hafa menn það miklar áhyggjur af þessu að komnar eru upp samsæriskenningar í þessa veru. Það er vont, herra forseti. Það er vont. Ég er á þeirri skoðun að birtingin á fskj. III hljóti að hafa verið slys. Ég skil ekki af hverju einn aðili fær að birta hér hugmyndir sínar en aðrir ekki. Ég er aðeins að biðja um, herra forseti, að hæstv. ráðherra geri klárt hvaða stöðu fskj. III hefur í raun og veru. Hefur það eitthvert gildi í tengslum við þessa lagasetningu? Af hverju ákveður ráðuneytið að hafa fskj. III með í frv.? Var sú ákvörðun að hafa það með í raun tekin í fljótræði? Var hún þannig að menn höfðu ekki hugsað málið til enda eða hefur hún merkingu í tengslum við það að leitað er heimilda fyrir veitunni? Það er þetta sem menn bíða eftir að fá svar við. Ég vænti að hæstv. ráðherra komi með það í umræðunni til þess að menn geti af meiri yfirvegun og trúnaði haldið áfram að vinna að því samkomulagi sem á endanum verður unnið eftir þegar veitan verður útfærð.

Herra forseti. Í þessum umræðum hefur úrskurðinn um Norðlingaölduveitu borið á góma. Ég vildi skýra nokkur lykilatriði sem sá úrskurður byggðist á af minni hálfu. Í fyrsta lagi að varðveita grunnvatnsstöðu veranna og líffræðilega fjölbreytni og að uppistöðulónið næði ekki inn í verin. Í öðru lagi að veitt yrði vatni úr setlóninu til að halda grunnvatnsstöðunni. Í þriðja lagi er það sem hér hefur verið rætt um, þ.e. hæð lónsins. Allir útreikningar sem þessi úrskurður byggðist voru miðaðir við 566 m. Það eru tölulegar forsendur úrskurðarins. Hins vegar er úrskurðurinn orðaður þannig að lónið eigi að fara út fyrir friðlandið og það eigi að útfæra, eins og hefur fram komið, í samvinnu við heimamenn, Umhverfisstofnun og Landsvirkjun. Þessir aðilar skulu sjá um útfærslu á lóninu. Samkvæmt orðanna hljóðan væri hægt að fara upp í 568,5 m en hins vegar lít ég svo á að um þetta verði að ná samkomulagi. Það er grundvallaratriði. Ég vil leggja mikla áherslu á að ég tel að hægt sé að ná sátt um þetta mál. Lónhæðin 566 m var grundvöllur úrskurðarins og ásættanleg að mínu mati. En úrskurðurinn var þannig orðaður að ef um það næðist samkomulag væri hægt að fara upp að friðlandsmörkunum í 568,5 m.

Herra forseti. Mér finnst það afar mikilvægt sem kom hér fram hjá hæstv. heilbrrh., áður settum umhvrh., varðandi það að útfærsla hans hafi miðað við 566 m yfir sjávarmáli. Þetta er afar mikilvægt og það sem skiptir öllu máli í því sem sagt hefur verið í dag. Það þarf að ná sátt um málið. Það þarf að ná sátt um málið á milli heimamanna, Umhverfisstofnunar og Landsvirkjunar. Það er alveg rétt sem fram kemur hjá hæstv. ráðherra að miðað við orðalagið, miðað við orðin, er ákveðinn sveigjanleiki. En það skiptir auðvitað höfuðmáli við hvað var miðað þegar úrskurðað var í málinu. Þeir sem sættust á að farið yrði í Norðlingaölduveitu á þeim forsendum sem lagt var upp með, 566 m yfir sjávarmáli, eru þá komnir með ákveðna viðspyrnu, herra forseti, í þeim viðræðum sem þeir eru nú í gagnvart öðrum aðilum, Landsvirkjun í þessu tilfelli. Það er verulega dýrmætt að það skuli koma hér fram og að hæstv. heilbrrh., áður settur umhvrh., skuli gera það skýrt í þessari umfjöllun við hvað var miðað í þeirri útfærslu sem úrskurður hans byggði á.

Herra forseti. Ég hef í rauninni ekki miklu við þetta að bæta. Eitt vil ég þó leggja höfuðáherslu á í þessu máli, að menn spilli ekki þeirri þjóðarsátt sem hægt er að ná í málinu. Ég hef orðið þess rækilega var að einstakt tækifæri var til að ná þjóðarsátt um þetta mál og ég treysti mönnum til að spilla því ekki og ná henni.

Herra forseti. Ég vil gera þessi orð hæstv. heilbrrh. að mínum, að það náist að halda þeirri þjóðarsátt sem hér náðist um úrskurð hans. Hann hefur sjálfur sagt á hverju sá úrskurður byggðist. Sá úrskurður byggðist á lónhæð í 566 m yfir sjávarmáli. Það eru góð skilaboð héðan í dag, herra forseti. Ég get sagt að ótti minn um þetta mál, þar sem mér fannst það í rauninni farið að renna til, hefur nú rénað. Ég hygg að ég tali þar fyrir mörg okkar sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég vænti þess, herra forseti, að ummæli hæstv. heilbrrh. verði til þess að menn geti gengið af endurnýjuðum trúnaði til þess verks að ná samkomulagi sem viðheldur þjóðarsáttinni um útfærslu Norðlingaölduveitu.

Herra forseti. Mér þætti vænt um ef hæstv. iðnrh. og einnig hæstv. settur umhvrh. sem voru hér viðstaddir gætu verið það áfram um stund a.m.k. því að ég ætla að víkja að atriðum sem einmitt hafa orðið tilefni orðaskipta að undanförnu og varða verksvið beggja þessara hæstv. ráðherra. Ég geri ráð fyrir því að allir hér séu allir af vilja gerðir til að greiða fyrir þingstörfunum í lokin og eitt af því sem skiptir þar máli er að það fólk sem á hér mál á dagskrá eða á aðild að málum eðli máls samkvæmt sé til staðar til að taka þátt í umræðum um þau. Ég vil fyrst víkja að því sem hér hefur orðið sérstaklega að umfjöllunarefni, þ.e. Norðlingaölduveitu sem ég kalla Þjórsárveraveitu, og er það réttnefni, og spurningar um skilmála eða skilyrði þau sem settur umhvrh. setti í úrskurð sinn. Reyndar vil ég fyrst víkja aðafstöðu til þess máls í heild af því að menn tala hér mikið um þjóðarsátt. Menn eru farnir að nota það orð í þessu samhengi einnig eins og mörgum öðrum. Ég verð því miður að hryggja menn með því að afstaða mín að því leyti til er enn óbreytt, algerlega óbreytt eins og hún var frá fyrsta degi, að það voru og eru mér mikil vonbrigði að hæstv. settur umhvrh. skyldi ekki treysta sér til að slá þessa framkvæmd af. Þarna á engin virkjun að rísa. Þarna á ekki að fara í mannvirkjagerð. Það á ekki að skilja Þjórsárver eftir eins og frímerki rammað af af mannvirkjum á þrjá vegu. Það er dapurleg framtíðarsýn. Ég hef meiri metnað en þann fyrir hönd þess hvernig við búum að verðmætustu náttúruperlum miðhálendisins en þetta. Hitt er annað mál, og það stendur líka sem ég sagði í umræðum utan dagskrár um þetta mál, að vissulega var úrskurður hæstv. setts umhvrh. mikil framför frá þeim hræðilegu áformum sem áður voru uppi. Að því leyti á hæstv. ráðherra heiður skilinn fyrir sína vinnu í málinu því hún bauð upp á niðurstöðu sem varð til muna betri en sú sem hefði getað orðið. En ég verð að játa að í hjarta mínu var ég að verða nokkuð sannfærður um að settur umhvrh. mundi hafna þessari framkvæmd, einfaldlega vegna þess að maður fann hvernig allt andrúmsloft var að leggjast gegn henni og það held ég að ríkisstjórnin hafi fundið líka og hæstv. settur umhvrh. þannig að það setti hann inn á þetta spor. Síðan er það spurningin um hvað í þessum úrskurði felst. Ein ástæðan fyrir því að ég hafði á mér mikla fyrirvara strax frá fyrsta degi varðandi þennan úrskurð er nákvæmlega það sem nú er að koma í ljós, þ.e. að ég óttaðist að Landsvirkjun mundi, trú sinni náttúru, reyna að túlka úrskurðinn allan sér í hag um leið og hún kæmi þarna fætinum milli stafs og hurðar og það hefur heldur betur komið á daginn. Ég held að það séu enn verulegar hættur í því máli þó að það megi segja að koma hæstv. heilbrrh. Jóns Kristjánssonar, setts umhvrh., hér í salinn í dag hafi verið til bóta. Það er vissulega jákvætt að ráðherra staðfestir að grundvöllur úrskurðar hans er þessi lónhæð í 566 m. En orðalagið hefði mátt vera betra og frv. mætti vera betra. Alþingi getur að sjálfsögðu tekið af skarið og skotið inn einfaldri setningu og sagt að heimilt væri að reisa og reka vatnsmiðlun, Norðlingaölduveitu, í samræmi við skilyrði. Þar mætti bæta við ,,... þar á meðal lónhæð í 566 m hæð yfir sjó ....`` Þá er bara búið að negla það að þessi forsenda er til staðar og frá henni verður ekki vikið. Það er að mínu mati algjört úrslitaatriði vegna þess að það er ekki hægt að segja í venjulegum skilningi að mörk friðlandsins séu virt ef lónið fær að ná alveg upp að þeim. Samkvæmt öllum venjum sem maður skoðar t.d. um mörk friðlanda og þjóðgarða þá er haft þar við ákveðið belti. Það er t.d. þannig að ef um mannvirki er að ræða þá fæst svæði ekki viðurkennt sem þjóðgarður nema frá mannvirkinu eða manngerðu fyrirbærunum sé ákveðin breidd yfir í þjóðgarðs- eða friðlandsmörkin, kannski 5 km eða svo. Ef lónið, með þó þeirri vatnsborðssveiflu sem í því getur orðið t.d. vegna leirskolunar eða ískolunar, nær alveg inn í friðlandsmörkin þá heldur þetta ekki. Herra forseti. Annað verð ég að minna á og það er að þessi úrskurður, og verði farið í þessar framkvæmdir, hefur þann stóra ágalla í för með sér að það lokar á þá möguleika að færa út mörk friðlandsins til hinna náttúrulegu marka Þjórsárvera sem menn hafa auðvitað lengi verið að berjast fyrir. Þetta er allt til staðar þannig að því miður er ekki hægt að tala svo hátíðlega um hlutina eins og að allir séu bara hæstánægðir. Það er ekki svo. Ég held þvert á móti að fleiri og fleiri séu að átta sig á því að þó að þessi málamiðlun sem þetta auðvitað er --- þetta er ekkert annað en málamiðlun milli þeirra sjónarmiða sem voru að takast á í þessu máli um að vernda Þjórsárver og snerta þar ekki frekar við nokkrum sköpuðum hlut og hinna sem töldu réttlætanlegt að ganga mjög langt í þá átt að fórna þeim. Þarna er ákveðin málamiðlun. Hún er betri en ýmislegt sem menn höfðu uppi á teikniborðunum. En hún hefur sína miklu ágalla. Best væri auðvitað einfaldlega að Alþingi gengi frá þessu. Frv. hæstv. ráðherra er alveg ótrúlegt í ljósi þessarar stöðu málsins. Til dæmis er á bls. 3 í greinargerðinni fjallað með sérstökum hætti um það hvernig samhengi skilyrða í úrskurði setts umhvrh. annars vegar og möguleikum Landsvirkjunar til útfærslu hins vegar er háttað. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Á þeim skamma tíma sem liðinn er frá úrskurðinum hefur ekki verið unnt að fullmóta breytta framkvæmdatilhögun en Landsvirkjun vinnur nú í samráði við Umhverfisstofnun og viðkomandi sveitarfélög að athugun á nánari útfærslu veitunnar er taki mið af skilyrðum í úrskurði ráðherra.`` Það er beinlínis gefið í skyn að Landsvirkjun sé á engan hátt bundin af þeim heldur skuli taka mið af skilyrðunum. Síðan segir aftur, til að hnykkja á þessu í fylgiskjali III með frv. sem ráðherra hlýtur þá að taka ákveðna ábyrgð á --- það er sérstaklega hnykkt á því --- um mismunandi lónhæð, þ.e. hvort hún eigi að vera 568,5 eða 566, með leyfi forseta: ,,Útfærsla með þessari vatnsborðshæð var kynnt samtímis úrskurði ráðherra`` [þ.e. 566] ,,en hún er ekki eitt af skilyrðum úrskurðarins.`` Það er sérstaklega tönnlast á því. Svo er lofað hér uppdrætti til þess að skýra þessa hluti nánar. En hann birtist ekki með fylgiskjalinu. Þetta eru auðvitað engan veginn frambærileg vinnubrögð, herra forseti, og langt í frá. Síðan tek ég undir og árétta spurningar hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um setlónið. Setlónið er mér mikill þyrnir í augum og þessi fjallabaksleið, að lauma kannski 75--80% af Kvíslaveitu 6 bakdyramegin þarna inn. Það er ekkert verið að gera neitt annað. Ég spurði aðalhönnuðinn, Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, út í þetta og ég krafðist þess að fá svör við því að hve miklum hluta vatninu er ætlað að fara inn í Kvíslaveitulón. Að hve miklum hluta er þetta Kvíslaveita 6? Ég sagði: Það þýðir ekki að bera það á borð fyrir mig að þetta hafi ekki verið reiknað út vegna þess að ég sé það. Ég kann nóg á þessa hluti til þess að sjá það að vegna þess að þið eruð búin að tölusetja þetta reikningslega gagnvart útkomunni hvað varðar dælingu og kostnað og síðan arðsemi framkvæmdarinnar í heild þá hljótið þið að hafa gefið ykkur forsendur um það hvað mikið af vatninu úr setlóninu á að fá að renna yfir í Kvíslaveitulónið og hvað mikið á að fara inn í hinn náttúrlega farveg. Hann sagði: ,,Já, auðvitað er það rétt. Við erum búin að slá á það og svarið er 70--80%.`` Þetta er Kvíslaveita 6 að 70--80% hluta. Það er bara ósköp einfaldlega þannig. Það er framkvæmt sem menn hafa mjög illan bifur á. Margir helstu sérfræðingar á þessu sviði óttast mjög að þetta kunni að hafa mjög slæm áhrif á gróðurfar og allt náttúrufar í ofanverðum verunum og breiðast þá niður eftir. Þetta er auðvitað sérstaklega viðkvæmt vegna þess að þetta er ofan við verin. Þau áhrif sem kunna að verða þarna af breyttri grunnvatnsstöðu og öðru slíku geta þá haft áhrif niður fyrir sig í fyllingu tímans. Það virðist vera svo því það er ekki hrakið hér af hæstv. ráðherra með neinum rökum --- það er bara fullyrðing --- sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur bent á, að fari setlónið í 3,7 ferkílómetra er það komið út fyrir þau mörk sem lögin um mat á umhverfisáhrifum heimila, án þess að slík framkvæmd fari bara sem slík og alveg sjálfstætt, burt séð frá öllu öðru, í mat á umhverfisáhrifum. Er það ekki skýrt? Þá geta menn ekkert bara komið hér og sagt, að þeir telji bara að þess þurfi ekki, þegar þetta stendur svart á hvítu í útgefnum reglum, lögum og reglum sem um þetta gilda, lögum og fylgiskjölum með þeim. Það gengur ekki, herra forseti, að nálgast hlutina svona. Herra forseti. Einhvern veginn hef ég það á tilfinningunni að ýmislegt kunni að eiga að vera eftir í þessu máli því að mér finnst að margt sé einhvern veginn þannig vaxið í þessum efnum að ekki sé víst að öll kurl séu komin þarna til grafar. Ég hef oft velt því fyrir mér hvernig í ósköpunum menn geta komið hlutunum þannig fyrir hér í þessu orkuríka landi að þeir búi sér til heimatilbúna tímanauð og sannfæri sjálfa sig um að það standi svo óheppilega á að ekkert sé hægt að gera annað en fara í Þjórsárver til þess að skaffa einhverri fabrikku rafmagn á nákvæmlega tilsettum tíma sem hún hefur beðið um. Því miður sé að vísu kannski vont í sjálfu sér að þurfa að virkja í Þjórsárverum en það standi bara svona óheppilega á. Þetta er algerlega heimatilbúinn vandi. Auðvitað átti að segja við eigendur þessa álvers á Grundartanga: Þið fáið rafmagn til að stækka ykkar verksmiðju þegar við erum tilbúin með það, úr virkjunarkostum sem við teljum hagkvæma og ekki síst í umhverfislegu tilliti. Þeir eru margir til staðar, neðar í Þjórsá, í jarðhitanum og víðar, sem eru miklu, miklu fýsilegri en þeir að fara inn á það ofurviðkvæma svæði sem Þjórsárverin og næsta nágrenni er. Finnst mönnum ekki alveg nóg komið með fimm áföngum Kvíslaveitna sem raða sér svona eins og á færibandi upp með Þjórsárverum að austan? Það eru kannski sárafáir menn hér sem hafa nokkurn tíma komið þarna og hafa einhverja tilfinningu fyrir þessu svæði. En hér stendur a.m.k. einn --- svo maður taki sér nú í munn orðalag sem er tamt hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni --- sem oft hefur farið um þetta svæði og fór iðulega áður en Kvíslaveituframkvæmdirnar hófust. Ég man vel hvernig þarna var umhorfs áður en skurðir og stíflugarðar fóru að ramma þetta fallega svæði af, verin og drögin sem lágu niður að Þjórsárverunum að austan. Þarna er allt gjörbreytt með stíflum, skurðum og vegum og þessu ætla menn að halda áfram utan um þessa perlu okkar, hringinn utan um hana. Það verður ekkert nema Hofsjökull til að verja hana úr vestri. Að öðru leyti á að ramma hana inn með mannvirkjagerð. Þjóðarsátt? Þjóðarsátt um hvað? Ekki við mig. Ég hefði ekki viljað standa svona að málum þó að þetta sé kannski hótinu skárra en mestu stórslysin sem þarna hefðu getað orðið. Herra forseti. Í öðru lagi langar mig til að koma aðeins inn á hluti sem ég kýs að ræða í tenglsum við þetta mál. Ég fagna því að hæstv. ráðherra er hér viðstaddur og ég hefði gjarnan viljað að hæstv. umhvrh. væri hér einnig viðstaddur. Mér fyndist að hæstv. umhvrh., ekki settur heldur til frambúðar --- ekki lengi að vísu --- en sá  Ég vil aðeins fara út fyrir ramma þeirra virkjana sem hér eru nákvæmlega á dagskrá og ræða það sem við okkur blasir í þessum efnum hvað varðar virkjanir og virkjanaáform á þessum svæðum bæði í jarðhitanum og þó kannski sérstaklega í vatnsaflinu inn til hálendisins. Svo á að heita, herra forseti, að í gangi sé starf af ýmsu tagi, þar á meðal vinnan að gerð rammaáætunar um nýtingu virkjunarkostanna eða forgagnsröðun á nýtingu þeirra. Það er líka í gangi nefnd sem er að skoða möguleikana á þjóðgarði eða verndarsvæði norðan Vatnajökuls og látið er liggja að því --- ég man ekki meira að segja hvort framsóknarmenn á fundi sínum ályktuðu ekki eitthvað um það --- að það ætti að stefna að stofnun þessa þjóðgarðs, jafnvel bara friðunar Jökulsár á Fjöllum. Gott ef ekki er. Og fagna ég nú liðsmönnum úr óvæntri átt. En vita menn hvað er í gangi, hvað verið er að vinna með, hvað er í höndunum á helstu sérfræðingum opinberra aðila á þessu sviði einmitt þessa mánuðina sem við erum að ræða þetta svona? Það er barasta það að á fullu er vinna sem tekur mið af því, gengur út frá því að hver einasti virkjunarkosturinn í miðhálendi Íslands verði notaður, hver einasti. Það er bara þannig. Ég er með glæný kort í höndunum, herra forseti, sem eru að vísu þannig til komin eða stödd þannig í sínu vinnuferli að ég ætla ekki að vitna í höfundana. En ég vona að menn treysti þeim orðum mínum að hér er um að ræða marga helstu sérfræðinga okkar á þessu sviði sem eru að vinna þessa hluti fyrir opinbera aðila. Og hvað er í þeim? Hvað er í þessum kortum, herra forseti? Það er verið að klæðskerasauma og draga upp möguleg þjóðgarðs- eða friðlandsmörk þar sem allir helstu virkjunarkostir inni á miðhálendi Íslands eru hafðir með. Menn ímynda sér að þetta geti orðið svona einhvers konar bútasaumsþjóðgarður þar sem Jökulsá á Fjöllum og Kreppa eru virkjaðar, þar sem Skjálfandafljót er fullvirkjað, þar sem háhitinn í Köldukvíslarbotnum og jafnvel háhitinn í Vonarskarði er virkjaður og þar sem er miðlunarlón bæði norðan og sunnan við Vonarskarð. Herra forseti. Ég sé að hæstv. iðnrh. gengur á dyr og ég get vel gert hlé á máli mínu. Ég hefði gjarnan viljað að þessir hæstv. ráðherrar greiddu þannig fyrir umræðunum að þeir tylldu í salnum rétt á meðan ég fer yfir þetta. Það þarf ekki að taka langan tíma. Mér nægir ekki að ágætir embættismenn sitji hér í hliðarsölum svo lofsvert sem það nú út af fyrir sig er. 
            

Forseti skal sjá til þess að hæstv. ráðherra komi í salinn.

Herra forseti. Það er spurning hvort við eigum að fresta fundinum og ég fái að fara í sæti mitt. Við látum ekki bjóða okkur það hér að hæstv. ráðherrar sem eiga mál á dagskrá geti ekki einu sinni verið viðstaddir umræðuna þegar sérstaklega er óskað eftir því og þeir vita að búið er að óska eftir að þeir séu hér við. 
            

Forseti mun nú gera hlé á þessum fundi í fimm mínútur.

Herra forseti. Ég vona að hæstv. ráðherra sé á næstu grösum eftir að búið er að gera gangskör að því að hún sé viðstödd umræðuna. Ég þakka fyrir að hæstv. forseti hefur virt þær sjálfsögðu óskir að fundarhaldinu sé hagað þannig að umræðunni sé sómi sýndur. Ég held að hæstv. ráðherrar verði að leggja sitt af mörkum eins og aðrir ef takast á að ljúka þinghaldinu með skaplegum hætti. Herra forseti. Ég hef aðeins farið yfir almennt samhengi þeirra virkjunaráfanga sem nú eru á teikniborðunum og hversu ógæfulega við erum á vegi stödd með alla þessa hluti. Ákvarðanir eru meira og minna teknar í öfugri röð. Út eru tíndir virkjunarkostir og settir til hliðar frá þeirri vinnu sem á að heita að sé í gangi að skoða, kortleggja og forgangsraða, ekki síst með tilliti til umhverfisáhrifa, virkjunarkostum í landinu. Ég sé ekki annað en að meira og minna sé verið að draga dár að allri þeirri vinnu eins og framgangsmátinn er. Þegar við skoðum málin, t.d. í ljósi þeirra hugmynda sem menn hafa verið að velta fyrir sér um stofnun þjóðgarðs eða verndarsvæða norðan jökla, kemur þetta fram. Það kemur fram í því að menn eru varla tilbúnir til að taka út einn einasta virkjunarkost sem þar skiptir nokkru máli. Svo geta menn ályktað út í loftið án þess að innstæður séu fyrir því. Ég held að mörgum fleirum en mér, herra forseti, muni bregða í brún er þeir fara að skoða þetta kort og sjá hvernig það mun líta út, hvernig slíkur þjóðgarður eða verndarsvæði yrði skorið sundur aftur og aftur af miðlunarlónum eða virkjunum, svo maður tali ekki um aðra hluti sem þar gætu þá komið til sögunnar í því sambandi, þ.e. vegalagningu, háspennulínur og aðra mannvirkjagerð. Ef við byrjum austur á Hraunum, austur undir Lónsöræfum, þá hugsa menn að sjálfsögðu veitu þar og virkjun Jökulsár í Fljótsdal, miðað við þá útfærslu sem nú er uppi á teikniborðinu, með stíflu rétt neðan við Eyjabakka. Síðan kæmi þá Kárahnjúkavirkjun með hinu mikla Hálslóni og vegalögn þaðan út í byggð sem skæri möguleikana á svona þjóðgarði í sundur, algerlega í tvennt. Hann næði ekki saman fyrr en inni á jöklum. Fyrir austan eru svo vatnsföllin miklu, Kreppa og Jökulsá á Fjöllum. Hvað er þar á teikniborðunum? Það er að sjálfsögðu Arnardalslón sem virðist vera ofan á í hönnuninni fremur en uppistöðulón í Fagradal sem líka hefur svo sem sést. Þá verður að draga línurnar í vinkil inn fyrir það þannig að hægt sé að virkja Jökulsá á Fjöllum og Kreppu. Hvernig? Í tveimur þrepum. Fyrst með jarðgöngum yfir í Jökuldal og stövarhúsið þar. Síðan yrði væntanlega hinn gamli farvegur Jökulsár á Dal að mestu þurr, nema þá í einstaka haust, notaður sem skurður fyrir Jökulsá á Fjöllum dálítinn spöl niður eftir Jökuldal og þaðan kæmu önnur göng yfir í Fljótsdal og stöðvarhús skömmu utan við það sem nú á að rísa vegna Kárahnjúkavirkjunar. Við bætast í Löginn, samkvæmt þessum hugmyndum, Kreppa og Jöklsá á Fjöllum með öllu vatni sem í þær er komið norður við Arnardal. Þessar hugmyndir liggja fyrir. Ég er með þær í glænýjum skýrslum, greinargerðum frá helstu sérfræðingum okkar á þessu sviði í tengslum við þá vinnu sem yfir stendur og ég hef áður gert grein fyrir. En ekki er nóg með það. Skjálfandafljót, það á nú heldur betur að reyna að tappa af því. Þar hafa menn lengi talað um Ísólfsvatnsvirkjun en hér eru á teikniborðunum virkjanir sem koma miklu sunnar. Þær eru þarna enn þá. Menn vilja halda þeim til haga og passa upp á þær. Ef menn eru að tala um einhverja þjóðgarða eða verndarsvæði fyrir norðan verða þeir líka gæta þess að teikna línuna þannig að vestan að hún sveigi nægjanlega austarlega til að virkjunarmöguleikar, a.m.k. í Neðra-Skjálfandafljóti ef ekki í Efra-Skjálfandafljóti líka með uppistöðulónum alveg upp undir Vonarskarði, geti verið með í púkkinu. Þetta eru ekki einhverjir draumórar. Þetta eru teikningar á blaði sem sérfræðingar eru að senda inn í vinnu rammaáætlunar. Þetta er svona.

Rammaáætlun tekur á öllu.

Rammaáætlun tekur á öllu já. En eigum við þá ekki líka að ræða þetta eins og það er? Þessi virkjunarplön eru þarna. Og er það eitthvað skrýtið? Nei. Það gengur auðvitað hratt á stóru virkjunarkostina ef svo heldur sem horfir. Það eru ekki til margar Þjórsár og það eru ekki til margar Jökulsár á Dal, ekki margar Jökulsár á Fjöllum og ekki mörg Skjálfandafljót. Þetta eru stóru vatnsföllin sem mundu leggja til obbann af orku fallvatnanna ef virkjuð verða. Það er fljótlegt að átta sig á því. Við sjáum það t.d. bara á aflinu í Kárahnjúkavirkjun einni, hversu stóran hluta hún leggur til af þessum 25--30 teravattstundum sem talað er um að hægt að virkja í heild. Og það er ekki nóg að gert að hugsa sér að taka þessi vatnsföll. Auðvitað eru menn svo með á teikniborðinu jökulvötnin í Skagafirði, að sjálfsögðu eru þau hérna, norðaustan Hofsjökuls. Þar kæmu fyrstu uppistöðulónin vegna virkjunar Austari-Jökulsár í Skagafirði, að sjálfsögðu, og við gætum þar af leiðandi verið með þá stöðu að ef maður stæði á norðanverðum eða miðjum Tungnafellsjökli, þá sæi maður uppistöðulón eiginlega á alla vegu. Maður sér þaðan auðvitað niður í lónin við Þjórsárver, niður á Hágöngumiðlun, maður sæi þessi miðlunarlón efst með Skjálfandafljóti, maður sæi væntanlega miðlunarlón við Skatastaðavirkjun og maður sæi jafnvel enn lengra austur á góðum degi, norður í Arnardal eða austur í Hálslón. Það verða ekki sjö kirkjur sem menn sjá, eins og sagt er að sjáist af ónefndum fjöllum heldur sjö uppistöðulón væntanlega. Og það er ekki nóg að gert að fara með fallvötnin í þessum þætti þannig að öll stóru fallvötnin sem falla til norðurs frá Vatnajökli og Hofsjökli yrðu þá fullvirkjuð með uppistöðulónum inni á hálendinu, heldur á líka að fara í jarðhitann. Menn telja að sjálfsögðu að það þurfi að hafa jarðhitann í huga og passa sig á því að lenda ekki með þjóðgarð eða verndarsvæði þannig að menn þrengi of mikið að sér í þeim efnum. Nei, nú er reyndar sagt að Landsvirkjun hafi mikinn áhuga á jarðhitanum við Hágöngur og mæni á hann vonaraugum, ætli sér jafnvel að bora þar. Síðan er talað um jarðhitann í Köldukvíslarbotnum skammt sunnan Vonarskarðs og það segir hér í einum af þessum textum að þá styttist nú leiðin að sunnan til Vonarskarðs til muna. Og hvað er í Vonarskarði? Jú, þar er líka háhiti. Og að sjálfsögðu vilja menn hafa það sem möguleika að nýta hann og þá verður gaman að fara Vonarskarð með uppistöðulón við báða enda og gufuaflsvirkjanir af og til á leiðinni. Þetta er framtíðarsýnin sem er til á teikniborðum varðandi framkvæmdir á miðhálendi Íslands. Svo tala menn um möguleikana á að varðveita stór ósnortin víðerni, stofna þjóðgarða á heimsvísu o.s.frv. Ekki ef þessi virtustu plön öll ganga eftir þar sem enginn einasti virkjunarkostur nema kannski Kverkfjöll verður undan skilinn. Það ber að vísu að taka það fram að í þessum textum hef ég ekki rekist á að menn væru sérstaklega að gera ráð fyrir gufuaflsvirkjun í Kverkfjöllum. Kannski hefur mér yfirsést það en það er a.m.k. ekki sérstaklega strikað inn á þetta svæði. Ég held, herra forseti, að það sé alveg ástæða til að ræða þessa hluti bara ósköp einfaldlega eins og þeir eru. Þegar við horfumst í augu við það að hvorki friðlandið í Kringilsárrana né friðlandið í Þjórsárverum né friðland að fjallabaki átti að verða nein fyrirstaða að mati þeirra afla sem ásælast virkjunarkostina, þá er ástæða til að spyrja ýmissa spurninga. Það er þá kannski þannig eins og minn gamli lærimeistari forðum sagði, Sigurður Þórarinsson, að sennilega yrði Gullfoss látinn í friði úr þessu og mögulega Dettifoss en hann var ekki viss um að það yrði meira og þekkti býsna vel til hugrenninga ýmissa aðila á þeim slóðum. Það síðasta, herra forseti, sem ég ætlaði aðeins að gera að umtalsefni og tengist þessum virkjunarmálum er staðan austan við Kárahnjúka. Þar hafa verið að koma fram hlutir sem auðvitað er hreint með ólíkindum að við þingmenn skulum fyrst vera að fá í hendur nú eftir krókaleiðum, eftir að formlegri afgreiðslu þeirra mála hér er lokið. Og það á erindi inn í þingtíðindin þótt það hafi kannski ekki mikinn annan tilgang en að koma því þangað að fara aðeins yfir það hversu hroðvirknislega þar virðist vera að ýmsum hlutum unnið og hversu oft það hefur gerst að mönnum hefur beinlínis verið neitað um upplýsingar og gögn sem málum tengjast eins og t.d. bréfaskriftir íslenskra stjórnvalda við Eftirlitsstofnun Evrópska efnahagssvæðisins sem þingmönnum var meinað um og áttu þá að greiða atkvæði samkvæmt samvisku sinni hér um þetta mál og svo núna upplýsingar sem hafa lekið út, komið fram um skýrslu eða samantekt sem sérfræðingur á sviði jarðvísinda hjá Orkustofnun, Grímur Björnsson jarðeðlisfræðingur, tók saman fyrir meira en ári og voru a.m.k. teknar það alvarlega að orkumálastjóri sá ástæðu til að boða til fundar og láta Landsvirkjun fá málið til skoðunar. Það var síðan afgreitt þannig að enn annar jarðvísindamaður gagnmerkur, Freysteinn Sigmundsson, forstjóri Norrænu eldfjallastöðvarinnar, tók eitthvað saman fyrir Landsvirkjun og skilaði áliti þar sem ekki er nú mjög afdráttarlaust tekið til orða. Notuð eru orðin að ,,búast megi við þessu`` og ,,hitt verði að telja ólíklegt`` og það er látið nægja gagnvart þeim athugunum Gríms Björnssonar jarðeðlisfræðings sem settar eru fram í samantekt hans um áhrif þessarar miklu mannvirkjagerðar, þessa gríðarlega mikla þunga eða fargs sem þarna verður sett á jarðskorpuna með stærstu jarðvegsstíflu Vestur-Evrópu, ef ég veit rétt, ef byggð verður, Kárahnjúkastíflan, og síðan þessu uppistöðulóni með auðvitað gríðarlegu vatnsmagni sem leggst þarna eins og farg á jarðskorpuna og fergir hana niður rétt eins og um væri að ræða jökulmyndun á fjalli. Það vill svo til, herra forseti, að Íslendingar þekkja ágætlega af sambúð við jökla og ísaldir flotjafnvægi jarðskorpunnar og hreyfingar þess og hvernig það bregst við. Ekki þarf að fara lengra en austur í Hornafjörð og ræða þar aðeins við heimamenn og þeir vita allt um þetta. Þar sem þeir bundu báta sína fyrir innan við 100 árum ganga þeir nú þurrum fótum og beita kúm vegna þess að landið hefur risið svo mjög vegna hörfunar Vatnajökuls. Þarna eru á ferðinni jarðskorpuhreyfingar sem geta auðveldlega numið tugum sentimetra og jafnvel metrum. Hér er að vísu nokkuð sérstakt fyrirbæri á ferð þar sem fyrst kemur þetta farg stíflunnar og síðan þungi lónsins þegar það verður fyllt upp en síðan er það tæmt og fyllt á víxl sem þýðir að farg er að leggjast á jarðskorpuna eða léttast af henni og það getur leitt til annars konar hluta en þegar hægt og rólega er um einsleita hreyfingu að ræða í aðra hvora áttina. Þá er stundum talað um að þetta geti strokkað hin mjúku berglög eða hálfbráðnu berglög undir sjálfri skorpunni og haft í för með sér ýmis áhrif á flotjafnvægið og jafnvel á eldvirkni og sprungur á svæðinu. Þetta hefði að sjálfsögðu, herra forseti, þurft að rannsaka og athuga miklum mun betur en gert var. Ekki þarf nema alveg ryðgaða lágmarksþekkingu á þessum hlutum til þess að átta sig á því að það er ekkert æskilegt að glíma við flókin úrlausnarefni af þessu tagi á handahlaupum eins og auðvitað allur undirbúningur þessarar mannvirkjagerðar og rannsóknar hefur verið, ósköp einfaldlega vegna þess að menn sneru sér ekkert að þessu af neinni alvöru fyrr en Eyjabakkadæmið hrundi. Þá var farið að líta á Kárahnjúka og þó að búnar væru að vera ýmsar almennar undirbúningsrannsóknir á þessu svæði í heild sinni í tengslum við ýmis virkjunaráfornm síðustu 30 ár, þá fóru raunverulegar markmiðsmiðaðar rannsóknir sem tengdust gerð Kárahnjúkavirkjunar sem slíkrar fyrst í gang þegar augu manna beindust að henni eftir að hætt hafði verið við virkjun á Eyjabökkum. Þarna hefðu menn auðvitað þurft að fara út í miklu ítarlegri rannsóknir, boranir jafnvel og ýmiss konar jarðeðlisfræðilegar rannsóknir sem ekki verður séð að hafi farið þarna fram og það er kannski lýsandi fyrir stöðuna að helstu upplýsingar um þessa hluti sem maður fær í hendur er ekki að finna í matsskýrslunni. Það er frá áhugaaðilum eins og Guðmundi Sigvaldasyni jarðfræðingi og svo Grími Björnssyni þar sem menn taka sér það fyrir hendur sjálfir að skoða þessa hluti og það eru þá framkvæmdaraðilarnir eða rannsóknaraðilarnir sem bregðast við frumkvæði slíkra manna og fara þá eitthvað að reyna að svara fyrir hlutina. Þannig birtist þetta nú. Ég hygg að því verði ekki á móti mælt. Ég fór einmitt í gegnum þessa jarðfræðilegu og jarðeðlisfræðilegu kafla matsskýrslunnar og þeir eru satt best að segja ákaflega rýrir í roðinu. Ég hygg að við gætum fengið allar sömu upplýsingar bara með því að lesa nokkrar blaðsíður í jarðfræði Þorleifs Einarssonar þar sem farið er almennum orðum yfir það að þarna sé um eldvirkt svæði að ræða og móbergshryggi o.s.frv. Mikið meira er það nú ekki sem sett var inn í þá skýrslu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er ætlunin að afgreiða þetta mál með sömu léttúð og mér finnst hæstv. ráðherra hafa gert í viðtölum við fjölmiðla eftir að þessar upplýsingar urðu opinberar. Ég vitna m.a. til opins bréfs til ráðherra frá fjórum einstaklingum sem birtist í Morgunblaðinu í gær, þeim Viðari Hreinssyni, Ragnheiði Margréti Guðmundsdóttur, Þorleifi Haukssyni og Guðmundi Páli Ólafssyni. Þar er spurt alveg beinharðra spurninga. Er sem sagt ætlunin að ýta þessu bara til hliðar eins og öllu öðru sem flokka mætti undir gagnrýni eða efasemdir um réttmæti þessara framkvæmda? Og er þó ekkert lítið undir þegar þessir þættir koma upp á borðið því þar erum við kannski einfaldlega að fjalla um áreiðanleika eða áhættu framkvæmdarinnar sem slíkrar í heild sinni, að hún geti bara orðið ónýt eða hrunið og auðvitað þá með skelfilegum afleiðingum. Maður vill helst ekki tala mikið um það upphátt því að maður verður sjálfsagt sakaður um hræðsluáróður og einhverjar óguðlegar hugsanir ef maður fer að ræða um mögulegt stíflurof eða annað í þeim dúr en auðvitað er það hlutur sem menn verða að taka mjög alvarlega. Það er möguleiki á einhverju slíku. Gleymum þá ekki, herra forseti, að við erum að ræða um einstæðar aðstæður í heiminum og ég leyfi mér nú reyndar að fullyrða algerlega einstæðar. Ég held að það sé hvergi nokkurs staðar í heiminum verið að reyna það sem þarna stendur til að gera og hefur svo sem að hluta til kannski verið gert áður á Íslandi með virkjunum jökulvatna á eldvirkum svæðum. En þarna fara saman allir þessir áhættuþættir sem hægt er að hnoða á einn blett á jarðkringlunni í raun og veru, allir ef maður lítur til náttúruhamfara sem geta haft áhrif á svona mannvirkjagerð. Þarna er í fyrsta lagi jökull á bak við með sínum dyntum, sem getur hlaupið fram, þar sem myndast geta stíflur, síðan hlaup o.s.frv. Þarna er í öðru lagi eldvirkni, þekkt undir jöklinum sem ein og sér getur valdið miklum hamfarahlaupum. Þarna er um að ræða eldvirkt svæði, Kárahnjúkar sem eldstöð eru væntanlega einhvers staðar á bilinu 10--100 þúsund ára gamlir. Þeir eru sem sagt mjög nýlegir, sennilega þegar maður lítur á það hversu lítið sorfnir þeir eru frá því mjög seint á síðasta jökulskeiði ísaldarinnar þannig að maður gæti leyft sér út frá því að giska á að þeir væru ekki meira en um 12--20 þúsund ára gamlir. Þá hefur orðið gríðarlegt gos á þessu svæði. Þarna eru mikil misgengi, þarna eru miklar sprungur, þarna er mikið brotaberg og ótraust berg, þarna eru jarðlög sem eru erfið til hefðbundinnar mannvirkjagerðir, þetta eru ekki jarðlög, a.m.k. þau sem liggja ofar og efst, sem menn mundu hlakka til að glíma við í jarðgangagerð og menn hafa líka spurt að því hvernig mun ganga að heilbora í slíkum jarðlögum. Menn hafa haft efasemdir um sjálfan grágrýtis- eða blágrýtisstaflann svo maður tali nú ekki um jarðlög sem eru enn yngri. Yfir þetta allt saman hefur verið ákaflega frjálslega skautað. Inn á þetta kemur Grímur Björnsson í greinargerð sinni og samantekt og það hefur orðið fátt um svör. Aðeins einu atriði hafa menn talið rétt að svara í þessu sambandi ef marka má viðbrögð Landsvirkjunar sem orkumálastjóri sá til að fengi samantektina og það er þetta með flotjafnvægi jarðskorpunnar og mögulega hættu því tengdu og þar er málið afgreitt þannig að líklegt sé að þetta verði af stærðargráðunni 30 sentimetrar, og að búast megi við því og telja verði ólíklegt --- það eru orðin sem notuð eru til að afgreiða þetta. Herra forseti. Fróðlegt væri að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur um þetta að segja og hvort til stendur að fara eitthvað rækilegar yfir þetta. Er t.d. hæstv. ráðherra tilbúin þó ekki væri nú nema í þessu eina tilviki og þetta eina skipti að bregðast þannig við að taka á sig rögg og segja: Ég mun láta leita til óháðra sérfræðinga, tveggja, þriggja valinkunnra manna og biðja þá að fara rækilega fyrir þennan þátt málsins. Þannig að menn hafi þá a.m.k. eitthvað í höndunum frá fleiri aðilum um þetta áður en allt verður farið þarna á fulla ferð þó að það virðist þegar vera farið að gerast, samanber fréttir af stórsprengingum og öðru slíku. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri, herra forseti og gef hæstv. ráðherra kost á því að svara.

Hæstv. forseti. Hér talaði hv. þm. sem er vel að sér í jarðfræði og ekki ætla ég að reyna að slá hann út á því sviði en hann kom inn á mál sem hefur verið svolítið til umfjöllunar síðustu dagana, og það varðar Grím Björnsson jarðeðlisfræðing hjá Orkustofnun. Hann ritaði í febrúar 2002 að eigin frumkvæði nokkrar athugasemdir og spurningar viðvíkjandi Kárahnjúkavirkjun og lagði minnisblað fyrir fjóra yfirmenn sína, þar á meðal orkumálastjóra. Orkumálastjóri tók þetta alvarlega og vildi fara yfir málið. Í kjölfarið var boðað til fundar af hálfu Landsvirkjunar þar sem mættir voru sérfræðingar fyrirtækisins í þessu máli og þar að auki Freysteinn Sigmundsson, forstöðumaður Norrænu eldfjallastöðvarinnar, sem er sérfræðingur á þessu sviði. Á fundinum var öllum þessum spurningum svarað á fullnægjandi hátt að mati allra þeirra sem þar voru nema hvað varðaði hugsanlegt landsig vegna ferginga frá Hálslóni. Því þótti rétt að leita álits sérfræðings á því sviði og það er sem sagt dr. Freysteinn Sigmundsson, forstjóri Norrænu eldfjallastöðvarinnar, sem er sérfræðingurinn. Án þess að geta farið í löngu máli ofan í þetta í andsvari er samantekt hans þessi, með leyfi forseta: ,,Hálslón mun valda sigi jarðskorpunnar. Heildarsig ræðst að mestu af þykkt hins fjaðrandi hluta jarðskorpunnar, áætluð um 10 km við Hálslón. Reiknilíkan sýnir að búast má við um 30 sm sigi vegna lónsins. Sig verður mest við lónið og minnkar síðan jafnt og þétt með fjarlægð út frá því og út í um 50 km fjarlægð þar sem það verður líklega ekki mælanlegt. Mest af landsiginu verður á um 10 ára tímabili eftir að lónið myndast. Sighraði gæti orðið um 1 sm á ári. Telja verður ólíklegt að spennubreytingar í jarðskorpunni vegna fergingarinnar hafi nokkur áhrif á kvikuhreyfingar í jarðskorpunni.``

Herra forseti. Þetta hefðum við út af fyrir sig getað lesið sjálf. Þetta var bara orðrétt það sem kemur fram í þessari stuttu samantekt Freysteins Sigmundssonar og það sem við höfum verið að óska eftir er að þetta mál verði tekið alvarlegar en þetta. Ég spurði hæstv. ráðherra t.d. --- ég er ekki að gera lítið úr þessum ágætu vísindamönnum en ég þykist alveg vita við hvaða aðstæður þeir hafi búið þegar þeir tóku þetta saman. Þeir voru ekki í færum til þess að fara út í ítarlegar rannsóknir eða láta sem sagt afla einhverra viðamikilla gagna, a.m.k. ekki feltrannsókna svo að mér sé kunnugt um. Og það er einmitt á það bent ef ég man rétt í greinargerð Gríms að það hefði auðvitað verið æskilegt að slíkra upplýsinga væri aflað með rannsóknum á svæðinu. Síðan segir orðalagið sína sögu. Menn treysta sér ekki til að taka afdráttarlausar til orða en þarna er gert. Og er þetta nóg? Nægir það okkur að telja verði ólíklegt að þetta hafi slík áhrif? Sem sagt, hverjar eru þá líkurnar ef við værum að reyna að giska á þær, ef við værum að reyna að átta okkur á því hver áhættan væri? Er það 10%, 20% eða 30%? Ef þær eru minni en 30%, er þá hægt að taka svo til orða að það verði að telja það ólíklegt og er það nóg til að byggja þessa mestu framkvæmd Íslandssögunnar og alla þá áhættu sem því fylgir ef þarna færi eitthvað úrskeiðis? Það er ekki eins og það sé eitthvert smáræði í húfi. Þetta eru gríðarleg mannvirki, herra forseti, að setja á svona stað sem þarna er með þeim eiginleikum sem bergið hefur á þessum slóðum o.s.frv. Ég hef heyrt þær fregnir að mönnum hafi ekki gengið allt of vel á köflum í fyrstu sprengingunum þegar þeir voru að reyna að komast af stað inn í göng og annað í þeim dúr, fengið að kenna á því að bergið, a.m.k. efstu lögin þarna á svæðinu, er ekkert sérstaklega auðvelt viðureignar eins og það er gert og þarf ekki að koma neinum manni á óvart sem þekkir til þess hvernig svona jarðlög sem myndast við gos undir jöklum verða.

Herra forseti. Við fjöllum um frv. til laga um breytingu á lögum um raforkuver, með síðari breytingum. Eins og fram hefur komið gerir frv. ráð fyrir því að hæstv. iðnrh. sé heimilt að leyfa Landsvirkjun að fara í vatnsmiðlun fyrir Norðlingaölduveitu og eins að iðnrh. sé heimilt að veita sameignarfyrirtækinu Orkuveitu Reykavíkur og Hitaveitu Suðurnesja leyfi til að reka jarðvarmavirkjanir, eins og hér hefur verið rakið. Það sem við, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, höfum aðallega komið að við þetta frv. er fyrsti liðurinn. Það er heimild Landsvirkjunar til að reisa og reka vatnsmiðlun Norðlingaölduveitu í samræmi við skilyrði sem fram komu í úrskurði setts umhvrh. sem féll 30. janúar 2003. Það er einmitt þessi úrskurður sem við höfum verið að ræða hér, hvernig þjóðin tók honum og hvernig Landsvirkjun túlkar hann svo. Herra forseti. Ég hef stundum hugsað til þess --- sérstaklega varðandi þennan úrskurð --- að það sé komin einhver beygla í íslensku sálina. Í fyrsta lagi erum við ósamkvæm sjálfum okkur í því að meta hæfni umhvrh. til þess að fella úrskurði eftir lögum um mat á umhverfisáhrifum. Hæstv. umhvrh. taldist óhæf til þess að fella úrskurð um Norðlingaölduveitu sem kom inn á friðland Þjórsárvera þar sem hún hafði lýst sig fylgjandi friðun veranna. Sami ráðherra telst ekki óhæf til þess að úrskurða hvað varðar umhverfsáhrif af virkjun við Kárahnjúka þó að hún fylgi stóriðjustefnunni og hafi lýst sig fylgjandi því að reisa þarna mikla virkjun. Það er ekki sama hvers talsmaður maður er. Hæstv. heilbrrh. fékk þetta hlutverk og honum fórst það nokkuð vel. Þá má segja að aftur hafi ég orðið undrandi á viðbrögðum margra við að verða svo fegnir því að úrskurðurinn skyldi í raun og veru falla á þann veg að jafnsjálfsagður hlutur og sá að hlífa Þjórsárverum skyldi vera innifalinn í úrskurðinum. Það má segja að í raun og veru hafi náðst nokkurs konar þjóðarsátt um þennan úrskurð svo langt sem það nær. Þarna vann hæstv. heilbrrh. á þann veg að hann setti í forgang að koma miðlunarlónum út fyrir friðland Þjórsárvera og breytti allri ásýnd virkjunarinnar. Það ber að þakka hvernig honum tókst til að mörgu leyti, a.m.k. að setja sér þetta markmið. Að öðru leyti má draga í efa að sá liður sem lýtur að setlóni við Arnarfell, sem hvergi kom fram í upphaflegu umhverfismati frá Landsvirkjun, skuli vera kominn inn og festur í úrskurð ráðherra sem mótvægisaðgerð og ekki á þann veg sem Skipulagsstofnun hafði lagt til heldur á þann veg að þetta lón er stækkað og það sem meira er, það er heimiluð miðlun úr setlóninu yfir í Þórisvatn. Þar með er Landsvirkjun búin að fá Kvíslaveitu 6 svona ljómandi pent upp í hendurnar án þess að sú framkvæmd fari í sérstakt mat eins og skipulagsstjóri benti á að þyrfti að gera ef lónið yrði stærra en það sem hann úrskurðaði. Það er alveg rétt sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir minnti á og það þarf ekki annað en fletta lögum um mat á umhverfisáhrifum, sem hefur ýmsar viðmiðanir um ýmsar reglur, til þess að miða við hversu stórar framkvæmdir þurfi að vera, hversu langir vegarspottar þurfi að vera, hversu stór lón þurfi að vera til þess að það fari eftir þessum lögum. Ef lón eru stærri en þrír ferkílómetrar þarf að setja þau alveg sérstaklega í mat á umhverfisáhrifum. Nú fór svo óhönduglega með setlón hæstv. heilbrrh. að það fer upp fyrir þessi viðmið laganna og er 3,3 ferkílómetrar. Landsvirkjun nýtir sér svo orðalag úrskurðarins og telur sig ekki bundna af lónshæðinni, 566 m, heldur sé hún bundin af því að fara ekki inn fyrir mörk friðlandsins og telur sig þar af leiðandi geta farið alveg inn að markalínunni og hækkað lónið. Herra forseti. Sú hækkun, þó að hún sé ekki mikil, rétt rúmir tveir metrar, er hún orðin sú að það er mjög líklegt að hún hafi áhrif á vatnsstöðu Þjórsárveranna og þótt það segi í úrskurði setts hæstv. umhvrh. að það megi ekki vera er það algerlega óásættanlegt að Landsvirkjun fari alltaf fram á ystu nöf, teygi sig eins langt og hægt er til að ná sem mestri rekstrarlegri hagkvæmni út úr öllum virkjunum til þess að lækka raforkukostnað, þegar upp er staðið, þegar það er algerlega látið ráða og náttúran fær ekki að njóta vafans, að Landsvirkjun þurfi í hvert einasta skipti að ganga eins langt og hægt er. Það er óþolandi. Það er m.a. af þeim sökum sem maður er ekki rólegur yfir öllum þeim virkjanahugmyndum sem eru komnar á blað, hvort sem það er bara hugarleikfimi eða raunhæfir möguleikar sem áhugi er á að koma í framkvæmd. Maður getur í raun ekki treyst einu eða neinu, sérstaklega ekki í ljósi þess að það er ekki verið að vinna eins og hjá siðuðum þjóðum. Ef við ættum að setja okkur verndaráætlun, framkvæmdaáætlun, sem hefur margoft verið nefnd hér, ekki síst af okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, að ná sáttum um rammaáætlun um virkjun vatnsafls og jarðvarma, klára þá vinnu, ættum við að byrja þar en ekki á því, eins og gert er núna, að ráðast í þau vatnsföll sem helst hefur verið litið á sem þau vatnsföll sem ætti að varðveita og taka til hliðar af umhverfisáhrifum. Það er engu eirt. Þegar vinnubrögðin eru svona getur maður ekki leyft sér að treysta nokkrum sköpuðum hlut. Varðandi þær framkvæmdir sem hér á að ráðast í, ef Landsvirkjun fær sínu framgengt, tel ég best að fara að tillögu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að binda það hreinlega í lagatexta að vatnsmiðlunin verði í 566 m hæð yfir sjávarmáli eins og segir í úrskurði ráðherra. Þannig yrði það ekki háð mati Landsvirkjunar hversu langt hún teygir sig inn að löndum Þjórsárvera. Þessar framkvæmdir mundu hamla því að við gætum stækkað friðlandið, sem full ástæða væri til. Á þeim tíma að friðlandsmörkin voru dregin var það málamiðlun, byggð á þeirri þekkingu sem þá lá fyrir. Þá höfðu ekki allir skilning á verndargildi svæða í Þjórsárverum. Skilningur manna á því hefur aukist og því hefði maður talið að fremur stæði vilji til að stækka friðlandið og nýta þá möguleika sem það býður upp á. Með þessum framkvæmdum króum við af Þjórsárverin með mannvirkjum og því er mjög mikilvægt að við reyndum að halda framkvæmdum á svæðinu í skefjum eins og mögulegt er. Herra forseti. Ég dreg það í efa að úrskurður hæstv. heilbrrh., setts umhvrh., standist þegar á heildina er litið. Að leggja fram tillögur um mótvægisaðgerðir er of óljóst. Í þessu tilfelli hefur verið hönnuð ný virkjun og auk þess með uppistöðulóni sem stangast á við lög um mat á umhverfisáhrifum. Ég tel því mjög vafasamt að mótvægisaðgerðirnar geti hreinlega verið þær að hanna algerlega nýja virkjun. Það mætti lengi halda áfram að vinna þannig, koma fram með nýjan úrskurð og þar með hafi almenningur engan aðgang að málinu með umsögnum. Það skiptir líka máli. Þegar úrskurður er fallinn er hinu lýðræðislega ferli lokið. Það er alltaf hægt að segja: Við höfum farið að lögum. Vissulega er farið að lögum, hæstv. ráðherra felldi sinn úrskurð og það er lokastigið í mati á umhverfisáhrifum. En úrskurðurinn var á þann veg að til verður ný virkjun. Að þeirri hönnun hafa félagasamtök, almenningur í landinu, ekki átt nokkurn möguleika á að koma. Herra forseti. Í hinu mikla kappi við að styrkja stoðir velferðarkerfisins með meiri þungaiðnaði í landinu liggur mönnum svo á að í ljós hefur komið að margt er enn óskoðað. Það er ekki nema von að maður verði tortrygginn þegar í ljós kemur að starfsmaður Orkustofnunar hefur að eigin frumkvæði sett niður álit sitt á því hvernig jarðskorpan geti brugðist við því mikla fargi sem verður vegna Kárahnjúkastíflunnar, að þarna gæti orðið meira jarðsig og hætta á ferð en menn hafi tekið með í reikninginn. Þar eru sett fram varnaðarorð. Þegar svona skýrslu er stungið undir stól, hefur þá ekki fleiru verið skotið undan? Ég vildi bara spyrja, herra forseti: Hvernig stendur á því að starfsmaður Orkustofnunar þarf að vinna svona úttekt á eigin vegum? Ætti það ekki að vera verkefni Orkustofnunar sjálfrar? Ætti hann ekki að vinna þetta á hennar vegum? Er ekki pressan of mikil á vísindasamfélaginu ef einstaklingar þurfa að gera slíka úttekt á eigin vegum?

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. hv. heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á lyfjalögum og læknalögum. Í nál. er gerð grein fyrir þeim gestum sem komu á fund nefndarinnar út af þessu máli og eins þeim aðilum sem skiluðu inn umsögnum. Í frumvarpinu er lagt til að Tryggingastofnun verði gert að koma upp tveimur gagnagrunnum með upplýsingum um lyfjanotkun landsmanna. Er gert ráð fyrir að annar gagnagrunnurinn geymi ópersónugreinanlegar upplýsingar um afgreiðslu lyfja til sjúklinga en hinn hafi að geyma persónugreinanlegar upplýsingar. Auk Tryggingastofnunar er lagt til að landlæknir og Lyfjastofnun hafi aðgang að gagnagrunnunum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Frumvarpið er samið í kjölfar tillagna stýrihóps sem ráðherra skipaði þar sem þarfir þriggja stofnana, landlæknisembættisins, Tryggingastofnunar ríkisins og Lyfjastofnunar, fyrir upplýsingar úr lyfjagagnagrunni eru skilgreindar og metnar samkvæmt hlutverkum þeirra í lögum. Við umfjöllun málsins hafði nefndin nokkur grundvallarsjónarmið til viðmiðunar og þá fyrst og fremst að friðhelgi einkalífs einstaklinga væri tryggð eins og kostur væri og að ákvæðin væru í samræmi við lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Einnig hafði nefndin í huga að eitt af markmiðum frumvarpsins er að efla eftirlit með ávísanaskyldum ávana- og fíknilyfjum. Eins og kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu hefur umræða farið fram í þjóðfélaginu um meinta misnotkun þeirra. Að mati nefndarinnar er því einnig mikilvægt að frumvarpið þjóni sem best því hlutverki að efla eftirlit með ávísunum á ávana- og fíknilyf en þó þannig að sjónarmiða sem fyrr eru nefnd sé gætt. Þá er gagnagrunnunum ætlað að vera tæki til að hafa eftirlit með lyfjakostnaði. Nú stefnir í að hlutur Tryggingastofnunar í lyfjakostnaði landsmanna verði 6 milljarðar kr. á þessu ári. Telur nefndin afar mikilvægt að Tryggingastofnun verði gert kleift að sinna því hlutverki sínu að hafa eftirlit með lyfjakostnaði á sem skilvirkastan hátt. Að mati nefndarinnar er því brýnt að því fé sem fer í að greiða niður lyfjakostnað einstaklinga sé varið á sem bestan hátt og að eftirlitið leiði til aukinnar hagkvæmni. Að teknu tilliti til þessara sjónarmiða leggur nefndin til nokkrar breytingar á frv. Hún leggur til að 2. málsl. 2. mgr. 24. gr. lyfjalaga verði látinn halda sér en með breytingum. Í gildandi lögum er kveðið á um að lyfsölum sé skylt að afhenda Tryggingastofnun ríkisins rafrænt upplýsingar um alla afgreiðslu lyfja samkvæmt lyfseðlum. Það kemur ekki fram í greininni en samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun eru þessar upplýsingar dulkóðaðar áður en þær eru sendar frá lyfjaverslunum til Tryggingastofnunar. Það er í raun sú framkvæmd sem verið hefur. Þar sem hér er um grundvallaratriði við vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga að ræða leggur nefndin til að gerðar verði breytingar á ákvæðinu og kveðið skýrt á um það í lögunum að persónuupplýsingar á lyfseðlum séu dulkóðaðar og með því sett lagastoð fyrir framkvæmdinni. Jafnframt er lagt til að kveðið verði skýrt á um að landlæknir beri ábyrgð á dulkóðun og afkóðun þessara gagna. Fjallað er um gagnagrunnana tvo í einni nýrri grein í frumvarpinu og er lagt til að henni verði bætt inn í VIII. kafla lyfjalaga en sá kafli er um rekstur lyfjabúða. Nefndin leggur til að breytingar verði gerðar á þessari uppsetningu þannig að fjallað verði um gagnagrunnana í sérstökum kafla með þremur nýjum greinum. Í einni grein verði almenn ákvæði sem eigi við um báða gagnagrunnana en svo verði fjallað um hvorn gagnagrunn um sig í sérstakri grein. Að mati nefndarinnar verður framsetning ákvæðanna skýrari með þessum hætti. Með nýrri 25. gr. leggur nefndin til að skylt verði að starfrækja tvo gagnagrunna, tölfræðigagnagrunn og lyfjagagnagrunn, með upplýsingum um afgreiðslu lyfja sem Tryggingastofnun fær afhentar rafrænt frá lyfsölum skv. 2. málsl. 2. mgr. 24. gr. Vinna skal með upplýsingar úr gagnagrunnunum í samræmi við markmiðin með rekstri þeirra, þ.e. að gera Tryggingastofnun, landlækni og Lyfjastofnun kleift að sinna lögbundnu eftirlitshlutverki sínu með ávana- og fíknilyfjum og lyfjaávísunum almennt, auk þess að hafa eftirlit með lyfjakostnaði og vinna tölfræðiupplýsingar um lyfjanotkun landsmanna. Leggur nefndin til að jafnframt verði kveðið á um að Persónuvernd hafi eftirlit með öryggi persónuupplýsinga í gagnagrunnunum og starfrækslu þeirra að öðru leyti í samræmi við hlutverk hennar samkvæmt lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Nefndin skoðaði eðli hvors gagnagrunns og þann tilgang og þær þarfir sem þeim er ætlað að þjóna. Til að afmarka betur gagnagrunnana hvorn frá öðrum leggur nefndin til að sá þeirra sem verður með ópersónugreinanlegum upplýsingum verði nefndur tölfræðigagnagrunnur og gagnagrunnurinn með persónugreinanlegu upplýsingunum lyfjagagnagrunnur. Þá leggur nefndin til að gagnagrunnarnir verði ekki skilgreindir út frá því hvort þeir hafi að geyma persónugreinanlegar eða ópersónugreinanlegar upplýsingar eins og gert er í frumvarpinu. Að mati nefndarinnar er sú orðnotkun ekki nógu skýr. Nefndin leggur til að í stað þess verði notað viðmiðið persónuauðkenni. Með persónuauðkenni er átt við auðkenni sem aðgreina einstakling frá öðrum einstaklingum, þ.e. nafn og kennitölu hans. Í nýrri 26. gr. er gert er ráð fyrir að Tryggingastofnun sjái um rekstur tölfræðigagnagrunns. Í hann fara engin persónuauðkenni, hvorki lækna né sjúklinga. Leggur nefndin til að persónuauðkennum þeirra skuli eytt, þannig að óafturkræft sé, áður en upplýsingar af lyfseðlum eru vistaðar í gagnagrunninum. Markmiðið með grunninum er að safna upplýsingum um lyfjanotkun sem geri kleift að sinna fræðslu og söfnun tölfræðiupplýsinga um lyf, lyfjaávísanir, lyfjanotkun og lyfjakostnað. Eins og bent er á í greinargerð er tölfræðigagnagrunninum ætlað að veita heilbrigðisyfirvöldum góða yfirsýn yfir lyfjanotkun landsmanna. Nefndin tekur þá afstöðu að til að þjóna þeim tilgangi sé ekki þörf á persónuauðkennum sjúklinga og lækna. Hins vegar var bent á það á fundum nefndarinnar að nauðsynlegt væri að hægt verði að greina fjölda einstaklinga og skoða mismunandi sjúklingahópa með tilliti til greiðslubyrði og lyfjanotkunar, t.d. að hægt verði að skoða og greina greiðsluþátttökukerfi lyfja svo að hægt sé að meta áhrif breytinga á greiðsluþátttöku, bæði á kostnað Tryggingastofnunar ríkisins og sjúklinga. Að mati nefndarinnar verða því upplýsingar um sama einstakling að dulkóðast eins í hvert sinn við dulkóðun hjá lyfsölum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að auk landlæknis, Lyfjastofnunar og Tryggingastofnunar geti aðrir aðilar fengið upplýsingar úr tölfræðigagnagrunninum. Nefndin leggur til að ráðherra setji með reglugerð nánari ákvæði um þær heimildir. Nefndin leggur til með nýrri 27. gr. að safna megi upplýsingum í lyfjagagnagrunn til að auðvelda almennt eftirlit landlæknis með ávísunum lækna á lyf samkvæmt læknalögum og vegna eftirlits hans með ávana- og fíknilyfjum. Gert er ráð fyrir að persónuauðkenni sjúklinga og lækna verði dulkóðuð sérstaklega. Eins og ég gat um hér að framan teljast upplýsingar um lyfjaneyslu einstaklinga viðkvæmar persónuupplýsingar og því verður að fara með þær í samræmi við það. Upplýsingar um lyfjaávísanir lækna teljast almennt ekki viðkvæmar persónuupplýsingar nema í þeim undantekningartilvikum þegar læknir hefur orðið brotlegur við lög og það varðar refsingu. Nefndin leggur áherslu á að persónuauðkenni séu ekki geymd lengur en þörf er á til að þjóna þeim tilgangi sem þeim er ætlaður. Samkvæmt upplýsingum frá stofnununum sem munu nota upplýsingar úr lyfjagagnagrunninum er ekki þörf á að geyma persónuauðkenni lengur en tvö til þrjú ár. Nefndin leggur til að bætt verði við ákvæði um að dulkóðuðum persónuauðkennum í grunninum skuli eytt eftir þrjú ár. Þá er verið að tala um að það sé gert með óafturkræfum hætti þannig að ekki sé nokkur leið að nálgast upplýsingarnar að því loknu. Með hliðsjón af eftirlitsskyldu landlæknis leggur nefndin til að lyfjagagnagrunnurinn verði starfræktur á ábyrgð hans en í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Tryggingastofnun beri þá ábyrgð. Leggur nefndin til að landlækni verði falið að stýra aðgangi að gagnagrunninum eftir því sem þörf krefur í samræmi við ákvæði frumvarpsins í stað þess að stofnanirnar þrjár hafi beinan aðgang að þessum grunni eins og gert var ráð fyrir í frv. Nefndin leggur áherslu á að viðkvæmar persónuupplýsingar krefjist þess að hófs sé gætt í allri umgengni við gagnagrunninn og tryggt verði að þegar viðkomandi stofnanir óska eftir upplýsingum úr grunninum verði ekki veittar frekari upplýsingar en þörf er á hverju sinni og ekki frekari upplýsingar en þörf er á til að stofnanirnar geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Vegna þessa er líka lagt til að landlækni verði falið að bera ábyrgð á dulkóðun persónuauðkennanna og að landlæknir einn varðveiti lykil bæði til dulkóðunar og afkóðunar. Þetta þýðir í raun að Tryggingastofnun og Lyfjastofnun munu þurfa að sækja um aðgang að grunninum til landlæknis þegar þau skilyrði eru uppfyllt sem veitt geta þeim aðgang að dulkóðuðum upplýsingum og nánar eru tilgreind í frumvarpinu. Nefndin leggur jafnframt til að til að föst regla komist á þá framkvæmd setji landlæknir verklagsreglur um afgreiðslu umsókna um aðgang að lyfjagagnagrunninum. Skal þar kveðið á um af hverju óskað er eftir upplýsingunum og hvernig meðferð og úrvinnslu þeirra verði háttað. Nefndin leggur til að gerðar verði breytingar á heimildum Tryggingastofnunar til að óska aðgangs að lyfjagagnagrunni sem koma fram í b-lið 1. tölul. 3. efnismgr. 3. gr. frumvarpsins. Nefndin telur ekki þörf á að fela stofnuninni að kanna lyfjaávísanir og ávísanavenjur lækna vegna rökstuddra grunsemda um óeðlilegar eða ólögmætar lyfjaávísanir þar sem það eftirlit er þegar í höndum landlæknis. Nefndin er hins vegar samþykk því að Tryggingastofnun hafi eftirlit með lyfjaávísunum og ávísanavenjum lækna til að kanna lyfjakostnað að því tilskildu að ekki komi fram persónuauðkenni sjúklinga, enda skipta þau engu máli við þetta eftirlit. Tiltekið er í þremur liðum í hvaða tilvikum landlæknir hefur aðgang að lyfjagagnagrunninum. Við umfjöllun málsins hefur verið bent á að landlæknir hafi skv. 19. gr. læknalaga það hlutverk að hafa almennt eftirlit með lyfjaávísunum lækna og þróun lyfjanotkunar. Bent var á að landlæknir þyrfti að hafa möguleika að nýta lyfjagagnagrunninn til að hafa eftirlit með lyfjaávísunum lækna á önnur lyf en þau sem skilgreind eru sem eftirritunarskyld en mörg lyf geta valdið ávana og fíkn og eru notuð sem fíkniefni. Auk þess eru önnur lyf sem ekki eru eftirritunarskyld sem hafa þarf eftirlit með, t.d. anabólískir sterar og sýklalyf. Nefndin leggur því til að til samræmis verði bætt við 19. gr. læknalaga nýjum lið þar sem landlækni er heimilaður aðgangur að lyfjagagnagrunninum til að hafa almennt eftirlit með ávísunum lækna á lyf og fylgjast með þróun lyfjanotkunar. Loks leggur nefndin til að nýrri málsgrein verði bætt við 3. gr. lyfjalaga sem veitir heimild til gjaldtöku vegna mats Lyfjastofnunar á fæðubótarefnum og náttúruvörum. Í raun má segja að almennt standi eftirlitsþegar undir rekstri Lyfjastofnunar en þessi málaflokkur hefur verið greiddur af öðrum tekjustofnun. Breytingar sem lagðar eru til við 5. gr. og ákvæði til bráðabirgða í frv. eru til samræmingar við framangreint, auk þess sem gerðar eru orðalagsbreytingar. Eins er um orðalagsbreytingu að ræða í breytingu sem lögð er til við 7. gr. frv. Í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins í fylgiskjali með frumvarpinu kemur fram að hvorki sé gert ráð fyrir viðbótarkostnaði hjá Lyfjastofnun né landlæknisembættinu, verði frumvarpið að lögum. Þetta er ekki rétt. Það kemur fram í skýrslu stýrihóps sem vann að mati á þörfum fyrir upplýsingar úr lyfjagagnagrunni frá september 2002 að til að unnt verði að sinna eftirliti á fullnægjandi hátt verði að gera ráð fyrir viðbótarstarfsmanni hjá landlæknisembættinu til að sinna nánar tilgreindum verkefnum sem gerð er grein fyrir í skýrslunni. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem ég hef nú þegar gert grein fyrir og gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir álit þetta rita auk framsögumanns hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir, Katrín Fjeldsted, Ásta Möller, Björgvin G. Sigurðsson, og Þuríður Backman með fyrirvara, en Einar Oddur Kristjánsson, Ólafur Örn Haraldsson og Lára Margrét Ragnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Hv. formaður heilbr.- og trn., Jónína Bjartmarz, hefur gert grein fyrir nál. heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á lyfjalögum og læknalögum. Ég skrifaði undir nál. þetta með fyrirvara. Ástæðan fyrir því að ég skrifa undir með fyrirvara í stað þess að gera sérstakt nefndarálit er að í meðferð heilbr.- og trn. gjörbreyttist frv. Eftir þær breytingar er mun meira tillit tekið til persónuverndar, verndar einkalífs og friðhelgi einstaklingsins, en var í fyrra frv. Allt aðgengi að þessum lyfjagrunni hefur verið takmarkað. Af þeim sökum get ég skrifað undir nál. þetta með fyrirvara en er ekki með sér nefndarálit. Ég legg hins vegar fram brtt. á þskj. 1385 og mun gera grein fyrir þeirri tillögu um leið og ég fer nokkrum orðum um frv. Þetta frv. og tilkoma gagnagrunnsins kemur til af því að við búum yfir nýrri tækni til að gera gagnagrunna. Tölvutæknin gefur okkur ýmsa möguleika til hagræðis og til að flýta vinnslu á öllum sviðum, ekki síst í heilbrigðiskerfinu. Ástæðan fyrir því að þessi vinna fór í gang var aftur á móti sú að í þjóðfélaginu kom upp töluverð umræða um meint misferli bæði lækna og einstaklinga varðandi misnotkun á ávanabindandi lyfseðilsskyldum lyfjum, sem og lyfjum sem ekki eru lyfseðilsskyld en fólk sækir í til að komast í vímu eða nota með öðrum efnum. Umræðan í þjóðfélaginu varð það hávær að ástæða þótti til að kanna hvernig hægt væri að hafa hemil á þessu og draga úr ávísunum lækna á eftirritunarskyld lyf sem valda vímu og fíkn. En það er ekki nóg að upp komi svona vandamál og að tæknin sé til staðar. Einnig var til staðar hjá Tryggingastofnun ríkisins tölfræðigrunnur. Þar er verið að byggja upp mikinn gagnagrunn þótt hann hafi verið lítið nýttur til þessa. Hann varð til með lögum sem samþykkt voru í fyrra um að allar lyfjaverslanir skyldu senda Tryggingastofnun ríkisins upplýsingar um afgreiðslu lyfseðilsskyldra lyfja á rafrænu formi og upplýsingarnar færu dulkóðaðar til Tryggingastofnunar ríkisins. Þar eru þær geymdar. Það er nauðsynlegt að breyta umgjörð gagnagrunnsins sem þar er að byggjast upp þar sem mikið vantar á að sá grunnur sé heldur gagnvart Persónuvernd, m.a. er ekkert sagt til um hversu lengi eigi að geyma gögn í grunninum og hvernig eigi að eyða upplýsingum úr honum. Þar safnast upp mikill grunnur sem þarf skýran ramma. Í frv. er unnið út frá niðurstöðu stýrihóps sem settur var á laggirnar til að vinna þarfagreiningu fyrir landlæknisembættið, Tryggingastofnun ríkisins og Lyfjastofnun. Frv. bar þess merki að litið hefði verið til grunnsins sem er að verða til hjá Tryggingastofnun ríkisins. Þess vegna var kveðið á um það í frv. að Tryggingastofnun ríkisins hefði þennan grunn, bæri ábyrgð á honum og flokkuninni, að upplýsingarnar væru annaðhvort persónugreinanlegar eða ekki. Í vinnu heilbr.- og trn. er búið að gjörbreyta þessu. Þetta verða tveir grunnar. Sem fyrr koma gögnin frá lyfjaverslununum, þau eru dulkóðuð frá þeim til Tryggingastofnunar, hún vinnur úr þeim og setur í grunnana. Annar er alveg lokaður, þ.e. ekki hægt að fá þar upplýsingar um persónueinkenni eða auðkenni, hvorki nafn né kennitölu læknis eða sjúklinga. Þennan grunn á að nýta til að fá tölfræðilegar upplýsingar. En til að hægt sé að nota grunninn í vísindalegu skyni, til að heilbrigðisyfirvöld og aðrir sem á þurfa að halda geti nýtt hann, verða persónuauðkenni alltaf dulkóðuð á sama veg hjá hverjum og einum. Þetta er að hluta til veikleiki því þá er grunnurinn viðkvæmari fyrir því að hægt sé að komast inn í hann og rekjanlegri. Það er því margt að varast varðandi gagnagrunna. Hinn grunnurinn, sem er þá svokallaður lyfjagagnagrunnur og er alveg greinanlegur hvað varðar sjúklinga, lækna og lyf, er í vörslu landlæknisembættisins þó svo að tæknilega sé hann vistaður hjá Tryggingastofnun. Þar eru bara tölvurnar, eins og krakkarnir segja. Í stað þess að Tryggingastofnun hafi umsjón er það landlæknir einn sem hefur umsjón með þessum persónugreinanlega grunni, eða lyfjagrunni, og frá því er þannig gengið að hver stofnun fyrir sig kemst ekki inn í þann grunn nema með fyrir fram skilgreindum ákvæðum og tilgangi og það er landlæknir einn sem getur leyft aðgang að honum. Okkur ber ekki alveg saman um hversu langt á að teygja sig í því að bæði Tryggingastofnun og landlæknir geti nýtt þennan persónugreinanlega grunn. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum allan varann á gagnvart miklum og stórum gagnagrunnum sem snúa að einstaklingum og upplýsingum um líf þeirra og kjör eins og lyfjagagnagrunnurinn verður því fátt er mikilvægara en upplýsingar um lyf sem maður tekur. Lyfin gefa líka vísbendingu um sjúkdóma. Þarna erum við í raun að safna verðmætum sem a.m.k. lyfjafyrirtækin, framleiðendurnir, mundu gjarnan vilja komast í til þess að geta skoðað vel hvernig læknar ávísa. Sérstaklega mundu tryggingafyrirtæki gjarnan vilja komast í svona grunna til þess að átta sig á heilsufari þeirra sem tryggja sig hjá þeim. Ég nefni bara þarna tvo aðila sem mundu borga mikið fyrir að komast inn í þessa grunna. Það er alveg vitað af þessari löngun þarna úti í þjóðfélaginu, hún er ekki bara hér, hún er alls staðar. Þess vegna er svo mikilvægt að öryggið sé með öllum ráðum, hvað varðar gerð grunnanna og þennan tæknilega búnað, látið sitja fyrir og það þá á kostnað þess að geta fengið upplýsingar ef það þarf að þýða það. Þeir sem þekkja vel til í þessum tölvuheimi og eru sérfræðingar á þessu sviði segja einfaldlega að það sem hægt sé að byggja upp í tölvum sé hægt að brjóta niður og komast inn í. Ef við gerum ráð fyrir því að frá þessum grunnum sé gengið með eins tryggilegum hætti og hægt er eru samt margir sem koma að vinnunni, eins og bara þessu ferli hjá Tryggingastofnun ríkisins sem tekur við lyfseðlunum frá lyfjaverslununum, og þar er þá kannski fyrsti veiki hlekkurinn. Ég nefni þarfagreininguna. Þegar verið er að smíða grunn eins og þennan lyfjagrunn, sem á að uppfylla þarfir þriggja ólíkra stofnana, er krafan um að komast inn í hann meiri en ef landlæknir einn hefði þarfagreiningu sína og þyrfti að komast inn í hann, eða Tryggingastofnun með sína þarfagreiningu þyrfti ein að komast inn í hann. Við erum að viðurkenna fleiri þarfir en kannski nauðsynlegt er til þess að komast inn í þennan persónugreinanlega grunn. Ég fer þá aðeins yfir það sem ég tel helstu galla þessa frv. þrátt fyrir þær góðu breytingar sem hafa verið gerðar. Þetta er og verður stór og mikill gagnagrunnur og hann geymir meiri upplýsingar en nauðsynlegar eru fyrir hverja stofnun, eins og ég sagði áðan. Hann nær yfir og geymir upplýsingar um allar afgreiðslur lyfseðilsskyldra lyfja, og það er til þess að uppfylla m.a. þarfir þessara mismunandi stofnana. Tryggingastofnun ríkisins fær upplýsingar um lyfjanotkun sem stofnunin tekur ekki þátt í að greiða. Og hvers vegna á hún að fá þær? Tryggingastofnun getur í dag fengið upplýsingar um lyfjaávísanir lækna til að kanna lyfjaávísanavenjur þeirra, vegna eftirlits með lyfjakostnaði. Hún fær hins vegar ekki upplýsingar um sjúklingana. Það er hlutverk Tryggingastofnunar að fylgjast með lyfjakostnaði en fram að þessu hefur Tryggingastofnun ekki verið að kanna lyfjanotkun einstakra lækna, heldur hefur það verið á ábyrgð landlæknisembættisins. Þróun lyfjaávísana, þ.e. á hvaða lyf innan sama lyfjaflokks er ávísað, ódýrustu lyfin eða þau dýrustu, er nokkuð sem Tryggingastofnun hefur auðvitað áhuga á, en landlæknir hefur borið þá ábyrgð að gefa læknum klínískar leiðbeiningar til þess að velja rétt lyf og þau ódýrustu sem gefa jafngóða verkun og önnur. Dýrustu lyfin eru ekkert alltaf best og þetta er á ábyrgð landlæknisembættisins. Ég sé ekki að Tryggingastofnun þurfi að hafa þennan aðgang að persónugreinanlega grunninum. Hvað á hún svo að gera með þessar upplýsingar? Hvernig á hún að hafa aðgang að læknunum? Það hlýtur þá að vera í gegnum landlækni. Og hann á að fá leyfi til þess að hafa aðgang að lyfjagrunninum, m.a. til að hafa almennt eftirlit með ávísunum lækna á lyf og fylgjast með þróun lyfjanotkunar samkvæmt 19. gr. læknalaga. Honum ber að gera það í dag. Hann gerir það í dag. Hann gerir það með því að fylgjast með sölu lyfja og með klínískum rannsóknum á lyfjanotkun. Mér finnst vera fulllangt gengið að landlæknisembættið fái opna heimild til að fylgja eftir þessum þætti sem honum ber skylda til samkvæmt læknalögum, með því að komast inn í grunninn þótt þetta sé þarna. Hann hefur aðrar leiðir og það er mjög viðkvæmt fyrir marga að þetta ákvæði sé þarna inni, ekkert síður vegna sjónarmiða mannverndar en sjónarmiða læknastéttarinnar sem er alfarið á móti því að þessi grunnur sé svona opinn. Læknafélagið segir hins vegar: ,,Landlæknir hefur og á að hafa þetta eftirlit``, en hann á að gera það með öðrum hætti. Hann hefur margar leiðir aðrar en þá að nota persónugreinanlega grunninn. Þetta er það tvennt sem mér finnst ganga of langt miðað við þó allar þær ágætu breytingar sem búið er að gera á þessu, koma upp tveimur ólíkum grunnum. Persónuvernd hefur farið yfir þetta og gefið okkur góð ráð. Síðan verður það hlutverk Persónuverndar að fylgjast með að farið sé að öllum leikreglum og alls öryggis gætt. En þó að Persónuvernd hafi lagt blessun sína yfir frv. eins og það lítur út í dag má segja að tillaga þeirra hefði verið á allt annan hátt, þetta hefðu verið sérhæfðir grunnar fyrir hvert embætti fyrir sig sem hefði þá aðgang eingöngu að þeim upplýsingum sem hver stofnun þyrfti á að halda, og grunnarnir þannig upp byggðir. Það hefði verið fyrsta val til þess að vera ekki að byggja upp svo stóra grunna sem hugsanlega væri hægt í framtíðinni að tengja við aðra, eins og gagnagrunn eða hugsanlega grunn sem kæmi einhvern tíma í framtíðinni um heilsufarsupplýsingar almennt frá læknum þar sem allt væri skráð inn í miðlægan grunn. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Þetta er sá vari sem ég hef á. Ég treysti því að vel verði með grunnana farið. Og ég treysti landlæknisembættinu til þess að fara vel með ábyrgð sína hvað varðar það að opna grunninn fyrir persónugreinanlega grunninn eða lyfjagrunninn og fara þar eftir mjög ströngum reglum. En ég tel að það sé of greiður aðgangur þarna að of miklum upplýsingum fyrir Tryggingastofnun og landlækni sem engin þörf er fyrir. Því legg ég til að þeir liðir sem snúa að Tryggingastofnun og landlæknisembættinu falli brott og að c-liður 27. gr. hljóði þá þannig: Landlæknir starfrækir lyfjagagnagrunn um afgreiðslu lyfja vegna eftirlits með ávana- og fíknilyfjum. Síðan falli hinar greinarnar brott.

Hæstv. forseti. Ég er varaformaður heilbr.- og trn. en hafði því miður ekki tök á því að sitja fund heilbr.- og trn. þegar frv. til lyfjagagnagrunna voru afgreidd með nál. og brtt. Ég segi ,,því miður`` því ég er ekki fullsátt við þá niðurstöðu sem við höfum fyrir okkur í dag með brtt. þótt ég sé sátt við breytingarnar svo langt sem þær ná. Með frv. er fyrirhuguð viðamikil söfnun og vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga. Þessi söfnun er ekki réttlætt eða rökstudd nægilega að mínu mati. Aukið hagræði stofnana og meint þörf opinberra aðila til að hafa eftirlit með borgurunum getur ekki réttlætt svo umfangsmikla upplýsingasöfnun og skerðingu á persónuvernd. Núverandi eftirlit tel ég vera fullnægjandi og lyfjagagnagrunnarnir því óþarfir eins og þeir eru lagðir fram hér. Frv. byggir á skýrslu stýrihóps heilbrrh. sem hafði það hlutverk að meta þarfir nokkurra stofnana: Tryggingastofnunar, Lyfjastofnunar og landlæknisembættis. Svo virðist sem þarfir sjúklinga hafi ekki verið metnar sérstaklega, t.d. margvíslegar þarfir þeirra þegar kemur að lyfjanotkun, þarfir þeirra fyrir persónuvernd, öryggi þeirra sem þurfa að taka lyf eða hvernig tryggja megi fjárhagslega hagsmuni þeirra. Mikilvægt er að gæta þess þegar frumvarp er samið að illa skilgreindir hagsmunir opinberra aðila hafi ekki forgang fram yfir mikilvæga hagsmuni einstaklingsins. Við erum lítil þjóð og því með takmarkaða persónuvernd. Kennitölur eru opinberar og þótt kennitala hafi verið dulkóðuð er miklu auðveldara að persónugreina einstaklinga á Íslandi en erlendis. Því er mun mikilvægara að vernda friðhelgi einkalífs betur hér en gerist í stærri löndum. Það er nánast lífsnauðsynlegt að koma í veg fyrir hugsanlegan skaða sem einstaklingur gæti hlotið af því að vera skráður í gagnagrunn í okkar smáa þjóðfélagi. Lyfjastofnun og landlæknisembættið sinna hlutverki sínu vel í dag í því að hindra ofnotkun ávanalyfja og ranga notkun lyfseðla. Yfirleitt hefur tekist að stöðva þá fáu ógæfusömu einstaklinga sem leiðast út í að ganga á milli lækna í leit að ávanalyfjum. Læknar sem ávísa ávanalyfjum á sjálfa sig hafa í sumum tilvikum fengið áminningar áður en þeir eru sviptir leyfi þannig að lyfjagagnagrunnur mundi litlu breyta við þetta eftirlit. Um fáa einstaklinga er að ræða svo umfang vandans réttlætir engan veginn svo viðamikla söfnun og vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga sem hér um ræðir. En ég sný mér að nú að brtt. heilbr.- og trn. Það er til bóta að aðgreina gagnagrunnana tvo betur en gert var í upphaflega frv. í lyfja- og tölfræðigagnagrunna, í stað þess að nota hin úreltu hugtök persónu- og ópersónugreinanlegu. Það er til mikilla bóta að Tryggingastofnun geymir nú aðeins tölfræðigagnagrunn án persónuauðkenna. Hins vegar hefur stofnunin enn aðgang að upplýsingum með persónuauðkennum í lyfjagagnagrunni sem er óþarfi eins og ég kem síðar að. Til bóta er einnig að Persónuvernd hefur nú skilgreint hlutverk við eftirlit vinnslunnar. Breytingartillögurnar eru umfangsmiklar og hafa í för með sér í raun gjörbreytt frv. Fróðlegt hefði verið að afla umsagna hagsmunaaðila um breytt frv. Það hefðu verið lýðræðisleg vinnubrögð. Miklar breytingar eru boðaðar á ferli upplýsinga í lyfseðlum. Þegar örlög upplýsinga á lyfseðli samkvæmt frv. eru skoðuð í heild er ljóst að þær fara langa og flókna leið og fara víða áður en þær lenda í gagnagrunnunum eftir að hafa verið dul- og afkóðaðar nokkrum sinnum. Með frv. eru allir lyfsalar skyldaðir til að senda allar upplýsingar á öllum lyfseðlum til Tryggingastofnunar ríkisins. Þetta er gert nú þegar rafrænt og daglega, einnig upplýsingar á lyfseðlum fyrir lyf sem sjúklingar greiða að fullu og eru því ekki Tryggingastofnun viðkomandi. Vinnslu þessara upplýsinga hjá Tryggingastofnun hefur hins vegar skort lagagrundvöll og er því með frv. reynt að skjóta lagastoð undir vinnsluna. Í frv. hefði þurft að tilgreina betur ástæður þess að senda skuli þessar upplýsingar, sem eru Tryggingastofnun óviðkomandi, því markmiðið með sendingum og vinnslunni eru margþætt og flókin og rétt að aðgreina þau og skilgreina vel til að hindra misnotkun. Samkvæmt áliti Persónuverndar á fyrstu útgáfu frv. felst í því skerðing á stjórnarskrárvörðum grundvallarmannréttindum. Skráning á óniðurgreiddum lyfjum er hins vegar mesta skerðingin á persónufrelsinu. Ríkið gerir kröfu um lyfseðil til að lyf verði afhent en notar svo lyfseðilinn nánast til hálfgerðra persónunjósna. Þetta gerir ríkisvaldið þótt það komi á engan hátt til móts við þann sem þarf á lyfinu að halda, t.d. með greiðsluþátttöku. Réttara væri að þessir viðkvæmu lyfseðlar sem ríkið sér sér ekki fært að styrkja hlytu sérstaka vernd í stað sérstakrar misnotkunar. Í dag er unnið gegn misnotkun lyfja með margvíslegum hætti og yfirleitt með góðum árangri. Langflestir, og ég vil taka það fram við hæstv. ráðherra,sem nota svokölluð ávana- og fíknilyf, sem eru m.a. verkjalyf, kvíðastillandi lyf, svefnlyf og fleira, þurfa á þeim að halda og misnota þau ekki. Hið gagnstæða virðist þó vera boðskapur frv. enda hafa margir sjúklingar skilið boðskap yfirvalda þannig og tekið hann til sín. Þetta er viðkvæmur hópur og geta ásakanir sem þessar hæglega leitt til andlegrar vanlíðunar og þar með jafnvel meiri lyfjanotkunar. E.t.v. væri rétt að rannsaka áhrif þessa illa umtals á sjúklinga og heilsufar þeirra nánar. Vinnsla upplýsinga úr lyfseðlum fer nú fram hjá Tryggingastofnun vegna greiðsluþátttöku stofnunarinnar í kostnaði þessara lyfja. Síðan í fyrra hafa einnig verið sendar upplýsingar til Tryggingastofnunar frá lyfsölum um lyf sem notandinn greiðir að fullu. Ekki er ljóst í hvaða tilgangi þetta hefur verið gert eða hvað verður um þessi gögn. Samkvæmt fyrirliggjandi frv. er gert ráð fyrir að aftur fari fram vinnsla upplýsinga. Allar upplýsingar aðrar en persónuauðkenni eru fluttar í tölfræðigagnagrunn. Allar upplýsingar eru fluttar í lyfjagagnagrunn. Þessi vinnsla virðist eiga að fara fram í Tryggingastofnun. Fram að þessu stigi, flutningi í gagnagrunnanna, hefur Tryggingastofnun haft fullan aðgang að upplýsingum með persónuauðkennum. Þegar hér er komið sögu á Tryggingastofnun þó ekki að hafa frekari aðgang að upplýsingum í lyfjagagnagrunninum. Á einhverjum tímapunkti verður því lokað á aðgang Tryggingastofnunar að upplýsingunum. Það kemur ekki fram í breytingartillögunum hvernig þessari lokun verður háttað eða hvort stofnuninni verður óheimil vinnsla upplýsinga áður en þær eru fluttar í gagnagrunninn. Ekki verður séð að mikill munur sé á að veita starfsmönnum aðgang að upplýsingunum áður eða eftir að þær eru fluttar í gagnagrunn. Rétt er að vekja athygli á því að um nokkurt skeið hefur verið ætlast til að læknar skrái á lyfseðil ástæðu þess að lyfið er tekið við viðkomandi einkennum. Við getum nefnt kvíðaröskun, við getum nefnt lekanda, alkóhólisma, jafnvel viðkvæm mál eins og stinningarvanda eða einkenni alzheimers. Ekki kemur fram í frv. hver verða örlög slíkra upplýsinga ef þær eru þá á annað borð skráðar. Læknar skrá oft ekki þessar upplýsingar á lyfseðil. Til þess að landlæknir geti starfrækt lyfjagagnagrunninn þarf embættið að hafa hann undir höndum og því verður talsvert streymi upplýsinga frá Tryggingastofnun til landlæknis. Ekki er tilgreint í frv. hvernig þessum flutningi skuli háttað eða öryggi tryggt meðan á honum stendur. Persónuauðkenni skulu vera dulkóðuð í lyfjagagnagrunninum. Gera má ráð fyrir að afkóða þurfi upplýsingarnar til að þær komi að notum, t.d. vegna eftirlitshlutverks landlæknis. Persónuauðkenni verða því væntanlega aðeins dulkóðuð meðan lyfjagagnagrunnurinn er ekki í notkun. Réttara væri að taka það fram í frv. ella er hægt að tala um að dulkóðun veiti falskt öryggi ef við höfum þetta ekki í huga. Gert er ráð fyrir víðtækum aðgangi landlæknis að lyfjagagnagrunninum en sá grunnur inniheldur mikið magn upplýsinga sem eru eftirlitshlutverki landlæknis óviðkomandi. Það eru t.d. upplýsingar um lyf sem ekki er hægt að misnota og það eru upplýsingar með persónuauðkennum. Ekki verður séð að rök séu fyrir því að hafa þær viðkvæmu upplýsingar í lyfjagagnagrunni. Lyfjagagnagrunnur mun ekki veita nákvæmar upplýsingar um lyfjanotkun þjóðarinnar, ekki einu sinni það, því ekki er vitað hversu mikið af þeim lyfjum sem afhent eru frá lyfsölum eru yfirleitt tekin inn. Vitað er að margir veigra sér við að taka lyf sem þeir hafa keypt af ýmsum ástæðum, aukaverkunum eða batnandi sjúkdómseinkennum og oft er skammtur ekki kláraður eins og lyfjaskápar á heimilum landsins geta vitnað um. Miklu nákvæmari upplýsingar um lyfjanotkun landsmann fengjust með því að nota vísindalegar aðferðir í samráði við notendur sjálfa og með leyfi þeirra og með samstarfi þeirra. Í frv. með breytingartillögunum segir að lyfsali skuli dulkóða persónuauðkenni fyrir flutning þannig að hver einstaklingur verði dulkóðaður á sama hátt. Það þýðir að allir lyfsalar landsins muni hafa dulkóðunarlykilinn undir höndum. Hins vegar segir einnig að landlæknir veiti einn lykil að dulkóðuninni. Því er ekki fyllilega ljóst hvort til verður einn lykill eða fleiri. Ef átt er við að landlæknir hafi annan dulkóðunarlykil en lyfsalar, þýðir það að bæði af- og endurdulkóðun muni fara fram hjá Tryggingastofnun fyrir flutning í lyfjagagnagrunninn. Til þess þarf stofnunin einnig að hafa lykilinn undir höndum og ekki landlæknir einn. Samkvæmt breytingartillögum getur landlæknir veitt Tryggingastofnun aðgang að lyfjagagnagrunninum vegna endurgreiðslu lyfjakostnaðar sjúklings og með samþykki hans. Hingað til hafa sjúklingar sýnt kvittanir ef þeir þurfa af einhverju tilefni að sýna fram á lyfjakostnað, t.d. vegna kröfu um endurgreiðslu. Engin þörf er á umfangsmiklum gagnagrunni til að unnt verði að endurgreiða lyfjakostnað notenda. Söfnun upplýsinga um ávísanavenjur lækna vegna eftirlits með lyfjakostnaði á að vera í höndum Tryggingastofnunar samkvæmt frv. með breytingartillögum. Þetta verkefni gæti alveg eins verið í höndum landlæknis. Ákvæði um slíkan aðgang Tryggingastofnunar þarf því ekki að vera í frv. Það er ljóst að Tryggingastofnun ætti ekki að hafa neinn aðgang að lyfjagagnagrunninum því mikilvægt er að varðveita traust landsmanna til stofnunarinnar. Orðalag málsgreinar um aðgang landlæknis að lyfjagagnagrunni er óljóst. Ekki er ljóst hvað átt er við með orðunum ,,mörgum læknum`` í a-lið. Í d-lið er ekkert skilyrði til að uppfylla en á þó að vera samkvæmt texta þar að ofan. Að mínu mati er ruglingslegt að hafa ákvæði í frv. um allt annað og óskylt mál, þ.e. greiðslur til Lyfjastofnunar fyrir mat á náttúruvörum svo dæmi sé nefnt. Enn hefur ekki verið gerð nægileg grein fyrir tilefni svo umfangsmikillar söfnunar persónuupplýsinga. Aðeins örfáir ógæfusamir einstaklingar ganga á milli lækna í leit að ávanalyfjum og enn færri læknar ávísa slíkum lyfjum á sjálfa sig. Þessir einstaklingar eru þekktir og vel er tekið á vanda þeirra. Ekki er þörf á söfnun upplýsinga fyrir landsmenn til að hafa hendur í hári þeirra og aðstoða þá. Menn þurfa að gera sér grein fyrir um hve umfangsmikla söfnun hér er að ræða um viðkvæmar persónuupplýsingar. Þannig er umfangið mikið en tilefnið tiltölulega lítið. Frv. hefur heldur ekki verið kynnt almenningi vel. Og ég vil ítreka að það hefur ekki verið kynnt almenningi vel. Því legg ég til að stjórnvöld sjái til þess að frv. sem snertir alla landsmenn hljóti eðlilega kynningu og umræðu meðal landsmanna þar sem greint verði frá áhættu sem frv. hefur í för með sér fyrir einstaklinga verði það samþykkt. Æskilegast hefði verið að frv. yrði frestað.

Herra forseti. Þegar það frv. kom fram sem hér er til umræðu galt ég varhuga við því. Ég taldi eins og þá var búið um hnúta að óvíst væri hvort ýmiss konar upplýsingar sem ekki ættu að rata út úr trúnaðarsambandi læknis, lyfsala og sjúklings, væru verndaðar þannig að þær gætu ekki komið fram. Þetta mál hefur verið rætt í mínum þingflokki og ég hef upplýsingar um að það sé eigi að síður búið að breyta málunum þannig að búið sé að leggja fram alveg skýr fyrirmæli í þeim brtt. sem hér eru sem gera það að verkum að ekki á að vera hægt að rekja persónulegu auðkennin. Ég og hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir tókum hér fyrr á árum saman þátt í undirbúningi annars gagnagrunns þar sem við sannfærðumst bæði um að hægt væri að búa svo um hnúta að ekki væri unnt að rekja tilteknar læknisfræðilegar staðreyndir sem sjúkdómum tengdust til nafngreindra einstaklinga. Því langar mig til að spyrja hv. þm.: Er hún þeirrar skoðunar að sá grunnur sem hér er til umræðu sé öðruvísi en sá sem við vorum sammála um að væri vel varinn? Eru þær aðferðir sem hér er beitt, dulkóðun o.fl., með þeim hætti að vörnin sé töluvert veikari en í þeim fræga miðlæga gagnagrunni sem við samþykktum lög um fyrir nokkrum árum?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni sérlega fyrir þessa spurningu því svo illa vildi til að þegar 3. umr. um gagnagrunna fór fram á sínum tíma, um þá víðfrægu gagnagrunna, var ég ekki viðstödd umræðuna vegna veikinda og gat hvorki tekið þátt í þeirri umræðu, né heldur atkvæðagreiðslu. Ég hafði hins vegar ýmsar efasemdir uppi í 1. og 2. umr. um þá gagnagrunna, m.a. um það hvort ekki væri tæknilega unnt að fara inn í dulkóðun ef mönnum hentaði svo og nægilega vel væri unnið að því. Ég verð að segja að okkur hv. þm. greinir á aðeins í einu, og það er að ég er enn ekki sannfærð um það að gagnagrunnar séu svo tryggir að ekki sé hægt að fara inn í þá.

Herra forseti. Ég hugsa að það sé rétt hjá hv. þm. að aldrei sé hægt að búa svo um hnúta að ekki sé einhver örlítill möguleiki á því að hægt væri að tengja saman upplýsingar úr gagnagrunnum og nafngreinda persónu. Ég sannfærðist hins vegar eftir mikla yfirlegu og mikla vinnu á þeim tíma þegar ég var formaður heilbr.- og trn. og nefndin vélaði um miðlægan gagnagrunn, að dulkóðun og ýmis önnur tæknileg úrræði sem beitt var til þess að afmá og fela persónuleg auðkenni upplýsinga sem sett voru upp eða heimilað var að setja í þann grunn, væru nægjanleg til þess að koma í veg fyrir að hægt væri að rekja upplýsingar þaðan til persóna. Ég er því þeirrar skoðunar að það sé hægt. En ég veit ekki hvort hv. þm. hefur kynnt sér málið það vel að hún geti sagt hvort hún telji að það sé munur á þeim vörnum sem eru í þessum grunni og hinum miðlæga gagnagrunni, og það er í sjálfu sér allt í lagi þó hún svari því ekki. En mér leikur hugur á að vita hvort hún telji að varnirnar sem eru í þessu frv. og brtt. sem fram koma séu minni en urðu að veruleika eftir u.þ.b. tveggja ára vinnu heilbr.- og trn. og sérfræðinga hér um árið, þegar við vorum að vinna með miðlæga gagnagrunninn. Þar var um ákaflega merkilegan hlut að ræða og ég greiddi atkvæði gegn því frv. á sínum tíma, en það var vegna þess að ég var á móti einkaleyfinu. Ég var orðinn sannfærður um það þá að svo lítil hætta væri á því að hægt væri rekja upplýsingar saman við persónur að ég taldi að sá hluti frv. væri í lagi. Og mér hefur sýnst á umræðum sem hafa orðið um brtt. og hafa orðið í þingflokki mínum líka við það frv. sem hér liggur fyrir að svipað væri á ferðinni með það. En hv. þm. er þá á allt annarri skoðun samkvæmt því sem hún hefur sagt.

Hæstv. forseti. Ég þakka aftur fyrir þetta innlegg. Ég er enn þeirrar skoðunar þótt ég sé ekki tæknilega inni í þessum dulkóðunarbransa að vafi leiki á um það öryggi sem við mundum vilja hafa og ég er sérstaklega viðkvæm fyrir þessu vegna þess að við búum í svo litlu þjóðfélagi og það er svo auðvelt að ná til okkar ef fólk fær viðkvæmar upplýsingar um einkahagi okkar. En ég vil benda á það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar að mér finnst þetta frv. fyrst og fremst ganga út frá forsendum þarfa og hugsanlegra þarfa og mögulegra framtíðarþarfa stofnana en ekki hagsmuna eða þarfa sjúklinganna sjálfra. Og ég vil ekki tala um sjúklinga í þessu sambandi heldur einstaklinga því það fólk sem kaupir þau lyf sem verið er að ræða um er ekki endilega einu sinni skilgreint sem sjúklingar. Þetta eru bara borgarar þessa lands.

Herra forseti. Við ræðum frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, og læknalögum, nr. 53/1988. Eins og komið hefur fram í umræðunni stend ég að því nál. sem kom frá heilbr.- og trn. um málið og ætla aðeins að koma með nokkur atriði inn í umræðuna vegna þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram. Eins og menn sjá fylgja frv. sem fyrir liggur til 2. umr. ítarlegar breytingar frá nefndinni í heild og sýna þær að farið hefur verið mjög ítarlega yfir málið í heilbr.- og trn. Þegar málið kom til nefndarinnar voru ýmis atriði sem okkur þótti ástæða til að skoða nánar og sérstaklega hvað varðar persónuverndina og dulkóðunina á þeim upplýsingum sem eiga að fara í þá grunna sem hér eru til umfjöllunar. Eitt af því sem varð til þess að ákveðið var að setja upp gagnagrunn, lyfjagrunn sem þennan eða þessa, var að fyrir nokkru kom upp ákveðið misferli hjá læknum þar sem þeir höfðu ávísað vanabindandi lyfjum eða fíknilyfjum ótæpilega og landlækni var ekki unnt að taka á því máli vegna þess að hann hafði ekki tiltæk meðul til þess, og þótti mönnum því ástæða til að lagfæra það. Hvað varðar grunn Tryggingastofnunar þá höfum við horft á það að kostnaður Tryggingastofnunar af lyfjum hefur aukist gífurlega á undanförnum árum og fer vaxandi, eða eins og kemur fram í nál. okkar er hann orðinn 6 milljarðar og fer vaxandi. Og stjórnvöld hverju sinni verða auðvitað að geta tekið á því þegar kostnaður sem þessi fer svona vaxandi eins og þarna er. Því þótti eðlilegt og mér þykir það fullkomlega eðlilegt að Tryggingastofnun fái tæki til þess að skoða í hverju þessi auknu útgjöld eru fólgin og hvort hægt sé að taka á slíku. En auðvitað má það ekki vera á kostnað persónuverndar. Við höfum því skoðað þetta mál mjög ítarlega í nefndinni og höfum gert breytingar, sem gerð hefur verið ítarleg grein fyrir í umræðunni á undan, og höfum ákveðið að gert sé ráð fyrir því í frv. að Tryggingastofnun sjái um rekstur annars grunnsins, en landlæknir hins. Við leggjum til að þeir verði kallaðir annars vegar tölfræðigrunnur og í honum eru ópersónugreinanlegar upplýsingar og hins vegar gagnagrunnur sem landlæknir hefur umsjón með sem er með persónugreinanlegum upplýsingum og kallaður lyfjagagnagrunnur. Eins og fram kemur í nál. og ég ætla að ítreka það að í grunninn sem Tryggingastofnun sér um reksturinn á fara engin persónuauðkenni, hvorki lækna né sjúklinga. Nefndin leggur einnig til að persónuauðkennum þeirra skuli eytt, þannig að óafturkræft sé, áður en upplýsingar af lyfseðlum eru vistaðar í gagnagrunninum. Markmiðið með grunninum er að safna upplýsingum um lyfjanotkun sem geri kleift að sinna fræðslu og söfnun tölfræðiupplýsinga um lyf, lyfjaávísanir, lyfjanotkun og lyfjakostnað. Eins og bent er á í greinargerð er tölfræðigrunninum ætlað að veita heilbrigðisyfirvöldum góða yfirsýn yfir lyfjanotkun landsmanna, sem er auðvitað nauðsynlegt að heilbrigðisyfirvöld hafi. Til þess að þjóna þeim tilgangi sem hér var nefndur er ekki þörf á persónuauðkennum sjúklinga né lækna. Aftur á móti er nauðsynlegt að hægt sé að greina fjölda einstaklinga og skoða mismunandi sjúklingahópa með tilliti til t.d. greiðslubyrði og lyfjanotkunar. Þetta er hægt að skoða og greina með grunni Tryggingastofnunar eins og hér er gert ráð fyrir. Ég ætla aðeins að geta þess að hér tel ég að við höfum gert þær breytingar á frv. sem nauðsynlegar voru til þess að hafa hann sem öruggastan og ógna ekki persónuvernd nokkurs manns, en engu að síður að hafa þarna tæki fyrir yfirvöld, heilbrigðisyfirvöld, og Tryggingastofnun til þess að taka á þeim þáttum sem ég hef nefnt. Einnig er gert ráð fyrir að landlæknir geti tekið á atburðum eins og gerðust hér á dögunum þegar læknar höfðu ávísað lyfjum, fíknilyfjum, til fólks, sem þurfti auðvitað að skoða en ekki var unnt á þeim tíma. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara ítarlegar í þetta. Vissulega er þetta mikið og flókið mál sem full ástæða væri til að skoða, en þar sem mörg mál eru hér órædd og á eftir að afgreiða í dag og gert er ráð fyrir að við ljúkum störfum þingsins á þessum sólarhring, þá held ég að ekki sé mikil ástæða til að fara yfir þetta. En ég vil ítreka að mikilvægt er að landlæknir hafi möguleika á eftirliti með lyfjaávísunum lækna, m.a. á önnur lyf en þau sem skilgreind eru eftirritunarskyld, en mörg lyf geta valdið ávana og fíkn og eru notuð sem fíkniefni. Ég ætla líka að nefna eitt atriði sem ég talaði nokkuð um þegar við ræddum þetta mál við 1. umr. Það er hlutverk Tryggingastofnunar að upplýsa sjúklinga sem gætu átt réttindi hjá Tryggingastofnun vegna mikils lyfjakostnaðar. Þetta frv. mun auðvelda Tryggingastofnun að koma til móts við þarfir þeirra sjúklinga og auðvelda þeim að fá þann rétt sem þeir eiga samkvæmt lögum og tel ég því að þetta sé til bóta hvað varðar gæði þjónustu Tryggingastofnunar sem slíkrar. En ég stend sem sagt að þessu máli og svo langt sem ég þekki dulkóðun og slík vinnubrögð þá tel ég að við séum búin að ná þarna utan um þetta mál og okkur hafi tekist með þeim breytingum sem við erum að gera á frv., að koma í veg fyrir að þarna sé einhver hætta á ferðum.

Hæstv. forseti. Það er talið af mörgum þeim sem um þessi mál hafa fjallað og hafa kynnt sér þau hvað best að nú þegar séu nægilegar upplýsingar gefnar til landlæknis og Tryggingastofnunar til að hafa yfirlit bæði yfir kostnað og notkun á lyfjum. Ég vil hins vegar ræða svolítið um dulkóðunina sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir talaði um hér áðan vegna þess að ekki er alveg fullvíst, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, hvort verið er að ræða um eina eða tvær dulkóðanir. Það segir í frv. að landlæknir veiti einn lykil að dulkóðuninni. En ég sé ekki betur en að um tvöfalda dulkóðun sé að ræða. Ef átt er við að landlæknir hafi annan dulkóðunarlykil en lyfsalarnir þá þýðir það að bæði af- og endurdulkóðun muni fara fram hjá Tryggingastofnun fyrir flutning í lyfjagagnagrunninn. Til þess þarf stofnunin einnig að hafa lykilinn undir höndum en ekki landlæknir einn. Það er þess vegna sem ég tel að þessi grunnur gefi ekki nægilega tryggingu fyrir þeim viðkvæmu upplýsingum sem við erum að nefna. Auk þess tel ég að verið sé að safna miklum upplýsingum sem í rauninni sé algjör óþarfi fyrir ríkið að sanka að sér.

Herra forseti. Ég verð bara að segja að ég deili ekki þessum áhyggjum hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur. Auðvitað verðum við alltaf að fara mjög varlega með upplýsingar eins og þessar. En eins og komið hefur fram í máli mínu þá tel ég mjög mikilvægt fyrir stjórnvöld að hafa aðgang að þeim upplýsingum sem þeim eru veittar með þessum grunnum og ég tel að ekki sé verið að fara inn á persónuverndina með þessu. Ég held að við séum búin að ná utan um það með breytingunum sem komu fram í nefndinni, að þarna sé verið að ógna verndinni á nokkurn hátt. Auðvitað má kannski segja að aldrei sé hægt að útiloka algjörlega að þarna náist einhverjar persónulegar upplýsingar út. En ég held að við séum búin að tryggja það eins vel og hægt er að þarna sé ekki hætta á ferðinni varðandi persónuverndina. Þess vegna skrifa ég undir þetta mál án fyrirvara. Vissulega er hverjum og einum sjálfsagt að efast um það. En ég held að við séum búin að ná þessu nokkuð vel eins og við gerum og ég tel stjórnvöldum nauðsynlegt að hafa aðgang að þessum upplýsingum því án þeirra fer allur kostnaður við lyf og þátttöku hins opinbera í lyfjakostnaði úr böndunum nema menn hafi einhver verkfæri til að taka á því. Því held ég við höfum náð með þessu frv.

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan þá tel ég að við höfum þegar í dag þau tæki sem við þurfum til þess að hafa yfirlit yfir þann kostnað sem verður til vegna notkunar lyfja og að við höfum þau tæki sem nægileg eru til að hnýsast ekki of mikið ofan í persónulega hagi fólks. Við vitum öll að ástæður fyrir aukinni lyfjanotkun eru öldrun, betri þekking á sjúkdómum, meiri betri meðhöndlun á sjúklingum, aukin lífsgæði vegna betri lyfja o.s.frv. Við vitum að öll þessi nýju lyf hafa aukið mjög svo lyfjakostnaðinn í landinu. Það er afar einfalt að skýra þessi mál á þennan máta ásamt því að hafa þessar upplýsingar sem við erum með og þá söfnun sem fer fram í dag. Þess vegna tel ég að hér sé verið að fara út í allt of viðamikið, dýrt og stórt verkefni fyrir afskaplega lítinn ágóða eða hagnað, ef ég get kallað það svo, af þeirri upplýsingasöfnun sem hér um ræðir.

Herra forseti. Okkur hv. þm. greinir á um þetta efni. Ég tel okkur ekki hafa tækin í dag sem við þurfum. En við munum verða með þau eftir að þetta frv. verður að lögum. Ég verð bara að segja af því ég hef starfað í Tryggingastofnun um árabil að ég held að persónuverndin verði mun meiri hvað varðar persónuupplýsingar vegna lyfja eftir að við verðum komin með þessi lög en áður var. Ég veit vel hvernig upplýsingar um lyfjanotkun voru hjá Tryggingastofnun fyrir nokkrum árum þegar ég var þar og ég tel að þetta sé mun til bóta.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta frv., aðeins örfá orð. Ég vil taka undir margt sem fram kom í máli hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur og segja að fyrir fáeinum árum hefði ég ekki haft nokkrar einustu efasemdir um mikilvægi þess og ágæti að safna saman upplýsingum um heilsufar og lyfjanotkun og viljað safna því undir einn hatt undir handarjaðri heilbrigðiskerfisins. Ég hef nú orðið vaxandi efasemdir um þetta. Hvers vegna? Vegna þess að við erum að færa okkur inn í gerbreytta veröld. Í heimi þar sem allt er tryggt, þar sem við höfum tryggingar í almannatryggingum fyrst og fremst, frjálsan og jafnan aðgang að heilbrigðisstofnunum o.s.frv. þá eru þessar hættur ekki eins miklar og í þeim heimi sem við erum að færa okkur inn í, þar sem fólk tryggir sig hjá tryggingafélögum, þar sem heilsufar og upplýsingar um heilsufar einstaklingsins eru orðnar að verslunarvöru í sjálfu sér, þar sem fólk fær mismunandi tryggingar eftir því hvert heilsufarið er. Ég skrifaði einhvern tímann blaðagrein í kjölfar þess að inn um bréfalúguna heima hjá mér kom dreifibréf undir heitinu Sumargjöf þar sem ég var hvattur til þess að gefa einhverjum sem mér þætti vænt um tryggingu hjá tryggingafyrirtæki sem tryggði heilsufar einstaklinganna. Allt átti þetta að vera á mjög hagstæðum kjörum. En það voru settir ákveðnir fyrirvarar og fyrirvararnir voru þeir að viðkomandi hefði ekki átt við erfiða sjúkdóma að stríða og það sem meira er, hann yrði að geta staðfest að hið sama ætti við um aðstandendur. Síðan voru taldir upp ýmsir sjúkdómar sem skertu möguleika viðkomandi á að fá þessa tryggingu. Þetta eru bara staðreyndir. Þetta er hin nýja veröld. Þarna verða upplýsingarnar um einstaklinginn að verslunarvöru, verðmæti í sjálfu sér. Við kynntumst þessu náttúrlega í umræðunni hér um miðlægan gagnagrunn og Íslenska erfðagreiningu sem á sínum tíma falbauð upplýsingar sem fyrirtækið hugðist komast yfir, tryggingafyrirtækjum, sendi út tilboð til erlendra tryggingafyrirtækja og sagðist hafa komist yfir þjóð sem væri kjörin til rannsókna. Ég man eftir því að í heilbr.- og trn. þingsins var um það rætt að fyrirtækið vildi fá aðgang að upplýsingum um lyfjanotkun, um ávísanir á lyf og ekki nóg með það heldur einnig á neyslu lyfja í apótekum. Með öðrum orðum þá var ekki nóg með að viðkomandi vildi vita hvað hefði verið ávísað á einstaklinginn heldur líka fá vissu fyrir því hvort hann hefði örugglega skóflað pillunum niður. Þetta er sá heimur sem við erum að færa okkur inn í og það er þess vegna sem maður hefur þessar efasemdir. En ástæðan fyrir því að ég vildi hafa þessar upplýsingar allar inni í heilbrigðiskerfinu sem ég bar fullkomið traust til var náttúrlega sú að af því hlýst margvíslegt hagræði og trygging og öryggi fyrir einstaklinginn því ef hann slasast á einum stað og upplýsingarnar um hann eru á öðrum þá er mjög mikilvægt að fá aðgang að þessum upplýsingum. Þetta eru svona mótsagnirnar í þessu kerfi öllu. Það er þess vegna sem ég tek undir þau varnaðarorð sem hér komu fram hjá hv. þm. og ég lýsti samstöðu með hér í upphafi. En aðkoma okkar í Vinstri hreyfingunni -- framboði að þessu frv. var skilyrtur stuðningur, en skilyrtur við þessi atriði. Hv. þm. Þuríður Backman hefur lagt fram brtt. við frv. til þess að draga úr þessari miðstýringu og hugsanlegu aðgengi að upplýsingunum. Þetta eru svona varnaðarorð sem ég vildi hafa uppi. Ég vildi gera grein fyrir þeirri mótsagnakenndu afstöðu sem er örugglega að berjast um í huga okkar allra í ljósi þess að við erum að færa okkur inn í breyttan heim þar sem ástæða er til að sýna mikla varúð.

Hæstv. forseti. Ég vil fá að þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir orð hans. Það er einmitt vegna þessa breytta heims sem ég hef haft mínar efasemdir. Að sjálfsögðu viljum við tryggja okkar fólki bestu og öruggustu þjónustu sem hægt er að hugsa sér og bestu heilbrigðisþjónustu sem við getum mögulega veitt. En við getum ekki tryggt að þessar upplýsingar fari ekki á stjá og að þær séu ekki misnotaðar. Í heimi þar sem heilsufar og upplýsingar um heilsufar ganga kaupum og sölum er vafasamt að fara út í jafnvíðtæka upplýsingasöfnun og við höfum verið að gera að undanförnu. Ég vil bara spyrja að einu. Hingað til hef ég ekki verið með beinar tilvitnanir í fólk í ræðustól í þau 12 ár sem ég hef setið á þingi. En hvers vegna er ég að fá upphringingar frá því fólki sem vinnur einmitt við viðkvæmustu upplýsingarnar? Það fólk er að fara fram á að ekki verði gengið svona langt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. hv. heilbr.- og trn. um till. til þál. um skipulagða áfallahjálp í sveitarfélögum. Með tillögunni er lagt til að ríkisstjórninni verði falið í samstarfi við sveitarfélög að koma á skipulagðri áfallahjálp innan sveitarfélaga. Tillagan gerir ráð fyrir að í hverju sveitarfélagi eða í samstarfi nærliggjandi sveitarfélaga verði komið á markvissri stjórn áfallahjálpar sem bregðast mundi við ef þörf krefði. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að skipulagðri áfallahjálp verði komið á alls staðar á landinu. Ljóst er að á sumum stöðum er þegar gert ráð fyrir þessari aðstoð og því ekki þörf á að hreyfa við málum þar. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar. Að áliti þessu standa auk framsögumanns, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir, Katrín Fjeldsted og Þuríður Backman. Hv. þm. Ásta Möller, Björgvin G. Sigurðsson, Einar Oddur Kristjánsson og Ólafur Örn Haraldsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 2003 vegna aðgerða í atvinnu- og byggðamálum. Með frumvarpinu er lagt til að útgjöld árið 2003 aukist um 4.700 millj. kr. og verði samtals 264,8 milljarðar kr. Er það í samræmi við samþykkt ríkisstjórnarinnar um átak í atvinnu- og byggðamálum frá 11. febrúar sl. með það að markmiði að efla atvinnutækifæri fram til þess tíma er áhrifa stóriðjuframkvæmda fer að gæta til fulls. Framlög til vegamála aukast um 3 milljarða kr., 1 milljarður kr. rennur til að framkvæma áætlun um menningarhús og fé til atvinnuþróunar er aukið um 700 millj. kr. Eins og ég gat um er hér verið að koma til móts við marga þá sem búa við það böl að vera atvinnulausir eða hafa ótrygga atvinnu. Það er einlæg trú mín að verði þetta frv. að lögum þá muni það fjárframlag sem kemur frá ríkisvaldinu reynast bæði einstaklingum og þjóð til blessunar og hagsbóta.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 2003 vegna aðgerða í atvinnu- og byggðamálum. Með frumvarpinu er lagt til að útgjöld árið 2003 aukist um 4.700 millj. kr. og verði samtals 264,8 milljarðar kr. Það sem kemur á óvart er að sú fjárhæð sem hefur verið í umræðunni er 6 milljarðar kr. en ekki 4,7 milljarðar kr. Almennur stuðningur er við að fara í átak er varðar atvinnu- og byggðamál en 1. minni hluti gagnrýnir hvernig staðið var að undirbúningi og bendir á að í málum sem þessum er nauðsynlegt að haft verði að leiðarljósi víðtækt samráð og samvinna við stjórnarandstöðu, verkalýðshreyfinguna og samtök atvinnulífsins. Það var ekki gert í þessu máli. Undir nefndarálitið ritar ásamt mér hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson. Virðulegi forseti. Það liggur í augum uppi að Samfylkingin mun sitja hjá við afgreiðslu þessa frv. Við höfum enga aðkomu að málinu. En það er ástæða til að fjalla aðeins betur um hvernig að málinu var staðið. Á haustmánuðum lögðum við þrír hv. þingmenn fram till. til þál. á þskj. 29, 29. mál þingsins, um aðgerðir gegn ójafnvægi í byggðamálum. Fyrsti flm. var hv. þm. Jóhann Ársælsson og að því stóðu að auki sá sem hér stendur og hv. þm. Karl V. Matthíasson. Það hefði verið ólíkt betur að staðið ef sá undirbúningur sem við lögðum til hefði hafist. Uppi voru fyrirætlanir um mestu framkvæmdir í Íslandssögunni í orku- og iðnaðarmálum á Austfjörðum og við höfðum trú á að það mundi ganga eftir. Við sáum fram á að þessar framkvæmdir mundu hafa með sér aðra uppbyggingu í tengslum við búsetu og þjónustu við atvinnustarfsemi á Austfjörðum. Í tillögunni bentum við einnig á að það lægju fyrir ákvarðanir um gerð þriggja jarðganga á Norðausturlandi sem yrðu boðin út í einu lagi eins og þá var gert ráð fyrir. Þess vegna lögðum við til strax á haustmánuðum að farið yrði í aðgerðir gegn ójafnvægi í byggðamálum nákvæmlega þess sem núna, seint og síðar meir, er gripið til þegar allt er raunverulega komið á kaldan klaka. Þannig er að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. tóku saman höndum þegar allt var komið í vandræði og unguðu út þessari tillögu sem í raun er verið að afgreiða núna með fjáraukalögum. Skynsamlegast hefði verið að hefja vinnu að þessu strax í haust á eðlilegan máta, af þinginu. Það má líka velta fyrir sér hvað verið er að gera. Það er verið að nota fjármuni, virðulegur forseti, vegna sölu bankanna. Hvað þýðir þetta? Maður getur velt því fyrir sér að á undanförnum árum hafa bankarnir, Búnaðarbankinn og Landsbankinn, meira og minna verið að yfirtaka starfsemi sparisjóðanna á landsbyggðinni. Hefði ekki verið eðlilegt að skoða í einhverju samhengi að byggðirnir höfðu víða lagt mikið inn í Landsbanka, í Búnaðarbanka? Ég get t.d. nefnt Snæfellsnes þótt ég tiltaki ekki einstaka staði. Á Snæfellsnesi voru sparisjóðirnir lagðir inn í Landsbanka og Búnaðarbanka. Ég hefði talið eðlilegt að skoða eitthvað slíkt hefðu menn ekki þurft að vinna í svo miklu flaustri sem raun ber vitni. Þetta eru atriði, virðulegi forseti, sem ég tel ástæðu til að fjalla um. Ég tel ástæðu til að fjalla um það þegar svona lagað er gert þó svo að ég lýsi yfir ánægju minni með að þó skuli gripið til ráðstafana þótt seint sé og um síðir. Af því sem ég hef séð af umfjöllun um ráðstöfun þessara fjármuna þá finnst mér skorta á vönduð vinnubrögð af hálfu þeirra sem gera tillöguna. Sú skoðun mín á ekki við afgreiðslu fjáraukalaga, það er sérstakur þáttur út af fyrir sig. En ég ætla að ljúka máli mínu, virðulegi forseti, á að þakka hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni fyrir ágætt samstarf sem við höfum átt þann tíma sem hann hefur veitt fjárln. forustu. Hann er senn á leið til annarra starfa. Ég óska honum og fjölskyldu hans velfernaðar og þakka honum fyrir ágætt samstarf. Þrátt fyrir að töluverð gjá sé á milli þeirra sem sitja í stjórnarandstöðu og þeirra sem sitja í stjórnarliðinu hefur samstarf okkar persónulega verið gott.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 2. minni hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 2003 vegna aðgerða í atvinnu- og byggðamálum. Þetta frv. kom fram fyrir nokkrum dögum og hefur síðan verið til meðhöndlunar í fjárln. og verið afgreitt út úr nefndinni. Annar minni hluti fagnar því að ríkisstjórnin leggi fram frumvarp til fjáraukalaga nú í þinglok. Ríkisstjórnin hefur tíðkað það á undanförnum árum að stofna til útgjalda fyrst og leita svo heimilda Alþingis eftir á. Sá sem hér talar hefur gagnrýnt þau vinnubrögð á Alþingi enda er með þeim farið á svig við lögin um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997. Annar minni hluti lagði fram á síðasta þingi frumvarp til breytinga á lögum um fjárreiður ríkisins þess eðlis að fjármálaráðherra skuli leggja fram frumvarp til fjáraukalaga að vori og að hausti eftir því sem tilefni gefast til. Vonandi er það vinnulag sem nú er viðhaft fyrirboði þess að hér eftir verði það föst regla að leggja fram frumvarp til fjáraukalaga að vori í lok vorþings ef breytingar liggja fyrir og þörf er á varðandi einstaka gjalda- eða teknaliði fjárlaganna. Með þessu frumvarpi er verið að ráðstafa auknu fjármagni til ,,aðgerða í atvinnu- og byggðamálum`` þar sem 3 milljarðar kr. renna til vegamála, 1 milljarður kr. til byggingar svo kallaðra menningarhúsa og 700 millj. kr. til Byggðastofnunar til atvinnuþróunar. Það er full ástæða til að fagna því að aukið fjármagn sé veitt til samgöngumála og þeirra verkefna sem tíunduð eru í frumvarpinu. Þessar ákvarðanir hefði þó verið eðlilegra að taka við afgreiðslu fjárlaga í desember sl. Annar minni hluti telur að Alþingi hefði átt að gefa sér meiri tíma er varðar forgangsröðun verkefna með tilliti til þeirra markmiða sem sett voru um aðgerðir í atvinnu- og byggðamálum. Enn fremur bendir 2. minni hluti á að ekki liggur fyrir sundurliðun á verkefni er varðar 1 milljarðs kr. framlag til byggingar menningarhúsa og 700 millj. kr. framlag til Byggðastofnunar. Það hefði verið eðlilegt og í samræmi við vinnulag við gerð fjárlaga að þessar upphæðir hefðu verið sundurliðaðar á þau verk sem þeim var ætlað að ganga til og kveðið nánar á um ráðstöfun þessa fjár. Hins vegar er rétt að benda á varðandi það fjármagn sem hér er verið að ráðstafa og á að verða til þess að styrkja verkefni í atvinnu- og byggðamálum að við ráðstöfun þess fjár verði horft til þess, ef af fyrirhuguðum virkjunarframkvæmdum verður á Austurlandi og byggingu álverksmiðju þar og sömuleiðis ef af stækkun verksmiðjunnar á Grundartanga verður, þ.e. þá er ljóst að þessi tvö stórverkefni munu taka til sín stóran hluta í efnahagslífi þjóðarinnar og hafa áhrif á atvinnulíf og samkeppnishæfni annarra atvinnugreina. Þessi verkefni sem ég nefndi, virðulegi forseti, eru mjög bundin við ákveðna landshluta. Því er ljóst að aðrir landshlutar, hinar dreifðu byggðir eins og Norðurl. v., Vestfirðir og Vesturland um Snæfellsnes og Dali og eins norðausturhluti landsins, verða afskiptar ef litið er á þessar stórframkvæmdir. Ég er ekki að mæla með því að þær eigi að leysa í sjálfu sér vandamál atvinnulífs og byggðar og búsetu um landið allt. En verði þetta staðreynd þá er ljóst að það mun mæða enn frekar á þessum landshlutum. Því afar mikilvægt með tilliti til ráðstöfunar þessa fjár þó ekki sé það mikið að horft verði til verkefna í þessum landshlutum til þess að styrkja atvinnulíf og búsetu. Herra forseti. Hins vegar er hægt að velta því fyrir sér hvort þessi ráðstöfun fjár sé að fullu leyti í samræmi við þá fyrirsögn sem er á þessum aðgerðum, þ.e. aðgerðir í atvinnu- og byggðamálum. Vissulega eru þessar upphæðir og ráðstöfun þeirra til styrkingar atvinnu- og byggðamálum. En í ljósi umræðunnar um bæði atvinnuleysið sem þegar er til staðar og hættu á óöruggu atvinnuástandi á næstu mánuðum þá hefði að mínu viti verið rétt af Alþingi að skoða nánar forgangsröðun í ráðstöfun þessa fjár og jafnvel kannað hvort ekki þyrfti að auka við fjármagn í aðra þætti sem væru raunverulega atvinnuskapandi, a.m.k. til viðbótar við þær aðgerðir sem hér hafa verið nefndar og eru aðalefni þessa frv. Við höfum lagt til í umræðunni að það verði kannað að láta verja auknu fé til vísindastarfa, til vísindarannsókna en ljóst er að þar kreppir að nú í atvinnu. En verkefni þar eru næg. Þar er hægt að vinna verkefni til að undirbyggja og styrkja og efla framtíðaratvinnulíf í landinu einmitt með því að efla vísindarannsóknir og vísindi og fræðslustarf til þess að styrkja grunn atvinnulífsins og jafnframt líka til að tryggja störf þeirra sem þegar eru að vinna. Þá hefur líka verið á það bent varðandi ráðstöfun þessa fjár sem rennur að mestu leyti vil vegamála og vegagerðar --- allt gott er um það að segja --- að það fjármagn mun ekki nýtast svo vel til þess að styrkja og efla atvinnu t.d. kvenna eða ungs fólks því að vegagerð er að stórum hluta þungavinnuvélavinna. Ef maður horfir því til þeirra þátta sem fyrirsögn frv. vísar beint í, aðgerða í atvinnumálum, þá hefðu menn átt að leiða betur hugann að því og kanna hvernig ríkið gæti komið að til þess að styrkja þá stöðu bæði á þessu svæði hér á suðvesturhorninu og líka út um hinar dreifðu byggðir landsins. Herra forseti. Ég tel því að yfirskrift frumvarpsins standi ekki fyllilega undir því nafni að heita ,,vegna aðgerða í atvinnu- og byggðamálum``. En að sjálfsögðu eru þær aðgerðir sem þarna er verið að grípa til góðra gjalda verðar. Það hefði líka verið ástæða til þess að skoða stöðu t.d. sjúkrahúsanna. Það var ljóst að við afgreiðslu fjárlaga fyrir jólin voru sjúkrahúsin víða um land afskipt hvað varðaði fjárveitingar en einmitt þar er líka mikilvægur vinnustaður og hluti grunnþjónustunnar sem hægt er að byggja upp. Ég er t.d. með frétt hérna í blaðinu Feyki, fréttablaði Norðurl. v., um heilbrigðisstofnanir á Norðurlandi v. sem ég ætla að leyfa mér að lesa aðeins upp úr í lok ræðu minnar, virðulegi forseti: ,,Heilbrigðisstofnunum á Norðurl. v. gert að skera niður um tugi milljóna á árinu. Sökum niðurskurðar á fjárlögum til heilbrigðisstofnana í landinu hefur stjórn Heilbrigðisstofnunarinnar á Sauðárkróki ákveðið að hætta starfrækslu eigin þvottahúss og semja við Efnalaug Sauðárkróks. Birgir Gunnarsson, framkvæmdastjóri Heilbrigðisstofnunarinnar, segir að þetta muni væntanlega gerast í júníbyrjun en uppsagnir sex starfsmanna tóku gildi um síðustu mánaðamót. Þessi aðgerð ásamt því að áður hefur verið sagt upp fólki á bakvakt skurðstofu segir Birgir að dugi þó skammt til að ná þeim markmiðum sem fjárlagafrv. gerir kröfur um og séu langt í frá raunhæfar að sínu mati. Framlag ríkisins til landsbyggðarsjúkrahúsa er í nýju frv. skert um 2,5%.`` --- Þetta er í fjárlögum sem samþykkt voru fyrir jólin. Ég vitna svo áfram í blaðið, virðulegi forseti: --- ,,Þetta þýðir 15 millj. kr. niðurskurð til Heilbrigðisstofnunarinnar á Sauðárkróki. Forsvarsmenn sjúkrastofnana úti um landið eru allt annað en ánægðir með þessar aðgerðir á kosningaári, finnst þarna koma fram gróf mismunun við stóru landssjúkrahúsin á höfuðborgarsvæðinu sem fengu aukningu á fjárlögum. Heilbrigðisstofnunin á Sauðárkróki hefur verið rekin innan fjárlaga um langt árabil og Birgi Gunnarssyni framkvæmdastjóra líst ekki á að hægt verði að taka við þessari miklu skerðingu sem hann segir í heildina nema um 25 millj. kr. þar sem 10 millj. kr. vegna launa- og kostnaðarhækkana frá síðasta ári hafi ekki fengist bættar.`` Eins var vitnað til stöðu Heilbrigðisstofnunarinnar á Hvammstanga en þar vantar 4,8 millj. og Heilbrigðisstofnunarinnar á Siglufirði sem er gert að skera niður um 7 millj. svo að nokkuð sé nefnt. Herra forseti. Það hefði verið ástæða til að skoða stöðu einmitt þessara stofnana úti um land bæði með tilliti til þeirrar þjónustu sem þær bjóða og einnig til þess að viðhalda þeim störfum sem þar eru. Svona hefði ég talið, herra forseti, að hefði átt að vinna nú við þessa fjáraukalagagerð en ekki einskorða sig við örfá atriði sem ríkisstjórnin lagði til. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég tel að það sé gott fordæmi að koma nú fram með fjáraukalög og staðfesta þannig fjárveitingar sem framkvæmdarvaldið hefur ákveðið að ráðast í þannig að Alþingi fái að staðfesta þær áður en þær eru greiddar út eins og hér er verið að gera. En ég tel að það hefði átt og eigi að fara yfir stöðu fjárlaga að vori almennt og skoða hvort þingið hafi gert skuldbindandi ákvarðanir um fjárútlát og eins ef ástæða er til að leiðrétta fjárlögin sem samþykkt hafa verið, þ.e. ef augljós þörf er á því. Herra forseti. Vinnan við þessa fjáraukalagagerð hefur að sjálfsögðu algerlega farið fram á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og meiri hluta hennar. Minni hlutinn hefur í sjálfu sér ekki komið neitt að þeirri vinnu. Ég læt svo lokið þessari framsögu minni við 2. umr. um fjáraukalög.

Herra forseti. Ég hef alltaf unun af því að hlýða á hv. þm. Jón Bjarnason. Hann er oft rökfastur og skyggnist vel inn í framtíðina eins og sumir í hans ágæta flokki. Ég hef stundum hlustað á hann tala um stóriðjuframkvæmdir. Auðvitað hefur það ekki farið fram hjá mér að hv. þm. er ekki mjög hlynntur stóriðjuframkvæmdum. Þess vegna hafði ég dálítið gaman af því að undir miðbik ræðu sinnar gat hv. þm. þess réttilega að á næsta kjörtímabili væri að vænta stórframkvæmda á Austurlandi og á Grundartanga og af því mundi hljótast aukin velta í samfélaginu og auknar tekjur. Mál hv. þm. var ekki hægt að skilja á annan veg en svo að hann vonaðist til að hægt yrði að nota dágóðan hluta af þeim auknu tekjum fyrir landsbyggðina. Ég er sammála því, herra forseti, að á næsta kjörtímabili eigum við að nota part af þeim auknu verðmætum sem verða til vegna þessara framkvæmda þar sem þær verða til, þ.e. á landsbyggðinni. En ég nefni þetta, herra forseti, vegna þess að allt í einu er hv. þm. Jón Bjarnason farinn að gleðjast yfir þeim tekjuauka sem verða mun af þeim framkvæmdum sem hann hefur ekki alltaf verið ákaflega hlynntur. Þetta sýnir að um síðir rennur upp skilningur hjá flestum á því sem gott er, fari þeir nógu djúpt í það. Mér sýnist bros skilnings, að ég segi ekki glit skilnings, tekið að ljóma úr augum hv. þm. Ögmundar Jónassonar, flokksbróður hans. Ekki kem ég þó hingað upp, herra forseti, til þess að bekkjast við hina góðu félaga mína í stjórnarandstöðunni. Ég kem hingað til að lýsa því yfir að ég er að mörgu leyti ánægður með þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hafa sett töluvert fjármagn í að styrkja atvinnustigið. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að það hafi verið rétt í þessari stöðu vegna þess að það var töluverður slaki kominn í atvinnustigið. Af hverju? Jú, þessir herramenn hafa árum saman talað um að það sé svo mikið góðæri. En þegar góðærinu slotar og þeir eru að fara í kosningar halda þeir því samt fram að efnahagslífið sé með miklum blóma. Þá blasir samt sem áður við að fyrir tilverknað þeirra og ríkisstjórnar þeirra ganga 6 þúsund Íslendingar um atvinnulausir. Hvað gera menn við þær aðstæður? Að sjálfsögðu reyna þeir að ráðast í framkvæmdir á vegum hins opinbera til að styrkja atvinnustigið. Þetta er bara eins og tekið upp úr textabók okkar gömlu jafnaðarmanna sem allir aðhyllast nú um stundir, það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson kallaði fyrir tveimur kvöldum blandað hagkerfi. Herra forseti. Í hinu blandaða hagkerfi skiptir hlutur ríkisins töluverðu. Ríkið sér auðvitað um vegaframkvæmdir og það er vel til fundið að ráðast í þær út frá þessum forsendum. Mér finnst ekki of mikið lagt í framkvæmdir á landsbyggðinni. Ég vil að það komi skýrt fram. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að setja hefði átt meira fé til framkvæmda á Reykjavíkursvæðinu. Það hefði átt að bæta við þann sjóð sem þarna er. Gleymum því ekki að þetta fjármagn átti að fara til að draga úr atvinnuleysi. Sex þúsund manns eru atvinnulaus á landinu. Hver er þetta atvinnuleysi? Mest af því er í tveimur hinna nýju kjördæma, þ.e. Reykjavík norður og suður. Þar er 70% atvinnuleysisins að finna. Í fljótu bragði, herra forseti, má þess vegna reikna út að það séu um það bil 5 þúsund manns. Annað gerir það að verkum að ég tel að vel hefði mátt setja meira fjármagn í framkvæmdir núna. Ástæðan er einmitt þær ágætu framkvæmdir sem hv. þm. Jón Bjarnason gerði að umtalsefni. Á næsta kjörtímabili blasir við að hér verða stórfelldar framkvæmdir á tveimur, þremur stöðum á landinu. Þetta þýðir að þensla verður vaxandi í samfélaginu. Gengi íslensku krónunnar er hátt. Vextir þurfa að hækka, segir Seðlabankinn. Þó eru til ráð til að sporna gegn þessum afleiðingum framkvæmdanna. Þær felast í að draga úr framkvæmdum hins opinbera en ég er ekki þeirrar skoðunar að það eigi að draga úr magninu heldur eigi að hliðra því til. Það er hægt að fresta sumum framkvæmdum sem fyrirhugaðar eru á næstu árum en einnig hægt að hliðra þeim til í tíma með öðrum hætti. Það er hægt að flýta þeim. Ég er þeirrar skoðunar að það hefði átt að flýta meira af framkvæmdum núna, nota meira fjármagn til að ráðast í framkvæmdir sem við sjáum þegar að inna á af höndum af ríkisins hálfu í ýmsum áætlunum sem við erum að samþykkja og við höfum þegar samþykkt. Ég tel, herra forseti, að það hefði verið vel forsvaranlegt af ríkinu að gera meira til að styrkja atvinnustigið. Hitt er ljóst að það eitt að nauðsynlegt sé að verja 6 milljörðum til að styrkja atvinnustigið í landinu er ekkert annað en viðurkenning af hálfu ríkisstjórnarinnar á því að henni hefur mistekist í þessum efnum. Ég vil vekja eftirtekt á því, herra forseti, að þingmenn Samfylkingarinnar bentu á að nauðsynlegt væri að hafa miklu meira samráð við þingmenn og þingmannahópa hinna einstöku kjördæma varðandi það hvernig þessum fjármunum er varið. Það er hlálegt þegar menn ætla að ráðast í að byggja nýja vegi skuli Vegagerðin heyra af þeim fyrirætlunum í fyrsta skipti í gegnum fréttirnar. Þessi vinnubrögð eru ekki til eftirbreytni eins og ég veit að hv. þm. Jón Bjarnason er mér algerlega sammála um. Ég hef undanfarið ferðast um landið með forsætisráðherraefni Samfylkingarinnar, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur. Það er sláandi hversu menn kvarta sums staðar yfir því að ekki hafi neitt samband verið haft við staðkunnuga menn um hvernig eigi að verja þessu fé. Þegar menn aka t.d. um sunnanverða Austfirði er það alveg með ólíkindum fyrir okkur sem dag hvern erum vön að aka um á bundnu slitlagi að aka þar um skriður þar sem slitlag er ekki bundið, ég tala nú ekki um fjölda hættulegra einbreiðra brúa. Við þingmenn Samfylkingarinnar erum þeirrar skoðunar að samhliða þessu hefði átt að ráðast í sérstakt átak til þess að ryðja burt einbreiðum brúm.

Og hætta við framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu.

Það er hægt að ráðast í átak af því tagi án þess að því fylgi mikill og tímafrekur undirbúningur. Slíkar framkvæmdir þurfa ekki að fara í mat á umhverfisáhrifum og skapa töluvert mikla atvinnu á landsbyggðinni. En það eru líka einbreiðar brýr, því miður, í grennd við höfuðborgarsvæðið. Ég heyri reyndar að hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir, sem hér kallar fram í einhver aðdáunarorð heyrist mér, virðist ekki vita af því.  Herra forseti. Þingmenn sem hér hafa setið missirum saman, að ég segi ekki árum og kjörtímabilum saman, verða stundum að reyna að rífa sig upp úr þessu leiðigjarna kjördæmapoti sem einkennir menn allt of mikið, sérstaklega ef um er að ræða tiltölulega víðsýna og frjálslynda þingmenn eins og hv. þm. sem hér kallar fram í. Eina ráðið til þess, herra forseti, er að vísu að setja hana í kjördæmi með öllum öðrum þingmönnum. Ég gæti haldið langa tölu um það eftirlætishugðarefni mitt og flokks míns, að gera landið allt saman að einu kjördæmi. Mundi þá loksins hverfa og falla hamurinn af hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttur, þ.e. kjördæmapotarahamurinn. Herra forseti. Margt er gott í því sem ríkisstjórnin hefur lagt til. Mér finnst í sjálfu sér gott að núna eigi að ráðast í að byggja menningarhús. Framsfl. var ekki alveg sammála því á síðasta kjörtímabili að peningunum væri best varið í menningarhús. Ég verð að taka undir að það er hugsanlegt að með einhverjum hætti kynni að vera betra að nota þá peninga í menningarmiðstöðvar ýmsar, t.d. Nýheima á Hornafirði sem sameinar það að vera klakstöð fyrir frumkvöðla, skjól fyrir fullorðinsfræðslu og athvarf nýs framhaldsskóla af nútímalegum toga. Herra forseti. Ég vil líka segja að ef menn ráðast í aðgerðir sem eiga að bæta menningu og menntir í kjördæmum landsins þá verða þeir að hafa einhverja stefnu og áætlun að fylgja eftir. Ég hlýt að vekja eftirtekt á því að Sjálfstfl. lofaði hvorki meira né minna en sex menningarhúsum fyrir síðustu kosninar. Hann sveik loforð um sex menningarhús fyrir síðustu kosningar. Hann lofar nú menningarhúsi á Akureyri og í Vestmannaeyjum. Hvað vitum við og kjósendur, getum við treyst þessu? Hvað vitum við nema Sjálfstfl. svíki loforðin um þessi tvö menningarhús eins og hann sveik loforðin um þau sex sem lofað var fyrir síðustu kosningar? Það er hið besta mál, herra forseti, að ríkisstjórnin skuli ætla að ráðast í menningarhús á Akureyri og í Vestmannaeyjum. Ég styð það. En ef menn eru að eyða 6,3 milljörðum í svona framkvæmdir og eyða milljarði í menningarhús, af hverju horfa menn ekki svolítið nær sér og velta fyrir sér hvort hægt sé að verja peningum til að efla menninguna með einhverju öðru móti? Það er eitt mál, herra forseti, sem mig langar að drepa á vegna þess að það er hugðarefni varaformanns Samfylkingarinnar sem því miður getur ekki verið með okkur sem stendur, þ.e. að ljúka gerð menningarsalar sem hefur staðið fokheldur í Hótel Selfossi í aldarfjórðung. Meðal Sunnlendinga hefur ríkt nokkuð almenn samstaða um að ljúka byggingu þessa þarfa mannvirkis. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það skiptir máli að gera það. Þetta kostar 120 millj. Í 25 ár, herra forseti, hefur þessi salur staðið ókláraður. Ég sé það á undirtektum hv. þm. Drífu Hjartardóttur að hún er mér algjörlega sammála um að það hefði átt að setja 120 millj. í að ljúka þessu. Hvernig má það gerast að í 25 ár skuli menningarsalur af þessu tagi standa hálfkláraður, fokheldur? Þetta er auðvitað öllum sem að þessu máli koma til vansa. Ég tel að þeir þingmenn Sunnlendinga sem einhverju ráða í þessum sal, og meðal þeirra er hv. þm. Drífa Hjartardóttir sem kinkar ákaft kolli í salnum, ættu að taka sig saman um að koma þessu máli í höfn. Að lokum, herra forseti, þegar verið er að tala um það að skapa störf, er óhjákvæmilegt að benda á að ef einhverjum hluta þessara peninga hefði t.d. verið varið til að styðja rannsóknasjóði hins opinbera þá hefði það skapað mikinn fjölda starfa fyrir unga fræðimenn og vísindamenn. Þeir peningar sem fara um vísindasjóði hins opinbera fara að 7 / 10 til að greiða laun. Þetta skiptir ekki síst máli fyrir þær byggðir þar sem háskólar hafa risið, eins og Reykjavík og Akureyri og byggðakjarna sem eru að verða til í kringum frábæra, litla háskóla eins og í kjördæmi hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Herra forseti. Ég hef í grófum dráttum farið yfir viðhorf mín til þessa máls. Ég er sammála þessu. Ég tel að réttlætanlegt hefði verið að setja meiri fjármuni í þetta. Þá er ég ekki síst að horfa til þenslunnar sem er fram undan. Ég tel að eitt af því sem næsta ríkisstjórn þarf að velta fyrir sér sé það að hnika til framkvæmdum. Spurningin er ekki aðeins um að fresta þeim og ráðast í þær síðar. Það er líka mögulegt að ráðast í þær fyrr en menn ætluðu. Ég tel að ríkisstjórnin hefði átt að velta því betur fyrir sér.

Herra forseti. Til að hv. þm. velkist ekki í vafa um það þá er afstaða mín til þeirra stóriðjuframkvæmda sem fyrirhugaðar eru fyrir austan og annars staðar alveg ljós. Ég tel að slíkar sértækar aðgerðir séu ekki liður í lausn fyrir almennt atvinnulíf eða uppbyggingu atvinnulífs í landinu, fjarri því. Hins vegar tel ég einmitt mikilvægt að styrkja grunnþætti atvinnulífsins og búsetuna, t.d. samgöngurnar. Þetta er í sjálfu sér ekki nein rosaupphæð sem um ræðir. Í ljósi þarfanna og verkefnanna hefði þessi upphæð getað verið miklu hærri og skilað sér vel. Það er þó fagnaðarefni að fjármunum til vegagerðar skuli m.a. að stórum hluta ráðstafað til Vestfjarða og á Norðausturland. Þar verður brýnum vegaframkvæmdum flýtt. Þó er hraðinn ekki nærri því nægur og hefði þurft að gera enn stærra átak af þessum ástæðum á Vestfjörðum og Norðausturlandi til að þar komi vel uppbyggðir vegir með bundnu slitlagi um byggðirnar. Ég vildi taka þetta fram hér, herra forseti. Þess vegna lagði ég áherslu á, þegar verið er að horfa til að styrkja atvinnulíf, byggð og búsetu, að það eigi að horfa til grunnþáttanna og þess vegna nefndi ég Sjúkrahúsið á Sauðárkróki. Þar eru menn að skera niður samtímis því að ríkisstjórnin talar um að setja fjármagn til þess að efla byggð og atvinnu.

Herra forseti. Ég hef áður í ræðu minni í kvöld lýst aðdáun minni á hv. þm. Jóni Bjarnasyni og það hefur engum fölva slegið á þá aðdáun eftir að hafa hlustað á þessa ræðu hans. Ég kom ekki upp áðan til þess að draga úr andstöðu hv. þingmanns við ýmsar stóriðjuframkvæmdir. Mér er mætavel ljóst að hann er alfarið á móti virkjun við Kárahnjúka og þar af leiðandi álverinu í Reyðarfirði. Ég neita því ekki að ég varð svolítið undrandi þegar ég heyrði að hann er líka á móti stækkun álversins á Grundartanga vegna þess að orkuöflun þess er í nokkuð góðu lagi, held ég. Ég hef skilið það svo að þrátt fyrir allt hafi flokkur hans um síðir komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðun hæstv. setts umhvrh. hafi verið góð. Ég notaði part af ræðu minni áðan til þess að vekja eftirtekt á því að jafnvel þó að hv. þm. sé örlítið andsnúinn þeim framkvæmdum er hann samt sem áður reiðubúinn til þess að nofæra sér afrakstur þeirra framkvæmda, m.a. fyrir kjördæmi sitt. Það er það sem ræður afstöðu okkar, flestra hinna, að við teljum að þegar upp er staðið skili þessar framkvæmdir ávinningi fyrir þjóðarbúið sem við viljum notfæra okkur, til hagsbóta fyrir þjóðina alla. Að öðru leyti, herra forseti, held ég að við séum um margt sammála að því er varðar fyrirliggjandi mál. Það hefði verið æskilegt ef hægt hefði verið að verja einhverjum hluta af þessu fjármagni til þess að styrkja grunngerð samfélagsins. Það mætti nefna ýmislegt annað en hv. þm. nefndi en ég vek eftirtekt á því að við þingmenn Samfylkingarinnar sögðum það strax að dæmigert verkefni sem hægt væri að ráðast í með litlum fyrirvara og sem skapaði mikla vinnu, jafnt hér í grennd við þéttbýlið en þó aðallega í þeim byggðum sem fjærst liggja hðfuðborgarsvæðinu, hefði verið að ráðast í að útrýma þeim smánarblettum sem eru á vegakerfinu, svörtu blettunum, hitablettunum sem eru einbreiðu brýrnar.

Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekki miklu við þetta bæta. Varðandi hlý orð hv. þingmanns í minn garð þakka ég honum innilega fyrir þau öll, og um alla tíð. Það var afskaplega gaman að heyra þau. Varðandi stækkun á Norðuráli, bara til þess að halda því til haga, liggur þegar fyrir heimild um tvöföldun á því og það er nóg, a.m.k. að svo stöddu. Það var verið að fara út í að samþykkja heimildir fyrir gríðarlega stækkun þar og setja þá líka í uppnám hvar borið verði niður til að afla orku til þeirrar gríðarlegu stækkunar ef af henni allri verður. Það er fjarri því að vera tímabært. En ég tek undir þau orð hv. þingmanns að meginmálið er að styrkja grunngerð samfélagsins, menntun, sjúkrahús, heilsugæslu, vísindarannsóknir og annað í þeim dúr, og kannski hefðum við báðir viljað sjá aukna áherslu í þá veruna í þeim fjáraukalögum sem við erum að fjalla um.

Herra forseti. Ég gríp hér tækifærið og kveð mér hljóðs um fundarstjórn forseta til að fá skýringu á því sem gerðist í morgun hjá þeim hæstv. forseta sem situr í forsetastól nú. Þingvörður kom þá með boð og færði fram ósk mína um að ég yrði settur á mælendaskrá í umræðu um hafnalög. Það var greinilega ekki gert. Þetta var sem sagt í fjórða skipti sem þessi ósk var færð fram, en í fyrsta skipti þeim hæstv. forseta sem nú situr í forsetastól. Mig langar aðeins að spyrja út í hverju það sætir að þetta var gert vegna þess að frá því að ég bað um að vera settur á mælendaskrá hafa fjórir ef ekki fimm þingmenn verið settir á skrá á undan mér. Ég vildi nota tækifærið og fá skýringu hjá hæstv. forseta hverju þetta sætir og við hvaða grein þingskapa stuðst er þegar svo er gert.

Forseti setti ekki þá hv. þingmenn sem ekki voru í húsinu á mælendaskrá. Það er viðtekin venja að menn kveðji sér hljóðs í þingsal og biðji um orðið en ekki að send séu skilaboð utan úr bæ. Þetta er ekki í fyrsta skiptið sem sá forseti sem hér stendur hefur neitað hv. þingmönnum um að komast á mælendaskrá sem senda skilaboð um þá ósk símleiðis. Alls ekki. Ég er minnugur þriggja til fjögurra tilfella áður þannig að ég tel ekki að hér sé um einstakt dæmi að ræða.

Í hvaða grein þingskapa ...?

Ég skil það svo á hv. þingmanni að hann hafi beðið aðra forseta sem voru í forsetastóli um hið sama og þeir hafi neitað því en bendi jafnframt á að þegar hv. þm. mætti í salinn seinna um daginn og kvaddi sér hljóð var hann strax settur á mælendaskrá.

Herra forseti. Það er svo aftur annað mál að eftir að ég kom í þingsal bað ég ekki um orðið, heldur var settur sjálfkrafa á mælendaskrá. Það er annar handleggur. En ég ítreka spurningu mína til hæstv. forseta: Við hvaða grein þingskapa styðst hæstv. forseti sem situr nú í forsetastól svo og sá forseti sem sat í forsetastól þar á undan þegar þetta var gert? Ég segi það, og fullyrði, herra forseti, að það er ekki viðtekin venja að gera þetta svona. Ég hef ráðfært mig og spurt marga þingmenn í dag út í þetta og það hefur að sjálfsögðu oft gerst að menn hafi getað hringt af skrifstofum sínum, beðið þingverði um að láta setja sig á mælendaskrá og það hefur hingað til ekki verið amast við því. En svo virðist sem öðruvísi hafi verið með þetta farið hér í morgun. Nú veit ég ekki hversu margir forsetar vöktu lengi í nótt í umræðum hér í þinginu en ég vildi aðeins vekja máls á þessu, herra forseti, og ítreka þá spurningu mína við hvaða grein þingskapa þarna er stuðst. Ég neita því og segi að það sé ekki rétt að þetta sé viðtekin venja vegna þess að margir þingmenn hafa gert þetta. Ég tel heldur ekkert óeðlilegt við að þegar þingmenn eru að vinna á skrifstofum sínum og mál koma skyndilega á dagskrá sé hægt að hringja í þingverði eins og gert hefur verið og menn séu þá settir á mælendaskrá.

Forseti vill benda hv. þingmanni á að kynna sér 56. gr. þingskapalaga en þar er fjallað um hvernig hv. þm. eru settir á mælendaskrá af forseta hálfu.

Herra forseti. Ég vildi aðeins vekja athygli á þeim yfirlýsingum sem hér voru gefnar af hálfu formanns Samfylkingarinnar um atvinnustefnu þess flokks. Ég hélt sannast sagna að Framsfl. væri einn um þá ofuráherslu sem lögð er þar á bæ á stóriðjustefnuna en nú kemur í ljós að Samfylkingin er á sama báti. Hv. formaður Samfylkingarinnar talar um þá miklu arðsemi og þann mikla hagnað sem þjóðarbúið muni hafa af stóriðjunni sem mér finnst harla undarlegt í ljósi þeirra efasemda sem nú eru að koma fram í vaxandi mæli frá hagfræðingum í greiningardeildum bankanna og Háskóla Íslands, almennt frá sjálfstætt starfandi hagfræðingum. Það eru fyrst og fremst hagfræðingar sem eru undir hæl ríkisstjórnarinnar eða starfandi í nefndum á vegum Framsfl. sem halda gagnstæðu sjónarmiði fram. En ég vil vekja athygli á því að það hefur aldrei fengist rætt eða kannað hvert yrði það sem hagfræðingarnir kalla vinnsluvirði af stóriðjunni, hvað kemur til með að sitja eftir í íslensku hagkerfi þegar vextirnir hafa verið greiddir úr landi af lánunum og þegar arðurinn hefur verið fluttur út fyrir landsteinana til Bandaríkjanna þar sem eigendur Alcoa safna auði sínum. Staðreyndin er sú að Íslendingar veita þessu fyrirtæki slík kostakjör að Alcoa lokar nú hverju álverinu á fætur öðru í Bandaríkjunum eftir að hafa fundið Íslendinga sem samstarfsaðila. Þetta vildi ég nefna og síðan aðeins minnast í örfáum orðum á ráðstöfun fjármuna til að sporna gegn atvinnuleysi. Ég er ekki heldur sammála þeim sjónarmiðum sem þar koma fram. Ég tel að of miklu fé sé varið til vegagerðar og tel að það hefði átt að láta meiri fjármuni í aðra verktakastarfsemi, t.d. í byggingu íbúðarhúsnæðis. Ég hefði kosið að hluta fjárins yrði varið til stofnstyrkja til aðstoðar þeim sem reisa og reka leiguhúsnæði. Ég held að það hefði verið hyggilegra að dreifa fjármununum betur á þá lund og síðan hefði þurft að láta meira fé renna til almannaþjónustunnar. Ég nefni fjársvelta löggæsluna, heilbrigðisþjónustuna, menntakerfið o.s.frv. Ef það vakir hins vegar fyrir stjórnvöldum að verja þessum peningum til einhverrar starfsemi eða stofnunar sem þarf ekki meira að ári, þ.e. að verja þessu einu sinni, hefði ég talið mjög æskilegt að hluta fjárins yrði varið til vísindastarfsemi, t.d. til stofnunar Vísindasjóðs sem síðar mundi koma að notum í atvinnulífinu. Með þeirri aðferð sem notuð er eru það fyrst og fremst karlastörf sem skapast, síður kvennastörf. Ég held að það hefði þurft að hyggja betur að jafnvægi við ráðstöfun fjárins. Þetta voru nokkur sjónarmið sem ég vildi að kæmu fram í ljósi yfirlýsinga formanns Samfylkingarinnar varðandi stóriðjuna og svo einnig hitt, að ég vil ítreka þau sjónarmið sem fram hafa komið hjá okkur í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði um að stuðla að meira jafnvægi þannig að við tryggðum störf fyrir konur ekki síður en karla.

Herra forseti. Um hv. þm. Ögmund Jónasson vil ég bara segja eitt: ,,Þetta, sem helst nú varast vann, varð þó að koma yfir hann.`` Þingmaður úr hans flokki hefur í kvöld nefnt það að á næsta kjörtímabili muni falla til mikil verðmæti vegna stórframkvæmda. Við vitum hvaða stórframkvæmdir þetta eru. Það er álver og orkuvirki á Austurlandi og álver á Grundartanga. Þingflokkurinn sem þeir tilheyra er á móti þessum framkvæmdum. Samt finnst þeim ágætt að hugsa til þess að það verða til peningar vegna þeirra og þeir hafa meira að segja hugmyndir um hvernig eigi að verja þeim peningum. Hitt vildi ég líka segja að atvinnustefna VG er um margt prýðileg. Í henni eru þættir sem eru ákaflega góðir. Til dæmis hefur Vinstri hreyfingin -- grænt framboð lagt fram þingmál þar sem talað er um að styrkja og efla lítil og meðalstór fyrirtæki. Þegar formaður VG rökstuddi þá stefnu í ræðustól, hvert vísaði hann þá? Man hv. þm. Ögmundur Jónasson hvert formaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framborðs vísaði? Hann vísaði til Evrópusambandsins. Hann sagði að þar hefði þetta lukkast svo vel. Eins og menn vita er Vinstri hreyfingin -- grænt framboð líka á móti Evrópusambandinu, en sækir þó fyrirmyndir þangað. Herra forseti. Til þess að hv. þm. velktist ekki í vafa um atvinnustefnu okkar í Samfylkingunni yrði ég líklegast að halda langa ræðu og hugsanlega mun ég gera það á eftir en eitt vil ég að sé alveg skýrt: Það er ekki partur af henni að vera á móti stóriðju. Við erum með stóriðju. Við erum með hátæknivæddri stóriðju. Við höfum alltaf verið það. En við viljum líka efla lítil fyrirtæki. Við höfum líka lagt fram tillögu um stofnstyrki til þess að taka utan um viðskiptahugmyndir sem ella er líklegt að mundu hverfa úr landi, og svo gæti ég áfram haldið. Nú er það svo að ef hv. þm. mundi einhvern tíma vilja koma til liðs við minn flokk held ég að hann mundi duga vel í slagnum um að styrkja atvinnulífið. Honum er margt vel gefið í þeim efnum.

Herra forseti. Ég tek fullkomlega undir það sem kom fram hjá samflokksmanni mínum áðan um að við stóriðjuframkvæmdirnar koma miklir fjármunir inn í atvinnulífið. Það er alveg rétt. Við höfum verið að velta því fyrir okkur hvernig eigi að bregaðst við hliðarafleiðingum af þeirri miklu fjármagnsinnspýtingu. Það er síðan allt annar hlutur að þegar dæmið verður gert upp á endanum þá hafa menn um það miklar efasemdir að það verði nokkur arðsemi af þessari framkvæmd. Út á það ganga varnaðarorð hagfræðinga sem tjá sig um þessi mál. Menn hafa einnig áhyggjur af hækkun vaxta af niðurskurði sem hv. þm. talar um sem tímabundinn niðurskurð og það er alveg rétt. Engu að síður verður það niðurskurður í opinberum framkvæmdum. Varðandi Evrópusambandið og fyrirmyndirnar þá er margt gott í Evrópu. Það er margt gott í Evrópusambandinu. Það er margt ágætt í öðrum löndum og öðrum heimshlutum og við erum tilbúin að horfa til alla átta um fyrirmyndir og erum ekki haldin neinum fordómum hvað það varðar. En varðandi stóriðjustefnuna sem mér fannst hv. þm. tala fyrir áðan þá stefnir í það með þeirri stækkun sem fyrirhuguð er á núverandi álverum og útkomu nýs álvers á Reyðarfirði að álframleiðsla verði meira en þriðjungur af efnahagsstarfsemi landsmanna. Við þessu erum við að vara og teljum það óráðlegt. Við tölum þess í stað fyrir meiri fjölbreytni í atvinnulífinu og það er þess vegna sem við leggjum áherslu á að styðja og styrkja lítil og meðalstór fyrirtæki en öll okkar atvinnustefna gengur út á þetta: Að skapa og efla fjölbreytni í atvinnulífinu.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég er farinn að óttast svolítið um Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð. Það gerist allt of oft í þessum sölum að þingmenn hennar koma hingað upp og eru farnir að tala af tiltölulega mikilli skynsemi um Evrópusambandið. Maður veltir því fyrir sér hvort einhver stefnubreyting sé að verða í þeim ranni. Guð láti gott á vita. En hitt verð ég að segja, af því að hv. þm. stendur við hliðina á klerki, séra Karli Valgarði Matthíassyni þingmanni Samfylkingarinnar, að mér fannst sem þingmenn Vinstri hreyfingainnar -- græns framboðs minntu fullmikið á tiltekna persónu Biblíunnar þegar töluðu hér í kvöld. Þeir töluðu af vandlætingu og tala af vandlætingu um stóriðjuna en eru samt alveg til í að pæla í því hvernig þeir eigi að nota gróðann af henni. Þeir minna sem sagt á þessa persónu sem sagði á götuhorni: ,,Guð, ég þakka þér fyrir að ég er ekki eins og þeir hinir.``

Herra forseti. Það er einmitt þetta sem við höfum efasemdir um, þ.e. að gróði verði af stóriðjunni. Það á eftir að koma í ljós hvernig það dæmi mun líta út þegar upp verður gert. Við vitum það hreinlega ekki. Þetta ræðst af ýmsum þáttum, stofnkostnaði við fjárfestingu okkar, sem er kostnaðurinn við virkjunina, og hins vegar því hvað við fáum fyrir afurðina, sem er raforkan.  Við höfum líka vakið athygli á skrifum hagfræðinga sem hafa varað við því að með tilkomu stóriðjunnar sem þriðjungs af efnahagsstarfsemi landsins muni óstöðugleiki í efnahagslífinu verða meiri en hann áður var og við höfum varað við því að draga þannig úr jafnvægi í efnahagslífinu.

Herra forseti. Aðeins nokkur orð um um það frv. til fjáraukalaga sem við erum að ræða og sem að megni til og eingöngu snýst um það sem hér hefur verið sett inn í til þess að gefa í atvinnumálum, þ.e. þá 4,7 milljarða sem komu og eyða á, í samgrn. 3 milljörðum, í menntmn. 1 milljarði og iðnrn. 700 millj. Auðvitað er fagnaðarefni að þetta skuli gert en það má eiginlega segja líka þó ég ætli ekki beint að gagnrýna ...

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að hafa hljóð í þingsalnum og halda sína fundi utan salarins ef nauðsynlegt er.

Ég vil ekki beint gagnrýna það en ég vildi hafa sagt það samt í þingræðu að þessi innspýting í hagkerfið, að gefa peninga til framkvæmda, er sett inn til þess að skapa atvinnu og minnka atvinnuleysi fram að þeim tíma þegar hin miklu og góðu verk fyrir austan hefjast, þ.e. af fullum krafti við byggingu Kárahnjúka og álvers. Það sem ég vildi segja er að auðvitað hefði verið betri bragur á því ef þetta hefði verið undirbúið í lengri tíma af hæstv. ríkisstjórn, að byrjað hefði verið á því kannski 6--10 mánuðum fyrr að áætla að það þyrfti að gera þetta á þessum tíma vegna þess að það er nú svo einu sinni, herra forseti, að það á að vera og ætti að vera bæði auðveldara og er nauðsynlegt að hafa betri heildarsýn í einhverjum stofnunum ríkisins yfir fyrirhugaðar framkvæmdir ríkisins, sveitarfélaga, einkaaðila, stórfyrirtækja og annarra til þess að vega og meta það sem fram undan er í framkvæmdum, til að vega og meta atvinnuástand og hvað verður um að vera hjá einstökum verktakahópum, einstökum atvinnuhópum. Ég segi þetta, herra forseti, vegna þess að það kom fram hjá okkar ágæta fyrrverandi vegamálastjóra, Helga Hallgrímssyni, að hann hefði heyrt minnst á þessa innspýtingu til vegaframkvæmda á sama tíma og aðrir landsmenn í fréttum fjölmiðla. Auðvitað hefði þetta þurft meiri undirbúning. Það hefði verið betra af ríkisstjórnin hefði gefið stofnunum sínum upplýsingar fyrr, í þessu tilviki að ráðuneyti samgöngumála hefði haft samband fyrr við Vegagerðina og undirbúningur hefði verið settur í gang vegna þess að margar þeirra ágætu framkvæmda sem við ætlum að fara í hefjast kannski ekki fyrr en eftir 12 eða jafnvel 18 mánuði vegna þess að undirbúningur er ekki kominn nógu vel á veg. Eðlilega hefur verið tekist á og sitt sýnist hverjum, þingmannahópum hinna ýmsu kjördæma. Mönnum finnist að meira ætti að vera í sínu kjördæmi og að meira vanti. En þar með er ekki sagt að of mikið sé hjá öðrum. Það vil ég ítreka og segja að ákaflega mikilvægt er að hafa þetta í huga. En auðvitað vilja allir fá meira í sitt kjördæmi í þau mál sem viðkomandi þingmenn þekkja manna best. Þeir eru í raun sérfræðingar á sínu sviði og í sínum kjördæmum og það er ekkert óeðlilegt við það. Það er mjög eðlilegt að skiptar skoðanir séu um það og menn vilji fá meira í sín kjördæmi. Til dæmis er það þannig að auðvitað höfum við landsbyggðarþingmenn það í huga að meira þarf til framkvæmda á höfuðborgarsvæðinu í umferðarmálum vegna geysimikillar umferðar sem er fylgjandi hinni stórkostlega miklu fjölgun bifreiða okkar Íslendinga og hefur áður verið rætt um það hér hvað gerst hefur í þeim málum undanfarin þrjú til fimm ár. Það hefur orðið sprenging í bílaeign landsmanna. Hér snýst þetta um öryggismál. Hér á höfuðborgarsvæðinu snúast vegaframkvæmdir um að gera vegi öruggari, gera gatnamót öruggari, reisa göngubrýr o.s.frv. Jafnframt snýst þetta um það að á ákveðnum tímum dags skapast vandamál vegna mikillar umferðar og umferð gengur hægt. Það er bara allt of mikil traffík, ef ég nota það ljóta orð. Auðvitað er eðlilegt að þingmenn höfuðborgarsvæðisins vilji berjast fyrir því að auka öryggi í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu þannig að það dragi úr umferðarteppu og að sjálfsögðu erum við landsbyggðarþingmenn sammála þessu vegna þess að þetta er það sem allir verða að hafa í huga og vitaskuld er þetta mjög arðbært. Herra forseti. Hins vegar erum við að tala um jafnvel að byggja í fyrsta skipti vegi á nútímalegan hátt á fjölmörgum stöðum á landsbyggðinni. Á allt of mörgum svæðum á landsbyggðinni mundu vegir flokkast hjá öðrum þjóðum undir samgönguminjasafn. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi áðan sunnanverða Austfirði. Við getum farið á norðausturhornið og við getum farið á ákveðið á svæði á Vestfjörðum. Ástandið á mörgum vegarköflum þar er náttúrlega engan veginn viðunandi og vegirnir þar mundu, eins og ég sagði áðan, hjá öðrum þjóðum flokkast sem samgönguminjasafn. Þetta vildi ég segja, herra forseti, um leið og ég legg áherslu á að við þurfum að ná sátt um skiptingu og framkvæmdir. Við þingmenn á hinu háa Alþingi getum tekist á um þau mál, haft ákveðnar skoðanir á hvað eigi að gera. En við verðum líka að virða skoðanir hvers annars og hafa í huga að þingmenn tala af sérþekkingu fyrir kjördæmi sín. Til dæmis kemur það upp í huga minn nú vegna þess að ég er nýkominn frá Austurlandi að þar hefur verið opnað tilboð í gerð jarðganga milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Vonandi fara þær framkvæmdir að hefjast núna næstu daga. Ég sá það fyrir austan að þar voru menn frá verktakanum sem bauð lægst, þ.e. Ístaki, þegar komnir austur að undirbúa þær framkvæmdir sem þar verða og merkilegt nokk, sem kom mér dálítið á óvart þó ég telji mig ýmislegt vita um jarðgangagerð, þar verða 70 manns að störfum allan sólarhringinn og vinna þar í miklum lotum. En 70 manns verða við þá vinnu. Auðvitað skapast töluvert með því. Þó að mönnum finnist kannski 70 manns lítið þegar atvinnulausir eru orðnir 6.500 en þá skulum við líka hafa það í huga að margs konar önnur þjónusta eflist á sama tíma. Þess vegna vil ég líka, herra forseti, þó að það komi í raun ekki þessu máli við vegna þess að það var í samgönguáætlun sem var verið að samþykkja, fagna því alveg sérstaklega að í gærmorgun --- já að mig minnir á fimmtudagsmorgun frekar en miðvikudag ---- fengu þeir verktakar sem höfðu tekið þátt í forvali vegna jarðganga útboðsgögn í hendur fyrir jarðgöng milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, svokölluð Héðinsfjarðargöng. Að það útboð skuli loksins vera komið fram er auðvitað sérstakt fagnaðarefni. Það tilboð á að opna í lok maí með verktíma í lok næsta árs. Ég vona svo sannarlega að það megi takast. Það verður auðvitað reynt að fá því verkefni flýtt þannig að hægt verði að byrja fyrr. Ég held að það eigi að skoða það mjög alvarlega að ef verktaki hefur möguleika á og vill byrja það verk fyrr þá eigi að sjálfsögðu að verða við því þar sem gott væri að það verk gæti hafist sem fyrst því að það spilar sannarlega inn í þau mál sem við erum að ræða, þ.e. að gefa svolítið í, bæta við inn í efnahagslífið, koma fleiri verkefnum í gang og skapa meiri vinnu fram að þeim tíma þegar hin miklu og góðu verk hefjast af fullum krafti fyrir austan, þegar háannatími framkvæmda verður þar. Auðvitað ber að fagna því alveg sérstaklega að á morgun, laugardaginn 15. mars, skuli eiga að skrifa undir þær framkvæmdir og verksamninga um byggingu álvers á Reyðarfirði. Það er sérstakt fagnaðarefni og ég er alveg viss um það, eins og ég hef sagt áður, að það á eftir að skila Íslendingum miklum og góðum tekjum. Herra forseti. Ég vil líka segja það hér að það er vonum seinna að meiri peningur skuli koma frá sölu ríkiseigna eins og hér er verið að tala um. Þá er ég að tala um þær 700 millj. sem eiga að koma til byggðamála, sem eiga að fara til Byggðastofnunar til atvinnuátaks á landsbyggðinni. Eftir þessu hefur verið beðið allt þetta kjörtímabil. Stjórnarflokkarnir töluðu oft um að milljarður mundi koma til Byggðastofnunar vegna sölu ríkiseigna og fara til byggðamála. Því er ekki nema eðlilegt og kannski ágætt að það skuli takast svona korteri áður en þingi verður slitið eða 20 mínútum fyrir kosningar að efna þetta loforð. Herra forseti. Ég fagna því sem hér er verið að gera þó að ég gagnrýni ákveðna hluti og hefði viljað sjá ýmislegt öðruvísi gert í þessu, þ.e. við undirbúning, þannig að framkvæmdir hefðu getað hafist sem fyrst vegna þess að við höfum þörf á því að nú árið 2003, á vordögum og fyrri part sumars, fari sem flest þessi verkefni í gang. Það er því meiri spurning hjá mér hvernig að þessu hefur verið staðið og hvernig eigi að standa að svona flýtiframkvæmdum og um röð framkvæmda kannski örlítið. Það er meira það heldur en að þessir peningar skuli hafa verið settir inn. Ég get ekki annað en lýst því yfir að ég fagna því. En ég hefði viljað sjá ýmislegt öðruvísi og betur og faglegar að staðið í undirbúningi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti sem liggur frammi á þskj. 1368, þetta er nefndarálit hv. sjútvn. við 680. mál þingsins, frv. til laga um breytingu á lögum nr. 33 16. apríl 2002, um eldi nytjastofna sjávar. Á þskj. kemur fram að nefndin fékk á sinn fund fulltrúa sjútvrn. en tilgangur frumvarpsins er að innleiða í íslenskan rétt tilskipun Evrópusambandsins um skilyrði á sviði heilbrigðis dýra sem hafa áhrif á markaðssetningu fiskeldistegunda og -afurða, sem íslensk stjórnvöld skuldbundu sig til með undirritun EES-samningsins. Eitt meginmarkmið tilskipunarinnar er að samræma eftirlit og kveður hún á um nánari skilgreiningu þeirra heilbrigðisskilyrða sem þarf að uppfylla svo milliríkjaviðskipti geti átt sér stað með lifandi eldisdýr innan og utan Evrópska efnahagssvæðisins. Meginreglan samkvæmt tilskipuninni er sú að inn- og útflutningur fyrrgreindra afurða innan EES er heimill, enda sé heilbrigði dýra og afurða vottað af opinberum eftirlitsaðilum, hérlendis af embætti yfirdýralæknis. Það skiptir miklu máli, herra forseti, að það kom fram í umfjöllun nefndarinnar að sem sakir standa eru engar reglur í gildi um innflutning á dýrum þar sem bráðabirgðaákvæði laga um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða, nr. 55/1998, sem kvað á um að sjávarútvegsráðherra skyldi veita leyfi, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, fyrir innflutningi lifandi fiska, skrápdýra, liðdýra eða lindýra sem lifa í söltu vatni gilti einungis til 31. desember 2002. Með innleiðingu tilskipunarinnar samkvæmt frumvarpinu fæst nauðsynlegt stjórntæki eða lagaákvæði til að gæta þess að innflutningur á sjávardýrum til eldis verði í samræmi við reglur á Evrópska efnahagssvæðinu og að einungis verði flutt inn eldisdýr sem eru laus við sjúkdóma sem ekki fyrirfinnast hér á landi. Það er því mikilvægt, herra forseti, að þetta frv. geti orðið að lögum. Til að tryggja óbreytt heilbrigðisástand hafa fisksjúkdómayfirvöld óskað eftir viðbótartryggingu gagnvart alvarlegustu sjúkdómum, en sú trygging kveður á um sérstakar heimildir stjórnvalda til að verjast smitsjúkdómum á öflugri hátt en ella og takmarka innflutning frá löndum þar sem þeir finnast. Eru því miklir hagsmunir í húfi fyrir heilbrigði íslenskra fiskstofna. Formleg staðfesting ESA þess efnis fæst þó ekki fyrr en eftir innleiðingu tilskipunarinnar. Þá kom einnig fram að lögfesting tilskipunarinnar er til þess fallin að bæta stöðu útflutningsgreina, einkum þá úr eldis- og nytjastofnum sjávar, að með því að geta sýnt fram á að svæðið uppfylli EES-reglur og sé laust við sjúkdóma fáist gæðastimpill á útflutningsvörur. Hv. nefnd telur málið mjög þarft og mælir með því að það verði samþykkt óbreytt. En, herra forseti, að athugun nefndarinnar lokinni kom fram að gildistökuákvæðið í frv. er ekki það sem best á við og því hef ég flutt tillögu sem ég geri nú grein fyrir, með leyfi forseta, og liggur frammi á þskj. 1369 við sama mál þess efnis að 2. gr. orðist svo, með leyfi forseta: Lög þessi öðlast þegar gildi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta félmn. um frv. til laga um breytingu á lögum um vatnsveitur sveitarfélaga, nr. 81/1991, með síðari breytingum. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund Garðar Jónsson og Guðjón Bragason. Einnig bárust nefndinni umsagnir frá mjög mörgum aðilum, sérstaklega sveitarfélögum. Frumvarpið er endurflutt frá 127. þingi, m.a. að teknu tilliti til þeirra athugasemda sem nefndinni bárust við málið. Meginmarkið þess er að auka sveigjanleika í stjórn og rekstri vatnsveitna. Lagt er til það nýmæli að vatnsveitu verði heimilt að framselja einkarétt sinn á rekstri vatnsveitu og sölu vatns til stofnunar eða fyrirtækis sem að meiri hluta er í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Þá er stefnt að því að einfalda gjaldtökuheimildir vatnsveitna og hindra eftir megni sóun neysluvatns. Loks hefur komið fram að ekki sé ætlunin að samþykkt frumvarpsins leiði til hækkunar á gjaldskrám vatnsveitna. Nefndin fjallaði ítarlega um málið og telur meiri hlutinn rétt að gera ýmsar breytingar á frumvarpinu, m.a. á þeim ákvæðum sem varða stjórn og eignarhald vatnsveitna. Þannig telur meiri hlutinn að ekki sé kveðið nægilega skýrt á um það í hvaða tilvikum sveitarfélög eiga einkarétt á að leggja og starfrækja vatnsveitu. Þá hefur ekki verið tekið nægilegt tillit til þess að aðrir en sveitarstjórn geti átt eða starfrækt vatnsveitu. Nauðsynlegt þykir að kveða frekar á um skilyrði og kvaðir eignarréttar á stofnkerfi vatnsveitu þar sem um mikilsverða hagsmuni er að ræða og líklegt að framsal einkaréttarins verði til langs tíma. Þá verða ekki séð nein rök fyrir því að vatnsveitum sem ekki eru að öllu leyti í eigu sveitarfélaga verði heimilt að áskilja sér hærri arð en vatnsveitur sem að öllu leyti eru í eigu sveitarfélaga og er því lagt til að ákvæði þar að lútandi falli brott. Að lokum er það mat meiri hlutans að vandséð sé hvernig ákvæði 9. gr. frumvarpsins um að gjaldskrá þurfi staðfestingu eigenda eigi að vera í framkvæmd og því er lögð til breyting á því. Meiri hlutinn telur rétt að benda á að eðlilegra hefði verið að leggja fram frumvarp til nýrra heildarlaga um vatnsveitur sveitarfélaga í stað þess að leggja fram frumvarp með breytingum á 10 af 14 greinum laganna. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Helstu efnisbreytingar eru eftirfarandi: 1. Ekki er kveðið nægilega skýrt á um það í frumvarpinu í hvaða tilvikum sveitarfélög eiga einkarétt á að leggja og starfrækja vatnsveitu. Til að bæta úr þessum ágalla er lagt til að við bætist nýtt ákvæði sem breyti 1. gr. laganna. 1. mgr. 1. gr. laganna er þá að mestu efnislega óbreytt en í stað þess að tala um að bæjarstjórn skuli starfrækja vatnsveitu í kaupstöðum og bæjum er lagt til að fjallað verði um sambærilegar skyldur sveitarfélaga í þéttbýli jafnframt því sem vísað er til nýrrar 3. mgr. ákvæðisins sem fjallar um undanþáguákvæði frá gildissviði laganna. Ný 2. mgr. er einnig efnislega óbreytt en í stað þess að ræða um heimild hreppsnefnda til þess að starfrækja vatnsveitu í hreppum er nú lagt til að fjallað verði um heimildir sveitarstjórna í dreifbýli. Í nýrri 3. mgr. ákvæðisins er síðan tekið fram að ákvæði laganna gildi ekki um vatnsveitur sem vatnsveitufélög eða aðrir starfrækja samkvæmt ákvæðum vatnalaga, nr. 15/1923. Þá er talið nauðsynlegt að taka fram í nýrri 4. mgr. ákvæðisins að ákvæði 4. gr. um einkarétt sveitarfélaga til að eiga og reka vatnsveitu gildi ekki um landsvæði þar sem ekki er talið hagkvæmt að leggja vatnsveitu, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. 2. Í b-lið 1. gr. frumvarpsins er ekki tekið tillit til þess að aðrir en sveitarstjórn geti átt eða starfrækt vatnsveitu. Því er lögð til breyting á ákvæðinu þannig að skýrt komi fram að með orðunum stjórn vatnsveitu í lögunum sé átt við þann aðila sem ber ábyrgð á daglegri stjórn vatnsveitunnar, hvort sem um er að ræða sveitarstjórn, sérstaka stjórn vatnsveitu sem skipuð er skv. 2. mgr. greinarinnar eða annan þann aðila sem fer með málefni vatnsveitu skv. 3. eða 4. gr. laganna. 3. Í 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um einkarétt sveitarfélaga á rekstri vatnsveitu og heimild þeirra til að framselja þann rétt. Fram kemur að framsal sé heimilt um ákveðið tímabil í senn með þeim skilyrðum og kvöðum sem ástæða þykir til. Það er mat meiri hlutans að rétt sé að skylda sveitarfélögin til þess að setja inn skilyrði og kvaðir varðandi eignarrétt á stofnkerfi vatnsveitna, verð til notenda veitunnar og innlausnarrétt. Hér er um mikilsverða hagsmuni að ræða og líklegt að framsal einkaréttarins verði til langs tíma. Tryggja verður því hagsmuni sveitarfélaga og íbúa gagnvart því að stofnkerfið geti ávallt nýst íbúunum og sveitarfélaginu þar með. Jafnframt er talið nauðsynlegt að tryggja möguleika komandi sveitarstjórna til að geta innkallað einkaréttinn, t.d. ef rekstur og viðhald vatnsveitunnar er óviðunandi. Þá telur meiri hlutinn að tryggja verði hagsmuni íbúa sveitarfélagsins gagnvart gjaldtöku þar sem hér er um þjónustugjald að ræða og lögskylt verkefni sveitarfélaga sem ætlað er að sinna einni frumforsendu þess að hægt sé að lifa í sveitarfélaginu. Rétt er að benda á í þessu sambandi að íbúar eiga ekki annarra úrkosta völ en að þiggja vatn frá viðkomandi vatnsveitu. Meiri hlutinn leggur því til breytingu hvað þetta varðar. 4. Lögð er til breyting á 2. mgr. 2. gr. frumvarpsins um eignarhald og viðhaldsskyldu á heimæðum. Þannig er lagt til að það skuli að öðru leyti haldast óbreytt en skylt sé vatnsveitu að yfirtaka heimæðar að skriflegri beiðni eiganda. Ástæður þessa eru að nú eru 12 ár liðin síðan sett voru lög um vatnsveitur sveitarfélaga sem m.a. gerðu ráð fyrir að vatnsveitur sæju um og ættu heimæðar fasteigna í framhaldi af endurnýjun þeirra. Ekki er lengur þörf á að vernda vatnsveitur fyrir skyldu til að endurnýja og viðhalda illa frágengnum heimæðum og því eðlilegt að húseigendur geti losnað undan þeirri kvöð að eiga heimæðarnar og bera ábyrgð á þeim og skaða af þeirra völdum. 5. Lagt er til að 2. málsl. 3. gr. frumvarpsins falli brott. Ástæður þessa eru að ekki verða séð nein rök fyrir því að vatnsveitum sem ekki eru að öllu leyti í eigu sveitarfélaga verði heimilt að áskilja sér hærri arð en vatnsveitur sem að öllu leyti eru í eigu þeirra. Slíkt leiðir til óeðlilegs misræmis gagnvart íbúum landsins. Þá verður að hafa í huga að um er að ræða þjónustugjald vegna skylduverkefnis sveitarfélaga en slík gjöld mega ekki vera hærri en sá kostnaður sem almennt hlýst af því að veita þjónustuna. Samkvæmt 3. gr. frumvarpsins er þó heimilt að hafa gjaldið hærra sem nemur 7% af eigin fé og telst það ekki í andstöðu við stjórnarskrá og reglur um þjónustugjöld þar sem sérstök lagaheimild er fyrir því. 6. Lögð er til orðalagsbreyting við 3. og 4. málsl. 1. efnismgr. 4. gr. og 4. efnismgr. 6. gr. frumvarpsins. Þannig er lagt til að beiðnum um lagningu heimæðar, leyfisumsóknum um breytingar á heimæð vegna framkvæmda á vegum eiganda sjálfs og við ákvörðun á endurgjaldi fyrir vatn til kaupanda við ákveðnar aðstæður verði vísað til viðkomandi vatnsveitu í stað þess að vera vísað til stjórnar hennar. 7. Þá er lögð til breyting á 5. málsl. c-liðar 5. gr. frumvarpsins um innheimtu vatnsgjalds þannig að heimilt verði að innheimta vatnsgjald með fasteignasköttum og skulu þá gjalddagar vatnsgjalds vera þeir sömu og sveitarstjórn ákveður fyrir fasteignaskatt og skal innheimtu vatnsgjalds þá hagað á sama hátt og innheimtu fasteignaskatts, sbr. 4. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995. 8. Lögð er til breyting á lokamálslið 9. gr. frumvarpsins um staðfestingu eigenda á gjaldskrá þar sem vandséð er hvernig slíkt eigi að vera í framkvæmd. Ekkert er getið um það hvort vatnsveita þurfi samþykki allra eigenda eða hvort samþykki meiri hluta sé nóg eða jafnvel hvort einungis þurfi samþykki þeirra eigenda sem gjaldskráin snertir. Þar að auki telur meiri hlutinn óeðlilegt, t.d. í hlutafélögum, að samþykki eigenda þurfi fyrir tilteknum atriðum. Venjan er sú að hluthafar hafa eingöngu vald á hluthafafundum og þá ræður tiltekinn meiri hluti hluthafa. Jafnframt er ljóst að þegar búið er að taka tillit til framangreindra breytinga á 3. gr. frumvarpsins er ekki þörf á staðfestingu eigenda. Hagsmunir notenda vatnsveitu eiga að vera tryggðir með almennu hámarki vatnsgjalds, sbr. 5. gr. frumvarpsins, auk þess sem ekki er heimilt að taka hærra gjald en sem nemur kostnaði við stofnun og rekstur vatnsveitunnar, sbr. 9. gr. frumvarpsins. Þá er gert ráð fyrir því í 2. gr. frumvarpsins að sveitarfélög setji m.a. skilyrði um verð til notenda veitunnar. Staðfesting eigenda er því óþörf og illframkvæmanleg. Hæstv. forseti. Kristján Pálsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir formaður og framsögumaður, Guðrún Ögmundsdóttir, Pétur H. Blöndal, Magnús Stefánsson, Ásta R. Jóhannesdóttir, Drífa Hjartardóttir og Jónína Bjartmarz.

Herra forseti. Ég hafði ekki alveg áttað mig á því að þetta mál væri að koma á dagskrá og það væri orðið eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar að afgreiða á þessum síðustu klukkutímum þinghaldsins sem okkur var búið að tjá að yrðu. Ég verð að segja alveg eins og er að þetta er að mínu mati einhver allra óþarfasti málatilbúnaður sem hér hefur lengi verið uppi þ.e. að ætla að fara að troða þessu frv. á einkavæðingu á kalda vatninu ofan í okkur, í gegnum þingið. Því það er það sem hér á að fara að gera. Að gera það að gróðaveitu í landinu að sjá mönnum fyrir neysluvatni. Þá er fátt orðið eftir heilagt.

Nema ...

Fátt orðið eftir heilagt, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Það er með ólíkindum að formaður Samfylkingarinnar skuli vera hér gleiðbrosandi úti í sal í ljósi þeirrar furðulegu niðurstöðu að þingmenn flokksins, Samfylkingarinnar í félmn. skrifa upp á þessi ósköp. 

Það var bara einn sem gerði það.

Herra forseti. Þangað er aldeils hægt að sækja reynsluna um það hvernig menn fóru út úr því þegar ofstækið bar menn svo algerlega ofurliði að menn ruku í það að einkavæða veiturnar í Bretlandi, svæðisbundnar veitur hjá sveitarfélögum eða ákveðnum svæðum, t.d. í Yorkshire. Þetta voru kannski veitur í misgóðu ástandi. Á hverju höfðu nýju eigendurnir áhuga? Aðeins á einum hlut, að græða, og þeir gerðu það ótæpilega þannig að menn sátu uppi með þessa náttúrlegu einokun sem kaldavatnsveitur eru auðvitað kannski umfram flest annað því ekki er reiknað með því að menn grafi upp götur í þorpum til þess að leggja margar vatnslagnir hlið við hlið inn í húsin til þess að geta keppt um það að selja mönnum vatn. Nei, auðvitað er það ekki þannig og nánast alls staðar á byggðu bóli er um eitt lagnakerfi að ræða. Og það er ekki auðvelt að koma við samkeppni á því, herra forseti, enda varð niðurstaðan sú að menn misfóru alveg stórlega með þessa aðstöðu sem þeir komust í, okruðu á vatninu, hirtu mikið fé út úr rekstrinum til að braska með jafnvel í fjarlægum heimsálfum. Menn lentu í því að ,,vatnsveitan`` þeirra var í eigu félags sem var í miklum fjárfestingum í fjarlægum heimsálfum og fluttu arðinn þangað. Það sem þá gerðist var að menn hættu að halda vatnsveitunum við. Menn mokuðu bara gróðanum til sín og fólk fékk sáralitla aðstoð þó að lagnirnar væru farnar að leka hjá þeim og annað í þeim dúr ósköp einfaldlega vegna þess að menn eru algerlega undir það seldir að kaupa viðskiptin af þeim eina aðila sem á vatnslögnina inn í húsið hjá þeim. Aðdragandinn að þessu frv., herra forseti, er líka mjög merkilegur. Á borð okkar þingmanna komu eða voru sýnd og ég held flutt fyrir líklega tveimur vetrum einhver frumvarpsdrög, þau voru tvær línur ef ég man rétt eða tvær greinar. Talið var að einhver smáónákvæmni væri í orðalagi kannski sem varðaði það að stjórnir í sameinuðum fyrirtækjum þar sem vatnsveitur væru með, hefðu lögformlega rétta stöðu vegna þess að í lögum um vatnsveitur stendur í 2. gr.: ,,Sveitarstjórn fer með stjórn vatnsveitu í sveitarfélagi.`` Það er að vísu heimilt að kjósa sérstaka stjórn til að hafa yfirumsjón með starfseminni o.s.frv. Þetta töldu menn að væru kannski á tæpu vaði þegar vatnsveita væri orðin sameinuð inn í fyrirtæki, t.d. hlutafélag hvers stjórn væri þá kosin eða valin með öðrum hætti. Hugmynd kom frá félmrh. um að breyta þessu með einföldu ákvæði og síðan var meiningin að setja inn ákvæði um það að sveitarfélög mættu þá þó um vatnsveitur væri að ræða inni í slíkum sameinuðum fyrirtækjum, taka einhvern arð af rekstri þeirra inn í sveitarsjóð. Þannig lagði þetta af stað. Og það stóð ekki til, herra forseti, að hrófla við 1. gr., eða 2. gr. að öðru leyti en því sem ég sagði, 3. gr. eða 4. gr. þar sem stendur í lögum að sveitarfélag sé eigandi vatnsveitu. Þannig er þetta í dag. Sveitarfélag er eigandi vatnsveitu þess og sér um lagningu allra vatnsæða hennar, aðalæða, dreifiæða og heimæða. Sveitarfélag annast og kostar viðhald vatnsæðanna. Síðan hafa verið í lögum og eru í lögum ákvæði um það að sveitarfélögum er að sjálfsögðu heimilt að taka vatnsgjald til þess að standa straum af kostnaði við vatnsöflun og vatnsdreifingu og gjaldið skal við það miðað að það ásamt öðrum tekjum sem veitan mögulega hefur standi straum af stofnkostnaði og rekstri vatnsveitu. Það er algerlega skýrt að um þjónustugjald er að ræða og ekki er ætlast til þess samkvæmt gildandi lögum að sveitarstjórnirnar séu að hala inn tekjur á því að veita þessa þjónustu. Síðan hafa verið þarna viðbótarákvæði sem er óþarfi að fara nánar út í, þ.e. um það hvernig þetta er auglýst, gjaldskrána og hlut annarra aðila í því, auglýsingum á gjalddaga og annað í þeim dúr. Svona er þetta sem sagt, herra forseti, og svona á þetta auðvitað að vera. Hvernig nálgast menn þetta í hinum ágætu gildandi lögum um vatnsveitur sveitarfélaga? Þetta er skylduverkefni sveitarfélaganna. Í kaupstöðum og bæjum skal bæjarstjórn starfrækja vatnsveitu. Þetta er eitt af skylduverkefnum sveitarfélaganna. Þetta er almannaþjónusta, skylduverkefni sem sveitarfélögin eiga að sjá íbúum sínum, einstaklingum og atvinnulífi fyrir. Þetta er þjónusta, ekki tekjuuppspretta heldur er einungis heimilt að taka þau vatnsgjöld sem til þarf til þess að standa straum af rekstri vatnsveitunnar. Er eitthvað að þessu? Meiðir þetta einhvern hérna í salnum að hafa þetta svona? Ég óska eftir því að menn komi og geri grein fyrir því hvað er að slíku fyrirkomulagi. Hvað er að því fyrirkomulagi að rekstur vatnsveitna sé skilgreindur sem lögboðið skylduverkefni sveitarfélaga í landinu og þetta sé þjónusta sem ekki sé ætluð til sjálfstæðrar tekjuöflunar eða sem tekjuuppspretta fyrir sveitarfélögin? Það er frá þessu sem menn ætla að hverfa. Menn ætla að leggja út á braut einkavæðingar hefðbundins atvinnurekstrar í ágóðaskyni og menn ætla að opna dyrnar fyrir einkaaðila til að koma inn í þessa starfsemi og fara að hirða arð út úr rekstrinum, græða á kalda vatninu. Ég segi bara til hamingju. Ég óska framsóknarmönnum alveg sérstaklega til hamingju. Þeir eru að vísu allir fjarstaddir, herra forseti, tek ég eftir, en þeir skulu fá þessar hamingjuóskir samt. Ég óska Páli Péturssyni, fráfarandi félmrh., alveg sérstaklega til hamingju ef hann ætlar að hafa þetta sem sinn bautastein eftir langa dvöl á Alþingi, að ljúka verkum sínum með því að einkavæða kaldavatnsveiturnar í landinu eða opna dyrnar fyrir það í löggjöf. Það verður óbrotgjarn minnisvarði sem þessi fyrrum félagshyggjuforkólfur í vinstra armi Framsfl. ætlar þá að reisa sér. Og ætli það geti ekki verið að einn og einn sjálfstæðismaður, hv. þm., sé jafnvel ekki svo forstokkaður og sanntrúaður í frjálshyggjunni að hann hafi efasemdir um þetta? En menn ætla að láta bjóða sér þetta samt. Eða hvað? Að það sé samt rétt að láta undan og leyfa mönnum að fara að græða og okra á kalda vatninu. Það er annað eins. Ja, ég ætla nú að fá mér, herra forseti, meðan það er ókeypis.

Þetta er vígt Gvendarbrunnavatn.

Já. Herra forseti. Af einhverjum undarlegum ástæðum hefur þetta mál þróast þannig einhvers staðar í myrkviðum stjórnarsamstarfsins, inni í þeim myrku frumskógum, að þetta sakleysislega frv. sem í upphafi voru tvær línur og átti að lagfæra þetta tæknilega atriði um að staða stjórnanna í fyrirtækjum þar sem vatnsveitur væru komnar innan borðs gætu verið eitthvað hæpin, er allt í einu orðið að þessum ósköpum. Það er orðið að algerlega nýrri löggjöf um vatnsveitur sveitarfélaga, en það má samt ekki heita heildarendurskoðun laga. Og eins og formaður félmn. og frsm. sagði áðan er farin sú óhönduglega leið að þetta er flutt sem brtt. við gildandi lög en er nánast að öllu leyti nýtt frv. Og þegar við bætast brtt. meiri hlutans sem eru heilmikið skjal af því að frv. var til viðbótar ofan á allt annað svo illa unnið og hroðvirknislega að engu tali tekur, þá eru þetta orðin algerlega ný lög, enda um grundvallarbreytingu að ræða.

Á hv. þm. mikið eftir af ræðu sinni?

Þó nokkuð, herra forseti.

Þá vil ég biðja hann um að gera hlé á ræðu sinni.

Já, ég hugsa að það væru nokkrar dagsláttur í fornu máli af orfaslætti ef ég hefði átt að klára það.

Herra forseti. Í fyrri ræðu minni um raforkulög fór ég í gegnum þau atriði sem lutu í fyrsta lagi að markmiði og gildissviði laganna og í öðru lagi hver yrðu síðan afdrif þessara markmiða í meðferð frumvarpstextans. Í ljós kom, herra forseti, að markmiðin hljóðuðu upp á það, með leyfi forseta, í fyrsta lagi að skapa forsendur fyrir samkeppni í vinnslu og viðskiptum með raforku, með þeim takmörkunum sem nauðsynlegar reynast vegna öryggis raforkuafhendingar og annarra almannahagsmuna. Í öðru lagi að stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku. Í þriðja lagi að tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda. Og í fjórða lagi að stuðla að nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa og taka tillit til umhverfissjónarmiða að öðru leyti. Þetta eru þau markmið sem sett voru í upphafi í þessum lagabálki. Þegar litið er síðan á afdrif þessara markmiða, má sjá hvernig þau verða í ákv. til brb. VII með frv. þar sem öllum þessum þrem síðasttöldu markmiðum er slegið á frest. Þeim markmiðum sem eiga að stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku og skipta landsmenn öllu máli er slegið á frest og eiga að fara í sérstaka nefnd. Og í öðru lagi, að tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda, því er líka slegið á frest og á að fara í sérstaka nefnd. Þessum tveim veigamestu atriðum frv. sem því var ætlað að taka á er slegið á frest og það er sett í nefnd. Í texta með þessari nefndarskipan stendur, með leyfi forseta: ,,Við gildistöku laga þessara skal iðnaðarráðherra skipa nefnd þar sem eiga sæti fulltrúar allra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi.`` ---  Hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á það í umræðum í gær að við BSRB, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, þar sem langflestir starfsmenn þessara þjónustustofnana eiga aðild að, hefði hvorki verið haft samband um aðild að undirbúningi frv. né rætt við þau á meðan meðhöndlun frv. fór fram á Alþingi. Og í textanum er þess heldur ekki getið að þau skuli eiga aðild að þessari tillögugerð. En kveðið er á um hlutverk nefndarinnar í ákv. til brb. VII, með leyfi forseta: ,,Hlutverk nefndarinnar er að gera tillögu um fyrirkomulag flutnings á raforku, þ.m.t. um stærð flutningskerfisins og hvernig rekstri flutningskerfisins og kerfisstjórnunar skuli háttað þannig að öryggi, skilvirkni og hagkvæmni kerfisins verði sem best tryggð. Þá skal nefndin móta tillögur um uppbyggingu gjaldskrár fyrir flutning raforku. Jafnframt skal nefndin móta tillögur um með hvaða hætti jafna eigi kostnaði vegna flutnings og dreifingar raforku.`` Herra forseti. Öll veigamestu atriðin sem lúta að dreifingu raforku út um byggðir landsins, gjaldskrár raforkunnar út um byggðir landsins, aðgerðir sem lúta að jöfnuði á raforkuverði út um byggðir landsins og til neytenda hvort sem eru einstaklingar, fyrirtæki eða annað, allar þessar aðgerðir eiga að bíða og fara í sérstaka nefnd. Nefnd sem á að vera samsett af fulltrúum allra þingflokka sem eru hér á Alþingi. Til hvers er verið að skipa nefnd þegar þingið er starfandi og þingið hafði þetta mál til meðferðar og gat kallað alla þá aðila sem hér er verið að fjalla um til sín og gert út um málið? Það er fullkomlega óábyrgt, herra forseti, að þingið afgreiði mál með þessum hætti. Og það er vanvirða við núverandi þing að treysta því ekki til að ljúka málinu, þessu veigamikla máli sem frv. á að fjalla um og á að taka á. Einnig hefur komið fram hér í umræðunum, virðulegi forseti, að mikill ágreiningur ríkir einnig innan stjórnarflokkanna sem bera þó þetta mál fram. Við 1. umr. um málið á Alþingi tóku, að ég held, tveir hv. þm. Sjálfstfl. til máls um frv. Annar þeirra, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, lýsti fullkominni andstöðu við frv. og ítrekaði þá andstöðu sína í ræðu um frv. í gær. En hinn hv. þm. Sjálfstfl., Árni R. Árnason, ef ég fer rétt með, tók til máls við 1. umr. og taldi, að því er ég best man, að málið gæti haldið áfram í gegnum Alþingi. Við 2. umr. málsins hafa tveir hv. þm. Sjálfstfl. tekið til máls í umræðunni og báðir lýst sig fullkomlega andvíga frv. Það hefur enginn þingmaður Sjálfstfl. nú við 2. umr. málsins tekið til máls og lýst sig samþykkan málinu á einn eða annan hátt. Það lengsta sem umræðan komst var þegar hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði hér í dyragætt við hliðina á Alþingissalnum að menn mættu sjá afstöðu þingmanna með þögninni ef þeir tækju ekki til máls. Það var það lengsta sem hann komst í tjáningu um þetta mál af hálfu annarra þingmanna Sjálfstfl. 
             Mér finnst vera lágmarkskrafa að aðrir þingmenn Sjálfstfl., formaður eða varaformaður þingflokks Sjálfstfl. komi hér og lýsi skoðun sinni og afstöðu flokksins til málsins, þannig að við stöndum ekki uppi með umræðu um þetta mál og afgreiðslu á þann hátt að Sjálfstfl. sem á nú aðild að þessari ríkisstjórn og stendur þar að auki að frv., að það eina sem þeir gera hér eða þeir þingmenn sem taka til máls sé að lýsa andstöðu við frv. Því þetta er frv. sem í grundvallaratriðum er að breyta gerð íslensks raforkumarkaðar og skipan raforkumála og eignarhalds á raforkuverum. Ef það væri nú svo vel að verið væri að taka á þessum málum, taka á því hvernig standa skuli að verðlagningu og jöfnuði á verði á rafmagni í landinu, þá væri það vel. Við mundum kannski deila um að hvaða niðurstöðu menn kæmust, en þingið væri þá að taka afstöðu. Og ef hér væri verið að kveða á um hvernig standa skuli að flutningi og dreifingu raforku í landinu, þó svo að við hefðum skiptar skoðanir um það, þá væri þingið að taka afstöðu til þess. Nei, hér á að keyra frv. áfram, ef að líkum lætur, án þess að taka afstöðu til þessara veigamestu þátta fyrir hagsmuni hinna fjölmörgu notendur rafmagns í landinu. Herra forseti. Ég ítreka það hér að fá að heyra frekari sjónarmið frá hinum stjórnarflokknum. Við þekkjum orðið stefnu Framsfl. sem stefnir að því að einkavæða allt, bæði laust og fast, einkavæða það og helst að koma því í sölu, selja það. Það er ráðherra Framsfl., hæstv. iðnrh., Valgerður Sverrisdóttir, sem ber ábyrgð á framlagningu þessa frv. þar sem allir hagsmunir dreifbýlisins, allir hagsmunir hinna almennu raforkunotenda vítt og breitt um landið eru látnir liggja upp í loft óafgreiddir. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mjög langa ræðu um þetta. Ég hélt tölu um þetta í gær þar sem ég rakti þessi atriði. En ég vísaði til ágætis nefndarálits hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar þar sem vísað er til þess að hér sé verið að innleiða evrópskar tilskipanir sem passa við þéttbýl svæði Evrópu, allt aðrar aðstæður en hér í fámennu, dreifbýlu og stóru landi, eins og segir í því nál. Virðulegi forseti. Ég hefði gjarnan viljað heyra hvernig hv. formaður iðnn. ætlar að svara fyrir meðferð á málinu, hvort þetta sé mál Framsfl. eins. Er hv. formaður iðnn. í húsinu?

Nei.

Má lesa afstöðu hv. formanns iðnn. til þessa málaflokks í því að hv. þm. telur ekki ástæðu til að vera viðstaddur þessa umræðu sem snertir raforkumál fyrir allar hinar dreifðu byggðir landsins? Er það hugur Framsfl. sem birtist þar í, virðulegi forseti? Er hæstv. ráðherra iðnaðarmála hér nokkuð frekar?

Nei.

Er það þá enn frekari árétting á stefnu framsóknarmanna gagnvart dreifbýlinu í raforkumálum?  Ég leyfi mér að vitna í nál. hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar, fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í iðnn. þar sem hann segir að aðstæður hér séu allt aðrar en í Evrópu og því ástæðulaust að vera að innleiða tilskipanir Evrópusambandsins hugsunarlaust og gagnrýnislaust inn í íslenskan veruleika. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Hér eru hins vegar allt aðrar aðstæður og er 2. minni hluti þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin hefði átt að sækja um undanþágu frá tilskipun Evrópusambandsins á þeirri forsendu að Ísland hefur sjálfstætt og einangrað raforkukerfi og vinnsla, dreifing og sala því óháð öðrum hlutum Evrópu. Það hefur sýnt sig að þau raforkukerfi sem ekki voru tengd innan Evrópusambandsins, t.d. á Spáni, hafa ekki notið verðlækkunar á rafmagni við þessar breytingar enda mun lítið hafa verið um flutningslínur milli Spánar og annarra landa í Evrópu. Þessi sérstaða Spánar hefur leitt til þess að rafmagn hefur heldur hækkað þar. Það er mat flestra orkufyrirtækja hér á landi að verði þetta frumvarp að lögum hafi það í för með sér umtalsverðan nýjan kostnað og muni það valda hækkun raforkuverðs en ekki lækkun eins og ýmsir aðilar hafa haldið fram. Þessi kostnaðarauki stafar m.a. af auknum kostnaði vegna mælinga, eftirlits og uppgjörs og arðsemiskröfu vegna flutnings- og dreifikerfa.`` Já, herra forseti, arðsemiskröfu sem þeir aðilar sem gert er ráð fyrir að verði eignar- og/eða rekstraraðilar að kerfinu gera til þess sem neytandinn verður síðan að borga. Og áfram í nál. hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar stendur, með leyfi forseta: ,,Því er haldið fram að leitað verði allra leiða til þess að minnka þennan kostnað og hefur meiri hlutinn með breytingartillögum sínum gert ráðstafanir til að lágmarka þennan kostnaðarauka. Það er þó mat 2. minni hluta að verði þetta frumvarp að lögum muni það leiða til hækkaðs orkuverðs í landinu og því getur hann ekki stutt frumvarpið.`` Herra forseti. Það er dapurlegt til þess að vita ef þetta eiga að vera ein síðustu verk gamla félagshyggjuflokksins, Framsfl., nú fyrir alþingiskosningar, áður en hann hverfur úr ríkisstjórn, að einkavæða og hlutafélagavæða raforkukerfið í landinu, þar sem arðsemiskrafa eigendanna til eigin fjár mun ráða verði og öðrum skilyrðum í dreifingu og aðgengi almennings. Ég ítreka, herra forseti, að við höfum heyrt sjónarmið Framsfl. Við heyrðum hæstv. iðnrh. lýsa þeirri skoðun sinni hér í gær, við heyrðum hug hæstv. ráðherra. Hv. formaður iðnn. lýsti því einnig. En nú ber svo vel í veiði að formaður þingflokks framsóknarmanna er kominn í salinn  Herra forseti. Ég ítreka að það er fullkomlega óþinghæft að afgreiða þetta mál eins og hér er lagt til. Meginmarkmið, meginhlutverk, meginverkefni frv. sem það átti að taka á, er skilið eftir. Skipa á nefnd sem á að taka þessa meginþætti til skoðunar. Frá því á að víkja að þingið axli þá ábyrgð sem því ber að gera og sett er á laggirnar sérstök nefnd. Henni eru svo jafnframt sett þau skilyrði að vera búin að skila af sér eigi síðar en 31. desember 2003, annars koma allar þessar lagagreinar til framkvæmda með fullum þunga eins og þar er gert ráð fyrir. Hér kemur hæstv. iðnrh. í þingsalinn og met ég það hvað hæstv. ráðherra hefur brugðist fljótt við þegar málið kom á dagskrá. Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég hef hér sagt: Finnst hæstv. ráðherra það þinglega boðlegt í fyrsta lagi að leggja frv. fram með þeim hætti sem hér er gert, að skilja alla meginþætti þess eftir til vinnslu sérstakrar nefndar sem þingið á þá að eiga aðild að og í höfuðdráttum eða að meginhluta að stýra? Hvers vegna er ekki tekið á þessum málum nú á þinginu eins og ætti að gera? Finnst hæstv. ráðherra það þingtækt að skila málinu út af þingi með þeim hætti að allir þeir þættir sem lúta að dreifingu, flutningskerfi, verði og verðjöfnun út um allt land, séu látnir óafgreiddir og í uppnámi? Og ég ítreka það, herra forseti, að hér hafa aðeins tveir hv. þm. Sjálfstfl. talað við 2. umr. og báðir hafa lýst sig andvíga frv. eins og það liggur fyrir. Það væri þess vegna fróðlegt að heyra skoðun annarra hv. þm. Sjálfstfl. í þessu greinilega mjög svo umdeilda máli, eða er þetta bara hæstv. ráðherra og þingflokkur Framsfl. sem er að keyra þetta mál í gegn?

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa ýkja mörg orð um þetta frv., en ef svo skyldi nú fara að það eigi að ganga hér til afgreiðslu, þá vildi ég láta sjónarmið mín liggja þar fyrir. Í fyrsta lagi vil ég minna á að allur þessi vandræðagangur með þessi nýju raforkulög og þetta nýja skipulag raforkumarkaðarins er þannig til kominn að Íslendingar gerðu enga tilraun til þess eða a.m.k. létu ekki á það reyna með neinum marktækum hætti hvort við, aðstöðu okkar vegna og landfræðilegrar legu, gætum ekki fengið undanþágu frá því að vera aðilar að sameiginlegri raforkustefnu Evrópusambandsins eða Evrópska efnahagssvæðisins. Hér er á ferðinni eins og hv. þingmenn efalaust þekkja tilskipun um innri markað með raforku, ef við leyfum okkur að kalla hana svo, tilskipun sem eftir miklar deilur innan Evrópusambandsins var knúin þar í gegn, tilskipun Evrópuþingsins og Evrópuráðsins nr. 96/92 frá því í desember 1996, um sameiginlegar reglur um innri markað á sviði raforku. Og hver var nú megintilgangur þeirrar tilskipunar? Jú, að gera meginland Evrópu að sameiginlegum orkumarkaði og auðvelda viðskipti með raforku milli landa. Það er góðra gjalda vert eins og aðstæður eru þar, enda talsverð viðskipti með raforku yfir landamæri sem eru hvort sem er meira og minna að verða ósýnileg í Evrópusambandinu þar sem er að rísa á fót evrópskt sambandsríki eða stórríki eins og kunnugt er. En hvaða erindi á Ísland, eyja í miðju Norður-Atlantshafinu algerlega sjálfstæður raforkumarkaður og ótengdur nokkrum öðrum aðila, inn í þetta samhengi? Ekki neitt. Bókstaflega ekki neitt. Nánast öll meginmarkmið evrópsku tilskipunarinnar lúta að öðru en því sem á við hér eins og að auðvelda samkeppni í viðskiptum yfir landamæri og annað í þeim dúr. Fyrsta atriði þessa máls er auðvitað það, herra forseti, að það var yfirgengilegt að íslensk stjórnvöld skyldu ekki svo mikið sem bera það við af einhverjum myndugleik í aðdraganda málsins og undirbúningsferli að fara fram á að Ísland fengi að vera undanþegið, eða fengi a.m.k. langa undanþágu eða aðlögunartíma, þess vegna ótímasetta undanþágu, sem væri þannig útfærð að hún félli úr gildi ef Ísland tengdist evrópska orkumarkaðnum og yrði hluti af honum. Ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168/1999, um breytingu á IV. viðauka við EES-samninginn, kom hér til umfjöllunar á Alþingi á vordögum, man ég ekki nákvæmlega hvort það var vorið 2000 eða 2001, ég hygg þó hið síðara kannski. Þá var dálítið lýsandi, herra forseti, fyrir árvekni manna í þessum efnum að það tókst nánast ekki að vekja athygli nokkurs einasta þingmanns á þessu máli. Ég var fulltrúi flokks míns í utanrmn. sem fékk málið til umfjöllunar og reyndi að koma því þar á dagskrá að þarna væri um stórmál að ræða sem menn ættu nú heldur betur að taka til skoðunar, en það kom fyrir ekki og ég skilaði einn minnihlutaáliti um að við ættum að fresta þessari fullgildingu, eða þ.e. að Ísland ætti ekki að falla frá stjórnskipulegum fyrirvara, heldur senda erindismenn sína til baka og fara fram á það að reynt yrði að fá fram undanþágu fyrir Ísland. Ég er í litlum vafa um það, herra forseti, að þeir sem þarna héldu á málum vildu auðvitað bara í þessum efnum eins og öllum öðrum reyra okkur sem fastast inn í Evrópusambandið. Er það ekki þannig sem þessi mál ber æ oftar að okkur, að þeir sem hafa verið fulltrúar okkar og átt að standa vaktina og vekja athygli manna á því hvað þarna væri að gerast vilja bara koma með þetta hér í kyrrþey, snyrtilega innpakkað og drífa þetta í gegn, því markmið þeirra er að við göngum þarna inn? Mér finnst það mikið umhugsunarefni, herra forseti, að ekki skyldi vera öðruvísi að málum staðið á þeim tíma og það er líka dapurlegt að rifja upp að það var nánast engin umræða um þetta mál á Alþingi þegar ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar var tekin hér í gegn. Þá sváfu þingmenn sem síðar hafa rumskað í málinu og farið að velta því fyrir sér: Heyrðu, bíddu, þetta er nú kannski ekki svo sniðugt fyrir Ísland. Hvaða erindi eigum við inn í þetta? Hér hafa síðan komið menn, og það er virðingarvert og þakkarvert, og lýst yfir eindreginni andstöðu við málið og þetta frv. í kjölfarið eins og það er úr garði gert. Ég heyrði síðsumars eða í haust að í umræðum um þessi mál á vettvangi borgarstjórnar Reykjavíkur var allt í einu fyrrv. menntmrh. og hv. þm. Björn Bjarnason orðinn fullur efasemda um þetta og spurði: Bíddu, af hverju reyndi Ísland ekki að fá undanþágu frá þessu máli? Menn hafa heyrt hér hv. þm. Einar Odd Kristjánsson og fleiri tala á svipuðum nótum.  Herra forseti. Um efni þessa frv. mætti síðan mikið segja. Kunnara er en frá þurfi að segja að fæðingarhríðir þess hafa verið gríðarlegar. Stjórnarflokkarnir hafa engst sundur og saman yfir þessu máli í nokkur missiri. Þó nokkurt vatn er til sjávar runnið frá því menn hér illu heilli afgreiddu þáltill. um að falla frá stjórnskipulegum fyrirvara og mörkuðu þar með stefnuna að Ísland skyldi fullgilda þessa tilskipun. Ætli það séu ekki að nálgast tvö ár síðan? Og stjórninni hefur nú ekki gengið betur en þetta að koma á nauðsynlegri lagasetningu í framhaldinu. Hver er lendingin hér að verða, hver er hún? Þetta er ekki einu sinni magalending. Þetta er ekki nema helmingur af málinu. Það vantar í raun og veru öll mikilvægustu undirstöðuatriðin í málið, sem er hvernig menn ætla að standa að þessum hlutum sem verða að vera undirstaðan varðandi opnara umhverfi eða samkeppnisumhverfi í raforkuvinnslu og dreifingu í landinu og það er hvernig flutningskerfið verður uppbyggt og hver jafnar kostnaðinn af rekstri þess. Það er sett í nefnd. Eftir allan þann tíma sem menn hafa þó haft til þess að undirbúa það mál og ganga frá því er það sett í nefnd. Af hverju er það sett í nefnd? Af því menn koma sér ekki saman um málið. Það er ekkert annað á ferðinni. Það er bullandi ágreiningur um það hvernig eigi að standa að málum. Það víbrar allt á bak við tjöldin milli risanna í orkugeiranum, það vita allir menn. Menn geta varla heilsast þar á fundum, þeir eru svo taugaveiklaðir. Núningurinn milli Landsvirkjunar, Rariks, Orkuveitu Reykjavíkur og Hitaveitu Suðurnesja og jafnvel fleiri aðila sem ætla sér inn í þennan slag er þannig að menn geta rétt svona kastað orðið kveðju hver á annan, það eru allir svo titrandi hræddir yfir því hver þeirra staða verður inni í þessu nýja samhengi. Eitt af því sem menn eru auðvitað að reyna að verja sig fyrir er að verða dregnir inn í það að bera sameiginlega ábyrgð á og kosta raforkuverðsjöfnunina. Rekstur flutningskerfisins þannig að allir geti keppt þar og allir landsmenn njóti þjónustunnar. Og nú ætla menn sem sagt að henda sér inn í þetta nýja umhverfi, fara fram með fyrri hluta málsins en skilja botninn eftir, ekki einu sinni upp í Borgarfirði, hann er hvergi í sjónmáli. Hann er týndur. Það er ekki einu sinni hægt að vísa á hann þar. Það er enginn botn í málinu. Þetta ætla þingmenn að láta bjóða sér að láta heita svo að ágreiningnum sé pakkað inn og hann settur í nefnd. Og það vita allir af hverju þetta er gert. Það er af því menn hafa ekki náð landi. Menn hafa ekki náð saman um hvernig eigi að gera þetta. Það er grenjandi ágreiningur hérna á bak við tjöldin um það mál. Það eru allir að reyna að verja sig og sínar hundaþúfur í þessum efnum, reyna að koma sér fyrir í málinu. Vita menn t.d. hvað orkufyrirtækin eru að gera þessa dagana? Þau eru að fara um á milli viðskiptavina sinna og bjóða þeim langtímasamninga. Af hverju eru þau að því? Það er af því þau hafa setið ein að þeim hingað til. Nú er Landsvirkjun og fleiri aðilar að senda póst og erindreka til sinna stóru kúnna, heildsölufyrirtækjanna sem kaupa af þeim raforku í heildsölu, og segja: Heyrðu, eigum við ekki að fara að ræða málin? Þið væruð kannski til í að semja við okkur svona til tíu, fimmtán ára? Við ætlum að veita ykkur afslátt ef þið semjið. Þetta lítur voðalega vel út. Hvað eru menn að reyna að gera? Menn eru að reyna að festa sér kúnnana og negla þetta niður vegna óvissunnar sem er fram undan ef menn henda sér út í vatnslausa laugina eins og menn ætla að gera. Þetta er enginn frágangur á málinu, herra forseti. Þetta er algerlega fráleitt. Í lögunum um Landsvirkjun er þó það ákvæði að Landsvirkjun beri að afhenda öllum rafmagnið á sama verði alls staðar þar sem hún afhendir orku. Nú mun væntanlega þurfa að endurskoða ákvæði laganna um Landsvirkjun. Það hlýtur eiginlega að þurfa að gerast, því sú sérstaða, þau sérréttindi og þær skyldur sem Landsvirkjun hefur geta varla gengið þegar komið verður inn í samkeppnisumhverfið. Hvernig verður það þá? Hefði ekki átt að kíkja á það fyrst, herra forseti? Nei, herra forseti, í sjálfu sér þarf ekki að hafa um það fleiri orð. Þetta frv. er algjörlega ótækt til afgreiðslu eins og nú er í pottinn búið. Það mun nokkuð örugglega leiða til hækkaðs orkuverðs strax. Og er það þó kannski bara forsmekkurinn af því sem við ættum eftir að sjá ef menn lenda út í ógöngur einkavæðingar og samkeppni í þessu eins og menn hafa gert sums staðar í nágrannalöndunum með þeim afleiðingum af raforkuverðið stefnir bara lóðbeint til himins. Ef þetta er það sem menn vilja, herra forseti, þá verða menn auðvitað að hafa það svo lengi sem menn búa við svona óskynsamlegan meiri hluta hér á Alþingi, vonandi verður það nú ekki lengi. Ég held að þetta mál verði eitt af því sem verður ágætt veganesti að taka út í kosningabaráttuna til marks við vinnubrögð og viðhorf ríkisstjórnarinnar. Málefni landsbyggðarinnar sem auðvitað á hér fyrst og fremst í hlut hvað varðar rekstur dreifikerfisins og jöfnun orkuverðs í landinu eru sett í nefnd eftir þau fjögur ár sem ríkisstjórnin hefur haft til að reyna að koma sér saman um eitthvað í þessu máli, gefist upp við það og þá er því pakkað inn með þessum hætti. Þetta eru endemis vinnubrögð, herra forseti. Ná engri átt og við látum ekki bjóða okkur þetta.

Hæstv. forseti. Hv. þm. talar um vandræðagang og það er vissulega svolítið til í því. Það er búinn að vera dálítill vandræðagangur að koma þessu máli fram en engu að síður er ég farin að trúa því núna að við séum u.þ.b. að gera það að lögum. Það finnst mér vera mikilvægt. Hv. þm. veit vel, vegna þess að við höfum oft farið í gegnum þetta, að það var ekkert um það að ræða að fá undanþágu frá þessari tilskipun. Það var ekki hægt að fá undanþágu frá því að taka upp samkeppni í sambandi við vinnslu á orku. Hugsanlega hefði verið hægt að fá einhverja undanþágu ef það hefði verið viðurkennt að við ættum í verulegum erfiðleikum við að innleiða þessa tilskipun, en þannig er það bara ekki. Enda gat ég ómögulega heyrt á hv. þingmanni eða nokkrum öðrum sem talað hefur í þessu máli hvað er svona hættulegt við það. Það er ekkert sem við eigum í erfiðleikum með að innleiða. En það er mikið talað um að við skiljum eftir mikilvægan þátt, þann að koma á jöfnun í sambandi við orkuverðið þannig að strjálbýlustu svæðin lendi ekki í því að þurfa að greiða of mikið fyrir dreifinguna. Þetta er eiginlega aðalaðfinnsluefnið í umræðunni. Og í rauninni get ég tekið undir að það er verra að þurfa að skilja þetta eftir svona, í lausu lofti. Engu að síður, miðað við að allir stjórnmálaflokkarnir sem hafa talað hérna á Alþingi eru sammála um að það sé mikilvægt atriði að við skiljum ekki strjálbýlið eftir í lausu lofti veit ég ekki hvaða áhætta er í þessu. Það er ljóst að allir stjórnmálaflokkar eru þeirrar skoðunar að fólkið í dreifbýlinu eigi ekki að þurfa að taka þennan kostnað á sig. Það hlýtur að vera aðalatriðið og ég er a.m.k. þeirrar skoðunar að það komi ekki til greina.

Herra forseti. Það er auðvitað ekki um það að ræða að menn fái undanþágu ef menn láta ekki reyna á það, ef menn bera sig ekkert eftir því. Ég hef hvergi séð það í þessu ferli að fulltrúar Íslendinga í þessum samningaviðræðum, utanrrn. og erindrekar þess sem eiga nú orðið fulltrúa hér í salnum, hafi gert neina minnstu tilraun til þess. Ég hef bara ekki orðið var við það. Það hefur þá algjörlega farið fram hjá okkur.

Það fer svo margt fram hjá þér.

Já, það fer ýmislegt fram hjá mér, sérstaklega það sem aldrei gerist, hæstv. utanrrh., það fer iðulega fram hjá mér. Og það skyldi þó ekki vera þannig að þarna hefði Evrópunauðhyggjan verið að verki, að húskarlarnir hafi fengið þau fyrirmæli að það væri nú alveg ágætt að Íslendingar yrðu með í þessu, eins og Schengen og fleiru, vegna þess að það væri liður í undirbúningi undir að við gerðumst aðilar að Evrópusambandinu.

Ertu á móti Schengen?

Gæti það nú verið, herra forseti, að ýmsir menn störfuðu þannig í þessu máli? Hvað varðar það að ekki séu erfiðleikar við að innleiða þessa tilskipun fyrir okkur Íslendinga, ég spyr á móti: Hvað höfum við upp úr því? Hvað höfum við upp úr því að fara þessa leið? Hefði ekki verið betra að við hefðum haft sjálfdæmi um það hvernig við gerðum hlutina hér, óbundin af þessari tilskipun sem er sniðin að þörfum orkumarkaðar á meginlandi Evrópu vegna viðskipta með raforku milli landa? Auðvitað. Og við hefðum getað endurskipulagt orkumarkaðinn meðan hann var á opinberri hendi í samræmi við okkar þarfir, tekið á þeim vandamálum sem þar er við að glíma eins og þeim að Landsvirkjun er í raun og veru algerlega ómögulega samansett, bráðum með 80% af orkuframleiðslunni fyrir stóriðju og afganginn fyrir almennan markað. Og við hefðum getað tekið á stöðu Rafmagnsveitna ríkisins sem er auðvitað líka ómögulegt að hafa eins og það er því landsbyggðin líður fyrir það ástand að Rafmagnsveiturnar hafa verið skildar eftir með erfiðasta hlutverkið, að dreifa raforkunni út í strjálbýlið. Þetta hefðum við allt getað gert og gengið í á okkar forsendum, óþvingað af þessari tilskipun ef við hefðum varið okkur fyrir henni.

Hæstv. forseti. Það er þannig eins og hv. þm. veit mjög vel --- hann bar nú fram fyrirspurn á hv. Alþingi um hvað hefði verið gert til þess að reyna að fá undanþágu frá þessari tilskipun --- og það var bara einfaldlega þannig að það var ekki hægt. Við skulum ekki eyða tíma í að ræða það. En hvað höfum við upp úr þessu? spyr hv. þm. Og hann sagði í ræðu sinni áðan að þessi tilskipun gengi eingöngu út á það að auðvelda viðskipti á milli landa. Það er nú reyndar ekki þannig. Þessi tilskipun gengur m.a. út á að það verði meira gegnsæi í sambandi við raforkumálin. Og ég vil meina og ég trúi því að það sé mikilvægt fyrir neytendur að það sé gegnsæi og neytandinn viti meira um það hvernig rafmagnsverðið verður til. Þetta er eitt lykilatriðið í tilskipuninni. Hv. þm. talaði um Rarik. Vissulega hefur Rarik tekið að sér mikilvægt hlutverk í sambandi við jöfnun raforkuverðs, hefur reyndar þurft að jafna það út á meðal neytenda sinna, kaupenda, sem hefur þá þýtt hærra orkuverð í þéttbýli á Rarik-svæði en hefði kannski verið eðlilegt, en með því að taka upp þetta fyrirkomulag erum við að fara út úr því kerfi. Og við fáum aðra fjármuni til þess að taka á dreifbýlisvandanum. Ég tel það mjög mikilvægt fyrir þá þéttbýlisstaði sem hafa verið að kaupa rafmagn af Rarik. Hvernig við dekkum þessar 500 milljónir eða hvað það er er ekki ljóst á þessari stundu og það er það sem nefndin fær sem umfjöllunarefni. Mér finnst að hv. þingmenn eigi ekki að horfa á það svona neikvæðum augum. Við verðum þarna með 17--18 manna nefnd og þar verða fulltrúar þingflokka, orkufyrirtækja, neytendasamtaka, sveitarfélaga o.s.frv., og þeir munu finna leiðina. Ég er náttúrlega með alveg skoðun á því hvernig þetta á að vera.

Herra forseti. Ég held að það sé alveg ljóst mál, og hæstv. ráðherra reynir í sjálfu sér ekki að bera á móti því, að það er verið að skilja þetta mál eftir. Menn eru einfaldlega ekki komnir með neina niðurstöðu, neina lausn, í þessu efni. Það hlýtur auðvitað að vera eina ástæðan fyrir því að menn ganga ekki frá þessu í lögunum um leið og þeir klára málið og þá allt í einum pakka. Og það er það sem er auðvitað svo ótrúverðugt af því að maður þekkir baklandið og veit hvers konar vandræðagangur hefur verið þar á ferðinni. Jú, hæstv. ráðherra segir að það séu allir velviljaðir og hér hafi komið fram í umræðum að allir telji að það eigi að tryggja þessa verðjöfnun o.s.frv. En er viljinn nóg? Hefur það alltaf reynst vera þannig? Er víst að hagsmunaandstæðurnar og togstreitan í málinu verði minni eftir kosningar, heldur en núna og undangengna mánuði? Af hverju komust menn ekki í land með þetta? Verður ekki hæstv. ráðherra að skýra það út fyrir okkur? Bara tímaleysi, þrátt fyrir alla meðgöngu frv.? Nei, ætli það. Ætli það sé ekki eitthvað annað. Síðan segir hæstv. ráðherra að einn megintilgangur þessa frv. sé að auka gagnsæi á raforkumarkaðnum. Við hefðum ekki þurft evrópska tilskipun, herra forseti, til þess að gera það sem væri langróttækasta aðgerðin á íslenskum orkumarkaði til að auka gagnsæi. Hún er að skilja á milli stóriðjunnar og almenna notendamarkaðarins, setja það í lög að framleiðsla fyrir stóriðju skuli vera í sjálfstæðum fyrirtækjum, kljúfa Landsvirkjun þá upp og láta nýju framkvæmdirnar vera í sjálfstæðum fyrirtækjum. Þá, og þá fyrst, geta menn upprætt þá rótgrónu tortryggni sem er ríkjandi í garð þess að almenningur sé og hafi í reynd verið að borga rafmagnið niður í stóriðjuna. Það er auðvitað það sem hann hefur gert. Og þess vegna er ekki hægt að skilja þarna á milli. Það væri aðgerð til að auka gagnsæi á íslenskum orkumarkaði, að losna við það samkrull, söluna á almenna notendamarkaðinn og til stóriðjunnar. En að innleiða þessa evrópsku tilskipun er mikil fjallabaksleið í þeim efnum.

Herra forseti. Þetta mál hefur verið til meðferðar í ríkisstjórn í tvö ár án þess að komin sé niðurstaða í það. Frv. er nú þannig úr garði gert að það segir í 1. og 2. gr. hver markmiðin eru, en síðan kemur ákvæði VII til bráðabirgða sem segir fyrir um að skipa skuli nefnd til að leysa úr þeim ágreiningi sem er algjörlega óleystur í frv. Hv. þm. hafa gert hér grein fyrir afstöðu sinni í þessu máli og ég ætla að tjá í stuttu máli afstöðu Frjálslynda flokksins til þess. Hún er í einföldu máli sú að þar sem málið er alls ekki í þeim búningi að það ætti að afgreiðast frá Alþingi munum við í fyrsta lagi styðja tillögu frá Vinstri grænum um að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og í öðru lagi munum við leggjast gegn því að frv. fari í gegn. Það er dálítið einkennilegt að koma hér inn með þennan mikla lagabálk þegar stór efnisatriði í málinu eru algjörlega óleyst, því að í ákvæði til bráðabirgða VII segir svo, með leyfi forseta: ,,Við gildistöku laga þessara skal iðnaðarráðherra skipa nefnd þar sem eiga sæti fulltrúar allra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi. Í nefndinni skulu jafnframt eiga sæti fimm fulltrúar frá Samorku, tveir frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og einn frá Alþýðusambandi Íslands, Samtökum atvinnulífsins og Neytendasamtökunum. Þá skal fjármálaráðherra skipa einn fulltrúa í nefndina og iðnaðarráðherra tvo og skal annar þeirra vera formaður nefndarinnar.`` Síðan segir um hlutverkið: ,,Hlutverk nefndarinnar er að gera tillögu um fyrirkomulag flutnings á raforku, þar með talið um stærð flutningskerfisins og hvernig rekstri flutningskerfisins og kerfisstjórnunar skuli háttað þannig að öryggi, skilvirkni og hagkvæmni kerfisins verði sem best tryggð. Þá skal nefndin móta tillögur um uppbyggingu gjaldskrár fyrir flutning raforku. Jafnframt skal nefndin móta tillögur um með hvaða hætti jafna eigi kostnaði vegna flutnings og dreifingar raforku. Nefndin skal skila tillögum sínum í formi lagafrumvarps til iðnaðarráðherra eigi síðar en 31. desember 2003.`` Sem sagt, við erum að samþykkja frv. en stór efnisatriði í því eru sett í nefnd sem á að búa til nýtt lagafrv. sem við eigum svo að samþykkja. Þetta er málsmeðferðin í stuttu máli, herra forseti. Það er náttúrlega ljóst að auðvitað höfum við miklar áhyggjur af því hvernig þetta mál er í pottinn búið því að ef ekki verður eðlileg niðurstaða varðandi verðlagningu, flutning og jöfnun raforkuverðs út úr þessari nefndarskipun taka ákvæði frv. gildi. Það væri eiginlega það versta sem gæti hent landsbyggðina. Frv. eins og það er er hótun gagnvart landsbyggðinni um að enn verði vegið að kjörum fólks þar. Þess vegna lýsi ég því yfir, herra forseti, að við í Frjálslynda flokknum munum greiða atkvæði gegn þessu frv.

Herra forseti. Ég veit að það er ekki mikill tími til andsvara en mér finnst þessi síðustu orð hv. þm. með þeim hætti að ég get ekki fellt mig við að sitja undir þeim án þess að bregðast við. Það er ekki rétt sem hann er að reyna að koma á framfæri, að það sé minn vilji, sem legg fram þetta frv. og ber ábyrgð á því, að níðast á landsbyggðinni. Það er ekki rétt. Það verður séð til þess, því skal ég lofa, að það gangi ekki eftir sem hv. þm. talaði um í ræðu sinni.

Virðulegi forseti. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur lagt áherslu á að þessu frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar og það lagt fyrir nýtt þing á vordögum eða haustdögum vegna þess að það er hálfkarað verk. Það er allsendis ófullnægjandi og áfall fyrir landsbyggðina, fyrir dreifbýli landsins, að tekið skuli út fyrir sviga hvernig standa skuli að jöfnun á raforkuverði í landinu. Við getum ekki stutt frv. á þessum forsendum. Við höfum ævinlega lýst því yfir að við værum tilbúin að skoða breytingar á raforkulögunum út frá okkar eigin forsendum. Við erum t.d. fylgjandi því að bændum og öðrum aðilum sem kunna að geta framleitt rafmagn sé gefið svigrúm til að komast inn á dreifikerfi landsins, á okkar forsendum með okkar dreifikerfi. Hér er allt annað upp á teningnum. Við munum sitja hjá við allar brtt. sem gerðar hafa verið við frv. og síðan greiða atkvæði á móti frv. í heild sinni. Við erum að gera mistök. Það á að klára þetta verk. Mikilvægustu póstarnir eru teknir út fyrir sviga, á þeim málum er ekki tekið. Þó eru það þau atriði sem hið háa Alþingi á og þarf að taka á vegna þess að þau velta á pólitískum ákvörðunum. Þau verða ekki leyst í nefnd. Af því kemur ekki niðurstaða og þess vegna er þetta áfall fyrir hinar dreifðu byggðir landsins, því miður. Við erum að gera mistök.

Herra forseti. Vorið 2000 samþykkti Alþingi að sú tilskipun Evrópusambandsins sem laut að raforkulöggjöfinni yrði færð inn í EES-samninginn. Þá tók Alþingi ákvörðun sem í raun hefur leitt til þess að nú er verið að setja þessi lög á Alþingi. Það er þó mikill galli, herra forseti, að ríkisstjórnin hafi ekki haft þrek til að ljúka málinu öllu. Hér er skilinn eftir III. kafli frv. um flutning á raforku, um hvernig honum verði háttað og um kostnað. Sömuleiðis er ekki gengið frá því hvernig gengið verður frá hinum félagslegi þætti eða jöfnuði í raforkukerfinu. Aðrir kaflar frv. eru vel unnir og við fulltrúar Samfylkingarinnar höfum tekið þátt í þeirri vinnu í iðnn. Við munum því greiða atkvæði með ýmsum þeim brtt. sem hér liggja fyrir og sitja hjá við aðrar eftir atvikum. Herra forseti. Við getum hins vegar ekki stutt frv. út úr þinginu í þessum búningi. Við teljum í raun ófært að afgreiða frv. þannig að þessi stóru ágreiningsmál liggi eftir og Alþingi takist ekki á við þau og afgreiði eins og aðra kafla frv. Það að vísa þessum stóru málum í nefnd er ákveðin uppgjöf. Ríkisstjórnin gat ekki lokið málinu. Það bíður nýrrar ríkisstjórnar. Samfylkingin situr hjá við afgreiðslu frv., því miður, enda slæmt að geta ekki klárað þetta stóra mál þannig að menn hafi alla myndina.

Hæstv. forseti. Frv. sem hér kemur til atkvæða eftir 2. umr. snýst m.a. um innleiðingu tilskipunar á sviði raforkumála. Samkeppni verði tekin upp á sviði framleiðslu og sölu á raforku en ekki í flutningi og dreifingu. Fá mál sem lögð hafa verið fyrir Alþingi hafa hlotið vandaðri undirbúning auk þess sem iðnn. hefur vandað mjög til verka í umfjöllun málsins. Þetta mál snýst ekki um einkavæðingu raforkukerfisins og það snýst ekki um að kasta frá sér ábyrgð ríkisins á að dreifa rafmagni í strjálbýli á sambærilegu verði við það sem viðgengst í bæjum. Ég lýsi mikilli ánægju með þá samstöðu sem ríkir hér á hv. Alþingi um að tekið skuli á hinum félagslega kostnaði. Frv. kveður á um að skipuð skuli nefnd sem starfa mun til áramóta. Hún verður skipuð fulltrúum orkufyrirtækja, neytendasamtaka, þingflokka og fleiri aðila. Hlutverk nefndarinnar verður að fjalla um fyrirkomulag flutningskerfisins og gjaldskrá fyrir flutning. Nefndinni er gefinn kostur á að koma með endurbætur á ákvæði frv. um fyrirkomulag flutningskerfisins. Auk þess fær nefndin það mikilvæga hlutverk að móta tillögur um jöfnun kostnaðar við flutning og dreifingu.