Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi tilkynning um skipan embættismanns alþjóðanefndar: Á fundi Íslandsdeildar þings Vestur-Evrópusambandsins 11. október sl. var Birgir Ármannsson kjörinn varaformaður.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli forseta og þingheims á því að fyrr í dag var tekið út úr iðnaðarnefnd frumvarp iðnaðarráðherra um frestun vatnalaga um eitt ár. Ég studdi þá málsmeðferð, vil taka það fram. Það er óvenjulegt að senda mál sem þetta út úr nefnd án þess að umsagna sé leitað en því ræður auðvitað sá knappi tímafrestur sem er nú til 1. nóvember nk. Á sama fundi, virðulegi forseti, var fellt að afgreiða á sama hátt frumvarp okkar þingmanna Vinstri grænna sem gengur þó lengra, er 8. mál þingsins og fjallar um brottfall þessara sömu vatnalaga. Mér þykir miður að þetta skuli hafa orðið niðurstaðan í nefndinni. Það hlaut ekki atkvæði nema mitt eigið að afgreiða málið á sama hátt. Mér þykir það miður vegna þess að ég hefði talið eðlilegt að þingið fengi tækifæri til að greiða atkvæði um bæði þessi mál og taka afstöðu til þeirra. Ég minni á að frumvarp vinstri grænna um brottfall vatnalaganna er samhljóða máli sem öll stjórnarandstaðan sameinaðist um á fyrri þingum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á því að í iðnaðarnefnd í hádeginu var tekið út hið góða mál, stjórnarfrumvarpið um frestun vatnalaga, og vonandi náum við að afgreiða það í þinginu fyrir 1. nóvember þegar vatnalögin áttu að taka gildi. Varðandi málsmeðferðina sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir vekur athygli á var hún fullkomlega eðlileg vegna þess að á auglýstri dagskrá var eitt mál og það var mál hæstv. iðnaðarráðherra, Össurar Skarphéðinssonar. Ég tel og við töldum eðlilegt að þegar á að afgreiða mál út úr nefnd séu þau á auglýstri dagskrá. Sú var ástæðan fyrir þessari afstöðu okkar í sem stystu máli. Virðulegi forseti. Varðandi samt síðan málið í heild sinni verð ég að segja alveg eins og er að frestunarmálið snýst um að efna samkomulag sem var gert meðal allra stjórnmálaflokka á Alþingi. Það var gert samkomulag um að fresta gildistöku vatnalaganna þegar deilur stóðu sem hæst fyrir tveimur árum og að skipuð yrði nefnd sem færi yfir málið. Sú nefnd tók aldrei til starfa. Með þessu frumvarpi er gert ráð fyrir því, og þess vegna er ársfresturinn gefinn, að sú nefnd ljúki störfum sínum, nefndin sem samið var um milli allra stjórnmálaflokka í þinginu að tæki til starfa. Þess vegna þykir mér undarlegt ef menn eru í aðra röndina búnir að samþykkja að fara þá leið að ætla svo samt að leggja til á hinn bóginn að fara einhverja allt aðra leið. Vinstri græn samþykktu í iðnaðarnefnd að fara frestunarleiðina, þau samþykktu það og ég spyr þá: Skiptu þau um skoðun? Vilja þau núna fella úr gildi lögin sem þau voru að samþykkja að ætti að fara í ferli sem 

Hæstv. forseti. Já, enn er rætt um vatnalög á hv. Alþingi og ég segi bara að það kemur mér á óvart að Sjálfstæðisflokkurinn skuli hafa haft tögg í sér til að standast það að verða við ósk Samfylkingarinnar sem er sú að þessi lög verði látin brott falla, þessi vatnalög sem samþykkt voru í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það hefur þá sýnt sig að Sjálfstæðisflokkurinn er aðeins burðugri en ég hefði átt von á. Raunin er nú sú að Samfylkingin virðist hafa hann dálítið í vasanum. Hvað varðar það samkomulag sem um er rætt er það rétt að samkomulag var gert um að skipa nefnd. Ekki gafst færi á að skipa þá nefnd meðan ég var í iðnaðarráðuneytinu vegna þess að ekki höfðu borist tillögur frá þingflokkunum um einstaklinga. Síðan get ég ekki sagt til um hvað gerðist eftir það. En þessi nefnd hafði ekki svo óskaplega mikið hlutverk í rauninni þannig að ef hæstv. iðnaðarráðherra sem nú situr hefði í sumar, þegar hann áttaði sig á þessu og byrjaði að tala um það í fjölmiðlum að ekki hefði verið skipuð þessi nefnd, bara skipað nefndina þá strax hefði hún lokið störfum fyrir 1. nóvember, það eitt veit ég. Þetta er allt saman einhver sýndarmennska og tilraun til að fresta málinu vegna þess að það er algjör ósamstaða milli stjórnarflokkanna um það hvernig á að taka á málinu, algjör ósamstaða. Menn eru að kaupa sér tíma af því að viðkvæðið er dálítið mikið hjá hæstv. forsætisráðherra: Við skulum bara sjá til.

Herra forseti. Ég hélt eitt augnablik að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir ætlaði að koma upp og þakka mér fyrir að hafa mokað út úr flórnum sem hún skildi eftir ómokaðan. Það er einfaldlega þannig að það var þessi hv. þingmaður sem gaf loforð fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og það var hún sem vegna atburðarásar hafði ekki tök á að efna það. Ég tek fram að ég tek rök hennar alveg fyllilega gild, það urðu ráðherraskipti og hún hvarf úr ráðuneytinu, en það breytir ekki hinu að í ráðuneytinu lágu fyrir drög að skipunarbréfi. Allar tilnefningar voru komnar og bréfið dagsett 1. september en það var Framsóknarflokkurinn sem hafði ekki sömu burði og Sjálfstæðisflokkurinn til að standa við orð sín. Um það snýst þetta mál. Við tókum að okkar í Samfylkingunni og Sjálfstæðisflokknum að efna loforðið sem hv. þingmaður gaf fyrir hönd ríkisstjórnarinnar en flokkur hennar stóð aldrei við. Það er því alveg hægt að segja að Sjálfstæðisflokkurinn hafi burði til að standa við sín orð og það hafa ekki allar flokkar í þessum sal, herra forseti. Hins vegar undrar mig auðvitað að hv. þingmenn Vinstri grænna komi hér og séu óhressir með að þetta mál hafi verið afgreitt út úr nefndinni en ekki þeirra mál. Ég minnist þess að minn góði vinur, hv. þm. Ögmundur Jónasson, kom hingað og það hefur aldrei gerst fyrr, a.m.k. ekki síðustu mánuði, að hann bar lof á iðnaðarráðherra fyrir að hafa lagt þetta frumvarp fram. Það virtist vera mikil gleði og ánægja í ranni allrar stjórnarandstöðunnar á þeim degi nema Framsóknarflokksins sem auðvitað fór úr salnum og lagði ekki í umræðuna vegna þess að hann skammast sín fyrir málið. Ef einhver hefur vonda samvisku í þessu máli er það Framsóknarflokkurinn.

Virðulegi forseti. Já, frestur er sannarlega á illu bestur. Það er alveg rétt og ég tók skýrt fram áðan að ég lagðist ekki gegn því að fresta gildistöku vatnalaganna um eitt ár. Herra forseti. Um hvað snýst þetta mál? Allt í einu er svo að heyra sem sáttin sem hér var gerð um að fresta gildistöku þessara illræmdu laga á sínum tíma hafi snúist um að það hafi þurft að skipa nefnd. Það hefur ekki vafist fyrir þessari ríkisstjórn eða öðrum að skipa nefndir og ég sé ekki betur, ef menn eru að tala um slæma samvisku, en að hæstv. iðnaðarráðherra geti skipað eins margar nefndir og þörf er en hann getur greinilega ekki staðið við þá sannfæringu sína, þau kosningaloforð og sameiginlega stefnu stjórnarandstöðunnar á síðasta þingi að fella þessi lög úr gildi. Það er þá ekkert þegar þau eru fallin úr gildi sem stendur í vegi fyrir því að skipa megi nefnd til að fara í málið að öðru leyti. Það er það sem ég geri athugasemdir við, þingið hefði þurft að fá að taka afstöðu til þess hér um leið.

Virðulegur forseti. Mér finnst heldur lítið leggjast fyrir málflutning hæstv. iðnaðarráðherra hér. Það er búið að gefa skýringar á því af hverju nefndin var ekki skipuð og það gerði fyrrverandi iðnaðarráðherra áðan. 

Það komu víst tilnefningar.

Og hér dirfist hæstv. iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson að segja að Framsóknarflokkurinn hafi ekki staðið við orð sín og reyna að gera lítið úr flokknum með þeim hætti. Þá vil ég benda á að hæstv. iðnaðarráðherra hefur ekki meiri burði en svo að hann stendur ekki við það sem hann sagði á síðasta kjörtímabili. Þá var þessum lögum fundið allt til foráttu, allt, og það átti að fella þau úr gildi. En það er ekki verið að gera það núna  Það er alveg ljóst að það er himinn og haf á milli stjórnarflokkanna í málinu. Sjálfstæðisflokkurinn vill hafa lögin eins og þau eru, Samfylkingin vill þau ekki svona, vill fella þau úr gildi. Og nú á að kaupa sér tíma í ár og reyna að ná samkomulagi. Það verður gaman að sjá hvor flokkurinn ætlar að lúffa. Það verður gaman að sjá það. Ætli það gæti orðið hæstv. iðnaðarráðherra sem þyrfti að lúffa í þessu máli?

Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til mikillar hugaræsingar í þessu máli. Það var fullkomlega eðlilegt að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir gerði þinginu grein fyrir því að á fundi iðnaðarnefndar í hádeginu felldi meiri hlutinn tillögu frá henni þess efnis að fyrir þingið kæmi frumvarp frá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að vatnalögin illræmdu, eða frumvarpið sem enn er, yrðu felld úr gildi, að þetta frumvarp kæmi til kasta þingsins á sama tíma og frestunarfrumvarp ríkisstjórnarinnar. Þarna er einfaldlega verið að gera þinginu grein fyrir þessum vinnubrögðum. Varðandi hinar pólitísku hliðar þessa máls var á sínum tíma einhugur með Samfylkingunni, Frjálslynda flokknum og Vinstri hreyfingunni – grænu framboði um að vatnalagafrumvarpið ætti með öllu að fella úr gildi, það ætti aldrei að koma til framkvæmda. Við stöndum enn við þá skoðun. Jafnframt höfum við hrósað hæstv. iðnaðarráðherra fyrir að leggja fram frestunartillögu í málinu. Eins og kom fram hjá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur studdum við þá tillögu og styðjum að hún nái fram að ganga á tilsettum tíma þannig að það er enginn ágreiningur um þetta efni. Ég vakti einnig athygli á því í þingræðu þegar þetta mál kom til umræðu fyrir fáeinum dögum að formaður Samfylkingarinnar lýsti því yfir á sínum tíma, hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, að þetta mál yrði ekki undir nokkrum kringumstæðum afgreitt óbreytt frá þinginu. Við höfum skuldbindandi yfirlýsingar frá oddvita annars stjórnarflokksins og frá hæstv. iðnaðarráðherra 

Herra forseti. Ég hef skuldbindingar gagnvart hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Þegar ég var formaður þingflokks Samfylkingarinnar gerði ég ásamt honum samkomulag við framkvæmdarvaldið um tiltekna niðurstöðu. Það fól í sér loforð gagnvart þinginu um að allir þingflokkar fengju að koma að þessu máli. Einn flokkur hefur lýst afdráttarlausum vilja sínum til þess að rjúfa þetta samkomulag. Það er flokkurinn sem ekki stóð við orð sín þegar hann fór með valdið til þess að skipa nefndina. Ég vil segja það alveg skýrt að ég tek það fullkomlega gilt sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir segir um sinn hlut að þessu máli. Þremur mánuðum eftir að hún gaf þessa yfirlýsingu hér í kjölfar samninganæturinnar 15. mars fór hún úr ráðuneytinu. Það kann vel að vera að þegar hún fór hafi tilnefningarnar ekki verið komnar. En við af henni tók enginn annar en formaður Framsóknarflokksins sem síðar varð, Jón Sigurðsson. Það liggur alveg ljóst fyrir að tilnefningarnar höfðu borist. Einn þingflokkur var seinn til þess að tilnefna en tilnefningar höfðu borist. Þær voru til í iðnaðarráðuneytinu og ég gróf þær þar upp. Meira að segja líka drög að skipunarbréfi sem Framsóknarflokkurinn sendi aldrei. Af hverju? Að því er varðar þann möguleika sem hv. þingmaður nefnir að gefist hefði tóm til þess að klára þetta mál fyrr - ég komst ekki að þessu fyrr en á miðju sumri - vil ég bara segja að sá tími sem ég gef þessari nefnd til að starfa er nákvæmlega sami tíminn og hv. þingmaður lofaði þinginu þegar hún gaf yfirlýsinguna. Ég er að efna loforð Framsóknarflokksins sem hann hefur hvorki kjark né burði til þess að standa við. Hvar hefur hann verið í þessari umræðu? Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir flúði úr salnum þegar við ræddum vatnalögin um daginn. Hvar var fulltrúi Framsóknarflokksins á fundi iðnaðarnefndar í morgun? 

Hæstv. forseti. Mér finnst hæstv. iðnaðarráðherra oft dramatísera hlutina dálítið mikið.  Síðan var samið að næturlagi, þegar málþóf hafði staðið hér í einhverjar vikur, um það að skipa nefnd. Það var, eins og hér hefur komið fram, ekki hægt að skipa hana meðan ég var í iðnaðarráðuneytinu vegna þess að ekki höfðu borist tilnefningar frá öllum flokkum. Síðan kemur annar maður í iðnaðarráðuneytið, sem heitir Jón Sigurðsson. Ég held að allir átti sig nú á því að sá ágæti og vandaði maður gat ekki vitað nákvæmlega um allt það sem var í pípunum í því ráðuneyti.  En ég endurtek það að hæstv. iðnaðarráðherra hefði getað skipað þessa nefnd strax í staðinn fyrir að reyna að gera svona mikið úr því í fjölmiðlum að nefndin skuli ekki hafa verið skipuð. Aðalatriðið er að þessi nefnd átti alls ekki að fara ofan í grundvallaratriði. Það var spurning um það hvort þjóðnýta ætti vatnsauðlindir eða ekki. Það er það sem fyrrverandi stjórnarandstaða vildi. Þannig að ágreiningurinn stendur á milli þeirra tveggja flokka sem nú eru í ríkisstjórn. Hann er 100% um það hvort þjóðnýta eigi vatnsauðlindirnar eða hvort einkaeignarrétturinn eigi að gilda. 
             Þannig að við skulum fylgjast með. Þetta er eitt af þeim stóru og spennandi málum sem eru komin upp á milli stjórnarflokkanna sem þeir vita ekkert hvernig þeir eiga að leysa úr. 
            

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til þess að ræða fjárreiður tengdar kaupum á nýrri Grímseyjarferju. Nú í morgun barst minnisblað til fjárlaganefndar frá fjármálaráðherra og ríkisendurskoðanda þar sem í ljós kemur að hæstv. ráðherra dregur mjög úr þeim stóru og miklu yfirlýsingum sem hann hefur viðhaft um þetta mál og telur koma til greina að bæta úr ýmsu hvað þetta mál áhrærir. En hæstv. forseti. Það er svo margt í þessu máli sem hefur farið úrskeiðis sem hæstv. ráðherrar eru ekki tilbúnir að viðurkenna. Við skulum fara í örstuttu máli yfir sögu þessa máls. Á ríkisstjórnarfundi í apríl árið 2005 var lagt fram minnisblað af hálfu hæstv. þáverandi samgönguráðherra um heildarkostnað við kaup og endurbætur á Grímseyjarferju. Kostnaðurinn átti þá að vera 150 millj. kr. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur í ljós að fljótlega eftir þennan fund vissu samgönguráðuneytið og Vegagerðin að kostnaður við kaup og endurbætur á ferjunni yrði miklu hærri en ríkisstjórninni var kynnt þá. Í nóvember árið 2005 er svo gert samkomulag á milli fjármálaráðuneytis, samgönguráðuneytis og Vegagerðarinnar um fjármögnun á verkefninu, væntanlega með vitund hæstv. ráðherra Árna M. Mathiesens og Sturlu Böðvarssonar. Í samkomulaginu, sem ég hef hér undir höndum, segir, með leyfi hæstv. forseta. „Hafi Vegagerðin ekki svigrúm til þess að nýta ónotaðar fjárheimildir mun fjármálaráðuneytið heimila yfirdrátt sem þessari vöntun nemur.“ Ég vek athygli þingheims á því að þetta er árið 2005 og Alþingi ekki einu sinni búið að afgreiða fjárlög ársins 2006 þar sem hin umdeilda 6. gr. heimild kom fyrst inn. Á minnisblaðinu eru þessu samkomulagi áætlaðar 250 millj. kr. en sá kostnaður var kynntur í ríkisstjórn fyrr á árinu sem kostnaður upp á 150 millj. kr. Hér hafa því ríkisstjórnin og Alþingi verið leynd mjög mikilvægum upplýsingum um þessi mál og það er skjalfest hér. Ríkisendurskoðun segir um þennan gjörning, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisendurskoðun gerir alvarlega athugasemd við framangreinda ákvörðun og þá aðferð sem notuð er við að fjármagna kaup og endurbætur á ferjunni og telur hana á engan hátt standast ákvæði fjárreiðulaga.“ Sjálft fjármálaráðuneytið fer á svig við fjárreiðulögin að mati Ríkisendurskoðunar. Á meðan heldur hæstv. fjármálaráðherra því blákalt fram að hér sé um eðlilegt verklag að ræða og ekkert athugavert á ferðinni. Hæstv. forseti. Af hverju var ekki leitað eftir fjárheimildum Alþingis áður en þetta samkomulag var gert? Var málið kannski komið í þær ógöngur á haustdögum ársins 2005, þegar ljóst var að kostnaður var kominn langt umfram það sem ríkisstjórnin samþykkti á sínum tíma, að það þoldi ekki dagsins ljós? Mátti kannski ekki upplýsa þetta mál fyrr en eftir kosningarnar árið 2007? Því hér er vissulega um grafalvarlegt mál að ræða. Staðreyndin er þessi: Ríkisstjórnin heimilaði kaup og endurbætur á Grímseyjarferjunni upp á 150 millj. kr. Nú er ljóst að kostnaðurinn verður að minnsta kosti 500 millj. kr. Rúmlega 300% hækkun. Allt byggt á samkomulagi sem ekki var gert opinbert. Allt byggt á samkomulagi sem fulltrúi fjármálaráðherra átti aðild að. Allt byggt á samkomulagi sem aldrei hefur komið fyrir sjónir ríkisstjórnarinnar eða hv. Alþingis fyrr en nú á sumardögum. Í apríl árið 2006 var gengið frá samningi við fyrirtæki í Hafnarfirði, Vélsmiðju Orms og Víglundar, um endurbætur á ferjunni. Reyndar var tilboð fyrirtækisins ekki lægst og stóðst ekki upphafleg útboðsskilyrði, m.a. um lágmarkseiginfjárhlutfall. En þá var skilmálunum bara breytt. Hver stóð að því? Og ákveðnir þættir sem voru fyrirtækinu óhagstæðir voru bara felldir út úr tilboðinu. Minni hluti fjárlaganefndar vildi fá að skoða þennan þátt málsins sérstaklega. En meiri hlutinn, þessi stóri meiri hluti, neitaði minni hlutanum um það og málið var rifið út úr nefndinni án þess að þessi þáttur væri skoðaður eitthvað frekar. Ég vísa til umfjöllunar Morgunblaðsins þann 9. september síðastliðinn um þessi mál. Þegar kostnaður við endurbætur á ferjunni er skoðaður nánar kemur í ljós að kostnaður við aukaverk Vélsmiðju Orms og Víglundar er 65 millj. kr. Sérfræðingur Siglingamálastofnunar hafði bent málsaðilum á að vanda yrði til verka þegar kæmi að aukaverkunum því þau væru dýr ef ekki væri samið um þau fyrir fram. Það var ekki gert. Og reyndar var það sérstaklega tekið fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að fyrirtækið hefur nær aldrei skilað inn formlegum tilboðum í aukaverkin þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir eftirlitsaðila til þess að fá slíkt tilboð. Er þá ekki rétt að fjárlaganefnd Alþingis skoði svona mál? Nei. Þetta mál er rifið úr höndum nefndarinnar í andstöðu við minni hluta hennar. Ég held því að vert sé að ræða þessi mál hér á Alþingi. Ekki eru öll kurl komin til grafar í þessu máli, hæstv. forseti. Fjármálaráðherra hefur talað um fjárreiður þessa máls sem eðlilegt verklag, eins og hann sagði í viðtali við Morgunblaðið fyrir nokkru. Að ekkert sé athugavert við málsmeðferðina. Ég spyr hér fulltrúa stjórnarmeirihlutans hafandi hlustað á þessa ræðu. Telja menn virkilega að ekkert sé athugavert við þetta verklag? Ekki neitt. Fyrrverandi samgönguráðherra, Sturla Böðvarsson, telur að hann beri enga ábyrgð. Ég spyr meiri hlutann hér á Alþingi. Er hann sama sinnis? Hæstv. núv. samgönguráðherra, sem hóf allt þetta mál með miklum yfirlýsingum í aðdraganda síðustu kosninga, hefur kennt einum skipaverkfræðingi um allt klúðrið. Er það virkilega svo, hæstv. forseti, að það ætli enginn að viðurkenna ábyrgð sína í þessu máli? Í þessu dæmalausa klúðri frá upphafi til enda. Hér hafa verið teknar ákvarðanir á bak við Alþingi og það er mjög alvarlegt mál. Og þingið þarf að standa vörð um þau völd sem það hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég trúi því ekki, hæstv. forseti, fyrr en ég tek á því að sá stóri meiri hluti sem er á bak við ríkisstjórnina hér á hinu háa Alþingi ætli að láta leiða sig í þessu máli. Ég trúi því heldur ekki að Samfylkingin ætli að taka sérstaklega upp hanskann fyrir þá ráðherra Sjálfstæðisflokksins sem stóðu svona að málum. Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með því hvernig þessari umræðu vindur fram.

Herra forseti. Það eru þrjú meginatriði hvað heimildirnar varðar sem hafa verið gagnrýnd í þeirri umræðu sem farið hefur fram um Grímseyjarferjuna. Í fyrsta lagi eru það 6. greinar heimildirnar en þær þurfa að liggja fyrir til að hægt sé að kaupa eða selja fasteignir eða skip fyrir hönd ríkisins. Í þessu tilfelli er um að ræða hefðbundna sölu og kaupaheimild í 6. gr. Í öðru lagi eru það fjárheimildir Vegagerðarinnar sem allan þann tíma sem þetta verk hefur staðið og verið í gangi hafa verið nægjanlegar og langt umfram það sem þarf til þess að kaupa og framkvæma endurbyggingu á skipinu. Í þriðja lagi eru það samgönguáætlanir en allan þann tíma sem þetta mál hefur verið í gangi hefur legið fyrir núgildandi langtímaáætlun í samgöngum sem gerir ráð fyrir fjármunum til þessa verkefnis. Loks er það fjórða atriðið sem kom upp þegar farið var að skoða þetta mál og hvað það atriði varðar hafði fjármálaráðherra og fjármálaráðuneytið frumkvæðið. Það er hvernig kostnaður og fjármunir eru færðir varðandi verkefni sem þetta í fjárlögum, í ríkisbókhaldi, í ríkisreikningi og í lokafjárlögum. Ég gerði grein fyrir því í framsöguræðu fyrir fjárlögum ársins 2008 að þar væri gerð breyting á því hvernig þessu er stillt upp í fjárlögunum og að verkefni eins og þetta væru þar færð á framkvæmdalið en ekki á rekstrarlið eins og verið hefur undanfarin ár. Ég tel að það sé eðlilegt þar sem um er að ræða stofnkostnað en ekki rekstrarkostnað eins og á að vera á rekstrarliðnum. Þá vaknar sú spurning: Hvernig á að fara með færslur á þessu á árinu 2007? Í fyrsta lagi er hægt að færa fjármuni sérstaklega á heimildargreinina sjálfa, heimildargreinina sem tengist 6. gr. en 6. gr. fylgja fjármunir á heimildargrein. Í öðru lagi er hægt að færa kostnaðinn á framkvæmdaliðinn í stað þess að færa hann á rekstrarkostnaðarliðinn í samræmi við það sem lagt er til að gert verði í frumvarpi til fjárlaga fyrir 2008. Í þriðja lagi er hægt að færa fjármuni af framkvæmdaliðnum og yfir á rekstrarliðinn þar sem þetta verkefni hefur verið vistað fram til þessa. Síðan getum við auðvitað velt því fyrir okkur líka hvernig hægt er að færa þetta í lokafjárlögum ársins 2006. Í samræmi við álit meiri hlutans í skýrslu fjárlaganefndar um að ríkja þurfi sameiginlegur skilningur hjá framkvæmdaaðilum og eftirlitsaðilum fjárlaga hef ég farið yfir þessi mál með ríkisendurskoðanda og við höfum rætt þetta án milligöngu fjölmiðla. Við höfum komist að eftirfarandi niðurstöðu í þremur liðum: Í fyrsta lagi að 6. gr. heimildin sem lögð er til grundvallar er hefðbundin í tilvikum á borð við kaup á hinni nýju Grímseyjarferju. Hins vegar sé eðlilegt, með hliðsjón af ófyrirséðum atvikum og deilum um túlkun greinarinnar, að skoða hvernig svona greinar eru skrifaðar í framtíðinni. Á hinn bóginn er auðvitað engin leið að fara að túlka textann eins og hann hefur verið á annan hátt þegar verkið er hálfklárað. Það væri eins og að skipta um hest í miðri á. Í öðru lagi höfum við orðið sammála um að rétt sé að færa stofnkostnaðinn, eins og reyndar lagt er til í frumvarpi til fjárlaga 2008, á framkvæmdaliðinn en ekki á rekstrarliðinn en gera jafnframt til viðbótar þá breytingu að tilfærsluliðirnir í rekstrarkostnaðinn, rekstur á ferjum og þar fram eftir götunum, verði líka færðir á framkvæmdaliðinn og þeim lið síðan breytt og hann fái nafnið Framlög til samgöngukerfis. Í þriðja lagi höfum við komist að þeirri niðurstöðu, sem er í samræmi við það sem ég nefndi á undan, að færa þá af framkvæmdaliðnum í fjárlaukalögum á árinu 2007 yfir á stofnkostnaðarlið, að fjármálaráðherra leggi til að það verði gert. Til viðbótar því erum við sammála um þá tillögu sem þegar er í fjárlagafrumvarpinu um árið 2008. Þessi atriði sem hér eru nefnd eiga að leysa úr öllum þeim meginatriðum sem upp hafa komið hvað varðar fjárheimildir og heimildir til kaupa og sölu á Grímseyjarferju. Hins vegar fóru auðvitað mjög mörg atriði úrskeiðis og ég ætla ekki að halda því fram að við séum með þessu móti að leysa úr þeim öllum. Þetta er í samræmi við það sem ég hef sagt að við eigum að reyna að læra af reynslunni og þeim mistökum sem gerð hafa verið og horfa fram á veginn varðandi það hvernig við tökum á þessum málum. Mér finnst hins vegar svolítið einkennilegt að málshefjandi í þessu máli skuli vera hv. þm. Birkir Jón Jónsson, fyrrverandi formaður fjárlaganefndar. Þegar 6. gr. heimildin, sem hefur verið umdeild í þessu efni en er hefðbundin eins og fram hefur komið, var samþykkt á Alþingi síðastliðið haust var hann sem formaður fjárlaganefndar síðasti maður til að fara höndum um hana. Þegar maður skoðar það líka í ljósi þess að hv. þingmaður er þingmaður Norðausturkjördæmis og Grímsey er í því kjördæmi og samgöngur til Grímseyjar því eðlilega viðfangsefni og hugðarefni þingmanna þess kjördæmis og hafi hann haft einhverjar efasemdir um að ekki væri rétt og eðlilega staðið að þessu máli, hvers vegna kom það þá ekki upp við meðferð fjárlaganefndar og meðferð hv. þingmanns á málefninu í 6. gr. við afgreiðslu fjárlaga ársins 2007? Ég held að það geti ekkert verið sanngjarnara en þetta í þessu efni því að tillagan var samþykkt eftir meðferð í fjárlaganefnd við fjárlagaafgreiðslu 2007 og fjárlagaafgreiðslu 2006. Á þessari grein byggist síðan framganga framkvæmdarvaldsins í því að kaupa og selja Grímseyjarferju.

Herra forseti. Þetta mál snýst um grundvallaratriði, það snýst um prinsipp, það snýst um það hvort farið er að lögum og það snýst um góða stjórnsýsluhætti. Öll viljum við að góð ferja gangi frá Grímsey til lands, milli lands og eyjar eins og sagt er, um það er ekki deilt. Mál sem verður til með þessum hætti í stjórnsýslunni er ámælisvert. Hér er upphafið rakið. Hinn 12. apríl 2005 heimilar ríkisstjórnin kaup á írsku ferjunni Oilean Aran sem átti að koma í stað Grímseyjarferjunnar Sæfara. Málið fer samt ekki inn á fjárlög. Áætlað kaupverð er 150 millj. kr. ásamt endurbótum. Og 25. nóvember sama ár undirrita samgönguráðuneytið og fjármálaráðuneytið yfirlýsingu þar sem með beinni tilvitnun í Ríkisendurskoðun stendur, með leyfi forseta: „Ákveðið að fjármagn nýrrar Grímseyjarferju verði af ónotuðum heimildum Vegagerðarinnar fram til ársins 2007 og 2008. Hafi Vegagerðin ekki svigrúm til þess að nýta ónotaðar fjárheimildir mun fjármálaráðuneytið heimila yfirdrátt sem þessu nemur.“ Þarna eru komin þrjú ár þar sem fjárlög eru afgreidd á Alþingi án þess að málið komi þar inn. Var að furða þó að Ríkisendurskoðun gerði mjög harða athugasemd við þetta og segi í umsögn sinni í skýrslu sem hún sendi frá sér, með leyfi forseta: „Að mati Ríkisendurskoðunar stenst þessi aðferð á engan hátt ákvæði fjárreiðulaga og getur ekki talist til góðrar stjórnsýslu.“ Sú setning stendur. Ef við komum síðan að þætti fjárlaganefndar þá kom málið til fjárlaganefndar, skýrsla Ríkisendurskoðunar. Þar voru höfð uppi digurmæli um að nú yrði farið mjög gaumgæfilega í þetta mál og var fjárlaganefnd sammála um það. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sendum reyndar ráðherra, bæði samgönguráðherra og fjármálaráðherra og fjárlaganefnd erindi þar sem við óskuðum eftir að sett yrði sérstök nefnd í málið sem kannaði hvort ekki væri hagkvæmara og öruggara og þjónaði best framtíðarhagsmunum að endurbætur á þeirri ferju sem nú er unnið að yrðu stöðvaðar og hún seld í því ástandi sem hún væri og í stað hennar væri samið um byggingu nýrrar ferju sem þjónaði farþega- og vöruflutningum sem best á þessari leið. Ef höfð yrðu snör handtök á og ákvörðun tekin fljótlega gæti ný ferja byggð frá grunni verið tilbúin 2009 þegar undanþáguheimild fyrir núverandi ferju rynni út. Fjárlaganefnd kallaði allmarga aðila á sinn fund og fór yfir málin. Svo kom eitthvert bakslag í forustu nefndarinnar þannig að hún afgreiðir málið frá sér eða gefur bráðabirgðaskýrslu þar sem það er afgreitt frá nefndinni. Meiri hlutinn afgreiðir það svona frá sér en segir þó í lokin, með leyfi forseta: „Nefndin leggur til að reglur um flutning fjárheimilda á milli verkefna og milli ára verði gerðar skýrari en þær virðast nú og að því verkefni komi fjárlaganefnd, Ríkisendurskoðun og fjármálaráðuneyti.“ Málið var ekki afgreitt af hálfu nefndarinnar heldur af þessum þremur aðilum sameiginlega. Við í minni hlutanum skiluðum séráliti þar sem við vorum óánægð með málalok eða þessar lyktir en úr því að þetta var bara áfangaskýrsla gerðum við grein fyrir hvað við vildum að gert yrði frekar. Hvað gerist svo í málinu? Í morgun er dreift hér minnisblaði frá fjármálaráðherra og ríkisendurskoðanda og þá kem ég aftur að góðri stjórnsýslu og hvernig farið er með framkvæmdarvaldið. Hér tilkynnir hæstv. fjármálaráðherra okkur að hann hafi ásamt ríkisendurskoðanda gengið frá samkomulagi um það hvernig fjárveitingum til þessa verkefnis skuli háttað, bæði á fjáraukalögum og á fjárlögum næsta árs. Málið er enn í þinginu, málið er enn í þingnefnd. Fjármálaráðherra og ríkisendurskoðandi eru ekkert fjárlagavald. Hér birtist aftur valdhroki fjármálaráðherra þegar hann kemur inn á Alþingi og tilkynnir fjárlaganefnd að hann virði hana ekki viðlits. Ég spyr hv. formann fjárlaganefndar: Ætlar hann að taka þessu kjaftshöggi fjármálaráðherra þegjandi, að það komi honum ekkert við með hvaða hætti málið sé afgreitt á þinginu? 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Birki Jóni Jónssyni, fyrir það að vekja athygli á málinu. Ég hélt um tíma, þegar þingið var að byrja í haust, að menn væru búnir að gleyma þessu máli. Hitinn í þessu máli hefur minnkað frá því sem var í sumar eða haust og sýnir sig í áhuga fjölmiðla á málinu. Vissulega er gott að ræða þetta mál á þinginu. Ástæðan er einfaldlega sú að skýrsla okkar fjárlaganefndar var lögð fram í lok september. Ég vil nota tækifærið og þakka öllum fjárlaganefndarmönnum sem þeir settu í það - hv. þm. Jón Bjarnason, hlustaðu nú - settu í að klára þessa skýrslu saman. Það má vel vera að einhverjum hafi þótt sem við værum að rífa þetta út úr nefndinni en nefndin var hins vegar einhuga í því, a.m.k. meiri hluti hennar, að setja þetta í ákveðinn farveg. Í framhaldinu var skipaður starfshópur sem hv. þm. Kristján Þór Júlíusson leiðir og í situr auk mín skuggaráðherra fjármála, hv. þm. Jón Bjarnason. Sá þingmaður vísaði til þess sem starfshópnum er ætlað að gera. En það var sjónarmið meiri hluta nefndarinnar að fara yrði yfir þann túlkunarágreining sem kom upp sérstaklega vegna 6. gr. fjárlaga fyrir 2006. Ég hvet einfaldlega þingmenn sem sitja bæði í fjárlaganefnd og fastanefndum þingsins, út af því að við erum að fjalla um fjáraukalög og fjárlög fyrir árið 2008, að fara yfir þessi atriði. Ég hef fundið fyrir því í fjárlaganefndinni að menn ræða að sjálfsögðu slíkar heimildir. Með hliðsjón af því sem fjárlaganefndin ályktaði og því sem hér hefur komið fram frá hæstv. fjármálaráðherra og ríkisendurskoðanda í morgun í kjölfar skýrslu okkar sem lögð var fram á þingskjali í gær tel ég ljóst að þessir tveir aðilar taka undir þá túlkun sem ég held að minni og meiri hluti nefndarinnar deili nú og við getum verið sátt um það. Menn telja eðlilegt og tímabært að endurskoða orðalag heimilda af þessu tagi í því skyni að girða fyrir túlkunarágreining. Við vildum ná því fram og á það benti ég í upphafi umræðunnar um þetta mál þegar ég kom að því í lok ágúst nú í ár. Í sjálfu sér stendur álit meiri hluta fjárlaganefndar fyrir sínu. Ég á von á að starfshópurinn sem hefur verið skipaður og í eru þrír fulltrúar og stjórnarandstaðan á fulltrúa sé að hefja störf. Við skulum vona að ekki þurfi að bíða eftir því að sú nefnd fari af stað. Að öðru leyti liggur fyrir álit hæstv. fjármálaráðherra og ríkisendurskoðanda, það kom fram í morgun og var dreift á minnisblaði. Ég vil að lokum segja við hv. þingmenn að það var ekki ætlunin í störfum fjárlaganefndar að taka upp hanskann fyrir einn eða neinn í þessu máli. Við unnum þetta eins faglega og við gátum gert og menn geta þá gagnrýnt þau faglegu vinnubrögð. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson þekkir það mætavel eins og ég hvernig er að standa í stappi í fjárlaganefndinni. Hann reyndi á sínum tíma að gera sitt besta í þeim efnum og hvað varðar þær yfirlýsingar, að hæstv. fjármálaráðherra hafi gefið mér kjaftshögg með þessu minnisblaði í morgun, sem voru yfirlýsingar hv. þm. Jóns Bjarnasonar, vil ég benda hv. þingmanni á að á sama hátt hef ég þá fengið kjaftshögg frá ríkisendurskoðanda því að þetta er sameiginlegt minnisblað þeirra. Ég verð þá að standa undir því en ég lít ekki svo á að þetta minnisblað sé sett fram með þeim hætti. Ég vil að lokum benda hv. þingmönnum á að aðgát skal höfð í nærveru sálar í þessum efnum. Mér hefur oft og tíðum fundist umræðan snúast um að ómaklegt sé að vera með ferju milli lands og eyjar, ekki það að við þingmenn þekkjum ekki betur en við skulum hins vegar gæta okkar í orðavali þegar kemur að því að klára þetta verk.

Hæstv. forseti. Ég tel nauðsynlegt að renna í stuttu máli yfir feril þessa máls. A.m.k. í fyrri ræðu minni. Í fyrsta lagi snýst málið um að ákveðið var að kaupa nýtt skip í staðin fyrir Sæfara sem hefur sinnt siglingum til og frá Grímsey. Menn fóru að svipast um eftir skipi á hæfilegu verði eða möguleikanum á að smíða nýtt og niðurstaðan varð sú að menn ákváðu að kaupa notað skip. Fyrstu forsendur þess að menn völdu þá leið vænti ég að hafi verið að í skýrslu Einars Hermannssonar kemur fram að hugsanlegt kaupverð skipsins sé 80 millj. og endurbætur 60 millj. eða 140 millj. alls. Þannig fóru menn af stað. Ég er í sjálfu sér ekki hissa á því að Vegagerðin, sem ég held að hafi ekkert sérstakt vit á skipum, velji þann kost að kaupa skip á einn fjórða af því verði sem nýtt skip kostaði, en því var lýst að það kostaði 600–700 millj. Þannig fer þetta mál af stað. Það er greinilegt að verðmatið var í upphafi rangt. Það þarf enginn að efast um það. Svo margar skoðanir hafa farið fram á þessu skipi síðan og það oft verið endurmetið, m.a. af mönnum frá Siglingastofnun. Upphaflegt kostnaðarmat við endurbyggingu var vanmetið. Það liggur fyrir, en hvað um það? Verkefnið fer þannig af stað og þá hefjast verkferlar Vegagerðarinnar sem mér finnast að mörgu leyti mjög ámælisverðir og leiða þetta mál áfram. Eins og hv. fyrsti málshefjandi í dag vakti athygli á var strax farið að tala um 250 millj. kr. að lágmarki í að gera upp skipið. Það er mjög margt að athuga í þessu ferli bæði hvað varðar ríkisstofnanir eins og Vegagerðina, útboðsferlið, aukaverkin sem ekki var samið um o.s.frv. Það sýnir í raun alveg ótrúlegan barnaskap við að endurbyggja skip að semja ekki um aukaverk og hvernig eigi að fara með þau. Þá kemur að öðrum þætti þessa máls sem við komum að, þ.e. hvernig fjármögnun á að fara fram á slíku verki. Þar höfum við þá staðreynd að menn velja að nota 6. gr. heimild í fjárlögum til að færa fyrir því rök að unnið hafi verið eins og gert hefur verið. Um það standa vissulega deilur eins og um málið allt, eins og ég hef lítillega rakið. En það sem vekur athygli er í fyrsta lagi að menn hafa ekki viljað skoða þetta mál vel. Það má minna á fund hv. samgöngunefndar frá föstudeginum 4. maí 2007 sem hafnaði því að skoða þetta mál. En þar segir, með leyfi forseta, í niðurlagi að ekki sé ástæða til að fjalla frekar um málið að sinni. Allar upplýsingar síðan hafa gefið tilefni til að skoða þetta mál betur. Nú fer meiri hluti fjárlaganefndar fram og segir að málinu skuli lokið af hennar hendi og hún sjái ekki ástæðu til að skoða málið frekar. Minni hluti fjárlaganefndar hefur hins vegar uppi þau sjónarmið að vilja skoða þetta mál ofan í kjölinn. Ég geri ráð fyrir því að það sé tilgangur minni hlutans í fjárlaganefnd að læra af þessu máli, skoða það alveg frá upphafi til enda, bæði verkferli, útboð og hvernig þessar milljónir og hundruð milljóna leggjast hvert ofan á annað. Verklag fjármálaráðuneytisins í þessu máli þarf einnig að skoða. Ég verð að segja alveg eins og er, hæstv. forseti, að mér finnst einkennilegt þegar ríkisendurskoðandi tekur sér það fyrir hendur að segja við fjármálaráðherra með sérstakri yfirlýsingu í dag hvað eigi að standa í fjárlögunum. Ég vissi ekki til að ríkisendurskoðanda væri ætlað að segja fyrir um fjárveitingar í fjárlögum. Mér finnst að hæstv. fjármálaráðherra hefði átt að gefa slíka yfirlýsingu sjálfur vegna þeirrar athugasemdar sem ríkisendurskoðandi hefur við málið en ekki að ríkisendurskoðandi og fjármálaráðherra leggi slíka yfirlýsingu fyrir þingið.

Virðulegi forseti. Í 6. gr. fjárlaga 2006 var veitt heimild til að selja Grímseyjarferjuna MS Sæfara og ráðstafa andvirðinu til kaupa eða leigu á annarri hentugri ferju. Fyrir þá sem leggja sig fram er þetta ákvæði ekkert sérstaklega flókið og ber ekki að túlka öðruvísi en samkvæmt orðanna hljóðan. Allt tal um ágreining um túlkun þessara orða tel ég því miður eingöngu frá fjármálaráðuneytinu komið til að réttlæta málstað sinn í þessu undarlega máli. Þrátt fyrir þetta skýra ákvæði ákveður hæstv. fjármálaráðherra Árni Mathiesen og hæstv. fyrrv. samgönguráðherra Sturla Böðvarsson að gera samkomulag við Vegagerðina um að bæði kaup og endurbætur á ferjunni verði fjármögnuð með ónýttum heimildum hennar. Svo bæta þeir um betur og veita Vegagerðinni ótakmarkaðan yfirdrátt úr ríkissjóði ef Vegagerðin hafi ekki svigrúm til að nýta ónotaðar fjárheimildir sínar. Þessi aðferð stenst því miður engan veginn ákvæði fjárreiðulaga eins og Ríkisendurskoðun bendir réttilega á. Þá var hvergi gert ráð fyrir útgjöldunum í fjárlögum fyrir árið 2006 eins og bar að gera. Mál þetta snýst ekki um venjulegan yfirdrátt eða umframkeyrslu á fjárlögum eins og rætt hefur verið um víða í fjölmiðlum. Á hverju ári fara fjölmargir fjárliðir fram úr veittum fjárheimildum og það er vitaskuld alvarlegt mál. Því má alls ekki rugla við það mál sem hér er til umræðu. Hér er um að ræða verkefni sem hlotið hefur formlegt samþykki Alþingis og ákveðin upphæð ætluð til verksins. Mál þetta snýst fyrst og fremst um það hvort fjármálaráðherra geti ráðstafað fé úr ríkissjóði án atbeina Alþingis og hvort ráðstöfun úr ríkissjóði sé einkamál fjármálaráðuneytisins. Það sem var alvarlegt í þessu máli var að fjármálaráðherra virtist ekki sýna neinn vilja til að breyta því verklagi sem viðgekkst í ráðuneytinu. Þvert á móti réðst hann í ritdeilur við eftirlitsstofnun Alþingis, Ríkisendurskoðun, sem er fádæmi í stjórnsýslunni og þótt víðar væri leitað. Því miður bar fjáraukalagafrumvarpið fyrir árið 2007 aðeins með sér að sami háttur skyldi hafður á áfram. Þar kom hvergi fram tillaga um að mæta útgjöldum vegna Grímseyjarferjunnar. Á minnisblaði sem hæstv. fjármálaráðherra sendi til fjárlaganefndar í dag ásamt Ríkisendurskoðun kemur fram að leita verði heimilda fyrir kaup og endurbætur á Grímseyjarferjunni í fjáraukalögum fyrir 2007 og í fjáraukalögum fyrir 2008. Þetta verður ekki skilið öðruvísi en sem viðurkenning á þeirri túlkun að heimild til slíkra framkvæmda verði að vera á fjárlögum hvers árs og fjármálaráðherra geti ekki ráðstafað fé úr ríkissjóði án atbeina Alþingis. 

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu lýsa yfir ánægju minni með að fjármálaráðherra og ríkisendurskoðandi séu komnir að ákveðinni niðurstöðu um þann túlkunarágreining sem upp kom milli þeirra varðandi málið. Jafnframt vil ég líka lýsa yfir nokkurri undrun á því hvernig sú umræða sem farið hefur fram um málefni Grímseyjarferju hefur snúist á þeim fáu dögum sem ég hef setið á hinu háa Alþingi. Í mínum huga snýst þetta mál um ákveðin grundvallaratriði. Í fyrsta lagi um hvernig samgöngum við Grímsey er háttað. Hins vegar hefur umræðan nær eingöngu snúist um framkvæmd sem hefur farið fram úr áætlun. Ég verð að upplýsa að miðað við yfirferð mína yfir fjáraukalög, stöðu ríkisstofnana á sex mánaða uppgjöri og þriggja mánaða uppgjöri, og vinnu við fjárlagagerð ársins 2008, þá er það lítið fréttnæmt að rekstur stofnana eða framkvæmdir fari fram úr fjárlögum. Það er í sjálfu sér ekkert nýtt. Það er nær því að það væri meiri frétt ef framkvæmd eða rekstur stofnana stæðist fjárlög eða væri undir fjárlögum. Þess vegna er undarlegt að hlýða á reynda þingmenn, m.a. fyrrverandi stjórnarþingmenn, ganga um sali með yfirlýsingar um að þetta komi þeim allt í opna skjöldu, þegar maður hefur upplýsingar um að í samgönguáætlun áranna 2003–2014 var gert ráð fyrir 400 millj. kr. framlagi til Grímseyjarferju. Svo ræða menn það eins og þetta komi þeim gersamlega í opna skjöldu. Um það er ekki deilt að formlegar fjárveitingar merktar í krónum hefur skort inn í fjárlög við vinnslu þessa máls, miðað við þann skilning sem menn vilja leggja í þetta núna. En miðað við hefðina og miðað við reynsluna af því hvernig slík verk hafa áður verið unnin þá er ekkert óeðlilegt við það. Ágreiningurinn í málinu snýst um túlkun á ákvæðum fjárreiðulaga, sérstaklega 37. gr. og síðan einnig varðandi heimildarákvæði í 6. gr. fjárlaga. Hér liggur fyrir í sameiginlegri yfirlýsingu fjármálaráðherra og Ríkisendurskoðunar vilji til að fara í þá vinnu með fjárlaganefndinni að endurskoða þessi ákvæði og hvernig þeim er beitt. Þetta mál er í mínum huga ágætisáminning til okkar þingmanna um að standa vörð um fjárveitingavaldið á hinu háa Alþingi. Ríkisendurskoðun er vissulega eftirlitsaðili okkar í þeim efnum. Fjárlaganefndin hefur eins og henni ber sett málið í ákveðinn farveg og ég lýsi yfir sérstakri ánægju með þær undirtektir sem það verklag hefur hlotið.

Herra forseti. Það er sjálfsagt og eðlilegt að málefni Grímseyjarferjunnar séu tekin til umræðu utan dagskrár. Mikið hefur verið skrifað og sagt um þau mál öll og langt í frá að öll kurl séu komin til grafar. Engum blöðum er um það að fletta að margt hefur farið úrskeiðis í því ferli og í raun er óviðunandi að ábyrgðinni sé varpað á milli aðila og enginn axli ábyrgð á axarsköftunum. Það hefur komið fram að meðferð fjármuna ríkisins eru á skjön við lög og reglur svo ekki sé meira sagt. Það eitt ætti að sjálfsögðu að kalla á að hæstv. fjármálaráðherra axlaði ábyrgð. Það er ólíðandi að fjármálaráðuneytið hagi sér eins og það sé jafnframt fjárveitingavaldið. Það vald liggur hjá hv. Alþingi sem verður að sjálfsögðu að taka hlutverk sitt alvarlega og vinna sjálfstætt gagnvart framkvæmdarvaldinu. Á vettvangi samgöngunefndar hafa málefni ferjunnar komið til umræðu. Nefndin fékk m.a. á fund sinn fulltrúa ráðuneyta, Vegagerðar og Ríkisendurskoðunar. Þá heimsótti samgöngunefnd, að minni tillögu, Grímsey í haustferð sinni um Norðausturland og átti ágætan fund með sveitarstjórninni þar. Hins vegar er umfjölluninni um málið hvergi nærri lokið á vettvangi samgöngunefndar. Það hlýtur að vera ásetningur formanns nefndarinnar að vinna greinargerð eða skýrslu um málið, mál sem hv. formaður samgöngunefndar hefur kallað klúður á klúður ofan. Svara þarf margvíslegum spurningum sem lúta að samgöngum milli lands og Grímseyjar og hvernig sú ferja sem ætlað er að sinna því hlutverki er í stakk búin til siglinga á þeirri leið. Hvernig þjónar hún hagsmunum Grímseyinga og mætir þörfum þeirra og til hversu langs tíma yrði sú fjárfesting? Það kom skýrt fram hjá sveitarstjórn Grímseyjar að þar hafa alltaf verið miklar efasemdir um það skip sem ákveðið var að kaupa og það er rangt sem haldið hefur verið fram, að heimamenn hafi sérstaklega verið með í ráðum enda er komið á daginn að viðvörunarorð þeirra hafa átt fullan rétt á sér. Því er afar áleitin spurning hvort yfirvöld samgöngumála hafi einfaldlega veðjað á rangan hest þegar ákveðið var að kaupa umrædda ferju og gera á henni umtalsverðar breytingar, jafnvel þannig að ráðleggingar skipaverkfræðinga voru að engu hafðar. Alls er óvíst að skipið verði nokkru sinni haffært. Þeim spurningum og mörgum fleirum verður ekki svarað nema með óháðri rannsókn málsins frá upphafi til enda þar sem öllum steinum verður velt við. Samgönguráðherra hefur að vísu ákveðið að láta skoða feril málsins eitthvað en fær til þess verks þá sem unnið hafa alla vinnuna til þessa. Enginn verður dómari í eigin sök og þess vegna er nefndarskipun hæstv. samgönguráðherra hreinn kattarþvottur. Hið sama á við um álit meiri hluta fjárlaganefndar sem nú hefur skilað áfangaskýrslu til Alþingis um málið. Herra forseti. Það er brýnt að Alþingi sýni myndugleik og trúverðugleika í þessu máli. Meiri hluti fjárlaganefndar svarar engum spurningum í áliti sínu í málinu og leggur í raun blessun sína yfir vinnubrögðin og óráðsíuna.

Það er ekki rétt.

Það er alvarlegt og ámælisvert.

Þetta er rangt.

Alþingi skuldar Grímseyingum að taka af myndarskap á þessu máli og tryggja að samgöngumálum Grímseyinga verði komið í viðunandi 

Herra forseti. Í umræðunni sem hér fer fram um Grímseyjarferjuna svokölluðu hefur ekkert nýtt komið fram nema, eins og skýrt var frá hér í upphafi, að ágreiningnum um túlkunina er lokið og það er gott. Ég ætla á þeim fáu mínútum sem mér eru ætlaðar í þessari umræðu að fara aðeins yfir málið eins og það er statt núna. Ég hef nýlega farið í enn eina ferðina út í Hafnarfjörð í Grímseyjarferju, kynnt mér stöðu verksins og rætt við verktakana sem þar vinna, þ.e. eigendur vélsmiðju Orms og Víglundar. Þeirra verk er nokkurn veginn á þeirri áætlun sem gerð var eftir að sú verkefnastjórn sem ég skipaði tók við málinu. Stefnt er að því að verkinu ljúki í lok nóvember að mestu leyti. Ég er sæmilega bjartsýnn á það og vona að skipið verði tilbúið í byrjun ársins 2008. Nú eru um 20 til 25 manns að vinna um borð í skipinu og vinna þar hörðum höndum sex daga vikunnar. Aftur að þeirri verkefnastjórn sem ég gat um áðan - verkefnastjórn sem skipuð var en ekki nefnd - en hún gengur þannig frá núna, vegna þess að hv. þm. Birkir Jón Jónsson málshefjandi talaði um aukaverkin, að nú er samið um hvert einasta aukaverk með undirskrift. Þannig er þetta unnið í dag. Vonandi er að ferjan verði tilbúin á þeim tíma sem ég nefndi áðan. Í umræðunni í þjóðfélaginu hefur verið talað um kröfur Grímseyinga en ég vil ekki orða það þannig, tala um kröfur Grímseyinga. Þeir setja ekki fram neinar kröfur. Þeir hafa hins vegar komið með ábendingar um hvernig þessi ferja þurfi að vera, hverju hún þurfi að vera búin til að uppfylla það sem hún á að gera, þ.e. þjóna íbúum Grímseyjar með vöruflutningum til og frá og þeim fjölmörgu ferðamönnum sem sækja Grímsey heim. Þær ábendingar hafa verið teknar til greina. Sumt af því var sett inn í útboðið, annað ekki. Ég er með öðrum orðum að segja, og ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, að notendur mannvirkja, sama hvort það er opinbert hús eða í þessu tilfelli ferja, eigi að hafa töluvert um það að segja og eigi að geta komið því til hönnuða hvernig hlutirnir þurfi að vera að þeirra mati. Ég held að í verkefnastjórninni hafi það verið gert. Ég sé það núna að tíma mínum er lokið. Ég vil segja það að lokum vegna bréfs sem hv. þm. Jón Bjarnason ritaði okkur fyrir hönd vinstri grænna 

Virðulegi forseti. Það er deginum ljósara að hefur margt farið úrskeiðis í öllu þessu máli og margir bera ábyrgð. Æðstu yfirmenn Vegagerðar ríkisins geta ekki vikið sér undan ábyrgðinni á sínum þætti í þessu máli né heldur ráðgjafi þeirra. Ráðherrar sem komu að málinu á upphafsstigum geta heldur ekki vikið sér undan ábyrgð í þessu máli né heldur ríkisstjórnin öll sem þá sat. Málið hefst með samþykkt ríkisstjórnarinnar í apríl 2005 þar sem hún heimilar kaup og endurbætur á ferju. Menn gera sér kannski ekki grein fyrir því að ríkisstjórnarfundir eru í sjálfu sér engin stjórnsýslustofnun. Ríkisstjórnin fer ekki með neitt framkvæmdarvald sem heitið getur. Ríkisstjórnarfundir eru bara huggulegir tefundir þar sem stjórnmálamenn koma saman og ná sameiginlegri niðurstöðu um það sem þeir ætla að gera. Menn taka ekki ákvörðun á ríkisstjórnarfundi um að eyða 150 millj. kr. úr ríkissjóði. Menn hafa ekki vald til þess. Stjórnarskráin heimilar það ekki. Engu að síður hefur það verið vaxandi tilhneiging hjá ráðherrum á undanförnum árum að taka sér þetta vald og gefa út tilkynningar með þeim hætti að þeir tilkynni: Við höfum ákveðið að ráðast í þetta verkefni. - Svo er verkefnið sett í gang þrátt fyrir að heimildina skorti. Þetta er mikið vandamál, virðulegi forseti, sem einskorðast ekki við þá tvo ráðherra sem helst koma að þessu tiltekna máli. Allir ráðherrar sem setið hafa á mörgum undanförnum árum hafa verið þátttakendur í því, af fúsum og frjálsum vilja, að rýra hlut Alþingis og auka sinn hlut með ólögmætum hætti, virðulegi forseti. En hinu er ekki að neita að hæstv. fjármálaráðherra hefur gengið lengra en nokkur ráðherra áður í því að sniðganga ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins og ákvæði fjárreiðulaga með því að heimila að stofna til útgjalda vegna verkefnis sem Alþingi samþykkti ekki fjárveitingu til. Hann heimilaði að auki að stofna til yfirdráttar til viðbótar þeim fjárveitingum sem stofnunin hafði að öðru leyti til annarra verkefna. Þessi þáttur málsins er hið alvarlegasta í þessu máli þótt það eigi sér skírskotun til annarra mála sem á undan hafa farið. Það er kominn tími til að stjórnmálamenn taki á þessari stöðu ráðherra og það duga engin vettlingatök í því, virðulegi forseti.

Forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um mikilvægi þess að góðar og tryggar samgöngur séu á milli staða, hvort sem er í þéttbýli eða utan þess og um það snýst þetta mál. Tryggar samgöngur eru forsenda byggðar í landinu og þróun byggðar á Íslandi felst fyrst og síðast í tryggum samgöngum, í víðasta skilningi þess orðs. Góðar samgöngur milli lands og eyja, líkt og á við í því máli sem hér um ræðir, á milli Grímseyjar og fastalandsins eru augljóst dæmi um gildi þess og tryggilega þarf að standa að slíkum málum og hvergi má gefa afslátt. Það verður hins vegar að segjast að það hefur ekki átt við varðandi málsmeðferðina vegna hinnar nýju Grímseyjarferju, sé hægt að tala um nýja ferju í þessu samhengi. Meðferð þess máls er sorglegt dæmi um hvernig ríkisstjórn og ráðherrum hefur tekist að klúðra málum, einstökum málum, með svo afgerandi hætti að þegar upp er staðið stendur ekki steinn yfir steini og stefnan og markmiðin sem lagt var af stað með í upphafi hafa snúist í andhverfu sína. Í upphafi var það svo að Grímseyingar sjálfir vöruðu stjórnvöld eindregið við að kaupa þá skipsnefnu sem á endanum var keypt til að bæta samgöngur á milli Grímseyjar og lands. Grímseyingar lögðu bæði í mikla vinnu og kostnað við að kanna þá kosti sem í boði voru, líka þann sem ríkisstjórnin illu heilli hrasaði um, og þeir vöruðu ákveðið við því að eyða fé og frekari fyrirhöfn í þau kaup sem við sitjum nú uppi með. Þau hafa ekki og munu ekki verða neinum til góðs þegar upp verður staðið. Grímseyingar færðu ítarleg rök fyrir máli sínu en á þá var ekki hlustað. Það er ljóst að hin svokallaða nýja ferja mun ekki þjóna þeim tilgangi sem til var ætlast. Hún mun ekki þjóna Grímseyingum með fullnægjandi hætti. Hún mun ekki þjóna landsmönnum með fullnægjandi hætti og hún stenst ekki þær kröfur sem gerðar eru til samgöngutækja í dag nema að litlu leyti. Eftir allt það klúður sem þegar er orðið við samgöngubætur til Grímseyjar eru það Grímseyingar sjálfir sem sitja í súpunni meðan aðrir reyna að þvo hendur sínar vegna málsins og neita að viðurkenna mistök sín. Það munu Grímseyingar hins vegar ekki geta gert. Þeir sitja uppi með afraksturinn af öllu klúðrinu í formi ferju sem þeir hvorki báðu um né vildu fá. Orðspor Grímseyjarferjuklúðursins mun hins vegar verða lífseigt og það munu Grímseyingar sitja uppi með á meðan aðrir víkja sér undan ábyrgð. Það er síðan kaldhæðni örlaganna sem ræður því að það mun líklega koma í hlut núverandi hæstv. samgöngumálaráðherra, Kristjáns Möllers og Grímseyjarferjugagnrýnanda, að færa Grímseyingum þessa miklu afurð mistaka og klúðurs. Það verður á hans ábyrgð að koma þessu fleyi tjónlaust á milli tveggja hafna, yfir hafið og til nýrra heimkynna, þangað sem enginn vildi fá það. Það er því ekki úr vegi fyrir ráðherrann að hafa í huga, þegar lagt verður upp í þá örlagaríku ferð, að hafið býr yfir hundrað hættum, eins og segir í ljóðinu, ekki síst 

Herra forseti. Málið sem hér er til umræðu í dag var mikið rætt í sumar sem leið og margir hafa látið stór orð falla í þeirri umræðu. Ég dreg enga dul á að mér finnst þetta mál að mörgu leyti klúður á klúður ofan. Ónógur undirbúningur og vond áætlunargerð gerði það að verkum að flest sem gat farið úrskeiðis fór úrskeiðis. Lögmál Murphys birtist okkur hér í sinni fegurstu mynd. Þegar menn gera mistök eiga menn að læra af þeim og tryggja að slíkt gerist ekki aftur. Ég ætla ekki að velta mér upp úr því á þeim stutta tíma sem ég hef í þessum ræðustól nú eða elta uppi einhverja einstaklinga til ábyrgðar og heimta afsagnir. Það er nóg að stjórnarandstaðan sjái um það í þessari umræðu. Ég verð þó að segja að mér finnst býsna holur hljómur í gagnrýni t.d. fyrrverandi formanns fjárlaganefndar, hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar, upphafsmanns umræðunnar í dag. Hvers vegna segi ég það? Jú, var ekki hv. þingmaður einmitt formaður nefndar sem átti að hafa eftirlit með fjárreiðum í máli sem skók samfélagið á síðasta ári og var stundum kennt við Byrgið? Mér finnst það ekki þjóna neinum tilgangi að ásaka einhverja einstaklinga fram og aftur. Mér virðist umræðan í þinginu í dag fyrst og fremst vera sett fram til að fá fram skylmingar, skylmingar á vettvangi, ekki til þess endilega að ná fram niðurstöðu eða til að koma með lausnir eða læra af málinu. Á vettvangi samgöngunefndar hefur verið fjallað um málið. Við bíðum nú eftir skýrslu frá ráðuneytinu um lúkningu málsins. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef undir höndum og fékk frá ráðuneytinu í morgun er gert ráð fyrir að ferjan verði tilbúin til siglinga öðrum hvorum megin við áramótin og er áætlaður kostnaður 487 millj. kr. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kom hér upp áðan og efaðist um haffærni ferjunnar. Það er bara tóm della, vil ég leyfa mér að segja, að halda slíku fram. Þessi ferja mun sigla öðrum hvorum megin við áramótin. Niðurstaða mín í þessu máli er sú að skortur á undirbúningi og vond áætlunargerð auk þess að eftirlitið klikkaði sé ástæða þess að svo fór sem fór. Á undirbúningsstigi þessa máls kom t.d. samgöngunefnd aldrei með beinum hætti að málinu. Því segi ég: Lærum af þessu, vöndum áætlunargerð og tryggjum að eftirlitshlutverk þingnefnda virki í málum sem þessum í framtíðinni. Fyrir því mun ég beita mér sem formaður samgöngunefndar.

Hæstv. forseti. Umræðan í dag verður vonandi til þess að í framtíðinni lærum við að fara öðruvísi að en farið hefur verið að í þessu máli öllu saman. Auðvitað vænti ég þess að þegar upp verði staðið fái Grímseyingar ferju í hendurnar sem tryggt geti þeim örugga flutninga til og frá eyjunni á komandi árum. Það er auðvitað ekki þannig að ekki sé hægt að endurbyggja gömul skip og gera þau góð til flutninga ef vel er að verki staðið. Það er auðveldlega hægt, en ég hygg að enn þá séu nokkur atriði sem þurfi að skoða í sambandi við þá ferju sem verið er að endurbyggja. Ég hygg að ábendingar Grímseyinga og áhafnar ferjunnar Sæfara í þessu máli hefðu mátt komast betur til skila en virðist hafa verið í öllu þessu ferli. Menn velta því t.d. enn fyrir sér hvort burður í dekki þessa skips sé nægjanlegur til þess að leysa þau verkefni sem ferjunni eru ætluð. Þess vegna er ýmislegt sem menn þurfa að velta betur fyrir sér í verkferlinu öllu. En að lokum held ég að menn eigi einfaldlega að sameinast um að reyna að ljúka þessu máli, koma skipinu í haffært og öruggt ástand. Við bætum ekkert með því að þær fjárveitingar sem settar hafa verið í þetta skip nýtist ekki. Mitt ráð er að lokum, hæstv. forseti, að reynt verði, úr því sem komið er, að klára þetta skip með fullum sóma þannig að þegar það siglir verði það öruggt til margra ára.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu en ég held að hún sé einungis upphaf umræðunnar sem við eigum eftir að taka um þetta grátlega mál á vettvangi þingsins. Það mátti heyra á nýjum formanni fjárlaganefndar að honum virtist létt yfir því að hann teldi að fjölmiðlar hefðu ekki orðið mikinn áhuga á þessu máli, þetta væri ekki fréttnæmt. Hann vakti sérstaka athygli á því. Það er ekki mælikvarði á alvarleika mála. Það er heldur ekki mælikvarði á alvarleika mála sem hv. varaformaður fjárlaganefndar nefndi í sinni ræðu, að það væri ekkert nýtt að fjárlagaliðir færu fram úr heimildum. Ríkisstjórnin ákvað á sínum tíma að verja 150 millj. kr. til verksins árið 2005. Nú er kostnaðurinn kominn yfir 500 millj. kr. Er það ekki fréttnæmt? Ég er ansi hræddur um það. Ég vona að nýr meiri hluti í fjárlaganefnd líti ekki svo léttvægt á þetta mál sem þó virðist. Það var dapurlegt, hæstv. forseti, að þurfa að sitja undir því, sem fyrrverandi formaður fjárlaganefndar, að menn segðu einkennilegt að ég skyldi standa upp og taka hin og þessi mál til umræðu eða leyfa mér að ræða sum mál. Hæstv. ráðherra sagði að ég hefði manna síðastur handfjatlað þá heimildargrein sem hefur leitt til rúmlega 500 millj. kr. útgjalda til þessa verkefnis. Hæstv. forseti. Ég sagði í ræðu minni áðan að Alþingi Íslendinga og þáverandi ríkisstjórn hefði verið leynd ákveðnum gögnum. Þessi umframkeyrsla kom aldrei inn á borð fjárlaganefndar og engum fjárlaganefndarmanni datt í hug að spyrja sérstaklega út í það vegna þess að við yfirferð viðkomandi ráðuneyta á málinu sáu embættismenn enga ástæðu til þess að ræða málið sérstaklega. Þingið var leynt þessum upplýsingum. Það er staðreynd málsins. Ég hafna því fyrir hönd fyrrverandi fjárlaganefndar að hún beri fyrst og fremst ábyrgð á þessu verki eins og hæstv. fjármálaráðherra ýjaði að, sem ber höfuðábyrgðina. Hæstv. forseti. Ég sakna þess að Samfylkingin, sem hóf þetta mál í aðdraganda síðustu kosninga, skuli hafa runnið á rassinn eins og raun ber vitni. Þar vísa ég til ræðu formanns samgöngunefndar, hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur. Ég vil segja við hv. þingmenn stjórnarliðsins: Horfið til hægri og vinstri á ráðherrana á bekkjunum. Keisarinn er ekki 

Herra forseti. Ég er alla vega með bindi. Herra forseti. Að leyna upplýsingum? Ef upplýsingum hefði verið leynt værum við ekki að ræða þetta mál. Við erum einmitt að ræða málið af því að upplýsingum var ekki leynt. Varðandi tilboðið í viðgerðina á ferjunni vil ég segja: Þegar fallið hafði verið frá lægsta og eina gilda tilboðinu í verkið var tilboð skipasmíðastöðvarinnar í Hafnarfirði lægsta tilboðið og því ekki um annað að ræða en ganga til samninga við þá aðila. Síðan vil ég segja, herra forseti, varðandi kaupin í árslok 2005, að þau voru reyndar gerð með fyrirvara um samþykki Alþingis enda varð það samþykki síðan að veruleika nokkrum dögum síðar. Við verðum líka að hafa það í huga að í fjárlögum samþykkjum við heimildir til stofnana til þess að ráðstafa fjármunum. Í tilfelli Vegagerðarinnar er ekkert í fjárlögum tilgreint um einstök verkefni sem þeir fjármunir eigi að fara í. Það er hins vegar gert í samgönguáætlun en samgönguáætlunin hefur ekki lagagildi. Þegar samgönguáætluninni lýkur, þegar ekki er getið um verkefni þannig að það dugi til þess að ráðstafa öllum fjármununum falla heimildirnar ekki niður. Þá hefur auðvitað stofnunin möguleika á að nota þá fjármuni til sinna lögbundnu verkefna, eins og í tilfelli Grímseyjarferjunnar. Varðandi heimildir fjármálaráðherra til þess að gera samninga eins og gerðir voru við Vegagerðina þá eru þeir samningar auðvitað ekki skilyrðislausir. Þeir þurfa auðvitað að vera í samræmi við lög og reglur sem um þetta gilda eins og 4% svigrúm og síðan um ófyrirséð útgjöld þar sem fjármálaráðherra getur samþykkt og greitt út fé. En það ræðst síðan af kringumstæðum. Samgönguáætlunin gerir ráð fyrir þessum fjármunum og er ótrúlegt að heyra hvernig fólk sem samþykkti þá áætlun talar um málið núna. Ef fara ætti eftir túlkun hv. þm. Höskulds Þórhallssonar á greininni þá hefðum við auðvitað selt ferjuna en ekki keypt neina aðra. Þar af leiðandi væri engin ferja sem gæti siglt til Grímseyjar. Ég vil, herra forseti, að lokum taka undir með hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur með að skylmingar um þetta mál eru algjörlega ástæðulausar. Við skulum læra af málinu og horfa fram á veginn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Áður en ég fer yfir helstu atriði frumvarpsins mun ég fara stuttlega yfir tvö nátengd efni í frumvarpinu. Í fyrsta lagi af hverju við þurfum á að halda því öfluga fjármálaeftirliti sem við erum að byggja upp og í öðru lagi stöðu sjálfrar eftirlitsstofnunar fjármálaeftirlitsins. Fyrst aðeins um starfsemi eftirlitsins sjálfs sem hefur þróast mjög hratt og eykst núna annað árið í röð. Er hér lagt til að rekstrartekjur þess aukist um 50% annað árið í röð. Umfang þess hefur því vaxið mjög á milli ára. Meginmálið er að starfsemi þess er jafnbrýn og raun ber vitni til að tryggja stöðugleika og öryggi í rekstri fjármálaþjónustu fyrirtækjanna almennt. Öflugt fjármálaeftirlit stendur í rauninni á bak við þá miklu og vel heppnuðu útrás fjármálafyrirtækja okkar á síðustu 10–12 árum frá því að Kaupþing opnaði fyrsta útibúið í Lúxemborg og síðan hefur þetta orðið að þeirri gífurlega miklu og vel heppnuðu útrás sem raun ber vitni og þar stendur öflugt fjármálaeftirlit sem nýtur alþjóðlegs trausts og viðurkenningar því algerlega að baki. Til að bankarnir okkar og fjármálaþjónustan njóti ýtrasta trausts á erlendri grundu og geti haslað sér þar völl með jafn vel heppnuðum hætti, af því að það skiptir meiru en allt annað í bankastarfsemi eins og gefur auga leið, er traust milli viðskiptavina og fjármálastofnana. Þar skiptir öllu máli öflugt fjármálaeftirlit sem í fyrsta lagi ræður við hlutverk sitt og í öðru lagi veldur því mikla eftirliti sem það á að hafa með þessum stofnunum. Þess vegna hefur verið staðið jafn vel að baki því og ástæða hefur verið til að gera á síðustu árum og er gert hér enn og aftur með því frumvarpi sem ég mæli fyrir í dag og markar þau skil í sögu eftirlitsins að umfang þess eykst svo mikið sem hér er lagt til annað árið í röð. Við þurfum fjármálaeftirlit til að stuðla að og byggja upp trúverðugleika markaðarins. Fjárfestar og sparifjáreigendur verða að hafa trú á því að undirstöður fjármálaþjónustufyrirtækja séu í lagi og leikreglum sé fylgt til hins ýtrasta, t.d. varðandi jafnræði fjárfesta. Ef svo er ekki dregur það úr virkni markaðar og eykur kostnað fjármagns og þar af leiðandi úr skilvirkni og þeim krafti sem er í fjármálaþjónustunni hérlendis en fjármálastarfsemi innan lands og utan er að verða einn af okkar mestu atvinnuvegum og stendur að stórum hluta að baki þeim hagvexti og þeirri öflugu atvinnusókn sem hér hefur að mörgu leyti staðið yfir. Trúverðugleiki og stöðugleiki markaðar eru að sjálfsögðu sérstök samgæði sem þarf að varðveita. Fjármálakreppur geta haft djúpstæð og langvarandi efnahagsleg áhrif eins og menn óttuðust að gerast mundi í bankakreppunni á dögunum sem íslensk fjármálafyrirtæki og bankar stóðu í rauninni af sér vegna þess að þær stofnanir höfðu staðið vel að endurfjármögnun og uppbyggingu á sínum infrastrúktúr þegar gekk aðeins á með þau fyrir nokkrum mánuðum. Þess vegna leggja flest lönd mikið upp úr því að tryggja öflugt eftirlit með fjármálastarfsemi. Ég tel að vel hafi tekist til með uppbyggingu íslenska Fjármálaeftirlitsins og stendur fyrir dyrum að efla það, bæði tekjustofna þess og innri starfsemi eftir því sem efni standa til. Þegar ég heimsótti danska fjármálaeftirlitið á dögunum sem hefur verið starfrækt lengi og hefur þróast mjög mikið og er öflugt og nýtur virðingar innan Danmerkur og utan, þá sannfærðist ég um að við erum á réttri leið með okkar íslenska eftirlit eins og það er byggt upp hér. Að auki þurfum við fjármálaeftirlit af því að virkt fjármálaeftirlit er forsenda útrásar og alþjóðavæðingar eins og ég gat um áðan. Starfsleyfi útgefið á Íslandi og trú á því fjármálaeftirliti sem hér er framkvæmt er forsenda útrásar innan EES og í raun og veru út um allan heim, þ.e. að starfsleyfi sem gefið er út á Íslandi sé í raun og veru ákveðinn gæðastimpill og útgangspunktur fyrir fjármálafyrirtæki sem eru að hasla sér völl á erlendri grund og eru þau nú orðin nokkur til viðbótar við hina gömlu banka sem við þekkjum hvað gerst. Aðeins að sjálfri eftirlitsstofnuninni. Fjármálaeftirlitið var sett á stofn með lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi árið 1998 og samkvæmt þeim er Fjármálaeftirlitið ríkisstofnun sem lýtur sérstakri stjórn. Í athugasemdum við frumvarpið er varð að lögum það sama ár er nánar skýrt hvað í þessu hlutverki felst og finnst mér ástæða til að draga það inn í umræðuna til upplýsingar og glöggvunar á því hve mikilvægt hlutverk þessi stofnun hefur um leið og hér er lagt til að rekstrarrammi þess stækki. Í athugasemdunum segir, með leyfi forseta: „Fjármálaeftirlitið er sjálfstæð ríkisstofnun með sérstakri stjórn, en heyrir undir viðskiptaráðherra. … Mikilvægt er að eftirlitsstofnun fái að starfa óháð öðrum hagsmunum en þeim sem í eftirlitinu felast. Þetta verður best tryggt með því að tryggja þessari starfsemi sjálfstæði. Því er í frumvarpi þessu lagt til að með eftirlitið fari sérstök stofnun, Fjármálaeftirlitið. Stofnuninni er ætlað mikið sjálfstæði til ákvarðana og er gert ráð fyrir að stofnunin hafi sérstaka stjórn.“ - Og þá segir: „Gert er ráð fyrir að stofnunin falli stjórnskipulega undir viðskiptaráðherra, en honum er ekki ætlað vald til að hafa áhrif á ákvarðanir stofnunarinnar eða til að endurskoða þær.“ Þetta er algert grundvallaratriði. Hver sem er í ráðherrastól hverju sinni getur ekki sigað eftirlitinu á hin eða þessi fyrirtæki, hvort sem það er út af pólitískum geðþótta eða einhverju öðru heldur er stofnunin sjálfstæð og það skiptir mjög miklu máli að ramma það inn og virða það sjálfstæði til hins ýtrasta. Það er í samræmi við svokallaða fyrstu meginreglu sem er gefin út af alþjóðagreiðsluuppgjöri bankanna og þær kröfur sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gerir til sjálfstæðs eftirlitsaðila á fjármálamarkaði. Það liggur að sjálfsögðu trúverðugleika þess algerlega til grundvallar fyrir utan öfluga tekjustofna, vel heppnaða löggjöf og allt það, að það sé engum vafa undirorpið að þetta sé sjálfstæð eftirlitsstofnun sem ekki sé seld undir pólitískan geðþótta hverju sinni eða þá vinda sem blása í stjórnmálunum. Þýðing þess að Fjármálaeftirlitið er sjálfstæð ríkisstofnun er að rofin hafa verið tengsl á milli ráðuneytisins og stjórnvaldsins að því leyti að ráðherra telst ekki æðra sett stjórnvald gagnvart hinu sjálfstæða stjórnvaldi og getur því ekki með bindandi hætti gefið þess konar stjórnvaldi fyrirmæli nema það sé sérstaklega fyrir mælt í lögum og engin kæruheimild er milli hins sjálfstæða stjórnvalds og ráðuneytisins. Jafnframt leiðir þetta til þess að ráðherra ber hvorki pólitíska ábyrgð né ráðherraábyrgð á slíku sjálfstæðu stjórnvaldi. Segja má að öflugt og virkt fjármálaeftirlit þurfi þrennt til að ná árangri: Í fyrsta lagi þarf eftirlitsaðilinn að vera sjálfstæður gagnvart öðrum hagsmunum en þeim sem felast í eftirlitinu sjálfu og engu öðru. Tel ég að þetta hafi verið tryggt með lagasetningunni frá 1998 þegar Vátryggingareftirlitið, sem hafði verið bein undirstofnun heilbrigðis- og tryggingaráðuneytisins og síðan viðskiptaráðuneytisins, og bankaeftirlit Seðlabankans, sem hafði verið deild í Seðlabankanum, voru sameinuð og gerð að sjálfstæðri ríkisstofnun. Það er ástæða til að rifja þetta upp því oft hefur komið fram í pólitískri umræðu að mönnum finnist að ráðherra eigi að beita áhrifum sínum til að siga eða segja eftirlitinu til og láta rannsaka hitt og þetta, eins og oft er að sjálfsögðu freistandi farvegur fyrir stjórnmálamenn að gera þegar hitinn brennur á einhverju tilteknu máli að siga eða senda Fjármálaeftirlitið á viðkomandi sem eftirlitsstofnun en það verður að sjálfsögðu að taka sína sjálfstæðu ákvörðun um það en auðvitað skipar ráðherra þar í stjórn og ráðherra skipar formann stjórnar. Þannig eru að sjálfsögðu eðlileg tengsl þessarar sjálfstæðu stofnunar við hið pólitíska vald. Þó að það taki ekki við fyrirmælum er það eðlilega tengt inn í stjórnvaldið og þannig getur ráðherra haft áhrif með því að skipa þar öfluga, sjálfstæða einstaklinga sem standa vörð um þetta meginhlutverk Fjármálaeftirlitsins. Í öðru lagi þarf eftirlitsaðili fullnægjandi valdsheimildir til að geta rækt eftirlitshlutverk sitt og framfylgt ákvörðunum sínum. Ég tel að þetta atriði hafi náðst með lagabreytingum fyrir tveimur árum, árið 2006, þegar styrktar voru eftirlitsheimildir Fjármálaeftirlitsins og loks að fullu með samþykkt viðurlagafrumvarpsins í vetur sem leið. Í þriðju lagi þarf eftirlitsaðilinn nægilegt fjármagn til reksturs eftirlitsins, og það er umfjöllunarefni þessa frumvarps, og til greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, og það er ýmislegt sem útskýrir eða stendur að baki þeirri miklu aukningu sem er á þessum ramma milli ára. Eins og ég nefndi áðan er það náttúrlega í fyrsta lagi hin ævintýralega útrás fjármálastarfseminnar á liðnum árum þar sem vöxtur á milli ára er gífurlegur, tel ég óhætt að segja og ekkert ofmælt í því, og eins önnur atriði sem tengjast því mjög mikið og ég mun nefna á eftir. Á árinu 1999 voru samþykkt á Alþingi lög um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Með lögunum var gjald sem eftirlitsskyldir aðilar greiða til að standa straum af rekstri Fjármálaeftirlitsins breytt á þann veg að tryggt væri að það uppfyllti skilyrði stjórnarskrár um skattlagningarheimildir. Þetta þýddi m.a. að festa þurfti álagningarhlutfall í lögum í stað þess að kveða einungis á um hámark álagningar. Þessum álagningarhlutföllum þarf því að breyta á hverju haustþingi. Tel ég það mjög heppilegt til að hægt sé að endurskoða ramma þessarar mikilvægu stofnunar á hverju ári þannig að hann þrengi ekki óeðlilega að henni. Þegar svo ófyrirsjáanlegur vöxtur eins og við upplifum núna er í fjármálastarfsemi okkar er mjög heppilegt að endurskoða tekjur og rekstrarrammann á hverju einasta ári þannig að hann þrengi ekki að. Þessum álagningarhlutföllum þarf að breyta á hverju haustþingi enda ógerlegt að ákveða nákvæm hlutföll álagningar á flokka eftirlitsskyldra aðila til lengri tíma en til eins árs í senn. Samkvæmt þessu hefur frumvarp til breytinga á þessum lögum verið lagt fram á hverju haustþingi að fenginni skýrslu frá Fjármálaeftirlitinu um áætlaðan rekstrarkostnað næsta árs, athugun ráðuneytisins á skýrslunni og að fengnu áliti samráðsnefndar eftirlitsskyldra aðila. Með frumvarpinu er álagningarhlutfalli einstakra tegunda eftirlitsskyldra aðila breytt og eru hlutföllin á viðskiptabanka, sparisjóði, lánafyrirtæki, rekstrarfélög, kauphallir og verðbréfamiðstöðvar lækkuð en álagningarhlutfall vegna annarra eftirlitsskyldra aðila hækkað. Mismunur á breytingu hvað þetta varðar skýrist af mismunandi þróun álagningarstofna einstakra flokka eftirlitsskyldra aðila en rekstraráætlun Fjármálaeftirlitsins fyrir árið 2008 gerir í meginatriðum ráð fyrir óbreyttri hlutfallslegri skiptingu gjaldsins á milli þessara flokka. Það eru nýmæli að frumvarpið geri ráð fyrir nýjum álagningarstofni, sérstöku eftirlitsgjaldi á útgefendur fjármálagerninga sem teknir hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði og markaðstorgi fjármálagerninga. Leggur frumvarpið til að eftirlitsgjöld á útgefendur hluta- og skuldabréfa verði þrepaskipt fastagjald og taka þrepin mið af markaðsvirði viðkomandi fjármálagerninga. Áætlað álagt eftirlitsgjald á yfirstandandi ári nemur 602 millj. kr. en frumvarpið gerir ráð fyrir tæpum 915 millj. kr. á næsta ári sem er eins og ég gat um áðan 52% hækkun á milli ára. Áætlað er að rekstrarkostnaður Fjármálaeftirlitsins á þessu ári nemi um 608 millj. en á næsta ári 946, sem er rúmlega 55% hækkun. Lægri hlutfallsleg aukning á eftirlitsgjaldinu á rekstrarkostnaðinum skýrist af hærra álögðu eftirlitsgjaldi á árinu 2007 en upphafleg áætlun gerði ráð fyrir, áhrifum yfirfærslu á eigið fé milli ára og auknum vaxtatekjum. Þetta eru háar upphæðir og þess ber að geta að eftirlitsskyldir aðilar standa að öllu leyti undir kostnaði við rekstur af Fjármálaeftirlitinu og þarf því ekki að lesa álit samráðsnefndar eftirlitsskyldra aðila gaumgæfilega til að sjá að þeir gera sér vel grein fyrir því, standa á bak við þetta öfluga fjármálaeftirlit og viðleitni, áhuga og markmið stjórnvalda um að efla Fjármáleftirlitið enn þá frekar. Þar er fullkomið samræmi á milli stefnumörkunar okkar og hinna eftirlitsskyldu aðila sem standa á bak við Fjármálaeftirlitið og standa straum af rekstrarkostnaði. En eins og ég gat í upphafi ræðu minnar hvílir útrás og uppgangur þessara fyrirtækja að miklu leyti á því að þau njóti trausts og að Fjármálaeftirlitið sem tryggir þeim það njóti alþjóðlegrar viðurkenningar í hvívetna, enda eiga þau mikið undir því að Fjármálaeftirlitið komi vel út gagnvart greiningar- og matsfyrirtækjum sem heimsækja eftirlitið tugum saman á hverju einasta ári. Hver hundraðshlutur úr prósentustigi eða punktur í lánshæfismati er reyndar talinn kosta innlend fjármálafyrirtæki um 550 millj. kr. Hér eru því gífurlegir fjárhagslegir hagsmunir í húfi, bæði fyrir samfélagið allt, einstakar fjármálastofnanir og allt gangvirkið í okkar efnahagslífi. Því er til mikils að vinna að trúverðugleiki Fjármálaeftirlitsins sé sem mestur og stóru þættirnir í því eru öflug sanngjörn löggjöf sem sníður því sanngjarnan stakk, tekjustofnar sem duga því til að standa undir starfseminni og að sjálfstæði stofnunarinnar sé virt í hvívetna af stjórnvöldum hverju sinni. Af einstökum rekstrarliðum rekstraráætlunar næsta árs vegur launakostnaðurinn þyngst en hann er áætlaður 675 millj. kr. eða rúmlega 71% af heildarútgjöldum og vex hann um 64% á milli ára. Aðrir helstu útgjaldaliðir ráðast af starfsmannafjölda. Má þar nefna húsnæðiskostnað sem er áætlað að verði 57 millj. kr. á næsta ári og aukist um yfir 200% og rekstur tölvubúnaðar sem er áætlað að verði um 70 millj. kr. Áætluð hækkun launakostnaðar ræðst einkum af fjórum atriðum: Í fyrsta lagi samningsbundnum launahækkunum og lausum kjarasamningum á næsta ári. Í öðru lagi fjölgun starfsmanna. Í þriðja lagi kostnaði við að mæta launaskriði á fjármálamarkaði og þróa svokallaða kælitímasamninga. Í fjórða lagi kostnaði við að þróa árangurs- og frammistöðutengt launakerfi. Það verður ekki litið fram hjá því að mikil starfsmannavelta hefur verið hjá Fjármálaeftirlitinu á liðnum árum eins og mörgum ríkisstofnunum og ráðuneytum og öðrum stofnunum sem sækjast eftir starfskröftum sem mikið er sótt í af mörgum öðrum fyrirtækjum, mörgum einkafyrirtækjum. Það er nauðsynlegt að stofnunin hafi möguleika á að ráða til sín og halda hæfum starfsmönnum af því að mikil starfsmannavelta veikir innviði stofnunar eins og Fjármálaeftirlitsins og það tekur langan tíma að þjálfa starfsfólk upp þannig að það nái vel utan um hlutverkið. Það er til mikils að vinna að halda því fólki sem hefur ráðið sig þar í vinnu og komið sér vel inn í starfið og sinnir því vel. Það er mjög mikilvægt og skiptir miklu máli að Fjármálaeftirlitinu takist þar vel upp. Má geta þess að í árslok er gert ráð fyrir að um 45 stöðugildi verði virk hjá Fjármálaeftirlitinu og að 10 stöðugildi bætist við á næsta ári. Auk viðbótarverkefna sem lögð hafa verið á Fjármálaeftirlitið með setningu nýrra laga hefur útrás íslenskra fjármálastofnana ráðið langmestu um fjölgun starfsmanna eins og ég nefndi áðan. Í fylgiskjali II með frumvarpinu er að finna umfjöllun um útrásina og þau áhrif sem hver starfsstöð á erlendri grundu hefur á starfsmannaþörf stofnunarinnar, af því að Fjármálaeftirlitið þarf að fylgjast með starfsstöðvum hinna íslensku fjármálaútrásarfyrirtækja hvar sem þau eru í heiminum. Nú síðast opnaði einn íslensku bankanna útibú í Dubai þannig að starfsemi íslensku fjármálafyrirtækjanna er farin að teygja sig út um allan heim, til Asíu, Evrópu, Ameríku o.s.frv. Fjármálaeftirlitið og geta þess til að sinna hlutverki sínu má því ekki verða þrándur í götu þessarar starfsemi. Er mikilvægt að það haldi í við útrásina eða starfsemi og umfang íslenskrar fjármálaþjónustu erlendis sem hefur skilað íslensku samfélagi þúsundum hálauna- og góðra starfa innan lands og utan og ungu íslensku fólki fjölmörgum atvinnutækifærum út um allan heim. Það efast því enginn um þjóðhagslegan ábata af þessari starfsemi og mikilvægi þess að stjórnvöld standi á bak við fjármálastofnanirnar með sanngjarnri og góðri löggjöf og öflugum eftirlitsstofnunum sem geta sinnt hlutverki sínu. Meðal fylgiskjala með frumvarpinu er skýrsla Fjármálaeftirlitsins til viðskiptaráðherra um starfsemi eftirlitsins og hvet ég þingheim og aðra sem áhuga hafa eindregið til að kynna sér efni hennar sem er mjög fróðlegt yfirlit yfir, eins og ég sagði áðan, þá ævintýralegu útrás og aukningu sem er í starfsemi fjármálafyrirtækja og þar með náttúrlega eftirlitsstofnunar á borð við Fjármálaeftirlitið eigi hún að halda í við og geta sinnt hlutverki sínu. Þar er fjallað um eftirlit með einstökum sviðum fjármálamarkaðar, lánamarkaðar, verðbréfamarkaðar, vátryggingamarkaðar og lífeyrismarkaðar, auk þess sem greint er frá þróun og horfum á íslenskum fjármálamarkaði og áherslum í starfi Fjármálaeftirlitsins næstu missirin. Skýrslan er fróðleg lesning öllum sem vilja kynna sér þróun á innlendum fjármálamarkaði og þeir eru örugglega margir og ekki undarlegt þar sem það er mjög skemmtileg og merkileg íslensk athafnasaga sem þarna er að teikna sig upp og eiga sér stað núna ár frá ári. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að flytja langa ræðu um þetta frumvarp sem varðar greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, Fjármálaeftirlitið. Það segir sig sjálft að það er mikilvægt að búa vel að þeirri stofnun. Sífellt meira vald hefur færst á hendur fjármálafyrirtækja, banka og annarra fjármálastofnana. Segja má að auðvaldið hafi verið að eflast í samfélagi okkar og mikilvægt er að því séu settar ákveðnar skorður. Það má gera með ýmsu móti, með öflugri verkalýðshreyfingu sem veitir fjármagnsöflunum aðhald og síðan að sjálfsögðu með góðri lagaumgjörð og eftirlitsstofnun sem sér til þess og fylgist með því að farið sé að lögum og unnið innan reglugerðaramma. Að venju munum við taka skýrsluna sem hæstv. viðskiptaráðherra vísaði til og það frumvarp sem hann leggur fyrir til ítarlegrar umfjöllunar í nefndum þingsins þegar þar að kemur. Áður var það efnahags- og viðskiptanefnd sem fór yfir málin en nú mun viðskiptanefnd sennilega hafa það verkefni með höndum. Ég vil minna hæstv. ráðherra á umræðu sem fram fór í sumar undir lok júnímánaðar við fyrirhuguð slit á Samvinnutryggingum. Skrifaðar voru nokkrar blaðagreinar um málefnið og ef þing hefði þá setið hefði það án efa vakið umræðu í þinginu. Ég skrifaði á opinberum vettvangi orðsendingu þess efnis að ég vonaðist til að Fjármálaeftirlitið kannaði málið og hæstv. viðskiptaráðherra að sama skapi svo hann yrði undir það búinn að skýra málin fyrir hönd eftirlitsaðila þegar Alþingi kæmi saman. Nú munu þessi slit ekki hafa farið fram. En ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi kafað í þessi mál eða hvort hann telji ástæðu til að endurskoða lög og þær reglur sem um þetta gilda. Við slit Samvinnutrygginga sem eiga sér langa og merka sögu, 60 ára sögu, var frá því greint í fjölmiðlum að 24 manna fulltrúaráð eignarhaldsfélagsins Samvinnutrygginga mundi ákveða hvaða hópur skyldi frá greidda tugmilljarða króna. Við erum að tala um geysilega fjármuni og inn í umræðuna fléttuðust einnig, hvað eigum við að kalla það, aðdróttanir, getgátur eða vangaveltur um hvort einstaklingar og hópar í tilteknum stjórnmálaflokki hefðu notið góðs af fjármunum úr þessum sjóði. Ég ætla ekkert að fullyrða um það efni. En hér kemur að sjálfsögðu til kasta eftirlitsaðila á borð við Fjármálaeftirlitið að tryggja að farið sé í hvívetna að settum reglum. Varðandi slitin á Samvinnutryggingum sem menn hafa verið að fresta aftur og ítrekað, nú síðast fyrir um hálfum mánuði, þá spyr ég hæstv. ráðherra hvort fram hafi farið vinna í ráðuneytinu um þann lagagrunn sem sjóðir af þessu tagi starfa samkvæmt og hvort honum sé kunnugt um að Fjármálaeftirlitið hafi farið í saumana á þeim málum. Annað mál sem einnig kom til umræðu í sumar var framtíð sparisjóðanna í landinu. Spunnust nokkrar deilur um hvernig staðið var að samruna tiltekinna sparisjóða og urðu greinaskrif almennt um það efni. Við þekkjum þá umræðu vel úr þessum sal frá því er á sínum tíma risu átök vegna stofnfjárhluta í SPRON og reyndar í öðrum sparisjóðum einnig. Öllum er það kunnugt að sparisjóðir í landinu hafa átt í höggi við óprúttna risa á fjármálamarkaði, við banka og fjármálamenn, sem allt og alla vilja gleypa og sölsa undir sig. Í öðru lagi hefur slagurinn staðið um eigin hagsmuni og nokkuð sem ég leyfi mér að kalla græðgi. Stofnfjáreigendur í sparisjóðum fengu margir hluti sína vegna stjórnmálalegra tengsla og ber því að axla þær skyldur sem slíku tengist en ekki gera sér þá að gróðatilefni. Vert er að minna á sjónarmið þeirra sem hafa farið inn í sparisjóðina og eiga þar hluti af félagslegum ástæðum. Þau hafa einnig komið fram í þessari umræðu. Ég minnist sérstaklega mjög athyglisverðrar blaðagreinar sem Ari Teitsson, fyrrverandi formaður Bændasamtakanna, ritaði í Fréttablaðið í sumar. Ari Teitsson er núna bóndi á Hrísum í Þingeyjarsýslu og gegnir formennsku í Sparisjóði Suður-Þingeyinga. Í grein sinni vísar hann í aðra kunna sparisjóðsmenn, m.a. Magnús Sigurðsson á Gilsbakka, fyrrum stjórnarformann Sparisjóðs Mýrasýslu. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa þessa grein eftir Ara Teitsson. Hún er mjög stutt en mjög athyglisverð. Greinin nefnist „Þankar um sparisjóði“ og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Sparisjóðirnir hafa verið nokkuð í umræðunni að undanförnu. Viðskiptaráð telur þá staðnaða og á fallanda fæti, deilur hafa verið um formbreytingar Sparisjóðs Skagafjarðar, SPRON er að breytast í öflugt hlutafélag og eftirspurn er eftir stofnfjárhlutum margra sparisjóða. Aukinn áhugi á sparisjóðunum á sér mjög eðlilegar skýringar, þ.e. að rekstur þeirra hefur almennt gengið vel á undanförnum árum, þeir hafa vaxið mjög að umfangi og eigin fé og veita viðskiptavinum betri þjónustu en aðrar fjármálastofnanir. Ef til vill stafar gremja viðskiptaráðs ekki síst af því að augljóst er af árangri sparisjóðanna að unnt er að reka fjármálastofnanir með góðum árangri í öðru formi en sem hlutafélag. Eðli og tilgangi sparisjóðanna er vel lýst af fyrrverandi stjórnarformanni Sparisjóðs Mýrasýslu, Magnúsi Sigurðssyni á Gilsbakka, í formála bókar um 90 ára sögu Sparisjóðs Mýrasýslu sem út kom árið 2003, en þar segir Magnús m.a.: „Mestu máli skiptir þó, að hér má lesa, bæði með beinum orðum, en ekki síður milli línanna, að sparisjóðurinn er af grunni risinn sem félagsleg stofnun; honum var og er ætlað það hlutverk að þjóna héraðinu, með því að ávaxta aflögufé manna í þörfum verkefnum fyrirtækja og einstaklinga í héraði. Hann hefur því engan veginn eðli hlutafélagsbanka, sem reknir eru til ábata fyrir eigendur hlutafjár. Samskipti hans við einstaklinga og fyrirtæki hafa jafnan mótast af þessari hugsun.“ Um stofnfé sparisjóðanna segir Magnús: „Af þeirri félagslegu hugmyndafræði, sem sparisjóðir byggjast á, leiðir líka, að stofnfjáreigendur, sem nú eiga að lögum að standa að hverjum sparisjóði, eru engan veginn eigendur sjóðanna, heldur trúnaðarmenn umhverfisins, sem falið er að gæta þessa fjöreggs byggðanna. Ræki þeir hlutverk sitt eins og til er ætlast í þeirri hugmyndafræði, verða sparisjóðirnir aldrei „fé án hirðis“. Þetta er mikilvægt að allir skilji.“ Vert er að hugleiða frekar stöðu og hlutverk sparisjóða á landsbyggðinni. Einkavæðing og fénýting síðustu ára hefur ekki reynst landsbyggðinni heilladrjúg. Hún hefur í flestum tilfellum fært fyrstu eigendum fénýtingarinnar mikla fjármuni en síðari notendur þurfa síðan að bera kostnaðinn af mikilli fjárbindingu. Má þar nefna fénýtingu fiskveiðikvóta og mjólkurkvóta, sölu grunnnets fjarskipta og sala ríkisbankanna hefur ekki bætt þjónustu þeirra á landsbyggðinni. Fénýting eigin fjár sparisjóðanna í þágu stofnfjáreigenda, sem viðskiptaráð virðist telja sjálfsagða, mun með sama hætti leiða af sér mikla fjárbindingu sem bera þarf kostnað af. Nálægð við fjármálaþjónustu og aðgangur að lánsfé er forsenda atvinnu og mannlífs í hverri byggð. Þessa þjónustu hafa sparisjóðirnir veitt hver á sínu starfssvæði. Er ekki eðlilegt að þeir sem notið hafa þjónustu Sparisjóðs Mýrasýslu eða annarra sparisjóða geri kröfu um að það rekstrarform sparisjóðanna sem reynst hefur vel í 100 ár eigi völ á að lifa í friði, og viðurkennt sé að það hefur kosti ekki síður en græðgi og fénýting?“ Undir þessa grein skrifar Ari Teitsson, fyrrum formaður Bændasamtaka Íslands, nú bóndi á Hrísum í Suður-Þingeyjarsýslu og, sem áður segir, jafnframt stjórnarformaður í Sparisjóði Suður-Þingeyinga. Þetta finnast mér athyglisverð orð og þau hljóta að vekja okkur til umhugsunar þegar við sjáum þá aðför sem nú er gerð að sparisjóðunum á landsbyggðinni líkt og ég vék að áður. Hörðust var þessi sókn í sumar í Skagafirði. Aðsóknin að Sparisjóði Skagafjarðar, sem þá var verið að sameina Sparisjóði Siglufjarðar með það fyrir augum að ráðast í frekari samruna. En í skjóli þeirra formbreytinga er ljóst að ýmsir einstaklingar ætluðu sér allgóðan hlut sjálfum sér til hagsbóta. Kem ég þá að efninu sem ég vildi vekja máls á. Við ræðum hér um Fjármálaeftirlitið og hvernig það er fjármagnað. Almennt hef ég og flokkur minn stutt að vel sé búið að Fjármálaeftirlitinu. Að sama skapi þarf Fjármálaeftirlitið að rækja skyldur sínar gagnvart samfélaginu. Ég vek athygli á því að tveir fulltrúar úr baklandi Sparisjóðs Skagafjarðar sendu í sumar erindi til Fjármálaeftirlitsins þar sem fundið var að fundarhaldi og samrunaferlinu. Þeir kærðu það til Fjármálaeftirlitsins en þeir hafa engin svör fengið. Þeir hafa engin svör fengið önnur en þau að staðfest hefur verið að erindi hafi borist og í einu undantekningartilviki var því reyndar svarað. Það var þegar þeir félagar sem ég vísa hér til, Gísli Árnason og Bjarni Jónsson, óskuðu eftir upplýsingum, bakgrunnsupplýsingum, sem vörðuðu þetta mál. Þá stóð ekki á svari en það var á þá lund að þær upplýsingar fengju þeir ekki. Ég vil allra vinsamlegast beina því til hæstv. viðskiptaráðherra að hann kanni þessi mál vegna þess að mér þykir ámælisvert ef stofnunin rís ekki undir skyldum sínum hvað varðar þjónustu við samfélagið. Þarna kallar samfélagið á aðstoð. Þetta er ástæðan fyrir því að ég las upp grein Ara Teitssonar, sem tengir sparisjóðina hagsmunum samfélagsins. Þarna eru komnir einstaklingar sem vilja standa vaktina fyrir hönd heimabyggða sinna og leita til Fjármálaeftirlitsins en eru hunsaðir. Þetta gengur ekki. Við munum að sjálfsögðu ganga eftir svörum við þessu þótt á þessu stigi sé ég engan veginn að stilla hæstv. ráðherra upp við vegg. Ég beini því til hans og ráðuneytis hans að fram fari athugun á þessum efnum. Ég ítreka spurningu mína frá því áðan: Hefur ráðherrann látið fara fram könnun á því hvort úrbóta sé þörf á laga- og reglugerðaumgjörð er varðar Samvinnusjóðinn sem ég vísaði til áðan? Sama gildir að sjálfsögðu um lagaumhverfi sparisjóðanna.

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem hér hefur verið lagt fram er ákaflega jákvætt og í anda okkar framsóknarmanna. Við höfum verið með það á stefnuskrá okkar að efla Fjármálaeftirlitið og því fögnum við öllum tilburðum í þá áttina. Það þarf engum blöðum um það að fletta að á undanförnum árum hefur íslenskur fjármálamarkaður vaxið hröðum skrefum og er orðin sú atvinnugrein sem leggur mest til þjóðarframleiðslunnar. Það má gera ráð fyrir að þessi þróun haldi áfram næstu árin. En á það má benda að aukið umfang og flóknari starfsemi eftirlitsskyldra aðila leggur bæði nýjar og auknar kröfur á Fjármálaeftirlitið. Þannig þarf starfsemi Fjármálaeftirlitsins að verða alþjóðlegri, það þarf að hafa þekkingu á og yfirsýn yfir starfsemi og áhættu eftirlitsskyldra aðila og fyrst og fremst bolmagn til þess að framfylgja settum reglum. Það sem við erum kannski aðallega að velta fyrir okkur er það sem kemur hér fram varðandi fjölgun starfsmanna. Í frumvarpinu kemur fram að álagt eftirlitsgjald fyrir árið 2007 verði samtals 601,9 milljónir, 915 milljónir fyrir árið 2008 og að hækkunin nemi 52%. Þetta er ágætt. Það er spurning hvort betur megi ekki ef duga skuli vegna þess að Fjármálaeftirlitið þarf vissulega að geta sinnt öllum skyldum sínum. Eins og kemur fram í frumvarpinu á að fjölga starfsmönnum fyrir árið 2008 hvað varðar verðbréfamarkað um þrjá, lífeyrissjóði tvo, lánamarkað þrjá, einn vegna aukningar á umsvifum á vátryggingamarkaði og einnig á að fjölga um einn vegna verðabréfasjóða. Í frumvarpinu segir að til að draga úr starfsmannaveltu og gera Fjármálaeftirlitið samkeppnishæfara um starfsfólk sé óskað eftir 16% hækkun til að mæta óvæntum útgjöldum og launaskriði og þróa árangurstengt launakerfi. Það er kannski það sem við framsóknarmenn viljum spyrja aðeins út í. Fjármálaeftirlitið finnur virkilega fyrir því að starfsfólk þess er eftirsóknarvert og það hefur verið reynt að ná í það af ýmsum aðilum á fjármálamörkuðunum vegna þess að samkeppni um hæft fólk er vissulega mikil. Þá hefur líka starfsemi banka og fjármálafyrirtækja þanist svo hratt út að Fjármálaeftirlitið hefur ekki fylgt þessari þróun eftir og eins og kemur fram í Viðskiptablaðinu þann 4. maí 2007 er í rauninni sett spurning við það hvort fjármálaráðuneytið hafi styrk til þess að veita nauðsynlegt aðhald. Í frumvarpinu er lagt til, til þess að viðhalda trúverðugleika Fjármálaeftirlitsins, að það fái svigrúm sem nemi 8% af heildarlaunum til að mæta almennri launaþróun, einkum í fjármálageiranum, þróa kælitímasamninga frekar og bregðast við óvæntri starfsmannaveltu. Hins vegar að Fjármálaeftirlitið fái svigrúm sem nemur 8% af heildarlaunum til að þróa árangurs- og frammistöðutengt launakerfi. Árangurstengdar greiðslur yrðu eingreiðslur sem bættust við í lok árs og færu ekki inn í almenna launakerfið. Þá hljóta að vakna spurningar um hvernig framkvæmdin eigi að vera á þessu. Verða þessar tölur gefnar upp á eingreiðslunni og er þetta í rauninni ný stefna ríkisstjórnarinnar sem á þá að ná til annarra stofnana í ríkisrekstri? Þá er hérna líka spurning vegna þess að það kemur fram að það er frávik hvað varðar rekstur Fjármálaeftirlitsins um 31 milljón og þar reyndist veigamesta frávikið sem tengist launakostnaði rúmlega 28 millj. kr. lægri en áætlunin gerði ráð fyrir sem skýrist fyrst og fremst af tímatöf við ráðningu starfsmanna og breytingu á samsetningu starfsmanna í kjölfar mikillar starfsmannaveltu. Ég vil því biðja hæstv. viðskiptaráðherra að útskýra af hverju þessar tímatafir eru vegna þess að það er virkilega aðkallandi að ráða í þessi störf hið allra fyrsta. Ég ætla ekki að hafa þetta miklu lengra. Það verður seint nóg um það talað eða nægilega undirstrikað að Fjármálaeftirlitið mun fyrst og fremst nýtast öllum markaðnum og maður finnur sérstaklega hjá eftirlitsskyldum aðilum að það er mikill samhljómur um að efla eftirlitið og líka svona til þess að styrkja ímynd fjármálageirans á erlendri grundu. Eins og ég segi þá er þetta í anda stefnu okkar framsóknarmanna og almennt séð er þetta hið jákvæðasta mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni og Höskuldi Þórhallssyni fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Ég ætla að reyna að svara spurningum þeirra sem voru af ýmsum toga. Hvað varðar launamál í Fjármálaeftirlitinu, eingreiðslur, stefnu þar að lútandi og tímatafir við ráðningar þá er það náttúrlega innra málefni stofnunar hvernig gengur að finna starfsfólk og mæta starfsmannaveltunni. Kjör einstakra starfsmanna varðandi eingreiðslur o.fl. þekki ég ekki til hlítar. Það er sjálfsagt liður í því að halda í fólk og þarf að sjálfsögðu að vera uppi á borðinu og er örugglega hægt að nálgast þær upplýsingar allar. Varðandi spurningar sem hv. þm. Ögmundur Jónasson var með í sambandi við sparisjóðina og Samvinnutryggingar þá ætla ég aðeins að fara yfir það mál eins og það horfir við mér og viðskiptaráðuneytinu. Snemmsumars, fljótlega eftir að ríkisstjórnin tók til starfa, kom umræðan upp eins og hv. þingmaður gat um, um Samvinnutryggingar og fyrirsjáanleg slit á því félagi. Um það ritaði hv. þingmaður, m.a. á sinni ágætu heimasíðu ogmundur.is, hvassan pistil þar sem hann fjallaði um málið sem hann tæpti á áðan. Ráðuneytið tók málið til skoðunar og ég ætla að reyna að rekja niðurstöðuna. Til glöggvunar vil ég fyrst lýsa því sem átti sér í raun stað á sínum tíma, aðdragandanum að þeirri stöðu sem uppi er núna, þegar slit á félaginu eru boðuð og upp koma spurningar um hvernig fé hafi verið notað á þessum árum o.s.frv., hverjir eigi í rauninni sjóðinn og hvort þarna hafi verið óeðlilega gengið um af innanbúðarmönnum í einstökum flokkum o.s.frv. Fyrir það fyrsta gerist það að þegar Vátryggingafélagið hætti starfsemi árið 1989 færðist félagið undan löggjöf um vátryggingastarfsemi, hætti að vera vátryggingafélag og breyttist í eignarhaldsfélag, eignarhaldsfélag sem er samvinnufélag. Þar með heyrir það undir þá löggjöf og slit á eignarhaldsfélaginu sem er samvinnufélag kemur því ekki inn á borð hjá Fjármálaeftirlitinu. Upptalningin á því hvaða aðilar eru eftirlitsskyldir af Fjármálaeftirlitinu er mjög tæmandi og samvinnufélögin eru ekki á meðal þeirra. Um þau eru sérstök lög. Ég held að í þessu ljósi, þegar maður skoðar þetta, eftirlitið með eignarhaldsfélögum sem eru samvinnufélög en ekki hlutafélög sem heyra undir Fjármálaeftirlitið, eru ekki í starfsemi sem heyrir undir Fjármálaeftirlitið, vátrygginga- eða lánastarfsemi o.s.frv., sé þarna ákveðið lagalegt tómarúm. Ég tel að skoða þurfi löggjöf um samvinnufélög og þétta hana allverulega þannig að ekki komi upp efasemdir um að rétt eða eðlilega sé farið með fjármuni sem safnast upp í slíkum félögum sem í þessu tilfelli skipta fleiri milljörðum. Ætli það séu ekki 15 miljarðar í þessu tilviki. Menn eru að tala um verulegar fjárhæðir sem skipta að sjálfsögðu sköpum þegar slík félög eru í fjárfestingum annars staðar, ganga inn í félög, ná yfirráðum og auknum hlut o.s.frv. Slíkt bakland skiptir fjárfesta gífurlegu máli. Efasemdir manna hafa einkum beinst að því að þeir sem hafi yfir sjóðnum að ráða hafi nýtt sér það fjármagn til að fjárfesta annars staðar og hirða svo sjálfir ábatann af því en sjóðurinn standi eftir og auðvitað ekki tekið út úr honum fé eða neitt svoleiðis heldur sé hann notaður sem bakhjarl í öðrum viðskiptum, öðrum til ábata en sjóðnum sjálfum og þeim sem eiga hann. Um þetta snýst umræðan og utan um þetta þurfum við að ná. Við skoðun okkar í ráðuneytinu í sumar kom í ljós að Samvinnutryggingar falla undir samvinnufélagalöggjöfina og eru ekki eftirlitsskyldur aðili Fjármálaeftirlitsins. En ég tel að þétta þurfi og efla lagagrunninn og löggjöfina um samvinnufélög og mun á næstu dögum kynna hvernig að því verður staðið. Það tengist hinni spurningunni hjá þingmanninum, um sparisjóðina. Á síðustu árum hafa staðið grimmileg átök um sparisjóðina, um framtíð sparisjóðanna. Sparisjóðirnir eru að fóta sig í breyttu umhverfi, í harðri samkeppni. Mig minnir að í dag séu skráðir 24 sparisjóðir í landinu. Nú er verið að sameina sparisjóði, hlutafélagavæða sparisjóði og menn fara í stofnfjáraukningu. Menn fara um landið og bjóða gífurlegar fjárhæðir í stofnfjárhluti á margföldu verði o.s.frv. Þar er því um mikla hagsmuni að tefla. Eins og staðan er núna, eftir síðustu löggjöf um sparisjóðina sem vakti mikla athygli í þinginu á sínum tíma og mikil átök urðu um þvert á alla flokka, a.m.k. allt að því. Þar komu inn hagsmunir sveitarfélaga og fleira enda eru umræddar lánastofnanir mjög nátengdar sínum svæðum. Þetta eru stofnanir sem spretta upp af því að fólkið sjálft setti á stofn sparisjóði sem skyldu annars vegar veita fólki lánsfjármagn á sem allra hagstæðustu verði og hins vegar byggja upp sjóði til að standa að góðum málefnum. Frægt dæmi er af Sparisjóði Svarfdælinga á dögunum sem opnaði glæsilegt menningarhús fyrir fleiri milljarða kr. Þessir sjóðir hafa skilað samfélögum sínum mjög miklum verðmætum. Þetta eru mjög merkilegar og mikilvægar stofnanir og mikilvægir sjóðir. Eitt af því sem við verðum að tryggja í þessu breytta umhverfi er að þessir sjóðir verði áfram til, fari ekki burt en séu bundnir við starfsemi á sínu gamla svæði, á einhverju skilgreindu svæði. Þeir verði áfram til og eðlilega með þá farið. Það varð t.d. lendingin varðandi Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis. Þar varð til stór og mikill menningarsjóður sem var gerður að sérstakri sjálfseignarstofnun sem var kosin sérstök stjórn yfir með stofnskrá og mjög ákveðinni starfsemi o.s.frv. en SPRON breytt í hlutafélag en það geta sjóðirnir gert undir núverandi löggjöf. Það hefur ekkert komið fram sem hindrar þá í að fara eftir þeim brautum sem þar voru markaðar til stofnfjáraukningar og þess háttar. Þetta er mjög mikilvægt að ná utan um. Fyrir sex vikum tilkynnti ég að ég ætlaði að skipa starfshóp til að fara yfir lög um sparisjóðina sem ætti að skila af sér hið allra fyrsta. Honum yrði settur tímarammi til seinni hluta vetrar. Við óskuðum eftir tilnefningum í nefndina eftir þar til gerðum fyrirmælum. Það er verið að ganga frá þeirri skipan núna. Nefndin á að fara heildstætt yfir lagaumhverfi sparisjóðanna þannig að einhver lending náist og einhver endir verði á málinu og hægt að ganga frá þeirri þróun með einhverri sannfæringu um að rétt hafi að málum verið staðið. Meginmálið er það að tryggja starfsemi sjóðanna á sínum svæðum, tryggja tilveru og starfsemi hinna félagslegu sjóða, tilvist þeirra og starfrækslu áfram. Að mörgu er að hyggja í þessu og hér er um að ræða félög, annars vegar Samvinnutryggingar og hins vegar eru það sparisjóðirnir, sem lenda í þessum gjörbreytta heimi og það þarf að liggja fyrir hvernig með þau mál verði farið. Eins og fram hefur komið eru engin lög sem eiga beint við um fyrirbrigðið „fyrrverandi gagnkvæm vátryggingafélög“ af því að þau eru ekki vátryggingafélög í skilningi laga um vátryggingastarfsemi. Þau eru ekki hlutafélög og ekki eiginleg samvinnufélög en falla í raun undir lög um samvinnufélög. Þess vegna þarf að skýra það mjög vel og hafa á hreinu hver er raunverulegur eigandi verðmætanna sem hafa safnast upp í þessum félögum. Þegar slík félög hætta að vera gagnkvæm tryggingafélög breytast þau í eignarhaldsfélög út af því lagalega tómarúmi sem væri einhvers konar „fé án hirðis“ sem það er þó ekki af því að við slitin var ákveðið, samkvæmt upplýsingum um þessi mál, að þegar og ef kæmi til slita Samvinnutrygginga skyldi andvirðið renna til þeirra vátryggingataka sem viðskipti hefðu átt við félagið í tvö ár fyrir lok vátryggingarekstrar. Það má spyrja sig hvort það hafi verið eðlileg ákvörðun, í ljósi þess að Samvinnutryggingar voru gagnkvæmt félag, að andvirðið rynni til þeirra sem voru akkúrat í gagnkvæmum viðskiptum á þeim tímapunkti sem starfseminni var hætt eða fara alveg yfir á hinn vænginn og taka inn alla þá sem höfðu verið í viðskiptum, og alla erfingja þeirra, við tryggingafélagið frá stofnun. Þetta er eitthvað sem er hægt að deila um en á þeim tímapunkti var þetta ákveðið. Nú er deilt um það hvort tveggja ára viðmiðið hafi verið sanngjarnt þegar þessi ákvörðun var tekin. Það kemur að einhverju leyti inn í þá umræðu um undirbúning þess slitafundar sem hefur nú verið frestað. Það þarf að fara mjög vel yfir lagaramma um samvinnufélögin og sparisjóðina. Í tilfelli sparisjóðanna er unnið að því, liðnar eru sex vikur síðan sá starfshópur var skipaður. Eins er verið að leggja drög að heildstæðri endurskoðun laga um samvinnufélög. Viðskiptaráðuneytið sendi þann 3. október 2007 bréf til fjármálaráðuneytisins þar sem þetta mál var tekið fyrir. Þar var spurt, og ég ætla að lesa það í lok ræðu minnar, með leyfi forseta: „Fyrirhuguð slit eignarhaldsfélagsins Samvinnutrygginga hafa orðið fréttaefni nú í sumar og verður væntanlega framhald af þeirri umræðu. Komið hefur fram að skilanefnd sé að störfum í félaginu. Samkvæmt lögum um samvinnufélög og samvinnufélagaskrá, sem ríkisskattstjóri starfrækir, ber að löggilda skilanefnd til starfa. Samkvæmt nýjum upplýsingum frá samvinnufélagaskrá virðist hins vegar sem engin slík löggilding hafi farið fram. Samkvæmt lögunum skal skráin jafnframt fylgjast með starfi skilanefndar. Getur hún m.a. brugðist við hafi ástæðulaus dráttur orðið á starfi nefndarinnar eða hún brugðist skyldum sínum. Má skráin þá veita áminningu og frest til úrbóta. Viðskiptaráðuneytið telur fyrir sitt leyti að rétt sé að athuga til hlítar hvort framangreind löggilding hafi farið fram. Sé svo ekki virðist rétt að hafa samband við forsvarsmenn félagsins og benda þeim á skyldu sína samkvæmt lögum. Samrit af bréfi þessu sendist hlutafélagaskrá hjá ríkisskattstjóra, Laugavegi 166.“ Þetta bréf sendum við til fjármálaráðuneytisins til að kanna hvort þetta hefði ekki örugglega verið gert. Eins og ég hef talið upp í ræðu minni hefur ráðuneytið fjallað með ýmsum hætti um málið og skoðað það frá byrjun júní. Menn reyna að finna leiðina að því að fjalla um málið og bregðast við aðstæðum sem koma upp, sem þarf að bregðast við að sjálfsögðu. Þetta er meðal þess sem við ætlum að gera, þ.e. að endurskoða heildstætt lögin og ganga úr skugga um að löggilding á skilanefnd hafi farið fram o.s.frv. Vonandi gengur þetta því allt sem eðlilegast og best fram þegar að því kemur.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. viðskiptaráðherra fyrir afar greinargóð svör. Ég vil líka þakka honum og ráðuneytinu fyrir að bregðast við strax í sumar með því að gaumgæfa þessi mál þegar því var beint til hæstv. ráðherra og ráðuneytisins í tengslum við fyrirhuguð slit á Samvinnutryggingasjóðnum og vegna umræðunnar um framtíð sparisjóðanna í landinu. Ég hvet til þess að lagasmíðinni sem hæstv. ráðherra vísaði til verði hraðað sem mest má verða. Helst vildi ég sjá lög sem kæmu í veg fyrir að sparisjóðum landsmanna verði stolið, liggur mér við að segja, þeir hlutafélagavæddir og einkavæddir og snúið úr þeim samfélagslegu stofnunum sem Ari Teitsson vísar til í blaðagreininni sem ég las upp áðan og horfið með þær stofnanir inn í allt annan heim sem kemur þeim samfélögum sem sjóðirnir eru sprottnir úr ekki að notum. Það er mikilvægt að í viðskiptanefnd þingsins fari fram ítarleg umræða og skoðun á þessum málum. Það er erfitt að höndla umræðuna alla hér í þingsal. Málið krefst þess að menn fari yfir gögn, leggist yfir þessi mál og ég hvet til þess að það verði gert í viðskiptanefnd þingsins. Ég á ekki sæti þar sjálfur en fulltrúi okkar flokks á þar sæti og ég hvet til þeirrar umræðu. Í framhjáhlaupi vil ég þakka hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni fyrir að benda á undarlegar staðhæfingar 

Ég tek undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að ég þakka hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni kærlega fyrir ábendingar hans. Þær voru athyglisverðar og verða að sjálfsögðu teknar til skoðunar. Það þarf allt að liggja uppi á borðum og vera hluti af gagnsæjum kjarasamningum, að sjálfsögðu. Hér hefur farið fram góð umræða um sparisjóðina og samvinnufélögin og við munum kappkosta að leiða hana til lykta. Viðskiptanefnd hefur þar að sjálfsögðu ríkulegt hlutverk, eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Eins munu allir þingflokkar sem eiga sæti á Alþingi hafa sitt hlutverk því að ég mun óska tilnefninga frá öllum þingflokkunum í endurskoðunarnefndina um samvinnufélögin. Ég tel langeðlilegast að öll stjórnmálaöfl sem eiga sæti á Alþingi komi að þeirri endurskoðun. Þetta er mjög mikilvæg löggjöf. Við munum kynna það á næstu dögum hvernig nákvæmlega verður óskað eftir tilnefningum. Að sjálfsögðu koma þar ýmsir aðilar að en m.a. frá öllum þingflokkunum. Ég held að það sé mikilvægt að stjórnmálaflokkarnir og sá vettvangur sem þingflokkarnir eru, kjörnir fulltrúar fólksins í landinu öllu, komi þar að málum. Þetta er mikilvæg löggjöf og hefur mikið að segja. Ég þakka fyrir umræðuna og við munum áfram vinna vel að þessu máli.

Frú forseti. Ég tek undir áherslurnar um mikilvægi Fjármálaeftirlitsins og að það geti bæði af fjárhagslegum sökum og einnig faglegum sinnt hlutverki sínu í þessum harða heimi sem nú er. Ég vil í þessu sambandi líka víkja að sparisjóðunum og ég þakka hæstv. viðskiptaráðherra fyrir þau orð sem hann hefur hér látið falla um að á þessum málum þurfi að taka eins og hann hefur hér rakið. Fyrir mér er þetta með sparisjóðina stórmál. Núna er verið að ráðast inn á þær félagslegu stofnanir sem sparisjóðirnir eru, voru byggðir upp af samfélögunum, ekki til að græða á þeim fyrir einstaklingana heldur til að samfélagið nyti ávaxtanna og styrkti það. Allt í einu koma svo fjármálamenn, fulltrúar græðgisaflanna, og brjótast inn í sparisjóðina til þess að ná í fjármagnið. Jú, þeir segja að þetta sé samkvæmt lögum, en ég spyr: Er þetta siðferðislega verjandi? Þess vegna vil ég eiginlega varpa því til hæstv. ráðherra hvort ekki eigi líka að gera siðferðislegar kröfur og hvort Fjármálaeftirlitið eigi ekki að huga að siðferðislegum kröfum í fjármálaheiminum, ekki það að vegna þess að lög ekki banna það sé hægt að fara inn með alls konar hætti og komast yfir fjármuni og eigur samfélagsins. Fyrir mér er sparisjóður sparisjóður. Ef honum er breytt í hlutafélag er hann ekki lengur sparisjóður. Mér finnst að þá ætti að breyta lögum þannig að þeir sem væru ekki sparisjóðir ættu ekki að hafa heimild til þess að hafa sparisjóðsnafnið í lögum sínum og þar með sigla undir fölsku flaggi.

Frú forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni sem hefur beitt sér mjög í málefnum sparisjóðanna. Ég hef mikla samúð með málstað sparisjóðanna. Það er eitthvað glæsilegt og fagurt við uppbyggingu þessara fjármálastofnana sem annars vegar eru til að útvega fólkinu, almenningi, lánsfé á eins hagstæðum kjörum og hugsast getur samhliða því sem ábatanum af rekstri þessara stofnana skal varið til félagslegra málefna í héraði, hvort sem það er til að aðstoða fátækt fólk í lífsbaráttunni og skólastarfsemi, íþróttastarfsemi eða menningarstarfsemi, hvers konar félagslegri starfsemi. Þetta er einkar glæsilegt fyrirkomulag. Það væri mikil eftirsjá að sparisjóðunum sem slíkum úr flóru íslenskra fjármálafyrirtækja ef þeirra saga yrði öll, sem ég vona svo sannarlega að sé ekki. Um leið virðist að sjálfsögðu sú þróun sem á sér stað með sameiningu sjóða og í sumum tilfellum hlutafélagavæðing vera viðbragð stjórnenda þeirra til að styrkja stofnanirnar og halda þeim samkeppnishæfum við stóru bankana sem væntanlega hafa mun betri aðstöðu til að útvega sér lánsfé á erlendum mörkuðum til að endurlána hérna heima o.s.frv. Það verður, og hefði átt að gerast fyrir löngu, að fara heildstætt yfir umræðuna. Það sem mér finnst skipta mestu máli er að sparisjóðirnir séu til áfram, það sé staðinn vörður um starfsemi sparisjóðanna. Sjálfseignarstofnanirnar, menningarsjóðirnar sem hafa byggst upp í þeim og eru þar mjög verðmætir og stórir sjóðir, verða að vera áfram til og bundnar ákveðinni starfsemi á tilteknum svæðum, heimasvæðum sínum. En mestu skiptir að fara heildstætt yfir löggjöf um sparisjóðina, það er verið að því núna og við munum vonandi sjá afraksturinn af því fljótlega.

Frú forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðherra að farið skuli heildstætt yfir lagaumgjörð sparisjóðanna, einmitt á þeim forsendum sem ráðherrann rakti. Það held ég að sé mjög mikilvægt. Ég spyr því ráðherrann: Er þá ekki hægt að bremsa af þessa hlutafélagavæðingu og þessar innrásir sem núna er verið að gera á sparisjóðunum meðan verið er að koma á lagalegum grunni til að treysta stöðu þeirra? Hin siðferðislegu rök að vaða inn í sparisjóðina og hirða þar almannafé eru náttúrlega engin. Það að horfa upp á SPRON verða hlutafélagavætt fyrir nokkrum árum - þá var almannahlutur SPRON einhvers staðar í kringum 90% af eigin fé en er núna kominn niður í 15% - var sárt. Hver stóð vörð um almannahlut SPRON í þessum efnum? Fjármálaeftirlitið á einmitt líka að standa vörð um hagsmuni almennings, ekki hvað síst eins og í þessu tilfelli sparisjóðanna. Ég minni á að nýverið ætlaði Kaupþing að hálfloka útibúi sínu á Hólmavík, skerða þjónustuna. Ef þar væri ekki lítill sparisjóður væri þar lítið um fjármálaþjónustu. Ég legg áherslu á að Fjármálaeftirlitið hugsi vandlega sinn gang þegar það nú heimilar innbrotin í sparisjóðina eða blessar þau af því að þau brjóti ekki einhver lög sem ekki bjuggust við að slíkir menn væru á ferð. Eins þarf líka að huga að því hvort ekki sé hægt að hægja á því ferli sem núna er komið í gang með græðgisvæðingu á sparisjóðunum, að reyna að komast yfir þá, meðan hæstv. ráðherra setur lög sem bremsa það af. Ég ítreka að ég fagna yfirlýsingum hæstv. ráðherra og hvernig hann nálgast málið í sínum málflutningi.

Virðulegi forseti. Frumvarp hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar og togaraáhafnar hans um frjálsa sölu á áfengi og tóbaki er nútímalegt, framsækið, metnaðarfullt, frábært innlegg í frelsi fólks til að taka sjálfstæðar ákvarðanir í innkaupum - eða hvað? Er það kannski alger ranghverfa þeirra orða sem ég sagði? Þau orð eru sótt í ummæli þeirra sem mælt hafa með þessu frumvarpi hér í umræðunni á hv. Alþingi. Það er mín skoðun að þetta frumvarp sé ranghverfa. Einar heitinn Gíslason í Betel, hvítasunnuprédikari, var einn af rómuðustu ræðumönnum síðustu aldar. Hann var á tjaldsamkomu hjá söfnuði sínum í Vestmannaeyjum. Það var fullskipað tjald, á annað hundrað manns, Einar í blússandi stuði og hafði orð á því að menn ættu að elska óvini sína, umfram allt elska óvini sína og rækta kærleikann. Það væri boðskapur Biblíunnar og hann stæðist. En, vinir mínir, sagði hann, þar sem vínið er, þar er böl, það er versti óvinur mannsins, varið ykkur á víninu. Þá gall við í einum slompuðum samkomugesti úti í tjaldinu. Varstu ekki að segja það, Einar, að við ættum að elska óvini okkar? Jú, sagði prédikarinn, ég sagði það. Það stendur í Biblíunni og það er satt og rétt, en það stendur hvergi að það eigi að svolgra honum í sig. Það munar þessu. Margir leita vináttu til vínsins en því miður hefur reynslan sýnt okkur að það er ákaflega vandmeðfarið. Auðvitað er sjálfsagt og eðlilegt að fullorðið fólk njóti alls réttar til þess að sækja vörur sínar í samfélaginu, en það er engin spurning að aukið aðgengi að víni, til að mynda í verslunum, sjoppum, stórmörkuðum, mun auka verulega drykkjuskap yngsta fólksins, unglinga. Það mun auka þörfina fyrir sjúkraþjónustu og það mun skapa mikinn vanda í þjóðfélaginu sem er ekki á bætandi. Á sama tíma og hæstv. ríkisstjórn fer spart með fjármagn til meðferðar gegn áfengissýki ættu menn að hugsa eitthvað í þeim efnum að stöðva frekara aðgengi ungs fólks að áfengi. Það er oft vitnað í vínið á margs konar hátt. Það er reynt að gera gott úr því. Það hefur komið fram hérna í umræðunni að menn telji að hóflega drukkið vín gleðji mannsins hjarta. Það er margsannað. En hófið er ákaflega vandratað og það er enginn skali sem er hægt að benda á í þeim efnum, og ekki gagnvart þeim allt of stóra hluta fólks sem á við áfengisvanda að glíma. Ef við ætlum að vera vinir hvers annars í þessu þjóðfélagi eigum við líka að gæta bróður okkar í hverju sem er þar sem eitthvað fer úrskeiðis. Það hefur oft verið sagt hér að þetta sé ekki spurning um neitt annað en viðskiptafrelsi. Vín er ekki viðskiptafrelsi. Vín er annar veruleiki en sá sem menn miða við í heilbrigðri skynsemi og það tekur úr sambandi ákveðna hluti og það getum við sagt sem höfum fæðst drukknir og fylgst með þessu alla ævi. Það getum við sagt. Það mál sem hér er um rætt er ekkert sem er til þess að slást við nema gagnvart unga fólkinu. Vín truflar samfélagið á neikvæðan hátt þótt margir kunni með það að fara og það þyki sjálfsagt til margra hluta. Það er heldur ekki það sem ég er að fjalla um, ég er að tala um það sem snertir yngsta fólkið í landinu sem á við vaxandi vanda að glíma í þessum efnum. Þetta á líka við um fólk sem er í eldri kantinum. Á Vogi er gífurleg fjölgun umsókna fólks í kringum fimmtugt og yfir fimmtugu sem neytir víns hvern dag og á við vanda að glíma. Á Alþingi Íslendinga að loka augunum fyrir þessu? Á Alþingi Íslendinga að leggja höfuðáherslu á það að sala á víni sé fyrst og fremst viðskiptafrelsi en ekki félagslegt vandamál? Það er auðvitað líka félagslegt réttlæti, en það er vandamálið sem við þurfum að glíma við. Það þykir fínt og hefur lengi þótt fínt - ugglaust þykir fólki það líka gott - að drekka vín með mat. Það er ákveðinn siður sem sumir kalla vínmenningu. Það er mín skoðun að það sé ekkert til sem heitir vínmenning, ekki frekar en við köllum það menningu að borða hafragraut.  Það er nú svo að venjulegt fólk í íslensku þjóðfélagi kaupir ekki þessi dýru vín sem menn eru að hrósa og krefjast að séu í næstu búð. Venjulegt fólk á Íslandi kaupir ekki heldur dýra, tilbúna rétti í nútímafiskbúðum. Venjulegt fólk á Íslandi kaupir einfaldari hluti af því að þeir eru ódýrari og það hefur ekki efni á öðru. Þetta er veruleikinn sem blasir við. Þetta fólk er ekki í verðbréfasiglingunni með ýmsum stórlöxum landsins. Landspítalinn hefur um 870 rúm fyrir sjúklinga. Milli 400 og 500 sjúkrarúm á Íslandi eru bundin vegna áfengisnotkunar, eru bundin vegna áfengissýki og sjúkdóma af hennar völdum og fíkniefna. Það er helmingurinn af móðurskipi íslenska heilbrigðiskerfisins, sjúkrahúsakerfisins, sem hefur á bilinu 2.500–2.700 starfsmenn og helmingurinn af því þjónustukerfi er í rauninni bundinn vegna áfengisnotkunar. Það hefur ekki verið gert en það væri fróðlegt að láta gera úttekt á því hvað áfengisnotkunin kostar í raun og veru. Áfengi er lykillinn að fíkniefnaferli, hvort sem það er tóbak eða önnur alvarlegri fíkniefni. Það væri mjög fróðlegt að láta gera úttekt á því hvað þessi pakki kostar, hvað hann kostar íslenska samfélagið. Það væri fróðlegt að hafa þá úttekt á borðinu áður en hv. þingmenn taka ákvörðun um að auka aðgengi ungs fólks, fyrst og fremst, að víni. Þetta er mjög ákveðið viðskiptafrelsi að einu leyti vegna þess að með tilkomu bjórsins komu margfalt fleiri aðilar að dreifingu og sölu og fjölgaði um hundruð prósentna á veitingastöðum og hjá öðrum sem eiga hagsmuna að gæta. Það flokkast undir viðskiptafrelsi. En eigum við að taka þá áhættu gagnvart okkar unga fólki? Bjórinn jók neyslu barna og unglinga verulega. Síðan hefur farið á verri veg þannig að í dag er reiknað með að áfengisnotkun sé um sjö lítrar af vínanda á mannsbarn í landinu, í staðinn fyrir fjóra lítra fyrir nokkrum árum. Vínmenning? Eigum við ekki alveg eins að nota orðið falsvon? Það segir í gamalli vísnaröð, með leyfi forseta: Ef eitthvað liggur illa á þér er ágætt ráð að drekka. Að fá sér vín, að fá sér öl, að fá sér nóg að drekka. Því synda hefur ei sorgin lært hún sekkur, bara sekkur, á meðan gullna guðaveig úr glasi þínu drekkur. En sé þér, góði, glatt í hug er gott og hollt að drekka. Að fá sér vín, að fá sér öl, að fá sér nóg að drekka. Því gleðin flýtur ofan á og alltaf hækkar, hækkar, á meðan gullin guðaveig úr glasi þínu lækkar. Hver er útkoman? Útkoman er einhvers konar ánægja sem er þó ekki hægt að túlka öðruvísi en falsvon. Það er kannski mergurinn málsins þegar fjallað er um þessa hluti í fullri alvöru. Það er engin formleg bindindiskennsla í skólum landsins. Það hallar undan fæti. Menn hrökkva undan því sem skapar festu og trú, hvort sem það er í bindindiskennslu eða kristinni fræðslu í skólum landsins. Við mættum taka Færeyinga okkur til fyrirmyndar í þessum efnum og sjá hvernig þeir vinna þessi mál og skila mjög yfirveguðu ungu fólki, áferðarfallegu og efnilegu. Við eigum nóg af því á Íslandi. Allt okkar unga fólk er gullefni inn í framtíðina en við skulum ekki að vera að opna fyrir því freistingar við hliðina á prins pólóinu í stórmörkuðunum. Við skulum leyfa jafnvæginu að hafa einhvern forgang. Ég held að það sé löngu tímabært að við ríðum á vaðið og verðum þá í fremstu röð þjóða í þeim efnum að koma á bindindiskennslu og bindindisfræðslu á nútímalegan hátt sem föstum lið í námsefni í skólum landsins. Það yrði gott fyrir samfélagið og það yrði gott fyrir unga fólkið. Við skulum ekki gleyma því að margs konar rannsóknir hafa leitt í ljós þann vanda sem vínið, tóbakið og sterkari fíkniefni hafa í för með sér. Til að mynda liggur það ljóst fyrir í líffræðilegum rannsóknum að taugaendar barna eru að þroskast allt að 18 ára aldri. Það liggur líka fyrir að unglingar sem byrja að nota þessi efni fyrir þann aldur eru miklu frekar í hættu eftir því sem árin líða gagnvart vanda af þessum völdum en þeir sem ekki hafa notað þessi efni. Það er augljóst samhengi á milli þess og að auka aðgengi að víni, tóbaki og öðrum slíkum efnum. Hollendingar voru núna að banna notkun á ofskynjunarsveppum vegna þess að hún hefur leitt til margra dauðsfalla í Hollandi. Önnur lönd í Vestur-Evrópu hafa ekki leyft sölu á þeim en nú hafa Hollendingar þó brugðist við. Það er alveg ljóst að aukið aðgengi að víni á frjálsum markaði í blússandi samkeppni stórmarkaðanna mundi fjölga dauðsföllum, samkvæmt öllum rannsóknum sem hafa verið gerðar í þessum efnum, um a.m.k. um 20 á ári á Íslandi, 20 ótímabær dauðsföll á ári. Hátt verð og takmarkað aðgengi, hár innkaupaaldur og auglýsingabann er það eina sem getur staðið í vegi fyrir neikvæðri þróun í þessum málum, fyrir þeirri þróun að auka vandann í heilbrigðiskerfinu, auka vandann í þjóðfélaginu, auka vandann hjá fjölmörgum fjölskyldum sem eiga um sárt að binda þar sem í mörgu tilliti er um harmleik að ræða, sérstaklega gagnvart börnum í þeim fjölskyldum. Þetta er staðreynd. Það þýðir ekkert að tala um þessi mál eins og þetta sé aukaatriði. Það þýðir ekkert að tala um þessi mál eins og menn séu í góðu partíi og veröldin sé bara inni í þessu partíi. Þetta er þjóðfélagsveruleikinn sem við verðum að horfast í augu við. Það skyti líka skökku við ef ríkisvaldinu væri sett það af Alþingi að auka drykkju í landinu en draga úr meðferð á sama tíma. Við búum líka við þann vanda að drykkja í norðrinu, alveg frá Finnlandi, Noregi, Íslandi og Grænlandi er með allt öðrum hætti en annars staðar í Evrópu. Þar er drukkið fastar og meira. Þetta er eitthvað í okkar þjóðarsál, eða sál þessara landa. Að lækka verð og auka aðgengi er því miður ekki af hinu góða. Það er alltaf talað um að hófsemdin sé góð en reyndin er sú í þessum efnum að yfirfallið er fullt. Það er gríðarleg offramleiðsla á vínum í Evrópu og það þarf að koma þeim á markað. Evrópa getur ekki bætt meiru á sig. Stundum er sagt þegar menn eru komnir að einhverjum mörkum í drykkju að nú sé rétt að bæta ekki á sig. Evrópa er komin yfir strikið. Við erum sjálf komin yfir strikið, Íslendingar, með sjö lítra á ári af vínanda á mannsbarn en heilbrigðisstefnan miðar við fimm lítra. Við eigum ekki að hafa ofdekrun í aðgengi að áfengi. Við skulum hafa þröskuldana eðlilega af því að þetta er ekki það sem leysir lífshamingjuna eða skapar traustan grundvöll fyrir unga fólkið í landinu sem við eigum að treysta á, sem við eigum að standa við bakið á og hugsa um velferð þess umfram allt.

Herra forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þingmanns og ég get gert þá játningu að ég var sammála sumu sem þar kom fram en ekki öllu. Ég var t.d. sammála honum um að hófsemi væri góð. Ég held við getum öll fallist á það, í hvaða efni sem er. Ég get líka tekið undir það að misnotkun, hvort sem er á áfengi eða fíkniefnum, er óæskileg og hefur hörmulegar afleiðingar. Enginn þeirra flutningsmanna sem standa að þessu frumvarpi ætlar sér að gera lítið úr áfengisvandanum og hafa alls ekki gert og það hefur margoft komið fram í umræðunni. Þvert á móti höfum við sem hér höfum talað og mælt fyrir frumvarpinu sagt allan tímann að við séum tilbúin til að leggja okkar lóð á vogarskálarnar til þess að efla hér forvarnir og til þess að koma þeim til hjálpar sem fara villir vegar í þessum málum. Hv. þingmaður lýsir því að aldrei hafi fleiri verið á Vogi og aldrei hafi fleira ungt fólk þurft að leita þar aðstoðar og spyr hvort Alþingi Íslendinga eigi að sitja hjá. Auðvitað á Alþingi ekki að sitja hjá. Það má ekki stilla málunum þannig upp að við sem flytjum þetta frumvarp séum að hvetja til aukinnar drykkju og að menn séu í endalausu partíi, eins og mér heyrðist hv. þingmaður halda fram. Ég ætla að koma að fleiri atriðum sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni í seinna andsvari mínu en mig langar til að spyrja út af því sem fram kom í ræðu hv. þingmanns: Er það ekki rétt skilið hjá mér að öll þau rök sem hann færði fram í ræðu sinni væru rök fyrir því að banna áfengi á Íslandi?

Virðulegi forseti. Ef við værum á byrjunarreit mundum við ugglaust spá í það að leggja bann við notkun áfengis og tóbaks, og það er bann við fíkniefnanotkun þannig að hvar eru mörkin? En við erum ekki á byrjunarreit. Við búum í ákveðnu samfélagi sem hefur þróast á ákveðinn hátt og ég hef lagt höfuðáherslu á að við aukum ekki aðgengi að þessum vörum, fyrst og fremst vegna þess að það raskar lífi ungs fólks, það mun raska lífi þúsunda íslenskra ungmenna. Um leið mun það hafa samsvarandi áhrif inn í fjölskyldur þeirra og inn í samfélagið allt. Þó að það séu kannski ekki nema 10% af þjóðinni sem misnota áfengi þá er jafnalvarlegt og jafnþungbært að fylgjast með því. Það er þetta sem málið snýst um, að opna ekki leiðina og gefa stórmörkuðunum, öllum gróðapungunum hér og þar, færi á því að hagnast á óhamingju ungs fólks og íslenskra fjölskyldna.

Herra forseti. Ef það var aðalinnihald þessarar ræðu að helsti boðskapur hv. þingmanns væri að berjast gegn því að auka aðgengi fólks að áfengi þá hefur sá boðskapur dálítið farið fram hjá mér - hv. þingmaður hefur nú kannski gerst heldur dramatískari í ræðu sinni en efni stóðu til. Mér fannst hann ekki gæta hófs þegar hann lýsti því hér að yrði frumvarpið að lögum mundi dauðsföllum fjölga. Er hv. þingmaður svo viss um að svo sé og er hann að halda því fram að við, þessir 17 þingmenn sem að frumvarpinu stöndum, séum að mælast til þess að dauðsföllum á Íslandi fjölgi? Mér finnst allt í lagi að menn séu á móti frumvarpinu og þeim sjónarmiðum sem þar koma fram. En mér finnst fulllangt gengið þegar menn eru farnir að dramatísera hlutina með þeim hætti að 

Virðulegi forseti. Það er því miður ekki um neina dramatíseringu að ræða. Það er um að ræða niðurstöður úr rannsóknum sem voru gerðar í ýmsum löndum Evrópu. Þessar upplýsingar sem ég nefndi koma 

Hæstv. forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Árna Johnsens og mér þótti hún eiginlega á öðrum nótum en það málefni sem við ræðum hér. Það er áhugavert og mjög gagnlegt að ræða áfengismál almennt, mér fannst þingmaðurinn vera meira á þeirri línu en að ræða það sem við erum að tala um hér, hvort við eigum að leyfa áfengi í búðum. Það er ekki þannig að flutningsmenn frumvarpsins séu að tala gegn forvörnum eins og þingmaðurinn er að ýja að, alls ekki. Mig langar að spyrja þingmanninn að því hreint út hvort hann telji að frumvarpið grafi undan forvarnastarfi í landinu, hvort hann telji að með því séum við að fara langt til baka í forvarnastarfi. Ég vil bara fá hreint svar við því. Eins langar mig að spyrja þingmanninn - mér fannst athyglisvert að hann nefndi sérstaklega ástandið í Evrópu, sagði að Evrópa væri komin yfir strikið. Ég skil það þannig að menn drekki þá of mikið í Evrópu.

Í framleiðslu vína.

Já, komnir yfir strikið. Hvað meinar hv. þingmaður með því? Er það nú ekki þannig í því samfélagi sem við höfum skapað hér að menn neyta vara í meira mæli en áður hefur verið? Á það ekki við um ýmsar aðrar vörur? Á það ekki við um bíla, á það ekki við um gos og ýmislegt annað? Af hverju heldur hv. þingmaður að það sé eitthvað öðruvísi með þetta en aðrar vörur? Það væri virkilega fróðlegt ef þingmaðurinn vildi útskýra þetta fyrir mér vegna þess að ég bara skil það ekki.

Virðulegi forseti. Þetta snýst um það hvort við heimilum meira aðgengi að fíkniefnum en ekki að öðrum almennum vörum. Almennar vörur eru ekkert vandamál. Það má teygja sig endalaust og segja að of mikill sykur sé í appelsíni o.s.frv. en við erum að tala um efni sem menn tapa áttum af, og allt okkar kerfi í þjóðfélaginu byggist á því að taka það til greina og reyna að stemma stigu við því. Um það snýst þetta mál. Frumvarpið er gegn forvörnum eins og það er vegna þess að engin trygging er fyrir því að forvarnir gangi fram með ákveðnari hætti eins og þörf er á á sama tíma og við ætlum að auðvelda aðgengi að áfengi, og ég legg áherslu á að ég er fyrst og fremst að tala um ungt fólk, það er gegn forvörnum. Það er ekkert hægt að túlka það öðruvísi, það er ekkert hægt að snúa út úr þessu og réttlæta það á neinn annan hátt. Ég benti á að Evrópa væri komin yfir strikið. Það er gífurleg offramleiðsla á vínum í Evrópu og þá þarf að koma þeim á markað. Þá er það orðið viðskiptamál frekar en heilbrigðismál eða félagslegt mál í þeim þjóðfélögum sem við er að glíma. Þá er það orðið vandamál sem er allt annars eðlis, menn fá ekki nógan pening inn í þeim bisness sem þeir eru í. Skítt með heilsuna.

Hæstv. forseti. Ég hafna því algjörlega að frumvarpið feli í sér slælegri forvarnir en eru í núverandi kerfi, ég hafna því alfarið. Mér finnst mjög sérkennilegt að heyra að þingmaðurinn vilji faktískt fara með okkur aftur til bannáranna, ég bara skil mál hans ekki öðruvísi. Hvað ætlar hann að gera við þá Íslendinga sem fara til útlanda í alls kyns ferðir og koma sér í tóm vandræði með áfengisneyslu þar? Erum við sem sagt einangruð þjóð í engu sambandi við umheiminn? Er það sá veruleiki sem þingmaðurinn vill að við horfum á í þessu efni? Mér finnst umræðan á algjörum villigötum þegar menn tala með þessum hætti. Hv. þingmaður gerir lítið úr þeirri skoðun minni að það séu fleiri vörur en þessi vara þar sem aðgengi hefur aukist. En það er þannig, það er staðan. Mér finnst furðulegt að þingmaðurinn skuli ekki sjá það um þessa vöru að þetta er vara eins og hver önnur, vara sem við erum að nýta í landinu.

Herra forseti. Ef hv. þingmaður telur að þetta sé vara eins og hver önnur vara í landinu þá þýðir ekkert að berja höfðinu við steininn í þeim efnum. Þá er ekki gerður greinarmunur á því hvað er meinlaus vara og hvað er skaðleg vara. Vín veldur of miklum skaða í þjóðfélaginu til þess að við getum leyft okkur að vera að opna dyrnar í þeim efnum, ég tala nú ekki um miðað við þá þróun sem hefur verið á undanförnum árum með mjög aukinni neyslu vínanda á Íslandi á mann. Ef við ætlum að horfa á vín þannig að það megi flæða um kassa stórmarkaðanna eins og önnur vara þá er mín skoðun einfaldlega sú að við séum á villigötum.

Herra forseti. Þetta var dálítið skrýtin ræða. Sumt get ég tekið undir, mjög fátt. Frekari forvarnir, betri kennsla o.s.frv. En ég hugsa: Ef sú kennsla verður í þeim einstrengingslega predikunartón sem einkenndi ræðu hv. þingmanns er ég ansi hræddur um að árangurinn yrði bara nákvæmlega eins og alltaf þegar verið er að predika yfir fólki og setja fram svart/hvíta-heimsmynd. Það leiðir yfirleitt til þess að menn snúast þversum, og þá sérstaklega unglingar. Hv. þingmaður lýsti aftur og aftur í ræðu sinni ákveðnum veruleika og taldi hann mjög slæman, og ég tek undir það. Þetta er hræðilegur veruleiki en hann er til staðar með óbreyttum lögum. Ef við erum með baldinn óþekkan hund í bandi og höldum bandinu stuttu þá æðir hann út og suður og getur gert það í trausti þess að bandið sé stutt. En um leið og bandinu er sleppt verður hann að sýna ábyrgð. Ég hugsa að nákvæmlega hið sama eigi við um unglinga og fullorðið fólk. Ég skil ekki hv. þingmann, að hann skuli vilja hafa vit fyrir fullorðnu fólki í Vestmannaeyjum, sjómönnum og öðrum slíkum, hafa vit fyrir þeim vegna þess að hann viti betur en þeir hvað þeir eigi að drekka og hvað þeir eigi ekki að drekka og hvar þeir eigi að kaupa áfengið. Við segjum: Við ætlum að líta á vín sem hverja aðra vöru, því að það er vara. Ég vil benda á að nú fjölgar offitusjúklingum. Ef þeim fjölgar nógu mikið ætlar þá hv. þingmaður að fara að banna rjóma, sykur, feitmeti o.s.frv., og halda áfram að banna af því að sumt fólk misnotar vöruna?

Virðulegi forseti. Það kemur manni nú ekki á óvart með hv. þm. Pétur Blöndal að hann tekur mjög oft bara helminginn af málinu, hann reiknar hálft dæmið, þessi yndislegi stærðfræðingur að öðru leyti. Hvort það er ígildi hálfs glass, það skal ég ekki segja - en hann spyr mig hvort ég vilji hafa vit fyrir Vestmannaeyingum í víndrykkju. Það hvarflar ekki að mér frekar en fyrir öðrum landsmönnum. Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst einfaldlega um það að benda á hættuna sem fylgir þessum gjörningi. Hættan er augljós. Við þekkjum það hvar sem er í heilbrigðiskerfinu, við þekkjum það á meðferðarstofnununum, við þekkjum það í sveitarfélögunum þar sem menn eru að glíma við þennan vanda og við eigum að taka tillit til þess. Við eigum að gera það af fullri reisn og af fullri ábyrgð og ekki vera með neina útúrsnúninga. Minn málflutningur snýst um það að verja ungt fólk fyrir einhverjum óeðlilegum farvegi. Ég er ekki með neinn predikunartón en ég tala hispurslaust og stundum myndrænt eins og ég er alinn upp við í þeim lúkörum sem ég ólst lengst af upp í. Menn verða bara að þola það. Þetta er vandamál, þetta eru ekki ávextir, þetta er vandamál og það munar því. Alveg sama þó að 

Herra forseti. Hv. þingmaður ætti að horfast í augu við veruleikann. Eiturlyf eru bönnuð á Íslandi. Þeirra er samt neytt og hv. þingmaður nefndi það sérstaklega. Hann vill hækka aldurinn fyrir innkaupin. Og hver er niðurstaðan í dag? Ég bendi hv. þingmanni á að ganga niður í miðbæ Reykjavíkur um næstu helgi og sjá hvort allir séu orðnir tvítugir sem þar eru drukknir. Þetta er samt bannað. Ég held að hv. þingmaður ætti nú rétt aðeins að líta á veruleikann, hann er öðruvísi en sú svart/hvíta-mynd sem hann vill draga upp. Hann heldur að boð og bönn og einstrengingslegar predikanir muni bæta stöðuna. Ég held ekki.

Virðulegi forseti. Ég sagði aldrei í ræðu minni að ég vildi hækka áfengiskaupaaldur.  Ég endurtek að sú áhersla sem ég stend fyrir í þessu er að verja ungt fólk á Íslandi.

Herra forseti. Það er vitaskuld hægt að nálgast það viðfangsefni sem hér er til umfjöllunar frá mörgum mismunandi hliðum og það hefur berlega komið í ljós í þeirri umræðu sem þegar hefur farið fram að menn líta á það býsna ólíkum augum. Það er hægt að spyrja sig að því hvort þetta mál snúist um frelsi og þá frelsi hverra og til hvaða athafna. Það má líka spyrja sig að því hvort þetta snúist um nútímalega verslunarhætti og gott aðgengi að vörum og þá um leið hvort þau rök eigi við um áfengi eins og hér er lagt til. Síðan má velta því fyrir sér hvort þetta mál snúist kannski um áfengispólitík og lýðheilsu. Eins og fram hefur komið í umræðunni til þessa horfa menn býsna ólíkum augum á þetta mál. Ég get sagt fyrir sjálfan mig að ég nálgast þetta mál ekki endilega út frá einhverri harðri skoðun um það hvort ég vilji meira eða minna frelsi í verslunarháttum. Ég skil alveg þau sjónarmið sem þar liggja að baki og sem flutningsmenn frumvarpsins eru bersýnilega að tala fyrir svona í öllum meginatriðum. Ég hef í sjálfu sér ekkert óskaplega mikið út á það að setja að menn hafi þau sjónarmið að það eigi að auka valfrelsið í þessum atriðum og þess vegna að auka aðgengi að þessari vöru. Ég skil alveg að það eru ákveðin sjónarmið sem þar liggja að baki en það er ekki þar með sagt að maður sé sammála þeim öllum. Ég vil ekki gera lítið úr þeim þætti sem lýtur að heilbrigðismálum og lýðheilsu almennt og þeirri áfengispólitík sem við rekum. Það er bersýnilegt að tilgangur frumvarpsins er að knýja á um að áfengi, þ.e. léttvín og bjór, verði selt í matvöruverslunum og vitaskuld getur maður spurt sig að því hvort það sé afar brýnt þjóðfélagsmál. Jafnvel væri hægt að geta sér þess til að hér sé um tískumál að ræða sem sé vel til vinsælda fallið, að minnsta kosti í ákveðnum hópum, en ég ætla samt ekki að halda því fram að það sé það sem vakir fyrir flutningsmönnum frumvarpsins. Það er áreiðanlegt að áfengismenning Íslendinga - og ég leyfi mér að segja áfengismenning þrátt fyrir að hv. þm. nafni minn Johnsen hafi ekki viljað tala um menningu í þessu samhengi - hefur tekið miklum breytingum á undanförnum árum og áratugum. Það þýðir hins vegar ekki að áfengisneysla hafi minnkað nema síður sé. Það hefur komið fram í upplýsingum sem við þingmenn höfum fengið, m.a. frá Lýðheilsustöð, að síðustu tvo áratugi hafi neysla Íslendinga á hreinum vínanda aukist um 75%. Einkum er neysla ungs fólks á aldrinum 18–34 ára að aukast og ekki síst meðal ungra karla. Á sama tíma hefur ofbeldi hvers konar aukist og það er mikið kvartað yfir ástandi mála, ekki síst hér í höfuðborginni og varla á bætandi. Nú geta menn velt því fyrir sér hvort samhengi sé þarna á milli. Ég tel að samhengið sé augljóst þarna á milli en um það geta áreiðanlega verið skiptar skoðanir. Ég vil sem sagt ekki líta á þetta sem einangrað mál, sem spurningu um að auka aðgengi og frelsi. Raunar eru mikil áhöld um að þetta mál, nái það fram að ganga, mundi þýða betra aðgengi t.d. á landsbyggðinni. Það getur allt eins verið að framboð minnki frá því sem nú er, um það er ekki gott að segja. Í umræðunni hér hafa þegar verið færð rök fyrir því, sem ég tel sannfærandi, að framgangur málsins mundi jafnvel þýða nýja einokun eða fákeppni tveggja risa á matvörumarkaði. Við þekkjum að þeir eru gjarnan með í framboði sínu vörur sem seljast vel, tiltölulega einhæft, fábrotið úrval, og hætt er við að það sama mundi eiga við um áfengið. Svo geta menn líka velt því fyrir sér hvað sé að því fyrirkomulagi sem við búum við í dag, að áfengi sé selt í sérstökum verslunum. Er eitthvað sérstakt sem knýr á það að breyta því fyrirkomulagi? Við förum gjarnan í bókabúð til að kaupa okkur bækur, í skóbúð til að kaupa skó, apótek til að kaupa lyf, í blómabúð til að kaupa blóm og er ekki bara fínt að fara í vínbúð til að kaupa vín?  Ég vil einfaldlega segja að það er ekkert að því fyrirkomulagi sem við búum við í dag, að fólk fari í sérstakar vínbúðir til þess að kaupa vín. Menn fara gjarnan ekkert í vínbúðina nema það sé beinlínis ásetningur að fara og kaupa sér vín. Ég held nefnilega að þessu yrði öðruvísi farið ef vín væri á boðstólum í venjulegum matvöruverslunum. Vín í matvöruverslunum mun, að mínu mati, óhjákvæmilega auka aðgengi að áfengi og þar með auka neyslu þess. Mér finnst tilgangslaust að halda öðru fram og það kann vel að vera að flutningsmenn þessa frumvarps haldi öðru fram. En ég er sannfærður um að aukið aðgengi muni auka neyslu áfengis. Ég held að það hafi verið sagt hér í umræðunni að það sé gott að geta kippt með sér flösku af hvítvíni með fiskinum í fiskbúðinni eða rauðvíni með ostunum í ostabúðinni. Er það ekki einmitt það sem yrðu hugsanlega afleiðingarnar af samþykkt þessa frumvarps? Það er óskaplega þægilegt að geta kippt með sér einni flösku. 
             Nú ætla ég að segja það að ég hef sjálfur búið annars staðar en á Íslandi í níu ár í einum þremur eða fjórum öðrum löndum og þekki mismunandi hefðir og reglur í þessu sambandi. Ég er sannfærður um það af þeirri reynslu sem ég bý yfir að aukið aðgengi að áfengi mun auka neyslu þess. Ég segi þetta ekki vegna þess að ég sé einhver bindindismaður eða fanatískur á neyslu áfengis, það er alls ekki svo, en ég sé enga sérstaka ástæðu til þess að hvatt sé til þess, eða að ráðstafanir séu gerðar til þess, að neysla áfengis aukist. Það er vegna þess að ég set þetta í samhengi við heilbrigðismálin og ég held að flutningsmenn frumvarpsins hljóti að gera það líka í sjálfu sér. Þeir hljóta að átta sig á því að það er samhengi á milli þess hversu aðgengilegt áfengið er og hversu mikil neyslan verður. Ég trúi ekki öðru en að flutningsmenn frumvarpsins geri sér grein fyrir því. Nú kann vel að vera að þeir séu þeirrar skoðunar að hitt sjónarmiðið vegi þyngra, að það eigi að vera frelsi til þess að kaupa áfengi í matvöruverslunum og að ríkið eigi ekki að hafa einkaleyfi á sölu þessarar vöru. Ég virði það sjónarmið, það er ekkert að því að menn hafi það sjónarmið. Ég er algjörlega ósammála því en það er bara annað mál. Frá mínum bæjardyrum séð vegur hitt sjónarmiðið mun þyngra, þ.e. spurningin um heilbrigðisstefnu, um lýðheilsupólitík. Þá velti ég nú fyrir mér hvar hæstv. heilbrigðisráðherra er í allri þessari umræðu, sá ágæti maður, hæstv. heilbrigðisráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson, sem lengi hefur barist fyrir framgangi þessa frumvarps.  
             Áfengi - og hér komum við kannski að hlut sem ágreiningur getur verið um milli flutningsmanna frumvarpsins og þeirra sem eru andvígir framgangi þess og það er spurningin um það hvort áfengi sé eins og hver önnur venjuleg neysluvara. Ég er þeirrar skoðunar að áfengi sé ekki eins og hver önnur neysluvara. Áfengi er vímugjafi í sjálfu sér og mér finnst rétt að segja það eins og það er, áfengi er vímugjafi, lögmætur vímugjafi hér á landi vissulega en vímugjafi engu að síður. Það hefur verið sagt í þessari umræðu: Við viljum treysta fólki til að taka sjálft afstöðu til þess hvers það neytir og hvers það neytir ekki. Gott og vel en hvað þá með aðra vímugjafa? Eigum við að treysta fólki fyrir þeim? Nei, við höfum tekið ákvörðun um það í okkar samfélagi að banna ákveðna vímugjafa, þannig að mér finnst ekki hægt að stilla þessu algjörlega upp með þessum hætti. Það er kannski ekki síst ástæðan fyrir því að ég svara þessum frammíköllum ágætra flutningsmanna hér - og dugðu ekki minna en þrír af hv. flutningsmönnum - þegar þeir spyrja: En ríkisverslun? Ríkisverslun, segja þeir.  Í hefti sem okkur þingmönnum barst frá Lýðheilsustöð, hugsanlega í tilefni af því að þetta frumvarp var hér lagt fram, eru margvíslegar ágætar ábendingar um áfengi. Þetta er hefti sem ber heitið „Áfengi, engin venjuleg neysluvara“, og þar segir m.a. á einum stað, með leyfi forseta: „Einkasala ríkisins á áfengi er dæmi um víðtæka leið til að stýra aðgengi að áfengi. Miklar líkur eru á að einkasala á áfengissölu dragi úr neyslu og tjóni sem af neyslunni getur hlotist. Þá benda niðurstöður til þess að heildarneysla áfengis aukist verði einkasölunni aflétt.“ Síðar segir áfram, með leyfi forseta: „Kostnaðurinn við að hefta aðgang að áfengi er lítill miðað við þann kostnað sem getur hlotist af neyslu áfengis, sérstaklega ef neyslan er mikil. Mesti vandi við heftan aðgang að áfengi snýr að aukningu á ólöglega markaðnum, á hinn bóginn virðist sem aukningin á þeim vettvangi nái ekki að vega á móti þeim samdrætti sem verður á löglegri neyslu og þar með þeirri skaðsemi sem af henni getur hlotist.“ Ég tek þessar upplýsingar frá Lýðheilsustöð alvarlega, ég kýs að taka mark á þeim ábendingum sem þar koma fram og láta vafann vera þeim megin, láta þá sem halda þessu fram njóta vafans ef hann er einhver. Auðvitað geta menn komið hér og sagt að þetta sé ekki einhlítt og það séu ýmsar rannsóknir til sem bendi til ólíkra niðurstaðna og allt hvað eina. Ég kýs að taka þær upplýsingar sem Lýðheilsustöð lætur okkur í té alvarlega og vil gjarnan fara eftir þeim. Það er líka athyglisvert að í bréfi sem Lýðheilsustöð hefur skrifað okkur segir, með leyfi forseta: „Í greinargerð sem fylgir frumvarpi á 135. löggjafarþingi, þskj. 6, 6. mál, kemur fram að áfengisgjald fari stöðugt hækkandi á Íslandi. Ef skoðuð er frétt frá fjármálaráðuneytinu kemur hins vegar fram lækkun á raunvirði áfengis. Breyting á áfengisgjaldi af léttvíni og bjór átti sér síðast stað þann 1. júlí 1998. Frá því að sú breyting átti sér stað hefur vísitala neysluverðs hækkað. Ef miðað er við vísitölu neysluverðs hefur áfengisgjald af léttvíni og bjór því rýrnað að raunvirði sem nemur 33% á tímabilinu.“ Þetta segir Lýðheilsustöð og bendir þar á upplýsingar frá fjármálaráðuneyti. Þetta er á skjön við það sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu á bls. 4 þar sem segir að áfengisgjald hafi stöðugt hækkað hér á landi. Mér finnst mikilvægt að menn haldi réttum staðreyndum á lofti í þessu samhengi og þykir miður ef rangt er farið með í greinargerðinni miðað við þær upplýsingar sem Lýðheilsustöð heldur fram og ber fyrir sig fjármálaráðuneytið. Nú hef ég ekki getað sannreynt þetta sérstaklega en bendi á að þarna er ákveðið misræmi á ferðinni. Ýmislegt gáfulegt hefur verið sagt í þessari umræðu og annað kannski síður eins og gengur. Í gær fóru t.d. fram hörð skoðanaskipti um einkavæðingu, einkavæðingu ágóðans af áfengissölunni meðan samfélagið sitji eftir með kostnaðinn. Ég ætla ekkert að fara sérstaklega í þetta, að minnsta kosti ekki við þessa umræðu, en ég vil undirstrika að ég nálgast þetta mál ekki út frá neinni sérstakri fanatískri skoðun varðandi neyslu áfengis nema síður sé. Áfengi er lögmætur varningur hér á landi þótt um vímuefni sé að ræða og ég tel að það eigi að vera aðgengilegt en það eigi ekki endilega að halda því sérstaklega að fólki. Ég tel að Alþingi verði að gera sér grein fyrir því að neysla áfengis hefur líka margvíslegar neikvæðar afleiðingar, bæði heilsutjón þeirra sem neyta þess í of miklum mæli, menn hafa bent á hluti eins og áfengi í umferðinni, ofbeldi og aðra slíka hluti sem tengjast neyslu áfengis og það er óumdeilt. Mér finnst þess vegna mikilvægt að við hér á hv. Alþingi horfum ekki fram hjá þeim afleiðingum sem aukið aðgengi að áfengi mun óhjákvæmilega hafa og þeim samfélagslega kostnaði sem því fylgir. Þetta segi ég ekki til þess að vera með einhverjar predikanir eða eitthvað í þeim dúr, einhvern bindindisboðskap, sem er mér fjarri, heldur til að vekja athygli á að við sem njótum þess að neyta áfengis, og þykir það bara ágætt með steikinni eða fiskinum, ostinum eða hvað það nú er, við verðum líka að sýna samfélagslega ábyrgð. Við þurfum að vera meðvituð um að jafnvel þó að okkur finnist heppilegt að geta gripið með okkur flösku í næstu matvöruverslun þá fylgja þeirri stefnu samfélagslegar afleiðingar sem við verðum að hafa í huga, og við eigum að taka það alvarlega og gera okkur grein fyrir því. Það er þetta sem ég vil leggja áherslu á hér við þessa 1. umr. um þetta mál, það ræður afstöðu minni í málinu en ekki einhver sérstök andúð á neyslu áfengis almennt séð.

Hæstv. forseti. Frumvarp þetta gengur út á það eitt að afnema einkarétt ÁTVR á sölu áfengis. Þetta frumvarp gengur ekki út á neitt annað. Mér finnst, með fullri virðingu fyrir háttvirtum þingmönnum sem hér hafa talað gegn þessu frumvarpi, eins og ég sé komin aftur í barnaskóla, svona 52 ár aftur í tímann. Menn eru að segja mér hvað mér eigi að finnast um allt annað en frumvarpið gengur út á. Frumvarpið gengur út að afnema einkarétt ÁTVR. Misnotkun er af hinu vonda, ofnotkun er af hinu vonda. Hún viðgengst. Frumvarp þetta gengur ekki út á það. Frumvarpið gengur út á breytingu á sölu á áfengi. Við erum öll meðvituð um áfengismisnotkun, hvaða afleiðingar hún hefur í samfélaginu, forvarnir og allan þann pakka. En þetta frumvarp gengur ekki út á það. Það gengur út á breytingu á sölu á áfengi. Menn tala hér um allt annað en frumvarpið. Menn geta haft skoðun á ýmsu því sem varðar áfengi en frumvarpið gengur út á breytingu á sölu, að afnema einkarétt ÁTVR.

Herra forseti. Það hefur ekki hvarflað að mér til þessa að segja hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur hvað henni eigi að finnast um einstök mál. Ég þekki hana of vel til þess og veit að það mundi ekki hafa nokkra þýðingu. Ég tel að mál mitt hafi verið alveg sérlega vandað og málefnalegt og ég er sannfærður um að flutningsmenn frumvarpsins eru sammála mér um það. Ég tel að ég hafi talað um efni frumvarpsins. Mín afstaða er sú að afnám einkasölunnar muni leiða til þess að aðgengi að áfengi verði meira. Ég tel að það muni hafa afleiðingar sem mér finnst mikilvægt að ræða í þessu samhengi. Það er ekkert flóknara en svo og þarf ekki mikið meira um það að segja. Ég tel því að ég hafi haldið mig við efni frumvarpsins eða öllu heldur afleiðingarnar af samþykkt frumvarpsins. Ég tel að það sé málefnalegt innlegg í þessa umræðu.

Forseti. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson má eiga það að hann ræddi óvenju málefnalega um frumvarpið og án þess að hreyta ónotum í flutningsmenn þess, eins og aðrir hafa gert. Það breytir hins vegar ekki þeirri skoðun minni að mér finnst að þeir sem tala gegn þessu frumvarpi - og þeir hafa fullan rétt á því - eigi bara að segja eins og hv. þm. Árni Þór sagði: Ég er á móti því að afnema einkasölu ÁTVR á sölu áfengis. Þá er það bara fínt. Þá eru komin mótrök við frumvarpinu, punktur. Menn þurfa síðan ekki að ræða aðra þætti málsins vegna þess að þá er yfirlýsing þeirra klár. Þeir eru á móti því að afnema einkasölu ÁTVR á áfengi. Ég virði þá skoðun. Ég er bara á móti þeirri skoðun og þannig standa málin. Ég ætla ekki að gera einum eða neinum upp eitt eða neitt í skoðunum um hvaða samfélagsáhrif eitt eða annað hefur í þessu landi 

Herra forseti. Já, ég get staðfest að við hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir erum á öndverðum meiði í þessu efni. Það er reyndar ekki margt sem við erum ósammála um í lífinu en þó þetta. Ég staðfesti það bara að ég er andvígur því að afnema einkasölu ÁTVR á áfengi. Ég reyni að færa fyrir því fleiri rök en bara þau sem lúta að fyrirkomulagi einkasölunnar. Ég reyni að setja það í það samhengi að það hafi samfélagslegar afleiðingar í heilbrigðismálum sem mér finnst mikilvægt að Alþingi geri sér grein fyrir, sé meðvitað um og taki á málinu heildstætt og horfi líka á þann þátt málsins, hvað sem hv. flutningsmenn frumvarpsins kjósa að gera hér.

Hæstv. forseti. Ég segi eins og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, að ég ætla ekki að eigna hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni það að vera ofstækisfullur bindindisfrömuður í ræðustól Alþingis, ég tel svo ekki vera. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort hv. þm. Árni Þór Sigurðsson er ofstækisfullur talsmaður ríkisrekstrar og hvort það er undirrót andstöðu hans við frumvarpið. Þó eru ýmsir þættir í máli hans sem ástæða er til að gera athugasemdir við eða varpa frekara ljósi á. Þá mundi ég fyrst og fremst, ef við veltum fyrir okkur tveimur lykilþáttum í málinu, spyrja hv. þingmann: Telur hann að það séu alvarlegri afleiðingar af því fyrir almenning að neyta áfengis sem er selt af einkaaðilum en hinu opinbera? Í öðru lagi: Telur hv. þingmaður að sú stefna 

Herra forseti. Nú geta menn haft misjafnar skoðanir á því hvað það er að vera ofstækisfullur talsmaður sjónarmiða. Ég fullyrði að ég sé ekki ofstækisfullur talsmaður ríkisrekstrar. Ég er hins vegar talsmaður ríkisrekstrar þar sem það á við. Ég tel t.d. að ríkisrekstur eigi við í mörgum málaflokkum, t.d. í heilbrigðisþjónustu og menntamálum. Ég er sannfærður um að ég og hv. þm. Birgir Ármannsson erum ekki endilega sammála um það en það kalla ég ekki að vera ofstækisfullur talsmaður ríkisrekstrar. Varðandi spurninguna um það hvort fjölgun útsölustaða ÁTVR sé af hinu illa þá tel ég svo ekki vera. Ég sagði að ég teldi að vera ætti ágætt aðgengi að þessari lögmætu vöru, en ég vil að það sé af hálfu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og ég stend við þau sjónarmið.

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki á samkvæmninni í málflutningi hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar. Annars vegar vill hann hafa gott aðgengi og góða þjónustu í áfengisverslun og gerir ekki athugasemdir við fjölgun útsölustaða, lengdan afgreiðslutíma og bætta þjónustu ÁTVR. Hins vegar teldi hann ómögulegt að einkaaðilar veittu þessa þjónustu. Það er bara alveg ómögulegt. Honum er alveg sama og er bara hrifinn af því að þjónustan sé aukin og aðgengi aukið með fjölgun útsölustaða, lengingu opnunartíma og slíkum þáttum. Það er allt í lagi ef það er bara ríkið. Þá falla að mínu mati um sjálf sig þau meginrök hv. þingmanns að stýra eigi neyslu og koma í veg fyrir neyslu áfengis eða draga úr henni með því að takmarka aðgengið. Mér finnst menn ekki geta með góðu móti sagt á sama tíma að þeir vilji hafa góða þjónustu og gott aðgengi en það verði bara að vera ríkið sem veiti þjónustuna en ekki einkaaðilar. 

Virðulegur forseti. Ég get náttúrlega ekki mikið gert að því þótt hv. 9. þm. Reykv. s. skilji ekki hvað á sér stað í kollinum á mér. Það verður bara svo að vera. Við verðum að lifa við það. Ég sagði í upphafsræðu minni, ég veit ekki hvort hv. þingmaður tók eftir því, að ég teldi að aðgengi að þessari vöru ætti að vera gott en það ætti ekki að vera ágengt og það ætti ekki sérstaklega að halda henni að fólki. Ég tel að með því að afnema einkasöluna, með því að léttvín og bjór, eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir, fari inn í matvöruverslanirnar, muni það stórauka neyslu áfengis. Þannig er samhengið í mínum huga. Það kann vel að vera að hv. þm. Birgi Ármannssyni sjái ekki samhengi þarna á milli en það er þannig í mínum huga.

Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á því, vegna þess að mér finnst ekki nægilegt tillit tekið til þess í ræðu hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar, að þetta er mjög varfærnislegt frumvarp. Það er gert ráð fyrir mjög skýrum og ströngum skilyrðum fyrir sölu á áfengi, hér eftir sem endranær, yrði þetta frumvarp samþykkt. Það er tvítugsaldurstakmark við að afgreiða áfengi, sem leiðir til þess í praxís að við munum hafa afmarkaðar deildir í matvöruverslunum fyrir áfengi. Það er mjög lítil bylting i sjálfu sér frá því sem nú er. Aðgengi er mjög mikið. Eins og komið hefur fram er ÁTVR bara nokkuð góð verslun, sinnir áfengisverslun af mikilli einurð og festu og býður upp á gott aðgengi, í rauninni svo mikið aðgengi að ég held að Íslendingar geti keypt eins mikið áfengi og þeim sýnist, eins og ástandið er núna. Þar af leiðandi yrði lítil breyting í þeim efnum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að bjóða hv. þm. Guðmund Steingrímsson velkominn í þessa umræðu. Hann sagði að þetta væri varfærnislegt frumvarp. Já, það má út af fyrir segja að í frumvarpinu er gert ráð fyrir takmörkunum, það er gert ráð fyrir takmörkunum, sem er að vísu í andstöðu við málflutning hv. þm. Birgis Ármannssonar. Hann er á móti takmörkunum í þessu efni en leggur þær engu að síður til. Ég er hins vegar…  Ég held að það fyrirkomulag sem við höfum búið við sé býsna gott. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson sagði að þetta væru góðar verslanir með góðu vöruúrvali og allt eftir því 

Herra forseti. Já, þó að ÁTVR og vínbúðirnar séu góðar getur það varla verið grundvöllur að löggjöf um ríkisrekstur. Ég held að það sé hæpin röksemd fyrir löggjafann þó að í þessu tilviki sé dæmið þannig að ríkið standi ágætlega að rekstri, sem er reyndar nokkuð fyrir frjálshyggjumenn að hugsa um. En það er sem sagt raunin í þessu tilviki. Hins vegar er oft talað um þetta mál eins og það snúist um að áfengi fari í búðir. Ég vil bara benda á það að áfengi er í búðum og það er í sérverslunum. Þær eru mjög víða og ég efast um að þetta hófsama frumvarp breyti það miklu eða valdi það mikilli byltingu í aðgengi Íslendinga að áfengi að eitthvað sé sérstaklega varhugavert við að samþykkja það.

Herra forseti. Það er rétt að áfengi er í búðum. Það er í sérbúðum. Ég sagði, held ég, einnig í ræðu minni að við förum oft í sérverslanir til að kaupa tilteknar vörur, t.d. í blómabúðina. Við kaupum bækur, skó og guð má vita hvað í sérverslunum. En maður fer í slíkar sérverslanir í vissum ásetningi, til þess að kaupa tilteknar vörur. Það er eins með vínbúðirnar, maður fer í vínbúðina til þess að kaupa tiltekna vöru. Það er ásetningur að kaupa vín. Það væri öðruvísi ef vínið stæði við rekkann þar sem maður er á kassanum í stórmarkaðnum, þá kemur upp viðhorfið: Grípum með okkur eina flösku, gott að hafa rauðvín með ostinum. Tökum eina kippu af bjór. Það er það sem ég er að segja. Þetta mun óhjákvæmilega þýða að aðgengið verður enn meira, neyslan mun aukast og þar er samhengið við heilbrigðispólitíkina sem ég hef hér verið að tala um. Svo geta hv. flutningsmenn hlegið að því og haft gaman af. Ég bara gleðst yfir 

Herra forseti. Ég held að hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni veitti ekki af því að fá sér smáhressingu að þessum fundi loknum. Málflutningur hv. þingmanns hefur verið þannig að hann hefur snúist í marga hringi. Eftir því sem andsvörin verða fleiri snýst hann í fleiri hringi. Hann hélt því hér fram í ræðu sinni, fyrirvaralaust, að aukið aðgengi að áfengi þýddi aukna neyslu. Samt sem áður talaði hann fyrir því að það væri hið besta mál að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins opnaði fleiri útibú og lengdi opnunartímann. Maður spyr: Er hv. þingmaður þá ekki samþykkur því að opnunartíminn verði lengdur enn frekar? Ég er ekki viss um að það sé rétt hjá hv. þingmanni að aukið aðgengi auki neyslu. Við vitum það og það kom fram í ræðu hv. þm. Þorvalds Ingvarssonar í gær, sem er læknir, að þar sem 

Herra forseti. Það er kominn galsi í mannskapinn af einhverjum ástæðum. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af því að ég sé kominn í hringi í þessari röksemdafærslu í mínu máli. Ég er honum algjörlega ósammála um það efni og ég geri ekki ráð fyrir því að við verðum sammála um það. Hins vegar vek ég athygli á því að hv. þingmaður, hv. 1. flutningsmaður þessa frumvarps, dró það mjög í efa að aukið aðgengi mundi leiða til aukinnar neyslu. Ég held að í þeim gögnum og upplýsingum sem við höfum fengið, m.a. frá Lýðheilsustöð sem ég hef áður vitnað til, sé vakin athygli á því að margvíslegar rannsóknir hafi sýnt að aukið aðgengi þýði aukna neyslu. Mér finnst því sérkennilegt að þingmaðurinn haldi því fram að svo muni ekki verða. Það er athyglisvert og ég vek athygli á því að þingmaðurinn hélt þessu fram.

Herra forseti. Hv. þingmaður má ekki gera mér upp skoðanir eða orð, ég hélt ekki neinu fram. Ég var bara að benda á, úr því að hv. þingmaður lítur á þetta mál sem heilbrigðismál og mál sem snúi að lýðheilsu, að í þessari umræðu, frá því að hún hófst, hefur einn læknir, fulltrúi heilbrigðisstéttanna á Alþingi, kvatt sér hljóðs. Hann heitir Þorvaldur Ingvarsson og er þingmaður Sjálfstæðisflokksins. Hann benti á það í umræðunni í gær að það væri kannski ekki alveg öruggt mál að aukið aðgengi að þessum vörum þýddi að neyslan mundi aukast. Hann benti á að neysla áfengis er mest á Grænlandi, 12 lítrar á hvert mannsbarn þar. En að sama skapi er aðgengið að þessum vörum verst í því landi. Það er ekki ég sem held þessu fram, ég var bara að vitna í ræðu sem hv. þingmaður flutti. Hann er læknir, fagmaður á þessu sviði og þekkir það 

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan halda þær upplýsingar sem við höfum fengið frá Lýðheilsustöð og sjónarmið frá landlæknisembættinu hinu gagnstæða fram, þ.e. að aukið aðgengi muni þýða aukna neyslu. Um þetta geta sjálfsagt verið skiptar skoðanir, líka meðal lækna. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. Ég undirstrika það sem ég sagði í upphafi, að það er hægt að horfa á málefnið sem hér er til umræðu frá mörgum hliðum. Það er hægt að horfa á það út frá sjónarmiðinu frelsi, það er hægt að horfa á þetta frá sjónarmiði um nútímalega verslunarhætti, aðgengi að vörum, en einnig er hægt að horfa á þetta út frá áfengispólitík og lýðheilsu og allir þessir þættir hafa sitt að segja. Kannski er það þess vegna sem þingmaðurinn upplifir það svo að ég sé kominn í hring að ég tel að allir þessir þættir eigi vissan rétt á sér og þarna verði að vega og meta hvað vegur þyngst. Ég hef gert grein fyrir því í ítarlegu máli hvað vegur þyngst í mínum huga. En það þýðir ekki að ég sé ósammála öllum hinum sjónarmiðunum í málinu, alls ekki. Ég tel viss atriði vega þyngst og það ræður afstöðu minni.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp um að leyfa sölu á léttvíni og bjór í venjulegum matvöruverslunum, þ.e. um afnám ríkiseinkasölu á áfengi. Innihaldið er bara þetta, það er afnám ríkiseinkasölu á áfengi.

Á léttum vínum.

Á léttum vínum og bjór. Frumvarpið gengur út á þetta og ekkert annað. Ég bendi á að lyf, meira að segja hættuleg lyf, ópíum og fleira, er selt af öðrum en opinberum starfsmönnum eða embættismönnum. Ég bendi á að fyrir nokkrum árum töldu menn að það þyrftu að vera opinberir starfsmenn sem afgreiddu peninga yfir borðið í bönkum. Menn bara sáu ekki annað fyrir sér. Ég bendi líka á að ef menn vilja, eins og menn tala um, forða mönnum frá því að neyta hættulegrar vöru í of miklum mæli ættu menn líka að banna feitan mat, rjóma og sykur og slíkt, vegna þess að offitusjúklingum fjölgar. Það eru ýmis sjónarmið sem menn geta bent á. En þetta frumvarp gengur eingöngu út á það að afnema ríkiseinkasölu á léttum vínum og bjór. Þetta tengist því að frelsi einstaklinga til að versla og til að versla með vöru er takmarkað og ég vil benda á að það tengist frelsi einstaklinga, tengir saman frelsi þeirra og ábyrgð. Það er órjúfanlegt samband á milli frelsis og ábyrgðar. Um leið og maður takmarkar frelsi einhvers minnkar maður ábyrgð hans líka. Ég er á móti því að hv. þingmenn, sem ekki eru allir mjög gamlir, séu að hafa vit fyrir fullorðnu fólki úti í bæ, hvað það eigi að kaupa og hvar það eigi kaupa, eins og það hafi ekki vit á því þegar það sér vínflösku við hliðina á mjólkinni að sleppa því að kaupa vínið.  
             Menn hafa svo rætt hér töluvert mikið um forvarnir og annað slíkt. Ég er hjartanlega sammála, við eigum að auka forvarnir, við eigum að kynna fyrir fólki, sérstaklega ungu fólki, þá vá sem fylgir ofnotkun áfengis, við eigum að kynna fyrir ungu fólki þann hræðilega veruleika sem fylgir ofdrykkjumönnum og fíklum nákvæmlega eins og á öðrum sviðum, eins og offitu og spilafíkn og eiturlyfjafíkn. Allt eru þetta fíknir þar sem ákveðnar vörutegundir taka völdin af vilja mannsins, hann hefur engan vilja lengur. Það er hættulegt. Hér hefur nokkuð verið rætt um bann og að banna þetta og banna hitt og takmarka aðgengi o.s.frv. Ég bendi á að þegar mannskepnan hefur grun um að það fari að skorta einhverja vöru þá hamstrar hún, þegar menn óttast að það verði sykurskortur í verslunum þá hamstra menn sykur, miklu meiri en þeir þurfa. Ef menn óttast skort á bensíni þá hamstra menn bensín í aðdraganda verkfalla og svoleiðis. Nákvæmlega það sama gerist ef maður takmarkar aðgengi að vöru, menn hamstra þá sjaldan sem þeir komast í vöruna og kaupa meira en þeir ella gerðu. Ég er alveg sannfærður um að þetta er ákveðin skýring á því af hverju drykkjusiðir eru miklu verri í norðlægum löndum, Skandinavíulöndum, þar sem boð og bönn eru miklu meiri en sunnar í Evrópu, vegna þess að ef eitthvað er bannað þá hamstra menn. Við getum ekki gleymt þessu mannlega eðli í þessu sambandi. Í þessu samhengi hafa menn líka talað um þá vá sem er í dag, það sé mjög slæm staða í dag varðandi eiturlyf, sem eru, nota bene, frú forseti, bönnuð. Samt virðist þeirra vera neytt þó að þau séu bönnuð, sem sýnir nú einmitt árangurinn af bönnum. Það er alls ekki þannig að ég sé að leggja til að heimila eigi eiturlyfin, nei, guð forði mér frá því, en ég er bara að benda á að bönnin hafa ekki endilega þau áhrif sem menn trúa. Ættum við að banna utanlandsferðir? Þar drekka menn og menn gera það sem þeim dettur í hug á suðlægum ströndum. Það er bara nákvæmlega það sama. Ég vil líka benda á að einu sinni var gjaldeyrir á Íslandi bannaður og það var aldrei brotist svo inn í íbúð á Íslandi að ekki væri stolið gjaldeyri, allir hömstruðu gjaldeyri af því að hann var bannaður, skorturinn varð til þess að menn hömstruðu, fólk sem ekkert hafði við gjaldeyri að gera. Öll þess umræða um boð og bönn slær til baka á þennan hátt. Svo er eitt sem menn hafa ekki minnst á og það er helgidómurinn áfengi. Til að nálgast áfengi þurfa menn að ganga inn í ákveðið musteri sem heitir Áfengisverslun ríkisins þar sem opinberir starfsmenn afgreiða mann eins og æðstu prestar. Þeir pakka þessari heilögu vöru inn í brúnan pappír svo það sé alveg á hreinu að þetta sé mjög helg vara og alveg sérstök og umfram alla aðra vöru. Svo fara menn heim með þennan helgidóm og neyta hans. Ég held að þessi helgi á vörunni hafi heilmikið með áfengisvandann að gera. Ég hef búið í landi þar sem áfengi var selt í matvöruverslunum og ekki bara léttvín og bjór heldur líka sterkara áfengi og þetta var bara eins og hver önnur vara og ekkert umfram það. Ég hafði alltaf gaman af því að taka Íslendinga sem komu í heimsókn og fara með þá til kaupmannsins á horninu og sjá svipinn á þeim þegar þeir sáu viskíið við hliðina á mjólkinni. Þetta voru slík helgispjöll, þeir voru bara alveg agndofa yfir þessu. Eru þá ekki allir að kaupa viskí í því landi? Nei, menn keyptu ekki viskí. Í fyrsta lagi langaði suma ekkert í það og í öðru lagi þótti sumum það dýrt og svo voru sumir sem vildu bara ekkert neyta þessarar vöru. Ég held að stefna okkar í áfengismálum hafi leitt okkur í ógöngur og ég hef enga trú á því að þetta frumvarp auki neyslu á áfengi, ekki eitt sér, alls ekki. Svo gæti ég náttúrlega verið andsnúinn þessu frumvarpi af allt öðrum ástæðum eins og hv. þm. Kjartan Ólafsson benti á, af því að það gangi allt of stutt. Auðvitað á að vera hægt að kaupa viskí líka í matvöruverslunum, að sjálfsögðu, nema hvað? Auðvitað á að leyfa fólki að versla með áfengi eins og hverja aðra vöru. Á meðan við ekki bönnum vöruna eigum við að leyfa það. Það er ekki hægt að hafa vöru hálfbannaða. Ég er alveg sammála því sem menn hafa sagt við mig og ég hef heyrt í umræðunni að þegar maður ætlar að gleypa fíl er eins gott að gera það í smábitum. Þetta er svona fyrsta skref sem hugsanlega fæst samþykkt, hugsanlega, ég veit ekki hvort hv. þingmenn eru orðnir nógu frjálslyndir eða þannig sinnaðir að þeir vilji ekki hafa vit fyrir fullorðnu fólki. Það getur verið að komnir séu nægilega margir þingmenn inn á þing sem vilja ekki hafa vit fyrir samborgurum sínum og leyfa þeim að ráða svolítið sjálfir hvað þeir kaupa og hvar þeir kaupa, þannig að þetta frumvarp verði samþykkt. Kannski eru meiri líkur á að það verði samþykkt með veikari útfærslu, að bjór og léttvín verði seld í matvöruverslunum, en auðvitað ætti að selja allt áfengi í matvöruverslunum á meðan það er ekki bannað.

Frú forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal talaði hér um feitan mat og ýmislegt sem óhollt er. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að ýmis matvæli eru talin óholl undir vissum kringumstæðum en við verðum að gera okkur grein fyrir því að það er talsverður munur á vínum og mat. Vín eru ekki venjuleg matvara vegna þess að í víni er efni sem heitir vínandi sem hefur áhrif á fólk og breytir fólki, hefur þau áhrif að fólk gerir hluti og segir hluti sem eru oft rugl og vitleysa og valda mjög oft ógæfu. Áhrifin eru á sinn hátt ekki bara þannig að þau séu neikvæð, þau valda líka, hvað eigum við að segja, góðri tilfinningu og vímu sem gerir það að verkum að fólk sækir meira í þau. Þess vegna upplifa menn oft helgidóminn í kringum vínið vegna áhrifanna sem það veldur, ekki vegna þess hvar það er selt. Það er mín skoðun, frú forseti.

Það skiptir engu máli hvar það er selt.

Það skiptir miklu máli hvar vínið er selt. Ef það er selt alls staðar og mjög auðvelt er að komast í það þýðir það einfaldlega að fleiri hafa aðgang að því sem veldur því að neyslan eykst. Aukin neysla alkóhóls þýðir meiri vandræði.

Frú forseti. Allt er þetta spurningin um að vörunnar sé ekki neytt í óhófi. Forvarnir eiga einmitt að ganga út á það að kenna fólki og segja því að áfengi hafi þetta efni innifalið sem er vínandinn sem veldur ölvun. Allir ættu að vita að þeir þurfa að fara mjög varlega með þessa vöru nákvæmlega eins og með rjóma og annað slíkt. Ég hef talað við lækna sem eru að meðhöndla of feitt fólk, það er nákvæmlega sama sagan þar, það er fíkn. Það er fíkn í mat, það er fíkn í feitan mat og þetta er sálfræðilegt vandamál. Með sömu rökum, ef ofþyngd vex í þjóðfélaginu sem því miður virðist vera að bresta á, ættum við þá að banna rjóma, sælgæti og ýmislegt fleira, mjólk og feitt kjöt. Það endar bara með því að hv. þingmaður stendur inni í eldhúsi hjá fólki og segir því hvað það má borða.

Frú forseti. Reyndar held ég að ýmsir séu farnir að ræða auglýsingar á alls konar óhollustumat, ég vil ekki fara út í það. Það sem ég er að segja er að reynsla okkar af þessu efni, alkóhólinu, er mjög slæm og áfengisneysla á Íslandi hefur stóraukist síðustu ár, ég held bara um 5–7 lítra á hvern einstakling síðustu 15 ár, eitthvað svoleiðis, af hreinum vínanda. Ástæða þess er sú að aðgengi hefur aukist og það hefur verið mun auðveldara að komast í vín. Þess vegna hafa orðið aukin læti og hamagangur hér í borginni og víðar, á útihátíðum og annars staðar, sem menn hafa verið að tala um. Hv. þingmaður talar um að skortur valdi því að menn fari að hamstra og það er alveg rétt en er einhver skortur á alkóhóli á Íslandi? Ég hef ekki orðið var við það. Það er offramboð í mínum huga. Ég er ekki sammála því að draga þetta inn í umræðuna. Það er enginn skortur. Það er styttra fyrir hv. þingmann að fara út í búð hér til að kaupa alkóhól en að kaupa ost. En fyrst verið er með þessar líkingar við matvæli og annað, segjum sem svo ef búið væri að raða rjómatertum á borðin hér frammi, þá mundu menn fara í þær en þegar þær eru ekki fyrir hendi eru menn ekki að borða þær, sem betur fer fyrir suma sem þyrftu að fara að hugsa um það, sérstaklega þegar þeir eru orðnir fimmtugir, að þeir ættu kannski að borða minni rjóma. En rjómi og feitmeti 

Frú forseti. Það er einmitt það sem hv. þingmaður sagði, ábyrgð og frelsi fara saman. Ef við bönnum einhverja hluti vex ásóknin í þá. Ef hv. þingmaður gengur fram hjá kökunum þarf hann sjálfur að taka ákvörðun um hvort hann ætlar að borða meira og verða feitur eða gera það ekki. Það er hans eigin ákvörðun, það er enginn sem segir honum að hann eigi að borða kökurnar eða að hann eigi að sleppa því. Það sem ég er að segja er: Það fer saman frelsi og ábyrgð. Ef maður tekur frelsið af manninum tekur maður um leið af honum ábyrgðina. Þá fer hann að sækja í viðkomandi vöru. Ég vil endurtaka að þetta frumvarp gengur eingöngu út á það að það eru ekki lengur opinberir starfsmenn sem eiga að afgreiða áfengi, þ.e. léttvín og bjór. Meira að segja hefur ÁTVR verið að auka aðgengið, bæta þjónustuna, og menn hafa jafnvel ekki mótmælt því sem eru á móti auknu aðgengi. Þetta er því eiginlega bara spurningin um það hvort það séu opinberir starfsmenn sem veita gott aðgengi að vörunni eða einkaaðilar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans áðan og bendi á að með frumvarpi því sem hér er verið að ræða verður vissulega breyting á framboði, það verður með öðrum hætti en verið hefur. Það er alveg augljóst að það verður mismunun meðal þegnanna verði þetta frumvarp samþykkt óbreytt, þjónusta verður verri á tilteknum stöðum á landinu eftir að frumvarpið nær fram að ganga, þ.e. að litlum útsölustöðum ÁTVR sem eru í dag víða um land verður væntanlega lokað. Það þýðir að við erum að skerða þá þjónustu sem fólkið sem býr á þessum stöðum býr við og þetta mun skerða möguleika þeirra aðila sem ferðast um landið til að nálgast þessa vöru. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Getum við í raun samþykkt frumvarpið eins og það er lagt hér fyrir, að miða einungis við léttu vínin? Erum við ekki að mismuna þegnunum á þennan hátt því að þetta kemur augljóslega mismunandi niður á landsmönnum eftir því hvar þeir búa?

Frú forseti. Þetta var mjög athyglisvert sjónarmið og kannski, ef nægilega margir hafa heyrt það, munu margir andstæðingar þessa frumvarps snúast á sveif með mér vegna þess að hv. þingmaður færði rök fyrir því að aðgengi muni minnka og það er það sem marga dreymir um, að aðgengi að áfengi minnki. Hins vegar mætti að sjálfsögðu í hv. nefnd sem fær þetta frumvarp til skoðunar setja inn ákvæði um að ÁTVR mætti ekki loka neinni verslun sem hún rekur í dag, hún yrði bara að halda áfram að selja viskí og sterk vín í þessum búðum sem eru sums staðar á landsbyggðinni inni í öðrum verslunum - það er svo merkilegt að þá gengur það allt í einu - og gerðir um það samningar eins og hingað til þannig að hún selji áfram sterk vín til að framboðið minnki nú ekki.

Frú forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir þessa ábendingu. Mér finnst þetta vera ákveðinn nýr vinkill í þessari umræðu og spyr hv. þingmann hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir þessu. Ef framboðið verður það sama og nú er á landsbyggðinni með tilliti til sterku drykkjanna, finnst mér öðru máli gegna um þetta frumvarp en það í raun hefur verið kynnt hér. Mér fannst mjög athyglisvert að heyra þetta og vil fá að heyra hvað þingmaðurinn segir um framgang frumvarpsins hvað þetta varðar.

Frú forseti. Ég get alveg hugsað mér að styðja slíka breytingartillögu, hvort sem hún kæmi frá þeirri nefnd sem um þetta fjallar eða frá einstökum þingmönnum. Hv. þm. gæti þá flutt breytingartillögu einmitt í þessa veru.

Hæstv. forseti. Við höfum rætt frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum varðandi sölu áfengis og tóbaks. Nú er annar dagurinn runninn upp í umræðunni og mér skilst að um 20 þingmenn hafi verið á mælendaskrá. Þetta sýnir náttúrlega, svo ekki sé meira sagt, hversu mikill áhugi er á þessu máli. Það er óskandi að það sé til vitnis um að nú sé komið að því að hv. þingmenn séu reiðubúnir að fallast á og samþykkja frumvarpið. Ég tek undir það sem hefur komið fram í umræðunni að frumvarpið er í sjálfu sér mjög hógvært. Það er alveg hægt að hugsa sér að ganga lengra en hér er gert. Ég sé því ekki af hverju menn hafa, margir hverjir, brugðist svo óskaplega illa við frumvarpinu eins og það er lagt fram hér. Allt tal um að verið sé að ganga gegn eða gera lítið úr, liggur mér við að segja, forvörnum finnst mér sérkennilegt. Ég hjó eftir því þegar hv. þm. Árni Johnsen flutti sína ágætu ræðu að hann hefur miklar áhyggjur af áfengisbölinu, og telur að með frumvarpinu séum við að stefna ungu fólki í mikla hættu. Ég held að það sé mikill misskilningur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þeir sem versla með áfengi verði að vera 20 ára gamlir. Það er lagaskylda í þá veru í landinu að áfengi megi ekki afhenda þeim sem eru yngri en 20 ára. Ég sé enga ástæðu til þess að það ætti að vera með einhverjum öðrum hætti þótt einkaaðilar komi að rekstrinum. Ég sé ekki af hverju það ætti að vera einhver óskapleg hætta á því að einkaaðilar brjóti þetta ákvæði frumvarpsins eða öllu heldur þá lagaskyldu sem fyrir er í landinu og fara að versla með vín til yngra fólks en gert er ráð fyrir. Og þegar menn eru að tala um þann vanda sem er svo sannarlega fólginn í vímuefnaneyslu - og það gerir enginn lítið úr því - vil ég ítreka það hér að þeir þingmenn sem standa fyrir frumvarpinu eru aldeilis ekki á þeirri skoðun að engin vandamál fylgi áfengisneyslu en það er rangt að segja að frumvarpið auki þann vanda. Og mér þykir sem menn tali dálítið út og suður þegar þetta mál er á dagskrá og þeir ræða jafnvel um það sem málið fjallar ekki um. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir tók skemmtilega til orða, hún sagði að hún tæki undir að misnotkun sé af hinu vonda og að ofnotkun sé af hinu vonda. Allir flutningsmenn frumvarpsins eru á þeirri skoðun að hætta stafi af allri misnotkun á vímuefnum og öðrum neysluvörum. Það á við um miklu fleiri vörur en léttvín og bjór. Það eru heilsufarsvandræði af offitu og fleiri slíkum hlutum en við tölum ekki um það með sama hætti og gert er þegar þetta mál er rætt. Mér finnst umræðan hafa farið út um víðan völl. Menn hafa notað ýmis orð þegar þeir hafa lýst því hvað flutningsmönnum gengur til. Talað er um að við séum að tala fyrir frelsi og nútímalegum verslunarháttum, sem er svo sannarlega alveg hárrétt. Við erum að því. En við erum ekki, eins og sumir vilja segja, að ganga gegn vímuefnavörnum í landinu. Við erum ekki að því. Frumvarpið snýst ekki um það og það er rangt að halda því fram. Ég vona að hv. þingmenn ætli flutningsmönnum ekki slíkt. Það er einfaldlega rangt og það á sér engan stað í frumvarpinu. Það hefur líka komið fram að þetta sé frjálshyggjufrumvarp, að frjálshyggjan ráði ríkjum í því. Það á, að mínu mati, ekki við rök að styðjast. Þá held ég að mönnum fari að þykja frjálshyggjan heldur slök ef það er orðin argasta frjálshyggja að menn geti keypt sér bjór í matvörubúð. Þá er orðið heldur tómlegt um að litast hjá frjálshyggjumönnum. Eitt langar mig að nefna sérstaklega og varðar kannski þær miklu áhyggjur sem menn hafa af því hvernig um verði að litast ef frumvarpið yrði að lögum. Mér sýnist að menn hafi ýmsar skoðanir á því. Sumir segja að það sé svo mikið aðgengi nú þegar að víni að það borgi sig ekki að auka neitt frekar við það. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson talaði í ágætri ræðu sinni töluvert um að aðgengi að vínbúðum væri svo gott að ekki þyrfti að bæta þar úr. Það getur vel verið að það sé þannig fyrir þá sem búa í Reykjavík en þannig er það ekki hjá þeim sem búa í dreifðum byggðum landsins. Ég held því fram að þetta mál sé mjög gagnlegt fyrir landsbyggðarfólk, fyrir fólk sem býr úti á landi. Mér finnst pínulítið þröngt að halda að þetta sé þannig vaxið að þeir sem búa í dreifðum byggðum langt frá stærri bæjum hafi mikið aðgengi að því að kaupa bjór. Það er ekki þannig. Ég held að þetta frumvarp geti hjálpað til í því. Við þekkjum það mjög vel sem eigum heima annars staðar en í Reykjavík að oft þarf að keyra um langan veg til að kaupa sér rauðvín með matnum ef skyndilega brennur á manni að halda matarboð og ekki er til rauðvín í húsinu. Þá vandast nú málið á mörgum bæjum. Mér finnst það hreinlega ósanngjarnt gagnvart landsbyggðinni. Það má vel vera að það sé rétt hjá hv. þm. Kjartani Ólafssyni að það megi ganga enn lengra. Það getur vel verið. En það að stíga þetta skref er verulega í áttina að því að opna fyrir verslun með áfengi. Þannig að ég vil halda þessu sérstaklega til haga. Þess vegna gladdi það mig mjög mikið að lesa í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Í öðru lagi er aðilum eins og verslunarmiðstöðvum og byggðarlögum mismunað eftir staðsetningu útibúa.“ Ég held að þetta sé nefnilega hárrétt. Ég held að það sé akkúrat þannig sem þetta er. Ég held að bara út frá þeim sjónarmiðum ættu þingmenn að velta frumvarpinu fyrir sér og hugsa sér hvernig það er hjá þeim sem búa við það að hafa ekki Melabúðina, Ostabúðina og allar áfengisverslanir sem þingmenn hafa talið upp í sínu næsta nágrenni vegna þess að stór hluti þjóðarinnar býr ekki við þær aðstæður. Mér þykir áhugavert að hugsa til þess að þetta mál hefur verið í þeim búningi sem það er hér í meðförum þingsins í fimm ár. Mér skilst að áður hafi það nú verið hér um nokkurra ára bil en þá í annarri mynd en nú er. Og ef ég hef skilið þær upplýsingar sem ég fékk frá þinginu rétt er þetta í fyrsta skipti sem málið fær svona mikla umræðu eins og hér hefur verið þessa síðustu tvo daga. Ég held að það megi merkja á því ákveðna breytingu. Ég held að það sé ákveðin krafa um að menn fái tækifæri til þess að kveða upp úr með það hvað þeim finnst um þetta mál. Fram að þessu hefur málið komist til hv. allsherjarnefndar en það hefur ekki komist úr nefndinni. Ég vona að við fáum nú tækifæri, við hv. þingmenn hv. allsherjarnefndar, til að taka málið til umræðu og afgreiða það úr nefndinni. Ég býst við því að hv. þm. séra Karl Matthíasson hljóti að taka undir að eðlilegt sé að menn fái að kjósa um það hér hvort þeir vilji að frumvarpið verði að lögum eður ei en það sé ekki svæft í nefnd fimmta árið í röð. Það er löngu tímabært að málið verði tekið til atkvæða og menn geti lýst skoðun sinni í atkvæðagreiðslu í stað þess að hafa þetta með þeim hætti sem verið hefur. Ég skora á alla þá þingmenn sem sitja í hv. allsherjarnefnd að taka málið til athugunar og afgreiða það úr nefndinni þannig að þingheimur geti loksins sagt sína skoðun á því hvort ekki sé orðið tímabært og sjálfsagt að Íslendingar geti keypt sér léttvín og bjór í matvörubúðum.

Virðulegi forseti. Ég vil leiðrétta það sem fram kom hjá hv. þingmanni um framgang málsins á fyrri þingum. Það var tekið úr nefnd á síðasta vorþingi þannig að það gekk til þings en kom hins vegar ekki til atkvæðagreiðslu. Þannig að það hefur ekki alla tíð verið svæft í nefnd. Það er svo önnur saga hvers vegna það gekk ekki til atkvæðagreiðslu. Ég hygg að það hafi nú bara verið vegna þess að ábyrgari menn í stjórnarflokkunum hafi séð að ekki var rétt að steypa þinginu í mikla umræðu um þetta mál á síðustu dögum þingsins á síðasta þingi kjörtímabilsins. En ég hnýt aðeins um fullyrðingu hv. þingmanns um að frumvarpinu sé ekki beint gegn vímuefnavörnum. Síðast þegar þetta mál fór til umsagna komu umsagnir frá aðilum sem einbeita sér að vímuefnavörnum og slíkum málum, eins og Vímulaus æska. Það er afstaða framkvæmdastjórnar Vímulausrar æsku að með því að selja þessa vöru í matvöruverslun muni neysla aukast til muna í landinu svo ekki sé talað um að verð muni lækka með þeim afleiðingum sem þeir lýsa. Þannig að þeir sem eru í vímuefnavörnum eru andsnúnir þessu máli. Sama má segja um SÁÁ sem telur að þetta munu auka neyslu. Sama má segja um Áfengis- og vímuvarnaráð sem með ítarlegri umsögn hafnar frumvarpinu og Lýðheilsustöð sem er með mjög athyglisverða og ítarlega umsögn sem endar á því að sterklega sé varað við því að auka aðgengi að áfengi með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu og varað við þeim hugmyndum flutningsmanna að lækka áfengisgjald. Þannig að þetta eru aðilarnir sem fást við vímuefnavarnir og þeir hafna málinu. Með hvaða 

Hæstv. forseti. Það gleður mig að málið skuli hafa komist úr nefnd á síðasta þingi og ég vonast til þess að það sé til vitnis um að smátt og smátt hefur málið þokast áfram. En vegna þess hversu snemma málið hefur komist á dagskrá tel ég kannski líklegra en áður að við getum þokað því lengra, og við lendum vonandi ekki í jólaönnunum með þetta mál. Ég ætla ekki að gera lítið úr því sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson taldi upp hér áðan og þeim aðilum sem hafa áhyggjur af vímuefnanotkun í landinu. Mér þykir leitt ef hann heldur að við séum svo grunnhyggin, flutningsmenn frumvarpsins, að við teljum að ekki sé vímuefnavandi í landinu. Við erum ekki svo grunnhyggin að halda að vandinn sé ekki fyrir hendi víða. En ég er ekki sammála því að frumvarpið sé þannig úr garði gert að það ógni ástandinu umfram það sem nú er. Aðgengið er nú þegar töluvert eins og þingmenn hafa raunar sagt þótt að mínu mati sé það ekki nægilegt. Ég hef ekki áður setið á hinu háa Alþingi og verð að viðurkenna að ég hef náttúrlega ekki fylgst með þessum umræðum algerlega í þaula á síðustu árum. En við þyrftum að skoða það í nefndinni hversu miklar samanburðarrannsóknir eru til í þessu, ég veit ekki um það. Það eru ekki afar mörg lönd, alla vega ekki lönd sem við miðum okkur við, sem hafa eins kerfi og við höfum hér á Íslandi. Það væri fróðlegt að fá meiri tilfinningu fyrir því hvernig þetta væri í samanburðinum við það ástand sem hefur ríkt og í samanburði við það ástand sem er annars staðar. 
            

Virðulegi forseti. Ég vona að afstaða hv. þingmanns til mála sem vísað er til nefndarinnar gildi um öll þau mál sem vísað er til nefndarinnar og þingmaðurinn beiti sér fyrir því að mál, m.a. frá stjórnarandstöðunni, komi ávallt úr þingnefndum en verði ekki svæfð þar. Við mundum fagna því ef sú stefnubreyting yrði í starfsháttum Alþingis af hálfu stjórnarmeirihlutans að þessu sinni. Á síðustu átta árum hefur heildarneysla hreins vínanda á Íslandi aukist um liðlega 30%. Það er m.a. vegna breytinga sem hafa orðið á síðustu 15–20 árum. Aðilar eins og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin leggja áherslu á að ákveðnir hlutir hafi áhrif á neysluna, auki hana ef þeim breytt á tiltekinn hátt og minnki neysluna ef þeim er breytt á annan veg. Meðal þeirra atriða sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin bendir á er aðgengið og verðið sem hafi mikil áhrif á neysluna. Lækki verðið þá eykst neyslan. Ef aðgengi eykst þá eykst neyslan. Þetta er byggt á fjölmörgum rannsóknum í mörgum löndum. Hv. þingmaður getur ekki komið upp og sagt: Ég held eða ég er á þeirri skoðun að þetta sé ekki rétt. Það er ekki boðlegur málflutningur af hálfu þeirra sem leggja þetta til, hafandi þessi gögn fyrir framan sig sem liggja fyrir á Alþingi og reyndar víðar ef þeir kæra sig um að sækja þau. Það er ekki boðlegt að koma og segja að breytingarnar muni ekki hafa þau áhrif sem þessar staðreyndir benda til. Það mun gerast, virðulegi forseti. Áfengisneysla mun aukast ef þetta verður að lögum og hvernig ætla hv. þingmenn að mæta því, auknum kostnaði, auknum útgjöldum ríkissjóðs og auknum vanda á heimilum landsins? 

Hæstv. forseti. Ég teldi ekki óeðlilegt að við færum í sérstaka umræðu um hvernig forvörnum og vímuefnavörnum er háttað í landinu. Mér finnst það bara ekki eiga heima undir þessari umræðu. Það getur vel verið að þingmaðurinn telji að þessi og hin umræðan sé ekki boðleg hér. Ég er honum bara ósammála um það. Ég er algjörlega ósammála honum um það. Ég tel upplagt að þetta mál fari til umræðu í nefndinni þar sem þessi sjónarmið verði tekin fyrir og þá kemur í ljós hver niðurstaða nefndarinnar er. Hins vegar skal ég alveg segja það sem persónulega skoðun mína að mér finnst eðlilegt að mál fái framgang í nefndum og menn geti tjáð skoðanir sínar á þinginu. Það er mín skoðun. Hins vegar hef ég náttúrlega ekki fulla stjórn á Alþingi, grænjaxlinn, og þykist ekki hafa það. Varðandi þetta með neysluna þá held ég - það getur vel verið að þingmaðurinn sé mér algjörlega ósammála um það líka - að í henni felist líka mikil aukning sem hefur orðið í ferðaþjónustu í landinu. Það hefur orðið gríðarleg aukning erlendra ferðamanna. Það hefur líka haft áhrif á áfengisneysluna. Þá er ég ekki að gera lítið úr þeirri áfengisneyslu sem við Íslendingar sjáum um sjálf. Ég er ekki að gera það. Ég segi samt sem áður að mikill fjöldi ferðamanna hefur áhrif á þessar tölur sem við erum að horfa á.

Frú forseti. Mig langar til benda á að reynsla Finna af auknu aðgengi að alkóhóli og lægri áfengisgjöldum, vegna þess að menn voru farnir að fara til nágrannalandanna að kaupa vín, var skelfileg. Drápum og morðum hefur fjölgað um 40% milli áranna 2003 og 2004, segir í skýrslu frá Finnum. Þetta er í plaggi sem kemur frá Lýðheilsustöð. Dauðsföllum, sjúkdómum tengdum áfengisneyslu og áfengiseitrunum hefur fjölgað um 19% og 30% aukning hefur orðið á lifrarsjúkdómum. Það ber allt að sama brunni með það að aukið aðgengi og aukið framboð, sú staða að það sé léttara að komast í alkóhól, veldur aukinni neyslu. Það er bara þannig. Það á ekki síst við um ungt fólk, unglinga, börn 18 ára og yngri og svo hópinn 18 til 20 ára. Við höfum áfengisbann frá 20 og niður úr, margir vilja lækka það, sem ég mundi telja mjög óráðlegt vegna þess að það mundi skapa aðgengi enn þá yngri hópa en hafa aðgang að áfengi í dag.

Frú forseti. Ég held að það sé ekki gott að taka Finnland sem dæmi í þessu efni. Það að þeir skyldu fara yfir landamærin til að kaupa sér vín er ekki staða sem við búum við á Íslandi. Við búum ekki við það. Það eina sem við erum að tala um í þessu frumvarpi er að flytja vínið og bjórinn úr ríkisrekinni búð í einkabúð. Af hverju halda menn að það þýði að drykkja ungmenna aukist? Af hverju heldur hv. þm. Karl V. Matthíasson það? Af hverju gengur hann út frá því sem vísu að drykkja ungs fólks muni aukast? Það er talsvert um neyslu áfengis hjá ungu fólki í landinu. Þetta frumvarp hefur ekkert með það að gera. Það eru nákvæmlega sömu skilyrði í þessu frumvarpi gagnvart aldurstakmörkunum og eru í núverandi lögum. Ég hefði því gaman af því að heyra hvað ræður því að þingmaðurinn er svo staðfastur á því að drykkja ungmenna muni aukast verði vínið tekið úr ríkisreknum búðum og sett til einkarekinna aðila. Varðandi aldursþáttinn, bara út af fyrir sig, er það svo að það er dálítið sérkennilegt, ég verð nú að segja það, að menn geti gift sig á Íslandi og bundist ýmsum böndum en þeir geti ekki skálað í kampavíni í tilefni dagsins.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að nefna þingmenn á hefðbundinn hátt sem hv. þingmenn þegar þeir nefna þá úr ræðustóli.

Frú forseti. Það eru til fleiri skýrslur en um Finna. Í sama plaggi og Lýðheilsustöð sendi frá sér nýverið um áfengisneyslu stendur m.a.: „Í skýrslu sem skrifuð var fyrir Evrópusambandið árið 2006 kemur fram að áætlað sé að í Evrópusambandslöndunum drekki árlega u.þ.b. 58 milljónir fullorðinna óhóflega mikið áfengi, 23 milljónir þeirra séu háðir áfengi. Þar segir að árlegur samfélagslegur kostnaður vegna áfengis sé ætlaður 125 milljarðar evra, sem hlýst af alkóhólneyslunni. Kostnaðurinn birtist m.a. í samfélaginu í heild, heilbrigðis- og tryggingakerfinu og atvinnulífinu. Óhófleg áfengisneysla er árlega talin með einum eða öðrum hætti leiða til dauða 192 þúsund manns. Ungt fólk er í sérstakri áhættu og talið er að rekja megi 10% dauðsfalla kvenna og 25% dauðsfalla karla í aldurshópnum 15–29 ára til óhóflegrar neyslu áfengis.“ Þetta er skýrsla sem skrifuð var fyrir Evrópusambandið árið 2006. Í áfengispólitíkinni hvarvetna í kringum okkur eru heilbrigðisyfirvöld sífellt að kalla á hertara aðgengi að alkóhóli vegna þess að aukið aðgengi, lækkaður aldur og lækkað verð eykur áfengisneysluna og áfengisneyslan veldur mjög miklum 

Frú forseti. Ég skil ekki af hverju við getum ekki fengið að vera í friði fyrir afskiptum ríkisvaldsins í þessum efnum. Ég skil það ekki. Mér finnst líka einkennilegt að þingmenn skuli halda að með þessum breytingum, með því að vín sé selt í annarri búð en í ríkisbúð, þá séum við að stuðla að frekari dauðsföllum fólks, að það sé svo. Það er ekki rétt. Mér finnst mjög miður að menn skuli gera því skóna að með frumvarpi sem þessu geri menn lítið úr áfengisvanda og hér sé verið að auka hættuna á dauðsföllum, með því að færa vínið búð úr búð.  Það gleður mig alveg sérstaklega að sjá að sestur er í salinn hv. þm. Jón Magnússon sem ég veit að er ábyggilega sammála öðrum fulltrúum allsherjarnefndar um að það sé sjálfsagt að þetta mál fái góðan framgang í nefndinni. Ég hlakka til að takast á um málið í allsherjarnefnd þar sem við förum yfir einstaka þætti þess og komumst að niðurstöðu. Ég vona að það verði á þann veg að þingmenn fái nú tækifæri til að kjósa um málið. Ég ítreka að ég held að það sé kominn tími til að þingmenn fái að kjósa um það hvort þeim finnist eðlilegt að bjór og létt vín færist úr ríkisbúðum í einkabúðir.

Hæstv. forseti. Þetta er búin að vera löng og efnismikil umræða og hún leiðir auðvitað í ljós gríðarlega mikinn ágreining í röðum þingmanna um þetta mál sem hér er nú rætt. Ég hef ekki fylgst með umræðunni frá orði til orðs eða frá ræðu til ræðu svo það kann vel að vera að ég endurtaki eitthvað sem sagt hefur verið áður en það verður þá svo að vera. Ég treysti því að góð vísa sé aldrei of oft kveðin. Ég er ekki stuðningsmaður þessa máls, virðulegi forseti, og hef ansi margt við það að athuga. Ég er hins vegar fylgjandi því að íslensk stjórnvöld setji sér áfengisstefnu sem verði metnaðarfull, áfengisstefnu sem hægt verði að fylgja í ákveðnum markvissum skrefum með tímasettum takmörkum eða markmiðum. Í sjálfu sér má segja að hægt sé að lesa ákveðna áfengisstefnu út úr heilbrigðisáætlun sem samþykkt hefur verið á Alþingi Íslendinga og við höfum raunar nýverið fengið viðamikinn bækling frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu um stöðu og endurskoðun meginmarkmiða þessarar heilbrigðisáætlunar sem gilda á til ársins 2010. Í þeim bæklingi kemur fram að ákveðnar breytingar séu að eiga sér stað varðandi áfengisneyslu, sumar gleðilegar en aðrar afar dapurlegar. Það er alveg ljóst að áfengisdrykkja í ákveðnum aldurshópum hefur aukist mjög mikið en það sem er kannski fagnaðarefni er að eitthvað hefur dregið úr áfengisneyslunni í yngsta aldurshópnum. Var það sannarlega tímabært og sýnir okkur kannski að forvarnastarfið er að skila einhverjum árangri í yngstu aldurshópunum. En í heildina hefur áfengisneysla verið að aukast undanfarin ár. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið segir í þessari skýrslu að það megi sjálfsagt að einhverju leyti rekja til skipulegri markaðssetningar áfengis, aukins aðgengis að áfengum drykkjum og ýmissa breytinga í lífsháttum þjóðarinnar. Síðan kemur líka fram í þessari endurskoðun á heilbrigðisstefnunni að sett séu fram ný og metnaðarfyllri markmið til að auka líkurnar á að okkur takist að draga verulega úr áfengis- og vímuefnaneyslu ungs fólks undir lögaldri og er gerð sérstök grein fyrir því. Nú má nefna til sögunnar líka, eins og þingmenn hafa gert hér, skýrslu sem við höfum fengið frá Lýðheilsustöð og kannski sérstaklega athyglisverðan útdrátt úr bókinni Áfengi – engin venjuleg neysluvara, sem ég hef séð a.m.k. einn þingmann veifa úr þessum ræðustóli í dag. Það er að mínu mati, hæstv. forseti, mergurinn málsins, áfengi er engin venjuleg neysluvara. Segja má að lög og reglugerðir myndi ákveðinn ramma utan um söluna á þessari vöru, sem er engin venjuleg neysluvara, og lög og reglur þurfa að mæla fyrir um árangursríkar aðferðir til að draga úr tjóni af völdum áfengis og tryggja þarf að áfengisstefna sé með þeim hætti að hægt sé að fara eftir henni og hún nái markmiðum sínum. Í bréfi frá Lýðheilsustöð sem við fengum með útdrættinum úr bókinni segir, með leyfi forseta: „Faraldsfræðileg gögn sýna vel þá byrði sem hvílir á heimsbyggðinni sem rakin er til áfengis, sem seint verður flokkað sem venjuleg neysluvara. Talið er að neysla áfengis valdi um 4% allra sjúkdómstilfella í heiminum, tæplega 11% sjúkdómstilfella í Evrópu og árið 2002 létust um 600 þúsund Evrópubúar vegna áfengisneyslu en þar af voru rúmlega 63 þúsund á aldrinum 15–29 ára. Búist er við að á árinu 2005 muni 1,8 milljónir manna um allan heim látast vegna áfengistengdra vandamála.“ Ég spyr t.d. hv. þingmann sem talaði á undan mér, Ólöfu Nordal: Heldur hún því enn fram að áfengi sé eins og hver önnur neysluvara? Eða hv. þm. Ragnheiði E. Árnadóttur sem hélt því einmitt fram í ræðu sinni í gær að hér sé um að ræða frumvarp sem fjalli eingöngu um frjálsa verslun og við eigum að tala um forvarnamálin seinna. Halda þessir þingmenn því enn fram að áfengi sé eins og hver önnur neysluvara? Eða ætla þessir hv. flutningsmenn frumvarpsins að láta sér í léttu rúmi liggja allar þær ábendingar sem við fáum frá stofnunum sem við höfum sett lög um að eigi að vera okkur til ráðgjafar eins og Lýðheilsustöð og ég tala nú ekki um heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið, sem er náttúrlega svo óheppið að vera komið með í skipstjórasætið manninn var upphafsmaður þessa máls og flutti það fyrstur manna árum saman á Alþingi? Í því sambandi langar mig til að segja, hæstv. forseti, að mér þykir dapurlegt að sjá hversu margir af flutningsmönnum þessa frumvarps eru starfandi alþingismenn í heilbrigðisnefnd Alþingis Íslendinga. Ég veit ekki hvort það hefur komið fram í ræðum þingmanna áður að það er meiri hluti heilbrigðisnefndar Alþingis Íslendinga sem flytur þetta mál með þær viðvaranir í farteskinu sem Lýðheilsustöð, lögum samkvæmt, lætur okkur hafa og ég vitnaði til í bréfi frá Lýðheilsustöð sem við þingmenn fengum fyrir skemmstu. Ég spyr bara eins og börnin: Er ekki í lagi með fólkið? Ég hugsaði þegar ég byrjaði að skoða málið að réttast væri að vísa því ekki bara til allsherjarnefndar heldur líka til heilbrigðisnefndar en þegar ég áttaði mig á að meiri hluti heilbrigðisnefndar flytur málið ákvað ég að hætta við að leggja til að það yrði sent til heilbrigðisnefndar til umfjöllunar. Hæstv. forseti. Ég hef margt til málanna að leggja sem ég þykist vita að menn hafi nefnt hér en mig langar mjög mikið til að segja frá reynslu Finna vegna þess að Finnar prófuðu á sjálfum sér og neytendum hvaða áhrif það hefur að setja bjór og létt vín í búðir. Þeir settu bjór í búðir og lækkuðu áfengisgjaldið árið 2004. Þeir hafa gert rannsóknir á áhrifum þess og þær rannsóknir sýna að sjúkdómum og dauðsföllum sem tengjast áfengisneyslu beint fjölgaði á tímabilinu um 19% og tíðni lifrarsjúkdóma jókst um 30%. Og núna, í ljósi niðurstaðna þeirra rannsókna sem Finnar hafa verið að gera á áhrifum þess að setja létt vín og bjór í búðir og lækka áfengisgjald, eru Finnar að endurskoða þær breytingar sem þeir gerðu á áfengislöggjöfinni 2004. Ég hvet hv. flutningsmenn frumvarpsins til að lesa þau gögn sem okkur eru aðgengileg um reynslu Finna í þessum efnum. Flutningsmenn geta ekki haldið því fram að það að setja bjór og létt vín í búðir hafi engin áhrif vegna þess að búið er að sýna fram á það í fleiri löndum að þeir hafa rangt fyrir sér. Niðurstöður rannsókna liggja fyrir í þeim efnum. Af því að hv. flutningsmenn hafa sagt að það sé allt í lagi að ræða forvarnamálin en að við skulum bara ræða þau seinna, hefði ég haldið að meiri sómi væri að því að þessir þingmenn flyttu samhliða þessu máli breytingar á lögum um forvarnir. Það eru einhverjar hugmyndir uppi í greinargerð frumvarpsins um lækkun á áfengisgjaldi, sem lagt er til í greinargerðinni án þess að að sé lagt til í frumvarpinu, þá hefur einhvern veginn þrotið örendið, þeir hafa ekki klárað frumvarpið, þeir leggja ekki til að áfengisgjaldið sé lækkað nema á tæpri síðu greinargerðinni og þar segja þeir að ef áfengisgjaldið verði lækkað séu þeir tilbúnir að láta Forvarnasjóð fá 2% af áfengisgjaldinu en ekki 1% eins og nú er. En ég spyr: Af hverju lögðu þingmennirnir það ekki bara til að 2% af áfengisgjaldinu færi strax í forvarnir? Þá hefði verið sýndur einhver vilji til að viðurkenna að áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. En flutningsmenn kjósa að horfa fram hjá því. Ef við skoðum ástandið í Evrópu almennt þá vitum við að Evrópusambandið hefur ítrekað látið semja skýrslur um áfengisneyslu innan Evrópusambandsins. Samkvæmt þeirri nýlegustu sem ég hef séð er áætlað að 58 milljónir fullorðinna drekki óhóflega mikið áfengi og að 23 milljónir fullorðinna í Evrópulöndunum séu háðar áfengi. Það er talið að óhófleg áfengisneysla leiði til 195 þúsund dauðsfalla árlega og að árlegur samfélagslegur kostnaður vegna óhóflegrar áfengisneyslu nemi um 125 milljörðum evra. Og ætla menn áfram að halda því fram að þetta sé eins og hver önnur neysluvara? 600 þúsund Evrópubúar ...

Hver heldur því fram?

Hver heldur því fram? spyr hv. 1. flutningsmaður. Meðflutningsmenn hv. þingmanns hafa sagt það hér berum orðum og síðasti ræðumaður, hv. þm. Ólöf Nordal, hélt því fram aftur og aftur að hér væri eins og um hverja aðra neysluvöru að ræða. Það gerði hv. þm. Ragnheiður E. Árnadóttir líka í ræðum í gær og jafnvel fleiri án þess að ég hafi heyrt það. En ég ætla að halda áfram að rekja staðreyndir máli mínu til stuðnings vegna þess að ég er ekki á því að áfengi sé eins og hver önnur neysluvara. Talið er að um 600 þúsund Evrópubúar hafi látist vegna áfengisneyslu á árinu 2002 og það er talið að áfengisneysla valdi tæplega 11% sjúkdómstilfella í Evrópu eins og ég var raunar búin að segja áðan. Það er alveg ljóst að áfengi veldur líka gríðarlegum félagslegum spjöllum. Áfengi gerir okkur mjög erfitt fyrir að rækta hér heilbrigðar fjölskyldur. Áfengi setur strik í reikninginn í uppeldi barna, ég þori ekki að fara með neinar tölur í þeim efnum en við þekkjum öll dæmi og það eru dapurleg áhrif sem áfengi hefur á börn á Íslandi og hvar sem er og við getum ekki annað en horft til þeirra félagslegu vandamála sem áfengi skapar þegar við ræðum mál af þessu tagi, mál af því tagi sem sýnt hefur verið fram á að komi til með að auka drykkju. Aukið aðgengi eykur drykkju. Eitt vil ég sérstaklega nefna af því að flutningsmenn eru með ákveðnar takmarkanir á þessu í greinargerðinni, þeir segja að þeir hafi skilning á því að það þurfi að hafa ákveðið „system í galskabet“ þannig að það er ekki eins og þeir vilji gefa þetta allt saman 100% frjálst. Það er gert ráð fyrir takmörkunum vegna veitinga á smásöluleyfum og að verslanir sem kæmu til með að versla með áfengi samkvæmt hugmyndum þeirra mættu ekki vera lengur opnar en til klukkan átta og gert er ráð fyrir að starfsmenn sem afgreiði áfengi skuli vera a.m.k. 20 ára. Einhverjar takmarkanir vilja þessir hv. þingmenn setja á aðgengið og það finnst mér í sjálfu sér til marks um að þeir séu ekki algerlega skyni skroppnir, en um leið kemur frjálshyggjusetningin, frjálshyggjufrasinn sem stendur meira eða minna upp úr þeim öllum og þá verður hann dálítið kauðskur, af því að okkur er alltaf sagt hér að það eigi bara að láta fólki það eftir að meta þessa hluti sjálft, það eigi ekki að stýra þessum hlutum í gegnum löggjöf. Samt er hér ákveðin stýring lögð til af hv. flutningsmönnum. En ég ætlaði ekki að fara inn á þá braut akkúrat núna, ég ætlaði að fara inn á aukið aðgengi en með því að setja áfengið í búðirnar, þ.e. léttvínið og bjórinn, þá er algerlega dagljóst að bölið sem við horfum fram á nú þegar varðandi auglýsingar á áfengi mundu stóraukast og verða miklu vandasamara því að einkareknar verslanir mundu að sjálfsögðu ganga enn meira á lagið en verslanir gera í dag með að auglýsa áfengið, bjórinn og léttvínið og vandræðin sem við eigum við að glíma núna varðandi áfengisauglýsingar er ærið og mundi bara aukast. Nú höfum við ársskýrslu Lýðheilsustöðvar frá 2006 þar sem varað er við því að auglýsingar séu heimilaðar eða látnar óátaldar í þeim mæli sem gert er á Íslandi í dag. Ég minni enn á að Lýðheilsustöð er stofnun sem samkvæmt lögum á að benda okkur á vegna þess að þar eru fagmennirnir, þar er fólkið sem þekkir þetta, fólkið sem gerir rannsóknirnar og það er skammarlegt til þess að vita að þingmenn skuli láta sér í léttu rúmi liggja og sem vind um eyru þjóta þær ábendingar sem við fáum frá því fagfólki sem best þekkir. Í ársskýrslu Lýðheilsustöðvar kemur fram ákveðin samantekt á niðurstöðum könnunar sem gerð var 2004 á neysluvenjum framhaldsskólanema. Þar kemur í ljós að á seinni hluta 10. bekkjarins, þ.e. tímabilið frá lokum eða seinni hluta 10. bekkjar fram til hausts í framhaldsskóla virðist vera verulegur áhættutími hvað varðar ölvunardrykkju og notkun vímuefna, þannig að ungt fólk sem við vitum að er mjög opið fyrir auglýsingum samkvæmt öllum neyslukönnunum, fólk á nákvæmlega þessum aldri er mjög opið fyrir auglýsingum, yrði sérstaklega útsett fyrir áhrifum aukins auglýsingaflóðs í þessum efnum. Virðulegur forseti. Ég heyrði á máli hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar áðan að hann teldi málið vera hófsamt og það kann vel að vera að fleiri þingmenn hafi talið að svo sé en þegar maður ber saman málið sjálft og röksemdir þeirra sem það flytja og ábendingarnar sem við fáum frá Lýðheilsustöð og úr heilbrigðisáætluninni okkar þá er það deginum ljósara að menn fara hér villir vegar. Málið er ekki hófsamt, málið gengur mjög langt í því að auka aðgengi þó svo að ég sé sammála ábendingu frá hv. þm. Kjartani Ólafssyni sem kom með það áðan að úti á landi er hætt við að tegundir yrðu mun einhæfari. Jafnvel þó að aðgengi yrði meira þá er mér mjög til efs að þeir sem selja áfengi á fámennum stöðum út um land stæðu sig jafn vel og Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins hefur gert því Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins hefur árum saman starfað eftir ákveðnu sölukerfi og ég er með Stefnu og áherslur ÁTVR, reyndar gamlan bækling sem ég átti í fórum mínum, þar sem sagt er og gerð er grein fyrir því á hvern hátt Áfengis- og tóbaksverslunin hefur reynt að tryggja tegundafjölbreytni í búðum sínum. Þar kemur fram að á stærri stöðum eins og Akureyri, Hafnarfirði, Kópavogi, Seltjarnarnesi, Austurstræti, Mjódd, Holtagörðum og fleiri stöðum, Mosfellsbæ og Selfossi, séu að hámarki um 400 sölutegundir til staðar í búðunum en á minni stöðunum, eins og Akranesi, Borgarnesi, Egilsstöðum, Ísafirði og Sauðárkróki, séu sölutegundirnar um 280 og á enn minni stöðum, Ólafsvík, Stykkishólmi, Blönduósi, Siglufirði, Dalvík, Húsavík, Neskaupstað, Höfn og Grindavík, fáist að hámarki 170 tegundir. Ég er algerlega sannfærð um það, virðulegi forseti, að ef við færum þetta allt til einkaaðila mundi sú tegundafjölbreytni sem fólk á landsbyggðinni hefur aðgang að núna hrynja niður. Fólki yrði kannski boðið upp á Bónusbjór og Bónushvítvín í kössum eins og hefur verið nefnt í ræðum þingmanna. Ég verð að segja að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins sem hefur staðið sig afar vel í því að sinna markmiðum sínum og starfar eftir mjög strangri löggjöf sem við höfum sett á Alþingi, hefur tryggt að ákveðinn tegundafjölbreytileiki sé hjá fólki úti á landi á fámennari stöðum. Slíkt yrði ekki ef hún yrði lögð af og auðvitað yrði hún lögð af mjög fljótt  Hæstv. forseti. Hér er um að ræða eitt af stærri deilumálum sem koma fyrir þingið. Við höfum áður tekist á um það í sölum Alþingis og gerum það enn. Mér þykir miður að flutningsmenn skuli sækja þetta svona fast og skuli ekki taka þeim rökum sem hér eru á borð borin fyrir þau af okkur sem andmælum frumvarpinu. Mér sýnist að menn séu fulleinsýnir í ákefð sinni við að koma málinu í gegn og vildi satt að segja óska að hér væri tekið meira mark á þeim þungu rökum sem koma frá þeim stofnunum sem hér hafa verið nefndar og er þar fremst í flokki okkar ágæta Lýðheilsustöð.

Virðulegi forseti. Umræður um þetta frumvarp hafa nú staðið í langan tíma og fram hafa komið ýmis sjónarmið og rök sem ég hefði gjarnan viljað taka undir og gera að mínum, m.a. hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Ýmis orð hafa fallið í þessari umræðu. Þannig sagði hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir að hér væri um að ræða tillögu sem væri til hagsbóta fyrir neytendur. Og þá er spurningin: Hvaða neytendum er þetta frumvarp til hagsbóta? Er það fyrir neytendur almennt sem hafa ekki nægilegt aðgengi að áfengi eða er verið að tala um einhvern sérstakan hóp neytenda? Aðrir hafa farið öðruvísi að málinu. Hv. þm. Karl V. Matthíasson fór hér með eldmessu og vísaði m.a. í Biblíuna þar sem hann fjallaði um það sem segir þar um áfengið. Það eru fleiri rit þar sem fram koma sjónarmið varðandi …  Byrði betri ber-at maður brautu að en sé manvit mikið, - [besta veganestið sem menn geta haft er að hafa mannvit mikið] - vegnest verra vegur-a hann velli að en sé ofdrykkja öls. - [Þ.e. undir 22%.] Á öllum tímum hafa menn gert sér grein fyrir þeim vandamálum sem þessari neysluvöru fylgja. Eins og bent hefur verið á, m.a. af flutningsmönnum þessa frumvarps, er hér um að ræða neysluvöru sem er inngróin í samfélag okkar og verður ekki frá því skilin svo vel sé, kannski því miður en þannig er það. Það er fleira sem segir í Hávamálunum varðandi þetta atriði: Því að færra veit er fleira drekkur. Og áfram mætti halda en ég ætla að láta hjá líða að vísa að öðru leyti í vísdómsorð sem norrænir menn hafa fylgt í gegnum aldirnar, ekkert síður en þeim vísdómsorðum sem séra hv. þm. Karl V. Matthíasson vísaði til, en það er annað mál. Það sem hins vegar kemur mér á óvart varðandi þetta frumvarp til laga þar sem fjallað er um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem varða sölu á áfengi - það er nú ekki verið að fjalla um tóbak þótt það sé fjallað um þá löggjöf í heild - er að ekki kemur fram nein viðmiðun, nein hugrenning, engin sjónarmið um það hvaða áfengisstefnu eigi að miða við. Til upprifjunar fletti ég upp á og fann frumvarpið sem var flutt á 110. löggjafarþingi, 42. mál, árið 1987, fyrir réttum 20 árum, sem var kallað bjórfrumvarpið. Í því frumvarpi var vísað til þess hver tilgangur flutningsmanna væri með því að flytja það frumvarp. Tilgangurinn var nefndur í fimm liðum: „1. að draga úr hinni miklu neyslu sterkra drykkja, 2. að breyta drykkjusiðum þjóðarinnar til batnaðar, 3. að afla ríkissjóði tekna, 4. að efla þann hluta íslensks iðnaðar sem annast framleiðslu á öli og gosdrykkjum, 5. að samræma áfengislöggjöfina.“ Þetta voru viðmiðin. Síðan segir á öðrum stað í greinargerð með þessu frumvarpi sem var flutt fyrir 20 árum: „Flutningsmenn telja, miðað við reynslu annarra þjóða, að til þess geti komið að heildaráfengisneysla á hvern íbúa aukist eitthvað við tilkomu áfengs öls, án þess þó að það valdi aukinni ölvun eða drykkjusýki. Hér skiptir miklu máli að móta ákveðna áfengisstefnu og freista þess með verðstýringu að beina áfengisneyslu inn á þær brautir sem taldar eru skaðminnstar.“ Síðan er á öðrum stöðum í greinargerðinni vísað til þess hvaða þýðingu það hafi, annars vegar spurningin um aðgengi, þ.e. takmarkað aðgengi að áfengi, og nota verðstýringu til að takmarka neyslu. Sá er meginmunur á því frumvarpi sem ég var að vísa til og var flutt fyrir 20 árum, kallað bjórfrumvarpið, og varð með breytingum að lögum að þar voru flutningsmenn sér meðvitaðir um að þarna væri um vöru að ræða þar sem væru gríðarlegir hættueiginleikar sem valda verulega mörgum í þjóðfélagi okkar tjóni. Hitt var annað mál að það var ekki eðlilegt að skilja frá veikasta hlutann en leyfa þann sterkasta. Munurinn er sem sagt sá að þar lögðu flutningsmennirnir áherslu á hvað yrði að gera og hvernig yrði að bregðast við til að koma í veg fyrir þær hættur sem gætu leynst í því yrði frumvarpið að lögum. Þarna fluttu ábyrgir þingmenn frumvarpið á þeim tíma, þ.e. Jón Magnússon, Geir H. Haarde og Guðrún Helgadóttir,  Frjálslynt fólk vill almennt leyfa borgurunum að hafa sína hluti í friði fyrir sig, þess vegna sína lesti svo fremi sem það valdi ekki öðrum vandamálum, valdi ekki þjóðfélagsvandamálum. Þar af leiðandi er ýmislegt leyft sem ella væri ástæða til að banna vegna þess að flestir geta fallist á að það er þjóðfélagslega óæskilegt en samt sem áður verður að virða frelsi einstaklingsins, jafnvel til að gera óæskilega hluti. Spurningin er bara um markalínuna. Varðandi það atriði hvernig við drögum mörkin og hvernig við höfum þessa hluti höfum við markað þá stefnu að takmarka aðgengi með því að selja áfengi á afmörkuðum útsölustöðum og beitt verðlagningu til þess enn fremur að takmarka, þó að hlutfallslega hafi áfengi lækkað í verði. Það sem ég sakna í þessu frumvarpi til laga sem hv. flutningsmaður Sigurður Kári Kristjánsson og fleiri flytja er að hvergi í greinargerð með frumvarpinu er í raun vikið að nauðsyn þess að móta áfengisstefnu. Af því að mótvægisaðgerðir eru nú vinsælt orð tek ég eftir að hvergi er talað um það, ef frumvarp þetta yrði að lögum, til hvaða aðferða og aðgerða ætti að grípa til þess að koma í veg fyrir að um verulega aukningu á heildarneyslu áfengis eða vínanda yrði að ræða. Það væri eðlilegt að menn veltu því fyrir sér af því að þarna er ekki um venjulega neysluvöru að ræða, svo sem flestir sem hér hafa talað í umræðunni um þetta mál hafa vikið að. Þetta er ekki venjuleg neysluvara, heldur vara sem býr yfir ákveðnum skaðlegum eiginleikum. Síðan er annað mál að þetta frumvarp er ófullburða. Það er mjög gallað. Það er dálítið merkilegt að það skuli líta svona út sé það skoðað að það hefur verið flutt hvað eftir annað, á 130., 131., 132. og 133. löggjafarþingi. Nú er það flutt á 135. löggjafarþingi þannig að það er flutt hér í fimmta sinn. Í fyrsta lagi velti ég fyrir mér spurningunni af hverju sú leið er valin að miða við að það megi selja áfengi að styrkleika allt að 22% af vínandarúmmáli í verslunum, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Af hverju miða þau við þá prósentutölu? Af hverju ekki 19% eða 27%? 22% dettur einhvern veginn af himnum ofan ef miðað er við vegna ákvæða í öðrum lögum. Þá velti ég líka fyrir mér, ef á annað borð er verið að setja áfengi inn í verslanir, af hverju þá ekki allt áfengi? Það býr jú yfir sömu skaðlegu eiginleikunum og veldur sjálfsagt sömu sælutilfinningunni hjá sumum sem þess neyta. Mér finnst þetta verulegur galli á frumvarpinu, það í raun kemur ekki almennileg skýring á þessu atriði. Í annan stað er í frumvarpinu, greinargerðinni og í 10. gr. talað um að afgreiðslutími skuli ekki vera lengur en til klukkan 20. Það er í sjálfu sér gott og blessað. En hvenær má opna vínbúðirnar? Það er hvergi fjallað um það. Ef áfengisútsölunum er lokað klukkan 20, má þá opna þær klukkan 00:01? Það er sem sagt hvergi nokkurs staðar vikið að því með einum eða öðrum hætti hvort vínbúðir verði þá opnar nánast alla nóttina, bara að þær skuli loka fyrir 8 að kvöldi. Líka hefði þurft að vera í þessu frumvarpi ákvæði um það, fyrst verið er að velta fyrir sér að færa sölu á áfengi inn í almennar verslanir, að þá yrði ekki gerður neinn greinarmunur á því um hvaða verslanir geti verið að ræða. Einn sem hafði sömu hugsjón og flutningsmenn þessa frumvarps var þó alltaf með ákvæði í sínum frumvörpum um að aldrei yrði tekið undir áfengisframboð nema tiltekið hlutfall af hilluplássi viðkomandi verslunar. Í sjálfu sér væri eðlilegt að hafa einhverja slíka stefnumörkun en engin slík stefnumörkun er í þessu frumvarpi. Hv. 1. flutningsmaður þessa frumvarps, Sigurður Kári Kristjánsson, sem er 8. þingmaður Reykv. n. gæti velt fyrir sér hvort hv. þm. Ellert B. Schram sem er 11. þm. Reykv. n. gæti ekki bara haft það mjög huggulegt og látið sér detta í hug þegar hann væri að steikja lambakóteletturnar að rölta út í Melabúðina til að fá sér svona eins og eina rauðvín. Þá gætu þeir nágrannarnir, hv. 1. flutningsmaður þessa frumvarps og örlítið fyrr í röðinni í Reykv. n. og hinn, hist úti við Melabúðina þar sem annar fær sér hvítvín með fiskinum og hinn rauðvín með steikinni, rætt um stjórnarsamstarfið og horfur í málefnum stjórnar Reykjavíkur og önnur þjóðmál um leið og þeir velja sér einhver úrvalsvín af þessu mikla og rúma hilluplássi Melabúðarinnar sem yrði þá sjálfsagt að fórna sviðahausunum fyrir áfengið. Þetta er einhver svona rósrauð, rómantísk hugsun um það með hvaða hætti þetta á að vera. Með sama hætti og hv. 1. flutningsmaður þessa frumvarps nefndi að menn gætu farið í fiskbúðina til þess að kaupa eitthvert eðalhvítvín til þess að hafa með fiskinum  Ef menn eru að tala um menningu varðandi áfengi og ef menn eru að tala um að hér geti verið eðalvín á boðstólum gerist það ekki með því að vera með einhver plastpakkavín í kjörbúðum heldur þá með því að hafa sérgreindar sérstakar vínbúðir þar sem fólk sem hefur sérþekkingu á þeim atriðum getur leiðbeint þeim sem vilja kaupa þessa neysluvöru. Þannig geta menn byggt upp og búið til eitthvað sem var sagt hér í umræðunni að væri vínmenning en aðrir tala um að sé raunar ekki til. Ætla ég ekki að hætta mér út í þá umræðu. En menn gera það ekki með því að færa þetta út í almennu verslunina. Það er einfaldlega þannig að aðgengi að áfengi á Íslandi er orðið mjög mikið. Það er orðið mjög gott og það er jafnvel orðið yfirdrifið. Það er allt of mikið. Það væri meira spurning um að velta fyrir sér með hvaða hætti og hvernig áfengisstefna þessarar þjóðar ætti að vera til þess að við hefðum betri tök á þeim vandamálum sem eru að skapast vegna áfengisneyslu þjóðarinnar. Ég lít þannig á að takmarkað aðgengi hafi þýðingu, t.d. með því að afgreiðslutími veitingastaða, útsölutími áfengisverslana og annað, væri skemmri en hann er í dag. Það er eitt af því sem mér finnst skipta máli en ekki það að færa þetta út í það að almennar verslanir gætu haft opna áfengissölu alla vikuna allt árið nema á milli klukkan 20 og 24 á hverjum sólarhring eins og gert er ráð fyrir í frumvarpi hv. flutningsmanna. Verðlagningin á alkóhóllítranum og aðgengið eru höfuðatriðin í því með hvaða hætti og hvernig menn takmarka neysluna. Nú reikna ég með, og ég er ekki að gera lítið úr því, að flutningsmönnum gangi gott til miðað við skoðanir sínar og hugsjónir. Þau eru áreiðanlega trú þeim sjónarmiðum og telja að þau geti einhverjum hlutum til betri vegar komið þó að ég átti mig ekki á því hvaða hlutir það gætu verið. En það kemur kannski skýring á því síðar í þessum umræðum. Það er hins vegar einfaldlega þannig að við höfum vaxandi vandamál í öllum þeim löndum þar sem aðgengi að áfengi hefur verið aukið.  Þess vegna er ég á móti