Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli háttv. deildar á því, að mönnum hjer í höfuðstað og stærsta verslunarstað landsins er það mjög mikið áhugamál, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Jeg veit ekki, hvers hugar háttv. deild er í þessu máli, en vil benda á, að hægt er að afgreiða málið sem lög frá þessu þingi með afbrigðum, verði því ekki vísað í nefnd. Frv. fer einungis fram á heimild fyrir bæjarstjórnir til að gera samþyktir um, að sölubúðum skuli lokað á ákveðnum tíma, og sje jeg ekki, að neitt geti verið athugavert að samþykkja það.

Eggert Pálsson Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að málinu sje vísað til allsherjarnefndar.

Magnús Torfason Jeg sje ekki ástæðu til að tefja málið með því að athuga það í nefnd, og vil því styðja tillögu hæstv. forseta, að málið fái að ganga nefndarlaust áfram.

Frsm. (Eggert Pálsson) Nefndin, sem hafði þetta mál til meðferðar, athugaði það aftur, eftir að það kom frá háttv.Nd. En hins vegar hafði hún ekki tíma til, nje áleit nauðsynlegt, að gefa út framhaldsnefndarálit. Er mjer er óhætt að segja, að nefndin telur rjett, að háttv. deild gangi að frv. Að vísu hafa verið gerðar 3 breytingar á frv. í Nd. Í fyrsta lagi, að í staðinn fyrir »við Eyjafjörð« komi í grend við Akureyri. Sömuleiðis hefir þeirri athugasemd verið hnýtt við 2. gr., að búskapur skuli rekinn í sambandi við skólann. Loks er 3. brtt. sú, að í staðinn fyrir 24 heimavistir komi 40 heimavistir. Aðrar breytingar eru ekki sýnilegar á frv. En nefndin taldi þessar breytingar ekki svo stórvægilegar, að þær gætu verið henni þyrnir í augum, og hún væntir, að þær vaxi ekki heldur háttv. deild í augum.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er ekki mikill munur á frv. þessu nú frá því sem það var, er það fór frá þessari háttv. deild, eins og háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir tekið fram. Hjer í deildinni var það ekki talið frv. til fyrirstöðu, þó að svo væri til orða tekið, að skólinn skyldi standa við Eyjafjörð, og því var ekki mótmælt, að hann mætti standa við flutningabrautina, svo að hann gæti verið í sveit. Orðin »í grend við Akureyri« eru teygjanleg. Þau þurfa ekki að merkja það, að skólinn eigi að vera heimangönguskóli frá Akureyri Og jeg vil lýsa yfir því, að jeg geng að frv. með þeim skilningi, að skólinn megi, eftir frumvarpinu, standa á einhverri sveitajörð upp með Eyjafjarðarflutningabrautinni - svo framarlega sem þessari skoðun minni verður eigi andmælt hjer - og þurfi ekki að vera heimangönguskóli frá Akureyri, og að sveitabúskapur verði rekinn í sambandi við hann; vitna jeg þar til skoðunar minnar, sem jeg ljet áður í ljós um þetta mál, þegar frv. var hjer fyr til umr.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Eins og jeg tók fram síðast er mál þetta var á dagskrá, þá er þetta í raun og veru alt annað frv. en fór hjeðan til Nd. Frv. var um ábyrgð fyrir að gefa saman hjón. Það fór fram á, að prestur væri laus allra mála, þó að honum hefði orðið það á að gefa saman hjón, er stæðu í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, ef hann gyldi skuldina. Frv. gekk breytingalaust gegnum þessa háttv. deild. Hjeðan fór það til mentamálanefndar Nd., og hún lagði það til einróma, að frv. yrði samþykt. En í Nd. koma brtt. við frv. frá einstökum mönnum, er voru samþyktar, og ollu því, að nú lítur það þannig út. Nú hefir frv. alt annað nafn og efni en það hafði áður. Og meiri hluti nefndarinnar lítur svo á, að það sje talsvert mikilsvert og varhugavert atriði að nema það ákvæði úr gildi, að leyfilegt sje að gefa saman hjón, hvort sem þau skuldi þeginn sveitarstyrk, þegar þau ganga í hjónabandið, eða ekki. En enginn tími hefir verið til fyrir nefndina að athuga mál þetta nokkuð verulega. Hefir hún að eins haft einn fund um það, enda ekki nema 3 dagar síðan það kom sem hamskiftingur frá háttv.Nd. Meiri hluti nefndarinnar leyfir sjer því að leggja til, að því verði vísað til stjórnarinnar.

Eggert Pálsson Eins og háttv.frsm. (G. Ó.) gat um í ræðu sinni var nefndin ekki öll á einu máli um það, hvað gera skyldi við frv. þetta, eins og því nú er komið, Jeg, sem minni hluti nefndarinnar, leit svo á, að ekki væri vert að láta málið stranda á þeim búningaskiftum, sem það hefir fengið í hv.Nd., því að það dylst ekki, þótt frv. þetta hafi alt aðra yfirskrift en það frv., sem hjeðan fór, þá er efnið í sjálfu sjer hið sama. Munurinn er að eins sá, að frv. þetta gengur lengra í þá átt að leggja ekki vegna sveitarskuldar hömlum á menn með að ganga í hjónaband, þar sem hömlur voru nokkrar í hinu frv. Eins og gefur að skilja þá er það frá mínu sjónarmiði svo, að þótt þetta frv. gangi lengra í þá átt, sem fyrir mjer vakti sem flm. hins frv., þá er það langt frá því að vera galli í mínum augum. Jeg lít þess vegna svo á, að úr því að svo er komið, að frv. þetta hefir breytt formi, þá beri engu síður að samþykkja það. Jeg álít ekki heldur, að hjer sje nein hætta á ferðum, þó að frv. verði samþykt, því að það er vitanlega ekki á neinn hátt hægt að hindra það, að persónur geti ekki hlaðið niður ómegð, hreppsfjelögum sínum til þyngsla, þótt þær sjeu ekki giftar, og jeg get ekki heldur sjeð, að þótt persónum sje leyft að ganga í hjónaband, þótt þau standi í sveitarskuld, að það geti komið þyngra niður á eitt sveitarfjelag en annað. Það gengur alt á víxl, svo að ómögulegt er að segja fyrirfram, hvert tapi meiru eða græði við breytinguna. Fyrir mitt leyti get jeg því ekki lagt mikið upp úr þeim breytingum, sem frv. hefir tekið, enda er öllum háttv.þm. það ljóst, að þessar breytingar, sem frv. hefir fengið, eru þær sömu, sem hæstv. forsætisráðherra drap á í upphafi málsins hjer, sem eðlilegustu leiðina, að gera ekki sveitarskuld að neinni hindrun fyrir því, að menn geti gengið í hjónaband. Jeg hallast því fremur að því að afgera þetta mál á þeim grundvelli, sem hjer liggur fyrir, en að þvæla því til næsta þings og láta stjórnina hafa það með höndum og láta það aftur ganga í gegnum báðar þingdeildir á næsta þingi. Enda býst jeg ekki við, að þeir, sem vísa vilja frv. til stjórnarinnar, muni neitt á því græða, því að það dylst eigi, að eftir því, sem hæstv. forsætisráðherra ljet í ljós við 1. umr. málsins, myndi útkoman verða hin sama. Það er ekki annað líklegt en að þetta mál, sem heyrir aðallega undir hann, yrði, svo framarlega sem stjórnin skifti sjer nokkuð af því, í sama formi og það liggur nú fyrir, svo að ekkert mundi þannig græðast við biðina eða dráttinn.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg get ekki kannast við, að þetta sje rjett ummæli hjá 1. þm. Rang. (E. P.), nefnilega að þetta sje sama mál. Jeg kalla, að það hafi verið nokkuð annað að ákveða, hvað það ætti að kosta að brjóta gildandi lög hjer, 10. lið tilskipunar 30. apríl 1824 og 62. gr. fátækralaganna, eða nema lögin úr gildi. Það er nokkuð annað að ákveða, hvaða viðurlag skuli vera við að brjóta lögin, eða að nema lögin sjálf úr gildi. Þá sagði sami háttv.þm. (E. P.), að það væri engin hætta á ferðum, þótt frv. væri samþykt. Það getur vel verið, en það er ekki hægt að hafa á móti því, að þingið hefir mjög lítið athugað þetta mál; finst mjer það óviðkunnanlegt, þar sem um fátækralöggjöfina er að ræða, sem er eitt af okkar mikilsverðustu málum; en þetta frv. snertir hana mikið. Út í barneignir vil jeg sem minst fara, því að jeg verð að játa, að þetta frv. muni engin áhrif hafa hvað þær snertir, en hitt finst mjer ekki nema sjálfsagt, ef persónur vilja giftast, að þær hugsi svo mikið um sinn hag eins og það, að vera ekki í sveitarskuld þegar þau ætla að fara að stofna hjúskap og búskap, heldur reyna að líta dálítið í kringum sig, til þess að vita, hvort þau geti ekki verið sjálfbjarga. Og þótt þetta mál ætti að ganga gegnum báðar deildir á næsta þingi og útilokaði eitthvert nýtt og óhugsað frumvarp, þá teldi jeg það ekkert illa farið. Jeg álít miklu betra, að það komi aftur, heldur en að það verði nú látið ganga í gegn í flýti og alveg óhugsað og án þess að kjósendum gefist kostur á að láta uppi álit sitt á því. Jeg held, að það sje skoðun, sem ekki sje hægt að hafa á móti, að líklegt sje, að frv. verði betur athuguð ef þau ganga í gegnum tvær þingdeildir heldur en eina, hvað helst ef það líka er á öðrum tíma og annaminni en síðustu daga þingsins.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi því miður ekki getað verið fyr við umræðu þessa máls, og veit því ekki, hvað hefir verið talað um það, en mjer hefir skilist, að háttv.frsm. (G. Ó.) vildi láta málið bíða. Mjer finst þetta mál svo einfalt, að ekki þurfi að taka langan tíma að athuga það, og hefi frá því fyrsta ekki getað sjeð neina hættu, þótt frv. yrði samþykt, eins og það liggur hjer fyrir, enda býst jeg við, að háttv. deildarmenn minnist þess, að jeg taldi, þegar málið var hjer til umræðu áður, hreinlegast og rjettast að taka í burt skilyrði um þetta úr löggjöfinni. Jeg get ekki komið auga á neitt, er þessu sje til fyrirstöðu. Það hafa mörg frv. verið samþykt hjer á þinginu, sem hafa verið umfangsmeiri og flóknari en þetta frv., svo að það virðist ekki sjerstök ástæða til að láta það bíða. Málið er svo ógnarlega einfalt, að mjer sýnist varla vert að vera að vísa því til stjórnarinnar, eins og mjer hefir verið sagt að fram hafi komið. Þess vegna vil jeg leyfa mjer að mæla með því, að frv. verði samþ.

Magnús Torfason Eins og hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) hefir tekið fram þá hefi jeg verið því frekar fylgjandi, að þetta mál verði ekki látið ganga fram á þessu þingi. Ástæðan til þess er sú, að hjer er eiginlega algerlega nýtt frv. komið fram um algerlega nýtt efni. Upphaflega frv. var um það að draga úr ábyrgð presta, en þetta frv. er um það að breyta fátækralöggjöfinni, og við vitum það sjálfsagt allir, að það eru talsvert skiftar skoðanir um það í landinu, hvort rjett sje að nema þetta ákvæði burt. Jeg skal nú játa það, að jeg hallast heldur að því, að rjettara sje að breyta þessu ákvæði; en jeg lít svo á, að þar sem þessi breyting getur snert hvert einasta hreppsfjelag á landinu, þá sje ekki rjett að hraða málinu af á þessu þingi, og það sjerstaklega vegna þess, að málið hefir ekki fengið neinn undirbúning, og síst rjettan undirbúning. Frumvarpið, eins og það var í upphafi, átti heima í mentamálanefnd, en eins og það nú er orðið á það að athugast í allsherjarnefnd, en það hefir ekki verið gert, og þess vegna ekki sætt þeirri meðferð, sem þingsköp krefja. Því hallast jeg að till.háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.), að vísa málinu til stjórnarinnar að þessu sinni.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Hæstv. forsætisráðh. tók það fram, að þetta væri svo einfalt mál. Getur verið, en jeg heyrði ekki, að hann færði nein rök fyrir því, að svo væri. Það var ekki heldur rjett, sem hann sagði, að þær persónur, sem eru í sveitarskuld, mættu ekki giftast. Þær mega það sannarlega, en verða að eins áður að borga skuldina.

Magnús Kristjánsson Háttv. Nd. hefir haft þetta mál, um verð á landssjóðsvöru og fyrirkomulag á úthlutun þeirra og meðferð, síðan í þingbyrjun. Það kom fram snemma á þinginu till. á þgskj. 40, um það að breyta fyrirkomulaginu við umsjón og meðferð landssjóðsvöru úti um land. Þessi till. var feld og er því úr sögunni, en hins vegar ekkert á móti því að minnast hennar, vegna þess, að hún stendur í nánu sambandi við þá till., sem nú er hjer á ferðinni. Seinna á þinginu kom fram önnur till., á þgskj. 590, um verð á landssjóðsvöru. Sú till. var borin fram af allmörgum þm., og hefði því að líkindum mátt vænta þess, að hún fengi góðan.byr; henni var þá vísað tii bjargráðanefndar Nd., en álit hennar, á þgskj. 786, ber það með sjer, að hún hefir lagst eindregið á móti málinu. Eftir að þetta nefndarálit var komið fram, virðist svo, sem flm. málsins hafi þótt óvænlega á horfast um framgang þess, og hafi þeir þess vegna komið fram með miðlunartill. í málinu, á þgskj. 868. Það þarf ekki að útlista nánar efni málsins, því að jeg geri ráð fyrir, að háttv.þm. hafi kynt sjer, hvað í till. felst, svo að jeg sje ekki ástæðu til að fara inn á það. En við atkvgr. í Nd. vill svo undarlega til, að miðlunartill. á þgskj. 868 er feld, en till. á þgskj. 590 samþ., þrátt fyrir eindregin mótmæli bjargráðanefndar Nd. Þannig er þá málið komið til þessarar háttv. deildar. Jeg get ekki stilt mig um að minnast lítillega á rökfærslu bjargráðanefndar Nd. í þessu máli, að jafnvel þótt nefndin að sumu leyti geti fallist á hana, eru þó ýms atriði, sem eru þess eðlis, að jeg, fyrir mitt leyti, get ekki verið þeim samþykkur, og jeg hygg, að jeg megi segja, að nefndin í heild sinni geti ekki heldur aðhylst hana, en þrátt fyrir þessa röksemdafærslu í nefndarálitinu hefir nefndin þó að síðustu komist að niðurstöðu, sem kemur ekki algerlega í bága við till. þá, sem nefndin ber nú fram, á þgskj. 941, svo að að því leyti þýðir ekki að fara langt út í málið. Jeg hygg, að sú till. muni verða líkleg til samkomulags, og mætti telja vel farið, ef svo gæti orðið. Það, sem jeg þó sjerstaklega hefi að athuga við nál., er þetta, að bjargráðanefnd Ed. telur frágangssök að aðhyllast till. nefndarinnar, af þeirri ástæðu, að ef sú aðferð yrði höfð að selja landssjóðsvörurnar við sama verði í öllum kauptúnum landsins, myndi það verða til þess að hækka verðlag á vörum hjer í Reykjavík og nærliggjandi stöðum.  Nú er með þessari tillögu, sem liggur fyrir, á þgskj. 941, reynt að fara milliveg, þar eð skorað er á stjórnina að selja vörur með sama verði í kaupstöðum landsins og auk þess í einu eða tveimur aðalkauptúnum hverrar sýslu. Þessa brtt. ættu allir að geta sætt sig við, enda er hún í samræmi við niðurstöðu bjargráðanefndar Nd., að því leyti, að sú nefnd taldi það ekki frágangssök, að nokkur hluti varanna yrði settur upp í kaupstöðunum, og þær þá að sjálfsögðu seldar þar með sama verði og í Reykjavík. Bjargráðanefnd háttv.Ed. vill fara það lengra, að sama reglan gildi einnig um eitt eða tvö aðalkauptún hverrar sýslu. Vitanlega gildir þetta ekki þar, sem hafnleysur eru eða önnur helstu skilyrði vantar. Jeg held ekki, að jeg þurfi að eyða fleiri orðum að þessu máli, því að það er augljóst, að brtt. er til mikilla bóta, gerir hvorttveggja að spara landsmönnum mikið fje, og auk þess mundi þetta fyrirkomulag frekar tryggja ýms hjeruð landsins og sjá þeim betur borgið, ef ís eða aðrar hindranir hömluðu vöruflutningum á þeim tíma, sem þörfin er mest. Jeg mun því ekki eyða fleiri orðum að sinni, nema mótmæli komi fram, og mun jeg þá reyna að sýna enn betur, að þetta fyrirkomulag sje hagkvæmt.

Eggert Pálsson Jeg get viðurkent það, að brtt. á þgskj. 941 sje til bóta frá aðaltillögunni, á þgskj. 898. En hins vegar verð jeg að telja báðar tillögurnar nokkuð viðsjárverðar. Mjer dylst ekki, að hvor tillagan sem yrði samþykt þá mundi það leiða til þess, að vörur hækkuðu tilfinnanlega mikið í verði. Tilætlunin með till. mun vera sú, að flutningskostnaður leggist á vöruna. Hugsanleg væri nú sú leið að láta beinlínis landssjóð kosta flutninginn. En þetta fyrirkomulag, sem hjer er stungið upp á verður til þess, að vörur hækka afskaplega í verði, sjerstaklega hjer á Suðurlandi, þar sem gera má ráð fyrir, að aðflutningarnir frá Ameríku lendi hjer í Reykjavík, eins og verið hefir. Er skiljanlegt, að með þessu yrði lagður tilfinnanlegur skattur á þann hluta landsins, Suðurlandsundirlendið, til hagnaðar öðrum landshlutum. En meira er þó vert um hitt atriðið, að með þessu er hætt við, að óeðlilegur gróði renni í vasa kaupmanna hjer í Reykjavík úr höndum almennings, bæði hjer og í grend. Háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að þessi óeðlilegi gróði mundi lenda í vasa kaupmanna úti um landið, ef fyrst væri flutt til Reykjavíkur og síðar út um landið. Þetta væri alveg rjett hugsað, ef kaupmenn ættu jafngreiðan aðgang um land alt að vörum frá öðrum löndum eins og kaupmenn hjer. En nú er verslunarfyrirkomulaginu einu sinni svo háttað, að skip ganga aðallega milli Ameríku og Reykjavíkur. Það er því skiljanlegt, að kaupmenn í Reykjavík hljóta að eiga miklu greiðari aðgang að vörum beint frá öðrum löndum, sjerstaklega Ameríku, en aðrir kaupmenn úti um landið, og mundu þeir auðvitað nota sjer það, ef landsverslunin setti upp sínar vörur hjer, að gera það þá líka, og við það mundu þeir fá óeðlilegan gróða í sinn vasa. Með þessu yrði því lagt inn á sjerlega hættulega braut. Jeg finn svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um tillögurnar, en læt mjer nægja að mótmæla þeim báðum eins kröftuglega og mjer er unt, sem sje ekki eingöngu í orði, heldur einnig í verki, þ. e. með atkvæði mínu.

Magnús Kristjánsson Mig furðar á því, að hv. 1. þm. Rang. (E. P.) skuli halda þessari skoðun sinni svo eindregið fram, enda þótt jeg hafi sýnt fram á, að hættan, sem hann er að tala um, sje alls engin. Hann hefir algerlega bundið sig við álit bjargráðanefndar Nd. og alls ekki komið með neitt nýtt í málinu. Nú vildi jeg leyfa mjer að spyrja hann að, hvort nokkur ástæða sje til þess að halda, að vörur hækki í verði í Reykjavík, þó að skipin, sem koma frá Ameríku, komi t. d. fyrst við á Ísafirði og losi farminn, sem þangað á að fara, og haldi síðan til Reykjavíkur og leggi þar upp það, sem eftir er. Mjer er alls ekki unt að sjá, að það muni hleypa verðinu upp til muna, eða að það geti skapað nokkurn milliliðagróða. Kaupmenn geta alls ekki tekið neinn óhæfilegan hagnað af verslun sinni, nema gengið sje út frá því, að landssjóðsverslunin sje í einhverju sjerstöku óstandi, sem valdi því, að hún verði að selja vörur sínar dýrara en aðrir. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) sagði, að þetta fyrirkomulag hlyti að baka landssjóði útgjöld, en það getur naumast haft áhrif á vöruverðið í heild. Auk þess er augljóst, að kaupmenn, sem sæta sömu vörukaupum og landssjóður, hljóta að selja vöru sína hærra verði en landið ætti að geta gert. Hv. þm. (E. P.) gat þess, að aðflutningarnir væru miklu erfiðari annarsstaðar á landinu en í Reykjavík. Þetta er í rauninni misskilningur, því að það er kunnugt, að víða á landinu hefir vöruskorturinn verið miklu minni en á Suðurlandi. Þegar skipin sigla beint til staðarins, sem vöruna á að nota, þá er alveg ástæðulaust, að verðið hækki nokkuð. Kunnugt er það og, að Eimskipafjelag Íslands hefir gefið fyrirheit um, að að minsta kosti skuli annað af skipum þess sigla til Norðurlandsins í haust. Þeir, sem fá vörur með því skipi, ættu því engan sjerstakan aukakostnað að þurfa að hafa. Hættan er því alstaðar sú sama, þó að hún verði útilokuð hjer. Óttinn er því ástæðulaus, hvernig sem á er litið. En hitt sjá allir, hversu óeðlilegt það er, að einn staður á landinu og nokkrar nærsveitir skuli sæta betri kjörum en allur þorri landsmanna. Það verður alls ekki varið. Hitt er miklu rjettlátara, sem brtt. fer fram á, þó að afleiðingin yrði sú, að landið græddi minna á versluninni eða yrði að leggja fram eitthvert lítilræði, til þess að koma jöfnuði á. Allir landsmenn eiga að njóta þeirra hlunninda jafnt, að verslunin er rekin af landinu.

Eggert Pálsson Þetta, sem háttv.þm. Ak. (M. K.) mintist á síðast, að allir landsmenn ættu að bera jafnt af flutningskostnaðinum, hefði komið ljósast fram, ef landssjóður hefði sjálfur kostað flutninginn út um landið; án þess að sá kostnaður hefði verið lagður beint á vöruna sjálfa. Mjer skilst svo, sem landsmenn beri ekki allir jafnt, ef flutningskostnaðurinn er lagður á vöruverðið. Með því kemur einmitt fram misrjetti, því að sumir hlutar landsins bera þá kostnaðinn fyrir aðra. Jeg get viðurkent það, að mikið gæti unnist við það, að skip gengju t. d. til Ísafjarðar frá Ameríku, og jafnvel beint til Akureyrar og Austurlandsins, ef því væri hægt að koma við. En það liggur alls ekkert í till. um þetta. Hún hefði þá átt að hljóða um það, að millilandaskipin skyldu koma við á fleiri höfnum en þau gera, en hún er einungis um það, að stjórnin skuli selja vörur með sama verði alstaðar. Stjórninni er jafnheimilt eftir sem áður að láta skipin ganga beint til Reykjavíkur og flytja svo vörurnar þaðan út um landið. Engin trygging er fyrir, að hún geri annað samkvæmt till. Hitt er annað mál, að jeg hefði má ske líka álitið slíka fyrirskipun talsvert varúðarverða, ef fram hefði komið. Því að oft getur staðið svo á, að þörfin fyrir vörur sje brýnni annarsstaðar en fyrirskipað yrði að senda þær. En slík till. hefði þó verið eðlilegri en sú, sem hjer liggur fyrir. Eins og jeg hefi drepið á álít jeg, að þetta geti orðið mjög hættulegt spor, sem hjer er farið fram á að stíga, því að kaupmenn munu að sjálfsögðu notfæra sjer, hvað landsverslunarvaran verður dýr hjer í Reykjavík, og hækka að sama skapi sína vöru í verði. Nú er svo komið með ýmsa framkvæmdasama kaupmenn hjer í Reykjavík, að þeir fá ekki einungis vörur með skipum landsstjórnarinnar, heldur hafa þeir einnig sín eigin skip í förum, og mundi gróði slíkra manna verða óeðlilega mikill, er þeir gætu bundið sig við verðið, sem landið leggur á sínar vörur. Ef kaupmenn hjer hins vegar seldu ódýrara en landsstjórnin, þá færi eðlilega svo, að menn á Suðurlandi versluðu við þá eina, en aðrir landshlutar við landsstjórnina, og er þá ekki hægt að sjá, hver gróði þeim er í þeirri ráðstöfun, sem felst í till. þessum.

Atvinnumálaráðherra (S J.): Háttv. þm. Ak. (M. K.) hefir sjáanlega fylgst vel með því, sem gert hefir verið í þessu máli. Rakti hann sögu þess á þinginu og fór þar alveg rjett með, eftir því sem jeg tók best eftir. Talsverður skoðanamunur var um málið í háttv.Nd., og er svo að sjá, sem hann sje einnig hjer, þó að enn hafi ekki margir látið til sín heyra. Finst mjer báðir málsaðiljar hafa nokkuð til síns máls, en ekki blandast mjer hugur um, að till. á þgskj. 898, borin saman við brtt., er að mun óaðgengilegri, og eru þó báðar gallagripir. Brtt. fer meðalveg í málinu. Eftir aðaltill. er ætlast til, að landsstjórnin selji vörur sínar með sama verði í öllum kaupstöðum og kauptúnum á landinu. Skilst mjer þá, eftir þeirri till., að stjórnin sje skyldug til þess að láta skip sín koma við í öllum kauptúnum, hversu lítil sem þau kunna að vera. En í brtt. er ætlast til, að vörurnar verði seldar með sama verði í öllum kaupstöðum landsins og auk þess í einu eða tveimur kauptúnum í hverri sýslu. Jeg hefi áður minst á það, að ef landssjóður heldur áfram að hafa skip í förum milli Bandaríkjanna í Ameríku og Íslands, þá megi ef til vill haga svo til, að þau geti lagt upp nokkurn forða á ýmsum stöðum öðrum en Reykjavík, enda var svo gert í upphafi, þó að ekki hafi það getað verið föst regla, þar sem mesta áherslu varð að leggja á aðdrætti til landsins, meðan fá skip voru til umráða. Háttv. þm. Ak. (M. K.) mintist á það, að ekki væri ætlast til þess, að landssjóður græddi á versluninni. Nokkuð eru nú misjafnar raddir um það mál. Sumir tala um að leggja fje í varasjóð, til þess að tryggja verslunina, eins og allir hyggnir verslunarmenn gera. Og ef það er gert, þá verður ekki annað sagt en að tekinn sje gróði af versluninni. Enda virðist vera rjett að vera við því búinn, að vörur lækki mjög í verði, þótt ekki sje ætlast til, að varasjóður hrökkvi á móti verðfallinu á vöruleifunum. Það geta vitanlega verið skiftar skoðanir um, hversu mikla áherslu eigi að leggja á varasjóðinn, en út í það mál ætla jeg ekki að fara að sinni. Eins og jeg tók fram áðan þá tel jeg brtt. á þgskj. 941 aðgengilegri en till. á þgskj. 898. Þó er ein setning í brtt., sem mjer virðist vera nokkuð óljóst orðuð, sem sje þar sem sagt er, að selja skuli með »sama verði í öllum kaupstöðum landsins og eftir pöntun að minsta kosti í einu eða tveimur aðalkauptúnum hverrar sýslu«. Mjer væri kærkomið, ef hv.þm. Ak. (M. K.) vildi skýra þetta orðalag »eftir pöntun« nokkru nánara. Fari svo, að brtt. verði feld, þá er ekki sagt, að jeg geti fallist á aðaltillöguna. Og jeg vildi ekki, að menn feldu brtt. í þeim tilgangi að samþykkja aðaltillöguna. En fari svo, að báðar tillögurnar verði feldar, þá eru einungis lögin frá í vetur eftir, sem ýmsum þykir stjórnin hafa farið oflítið eftir. Hún þorði ekki að leggja eins ríkan skilning í orðið »ívilnun«, eins og sumir háttv. þingmenn hafa óskað. En sannleikurinn er sá, að það hefir aldrei verið um yfirlýstan þingvilja að ræða í þessu máli, fyr en nú, ef þessi tillaga nær nú fram að ganga. Og færi svo, þá er ekki um ívilnun að ræða, heldur beinlínis fyrirsögn, sem ætlast er til að farið verði eftir í lengstu lög. En yfirleitt hefir það verið tilgangur landsstjórnarinnar að reyna að selja vörur sínar með sem jöfnustu verði. Svo hefir t. d. verið að miklu leyti um salt, kol og sykur. Jeg get því ekki sjeð, að um neina verulega hættu sje að ræða, þó að hvorug tillagan næði fram að ganga.

Forseti: Áður en frekari umræður verða um málið vil jeg leyfa mjer að geta þess, að jeg hefi hugsað mjer að bera fyrst upp aðaltillöguna á þgskj. 898, en falli hún, verður brtt. nefndarinnar borin upp. Það er hvergi fyrirskipað í þingsköpunum, að bera skuli upp brtt. á undan aðaltillögunni, enda þótt það hafi verið venja. Og mjer er kunnugt um það, að á mörgum löggjafarþingum er fyrst borið upp, hvort menn vilji ganga að aðaltill. óbreyttri. Jeg hygg, að ekki þurfi að leita afbrigða frá þingsköpunum, þótt till. sjeu bornar upp í þeirri röð, sem eðlilegast er samkvæmt efni þeirra, þannig, að hin djúptækari tillagan sje borin fyrst undir atkvæði.

Magnús Kristjánsson Jeg býst við, að ekki sje hægt að hafa áhrif á úrskurð hæstv. forseta í þessu efni, en jeg hygg þó varhugavert að bera aðaltillöguna fyrst upp. Ef menn mættu eiga það víst, að brtt. yrði samþykt, myndu þeir greiða atkv. gegn aðaltill. En þar sem engin vissa er fyrir því, er eðlilegast, að menn óski, að brtt. sje borin fyrst upp. Svo gæti farið hjer, sem fór í háttv.Nd., að miðlunartill. yrði feld. Þetta er því að setja þingmenn í vanda, og vænti jeg þess, að hæstv. forseti taki þessar athugasemdir mínar til greina. Jeg þarf ekki neinu að svara ræðu hæstvirts atvinnumálaráðherra. Mjer virtist hann taka liðlega í málið og bæði skilja og viðurkenna, að þessi deild sje að gera nauðsynlega samkomulagstilraun. Jeg geri ráð fyrir því, að verði brtt. feld, þá muni jeg greiða aðaltill. atkv. mitt. En mjer finst hún ganga nokkuð langt, og er mjer því nær skapi, að brtt. verði samþykt. Hæstv. atvinnumálaráðherra beiddist skýringar á orðinu »pöntun« í brtt. Í því orði liggur það, að gert er ráð fyrir, að landsstjórnin láti millilandaskipin koma við í kaupstöðunum og leggja þar upp vöruforða, án þess að menn þyrftu að hafa pantað hann, en hana beri engin skylda að leggja upp vörur í kauptúnum, öðruvísi en eftir pöntun, og flytji hún vörurnar þangað á þann hátt, sem hún telur haganlegast. Hún sje ekki skyld að leggja þar upp vörur til geymslu. Vona jeg, að þessi skýring sje nægileg.  Jeg vil leyfa mjer að spyrja háttv. 1. þm. Rang. (E. P..), hvort hann ætlar sjer að greiða atkvæði gegn brtt., ef aðaltill. fellur.  (E. P.: Já)  . Háttv. þm. ljet það í ljós, að í brtt. væri ekki gert ráð fyrir því, að vörurnar yrðu lagðar upp í kaupstöðunum úr millilandaskipunum. Jeg verð nú að álíta, að þetta felist beint í brtt. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: »AIþingi ályktar að skora á landsstjórnina að selja vörur landsverslunarinnar sama verði í öllum kaupstöðum landsins og eftir pöntun að að minsta kosti í einu eða tveimur aðalkauptúnum hverrar sýslu«. Það liggur beint í orðalagi brtt, að sama aðferðin skuli höfð til að birgja upp alla kaupstaðina, sem sje að leggja þar upp vörur úr millilandaskipunum. En ekki á þetta við kauptúnin. Brtt. var beinlínis orðuð svo með þetta fyrir augum. Er því þessi aðfinning háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) á engum rökum bygð. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meir um málið, enda býst jeg við því, að frekari umræður muni að eins snúast um atkvæðagreiðsluaðferðina.

Magnús Torfason Jeg vil leyfa mjer að segja fáein orð í sambandi við atkvæðagreiðsluna. Jeg hafði ætlað mjer að greiða brtt.atkv. Verði nú aðaltill. feld og brtt. sömuleiðis, sem ef til vill má búast við, þá skilur þessi háttv. deild við málið án þess að gera neinar ráðstafanir í því. Jeg vil því mælast til þess, að verði aðaltill. feld, þá sje brtt. ekki borin upp, heldur verði málinu frestað, og mun jeg þá koma fram með nýjar miðlunartill.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort leyfilegt muni að bera upp brtt., verði aðaltill. feld. Jeg hygg, að málið myndi þá úr sögunni, og ekki sje leyfilegt að bera undir atkvæði brtt. við felda tillögu.

Forseti: Öll þessi vandræði eru sprottin af því, að atkvæðagreiðslufyrirkomulagið er úrelt og óhafandi. Þetta er sannleikurinn. Jeg segi þetta af því, að jeg vildi geta fengið næsta þingi í hendur leiðbeiningar um það, hvernig best er að haga atkvæðagreiðslu á löggjafarþingum. Það má ekki lengur svo til ganga, að við höldum þessari gömlu og úreltu aðferð. Þetta er nokkurskonar Bakkabræðraboðorð, að brtt. skuli altaf borin fyrst undir atkvæði. Það myndi álitin fjarstæða annarsstaðar á löggjafarþingum og verða að athlægi. Þetta eru þung orð, en jeg neyðist til að segja þau. Þegar milli tveggja till. er að velja, þá er rjettasta aðferðin að sjá, hvor þeirra hefir meiri byr. Bera því næst undir atkvæði þá till., er meira fylgi hafði. En úr því að svo er komið, að við höfum notað þá gömlu og úreltu aðferð hingað til, þá hygg jeg best in errore perseverare - vaða áfram í villunni - og bera brtt. upp fyrst.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Jeg leyfi mjer að gera það að tillögu minni, að frv. sje vísað til mentamálanefndar, að umræðunni lokinni.