Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Á þskj. 148 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Helga F. Seljan, Ellert B. Schram og Bjarna Guðnasyni að flytja till. til þál. um z í ritmáli. Tillgr. er örstutt, og hún er um það, að Alþingi álykti, að hrundið skuli þeirri ákvörðun að fella z niður í íslensku ritmáli. Þessi till. er búin að liggja alllengi fyrir í hv. Alþingi, og þess vegna geri ég ráð fyrir því, að öllum hv. þm. hafi gefist kostur á að kynna sér grg., sem þessari till. fylgir. Hún er stutt og er ein fullyrðing. En allir, sem í alvöru vilja hugsa um þetta mál, geta séð í hendi sinni, að þessi fullyrðing á fyllsta rétt á sér. Ég mun þó reyna að finna henni frekari stað. Það mun hafa verið í byrjun sept. s.l., sem tilkynning barst frá menntmrn., að fella skyldi bókstafinn z niður í íslensku ritmáli. Það má með sanni segja, að sú tilkynning hafi komið eins og þruma úr heiðskíru lofti. Um leið fékk almenningur að vita að rn. hefði með bréfi, dags. 2. maí s.l., skipað menn í n. til að endurskoða íslenskar ritreglur. Ég fer fram á það hér og nú að fá upplýsingar um, hverjir skipa þessa n. og hvaða laun t. d. hún þiggur. Enn fremur er farið fram á að fá upplýsingar um, hvaða nauður rak til þess nú að hefja endurskoðun á ritreglum, að hverra eða hvers frumkvæði var ráðist í þá endurskoðun. Það er nauðsynlegt að fá sem gleggstar upplýsingar um alla þætti þessa máls, því að greinilega er með því vegið að íslensku ritmáli og úr launsátri. Í samtali við Morgunhlaðið sagði form, endurskoðunarnefndarinnar, prófessor Halldór Halldórsson, að samstaða hefði verið í meginatriðum innan n. um niðurfellingu z. Halldór kvað afnám z einföldun á stafsetningunni, en hann bjóst við, að það mundi taka eina kynslóð, áður en hinar nýju reglur yrðu ríkjandi í stafsetningunni. Halldór Halldórsson veit ofur vel að ekki tjóir að hugsa í máli þessu í mánuðum eða árum, heldur í mörgum áratugum og jafnvel öldum. Það er dálítið hlálegt í sambandi við þetta mál. að hv. form. endurskoðunarn. hefur sjálfur lýst yfir, að hann muni vitaskuld halda áfram að rita z. Í sama tölubl. Morgunblaðsins er viðtal við sjálfan hæstv. menntmrh., og er hann heldur en ekki djúpskreiður í spekinni. Menntmrh. segir þar orðrétt, með leyfi forseta: „Menntmrh. Magnús Torfi Ólafsson sagði í viðtali við Morgunblaðið, að ráðist væri í þessa breytingu einmitt nú, þar sem menn hefðu talið það vera að fara aftan að kennurum og nemendum í skólum að kenna z hálft eða heilt skólaár til viðbótar, þegar ljóst var, að samstaða var innan n. um þessa tilteknu breytingu og hún kæmi því óhjákvæmilega til framkvæmda.“ Það var og. Það heitir að fara aftan að kennurum og nemendum að kenna z í hálft eða heilt skólaár til viðbótar við þau 44 ár, sem við höfum búið við þessa reglu alfarið. Ástæðan er sú, að þar sem samstaða hafi verið innan n. um þessa tilteknu breytingu, - að vísu gat form. n. þess, að það hefði verið í meginatriðum samstaða um það, - kæmi hún óhjákvæmilega til framkvæmda. Er nægilegt, að samstaða, - samstaða í meginatriðum, eins og form. orðaði það, - náist innan þessarar huldunefndar, til þess að álit hennar verði að lögum? Það eru meinleg örlög, ef hæstv. menntmrh., sem talinn er mjög fróður maður, hefur ekki þekkt neitt til sögu íslenskrar stafsetningar, svo að hann gat látið sér til hugar koma, að samþykkt lítillar n., sem hann skipar, gæti orðið alræði í þessum sökum. Út af fyrir sig hef ég ekkert á móti því, að ritreglur séu athugaðar, þó að ég sjái til þess enga ástæðu nú og eigi eftir að fá skýringu á slíku uppátæki. Um leið og þær skýringar eru gefnar, óska ég eftir því sérstaklega, eins og ég tók fram, að fá alla þætti málsins upplýsta og hverjir áttu hér frumkvæði. Hverjir eru eðlilegir starfshættir þeirra, sem til þess eru kallaðir að endurskoða einhver efni? Er ekki eðlilegt og sjálfsagt, að þeir skili áliti sinu formlega og í heild. Í stað þess að hafa þann sjálfsagða hátt á er hér einum bókstaf varpað fyrir borð. Mönnum kynni að fljúga í hug, að þetta væri gert til að sýna eljusemi í starfi fyrir útborgunardag. En svo einfalt er málið ekki. Þeir vita betur, sem eru vel kunnugir sögu hörkulegrar þrætu um ritreglur, sem stóð hátt á aðra öld uppstyttulítið. Fyrir hálfri öld hefði engum lifandi manni dottið í hug að haga sér þannig, ef hann vildi hafa áhrif á ritreglur, að varpa slíkri till. fram án rökstuðnings. Sá hinn sami hefði fyrir fram getað sagt sér til um viðbrögðin. En nú á að gera tilraun á Íslendingum. Nú hyggja launsátursmenn, að kunni að vera dag, og því skal róið. Könnuð skulu viðbrögð almennings í velferðarþjóðfélaginu. Kanna skal, hvort hann er ekki daufdumbur orðinn fyrir öllu öðru en brauði og leikjum, einnig hvort t. d. alþm. hafa ekki áreiðanlega asklokið fyrir himin. Z hefur aldrei verið og er ekki heldur þessum mönnum neitt aðalatriði. Þeir verða að fikra sig áfram að þeirri aðferð, að ritað skuli eftir framburði. Og þá er feitari gelti að flá en z, og þar á ég t. d. við y. Ef þessi tilraun með z heppnast vel. þá er að snúa sér að stóru verkefnunum og þá fyrst og fremst að y. Meðan þrætan stóð um íslenskar ritreglur í 150 ár eða þ. u. b., var endurskoðunarsinnum öllum miklu meira í nöp við y en z. Ég ætla ekki hér og nú að orðfæra frekar um þessa aðferð, sem er næst í boði, að leggja niður y, ég læt öllum hv. alþm. það eftir. En það verður tilhlökkun að vera ritstjóri Morgunblaðsins með nafni eins og Eyjólfur og Styrmir og allt með einföldu, - og hæstv. forseti, sem að vísu er ekki viðstaddur, þegar hann verður t.d. orðinn yfirþjóðgarðsvörður og verður neyddur til þess að skrifa nafn sitt með einföldu: „Eisteinn Jónsson.“ Menn skulu vita, að ýmsir stærri bógar en nm. hæstv. menntmrh. hafa gert hrakalegar tilraunir til að gerbreyta íslenskri réttritun á síðari öldum, en hafa ekki haft erindi sem erfiði. Fyrst má frægan telja sjálfan Konráð Gíslason. Hann taldi á sínum tíma einsýnt að rita eftir framburði, og með Fjölni að vopni skyldi maður halda, að hann hefði haft lykilaðstöðu til þess að fá því framgengt. En svo varð alls ekki. Og geta má þess að hinn fastmótaði gáfumaður, Konráð Gíslason, sneri sjálfur frá villu síns vegar, eftir að þeir vorn látnir Tómas og Jónas, og er Konráð gaf Fjölni út í samráði við aðra, breytti hann til. Úrslitum mun hafa ráðið, að þá höfðu hafið göngu sína Ný félagsrit Jóns forseta, sem í öllum aðalatriðum hélt sig við ritreglur málssnillingsins og Íslandsvinarins Rasmus Rasks. Þær ritreglur, sem við búum við enn í dag, eru að meginstofni hinar sömu, og tel ég þá með hinn nýjasta sið enda er hann hin mesta óregla. Fleiri stórmenni, sem feta vildu í fótspor Konráðs, má nefna, eins og t.d. Björn Ólsen, Bjarna frá Vogi, Guðmund Björnson landlækni og enn marga fleiri. En allar þessar tilraunir enduðu á einn veg, sem sagt að þær náðu ekki fram að ganga. Ég vil leyfa mér að vitna í orð prófessors Guðbrands Vigfússonar, þar sem hann víkur að þessari reglu, að rita eftir framburði. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „En ef menn sveigja á bakborða með Fjölni, þá horfir beint út í hafsauga út í endalausar stafsetningarvillur, því að þar kemur einn ritkækur og nýjung á aðra ofan, þangað til ekki er heil brú eður urmull orðið eftir af málinu. Því að hver sem vill miða rit sitt við framburð einan, honum fer líkt og hafrinum, sem miðaði við skýin og fann ekki mat sinn, og við verðum þangað til að, að enginn veit sitt rjúkandi ráð, hvernig hann á að stafa eða rita.“ Þetta sagði ekki ómerkari maður en Guðbrandur prófessor Vigfússon. Ég mun nú víkja sérstaklega að z. Ég hef orðið þess var, að nokkrir menn vaða í þeirri villu, að ritun z sé tiltölulega nýtt fyrirbrigði í íslensku ritmáli. Þetta er alrangt mál. Z er frá upphafi ritaldar, hvorki meira né minna. Það er alíslenskt að rita z og ég vil benda á enn fremur, að z er rituð í elstu prentaðri bók á íslensku, Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar frá 1540. Ég vil leyfa mér að vitna nokkuð í erindi, sem Magnús Finnbogason menntaskólakennari flutti í Ríkisútvarpið árið 1941. Hann segir þar svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Sjónarmið þau, sem farið er almennt eftir við stafsetningu, eru tvö: Annað er það að miða stafsetningu við framburð, hitt er að miða hana við uppruna. En í framkvæmdinni er hvorugt þessara sjónarmiða einhlítt. Fyrra sjónarmiðið er ekki einhlítt vegna þess, að bæði er framburðurinn mismunandi í ýmsum landshlutum - og jafnvel hjá einstaklingum í sama héraði - og auk þess eru hljóðtáknin, bókstafirnir, ekki nærri nógu mörg til að tákna öll hljóð málsins. Síðara sjónarmiðið er ekki einhlítt vegna þess, að málið hefur smám saman tekið margvíslegum breytingum, og gæti því orðið torvelt að skera úr, hvaða telja beri skv. uppruna, enda værum vér þá komnir inn í myrkviði, sem fárra væri að rata gegnum. Eina færa leiðin hefur því reynst sú að fara bil beggja þessara sjónarmiða, enda hefur hún jafnan verið farin, síðan tekið var að sinna stafsetningu íslenskrar tungu. Aðeins hefur menn greint á um, hvernig miðla skuli málum milli þessara sjónarmiða. Allt fram á 19, öld var stafsetning íslenskrar tungu mjög á reiki. Var eins ástatt hér og í öðrum löndum, að engar reglur voru til um ritun þjóðtungunnar, þótt hins vegar væri vandað til stafsetningar fornmálanna, latínu og grísku. Á síðara hluta 18. aldar fer að verða vart nokkurrar viðleitni í samræmisátt, einkum frá Eggert Ólafssyni og Hannesi Finnsyni biskupi. En samræmdar reglur um íslenska stafsetningu eru engar til, fyrr en danski málfræðingurinn Rasmus Rask tekur að rannsaka íslenska tungu. Hann myndar sér fasta stafsetningu og birtir helstu atriði hennar í stafrófskveri sem hann nefndi „Lestrarkver handa heldri manna börnum.“ Nú á kannske ritun z að verða leyfileg aðeins hinum heldri mönnum, eins og prófessorum við Háskálann, þar sem form, í endurskoðunarn. gat þess sérstaklega, að enda þótt það ætti ekki að kenna ungum börnum að rita þennan merkilega staf, þá ætlaði hann að leyfa sér það sjálfur. Nokkur helstu einkennin á stafsetningu Rasks voru í sambandi við z, að z var rituð í staðinn fyrir ds, ðs, ts og tts. „Með reglum þessum lagði Rask þann grundvöll, sem síðan var byggt á, þótt skoðanir manna hafi löngum verið skiptar um einstök atriði. En nærri lá nokkru seinna, að horfið væri frá þeirri stefnu, sem Rask hafði markað, og íslenskri tungu því steypt í voða. Þar á ég við hið alræmda stafsetningarflan Konráðs Gíslasonar, sem mikil hætta gat stafað af, vegna þess að Konráð var einn af útgefendum Fjölnis og hinn snjallasti málfræðingur. Í öðrum árgangi Fjölnis, 1836, birtir Konráð langa grein um stafsetningu og telur þar, að stafsetning eigi að miðast að öllu leyti við framburð. Ég ætla ekki að lýsa stafsetningu Konráðs því að hún átti sér ekki langan aldur. En ætla má, að nútímamönnum hnykki við, er þeir sjá 19. aldar rit, ekki ómerkara en Fjölni, birta tungu vora í þeim búningi. Þess skal aðeins getið, að í einu atriði vék Konráð þó frá framburðarsjónarmiðinu: Hann ritaði tvöfaldan samhljóð næst á undan öðrum samhljóð skv. uppruna. Árið 1846 hverfur Fjölnir frá þessari stafsetningu, en tekur upp stafsetningu, sem notuð var á riti, er hafið hafði göngu sína nokkrum árum áður.“ Það voru Ný félagsrit Jóns forseta. „Þegar Fjölnir hvarf frá stafsetningu Konráðs, varð sú stafsetning í raun og veru sjálfdauð, því að nú var þess skammt að bíða, að Konráð félli sjálfur frá henni. Laust fyrir 1850 tók hann upp nýja stafsetningu. Til grundvallar henni lagði hann stafsetningu Rasks, en gerði á henni nokkrar smávægilegar breytingar.“ „Með því að nota stafsetningu Rasks í Nýjum félagsritum hefur Jón Sigurðsson vafalaust átt drjúgan þátt í því, að sú stafsetningarstefna, sem Rask hafði markað sigraði, en hin uggvænlega stefna Konráðs hvarf úr sögunni. Jón naut svo mikils álits, að það hefði getað riðið stefnu Rasks að fullu, ef hann hefði aðhyllst hina fyrri stefnu Konráðs, enda óvíst, að Konráð hefði þá nokkurn tíma horfið frá henni sjálfur. Nú tók Halldór Friðriksson latínuskólakennari upp hina nýju stafsetningu Konráðs, samdi réttritunarreglur skv. henni og breiddi hana út. Var hún nú að mestu einráð í landinu fram að aldamótum og ýmist nefnd skólastafsetningin eða stafsetning Halldórs Friðrikssonar. Á síðasta fjórðungi 19. aldar reyndi Björn M. Ólsen að vekja upp hina eldri stefnu Konráðs í ýmsum greinum, t. d. vildi hann nema brott y og ý. En ekki bar sú tilraun hans neinn varanlegan árangur. Árið 1898 var tekin upp ný stafsetning, blaðamannastafsetningin, er svo var nefnd, fyrir forgöngu Jóns Ólafssonar ritstjóra. Stafsetning þessi var frábrugðin stafsetningu Halldórs Friðrikssonar um það, að nú var é tekið upp að nýju og z látin gilda fyrir tts, auk þess sem hún gilti áfram fyrir ds, ðs og ts.“ „Blaðamannastafsetningin náði talsverðri útbreiðslu, en mætti brátt mikilli andstöðu og varð nú um hríð hið mesta stefnuleysi og ruglingur í stafsetningu manna. Hver fór sínar götur bæði um kennslu og ritun málsins,“ eins og nú virðist því miður vera í boði. „Nú fór mönnum að þykja tími til kominn að binda enda á þennan ófagnað. Árið 1918 gaf því stjórnarráðið út auglýsingu um eina og sömu stafsetningu í skólum og á skólabókum. Stafsetning þessi er gerð upp úr blaðamannastafsetningunni“ - með smávægilegum breytingum. „Þessi stafsetning var nú kennd í skólum og notuð á flestum blöðum og bókum um hríð, og hafa ýmsir útgefendur blaða og bóka notað hana“ - notað hana fram til 1940-1950. - En þessi stafsetning mætti einnig harðri andstöðu úr ýmsum áttum og átti sér ekki langan aldur sem opinher stafsetning. Á fundi íslenskukennara vorið 1924 voru þeir dr. Alexander Jóhannesson, Einar Jónsson magister og Jakob Smári magister kjörnir til að gera nýjar tillögur um stafsetningu. Skiluðu þeir áliti og er stafsetning sú, sem þeir gerðu till, um, í flestum greinum hin sama og stafsetning Halldórs Friðrikssonar. Nú gerist ekkert fram til ársins 1929. En þá gefur stjórnarráðið út nýja auglýsingu um stafsetningu, og er þá tekin upp nálega óbreytt stafsetning sú, sem þeir dr. Alexander Jóhannesson, Einar Jónsson og Jakob Smári höfðu komið sér saman um vorið 1924. Stafsetning þessi er frábrugðin stafsetningu Halldórs Friðrikssonar um það, að nú er ritað é, en ekki je, og í næst á undan samkvæðu t, sem helst í öllum beygingarmyndum orðs, en ekki p eins og í stafsetningu Halldórs. - Freysteinn Gunnarsson skólastjóri ritaði síðan stafsetningarreglur skv. þessari stafsetningu. - Síðan þessi stafsetning var tekin upp, hefur ekkert verið við henni haggað annað en það, að árið 1934 var veitt undanþága frá því að kenna z í barnaskólum,“ sem aldrei skyldi verið hafa, enda mjög létt að læra þá reglu, fyrr en svo nú, að endurskoðunarsinnar hafa heldur betur tekið til höndunum. Og hefur þó, eins og ég hef tekið fram fátt eitt fram komið af því enn. Eins og áður hefur verið sagt, eru það þeir Rasmus Rask og Konráð Gíslason, sem hafa aðallega mótað núgildandi stafsetningu, en Jón Sigurðsson, sem átti mikilsverðan þátt í, að sú stefna, sem stafsetning þessi er sprottin upp úr, bar sigur af hólmi, er háskasamlegast var að henni vegið. Þessari stafsetningu verður því ekki fundið til foráttu, að neinir aukvisar eða angurgapar standi að henni. Öllu heldur ættu nöfn þessara manna að vera nokkur trygging fyrir því, að hún sé vel og hyggilega úr garði gerð, og jafnframt nokkur aðvörun miðlungsmönnum gegn því að flana að breytingum á henni eða afnámi hennar. Enda hygg ég mála sannast, að betri stafsetningu höfum við aldrei haft, þegar á allt er litið, og það hafi verið viturlega ráðið að taka hann upp aftur.“ „Stafurinn z er mörgum þyrnir í augum, og er ekki trútt um, að margir ímyndi sér, að hann sé eitthvert sérviskulegt uppátæki málfræðinga og jafnvel ætlaður til þess að gera stafsetningarnám allt sem torveldast.“ Ég minntist á það, að stafurinn z er frá upphafi ritaldar og hann er að finna í elstu bókum útgefnum á íslensku máli. Það verður að vísu að játa, að það þarf dálítillar málfræðikunnáttu við til þess að kunna alfarið að rita þennan staf. En því fer víðs fjarri, að það sé neinum meðalgefnum manni ofvaxið, og þegar það er haft í huga, að stöðugt er verið að lengja skólaskylduna, er víst áreiðanlega tími til þess hjá kennurum að kenna þennan staf, svo að vel fari úr hendi hjá öllum að rita hann. Ekki væri z heldur gagnslaus, ef hún gæti orðið steinn í götu þeirrar stefnu, sem hafa vill alla móðurmálskennslu sem minnsta og ónákvæmasta. Ég vil leyfa mér að vitna hér í orð Páls Eggerts Ólasonar, sem hann viðhefur í riti sínu um Jón Sigurðsson, þar sem hann segir á einum stað: „Þá tekur skólanám að verða kynlegt, ef farið er að mæla börn undan því að læra móðurmál sitt með þeim hætti, sem skerpt getur skilning þeirra og athyglisgáfu um upptök og uppruna orða. Ef fylgt væri sömu reglu út í æsar, mættu menn ekkert læra nema eins og páfagaukar.“ Á það ber að leggja höfuðáherslu, að þær ritreglur, sem við búum við í dag, fyrir utan hina nýju óreglu endurskoðunarsinna eru niðurstaða þrætu, sem stóð töluvert á aðra öld, þar sem saman leiddu hesta sína nafngreindustu menn sem uppi voru á hverjum tíma. Ritreglurnar eru samkomulag, gert að bestu manna yfirsýn, og ég hygg, að þeir, sem e. t. v. réðu úrslitum um þær reglur, sem settar voru árið 1929, hafi ekki verið ómerkari menn en dr. Sigurður Nordal og Sigurður Guðmundsson skólameistari. Við þær reglur hefur verið farsællega búið og unað í hart nær hálfa öld. Ég legg áherslu á, að ekkert atriði er svo smátt, er varðar íslenska tungu, að ekki sé lífsspursmál að standa um það vörð. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að lokum að vitna í orð Halldórs Kr. Friðrikssonar yfirkennara, en hann er einn af feðrum íslenskra ritreglna. Hann segir á einum .stað: „Ég vonast til, að z lifi langan aldur hjá öllum þeim sem vilja halda tungu vorri óbjagaðri og óskældri svo lengi sem auðið er.“ Við þessi orð er aðeins því að bæta, að þess verður að vera auðið að halda tungu vorri óbjagaðri og óskældri um aldur og ævi, ef við viljum halda áfram að heita íslensk þjóð. Herra forseti. Þegar umr. þessari verður frestað, leyfi ég mér að leggja til, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég kýs að hefja þau orð, sem ég mun segja hér um þáltill. á þskj. 148, með því að víkja nokkrum orðum að grundvallaratriði þessa máls, sem frsm. kom þó ekki að fyrr en í lokasetningunni, sem hann mælti. Það er, að íslensk tunga haldist óbjöguð. Íslensk tunga er nákvæmlega jafnbjöguð eða óbjöguð, hvort sem menn skrifa s-hljóðið með z eða s. Það heyrist enginn munur, hvorki þegar ég né hv. 4. þm. Austf. segir bestur eða hestur, þetta er sama s-ið, sem við notum báðir tveir. Og það gera allir Íslendingar. Z hefur verið notuð í íslensku ritmáli, frá því að bækur voru fyrst skrifaðar á íslensku, það er alveg rétt hjá frsm. En z hefur aldrei á því málsögutímabili, sem íslensk tunga nær yfir, táknað í Íslenskra manna munni sérstakt hljóð. Kjarni tungunnar, eðli tungunnar, tungan sjálf kemur ekki fram í rittáknum, heldur hljóðtáknum. Tunga var til í munni manna, áður en nokkur kunni að rita. Tungan er hljóðin, sem byggja hið mælta mál. Hún er beygingarkerfið, sem íslenskan hefur varðveitt nákvæmara og liprara heldur en önnur skyld mál, sem hún átti beygingakerfið sameiginlegt með á fyrri málsstigum. Og hún er orðaröðin, skipun orðanna í setningar, þegar menn tjá hugsanir sínar. Rittáknin, sem notuð eru, þegar við tjáum mál okkar í riti, er ekki eðli tungunnar, heldur búningur tungunnar. Þetta er grundvallaratriði, sem menn verða að gera sér grein fyrir, þegar fjallað er um þau efni, sem varða réttritun. Hér hefur frsm. talað æði digurbarkalega, valið þeim, sem eru á öðru máli en hann, ýmis háðuleg nöfn, og það sem alvarlegt er, hann hefur látið sér sæma að gera fjarstöddum mönnum, sem ekki eiga þess nokkurn kost að skýra sitt mál, hvers konar getsakir um hvatir þeirra, hvað þeir ætli sér, hvað þeir kunni að gera. Nú stendur svo á, að ekki þarf lengur neinar getsakir um það, það þarf ekki að standa hér í ræðustól á Alþ. og gera mönnum, sem falið hefur verið að vinna vandasamt verk og hafa lagt sig fram um að vinna það af bestu samvisku, upp skoðanir, hafa í frammi getsakir um, hvað þeim gangi til. til að mynda fjárgræðgi, að þeir skuli taka slíkt verkefni að sér. Álit stafsetningarnefndar liggur hér fyrir, það er vika síðan það barst í mínar hendur. Það þarf ekki neinar getsakir né dylgjur um það, hvað fyrir þeim mönnum vakir, sem þar hafa lagt hönd að verki. En þessi málflutningur, sem frsm. lætur sér sæma að hafa hér í frammi, er því miður - verð ég að segja - í fyllsta samræmi við búning þeirrar till. á þskj. 148, sem til umr. er. Greinargerð með þessari till. er einn órökstuddur sleggjudómur, og ég hygg, að fá dæmi séu þess, að af svo miklum hroka sé unnið, þegar búin eru mál í hendur Alþingis. Hv. 4. þm. Austf. lét eins og það hefði komið alþjóð á óvart, þegar gefin var út í haust auglýsing um afnám z, bókstafsins z, úr þeim opinberu reglum, sem gilt hafa um stafsetningu. Annaðhvort eru þetta látalæti eða hv. þm. fylgist ekki vel með þeim málum, sem hann þó þykist hafa mikinn áhuga á. Nefnd til að fjalla um gildandi stafsetningu og greinarmerkjasetningu og gera tili. að nýjum reglum þar að lútandi var skipuð 11. maí á s.l. ári. Opinber fréttatilkynning var send út um skipun þessarar n., og ég veit ekki betur en hún hafi birst í blöðum og öðrum fjölmiðlum. Þar var skýrt frá nöfnum nm., og ég skal fúslega endurtaka þau, fyrst hv. frsm. þykist ekki hafa heyrt þau fyrr. Formaður n. var skipaður dr. Halldór Halldórsson prófessor. Aðrir nm. voru skipaðir Baldur Ragnarsson kennari, Gunnar Guðmundsson skólastjóri Laugarnesskóla, Indriði Gíslason lektor við Kennaraháskólann og Kristinn Kristmundsson skólameistari við Menntaskólann á Laugarvatni. Allir eru þessir menn vel menntaðir og þrautreyndir móðurmálskennarar. Einmitt þess vegna voru þeir valdir til að gegna því starfi, sem um var að ræða. Það erindisbréf, sem ég setti þessari n., um leið og hún var skipuð, er á þessa leið: „Verkefni n. skulu vera í aðalatriðum sem hér segir: 1. Endurskoðun núgildandi stafsetningar íslenskrar tungu með nokkra einföldun tiltekinna stafsetningarreglna að markmiði. Nánar tiltekið skal n. einkum taka til athugunar eftirtalin stafsetningaratriði: a. Z. b. Stóran og lítinn staf. c. Tvöfaldan samhljóða. d. Y, ý og ey. e. J-reglur. f. É. g. Sérhljóða á undan ng og nk. h. Eitt orð eða tvö. i. Hugsanlegt aukið valfrelsi um rithátt tiltekinna orða eða hljóða. 2. Athugun á greinarmerkjasetningu með samningu nýrra, einfaldari reglna að markmiði. 3. Tillögugerð um framkvæmd þeirra hugmynda, sem n. kann að setja fram um breytta stafsetningu, einkum að því er varðar samningu kennslubókar í nýrri stafsetningu og greinarmerkjasetningu, kennslu þessara greina í skólum, svo og notkun nýrrar stafsetningar og greinarmerkjasetningar á öllu prentuðu máli, sem gefið er út á vegum ríkisins.“ Frá þessari n. barst mér síðan bréf 20. ágúst, þar sem n. skýrði frá því, að hún hefði starfað allmikið á liðnu sumri. Að svo athuguðu máli kvaðst n. vilja gera eina till. þegar í stað, og síðan segir orðrétt í bréfi hennar: „Í n. varð samkomulag um, að stafurinn z skuli, ef menntmrn. samþykkir, verða brott numinn úr Íslenskri stafsetningu og í hans stað skrifað s.“ Þegar ég hafði athugað þessa till. og afráðið að samþykkja hana, var síðan gefin út auglýsingin um afnám z, nr. 272 1973, Stjórnartíðindi, B-deild. Í bréfi þessu er ekki tilfærður rökstuðningur nm. fyrir till. um að nema z burt úr lögboðinni stafsetningu. En ég hygg, að rökstuðninginn megi nokkuð ráða af því, sem hv. frsm. skýrði frá í ræðu sinni um þá stafsetningu, sem hann virðist telja eina koma til greina, að 5 árum eftir að sú stafsetning var löggilt, var gefin undanþága frá kennslu reglna hennar um stafinn z í barnaskólum. Sú undanþága er í gildi enn í dag. Ástæðurnar til þess, að þessi undanþága var gefin og eftir þessari undanþágu var sótt, eru auðvitað þær, að z hefur meðal rittákna íslensks máls, sem notuð hafa verið, algera sérstöðu. Hún ein táknar ekki og hefur aldrei táknað sérstakt hljóð. Hún var í allri sögu íslensks máls fram á 19. öld notuð án þess, að nokkrar reglur um þá notkun sé hægt að finna í þeim ritverkum, sem varðveitt eru frá þessum mörgu öldum. Til eru tákn eins og y, sem ekki tákna nú sérstakt hljóð, en þau gerðu það á fyrra stigi íslenskrar málsögu, og þess vegna veita þau þýðingarmikla vitneskju um sögu málsins og breytingar hljóðkerfisins. Þetta gerir z ekki. Vegna þessa, vegna þess, að z eykur ekki á það fyrirbæri málsins, sem kallað er gagnsæi þess, að rithátturinn geri nemandanum auðveldara að greina sögu einstakra orða og hljóða, geri allt málið ljósara fyrir nemandanum, vegna þessa hefur það ætið sætt mikilli andstöðu, að z væri í lögskipaðri stafsetningu. Ýmis önnur hljóðtákn koma til greina, sem notuð hafa verið jafnvel svo öldum skipti í íslenskri stafsetningu og hægt væri að leiða að fullt eins sterk og jafnvel miklu sterkari málsöguleg rök að eigi heima í Íslensku ritmáli heldur en z. Ég nefni bara tvenns konar æ eftir uppruna og tvenns konar ö, sem lengi tíðkaðist. Og um annað atriði a.m.k. vildi Halldór Kr. Friðriksson á síðustu öld gera greinarmun í sinni stafsetningu, um æ-ið. Höfuðviðmiðanir um stafsetningu eru að sjálfsögðu einkum tvær: framburðarstafsetning og upprunastafsetning. En við ákvörðun stafsetningar, sem almenna notkun á að hljóta, hefur í íslensku og í öllum málum, sem ég þekki til og skyld eru íslenzku, verið farin millileið. Það hefur verið tekin upp hagkvæmnistafsetning, miðuð við það að rjúfa ekki tengsl við ritað mál frá fyrri öldum, en að valda jafnframt ekki óþarfa vandkvæðum við móðurmálsnám. Þetta er það sjónarmið, sem ráðið hefur við gerð Íslenskrar stafsetningar í þau tvö skipti eða máske reyndar þrjú, sem stjórnvöld hafa löggilt tiltekna stafsetningu. Munurinn hefur verið sá, hve langt hefur verið gengið í einstökum atriðum í aðra hvora áttina, til móts við framburð eða móts við uppruna og hefð. Z-reglan var, þegar hún var tekin upp 1929, nýbreytni. Þótt skýrar heimildir liggi ekki fyrir um það, telja þeir, sem kannað hafa sögu íslenskrar stafsetningar, ljóst af ýmsum rökum, að einhvern tíma á ráðherratímabili Hannesar Hafsteins, líklega 1907 eða 1908, hafi stjórnvöld á einhvern hátt tjáð sig um það, sem kalla mætti lögskipaða stafsetningu. Þar var z-regla ekki. Sama máli gegnir um þá stafsetningu, sem lögboðin var með auglýsingu, sem útgefin var með undirskrift Jóns Magnússonar 27. mars 1918. Þar var ekki heldur z. Afnám z er því ekki í sjálfu sér róttæk nýbreytni, þvert á móti mætti segja, að þar sé verið að færa stafsetningarreglur í fyrra horf, hverfa frá nýbreytni, sem upp var tekin 1929, og þá að sjálfsögðu vegna fenginnar reynslu, og um þá reynslu er ólygnasti votturinn undanþágan, sem Haraldur Guðmundsson veitti 1934. Eitt af því, sem hv. frsm. spurði um í upphafi máls síns, var, hvaða nauður hefði rekið til að skipa þá n. til athugunar á stafsetningarreglum, sem hóf störf s.l. vor. Ástæðan til þess, að rétt þótti og skylt að skipa þessa n. og fela henni þetta verkefni, er sú, að eins og í fleiri námsgreinum eru kennsluhættir og kennsluefni í móðurmálskennslu í endurskoðun og athugun á vegum skólarannsóknadeildar menntmrn. Að þessari athugun eins og öðrum, sem þar eru gerðar, vinnur starfshópur skipaður móðurmálskennurum. Það var að frumkvæði þessa starfshóps, sem ég ákvað að skipa þá n., sem nú hefur skilað áliti fyrir fáum dögum og gerði þá till., sem varð eftir að ég hafði samþykkt hana, kveikjan að tillöguflutningi hv. 4. þm. Austf. og meðflm. hans. Meðferð stafsetningar af hálfu íslenskra stjórnarvalda hefur hingað til ávallt verið á einn veg. Þau hafa á hverju stigi málsins, hvenær sem tímabært hefur þótt að taka einhverja þætti þess til athugunar, kvatt sér til ráðuneytis þá menn, sem þau treystu hest til víðsýni og réttsýni í þessu máli, að meta fengna reynslu og gera till. um breytingar. Þannig var þetta 1918, áður en Jón Magnússon gaf út sína auglýsingu. Að vísu liggja ekki fyrir um það beinar heimildir, en ljóst þykir, að hann hafi haft sér til ráðuneytis Pálma Pálsson og Jón Þórarinsson þáv. fræðslumálastjóra. Frsm. rakti það, hverjir fræðimenn voru helstu ráðunautar Jónasar Jónssonar, áður en hann gaf út auglýsingu um íslenska stafsetningu 25. febr. 1929. Það hefur aldrei í sögu Alþingis komið fyrir, að það hafi komið til þess kasta að álykta um stafsetningaratriði. Áður en alþm. hverfa að því ráði, að það sé löggjafaratriði, hversu beita skuli þessu rittákni eða öðru, býst ég við, að ýmsir vildu gera sér grein fyrir umfangi þess verkefnis, því að ritreglur fjalla að sjálfsögðu um tugi og hundruð atriða. Þau verður að meta í samhengi eftir málfræðilegum og málsögulegum rökum, og þar sem um skólastafsetningu er fyrst og fremst að ræða einnig eftir kennslufræðilegum rökum. Það hefur ekki verið vegna þess, að menn hafi viljað takmarka valdsvið Alþingis á liðnum áratugum, að svo hefur verið fjallað um þetta mál. sem ég hef lýst. Það er vegna þess, að mönnum hefur frá öndverðu þótt ljóst, að þetta er eitt af þeim málum, sem eru þess eðlis, að þeim verður að skipa eftir bestu manna yfirsýn á hverjum tíma, þeirra sem sérfróðastir eru um alla þá margslungnu þætti, sem þarna koma saman. Ef löggjafinn ætlar að fara að setja lagareglur um stafsetningu, er hætt við, að brátt komi í ljós, að torvelt er, ef ekki ógerlegt, að fjalla um það margslungna verkefni á slíkum vettvangi. Hv. frsm. og flm. þáltill., sem hér liggur fyrir, telja sér sæma að kalla þá ákvörðun, sem ég tók um niðurfellingu z úr lögboðinni stafsetningu, og álit það frá stafsetningarnefnd, sem ákvörðun mín er byggð á, undanhald í þeim málum sem skipta íslenska tungu, móðurmál okkar allra. Ég kveinka mér ekki við sleggjudómum af þessu tagi frá hv. frsm. eða öðrum tillögumönnum. En það er algerlega ósæmandi að velja slíkar nafngiftir rakalaust móðurmálskennurum, sem helgað hafa ævistarf sitt íslenskri tungu og kennslu, og m.a mun einn þeirra hafa kennt hv. frsm. Að kalla Halldór Halldórsson, Baldur Ragnarsson, Gunnar Guðmundsson, Indriða Gíslason og Kristin Kristmundsson upp til hópa undanhaldsmenn í málum, sem varða tunguna, það er málflutningur, sem Alþ. er ekki samboðinn. Og fleiri en þessir menn, - menn, sem hátt ber og hærra en flesta aðra í íslenskri málsögu og málræktarsögu, hafa fjallað um z. Til er rit, sem nefnist „Fyrsta málfræðiritgerðin“ og er eitt merkasta gagn, sem til er frá upphafi vega um íslenska tungu. Höfundur þess rits er ekki kunnur með vissu. Ýmsir hafa viljað leiða rök að því, að hann hafi verið Hallur Teitsson í Haukadal Ísleifssonar biskups og hafi samið rit sitt einhvern tíma á áratugunum fimm frá 1125–1175. Með Fyrstu málfræðiritgerðinni lagði höfundur hennar, hvort sem hann var Hallur Teitsson eða einhver annar, grunninn að íslensku ritmáli af svo mikilli þekkingu og af svo miklu innsæi í eðli tungunnar, að enn vekur aðdáun allra málsögufróðra manna hvarvetna í heiminum. Þessi ritgerð, Fyrsta málfræðiritgerðin, sem gjarnan fylgir handritum Snorra Eddu, mun vera það íslenskt fornrit, sem víðast er notað við kennslu í germönskum málum og gefið er út víða um heim. Hallur Teitsson eða hver sem hann var, sem skrifaði Fyrstu málfræðiritgerðina, tók sér fyrir hendur að smíða Íslendingum stafróf. Það tókst honum þann veg, að þau sjónarmið, sem hann setur fram í Fyrstu málfræðiritgerðinni, eru grundvöllur að öllu, sem síðan hefur gert verið að því að treysta grundvöll íslensks ritmáls. Um z er fjallað í Fyrstu málfræðiritgerðinni, og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Z er ebreskr stafur, þótt hann sé í latínustafrófi og hafður. Honum vísa ég heldur úr voru máli og stafrófi, því að þó verða, fyrir nauðsynja sakir, fleiri stafir í þar en ellegar vilda ég hafa. Vil ég heldur rita, þeim ennum fám sinnum er þarf, d og s.“ Undan hverju var höfundur Fyrstu málfræðiritgerðarinnar að halda? Hvaða undanhaldshugsunarháttur var það, sem innblés honum þessari andúð á því að taka upp að óþörfu rithátt, sem að vísu var í öðrum málum, en átti að hans dómi engan rétt á sér í Íslensku? Hann verður nokkuð stór, undanhaldsmannaflokkurinn, ef hv. 4. þm. Austf. kærir sig um að rekja framlag málræktarmanna fyrr og síðar til þess efnis, sem hér er um deilt. Þegar þar að auki er fitjað upp á málsmeðferð við ákvarðanir um lögboðna stafsetningu, sem ég tel mig hafa sýnt fram á, að leiði þvert af þeirri braut, sem hingað til hefur ævinlega verið farin, vil ég taka fram nú þegar, að ég mun greiða atkv. gegn þeirri till., sem fyrir liggur.



Herra forseti. Mér finnst þetta vera góður fundur. Hér er verið að ræða um einn íslenskan bókstaf, og mönnum hitnar í hamsi. Þetta er að vissu leyti miklu þjóðlegri fundur en gengur og gerist á Alþ., og kannske má segja, að við þurfum ekki að hafa ýkjamiklar áhyggjur af íslensku þjóðerni, á meðan mönnum hitnar í hamsi út af þessu, sem flestir mundu telja smámál. Ástæðan til þess, að ég stend upp, er þó fyrst og fremst sú að þakka fyrir þau mjög svo fróðlegu erindi, sem við fengum að heyra hér áðan. Það þurfti að sjálfsögðu engum að koma á óvart að heyra hæstv. menntmrh. tala af þekkingu um þessi mál og miklum málsmekk. Þekking hans á ótrúlega mörgum málum er öllum kunn. En hitt hygg ég, að muni hafa komið ókunnugum meira á óvart, að heyra hér standa upp mann, sem hefur að vísu háskólapróf, en í viðskiptafræðum, og er hluthafi í tveimur togurum, og flytja svo fróðlegt erindi, ég vil segja gagnmerkt erindi, um íslenskt mál, eins og hann flutti hér áðan. Og þó að maður sé ekki alltaf mjög lukkulegur með togaraeigendur og þeirra pólitísku sjónarmið, þá verð ég að segja, að það er ástæða til þess fyrir okkur sem Íslendinga að gleðjast yfir þessu, og mætti spinna af þessu langa hugleiðingu um þjóð okkar. Það var mín reynsla s.l. vetur að hitta oft breska togaraeigendur, og ansi er ég hræddur um, að þeim hefði ekki farist eins og þessum hv. togaraeiganda, ef þeir hefðu átt að flytja erindi um breska menningu eða bókmenntir. Og í því liggur e.t.v. styrkur okkar eða einn þáttur hans að eiga slíka togaraeigendur. Ég vil segja það strax, að ég fylgi þeirri till., sem hér liggur fyrir, þó að ég vilji hins vegar ekki taka undir það, sem hv. flm. sagði áðan um þær hvatir, sem lægju að baki því að afnema zetuna, sem hæstv. menntmrh. ætti þá að bera mesta ábyrgð á. Ég held, að það verði seint sagt um hæstv. menntmrh., að hann sýni það á einn eða annan hátt, að honum sé nákvæmlega sama, hvað verður um íslenzka tungu, eða hann færi að efna til einhverrar atlögu gegn íslenskri tungu. Það vakir að sjálfsögðu fyrir honum allt, allt annað. En ég ætla ekki að fara langt út í að ræða þessi mál, rök, sem hafa komið fram á báða bóga. Ég held, að rökin, sem mæla með því að halda zetunni í ritmálinu, vegi þyngra en hin, og byggi þar á reynslu minni sem kennari. Tilslakanir varðandi stafsetningu svipta kennarann ýmsum möguleikum, sem útskýringar varðandi stafsetninguna gefa honum til að auka áhuga nemenda, ekki bara á íslensku máli, heldur ýmsu, sem snertir íslenskt þjóðlif og íslenska sögu. Það er ósköp auðvelt að nefna dæmi. Ég var að skrifa hjá mér nokkur orð. Ef við t.d. förum að skrifa orðið hirsla með s en ekki z, gefst okkur ekki tækifæri til þess, þess er a.m.k. ekki krafist af kennaranum, að hann fari út í þá skýringu, að þetta sé skylt orðinu að hirða, en zetan stafi ekki af því, að þetta sé skylt orðinu hurð. Þess vegna skrifar maður það ekki með y, heldur með i. Og af hverju með i? Vegna þess að í rótinni er e. Og þá er maður kominn á nokkuð skemmtilega slóð. Maður er kominn út í hirðina. Í fyrsta lagi er maður kominn út í hjörðina úti á mörkinni, þar er um að ræða klofningu úr þessum sama staf, e, maður er kominn að orðinu hirðingi, og maður kemst þarna líka að ýmsum miður skemmtilegum orðum, eins og her. Allt er þetta skylt, og allt þetta gefur tilefni að leiða nemandann fram og aftur. Orðin eru skyld. Þetta er aðeins eitt dæmi. En þó að ég fylgi þessari till., er ég ekki til í að gera mikið veður út af því, þó að z hafi verið numin úr ritmálinu. En ég mun sannarlega gera veður út af og standa með hv. þm. Sverri Hermannssyni í því að gera veður út af því, ef þeir ætla að fara að afnema y. Þá mun ég standa við hlið þessa ágæta togaraeiganda í því að verja y, því að sá stafur gefur enn þá meira tilefni til þess, sem ég nú var að nefna. Tökum t.d. sögnina að hlynna að einhverju. Þá gefst tækifæri til að ræða þá fyrirætlun, sem örlaði aðeins á hjá hæstv. ráðh. áðan, að afnema tvöfaldan samhljóða. Hlynntur er skrifað með tveimur n, af því að sögnin að hlynna er skrifuð með tveimur n, en y stafar af því, að þetta er skylt nafnorðinu hlunnur, sem íslenskir sjómenn hafa notað til að setja undir báta, skorða þá þannig, að þeir geti staðið í fjöru. Og þá leiðir maður talið að atvinnuháttum okkar og ýmsu, sem snertir sjómennskuna. Sá, sem er hlynntur einhverju, vill setja við það hlunna. Sögnin að heygja, maður skrifar hana með y vegna þess, að hún er skyld nafnorðinu haugur. Ef hún væri skrifuð með einföldu, við tækjum burtu y, fæst ekki tilefni til að segja, hvað það var að heygja, tala um þann forna sið að heygja, tala um ýmislegt, sem hefur verið sungið og kveðið í haugum, sbr. Njálu. Þannig getur leiðin legið til skemmtunar bæði fyrir nemanda og kennara. Og ýmislegt slíkt varðandi kennsluna er það, sem skapar gott andrúmsloft. Gott andrúmsloft í kennslu skapast yfirleitt ekki með tilslökun. Það skapast gott andrúmsloft með mátulega miklum kröfum og sjálfsögðu aga. Ég skrifaði hér kvenmannsnafnið Birna. Það leiðir talið að kvenmannsnafninu Bera, sem við höfum í Egils sögu. Þegar maður kennir í Reykholti, fer maður að tala um þetta. Hún bjó þar rétt hjá okkur, var formóðir ykkar allra. En við skrifum Birna með einföldu, sbr. þetta nafn, Bera. Svo kemur björn, og við beygjum það: björn, nm björn, frá birni, til bjarnar. Það er skrifað birna með einföldu, af því að það er e í rótinni og e hljóðverpist ekki í ufsilon, sem við segjum reyndar kennarar. Ég vil benda hv. þm. Sverri Hermannssyni á, að við segjum ekki yfsilon, eins og hann segir, heldur segjum við ufsilon, við höfum u-hljóð á því. E-ið hljóðvarpast ekki í y, heldur i. Síðan getur talið leiðst að því, sem er í rótinni. Ber kemur t.d. fram í berserkur, og þá ræðir maður um berserkina fornu og af hverju þeir voru kallaðir berserkir. Það er vegna þess, að sú forna trú liggur þar til grundvallar, að maður fái kraft bjarnarins með því að setja yfir sig feldinn o.s.frv., o.s.frv. Allt þetta yrði miklu fátæklegra, að ég segi ekki næstum því snautt eins og eyðimörk, ef við ættu að einfalda þetta í svo ríkum mæli að afnema t.d. y og tvöfaldan samhljóða o.s.frv. Þetta var það, sem ég vildi sagt hafa. Ég þakka báðum tveim, þessum ágætu áhugamönnum um Íslenska tungu og íslenska menningu, sem hér hafa talað, bæði menntmrh. og togaraeigandanum. Aðeins vildi ég vekja athygli á þeim sleggjudómi, sem hæstv. menntmrh. talaði um, í stuttri grg., þar sem segir: „Öllu undanhaldi, er varðar íslenskt mál. talað eða ritað, ber þegar í stað að snúa í sókn.“ Þar er verið að tala um zetuna. Mér er ekki alveg ljóst, hvað þarna er átt við, hvort við eigum að ganga svo langt, þar sem við höfum hingað til skrifað eina z, að fara að skrifa tvær. Ég veit það ekki.



Herra forseti. Á þskj. 152 ber ég fram svohljóðandi þáltill. um, að síldarverksmiðjur ríkisins reisi verksmiðju í Grindavík: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela stjórn S.R. að hefja nú þegar undirbúning að því að reisa verksmiðju í Grindavík, er geti brætt um 2500 tonn af loðnu á sólarhring og verði tilbúin til vinnslu í ársbyrjun 1975.“ Um fátt er nú meira rætt en loðnuna manna á milli, og svo er nú komið, að útvarpið hefur ákveðið að hafa síðdegis sérstakan fréttaþátt um aflann. Það er bara, að það fari ekki með loðnufréttirnar eins og síldarfréttirnar forðum, að mestu hugsuðir þjóðarinnar kvarti undan of miklum fréttaflutningi. Ég veit ekki, hvort margir muna eftir því, að svo fór um hríð í síldarfréttunum, að Halldór Kiljan Laxness gat vart hugsað vegna of mikilla frétta af síldveiði. Kannske fari svo fyrir skáldunum nú, þess vegna hafi þau ekki verið samkeppnishæf um tímamótaljóð á 11 hundruð ára afmælinu, að loðnufréttir og umtal um loðnu hafi svo þrúgað huga þeirra, að þeir hafi eigi mátt hugsa. En hvað sem því líður, er loðnan nú sá bjargvættur, sem hæstv. ríkisstj. mænir á og margir fleiri, að leysi vandamál þjóðarinnar. Ég tel því vera tímabært að hreyfa þeirri hugmynd, að ríkisverksmiðjurnar athugi mjög náið, hvort ekki sé rétt undir þessum kringumstæðum a.m.k. og miðað við útlit, sem fram undan er, að nota hluta af þeim tækjum, sem legið hafa ónýtt um árabil, í nýja verksmiðju í Grindavík. Hér við land hófust loðnuveiðar fyrst að nokkru ráði árið 1965, og öfluðust þá um 50 þús. tonn. Árið eftir verður mikil aukning, og veiðast þá um 125 þús. tonn. En næstu tvö árin er aflinn heldur minni eða rétt innan við 100 þús. tonn. Síðan verður mikil breyting, og aflast allt frá 170 þús. tonnum upp í 190 þús. tonn á árunum 1969–1971. Þá er veruleg aukning á skipum við veiðarnar og aukin þekking og auknar rannsóknir eiga sér stað á göngum loðnunnar og stuðla að þessari þróun. Er hér um mjög merkilegt rannsóknarstarf að ræða og sýnir glögglega, hvað skynsamleg notkun á fjármagni og vel skipulagðar rannsóknir geta gefið af sér. Geysileg aukning í skipaflota verður svo árið 1972, þá veiðast 277 þús. tonn. Á s.l. vertið veiddust um 440 þús. tonn, tóku um 90 skip þátt í veiðunum, og þótti mörgum sú þátttaka vera orðin fullmikil og mundi ganga yfir þátttöku í þorskveiðum eða bolfiskveiðum. Nú er aftur á móti sýnilegt, að enn meiri áhugi er á að veiða loðnuna, og eru nú um 130–140 skip þátttakendur á yfirstandandi vertíð, þannig að afkastaaukning skipaflotans er geysileg, og er engin leið að ætlast til þess, að verksmiðjurnar geti mætt þeirri afkastaaukningu, sem aukning bátaflotans hefur í för með sér. Þess vegna var hér á Alþ. samstaða um að efla til loðnuflutningasjóðs, en hann var reyndur s.l. ár á vertiðinni og gaf góða raun. Með auknu skipulagi hafa menn siglt víða með loðnuna, og er það vel. En það er ekki einhlítt. Bæði kostar það stórfé að sigla hringinn í kringum allt land og auk þess er mjög áhættusamt með drekkhlaðin skip að sigla norður fyrir Horn og Langanes. Það er líka jafnvel áhættasamt að sigla í suðvestanátt og norðvestanátt fyrir Reykjanes og Garðskaga með drekkhlaðin skip. Það mun vera samdóma álit allra skipstjórnarmanna, að mikill fengur væri í því að fá aukna afkastagetu verksmiðja við suðurströndina, og ég læt mig dreyma um það, að þessu verði mætt fyrst í Grindavík og síðan að nokkru í Þorlákshöfn, þegar þar verður komin góð höfn einnig. Nú mundu einhverjir vilja segja, að rétt væri að muna eftir Norðurlandinu, og skal ég alls ekki hafa á móti því, síður en svo. En við verðum að gera okkur grein fyrir því, hvað það kostar að flytja svona mikið magn, eins og við eigum von á að aflist, um svona langa vegu. Ég vil undirstrika það, að í því er fólgin gífurleg áhætta, og menn munu ekki ráða við það, ef brestur á ofsaveður, þegar þeir sigla svona langa leið, yfir sólarhringssigling, og skipum og áhöfn stefnt í óþarfahættu. Í málefnasamningi hæstv. ríkisstj. segir svo á bls. 5 í kaflanum um atvinnulíf, orðrétt, að gera þurfi „sérstakt átak til að endurbæta frystihúsareksturinn og taka löggjöf og rekstur Síldarverksmiðja ríkisins til endurskoðunar“. í ljósi þessara orða vil ég ætlast til þess, að það verði nú metið mjög gaumgæfilega, hvort ekki sé rétt til þess að tryggja rekstur S.R., sem hefur gengið erfiðlega á undanförnum árum, að koma á stofn verksmiðju, er hjálpi til, og staðsetja hana á þeim stað, er ég legg til. þ.e.a.s. í Grindavík. Það mundi augljóslega bjarga miklum afla á land, verulega miklum mun meiri afla, sem allir vænta að muni eiga sér stað, og auk þess mundi það létta mjög undir rekstur S.R. vegna breytinga á síldveiðum. Loðnuflutningasjóður mun starfa áfram eins og hann hefur gert, og það er allra manna mál, að þökk sé hæstv. sjútvrh. fyrir að stuðla að þeim sjóði áfram og vall á góðum mönnum í n. til að stjórna því starfi. Það er mjög mikilvægt, að vel takist til og hann starfi áfram og jöfnun sé á framboði á loðnunni um allt land. Engu að siður er vegna fjarlægðar og kostnaðar bráðnauðsyn að koma upp verksmiðju hér við suðurströndina. Rekstur S.R. var hagkvæmur á s.l. ári, og er talið samkv. bráðabirgðauppgjöri, að hann hafi skilað um 50 millj. nettóágóða. Þessu fjármagni þarf auðvitað að verja aftur til uppbyggingar og greiðslu fyrri taps og skulda. En hvað um það, þá er eðlilegt, að S. R. fylgi þeirri þróun, sem aðrir standa í núna, að endurbæta verksmiðjur sínar mjög, og er það gleðilegt, að hinn góði rekstur, sem var hjá öllum loðnuverksmiðjunum á s.l. ári, hefur farið í mikla uppbyggingu, ég held næstum undantekningalaust, þannig að móttökuskilyrði eru mun betri, þó að afkastageta hafi litið aukist, en sé allt lagt saman yfir landið, mun afkastageta verksmiðjanna aðeins vera 12 þús. tonn, en afkastageta bátaflotans með sæmilegum afla hefur sýnt sig vera 12–15 þús. tonn á sólarhring, þannig að þeir munu þegar lenda í miklum vandræðum með losun, ef ekki er horft fram í tímann og reynt að bæta úr því, bæði með stækkun þróa og aukinni bræðslugetu. Þessi 12 þús. tonna afköst byggjast á því, að allt sé með talið. En í viðbót við loðnu kemur svo vinnsla á beinum og úrgangi frá togurunum, en eins og menn vita, er afli togara oft karfi, og 70% af þeim afla fer beint í gúanó, því að karfinn nýtist um 26–30%, þannig að fari togararnir að afla mikið af karfa, hafa þær verksmiðjur, sem af þeim taka, feikinóg verkefni líka. Það er því fullkomlega eðlilegt, að stjórn S. R. hugleiði það mjög gaumgæfilega að bæta móttökuskilyrði og vinnuskilyrði á vegum S.R. jafnframt því sem hv. Alþ. hefur stuðlað að því, að einkaaðilar geti fengið aukið fjármagn. Hefur verið samþykkt hér tvívegis, að einkaverksmiðjur eigi kost á ríkisábyrgð, til þess að auka sína starfsemi, og ég tel það réttmætt. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa um þessa till. fleiri orð. Hún skýrir sig sjálf, svo einföld sem hún er. Að svo mæltu legg ég til. að hlé verði gert á umr. og málinu vísað til atvmn.



Herra forseti. Það er án efa mjög hagkvæmt að auka möguleika til loðnubræðslu í Grindavík, ekki síst þar sem hafnarskilyrði verða nú betri ár frá ári og loðnan heldur sig í nágrenni þessarar verstöðvar, þegar fram á líður. Í sambandi við þetta mál langaði mig til að vekja athygli á því, að ef svo færi, að Alþingi samþykkti að síldarverksmiðjur ríkisins reistu loðnuverksmiðju í Grindavík, fyndist mér eðlilegt og sjálfsagt, að þarna yrði a.m.k. að einhverju leyti um tilraunaverksmiðju að ræða, sem framleiddi loðnumjöl til manneldis. Fiskmjöl til manneldis hefur um mörg ár verið rannsóknarefni margra vísindamanna víða um heim. Einkum eru það 3 lönd, sem hafa staðið þar framarlega í athugunum: Japan, Bandaríkin og Noregur. Enda þótt þau árum saman berðust við örðugleika um að ná burt lykt og ná burt bragði af loðnumjölinu, bæði síldar- og loðnumjöli, tókst það að lokum, og þeir komust með þetta mjöl á markað. En þá brá svo við, að enginn vildi neyta þess. Um tíma lögðust þessar rannsóknir því að verulegu leyti niður, þar til Norðmönnum datt í hug, hvort það væri ekki alveg ástæðu laust að taka burt bragðið og lyktina, og tóku til að nýju, og nú er svo komið, að Norðmenn hafa breytt 5 af sínum verksmiðjum í framleiðslu á loðnumjöli til manneldis, loðnu- og makrílmjöli, með þeim árangri, að þeir seldu út þessa vöru til 13 landa á síðasta ári, eitthvað um 3 þús. tonn. Segja verður, að nokkuð af þessari framleiðslu fór sem gjafavara til þróunarlandanna, en þó seldu þeir mikið magn til Nígeríu á frjálsum markaði. Þetta er mjög athyglisvert, og er ekki nokkur vafi á því, að í þeim eggjahvítuskorti, sem nú vofir yfir heiminum og reyndar er fyrir hendi, er hér geysilega merkilegt að gerast, þar sem um verðmætt eggjahvítuefni er að ræða, og eggjahvítuefni þetta nýtist margfalt betur, sé þess neytt beint, en ef það er sett í gegnum nautgripi eða svín. því vil ég vekja á því athygli, hvort ekki væri rétt, að þessi verksmiðja, ef reist yrði, fengi þetta verkefni og enn fremur jafnvel frekari fjölbreytni í nýtingu loðnunnar. Við vitum, að það er til ágætur markaður fyrir þurrkaða loðnu. Í Grindavík ættu einmitt að vera góð skilyrði vegna jarðhita til þess að þurrka loðnu í stórum stíl. Þetta hvort tveggja ætti að vera þess virði, að gerð væri tilraun með slíka framleiðslu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 168 till. til þál. um áætlunargerð um verndun gróðurs og uppgræðslu lands í Árnessýslu. Þar sem langur tími er liðinn síðan þessi till. var lögð á borð alþm., þykir mér rétt að rifja upp tillgr, sjálfa. Er hún svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa n. þriggja manna til þess að gera í samvinnu við viðkomandi sveitarstjórnir og gróðurverndarnefnd áætlun um verndun gróðurlendis og uppgræðslu örfoka lands í Árnessýslu. Áætlunin skal taka til alls lands upp að 400 m hæðarlínu og fela í sér till. um það, hvar skuli í þessu skyni beita skógrækt og hvar grasrækt, svo op um hagnýtingu þess lands, sem áætlunin nær til. N. getur krafist aðstoðar Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, Búnaðarfélags Íslands og annarra opinberra stofnana um viss tæknileg atriði, sem áætlun þessa kynni að varða. Stefnt skal að því, að áætlunin liggi fyrir svo tímanlega, að Alþ. geti fjallað um hana á haustþingi 1974 og ákveðið þá um fjárframlög til fyrstu framkvæmda samkv. henni á árinu 1975. Í n. skulu vera þessir embættismenn: skógræktarstjóri, landgræðslustjóri og landnámsstjóri, og skal hann vera form. n.“ Eins og fram kemur í grg. með till. telja margir þeirra, sem kunna nokkur skil á jarðvegsuppbyggingu, að innan Árnessýslu sé að finna þau landssvæði, sem einna viðkvæmust séu hér á landi fyrir eyðingu og uppblæstri. Þurrlendisjarðvegurinn þar er yfirleitt laus í sér, léttur og því fokgjarn, enda er hann mjög blandaður gosefnum. Gróðurverndarnefnd Árnessýslu hefur samið umfangsmikla grg. um þróun jarðargróðurs, sauðfjáreign og annað álag á landið. Þar segir svo í álitsgerð um ástand jarðvegs og gróðurs, með leyfi hæstv. forseta: „Upphaf þess, að slíkur jarðvegur byrjar að losna og berast burt af einum stað á annan, er ævinlega það, að með einhverjum hætti rofnar gróðurhulan, sem bindur yfirborð jarðvegarins. Algengar ástæður eru frostbrestir, mikil umferð fénaðar eða farartækja, sem mynda gróðurlausar slóðir, rask vegna verklegra framkvæmda, svo sem vegagerðar, línulagna eða bygginga, og sandfok, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Að sjálfsögðu er gróðurhulan því viðkvæmari fyrir slíkum áhrifum sem gróðurskilyrði eru lakari, svo sem kalt árferði og mikið beitarálag.“ Eins og komið er að í þessum tilvitnuðu orðum gróðurverndarn. Árnessýslu, eru gjarnan fleiri atvik samverkandi um upphaf uppblásturs á grónu landi. Er þess vegna nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, á hvern hátt landið er hagnýtt nú, svo að hægt sé að gera áætlanir um varðveislu þess samfara nauðsynlegri nýtingu. Í skýrslu gróðurverndarn. Árnessýslu er að finna samanburð á sauðfjáreign árið 1931 og aftur árið 1971 í hinum einstöku hreppum sýslunnar. Rétt þykir mér að rifja það upp í þessu sambandi, þar sem vitað er, að beitarnot úthagans standa nokkurn veginn í réttu hlutfalli við fjölda sauðfjár í héruðunum, þótt ræktunin hafi raskað því hlutfalli nokkuð. Í skýrslunni kemur þetta m.a fram, þar sem gróðurverndarn. gerir athugun á notkun landsins og ástandi þess á nokkrum svæðum í sýslunni. Á svæði, sem þeir afmarka af Selvogi, Ölfusi, Grafningi og Þingvallasveit, kemur fram, að í heild var sauðfjáreign árið 1931 13.851 vetrarfóðruð kind, en árið 1971 eru þær 15.523, eða hefur fjölgað um 1672 á þessu svæði. Umsögn n. er á þá leið, að í heimalöndum jarða á þessu svæði er nokkur tilfærsla á jarðvegi og gróðri, en um verulega eyðingu á s.l. áratug er ekki að ræða nema í Grafningi, þar sem viðkvæmur móajarðvegur berst burt, aðallega með vatnsskolun, vegna slæmra gróðurskilyrða, mikillar beitar, snjóléttra vetra og undangenginna harðæra. Umrót vegna lagna þriggja raflina frá Sogi hefur ekki verið lagfært og eykur enn á vandann. Á þessu svæði er sauðfé beitt mikið á tún, bæði vor og haust, en ræktun grænfóðurs til sauðfjárbeitar er ekki mikil, en vaxandi, mest í Ölfusi, þar sem meira en 20% bænda beita sláturfénaði á grænfóður. Vetrarbeit er ekki stunduð nema af tiltölulega fáum bændum, en hún var mikil fyrir 30 árum. Um vetrarbeit Grímsness og Laugdæla er það að segja, að árið 1931 voru vetrarfóðraðar kindur 12.760, en 1971 eru þær 12.908 eða hefur fjölgað um 148 kindur. Afréttarlöndin hafa á undanförnum árum látið á sjá, en eyðing þar er einkum bundin við afmörkuð svæði umhverfis Sandkluftavatn, norðan við Skjaldbreið, á Rótarsandi og viðar. Nokkur framræsla mýrlendis hefur átt sér stað í þessum sveitum, og hafa hagar af þeim sökum batnað mikið, en þó er hluti mýranna lítið eða ekki þurrkaður. Áburður hefur litið sem ekkert verið borinn á úthaga. Í Biskupstungnahreppi voru árið 1931 vetrarfóðraðar 11.325 kindur, en árið 1971 eru þær 13.625 eða hefur fjölgað um 2.300. Á Biskupstungnaafrétti á sér stað mikil gróðureyðing á vissum svæðum, enda þótt annars staðar sé gróður vaxandi. Helstu gróðureyðingasvæðin eru Hvítárnessvæðið, þar sem þykk víkurlög valda mikilli fokhættu, svæðið norðan Bláfells, Haukadalsheiði og svæðið vestan Sandfells. Helstu orsakir eyðingarinnar eru of mikið beitarálag og snjóleysi á vetrum, vatnsrennsli og minnkandi gróska að undanförnu. Um Hrunamannahrepp er það að segja, að árið 1931 voru vetrarfóðraðar kindur 7.700, en áruð 1971 8.230 eða hefur fjölgað um 530 á þessu árabili. Í heimalöndum mun ekki vera um jarðvegs- né gróðureyðingu að ræða nema af landbroti Stóru-Laxár. Í afrétti á sér stað uppblástur á nokkrum stöðum, sem sums staðar stafar af ofbeit, þar sem dreifing fjárins er ekki nægileg. Afrétturinn er talinn vera í hægfara framför. Nú er helmingur fjárins í afrétti, en um 1930 gekk nær allt fé sveitarinnar þar. Þá hefur minnkandi notkun Flóamannaafréttar áhrif til batnaðar, en einhver samgangur er milli afréttanna. Mjög miklar hagabætur hafa verið gerðar í þessu sveitarfélagi, einkum með framræslu mýrlendis, en einnig með dreifingu áburðar á úthaga á sumum bæjum. Algengt er, að sauðfé sé beitt á ræktað land vor og haust, og um 40% af sláturlömbum er batað á grænfóðri, og fer það hraðvaxandi. Vetrarbeit sauðfjár hefur minnkað jafnt og þétt og er nú óveruleg. Um Gnúpverjahrepp er þetta að segja: Árið 1931 voru vetrarfóðraðar kindur 6.380, en árið 1971 eru þær 5.400 og hefur fækkað um 980. Nokkurs uppblásturs gætir í ofanverðri sveitinni, en hefur stöðugt minnkað frá því, sem var á þriðja tug aldarinnar. Einnig er nokkurt landbrot af völdum áa. Mikil uppgræðsla á sér stað, einkum á melum, sem áður hafa blásið, og talið er, að á seinni árum sé um verulega og vaxandi gróðuraukningu að ræða. Í afrétti er nokkur uppblástur, einna mestur sunnan í Sandafelli. Talið er, að uppgræðsla haldi naumast í við eyðinguna, þannig að hægfara eyðing eigi sér e.t.v. stað. Sauðfé er beitt á tún bæði vor og haust í miklum mæli, og um 25% af sláturfé er alið á grænfóðri og fer vaxandi. Vetrarbeit er litið stunduð og hefur minnkað mikið frá því, sem áður var. Hún var mikið stunduð fram á 5, áratug aldarinnar. Ég hef hér lýst umsögn gróðurverndarnefndar um þær sveitir í Árnessýslu, sem næst liggja fjalllendinu, því að þær eru með eðlilegum hætti viðkvæmastar fyrir gróðurskemmdum vegna þeirrar hæðar, sem þar er á landinu yfir sjó. En ef litið er til Árnessýslu allrar, má segja, að sauðfjáreign hafi staðið í stað frá árinu 1931. Þá voru vetrarfóðraðar kindur í sýslunni 71.392, en eru 1971 71.466 eða hefur fjölgað aðeins um 72. En eins og ég hef lýst hér, gerist sú fjölgun aðallega í efri hluta sýslunnar, og vil ég láta það koma fram, að e.t.v. má þar leita að einhverju leyti þeirra orsaka, sem orðið hafa til þess, að gróður er þar sums staðar á undanhaldi. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því, að framleiðsla landbúnaðarvara verður framvegis sem hingað til snar þáttur í þjóðarframleiðslu Íslendinga. Framkvæmdastofnun ríkisins hefur látið gera áætlun um innlenda eftirspurn landbúnaðarvara, þ.e.a.s. spá um neyslu þeirra, 1973–1977. Um helstu niðurstöður þeirrar áætlunar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Miðað við sennilegustu forsendur um þróun mannfjölda og neyslu í heild og áframhald niðurgreiðslna hefur verið gerð eftirfarandi spá um þörf innlenda markaðarins fyrir helstu afurðirnar árin 1973, 1975 og 1977. Heildarþörfin fyrir mjólk til beinnar neyslu, vinnslu og fóðrunar mun haldast því sem næst óbreytt, um 108109 þús. tonn á ári. Þörfin fyrir kindakjöt mun aukast um 700–1100 tonn eða sem svarar 200–300 tonnum á ári og mun verða um 11 þús. tonn árið 1977, miðað við, að niðurgreiðslur haldist. Þörf fyrir aðrar kjöttegundir mun aukast mun meira hlutfallslega, en álíka mikið að magni, um tæplega 1000 tonn eða um 240 tonn á ári, þannig að heildarneysla kjöts mun aukast um 2030 tonn, úr 14.120 tonnum 1973 upp í 16.150 tonn 1977. Þar sem spár þessar eru byggðar á horfum um eðlilega langtímaaukningu í heildarneyslu, en aukningin hefur orðið mjög ör að undanförnu, kunna þær að falla illa að reynd ársins 1973 og e.t.v. nokkuð fram á við. Það ætti þó ekki að hagga meginniðurstöðunum, þ.e. að spár þessar veiti mjög eindregna vísbendingu um það, hvaða stefnu landbúnaðarframleiðslan þurfi að taka. Mjólkurframleiðslan þurfi sem næst að standa í stað, og innan vinnslunnar þarf áherslan að verða á aukna og fjölbreyttari ostaframleiðslu. Aukningaþörf landbúnaðarins ætti að beinast að kjötframleiðslu, auk annarra tegunda, sem hér hafa ekki verið nefndar, svo sem eggja, garðávaxta og þess háttar. Aukning kjötframleiðslunnar þyrfti fyrst og fremst að beinast að eldi holdanauta, svína og alifugla, eftir því sem það getur nýst eiginlegum landbúnaði. Sem mest fjölbreytni er æskileg til fyllstu nýtingar á svigrúmi hins innlenda markaðar. Hagstæðast verður enn sem fyrr, að umframframleiðsla til útflutnings falli til í formi sauðfjárafurða, en þeim fylgja jafnan hagstæðustu iðnaðarhráefni.“ Þessi spá gengur mjög í sömu átt og þær lauslegu áætlanir, sem menn hafa haft uppi á undanförnum árum. Það lætur því að líkum, að álag á gróðurlendi í Árnessýslu aukist enn, þar sem hún er eitt mesta framleiðslusvæði landsins. Með hliðsjón af því verður gróðurvernd og uppgræðsla þar þýðingarmikil og skipulag á notkun landsins aðkallandi, því að sýnilega megum við ekki sóa neinu. Við þurfum að nýta gróðurinn svo sem landið þolir, og við þurfum að taka til nota fyrir útivist fólks þau svæði, sem til þess eru best fallin, en svara siður til hinna hagnýtu þarfa. Það er skoðun mín, að ekkert megi gerast í þessu efni af tilviljun eða af hendingu, heldur að vandlega yfirlögðu ráði. Till. mín gerir ráð fyrir því, að áætlunin skuli taka til alls lands upp að 400 m hæðarlínu. Þessi hæðarmörk eru ákveðin með það fyrir augum að taka fyrst til meðferðar þau uppblásturssvæði, sem næst liggja aðalgróðurlendinu og líklegust eru til að gefa mestan arð og veita byggðinni skjól og öryggi. Líklegt er, að innan þeirra marka séu allt að 35 ferkm. lands, sem nú er gróðurlaust, en ræktanlegt. Þá munu og vera undir 400 m hæðarlínunni stór gróðurlönd, sem þarf að styrkja. Í því efni má nefna t.d. Haukadalsheiðina, sem ég gat um og hefur um langt árabil verið eitt mesta uppblásturssvæði á Suðurlandi. Þar hafa af Landgræðslunni verið unnar nokkrar varnaraðgerðir, sem þó þarf að auka verulega, svo að sú vörn, sem þegar hefur komist af stað, snúist í sókn. Höfuðviðfangsefnin til sandræktunar munu sjálfsagt beinast að söndunum í Selvogi og í Þorlákshöfn, svo og í Þjórsárdal og í norður frá Þingvöllum, við Sandkluftavatn og nálæga víðáttusanda. Hér er um mikla landvinninga að ræða, sem munu koma til margvíslegra nota, ef rétt er á málum haldið. Áhugi manna er vasandi á þessu mikilvæga málefni. Það mun hafa verið árið 1965, sem félagar úr Lionsklúbbnum Baldri í Reykjavík riðu á vaðið við uppgræðslu örfoka lands og urðu, að því er best er vitað, fyrstir áhugamanna til þess, og dreifðu áburði og fræi við Hvítárvatn það ár. Þetta framtak Baldursmanna hefur smitað frá sér. Nú sinna ýmsir félagshópar uppgræðslu og sáningarstarfi, og eru ungmennafélögin einna drýgst í því liði. Starfsemi þessara áhugamanna hefur komið að góðu liði, og þarf að gefa því verðmæta starfi gaum og ætla slíkum starfshópum ákveðinn hlut í þeirri áætlun, sem till. þessi miðar að að hrinda fram. Dr. Sturla Friðriksson hefur gert verðmætar tilraunir með að græða upp örfoka land. Þær tilraunir hafa tekið til lands við breytileg hæðarmörk og benda eindregið til þess, að unnt sé að rækta land, sem liggur í 600–700 m hæð og þar undir. En fullsannað er, að þótt uppgræðsla hálendisins sé tæknilega framkvæmanleg, er ræktunarárangurinn öruggari við lægri hæðarmörk. Þess vegna er lagt til að setja ekki markið hærra í fyrstu lotu en hér er lagt til, enda er það stórt viðfangsefni og landið verðmætara og því fremur af fjárhagsástæðum framkvæmanlegt heldur en að spanna þegar yfir allt það land, sem mögulegt er að rækta upp. Þó að áætlun þessari sé ekki ætlað að ná til stærra lands en þess, sem er undir 400 m hæð, er ljóst, að verkefnið er svo yfirgripsmikið, að ekki er vænlegt að taka fyrir stærra svæði í einu en Árnessýslu. Þar eru og, eins og áður er vikið að, verðmæt lönd í mikilli hættu. Þar eru líka eftirsótt landssvæði til hinna margvíslegustu nota, útivistar og sumarvistar, skógræktar og grasræktar. Alla þessa þætti þarf að hafa í huga, þegar skipuleg áætlun er gerð um varðveislu og not þessara landssvæða. Þess vegna er mikilvægt, að til nefndarstarfa veljist menn með staðgóða þekkingu á viðfangsefninu, og þess vegna er gerð tillaga um, að forstöðumenn þeirra stofnana, sem búa yfir verðmætri reynslu á þessu sviði, skipi þá nefnd, sem á að gera áætlunina. Ekki er þörf á því að rekja í löngu máli þátt þessara stofnana í því gróðurverndarstarfi, sem þegar er í gangi. Sem dæmi má nefna, að áætlun um skóggræðslu samfara búskap í Fljótsdal austur er í framkvæmd, og vænta menn góðs árangurs af þeirri tilraun. Þá eru og þekktar ritsmíðar skógræktarstjóra um gróðureyðingu og jaðvegsskemmdir. Einnig hefur hann haft uppi áætlanir um landgræðslu, sem þá hefur fyrst og fremst verið bundin við skógrækt. Landgræðslustjóri er ungur maður og nýr í starfi, en stofnun hans hefur viðað að sér reynslu í sandgræðslu og gróðurvernd með starfsemi sinni í 65 ár, og auk þess hefur landgræðslustjóri nú sett fram nýja rammaáætlun um verkefni stofnunarinnar fyrir landið allt, byggða á þessari reynslu og nýjustu kenningum varðandi landgræðslumál. Landnámsstjórn ríkisins hefur haft með höndum þá skipulagningu á landbúnaðarlandi, sem gerð hefur verið til þessa. Síðasta viðfangsefni stofnunarinnar af þessu tagi var svokölluð Inn-Djúpsáætlun, en hún hefur nú áformað að halda áfram undirbúningi að frekari skipulagningu með kortagerð og merkingu og greiningu jarða. Þykir því einsætt að fela landnámsstjóra að hafa forustu í starfi n. Að sjálfsögðu mun n. hafa samvinnu við sveitarstjórnir á svæðinu og gróðurverndarnefnd sýslunnar, einnig Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Búnaðarfélag Íslands og Búnaðarsamband Suðurlands og aðrar opinberar stofnanir, eftir því sem þörf krefur. Herra forseti. Ég mun ekki flytja öllu lengra mál að þessu sinni um þáltill., nema sérstakt tilefni gefist. En ég vil að lokum leggja á það ríka áherslu, að ef landbúnaðarspá Framkvæmdastofnunar ríkisins er líkleg til að fara nærri réttu lagi, stefnir að svo hraðri fjölgun sauðfjár í landinu, að engan tíma má missa til að undirbúa markvissa sókn í gróðurvernd og gróðurlandnámi í Árnessýslu, svo að ekki horfi þar til vandræða. Til þess að stuðla að hraðri uppbyggingu landsins er þessi till. flutt og treyst á samvinnu þeirra sérfræðinga, sem við eigum völ á og hafa víðtækasta praktíska reynslu, - treyst á samvinnu þeirra til öflugrar sóknar í hinu nýja landnámi. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði vísað til síðari umr. að lokinni þessari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að hlýða á þann áhuga á þessum málum, sem kemur fram í flutningi þessara till., þann áhuga fyrir gróðurvernd, aukinni gróðurvernd og skipulegri landnýtingu. Vitað er, að áhugi á gróðurvernd er mikill á Suðurlandi öllu, því að gróðurverndarnefndir í sýslum Suðurlands hafa starfað vel og skilað skýrslum, og einnig hafa einstakar sveitarstjórnir á Suðurlandi og alveg sérstaklega í Árnessýslu í samvinnu við Landgræðslu ríkisins gert veruleg átök og farið á undan með góðu fordæmi um tök á þessum málum. Í Biskupstungnahreppi hefur bæði hreppurinn lagt fram sérstakt framlag og eins sérstakt álag verið lagt á hverja vetrarfóðraða kind til uppgræðslumála í hreppnum. Sama eru Grímsnesingar að gera nú. En í sambandi við flutning þessarar till. furðar mig svolítið á því, að hv. flm. skuli ekki, að því er séð verður, vera kunnugt um það, að undanfarin tvö ár hefur verið að störfum sérstök n., skipuð af landbrh., sem fékk það hlutverk að gera heildaráætlun um alhliða landgræðslu og skipulega landnýtingu. Þessi n. hefur nú lokið störfum, og mun álit hennar birtast fljótlega. Það nær yfir allt landið, og þar er vitanlega ekki farið svo nákvæmlega út í það, hvað gera eigi í einstökum sýslum, og þess vegna finnst mér það út af fyrir sig alls ekki óeðlilegt, að framhaldið yrði það, að í einstökum sýslum yrðu gerðar slíkar uppgræðslu-, gróðurverndar- og landnýtingaráætlanir, og gæti þetta þá mjög vel fallið að áliti landnýtinga- og landgræðslunefndar, sem bráðlega kemur nú fram. Hitt er svo annað mál, að það má deila um vinnubrögð, hvernig eigi að vinna að þessu. Það er líka sjálfsagt hægt að deila um það, hvar ætti að byrja. Árnessýsla er vissulega ein af þeim sýslum landsins, þar sem þessi mál eru hvað mikilvægust og brýnast, að á þeim sé tekið. En raunar er það þannig, að það er eldfjallasvæði landsins, sem nær yfir fimm sýslur: Árnessýslu, Rangárvallasýslu og V.-Skaftafellssýslu sunnan lands og síðan norðanlands Norður- og Suður Þingeyjarsýslu, þar sem þessi mál eru langbrýnust frá þessu sjónarmiði, þ.e. hætta á beinum uppblæstri og gróðureyðingu af hans völdum. Hins vegar er ástand e.t.v. verra hvað varðar gróðurnýtingu í ýmsum öðrum sýslum, en þar er ekki um beinan uppblástur að ræða. Uppblástur er landfræðilega séð og eðli sínu samkvæmt aðallega bundinn við eldfjallasvæðin. Ég vil einnig benda á, að einmitt á þessu svæði, Árnessýslu, er sérstök ástæða til að veita athygli einum sérþætti þessa máls, og það er það, sem við getum kallað skógvernd. Þar eru allvíðfeðm skógarsvæði, sem þurfa verndunar við, en það er einnig tekið inn í þessa þáltill. réttilega. Það, sem ég furða mig helst á í sambandi við þessa till., er, að hugsuð er n., sem að henni ætti að vinna. Þar eru að vísu ágætir embættismenn tilnefndir, en mér finnst vera gengið fram hjá landgræðslustjóra, ef hann ætti ekki að veita henni forstöðu. Um stofnunina Landnám ríkisins hef ég ekki nema gott eitt að segja, en hún er ekki landgræðslustofnun í þeim skilningi, hún hefur ekki sérstaka reynslu á landgræðslumálum. Hitt mætti svo benda á, að heldur óeðlilegt væri, að búnaðarsamtökin á viðkomandi svæði ættu ekki þarna aðild að, þ.e. Búnaðarsamband Suðurlands, sem er öflugt og kunnugt að því að hafa mikla forustu einmitt í þessu máli. En þetta eru kannski aukaatriði, en þó vissulega ábendingarverð að mínum dómi, að langeðlilegast er, að landgræðslustjóri og Landgræðsla ríkisins veiti þessu starfi forstöðu í samvinnu við heimaaðila. Einnig má benda á það, mjög mikilvægur þáttur í þessu er ræktunin, því að þessar sveitir og þessi héruð hafa það andsvar gegn því, að afréttirnar eru yfirleitt ofsetnar. Þær hafa geysilega mikla möguleika til heimaræktunar, eins og flm. reyndar benti á, og þar kemur auðvitað ræktunarkunnáttan til og þar kemur reynsla og þekking starfsmanna Búnaðarfélags Íslands til, þannig að mér finnst orka tvímælis, hvernig þessi nefndarskipun er hugsuð.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að taka undir með flm. þessarar till. í ýmsum atriðum. Ég er honum sammála um það, að á Suðurlandi, sérstaklega í Árnessýslu, er síaukin hætta á ofbeit, og það liggur að mínu viti fyrst og fremst í því, að búskaparhættir eru, að ég hygg, að breytast nokkuð einmitt á þann veg, sem landinu getur stafað mest hætta af, þ.e.a.s. búskapurinn er að færast meira í það horf, að sauðfé og hrossum fjölgi, en kúm muni e. t. v. fækka. Þá má einnig gera ráð fyrir því, að nautum fjölgi, og þeim er beitt meira á jörðina heldur en mjólkurkúnum. Mjólkurframleiðslan hefur á árinu sem leið staðið í stað á Suðurlandi, og það tel ég vera afturför og sýna glöggt, hvert þróunin muni stefna á næstu árum. Orsakir þessa eru ýmsar, m.a. vinnutímastyttingin og þær breytingar á kröfum manna um vinnutilhögun, sem orðið hafa á síðustu árum og missirum. Húsakostur fyrir mjólkurframleiðsluna er víða lélegur og þarf að stórbatna, en það kostar óhemjufé nú á dögum að reisa hús yfir mjólkurkýr. Hitt er miklu auðveldara, að koma upp byggingum yfir sauðfé, hross og naut, og virðist vera, að þróunin stefni í þessa átt. Á landssvæðum eins og þeim, sem eru aðalbeitilönd Árnesinga, er hættan mikil, eins og flm. upplýsti, jarðvegurinn laus í sér, blandaður gosefnum, og honum er hætt við að blása upp, ef nærri er gengið grasrótinni. Mér finnst því, að það sé allrar athygli vert að reyna að leita að orsökum að landeyðingu og koma í veg fyrir hana. En ég vil geta þess, að sumar sveitir í Árnessýslu hafa á undanförnum árum farið í það að bera á afrétti tilbúinn áburð samkv. fyrirsögn um áburðarval af hálfu landgræðslustjóra, og mér sýnist, að reynslan af þessu sé ákaflega góð. Fénaðurinn fær aukið fóður af afréttunum við þetta, grasvöxturinn eykst, og fénaðurinn verður miklu rólegri, dreifir sér betur um haglendið og nýtir grösin betur en hann áður gerði. Ég held, að þarna sé e.t.v. að einhverju leyti möguleiki. Hann þarf að vísu að rannsaka vel, þennan möguleika, en mér dettur í hug, að þarna sé um verulegan möguleika að ræða fyrir Íslenskan landbúnað að auka og bæta beitarþolið, bæði í byggðum og óbyggðum, fyrir sauðfé með dreifingu tilbúins áburðar. Ég vil leggja áherslu á, að sá þáttur verði sérstaklega tekinn til athugunar í sambandi við þær rannsóknir, sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir. Þá vil ég að endingu víkja að einum þætti í landeyðingarmálum, sem ég held, að flm. hafi ekki komið inn á, a.m.k. tók ég ekki eftir því, en það er sú mikla landeyðing og landeyðingarhætta, sem stafar af hinum stóru og miklu vatnsföllum á Suðurlandi. Um Árnessýslu falla mestu stórvötn landsins, m.a Hvítá, og Ölfusá flytur til sjávar 415 teningsmetra á sekúndu hverri, og vatnasvið hennar er 6100 ferkm. Þjórsá hefur vatnasvið, sem ég ætla að muni vera eitthvað á 8. þús. ferkm, og flytur til sjávar 412 teningsmetra á hverri sekúndu. Við þær virkjanir, sem nú er verið að gera á vatnasvæði Þjórsár, má gera ráð fyrir, að verði allmikil röskun á rennsli árinnar, a.m.k. á vissum árstímum. Það hefur þegar komið í ljós nú í vetur, í kuldakastinu, sem gerði í vetur, að vatnsmiðlunin hefur valdið því, að áin hefur bólgnað mjög upp, þegar neðar dregur í héraðið, og rutt miklu af ís upp á þurrlendið. Má búast við, að þetta haldi áfram. Fyrir nokkrum árum voru gerðar ítarlegar rannsóknir í sambandi við virkjunarmöguleika hjá Kiðjabergi í Grímsnesi með þeim hætti að veita Hvítá inn í Hestvatn, sem er norðan undir Hestfjalli, og taka síðan í gegnum ás eða hæð eða eins konar eiði, sem liggur á milli vatnsins og Hvítár, austanvert við bæinn á Kiðjabergi. Ef að þessu ráði yrði horfið einhvern tíma, að virkja á þennan hátt, eru stór landssvæði í mjög mikilli hættu. Heilar grónar og grösugar sveitir, eins og Skeiðasveit og nokkur hluti Grímsness, eru þá í stórfelldri hættu af eyðileggingu af vatnaágangi. Þetta vildi ég, að kæmi hér fram í sambandi við þetta mál. Enn fremur vil ég nefna það, að á því tímabili, sem ég man aftur í tímann, sem er nú orðið upp undir 60 ári hef ég veitt því athygli, að þessi stóru vötn í Arnessýslu hafa eytt miklu landi og stór svæði eru í hættu. Ég get nefnt sem dæmi, að Ölfusá er núna að brjóta sér leið inn á landið fyrir ofan bseyrarnes á Eyrarbakka, og er hætta á því, að hún komi þar inn á landið og ryðji sér leið austur um sandana, sem þar eru, og þar til sjávar, og þá mundi hún eyðileggja höfnina á Eyrarbakka. Nú er verið að hlaða þarna fyrir, því að nokkuð hefur verið veitt af fé á s.l. árum til að reyna að koma í veg fyrir þetta, en hvort það fjármagn nægir til að koma í veg fyrir þessa eyðileggingu, það læt ég ósagt um. Ég gæti nefnt ýmis svæði, bæði meðfram Þjórsá, Ölfusá og Hvítá, sem eru þarna í mikilli hættu. Erindi mitt hingað í ræðustólinn var fyrst og fremst að nota tækifærið til að vekja athygli á þessari hættu, sem fyrir hendi er um jarðvegseyðingu í Árnessýslu einnig af völdum stórfljótanna, sem þar falla. Ég læt svo máli mínu lokið, herra forseti.



Herra forseti. Við þm. Vesturl. flytjum allir litla till. til þál. á þskj. 131. Þessi till. er um að heimila samgrh. fyrir hönd ríkissjóðs að festa kaup á hafskipabryggju á Eyri í Ingólfsfirði, ef hún kynni að reynast fáanleg á sanngjörnu verði. Það er kunnugt, að um 1920 var mikil síldargengd við Vestfirði, og þá risu upp síldarsöltunarstaðir, síldarverkunarstöðvar víðs vegar við Vestfirði, svo sem á Hesteyri í Jökulfjörðum og við Reykjarfjörð og Ingólfsfjörð á Ströndum. Þarna voru reist mikil mannvirki, síldarsöltunarplön og hafskipabryggjur og verksmiðjubyggingar veglegar og miklar, sem enn standa. Þessum hafnarmannvirkjum var vel haldið við, meðan síldargengdin var þarna við land, og einnig nokkurn tíma, eftir að síldarævintýrinu við Vestfirði lauk. En þegar þessi mannvirki höfðu ekki lengur því hlutverki að gegna, sem þau höfðu verið byggð til, var slegið slöku við viðhald þeirra, og sum þeirra eru nú að hruni komin og orðin eyðileggingunni að bráð. Þannig er það á Ingólfsfirði, að eignirnar þar eru mjög farnar að láta á sjá. Þó stendur hafskipabryggja á Eyri enn og er nothæf, en fái hún ekki viðhald á næstu árum, má búast við því, að hún hrynji líka og verði ónothæf. Þetta bryggjumannvirki er einasta hafskipabryggjan á allri hinni löng strandlengju í Strandasýslu frá Hólmavík og norður eftir byggðinni og hefur verið fyrst og fremst afgreiðslustaður Skipaútgerðar ríkisins fyrir strandferðaskipin og þannig verið mikils virði fyrir norðurhluta byggða í Strandasýslu. Auk hafskipabryggjunnar er þarna mikil og dýr hafnarvog og mikill húsakostur, sem vel er til þess fallinn, að þar séu geymdar vörur, sem fluttar væru til þessa byggðarlags alls með strandferðaskipunum. Bryggjan er enn þá vel nothæf og allmikið mannvirki og hefur þessu hlutverki að gegna fyrir byggðirnar. En núverandi eigendur eru ekki skyldugir til og þess er ekki að vænta, að þeir leggi í mikinn kostnað til að halda bryggjunni við í þjónustu þeirri, sem hún er nú. Þar ætti engum að vera skyldara að hlaupa undir bagga en ríkinu sjálfu. Þess vegna er lagt til, að samgrh. verði heimilað að kaupa bryggjuna, hafskipabryggjuna á Ingólfsfirði, svo framarlega sem hún er fáanleg á sanngjörnu verði. Það væri að vísu hægt að leysa þetta mál á annan veg, byggja nýja bryggju á þessu svæði, en það mundi vafalaust kosta margfalt meira fé. Það er eins og við segjum í lok grg. okkar með þessari litlu till., að það er þó alltaf hægara að styðja en reisa. Annar kosturinn væri sá að gera ekkert, en þá er afar hætt við því, að hægt væri að segja með sanni, að ríkisvaldið ræki á eftir fólksflóttanum suður um Strandasýslu, ef hafskipabryggja væri þar engin og strandferðaskipin hefðu enga möguleika til að koma þar við til að flytja afurðir frá fólkinu og neysluvörur til þess. Það vona ég, að verði ekki gert, heldur, ef mönnum sýnist ekki þarna um allgóða úrlausn að ræða, að tryggja tilvist þeirrar hafskipabryggju, sem þarna er, með því að ríkið eignist hana, þá verði að öðrum kosti að byggja þarna nýja hafskipabryggju, sem strandferðaskipin Hekla og Esja gætu fengið afgreiðslu við. En það yrði miklu dýrari kostur. Ég legg til, herra forseti, að till. verði að umr. lokinni vísað til hv. samgn.