Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég les fyrst forsetaúrskurð um skipun og skipting starfa ráðherra: „Forseti Íslands gerir kunnugt: Samkvæmt tillögu forsrh. og með skírskotun til 15. gr. stjskr., laga nr. 73 frá 1969, um Stjórnarráð Íslands, og reglugerðar skv. þeim frá 31. des. 1969, er störfum þannig skipt með ráðherrunum: Benedikt Gröndal fer með forsrn. og utanrrn. Kjartan Jóhannsson fer með sjútvrn. og viðskrn. Magnús H. Magnússon fer með félmrn., heilbr.- og trmrn. og samgrn. Bragi Sigurjónsson fer með landbrn. og iðnrn. Sighvatur Björgvinsson fer með fjmrn. og Hagstofu Íslands. Vilmundur Gylfason fer með menntmrn. og dóms- og kirkjumrn. Með úrskurði þessum falla úr gildi eldri ákvæði um skipting starfa ráðherra. Bessastöðum, 15. okt. 1979. Kristján Eldjárn. Benedikt Gröndal.“ Þegar fyrrverandi hæstv. forsrh. baðst lausnar fyrir ráðuneyti sitt hóf forseti Íslands þegar könnun á myndun nýrrar ríkisstjórnar. Hann mun hafa þreifað fyrir sér fyrst af öllu um það, hvort kostur væri á að mynda nýja meirihlutastjórn með venjulegum hætti, en af viðræðum við formenn stjórnmálaflokkanna sannfærðist hann um að slíkir kostir væru ekki fyrir hendi við núverandi aðstæður. Fyrst eftir það komu til tals líkur á myndun stjórnar einhvers eins flokks eða utanþingsstjórn. Nú varð það ljóst að bæði Alþfl. og Sjálfstfl. töldu rétt og nauðsynlegt að efnt yrði til kosninga á þessu ári. Þessir tveir flokkar hafa meiri hluta á þingi og var því sýnilega meirihlutavilji fyrir kosningum í ár. Í framhaldi af viðræðum á vegum þingflokka Alþfl. og Sjálfstfl. um þessi mál og um leiðir til þess að tryggja að þing yrði rofið og gengið til kosninga fyrir miðjan desembermánuð n.k. urðu flokkarnir ásáttir um eftirfarandi meginatriði: 1) Alþfl. myndaði skammtímaríkisstjórn í þeim tilgangi að rjúfa Alþingi og efna til kosninga eigi síðar en 2. og 3. des. n.k. Þingflokkur Sjálfstfl. hét því að verja þessa stjórn Alþfl. vantrausti til þess að koma þessu máli í framkvæmd. 2 ) Til þess að gera kosningar mögulegar eigi síðar en 2. og 3. des. n.k. mun ríkisstj. Alþfl. gefa út auglýsingar um styttingu kjörskrárfresta eftir því sem með þarf og setja brbl. um styttingu framboðsfrests og styttingu tíma til atkvæðagreiðslu utan kjörfunda ef þörf krefur. Enn fremur verða sett brbl. er heimila kjósanda að greiða atkv. utan kjörfundar þótt hann sé heima á kjördegi. Um þessar breytingar er samkomulag milli flokkanna og munu þeir hafa samráð sín á milli um gerð þeirra. 3) Alþfl. tekur fram, að ríkisstj. sú er hann nú myndar hefur fyrst og fremst það verkefni að stuðla með umræddum hætti að þingrofi og kosningum. Þar sem hún á aðeins að sitja í rúma tvo mánuði og þing situr ekki þann tíma hefur stjórnin augljóslega mjög takmarkaða möguleika til að koma fram veigamiklum stefnumótandi nýmælum. Minnihlutastjórn Alþfl. mun fyrst og fremst reyna að halda landsstjórninni í horfinu og afgreiða þau vandamál sem að höndum ber, en áskilur sér þó allan rétt eftir því hver gangur mála verður og hvaða verkefni verða talin aðkallandi. Ríkisstj. mun boða Alþingi til fundar eigi síðar en tíu dögum frá kjördögum og mun þá biðjast lausnar, enda verður þá eðlilegt að reynt verði að mynda meirihlutastjórn með venjulegum hætti, sem gæti þá tekið við völdum. Það er raunar óhjákvæmilegt að nýtt þing komi saman í desember, þar sem samþykkja verður heimildir fyrir greiðslum úr ríkissjóði til nauðsynlegustu þarfa þangað til fjárlög hafa verið afgreidd í upphafi næsta árs. Að öðru leyti en ég nú hef greint hefur ekkert samkomulag verið gert milli Sjálfstfl. og Alþfl. Hvor þeirra um sig gengur með öllu óbundinn til kosninga, og það takmarkaða samkomulag, sem flokkarnir hafa gert, byggist aðeins á því að þeir hafa sameiginlega vilja til að koma fram þingrofi og kosningum, en mun engin áhrif hafa á stefnumörkun þeirra eða störf að öðru leyti í kosningabaráttunni eða eftir kosningarnar. Þegar litið er á hag þjóðarinnar á þessum haustdögum kemur í ljós að ýmislegt gengur vel eða á viðunandi hátt. Ber þar fyrst og fremst að nefna að atvinnuleysi er ekkert í landinu, en það er hið mesta böl í mörgum nágrannaríkjum okkar. Framleiðsla er mikil í flestum greinum og viðskiptajöfnuður furðugóður þegar tekið er tillit til þróunar olíuverðs. Á hinn bóginn ber fjölda vandamála hátt og þar framar öllu öðru er verðbólgan. Óðaverðbólgan, sem við búum við, er undirrót spillingar og misréttis og veldur margvíslegum og miklum erfiðleikum í nálega öllum greinum þjóðfélagsins. Verðbólga hefur lengi verið fylgifiskur okkar Íslendinga þegar lítið er yfir síðustu áratugi, en keyrt hefur um þverbak síðan 1974, og hin síðustu ár hefur verðbólgan verið um og stundum yfir 50%. Því hefur verið haldið fram að Íslendingum hafi gengið furðuvel að lifa við rúmlega 10% verðbólgu, sem árum saman var að meðaltali, en 50% er allt annað og miklum mun alvarlegra vandamál. Þjóðin þolir ekki slíka verðbólgu til tengdar. Hún mun ganga út yfir hag fjölskyldna og einstaklinga. Hún mun valda og veldur þegar atvinnufyrirtækjum stórkostlegum erfiðleikum sem geta hvenær sem er leitt til þess að atvinnuleysi heldur innreið sína í landinu. Og slík verðbólga er hættuleg fyrir sjálft fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Tvær síðustu ríkisstjórnir hafa reynt án árangurs að vinna bug á verðbólgunni. Leitað hefur verið margra ráða, en þó hefur skort mjög á að tekið væri á þessu vandamáli í heild og gerð samfelld sókn gegn verðbólgunni á öllum vígstöðvum. Þetta mál hefur því gnæft yfir önnur vandamál þjóðarinnar, og það hlýtur því framar öllu öðru að vera verkefni þings og stjórnar að vinna bug á verðbólgunni eða a.m.k. að koma henni niður á svipað stig og gerist í helstu markaðslöndum okkar. Alþfl. var þátttakandi í þeirri stjórn sem fyrir nokkrum dögum hefur farið frá. Flokkurinn hefur lagt mikla áherslu á verðbólgumálin og lagt fram frumvörp og tillögur um þau. Er það í fullu samræmi við að flokkurinn hafði kynnt mjög rækilega hugmyndir sínar, tillögur og kröfur varðandi þetta mál í baráttunni fyrir síðustu kosningar. Eftir rúmlega eins árs reynslu sannfærðist Alþfl. um að þessi stjórn mundi ekki ráða við dýrtíðina. Allt þetta ár hafði þetta verkefni verið efst á lista hjá þeim flokkum sem að stjórninni stóðu, og gerðar höfðu verið margvíslegar ráðstafanir, sem því miður voru yfirleitt til skamms tíma og fólu ekki í sér samfellda gagnsókn gegn verðbólgunni sem hefði getað leitt til meiri árangurs. Vegna þess að Alþfl. hafði sannfærst um að fyrrv. ríkisstj. mundi ekki taka á þessum málum eins og hann taldi nauðsynlegt, eins og hann taldi sig hafa heitið sínum kjósendum, sleit flokkurinn stjórnarsamstarfinu. Segja nú aðrir flokkar og talsmenn þeirra að Alþfl. hafi farið úr stjórninni án nokkurs málefnalegs ágreinings. Ég mótmæli því og bendi á að ekkert mál er vandasamara en verðbólgumálið, og ágreiningurinn um það hefur verið hverjum manni ljós sem hefur fylgst með þeim málum. Það er því með öllu ástæðulaust að halda því fram að stjórnarslitin hafi ekki verið af málefnalegum ástæðum. Það er ekkert málefni þjóðarinnar veigameira en baráttan við verðbólguna, og aðilar fyrrv. stjórnar verða að bíta í það súra epli að Alþfl. komst að þessari niðurstöðu. Þegar hann hafði komist að þessari niðurstöðu taldi hann óhjákvæmilegt að hverfa úr þeirri ríkisstj., taldi það meiri ábyrgð að játa staðreyndir, taka afleiðingum af þeim og fara úr ráðuneytinu heldur en að sitja áfram eftir að flokkurinn hafði misst von um að þetta ráðuneyti gæti leyst þetta verkefni. Við töldum óhjákvæmilegt að áfrýja þessu stóra máli til hins æðsta dómstóls sem er til, þjóðarinnar sjálfrar, í kosningum. Það verður að halda áfram að stokka spilin í íslenskum stjórnmálum á einn eða annan hátt uns lausn finnst á dýrtíðarvandanum. Þá fyrst getur þjóðin af öryggi og festu snúið sér að öðrum málum og haldið áfram að byggja upp það réttláta og mannúðlega þjóðfélag sem okkur dreymir um. Alþfl. hefur ekki skorast undan ábyrgð, hann hefur þvert á móti tekið á sig þunga ábyrgð með því að rjúfa ríkisstj. og með því að eiga þátt í því að efna til alþingiskosninga eins og gerst hefur. Myndun núv. ríkisstj. er í beinu, rökréttu framhaldi af þeim atburðum öðrum sem ég hef lýst. Úr því að atvikin höguðu því svo að það kom til greina að Alþfl. myndaði bráðabirgðaríkisstjórn með það meginhlutverk að koma fram kosningum í desember, þá skoraðist hann ekki undan því, þótt vafalaust sé flokkurinn eða þeir einstaklingar, sem í ráðuneytinu sitja, ekki öfundsverðir af þessu pólitíska hlutverki. En Alþfl. treystir dómi kjósenda, og hann mun berjast áfram ótrauðlega fyrir stefnu sinni til gæfu fyrir land og þjóð.



Herra forseti. Það hlýtur ævinlega að vera mikið alvörumál þegar ríkisstjórnir springa eftir eitt starfsár. Það var Alþfl. sem sprengdi ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar. Þetta gerði Alþfl. vegna þess að þrátt fyrir það að það væru meginákvæði stjórnarsáttmála að ná verðbólgu niður í áföngum, þá reyndist þeirri ríkisstj. ekki unnt að standa við þau fyrirheit sín. Þessar ástæður eru í raun ákaflega ljósar og skýrar. Alþfl. ályktar svo, að takist ríkisstj. ekki að standa við slík meginmarkmið sem hún þó hefur heitið, þá eigi slík ríkisstj. sér ekki seturétt. Alþfl. ályktar svo, að í stórmáli sem þessu beri stjórnmálaflokkar siðferðilega ábyrgð. Hafi stjórnmálaflokkar, hafi heil ríkisstj. heitið tilteknum árangri í verkefni sem þessu og takist ríkisstj. ekki að ná slíkum árangri og ef það er ekkert útlit fyrir að slíkur árangur náist, þá á slík ríkisstj. að segja af sér. Fyrri ríkisstj., ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, hafði sett sér það yfirlýsta markmið að ná verðbólgu niður í 15%. Á miðjum starfsferli þeirrar ríkisstjórnar var mætavel 1 jóst að við þessi markmið yrði ekki staðið. Það var vaðið áfram, en stjórnin sat og sat. Sú seta gjaldþrota ríkisstjórnar varð þessari þjóð dýr. Sú seta jók við ranglæti það og þá upplausn sem ævinlega fylgir mikilli verðbólgu. En Alþfl. einn stjórnmálaflokkanna er stefnumiðum sínum trúr þegar hann neitar að bera ábyrgð á þróun sem þessari. Það var þess vegna rökrétt ályktun að hætta stjórnarsamstarfi þegar ljóst var að pólitísk svik blöstu við. Samstarf í samsteypustjórnum getur vissulega verið umdeilanlegt og orkar ævinlega tvímælis. Það getur verið áhorfsmál hvenær samningar hafa farið þannig fram að allir megi vel við una. En þegar ríkisstj. hefur mistekist höfuðviðfangsefni sitt og ljóst er að engin samstaða er um nýjar leiðir í tengslum við þetta viðfangsefni, þá á mælirinn að vera fullur, þá á það að vera siðferðileg skylda okkar að halda ekki áfram á sömu braut. Þetta hefur Alþfl. gert. Hann hafði forustu um að rjúfa fyrrverandi stjórnarsamstarf, þar sem ljóst var að ekki var möguleiki á myndun samstæðrar meirihlutastjórnar á Alþingi. Þá var það ekki einasta rétt, heldur skylt að skjóta þessum málum öllum á ný undir dóm þjóðarinnar. Það hefur verið gert og kosningar munu fara fram 2. og 3. des. n.k. Ég trúi því að fólkið í landinu muni meta þessa afstöðu. Ég trúi því að fólk muni vissulega komast að niðurstöðu sem er í samræmi við það sem áður hefur gerst. Alþfl. einn stjórnmálaflokka hefur ekki þráast við að sitja í ríkisstjórn sem missir tök á þessu höfuðviðfangsefni. Við höfum kosið að fara öðruvísi að. Við höfum kosið að spyrja fólkið í landinu. Slíkt hlýtur ævinlega að vera góðum málstað til framdráttar á tímum þegar menn ná ekki samkomulagi. Það var í trausti þess sem við höfum tekið þessa ákvörðun. Meðan þessir tímar eru að ganga yfir hefur Alþfl. tekist á hendur að mynda minnihlutastjórn. Það er auðvitað í fullu samræmi við það, sem gerst hefur, að Alþfl. skuli axla þessa ábyrgð. Alþfl. hefur samvinnu við Sjálfstfl. um það að efna til þingrofs og nýrra kosninga. Alþfl. mun ganga til þessara kosninga í fullu trausti þess, að kjósendur muni meta og taka afstöðu til þess ágreinings sem uppi hefur verið í samfélaginu um efnahagsmál, stjórnkerfismál, félagsmál, landbúnaðarmál og fjölmarga aðra málaflokka. Sú ríkisstj., sem mynduð hefur verið, mun efna til kosninga svo sem samkomulag hefur orðið um. Í þessum kosningum verður tekist á um fjölmargt og það verður einnig tekist á um þær verulegu skekkjur sem verðbólguþjóðfélagið hefur getið af sér. Um þetta vil ég fara nokkrum orðum. Á undanförnum árum hafa átt sér stað deilur um dómskerfið í landinu. Þessar deilur snerta sjálfar undirstöður þjóðfélagsins. Snemma á þessum áratug fór verðbólga upp úr öllu valdi. Önnur þjóðfélög hafa ekki sloppið og við munum ekki sleppa við þá staðreynd að slíku ástandi fylgir upplausn og spilling. Verðbólgunni fylgja siðlausar eignatilfærslur, ævinlega frá þeim, sem minna mega sín í þjóðfélaginu, og til hinna, sem fljóta ofan á. Þess varð fljótlega vart, að kerfið var hvorki í stakk búið til þess að mæta þessu ástandi né heldur var fyrir hendi pólitískur vilji. Til að nefna alkunna staðreynd: við erum þjóðfélag þar sem mikið er svikið undan skatti. Þetta veit samfélagið allt. Skattsvik, mismunandi afstaða manna til þess að hagræða tekjum sínum ræður miklu um raunverulega afkomu fólksins. Engu að síður hefur skort pólitískan vilja til að snúast gegn þessu ástandi. Það er varla tilviljun að margar ríkisstjórnir, einnig sú sem kvaddi í gær, hafa haft slíkt á stefnuskrá sinni og heitið slíku, en það hefur einfaldlega ekki gerst. Í ljós kom einnig að þótt það væri deginum ljósara að fjármálaafbrot, smá og stór, færu í vöxt, þá er jafnframt deginum ljósara að dómskerfið var vanmegnugt að fást við slíkt. Í ljós kom að kerfið lokaði sig af. 1 ljós kom að dómskerfið hlýddi stjórnmálavaldinu á þann hátt sem dómskerfið átti ekki að hlýða stjórnmálavaldinu. Stjórnmálavaldi var beitt til að setjast ofan á mál, fela þau og svæfa. Ég tíunda ekki þessar deilur hér. Ég ítreka aðeins hve þetta ástand var og er óþolandi. Þessu verður vitaskuld ekki breytt í einu vetfangi og ekki af ríkisstj. sem situr til bráðabirgða. En væntanlega verður hægt að ryðja inn nýju blóði, að eyða þeim fordómum gamla valdakerfisins, að þar skuli þeir einir sitja sem tilheyra þessu valdakerfi, sem hafa varið það með oddi og egg og hafa tekið þátt í því að loka því fyrir almenningi. Við Alþingi, við þá sem á mál mitt hlýða vil ég segja í mikilli alvöru: Kröfluvirkjun og fjárreiður vegna hennar hafa verið til umræðu undanfarin ár. Þar hafa gagnrýnendur með rökstuddum hætti fullyrt að fjármálasagan öll væri með svo undarlegum hætti að skattgreiðendur ættu heimtingu á skýringum. Þetta á við um smáa eyðslu og stóra, þetta á við um vélakaup og smæstu reikninga. Blöð hafa nýverið skýrt frá staðreyndum um þessi efni sem snerta ekki aðeins framkvæmdirnar, heldur einnig hið háa Alþingi. Þessar staðreyndir eru þess efnis að yfir verður ekki þagað. Þetta mál er nefnt vegna þess að það er nýlegt og að það er spegilmynd af þjóðfélagsástandi sem hefur verið að myndast við verðbólguaðstæður. Og þetta saman, þessir ágallar í samfélagi og hið óþolandi þenslukerfi, - á þessu getum við ekki borið ábyrgð. Það er eðlilegt að spurt sé á þessari stundu: Af hverju féll ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar? Þegar stjórnin var mynduð réðu og höfðu mikil áhrif um samninga hv. þm. Lúðvík Jósepsson og Ólafur Jóhannesson. Þeir léku gamaldags samningaaðferðir og sá leikur er orðinn þessari þjóð nokkuð dýr. Þessi leikur var m.a. fólginn í því að gera samkomulag í stjórnarsáttmála sem aldrei virðist hafa staðið til að standa við. Í stjórnarsáttmála var kveðið á um að koma verðbólgunni niður í áföngum. Frá þessu var einasta gengið með atmennum orðum. Ég held að þar hafi verið stærstu mistökin gerð. Það voru mistök vegna þess að gamalreyndir stjórnmálamenn, sem svo eru stundum kallaðir, virðast meta refskapinn refskaparins vegna. Þeir líta á stjórnarsáttmála sem orðaleik. Það stóð aldrei til að standa við þessi orð. Hvað þýðir að koma verðbólgunni niður? Það þýðir, að beita verður hörðum og ströngum aðhaldsaðgerðum með þeim tækjum sem ríkisvaldið ræður yfir. Það þýðir, að þvinga verður fjárlög og þar með eyðslu ríkisins niður. Það þýðir, að hemja verður peningaþensluna innanlands og lántökur erlendis. Á mannamáli þýðir þetta, að það verður að draga úr eyðslu, hætta að þenja framkvæmdir, skera niður. Þetta þýðir, að það verður að beita aðhaldsaðgerðum í verðlags- og launamálum. Þetta þýðir, að skipulega verður að hagræða í kerfinu. Það getur ekkert þjóðfélag og hefur aldrei getað til langframa eytt meiri en það aflar. En þetta var ekki gert. Þvert á móti var þenslunni haldið áfram. Það var þanið í bákni, í landbúnaði, í opinberum framkvæmdum, og nú þegar stjórnarslit urðu var ljóst að kröfurnar voru áfram í þá átt að þenja meira. Það var auðvitað ævinlega hægt að réttlæta allar framkvæmdir á vegum ríkisins, hverja einstaka út af fyrir sig. En þessa mynd verður að skoða í heild sinni. Þegar þanið er umfram verðmætin sem til eru, þá verður rýrnun, verðbólga, dýrtíð. Í slíku ástandi verður stöðugt stríð. Hagsmunahóparnir reyna að verja sig sem vonlegt er. Við þekkjum þetta verðbólgustríð. Braskið þrífst, en þeir, sem sífellt verða undir, eru þeir sem lægst hafa launin, ellilífeyrisþegar, sparifjáreigendur og aðrir slíkir. Þegar í upphafi þings 1978 flutti þingflokkur Alþfl. frv. um raunvexti. Það þarf ekki að kynna það, hvert réttlætismál raunvextir eru. Raunvextir eru réttlætismál vegna þess að þeir, sem spara, sem venjulegast eru hinir efnaminni í þjóðfélaginu, hafa tryggingu fyrir sparnaði sínum. Raunvextir draga úr þeirri óbærilegu bankamisnotkun sem viðgengst hefur í lokuðu bankakerfinu. Þá þegar beitti hv. þm. Lúðvík Jósepsson sér hatramlega gegn raunvöxtum og með honum Alþb. allt, þó ég raunar efist um að yngri talsmenn þar séu raunverulega sömu skoðunar. En Lúðvík beitti sér hatramlega gegn þessu og hann kallaði raunvaxtamenn ekki raunvaxtamenn heldur hávaxtamenn. Hann talaði um 50–60% vexti. Hvernig gat það komið heim og saman? Það gat því aðeins komið heim og saman að stjórnarsáttmálinn væri marklaust plagg, sem og varð raunin. Menn verða að skilja alvöru þessa máls. Þjóðfélag, sem telur sig ekki hafa efni á því að greiða sparendum raunvirði upphaflegra verðmæta, er ranglátt þjóðfélag. Hinu hefur aldrei nokkur maður neitað, að raunvaxtastefnan ein sér gengur ekki. En aðeins sú ríkisstj., sem getur framkvæmt raunvaxtastefnu, á rétt á sér, og það getur hún aðeins með aðhaldsaðgerðum á öðrum sviðum. Í stuttu máli má segja að saga stjórnarinnar fyrrverandi fjalli um slík mál. Og það var rökrétt, að slíkt yrði henni að falli, svo mikið áttum við að vita um skoðanir hvers annars og svo mikið áttum við að vita um það sem stóð efst á blaði í stjórnarsáttmálanum. Spyrja má: Hver er skylda stjórnmálaflokks? Ber stjórnmálaflokkur siðferðilega ábyrgð? Ber stjórnmálaflokkur yfirleitt nokkra ábyrgð? Getur stjórnmálaflokkur heitið því að ætla að ná verðbólgunni niður, en svikið það síðan? Getur ríkisstj. heitið slíkum markmiðum en svikið þau síðan. Verða ekki stjórnmálaflokkar að bera einhverja ábyrgð? Alþfl. hefur gert það eitt sem honum bar að gera. Þegar ljóst var að ríkisstj. gat ekki og vildi ekki standa við þau markmið sem heitið hafði verið, þá var rétt að slíta henni. Undir slíkum kringumstæðum er rétt að kjósendur felli sinn dóm. Sannfæring mín er sú, að fari Alþfl. vel út úr þeim kosningum sem í hönd fara, þá hefur íslenska þjóðin reist varanlegt vígi gegn verðbólgu, þá hefur íslenska þjóðin sagt, svo að ekki verður um villst og ekki um deilt, að stjórnleysi undanfarinna ára er henni á móti skapi. Þá hefur þjóðin sagt að hún meti stjórnmálaflokka sem standa við fyrirheit sín, sem setja markmið ofar öllu öðru. Fari kosningarnar á annan veg, fari kosningarnar þannig að verðbólguflokkarnir hafi betur, þá verða erfiðir tímar fram undan. Um þetta verður valið. Alþfl. vann fyrir rúmu ári stærstan kosningasigur í sögu lýðveldisins. Nær fjórðungur þjóðarinnar veitti flokknum brautargengi. Andstæðingar flokksins hafa þrástagast á því, að fylgi Alþfl. væri lausafylgi, gervifylgi, lánsfylgi frá einhverjum öðrum. Það lýsir furðulegum hugmyndum um fólkið í landinu þegar slíkt er borið á borð. Hv. þm. Geir Hallgrímsson, sem sat sem forsrh. í 4 ár, lofaði 15% verðbólgu og skildi eftir sig 50% verðbólgu og nærfellt gjaldþrota þjóðarbúskap, hann þrástagast á því, að kjósendur hafi verið blekktir. Hvers konar hugmyndir gera þessir menn sér um fólkið í landinu? Nærfellt sá fjórðungur þjóðarinnar, sem greiddi Alþfl. atkv. sitt, greiddi m.a. atkv. gegn verðbólgu og afleiðingum hennar. Fulltrúar flokksins hafa hér á hinu háa Alþingi unnið sleitulaust að því að fylgja fram þessum kröfum. Alþfl. hafði gert skriflegt samkomulag í stjórnarsáttmála um þessi fyrirheit. Við þau hefur ekki verið staðið. Þegar ljóst er að það tekst ekki við þær aðstæður sem hér ríkja, þá stendur Alþfl. upp og biður um endurnýjað og aukið traust, því að menn skyldu velta fyrir sér hvað hefði gerst á árinu 1980, hvernig hefði verið umhorfs í efnahagsmálum, ef áfram hefði verið látið reka á reiðanum. Alþfl. axlar þá ábyrgð sem honum er skylt. Hann hefur myndað minnihlutastjórn sem situr fram yfir þær kosningar sem verða í landinu 2. og 3. des. Í þeim kosningum biður Alþfl. um aukið traust til þess að halda áfram þeirri baráttu sem hann hefur hafið. Það hafa verið mikil átök hér í þingsölum. Þau hafa stundum verið illskeytt, kannske of illskeytt. Það er slík spenna úti um þjóðfélagið allt, og það er kannske eðlilegt að eitthvað af henni berist hingað inn. En ég spái því engu að síður, að að loknum þeim kosningum, sem í hönd fara, hafi menn lært og sá lærdómur muni hafa í för með sér aukinn slaka, þann slaka sem samfélagið þarf á að halda.



Herra forseti. Það telst til tíðinda að stjórn falli. Það telst til tíðinda að þriðja vinstri stjórnin á tæpum aldarfjórðungi er fallin eftir skemmstan valdatíma þeirra þriggja og verstan viðskilnað. Það telst til tíðinda að þingrof er boðað og nýjar kosningar innan nokkurra vikna. Það eru minni tíðindi að mynduð skuli minnihlutastjórn til þess eins að sjá fyrir þingrofi og nýjum kosningum. Það er hlutverk þeirrar ríkisstj. sem nú tekur við í dag. Við sjálfstæðismenn vildum una fráfarandi ríkisstj. starfsfriðar fyrstu mánuðina sem hún sat. Fráfarandi ríkisstj. fékk starfsfrið, og það er meira en hægt er að segja um ríkisstj. sem beitt var ofbeldisaðgerðum utan þingsalanna. Valdið var tekið af löggjafarsamkomu þjóðarinnar þá. Við höfum haldið uppi stjórnarandstöðu sem er ábyrg og jákvæð. Við höfum, frá því að ljóst var að fyrstu aðgerðir ríkisstj., sem boðaðar voru sem skammtímaaðgerðir, dugðu ekki og voru á sandi byggðar, krafist þess að nýjar kosningar færu fram. Frá því um áramót hefur þetta verið okkar krafa. Enginn stjórnarflokkanna hefur tekið undir þessa kröfu, fyrr en einn þeirra gafst upp og hljóp frá borði ríkisstjórnarfleysins og tók undir þessa kröfu okkar sjálfstæðismanna um þingrof og nýjar kosningar. Það var einsýnt að við sjálfstæðismenn hlytum að ítreka þá kröfu og halda þeim stjórnarflokknum að þeirri ábyrgð, sem hann ber á stjórnarathöfnum öllum, og láta hann skila stjórnartaumunum í hendur nýs ábyrgs meiri hluta þegar kosningar hafa farið fram. Við töldum eðlilegt að fráfarandi ríkisstj. sæti fram yfir kosningar og sinnti þessu hlutverki. En úr því að hún treystist ekki til þess að standa við verk sín og viðskilnað gagnvart kjósendum á kjördegi, þá var næst að leifar hennar stæðu að því. Sjálfstfl. hefur heitið minnihlutastjórn Alþfl. að verja þá stjórn vantrausti. Þetta fyrirheit og þessi ályktun þingflokks Sjálfstfl. er bundin ýmsum skilyrðum, en veigamest þeirra er auðvitað að á þessum örfáu vikum, sem um er að ræða, verði engin nýmæli í löggjöf eða stjórnarframkvæmd í gildi sett. Það er þess vegna svo, að Sjálfstfl. ber enga ábyrgð á stjórnarathöfnum núv. stjórnar öðrum en þeim er lúta að þingrofi og nýjum kosningum, og það er rétt að geta þess að gefnu tilefni, að Sjálfstfl. ber því síður ábyrgð á mannavali núv. ríkisstj. Sjálfstfl. tekur ekki við fyrirskipunum frá öðrum flokkum um skipan forustu sinnar eða trúnaðarstarfa á vegum Sjálfstfl., og Sjálfstfl. hefur engan áhuga á og vill engin afskipti hafa af eða ábyrgð bera á því, hvaða menn aðrir flokkar velja í trúnaðarstörf af sinni hálfu. Ég tek þetta fram vegna þess að þeir flokkar, sem hafa verið undirgefnir því að láta aðra flokka ráða mannavali sinu, hafa haft á orði að Sjálfstfl. kunni þarna að hafa haft hönd í bagga með núv. stjórn. Svo er ekki að þessu leyti. Hins vegar eru fordæmi um það, t.d. þegar Framsfl. lét undan þrýstingi Alþfl. og neitaði formanni sínum, Jónasi frá Hriflu, um ráðherradóm. Alþfl. lét líka undan áróðri kommúnista og felldi Stefán Jóhann frá formennsku á sínum tíma. Mörg önnur dæmi mætti nefna frá öðrum flokkum en Sjálfstfl. En Sjálfstfl. vill ekki viðhafa þessi vinnubrögð. Í raun og veru er ekki þörf á því að fara frekari orðum um aðild eða ábyrgð Sjálfstfl. að þeirri ríkisstj. sem nú tekur til starfa. En það er fullkomin ástæða til þess að fara nokkrum orðum um aðdraganda þessara stjórnarslita, vegna þess að þau eru spegilmynd stjórnarsamstarfsins og þeirrar upplausnar og stjórnleysis sem ríkt hefur á undanförnum 13 mánuðum. Það er haft fyrir satt, að Alþfl. hafi þá fyrst hlaupið frá borði þegar hann sá fram á það, þegar fráfarandi forsrh. lagði fram þjóðhagsáætlun sína, að það mundi verða meiri samstaða milli Alþfl. og Framsfl. heldur en milli þessara tveggja flokka og Alþb. og fyrirsjáanlegt væri að Alþb. mundi hlaupa frá borði. Alþfl. gat ekki hugsað sér að sitja eftir í stjórninni með Framsfl. og vildi þess vegna vera fyrri til. Það er auglýst eftir ágreiningsefnum af hálfu Alþfl. Alþfl. hefur ekki svarað. Með sama hætti situr Alþb. eftir með sárt ennið í flatsæng með Framsfl. og kann illa við þau örlög og tók ekki annað í mál heldur en ríkisstj. segði af sér hið bráðasta. Þetta er nú vitnisburðurinn um bróðurkærleik fyrrv. stjórnarflokka. Þetta er nú vitnisburðurinn, hversu viljugir þeir eru að axla ábyrgðina. Það er ekki ábyrgðartilfinningin sem rekur Alþfl. úr stjórninni, heldur hræðslan við kjósendur, dóm kjósenda. Og sama hræðsla við dóm kjósenda ræður gerðum Framsfl. og Alþb. Við skulum líta á upphaf þessarar stjórnarmyndunar. Við höfum fengið vitnisburð um það, að refskák hafi þá verið tefld af framsóknarmönnum og Alþb.-mönnum. Ég held nú e.t.v. að refskákin hafi verið þríhliða á þeim tíma. En höfuðstoðir stjórnarmyndunarinnar voru þrjár: Í fyrsta lagi hið fræga kjörorð: Samningarnir í gildi. Tilburðir voru hafði uppi í þá átt í byrjun september á síðasta ári, þannig að hinir hæst launuðu fengu mesta kauphækkun, þakinu var lyft og fleira í því skyni gert, en hinir lægst launuðu fengu ýmist enga kauphækkun eða urðu fyrir kauplækkun í raun. Það er einkennandi að nú við lok þessa stjórnarsamstarfs liggur það fyrir, að óbreyttum lögum frá hendi þessarar vinstri stjórnar, að hinir lægst launuðu eiga að fá 2% minni verðlagsuppbót heldur en hinir hærra launuðu 1. des. n.k. Þetta er táknrænt fyrir núv. stjórnarflokka, Alþb. og Alþfl., sem gengu til kosninga undir kjörorðinu: Samningarnir í gildi. Sú stoð stjórnarmyndunarinnar er brostin fyrir löngu, enda er önnur stoðin: auknar niðurgreiðslur sem áttu að leiða til lækkunar dýrtíðarinnar, sömuleiðis brott fallin. Þeir gáfust upp á auknum niðurgreiðslum á miðju ári og drógu úr þeim, enda er þetta falsráð til að ráða niðurlögum verðbólgunnar, falsráð sem hefnir sín. Það kemur aðeins að tímabundnum notum, og þegar hækkanir verða á kostnaðarþáttum verðlagsgrundvallar landbúnáðarafurða vegur sú hækkun langtum þyngra í verðlaginu þegar tímar líða fram. Þessu hafa landsmenn kynnst nú í sumar og haust. Þessi höfuðstoð átti að vera bjargráð fráfarandi stjórnar. Ráðh. Alþb. börðu sér á brjóst og sögðust hafa lækkað dýrtíðina á þeim tíma. Þetta bjargráð hefur snúist gegn þeim og orðið þeim að falli, sérstaklega þeim sem gortaði mest af þessu ráði, þ.e.a.s. Alþb. Og hvað með þriðju höfuðstoð stjórnarmyndunarinnar? Það var aukin skattheimta, aukin skattheimta til þess að standa að falsráðinu gegn verðbólgunni. Skattahækkanirnar eru sú stoð sem e.t.v. stendur, en er þó að bresta. Og hún er að bresta vegna þess að fólkið þolir ekki þær auknu skattaálögur sem fráfarandi ríkisstj. hefur lagt á þjóðina. Í raun og veru hafa fráfarandi stjórnarflokkar ekki heldur treyst sér til þess að hækka skattana til þess að jafna rekstur ríkissjóðs. Kunn er yfirlýsing fráfarandi fjmrh. sem sagðist að vísu breyta jöfnuði í ríkisrekstrinum á s.l. ári í halla vegna þess að hann ætlaði að lengja almanaksárið úr 12 mánuðum í 16 mánuði. Þegar fyrirsjáanlegt var á þessu ári að það mundi ekki takast, heldur mundu skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann stóraukast, þá lýsti þessi sami fráfarandi fjmrh. því yfir, um leið og hann jók á skattabyrðar almennings, að hann mundi enn lengja almanaksárið úr 16 mánuðum í 20 mánuði. Það mun ekki heldur duga, og fjárlagafrv. er þess eðlis að fyrirsjáanlegur rekstrarhalli yrði á framkvæmd þess og áframhaldandi afgreiðslu miðað við þá stöðu þings sem nú er. Við þessar aðstæður er ekki um annað að ræða en að nýjar kosningar fari fram. Það voru boðaðar skammtímaráðstafanir, en loks komu langtímaráðstafanir. Það var efnahagsfrv. forsrh. sem engin samstaða varð um í margar vikur, marga mánuði. Frv. var borið fram hér 15. mars, á dánardægri Sesars, og þá spurði ég: Hver er Brútus? Nú er komið í ljós hver Brútus er. Allir stjórnarflokkarnir hrósuðu sér af þessum efnahagslögum, nú væri bjargráðið fundið. Það er nú dæmt ófært og raunar segja ýmsir að það sé orsök aukinnar verðbólgu á sumar- og haustmánuðum. Það fer illa á því, að hæstv. fyrrv. menntmrh. hafi orð á því að fyrrv. ríkisstj. 1974–1978 hafi ekki náð árangri í baráttunni gegn verðbólgunni. Í byrjun árs 1977 hafði sú ríkisstj. lækkað verðbólguna úr yfir 50% í 26%. Misbeiting kratabrodda og kommúnistabrodda innan launþegasamtakanna á þeim samtökum gerði það að verkum að aftur horfði í verri átt. Það fer ekki á milli mála, að fráfarandi ríkisstj. skilur samkv. eigin yfirlýsingum við þegar verðbólgan frá ársbyrjun til ársloka verður 55% og þegar fyrirsjáanleg er hækkun framfærsluvísitölunnar um 13% 1. des. n.k., en miðað við ár yrði verðbólguvöxturinn nær 65%, byggingarvísitalan hækkar enn meir, vaxtavísitala Seðlabankans eitthvað þar á milli. Hver er afstaða einstakra flokka þegar svona stendur á? Alþfl. talar af ábyrgð að eigin sögn. Var ekki formaður hans í ársbyrjun 1978 og við aðdraganda kosninga 1978, hæstv. forsrh. Benedikt Gröndal, að tala um samningana í gildi. Var það ekki hann sem ásamt Alþb. stóð að hervæðingu kratabrodda innan launþegasamtakanna gegn nauðsynlegum ráðstöfunum gegn dýrtíðinni? Var það ábyrgðartilfinning, að honum og hans flokki væri sæmandi að vinna atkv. að þessu leyti á fölskum forsendum með loforðum sem hann vissi sjálfur að ekki væri unnt að efna? En hvað hefur síðan gerst? Ekki annað en það, að sögn samstarfsflokka Alþfl. í ríkisstj., að á þriggja mánaða fresti hefur þessi flokkur krafist þess að dregið yrði úr launahækkunum og dregið yrði úr og alls ekki staðið við samningana sem í gildi væru. Var það ekki þessi flokkur, Alþfl., sem gekk til kjósenda og sagði að hann vildi lækka skatta og skattabyrði almennings? Er það ekki þessi flokkur sem ber ábyrgð á hærri skattaálögum en stjórnmálasagan kann að greina frá? Er það ekki þessi flokkur sem ætlaði að draga úr og jafnvel afnema tekjuskattana, en hefur staðið fyrir hækkun þeirra meira en nokkru sinni áður hefur verið framkvæmt á jafnskömmum tíma? Er það ekki þessi flokkur sem ætlaði að ráðast gegn verðbólgunni, en ber ábyrgð á mestu verðbólguþróun sem um getur í sögu Íslands? Það er rétt, að þessi flokkur hefur staðið fyrir upphlaupum, sýndarmennskuupphlaupum við og við hér á Alþ. En hann hefur líka gefist jafnoft upp. Hann hefur jafnoft hjaðnað niður og verið eins og lamb að leika sér við fyrir fyrrv. stjórnarflokka. Það er ekki fyrr en Sjálfstfl. setur Alþfl. úrslitakosti, setur Alþfl. í raun og veru upp að vegg og segir honum að efna til þingrofs og nýrra kosninga og hann beri ábyrgðina og verði að skila af sér með þeim hætti, að kjósendur fái að ganga til kosninga og kveða upp sinn dóm, að Alþfl. gerir sér ljóst að hann verði að standa við stóru orðin sem hann hefur viðhaft í þingsölunum, en hlaupið jafnskjótt og oft frá. Það er víst og satt, að Alþfl. er ekki treystandi eftir kosningar. Hann hefur sýnt sig beran að því að segja eitt fyrir kosningar og annað eftir kosningar. Snúum okkur að Alþb.-mönnum. Ekki voru orð þeirra veikari varðandi samningana í gildi. Loforðin voru jafnskýr og afdráttarlaus. Með sama hætti voru verkalýðsforingjar þeirra háværir og beittu ólögmætum aðgerðum jafnt sem lögmætum. Ætla mætti að þeim hefði verið umhugað um að samningarnir yrðu í gildi, að kaupmátturinn héldist eins og að var stefnt í samningunum 1977 og þeir héldu fram. En hvar hafa þessir verkalýðsforingjar verið síðustu 13 mánuði? Þeir hafa þagað þunnu hljóði. Þeir hafa séð kaupmáttinn falla, og fyrirsjáanlegt er að kaupmátturinn verður minni en verið hefði ef febrúar- og maílögin frá 1978 hefðu fengið að komast í framkvæmd án skemmdarverka af hálfu þessara manna. Það heyrðist fyrir kosningar 1978 af hálfu formanns Alþb., Lúðvíks Jósepssonar, að gengislækkun væri ekkert ráð. En þeir fengu gengismálaráðherrann, og hv. þm. Svavar Gestsson hefur ekki haft við að skrifa út heimildarbréf til Seðlabanka Íslands um ýmist að fella gengið eða láta gengið síga. Og Svavars Gestssonar verður minnst í sögunni fyrir það að vera sá ráðh. sem hefur lækkað gengi íslenskrar krónu mest á skemmstum tíma. Hvað er með verðlagsmálin? Heyrðum við ekki í Þjóðviljanum undir ritstjórn þessa sama manns að ríkisstj. gæti bara sagt: Engar verðhækkanir. - En hvað hefur gerst? Verðlag hefur ekki áður hækkað meira en í tíð ráðh. Alþb. sem verðlagsmálaráðherra. Og hvað er með vaxtamálin? Forsvarsmenn lágvaxtastefnunnar, Alþb. með Lúðvík Jósepsson í broddi fylkingar, hafa samþ. efnahagsfrv., hafa samþ. vaxtastefnu Alþfl. og bera ábyrgð á þeirri vaxtastefnu og framkvæmd hennar. Vextir hafa þess vegna hækkað. E.t.v. var það óhjákvæmilegt. En við sjálfstæðismenn erum andvígir því að vextir séu sjálfkrafa hengdir aftan í verðbólguþróunina. Vextina á að gefa frjálsa og ákveða þá með framboði og eftirspurn og samkv. ákvörðun viðskiptabanka og lánastofnana, en ekki að ákvarða þá fyrir fram samkv. formúlu af Seðlabankanum. Við höfum heyrt að það væri alveg útilokað að skerast í leikinn varðandi gerð kjarasamninga af hálfu Alþb., hvað þá heldur að torvelda verkföll, helgasta rétt hvers vinnandi manns, eins og þeir komast að orði. En hvað hefur Alþb. gert á sínum stjórnarferli annað en einmitt að standa að löggjöf um að skerast í leikinn við gerð kjarasamninga og banna verkföll, sbr. farmannaverkfallið? Loks hefur Alþb., sem hefur haft stór orð um að varnarliðið þyrfti að fara af landi brott, setið eins og mús undir fjalaketti og ekki minnst á varnarliðið eða brottför þess. Má í því efni segja að batnandi manni er best að lifa. Hvað er þá um Framsfl. sem byrjaði stjórnarmyndunina með því að gefast upp, var ekki eingöngu sigraður í kosningunum, heldur lét sigrast eftir kosningarnar, gekk á hönd Alþb. og Alþfl. og lofaði að gera allt það sem þessir flokkar vildu og framsóknarmenn voru á móti í kosningunum 1978? Það var stórmannlega að farið. Hver er skýringin önnur en sú, að Framsfl. vill alltaf halda fast í valdastólana, í ráðherrastólana. Framsfl. hefur ekki haft neina sjálfstæða stefnu í fráfarandi ríkisstj. Hann hefur tvístigið á milli hinna tveggja flokkanna. Hann hefur fyrst horft til annars, síðan til hins. Hann hefur stigið Óla Skans-dans fram og aftur milli Alþfl. og Alþb. Hann hefur ekki vitað sitt rjúkandi ráð. Aðalmarkmið hans er nú sem fyrr að halda í völdin og ráðherrastólana, enda er það einkennilegt og þó ekki nema í samræmi við skoðun Framsfl. og í samræmi við hve sárt Alþb. er um ráðherrastólana, að till. formanna þessara flokka beggja til forseta voru að það væri nauðsynlegt að reyna að mynda nýja vinstri stjórn, endurreisa vinstri stjórnina með þeim þrem flokkum sem að henni hafa staðið. Fráfarandi forsrh. lét líka orð að þessu falla í sjónvarpsviðtali. Það eru fordæmi fyrir þessu áður. Þegar vinstri stjórnin féll 1958 var gerð örvæntingarfull tilraun til þess að endurlífga hana. Það átti að gera sömu tilraun nú. Við sjálfstæðismenn gengum ákveðnir til verka og gerðum Alþfl. það að standa við orð sín. Þess vegna tókst ekki að endurreisa vinstri stjórnina. En við skulum hafa það í huga, að með því að ekki er treystandi orðum neinna þessara þriggja vinstri flokka, sem svo vilja kalla sig fyrir kosningar, að þeir standi við þau eftir kosningar, þá getur svo farið að tilraun verði enn gerð til myndunar vinstri stjórnar eftir kosningar. Þó ættu þessir flokkar að vera búnir að fá sig fullsadda af vinstri stjórnum sem reynslan sýnir að ekkert gagn hafa gert, en skaða einungis. Við hljótum því að beina því til landsmanna allra og kjósenda að vera á verði gegn því að slíkt geti endurtekið sig. Allt er þá þrennt er. Vinstri flokkarnir svokallaðir hafa fengið tækifæri sitt. Nú er reynslan ólygnust, að vinstri stjórnir duga ekki og nauðsynlegt er að einn flokkur hafi ábyrgðina á málefnum þjóðarinnar. Sjálfstfl. hefur markað stefnu sína í efnahagsmálum og öðrum málum á landsfundi flokksins í vor. Hann mun skýra þá stefnu í þeirri kosningabaráttu, sem nú er hafin, og skírskota til þjóðarinnar að ljúka því ófremdarástandi, sem nú er fram komið, með því að fela honum ábyrgð á stjórn landsins.



Herra forseti. Sú ríkisstj., sem nú hefur verið mynduð, er bráðabirgðastjórn. Henni er eingöngu ætlað það hlutverk að tryggja að fram fari kosningar í byrjun desember þannig að ný meirihlutastjórn geti tekið við völdum. Fráfarandi ríkisstj., vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar, hrökklaðist frá völdum á nýju vinstristjórnarmeti. Hún hefur sannað það fyrir íslensku þjóðinni að vinstri stjórnir eru ófærar um að leysa efnahagsvandamál þjóðarinnar. Fólkinu í landinu er því ljósara nú en ávallt áður að vinstri stjórnir valda upplausn og óstjórn og tímabil þeirra hefur ætíð verið dýrkeypt og döpur reynsla fyrir þjóðina. Við munum verða vitni að því í þessum umr., hvernig fulltrúar vinstri flokkanna koma sökinni hverjir á aðra. Nú vill enginn kannast við þær efnahagsaðgerðir sem hafa leitt þjóðina í meiri ógöngur óðaverðbólgu og upplausnar en við höfum þekkt áður, og erum við Íslendingar þó ýmsu vanir í þeim efnum. Í þeirri kosningabaráttu, sem fram undan er, munu brigslyrðin ganga á milli þessara fyrrv. samherja og við munum kynnast nánar því hugarfari bræðralags sem einkennt hefur samskipti vinstri flokkanna að undanförnu. Það eina, sem forustumenn vinstri flokkanna eiga sameiginlegt þessa dagana, er óttinn við kosningar og kosningaúrslitin sem verða dómur þjóðarinnar um verk þeirra í fráfarandi stjórn. Eins og hv. síðasti ræðumaður benti á munu fyrrv. kjósendur Alþb. íhuga rækilega þann árangur sem ráðh. þeirra hafa náð. Þeir lofuðu stöðugu gengi. Gengissig hefur samt aldrei verið meira. Þeir lofuðu litlum verðlagsbreytingum. Verðlag hefur aldrei hækkað hraðar. Þeir lofuðu samningunum í gildi, en samt heldur kaupmátturinn áfram að rýrna og launabilið að breikka. Og Alþb. hefur staðið að því að banna verkföll með lögum. Það er sorgarsaga að rifja upp kosningaloforð Alþfl. og bera þau saman við efndirnar. Alþfl. lofaði stórfelldri skattalækkun og stöðvun verðbólgunnar. Efndirnar þekkir hver einasti maður í landinu, enda hlupust þeir úr stjórninni þegar kjarkurinn brást. Það má kannske halda því fram, eins og hæstv. dómsmrh. Vilmundur Gylfason gerði áðan, að það hafi ekki verið kjósendurnir sem voru blekktir til fylgilags við Alþfl. fyrir kosningar, en þá er það óvefengt og ómótmælanlegt að þeir sömu kjósendur voru sviknir eftir kosningar. Ég hirði ekki um að ræða um Framsfl. Markmið forustumanna hans er að vera í stjórn hvað sem það kostar og eins lengi og sætt er. Þessi áratugur hefur verið áratugur Framsfl. og um leið áratugur upplausnar og óstjórnar í íslenskum stjórnmálum. Gengi flokksins hefur verið í samræmi við þessa staðreynd, enda er hann nú minnsti stjórnmálaflokkurinn í landinu. Hér á landi hefur að undanförnu aukist skilningur á því, að það, sem öðru fremur hefur veikt undirstöðu efnahagslífsins og um leið rýrt lífskjörin, eru of mikil afskipti ríkisins, of mikil ríkisumsvif. Ísland hefur raunar enga sérstöðu í þessum efnum. Víðast hvar í nágrannalöndum okkar leita kjósendur einnig nýrra leiða til að losna út úr þeim ógöngum sem stjórnmálamenn hafa ratað í þegar þeir lofa meiru en hægt er að efna, reisa sér minnisvarða sem síðan eru borgaðir með skattpeningum almennings í landinu. Innan Sjálfstfl. hefur undanfarin misseri átt sér stað stefnumörkun í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar þar sem nýrra viðhorfa gætir. Í þeirri stefnu situr í fyrirrúmi trúin á manninn sjálfan, trúin á einstaklinginn sem tekur ákvarðanir um eigin hag, hefur frelsi til athafna og ber ábyrgð á verkum sínum. Í kosningabaráttunni verður tekist á um það, hvort þjóðin vill reyna nýjar leiðir og nýjar lausnir í stað þeirra sem gengið hafa sér til húðar, hvort hún vill djarfar leiðir eða áframhaldandi ríkisumsvifastefnu. Sjálfstfl. hefur heitið því að leggja niður þá skatta sem fráfarandi ríkisstj. stofnaði til af frábæru ímyndunarafli. Slík skattalækkun kemur að sjálfsögðu niður á opinberum rekstri. Þess vegna er nauðsynlegt að endurskoða markmið opinberra stofnana og spyrja þeirrar grundvallarspurningar, hvort ekki sé ástæða til að leggja sumar þeirra niður. Opinberar stofnanir hafa tilhneigingu til að öðlast eigið líf, rétt eins og þær séu okkur sendar af æðri máttarvöldum, en ekki mannanna verk, kostaðar af almenningi. Í fjármálum ríkisins ber að leggja áherslu á verkefnin, en ekki stofnanirnar. Við skulum því spyrja fyrst: Geta einstaklingarnir leyst verkefnin sjálfir? Hvað um starfandi fyrirtæki landsmanna? Eru þau ekki hæfari en ríkisvaldið til að sinna viðkomandi verkefni? Eða sveitarfélögin? Eru þau ekki betur í stakk búin en stofnanir ríkisins? Þannig skulum við spyrja okkur áður en við tökum þann kost að láta ríkisvaldið framkvæma hlutina á okkar kostnað. Sjálfstæðismenn vilja frjálsa verðmyndun sem með samkeppni færir neytendum lágt vöruverð og stýrir framleiðslunni á arðsamar brautir. Íslendingar hafa reynt svokallaða verðstöðvunarleið í 7 ár samfleytt með þeim árangri að verðlag hefur aldrei vaxið hraðar. Hér gefst ekki á fáeinum mínútum frekara tækifæri til að tíunda einstök atriði úr efnahagsstefnu Sjálfstfl. Á tímum svokallaðrar olíukreppu komumst við ekki hjá því að nýta orkulindir okkar hraðar en við höfum gert hingað til. Við verðum að gera okkur ljóst, að lífskjörin verða ekki bætt í kjarasamningum, heldur aðeins með því að þjóðin snúi sér að þeirri atvinnustarfsemi sem mest gefur í aðra hönd. Orkulindirnar eru lykillinn að bættum lífskjörum og þær verðum við að virkja og nýta til útflutnings einir sér eða í samningum við erlenda aðila. Herra forseti. Sú kosningabarátta, sem fram undan er, mun annars vegar einkennast af uppgjöri vinstri flokkanna innbyrðis og hins vegar af sameiginlegum ótta þeirra við hugsanlegan sigur Sjálfstfl., sem spáð er velgengni í næstu kosningum. Þetta sést m.a. á ummælum Lúðvíks Jósepssonar, hv. þm., þegar hann hótar öllum illum látum að loknum kosningum, eftir kosningarnar sjálfar sem sagt. Sífellt verður á næstu vikum klifað á því við kjósendur, að þjóðinni stafi stórhætta af íhaldsstjórn, eins og það er orðað af þeim kraftaverkamönnum sem nú hafa hrökklast frá völdum. Þjóðin á í raun aðeins eitt svar við þessum hótunum og það er að kjósa Sjálfstfl., þannig að í fyrsta skipti verði mynduð meirihlutastjórn eins stjórnmálaflokks sem ber einn ábyrgð á verkum sínum. Sá kostur er nú nærtækari en oftast áður.



Herra forseti. Sá atburður, sem nú hefur gerst, myndun samsteypustjórnar, held ég að ég verði að kalla það, Alþfl. og Sjálfstfl., skilur æðimargt eftir ósvarað. Að vísu þarf ekki lengur að spyrja að því, hvers vegna Alþfl. hljóp brott úr ríkisstj. Það liggur ljóst fyrir, að það var ekki af málefnalegum ágreiningi. Það liggur ljóst fyrir, að það var ekki vegna ágreinings um fjárlög. Alþfl. lét bóka það, þegar umr. hófust um gerð þessara fjárl., að tekjuöflunin mætti ekki fara yfir 28–29% af vergri þjóðarframleiðslu. Þessu er fullnægt. Að vísu lét hæstv. sjútvrh. síðar bóka að tekjuöflunin mætti ekki verða yfir 28.5%. En trúir því nokkur maður að Alþfl. hafi hlaupið út vegna 0.5%? Við vítum einnig að ekki hefur Alþfl. getað hlaupið út vegna ágreinings um efnahagsmálin. Það er margupplýst að þau mál voru til umr. í ríkisstj. og þeirri umr. var alls ekki lokið. Sú umr. hófst fyrir um það bil einum og hálfum mánuði undir forustu forsrh., og margt benti til þess að samstaða gæti þar náðst um hertar aðgerðir í efnahagsmálum sem byggðar eru á því frv. um stjórn efnahagsmála sem samþ. var hér á hinu háa Alþingi 10. apríl s.l. Og í raun og veru er ákaflega erfitt að sjá að þeir hafi hlaupið út vegna verðbólgunnar, sem ég tek áð vísu undir að er allt of mikil. Hún var um það bil 9 prósentustigum hærri á síðasta ári síðustu ríkisstj. Og ef menn vilja vera að leita að metum á þessu sviði, þá er það víst frá 1942 hjá Sjálfstfl., þegar verðbólgan jókst á 7 mánuðum um 49%. Nei, ég hygg að það liggi nú fyrir að Alþfl. hljóp út af taugaveiklun einni saman. Innan ríkisstj. eða réttara sagt milli Alþfl. og Alþb. var, eins og allir vita, mikil togstreita og ágreiningur, og niðurstaðan varð sú, að Lúðvík Jósepsson og mennirnir hans höfðu sterkari taugar en þeir Alþfl.- menn. Að vísu er að heyra það nú á hæstv. menntmrh. að þeir hafi kannske hlaupið út vegna skattsvikamála og alls konar slíkra hluta. Ég vil leyfa mér að sannfæra hann um það, að þegar hann fer nú að kíkja í möppurnar í dómsmrn. mun hann finna mikinn fjölda mála sem er æðilangt kominn í undirbúningi, unnið af starfsmönnum dómsmrn. og ágætum starfsmönnum dómskerfisins, og hann mun finna þar t.d. tilbúið frv. til l. um hraðvirkari meðferð skattamála. Þetta er skráð í því fskj., sem fylgir stefnuræðu fyrrv. forsrh. Hann mun auðveldlega geta aflað sér upplýsinga um það og fjölmörg önnur mál sem þar hefur verið unnið að. Vitanlega á það ákaflega stóran þátt í því sem hefur gerst, að innan Alþfl. hefur stöðugt starfað, alveg frá upphafi, hópur manna sem leynt og ljóst hefur unnið að því að ná samstöðu og samstarfi við Sjálfstfl. Ég man ekki betur en frá slíkum hóp hafi verið greint í Morgunblaðinu s.l. vor, hóp sem stefndi að því að rjúfa stjórnarsamstarfið. En það sorglega í þessu er vitanlega það, að Sjálfstfl. hefur tekist enn einu sinni í gegnum slíka óeiningu að reka fleyg inn í samstarf vinstri manna. Um stjórnarmyndunina er hins vegar margt að spyrja. Hvers konar stjórn er þetta? Er þetta minnihlutastjórn? Er þetta samsteypustjórn? Það er viðurkennd lýðræðisleg regla að leita fyrst eftir myndun meirihlutastjórnar. Ég fæ satt að segja ekki séð að það hafi verið gert, nema hér sé um samsteypustjórn að ræða. Sá hringur var aldrei til hlítar farinn. Fyrir lá strax stjórnarmyndun þegar rætt hafði verið við formann Sjálfstfl. og formann Alþfl. Ég hlýt því að úrskurða að hér sé fyrst og fremst og reyndar ekkert annað orð yfir þessa stjórn heldur en samsteypustjórn Alþfl. og Sjálfstfl., þar sem Sjálfstfl. hefur að vísu afhent öll ráðherrasætin Alþfl., en fengið í staðinn forseta sameinaðs þings. En þjóðin á heimtingu á því að fá mörgu öðru svarað. Okkur skilst að þetta hafi ekki gerst ágreiningslaust. Mér skilst t.d. að hv. 1. þm. Vestf. hafi skellt hurðum og gengið út, og ég vildi gjarnan fá að vita hvort hann styður þessa ríkisstj.  En þingrofið er nú að sjálfsögðu orðin staðreynd. Hér er því haldið fram að við framsóknarmenn höfum á einhvern mála viljað koma í veg fyrir þetta þingrof. Með hvaða rökum geta menn haldið slíku fram? Geta menn haldið því fram að síðasta ríkisstj. hafi ekki sagt af sér eins fljótt og frekast var unnt, því að það gerði hún? Hitt er svo alveg rétt, að við framsóknarmenn teljum það óráð hið mesta, eins og nú er háttað fjölmörgum málefnum þessarar þjóðar, óreynt á það hvort ná má samstöðu í efnahagsmálum o.fl., og í mesta skammdeginu, þegar a.m.k. þeir, sem í dreifbýli búa, hafa áhyggjur af því hvort þeir komist á kjörstað, t.d. veikt fólk og gamalt, - við teljum það hið mesta óráð að hafa kosningar um þetta leyti. En við töldum okkur ekki fært á nokkurn máta að standa gegn því að þeir rjúfi þing og efni til kosninga sem meiri hl. hafa til þess. Staðreyndin er vitanlega sú, að þeir bera ábyrgð á þessu, Alþfl. og Sjálfstfl. Við framsóknarmenn höfum unnið í þessari ríkisstj. af fullkominni ábyrgð og heilindum og við göngum til kosninga undir því kjörorði. Hér hefur verið nokkuð um það talað, að nú sé kveðinn upp endanlegur dauðadómur yfir vinstri stjórn í þessu landi. Vinstri stjórnirnar eru reyndar fleiri en þrjár. Það var hér vinstri stjórn einnig á áratugnum frá 1930–1940, eða frá 1934–1937, og staðreyndin et vitanlega sú, að þessar vinstri stjórnir allar hafa lyft Grettistaki. Allt framfaraskeið þessarar þjóðar er tengt vinstri stjórnum, og við framsóknarmenn erum ákaflega stoltir af því, að þessi síðasti árangur er kenndur við okkar fyrrv. forsrh. Annars verð ég að segja það fyrir mitt leyti, að heldur finnst mér nú lítill orðinn hlutur formanns Sjálfstfl., Geirs Hallgrímssonar, þegar allur þessi síðasti áratugur er kenndur við fyrrv. forsrh., eins og síðasti ræðumaður gerði. Eða hafa menn gleymt því, að formaður Sjálfstfl. var forsrh. í 4 ár á þessum áratug? Ég hygg að þjóðin muni minnast þess og gera samanburð á áratug eins og þeim, sem nú er við okkur kenndur, sem einkennist af framförum sem hófust 1971 um allt land, sem einkennist af togarakaupum um allt land, sem einkennist af byggingu frystihúsa, lagningu vega o.s.frv., - ég hygg, að þjóðin muni gera samanburð á slíku og áratugnum á undan, sem þjóðin man best af. Atvinnuleysinu 1966–1967 og flóttanum frá dreifbýlinu til þéttbýlisins, atvinnuleysi sem sannarlega gekk yfir þjóðina alla. Í þeim kosningum, sem nú eru fram undan, verður kosið um efnahagsmálin. Við framsóknarmenn höfum í þessari ríkisstj. lagt fram ýtarlegar tillögur um efnahagsmálin. Við gerðum það bæði í janúar og um s.l. áramót, og þau lög um stjórn efnahagsmála o.fl., sem samþ. voru 10. apríl, eru í veigamestu þáttum á þessum tillögum byggð. Við höfum með tilliti til vaxandi erfiðleika í efnahagsmálum, m.a. vegna tvöföldunar og þreföldunar á olíuverði, sem hverri þjóð hefði sannarlega sviðið undan, lagt fram endurnýjaðar og hertar tillögur í efnahagsmálum. Við leggjum áherslu á það að allir endar verði nú festir. Það er ekki kostur á öðru. Við leggjum áherslu á að ríkisstj. setji sér markmið og skuldbindi sig til þess að standa við það.  Á þessu byggist vitanlega okkar kosningabarátta og um þetta verður kosið annars vegar og hins vegar um þá stefnu sem hin nýja viðreisn hefur lýst, stefnu sem er að sjálfsögðu kennd við Sjálfstfl., stefnu sem þeir kalla „viðreisn í anda frjálshyggju“, hygg ég, stefnu sem er vitanlega ekkert annað en markaðsstefna sú sem íhaldsöflin víða í Evrópu hafa fylgt, og það er rétt, þau hafa sannarlega náð niður verðbólgunni. Þau gerðu það á Ítalíu, en þau uppskáru 10–20% atvinnuleysi. Við framsóknarmenn leggjum á það höfuðáherslu, að verðbólgu hér verður að ná niður án þess að stofna til atvinnuleysis. Þá er verið að fara úr öskunni í eldinn ef atvinnuleysi á að vera meðalið til þess að ná niður verðbólgunni. En þetta er sú kreppustefna sem nú er boðuð, en formaður Sjálfstfl. fór að vísu hér áðan ákaflega fáum orðum eða kannske engum um. Um þessa stefnu verður slegist, m.a. einnig um það, hvort leysa eigi launamálin og jafnvel efnahagsmálin á vígvelli kjaradeilna, hvort á að ganga svo til veiks sem núv. hæstv. menntmrh. lýsti þegar farmannaverkfallið stóð sem hæst, að þarna ætti ríkisstj. engin afskipti að hafa af, en láta deiluna ganga sina leið. Við framsóknarmenn viljum ekki byggja nýtt efnahagslíf á rústum. Við vitum að það er engin þörf á því. Og ég vil segja það, að ég vona að í þeim kosningum, sem eru fram undan, vitkist þeir flokkar, sem hafa staðið í deilum innan þessarar vinstri stjórnar, og geri sér grein fyrir þeirri staðreynd, að vissulega verður vinstri stjórn aldrei farsæl nema þeir flokkar, sem að henni standa, starfi heilir. Ég vona að ný vinstri stjórn verði mynduð. Ég vona það þjóðarinnar vegna. Ég vona þjóðarinnar vegna að afturhalds- og íhaldsöfl nái ekki undirtökum í þessu þjóðfélagi.



Herra forseti. Nú er það endanlega staðfest, að forysta Alþfl. hefur tekið þá örlagaríku ákvörðun að tengjast Sjálfstfl., fyrst með þeirri bráðabirgðastjórn sem tekið hefur við völdum með ábyrgð Sjálfstfl., óformlegt bandalag í komandi kosningum og samstjórn-viðreisnarstjórn-að kosningum loknum. Það þýðir ekkert fyrir þessa flokka að sverja þetta af sér nú. Samruni þeirra speglast í athöfnum þeirra síðustu daga. Alþfl. hefur algerlega brugðist þeim mörgu, ekki síst launþegum, er trúðu glamuryrðum frambjóðenda hans í síðustu kosningum. Grundvöllur þess stjórnarsamstarfs, sem hann hefur hlaupist frá, var fyrst og fremst að tryggja atvinnuöryggi, koma fram umbótamálum í félagsmálalöggjöf, ekki síst fyrir láglaunafólk og þá sem standa höllum fæti í lífsbaráttunni, elli- og örorkulífeyrisþega, reyna að slá skjaldborg um kaupmátt launa og stefna að réttlátari tekjuskiptingu í landinn, tryggja rekstrargrundvöll undirstöðugreina atvinnulífsins. Að þessum málum öllum var fyrrv. ríkisstj. að vinna. Það hefði verið kraftaverkaríkisstj. sem hefði getað komið öllum þessum verkefnum í höfn á fyrsta ári stjórnarathafna, það hljóta allir að viðurkenna. Fyrrv. stjórnarflokkar höfðu alla möguleika til að ná góðum árangri í öllum þáttum framfaramála: þingstyrk, traust launþegahreyfinga í landinu sem studdu þessa ríkisstj. til síðasta dags. Hvað brást? Í fyrsta lagi: Tortryggni Alþfl. og Alþb. hvors í annars garðs virtist óyfirstíganleg. Þessi tortryggni og keppni, sem fór fram bæði innan ríkisstj. og í fjölmiðlum, var í raun alvarleg aðför að öllum stjórnarathöfnum. Í öðru lagi lét þingflokkur Alþfl. alls ekki að stjórn. Ráðh. hans voru því frá fyrsta degi algerir bandingjar þingflokksins sem virtist ekki vilja virða eðlilegar samstarfsreglur. Ég nefni sem dæmi um siðfræði Alþfl. afgreiðslu fjárl. 1979. Þm. hans ákváðu að samþykkja fjárl. við lokaafgreiðslu, en jafnhliða lögðu 9 þm. fram brtt. sem gekk þvert á fjárl. og hefði í raun gert þau marklaus. Skýring þessa er að þeirra dómi ósköp einföld. Við stöndum við að samþykkja fjárl. eins og meiri hl. fjvn. hefur gengið frá þeim. En hvernig? Jú, 5 okkar, ráðh. og fjvn.- menn, segja já, það nægir. Hinir 9 máttu leika sér. Þetta sýnir glögglega ábyrgðarleysið og við hvaða erfiðleika fyrrv. stjórn varð að búa. Auðvitað gáfust þessir 9 upp og drógu til bráðabirgða tillöguna til baka. Það var eftir öðru. Framsfl. taldi það skyldu sína að reyna eftir megni að fá flokkana til að snúa bökum saman um skynsamlegar aðgerðir við stjórn þjóðmála, byggja upp stjórnarathafnir og stefnu til að tryggja þjóðarhag og ráðast í alvöru að vandamálunum. Stjórnarflokkarnir höfðu haft til meðferðar mótaða stefnu Framsfl. um lausn efnahagsvandans, hjöðnun verðbólgu í áföngum. Það hafði ekki verið fullreynt um samkomulag. Þess vegna er brotthlaup Alþfl. ábyrgðarleysi og uppgjöf. Eru ummæli hæstv. félmrh., Magnúsar H. Magnússonar, gleggsta vitnið um það. Mörg merk umbótamál voru á lokastigi hjá fyrrv. ríkisstj. sem við þm. Framsfl. höfum tekið þátt í að móta og fá fram. Ég nefni heildarendurskoðun laga um almannatryggingar, þar sem lögð verði megináhersla á tekjujöfnunaráhrif tryggingakerfisins og að tryggingalöggjöfin verndi og styðji þá þjóðfélagsþegna sem þurfa á samfélagsaðstoð að halda hverju sinni. Við þessa endurskoðun sé gerð úttekt á kjörum og aðbúnaði aldraðra og öryrkja sem miði að því að tryggja jafnræði óháð búsetu, - úrbætur í atvinnumálum aldraðra, - lögð áhersla á að bæta aðstöðu þeirra sem eru líkamlega og andlega fatlaðir, - löggjöf um fæðingarorlof og verðtryggðan lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Þáltill. okkar þm. Framsfl. um þetta mál var samþ. á síðasta þingi. Mál þetta er nú í fullum gangi. Frá þessu hleypur Alþfl. Löggjöf um eftirlaun aldraða átti að ná fram að ganga á þessu haustþingi, eitt mesta réttlætismál þingsins til að tryggja um 4000 landsmönnum, sem ekki eru í lífeyrissjóði, lífeyri. Frá þessu máli hleypur Alþfl. Það er skoðun mín, að málefni aldraðra hafi ekki fengið þá meðferð hér á hv. Alþ. sem vera ber. Aldrað fólk í landi okkar á í vök að verjast. Okkur ber heilög skylda til að taka höndum saman og tryggja viðunandi lífsafkomu þessa fólks sem hefur skilað sínu dagsverki með lífi sínu og starfi. Tryggingakerfi okkar á þessu sviði er of veikt og meiri samræmingar um félagslegar aðgerðir er þörf. Þetta var vissulega hlutverk fyrrv. ríkisstj. Ég nefni nýja stefnu í húsnæðismálum. Í samstarfsyfirlýsingu fyrrv. stjórnarflokka segir svo um húsnæðismál: „Áhersla verði lögð á félagsleg sjónarmið í húsnæðismálum. Sett verði löggjöf um réttindi leigjenda. Löggjöf um verkamannabústaði verði endurskoðuð. Stefnt verði að því að hækka húsnæðislán og létta fjárhagsbyrði með lengingu lánstíma.“ Félmrh. Alþfl. hafði það hlutverk að koma þessari stefnu í framkvæmd. Hann dagaði uppi með þetta mikilvæga mál, en hafði þó komið í fjölmiðla og skýrt frá stjfrv. um húsnæðislöggjöf. Samkv. lýsingu ráðh. í fjölmiðlum á þessum mikilvæga lagabálki er í vissum grundvallaratriðum verið að stíga skref aftur á bak og raunar gegn stefnuyfirlýsingu fyrrv. stjórnarflokka. í dag er lánstími almennra húsnæðislána 26 ár. Boðskapur ráðh. er að lánstími verði styttur í 21 ár, almenn lán hækki í 80% á 10 árum og vextir 3.5%, verðtrygging 100%. Ég tel að þetta sé röng stefna sem auki erfiðleika húsbyggjenda stórlega, ekki síst unga fólksins sem allir vilja styrkja til að koma sér upp húsnæði. Mín skoðun er sú, að lán til frumbyggjenda eigi að hækka strax í 80%, en til annarra á næstu 5 árum, lánstíminn verði ekki styttri en 30 ár og vextir 2–2.5% með 100% verðtryggingu. Þetta er yfirlýst stefna Framsfl. sem ítrekuð var á síðasta flokksþingi, og það er öruggt mál að félagslegar umbætur felast ekki síst í slíkum breytingum. Að sjálfsögðu eru ýmis atriði í væntanlegu frv. til bóta og ný stefna í húsnæðismálum: markvissari útlán til ýmissa aðila, svo sem öryrkja og fatlaðra, íbúða fyrir aldraða og elliheimila, endurbætur á eldra húsnæði, orkusparnaður o.s.frv. Það er skoðun mín að félagslegar íbúðabyggingar heyri fyrst og fremst undir verksvið sveitarfélaga. Það sannar reynslan. Þess vegna eiga sveitarstjórnir að vera ráðandi afl um félagslegar byggingar. Ég treysti því, hvernig sem með mál fer, að ný löggjöf um húsnæðismál verði raunverulega ný stefna í húsnæðismálum. En frá þessu hleypur Alþfl. Ég nefni orkumálin. Fyrrv. ríkisstj. hefur unnið ötullega að framförum í orkumálum. Stefna okkar framsóknarmanna er að tryggja öllum landsmönnum næga og örugga raforku á sambærilegu verði. Jöfnun orkuverðs, bæði til húsahitunar og annarra nota, er réttlætismál, eitt stærsta byggðamál á Íslandi í dag. Ég vona að þjóðin beri gæfu til að standa saman um skynsamlega lausn þessara mála. Það er þýðingarmikið að eyða ekki kröftum í deilur um svo sjálfsagt framfaramál. Þéttbýli og dreifbýli verða að taka höndum saman um þetta stórmál. Herra forseti. Það er skoðun mín, að í stað þess að gera Alþingi óstarthæft nú á haustdögum og efna til kosninga og ýfinga í okkar litla þjóðfélagi hefði verið þjóðhollara að snúa sér að vandamálum er hvarvetna bíða úrlausnar. Þjóðin hefur ekki efni á slíku ábyrgðarleysi. Olíukreppan, sem skekur efnahagskerfi stórþjóðanna, þrýstir sér inn í okkar veikbyggða efnahagskerfi, hefur sneggri og víðtækari áhrif hér á landi en hjá flestum öðrum þjóðum. Við þessu verður að bregðast með samstilltu átaki. Við megum engan tíma missa. Í þjóðhagsspá fyrir árið 1980 voru sett fram viðfangsefni og markmið í efnahagsmálum. Á sviði atvinnumála ber fjögur verkefni hæst: Að stuðla að hagkvæmri nýtingu nytjafiskstofnanna við landið og efla fiskiðnaðinn. Að tryggja hæfilega framleiðslu landbúnaðarafurða og æskilega nýtingu landgæða. Að auka framleiðslu og nýtingu innlendrar orku og draga úr innflutningi olíu. Að greiða fyrir vexti innlends iðnaðar, bæði til útflutnings og innanlandsþarfa. Var Alþfl. á móti þessum markmiðum? Framsfl. gengur til komandi kosninga með skýra og ákveðna stefnu. Hann hefur reynt að ná fram stjórnarathöfnum með ábyrgð og unnið að öllum málum af fullum drengskap. Við framsóknarmenn munum verja af öllu afli þann árangur er náðst hefur í uppbyggingu og framfaramálum þjóðarinnar. Við gerum okkur fulla grein fyrir því, að ný öfl í þjóðfélaginu vilja rífa niður uppbyggingu liðinna ára, boða frjálst markaðskerfi og vilja snúa baki við og viðurkenna ekki eflingu íslenskra atvinnugreina í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, vilja láta fjármagnið taka öll völd í okkar þjóðfélagi. Þarna virðast sjálfstæðismenn og Alþfl.-menn á Íslandi vera orðnir jábræður. Móti þessari stefnu munum við berjast af alefli. Ég heiti á frjálslynt og félagslega sinnað fólk á Íslandi að taka nú höndum saman og efla Framsfl. svo að áhrif hans á Alþingi verði nægjanlega sterk til að koma fram og standa vörð um framfaramál og sjálfstæði íslensku þjóðarinnar.



Herra forseti. Nú þegar þingflokkur Alþfl. hefur sprengt fráfarandi stjórn og raðað sér í ráðherrastóla hér til beggja handa er þörf á því að þjóðin fái skýr svör við þeirri spurningu, hver beri ábyrgð á þessari stjórn. Í umboði hverra starfar hún? Er þetta meirihlutastjórn eða minnihlutastjórn? Sérstaklega er þetta brýnt eftir hinar furðulegu yfirlýsingar formanns Sjálfstfl., Geirs Hallgrímssonar, áðan. Kjarni málsins er þessi: Áður en minnihlutastjórn er mynduð eða utanþingsstjórn er það föst venja í stjórnskipun okkar að gengið er úr skugga um að ekki sé unnt að mynda meirihlutastjórn. Í því tilvíki, sem hér um ræðir, hefur einn af formönnum stjórnmálaflokkanna myndað stjórn án þess að aðrir hafi fengið tækifæri til að reyna. Geir Hallgrímsson tók það sérstaklega fram áðan, að með ákveðnum viðbrögðum sínum og síns flokks hefðu þm. Sjálfstfl. komið í veg fyrir að reynt yrði að mynda nýja vinstri stjórn. Stjórnin var mynduð með stuðningi Alþfl. og Sjálfstfl. í óslitnu framhaldi þess að önnur stjórn fór frá, og þessi nýja stjórn er því bersýnilega meirihlutastjórn þessara tveggja flokka. Allar tilraunir Geirs Hallgrímssonar, formanns Sjálfstfl., til þess að láta líta svo út að Sjálfstfl. beri takmarkaða ábyrgð á gerðum þessarar stjórnar, eins og hann var að reyna áðan, eru því augljós fjarstæða. Ef eitthvað væri hæft í þeirri fullyrðingu Geirs Hallgrímssonar væri þessi stjórn ekki mynduð með þingræðislegum hætti. Þá hefðu aðrir flokkar áður átt rétt á að gera tilraun til myndunar meirihlutastjórnar. En það fengu þeir ekki. Þetta er því meirihlutastjórn tveggja flokka, Alþfl. og Sjálfstfl. Sérhver stjórnarathöfn verður á ábyrgð þeirra beggja, og Sjálfstfl. getur á engan hátt skotið sér undan því að hann ber fulla ábyrgð á stefnu og störfum þessarar stjórnar. Hitt er svo allt annað mál, að Sjálfstfl. hefur fengið Alþfl. til að kyngja því að ráðh. Alþfl. skuli sitja í stólum sínum án þess að gera neitt það sem máli skipti. Þeir eiga sem sagt að sitja aðgerðalitlir og hafa sig sem minnst í frammi meðan Sjálfstfl. er að tína af þeim atkv. Hefur nokkur ríkisstj. á Íslandi lagst svo lágt að undirgangast slíka afarkosti? Þeir eru dýru verði keyptir þessir sex ráðherrastólar sem Alþfl. hefur nú höndlað, og engum getur dulist eftir ræðu Geirs Hallgrímssonar áðan hvar húsbóndavaldið er raunverulega að finna. En hvers vegna er þá þessi furðulega staða komin upp með öllum sínum þversögnum? Skýringin er fyrst og fremst sú, að síðan Alþfl. vann sinn stóra sigur í seinustu kosningum hafa forustumenn hans engan veginn getað gert það upp við sig hvort þeir ættu að halla sér til hægri eða vinstri. Þegar fráfarandi stjórn var mynduð var hópur þm. Alþfl. frá byrjun í stjórnarandstöðu, reiðubúinn að nota hvert tækifæri sem gæfist til þess að eitra samstarf stjórnarflokkanna. Það var öllum kunnugt að þessi hópur undir forustu Vilmundar Gylfasonar vildi samstarf við Sjálfstfl., enda sjálfir greinilegir afturhaldsmenn í flestum málum; m.a. áberandi óvinveittir samtökum verkalýðshreyfingar og bænda. Það eru þessir menn sem nú hafa orðið ofan á í Alþfl. Það er engin tilviljun að hinir þrír nýju ráðh. í stjórninni voru allir meðal áköfustu andstæðinga fyrri stjórnar. Það verður sem sagt að játa að hægri öflin hafa náð undirtökunum í íslenskum stjórnmálum og hlutverk þessarar stjórnar er það eitt að undirbúa jarðveginn fyrir ódulbúna íhaldsstjórn. Þeir, sem ferðinni ráða í Alþfl., virðast láta sér í léttu rúmi liggja þótt ábyrgðarlaust framferði þeirra hljóti fyrst og fremst að verða vatn á myllu Sjálfstfl. og sérstaklega til stórtjóns fyrir Alþfl. Þetta sjá allir nema þeir sjálfir. Þeir sjá það eitt og hugsa um það eitt að klekkja á aðalandstæðingi sínum, vinstri öflunum í landinu. Til þess að verja gerðir sínar og afsaka þær fyrir landsmönnum hafa forustumenn Alþfl. gripið til þess ráðs að básúna það út, hvenær sem færi hefur gefist, að ekki hafi verið unnt að ná samkomulagi í ríkisstj. um eitt eða neitt, m.a. ekki um fjárlög, lánsfjáráætlun og þjóðhagsáætlun. Sannleikurinn er sá, að seinustu þrjár vikurnar áður en stjórnarsamstarfinu var slitið var sérlega friðsælt á fundum ríkisstj. og engin sjáanleg merki þess að samstarf flokkanna hefði runnið sitt skeið á enda. Fjárlagafrv. fór í prentun upp úr miðjum sept., nokkru eftir að flokkarnir höfðu náð samkomulagi um nýja tekjuöflun fyrir ríkissjóð til að tryggja hallalausan ríkisbúskap. Öllum var ljóst að ákvörðunin um þessa tekjuöflun var ekki síður miðuð við afkomu ríkissjóðs og efnahagsgetu á árinu 1980. Vissulega urðu talsverð átök um fjárlagafrv., eins og ávallt hlýtur að verða, og ekki vorum við Alþb.-menn ánægðir með niðurstöðuna, töldum mörgu ábótavant og höfðum ýmsa fyrirvara. Fjárlagafrv. átti eftir 10 vikna rækilega meðferð í fjvn., og ekki datt okkur annað í hug en að látið yrði á reyna um samkomulag fyrir 2. og 3. umr. á Alþingi. Þjóðhagsáætlun hafði aldrei verið rædd í ríkisstj., hvað þá meira, og er það því meira en lítil ósvífni að vitna til hennar sem tilefnis til stjórnarslita. Lánsfjáráætlun var hins vegar algerlega ósamin, eftir því sem ég best veit, hvað þá að hún hefði verið rædd, og er það bersýnilega til að kóróna alla vitleysuna í málflutningi Alþfl. að ætla að rökstyðja frumhlaup sitt með tilvísun til áætlunar sem ekki var orðin til. Vissulega hefur verðbólgan verið aftur á uppleið seinustu mánuði, eins og forustumenn Alþfl. hafa bent á. Verðþróunin var á hraðri niðurleið á fyrstu 8–9 mánuðum þessa stjórnarsamstarfs vegna efnahagsaðgerða ríkisstj. 1. sept. og 1. des. í fyrra. Verðbólgan varð talsvert minni fyrstu 12 mánuði fráfarandi stjórnar en var einu ári áður, eða 42% í samanburði við 50% verðbólgu á seinasta 12 mánaða stjórnartímabili ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar, en það skal játað að þróunin varð heldur til hins verra á s.l. sumri. Hvers vegna? Ein helsta ástæðan var hin gífurlega olíuverðshækkun sem hlaut óhjákvæmilega að hafa sín áhrif, bein og óbein, á öllum sviðum efnahagsmála og óháð því hvaða ríkisstj. var við völd. Ekkert getur afsakað að menn gefist upp og fórni höndum þótt slíkan vanda beri að garði. Önnur augljós skýring á vaxandi verðbólgu eru hinar miklu vaxtahækkanir sem Alþfl. knúði fram á s.l. vetri með aðstoð Framsfl. og í óþökk okkar Alþb.-manna. Stóraukin vaxtaútgjöld í öllum rekstri hafa hvarvetna brotið sér braut inn í verðmyndunarkerfið með hækkandi verði á hvers konar þjónustu, innlendri iðnaðarframleiðslu og landbúnaðarvörum og með gengissigi Seðlabankans, sem rökstutt hefur verið með auknum vaxtaútgjöldum sjávarútvegs og fiskvinnslu. Það fór ekkert leynt að ágreiningur var um stefnuna í vaxtamálum á s.l. vetri, og við Alþb.-menn vöruðum sterklega við því, hverjar afleiðingar þessi ofstækisstefna í vaxtamálum gæti haft til að ýta undir verðbólgu. Það var einmitt kjarninn í málamiðlun stjórnarflokkanna á s.l. vetri að Alþfl. fékk ráðið vaxtastefnunni, en okkur Alþb.-mönnum tókst að koma í veg fyrir stórfellda skerðingu á kjörum launafólks í landinu sem mikið kapp var lagt á að þvinga fram. En þegar afleiðingarnar af rangri stefnu í vaxtamálum verða til þess að örva verðbólguþróun um nokkur prósentustig ásamt ýmsum öðrum samverkandi ástæðum, eins og ég áðan nefndi, er það einmitt flokkurinn sem mest ábyrgð ber á vaxandi verðbólgu sem yfirgefur stjórnina og kennir öðrum um. Ég nefndi það áðan að harður slagur hefði staðið um það í tíð fráfarandi stjórnar að verja kjör launafólks. Svo hörð var þessi rimma á s.l. vetri að við lá að stjórnin færi frá, eins og mörgum er enn í fersku minni. Það var varnarsigur okkar Alþb.-manna að till. Alþfl. um sjálfvirka kjaraskerðingaraðferð, sem hefði lækkað kaupmátt launa um 20–30% á skömmum tíma, náði ekki fram að ganga. Á Íslandi þarf ekki, ef minnka á kaupmátt launa, að lækka beinlínis krónutölu launanna með lögum, eins og gert var stundum hér áður fyrr. Það nægir að kippa verðbótavísitölu úr sambandi. Þá lækka launin af sjálfu sér. Tillögur Alþfl. í þessa átt, sem komu raunar fyrst fram áður en stjórnin var mynduð á s.l. sumri, náðu aldrei fram að ganga, enda hreinræktaðar íhaldshugmyndir. En eftir að þessi aðför að lífskjörum láglaunafólks tókst ekki vegna andspyrnu Alþb. hefur þeim Alþfl.-mönnum orðið býsna tíðrætt um að efnahagslögin á s.l. vetri hafi orðið gagnsminni en til stóð, eða svo að notuð séu orð eins af þm. Alþfl., Eiðs Guðnasonar, á stjórnmálafundi á Hótel Sögu fyrir nokkrum dögum, en hann sagði: Efnahagslögin voru með því marki brennd að það var búið að taka úr þeim tennurnar að mestu leyti. - Þetta var vissulega hárrétt hjá Eiði Guðnasyni. Við Alþb.-menn drógum tennurnar úr þessu frv. - vígtennurnar sem áttu að höggva og naga niður launakjör þess fólks sem minnst ber úr býtum í þjóðfélagi okkar. Hinu tókst okkur ekki að koma fram vegna tregðu samstarfsflokkanna, að í efnahagslögunum væru þeir jaxlar sem brutt gætu niður gróða milliliða og skattsvikara, sem eitt hefði skipt verulegu máli í viðureigninni við þann vanda sem við er að fást. Í efnahagslögunum eru ákvæði sem draga úr kaupmætti launa eða auka kaupmátt launa eftir því hvernig viðskiptakjörum er háttað á hverjum tíma. Þetta er eðlileg regla sem skapar nauðsynlegan sveigjanleika í efnahagskerfi landsins, enda fullur skilningur á því innan verkalýðshreyfingarinnar að óvenjulegar hækkanir á innfluttum hráefnum gefi ekki tilefni til sjálfkrafa kauphækkunar hér innanlands. En af þessari ástæðu hefur kaupmáttur launa minnkað lítils háttar á seinustu mánuðum vegna gífurlegra olíuverðshækkana. Á því er þó allur munurinn, eins og hvert mannsbarn getur skilið, hvort slakað er til um 3–4 prósentustig vegna óvæntra áfalla sem við verðum fyrir utan úr heimi, þegar auk þess er um samið að þessum prósentum verði tafarlaust skilað þegar viðskiptakjörin batna aftur, eða hvort hitt verður ofan á, að verðbótavísitala sé beinlínis tekin úr sambandi að meira eða minna leyti, eins og allt kapp er lagt á af hægri öflunum, en afleiðing þess yrði örugglega 20–30% kjaraskerðing á nokkuð skömmum tíma. Í komandi kosningum verður bersýnilega kosið um það framar öðru, hvort menn trúa því eða trúa því ekki að töfraráðið í glímunni við verðbólguna sé að lækka laun fólksins um 20–30%. Því miður eru ótrúlega margir sem trúa þessu. Margir eru fljótir að gleyma og muna ekki lengur að þetta er sama töfraráðið og Sjálfstfl. beitti sér fyrir veturinn 1974–1975, þegar hægri stjórnin var mynduð eftir kosningarnar 1974. Þá var kaupgjaldsvísitalan tekin úr sambandi og kaupmáttur launa hrapaði um 25–30% á skömmum tíma, en verðbólguskriðan æddi þó áfram af fullum þunga eftir sem áður, eins og flestum er í fersku minni, og var áfram milli 40 og 50% einu ári síðar þrátt fyrir að kaupgjaldsvísitala væri ekki í sambandi. Við Alþb.-menn höfðum leyft okkur að vona að forustumenn Alþfl. hefðu lært af reynslunni. Þeir slógu mjög á vinstri strengi fyrir seinustu alþingiskosningar og töluðu fagurlega um kjarasáttmála. En eftir kosningar breyttist tónninn. Í staðinn fyrir kjarasáttmála kom krafa um kauprán, og aftur varð bændastéttin helsti skotspónn Alþfl. Þeir höfðu ekkert lært síðan viðreisnarstjórnina sálugu dagaði uppi fyrir 8 árum og fáir þekktu lengur muninn á Alþfl. og Sjálfstfl. Sjaldan fellur eplið langt frá eikinni. Í komandi kosningum verður kosið um mörg örlagarík mál. Um það verður kosið, hvort breytt verður um stefnu í atvinnumálum og sérstaklega iðnaðarmálum. Friðrik Sophusson, þm. Sjálfstfl., boðaði í útvarpsþætti s.l. sunnudagskvöld að flokkur hans hefði uppi áform um miklar stóriðjuframkvæmdir erlendra manna á næstu árum ef flokkur hans kæmist aftur í forustuaðstöðu. Í þessu máli sem öðrum eru skörp skil milli Sjálfstfl. annars vegar og hins vegar Alþb., sem mótað hefur fjölbreytta, íslenska atvinnustefnu og leggur áherslu á að atvinnurekstur á Íslandi sé í höndum landsmanna sjálfra. Kosningarnar snúast um það, hvort íhaldsöflin fá aðstöðu til þess að skera niður félagslegar framkvæmdir í mennta- og heilbrigðismálum eða stöðva brýnar umbætur í samgöngumálum, t.d. með því að rýra stórlega fyrirhugaðar framkvæmdir samkv. vegáætlun. En umfram allt snúast næstu kosningar um það, hvort glímunni við verðbólguna verður snúið upp í stórfellda aðför að launakjörum almennings í landinu eða hvort ráðist er gegn verðbólgu með samræmdum aðgerðum á mörgum vígstöðvum samtímis, m.a. með aðgerðum í verðlags- og vaxtamálum, hagræðingu í atvinnulífi og harðri atlögu gegn því mikla og dýra milliliðabákni sem þjóðin er nú látin standa undir. Í næstu kosningum eru línur óvenjulega ljósar og skýrar. Annars vegar er Sjálfstfl. með harðvítuga íhaldsstefnu og stefnir á hreinan meiri hl. Hins vegar Alþb., flokkur félagshyggju og jafnaðarstefnu, þ.e. sósíalískur flokkur, sem nú er orðinn ótvíræðara forustuafl vinstri manna en nokkru sinni fyrr og hefur verið í stöðugri sókn allan þennan áratug. Gervistjórn Alþfl. og Sjálfstfl., sem nú hefur tekið við og ætlar lítið annað að gera en að velgja stólana og taka við kaupinu sínu næstu tvo mánuði, skiptir að sjálfsögðu engu máli til eða frá. Hitt skiptir öllu, að fólkið í landinu skynji yfirvofandi hættu, verji hagsmuni sína og tryggi ótvíræðan vinstri sigur í næstu kosningum.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Undanfarna daga hafa landsmenn orðið vitni að merkilegri leiksýningu. Hér hefur verið settur upp pólitískur leikþáttur undir stjórn Geirs Hallgrímssonar, formanns Sjálfstfl. Hann stýrir brúðunum á sviðinu. Brúðurnar eru sex þm. Alþfl., þrír þeirra nýir í ráðherrastólum, þeir þrír þm. Alþfl. sem harðast börðust gegn fráfarandi ríkisstj. Það er táknrænt og sláandi að einmitt þessir menn skyldu hafa valist til þess að gegna ráðherrastörfum í leikbrúðustjórn Geirs Hallgrímssonar, en þetta eru sömu mennirnir og fluttu á Alþ. s.l. vetur hinar undarlegustu till. gegn fráfarandi ríkisstj., m.a. vantrauststill., og einn þeirra var svo illa haldinn af því að vera bendlaður við þá ríkisstj. að hann undi ekki nema fáeina daga í forsetastóli í Ed. Alþingis, eins og frægt varð. Landsmenn munu hins vegar ekki láta þessa leikbrúðustjórn villa sér sýn, vegna þess að hér er komin á laggirnar í raun pólitísk samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. Hér er komin stjórn sem hefur það hlutverk að koma á kosningum svo að íhaldið geti bætt við sig, þannig að unnt verði eftir kosningar að mynda enn afdráttarlausari íhaldsstjórn en hefur nokkru sinni setið í landinu. Slík er fórnarlund þm. Alþfl. að þeir hika ekki við að varpa pólitísku lífi sinu á altari íhaldsaflanna í landinu. Eru vonandi engin dæmi þess að flokkur hafi komið fram af annarri eins lágkúru og Alþfl. hefur gert undanfarna daga. Þessari stjórnarmyndun fylgja hins vegar þeir ótvíræðu kostir, að mínu mati, að nú gefst alþjóð þegar möguleiki á því að kjósa gegn þessari ríkisstj. íhaldsins eftir aðeins nokkrar vikur. Alþb. er reiðubúið í þann kosningaslag og mun freista þess að skapa gegn íhaldinu sterkt einingarafl. Við þekkjum ákaflega vel af reynslunni hvernig stefna íhaldsins birtist í framkvæmd. Við munum það frá svokölluðum viðreisnarárum þegar sjötti til sjöundi hver félagsmaður alþýðusamtakanna gekk atvinnulaus, þegar þúsundir landsmanna voru landflótta, þegar kaupmáttur launa var um 30% rýrari en hann er nú. Nú ætla hins vegar íhaldsöflin í landinu að taka enn stærri skára fyrir en áður. Í skjóli baráttunnar gegn verðbólgu er ætlunin nú að grípa til harðvítugri afturhaldsaðgerða en nokkru sinni fyrr. Það var athyglisvert að Geir Hallgrímsson minntist ekki einu orði, að heita mátti, á stefnu Sjálfstfl. í þeirri ræðu sem hann flutti áðan. Stefna Sjálfstfl. hefur hins vegar verið birt. Hún kemur fram í plaggi sem kallað er „Endurreisn í anda frjálshyggju“ og birtist á s.l. vetri. Þar kemur fram að ætlunin er að færa tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu aftur niður á stig viðreisnaráranna, og þar er lögð áhersla á ýmis mjög alvarleg meginatriði sem við skulum nú þegar hafa í huga í upphafi kosningabaráttunnar. Í fyrsta lagi er ætlunin samkv. þessari stefnu Sjálfstfl. að fyrirtæki eigi að fá að leggja fé í skattfrjálsa varasjóði og að þeim verði færðir aftur þeir fjármunir, sem fráfarandi ríkisstj. hirti af fyrirtækjunum, upp á 10–15 milljarða kr. á ári. Í öðru lagi er það ætlun Sjálfstfl. að breyta vinnulöggjöfinni og setja verkalýðshreyfingunni þrengri skorður við starfsemi hennar, jafnvel í sjálfa stjórnarskrá landsins. Í þriðja lagi er það ætlun Sjálfstfl. að heimila fyrirtækjum takmarkalausar erlendar lántökur. Í fjórða lagi kom það fram í stefnuyfirlýsingu Sjálfstfl. s.l. vetur, að öll verðlagning í landinu, af hvaða tagi sem hún er, eigi að vera eftirlitslaus og vextir eigi að ráðast af eftirspurn eftir lánsfé. Í fimmta lagi kemur fram í stefnuyfirlýsingu Sjálfstfl. að óbeinir skattar og niðurgreiðslur eigi að hverfa út úr vísitölu. Þessi stefna er einhver afdráttarlausasta afturhaldsstefna sem heyrst hefur á Íslandi um margra áratuga skeið, og hún er stríðsyfirlýsing gegn verkalýðshreyfingunni í landinu. Baráttan gegn þessari stefnu mun ekki aðeins snúast um kaupið sjálft í þrengstu merkingu, heldur um lífskjörin í heild - þau kjör sem við til þessa höfum talið sjálfsögð lífskjör og birtast okkur í heilbrigðisþjónustunni, menntakerfinu og hvers konar annarri félagslegri þjónustu. Einn af forvígismönnum Sjálfstfl. rökstuddi þessa stefnu s.l. vetur með því að hér væri ekki lengur framfaraþörf á félagslegum vettvangi, að almennum heilbrigðismálum væri hér þegar skipað á hinn fullkomnasta hátt, eins og hann orðaði það, og við hefðum hér í landinu eitt háþróaðasta tryggingakerfi sem þekkist. Menntakerfi þjóðarinnar er mjög háþróað, sagði þessi forvígismaður Sjálfstfl. orðrétt, og enn fremur: listir og bókmenntir standa hjá okkur með blóma. Hér á Íslandi er um að ræða fullkomnasta réttaröryggi og persónufrelsi og það er fortakslaust tryggt, segir þessi leiðtogi Sjálfstfl. Á þessum sviðum er m.ö.o. komið hið alfullkomna þjóðfélag á Íslandi og það er engin þörf á að lagfæra eða bæta þar við. En raunar er rökstuðningur þessa þm., sem ég vitnaði til hér áðan, settur fram með þessum hætti fyrst og fremst til þess að undirbyggja það að unnt sé að skera niður þá félagslegu þjónustu sem í áðurnefndum þáttum samfélagsins kemur fram. Hér er það boðað, sem Margaret Thatcher - járnfrúin - er að koma í framkvæmd í Bretlandi, að skera niður alla þessa þjónustu miskunnarlaust, hvers konar samneyslu af hvaða tagi sem hún er. Það er sem sagt ætlun Sjálfstfl. að ráðast gegn lífskjörum landsmanna í heild. Jafnhliða þeirri alhliða árás á lífskjörin í landinu, sem ég hef hér lýst, er það ætlun Sjálfstfl. að taka upp sömu stefnu og fylgt var á viðreisnarárunum að því er varðar atvinnumál og efnahagsmál í heild. Sú stefna birtist á viðreisnarárunum með því að atvinnuvegir landsmanna sjálfra voru látnir grotna niður. Í stað þess að byggja upp innlenda atvinnuvegi kaus íhaldið á þeim árum að efla mjög erlenda stóriðju. Það er athyglisvert að einmitt nú, þessa sömu daga og íhaldsstjórn er að taka við, færast þeir menn í aukana sem boða stórfellda erlenda stóriðju hér í landinu, eins og Friðrik Sophusson gerði hér áðan. Það eru sömu mennirnir og ráðast gegn hvers konar framförum í íslenskum atvinnuvegum og hafa allan tímann frá því að fráfarandi ríkisstj. var mynduð sumarið 1978 barist gegn tilraunum okkar til þess að knýja þar fram framfarastefnu sem gæti skilað landsmönnum betri lífskjörum en verið hafa. Það er einnig ákaflega skýrt dæmi um það hvaða öfl eru hér á ferðinni, að sama daginn og ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar baðst lausnar lagði núv. hæstv. forsrh. fram á Alþ. skýrslu sem gerir ráð fyrir því að Bandaríkjamenn verði látnir kosta hér tilteknar framkvæmdir í samgöngumálum upp á marga milljarða ísl. kr. Hér er m.ö.o. komin „aronskan“ holdi klædd - „aronskan“ sem allir flokkar hafa til þessa þóst vilja sverja af sér, einnig Sjálfstfl. Yfirlýsing hæstv. forsrh., Benedikts Gröndals, um „aronskuna“ er eins konar fæðingarvottorð þeirrar nýju ríkisstj. sem hann hefur nú komið til valda á Íslandi fyrir sjálfstfl. Íhaldsöflin, sem nú hafa komið mönnum fyrir í Stjórnarráðinu, hafa haft í frammi ærandi söng um verðbólgu og efnahagsvanda undanfarna mánuði. Ég tel að baráttan gegn verðbólgunni sé, ásamt baráttu fyrir bættum kaupmætti launa og fullri atvinnu, forgangsmál. En raunasöngurinn má ekki verða til þess að við gleymum hinum fjölmörgu jákvæðu þáttum í efnahagsmálum okkar. Ég nefni t.d. að gjaldeyrisstaðan var í júlílok jákvæð um 86 millj. Bandaríkjadala, en var neikvæð um 15.2 millj. Bandaríkjadala í lok júlímánaðar 1978. Batinn í gjaldeyrisstöðunni var því á eina valdaári fráfarandi ríkisstj. um 38 milljarðar ísl. kr. Ég vil einnig geta þess hér, að sparifé hefur á þessum sama tíma aukist um 58.6% á sama tíma og vísitala framfærslukostnaðar hækkar um 42%. Á sama tíma hefur taxtakaup verkamanna einnig hækkað um 42%. Hér er hins vegar komin á laggirnar hægri stjórn, og það er ljóst að það er hætta til hægri. Og það er sókn íhaldsins sem við Alþb.-menn ætlum að freista að stöðva. Auðvitað hlýtur þessi hægri stjórn að stjórna í þágu umbjóðenda sinna. Hún mun efna til miskunnarlausra stéttaátaka til þess að knýja fram stóraukinn hlut auðstéttanna. Við viljum koma í veg fyrir þetta, og það verður því aðeins gert að við stöndum saman, verkalýðshreyfingin og flokkur launafólks, Alþb. Það er ljóst að þessi nýja ríkisstj. auðstéttanna mun ná markmiðum sínum, mun ná árangri ef við erum sundraðir og göngum margskiptir til baráttu á móti hinum sameinuðum. Sameinað er nú íhaldið og Vinnuveitendasamband Íslands, og Alþfl. er komin í þær tröllahendur, að undanskildum fáeinum mönnum í forustuliði verkalýðshreyfingarinnar sem harma og fordæma það hlutskipti sem Alþfl.-forustan hefur kosið sér. Við vitum af reynslunni að Framsfl. megnar ekkert í baráttunni gegn íhaldinu. Það þekkjum við frá fjórum árum ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar. G egn þessum öflum sameinuðum stendur nú verkalýðshreyfingin og flokkur hennar. Við þurfum að skapa sameinað afl gegn íhaldi, við þurfum að reisa eins sterkan varnarmúr og við verður komið til þess að stöðva sókn afturhaldsaflanna. Eina leiðin til þess að sporna gegn þeirri hættu, sem blasir við, er að Alþb. komi sterkara út úr þeim kosningum, sem fram undan eru, en nokkru sinni fyrr. Við munum leggja á það áherslu að halda hlut okkar í þessum kosningum frá hinum glæsilega kosningasigri Alþb. 1978. Við munum leggja á það áherslu að byggja múr ásamt verkalýðshreyfingunni gegn því valdaráni afturhaldsins sem nú er sviðsett af Alþfl. Ég vil sérstaklega minna á kjördæmamálið. Þrátt fyrir loforð á síðasta kjörtímabili sem allir flokkar gáfu, þ. á m. Alþfl. og Sjálfstfl., um breytingar á kjördæmaskipuninni láta þessir flokkar sig ekki muna um að hlaupa gersamlega frá þeim loforðum. Kjósendur þessara flokka hafa verið sviknir með ákaflega grófum hætti í þeim efnum og við þurfum að láta það koma fram í kosningunum að við gagnrýnum og mótmælum slíku framferði þessara flokka. Góðir hlustendur. Líf þessarar þjóðar er sífelld barátta fyrir sjálfstæði - fyrir þjóðfrelsi andspænis risaöflum heimsins sem seilast hér til áhrifa og hafa nú fengið handlangara sína í valdastóla. Það er vissulega ömurlegt hlutskipti sem sigurvegarar Alþfl. í síðustu kosningum hafa kosið sér. Þeir hafa leitt fjármagnið til vegs og valda og því snýst baráttan nú um manngildið gegn peningagildinu. Enginn vinstri maður, enginn verkalýðssinni vill bera ábyrgð á því að leiða íhaldsöflin til vegs í landinu. Enginn vinstri maður né verkalýðssinni vill bera ábyrgð á „aronskunni“ sem nú er við sjónarrönd. Enginn sósíalisti mun liggja á liði sínu í baráttunni gegn erlendri stóriðju. Enginn launamaður má liggja á liði sinu í baráttunni gegn myrkraöflunum í landinu. Eða hver vil l bera ábyrgð á hatrömmustu afturhaldsstjórn í sögu lýðveldisins, en það er einmitt slík stjórn sem nú er í uppsiglingu? Ég skora á launamenn að sameinast nú um einingarafl gegn íhaldinu í landinu.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, beindi þeirri spurningu til mín, hvort ég vildi bera ábyrgð á hæstv. dómsmrh. Svar mitt er þetta: Ég frábið mér alla ábyrgð bæði á orðum hans og gerðum. Hin ógæfusamlega sigling vinstri stjórna minnir mig á ljóð Bólu-Hjálmars: Sálarskip mitt fer hallt á hlið og hrekur til skaðsemdanna, af því það gengur illa við andviðri freistinganna. Sérhverjum undan sjó ég slæ, svo að hann ekki fylli, en á hléborðið illa ræ, áttina tæpast grilli. Andviðri freistinganna lék þá illa fyrir kosningarnar í fyrra, Alþfl. og Alþb. Báðir féllu þeir fyrir þeirri freistingu að lofa því sem þeir vissu - eða áttu að vita - að þeir gætu ekki staðið við, enda var kosningaárið ekki liðið í aldanna skaut þegar þeir höfðu báðir tveir brugðist fyrirheitinu um samningana í gildi og loforðið um aukinn kaupmátt launa var farið veg allrar veraldar. Á Alþingi í fyrravetur leið varla sú vika, stundum varla sá dagur, að þm. þessara tveggja flokka rynnu ekki saman og rifust um flest það sem ríkisstj. þeirra var að fást við að leysa. Þeir stóðust ekki þá freistingu að fletta hvor ofan af öðrum, og var þeim nokkur vorkunn því af mörgu var að taka. En um leið og þeir gengu svo illa við „andviðri freistinganna“ skorti ekki mannalæti og þeir létust hafa ráð undir hverju rifi. Í reynd hefur allt þetta atferli þeirra minnt á orð einnar af leikritapersónum Oscars Wilde, sem mælti: „Ég get staðist allt nema freistingar.“ Sannleikurinn er sá, að til þess að stjórna landi þarf meira en mannalæti, það þarf manndóm. Og til þess að glíma við Glám verðbólgunnar gagnar ekki orðagjálfur og umsigsláttur, heldur þarf ábyrgð og áræði. Þegar Grettir glímdi við Glám forðum daga, þá hljóp Grettir sem harðast í fang þrælnum og spyrnti báðum fótum í jarðfastan stein. Þá kiknaði Glámur á bak aftur og féll öfugur út, en Grettir á hann ofan. Ef einhver von á að vera til þess að ráða við hina válegu verðbólgu duga ekki vettlingatök, heldur föst tök ein. Það duga engir loftkastalar, heldur raunsæi og jarðsamband. Það þarf að spyrna báðum fótum í jarðfastan stein. Á liðnu vori voru samþ. á Alþ. að tillögur hæstv. fyrrv. forsrh. efnahagslög sem voru athyglisverð á ýmsa lund. Þessi lög voru að meginstefnu óskabarn Alþfl. Með þeim átti að tryggja að verðbólgan í ár yrði ekki yfir 30–35%. Eftir örfáar vikur var hún komin upp í 55%! Eitthvað hefur gengið hér úr skorðum. Einhver bremsa hefur bilað, jarðsamband hefur brostið, það hefur orðið straumrof. Það er reynt að skýra þetta og afsaka með verðhækkun á olíu. Það fær ekki staðist af tveim ástæðum. Olíuhækkanir lágu fyrir þegar efnahagslögin voru afgreidd, en auk þess eru olíuhækkanir aðeins um 7% af 55% verðbólgu eða u.þ.b. áttundi partur. Þó að olían hefði ekki hækkað væri hér óðaverðbólga engu að síður. Verðbólgan nú er því fyrst og fremst af innlendum toga spunnin, og einmitt af þeirri ástæðu verður vart vonleysis hjá landsmönnum. Menn virðast trúa því að verðbólgan hér á landi sé varanlegur og ólæknandi sjúkleiki. Því miður hafa tilraunir til að veita henni viðnám ekki tekist nú á síðari árum. En þó að svartsýni manna sé skiljanleg er hún röng, þessi staðhæfing um að verðbólgan sé ólæknandi. Við höfum í sögu okkar dæmi um árangursríkar aðgerðir. Þær aðgerðir og sá árangur ættu að eyða vonleysi og auka bjartsýni. Ég tel nauðsynlegt að rifja hér upp í örfáum dráttum árangurinn af hinum víðtæku efnahagsaðgerðum viðreisnarstjórnarinnar 1960 og á næstu árum á eftir. 1) Verðbólgan var stöðvuð, jafnvægi var náð í efnahagsmálum inn á við og út á við og fyrsta árið, 1960, hækkaði framfærsluvísitalan aðeins um 3%. Á fyrstu árunum, 1960–1964, var meðaltalshækkun um 10% á ári. 2) Full atvinna var öll þessi ár. Ekkert atvinnuleysi. Allar hrakspár um að viðreisnaraðgerðirnar mundu leiða til atvinnuleysis reyndust rangar. 3) Á kaupmátt launa er nú talið að réttasti mælikvarðinn sé kaupmáttur ráðstöfunartekna. Þetta er nú orðinn viðurkenndur mælikvarði vegna þess að hann tekur m.a. beina skatta með í dæmið. Á þessum árum varð aukning á kaupmætti ráðstöfunartekna sem hér segir: 1961 1%, 1962 11%, 1963 12%, 1964 10%. Heildaraukning kaupmáttar á þessu tímabili varð því um 37%. Þegar hv. 2. þm. Reykv., Svavar Gestsson, vitnaði í að atvinnuleysi hafi orðið hér á árunum 1968 og 1969 verður að hafa í huga að orsökin var eingöngu verðfall og sölutregða á erlendum mörkuðum sem íslenskum stjórnvöldum var gersamlega um megn að ráða við. Atvinnuleysið 1968 og 1969 stafaði engan veginn af viðreisnarráðstöfunum. Ég hef nefnt þetta dæmi hér til þess að afsanna þá svartsýniskenningu að verðþenslan á Íslandi sé ólæknandi og óviðráðanleg. Stjórnmálasagan sýnir þvert á móti að það hefur tekist að ráða niðurlögum hennar á tilteknu tímabili. Þetta er hægt að gera aftur. Auðvitað hafa aðstæður breyst. Þótt í mörgum grundvallaratriðum megi beita sömu aðgerðum og þá þarf að laga þær að breyttum tímum og bæta öðrum við. Það mun Sjálfstfl. gera. Og grundvöllurinn er að nauðsynlegar aðgerðir verði framkvæmdar með kjarki og festu.



Herra forseti. Sú meginstaðreynd blasir nú við í íslenskum stjórnmálum og þjóðmálum að þriðja vinstri stjórnin frá lýðveldistöku hefur hrökklast frá völdum með ósköpum. Banamein þeirra allra hefur verið hið sama: óstjórn og upplausn í efnahagsmálum vegna sundurlyndis og hatrammra innri deilna. Athyglisvert er að öngþveitið, sem hver vinstri stjórn skilur eftir sig, er illvígara og illkynjaðra við hvern víðskilnað þeirra. Hermann Jónasson, forsrh. fyrstu vinstri stjórnarinnar, talaði um að hún skildi eftir sig óðaverðbólgu sem engin samstaða væri um að berjast gegn innan stjórnarflokkanna. Sá efnahagsvandi var þó barnaleikur hjá því verðbólgumeti sem ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar skildi eftir sig 1974, en verðbólgan fór yfir 50% á því ári. Nú blasir sú staðreynd við að ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, þriðja vinstri stjórnin, hefur sett enn þá geigvænlegra verðbólgumet eftir aðeins eins árs setu, eða nálægt 50–60% eftir því sem opinberar skýrslur greina, og þetta hefur hún gert með fullri ábyrgð loforðameistaranna úr Alþfl. frá síðustu kosningum. Ég er þeirrar skoðunar, að verðbólga á Íslandi hafi orðið að altæku, illkynja þjóðarmeini á árunum 1973–1974. Verðbólga sem nemur allt að 50% á ári eða meira er í eðli sínu allt annar og illkynjaðri sjúkdómur en verðbólgustig eins og menn eiga að venjast í nágrannalöndunum. Maður, sem veit að 1000 kr., sem hann hefur í höndum í upphafi árs, verða e.t.v. 500 kr. eftir rúmt ár, hlýtur að vera haldinn þeirri hugsun fyrst og síðast að forða sér undan slíku verðbólgubáli. Í slíku ástandi kemst ekki heilbrigð efnahagsstjórn að. Þá ríkir í þjóðlífinu kaupæði, fjárfestingaræði, eyðsluæði og lántökuæði. Siðferðileg og efnahagsleg upplausn fylgir í kjölfarið þegar tímar líða fram. Það allra alvarlegasta við þetta ástand er hversu lengi það hefur staðið yfir, með einu stuttu hléi á síðari hluta þessa áratugs, og það fer hríðversnandi. Verðbólgan æðir áfram. En hvað skal taka til bragðs? Einu má slá föstu: Þessi altæki, illkynja sjúkdómur verður ekki læknaður án sársauka og fórna og hann verður ekki læknaður með smáskammtalækningum og plástrum frá degi til dags. Athyglisvert er að allar vinstri stjórnir, sem setið hafa, hafa fylgt sömu stefnu í meginatriðum í efnahagsmálum. Þær hafa beitt alls konar höftum: verðlagshöftum og gjaldeyrishöftum. Þær hafa beitt umfangsmiklum niðurgreiðslum og millifærslum. Þær hafa beitt gífurlegum skattaálögum og þanið út ríkisbáknið Þær hafa notað ótrúlegustu meðul og úrræði til þess að fara í kringum og falsa vísitöluna og notað vald hver öðrum fremur til ákvörðunar á kaupi og kjörum. Í stuttu máli hafa úrræði þeirra fyrst og fremst verið aukin ríkisafskipti af efnahagslífinu í óteljandi myndum og daglegar smáskammtalækningar. Við sjálfstæðismenn viljum gerbreytta stefnu. Við viljum, að fólkið í landinu hafi meiri áhrif á daglega stjórn efnahagsmálanna með minni ríkisafskiptum, og snúa við blaðinu í baráttunni við verðbólguna, m.a. með því að skera niður ríkisútgjöld, afnema tekjuskatt á almennar launatekjur, afnema verðlags- og gjaldeyrishöft, aðskilja verðtryggingu sparifjár og útlána frá vöxtum og lækka sjálfa vextina, svo nokkuð sé nefnt. Ég sagði áðan að það illkynja verðbólgubál, sem við búum við, verði ekki slökkt án sársauka og fórna, en stefnan í kjaramálum verður að miðast við verndun kaupmáttar láglaunafólks, því ekkert fólk í þessu landi er verr leikið af verðbólgunni en það. Við sjálfstæðismenn höfum birt ítarlega stefnuskrá, eftir síðasta landsfund Sjálfstfl. Þar er skýrum orðum kveðið á um samræmdar aðgerðir gegn verðbólguvandanum. Ég vil leggja áherslu á að í tengslum við þær samræmdu aðgerðir til þess að kveða niður verðbólguna er mikilvægt að auka trú fólks á íslenskan gjaldmiðil að nýju. Ég flutti um það till. fyrir nokkrum þingum að skipt verði um gjaldmiðil og krónan hundraðfölduð. Nú er þessi hugmynd komin í lög frá Alþingi. Þessi aðgerð er nýstárleg hér á landi til þess að hvetja til allsherjarhreingerningar í íslenskum efnahagsmálum. Hún stendur þó og fellur með því að aðrar einbeittar verðbólguaðgerðir nái fram að ganga. Herra forseti. Kosningar eru nú ákveðnar fyrstu helgina í desember. Ýmsir hafa gert því skóna að ekki væri unnt að hafa kosningar á þessum árstíma, einkum væri slíkt vandkvæðum bundið úti um land. Auðvitað er þessi árstími ekki óskastund til kosninga. Staðreyndin er þó sú, að enginn meiri hluti er á Alþ. til þess að kljást við þau miklu vandamál sem við blasa. Það er því þjóðarnauðsyn að kosningar fári fram sem fyrst svo að Alþ. geti tekist á við vandann. Sjálfstfl. hefur því valið þá leið til þingrofs sem ein tryggir kosningar fyrst í desember og afstýrir kosningum í janúar eða febrúar, sem yrði sýnu verri kostur. Þá hefur Sjálfstfl. lagt til að kosningalögunum verði breytt þannig að fólk, m.a. í dreifbýli, geti kosið utankjörstaðar í nokkrar vikur og atkv. tekin gild þó viðkomandi kjósandi sé í heimabyggð sinni á kjördegi. Þannig geta menn tryggt sér fyrirframþátttöku í kosningunum þrátt fyrir hugsanlegt illviðri á kjördögum, sem nú er ætlunin að séu tveir í sama skyni. Þetta er auðveld og einföld breyting á tilhögun kosninga sem gerir þá viðbáru Framsóknar og Alþb. nánast broslega að ekki sé hægt að kjósa á Íslandi við nútímaaðstæður nema sex mánuði á ári. Ég vil að lokum láta í ljós þá von að eftir kosningar, sem nú eru ákveðnar, verði mál þjóðarinnar tekin föstum tökum. Þjóðin hefur reynslu af samsteypustjórnum, sérstaklega vinstri stjórnum. Hvernig væri að fela nú einum flokki, Sjálfstfl., ábyrgðina næsta kjörtímabil? Þetta ætti fólk, sem kosið hefur flokka andstæðinga Sjálfstfl. á undanförnum árum, að hugleiða þegar að kjörborðinu verður gengið.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Eitt ár er ekki nægur tími til að gera stórfelldar breytingar í efnahagsmálum þjóðarinnar. Ríkisstj. þarf lengri starfstíma til að koma stefnumálum sínum í framkvæmd. Ég mun sérstaklega víkja að fjármálum ríkisins þann tíma sem ég var fjmrh. Á undanförnum árum hefur ríkissjóður verið að safna skuldum. Staðan um seinustu áramót var 26 milljarða kr. skuld. Enn fremur stóðu ýmsar ríkisstofnanir illa, svo sem Póstur og sími o.fl. Ríkissjóður skuldaði hins vegar Tryggingastofnun ríkisins tæpa 5 milljarða kr. Þannig voru ríkisskuldirnar orðnar yfir 30 milljarða við síðustu áramót. Vaxtagreiðslur ríkisins eru því þungar í skauti, en óhjákvæmilegar, og munu nema á milli 25 og 30 milljörðum kr. á þessu og næsta ári. Með tilkomu eldgosa og jarðskjálfta á Mývatnssvæðinu fóru áform um Kröfluvirkjun úrskeiðis, vonandi þó aðeins um sinn. Ríkissjóður verður því á þessu og næsta ári að greiða 6.3 milljarða kr. vegna Kröfluvirkjunar án þess að fá á móti nokkrar tekjur. Þessar staðreyndir verða þeir að hafa í huga sem ábyrgð bera á fjármálum ríkisins og ekki síður hinir sem gagnrýna nauðsynlega tekjuöflun til að treysta ríkisfjármálin. Viðfangsefni ríkisfjármálanna, af þessum ástæðum og fleiri, er því afar erfitt úrlausnar á þessu ári, ekki síst þegar ofan á þann vanda, sem fyrir var, bættist stórkostlegt efnahagsáfall af völdum hækkunar olíuverðs í heiminum. Þegar ríkisstj. kom til valda fyrir rúmu ár blasti við mikill vandi í efnahags- og atvinnumálum sem dregist hafði að leysa. Útflutningsatvinnuvegir þjóðarinnar voru komnir í þrot og hafnar greiðslur til fiskvinnslunnar án tekjuöflunar. Ríkisstj. varð því þegar á fyrstu dögum sínum að grípa til ráðstafana er tryggt gætu áframhaldandi rekstur atvinnuvega og frið á vinnumarkaði. Til þess að sameina þessi sjónarmið var í upphafi farið inn á þá braut að hamla gegn verðhækkunum með auknum niðurgreiðslum og lækkun óbeinna skatta af nauðsynjum. Hluta af hinum gífurlega verðbólguvanda, sem ríkisstj. undir forustu Sjálfstfl. skildi eftir sig, varð þar með breytt í ríkisfjármálavanda þótt fjárhagur ríkissjóðs væri ekki nándar nærri nógu traustur fyrir. Verðbólgan var 51.7% og auk þess óumflýjanleg gengislækkun til að afstýra stöðvun atvinnuveganna. Hefði gengislækkunin ekki verið greidd niður var verðbólgan komin upp í 60%. Þannig var aðkoman þegar stjórn Ólafs Jóhannessonar tók við völdum á seinasta hausti. Eins og venja er lét ég gera athugun á stöðu ríkissjóðs á miðju þessu ári. Af mörgum ástæðum var þróun ríkisfjármálanna óhagstæðari en gert hafði verið ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga fyrir seinustu áramót. Við upphaf stjórnarsamstarfsins beitti ég. mér fyrir þeirri stefnu, að jafnvægi skyldi nást í ríkisbúskapnum á fyrstu 16 mánuðum stjórnarsamstarfsins. Fjárlög þessa árs voru eftir miklar sviptingar afgr. í samræmi við þá stefnu. Þar sem umboð fjmrh. er bundið við fjárlög og fjáraukalög verður hann að gripa til þeirra aðgerða sem eru á forræði hans þegar úrskeiðis fer. Til að ná þeirri stefnu, sem mörkuð var, varð því að grípa til ráðstafana, annaðhvort með niðurskurði ríkisútgjalda, sem þó voru ekki heimildir fyrir nema að vissu marki, eða með tekjuöflun. Um miðjan júlí lét ég bóka afstöðu mína í ríkisstj. á þann veg, að þar til ríkisstj. hefði gert nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja samþykkta stefnu yrðu engar frekari aukafjárveitingar afgr., nýjum framkvæmdum seinkað um sinn og yfirvinna takmörkuð við 30% af föstum launum. Auk þessara ráðstafana lagði ég áherslu á að öll rn. freistuðu allra ráða til hagsýni og sparnaðar. Tveimur mánuðum síðar samþ. ríkisstj. loksins nauðsynlega fjáröflun. Allir stjórnarflokkarnir bera fullkomna ábyrgð á tekjuöfluninni, sem var eins og kunnugt er gerð með útgáfu brbl. Tilkynnt hefur verið að þing verði rofið í kvöld. Þá falla þessir tekjustofnar úr gildi. Nýja ríkisstj. hefur sagt að hún muni gefa út ný brbl. um sömu skattahækkanir og fólust í hinu gömlu brbl. Sjálfstfl. ber pólitíska ábyrgð á þessu og hefur því viðurkennt í verki nauðsyn tekjuöflunar. Ástæðurnar fyrir tekjuöfluninni voru einkum þessar: Í fyrsta lagi hefur olíukreppan valdið ríkissjóði miklum útgjöldum. Má þar nefna hækkun olíustyrks úr 3700 kr. á mann á ársfjórðungi í 18 200 kr. Það var samþ. stefna ríkisstj. að hækkun olíuverðs leiddi ekki til hækkunar á upphitunarkostnaði heimila. Skipa- og flugvélaútgerð ríkisins þarf áfram sína olíu, upphitun mannvirkja ríkis og ríkisstofnana einnig svo og bílafloti ríkis og ríkisstofnana. Hér eru aðeins tekin fá dæmi. Því er haldið fram, að tekjur ríkisins af olíunni aukist og það er rétt. En mönnum skýst yfir það að fyrir milljarðatugi, sem þarf að greiða meira fyrir olíuvörur, dregur stórlega úr öðrum innflutningi og þar með úr ríkistekjunum. Það er ekki nú frekar en áður hægt að nota sömu krónuna tvisvar. Þá jók það á ríkisútgjöldin að laun hækkuðu hjá Sóknarkonum, 3% grunnkaupshækkun varð hjá ríkisstarfsmönnum og launaþakið fræga var dæmt af. Þetta jók ríkisútgjöldin um á fjórða milljarð kr. Í þriðja lagi var lánsfjáráætlun hækkuð miðað við afgreiðslu fjárlaga um 1300 millj. kr. Í fjórða lagi var nauðsynlegt að auka niðurgreiðslur vöruverðs um 1700 millj. kr. Vaxtahækkunin veldur ríkissjóði viðbótarútgjöldum. Um vextina vil ég segja að þar erum við komnir í sjálfheldu af völdum vítahrings verðbólgunnar. Þess vegna er það, að við í Framsfl. leggjum til að vextirnir verði lækkaðir í samræmi við ráðgerða hjöðnun verðbólgunnar og verði einn virkur þáttur í niðurtalningu hennar. Þarfir atvinnulífsins kalla á endurskoðun vaxtamálanna. Þá hefur kostnaður við sjúkratryggingar, spítala og heilsugæslustöðvar farið mjög fram úr áætlun vegna verðbólgunnar. Þrátt fyrir þetta geri ég mér rökstuddar vonir um að rekstrarútkoma ríkisins verði í jafnvægi á þessu ári. Ef þessi staða ríkisfjármálanna er borin saman við stöðu fyrsta heila ársins sem ríkisstj. Sjálfstfl. starfaði, ársins 1975, verður útkoman á þessa leið: Á árinu, sem er að líða, verða ríkisútgjöldin nálægt 28.6% af brúttóþjóðarframleiðslu. Á árinu 1975 voru ríkisútgjöldin hins vegar 31.4% af þjóðarframleiðslunni eða nær 3% hærri en þau eru nú. Það ár var 7.5 milljarða rekstrarhalli á ríkissjóði sem mundi samsvara á þessu ári rekstrarhalla milli 30 og 35 milljarða kr. Ég held að sjálfstæðismenn ættu að fara varlega í að lofa þjóðinni miklum skattalækkunum fyrir kosningar. Í 42. gr. stjskr. segir að fjmrh. beri að leggja fram fjárlagafrv. í upphafi þings. Í samræmi við þetta ákvæði lagði ég fram fjárlagafrv. fyrir árið 1980. Um meginstefnu frv. hefur ekki verið ágreiningur, enda þótt skoðanir hafi verið skiptar um einstaka þætti þess. Allir ráðh. eiga meiri og minni þátt í gerð fjárlagafrv. Sumir ráðh., eins og t.d. Ragnar Arnalds, hafa sagt að þeir væru samþykkir því í aðalatriðum. Við stjórnarslitin hefur Alþfl. reynt að gera sér mat úr því að mikill ágreiningur hafi verið um fjárlagafrv. Í lögum um stjórn efnahagsmála átti Alþfl. ríkan þátt í að miða ríkistekjur og útgjöld við 30% af þjóðarframleiðslu. Hinn 14. ágúst s.l. voru umræður í ríkisstj. um meginstefnu fjárlagafrv. Þar gerði Benedikt Gröndal svofellda grein fyrir afstöðu Alþfl.: Ríkisstj. samþykkir eftirfarandi markmið í ríkisfjármálum: Fjáröflunin samkv. brbl., ásamt öðrum föstum tekjustofnum ríkissjóðs, dugi til þess að tryggja jafnvægi í ríkisbúskapnum á árinu 1980. Gerð fjárlaga fyrir árið 1980 verði af hálfu ríkisstj. við það miðuð. Jöfnuður á rekstri ríkissjóðs verði jafnframt við það miðaður að tekjur og útgjöld ríkissjóðs fari ekki fram úr 28–29% af vergri þjóðarframleiðslu ársins 1980. Þetta er skrásett og skjalfest og verður ekki í móti mælt. Í fjárlagafrv. eru ríkistekjurnar miðaðar við 29% af þjóðarframleiðslu, en útgjöldin við 28.2%. Hverjum dettur í hug að þarna sé ágreiningur til að slíta á stjórnarsamstarfi? Þegar Alþfl. var svo kominn í kosningabuxurnar lækkaði hann sig úr hámarkinu 29% niður í 28.5%, eða um 7 milljarða kr. Alþfl. hefur hins vegar ekki svarað því, hvar hann ætlar að skera niður 7 milljarða kr. Ég skora á talsmenn flokksins að gera þjóðinni grein fyrir því. Ef þeir gera það ekki er um ómerkilegt kosningayfirboð að ræða. Hjörleifur Guttormsson o.fl. hafa sagt frá því í fjölmiðlum að framlög til iðnaðar hafi verið skert í fjárlagafrv. Ef borin eru saman framlög til iðnrn. í fjárl. fyrir árið 1979 og í fjárlagafrv. fyrir árið 1980 kemur í ljós að þau eru 7.4 milljarðar á fjárl. 1979, en 12.5 milljarðar í fjárlagafrv. fyrir árið 1980, og nemur hækkunin 69%. Ef framlögum til Orkusjóðs er sleppt úr samanburðinum verða tölurnar 2.3 milljarðar 1979, en 4.4 milljarðar 1980, en þá er hækkunin 92%. Þess ber að geta að fjármagn til iðnaðarins ákvarðast ekki eingöngu af framlögum úr ríkissjóði, heldur er fjármagn einnig ætlað til iðnaðarmála á fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Í drögum að áætluninni er gert ráð fyrir verulegri aukningu fjármagns til Iðnlánasjóðs. Sem dæmi um framlög til iðnaðar má nefna að framlag til Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins er þrefaldað í fjárlögunum, úr 20 millj. í 67.4 millj. Hjörleifur þjófstartaði og hóf að flytja fjárlagaræðu án atbeina fjmrh. og ræddi sérstaklega um aðlögunargjald iðnaðarins. Tekjum af aðlögunargjaldinu á árinu 1980 skal varið til eflingar iðnþróunar samkv. ákvæðum fjárlaga. Í lögunum segir að aðlögunargjaldinu skuli varið til sérstakra iðnþróunaraðgerða. Tillögur iðnrn. um ákveðnar iðnþróunaraðgerðir lágu ekki fyrir við fjárlagagerð vegna ársins 1980. Það var fyrst á ríkisstjórnarfundi 11. okt. s.l., sama dag og fjárlagafrv. var lagt fram, sem iðnrh. lagði fram till. um ráðstöfun aðlögunargjalds fyrir árið 1979. Þar sem tillögur um ákveðnar iðnþróunaraðgerðir lágu ekki fyrir við gerð fjárlagafrv. fyrirhugaði ég að taka fram í fjárlagaræðu að það væri algjörlega opið mál af minni hálfu að greiða gjaldið eftir því sem það kæmi inn þegar á næsta ári. Enginn ágreiningur er um að gjaldið gangi til iðnþróunar. Til þess að hægt verði að greiða fyrir sérstakar iðnþróunaraðgerðir á næsta ári af gjaldinu er nægilegt svigrúm í fjárlagafrv. Það er t.d. gert ráð fyrir að greiða Seðlabankanum hvorki meira né minna en 9.6 milljarða kr. En framlög til sérstakra iðnþróunaraðgerða skal ákveða við afgreiðslu fjárlaga og sundurliða í fjárlögunum. Ég vil geta þess, að ég tel óeðlilegt að iðnrh. hafi frjálsar hendur um ráðstöfun þessa gjalds, enda hefur slíkt aldrei hvarflað að mér og lögin gera ekki ráð fyrir slíku. Ég vil að lokum vekja athygli á því, að Hjörleifur Guttormsson og flokkur hans hafa viljað leggja stórfellda skatta á fyrirtækin í landinu, og þar með iðnaðinn, og aldrei fengist til þess að samþykkja rekstrargrundvöll fyrir iðnaðinn sem tryggði honum eðlilegan vöxt og viðgang. Fjárlagafrv. hefur ekki verið skilað að fullu til Alþingis fyrr en fjmrh. hefur haldið fjárlagaræðu, sem allajafna er leiðbeinandi um meðferð þess í þinginu. Þess vega er það harla óviðkunnanlegt að einn fagráðherra rjúki upp til handa og fóta áður en fjmrh. hefur haldið fjárlagaræðu og skýrt fjárlagafrv. Á þessu ári dróst úr hömlu að taka ákvörðun um aukna tekjuöflun ríkissjóðs. Af þeim sökum fellur tekjuöflun að upphæð 4.5 milljarðar kr. til á næsta ári, en ríkissjóði er ætlað það fé á árinu sem er að líða. Til að brúa bilið er fyrirhuguð 4.5 milljarða kr. lántaka til skamms tíma. Að þessari upphæð frátalinni er áætlað hlutfall tekna ríkissjóðs af þjóðarframleiðslu 28.6% á árinu 1980. Auk þess að halda ríkistekjunum innan ákveðinna marka felur fjárlagafrv. í sér aðhald gegn verðbólgu sem m.a. kemur fram í 9 milljarða kr. tekjuafgangi og verulegum greiðslum til Seðlabankans, eins og ég gat um áður. Frv. er byggt á þeirri meginstefnu, að verðbólgan verði ekki meiri en 30% frá upphafi til loka ársins 1980. Samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að skuldir minnki um 3.4 milljarða kr. auk endurgreiðslu 4.5 milljarða skammtímalánsins, sem ég gat um áður. Þá nemur greiðsluafgangur 300 millj. kr. Nokkrir veigamiklir þættir frv. hafa sérstöðu. Ber þar hæst vaxtagreiðslur af lánum ríkissjóðs að upphæð 15. 6 milljarðar kr. og fjármagnsútgjöld vegna Kröflu að upphæð 3.9 milljarðar. Um næstu áramót verður auk þess síðasta áfanga náð í lækkun tolla sem samið var um í fríverslunarsamningum við EFTA og Efnahagsbandalagið. Lækkaðar tolltekjur af þessum sökum eru taldar munu nema tæpum 4 milljörðum kr. á næsta ári. Þegar tillit til alls þessa er tekið, þ.e. afborgana af skuldum, óvenjulegra og óeðlilegra vaxtagreiðslna og tekjumissis samtals að upphæð 27 milljarðar kr., má vera ljóst að ríkissjóði eru þröngar skorður settar til að taka að sér ný verkefni. Samt eru nokkur slík í þessu frv. Má þar nefna sem dæmi framlag til Framkvæmdasjóðs öryrkja og þroskaheftra að upphæð 1020 millj. kr., framlag til að mæta félagslegum þætti í framkvæmdum Rafmagnsveitna ríkisins að upphæð 1 milljarður kr., rekstur Geðdeildar Landsspítalans 360 millj. kr. og eftirlaun aldaðra sem munu nema tæpum 500 millj. kr. á árinu 1980 samkv. frv. Í fjárlagafrv. hefur enn fremur verið lögð áhersla á að framkvæmdir í orkumálum og vegamálum nytu forgangs. Ný lög um tekju- og eignarskatt gengu í gildi um síðustu áramót og koma til framkvæmda við álagningu á árinu 1980. Í nýju skattalögin vatnar öll ákvæði um innheimtu, en upphaflega var gert ráð fyrir að samhliða nýjum lögum um tekju- og eignarskatt tækju gildi lög um staðgreiðslukerfi skatta, en því var hafnað. Til þess að hin nýju lög færi ríkissjóði tekjur á næsta ári er nauðsynlegt að afgreiða lög fyrir áramót um innheimtu skattanna og fleiri atriði. Frv. til slíkra laga er nær tilbúið í fjmrn. Gert er ráð fyrir að tekjuskattur einstaklinga hækki sem svarar tekjubreytingum milli áranna 1978 og 1979 og skatturinn verði að meðaltali svipað hlutfall af þeim tekjum sem hann er lagður á. Beinir skattar til ríkisins verða tæp 5.6% af þjóðarframleiðslu. Í samanburði við ýmis grannlönd okkar eru þessi hlutföll tiltölulega lág. Má benda á til samanburðar að á Norðurlöndunum er hlutfall beinna skatta ríkisins í þjóðarframleiðslu um 10% að meðaltali, en hjá okkur aðeins 5.6%. Í ýmsum Evrópulöndum eru þessi hlutföll talsvert hærri, t.d. eru beinir skattar til ríkisins u.þ.b. 16% af þjóðarframleiðslu í Bretlandi og Hollandi á móti 5.6% hér hjá okkur. Heildartekjur hins opinbera, þ.e. bæði ríkis og sveitarfélaga, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu eru áætlaðar um 35% á þessu ári. Sambærilegar tölur eru á Norðurlöndum frá 41 til 51% og í Bretlandi 36%. Þrátt fyrir þetta er ég enginn skattapostuli, en viðurkenni þau augljósu sannindi að sjá verði ríkissjóði fyrir tekjum til að greiða nauðsynleg útgjöld án þess að skuldasöfnun eigi sér stað. Tekjur og gjöld frv. eru á því verðlagi sem talið er að muni gilda á árinu 1980, en frv. er fellt inn í þá stefnu sem miðar að því að koma verðbólgunni niður í 30% frá upphafi til loka ársins. Fjárlög ársins í ár voru hins vegar reist á verðlagi um áramót 1978–79. Vegna launahækkana á árinu 1980 eru áætlaðir 9.7 milljarðar kr. Á fjárlagafrv. fyrir árið í ár var enginn sambærilegur liður. Heildartekjur samkv. frv. eru 330 milljarðar kr., en heildarútgjöld 321.4 milljarðar. Tekjuafgangur nemur því tæpum 9 milljörðum kr. Allt of oft er rætt um samdrátt eða niðurskurð án þess að tilgreint sé hvað eigi að skera niður. Um 70% af útgjöldum fjárlaga eru bundin í lögum. Þeir sem vilja skera niður verða að segja til um hvað á að skera niður, ella eru orð þeirra marklaus. Í samræmi við lög um stjórn efnahagsmála o.fl. er unnið að því að efla hagsýslustarfsemi ríkisins. Á þessu ári hefur verið unnið að fjölþættum verkefnum af hálfu fjárlaga- og hagsýslustofnunar í samráði og samvinnu við önnur rn. og ríkisstofnanir. Að lokum er rétt að undirstrika að fjmrn. hefur lagt mikla áherslu á að koma í veg fyrir áframhaldandi skuldasöfnun ríkissjóðs og hefur beitt ýtrasta aðhaldi til að þrýsta á um aukna ráðdeild og sparnað. Til að tryggja fjárhagsstöðu ríkissjóðs samþykkti ríkisstj. aukna tekjuöflun í septembermánuði s.l. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1980 er annars vegar ætlað að tryggja fjárhag ríkissjóðs og hins vegar að vera liður í efnahagsstefnu sem færir verðbólguna niður fyrir 30% í árslok 1980.



Herra forseti. Í sögu þjóða geta gerst atburðir sem á svipstundu svipta burt blekkingavef áróðursmeistara, - atburðir sem eru sjálfir svo táknrænir að athöfnin ein segir alla söguna. Einn slíkur hefur gerst hér á Alþingi. Nú sitja í ráðherrastólum þeir menn sem í síðustu kosningum sögðust ætla að uppræta spillingu, berjast fyrir réttlæti og jöfnuði. Riddararnir, sem blésu í lúðra gegn rotnuðu kerfi, eru í dag dekurdúkkur í leppstjórn íhaldsins. Nú sést hinn hreinræktaði hægri kjarni í þriggja ára áróðursblekkingum Alþfl. Hinn nýi flokkur er þá eftir allt saman bara gamla viðreisnarhækjan. Þótt brotthlaup Alþfl. úr vinstri stjórn bæri að með skjótum hætti var aðdragandinn langur. Þess ber að minnast að Sighvatur Björgvinsson og Vilmundur Gylfason greiddu í fyrra atkvæði gegn þátttöku Alþfl. í vinstri stjórn og Bragi Sigurjónsson neitaði að gegna forsetastörfum í þágu hennar. Valið á nýju ráðh. Alþfl. er því táknrænt fyrir bæði fortíð og framtíð. Verðbólguhjal þeirra hér í dag er aðeins ómerkileg afsökun manna sem ætið ætluðu sér að stjórna með íhaldinu. Þegar raunvaxtastefnan hefur bara orðið búbót fyrir braskarana, sem nú þessar víkurnar eru að kaupa íbúðirnar af unga fólkinu sem hávaxtastefna Alþfl. er að sliga, hleypur Alþfl. burt til að breiða yfir vitleysurnar í efnahagsfrv. sínu frá fyrri mánuðum þessa árs. Og það er svo ómerkilegt grín að Vilmundur Gylfason talar hér um baráttu gegn gamla valdakerfinu, - nýsestur í gamla ráðherrastólinn hans pabba síns! Nei, staðreyndin er sú, að þeir Aragötufeðgar hafa lengi ætlað sér í nýja sæng með íhaldinu. Og það var vel til fundið hjá fréttamönnum sjónvarpsins að sýna þjóðinni Gylfa Þ. Gíslason gleiðbrosandi á leið til þess flokksstjórnarfundar sem afhjúpaði áróðursblekkinguna um nýja flokkinn. Sagan frá 1959 er nú endurtekin í öllum sínum ömurleik. Ferill Benedikts Gröndals ætlar að verða eindæma rislítill. En hvers er annars að vænta? Í dag situr sá maður í stól forsrh. þjóðarinnar sem fyrir fáeinum mánuðum vildi sleppa bandarískum hermönnum lausum út um allt íslenskt þjóðlíf, fyrir fáeinum víkum gekk erinda norskra krata og ætlaði að fórna hagsmunum Íslendinga á Jan Mayen-svæðinu og fyrir fáeinum dögum flutti Alþ. skýrslu um nýjan minnisvarða betlilundar gagnvart bandaríska hernum, svokallaða flugstöð, sem er í reynd nýtt vígbúnaðarmannvirki í þágu NATO. Það er kannske við hæfi að slíkur maður sé forsrh. þeirrar dúkkustjórnar sem umboðshafi Bilderberg-reglunnar á Íslandi, formaður Sjálfstfl., setur á fót, enda sýndi ræða hv. þm. Geirs Hallgrímssonar hér í dag að hann telur sig greinilega hafa húsbóndavaldið yfir Alþfl. En þótt atburðir síðustu daga séu ill tíðindi fyrir íslenska vinstri menn og alla þá sem unna þjóðfrelsi, menningarlegri reisn og félagslegum framförum ber þó að fagna einu: Alþfl. siglir ekki lengur undir fölsku flaggi. Hann hefur skipað sér í sveit hægri aflanna, kerfisþrælanna, hagsmunajöfranna og spillingarkónganna. Vilmundur Gylfason er orðinn dúkkuráðherra dómsmála í skjóli Jóns Sólness. Það eru sögulok Kröflumálsins. Þarf fleiri vitnisburði um algjöra uppgjöf Alþfl.? Þegar Sjálfstfl. hefur á ný náð tökunum í stjórn landsins og kosningar boða áframhaldandi bandalag íhalds og krata, er nauðsynlegt að þjóðin átti sig vel á því hvað í vændum er. Stefnuskrá Sjálfstfl., boðskapur Vinnuveitendasambandsins og Verslunarráðsins, kröfugerð Alþfl. á Alþ. og innan fráfarandi ríkisstj., - allt talar þetta einum rómi um ómengaða hægri stefnu, afturhvarf til síðasta áratugs, afturför í stað framsækni. Hið sameinaða íhald boðar nú aðför að kaupmætti almennings, nýjar fórnir launafólks svo braskararnir geti tekið allt sitt á þurru þrátt fyrir holskeflur verðbólgunnar. Afnám verðbóta á laun, fjötrar á samtök launafólks, bann við kjarabótum, - allt þetta verður á borðum þingmanna á jólaföstu vinni íhaldsöflin sigur. Og það er táknrænt að Morgunblaðið birtir í dag frétt um að framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins og lagaprófessorinn herra Líndal, sem hlið við hlið hafa barist gegn réttindum launafólks, eigi að vera frambjóðendur Sjálfstfl. í næstu kosningum. Nú skal tryggja að í hinum nýja þingflokki Sjálfstfl. bili ekki þjónustan við hagsmuni atvinnurekendavaldsins. Hið sameinaða íhald boðar nú stórfellda erlenda stóriðju. Draumar Morgunblaðsritstjórans frá síðasta áratug um 20 álver í eigu útlendinga skulu gerðir að veruleika. Erlendir fjármálafurstar skulu fá enn meiri ítök í efnahagslífi Íslendinga. Og það er táknrænt að um leið og H. Ben. & Co er að fara á hausinn, Flugleiðir riða til falls og Eimskip er að komast í rekstrarþrot birtist höfuðpaur hluthafaklíkunnar í Sjálfstfl. í sjónvarpinu og gerir bandalag við erlenda auðmagnið að úrslitakröfu fyrir nýrri ríkisstjórn á Íslandi. Afsal landsréttinda og orkugjafir til útlendinga eiga greinilega að vera bjarghringur gjaldþrotaburgeisa í Geirshirðinni í Sjálfstfl., og skiptir þá engu þótt efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar verði stefnt í hættu. Hið sameinaða íhald boðar nú atlögu gegn félagslegri þjónustu, menningarstarfsemi, heilbrigðiskerfi og almennri velferð sem markað hafa framsókn alþýðu til mannsæmandi lífs og menningarlegrar reisnar. Nú ætlar íslenska íhaldið að framkvæma niðurrifsstefnu evrópskra íhaldsflokka gagnvart þeirri velferðarþjónustu sem efld hefur verið á síðustu áratugum og talsmenn auðmagns telja til helstu óþurftarverka sósíalista. Nú er það máttur markaðarins og kraftur peninganna sem ráða eiga ferðinni. Það er táknrænt að á fyrstu mínútunum í embætti sínu skuli hinn nýi menntmrh. íhaldsins afneita nauðsyn á betri húsakosti Ríkisútvarpsins. Það þarf engan að undra því á síðasta vetri var hann hér á Alþ. helsti talsmaður þess að auðvaldið ætti að ráða ferðinni í fjölmiðlum Íslendinga. Það er því ljóst að vinni íhaldsöflin sigur verða hér samþykkt á jólaföstu fjárlög sem skera munu á lífæðar samneyslunnar í landinu, enda boðaði hv. þm. Friðrik Sophusson hina nýju niðurrifsstefnu með afdráttarlausum hætti í umræðunum hér í dag. Það er nauðsyn að almenningur í þessu landi átti sig á því, að hin sameinuðu íhaldsöfl ætla nú að ráðast með hnífnum að menningarstofnunum og velferðarþjónustu þessa lands. „Skerum, skerum,“ voru kjörorð Sverris Hermannssonar í útvarpinu fyrir skömmu. En það eru ekki aðeins stórfelldar kjaraskerðingar, erlend stóriðja, auknar hernámsframkvæmdir og atlaga að menningarstarfsemi og félagslegri þjónustu sem eru í farangri íhaldsaflanna. Þar er einnig eitt sem þeir forðast umfram allt að nefna: atvinnuleysi. Atvinnuleysið er hin raunverulega baktrygging - þess markaðskerfis auðmagnsins sem nú á að endurreisa á Íslandi. Það þekkist hvergi í heiminum að til sé í veruleikanum það markaðskerfi, sem þessir herramenn boða hér, nema því fylgi stórfellt atvinnuleysi. Það er gjaldið sem almenningi er ætlað að greiða fyrir að endurvekja gömlu viðreisnina. Góðir Íslendingar. Atburðir síðustu mánaða og ára hafa sýnt að gegn hinum sameinuðu íhaldsöflum er aðeins ein vörn: sterkt og öflugt Alþb., flokkur launafólks gegn liðsmönnum atvinnurekenda, flokkur þjóðfrelsis gegn auknum erlendum ítökum, flokkur menningarlegrar reisnar gegn lágkúru braskarakerfisins, flokkur samhjálpar gegn miskunnarleysi auðmagnsdrottnunar. Á síðustu mánuðum og árum hefur komið skýrt í ljós að engin von er til þess að Framsfl. verðskuldi traust vinstri manna. Ferill hans í hægri stjórninni 1974–78 og samstaðan með Alþfl. í efnahagsmálaumræðunum innan fráfarandi stjórnar er óyggjandi vitnisburður í þessum efnum, enda lagði Steingrímur Hermannsson, hinn nýi formaður flokksins, á það ríka áherslu hér í dag að það væri enginn ágreiningur í efnahagsmálum milli Alþfl. og Framsfl. Það er því ljóst að Framsfl. gengur nú til kosninga undir nýrri forustu með ný sjónarmið: forustu Steingríms Hermannssonar, Tómasar Árnasonar og Guðmundar G. Þórarinssonar, sem allir hafa í áratugi verið postular einkaframtaks og erlendrar stóriðju. Þeir hafa fyrir löngu yfirgefið upphaflegan stefnugrundvöll Framsfl. um félagshyggju og raunsanna samvinnustefnu. Alþb. stendur því eitt gegn þríeinu bandalagi íhaldsins - stóríhaldsins í Sjálfstfl., litla íhalds dúkkuráðherranna í Alþfl. og draumaíhalds nýju forustunnar í Framsfl. Línurnar í íslenskum stjórnmálum eru því skýrar og afdráttarlausar. Alþb. heitir á alla, sem vilja raunverulega vinstri stefnu, að veita okkur lið. Við heitum á alla, sem vilja verja hagsmuni launafólks, verja félagslega þjónustu, menningarleg verðmæti og sjálfstæði þjóðarinnar, að taka nú höndum saman. Það hefur sjaldan verið meira í húfi. Aðeins afdráttarlaus fylgisaukning Alþb. megnar að koma í veg fyrir hin illu verk íhaldsaflanna.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það hafa verið að gerast mikil og næsta afdrifarík tíðindi í íslenskum stjórnmálum síðustu vikur og daga. Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, sem margir bundu vonir við sem vinstri stjórn, hefur látið af völdum og við tekið minnihlutastjórn Alþfl. studd af Sjálfstfl. sem ber á henni alla ábyrgð og mun stjórna gerðum hennar eins og strengbrúðum. Þessir atburðir eru öllum einlægum vinstri mönnum í landinu harmsefni, þótt þeir hinir sömu hefðu viljað sjá meiri árangur af störfum fráfarandi stjórnar í anda vinstri stefnu á mörgum sviðum en raun hefur orðið á. Menn skulu þó minnast þess, áður en dómur er upp kveðinn, að starfstími stjórnarinnar varð aðeins rúmt ár, en það er skammur tími til að undirbúa og koma í framkvæmd umbótamálum er mörg hver þarfnast alllangs aðdraganda og samráðs við marga eigi vel til að takast. Stjórnin tók við erfiðu búi, þrotabúi hægri stjórnar, í upphafi, eins og hér hefur verið rakið og flestum er enn í fersku minni. Grundvöllur atvinnuvega í landinu var brostinn, óðaverðbólga meiri en áður hafði þekkst, ófriður ríkti á vinnumarkaði og stöðvun og atvinnuleysi var fram undan. Sú ríkisstj., sem við tók og lét af völdum í gær, þurfti þannig að glíma við hin örðugustu viðfangsefni, og henni tókst að leysa úr aðsteðjandi vanda og tryggja hér fulla atvinnu og frið á vinnumarkaði og halda í aðalatriðum í horfinu varðandi kaupmátt almennra launatekna, ef frá eru talin áhrif af versnandi viðskiptakjörum. Sú kjararýrnun á fyrst og fremst rót sína að rekja til utanaðkomandi aðstæðna og þeirra breytinga sem knúðar voru fram á vísitölukerfi - og þá öðru fremur til olíuverðshækkana - og hin sama þróun hefur valdið því öðru fremur að verðbólguþróun er hér svipuð er stjórnin fór frá í gær og þegar hún tók við haustið 1978. Þeir, sem nú hafa hlaupið fyrir borð úr stjórnarsamstarfi og ætla að knýja hér fram kosningar um hávetur og rökstyðja það með því einu að hér ríki enn óðaverðbólga, mættu minnast þess, hvernig þróunin hefði orðið ef ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar hefði ekki gripið til þeirra aðgerða gegn verðbólgu sem um skeið skiluðu verulegum árangri. Alþfl.-forustan, sem nú reynir að afsaka ábyrgðarleysi sitt og svik við málstað vinstri manna og verkalýðshreyfingar í landinu, ætti að hafa í huga að svo afleit og ógnvekjandi sem verðbólguþróun undanfarinna ára hérlendis hefur verið, þá skipta fleiri atriði alþýðu þessa lands ekki minna máli og þá öðru fremur atvinnuöryggið. Gegn verðbólgunni ber að berjast í samvinnu við alþýðusamtökin í landinu og með heildarhagsmuni í huga, en þess verður að gæta jafnframt að fórna ekki því sem dýrmætast er hverjum manni: réttinum til vinnu og eðlilegs afraksturs af erfiði sínu. Þetta kemur í hugann nú er við heyrum samdráttatog krepputal þess nýja meiri hl. er nú hefur skriðið saman hér á Alþ., þótt reynt sé að breiða yfir sambúðina. Þetta krepputal hefur verið grunntónninn hjá talsmönnum Alþfl. og Sjálfstfl. í þessum umr.: niðurskurður framkvæmda, minni samneysla. Í þessu sambandi er okkur hollt að líta til margra nágrannalanda þar sem nú ríkir geigvænlegt og vaxandi atvinnuleysi og fylgt er þeim hagstjórnarformúlum sem forustumenn Alþfl. hafa bitið sig fastast í og birtast í prósentutölum varðandi fjárveitingar til framkvæmda og atvinnuuppbyggingar í landinu, óháð því hverjar þær eru. Raunar hafa þeir Alþfl.-menn náð þeim árangri í trúboði sínu að þessu leyti að kreppuprósenturnar ganga sumar hverjar nær óbreyttar aftur, ekki aðeins hjá Sjálfstfl., heldur í nýlegum till. Framsfl. sem formaður hans hefur lýst sem grundvelli í kosningastefnuskrá flokksins í komandi alþingiskosningum. Á bak við hlakkar svo íhaldið - sú stjórnarandstaða Sjálfstfl. sem flestir höfðu gleymt að væri til uns formaðurinn birtist á sjónvarpsskjánum um daginn og boðaði meiri hl. Sjálfstfl. sem haldreipi í íslenskum þjóðmálum. Nú er að skýrast sú mynd sem margir töldu við blasa er fyrir lágu úrslit alþingiskosninganna á síðasta ári, en ekki náði að renna saman í formi ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. í fyrrasumar vegna eindreginnar kröfu alþýðu manna til sjávar og sveita um að þeir, sem taldir voru íhaldsandstæðingar í landinu, tækju höndum saman. Um þessa kröfu tókst að fylkja þremur flokkum um tíma fyrir tilverknað Alþb. og formanns þess öðru fremur, þótt ekki fengi hann að veita þeirri stjórn forustu vegna íhlutunar erlendra afla sem nú er engum dulið að hafa hér hin afdrifaríkustu áhrif enn í dag í NATO-flokkunum íslensku eins og á fyrstu árum lýðveldis okkar. Ávinningar þessa stjórnarsamstarfs eru m.a. þeir, að tekist hefur að lögfesta ýmis mikilvæg réttindamál alþýðu, - réttindamál sem ella hefði þurft harða kjarabaráttu og að líkindum mörg ár til að knýja fram. Alþfl. rýfur stjórnarsamstarf er fjölmörg mikilvæg hagsmunamál eru á viðkvæmu stigi. Framhaldi þessara mála er stefnt í mikla tvísýnu, svo ekki sé meira sagt. Liðið stjórnarár hefur verið undirbúningstími í ráðuneytum ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar og þ. á m. fyrir mörg mikilsverð mál sem ráðh. Alþfl. höfðu með að gera og vildu bera fram, eins og varðandi húsnæðismál og lífeyrismál. Flest rn. voru með mikilsverð mál og lagabætur í undirbúningi, eins og fram kemur í fskj. með stefnuræðu fyrrv. forsrh. sem lögð hefur verið fram hér á þinginu. Ríkisstj. hafði því verk að vinna jafnhliða andófi gegn verðbólgu. Hlaupist er þannig frá fjölmörgum brýnum hagsmunamálum almennings og hætta blasir við. Ekki er útlit fyrir minnkun verðbólgu á næstunni, heldur miklu fremur hætta á mögnun hennar nú í kosningalotu og með lausa kjarasamninga flestra stéttarfélaga. Ábyrgðina á þessu ber fyrst og fremst Alþfl. sem þykist öðrum fremur vilja sókn gegn verðbólgunni. Á vegum þess rn., sem ég veitti til skamms tíma forustu, hafa mörg mál - að ég tel gagnleg mál - náð fram að ganga og það hefur verið unnið stefnumarkandi starf jafnt á sviði orku- og iðnaðarmála. Þeirri stefnumörkun hefur ekki verið komið í höfn nema að takmörkuðu leyti, þótt samstaða hafi tekist um mörg mikilsverð atriði. Ég nefni hér fáein dæmi: Á sviði orkumálanna má geta undirbúnings að stofnun nýrrar landsvirkjunar, sem er mikið hagsmunamál fyrir alla landsmenn horft til langs tíma og einnig í næstu framtíð í sambandi við verðjöfnun á raforkuverði. Ég vil nefna stórfellda hækkun á olíustyrk, sem var sjálfsagt réttindamál og þar sem í undirbúningi var að ganga lengra í sambandi við jöfnun upphitunarkostnaðar. Ég bendi á að hert var á þessu ári á framkvæmdum í orkumálum og framkvæmdaundirbúningi í ljósi breyttra aðstæðna. Ég minni á að stefnumótun liggur fyrir um orkusparnað og hagkvæmari orkunýtingu á mörgum sviðum. Ríkisstj. hafði samþykkt húshitunaráætlun sem stefnir að því að útrýma á næstu 4 árum eða svo að mestu olíukyndingu íbúðarhúsnæðis. Þannig er á sviðum orkumála að fjölmörgu að vinna og tillögur lágu fyrir eða voru í mótun um framtíðarmálefni. Þar get ég einnig minnst á athugun á framleiðslu á eldsneyti hér innanlands. Ég vil einnig minna á aðgerðir í sambandi við hitaveitur, fjarvarmaveitur og aðrar slíkar framkvæmdir. Þar tókst að koma í höfn vandasömu verki, sem var undirbúningur hitaveitu á Vesturlandi sem úthlutað var fullu og óskoruðu starfsleyfi fyrir síðustu helgi. Varðandi iðnaðarmálin væri einnig af mörgu að taka. Ég sé ástæðu til að minna hér á þskj. sem lagt var fram fyrir fáum dögum hér í Sþ., um stefnumörkun í iðnaðarmálum. Á sama tíma og þetta liggur fyrir á borðum þm. talar hv. fyrrv. fjmrh. um að ekki liggi fyrir stefnumarkandi tillögur um iðnþróun af hálfu iðnrn. - á sama tíma og hann leggur hér fram fjárlagafrv. sem sker u.þ.b. 2 milljarða af mörkuðum tekjustofnun til iðnaðarmála á næsta ári! Ég hélt að hv. þm. mundi ekki sjá ástæðu til að fara út í þau mál við þessa umr. En ég held að menn geti leitað að þeim mönnum, sem bera hag íslensks iðnaðar fyrir brjósti, sem mæla bót þeim gerðum sem fyrir liggja og skjalfestar eru í frv. til fjárlaga. Ég tel mig hvorki hafa tíma né ástæðu til að fara langt út í þá sálma hér. Fyrir því hefur verið gerð grein. Herra forseti. Efling innlendra atvinnuvega, m.a. með hagræðingu, bættri stjórnun og framleiðniaukningu í þeim rekstri sem fyrir er, er ein af þeim leiðum sem Alþb. leggur áherslu á til bættra lífskjara. En við Alþb.-menn leggjum ekki síður ríka áherslu á aukin áhrif starfsfólks á eigið vinnuumhverfi og íhlutunarrétt um stjórnun og starfsemi fyrirtækjanna. Alhliða efling og aukin fjölbreytni í atvinnulífi um allt land er nú sem fyrr eitt brýnasta viðfangsefni í þjóðmálunum ásamt öðru er fylgja þarf til menningarlegrar aðstöðu og þjónustu. Því mun Alþb. óhikað tefla fram stefnu aukinnar samneyslu og félagslegra úrræða gegn þeirri samdráttar- og kreppustefnu sem íhaldsöflin í hinum flokkunum þremur vilja nú knýja fram. Línurnar í íslenskum stjórnmálum hafa verið að skerpast og skýrast að undanförnu. Annars vegar standa afturhaldsöflin undir sundurþykkri forustu Sjálfstfl. og hyggjast hagnýta sér sundrung vinstri afla, sem talin hafa verið, og hafa nú fengið dyggilegan stuðning Alþfl. Hins vegar er Alþb. sem eitt getur reynst þess megnugt að hrinda þessari sókn afturhaldsins í landinu. Alþb. gengur úr nýloknu stjórnarsamstarfi reynslunni ríkara. Launþegar þessa lands ættu að vera reynslunni ríkari einnig og vita hvar kauplækkunaröflin er að finna. Bændur landsins eru reynslunni ríkari og vita hvar stuðning er að finna. Gegn sókn afturhaldsins á alþýða þessa lands aðeins einn kost. Það er að gera Alþb. að ótvíræðum forustuflokki á vinstri væng íslenskra stjórnmála. Eflingu þess þarf að tryggja í næstu kosningum ótvíræðar en gerðist í júní 1978.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Óvenjulegar aðstæður hafa nú skapast í íslenskum stjórnmálum. Vinstri stjórn hefur mistekist að kljást við efnahagsvandann, hún hefur hætt störfum og kosningar eru fram undan í byrjun desembermánaðar. Að þessu leyti eiga Íslendingar við svipaðan vanda að etja og flestar nágrannaþjóðir, þar sem kosningar og stjórnarmyndanir eru tíðar. Menn leita ráða gegn þeirri efnahagskreppu sem nú hrjáir mestan hluta hins vestræna heims, og í lýðræðisþjóðfélögum jafngildir það leit að mönnum sem kunna ráð. Menn deila hart um hvað hafi orðið síðustu stjórn að aldurtila. Verkalýðshreyfingin hafði bundið við það miklar vonir að þeirri stjórn mætti takast að hrinda í framkvæmd mörgum og margvíslegum baráttumálum verkalýðshreyfingarinnar og vernda kjör hinna lægst launuðu. En því miður varð fljótlega ljóst að grundvöllur samstarfs var býsna götóttur, enda skoðanir mjög skiptar um hvaða leiðir skyldi fara til baráttu gegn verðbólgunni. Alþfl. bauð hvorki gull né græna skóga í síðustu kosningabaráttu. Þvert á móti lagði hann áherslu á að almenningur yrði að búa sig undir erfiða tíma á meðan verðbólgan væri kveðin niður. En þegar flokkurinn lagði fram frv. sitt um efnahagsmál fyrir rúmu ári voru þeir allt of margir sem heldur vildu láta reka á reiðanum, töldu verðbólguna betri en strangar efnahagsráðstafanir sem snert hefðu alla landsmenn um einhvern tíma. Það var rétt eins og þessir menn væru í látlausri kosningabaráttu. Láglaunafólkið í Verkamannasambandi Íslands lagði sitt af mörkum svo baráttan mætti leiða til sigurs. En hvað gerðist? Hálaunahópar klufu sig út úr. Þeir gerðu kröfur í anda þrýstihópa, fengu sínu framgengt og settu allt á annan endann í þjóðfélaginu. Ábyrgð þeirra er mikil. Alþfl. lagði áherslu á kjarasáttmála. Samráð við verkalýðshreyfinguna hefur sjaldan verið óhöndulegra. Auk margvíslegra efnahagsráðstafana vildi Alþfl. að vísitölukerfið yrði endurskoðað og því breytt svo að það hætti að mæla ráðh. 118 þús. kr. hækkun á meðan verkamaður fékk 18 þús. kr. hækkun. Langflestum tillögum Alþfl. var varpað fyrir róðan, og menn geta spurt sjálfa sig hvers vegna. Þegar flokknum var ljóst að verðbólgan æddi óheft áfram taldi hann sig ekki geta setið lengur í ríkisstj. Hann hafði hvað eftir annað gefið eftir til að halda ríkisstj. saman, og mælirinn fylltist. Alþfl.-menn gátu ekki séð á eftir fleiri tillögum sínum í ruslakörfuna, sem jafngilti svikum við kjósendur. Í verkalýðshreyfingunni eru fleiri og fleiri að gera sér ljóst að gömlu aðferðirnar duga ekki lengur. Það verður að snúa við blaðinu, beita nýjum ráðum. Þeir, sem þannig hugsa, eiga oft erfitt uppdráttar í baráttunni gegn staðnaðri hugsun og skoðunum. Þeir verða oft fyrir höfðum ádeilum. En staðreynd er það engu að síður að innan verkalýðshreyfingarinnar hefur tekist góð samvinna með hinum frjálslyndari öflum sem telja krónutöluhækkun ekki lengur tryggingu fyrir kaupmætti launa. Ég er sannfærður um að ef t.d. fulltrúar Alþb. úr verkalýðshreyfingunni hefðu átt sæti í síðustu ríkisstj. hefði ekki farið eins og fór. En mig langar nú að víkja að þætti Sjálfstfl. í því stjórnmálastríði sem háð hefur verið og magnast að mun á næstu vikum og mánuðum. Í stjórnarandstöðu hefur Sjálfstfl. verið vitamáttlaus. Hann hefur ekki lagt fram neinar raunhæfar tillögur um úrbætur í efnahagsmálum, aðeins tönnlast á frjálshyggjuhugtakinu sem fáir skilja nema þeir sem yfir fjármagninu ráða, þ.e.a.s. þeir ríku. Flokkurinn og einstakir fulltrúar hans hafa verið sjálfum sér ósamkvæmir, þingflokkurinn margklofinn og hatrömm innri átök einkennt allt starf hans. Þetta er flokkurinn sem gerir kröfur til þess að fá meiri hl. þm. í næstu kosningum án þess að hafa til þess unnið á nokkurn hátt, - eða hver yrði stefna meirihlutastjórnar Sjálfstfl.? Ef frjálshyggjuhugsjónin verður ofan á verður fjármagnið leitt til þeirra valda er verkalýðshreyfingin mun stórlega líða fyrir. Og hvert leiddi síðasta ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar þjóðina? Menn hafa kannske gleymt því, að verðbólgan var nærri 50% þegar hún lét af völdum. Þá var atvinnuleysi í landinu og þá einkum á Suðurnesjum, þar sem frystihúsin höfðu hætt starfrækslu. Þá kunni Sjálfstfl. engin ráð við verðbólgu. Þá horfðu þeir í gaupnir sér ef verkafólk krafðist fullrar atvinnu. Engar sjáanlegar breytingar hafa orðið sem benda til þess að hið ósamstæða lið hafi fundið ráð eða geti hugsanlega náð samstöðu um að beita þeim hafi þau á annað borð fundist. Ég vil í þessu sambandi spyrja hlustendur: Hver eru ráð Sjálfstfl.? Hver eru heit hans og loforð? Hvar eru baráttumál hans eftir 13 mánaða stjórnarandstöðu? Hvaða breytingar hafa orðið á Sjálfstfl. frá síðustu ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar sem tryggja skárri árangur í baráttunni við verðbólguna? Hvernig er komið forustu Sjálfstfl. sjálfs? Er Sjálfstfl. sá bjargvættur sem Íslendingar geta treyst? Ég vona að menn velti þessum spurningum fyrir sér, og ég veit að niðurstaðan verður sú, að flokkurinn hefur engin þau tilþrif sýnt að hann verði hæfari en áður til að fara með stjórn þessa lands. Alþfl. hefur æ ofan í æ bent á að engin ráð eru til í baráttunni við verðbólguna og efnahagsóreiðuna önnur en þau að jafna kjör í landinu og að almenningur taki á sig þá erfiðleika sem búast má við ef ráðist er gegn meinvættinum. Menn geta barið hausnum við steininn endalaust og talið sér trú um að hægt sé að fleyta þjóðarskútunni á innistæðulausum ávísunum eða hægt sé að halda fullum framkvæmdahraða hins opinbera og einstaklinga með erlendum lántökum, að hægt sé að kaupa alla hluti á lægra verði en þeir raunverulega kosta. Það kemur að því að reikningnum verður lokað og skuldarar sóttir til saka. Ef farið hefði verið að ráðum Alþfl. fyrir rúmu ári væri staðan önnur. Það er enn þá tími til að fara að ráðum hans. Við skulum umfram allt muna að spor Sjálfstfl. hræða. Spor hans eru atvinnuleysi og óreiða. Spor hans markast af ástmegi braskaranna, verðbólgunni. Erfiðleikarnir nú stafa af því, að vinstri flokkunum hefur ekki tekist að ná samkomulagi um að þurrka út spor Sjálfstfl. Því heldur vitleysan áfram. Því æðir verðbólgan áfram. Nú göngum við jafnaðarmenn gunnreifir til kosninganna. Við höfum sverð sannfæringarinnar að vopni. Við höfum trúna á nauðsyn þess að berjast fyrir betra þjóðfélagi, fyrir velferðarþjóðfélagi jafnaðarstefnunnar. Góðir hlustendur. Munið það - og munið það vel, að Alþfl. er eini valkosturinn gegn vitleysunni.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði áðan að það væri sérstakt áhugamál okkar Alþfl.-manna að skera niður framkvæmdir. Það er ekki rétt. Hins vegar erum við Alþfl.-menn andvígir stjórnarháttum eins og þegar t.d. eru auknar erlendar lántökur til Grundartanga umfram heimildir Alþingis um 50%, eins og hv. þm. gerði í sumar í ráðherratíð sinni. Það er athyglisvert fyrir þá stóriðjumenn í Alþb. að hann gerir ráð fyrir að auka erlendar lántökur vegna þessarar sömu verksmiðju um 140% á næsta ári. Þá sagði hv. þm. að með því að slíta stjórnarsamstarfinu værum við að stefna í hættu þeim félagsmálum sem hæstv. heilbr.- og félmrh.- og trmrh. hefur undirbúið. Þetta eru sömu málin og Alþb.-menn komu í veg fyrir að afgreidd yrðu á síðasta þingi. Þessum málum verður ekki stefnt í hættu. Félmrh. mun leggja síðustu hönd á þau og leggja þau fyrir næsta þing, sem kemur saman að loknum kosningum, og þá reynir á hvort vilji er á Alþ. að afgreiða málin í vetur. Stjórnmálaumræður á Íslandi falla eftir hefðbundnum farvegi. Menn tileinka sér enn það meiningarlitla karp sem að mestu fer fyrir ofan garð og neðan hjá öllum almenningi. Það skiptir ekki máli hversu lengi slíkar umr. standa. Þær hafa raunar staðið nær óslitið í fjölmiðlum og á þingfundum um áraraðir og þjóðin verður aldrei neinu nær. Ég ætla því að leiða slíkan málflutning hjá mér, karpið, andsvörin og hinar persónulegu dylgjur og ásakanir um óheilindi og illar hvatir. Menn úr ólíkum stjórnmálaflokkum hafa ávallt þurft að vinna meira og minna saman og svo mun enn verða. Brigsl um svik, um að vilja svipta fólk atvinnunni, matbjörginni, eða jafnvel ásakanir um landráð, eins og t.d. hafa verið bornar á okkur Alþfl.-menn, breyta engu um að átök stjórnmála eru um markmið og leiðir, en ekki barátta myrkurs og ljóss. Enginn maður bætir spönn við hæð sína með því að svívirða aðra, jafnvel ekki þótt leiðir manna skilji um sinn vegna þess að skoðanir þeirra fara ekki saman. Í stað þess að taka þátt í slíkum leik, þegar stjórnmálamenn láta skaphitann verða drengskapnum yfirsterkari, vildi ég fá að beina máli mínu til landsmanna, frá þeim stjórnmálamönnum, sem hér deila hver við annan, og til kjósenda. Okkur alþm. ber að standa kjósendum reikningsskap gerða okkar. Fyrir þeim ber okkur að skýra athafnir okkar í eins ljósu og einföldu máli og við getum. Hinn almenni kjósandi spyr margs þessa dagana: Hvers vegna tók Alþfl. þá ákvörðun að hætta stjórnarsamstarfi? Hvers vegna valdi hann þennan tíma til þess? Hvers vegna var ekki reynt betur? Á þeim fáu mínútum, sem ég hef hér til ráðstöfunar, ætla ég að reyna að svara þessum spurningum. Áratugurinn 1970–1980 er hvorki áratugur Ólafs Jóhannessonar, Geirs Hallgrímssonar, Lúðvíks Jósepssonar né nokkurs annars manns, hvað sem hver segir. Áratugurinn 1970–1980 er áratugur óðaverðbólgunnar - tímabil þar sem dýrtíðin hefur grafið undan stoðum okkar litla samfélags, ekki aðeins í efnahagsmálum þjóðarbúsins í heild, heldur í afkomumálum hverrar einustu fjölskyldu í landinu. Vegna dýrtíðarinnar höfum við dregist aftur úr nálægum þjóðum í aðbúnaði og afkomu. Vegna dýrtíðarinnar hafa félagslegar umbætur að engu orðið í höndunum á okkur. Vegna dýrtíðarinnar hefur samkennd og samábyrgð okkar fámennu þjóðar breyst í kapphlaup þar sem hver treður skóinn niður af þeim næsta. Vegna dýrtíðarinnar hafa hvers konar óheilbrigðir samskiptahættir vaxið hröðum skrefum og siðgæðismat þjóðarinnar brenglast. Vegna dýrtíðarinnar hefur bilið stöðugt farið breikkandi milli annars vegar smælingjanna og hins vegar forréttindahópanna sem geta ávallt velt byrðunum af sér yfir á aðra. Dýrtíðin er okkar höfuðandstæðingur. Ef við getum ekki unnið bug á henni mun okkur hvergi verða neitt ágengt, hvað sem við reynum og hvar sem við reynum. Í síðustu kosningabaráttu börðumst við Alþfl.-menn fyrir því að byggð yrði víglína gegn dýrtíðinni, reist girðing gegn frekari framsókn hennar. Það töldum við vera slíkt meginviðfangsefni að flestöll önnur hlytu að hverfa í skuggann. Eins og hygginn bóndi, sem hyggst verja land sitt ágangi, vissum við að slík girðing yrði ekki traust nema hún hvíldi á mörgum styrkum stoðum. Enginn bóndi hengir girðingu sína á einn staur. Hann veit að þótt sá eini staur kunni að vera sterkur hangir girðingin niðri og veitir enga vörn ef allir hinir staurarnir liggja flatir og enginn vill reisa þá við. Sú girðing, sem við Alþfl.-menn vildum reisa sem varnarlíru, þurfti því að byggjast á samræmdri aðhaldsstefnu í ríkisfjármálum, þ. á m. í skattamálum, í fjárfestingarmálum, á aðhaldi í erlendum lántökum, á aðhaldi í peningamálum, á raunvöxtum, á raunverulegri stefnumörkun í verðlagsmálum og launamálum. Með samræmdri stefnu í öllum þessum málaflokkum gátum við reist viðnám við verðbólgu. Með einn þáttinn stjórnlausan, annan óafgreiddan, þann þriðja óvísan og svo koll af kolli mundi haldið áfram á sömu óheillabraut. Í samræmi við stefnu okkar lögðum við þrívegis fram á s.l. vetri tillögur um gerð slíkrar samræmdrar efnahagsstefnu. Það gerðum við í nóvembermánuði s.l., það gerðum við í desembermánuði s.l. og það gerðum við í janúar og febrúarmánuði s.l. En eins og mönnum er í fersku minni höfðum við ekki erindi sem erfiði. Ýmist fengust tillögur okkar ekki afgreiddar eða þeim var harðlega neitað og engar gagntillögur komu í staðinn. Þegar frv. þáv. hæstv. forsrh. Ólafs Jóhannessonar um stjórn efnahagsmála fékkst loks samþ. var það allt slævt og sundrað, og Þjóðviljinn birti greinaflokk við hlið leiðara um hvernig eitt atriðið af öðru í tillögum Alþfl.manna hefði ýmist verið skotið niður, slævt eða ónýtt. Og Þjóðviljinn hrósaði Alþb. sérstaklega fyrir að hafa gert þetta án þess að geta sett neitt í staðinn. Nú hefur reynslan dæmt. Í þjóðhagsáætlun er spáð að verðbólgan, sem var í fyrra 38%, verði nú 55%. Og dýrtíðin hefur eyðilagt hvert stefnumið okkar á fætur öðru. Ríkissjóður hefur gerst botnlaust verðbólguhít. Til þess að fylla þá hít höfum við þurft að leggja á 19 nýja skatta. Skuldasöfnun erlendis hefur farið 40% fram yfir heimildir Alþ., og á næsta ári hefðu erlendar lántökur stefnt í milli 90 og 100 milljarða kr., sem hefði þýtt nettóaukningu á erlendum skuldum þjóðarinnar um 45–60 þús. millj. kr. Og góðu umbótamálin, sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa viljað fá fram, hafa orðið að engu í höndunum á okkur í þessari óðaverðbólgu. Góðir hlustendur. Þeir ykkar, sem muna málflutning okkar Alþfl.-manna á s.l. vetri, muna að við sögðum þá að ef till. okkar yrðu ekki samþ., mundi svona fara. Við vöruðum við. Reynslan hefur nú staðfest að viðvaranir okkar voru réttar. Lengi vel vonuðum við að menn mundu læra af reynslunni, tileinka sér breytta starfshætti. Það gerðu þáv. hæstv. forsrh. og Framsfl. hægt og hikandi, enda eru þeir nú að flytja gömlu till. okkar síðan í fyrra, einu ári of seint. En þriðji stjórnarflokkurinn, Alþb., hafði því miður ekkert lært og engu gleymt, og í þriggja flokka ríkisstj. þarf þrjá til þess að framkvæma mál. Góðir hlustendur. Við Alþfl.-menn trúðum á þá stefnu sem við boðuðum í síðustu kosningum. Mjög margir ykkar trúðu á þá stefnu með okkur og veittu okkur styrk til þess að koma henni fram, og við höfum á Alþ. sýnt fram á það, ekki einu sinni, heldur fjórum sinnum, að þessa stefnu er hægt að framkvæma. Aftur og aftur höfum við barist fyrir henni. Aftur og aftur hefur sú barátta orðið árangurslaus, vegna þess að á Alþingi Íslendinga sitja 60 þm., en þm. Alþfl. eru 14. Við skorumst ekki undan ábyrgðinni. Við berum eins og aðrir stjórnarflokkar ábyrgð á því sem gerst hefur á s.l. ári. Við vorum reiðubúnir til þess að axla þá ábyrgð svo lengi sem við töldum okkur sjá einhverja von um að okkur mundi verða ágengt til réttrar og betri áttar, en hver tilraun á fætur annarri hefur farið út um þúfur. Alþfl. trúði því ekki lengur að það væri von til þess að hægt væri að breyta stefnu og starfsháttum fyrrv. ríkisstj. Og hvað eiga menn þá að gera? Hingað til hafa flestir stjórnmálamenn tekið þá ákvörðun við þær aðstæður að sitja á meðan sætt er í valdastólunum, uns annaðhvort verkalýðshreyfingin eða kjósendur hafa sparkað burt þeim valdastólum. Þetta vildum við ekki, vegna þess að um leið og við vorum búnir að missa trúna, búnir að missa vonina um að við gætum náð till. okkar fram, hefðum við ekki bara verið að svíkja kjósendur okkar með því að halda áfram, heldur hefðum við verið að svíkja okkur sjálfa. Það er drengilegt, það er heiðarlegt og það er karlmannlegt að segja þjóðinni sannleikann við slíkar aðstæður og áfrýja ágreiningnum til hennar. Góðir Íslendingar. Það er illt verk að blekkja aðra, en þó verst að blekkja sjálfan sig. Málflutningur eins og sá, sem Alþb. iðkar, er til þess gerður að fá fólk til þess að ástunda sjálfsblekkingar gegn betri vitund. Dýrtíðin og afleiðingar hennar hafa breytt hugsunarhætti of margra Íslendinga og margir lifa í samræmi við lífsreglur Svartaskóla: Bjargi sér hver sem bjargað getur, því hið illa höndlar þann sem síðastur er. - Við þessar aðstæður hefur Alþb. því miður farið út á þá braut að ýta undir þau frumskógalögmál sem hætt er við að taki völdin þegar þjóðfélagið tekur að loga í slíkum innbyrðisátökum hagsmunahópa. Krefjist einhver einhvers kemur Alþb. á vettvang og býður betur. Biðji einhver um eitthvað kemur Alþb. og segir: Ekki biðja, heldur heimta. - Heimti einhver eitthvað kemur Alþb. og segir: Ekki heimta, heldur taka. - Taki einhver eitthvað kemur Alþb. og segir: Ekki taka, heldur hrifsa. - Slíkar starfsaðferðir skila e.t.v. tímabundnum árangri í kosningum, en þegar fram í sækir verður uppskeran tap: tap fyrir fólkið, tap fyrir sambúð og samskipti fámennrar þjóðar í harðbýlu landi. Þetta vitum við öll. Rödd skynseminnar segir okkur þetta, og ef við föllum fyrir þeirri freistni að hrópa svo hátt að við yfirgnæfum rödd okkar eigin skynsemi, þá erum við að ástunda vísvitandi sjálfsblekkingu. Ákvörðun þingflokks Alþb. um að láta þessu stjórnarsamstarfi lokið er örlagarík. Ég veit ekki hvaða áhrif hún hefur fyrir akkur þm. Alþfl., hvort við verðum hér fleiri eða færri að kosningum loknum og hverjir okkar, sem nú eru hér, eiga hingað afturkvæmt, enda skiptir það ekki meginmáli. Meginatriðið er, að með því að áfrýja ósamkomulagi og samstöðuleysi stjórnmálamannanna til þjóðarinnar og biðja hana að úrskurða ættum við að geta hrist ærlega upp í þeim pólitísku atvinnukörpurum sem setið hafa við völd í þessu landi í bráðum heilan áratug án þess að gera sér ljóst að áframhaldandi dýrtíð og stjórnleysi mun leiða okkar litla land svo langt út í foraðið að ekki verður aftur snúið.



Herra forseti. Það sem af er þessari umr. sýnist hún dæmigerð fyrir það ábyrgðarleysi sem fráfarandi stjórnarflokkar hafa sýnt undanfarið ár í stjórn landsmála, ef stjórn skyldi kalla. Þá ber umr. og vott um þá sérstæðu óvild sem ríkir á milli þessara þriggja flokka, einkum þó á milli Alþfl. og Alþb. Framsfl. hefur allan tímann vafrað á milli hinna tveggja, ýmist hallað sér að stefnu Alþb. í þessu málinu eða Alþfl. í hinu og kallað sáttastarf, en hefur í raun verið að leita að stefnu sem ekki hefur fundist. Með þeim hætti hefur Framsfl. haft forustu á einhverju mesta óstjórnartímabili sem yfir þessa þjóð hefur gengið. Þessu tímabili er nú vonandi að ljúka. Ástæða er til að ætla að menn sjái nú í gegnum þær blekkingar sem beitt var í kosningunum í fyrra. Það er illt verk að blekkja aðra, sagði hæstv. fjmrh. hér áðan, og það eru orð að sönnu. Kjósendum var í fyrra lofað því af hálfu fráfarandi stjórnarflokka sem þeir ekki gátu staðið við. Þannig hafa þessir flokkar brugðist kjósendum sínum. Fyrir það verður kvittað í næstu kosningum. Hæstv. dómsmrh. sagði í ræðu sinni í dag: Ákvæði voru í stjórnarsáttmála sem aldrei var ætlunin að standa við. - Þarna hafa menn það umbúðalaust. Og svo reynir hæstv. dómsmrh. að hvítþvo sig og flokk sinn og skella allri skuldinni á hv. þm. Lúðvík Jósepsson og Ólaf Jóhannesson! Auðvitað eiga þessir þm. sinn þátt í vitleysunni, en sjálfur arkitekt kosningasigurs Alþfl. verður að viðurkenna þátt sinn í því hrófatildri sem þessir flokkar komu á eftir síðustu kosningar og kölluðu ríkisstj., nema þá fleiri en hæstv. núv. forsrh. hafi reynst bláeygir á þeim tíma. Hér ganga nú klögumálin á víxl. Hvers vegna? Jú, auðvitað reyna stjórnarflokkarnir fráfarandi að kenna hver öðrum um ófarirnar í landsstjórnamálum, því að ekki komast þeir hjá því að viðurkenna að allt hefur farið á aðra lund en lofað var. Reynir nú hver sem betur getur að koma ósómanum yfir á hinn. Ég ætla ekki við þetta tækifæri að rekja sérstaklega feril síðustu vinstri stjórnar, til þess er enginn tími nú, en það mun verða gert á næstu vikum á öðrum vettvangi. En allur ferill stjórnarinnar er með slíkum endemum að til þeirra atburða, sem nú hafa orðið, hlaut að draga fyrr en síðar. En spurning var aðeins hver hlypi fyrstur frá borði. Það hlaup vann Alþfl. Hann var líklegastur til þess frá upphafi. Enginn hefur meiri æfingu í ýmiss konar upphlaupum en hann. Hér er reynt að gera mikið mál úr því að Sjálfstfl. skuli hafa samþykkt að verja minnihlutastjórn Alþfl. vantrausti. Talað er um að með þessu hafi flokkurinn tekið á sig ábyrgð á öllum stjórnarathöfnum Alþfl.-ráðh. þær fáu vikur sem þeir sitja og jafnvel ábyrgð á ráðh. sjálfum. Slíkt er hinn mesti misskilningur. En flokkurinn tekur á sig ábyrgð á því, að þessi stjórn varð til, til þess að tryggt verði að kosningar fari fram eigi síðar en 2. og 3. des. n.k. Um það var alger eining í Sjálfstfl., að þjóðarnauðsyn væri að kosningar færu fram sem allra fyrst, allt annað væri ábyrgðarleysi. Um hitt var aftur á móti deilt, hvort það markmið næðist ekki með neinu öðru móti en því að leiða krata inn í hvert rn. Slíkt þarf engan að undra að um sé deilt og er ekki í sjálfu sér tilefni til neinna málalenginga hér. En best sýnist mér fara á því að leifarnar af þessari ólánsstjórn sitji til kosninga, eins og hv. þm. Geir Hallgrímsson orðaði það fyrr í dag. Það undirstrikar betur en annað að Sjálfstfl. hefur hér hvergi komið nærri. Jafnframt hefur verið tryggt að þann tíma, sem stjórnin situr, verður ekki framhald á óhæfuverkum. Furðulegur er sá málflutningur Framsóknar og Alþb. að ábyrgðarleysi sé að efna til kosninga í desember. Hrakspár þeirra um válynd veður á þessum árstíma kunna að rætast. En allt er gert sem unnt er til að auðvelda mönnum utankjörfundarkosningu, auk þess sem kjördagar verða tveir og geta orðið fleiri. Heimilað verður að kjósa utan kjörfundar viku fyrir kjördag þótt menn verði heima í byggð sinni þann dag. Þessi viðbára er því út í hött. Allt tal þessara flokka um að ekki hafi verið fullreynd myndun meirihlutastjórnar er einnig út í hött. Slíkt kom aldrei til greina af hálfu Sjálfstfl. Þar með var það útilokað, nema stjórnarflokkarnir þrír tækju saman að nýju. Þeir verða þá að svara því sjálfir hvort einhver slíkur möguleiki hafi verið fyrir hendi. Allt tal hv. þm. Steingríms Hermannssonar um að hér sé um samsteypustjórn að ræða er orðhengilsháttur og ekkert annað og þm. ekki sæmandi. Spurningum hv, þm. Steingríms Hermannssonar um það, hvort Sjálfstfl. styðji þá dæmalausu löggjöf sem fyrrv. ríkisstj. stóð að, er auðsvarað. Auðvitað gerum við það ekki. En varla er vafi á þingmeirihl., ekki fer Framsókn að hlaupa frá þeim málum sem hún hefur haft forustu um, svo sem skattránslöggjöfinni allri, svo stolt sem hún er af framgöngu sinni í þeim efnum. Mesta ábyrgðarleysið, sem sýnt hefur verið í þessari umr. allri, er einmitt að kosningum skuli fresta fram á næsta ár. Þann málflutning hafa þeir haft uppi framsóknarmenn og Alþb.-menn. Með því hafa þeir með ótvíræðum hætti sýnt að annars vegar þora þeir ekki í kosningar og hins vegar varðar þá ekkert um hvernig fer um efnahagsmál þjóðarinnar og annan vanda sem við búum nú víð. Það sýna þeir með því að ætla þjóðinni að búa áfram við þing, sem engu kemur fram, og stjórn, sem hefur sýnt sig gersamlega óhæfa til að stjórna. Sjálfstæðismenn vilja kosningar strax. Það vilja þeir vegna þess að kjósendur eiga rétt og kröfu til að segja álit sitt á athöfnum og athafnaleysi fráfarandi stjórnar. Hverju breyta kosningar nú? spurði hv. þm. Ragnar Arnalds í útvarpsviðtali fyrir nokkrum dögum. Hann var þá enn ráðh. og vildi vera það áfram. Ég skal segja honum það. Þær munu breyta svo hlutföllum hér á hv. Alþ. að stjórn sem sú er var við völd s.l. ár verður ekki mynduð í bráð að nýju, hverjar svo sem óskir og þrár hv. þm. Steingríms Hermannssonar kunna að vera. En þær breyta sennilega ekki því hugarfari sem býr að baki spurningar hv. þm. Ragnars Arnalds, þ.e. að kosningar séu óþarfar, eins og er hjá fyrirmyndinni fyrir austan tjald. Og það er enn önnur ástæða fyrir því að Sjálfstfl. vill kosningar nú. Hann telur að nú hafi fólk fengið nóg af ríkisumsvifastefnunni sem hefur verið í hávegum höfð í öllum vinstri stjórnum. Hann veit að fólk mun nú kjósa þann flokkinn sem einn virðir einstaklingsfrelsið og hafnar ríkisafskiptum með tilheyrandi skattaáþján. Sjálfstfl. mun með ótvíræðum hætti gera grein fyrir þeirri stefnu sem hann hefur mótað í öllum hinum veigamiklu málaflokkum og leiða mun til endurreisnar í anda frjálshyggju. Fall þessarar ríkisstj. var tímabært. Eftir ársreynslu sannfærðist Alþfl. um að þessi stjórn mundi ekki ráða við dýrtíðina, sagði hæstv. forsrh. í boðskap sínum í dag. Skyldu hinir flokkarnir, Alþb. og Framsókn, enn þá trúa að vinstri stjórn geti yfirleitt leyst það verkefni? Alþfl.menn deila skömminni með hinum að hafa tekið þátt í þeim gráa leik sem leikinn hefur verið undanfarin ár. En þeir mega eiga það, að þeir höfðu kjark til að koma stjórninni fyrir kattarnef. Í komandi kosningum mun það rækilega koma í ljós að kjósendur láta ekki blekkja sig aftur. Þeir munu fylkja sér um Sjálfstfl.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hlustendur hafa nú í nokkrar klukkustundir heyrt hvernig hjúin á kærleiksheimili vinstri stjórnar kveða saman. Það verður að segja eins og er, að það er leiðinlegur kveðandi, en um margt lærdómsríkur. Í ræðu sinni staðfesti hæstv. núv. forsrh. algert getuleysi fyrrv. ríkisstj. í baráttunni við verðbólguna, sem væri, eins og hann kvað að orði, undirrót spillingar og misréttis. Ég leyfi mér að taka orð hæstv. dómsmrh. trúanleg, a.m.k. fyrstu dagana sem hann situr í því sæti. Hann lýsti því yfir að pólitísk svik hefðu blasað víð, upplausn og spilling, þeir hefðu beitt refskap á refskap ofan, Ólafur Jóhannesson og Lúðvík Jósepsson, og aldrei ætlað að standa við orð sín. Stjórnarsáttmálinn hefur verið marklaust plagg. Ríkisstj. gat ekki og vildi ekki standa við markmið sín, sagði hæstv. núv. dómsmrh. Og svo fór hæstv. ráðh. að lokum fram á lítilæði við þjóðina: að hún veitti Alþfl. endurnýjað og aukið traust. Af mörgu er að taka af því sem fram hefur komið. Ragnar Arnalds og Steingrímur Hermannsson spurðu hvers lags stjórn þetta væri, og Ragnar Arnalds vildi dæma hana meirihlutastjórn, enda þótt það lægi fyrir að bæði formaður Sjálfstfl. og Alþfl. lýstu því yfir að ekki yrði um slíka stjórnarmyndun að tefla og því fullreynt að af því gat ekki orðið. Og því er það að Sjálfstfl. ákvað að verja minnihlutastjórn Alþfl. vantrausti. Geir Hallgrímsson minnti á máltækið: Allt er þegar þrennt er. - Á rúmum tveimur áratugum hafa gengið yfir þjóðina þrjár plágur í gervi vinstri stjórna og er nú mál að linni. Í árslok 1958, þegar fyrsta vinstri stjórnin lagði upp laupana, hefðu menn látið segja sér tvisvar þrisvar án þess að trúa að ónýtari stjórn ætti eftir að setjast að völdum á Íslandi. Sú hefur þó orðið raunin á og ekki ein, heldur tvær og hver annarri stórtækari á afglöpin. Á árunum 1950 og fram til 1955 hafði skapast allgott jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Eftir að fyrsta vinstri stjórnin á lýðveldistímanum hafði setið í rúm tvö ár við stjórnvölinn reið yfir holskefla óðaverðbólgu. Þetta var játað af henni sjálfri við stjórnarslitin þá og þótti karlmannlegt, enda eru menn óvanir því að af hreinskilni sé mælt í þeim herbúðum. Þetta var þjóðinni mikill lærdómur og því varð það m.a. til þess að þjóðin hafnaði forustu vinstri stjórna um langa hríð eftir það. 1971 tókst vinstri stjórn enn að ná völdum á Íslandi og hrunadansinn hófst á nýjan leik. Alþfl. átti að vísu ekki aðild að þeirri stjórn, en sú reynsla, sem fengist hefur af störfum hans undanfarna 13 mánuði, bendir eindregið til þess að enn ógæfusamlegar hefði til tekist ef hann hefði átt þar aðild að. En þessi stjórn gafst upp í júnímánuði 1974 og þá blasti við enn eitt þrotabúið, enn ömurlegra en það sem menn höfðu haft fyrir augum árið 1958. Verðbólgualdan reis í 54% og við þennan verðbólgudraug hefur þjóðin glímt fram til þessa dags, enda þótt ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar tækist að kveða drauginn niður til hálfs. Það er nálega útilokað að ná því hástigi lýsingarorða sem hæfa þeirri óstjórn sem íslenska þjóðin hefur mátt þola í næstliðna 13 mánuði. Það er næstum því sama hvaða mælistika er borin við, þær reynast allar of stuttar. Verðbólgan æðir stjórnlaust áfram og er nú í áður óþekktum hæðum, 63%, og stefnir auðvitað í 100% ef svo héldi fram sem horfði. Fyrrv. fjmrh. minntist á það, að það væri svo sem ekki mikill vandi að snara út eins og 2 milljörðum vegna aðlögunargjalds iðnaðarins því að mikið rúmaðist aukreitis innan fjárl., en hann lét þess síðar getið að allar forsendur þeirra væru miðaðar við 30% verðbólgu, enda þótt fyrir liggi, ef hann réði áfram, að hún næði 100%. En nú mun Sjálfstfl. taka við stjórn þjóðarskútunnar innan tíðar. Til þess að þjóðin geti gengið að kjörborðinu til þess að kveða upp dóm yfir óstjórnarmönnum hefur Sjálfstfl. tekið það til bragðs að binda nokkra krata við stýri og reiða, að þeir aki seglum þar um hríð - örskamma hríð, en vill að engu öðru leyti ábyrgð á þeim bera. Þingrofi og kosningum varð ekki komið fram með þingræðislegum hætti nema annaðhvort Sjálfstfl. eða Alþfl. myndaði minnihlutastjórn, þar sem Framsókn og Alþb. neituðu að rjúfa þing fyrir hræðslu sakir við kosningar, hafandi að viðbáru að kosningar væru óframkvæmanlegar og jafnvel mannhættulegar að hausti til. Það er auðvitað þjóðarnauðsyn að kosningar fari fram hið fyrsta svo að taka megi til höndum við nýja skipan þjóðmála. Þá lífsnauðsyn létu sjálfstæðismenn sitja í fyrirrúmi þegar þeir féllust á að verja minnihlutastjórn Alþfl. vantrausti. Það er sjálfstæðismönnum að vísu ákaflega óskapfellt, svo að ekki sé meira sagt, eins og nú standa sakir, að vinna slík verk. En nauðsyn brýtur lög. Sjálfstfl. vill enga aðra ábyrgð bera á þessari minnihlutastjórn en sem nægir til að ná fram þingrofi og kosningum. En það er allur varinn góður, eins og þingflokkur Alþfl., sem núna drottnar yfir öllum rn. á þessu kalda landi, er skipaður. Þess vegna hefur Sjálfstfl. sett fram skilyrði fyrir að verja minnihlutastjórnina vantrausti. Við höfum bundið ráðh. við stýri og reiða svo að þeir geri engar vitleysur þessar örfáu vikur sem þeir hírast um borð. Við treystum Alþfl. ekki vegna starfa hans í vinstri stjórn. Við treystum honum ekki og þjóðin treystir honum ekki vegna fádæma svika við öll þau loforð sem hann gaf fyrir síðustu kosningar. Í kosningunum 2. og 3. des. n.k. verður kosið um tvennt: stefnu Sjálfstfl. annars vegar og störf og stefnu vinstri flokkanna hins vegar, allra þriggja. Sjálfstfl. kvíðir engu um þau úrslit. Þegar Sjálfstfl. tekur við forustu í þjóðmálum eftir næstu kosningar mun hann leggja höfuðáherslu á að snarsnúið verði frá eyðslustefnunni til ráðdeildar og sparnaðar. Meginmarkmiðið er að eyða ekki umfram það sem aflast, ella vinnum við aldrei bug á verðbólgunni. Við þurfum að létta á skuldabyrðinni við útlönd og greiða upp óreiðuskuldir ríkisins inn á við, jafnframt því sem skattar verði lækkaðir, og mega menn af því sjá að ítrasta sparnaði verður beitt þar sem allar óarðgefandi framkvæmdir verða að bíða um hríð þar til jafnvægi er náð. Skattalækkunin skilar sér aftur margfaldlega í stórauknu framtaki, og gefið verður meira frelsi í hvívetna. Sparifé verður verndað gegn verðrýrnun og íslenska krónan efld til þess að vera traustur gjaldmiðill. Það þarf ekki að taka langan tíma að ná tökum á stjórn efnahagsmála ef þjóðfélagsþegnarnir taka höndum saman undir traustri forustu. Það mun sjálfsagt heyrast hljóð úr horni einhverra hagsmunahópanna, þeirra pólitísku a.m.k., þegar hrundið verður úr vör nýju stjórnarfleyi. En Sjálfstfl. mun ekki láta hrekja sig af leið þótt misvindasamt verði, ef hann fær nægjanlegt fylgi þeirra, sem úrslitum eiga að ráða í lýðræðisríki, kjósendanna sjálfra.



Herra forseti. Nei, það verður víst enginn vandi að ráða við verðbólguna ef hv. „kommissar“ Framkvæmdastofnunarinnar tekur við stjórn mála. Ég er nú í vafa um að vegur Alþingis vaxi við þann hástemmda stóryrðavaðal sem hér hefur verið um hönd hafður. Nokkrar staðreyndir ættu þó að liggja ljósar fyrir, sem ekki verður um deilt. Og fyrsta staðreyndin er sú, að það er Alþfl. sem sleit fyrrv. ríkisstj. Það hefur hann að mínum dómi gert án þess að hafa nokkra ástæðu til þess. Alþfl. hefur í raun og veru ekki borið upp neinar till. í efnahagsmálum frá því í des. s.l. Þá kallaði hann þær frv., enda þótt það væri aldrei borið upp á Alþ. Ég auglýsi eftir þeim till. sem Alþfl. hefur borið upp í ríkisstj. Ég hef hins vegar borið upp till. í ríkisstj. sem áttu að miða að því að draga úr verðbólgu. Ég bar t.d. upp á öndverðu þessu ári till. um að lækka rekstrarútgjöld ríkisins um 4%. Tóku nokkrir Alþfl.-ráðh. undir þá till.? Þeir lýsi því hér á eftir. Ég hreyfði í sumar hugmynd um hvernig mætti ná betri tökum á stjórn efnahagsmála. Þeim hugmyndum var ekki illa tekið af neinum ráðh., en alveg sérstaklega vel af tveimur Alþfl.-ráðh. Og það var einmitt verið að ræða um þessar till. þegar upp tír slitnaði. Það slitnaði upp úr skyndilega. Það var í Morgunpósti í gærmorgun, held ég, að einn af toppkrötum lýsti því, að það hefði verið um nokkurt skeið ráðabrugg í gangi hjá Alþfl.-mönnum og þeim hefði tekist að láta þetta fara svo leynt að fjölmiðlar hefðu alls ekki komist að neinu. Já, ráðabrugg er rétta orðið. Og mér dettur ekki í hug að halda að hæstv. ráðh. Alþfl., sem sátu með mér í ríkisstj., hafi haft hugmynd um þetta ráðabrugg. Það hefur verið farið á bak við þá. Og ég veit að hæstv. forsrh. vissi ekki um þetta fyrr en hann kom til landsins af Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Það er ekki ástæða til þess að orðlengja frekar um þann hlut sem orðinn er. Ástæðan er auðvitað einföld og skýr: að því liði, sem frá öndverðu var í stjórnarandstöðu í Alþfl., hefur vaxið ásmegin og það náð undirtökunum. - En það er spurt um þessa stjórnarmyndun. Það er ástæða til þess að gera sér dálítið nánari grein fyrir henni og hvaða staðreyndir liggja þar fyrir líka. Hæstv. forsrh. sagði að það hefði verið kannað að ekki hefði verið unnt að mynda meirihlutastjórn með venjulegum hætti. Alveg rétt. Ég efa ekki að það hafi verið kannað. En tekist hefur að mynda meirihlutastjórn með óvenjulegum hætti. Og það liggur alveg ljóst fyrir að Sjálfstfl. hefur samþykkt það og ber ábyrgð að fullu og öllu á þessari ríkisstj., bæði þeim málefnum, sem hún framkvæmir, og þeim mönnum, sem sitja í ráðherrastólum. Frá því kemst hann ekki. Það er alveg bert af yfirlýsingu þeirri sem hv. þm. Geir Hallgrímsson, formaður Sjálfstfl., gaf áðan. Hann sagði að Alþfl.-mönnum hefði verið stillt upp við vegg og þeim hefðu verið settir úrslitakostir. Svo áréttaði hv. þm. Sverrir Hermannsson þetta sérstaklega áðan, þar sem hann sagði að þeir hefðu verið reyrðir við stólana. Það er þess vegna alveg ljóst að ráðh. Alþfl. eru fangar - fangar Sjálfstfl. Mér dettur ekki í hug að halda að allur Sjálfstfl. hafi staðið að þessu óskiptur. En hitt verður að segja alveg skýrt svo að öll þjóðin heyri, að einn maður í Sjálfstfl. ber ábyrgð á þessu öllum öðrum mönnum fremur, og það er sjálfur formaður Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson. Þegar það er komið á daginn fer maður að skilja ýmislegt sem áður gerðist. Ég hef sagt að framkoma Sjálfstfl. núna minni einna helst á herramann sem fyrirverður sig fyrir ástkonu sína og leitar til hennar í skjóli myrkurs að næturþeli. Ég skil þetta vel. Og þó eru þessir menn flestir hverjir, sem í ráðherrastólunum sitja, mestu heiðursmenn. Það get ég a.m.k. vitnað um þá sem hafa starfað með mér, því að samvinnan við þá hefur yfirleitt verið góð. Það hefur nokkuð verið talað um hver árangur hafi orðið af stjórnarsamstarfinu. Það voru þrjú meginmarkmið sett með stjórnarsamstarfinu. Það var í fyrsta lagi að halda fullri atvinnu og það var sett efst. Það hefur tekist. Það var í öðru lagi að halda kaupmætti. Það hefur í raun og veru tekist að verulegu leyti. Kaupmáttur tímakaups var meiri á fyrri hluta þessa árs en 1978. Hann verður nokkru minni, 1–2% minni, á síðari hluta ársins. Ráðstöfunartekjur á þessu ári verða ívið meiri en í fyrra. Þetta er nú sannleikurinn um þau atriði. En verðbólgan - það er rétt að þar hefur ekki náðst það mark sem miðað var að. En það hafa líka skeð þar atburðir sem ég skil ekki að nokkrir sanngjarnir menn vilji horfa fram hjá. Hvernig halda menn að hægt sé að halda verðbólgu í skefjum þegar gasolía hefur frá hausti 1978 til miðs þessa árs þrefaldast í verði; bensín einnig og svartolía tvöfaldast? Hvað hefur þetta kallað á? Það hefur t.d. kallað á hækkað fiskverð. Og hvað hefur það kallað á? Hæstv. sjútvrh. veit það og getur svarað því. Hann hefur æðioft stuðlað að því að gengið væri látið síga, og það eru þrýstihópar í þessu þjóðfélagi sem heimta gengissig og gengislækkun. Hvað þýðir gengissig og gengislækkun? Það þýðir verðbólgu. Það er krafa um verðbólgu. Fram hjá því verður aldrei komist. Mín trú er sú, að meðan við búum við fljótandi gengi verði aldrei náð tökum á íslensku efnahagslífi. En samt er það svo, að þetta er ekki eins svart og menn vilja vera láta. A.m.k. er vert að leiðrétta missagnir sem hér hafa komið fram. Það er nefnilega svo, að mætustu menn eru farnir að trúa því sem Mogginn hefur endurtekið nógu oft, að ég sé einhver verðbólgumethafi, að verðbólgan hafi 1974, þegar vinstri stjórnin skildi við, verið yfir 50%. Jafnvel formaður Sjálfstfl. er farinn að trúa þessu líklega, fer með það í sjónvarp og varpar því út yfir allan landslýðinn. Sannleikurinn er sá, sem tölur liggja fyrir um, að 1974 var verðbólgan 42%, en hún var hins vegar orðin um áramótin 50%, og á því berum við báðir ábyrgð af því að við sátum saman í þeirri ríkisstj. sem þá var. Það er best að segja sannleikann og láta þetta koma fram. Hver er verðbólgan núna? 42% þegar við skiljum við. Hver var hún þegar fyrrv. ríkisstj. skildi við? Yfir 50%. Þetta verður ekki vefengt. Og auðvitað verður langt þangað til því verðbólgumeti, sem sett var 1942, verður hnekkt, því að þá var verðbólguaukningin, miðað við ársgrundvöll, sem er nú í tísku að tala um, 85%. Ég var á móti þingrofi og nýjum kosningum. Ég held að engum heilvita manni detti í hug að nýjar kosningar lækni nokkuð verðbólguvanda. Ég held þvert á móti að vandinn muni magnast, ekki síst ef þeir eru nú reyrðir á höndum og fótum, ráðh. Alþfl., og verða að sitja aðgerðalausir og mega ekkert hafast að á því tímabili sem þeir sitja í ráðherrastólum. Ég held að það sé mikið ábyrgðarleysi að takast ekki nú þegar á við þann vanda sem við er að glíma. Það ætlaði fyrrv. stjórn að gera, og ég fullyrði að það hefði tekist, a.m.k. að talsverðu leyti, ef menn hefðu haft þolinmæði til að sitja svolítið lengur. Núv. stjórn ætlar að efna til kosninga í svartasta skammdeginu. Menn segja að það sé ekki hættulegt, samgöngur hafi batnað, auðvelt sé að komast leiðar sinnar og það megi láta menn kjósa utan kjörstaða. Já, já, það hafa einu sinni áður á Íslandi verið leyfðar kosningar utan kjörstaða, einar kosningar, sem mér skilst að nú sé meiningin að leiða í lög aftur. Reynslan af þeim kosningum varð sú, að þá voru allir sammála um að slíkt skyldi ekki endurtekið. En látum það gott vera. Ekki er ég á móti því að reynt sé með öllu móti, úr því sem komið er, að greiða fyrir því að menn geti neytt kosningarréttar síns. Ég hafði gaman af því þegar var verið að tala um vegina og meðaltal 10 ára, held ég, þeir væru þungfærir þetta marga daga og ófærir þetta marga daga. En tókuð þið eftir um hvaða vegi var talað? Það var bara talað um aðalvegina, hringveginn í kringum landið. Vita menn ekki að um sveitir landsins liggja vegir og þó réttara sagt í mörgum tilfellum vegleysur? Það fólk, sem í sveitunum býr, þarf að fara um þessa vegi til þess að komast á kjörstað. En látum það gott heita. Meiri hl. verður að ráða og meiri hl. er hér Sjálfstfl. og Alþfl., og það þýðir ekkert fyrir þá að vera að þræta fyrir það að þetta sé meirihlutastjórn. Þó að það séu Alþfl.-ráðh. einir sem bundnir sitja á básunum er yfirráðherra þessarar ríkisstj. alveg óvefengjanlega formaður Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson, Hann tekur á sig mikla ábyrgð. Hann tekur á sig mikla ábyrgð að ég er hér um bil viss um að margir sjálfstæðismenn hugsa sig um. Ég neita því ekki að þessi ríkisstj. hefur verið erfið á ýmsa lund, en það vil ég segja í fullri einlægni, að hún hefði áreiðanlega verið auðveldari ef styrkur Framsfl. hefði verið meiri. Það hefði munað miklu ef Framsfl. hefði í staðinn fyrir 12 þm. haft t.d. 15. Það ættu hv. kjósendur að gera sér ljóst og hafa í huga þegar þeir ganga að kjörborðinu, að styrkur Framsfl. er nokkur trygging fyrir því að haldið sé skynsamlega á málum og með fullum heiðarleika og drengskap. Ég á ekki von á því, þrátt fyrir að mönnum verði brigslyrði laus á tungu á þeim tíma sem fram undan er, að við Framsóknarráðh. - eða ég - verðum sakaðir um það að hafa starfað á annan hátt í þessari ríkisstj. en af fullum heilindum. Já, nú ber vel í veiði því að hæstv. dómsmrh. gengur í salinn. Það er líklega best að láta það verða mín síðustu orð að þessi hæstv. dómsmrh., skjólstæðingur Sjálfstfl., var með miklar skrumyfirlýsingar áðan. Hann ætlar nú aldeilis að taka „möppudýrin“ í dómsmálunum og dómskerfinu og í Háskólanum í gegn. Mín spá er sú, að þegar hann veltist úr valdastól eftir tveggja eða þriggja mánaða tímabil komi mörgum manninum í hug þetta stef: Tunnan valt og úr henni allt ofan í djúpa keldu.



Herra forseti. Þessum umr. er nú að ljúka. Ég ræð yfir örfáum mínútum. Ég verð því að láta mér nægja að drepa á aðeins örfá atriði af þeim sem mér þykja hafa helst einkennt þessar umr. Í fyrsta lagi er þá á að minnast þann einkennilega, þann sérkennilega feluleik sem hefur átt sér stað í þessum umr. hjá fulltrúum Sjálfstfl. og Alþfl. Hvorugur vill við hinn kannast. Þeir sverja fyrir það, sjálfstæðismenn, að þeir beri nokkra ábyrgð á þessari ríkisstj. sem þeir hafa þó myndað og sett upp. Allir vita að Alþfl. hafði engan þingræðislegan rétt til þess að mynda minnihlutastjórn nema einhver annar flokkur tæki ábyrgð á stjórninni - ekki veitti henni hlutleysi. Hlutleysi dugar ekki jafnlitlum flokki hér á Alþ. og Alþfl. er. Auðvitað þurfti forseti landsins að fá það tryggt að til væri annar flokkur sem tæki ábyrgð á þessari ríkisstj. Það gerði Sjálfstfl. Hann skammast sín fyrir það, hann vill ekki bera ábyrgð á því. Sjálfstfl. veit auðvitað líka að þegar þessi dúkkustjórn hans fer að setja ný brbl. um skattana frá s.l. sumri er það gert á ábyrgð Sjálfstfl., hann er að samþykkja skattana. Það þýðir ekkert að grafa hausinn í sandinn og neita því, það veit öll þjóðin. En menn vita auðvitað miklu meira um skattastefnu Sjálfstfl. Kannske fæ ég einhverjar mínútur til að koma að því. Svo er það annað í þessum umr. sem hefur vakið athygli mína, og það er sá einkennilegi lestur sem í fyrsta lagi Alþfl.-menn halda hér uppi. Jafnvel þeir sem maður átti síst von á verða heilagir í framan, eins og Sighvatur Björgvinsson, og segja: Við viljum kveða niður verðbólguna, við erum á móti verðbólgunni, við höfum staðið í þessu stríði við verðbólguna allan tímann, og þið vitið nú, mínir ágætu herrar, hvað verðbólgan er hættuleg. Alþfl. verður blátt áfram að kjósa af því að hann vil l kveða niður verðbólguna. - Hvers konar vilji er þetta hjá Alþfl.? Hvar eru till. hans? Hvað hefur verið að gerast? Þegar efnahagslögin voru samþ. á s.l. vori sagði allur kór Alþfl. og Alþýðublaðið: Tímamótastefnumörkum í átökunum við verðbólgu. - Þá átti þetta nýja frv. að marka tímamót, og í öllum meginatriðum var samþykkt stefna Alþfl., sagði Alþýðublaðið. En nú koma þeir hver um annan þveran og halda langar ræður um dauðadóm yfir þeirri stefnu. Sannleikurinn er sá, að allar heimskutillögur Alþfl. voru samþykktar inn í lögin. Við urðum að fallast á að ýmislegt væri þar samþykkt sem við sögðum fyrir fram að hefði enga þýðingu að setja í lög. Þar var t.d. samþykkt hvað mætti vera mikið af peningamagni í umferð, alveg án tillits til þess hvernig verðlagsþróunin væri í landinu. Að mínum dómi var þetta álíka viturlegt og að setja lög um að banna norðanstorminn þegar hann skylli á. Slíkt gerði auðvitað ekkert gagn gegn norðanstorminum -ekki neitt, og svo er auðvitað líka með það sem við létum eftir Alþfl. Prósentutölur hans voru lögbundnar, og nú hefur hann séð eftir nokkra mánuði að þetta er allt saman eintómt bull. Hann fékk vaxtastefnuna sína fram, og nú sér hann að það hækkar allt verðlag vegna þessarar vaxtastefnu. Svo kemur hann á eftir alveg heilagur í framan og segir við alla þjóðina: Við erum einir á móti verðbólgunni, við erum einir á móti henni. Sannleikurinn er sá, að það, sem Alþfl. fékk ekki fram nema að litlu leyti í sambandi við efnahagsmálastefnu sína, voru kröfur hans um beina launalækkun. Það er býsna táknrænt í þessum efnum að standa núna einmitt frammi fyrir því, að eitt atriði, sem snertir launin og munaði minnstu að riði stjórninni að fullu á s.l. vori, var sú krafa Alþfl. - og reyndar studd af Framsfl., að það yrði að lækka öll laun, einnig hin lægstu, eftir ákveðinni prósentureglu. við gátum komið því í gegn í sambandi við þessa lagasetningu, og það var okkar síðasta tilraun til þess að reyna að framlengja líf þessarar stjórnar þá, að sú launalækkun, sem þar var um að ræða, skyldi þó ekki ná til lægstu launanna í landinu eða þeirra sem voru undir 210 þús. kr. á mánuði. Það gat Alþfl. ekki samþ. Launalækkunin varð að ná til þeirra lægst launuðu. Þá létum við undan og sögðum: Ef þið getið fallist á að þessi sérstaka launalækkun nái ekki til lægstu launanna í næstu 6 mánuði. - Og það tókst að fá inn í lögin að þessi sérstaka launalækkun láglaunafólksins skyldi þó ekki ná fram að ganga fyrstu 6 mánuðina. En þeir 6 mánuðir renna út 1. des. n.k., og lögin segja að ef þá verður t.d. 11% hækkun á kaupi vegna kaupgjaldsvísitölu. þá á fólkið, sem hefur lága kaupið, bara að fá 9% – eftir kröfu Alþfl. og auðvitað stutt af Framsfl. Þannig var þetta lögtekið gegn mótmælum okkar. Svo koma allir Karlar Steinarar og segja á eftir: Við viljum jafna launakjörin í landinu. - Ja, sér er nú hvað! Ég má ekki vera að því að skamma Alþfl. meira. Af nógu er þó að taka. Ég verð að ætla Sjálfstfl. þær fáu mínútur sem ég á eftir. Ekki er skrípaleikur hans minni en Alþfl. í þessum efnum. Hann krefst þess nú að fá meirihlutaaðstöðu í landinu, reynir að slá sig til riddara á mistökum annarra. Auðvitað hafa síðustu ríkisstj. orðið á ýmis mistök. Það gat ekki öðruvísi farið farið með þetta sandkassalið frá Alþfl. En hvað er Sjálfstfl. að fara fram á? Gerir hann þjóðinni einhverja grein fyrir því hvað hann býður? Má ég aðeins minna á hvaða reynslu menn hafa af stjórn Sjálfstfl. Hér hefur verið sagt: Geir Hallgrímsson, formaður Sjálfstfl., skildi þannig við ríkisstj. sína að verðbólguvöxturinn á einu ári var 51.7%, fékk þó enga olíuprísund. Hann skildi þannig við að svo að segja allt atvinnulíf var að stöðvast í landinu. Hann skildi þannig við að ríkisskuldirnar, skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann, höfðu hækkað úr 1.5 milljörðum upp í 26.5 milljarða. Það var heldur laglega af sér vikið! Hvað gerði Sjálfstæðisfl. í sambandi við erlendar skuldir? Þær höfðu hækkað einmitt í tíð þeirrar stjórnar meira en nokkru sinni áður. Svo kemur þessi sami Sjálfstfl, nú og segir: Við ætlum að breyta þessu öllu. Það verður vitanlega að stöðva skuldasöfnunina. Það verður vitanlega að kippa öllu í liðinn. - Flokkurinn, sem var að láta af stjórn landsmála fyrir 11/2 ári og á þennan sérstaka hátt, Flokkurinn sem nú lofar mönnum því að skattarnir skuli lækkaðir, lagði á hvern nýja skattinn af öðrum, hann hækkaði söluskattinn, hann fann upp vörugjaldið, hann tók viðlagasjóðsgjaldið og lagði það í ríkissjóð, hann stal olíugjaldinu sem var lagt á til þess að reyna að létta undir með þeim sem þurftu að kynda hús sín með olíu, og lagði olíugjaldið í ríkissjóð og hann hnoðaði upp hverjum skattinum af öðrum. Sjálfstfl. talar mikið um vinstri stjórnir sem hafa setið í 51/2 ár s.l. 30 ár, en sjálfur hefur hann verið í stjórn allan annan tíma og búið til það bákn, það ríkiskerfi sem hann þykist vera að slást við. En það skulu menn muna, þeir sem ganga til kosninga nú í desembermánuði og standa frammi fyrir þeim alvarlegu tíðindum sem menn hafa heyrt, að baráttan í þeim kosningum mun standa á milli tveggja ólíkra skoðana - annars vegar þeirra skoðana, sem við Alþb.-menn höfum verið aðaltalsmenn fyrir og verðum aðaltalsmenn fyrir í fylgd með launafólki í landinu og í fylgd með vinnandi fólki í landinu almennt, hins vegar afturhalds- og íhaldsstefnu Sjálfstfl. sem menn hafa reynt og mundi boða kreppu, atvinnuleysi og landflótta og að sjálfsögðu stórátök við launafólk. Og ég segi við alla vinstri menn í þessu landi: Þið hafið ekki efni á því, þegar málin standa svona, að skipta liði ykkar. Það er tekist á milli tveggja póla, og annar er Alþb., sem er gegn íhaldsstefnunni, og þá stefnu verða vinstri menn í landinu að fylkja sér um í komandi kosningum.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Menn hafa nú fengið að heyra smjörþefinn af málflutningi ýmissa reyndra stjórnmálamanna. Stóryrðin skortir ekki. En málefnalegur getur þessi mál flutningur tæpast talist, hvað þá að þjóðin sé nokkru nær um hvers konar vandamálum hún stendur nú frammi fyrir. Mér hefur oft virst og ég trúi því, að margir séu sammála mér um það, að í vafstri hins daglega lífs og hita stjórnmálaumræðunnar gleymi stjórnmálaflokkar og stjórnmálamenn markmiðum og stefnu flokks síns og blindist af dægurmálunum. Við Alþfl.-menn leggjum megináherslu á að vinna að betra og réttlátara þjóðfélagi, ná fram auknu jafnrétti milli hinna ýmsu hópa þjóðfélagsins og auka efnahagslegt og félagslegt öryggi. Með þessu móti viljum við vinna að því að tryggja hagsmuni vinnandi fólks. En hver er þá forsenda þess að við getum byggt hér réttlátara og betra þjóðfélag? Hver er forsendan fyrir því að við getum með þeim hætti unnið að hagsmunum vinnandi fólks? Forsendan er einfaldlega sú, að hér takist að skapa heilbrigðara efnahagslíf. Ef við lítum í kringum okkur sjáum við að þjóðfélagið er sjúkt. Auði er misskipt, braskarar hagnast og alþýðan blæðir. Verðbólgan flytur gífurleg verðmæti milli hópa í þjóðfélaginu og miklum fjármunum er stolið af sparifjáreigendum. Fjárfestingin er víða óarðbær og skilar ekki afrakstri til hins vinnandi fólks. Það var af þessum orsökum sem við Alþfl.-menn lögðum ríka áherslu á það fyrir síðustu kosningar að upp yrði tekin gerbreytt efnahagsstefna. Það var á þessum forsendum og til þess að geta lagt grunninn að betra og réttlátara þjóðfélagi sem við í desembermánuði tókum saman frv. um jafnvægisstefnu í efnahagsmálum. Það var á þessum forsendum sem við vorum reiðubúnir til þess að styðja upphaflegt frv. Ólafs Jóhannessonar forsrh. Ef það hefði verið samþykkt af samstarfsflokkunum í ríkisstj. eða ef tillögur okkar frá því í desember hefðu verið samþykktar stæðum við nú skrefi nær heilbrigðu efnahagslífi, skrefi nær því að hafa lagt grunninn að betra og réttlátara þjóðfélagi. En lítum á hver reynslan hefur verið. Lítum um öxl, og þá ekki einungis yfir þetta eina ár þeirrar ríkisstj. sem nýfarin er frá völdum, heldur yfir mörg liðin ár, t.d. allt ríkisstjórnartímabil fyrrv. ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Öll hafa þessi ár einkennst af því, að hver bráðabirgðaráðstöfunin hefur rekið aðra. Grundvallarmunurinn á Alþfl. og hinum flokkunum þremur er sá, að hinir flokkarnir hafa byggt á skammtímalausnum. Það er vegna þess að ekki tókst að fá samstarfsflokkana af þeirri braut sem við Alþfl.-menn sögðum: Hingað og ekki lengra. - Við vöruðum við á s.l. vetri, en við vildum enn leita samkomulags. Þess vegna tókum við þátt í mikilli umræðu um efnahagsmál í ríkisstj. og við tókum þátt í undirbúningi fjárlaga á þessu sumri, en málefnaágreiningurinn varð æ augljósari. Við viljum vera stefnu okkar trúir. Við teljum að það hafi verið ljóður á ráði stjórnmálaflokka hér á Íslandi að þeir hafi ekki haft höfuðmarkmið sín að leiðarljósi við það að leysa úr efnahagsmálum á hverjum tíma. Við stóðum upp til þess að knýja það fram, að gerbreyting yrði á vinnubrögðum og stefnumörkun í efnahagsmálum, og kröfðumst kosninga, eins og lýðræðislegt er. Sumir halda því fram, að við höfum með þessu hlaupist frá vandanum. Ekkert er fráleitara. Sannleikurinn er sá, að hinir flokkarnir hafa ekki fengist til þess að koma nálægt vandanum, heldur hlaupið í kringum hann allan tímann. Enn fráleitari er þessi málflutningur með tilliti til þess sem gerst hefur seinustu daga, þar sem Alþfl. hefur sýnt að hann er reiðubúinn til þess að axla þá ábyrgð að sjá landinu fyrir stjórn um hríð, þótt erfitt hlutverk sé. Hitt er og væri ábyrgðarleysi, að vera ekki stefnu sinni trúr. Það væri líka ábyrgðarleysi að flýta því ekki eftir mætti að kosningar geti farið hér fram í samræmi við lýðræðisleg vinnubrögð. Sumir segja að það hafi verið án tilefnis sem Alþfl. hafi rofið stjórnarsamstarfið í fyrrv. ríkisstj. Menn þurfa þó ekki annað en líta í kringum sig í þjóðfélaginu til þess að sjá tilefnið, til þess að sjá hversu sjúkt efnahagslífið er og til þess að sannfærast um að hér hefur ekki miðað til réttrar áttar. Það lá ljóst fyrir í þingbyrjun að ekki var samstaða um neinar meginaðgerðir í efnahagsmálum og að enn stefndi í sams konar ástand og áður, skammtímalausnir, ófullkomnar aðgerðir og hrossakaup. Þetta vildum við Alþfl.-menn ekki. Það var t.d. ekki samstaða um fjárlagafrv. Alþb. reynir nú reyndar að halda því fram, að ágreiningur þess varðandi fjárlagafrv. hafi verið lítilmótlegur, það hafi einungis verið ómerkilegir fyrirvarar sem það hafi gert við fjárlagafrv. Mér heyrðist reyndar áðan að eitthvað annað væri að heyra á hæstv. iðnrh., Hjörleifi Guttormssyni, er hann talaði beinlínis um að fjmrh. hefði stolið 2 milljörðum frá iðnaðinum og dembt þeim í ríkissjóð. Einhvern tíma væri þetta kallaður ágreiningur. Annað mál er það, sem er ekki síður athyglisvert í þessu sambandi, að maður hefði haldið að þegar menn láta í ljós ágreining, láta það í ljós að þeir séu andvígir fjárlagafrv. t.d. í tiltekinni mynd, meintu menn eitthvað með því, meintu menn það í alvöru. Spurningin er kannske sú, hvort menn eru í stjórnmálum í alvöru eða í plati, hvort menn gera ágreining í alvöru eða í plati. Við Alþfl.-menn erum í stjórnmálum í alvöru og til þess að ná árangri. Aðrir flokkar virðast sýsla við þessi mál í plati. Fyrrum hæstv. fjmrh., Tómas Árnason, og reyndar fyrrum hæstv. landbrh., Steingrímur Hermannsson, héldu því fram áðan að það hefði verið síðbúið hjá Alþfl. að lýsa sig andvígan fjárlagafrv. Sannleikurinn er sá, að hinn 12. sept. kynnti þáv. fjmrh. í fyrsta sinn álögur sem fóru yfir 330 milljarða kr. og strax daginn eftir, 13. sept., bókuðum við ráðh. Alþfl. andstöðu okkar við að farið yrði fram úr 323 milljörðum. Þessi skoðun okkar lá því strax fyrir og að halda öðru fram er marklaus málflutningur. Hér hafa menn líka haldið því fram, að ráð Alþfl. séu að minnka kaupmátt launa. En ég spyr: Um hvað var ágreiningurinn um fjárlagafrv.? Hann stóð um það, að Alþfl. féllst ekki á að kaupmáttur þeirra ráðstöfunartekna, sem heimilin hafa, yrði lækkaður með auknum skattaálögum. Það vildu framsóknarmenn gera og enn frekar Alþb.-menn - í enn ríkara mæli, því að þeir gerðu kröfu um enn meiri ríkisútgjöld sem þýddu auðvitað enn meiri skattpíningu. Alþfl. skilur sig frá hinum flokkunum í því, að hann vill treysta kaupmátt ráðstöfunartekna heimilanna m.a. með því að stilla skattlagningu í hóf og með félagslegum aðgerðum. Ég held að allir landsmenn hafi fengið nóg af því að fá sífellt fleiri og verðminni krónur í launaumslagið sem jafnharðan eru aftur teknar í verðhækkunum og í hækkuðum sköttum. Hv. 1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, gerði hér stórt númer úr því, að það hefði verið samþykkt í lögunum um stjórn efnahagsmála o.fl. að kröfu Alþfl., að takmörk og skorður yrðu settar við aukningu peningamagns í umferð. En hvernig hefur þetta loforð verið haldið? Það hefur ekki verið haldið, og það er það sem er kannske athyglisverðast í þessu öllu saman. Það er tilgangslaust að setja markmið þegar ekki er hægt að beita tækjum til að ná þeim árangri sem nauðsynlegur er. Kosningarnar, sem framundan eru, snúast auðvitað ekki um fortíðina nema til þess að læra af henni. Kosningarnar snúast um það, hvernig eigi að stjórna landinu næstu árin. Komandi kosningar snúast um það, hvort ná eigi tökum á stjórn efnahagsmála og draga úr dýrtíðinni og leggja þannig grundvöll að heilbrigðara og réttlátara þjóðfélagi. Einungis með því að hreinsa til og stokka upp í efnahagslífinu er unnt að treysta afkomu fólksins í landinu. Sérstaða Alþfl. er glögg. Hann telur að eyða þurfi óvissu fólks um afkomu sína með því að framfylgja frambúðarstefnu í stað skammtímalausna. Þegar ekki reynist unnt að ná þessum markmiðum í ríkisstjórn hikum við ekki við að skjóta málinu til fólksins í landinu í kosningum, trúir stefnumörkun okkar. Og ég segi það í fyllstu alvöru, að okkur sem þjóð þarf að lærast að ná fram jafnvægi. Við verðum að láta okkur lærast jafnvægi í umgengni okkar við náttúruna, hvort heldur er til lands eða sjávar. Við þurfum að halda jafnvægi í viðskiptum okkar við útlönd, en tefla ekki sjálfstæði okkar í tvísýnu með hóflausri skuldasöfnun erlendis. Við verðum að ná jafnvægi í efnahagsbúskap okkar innanlands. Þessu þarf að ná með samstilltu átaki sem nái til hinna ýmsu svíða efnahagsmálanna. Og ég segi það í fyllstu alvöru við þingmenn og við þjóðina alla, að þjóðin þarf að sameinast um þetta samstillta átak til þess að ná efnahagslífinu á heilbrigðari grundvöll og draga úr dýrtíðinni. Það er um þetta sem næstu kosningar snúast. Útvarpsumræðum lokið, en umr. um dagskrármálið haldið áfram.



Herra forseti. Ég held að þegar sagan verður síðar rituð um það sem gerist í sölum þessarar virðulegu stofnunar muni það teljast einsdæmi að ráðist sé á svo ósmekklegan hátt að einstaklingi við valdatöku eins ráðherra sem hæstv. nýskipaður dómsmrh. lét sig hafa hér á hinu háa Alþingi í dag. Mig langar til þess að skýra frá því hér, að mér hafði fyrir nokkru verið skýrt frá að alvarlegar athugasemdir væru á ferðinni af hendi yfirskoðunarmanna ríkisreikninga vegna samskipta minna við Kröflunefnd. En þar sem aðstæður mínar voru þannig að ég þurfti að hverfa af landi burt hinn 9. þ.m. á ráðstefnu sem hafði verið ákveðin fyrir þremur eða fjórum mánuðum og ég gat mjög illa komist hjá að mæta á, þá bað ég um tækifæri til að fá að ræða þessi mál við hlutaðeigandi yfirskoðunarmenn þannig að ég gæti fengið að skýra mál mitt og viðhorf í sambandi við hinar væntanlegu athugasemdir. Ég taldi mig, þegar ég fór af landi burt að morgni 10. þ.m., hafa loforð um viðtal við hlutaðeigendur eftir heimkomu mína eða nánar tiltekið á þriðjudag eða miðvikudag í yfirstandandi viku. Ég vil taka það fram vegna þess sem hér kemur á eftir, að það var ég sem varð að biðja um þetta viðtal. Sem sakborningi eða aðila að væntanlegum athugasemdum var mér enginn kostur gefinn að fyrra bragði á að túlka mál mitt fyrir hv. yfirskoðunarmönnum. Ég vildi hafa þennan hátt á vegna þess að ég vildi fá tækifæri til að freista þess að ræða málin við þessa aðila og þannig að eftir þær viðræður gæti ég gefið út yfirlýsingu um málið ef með þyrfti. Ég var því grandalaus þegar ég fór þessa ferð. En þegar ég kem heim á heimili mitt síðdegis s.l. laugardag bíður mín bréf frá yfirskoðunarmönnum ríkisins, dags. 12. okt. Bréfið er ritað sama dag og í prentun fer í fjölmiðlum í veigamiklum atriðum innihald þeirra aths. sem höfðu verið gerðar. Herra forseti. Þar sem hér er um mál að ræða sem óneitanlega hefur verið mikið í meðförum og umtali á meðal almennings undanfarið vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa umrætt bréf. Bréfið er svo hljóðandi, herra forseti: „Hr. Jón G. Sólnes alþm., Alþingi. Við höfum í dag sent forseta sameinaðs Alþingis bréf um viðskipti yðar við Alþingi og Kröflunefnd. Yður er hér með sent ljósrit af því. Reykjavík, 12. okt. 1979. Yfirskoðunarmenn ríkisreiknings, virðingarfyllst, Bjarni P. Magnússon. Halldór Blöndal, Baldur Óskarsson.“ Svo les ég áfram, með leyfi forseta: „Reykjavík, 12. okt. 1979. Herra forseti sameinaðs Alþingis. Við endurskoðun ríkisreikninga fyrir árið 1978 hefur eftirfarandi komið í ljós varðandi Jón G. Sólnes alþm.: Kröflunefnd (Kröfluvirkjun) hefur greitt einkasíma hans, 96–11255 (96–24255), frá júlí 1978 (að nær fullu síðan á árinu 1976) sem hér segir: Kröflunefnd Kröfluvirkjun, greiðslur símreiknings af heimasíma Jóns G. Sólness 96–11255 (96–24255) frá júlí 1978. 1976 samtals 139 330 kr. (ég les ekki sundurliðunina). 1977 samtals 522 241 kr. 1978 samtals 412 161 kr. Ekki lá fyrir heimild frá iðnrn. til greiðslu á einkasíma Jóns G. Sólness. Athugasemdum ríkisendurskoðenda 25. ágúst 1978 svaraði Jón G. Sólnes svo hinn 3. nóv. 1978: „Viðvíkjandi símakostnaði, þá er það rétt að ég hef látið Kröflunefnd greiða mestan hluta kostnaðarins hér á Akureyri, en þó ekki allan. Hefur mér verið tjáð, að slíkt sé ekki óalgengt um þá forstöðumenn ríkisstofnana sem vel á að gera við. Mér skildist, þegar ég tók að mér þetta starf, sem átti þó að vera til miklu skemmri tíma en orðið er af minni hálfu, að ég ætti að skoða mig í hópi slíkra. Kannske hefur það verið misskilningur.“ Hinn 29. sept. 1979 endurgreiddi Jón G. Sólnes símareikninga vegna 1978 og 8. okt. 1979 vegna 1976 og 1977. Vextir voru ekki greiddir. Við samanburð reikninga Alþingis hefur komið í ljós, að Jón G: Sólnes krafðist greiðslu á símareikningum vegna 96–11255 (96–24255) hjá Alþingi með því að leggja fram ljósrit af símareikningum sem hér segir: Vegna 1978 voru allir reikningarnir innheimtir hjá Alþingi að frádregnu afnotagjaldi. Vegna 1977 hafa tveir reikningar verið innheimtir hjá Alþingi að upphæð 103 339 kr. og 75 729 kr., að frádregnu afnotagjaldi 97 997 kr. og 71 279 kr. 1976 hefur þessi háttur verið hafður á varðandi fjóra reikninga: 76 201 kr., að frádregnu afnotagjaldi, 72 891 kr., 11 310 kr. 4 106 kr. og 9 268 kr. Fullnaðarsamanburði varðandi árin 1977 og 1976 er enn ekki lokið. Símakostnaður vegna einkasíma Jóns G. Sólnes í Reykjavík, 18512, hefur verið greiddur af Alþingi. Jón G. Sólnes alþm. hefur óskað eftir viðtali við yfirskoðunarmenn vegna máls þessa, og hefur verið orðið við því á þriðjudag eða miðvikudag n.k., en hann hefur ekki haft svigrúm til að hitta okkur fyrr. Við höfum í dag falið ríkisendurskoðanda að gefa okkur skýrslu um mál þetta og tilkynnt það skrifstofustjóra Alþingis. Yfirskoðunarmenn telja að mál þetta sé þess eðlis að þeir hljóti að gera yður grein fyrir því þegar í stað, þótt aðrar aths. af okkar hálfu bíði framlagningar ríkisreikninga fyrir árið 1978. Yfirskoðunarmenn ríkisreikninga. Ljósrit sent fjmrh. og ríkisendurskoðun.“ Í sambandi við það bréf, sem þarna hefur verið ritað, hefur mér líka verið skýrt frá að svo alvarlega hafi verið litið á þetta af hálfu yfirskoðunarmanna að fyrir utan að skrifa forseta Alþingis hafi einnig fyllilega komið til greina að kæra málið til saksóknara ríkisins. Ég vil benda á að þetta mun vera einsdæmi í meðferð aths. við ríkisreikninga. Ég hef reynt að afla mér upplýsinga um atriði sem þessi. Hefur venjan ávallt verið sú, að sendar hafa verið fyrirspurnir og gerðar athugasemdir og menn hafa fengið tækifæri til að skýra sjónarmið sín. Mér var aldrei gefið neitt tækifæri til slíks. Ég verð því að segja að ég skil ekki almennilega orðalagið í bréfi háttvirtra yfirskoðunarmanna, þar sem segir: „en hann hefur ekki haft svigrúm til að hitta okkur fyrr.“ Einhvern veginn er mín réttlætiskennd þannig vaxin, að í svo alvarlegu máli sem þessu tel ég að ekki hefði verið úr vegi að gefa manni, sem á að sæta slíkum aðfinnslum, að meira sé ekki sagt, a.m.k. tækifæri til að skýra sína hlið málsins áður en lengra væri haldið. Í sambandi við þessi mál vil ég nú skýra frá því, að ég taldi rétt að Alþ. greiddi þann símakostnað sem Alþ. bæri að greiða mér sem þm. Því notaði ég nauðsynleg fylgiskjöl til þeirra hluta. Þau voru sum ljósrituð. Ég taldi slíkt ekki óeðlilega tilhögun. Hins vegar, eins og kemur fram í þessu bréfi þar sem ég læt í ljós óskir um að rn. greiði einkasímareikninga mína og ef samþykki hefði fengist fyrir slíku, þá mundi ég að sjálfsögðu hafa endurgreitt Alþ. slíkar upphæðir. Komið hefur á daginn að úrskurður hefur ekki fengist enn fyrir heimild til slíkra greiðslna á vegum iðnrn. Því vil ég benda á hvort ekki mundu hafa þótt einkennilegar aðfarir, eftir að mér hafði verið synjað um slíka tilhögun á greiðslu símareikninga hjá Kröflunefnd að ég hefði komið með þriggja, fjögurra ára reikninga í skrifstofu Alþingis til að krefjast greiðslu þeirra. Engum er ljósara en mér að við þessa meðferð málsins og við þessar aðstæður myndaðist að sjálfsögðu skuld hjá undirrituðum við Kröflunefnd. Mér hefur alltaf verið ljós sú staðreynd. En í því sambandi þykir mér hlýða að geta þess, sem reyndar hefur komið fram í fjölmiðlum, að ég hafði með bréfi, dags. 18. mars 1978, sent iðnrn. reikninga vegna notkunar á einkabifreið, sundurliðaða reikninga fyrir árin 1975 til ársloka 1977, að upphæð 886 057 kr. Þrátt fyrir margítrekaðar tilraunir til að fá þá reikninga greidda hafði mér ekki tekist það, en hins vegar báru aths. ríkisendurskoðunar með sér að gert var ráð fyrir að til uppgjörs á kröfu minni kæmi. Því var það, að ég taldi eftir atvikum örugglega séð fyrir því að ekki hallaðist á fjármálalega, þannig að Kröflunefnd sem slík yrði ekki fyrir fjárhagslegu tjóni vegna ráðstafana minna. Með þessum sjónarmiðum, sem ég nú hef verið að lýsa, skal ég fúslega viðurkenna að ég hef dottað á verðinum gagnvart þeim aðilum sem allt vil ja leggja út á versta veg. Í því efni hef ég ekki við neinn að sakast nema sjálfan mig. Ég vil í sambandi við þær margítrekuðu árásir, sem hafa verið gerðar á mig öll þau ár sem ég hef haft með framkvæmdastjórn og fjármál og fjárreiður vegna Kröfluvirkjunar að gera, taka fram áð ég hef orð mjög mikilhæfra manna fyrir því, aðila sem ég tel dómbæra um það, að miðað við þær umfangsmiklu framkvæmdir, sem þar var um að ræða, hafi skrifstofu- og framkvæmdastjórakostnaður Kröflunefndar verið með afbrigðum lágur, þannig að fá dæmi munu um jafnsmáar upphæðir í sambandi við þann lið kostnaðarframkvæmda. Þetta vildi ég láta koma skýrt fram nú. Ég skýrði frá því í upphafi máls míns, að því miður brást það tækifæri sem ég taldi mig eiga þegar ég fór af landi burt í góðri trú hinn 10. okt. Ég vil láta menn vita að ef ég hefði haft minnstu vitneskju um að ég mætti ekki treysta því hefði ég hvergi farið. En í staðinn fæ ég og fjölskylda mín þetta. Eiginkona mín, alein í íbúð sinni í Reykjavík, á sér einskis ills von. Ég hafði skýrt henni frá þessu og að hún gæti verið róleg. Ég vil aðeins benda mönnum á hvernig aðstandendum manna getur undir vissum kringumstæðum liðið í svona tilfellum. Það eru víða til mannlegar kenndir og tilfinningar. Afleiðingarnar af þessari einstöku tilhögun hafa ekki heldur látið á sér standa gagnvart mér eftir að ég kom heim. Ég hef nánast verið útskúfaður úr flokki mínum af nokkrum hluta hans. Sem betur fer eru þeir ekki mjög margir sem þannig bregðast við. Þessi atvik hafa haft það í för með sér, að sú skoðun hefur komið fram að nánast væri óhæft að hafa slíka persónu sem Jón G. Sólnes í röðum framámanna flokksins. Og þá gefur að skilja að í fjölmiðli eins og útvarpi muni hásætisræða hæstv. nýskipaðs dómsmrh. ekki hafa aukið virðingu mína á þessum þýðingarmiklu tímamótum fyrir mig sem einstakling sem hyggur á að standa í pólitískri baráttu. Herra forseti. Ég skal fara að ljúka máli mínu. En mér þótti rétt vegna eðlis þessa máls, og hér er um að ræða fundarlok hins háa Alþingis og kannske í síðasta skipti sem mér gefst tækifæri til að flytja mál mitt úr þessum stól, að birta ykkur, hv. alþm., þessi mál á þann hátt sem ég hef gert hér. Núverandi hæstv. dómsmrh. hefur mikið talað um að hann teldi það höfuðhlutverk sitt að gera dómsmálakerfi þjóðarinnar opnara og umfram allt réttlátara í allri framkvæmd en honum hefur fundist það hafa verið og sé nú. Ég legg það fúslega í dóm hv. alþm. og annarra, er munu koma til með að kynna sér mál mitt, hvort ofstækisfullar ásakanir þessa hæstv. ráðh. í minn garð og fjölskyldu minnar frá fyrstu tíð hafa við rök að styðjast. Hann hóf blaðaskrif um mig á þann veg að væna mig um að ég hefði veitt útlán úr bankastofnun þeirri sem ég veitti forstöðu, á annan milljarð, til þess að geta náð öruggu þingsæti. Og ummæli þessa hæstv. ráðh. síðast í dag, þegar hann tekur við hinu virðulega embætti sem æðsti réttargæslumaður þjóðarinnar, - ég spyr menn hvort þau sýni að nú hafi hinn eini sanni Messías réttlætisins loksins komist til valda á Íslandi.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Hv. þm. Jón G. Sólnes hefur fjallað um málavöxtu í máli sem nefnt var hér í dag. Ég tel að það sé beinlínis skylda framkvæmdavaldsins að sjá til þess að fyrir liggi allar upplýsingar um mál af þessu tagi í ljósi þess sem hv. þm. hefur lýst og að slík úttekt verði kynnt Alþingi eða send réttum aðilum.



Herra forseti. Ég kem hér upp hryggur í huga og særður eftir þá ræðu sem flokksmaður minn og félagi, hv. 2. þm. Norðurl. e., sá sig tilneyddan að flytja hér. Það fer ekki á milli mála að hæstv. núv. dómsmrh. á mikinn þátt í því hvernig mál af þessu tagi hafa þróast í þjóðfélaginu. Það er hugarfar sem ríkir ekki lengur, að opinberir embættismenn, þeir a.m.k., þegi yfir þeim leyndarmálum, sem þeir kunna að komast að sem opinberir starfsmenn, þangað til réttir aðilar - í þessu tilfelli dómskerfi landsins - hafa kynnt sér málin til hlítar. Það, sem hér hefur verið gert að umræðuefni, var ég búinn að heyra áður en þau mál voru hæstv. forseta Sþ. kunn, því hann upplýsti sjálfur að það umslag, sem geymdi leyndardóminn, hefði ekki verið opnað. Það eru ríkisendurskoðendurnir sem ber að rannsaka fyrst í þessu tilfelli. Ég skora á hæstv. ráðh. að standa við þau orð, sem hann lét hér falla, og láta athuga þetta mál til hlítar. Ég geri ráð fyrir að dagskrármálið sé enn þá á dagskrá, og með leyfi forseta held ég þá áfram með það mál. Hæstv. fjmrh. kom hér sakleysið uppmálað. Satt að segja, eftir kynni af honum sem þm. og þær umræður sem farið hafa fram hingað til, hélt ég að hann ætti ekki til sakleysið uppmálað. En hann talaði í léttum tón og sagði: Enginn bóndi hengir allar sínar girðingar á einn staur. Það veitir ekki neina vörn. - Við getum allir tekið undir það. En þessi orð minntu mig á sögu af mætum manni úr bæjarlífinu á sínum tíma og ég held að hún eigi ágætlega við Alþfl. í sigurvímu hans í dag. Maðurinn lá dauðadrukkinn í götunni og var spurður: „Af hverju ferð þú ekki heim að sofa, vinur? Af hverju sefur þú hér á götunni?“ Þá leit maðurinn upp og svaraði: „Það vantar stakket, góði. Það vantar meira stakket, góði.“ Það er einmitt það sem Alþfl. vantar. Hann vantar „stakket“. Hann kemst ekki lengra. Hann verður að fara sömu leið til baka. Herra forseti. Ég veit ekki hvort þm. hafa tekið eftir því, að frá því að Alþfl. fór úr ríkisstj. hefur veður verið blítt og gott. Það hefur verið sólskin og logn alla daga og kvöldfagurt. Höfuðborgin hefur skartað sínu fegursta og fólk notið veðurblíðunnar að loknum vinnudegi kvöld eftir kvöld og ekki þurft að hafa með sér yfirhafnir. Slíkt gerist sjaldan um hásumar á Íslandi. En hafið þið, hv. þm., tekið eftir því, að nú, daginn sem ný ríkisstj. er mynduð, skipast veður í lofti og þessi dagur er einn sá dimmasti undanfarnar vikur? Mun þetta ekki nokkuð táknrænt? Íslenska þjóðin er gott fólk og dugmikið, en býr við erfiðar aðstæður borið saman við veðráttu og auðlindir annarra þjóða. Því ber okkur, sem gegnum trúnaðarstörfum á Alþingi Íslendinga, skylda til að sjá þjóðinni fyrir góðri stjórn til forustu í landsmálum. Ég held að land og þjóð eigi betra skilið en þá ríkisstj. sem tók við völdum í dag. Aðdragandinn að nýloknum stjórnarskiptum líkist helst valdayfirtöku án meiðsla, líkt því sem víða gerist þar sem lítill, sterkur kjarni ævintýramanna nær með klókindum valdaaðstöðu. Þrátt fyrir allar yfirlýsingar, sem gefnar hafa verið í sambandi við valdatöku Alþfl., er þó langt frá því að hún hafi farið hljóðlaust fram. Og þótt líkamsmeiðsl hafi engin komið fram, þá eru til menn í sárum. Sjálfstfl. hefur tekið að sér að verja hina nýju ríkisstj. falli. Ég hefði vonað að Sjálfstfl. biðu önnur og meiri verkefni í stjórnmálasögu þjóðar okkar á þessu ári. Eins og málum er nú háttað ætla ég ekki að endurtaka neitt það sem sagt hefur verið um verðbólguna, hverjum hér er um að kenna o.s.frv. eða hvaða flokkur á mesta sök á henni. Það er augljóst að sú ríkisstj., sem nú hefur tekið að sér að sitja í tvo mánuði, leysir engin mál, vinnur engin afrek. Það hefur hinn nýi forsrh. sagt í dag. Hans orð eru að hann og ráðherrarnir muni aðeins afgreiða þau mál sem berast á borð þeirra frá degi til dags. Þeir afgreiða mál eins og búðarmenn vörur þegar viðskiptavini ber að garði. Frá því fráfarandi ríkisstj. tók til starfa hafa þm. Alþfl. sýnt, bæði hér á hv. Alþ. og utan þess, að samstarf milli vinstri flokkanna var ekki tímabært, og ég harma það, að nú skuli svo komið að Sjálfstfl. hefur tekið að sér að verja falli stjórn óróa- og hreinsunardeildar Alþfl., - hlutverk sem gæti orðið Sjálfstfl. ofviða. Alþfl. er eins og íslensk veðrátta, rok og blíða. Við sjálfstæðismenn hljótum að vona að tímabilið til kosninga verði okkur hliðhollt, að kjósendur geri sér ljóst nú að allar samsteypustjórnir hafa endanlega gefist upp, hvort sem um vinstri stjórnir hefur verið að ræða eða samstarfsstjórnir vinstri flokkanna og Sjálfstfl. Það eina, sem hin íslenska þjóð hefur aldrei reynt, er eins flokks stjórn á Íslandi. Eftir misheppnaðar tilraunir vinstri flokkanna s.l. hálft annað ár á þjóðin eina von og sú von er meirihlutastjórn Sjálfstfl. Hafni þjóðin meirihlutastjórn Sjálfstfl. nú upphefst nýtt stjórnartímabil samsteypustjórna með öllum þeim hrossakaupum og baktjaldamakki sem því fylgir. Þótt stríðsyfirlýsingar verkalýðsforustunnar dynji á Sjálfstfl. og eigi að hræða kjósendur frá honum, þá óttast Sjálfstfl. ekki það stjórnartímabil sem við honum blasir að kosningum loknum nái hann hreinum meirihluta - trausti landsmanna. Sjálfstfl. hefur fylgi meðal verkalýðshreyfingarinnar. Sjálfstfl. er stærsti verkalýðsflokkurinn þótt annað komi fram í málflutningi verkalýðsforustunnar. Við sjálfstæðismenn göngum til þeirra verka, sem fólkið í landinu felur okkur, með sanngirni og hreint hugarfar að vopni. Sanngirni og heilbrigð hugsun hlýtur að verða slagorðum Alþb.-manna og annarra yfirsterkari í komandi kosningabaráttu. Við, sem sitjum á Alþ. nú, munum bráðlega hverfa héðan. Sumir koma aftur að kosningum loknum, aðrir ekki. Kosningaorrustan fram undan verður hörð, kannske miskunnarlaus, en ég vona heiðarleg. Vonandi verður nýtt Alþingi færara um að veita þjóðinni þá forustu sem góð þjóð á skilið en það sem nú er að kveðja. Nú reynir á það að sjálfstæðisfólk standi saman í órjúfandi fylkingu í þeim átökum, sem fram undan eru, og með vinnu sinni og málflutningi hrífi með sér fjöldann á bak við sverð og skjöld þeirra sem gera rétt, en þola ekki órétt - Sjálfstfl.

Forseti (Oddur Ólafsson) Hv. alþm. Ég þakka ykkur fyrir tillitssemi og notalegheit þá fáu daga sem ég hef stjórnað fundum sameinaðs þings. Ég þakka ykkur einnig fyrir litríkt, skemmtilegt samstarf á undanförnum átta árum og ég vona að flestir ykkar komi glaðir og ánægðir út úr þeirri orrahríð, sem fram undan er í stjórnmálunum, og hver hljóti þann árangur sem hann hefur til unnið. Ég þakka öllu starfsfólki Alþ. fyrir fyrirmyndarþjónustu og gef þar með hæstv. forsrh. orðið.



Herra forseti. Ég færi forseta bestu þakkir þm. fyrir ágæta og drengilega stjórn á þessu stutta þingi og fyrir einstaklega góða viðkynningu undanfarin ár. Herra forseti. Ég les forsetabréf um þingrof: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Forsrh. hefur tjáð mér, að Alþfl. og Sjálfstfl. hafi orðið sammála um að stofna skuli nú til almennra þingkosninga og nauðsyn beri því til þess að Alþingi verði rofið svo að efna megi til alþingiskosninga þegar á þessu ári. Samkv. þessu er Alþingi hér með rofið nú þegar. Gjört að Bessastöðum, 15. október 1979. Kristján Eldjárn. Benedikt Gröndal.“ Þá les ég forsetabréf um almennar kosningar. „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Almennar kosningar til Alþingis skulu fara fram sunnudaginn 2. desember og mánudaginn 3. desember 1979. Gjört að Bessastöðum, 15. október 1979. Kristján Eldjárn. Benedikt Gröndal.“ Ég les að lokum forsetabréf um umboð til forsrh. til þess að rjúfa Alþingi. „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Að ég veiti forsrh. umboð til þess að rjúfa Alþingi, 101. löggjafarþing, nú þegar. Gjört að Bessastöðum, 15. október 1979. Kristján Eldjárn. Benedikt Gröndal.“ Samkv. þessu umboði lýsi ég yfir að Alþingi Íslendinga, 101. löggjafarþing, er frá og með þessari stundu rofið og störfum þess lokið. Viðauki. Yfirlit um störf Alþingis. Þingið hefur staðið frá 10. okt. til 16. okt., alls 7 daga. ÞINGFUNDIR hafa verið haldnir: Í neðri deild 2 Í efri 2 Í sameinuðu þingi 3 - 7 ÞINGMÁL og úrslit þeirra: I Lagafrumvörp: 1. Stjórnarfrumvörp a Lögð fyrir neðri deild 7 b Lögð fyrir efri deild 9 Lagt fyrir sameinað þing. 1 17 2 Þingmannsfrumvörp: a Borin fram í neðri deild 8 b . Borið fram í efri deild 1 9 26 Ekkert frumvarp var tekið til umræðu. II. Þingsályktunartillögur: Bornar fram í sameinuðu þingi 11 Engin þingsályktunartillaga var tekin til umræðu. III. Fyrirspurn: Í sameinuðu þingi 1 Fyrirspurninni var ekki svarað. Mál til meðferðar í þinginu alls 38 Skýrslur ráðherra voru 2 Tala prentaðra þingskjala 43