Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Alþ. getur eigi verið ókunnugt um, að vaxandi óánægja og uggur er í landinu út af útbreiðslu mænuveikinnar og tjóni, sem af því skapast. Hefur lítið verið gert til að hindra hana. Hæstv. forseti Ed. fór til þess bæjar, þar sem hún geisar, og liggur þar nú veikur. Ég skal ekki fullyrða um þátt heilbrigðismálastjórnarinnar í þessu og býst við, að hún segi, að enginn viti neitt. En þótt menn viti ekki vel um þetta, þá getur hver maður séð það, hver hætta stafar frá þessu. Læknirinn á Dalvík hefur fyrirskipað samgöngubann við Akureyri, sem er ekki langt frá. Þó að læknar vildu gera slíkt hið sama, er það eigi kleift sökum skorts á heildarskipulagi. En menn munu sjá afleiðingarnar af veikinni. Líkur benda til, að forseti Ed. væri enn heill heilsu vor á meðal, hefði hann ekki farið til Akureyrar. Veikin berst með smitun, og hið eina, sem hægt er að gera, er að banna samgöngur allar við sýkta staði útbreiðslu veikinnar til hindrunar. Menn geta nú sagt, að þeir séu ekki ábyrgir, því að læknarnir viti ekkert um, hvernig þeir eigi að bregðast við. Við eigum þá að taka til okkar ráða og gera viðeigandi ráðstafanir til úrlausnar, að því er skynsemin segir okkur. Ég þykist vita, að ég mæli fyrir allan þorra landsmanna, sem þykir uggvænt um útbreiðslu veikinnar. Finnst mér rétt, að undireins sé úr því skorið, hversu á að hefta hana. Ég álít, að enga nefndarskipun þurfi í þetta mál, en verði því þó vísað til n., þá vil ég leyfa mér að óska þess, að það verði eigi tafið þar um of.



Herra forseti. Þegar ljóst var, að mænuveikin væri komin upp á Akureyri, útbreidd þar eða sýnt, að svo mundi fara, þá ráðgaðist heilbrigðismálastjórnin um það við landlækni, hvað eðlilegast væri að aðhafast. Landlæknir benti þá rn. á, hvernig menn hefðu hagað sér áður í þessum efnum. Niðurstöðurnar af þessum bollaleggingum voru þær, að landlæknir skyldi heimila einstökum héruðum að setja sig í sóttkví samkv. þeim ákvæðum, sem um slíkt eru í sóttvarnalögum. En hann vildi ekki leggja það til, að heilbrigðismálastjórnin ætti frumkvæði um slíkt. Svarfdælalæknishérað hefur farið fram á bann og það verið heimilað. En faraldur þessi fór vaxandi og hagaði sér þó með ólíkum hætti. Próf. Jón Hj. Sigurðsson var sendur sem fulltrúi landlæknis til Akureyrar til að fylgjast með málinu og hefur verið í ráðum með landlækni síðan. Nú beindi rn. sérstakri fsp. til landlæknis, hvort stefnubreyting væri nauðsynleg í málinu og íhuga skyldi, hvort ástæða væri til að gera einhverjar ráðstafanir. Kvaddi landlæknir þá læknaráð til, sem sendi síðan álitsgerð um málið. En spurning heilbrmrn. til landlæknis var sú, hvað unnt mundi vera að gera til að hindra útbreiðslu veikinnar til Rvíkur. Hér er þéttbýlið mest á landinu, og af þeirri niðurstöðu, er fengist um Reykjavík, væri unnt að ráða, hvað gera skyldi annars staðar. Ráðuneytinu barst síðan skýrsla frá landlækni, sem skrifar bréf þ. 31. des. s. l. um álitsgerð læknaráðs varðandi Akureyri o. fl., en hún hljóðar á þessa leið: „Læknaráð, heilbrigðismáladeild. Reykjavík, 31. des. 1948. Fyrir hönd ráðherrans, sem fer með heilbrigðismál, hefur landlæknir leitað umsagnar læknaráðs um mænusóttarfaraldurinn á Akureyri, með sérstöku tilliti til þess, hvort nokkuð sé unnt að gera til að verjast því, að sóttin berist til Reykjavíkur og nái sér þar niðri. Málið er lagt fyrir læknaráð á þá leið, sem að framan greinir. Álitsgerð heilbrigðismáladeildar læknaráðs: 1. Akureyrarfaraldurinn. Faraldurinn virðist allútbreiddur, en vægur. Skráð tilfelli munu nú vera 365. Sjö hafa lamazt verulega, en enginn dáið. Veikin tekur einkum ungt fólk, á aldrinum 14–30 ára, mjög fá börn hafa sýkzt og ekkert yngra en 8 ára. Veikinnar hefur talsvert orðið vart í framhaldsskólum, t. d. heimavist Menntaskólans. Fyrir hefur komið, að margir hafa veikzt á sama heimili. Í öllum fjöldanum er sótthiti 37,2°–37,4° að morgni, en 37,6°–38° að kvöldi. Veikinnar varð fyrst vart 25. sept. s. l. Í október voru skráð 6 tilfelli, í nóvember 256 og virðist faraldurinn hafa náð hámarki 15.–25. nóv. Í desember hafa verið skrásett tæp 100 tilfelli og litu út fyrir, að veikin sé í rénun. 2. Varnir Reykjavíkur. Ef svara á þeirri spurningu, hvað unnt sé að gera til varnar gegn því, að faraldurinn berist til Reykjavíkur, kemur til álita, hvort setja beri á samgöngubann við Akureyri. Heilbrigðismáladeild læknaráðs telur, að ekki mundi sérlega mikils árangurs að vænta af slíku banni. Mænusóttarfaraldrar reynast að jafnaði nokkuð staðbundnir, þótt einstök tilfelli komi að vísu fyrir utan aðalsvæðanna. Þetta mun tæpast stafa af því, að smitið berist ekki víðar, en fremur af hinu, að ýmis önnur skilyrði til sýkingar séu ekki fyrir hendi. En ekki verður enn skýrt, hver þau skilyrði eru. Hér í Reykjavík hefur veikinnar orðið vart í hverjum mánuði síðan í ágúst, svo að smitið virðist vera í fyrir hendi, hvaðan sem það er komið, án þess þó að faraldur hafi hlotizt af. Ekki er ólíklegt að smitið kunni að vera útbreiddara hér, en fjöldi sýktra gefur beinlínis ástæðu til að ætla, því að talið er, að heilbrigðir smitberar komi mjög til greina. Í samræmi við það, sem hér hefur verið sagt, má benda á, að veikin hefur stungið sér niður á Akureyri þegar í september og október og gengið sem farsótt þar nú um tveggja mánaða skeið a. m. k. en ekki borizt til Reykjavíkur sem farsótt, þrátt fyrir óheftar samgöngur. Af framan töldum ástæðum er ljóst, að ólíklegt er, að nokkur trygging fáist fyrir því, að veikinni verði bægt frá Rvík, þótt samgöngubann yrði sett á við Akureyri. Væri slíkt bann sett, mundi ekki nægja að láta við það eitt sitja, heldur yrði þá að setja á samgöngubann við hvern þann stað - bæ eða byggðarlag þar sem veikinnar hefur orðið vart eða yrði vart. Gæti þá svo farið, að einangra yrði Reykjavík um óákveðinn tíma. Augljóst er, að slíkt yrði illframkvæmanlegt og styddist naumast við skynsamleg rök, þar eð veikinnar hefur þegar orðið vart að undanförnu innan endimarka bæjarins. Með þessu skal engan veginn sagt, að veikin geti enn ekki brotizt út sem farsótt hér í Reykjavík, þótt stutt sé að vísu liðið síðan hún gekk hér sem faraldur. Er allur vari góður, og mun héraðslæknirinn í Reykjavík gefa út leiðbeiningar um varúðarráðstafanir handa almenningi til að styðjast við. Vilm. Jónsson. Júl. Sigurjónsson. Jóh. Sæmundsson. Til læknaráðs. Framanrituð álitsgerð heilbrigðismáladeildar læknaráðs staðfestist hér með í samræmi við fyrirmæli laga nr. 14 15. maí 1942 og reglugerðar nr. 192 24. nóvember s. á. sem álitsgerð læknaráðs. Reykjavík, 31. desember 1948. Vilm. Jónsson. Jóh. Sæmundsson.“ Leiðbeiningar þær, er hér getur um, hefur landlæknir þegar gefið út, og rn. hefur eigi séð ástæðu til að birta fyrr þessa álitsgerð, en á henni hefur rn. byggt afstöðu sína. Ég skal taka það fram, að Svarfdælalæknishérað hefur nú létt af samgöngubanninu. Nú er farið fram á í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, að þ. geri sig að dómara í þessu máli og beiti sér fyrir því, að samgöngubanni verði komið á í landinu. En ég taldi rétt, að Alþingi fengi að vita um afstöðu vitrustu manna, áður en það tekur ákvarðanir í málinu. Í till. segir: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta beita viðeigandi samgöngubanni þegar í stað til að freista með þeim hætti að draga úr útbreiðslu mænuveikinnar.“ Þetta getur Alþ. sóma síns vegna ekki samþykkt. Engum manni getur dottið annað í hug en samþ. slíkar till. þýddi annað en það, að þ. yrði að gera sér ljóst, hvort það ætli að taka málið alveg úr höndum heilbrigðismálastjórnarinnar. Hvað sem hv. þm. S-Þ. segir, þá hef ég meira traust á þeim mönnum, er hafa verið okkur til ráðuneytis í þessu máli. En hin leiðin er það, sem kallað er að fara úr öskunni í eldinn, að fara ekki að ráðum þeirra, sem vit hafa á málinu. - Hv. þm. S-Þ. segir vaxandi óánægju ríkja í landinu vegna útbreiðslu mænuveikinnar. En ég á erfiðara með að sjá, hvernig hægt er að kenna einstökum mönnum um þetta. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um málið. Till. er ein endileysa, og verði hún samþ., er eigi annað sýnna en þ. verði að taka heilbrigðismálastjórnina í sínar hendur.



Herra forseti. Komið er nú í ljós, eins og við var að búast, að læknastéttin í landinu og hæstv. ráðh. hafa staðið með hendur í vösum. Síðan verður vart þeirrar meinloku hjá hæstv. ráðh., að hann sé e. t. v. alveg ábyrgðarlaus með afstöðu sinni, enda játaði hann sig hafa enga þekkingu á málinu. En nú skal ég nefna nokkur dæmi um þann styrk, sem heilbrigðismálastjórnin ímyndar sér að hafa veitt í þessu efni. - Í Skagafirði eru nú 100 manns með veikina, og hún er einnig komin til Húsavíkur. Er alveg sérstakt, að 100 manns eru með veikina í næsta héraði við Akureyri, án þess að heilbrigðismálastjórnin finni til óróa. Önnur dæmi sýna, að jafnvel landlæknir hefur orðið að beygja sig fyrir staðreyndum. Það átti að taka við mönnum í Fornahvammi. En einu sinni fóru 100 manns í hríðarveðri fram hjá þeim bæ án þess að koma við vegna viðeigandi sóttvarnarráðstafana. - Ég ætla að nefna annað dæmi um stöðu heilbrigðismálastjórnarinnar í þessu máli og þekkingarleysi þessara manna. Þegar mænusóttin var að breiðast út á Akureyri, var skólunum þar lokað og nemendum veitt langt frí og einn nemandi úr menntaskólanum er sendur hingað suður á land. Hann kemur hingað suður fyrir jól og sezt að á ákaflega fjölmennu skólaheimili hér á Suðurlandi. Skólastjórinn gat ekki sagt neitt. Þessi nemandi fer í annan skóla á ábyrgð heilbrigðisyfirvaldanna og bíður þar fram yfir nýár. Ég ætla að trúa hæstv. rh. fyrir því, að ég býst við, að hann eigi eftir að fá harða dóma fyrir þetta ófyrirgefanlega ósvífna samþykki, að leyfa skólafólki að sleppa úr skólum, þar sem veikin er fyrir, til þess að dreifast út um allt landið. Mér er sagt að veikin sé nú upp komin á Ísafirði, og mér er ekki kunnugt um, að neitt hafi verið gert til þess að hindra það, að hún bærist þangað. Ég vil benda á, að ráðh. vísar til landlæknis, og svo er kallað á hvern lækninn af öðrum, og auðvitað segir svo landlæknir, að menn viti ekkert um veikina og viti ekki um neinar varnir gegn henni. En til hvers erum við að hafa ríkisstj., til hvers erum við að hafa heilbrmrh., landlækni og læknaráð? Viljum við hafa þá til þess að gera ekkert? Þeir ættu ekki að vera of drýldnir. Það hafa komið svipuð tilfelli áður, sem hafa valdið landinu óbætanlegum skaða. Það var fyrir tæplega tuttugu árum síðan í sambandi við búfé, sem flutt hafði verið inn í landið. Það var veikt þetta fé. Þá var sýnt hið mesta gáleysi í meðferð veikinnar, eins og nú er verið að gera. Veikin tók að breiðast út, hægt fyrst í stað. Þá þóttust þeir vita allt um hana og kunna öll ráð gegn henni, en síðar kom í ljós, að þeir vissu ekkert, eftir að búið var að eyða milljónum króna til einskis. Þá var það Alþ., sem tók málið í sínar hendur. Fyrst þið vitið ekkert, þá þýðir ekkert fyrir hæstv. menntmrh. að koma og segja: Þekkingin er með mér. - Við ættum að varast að vera að ausa út milljónum til manna, sem eru hliðstæðir þeim mönnum, sem ráðh. er að púkka upp á. Þekking er engin hjá þessum mönnum og niðurstaðan er sú, að þegar þessir menn þykjast vera miklir, þá vita þeir ekkert. Þinginu og þeim mönnum, sem hafa bein í nefinu, gefst nú tækifæri. Það verður að segja, að það hafi vanþóknun á þessu aðgerðaleysi, og sýna hvort ekki muni vera hægt að beita heilbrigðum skynsemiráðum. Ég er ánægður með eitt, sem heilbrigðisstjórnin hefur gert í þessum málum, og það var þegar hún lét beita viðeigandi samgöngubanni í Fornahvammi. Það voru viðeigandi ráðstafanir, og ég tel það heppilegt, að ríkisstj. taki málið í sínar hendur, og til þess ætti að mega treysta heilbrigðismálastjórninni.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Já, það má telja það ástæðulaust að eyða mörgum orðum að því, sem hv. flm. hefur verið að segja hér. Hann útskýrir það ekki á neinn hátt, hvaða samgöngubanni hann vill láta beita, né heldur hvaða ráðstöfunum hann vill beita eða sóttvörnum. Álítur hann, að einangra beri Akureyri eða Rvík, eða hverja vill hann beita þessu samgöngubanni? Hvað hefur heilbrigðisstjórnin vanrækt í þessum efnum? Vill ekki hv. þm. svara þessu, í staðinn fyrir að vera með einhverjar dylgjur? Vill hann ekki út með sprokið og setja síðan fram um það till.? Vill hann ekki svara þessu skorinort, svo að allir fái séð, hvað hann ætlast fyrir? Eini ávinningurinn, sem hann ætlar sér með þessari till., er að gefa heilbrigðisstjórninni að sök vanrækslu. En hvað er vanrækt í málinu? Hvernig getur þingið samþ. vantraust á heilbrigðisstjórnina án þess að vita hvers vegna, án þess að vita nokkuð um, hvað það er, sem er vanrækt? En það eru vitanlega allir, sem þekkja hv. þm. og vita, að hann heldur, að hann megi rækta hatur og koma af stað úlfúð og illindum hjá þeim, sem hafa fengið veikina eða eru hræddir um að fá hana. Hann er að reyna að læða því inn hjá þeim, að það sé heilbrigðisstjórninni að kenna, að veikin skuli hafa breiðzt út um landið. Sjálfur stendur hann uppi algerlega úrræðalaus og getur ekki flutt nema róg og dylgjur um heilbrigðisstjórnina fyrir vanrækslu. - Annars ætla ég ekki að fara að standa í orðaskaki móti hv. þm.



Ég sé, að hæstv. ráðh. er í vandræðum, þó að hann hafi átta lækna að baki sér, því að nú vill hann halda því fram, að ég sé að bera vantraust á alla stjórnina. Hann er búinn að játa aðgerðaleysið. Hann veit ekkert um málið og gerir ekkert í málinu og reynir svo að fá hjálp með því að skjóta sér að baki landlæknis. Og er það ekki ískyggilegt, þegar í einu héraði norðanlands eru 100 manns veikir, eftir að ekkert hefur verið gert til þess að hindra það, að veikin gæti breiðzt þangað frá Akureyri, að þá leyfir hæstv. ráðh. sér að hóta stjórnarskiptum? Hann segir, að ég og þingið eigum að segja, hvað eigi að gera í þessu máli. Það, sem mitt er í þessu máli, það er að skýra frá því, að við viljum ekki aðgerðaleysi. Hver segir, að ekki hefði verið hægt að hindra, að veikin breiddist út til Skagafjarðar, þar sem hundrað manns hefur nú tekið hana? Hver segir, að það sé nokkur skynsemi í að senda nemendur frá Menntaskólanum á Akureyri til Suðurlands? Þetta er skömm fyrir heilbrigðisstjórnina, þetta er af gífurlegri vanrækslu og þekkingarleysi hennar. Það þurfti ekki að sleppa menntaskólapiltunum út um allt land, það sjá allir. Svo kemur ráðh. hér með drýldni, en stendur þó uppi ráðalaus og segir: Hvað á að gera? - Hæstv. ráðh. hélt, að hann gæti skotið sér á bak við Dungal, meira að segja, þó að á honum hvíli öll mæðiveikihistorían. Það má segja um þann mann, að hann gaf sig upp, þegar hann sá, að hann gat ekkert gert. Og það finnst kannske einhverjum, að ábyrgðin sé nú svipuð og hjá manninum með vísindalegu rannsóknirnar á Deildartungusniglunum.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég ætla mér ekki, eins og ég tók fram áðan, að tefja þessar umr. lengur. En það kemur glöggt fram í ræðu hv. flm., að hann hefur ekki komið auga á, hvað gera ætti, en samt fer hann fram á það, að þingið taki málið í sínar hendur. Ef hv. þm. vissi það, þá átti till. að vera um það, en það er hún ekki. Hún er um það, að þingið fyrirskipi aðgerðir í málinu, en ótiltekið hverjar. Ef þingið ætlar að taka þetta að sér, þá verður það að segja, hverjar ráðstafanir það ætlar að gert. Flm. hefur enga till. um þetta, hann hefur ekki gert sér neina grein fyrir því. Hann hefur ekki svarað því, hvort Rvík eigi að beita samgöngubanni. Það er auðséð, af hvaða rótum þetta er runnið, og tel ég nægilegt að benda á þetta. En ég hef farið eftir ráðum þeirra sérfræðinga, sem stj. hefur á að skipa.

Flm. (Jónas Jónsson) : Það er ákaflega skrítið, að hæstv. menntmrh. skuli ekki geta skilið það, að þetta eina dæmi um menntaskólapiltinn frá Akureyri, sem fer með fullu leyfi að norðan, þar sem faraldurinn geisar, hingað suður á land, það er einmitt dæmi um það, sem ekki á að leyfa. Það er engu líkara en að hæstv. menntmrh. sé nýkominn í þingið í fyrsta sinn, hann virðist ekki skilja, til hvers þál. eru. Það, sem þingið á að gera, er að fyrirskipa, að beitt verði viðeigandi sóttvörnum. Ef hann getur ekki beitt viðeigandi sóttvörnum, þá segi hann af sér, þá er hann ekki fær um að standa í stöðu sinni. Það er heppilegt, eins og ráðh. gerir, að hóta stjórnarkrísu, ef till. hlýtur samþykki. Hann reynir ekki einu sinni að afsaka yfirsjónir þeirra manna, sem hafa valdið þjóðinni milljóna tjóni. Hann hefur það upp úr krafsinu að sýna, hve honum þykir gaman að hafa þessa menn sér til ráðgjafa. Hann leggur málið fyrir læknana aðeins varðandi Rvík. Til hvers er þess maður á þingi fyrir hérað austur á landi? Það er bezt að hann skýri frá því. - Það fara menn frá Akureyri til næstu héraða, og þegar þangað er komið, þá leggst allt í kringum þá veikinni.



Já, það hefur ekki sérlega mikla þýðingu að vera að þreyta hér kappræðir við hv. flm. Hann nefnir sem dæmi um vanrækslu, að nemendum í Menntaskólanum á Akureyri hafi ekki verið bannað að fara heim til sín, eftir að búið var að loka skólanum vegna veikinnar. En ég vil taka það fram, að þeirri áskorun var beint til þessara nemenda að fara ekki burt úr bænum meðan skólanum vari lokað. Hins vegar var ómögulegt að setja á sérstakt samkomubann fyrir nemendur, meðan aðrir gátu farið frjálsir ferða sinna. Hann nefnir aðeins nemendur, sem farið hafa heim, en vitanlega var hliðstæð hætta af öðrum mönnum og nemendum. Þetta er því talað út í hött hjá hv. flm. Hins vegar varð það mjög til að draga úr ferðalögunum, að þessari áskorun var beint til nemendanna. Samgöngubann við Akureyri var ekki sett á, af því að það var ekki talið hafa neina þýðingu. Hvað viðkemur því að setja samgöngubann á landinu öllu, þá má segja, að það sé bara næstum því óframkvæmanlegt. Og þó að það væri framkvæmanlegt, hvaða afleiðingar mundi það hafa? Hefur hv. þm. gert sér nokkra grein fyrir því? Þá segir hv. þm., að þingið hafi áður gripið fram fyrir hendur sérfræðinga og það geti eins gert það nú og ákveðið annað. En ef nú hv. þm. S-Þ. er svo viss um, að hann viti betur, hvers vegna flytur hann þá ekki till. um, hvaða aðgerðum skuli beita, - hvers vegna flytur hann ekki till. um, hvaða samgöngubanni skuli beitt og hvað gera skuli? Vill hann ekki út með sprokið? Nei, hann hefur ekki manndóm í sér til þess, hann lætur sér nægja að vera með eintómar dylgjur. Svo var þm. að smeygja þeim rógi inn, að mér stæði alveg á sama, hvort menn veiktust annars staðar á landinu, ef Rvík slyppi. Ég gerði grein fyrir því áðan, í sambandi við skýrslu landlæknis, að ég hefði haft þéttbýlið í huga, er ég beindi spurningum mínum fyrir hann og læknaráð, en varðandi héruðin úti á landi hef ég þráfaldlega átt tal við landlækni, en mér fannst sem sé, að Rvík hefði nokkurrar sérstöðu að gæta vegna þéttbýlis. Faraldur þessi hefur verið með alveg sérstökum hætti, og hefur verið gert allt til þess að rannsaka hann sem bezt, og hefur landlæknir í því sambandi haft samband við erlenda sérfræðinga og jafnframt sent tvo íslenzka sérfræðinga norður til Akureyrar, þá dr. Júlíus Sigurjónsson og dr. Björn Sigurðsson, til þess að safna þar gögnum til rannsókna, sem einnig verða send til útlanda til frekari rannsókna.

Forseti (JPálm.) : Ég veit, að þm. skilja, að þessi till. hefur sérstöðu, og þykir því rétt, að till. verði athuguð af n. Ég legg því til, að henni verði vísað til n. og hún athugi, hvort æskilegt væri að koma á samgöngubanni.