Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherrann (Kr. J.) Framsögumaður þessa máls, háttv. þingm. Strandam. (A. J.), er veikur. Það vill svo til, að hann er líka flutningsmaður þeirrar breyttill., er komin er fram við frumvarpið. Hann hefir beðið mig að benda háttv. deild á hana. Um leið og eg geri það, skal eg geta þess hvað hefir vakað fyrir honum, er hann stingur upp á, að þessu sé bætt aftan við 2. grein. Fyrir honum hefir vakað það, að takmarka verksvið sáttanefndanna. Þannig, að aukin sé tala þeirra mála, þar er þær mega ekki kveða úrskurð upp. Með þessu frumvarpi er, eins og eg tók fram við síðustu umræðu, gerð tilraun til að fela ólöglærðum mönnum dómsvald á hendur, eins og gert hefir verið með öðrum þjóðum. Með því að hér er um svo felt nýmæli að ræða og þetta á að vera byrjunartilraun hjá oss, hefir háttv. flutningsm. þótt rétt að takmarka verksviðið sem mest. Í því skyni hefir hann flutt breyttill. sína fram. 1. gr. frumvarpsins ákveður, að sáttanefndir skulu kveða upp úrskurð í nokkrum málum, þegar skuldheimtumaður krefst þess. Brtill. fer nú fram á, að ákvæði þessarar greinar skuli ekki gilda, þegar kærði hefir gagnkröfu á hendur kæranda. Spurningin um hvenær gagnkröfu eigi að taka til greina, er eitt af erfiðustu viðfangsefnum dómenda og lögfræðinga, og því er varhugavert að skjóta slíku undir dóm sáttanefnda. Við ræddum þetta atriði talsvert í nefnd, og nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að réttast væri að fella burtu 12. gr. stjórnarfrumvarpsins og c-lið 2. gr., en það kom í ljós við nánari athugun, að eigi væri rétt að fella niður c-lið 2. gr. er 12. gr. væri fallin í burtu. - Eg vænti þess, að deildin taki þetta til athugunar.

Lárus H. Bjarnason Eg mun hafa verið sá maðurinn, er mest beittist fyrir því, að frumvarp, samskonar og þetta eða líkt þessu, væri skorið niður á þingi 1909. Nú horfir málinu öðruvísi við en þá. Samkvæmt því frumvarpi áttu sáttanefndir að hafa fullnaðarvald til úrskurðar, en samkvæmt 11. gr. þessa frumvarps má skjóta úrskurði þeirra til dóms. Nú er því sú breyting orðin á frumvarpinu, að eg get fallist á það, og verið því hlyntur. Hæstv. ráðherra skýrði frá, hvað vakað hefði fyrir framsögum., háttv.þm. Strand. (A. J.), með tillögu hans. Og er það rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að oft væri býsna erfitt að dæma gagnkröfur, En þegar þess er gætt, að hér er aðeins um smáupphæðir að ræða, þá virðist mér ekki hættulegt, þótt sáttanefndum hefði verið veitt úrskurðarvald, einnig er gagnkröfu væri hreyft til skuldajafnaðar. A. á t. d. 100 kr. hjá B. og B. 100 kr. hjá A., og sé eg ekki, að það hefði verið neitt varhugavert, að lofa sáttanefnd að láta slíka skuld fallast í faðma. En eftir atvikum get eg samt felt mig við, að brtill. fái fram að ganga - það má allt af færa út kvíarnar seinna, - enda óséð, hvernig sáttanefndir fara með vald sitt í þessum efnum.

Steingrímur Jónsson Eg get ekki fallist á þessa brtill. Mér þykir, sem með henni sé farið fram á svo mikla takmörkun á réttarbótinni, að frumvarpið megi þá eins vel falla, ef hún verður samþykt, því að þá verður ekkert gagn að því. Það er ljóst, að í mörgum málum má gera gagnkröfur, sumar eru á rökum bygðar, miklu fleiri ef til vill ekki á rökum bygðar. En þessi brtill. leiðir þá til þess, að sáttanefndirnar treysta sér ekki til annars en vísa fjölda mála frá. Það þarf ekki nema tilbúna gagnkröfu til að fá máli vísað frá sáttanefnd og kæranda sviftan úrskurði hennar. Eg hygg, að sáttanefndir telji sér ekki heimilt að taka til úrskurðar gagnkröfur, eftir því sem frumvarpið nú liggur fyrir. Ef brtill. verður samþykt er farið alt of langt, og þá er tekinn réttur frá sáttanefndum, sem ekki er rétt að svifta þær. Eg er kunnugur því frá embættisfærslu minni, að í smámálum, sem stafa af lítilfjörlegum millireikningi í viðskiftalífinu geta hinar undarlegustu gagnkröfur komið fram, og þær valda því þá, að sáttanefndir telja sig ekki hafa „kompetence“ til annars en vísa málinu frá. Eins og frumv. er nú, er það góð réttarbót, en ef brtill. verður samþykt, verður hún harla létt á metunum.

Sigurður Hjörleifsson Hér liggur fyrir frumvarp um sjúkrasamlög og lítum við nefndarmenn svo á, að hér sé um merkilegt mál að ræða, og þess vert að deildin taki því vel. Við fyrstu umræðu var nákvæmlega skýrt frá aðalefni málsins og virðist mér því ekki þörf á að fara mörgum orðum um það og því síður sem nefndarálitinu fylgir yfirlit og athugasemdir frá landlækni við hverja grein frumvarpsins og það í heild sinni. Fyrsta grein frumvarpsins greinir frá hvað sjúkrasamlag sé. Önnur grein segir, að stjórnarráðið lögskrái sjúkrasamlagið, þegar þau hafa uppfylt viss skilyrði og þriðja grein telur upp þessi skilyrði. Hér væri um allmikið fjárframlag að ræða frá landsjóðs hálfu, ef sjúkrasamlögin yrðu almenn og er vert að benda á þetta sérstaklega. Í frumvarpinu er farið fram á, að landsjóður leggi fram tvær krónur fyrir hvern félaga, en það hefir nefndinni þótt of hátt og hefir því komið með þá breytingartillögu, að tillag þetta sé fært niður í krónu handa samlagi í kaupstað og kr. 1,50 handa samlagi í sveit og er það gert með tilliti til þess, að erfiðara og dýrara er að leita læknis í sveit en kaupstað, enda gert til þess að hvetja sveitirnar til að mynda slík samlög. Lengra álítur nefndin ekki hægt að fara, en þetta virðist vera landsjóði algerlega hættulaust. Það er ekki hætt við að mikið þjóti strax upp af samlögum þessum, en á hinn bóginn er vonandi að þeim fari fjölgandi smátt og smátt, Til leiðbeiningar vil eg geta þess, að í því landi, sem mest er af þessum samlögum, þar er þó ekki nema þriðjungur íbúa í þeim. Þá má sjá á tillögunni, sem við höfum gert, að okkur þótti vafasamt hvort rétt væri að láta ákvæðið um ákveðnar árstekjur ná til sveitanna. Það er örðugt að ákveða árstekjur manna í sveit eins og nú stendur, enda getur verið hætta á því, að sjúkrasamlagið fái ekki hæfa forstöðumenn, ef skilyrðin eru mjög þröng fyrir rétti manna til að vera í félögunum. Enn virtist nefndinni rétt að heimila stjórnarráðinu að lögskrá sjúkrasamlög í sveit, þó ekki sé ákveðið í lögum þeirra að dagpeninga skuli greiða.

Ráðherra (Kr. J.). Háttvirtur framsögumaður hefur þegar bent deildinni á það sem eg ætlaði að benda henni á, en það, er að hér er lagður skattur á landsjóð, sem getur orðið talsverður; það er því varhugaverðara sem hér eru fleiri lög á ferðinni, sem fara í sömu átt, og vil eg þar til nefna lög um heyforðabúr, þar er öðrum skatti laumað inn á landsjóðinn og enginn veit, hve hár hann getur orðið. Aftur á móti er ekki séð fyrir neinum tekjuauka fyrir landssjóð, enda þótt yfir landinu vofi mikið tekjutap á næstkomandi árum og ýms lög, sem nú eru fyrir þinginu, leggi veruleg útgjöld á landsjóðinn. Ef til vill er deildinni kunnugt um, að um síðustu árslok gat landsjóður tæplega int af hendi skyldugjöld. Peningaskorturinn var þá svo mikill. - Það er ekki til neins að vera að leyna því. Verður að segja það eins og það var. Og það er nú einnig mesta áhyggjuefni þeirra manna í stjórnarráðinu, sem þetta hafa með höndum, að eigi verða peningaþrot í landssjóði. - Eg vildi að eins leyfa mér að vekja athygli hinnar háttvirtu deildar á þessari hlið málsins.

Sigurður Hjörleifsson Það er enginn efi á, að það er rétt, sem hæstvirtur ráðherra benti á, en eg lít ekki svo á, að hann hugsi sér fyrir því að bregða fæti fyrir þetta frumvarp. 
             . Það eru engin líkindi til, að þessi lög baki landsjóði verulegra útgjalda næstu árin og sem stendur er aðeins til eitt samlag á landinu. Það er hér í Reykjavík og í því 60-70 manns. Eg vil um leið taka fram, að nefndinni leizt vel á, að styrkur sá, er um ræðir í 77. gr. fátækralaganna, verði feldur burtu og mun það nema allmiklu fé og væri eðlilegra, að það fé gengi til sjúkrasamlaganna. Eg er hæstvirtum ráðherra sammála um það, að tekjur landsjóðs þarf að auka og eg get ekki séð, að við getum farið svo af þessu þingi, að ekki hafi eitthvað verið gert í því máli. Eg veit að flokkur sá, sem eg heyri til, hefir huga á að koma fjármálunum í rétt horf.

Ráðherra (Kr. J.) : Eg kannast við það, að þessa útgjaldaauka fyrir landsjóð muni ekki gæta á næsta fjárhagstímabili, en eg vildi benda á þetta, vegna þess, að það kemur svo iðulega fyrir, að gjöld eru lögð á landsjóðinn í hinum og þessum frumv., án þess menn geri sér grein fyrir því eða hafi athugað það nægilega. Að því er snertir ákvæði 77. gr. fátækralaganna, skal eg geta þess, að þau voru sett vegna þess, að það kom oft fyrir, að nauðsynleg útgjöld lögðust á einstaka hreppa, svo há, að þeir gátu ekki staðist þau, svo að við lá, að þeir kæmust á vonarvöl. Aðallega kom þetta fyrir, þegar koma þurfti sjúklingum, sem hreppurinn átti að standa straum af, einkum geðveikum mönnum, á útlend hæli, með dýru meðlagi. Af þessari ástæðu voru þau ákvæði 77. gr. sett, að hreppar skuli að eins greiða 200 kr. af kostnaði við sjúkrahúslegu þurfalinga, en landsjóður það, sem fram yfir er. Eru þetta því alt aðrar ástæður, en hér er um að ræða. Eg álít mjög varhugavert að fella þetta ákvæði úr gildi. Þess eru fleiri en eitt dæmi, að hreppar hafi, áður en það varð að lögum, fengið að kenna óþyrmilega á því að hafa sjúklinga á dýrum útlendum hælum, og það svo, að hreppum hefir jafnvel legið við gjaldþroti.

Kristinn Daníelsson Eg skal benda á það, að í 3. gr., 3. tölulið, er vitnað í 2. staflið, en á að vera 2. tölulið. Þetta mætti líklega leiðrétta sem prentvillu. - Eg skal ekki fara að kasta mér út í umræðurnar um hina fjárhagslegu hlið málsins. En eg vil geta þess, að mér hafði einmitt dottið hið sama í hug sem hæstv. ráðherra, að hér eru á dagskrá í dag tvö frv, sem hafa útgjaldaauka í för með sér fyrir landsjóð, ef þau verða samþykt. Þetta leiðir til þess, að brýna nauðsyn ber til að þing og stjórn leggist á eitt með að útvega landsjóði verulegan tekjuauka, til að standast þessi og önnur aukin útgjöld. Um 77. gr. fátækralaganna vil eg geta þess, að eg er algerlega mótfallinn, að henni sé breytt, eða úr gildi numin. Það er nauðsynlegt, að landsjóður hlaupi undir bagga með hreppum, þegar þeim er skipað af læknum að leggja á sig kostnað við sjúkrahúslegu þurfalinga, sem þeir fá ekki staðið undir með neinu móti. Þetta er því eðlilegra, sem ýmsum gjöldum hefir í seinni tíð verið þokað yfir á sveitirnar, sem að réttu lagi ættu að hvíla á landsjóði, t. d. útgjöldum við síma, símastöðvar o. fl. Sömuleiðis hafa sveitir víða lagt á sig stórmikinn kostnað við vegagerðir, sem landsjóður ætti að sjálfsögðu að standa straum af. Þær hafa kosið heldur að gera nauðsynlega vegi á eigin kostnað, en að bíða eftir því, að þingið veitti fé til þeirra. Af þessum og öðrum ástæðum álít eg alveg nauðsynlegt að hlaupið sé undir bagga með sveitunum í slíkum tilfellum, sem átt er við í 77. gr. fátækralaganna, og má hún alls ekki falla burtu.

Sigurður Hjörleifsson Eg skal ekki þræta um 77. gr. fátækralaganna, enda liggur hún ekki fyrir nú. Eg mintist að eins á hana af því að tilrætt var um hana í nefndinni. Annars finst mér, að það sem hv. ræðumenn hafa sagt bendi til þess, að þeir tímar muni koma, að minni þörf verði á fjárframlögum úr landsjóði samkv. þessari gr. fátækralaganna, en nú er, t. d. benti hæstv. ráðherra á það, hversu kostnaðarsamt það hefði verið fyrir hreppana áður fyrri, að koma geðveikum mönnum á útlend hæli og leggja með þeim þar. Nú gerist þess ekki þörf lengur, þar sem nú er komið upp geðveikrahæli hér í landinu. Sömuleiðis gera menn nú hér í landinu vandasama skurði, sem ekki var unt að gera hér áður fyr. Af þessum ástæðum hlýtur þörfin á fjárframlögum til einstakra hreppa að minka. Og hvað sem öðru líður, þá er það víst, að þessi þörf minkar að sama skapi sem sjúkrasamlögin verða almennari og félagatala þeirra hærri. Við það færist talsverður kostnaður af hreppunum yfir á samlögin, og að sama skapi minka framlög landsjóðs til hreppanna. Það er því augljóst, að þó að útgjöld landsjóðs til samlaganna aukist eftir því sem samlögin verða almennari, þá hlýtur viðgangur þeirra að draga talsvert úr fjárframlögum landsjóðs til hreppa samkv. 77. gr. fátækralaganna.

Framsögum. (Sig. Stefánsson) Eg sé ekki ástæðu til að halda langa ræðu um þetta mál. Álit nefndarinnar liggur fyrir deildinni, og geta hv. deildarmenn séð ástæður hennar í því. Þó að nefndin leggi til að frv. verði samþykt, þá er henni það samt sem áður ekkert kappsmál. Hún viðurkennir fyllilega, að ærna örðugleika er við að stríða í því efni, að koma í veg fyrir fóðurskort hjá bændum. Það er kunnugt að árlega er mikið talað um að koma á tryggingu fyrir því, að búpeningur falli ekki sakir fóðurskorts. Að því miðuðu lögin um kornforðabúr, er samþykt voru á síðasta þingi. En sú hefir raunin orðið, að landsmenn hafa tekið þeim dauflega, og þó er töluvert hægra að koma þeim á fót en heyforðabúrum. Vitaskuld er það skylda löggjafarvaldsins að gefa sem beztar leiðbeiningar í þessu efni, meðan búhygni er eigi meiri í landinu en víða á sér stað nú; en hinsvegar er hætt við, að lagasetning um þetta efni komi ekki að tilætluðum notum. En þar eð hér er að eins um að ræða heimild fyrir sveitarstjórnir til að gera samþyktir um heyforðabúr, þá álítur nefndin ekki frágangssök að samþykkja frumvarpið. Eg get verið fáorður um einstakar greinar frv. Það kom frá búnaðarþinginu, en var breytt í n. d., en við nánari athugun kom það í ljós, að ein þeirra breytinga er í ósamræmi við annað ákvæði í frv. Í 2. gr. mælir svo fyrir, að á hreppsfundi skuli allir þeir hreppsbúar hafa atkvæðisrétt um samþyktir, sem kosningarrétt hafa til alþingis. Þetta ákvæði var líka í hinu upphaflega frv. búnaðarþingsins. Það kom til tals á búnaðarþinginu, hvort ekki væri eðlilegast, að búendur einir hefðu atkvæðisrétt, en þó varð niðurstaðan sú, að ekki þótti rétt að útiloka aðra hreppsbúa frá atkv.rétti, þar sem þeir bæru líka sinn hluta af kostnaðinum við forðabúrin. En í n. d. var bætt inn í 3. gr. frv. orðunum í 3. línu: „þeirra búenda er atkvæðisrétt eiga“. Af þessari viðbót leiðir ósamræmi milli 2. og 3. gr. Það getur verið álitamál, hvort binda eigi atkvæðisréttinn við bændur eða eigi. Búnaðarþinginu fanst hitt eðlilegast, að hann næði til allra alþingiskjósenda í hreppnum, þar sem kostnaðurinn hvíldi jafnt á þeim öllum. En nefndin mun athuga þetta atriði til 3. umræðu. - Það sem nefndinni þótti varhugaverðast við þetta frv. var kostnaðurinn, sem það mundi baka landsjóði, ef það yrði samþykt. Hins vegar áleit nefndin, að þó að sveitum yrði veitt þessi heimild, mundi hún ekki verða mikið notuð, því að samþyktirnar myndu gerðar í tiltölulega fáum hreppum, heyforðabúranna er mest þörf í heyskaparlitlum útkjálkahéruðum þar sem örðugt er til kornfanga úr kaupstað, en í þeim sveitum er þörfin því mest á þessum samþyktum, en örðugleikarnir því mestir að koma þeim á fót. Þær sveitir verða því að líkindum fáar, sem nota sér heimildina, og því verður kostnaðurinn fyrir landsjóð ekki ýkjamikill. Verði forðabúrin aftur á móti mörg og mikill forði ónotaður ár frá ári, getur kostnaðurinn auðvitað orðið æði mikill. Ef t. d. er stofnað forðabúr með 200 hestum, og allur sá forði er óeyddur, kostar það landsjóð 80 kr. samkv. frumv. En fyrir slíku var vart ráð gerandi og því telur nefndin víst, að kostnaðurinn verði aldrei svo verulegur, að ástæða sé til að fella frv, að eins vegna hans. Skal eg svo ekki fara fleirum orðum um málið. Nefndinni er það ekkert kappsmál, eins og eg hefi þegar tekið fram en vill þó ekki gera sveitarstjórnum ómögulegt að koma þessum samþyktum á; leggur hún því fyrir sitt leyti með að frv. verði samþykt.

Gunnar Ólafsson Hv. framsögumaður tók það fram, að sér og nefndinni væri það ekkert kappsmál, að þetta frv. næði fram að ganga. En af því mér fanst hann sem eðlilegt var eftir tillögum nefndarinnar, líta að eins á betri hlið málsins, en ekki hina verri, þá tek eg til máls, því að mér finst frv. ekki eiga það skilið að fara með óslitnu lofi í gegnum deildina. Eg lít svo á, að þetta frv. geti ekki komið að neinu gagni. Sem dæmi þess, að slík lög koma aldrei að tilætluðum notum, má nefna lögin um kornforðabúr, er samþykt voru á síðasta þingi. Þau hafa reynst alveg þýðingarlaus, og eru þau þó miklu aðgengilegri en þetta frv. Þó að menn kaupi korn og geymi það í forðabúri sínu, þá fyrnist það ekki, því að það má nota það árið eftir til manneldis. Alt öðru máli gegnir um heyforðabúr. Þau verða að hafa mjög stórar birgðir, ef trygging á að vera fyrir því, að þær nægi fyrir heila sveit, eða að hugsanlegt sé, að þær verði að nokkru gagni. Flutningskostnaður á heyi er mikill, og ef forðinn er ónotaður og verður að geymast ár frá ári, þá rýrnar heyið og skemmist. Lögin eru vitanlega svo óaðgengileg, að fáir mundu nota heimildina, sem í þeim er veitt, það játaði hv. framsögumaður líka. En til hvers er þá að vera að samþykkja þau? Það getur hugsast, að forðabúr komist upp á stöku stað. T. d. eru í mörgum sveitum einn eða fleiri heyjamenn, sem eiga stór-fyrningar ár frá ári, og er þá ekki óhugsanlegt, að þeir vildu láta hreppinn eða landsjóð geyma heyið fyrir sig, borga fyrningu heyjanna, húsaleigu, umsjón o. fl., en það kæmi bygðarlaginu að litlum notum. En svo er annað atriði í þessu máli, sem er athugavert. Ef slík heyforðabúr yrðu stofnuð, þá er alt af hætt við, að bændur fari að reiða sig á þau, og setja skepnurnar á í trausti til þeirra, og hvar mundi það enda? Eg hygg að það mundi betra, að bændur reiði sig sem mest á sjálfa sig, kraft sjálfra sín, en ekki á aðra. Yfirleitt miðar andinn í lögunum ekki að því, að efla sjálfstæði bænda, heldur að hinu, að auka eftirlit með þeim, gera þá öðrum háða eins og börn. Slík lög sem þessi, gera, eða hjálpa til þess að gera menn ófrjálsari og ósjálfstæðari en þeir eru og eiga að vera. Ekki eru slík lög heldur vegurinn til að gera menn hygnari búmenn. Þvert á móti. Það væri miklu fremur sú rétta aðferð, að búnaðarfélögin hugsuðu um, hvað gera mætti til að efla þekkingu bænda, svo að þeir kynnu betur fótum sínum forráð með heyásetningi og annað því líkt. Það mundi affarasælla en að búa til lög, eða að styðja að því með lögum, þessu sífelda eftirliti með bændum, sem búnaðarfélag landsins og einkum ráðunautar þess klifa á sí og æ. Enda kannast nefndin í rauninni við, að þetta sé rétt. Það má lesa það út úr nefndarálitinu, að hún er nauðug með frv. Hún „ræður eftir atvikum hv. deild til að samþykkja það“. Hún er hér um bil viss um, „að ekki geti hlotist tjón“ af frv., en efast um, að það „geti komið að verulegum notum“. Þetta styður mitt mál, að þeir, sem um frv. hafa fjallað, eru því ekki hlyntari né ákveðnari með því en svo, að þeir halda, að það verði ekki að tjóni. Hvers vegna er þá verið að búa þetta til? Mér fyrir mitt leyti finst eins og eg hefi áður tekið fram, að með þessu frumvarpi, sé hálfgert tekið fram fyrir hendur bænda. Það var og minst á það áðan, að heimild þessi mundi lítt verða notuð, en því er nú stundum ver, að margir menn dansa kannske í hálfgerðri blindni eftir því, hvað svokallaðir sveitarhöfðingjar segja og gera í hinum ýmislegu málefnum, er fyrir koma. Það er því miður of títt, að menn láta leiðast til fylgis um þau mál, er þeir hafa ekki athugað og skilja ekki, og svo gæti einnig hér orðið. Gegnum alt þetta, korn- og forðabúr og heyásetningareftirlitið, - finst mér gægjast sama, óviðkunnanlega hugsunin, að hið opinbera þurfi endilega að stuðla til þess, að alt sé skoðað, sem nöfnum tjáir að nefna, t. d. þreifað ofaní hrygginn á hverri einustu kind, á hverju heimili. Bezt gæti eg trúað, að þannig lagað fyrirkomulag, yrði hvorki vinsælt, né kæmi að tilætluðum notum, og væri þá til lítils barist. - Það hefir verið tekið fram, að frumv. þetta geti haft í för með sér talsverðan kostnað fyrir landssjóðinn, og er það dagsanna. Líka getur vel verið, að ýmsum þætti gott, að láta landssjóð kosta heyin sín, en eitt atriðið þykir mér ekki hafa verið nógu greinilega tekið fram, sem sé það, að við þetta fyrirkomulag getur líka komið töluverður kostnaður á sveitarsjóðina, og tel eg það ekki hættulaust, þeir hafa nógu margar byrðar að bera samt. Það er sitthvað fleira, sem mér þykir athugavert við frumvarp þetta, en það borgar sig líklega varla að tína það alt upp. Eg er viss um, að nefndinni hlýtur að vera kunnugt um hina og þessa annmarka, sem á þessu frumv. eru, og held eg að hún gæti sjálf sálgað því, sér að skaðlausu, því nefndarálitið er ekki ákveðnara með frumv. en það.

Kristinn Daníelsson Eg get tekið undir það, sem hv. framsögumaður sagði, að varla sé von um mikið gagn af frv. þessu, þótt það kunni að verða samþykt, en eg stend heldur ekki upp til þess, að vinna því mein á nokkurn hátt, því að þau sár, sem hér á að lækna, eru svo stór, að eg vildi með engu móti verða þar þrándur í götu; það eru einungis nokkrar athugasemdir við ytri frágang frumvarpsins, sem eg vildi leyfa mér að gera. Í 1. greininni þyrfti að laga nokkuð orðalagið, og svo fæ eg ekki betur séð, en að ósamræmis kenni nokkuð milli annarar og þriðju greinar, að því er til kemur atkvæðisréttar á fundunum. Í 6. grein stendur, að sveitarsjóður skuli greiða vexti af höfuðstólnum. Er það meiningin, að þeir eigi að greiða vexti af öllum forðanum? En seinna er tekið fram, að landssjóður eigi að borga af þeim hluta, sem ekki er borgað af. Í þessu finst mér koma fram ósamkvæmni, og á það vildi eg benda.

Sigurður Stefánsson Háttv. þingm. Vestur-Skaftfellinga fórust þannig orð, sem hér væri um að ræða almenn þvingunarlög. Það er algerður misskilningur. Hér er einungis farið eftir því, hvað bændur vilja sjálfir, og að þetta miði til þess, að gera bændur á nokkurn hátt ósjálfstæðari en þeir eru nú, get eg engan veginn skilið. Ber það vott um ósjálfstæði, þótt bændur sjálfir bindist frjálsum samtökum um að sjá skepnum sínum borgið? Þvert í móti. Þá fyrst mætti ef til vill segja, að nokkuð væri gengið nærri mönnum, ef fyrirskipað væri með lögum, að heyforðabúr skyldi stofnsetja í hreppi hverjum, en um það er hér ekki að ræða. Þá talaði sami háttv.þm. um, að ráðdeildarlitlir bændur mundu setja á forðabúrin og þau þá komast í þrot, en þó var hann hræddur við kostnaðinn fyrir landssjóðinn, er af þessu leiddi -, hér er þingmaðurinn gersamlega í mótsögn við sjálfan sig. Ef enginn óeyddur heyforði er til, þá er líka kostnaðurinn enginn, landssjóðstillagið er einungis miðað við þann forða, sem óeyddur er. Í nefndarálitinu er það tekið fram að þessi borgunarskylda landssjóðs mundi geta orðið til þess, að ýta undir duglega og framtakssama menn til þess að taka að sér að ábyrgjast sveitinni heyforða og tel eg það mikils virði og einna líklegasta ráðið til þess, að lög um þetta verði meira en á pappírnum. Ennfremur skal eg taka það fram, að varla mun nokkur vara goldin með jafn-miklum vanskilum og hey, sem látið er í harðindum. Þetta er í sjálfu sér ekki nema eðlilegt, því að venjulega eru það allra fátækustu mennirnir, sem í heyþrot komast. Eg fyrir mitt leyti finn ekkert á móti því, að einhver trygging sé sett fyrir því, að þeir menn, sem eru bústólpar sveitar sinnar, bíði ekki beint eignatjón með hjálpsemi sinni. Eg álít því, að landssjóðsgjaldið sé bezta tryggingin fyrir því, að heyforðabúrin komist á, þar sem þörfin er mest. Að á nokkurn hátt geti stafað tjón af frumv. þessu, eins og háttv.þm. Vestur- Skaftfellinga vildi halda fram, get eg ekki með nokkru móti fallist á, og eg teldi lög þessi allareiðu mikils virði, ef þau gætu einhversstaðar á landinu orðið til þess að bjarga búpeningi manna frá horfelli. Eins og eg að vísu hefi áður tekið fram, þá mótmælti eg því gersamlega, að verið sé hér að taka fram fyrir hendur bændanna, eins og hv.þm. Vestur-Skaftfellinga hélt fram; við því hafa verið reistar skorður. Þessi lög byggjast á vilja meiri hluta sveitabændanna sjálfra, þeirra, sem undir þeim eiga að búa, og þá er ekkert að óttast. Viðvíkjandi athugasemdum hv. þingm. Vestur-Ísfirðinga, hefi eg það að segja, að sumt af því, er hann tók fram, má auðveldlega laga til 3. umr.

Gunnar Ólafsson Háttv. framsögum. hefir alveg misskilið ummæli mín um þetta mál. Mér er það ljóst, að lög þessi eru sem stendur að eins heimildar lög, en það sem eg óttast er það, að þau geti því miður orðið að þvingunarlögum, sumstaðar. Viðvíkjandi kostnaðarhliðinni, þá er það ljóst, að hann getur orðið æði mikill, ef bændur eru forsjálir og nota ekki heyforðabúrin, sem og vonandi fæstir mundu gera. En þá borgar landssjóður og hreppssjóður fyrningu eða geymslu óþarfra heyja, sem engum koma að gagni og sem aldrei gætu komið að nokkru verulegu gagni eða bjargað, ef almenn heyþrot yrðu, því að sennilega yrði það ekki nema tiltölulega örlítil heyhrúga, sem þessi forðabúr geymdu. Ef bændur settu á heyforðabúrin, þá sleppur auðvitað landssjóðurinn. En það álít eg vera hið mesta skaðræði, ef nokkrir bændur lentu út í það að setja á heyforðabúrin. Að svo mæltu skal eg ekki fjölyrða meira um mál þetta að sinni.

Lárus H. Bjarnason Eg vil leyfa mér að leggja það til, að þessu máli verði að lokinni umræðu vísað til erfðaskattsnefndarinnar hér í deildinni.

Kristinn Daníelsson Eg ætla ekki að leggja hér út í neinar kappræður, en vildi að eins gera stuttlega grein fyrir atkvæði mínu, þó það sé gert í nefndarálitinu. Aðalástæða mín er sú, að síðan eg fór fyrst að hugsa um landsmál hefi eg álitið varhugavert að selja nokkrar jarðeignir landsjóðs og þegar er að ræða um svo verðmæta eign, þá álít eg það því síður gerlegt. Það er ekki hægt að sjá fram í tímann, hve verðmæt slík eign getur orðið með tímanum og hve mikinn skaða landsjóður getur beðið við það, að hafa látið hana af hendi. Það hafa farið fram margar barnalegar sölur á opinberum eignum til skaða fyrir seljanda og ekki sízt varhugavert að selja jarðir þar sem blómleg kauptún eru að rísa upp. Ef landið á framtíðarvon, þá stækkar þorpið og eignin hækkar í verði og getur hér verið um miklar tekjur fyrir landið að ræða. Og hitt hefir reynslan sýnt, að þorp hafa getað blómgast, hvort sem þau hafa verið einstakra manna eign, landsjóðs eign eða það átti sig sjálft. Af þessum ástæðum, er eg nú stuttlega hefi tekið fram, get eg ekki varið það að vera með frumvarpinu og mun því greiða atkvæði á móti því um leið og eg greiði atkvæði með breytingartillögu nefndarinnar. En málið geri eg annars ekki að kappsmáli mínu.

Steingrímur Jónsson Eins og þingdeildarmenn sjá, hefir nefndin klofnað, og hefir meiri hlutinn lagt til að jarðirnar verði seldar, aðeins með þeirri breytingu að verðið sé hækkað um 3000 krónur. Aftur gerir minni hlutinn ráð fyrir að greiða atkvæði móti frumvarpinu samkvæmt því, sem hann hefir látið uppi í nefndarálitinu. Eg lít svo á, að þetta geti orðið til svo mikils gagns og þrifnaðar fyrir þorpið, að landsjóður eigi fyrir það að láta jarðirnar af hendi fyrir sanngjarnt verð, sem nefndin telur ekki mega vera minna en 25 þús. krónur. Það er hærra verð en eg hafði sett í frumvarpið og ætla eg að það sé helzt til hátt og gefur jörðin ekki svo mikið af sér, að hún yrði svo hátt sett, ef afgjaldið væri kapitaliserað eftir 4½ % vaxtamæli. Eg hef þó viljað verða samferða meðnefndarmönnum mínum af því eg býst við, að eignin hækki nokkuð í verði fram að söludegi, sem verður varla fyr en eftir ár. Ástæður minnihlutans eru þær, að hann vill yfir höfuð ekki selja kirkjujarðir eða aðrar þjóðjarðir, svo þær gangi ekki úr opinberri eign. En eg vil benda á, að hér er ekki um það að ræða, að jörðin gangi úr opinberri eign. Þegar til lengdar lætur, mundi að minni hyggju betra, að allar jarðir landsins væru þjóðjarðir eða opinber eign og hér er einmitt fengin trygging fyrir því, að þessi jörð verði eftirleiðis opinber eign, þegar hún er seld þorpinu sjálfu. Háttvirtur þingmaður segir, að þorpið muni geta blómgast eins, þó að jörðin sé eign prestlaunasjóðsins og má færa nokkur rök fyrir því, en eg hygg að svo sé þó ekki. Presturinn nýtur launa af jörðinni eftir gömlu lögunum og er það ekki lítils virði í fjölmennu þorpi. Unnar jarðabætur koma einnig þeim til tekna, sem jörðina eiga. Þó að brauð þetta komist undir nýju ákvæðin, þá býst eg við, að umráðarétturinn komist ekki í þær hendur, sem réttast og æskilegast væri, nema selt sé. Eg get því ekki fallist á skoðun minni hlutans í þessu máli og vona líka, að deildin samþykki frumvarpið eins og það verður með breytingu nefndarinnar.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Það er nú ekki stórt, sem nefndin hefir gert í þessu máli. Að eins hefir ein breyt.till. komið fram frá einum háttv. nefndarmanni á þgskj. 158, viðvíkjandi prestum í hæsta, 3. launaflokk. Hún fer sem sé fram á það, að til þess að komast upp í þann flokk þurfi 24 embættisár, í staðinn fyrir 22, sem gert var ráð fyrir í frv. Nefndin hefir íhugað málið frá fleiri hliðum, og eins og tekið er fram í nefndarálitinu, hefir niðurstaða hennar orðið sú, að frumv. sé að efninu til réttmætt, og heppilegt að miða takmörkin milli launaflokkanna við þjónustuár. Þá lá næst fyrir nefndinni að athuga, hver áhrif breyt.till. hefði á kjör presta, hvort frv. eða breyt.till. væri gróði eða tap fyrir presta í 1. og 2. launaflokki. Og það virðist svo, sem prestum í 1. flokki sé það hagur, að miðað sé við 12 ár í samanburði við þá þriðjungaskifting, sem nú gildir, og að m. k. ekki óhagur fyrir presta í 2. flokki, þó breyt.till. gangi fram. Eftir því sem nú er háttað verður það hagur - og líklega að minsta kosti ein 8 næstu árin. Prestar komast fyr upp í hærri flokk - og það jafnvel þótt breyt.till. á þgskj. 158, sem færir tölur þjónustuáranna úr 22 upp í 24, yrði samþykt, - en eftir núgildandi lögum. Í rauninni áleit eg sjálfsagt, að breyting sú, sem hér verður gerð sé hnitmiðuð svo, að prestum verði eigi skaði að í samanburði við gildandi lög. En frumv. virðist hér hafa vaðið fulllangt fyrir neðan sig. Að vísu er ekki auðvelt að hnitmiða þetta nákvæmlega, því að á ýmsu veltur um það, hve margir prestar hafa komið í embætti á því og því ári. Samkvæmt þessu mælir meiri hluti nefndarinnar með því, að brtill. verði samþykt, því að hún þykist þess fullviss, að þar sé alls ekki gengið á rétt prestanna, en að frumv. með breytingunni sé réttarbót fyrir prestana án tilfinnanlegs skaða fyrir prestlaunasjóð.

Eggert Pálsson Það er rétt hjá háttv. framsögumanni. (P. J.), að enginn ágreiningur hefir orðið í nefndinni um aðalstefnu frumvarpsins sjálfs. Allir hafa litið svo á, að sjálfsagt væri að laga gallana á núgildandi lögum, sem stafa af ákvæðinu um það, að miða launaupphæðina við það, að hafa náð þjónustualdri ? og ? hluta af prestum landsins, í stað þess að miða við fasta þjónustuáratölu, eins og hér er gert ráð fyrir. Ágreiningurinn hefir snúist um annað. Minni hlutinn hefir álitið að bezt væri að samþykkja frumv., eins og háttv.Ed. hefir gengið frá því, en meiri hl. hefir hallast að breyt.till. á þgskj. 158. Minni hlutinn hefir litið svo á, að þótt frumv. yrði samþykt, eins og það er, þá baki það ekki prestlaunasjóði aukin útgjöld svo að um muni, nema rétt fyrst í stað vegna afbrigða þeirra, sem áður hefir verið getið, sem sé að árin 1886 og 1888 voru óvenjulega margir vígðir til prests. En slíkt lagast fljótt. En verði nú farið að samþ. þessa breyt.till., að í stað 22 ára skuli koma 24 ár, þá verður það ekki til annars en þess, að frumv. verður að hrekjast þannig breytt til Ed. aftur, og eftir því, sem menn vita bezt um stefnuna þar, mun því óðara verða hrundið í gamla horfið aftur. Þá verður ekki nema um tvent að velja hér: annaðhvort að samþykkja það, eins og það er eða láta það fara að velkjast í sameinað þing, og eg álít þessa breyt.till. ekki þess verða, að lagt sé út í þann eltingaleik hennar vegna. Annars er mér þetta ekkert kappsmál, og skal eg því ekki lengja umræðurnar frekar.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Út af því sem háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) sagði, vil eg geta þess, að þetta er, sem sagt, ekkert kappsmál. En eg verð þó, fyrir nefndarinnar hönd, að halda fram breyt.till. Mergurinn málsins er sá, að ekki verði gerð nein fjárhagsleg breyting, hvorki til skaða prestunum, né prestlaunasjóði. Og eg þykist geta fullyrt það, eftir athugunum nefndarinnar, að ekki sé gengið á hluta prestanna, þótt breyttill. verði samþykt. Þess vegna vona eg, að svo fari, í trausti til þess, að háttv.Ed. muni ganga að henni.

Jón Magnússon Eg vil geta þess, að eg er ekki á móti íslenzkum fána. Það er eðlilegt, að hver sérstök þjóð hafi sinn sérstaka fána. En það er aðferðin, sem mér aðallega þykir óheppileg ofmikið flan, þótt mér þyki málið gott. Vér nefndarmenn í millilandanefndinni höfðum fengið loforð fyrir íslenzkum fána eftir nokkur ár. Það er ekki málið, sem hér er að deila um, heldur aðferðin.

Stefán Stefánsson Eg tók það fram við 1. umræðu, að mér þættu laun skógræktarstjóra vera ákveðin nægilega há 2400 kr., og til hækkandi launa virtist mér engin ástæða, því þegar hann hefir notið sinna embættislauna um nokkur ár, hygg eg, að hann sé ekki í meiri þörf fyrir há laun en fyrstu embættisárin, þegar mestar líkur eru til, að hann þurfi að borga meira eða minna af hinum mikla kostnaði námsáranna. Það sem háttv.þm. Dal. (B. J.) leggur til að skógarverðir séu fjórir, eins og nú er, þá verð eg að líta svo á, að það sé með öllu óþarft, því skógræktarstjóri ætti að geta haft fult eftirlit með skóggræðslu á Suður- og Vesturlandi, þó hann einnig hafi yfirumsjón skógræktarmála í Norður- og Austlendingafjórðungi. Að skógræktarstjóri hafi einnig sandgræðslustarfið á hendi, finst mér aftur á móti ekki heppilegt, því að í fyrsta lagi er lítil trygging fyrir því, að sá skógræktarstjóri, sem nú er, hafi mikla þekkingu í sandgræðslu og í annan stað, þá mundi hann engan tíma hafa til þeirra hluta, enda eru þegar skipaðir tveir sandgræðslumenn, sem hafa aflað sér sérstakrar þekkingar á sandgræðslu og vinna að henni árlega, svo eg sé ekki ástæðu til að veita skógræktaratjóra vald til þess, að blanda sér um skör fram inn í það mál eða það starf, sem þeim mönnum er falið að vinna að, því það mundi fremur draga úr ábyrgðartilfinning og áhuga þeirra á framkvæmdunum. Hvað viðvíkur skóggræðslunni í landinu, þá er það vafalaust hagkvæmara, að launaupphæð þeirra, sem nú gengur til að launa tveim skógarvörðum á Suður- og Vesturlandi, sé varið til þess að rækta og græða skóg, heldur en til þess að halda við embættum, sem sýnast óþörf. Á síðasta ári hefir verið varið 7000 kr. til þess að launa skógarvörðum og til kostnaðar við ferðir þeirra og skógræktarstjóra, en litlu fé verið varið til sjálfrar skógræktunarinnar, eða að eins rúmum 3000 kr. Þetta hljóta menn að sjá, hvað fjarri er öllum sanni og því fremur vera með breytingu á þessu fyrirkomulagi, sem menn unna skógræktinni yfir höfuð alls viðgangs í framtíðinni. Einnig er það fremur ólíklegt, að allir skógarverðirnir séu jafn færir og jafn nýtir skóggræðslumenn og væri því meiri trygging fyrir, að að eins þeir mennirnir, sem bezt hafa reynst, héldu starfanum áfram, en hinir yrðu þá frá honum leystir. Í 6. gr. laga um meðferð skóga og kjarrs frá síðasta þingi er ákveðið, að hreppstjórar skuli skyldir að fylgjast með skógræktarstjóra og skógarvörðum um hreppinn, ef þeir krefjast þess, til þess að kynnast fyrirskipunum þeirra. Á þessum ferðum fá hreppstjórar 4 kr. um daginn úr landssjóði. Þetta ákvæði fellur í burtu verði frv. samþykt, enda sé eg ekki, að með þessu hafi verið unnið neitt verulegt gagn fyrir skógræktina, og getur að hinu leytinu valdið talsverðum kostnaði og verið mjög óþægilegt fyrir hreppstjóra í ýmsum tilfellum. En það get eg vel skilið, að þessir skógfræðingar vilji, að hreppstjórarnir. séu þeim til skemtunar um sveitina, en notum af því félagslífi geri eg ekki mikið úr. Annars hefir nefndin litið svo á, að of miklu fé væri varið til launa og ferðalaga, en tiltölulega litlu fé til sjálfrar skógræktunarinnar. Viðvíkjandi því, sem sagt var um laun skógræktarstjórans, þá hefi eg litið svo á, að það mætti segja honum upp starfinu, ef hann stæði ekki í stöðu sinni svo sem skylt er. Annars vonast eg eftir að heyra framsögumann tala aftur í þessu máli, og vænti eg þess þá, að hann taki nánar fram hin ýmsu ákvæði frumvarpsins.

Stefán Stefánsson Eg vildi leyfa mér að segja að eins örfá orð. Nefndin hefir meðal annars komið fram með þá breytingartillögu við frv., að segja megi skógræktarstjóranum upp starfi hans með hálfs árs fyrirvara. Þetta er bráðnauðsynlegt ákvæði, því að svo getur farið, að sá sem fengi skógræktarstjórastöðuna, reyndist lítt fær um að gegna henni og yrði því að skifta um mann, en þá verður að vera heimild fyrir því að segja honum upp starfinu. Að því er snertir breytingartillögu háttv.þm. Dal. (B. J.), að hreppstjórar séu skyldir að fylgja skógræktarstjóranum og skógarvörðunum, ef þeir krefjast þess, um hreppinn, svo sem skylt er eftir núgildandi lögum, þá get eg ekki verið honum samdóma, eins og eg hefi áður tekið fram með fullum rökum og þykist eg ekki þurfa að endurtaka það.

Björn Jónsson Hv. rh. (Kr. J.) hélt því fram, að spurning sú, sem lögð hafi verið fyrir Ed., sú hin sama, sem nú er hér fram borin, hafi verið og sé sú, hver gæzlustjórn sé lögleg, hvort sú fráfarna eða sú, sem nú er. En eg mótmæli því, að það sé þessi spurning, sem lögð sé fyrir þingið. Þingið getur að eins kosið gæzlustjóra. Það getur ekki úrskurðað, hvort gæzlustjórn sé lögleg eða ekki. Það er dómsmál. Jafnharðan sem þingið hefir kosið gæzlustjórana, og þeir hafa tekið til starfa, er lokið afskiftum þess af því máli. Þeir verða upp frá því að hlíta eftirliti landstjórnarinnar, svo sem aðrir sýslunarmenn landsins, og þingið hefir þá ekkert yfir þeim að segja. Það getur nú rætt mál þetta, látið í ljósi álit sitt um það, en það getur ekki sett gæzlustjórana inn. Það getur að eins kosið menn í gæzlustjórn eftirleiðis, en frekara ekki. Eg skal skjóta því inn, áður en eg gleymi því, að það er ranghermi hjá virðul. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), að stjórnin hafi óhlýðnast fógetaúrskurðinum frá 6. jan. 1910. Hann heimilaði gæzlustjóranum að eins aðgang að húsum, bókum og skjölum bankans; hefir því alla tíð verið hlýtt. Þessi þræta við virðul. 2. þm. S.-Múl. um, hvað eg hafi skuldbundið mig til fyrir rétti breytist ekki né fellur við skýringu hans. Ógerla man eg, hvað staðið hefir í því blaði, sem hann kallar stjórnarblað, enda kemur það ekki mér við; það er á ábyrgð ábyrgðarmannsins og eg hefi engu um það ráðið. Lagaheimild er fyrir því í bankalögunum 25. sept. 1885, að víkja megi gæzlustjórunum frá um stundarsakir, og er nóg að vísa í það. Þetta »um stundarsakir« er ekki ákveðinn tími; tímalengdin hlýtur að fara eftir atvikum. Aðalástæðan fyrir frávikningunni var það efnalega tjón, sem gæzlustjórnin bakaði bankanum, og drátturinn, sem á því varð að setja þá inn aftur, stafaði af háskanum, sem yfir bankanum vofði, ef stjórnin hefði gert það. Það er glögt tekið fram í svörum bankastjórnarinnar, sem nú er, hversu ískyggilegar og óviðráðanlega háskalegar afleiðingar það hefði haft um viðskifti bankans erlendis, ef stjórnin hefði gert það. Virðul. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) þótti of hart í sakir farið við gæzlustjórana. Má vera, að honum og mörgum öðrum þyki það. En þetta bíður nú úrskurðar hæstaréttar. Honum fórust svo orð, að þessi ráðstöfun stjórnarinnar, að skipa rannsóknarnefnd, hafi verið óholl bankanum út á við. En þar blandar hann saman stjórninni og áliti bankans út á við. Það var ekki tilgangur stjórnarinnar að gera þann hvell út úr þessu, sem aðrir gerðu. Ef stjórnin hefði verið látin í friði, mundi aldrei hafa borið á neinu. Stjórnin gerði skyldu sína og ætlaðist til að fá að gera hana í friði og kyrð, þótt svo færi ekki. Þótt svo væri, að gæzlustjórana bæri að álíta óafsetjanlega eftir 1. jan. 1910, þá er öðru máli að gegna um það, ef þeir hafa verið settir af fyrir þann tíma. Þetta er dómsmál og nú fyrir hæstarétti. Eg tek það upp aftur, að þingið hefir í þessu máli vald til þess eins, að lýsa velþóknun eða vanþóknun á gerðum stjórnarinnar. Ef það lýsir velþóknun á þeim í þessu máli, er það hið sama sem að segja þær nauðsynlegar til þess að aftra því, að bankinn sykki dýpra og dýpra í það fen og forað, sem hann var í kominn, að kunnugra manna dómi, þegar frávikningin fór fram.

Forseti: Rökstudda dagskrá verður tvímælalaust að skilja þannig, að sé hún samþykt, þá getur ekki það mál, sem hún hljóðar um, komið aftur fyrir deildina. Verði því rökstudd dagskrá samþykt, þá er því máli, sem hér um ræðir, algerlega vikið frá á þann hátt og getur því ekki komið aftur til atkvæðagreiðslu í þinginu.

Jóhannes Jóhannesson Meiri hluti nefndarinnar kannast við, að ráðherra hafi haft »formellan« rétt til þess að víkja gæzlustjórunum frá um stundarsakir, er frávikningin fór fram. Hins vegar hafa dómstólarnir íslenzku skorið svo úr eða bygt á því, að rangt hafi verið að meina þeim að hafa á hendi þann starfa sinn eftir 1. janúar 1910, en því dómsákvæði hefir ekki verið hlýtt. Gæzlustjóra efri deildar hefir að vísu verið veittur aðgangur að bókum og skjölum bankans, en aðrir menn en hinir þingkosnu gæzlustjórar hafa haft störf þeirra á hendi. Með þessu hefir rétti og sóma þingsins og dómstólanna verið hnekt og því má ekki láta ómótmælt. Á þessu byggir meiri hluti nefndarinnar tillögur sínar í málinu. Að vísu hefir yfirréttardómum þeim, sem kveðnir hafa verið upp í þessu máli, verið skotið til hæstaréttar, en það »suspenderar« ekki gildi fógetagerðarinnar og því bar að hlýða henni. Og eg verð að segja, að það er mér með því ógeðfeldara, sem eg hefi verið vitni að, er foringjar sjálfstæðismannanna íslenzku fóru að skjóta yfirréttardómunum í þessum málum til hæstaréttar í von um, að danskir dómendur kynnu að geta fengið þeim geðfeldari skilning á íslenzkum lögum út úr danskri þýðingu á þeim. Meiri hluti nefndarinnar lítur því svo á, að nauðsyn beri til, að þingsályktun sú, sem hér liggur fyrir verði samþykt, til þess að endurreisa virðinguna fyrir þinginu og dómstólunum.

Skúli Thoroddsen Afstaða mín til þessa máls er þannig, að þegar fyrv. ráðh. (B. J.) skipaði rannsóknarnefndina í bankamálinu, þá var eg því ekki mótfallinn, þó að mér þætti aðferðin óhyggileg. Eg leit svo á, að það hefði verið heppilegast bæði fyrir bankann og viðskiftamenn hans, að ráðherra hefði í kyrþey leitað sér upplýsinga um hag bankans. Þegar svo að því kom, að gæzlustjórunum var vikið frá 22. nóv. 1909, þá leit eg svo á, sem hér væri beitt aðferð, er væri alt of hörð gagnvart gæzlustjórunum, þar sem allir hlutu að játa, að aðalábyrgðin hvíldi ekki á þeim, heldur á framkvæmdarstjóra. Eg leit ennfremur svo á, að frávikningin gæti að eins verið um stundarsakir samkvæmt bankalögunum frá 1885, og gerði eg ráð fyrir í blaði mínu,að hún mundi verða upphafin 1. jan. 1910, sérstaklega þar sem bankalögin frá 1909 að minni hyggju ekki heimila frávikning gæzlustjóranna. Þar er kveðið svo á beinum orðum, að víkja megi framkvæmdarstjóra frá, en þess er eigi getið um gæzlustjórana og er því hér að ræða um sönnun »e contrario« fyrir því, að gæzlustjórunum megi ekki víkja frá. Eg áleit því, að rétti gæzlustjóranna hefði verið traðkað og þótt þeim hefði orðið eitthvað á í starfsemi þeirra við bankann, þá hefði stjórnina brostið lagaheimild til þess að láta frávikninguna gilda lengur en til ársloka 1909. Eg hafði því þá skoðun í þingbyrjun, að réttast væri að útkljá þetta ófriðarmál, sem hefir valdið svo miklum óróa um land alt, með því að setja gæzlustjórana inn. Háttv. fyrv. ráðh. (B. J.) hefir og látið í ljósi í efri deild, að ástæðan til frávikningarinnar hafi aðallega verið sú, að gæzlustjórarnir hafi verið til tálma fyrir starf rannsóknarnefndarinnar, en sú ástæða féll burt á sömu stund, sem nefndin hafði lokið störfum sínum. Eg hygg, að það hafi verið hiti sá og æsingur, er mál þetta hafði vakið, sem olli því, að frávikningin var ekki hafin þá. Slík var þá mín skoðun í þingbyrjun, að rétti gæzlustjóranna hefði verið traðkað og að sjálfsagt væri að rétta hlut þeirra. En nú get eg ekki betur séð, en að margt hafi breytst síðan. Þegar eg kom fram með þingsályktunartillögu þá, sem hér liggur fyrir, vakti það talsverða óánægju og mér var borið ýmislegt á brýn. Svo var rannsóknarnefndin skipuð og var þá ekki nema eðlilegt, að beðið væri þangað til hún hefði lokið störfum sínum. Í sambandi við þetta vil eg geta þess, að þegar eg var tilvonandi ráðherra bar á góma um þetta og varð eg þess var, að ýmsir vildu, að úrslit þessa máls biðu, þangað til hæstaréttardómur væri fallinn. Eg svaraði því svo, að sjálfsagt væri að fullnægja þingsályktunartillögu efri deildar og ef eg hefði orðið ráðherra, þá hefði eg sett gæzlustjórana inn. En eg verð að taka undir með háttv.þm. Barð. (B. J.), að nú horfir alt öðru vísi við. Þá var gæzlustjórunum varnað af stjórninni að taka sæti í bankanum og gegna þar störfum sínum, en núverandi ráðherra álítur það skyldu stjórnarinnar að setja þá inn. Og hvers vegna ættu menn þá að skora á stjórnina að framkvæma það, sem hún sjálf telur skyldu sína. Áður en ráðherraskiftin urðu, gat slík áskorun verið til þess að hjálpa þessum mönnum til þess að ná rétti sínum, en nú er hún ekki til neins annars en að útvega heimastjórnarmönnum efni til þess að skrifa um fyrir fólkið. Áður var um réttlætisverk að ræða, en þetta er ekki annað en pólitískur leikur á borði. Eitt hið fyrsta embættisverk núv. ráðh. (Kr. J.) var að skipa landsbankanum að veita þegar í stað viðtöku gæzlustjóra efri deildar! Það er furðulegt, úr því að hann mundi svo vel eftir sjálfum sér, að hann skyldi ekki muna eftir embættisbróður sínum um leið, en sjálfsagt er það ekki annað en gleymska, sem hann er viss með að bæta úr nú, þegar hann er mintur á það. En sé svo, að þingsályktunartillagan eigi að veita gæzlustjóra Nd. uppreisn, þá verð eg að segja, að Ed. hefir þegar veitt báðum gæzlustjórunum uppreisn. Og ekki eingöngu Ed. hefir gert það, heldur einnig konungur, þar sem hann hefir gert annan gæzlustjórann að ráðherra, og þar með dregið stórt stryk yfir alt, sem þeim var gefið til saka. Hvernig geta þessir menn fengið fullkomnari uppreisn? Nd. hefir sannarlega engu hér við að bæta, enda má óhætt fullyrða um annan gæzlustjórann að minsta kosti, að hann muni meta meira uppreisn frá konungi en frá alþingi. Hann hefir sýnt, að honum er ekki svo ant um vilja þingsins. Enn er þess að geta, að rannsóknarnefndin hefir enn ekki lokið störfum sínum. Hvers vegna á þá að flýta þessu .máli svo mjög? Raunar sagði háttv. framsm. (J. Ól.), að ef rannsóknarnefndin fyndi eitthvað athugavert við embættisrækslu gæzlustjórans, þá væri hægt að koma fram með það seinna. En þá aðferð tel eg mjög kynlega, og hefir mér því hugsast, að réttast væri að afgreiða málið með svohljóðandi rökstuddri dagskrá: »Með því að nefnd sú, er neðri deild alþingis skipaði til þess að rannsaka landsbankamálið hefir enn ekki lokið störfum sínum, og ekki sízt þar sem máli þessu víkur nú eftir ráðherraskiftin alt öðru vísi við, en þegar þingsályktunartillagan var borin fram, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskránni.» Í mínum augum mælir það aðallega móti þingsályktunartillögunni, að málið horfir nú alt öðru vísi við en í þingbyrjun. Það sem áður var þarft og sjálfsagt réttlætisverk er nú ekkert annað en »númer« handa heimastjórnarritstjórunum. Eg tek það enn fram, að það er þessi breytta »situation«, sem stjórnar framkomu minni; eg tel sjálfsagt, að ráðherra setji gæzlustjórann inn og þó að hann segði, að stjórnin hefði ekkert afráðið um það, þá vitum við allir hug hans í því máli.  (Ráðherrann (Kr. J.: Eg sagði stjórnarráðið!)  Eg veit ekki betur en að ráðherra sé húsbóndi stjórnarráðsins og að því sé skylt að framkvæma skipanir hans. En þar sem ráðherrann sagði, að neðri deild væri einkadómari í þessu máli, þá er það rangt; stjórnin veik gæzlustjórunum frá, og hún getur því einnig hafið frávikninguna. Yfir höfuð er engan greinarmun hægt að gera milli gæzlustjóranna. Þeim var báðum gefið það sama að sök, og úr því að annar þeirra hefir verið settur inn, þá er sjálfsagt að setja hinn inn líka.

Framsm. (Jón Magnússon); Eg tel þess enga þörf að ræða málið neitt að þessu sinni. Væntanlegar brtill. verða ræddar við 2. umr., svo að nú vil eg einungis óska, að málið fái að ganga áfram gegnum þingið.

Framsm. meiri hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eins og nefndarálitið ber með sér, heldur meiri hl. nefndarinnar því fram, að það beri að hlýða fógetaúrskurði þeim, sem setti gæzlustjórana inn í starf sitt við landsbankann, meðan enginn úrskurður æðri dómsvalds á málinu breytir honum. Nú er þess að gæta, að með úrskurði þeim frá 4. jan. 1910, sem setur gæzlustjórana inn í landsbankann, sem löglega gæzlustjóra, heldur fógeti því fram, að afsetningin hafi ekki verið fullnaðarafsetning, en að eins bráðabirgðaráðstöfun, sem að sjálfsögðu félli úr gildi, um leið og nýju bankalögin gengu í gildi 1. jan. 1910. Landsbankinn lét sér nú ekki lynda þennan úrskurð, heldur áfrýjaði honum til landsyfirréttar, en yfirdómurinn staðfesti úrskurð fógeta. Málaflutningsm. ráðherra hefir haldið því fram, hvað eftir annað í þessu máli, að frávikningin væri til fullnaðar, en alls ekki um stundarsakir. Af þessu varð eg dálítið hissa á því, að heyra fyrv. ráðh. (B. J.) um daginn í efri deild, þegar mál þetta var þar til umræðu, halda því fram, að frávikningin hefði ekki verið fyrir fult og alt, meðal annars væri það skýrt tekið fram í afsetningarskjalinu. Mér þykir þetta dálítið undarlegt, sagði eg, einkum af því, að háttv. fyrv. ráðh. (B. J.) hlýtur að vita það, að það sem málaflutningsmaður aðila heldur fram eða viðurkennir fyrir. rétti, það er bindandi fyrir málsaðilann, sem hann er fyrir, enda hefir fyrv. ráðh. (B. J.) svo að orði kveðið í umboðsskjali sínu til málflytjanda síns, að alt sem hann segir og gerir í málinu, skuli vera svo gilt og bindandi, sem umbjóðandi hefði það sjálfur sagt og gert. Það er því sama sem háttv. fyrv. ráðherra (B. J.) hafi sjálfur lýst yfir því fyrir dóminum, að frávikningin væri fyrir fult og alt. Og á þessu hefir yfirdómur því bygt, því að þar kom þessi viðurkenning fram, og er það samkvæmt fastri »processuel« reglu. Fógetaúrskurðir, slíkir sem þessir, eru þess eðlis, að þeim ber að hlýða, þangað til æðri dómur hefir felt þá. Nú ber þess að gæta, að landsyfirdómurinn staðfesti í einu hljóði fógetaúrskurðinn, eins sá dómarinn, er hæstv. ráðherra (B. J.) hafði tilnefnt í dóminn. Því að þess er vert að minnast, að hann, málsaðilinn, skipaði sjálfur setudómara í yfirrétt. Úrskurðinum ber því að hlýða, og þannig lítur meiri hluti nefndarinnar á. Landsbankastjórnin hefir nú aftur á móti neitað að kannast við þann gæzlustjóra, sem inn er settur, sem löglegan gæzlustjóra. En þótt að eins annar gæzlustjórinn leitaði fógetaúrskurðar, þá er það vafalaust, að sama rétt eiga báðir að lögum, því þessi deild hefir sama rétt um sinn gæzlustjóra, sem Ed. um sinn. Aðferðir landsbankastjórnarinnar og ráðherra hafa því ekki verið til annars gerðar, en til að reyna að villa mönnum sjónir um þetta mál, því réttur þingsins er óhagganlegur. Þá skal eg minnast lítið eitt á sakir þær, sem rannsóknarnefndin ber fram, og sem réttlæta á frávikninguna. Nú stendur raunar þetta mál þannig af sér, að landsstjórnin hafði engar sakir á gæzlustjórana, þegar þeim var vikið frá 22. nóv. 1909, því þá hafði rannsóknarnefndin ekki lokið störfum. En þótt einhverjar hefðu verið, þá heimilaði það á engan hátt umboðsvaldinu að gera það, sem ekki er heimilt að lögum. Eg minnist þess, að rétt eftir nýjárið 1910, var þess getið í Ísafold, - er talað var í blaðinu um ofstæki það og yfirgang, sem gæzlustjórinn Kristján Jónsson sýndi með því að leita til dómstólanna til að ná rétti sínum - að þá væri þó munur á aðferð hins gæzlustjórans, Eiríks Briems, sem að sjálfsögðu mundi leita réttar síns á alþingi, því að það væri hið rétta »forum« fyrir þetta mál. Þá áleit stjórnarblaðið, að þingið væri hið rétta »forum«, en nú á þingið engan rétt að hafa - nú eru það dómstólarnir! - Nei, gæzlustjórarnir verða auðvitað að bera ábyrgð fyrir sínum umbjóðanda, og umbjóðendur þeirra eru þingdeildirnar, hvor um sig, og þennan rétt getur þingið ekki gefið eftir. Minni hluti nefndarinnar vill láta þetta mál bíða, þangað til nefnd sú, er skipuð hefir verið hér í deildinni, til að rannsaka bankamálið, hefir lokið störfum sínum, en slíkt er ástæðulaust með öllu, því sú nefnd mun á sínum tíma koma fram með álit sitt, og ef svo skyldi þá fram koma, að eitthvað vítavert fyndist hjá gæzlustjórunum, þá hagar þingið sér auðvitað eftir því, - en eins og málið nú liggur fyrir, verður þingið að halda í heiðri þeim rétti, sem það hefir, og landsstjórnin hefir með ólögum traðkað. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni, eg hefi reynt að forðast að tendra í því gasi, sem mér virðist liggja hér í loftinu - þó ekki meini eg þar með gaslampana, sem hanga hér niður úr loftinu - og vonast eg einnig til, að aðrir ræðumenn, sem kynnu að tala í þessu máli, gæti allrar rósemi og stillingar.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér að gera fyrirspurn til hins háttv. forseta. Eg greiði nauðugur atkvæði í þessu máli í dag. Eg vildi helzt, að það mætti bíða með þetta mál, þar til rannsókn í bankamálinu er lokið, og ef þá kemur ekki neitt nýtt fram og óvænt í þeirri rannsókn, þá mun eg greiða þingsályktartillögunni atkvæði. Eg vil því leyfa mér að spyrja hinn háttv. forseta, hvort rökstudd dagskrá hafi þá þýðingu, að ekki megi taka það mál aftur fyrir á þessu þingi.

Björn Jónsson Eg veit ekki, hvort eg má tala í þriðja sinn, en þar sem eg er nokkurskonar sakborningur í þessu máli, þá vil eg þó fara þess á leit.  Eg vil þá leyfa mér að leiðrétta ýmislegt af því, sem framsm. meiri hl. (J. Ól.) sagði. Hann ákærði mig fyrir það, að nefndin hefði ekki fengið ýms plögg, sem bankarannsóknarnefndin hefir undir höndum, og eg hefði þar með tafið fyrir þingnefndinni. Það sem mér er kunnugt um þetta mál, er, að það var borið undir mig sem ráðherra, hvort afhenda skyldi gerðabók bankanefndarinnar, sem var forsigluð með innsigli formanns nefndarinnar, og úrskurðaði eg, að brjóta skyldi innsiglið og afhenda gerðabókina. Annað hefi eg ekki gert í þessu máli. Aðra bók, sem talað hefir verið um, svonefnda matsbók, þar sem ýmislegt stóð í, sem ekki mátti koma fyrir augu almennings, þekki eg ekki. Hygg það hafi ekki verið annað en minnisbók nefndarmanna, sem þeir hafi skrifað upp hjá sér til minnis fyrir þá sjálfa. Enda hefði það verið brot á þagnarskyldu þeirra gagnvart þeim mönnum, sem létu þeim í té ýmsar nauðsynlegar skýrslur og skýringar um viðskifti bankans. Engin önnur lögleg fundabók var til, en sú, sem þingnefndin hefir fengið í hendur. Þá á stjórnin að hafa óhlýðnast fógetaúrskurðinum frá 6. jan. 1910. Það var formaður nefndarinnar, háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.), sem kom með þetta. Eg hefði sízt búist við, að lagamaður mundi koma með annað eins og þetta. Hann veit, að úrskurðurinn hljóðaði þannig, að háyfirdómari Kristján Jónsson skyldi hafa aðgang að bókum og skjölum bankans, en það stendur hvergi, að hann skuli vera gæzlustjóri bankans; og þessum úrskurði hefir verið nákvæmlega hlýtt. Þá á það að vera vítavert  (Jóh. Jóh.: Eg sagði ógeðfelt)  , að skjóta þessum úrskurði til æzta dómstóls landsins, þó hann sé í öðru landi. Þetta er hlægilegt. Og þetta á að vera af þjóðrækni. Nú hefir maður tapað hér fyrir rétti 100 þúsund kr. skuldakröfu og hann telur sér víst að vinna það mál, ef hann áfrýjar dómnum til æzta dómstóls landsins, en af því þessi dómstóll er í öðru landi, þá á hann nú að gera sér að góðu að missa þessar 100 þús. kr., heldur en skjóta málinu þangað. Það er heilvita mönnum ósamboðið að koma með aðra eins fjarstæðu og þetta.

Framsm. meiri hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg ætla ekki að fara langt út í þetta mál að þessu sinni. Hinn háttv. framsm. minni hl. (B. Sv.) skýrði málið frá sinni hlið, og talaði mjög hógværlega. Þó ætla eg að leyfa mér að leiðrétta fáein af hans ummælum. Háttv. framsm. minni hl. talaði um það, að nefndin hefði brúkað nokkuð langan tíma, og ekki unnið af nægu kappi. En hún hefir unnið af miklu kappi. Haldið fundi á hverjum degi og unnið eftir föstu plani. Nefndarmenn hafa sjálfir sótt fundi reglulega, nema hvað háttv. framsm. minni hl. (B. Sv.) hefir gleymt að mæta á þrem fundum tvo daga í röð. Því var haldið fram af háttv.þm. þm. Barð. (B. J.), að gæzlustjórarnir væri ekki starfsmenn þingsins, heldur landsins, og stæðu því undir stjórninni. En þetta er ekki rétt. Eftir bankalögunum nýju, eru þeir fulltrúar þingsins, settir af því til að hafa eftirlit með, hvernig bankanum er stýrt. Þeir eiga að skýra alþingi frá því, sem þeim þykir athugavert við bankann. Þetta starfssvið gæzlustjóranna sýnir, að þeir eru verkamenn þingsins en ekki landsstjórnarinnar. Háttv. framsm. minni hl. (B. Sv.) hélt því fram, að landsstjórnin gæti tekið fram fyrir hendurnar á gæzlustjórunum, en það er ekki rétt, því þeir eru ekki hennar starfsmenn.  (Björn Jónsson: Hvað sem þeir hafast að?)  Ef þeir verða forfallaðir sakir glæpa, þá er það ekki landsstjórnin, sem ræður neinu um það. Háttv. þm. Barð. (B. J.) hélt því fram, að bankarannsóknarnefndin hefði ekki tafið fyrir gerðum nefndarinnar, en það er ofmælt. Það er langt síðan þessi nefnd var kosin, og þá skrifaði hún þegar bankanum og stjórnarráðinu, og bað um gerðabók rannsóknarnefndarinnar. En hún var í hvorugum staðnum. Fyrst fékk hún eina bók 23. þ. m. En hver segir, að það hafi ekki verið til nema ein gerðabók. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar á bls. 60 stendur: »Síðan 6. október 1909 hefir nefndin svo að segju daglega verið að störfum í landsbankanum við ransókn sína, og hafa skýrslur þær, er hún hefir tekið upp, verið innfærðar í sérstaka bók, og sýnir bók þessi, hvernig störfunum hefir verið varið og hvað gert hefir verið. Þess utan hefir hún daglega utan bankans unnið að rannsókn sinni og einstöku daga hefir það starf hennar tekið upp allan daginn, svo að hún hefir þá ekki verið til staðar í bankann, og sést einnig þetta af fyrrnefndri bók«. Eðlilega lítum við því svo á, að enn sé haldið, að minsta kosti einni gerðabók leyndri, þar sem í þeirri, sem við höfum fengið, er alger eyða fyrir allan tímann frá 6. okt. til 8. nóv., en af skýrslu rannsóknanefndar sést, að fundir hafa verið haldnir daglega. Það er því ekki ofmælt þó eg segi, að við höfum verið hindraðir í okkar störfum. Eg gef ekki háttv. fyrverandi ráðherra svo mjög sök á þessu, því eg lái honum ekki, þótt hann hafi ekki athugað þetta. En það er rannsóknarnefndin, sem er vítaverð. Hún var samkvæmt 22. gr. stjórnarskrárinnar skyldug til að veita okkur allar þær upplýsingar, sem hún gat í té látið. Þessi rannsóknarnefnd kostaði landið 9000 kr., og ætti svo landið ekki að eiga gerðabækur hennar? Því hefir verið haldið fram, að þessar gerðabækur hefðu að geyma trúnaðarmál. Þar væru um »status« manna manna staðhæfingar, sem ekki mættu fara út á meðal fólks. En ættu ekki nefndarmenn kosnir af alþingi að vera nógu trúverðugir til að þegja yfir slíku? Þingnefnd sú, sem rannsakar þetta mál, á heimtingu á því að fá í hendur öll plögg því viðvíkjandi. Það hefir verið sagt, að matsbókinni væri betur borgið sem prívateign en í höndum landsstjórnarinnar!! En hvernig fer, ef þessir menn deyja. Þá yrðu bækurnar ef til vill seldar á uppboði og kæmust fyrir allra augsýn. Ætti til dæmis setudómari að hafa burt með sér allar þær embættisbækur, sem hann hefir skráð gerðir sínar í, og lýsa þær sína eign? Eða skyldu bréfabækur Vestmannaeyjasýslu geta skoðast prívateign sýslumannsins þar. Það virðist mega vera öllum ljóst, að gerðabækur þær, sem hér um ræðir, hljóta að vera eign landsstjórnarinnar. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að þessu sinni.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Við 1. umr. þessa máls, skýrði eg frá skoðun nefndarinnar á því og gerði grein fyrir hinum helztu breytingum, sem hún vildi gera á frumvarpinu og skal eg ekki taka mikið af því upp aftur hér. Viðvíkjandi breytingartillögum háttv.þm. Dal. (B. J.), sem eru töluvert víðtækar og breyta frumvarpinu töluvert, þá mun flutnm. frumvarps þessa 2. þm. Árn. (S. S.) taka til máls og mótmæla þeim, því hann er málinu miklu kunnugri en eg og getur skýrt tilgang þess miklu betur, með því hann hefir sjálfur samið það. Eg skal einungis taka það fram, að nefndin getur ekki fallist á breytingartillögur háttv.þm. Dal. (B. J.), því ef þær verða samþyktar, þá væri þetta frumvarp ekki annað en einungis sameining laganna um skógrækt og varnir gegn uppblæstri landa frá 22. nóv. 1907 og laganna um meðferð skóga og kjarrs og friðun á lyngi o. fl. frá 30. júlí 1909, en aðaltilgangur frumv. tekinn burt. En það er einmitt þessum lögum, sem nefndin hefir fallist á að breyta og sameina þau um leið. Í sambandi við þá breyttill. nefndarinnar, að nema burt úr 2. gr. frv. og svo fyrirsögninni orðin: »og sandgræðslu« skal eg taka þetta fram: Eg benti á það við frh. 1. umr., að nefndin hefði komið sér saman um að auka störf skógræktarstjóra við sjálfa skógræktina, og þá þótti nefndinni sjálfsagt að losa hann við skyldu til að hafa sandgræðslueftirlitið öðru vísi en eftir samkomulagi við stjórnina og að hún borgi honum þá þóknun fyrir það sérstaklega. Í breyt.till. háttv.þm. Dal. (B. J.) við 5. gr. frv. er farið fram á þá efnisbreyting frá gildandi lögum, að banna hrísrif. Í frumvarpi því, sem upphaflega lá fyrir þinginu 1909 var rif á hrísi og lyngi bannað. En því var breytt á þinginu á þá leið, að rif á hrísi og lyngi mætti banna, þar sem það gæti valdið skemdum. Eg skal leyfa mér að lesa upp greinina í lögunum frá 1909, hún hljóðar þannig: »Banna má að rífa fjalldrapa og víði á þeim svæðum, er ætla má, að slíkt geti valdið uppblæstri landsins eða verulegum skemdum«. Þetta vil eg að haldist óbreytt.  (Bjarni Jónsson: Hrís er ekki sama og fjalldrapi)  . Eg hefi aldrei heyrt talað um mun á fjalldrapa og hrísi og þekki þá ekki hvað hrís er. Eg skil það sama við hrís og almenningur gerir, að hrís sé fjalldrapi og smávíðir.  (Bjarni Jónsson: Hrís er sama og birki)  . Hér er breytingartillaga á þskj. 300. Eg hefi ekki haft tíma til þess að átta mig á henni, en eg hygg orðalag gr. verði skýrara með því móti, ef hún verður samþykt, en ella, en get þó ekki mælt með henni fyrir nefndarinnar hönd. Í stuttu máli eru hinar framkomnu brtill. til þess, að nema burtu þann tilgang frv., að spara mannahald og kostn að í því skyni, að fé það, sem þingið veitir til skógræktar, geti náð talsvert lengra, en til þessa kostnaðar eins. Þess vegna verður að fella þær, nema deildin vilji veita nægilega mikið fé til skógræktarinnar.

Forseti: Eg ber ekki þessa uppástungu upp. Málið hefir þegar verið í nefnd.

Björn Jónsson Eg skal stuttlega drepa á, að þessu samtali, sem hæstv. ráðherra (Kr. J.) talaði um að hefði farið fram milli mín og hans uppi í stjórnarráði 22. nóv. 1910, man eg alls ekki eftir. Hver og einn hefir leyfi til að trúa þeim, sem hann vill, en eg minnist ekki, að eg hafi nokkurntíma talað þessi orð, sem hann hefir eftir mér. Það er ranghermi, að eg hafi ætlað að höfða sakamál gegn bankastjórninni. Það er án minnar vitundar, hafi verið talað um slíkt. Gæzlustjórarnir eru starfsmenn við stofnun, sem landsstjórnin er skyld að hafa eftirlit með, og eru því ekki óafsetjanlegir, hvað sem þeir hafast að, og hvernig sem á stendur. Því þó því sé haldið fram, að þeir séu óafsetjanlegir, þá getur það ekki merkt það, að þeir séu löglegir, hvernig sem á stendur, því engir nema dómendur eru óafsetjanlegir eftir stjórnarskránni. Þingið hefir ekki framkvæmdarvald. Það hefir ályktunarvald, þannig að það getur skorað á stjórnina að gera hitt eða þetta.

Hannes Hafstein Háttv. samþingismaður minn, 2. þm. Eyf. (St. St.), sagðist ekki trúa því, fyr en hann sæi það svart á hvítu, að ekki mætti segja skógræktarstjóra upp stöðunni, hvenær sem vera skal. Eg get í því efni bent honum á lögin frá 22. nóv. 1907. Þar getur hann séð það »svart á hvítu«, að laun skógræktarstjóra eru fast ákveðin, eins og laun annara embættismanna eða sýslanarmanna, en alls ekki gert ráð fyrir neinni uppsögn. Hann er skipaður í stöðuna eftir umsókn, en ekki ráðinn með samningi, eins og verkamaður. Það er því eigi hægt að víkja honum frá, nema hann geri sig sekan í einhverjum afbrotum, vanrækslu eða þvílíku, að öðrum kosti kosti heldur hann sýslan sinni með þeim launum, sem honum eru veitt með lögunum. Það var og annað atriði, sem hann hafði á móti, að skylda hreppstjóra til að ferðast um héruð með skógarvörðum. Hann hélt, að það væri einungis gert skógarvörðum til skemtunar og til að auka félagsskap. En lagaákvæðið hefir alt annan tilgang. Það er augljóst, að skógarverðir hafa ekki tíma til að fara til hvers einasta manns í sveitinni. Þeir verða því aðallega að snúa sér að einum manni, gefa honum upplýsingar og bendingar, til þess að hann geti kent öðrum frá sér aftur. Og hreppstjórarnir virðast bezt fallnir til þess. Þeir eru vanalega skýrir og skynsamir menn og til þeirra geta aðrir snúið sér, sem skógarverðir hafa ekki tök á að tala við. Eg álít, að þetta ákvæði megi alls ekki falla burt, það er einmitt skilyrði fyrir, að lögin komi að góðum notum. Það er ekki að undra, þótt mikið fé fari fyrstu árin í ferðalög, því að aðaltilgangurinn hlýtur í byrjuninni að vera sá, að rannsaka, hvernig til hagar víðsvegar um landið. Það væri undarlegt, að fara að breyta lögunum um stjórn og fyrirkomulag skógræktar hér á landi af þeirri ástæðu, að ekki hefir verið veitt nægilegt fé á fjárlögum. Hitt liggur nær að hlýða lögunum, með því að veita það fé, sem þarf til að framkvæma þau. En það er ekki í trássi við lögin þótt aðaláherzlan sé fyrst í stað lögð á ferðalögin. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) gerði lítið úr því að stuðla að þessu máli með lögum, fór mörgum orðum um það, að affarasælla mundi að glæða áhuga manna á þessu framtíðarmáli, svo að þeir af sjálfsdáðum færu að hlynna að skógunum án lagaákvæða. En eg vil leiða athygli hans að því, að hvergi í öðrum löndum þykjast menn geta komið til leiðar neinu svipuðu og því, sem hér er um að ræða hjá oss, nema með því að skipa fyrir um það með lögum og taka framkvæmdina undir hið opinbera. Þannig hefir verið í þeim löndum, þar sem eyðilagðir skógar hafa verið endurgræddir öldina sem leið, og jafnvel í löndum, þar sem skógarnir eru og hafa verið í bezta blóma, sér stjórnin um, að skógarnir séu ekki eyðilagðir. T. d. í Danmörku, er fjöldi manna, er ríkið launar, sem fæst við skógarækt og skóggæzlu. Skógarnir hafa að mestu verið gerðir að ríkiseign og öll stjórn og gæzla þeirra lögð á hið opinbera. En að því er snertir skóga, sem eru í einstakra manna eign, er með lögum skipað fyrir um fastar reglur um skógarhögg, grisjan og gróðursetning nýrra trjáa, að viðlagðri hegning, ef út af er brugðið. Þannig er farið í mentalöndum, enda er það nú alment viðurkent, að skógarnir hafa hin mestu áhrif á veðuráttu landanna, regnfall og frjósemi. Ættum við einir að vera undantekning og ætlast til þess að menn bæti margra alda syndir og skemdir af sjálfsdáðum? Áhugi manna vaknar, þegar menn sjá, að eitthvað verður ágengt, sjá gagnið og fegurðina, hvernig landið grær upp og skógurinn vex. En lögin og landsstjórnin verður að ganga í broddi fylkingar, og án ríflegra fjárframlaga kemst þetta ekki áleiðis. Enda virðist ekkert athugavert við það, að menn séu skyldaðir með lögum til þess að fara vel með landið og spilla því ekki fyrir þjóðinni og framtíðinni. Verði þessar breyt.till., sem eg hefi drepið á, ekki samþyktar, legg eg til, að frumvarpið í heild sinni verði felt.

Ráðherrann (Kr. J.) Út af hinni fyrri ræðu háttv.þm. Barð. (B. J.) skal eg enn taka það fram, að 22. nóv. 1909 sagði hann berum orðum við mig uppi í stjórnarráði, að afsetningin væri fyrir fult og alt. Út af þessum ummælum hans reit eg honum bréf, sem birt var í flestum blöðum landsins, og er það órækur vottur þess, að samtalið hefir átt sér stað og á þann hátt, sem eg hefi nú frá skýrt. Lögin segja það bert, að eftir 1. jan. 1910 séu tveir menn kosnir af alþingi gæzlustjórar við landsbankann; eg og Eiríkur Briem vorum þessir menn, því að við féllum beint undir ákvæði laganna, eins og þau eru skýr og óbrjáluð. Að tala um, að afsetningin hafi áhrif á ákvæði laganna og geti breytt þeim eða vikið þeim við, er fjarstæða og barnaskapur. Það hefði verið annað mál, ef gæzlustjórarnir, hinir þingkjörnu, hefðu verið í þeim kringumstæðum við byrjun ársins 1910, að þeir hefðu ekki verið hæfir til að taka við starfa sínum. Það var ráðgert að höfða sakamál gegn okkur, vitanlega til þess að réttlæta afsetninguna, en lengra komst það ekki, en til ráðagerðar; varð ekkert úr henni. Eftir bankalögunum frá 1909 eru gæzlustjórarnir ekki embættismenn í eiginlegum skilningi. Þeir eru starfsmenn og trúnaðarmenn alþingis, og má setja þá á borð við endurskoðunarmenn landsreikninganna. Þess vegna eru þeir ekki á sama hátt sem embættismenn, undir eftirliti landsstjórnarinnar. Til þess þingdeildin haldi sóma sínum og virðingu, þá verður hún að sjá svo um, að sá gæzlustjóri, sem hún hefir kosið, fái að framkvæma starf sitt í bankanum. Háttv. þm. Barð. (B. J.) talaði um bækur rannsóknarnefndarinnar. Þessar bækur eru eign landsstjórnarinnar og annara ekki. Stjórnin hefir bygt á þeim úrskurð sinn. Það verður að heimta, að þær liggi í stjórnarráðinu og það verður sjálfsagt reynt að koma því í það horf, að þær verði þar eftirleiðis og býst eg við, að ráðstafanir verði gerðar í þá átt. Þá hefir frámunalegur misskilningur komið fram á því, hvað feldist í fógetaúrskurðinum frá 4. janúar 1910. Fógetaúrskurðurinn er ekki að eins úrskurðurinn sjálfur, ?: niðurlag hans, heldur og líka forsendurnar, því í þeim er skýrt frá, hvað sé gildandi lög um þetta efni, og í forsendum úrskurðarins er það skýrt tekið fram, að maður sá, er þar er nefndur, sé löglegur gæzlustjóri við landsbankann, eftir kosningu alþingis, - og þá getur enginn annar verið það. Um þetta eru dómsúrskurðirnir alveg ljósir og ótvíræðir.

Pétur Jónsson Það hafa nokkrir þingmenn haldið því fram, að ekki væri rétt að samþykkja þessa þingsályktunartillögu, þar sem málið væri í hæstarétti og biði úrslita. Ætti því að bíða dóms þaðan. En spurningin, sem fyrir þessu þingi liggur, er ekki um það, hvað hæstiréttur segir í því máli. Hún er einmitt um ástandið, eins og það er nú og ekki getur beðið eftir hæstaréttardómi. Hún er sú: hverjir eru löglegir og réttmætir gæzlustjórar landsbankans? Eða er sá gæzlustjóri, sem þessi deild kaus á sínum tíma réttmætur gæzlustjóri, eða hinn, sem settur var í hans sæti af stjórninni? Eg hefi ekki heyrt neinn halda því fram, að sá, sem nú situr í bankanum, sé sá löglegi gæzlustjóri. Hið gagnstæða hefir komið fram í ræðum háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og þm. Dal. (B. J.). Sama má draga út úr ræðum háttv.þm. Barð. (B. J.) og sama hefir hann sagt hér, að stjórnin hafi sett gæzlustjórana frá einungis um stundarsakir. En þær stundarsakir geta þó ekki, hvað sem öðru líður, talist ná lengra en til næstu þingsamkomu. Enginn hefir heldur haldið því fram, að þeir, sem nú sitja í landsbankanum sem gæzlustjórar, séu löglegir gæzlustjórar. Enginn hefir bent á neinn lagastaf fyrir því. Loks er það mín skoðun og margra annara, að afsetning gæzlustjóranna, að því leyti, sem hún náði lengra en til 1. jan. 1910 hafi verið heimildarlaus að lögum, því aldrei hefir komið fram ákæra, því síður sönnun í átt, að gæzlustjórarnir hafi gert sig seka í neinu því, er varði embættismissi, en slíkt þurfti að vera til þess að tekið væri af þeim starf, sem alþingi sjálft fól þeim. Af öllu finst mér þetta mál ofur einfalt. Neðri deild á að setja gæzlustjórann inn aftur í starf sitt og átti að vera búin að því fyrir löngu.

Frsm. minni hl. (Bened. Sveinsson): Mér þykir hlýða að fara nokkrum orðum um álit minni hluta nefndarinnar. Raunar eru skoðanir þess hlutans settar fram á þgskj. 251, svo að eg get verið stuttorður, því fremur sem margt hefir áður verið tekið fram, bæði af virðulegum þm. Barð. (B. J.). og þm.N.-Ísf. (Sk. Th), þótt eg sé þeim ekki samdóma í öllu. Þegar tillögunni var vísað til bankanefndarinnar, var það skoðun sumra nefndarmanna, eða eins þeirra að minsta kosti, að nefndin ætti að taka till. til meðferðar í sambandi við rannsókn á bankamálinu í heild sinni og leggja fram álit sitt um það í einu lagi. Nú greinir þingmenn á um þetta. Telur framsögum. meiri hlutans tillöguna hafa verið tekna út af dagskrá vegna umræðna um samskonar till. í Ed. En nú var till. tvisvar tekin út af dagskrá og síðan vísað til bankanefndarinnar, og virðist það benda til þess, að nefndin skyldi rannsaka, hverjar verulegar ástæður lægju til grundvallar fyrir gildi tillögunnar, en þær geta ekki komið í ljós, fyr en nefndin hefir lokið störfum sínum, eða að minsta kosti gert eitthvað meira en ennþá er orðið. Nefndin er skamt á veg komin í störfum sínum og lítur því minni hluti hennar svo á, að ekki sé tími til kominn enn að taka till. fyrir; er það ein af ástæðum okkar til þess að við viljum láta vísa till. til nefndarinnar aftur. Háttv. framsögumaður meiri hlutans (J. Ól.) kendi gömlu rannsóknarnefndinni það, að störfum þessarar nefndar væri svo skamt komið, en ekki er það réttmætt. Að vísu var þref nokkurt við einn nefndarmanninn úr rannsóknarnefndinni um afhending gerðabókar, en það stafaði af því, að hún var geymd í innsigluðum pakka og þurfti leyfis formanns nefndarinnar til að opna hann. Varð því að bíða samþykkis hans, en það tók tíma, því að hann er búsettur í Vestmannaeyjum. Eg tel vafalaust, að nefndin mundi hafa getað haft nægilegt að gera þennan tíma, því að landsbankinn hefir jafnan staðið henni opinn og hún getað snúið sér til hans hvenær sem hún hefði viljað fara þangað. En hvað viðvíkur hinni formlegu hlið málsins, þá er eg einnig annarar skoðunar en meiri hluti nefndarinnar. Minni hluti nefndarinnar er þar á sama máli og háttv.þm. Barð. (B. J.) og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Allir eru samdóma um það, að stjórnin hafi haft lagalegan rétt til þess að víkja gæzlustjórunum frá fyrir 1. jan. 1910. Um hitt er þrætt, hvort ráðherra hafi haft vald til þess eftir þann tíma, þegar ný lög voru komin í gildi. Eg hefi þá skoðun, að ráðherra geti vikið gæzlustjórunum frá; þeir eru opinberir starfsmenn, sem eru háðir eftirliti landsstjórnarinnar og eftir stjórnarskránni getur stjórnin vikið öllum frá nema dómurum, en þeim getur hún ekki við frá nema eftir dómi. Sumir hafa talað um, að stjórnin hafi ekki haft þetta vald, nema gæzlustjórarnir hefðu orðið uppvísir að glæpum, en þó hér sé ekki um slíkt að ræða, þá getur starfið verið rækt þannig, að nauðsyn beri til þess að víkja manninum frá því. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) líkti gæzlustjórunum við forseta þingdeildanna og spurði, hvort stjórnin mundi hafa leyfi til að víkja þeim frá milli þinga. En hér getur enginn samanburður átt sér stað. Því fyrst og fremst er störfum forsetanna alt öðru vísi háttað, en störfum gæzlustjóranna og svo taka þá varaforsetarnir við, ef hinir verða forfallaðir; en gæzlustjórarnir hafa dagleg störf á hendi við stofnun, sem er háð eftirliti landsstjórnarinnar. Hér kemur því enginn samanburður til greina. Það hefir verið talað um, að stjórnin hafi verið skyldug að hlýða úrskurði fógeta og setja gæzlustjórana tafarlaust inn í embættið. Fógetaúrskurðurinn hljóðaði þannig, að Kristjáni háyfirdómara Jónssyni væri veittur aðgangur að húsi, bókum og skjölum bankans, og eftir því sem mér er frekast kunnugt, þá hefir þessu verið vendilega hlýtt. Annars er það mál nú fyrir dómstólunum, hvort það hafi verið löglegt, að víkja gæzlustjórunum frá eftir 1. jan. 1910, og er ekki útkljáð enn. Eg verð að taka í sama strenginn og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að mál þetta horfi alt öðruvísi við nú, heldur en þegar þessi þingsályktunartillaga kom fram fyrst hér í deildinni. Hin núverandi stjórn hefir alt aðra skoðun á þessu máli en hin fyrverandi stjórn hafði, og maður hefði getað búist við, að þessi stjórn, sem nú situr, hefði álitið það skyldu sína að setja gæzlustjórann inn í embætti sitt jafnskjótt og hún tók við. Og það er beinlínis hlægilegt, að vera að skora á stjórnina að gera það, sem hún álítur skyldu sína að gera og vill gera. Það er líkt og þegar eg og hv.þm. Dal. (B. J.) komum fyrir skömmu með þingsályktun um að skora á stjórnina að gefa út frímerki með mynd Jóns Sigurðssonar; en þegar við fengum að vita, að stjórnin hafði þegar gert ráðstafanir til þess að búa til frímerkin, þá tókum við tillöguna aftur. Líkt er hér ástatt. Nú er ný stjórn tekin við, sem telur það eitt rétt og löglegt, að gæzlustjórarnir taki sæti sitt í bankanum. Er því numin hér burt ástæðan fyrir þingsályktunartillögunni og þess vegna óskum við minni hluta nefndarmennirnir, að hún sé tekin aftur. En ef þingsályktunartillagan verður ekki tekin aftur, þá munum við greiða atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá, sem fram hefir komið.

Björn Jónsson Eg þarf ekki að vera langorður að þessu sinni, því eg hefi gert grein fyrir minni afstöðu til þessa máls í Ed., þegar það var þar til umræðu. Þó vil eg taka fram tvö atriði. Fyrst það, hvort stjórnin hafi haft leyfi til þess lögum samkvæmt að víkja gæzlustjórunum frá 22. nóv. 1909. Það held eg í rauninni enginn efist um, að lagaheimild hafi verið til, - en svo segja þeir herrar, mótstöðumennirnir, að sú afsetning hafi ekki getað staðið lengur en til l. janúar 1910, er hin nýju bankalög gengu í gildi. - En tökum nú til dæmis, að gæzlustjórunum hefði verið snarað í gæzluvarðhald eða þeir dæmdir í margra ára hegningarvinnu, það er að eins hugsað dæmi. Hefði þá átt. að taka þá úr hegningarhúsinu aftur, þegar hin nýju lög gengu í gildi og setja þá inn í bankann aftur sem gæzlustjóra? Eg held að slíkt gæti ekki komið til mála. - Þingið getur að eins á þessu stigi málsins látið í ljósi annaðhvort velþóknun sína eða vanþóknun á þessari stjórnarráðstöfun, meira getur það ekki gert. Framsögumaður vildi halda því fram, að frávikning stjórnarinnar hefði verið fyrir fult og alt, en þar til er því að svara, að í sjálfu frávikningarskjalinu er vitnað í þá grein í bankalögunum frá 1885, sem tilnefnir að eins frávikningu um stundarsakir, það var ekki fyr en síðar, sem stjórnin úrskurðaði, að frávikningin skyldi einnig gilda eftir 1. janúar 1910 um ótiltekinn tíma. Að stjórnin hafi ekki haft neina ástæðu fyrir sér, er hún úrskurðaði frávikninguna 22. nóv., er alls ekki rétt.; Stjórnin sá altaf þegar hún vildi bækur rannsóknarnefndarinnar, enda hafði hún þá lokið þeim störfum, en átti að eins eftir að orða nefndarálitið, og nefndin fann engar stórsakir eftir 22. nóv. Eg álít það ekki rétt, að þingið kveði upp dóm í þessu máli, fyr en rannsókn hefir fram farið, en að málinu rannsökuðu er það að sjálfsögðu skylda þingsins að segja sitt álit um málið. Hinn nýi ráðherra (Kr. J.) telur sjálfsagt, að gæzlustjóri Nd. verði settur inn og er þá hlægilegt að skora á hann að gera það. Hin virðulega þingdeild mundi misbjóða virðingu sinni með slíkri áskorun, þar sem hinn nýi ráðherra telur innsetninguna ekki einungis löglega, heldur jafnvel sjálfsagt skylduverk stjórnarinnar og íhlutun deildarinnar því allsendis þarflausa. Virðul. framsögum. meiri hl. (J. Ó.) talaði eitthvað í þá átt, að stjórnin hefði ekki fremur haft heimild til þess að víkja gæzlustjórunum frá, en forseta þessarar deildar. Allir hljóta að sjá, hver fjarstæða þetta er. Stjórnin hefir eftirlitsvald með gæzlustjórunum, en ekki með forseta og það gerir greinarmuninn. Þessi samanburður er því með öllu villandi og blekkjandi. Eg get sagt mína skoðun um þetta mál í fám orðum. Virðuleg deild getur að rannsökuðu máli kveðið upp þann úrskurð, að frávikningin hafi verið ástæðulaus og samkvæmt því skorað á stjórnina að setja gæzlustjórann inn aftur. Deildin getur einnig látið hjá líða að koma fram með slíka áskorun, ef henni virðist rannsókn benda til þess, að embættisræksla gæzlustjórans hafi ekki verið vítalaus. Þótt virðul. framsögum. meiri hl. (J. Ó.) staðhæfði, að sú skoðun eða skilningur á máli, sem málaflutningsmaður lýsti yfir fyrir rétti, væri skuldbindandi fyrir málsaðila, þá munu snjallari lagamenn en hann er, líta öðru vísi á það mál. Mér er ókunnugt, hvernig á því stendur, að málaflutningsmaður stjórnarinnar lét þá skoðun í ljósi, sem hér ræðir um, enda get eg ekki séð, að það snerti á neinn hátt málið eða geti ráðið úrslitum þess.

Bjarni Jónsson Eg trúi því vel, að tilgangur nefndarinnar hafi ekki verið að hnekkja skógræktinni, og mér hefir heldur aldrei dottið í hug að drótta því að þeim, en hinu hefi eg haldið fram, að tillögurnar yrðu til þess, á móti vilja flutnm. Eg sé ekki betur en full rök séu komin fyrir mínu máli, og hefir hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) veitt mér drengilega hjálp, svo að eg vona, að deildin sé orðin okkur samþykk. Eg skil ekki í því, að vegurinn til þess að koma málinu í sem bezt horf, sé að draga úr fjárveitingunni. 10 þús. kr. er ekki mikil upphæð, og undarlegt þætti mér, ef það hefði góðar afleiðingar, að taka mikið af þeim í girðingar. Það er sannarlega ekki of mikið í ferðakostnað og laun handa þeim mönnum, sem líta eftir skógum og skógarleifum, gefa mönnum góð ráð og kenna þeim að varðveita og hlúa að skógunum, því að það er meira en tveggja manna verk að prédika, svo það beri nokkurn árangur, fyrir mönnum, sem aldir eru upp við það, að rífa hverja viðartág upp frá rótum og stinga henni undir ketilinn. Það er rétt hjá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) að áhugi manna á að hlynna að skógunum og rækta upp landið hefir aukist mjög fyrir starf Ungmennafélaganna. En afleiðingin af áhuganum er sú, að fjöldi manna vill fara að rækta, og þá verða þeir hinir sömu að ná til manna, sem geta sagt þeim til og gefið þeim leiðbeiningar. Og þegar svo er komið, er sannarlega ekki of mikið, þótt einn slíkur maður sé í fjórðungi hverjum. Ungmennafélögin hafa glætt áhugann, en þau geta ekki lagt til skógarverðina, enda væri það nokkuð lítilþægt af landinu að ætlast til þess, en gera það ekki sjálft. Gróður landsins er mikils virði, og löggjöfin ætti ekki að láta það viðgangast, að einstökum mönnum væri lagt það á herðar að halda honum við. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sagðist hafa viljað færa töluna niður í 2, til þess að það yrði takmörkuð tala. Eg hélt nú satt að segja, að 4 væru nokkuð takmörkuð tala, því að langt er frá 4 upp í óendanlega stórt. 4 skógarverðir eru að mínu áliti það minsta, sem við getum komist af með, því að þess ber að gæta, að skógræktarstjóri getur ekki verið á einum stað, heldur verður hann að vera á sífeldum ferðalögum til að hafa eftirlit með öllu, bæði skógarvörðum og öðru. Svo vildi eg minnast á sandgræðsluna. Eg skil ekki, hvers vegna ætti að aðskilja hana frá skógræktuninni. Hver ætti að þekkja betur, hvað er tryggilegt meðal gegn sandi, en skógræktarstjórinn? Hann á að vita, hversu hefta má sandfok með skógrækt, þótt ekki væri nema um hrís, víði eða fjalldrapa að ræða. Það er rétt, er háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) tók fram, að sandgræðsla og skóggræðsla þurfa að vera bygðar á íslenzkum grundvelli. Það þarf að hefta þann íslenzka sand, og þessvegna þurfa menn þeir, er starfa að þessu, að vera íslenzkir, en ekki útlendir. Enda þótt eg verði að játa, að það hafi verið mjög misráðið, að ráða nokkurn tíma þann skógræktarstjóra, er við höfum nú, þá vil eg hins vegar ekki, að okkur farist neitt illa við hann, t. d. að við drögum úr launum hans. En eg geri þær kröfur til hans, að hann setji sig vel inn í störf sín; hann verður að kunna að hefta sand, og verður yfirleitt að vinna sem Íslendingur. Það breytir ekki og á ekki að breyta lögunum, hver það er, sem hreppir skógræktarstjórastöðuna. Eg hygg, að skógræktarlögin frá 1907 hafi ekki verið sett til 4 ára, né lögin 1909 til tveggja. Og hvers vegna vilja menn nú fara að breyta þeim, áður en reynsla er fengin, hversu þau gefast? Að því er snertir breytingartillögu mína við 5. gr. frv., skal eg ekki þrátta neitt við háttv. framsm. um hana, enda er hér víst að eins um málvenju að ræða, þar sem eg við orðið hrís, skil »betula nana«. Þá skal eg víkja að hreppstjórunum. Háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) talaði um, að tilgangur frumv. með ákvæðinu um hreppstjórana væri víst sá, að þeir ættu einungis að vera skógarvörðunum og skógræktarstjóranum til skemtunar og gera sér glaðan dag með þeim. En vildi háttv.þm. sekta skógræktarstjórann eða skógarverðina, þótt þeir gerðu sér glaðan dag með hreppstjórum? Það er skýrt tekið fram í frumv., hversvegna hreppstjórar eiga að fara með skógræktarstjóranum. Þeir verða að hafa lögskyldu til að gæta að, hvort fyrirskipunum og ákvæðum um meðferð skóga og kjarrs sé hlýtt. En það er auðvitað ekki meiningin með frumv., að þeir eigi einungis að ferðast um til þess að fá sér í staupinu og gera sér glaðan dag. Eg vona að háttv. deild skiljist, að rétt sé að samþykkja breytingartillögur mínar. Eg hefi talað við bróður minn um þær, mann, sem hefir sérþekkingu á þessu máli. Hefir hann ráðið mér til þess að koma fram með þær. Eg segi þetta til þess, að háttv.þm. haldi ekki, að þetta sé firrur úr mér. Annars skal eg, án þess að hrósa mér, geta þess, að eg er enginn glópur í máli þessu, því að svo mikið er kent um þá hluti í skóla, að nægir til þess að vita þetta rétt.

Einar Jónsson Eg er auðvitað hlyntur sparnaðarhugmyndinni, en þó því að eins, að hún stefni í rétta átt. En það gerir hún ekki í þessu máli. Í fyrsta lagi álít eg lækkun á launum skógræktarstjórans ekki lögum samkvæma. Og í öðru lagi álít eg fækkun á skógarvörðunum nokkuð varhugaverða að jafn óreyndu máli og starf þeirra virðist ennþá vera. Verksvið þeirra er þannig vaxið, að árangur getur eigi á fyrsta ári orðið sýnilegur almenningi, enda mun þessi hugmynd vera sprottin af vanþekkingu á starfssviði þeirra, og gæti eg hugsað mér, að hún ætti upptök sín hjá Reykvíkingum, en ekki hjá sveitamönnum. Eg get ekki skilið, hvernig menn geta ætlast til þess, að að eins 2 skógverðir geti afkastað öllum þeim störfum, er þeim er ætlað að leysa af hendi. Og enda þótt Ungmennafélögin gerðu mikið í því að plantsetja og rækta skóg, eru skógarverðirnir eigi að síður nauðsynlegir til þess að kenna þeim og leiðbeina. Eg skal svo ekki fara frekara út í þetta mál, enda hefir háttv.þm. Dal. (B. J.), sem er mér samdóma, rakið það ítarlega. Bið eg háttv.þm., sérstaklega bændurna, að athuga það vel, áður en þeir greiða atkvæði, að við eigum að hlynna að skógræktinni af fremsta megni.

Framsögumaður meiri hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg vil leyfa mér að koma fram með dálitla athugasemd. Háttv. framsögum. minni hl. (B. Sv.) talaði um, að nefndin mundi leggja málið fram, undir eins og rannsókninni væri lokið. En að rannsaka annað eins mál og þetta er ekki hægt á einu þingi, að minsta kosti ekki til hlítar. Nefndin mun því leggja fram hvern kafla, þegar honum er lokið og reyna að skýra þá hlið málsins sem auðið er.

Framsm. meiri hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Mér var sagt það fyrir nokkrum dögum, mig minnir kveldið eftir að samþykt var rökstudd dagskrá í vantrauststillögunnar stað, að hv.þm.N. Ísf. (Sk. Th.), meðflutningsmaður með mér að tillögu þeirri, sem nú er til umr., væri að kúfvenda í málinu, og er það nú komið á daginn, þótt eg tryði því ekki þá. Nú hefir hann komið með rökstudda dagskrá í stað tillögu okkar. Eg get ekki neitað því, að mér þykja röksemdir hans undarlegar. Eg verð að halda því fram, að það sé réttur og skylda deildarinnar að segja það, sem hún álítur rétt að gera, hvað sem ráðherra kann að segja. Hinn háttv.þm. (Sk. Th.) talaði svo, sem hann liti á rétt gæzlustjóranna, en vér verðum og að líta á rétt þingdeildarinnar. Eins og hún hefir kosið gæzlustjórann, hefir hún einnig rétt til að setja hann inn. Reyndar skoraði háttv.þm. á ráðherra að setja inn gæzlustjórann, og hefir hann með því siðferðislega greitt atkv. með tillögu vorri, og gleður það mig, að hann er oss samdóma í aðalefninu; þetta er að eins formsatriði hjá honum. Eitt var ekki rétt hermt hjá háttv.þm. (Sk. Th.), en það var það, að málið hafi verið tekið út af dagskrá til þess að bíða þess að bankanefndin hefði lokið störfum sínum. Till. var tekin út af dagskrá, til þess að vér gætum hlustað á umr. í Ed., sem átt að vera daginn eftir. Þegar nú aftur kom áskorun um að taka till. út af dagskrá, lögðum vér til að vísa henni til bankanefndarinnar, en héldum því aldrei fram, að hún ætti að bíða þangað til nefndin hefði lokið öllum störfum sínum. Nefndin hefir lokið við einstök atriði í rannsókn sinni, og mun láta þau koma fram smám saman. En hún mun vart fá lokið öllu, fyr en í þinglok, og varla þá, einkanlega þar sem þrjózkast hefir verið við að láta nefndinni í té gerðabók rannsóknarnefndarinnar, þangað til fyrir 2-3 dögum. Svo sést nú og á gerðabókinni, að haldnar hafa verið 2, ef ekki fleiri gerðabækur, sem nefndin hefir ekki fengið, auk ýmsra annara skjala. Og í þessari gerðabók, sem enn er haldið leyndri, eru skráðir miklu fleiri fundir nefndarinnar, en í hinni, sem fengist hefir sýnd, og það einmitt þeir fundirnir, sem mest (eða nálega alt) áríður. Þessar tálmanir tefja mjög störf nefndarinnar. Eg veit ekki, hvort eg hefi haft rétt eftir fyrv. ráðh. (B. J.), og bið hann leiðrétta mig, ef svo er ekki. Mér skildist hann láta í ljósi þá skoðun, að málflytjandi fyrir yfirrétti hefði ekki haldið fram, að afsetningin væri til fullnaðar, heldur um stundarsakir. Ef eg hefi tekið rétt eftir orðum hans, virðist mér minni hans vera farið að ryðga. Því til sönnunar skal eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr stjórnarblaðinu, sem þá var, 26. tbl. 1910. Þar stendur; »Gert hafði verið ráð fyrir í málfærslunni við fógetarétt og yfirdóm, að landsstjórninni hlyti að vera heimilt að víkja gæzlustjórunum frá, ekki að eins um stundarsakir, heldur til fullnaðar. Það notar yfirdómur til að staðhæfa, að frávikningin 22. nóv. sé fullnaðar frávikning, þótt ekki sé til um það nokkur stafur frá stjórnarinnar hendi, og orðin »um stundarsakir« geti vel merkt marga mánuði, ef svo stendur á«. Þetta stendur á 1. síðu, en svo hefir blaðið leiðrétt sig á 3. síðu og segir: »Vér höfum eftir að búið var að prenta fyrstu greinina í blaðinu fengið upplýsingar um, að umboðsmaður áfrýjanda hefir í málsskjali fyrir yfirdómi talið frávikning gæzlustjóranna 22/11 fullnaðarfrávikning. Þessa er getið til leiðréttingar«. Nú skal eg benda á, hvað landsyfirréttardómurinn segir sjálfur um kröfu stjórnarinnar: »Þá er það enn varakrafa af hálfu áfrýjendanna, að úrskurðurinn verði ónýttur og algerlega úr gildi feldur, sökum þess að hann sé rangur og ólöglegur að efninu til. Er því í þessu efni haldið fram, að þar sem gert sé ráð fyrir því í úrskurðinum, og hann bygður á því, að stefndi hafi þá enn verið gæzlustjóri landsbankans, þá sé þetta lögleysa, með því að stefnda hafi verið vikið frá gæzlustjórastarfinu til fullnaðar með stjórnarráðstöfunni 22. nóv. f. á., og heimild fyrir þessari frávikningu sé í 20. gr. bankalaganna 1885; það sjáist af þessari grein, samanborinni við 4. gr. í auglýsingu um verksvið landshöfðingja 22. febrúar 1875, að ákvæðið í bankalögunum sé ekki annað en upptekning hinnar almennu reglu í auglýsingunni um vald landshöfðingja til að víkja frá um stundarsakir öllum embættismönnum á Íslandi, en öllum hinum sömu embættismönnum og starfsmönnum, að fráskildum nokkrum dómurum, hafi ráðherrann, sem ber alla ábyrgð á stjórnarathöfninni, vald til að víkja frá til fullnaðar, og séu gæzlustjórar landsbankans einnig háðir þeirri meginreglu. Þá er það og tekið fram, þessum málsstað til stuðnings, að eftir hlutarins eðli hljóti landsstjórnin að reka ýms erindi fyrir hönd alþingis, þegar nauðsyn krefur milli þinga, einnig í þeim málum, sem beint heyra undir úrlausn þingsins, svo sem að skipa til bráðabirgða gæzlustjóra landsbankans«. Þetta er krafa stjórnarinnar, er hún fer fram á, að fógetaúrskurðurinn verði ónýttur. Svo vitnar málflutningsmaður ennfremur í heimild í bankalögunum fyrir frávikningunni, en landsyfirdómur segir: »Með því að landstjórnina samkvæmt þessu brast heimild til frávikningar stefnda frá gæzlustjórastarfinu að fullu og öllu . . . verður stjórnarráðstöfunin 22. nóv. f. á., er stefnda var algerlega vikið frá gæzlustjórastarfi við landsbankann, eigi álitin lögum samkvæm, og gat hún því eigi svift stefnda rétti hans sem gæzlustjóra samkvæmt kosningu alþingis«. Um þetta er dómurinn kveðinn upp, og þetta er það, sem krafa stjórnarinnar miðar að. Eg skal ekki fara langt út í ræðu fyrv. ráðherra. Hún var mjög hófleg, og í rauninni ekki svo ýkjamikið, sem okkur ber á milli. Hann spyr að því, hvort ekki hafi verið ástæður til að víkja gæzlustjórunum frá, en vér spyrjum, hvort heimild hafi verið til þess. Þetta er dómsmál og er dæmt, og þingið er bært að neyta réttar síns. Eg vona, að deildin sýni þessum gæzlustjóra ekki minna traust, en Ed. sýndi sínum gæzlustjóra, eða lítilsvirði hann í nokkuru, og vona eg, að engum blandist hugur um það, að sýna honum þann sóma að samþykkja fremur tillöguna en hina rökstuddu dagskrá, þar sem þjóðkunnugt er, að ekki getur vandaðra mann en hann.

Forseti tók því næst málið út af dagskrá.

Lárus H. Bjarnason Það er ekki ástæða til að fjölyrða um þessa tillögu. Hún má heita orði til orðs samhljóða tillögunni, er samþykt var hér í deildinni 1909 og er nr. 270 í skjalapartinum frá því ári, enda þingmenn allir þeir sömu og þá voru. Af þessu tvennu er það sýnilegt, að ekki þarf að halda langan kapítula um hana. Frv. það sem borið var fram hér á síðasta þingi, en hætt var við með samþykki flutningsmanna, hv.þm. Ísafj., og frv. stjórnarinnar fyrverandi, sem felt var hér á dögunum, lutu aðeins að breytingum á gildandi ákvæðum um fjárhagslegan myndugleika; en ef á að fara að breyta þeim, þá virðist það ekki úr vegi að taka líka til athugunar persónulegan myndugleika, og slá saman í eitt öllum þeim ákvæðum, sem um þetta efni eiga að gilda. Það er því fremur ástæða til að taka alt þetta mál til ítarlegrar rannsóknar, sem ákvæðin þar að lútandi eru misjafnlega gömul, allar götur frá 1683 og fram á 20. öld. Þau eru því hvergi nærri samrýmileg hvert við annað, og mörg þeirra úrelt. Á þingi er erfitt að búa til slík lög. Til þess þarf bæði næði og fagþekking. En á þinginu er næðið lítið, og nýtur fagþekkingin sín því ekki sem skyldi, þótt til væri. En stjórninni er innanhandar að búa til slík lög, eða að njóta aðstoðar annara til þess. Og eg hygg að í höndum núverandi stjórnar sé málið í góðum höndum. Breytingar frá því sem tillagan 1909 var orðuð eru svo sem engar, aðeins tvær. Önnur er sú, að ekki þarf að leggja lögin fram fyr en á næsta reglulegu alþingi, og var hún gerð vegna þess að búist var við aukaþingi, þegar nefndarálitið var á ferðinni. Hin er sú, að í þessari tillögu stendur að stjórnin megi „láta rannsaka“ o. s. frv., þar sem eldri tillagan fól stjórninni „að rannsaka“ efnið o. s. frv. En þetta er í rauninni engar eða litlar efnisbreytingar, því að þessa heimild til að njóta aðstoðar annara hefir stjórnin auðvitað, hvort orðalagið sem haft er, en vitanlega má búast við að sú aðstoð kosti eitthvað. - Að öðru leyti vil eg vísa til nefndarálitsins frá 1909 nr. 271 í skjalapartinum, og framsöguræðu minnar, sem er á bls. 1041 í umræðupartinum. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um tillöguna, en vona að háttv. deild taki henni vel.

Skúli Thoroddsen Út af ræðu hins háttv.þm. Dal. (B. J.) verð eg að geta þess, að eg skil ekki, hvers vegna hann óttast, að gæzlustjórinn verði í hættu staddur, þótt hin rökstudda dagskrá yrði samþykt. Hann hlýtur þó að vita, að gæzlustjórinn á hauk í horni, þar sem núverandi ráðherra er. En ef svo ólíklega skyldi fara, að ráðherra setti hann ekki inn í embætti sitt, þá gæti deildin látið nýja gæzlustjórakosning fara fram og kosið þann mann, sem hér á hlut að máli. Og yfir höfuð hefði deildin ótal vegi til þess að rétta hlut hans.

Skúli Thoroddsen Eg sting upp á, að málinu verði vísað til nefndarinnar aftur.

Framsm. minni hl. (Benedikt Sveinsson) Eg vil að eins leyfa mér að gera örlitla athugasemd við eitt atriði í ræðu hins hv. frams. meiri hl. (J. Ól.). Hann gat þess, að nefndin hefði komið sér saman um að gefa út nefndarálitið í smáköflum. Þetta er ekki rétt, nefndin hefir enga ákvörðun tekið í þessu efni, en hitt er satt, að hv. framsm. kom upp með þetta á nefndarfundi í morgun, en ekki tóku aðrir nefndarmenn afstöðu til þess. Úr því eg stóð upp, vil eg leyfa mér að benda á, hvað kynlegt það er, að þótt hæstv. ráðherra telji ekki neinn löglegan gæzlustjóra nema Eirík Briem, þá hefir hann þó ekki ennþá sett hann inn í embætti sitt. 

Bjarni Jónsson Fyrirspurn mín var svo ljós, að hún hefði átt að vera öllum skiljanleg; eg vildi að eins fá að vita, hverjar afleiðingarnar yrðu, ef hin rökstudda dagskrá yrði samþykt. Mér virðist augljóst, að núverandi ráðherra ætli sér ekki að seta gæzlustjórann inn, hann mundi þegar hafa gert það, ef það væri ætlun hans. Háttv. þm. Ísf. (Sk. Th.) taldi það óþarft af neðri deild að skifta sér neitt af þessu máli nú eftir ráðherraskiftin. En þá hafa líka allar þessar löngu umræður verið óþarfar. Fyrir mér vakir það eitt, að sá maður, sem hér á hlut að máli, nái rétti sínum.

Sigurður Sigurðsson Mér er það full ljóst, að skógræktarmálið er háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) hjartans mál. En hann má ekki líta svo á, að það hafi verið tilgangur flutningsmanna eða nefndarinnar að hefta góðan framgang þess. Frumvarpið ber það ljóslega með sér, að grundvellinum undir skógræktinni eða skóggræðslunni er ekki haggað. Breytingarnar eru að eins í því fólgnar að gera eftirlitskostnaðinn minni. Eg tók það fram við 1. umr. málsins, að til skógræktarinnar væri árlega veitt 10,500 kr. Meginhluti þessa fjár gengur til þess að launa með skógvörðum - ekki skógræktarstjóra, því laun hans eru lögákveðin 3000 kr. - og til ferðalaga, bæði skógræktarstjóra og skógvarða. Hefir það nú komið í ljós, að árið 1910 hefir þessi kostnaður numið nálægt 7000 kr. Eru þá að eins eftir 3500 kr. til eiginlegrar skógræktar í landinu. Þetta er hvorki hagkvæm eða rétt brúkun á landssjóðsfé. Og satt að segja held eg, að ekki sé skaði skeður, þó að tala skógarvarða sé takmörkuð fyrst um sinn, Eg held því ekki fram, að minna fé sé veitt til skóggræðslu en áður, heldur að það, sem veitt er, gangi til skógræktar, en ekki í feröalög og laun til manna, sem ekki gera meira gagn en skógarverðirnir. Eg segi þetta ekki af því, að eg hafi persónulega nokkuð á móti mönnunum, en tilgangurinn er að draga úr eftirlitskostnaðinum. Laun skógræktarstjóra koma þessu máli ekkert við. Hann hefir 3000 kr. laun, ákveðin með lögum og þeim heldur hann, þótt frumvarpið verði samþykt, nema hann brjóti svo mikið af sér, að honum verði sagt upp stöðunni. Þá er að minnast á sandgræðsluna. Háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) gat þess, að nú sem stendur hefðum við 2 sandgræðslumenn, undir umsjón landsstjórnarinnar, sem starfa að sandgræðslu og gefa mönnum leiðbeiningar. Og talsverðu fé er varið til að girða og græða svæði, sem eru að spillast og blása upp, og sem hægt er að hindra frá eyðileggingu. Það er ekki sagt skógræktarstjóra til lasts, að hann er ekki neinn »specialisti« í sandgræðslu. Aðalsandgræðslustarfið hlýtur því að hvíla á þessum 2 sandgræðslumönnum. En í framtíðinni getur það hugsast, að sá maður verði skógræktarstjóri, sem líka bæri gott skyn á sandgræðslu og þá einkum, ef það væri innlendur maður. Sandgræðsluna verður að byggja á innlendum, íslenzkum grundvelli og reynslu. Viðvíkjandi skógræktinni ætla eg að öðru leyti að taka það fram, að þar hafa Ungmennafélögin komið meiru áleiðis heldur en lagaákvæðin og starfsmenn skógræktarinnar. Þau hafa haft mikil og góð áhrif á hugsunarhátt manna í þessu máli, og örfað viðleitni einstaklinganna til að planta tré og runna hver hjá sér, enda hefir þessi plöntun aukist mjög síðustu árin, fyrir tilverknað þeirra. Annars skal eg ekki þreyta menn með langri tölu, en vil að eins geta þess enn þá einu sinni, að tilgangur okkar nefndarmanna er sá einn, að hlynna sem mest að skógræktinni og láta það fé, sem til hennar er veitt, koma að sem beztum notum.

Sigurður Gunnarsson Það er mikill ágreiningur um mál þetta, enda aðgætandi, að það er seinunnið og er að því leyti framtíðarmál. Eg hygg, að þingið geti ekki að svo stöddu lagt fram meira fé til skógræktunar, en gert hefir verið á þessu fjárhagstímabili. Og á meðan að að eins er hægt að veita 10-12 þúsund kr., geta skógarverðirnir ekki verið fleiri en tveir. Háttvirtur framsögum. (P. J.) tók það réttilega fram, að aðalhlutverk skógræktarstjórans og skógarvarðanna ætti að vera, að vekja áhuga á málinu hjá almenningi og koma réttum hugsunarhætti inn hjá honum. Stórar fjárveitingar úr landssjóði til einhvers fyrirtækis mælast ekki vel fyrir, fyr en áhugi þjóðarinnar er vaknaður á því. Eg álít, að hreyfingin eigi að koma að neðan, en ekki að ofan, og þess vegna er eg hv. framsögum. (P. J.) samdóma í þessu máli, en ekki háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), er sagði að hreyfingin ætti að koma að ofan. Breytingartillögur nefndarinnar eru bygðar á þeim grundvelli, að oss þykir ekki fært, að leggja fram meira fé en gert hefir verið á þessu fjárhagstímabili og því hneykslanlegt, að svo miklu fé sé varið til launa og ferðakostnaðar starfsmanna. Eg þekki ekki skógræktarstjórann, en mér þætti vænt um að heyra, að hann væri laginn á að koma inn réttum hugsunarhætti hjá þjóðinni og gæti vakið áhuga hjá henni á málinu. Eg efa þó að svo sé. Aftur á móti hefi eg heyrt hinum skógarvörðunum hrósað. Eg skal svo ekki lengja umræðumar um þetta mál, en leyfi mér að mæla með tillögum nefndarinnar.

Framsögumaður (Pétur Jónsson) Eg skal víkja dálítið nánara að breyttill. á þgskj. 260, fyrst flutningsmaður er búinn að mæla með þeim. Eg hygg, að hvergi á landinu sé skilið annað við orðið hrís en fjalldrapi og víðir. Eg hefi haldið spurnum fyrir, hvað stjórnin hafi meint með orðinu í frumv., sem lagt var fyrir þingið 1909 og hefi fengið það svar, að merkingin væri fjalldrapi og smávíðir. Þótt ekki væri annað en þetta, þá er það nægilegt til þess að eg greiði atkvæði á móti breyt.till. En aftur á móti vil eg fyrir mitt leyti mæla með breyt.till. á þgskj. 300 við sömu grein. Viðvíkjandi því, að ný grein komi, sem skyldi hreppstjóra til þess að fara um héraðið með skógarverði, þá býst eg við, að nefndin hafi ekkert á móti henni. Það segir sig sjálft, að skógarverðir hafi einhvern mann sér til leiðbeiningar, en þar sem eg þekki til eru bændur alstaðar fúsir á að veita þeim fylgd, svo að greinin virðist ekki bráðnauðsynleg. Þá er enn ein breyt.till. viðvíkjandi því, að ný grein komi, sem skyldar skógræktarstjóra til að líta eftir landbrotum og þess konar og gefa skýrslu um þau. Eg hygg, að óþarft sé að samþykkja þessa grein. Eg veit, að skógræktarstjóri vinnur í þessa átt, þótt ekkert lagaákvæði sé um það. Annars get eg tekið það fram, að nefndinni er ekkert kappsmál, að frv. nái fram að ganga. Ef háttv. deild þóknast að fella það, liggur í augum uppi, að hún hlýtur að veita meira fé til skógræktarinnar en nú er veitt. Og það verður að vera svo mikið, að fyrir það sé bygt, að verkalaun og ferðakostnaður gleypi helming fjárins, eða jafn vel meira. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) álítur, að það sé það eina rétta, að auka bara féð eftir þörfum. Það sé reglan, þegar maður leggi plan, að auka heldur féð, en klippa af planinu. En hitt er fult svo algengt hér hjá oss, að nægilegt fé er ekki fyrir höndum, heldur mjög takmarkað, og er þá sá einn kostur, að minka planið, og það er einmitt tilgangur þessa frumvarps. Mér er nú að vísu frv. þetta ekki sérlegt kappsmál. En eg hefi altaf álitið, að menn hafi að nokkru leyti flanað út í þetta skógræktarmál. Það hefir verið tekið nokkuð fram fyrir hendur þingsins, þótt það hafi hingað til staðið mótmælalaust. Það hafa verið skipaðir starfsmenn, án þess að þingið veitti nægilegt fé til þess. Eg fyrir mitt leyti hygg, og hefi alt af álitið, að skógræktarmálinu væri bezt borgið, ef sú leiðin væri farin, að hafa sem mest áhrif á hugsunarhátt manna, svo að þeir taki það upp hjá sjálfum sér, að hlífa og hlynna að skógum og skógarleifum. Það væri kostnaðarminna og hefði betri árangur að blása eld að þeim kolum og laða menn til þess. Það hefir minna verið hugsað um það og málið falið þeim mönnum óskorað, sem örðugt eiga með þá aðferðina. Þetta varðar meiru en hitt, hvort hafðir eru 4 skógarverðir eða einungis 2. Hvað þau rök snertir, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) var að færa á móti fækkun skógarvarða, að þeir hefðu bæði eytt fé og tíma í að afla sér þekkingar í þeirri grein, þá er því að svara, að raunar getur það verið óþægilegt, en staðan hefir hingað til ekki þótt vel launuð og mér skilst svo, að hæpið sé, hvort þeir þykist draga uppi með þau. En þá er heldur ekki tap fyrir hrausta og fullvinnandi unga menn, þótt þeir þurfi að snúa sér að annari atvinnu, því þeim verður ekki vorkent að vinna fyrir sér frekar en öðrum fullvinnandi mönnum.

Þorleifur Jónsson Þótt eg sé mjög hlyntur skógræktinni, þá lýsi eg því eigi að síður yfir, að eg aðhyllist tillögur nefndarinnar. Eg skil ekki annað, en að nægilegt sé fyrst um sinn að hafa 2 skógarverði, annan á Hallormsstað, en hinn á Vöglum. Því hefir verið haldið fram, að ef þeir væru að eins tveir, hefðu þeir ekki tíma til þess að ferðast um land alt. En skógarvörðurinn á Hallormsstað, sem er mjög áhugamikill í sínu starfi, ferðaðist síðastliðið ár frá Langanesi að Skeiðará og ef sá, sem er á Norðurlandi, hefir farið yfir jafn mikið svæði, skil eg ekki annað en að hann hafi getað komist yfir þau svæði norðanlands, þar sem er skógur eða kjarr. Og þó að þessir 2 verðir gætu ekki ferðast um alt landið nema annaðhvort ár, þá mundi það verða nægilegt til þess, að vekja áhuga á máli þessu hjá öðrum, en það á að vera aðalhlutverk þeirra. Því hefir að vísu verið haldið fram, að skógarverðirnir ættu að ferðast um aðallega til þess að kenna öðrum. En eg hygg, að slík kensla á hröðum ferðalögum sé ekki mikils virði, því að þeir gætu ekki meðal annars sýnt nægilega hvernig á að gróðursetja o. fl. Aftur á móti hygg eg, að miklu betra sé að menn væru sendir úr sýslunum, þar sem skógarleifar eru til skógræktarstöðvanna, til þess að nema þar skóggræðslu. Þetta gæti fyllilega vegið upp á móti því, að hafa fleiri skógarverði. Skal eg í sambandi við þetta geta þess, að síðast liðið ár fengu 2 menn úr Austur-Skaftafellssýslu lítilfjörlegan styrk úr sýslusjóði, (50 kr. hvor) til þess að ferðast til Hallormsstaðar og kynna sér þar hið helzta, er lýtur að verndun skógarleifa o. fl. Eg veit ekki betur, en að þessir ungu menn, er sendir voru, hafi fengið mikinn áhuga á verndun og ræktun skóga og hygg eg þess vegna, að ferð þeirra hafi komið að tilætluðum notum og að þeir veki áhuga á málinu heima fyrir. Var annar þeirra úr Öræfunum, en þar er Bæjarstaðaskógur, sem er einhver hinn gróðurríkasti skógur hér á landi. Eg vildi einmitt skjóta því fram til athugunar, að það mundi verða þýðingarmeira, að menn úr sýslunum væru sendir til skógræktarstöðvanna, til þess að nema þar skógrækt, heldur en að skógarvörðunum væri fjölgað. Þessir menn gætu svo leiðbeint bæði Ungmennafélögunum og öðrum. Ef þetta væri framkvæmt, hygg eg, að skógræktarmál vort sé ekki í neinni hættu, þótt ekki sé bætt við 2 skógarvörðum.