Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Breytingar þær, sem háttv.Ed. hefir gert á frv. þessu, eru í fyrsta lagi við 1. gr, að stúdentar, sem auk stúdentsprófs hafa lokið prófi í uppeldisfræði og kenslufræði, hafi sama rjett til að kenna við barnaskóla og þeir, sem kennarapróf hafa. Þá er önnur breytingin, við 13. gr. frv. að dýrtíðaruppbót öll skuli greiðast úr ríkissjóði, og er það samkvæmt því, sem launanefndin setti í fyrstu. Hún hefir því enga ástæðu til að vera á móti þessum breytingum, en leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt eins og það kom frá Ed.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Eins og sjá má á framhaldsnál., leggur nefndin til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Að eins hefir hv.Ed. gert þá breytingu, að ferðakostnaður þm. á þessu þingi verði greiddur eftir reikningi. En það er í rauninni engin breyting, því að við ætluðumst altaf til, að svo yrði, að afgangurinn yrði greiddur eftir reikningi. Þetta er því að eins formsatriði, og vill nefndin því, að frv. verði samþ. með þessari breytingu.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Það er líkt um þetta mál að segja og hitt. Ed. hefir þó gert dálitla efnisbreytingu á þessu frv. Hún er sú, að í stað þess, sem var í frv. hjeðan, að launin skyldu greiðast að 1/3 hluta úr landssjóði, skal nú ½ þeirra goldinn úr landssjóði. En þar sem þetta var í fyrstu till. launanefndar, þá getur háttv. deild getið því nærri, að hún er þessu ekki mótfallin nú. Vonar hún því, að málinu verði ekki flækt milli deilda vegna þessa atriðis, sem ekki getur talist neitt verulegt atriði í málinu.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þessa þingsál.till., eftir að jeg var gengin úr skugga um, að ekki ætti að taka neitt tillit til hreppstjóra í launalögunum, sem hefði þó að mínu áliti verið rjettmætt. Því þótt segja megi, að launalög þeirra sjeu tiltölulega ný, þar sem þau eru að eins frá 1917, þá er þó mikil breyting orðin á síðan, og launin engin laun, eins og þau voru ákveðin þá. Fastalaunin eru í flestum hreppum um 80 krónur, og sjá allir, hvaða kaup það er fyrir menn í fastri stöðu. Það er ekki hálft vinnukonukaup. Í lögunum frá 1917 er líka tekið fram, að aldrei megi borga þeim hærra sólarhringskaup en 6 krónur, sem er smánarborgun, þegar litið er til verkkaups nú. Bændur í sveitum hafa nú orðið peningalegt fjártjón af því að vera svo vel að sjer, að þeim sje trúandi fyrir opinberum störfum, þar sem þeir verða að vinna þau því nær kauplaust. Jeg færði það í tal við launamálanefndina í sumar, hvort hún ætlaði ekki að taka hreppstjórana upp í lögin, og tók hún því ekki fjarri, er. af einhverri ástæðu hefir það samt farist fyrir. Og þegar jeg sá útsjeð um þetta, fanst mjer rjett að bera fram þessa till. Það má auðvitað benda á fleiri starfsmenn, sem vinna fyrir sama sem ekki neitt, eins og t. d. skattanefndirnar. Er það náttúrlega ranglátt, þegar þess er gætt, að störf þeirra hafa nú upp á síðkastið aukist að miklum mun. Sama má og að nokkru leyti segja um sýslunefndarmenn og oddvita og hreppsnefndarmenn. Það er líka orðið svo í seinni tíð, að enginn fæst til að vera oddviti nema hinn lögákveðna tíma. En iðuleg oddvitaskifti eru óheppileg og geta haft slæmar afleiðingar fyrir sveitirnar. En að jeg ekki tók oddvitana hjer með kom af einskonar hæversku, af því að jeg hefi sjálfur verið oddviti í hartnær 40 ár, og hefði því mátt segja, að jeg væri að vinna mjer sjálfum í hag.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er alveg rjett hjá hv.flm. (S. St.), að hreppstjórarnir hafa að nokkru leyti orðið út undan. Að vísu voru laun þeirra ákveðin eftir dýrtíðarbyrjun, en alt verðlag hefir mikið hækkað síðan. Í raun og veru væri rjettast að ákveða það nú á þinginu, að hreppstjórar fengju dýrtíðaruppbót eftir sömu reglum og aðrir embættismenn. Aftur er öðru máli gegna um oddvitana; laun þeirra ættu sveitirnar sjálfar að bæta. Jeg skal samt láta þess getið, að ekki skiftir miklu, hvort hreppstjórunum verða bætt launin á þessu eða næsta þingi, ef svo fer, sem útlit er fyrir, að þing komi saman aftur í vetur. Mætti þá láta uppbótina ná eitthvað fram fyrir sig, ef hún kæmi síðar. En jeg tel alveg sjálfsagt að bæta launin.

Þórarinn Jónsson Jeg gat þess við 2. umr. launamálsins hjer í deildinni, að vel gæti komið til mála, að hreppstjórar gerðu kröfu til launabótar, því eins og launafrv. var þá, gátu þeir gert það. En svo var því breytt þannig, að ákvæðið um launauppbót náði að eins til þeirra, sem frv. getur um. Og launamálanefnd Ed. hefir ekki bætt hreppstjórum inn í frv., en stjórnin getur auðvitað hæglega komið þeim inn í það við 3. umr. En yfirleitt virðist svo, sem þetta hafi ekki verið stjórninni sjerlegt áhugamál. Jeg hefi verið í æðimörg ár hreppstjóri og oddviti í minni sveit, og fyrir þetta hvorttveggja hefi jeg haft á ári 90–140 krónur. Ef kaupa hefði átt mann til sama starfa, hefði enginn fengist fyrir minna en 500 krónur á ári. Það má ef til vill segja, að þetta sje þegnskyldustarf, sem aldrei verði launað eins og vert er, og er nokkuð hæft í því. Að minsta kosti verð jeg að líta svo á um skattanefndir og sveitarstjórnir, að þær geti ekki ætlast til miklu meiri launa en þær hafa. Aftur á móti held jeg, að borgun fyrir sáttasemjarastörf sje hvergi auðvirðilegri en hjer. Jeg álít rjett að taka þessa till. að einhverju leyti til greina. En jeg mun ekki greiða henni atkvæði, af því jeg veit, að stjórnin getur komið að uppbót nú í fjárlögunum, ef hún vill, og vil láta hana alveg einráða um, hvort hún álítur hreppstjórana maklega þeirrar uppbótar eða ekki.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) virðist vera dálítið gramur við stjórnina fyrir tómlæti hennar við hreppstjórana, en það var fullkomlega afsakanlegt, þótt henni sæist yfir þá, því lögin um laun hreppstjóra voru ekki nema rúmlega ársgömul þegar verið var að semja launalagafrumvarpið. Og þótt dýrtíð hefði aukist talsvert á þeim tíma, var þó munurinn á launum hreppstjóra ekki að sínu leyti eins mikill og hjá öðrum. Jeg tel ekkert betra að bæta nú uppbót til hreppstjóra inn í fjárlögin en að endurskoða launalög þeirra á næsta þingi og bæta þeim þá. Hvað snertir laun sáttasemjara, þá eru þau að vísu lág. En jeg hefi verið mörg ár sáttasemjari og fann ekki til þess, þótt það starf væri ekki vel borgað. Jeg skoðaði það sem borgaralega skyldu, sem maður aldrei hefði mikið upp úr. Og jeg get vel hugsað mjer ýms borgaraleg störf án borgunar, enda var það að minsta kosti áður algengt, að ýms störf væru unnin fyrir almenning án borgunar.

Hákon Kristófersson Mjer er alls ekki kunnugt um, að nein óánægja hafi fram komið frá hreppstjóranna hálfu út af laununum, og því undarlegra finst mjer að svo mjög skuli bóla á henni hjer í þinginu. En jeg er alveg á sama máli og aðrir hv.þm., sem talað hafa, um það, að hafi krónan fallið í verði hjá öðrum, þá hafi hún eins gert það hjá hreppstjórunum, og eigi þeir því að fá dýrtíðaruppbót, en ekki launabætur. Hitt vil jeg taka fram, að laun ýmsra annara voru hækkuð í fyrra, og hefir þó stjórnin lagt til, að þau yrðu aftur hækkuð nú. Svo það er í sjálfu sjer engin afsökun fyrir hana, þó launalög hreppstjóra sjeu ekki eldri en frá 1917. Þetta segi jeg ekki af því, að mjer þyki launin of lág. Hv. flm. (S. St.) benti á það rjettilega, að ýmsir aðrir minni háttar starfsmenn væru illa launaðir og hefðu ekki verið teknir upp í launalögin. Þetta er alveg rjett. En hins vegar get jeg tekið undir með hæstv. forsætisráðherra (J. M.) um það, að menn ættu síst að vera að telja það eftir sjer, þótt þeir ynnu fyrir lítið í þeim málum, sem sveitarfjelög varða. Þó að jeg viðurkenni því, að það sje eðlilegt, að þessi till. sje fram komin, mun jeg þó greiða atkvæði á móti henni, og get sagt fyrir mitt leyti, að þótt málið sje mjer persónulega skylt, er það þó mín skoðun, að launin megi standa óhögguð.

Þórarinn Jónsson Háttv. þm. Barð. gat þess, að hann mundi greiða atkvæði með till., en ljet þó jafnframt í ljós, að engin þörf væri að breyta hreppstjóralögunum og bæta launakjörin.  (H. K.: Jeg sagðist greiða atkvæði móti till.)  . Þá hefir mjer misheyrst. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) nefndi prófastana til samanburðar. En þeir halda visitatsiulaunum sínum, og þau hækka Þá nefndi hann líka sáttasemjara. En borgunin til þeirra er svo hlægilega lítil, nokkrir aurar, ef sætt kemst á, að slíkt ætti ekki að standa í lögum.

Benedikt Sveinsson Vjer flm.till. á þgskj. 121 höfum nú gert nokkuð rækilega grein, í umr. þeim, er fram hafa farið um hana, fyrir því, hve mikil er nauðsyn þess, að þessu máli sje hraðað svo, að það nái fram að ganga á þessu þingi. Þarf jeg varla að rifja það upp aftur. En jeg vil að eins stuttlega drepa á það, að nú stendur fyrir dyrum, að rafveitu verði á komið hjer í Reykjavík. En þá er um tvent að velja fyrir bæinn. Annaðhvort er að koma upp rafveitu við Elliðaárnar, eða fá raforku frá Soginu, með atbeina ríkisins. En ef ekki er vitað með vissu, að landið taki Sogið í sínar hendur, heldur verði það áfram í vörslum þess fossafjelags, er nú telst eiga, þá verður ekki hjá því komist, að Reykjavíkurbær reisi stöð við Elliðaárnar. Undirbúningur er þegar hafinn, svo að hægt sje að hefa verkið, ef ekki sjest fyrir haustið, að landið taki Sogið til virkjunar. Verður þá Reykjavíkurbær að leggja of fjár í litla og óróga stöð við Elliðaárnar, sem mun verða sú dýrasta, sem dæmi eru til. Hún mun kosta að minsta kosti 2½ milj. kr., en krafturinn þó ekki meiri en 1000 hestöfl, og kostar þá 2500 kr. hvert hestafl. Allir sjá, hve andstætt þetta er, þar sem verðið er annarsstaðar, þar sem líkt stendur á, t. d. í Svíþjóð, um 200 kr. hvert hestafl til jafnaðar, eða meira en tíu sinnum minna en verkfræðingur hefir áætlað í stöðinni við Elliðaárnar. En ef þingið lætur undir höfuð leggjast að tryggja landinu yfirráð við Sogið á þessu þingi, þá mun bærinn þykjast neyddur til að lúta að þessu tormiðlaða og dýrkeypta afli úr Elliðaánum. En það er og önnur ástæða til þess, að undinn sje að þessu bráður bugur En hún er sú, að ef ráðið verður að taka Sogið landinu til handa, þá verður að gera það sem fyrst, vegna verðsins. Sogið hækkar árlega í verði, ef lögnámið dregst. Því nær sem líður því, að vatnið sje tekið til hagnýtingar, því meira er gert að mælingum og öðrum undirbúningi, og því dýrara og erfiðara verður að ná því. Í þriðja lagi er hætt við meiri mótstöðu síðar meir gegn lögnámi vatnsorkunnar í Sogi til landsþarfa, þegar fossafjelögin hjer. Ísland og Títan, hafa færst meir í aukana. Eins og kunnugt er, eru það enn sárfáir menn hjer á landi, sem bundnir eru við þessi fjelög. En þeir verða að líkindum miklu fleiri síðar. Þetta er rík ástæða til þess, að hafist sje handa, áður en hin ríka, erlenda Gullveig hefir náð hjer meira tangarhaldi. Það hafa komið fram ýms andmæli gegn till. á þgskj. 121. En jeg er hræddur um, að þau sjeu ljettvæg, þegar brotin eru til mergjar. Ein höfuðmótbáran hefir verið sú, að enginn vissi, hve mikið afl ætti að taka, og myndi þetta því setja stjórnina hjer í mestu vandræði. Svo ramt hefir að þessu kveðið, að einn hv.þm. hefir fært þetta sem ástæðu til þess, að hann gæti ekki greitt atkvæði með till. En þetta er alveg á sandi bygt. Í fyrsta lagi er í till. mælt svo fyrir, að stjórnin skuli taka alla vatnorku í Sogi. En annars hefði þessi háttv.þm. ekki þurft annað en líta í 13. gr. fossalaganna frá 1907, eina gr., sem skírskotað er til í till. Þar er svo fyrir mælt: „Stjórnarráð Íslands ákveður í hvert skifti, hversu mikið skuli af hendi látið samkvæmt 12. gr.“ Hjer er því í lögunum sjálfum algerlega ákveðið, hversu að skuli farið í þessu efni og að alt skuli undir því komið, hvað stjórninni þykir henta í hvert sinn. Menn sjá því, að það, sem hjer háir mönnum, er að þeir hafa ekki lesið meira en 12. gr., því að ef þeir hefðu einnig lesið 13. gr., hefðu þeir ekki borið fram jafnveigalitla mótbáru, sem bygð er á misskilningi og engu öðru. Hjer er því ekki um nein vandkvæði að ræða. Það er algerlega á valdi stjórnarinnar að dæma um það á sínum tíma, hve mikið hún skuli taka, og eru því engir agnúar á till. í því efni. Þá hefir það verið tekið fram af einum hv.þm., að rjett sje að reyna fyrst að fara samningaleiðina, áður en önnur leið sje upp tekin. En jeg vil benda honum og öðrum á, að slíkt er einmitt tilætlun till. á þgskj. 121. Samkvæmt henni fer stjórnin eftir lögunum um þetta efni, sem skírskotað er til, en í þeim er beint ákveðið í 14. gr., að samningaumleitanir skuli fyrst og fremst fara fram. Samkvæmt till. og lögunum er gert ráð fyrir, að samninga sje freistað fyrst. En svo er sagt í gr., að „ef samningum verði ekki við komið“, þá skuli taka fossana, að undangengnu mati. Þessi önnur höfuðástæða gegn till. er því á engum rökum bygð, fremur en hin fyrri. Þá hefir tilvitnunin í fossalögin frá 1907 verið sumum þyrnir í augum. Hefir þeim þótt, sem hjer væri verið að teyma inn í deildina ákveðinn skilning á eignarrjettarspurningunni í fossamálinu. En eins og áður hefir verið tekið fram, þá fer fjarri, að tilætlunin væri sú, enda sje jeg alls ekki, að þann skilning þurfi að leggja í till. Það er alls ekki í þeim tilgangi vitnað í fossalögin frá 1907, heldur af því að þar eru ákvæði um, hvernig eignarnám skuli gera á fossum. Við flm. þektum ekki önnur lagaákvæði um það. Nú hefir hv.þm. Dala. (B. J.) flutt brtt. um að fella þessa tilvísun niður, og kveðst þá munu veita till. fylgi sitt. Jeg sje nú ekki nokkurn hlut á móti því frá mínu sjónarmiði að þessi tilvísun sje feld burtu. Jeg sje ekki annað en að það komi í sama stað niður. Stjórnin framkvæmir lögnámsgerðina samkvæmt ákvæðum laganna, hvort sem tilvísunin er í till. eða ekki Kemur það því í einn stað niður. Ef það er hv.þm. (B. J.) geðfeldara, að tilvísunin sje ekki í till., er mjer hjartanlega sama þótt jeg sjái ekki, að með því sje nein efnisbreyting gerð á till. Aðalatriðið er, að landið nái skilyrðislaust og deilulaust tangarhaldi á vatnsorkunni í Soginu. Þá vil jeg enn fremur minnast á nokkur atriði, sem komið hafa fram hjá einstökum hv.þm. Verður þá fyrst fyrir mjer hv.þm. S.-Þ. (P. J.). Hann talaði nú sem fyr eindregið móti því, að landið helgaði sjer vatnið í Soginu. Var það skiljanlegra að heldur en við 1. umr., þar sem það er bert orðið, að hann er hluthafi í fossafjelaginu „Ísland“ og einn í stjórn þess. Áleit hann algerlega óþarft að gera eignarnám, þar sem landið hefði engin tök á að nota sjer vatnið fyrir kostnaðar sakir, en einkum lagði hann áherslu á, að ekki væri kominn tími til að taka Sogið eignarnámi, því að fyrst þyrfti að tryggja fjeð. Hjer finst mjer meir kenna þess, að hv. ræðumaður er gamall „factor“ - hann hefir um langan aldur stýrt stórri verslun (kaupfjelagi) - heldur en að hann er íslenskur þingmaður. Þrautreyndur kaupsýlumaður sjer, að varan muni hækka í verði og er því eðlilegt, að hann vilji, sem góður stjórnari, draga söluna. Hitt er aftur minni hagsýni af landinu, að nota ekki rjett sinn sem fyrst, og ekki verður fátæku landi hagfeldara að kaupa síðar dýrara verði. Enda sagði þessi sami hv.þm. (P. J.), að ef ríkið ætlaði að virkja fossana, mætti það ekki dragast, og er þetta alveg rjett hjá honum, því að þörfin knýr á þar sem Reykjavík er, og einmitt hennar vegna er nauðsynlegt, að eitthvað sje hafist handa nú þegar. Svo sneri hv.þm. (P. J.) aftur við blaðinu og sagði, að það væri óþarft fyrir íslenska ríkið að leggja fje fram til þess að beisla Sogsfossana hefði það annað við sitt fje að gera. Jeg skal ekki neita því, að Ísland hefir nóg við sitt fje að gera, en þar sem það er alment viðurkent, að fossavirkjun borgar sig oftast ágætlega, hví má þá ríkissjóður vor ekki leggja fje í þetta á móti Reykjavík og öðrum bæjum eða fjelögum hjer innan lands, þar sem þörfin fyrir rafmagn er mikil, bæði fyrir höfuðstað landsins og aðra bæi og sveitir hjer nærlendis? Hv. þm. (P. J.) vildi geta þess til, að virkjunin kostaði 20–30 milj. kr. Jeg held, að hann hafi lagt of mikið í, því að eins og jeg gat um áður, kostar hestorka í Svíþjóð ekki meira en 200 kr. til jafnaðar, og í Noregi hefir hún kostað helmingi minna, þar sem best hefir staðið á. Samkvæmt þessu kostaði ekki meira en 12 miljónir að taka alla orku í Soginu, en nú er engin nauðsyn á að nota alt aflið í einu, og sjálfsagt að sníða sjer stakk eftir vexti. Mjer er nær að halda að hestorkan yrði ekki mikið dýrari í Sogi heldur en hún hefir verið í Noregi, þar sem vel stendur á. Aðgætandi er, að það, sem oft hleypir kostnaðinum gríðarmikið fram, er það, að gera þarf afarstóra vatnsgeyma með geysimiklum stíflum, sem kosta of fjár, en slíkir geymar gerðir af mannahöndum, munu varla hafa tekið meira en þúsundasta hluta af því, sem sá geymir tekur, er Sogið fellur úr og náttúran sjálf hefir fengið Íslendingum ókeypis, en það er Þingvallavatn. En geymirinn tryggir og jafnar því betur vatnsmegnið, sem hann er stærri. Mjer er því nær að halda, að virkjun Sogsins sje sú allra ódýrasta, sem völ er á, og er hún t. d. miklu ódýrari en virkjun Þjórsár, því að þar er enginn geymir af náttúrunnar hendi, er að haldi komi, heldur er það ýmist, að áin grynnist mjög, eða hún fer beljandi yfir bakka og eyrar. Veit jeg þó ekki betur en að útlend gróðafjelög sækist fast eftir að fá að virkja þetta breytilega stórfljót. Ólíklegt er, að Títan ætli sjer að leggja fje í þetta fyrirtæki til þess að tapa því. Þá sagði sami hv.þm. (P. J.), að það yrði snubbótt svar, sem fossafjelagið Ísland fengi við beiðni sinni um að mega virkja Sogið, ef þessi till. yrði samþykt og ekki annað. Mjer liggur það nú satt að segja í ljettu rúmi, hvað þessu erlenda fossafjelagi kann að þykja snubbótt, enda veit jeg ekki betur en að hið íslenska ríki sje engum vanda bundið þessu fjelagi. Það er útlent prangarafjelag, sem náð hefir valdi á vatni austur þar, en svo kemur það nú upp úr kafinu, að það ætlar ekki að nota þetta vatn sjálft, heldur afhenda rjett sinn öðrum útlendingum eða vera leppur fyrir annað fjelag. Þetta fjelag þarf því ekki að vera neinn þjóðardýrlingur Íslendinga. Slíkar mótbárur sem þessar ættu ekki að heyrast hjer, og því síður ætti ríkið að taka nokkurt tillit til þessa fjelags. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) mælti gegn till. vegna þess, að ekki lægju fyrir frumdrættir af virkjuninni, enda gæti orðið dómstólamál, hvort landið mætti taka vatnið eignarnámi. Jeg held, að það sje næg ástæða fyrir hendi, þar sem er almenningsheill sem krefur þessa, og álít jeg, að þingið sje fært um að dæma, hvort hún er fyrir hendi eða ekki. Og að það þurfi að vera til frumdrættir af mannvirkjunum tel jeg fjarstæðu eina. Annars þurfa menn ekki að vera hræddir við fossafjelagið „Ísland“, þótt það fengi þetta svar, því að fjelagið hefir náð valdi á öðru vatni, þar sem Gullfoss er, en getur að vísu ekki hagnýtt sjer hann nema leyfi þings og stjórnar komi til. Þessu fjelagi þýðir því ekki að reisa sig hátt að svo stöddu, því að svo fremi sem það vildi streitast gegn því, að landið hagnýti sjer Sogið, sem það getur að vísu ekki, þá mundi með öllu vonlaust, að því yrði nokkurn tíma leyft að taka hjer nokkurt vatnsafl sjálfu til notkunar. Þá sagði þessi sami þm. (E. A.), að verðið yrði nú hærra en það, sem keypt var fyrir. Þetta er nú fyrst og fremst undir samningunum komið, og svo matsmönnunum, og þótt þeir metti svo hátt, að ríkinu fyndist það ekki geta við unað, þá væri hægur vandinn að skipa yfirmatsmenn. Þetta er því ekki á fullum rökum bygt, og mun ríkið altaf geta haft yfirhöndina og gætt þess, að ekki verði okrað á vatninu. Þar sem þessi sami hv.þm. (E. A.) vitnaði í hlutafje fossafjelagsins „Títans“ og sagði það 12 milj., þá vil jeg láta þess getið, að þetta er ekki fjeð sem lagt hefir verið fram til kaupa á fossaflinu, heldur hefir því verið safnað til þess að leggja í fyrirtækið.  (B. J.: Þeir hafa búið sjer þetta hlutafje til með því að kalla fossana svona mikils virði)  . Þetta er öfugt við það, sem annar maður úr fossanefndinni segir, því að hann segir, að fjelagið hafi safnað tólf miljónum til verklegra framkvæmda, er fossaflið sjálft hefir kostað mjög lítið móti því. Þetta er því gripið úr lausu lofti. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) kvaðst ekki geta greitt þessari till.atkv. sitt af því, að ekki gæti stjórnin vitað, hversu mikið ætti að taka. Stjórnin verður búin að átta sig á því, þegar að því kemur, að fremja skal eignarnámið. Yfir höfuð fanst mjer hans ástæður vera mjög veigalitlar. Fetaði hann trúlega í fótspor hv.þm. S.-Þ. (P. J.) og taldi hann engum trúandi fyrir að virkja Sogið nema þessu útlenda fjelagi. Jeg hefi nú athugað allar helstu mótbárur hv.þm. og sýnt fram á, að þær eru ekki á miklum rökum bygðar. Það sem mestu máli skiftir er það, að ríkið nái tökum á Soginu meðan Reykjavík þarf þess við, og áður en það stígur í verði, og áður en útlendir peningar ná meira valdi á hugum manna, bæði utan þings og innan, heldur en enn þá er orðið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Því var beint að stjórninni, hvort nægileg heimild væri fyrir hendi til þess að taka að láni fje með virkjunina fyrir augum, og enn fremur hvort heimildin væri nægileg til þess að taka Sogið. Að því er til fyrra atriðisins kemur, vil jeg benda á, að samskonar ákvæði er í lögununi um áveitu á Flóann, og hefir það verið skilið sem nægileg trygging fyrir að taka lánið. En annars hefi jeg hugsað mjer að koma með brtt. þar sem svo skýrt er að orði kveðið, að allur vafi hverfi. - Að því er snertir síðara atriðið, þá hefir hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) farið inn á það og tekið það fram, sem jeg vildi sagt hafa. Það verður að vera nægilegt, og er það, að almenningsheill krefur þessa, og hvað mannvirkin snertir er það róg, að það hefir verið ákveðið að reisa þau. Um það atriði, hvað stjórnin taki mikið, þá verður hún að ákveða það í hvert skifti. Sýnist mjer, að sá skilningur á lögunum sje ekki vafasamur, að landið geti tekið Sogið. Að því er snertir brtt.hv.þm. Dala. (B. J.), þá vil jeg lýsa því yfir, að jeg er ekki á móti henni. Þá vil jeg enn hvetja menn til að draga ekki fossafjelagið „Ísland“ á svarinu viðvíkjandi beiðni þess í fyrra. Er það hreinast að segja því afdráttarlaust, að það sje allra vilji, að landið taki Sogið, svo það skuli ekki gera sjer neina von um að fá það til virkjunar. Þetta hygg jeg vera alveg óhætt, því jeg veit, að menn úti um alt endilangt Ísland vænta þess og vona, að landið nái fullum tökum á Soginu. Jeg skal ekki þreyta hv. deild á langri ræðu. Heimildin fyrir þessu er ljós, og þörfin brýn.

Pjetur Jónsson Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) svaraði athugasemdum mínum og hjelt því fram, að svo framarlega sem till. þessi yrði ekki samþykt, þá væri fyrir það girt, að Reykjavík gæti hagnýtt orku úr Soginu, og yrði að snúa sjer að því að virkja Elliðaárnar. Jeg lít svo á, að rangt sje að setja þessa till. í þetta samband. Ef Reykjavík vill taka Sogið í sínar hendur, þá verður það að vera ljóst, hvort nægilegt peningamagn fáist, hvort fyrirtækið geti borgað sig, og ýmislegur annar undirbúningur að vera gerður. Að vísu verður Sogið ekki tekið eignarnámi ef till. verður feld, nema ef bæjarstjórn óskar þess, en þá getur landsstjórnin líka gert það samkvæmt fossalögum. Ef landið og bærinn ætla að vera saman um að virkja Sogið, þá verður auðvitað að koma til þingsins kasta, hvort það vill leggja fje í þetta fyrirtæki. En slíkt ætti þá að ganga á undan þessari tillögu. Jeg sje engan skaða að biðinni. Jeg held það heilaspuna, að vatnsafl hækki þarna í verði; jeg ímynda mjer, að það lækki heldur en hitt, eftir því sem liggur í loftinu. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) talaði um eignarnámið eins og aflið væri tekið í hestöflum, og mætti þá tempra hestaflatöluna eftir þörfum. Jeg er hræddur um, að hann sje ekki vel heima í því, hvað átt er við með eignarnámi. Það eru ekki ákveðin hestöfl, sem taka á, heldur fossa og strengi, lönd og stöðuvötn, ef fylgja á till. gersamlega. Máli mínu til stuðnings skal jeg lesa upp till, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á landsstjórnina að gera nú þegar ráðstafanir til þess, að landið nái fullum umráðum og notarjetti á allri vatnsorku í Soginu, alt frá upptökum þess og þar til er það fellur í Hvítá, ásamt nauðsynlegum rjettindum á landi til hagnýtingar vatnsorkunni“. En fullkominn umráðarjettur er ekki nema vatnsmiðlun sje tekin með.

Frsm. meiri hl. (Gísli Sveinsson) Það er ekki sem frsm. samvinnunefndar að jeg tala hjer. Jeg vildi að eins drepa á 2 atriði, sem komið hafa fram hjá flytjendum till. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) átaldi það að jeg skyldi ekki geta fallist á þessa till. þar sem jeg f. h. meiri hl. nefndarinnar hefði flutt aðra till., sem hafði inni að halda í einum lið sínum heimild fyrir landsstjórnina til að lögnema Sogið. En jeg verð að líta svo á, að hjer sje alt öðru máli að gegna. Jeg taldi rjett að halda sjer við þá fossa, sem till. ræddi um, en var þess ekki út af fyrir sig fýsandi, að Sogið kæmist í ríkisins hendur, ef það hefði ekki verið fljettað inn í þá till. í till. okkar var Sogið ekki aðal- eða eina atriðið, en hjer er það svo, og þar skilur. Orðalag er líka alt annað. Hjer er alstaðar gert ráð fyrir, að Sogið verði tekið þegar í stað. Eftir till. okkar var ekkert um það sagt, hve nær takan ætti að fara fram; stjórninni voru gefnar frjálsar hendur um það. Þar var heldur ekki gert ráð fyrir eignarnámi, heldur því, að ríkið gerði ráðstafanir til að ná umráða- og notarjetti. Það var ekki nefnt, með hvaða hætti þessu skyldi náð, en til eru margar aðrar leiðir en eignarnám. Jeg geri ráð fyrir, ef vatnsfall verðurtekið, að þá náist samkomulag í flestum atriðum. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði enn fremur, að Reykjavík fengi enga vatnsorku úr Soginu, ef landið tæki það ekki nú. Þetta er alls ekki rjett. Jafnvel þó það væri fullvitað, að þeir, sem hafa umráðarjettinn nú, fengju sjerleyfi, þá væri þeim víst ekkert kærara en að fá Reykjavík að viðskiftavini. Jeg þarf ekki að minna á, að fyrir tveimur árum lá fyrir tilboð frá fjelaginu, sem ýmsum þótti girnilegt þá, en um það skal ekki frekar ræða. Hv. þm. (B. Sv.) sagði, að ef till. væri samþykt, og þótt ekkert væri um það samþykt, að undirbúning skyldi gera, þá gerði það ekki neitt; stjórnin gæti gert þann undirbúning, sem nauðsynlegur væri, og tekið það fje, sem hún áliti að þyrfti. En til þess að stjórnin geti þetta, þarf hún fyrst að vita, hvað gera þarf, þarf að vita, hvaða undirbúnings er þörf. Og sá undirbúningur allur tæki svo langan tíma, að ekkert viðlit væri, að hann væri búinn fyr en í fyrsta lagi á næsta sumri. Það er enn óvíst, hvað taka þarf af landi, túnum, engjum, vötnum o. fl., og ekki er hægt að ráðstafa fje í þetta fyr en áætlun er gerð, sem bygt verður á. Þetta liggur í augum uppi, og er einkennilegt að heyra menn tala um þetta eins og það gæti gerst þegar í stað. Jeg skil það vel, að fulltrúar Reykjavíkur vilji tryggja bænum vatnsorku í Soginu, en það kemur ekki til greina að virkja Sogið; hver sem það gerir, hvort sem það verður það opinbera, ríkið eða bærinn, eða fjelög, innlend eða útlend, eða einstakir menn, þá er ekki hægt að gera það svo, að Reykjavíkurbær fari varhluta af því rafmagni, sem þar verður framleitt. Ef bærinn vill fá notarjett að Soginu þá er sjálfsagt, að landsstjórnin styðji hann að því og taki það þá fyrir bæjarins hönd, en þar kemur ekki til þingsins kasta, því heimild er til slíks áður í lögum. Till. samvinnunefndar, sem feld var hjer, og það af þeim mönnum, sem nú bera fram þessa till., leyfði stjórninni að halda áfram rannsóknum í Soginu. Nú er orðið of seint fyrir þingið að láta nokkuð uppi í þessu efni, en það verður að ganga á undan. Engir peningar eru til taks, og ber þá alt að sama brunni, að þetta getur ekki gengið fyrir sig í fljótum hasti. Alþingi á nú að koma saman á næsta vetri, eftir upplýsingum hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Það verður þá fyrir þann tíma, sem nokkur undirbúningur getur farið fram. Jeg sje því ekki, hvað sje á móti því, að landsstjórnin taki málið til athugunar og undirbúnings, því að engu er spilt, þetta er enginn dráttur á málinu. Þá fæst vissa fyrir því, hvað gera þarf ef nokkuð á að gera, og hvað fram eigi að fara, ef nokkuð á yfirleitt fram að fara. Jeg skil varla í því, að fulltrúar Reykjavíkur vantreysti stjórn sinni því að báðir munu þeir styðja hana, og auk þess er hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þm. Reykv., og búast má við, að hann verði við stjórn að minsta kosti til næsta þings, og má þá gera ráð fyrir, að hann láti ekki undir höfuð leggjast að gera þann undirbúning, sem nauðsynlegur þykir. Jeg ætla þess vegna að leyfa mjer að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Í því trausti, að landsstjórnin 1. athugi ásamt öðrum atriðum vatnamálanna, hvort eða hvernig ráðlegt sje eða tiltækilegt, að ríkið nái fullum umráðum eða notarjetti á allri vatnsorku í Soginu eða á nokkrum hluta hennar, og leggi niðurstöðu sína hjer að lútandi fyrir næsta Alþingi, og láti halda áfram mælingum þeim og rannsóknum um vatnsorku o. fl. í Sogi, sem byrjað hefir verið á, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Um leið og jeg afhendi hæstv. forseta þessa dagskrá, skal jeg láta þess getið að mjer þykir ekki óviðeigandi að vísa vatnamálunum yfirleitt til stjórnarinnar. Hjer er það skýrt og ótvírætt sagt, að stjórnin skuli leggja niðurstöðu sína fyrir næsta Alþingi, og er henni ekki gefið undir fótinn með drátt á málinu. Jeg hefi áður tekið það fram, að nú er komið í eindaga með þessi mál á þessu þingi, og er því stjórnarundirbúningsleiðin sú eina, sem opin er. Og það dylst víst engum, að rannsókn á Soginu er nauðsynleg, hvernig sem annars fer um þessi mál. Jeg vænti þess því fastlega, að þessi rökstudda dagskrá verði samþykt.

Bjarni Jónsson Jeg vildi leiðrjetta misskilning, sem kom fram í ræðu hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), um dýrleika vatnsafls í Þjórsá. Jeg flutti það hjer fram til að sýna skaðlegar afleiðingar fossabrasksins, þar sem ,,Titan“ hefir nú þyrlað þessum svo nefndu rjettindum sínum til Þjórsár upp í 12 milj. kr. Þeir telja hlutafje sitt 12 miljónir, en það er á allra vitorði, að sú fúlga fæst að eins með því móti að reikna rjettindin svo hátt. Þetta eru sterkustu meðmæli með því, að landið taki Sogið nú þegar í sínar hendur. Hv. þm. (B. Sv.) fann að þessu, eins og það væri skaðlegt fyrir till. En eins og jeg hefi nú sýnt, þá eru þessar athuganir gagnlegar till. og meðmæli með henni. Það þýðir ekki að láta skeika að sköpuðu og láta erlenda og innlenda fossabraskara þyrla upp verðinu áður en landið tekur vatnsaflið í sínar hendur. Brtt. mín um að fella burt tilvitnun til fossalaganna frá 1907 hefir mætt andblæstri, og þykir mjer það alleinkenniegt. Þegar stjórn er skipað að ná einhverju á vald sitt, þá þarf ekki að vitna í heimildir; hún er einfær um að finna þær sjálf. Og allra síst á að vitna í þær heimildir, sem orka tvímælis. Þegar þetta er tekið burt, þá verður till. góð og gild, og get jeg vel sætt mig við það, sem eftir er. Kemur þá alt vel heim með þeim hætti sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði. Þegar stjórnin siglir með lög til staðfestingar í haust, þá getur hún hitt að máli þá menn, sem umráðarjett hafa yfir Soginu. Þar á jeg sjerstaklega við cand. Magnús Jónsson, sem á Úlfljótsvatn, en þar yrði helst leitað á um virkjun á Soginu. Stjórnin gæti fengið landið hjá honum og samið við hann um að fara í mál út af eignarrjettinum yfir vatninu sjálfu; þá verður eignarþrætan útkljáð með dómi, og er stjórnin skyldug til að sjá hag ríkisins borgið, og hlýtur að gera það áður en nokkur fær leyfi til virkjunar. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) drap á till., sem feld var hjer, og sín orð þá. Mig furðar á, að stjórnin skuli veigra sjer við að fara í mál, þó að hún hafi einhverja sjerstaka lögfræðisskoðun á þessu máli. Jeg get bent á sænsku stjórnina í þessu sambandi. Hún á altaf í málum út af vötnum, og sumum tapar hún og sum vinnur hún. Hún lætur það ekkert á sig fá, en heldur áfram að fara í mál, því það er skylda hennar að láta ekkert ganga úr greipum ríkisins að óreyndu. Það sama hafði jeg hugsað mjer um þessa stjórn. Þó hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) lýsti sínu áliti, þá getur það ekki bundið stjórnina á nokkurn hátt, því hún á enga skoðun að hafa á dómsstólaatriði fyrirfram Það er stundum tími til að tala, en það er líka tími til að þegja, og hefði hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) vel mátt hafa þessa reglu í huga áður en hann reis hjer upp og talaði. Jeg vona, að brtt. mín verði samþykt, því þá er óhætt að samþykkja hina till. líka. Annars hefðu menn getað sparað sjer alt þetta, ef þeir hefðu haft vit til að samþykkja þá till., sem samvinnunefnd bar fram um þetta efni.

Jörundur Brynjólfsson Það eru nokkur orð í ræðu hv.þm. S. Þ. (P. J.), sem gáfu mjer tilefni til að standa upp. Hann sagði það rangt að setja Sogið eða þessa till. um það í samband við rafmagnsþörf Reykjavíkur. Þessu verð jeg að mótmæla eindregið. Ef sú ákvörðun yrði tekin, að landið slepti hendinni af Soginu, þá yrði Reykjavík að láta sjer nægja að setja á stofn þessa litlu og rándýru stöð við Elliðaárnar, sem um hefir verið rætt. Þá sagði hv.þm. (P. J.), að ekki þyrfti áskorun frá þinginu um þetta efni; það nægði, ef bæjarstjórn óskaði þess við landsstjórnina, að Sogið yrði tekið. Þetta tel jeg mjög hæpið; að minsta kosti talar reynslan ekki fyrir því. Bærinn fór einmitt fram á þetta 1917, en stjórnin hefir hvorki hreyft hönd nje fót til að verða við þeim tilmælum. Um frv. hv.þm. Dala. (B. J.) 1917 er það að segja, að því var vísað til stjórnarinnar með þeim tilmælum, að hún athugaði það í fossamálinu, sem frv. fjallaði um. Það, sem gert hefir verið, hefir milliþinganefndin gert, en henni var ekki falið að athuga þetta atriði. Stjórnin hefði þó vitanlega átt að láta athuga þetta atriði líka, en henni láðist að gera það. Jeg hefi sjeð erindisbrjef nefndarinnar, og mig minnir, að ekki sje hægt að ráða af því, að stjórnin hafi ætlast til þessa. Háttv. þm. (P. J.) gat um, að óvíst væri, hve mikið þyrfti að taka. Jeg held, að fara megi nokkuð nærri um það. Fossafjelagið „Ísland“ hefir látið sjerfræðinga gera áætlanir og mælingar, og held jeg, að óhætt sje að fara eftir þeim. Jeg hygg, að þar megi fá allgóðar upplýsingar. Jeg er ekki á móti því, að Sogið verði rannsakað, en jeg vil ekki, að það yrði má ske til þess að landinu verði dýrara að taka Sogið. Jeg skal geta þess, að Reykjavíkurbær á nokkurn hluta í Soginu; og því er enn meiri ástæða til að hefjast handa sem fyrst, þegar litið er á, hvernig ástatt er fyrir bænum. Hann bíður stórtjón við hvert ár, sem dregst, að hann fái rafmagn; því hafa verið miklar ráðagerðir um að nota vatnsaflið í Elliðaánum til raforkuveislu til bæjarins, og allmilklar rannsóknir verið gerðar í því skyni. Hefir það komið fram við þessa rannsókn, að mesta neyðarúrræði er að þurfa að hverfa að því ráði. Það kostar of fjár í samanburði við hvað í aðra hönd fæst, og hlýtur því raforka úr Elliðaánum að verða afardýr fyrir hagnýtendur hennar. Það hefir verið áætlað, að það mundi kosta rúmar 3 miljónir króna að koma upp 40,000 hestorkna stöð við Sogið, en að í Elliðaánum mundi 1000–1500 hestorkna stöð kosta litlu minna. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) bar upp rökstudda dagskrá, sem fer í svipaða átt sem tillaga okkar, en er ekki eins ákveðin Hv. þm. (G. Sv.) drap á, að rannsókn vantaði til þess, að hægt væri að láta eignarnám fara fram á skynsamlegan hátt. Þetta er ekki alls kostar rjett, og áreiðanlega gert alt of mikið úr þeim agnúa. En jeg vil að landsstjórnin láti rannsaka það sem á kann að þykja vanta, og jeg efast ekki um, að hún muni gera það. Hv. þm. (G. Sv.) gat þess, að nú væri ekki fje fyrir hendi til þess að hefja framkvæmdir við Sogið. En víst má telja, að svo skjótt verði ekki hægt við að snúast, að stjórninni vinnist ekki tími til þess að útvega fjeð, ef hún vill sýna dugnað; en jeg er hræddur um, að á það kunni að bresta, ef hún hefir ekki ákveðna skipun til þess. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. (G. Sv.) drap á, að í tillöguna vantaði heimild handa stjórninni til að láta rannsóknina fara fram, þá má fyrir síðari umr. bæta því við, ef þurfa þykir. Það er ekki tilætlun okkar, að stjórnin hlaupi í að framkvæma alt það, sem farið er fram á í tillögunni, hvernig sem á stendur, en við ætlumst til, að hún vindi bráðan bug að því að athuga málið og rannsaka, og verður að treysta því, að hún að því búnu framkvæmi það, sem hún telur hyggilegast og samkvæmast vilja þingsins. Jeg hefi ekki á móti tillögu hv. þm Dala. (B. J.) og get greitt atkvæði með henni. Aðalatriðið fyrir mjer er, að umráðarjettur ríkisins yfir Soginu sje trygður.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hefi, eins og hv. deild er kunnugt, ekki blandað mjer mikið inn í hinar miklu umræður um fossamálið. Jeg er hvorki lögfræðingur „af prófi eða náð“, og læt því lögfræðisspurningarnar liggja milli hluta. En jeg hefi verið vanastur við að fást við framkvæmdir ýmissa mála, og jeg hefi töluvert hugsað um framkvæmdir tillagna þeirra, sem komið hafa fram í fossamálinu, og þá líka þessa tillögu. Jeg sje ekki betur en að þetta „nú þegar“ í tillögunni hljóti að taka alllangan tíma. En hins vegar geri jeg ráð fyrir, að flutningsmenn tillögunnar fari fram á, að brátt sje byrjað á einhverjum framkvæmdum, en þeir verða sjálfsagt að sætta sig við fyrst um sem, að framkvæmdirnar verði fólgnar í rannsóknum og undirbúningi. Það má gera ráð fyrir, að skortur verði á innlendum mönnum til að vinna að rannsóknunum og undirbúningnum; flestir þeirra, sem til þess eru hæfastir, munu hafa ærið nóg að starfa. Það getur því rekið að því, að fá verði útlendinga til að vinna að þessu, og tefur það að líkindum nokkuð fyrir framkvæmdunum, að menn eru ekki hjer fyrir hendi til að vinna að þeim. Auk þess fer nú vetur í hönd, og þegar hríðar eru komnar og snjór, verður erfitt að rannsaka til hlítar landslag og aðstöðu alla. Er því ekki annað fyrirsjáanlegt en að rannsóknin verði að meira eða minna leyti að dragast til næsta sumars. Þó er af annari hálfu geri ráð fyrir, að stjórnin leggi málið fyrir næsta þing. En eftir því, sem málið horfir við mjer, sýnist mjer hæpið, hvort svo muni geta orðið, einkum ef þingið kemur saman ekki allseint á næsta vetri. Að þessu leyti þykir mjer dagskrá hv.þm. V. Sk. (G. Sv.) aðgengilegri; hún er ekki eins tímabundin eins og tillagan. Þetta, sem jeg hefi sagt, er að eins skoðun mín sem þingmanns, en eigi sem ráðherra.

Einar Jónsson Eins og öllum er kunnugt, var það fyrirsjáanlegt, að mörg stórmál mundu koma fyrir þing þetta, og eitt af þeim er fossamálið. Margir höfðu búist við því og spáð því, að það mundi verða betur undirbúið en önnur mál, sem fyrir þingið yrðu lögð, þar sem það hafði ein tvö ár verið til meðferðar í milliþinganefnd. En þrátt fyrir þetta sýnast þó vandræðin ætla að verða mest með þetta mál. Það er hörmulegt til þess að vita, að fossanefndin, jafngóðum mönnum sem hún er skipuð, skyldi ekki komast að annari niðurstöðu en að lenda út í eignarrjettarspursmálið og sitja þar föst; mun það þó ekki hafa verið lagt fyrir hana að fást við það. Af hinum skammarlega löngu ræðum undanfarna daga, og að miklu leyti óþörfu málalengingum, hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að aldrei hefði átt að hreyfa við þessu spursmáli; það var líka allsendis óþarft, því að almenningur hefir fyrir löngu útkljáð það sín á milli. Eftir alla þá tugi þúsunda króna, sem eytt hefir verið í þetta mál, ætlar það að engu að verða í höndunum á þinginu, og það af því einu, að nefndin vakti upp þennan óþokkadraug, sem þingið hefir einlægt verið að glíma við. Það er hörmulegt, að svona skyldi fara. Nú höfum við fengið yfirlýsing frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), af hverju allur þessi háski stafi. Hann segir, að það komi til af því að sæti hafi átt í milliþinganefndinni hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), því að þeim geti aldrei komið saman um nokkurn hlut, og þá var svo sem vitanlegt, að þeir mundu finna sjer til eitthvert ágreiningsefnið. Þetta held jeg að sje rjett athugað, og það var ljóta slysnin af stjórninni að setja þá saman í nefnd þessa. En skaðinn er nú skeður, og tjáir ekki um að tala. En til að gera nefndinni ekki eintóma skömm, þá held jeg, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafi hitt besta ráðið og hyggilegasta með tillögu sinni, til að sýna, að í raun rjettri hafi ekkert verið gert í málinu. Þó er þetta má ske ofurlítið ofmælt, því eftir því, sem mig minnir, lítur út fyrir, að almenningarnir ætli að fljóta ofan á. Það hefir komið fram í umræðunum, að um eignarrjettarspurninguna þurfi ekki að ræða, því að hún væri ákveðin og afgerð í lögum og hefði nefndin því ekki þurft að fara neitt út í það, og með því vekja alla þessa þrætu, sem líklega leiðir það af sjer, að fossagullnáman verður að líkindum ekki opnuð um langan tíma enn. Það er undarlegt, að þar sem við kveinum og kvörtum yfir þungum skattaálögum, getum við þó horft á þessa gullnámu ónotaða, eða að minsta kosti sýnist hv.þm. Dala. (B. J.) ekki sjerlega ant um að flýtt sje fyrir að ausa fje úr henni. Mjer hefði ekki dottið í hug, að tímanum hjer yrði varið til þess að taka upp dag eftir dag sömu atriðin og vera sí og æ að stagast á því, hvaða hætta þjóðerninu væri búin af innflutningi útlendinga. Jeg er orðinn þreyttur að hlusta á alt þetta mas, og hefi ekki annað að segja en það, sem aðrir eru búnir að segja, en mjer dettur ekki í hug að eyða tímanum í þann óþarfa. Það mega þeir gera fyrir mjer, sem gaman hafa af því. Jeg skal svo enda þessa stuttu ræðu með því að segja, að það sje best að láta þá endalykt verða á öllu þessu mikla máli, að gera ekki neitt, og því skulum við samþykkja dagskrá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.); þá getum við sagt kjósendunum, þegar heim kemur, að eftir öll afrek milliþinganefndarinnar hafi þingnefnd setið með sveittan skallann yfir málinu mestallan þingtímann, og að mestu ósköp hafi verið talað um málið í þingdeildinni, en að alt hafi endað með því, að málið sitji í sama farinu, eins og þegar á því var byrjað.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Það, sem mest er haft á móti tillögu þessari, er að undirbúning vanti til þess, að hún verði framkvæmd, og í öðru lagi, að það mundi hafa svo mikinn kostnað í för með sjer að framkvæma hann, að ekki væri gerlegt að ráðast í það að sinni. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir að vísu svarað þessu hvorttveggja vel og rækilega. Þó vil jeg víkja lauslega að kostnaðaratriðinu og erfiðleikum fyrir ríkið við að ná Soginu í sínar hendur; því að svo mikil áhersla hefir verið lögð á þessa erfiðleika af mótstöðumönnum tillögunnar. Mjer finst andmælendurnir hafa gleymt því, að landið sjálft á töluvert land að Soginu; það á bæði Kaldárhöfða og Syðri-Brú. Í landi þeirrar jarðar er bæði Kistufoss og Írafoss, og í Kaldárhöfðalandi eru strengirnir og hávaðarnir, þar sem Sogið fellur úr Þingvallavatni. Það er því töluvert vatnsafl, sem ríkið hefir yfir að ráða í Soginu, og ekki þarf það að kaupa land að því, þar sem það á það sjálft. Auk þess er það í almæli, að maður sá, sem á mest af Soginu og landi að því, Úlfljótsvatn, hafi oftsinnis látið það í ljós, að hann kysi helst, að landið eignaðist sinn hluta af því. Það mun því vera auðvelt að komast að samningum við hann með sanngjörnum kjörum. Það liggur í hlutarins eðli, að fyrst muni lagt út á samningaleiðina, og því að eins, að viðunandi samningar náist ekki, mun eignarnám verða látið fara fram. Það er því að gera úlfalda úr mýflugu, þegar verið er að tala um þennan ýkjakostnað við framkvæmd tilllögunnar. Hjer mun ekki vera að ræða um meira en 40–50 þúsund króna kostnað, sem af eignarnáminu mundi leiða, ef miðað er við leigusamningana. og ef tilætlunin er sú, að virkja Sogið, þá mundi þessi kostnaður margborga sig og ætti ekki að geta verið þinginu þyrnir í augum. Það er nú orðið vant við að ráðstafa stærri upphæðum en þetta. Að vísu kemur fleira til greina. Fjelag það, sem hefir haft Sogið á leigu, hefir borgað leigu af því síðan 1909, og mun sú upphæð vera orðin yfir 20,000 kr.; þessa upphæð geri jeg ráð fyrir að yrði að endurgreiða; sömuleiðis borga því fje það, sem það hefir lagt út til rannsókna, en það mun ekki mikið vera. Aðalatriðið í þessu máli er, að nauðsynlegt er að fá yfirráð yfir Soginu, og það sem allra fyrst. Knýjandi nauðsyn kallar hjer að, einkum fyrir Reykjavík, sem að öðrum kosti mun neyðast til að taka að virkja Elliðaárnar, þótt miklu sje dýrara og óhagkvæmara en ef bærinn gæti fengið raforku úr Soginu. Jeg skal geta þess, að ágiskun sú, sem komið hefir fram um það, hvað kosta muni að virkja Sogið, er snögt um hærri en ástæða er til, að minni ætlan. Jeg hefi virt fyrir mjer vatnsorkustöðvar nokkuð víða á Norðurlöndum, og hvergi getað komið auga á jafnákjósanlega aðstöðu sem við Sogið. Má því ólíklegt telja, að hestorkan yrði dýrari, virkjuð í Soginu, en þar sem best er aðstöðu í Noregi, eða um 100 kr., miðað við verðlag fyrir stríðið; og ef það er rjett, sem verkfræðingar ýmsir telja, að kostnaðarauki á efni og áhöldum sje nú 50–80% frá því, sem þá var, virðist virkjunarkostnaður Sogsins eigi geta orðið neitt svipaður áætlunum þeim, sem hjer hafa verið gerðar. Væru tilgátur verkfræðinganna rjettar, ætti kostnaðurinn ekki að verða nema 6 milj. króna við að koma upp 60,000 hestorkna rafstöð við Sogsfossana. Þegar alt þetta er athugað, finst mjer óvenjumikil ástæða til að vinda bráðan bug að því að hefjast hjer handa, og óneitanlega ættu kjörin að vera ólík fyrir Reykjavík, borið saman við það að byggja 10–15 hundruð hestafla stöð við Elliðaárnar fyrir 2–3 miljónir króna. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) vill með rökstuddri dagskrá skjóta málinu til stjórnarinnar til frekari undirbúnings. Það gæti komið til mála að samþykkja slíka dagskrá, ef vafasamt væri, hvort Sogið væri nýtandi til virkjunar. En nú liggur fyrir yfirlýsing verkfræðinga um, að það sje hið ákjósanlegasta til slíkra hluta. Þetta yrði því að eins til að tefja málið, en það má ekki henda. Brýn nauðsyn er að gera þegar tilraun til samninga, nú á þessu hausti, og má það vel verða, er forsætisráðherra fer utan. Brtt. hv.þm. Dala. (B. J.), um að fella burtu úr þingsályktunartillögunni tilvitnunina í fossalögin 1907, er í rauninni tómur naglaskapur, því að lögnámið hlýtur að fara fram eftir þeim, ef til kemur. En vel get jeg gert honum það til geðs, að greiða atkv. með henni, því að niðurstaðan verður sama og eftir þessum lögum farið, ef á þarf að halda. Aðalatriðið er, að landið fái umráðin yfir Soginu, óskoruð, og engin smávægileg formsatriði í tillögunni mega aftra því. Öðrum eins kjörgrip og Sogið er má ríkið aldrei sleppa í hendur útlendinga. Hitt getur aftur á móti komið til mála, að það virki fossana í samvinnu við útlenda, þó því að eins, að það hafi með öllu yfirtökin. En þegar svo langt er komið málinu, að ríkið hafi umráð yfir vatnsafli Sogsins, má fara að taka það mál til nánari yfirvegunar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal nú ekki lengja mikið þessar umr. Að eins vil jeg ráða hv. þingdm. til að fella þessa rökstuddu dagskrá. Það er vegna þess, að jeg tel það mjög óráðlegt að gefa undir fótinn með það, að ekki eigi að taka Sogsfossana í landsins þjónustu. Það mál er einfalt.

Frsm. meiri hl. (Gísli Sveinsson) Það var að eins stutt athugasemd. Það má undarlegt heita, að þótt hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hafi nú átt sæti í stjórninni svo lengi, sem raun er á, þá skuli hann ekki hafa hugmynd um, hvað slík mál sem þessi þurfa mikinn undirbúning. Það má furðu gegna, að hann skuli leyfa sjer að mæla með því, að þetta verði gert undirbúningslaust, í stað þess að fara rjettu leiðina, sem bent er á í dagskránni, því að það má telja vafalaust, að undirbúningurinn taki að minsta kosti næsta vetur, ef vel á að vera. Dagskráin fer því alls ekki of langt, að því er frestinn snertir, ef ætlast er til, að ábyggileg niðurstaða fáist. En það þýðir víst ekki að deila við hæstv. fjármálaráðherra (S. E.). Hann hefir leyfi til að gera sínar till. hjer, þótt ekki sje hann þm. í þessari deild, hversu vanhugsaðar sem þær eru. En jeg treysti því samt, að hv. þingdeildarmenn hafi hugmynd um, hvað hjer er að gerast, og þeir viti, að þetta mál þarf undirbúnings við, þótt hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hafi enga hugmynd um það.

Fjármálaráðherra (S. E.) Þetta eru ekki annað en grýlur hjá háttv.frsm. (G. Sv.), að svo mikinn undirbúning þurfi, svo framarlega sem menn eru sannfærðir um það, að landið eigi að taka fossana í sínar hendur. Dráttur í þessu máli mundi gera landinu þetta margfalt dýrara Og því á þá að bíða. Ef fossarnir eru teknir nú, þá getur varla þurft að gefa stórmikið fje fyrir þá. Jeg er sjálfur kunnugur einum manni, sem á mikið af þeim löndum, sem að fossunum liggja, og veit jeg, að hann muni fús á að selja sinn hluta.  (G. Sv.: Fyrir hvað?)  . Það er mjer ekki kunnugt um. Annars þykist jeg ekki þurfa að svara stóryrðum hv.frsm. (G. Sv.).

Fyrirspyrjandi (Pjetur Ottesen) Það, sem veldur því, að fyrirspurn þessi er fram komin, er það, að dómar þeir og dómsástæður, sem hjer um ræðir, þó einkum dómurinn í máli Magnúsar Th. S. Blöndahls, hafa vakið alment eftirtekt og umtal, enda brotið mjög í bág við skilning manna, bæði leikra og lærðra, á anda bannlaganna. Hjer stendur svo á, að dómurinn í máli M. Th. S. Blöndahls ræðir um alment grundvallaratriði í framkvæmd og þýðingu laganna. Og það er síst vafi á því, ef sá skilningur á bannlögunum, sem hjer kemur fram, er dómfestur, og því ekki áfrýjað, að farþegar á skipum geti flutt vín inn í landið, án þess að eiga nokkuð á hættu, ef þetta tiltæki þeirra kemst upp, annað en það, að vínið sje gert upptækt fyrir þeim. Það er svo sem enginn vafi á því, hver áhrif það muni hafa á þýðingu laganna og hvaða áhrif það hefir á framkvæmd þessara laga. Og þetta hefir miklu víðtækari áhrif. Það má svo sem geta nærri, hvort þessi skilningur á lögunum verður ekki frekar til þess að ýta undir þá, sem hafa tilhneigingar til lögbrota, að tefla á fremsta hlunn í þessu efni, þegar þeir geta skákað í því skjóli, að þeir sleppa þó altaf við sekt, og hvað þá heldur refsingu, þó alt komist upp. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta, en snúa mjer fyrst að fyrra atriði fyrirspurnarinnar, sem sje yfirrjettardóminum í máli Magnúsar Th. S. Blöndahls. Jeg get ekki komist hjá að fara dálítið út í sögu þessa máls, þó að þess sje reyndar tæplega þörf, þar sem það hefir verið rætt í blöðunum og manna á milli. Svo er mál með vexti, að þegar Gullfoss kom frá Ameríku 14. febr. s. 1., var Magnús Th. S. Blöndahl einn meðal farþega á skipinu. Við skipsrannsókn þá, sem gerð var af lögreglunni, kom það í ljós, að í farangri þessa manns fanst Whiskykassi, merktur honum, sem innihjelt 12 þriggjapelaflöskur af áfengi. Við rjettarhöldin, sem hafin voru út af þessu, gerði M. Th. S. Blöndahl grein fyrir þessu á þá leið, að rjett áður, eða tveim dögum áður en hann fór af stað frá New York, hafi hann verið hringdur upp í síma og beðinn að taka kassa til nafngreinds manns hjer í Reykjavík, sem hann kannaðist við, og lofaði hann að gera það. Heyrðist honum maðurinn, sem bað hann að taka kassann, nefna sig Olsen. Svo var nú ekki meira með þetta. En þegar Blöndahl er kominn á leið til Íslands, fer hann einn góðan veðurdag að rannsaka farangur sinn og sjer þá, að einum kassa er þar ofaukið, og minnist þá þess, sem áður er frá skýrt, en ekkert kvaðst hann um það vita, hve nær eða hvernig þessi kassi hafi komist í farangur sinn í Gullfossi, eða neina hugmynd um það haft, hvað í kassanum væri. Það kom í ljós, þegar maður sá, er kassinn átti að fara til hjer í Reykjavík, var yfirheyrður, - en hann kvaðst hafa dvalið 11 ár í New York, - að hann hefði að vísu kynst þar lítillega manni, sem hjet Olsen, en ekki hafi hann getað búist við neinni sendingu frá honum, enda muni hann ekki hafa verið þá í Ameríku. En aftur á móti hafi hann kynst þar manni, Paulsen að nafni, sem hann hefði vel getað trúað til að senda sjer Whisky óbeðið, en ekkert hafi hann pantað af því hjá honum. Í undirrjetti hjer í Reykjavík var M. Th. S. Blöndahl dæmdur í 200 kr. sekt. Dómi þessum var svo af valdstjórninni áfrýjað til yfirrjettar, og niðurstaðan varð þar sú, að M. Th. S. Blöndahl var sýknaður. Vil jeg leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp kafla úr forsendum dómsins. Þar segir svo, eftir að búið er að tilgreina skýrslur í málinu: „Eftir þessum skýrslum málsins, og aðrar hafa ekki verið nefndar, hefir áfengið í áminstum kassa, er var með farangri kærða, Magnúsar Blöndahl, flust hingað til lands án vilja hans og vitundar, og eru þá eigi lög til þess að refsa honum fyrir innflutning þessa áfengis, sem annar maður átti og sendi hingað til lands á þennan hátt, og verður eigi í því efni vitnað til 5. gr. aðflutningsbannslaganna, um ábyrgð skipstjóra, sem eðlilega er víðtækari en ábyrgð farþega; hins vegar var það sjálfsagt, að áfengið var gert upptækt, er hingað kom, samkvæmt ákvæðum aðflutningsbannslaganna. - Samkvæmt þessu verður að sýkna kærðan, Magnús Blöndahl, í málinu.“ Það er engan veginn ástæðulaust, þó að menn líti þannig á, að slíkur dómur sje þvert ofan í anda bannlaganna. Það er deginum ljósara, að farþegar eiga að sjálfsögðu að bera ábyrgð á því að flytja bannvöru inn í landið. Má í því efni benda á ábyrgð skipstjóra, og einnig telst hver sá, sem uppvís verður að því, að hafa áfengi í vörslum sínum, brotlegur gegn 1. gr. laganna, ef ekki hefir verið sagt til þess á lögboðinn hátt. Þær ástæður geta því engan veginn komið til greina, þó að einhver teljist ekki hafa vitað af slíkri vöru í flutningi sínum, þar sem honum að sjálfsögðu bar að ganga úr skugga um það þegar í upphafi. Þetta virðist ljóst hverjum leikmanni. Eins er það, að þegar orðalag á lögum er að einhverju leyti ónákvæmit eða teygjanlegt, þá virðist það að sjálfsögðu vera andi og hugsun laganna, sem dómarinn verður að byggja á. Niðurstaða sú, sem yfirdómurinn hefir komist að í þessu efni, er því mjög grunsamleg. Það er því engan veginn ófyrirsynju eða ástæðulaust, þó að spurt sje, hvort dómi þessum hafi verið áfrýjað, og ef svo er ekki, hvað valdi. En svo er annað í þessu máli, sem eitt út af fyrir sig gæfi ærna ástæðu til slíkrar spurningar, og það er skyldleiki dómstjóra yfirrjettarins og hins ákærða, Magnúsar Blöndahls. Þeir eru sem sje systkinasynir. Í tilskipun frá 11. júlí 1800 um stofnun landsyfirrjettar stendur síðast í 6. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Sá tilskipaði sest þá í sæti þess assessors í rjettinum, í hvers stað hann sitja á; sama skal og vera, þegar einhver af rjettarins limum er löglega undanþeginn að sitja dóm, vegna svo nákomins skyldugleika eður mægða við málspartana, sem telst að öðrum lið, ellegar vegna annarar lögmætrar orsakar.“ Þetta er svo skýlaust tekið fram, að dómstjóri hefði að sjálfsögðu átt að víkja sæti í dóminum í þessu máli, hvað sem öðru líður. Þá er síðari liður fyrirspurnarinnar. það er dómur í máli Hallgríms T. Hallgrímssonar. Jeg get farið hjer fljótt yfir sögu. Það, sem jeg vildi athuga, voru atriði í forsendum undirdóms. Þessi maður var dæmdur í 300 kr. sekt fyrir, að það varð uppvíst, að hann hafði óleyfilegt vín undir höndum, og sannaðist við vitnaleiðsluna, að hann hefði selt áfengi. Málinu var áfrýjað til yfirrjettar af valdstjórninni, og þau atriði, sem jeg vildi minnast á í forsendunum, eru þessi, sem jeg vil lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo, í forsendunum fyrir dóminum: „Þar sem kærður, eftir framansögðu, hefir ekki leyfi til áfengisinnflutnings, nær bannið í fyrri málsgrein 9. gr. aðflutningsbannslaganna ekki til hans, og verður honum þá ekki refsað eftir 15. gr. laganna.“ Eftir þessum skilningi er að eins hægt að sekta þá eina fyrir óleyfilega vínsölu, sem leyfi hafa til innflutnings, en þeir aftur á móti, sem selja vín sem smyglað hefir verið inn, þeir sleppa alveg við sekt og refsingu fyrir það út af fyrir sig, að selja vínið. Þetta hygg jeg að sje gersamlega rangur skilningur á aðflutningsbannslögunum, og komi álveg þvert ofan í anda og tilgang þeirra. En nú hefir yfirrjettur fallist á og staðfest þessa skýringu undirrjettar og dóm þann, sem á henni er bygður meðal annars. Þó að þessi skilningur á bannlögunum, sem jeg verð að telja rangan, komi hjer aðallega fram í forsendum undirdómsins, kemur hann líka að sjálfsögðu fram í dóminum sjálfum, að því leyti sem hann byggist á þeim. Það verður því að telja þá niðurstöðu, sem yfirdómurinn hefir komist að í þessu máli, mjög hæpna, þar sem hann hefir staðfest undirrjettardóminn í öllum greinum. Þess er því full þörf, að dómum þessum sje áfrýjað, því það má engan veginn liðaðst, að lögum sje misboðið, svo sem hjer virðist gert. Jeg skal ekki fara lengra út í fyrirspurnina, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir nú tilkynt að hann ætlaði að svara.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er að vísu leyfilegt að bera upp hverja fyrirspurn sem vera skal. En það er dálítið leiðinlegt að svara fyrirspurn, sem ræðst á dómstólana. Ef löggjafarvaldið vill, að dómstólarnir sjeu sem allra frjálsastir og ekki undirgefnir umboðsvaldið, sem er sjálfstætt vald, þá er dálítið varhugavert að koma með fyrirspurn, sem felur í sjer aðfinslur við rjettvísina, í efnum, sem hún hefir rjett til að dæma. En að sjálfsögðu er þetta leyfilegt. Málið er í sjálfu sjer mikilsvert. Í forminu er hjer ekki spurt um dóm, heldur það, hvort dómi hafi verið árfýjað. En þetta er svo saman tvinnað, að fyrirspurn, sem bindur slíkt í sjer, sýnist ekki ætti að koma fram. Í síðara málinu er ekki að ræða um dómsniðurstöðu, heldur forsendur. En jeg hygg, að dómi hafi aldrei verið áfrýjað til hæstarjettar vegna forsenda. En flm. (P. O.) lagði ekki heldur mikla áherslu á þetta atriði. Hitt málið sá jeg aldrei. Jeg var fjarstaddur meðan því var lokið. En um ástæðuna fyrir því, að því var ekki áfrýjað, get jeg sagt það, að það hefir verið föst regla, að minsta kosti síðan ráðherra varð búsettur hjer á landi, að áfrýja aldrei lögreglumálum til hæstarjettar af hálfu hins opinbera, vegna þess, að stjórnin hefir litið svo á, að yfirrjettur ætti að vera í raun og veru sama sem hæstirjettur, þegar ekki væri um sakamál að ræða. Og stjórnin hefir ekki borið lögreglumál undir hæstarjett, nema hún væri til neydd. Þetta hygg jeg að hafi verið sameiginlegur vilji allra stjórna síðan 1904. Fyrir mjer hefir vakað, að það væri sjálfsagt að una við þá dóma í þessum málum, sem við hefðum upp kveðið sjálfir, og láta þá ekki fara lengra, jafnvel þó að þeir væru ekki rjettir, að sumra skoðun, sem jeg skal ekkert segja um í þessum tilfellum. Jeg get sagt það fyrir mig, að mjer hefði ekki komið til hugar að leita úrskurðar erlends dómstóls. Þessar ástæður munu hafa vakað fyrir dómmáladeildinni, að hún áfrýjaði ekki fremur þessu máli en öðrum slíkum málum. Þetta hefir sem sje verið undantekningarlaus meginregla. Reyndar má segja, að komið geti til tals, að málið bíði íslensks hæstarjettar. Um það skal jeg ekki segja. En jeg hygg, að ekki fengist, þó að fast væri eftir leitað, að áfrýja málinu að nauðsynjalausu til annars ríkis.

Einar Arnórsson Það var eitt atriði í ræðu hæstv. forsætisráðherra (J. M.), sem mjer finst ástæða til að athuga dálítið. Enda snertir það ekki eingöngu háttv.flm. fyrirspurnarinnar (P. O.), heldur líka þann, sem leyfði fyrirspurnina, og þingið. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) virtist halda því fram, að þau mál yfirleitt, sem snertu starfssvið dómsvaldsins, ættu ekki að koma til umræðu hjer á þingi. Að því leyti er þetta rjett, að löggjafarvaldið á auðvitað ekki að ætla sjer að fara að kenna dómendum að skilja lög, eða að koma með neinskonar lagaskýringar. En spurningin var alls ekki um það. Það var spurt um, hvort stjórnin hefði áfrýjað þessum tveim dómum. Svo að þó löggjafarvaldinu beri ekki að kenna dómendum að skilja lög eða lagagreinar á einhvern vissan hátt, þá væri það allundarlegt, ef ekki mætti rökræða dóma dómsvaldsins hjer á þingi, eins og annarsstaðar. Því fer svo fjarri, að það þyki ósæmilegt, þó að dómur sje „krítiseraður“, að það er alsiða að gera það, bæði í blöðum og í umræðum manna á milli. Það þykir enda vera sjálfsagt, oft og tíðum. Því að málsmeðferð á að vera opinber, og dómurinn er oft birtur í opinberum blöðum, til þess að almenningur geti fylgst með í gangi málsins og sjeð, hvernig dómstólamir rækja störf sín. Þó að þeir sjeu sjálfstæðir í rauninni, og enginn geti skipað þeim fyrir um, hvernig þeir eigi að skilja einhver lagaákvæði, þá eru dómarar, eins og aðrir starfsmenn ríkisins, undir „krítik“. Enda væri það ekki heppilegt, ef þeir væru alveg yfir það hafnir að vera „krítiseraðir“ í blöðum og tímaritum, eða af almenningsálitinu. Jeg sje því ekki, hvers vegna löggjafarvaldið ætti að vera lægra sett í þessu en einstakir menn, eða t. d. blöð. Það væri æði undarlegt, ef sá hinn sami maður, sem er viðurkent að má láta uppi álit sitt um dómsúrskurð utan þings, í ræðu og riti, mætti það svo ekki innan veggja þingsins. - Vitanlegt er þó, sem ekki þarf að taka fram, að það verður að vera innan hóflegra takmarka, sem sæma umræðum hjer á þessum stað. Það er rjett hjá hæstv. forsætisráðh. (J. M.), að það hefir ekki verið venja að áfrýja opinb. lögreglumálum til hæstarjettar, nema um eitthvert stórvægilegt mál væri að ræða, og sá, sem fyrir sök er hafður, krefðist þess. Nú hefir hann ekki gert það í þessu tilfelli. En hins vegar geta stundum legið ríkar ástæður til þess, að leita úrskurðar æðsta dómsvalds um sum atriði, þó að málið hafi, sem slíkt, verið rekið sem alment lögreglumál. Það fer eftir ákveðnum „pósitivum“ reglum í lögum, hvort eitt mál er alment lögreglumál eða sakamál. En þegar nú er að ræða um skilning á lögum, sem vafi leikur á um, þá virðast ríkar ástæður til þess, að leita úrskurðar æðsta dómstóls; ef t. d. margir líta svo á, að það sjeu tæplega lög, sem yfirrjettur hefir dæmt. Annars er litið svo á um sum mál, sem eru í sjálfu sjer mestu smámál, að það sje rjett að veita uppreistarleyfi, til þess að þau komist undir æðsta dómstól, t. d. skattamál. Einu sinni, man jeg, var spursmál um, hvort maður ætti að greiða ljóstoll, sem var lítil upphæð. Þetta kemur ekki svo sjaldan fyrir um skattamál. Það skiftir í sjálfu sjer litlu máli, hvort þessi maður væri talinn gjaldskyldur eða ekki um 4–5 krónur, en af því að atriðið þykir alment mikils virði, að fá úrskurð um það í eitt skifti fyrir öll, þá er farin þessi leið. - Hjer er dálítið svipað ástatt. Það er spurt um, hvernig eigi að skilja ákveðin lög, sem skiftir miklu máli í framtíðinni, því að af þessum dómi í máli Magnúsar Blöndahls leiðir það, að hver og einn farþegi, sem kemur til landsins, getur haft meðferðis í farangri sínum skattskyldar vörur, án þess að gefa það upp og verða dæmdur sekur. Hann þarf ekki annað en að hafa látið einhvern „Sörensen“ eða „Petersen“ hafa beðið sig fyrir þetta ílát með því, sem í því var, til eigandans, sem getur verið Jón Jónsson í Reykjavík. Niðurstaðan af dóminum verður þessi. Hvort sem nú þessir menn fyrirfinnast eða ekki, þá verður sögusögn farþegans væntanlega tekin gild. Það hljóta allir að sjá, hvort sem hjer er um bannlögin að ræða eða ekki, að þetta hefir víðtækar afleiðingar í öllum lögum. Ef jeg t. d. kæmi með nokkur kg. af tóbaki frá Danmörku, og segðist ekki hafa vitað, hvað sendingin hafði að geyma, þá ætti að taka sögu mína góða og gilda. Auk þess sýnist mjer fullhart, að ef skipstjóri á að bera ábyrgð á öllu dóti, sem með skipinu er, þá skuli óbreyttur farþegi sæta svona mikið betri meðferð. Jeg hygg, að skipstjóri eigi ilt með að rannsaka svo hvern krók og kima í öllu skipinu, að ekki sje hægt að fela eitthvað. Það er ómögulegt að krefjast þess, Aftur á móti skyldi maður ætla, að það væri ekki ofverk hvers farþega út af fyrir sig að hafa nánar gætur á, hvað er í farangri hans. Hann er ekki skyldur að taka kassa fyrir einhvern og einhvern, án þess að hafa grun um, hvað í honum er. En skipstjóri er aftur skyldur að taka við „fragt“ í skipið. Um það, hvort í slíkum lagabrotum eigi að heimta fullkominn ásetning og vilja farþega, það er meira en lítið vafamál, með tilliti til ábyrgðar skipstjóra, sem hlýtur að vera óafvitandi, hvað er í hans dóti. - Undirrjettur leit líka svo á, að það bæri að álíta farþega fullkomlega vitandi um, hvað hann flytti. Sjerstaklega þegar nú þar við bætist, að greinargerð sú, sem gerð er fyrir kassanum, er ekki trúleg, þótt hún að vísu geti verið sönn. Jeg man, að jeg rakst einu sinni á dóm, þar sem maður var ákærður fyrir að hafa stolið einhverjum smávægilegum hlut. Maðurinn játaði, að hann hefði tekið hlutinn, en hjelt því auk þess fram, að meiningin hefði ekki verið sú, að stela hlutnum, heldur að eins að nota hann um stundarsakir Eftir atvikum taldi yfirrjettur sögu mannsins ekki trúanlega og dæmdi hann fyrir þjófnað. Og þegar maður les dómsskjölin, þá getur maður ekki fallist á annað en að þessi dómur hafi verið rjettur. Dómstólarnir taka ekki alt trúanlegt, sem sakborningur segir. Það getur verið meira og minna ótrúlegt. En auk þess sje jeg ekki betur en að annar þessara dóma, sem hjer ræðir um, eigi að teljast ómerkur. Mjer skilst, að einn af dómendunum hefði átt að víkja sæti ótilkvaddur. Því er haldið fram af dómurum, að dómari eigi að víkja sæti, ef hann er systkinabarn við sakborning, eða nánar skyldur. - Það kendi Nellemann að minsta kosti og Deuntzer, að þegar svo væri ástatt, ætti hann að víkja „ex officio“, og slíkur dómur væri ógildur „ex officio“. Eins og hjer var ástatt, þá finst mjer, að það hefði átt að ráða nokkru um, að dóminum hefði verið áfrýjað. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mun hafa verið utanlands, þegar þetta var ráðið. Það var víst hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), sem þá gegndi dómsmálastörfum jafnframt. Jeg skal ekki segja, hvort hann man nokkuð eftir þessu. En það er ekki ósennilegt, að hann hafi í þessu farið eftir ráðum skrifstofustjóra síns, sem er lögfræðingur, því að þessi hæstv. ráðherra (S. J.) er ekki sjálfur lögfræðingur að prófi, þótt hann sje það má ske af guðs náð, eins og sumir aðrir. Jeg vildi nú spyrja hæstv. stjórn, hvort það sje endanlega ákveðið, að þessum dómi verði ekki áfrýjað. Mjer skilst, að það sje ekkert talsmál um dóm í máli H. Th. H., því hann hefir borgað þá sekt, sem honum var dæmd, og verið tekið við henni. En spurningin er um dóminn í máli Magnúsar Th. S. Blöndahls. - Jeg hefi enn ekki fengið ákveðið svar um það, hvort þeim dómi verði áfrýjað eða ekki. Mjer þætti gott að fræðast um, hvort búið er að rita það á dómsgerð og gefa það sökunaut til kynna. Nú má enginn skilja þetta svo, að bæði mjer og hv.þm. Borgf. (P. O.), sem flytjum fyrirspurnina, liggi ekki í ljettu rúmi, hvort þessi maður sleppi persónulega eða ekki. Við höfum enga ástæðu til að vilja láta neitt bitna á honum. En þeir, sem vilja gefa gaum afleiðingum af þessum dómi, hljóta að sjá, að hjer er um svo mikilvægt atriði að ræða, að það væri mjög æskilegt að fá um það úrskurð æðsta dómstóls. Ef það telst mögulegt að skjóta því til hæstarjettar, þegar hann er fluttur til landsins, þá er vorkunnarmál, þó að stjórnin hafi ekki viljað vísa því út fyrir „pollinn“, sjerstaklega ef svo slysalega vill til, að þessi dómur er ógildur „ex officio“. Það væri mjög leiðinlegt að hafa áfrýjað málinu til hæstarjettar í Danmörku, ef svo er. Það er mjög óheppilegt, þegar það hefir komið fyrir, að dómur yfirrjettar hefir verið gerður ónýtur og málið sent heim aftur. - Þegar svo stendur á, er það ástæða til að láta áfrýjun falla niður.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg sagði áðan, að það væri leyfilegt að flytja þessa fyrirspurn. Að því leyti kemur okkur hv. 2. þm. Árn. (E. A.) saman. Hins vegar taldi jeg varhugavert að taka til opinberrar umræðu dómsgerðir yfirleitt. Og jeg tel vafasamt, að það mundi auka virðingu fyrir dómstólunum, ef það færi að tíðkast. En það skal játað, áð þessi fyrirspurn var mjög hóflega flutt og æsingarlaust. En samt sem áður tel jeg dálítið athugavert að fara að taka svona mál hjer inn á þing til umræðu. Annar hv.flm. fyrirspurnarinnar (E. A.) hefir nú talað alllangt mál. En hvernig á maður að skilja ræðu hans. Ljet hann uppi álit sitt sem prófessor í lögum, eða talaði hann sem aukadómari í yfirrjetti, eða að eins sem 2. þm. Árn. Það er auðvitað, að hann, sem sjerstaklega lærður lögfræðingur, láti skoðun sína í ljós. En jeg er ekki viss um, að það sje jafneðlilegt, að hann geri það sem hv. 2. þm. Árn. Því það er ekki sama, hvort þingið dæmir í þessu máli, eða almenningur. Alveg eins og það þætti sjálfsagt óviðfeldið, ef dómstólarnir færu að finna að gerðum þingsins, t. d. að það skuli gefa út hin eða þessi lög. Jeg held, að það sje allvarhugavert, að dómstólarnir eða löggjafarvaldið og umboðsvaldið fari að seilast hvert inn í annars verkahring, nema þegar nauðsyn ber til, með að skýra lög eða þess háttar. En það, sem annars mestu skiftir í þessu máli, og það, sem mjer skildist hv. 2. þm. Árn. (E. A.) viðurkenna, er hvort ekki mundi hafa verið rjett að áfrýja ekki þessum dómi. Og það var einmitt með þetta fyrir augum, sem jeg áleit sjálfsagt, að við tækjum hæstarjett heim til landsins, að meðan hann er í Danmörku verðum við að sætta okkur við, þó einhver dómur sje ófullkominn. Hinni spurningunni, um það, hvort ekki sjeu tiltök að áfrýja dómnum til hæstarjettar eftir að hann er fluttur heim, get jeg ekki alveg svarað til fullnustu. Það kom náttúrlega engin yfirlýsing gegn þeim, sem sýknaður var. En sem sagt, það er lögfræðileg spurning, sem jeg hefi ekki áttað mig á til hlítar, hvort þetta sje hægt eða ekki. Þori jeg því ekkert um það að segja. En annars hefði jeg gjarnan viljað njóta ráða og álits hv. 2. þm. Árn. (E. A.) um það, hvort þetta sje hægt eða ekki. Og jeg get viðurkent, að þessi spurning er í sjálfu sjer svo mikilvæg, að ástæða er til að leita álits æðsta dómstóls innanlands, og það býst jeg við að megi nægja. En jeg endurtek það, að þótt jeg hefði verið heima, þá hefði jeg ekki, út frá skoðun minni á máli þessu, í sambandi við hæstarjett, treysti mjer til að áfrýja til hans. En annars held jeg, að það geti vel komið fyrir, að ýmsir verði óánægðir með að hafa innlendan æðsta dómstól. Og mjer var það ljóst, er jeg rjeði af að flytja frv. um hæstarjett, að það væri mjög örðugt, í svo fárnennu landi, að skipa hæstarjett, sem trygði eins vel, að allir næðu rjetti sínum, og æðstu dómstólar í hinum stærri þjóðlöndum. En við verðum að búa sem mest við það, sem við höfum sjálfir.

Einar Arnórsson Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þótti jeg koma fullnærri efni þessa dóms. En það get jeg ekki kannast við, og verð jeg að endurtaka það, að vjer höfum leyfi til, hvar sem er og hvenær sem er, að láta uppi rökstudda skoðun í kurteisu formi um hvert það efni, er fyrir liggur. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) vildi gera úr mjer þrjár persónur. Er það ekki nema gott að geta brugðið sjer í mörg líkin. Hann spurði, hvort jeg hefði talað í þessu máli sem prófessor í lögum, aukadómari yfirrjettar eða sem þingmaður. Jeg get nú strax tekið það fram, að jeg talaði ekki sem aukadómari. En aftur skal jeg játa, að jeg talaði bæði sem maður, sem eitthvað hefir hnusað í lög, og sem þingmaður. Við erum báðir sammála um, að dómstólarnir eigi að vera óháðir. Jeg hefi ekki sagt neitt í aðra átt. Þóttist jeg hafa sýnt það í gær, að jeg vildi, að æðsti dómstóll landsins væri óháður, þar sem jeg bar fram brtt. um sjerstaka undantekningu um hámarkið á launum hæstarjettardómendanna. Í hvaða skyni gerði jeg það? Ætli það hafi ekki verið til þess, að þeir yrðu sem óháðastir? Og jeg man ekki betur en að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) greiddi atkv. með þeirri till. Býst jeg við, að við höfum báðir gert það í sama skyni. En þá eiga dómendur líka að gæta þess sjálfir, að vera sem óháðastir, og gera sitt til þess, að halda þeirri virðingu og trausti, sem nauðsynlegt er að almenningur beri til þeirra. Það kom nýlega fyrir í Kaupmannahöfn, að ágætur lögfræðingur þar, dómstjóri hæstarjettar, talaði eitthvað ógætilega um dóm, sem hæstirjettur hafði kveðið upp. Stúlka hafði fyrst verið sakfeld og dæmd fyrir barnsútburð eða barnsmorð. En svo kom til mála, að hún myndi hafa verið saklaus. Var þá málið tekið fyrir á ný, og stúlkan sýknað með hæstarjettardómi. En svo segir dómstjóri hæstarjettar eitthvað á þá leið í samtali, að þessari síðari dómur hæstarjettar muni rangur verið hafa. Einnig er sagt, að hann hafi látið í ljós, að honum væri illa við jafnaðarmenn. Þetta varð til þess, að þessi ágætismaður varð ekki mjög mosagróinn sem dómstjóri hæstarjettar. Þar er nú litið svo á þessa hluti. Hjer á landi hafa verið mjög skiftar skoðanir um vist mál. Hefir það verið eitt ákveðnasta deilumál hjer á landi um hríð. Það er mál, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) messaði um, er hann steig hjer í stól í gær, og hjelt aðalprjedikunina. Jeg held nú, að dómendur ættu sem minst að blanda sjer inn í deilur um þetta mál og önnur slík. En jeg verð þó að telja, að dómendur yfirrjettar hafi blandað sjer í deilur um þessi lög. Verð jeg að telja það mjög leiðinlegt. En kunnugt er, að sjest hafa nöfn þeirra allra - að sjálfsögðu vel fengin - undir ávarpi, þar sem undirskrifendur lýsa því yfir með átakanlegum orðum, að þeir sjeu á móti þessum lögum. Jeg segi nú ekki, að þeir halli dómum út af þessum lögum viljandi, vegna þess. En jeg held, að óviljandi geti þeir gert það. Því að ef dómar geta litast af afstöðu dómenda til einstakra manna, sem kunnugt er, þá munu þeir ekki síður geta litast af samhygð eða andhygð við stefnuna, sem kemur fram í þeim lögum, sem þeir eiga að dæma eftir. Þetta er ekki nema mannlegt, og dómarar eru breyskir menn, eins og aðrir. Það er því ekki nema eðlilegt, að þeir menn, sem unna stefnunni, hafi minna traust á þeim dómara, sem lýst hefir opinberlega yfir andhygð sinni gegn lögunum. Auðvitað er það ekki alveg sama, að einhver dómari segist hafa andhygð móti einhverri stjett eða flokki, eins og hann segðist vera móti einhverri stefnu. En þó er það töluvert skylt. Og það, að einum dómara er illa við jafnaðarmenn, þýðir ekki það, að honum sje illa við persónurnar, heldur þá stefnu, sem mennirnir fylgja. Líkt þessu er hitt, ef einhver dómari segir, að honum sje illa við bannlögin og hann telji þau óhæf. Það þýðir, að honum sje illa við stefnuna, sem bannlögin eru sprottin af. Þetta mál varðar engu það atriði, hvort betra sje að hafa innlendan æðsta dómstól eða ekki, því að mjer virðist það mjög undarlegt, ef landsmenn gætu ekki eins haft traust á innlendum dómstól sem útlendum, í öllum aðalatriðum. Það er vitaskuld hættara við, að dómur innlends dómstóls geti frekar verið litaður af frændsemi, tengdum eða kunningsskap. En aftur hafa innlendir dómarar þann kost, að þeir eru persónulega kunnugir öllu ástandi, landslögum og landsháttum, og vegur það á móti hinu. Viðvíkjandi umboðsvaldinu og dómstólunum, þá er auðvitað, að umboðsvaldið á ekki, fremur en löggjafarvaldið, að segja dómendum, hvernig þeir eigi að skýra og skilja lög. Um það munu allir sammála. En umboðsvaldið má þó og á að vissu leyti að hafa eftirlit með dómurum, eins og öðrum embættismönnum. Og er umboðsvaldið ályktar að skjóta dómi undir dóm æðra dómstóls, þá liggur í því einskonar „kritik“ á þeim dómi, er áfrýja skal, að fráskildum sakamálum þeim, sem skylt er að áfrýja. Þar þarf ekki að vera um neina „kritik“ að ræða. Svo er t. d. um dauðadóma og aðra hegningardóma, þar sem áfrýjunar er óskað. - Það er satt, að að vissu leyti er dómsvaldið sjálfstæðasta valdið, því að það á að skera úr milli umboðsvaldsins og annara. Hefir það þannig úrslitavaldið. En alt þetta gerir það að verkum, að þess er bráð nauðsyn, að dómstólarnir hafi fult traust almennings, og geri ekkert að nauðsynjalausu til að rýra það traust og þá virðingu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg þarf ekki, held jeg, að svara neinu í síðari ræðu hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Það kom ekkert fram hjá honum annað en að það væri rjett, sem jeg sagði, að í raun og veru hafi ekki verið órjett að láta vera að áfrýja dómum til hæstarjettar í Kaupmannahöfn. Hitt verð jeg að láta liggja milli hluta, hvort hægt muni að áfrýja til hæstarjettar hjer á landi. En það var að eins út af dæminu, sem hann tók um dómstjóra í hæstarjetti í Kaupmannahöfn, að jeg vildi taka fram, að það eru ekki alveg sömu ástæður hjer. Við vitum, að það var leyft hjer, og er enn að nokkru leyti, að dómendur yfirrjettar gefi sig við stjórnmálum, eins og aðrir menn. Og þeir mega að sjálfsögðu láta uppi álit sitt um mál og stefnur, og jafnvel segja, að þeim sje illa við jafnaðarmenn. - Það er ekki bannað hjá okkur, eins og það er í framkvæmd annarsstaðar. Það er ekki langt síðan, að yfirdómarar sátu á þingi. Nú og í framtíðinni verður þetta ekki. Enda þarf ekki að álíta, að dómur þeirra, sem þingmanna, um bannlögin, þurfi að snerta neitt þeirra dómhæfileika. En það var annað, sem mjer datt í hug út af því, sem háttv.þm. (E. A.) sagði, að óleyfilegt væri dómstjóra að finna að dómi hæstarjettar. Það er náttúrlega mikill munur á hæstarjettardómara og aukadómara við yfirrjettinn, svo að engum mun detta í hug, að aukadómarinn skuli fara úr þeim dómi, þó að hann hafi fundið að dómum hans, nema hafi hann ætlað ofan hvort sem var.

Fyrirspyrjandi (Pjetur Ottesen) Jeg þarf ekki að bæta mörgum orðum við það, sem hv. meðflm. minn (E. A.) hefir svarað því, sem fram kom sem mótbárur hjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.) í þessu máli, og þá sjerstaklega því, að það hefði verið miður viðeigandi að koma með þessa fyrirspurn á þingi. En jeg vildi að eins árjetta það, að ef ekki er algerlega loku fyrir það skotið, að hægt sje að áfrýja að minsta kosti dóminum í máli Magnúsar Blöndahls til hæstarjettar hjer, þegar hann er kominn á laggirnar, þá sje ekki látið undir höfuð leggjast að gera það.