Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 1. umr., er flutt til staðfestingar á brbl. um niðurfærslu vöruverðs og verðbótavísitölu í sept. 1978 sem út voru gefin 1. sept. s.l. Frv. er samhljóða brbl. sem lögð eru fram sem fskj. með frv. Þessi brbl. voru gefin út á fyrsta starfsdegi ríkisstj. í þeim tilgangi að skapa ríkisstj. svigrúm til að undirbúa ráðstafanir um kjaramál og önnur efnahagsmál. Í lögunum er kveðið á um tilhögun verðbótagreiðslna á laun í septembermánuði bæði fyrir og eftir gildistöku þeirra laga um kjaramál sem þá voru í undirbúningi og sett voru 8. sept. s.l., en í þeim lögum var endanlega ákveðið um tilhögun verðbóta í septembermánuði. Um tilefni þessara brbl. er óþarft að fara mörgum orðum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að á þessum tíma ríkti mikil óvissa um tilhögun verðbótagreiðslna á laun og því var nauðsynlegt að ákveða skipan þessara mála með lögum. Í formála brbl. eða aðfaraorðum þeirra segir m.a., að ákveðnar hafi verið ráðstafanir til niðurfærslu vöruverðs sem komi til framkvæmda einhvern næstu daga til þess að hamla gegn verðhækkunum. Eðlilegt og sanngjarnt þyki að tillit verði tekið til þessa við greiðslu verðbóta á laun frá sama tíma, og því beri brýna nauðsyn til að ákveða þessa skipan mála með lögum. Þetta er kjarni málsins. Lagasetning af þessu tagi er ekki nýmæli. Á síðustu árum hefur nokkrum sinnum verið ákveðið með lögum að meta niðurgreiðsluaukningu til lækkunar á verðbótavísitölu, þótt niðurgreiðsluaukningin verði ekki fyrr en í þann mund að laun eiga að taka verðbætur. Þetta er í alla staði eðlilegt. Þetta mun fyrst hafa átt sér stað, að ég best veit, 1970, að þessu hafi verið hagað á þessa lund. En þó voru þau lög, sem þá voru sett, nokkuð önnur en þessi og undir öðrum kringumstæðum. Þessi brbl. hafa í raun og veru þegar náð tilgangi sínum, en eru lögð fyrir Alþ. samkv. stjórnarskrárboði. Ég leyfi mér, herra forseti, að mælast til þess, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að vera langorður um þetta frv. við 1. umr. hæstv. forsrh. hefur skýrt frv. með nokkrum orðum. Mér virðist liggja ljóst fyrir að brbl., sem liggja til grundvallar því, voru sett til þess að tryggja að tekið yrði mið af síðari lagasetningu við útreikning vísitölunnar. Að vissu leyti má því segja að þetta frv. sé um formsatriði, en þau efnisatriði, sem ástæða væri að ræða sérstaklega um, er að finna í öðrum brbl., þ.e.a.s. brbl. um kjaramál frá 8. sept. s.l. Þegar frv. til staðfestingar á þeim kemur til umr. verður vissulega ástæða til þess að ræða efnislega um þau og þá um það sem lá til grundvallar því, að þessi brbl., sem hér eru til umr., voru sett. Þetta frv. fjallar um vísitöluna og það er til komið vegna verknaðar sem stundum hefur verið kallaður fölsun vísitölunnar. Í umr. hér í síðustu viku um frv. til l. um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um breytingu á gengi íslenskrar krónu kom ég nokkuð inn á þann þátt málanna, sem víkur að fölsun vísitölunnar, og ég sé ekki ástæðu til að vera að endurtaka við þessa umr. neitt af því sem ég sagði þá. Þetta mál fer nú til n. og fær þar venjulega meðferð. Við sjálfstæðismenn munum ræða þetta mál frekar og kjósum frekar að ræða það þegar frv. um efnisleg atriði málsins hefur verið lagt fram.



Herra forseti. Ég get fallist á það með hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni, að það sé meiri ástæða til þess að ræða þessi mál, þegar hin efnislegu atriði eru tekin til meðferðar, heldur en í sambandi við þetta mál, sem er fyrst og fremst formlegs eðlis eins og hann gat um. En það var þó eitt orð, sem hann viðhafði, sem stakk mig heldur ónotalega og ég vil ráðleggja honum að spara sér í framtíðinni, og það var þar sem hann var að tala um fölsun vísitölunnar, hér hefði verið framkvæmd fölsun vísitölunnar með þessum hætti. Það er út af fyrir sig rétt hjá honum, sem hann sagði, að í þessum brbl., sem hér eru á dagskrá, er það fyrst og fremst efnið, að reiknuð skuli ný verðbótavísitala þar sem tekið sé tillit til aukinnar niðurgreiðslu vöruverðs og lækkunar óbeinna skatta sem fyrir lá þá að kæmu til framkvæmda og að hin nýja verðbótavísitala tæki gildi frá þeim tíma er þessar niðurgreiðsluaðgerðir yrðu að veruleika. Ég vil að gefnu þessu tilefni og vegna þeirra orða, sem hv. þm. lét falla um þetta, minna hann á, að upphafið að þessu er líklega að finna í lögum um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis sem sett voru í nóv. 1970 að undirlagi ríkisstjórnar Jóhanns Hafsteins. Þau ákvæði voru efnislega alveg samhljóða þessum brbl. að því er varðar útreikning kaupgreiðsluvísitölu til samræmis við aukna niðurgreiðslu frá gildistökutíma vísitölunnar. En þessi ákvæði í lögum frá 1970 gengu þó lengra en ákvæði í brbl. nú að því leyti til, að heimildin í þeim um útreikning kaupgreiðsluvísitölu tók til þriggja kaupgreiðslutímabila, sem hófust 1. des. 1970 og síðan 1. mars og 1. júní 1971. Í brbl., sem hér eru til umr., er heimildin takmörkuð við einn útreikningstíma verðbótavísitölu, þ.e. við greiðslutímabilið fram að 1. des. þetta ár. Á hinn bóginn eru í þessum brbl. ákvæði um að lækkun óbeinna skatta, þ.e. niðurfelling söluskatts á matvöru, skuli verka á útreikning verðbótavísitölu á sama hátt og aukin niðurgreiðsla vöruverðs, en efnislega er ekki um mun að ræða, aukin niðurgreiðsla vöruverðs og niðurfelling söluskatts er sama eðlis í þessu sambandi. Það má segja að fordæmi fyrir þeirri lagasetningu, sem hér er um að tefla, hafi verið upp tekið og lögfest 1970 fyrir afbeina ríkisstjórnar Jóhanns Hafsteins. Þessi lagasetning eða samsvarandi lagasetning var svo tvívegis endurtekin í tíð hinnar svokölluðu vinstri stjórnar á árunum 1971–1974, og þessi lagasetning sætti hvorki í upphafi né seinna þegar hún átti sér stað, að ég ætla, neinum andmælum frá stjórnarandstöðu á þeim tíma og ekki heldur frá launþegasamtökum. - Þetta vildi ég aðeins láta koma fram.



Herra forseti. Ég skil vel að hæstv. forsrh. sé viðkvæmur fyrir því þegar ég tala um verknað, eins og ég orðaði það, sem stundum hefur verið kallaður „fölsun vísitölunnar“. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem talað hefur verið um fölsun vísitölunnar. Ég hygg að menn hafi um langan aldur talað um fölsun vísitölunnar. Þeir hafa orðað þannig þann leik sem vitað er að hefur verið leikinn margoft og hvað ofan í annað með vísitöluna til þess að hagræða henni eftir því sem við hefur þótt þurfa á hverjum tíma. Ég hygg að gagnrýni á þetta hafi komið fram hjá öllum stjórnmálaflokkum og sé ein veigamesta ástæðan fyrir því, að allir stjórnmálaflokkar, a.m.k. í orði kveðnu, og þá á ég við suma núv. stjórnarflokka, en ekki við minn flokk, eru fylgjandi því að endurskoða vísitöluna, m.a. til þess að koma í veg fyrir að það eigi sér stað verknaður, eins og ég orðaði það, sem stundum hefur verið kallaður fölsun vísitölunnar. Ástæðan til þess, að ég vék að þessu nú, liggur í augum uppi. Það er vegna þess að þó að það sé ekki í því frv. sem hér liggur fyrir, þá er það í brbl. um kjaramál frá 8. sept., að gerðar eru sérstakar ráðstafanir til þess að hagræða kaupgjaldsvísitölunni með því annars vegar að lækka verð á vörum, sem vega þungt í vísitölugrundvellinum, og hins vegar með því að sýna tilburði til þess að hækka gjöld og innheimtu í ríkissjóð á þeim liðum sem ekki koma við vísitöluna. Það var einungis af þessu sem ég vék að þeim verknaði sem stundum hefur verið kallaður fölsun vísitölunnar. Eins og ég sagði í upphafi, skil ég að hæstv. forsrh. sé viðkvæmur fyrir þessu tali, en þetta, sem ég hef sagt, á fullan rétt á sér og ég mun ekki biðjast afsökunar á því.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um breyt. á l. um félagsheimili. Flm. auk mín er Alexander Stefánsson. Þetta mál er ákaflega einfalt. Þó 1. gr. laganna sé tekin hér upp í heild, þá er breytingin aðeins sú sem greinir í síðasta málslið: Sjómannastofur skulu eftirleiðis falla undir ákvæði þessara laga, en það þýðir fyrst og fremst, að þær skulu fá greiddan styrk úr félagsheimilasjóði til að standa straum af stofnkostnaði af húsnæði og búnaði. Þegar meta skal réttmæti þess sem hér er lagt til, þá hygg ég að það sé einkum á tvennt að líta, annars vegar hvort slík ráðstöfun samrýmist efni og anda laganna um félagsheimili og svo hins vegar hvort þörf er á að hvetja til stofnunar og rekstrar sjómannastofa með fyrirgreiðslu af þessu tagi. Ef við lítum fyrst á gildandi lagaákvæði og þá starfsemi sem fram fer í félagsheimilunum nú, þá segir í 1. gr. laganna, að þau nái til húsa, „sem ungmennafélög, verkalýðsfélög, íþróttafélög, lestrarfélög, bindindisfélög, skátafélög, kvenfélög, búnaðarfélög og hvers konar önnur menningarfélög, er standa almenningi opin án tillits til stjórnmálaskoðana, eiga og nota til fundarhalda eða annarrar félagsstarfsemi“. Sama gildir um samkomuhús sveitarfélaga. Það leynir sér ekki á þessari upptalningu, að lögunum er ætlað að ná til allrar frjálsrar félagsstarfsemi, bæði á vegum ýmissa félaga og svo sveitarfélaga. Að þessi hefur orðið raunin tel ég að sjáist nokkuð glöggt á því, hversu starfsemi sú, sem fram fer í félagsheimilunum, er orðin fjölþætt. Hún hefur stundum í skýrslum verið flokkuð í fimm flokka. Þá er gjarnan fyrst nefnt félagslegt starf, þ.e. fundir nefnda og stjórna og almennir fundir. Í annan stað er dægrastytting: leiksýningar, söngskemmtanir, hljómlistarflutningur, kvikmyndasýningar, málfundir, spil og töfl, kvöldvökur, diskótek, bingó, dansleikir, saumaklúbbar, bændaklúbbar og aðrir slíkir, barnasamkomur, skemmtanir aldraðra og starfsemi bókasafna. Í þriðja lagi eru svo nefndar æfingar ýmsar: söng- og leikæfingar, námskeið félaga, íþróttaæfingar annarra en skóla, dansæfingar o.s.frv. Í fjórða lagi eru svo talin skólaafnot sem sums staðar eru nokkuð mikil, svo sem fyrir samkomur eins og skólasetningar og skólaslit, litlujól, árshátíðir, íþróttamót skóla og íþróttaæfingar þeirra. Loks eru í þessari upptalningu eða skilgreiningu talin einkaafnot og þá nefndar erfisdrykkjur, afmælishóf, brúðkaupsveislur og svo manntalsþing og sölusýningar eða markaðir. Með þessari skilgreiningu hefur verið reynt að meta, hvernig notkun félagsheimilanna skiptist á hina ýmsu starfsþætti, og þá miðað við klukkustundarafnot. Verður sá þátturinn fyrirferðarmestur sem er nefndur dægrastytting og talið að hann taki yfir 40% árlegrar notkunar félagsheimilanna, en þar eru innifaldir dansleikir. Í þeirri skýrslu, sem ég hafði fyrir framan mig þegar ég punktaði niður þessi orð, taka þeir 9% af notkuninni. Auk þessa er svo í allmörgum félagsheimilum eins og hv. dm. er kunnugt, seld gisting á sumrin fyrir flokka eða einstaka ferðamenn. Sums staðar er einnig um formlegt svefnpláss að ræða. Matsala er í allmörgum félagsheimilum landsins. Þessi notkun félagsheimilanna fer í vöxt. Starfsemi sjómannastofa getur, þar sem það hentar, ágætavel fallið inn í þessa fjölbreytilegu mynd. Sú starfsemi er, ef litið er á nefnda flokkun, sambland af dægrastyttingu: böð, spil, töfl o.s.frv. og einkanotum bréfaskriftir, sími, blöð o.fl., enda eru sjómannastofur sóttar þegar hlé verður á skyldustörfum um borð og skipið liggur í höfn. Þær eru því í raun afdrep fyrir sjómenn í tómstundum þeirra. Að þessu leyti fer ekkert á milli mála. Starfsemi sjómannastofa í tengslum við aðra starfsemi félagsheimila er alls ekki skothent á nokkurn hátt. Þá er það hin spurningin: Er þörf á að ýta undir rekstur sjómannastofa hér á landi með formbundnum beinum fjárframlögum til stofnkostnaðar? Á allar hafnir sigla vissulega fleiri skip en þau sem heimahöfn eiga á hverjum stað. Allir vita að þegar skip eru í höfn gefast einhverjar lausar stundir frá skylduverkum um borð. Að sjálfsögðu leitar sjómaðurinn þá frá borði. Hann þarf eins og aðrir borgarar á margvíslegri þjónustu að halda. Að nokkru er sú aðstoð til reiðu fyrir aðkomusjómenn rétt eins og staðarfólk en þó ekki að öllu leyti, vegna þess að þarfir gestsins eru um margt sérstæðar einmitt vegna þess að hann er gestur og svo vegna þess að vinnustaður hans, skipið, er að nokkru frábrugðinn vinnustöðum í landi. Ég tel starfsemi sjómannastofa raunar svo nauðsynlega, að mér sýnist satt að segja hálfbroslegt að vera að rökstyðja það atriði í löngu máli, og ég held að ég láti það hreinlega vera. Mér segja margsigldir menn úr sjómannastétt, að mikil áhersla sé lögð á sjómannastofurnar hvarvetna erlendis, ekki aðeins í stórum hafnarborgum, heldur einnig í fámennari byggðarlögum, og hafa þá vitnað í Færeyjar og Noreg. Mun þá jafnan vera um einhvern áhugasaman og drífandi félagsskap að ræða sem stendur að rekstrinum ellegar þá að hann er kostaður af sveitarfélögunum. Rekstur sjómannastofa á Íslandi hefur jafnan verið stopull. Við höfum einhvern veginn ekki náð tökum á þessu verkefni, en mér er sagt, og ég þykist raunar hafa fullar heimildir fyrir því, að þar sem slík starfsemi hefur verið um árabil, t.d. í Bolungarvík, sé hún mjög vinsæl og notist ágætavel. En svo eru aftur aðrir staðir, þar sem aðkomuskip og bátar eru kannske miklu fleiri en t.d. í Bolungarvík, þar sem ekkert eða nálega ekkert er gert til að greiða fyrir aðkomusjómönnum á þann hátt sem hér um ræðir. Um alllangt árabil hefur verið lítils háttar fjárveiting á fjárl. til styrktar sjómannastofum. Hefur hún verið notuð til þess jöfnum höndum að styðja að stofnun sjómannastofa og til þess að greiða fyrir rekstri þeirra. Hér er þó um næsta óverulegan stuðning að ræða miðað við verkefnin. En kannske er hann ekki óeðlilega lítill miðað við það sem gert er í reynd. Flm. þessa frv. telja eðlilegt og raunar sjálfsagt að haldið verði áfram að veita - og þá í vaxandi mæli ef tilefni gefst - rekstrarstyrki á fjárl. sérstaklega til þessa verkefnis og þá ekki síður eftir að frv. þetta er orðið að lögum. Fyrir nokkrum árum flutti ég till. til þál. ásamt tveimur öðrum alþm. um að skora á sjútvrh. að undirbúa löggjöf um sjómannastofur. Það var liðið á þinghaldið þegar þessi till. kom fram og hún var ekki afgreidd, en við flm. rituðum þá sjútvrh. og báðum hann um að ganga í málið eigi að síður, sem hann og gerði. Hann skipaði nefnd og hún samdi drög að lagafrv., en það frv. var aldrei flutt. E.t.v. er líka ástæðulaust, þegar nánar er að gáð, að setja sérstaka löggjöf um þetta efni, ef að því ráði yrði horfið að tengja stuðning til stofnkostnaðar lögum um félagsheimili, eins og hér er lagt til, og því síðan fylgt eftir með einhverjum verulegum rekstrarstyrkjum beint úr ríkissjóði. Ég hygg nefnilega að hér á landi sem annars staðar sé sá háttur alveg eðlilegur, að rekstur sjómannastofanna sé í höndum fyrirtækja, félaga eða sveitarfélaga, en fari ekki fram á vegum ríkisins. Hitt leiðir svo af sjálfu sér, að þegar tekið er að veita ákveðna stofnstyrki og svo verulegan rekstrarstyrk, þá hljóta opinberir aðilar að líta eftir því, hvernig fjármagnið er notað, og setja sín skilyrði um frágang og búnað á þessum mannvirkjum og svo um reksturinn, kannske á svipaðan hátt og nú er gert varðandi þá starfsemi sem fellur undir lögin um félagsheimili. Í ákvæði frv. segir svo um sjómannastofurnar: „Sama gildir um sjómannastofur, sem sömu aðilar eiga og reka, sjálfstætt eða í tengslum við aðra starfsemi“. - Það þykir rétt að hafa þetta svona opið. Aðstæður eru eða geta verið mjög margvíslegar. Sums staðar kæmi kannske til greina að tengja rekstur sjómannastofu við hótel- eða veitingarekstur, kannske við starfsemi vel búinna verbúða o.s.frv. Það yrði þá væntanlega að setja nánari reglur um framkvæmd laganna undir þeim kringumstæðum, ef til kæmi. En ég held þó raunar að yfirleitt geti gilt sömu eða svipaðar reglur og nú er stuðst við um framkvæmd laga um félagsheimili. Framkvæmd þessara laga heyrir undir menntmrn. Ég legg því til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til menntmn.