Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Eg vil leyfa mér að leggja það til, að tvær umræður verði hafðar um þetta mál, þareð fram hefir komið beiðni um það frá nokkrum háttv. þingdeildarmönnum. Tvær umr.samþ. með 7 samhlj. atkv.

Sigurðar Stefánsson Af því að hv. framsögum. 3. kgk. þm. gat ekki verið viðstaddur í dag, þá hefir hann beðið mig að minnast á þetta frumvarp. Eins og nefndarálitið ber með sér, þá ræður nefndin hinni hv. deild til að samþykkja frumv. óbreytt. Hv. neðri deild hefir að eins gert á því lítilsháttar breytingar við 3. og 7. gr., sem ekki raska neitt meiningunni. Eg vona því að hv. deild geti gengið að frumv. óbreyttu.

Sigurður Stefánsson Mál þetta á töluvert skylt við málið um vita og sjómerki, sem hér hefir verið fyrir deildinni og vil eg bera fram þá tillögu, að því verði að umræðu lokinni vísað til nefndarinnar í því máli.

Sigurður Stefánsson Eins og háttv. þingdeildarmenn muna var líkt frumvarp þessu á ferðinni hér á síðasta þingi. Það var þá sett í nefnd, en hún gat ekki sint því, og ekki samið nefndarálit. Hér er um laganýmæli að ræða, sem vert er að sé athugað vel, því að þótt lögin um bygging, ábúð og úttekt jarða frá 12. jan. 1884 hafi verið góð lög á sínum tíma, þá er því svo háttað um þau, eins og öll önnur gömul lög, að þau þurfa breytinga og endurbóta við, einkum þegar þess er gætt að ákvæði þeirra laga þóttu í fyrstu ekki sem sanngjarnlegust að, því er kom til viðskifta landsdrottins og leiguliða. Þetta frumvarp er meðal annars um, hvernig skuli að fara, þegar leiguliði vill gera jarðabætur, sem ekki eru áskildar. Það var orðin full þörf á því, að breytt yrði til í þessu efni og finst mér þetta mjög aðgengileg breyting. Það eru líka í því nokkur fleiri atriði en voru í frumvarpinu, sem lá fyrir á síðasta þingi, t. d. um jarðarhús og húsagerðarkostnað, sem eru þess verð, að þau séu athuguð vel; það eitt, þó ekki væri annað, þykir mér næg ástæða til að setja frumvarpið í nefnd. Eg vil því leyfa mér að stinga upp á 3 manna nefnd, að umræðu lokinni; ekki þó af því, að eg vilji ekki að þetta frumvarp komist ekki út úr þinginu, síður en svo, heldur af því, að þetta er svo mikilsvert atriði og snertir svo mjög viðskifti og rétt leiguliða gagnvart landsdrottni.

Sigurður Stefánsson Eg hefi leyft mér að koma fram með br.till. við frumv. Það er engin efnisbreyting, heldur er að eins farið fram á að fella aftan af 2. gr. það, sem stendur þar milli hornklofa; hér eru engin lög numin úr gildi, nema lögin frá 9. júlí, 1909. Í þeim var gerð undantekning frá lögum 14. des. 1877, og lögum 10. nóv. 1905 um, að þiljaðir motorbátar í Vestmannaeyjum skulu gjaldskyldir til lendingarsjóðs. Nú er farið fram á að gera þá gjaldskylda um alt land, og falla því að eins þessi lög frá 9. júlí, 1909 úr gildi. Breytingartillaga mín fer því að eins fram á að gera frumv. lögulegra og ekki eins flókið. Br.till. á þgsk. 272 sþ. í e. hl.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg vil aðeins tala örfá orð á þessu stigi málsins til þess að skýra frá, hvernig eg lít á fjárhag landsins. Eins og menn vita eru útgjöldin á aukafjárlögunum 142 þús. kr. í fjárlagafrv. stjórnarinnar er tekjuhallinn ekki nema 12 þús. kr., en hjá nefndinni hefir hann aukist um 130 þús. Þetta verður til samans um 280 þús. kr. Ef að vanda lætur, bætist talsvert við í báðum deildum; eg hefi lauslega áætlað, að það yrði 100 þús. kr. og er þá tekjuhallinn orðinn um 400 þús. Eg vil leyfa mér að benda á þetta, svo að þingmenn reyni að finna einhver ráð til þess að útvega tekjur, sem geti vegið þennan halla upp, því að öllum hlýtur að vera ljóst, að ekki tjáir að skilja við fjárlögin í slíku ástandi. Eg vil því vona, að menn gæti allrar varúðar og sanngirni; það er ekki nóg að heimta fé úr landsjóði, ef hag landsjóðs er svo illa komið, að enginn vegur sé til að hann geti fullnægt öllum þeim kröfum, sem gerðar eru til hans. Eg skal geta þess, að í ráði er, að borin verði fram frumvörp til þess að auka tekjur landsjóðs, og vona eg, að því verði vel tekið, þegar þar að kemur, því að öllum hlýtur að vera ljóst, að einhvern veg verður að finna til þess að bæta úr fjárhag landsjóðs, sem sannarlega er ekki góður nú sem stendur.

Jón Þorkelsson Það er nú orðin venja, að nefndarálitin í stórmálunum eru farin að verða nokkuð rýr, eins og t. d. frá háttv. 2 þm. S.-Múl. (J. Ó.) í gær. Eg skal að öðru leyti ekki fara mikið út í þessi nefndarálit. Að eins vil eg geta þess, að mér virðist, að fjárlaganefndin hafi lítið annað gert en sitja yfir því að tína og telja skildinga, sem vafasamt er, hvort til séu. Fjárhaginn telur nefndin sökkvandi, en hefir þó ekki komið fram með neinar tillögur um að auka tekjumar, en hefir aftur á móti lagt það til, að landið lánaði út 70-80 þús. kr. Rýrara fjárlaganefndarálit hefir víst ekki sést hér á þingi. Þetta kemur kanske af því, að skrifari nefndarinnar er vanur að vera fremur fámæltur. En af öllu má þó ofmikið gera. Breytingartillögur nefndarinnar eru eins og goðasvör, og engar ástæður færðar fyrir neinum þeirra. Út af ummælum háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) vil eg geta þess, að eg er honum samdóma um, að þessi dönsku innlimunarmerki, svo sem áletranir á hús, merki þau, er lögregluþjónar vorir bera á húfu og belti, og annar hégómi og hégilja, sem er arfur frá eldri tímum, ætti sem fyrst að hverfa. Ef öðru vísi stæði á, væri og ástæða til að fara út í ýmsar sakir, er stjórnin hefir ekki haft tíma til þess að framkvæma á fjárhagstímabilinu. Eg vil minnast á eitt atriði hjá háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.). Hann talaði um að það væri rangt, að landritari skyldi hirða öll þau frímerki, er stjórnarráðinu bærust á bréfum og póstsendingum, og að þetta mundi nema mikilli fjárupphæð. Það getur verið, að hér sé um stóra upphæð að ræða, þó að eg telji það ekki mjög líklegt, en það er aðgætandi, að það er engin skylda fyrir landritarann eða neinn embættismann að hirða brúkuð þjónustufrímerki og því síður að skila landsstjórninni þeim. Það er og siður erlendis, að starfsmenn hirði frímerkin og fái vasafé af andvirði þeirra. Að landritari hafi dregið sér fé af þessu er mjög orðum aukið. Það hefir verið vakið máls á þessu í blaði háttv.þm. og hefir landritari gert fulla grein fyrir andvirði frímerkjanna, hefir hann t. d. varið nokkru af frímerkjafénu til að gefa heilsuhælinu, annað hefir gengið til lægsta starfsmanns stjórnarráðsins. Ef á að víta landritara fyrir að hirða frímerkin, mætti víta fleiri t. d. póstmeistara og landsgjaldkera. En landritari getur alls ekki verið vítaverður fyrir þetta, því að það er engin lagaskylda fyrir hann að hirða frímerkin. Með því að það er utanþingsmaður, er hér á í hlut, finnst mér, að háttv.þm. hefði heldur átt að koma með þessar aðfinnslur í blaði sínu en hér, svo að hlutaðeiganda hefði gefist kostur á að svara fyrir sig. Eg skal svo ekki að sinni fara lengra út í mál þetta nú. Það er lengi kostur á að ræða fjárlögin.

Jón Magnússon Eg hafði ekki hugsað mér, að eg þyrfti að taka til máls nú. En út af ummælum háttv.þm.N. Þing. (B. Sv.) skal eg geta þess, að eg skil ekki í, hvað þingið varðar um búning lögregluþjóna bæjarins, þareð það leggur þeim ekki til neitt fé til lögregluþjónustu bæjarins. Lögregluþjónamir eru launaðir þjónar Reykjavíkurbæjar. Ef háttv.þm. vildi hjálpa mér til að útvega fé hjá bæjarstjórn til þess að breyta búningnum, þá skyldi eg vera honum þakklátur. Það hefir verið venja að fá einkennisbúningana frá Kaupmannahöfn, þareð það er sparnaður. Það kostar talsvert fé að búa til slíka einkennisbúninga með sérstakri gerð. Að öðru leyti vildi eg mótmæla afskiftum þingsins af þessu máli, sem er bæjarmál Reykjavíkur. En ef þingið legði eitthvað fé fram, væri öðru máli að gegna. Úr því að eg stóð upp, vildi eg minnast á ummæli háttv.þm. um, að landritari muni hafa miklar tekjur af frímerkjum þeim, er berast stjórnarráðinu á bréfum og póstsendingum. Eg hygg, að háttv.þm. geri fyrst og fremst alt of mikið úr þessum tekjum og að öðru leyti renna þær ekki nema að nokkru til hans. Yfir höfuð er alt of mikið gert úr tekjum embættismanna af notuðum frímerkjum. Skal eg geta þess, að öll þau frímerki, er eg hefi fengið, síðan eg varð bæjarfógeti, á 3. ár, eru ekki meira en 100 kr. virði. Fæstir sýslumenn munu fá frímerki á einu ári fyrir 100 kr. Það getur ef til vill hafa hitst svo á, að einhver sýslumaður hafi, þá er frímerkjaskipti voru, fengið frímerki á einu ári fyrir 300 kr. Eg skal ekki bera á móti því, úr því háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) segir það, þótt mér þyki það ólíklegt. En annars eru þessi frímerki mjög lítilsvirði. Þetta er ómerkilegt atriði og því leiðinlegt að heyra, að háttv.þm. skuli vera að fara út í slíka smámuni.

Benedikt Sveinsson Eg veit, að háttv.þm. Vestm. (J. M.) er svo vanur að fá góðar aukatekjur, að hann metur tekjur af frímerkjum ekki mikils. En þetta virðist þó vera honum viðkvæmt mál, eins og embættismönnum er vant að vera, þegar minst er á tekjur þeirra. Eg sé ekki, að það geti verið goðgá af mér að minnast á það, að ósanngjarnt sé, að landritari hafi stórar aukatekjur af frímerkjum landssjóðs og að þessar tekjur ættu heldur að renna til þeirra starfsmanna í stjórnarráðinu, sem eru lægst launaðir. Eða er það nokkur sanngirni í því, að landritari, sem er svo hálaunaður, skuli t. d. hafa haft um eða yfir 1400 kr. aukatekjur af frímerkjum þeim, er bárust stjórnarráðinu á manntalsskýrslunum? Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ ) sagði, að sýslumenn hefðu einnig aukatekjur af frímerkjum. Satt er það. En hér er alt öðru máli að gegna, því að bæði berast stjórnarráðinu margfalt fleiri bréf og póstsendingar á ári hverju en einum sýslumanni og svo mun það oft, að sýslumennirnir láta skrifara sína hafa aukatekjur af frímerkjunum, sem þeim berast. - Samkvæmt því ættu skrifararnir í stjórnarráðinu að fá frímerkin þar. Það er enginn samanburður á þeim aukatekjum, er landritari hefir af frímerkjum og þeim, er einn sýslumaður hefir af þeim. Það er heldur ekki að marka, þótt bæjarfógetinn hafi ekki þann tíma, er hann hefir gegnt embætti sínu, haft meiri aukatekjur af frímerkjum en 100 kr., þar sem hann fær nálega einungis bréf úr sínu lögsagnarumdæmi og burðargjaldið innanbæjar er miklu meira en helmingi lægra en burðargjaldið út um land. Ennfremur berst honum allur þorri bréfa, án þess að nokkurt burðargjald sé greitt undir þau. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) furðaði sig á, að einum sýslumanni hafi á einu ári borist frímerki fyrir 300 kr. En það er aðgætandi, að þá voru frímerkjaskifti og svo verður einmitt einnig á þessu ári. Nú verða frímerkjaskifti í sumar, samkvæmt nýlega fengnum upplýsingum frá fyrverandi stjórn, svo að verð hinna eldri frímerkja hlýtur mjög að hækka. Hér er því alls ekki um neinn hégóma að ræða, eins og háttv.þm. Vestm. (J. M.) vildi halda fram. Annars virðist mér oft vera þrefað um 100 kr. og þesskonar smáræði hér á alþingi, þegar ræða er um þóknun til þeirra starfsmanna þjóðfélagsins, sem minsta borgun fá fyrir verk sín; þá eru slíkt ekki kallaðir smámunir. En þegar hér er um margfalt meiri upphæð að ræða, sem einhver hálaunaðasti embættismaður landsins tekur í fullkomnu lagaleysi og með engri sanngirni af eign landsins handa sjálfum sér, þá eru það kallaðir smámunir og hégómi. Er nokkur samkvæmni í þessu? Eg get ekki skoðað það neina goðgá að tala um utanþingsmenn, sem eru opinberir starfsmenn. Hjá því verður oft ekki komist, enda er daglega gert hér í þinginu. Það var heldur alls ekki ætlan mín, að mannskemma neinn, heldur aðeins að benda á það, að óhæfilegt væri að verja jafnmiklu fé, sem er landsjóðseign á þann hátt, sem gert hefir verið. Háttv. þm.Vestm. (J. M.) sagði, að þingið varðaði ekkert um einkennisbúninga lögregluþjóna bæjarins. En þetta er algerlega rangt. Lögreglumál heyra undir valdsvið þingsins og það hefir fullan rétt til þess að krefjast, að lögregluþjónarnir hafi þann einkennisbúning, sem það ákveður. Það segir sig sjálft, að það er þvert ofan í lög og rétt, að íslenzkir lögregluþjónar hafi danskt ríkismerki á einkennisbúningum sínum. En hvað kostnaðinn við búningana snertir, finst mér sjálfsagt, að þingið leggi til fé til þess að lögregluþjónarnir geti losnað við þessi dönsku innlimunarmerki.

Jón Magnússon Eg býst ekki við, að kostnaðurinn við breyting á einkennisbúningum lögregluþjónanna verði svo mikill, að þörf sé á að leita til þingsins með hann. Bæinn munar ekki svo mikið um þetta, þar sem hann launar þá að öllu leyti. En hinsvegar kemur það ekki þinginu við, hvernig lögregluþjónarnir eru búnir. Út af þessu frímerkjatali vil eg geta þess, að bæði póstmenn og Landsbankamenn hafa einnig aukatekjur af frímerkjum.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, að í nefndarálitinu væri ekki gerð nægileg grein fyrir ýmsum fjárveitingum. Þetta er skakt. Að vísu er það gert í stuttu máli, en nógu skýrt fyrir hvern þann, sem vill skilja. Þar sem á það brestur, liggja til þess sérstakar ástæður, nefnilega þær, að nefndin hefir þar ekki öll verið á sama máli, og hugði eg að það mundi nægja, að gera grein fyrir þeim atriðum í umræðunum seinna. Háttv. þm. sagði að þetta væri lélegasta nefndarálit, sem fram hefði komið hér í deildinni. Eg þakka honum fyrir þau »compliment«, en hann verður að afsaka það, að eg er maður fáorður, og tel það kost fremur en löst. Eg er að því leyti alveg gagnstæður honum, því að hann er sá óþarfasti, langorðasti og dýrasti þm. hér í deildinni, því að þess ber vel að gæta, að hér kostar hvert orð peninga, og eg vil spara fé landsins. Þar sem háttv.þm. var að fjargviðrast út af lánsheimildum úr landssjóði, þá skal eg fyrst geta þess, að þetta kemur ekki landssjóði við, heldur viðlagasjóði, og í annan stað hins, að það er skýrt tekið fram, að hér er að eins um heimild að ræða, ef til kemur, en enga skipun.

Frams.m. (Magnús Blöndahl): Eins og hin háttv. deild mun sjá á nefndarál. á þgskj. 232, hefir nefndin verið einhuga um það, að hér sé um að ræða eitt af hinum brýnustu nauðsynjamálum, ekki einungis þessa bæjar, heldur og alls landsins í heild sinni. Enda ímynda eg mér að engum, sem um það mál hugsar, dyljist það, að trygg og góð höfn hér sé fyrsta sporið í áttina til innlendrar verzlunar, og til þess að fjörga og efla viðskiftalífið við aðrar þjóðir, sérstaklega þær, sem mest framleiða af þeim vörum, er vér notum. Inn á við mundi og verða hinn mesti gróði af þessu fyrir viðskiftalífið og samgöngurnar, bæði við útlönd og umhverfis landið. Þær mundu verða að öllu leyti hagfeldari, bæði tíðari og reglulegri en hingað til hefir átt sér stað. En höfnin mundi ekki að eins verða lykill að betri samgöngum við útlönd og á sjó yfirleitt, heldur og til þess að nauðsynlegar og góðar samgöngur kæmust á við nærsveitirnar. Eg á sérstaklega við það, að ef hún kæmi, þá mundu menn fara að sjá það betur og betur, hve mikil þörf er á járnbraut héðan austur yfir fjall, um Árnes- og Rangárvallasýslur. Og ef menn geta verið mér samdóma um þetta, þá vona eg að mönnum skiljist, að það verður tæplega með tölum talið, hvílíkur hagnaður verður að þessari hafnargerð. Þess utan mundi þetta eins og eg gat um við 1. umr., verða til ómetanlegs hagnaðar fyrir fiskiveiðar landsmanna. Þær hlytu að taka stórum framförum, og ein af hinum blessunarríku áhrifum þess yrðu aftur þau, að landssjóður fengi þar miklar aukatekjur, sérstaklega stórum aukið útflutningsgjald af fiski, sem þó nú þegar er orðin allveruleg tekjugrein. Eg get verið fáorður um málið að þessu sinni. Það gleður mig að sjá, hve frumv. hefir fengið góðar undirtektir, fyrst og fremst hjá háttv. deild og síðan hjá nefndinni, sem hefir léð því einhuga fylgi sitt. Eg sé að vísu, að hér er fram komin brtill. á þgskj. 263 frá einum nefndarm., háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.), en hún fer ekkert í bága við frv., nema hvað þar er farið fram á það, að ¼ hluti af ágóðanum af höfninni skuli renna í landssjóð, og skilst mér svo, sem það ákvæði sé bundið við það, að landssjóður leggi fram 600,000 kr. Eg verð því að leggja á móti, að ágóðahlutaskilyrði þetta verði samþykt. Aftur eru aðrar brtill. á þgskj. 310, og skal eg lýsa því yfir, að eg hefi - þótt tíminn hafi verið naumur - borið mig saman við flesta af h. meðnefndarmönnum mínum um þær, og hygg eg að mér sé óhætt að segja, að flestir þeirra muni fallast á þær eftir atvikum, þótt vér að sjálfsögðu viljum heldur kjósa að tillaga okkar (þ. e. nefndarinnar) verði samþykt. Eg get ímyndað mér að það hafi meðfram vakað fyrir tillögumanni, hve fjárhagur landsins er þröngur, og hafi þeir því eigi séð sér fært að greiða atkvæði með því að fjárframlagið yrði hærra en þetta. Þeir munu hafa miðað við fjárframlög landssjóðs áður til líkra fyrirtækja annarsstaðar, t. d. bryggjugerðar á Akureyri og í Stykkishólmi. En ef litið er á það, hvað búist er við að Reykjavíkurhöfn muni kosta, þá er þetta ekki nema ¼ hluti þess, og ef eg man rétt, þá var landssjóðsstyrkurinn til Akureyrarbryggjunnar í fyrstunni miðaður við þriðjung alls kostnaðarins. Að vísu kom það nú í ljós seinna, að kostnaðurinn varð meiri en áætlað hafði verið, svo að styrkurinn varð sem næst ¼ hluta. Eg get því búist við því, að eitthvert svipað hlutfall hafi vakað fyrir háttv. tillögumanni. Eg finn nú ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frumvarp þetta að sinni, en vænti sömu velvildar hér frv. til handa nú og við l.umr., og óska að það fái að ganga til 3. umr. að loknum umræðum.

Björn Þorláksson Eg ætla að gera grein fyrir því, hvers vegna eg hefi ekki getað orðið háttv. meðnefndarmönnum mínum samferða í þessu máli. Þetta er nú eitt af stórmálunum, sem svo eru kölluð, og eg skal fúslega kannast við að það er nauðsynjamál fyrir landið. Þótt það sé auðvitað fyrst og fremst nauðsynlegt fyrir Reykjavík, fiskveiðarnar og verzlunina, þá verð eg líka í annan stað að líta svo á, að landið muni hafa bæði beinlínis og óbeinlínis gagn af því, ef það kemst í framkvæmd. Það er óþarfi að fara út í að skýra það, hvers vegna og að hverju leyti svo mundi verða, slíkt er svo augljóst mál, og út af því gat eg orðið samnefndarmönnum mínum samferða. Eg álít að hvað lánið snertir, þá sé það rétt, að landssjóður taki að sér ábyrgð á því fyrir Reykjavíkurbæ, hvort sem það verða nú 800,000 kr., miljón eða eitthvað lítið þar yfir. Eg hugsa að Reykjavík eigi þá framtíð fyrir sér, að það sé hættulaust, og að landssjóður þurfi aldrei að greiða það fé. En um hitt atriðið, hve mikið fé landssjóður ætti að leggja fram beinlínis til fyrirtækisins, greindi mig á við háttv. meðnefndarmenn mína. Út af því er fram komin þessi breytingartillaga, sem fer fram á það, að landssjóður leggi fram smátt og smátt á 10 árum 600,000 kr. til þessa fyrirtækis. Það yrði ekki nema 60 þús. kr. á ári og kæmi jafnt niður, svo að ekki þyrfti að taka stórlán til þessa. Og í sambandi við þetta stendur svo hitt, að ef landssjóður leggur svo mikið til hafnarinnar, þá fái hann hlutfallslega sinn hluta af væntanlegum hreinum ágóða af henni. Eg þykist hafa sýnt það í nefndinni og með till. mínum, að eg vil styðja þetta nauðsynjamál, en eg bygði auðvitað á því, að til verði að vera fé í landssjóði til þess að borga þetta út. Mín afstaða í þessu máli verður því að svo stöddu óákveðin. Eg hefi áður skýrt frá fjárhag landsins, eins og hann er nú, og eg álít, að hann sé ekki góður og leyfi jafnvel ekki framkvæmd ýmissa smámála, sem þó væru nauðsynleg, hvað þá heldur þessa stórmáls, nema tekjurnar verði stórum auknar nú á þessu þingi. Og þar sem frv. í þá átt mun nú vera í undirbúningi, þá virtist mér réttast að í sambandi við það væri þetta mál tekið út af dagskrá, þangað til vitað er um undirtektir manna undir hitt. Því ef háttv. deild snýst á móti því frv. og enginn mikill tekjuauki fæst til þess að bæta upp hallann, þá sé eg fyrir mitt leyti engan möguleika til þess að verða við þessum óskum Reykvíkinga. Eg get nú reyndar búist við því samt sem áður, að við fáum ekki málið tekið út af dagskrá, en þá vil eg taka það fram, að atkvæði mitt við þessa umræðu er ekki bindandi fyrir mig seinna. Það gæti vel svo farið, að eg yrði að snúast á móti þessari till. við 3. umr. Það er alt komið undir því, hvernig hinu væntanlega frumv. verður tekið, og eg vona að háttv.þm. skilji það ekki sem neinn hvikulleika af mér, þótt eg ef til vill á þennan hátt verði að hverfa frá fyrri till. minni um þetta.

Jón Þorkelsson Hér þarf ekki mörg orð um þetta mál. Það sjá allir hverja þýðingu það hefir, ekki að eins fyrir þennan bæ, heldur og fyrir alt þetta land, sérstaklega þó þá hluta þess, sem næstir eru höfuðstaðnum. Það er ekki einungis nauðsynlegt og sjálfsagt vegna fiskiflotans, sem á fyrir sér að vaxa margfaldlega frá því sem orðið er, heldur og til þess, að hér geti orðið verzlunar-»centrum«, miðdepill allrar verzlunar landsmanna, sem þá ætti með tímanum að verða innlend að mestu eða öllu leyti, en hingað til hefir verið nær eingöngu dönsk. Allir vita að Khöfn hefir, svo illa sem hún liggur við, verið verzlunar »centrum« vort hingað til. Að eg nú ekki tali um það, hve öll tollgæzla yrði hægari, ef höfnin fengist. Það er, í stuttu máli sagt, ekki hægt upp að telja, hverjar gagnsemdir mundu hljótast af þessu fyrirtæki. Og sérstaklega er ástæða til þess nú, að láta ekki þetta dragast úr hömlu lengur, því að við vitum það, að austanfjalls hafa útlendingar keypt stað, sem liggur vel við, og er þegar á orði, að þar verði gerð höfn, sem gæti orðið óþægilegur keppinautur fyrir höfuðstaðinn, sé ekki að gert. Ef nú höfn yrði gerð austanfjalls, þá myndi það draga frá höfuðstaðnum, ekki svo að skilja, að höfuðstaður landsins mætti ekki gjarnan hafa orðið austanfjalls, en það verður nú að gera fyrir því sem er. Hann er nú orðinn hér, og hér verður að honum að hlynna þar sem hann er. Nú hefir komið tilboð um að gera höfn hér í Reykjavík fyrir ákveðið verð, 1600000 kr. Var það frá bæjarstjórnarinnar hendi tilætlunin, að bæjarstjórnin legði til annan helminginn, en landið hinn. Nefndin hefir fært tillag landsins úr 800 þús kr. niður í 600 þús. en landsjóður ábyrgist alla upphæðina. Við þetta hefir háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) komið með þá breyt.till., að landssjóður áskilji sér og ¼ hluta ágóða af höfninni. Þetta virðast mér verri kostir en þeir, sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) vill í té láta, sem sé að landssjóður leggi fram 400 þúsundir, ábyrgist það sem fram yfir er og áskilji sér engan hagnað. Fái tillaga nefndarinnar ekki fylgi, þá aðhyllist eg heldur uppástungu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.). Það eru þó hrein viðskifti. Í sambandi við þetta vil eg geta þess, að alstaðar þar sem ríkin leggja fram stórfé til mannnvirkja, þá setja þau víst nær ófrávíkjanlega það skilyrði, að eingöngu innlendir menn hafi svo sem mest má verða atvinnu við þau. Það hefir gengið þannig oft hingað til á landi hér, finst mér, að þegar um slík fyrirtæki hefir verið að ræða, þá hafa útlendir menn alt of mjög verið teknir til starfans, en innlendir starfsmenn um of setið á hakanum. En þetta verður að breytast. Auðvitað þarf að taka útlenda ingeniöra, en allir óbreyttir verkamenn eiga að vera innlendir. Sömuleiðis hefir svo virzt, sem sumum valdhöfum vorum hafi aldrei þótt laun útlendinga, er vér höfum ráðið til starfa, nógu há, en kaup innlendra manna jafnan þótt of hátt jafnvel fyrir sama verk. Það kom fram hjá háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) að hann væri ragur við að greiða þessu máli atkvæði sitt á þessu stigi; því ekki mundi landssjóður þola þau útgjöld, eins og nú stæði. En jafnframt gat hann þess, að hann mundi koma fram með frumvarp þess efnis að auka tekjur landsins. Eg ætla ekki að fara að kenna mönnum að greiða atkvæði, en þó get eg sagt þingmanninum, að hann þarf ekki að hika í þessu efni. Það þarf hvort sem er að auka tekjur landssjóðs á allar lundir, og fyr getur þetta þing ekki lokið störfum sínum, en það hefir gert alt til þess að auka tekjur landssjóðs að miklum mun. Það er því engin sérstök ástæða til að hika í þessu máli. Og verði ekki gerð hér höfn innan skams, þá dettur manni í hug að spyrja, þarf þá ekki að flytja bæinn að höfn? Svo mikil er þörfin á höfninni. Að öðru leyti leggur landssjóður fé til hafnarinnar meðfram sér sjálfum í hag, því að fasteignir hans, sem að höfninni liggja munu margfaldast í verði, þegar hafnargerðin er á komin.

Pétur Jónsson Eg játa með kinnroða, að eg hefi ekki haft tíma til að rannsaka þetta mál, eins og þyrfti. Hafnarmál Reykjavíkur stendur í sambandi við ýms önnur nauðsynjamál, svo sem járnbrautarlagningu austur um sýslur, og á landssjóður að sjálfsögðu að styrkja það. Hann hefir og styrkt til slíkra fyrirtækja, t. d. til bryggjusmíðar í Stykkishólmi, Akureyri og víðar, og hefir þá að jafnaði lagt fram ¼ hluta. En þótt styrkja eigi til hafnargerðar í Reykjavík, get eg ekki fallist á, að landssjóður eigi að leggja til helming stofnfjárins, eins og frumvarpið tiltekur án þess að hafa tilkall til arðsins af fyrirtækinu, eða sem gjöf. Þurfi slíks styrks við, til þess að höfnin með tekjum sínum beri uppi nokkurnveginn hinn hluta stofnfjárins (að eins helming) þá er ekki leggjandi út í það; ekki enn kominn tími til þess. Hins vegar getur verið nauðsynlegt og réttmætt að stofna til fyrirtækisins, þótt það ekki með beinum hafnartekjum beri sig til fulls, sízt fyrstu árin, og eg get verið því samþykkur, að landssjóður hlaupi undir bagga til þess að rétta að mestu við þann skakka, á sama hátt eins og annars staðar. Tel eg hæfilegt, að það sé bundið við ¼ stofnkostnaðar. Nægi það ekki verður fyrirtækið að bíða enn. Á þessum ástæðum er bygð breyttill. mín og nokkurra þingmanna á þgskj. 310. Lengra en hún fer með styrk til hafnargerðarinnar getum við ekki farið.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Eg skal vera stuttorður að þessu sinni. Háttv. þm. Sfjk. (B. Þ.) virtist sanngjarnt að landssjóður legði fram 600 þús. kr., en áskildi sér svo ¼ hluta af ágóðanum. Eg verð nú að taka það fram, að eg get ekki álitið það sanngjarnt að þetta ágóðaskilyrði sé sett, þegar Reykjavík á í hlut, þar sem slíkt skilyrði hefir aldrei áður verið sett hinum öðrum bæjum eða kauptúnum, er um svipuð fjárframlög úr landssjóði hefir verið að ræða, og þótt háttvirtum tillögumanni þyki hagur landssjóðs svo þröngur og hann þess vegna hafi komið fram með tillöguna, þá bætir hún lítið úr í þeim efnum. Hér er heldur ekki að ræða um það, að fjárveiting þessi skuli koma öll niður á næsta fjárhags tímabil, heldur er búist við, að þetta stóra mannvirki verði í smíðum 6-8 ár, og að sjálfsögðu deilist þá líka tillagið niður á jafn mörg ár. En þótt svo færi, að landssjóður gæti ekki altaf lagt fram af venjulegum árstekjum sínum tiltölulegan hluta af tillaginu, þá get eg fyrir mitt leyti ekki séð neitt hættulegt við það, þó landssjóður í slíku tilfelli þyrfti að taka bráðabirgðalán til þessa. Því eins og eg hefi oft áður tekið fram, þá mun það sannast á sínum tíma, að tillag það, sem landssjóður kæmi til að leggja fram til hafnarbyggingar í Reykjavík, hvort sem það nú verður 400 eða 600 þúsund, þá mundi landssjóði bætast það aftur að fullu á skömmum tíma; því með slíkri hafnargerð eflist innlenda verzlunin, og framleiðslan eykst að miklum mun  1. þm. Rvk. (J. Þ.) talaði um, að ef mál þetta kæmist til framkvæmda, þá ættu innlendir menn einungis að verða teknir til vinnu við hafnarbygginguna. Þetta er alveg sjálfsagður hlutur, enda veit eg, að það er einróma álit bæjarstjórnarinnar. Eg skal þá ekki fjölyrða meira um málið að sinni, og leyfi mér að vænta að frumvarpið fái sem greiðastan framgang.

Jón Magnússon Eg ætla að leyfa mér að gera dálitla athugasemd. Það er ekki rétt, að setja hafnargerð í Þorlákshöfn í samband við þetta mál. Hafnargerð þar er lítið ráðin og því ekki mikið á því að byggja. Og enda þótt höfn væri hér í Reykjavík, má vera að Frakkar þyrftu höfn í Þorlákshöfn fyrir það. Kæmi það undir því, hvort járnbraut austur yrði gerð í sambandi við hafnargerð hér, sem Frakkar gætu notað til sinna vöruflutninga, eða ekki. Annars liggur þetta í lausu lofti og er ekkert á því að byggja.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér að benda á, að landi, sem er umflotið, eru hafnir harla nauðsynlegar. Þar er sjórinn á alla vegu og því eina samgönguleiðin. Allir hljóta því að sjá, hversu mikið tjón hlýtzt einatt af hafnaleysinu. Skip teppast vikum saman, farmar skemmast og öll verzlun verður óaðgengilegri. Þar verður engin stórverzlun. Útlendir menn hafa hér mestalla stórverzlun, mest kaupmenn í Kaupmannahöfn. Er stórverzlun landsins þar illa sett, austur undir Rússlandi. Nú á síðasta áratug hefir þó dálítið af stórverzluninni flutzt til Reykjavíkur, og mundi á 1-2 næsta áratug flytjast þangað öll, ef höfnin kæmist á. Þetta er því mál, sem varðar alt landið. Eg hirði ekki að telja meira upp þessu til sönnunar að sinni. Eg verð með till. nefndarinnar, því þær víkja skemst frá því, er farið var fram á. Landið verður að taka lán til að koma þessu máli í framgang. Eg átti tal í Noregi við merkan mann um þetta mál, og sagðist hann ekki efast um, að fá mætti lán í Noregi til þessa fyrirtækis með sömu kjörum sem þarlendir menn og bæir fá til að gera hafnir. Mundi bærinn fá það fé upp á eigin ábyrgð, en þó náttúrlega betra að landssjóður stæði í ábyrgðinni. Að láta landssjóð hafa hluta af tekjunum er ósanngjarnt. Annars efast eg ekki um, að höfnin muni borga sig innan 20 ára. Ef lengri tíma þarf til þess, þá gerir það ekkert til.

Hálfdan Guðjónsson Eg stend ekki upp af því að eg geti gefið neinar upplýsingar um þetta mál, en eg kann þó ekki við, að það verði afgreitt svo frá deildinni, að eg hafi enga grein gert fyrir skoðun minni á því. Þetta er hið stærsta fjármál, sem gegnum deildina gengur, og því eigi vanþörf á, að það sé rækilega íhugað, áður en því er ráðið til lykta. Það er því ekki að furða, þótt hik sé á mörgum mönnum að greiða því atkvæði, sérstaklega mönnum eins og mér, sem ekki hafa nægilega þekking á því. Mér virðist málið lítið skoðað, nema frá annari hlið og skal eg kannast við, að hún er ekki svo óglæsileg. En eins og öll önnur mál, hlýtur þetta og að hafa tvær hliðar, og hina þá kannske ekki alveg eins skuggalausa. Eg get ei annað séð, en að 1. gr. frv, geri ráð fyrir, að fyrirtækið hvíli algerlega á landssjóði - beinlínis eða óbeinlínis - sumpart með ábyrgðum og sumpart með fjárútlátum. Í nefndarálitinu er raunar sagt, að ábyrgðin sé ekki varasöm fyrir landssjóð, en það hefir ekki nægilegt sannfæringargildi fyrir mig. Eg hefi þvert á móti miklar líkur fyrir, að slíkar ábyrgðir geti verið mjög varasamar. Dæmin eru svo mörg fyrir því, að til ýmsra fyrirtækja, sem glæsileg hafa þótt, hefir verið stofnað með láni frá landssjóði, en þegar að skuldadögunum hefir komið, hefir rignt niður beiðnum um uppgjöf, annaðhvort að öllu leyti, eða þá að nokkru leyti. Mér dettur nú í hug, að þótt hér sé um framfaramál að ræða, sé hægt að hugsa sér að slíkar málaleitanir komi til þingsins síðarmeir. Það hafa verið fluttir hér fram ljómandi fallegir spádómar um hvílíkt framfara- og hagsmunafyrirtæki þetta mundi verða fyrir bæinn og landið alt í heild sinni, en eg verð að neita því að þetta sé rétt, hvað alt landið snertir. Eg held t. d. það sé nokkuð orðum aukið hjá þeim mönnum, sem fullyrða, að Reykjavík verði sjálfsagður milliliður landsverzlunarinnar við önnur lönd. Eg hygg, að stærstu verzlanirnar mundu halda eins eftir sem áður beinu viðskiftasambandi við önnur lönd, einkum þær, sem sem hafa sín eigin skip í förum, eða leiguskip. Eg sé engar líkur til þess, að þær muni telja sér það ábatavænlegra að hafa Reykjavík fyrir millilið. Og ef stærstu verzlanirnar skerast úr leik, þá er hætt við, að hagurinn, sem landið alt á að hafa af hafnargerðinni, fari að skerðast. Eg verð að lýsa því yfir, að eg bind alls ekki atkvæði mitt í þessu máli að svo stöddu, en eg áleit mér skylt að gera grein fyrir því, hvers vegna eg gerði það ekki. Meðan landssjóður er ekki færari en nú er til þess að takast á herðar slík stórfyrirtæki, er engin von um fylgi mitt með málinu. Eg greiði því ekki atkvæði fyr en vissa er fengin fyrir því, að landssjóður sé fær um slík fjárútgjöld, jafnvel þótt það sé til nytsamra fyrirtækja.

Framsögum. (Ólafur Briem) Þetta frumv. fékk svo mikinn atkvæðafjölda, er það var síðast til umræðu hér í deildinni, og með því að eigi hafa komið fram breyttill. við það, vona eg að það hafi nú sama fylgi og verði samþykt.

Framsögum. (Bjarni Jónsson) Frumv. þessu var tekið vel við síðustu umræðu, og er óþarft að orðlengja um það nú. Nefndin hefir sama sem engar breytingar gert á því, að eins orðabreytingar til skýringarauka á stöku stað. Eg vil því leggja til, að samþykt verði, að það gangi til 3. umr.

Jón Jónsson (1. þm. S-Múl.): Við þessa umr. verður ekki ástæða til þess að halda neinn eldhúsdag, því að mönnum hefir margsinnis áður gefist tækifæri til þess að lýsa skoðunum sínum á stjórn fyrv. ráðh., enda eru margar af stjórnarathöfnum hans ennþá í hendi rannsóknarnefndar. - Eg get tekið undir með háttv. framsm. (B. Þ.), að fjárhagsástandið er ískyggilegt og verður sjálfsagt ekki álitlegra um það, er umræðunum um fjárlögin lýkur. Að þessu sinni vil eg aðeins benda á, að þótt fjárlaganefndin hafi lækkað áætlun stjórnarinnar um tekjur af vínfangatollinum, þá þarf að lækka hana ennþá miklu meir og mun eg seinna koma fram með brtill. um það.

Framsögum. (Bjarni Jónsson) Ef upplýsingar þær, sem nefndin hefir fengið, reynast rangar, þá verður auðvitað bætt úr þessu við 2. umr.

Benedikt Sveinsson Svo sem háttv. 1. þm. S.-M. (.J. J.) drap á, hefir það áður verið siður við þessa umr. að ræða gerðir stjórnarinnar, ávíta hana fyrir það, sem aflaga hefir farið og benda á það, sem ábótavant hefir þótt í fari hennar. Þetta var þó ekki gert á síðasta þingi, vegna þess að þá voru orðin ráðherraskifti við 1. umr. fjárlaganna. Nú hafa að vísu verið haldnir tveir eldhúsdagar á þessu þingi þegar bornar hafa verið fram vantraustsyfirlýsingarnar, en þó finst mér rétt, að sú venja sé ekki látin fyrnast með öllu að nota framhald 1. umr., fjárlaga til þess að tala um það, sem ábótavant er í fari stjórnarinnar, enda væri á margt að minnast, sem ennþá hefir ekki verið tekið fram. Eg ætla mér ekki að fara að ganga í skrokk á fyrverandi stjórn, en ætla aðeins að benda á nokkur atriði, þar sem mér virðist hún hafa sýnt hirðuleysi, og getur það þá verið núverandi stjórn til leiðbeiningar. Eins og menn vita, berast stjórnarráðinu mörg bréf og póstsendingar á ári hverju. Er það venja, að landritari tekur öll frímerkin af bréfum þessum og póstsendingum. Þessu hefir verið hreyft í blöðunum og bent á, að það ætti ekki að eiga sér stað. En landritari hefir svarað, að hér væri aðeins um lítilræði, svo sem 100-150 kr. á ári, að ræða. Þetta er alls ekki rétt, og hefi eg full rök fyrir því, að hér er um stórum meira fé að ræða. Það er alls ekki réttlátt, að landritari, hæst launaði maðurinn í stjórnarráðinu næst ráðherra, fái þessar aukatekjur, hvort sem þær eru litlar eða miklar. Tekjurnar af frímerkjunum ættu annaðhvort að renna beint til landssjóðs eða þá til þeirra starfsmanna í stjórnarráðinu, sem eru lægst launaðir, til þess að síður þyrfti að hækka laun þeirra. Eg ætla ekki að fara langt út í það, að sýna fram á, hvað frímerkin nema miklu fé. En eg vil benda á, að það hlýtur að vera mikið og að það er eign landsins, en ekki landritara. Eg skal geta þess, að einn sýsluskrifari hefir tjáð mér, að hann hafi eitt ár haft 300 kr. aukatekjur af frímerkjum þeim, er sýslumanninum bárust á bréfum og póstsendingum árlangt. Það má því geta nærri, að frímerki þau, er berast stjórnarráðinu árlega, eru nokkrum sinnum 300 kr. virði. Í því sambandi skal eg geta þess, að stjórnarráðið sendi í haust manntalsskýrslur út um land alt og nam þyngd þeirra nálægt 3000 pundum. Þessar skýrslur eru nú endursendar stjórnarráðinu. Var burðargjaldið 1 kr. fyrir hvert pund með landpóstum, en lægra með skipum. Eg hygg, að óhætt sé að ráðgera, að ekki hafi meir en þriðjungur af skýrslunum verið sendur með skipum, þar eð þetta var um nýársleytið og skipaferðir þá ekki tíðar. Hinir ? hlutamir hafa verið sendir með póstum. Nú er aðgætandi, að stjórnarráðinu berast einungis þjónustufrímerki eða þá önnur verðhá frímerki, helzt 1 og 2 kr. almenn frímerki. Verð allra þessara frímerkja er, þá er þau eru brúkuð, frá 60-90% af ákvæðisverði þeirra eða að minsta kosti 70% að meðaltali. Eftir þessum útreikningi hefir landritari haft um 1400 kr. aukatekjur, að eins af þeim 2000 pundum af manntalsskýrslum, er gera má ráð fyrir, að verið hafi endursendar stjórnarráðinu landveg. Hér við bætast svo tekjumar af þeim 1000 pundum, er send hafa verið með skipum og nema þær heldur ekki lítilli upphæð. Alt þetta hefir landritari fengið, auk allra þeirra venjulegu aukatekna, er hann hefir af frímerkjum stjórnarráðsins á hverju ári, sem eru geysimikil. Er nú nokkur sanngirni í, að landritari skuli fá alt þetta gefins? Nei, eg skil ekki, að nokkrum geti blandast hugur um, að réttara væri, að þessar aukatekjur rynnu beint í landssjóð eða þá til þeirra starfsmanna í stjórnarráðinu, sem lægst eru launaðir. Svo vildi eg minnast á annað, sem að vísu eru ekki stórsakir, en leiðinlegt, að skuli eiga sér stað. Það er viðvíkjandi einkennisbúningum embættismanna og merkjum þeim, er sett eru utan á opinberar stofnanir. Það er algerlega ótilhlýðilegt og ástæðulaust, að ríkismerki Dana skuli vera sett utan á þinghúsið. Eg vonast til, að búið verði að taka þetta innlimunarmerki burtu, þá er eldhúsdagur verður hér næst. Það er einnig leitt að sjá lögregluþjónana hafa dönsk merki á húfu og belti, þar sem lögreglumál eru þó, jafnvel af Dönum, viðurkend sérmál Íslendinga. Það er alveg sjálfsagt, að lögregluþjónar vorir beri íslenzk skjaldarmerki, eins og þeir dönsku dönsk. Þetta kann sumum að þykja lítils varðandi, en það er þó ekki þýðingarlaust. Ber vitni um hirðuleysi og skort á þjóðarmetnaði, að burðast með útlend einkenni á búningum, þar sem íslenzk eru til og ætti stjórnin að koma þessum og þvílíkum óvenjum af sem fyrst.

Framsögum. (Bjarni Jónsson) Nefndin hefir orðið ásátt um að löggilda alla þessa verzlunarstaði. Eg vona að frumv. gangi til 2. umr., og verður þá tækifæri til þess að gefa nánari upplýsingar. Eg mun því ekki fara fleiri orðum um frumv. að sinni, en vil að eins geta þess, að einn stað hefir nefndin undanfelt, Kirkjufellsvog í Grundarfirði, því að hún hefir fengið upplýsingar um, að allur fjörðurinn er löggiltur áður. Það væri því að bera í bakkafullan lækinn að löggilda þennan stað.

Jón Ólafsson Eg tel það illa farið, að nefndin vill fella þennan verzlunarstað úr, því að það er tæpast rétt, að allur fjörðurinn sé löggiltur. Að minsta kosti vill bankinn ekki veita lán út á verzlunarhús, sem standa á þessum stað, af því að hann telur, að ekki séu lög til þess, af því að húsin séu ekki í löggiltu kauptúni.