Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Herra forseti! Þessi þáltill., sem er flutt af okkur Alþflm. hér á þingi á þskj. 98, fer fram á að fela stj. að skipa 3 manna mþn. til þess að undirbúa löggjöf um orlof fyrir verkamenn og sjómenn. Ég hygg að það sé orðið mönnum nokkuð ljóst, að með breyttu atvinnulífi í landinu og vegna fólksfjölgunar í bæjum eru nú starfshættir orðnir allmjög breyttir frá því, sem verið hefur áður. Afleiðingin af þessu er sú, að nauðsynlegt er, að þetta fólk fái hvíldartíma á árina, sem það gæti notað til að lyfta sér upp og veita sér hvíld frá daglegum störfum. Á Norðurlöndum, sem lengst voru komin í þessu efni, mátti segja, að þessi mál væru komin í örugga höfn. Í Danmörku voru sett l. um þetta árið 1938, í Finnlandi 1939 og í Noregi með 1. um vinnuverndun frá 1936 og í Svíþjóð árið 1938. Öll þessi lönd hafa stefnt að því sama marki, að löggjöfin tryggði öllu þessu fólki á einhverjum vissum tíma ársins lögskipaða hvíld með fullum launum. Að sjálfsögðu fylgja þar með ýmsar aðrar ráðstafanir, sem reglugerðarákvæði eru um til að tryggja, að þessi 1. komi verkalýðnum að fullum notum. Danir settu á fót sérstaka stofnun, sem hafði það með höndum að undirbúa sumarferðir fólks, gera þær sem ódýrastar og yfirleitt að greiða fyrir, að fólkið gæti notið sumarfrísins eins og bezt mætti verða. Í 1. hjá Dönum er gert ráð fyrir, að þessi sumarfrí skuli vera gefin einhvern tíma á tímabilinu 2. maí–30. sept. Við höfum hins vegar í þessari till. ekki viljað binda fríið eingöngu við sumarið, heldur gerum ráð fyrir, að einnig megi gefa það að vetrarlagi, sumpart af því að okkar vinnuhættir eru svo, að erfitt er fyrir nokkurn hluta fólksins að taka sér frí um hábjargræðistímann, og hins vegar af því, að nú er sú stefna mjög uppi hjá okkur, að margt fólk vill gjarnan eiga orlof sitt að vetrinum til og nota það í fjallgöngur, skíðaferðir og annað slíkt, svo að það ætti að geta verið nokkuð frjálst, á hvaða tíma orlofið er notað. Hér á landi er þetta mál komið á nokkurn rekspöl, þar sem í Reykjavík hefur víða verið komið á félagslegum samningum um, að verkalýðurinn fengi nokkurra daga sumarfrí, en ég hygg, að utan Reykjavíkur hafi slík frí óvíða verið tekin upp í samningum, - þó mun það vera á Akureyri meðal iðnaðarverkafólks. Hér í Reykjavík hafa skipstjórar tryggt sér einn mánuð og stýrimenn upp í mánuð, undirmenn á kaupskipunum hafa 11 daga, á fiskiskipum eru það aðeins 7 dagar, en á minni skipum er það ekkert ákveðið í samningum. Meðal iðnaðarmanna og bakara er það upp í 12 daga, matsveinar og hliðstæðir menn á skipum hafa upp í 10 daga, en veitingaþjónar í landi hafa aðeins tryggt sér sumarfrí, sem er tveir dagar í mánuði. Fastráðnar þvottakonur hafa tryggt sér viku og afgreiðslustúlkur í brauðabúðum sjö daga, prentarar hafa nú þegar tryggt sér tólf daga og bókbindarar eitthvað svipað, og fastráðnar ræstingarkonur hafa sjö daga. Þá er verzlunarfólk. Þar hefur „Kron“ með samningi tryggt sínu fólki tólf virka daga, og eitthvað svipað mun það vera hjá verzlunarfólki yfirleitt, og eins hjá opinberum stofnunum mun það vera allt upp í hálfan mánuð. Járniðnaðarmenn hafa átta daga og bifreiðarstjórar fimm daga frí o. s. frv. Iðnaðarfólk, t. d. við smjörlíkisgerðirnar, hefur tryggt sér upp í 12 virka daga og starfsstúlkur á þvottahúsum, sem vinna heilt ár, fá upp í 12 daga. Hjá iðnaðarfólki eru það 7–10 dagar, en fjölmennasta stéttin meðal verkamanna, sem er óiðnlærðir verkamenn, eru undanskildir sumarfríi. Þó mun Reykjavíkurbær veita eitthvert sumarleyfi þeim, sem eru fastráðnir starfsmenn í bæjarvinnunni. Það liggur í hlutarins eðli, að það er mikils vert fyrir vinnandi menn, hvort sem þeir vinna innivinnu eða útivinnu, og eru alltaf bundnir við þessi störf og verða að sjálfsögðu að leita eftir vinnu, þegar lítið er um hana og þeir því ekki frjálsir að láta neitt eftir sér í þessu efni, að þeir geti einhvern tíma lyft sér upp og komizt út úr bæjarrykinu með sig og sitt skyldulið, því að það hefur bæði líkamlega og sálræna þýðingu fyrir vinnandi menn að geta varið einhverjum vissum tíma ársins, sérstaklega að sumarlagi, til að komast út úr bæjunum, helzt sem lengst, og sjá sig eitthvað um. Ég hef orðið þess var á síðari árum um marga verkamenn, að það er eins og þeir hafi séð nýtt viðhorf á lífinu, ef þeir hafa getað ferðazt lítið eitt. Margir hafa ekki farið neitt burt frá heimili sínu nema í atvinnuleit og þannig ekki átt þess kost að sjá fegurstu staði hér á landi, sumpart af því, að þeir hafa ekki fengið frí, og sumpart af því, að þeir hafa ekki haft ráð á því fjárhagslega. Er því mikil nauðsyn að ráða einhverja bót á í þessum efnum. Önnur hlið á þessu máli er sú, að ætlazt er til, að n. sú, sem um þetta mál á að fjalla, reyni að finna einhverja lausn á því að gera ferðalögin fyrir vinnandi fólkið sem ódýrust, þannig að hverjum manni verði kleift að geta varið örstuttum tíma á ári hverju til þess að njóta ferðalags á sem ódýrastan hátt. Einmitt þetta var komið í framkvæmd á Norðurlöndum fyrir stríðið, og þess sáust greinileg merki, að mikil ánægja var meðal vinnandi fólksins út af þessari starfsemi. Þetta eru þau tvö meginviðhorf, sem sú væntanlega n. kemur til með að athuga. Ég veit, að ég þarf ekki að ræða meira um þetta. Ég vænti þess, að menn geti fallizt á, að Þetta sé mikið menningarmál fyrir vinnandi stéttirnar og að rétt sé og skylt að vinna að því eftir getu, að undirbúin verði löggjöf, sem tryggi þessu fólki einhver frí: En málið er umfangsmikið og tæplega unnt fyrir þm. að ganga frá því í öllum atriðum, án þess að unnið sé sérstaklega að því milli þinga, og þess vegna er till. okkar fram komin, að málið verði athugað í mþn. og þeir einir verði í n. settir, sem sérstaklega hafa þekkingu og skilning til að koma málinu í örugga höfn. Eru það fyrst og fremst hinn sameinaði verkalýður í landinu og atvinnurekendur, sem þurfa að leggja fram sína liðsemd, því að það snertir sérstaklega þessa aðila, og þriðji maðurinn er að sjálfsögðu án útnefningar, og mundi stj. tilnefna hann. Þannig er þetta hugsað af okkur, sem flytjum þetta mál, og vænti ég, að það geti siglt í nokkurn veginn örugga höfn með því fyrirkomulagi, sem við leggjum til.

*Héðinn Valdimarsson: Þetta mál hefur oft verið rætt í verkalýðsfélögunum, og er enginn vafi, að verkamenn óska eftir föstu skipulagi. Eins og hv. flm. gat um, hafa nú orðið ýmis félög með samningum við vinnuveitendur tryggt sér nokkurt frí. Ég vil geta þess í sambandi við stærsta verkalýðsfélagið, verkamannafélagið Dagsbrún, að við síðustu samninga var þess getið við atvinnurekendur, að mál þetta yrði tekið upp til samninga á þessu ári, og var vel undir það tekið, en þó er því ekki að neita, að bezt er að fá löggjöf um þetta, því að það gæti tekið lengri tíma að fá frjálsa samninga, og eins væri það undir því komið, hvað sterkir aðilar það væru, sem að samningunum stæðu. Af þessum ástæðum er ég því fylgjandi, að þessi leið sé farin, en vil þó koma með nokkrar aths. Fyrst og fremst vil ég beina athygli að því, sem talað er um, hvernig n, skuli skipuð. Svo er til ætlazt, að einn sé skipaður af Alþýðusambandi Íslands, annar af Vinnuveitendafélaginu og sá þriðji án tilnefningar. Nú er það þannig, að utan Alþýðusambandsins er allmikið af stórum verkalýðsfélögum og hefur ekki farið fjölgandi í því sem stendur. Ég mun þó ekki setja mig á móti, að Alþýðusambandið fái þarna mann, en vil leggja áherzlu á, að séð verði fyrir, að leitað verði álits verkalýðsfélaganna í þessum málum, og þá ekki sízt þeirra, sem eru utan Alþýðusambandsins, þannig að engin hætta væri á því, að fulltrúi Alþýðusambandsins héldi öðru fram en fulltrúi þeirra félaga. Ég vil því við 2. umr. eða fyrr koma með brtt. um, að leitað sé álits verkalýðsfélaganna, áður en n. skilar áliti. Í till. stendur, að n. skuli athuga, á hvern hátt væri hægt að fá samvinnu við Ferðafélag Íslands, eigendur sumar- og vetrardvalarstaða, sérleyfishafa fólksflutninga á landi og skipafélög um ódýra og hentuga dvöl verkamanna og sjómanna og skylduliðs þeirra og fyrirgreiðslu á flutningum. Ég álít, að n. eigi að hafa nokkru óbundnari hendur, þannig að ætlazt sé til, að hún byggi til nokkurs konar „plan“ um, hvernig sé hægt að haga þessum málum, því að ef menn hugsa sér að koma á almennu orlofi, þá er ekki nóg, þó að samningar væru gerðir við sérleyfishafa og eigendur gistihúsa, heldur verður að sjá svo til, að allt þetta fólk geti einhvers staðar komið sér fyrir, en til þess nægja gistihúsin alls ekki. M. ö. o., það þyrfti að sjá fyrir, að nokkuð mikill mannfjöldi á vissum tímum gæti dvalið hér og þar á landinu í einhvers konar skýlum. Menn vita, að verkamenn hafa reist sér tjaldbúðir, og yfirleitt er hægt á sumrin að koma upp ódýrum og góðum skýlum, en þetta þyrfti að taka með um leið og þetta mál er athugað, og er réttast, að n. geri það. Þá er þriðja atriðið, sem ég á sínum tíma mun gera brtt. um, en það er viðvíkjandi kostnaðinum við þessa n. Mér finnst ástæðulaust að borga henni nokkuð. Ég geri ráð fyrir, að fulltrúar Alþýðusambandsins og Vinnuveitendafélagsins mundu ekki gera kröfu til kaups fyrir þetta starf, og þriðja manninn, sem væntanlega yrði frá ríkisstj., væri sennilega hægt að skipa þannig, að saman færu hæfileikar til starfsins, en þyrfti þó ekki að borga honum kaup. Ég mun því á sínum tíma koma með brtt. í þessa átt, en mun að sjálfsögðu greiða till. atkv. til síðari umr.



Ég tók ekki eftir því, að hv. 1. flm. till. talaði um, að þetta mál færi til n., en mér þykir eðlilegt, að sú meðferð verði höfð á málinu, af því að ég sé, að gert er ráð fyrir tveim umr., og yrði till. þá sennilega vísað til allshn. Sþ. Ég vil aðeins beina því til n., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, hvort hún vildi ekki við athugun málsins, ef hún kemst að þeirri niðurstöðu, að rétt sé að skipa slíka n., taka til athugunar, hvort hægt væri að gera till. eitthvað víðtækari, svo að væntanleg löggjöf í þessu efni tæki til fleiri stétta þjóðfélagsins en hér eru nefndar. Kemur mér þá í hug, að það væri eðlilegt, að þetta næði t. d. til bænda og ef til vill fleiri, sem eru ekki nefndir hér.

* Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Ég skal játa, að ég gleymdi að gera till. um að vísa málinu til n. Það er rétt hjá hv, þm. V.-Húnv., að þetta mál á að fara til allshn. Um hitt atriðið, sem hann minntist á, get ég verið honum sammála, að æskilegt er, að þetta gæti orðið á sem víðtækustum grundvelli, en við vildum á fyrsta stigi ekki fara lengra en till. greinir, en ég er honum alveg sammála um, að fólk í sveitum, á alveg sama rétt og sömu þörf á að eiga sín orlof og fólk í kaupstöðum, a. m. k. það, sem vinnur að staðaldri við störf í sveit. Ég tel því rétt, að þetta komi til athugunar, hvort ekki verður hægt að samræma úrlausn þessa máls fyrir það vinnandi fólk til sjávar og sveita. Hv. 3. þm. Reykv. þarf ég engu að svara. Hann undirstrikaði flest, sem er í till. Um greiðslur fyrir störf n. skal ég ekki segja margt. Það verður að koma undir mati þeirra, sem koma til með að ráða mönnunum, hvort þetta er umfangsmikið eða ekki, en það er alls ekki víst, að sá maður, sem Alþýðusambandið skipar, verði frá sambandinu, og sama máli getur orðið að gegna hjá atvinnurekendum. Það er vitanlega óvíst, hvaða mann þeir settu í þessa n. og hvort hann gæti verið án þóknunar, svo að ég geri enga till. um það efni. Yfirleitt hefur verið svo um minni háttar mál, sem mþn. hefur fjallað um, að greitt hefur verið fyrir það starf.

Flm. (Pálmi Hannesson) : Við hv. 2. þm. Árn. berum hér fram till. til þál. um skipun milliþn. um skólamál. Hlutverk þeirrar n. á að vera að íhuga skólakerfi landsins allt í heild og gera till. um samræmingu þess og annað það, sem þeirri n. mætti þykja horfa til bóta frá því, sem nú er. Mér finnst þeir óskipuðu stólar hér í hv. Alþ. mæla sínu máli um það, að hv. þm. telji ekki feitt á stykkinu, þar sem ræðir um skólamálin. En þegar mikið þykir við liggja, eru hv. þm. manna fúsastir til að halda því fram, að uppeldi æskulýðsins sé undirstaða undir þrifnaði þeirrar kynslóðar, sem koma skuli til að taka við af okkur. Nú er þó áhuginn ekki meiri en raun ber vitni, þegar ræða á slíkt þjóðþrifamál hér í Sþ. Eins og kunnugt er, þá eru fræðslul. frá 1907 kjarni þeirrar lagasetningar, sem nú gildir um fræðslumál þjóðarinnar. Þessi lagasetning er nú orðin allgömul, og hafa ýmis ákvæði fræðslul. sætt gagnrýni úr ýmsum áttum. Mönnum þykir hin síðari ár sem barnafræðslan komi ekki að því haldi, sem til var ætlazt, og margir álíta jafnvel, að barnafræðslan nú sé ekki jafngóð og áður var, meðan heimilin áttu að annast fræðslu unglinganna. Hins vegar hafa verið reynd mjög mörg nýmæli um barnafræðslu. Ýmsir barnakennarar hafa sýnt lofsverða viðleitni um að taka til prófunar margar nýjungar, sem komið hafa erlendis frá og mikill vafi leikur á, hvort hér eiga við. En lítið er hægt að segja með vissu um, hvort þessar tilraunir hafi veitt niðurstöður í þessum efnum. Nú þykir okkur flm, þessarar þáltill. mál til komið, að þetta mál, barnafræðslan í landinu, verði tekið til rækilegrar endurskoðunar og því fengin sú skipun, sem telja má að hæfi þeim tíma, sem við lifum á, og þær endur bætur verði teknar upp, sem reynslan ber það vitni, að hér eigi við af þeim nýjungum, sem reyndar hafa verið og verða. Í annan stað er ungmennafræðslan í landinu. Henni hefur verið skipað með tvenns konar l., annars vegar með l. um héraðsskóla og hins vegar með l. um gagnfræðaskóla. Og í mörgum kaupstöðum, og þá fyrst og fremst í Reykjavík, er hvergi nærri nógu vel séð fyrir fræðsluþörf unglinga. Og ég skal geta þess um leið, að það hefur komið fram af hálfu skólanefndar Gagnfræðaskóla Reykvíkinga till., eða reyndar viðleitni í að stofna hér í Reykjavík nýjan menntaskóla, og það mál í sjálfu sér er allmikið og þyrfti náttúrlega nokkurrar rannsóknar við. Það gegnir nákvæmlega sama máli um unglingaskólana og framhaldsskólana eins og um barnaskólana, að þeir hafa starfað hér um nokkurt skeið þannig, að ýmsar nýjungar hafa verið reyndar. En fast kerfi um þá hefur ekki verið skipað. Í þriðja lagi hafa vaxið upp fyrir utan þessi kerfi ýmsir sérskólar, og nú eru uppi till. í frv.formi hér á þingi um að stofna enn skóla, sem í mjög veigamiklum atriðum liggja utan við skólakerfi landsins. Ég hygg, að þessi rökstuðningur, auk þess, sem er í grg. þáltill., muni nægja til þess að benda hv. þm. á, að það muni vera eðlilegt að skipa þá n., sem þáltill. ræðir um, sem taki fræðslumál þjóðarinnar í einu lagi til samfelldrar prófunar og geri síðan till. um skipun skóla- og fræðslumála landsins að lokinni þeirri rannsókn. Ég skal geta þess, að við höfum ekki til tekið tölu þeirra manna, sem n. þessa skipi, ef þáltill. verður samþ. En mér mundi þykja eðlilegt, að fræðslumálastjóri hefði þar forsæti, og væri í raun og veru eðlilegt, að hann gæti unnið með skólamönnum, bæði frá barnaskólum og síðan með mönnum frá ungmennaskólum og loks mönnum frá æðri skólum þannig, að ekki störfuðu alltaf sömu menn í n., heldur skiptist það nokkuð eftir því, hvaða hluta skólakerfisins væri verið að rannsaka og gera till. um. Vafalaust væri mjög æskilegt, að þessi n. hefði samband við og umr. við ýmsa, sem ekki beint sinna skólamálum, og á ég þar við skólanefndir og enn fremur við menn, sem taka við nemendum frá ýmsum skólum, bæði ungmennaskólum og sérskólum, því að þeir sjá oft alveg eins vel og við skólamennirnir, hvar skórinn kreppir í þessum efnum, og má vafalaust margt af till. þeirra læra. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þennan rökstuðning, en óska, að þessi þáltill. fái að ganga gegnum síðari umr. og verði vísað milli umr. til hv. allshn.

*Eiríkur Einarsson: Ég vildi nú ekki kveðja mér hljóðs til þess að segja nokkur orð um þessa þáltill. af þeirri ástæðu, að ég vildi láta mig svo miklu máli skipta meginatriði hennar, að skólamálin í landinu verði athuguð gaumgæfilega á svipaðan hátt og kemur fram í tillgr. sjálfri og frsm. þáltill. gerði nú nokkra grein fyrir. Að vísu virðist ekkert vera við það að athuga, þó að merkileg málefni verði rædd og athuguð til væntanlegra endurbóta, og það sem gaumgæfilegast, því að allir munu á einu máli um það, að þarna sé ýmsu ábótavant, sem þá einnig gildir um fleiri mál. Hitt geri ég mér í hugarlund að sé vafamál, hvort þetta er sú hentugasta leið í þeirri viðleitni, að ríkisstj. skipi enn nýja mþn. um skólafræðslu manna til þess að athuga og gera till. í þessum efnum. Ég veit að vísu, að til eru skólafróðir menn til slíkra athugana. En það hefur verið svo margt unnið af þeim sömu mönnum í skóla- og fræðslumálunum, að okkur hinum finnst það kannske eitthvað líkt því að borða smjör við smjöri, þegar till. koma ofan á till., og allt úr sama heygarðshorninu, frá mönnum með sömu lífsskoðunum, án þess þó að ég vilji leggja dóm á, að þær skoðanir séu ekki góðar og hentugar. Það, sem hvatti mig til þess að segja hér nokkur orð, er það, sem hér sannast enn, eins og fyrri daginn, hvað þeir, sem ráða heildarskipun skólamálanna, bæði löggjafarvaldið sjálft og svo framkvæmd skólamálanna í landinu, - hvað þessir aðilar hafa oft farið um málin fálmandi höndum. Vil ég í því sambandi benda á það, að hér nefndi hv. frsm. þáltill., og ég álít mjög réttilega, það, sem honum var efst í huga og hann áleit, að kæmi til endurskoðunar, barnafræðslul. frá 1907. En hann hafði dálítið óvissar markalínur t. d. um sambandið milli héraðsskóla og gagnfræðaskóla, og enn talaði hann um möguleika á, hvort eigi að stofna nýjan menntaskóla til viðbótar. Og fleira minntist hann á í ræðu sinni. En þegar þetta verður tekið til athugunar, hvort skipuð verði mþn. til að athuga málið, þá vil ég slá því föstu, að það eru til viss ákveðin skólamál hér í landinu, sem liggja fyrir utan allar deilur og er ekkert álitamál um, hvern rétt eigi á sér. Það hefur sannazt á þessu þingi, því að nú á þinginu hafa verið borin fram eitt eða tvö frv. um stofnun skóla án þess að í sambandi við þau hafi verið talað um endurskoðun á skólamálunum yfirleitt. Á ég þar við frv. um væntanlegan húsmæðraskóla í Reykjavík, og mig minnir, að einnig sé fyrir þinginu frv. um gagnfræðaskóla í vissum smærri kaupstöðum landsins. Um þetta er ekkert sérstakt að segja, þó að þetta þyki nauðsynlegir skólar. Þetta, að ungar stúlkur hér í Reykjavík eigi að nema sem bezt það, sem heyrir til þeirra framtíðarstarfi, það er svo sjálfsagður hlutur, að það er vitað, að þó að einhvers staðar fari aflaga eitthvað um okkar skólamál, t. d. fræðslu unglinga, þá er þetta mál, húsmæðrafræðslan í Reykjavík, alveg hafið yfir þá deilu og ekkert álitamál, hvort rétt sé og sjálfsagt. Svo að ég álít flutning þess frv. alveg réttmætan, alveg án tillits til þess, hvað gert verður við þessa þáltill. Og þær till , sem hv. l. þm. Skagf. kom með, eiga rétt á að ráðast hér, þrátt fyrir það, þótt húsmæðraskóli þessi yrði stofnaður. Þessi húsmæðraskóli á fullan rétt á sér. En það eru fleiri skólar, sem eiga sama rétt á sér, og það eru bændaskólarnir í landinu. Ég varð til þess snemma á þessu þingi að bera fram frv. til 1. um breyt á 1. um bændaskóla landsins, sem laut að því, að þeim væri fjölgað um einn, sem kæmi þá á Suðurlandssvæðinu. Þetta virðist vera sanngirnismál, með tilliti til þess, að þeir tveir bændaskólar, sem fyrir eru, á Hvanneyri og Hólum í Hjaltadal, þeir eru annar í meginlandsfjórðungnum fyrir norðan, en hinn í Borgarfjarðarhéraði. Og þá virðist ekki úr vegi, að Sunnlendingar eigi rétt á einum slíkum skóla, ef á annað borð er rétt að fjölga slíkum skólum. Þegar ég kom fram með þetta frv., þá var málefni mitt stutt á alveg sérstakan hátt af hæstv. landbrh., sem og var rétt og sanngjarnt, með því að hann lét þess getið, sem mun rétt vera, að aðsókn bændaefna til bændaskólanna væri svo mikil, að á síðasta ári hefði ekki verið hægt að veita móttöku til náms á Hvanneyri nema einum þriðja hluta af umsækjendum. Þarna kemur fram álit bændastéttarinnar sjálfrar á bændaskólunum. Við erum allir á einu máli um það, hvers virði það er að eiga þak yfir höfuð barna og mæðra úr Reykjavík yfir sumarið. Og við eigum að vera alveg eins efalausir um það, að bændaefnin í sveitunum eigi að mæta svo miklum skilningi, að bændur landsins eigi að vera álitnir þess verðir að eiga þak yfir sonu sína, til þess að þeir, geti stundað nauðsynlegt nám, sem lýtur að aukinni þekkingu og menningu bændaefna viðvíkjandi framtíðarstarfi þeirra. Svo að þetta mál ætti að vera algerlega hafið yfir allar smáskítlegar kenjar og deilumál. Það er svo réttlátt mál, hreint og ákveðið, að það vinnur sigur. Þegar þessi ummæli voru komin um málið frá hæstv. ráðh., að bændaskólarnir væru svona vel sóttir, að það yrði að vísa fjölda umsækjenda frá, og eftir að það er einnig vitað, að þeir nemendur, sem koma þaðan, hafa ekki farið í neitt geitarhús að leita sér ullar, og þeir, sem þaðan koma, koma með staðfastari ásetning um að verða sveitabændur heldur en þegar þeir fóru á skólana, - hvers vegna þarf þá að bíða eftir þessari endurskoðun á fræðslul. að öðru leyti með tilliti til svona lagaðs skólahalds? Ég álít, ef hæstv. Alþ. fæst ekki til að samþ. frv. um breyt. á 1. um bændaskóla eins og það liggur fyrir, að það sé löðrungur á bændur á Suðurlandi. Ég veit ekki, hvort allir sunnlenzkir bændur gera sér þetta ljóst enn sem komið er. En ég veit, að sunnlenzkir bændur munu veita þessu máli glögga athygli margir hverjir. Þess vegna hygg ég, að það sé í alla staði réttlátt, að allir, sem eiga um það mál að segja, snúi sér að því óhikað að leyfa framgang þessum sjálfsögðu fræðslumálum, sem eru húsmæðraskóli í Reykjavik og bændaskóli sunnanlands, án tillits til þessarar endurskoðunar á skólakerfi landsins. Því að það þarf enga endurskoðun á skólakerfi landsins til þess að segja það með fullri vissu, að þessir skólar, húsmæðraskóli í Rvík og bændaskóli á Suðurlandi, eigi hvað sem öðrum fræðslumálum líður, fullan rétt á sér, því að þessir skólar eru vængirnir, sem æskan á að safnast undir, en ekki að dreifast frá. Mér finnst það tvístig á hæstv. Alþ. viðvíkjandi þessum tveimur málum, ef um þau gætir ómaklegs ósamræmis með tilliti til fræðslu í slíkum efnum annars staðar á landinu, sem ég vildi að í meðförunum mætti sannast, að er á misskilningi byggt, og dytti því niður af sjálfu sér, svo að það, sem á rétt á sér í þessum efnum, mætti ná að ganga fram. Um þetta sjálfsagða málsatriði þótti mér illt, að gæta skyldi slíks ósamkomulags. Ég vildi, að það fengi réttlátan framgang, sem á rétt á að ganga fram.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Nú er fáskipað á þingbekkjum, og ég vil ekki vera margorður um þessa þáltill., þótt hún verðskuldi mikla athygli. Ég hef oft á það minnzt, að þörf væri á endurskipun skólamála hér á landi, og gert grein fyrir því, - sé ekki ástæðu til að endurtaka hinar almennu ástæður fyrir því. Ég held það skipti mestu máli að fá þessa þáltill. samþykkta og láta nefndina taka til óspilltra mála við sjálft viðfangsefni hennar. Það er misskilningur,. að þáltill. sé komin fram til að tefja fyrir húsmæðraskóla í Rvík eða þá í beinu sambandi við tillögur um stofnun nýs búnaðarskóla á Suðurlandsundirlendinu. - Við vitum, að húsmæðrafræðslunni er mjög ábótavant og nauðsyn ekki aðeins bráðra, heldur góðra úrlausna. Og bændaskólaþörfin virðist nú mjög krefja úrlausnar. Þessir tveir þættir fræðslumálanna eru með hinum mikilvægustu. En um það hefur verið rætt, að í mörgum greinum fræðslumála hafa verið teknar upp útlendar fyrirmyndir og að það hefur komið nægilega skýrt í ljós, að þörf er á að breyta til um mörg atriði. Reynslu skólamanna í þessum efnum þarf að nota sem fyrst. Þeir þurfa að fá tækifæri til að bera sig saman. Einnig er nauðsyn á að samræma skólana meir en er, og eru miklar umræður uppi um það. Þá þarf að íhuga, hvort við eigum að taka upp kennslu til fyrrihlutaprófs í verkfræði í háskólanum og í öðru lagi til fyrrihlutaprófs í hagfræði o. s. frv. Sumt af þessu er þegar á dagskrá hér á Alþingi. Og eftir að húsnæðisskortur stendur ekki lengur háskólanum fyrir vexti, hljóta slík framtíðarmál að sækja fastar á en fyrr. Nýlega áttu margir skólastjórar úr ýmsum skólum landsins fund með sér í Rvík, þar á meðal rektor menntaskólans og skólameistari Akureyrarskóla, Sigurður Guðmundsson. Ræddu þeir m. a. um, hvernig leysa ætti vandamál gagnfræðaskólanna og hvernig sambandi þeirra við æðri skóla skyldi varið. Aðsókn að þeim skólum sem öðrum hefur undanfarið verið miklu meiri en hægt hefur verið að fullnægja. Það mætti halda áfram niður í barnaskóla að telja vandamál, sem nefndin þyrfti að láta til sín taka. Á bændaskólann á Hvanneyri hafa helmingi fleiri eða allt af þrefalt fleiri sótt um inntöku en hægt hefur verið að rúma. En það er ekki ýkja langt síðan aðsókn að bændaskólunum var minni en þeir gátu fullnægt. Það getur verið, að aðsóknin hafi mest aukizt í sambandi við breytingu, sem á náminu var gerð, og í þá átt bendir það, að í sumum héraðsskólunum hefur aðsóknin minnkað á sama tíma. Af því verður að álykta. að þetta unga fólk hafi fundið, að það, sem það þarf fyrst og fremst að nema, er svipað nám og ætlað er stúlkum á húsmæðraskólum og piltum á Hvanneyri eða Hólum. Það mun sannast, að hinn verklega námi er erfitt að koma fyrir í samskólum. Því er rætt um að breyta héraðsskólunum a. n. l. í þá átt, að þeir búi pilta undir bændaskólana á Hvanneyri og Hólum, verklega raunar ekki síður en bóklega, en stúlkurnar undir húsmæðranám eða aðra framhaldsmenntun við þeirra hæfi. Tækju þá framhaldsskólar þessir við nemendum eftir eins vetrar héraðsskólanám. Athugun virðist sýna, að auðvelt yrði að koma þessu þannig fyrir. Á Laugarvatni er nú að vaxa upp húsmæðraskóli við hlið samskólans. Ekki er ósennilegt, að verkaskipting húsmæðraskóla og bændaskóla í framhaldi af héraðsskólanámi gæti orðið til af sjálfu sér, en greiða þarf fyrir því. Þessi þáltill. er ekki borin fram í sambandi við áminnztan bændaskóla á Suðurlandsláglendinu. En það mál verður nefndin að athuga. Í ráði er að breyta a. m. k. einum héraðsskólanum beinlínis í bændaskóla að nokkru leyti. Vegna þeirra aðstæðna, sem landið er í, væri ekki hægt að vinda bráðan bug að því að koma upp svo myndarlegum bændaskóla á Suðurlandi, sem menn þar mundu verða ánægðir með, og vart vinnukraftur sá, sem við mundi þurfa í bili. Það tefur því ekki framkvæmd þessarar hugmyndar, þótt hún verði fengin nefndinni til athugunar. Það gladdi mig mjög í sumar, sem leið, þegar skólastjórar menntaskólanna, gagnfræðaskólanna og nokkurra annarra skóla, á ýmsum stöðum á landinu, héldu fund um skólamál og höfðu svo margt að ræða, að þeim vannst hvergi nærri tími til að ljúka því. Þar komu fram í ræðum margar tillögur, og skólastjórarnir ræddu um það við mig, að þeir vildu geta komið saman í sumar til frekari umræðna. Ef þessi till. nær samþykki, eins og ég vona, þyrfti nefndin að geta tekið til starfa sem fyrst til að geta notað sér að fullu möguleikana til að krefja og fá fullar og rökstuddar upplýsingar hjá skólastjórunum, er þeir koma saman, og þurfa þau atriði að liggja ljós fyrir henni, áður en hún lýkur störfum. Ég álít, að samþykkt þessarar till. sé mjög aðkallandi. Hún hefði átt að koma fyrr, þótt ekki skuli um það sakazt. En ég vildi, að hún fengi greiða og góða afgreiðslu.