Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gengið er til dagskrár og fyrir tekið eina dagskrármálið, stefnuræða forsætisráðherra og umræður um hana, sem útvarpað verður og sjónvarpað héðan úr þinghúsinu. Umræðurnar skiptast í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund en fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver flokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl., Alþb. og Samtök um kvennalista. Ræðumenn fyrir Sjálfstfl. verða Davíð Oddsson forsrh. í fyrri umferð, Egill Jónsson, 3. þm. Austurl., og Tómas Ingi Olrich, 5. þm. Norðurl. e., í síðari umferð. Af hálfu Framsfl. tala Steingrímur Hermannsson, 7. þm. Reykn., og Jón Helgason, 2. þm. Suðurl., í fyrri umferð en Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl. í þeirri síðari. Ræðumenn Alþfl. verða Jón Sigurðsson iðnrh. og Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., í fyrri umferð en Eiður Guðnason umhvrh. í þeirri síðari. Fyrir Alþb. tala Ólafur Ragnar Grímsson, 8. þm. Reykn., og Guðrún Helgadóttir, 14. þm. Reykv., í fyrri umferð en Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., í síðari umferð. Af hálfu Samtaka um kvennalista tala Kristín Einarsdóttir, 15. þm. Reykv., og Guðný Guðbjörnsdóttir, 10. þm. Reykv., í fyrri umferð en Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf., í þeirri síðari. Hefst nú umræðan og til máls tekur hæstv. forsrh., Davíð Oddsson.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Stefnuræða forsrh. er nú flutt við nokkuð aðrar aðstæður en hefðbundið er. Alþingi er ekki að koma saman að loknu löngu sumarleyfi heldur eftir stutt hlé sem gert var á störfum þess en það kom saman til reglulegs fundar hinn 17. ágúst sl. Samkvæmt sérstöku samkomulagi stjórnar og stjórnarandstöðu var meginverkefni sumarþingsins að ræða frv. til staðfestingar á samningi um hið Evrópska efnahagssvæði og mál sem þeim samningi tengjast. Segja má að störf þingsins hafi gengið allvel og þingflokkarnir hafi komið sér saman um hina formlegu skipan mála hér á þinginu þótt efniságreiningur um þessi stóru mál sé verulegur. Ekki er að efa að sá ágreiningur hljóti að koma þjóðinni nokkuð í opna skjöldu því málið bar þannig að henni við síðustu kosningar að fjórir af fimm helstu stjórnmálaflokkum þjóðarinnar höfðu með beinum og óbeinum hætti lagt blessun sína yfir samningsgerðina eins og hún þá stóð en EES-samningurinn lá þá efnislega fyrir í öllum aðalatriðum. Ég leyfi mér að fullyrða að það sem hefur gerst í samningaferlinu frá síðustu kosningum er fremur í þágu íslenskra hagsmuna en öndvert þeim. Mál standa nú þannig í Vestur-Evrópu, þrátt fyrir sviptingar á síðustu vikum, að flest bendir til að öll önnur ríki en Ísland verði sameinuð í einu Evrópubandalagi innan 10 ára. Ísland hefur ekki valið þann kost. Sú afstaða okkar hefur valdið nokkurri undrun í röðum frænda- og vinaþjóða en hún á sér margar og eðlilegar skýringar. Þeirra er ekki að leita í því að Íslendingar vilji ekki eiga góð og náin samskipti við nágranna sína í Evrópu. Ég held að Íslendingar eigi um það nánast eina sál að vilja hvergi fremur eiga náin skipti en við þær þjóðir sem líkastar eru okkur að uppruna, menningu og stjórnmálaskipan. En við sjáum fjölmarga annmarka á því fyrir litla þjóð að ganga inn í Evrópubandalagið og vega þeir miklu þyngra en sá ávinningur sem aðild kynni að fylgja. Á hinn bóginn höfum við auðvitað viljað treysta stöðu þjóðarinnar og koma í veg fyrir að hún einangrist eða útilokist frá þessum mikilvægustu viðskiptakostum þjóðarinnar. Ríkisstjórnarflokkarnir telja, og það sama töldu Framsfl. og Alþb. þar til fyrir skömmu, að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði sé ákjósanleg millileið fyrir Íslendinga. Með aðild að þeim samningi eru okkur tryggð þau viðskiptalegu skilyrði og kjör sem við megum ekki vera án. Á hinn bóginn felst ekki í samningnum neitt fullveldisafsal eins og óneitanlega í aðild að Evrópubandalaginu. Hin íslenska stjórnskipun, allar greinar íslensks fullveldis, framkvæmdarvald, dómsvald og löggjafarvald, stendur óhögguð eftir samninginn sem áður. Einnig má minna á að samningnum má hvenær sem er segja upp með aðeins 12 mánaða fyrirvara. Tíminn líður hratt og 1. jan. 1993 er skammt undan. Berum við gæfu til þess að staðfesta þá samningsgjörð sem lengi hefur verið unnið að munu okkur opnast ýmsir möguleikar á nýju ári. Óumdeilanlegt er að þau tækifæri sem þá bjóðast íslensku atvinnulífi eru mikil og einnig sá ávinningur sem íslenskir neytendur munu njóta. Tollar af mikilvægum sjávarafurðum falla niður sem munu á afgerandi hátt bæta samkeppnisstöðu innlendrar fiskvinnslu gagnvart erlendum keppinautum. Þetta mun því treysta atvinnu í íslenskum sjávarútvegi. Samningurinn tryggir að íslenskum fyrirtækjum verður ekki mismunað á Evrópumarkaði og hann opnar fyrirtækjum möguleika á víðtæku samstarfi við erlend fyrirtæki. Þetta mun styrkja stöðu íslenskra fyrirtækja í harðnandi erlendri samkeppni. Síðast en ekki síst mun samkeppni í þjónustustarfsemi leiða til aukinnar hagkvæmni og verðlækkunar á þjónustu sem mun koma íslenskum neytendum og íslensku atvinnulífi til góða. Allt þetta mun skila sér í auknum hagvexti, lægri verðbólgu og vöxtum og auknum kaupmætti á næstu árum. Það væri ótrúlegt lánleysi og afglöp að láta slík tækifæri úr greipum sér ganga. Það er vissulega ósannfærandi að þeir tveir stjórnmálaflokkar, Alþb. og Framsfl., sem áður unnu að því er virtist af fullum heilindum að því að koma á samningi um hið Evrópska efnahagssvæði, skuli nú við lokaafgreiðslu málsins telja rétt að snúa gersamlega við blaðinu og reyna að fiska í því pólitíska gruggi sem af þeim mikla viðsnúningi hlýst. Þessir flokkar skulda þjóðinni skýringar, skiljanlegar skýringar, á þessum miklu sinnaskiptum. Engar slíkar skýringar hafa komið fram enda vandfundnar. En það er ekki aðeins á efnahags- og viðskiptasviðinu sem við stöndum frammi fyrir breytingum á alþjóðavettvangi. Vegna breyttra aðstæðna í öryggismálum vinnur sérstök nefnd um öryggis- og varnarmál að því að meta þróun mála og stöðu Íslands og varanlega öryggishagsmuni þjóðarinnar, m.a. með viðræðum við bandamenn okkar beggja vegna Atlantshafs. Fundir nefndarinnar með fulltrúum bandarískra stjórnvalda í síðasta mánuði leiddu í ljós að sterkur samhljómur er í mati okkar og Bandaríkjanna á breyttum aðstæðum, varanlegum hagsmunum og nauðsyn þess að halda áfram varnarsamstarfi milli Íslands og Bandaríkjanna og samstarfi NATO-ríkjanna. Þótt við og bandamenn okkar búum við meira öryggi nú en áður ríkir óstöðugleiki og óvissa um framtíð mála víða á meginlandinu. Atlantshafsbandalagið er mikilvægasti vettvangur Íslendinga til að hafa áhrif á öryggishagsmuni sína. Nú eru hafnar viðræður um aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu fyrir þau Evrópuríki í NATO sem ekki eru í Evrópubandalaginu. Þetta eru Ísland, Noregur og Tyrkland. Aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu fylgja engar skuldbindingar. Það sem mælir með henni er einkum að hún eflir þátttöku Íslands og hagsmunagæslu í samstarfinu í NATO og gefur okkur kost á að halda fram á evrópskum vettvangi þeim hagsmunum okkar að varðveita tengslin yfir hafið og mikilvægi Atlantshafsbandalagsins. Íslendingar eru flestum öðrum þjóðum háðari heilbrigðu viðskiptaumhverfi og því eru það vissulega vonbrigði hve efnahagsbati á Vesturlöndum hefur látið á sér standa. Ekki er vafi á því að sú kyrrstaða hefur víðtæk áhrif hér á landi og á alla okkar afkomu. Mikill órói hefur verið á evrópskum gjaldeyrismörkuðum að undanförnu. Þeir efnahagslegu umhleypingar hafa óneitanlega áhrif á Íslandi. Athuganir benda til þess að viðskiptakjör Íslands hafi versnað um 1,5% vegna þeirra hræringa sem urðu á gjaldeyrismörkuðum seinni hluta septembermánaðar. En sé litið á árið í heild og breytingar á gjaldeyrismörkuðum og þróun vaxta í helstu viðskiptalöndum Íslands skoðuð í samhengi, þá er niðurstaðan íslensku atvinnulífi og þjóðarbúinu nokkuð í hag. Lágir vextir í Bandaríkjunum, veik staða dollarans, en hann er fyrirferðarmestur í skuldum Íslendinga, og að sama skapi sterkari staða margra evrópskra gjaldmiðla, sem vega þungt í okkar útflutningi, eru okkur fremur hagstæð. Auðvitað geta einstök fyrirtæki og jafnvel heilar atvinnugreinar, sem selja afurðir sínar í þeim myntum sem mest hafa lækkað að undanförnu, farið illa út úr slíkum sveiflum en það breytir ekki heildarmyndinni. Efnahagsástand annars staðar á Norðurlöndunum hefur verið erfitt, ekki síst í Svíþjóð og Finnlandi. Segja má að í raun hafi Íslendingar komist betur en þessi tvö ríki frá hinum efnahagslega óróleika sem yfir þjóðirnar hefur dunið. Íslendingar gripu fyrr til aðgerða í ríkisfjármálum og standa því betur að vígi. Það er alkunna að skattheimta er óvíða meiri en í Svíþjóð. Þrátt fyrir það hafa ríkisútgjöld farið langt fram úr tekjum og halli á ríkissjóði hefur því farið ört vaxandi og stefndi í það að verða margfalt meiri í hlutfalli af landsframleiðslu en hann er t.d. hér á landi. Þetta hefur orðið til þess að veikja mjög stöðu sænsku krónunnar og urðu Svíar að grípa til stórbrotinna vaxtahækkana til þess að verja gengi hennar. Ekki er því að neita að atburðirnir í Svíþjóð, samkomulag stjórnar og stjórnarandstöðu um stórfelldar breytingar á lífsmunstri og nýjar áherslur hljóta að vekja mikla athygli. Þar hafa sænskir stjórnmálaflokkar gengið þvert á sínar helstu kennisetningar. Sænska velferðarkerfið verður skorið svo mikið niður að það verður naumast samt aftur. Einnig verða skattar á atvinnurekstur lækkaðir en skattar á neyslu og tekjur einstaklinga verða hækkaðir. Um leið er viðurkennt að Svíþjóð hafi gengið lengra eftir velferðargötunni en nokkurt efnahagslíf gat til langframa risið undir. Sænskt atvinnulíf var að verða undir í samkeppni við erlenda keppinauta. Auðvitað eru aðstæður á Íslandi um margt ólíkar því sem er í Svíþjóð og ekki hægt að draga einhlítan lærdóm af því sem þar hefur gerst. Ein áminning er þó lærdómsríkust. Sænsku stjórnarflokkarnir og stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn, sósíaldemókratar, sem ráðið hefur mestu um uppbyggingu velferðar- og skattakerfisins í Svíþjóð, hafa komist að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að sjálfvirkni í útgjaldaaukningu verði að setja strangar skorður. Hér á Íslandi gætir slíkrar sjálfvirkni í auknum mæli og löggjafarsamkoman hefur ekki verið nógu aðgætin er lög hafa verið sett sem hafa falið sér óviðráðanleg útgjaldatilefni, opna tékka sem framtíðinni var falið að fylla út. Mikilvægt er að snúið verði af þeirri braut. Í sjálfu sér er ekkert á móti því og ekkert við því að segja ef þing ákveður að auka útgjöld hins opinbera umfram það sem þjóðarframleiðslan gefur tilefni til hverju sinni. Taki menn slíkar ákvarðanir verða þeir jafnframt að hækka skattbyrðina á almenning í landinu. Ef slíkt þarf að fylgjast að í hvert sinn má búast við ríkara aðhaldi frá borgurunum gagnvart fulltrúum sínum hér á hinu háa Alþingi en enginn fylgist hins vegar með hinni sjálfvirku útgjaldaaukningu. Hver ríkisstjórnin á fætur annarri stendur frammi fyrir gerðum hlut og á í erfiðleikum með að vinda ofan af þeim vexti sem orðið hefur. Einnig sýna atburðirnir í Svíþjóð að vaxandi fjárlagahalli grefur undan gengisstefnunni og getur kollvarpað henni ef ekki er brugðist rækilega við. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur á stefnuskrá sinni að halda aftur af ríkisútgjöldum. Það þýðir alls ekki að menn vilji hverfa frá því að tiltekin grundvallarþjónusta sé veitt en eðli þeirrar þjónustu þarf að breytast og forsendur hennar að koma til endurskoðunar frá ári til árs. Menn kunna að hafa stofnað til ríkisafskipta á tilteknum sviðum fyrir nokkrum áratugum án þess að forsendur hafi síðan komið til endurskoðunar. Við erum sjálfsagt öll sammála um að verja miklum fjármunum í menntun og menningu. En við þurfum einnig að vera sammála um að þeim fjármunum sé vel og skynsamlega varið. Var það til að mynda skynsamlegt skref þegar ákveðið var fyrir fáum árum að lokaáfangi grunnskólanáms skyldi ekki hafa neina þýðingu fyrir framhaldsnámið? Var það skynsamlegt að senda nemendum þau skilaboð að engu skipti hvort þeir stæðu sig vel eða illa í grunnskólanáminu? Er ekki líklegt að slík breyting leiði til slappara skólastarfs en ella væri? Auðvitað hljóta menn að taka slíkar ákvarðanir til endurmats, ekki vegna þess að sparnaðarástæður líðandi stundar kalli á það heldur miklu fremur vegna nemendanna sjálfra og þeirrar framtíðar sem þeir eru að undirbúa. Við megum ekki senda ungum Íslendingum þau skilaboð á þroskaárum þeirra að lífsbaráttan hafi verið afnumin og allt fáist átakalaust án þess að nokkur þurfi að leggja sig fram. Reyndar þurfum við að endurmeta afstöðu okkar á fleiri sviðum. Við þurfum nauðsynlega að fá meira fyrir minna hvar sem borið er niður í þjóðfélaginu. Reynslan sýnir að það er hægt að ná fram sparnaði, til að mynda í heilbrigðiskerfinu, án þess að nauðsynleg þjónusta sé skert. Við viljum ógjarnan horfast í augu við þá staðreynd að okkar langi vinnudagur skili minni afraksti en styttri vinnutími gerir annars staðar. Langur vinnutími og langur vinnudagur á ekki að vera okkur keppikefli en góður afrakstur af hverri vinnustund hlýtur á hinn bóginn að vera það. Við getum með sanni og án sjálfshóls sagt að Íslendingar séu duglegt og vinnusamt fólk og þess vegna er engin ástæða til þess að afköst okkar og árangur á hverja vinnustund sé lakari en annars staðar gerist. Það er mjög þýðingarmikið að atvinnulífið, launþegar og vinnuveitendur taki saman höndum við að finna hér úrlausn, lausn sem ætti að geta leitt til þess að draga mætti smám saman úr vinnutíma án þess að heildarlaun lækkuðu að sama skapi. Það er einnig kominn tími til að ríkisvaldið líti í eigin barm og skoði afskipti sín af fjölmörgum þáttum mannlífsins og hvort þau séu ekki á stundum gagnslaust í besta falli en til stórra trafala í versta falli. Það hefur verið venja hjá okkur að setja reglugerðir um alla skapaða hluti og auðvitað í þörfum og góðum tilgangi. Hætt er við að slíkar reglugerðir standi áfram þótt ástæður þeirra kunni að vera fyrir löngu bak og burt og jafnvel þó þær hafi frá upphafi verið ástæðulausar. Þess vegna þurfa öll ráðuneyti stöðugt að huga að því að grisja reglugerðarskóginn. Meginverkefni íslenskra stjórnvalda í efnahagsmálum um langan aldur hefur verið að stuðla að stöðugleika, koma böndum á verðbólgu og ná jafnvægi í utanríkisviðskiptum. Í fyrsta sinn höfum við náð raunverulegum árangri. Verðbólga er minni en nokkru sinni í íslenskri nútímasögu og við getum ekki bara kinnroðalaust heldur stolt borið okkur saman við aðrar þjóðir í þeim efnum. Þessir sigrar gerbreyta efnahagsforsendum á Íslandi og gefa stjórnvöldum og ekki síst íslensku atvinnulífi tækifæri til þess að gera langtímaáætlanir til að bregðast við utanaðkomandi áhrifum. Meiri von er til að ráðagerðir forsvarsmanna fyrirtækja um endurskipulagningu og hagræðingu nái fram að ganga þegar þannig er í pottinn búið. Aukin hagræðing, meiri framleiðni og vaxandi styrkur fyrirtækja byggir einmitt á slíkum efnahagslegum forsendum. Þessir áfangasigrar eru fagnaðarefni en svo sem vænta mátti leysa þeir hins vegar ekki allan vanda. Minnkandi þorskveiðiheimildir um árabil setja þjóðinni þröngar skorður í efnahagsmálum. Aðrir þættir hafa því miður farið á sama veg. Verð á þeim málmum sem mikilvægastir eru í útflutningi Íslendinga, svo sem áli og járnblendi, er með því lægsta sem þekkist. Þeirra áhrifa gætir strax á tekjur þjóðarinnar og vonir um hraða uppbyggingu á orkufrekum iðnaði hafa enn ekki ræst. Þótt enn geti orðið nokkur bið eftir framkvæmdum þarf ekki að ætla annað en aðstaða muni breytast til batnaðar þannig að eftirsóknarvert verði að gera þau áform að veruleika sem búið hefur verið í haginn fyrir. Þessi utanaðkomandi efnahagslegi samdráttur gerir mjög ríkar kröfur til starfsmanna og forráðamanna fyrirtækja um að sýna ýtrustu gát og fyrirhyggju svo fyrirtækin megi standast hann. Ekki fer á milli mála að íslensk fyrirtæki hafa gert margt til að laga sig að þessum erfiðleikum og eru því betur í stakk búin til þess að mæta batnandi tíð. Atvinnu- og efnahagsmál og byggðamál eru samofin og erfiðleikar í helstu atvinnugreinum hafa fljótt áhrif á landsbyggðina. Þar er í gangi ör aðlögun að breyttum forsendum fyrir búsetu. Í landbúnaðarhéruðunum minnka tekjur vegna samdráttar í sauðfjárrækt. Það er áhyggjuefni ef ekki tekst þannig til að tekjur þeirra sem áfram munu stunda þessa búgrein geti orðið bærilegar. Á sjávarútvegssvæðunum hefur verið í gangi mikil hreyfing til hagræðingar auk þess sem fjölgun frystitogara mun óhjákvæmilega minnka vinnslu í frystihúsum. Mun minni afli en verið hefur þýðir mun minni vinnu og með frystitogaravæðingunni minnkar hráefni til vinnslunnar enn. Hér þarf því að huga að því að jafna, svo sem verða má, starfsskilyrði milli landvinnslu og sjóvinnslu. Þær breytingar sem til stóð að gera í áherslum í starfi Byggðastofnunar hafa gengið eins og að var stefnt. Tekið er tillit til þeirrar áhættu sem fylgir hverri lánveitingu í afskriftasjóði sem þýðir að starfsemi stofnunarinnar nú leggur ekki kröfur á almannafé í framtíðinni. Með því fé sem fyrir var á afskriftareikningi má segja að Byggðastofnun sé betur sett en margar stofnanir og sjóðir. Mjög breytt áhersla er á starfsemi Byggðastofnunar frá því sem var á árum áður. Stofnunin hefur nú tekið við styrkveitingu til atvinnuráðgjafarstarfsemi á landsbyggðinni sem áður var í umsjá iðnrn. Veruleg aukning hefur orðið á framlögum til þessarar starfsemi. Þá styður stofnunin mikinn fjölda af verkefnum sem hafa öll að markmiði að efla nýsköpun í atvinnulífi landsbyggðarinnar. Hér er um mjög mikilvægt starf að ræða sem skilar árangri á lengri tíma. Í atvinnuþróunarmálum gildir það að heimaaðilar hafi frumkvæði en þeir þurfa að njóta stuðnings hins opinbera. Oft er þörf en nú er nauðsyn á eflingu nýrra atvinnufyrirtækja. Sýnist svo að ýmsar nýjar hugmyndir séu í athugun á landsbyggðinni í þeim efnum og ekki víst að hún verði neinn eftirbátur höfuðborgarsvæðisins. Eins og áður sagði eru erfiðleikar í helstu atvinnugreinum. Íslenskur landbúnaður stendur á tímamótum. Sú mikla ofstjórn og miðstýring sem einkennt hefur stjórn þessarar atvinnugreinar um áratuga skeið hefur verið henni mikil áþján. Það verður ekki sársaukalaust að koma þeim klafa af sér. Bændastéttin hefur brugðist vel við þeirri baráttu en ljóst er að hún þarf að fá ráðrúm til að mæta þeirri auknu samkeppni sem breyttir viðskiptahættir munu fyrr en síðar kalla á. Aflabrestur sem þrengir að allri þjóðinni kemur auðvitað fyrst niður í fyrirtækjum í sjávarútvegi og hafa þau orðið að grípa til margvíslegra ráðstafana til að bregðast við honum. Ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir því að fresta greiðslum af lánum í Atvinnutryggingarsjóði, að hætt yrði greiðslum fyrirtækja í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins og þeim væri greiddar út inneignir þeirra í þeim sjóði. Þessar aðgerðir allar hafa verið til þess fallnar að létta sjávarútveginum baráttuna en auðvitað hefur engum manni dottið í hug að þar með væri nóg að gert. Flotinn er stærri og vinnslan afkastameiri en núverandi sjávarafli gefur tilefni til. Þessar staðreyndir verða menn að horfast í augu við og bregðast við þeim. Því er ljóst að nú verða gerðar meiri kröfur til forsvarsmanna í sjávarútvegi en þeir hafa þurft að mæta á undanförnum árum. Áríðandi er að þeir víkist ekki undan þeim kröfum. Engin rök standa til þess að breyta gengi krónunnar vegna aðstæðna í sjávarútvegi. Ástæður fyrir erfiðri stöðu hans eru margar og breytilegar í einstökum greinum. Einnig er staða einstakra fyrirtækja afar misjöfn. Sé litið til almenns mælikvarða verðlags, launa og gengis, þá er staðan sú að raungengi krónunnar miðað við verðlag er nú nokkru hærri en að meðaltali á árunum 1980--1992. En sé miðað við launaþróun er raungengið nokkuð lægra. Á þessa almennu mælikvarða er samkeppnisstaðan gagnvart útlöndum því svipuð og hér hefur verið síðasta áratuginn. Þetta sýnir best að þau vandamál sem uppi eru í sjávarútvegi og öðrum greinum eru ekki vegna þess að kostnaðarhækkanir að undanförnu hafi verið hér með allt öðrum hætti en í samkeppnislöndum okkar. Þótt viðskiptahalli hafi verið verulegur að undanförnu þá fer hann minnkandi vegna samdráttar í þjóðarútgjöldum. Þrátt fyrir erfiða stöðu í sjávarútvegi er þannig ekki hægt að sýna fram á að gengi íslensku krónunnar sé rangt skráð miðað við almenna mælikvarða. Áríðandi er að menn átti sig á því að gengisfelling er alls ekki til þess fallin að leysa þann vanda sem ég áðan lýsti. Ég sagði að fyrirtækin í sjávarútvegi yrðu að eiga stærstan þátt í því sjálf að vinna sig út úr vandanum. Á hinn bóginn verður banka- og sjóðakerfið að aðstoða fyrirtækin í þeirri vinnu. Eitt meginverkefnið hlýtur að vera að lengja verulega þau lán sem á sjávarútveginum hvíla. Ríkisvaldið, bankarnir og sjóðir verða að taka höndum saman ef það á að ganga eftir sem þar er að stefnt. Það er hárrétt sem sagt hefur verið að efnahagsstefna eins og sú sem við höfum orðið að fylgja um hríð, fastgengisstefna, ásamt allharkalegum aðgerðum í ríkisfjármálum og á peninga- og vinnumarkaði er enginn dans á rósum. En því fyrr sem menn átta sig á að önnur stefna gengur ekki við þær aðstæður sem nú eru því betra. Þótt sú leið sem við erum að fikra okkur eftir sé hvorki greiðfarin né létt er enginn vafi á að hún er rétt. Við sjáum tákn þess að hún er hægt og sígandi að bera ávöxt. Margar meginforsendur farsæls efnahagslífs með bættum lífskjörum allri þjóðinni til handa eru að skapast. Ríkisstjórnin mun í engu hvika frá sinni stefnu. Markmið hennar hefur verið og verður að treysta forsendur hins efnahagslega stöðugleika. Þannig, og aðeins þannig, tekst til langframa að vinna bug á því atvinnuleysisböli sem skotið hefur upp kollinum á Íslandi. Það atvinnuleysi er bein afleiðing af sex ára stöðnun. Á því tímabili hefur störfum annaðhvort fækkað eða staðið í stað á sama tíma og verkfúsum höndum á vinnumarkaði hefur fjölgað. Það verður að skapa atvinnulífinu, sérhverri atvinnugrein, almenn traust skilyrði þess að framtak á þeim vettvangi beri árangur og að íslensk fyrirtæki sitji ekki skör lægra en samkeppnisfyrirtækin erlendis gera. Af þeim ástæðum hefur ríkisstjórnin m.a. lagt til að tekjuskattshlutfall félaga verði lækkað úr 45% í 33%. Af sömu ástæðum hefur verið ákveðið að styðja við rannsókna- og þróunarstarfsemi. Til þess hefur ríkisstjórnin ákveðið að verja verulegum fjármunum á næstu árum. Í sama skyni verður varið 100 millj. kr. til sérstaks markaðsátaks á Evrópska efnahagssvæðinu í því skyni að auðvelda fyrirtækjum að nýta þau tækifæri sem EES-samningurinn býður þeim upp á. Ísland hefur öll skilyrði þess að hér megi dafna öflugt atvinnulíf. Það á ekki eingöngu við þær greinar sem löngum hafa staðið undir okkar lífskjörum, svo sem landbúnaður, iðnaður og verslun og síðast en ekki síst sjávarútvegur. En það eru margar aðrar greinar sem binda má vonir við. Ferðaþjónustan er atvinnugrein sem verið hefur í örum vexti og gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu aukast ár frá ári. Þar eigum við Íslendingar mikla möguleika ef rétt verður á haldið. Virðulegur forseti. Góðir Íslendingar. Ríkisstjórnin ákvað nýlega að leggja til að ráðist yrði í sérstakar atvinnuskapandi framkvæmdir. Varið yrði 2 milljörðum kr. á næsta ári umfram það sem áður hafði verið ákveðið, 1 milljarði kr. á árinu 1993 og 500 millj. kr. á árinu 1994 eða samtals 3.500 millj. kr. á næstu þremur árum. Lán vegna þessara framkvæmda verður að endurgreiða af því fé sem til ráðstöfunar verður á viðkomandi liðum þegar til endurgreiðslu lánanna kemur. Við það var miðað að megin hluta þessara fjármuna yrði varið til vegaframkvæmda. Öllum er ljóst að haldgott og traust samgöngukerfi leggur grunn að góðum hagvexti í landinu. Með sama hætti er mönnum ljóst að greiðar samgöngur eru skilvirkasti þátturinn í skynsamlegri byggðastefnu. Og enn er öllum ljóst að slíkar aðgerðir geta stuðlað að stækkun og eflingu sveitarfélaga svo þau geti veitt íbúum sínum þá þjónustu sem vilji þeirra stendur til. Í raun má segja að það væri stílbrot á stefnu ríkisstjórnarinnar að taka ákvörðun um slíkar framkvæmdir ef menn þættust ekki sjá fram á að þegar hefði náðst töluverður árangur í baráttunni við verðbólgu og skapa hér skilyrði fyrir stöðugleika. Jafnframt bendir margt til að efnahagslegur ávinningur fyrir okkur Íslendinga sé fram undan. Má í því sambandi vísa til samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði og spár manna um horfur í áliðnaði á næstu tveimur til þremur árum og væntingar um að verndun þorskstofnsins muni innan við tveggja til þriggja ára skila verulegum afrakstri. Þar sem menn þykjast mega með sæmilegum rökum vænta þess að bjartara verði fram undan hjá okkur en verið hefur undanfarin fimm til sex ár þykir réttlætanlegt og í raun skynsamlegt að grípa einmitt til aðgerða af þessu tagi. Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í þjóðhagsáætlun mun framleiðsla þjóðarbúsins enn dragast nokkuð saman á næsta ári, einkum vegna minnkandi þorskafla, auk þess sem nauðsynlegt er að draga úr útgjöldum þjóðarinnar til að minnka viðskiptahallann. Það er óhjákvæmilegt að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar taki mið af þeim erfiðleikum sem íslenskur þjóðarbúskapur stendur frammi fyrir. Megináherslu þarf að leggja á endurreisn atvinnulífsins til að stuðla að hagvexti á nýjan leik og vinna þannig bug á vaxandi atvinnuleysi. Við þessum vanda er hins vegar engin allsherjarlausn sem breytt geti aðstæðum í einni svipan. Ríkisstjórnin setur sér þau markmið að tryggja áfram stöðugleika í verðlagsmálum og koma á viðunandi jafnvægi í viðskiptum við önnur lönd. Við höfum náð verulegum árangri í þessum efnum. Árangri sem við megum alls ekki glata. Það er því mikið í húfi. Meginforsenda stöðugleikans er áframhaldandi stöðugt gengi íslensku krónunnar. Til þess að treysta gengisfestu er nauðsynlegt að koma í veg fyrir óhóflegan halla á ríkisbúskapnum. En hann mundi einnig gera að engu möguleika á að styrkja stöðu atvinnulífsins með lækkun vaxta. Fjárlagagerðin er því meginverkefni ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum. Vegna erfiðrar stöðu atvinnuveganna og í ljósi versnandi atvinnuástands er nauðsynlegt að bæta samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs gagnvart erlendum keppinautum. Ef varanlegur árangur á að nást í þeim efnum verður það eingöngu gert á þann hátt að draga úr kostnaði hér á landi í samanburði við önnur lönd. Það verður ekki gert með breytingu á gengi íslensku krónunnar. Hér þurfa allir að leggjast á eitt. Launþegar og vinnuveitendur þurfa að ná kjarasamningum sem tryggja áframhaldandi stöðugleika. Sveitarfélögin þurfa að leita allra leiða til hagræðingar til þess að unnt sé að draga úr skattlagningu á atvinnurekstur. Lækkun kostnaðarskatta á atvinnurekstur er nauðsynleg til þess að treysta stöðugt gengi til framtíðar en það verður að vinna sameiginlega af ríki, sveitarfélögum, launþegum og vinnuveitendum. Að því er sveitarfélögin varðar er mikilvægasta verkefnið á þessu sviði sameining sveitarfélaga þannig að þau geti veitt íbúum sínum betri en jafnframt ódýrari þjónustu en nú er. Jafnframt skapast þá möguleikar á því að sveitarfélögin taki ábyrgð á ýmsum þáttum opinberrar þjónustu sem betur er fyrir komið í höndum heimavalds en ríkisvalds. Í því er fólginn miklu meiri ávinningur en sú eftirsjá sem sumum kann að finnast í hinni gömlu hreppaskipan. Þrátt fyrir þetta kann að reynast rétt að færa ekki verkefni til sveitarfélaganna allra í einu heldur gera tilraun á nokkrum stöðum á landinu. Sú tilraun mun efalítið ýta á eftir öðrum svæðum um að sameinast í eina stjórnsýslueiningu til að geta tekið við fleiri verkefnum. Til þess að auka enn á trúverðugleika gengisstefnunnar er einnig þörf á ýmsum skipulagsbreytingum í gengis- og gjaldeyrismálum og á fjármagnsmarkaði. Þannig verður að auka áhrif markaðsaflanna á gengi íslensku krónunnar og koma á gjaldeyrismarkaði. Slíkt þýðir þó alls ekki fráhvarf frá núverandi stefnu um stöðugleika í gengismálum. Hún verður áfram óbreytt eins og ítrekað hefur verið hér að framan. Skráning gengis á gjaldeyrismarkaði gerir hins vegar meiri kröfur til efnahagsstjórnarinnar en áður og stöðugt gengi á markaði fær ekki staðist til lengri tíma nema efnahagslegar forsendur séu fyrir hendi. Um leið verður gengisstefnan mun trúverðugri en áður. Á undanförnum árum hafa orðið áherslubreytingar á sviði hagstjórnar víða um lönd með það að markmiði að stuðla að aukinni fjárfestingu og nýsköpun í atvinnulífinu og þar með auknum hagvexti. Í fáum orðum má lýsa þessari þróun þannig að stjórnvöld hafi smám saman dregið sig út úr því forustuhlutverki í efnahagslífinu sem þau hafa verið í allt frá kreppuárunum. Þess í stað hafa þau lagt meiri áherslu á að skapa atvinnulífinu eðlilegan starfsgrundvöll og búa þannig í haginn fyrir ný störf. Liður í þessari þróun er að draga úr afskiptum ríkisvaldsins af atvinnustarfseminni, bæði með afnámi ríkisábyrgða, styrkja og ýmiss konar fyrirgreiðslu við atvinnulífið og með sölu ríkisfyrirtækja og eigna. Samhliða þessu hafa verið gerðar auknar kröfur til fyrirtækja um að standa á eigin fótum. Í stað sértækra stuðningsaðgerða við einstakar atvinnugreinar hafa stjórnvöld þannig í vaxandi mæli lagt áherslu á að skapa atvinnulífinu í heild sem best og jöfnust starfsskilyrði. Þessi vinnubrögð verðum við einnig að temja okkur. Ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir einkavæðingu á ríkisfyrirtækjum. Því starfi hefur miðað vel og verður haldið áfram af fullum krafti en þess jafnframt gætt að ekki sé hraðar gengið en hinn smái íslenski hlutafjármarkaður þolir. Um leið verður horft eins og frekast er kostur til hagsmuna starfsmanna fyrirtækjanna. Okkur er tamt að tala nokkuð um sérstöðu íslensks efnahagslífs og að nokkru leyti er það rétt. Við verðum hins vegar að átta okkur á því að það gilda ekki allt önnur lögmál í efnahagsmálum og hagstjórn á Íslandi en í öðrum löndum. Þetta á einnig við um þær mikilvægu undirstöður hagvaxtar sem aðrar þjóðir leggja nú í auknum mæli áherslu á, rannsóknir og þróunarstarfsemi og ekki síst menntun. Við verðum að líta á menntakerfið og spyrja þeirrar spurningar hvernig það eigi að vera til þess að við náum sem best þeim markmiðum, einnig efnahagslegum markmiðum, sem við viljum setja okkur. Við Íslendingar erum vanir því að búa að ríkulegum auðlindum í sjó og á landi. Við þurfum að átta okkur á því og viðurkenna að maðurinn sjálfur sé mikilvægasta auðlind framtíðarinnar og búa þannig um hnútana að þessi auðlind geti staðið undir batnandi lífskjörum í framtíðinni. Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Ríkisstjórnin mun í störfum sínum byggja á þeim árangri sem náðst hefur þrátt fyrir mótdrægar ytri aðstæður. Stöðugleiki, lág verðbólga, minnkandi viðskiptahalli, heilbrigðara skattumhverfi og vaxta- og gengisákvarðanir á markaði munu verða þýðingarmiklir þættir í þeirri grundvallarstefnu sem á er byggt. Heilbrigt atvinnulíf byggt á traustum grundvelli mun tryggja okkur áfram jafngóð lífskjör og þær þjóðir búa við sem best standa. Þessi ríkisstjórn fylgir þeirri meginstefnu sem dugað hefur þjóðum Vesturlanda best á undanförnum árum. Hún vill forðast skammtímalausnir, þó vel kunni að láta í eyrum um stund, fullviss þess að varanlegur árangur getur aðeins byggst á varanlegum lausnum. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Þá hafið þið heyrt boðskap forsrh. Ég geri fastlega ráð fyrir því að þið hafið beðið hans með nokkurri eftirvæntingu. Að minnsta kosti þið sem eigið í atvinnuerfiðleikum eða rekið fyrirtæki sem komið er að því að stöðvast eða látið ykkur annt um velferð nágrannans hafið eflaust gert ykkur vonir um það að í ræðu forsrh. fælist einhver vonarneisti. Þið hljótið að hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum. Ég, eins og aðrir þingmenn, fékk þessa ræðu fyrir nokkrum dögum og ég hef lesið hana vandlega. Ég hef lesið hana í von um að ég fyndi þar eitthvert hálmstrá, eitthvað sem gæfi til kynna að þessi ríkisstjórn ætlaði sér að taka hendur úr vösum og takast á við þau vandamál sem við er að stríða í dag, takast á við atvinnuleysið, við erfiðleika efnahagslífsins. Ég gerði mér vonir um að ríkisstjórnin vildi boða að hún mundi snúa bökum saman með atvinnulífinu í landinu og snúa vörn í sókn. Ég varð einnig fyrir miklum vonbrigðum. Meira að segja leyfir forsrh. sér að segja að það litla átak sem er nú gert til að stuðla að eitthvað aukinni atvinnu með því að flýta vegaframkvæmdum sé stílbrot á efnahagsstefnunni, stílbrot á frjálshyggjunni. Það er ekki mikils að vænta af þeim sem slíkt boða, að minnsta kosti er þess ekki að vænta að þessi ríkisstjórn sé tilbúin til samstarfs um róttækar og nýjar aðgerðir í efnahagsmálum. Við framsóknarmenn erum að sjálfsögðu reiðubúnir til þess að leggja okkar til þeirra mála. Við höfum rætt þau mál afar vel á okkar fundum og við höfum lagt fram ýmsar tillögur og hugmyndir en við erum aldrei reiðubúnir til þess að taka þátt í því að framkvæma frjálshyggjuna. Ég sé ekki annað eftir þessa ræðu og það sem á undan er gengið en að eina ráðið til að snúa nú vörn í sókn og hefja þjóðina upp úr þeim vanda sem hún er í sé að þessi ríkisstjórn fari frá. Ég hef fyrst og fremst hugsað mér að ræða hér í mínum tíma um efnahags- og atvinnumálin. Þó kemst ég ekki hjá því að ræða einnig um hið Evrópska efnahagssvæði því að þar hefur forsrh. enn spurt nokkurra spurninga. Nú er okkur sagt að sjávarútvegurinn muni á næsta ári búa við 8% halla á sínum rekstri. Hverjum dettur í hug að sjávarútvegurinn þoli það til nokkurs tíma? Væri það stílbrot í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar að boða nú og grípa til aðgerða til að skapa sjávarútveginum rekstrargrundvöll? Okkur er einnig sagt að iðnaðurinn eigi við vaxandi erfiðleika að stríða, m.a. að skipaiðnaðurinn eigi nú aðeins um það bil 14% hlutdeild í nýsmíðum og viðgerðarverkefnum hins íslenska skipaflota og margir boðað það að ef svo heldur áfram muni íslenskur skipaiðnaður líða undir lok. Væri það stílbrot á frjálshyggjunni að grípa til aðgerða til að rétta hlut skipaiðnaðarins? Við fáum einnig þær fréttir nú að verulegur samdráttur sé fram undan í framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Þar muni verða hætt við margar þær framkvæmdir sem ráðgerðar voru og miklar uppsagnir munu fylgja. Væri það stílbrot í stefnu ríkisstjórnarinnar að grípa nú þegar til aðgerða sem veittu þeim atvinnu sem þar missa sína atvinnu? Og þannig gæti ég haldið áfram að telja upp þá ýmsu erfiðleika sem við blasa í íslensku efnahagslífi og eru öllum augljósir. Við framsóknarmenn leggjum í fyrsta lagi áherslu á að þröngva vöxtum niður. Ég segi, þröngva niður. Það verður að gera með handafli hér eins og gert hefur verið í löndunum í kringum okkur þar sem til slíkra ráðstafana hefur verið gripið. Þeir eru allt of háir í dag. Við spyrjum einnig um það og leggjum á það áherslu: Hvers vegna er aðstöðugjaldið ekki afnumið? Útilokað er að skapa íslenskum atvinnuvegum sambærilegan rekstrargrundvöll við það sem er í Evrópu t.d. eða í heiminum almennt með sköttum eins og aðstöðugjaldi. Að sjálfsögðu verður að útvega sveitarfélögunum tekjustofn á móti. Við leggjum einnig áherslu á að það verði að aflétta af sjávarútveginum þeim álögum sem á hann voru lagðar af þessari ríkisstjórn, 600--700 millj. kr., sem reyndar voru síðan greiddar í ríkissjóð með því að greiða úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins. Það var heldur einkennileg framkvæmd. Nú er allt búið úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins og það verður ekki hjá því komist að taka þessar álögur af. Við leggjum einnig á það ríka áherslu að Hagræðingarsjóðurinn verði notaður eins og til var stofnað, til að stuðla að hagræðingu í íslenskum sjávarútvegi en verði ekki tekjustofn fyrir ríkissjóð. Ég leyfi mér að fullyrða að ef ekki er gripið til slíkra aðgerða, og reyndar líklega miklu fleiri, þá verður óhjákvæmilegt að leiðrétta gengi íslensku krónunnar. Og það er alveg sama hvað forsrh. segir um það eða hvað utanrrh. sagði í fréttum í gær, gengi íslensku krónunnar er vægast sagt afar veikt og þarf mikinn stuðning til að geta haldist. Eða dettur nokkrum Íslendingi í hug að íslenska krónan sé einhver sterkasti gjaldmiðill í heimi? Það er mikill misskilningur að við framsóknarmenn boðum gengisfellingar. Við verðum að forðast þær, en við viljum skrá gengið rétt og við leggjum meiri áherslu á að skrá gengið rétt til að skapa atvinnuvegunum rekstrargrundvöll en fast gengi og atvinnuleysi. Við viljum gera það og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Mér þótti satt að segja dálítið undarlegt að heyra yfirlýsingar utanrrh. í gærkvöldi um framsóknarráðin. Við tókum höndum saman haustið 1988. Þá voru erfiðleikar miklir í atvinnulífi landsmanna. Við gripum þá líklega til framsóknarráðanna, sem ég tek við fegins hendi, og okkur tókst ásamt okkar samstarfsmönnum öðrum að rétta svo við grundvöllinn að hann var góður á árinu 1990 og verðbólgan var í lok þessa tímabils sú minnsta sem hún hefur verið hér um áratugi. Og það er einmitt á grundvelli þessarar litlu verðbólgu sem nú er hægt að grípa til raunhæfra aðgerða og snúa vörn í sókn. Við spyrjum líka að því hvers vegna jöfnunargjald er ekki lagt á t.d. í skipaiðnaðinum sem hefur hrunið eins og ég lýsti áðan. Þurfum við að bíða eftir því að fá leyfi frá erlendum þjóðum til þess að mega leggja á jöfnunargjald? Ekki báðu Norðmenn eða Pólverjar eða Evrópubandalagið um heimild hjá okkur Íslendingum til þess að mega greiða ríkistyrki með sínum skipaiðnaði. Og við spyrjum einnig að því og leggjum á það áherslu hvers vegna ekki er nýtt það mikla hugvit og sá dugnaður sem býr í einstaklingnum, þær mörgu hugmyndir sem fram hafa komið. Það er ekki nóg að tala um að það séu miklir möguleikar í ferðaiðnaðinum. Það verður vitanlega að rétta örvandi hönd og stuðla að því að þessir miklu möguleikar verði nýttir. Staðreyndin er vitanlega sú að við Íslendingar eigum líklega fleiri kosti en flestar aðrar þjóðir. En það er líka staðreynd að við fáum ekki nýtt þessa kosti nema með ríku samstarfi stjórnvalda, atvinnulífsins og einstaklinganna. Við fáum ekki nýtt þessa kosti nema til komi verulegt áhættufjármagn. Svo er það raunar í öllum tilfellum eða langflestum. Til þess að geta snúið vörn í sókn verðum við því að leggja verulegt áhættufjármagn fram, annaðhvort með þátttöku í slíkum fyrirtækjum eða áhættulánum. Því fjármagni er mjög vel varið, jafnvel þótt við þurfum að taka það að láni erlendis. Það mun koma margfalt til baka. Ég sagði áðan að ég kæmist ekki hjá því að fara nokkrum orðum um afstöðu okkar framsóknarmanna til hins Evrópska efnahagssvæðis. Það er rétt sem hæstv. forsrh. sagði. Við stóðum að því að þær viðræður hæfust. Við framsóknarmenn leggjum á það mjög ríka áherslu að við eigum gott samstarf við markaðina allt í kringum okkur. Við þurfum svo sannarlega á því að halda og við þurfum vitanlega að taka tillit til þess sem breytist á þessum mörkuðum og laga okkur að því. Við ráðum því ekki. Við töldum því að það væri kostur sem bæri að kanna að stofna til tveggja stoða lausnar í Evrópu, sem svo var kölluð, og ég legg áherslu á það. Ætlunin var að þarna yrðu tvær jafnsterkar stoðir sem stæðu að efnahagssvæði Evrópu. Þetta vill stundum gleymast. Á fundi með leiðtogum EFTA-ríkjanna í Ósló í mars 1989 lagði ég fram allmörg skilyrði sem stjórnarflokkarnir þá, m.a. Alþfl., voru sammála um að krefjast. Ekkert af þessum skilyrðum hefur náðst fram nema eitt. Það er að ekki er heimilað fyrir erlenda aðila að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi. Við höfum ekki enn þá fengið að sjá hvernig ríkisstjórnin ætlar sér að reisa þær girðingar, sem hún hefur að vísu lofað, gegn því að erlendir aðilar geti keypt upp íslenskar jarðir í stórum stíl. Nú boðar ríkisstjórnin að hún ætli sér að einkavæða bankana og selja hlutabréfin. Hvernig ætlar hún að koma í veg fyrir það að erlendir aðilar eignist hina íslensku banka og ráði þar með raunar öllu í íslensku fjármálalífi? Meira að segja er það enn svo í hvítbók ríkisstjórnarinnar að boðað er að einkavæða skuli orkufyrirtækin. Þegar sala á þeim hlutabréfum hefst veit ég að handagangur verður í öskjunni erlendis. Hvernig ætlar ríkisstjórnin sem aðili að Evrópsku efnahagssvæði að koma í veg fyrir að erlendir aðilar kaupi slík hlutabréf? En það hefur fleira gerst. Ég sagði áðan að stefnt væri að tveggja stoða lausn í Evrópu. Hún hefur ekki orðið. Öll EFTA-ríkin nema Íslendingar og Liechtenstein hafa boðað að þau hyggist gerast aðilar að Evrópubandalaginu. Þá verður ekki eftir nein stoð. Eftir verður hækja. Við Íslendingar, smáþjóð í þessu 400 milljón manna samveldi, getum aldrei haldið þeim samningi við sem við erum nú að ganga að eða ríkisstjórnin leggur til. Því höfum við framsóknarmenn lagt á það mjög ríka áherslu að þegar verði mörkuð sú stefna að leitað verði eftir því að breyta þessum samningi í tvíhliða samning þegar hin EFTA-ríkin sækja um aðild að EB. Að sjálfsögðu þarf að staðfesta þá stefnu á Alþingi. Þetta hefur ríkisstjórnin heldur ekki gert og við höfum engin svör fengið við þessum tilmælum. Það er jafnframt nauðsynlegt að líta á það sem gerst hefur í stjórnarskrármálinu. Þegar við leituðum eftir samningnum lá ekki fyrir álit lögfræðinga og heldur ekki þegar síðasta ríkisstjórn fór frá. Slík álit liggja fyrir nú og það er rangt hjá hæstv. forsrh. að ekki sé um neitt framsal valds að ræða í þessum samningum. Meira að segja fjórmenningarnir, sem ríkisstjórnin styðst helst við þegar hún segir að ekki sé þörf á neinni stjórnarskrárbreytingu, viðurkenna að um framsal valds í samkeppnisreglum sé að ræða en þeir segja að það sé heimilt í raun af því að það sé ekki bannað í stjórnarskránni. Aðrir lögfræðingar mótmæla þessu harðlega og ég tel að þeirra rök séu langtum sterkari. Það má ekki skilja stjórnarskrána svo að það sé heimilt sem þar er ekki endilega bannað. Það er heimilt sem leyft er í stjórnarskránni. Af þessari ástæðu getur í raun enginn sá þingmaður, sem vill standa við þann eið sem hann sór þegar hann tók sæti á Alþingi, samþykkt þennan samning þótt tækist að lagfæra ýmislegt af því sem úrskeiðis hefur farið málefnalega í samningnum. Það er vitanlega staðreynd að í heiminum í kringum okkur eru að gerast mjög miklar breytingar. Kalda stríðinu er að vísu lokið þó að ríkisstjórnin vilji enn þá taka þátt í hernaðarsamtökum en það eru önnur átök í uppsiglingu og hafa reyndar verið í bakgrunni, átök sem að öllum líkindum verða engu minni, átök um það hver á að ráða efnahag þessa heims. Þar takast á stórveldin á þeim sviðum, Evrópa og einkum Þýskaland, Bandaríkin og Japan. Vitanlega þurfum við Íslendingar að marka okkur rétta stöðu í þessum átökum. Við eigum miklu, miklu fleiri kosti hygg ég en nokkur önnur þjóð. Tími minn leyfir mér ekki að rekja það en þeir eru allir augljósir. Til þess að þetta megi takast verður íslenska ríkisstjórnin að snúa við blaði, örva íslenskt atvinnulíf, veita því stuðning til þess að komast úr vörn í sókn, styðja það fjölmarga unga fólk sem nú er atvinnulaust, nýkomið frá námi, styðja það til dáða fyrir íslenskt þjóðfélag og þá óttast ég ekki um framtíð þessarar þjóðar.

Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Árferðissveiflur eru kunnar í okkar þjóðarsögu. Um þessar mundir vegur þar þyngst samdráttur í þorskafla og minnkandi markaður fyrir búvörur. Sagan sýnir að við slíkar aðstæður skiptir mestu máli hvernig ríkisstjórn tekst að leiða þjóðina til að sigrast á erfiðleikunum. Hæstv. forsrh. hefur kynnt stefnu ríkisstjórnar sinnar og byggir þar á reynslu af 17 mánaða setu. Sú stutta saga gefur ekki fögur fyrirheit og er reyndar þegar orðin allt of löng og þjóðinni dýr. Afleiðingarnar af fyrstu aðgerð ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, vaxtahækkuninni miklu, koma nú fram í atvinnuleysinu. Sú aðgerð fyllti menn vonleysi og breytti viðunandi afkomu fyrirtækja og einstaklinga í hallarekstur sem síðan hefur farið vaxandi. Áfram hélt ríkisstjórnin á sömu braut með skattlagningu á atvinnuvegina og miklum bölmóði. Fjárlagagerðin er ömurlegt dæmi um vinnubrögð ríkisstjórnarinnar. Það virðist eins og á hinum löngu nætursetum sé hún í teningakasti um hagsmuni íslensku þjóðarinnar. Einn morguninn hafði komið upp ákvörðun um að leggja slíkar drápsklyfjar á vaxtarbrodd íslensks atvinnulífs, ferðaþjónustuna, að allir sem til þekkja töldu það hafa svipuð áhrif og ferðabann á erlenda gesti. Næsta morgun var það íslensk menning sem skyldi borga brúsa ríkisstjórnarinnar. Nú þegar fjárlagafrv. hefur verið lagt fram segir hæstv. fjmrh. að kannski verði það eitthvað allt annað. Kannski þetta eða kannski hitt og allir þegnar þjóðfélagsins búa í stöðugum ótta því enginn veit hverjum ríkisstjórnin ætlar að súpa seyðið af næstu næturvöku sinni. Ruglið og vitleysan er alveg ótrúleg í orðum og gerðum hæstv. ráðherra. Hæstv. forsrh. sagði í stefnuræðu sinni að öll ráðuneyti þyrftu að grisja reglugerðaskóginn. Veit hæstv. forsrh. ekki að hann vill að Alþingi lögfesti samninginn um Evrópska efnahagssvæðið með hundruðum eða þúsundum nýrra reglugerða frá Evrópubandalaginu sem byggjast á 60% af löggjöf þess? Jafnframt eigum við að skuldbinda okkur til að samþykkja ótakmarkaðan fjölda nýrra reglugerða frá því í framtíðinni þar sem við megum engum staf breyta. Veit hæstv. forsrh. ekki að aðalatriðið í nærri hverju nýju stjfrv. er að ráðherrarnir setji reglugerðir um það sem þarf til að hlýða fyrirmælum Evrópubandalagsins og innihald sumra er lítið annað? Telur hann að sá reglugerðarfrumskógur sé af hinu góða af því að þar lútum við erlendu valdi? Boðskapurinn til bænda í stefnuræðunni er eingöngu sá að landbúnaðurinn standi á tímamótum og þar séu miklir erfiðleikar. Bjargráð ríkisstjórnarinnar er samt að skera niður í fjárlagafrv. fjárveitingar, sem á einhvern hátt er hægt að tengja landbúnaði, um 3 milljarða kr. frá síðasta ári, þar á meðal til allra þeirra þátta sem áttu að stuðla að uppbyggingu í stað þess samdráttar sem leiðir af núgildandi búvörusamningi. Þegar við bætist hið gífurlega ört vaxandi almenna atvinnuleysi má segja að forsendurnar sem lagðar voru til grundvallar þeim samningi séu algerlega brostnar. Hæstv. landbrh. svarar engu spurningum hér á Alþingi um það hvað ráðuneytið áætli að mörg hundruð störf muni að auki leggjast niður í landbúnaði ef samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið nær fram að ganga. Eina huggun hæstv. forsrh. til bænda er að segja að framhaldið verði ekki sársaukalaust. Á sama tíma er starfsemi Byggðastofnunarinnar lömuð með setningu nýrrar, strangrar reglugerðar hæstv. forsrh. og fjársvelti stofnunarinnar. Veit hæstv. forsrh. ekki að þegar dauft er í sveitum er hnípin þjóð í vanda? Það var harður dómur um algera vanhæfni ríkisstjórnarinnar til að meta rétt ástandið í þjóðfélaginu þegar hæstv. fjmrh. sagði nýlega að ástandið væri tiltölulega gott. Hvað segja þeir sem nú leita sér árangurslaust að atvinnu um slíka fullyrðingu? Eða fyrirtækin sem róa lífróður fyrir tilveru sinni frá degi til dags? Það eru ekki pappírarnir á völtum borðum víxlaranna sem þjóðin lifir á heldur verðmætin sem hún aflar með hugviti og hörðum höndum. Hæstv. forsrh. sagði í sjónvarpsviðtali að með orðum sínum gerði hann allt vitlaust í þingflokki Sjálfstfl. Við þolum ekki ríkisstjórn sem með orðum og gerðum gerir allt vitlaust í þjóðfélaginu. Við þurfum ríkisstjórn sem styður og hvetur til uppbyggingar og framfara. Við þurfum ríkisstjórn sem stuðlar að bættum mannlegum samskiptum og hamingju einstaklingsins. Við þurfum ríkisstjórn sem sameinar en sundrar ekki.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Nú er starfið í skólum landsins komið á skrið. Árlega útskrifa þeir mikinn fjölda ungs fólks sem á sér ekki aðra ósk heitari en þá að fá störf sem nýta kunnáttu þess og starfsorku við atvinnuvegi sem hafa skilyrði og kjark til þess að leggja í nýjungar og vilja fjárfesta í íslenskri framtíð. Ríkisstjórnin veitir forustu inn í slíka framtíð. Við þurfum nú að sigrast á nokkrum erfiðleikum í okkar þjóðarbúskap. Eftir kyrrstöðu undanfarinna ára er því spáð að landsframleiðslan muni dragast saman um rúmlega 3% á þessu og næsta ári. Þetta er vissulega alvarlegt bakslag en það er alls ekki einsdæmi og við munum snúa því við. En hverjar eru ástæður erfiðleikanna sem nú steðja að? Ég nefni fyrst þá efnahagslægð sem grúfir yfir Evrópu og Norður-Ameríku. Ókyrrð á gjaldeyrismörkuðum heims og stjórnmálaóvissa vegna Maastricht-samningsins í Evrópu og forsetakosninganna í Bandaríkjunum eykur á óvissuna um efnahagshorfur á næstunni. Hér heima er ástæðan ekki síst sú að mikilvægir fiskstofnar standa tæpt og nauðsynlegt er að takmarka í þá sóknina. Svo bætist það við að á síðustu mánuðum hefur verð á sjávarvörum lækkað nokkuð. Þetta ástand hefur þýtt alvarlegan afturkipp í íslenskum útflutningstekjum. Það er við þennan bakgrunn sem atvinnuleysið og áhyggjur okkar af því ber. Það er nú um 3% þegar á heildina er litið og því er því miður spáð að það vaxi að öllu óbreyttu á næstu missirum. Atvinnuleysið er mismunandi eftir landshlutum. Á Suðurnesjum er það t.d. nærri tvöfalt landsmeðaltal og meðal kvenna á Suðurnesjum er það enn meira. Þessu ætlum við að breyta til betri vegar. Á þessu verður tekið. Því fer fjarri að myndin sem við blasir sé öll í dökkum litum. Í fyrsta lagi mun fljótlega, samkvæmt eðli máls, draga úr stjórnmálaóvissu bæði austan hafs og vestan. Mín trú er sú að þá muni loks hefjast hinn langþráði efnahagsbati. Þá nefni ég ekki síður að 19 Evrópuríki, þar á meðal Ísland, skrifuðu í vor undir samning um Evrópskt efnahagssvæði. Þessi samningur bíður nú samþykkis Alþingis. Hann býður mikla vaxtarmöguleika fyrir íslenskt atvinnulíf. Mikilvægasta atvinnuverkefni á Íslandi er nú að Alþingi staðfesti þennan samning. Það er verk sem þjóðin hefur kosið menn á þing til að vinna. En síðast en ekki síst er bjarta hliðin á málunum sú að sigur hefur unnist í 50 ára stríði við verðbólgu á Íslandi. Hún er nú um eða innan við 2% og með því minnsta sem gerist á Vesturlöndum. Þegar allt lék á reiðiskjálfi á gjaldeyrismörkuðum Evrópu fyrir nokkrum vikum var allt með kyrrum kjörum á Íslandi. Ísland virtist þá eygja stöðugleika í hafi efnahagsókyrrðar. Það hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar. Nú er brýn nauðsyn að gera grundvallarbreytingar í sjávarútvegi og landbúnaði. Við gjöldum fyrir það að þessar greinar hafa ekki tekið fullan þátt í þeirri aðlögun að markaði og frjálsræði sem orðið hefur í öðrum atvinnugreinum á undanförnum árum. Samningar á grundvelli GATT um aukna fríverslun á þessum sviðum munu væntanlega knýja hér fram æskilegar breytingar á næstu árum. Það er líka alvarlegt umhugsunarefni hvort þróunin í fiskvinnslu sé á réttri braut með tilliti til atvinnu. Það eru dæmi um sjávarpláss með ríflegan kvóta en samt skortir verkefni í landi. Það þarf að tryggja að vinnsluskipin hafi ekki í reynd rýmri kvóta en hin sem veiða fyrir landvinnslu. Við þurfum nú virka stjórnarstefnu til þess að örva nýsköpun í atvinnulífinu. Ég nefni hér þrjú mikilvæg atriði. 1. Það þarf að afgreiða fjárlögin þannig að þau styrki stöðugt gengi, dragi úr lánsfjárþörf hins opinbera og skapi skilyrði fyrir lækkun vaxta. 2. Nauðsynlegt er að samræma skattakjör atvinnuveganna hér á landi því sem gengur og gerist innan hins Evrópska efnahagssvæðis. Það þarf að lækka bæði launatengd gjöld og aðstöðugjaldið. Það er brýnt að samræma nú skattmeðferð fjármagnstekna og eignatekna þannig að sanngirni ríki í skattlagningunni. 3. Nú er nýsköpun í atvinnulífinu nauðsyn og það er því afar mikilvægt að efla rannsókna- og þróunarstarfsemi og markaðsstarf fyrir íslenska framleiðslu og þjónustu. Það er ánægjulegt að fjárlagafrv. fyrir næsta ár og nýákveðnar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að efla atvinnu bera vitni um nýjar áherslur og virka atvinnustefnu í samræmi við þessi sjónarmið. Ég nefni þrennt. Fyrst að ákveðið hefur verið að tvöfalda á næstu árum fjárveitingar til Rannsóknasjóðs. Einnig hefur verið ákveðið að verja 100 millj. kr. á næsta ári í sérstakt markaðsátak til að styðja sókn íslenskra fyrirtækja inn á Evrópumarkað og loks hefur verið ákveðið að verja fimmtungi söluandvirðis seldra ríkisfyrirtækja til að styrkja nýsköpun í atvinnulífinu. Hér verður væntanlega um að ræða á annað hundrað millj. kr. á ári til jafnaðar sem viðbótarfé næstu árin. Rannsókna- og þróunarstarfið sem þannig verður eflt mun skila árangri í framtíðinni. Það mun markaðsátakið líka gera. En hvað er til bjargar á næstu mánuðum og missirum? Ég nefni fyrst að í meðförum Alþingis á fjárlagafrv. verðum við að huga sérstaklega að því sem ég nefndi áðan, að lækka kostnaðarskatta atvinnuveganna til þess að tryggja samkeppnisstöðu þeirra. Þetta má þó ekki auka fjárlagahallann. Á móti verður að koma lækkun útgjalda eða hækkun neysluskatta. Það er óhjákvæmilegt til að varðveita stöðugleikann. Við þessar aðstæður verðum við einfaldlega að breyta forgangsröð. Til að efla atvinnu hefur ríkisstjórnin ákveðið að verja allt að tveimur milljörðum kr. til sérstakra vegaframkvæmda, opinberra bygginga og viðhalds þeirra á næsta ári. Ríkisstjórnin hefur einnig ákveðið að verja nokkru fé í samvinnu við lánasjóði til almennra aðgerða til að draga úr áhrifum aflaskerðingar vegna þorskbrests á yfirstandandi fiskveiðiári. Þá hefur náðst mikilvægt samkomulag við sveitarfélögin um sérstakt framlag þeirra til eflingar atvinnu. Þegar við ræðum nú eflingu atvinnulífsins er nauðsynlegt að huga sérstaklega að erfiðleikum einstakra atvinnugreina og fyrirtækja, svo sem skipasmíða og járnblendiverksmiðju. Á þeim málum verður skipulega tekið á næstunni. Þrátt fyrir erfitt ástand á álmörkuðum, eins og mörgum öðrum iðnvörumörkuðum, er nú að hefjast nýr kafli í viðræðum um álframkvæmdir. Sannleikurinn er sá að endurnýjun álvera kemur líklega fyrr fram en áður var talið vegna efnahagskreppunnar. Þetta mun styrkja stöðu Íslands eins og skýrast mun á næstu missirum. Þá fara nú einnig fram viðræður á mörgum vígstöðvum um hugsanlega lagningu sæstrengs milli Íslands og Evrópu. Þannig mætir ríkisstjórnin erfiðleikunum með því að snúa vörn í sókn. Það er miklu betra að kveikja á kerti en kvarta yfir myrkrinu. En hvar eru og hver eru úrræði stjórnarandstöðunnar? Hingað til engin. Hún hefur látið sér nægja að kvarta yfir myrkrinu og kúra þar úrræðalaus. Það má vera að menn hafi nú síðustu daga reynt að bregða upp nýjum leiktjöldum en það breytir því ekki að það er vart hægt að hugsa sér aumlegra hlutskipti fyrrv. forustumanna ríkisstjórnar en að þvælast fyrir umbótamálum, notfæra sér erfiðleika og atvinnubrest til þess að slá sig til riddara með málalengingum og þingskapaþrætum eins og sumarþingið sýndi. Er hægt að hugsa sér óskynsamlegri stefnu en yfirboð stjórnarandstöðu í ríkisútgjöldum? Er hægt að hugsa sér meira dáðleysi en að víkja sér undan ákvörðunum í EES-málinu með órökstuddum kröfum um stjórnarskrárbreytingar og þjóðaratkvæði? Ég spyr líka: Hefði atvinnan í landinu aukist ef farið hefði verið að tillögum stjórnarandstöðunnar sem vildi miklu meiri niðurskurð á fiskveiðiheimildum? Ég spyr ykkur líka: Bætir það atvinnuhorfur fiskvinnslufólks að Ísland standi utan við EES eins og stjórnarandstaðan virðist vilja? Ég spyr ykkur loks: Tryggir það stöðugleika að gefast bara upp og fella gengið eins og formaður Framsfl. hefur lagt til? Svarið er að sjálfsögðu nei í öllum greinum. Foringjar stjórnarandstöðunnar eru því miður riddarar ráðleysis og ábyrgðarleysis. Formaður Framsfl. hefur til þessa ekki haft neinar aðrar hugmyndir fram að færa en valdboð í vaxtamálum og gamaldags gengisfellingarsöng. Gengi stjórnarandstöðunnar er löngu fallið. Það er athyglisvert að bera framgöngu hennar saman við stjórnarandstöðuna í Svíaríki sem hefur nýlega tekið höndum saman við ríkisstjórnina þar til þess að tryggja samkeppnisstöðu og stöðugleika. Það er fyrst nú þessa daga sem forustumenn stjórnarandstöðunnar virðast vera að átta sig á því að fólk dæmir framgöngu þeirra hart. Þeir eru farnir að skipta um tóntegund. Í þessu felst auðvitað viðurkenning á því að þeir hafi verið á villigötum. En það er athyglisvert að það var varaformaður Framsfl. en ekki formaður hans sem fyrir fáum dögum lýsti vilja sínum til samstarfs um efnahags- og atvinnumál. Og nú um helgina kom formaður Alþb. á hæla honum fram í fjölmiðlum og talaði um það sama. Reyndar mátti helst á honum skilja að hann hefði sjálfur fundið upp sænsku leiðina. Þetta veit vonandi á sinnaskipti en það verður ekki mark á þeim takandi fyrr en fram kemur raunverulegur vilji til þess að taka á erfiðum málum á sviði ríkisfjármála og til þess að staðfesta EES-samninginn. Góðir áheyrendur. Frændur okkar Færeyingar hafa lent í miklum kröggum. Almenningur þar í landi hefur misst trú á stjórnmálamönnum, einmitt stjórnmálamönnum sem hafa rekið stefnu eins og þá sem stjórnarandstaðan hér hefur boðað. Það er vísasti vegurinn til ófarnaðar. Góðir áheyrendur. Það er ekkert sem er jafnfljótvirkt að brjóta niður manneskjuna og atvinnuleysið. Gegn því munum við berjast af alefli. Nú þarf breiða samstöðu um virka atvinnu- og efnahagsstefnu milli stjórnvalda, samtaka á vinnumarkaði og fjármálastofnana. Ríkisstjórnin hefur tekið frumkvæðið. Hún kveikir ljós en kvartar ekki yfir myrkri.

Frú forseti. Góðir áheyrendur. Það krefst hvorki visku né hugrekkis í stjórnmálum að segja já við alla og fjármagna síðan já-in með nýjum lánum til viðbótar þeim gömlu. Slík stjórnarstefna leiðir að lokum til þjóðargjaldþrots. Nú er svo komið að fjórði hver fiskur sem dreginn er úr sjó fer í að standa undir skuldabyrði þjóðarinnar erlendis og stefnir í á næsta ári að það kosti tæpan þriðjung af útflutningsframleiðslunni. Á sama tíma minnka þjóðartekjur, atvinnuleysi eykst og lífskjörin eru fjármögnuð enn þá að hluta með erlendri lántöku. Allt frá árinu 1985 hefur ríkissjóður verið rekinn með halla, þ.e. útgjöldin hafa verið meiri en tekjurnar samfellt í sjö ár. Þetta er alvarlegt ástand, m.a. vegna þess að við erum verr í stakk búin til þess að takast á við þennan vanda miðað við það ef öll ytri skilyrði væru hagstæð. Hver hefði trúað því fyrir þremur árum að leyfilegur hámarksafli á þorski á yfirstandandi fiskveiðiári yrði aðeins 205 þús. tonn? Það er staðreynd sem við blasir og setur þjóðlífinu öllu þrengri skorður en ella. Oftar en ekki segjum við Íslendingar að þetta bjargist allt saman einhvern veginn, það hefur alltaf gert það. Slíkt viðhorf dugar ekki hér. Rétt er það að allt mun þetta bjargast í fyllingu tímans, ekki einhvern veginn heldur á grundvelli ábyrgðar og samstöðu. Ég fagna því yfirlýsingum nokkurra forustumanna stjórnarandstöðunnar um að láta af hefðbundinni stjórnarandstöðu en leita eftir samkomulagi við ríkisstjórnina um að hér megi nást víðtæk samstaða er leiði þjóðina úr yfirstandandi þrengingum. Þá hefur mikilvægt samkomulag náðst undir forustu Jóhönnu Sigurðardóttur félmrh. og forustumanna Sambands ísl. sveitarstjórna um átak til atvinnusköpunar sem um leið felur í sér sparnað í ríkisútgjöldum. Það er undravert að íslenskur sjávarútvegur skuli enn að mestu standast þær raunir sem aflasamdráttur hefur valdið undanfarin ár. Fyrrv. ríkisstjórn beitti sér fyrir mjög þýðingarmiklum ráðstöfunum, m.a. með stofnun Atvinnutryggingarsjóðs og Hlutafjársjóðs. Ljóst er að sjávarútvegurinn nýtur þeirra aðgerða og er þess vegna betur í stakk búinn til þess takast á við erfiðleikana en ella. Núv. ríkisstjórn hefur haldið þessu áfram og byggt að miklu leyti á þeim grunni sem fyrrv. ríkisstjórn lagði og enn frekar gripið til sérstakra ráðstafana. Þar á meðal vil ég nefna afnám laga frá árinu 1922 er bönnuðu erlendum fiskiskipum að landa afla sínum í íslenskum höfnum. Þessi ráðstöfun er þegar farin að hafa áhrif til atvinnusköpunar. Þegar ég heimsótti nýlega fiskvinnslufólk við störf á Bakkafirði, Vopnafirði og Seyðisfirði var þar einmitt verið að vinna við fisk sem landað hafði verið úr erlendum fiskiskipum. Umsagnir starfsfólksins um gæði fisksins vöktu athygli mína á að fiskur af íslenskum skipum væri miklu betri. Í þessu felst líklega einn dýrmætasti auður þjóðarinnar. Við stöndum framar flestum þjóðum í veiðum, vinnslu og meðferð sjávarfangs. Frekari fullvinnsla sjávarafurða hlýtur því að vera eitt stærsta viðfangsefnið til aukinnar sóknar og framfara í atvinnulífinu. Í þessu sambandi verður að huga sérstaklega að því að afli frystitogara geti komið til fullvinnslu í neytendapakkningar á landi. Ef slíkt tekst ekki, þá verður þeirri hámarksnýtingu ekki náð úr sjávaraflanum sem við verðum að stefna að, auk þess sem frekari flutningur vinnslu úr landi á haf út mun stefna búsetunni í dreifðum byggðum landsins í mikla hættu til viðbótar þeirri byggðaröskun sem nú þegar hefur orðið. Þá er afar mikilvægt að endurskoðun laga um fiskveiðistjórnunina megi ljúka sem fyrst. Kvótakerfið hefur ekki gagnast eins og væntingar stóðu til. Því hefur hvorki tekist að vernda fiskstofnana né koma af stað hagræðingu og draga úr offjárfestingum heldur hefur skuldsetning sjávarútvegsfyrirtækjanna aukist. Um allar breytingar verður að leita eftir sem víðtækastri samstöðu því miklir hagsmunir eru í húfi sem snerta sjálfan afkomugrundvöll þjóðarinnar. Mikilvægast af öllu nú er að tryggja atvinnu fyrir fólkið í landinu, tryggja búsetuna í byggðum landsins og jafna lífskjör. Aðgerðir á þessum sviðum eru samofnar ráðstöfunum í ríkisfjármálum. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að beita sér fyrir stórauknu átaki í vegagerð á næstu þremur árum er afar mikilvæg fyrir búsetuna í landinu og til atvinnueflingar. Traustari samgöngur eru forsenda þess að samvinna sveitarfélaga megi eflast og atvinnulíf styrkjast. Þá fagna ég þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að verja áfram með auknum niðurgreiðslum húshitunarkostnað á köldum svæðum landsbyggðarinnar gagnvart hækkun raforkuverðs eða skattkerfisbreytingum. Það krefst nærgætni og þekkingar á lífskjörum og aðstæðum fólks þegar málum er skipað á samdráttar- og þrengingarskeiði. Aldrei frekar en þá verða stjórnvöld að skilja að stjórnmál fjalla um fólk. Varast verður að fram sé gengið í ljósi öfga, hörku eða yfirgangs. Nú verða þeir, sem meiri efnin hafa, að axla stærri byrðar en þeir sem höllum fæti standa. Láglaunafólkið í landinu hefur umborið þjóðarsátt í nokkur ár með því að leggja til hliðar raunverulegar launahækkanir. Það hefur lagt sitt af mörkum. Ríkisstjórnin skuldar þessu fólki endurgjald þjóðarsáttar. Satt er það að verðbólgan er komin niður en vextirnir eru enn allt of háir og hvíla þungt á heimilum og atvinnulífi. En vextirnir lækka ekki á meðan ekki næst jöfnuður í ríkisfjármálum. Frekari niðurskurður á velferðarkerfinu á samdráttartímum getur valdið þjónustunni svo miklum skaða að erfitt reynist að bæta úr síðar og getur gengið svo nærri velferð fjölskyldunnar að mörg heimili verði félagslega og efnahagslega gjaldþrota. Því tel ég í ljósi allra aðstæðna að ríkisstjórnin verði að huga rækilega að því að auka tekjur ríkissjóðs tímabundið með því að þeir sem meiri efni hafa leggi meira af mörkum. Samkomulag stjórnarflokkanna um skattlagningu arðs af fjármagnstekjum er þýðingarmikil aðgerð til jöfnunar lífskjara og til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð. Þá er mikilvægt að öllum ráðum verði beitt til jöfnunar vöruverðs á milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðarinnar sem gæti stuðlað að jafnvægi í byggðum landsins. Þá bind ég miklar vonir við að áform ríkisstjórnarinnar um að flutningur opinberrar þjónustu og stofnana út á landsbyggðina nái fram að ganga eins og aðstæður frekast leyfa. Að því er nú unnið í nefnd með fulltrúum allra þingflokka sem forsrh. hefur skipað. Frú forseti. Þrátt fyrir tímabundnar þrengingar er ekki ástæða til bölsýni. Þrátt fyrir allt eigum við af miklum auði miðla. Landið er gjöfult og þjóðin býr yfir menntun, dugnaði og þolgæði sem mun leiða okkur út úr erfiðleikum til bjartari tíma. Óvíða blómstrar jafnfjölskrúðugt menningarlíf og hvergi í heiminum ætti að vera betra að ala upp börn en á Íslandi. Vaxandi ofbeldi og aukin fíkniefnaneysla veldur þó miklum áhyggjum. Hér verður að sporna strax við fótum og grípa til viðeigandi aðgerða sem verja friðinn og tryggja öryggið sem Íslendingar þrá mest af öllu. Fólkið í landinu gerir miklar kröfur til stjórnmálamanna um þessar mundir og bindur vonir sínar við það að við leiðum þjóðina út úr yfirstandandi þrengingum. Þeim vonum má ekki bregðast. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Við erum komin hér saman í kvöld til þess að ræða stefnu og til þess að fjalla um þá miklu erfiðleika sem íslenska þjóðin þarf nú að horfast í augu við. Þeir erfiðleikar eru djúpstæðir og það má enginn draga dul á að það verður þungur róður að ráða fram úr þeim. Ég sagði fyrir tveimur árum að ef við Íslendingar mundum ekki huga að okkur gæti farið fyrir okkur, áður en öldin væri úti, eins og Færeyingum og Grænlendingum en við þeim taldi ég að gæti blasað þjóðargjaldþrot. Vinir okkar í Færeyjum voru mér mjög reiðir fyrir tveimur árum vegna þessarar yfirlýsingar en við heyrðum öll fréttirnar í síðustu viku. Ég endurtek hér í kvöld það sama og ég sagði fyrir tveimur árum að ef við Íslendingar erum ekki tilbúnir að fara saman í þann lífróður sem nú þarf að róa, þá er ekki örugg trygging fyrir því að efnahagslegt sjálfstæði verði áfram fjöregg þessarar þjóðar. Það eru margar ástæður fyrir þeim erfiðleikum sem nú er við að glíma. Ég ætla að nefna þrennt. Í fyrsta lagi fjölmargar rangar ákvarðanir á liðnum árum og áratugum hafa verið teknar við fjárfestingar og í atvinnumálum. Hér hefur verið eytt tugmilljörðum kr. í rangar fjárfestingar af stjórnvöldum, ríki og sveitarfélögum, af einstaklingum í atvinnulífinu og fyrirtækjum. Það er ekki bara í refarækt og fiskeldi svo maður nefni þekkt dæmi. Það liggja 20 milljarðar í raforkuverum sem ekki skila arði. Það erum um 10 milljarðar í glæsibyggingum, ráðhúsi, flugstöð og veitingahúsi sem engum arði skila og milliliðirnir í landbúnaðinum, hinn stóri floti í sjávarútvegi og fjölmörg fiskvinnslufyrirtæki með byggingar og of mikinn tækjakost eru einnig þáttur í þessari þróun. Ég nefni líka í öðru lagi þá stjórnarstefnu sem hér var tekin upp fyrir einu og hálfu ári, stjórnarstefnu sen forsrh. var enn að boða hér í kvöld og sem viðskrh. mælti bót fyrir hönd Alþfl. áðan. Þetta er stjórnarstefna hinnar hörðu frjálshyggju, trúin á það að einkavæðingin og hin óhefta markaðsdýrkun muni skila árangri og að afskiptaleysi eigi að vera leiðarljós stjórnvalda. Þessi stefna hefur verið prófuð. Hún er kjarninn í þeirri efnahagsstefnu Reagans og Bush sem 60--70% bandarísku þjóðarinnar er nú að hafna. Við heyrðum í gærkvöldi með hjálp gervihnatta hvernig Clinton og Perot tættu þessa stefnu sundur. Bandaríska þjóðin hefur ekki lengur trú á þessari tilraun. Hvers vegna ætti íslenska þjóðin að fylgja henni nú? Í þriðja lagi eru svo áföll í sjávarútvegi, aflabrestur og ytri erfiðleikar sem enginn fær við ráðið. Þegar þetta blasir við er nauðsynlegt að við spyrjum okkur öll: Hvað eigum við að gera? Við erum ekki kosin í þennan sal til þess eins að vera fulltrúar fyrir flokka. Við erum kosin til þess að vera fulltrúar íslensku þjóðarinnar. Það er skylda okkar allra að ýta til hliðar á slíkum stundum þröngum hagsmunum flokka og þröngum persónulegum metnaði einstakra ráðamanna, hvort sem þeir eru ráðherrar í ríkisstjórn eða forustumenn stjórnarandstöðuflokka, og spyrja okkur sjálf: Getum við í þessum sal og fólkið úti í þjóðfélaginu ekki náð saman að nýju borði, forustumenn í atvinnulífinu, hjá samtökum launafólks og í fyrirtækjum? Auðvitað væri það freistandi fyrir okkur í Alþb. að flytja hér ræður í kvöld þar sem við sýndum fram á mótsagnirnar í málflutningi ríkisstjórnarinnar, sviknu loforðin, áldraumana sem að engu hafa orðið, skattahækkanir Sjálfstfl. og allt þetta. Það er ærinn efniviður í slíka ræðu. Það væri hægt að skemmta sér vel við að tína það fram. En við höfum ekki kosið að fara þá leið. Við höfum síðustu tvo mánuði lagt mikla vinnu í það í forustusveit Alþb. og í þingflokki að meta ástandið af gaumgæfni og leggja síðan fram ítarlegar tillögur um nýjar leiðir. Tillögugerð sem við kynntum í dag og er fólgin annars vegar í tillögum frá þingflokki Alþb. um nýjar aðgerðir í efnahagsmálum og sókn í atvinnulífi og hins vegar í umræðugrundvelli, sem ég hef lagt fram, þar sem kynntar eru álitsgerðir fjölmargra erlendra sérfræðinga og sú umræða, bæði í Bretlandi og í Bandaríkjunum og á Vesturlöndum víða, þar sem gagnrýni á hina þröngu leið frjálshyggjunnar, þá leið sem er kjarninn í núverandi stjórnarstefnu, kemur skýrt fram og þar sem menn sýna með skýrum rökum að það eru ekki Bretland og Bandaríkin, lönd einkavæðingarinnar og hinnar þröngu frjálshyggju, sem hafa skilað árangri í hagvexti á undanförnum tíu árum. Nei, það eru þvert á móti önnur ríki sem hafa valið sér aðra leið, leið sem merkilegt nokk var í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins í gær kölluð leið samvinnu og við köllum í tillögugerð okkar í Alþb. leið samhæfingar og samvinnu. Hún felst í því að stjórnvöld samhæfi aðgerðir sínar með fyrirtækjunum. Hún felst í því að búnar séu til sameiginlegar sóknarlínur í atvinnulífi. Hún felst í því að framleiðsla og aftur framleiðsla, útflutningur og aftur útflutningur, séu forgangsatriði í öllum efnahagsmálum. Með skattaívilnunum sé hvatt til slíkra aðgerða í atvinnulífinu. Og hún felst í því að menntun og heilbrigðiskerfi séu nauðsynlegir stuðningsþættir við atvinnulífið. Að menntunin, maðurinn sjálfur, sé besta fjárfesting 21. aldarinnar. Og ég segi við forsrh. og iðrnh. í kvöld: Viljið þið ekki með okkur kynna ykkur ritverk bandarískra og breskra fræðimanna, hið nýja rit varaforsetaefnis demókrata Alberts Gore, rit Lesters Thurrow, eins þekktasta bandaríska hagfræðings við MIT-háskólann, þar sem hann gagnrýnir mjög greinilega stjórnarstefnuna í Bandaríkjunum, skýrslu Cuomos, ríkisstjóra í New York, þar sem hann bendir á aðrar leiðir heldur en Reagan og Bush hafa farið? Hvernig væri að við í sameiningu kynntum okkur hinn mikla forða, þann mikla efnivið sem færustu stjórnmálamenn og sérfræðingar á Vesturlöndum hafa reitt fram, eða eigum við að halda áfram að fylgja þeirri stefnu sem mikill meiri hluti bandarísku þjóðarinnar mun að öllum líkindum í næstu forsetakosningum dæma af? Við segjum nei. Við segjum: Við erum tilbúnir í nýjar leiðir. Við segjum: Það ástand sem er í íslenskum efnahags- og atvinnumálum er því miður það alvarlegt að við verðum að leggja til hliðar hefðbundin sjónarmið og aðferðir stjórnarandstöðu og líka, kæru vinir í ráðherrastólum, hefðbundin sjónarmið og viðhorf ráðherranna. Þetta er ekki tími þar sem menn geta verið að togast á. Þetta er tími þar sem menn eiga að reyna að ná saman. Við höfum lagt fram í dag og ég hef sent í dag til formanna stjórnarflokkanna, Sjálfstfl. og Alþfl., og til formanns Framsfl. og formanns þingflokks Kvennalistans, greinargerðir okkar og tillögur um ósk um viðræður milli flokkanna. Ég stílaði það með vilja ekki á forsætisráðherraembætti hans heldur á formann Sjálfstfl. og formann Alþfl. Og við segjum: Við reiðum fram okkar tillögur en við erum líka reiðubúnir að hlusta á ykkar. Við neitum engu fyrir fram. Við erum tilbúnir að skoða allt. Í því tillögusafni sem við leggjum fram er lýst ítarlega grundvallarþættinum í þessari nýju leið samhæfingar og samvinnu. En það eru líka mjög ítarlegar tillögur í ríkisfjármálum, í skattamálum, í breytingu á raungengi. Ekki með hefðbundinni gengisfellingu, alls ekki. Við viljum ekki fara þá leið, heldur með bættri stöðu atvinnulífsins með því að leggja aðstöðugjald niður, með því að lækka vextina og minnka kostnaðartilefni atvinnulífsins hér heima. Við leggjum líka til fjölmargar aðgerðir til þess að styrkja iðnaðinn og þjónustugreinarnar og skapa störf á því sviði. Við leggjum líka fram tillögur sem stuðla að stöðugleika í verðlagsmálum og raunhæfu samkomulagi í launamálum þannig að við getum varðveitt þann árangur sem við höfum náð, bæði í síðustu ríkisstjórn og sem betur fer núverandi ríkisstjórn hefur haldið, með lága verðbólgu, förum ekki gengiskollsteypu en tvinnum saman stöðugleikann annars vegar og nýja sókn í atvinnulífinu hins vegar. Þessar tillögur og hugmyndir skipta tugum í þeirri tillögugerð sem þingflokkurinn hefur afgreitt og lagt fram. Við erum tilbúnir að taka það til umfjöllunar, en við teljum líka að það eigi að kalla forustumenn samtaka launafólks og atvinnulífsins að þessu nýja borði. Það á ekki bara að vera umræða hér í þingsalnum, hún á að vera út um þjóðfélagið allt. Ég veit það að forustumenn samtaka launafólks og forustumenn atvinnulífsins eru reiðubúnir í slíkar viðræður. Það hefur verið nefnt í kvöld, m.a. af hæstv. viðskrh., að við höfum skoðað hina sænsku leið. Jú, það er rétt, við höfum skoðað hina sænsku leið, en það vill svo merkilega til að við byrjuðum á þessu verki í Alþb. rúmum mánuði áður en fréttirnar bárust frá Svíþjóð um það samkomulag sem varð þar. En ég segi líka með vinsemd við hæstv. forsrh.: Er það ekki fróðlegt að í samkomulaginu í Svíþjóð slátraði hægri flokkurinn í Svíþjóð, flokkur Carls Bildt forsætisráðherra, mörgum heilögum kúm sem höfðu lengi verið á beit í túngarði sænska hægri flokksins í ríkisfjármálum og skattamálum? Það vill nefnilega svo til að liður í samkomulaginu í Svíþjóð er hátekjuskattur með sérstöku hátekjuþrepi, er fjármagnsskattur um 30% og ýmsar þær hugmyndir sem við í Alþb. höfum verið að boða en Sjálfstfl. hefur neitað, en sem betur fer, síðasti ræðumaður Alþfl. tók undir og ég þakka fyrir það. Við skulum skoða það sem Jafnaðarmannaflokkurinn í Svíþjóð féllst á, en er ekki rétt að forustumenn Sjálfstfl. skoði það líka hvað hægri flokkurinn í Svíþjóð féllst á? Við sem erum í þessum sal berum sameiginlega ábyrgð gagnvart íslensku þjóðinni. Við höfum enga tryggingu fyrir því að um næstu aldamót verði íslenska þjóðin með efnahagslegt sjálfstæði. EES eða ekkert EES. EES er ekkert patent frekar en álverið sem lengi var boðað á Suðurnesjum að mundi leysa þar öll vandamál en Suðurnesjamenn búa nú við meira atvinnuleysi en þeir hafa þekkt í áratugi. Það eru engin patent til sem leysa okkar vanda. Vandi Íslendinga verður ekki leystur í ár, ekki heldur næsta ár. Það er fram undan hér margra ára þrotlaust starf og raunhæf stefnumótun til að takast á við þetta vandamál. Og við eigum öll að taka saman í þeim efnum. Ég vona að þær viðræður sem við höfum óskað eftir milli flokkanna skili árangri. Við komum að því viðræðuborði, eins og ég sagði, með opnum huga. Við leggjum fram okkar tillögugerð en við höfnum engu fyrir fram. Ég vona að forustumenn ríkisstjórnarflokkanna og vinir okkar og samherjar í stjórnarandstöðuflokkunum komi einnig að þessum viðræðum með jákvæðu hugarfari. Þannig að þegar upp er staðið höfum við ekki aðeins skapað efnahagslegan stöðugleika, heldur höfum við líka skapað grundvöllinn að nýrri sókn. Við teljum að tillögur okkar geti skapað um það bil 1.800 ný störf á næstu átta til tólf mánuðum og það er varlega áætlað. Við höfum líka lagt fram tillögur um hvernig eigi að fjármagna það, hvernig eigi að létta byrðum af atvinnulífinu til þess að fækka gjaldþrotum. Ég hlustaði á það sem hér hefur komið fram frá ræðumönnum fyrr í kvöld og margt af því kemur einnig til greina. Spurningin er hins vegar: Höfum við vilja og getu til þess að hefja okkur upp úr gamla farinu, meta þjóðarhag meira en þrönga hagsmuni flokka eða þrönga hagsmuni ráðherra eða forustumanna í stjórnarandstöðu? Við vonum að svo verði. --- Þakka ykkur fyrir. Góða nótt.

Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Leiðin til þroska mannsins er að læra af reynslunni, draga af henni ályktanir, vinna úr henni og leiðrétta mistök. Heilbrigður einstaklingur heldur síðan ótrauður áfram en leggst ekki í vol og víl þó hann hafi storminn í fangið um stund. Afkoma íslensku þjóðarinnar hefur alltaf verið sveiflukennd. Stundum fiskast, stundum ekki. Vinnandi menn í landi okkar eru ekki fleiri að tölu en starfsmenn í nokkrum erlendum stórfyrirtækjum. Þrátt fyrir það hefur okkur tekist að reka hér samfélag sem hvergi stendur að baki nágrannaþjóðum okkar þann stutta tíma sem við höfum verið sjálfstæð þjóð. Þetta hefur tekist fyrir bjartsýni og þrautseigju og metnað fólksins í landinu til þess að vera menn, til þess að vera þjóð meðal þjóða. Við höfum tekið áhættu í hita leiksins, oft of mikla. Um langt skeið bjuggum við við óðaverðbólgu sem olli því að enginn treysti peningum og menn breyttu þeim þess vegna í steinsteypu. Við fjárfestum of mikið, arðurinn skilaði sér ekki. Við eyddum meira en við öfluðum. Nú höfum við náð tökum á verðbólgunni. Við höfum búið við stöðugt gengi. Erlendar skuldir eru vissulega miklar en þó ekki meiri en í mörgum löndum innan OECD og Evrópubandalagsins. Við erum því ekki verst sett allra þrátt fyrir brest í þorskafla og erfiðleika í afurðasölu. Ef við lítum á samfélagið eins og fyrirtæki eru mörg slík verr stödd. Okkur er tamara að tala um hvað hvert mannsbarn skuldar heldur en hvað það á, því þjóðareign Íslendinga er umtalsverð. Við erum rík þjóð sem á eignir langt umfram skuldir. Það sem að er er misskipting eignanna. Í svo litlu fyrirtæki sem þjóðfélagið okkar er er fráleitt að 490 manns eigi yfir 12,25 milljarða í hreinni eign. Árleg eignaaukning þessara 490 einstaklinga er nánast sú sama og árleg skuldaaukning allra þeirra fjölskyldna í landinu sem skulda yfir 1 millj. og þær skipta þúsundunum. Eignir þessara 490 einstaklinga samsvara 11% af öllum útgjöldum íslenska ríkisins á næsta ári. Þetta óhugnanlega bil milli ríkra og fátækra í landinu breikkar stöðugt. Það versta er að þetta eru dauðir peningar. Þetta er ekki fé sem er lagt í uppbyggingu arðbærra atvinnuvega, heldur þrífst það á sjálfu sér eins og veirusjúkdómur. Hvernig skyldi þetta fé hafa komist til þessa fólks? Með vinnu íslenskra launamanna. Það var tekið með því að greiða þeim sem fyrir því unnu laun sem ekki var hægt að lifa af, enda aukast skuldir þeirra í réttu hlutfalli við gróða fjármagnseigenda. Nærtækt dæmi er atvinnuástandið á Suðurnesjum. Hvar er nú einokunarfyrirtækið Íslenskir aðalverktakar? Eru þeir að byggja upp atvinnulíf á Reykjanesskaganum til hagsbóta fyrir fólkið sem unnið hefur hörðum höndum fyrir auði fyrirtækisins? Ónei, ónei. Þó dygðu skattfríðindi eigendanna ein fyrir umtalsverðri uppbyggingu. Nei, Íslenskir aðalverktakar bíða eftir forsetakosningum í Bandaríkjunum, fé sitt hreyfa þeir hvergi. Hæstv. forseti. Þetta nær engri átt. Litla fyrirtækið okkar þolir þetta ekki. Þessu viljum við alþýðubandalagsmenn breyta. Afskiptaleysi stjórnvalda dugar ekki. Það er nóg til handa okkur öllum. Við þurfum ekki að hrekja ungt fólk frá námi. Við þurfum ekki að ala börnin okkar upp eins og lausagöngufé. Við þurfum ekki að hrúga hinum öldruðu í gamalmennabúðir, þjónustuíbúðir þar sem engin þjónusta er nema fyrir stórfé. Við þurfum ekki að greiða laun sem hafa það í för með sér að enginn vinnufær karl eða kona getur sinnt börnum og öldruðum. Það þjóðfélag sem úthýsir þeim sem umönnunar þarfnast er vont þjóðfélag. Við þurfum ekki að úthýsa sjúklingum á Íslandi. Við alþýðubandalagsmenn viljum byggja upp öðruvísi þjóðfélag, annars konar þjóðfélag. Þjóðfélag þar sem vinna fólksins skilar sér til frekari uppbyggingar í stað þess að liggja í dauðu fé í kaupþingum hérlendis og erlendis. Við höfum lagt fram umræðugrundvöll og tillögur og við köllum landsmenn til liðs við okkur til að ræða þær og koma þeim í framkvæmd. Við höfnum öllu víli og voli. Það hjálpar okkur enginn annar en við sjálf. Verkefnin blasa hvarvetna við. Við viljum beita þekkingu og hugviti til að nýta þær auðlindir sem við eigum bestar. Auðæfin í hafinu, orku fallvatnanna, jarðhitann, við viljum rækta og verja náttúru landsins, við viljum nýta hugvit, hæfni, menntun og menningu. Við viljum ekki bíða í vonleysi eftir aðstoð að utan, heldur viljum við eiga okkur sjálf í góðum samskiptum við aðrar þjóðir. Þjóð án sterkrar sjálfsvitundar er heillum horfin. Sú sjálfsvitund er fólgin í list þjóðar og menningu, bókmenntum og handmennt, sérhverju handverki þúsundanna sem vel er gert. Við eigum fjársjóði í íslenskum bókmenntum, í íslenskri kvikmyndagerð, í íslenskri listiðn, í íslensku hugviti. Þessar auðlindir viljum við nýta og verja til þess fé í stað þess að aðför sé gerð að öllu sem lýtur að mennt og menningu af hálfu óttasleginna stjórnarherra sem týndu sjálfum sér og frusu fastir við að einblína á einkavæðingu og Evrópska efnahagssvæðið. Við viljum hefja samvinnu við atvinnurekendur, samtök launamanna, stjórnmálamenn og vísindamenn á öllum sviðum, um langtímafjárfestingu og samhæfingu í markaðssetningu og öflun gjaldeyris. Við viljum ná samvinnu um launahækkanir í áföngum eftir því sem atvinnulífið í landinu eflist. Við leggjum áherslu á viðhald og viðgerðir á opinberum byggingum í stað taumlausrar nýfjárfestingar. Við viljum umbætur í umhverfismálum og framkvæmdir í frárennslismálum og sorpeyðingu og leggjum áherslu á að ljúka þeim verkum sem hafin eru og viðhald þeirra verðmæta sem fyrir eru. Í landinu er þörf fyrir sérhverja verkfúsa hönd. Við höfum lagt fram víðtækar tillögur til endurskipulagningar í sjávarútvegi, iðnaði og þjónustugreinum af öllu tagi. Okkur dettur ekki í hug að við alþýðubandalagsmenn kunnum ráð við sérhverjum vanda og valdboð að ofan geti hugsanlega bjargað nokkru máli. Pólitík allsherjarlausnanna er löngu dauð og enginn tekur mark á stjórnmálamönnum sem allan vanda ætla að leysa með stefnuskrám, þvert á móti. Þvert á móti köllum við alla þá sem hafa þor og þrótt til að takast á við vandann til samráðs við okkur, einstaklinga, almannasamtök, áhugahópa, sveitarstjórnir og við erum tilbúin til að falla frá því sem menn hafa ekki trú á í tillögum okkar. Það er sagt, hæstv. forseti, að góðir vinir eigi ekki stöðugt að horfast í augu heldur til sömu áttar. Látum ráðherrum ríkisstjórnarinnar eftir að horfa í daufleg augu hvers annars, við hin skulum líta til sömu áttar. --- Ég þakka áheyrnina.

Virðulegur forseti, góðir áheyrendur. Það voru kokhraustir menn sem gengu í land úr Viðeyjarbátnum í apríllok í fyrra. Þar höfðu þeir ræðst við, formenn Sjálfstfl. og Alþfl., fjarri skarkala heimsins og sett á blað nokkur heilræði til að stjórna landinu eftir. Þetta átti að verða mikil stjórn undir menntuðu einveldi foringjanna. Í framhaldi af þessu voru heilræðin útfærð í hvítbók sem kölluð var ,,Velferð á varanlegum grunni``. Man einhver hlustanda eftir því plaggi? Svo mikið er víst að forsrh. minntist ekki á það einu orði í ræðu sinni hér áðan. Fyrirheitin um skeleggar aðgerðir á flestum sviðum hafa vikið fyrir doða og aðgerðaleysi. Eftir að hafa hlýtt á stefnuræðu forsrh. hljóta menn að spyrja hversu lengi ríkisstjórnin ætli að hafa hendur í skauti. Fyrir utan það að þröngva samningi um Evrópskt efnahagssvæði upp á þing og þjóð virðist eina áhugamálið vera að brjóta niður velferðarkerfið undir yfirskini sparnaðar. Í atvinnumálum hefur ekkert komist að nema álver, fyrst á Keilisnesi í nafni iðnrh., en nú hefur forsrh. ýtt honum til hliðar og fundið nýja viðmælendur og ætlar að reisa álver í eigin nafni með aðstoð Kaiser-auðhringsins. Í vaxandi atvinnuleysi stendur ríkisstjórnin eins og þvara og virðist telja sér henta best að sitja á áhorfendapöllunum. Það lægi ekki mikið fyrir Alþingi á þessum haustmánuðum ef ekki væru hlössin sem utanrrh. hefur sturtað á borð þingmanna vegna EES-samnings. Það er líka EES-samningurinn sem á allt að leysa eins og þið heyrðuð úr munni forsrh. Hann talaði digurbarkalega um að nú ætti heldur betur að grisja reglugerðarskóginn í íslenska Stjórnarráðinu, en hann gleymdi að bæta því við að í staðinn ætlar hann að innleiða hér heilan frumskóg reglugerða frá Evrópubandalaginu. Fyrir þinginu liggur fjöldi frumvarpa sem fela í sér heimildir á heimildir ofan til íslenskra ráðherra um að kópíera reglugerðir frá Brussel. Frá því Alþingi kom saman í ágúst hefur tími þingmanna að mestu farið í að reyna að setja sig inn í samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Þó vantar enn mikið á að samningurinn með öllu því sem honum fylgir liggi fyrir í heild og sá tími sem þinginu er ætlaður til þess að fjalla um hann er óheyrilega stuttur. Hið alvarlega er þó innihald þessa samnings sem gjörbreyta mun stjórnskipan og leikreglum íslenska lýðveldisins. Ef aðild að Evrópsku efnahagssvæði verður samþykkt verða löggjafarvald og verkefni Alþingis ekki nema svipur hjá sjón. Allt frumkvæði í lagasetningu á gildissviði samningsins yrði í höndum 17 manna framkvæmdastjórnar EB í Brussel og Alþingi hefði aðeins að forminu til möguleika á að hafna þessum lögum. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði væru Íslendingar líka að afsala sér mikilvægum stjórntækjum í efnahags- og atvinnumálum. Kjarni samningsins er að ekki er heimilt að mismuna eftir þjóðerni eða ríkisfangi. Þannig má ekki veita Íslendingum neinn forgang hér á landi umfram aðra þegna EES-svæðisins. Íslendingar eiga ekki lengur að njóta forgangs til atvinnurekstrar, eignar á landi og annars þess sem hingað til hefur verið talinn eðlilegur hluti af þegnrétti í landinu. Það blasir líka við að ekki verður hægt að mismuna varðandi kaup á landi og hlunnindum sem allir virðast hafa verið sammála um hingað til að halda bæri í eigu Íslendinga einna. Einu teljandi hagsbæturnar sem fást eiga með EES-samningnum eru tollalækkanir á sjávarafurðum og þær eru keyptar því verði að hleypa fiskiskipum frá Evrópubandlaginu inn í íslenska landhelgi. Á meðan Ísland og önnur EFTA-ríki gangast undir miðstjórnarvald EB magnast kröfur um aukið lýðræði í löndum Evrópubandlagsins. Almenningur hefur í hverju landinu á fætur öðru risið upp gegn áformum um að steypa Vestur-Evrópu í eina heild. Fólk mótmælir vaxandi miðstýringu og skerðingu á lýðræði. Það mótmælir enn frekari samruna í Evrópubandlaginu. Á Norðurlöndunum beinist andstaðan gegn EES og áformum ríkisstjórna um EB-aðild. Í þessu er lýðræðisvakningin fólgin. Við tökum þátt í henni hér á landi með því að hafna EES-samningi og koma í veg fyrir að Ísland verði hluti af því miðstýrða stórveldi sem nú er reynt að koma á í Evrópu gegn vilja fjöldans. Ríkisstjórnin hefur enn sem komið er verið mótfallin kröfunni um að þjóðin fái að segja álit sitt á EES-samningnum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Er hugsanlegt að ráðherrarnir hafi ekki meiri trú á ágæti þessa samnings en svo að hann þoli ekki gagnrýna skoðun kjósenda? Krafan um þjóðaratkvæði á eftir að hljóma enn hærra og því verður ekki trúað að Alþingi láti hana sem vind um eyru þjóta. En það er á fleiri sviðum sem ríkisstjórnin er ekki í takt við almenning í landinu. Bölsýni og barlómur hefur verið hennar viðlag. Það er hins vegar annað hljóð í því fólki sem við kvennalistakonur hittum á ferðum okkar um landið í nýafstöðnu þinghléi. Menn eru að vísu ekki ánægðir með aðgerðir ríkisstjórnarinnar en það vakti athygli okkar að fólk úti á landi er yfirleitt bjartsýnt á möguleikana ef landstjórnin vinnur með en ekki á móti. Menn vilja trúa því að með samstilltu átaki verði þrátt fyrir allt hægt að snúa vörn í sókn. Ráðherrunum með forsrh. í broddi fylkingar væri hollt að taka sér ferð á hendur um landið og tala við fólk sem er tilbúið að berjast og ætlar ekki að leggja upp laupana þótt á móti blási. Grunnurinn að framtíð þjóðar er vel menntað og upplýst fólk. Þessu gera forustumenn flestra þjóða sér grein fyrir. Þegar að kreppir ber að leggja aukna áherslu á vísindi og menntun og vinna með þeim hætti að því að komast upp úr öldudalnum. Til að réttlæta gerðir ríkisstjórnarinnar vitnaði forsrh. til Norðurlanda í ræðu sinni og þeirra aðgerða sem þar er gripið til. Ég get upplýst hann um að þrátt fyrir niðurskurð í ríkisfjármálum er á Norðurlöndum reynt að standa vörð um mikilvægustu þætti velferðarkerfisins. Framlög til skólamála verða t.d. hækkuð verulega á næsta ári í Noregi þrátt fyrir mikinn samdrátt á flestum sviðum þjóðarbúskaparins. Hér á landi sýna ráðamenn ekki slíka framsýni. Íslenski menntmrh. gengur harðast fram í að brjóta niður menntakerfið og enn á að halda áfram skemmdarstarfsemi ef marka má fjárlagafrv. Ekki er hlutur heilbrrh. betri. Það eru fá málin sem hann hefur tekið sér fyrir hendur sem ekki hafa endað í fádæma klúðri og nú er hann farinn að sýna stjórnlist sína í beinni útsendingu frá símaklefa Alþingis. Allur barningur ráðherrans við að ná fram hagræðingu og sparnaði skilar engu þegar til lengri tíma er litið. Það fellst t.d. lítill sparnaður í því að loka deildum og láta fólk bíða eftir aðgerðum mánuðum saman. Sjúkdómurinn hverfur ekki við það. Það gengur heldur ekki til lengdar að ætla að stjórna með tilskipunum ofan frá án alls samráðs. Í umhverfismálum ætlaði ríkisstjórnin sér mikinn hlut ef marka má stjórnarsáttmálann. Þar hefur hins vegar lítið gengið eftir. Það er t.d. einkennandi fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar að þegar reynt er að fá hingað stóriðju eins og álver er látið undir höfuð leggjast að krefjast þeirra mengunarvarna sem nágrannaþjóðir okkar gera til þess konar iðnaðar. Ráðuneyti umhverfismála hefur ekki öðlast þann sess innan Stjórnarráðsins sem því ber og því miður hefur framsækin stefna í umhverfismálum látið á sér standa. Þetta er hörmuleg staðreynd. Íslendingar hefðu hins vegar alla möguleika á að vera í fararbroddi í umhverfismálum en þá verður líka að taka á með öðrum hætti en gert hefur verið hér innan lands. Fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar bendir því miður ekki til stefnubreytingar á þessu sviði. Þótt mikilvægt sé að láta til sín taka í umhverfismálum á alþjóðvettvangi verður einnig að vinna heimavinnuna. Störf ráðherranna einkennast fyrst og fremst af úrræðaleysi og hálfkáki sem litlu skila. Ekki hefur örlað á viðleitni hjá ríkisstjórninni til að hafa samstarf eða samráð við stjórnarandstöðuna í þeim efnahagsörðugleikum sem við göngum í gegnum. Af féttum má ráða að þingflokkar ríkisstjórnarinnar séu ekki einu sinni hafðir með í ráðum í stórmálum. Góðir áheyrendur. Það hefur sannarlega frá upphafi verið holur hljómur í kjörorði ríkisstjórnarinnar um velferð á varanlegum grunni. Stjórnin hefur sjálf lagt mest af mörkum til að gera það slagorð sitt að markleysu. Engir hafa fundið meira fyrir því en konur sem oftast verða fyrstar fyrir barðinu á kreppu og samdrætti. Konum er nú ýtt út af vinnumarkaðnum í sívaxandi atvinnuleysi. Þær eru fjölmennastar í störfum í heilbrigðis- og menntakerfi þar sem niðurskurðurinn er mestur. Í stað launaðrar vinnu er nú ætlast til þess að þær ræki þjónustu við aldraða og sjúka launalaust inni á heimilunum. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði, þar sem atvinnuleysi kvenna er gífurlegt og staða kvenna víðast hvar til muna verri en hér á landi, yrði síður en svo til hagsbóta fyrir konur. Stefna ríkisstjórnarinnar bitnar þannig harðar á konum en körlum. Þeim fer nú ört fjölgandi sem spyrja í hverra þágu þessi ríkisstjórn starfi. Aðgerðaleysi hennar í aðsteðjandi vanda getur haft skelfilegar afleiðingar. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði er alls engin lausn, eins og hún heldur, nema síður sé. Finnst ykkur, áhorfendur góðir, eitthvað að græða á stefnuræðu forsrh.? Mér sagði hún nákvæmlega ekki neitt. Boðskapurinn frá Viðey verður aldrei neinn bjarghringur fyrir íslenskt þjóðfélag. Þar verða önnur ráð að koma til. Kvennalistinn gerir kröfur um aðrar og breyttar áherslur, aðgerðir í stað sofandaháttar, jafnrétti í stað vaxandi mismununar. Við viljum byggja á þeim krafti sem enn býr með þjóðinni í þeirri fullvissu að við getum lifað hér áfram í landi okkar sem fullvalda þjóð.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Nú eru samdráttartímar. Hvers vegna? Hér hefur ríkt sex ára efnahagsleg stöðnun að miklu leyti af mannavöldum. Offjárfestingar í orkuverum, fiskeldi, loðdýrarækt ásamt ófullkominni fiskveiðistjórnun og oftrú á stóriðju eru stærstu skýringarnar á því að nú horfir illa. Kvennalistinn er málsvari kvenna og skoðar hinn pólitíska veruleika frá þeirra sjónarhorni. Við horfum nú upp á vaxandi atvinnuleysi sem hefur þegar komið harðar niður á konum en körlum einkum á landsbyggðinni og á Suðurnesjum og vex nú hratt á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Ljóst er að það mun ekki verða til að minnka hinn kynbundna launamun sem þegar er meiri hér á landi en í flestum nágrannalöndum okkar. En hvernig hefur flati niðurskurðurinn hjá hinu opinbera komið niður á konum? Innan hverrar stofnunar virðast þeir halda sínu sem hafa völdin en þeir sem lægra eru settir í valdapíramítanum, þar eru konur gjarnan í meiri hluta, verða að herða sultarólina. Hvers vegna var þrengt að meinatæknum, röntgentæknum og sjúkraliðum á sjúkrahúsum á meðan ekkert heyrðist af þrengingum lækna? Hvers vegna er áætlað að skera kennslu í hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands mikið niður þegar ekkert heyrist af niðurskurði í læknadeild að öðru leyti? Hvers vegna hefur kvenstúdentum við Hákólann fækkað hlutfallslega meira en körlum á yfirstandandi skólaári? Var nauðsynlegt að breyta lögum um lánasjóðinn, setja á skólagjöld og hækka um leið greiðslur vegna dagvistunar barna námsmanna? Þessar aðgerðir ganga gegn markmiðum um jafnrétti til náms og virðast koma verst niður á konum. Er sá tími kominn aftur að konur þurfa að vinna fyrir mökum sínum á meðan þeir eru í námi og sjá svo til hvort þær geti menntað sig síðar? Hvers vegna er skipuð nefnd til að kanna hvort bætur einstæðra foreldra eða mæðra séu misnotaðar í stað þess að viðurkenna að stuðningskerfi við smábarnaforeldra er algjörlega úr takt við tímann og að meðlagsgreiðslur eru um fjórðungur af framfærslukostnaði barns. Væri ekki æskilegra að hafa viðunandi framboð á leikskólum og lengja skóladaginn frekar en þröngva fólki út í að misnota kerfi einstæðra foreldra? En það er ekki bara við lögin og framkvæmdarvaldið að sakast því dómskerfið er ekki algott heldur. Þeir dómar sem birtir hafa verið að undanförnu, bæði vegna nauðgunarmála og kynferðislegra afbrota gagnvart börnum eru ótrúlega vægir. Kröfur um sönnunarbyrði eru með alstrangasta móti. Vitnisburður barna er lítils metinn í réttarkerfi okkar og brýnt er að þar verði breyting á. Hvernig hafa hafa konur brugðist við þessum þrengingum? Þá kem ég að einni jákvæðustu hlið samfélagsþróunarinnar. Konur láta alls ekki vaða yfir sig steinþegjandi og hljóðalaust. Þær sýna virka mótspyrnu, samanber t.d. andmæli röntgentækna, meinatækna, sjúkraliða, Félags einstæðra foreldra og starfsfólks Stígamóta á nýliðnum vikum. Baráttan um vinnuna verður hörð og vonandi verður hún þannig að fólk skipti henni með sér fremur en að konur víki af vinnumarkaði og kvennabaráttan fari í nýja öldudal enn og aftur. Kjarninn í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar birtist í því að halda genginu stöðugu, beita niðurskurði í ríkisfjármálum og einnig er ætlunin að skapa atvinnulífinu forsendur til eflingar. Ekki bólar þó á tillögum varðandi síðastnefnda atriðið. Þvert á móti er vegið að mikilvægum atvinnugreinum sem ganga vel eins og t.d. bókagerð og fjölmiðlun. Þó á að verja auknu fé til vísindarannsókna og til atvinnuskapandi framkvæmda og því vil ég fagna þó ekki sé ljóst hve mörg atvinnutækifæri það muni skapa fyrir konur. Niðurskurðurinn í ríkisfjármálum orkar víða tvímælis. Sérstaklega finnst mér ámælisvert að ætla að skerða áfram kennslutíma skólabarna og fjölga í bekkjum og að svelta Háskóla Íslands annað árið í röð. Þá er það greinilega ætlan stjórnvalda að festa skólagjöldin í sessi. Á samdráttartímum ætti að leggja rækt við mannauðinn og gefa fólki tækifæri til að undirbúa sig vel undir æ vaxandi samkeppni og breytt lífsskilyrði. Það á jafnt við um börn sem fullorðna, konur sem karla. Því tel ég mikilvægt að þegar verði gert átak í fullorðinsfræðslu til að auðvelda fólki að skipta um störf. Mikilvægt er að fólk geti byggt sig upp á tímum atvinnuleysis í stað þess að brotna niður sem er eðlileg afleiðing ef ekkert er að gert. Ein meginspurningin á aðhaldstímum hlýtur ekki síst að vera sú hvernig kökunni er skipt. Það þarf að færa til tekjur í þjóðfélaginu í gegnum skattakerfið, frá þeim hæstlaunuðu til hinna, m.a. með skatti á fjármagnstekjur og tveggja þrepa tekjuskatti. Gengisfelling þýðir almenna kjaraskerðingu sem þeir lægst launuðu þola ekki og því er ég sammála ríkisstjórninni um að halda í fast gengi eða því sem næst. Langmikilvægasta tækið til að jafna lífskjörin í landinu er stefnan í fiskveiðistjórnun, að hún verði í samræmi við 1. gr. laganna um stjórnun fiskveiða. Þar segir að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmari nýtingu þeirra og að tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Fyrsta og síðastnefnda atriðið hefur Kvennalistinn reynt að tryggja með hugmyndum um svokallaðan byggðakvóta. En sambland af slíku og einhvers konar veiðileyfagjaldi hefur einnig verið í umræðunni. Ef eingöngu verður horft á hagkvæmnissjónarmið eins og því miður virðist vera reyndin núna, því vistfræðilega markmiðið hefur ekki náðst, gæti endirinn orðið sá að allt leyfilegt fiskimagn yrði veitt af nokkrum frystitogurum með erlendum áhöfnum og gróðinn færi á fárra hendur. Er það framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar? Hvað verður þá um fiskvinnsluna? Og hvað verður þá um þjóðina sem byggir þetta land? Það er brýn þörf á að fá nýja stefnu í fiskveiðistjórnun. Núverandi ríkisstjórn virðist ekki ráða fram úr því máli fremur en öðrum. Góðir áheyrendur. Kvennalistinn er stjórnmálaafl sem leggur mikla áherslu á lýðræðisleg vinnubrögð og að lýðræðið í landinu sé eflt. Þeir kostir sem Alþingi stendur frammi fyrir varðandi sjálfstæðis- og viðskiptamál þjóðarinnar, nefnilega að kjósa með eða á móti EES, finnast mér báðir vondir. Það samræmist ekki framtíðarsýn minni að heiminum verði skipt upp í nokkrar hagsmunablokkir sem útiloka gagnkvæm viðskipti við aðra á jafnréttisgrundvelli. Evrópubandalagið er ein slík blokk. Með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið erum við auk þess að framselja hluta af framkvæmdar- og dómsvaldi okkar til alþjóðastofnana sem við erum ekki aðilar að. Slíkt er brot á stjórnarskrá að mati sumra sérfræðinga og hinn minnsti vafi hlýtur að metast stjórnarskránni í vil. Ég tel því nauðsynlegt að breyta stjórnarskránni ef meiri hluti þingsins samþykkir samninginn. Ég tek undir með þeim sem krefjast þjóðaratkvæðis um samninginn en álitamálið um stjórnarskrárbrotið flækir það mál óneitanlega. Hinn kosturinn, að standa utan við samninginn, hlýtur einnig að vekja upp spurningar um stöðu Íslands ekki síst ef þróunin verður sú að öll Norðurlöndin verði aðilar að honum og gangi í EB. Mín framtíðarvon er sú að Ísland geti tekið vaxandi þátt í samvinnu við nágrannalönd okkar í Evrópu á jafnréttisgrundvelli án þess að afsala valdi til alþjóðastofnana sem við erum ekki aðilar að og án þess að verða hluti af miðstýrðu ólýðræðislegu stórveldi. Hvort það næst best með því að samþykkja eða hafna EES-samningnum er mér ekki ljóst á þessari stundu. Enda er margt óljóst enn varðandi undirtektir við EES-samninginn annars staðar og hvernig EB þróast. Þetta er eins og að vera beðinn um að velja blátt eða rautt þegar þú vilt grænt eða bleikt. Þetta mál er þó óneitanlega eitt stærsta málið sem liggur fyrir þinginu og enginn virðist vita hvernig endanleg málsmeðferð verður. Frá sjónarmiði lýðræðisins þætti mér mjög alvarlegt ef ekki yrði farið út í þjóðaratkvæði þrátt fyrir óskir stjórnarandstöðunnar og fjölmargra samtaka í þjóðfélaginu og ef horft yrði fram hjá stjórnarskrárþætti málsins. Mikilvægar ákvarðanir eru fram undan og vonandi taka sem flestir þátt í þeirri þjóðmálaumræðu sem slík mál ættu að kalla á í lýðræðisþjóðfélagi. Árið 1881 sagði bandarísk kvenfrelsiskona að það sem kæmi í veg fyrir að konur létu skoðanir sínar í ljós og krefðust réttar síns væri hræðsla þeirra við almenningsálitið og að komast í ónáð hjá eiginmönnum sínum eða feðrum. Óhætt er að fullyrða að hvað þetta snertir hefur margt áunnist í kvennabaráttunni. Ég er bjartsýn á að konur séu vel í stakk búnar til að takast á við þau vandamál sem fram undan eru, að þær láti ekki traðka á sér sem vissulega verður reynt á meðan völdin eru ekki þeirra til jafns við karla. --- Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.

Fyrri umferð er nú lokið og hefst þá síðari umferð. Fyrstur tekur til máls hv. 3. þm. Austurl. Egill Jónsson og talar af hálfu Sjálfstfl.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Sagan endurtekur sig. Það sannast nú sem áður. Fyrir aldarfjórðungi hvarf síldin af miðunum við landið og mikil lægð í efnahag Íslendinga blasti við. Því var það að með skjótum viðbrögðum ríkisstjórnarinnar sem einkum fólust í aukinni nýtingu í hefðbundnum veiðum á loðnu til bræðslu að fljótlega bættist þjóðarhagur að nýju. Margháttaðar framfarir héldu því brátt áfram með bærilegum hraða, sérstaklega þó í heilsugæslu og menntun, m.a. víða í hinum dreifðu byggðum landsins. Gott merki þess að djarflega hefur verið gengið til móts við þarfir ungra og aldraðra að hæfi þjóðar sem til framtíðar horfir. Fjárfestingin í landinu er gott dæmi um hvernig þjóðin hefur varið fjármunum sínum og lánsfé. Í þeim efnum hefur gjarnan verið tamt að tala um landbúnað sem sérstakan blóraböggul, einkum þó loðdýrabúskapinn og fiskeldið. Sannleikurinn er sá að fjárfesting í hefðbundnum landbúnaði hefur minnkað meira en samanlögð fjárfesting í fiskeldi og loðdýrabúskap. Annað verður hins vegar upp á teningnum þegar litið er til iðnaðar, verslunar, viðskipta og opinberra bygginga, auk véla og tækja. Á síðasta áratug jókst samanlögð fjárfesting í þessum greinum um 80 milljarða króna. Það er svipuð upphæð og kostnaður við álverið á Keilisnesi og virkjanir því tengdar var áætlaður. Umtalsverður hluti þessarar fjárfestingar stendur nú ónýttur og arðlaus og í þessum heimkynnum veldur nú atvinnuleysið mestum áhyggjum. Trúlega kunna menn söguna um hvað gerst hefur á miðunum við landið þar sem dýrmætustu fiskstofnarnir okkar hafa verið ofnýttir svo að mikil hætta stafar af. Þessi síðasti áratugur hefur því miður með mörgum hætti verið svartur í efnahagslegu tilliti. Þaðan kemur stærsti hluti þess vanda sem við stöndum nú frammi fyrir. Þegar síldin hvarf af miðunum forðum var þrengingum í efnahag þjóðarinnar bægt frá með sókn í aðra fiskstofna. Til slíks ráðs verður nú ekki gripið að neinu marki. Meira að segja eru þrengingar á sumum hefðbundnum mörkuðum auk þess sem rekstur margra þýðingarmikilla fyrirtækja á í vök að verjast. Vandinn er þó langstærstur í sjávarútveginum sem nú er rekinn með stórfelldum halla sem hlýtur að leiða til alvarlegrar niðurstöðu verði ekki að gert með skjótum og trúverðugum hætti. Ríkisstjórnin hefur mætt núverandi aðstæðum m.a. með tvennum hætti. Ákvörðun um stóraukna vegagerð og framlag sveitarfélaganna til Atvinnuleysistryggingasjóðs, sem þau fá svo með álagi aftur til baka, beinir vinnuaflinu á aðrar og betri brautir og dregur úr atvinnuleysinu. Miklu stærri er sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar um fiskveiðiheimildir á yfirstandandi fiskveiðiári. Þar var svo sem kunnugt er haft að markmiði að vöxtur gæti orðið í þorskstofninum svo að þessi mikilvæga auðlind vaxi til þess horfs sem var fyrir nokkrum árum. Þessi ákvörðun tekur til framtíðarinnar og markar því söguleg þáttaskil. Það er augljós staðreynd að okkur Íslendingum er mikill vandi á höndum, sennilega hefur ekki verið jafnhart á dalnum allan lýðveldistímann. En til þess eru líka erfiðleikarnir að takast á við þá. Ég er sannfærður um að til þess er íslenska þjóðin albúin. Það verða einungis fá orð sem ég tala að þessu sinni til bænda landsins. Ekki svo að skilja að fyrir hendi séu ekki tilefni til þeirrar umræðu. Sauðfjárbændum hefur nýlega borist tilkynning um að umsaminn framleiðsluréttur á næsta ári færi ráðstöfunartekjur þeirra niður um að minnsta kosti 20%. Þessi niðurstaða auk fleiri ákvarðana sem verka til sama vegar eru ósamrýmanlegar venjulegum viðskiptamáta milli fólksins í þessu landi svo að óhjákvæmilegt er að bregðast hér við. --- Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.

Virðulegi forseti, góðir áheyrendur. Við Íslendingar eigum efnahagslegt fullveldi okkar undir alþjóðlegum viðskiptum. Þess vegna kemur kreppa í alþjóðlegum viðskiptum umsvifalaust inn á eldhúsborð hvers Íslendings. Þegar þrotabú sósíalismans í austri dælir inn á markaði heimsins áli og járnblendi á undirverði boðar það okkar stóriðju erfiðleika, samdrátt og atvinnuleysi. Gengissviptingar innan Efnahagsbandalagsins stefna í hættu saltfiskframleiðslu og boða erfiðleika í skinnaiðnaði. Þannig byltast hagsmunir Íslendinga í kröppum sjó alþjóðlegra stjórnmála og viðskipta. Í þessum knappa leik er okkur engin stoð í einangrun og ótta. Við kaupum okkur ekki frið með því að hafna leikreglum. Nú hafa EFTA-þjóðirnar gert mjög yfirgripsmikinn viðskiptasamning við Evrópubandalagið. Þann samning á Alþingi eftir að fullgilda. Allir íslenskir stjórnmálaflokkar bera ríka ábyrgð á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið að undanskildum Samtökum um kvennalista. Við eigum að vísu mikilla hagsmuna að gæta í frjálsum aðgangi að Evrópumarkaðinum. En jafnframt hvarflar það ekki að okkur að kaupa þann aðgang með afsali fullveldis. Þessi samningur er viðunandi málamiðlun milli þessara tveggja sjónarmiða. Enn er þó eftir að tryggja með lagabreytingum hagsmuni Íslendinga í tengslum við hugsanleg jarðakaup útlendinga hérlendis, en fyrirvari um það féll niður í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Þær nágrannaþjóðir okkar, sem mest hafa stært sig af lífskjörum sínum, endurskoða nú sjálfar undirstöður velferðaríkisins. Lífskjör byggð á hallarekstri og lántökum eru reist á sandi. Sænsk stjórnmálaöfl sameinast nú um að taka til hendinni, draga úr ríkisútgjöldum og lántökum. Svíar gerbreyta um stefnu, þeir flytja byrðar af fyrirtækjum en leggja þær á einstaklingana. Í kjölfar þessarar stefnubreytingar meðal nágranna okkar leggur Alþb. fram hugmyndir um 5--6 milljarða kr. framlag til eflingar atvinnulífi. Af þessum 5--6 milljörðum eru 2 milljarðar nú þegar á fjárlögum. Eins milljarðs er aflað með lækkun atvinnuleysisbóta, með öðrum orðum vonarpeningur, 2--3 milljarða er aflað með fjármagnstekjuskatti og hátekjuskatti en hvort tveggja eru gamlir fánar Alþb. til brúkunar í stjórnarandstöðu en ekki til framkvæmda. Leiksýningum Alþb. er sem sagt ekki lokið. Hér á Íslandi hófst það starf fyrir ári að styrkja undirstöðu velferðarinnar. Verulegur árangur hefur náðst í niðurskurði ríkisútgjalda. Starfið hefur að vísu gengið skrykkjótt, ríkisstjórnin hefur ekki alls staðar haft erindi sem erfiði. Hún hefur hins vegar sýnt sveigjanleika, nú síðast í nýgerðu samkomulagi við sveitarfélög landsins um atvinnuskapandi framlög. Hún hefur sýnt festu í meginmarkmiðum og sveigjanleika í leiðum. Og ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur ekki skort það sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar þraut, viljann til að vinna óvinsælt nauðsynjaverk. Hér á landi hefur ekki skapast samstaða stjórnmálaafla um að styrkja undirstöður íslenska velferðarríkisins. Stjórnarandstaðan hefur hingað til látið gott heita að dorga á þeim fiskislóðum, sem óánægja og sárindi vegna niðurskurðar ríkisstjórnarinnar hafa ýft upp. Nú berast skyndilega gylliboð um samstarf úr ólíklegustu áttum. Hugsanlega hefur hryggileg reynsla frænda vorra í Færeyjum vakið stjórnarandstöðuna til umhugsunar um dapurlegt hlutskipti sitt ellegar er þeim nú í mun að breyta til og baða sig lítils háttar í þeirri birtu sem stafar af ábyrgri sænskri stjórnarandstöðu. Hugsanlega leiða þessar nýju aðstæður til þess að skil verða innan stjórnarandstöðunnar, bæði í efnahagsmálum og utanríkismálum. En skilin verða þá milli þeirra annars vegar sem hringsnúast eftir því hvert vinsældavindarnir blása og eftir því hvort þeir eru innan stjórnar eða utan, þeirra sem voru með EES samningum í gær en eru á móti í dag. Á hinn bóginn eru þeir sem bjóða samvinnu um lækkun ríkisútgjalda, þeir menn sem skynja stöðu okkar í flóknum og hagsmunatengdum umheimi. Það er staðfesta sem þjóðin þarfnast nú, bæði innan stjórnar og stjórnarandstöðu. Virðulegi forseti. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur þrengt kost þjóðarinnar. Það var óhjákvæmilegt og hefði þurft að gera fyrr. Þjóðin er gröm og mótmælir þegar að henni kreppir. Hver láir henni það? Menn láta ógjarnan laust það sem þeir hafa vanist. En þótt Íslendingar ýfist við þegar snert er við persónulegum hagsmunum þeirra ellegar stéttarhagsmunum þá sameinast þeir um hin meiri mál. Enginn Íslendingur sættir sig við það í hjarta sínu að láta komandi kynslóðir greiða fyrir lífskjör sín. Þess vegna hvílir þungt á herðum okkar sú skylda að vinna okkur út úr þessum erfiðleikum, ekki aðeins þeim sviptingum sem erlend kreppa veldur hér svo og minnkandi afli heldur einkum þeirri áralöngu skuldasöfnun erlendis sem er hin eina raunverulega hætta sem steðjar að fullveldi Íslendinga. Virðulegi forseti. Ég þakka þeim sem hlýddu. --- Góðar stundir.

Virðulegur forseti. Góðir Íslendingar. Haustið er að líða hjá með öllum sínum hefðbundnu einkennum. Dagurinn styttist, trén fella laufið og undirbúningurinn fyrir veturinn er í fullum gangi. En það er jafnframt haustlegt um að litast í öllum þáttum íslensks þjóðfélags um þessar mundir. Sjaldan muna menn eftir jafnmikilli svartsýni og nú er meiri þörf fyrir athafnasemi, góð ráð, samstöðu, ráðdeild og heilbrigða skynsemi en nokkru sinni fyrr. En erum við að undirbúa vetrarhörkuna með sama hætti og náttúran hefur tamið sér? Erum við að berjast gegn atvinnuleysinu með öllum þeim krafti og samtakamætti sem við eigum til? Ég held að þessum spurningum verði að svara neitandi. Það verður enginn einn aðili dreginn til ábyrgðar. Stöðug leit að sökudólgum og skipulagt grúsk um fortíðina leysa engan vanda. En þótt ríkisstjórn Íslands beri ekki ábyrgð á breyttum utanaðkomandi aðstæðum og ýmsu því sem gerst hefur til hins verra þá hefur hún meiri skyldur en aðrir við undirbúning og aðlögun að breyttum aðstæðum. Undirbúningurinn skiptir oftast sköpum ef vel á að fara og við hljótum að gagnrýna harðlega það fljótræði og óvönduð vinnubrögð sem ríkja í mörgu á stjórnarheimilinu. Þetta hefur ekki síst orðið til þess að ríkisstjórnin hefur misst traust almennings og aðila vinnumarkaðarins til að fást við ýmis úrlausnarefni dagsins. Það er ekki nóg að segja daglega að stöðugt gengi og Evrópskt efnahagssvæði séu þeir bjargvættir sem beri að treysta á. Þótt samningarnir um Evrópskt efnahagssvæði séu vissulega mikilvægir fyrir atvinnulífið er það grundvallaratriði að undirbúningurinn hér heima fyrir sé vandaður. Atvinnulífið er illa undir það búið að standast vaxandi alþjóðlega samkeppni. Framleiðslukostnaðurinn er of hár, eiginfjárstaðan er óviðunandi og því verður að lækka kostnaðinn og stöðva tapreksturinn. Hæstv. forsrh. sagði áðan, með leyfi forseta: ,,Því er ljóst að nú verða gerðar meiri kröfur til forsvarsmanna í sjávarútvegi en þeir hafa þurft að mæta á undanförnum árum. Áríðandi er að þeir víkist ekki undan þeim kröfum.`` Þetta eru helstu skilaboðin frá ríkisstjórninni til mikilvægustu atvinnugreinar þjóðfélagsins. Á hún að þola aukna skattheimtu, 8% tap á næsta ári og óvissu um stefnuna í sjávarútvegsmálum? Hæstv. forsrh. veit af reynslunni að ríkissjóður getur ekki mætt öllum kröfum en hann virðist ekki gera sér grein fyrir að þessi atvinnugrein er að sligast vegna utanaðkomandi áfalla, kröfugerðar og skilningsleysi stjórnvalda. Hvað á hæstv. forsrh. við? Hafa forsvarsmenn sjávarútvegsins skorast undan ábyrgð? Það er ljóst af ummælum undanfarið að hæstv. forsrh. hlustar ekki á ráð þessarar atvinnugreinar og ekki heldur á sjútvrh. í eigin ríkisstjórn. Ef einhver er að víkjast undan þá er það hæstv. forsrh. sem neitar ráðum þeirra sem best þekkja til í greininni. Kjarasamningarnir 1990 og það sem þeim fylgdi mörkuðu tímamót í efnahagsmálum. Samstaðan sem myndaðist var ekki síst að þakka að almennur skilningur var fyrir því að hagsmunir launþega og atvinnurekenda væru samofnir. Nú þegar við hlustum á fréttir af uppsögnum og gjaldþrotum í hverjum fréttatíma er ljóst að sjaldan eða aldrei hefur verið jafnmikil þörf fyrir átak gegn atvinnuleysi og að skapa aðstæður til að auka framleiðsluna. Grunnurinn, sem var lagður 1990, er dýrmætari en flest annað og hann verður að varðveita og styrkja. En til þess þarf samvinnu og gagnkvæmt traust milli aðila. Því miður virðist ríkisstjórnin ekki megna að virkja samtakamátt fólksins og því þarf að skapa meiri breidd með einhverju móti. Við sem störfum í stjórnarandstöðu hljótum að horfa til aðila vinnumarkaðarins í þessu sambandi og vænta þess að þeir taki nauðsynlega forustu og leiði ríkisstjórnina inn á réttar brautir. Stjórnarandstaðan hefur af skiljanlegum ástæðum ekki stöðu til að taka forustu í atvinnumálum en aðilar vinnumarkaðarins nú sem fyrr geta haft þar úrslitaáhrif. Breið pólitísk samstaða getur ekki skapast nema með þátttöku sem flestra en grundvallaratriðið er að ríkisstjórnin sýni vilja og áhuga. Þessi vilji hefur ekki komið fram í kvöld. Hæstv. viðskrh. gerði m.a. lítið úr öðrum og vilja annarra. Hann sagði að ríkisstjórnin kveikti ljósið og það mátti skilja að þeir hefðu svipaðan mátt og þegar guð skapaði heiminn. Við það verk þyrftu þeir ekki ráðherra sem ráfuðu um í myrkrinu. Með slíkum orðum skapa menn ekki samstöðu eða leggja grunn að framþróun. Þeir sem telja sig ráða yfir ljósinu hafa oftast endað í myrkrinu. Það má taka mörg dæmi sem sanna að forusta ríkisstjórnarinnar hefur mistekist. Ríkisstjórnin svaraði erfiðleikum sjávarútvegsins og vaxandi aflasamdrætti með aukinni skattheimtu á greinina. Tilkynntar eru breytingar á virðisaukaskatti sem rýra samkeppnisstöðu atvinnulífsins og fá ekki staðist. Fjárlagafrv. treystir ekki gengisstefnuna og er í raun frv. til laga um að fella gengið. Gengið verður ekki stöðugt með orðum ríkisstjórnarinnar heldur með efnahagslegum aðgerðum og á það höfum við framsóknarmenn lagt áherslu. Samstarf við sveitarfélögin einkennist af tilviljanakenndum ákvörðunum og skorti á samráði í stað þess að nýta það svigrúm sem fyrir hendi er til að lækka kostnaðartengda skatta. En það er ekki nóg að gagnrýna og í reynd virðist núv. ríkisstjórn taka afar lítið tillit til gagnrýni. Því miður hefur vonleysi og aðgerðaleysi náð of sterkum tökum á þjóðinni. Flestir eru að hugsa um aðhald og samdrátt og því er eðlilegt að atvinnuleysi aukist dag frá degi. Það mun skapa ósætti, bágindi og ranglæti sem getur leitt af sér þjóðfélagsátök sem erfitt verður að ráða við. Það fyrsta sem þarf að gera er að breyta fjárlagafrv. Skapa verður meira svigrúm til aðgerða í atvinnumálum. Það kann að vera nauðsynlegt að skera útgjöld meira niður og einnig þarf að endurskoða tekjuáætlunina. Með þessu ætti að vera hægt að skapa meira svigrúm þannig að ríkissjóður og sveitarfélögin geti lækkað kostnaðartengdu gjöldin og veitt meira fjármagni til atvinnuskapandi aðgerða. Jafnframt er hægt að ná fram sparnaði með ýmsum breytingum á vinnulöggjöf og samningum milli launþega og atvinnurekenda. Ef hægt er að auka atvinnu með því að breyta ýmsum vanhugsuðum og óraunhæfum reglum í íslensku atvinnulífi, þá eigum við að gera það. Opinberar kröfur og ýmis ákvæði kjarasamninga eru ekki öll byggð á raunsæi og skynsemi. Við erum mjög skuldsett þjóð og þess vegna þurfum við að fá áhættufjármagn til nýjunga í atvinnulífinu. Flestar þjóðir hafa unnið skipulega að því að laða til sín meiri fjárfestingar og við verðum líka að gera það. Það á að vera forgangsverkefni íslenskrar utanríkisþjónustu að vinna að slíkum málum á næstunni. Lífeyrissjóðirnir verða jafnframt að auka þátttöku í atvinnulífinu og leggja þar fram áhættufé. Í því sambandi hlýtur að koma til greina að hækka iðgjöld þeirra, enda bendir flest til þess að þeir geti ekki staðið við skuldbindingar sínar í framtíðinni. Við getum nýtt auðlindir okkar betur og skapað með því fleirum atvinnu. Það ber að beita fiskveiðistefnunni í þeim tilgangi. Í því sambandi má nefna álag vegna útflutnings á óunnum fiski og betri verkaskiptingu milli land- og sjófrystingar. Þótt ýmsar efnahagslegar umbætur geti skilað okkur fram á veg skiptir hugarfarið ekki minna máli. Það vantar kraft í íslenskt samfélag, það vantar trú á framtíðina og þá möguleika sem við höfum. Núv. ríkisstjórn getur ein og sér ekki breytt þessu ástandi. Þetta er staðreynd sem hún getur ekki gengið fram hjá og því á hún aðeins tvo kosti. Annar er sá að gerbreyta um vinnubrögð og leita eftir víðtækari samstöðu í samfélaginu. Hinn er sá að viðurkenna mistökin og segja af sér. Senn mun vetur ganga í garð og lítill tími til stefnu. Atvinnulífið þolir ekki stjórnarstefnuna. Umræðurnar í kvöld gefa of litlar vonir um breytingar en umræðan mun halda áfram og ríkisstjórnin verður að taka tillit til hennar. Hæstv. forsrh. sagði hér í kvöld: ,,Ísland hefur öll skilyrði til þess að hér megi dafna öflugt atvinnulíf.`` Því miður vantar margt á að þessi fullyrðing standist, það sýnir þróunin að undanförnu best. Við hljótum því að ráðleggja hæstv. forsrh. að taka meira tillit til atvinnulífsins, vinna með öllum þeim sem vilja því vel og skapa nauðsynleg skilyrði svo hér megi dafna öflugt atvinnulíf. Ef hæstv. forsrh. gerir það ekki ber honum að segja af sér fyrir sína hönd og ríkisstjórnar sinnar. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Þetta stefnuræðukvöld hafið þið heyrt nokkra fulltrúa stjórnarandstöðunnar flytja mál sitt og freista þess að færa rök fyrir því og sannfæra ykkur um hvers vegna ætti að fela þeim landsstjórnina og hvers vegna þeirra ráð, sem þeir þykjast hafa undir rifi hverju, séu betri en ráð ríkisstjórnarinnar. En hefur þetta verið sannfærandi málflutningur? Er það sannfærandi þegar fyrrv. forsrh. og formaður Framsfl. kemur í ræðustól og kýs að horfa fram hjá öllum efnahagslegum staðreyndum veruleikans en kenna því einu um að hér sé svo vond ríkisstjórn og þess vegna sé allt í óefni komið? Er það sannfærandi þegar formaður Alþb. talar eins og hann talaði áðan? Það er ánægjulegt ef Alþb. hefur nú gengið í slíka endurnýjun lífdaganna að viðurkenna að allur málflutningur þeirra í sumar og haust, þar sem haldið hefur verið uppi þingskapaþvargi og langar ræður settar á um lítið efni, hafi verið á villigötum. Batnandi mönnum er best að lifa og guð láti gott á vita eins og þar stendur. En þegar hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson kemur í ræðustól og fræðir okkur um sænsku leiðina þá þarf hann að lesa sér betur til því í máli hans kom fram að hann hefur ekki kynnt sér það efni sem skyldi. Hann segir okkur að þar eigi að setja nýtt hátekjuþrep í skatti þegar hið rétta er að það er fallið frá því að hækka byrjun efra skattþreps. Hann segir frá því að það eigi að hækka fjármagnsskatt þegar hið rétta er að fallið er frá lækkun skattprósentu úr 30% í 25%. Ég legg til að hv. þm. Alþb. og formaður, Ólafur Ragnar Grímsson, byrji á því að kynna sér ástandið á Íslandi áður en hann fer að fræða okkur um ástandið í öðrum löndum. En Alþb. hefur óskað eftir viðræðum við stjórnarflokkana og auðvitað er sjálfsagt að verða við því. Þá er nauðsynlegt að alþýðubandalagsmenn komi til þeirra viðræðna klæddir í eitthvað annað en þau nýju keisarans klæði sem þeir hafa skartað í umræðunum í kvöld. Um alla Evrópu fer nú fram umræða um aukið samstarf og samvinnu þjóðanna. Þar er þó vissulega ágreiningur um ýmsa hluti sem eðlilegt er og kannski fyrst og fremst um það hve langt skuli ganga og hve hratt skuli farið. Við eigum ekki að verma bekki varamanna í þeirri samstarfsþróun. Við eigum að taka þátt í henni og hafa áhrif á hana því aldrei áður hafa fámenn ríki átt þess kost að eiga jafnrómsterka rödd í samstarfi Evrópuþjóðanna og nú og við eigum ekki að glutra því tækifæri niður. Breytingarnar á tengslum Norðurlanda við Evrópusamstarfið hljóta að hafa í för með sér breytingu á hinu norræna samstarfi sem er og verður einn af hyrningarsteinum utanríkisstefnu okkar. Norræna samstarfið þarf að breytast því að það samstarf sem ekki þróast og breytist er ekki mikils virði. Þetta samstarf er rótfast í norrænum sverði og nær til allra sviða mannlegra umsvifa. Það er mikilvægt að vel takist til um þær breytingar sem nú eru fram undan. Ég legg sérstaka áherslu á mikilvægi samstarfs okkar við næstu granna í vestri og austri, Grænlendinga og Færeyinga. Það samstarf ber að treysta, ekki síst að því er varðar nýtingu auðlinda sjávarins. Tillögur forsætisráðherranna um breytingar á þessu samstarfi verða ræddar á Alþingi á næstunni. Ríkisstjórnin stefnir að því að slík umræða geti farið fram 29. þ.m. eða annan þann dag sem samkomulag verður um. Við Íslendingar erum ekki einir um það að eiga við nokkra efnahagsörðugleika að etja nú um stundir. Svipað og um sumt verra blasir við hjá þjóðunum allt í kring, enda þótt vandinn sem við erum að fást við sé hégóminn hreinn miðað við þau hrikalegu vandamál sem steðja nú að þjóðum þar sem fólkið stendur á rústum kommúnismans, mesta umhverfisslyss í allri mannkynssögunni. Lengi vel bjargaði það þjóðarbúsap okkar að við gátum sótt meiri björg í hafið, stækkað flotann og fullkomnað skipin. Nú horfumst við í augu við þá staðreynd að í næstu framtíð aukum við ekki aflann á hefðbundnum miðum úr hefðbundnum stofnum. Við fjölgum heldur ekki fiskunum í sjónum með því að fella gengi krónunnar hvað sem framsóknarmenn annars um það segja. Við höfum langa og bitra reynslu af því að trúa því að gengislækkun sé allra meina bót og nú ættum við að vita betur og áreiðanlega veit launafólkið í landinu betur. Hið efnahagslega umhverfi er vissulega forsenda velferðar og velmegunar en æ fleiri gera sér grein fyrir því að umhverfismálin snerta alla aðra málaflokka, alla þætti mannlegra umsvifa. Þetta er mannkyni að lærast af dýrkeyptri reynslu. Á hverjum vettvangi verðum við að taka tillit til umhverfisins. Því stendur ekki skrifað: ,,Vinnið ekki jörðinni grand og ekki heldur hafinu né trjánum.`` Í allri framleiðslustarfsemi verður að taka tillit til umhverfiskostnaðar. Á það hefur skort en þennan kostnað verðum við að greiða, annars fellur sú greiðsla á börnin okkar og þeirra börn. Til að halda hafinu, landinu og loftinu hreinu þurfum við að gera hreint í kringum okkur vegna starfa okkar og umsvifa og ganga hreint til verks í öllum greinum. Í öðru lagi verðum við að ástunda öflugt samstarf við aðrar þjóðir vegna þeirrar mengunar sem hingað berst með sjó og lofti. Mengun virðir engin landamæri og þjóðunum er að lærast að skilja verður hugtakið fullveldi öðrum skilningi nú en áður vegna þess að einhliða yfirlýsingar duga afar skammt gegn aðborinni mengun. Á vettvangi umhverfismála ber tvennt hæst á þessu ári. Hið fyrra er umhverfisþing þjóðanna í Ríó sem markaði þáttaskil í umræðum og aðgerðum til að bæta umhverfið í heiminum. Hið síðara sem ég vildi nefna er nýr alþjóðasamningur kenndur við París og fjallar um varnir gegn mengun sjávar og tekur til Norðaustur-Atlantshafsins. Það voru tímamót þegar sá samningur var undirritaður og um áramótin gengur í gildi algert bann við losun geislavirks úrgangs hverju nafni sem nefnist á þessu hafsvæði. Í framhaldi af þessu mun ríkisstjórnin áfram vinna að því að fleiri ríki svo sem Rússland, Bandaríkin og Kanada taki formlega þátt í þessu samstarfi þannig að vernda megi enn þá stærra hafsvæði. Forsenda þess að hlustað sé á okkur í alþjóðlegu umhverfissamstarfi og tillit tekið til skoðana okkar er sú að sjálfir höfum við hreinan skjöld. Við getum ekki leyft okkur að hafa aðrar eða linari reglur um mengandi útblástur t.d. frá bifreiðum en aðrar þjóðir, heldur ekki um þau efni sem eyða ósonlaginu. Við getum ekki leyft okkur að losa þann úrgang í sjóinn sem aðrar þjóðir banna. Við verðum að ganga jafn vel um miðin og landið. Miðin eru okkar akrar. Í þessu sambandi hlýtur það að vekja umhugsun, raunar valda áhyggjum, þegar í flotann bætast afkastamikil og glæsileg skip þar sem kastað er aftur í hafið nær helmingnum af því sem kemur inn á þilfarið. Það hlýtur að vera keppikefli okkar að gera verðmæti úr öllu því sem um borð kemur, hverjum ugga. Hvarvetna ber mönnum saman um að fram undan sé mikill vöxtur þeirra greina og þeirrar framleiðslu sem tengist hreinsun umhverfis og hreinu umhverfi. Þannig verður það líka hér. Nú þegar efnahagsörðugleikar hafa um sinn leitt til vaxandi atvinnuleysis þá hljótum við að hugsa til þess að á sviði umhverfismála eiga bæði ríki og sveitarfélög mörg verkefni óleyst. Því er ástæða til að fagna nýgerðu samkomulagi ríkis og sveitarfélaga um atvinnuaukandi aðgerðir. Þar hljóta mjög að koma til álita verkefni á sviði umhverfismála eins og umbætur á sviði frárennslismála og sorpförgunar, enda eru verkefni þar ærin og ástandið hvergi nærri gott. Á þetta hefur formaður Sambands ísl. sveitarfélaga réttilega bent. Á vegum umhvrn. fer nú fram heildarúttekt á ástandi frárennslismála frá þéttbýlisstöðum hér á landi, sú fyrsta sinnar tegundar. Við verðum að tileinka okkur ný viðhorf í umhverfismálum. Fyrir Alþingi liggja frumvörp til laga um rétt almennings til upplýsinga um umhverfismál og um umhverfismat, þ.e. lagaskyldu til að meta áhrif framkvæmda á umhverfið. Þá hyggst ríkisstjórnin beita sér fyrir setningu laga um umhverfisvernd og umhverfisrétt og í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar segir að lög verði sett um eignarhald og afnotarétt þjóðarinnar af landi sem ekki er í séreign. Það er hagsmunamál okkar allra. Góðir áheyrendur. Undanfarin missiri höfum við kynnst nýjum stöðugleika. Verðbólga er nú minni hér en í flestum öðrum löndum. Það er ný staða. Við skulum ekki fórna þeirri stöðu fyrir ímyndaða stundarhagsmuni. Það er og verður eitt meginverkefni ríkisstjórnarinnar að tryggja, eftir því sem hún hefur tök á, að hér verði ekki verulegt atvinnuleysi. Það er mesta og stærsta hagsmunamál okkar allra nú um stundir og þar verða allir að leggjast á árina og er þá sú stjórnarandstaða sem hér hefur talað í kvöld ekki undanskilin. --- Þökk sé þeim er hlýddu. Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir hlustendur. Mestu tíðindin í íslensku þjóðlífi á þessu hausti eru fréttirnar af ört vaxandi atvinnuleysi um land allt. Atvinnuleysið var rétt um 1% í mörg ár og hefur rúmlega tvöfaldast frá stjórnarskiptum. Nú er því spáð að það nálgist 4% á komandi vetri. Stórfellt atvinnuleysi hefur ekki herjað hér á landi síðan um 1970 þegar þáv. stjórn Sjálfstfl. og Alþfl. var á lokaskeiði sínu. Þá var atvinnuleysið um 5%. En hvaða ástæður eru fyrir ört vaxandi atvinnuleysi? Að sjálfsögðu margar. Ein helsta ástæðan er sú að fjárfestingar eru miklu minni en áður. Í hlutfalli við framleiðslu eru fjárfestingar á Íslandi með því minnsta sem þekkist hjá iðnvæddum ríkjum. Það ríkir botnlaus svartsýni í þjóðfélagi okkar, þar sem hver dregur annan niður. Þegar allir halda að sér höndum minnkar veltan, neyslan dregst saman, tekjurnar verða minni, skatttekjurnar minnka og þá grípur ríkið til þess að skera niður fjárfestingarnar og atvinnuleysið magnast. Þannig er vítahringurinn sem er að keyra niður íslenskt efnahags- og atvinnulíf um þessar mundir. Rætur þessarar öfugþróunar má að sjálfsögðu rekja mörg ár aftur í tímann. Það er enginn að segja að þetta sé allt núv. ríkisstjórn að kenna. Ein helsta undirrótin er sú þreföldun raunvaxta sem átti sér stað um miðjan seinasta áratug og hefur ekki aðeins orðið til þess að gjaldþrotum hefur fjölgað gífurlega, þau eru 10 sinnum algengari nú um stundir en þau voru fyrir einum áratug, heldur hafa háir vextir líka orðið til þess að fæla menn frá því að fjárfesta í atvinnulífi. Nú hefði mátt ætla að hæstv. forsrh. verði stórum hluta af stefnuræðu sinni í kvöld í að lýsa því hvernig ríkisstjórnin hygðist bregðast við aðsteðjandi vanda en því var nú aldeilis ekki að heilsa. Hann talaði helst um auknar vegaframkvæmdir á næsta ári sem nema aðeins rétt um 900 milljónum kr. umfram gildandi vegáætlun og það svarar til rúmlega 200 ársstarfa. Viðleitni til að auka kvennastörf er hvergi sjáanleg. Sumir segja að atvinnuleysið sé komið og ekkert við því að gera en það er rangt. Atvinnuleysi á ekkert skylt við náttúruhamfarir sem engin leið er að sporna við. Ríkisstjórn sem hefur vilja og þor til að snúast af hörku gegn aðsteðjandi vanda getur miklu breytt en stjórn sem situr nær aðgerðalaus vegna þess að einhverjir einkavæðingar- og frjálshyggjupostular hafa talið henni trú um að hún eigi hvergi nærri atvinnumálum að koma verður ekki langlíf. Þingflokkur Alþb. hefur rætt ítarlega um atvinnumálin undanfarna mánuði. Í dag höfum við sett fram margþættar tillögur í atvinnumálum sem umræðugrundvöll af okkar hálfu. Við viljum að allir flokkar ásamt aðilum vinnumarkaðarins sameinist um það að leita leiða til eflingar atvinnulífinu. Við erum þess fullviss að unnt væri að skapa 1.200--1.800 ný störf á næsta hálfa ári með markvissu, samstilltu átaki ríkis, sveitarfélaga og atvinnulífsins. Þessi nýju störf leysa auðvitað ekki allan vandann en mundu þó með margfeldisáhrifum í hagkerfinu auka svo umsvif og veltu að það yrði unnt að koma í veg fyrir eitt mesta atvinnuleysi á síðari hluta þessarar aldar sem ella er fram undan. Um langt skeið hafa stjórnmálaleiðtogar í mörgum löndum Evrópu alið með sér þann draum að stofna stórríki í Evrópu sem yrði öðrum ríkjum voldugra. Þessi dagdraumur hefur víða lagst hart á valdamenn rétt eins og tískan sem virðir engin landamæri. En svo var það í litlu landi við Eyrarsund sem einhverjum datt í hug að spyrja fólkið álits. Allir stærstu flokkar og helstu dagblöð báðu fólkið um að segja já, en öllum að óvörum sagði fólkið nei. Það neitaði að hlýða og það fór kaldur gustur um nýja stórríkið. Í fyrstu voru forustumenn EB að vona að þeir gætu gleymt þessu danska hneyksli en þegar alþýða manna í landi H.C. Andersens hafði svarað af hreinskilni að hún væri lítið hrifin af nýju fötum keisarans, draumur valdamanna um stórríkið væri ekki endilega hennar draumur, þá var eins og fólk um alla Evrópu rankaði við sér. Í Frakklandi munaði aðeins hársbreidd að fólkið hafnaði valdadraumi leiðtoganna. Nú sýna skoðanakannanir að bæði í Bretlandi og Þýskalandi er mikill meiri hluti fólks á móti öllu þessu valdabrölti. Nú liggja fyrir Alþingi drög að samningi EFTA-ríkjanna við EB um Evrópskt efnahagssvæði. Þessi samningur er enginn venjulegur viðskiptasamningur eins og reynt er að telja fólki trú um. Lögfesting þúsunda síðna af löggjöf EB ásamt yfirþjóðlegum stofnunum með framkvæmda- og dómsvaldi staðfestir það eðli samningsins að hann er millilending EFTA-ríkja á leið inn í EB, enda eru öll hin EFTA-ríkin á hraðferð inn í bandalagið. Eftir samþykkt þessa samnings hvílir á okkur ómótstæðilegur þrýstingur að samþykkja sérhver lög sem EB setur á samningssviðinu og þar má ekki breyta svo miklu sem einni kommu. Okkur er ætlað að togast á við EB um veiðar í íslenskri landhelgi á tveggja ára fresti. Innan lands og utan verður þrýst á okkur að hætta ekki við hálfnað verk heldur stíga skrefið til fulls. Þegar af þessum ástæðum og þó ekkert annað komi til er þessi samningur fráleitur kostur frá sjónarmiði allra þeirra sem vilja forðast að Ísland sogist inn í EB. Hæstv. forsrh. var að reyna að telja mönnum trú um það fyrr í kvöld að Alþb. hefði lagt blessun sína yfir EES-samninginn í fyrri ríkisstjórn. Þetta er alrangt og ráðherrann veit betur. Flokkarnir í fyrri stjórn voru að vísu sammála um að kanna hvort unnt væri að ná fram því stórkostlega hagsmunamáli Íslendinga að sömu reglur giltu um fisk og fyrir iðnaðarvörur. Fríverslun fengist með fisk og bannað yrði að halda niðri verði á sjávarafurðum með ríkisstyrkjum. Þá hafði engin EFTA-þjóð sótt um aðild að EB. En samningarnir fóru í allt annan farveg. Meginkröfum okkar var hafnað. Við fengum ekki fríverslun með fisk. EB ákvað að halda fast við áframhaldandi ríkisstyrki. Þannig breyttist margt, m.a. fyrirvararnir og skilyrðin sem sett voru. Jón Baldvin vildi fá umboð til samninga í fyrri stjórn. Hann fékk ekki þetta umboð. Að sjálfsögðu segir það alla söguna. Aftur og aftur heyrist það slagorð, m.a. hér í kvöld og m.a. frá forsrh., að Íslendingar einangrist frá öðrum Evrópuþjóðum ef þeir hlaupa ekki upp í hraðlestina til Brussel. Þetta er einkar ósvífinn áróður. Eða erum við kannski einangruð í dag? Að sjálfsögðu ekki. Við höfum þegar fullan aðgang að tollfrjálsum Evrópumarkaði fyrir iðnaðarvörur. Það breytist ekki. Við getum gert við þá nýjan tvíhliða viðskiptasamning og haldið áfram nánu samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir þótt við hlaupum ekki í eina sæng með þeim. Leiðtogar stjórnarflokkanna viðurkenna að þetta er viðamesti og örlagaríkasti samningur sem Íslendingar hafa gert frá því að lýðveldið var stofnað, en þeir mega ekki heyra það nefnt að málið sé lagt í þjóðardóm. Ég trúi því ekki að meiri hluti Alþingis sé sama sinnis. Alþingi getur ekki afgreitt svo örlagaríkt mál án þess að gengið sé úr skugga um hver sé vilji þjóðarinnar og síst af öllu úr því að rökstudd ástæða er til að ætla samkvæmt endurteknum skoðanakönnunum að meiri hluti þjóðarinnar sé á móti. Málið hlýtur því að koma til þjóðaratkvæðis. Góðir Íslendingar. Stöndum þá vörð um sjálfstæði þjóðarinnar því sjálfstæðið er dýrmætasta auðlindin. --- Ég þakka áheyrnina.

Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Hafi menn ekki áður heyrt innihaldslitla stefnuræðu og án markmiða þá hefur það gerst nú. Í þessari ræðu var enga lausn að finna hvorki á vanda atvinnuveganna né á atvinnuleysinu sem kemur í kjölfarið. Við höfum heyrt iðnrh. ræða hér um kertaljós. Ég hélt að ráðherra iðnaðar- og orkumála væri svo stórhuga nú á tímum rafmagnsljósa að ætla íslenskri þjóð betra hlutskipti en fara aftur að lifa við flöktandi kertaljós. Forsrh. valdi að ræða um Evrópskt efnahagssvæði og alla dásemdina sem okkur væri að hlotnast með þeim samningum. Ekki nefndi hann þó neitt áþreifanlegt heldur að tollalækkanir og frjáls samkeppni muni leiða til aukinnar hagkvæmni og verðlækkunar á þjónustu. Hann sagði hér áðan: ,,Allt þetta mun skila sér í auknum hagvexti, lægri verðbólgu og vöxtum og auknum kaupmætti . . . `` --- Það minnti mig á setninguna sem flestir lærðu í biblíusögum í barnaskóla: Allt þetta mun ég gefa þér ef þú fellur fram og tilbiður mig. Ég hef ekki fundið í samningnum um EES neitt það sem segir mér að viðskiptakjör muni batna á næsta ári, að atvinnuleysi fari minnkandi og kaupmáttur vaxi. Þvert á móti sé ég fyrir mér minnkandi útflutning þar sem við hljótum að hafa minna til að selja með minnkandi fiskveiði, jafnvel þó einhverjir tollar falli niður. Ekki eykst útflutningur á stóriðju. Járnblendið og álið sjá ekki fyrir sér batnandi kjör á næsta ári. Iðnaðurinn mun eiga erfitt uppdráttar á hinum stóru mörkuðum í Evrópu og hefur ekki rekstrarskilyrði til að vera samkeppnisfær. Hvað er það þá sem gefur okkur batnandi viðskiptakjör? Ég fékk ekkert svar við því í stefnuræðu forsrh. Á undanförnum vikum höfum við heyrt daglega fréttir af uppsögnum starfsfólks hinna ýmsu fyrirtækja. Þar er um að ræða 30--50 manns á degi hverjum. Á þessu ári var spáð að atvinnuleysi yrði um 2% en það stefnir í 3--4%. Og á næsta ári segir Þjóðhagsstofnun líklegt að atvinnuleysið verði 3,5%. En Þjóðhagsstofnun hefur bara ekki reynslu í því að spá fyrir um atvinnuleysi hér á landi. Atvinnurekendur eru heldur ekki sammála þessari spá. Þeir tala um 4--6% atvinnuleysi á næsta ári, jafnvel allt að 10% og það mun hafa skelfilegar afleiðingar í för með sér. Skuldir heimilanna hækkuðu mikið á árinu 1991 og hafa ekki minnkað. Grunninum er kippt undan tilveru fólks þegar tekjuáætlanir fara úr skorðum og vandamálin sem koma í kjölfarið eru af margvíslegum toga. Menn leita sér huggunar í vímuefnum, sjálfstraustið brestur þegar fólk missir vinnuna. Ekkert er fram undan nema vonleysi, peningaleysi og einmanaleiki. Afleiðingar atvinnuleysisins munum við sjá á næstu vikum og mánuðum. Þær munu m.a. koma fram í aukinni ásókn í félagslega þjónustu og meira álagi á heilbrigðiskerfið. Sá hluti innlagna á sjúkrastofnanir, sem er vegna geðsjúkdóma og félagslegra vandamála, verður stærri. Á sama tíma er 2 milljarða niðurskurður í heilbrigðiskerfinu. Og atvinnuleysið í Evrópubandalagsríkjum er tvö- til þrefalt á við það sem er hjá okkur svo þar er ekki á vísan að róa með atvinnu. Atvinnuleysistryggingasjóður þarf mun meira fjármagn ef hann á að geta staðið við lögbundin framlög vegna þessa ástands. Þar að auki tekur hann ekki á málum þeirra sem eru að ljúka námi og koma út á vinnumarkaðinn í leit að vinnu. Sem dæmi vil ég taka unga einstæða móður með tvö börn. Hún lauk kennaraprófi sl. vor og hefur leitað að vinnu alls staðar en ekkert fengið. Hún fær heldur ekki atvinnuleysisbætur því til þess þarf hún að hafa verið í vinnu a.m.k. í 425 vinnustundir á síðustu tólf mánuðum. Vill ríkisstjórnin að slíkt ástand verði viðvarandi í þessu þjóðfélagi? Eða hvað gerir ríkisstjórn Íslands? Hver er boðskapur forsrh. í þessari alvarlegu stöðu sem ég tel að sé höfuðviðfangsefni hverrar ríkisstjórnar, þ.e. að sjá til þess að atvinnulífið gangi því á því stendur eða fellur þetta þjóðfélag sem við búum í? Góðir áheyrendur. Í sem stystu máli er boðskapurinn þessi: Fastgengisstefna hvað sem á dynur. Fyrirtækin geta spjarað sig sjálf. Sjávarútvegsfyrirtækin sameinast. Það á að leysa öll vandamál þrátt fyrir gífurlega skuldsetningu. Ekki hafði forsrh. mörg orð um landbúnaðinn. Ofstjórn, miðstýring, áþján og klafi voru þau helstu. Að benda á úrræði eða nýjar leiðir var ekki gert. Töfralausnin var Evrópska efnahagssvæðið. Við kvennalistakonur mælum ekki með gengislækkun en verðum við ekki að taka mið af því sem er að gerast í okkar helstu viðskiptalöndum? Á árinu 1988 var fastgengisstefnan reynd en það gleymdist að kostnaðarhækkanir héldu áfram innan lands því þá var verðbólgan á fullri ferð. Þá var gengið mjög á eigið fé fyrirtækja og reksturinn fór allur úr skorðum. Mörg fyrirtæki hafa ekki borið sitt barr síðan. Nú er verðlag stöðugt innan lands en myntkarfan sem við miðum okkur við í viðskiptum við önnur lönd hlýtur að vera úr lagi gengin eftir þær sveiflur sem orðið hafa t.d. í Bretlandi með falli pundsins. Ég hlýt að varpa því fram hvort ekki geti verið þörf á að endurskoða þá samsetningu gjaldmiðla sem eru í þessari svokölluðu myntkörfu. Stjórnvöld hér á landi trúa nú um stundir á lögmál markaðarins í þessa orðs fyllstu merkingu. Það sem þau virðast ekki skynja er að þau lögmál virka ekki hér á landi. Þau lögmál gilda við ákveðnar aðstæður, svo sem þar sem stærðarhagkvæmni er hægt að ná og þar sem þjóðfélagsþegar skipta milljónum, þar sem lönd eru þéttbýl o.s.frv. En þær aðstæður eru bara ekki fyrir hendi hér á landi nema þá að einhverju leyti á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þó hefur atvinnuleysi þar aukist meira en á landsbyggðinni og fer vaxandi, sérstaklega meðal kvenna. Einu tillögur ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum eru að á næsta ári skal leggja 2 milljarða króna til atvinnuskapandi framkvæmda eins og það heitir. Og hverjar eru þær? Meginhluta fjármagnsins skal varið til vegaframkvæmda eða 1.800 millj. kr. Þetta er tilkynnt sem viðbótarframlag sem það alls ekki er. Í fyrsta lagi var búið að skerða vegáætlun í fyrra um 350 millj. kr. Í ár var niðurskurðurinn 750 millj. og á næsta ári var búið að ákveða 900 millj. kr. niðurskurð í vegaframkvæmdum í fjárlagafrv. sem nú liggur frammi. Þarna er því aðeins verið að draga til baka þann niðurskurð sem ýmist var staðreynd eða fyrirhugaður. Um það væri svo sem allt gott að segja en vel að merkja, þetta á að greiðast af framkvæmdafé Vegagerðar á næstu árum. Það verður dregið úr framkvæmdum sem því nemur á næstu árum. Þetta er því allt saman einn allsherjarfeluleikur. Það er verið að færa tölulegar staðreyndir í spariföt svo þær líti svolítið betur út. Ef ríkisstjórnin vildi styðja atvinnuskapandi framkvæmdir ætti hún að líta til þess sem konur úti um allt land eru að gera. Þar hefur hugkvæmni og sköpunargáfa fengið að njóta sín. Þar hefur verið farið smátt af stað en þess gætt að reisa sér ekki hurðarás um öxl. Það starf er víða að skila árangri og skapar aukna atvinnu í dreifbýlinu. Þar er fólginn vaxtarbroddur nýrra atvinnutækifæra. En stóru strákarnir í ríkisstjórninni sjá bara verktaka og stórar vinnuvélar og halda að það eitt geti aukið atvinnu. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Þetta land á ærinn auð ef menn kunna að nota hann en til þess verða stjórnvöld á hverjum tíma að vera gædd víðsýni og skilningi á mannlegu samfélagi. Þau verða líka að þora að skattleggja þá sem eiga fjármagnið, bæði með fjármagnsskatti og hærra skattþrepi tekjuskatts og þau verða með aðgerðum sínum að bæta rekstrarskilyrði bæði fyrirtækja og heimilanna í landinu. En þeir sem halda um stjórnvölinn á þjóðarskútunni eru rígbundnir í hagfræðikenningar og fylgja þeim í blindni. Ég vil að lokum benda stjórnarliðum á þá staðreynd að sá veldur sem á heldur. --- Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.