Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í haust, ég man ekki hvaða dag, voru gefin út brbl. um breyt. á lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl., þ.e.a.s. brbl. um verðlagningu landbúnaðarafurða. Nú stendur í stjórnarskrá landsins, að brbl. skuli leggja fyrir næsta Alþingi, og venjan hefur verið sú, ég hygg alveg ófrávíkjanleg, að brbl. hafa verið lögð fyrir Alþingi, strax og það hefur komið saman, alveg á fyrstu fundunum. Ég hef verið að búast við því hvern dag þessa viku, að þessi brbl. yrðu lögð fyrir, eins og venja hefur verið um slíka löggjöf. En það hefur ekki verið gert enn þá, og vil ég spyrjast fyrir um það hjá hæstv. landbrh„ hvort þess sé ekki að vænta, að þessi brbl. verði lögð nú strax fyrir hv. Alþingi.



Herra forseti. Það er ekki rétt, sem hv. 1. þm. Austf. sagði hér áðan, að það væri endilega venja eða skylt að leggja brbl. fyrir þingið fyrstu daga þess, en samkv. lögum mun skylt vera að gera það. Ég vil upplýsa hv. þm., sem hefur sérstakan áhuga á þessu frv., að það mun verða farið að lögum hvað málið snertir.



Ég spurði hæstv. landbrh. um það, hvort þess væri ekki að vænta, að brbl. um landbúnaðarverðlagið yrðu lögð fram nú strax eða alveg næstu daga. Þessu hefur hæstv. landbrh. ekki svarað eða öllu heldur svarað þessu út í hött. Það stendur í stjórnarskránni, að það skuli leggja brbl. fyrir næsta Alþingi. Það er að vísu rétt, að það stendur ekkert um, að það skuli gert endilega fyrstu daga þingsins, þannig að það mundi sjálfsagt ekki vera hægt að kalla það beint stjórnarskrárbrot, þó að það drægist eitthvað. En það hefur verið venja yfirleitt, ég þori þó ekki að segja alveg undantekningarlaust, en venja yfirleitt, að brbl. væru lögð fram, undireins og Alþingi kemur saman, enda er það vitanlega það, sem ætlazt er til. Þetta ákvæði stjórnarskrárinnar á að vera til þess að tryggja, að það séu engin lög í gildi, eftir að Alþingi hefur komið saman, önnur en þau, sem það hefur samþykkt. Ef löggjöf eins og þessi er ekki lögð fyrir hv. Alþ. til þess að taka afstöðu til hennar, er ekki hægt að kalla það annað en undanbrögð til þess að fara í kringum þetta ákvæði stjórnarskrárinnar. Nú vil ég ekki enn ætla hæstv. ráðh. þetta, þó að full ástæða væri kannske til þess, miðað við það svar, sem hann gaf. En ég vil setja strik undir, að það er alveg sérstaklega þýðingarmikið, að það dragist ekkert, að einmitt þessi löggjöf verði lögð fyrir hv. Alþ. til úrskurðar. Þetta er ágreiningsmál, og það er meira að segja full ástæða til að líta svo á, að það sé ekki til meiri hluti á þessu hv. Alþ. fyrir þessari löggjöf, eins og hún er. Það er því alveg sérstök ástæða til þess að hraða því, að þessi löggjöf komi til meðferðar, þannig að þingviljinn komi í ljós. Og ég tala nú ekki um, að það hlýtur að auka nauðsyn þess, að brbl. séu lögð fram nú strax, að fram eru komnar bollaleggingar um það frá hæstv. ríkisstj. að fresta fundum þingsins, senda þingið heim og það jafnvel á alveg næstu dögum, eða a.m.k. sé ég það nú rétt í þessu, að útbýtt er hér á hv. Alþ. þáltill. um, að stjórnin fái heimild til þess að fresta þinginu nú eftir þrjá daga, ef henni sýnist. Ég trúi því að vísu ekki, að það sé ætlunin að fresta þinginu, fyrr en margt hefur verið unnið hér að því, sem fyrir liggur óunnið, m.a. við 1. umr. fjárlaga gefnar ýmsar upplýsingar um efnahagsmál o.fl. og tekin fyrir til afgreiðslu ýmis mál, sem fyrir liggja, þar sem nægilegur tími er til þess að gera það, því að enn er æðilangur tími til þess, að eðlilegt jólafrí verði gefið í þinginu. Ég vil ekki gera neinar áætlanir um, að það sé meiningin að fresta þingi, áður en slíkt fari fram. En einmitt það, að þessi hugmynd er uppi, jafnvel um, að hægt sé að fresta þingi fljótlega, gerir það enn þá nauðsynlegra, að einmitt þessi brbl. séu lögð fram og fái afgreiðslu, því að það er alveg nauðsynlegt, að þessi lög fái afgreiðslu einmitt nú sem allra fyrst. Ég vil því skora á hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstj. að leggja brbl. fyrir nú strax og haga öllu þinghaldi þannig, að eðlileg afgreiðsla þeirra geti átt sér stað og þingviljinn komi fullkomlega fram. Og ég vil engum manni ætla að óreyndu, að það sé meiningin að hafa áhrif í þá átt, að slíkt geti ekki átt sér stað. Engum manni geri ég þær getsakir. Þó að hæstv. ráðh. væri ekki ákveðinn í tali, vil ég vona, að úr því rætist með hann í þessu sambandi, og skora eindregið á hann og ríkisstj. að leggja brbl. fyrir, þannig að hægt sé að fara að vinna að málinu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt nokkrum öðrum hv. þm. að bera fram á þskj. 15 frv. það, er hér liggur fyrir til 1. umr. Í grg. þeirri, sem fylgir frv., er tekið fram flest eða allt það, sem máli skiptir til skýringar á því, hvers vegna frv. er flutt. Það er öllum kunnugt, hversu ræktun og landþurrkun hefur fleygt fram hér á landi, síðan hin stórvirku tæki, jarðýtur, skurðgröfur og stærri og smærri dráttarvélar, komu til sögunnar ásamt þeim mörgu gerðum jarðvinnslutækja, sem tengd eru við þessar vélar. Skýrsla sú um nýrækt í landinu, sem birt er í grg., sýnir, hvernig þróunin hefur verið síðan 1945, að lögin um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum tóku gildi, en það ár var nýræktin 1162 hektarar, en á s.l. ári var hún 3855 hektarar. Eins og grg. ber með sér, hefur þróunin í vélakaupunum, síðan lögin tóku gildi, verið sú, að sífellt hefur verið krafizt stærri og aflmeiri véla. Um næstu áramót mun verða lokið að mestu eða öllu kaupum á þeim vélum og verkfærum, sem styrkja ber samkv. l. um jarðræktarsamþykktirnar. Þá eru liðin 15 ár síðan lögin tóku gildi, og hefur á þeim tíma gerzt, að vélar, sem fyrst voru keyptar, eru nú að verða úr sér gengnar, bæði vegna slits og þess, að nú eru þær vélar taldar of smáar, þar sem aðrar stærri og stórvirkari gefa betri raun. Það er með þessar ræktunarvélar, eins og allar aðrar vélar, að það þarf að endurnýja þær, leggja hinar úreltu og slitnu vélar til hliðar og kaupa í staðinn nýjar vélar og tæki, sem samrýmast nýjum kröfum um tækni og afköst. Í lögunum er gert ráð fyrir, að eigendur þeirra, ræktunarsamböndin, leggi árlega fé til hliðar, sem síðan verði notað til þess að endurnýja vélarnar og jarðvinnslutækin, þegar slit hefur gert þau ónothæf. Nú er komið í ljós og það fyrir alllöngu, að þessir fyrningarsjóðir geta ekki staðið undir hlutverki sínu vegna þeirra breytinga á verðlagi, sem orðið hafa á þessum 15 árum, og er skýrsla um þá verðbreytingu í grg. Sést þar, að vél, sem kostaði 43500 kr. árið sem lögin tóku gildi, Kostar núna, 15 árum síðar, 385 þús. kr., eða um það bil 8 sinnum meira en í upphafi. Sá grundvöllur, sem lagður var í lögunum um jarðræktarsamþykktirnar að endurnýjun vélanna með fyrningarsjóðunum og átti að geta endurnýjað vélakostinn, hefur í raun og veru alveg brostið vegna hins síminnkandi verðgildis íslenzkra peninga. Hinar miklu sveiflur, sem orðið hafa á efnahagsmálasviðinu, knýja því til breytinga á lögunum um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir, því að ekki dugir að hætta hinum miklu jarðræktarframkvæmdum, sem bændur landsins hafa með höndum og þörf þjóðarinnar áreiðanlega krefst að ekki stöðvist. Sú mikla ræktun, sem gerð hefur verið hér á landi á s.l. 15 árum, hefur ekki gert miklu betur en hafa við aukinni neyzlu íslenzkra landbúnaðarvara innanlands á þessu tímabili, og af því að s.l. sumar var óþurrkasamt á suður- og vesturhluta landsins, þá er nú yfirvofandi skortur á mjólk og mjólkurvörum, að ég nú ekki tali um á kartöflum. Nú er talið af mörgum, að þjóðinni muni að öllu eðlilegu fjölga um helming á næstu 40 árum. Er því auðsætt, að ekki má halda að sér höndum í ræktunarmálum, ef hér á að framleiða landbúnaðarvörur þær, sem sú aukning þjóðarinnar þarf með sér til viðurværis. Ég held því, að þegar þetta mál verður athugað, þá verði ekki ágreiningur um, að nauðsynlegt er að halda áfram að styrkja ræktunarsambönd og félög til þess að endurnýja véla- og verkfærakost sinn, því að af ástæðum, sem ég hef drepið hér á, geta þau ekki endurnýjað þennan vélakost sinn án aðstoðar. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara um þetta mál fleiri orðum núna að sinni, en leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. nú að þessari umræðu lokinni og til hv. landbn.



Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til, að skemmtanaskattur verði á næsta ári og framvegis innheimtur með sama hætti og jafnhár og nú er gert. Í frv. felast aðeins ákvæði um áframhald sömu skattheimtu og tíðkazt hefur undanfarna áratugi á þessu sviði. Lög um skemmtanaskatt voru fyrst samþ. 1927, en álag á skemmtanaskatt var fyrst lögtekið 1933 og hefur síðan verið samþ. árlega. Nú þykir rétt að hætta því að gera ráð fyrir árlegri framlengingu viðaukans við skemmtanaskattinn, þar eð hér er orðið um að ræða fastan tekjustofn, sem ætlað er ákveðið verkefni, og heppilegra að veita ríkisstj, heimild til þess að innheimta sama álag og nú er innheimt ótímabundið. Vona ég, að hv. d. fallist á, að það séu eðlilegri vinnubrögð að veita slíka ótímabundna heimild en þurfa að fjalla á ári hverju um mál eins og þetta. Að lokinni umr. leyfi ég mér að óska þess, að frv. verði vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Frv., sem hér er flutt um að takmarka veiði til dragnótaveiða í fiskveiðilandhelgi Íslands undir vísindalegu eftirliti, er efnislega á þá lund, að skipum, sem eru undir 35 rúml. að stærð, skuli á tímabilinu frá 1. júní til 1. nóv. ár hvert heimilað að veiða með dragnót innan fiskveiðilandhelginnar. Í öðru lagi er það efni frv., að veiðar þessar verði undir stöðugu eftirliti fiskideildar atvinnudeildar háskólans og að rn. skuli gefin heimild til þess að takmarka veiðarnar frekar en frv. gerir með reglugerð, þannig að veiðiskipafjöldann megi takmarka á einstökum svæðum eða jafnvel banna veiðarnar með öllu í eitt ár í senn, ef atvinnudeild háskólans og Fiskifélag Íslands telja, að hætta sé búin stofni nytjafiska á Íslandsmiðum vegna of mikillar veiði með dragnót. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja efni frv. frekar, enda var þetta frv. flutt á síðasta Alþingi, óbreytt frá því, sem það er hér, og var þá rætt bæði á fundum þessarar hv. d. og einnig í sjútvn. d. Skiptar voru skoðanir um það, og reyndist t.d. enginn meiri hl. vera hvorki gegn því né með því í hv. sjútvn., þar sem tveir nm. skiluðu áliti og lögðu til, að frv. yrði samþykkt, en aðrir tveir mæltu því í gegn, eins og sakir þá stóðu, en fimmti nm. lét ekki uppi neitt álit. Þær staðreyndir, sem fyrir liggja, þess eðlis, að eðlilegt hlýtur að teljast, að þessar veiðar verði hafnar, eru í fyrsta lagi þær, að á undanförnum árum, áður en til þeirrar landhelgisstækkunar kom, sem nú er orðin síðust, hefur veiði á flatfiski farið vaxandi hér á Íslandsmiðum, og á árunum 1953–57 hafa veiðarnar stöðugt farið vaxandi, og það er álit fiskifræðinga, að flatfiskstofnarnir þoli nú orðið þá veiði, sem á þessum tíma hefur farið fram, og raunar nokkru meiri. Veiðin hefur samkv. alþjóðlegum skýrslum numið milli 10 og 15 þús. lestum síðustu árin, en Íslendingar sjálfir hafa sáralítið af þessu fiskmagni veitt. Þeir hafa veitt mest á þessum tilteknu árum 7,5% af heildarveiðinni og allt niður í 3,3%. Þeir, sem hafa veitt flatfiskinn hjá okkur, eru fyrst og fremst Bretar, en með landhelgisstækkuninni hverfur veiði þeirra og annarra útlendinga að sjálfsögðu. Ef hún er ekki að fullu horfin nú, þá hlýtur hún þó að gera það, um það er lýkur. En eftir hlýtur að hvíla á Íslendingum sjálfum sú skylda varðandi þau matvæli, sem með þessum hætti hafa verið framleidd og okkar fiskifræðingar telja, að eðlilegt sé að tekin séu á þessum miðum, - sú skylda að koma þessum matvælum á markað, hún hlýtur að hvíla á Íslendingum sjálfum. Ég lít því svo á, að sú röksemd sem stundum hefur heyrzt og beint hefur verið gegn samþykkt þessa frv., að við mættum ekki samþykkja svona, vegna þess að það veikti málstað okkar í landhelgisdeilunni við Breta, að slík skoðun sé algert öfugmæli. Ég neita því ekki, að hitt getur orðið okkur til áfellis, ef við lokum fiskimiðum, sem okkar eigin fræðimenn segja, að eðlilegt sé að nytjuð séu, lokum þeim þannig, að það veiði enginn á þeim lengur. Þá erum við að svipta heimsmarkaðina og mannkynið matvælum, sem það þarf að fá, en það hygg ég, að einskis manns skoðun hafi verið, að við ættum að gera með því að útfæra landhelgi okkar, heldur er tilgangurinn með útfærslunni sá að reyna að hagnýta að hámarki þær nytjar, sem hægt er að hafa af íslenzkum fiskistofnum, án þess að þeir spillist, án þess að þeir gangi saman eða án þess að framtíðarmöguleikum sé spillt. Ef horfið yrði að því ráði að leyfa flatfiskveiðar með dragnót, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, er það að mörgu leyti hið þýðingarmesta hagsmunamál fyrir þá, sem þennan útveg stunda og byggja lífsafkomu sína á honum, því að yfir sumarmánuðina og einmitt á þeim tíma, sem eðlilegt er að veiða flatfiskinn, liggur fjöldi báta ónotaður, og væri hægt að senda þá til þessara veiða, án þess að það hefði verulegan kostnað í för með sér umfram það, sem hvort eð er hlýtur að falla á alla þá báta, sem einhvern tíma ársins eru gerðir út. Enn fremur stendur fjöldi frystihúsa víðs vegar á strönd landsins lítið notaður einmitt á þessu tímabili og bíður verkefna. Sama máli gegnir um verkafólk og sjómenn, sem gjarnan geta stundað þessar veiðar, að án þeirra er oft um að ræða heldur rýran atvinnuveg hjá þessu fólki, einkum því fólki, sem í hraðfrystistöðvunum vinnur, ef ekki berast verkefni til þeirra umfram það, sem nú er. Fyrir þjóðarbúið í heild mundi þetta þýða stórbættan hag. Flatfiskurinn er raunar dýrasti fiskurinn, sem á Íslandsmiðum veiðist, og ég hef ekki séð lagt fyrir þetta Alþ. frv. til bóta á efnahagsmálum þjóðarinnar, sem gerir það í ríkari og raunhæfari mæli en samþykkt þessa frv. mundi vera fyrir þjóðina. Ég sé hins vegar ekki ástæðu til þess að ræða málið öllu ýtarlegar við þessa l. umr., nema sérstakt tilefni gefist til. En með þeim rökum, sem hér hafa verið fram færð og í grg. frv. liggja fyrir og á þeim fskj., sem því eru samfara, tel ég, að vænta megi þess, að Alþ. fallist á það, að þau sjónarmið, sem sett eru fram í frv., séu réttmæt og það beri að samþykkja. Ég vil ekki fullyrða, að við flm. þessa frv. getum ekki verið til viðtals og samkomulags um einhverjar þær breytingar, sem nauðsynlegar þættu á frv. sem slíku, og vænti þess, að það verði gaumgæfilega athugað. Þó vil ég minna á það, að vegna starfs sjútvn. þessarar deildar á s.l. vetri liggja hér fyrir í Alþingi umsagnir fjölmargra aðila um þetta mál, og ætti það að geta auðveldað starf þeirrar hv. n. og flýtt því nokkuð að þessu sinni. Ég vil að lokinni þessari umr. leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég skal ekki á þessu stigi málsins fara út í að ræða það efnislega, en ég vil aðeins láta það koma fram þegar við þessa umr., að í framhaldi af flutningi málsins á vetrarþinginu síðasta var ákveðið í sjútvmrn. að skipa n. sérfróðra manna til þess að athuga þetta mál allt með það fyrir augum, að þeirra umsögn gæti legið fyrir þegar á þessu þingi. Þessi n. hefur að vísu ekki enn skilað áliti, en ég vænti þess, að hún geri það innan ekki mjög langs tíma, og gæti það þess vegna verið til aðstoðar og til upplýsinga við afgreiðslu þessa máls. Ég vil aðeins láta það koma fram hér, sérstaklega vegna þeirrar n., sem fær málið, að þessi n. er til og starfandi og að frá henni má vænta upplýsinga og tillagna í málinu innan ekki mjög langs tíma.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta í ljós ánægju mína yfir því, að málið, þó að það væri ekki samþykkt á síðasta þingi, hefur þó vakið þá athygli, að rn. virðist hafa gefið því nokkurn gaum, og samkv. upplýsingum, sem hæstv. sjútvmrh. hefur gefið, hefur verið sett n. í þetta mál. Ég get hins vegar bætt því við, að ég tel, að sjútvn. þessarar d. hafi leitað mjög til sérfræðinga um þetta mál á s.l. vetri, m.a. til atvinnudeildar háskólans, og bendi einnig á það, að álit fjölmargra aðila liggja einnig hér fyrir í þinginu. En að gefnum þeim upplýsingum, sem ráðh, hér hefur gefið, langaði mig til að spyrja um það til viðbótar, hverjir skipa þessa n., og ég vildi einnig spyrja um það, hvort álits hennar muni ekki vera að vænta mjög bráðlega, því að málið er þess eðlis, að það þyrfti að afgreiðast fyrr en seinna. Ef til þess kemur, sem ég vona, að útvegur með þeim hætti, sem frv. gerir ráð fyrir, hefjist á næsta vori, þá getur það að sjálfsögðu ekki orðið nema þá í mjög smáum og óverulegum stíl, nema því aðeins að nokkur tími gefist til undirbúnings, og það er þess vegna í rauninni ekki nóg að samþykkja þetta frv. kannske síðustu dagana, áður en veiðarnar ættu að geta hafizt. Þeir útvegsmenn, sem þessar veiðar vildu stunda, þurfa að sjálfsögðu að búa sig undir það, og ekki síður þurfa frystihúsin, sem ættu að vinna flatfiskinn, að afla sér ýmiss konar tækja, til þess að vinnslan geti gengið greiðlega og orðið sem kostnaðarminnst. Þar af leiðandi tel ég, að málinu ætti að hraða, og óska sem sagt eftir því til viðbótar þeim upplýsingum, sem ráðh. hér hefur gefið, að það verði upplýst, hverjir skipa þessa n., og nákvæmlega tiltekið, hver verkefni þeim hafa verið fengin, og sömuleiðis um það, hvort þeirra álits muni ekki vera að vænta rétt á næstunni.



Í tilefni af þessari fsp. hv. flm., hv. 6. þm. Sunnl., skal ég segja, að í þessari, n. eru fulltrúar frá Fiskifélagi Íslands, frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og atvinnudeild háskólans og starfandi vélbátaformaður. Þessir aðilar hafa yfirleitt tilnefnt sína menn í n. sjálfir, og þess vegna hefur rn. við tilnefningu þeirra í n. farið eftir tilnefningu viðkomandi samtaka. Um verkefni n. er það að segja, að það er að rannsaka, hvort eðlilegt væri og rétt, að tekin væri upp þessi veiðiaðferð í landhelgi, sem frv. fer fram á að gerð verði, og fyrir utan þá rannsókn, að n. skili till. um það, hvernig þessari veiði skuli hagað. Ég þori ekki að segja og hef ekki í höndunum upplýsingar um það hér, hvenær n. muni ljúka störfum, en ég skal gjarnan fyrir mitt leyti reyna að ýta eftir því, að það verði sem fyrst.



Herra forseti. Flm. þessa frv. um lántökuheimild og ráðstöfun lánsfjár til hafnarframkvæmda eru auk mín hv. 4. þm. Reykn., hv. 2. þm. Austf., hv. 5. þm. Norðurl v., hv. 3. þm. Vesturl., hv. 2. þm. Sunnl. Í fjárlögum ársins, sem nú er að líða, eru veitt fjárframlög til nálega 60 hafnargerða víðs vegar um landið. Samtals er upphæðin, ef með er talið framlag til hafnarbótasjóðs svo og til greiðslu rekstrarhalla og viðgerða vegna dýpkunarskipsins Grettis, um 15 millj. kr. Af þessum nálega 60 höfnum eru tvær landshafnir, sem ríkið á og sér að öllu leyti um að gera samkvæmt sérstökum lögum, en hitt eru hafnir, sem sérstakir hafnarsjóðir byggja eða í rauninni yfirleitt hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarfélög, en ríkissjóði ber að leggja fram samkvæmt hinum almennu hafnarlögum 2/5 hluta eða helming stofnkostnaðar. Hina 3/5 hlutana eða helming stofnkostnaðarins ber svo hafnarsjóðum að leggja fram, en eiga kost á ríkisábyrgð, ef þeir geta fengið féð að láni. En báðum aðilum gengur misjafnlega, ríkinu að inna af hendi í reiðu fé sinn hluta og hafnarsjóðunum að útvega lánsféð, og getan til framlaga úr sveitar- og bæjarsjóðum yfirleitt lítil. Í hafnarlögum eru taldar miklu fleiri hafnir en fé er veitt til að jafnaði á fjárlögum, t.d. á þessu ári. Alls munu það vera 100 hafnir talsins eða rúmlega það. Á sumum þessara staða hafa raunar aldrei verið gerð nein opinber mannvirki og verða varla í bráðina þótt einhverjir hafi vafalaust haft slíkt í huga, þegar þær voru teknar inn í lögin. Hins vegar má gera ráð fyrir, að í 60 höfnum eða svo sé nokkuð unnið, þó ekki árlega, en öðru hverju, og hefur hafnarmálastjórn ríkisins, þ.e.a.s. vitamálaskrifstofan, yfirleitt umsjón með þeim framkvæmdum, eins og kunnugt er, leggur á ráð, gerir verkfræðilegar áætlanir, útvegar verkstjóra, vélar og áhöld og sér um fjárreiður framkvæmdanna a.m.k. víða. Til eru skýrslur um fjárframlög til hafnargerða frá öndverðu. En það er lítið gagn að upplestri talna úr þeim skýrslum, þar sem peningagildið er næsta breytilegt. Magn framkvæmdanna, ef svo mætti að orði komast, er ekki heldur auðvelt að mæla eða meta. Síðustu árin mun láta nærri, að unnið hafi verið samtals samkvæmt lögum fyrir eitthvað á fjórða tug milljóna ár hvert, og er þá allt meðtalið, bæði það, sem ríkissjóður hefur lagt fram, og það fé, sem fengið er á annan hátt og þá aðallega með lánum, sem einkum hafa verið tekin innanlands hjá ýmsum aðilum með ríkisábyrgð. Hér hefur vissulega verið mikið unnið og allmiklum fjármunum til þess varið. En víða er þó meira óunnið, ef ástand hafnanna á að komast í það horf, sem nauðsynlegt er og stefna verður að. Mjög víða liggja nú fyrir áætlanir, sem verkfræðingar hafnarmálastjórnarinnar hafa gert í flestum tilfellum, áætlanir um, hvaða verk skuli unnin og hvað þau sennilega kosti, miðað við verðlag á tilteknum tíma og þá tækni, sem fyrir hendi er nú hér á landi eða var á þeim tíma, sem áætlanirnar voru gerðar. Nú hefur það mikið verið unnið og þjóðinni vaxið svo fiskur um hrygg, að menn eru farnir að gera ráð fyrir, að því nauðsynlegasta geti orðið lokið á yfirsjáanlegum tíma. Íslenzkar hafnargerðir í heild eru sem sé að komast af frumstigi viðleitninnar yfir á áætlunarstigið, eins og t.d. notendasímakerfið komst fyrir nokkru, en lagningu þeirra er nú að mestu lokið, þótt það takmark væri eitt sinn næsta fjarlægt í hugum manna. Fyrir skömmu samþykkti Alþingi, að tilraun yrði gerð til að gera 10 ára áætlun um hafnargerðir, og nú er unnið að þeirri áætlun. Fyrr á tímum var það aðalviðfangsefni í þessum málum að finna staði, þar sem flutningaskip gætu siglt að verzlunarbækistöð og legið við akkeri, meðan á afgreiðslu stóð, a.m.k. í sæmilegu veðri, svo og að gera ódýrar eða einfaldar afgreiðslubryggjur á þeim stöðum, þar sem skilyrði voru bezt frá náttúrunnar hendi. Nú er önnur öld í þessum efnum. Útgerð landsmanna hefur verið að vaxa, er vaxandi og þarf að halda áfram að vaxa. Í stað opinna róðrarbáta, sem hægt var að draga á land undan veðri og ekki þurftu nema rudda vör eða lausabryggju, eru komnir hinir stóru vélknúnu fiskibátar og fiskiskip vorra tíma, og það er ekki nóg, að þessi veiðiskip nútímans getí haft viðunandi löndunarskilyrði og öryggi á fáeinum stöðum á landinu. Fiskimiðin eru umhverfis landið allt, og til þess að hægt sé að nota þau, þurfa sjávarplássin að vera mörg og eru það. Þjóðin hefur háð baráttu til þess að færa út fiskveiðilandhelgina og ýta útlendum skipum og hinum stóru togurum, sem hún á sjálf, út úr fjörðunum og út af grunnmiðunum. Við gerum þetta til þess að vernda miðin til handa hinum minni skipum íslenzkum og auðvitað líka til að vernda uppeldisstöðvarnar. En þá þurfa sjávarplássin, hvar sem þau eru á landinu, líka að geta átt og gert út sína fiskibáta til þess að nota þessi mið. Að því er nú víða unnið af kappi að auka fiskiflotann og þá einnig þar, sem lítið var fyrir, enda þarf svo að vera, ef vel á að vera. En uppbygging hafnarskilyrðanna, þar sem þau skortir, hafnarframkvæmdirnar, er í raun og veru hluti þeirra atvinnutækja, sem eru undirstaða þess, að atvinnulíf geti haldizt og aukizt í sjávarplássunum og þar með hin dreifða bæja- og þorpabyggð á ströndum landsins. Ég þykist muna eftir þeim atburði fyrir um það bil 20 árum, að þá hafi allan eða svo að segja allan bátaflotann rekið á land í veðri í einni nokkuð stórri verstöð. Tíðindi af þessu tagi eru heldur engin nýlunda nú. Svo að segja í hvert sinn, sem veður gengur yfir landið eða einstaka landshluta, berast fréttir um, að bát eða báta hafi slitið frá bryggju eða frá legufærum, og fyrir kemur, að mannskaði verður því samfara, þar sem helzt ætti að vera öryggi, ef vel væri. Sjómennirnir þekkja víða þá sögu, og rekið á land, inni í höfn eða í nágrenni hafnar, hvernig það er að koma inn af miðum í misjöfnu veðri og eiga svo lítið athvarf þegar í höfnina er komið, hafa ekki pláss við bryggju eða verða að hrekjast þaðan og halda vélum í gangi. Tryggingarnar hafa líka sína sögu að segja, þá sögu, að mjög verulegur hluti af bótum, sem greiddar eru vegna skaða, verða vegna skaða inni á höfnum, af því að skip skemmast við bryggju, slást saman eða þess háttar. Ég ætla ekki að þessu sinni að gera að umræðuefni sérstakar hafnir eða þau verkefni, sem fyrir hendi eru á einstökum stöðum hér og þar á landinu, enda þótt ég hafi á marga staði komið og freistandi væri að minnast á ýmislegt í því sambandi. Af viðræðum við vitamálastjóra, bæði núverandi og fyrrverandi, hef ég líka fræðzt um margt í þessu sambandi varðandi framkvæmdir og framkvæmdamöguleika. En ég hygg, að þessir embættismenn hafi haft glöggt yfirlit um þessi mál. Ég ætla ekki heldur að fara að ræða sérstaklega hina miklu framkvæmdaþörf á þessu sviði í mínu kjördæmi á ýmsum stöðum, enda erum við margir og úr ýmsum landshlutum, sem að þessu frv. stöndum. Á síðari áratugum hefur sú leið verið farin á ýmsum sviðum að taka lán erlendis til framkvæmda. Ef það hefði ekki verið gert, mundi margt skemmra á veg komið en raun er á. Og lántökur erlendis eru eðlilegar, ef þeim er varið til skynsamlegra framkvæmda, sem beint eða óbeint gera þjóðina færari um að standa straum af slíku. Hingað til hefur tiltölulega lítið verið að því gert að taka erlend lán til hafnargerða. En við flm. þessa frv. teljum, að nú verði ekki lengur hjá því komizt að gera ráðstafanir, eftir því sem tök eru á, til þess að fá erlent fé til þess að byggja upp þessar framkvæmdir að nokkru leyti og meira en hingað til hefur verið gert ráð fyrir og að þessi lán eigi ekki aðeins að taka til einstakra framkvæmda, heldur á breiðum grundvelli til að hraða hafnargerðum almennt. Sú hæstv. ríkisstj., sem hér var við völd á árunum 1956–58, vann að því á sínum tíma að útvega erlendis lán, allt að 6 millj. dollara, með það fyrir augum, að hluta af því yrði varið til hafnargerða. Í 22. gr. fjárl. fyrir árið 1959 var þáv. ríkisstj. veitt heimild til að taka þetta lán, en það jafngildir með yfirfærslugjaldi um 150 millj. ísl. kr. Fulltrúar Framsfl. í fjvn. lögðu til, að 50 millj. kr. af þessu fé yrðu endurlánaðar til hafnarframkvæmda. Sú till. náði ekki fram að ganga á Alþingi, en samþykkt var að endurlána til hafnarframkvæmda 28 millj. kr. Þessari upphæð var í júlímánuði s.l. skipt milli 10 hafna að frádregnum 500 þús. kr., sem vitamálaskrifstofunni voru ætlaðar af þessu lánsfé til áhaldakaupa. Ekki mun þó enn vera búið að ganga til fulls frá hinni heimiluðu lántöku, en einhverjar hafnir munu þó hafa fengið það, sem þeim var lofað, og hinar fá það væntanlega á árinu 1960. Á sumarþinginu var af hálfu Framsfl. flutt sérstakt frv. þess efnis, að hluti hafnanna af fjárlagaláninu yrði 50 millj. kr. í stað 28 millj. Frv. varð ekki útrætt, en efni þess er tekið upp í 1. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 14. Rn. þar að auki er í þessu frv. lagt til, að veitt verði heimild til að taka viðbótarlán erlendis, sem að viðbættum yfirfærslubótum mundi nema um 50 millj. kr., og að sú upphæð verði einnig endurlánað til hafnarframkvæmda. Það er ekki ætlazt til, að lán það, sem nú mun vera í ráði að taka vegna Þorlákshafnar, sé innifalið í þessari upphæð, enda mun fyrir þeirri lántöku séð á annan hátt. Samkv. fjárlagaheimildinni og þessu frv., ef að lögum verður, yrði þá hægt að endurlána hafnarsjóðum samtals um 100 millj. kr. af erlendu lánsfé, þegar yfirfærslubætur eru meðreiknaðar, sem sjálfsagt er. Ef gert er ráð fyrir, að þetta lánsfé yrði notað á 2–3 árum og að framlög ríkissjóðs til hafnargerða yrðu svipuð eða hærri en á s.l. ári, þá næmu þau á þessum tíma a.m.k. 30–45 millj. kr. Að viðbættu því fé, sem ætla má að hafnarsjóður gæti lagt fram með lántökum innanlands eða á annan hátt, og að viðbættu Þorlákshafnarláninu yrði þá væntanlega hægt að gera nokkurt átak í hafnarframkvæmdum á þessum tíma. En framtíð margra staða, sem hér er um að ræða, er að verulegu leyti og sums staðar fyrst og fremst undir því komin, að ekki dragist lengi úr þessu að skapa þau hafnarskilyrði, sem til þess þarf, að fiskibátar og fiskiskip, sem bezt henta á hverjum stað, geti athafnað sig þar eftir þörfum og notið þar öryggis og að hægt sé að afgreiða þar á viðunandi hátt vöruflutningaskip, sem eðlilegt er að hafi þar viðkomu. Sums staðar getur verið hætta á, að mannvirki liggi undir skemmdum, ef ekki er hægt að halda verki áfram. Þá er ekki heldur hægt að loka augunum fyrir því, að hafnarmannvirki, sem vegna fjárskorts verður að vinna í litlum áföngum, verða af þeim sökum oft mun dýrari en vera þyrfti, ef hægt, væri að vinna meira í hvert sinn. Þetta verður mjög augljóst, þegar svo stendur á, að flytja þarf dýr tæki milli staða með ærnum kostnaði, þá verður það óeðlilega mikill hluti kostnaðarins. Og það skiptir miklu, að slík tæki geti verið sem lengst í einu á hverjum stað til þess að gera flutningskostnaðinn sem minnstan hlutfallslega. Fjárskortur hefur það líka í för með sér, að vinna verður verk með úreltum aðferðum eða lélegum tækjum. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég víkja að því, að við flm. þessa frv. gerum okkur ljóst, eins og sjálfsagt fleiri gera og þá fyrst og fremst þeir, sem fyrir framkvæmdum standa í stjórn hafnarmála, að allmikið skortir á, að þeir hafi þau tæki til starfa, sem nauðsynleg eru til að skapa nógu víða þau vinnubrögð og þann árangur, sem mögulegur er á þeirri véla- og tækniöld, sem nú er. Til þess að svo mætti vera, hefur skort fjármuni, og væri vel, ef þetta frv. gæti ráðið þar einhverja bót á. Hér er við hafnargerðirnar t.d. of lítið til af stórum flutningstækjum til grjótflutninga, of lítið af öflugum lyftikrönum, svo að eitthvað sé nefnt, en mig skortir að sjálfsögðu þekkingu til að ræða ýtarlega um þá hluti. Hér þarf víða að auka dýpi, bæði á innsiglingarleiðum, við bryggjur og á skipalegum. Jafnframt getur þurft að gera skipalægi, þar sem áður var þurrt land, og menn vita þess dæmi. Við slíkar framkvæmdir á sjávarbotni þarf fljótandi dælur eða mokstursvélar, sem geta unnið harðan botn. Hafnarmálastjórnin á eina slíka mokstursvél, þar sem er dýpkunarskipið Grettir, sem áreiðanlega hefur gert stórgagn og sennilega skapað nokkur tímamót í íslenzkri hafnargerð, en er nú af mörgum talið nokkuð úrelt að gerð og nokkuð dýrt til afnota með því rekstrarfyrirkomulagi, sem á því hefur þurft að vera. Í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir þinginu, er gert ráð fyrir heimild til kaupa á sanddæluskipi, ef fé reynist fyrir hendi, og væri þá vel, ef úr því gæti orðið, bæði vegna nýrra framkvæmda og einnig vegna þess, að víða er hætt við sandburði í hafnir, og þarf þá að fjarlægja það, sem inn berst, öðru hverju. Um þessa hlið málsins skal ég svo ekki hafa fleiri orð og ekki heldur um málið í heild, en legg til, að því verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og sjútvn.