Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, 2. þm. Reykv. s., um að hún sé á förum til útlanda í opinberum erindagjörðum og geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Fyrsti varamaður flokksins í kjördæminu, Mörður Árnason íslenskufræðingur, tekur sæti hennar á Alþingi í dag. Kjörbréf Marðar Árnasonar hefur verið samþykkt. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa.

Um klukkan tvö í dag, að loknum umræðum um störf þingsins, fer fram utandagskrárumræða um álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna um íslenska fiskveiðistjórnarkerfið. Málshefjandi er hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Lengi skal manninn reyna, segir í einhvers staðar og sama á nú við um þann stjórnarmeirihluta sem situr í okkar góða landi. Hér hefur lítillega verið rætt um efnahagsmál undanfarna daga en þó miklu minna en vert væri því að þau mál eru vissulega mál málanna þessa dagana og margir váboðar á lofti. Ég kalla hér eftir því að einhver innan stjórnarmeirihlutans geri sér grein fyrir alvöru málsins. Þrátt fyrir að gott samkomulag sé á stjórnarheimilinu eins og komið hefur fram í ræðum ráðherra og gott samkomulag innan fjárlaganefndar eins og við höfum vitnað um sem þar sitjum, þá er ekki þar með sagt að pólitísk samstaða sé um mat á ástandinu. Í mínum huga er ástandið grafalvarlegt en það er ekki skoðun hv. formanns fjárlaganefndar sem sagði í ræðu fyrir tæpri viku að því væri spáð að gengi krónunnar gæfi lítillega eftir á næstu tveimur árum og það væru þær kennitölur í efnahagsmálum sem ýmsir gætu kallað sveiflu. Ég hef miklar áhyggjur af aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar og ég vil í rauninni segja algjöru kjarkleysi til að takast á við erfiða og alvarlega stöðu í efnahagsmálum sem er ekki bara innlent vandamál heldur líka erlent vandamál. Ég vitna hér í viðtal sama dag og þessi umræða fór fram á mjög léttum nótum hér í þinginu en þar segir einn af fremstu hagfræðingum Landsbankans, Björn Þór Guðmundsson, að í hinum vestræna heimi sé von á jafnvel meiri kreppu en sést hefur í 50 ár. Nú kalla ég eftir því hvort einhver meðal stjórnarmeirihlutans, og sérstaklega er mér þar hugsað til hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar, varaformanns fjárlaganefndar, 

Virðulegi forseti. Það er ánægjuefni að fá tækifæri til að eiga hér skoðanaskipti við hv. þm. Bjarna Harðarson um efnahagsmál. Ég held að flestir þingmenn deili áhyggjum hans af stöðu mála með hv. þingmanni. Ég held að ég geti fullyrt að það er sammerkt með þingmönnum öllum að hafa áhyggjur af þeirri stöðu sem uppi er. Hins vegar höfum við að sjálfsögðu mismunandi afstöðu til þess hversu alvarlegt málið er og ekki síður mismunandi afstöðu til þess hvernig við eigum að takast á við þau verkefni sem hér eru og blasa við. Það kom berlega fram í umræðunni um fjárlög ársins 2008 þegar við vorum að vinna við þau í desember og afgreiða þau að skiptar skoðanir voru meðal manna um hvaða leiðir við vildum fara. Hjá hv. málshefjanda, sem er fulltrúi Framsóknarflokksins í fjárlaganefnd, komu fram eftir miklar óskir þar að lútandi áskoranir til hans um að leggja fram hugmyndir um það með hvaða hætti hann vildi grípa inn í fjárlagagerðina. Það komu fram tvær tillögur í þeim efnum. Önnur var sú að draga úr réttarbótum sem stjórnarmeirihlutinn á þingi var að ganga frá til aldraðra og lífeyrisþega. Hin leiðin var sú að draga úr samgönguframkvæmdum úti á landi. Á þær féllumst við ekki og skiptumst á skoðunum um það. Þetta var sú viðleitni sem þarna var haldið á lofti og ekki náðist samkomulag um. Við höfum haldið því fram, þvert á yfirlýsingar minni hlutans, að þau fjárlög sem nú gilda og eru samþykkt og unnið verður eftir séu góð og traust og fjárhagur ríkissjóðs einnig. Úti á markaði eru aðstæður þannig að þar erum við með mjög sterkt fjármálakerfi, við erum með öflugt atvinnulíf, hátt atvinnustig. Hvernig sem við lítum á það er íslenskt efnahagslíf ágætlega í stakk búið til 

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að hv. þingmaður skuli koma upp í þessa umræðu með hliðsjón af því sem þingmaðurinn fór fram með í umræðu um fjárlög í desember. Víst er það svo að ég vék að því í ræðu um efnahagsmál í liðinni viku að ýmsar kennitölur í efnahagsmálum væru á ferð sem ýmsir gætu kallað sveiflu og auðvitað getur sveiflan verið mishá og mislág. Við þekkjum það úr tæknigreinum og líka úr hagfræði. Þegar fulltrúar efnahagsskrifstofu fjármálaráðuneytisins komu á fund fjárlaganefndar gerðu þeir grein fyrir því, virðulegi forseti, að það væru óvissuþættir í efnahagsspánni og þeir væru taldir vera nokkru fleiri núna en áður. Ég vil hins vegar vísa til ræðu hæstv. forsætisráðherra í liðinni viku þar sem hann vék að því að það væri afar mikilvægt að við héldum ró okkar núna. Það er vissulega að draga úr einkaneyslu. Við finnum fyrir því, hvort sem það er, hv. þm. Bjarni Harðarson, í fatakaupum eða öðru. En það liggur alveg fyrir að menn eru að draga saman seglin í þessum efnum. Ég vil ítreka að við höldum ró okkar. Það er vissulega kraftur og orka til staðar í íslensku hagkerfi, það er kraftur og orka til staðar hjá íslensku þjóðinni og ekki hvað síst í íslensku atvinnulífi. Íslenskt atvinnulíf þarf á því að halda núna, þingheimur góður, að við þingmenn stöndum við bakið á atvinnulífinu og það finni fyrir því að við séum að tala hlutina upp og tala þá áfram en ekki niður.

Herra forseti. Ég held að öllum sé ljóst að bæði andvaraleysi og aðgerðarleysi ríkisstjórnarinnar er eitt mesta vandamálið í efnahagsmálum núna. Síðustu fregnir af kjarasamningum sem eru fram undan eru þær að ríkisstjórnin vísaði á bug allri aðkomu að þeim eða hafnaði viðræðum við verkalýðshreyfinguna um þau atriði sem hún lagði þar áherslu á og vildi heyra afstöðu ríkisstjórnarinnar til. Það er sitt hvað að halda ró sinni í efnahagsmálum og að halda höndum í skauti sér og gera ekki neitt. Ég hef þungar áhyggjur af þeim mikla kjaramun sem orðinn er í samfélaginu á milli hópa. Bilið á milli þeirra sem hafa háar tekjur og lágar hefur breikkað. Óstöðugleikinn í samfélaginu vegna þessa kemur alls staðar í ljós, á sjúkrahúsunum, leikskólunum, elliheimilunum, sérstaklega í umönnunar- og velferðargeiranum. Hvert er ráð ríkisstjórnarinnar þar? Jú, að einkavæða. Við skulum einkavæða heilbrigðisþjónustuna. Það á að vera svo mikill efnahagsbati af því að reka heilbrigðisþjónustuna á viðskiptagrunni. Ég vara við þessum áformum. Einkavæðing heilbrigðisþjónustunnar er það versta sem mönnum getur dottið í hug að leggja út í núna og reyndar síðar. En einkavæðing í heilbrigðiskerfinu virðist vera höfuðmál ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins með hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde í broddi fylkingar. Það á að vera allra meina bót í efnahagsmálunum núna. 

Herra forseti. Gangur mála á alþjóðlegum verðbréfamörkuðum er mjög alvarlegur og ég held að ráðstafanir íslensku ríkisstjórnarinnar hafi ekki haft mikil áhrif á það að vísitalan í Hong Kong féll í morgun um 8,6% heldur séu einhver önnur öfl þar að verki. Þetta er alþjóðlegt vandamál. Markaðir falla alls staðar og það mun hafa áhrif á markaðinn á Íslandi, á stöðu lífeyrissjóðanna og stöðu ríkissjóðs. Hins vegar verða menn að hafa í huga að allar vísitölur hafa hækkað mjög mikið á síðustu tveim, þrem árum og enn sem komið er hefur fallið ekki verið meira en sem nemur hækkunum eins eða tveggja ára. Þetta er ekki þannig að menn þurfi að fara á taugum yfir þessu, þetta er bara eitthvað sem fer upp en kemur aftur niður. Ef við horfum á Íslandi þá er íslenskt atvinnulíf mjög kraftmikið og það er sterkt og það hefur sýnt sig undanfarin ár að það er mjög öflugt. Ég held að við Íslendingar þurfum ekki að hafa neinar sérstakar áhyggjur af íslensku atvinnulífi ef ytri aðstæður valda okkur ekki enn meiri óskunda.

Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kemur hjá málshefjanda að það eru viðsjár í efnahagsmálum, þ.e. það ástand sem verið hefur á mörkuðunum í Asíu eins og fram kom hjá hv. þm. Pétri Blöndal. Nú er ástandið þannig að heimurinn bíður eftir því að kauphöllin í New York opni núna klukkan tvö til að sjá hver viðbrögðin verða þar. Það er auðvitað áhyggjuefni fyrir Ísland ekki síst vegna þess að við erum orðin miklu umfangsmeiri í fjármálastarfsemi eins og við þekkjum og höfum í vaxandi mæli fjárfest í erlendum fyrirtækjum og þess vegna mun ástandið á heimsmörkuðum hafa veruleg áhrif hér á landi. Að þessar viðsjár séu andvaraleysi ríkisstjórnar Íslands að kenna, eins og fulltrúi Framsóknarflokksins heldur hér fram, eða einkavæðingunni, eins og hv. þm. Vinstri grænna heldur hér fram, er náttúrlega málflutningur sem dæmir sig algjörlega sjálfur. 

Herra forseti. Þessi umræða er mikilvæg og ég held að við þyrftum að taka okkur miklu lengri tíma í hana á næstu dögum því að ástandið er grafalvarlegt. Ég er sammála því mati hv. þm. Péturs H. Blöndals að alþjóðlega fjármálakreppan er ekki Íslendingum að kenna. Það er rétt að ríkisstjórnin fái þar að bera af sér sakir en ég tel það ekki vera henni til framdráttar að geta svarið það af sér. Það er aftur á móti henni að kenna ef hún ætlar að hegða sér eins og ekki sé alþjóðleg fjármálakreppa. Það er grafalvarlegt mál. Það var að heyra á málflutningi Péturs H. Blöndals að hér þyrfti ekkert að gera því það væri allt í lagi svo fremi sem ástandið versnaði ekki úti í heimi. Nú ber öllum fréttum saman um að ástandið er að versna úti í heimi og hvað á þá að gera? Þá skulu menn bara bíða og hafa það hugfast að hér er giska gott kerfi. Við erum hluti af alþjóðlegu fjármálakerfi. Við verðum að stýra okkar kerfi í takt við það sem er að gerast úti í heimi og við verðum að bregðast við aðstæðum jafnvel þó að þær séu ekki okkur að kenna. Það er eins og skólakrakkinn segir þegar allt er komið í óefni: Það er ekki mér að kenna að ég féll á prófinu. Það er ekki mér að kenna að ég kom of seint heim því að strákarnir plötuðu mig. Hann er skammaður samt. Hann situr samt í súpunni.

Hvað vilt þú gera?

Hvað vil ég gera? Það er góð spurning. Ég hef 27 sekúndur, Sigurður Kári. Við þurfum fyrst og fremst ríkisstjórn sem getur talað um efnahagsmál. Ég held að núverandi ríkisstjórn geti það ekki. Ég held að hún geti ekki komið sér saman um neitt í efnahagsmálum. Við höfum vikulega yfirlýsingar frá hæstv. viðskiptaráðherra, sem ég sakna að hafa ekki í salnum í dag, þar sem hann segir að við skulum ganga í Evrópusambandið. Það er hans tillegg í efnahagsumræðuna. Síðan höfum við umræðu hæstv. forsætisráðherra og þingmanna stjórnarliðsins um það að þjóðinni og stjórninni beri að halda ró sinni. Hvað merkir það? Halda sama andvaraleysinu áfram? Ég segi: Þetta er stórhættulegt.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að ávarpa ekki þingmenn úti í sal jafnvel þó að frammíköllin séu skemmtileg.

Virðulegi forseti. Þetta er að sönnu skemmtileg umræða og ég tek undir það með hv. þingmönnum að það væri ágætt að gefa sér lengri tíma í hana. Hér hafa fallið nokkuð stór orð, menn hafa borið ríkisstjórn eða einstaka þingmenn þeim sökum að þeir sýni agaleysi og kjarkleysi og þori ekki að takast á við vandamálin. Ég held að það hafi komið fram hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni áðan að ríkisstjórnin hafi vísað frá sér allri aðkomu að kjarasamningum. Það er alrangt og ekki fótur fyrir því. Ríkisstjórnin hefur þvert á móti gefið til kynna að hún muni koma að þeim málum en samningsaðilar verða að sjálfsögðu að vinna mál sín lengra en orðið er áður en ríkisstjórnin getur farið að gefa nokkuð út. Það þýðir ekki að menn hafi hafnað aðkomu að þessu verki, langur vegur frá. Hv. þm. Bjarni Harðarson sagði að menn horfðust ekki í augu við þennan vanda og vildu bara halda ró sinni. Ég vil minna á að það er mjög mikilvægt að halda ró sinni á þessum tímum og aldrei mikilvægara en einmitt nú. Það eru einungis liðnir 22 dagar af þessu ári og töluverður tími er eftir. Atvinnulífið er að bregðast við, fjármálastofnanir eru að bregaðst við og ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að samráð milli Seðlabanka Íslands, ríkisstjórnarinnar og aðila á fjármálamörkuðum er í fullum gangi. Dettur mönnum í hug að þeir hlaupi eftir því hvernig Framsóknarflokkurinn gasprar hér úti á torgum og bregðist við út frá þeirri umræðu? Langur vegur frá og engin ástæða til. Ég vil nefna hér að það er tvennt í umræðunni sem menn skulu íhuga. Það er í fyrsta lagi að Seðlabankinn getur gripið til aðgerða í vaxtamálum, að lækka vexti þegar þar að kemur og verðbólgustigið gefur tilefni til. 

Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að ræða efnahagsmálin og skoða þau þó að það sé kannski fullmikið að ætlast til að við bregðumst við mörkuðum dagsins með ákvörðunum ríkisstjórnar úr ræðustóli á sömu mínútu. Það er mikilvægt að hafa ástandið í heimsmálunum í huga en mér finnst ekki síður skipta máli að skoða það sem er að gerast hjá okkur á innanlandsmarkaðnum. Við erum að fá yfir okkur þessa dagana, bæði í gær og í dag, sennilega á annað hundrað uppsagnir í fiskvinnslu og sjávarútvegi. Ég ætla hreinskilnislega að játa að það eru hlutir sem ég átti ekki von á að bæri að með þessum hætti. Ríkisstjórnin tók ákvörðun um það, eða hæstv. sjávarútvegsráðherra, að skera niður þorskkvóta um þriðjung og fylgir þeirri ákvörðun í þeirri von að við getum byggt upp þorskstofna við landið að nýju. Því miður ætlar fiskvinnslan og útgerðin að bregðast þannig við að þeir ætla að tryggja sig. Þrátt fyrir þær aðgerðir ríkisstjórnarinnar að fresta hækkunum á veiðileyfagjaldi, þrátt fyrir aðgerðir til að koma til móts við fiskvinnslufólk virðist útgerðin ætla að grípa strax til aðgerða og forða sjálfri sér frá hugsanlegu tapi - og ég segi hugsanlegu tapi vegna þess að útgerðin er ekki búin að fá á sig þennan niðurskurð enn þá. Ég verð að segja það nákvæmlega eins og er og vera hreinskilinn að ég hef íhugað - hef þó verið talsmaður þess að gefa út um það yfirlýsingu að LÍÚ, eigendur kvótans í landinu, fái aukningu þegar þar að kemur ef af verður - að þeir fái þau skilaboð að ef þeir ætla að hegða sér með þessum hætti þá fái þeir hana ekki. Þeir ætla greinilega að „garantera“ sig með þeim hætti að fara í hráan niðurskurð nú þegar og tryggja að fjármagnið bjargist.  
            

Hæstv. forseti. Ég held að við ættum ekki að nota orðið „gaspur“ um þá umræðu sem hér fer fram, m.a. af hálfu okkar framsóknarmanna, um efnahagsmál. Það eru váleg veður í kortunum, sem allir viðurkenna hér, og ég er sammála þeim sem halda því fram að við þurfum að ræða þessi mál á ábyrgum nótum. En það var einmitt á þeim nótum sem við framsóknarmenn ræddum um fjárlög á síðasta hausti. Sú staðreynd að útgjaldarammi fjárlaga hækkaði um 20% á milli ára voru mjög skýr skilaboð frá ríkisstjórnarflokkunum. Trúlega höfum við ekki séð slíkar hækkanir frá því fyrir þjóðarsáttarsamninga og við framsóknarmenn vöruðum við þessu. Nú þegar forustumenn í fjárlaganefnd Alþingis segja að við þingmenn eigum að hlusta á atvinnulífið og takast í hendur við atvinnulífið á erfiðum tímum vil ég benda ríkisstjórnarflokkunum á að þessir sömu aðilar, Standard & Poor's, greiningardeildir bankanna, aðilar vinnumarkaðarins, Seðlabankinn o.fl., vöruðu ríkisstjórnarflokkana við því á hvaða vegferð þeir væru á haustdögum. Það er ekkert óeðlilegt að við framsóknarmenn bendum á að við erum vörslumenn ríkissjóðs. Á hvaða vegferð erum við í þessum efnum? Halda menn að ýmsir veltuskattar eins og nú er ástatt í efnahagslífinu munu standast forsendur fjárlaga? Ég er ansi hræddur um ekki. Og þegar við horfum á gríðarlega útgjaldaaukningu á milli ára og minnkandi skatta inn í ríkissjóð er vá fyrir dyrum. Við ætlum okkur ekki aftur að steypa ríkissjóði í botnlausar skuldir. Það var alla vega ekki markmið síðustu ríkisstjórnar sem Framsóknarflokkurinn átti aðild að. Við framsóknarmenn höfum haft uppi, bæði á haustdögum og nú, varnaðarorð um það hvert stefnir í þessum efnum og það er ekkert gaspur, hæstv. forseti.

Forseti. Ég hef verið fjarri þessum vettvangi um nokkurt skeið og er ánægður að sjá að hér hefur lítið breyst. Í efnahagsmálum segja stjórnarsinnar að allt sé í lagi á Íslandi en nokkur hætta og viðsjár stafi af atburðum handan hafs og stjórnarandstæðingar halda hinu gagnstæða fram. Hér hefur ekkert breyst nema það að það er ánægjulegt og skemmtilegt að heyra að framsóknarmenn eru farnir að hafa áhyggjur af efnahagsmálum og meira að segja ríkisfjármálum og formaður þeirra situr úti í sal og kallar fram í ræður hv. stjórnarsinna. Það er út af fyrir sig ánægjulegt. Það er auðvitað ekki þannig að efnahagsmálin hafi tekið grundvallarbreytingum þegar Framsóknarflokkurinn fór úr ríkisstjórn og þau gerðu það ekki heldur við það að Samfylkingin kæmi inn í stjórnina. En það er þó, með ákveðnum aðferðum, með ákveðnum hætti, verið að vinna sig út úr þessum vanda, sem var öðruvísi í tíð síðustu ríkisstjórnar, og það er von til þess að við náum að lokum efnahagskerfinu á einhvern skynugugri grunn en áður. Það eru vissulega viðsjár úti í löndum, það er fall á hlutabréfamarkaði í útlöndum og það hefur líka verið fall á hlutabréfamarkaði hér. Það er talað um að gengið hnígi eða falli. Kannski er það þó þannig, herra forseti, að einmitt í dag er það ekki það gengisfall sem við ættum að hafa mestar áhyggjur af sem gerist á hlutabréfamörkuðum erlendis heldur kannski það gengisfall sem hefur orðið hjá almenningi við viðburði undanfarins sólarhrings á stjórnmálamönnum og stjórnmálunum sjálfum.

Virðulegi forseti. Ég kem upp í tilefni orða hv. þm. Guðbjarts Hannessonar sem kom inn á afleiðingar af niðurskurði í þorskkvóta sem birtast þessa dagana í uppsögnum sem fólk um landsbyggðina verður fyrir á hverjum staðnum á fætur öðrum. Á Dalvík liðlega 30 manns fyrir nokkrum dögum, á Akranesi um 60 manns í gær, á Þingeyri um 35 manns og upplýsingar liggja fyrir um að væntanlegar séu uppsagnir á Húsavík og á fleiri stöðum. Formaður Samtaka fiskvinnslustöðva hefur bent á að þegar séu um 300 uppsagnir komnar til framkvæmda síðan þessi ákvörðun var tekin og þess megi vænta að störfum í fiskvinnslunni einni fækki um 600. Að auki mun störfum í útgerð fækka um nokkur hundruð. Þetta er veruleikinn sem menn standa frammi fyrir sem er pólitískur veruleiki, birtingarmynd ákvörðunar forustumanna ríkisstjórnarinnar, forustumanna Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins sem trúa illa ígrunduðum ráðleggingum Hafrannsóknastofnunar eins og nýju neti þrátt fyrir þær alvarlegu afleiðingar sem það hefur á lífskjör þúsunda landsmanna um land allt. Hvaða skilaboð er ríkisstjórnin að senda þessu fólki? Það á að fækka útgerðarmönnum, færa saman veiðiheimildir í örfá útgerðarfyrirtæki, fækka fólki í sjávarplássum landsins og hvert á það að flytja? Ég get vel skilið að hv. þm. Guðbjartur Hannesson sé órólegur yfir þessari þróun. En það þýðir ekki að segja það eitt að breyta eigi kvótakerfinu einhvern tíma seinna Það verður að gera það núna og það er ástæða til að gera það núna í ljósi þess álits sem við höfum fengið frá Sameinuðu þjóðunum, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Sá er hér stendur kvað einna fastast að orði í hópi þingmanna síðasta haust þegar fjallað var um skerðingu á þorski og varaði við afleiðingunum og þótti sumum nóg um. En þær afleiðingar eru að koma fram fyrr en mátti reikna með og ekki á eftir að hvína í af fullri alvöru fyrr en líða tekur á veturinn. Þá mun koma í ljós að gífurlegar afleiðingar fylgja þeirri ákvörðun að skerða þorskveiðar með þessum hætti. Ég var því á móti því að þessar yrðu viðmiðunartölurnar og í þeirri trú að ekki væri rakalegur grunnur fyrir ákvörðuninni. En þetta er það sem blasir við og á eftir að versna. Menn verða að horfast í augu við það. Það skiptir miklu máli að menn fari að hugsa út frá þeim nótum að þetta eigi eftir að versna og að það sé hægt að bregaðst við. Það hefur líka verið skoðun mín allan þennan tíma að stjórnarflokkarnir eigi að bregðast betur við í hinum svokölluðu mótvægisaðgerðum en gert hefur verið, bæði með tilliti til byggðanna, útgerðarinnar og fiskvinnslufólksins. Allt er þetta einn pakki í einni heild. Það stendur upp á okkur að bregðast betur við en gert hefur verið. Þannig er staðan einfaldlega á þessum drottinsdegi.

Hæstv. forseti. Ég staðfesti að hv. þm. Árni Johnsen talaði eins og við framsóknarmenn og varaði við þeim niðurskurði sem gerður var síðasta sumar. Það gerðu útgerðarmenn, það gerði fiskverkafólkið, það gerðu allir. Við vöruðum við þessum afleiðingum og nú allt í einu vaknar hv. þm. Guðbjartur Hannesson og fer að iðrast gerða ríkisstjórnarinnar. Þetta voru grafalvarlegar aðgerðir sem gripið var til og afleiðingarnar koma fyrr í ljós en spáð var. Fleiri hundruð sjómenn ganga í land og taka pokann sinn, skip eru seld í sjávarþorpunum og fiskverkafólkið missir atvinnu sína, kvótinn þéttist og fer á færri og færri hendur þannig að það er mjög alvarleg staða sem blasir við í sjávarþorpunum - allt á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Það heyrðist ekki múkk nema frá einum manni í þeirra hópi á sumardögum þegar niðurskurðurinn átti sér stað og menn fullyrtu að það mundi hafa þær afleiðingar, líka á meðalafla með þorski, að hér yrði mikil vá fyrir dyrum. Mótvægisaðgerðirnar litu dagsins ljós - og voru grín. 

Hæstv. forseti. Allir sjávarútvegsráðherrar Sjálfstæðisflokksins frá 1991 hafa unnið markvisst að því að loka aðgengi annarra en þeirra sem fyrir voru í kvótakerfinu á hverjum tíma með því að festa í kvótakerfinu allar fisktegundir og loka þannig fyrir aðgengi yngri sem eldri sjómanna í þessa atvinnugrein sem ætti, eins og aðrar, að vera frjáls þeim sem hafa rétt til að sigla skipum og vakta vélar. Í 75. gr. stjórnarskrárinnar á að marka Íslendingum atvinnufrelsi eftir almennum reglum. Þar segir að setja megi skorður með lögum við atvinnufrelsinu krefjist almannahagsmunir þess. Í 65. gr. stjórnarskrárinnar segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án þess að efnahagur eða staða fái ráðið almennum rétti til atvinnusóknar. Réttur þeirra sem atvinnuréttinn hafa til að stjórna fiskiskipum er ekki virtur samkvæmt stjórnarskrá Íslands. Mönnum er mismunað og ætlað að kaupa eða leigja réttinn til fiskveiða af fámennum hópi þeirra sem var úthlutaður kvóti í flestum fiskstofnum á Íslandsmiðum. Þar með var mismunun þegnanna með sambærilega menntun til fiskveiða og atvinnuréttinda fest í sessi. Einstakir handhafar fengu kvóta úr sameign þjóðarinnar og frjálst framsal var tekið upp 1991 og leiga var innleidd sem nú er á okurverði. Þar með var það orðin staðreynd að mannréttindi voru brotin að þessu leyti á Íslandi og niðurstaða mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna í máli þeirra félaga Arnar Snævars Sveinssonar skipstjóra og Erlings Haraldssonar varð sú að lög nr. 38/1999 stæðust ekki meðalhófssjónarmið. Í áliti mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna segir m.a. - og um leið bendir nefndin á sérstöðu málsins sem hér er til umfjöllunar. Annars vegar segir í 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Hins vegar var mismununin byggð á aðgerðum innan viðmiðunartímans sem upphaflega var tímabundin aðgerð. Það kann að hafa verið sanngjarn, jafnvel réttlátur og hlutlægur mælikvarði en varð ekki aðeins varanlegur með setningu laganna heldur breytti það upphaflegum rétti til einkanota og að hagnýta almannaeign í einkaeign. Kvóti sem hefur verið úthlutað og er ekki lengur notaður af upphaflegum handhöfum getur verið seldur og leigður á markaðsverði í stað þess að afhendast aftur ríkinu til úthlutunar til nýrra handhafa samkvæmt sanngjörnum, réttlátum mælikvörðum. Ríkið hefur ekki sýnt fram á að þetta fyrirkomulag og háttur við innleiðingu kvótakerfisins standist kröfur meðalhófssjónarmiða. „Þótt nefndinni sé ekki skylt að taka á því hvernig kvótakerfi á takmörkuðum auðlindum samræmist sáttmálanum sem slíkum ályktar nefndin að við þessar sérstöku aðstæður og í því tilviki sem hér er til umfjöllunar að þau eignarréttindi sem hinum upphaflegu kvótaeigendum voru veitt varanlega málshefjendum til tjóns séu ekki byggð á meðalhófssjónarmiðum.“ Forsætis- og sjávarútvegsráðherra hafa þegar svarað því að þeir sjái ekki sérstaka ástæðu til að breyta lögum sem orsaka mannréttindabrot. Ég spyr því hæstv. sjávarútvegsráðherra: Er það vilji sjávarútvegsráðherra að loka á allt jafnræði til fiskveiða og halda áfram að brjóta mannréttindi með því að hafna breytingu á lögum sem mætir niðurstöðum mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna? Ætlar hæstv. sjávarútvegsráðherra að halda áfram að fjölga kvótabundnum fisktegundum, loka öllum aðgönguleiðum að atvinnugreinum sem tengjast fiskveiðinni eins og rætt var hér um í gær um sportveiðarnar? Á að loka fyrir sjóstangaveiðimót? Hvert ætla menn að fara í þessari vegferð? Sjávarútvegsráðherra hlýtur að þurfa að svara því skýrt og skilmerkilega hvort það sé ætlun hans og núverandi ríkisstjórnar að festa kvótakerfið í sessi og loka öllum leiðum en líta ekki með neinum hætti til þeirra réttinda sem einstaklingar búsettir á Íslandi eiga í stjórnarskrárvörðum réttindum sínum til að velja sér atvinnu.

Virðulegi forseti. Það er hafið yfir allan vafa að álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna ber að taka alvarlega. Það hef ég sagt frá fyrsta degi eftir að álitið kom fram. Hvað sem okkur finnst um hina efnislegu niðurstöðu er ljóst að við erum aðilar að mannréttindasáttmálanum og hinni valfrjálsu bókun sem kveður á um að nefndin sé bær til þess að fjalla um erindi einstaklinga sem halda því fram að aðildarríki hafi brotið gegn samningnum. Nú liggur fyrir álit nefndarinnar í máli tveggja sjómanna sem skutu máli sínu til hennar. Niðurstaða hennar er sú að taka ekki afstöðu til þess hvort kvótakerfið brjóti í bága við ákvæði samningsins, sérstakar aðstæður í þessu tiltekna máli leiði hins vegar til þess að eignarréttindi sem farið hefði verið með varanlegum hætti til kvótaeigenda þar sem kærendur væru útilokaðir hefðu ekki verið stofnuð á sanngirnisgrundvelli. Þá tekur nefndin fram í niðurstöðu sinni að íslenska ríkinu sé skylt með vísan til 2. gr. samningsins að veita kærendum raunhæfar úrbætur, þar með talið viðeigandi bætur og endurskoðun fiskveiðistjórnarkerfisins. Gallinn við þessa niðurstöðu er sá að hún er hvorki ýkja skýr né verður sagt að hún sé mikið rökstudd. Það er því ljóst að við verðum að ætla okkur nægan tíma til að fara yfir málið og bregðast við því svo að vel sé. Ef við köstum höndunum til þessa verks væri fyrst hægt að segja að við tækjum ekki álit þessarar nefndar alvarlega. En hver er þá staða okkar að öðru leyti gagnvart þessu máli? Mannréttindanefnd er ekki alþjóðlegur dómstóll sem kveður upp lagalega bindandi dóma eða úrskurði að þjóðarétti. Að þessu leyti er niðurstaðan eðlisólík dómum frá Mannréttindadómstóli Evrópu. Engin úrræði eru af þessum sökum veitt til að fylgja eftir niðurstöðum mannréttindanefndar en þrátt fyrir að niðurstöður nefndarinnar séu ekki lagalega bindandi hafa þær engu að síður verið taldar mjög mikilvægar og ríkið almennt reynt að fylgja þeim eftir. Nefndin hefur í niðurstöðum sínum vísað til þess að samkvæmt a-lið 2. gr. samningsins sé ríkjum skylt að ábyrgjast eða veita þeim sem réttur er brotinn á raunhæfar úrbætur. Skortur á því að álit nefndarinnar séu lagalega skuldbindandi er þó talinn helsti veikleiki hennar og í ársskýrslu hennar frá árinu 2004 kemur t.d. fram að misjafnt sé hvort ríki fari eftir niðurstöðu mannréttindanefndar, en á heildina litið séu ráðstafanir ríkja til að bregðast við álitum hennar ófullnægjandi. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því að öll Norðurlöndin hafa fengið á sig kærur um brot á ákvæðum þeim sem mannréttindanefnd hefur fjallað um. Þau hafa enn fremur fengið það álit nefndarinnar að þau hafi brotið gegn ákvæðum alþjóðasamningsins sem ég nefndi áðan, um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem mannréttindanefnd fjallar um. Stóryrði sem fallið hafa um þessa skoðun nefndarinnar hvað Ísland áhrærir, eins og það sem m.a. kom fram í utandagskrárumræðum í gær, generalprufunni fyrir þá umræðu sem nú fer fram, er þess vegna alveg út í hött. Gleymum því ekki að það sem um er að ræða er skoðun þessarar nefndar, „view“ á enskri tungu, álit eða sjónarmið. Það er þess vegna sérkennilegt þegar einstaka menn hafa talað eins og við séum bundin slíku áliti að þjóðarétti. Hélt ég þó að það væri óumdeilt meðal fræðimanna sem um þessi mál hafa fjallað að svo væri ekki, enda hlytu þá að vakna spurningar um meint fullveldisframsal sem falist hefði í fullgildingu samningsins og spurningar sem snerta að þessu leyti stjórnarskrá okkar. Ég vara mjög við því að menn dragi of stórkarlalegar ályktanir af þessari skoðun mannréttindanefndar eða er það skoðun þeirra sem hafa talað gáleysislegast um þessi mál að fiskveiðistjórnarkerfi með framseljanlegum aflaheimildum sé í ósamræmi við títtnefndan samning Sameinuðu þjóðanna? Á það verður ekki fallist. Gleymum því ekki að slík fiskveiðistjórnarkerfi eru við lýði úti um allan heim, einkanlega hjá þróuðum fiskveiðiþjóðum sem lagt hafa á það áherslu að byggja upp kröftuga atvinnugrein á grundvelli auðlindanýtingarinnar. Má ég taka dæmi? Lönd eins og Ástralía, Kanada, Holland og Rússland nýta svona framseljanlegt aflamarkskerfi. Aðrir sem nota það að hluta til eru Bandaríkin, Noregur, Danmörk, Bretland og Evrópusambandið, svo að dæmi séu tekin. Ég vil og hlýt að nefna líka fiskveiðistjórnarkerfi Færeyinga, fyrirheitna lands Frjálslynda flokksins þegar kemur að fiskveiðimálum. Þar nota menn einstaklingsbundin framseljanleg fiskveiðiréttindi, a.m.k. að hluta, ekki í formi kvóta heldur með fiskidögum. Á þessu tvennu er ekki eðlismunur þegar kemur að þeirri spurningu sem álit mannréttindanefndar fjallar um. Þess vegna segi ég: Dettur einhverjum í hug að verið sé að dæma þetta fyrirkomulag úti um allan heim úr leik með skoðun mannréttindanefndar? Ég hef lagt á það áherslu að við stöndum nú frammi fyrir þessu viðhorfi mannréttindanefndar. Annars vegar legg ég áherslu á að menn taki álitið alvarlega, það þýðir að við getum ekki kastað til þess höndunum þegar við íhugum hvernig bregðast skuli við. Hins vegar verða menn að gera sér grein fyrir því að við erum að tala um rekstrarumhverfi þýðingarmestu atvinnugreinar okkar sem gegnir lykilhlutverki í efnahagslífi okkar. Fjöldi fólks hefur fjárhagslegar skuldbindingar vegna þessarar greinar og hún er burðarásinn í atvinnulífinu úti um allt land. Menn verða því að tala af gætni og yfirvegun í þessari umræðu og þess vegna skulum við taka þann tíma sem við þurfum á að halda til að komast að sanngjarnri, skynsamlegri niðurstöðu og kynna það álit okkar fyrir mannréttindanefnd þegar þar að kemur.

Herra forseti. Björg Thorarensen, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands og einn fremsti sérfræðingur okkar á sviði mannréttinda, hefur sagt og rökstutt með faglegum hætti að taka beri álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna mjög alvarlega og bregðast við því. Ég vek athygli á því að aukinn meiri hluti 18 sérfræðinga komst að þessari niðurstöðu og þessir sérfræðingar eru óháðir, starfa faglega og eru ekki bundnir þjóðríkjum sínum með skoðanir. Niðurstaðan er afdráttarlaus, það fer ekki á milli mála. Brotið er gegn 26. gr. alþjóðasamningsins, borgaralegum og stjórnmálalegum réttindum, og þar með er brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár Íslands sem gengur lengra en þessi regla. Það varðar þjóðréttarlegar skuldbindingar okkar og það varðar heiður okkar og trúverðugleika á alþjóðavettvangi að fara að þessum niðurstöðum. Það gleður mig að heyra að annar tónn heyrist í hæstv. sjávarútvegsráðherra en forsætisráðherra sem mætti þessu með léttúð í ummælum á opinberum vettvangi. Það blasir hins vegar við að andvaraleysi leiðir okkur í ógöngur, það leiðir okkur í ógöngur ef við bregðumst ekki strax við. Það leiðir til óskipulagðra, stjórnlausra veiða og það gengur þá þvert á hugmyndir okkar í Vinstri grænum um sjálfbæra þróun, sjálfbærar veiðar. Það liggur fyrir að óskað verður endurupptöku á þessu máli fyrir Hæstarétti. Vandséð er að Hæstiréttur geti komist að annarri niðurstöðu en að taka upp þennan refsidóm og sýkna þá tvo aðila sem hlut áttu að máli. Hvaða afleiðingar hefur það í íslenskum lögum sem ríkisstjórnin er bundin af? Jú, það getur hver og einn farið til veiða. Hér verður að bregðast skjótt við og ég minni á að hér liggur fyrir frumvarp vinstri grænna um heildarendurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu. Aðalatriðið er þó að ná sátt í þessu erfiða og viðkvæma deilumáli.

Hæstv. forseti. Úrskurður mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna beinir til okkar þeim orðum að breyta lögum um stjórn fiskveiða í þá veru að aðferðinni við að deila út aflaheimildunum verði breytt. Í öðru lagi er úrskurðurinn á þann veg að greiða beri þeim Erni Steinssyni og Erlingi Haraldssyni, félaga hans, bætur. Íslendingar hafa skrifað undir mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna og því er einsýnt að við hljótum að bregðast við eins og fram hefur komið hér. Ég vil minna á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að tryggja skuli stöðugleika í sjávarútvegi og að gerð verði sérstök athugun á reynslunni af aflamarkskerfinu við stjórn fiskveiða og áhrifum þess á þróun byggða. Hér eru því komin tvö tilefni til þess að skoða fiskveiðistjórnarkerfið fyrir utan það ástand sem nú blasir við, að útgerðin eða fiskvinnslan er að segja upp fólki í hundraðavís. Ég spyr: Er útgerðin stikkfrí? Það er búið að fella niður veiðileyfagjald um hundruð milljóna til útgerðarinnar vegna niðurskurðarins, það er búið að hækka atvinnuleysisálag til fiskverkafólks en það er eins og ekkert af því eigi að koma verkafólkinu til góða. Útgerðin segir bara: Það er búið að skera svo mikið niður. Í sumum tilvikum er hinn raunverulegi niðurskurður ekkert farinn að virka. Ég tek undir með hv. þm. Guðbjarti Hannessyni að framkoma útgerðarinnar og fiskvinnslunnar hvað varðar niðurskurðinn gefur einnig tilefni til þess að við förum að endurskoða lögin um stjórn fiskveiða.

Virðulegur forseti. Það hefur verið ljóst í samfélaginu um langt skeið að kvótakerfið hefur bæði kosti og galla. Fyrir daga kvótakerfisins var staðan mjög erfið í sjávarútvegi, það var, má segja, allt á heljarþröm, mikil gjaldþrot og erfið staða. Það er því mjög auðvelt að færa rök fyrir því að kvótakerfið hafi svo sannarlega skilað mjög mörgu góðu inn í þetta samfélag. Við framsóknarmenn höfum því viljað styðja það kerfi í megindráttum en þó höfum við alltaf sagt að sníða beri af þá agnúa sem í ljós koma. Niðurstaða mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna kemur okkur vissulega á óvart. Við höfum viðurkennt þessa nefnd sem kæruleið og við verðum að sjálfsögðu að taka mark á henni og auðvitað teljum við niðurstöðu hennar alvarlega. Það er því mjög ankannalegt að hlusta á forustumenn stjórnarflokkanna sem hafa talað út og suður í þessu máli. Hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, hefur talað um að það bæri að taka niðurstöðuna alvarlega og hefur talað um að endurskoða þurfi kerfið. Bæði hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, og sjávarútvegsráðherra hafa heldur talað í aðra átt um að við séum ekki bundin af þessari niðurstöðu, hún hafi e.t.v. ekki mikið gildi og líklega þurfi ekki að breyta lögum. Ég vil fagna því að tónninn í hæstv. sjávarútvegsráðherra, Einari K. Guðfinnssyni, er annar í umræðunni núna. Hann segist taka þessa niðurstöðu alvarlega og dregur það fram að ríki reyni almennt að fylgja niðurstöðunum eftir. Ég vil gjarnan, virðulegi forseti, spyrja: Hvað er fram undan? Þetta er stórt mál, þetta er erfitt mál og það er mikilvægt og þess vegna er ljóst að við verðum að ná einhverri samstöðu um hvað skal gera. Þetta er mikið deilumál og hefur verið það um langan tíma í pólitík. Það þarf að skila einhverjum niðurstöðum 11. júní um það hvað við ætlum að gera. Þingið fer heim 29. maí og kemur ekki aftur saman fyrr en 2. september. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að halda á þessu máli þannig að við getum sameinast um einhverja lausn? Mun þingið verða dregið fram yfir 11. júní til þess að klára þetta mál eða hvernig ætlar hæstv. ráðherra að fara í málið praktískt?

Herra þingforseti. Það var kannski ekki við öðru að búast hjá sjávarútvegsráðherra en útúrsnúningum og rangfærslum þegar hann fór að tala um fiskveiðistjórnarkerfi víða úti um heim. Reyndar eru aflamarkskerfi víða notuð en þar fá nýir aðilar sama aðgang og þeir sem fyrir hafa verið, það hefur verið skipt upp aftur. Ef þú þekkir til kerfa eins og í Bretlandi og Ástralíu og Kanada - þar er aflamarkskerfi til en það er ekki svo heilagt að um aldur og ævi, um 24 ára skeið, séu það alltaf sömu aðilar sem hafi aðgang að því. Þeir eru nefnilega ekki að brjóta mannréttindi eins og við höfum verið að gera í 24 ár. Ég fagna því að Samfylkingin ætlar að standa í ístaðinu, a.m.k. hafa þeir talað þannig að það má skilja að þeir vilji að farið verði að tillögum mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Við skulum vona að þeir haldi sig við það en detti ekki af baki til að verja góða og þægilega stóla heldur verji jafnrétti og atvinnufrelsi. Það þarf ekkert að skoða stöðu sjávarbyggðanna, það þarf ekkert að rannsaka það, það hefur komið fram í fréttum síðustu daga hvað er í gangi víða hringinn í kringum landið. Ég vil bara benda hv. þingkonu Siv Friðleifsdóttur á að það eru fleiri gjaldþrot eftir 1984 í sjávarútvegi en voru fyrir þann tíma. Þessar staðreyndir liggja fyrir í bók eftir Guðbjörn nokkurn Jónsson. Ég vil að lokum segja: Með lögum skal land byggja en ólögum eyða.

Hæstv. forseti. Það er eðlilegt og tímabært að taka álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna um íslenska fiskveiðistjórn hér til umræðu þó svo að það hafi verið hér til umræðu undir ýmsum liðum á undanförnum dögum. Sjónarmiðið eða álitið sem nefndin sendi frá sér er í meira lagi torskilið. Sex nefndarmenn mannréttindanefndarinnar tóku undir dóm þann sem kærendur fengu á sig í Hæstarétti Íslands en tólf nefndarmenn voru á annarri skoðun. Það verður að segjast eins og er að álitið er í meira lagi óskýrt því að helstu leiðir til að túlka það álit er að rýna í álit þau sem sexmenningarnir létu frá sér fara. Samkvæmt áliti meiri hlutans ber stjórnvöldum í þessu sérstaka máli að veita sjómönnunum viðeigandi bætur og fara í gegnum endurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu. Ekki er nein leiðbeining frá nefndinni um það hvernig sú endurskoðun ætti að fara fram og hvaða markmiðum ætti að ná með endurskoðun. Hluti nefndarmanna gerir sér grein fyrir því að það er nauðsynlegt að stjórna fiskveiðum á þann hátt að þær séu sjálfbærar og skili arði og þar skilur á milli álits meiri hluta nefndarinnar og Hæstaréttar Íslands. Það er nauðsynlegt, hæstv. forseti, að minna á það í þessu samhengi að margar fiskveiðiþjóðir víða um heima byggja á sambærilegum lagaákvæðum og Íslendingar og því er augljóst að álit meiri hlutans er á skjön við þá þróun sem er í heiminum varðandi fiskveiðistjórn og sjálfbæra nýtingu fiskstofna. Það er einnig rétt að minna á að önnur stofnun Sameinuðu þjóðanna, FAO, Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna, hefur eindregið mælt með sambærilegri leið og við Íslendingar höfum farið. Evrópusambandið, sem sumir eru mjög hrifnir af hér, mælir einnig með sambærilegri leið við endurskoðun sameiginlegrar fiskveiðistefnu sambandsins. Fiskveiðiþjóðir sem stunda fiskveiðar með það að markmiði að stunda þær með sjálfbærum og arðbærum hætti hafa farið sambærilega leið og Íslendingar. Þetta skulum við hafa í huga. Sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd hefur verið að kynna sér efni og bakgrunn málsins á undanförnum fundum 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir að hefja þessa umræðu um svo mikilvægt mál sem snýr að réttarríkinu Íslandi. Þrátt fyrir stöðugar breytingar á fiskveiðistjórnarlögunum hefur ekki náðst það meginmarkmið núgildandi laga að vernda fiskstofnana, um að stuðla að hagkvæmri nýtingu þeirra, um að treysta atvinnu, um að efla byggð í landinu. Þvert á móti hefur það stuðlað að hinu gagnstæða. Nú bætist við að mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna hefur sett fram álit um að kvótakerfið, grunnþættir kvótakerfisins, standist ekki stjórnarskrá. Við þingmenn vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt fram hér frumvarp til laga um heildarendurskoðun á stjórn fiskveiða. Við höfum lagt til að núgildandi lög fái sólarlagsákvæði. Við höfum lagt til að sólarlagsákvæði verði 1. september 2010 en nú þegar skipi Alþingi nefnd sem fari í að endurskoða fiskveiðistjórnarlögin. Þetta frumvarp okkar smellpassar þeirri kröfu sem Sameinuðu þjóðirnar gera nú til okkar Íslendinga um endurskoðun kerfisins. Þessi tillaga okkar liggur hér fyrir og með hvaða hætti skal reyna að ná sátt í fiskveiðistjórnarmálum og uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar hvað það varðar. Ég fagna orðum hv. þm. Karls V. Matthíassonar sem tók afdráttarlaust 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir að taka þetta mál hér til umræðu. Vissulega voru það fréttir fyrir þjóðina og fréttir fyrir okkur þegar mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna dæmdi tveimur íslenskum sjómönnum í vil í máli þeirra gegn íslenskum stjórnvöldum vegna kvótalausra veiða. Ég hjó eftir því strax daginn eftir að umræddar fréttir bárust að hæstv. sjávarútvegsráðherra sagði að hann tæki álitið alvarlega og hefði þegar hafið vinnu við að fara yfir álitið til að við áttuðum okkur á því hvaða afleiðingar það hefði og hvernig við þyrftum að bregðast við því. Það lá því strax fyrir á fyrsta degi að skoða þyrfti þessi mál líkt og hv. formaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar hefur hér gert grein fyrir. Sjómannasambandið hefur sagt að þetta sé umhugsunarefni fyrir allt fiskveiðistjórnarkerfið. Landssamband íslenskra útvegsmanna hefur bent á að þetta kunni að hafa engin áhrif á íslenska fiskveiðistjórnarkerfið. Til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar hafa hins vegar komið tveir prófessorar og ég spurði þá að því, virðulegur forseti, hvort ástæða væri til að endurskoða lögin. Annar þeirra taldi að rík ástæða væri til þess að endurvinna lögin og reyna að mæta þeim meginsjónarmiðum sem fram kæmu í nefndarálitinu og hinn taldi einnig að ástæða væri til að endurskoða lögin á grundvelli niðurstöðu og sjónarmiða mannréttindadómstólsins án þess að stefna í hættu hagkvæmni kerfisins og þeim mannréttindum sem aðilar hafa áunnið sér í kerfinu. Ég minni á það sem stendur í stjórnarsáttmálanum að gerð verður sérstök athugun á reynslunni af aflamarkskerfinu við stjórn fiskveiða og áhrifum þess á þróun byggða. Við erum hér að horfa á meðalhófsreglu, jafnræðisreglu og auðlindaumræðu og ég tel að sú umræða sem er farin af stað, bæði í 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir að taka þetta mál upp hér á Alþingi. Íslenska kvótakerfið er ekki fullkomið, kerfið þarfnast stöðugrar endurskoðunar við og stjórnvöldum ber skylda til að bæta það og gæta þess að það sé í samræmi við alþjóðareglur. Niðurstaða mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna, þar sem þó segir að verndun takmarkaðrar auðlindar í formi fiskstofna sé lögmæt, er um margt athyglisverð og til þess fallin að fara verður gaumgæfilega yfir hana. Ég tek undir þau orð sem hafa fallið hér að okkur ber að taka álitið alvarlega og ríki sem vilja styðjast við lögfestu í vinnubrögðum sínum hljóti að gefa þessu alvarlegan gaum. Mér finnst samt ummæli hæstv. sjávarútvegsráðherra, um að álitið sé ekki ýkja skýrt og illa rökstutt, ansi undarleg. Mér finnst líka undarleg ummæli hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur um að álitið sé torskilið, fjarri sannleikanum. Prófessor Björg Thorarensen sagði einfaldlega að ýmislegt mætti betur fara og að álitið væri á vissan hátt knappt. Hún sagði ekki að það væri óskýrt og illa rökstutt og að ekki ætti að fara eftir því og það eru þau orð sem prófessorar hafa látið falla. Það vekur furðu vegna þess að í umræðunni um kristilegt siðgæði voru rök sjálfstæðismanna fyrir því að taka það út úr íslensku skólakerfi dómur Mannréttindadómstóls Evrópu sem féll í Noregi. Það vill bara svo skemmtilega til að sá dómur fjallar um allt annað en það að það hafi þurft að taka kristilegt siðgæði út úr íslensku menntakerfi. Ég hvet stjórnarþingmenn einfaldlega til þess að fara gaumgæfilega yfir þann dóm. Það ber að taka álit mannréttindanefndarinnar alvarlega og dóma Mannréttindadómstólsins, 

Hæstv. forseti. Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar, ekki greinir okkur á um það, og á því byggir m.a. álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Í lögum um stjórn fiskveiða segir að þau skuli stuðla að traustri atvinnu og byggð í landinu. Ég hugsa að okkur greini ekki mikið á um að þar hafi ýmislegt misfarist þótt ég búist við að sjávarútvegsráðherra telji að svo sé ekki. Staðreyndin er eigi að síður sú að byggðirnar standa víða mjög höllum fæti. Hæstv. ráðherra leggur til að farið sé með gætni í þessu máli og segir að í því sé ekki skýr leiðbeining. Hann viti ekki hvort bjóða eigi mönnum bætur eða auka réttindi þeirra á grundvelli þessarar niðurstöðu. Ég tek hins vegar eftir því að Samfylkingin tekur undir það að endurskoða þurfi lögin og að gera þurfi það fyrr en seinna, helst sem fyrst. Út af fyrir sig erum við sammála því í Frjálslynda flokknum að þannig þurfi að taka á málinu. Það mun ekki bæta stöðuna að halda áfram að vinna eftir þeirri línu sem sjávarútvegsráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa unnið á undanförnum árum, að tína allar ómögulegar fisktegundir inn í kvótakerfið, eins og keilu og löngu sem voru settar á tvær eða þrjár kennitölur, eins og skötu sem fór á eina til tvær kennitölur o.s.frv. og allir aðrir eru leiguliðar þessara tegunda. Það er ekki leiðin að því markmiði að ná einhverri sátt um kvótakerfið. Hæstv. forseti. Það verður að viðurkenna það og taka mark á því að það var Alþingi Íslendinga sem staðfesti þennan sáttmála. Það var gert 8. maí 1979. Við hljótum að taka mið af þeirri staðreynd og virða það sem við höfum undirskrifað.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um þetta mikilvæga mál. Það er nauðsynlegt að við ræðum það á Alþingi, m.a. til að átta okkur á því með hvaða hætti við viljum svara þessari skoðun og áliti mannréttindanefndarinnar. Hér var sagt að kveðið hafi við nýjan tón af minni hálfu í þessari umræðu. Ég get ekki fundið það, ég sagði alveg frá fyrsta degi að taka bæri þetta álit alvarlega. Ég gerði það í sjónvarpi og blöðum. Það liggur því fyrir skjalfest hvað mig áhrærir að ég hef talið allar götur frá því að álitið var kunngert að það þyrfti að taka alvarlega. Þess vegna segi ég að við eigum að gefa okkur þann tíma sem þarf. Að sjálfsögðu ekki lengur en það, en þann tíma sem nauðsynlegur er til að fara yfir málið. Ef við bregðumst við nánast umhugsunarlaust, eins og mér finnst sumir vilja vera láta í þessari umræðu, værum við auðvitað ekki að taka álitið alvarlega. Þá værum við að segja að hægt væri að bregðast við því án þess að hugsa sig mikið um. Ég held að það sé ekki rétt og ekki sé hægt að gera það þannig. Við verðum að velta því aðeins fyrir okkur hvort þetta kerfi framseljanlegra aflaheimilda sem byggir á veiðireynslu tiltekinna ára standist. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því að dómstólar hafa verið að fjalla um þetta mál sérstaklega. Þeir hafa m.a. komist að þeirri niðurstöðu að það að úthluta mönnum aflaheimildir á grundvelli veiðireynslu sem fundin hefur verið út frá einhverju sérstöku tímabili, standist að sumu leyti og annað standist ekki. Þeir eru með öðrum orðum að kveða mjög skýrt á um að það standist vel að nota veiðireynsluna en aðeins ef það er gert á efnislegum forsendum. Hér hefur líka verið sagt að málið sé mjög skýrt. Ég get ekki tekið undir það. Ég vek athygli á því sem prófessor Björg Thorarensen sagði í Morgunblaðinu um daginn. Hún sagði rökstuðninginn mjög knappan og að mjög erfitt væri að draga almennar ályktanir af niðurstöðunni. Fyrir utan það heyrum við menn tala með ýmsu móti í þessari umræðu. Sumir segja að þetta þýði að þjóðin eigi að fá þennan rétt eins og það sé alveg skýrt, aðrir tala um byggðirnar og enn aðrir tala um að það séu sjómennirnir. Allir sjá það auðvitað að þetta allt  
            

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem ég flyt hér er í raun tengt frumvarpi sem ég flutti fyrr á þinginu um meðferð sakamála, því að það var ákveðið við endurskoðun á lögunum um meðferð opinberra mála að taka kaflann um nálgunarbann út úr þeim lagatexta og setja hann fram með þeim hætti sem gert er í þessu frumvarpi. Ég veit að hv. allsherjarnefnd er með frumvarpið um meðferð sakamála til meðferðar og hv. þingmönnum er því kunnugt um hvernig að þessum málum hefur verið staðið af réttarfarsnefnd. Skýringin á því að nefndin og ráðuneytið ákváðu að fara þessa leið er sú að nálgunarbann er ekki ráðstöfun sem gripið er til í þágu rannsóknar eða meðferðar á sakamáli, heldur er um að ræða forvörn sem er ekki síst ætlað að koma í veg fyrir að afbrot verði framið. Af þeirri ástæðu þykir rétt að kveða á um þetta úrræði í sérlögum. Ákvæði frumvarpsins eru í flestum atriðum samhljóða gildandi reglum um nálgunarbann. Veigamestu breytingarnar sem hér eru lagðar til koma fram í reglum 1. mgr. 2. gr. um aðdraganda að kröfu lögreglu um slíkt bann og heimildir þess, sem leita til hennar í þessu skyni, til stjórnsýslukæru ef lögreglu þykir ekki efni til að bera kröfuna fram. Fram hefur komið sú gagnrýni að ákvæðið í núverandi mynd sé of þungt í vöfum og til þess fallið að letja brotaþola að fara fram á nálgunarbann auk þess sem tillögur frumvarpsins gangi ekki nógu langt. Fari betur á því að ákærandi taki ákvörðun um nálgunarbann en ekki dómari að beiðni lögreglunnar eins og í núgildandi lögum segir og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Dómari geti síðan endurskoðað þá ákvörðun. Með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála og almennum hegningarlögum voru sérstök ákvæði um nálgunarbann fyrst færð í lög, samanber lög nr. 94/2000. Í athugasemdum með frumvarpinu kom fram að þegar haft sé í huga þvingunareðli nálgunarbanns og þær hömlur sem felast í slíku banni þyki rétt vegna réttaröryggis að fela dómstólum að taka ákvörðun um hvort úrræðinu verði beitt. Málsmeðferð fyrir dómi leggi ríka áherslu á alvarleika þessara mála og sé því frekar til þess fallin að hafa þau áhrif að látið verði af ásókn í garð þess sem njóta á verndar. Virðulegi forseti. Ég treysti því að hv. allsherjarnefnd muni skoða þau álitaefni sem ég hef nefnt sérstaklega við meðferð frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til nefndarinnar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég hef nokkrum sinnum flutt frumvarp til laga sem hefur varðað mál er tengist þessu frumvarpi um nálgunarbann. Frumvarpið hefur verið flutt sem breyting á lögum um meðferð opinberra mála og almennum hegningarlögum og varðar brottvísun og heimsóknarbann. Ákvæði þessara laga, þ.e. nálgunarbann, þar sem er lagt er bann við því að maður komi á tiltekinn stað eða svæði, veiti eftirför, heimsæki eða setji sig með öðru móti í samband við annan mann ef rökstudd ástæða er til að ætla að hann muni fremja afbrot eða raska á annan hátt friði þess manns sem í hlut á, hefur verið notað vegna mála af því tagi sem hér er fjallað um og til þess að reyna að stemma stigu við ákveðinni tegund kynbundins ofbeldis, þ.e. þegar konur eru ofsóttar, oft af fyrrum maka sínum eða barnsfeðrum. Þetta úrræði, sem ævinlega er neyðarúrræði, hefur verið beitt með ákveðnum hætti hér á landi og er fyrirmyndin fengin úr löggjöf frá nágrannalöndum okkar. Sjónarmið mitt og okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur verið það að í tilfellum af því tagi sem ég nefndi sé þetta úrræði ekki nægilegt. Það sé full ástæða til að skoða aðra útfærslu á nálgunarbanninu, þ.e. ekki kannski endilega á nálgunarbanninu sem slíku eins og því er lýst í 1. gr. þessa frumvarps, heldur til að lögregla hafi þau úrræði sem telja má að virki til þess að koma af alvöru þeim til bjargar sem beittir eru kynbundnu ofbeldi inni á heimilum sínum, svokölluðu heimilisofbeldi. Þess vegna hef ég flutt frumvarp sem gerir ráð fyrir því að lögregla fái í hendur úrræði til að fjarlægja ofbeldismann af heimili í stað þess úrræðis sem lögregla ævinlega grípur til í dag, þ.e. að fjarlægja fórnarlamb ofbeldismannsins og jafnvel börn af heimili og setja konu og börn í athvarf, Kvennaathvarfið, gera þau að flóttamönnum í eigin landi, burtræk af eigin heimili á meðan ofbeldismaðurinn hreiðrar áfram um sig inni á heimilinu. Nú er það svo að það er fyrirmynd fyrir því að beita brottvísunarbanni og heimsóknarbanni af því tagi sem ég hef áður mælt fyrir hér. Málið hefur fengið talsvert mikla umfjöllun í allsherjarnefnd. Þegar við höfum farið í mál af þessu tagi sem snerta kynbundið ofbeldi hef ég ævinlega hreyft því hvort nefndin gæti ekki tekið þetta mál til sérstakrar skoðunar og hvort við gætum ekki sameinast um að koma ákvæði af þessu tagi inn í lög. Umsagnir um málið hafa verið jákvæðar og kvennahreyfingarnar hafa kallað sérstaklega eftir því að ákvæði af þessu tagi verði lögfest. Á síðasta vetri afgreiddi allsherjarnefnd málið, sem þá var þingskjal 71, og beindi því til Alþingis að málinu yrði vísað til ríkisstjórnarinnar sem Alþingi samþykkti. Í október síðastliðnum spurði ég hæstv. dómsmálaráðherra hver hefðu orðið afdrif þess máls hjá ríkisstjórninni. Hann svaraði því til að það hefði verið til skoðunar í tengslum við þá aðgerð sem hér er nú mælt fyrir, þ.e. þá ákvörðun að skilja ákvæðið um nálgunarbann frá almennum hegningarlögum að tillögu refsiréttarnefndar, en gaf ekkert út á það þá með hvaða hætti þetta mál yrði lagt fram. Við sjáum það nú og vitum að ríkisstjórnin hefur ekki viljað taka þau ákvæði sem frumvarp mitt um brottvísun og heimsóknarbann laut að inn í þetta frumvarp. Mér þykir það mjög miður. Ég boða það nú úr þessum ræðustól og í þessari ræðu að ég mun flytja breytingartillögu við þetta frumvarp þar sem ég mundi gera ráð fyrir því að við 1. gr. bættist texti sem væri eitthvað á þá lund að heimilt væri að vísa manni brott af heimili sínu og nánasta umhverfi þess og banna honum að koma þangað aftur í tiltekinn tíma ef rökstudd ástæða væri til að ætla að hann mundi beita náinn aðstandanda ofbeldi eða hóti ofbeldi eða sýni framferði sem spilli mjög líkamlegu heilbrigði, andlegu heilbrigði, heilsu eða friði þess manns eða barns sem í hlut á. Sömuleiðis að brottvísun af heimili og heimsóknarbann samkvæmt 2. mgr. geti gilt í allt að 10 sólarhringa og beri að skilgreina til hvaða svæðis sú brottvísun eða það heimsóknarbann nái. Lögregla hafi þetta úrræði í sínum höndum og skuli síðan innan eins sólarhrings vísa ákvörðun sinni til héraðsdómara sem kanni ástæður fyrir beiðninni og staðfesti ef rökstuðningur er fullnægjandi, en felli niður eða breyti að öðrum kosti. Fyrirmyndin að þessu ákvæði er sótt til Austurríkis og í greinargerð með því frumvarpi sem ég nefndi áðan var rakin saga þessa ákvæðis og hvernig það hefur breiðst út um Evrópu. Núna er það komið í lög á flestum ef ekki öllum Norðurlöndunum og eftir því sem ég hef lesið mér til virðist ákvæðið reynast afar vel. Lögreglan í Austurríki vann með löggjafanum á sínum tíma við það að útfæra reglurnar sem varða þetta ákvæði og þessa heimild. Þær hafa verið fyrirmynd á Norðurlöndunum og annars staðar þar sem þetta ákvæði hefur verið leitt í lög og þar sem ég hef kynnt mér hefur það reynst afar vel. Það er auðvitað afar miður að beita þurfi úrræðum af því tagi sem hér um ræðir en það er skoðun mín að meðan konur eru jafnútsettar fyrir ofbeldi og raun ber vitni og eru ekki einu sinni öruggar inni á heimilum sínum og ekki börn þeirra heldur sé skynsamlegt, og í raun algjörlega nauðsynlegt til að gæta mannréttinda þeirra einstaklinga sem í hlut eiga, að úrræði af þessu tagi sé til staðar. Ég treysti því og þykist vita að allsherjarnefnd muni taka þetta atriði og þessa hugmynd mína til sérstakrar umfjöllunar við meðferð þessa máls þegar fjallað verður um það í nefndinni. Ég geri engar athugasemdir við þá ráðstöfun sem hæstv. ráðherra hefur talað fyrir að úrræðið eða nálgunarbannið sé tekið með þessum hætti inn í sjálfstæða löggjöf. Ég tel rökin fyrir því vera sjálfsögð og skiljanleg. Það sem ég hef við málið að athuga er einungis það að ég tel nauðsynlegt að setja þessa viðbót í það.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér breytingar á lögunum sem fela í sér ákvæði um nálgunarbann. Í umsögn um frumvarpið frá fjármálaráðuneytinu kemur fram að ekki séu gerðar neinar efnisbreytingar á reglunum en það kemur hins vegar ágætlega fram að verið er að skýra ákveðin atriði. Mig langar aðeins að gera það að umtalsefni hér - og það er rétt sem kom fram hjá hæstv. dómsmálaráðherra að við erum með frumvarp til sakamála til meðferðar í allsherjarnefnd. Ég skil það svo að þetta mál um nálgunarbannið hangi algjörlega á því, að við þurfum að afgreiða þetta mál jafnhliða og ákvæði um nálgunarbann séu sett í sérlög. En áður var talið að þau gætu tilheyrt öðrum lögum sem menn hafa nú fallið frá. Í 2. gr. kemur fram með skýrari hætti hvernig krefjast skal nálgunarbanns og fjallað um réttarstöðu þeirra sem biðja um nálgunarbann en lögreglan telur ekki að fara þurfi í slíkt, að réttarstaða þess einstaklings sé skýrð nánar. Það kemur hér fram að í athugasemdinni við 2. gr. að það sé lögreglan sem gerir kröfu um nálgunarbann og í gildandi reglum um þetta úrræði er ekki lýst frekar hvaða aðdraganda slík krafa geti átt. En af augljósum ástæðum er hún að jafnaði sett fram að undangenginni beiðni þess sem sætt hefur ógn eða ónæði af hendi annars manns, þótt lögreglan geti einnig borið fram kröfu að eigin frumkvæði. Rétt þykir að gera reglur um nálgunarbann mun ítarlegri að því er þetta varðar með því að taka upp ákvæði um stöðu þess sem leitar til lögreglu með beiðni um að þess verði krafist, svo sem lagt er fram í nýmælum í 2., 3. og 4. málsl. 1. mgr. 2. gr. Síðan kemur hér: Nánar tiltekið er þar ráðgert að beinlínis verði mælt fyrir um heimild manns til að leita til lögreglu með rökstuddri beiðni um að krafist verði nálgunarbanns og beri lögreglu að taka afstöðu til beiðninnar svo fljótt sem verða megi, en þó aldrei síðar en innan tveggja vikna eftir að hún berst. Í lokamálslið 1. mgr. eru síðan gerðar tillögur um málsmeðferð í tilvikum þar sem lögregla teldi ekki efni til að setja fram kröfu, en það er gert til að tryggja betur réttarstöðu þess sem óskar eftir vernd með nálgunarbanni. Því er hér lýst að sá sem vildi njóta nálgunarbannsins fær heimild til þess að kæra ákvörðunina um þetta efni. Það yrði þá eftir sömu reglum og gilda um kærur ákvörðunar lögreglu um að fella niður rannsókn sakamáls. Þar sem verið er að gera þetta mun skýrara - og ég tel að það sé mjög jákvætt, ég tel að málið sé í heild jákvætt, það er ekki verið að breyta miklu, en því litla sem verið að breyta er jákvætt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í þessi mál fyrst verið er að skýra betur réttarstöðuna, hvort þess megi vænta að mörg slík tilvik komi upp. Á þetta sér oft stað? Mun oft reyna á það að lögreglan hafni því að einhver aðili sé verndaður með nálgunarbanni, að ef einhver slíkur aðili, ef hann fær ekki bannið, kæri það? Á hæstv. dómsmálaráðherra von á því að það reyni mikið á þetta ákvæði? Miðað við forsöguna eru það mörg tilvik þar sem þetta hefur komið upp? Eða eru þetta örfá tilvik?

Virðulegi forseti. Því miður get ég ekki svarað þessari spurningu. Það verður að leiða það til lykta í nefndinni með því að fá sérfróða menn til þess að svara því hvernig einstök mál ganga fyrir sig. Ég lít fyrst og fremst á þetta sem varnaglaákvæði til hagsbóta fyrir þann sem lendir í þessari aðstöðu.

Virðulegi forseti. Þegar rætt var um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu hér á Alþingi á fyrri hluta síðasta áratugar beindist athygli þingmanna hvað helst að þeim áhrifum sem aðildin mundi hafa á rétt útlendinga til að koma hingað til lands. Mörgum hraus hugur við þeirri breytingu sem yrði á samskiptum okkar við aðrar þjóðir ef opnað yrði fyrir frjálsa för útlendinga hingað. Niðurstaðan varð engu að síður sú að við gerðumst aðilar að þessu samstarfi við Evrópusambandið með kostum þess og göllum. Í umræðunni hér á þingi var að sjálfsögðu á það bent að um gagnkvæman rétt yrði að ræða. Íslendingum yrði auðveldað að starfa utan eigin heimalands og stofna fyrirtæki eða hasla sér á annan hátt völl á efnahagssvæðinu. Árið 2000 samþykkti Alþingi ályktun sem heimilaði ríkisstjórninni að fullgilda samning um aðild Íslands að Schengen-samstarfinu sem er undir handarjaðri Evrópusambandsins og snýr að afnámi eftirlits á innri landamærum þátttökuríkjanna en þau eru nú orðin 25. Var því fagnað skömmu fyrir jól að hætt var eftirliti í höfnum og á landstöðvum gagnvart þeim 10 ríkjum sem gengu í Evrópusambandið árið 2004, og í mars á þessu ári verður innra landamæraeftirliti hætt á flugvöllum þessara ríkja. Samhliða því sem landamæraeftirlit hér hefur verið afnumið gagnvart aðildarríkjum Schengen markast vegabréfsáritunarstefna Íslands af þeirri stefnu sem mótuð er af Schengen-ríkjunum í sameiningu. Þá hafa íslensk lögregluyfirvöld fengið greiðari aðgang að samstarfi við lögregluyfirvöld í öðrum Schengen-ríkjum auk þess sem beinn aðgangur að upplýsingakerfum hefur gefið lögreglu sterkari stöðu í baráttunni gegn skipulagðri alþjóðlegri glæpastarfsemi. Ég rifja þetta upp hér í upphafi máls míns um þetta frumvarp til laga um breytingu á útlendingalögunum því að breytingarnar taka mið af þessum tveimur meginskuldbindingum okkar gagnvart Evrópusambandinu. Allar breytingar sem gerðar eru á íslenskri útlendingalöggjöf verða að taka mið af þeim skuldbindingum. Í desember 1993 voru gerðar breytingar á lögum um eftirlit með útlendingum í tilefni af aðild Íslands að EES-samningnum. Lögunum var á ný breytt árið 1999 þegar Útlendingaeftirlitið fékk sérstakan forstjóra en fram til þess hafði lögreglustjórinn í Reykjavík og síðar ríkislögreglustjóri eftir stofnun þess embættis veitt eftirlitinu forstöðu. Með lögum þessum voru starfsemi og rekstur Útlendingaeftirlits að fullu skilin frá starfsemi lögreglu enda fæli eftirlitið ekki í sér löggæslustörf. Árið 2000 voru síðan gerðar breytingar á lögunum um eftirlit með útlendingum vegna þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu. Með þeim lögum var fellt niður persónueftirlit hér á landi með einstaklingum á ferð til og frá öðrum ríkjum sem taka þátt í Schengen-samstarfinu, en eftirlitið gagnvart ferðum til og frá ríkjum utan Schengen-samstarfsins samræmt þeim kröfum sem gerðar eru innan þess. Einnig voru gerðar breytingar á ákvæðum um heimild útlendinga til að dvelja hér á landi og um vegabréfsáritanir í samræmi við reglur Schengen-samstarfsins. Lögum um eftirlit með útlendingum var enn breytt árið 2001 vegna þátttöku Íslands í samstarfi á grundvelli Dyflinnar-samningsins sem er mikilvægur liður í Schengen-samstarfinu. Í þeim samningi er fjallað um hvaða ríki beri ábyrgð á meðferð beiðna um hæli þegar vafi leikur á hvar slík umsókn skuli tekin til meðferðar. Í nokkrum atrennum ræddi Alþingi frumvarp dómsmálaráðherra til útlendingalaga sem ætlað var að leysa af lögin frá 1965 um eftirlit með útlendingum. Voru hin nýju útlendingalög loks samþykkt árið 2002 og eftir þeim hefur verið starfað síðan með nokkrum breytingum með hliðsjón af þróun EES- og Schengen-réttarins. Frumvarpið sem hér er til umræðu felur ekki í sér heildarendurskoðun á útlendingalögunum, heldur er í senn brugðist við ýmsu sem betur má fara í ljósi reynslu af framkvæmd laganna auk þess sem farið er að EES- og Schengen-skuldbindingum. Ég er þeirrar skoðunar að án þátttöku í Evrópska efnahagssvæðinu, og hinum frjálsa og opna vinnumarkaði sem þátttökunni fylgir, væri margt hér með öðrum og verri brag en við nú þekkjum. Almennt er ég þeirrar skoðunar að vel hafi til tekist við framkvæmd þessara ákvæða samningsins. Framkvæmdin hefur á hinn bóginn reynt mjög á íslenska stjórnsýslu og nefni ég þar til sögunnar Útlendingastofnun, Þjóðskrá og lögreglu, af stofnunum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, auk ráðuneytisins sjálfs. Hin gífurlega aukning í útgáfu dvalarleyfa segir sína sögu. Árið 1997 voru gefin út 2.790 dvalarleyfi en þau voru 13.565 árið 2007. Heildarfjöldi útgefinna dvalarleyfa til handa EES-ríkisborgurum árið 2007 var 9.181. Þar af voru rúmlega 6.000 karlmenn og meðalaldur leyfishafa er 34 ár. Tölfræði Útlendingastofnunar bendir til þess að stór hópur þeirra sem fá dvalarleyfi sé ekki að flytjast til landsins með fjölskyldu. Karlar koma meira hingað einir síns liðs en konur til að stunda atvinnu hér á landi. Þá hefur þeim fjölgað mjög sem hafa fengið hér ríkisborgararétt en þeir eru 4.476 ef miðað er við tímabilið 1997–2006. Fjöldi þeirra sem fengu ríkisborgararétt á hverju ári meira en þrefaldaðist á þessu tímabili, fór úr 239 árið 1997 í 844 einstaklinga árið 2006. Þótt flest sé jákvætt við þessa þróun hefur hún einnig skuggahliðar og birtast þær t.d. í því að í skjóli hinnar frjálsu farar hefur alþjóðleg glæpastarfsemi teygt anga sína hingað til lands. Ég tel að við séum betur sett innan Schengen-samstarfsins en utan þess til að taka á þessum vanda. Spyrja má hvort við höfum verið of hikandi að ganga til virks lögreglusamstarfs viðs ríki Evrópusambandsins og ekki nýtt okkur nægilega markvisst heimildir til að koma þeim úr landi sem ógna öryggi samfélagsins. Ég er þeirrar skoðunar að gera þurfi enn frekari ráðstafanir til að þétta eftirlitsnetið með ólögmætri alþjóðlegri starfsemi hér á landi, hverju nafni sem hún nefnist. Í því skyni hafa verið stigin skref með samþykki Alþingis eins og með því að koma á fót sérstakri greiningardeild við embætti ríkislögreglustjóra. Treysta þarf öflugt samstarf hennar við lögregluembættin í landinu en þó sérstaklega embættin á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum. Greiningarvinna og nákvæm kortlagning er lykillinn að góðum árangri á þessu sviði eins og öðrum. Sérfræðingar Evrópusambandsins í baráttu við hryðjuverk og skipulagða glæpastarfsemi hafa hvatt til þess að hér verði komið á fót öryggis- og greiningarþjónustu á vegum lögreglu sem hafi heimildir til forvirkra rannsóknaraðgerða. Fyrir einu ári kynnti ég hugmyndir um það efni í óformlegum samtölum við fulltrúa allra þingflokka en þær snerta ekki það frumvarp sem hér er til umræðu þótt nauðsynlegt sé að hafa þær í huga við mat á ráðstöfunum til að tryggja öryggi borgaranna. Þegar rætt er um rétt útlendinga hér á landi er nauðsynlegt að hafa að leiðarljósi muninn á milli þeirra sem hingað koma í krafti EES-réttar og hinna sem búa utan EES-svæðisins. Samhliða því sem EES-þjóðum hefur fjölgað hafa þröskuldar hækkað gagnvart þeim sem eru utan EES-svæðisins. Ákvæði útlendingalaga snúast að verulegu leyti um takmörkun á réttindum þeirra sem eru utan EES-svæðisins og með hvaða skilyrðum þeir og fjölskyldur þeirra geta vænst þess að fá hér leyfi til dvalar og síðar búsetu. Samhliða því sem þetta frumvarp um breytingar á útlendingalögunum er lagt fram leggur félagsmálaráðherra fram frumvarp um breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Samfellan í frumvörpunum felst í því að verið er að samræma flokkun atvinnuleyfa annars vegar og dvalarleyfa hins vegar. Við samlestur frumvarps okkar félagsmálaráðherra sést að áfram verður mjög erfitt fyrir ófaglært verkafólk utan EES að fá hér atvinnu- og dvalarleyfi. Á hinn bóginn er þröskuldurinn lækkaður gagnvart sérfræðingum utan EES. Með þessu er komið til móts við eindregnar óskir atvinnulífsins en mörg dæmi eru um að það standi hátækni- og gæðaþjónustufyrirtækjum fyrir þrifum hve stífar reglur gildi hér gagnvart sérmenntuðu og sérþjálfuðu fólki. Frumvarpið hefur að geyma ákvæði sem leiða til minni skriffinsku í kringum hinn stóra hóp EES-borgara sem hingað kemur árlega. Með því er unnið að markmiðum ríkisstjórnarinnar um einfaldara Ísland og svigrúm skapað til þess nýta krafta opinberra aðila til að sinna brýnni verkefnum en ella. Frumvarpið einkennist af því að með því er gerð tillaga um að festa í lög ákvæði sem nú eru í reglugerð. Með þessari breytingu er stuðlað að því að þingmenn fái tækifæri til að ræða einstök álitaefni og leita sér pólitísks stuðnings við úrlausn þeirra. Skiptir þetta máli í öllu löggjafarstarfi en ekki síst þegar siglt er inn á ný mið eins og gert er í útlendingalögunum. Með frumvarpinu er stefnt að því að færa inn í lögin efnisreglur um einstaka dvalarleyfaflokka og réttindi þeim tengd, reglur um hvernig haga beri afgreiðslu dvalarleyfa, reglur frá skyldu til að hafa dvalarleyfi og reglur um hvenær heimilt er að veita útlendingi dvalarleyfi. Eins og ég sagði í upphafi máls míns tekur frumvarpið mið af reynslu af framkvæmd útlendingalaganna. Í því er að finna ákvæði sem koma til móts við ungmenni sem dvelja hér á landi ásamt foreldrum sínum, með því að gera þeim kleift að halda áfram námi hér á landi eftir að þau hafa náð 18 ára aldri. Þá er ákvæði um 24 ára regluna svonefndu lagað að framkvæmd þess. Lagt er til að afnumin verði úr skilgreiningu laganna á nánasta aðstandanda útlendings að hann hafi fyllt 24 ára aldur. Sé annar makinn 24 ára eða yngri skal ávallt kanna hvort málsatvik séu með þeim hætti að stofnað hafi verið til hjúskapar eða staðfestrar samvistar með vilja beggja hjóna eða hvort stofnun hjúskapar eða staðfestrar samvistar brjóti í bága við allsherjarreglu og meginreglur íslenskra laga. Með þessari breytingu er tekið mið af þeirri framkvæmd sem fylgt hefur verið frá því að gaumgæfilega var farið yfir stjórnsýslulega framkvæmd 24 ára reglunnar, m.a. að fengnu áliti umboðsmanns Alþingis. Áfram er þannig leitast við að standa vörð um hagsmuni þeirra sem telja má minni máttar vegna ungs aldurs án þess að skilja megi lagatextann á þann veg að hjúskapur þeirra sé almennt ekki viðurkenndur sem lögmætur grundvöllur búsetu hér á landi. Í frumvarpinu er að finna nýmæli sem heimila Útlendingastofnun að forgangsraða erindum. Þá er lagt til að stofnuninni og lögreglu sé heimilt að samkeyra upplýsingar í gagnagrunnum með upplýsingum frá Vinnumálastofnun, skattyfirvöldum og Þjóðskrá. Með þeirri breytingu er stuðlað að virkara eftirliti gegn misnotkun á erlendu vinnuafli og gegn ólögmætri dvöl útlendinga í landinu. Virðulegi forseti. Ég hef hér drepið á nokkur meginatriði frumvarpsins auk þess að bregða ljósi á gildi þess í stærra samhengi útlendingamála. Frumvarpið hefur verið lengi í smíðum. Hugað hefur verið vel að einstökum greinum þess og í nánu samstarfi við félagsmálaráðuneytið til að tryggja sem besta framkvæmd laganna og samræmi við vinnulöggjöfina. Spurningar hafa vaknað um hvort útgáfa allra leyfa til útlendinga eigi að vera á einni hendi eða fleiri. Hér er ekki mælt með því að sama stofnunin gefi út dvalar- og atvinnuleyfi. Frumvarpið leggur hins vegar grunninn að því að náin samhæfing sé í störfum þeirra stofnana sem að útgáfu leyfanna koma. Þjónusta við útgáfu dvalarleyfa var aukin á síðasta ári þegar embætti sýslumanna um land allt hóf að taka á móti beiðnum um slík leyfi og beina þeim til afgreiðslu Útlendingastofnunar. Ég sé fyrir mér aukna samþættingu í störfum Útlendingastofnunar og Þjóðskrár en Þjóðskráin tók fyrir skömmu við framleiðslu vegabréfa af Útlendingastofnun. Miklu skiptir að lög um útlendinga veiti á hverjum tíma þær heimildir til einstaklinga og stjórnvalda sem eru í bestu samræmi við sanngjarnar kröfur í þessu efni. Árið 1995 voru sett ákvæði í 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að með lögum skuli skipa rétti útlendinga til að koma til landsins og dveljast hér svo og fyrir hverjar sakir sé hægt að vísa þeim úr landi. Ákvæði um þetta var nýmæli en með því var fyrst og fremst lögð skylda á löggjafann að setja lög til að girða fyrir að framkvæmdarvaldið hefði ákvörðunarvald þar um án skýrra lögákveðinna skilyrða. Löggjafinn hefur á hinn bóginn frjálsar hendur um efni slíkra skilyrða innan þeirra marka sem leiðir af almennum jafnræðisreglum og þjóðréttarlegum skuldbindingum. Frumvarp það sem hér er flutt tekur mið af þessum grundvallarsjónarmiðum. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Á þessu stigi málsins ætla ég fyrst og fremst að fjalla um málið út frá lagatæknilegum eða lagasetningaraðferðum sem við búum við á Íslandi. Ég hef haft lítinn fyrirvara. Frumvarpið ber brátt að inn á þing og það er lítill fyrirvari til undirbúnings þannig að ég geri ekki miklar efnislegar athugasemdir við frumvarpið á þessu stigi en mun auðvitað grandskoða það í allsherjarnefnd þegar það kemur til umfjöllunar þar. Það vekur athygli mína að það er eins og svo mörg önnur frumvörp sem koma frá Stjórnarráðinu - og það á ekkert sérstaklega við um dómsmálaráðuneytið, það á við öll ráðuneyti - að vera því marki brennd að vera samin í ráðuneytunum og vera „eins manns verk“ sem ég kalla stundum. Aðferðin við að semja slík frumvörp hefur ekki verið í samræmi við það sem ég kalla góða frumvarpssmíð. Reyndar er komin út handbók núna sem mælir fyrir um hvernig er staðið að góðri frumvarpssmíð og ég vænti þess að ráðuneytin í framtíðinni taki upp þær verklagsreglur sem þar eru lagðar upp. Þá er auðvitað fyrst að greina þörfina á lagasetningu og ég hygg að hún hafi verið fyrir hendi hér og efast ekkert um hana. Í öðru lagi þarf að leita til umsagnaraðila, þeirra sem hafa hagsmuni að gæta eða sem þau snerta mest. Ég nefni Alþjóðahúsið og fleiri aðila. Það mundi, eins og handbókin mælir fyrir um, frú forseti, létta okkur verulega störfin í nefndinni og gera nefndarstörfin skilvirkari. Ég hefði því kosið að framkvæmdarvaldið leitaði umsagna hagsmunaaðila í hvert skipti sem það væri í frumvarpssmíð. Það er einu sinni þannig að betur sjá augu en auga í þessum tilvikum eins og öllum öðrum í lífinu. Ég hefði líka kosið að í málum sem þessum og öðrum veigameiri málum væru settar á stofn nefndir sem sæju um verkið eða það sem ég hef kynnst til að mynda í Noregi þar sem maður sér að gerðar eru svokallaðar „utredninger“ eða skýrslur um mál, þar sem greining á málinu fer fram, kostum og göllum gildandi laga og þeirri þörf sem er á breytingum og upp úr þeirri vinnu er svo unnið lagafrumvarp. Annað lagatæknilegt atriði eða frumlagaatriði ég vil nefna hér að gefnu tilefni og því beini ég ekkert frekar að hæstv. dómsmálaráðherra en öðrum ráðherrum, heldur sem almennri gagnrýni á lagasetningargerð á Íslandi. Þessi gagnrýni hefur komið fram áður, hún snýr að því sem ég kalla valdframsal eða að menn framselji löggjafarvaldið til framkvæmdarvaldsins. Stundum gengur það svo langt að lögin eru nánast eins og viljayfirlýsingar sem framkvæmdarvaldið fyllir svo út í með efnisreglum, með setningu reglugerða. Frumvarpið sem hér er til umræðu er að nokkru leyti með því marki brennt að þar eru m.a. í 2. gr., 3. gr., 5. gr., 6. gr. og víðar heimildir til ráðherra til að setja í reglugerð nánari fyrirmæli um hvaða gögn og vottorð skuli lögð fram, um undanþágur frá kröfum um dvalarleyfi, um reglur um heimild til útlendinga til að koma til landsins, um för yfir landamæri og fleiri slík atriði. Ég hygg að grundvallaratriði í slíkum reglum ættu fremur heima í löggjöf en í reglugerð, þannig að meginlínurnar séu dregnar upp í löggjöfinni en útfærsluatriði, minni háttar framkvæmdaratriði komi fram í reglugerðum. Þetta segi ég almennt og þetta gildir um þetta frumvarp og gildir allt of oft um frumvörp sem hér koma til umfjöllunar. Þetta hafa fræðimenn á sviði lögfræði gagnrýnt sem valdframsal á löggjafarvaldi til framkvæmdarvalds. Að því er varðar efnisatriði sem ég vil víkja lítillega að og meira spyrja en hitt. Ég fagna því auðvitað að 24 ára reglan er úti, ég fagna því sérstaklega og minni á það að bæði á fyrri þingum og eins á þinginu í vetur hefur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flutt frumvörp um afnám þessarar reglu og fleira. Ég minni á frumvarp hv. varaþingmanns Pauls Nikolovs í þessu sambandi sem hann mælti fyrir á þingi fyrir jól. Ég hef haft áhyggjur af einum þætti þessara útlendingalaga og hef reyndar flutt frumvarp til breytinga á útlendingalögum sem það varðar, þ.e. um konur, sérstaklega konur sem dveljast hér á landi án atvinnuleyfis í krafti hjúskapar eða samvistar eins og mælt er fyrir í e-lið 5. gr. Það liggur fyrir að þessar konur eru fremur fórnarlömb ofbeldis en aðrar. Hlutfall erlendra kvenna sem sækja Kvennaathvarfið vegna ofbeldis er talsvert hærra en hlutfall þeirra meðal þjóðarinnar, þ.e. fjöldi þeirra á Íslandi. Þetta er alvarlegt vandamál sem Alþjóðahúsið, Rauði krossinn og fleiri hafa tekið á. Ég hefði kosið og hef reyndar sagt að hæstv. dómsmálaráðherra geti sett reglur um undanþágur frá þessum kröfum. Ég veit ekki hvernig þær reglur munu hljóða en ég vildi beina þeirri fyrirspurn til dómsmálaráðherra hvaða augum hann líti á þetta vandamál, sem er til staðar, og hvort í væntanlegri reglugerð dómsmálaráðuneytisins verði sérstaklega tekið tillit til þeirra kvenna sem búa við heimilisofbeldi og eru í gíslingu dvalarleyfis í þrjú ár. Ef þær skilja við manninn sinn þurfa þær að fara heim og víða háttar svo með konur sem hingað koma, og það eru sérstaklega konur sem koma hingað frá Tælandi og Asíu, að þær höfðu brennt allar brýr að baki sér og áttu ekki að neinu að snúa. Þetta er auðvitað mannúðarmál og þar fram eftir götunum. Ég vil spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um afstöðu hans til þessa þáttar þar sem ég þykist vita að hann þekki þetta vandamál til hlítar. Annað atriði sem ég vildi varpa hér fram og beina til hæstv. dómsmálaráðherra er varðandi framfærsluna. Ég les það ekki alveg út úr lögunum en mér sýnist framfærsluheimildir vera rýmkaðar. En þegar svo hagar að barn kemur til landsins með foreldrum sínum, segjum 15 ára gamalt, og sækir skóla, en eftir að það varð 18 ára þurfti það að sýna sjálfstæða framfærslu því það hætti að vera barn. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra hvort það sé að einhverju leyti tekið á þessu eða hvort hann hyggist taka á þessu í reglugerð, þannig að barn sem verður 18 ára og því ekki lengur barn samkvæmt skilningi laganna en er nú samt oft barn enn í mínum skilningi, hvort yfirlýsing foreldra barnsins eða þessa 18 ára unglings nægi ekki sem trygging fyrir því að skilyrði um framfærsluna sé fullnægt. Þetta er mikilsvert atriði og brýnt að það sé tryggt í lögunum. Hér er um alvörubúsetu foreldra að ræða en dvalarleyfið er ekki komið hjá barninu og þetta skiptir miklu máli. Allir venjulegir foreldrar sjá um framfærslu barna sinna sem eru í skólum, auðvitað að því gefnu að þau vinni líka og taki til heima hjá sér og þar fram eftir götunum. Í þriðja lagi vil ég spyrja dómsmálaráðherra, og það er kannski missýn mín eða ég hef ekki í hraðri yfirferð rekið augun í það, hvort þarna sé einhverja breytingu að finna hvað varðar lífsýnatöku á útlendingum sem koma hingað til lands. Hvort þetta standi enn inni og ég bið forláts ef það hefur farið fram hjá mér í hinum knappa yfirlestri mínum.

Frú forseti. Hér er um afar vel unnið frumvarp að ræða og tekið er á mikilvægum málum í löggjöf um útlendinga frá 96/2002. Bæði er verið að færa löggjöfina nær þeirri framkvæmd sem orðið hefur frá setningu laganna en einnig er að finna í frumvarpinu ákvæði sem eru til þess fallin að treysta íslenskt samfélag, stefnumótun á sviði menntamála og starfsemi fyrirtækja í landinu. Mjög góður bragur er á því að setja ákvæði sem nú eru í reglugerð í löggjöfina. Ég vil sérstaklega taka það fram út af orðum hv. þm. Atla Gíslasonar, að í þessu frumvarpi er verið að stíga skref í þá átt. Fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu að nákvæmari reglur um komu og dvöl útlendinga í landinu eru settar í frumvarpinu með það að markmiði að það verði síðan í löggjöfinni og þar gefst þingmönnum tækifæri til að skoða hvernig þessum hlutum er háttað. Í mínum huga er verulegur bragur að þessari breytingu hjá hæstv. dómsmálaráðherra og ástæða til að taka það sérstaklega fram. Þetta er umfangsmikið mál og flókið sem tekið verður til ítarlegrar meðferðar í allsherjarnefnd og þar mun nefndin væntanlega fá til sín þá sérfræðinga sem hún telur nauðsynlega til að skýra þetta mál og taka sér tíma til þess að skilja málið til hlítar. Ég geri í rauninni ráð fyrir því líka, þótt það sé ekki tilgreint sérstaklega í almennum athugasemdum með frumvarpinu, að í dómsmálaráðuneytinu þurfi að nýta sérfræðinga til aðstoðar þegar svo ber undir. Auðvitað liggur fyrir að allsherjarnefnd kallar til þá sérfræðinga sem hún þarf á að halda til þess að auðvelda vinnslu málsins. Nokkur atriði langaði mig að nefna sérstaklega sem ánægjulegt er að sjá í frumvarpinu. Ég vil í fyrsta lagi nefna að þar er gert ráð fyrir flokkun dvalarleyfa og í því sambandi er sjálfsagt að taka fram að hæstv. félagsmálaráðherra mun mæla fyrir frumvarpi um breytingu á atvinnuréttindum útlendinga. Það er alveg gríðarlegur samhljómur í þessum tveimur frumvörpum, enda verður svo að vera þegar um slíka löggjöf er að ræða sem við fjöllum um. Ég velti þó svolítið fyrir mér hvað við fáum raunverulega út úr flokkun dvalarleyfa. Mér sýnist að ástæðan fyrir því að flokkunin skuli vera sett fram með þessum hætti sé að þá verði auðveldara að átta sig á þeim útlendingum sem starfa hér að ýmsum verkefnum. Slíkar upplýsingar eru afar gagnlegar við kortlagningu á samsetningu þjóðfélagsgerðarinnar. Ég mun sérstaklega beina sjónum mínum að þessu atriði í vinnu nefndarinnar. Að mínu mati er mikilvægt við hagtölugerð að við höfum sem nákvæmastar upplýsingar um þá útlendinga sem hér eru og þau störf sem þeir vinna. Við vitum að umræðan undanfarin ár hefur mikið beinst að þeim verkamönnum sem fengist hafa hingað til lands til að starfa að verkefnum sem við höfum áður sinnt. Við vitum líka að við höfum útlendinga hér í alls kyns störfum og ég held að það sé afar mikilvægt við hagtölugerð og greiningu samfélagsins að við getum nýtt þessar upplýsingar til góðra verka. Ég vona að það sé réttur skilningur hjá mér en við munum líklega ræða það, t.d. í allsherjarnefndinni. Ég fagna sérstaklega ákvæðinu sem er að finna í 12. gr. frumvarpsins um sérfræðinga. Við höfum fundið fyrir því að fulltrúar atvinnulífsins hafa haft mikinn áhuga á því að reglurnar verði rýmkaðar. Það skiptir miklu máli að íslensk fyrirtæki hafi fólk og geti haft möguleika á að sækja sér fólk út fyrir landsteinana, fá hæfustu sérfræðingana sem völ er á til starfa. Eitthvað hefur borið á því að mönnum hefur þótt afgreiðsla slíkra leyfa taka of langan tíma. Þess vegna vil ég nefna þetta mikilvæga ákvæði í frumvarpinu varðandi málsmeðferð hjá Útlendingastofnun en lögð er til breyting á 23. gr. laganna á þann veg að þau fyrirtæki sem þurfa að fá til sín sérfræðinga án frekari tafa fá hraðari afgreiðslu. Það á einnig við um námsmenn og er að mínu viti í samræmi við stefnumörkun menntamálaráðherra um eflingu kennslu og rannsókna við Háskóla Íslands. Markmið samningsins er m.a. að styrkja stöðu háskólans í alþjóðlegu umhverfi. Það þarf ekki að taka fram hversu mikilvægt það er að fá til okkar t.d. sterka doktorsnema og í frumvarpinu er verið að rýmka möguleika þeirra til að fá hraðari afgreiðslu. Ljóst að það horfir til vandræða ef menn geta ekki sest á skólabekk eða hafið sínar rannsóknir að hausti. Eins má nefna það mikilvæga atriði að þegar fólk er komið á doktorsstig eru gjarnan fjölskyldur með í för. Í frumvarpinu er sérstaklega tekið á því að fjölskyldur doktorsnema hafi tök á því að fylgja viðkomandi hingað til lands. Allt þetta held ég að muni bæta samkeppnisstöðu okkar hvað þetta varðar vegna þess að um leið og við segjum að við viljum vera í fremstu röð í menntamálum þá þurfum við auðvitað líka að búa svo um eins og hér er gert, að geta laðað til okkar þetta fólk og það hafi möguleika á að koma hingað. Mér þykir líka áhugavert ákvæðið sem snertir hraðafgreiðslu hvað varðar þau fyrirtæki sem standa sig vel og fara að reglum og sýna gott fordæmi. Ég skil það þannig að eftir því sé tekið hjá Útlendingastofnun og hún muni þá veita þeim brautargengi í þessum hraðafgreiðslum. Ég held að það sé mjög skynsamlegt og til þess fallið að draga úr deilum sem orðið hafa um afgreiðslu Útlendingastofnunar eða tortryggni sem verið hefur gagnvart einstökum fyrirtækjum um að þau standi ekki nógu vel að málum. Ég held að það sé mjög mikilvægt og í raun og veru eins konar hvatningarákvæði sem mér sýnist að við mættum nota víðar í lögum. Í stað þess að skipa fyrir, hvetjum við frekar fólk ef það stendur sig vel og það fær þá meiri og betri afgreiðslu. Ég hef aðeins tæpt á örfáum atriðum í þessu frumvarpi. Fyrir liggur að allsherjarnefnd fær nú frumvarpið til meðferðar og það verður fróðlegt að fá tækifæri til að fara ofan í þetta mikilvæga mál. Ég vil bara ítreka að í því sambandi mun nefndin auðvitað nýta sér þá sérfræðinga sem þörf er á og ég veit að málið fær góða og vandaða afgreiðslu þar.

Virðulegi forseti. Það er margt áhugavert sem fram kemur í þessu frumvarpi og jafnframt margt ánægjulegt varðandi breytingar á lögum um útlendinga. Eins og hæstv. ráðherra sagði er nú komin talsverð og nægileg reynsla á framkvæmd laganna sem sett voru árið 2002 til þess að hægt sé að gera á þeim nauðsynlegar breytingar og til að meta hvaða áhrif sú lagasetning hefur haft. Ég tel að þær breytingar sem hér er verið að gera séu mjög góðar og að vissulega eru einhverjir þættir sem nefndin á án efa eftir að fara betur í gegnum með þeim sérfræðingum sem fyrir hana koma. Nokkur atriði langar mig til að nefna sérstaklega. Ég sat mjög merkilegan fund í Háskóla Íslands í fyrrahaust þar sem verið var að fjalla um aðgengi útlendinga að háskólanum og aðgengi þeirra að námi þar. Þar kom í ljós að þó nokkrir annmarkar voru á aðgengi þeirra sem komu frá löndum utan EES í nám við Háskóla Íslands. Þeir voru fólgnir í framkvæmd á útlendingalögum og í ákvæðum sem byggð voru á reglugerðum. Verið er að lögfesta talsvert af þeirri framkvæmd er varðar námsmenn. Mér þykir það fagnaðarefni að hér skuli einmitt vera tekið á fjölmörgum þáttum sem snúa að þeim vanda sem nefndir voru á þessum fundi sem ég sat. Má ég þar til með að nefna að það hefur verið vandamál hversu langan tíma það tekur að afgreiða umsóknir hjá Útlendingastofnun og hefur valdið ýmsum erlendum nemum vandkvæðum við að fá útgefin tilskilin leyfi til að geta hafið nám á réttum tíma. Hér er verið að taka á því með því að heimila Útlendingastofnun að forgangsraða námsmannaleyfum við afgreiðslur eins og dvalarleyfi vegna atvinnuþátttöku. Það er mikið fagnaðarefni og veit ég að það mun skipta gríðarlega miklu máli. Við þurfum alltaf að vera með málin í endurskoðun og ef við ætlum t.d. að ná þeim markmiðum sem Háskóli Íslands hefur sett sér, að komast í hóp 100 bestu háskóla í heimi, þá er þetta þáttur sem skiptir gríðarlega miklu máli. Það skiptir t.d. máli hvernig aðgengi nemenda er að íslenskum skólum frá skólum eins og í Bandaríkjunum þar sem fjölmargir skólar eru meðal þeirra 100 bestu í heiminum. Við erum líka hluti af Bologna-ferlinu og þar eru ekki bara skólar innan EES. Þar er einmitt kveðið á um aukið flæði nemenda milli skóla sem fylgja því ferli. Allt eru þetta því hlutir sem skipta okkur máli. Í frumvarpinu er fleira sem ég fagna og tel vera verulega til bóta miðað við framkvæmdina hingað til. Verið er að slaka á kröfum um námsárangur sem hingað til hefur verið 75% en er nú kominn niður í 50% miðað við fyrstu endurnýjun leyfis. Nemendur hafa því svigrúm á fyrstu önninni til að aðlagast og þá er eingöngu krafa um 50% námsárangur til þess að fá að vera hér áfram. Eftir það er krafa um 75% námsárangur. Það tel ég líka vera verulega til bóta vegna þess að við vitum að menningarheimar eru ólíkir og við eigum auðvitað að vera sveigjanleg í þessum efnum við þá sem hingað koma í fyrsta sinn. Annað hefur valdið því að erlendir nemar hafa átt erfitt með að koma hingað í háskólanám er krafan sem gerð er við dvalarleyfi um framfærslu. Samkvæmt yfirlýsingum ráðherra er vilji til þess að veita námsmönnum svigrúm í þeim efnum og er það verulegt gleðiefni og mjög til bóta. Vegna ræðu hv. þm. Atla Gíslasonar áðan hafði ég einmitt skilið frumvarpið og greinargerðina þannig að hér sé einmitt með mjög skýrum hætti verið að koma til móts við þá kröfu og þann sjálfsagða hlut að ekki séu svo skörp skil við 18 ára aldur sem raun ber vitni. Í frumvarpinu er bætt við sérstakri heimild í ákvæði laganna um námsmannaleyfi sem gerir þeim einstaklingum sem eru í framhaldsskóla og á grundvelli aðstandenda, kost á að fara í menntaskóla hér. Í dag er það þannig að samkvæmt greinargerðinni er hægt að veita þeim námsmannaleyfi vegna iðnnáms eða vegna atvinnuþátttöku en ekki vegna framhaldsskólaþátttöku. Hér er því breytt og það finnst mér mjög skýrt. Ég tel það líka vera verulega til bóta og eðlilegt. Þarna er enn eitt dæmið um að menn hafa verið að átta sig á framkvæmd laganna frá 2002 og færa nú hlutina til betri og réttlátari vegar. Að lokum fagna ég því mjög að gerðar séu breytingar á svokallaðri 24 ára reglu og ég tel, eins og einnig hefur komið fram hjá hæstv. ráðherra, að verið sé að færa þetta eins og annað að raunverulegri framkvæmd laganna. Hin svokallaða 24 ára regla var auðvitað mjög umdeild og fer nú út í þeirri mynd sem hún var í útlendingalögum og það er ánægjulegt. Verið er að færa hana að framkvæmdinni. Ég tel mun eðlilegri leið sem nú er farin í frumvarpinu að kannað verði sérstaklega, ef makar eru yngri en 24 ára, hvort um málamyndahjúskap sé að ræða. Það er ákveðinn varnagli sem settur er og eðlilegt að hann sé með þeim hætti í stað þess að segja að allir 24 ára og yngri lúti öðrum lögum en þeir sem eldri eru. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég tel að hér sér verið færa mjög margt til bóta og ég veit að allsherjarnefnd á eftir að fara vel í gegnum málið og þar munu án efa koma fram mörg áhugaverð sjónarmið. Ég ætla að láta máli mínu um þetta lokið hér í fyrstu umræðu.

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi er að finna nokkrar nýjungar eins og fram hefur komið í ræðu hæstv. ráðherra. Meðal þess eru ákvæði í 7. og 8. gr. frumvarpsins sem kveða á um að útlendingar sem hingað koma og vilja fá dvalarleyfi þurfi að hafa undirgengist læknisskoðun og í 8. gr. er því bætt inn sem nýju skilyrði fyrir grunnskilyrði dvalarleyfis að útlendingur samþykki að gangast undir læknisskoðun innan tveggja vikna frá komu til landsins. Ég vil fagna því að Samfylkingin hefur fallist á þau sjónarmið sem sett hafa verið fram í umræðunni að undanförnu, að rétt sé að huga að heilbrigðismálum eins og verið hefur um áratugaskeið á Íslandi. Ég minni á að fyrir síðustu alþingiskosningar, fyrir u.þ.b. ári, setti formaður Frjálslynda flokksins, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, fram þau sjónarmið að rétt væri að heilbrigðisskoða þá útlendinga sem kæmu til Íslands frá löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins, nýjum ríkjum Evrópusambandsins, þegar nokkuð sterkar líkur væru á því að þeir kæmu frá svæðum þar sem berklar væru landlægir. Af þessu varð mikið fjaðrafok og formaður Frjálslynda flokksins var borinn þungum sökum sem voru algjörlega úr lausu lofti gripnar og óviðurkvæmilegar. Úr röðum Samfylkingarinnar urðu þessar árásir m.a. mjög harðar í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Ég fagna því þess vegna að Samfylkingin hefur í raun og veru fallist á þau sjónarmið sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson setti fram fyrir u.þ.b. ári.

Virðulegi forseti. Langt er seilst til að drepa þessu máli einhvern veginn á dreif. Virðulegi forseti. Auðvitað gagnrýndum við málflutning Frjálslynda flokksins í heild sinni fyrir síðustu kosningar vegna þess að hann einkenndist af popúlisma og ól í mörgum tilfellum á andúð í garð útlendinga. Þar vil ég t.d. nefna vefsíðuskrif hjá ungliðum og fleira. Þar gekk umræðan um heilbrigðismál miklu lengra en nú, miklu lengra, og það veit hv. þingmaður. Ég kæri mig ekki um að fara að ræða þann málflutning hér eins og hann var. Mér finnst það ekki boðlegt hér í þingsölum. Virðulegi forseti. Ég sagði í ræðu minni áðan að ég tel að með þessu frumvarpi séum við að færast nær hinni raunverulegu framkvæmd útlendingalaganna og hér sé margt til bóta í málefnum útlendinga. Ég bið hv. þm. Kristin H. Gunnarsson að fara með okkur í gegnum þá umræðu með heiðarlegum hætti, ekki draga fram svona hluti og ekki fara að draga okkur aftur inn í þá umræðu sem varð um málefni útlendinga fyrir síðustu kosningar og einkenndist oft af gríðarlega miklum sleggjudómum í þeirra garð. Ég vona að í nefndinni muni umræðan verða laus undan þeirri umræðu sem þá fór fram.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að það sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson sagði á sínum tíma, reyndar fyrir réttu ári eða svo, - og var mjög harkalega gagnrýnt úr röðum Samfylkingarinnar og m.a. skrifaðar greinar í Morgunblaðið þar sem varað var við því að Samfylkingin væri í Kaffibandalaginu og lagst gegn því að Samfylkingin efndi það ef til ríkisstjórnarsamstarfs kæmi - hefur nú verið sett inn í stjórnarfrumvarp. Þá er ég bara að vísa til þess sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson setti fram um þessi mál. Í þessu stjórnarfrumvarpi er reyndar gengið lengra en hv. formaður Frjálslynda flokksins lagði þá til. Ég er algjörlega sammála þessu frumvarpi og var þá og er enn algjörlega sammála hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni vegna þess að ég lít á þessa hluti sem heilbrigðismál, ekki sem þjóðernismál tengd andúð á útlendingum. Það er bara heilbrigð skynsemi að tryggja að hver sá sem hingað kemur og vill vera fái nauðsynlega heilbrigðisþjónustu sér til góða og koma í veg fyrir að hann geti skaðað heilsu annarra. Þetta hefur verið í lögum á Íslandi um áratugaskeið, þetta er skynsamlegt og er á engan hátt beint gegn þjóðerni þess sem í hlut á. Ég segi eins og er, virðulegi forseti, ég fagna því að Samfylkingin hefur fallist á þessi sjónarmið. Það þýðir einfaldlega að sá ágreiningur sem var á milli flokkanna, Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins, er úr sögunni og þær hindranir sem reynt var að setja upp í aðdraganda síðustu alþingiskosninga um mögulegt stjórnarsamstarf eru þá líka úr sögunni. Ég hlýt að fagna því.

Virðulegi forseti. Enn og aftur veit hv. þingmaður jafn vel og sú sem hér stendur að um er að ræða mun fleiri þætti en einmitt þetta atriði sem gagnrýnt var í málflutningi Frjálslynda flokksins fyrir síðustu kosningar. Það er mín skoðun að formaður Frjálslynda flokksins hafi algjörlega misst stjórn á mörgum í sínum flokki hvað þetta varðar. Það var aldrei gagnrýnt að hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson væri skynsemisrödd í þessu ólguhafi andúðar í garð útlendinga sem varð á tímabili í þjóðfélaginu og þá ekki síst fyrir tilstuðlan Frjálslynda flokksins og aðila innan hans. Þetta vitum við hv. þingmaður mætavel og þeir sem fylgdust með þeirri umræðu. Virðulegi forseti. Ég verð að fagna því að hv. þingmaður - og má ég líka segja að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur að mínu mati líka verið rödd skynseminnar innan Frjálslynda flokksins hvað varðar málefni útlendinga og hefur fengið ágjöf frá sínum eigin flokksmönnum, sinni eigin ungliðahreyfingu, fyrir skoðanir sínar, m.a. í þeim efnum, á síðum blaðanna og verið sakaður um að fylgja ekki flokkslínu Frjálslynda flokksins. Við skulum því, virðulegi forseti, halda okkur við efnið og fara saman í það að gera hér sem bestar breytingar á útlendingalögunum. Þetta er auðvitað síhvikult verkefni, því lýkur aldrei. Samskipti okkar við útlönd taka stöðugum breytingum og það mun án efa verða breytingum undirorpið hvernig við tökum á móti erlendu verkafólki og nýjum íslenskum borgurum í nánustu framtíð.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til útlendingalaga. Það kemur fram að það hafa ekki verið gerðar verulegar breytingar með þessu frumvarpi en þó eru nokkur nýmæli hér og skerpt á ýmsum atriðum. Ég held að menn hafi almennt tvö sjónarmið til grundvallar þegar mál af þessu tagi eru rædd. Í fyrsta lagi held ég að flestir telji mjög mikilvægt í hnattvæddum heimi þar sem hraðinn er mikill og menn vilja hafa talsvert frelsi, að fólk komist á milli landa tiltölulega óhindrað, bæði til þess að leita sér að atvinnu, taka þátt í að móta ný samfélög og tileinka sér nýja lífshætti, það er ákveðin krafa um það. Svo vill fólk auðvitað ferðast um sér til skemmtunar í tengslum við ferðaþjónustu. En fólk vill almennt geta flutt sig um set á milli landa og það er æ ríkari krafa um að slíkt geti gengið snurðulaust fyrir sig. Á sama tíma er það hitt sjónarmiðið sem ég held að flestir séu líka sammála um, að ríki vilja ekki að landamæri þeirra séu það opin að þau geti ekki haft einhverja þokkalega stjórn á straumi fólks frá öðrum ríkjum inn í viðkomandi land. Það er ekki hægt að taka á móti mjög stórum hópum, t.d. í smáum samfélögum án þess að koma verulega til móts við slíkar aðstæður með mikilli uppbyggingu í þjónustu sem stundum getur verið erfitt að bregðast við. Ríki vilja heldur ekki að landamæri þeirra séu svo opin að þeir sem teljast til glæpamanna geti valsað frítt á milli án nokkurra hindrana. Þetta eru þau sjónarmið sem menn vilja hafa að leiðarljósi. Menn vilja hafa landamæri opin en á sama tíma lokuð. Þetta frumvarp tekur dálítið á þeim málum. Upp á síðkastið hefur auðvitað orðið geysileg breyting á Íslandi varðandi hlutfall útlendinga í samfélaginu. Ég held að tæplega 10% af þeim sem eru á vinnumarkaði séu af erlendu bergi brotnir. Það er geysilega hátt hlutfall. Það er hærra hlutfall en við sjáum t.d. á Norðurlöndunum. Hér hafa orðið miklar breytingar á stuttum tíma og ég tel að við höfum getað tekið á móti þessum fjölda hér til vinnu á nokkuð ásættanlegan hátt. Ef við horfum til nágrannaríkjanna þá hafa þar blossað upp talsvert miklar deilur um þessi mál og heilu stjórnmálaflokkarnir hafa verið stofnaðir meira og minna um þau og gert út á þau. Það er hægt að nefna bæði Danmörku og Noreg í því sambandi. Þar hafa verið harðvítugar deilur um málefni útlendinga. Um tíma var það þannig að maður gat varla opnað dagblað frá Norðurlöndunum án þess að sjá flennistórar fyrirsagnir sem gengu út á vandamál sem fólk taldi að útlendingar yllu í samfélögum þeirra og þetta var mjög harðdræg umræða. Ég held að við höfum verið blessunarlega laus við slíkt á Íslandi og það þrátt fyrir þann stóra hóp fólks sem er af erlendu bergi brotinn á vinnumarkaðnum. Þetta er hópur sem er okkur mjög mikilvægur og hefur örugglega haldið uppi og sinnt mjög mikilvægum verkefnum í þjónustu í samfélaginu. Ég held að við gætum ekki sinnt, t.d. málefnum hjúkrunarheimila og sjúkrastofnana og mörgum öðrum þjónustustörfum ef við hefðum ekki tekið á móti talsvert stórum hluta útlendinga. Þetta streymi, þetta mikla streymi sem ég vil kalla svo, hefur auðvitað valdið miklu álagi á stofnanir dómsmálaráðuneytisins, eins kom fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra. Mikið álag hefur verið á Útlendingastofnun og hún hefur stundum verið sökuð um að standa sig ekki nógu vel í stykkinu. Stofnunin er þó að breyta þjónustu sinni til móts við þær ábendingar sem hafa komið fram og þar innan dyra vilja menn gera betur, það er alveg ljóst miðað við þær upplýsingar sem við höfum fengið. Það hefur auðvitað líka verið mjög mikið álag á lögregluna og fangelsin. En það er þó vert að taka fram að t.d. sá hópur útlendinga sem vistast í fangelsum endurspeglar engan veginn hóp útlendinga á vinnumarkaði. Það virðist vera hópur útlendinga sem er kominn einungis í þeim tilgangi að brjóta af sér meðan langflestir koma hingað í þeim tilgangi að vinna og til þess að taka þátt í jákvæðri uppbyggingu í samfélaginu. Ég deili þeirri skoðun sem kom fram hjá hæstv. dómsmálaráðherra að það er betra að vera innan Schengen en utan þó að það megi færa alls kyns rök fyrir því að sumt varðandi Schengen-samstarfið er þannig að það væri betra ef við hefðum haft meiri stjórn á því. En kostirnir við Schengen-samstarfið eru alveg örugglega fleiri en gallarnir. Í því samstarfi, sem auðvitað byggir á því að innan Evrópu vill fólk geta farið óhindrað yfir landamæri því það er auðvitað geysilegt streymi á milli landamæra í Evrópu, hafa á sama tíma hafa verið byggðar upp öflugar stofnanir til að reyna að sporna gegn glæpum. Til dæmis hefur samstarf milli lögreglu þessara ríkja verið stóraukið. Ég tel mjög mikilvægt að við tökum þátt í því starfi á eins markvissan hátt og unnt er. Ég vil sérstaklega nefna bæði Europol og Interpol, það eru mikilvægar stofnanir sem við eigum að vinna með og ég veit að hæstv. dómsmálaráðherra hefur haft áhuga á þeim málum og sinnt þeim. Það má t.d. benda á árangurinn sem varð af því samstarfi þegar stærsta fíkniefnamálinu var uppljóstrað á Fáskrúðsfirði fyrir stuttu síðan en það samstarf sem varð á erlendum vettvangi með lögreglu og fleiri aðilum yfir landamæri á vettvangi þessara stofnana, sem ég nefndi áðan, varð til þess að málið var upplýst. Það var að mínu mati afar gott og alls óvíst að það hefði nokkurn tímann verið upplýst ef við hefðum ekki verið í slíku alþjóðasamstarfi. Það kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu að frumvarpið miðar í fyrsta lagi að því að samræma ákvæði útlendingalaga við ákveðin lög um atvinnuréttindi útlendinga. Það er boðað að hæstv. félagsmálaráðherra muni samhliða þessu frumvarpi leggja fram frumvarp til breytinga á þeim lögum þar sem m.a. er lagt til að fjölga flokkum atvinnuleyfa. Það kemur líka fram hér að þetta frumvarp miðar að því að innleiða tilskipanir frá Evrópusambandinu. Samkvæmt því eru gerðar talsverðar efnisbreytingar er varða réttindi frjálsrar farar og dvalar á Evrópska efnahagssvæðinu, m.a. í samræmi við túlkun Evrópudómstólsins á ákvæðum um hann. Sem dæmi má nefna að dvalarleyfi til EES- eða EFTA-útlendinga eru afnumin en í þeirra stað er EES- eða EFTA-útlendingi gert að skrá sig hér á landi því rétturinn til dvalar er sjálfstæður en ekki háður svokölluðu skráningarvottorði eða dvalarleyfi. Það er líka skerpt á réttindum fjölskyldumeðlima EES- og EFTA-útlendings til að koma með honum og dvelja hér á landi og svo eru settar skýrari takmarkanir gagnvart brottvísun EES- eða EFTA-útlendinga eða aðstandenda hans. Í þriðja lagi felur frumvarpið í sér að það eru miklu nákvæmari reglur settar inn í það varðandi komu og dvöl en nú eru. Það er minna svigrúm skilið eftir fyrir stjórnvaldsreglur. Það eru fjölmörg atriði tekin úr núgildandi reglugerð og sett inn í frumvarpið. Ég tel að það sé til bóta. Þá eru hlutirnir skýrir og minna svigrúm fyrir stjórnvald á viðkomandi tíma að grípa inn í. Stundum er það æskilegt. Stundum alls ekki. Ég held að í þessu tilviki sé mjög gott að hafa lögin skýr og svigrúm stjórnvalds minna. Í fjórða lagi eru lagðar til breytingar sem koma til móts við athugasemdir frá eftirlitsstofnun EFTA. Varðandi sérstakar greinar hér, þá vil ég nú fagna því sérstaklega að í 10. gr. eru ákvæði um dvalarleyfi vegna starfs sem krefst sérfræðiþekkingar, það er verið að gera þær reglur skýrari. Það hefur heyrst, t.d. frá háskólunum að óskað hefur verið eftir auknu svigrúmi til að ráða fólk með sérfræðiþekkingu til kennslu. Ég held að þetta ákvæði sé mjög til bóta. Svo vil ég líka minnast á 24 ára regluna sem er í 11. gr. Ég tel að það sé eðlilegt að gera breytingar á henni miðað við hvernig hún var og þetta er leið sem ég tel að við eigum að skoða. Þarna er hvert mál skoðað fyrir sig en t.d. í Noregi hafa menn getað sýnt fram á fjölmörg dæmi þar sem ungar stúlkur voru giftar gegn vilja þeirra af því þær höfðu ekki aðstæður til þess að hafna því. Ég tel að í stað þess að hafa svona fortakslausa 24 ára reglu eins og hún nú er þá sé eðlilegt að við skoðum hvert tilfelli. Ég er því mjög opin fyrir því að skoða breytingar á þeirri grein og í þá átt sem hér er verið að kveða upp úr um. En tel að við þurfum að skoða það betur í allsherjarnefnd. Það er eitt atriði sem ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um sem ég veit ekki hvort tengist frumvarpinu beint, ég hef ekki alveg áttað mig á því. Það er varðandi fanga en það hefur verið umræða um að opna þann möguleika að senda erlenda fanga heim til afplánunar í heimalandinu. Mér skilst að einhverjar þreifingar séu í gangi varðandi það atriði og hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í það. Á sama tíma skilst mér að önnur ríki hafi samið við ríki um að taka við sínum föngum en jafnvel greitt með þeim. Við yrðum þá væntanlega að gera það líka, ef það er rétt, eða gera einhvers konar samninga um slík atriði þannig að hugsanlega fari greiðslur á milli ríkja. Ég hef áhuga á að spyrja dómsmálaráðherra aðeins út í þetta atriði, hvort hann geti upplýst okkur betur um þetta með fangana, hvort við munum sjá breytingar á því á næstunni að fangar afpláni í sínu eigin heimalandi. Ég ímynda mér að í flestum tilvikum sé það betra fyrir alla aðila, ekki síst fangana sjálfa. En hér eru útlendir fangar í þeirri stöðu að þeir skilja auðvitað litla sem enga íslensku og eiga þess vegna erfiðara uppdráttar en ella víða í samfélaginu og hvað þá í fangelsum landsins. Fram undan er vinna með þetta mál í allsherjarnefndinni, þetta eru margar greinar, yfir 30 greinar, þannig að það mun taka talsverðan tíma en ég hlakka til að taka þátt í því starfi.

Hæstv. forseti. Ég vil nú án þess að fara út í langt mál hér um þetta frumvarp, lýsa ánægju minni með þær breytingar sem þar eru boðaðar. Ég held að frumvarpið sé að meginstefnu til þess fallið að auðvelda framkvæmd þessara mála. Gera reglur skýrari og tryggja að málsmeðferð í þessum málum sé í betri takti við þær þarfir sem fyrir hendi eru. Ég vil líka segja fyrir mitt leyti að ég fagna því hvað tónninn í umræðunni hér í dag hefur verið jákvæður gagnvart þessu frumvarpi og tel að það gefi góðar vonir um að við megum eiga góðar og málefnalegar umræður um málið í allsherjarnefnd þegar það kemur þangað. Almennt um þessi mál er það að segja að við Íslendingar höfum eins og nágrannaþjóðirnar stigið skref í þá átt að taka þátt í opnum markaði, vinnumarkaði Evrópu með aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu og við höfum undirgengist ákveðnar skuldbindingar á þeim forsendum sem gera það að verkum að Ísland er afar opið land gagnvart þeim ríkjum sem þar eiga aðild. Að sama skapi höfum við stigið skref í þá átt að tryggja ákveðna stýringu á komu annarra, þeirra sem koma frá löndum utan sameiginlega innri markaðarins, við höfum haft stífa stýringu á því. Frá þeim meginsjónarmiðum er ekki vikið í þessu frumvarpi. Það má segja að það hafi ekki verið grundvallardeilur um þetta. Þau sjónarmið að við eigum að ganga úr EES eða hætta að taka þátt í þessum sameiginlega innri markaði hafa verið mikil minnihlutasjónarmið. Sama má segja um það sjónarmið að opna bæri allar gáttir gagnvart þeim sem koma frá þriðju ríkjum. Meginstefnan í pólitískri umræðu hefur sem sagt verið á þennan veg, annars vegar að taka þátt í opnum vinnumarkaði í Evrópu með þeim fólksflutningum sem það getur haft í för með sér og hins vegar að hafa stýringu gagnvart þeim sem koma þar fyrir utan. Eins og hæstv. dómsmálaráðherra rakti þá hefur þetta haldist í hendur, við höfum í raun og veru verið að setja stífari reglur um komu þriðja ríkis borgara hingað á sama tíma og við höfum verið að opna gagnvart þeim 25 ríkjum sem taka þátt í sameiginlegum markaði Evrópu. Frumvarpið er því í góðum takti við þá stefnu sem hér hefur verið fylgt um alllangt skeið í þessum efnum. Hins vegar held ég að þær breytingar sem frumvarpið felur í sér séu til þess fallnar að gera kerfið bæði skilvirkara og öflugra. Ég held að það sé jákvætt, eins og gert er í frumvarpinu, að færa ýmis ákvæði úr reglugerðum inn í lagatextann og ég held að fleiri breytingar sem því fylgja séu af því góða. Þar má minnast á, eins og margir ræðumenn hér í dag hafa gert, sérstakar heimildir vegna sérfræðinga og rýmkaðar heimildir varðandi námsmenn og fleira þess háttar. Ég held að þetta séu jákvæðar breytingar. Þarna er verið að taka tillit til raunveruleikans, þeirra þarfa sem upp hafa komið bæði hjá atvinnulífinu og háskólasamfélaginu og við því er brugðist með þeim tillögum sem fram koma í frumvarpinu að því leyti. Á sama hátt er breytingin sem varðar hina frægu 24 ára reglu til þess fallin að færa lagatextann til samræmis við þá framkvæmd sem átt hefur sér stað frá 2005. Eins og menn þekkja kom þessi regla inn í lögin 2004. Fyrstu mánuðina þar á eftir komu upp nokkur tilvik þar sem ágreiningur var um beitingu hennar. Yfir það var farið eins og menn þekkja á árinu 2005 og framkvæmdinni breytt. Það má í rauninni segja að sú regla sem verið er að boða með frumvarpinu feli í sér að lagatextinn sé færður til samræmis við raunveruleikann að því leyti, eða framkvæmdina eins og hún hefur verið og það er auðvitað til bóta. Það er ljóst að með margar þær breytingar, sérstaklega varðandi dvalarleyfin, er verið að gera samhliða breytingar á útlendingalögum annars vegar og lögum um réttindi og skyldur og atvinnuréttindi útlendinga á vegum félagsmálaráðuneytisins hins vegar. Það er verið að vinna í þinginu tvö frumvörp sem fylgjast að að þessu leyti. Ég tel það til mikilla bóta að samræma og samþætta enn þá frekar þá vinnu sem á sér stað á þessum tveimur vígstöðvum varðandi þetta því ljóst er að í mjög mörgum tilvikum þurfa þeir sem hyggjast koma hingað og sækja sér vinnu að leita til beggja þessara aðila, Vinnumálastofnunar og Útlendingastofnunar, og heyra því undir þessa löggjöf að því leyti. Ég held að öll samræming og samþætting til þess að einfalda kerfið og gera það gegnsærra sé af hinu góða og til mikilla framfara. Ég hef velt því fyrir mér hvort rétt væri, eins og reyndar var minnst á í framsöguræðu hæstv. dómsmálaráðherra, að hafa þessi mál hugsanlega á forræði einnar stofnunar, þannig að það væri sami aðili sem fjallaði um og veitti leyfi bæði vegna atvinnuréttinda og vegna búsetu og dvalarleyfa. Það skref er ekki stigið í þessu frumvarpi en ég tel að við eigum áfram að leiða hugann að því þó að það verði kannski ekki gert í þessari umferð. Þá held ég að það geti verið til framfara að færa þetta á hendur einnar stofnunar þegar til framtíðar er horft. En svo er ekki gert í þessu frumvarpi. Engu að síður, eins og hæstv. dómsmálaráðherra nefndi, þá er verið að samræma og samþætta það starf sem fram fer á þessu sviði og það er til mikilla bóta. Á sama hátt þurfum við auðvitað að huga að því hér í þinginu að það sé samræmi í málsmeðferð, annars vegar í allsherjarnefnd þar sem þetta frumvarp verður til umfjöllunar og hins vegar í félagsmálanefnd þar sem frumvarpið um atvinnuréttindi útlendinga verður rætt og við verðum hugsanlega að eiga nánara samstarf heldur en títt er milli nefnda um afgreiðslu þessara tveggja mála. En til að ljúka máli mínu vil ég ítreka að ég held að þetta frumvarp sé til bóta. Veruleikinn á þessu sviði er stöðugt að breytast og við þurfum auðvitað að laga löggjöfina að því. Ég held að þau skref sem verið er að stíga með þessu frumvarpi séu mjög jákvæð og miði í þá átt að búa regluverkið þannig úr garði að við getum sem best framkvæmt stefnu okkar á þessum sviðum.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Birgi Ármannssyni, og ýmsum fleirum sem hér hafa talað, það er margt gott við þau nýmæli og þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpi þessu. Ég tel þó vert að kalla eftir skýringum á vissum atriðum sem hefði verið eðlilegt að ræða. Meðal annars velti ég nokkru fyrir mér í sambandi við 3. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um landamæraeftirlit og vikið að Schengen. Hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra Björn Bjarnason var viðstaddur mikil hátíðahöld, mig minnir 21. desember, þar sem því var fagnað að nokkur ríki til viðbótar komu inn í Schengen-samstarfið. Ég velti fyrir mér í sambandi við það samstarf hvort það séu raunverulegir hagsmunir íslensku þjóðarinnar að við tökum þátt í Schengen-samstarfinu. Áðan var hv. þm. Siv Friðleifsdóttir í ræðustól og talaði um að þetta byði upp á ýmsa möguleika. Hún rakti þar eitt nýlegt sakamál, sagði að ef ekki hefði komið til Schengen-samstarfsins væri óvíst að þar hefði mál verið upplýst. Mér er nær að halda að það sé gjörsamlega óviðkomandi Schengen-samstarfi enda byggir Schengen á eftirliti á ytri landamærum og upplýsingagjöf á milli landa. Englendingar og Írar telja t.d. heppilegra að vera utan Schengen-samstarfsins og ég velti fyrir mér hvort hagsmunum okkar sé ekki, á grundvelli þess að við búum við svipaðar aðstæður og þær þjóðir, betur borgið með því að vera utan Schengen-samstarfsins og haga landamæraeftirliti með svipuðum hætti og Írar og Englendingar gera en vera að öðru leyti í samráði við og með gagnvirka upplýsingagjöf á milli þessara þjóða og við Schengen-þjóðirnar. Við erum eyja og höfum því möguleika á virku landamæraeftirliti. Ég hygg að við gætum fengið allar upplýsingar og gætum að því leyti verið í samstarfi en haldið uppi virkara landamæraeftirliti. Ég tel, miðað við þá reynslu sem við höfum, að full ástæða sé til þess að mörgu leyti. Mér finnst eiginlega vanta frekari og fyllri lýsingar á því hvað gerir það að verkum að ótvíræðir hagsmunir séu af því að vera í Schengen-samstarfinu á móti því að við tökum upp landamæravörslu með svipuðum hætti og Englendingar og Írar gera. Ég er mjög ánægður með að komið skuli vera ákvæði í tölulið c í 1. mgr. 8. gr. þar sem fjallað er um að útlendingur sem hér fær dvalarleyfi skuli þurfa að gangast undir læknisskoðun innan ákveðins tíma. Ég tel það til bóta, til hagsbóta bæði fyrir þann sem er að koma og fyrir þá sem fyrir eru í landinu. Við verðum að athuga að hér er um réttindi að ræða, fólk fær þá notið aðstoðar, virkrar hjálpar íslenska heilbrigðiskerfisins þannig að ef eitthvað er að er hægt að veita hjálp um leið og það kemur fram. Það er annað atriði sem ég velti fyrir mér í þessu sambandi. Fyrst að hér er lagt til að innan tveggja vikna verði um að ræða læknisskoðun fyrir þann sem óskar dvalarleyfis velti ég fyrir mér hvernig standi á því að ekki er farið fram á að sá sem óskar dvalarleyfis leggi fram fyllri upplýsingar. Í d-lið þessarar sömu 8. gr. er vikið að því að heimilt sé að veita dvalarleyfi ef „ekki liggi fyrir atvik sem valdið geta því að honum verði meinuð landganga hér á landi eða dvöl samkvæmt öðrum ákvæðum laganna“. Það kemur ekki fram í greinargerð nein sérstök skilgreining á því hvað átt er við með d-lið eða til hvaða tilvika þetta getur tekið en ég get ekki séð að t.d. sakaferill viðkomandi skipti máli í þessu sambandi eða að vikið sé að því að sá sem óskar sér dvalarleyfis þurfi að leggja fram upplýsingar um það hvernig sakaferli hans sé háttað. Ég hefði talið mjög mikilvægt í okkar stöðu, í því alþjóðasamfélagi sem við byggjum, að sem bestar upplýsingar lægju fyrir, m.a. um sakaferil þeirra einstaklinga sem hér óska eftir lengri dvöl. Ég tel það mjög mikilvægt af því að við erum þjóðfélag með tiltölulega opin landamæri og erum í EES-sambandinu sem byggir á frjálsri för nema við grípum til aðgerða - sem við höfum möguleika á komi til sérstakar aðstæður - að óskað sé eftir sem allra bestu upplýsingum um þá sem hér óska eftir dvöl, m.a. að þeir framvísi sakavottorði, til þess að eyða hugrenningum um að slá slöku við að afla slíkra og fyllri upplýsinga. Slíkir hlutir gætu komið í veg fyrir að hingað kæmu aðilar sem ætla sér að stunda skipulagða glæpastarfsemi. Það hefur verið talað um að svo kunni að hátta til í landinu í dag að hingað sé kominn hópur erlendis frá til að stunda skipulagða glæpastarfsemi og íslensk yfirvöld hafa ekki fyrirframákvæði eða -möguleika til að taka á því á landamærunum, hafa ekki úrræði samkvæmt lögum um útlendinga, og það er spurning hvort það mundi ekki henta öryggishagsmunum íslenskra borgara og annarra sem hér kalla eftir slíkum upplýsingum. Ég tel líka mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að þeir útlendingar sem hingað eru komnir og þeir innflytjendur sem hér eru eiga sama rétt og við sem erum borin og barnfædd í þessu landi til að njóta mannréttinda og eðlilegs atlætis í þjóðfélaginu. Það er grundvallaratriði, við erum þjóðfélag sem sættir sig ekki við annað en að allir þeir sem hér búa njóti mannréttinda og sama atlætis og jafnréttis. Til að koma í veg fyrir árekstra, illindi eða fordóma er mjög mikilvægt að vanda til bæði landamæraeftirlits og annars eftirlits til að reyna að koma í veg fyrir að hingað komi hópar sem ætla sér ekki að stunda eðlilega og heiðarlega atvinnu, heldur vera þátttakendur í hugsanlega skipulagðri glæpastarfsemi. Það eru þessi atriði sem ber að varast og forðast og við frjálslynd höfum lagt mikla áherslu á að gætt sé að því að ekki myndist og viðhaldist fordómar á milli þeirra sem eru bornir og barnfæddir hér og þeirra sem koma. Til þess að koma í veg fyrir það sakar ekki að hafa visst eftirlit til að allar upplýsingar liggi fyrir og við meinum þeim einstaklingum aðgang sem koma hingað í öðrum tilgangi en góðum og heiðarlegum. Við höfum gripið til aðgerða og lögreglan á t.d. þakkir skildar fyrir með hvaða hætti hún greip til aðgerða gagnvart Vítisenglum á sínum tíma þegar þeir voru á leiðinni til landsins og lögreglan hafði rökstuddan grun um að þar væru á ferð einstaklingar sem væru í öðrum tilgangi en þeim sem samrýmdust hagsmunum þjóðarinnar og borgaranna í landinu. Með sama hætti tel ég að yfirvöld eigi að fara fram þegar um slíka hættu eða grunsemdir er að ræða. Við höfum fyrst og fremst skyldum að gegna gagnvart því fólki sem er í landinu, sem er búsett í landinu af hvaða bergi sem það er brotið, en við berum ekki sömu skyldur gagnvart þeim sem ætla sér að koma til landsins. Við berum fulla ábyrgð og skyldur gagnvart þeim sem hingað eru komnir og okkur ber að virða mannréttindi þeirra og jafnrétti til fullnustu. Að öðru leyti lýsi ég að mörgu leyti ánægju með það frumvarp sem hér er um að ræða. Ég vil taka þó eitt fram í lokin, í þessari umræðu hefur aðeins verið vikið að 24 ára reglunni sem á sínar skýringar og ég tel enga ástæðu til að hrapa að breytingum í því efni. Það hefur gefist vel að hafa þessa reglu, m.a. til að koma í veg fyrir þvinguð hjónabönd. Ég hef ekki heyrt röksemdir sem sannfæra mig um að það eigi að gera breytingar á þessu. Að öðru leyti lýsi ég ánægju með framkomið frumvarp.

Herra forseti. Ég þakka þessar góðu umræður um frumvarpið og heyri það á öllu að hv. allsherjarnefnd mun fara gaumgæfilega yfir einstakar greinar þess og ætla ég ekki að staldra við það í einstökum atriðum. Þegar hv. þm. Atli Gíslason segir að það sé stefna samkvæmt handbók Stjórnarráðsins, lagasmíð, að leita umsagna sem víðast áður en frumvarp kemur fyrir þingið þá er það rétt. Ég tel það hins vegar mikið álitamál fyrir þingmenn að hafa þessa skoðun því að ef til vill kemur framkvæmdarvaldið með lagafrumvarp inn í þingið sem búið er að leita allra umsagna um og fá allar skoðanir á. Þá verður búið að binda hendur framkvæmdarvaldsins og jafnvel löggjafans á þann veg að erfitt verður og þungt í vöfum fyrir þingmenn að koma með sín sjónarmið varðandi einstök frumvörp. Ég hefði haldið að það eigi af hálfu þingsins að leggja áherslu á að svigrúm nefnda til að leita álits og umsagna sé sem mest þannig að umræður geti farið fram í þinginu varðandi einstök atriði án þess að umsagnaraðilar séu endilega búnir að binda sig við ákveðna skoðun áður en málið kemur inn í þingið. Ég er mjög undrandi á að þingmaður skuli tala þannig að best sé að framkvæmdarvaldið hafi dauðhreinsað mál áður en það kemur inn í þingið til að þingið þurfi ekkert að koma að málinu. Auðvitað þarf að hafa ákveðið samráð við gerð lagafrumvarpa en ég sé ekki að það eigi að vera markmið að framkvæmdarvaldið dauðhreinsi mál þannig að það sé í raunverulega ekkert eftir fyrir þingnefndir annað en að stimpla þau þegar þau koma inn í þingið. Það er líka mjög ósanngjarnt af hv. þingmanni að tala þannig um frumvarpið eins og verið sé að auka heimildir til reglugerðarútgáfu og regluútgáfu. Þvert á móti er verið að færa inn í lög ýmis ákvæði sem hafa verið í reglugerð til að unnt sé að fjalla um þau efnislega í þinginu. Þá er verið að taka regluheimildir frá Útlendingastofnun og færa yfir í ráðuneyti í sumum tilvikum sem gerir það að verkum að í þinginu er hægt að kalla ráðherra til ábyrgðar sem er mun erfiðara þegar stofnanir gefa út reglur. Ég hygg því að þetta byggist á ákveðnum misskilningi. Hv. þingmaður spurði um hvort ákvæði væru í lögum varðandi konur sem byggju við sérstakt harðræði en ekki er neitt ákvæði í frumvarpinu varðandi það mál og ekki heldur varðandi lífsýni. Eins og fram kom í máli hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur hef ég gefið henni yfirlýsingar um að í reglugerð verði sett ákvæði þar sem fjallað verður um framfærslu námsmanna. Þeim verður gert kleift að byggja framfærslu á föstum framlögum frá fjölskyldu auk þess sem miðað verður við eitthvað lægri framfærslufjárhæð en þegar aðrir útlendingar eiga í hlut. Það er því komið til móts við það sjónarmið. Frumvarpið tekur mjög ríkt tillit til hagsmuna nemenda eins og hér hefur komið fram, og þá líka þeirra sem vilja stofna til aukinnar starfsemi í landinu með þátttöku nemenda erlendis frá, það verður auðveldað þegar frumvarpið verður að lögum. Í máli hv. þm. Ólafar Nordal kom fram að ýmis ákvæði eru í frumvarpinu sem auðvelda eiga fyrirtækjum að ráða til sín sérhæft starfsfólk. Þingmaðurinn vakti sérstaka athygli á því að gert er ráð fyrir einfaldari afgreiðsluháttum þegar um er að ræða fyrirtæki sem sýnt hafa í samskiptum við Útlendingastofnun að þau framfylgi mjög vel öllum þeim reglum sem um þessi mál gilda, þá sé hægt að taka upp sérstaka samskiptahætti þar um. Þetta er fordæmi m.a. við tollafgreiðslur. Þannig aðferðum er beitt af hálfu tollayfirvalda við fyrirtæki, byggt á ákveðinni reynslu, og síðan eru gerðar stikkprufur, ef þannig má að orði komast, til að kanna hvort ekki sé farið að öllum reglum. Almennt séð gengur þetta fyrir sig án þeirrar skriffinnsku sem annars getur einkennt slíkar afgreiðslur. Ég hef vikið að máli hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur varðandi framfærslu. Annað sem hún sagði er þess eðlis að ég þarf í sjálfu sér ekki annað en taka undir það sem í frumvarpinu stendur. Fram kom í andsvörum hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar við ræðu hv. þingmanns að ákveðinn misskilningur ríkir þegar menn fjalla t.d. um 7. gr. frumvarpsins, þar er ekki verið að tala um alla útlendinga sem koma til landsins. Eins og ég hef sagt snýst frumvarpið að megindrætti til um þá útlendinga sem ekki falla undir EES-reglurnar og það er grundvallarmisskilningur, finnst mér, í málflutningi hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar og hv. þm. Jóns Magnússonar þegar þeir ræða þessi mál. Það er eins og þeir átti sig ekki á efnisreglum EES-réttarins varðandi frjálsa för og þær ríku skyldur sem lagðar eru á okkur með EES-samningnum. Frumvarpið snýst að mestu leyti um þá útlendinga sem eru utan EES-svæðisins, m.a. 7. gr. og aðrar greinar sem hér hafa verið nefndar til sögunnar. Menn verða að hafa það í huga þegar um þetta er fjallað. Stundum þegar ég heyri hv. þingmenn Frjálslynda flokksins fjalla um þessi mál þá dettur mér í hug hvers vegna þeir leggja ekki til að við segjum upp EES-samningnum til þess að þeir nái fram markmiðum sínum.  Að talað sé um Schengen í þessu sambandi sem eitthvert höfuðatriði er alger misskilningur. Að tala um að Schengen sé bara gæsla ytri landamæra Schengen-svæðisins er líka alger misskilningur. Að tala um að við getum tekið upp það sama og Bretar og Írar er líka alger misskilningur. Þeir eru í Evrópusambandinu og sem aðilar að því hafa þeir allt aðra aðkomu að þessu lögreglusamstarfi en við gætum nokkurn tíma haft utan Schengen. Ef við færum úr Schengen hefðum við enga aðkomu að þessum gagnagrunnum og samstarfi sem mótað hefur verið og það er miklu öflugra en að skoða passa hjá manni þegar hann gengur í land. Hægt er að gera miklu nánari greiningu á komu manna til landsins í gegnum aðild okkar að Schengen og þeim gagnagrunni sem við höfum aðild að en með þessu og staðreynd er að Bretar og Írar sækjast mjög eftir að komast inn í þessa gagnagrunna í gegnum Evrópusambandið. Það er tilhneiging hjá Evrópusambandinu til að skilgreina Schengen-samstarfið þrengra en ella væri til að þessi ríki komist inn í gagnagrunnana. Við stöndum að sjálfsögðu gegn því. Við viljum að við njótum aðildarinnar að Schengen að þessu leyti því að Schengen-samstarfið hefur að mínu áliti breyst í öryggissamstarf gegn skipulagðri glæpastarfsemi, öryggissamstarf til að tryggja öryggi borgaranna við núverandi aðstæður í þjóðfélögum okkar. Þeir sem koma hingað í ræðustól og tala um málið eins og gert er af hálfu Frjálslynda flokksins, segja: Við eigum að fara úr Schengen til að bjarga málum. Það er þó alger misskilningur. Þeir eiga frekar að segja: Við eigum að fara úr EES og loka landinu og hætta þátttöku í þessu alþjóðlega samstarfi sem hefur dugað okkur vel en hefur sínar skuggahliðar sem við verðum takast á við og eigum betra með að takast á við sem aðilar að Schengen en ella væri. Það bið ég menn um að hafa í huga og bið þá jafnframt um að kynna sér hvað þetta er og um hvað frumvarpið snýst. Það snýst um þá sem eru utan EES-svæðisins og það snýst um hvernig við getum verið virkir þátttakendur í því gæslustarfi sem fram fer á grundvelli Schengen og spurningin er hvort við höfum gengið nógu langt? Á ég að koma með tillögur um aðild að Prüm-samkomulaginu sem er um lögreglusamstarfið og gengur enn lengra en við höfum gert núna? Það er álitaefni sem ég velti fyrir mér og kann að koma fyrir þingið þannig að við höfum ýmsa möguleika sem við hefðum ekki ef við værum ekki í Schengen. Við værum ekki aðilar að Europol ef við værum ekki í Schengen. Við værum ekki aðilar að samstarfi evrópskra saksóknara ef við værum ekki í Schengen. Við værum ekki aðilar að sameiginlega evrópska lögregluskólanum ef við værum ekki í Schengen. Við værum ekki aðilar að sameiginlegu evrópsku landamærastofnuninni ef við værum ekki í Schengen. Bretar hafa reynt að komast inn í sameiginlegu landamærastofnunina en þeim hefur verið hafnað af Evrópudómstólnum af því að þeir eru ekki í Schengen þannig að allt tal um að við séum verr settir að þessu leyti en Bretar og Írar er algerlega rangt. Verið er að fjalla um á vettvangi dómsmálaráðuneytisins hvort við getum flutt fanga úr landi og látið þá afplána í sínum heimalöndum. Niðurstaða er ekki fengin en ég tel að það sé unnt og þurfi ekki að gera sérstaka samninga. Það er bókun við samning sem gerður var á vegum Evrópuráðsins um þessi mál sem vísað hefur verið til af öðrum þjóðum og ég tel að við getum gert líka en ég vil ekki segja meira um það fyrr en málið er komið í höfn.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hæstv. dómsmálaráðherra varðandi Schengen að ég er algerlega sammála því að við værum í mun veikari stöðu varðandi allt eftirlit og gagnvart því að fylgjast með erlendum glæpaáhrifum ef við værum ekki í Schengen. Ég færði einmitt rök fyrir því í ræðu minni áðan að með samstarfinu á þessum vettvangi hefðum við getað náð árangri í stóra fíkniefnamálinu og þar var Europol lykilsamstarfsaðili. Mig langaði að gera smáathugasemd við orð hæstv. ráðherra varðandi að sniðugt væri að vinna mál mjög þröngt í ráðuneyti og koma þeim svo fram í þingið af því að þá væru menn ekki bundnir af umsögnum og þá væri svo mikið svigrúm í þinginu að gera breytingar. Staðreyndin er bara allt önnur. Þetta var þó holl lexía og ég held að meiri hlutinn ætti virkilega að opna eyrun af því að hingað til hafa menn ekki náð neinum breytingum fram sérstaklega. Það er mikil tregða við að breyta frumvörpum og það sáum við þegar við afgreiddum svokallaðan bandorm nú fyrir stuttu.

Herra forseti. Það er í raun og veru allt annað mál en frumvarpið snýst um en ég gat ekki látið hjá líða að lýsa þeirri skoðun minni. Reynsla mín af þeim fjölmörgu - ótrúlega mörgu frumvörpum, segi ég næstum því, sem ég hef flutt í þinginu og samstarfi við nefndir um breytingar á þeim eftir að umsagnir hafa komið fram, er mjög góð. Mér finnst mjög gefandi að eiga samstarf við nefndir og fara yfir sum prinsipp sem menn vilja ekki falla frá. Þeir lýsa þeim þá í upphafi málsins og allir vita það hvort þeir eru utan eða innan þings. Ég tel að það sé mjög mikið umhugsunaratriði hvort dauðhreinsa eigi mál og binda þau með umsögnum áður en þau koma inn í þingið.

Virðulegi forseti. Ef það væri þannig að þingmenn hefðu talsverð áhrif á lagatextann þá væri þetta gott sjónarmið en svo er þó ekki. Um daginn vorum við að afgreiða málefni varðandi Skógræktina. Ég get nefnt það sem dæmi. Hver einasti umsagnaraðili var mótfallinn því sem verið var að gera, hver einasti eini, það var enginn með því og talsverður hópur þingmanna á móti því líka. En hvað gerði stjórnarmeirihlutinn? Breytti ekki, alls ekki. Það er það sem menn óttast. Þess vegna vilja menn fá málin þokkalega vel unnin hingað inn af því að svo virðist vera að meiri hlutinn gefi ekkert rými til breytinga eða alla vega allt of lítið rými. Þetta segi ég þótt ég hafi verið ríkisstjórnarmegin fyrir stuttu síðan. Þegar mál koma hingað inn þá virðist vera tilhneiging til að þeim verði ekki breytt, hvað sem hver segir og dæmið um Skógræktina var mjög lýsandi. Hver einasti umsagnaraðili á móti því sem verið var að gera. Samt var málið keyrt í gegn þannig að ég skil mjög vel hv. þm. Atla Gíslason að koma með athugasemd hér.

Herra forseti. Ef hv. þingmaður er þeirrar skoðunar að betra sé fyrir þrýstihópa að hafa áhrif á ráðuneyti heldur en þingmenn þá er það skoðun sem ég deili ekki með þeim. Hins vegar getur það verið í öllum málum að umsagnaraðilar hafi rangt fyrir sér. Þeir þurfa ekki að hafa rétt fyrir sér að mati meiri hluta þingsins. Spurningin er sú, vilja menn ræða þetta á vettvangi þingsins og geta komið og skoðað umsagnir innan veggja þingsins eða vilja þeir fá málin þannig í hendur að búið sé að leita umsagnar og að nefndin þurfi ekki að leita neinna slíkra? Ég tel að það eigi að vera sú regla í þinginu að það geti leitað umsagnar, að ekki sé búið að klára allar umræður áður en mál kemur inn í þingið. Hvort sem menn svo fallast á skoðanir umsagnaraðila eða ekki, það er allt annað mál.

Herra forseti. Varðandi reglugerðarheimildir þá nefndi ég þær sem almennt atriði sem endurspeglast í frumvarpinu. Þó að ákvæði úr reglugerðunum hafi verið sett inn í frumvarpið er það enn þá galopið um mjög mikilsverð atriði og ég gagnrýni það. Það kom mér mjög á óvart að heyra hæstv. dómsmálaráðherra segja að umsagnir að vönduðu frumvarpi bindi hendur löggjafarvaldsins. Við erum algerlega sjálfstæð í okkar störfum. Ef fyrir liggja skriflegar umsagnir þá kallar maður aðila til að gefa umsagnir munnlega og spyr þá út frá þeim gögnum sem fyrir liggja og ég spyr hæstv. ráðherra: Er hann þá á móti handbókinni um smíð frumvarpa? Leggst hann gegn því? Það eina sem ég ræddi var í anda handbókar sem byggir á samþykkt ríkisstjórnarinnar frá því í október í fyrra. Það var ekki meira. Ég vildi líka spyrja hæstv. ráðherra að því hvað hann hyggist gera varðandi konur sem sitja í gíslingu ofbeldis. Enn fremur vil ég biðja hæstv. ráðherra að skýra hvernig hann hyggist 

Herra forseti. Varðandi umsagnirnar og handbókina þá stend ég að handbókinni en ég má hafa mína skoðun á málinu engu að síður. Ég lýsi henni hér og tel að þetta sé rétti vettvangurinn til að lýsa því en ekki uppi í ráðuneyti hjá mér. Auðvitað er unnið samkvæmt því að fá sem flestar umsagnir samkvæmt handbókinni áður en mál koma inn í þingið. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt fyrir þingmenn að velta þessu máli fyrir sér úr því að hv. þingmaður vék að því í upphafi þessa máls.

Herra forseti. Það er gott að vita það. Ég veit þá að hæstv. dómsmálaráðherra gefur ekkert fyrir vandaða frumvarpssmíð, eða þannig má skilja orð hans, ef handbókin er ekki verklagsreglur sem fara á eftir. Ég spyr öðru sinni: Er hæstv. ráðherra tilbúinn að beita sér til að koma til móts við konur sem sitja í gíslingu ofbeldis þegar þær hafa ekki náð þriggja ára dvalartíma hér á landi? Ég spyr enn fremur, af því að ég skildi hæstv. ráðherra þannig að hann hygðist setja ákvæði í reglugerð um að tryggja að styrkur frá foreldrum væri sama og framfærsla fyrir þá sem eru 18 ára og eldri. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst hann koma því fyrir í reglugerð? Ég ítreka að ég tel eðlilegt að það og fjöldamargt annað sé í lögum en ekki reglugerðarheimild.

Herra forseti. Varðandi þetta viðfangsefni með konurnar sem búa við þessar sérstöku aðstæður verður að taka á því í samræmi við gildandi lög og fara yfir það. Ef hv. þingmaður telur að breyta þurfi lögum til að koma til móts við sjónarmið hans vænti ég þess að það komi fram í allsherjarnefnd. Varðandi hitt um framfærsluna er hægt að gera það með reglugerð og heimildir eru til þess. Ég tel skynsamlegt að gera það með reglugerð vegna þess að um breytilegar tölur getur verið að ræða og sjónarmið sem ekki þurfa endilega að koma hér í þingið ef ég fæ þær heimildir.

Virðulegi forseti. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðherra að ég hafi misskilið ákvæði laganna og frumvarpsins. Svo er alls ekki, mér var fyllilega ljóst að þetta átti við um þá sem eru utan EES-svæðisins. Það er hins vegar rétt, sem ég bendi á, að verið er að setja inn í lagatexta ákvæði sem ekki hafa verið þar, þetta er nýmæli í lagasetningu og þeir sem bera þá tillögu fram hljóta að fallast á að þetta eigi að verða að lögum. Sú regla að það sé undanþága fyrst fyrir Norðurlandaþjóðir og síðar fyrir EES-þjóðir byggist á því að menn telja heilbrigðiskerfið það öflugt í þessum löndum að einstaklingar sem koma þaðan hafi að baki viðlíka athugun og eftirlit og gerist hjá okkur. Það er því miður brestur á þessu í sumum löndum gömlu Austur-Evrópu og þess vegna hafa þessar raddir komið upp sem ég gat um að hefði gerst fyrir ári síðan varðandi berklasmit.

Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra gerði grein fyrir sjónarmiðum sínum varðandi gildi Schengen-samstarfsins og ég var að velta upp þeirri spurningu og þeim hugmyndum hvaða þýðingu það hefði fyrir okkur og hvort það væri réttara fyrir okkur að fara svipaða leið og Englendingar og Írar hafa gert. Ég hef fengið svar hæstv. dómsmálaráðherra um það atriði, hvað hann telur að skipti máli í því sambandi og þarf ekkert að orðlengja það. Varðandi það að hér sé um einhvern misskilning að ræða eða menn skilji ekki það sem um er að ræða er það nú einu sinni þannig að í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að 2. mgr. 8. gr. laganna verði breytt. Talið er upp tæmandi hvaða aðilar það eru sem geta dvalist hér án dvalarleyfis. Síðan er ákvæði varðandi 23. gr. um komu og dvöl EES-borgara. Að sjálfsögðu liggur þetta fyrir en það er samt sem áður hægt að velta því fyrir sér með hvaða hætti við högum spurningunni um það hvaða skilyrði menn þurfi að uppfylla varðandi dvalarleyfið.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um þyrlubjörgunarsveit á Akureyri sem hv. þingmenn Kristján Þór Júlíusson, Valgerður Sverrisdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Arnbjörg Sveinsdóttir, Einar Már Sigurðarson, Þuríður Backman, Ólöf Nordal og Höskuldur Þórhallsson flytja ásamt þeim sem hér stendur. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að tryggja að Landhelgisgæsla Íslands haldi úti björgunarþyrlu frá Akureyri.“ Í greinargerð með ályktuninni segir, með leyfi forseta: „Á íslenskum fiskimiðum eru veður válynd og þyrlubjörgunarsveit Landhelgisgæslunnar er mikilvæg fyrir öryggi sjófarenda. Mörg stærstu sjávarútvegsfyrirtæki landsins eru á Norður- og Austurlandi og mikil útgerð er á svæðinu. Þyrlubjörgunarsveit Landhelgisgæslunnar er þó einungis staðsett á suðvesturhorni landsins og því búa sjófarendur um norðan- og austanvert landið við minna öryggi en aðrir vegna þess hve fjarlæg þyrlubjörgunarsveitin er. Þó að tillaga þessi sé flutt af hópi þingmanna Norðausturkjördæmis ber alls ekki að líta svo á að hún snúist um byggða- eða atvinnumál, heldur er hér fyrst og fremst um öryggismál að ræða sem brýnt er að leyst verði úr hið fyrsta. Margt bendir til að skipaumferð á norðurslóðum aukist til muna á komandi árum í tengslum við minnkandi hafís á siglingaleiðinni um Norður-Íshafsleiðina. Einnig má benda á að miðstöð sjúkraflugs á Íslandi er á Akureyri auk þess sem Sjúkraflutningaskóli Íslands er á Akureyri. Faglega séð ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að byggja upp þyrlubjörgunarsveit á Akureyri. Jafnframt má nefna að þyrlur Landhelgisgæslunnar gegna sívaxandi hlutverki við björgun á landi, t.d. þegar flytja þarf slasað fólk, m.a. frá hálendinu til byggða og undir læknishendur.“ Það er, hæstv. forseti, engin nýlunda að þingmenn og aðrir ræði um staðsetningu þyrlubjörgunarsveitar á landsbyggðinni. Staðreyndin er sú, eins og bent er á í greinargerðinni, að viðbragðstími þyrlubjörgunarsveitar Landhelgisgæslunnar er mjög mismunandi í ljósi þess að hún er staðsett á einum stað á suðvesturhorni landsins og því er það spurning um hvar til að mynda erfiðleikar steðja að skipum hver viðbragðstími þyrlunnar er. Sveitarstjórnarmenn, þingmenn og aðilar tengdir fiskvinnslu og fiskveiðum hafa bent á að öryggisins vegna væri mjög brýnt að staðsetja þyrlur Landhelgisgæslunnar á fleiri en einum stað á landinu. Eyþing, Samband sveitarfélaga í Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslum, hélt aðalfund sinn dagana 5.–6. október sl. Þar var ályktað sérstaklega um staðsetningu þyrlubjörgunarsveitar. Þar segir, með leyfi forseta: „Aðalfundur Eyþings, haldinn á Raufarhöfn 5. og 6. október 2007, ítrekar það mikilvæga öryggisatriði að þyrlubjörgunarsveit sé staðsett á Akureyri. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir norðan- og austanvert landið og hafsvæðið út af því enda um stórt svæði að ræða og getur nálægð við þyrlubjörgunarsveit skipt miklu máli á ögurstund.“ Svo segir í ályktun sveitarfélaga á Norðurlandi eystra. Það má geta þess að undirstöðuatvinnugrein þeirra byggðarlaga og þeirra sveitarfélaga sem eru á Norðurlandi eystra, rétt eins og á Austurlandi, byggist á því sem sjórinn gefur þannig að um mikilvægt hagsmunamál er að ræða fyrir þessi sveitarfélög. Þessi ályktun, sem var samþykkt hjá þessum sveitarfélögum, lýsir því náttúrlega hversu víðtæks stuðnings þetta mál nýtur, sérstaklega í þeim byggðarlögum sem reiða sig á fiskveiðar sjómanna sem þurfa að sækja sjóinn frá þessum byggðarlögum. Hæstv. forseti. Á aðalfundi Landssambands íslenskra útvegsmanna í október sl. var samþykkt ályktun þar sem því var fagnað hversu mjög þyrlubjörgunarsveit Landhelgisgæslu Íslands hefur vaxið fiskur um hrygg og hversu öflug sveitin væri orðin. Í ályktun fundarins sagði einnig, með leyfi forseta: „Fundurinn beinir því til ríkisstjórnarinnar að staðsetja þyrlu úti á landi sem mun þannig staðsett auka enn frekar á öryggi og margfalda þjónustugetu sveitarinnar.“ Forsvarsmenn LÍÚ hafa einnig bent á að töluverð umferð skipa er um hafsvæðið fyrir norðan- og norðaustanvert landið og þannig sé mikilvægt að viðbragðstími sé sem stystur ef óhöpp verða. Því orða forsvarsmenn Landssambands íslenskra útvegsmanna það þannig að nauðsynlegt sé að björgunarþyrlur séu ekki einungis staðsettar á suðvesturhorni landsins. Sá tímasparnaður sem næst með því að staðsetja þyrlu, t.d. á Akureyri, gæti skipt sköpum ef óhöpp verða á þessu hafsvæði en vegalengdin á milli Reykjavíkur og Akureyrar í beinni loftlínu er um 135 sjómílur og við bætast 30–40 mílur ef fljúga þarf með ströndinni. Þetta segja forsvarsmenn Landssambands íslenskra útvegsmanna í rökstuðningi sínum og bæta því við að í dag þurfi TF Líf, þyrla Landhelgisgæslunnar, að stoppa og taka eldsneyti á Akureyri ef hún flýgur frá Reykjavík og norður fyrir land þar sem flugþol hennar er takmarkað við 625 sjómílur. Ef þyrlan væri hins vegar staðsett á Akureyri hefði hún flugþol upp á 300 sjómílur hvora leið en að auki sparast tími sem er afar mikilvægt fyrir þann sem í nauðum er staddur og þarf aðstoð. Á formannsfundi Sjómannasambands Íslands, sem var haldinn á Akureyri 26. og 27. október sl., er enn ályktað í sömu átt, með leyfi hæstv. forseta: „Formannafundur Sjómannasambands Íslands, haldinn á Akureyri 26. og 27. október 2007, skorar á Alþingi að taka þá ákvörðun að björgunarþyrlusveit hafi aðsetur á Akureyrarflugvelli. Fundurinn bendir á það mikilvæga öryggisatriði að þyrlubjörgunarsveit verði staðsett þar um leið og starfsemi Fjórðungssjúkrahússins verði efld. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir norðan- og austanvert landið og hafsvæðið út frá því, enda um stórt svæði að ræða og getur nálægð við björgunarþyrlusveit skipt miklu máli á ögurstund.“ Hæstv. forseti. Hvers vegna les ég hér upp ályktanir frá helstu hagsmunaaðilum í sjávarútvegi og þeim sveitarfélögum sem þetta málefni snertir svo mikið? Það geri ég til þess að sýna fram á hversu víðtæk samstaða er um það að þyrla Landhelgisgæslu Íslands verði staðsett á fleiri en einum stað á landinu í ljósi þeirra gríðarlegu öryggissjónarmiða sem þar eru uppi. Við þingmenn höfum einnig heyrt það frá bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar, sem hefur bókað þann vilja sinn að þyrlubjörgunarsveit verði staðsett á Akureyri. Þar hafa kjörnir fulltrúar, sama hvar í flokki þeir hafa staðið, lýst yfir þeim einbeitta vilja sínum að staðsetja þyrlubjörgunarsveitina þar. Ég fann, hæstv. forseti, og trúlega fleiri þingmenn, sem frambjóðandi í Norðausturkjördæmi, að það er vaxandi þrýstingur hjá íbúum á þessu svæði á það að þyrlubjörgunarsveit verði á Akureyri. Það kom mér á óvart á ferð minni, einni af mörgum ferðum um Austurland, að mikill þrýstingur var á Austurlandi á það að þyrlubjörgunarsveit verði á Akureyri. Að sjálfsögðu áttar fólk sig á því, aðstandendur sjómanna og þeir sem búa í þessum samfélögum, um hve gríðarlega mikið öryggismál er að ræða. Ég álít að mjög víðtækur stuðningur sé á Austurlandi og á öllu Norðurlandi við það að ráðist verði í þessar breytingar. Það er jú staðreynd, eins og áður hefur verið nefnt, að sjávarútvegur er undirstöðuatvinnugrein á Norðurlandi og Austurlandi. Það er sérstakt réttlætismál í mínum huga að þeir menn sem sækja sjóinn úti fyrir Norður- og Austurlandi njóti sama öryggis við að sækja atvinnu sína og þeir sem stunda sjómennsku á suðvesturhorni landsins. Ég vil leggja áherslu á að hér er ekki um að ræða pólitískt mál, þetta er málefni sem er hafið yfir pólitísk deiluefni á milli stjórnmálaflokka enda gefur fjöldi þingmanna á þessu ágæta þingmáli það til kynna. Trúlega hefði verið hægt að fá mun fleiri þingmenn á þetta mikilvæga mál enda er það hafið yfir flokkspólitík eins og ég sagði. Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram sem stendur í greinargerð með frumvarpinu að ég lít ekki á þetta mál sem atvinnumál fyrir Akureyri. Þó að staðsetning þyrlubjörgunarsveitar eða þyrlu á Akureyri mundi skapa einhver störf á Akureyri lít ég fyrst og fremst á þetta sem hreint og klárt öryggismál fyrir sjófarendur úti fyrir Norður- og Austurlandi, eins og ég hef komið hér inn á. Það liggur fyrir mikill þrýstingur úr samfélögum á Norður- og Austurlandi, frá sveitarfélögum á þessu svæði, frá hagsmunaaðilum í sjávarútvegi á að Alþingi beiti sér fyrir því að björgunarþyrla verði staðsett á landsbyggðinni og margar þær ályktanir hníga að því að sú þyrla eigi að vera á Akureyri. Það er því mikilvægt í þessari umræðu hér að fá að heyra hver hugur hæstv. dómsmálaráðherra er í málinu. Hann gegnir mikilvægu hlutverki sem ráðherra málaflokksins þó að vissulega sé það þannig að sjúkraflug og björgunarflug ætti að einhverju leyti að heyra undir ráðherra heilbrigðismála. Eins og staðan er nú gegnir Landhelgisgæslan því hlutverki að sinna þessu sjúkraflugi einnig og hefur gert af stakri prýði. Ég efa ekki að hún gæti enn betur sinnt hlutverki sínu væru þyrlubjörgunarsveitir staðsettar á tveimur stöðum á landinu, á suðvesturhorni landsins og á Akureyri. Ég geri mér grein fyrir því að verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt hér á þingi mun það þýða ákveðinn útgjaldaauka fyrir ríkissjóð, við verðum að gera okkur grein fyrir því. En um er að ræða gríðarlega mikið öryggismál og réttlætismál að mínu mati, m.a. fyrir sjómenn. Ef við horfum á það að í framtíðinni mun siglingaleiðin norður fyrir land opnast með gríðarlega miklum skipaflutningum þar um er bara tímaspursmál hvenær við sjáum það fyrir okkur að þyrlubjörgunarsveit verði staðsett þar nyrðra. Ég ætla því ekki að hafa mál mitt miklu lengra. Ég legg áherslu á að þingmenn allra flokka geta trúlega fylkt sér á bak við það að þyrla Landhelgisgæslunnar sé staðsett á fleiri en einum stað á landinu í ljósi þeirra miklu öryggishagsmuna sem snerta undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar, sem snerta sjómenn þessa lands, byggðarlög þeirra og aðstandendur. Óháð flokkum eigum við að reyna að sammælast um að samþykkja þessa þingsályktun hér frá Alþingi. Ég legg mikið upp úr því að við vinnum hratt að þessum málum hér á vettvangi þingsins og reynum að koma þingsályktunartillögunni í gegnum Alþingi og að hún verði samþykkt hér á vorþingi.

Hæstv. forseti. Þessi tillaga til þingsályktunar um þyrlubjörgunarsveit á Akureyri er flutt af okkur níu þingmönnum úr Norðausturkjördæmi. Hugsanlega var það athugunarleysi að leita ekki víðar, því að ég heyrði það og fann þegar tillagan var lögð fram að miklu fleiri þingmenn úr öðrum kjördæmum hefðu gjarnan viljað vera með á þingsályktunartillögunni. Raunar er hún hafin yfir allt sem við getum kallað kjördæmapot. Ef við horfum á landið í heild er þetta eingöngu þingsályktunartillaga til að færa okkur nær nútímanum með nútímalegri þjónustu við slasaða eða fársjúka og færa þann þátt sem best er sinnt með þyrlum á þann flugvöll sem í dag er best útbúinn til sjúkraflutninga utan höfuðborgarsvæðisins, þ.e. Akureyrarflugvöllur. Þar er í dag sérútbúin sjúkraflugvél sem þjónað er frá Akureyrarflugvelli og sinna læknar Sjúkrahússins á Akureyri bráðaútköllum með þeirri flugvél. Við þessar aðstæður er eðlilegt að taka næsta skref og bæta þyrlu við þann öryggisbúnað sem er nú þegar fyrir á Akureyrarflugvelli. Ekki er langt síðan lítil farþegaflugvél var staðsett á Akureyrarflugvelli til að sinna norðausturhluta landsins. Sú flugvél var í almennum farþegaflutningum og í hvert skipti sem útkall barst þurfti að byrja á því að taka sætin úr vélinni til að útbúa hana fyrir sjúkraflutninga. Þetta var bæði tafsamt og vélin var óhentug. Mörgum þótti vel í lagt að láta þetta ekki duga, það væri dálítið dýrt að hafa sérútbúna sjúkraflugvél sem væri eingöngu í sjúkraflutningum. Í dag heyrast þessar raddir ekki, þetta þykir jafnsjálfsagt og að vera með sjúkrabíl á staðnum. Við gerum að sjálfsögðu þær kröfur að slík þjónusta við sjúka og slasaða fylgi þeirri þróun sem er í nágrannalöndum okkar og að fólki hér á landi verði búin sú þjónusta eins og best verður gert. Hvað varðar þessar tvær tegundir flugvéla til sjúkraflutninga þá er ekki hægt að nota sjúkraflutningavél eins og nú er staðsett á Akureyri og þjónar öllu landinu nema fyrir hendi sé flugvöllur til að lenda á. Í annan stað er hægt að nota þyrlur sem geta lent utan flugvalla en þær eru þeim takmörkunum háðar að bæði er flugþol eða fluggeta miklu minni en hjá venjulegum skrúfuflugvélum og auk þess þola þær illa veður ef það er misvinda og þegar slys verða, sem oft verða í óveðri eða slæmu veðri, geta þyrlurnar ekki flogið þvert yfir landið eða stystu leið heldur verða í flestum tilfellum að fljúga meðfram ströndinni sem lengir flugtímann og veldur því, eins og kom fram frá 1. flutningsmanni þessarar tillögu, að þyrlurnar þurfa að tanka á Akureyri ef slys eða óhapp verður á sjó norðaustur af landinu. Það er því ákveðinn radíus frá upphafspunkti eða þaðan sem þyrlan tekur sig á loft sem hún getur þjónað og þessi flugradíus er þar að auki takmarkaður vegna hálendisins. Þannig að þótt við séum með kröftugar og góðar þyrlur og frábært starfsfólk þá er þyrlan staðsett á suðvesturhorninu og hefur takmarkaða þjónustugetu af þeim sökum. Vegna þessa og ekki eingöngu vegna sjómanna heldur til að geta þjónað öllu landinu tel ég það aðeins tímaspursmál hvenær þyrlubjörgunarsveit verður sett niður á Akureyri, bæði vegna staðsetningar og vegna sjúkrahússins og þeirrar þjónustu sem læknar sjúkrahússins veita og þeirrar þjónustu sem hægt er að fá á flugvellinum. Þetta á einnig við um þá sem slasast og verða sjúkir og þurfa á bráðaþjónustu að halda á því svæði sem þyrlan getur sinnt út frá þessum radíus, út frá Akureyri. Þetta mun auðvitað kosta mikla fjármuni, ég veit ekki hve mikla, ég hef ekki tölur um hvað þetta yrði á ársgrundvelli í rekstri, en ég tel að það sé afar brýnt hagsmunamál, ekki aðeins fyrir Austfirðinga og þá sem búa á norðausturhorni landsins heldur alla sem ferðast um þetta svæði, á hálendinu og á sjó, að hafa þyrlubjörgunarsveit staðsetta á Akureyri. Mjög margir hafa ályktað um þetta mál eins og hér var talið upp, öll sveitarfélögin í kjördæminu ásamt Akureyri, einnig hafa LÍÚ og formannafundur Sjómannasambands Íslands ályktað um það ásamt fleirum. Ég veit að íbúum þessa svæðis er mjög umhugað um að þessi þjónusta komist á hið fyrsta, að ég tali ekki um þá sem sinna heilbrigðisþjónustu og eiga að bera ábyrgð á henni en þeir aðilar sem þekkja hvað best til telja þetta eitt mesta hagsmunamálið í heilbrigðis- og öryggisþjónustu á svæðinu. Ég tek undir það og tel að við næðum langt ef við afgreiddum þessa þingsályktunartillögu á vorþinginu og færum svo í framhaldinu í þá vinnu að undirbúa það að fá þyrlu og koma upp þyrlubjörgunarsveit á Akureyri.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur átt sér stað gríðarlega mikil styrking á Landhelgisgæslu Íslands, bæði á flugflotanum og fyrirhuguð er mikil styrking á skipaflotanum. Þetta er fagnaðarefni. Núna er Landhelgisgæslan með fjórar mjög öflugar þyrlur í þjónustu sinni. Ekki eru mörg ár síðan við treystum algerlega á varnarliðið meðan það var með þann þyrlukost sem það hafði en eftir að brottför þess var ákveðin varð nauðsynlegt fyrir okkur að efla flota okkar. Minnisstætt er og gott að rifja það upp þegar TF Sif, þáverandi björgunarþyrla, kom hingað til lands og hvílík bylting okkur þótti að fá þá nýju öflugu vél. Í dag þykir slík vél einungis nothæf í sjúkraflug við bestu aðstæður en við notum miklu öflugri tæki við öll björgunarstörf í alvarlegri kantinum. Samhliða þessu hefur orðið mikil efling í öllum björgunarsveitum okkar og ég vil nefna í því sambandi að við höfum styrkt mjög björgunarskipaflota í kringum landið þar sem Slysavarnafélagið Landsbjörg rekur núna 14 stór björgunarskip staðsett hringinn í kringum landið. Þessi skip æfa reglulega með áhöfnum þyrlna Gæslunnar og áhöfnum varðskipa, þannig að þau skip sem staðsett eru úti um land og fyrir norðan njóta miklu sjaldnar í aðgerðum og útköllum þeirrar aðstoðar og samvinnu sem er mjög mikilvæg við þyrlur á hættustundu. Þyrlur eru eitthvert öflugasta hjálpartæki björgunarfólks en þyrlan sjálf gerir ekkert án þess að hafa öflugt fólk til að starfa með og fólk sem starfar í henni. Við búum að frábærum starfsmönnum hjá Landhelgisgæslu Íslands, mönnum með mikla reynslu, og verið er að þjálfa upp nýtt fólk út af þeirri miklu fjölgun sem orðið hefur á þyrlunum. Þetta fólk er að koma inn núna sem fullgildir flugmenn og flugliðar í áhafnirnar. Oft og tíðum hefur þetta starfsfólk unnið þrekvirki við mjög erfiðar aðstæður ásamt öðru björgunarliði. Það er ekki aðeins á hafinu sem þyrlurnar nýtast okkur við björgunarstörf, þær nýtast líka á landi og með allri þeirri aukningu sem er í ferðamennsku, í fjölgun ferðafólks sem hingað kemur og ferðast um hálendið bæði að sumar- og vetrarlagi, geta þyrlurnar skipt mjög miklu máli, t.d. við flutning á björgunarliði og til að sinna sjúkraflugi á þá staði þar sem almennar sjúkraflugvélar geta ekki athafnað sig. Þyrlurnar gegna líka mikilvægu hlutverki t.d. við að flytja slökkvilið út á sjó, björgunarmenn á leið í leitir og skemmst er að minnast t.d. mjög stórrar leitar að þýskum ferðamönnum á Öræfajökli seinni partinn í sumar eða haust, gríðarlega umfangsmikillar leitar þar sem þyrlur spöruðu björgunarfólki ofboðslega mikla vinnu. Það ber einnig að hafa í huga að við náum miklu meiri nýtingu og miklu meiri krafti úr öllu björgunarstarfi þegar slík öflug hjálpartæki eru til staðar. Tíminn er oft mjög mikilvægur þegar um er að ræða slys, leit og björgun. Við getum séð fyrir okkur alvarlegt slys sem verður úti á sjó eða inni á hálendinu eins og aðstæðurnar eru í dag. Dagsbirtu nýtur í örfáar stundir og stundum verða menn að hafa dagsbirtu til að geta unnið og þá skiptir tíminn afar miklu máli til að geta nýtt það lið sem við sendum á vettvang. Við höfum líka búið við þær aðstæður að flugleiðir innan lands geta verið nánast lokaðar á milli landshluta jafnvel fyrir svona öflug tæki. Við höfum mörg dæmi um það. Við höfum líka dæmi um það þegar byggðarlög verða fyrir stærri áföllum og ég vil nefna t.d. snjóflóðin fyrir vestan á sínum tíma. Þar gegndu þyrlur mikilvægu hlutverki við að flytja björgunarfólk á staðinn og við getum öll séð hvílíkur munur það væri að geta komið að slíkum vettvangi frá tveimur stöðum vegna þess að aðstæður á leiðinni geta verið mismunandi og því getur þetta skipt sköpum þegar um alvarleg áföll er að ræða. Í framhaldi af allri þessari styrkingu og þeirri aukningu sem staðið hefur verið myndarlega að á undanförnum missirum og áformum sem eru í pípunum þá er mjög eðlilegt að horfa til þess framhalds að svona björgunartæki verði staðsett úti á landi. Það er í rauninni eðlileg krafa, ekki aðeins sjómanna, það er auðvitað sjálfsögð krafa sjómanna en það er líka sjálfsögð krafa þeirra sem þar búa og þeirra sem ferðast um þessi svæði. Akureyri er út af fyrir sig mjög góð staðsetning. Ég ætla ekki að fella endilega dóm um hvaða staðsetning er best í þessu tilliti úti á landi en Akureyri er fljótt á litið klárlega mjög góð staðsetning. Akureyri er náttúrlega miðsvæðis á Norðurlandi, þar er miðstöð sjúkraflugs og ég vil taka það fram í umræðunni um þátt þyrlna í sjúkraflugi að auðvitað kemur þyrlan ekki í stað sjúkraflugvéla í almennu sjúkraflugi. Sjúkraflugvélar eru miklu heppilegri, þær eru miklu hraðfleygari en um leið og aðstæður eru erfiðari og um er að ræða svæði þar sem flugvélar geta ekki athafnað sig þá er þyrlan auðvitað það sterka tæki sem við höfum. Akureyri er sem sagt miðsvæðis, þar er mjög öflugt og reynt björgunarlið, lið sem er vant að vinna bæði með þyrlum og í sjúkraflugi og er vant að bregðast við. Þar eru slökkviliðsmenn sem eru vanir að vinna við þessar aðstæður, þar eru læknar og sjúkraflutningamenn sem fara mjög reglulega í sjúkraflug. Það eru mjög öflugar björgunarsveitir bæði á Akureyri og í nágrenninu, björgunarsveitir með mjög víðtæka þekkingu. Það er mjög margt sem mælir með Akureyri sem staðsetningu þegar til þessa verður litið. Virðulegi forseti. Við þessar aðstæður tel ég mjög eðlilegt að við lítum til þess í náinni framtíð jafnvel að fara með svo öflugt björgunartæki út á land. Það er eðlileg krafa og það er í raun skylda okkar sem leggjum reglurnar í þessum málum að líta til þess að mannslíf eru jafnverðmæt hvar sem er á landinu og okkur ber skylda til að bregðast við með eins öflugum hætti og við getum til að sinna þeim útköllum og þeirri hjálp sem fólk þarf á að halda hvar sem er á landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu, líkt og aðrir ræðumenn hafa gert, fagna þeirri styrkingu á björgunarflota landsins sem birtist okkur ágætlega í uppbyggingu þyrlusveitarinnar og áformum um styrkingu sjóflota okkar. Það er vel og því ber að fagna sem vel er gert. Til viðbótar þeim gríðarmörgu ályktunum sem fyrri ræðumenn hafa nefnt vil ég nefna að landsfundur Sjálfstæðisflokksins hefur ályktað um þetta mál í þessa veru og er að sjálfsögðu ætlast til þess að menn vinni í anda þeirra samþykkta sem þar eru gerðar. Við getum öll verið sammála um að allir landsmenn eigi að hafa sömu möguleika á björgunar- og sjúkraflutningaþjónustu þegar slíkar aðstæður eru uppi. Sú umræða sem hér á sér stað í dag er ekki ný af nálinni. Þrátt fyrir það og þrátt fyrir víðtækan vilja, eins og hér hefur verið farið allrækilega yfir, hefur Landhelgisgæslan enn allan þyrlukost sinn settan niður á einum stað í landinu. Í dag eru gjörbreyttar forsendur í þessari umræðu frá því sem áður hefur verið. Varnarliðið er farið, björgunarþyrlunum hefur verið fjölgað úr tveimur í fjórar og þyrluvaktir eru orðnar tvær. Ef við hugleiðum verkefni þyrlubjörgunarsveitarinnar, hvaða hlutverk og tilgang hún eigi að hafa, þá er það björgun á sjó og við strendur landsins, björgun við erfiðar aðstæður í landi, sjúkraflug, eins og hér hefur komið fram, leitarflug og menn hafa einnig verið að þreifa sig inn á það að nýta þessi tæki til löggæslu og gæsluflugs á sjó. Almenna reglan er sú að björgunartækjum sé valinn staður með það í huga að þau nái að þjóna sem næst því svæði sem þau eru sett niður á. Við sjáum þess dæmi frá nágrannalöndum okkar að björgunarþyrlur eru settar niður þar sem þeim er ætlað að hafa þann stysta viðbragðstíma sem kostur er, við sjáum þess dæmi í Noregi, Svíþjóð og Skotlandi og raunar fleiri löndum. Samkvæmt tillögu nefndar sem sett var á laggirnar um framtíðarskipulag þyrlubjörgunarþjónustu - þær tillögur voru lagðar fram á árinu 2006 - kemur fram að að lágmarki sé eðlilegt að miða við að björgunargeta verði a.m.k. sú sama og nú er, þ.e. að unnt verði að sinna leit og björgun á þyrlu á landi og innan 200 sjómílna efnahagslögsögu Íslendinga við erfiðar veðuraðstæður og bjarga um borð í þyrlu allt að tíu manns á þeim ystu mörkum. Jafnframt að öryggi þyrluáhafnar verði eins vel tryggt og kostur er og ávallt verði þyrla í viðbragðsstöðu þegar önnur fer í lengri ferðir frá ströndu. Ég tel að þessum markmiðum verði best náð hér á landi með því að staðsetja a.m.k. eina björgunarþyrlu á Norðausturlandi og þá á Akureyri. Í álitsgerð frá því í júlí á síðasta ári, sem unnin var af Sveinbirni Dúasyni, bráðatækni og vaktstjóra hjá Slökkviliði Akureyrar, og Birni Gunnarssyni, lækni á FSA og forsvarsmanni sjúkraflugs á Akureyri, voru dregnir fram kostir þess að hafa eina af þyrlum Landhelgisgæslunnar staðsetta á Akureyri. Þar kemur m.a. fram að unnt sé að stytta með þeim hætti flugtíma og slysa- eða björgunarstarf um eina og hálfa klukkustund á svæði sem marka má með línu sem dregin er í gegnum Ísland frá Siglufirði í norðri til Ingólfshöfða í suðri. Með öðrum orðum væri austurhluti landsins betur settur í björgunar- og öryggismálum sem þessum tímamun nemur ef farið yrði að þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Ekki þarf að fjölyrða um það að einn og hálfur klukkutími getur skipt sköpum þegar um slys og veikindi er að ræða, og jafnvel þó að biðtími verði mönnum ekki að aldurtila getur hann haft mjög mikil áhrif á batahorfur sjúklinga. Það má heldur ekki gleyma björgunarþættinum en augljóslega getur einn og hálfur klukkutími skipt sköpum t.d. við björgun úr skipsskaða á hafi úti. Ef þær hugmyndir sem hæstv. ráðherra dómsmála hefur sett fram til umræðu á opinberum vettvangi, að flytja Landhelgisgæsluna frá Reykjavík til Keflavíkur, verða að veruleika lengist flugtími þyrlusveitarinnar til stórs hluta landsins enn meira og að mínu mati er það algjörlega óviðunandi. Til að standa að rekstri björgunarþyrlu þarf ákveðið bakland. Sjúkrahúsið á Akureyri er stærsta sjúkrahús utan Reykjavíkur og aðalvarasjúkrahús landsins utan höfuðborgarsvæðisins með tilliti til almannavarna. Læknar frá FSA hafa mannað sjúkraflugsvaktir sl. sex ár og er komin góð reynsla á það starf. Þá hafa sjúkraflutningamenn frá Akureyri mannað sjúkraflugvélar undanfarinn áratug. Loks má nefna að einnig skapast möguleiki á að draga úr kostnaði ríkissjóðs með því að hafa sameiginlega vakt lækna fyrir þyrlu og sérútbúna sjúkraflugvél. Þegar hugað er að breytingum á núverandi fyrirkomulagi er eðlilegt að spurt sé um kostnaðarauka. Mér er hins vegar ekki kunnugt um að metið hafi verið hvort rekstur á björgunarþyrlum á Íslandi sé þjóðhagslega hagkvæmur. Það að reyna að leggja mat á það hvort yfir höfuð sé hagkvæmt að starfrækja björgunarþyrlur er viðkvæmt mál, hver er tilbúinn til að verðleggja líf og heilsu fólks sem er í neyð? En ég spyr hvort það hafi verið gert þegar ríkisstjórn Íslands samþykkti þann 18. apríl 2006 að haldið yrði úti tveimur þyrluvöktum allan sólarhringinn allan ársins hring og stefnt að því að hafa fjórar þyrlur í rekstri. Ég held ekki, en ég fagna þeirri ákvörðun engu að síður. Hins vegar ber svo við að þegar rætt er um að staðsetja þyrlu á Akureyri þarf annars vegar að meta kostnaðarauka og hins vegar ávinning af því að hafa þyrlur bæði á Akureyri og í Reykjavík. Það á raunar að vera sjálfsagt mál að með þeim hætti sé unnið þegar fjármunum skattgreiðenda er ráðstafað. Grunnreglan ætti samt sem áður að vera sú að það gilti í öllum tilvikum, ekki einungis þeim ef byggja á upp þjónustu ríkisstofnana utan höfuðstöðva þeirra á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef byggt mál mitt að verulegu leyti á upplýsingum úr þeirri álitsgerð sem ég gat um hér í upphafi og vil að lokum, með leyfi forseta, vitna orðrétt til þeirrar álitsgerðar, en þar segir á bls. 8: „Í skýrslu vinnuhóps dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá júlí 2006 er sagt að hagkvæmni og öryggi í rekstri krefjist þess að þyrlubjörgunarsveitin hafi bækistöð á einum stað og í tengslum við höfuðstöðvar Landhelgisgæslu Íslands sem nú er við Skógarhlíð í Reykjavík. Engin rök eru færð fyrir þessari fullyrðingu. Með sömu rökum mætti segja að Norðmenn ættu að staðsetja allar sínar björgunarþyrlur í Ósló. Einnig má benda á að í Skógarhlíðinni er stjórnstöð sjúkraflutninga á höfuðborgarsvæðinu en starfsstöðvar sjúkrabíla eru fjórar til að tryggja að hjálp berist sem fyrst.“ Fjölmargir aðilar, svo sem yfirstjórnir heilbrigðisstofnana á Norður- og Austurlandi, Læknafélag Íslands, björgunarsveitir, Landssamband björgunarsveita, hagsmunasamtök sjómanna og stjórnmálaflokkar hafa ályktað um að björgunarþyrlu eigi að staðsetja á Akureyri. Það er skynsamlegt fyrirkomulag og til þess fallið að auka björgunargetu þyrlusveitarinnar. Þetta er réttlætismál sem snýst um öryggi allra landsmanna og sjómanna á hafi úti.

Herra forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og þeim umræðum sem orðið hafa um þessi mál. Ég hef unnið að því frá því í febrúar 2006 að gjörbylta þyrlustarfsemi Landhelgisgæslunnar. Þá blasti við að ríkisstjórn Íslands mundi leggja það til við Bandaríkjamenn að við tækjum að okkur þyrlubjörgunarstörf í landinu. Þá vissu menn ekki að Bandaríkjamenn mundu fara með herlið sitt af landi brott í september árið 2006 en þegar sú ákvörðun lá fyrir í mars 2006 var ljóst að taka þyrfti þetta mál öðrum tökum en við ætluðum í febrúar á því ári. Ég held að allir þeir sem fara yfir það hvernig að þessu hefur verið staðið, hve vel Landhelgisgæslan hefur staðið að þessum málum og hvernig starfsmenn hennar hafa brugðist við þeim kröfum sem gerðar hafa verið í þessu efni, efist ekki um að þar hefur verið unnið af miklum metnaði og menn hafa lagt sig fram um að tryggja að hér yrði nægur kostur af björgunarþyrlum. Það hefur verið verkefni okkar sem berum ábyrgð á þessum hlutum frá því á árinu 2006 fram á þennan dag. Síðan hefur það gerst á þessu tímabili líka að ein þyrla fórst, sem kallaði á enn önnur viðbrögð en við væntum, og hefur einnig tekist að fylla það skarð sem þar myndaðist. Ég bið menn að hafa þetta í huga þegar verið er að fjalla um þessi mál. Við höfum unnið hörðum höndum að því að tryggja að fjórar öflugar björgunarþyrlur væru í landinu til þess að svara þeim kröfum sem við gerum í þessu efni. Hvers vegna fjórar þyrlur? Til þess að alltaf sé ein nothæf ef á þarf að halda. Rannsóknir sýna að fjórar þyrlur ættu að geta tryggt okkur að ein sé alltaf til taks ef á þarf að halda, ef þær eru þrjár höfum við ekki þyrlu til taks ákveðinn dagafjölda vegna viðhalds og annarra slíkra hluta. Að þessu höfum við unnið og þetta höfum við lagt áherslu á að gera til þess að fyllsta öryggis sé gætt að þessu leyti. Ég tel að það hafi tekist, það markmið hafi náðst og það sé ákaflega mikilvægt að menn hafi það í huga þegar verið er að ræða um hvar þyrlur eigi að vera í landinu til þess að svara þessum kröfum. Það hefur alls ekki verið útilokað að þyrlur verði annars staðar í landinu en hér á höfuðborgarsvæðinu. Það blasir við að það stórverkefni bíður okkar að við verðum að flytja þyrlukost Landhelgisgæslunnar frá Reykjavíkurflugvelli til Keflavíkurflugvallar vegna þess að þrengt er að aðstöðunni fyrir Landhelgisgæsluna á Reykjavíkurflugvelli, m.a. með byggingu Háskólans í Reykjavík á þeim slóðum. Það er verkefni sem við þurfum að vinna að og taka á. Það á hins vegar ekki að útiloka að við vinnum líka að því að fá til frambúðar öflugar þyrlur. Við höfum farið í samstarf við Norðmenn um að kaupa öflugar þyrlur sem eiga að vera komnar til landsins 2011–2014. Fram að þeim tíma þurfum við að brúa það bil sem skapaðist við brottför varnarliðsins með leiguþyrlum fyrir utan að við eigum eina þyrlu, Super Puma, mjög góða, öfluga þyrlu, en erum með þrjár á leigu. Við ætlum að kaupa þrjár stórar þyrlur, ef þessi áform ná fram að ganga, í samvinnu við Norðmenn. Hvers vegna í samvinnu við Norðmenn? Til að geta tryggt okkur þann besta tækjakost sem fyrir hendi er og til að geta tryggt okkur þá hagkvæmni í samlegð varðandi æfingar, birgðahald, varahlutahald og alla þá þætti sem snerta þjálfun flugmanna, að við getum alltaf tryggt að hér séu menn með bestu þjálfun. Það hefur líka verið mikið átak hjá hinum ágætu starfsmönnum Landhelgisgæslunnar að tryggja mannskap til þess að fljúga þessum þyrlum, þjálfa fólk og fá fólk til þess að sinna þessum mikilvægu störfum. Hið ágæta starfsfólk hjá Landhelgisgæslunni vinnur, eins og við vitum, afrek, jafnvel oft á ári, og lætur að sér kveða við hinar erfiðustu aðstæður með góðum árangri. Það er forgangsverkefni hjá okkur, sem vinnum að þessu, að tryggja þessa grunnþjónustu. Ég tel að með þeirri framtíðarstefnu sem við höfum mótað höfum við lagt grunn að því að þessari grunn- og frumþjónustu verði sinnt í landinu. Varðandi það að hafa þyrlu á Akureyri eða annars staðar í landinu er það málefni sem við höfum unnið að líka. Við höfum ekki sett það sem eitthvert forgangsmál að spara fé. Ef við hefðum velt fyrir okkur hverri krónu í þessu, ríkisstjórnin eða Alþingi, værum við ekki á þeirri braut sem við erum komin inn á. Við höfum tekið þessar ákvarðanir, við höfum lagt fram vel rökstuddar tillögur og við höfum unnið að því að tryggja grunninn þannig að yfirleitt sé hægt að sinna þessu í landinu. Ég tel að síðan komi það til álita hvort við gjörbreytum þyrlusveitinni þannig að menn séu ráðnir til þess að vera með sínum tækjum ákveðinn tíma og útkallsaðferðin verði ekki eins og hún er núna heldur verði þetta með öðrum hætti. Þá gæti þyrla með áhöfn dvalist á Akureyri í ákveðinn tíma eða alltaf ef skipt er um þyrlur o.s.frv. þannig að hægt sé að tryggja að þessi tæki séu til taks þar í landinu sem þörf er á hverju sinni. En það stangast á við áform okkar um samlegðarsamstarfið við Norðmenn og öll þau markmið, sem samhljómur hefur verið um og enginn hefur gagnrýnt, að ætla síðan að fara að brjóta upp grunninn í þessari þjónustu hér á landi og hafa ekki eina bækistöð, heimastöð, fyrir þyrlurnar í landinu á sama tíma og við veltum því fyrir okkur hvernig við högum nýtingu þyrlnanna, hvernig við högum áhöfnum hjá þyrlunum og hvernig við högum því að þyrlurnar geti verið utan sinnar höfuðstöðvar á hverjum tíma. Þetta verða menn að hafa í huga. Þetta útilokar alls ekki að þyrlan sé á Akureyri, eða einhvers staðar annars staðar, einhverja mánuði á ári, en þetta er sú grunnhugsun sem menn eru að velta fyrir sér, að tryggja að þyrlur séu alltaf á þeim stöðum þar sem þeirra er helst talin þörf miðað við ákveðnar athafnir. Ég tala nú ekki um ef farið verður í að vinna olíu eða stunda olíurannsóknir á norðausturhorninu. Þá gefur augaleið að tryggja þarf góðar samgöngur og öryggi við landið. Það er miklu stærra mál en það sem við erum að fjalla um með þessum fjórum þyrlum þannig að það á ekkert að stöðva umþenkingar manna um uppbyggingu á þyrlustarfsemi í landinu, en hvort Landhelgisgæslan á að þjóna því eða einhverjir aðrir, það er annað mál, eins og er í öðrum löndum. Ef við ætlum að fara í auðlindanýtingu langt undan ströndum landsins tryggjum við ekki öryggi þeirra sem þar starfa nema með þyrlu á nálægum stöðvum í landi. Ég tel því að þessi þingsályktunartillaga eigi fullan rétt á sér og að tryggja eigi að Landhelgisgæslan geti haldið úti björgunarþyrlu á Akureyri. En ég er ekki hlynntur því að brjóta upp stöðina sjálfa, miðstöðina sjálfa. Ég tel að það þjóni ekki heldur þeim markmiðum sem menn setja sér með þessari tillögu, að hér sé fyrir hendi í landinu öruggur grunnur þannig að hægt sé að veita þessa þjónustu við hinar erfiðustu aðstæður með því að í landinu sé þyrlufloti sem er í stakk búinn til að gera það.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka hæstv. dómsmálaráðherra þau svör sem hann gefur og þær undirtektir sem hann sýnir málflutningi flutningsmanna þessarar þingsályktunartillögu um það að setja niður eitt af björgunartækjum Landhelgisgæslunnar, þyrlusveitarinnar, á Akureyri. Ég vil ítreka það hér, og þess vegna hef ég komið upp til andsvars, að hugmyndir manna sem standa að þessari þingsályktunartillögu ganga ekki út á að brjóta upp kerfið sem hefur verið sett upp og byggt upp undir öruggri forustu hæstv. ráðherra, kerfið sem gildir um Landhelgisgæsluna. Hugsunin í þessari tillögu er alls ekki sú heldur þvert á móti að knýja á um það að þeim kröftum sem við höfum verið að byggja upp í björgunarmálum landsins verði dreift víðar eða höfð betri not af þeim víðar um land. Ég get fullyrt það í ljósi þess sem hæstv. ráðherra nefndi hér varðandi hugmyndir manna um nýtingu hugsanlegra olíulinda á svokölluðu Drekasvæði, þá er, samkvæmt þeirri álitsgerð sem ég nefndi í ræðu minni, gert ráð fyrir að flugdrægni Super Puma-þyrlunnar frá Akureyri nái norðaustur undir svokallað Drekasvæði sem mun vera einhvers staðar um 340 kílómetra norðaustur af landinu. Að öllu samanlögðu kýs ég að álykta sem svo að hugmyndir okkar flutningsmanna og ráðherra fari saman í þessu efni.

Hæstv. forseti. Í stuttri lokaræðu vil ég þakka þeim þingmönnum sem tóku til máls í þessari mikilvægu umræðu og komu fram með enn fleiri rök þess efnis að rétt sé að staðsetja björgunarþyrlu Landhelgisgæslunnar á Akureyri. Vil ég vil þakka innlegg þeirra í málið. Ekki síst vil ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að hafa verið viðstaddur umræðuna, sem er ekki reglan í þinginu þegar þingmenn flytja þingsályktunartillögur, síður en svo. Ég vil að það komi fram hér að ég lýsi yfir mikilli ánægju með áhuga hæstv. ráðherra á þessu máli rétt eins og ég fann þegar Framsóknarflokkurinn var í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum, m.a. á árinu 2006, hversu mikinn metnað og áhuga þáverandi dómsmálaráðherra Björn Bjarnason, sem er enn dómsmálaráðherra í dag, hafði á þessum mikilvægu málum. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi haldið mjög vel á spilunum í þeim efnum og þó að hann sitji ekki í eins góðri ríkisstjórn og áður þá held ég að hann hafi samt náð að viðhalda þeim anda og metnaði sem þá ríkti. Ég held að það sé mjög sögulegt að heyra að hæstv. ráðherra vilji tryggja það með einhverjum hætti að björgunarþyrla verði staðsett á Akureyri. Það er mjög mikilvæg yfirlýsing og við munum halda áfram að vinna að þessu máli í góðri samvinnu eins og við áttum í tíð síðustu ríkisstjórnar og mikilvægt að heyra að þingmenn, óháð hvar í flokki þeir standa, styðji þessa þingsályktunartillögu. Þetta mál er síður en svo nýtt af nálinni. Við erum ekki að finna upp hjólið í þessari umræðu, þetta er búið að vera í umræðunni í mörg ár. En það er mjög mikilvægt að hæstv. dómsmálaráðherra skuli koma hér upp og lýsa yfir jákvæðni í garð þessa máls, því að þingið þarf að vinna að þessu máli í samstarfi við ráðuneytið í framhaldinu, hvernig við útfærum tillöguna. Ég vonast til, miðað við undirtektir hér, að við getum samþykkt þessa þingsályktunartillögu og afgreitt hana frá Alþingi á vorþinginu miðað við góðar undirtektir hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni yfir því að hæstv. dómsmálaráðherra skuli vera viðstaddur þessa umræðu. Eins og hér kom fram í máli framsögumanns með fyrra þingmáli þá er það ekki venjan að ráðherrar séu viðstaddir svokölluð þingmannamál og mér finnst þetta vera mjög lofsverð nýbreytni.  „Auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum eru bannaðar hér á landi og hefur verið svo lengi. Það hefur þó aukist að framleiðendur og dreifingaraðilar áfengra drykkja reyni að koma þeim á framfæri í auglýsingum með því að nota líkar umbúðir og nöfn á óáfenga drykki sem þeir svo auglýsa. Flutningsmenn vilja með frumvarpi þessu reyna að loka því gati sem virðist vera á löggjöfinni þannig að framleiðendur og dreifingaraðilar geti ekki farið í kringum bannið eins og að framan er lýst. Á árinu 2001 kom út skýrsla á vegum ríkislögreglustjóra um áfengisauglýsingar. Þar kemur m.a. fram að í Noregi taki bann við áfengisauglýsingum einnig til auglýsinga á vörum með sömu merkjum eða einkennum. Í niðurstöðum nefndarinnar er að finna tillögu um að sú leið verði einnig farin hér á landi. Það er og vilji flutningsmanna að svo verði gert og löggjöfin hert eða eins og segir í skýrslunni: „Það sem vekur sérstaka athygli við norsku löggjöfina er áherslan sem lögð er á að menn geti ekki komist fram hjá banninu með því að auglýsa vöru sem heimilt er að auglýsa, en með svo sterkri tilvísan til vöru sem ekki er heimilt að auglýsa að í raun er verið að auglýsa þá vöru. Með því að auglýsa tiltekna vöru sé í raun verið að auglýsa aðra vöru. Þá virðist löggjöfin skýr og nútímaleg.““ Hæstv. forseti. Hvað er hér verið að segja? Það er verið að rifja upp að í íslenskum lögum er bann við auglýsingum á áfengi og einstökum áfengistegundum. Það er jafnframt bent á að farið er fram hjá þessu banni með því að auglýsa tengdar vörur undir sama vörumerki en látið líta svo út að þar sé um óáfenga drykki að ræða þótt í raun og sann sé verið að auglýsa áfenga drykki, bjór eða aðra drykki. Í síðasta lagi er vísað í norska löggjöf þar sem reynt er að stoppa upp í þetta gat í löggjöfinni. Út á hvað gengur síðan frumvarpið, sem er ekki meira en tvær lagagreinar? Annars vegar er það gildistaka laganna og hins vegar breyting á 20. gr. núverandi áfengislöggjafar þar sem kveðið er á um bann við áfengisauglýsingum. Þar segir í 3. málslið, með leyfi forseta: „Bannið tekur með sama hætti til auglýsinga sem eingöngu fela í sér firmanafn og/eða firmamerki áfengisframleiðanda. Þó er framleiðanda sem auk áfengis framleiðir aðrar drykkjarvörur heimilt að nota firmanafn eða merki í tengslum við auglýsingu þeirra drykkja, enda megi augljóst vera að um óáfenga drykki sé að ræða í skilningi laganna og ekki vísað til hinnar áfengu framleiðslu.“ Síðan viljum við flutningsmenn bæta við, með leyfi forseta: eða hætta á ruglingi á milli áfengu framleiðslunnar og þeirrar sem verið er að auglýsa vegna nafns á vörunni, umbúða eða annarra einkenna. Með öðrum orðum, við erum að hnykkja á, herða á skilgreiningu í því lagaákvæði sem kveður á um bann við áfengisauglýsingum. Svo getum við tekið umræðu um það hvort leyfa eigi yfirleitt auglýsingar með áfengi. Mér fyndist miklu heiðarlegra, ef menn vilja hafa slíkt fyrirkomulag, að löggjafinn og þá framkvæmdarvaldið setji fram lagafrumvarp sem opni á slíkar auglýsingar. Ef það er hins vegar vilji löggjafans, eins og við búum við hér á landi, að banna áfengisauglýsingar, þá á að fylgja slíku banni eftir. Það eiga að vera hreinar línur. Ef það er vilji hæstv. dómsmálaráðherra og meiri hlutans á Alþingi að leyfa áfengisauglýsingar eiga menn að koma hreint fram og koma með lagabreytingar þar að lútandi. Ef menn hins vegar eru fylgjandi því að bann ríki við áfengisauglýsingum hljóta menn að vilja stoppa upp í það gat sem er nú á löggjöfinni. Við erum að óska eftir hreinum línum í þessu efni. Ég minnist þess að ritstjórar á dagblöðum, þar á meðal á Fréttablaðinu, hafa viðurkennt að þeir séu í raun og sann að brjóta gegn markmiðum núverandi löggjafar með því að birta heilsíðuauglýsingar á bjór vitandi vits að þar er verið að auglýsa áfenga drykki þvert á það sem löggjöfin í raun og sann heimilar. Þá er hafður sá háttur á að hafa í agnarsmáu letri að um sé að ræða óáfengan drykk. Við sjáum þetta aftur og ítrekað líka í sjónvarpi að þar eru áfengisauglýsingar og síðan er einhvers staðar greint frá því í agnarsmáu letri að ekki sé um áfengan drykk að ræða. Ég vil taka umræðu um heimildir yfirleitt til að auglýsa áfengi. Ég ber fulla virðingu fyrir því sjónarmiði að vilja fara inn á þá braut en þá eiga menn að koma hreint fram og beita sér fyrir breytingu á lögunum í þá veru. Ef menn eru hins vegar sama sinnis og ég og flutningsmenn þessarar löggjafar, að herða eigi á þessum lögum og sjá til þess að markmið þeirra nái fram að ganga, hljóta menn að veita þessu frumvarpi brautargengi. Það væri fróðlegt að heyra álit hæstv. dómsmálaráðherra um þetta efni.

Frú forseti. Ég ætla að hafa nokkur orð um það frumvarp sem hér er til umfjöllunar sem er frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum sem nokkrir hv. þingmenn flytja. Ef ég skil rétt megintilgang þessa frumvarps þá er tilgangurinn sá að banna auglýsingar með áfengi í íslenskum fjölmiðlum. Ég get ekki skilið frumvarpið öðruvísi en svo að flutningsmenn þess vilji stoppa upp í það sem þeir kalla göt á núverandi löggjöf með það að markmiði að slíkar auglýsingar verði bannaðar. Ég get alveg tekið undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni, að margt má betur fara í núverandi löggjöf varðandi áfengisauglýsingar. Ég mundi styðja það að sú löggjöf yrði endurskoðuð vegna þess að við höfum séð að menn hafa farið í kringum ákvæði laganna og auglýst áfengi með þeirri aðferð að þeir hafa skotið sér á bak við lögin með því að taka það fram að um auglýsingu á óáfengum drykkjum sé að ræða þegar engum dylst að tilgangurinn með auglýsingunum er annar. Þetta vita allir og þekkja. Við þurfum ekki nema að horfa á sjónvarpið þessa dagana, þar sem mikið er um útsendingar frá íþróttakappleikjum, að slíkar auglýsingar eru birtar sem aldrei fyrr. Ég hef verið þeirrar skoðunar að fara kannski aðra leið en flutningsmenn þessa frumvarps vilja fara. Ég mundi vilja endurskoða löggjöfina á þá leið að auglýsingar með áfengi verði heimilaðar með skýrum og skorinorðum reglum sem ganga m.a. út á það að slíkar auglýsingar verði ekki birtar á útsendingartíma þegar börn og ungmenni eru að horfa á sjónvarp og miðist eingöngu við auglýsingar á léttum vínum og bjór. Ég hef ekki trú á því að það sé skynsamlegt að banna áfengisauglýsingar með öllu m.a. af þeirri ástæðu að áfengi er jú lögleg vara á Íslandi og við verðum að horfast í augu við það. Hvers vegna ættu menn að banna auglýsingar á vörum sem Alþingi hefur áður komist að niðurstöðu um að séu löglegar? Þar fyrir utan þá streyma hér til landsins upplýsingar úr erlendum fjölmiðlum, tímaritum og dagblöðum. Íslendingar hafa sem betur fer aðgang að netinu og hér eru sjónvarpsútsendingar frá erlendum sjónvarpsstöðvum heimilaðar þar sem slíkar auglýsingar koma fyrir. Spurningin er því: Hvernig ætla menn að taka á slíkum auglýsingum? Það verður auðvitað ekki gert enda höfum við Íslendingar enga lögsögu yfir slíkum auglýsingum. Það verður ekki gert öðruvísi en svo að banna innflutning á erlendum tímaritum hingað til lands, loka fyrir erlendar sjónvarpsútsendingar og setja hömlur á notkun netsins. Af þeirri ástæðu er því alveg ljóst að það bann sem hér er verið að mæla fyrir, og ég heyri að hv. þm. Ögmundur Jónasson er hlynntur, hefur þessa vankanta í för með sér. Ég hef sjálfur í félagi við nokkra þingmenn Sjálfstæðisflokksins á fyrri þingum lagt fram frumvarp til laga um breytingar á áfengislöggjöfinni. Í því frumvarpi er bent á það að Ísland er eitt örfárra landa þar sem almennt bann gildir við auglýsingum á áfengi. Í flestum ríkjum Evrópu eru þó í gildi einhvers konar takmarkanir á áfengisauglýsingum. Þar sem áfengisauglýsingar eru ekki bannaðar er meginefni áfengislaga og reglna þar að lútandi að mæla fyrir um hvað má koma fram í áfengisauglýsingum og að hverjum þær megi beinast, að því er fram kemur í skýrslu vinnuhóps ríkislögreglustjóra sem er fylgiskjal með því frumvarpi sem við hér ræðum. Norðurlöndin, að Finnlandi frátöldu, skera sig nokkuð úr hópi Evrópuríkja og eru takmarkanir þar mun strangari en annars staðar í Evrópu. Nýlega hefur reynt á bannákvæði sænsku og norsku áfengislaganna gagnvart skuldbindingum þessara ríkja, samkvæmt EES-samningnum í tilviki Noregs en gagnvart ESB-sáttmálanum í tilviki Svíþjóðar. Þann 8. mars 2001 kvað Evrópudómstóllinn upp forúrskurð sinn í máli sem undirréttur í Svíþjóð, Stockholms Tingsrätt, skaut til hans og varðaði gildi auglýsingabanns gagnvart reglum Evrópusambandsins um frjálst flæði vöru og þjónustu innan sambandsins. Bannákvæði sænsku laganna eru svipaðs efnis og 20. gr. áfengislaganna íslensku. Niðurstaða Evrópudómstólsins var sú að reglur um frjálst flæði á vörum og þjónustu komi ekki í veg fyrir auglýsingabann nema hægt sé að ná markmiðum bannsins, sem eru heilsuverndarmarkmið, með aðferðum sem hafi minni áhrif á markaðsfrelsið. Dómstóllinn eftirlét síðan sænskum dómstólum að meta hvort meðalhófs væri gætt með þágildandi bannákvæði. Í nóvember árið 2003 féll síðan dómur í þessu sama máli í Svíþjóð. Komst yfirréttur að þeirri niðurstöðu að áfengisbannið bryti gegn reglum um frjálst flæði vöru og þjónustu. Taldi rétturinn að hægt væri að halda áfengisneyslu niðri með aðferðum sem hefðu minni áhrif á markaðsfrelsi. Auglýsingabannið væri með öðrum orðum brot á reglunni um meðalhóf. Þann 25. febrúar 2004 komst EFTA-dómstóllinn að sömu niðurstöðu og Evrópudómstóllinn í máli nr. E-4/04, Pedicel AS gegn Sosial- og helsedirektoratet, er dómstóllinn veitti norskum undirrétti ráðgefandi álit um sömu álitaefni og uppi voru í sænska málinu. Niðurstaðan var sú að reglur um frjálst flæði á vörum og þjónustu komi ekki í veg fyrir auglýsingabann nema hægt sé að ná markmiðum bannsins, sem eru heilsuverndarmarkmið, með aðferðum sem hafi minni áhrif á markaðsfrelsið og það kæmi síðan í hlut dómstóla í einstökum aðildarríkjunum að úrskurða um hvort meðalhófi væri fylgt í landslögum. Gekk EFTA-dómstóllinn lengra en Evrópudómstóllinn að því leyti að hann setti fram nokkur viðmið sem dómstólar aðildarríkjanna ættu að hafa leiðarljósi við slíkt mat. Í fyrsta lagi benti dómstóllin á að samkvæmt dómaframkvæmd Evrópudómstólsins væri það ekki brot á meðalhófi að banna auglýsingar á áfengi sem væri sterkara en 23%. Í öðru lagi benti dómstóllinn á að talið yrði heimilt að banna auglýsingar sem beindust að ungmennum eða ökumönnum. Í þriðja lagi var bent á að Evrópudómstóllinn hefði nýlega fallist á að bann við áfengisauglýsingum í sjónvarpi væri ekki brot á meðalhófsreglunni. Til þessara sjónarmiða var tekið tillit við samningu þess frumvarps sem ég vék að hér áðan og veit að hv. þingmaður þekkir. Í skýrslu vinnuhóps ríkislögreglustjóra sem vísað er til í frumvarpinu, er vísað til þess álits Evrópudómstólsins um hvort hægt sé að ná markmiðum auglýsingabannsins um að vernda heilsu almennings fyrir skaðlegum afleiðingum áfengisneyslu með öðrum aðferðum sem minni áhrif hafi á innri markað aðildarríkjanna. Segir um þetta í skýrslunni, með leyfi forseta: „Þessi spurning er allrar athygli verð og fyllsta ástæða fyrir löggjafann að skoða málið frá þessari hlið ef til endurskoðunar ákvæðis laga um bann við áfengisauglýsingum kemur.“ Ég tel að það sé mikilvægt í ljósi orða úr skýrslu ríkislögreglustjóra, þeirra dóma sem gengið hafa í nágrannalöndunum um málið og þeirra álita Evrópudómstólsins sem fyrir liggja, að núgildandi reglur um auglýsingar á áfengi í íslenskum fjölmiðlum verði teknar til endurskoðunar á Alþingi Íslendinga. En ég mundi frekar vilja sjá að þeirri löggjöf verði hagað á þann hátt að áfengisauglýsingar yrðu leyfðar með skýrum reglum um það með hvaða hætti þær ættu að koma fram og mundu birtast. En ég hef mikla fyrirvara um það í ljósi þess að hér er um löglegar vörur að ræða. Við höfum aðgang að erlendum fjölmiðlum þar sem slíkar auglýsingar eru leyfðar og því hef ég verulega fyrirvara við það að rétt sé að fara þá leið hér á Íslandi að leggja bann við slíkum auglýsingum.

Hæstv. forseti. Ég ber fulla virðingu fyrir sjónarmiðum hv. þingmanns þótt ég sé þeim innilega ósammála. En eitt vil ég leiðrétta. Hv. þingmaður segir að það sé tilgangur flutningsmanna þessa frumvarps að banna áfengisauglýsingar. Hann segir enn fremur að þeir mæli fyrir því og séu hlynntir banni á áfengisauglýsingar. Í rauninni kann þetta að vera rétt og er rétt og hvað mig varðar þá er það svo, en aðeins afvegaleiðandi einfaldlega vegna þess að í íslenskum lögum eru áfengisauglýsingar bannaðar. Í 20. gr. áfengislaganna segir, með leyfi forseta: „Hvers konar auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum eru bannaðar.“ Þetta frumvarp gengur fyrst og fremst út á það að sjá til þess að þetta markmið laganna nái fram að ganga vegna þess að það þekkja allir að þessi lög eru brotin. Það er það sem við erum að gera fyrst og fremst. Síðan getum við rætt, og það er önnur umræða, hvort eigi að breyta þessum markmiðum. Hvort við eigum að heimila áfengisauglýsingar. Það er bara allt önnur umræða. Við skulum gjarnan taka þá umræðu. Hv. þingmaður vísar í dóma hjá Evrópusambandinu og víðar. Hann vísar einnig í það að allt umhverfi okkar, hið alþjóðlega umhverfi sé þannig vaxið að það sé erfitt að komast hjá því að sýna áfengisauglýsingar í íslenskum fjölmiðlum, í fréttaritum sem hingað berast, í útsendingum frá kappleikjum 

Frú forseti. Það er ágætt að fá staðfestingu á því frá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að tilgangurinn með frumvarpinu sé sá að banna auglýsingar á áfengi eða styrkja og styðja bannákvæði áfengislaga eins og þau eru nú. Þetta er sjónarmið sem ég virði og það kemur mér svo sem ekki á óvart að hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að það eigi að gera en ég hygg að það hafi komið fram í ræðu minni að ég er ekki hlynntur því sjónarmiði, m.a. af þeim ástæðum sem ég tilgreindi í ræðu minni. Áfengi er lögleg vara og af þeirri ástæðu tel ég að heimila eigi auglýsingar á því upp að því marki sem skynsamlegt er en ekki banna þær alfarið. Ég er hreinskilinn með það að ég tel að liðka eigi til hvað varðar þessar reglur. Ég á eftir að sjá að sú þróun sem hv. þm. Ögmundur Jónasson lýsir varðandi það sem gerast mun í erlendum ríkjum muni eiga sér stað. Ég hef ekki trú á því að erlend þjóðþing muni stíga þau skref að breyta löggjöf sinni með þeim hætti að auglýsingar á áfengi verði bannaðar. Ég held þvert á móti að erlendi löggjafinn sé frekar sammála þeim sjónarmiðum sem ég hef rakið varðandi þetta. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hann að það sé ekki galli á þessu frumvarpi að verði það að lögum sé innlendum fjölmiðlum bannað að birta slíkar auglýsingar en erlendum ekki?

Hæstv. forseti. Aftur er málflutningur hv. þingmanns afvegaleiðandi. Staðreyndin er sú að flutningsmenn þessa frumvarps eru ekki að leggja til að innleitt verði bann við áfengisauglýsingum í landinu. Við erum að vísa til þess að samkvæmt núgildandi lögum er slíkt bann við lýði og ég endurtek fyrstu setninguna í 20. gr. áfengislaganna þar sem segir, með leyfi forseta: „Hvers konar auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum eru bannaðar.“ Spurningin snýst ekki um að við séum að innleiða einhverja nýjung hvað þetta snertir, að við séum að innleiða bann við áfengisauglýsingum. Hér er við lýði bann við áfengisauglýsingum en það er farið á bak við það bann og við erum að reyna að stoppa upp í það gat og vísum til fordæmis frá Noregi hvað það snertir. Síðan getum við tekið þá umræðu hvort heppilegt sé, eins og hv. þm. telur vera, að opna fyrir auglýsingar á áfengi. Við skulum þá ræða það. En sú breyting sem gerð yrði þá á lögunum væri ekki hin sem við erum að leggja til nú vegna þess að við erum með þessu lagafrumvarpi einfaldlega að reyna að sjá til þess að markmið núgildandi laga nái fram að ganga.

Frú forseti. Tilgangurinn með þátttöku minni í þessum umræðum var síður en svo sá að reyna að afvegaleiða málflutning flutningsmanna frumvarpsins. Ég var einmitt að gera það sem hv. þingmaður var reiðubúinn til að gera hér, þ.e. að ræða hvort leyfa ætti áfengisauglýsingar á Íslandi eða ekki. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að ég sé hlynntur því að það verði gert. En hv. þingmaður svaraði náttúrlega ekki þeirri spurningu sem ég varpaði fram, hvort hann teldi það ekki galla á frumvarpinu og þá núgildandi lögum um áfengisauglýsingar, eins og hann kýs að túlka þau, að innlendum fjölmiðlum sé bannað að birta auglýsingar á áfengi en erlendir fjölmiðlar, sem standa landsmönnum hér til boða, þar á meðal erlend tímarit, vefsíður, sjónvarpsstöðvar og aðrir fjölmiðlar, hafi heimild til að gera það. Hvaða jafnræði er það? Hvaða jafnræðissjónarmiðum samræmast slíkar reglur að svo sé gert? Af hverju mega ekki íslenskir fjölmiðlar sitja við sama borð og hinir erlendu hvað þetta varðar? Það væri fróðlegt að fá svör við þessum spurningum.

Virðulegi forseti. Ég vísa til þess sem 1. flutningsmaður frumvarpsins, hv. þm. Ögmundur Jónasson, vék að í máli sínu áðan að það sem við flutningsmenn leggjum til er að reynt sé að gera virkt það bann við auglýsingum á áfengi sem er í gildi hér á landi. Það er fyrst og fremst markmið okkar að það bann sem er í gildi verði virt, að lögum verði haldið uppi og að úrræði til þess að lögum verði haldið uppi verði virk. Eins og vikið hefur verið að í þessari umræðu er það að sjálfsögðu spurning hvort hafa eigi það bann sem gildir við auglýsingum á áfengi. Það er hárrétt sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vék að að áfengi er leyfð neysluvara. Sú umræða hefur hins vegar farið fram hér að áfengi er ekki venjuleg neysluvara, um sölu og neyslu áfengis gilda ákveðin lög þar sem reynt er að sporna við og takmarka neysluna. Sett hafa verið lög sem sýna fram á þann vilja löggjafans og skilning að mikilvægt sé að reyna að draga úr neyslu áfengis vegna þess að um hættulegan ávanabindandi vímugjafa er að ræða. Það er það sem gerir áfengi ólíkt öðrum vörutegundum sem við erum að tala um. Bann við auglýsingum á áfengi er leitt í lög þess vegna. Það má alveg spyrja þeirrar spurningar, eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vék að áðan, hvort jafnræði sé með innlendum og erlendum fjölmiðlum. Í erlendum fjölmiðlum eru yfirleitt áfengisauglýsingar, í tímaritum, á netinu og víðar. Þessi umræða var líka virk á þeim tíma þegar Íslendingar, ég hygg einna fyrstir ef ekki fyrstir þjóða, settu bann við auglýsingum á tóbaki hér á landi. Þá var einmitt vísað til þess að mikið magn bærist af tímaritum og ýmsum öðrum hlutum að utan þar sem verið væri að auglýsa sígarettur. Sömu sjónarmið og rök áttu þá við eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vísaði til varðandi bann við auglýsingu á áfengi. Niðurstaðan varð sú að við héldum við með réttu, og sem betur fer, banni við auglýsingum á tóbaki. Það er viðurkennt í dag og stöðugt fleiri viðurkenna að tóbak er einn hættulegasti vímugjafi sem leyfður er í okkar heimshluta, drepur að því er talið er um 6 milljónir manna árlega. Það er það sama með áfengið. Þar er um að ræða hættulegan vímugjafa sem veldur ótímabæru andláti mjög mikils fjölda fólks fyrir utan ýmsa aðra hluti sem eru afleiðingar af áfengisneyslu. Ég tel það svolítið villandi umræðu þegar verið er að vísa til spurninganna um að gera eigi einhvern greinarmun á mismunandi tegundum áfengis. Léttvín og bjór er ekkert öðruvísi fyrirbrigði en annað áfengi og léttvíns og bjórs er neytt í sama tilgangi og annarra áfengistegunda.  Svo er það spurningin um frelsishlutann, þ.e. með hvaða hætti og af hverju ríkisvaldið eigi að vera að blanda sér í það hvort fólk neytir eða kaupir þetta eða hitt. Eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vék að, við höfum dóma sem hann vísaði í réttilega og þakka ég honum fyrir að reifa þá dóma í sinni ágætu ræðu, er það spurningin um það með hvaða hætti og hvernig hægt er að koma í veg fyrir mikla áfengisneyslu, þ.e. að við gætum meðalhófsreglunnar um að reynt sé að draga úr neyslu áfengis þó ekki þannig að farið sé út yfir eðlileg mörk. Við höfum ákveðin varnarviðbrögð gegn áfengisneyslu. Það er í fyrsta lagi spurningin um aðgengi, það er spurningin um verðlagningu á lítra af alkóhóli og þriðja atriðið er að ekki sé verið að hvetja til áfengisneyslu með einhverjum hætti eins og t.d. auglýsingum. Þannig hefur það t.d. verið hér á landi að þrátt fyrir bann á áfengisauglýsingum hefur jafnvel verið dreift í framhaldsskólum ákveðnum áfengisauglýsingum, að sjálfsögðu á léttöli og öðru slíku sem þó tengist þekktum merkjum á áfengi. Við leggjum það frumvarp sem hér um ræðir fram til að koma í veg fyrir slíka hluti. Um lengri tíma hafa léttvín, framleiðsla fólks í suðurhluta Evrópu, hluti af landbúnaðarframleiðslu, og bjór, í nyrðri hluta Evrópu, verið hluti af þeim raunveruleika sem fólk hefur búið við. Hvað svo sem það varðar hefur orðið gríðarlega mikil breyting á undanförnum árum. Ég ætla að vísa til þess að á þeim tíma þegar bjór var lögleiddur á Íslandi, það er ekki lengra síðan, var meðalstyrkleiki bjórs í heiminum um 4% og meðalstærð á einingu 33 centilítrar. Í dag er meðalstyrkleiki á bjór 5% og meðalstærð á einingu hálfur lítri. Þar er því um töluvert annað að ræða og í flestum tilvikum hefur verið um aukinn styrkleika að ræða með léttvínið og bjórinn. Menn töluðu um það áður fyrr að fólk í ákveðnum löndum kynni að neyta áfengis sér til gagns og gamans og ekki væri við sömu vandamál að glíma og hjá okkur hér í kuldanum og vosbúðinni þar sem menn drykkju yfir sig eftir klukku á miðvikudögum. Var m.a. vísað í Bretland þar sem menn áttu að geta notið þessa vímugjafa með einstaklega kúltíveruðum og menningarlegum hætti. Þannig háttar til með það ágæta land, Bretland, í dag að þar hefur áfengisneysla aukist meira en í nokkru öðru Evrópulandi. Þar eru vandamál vegna áfengis og áfengissýki orðin viðameiri en í nokkru öðru Evrópulandi. Neysla á áfengi, þ.e. lítri af alkóhóli á mann, hefur aukist verulega umfram það sem hefur verið að gerast í Evrópu að öðru leyti. Í Bretlandi hafa ekki verið neinar tálmanir varðandi auglýsingar, engar tálmanir varðandi aðgengi, hægt er að fá áfengi hvenær sem er sólarhringsins vegna þess að engin höft eða takmarkanir eru á því að það megi selja áfengi allar 24 klukkustundir sólarhringsins. Nú tala heilbrigðisyfirvöld á Bretlandi um að nauðsynlegt sé að gera mjög virkar ráðstafanir til að draga úr þeirri heilsuvá sem áfengisneysla veldur, m.a. með því að draga úr aðgengi, takmarka opnunartíma og athuga með það að draga úr eða takmarka auglýsingar. Þegar við horfum upp á vandamál sem eru við lýði, m.a. í nágrannalöndum okkar, og hafa farið vaxandi - og hafa ber í huga að meðalneysla á áfengi hefur farið vaxandi á undanförnum árum - þá er það spurning um hver varnarviðbrögð okkar eigi að verða. Við höfum valið þá leið að hafa þetta leyfilegan vímugjafa. Við erum ekki að amast við neyslunni í sjálfu sér en við viljum reyna að takmarka hana þannig að hún valdi ekki heilsuskaða og auknum afbrotum því að það er tvímælalaust afleiðing mikillar áfengisneyslu, það er heilsutjón, dauði og afbrot. Það er það sem við viljum koma í veg fyrir og þess vegna viljum við beita ákveðnum úrræðum og þess vegna hefur verið sett auglýsingabann. Nú verð ég að viðurkenna að ég er mjög viðkvæmur fyrir þeim sjónarmiðum að borgarinn sjálfur eigi að bera ábyrgð á sjálfum sér, ráða sjálfur lífi sínu og starfi og að hið opinbera eigi almennt ekki að hafa mikil afskipti þar af. En hitt er annað mál að við höfum valið annan kost í þessu þjóðfélagi. Við bönnum vímugjafa sem í sjálfu sér er ekkert skaðlegri en áfengi eða bjóða alla vega ekki upp á miklu meiri hættueiginleika en áfengi. Við leyfum áfengi þrátt fyrir að hundruð þúsunda manna deyi árlega úr áfengisneyslu. Við leyfum áfengi þó að það sé viðurkennt að áfengi leiðir af sér gríðarlega mikið heilsutjón hjá mjög mörgum einstaklingum, þúsundum einstaklinga. Þótt áfengi valdi miklu böli vítt og breitt í þjóðfélaginu leyfum við það vegna þess að við teljum að það sé heppilegri leið en áfengisbann. Það hefur verið reynt að fara þá leið og sú leið mistókst. Ég er alls ekki talsmaður þess að reynt sé að fara þá leið vegna þess að ég tel að hún sé röng eins og á við um það hvernig við nálgumst bann við ýmsum öðrum vörum sem við teljum óæskilegar. En þegar um er að ræða vörur sem bjóða upp á hættu eins og áfengi tvímælalaust gerir, eins og tóbak tvímælalaust gerir, eigum við í fyrsta lagi að reyna að takmarka aðgengið, við eigum að láta einstaklingana bera ábyrgð á sér sjálfum en við eigum að takmarka aðgengið, við eigum að haga verðlagningu með þeim hætti að það dragi sem mest úr neyslunni og við eigum ekki að reyna að hvetja til aukinnar neyslu með því að hafa virkar auglýsingar á efnum sem við teljum þjóðfélagslega óæskilegt að neytt sé í stórum stíl. Það er í sjálfu sér ekki verkefni löggjafans að vera að skipta sér verulega af neysluvenjum borgaranna. En þegar um er að ræða hættuleg vímuefni hefur löggjafinn talið rétt að gera það, og þá íslenski löggjafinn sérstaklega, og beita m.a. bannákvæðum. Þau bannákvæði eru hins vegar ekki virk og því leggjum við fram þetta frumvarp til laga, til að koma með úrræði sem heimilar og gerir mögulegt að því banni við áfengisauglýsingum sem fyrir löngu var sett sem lög í landinu sé framfylgt. Það er fyrst og fremst markmið flutningsmanna að gera bann við auglýsingum á áfengi virkt ef þess er nokkur kostur.

Frú forseti. Ég get alveg tekið undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. Jóns Magnússonar að áfengi er auðvitað ávanabindandi neysluvara sem getur haft skaðleg áhrif sé hennar neytt í óhófi. Það er alveg rétt og þetta á reyndar við um margar aðrar neysluvörur. Margar aðrar neysluvörur leiða til heilsufarsvanda og draga fólk til dauða vegna þess að þeirra er neytt í óhófi.  Ég get alveg tekið undir það að taki menn ákvörðun um að rýmka þær reglur sem nú gilda um auglýsingar á áfengi sé í lagi að setja einhver skilyrði. Ég mundi t.d. ekki vera talsmaður þess að heimila auglýsingar sem væri beinlínis beint að börnum og ungmennum, enda hef ég lagt fram frumvarp sem mælir beinlínis fyrir um að slíkt sé bannað. Við verðum samt sem áður að haga löggjöf okkar þannig að leyfa það sem við getum og forðast að banna meira en nauðsynlegt er. Við verðum að gæta meðalhófs, við verðum að hafa það í huga að við búum í frjálsu landi og við verðum að treysta fullorðnu fólki til þess að haga lífi sínu eins og það sjálft vill. Bann mun ekki leysa þann vanda sem 

Virðulegi forseti. Telji hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson að bann hafi enga þýðingu og sé óæskilegt þá leggur hann fram frumvarp um að afnema það bann sem er í gildi á áfengisauglýsingum, það er náttúrlega eðlilegt og rökrétt að gera það. Við flutningsmenn þessa frumvarps erum ekki að gera neitt annað en að leggja fram tillögu þar sem koma fram ákveðin viðbrögð við því með hvaða hætti tryggja má að hægt sé að framfylgja þeim lögum sem Alþingi hefur þegar sett. En að sjálfsögðu er hvaða þingmanni sem er heimilt að leggja til að þeim lögum verði breytt. Við erum að gera tillögu um að sett séu í lög ákvæði sem gera mögulegt að framfylgja því banni sem er á áfengisauglýsingum. Það vita allir að því banni hefur ekki verið fylgt, það hefur verið þverbrotið með óbeinum auglýsingum og/eða merkjavörum sem tengja má beinlínis við áfengi. Menn geta svo endalaust talað um óæskilega þjóðfélagslega starfsemi eða athæfi. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vék að því að offita drægi svo og svo marga til dauða og það efa ég ekki. Í Bretlandi hafa menn bannað auglýsingar á t.d. ákveðnum vörutegundum, sérstaklega fyrir og í kringum barnaprógrömm, til að reyna að koma í veg fyrir að offita verði meira vandamál, ákveðnar fitueiningar og annað, vegna þess að menn gera sér grein fyrir að þarna er markaðurinn að reyna að troða óheppilegum og óæskilegum vörum upp á borgarana með ávirkum auglýsingum og það er reynt að bregðast við. Þó að ég sé innilega fylgjandi frelsi á sem flestum og helst öllum sviðum þá er það samt skylda þjóðfélagsins að reyna eftir þekkingu og getu að koma í veg fyrir óæskilegt, hættulegt þjóðfélagslegt athæfi.

Frú forseti. Ég skil mætavel að hv. flutningsmenn þessa frumvarps vilji með framlagningu þess skýra þá löggjöf sem nú er í gildi og séu þeirrar skoðunar gera þurfi breytingar á ákvæðinu til að það nái markmiði sínu. Ég get upplýst hv. þingmann um það að ég hef líklega þrisvar sinnum lagt fram frumvarp sem mælir fyrir um tilslakanir í þessu efni og það má vel vera að ég endurflytji það frumvarp á þessu kjörtímabili. Það sem ég var að reyna að benda á í fyrra andsvari mínu var að ég hef ekki sömu trú á því að boð og bönn séu heppilegust til að leysa þau vandamál sem uppi eru hverju sinni eins og ofneysla áfengis er, þrátt fyrir að ég geri mér grein fyrir að ofneysla áfengis geti haft skaðleg áhrif. Ég tel að við eigum að leysa þau vandamál með öðrum meðulum, eins og í gegnum heilbrigðiskerfið eða félagslega kerfið, í stað þess að beita bannákvæðum í lögum. Ég held að með því að beita slíkum úrræðum séu menn að skapa sér skálkaskjól til þess að komast hjá því að takast á við þann vanda sem fyrir er. Ég get ekki séð að með því að banna auglýsingar á þessum vörum séu menn að gæta meðalhófs, síður en svo, menn eru að ganga býsna langt, og ég minni á það sem ég nefndi áðan að við búum í frjálsu landi, við eigum að treysta fullorðnu fólki til að haga lífi sínu eins og það vill gera. 

Virðulegi forseti. Efnislega getum við verið sammála, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, um umfang og gildi þess að borgararnir fái að haga sínu lífi sjálfir. Þrátt fyrir þá orðræðu sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur hér uppi þá hefur hann staðið að margvíslegri löggjöf sem þrengir þetta frelsi borgaranna, jafnvel takmarkað möguleika þeirra til að velja sjálfir sínar eigin sjónvarpsrásir eða útvarpsrásir og neytt þá til þess að greiða fyrir þær, hvort sem þeir vilja eða ekki, þvingunargjöld. Ekki er valfrelsinu fyrir að fara þegar um slíkt er að ræða. Hvað varðar þá hugmynd hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar að ekki eigi að vera með bann við auglýsingum eða koma einhverju slíku á, heldur ættu menn frekar að fara aðrar leiðir og, eins og hv. þingmaður benti á, láta heilbrigðiskerfið leysa þetta vandamál. Hvernig getur heilbrigðiskerfið leyst það vandamál? Jú, heilbrigðiskerfið getur gert það með tvennum hætti. Í fyrsta lagi með því að taka á málinu þegar það er orðið vandamál og þegar það er orðið vandamál er iðulega ekki hægt að snúa til baka vegna þeirra hættueiginleika sem eru komnir. Hin leiðin er sú, sem ég hygg að okkur hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni hugnist hvorugum, að áfengisneytendur þurfi að fara í almenna mannaskoðun með ákveðnu millibili til að kanna með hvaða hætti og hvernig þeir hafa hagað neyslu sinni og hvort hún sé í lagi eða ekki. Nei, við eigum að setja almennar reglur. Við leyfum þennan vímugjafa, við gerum það með ákveðnum takmörkunum og við viljum takmarka neysluna. Við erum sammála um það og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur sagt að hann sé sammála því að beina neyslunni með ákveðnum hætti inn á ákveðnar brautir og takmarka neysluna. Ein leiðin er sú að banna auglýsingar.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á áfengislögum sem er sérstaklega beint að 20. gr. áfengislaga sem fjallar um auglýsingar og bann við auglýsingum. Ég er sammála flutningsmönnum þessa frumvarps að það er afskaplega slæmt þegar lög eru brotin og farið fram hjá þeim með ýmsum hætti. Hins vegar er ég undrandi á því hvernig menn hyggjast leysa það. Í greinargerð með frumvarpinu er hugtakið „auglýsing“ skilgreint en í rauninni ekki á réttan hátt. Í mínum huga er auglýsing fyrst og fremst fræðsla og upplýsing. Það er verið að upplýsa um að ákveðin vara sé til og hún hafi þennan og hinn eiginleikann og sé til á þessum og hinum staðnum. Auk þess fellur hún undir tjáningarfrelsi, leyfi til að segja frá skoðunum sínum. En hún er jafnframt áróður, hvatning, heilaþvottur og ítroðsla. Það er nú gallinn við auglýsingarnar. Það frumvarp sem hér um ræðir fjallar um 20. gr. sem er bann við auglýsingum og þar er greinilega um forsjárhyggju að ræða. Það er verið að stýra fullorðnu fólki, það á ekki að fá að vita um ýmsa þætti, það á ekki að fá þessa fræðslu og þessa upplýsingu vegna þess að það kynni að verða fyrir áhrifum af ítroðslunni. Ég er á móti því yfirleitt og mér finnst að flutningsmenn frumvarpsins hefðu átt að skoða hvort ekki séu til aðrar leiðir, eins og t.d. að minnka auglýsingabannið og takmarka það við ákveðinn hóp, t.d. börn og unglinga. Þar finnst mér í lagi að hafa forsjárhyggju, mér finnst í lagi að hafa forsjá fyrir unglingum og börnum en ég er á móti því að hafa vit fyrir fullorðnu fólki. Auk þess hefur komið í ljós að þetta auglýsingabann heldur ekki og það er afskaplega skekkjandi í samkeppninni. Bann á auglýsingum þýðir greinilega að það verður minni samkeppni. Netið og sýningar frá fótboltavöllum sýna okkur fram á að auglýsingabannið heldur ekki. Þegar Íslendingar keppa einhvers staðar úti í heimi er hægt að auglýsa íslenskar áfengisvörur og þegar fyrirspurn kemur frá Íslendingi inn á alþjóðlegar heimasíður er hægt að greina að hann er Íslendingur ef netfangið endar á is og þá er hægt að dæla á hann upplýsingum um íslenskar áfengisauglýsingar einhvers staðar úti í heimi. Bann er mjög erfitt í framkvæmd. Auglýsingabann viðheldur þeirri dulúð sem hefur verið sveipuð um áfengi á Íslandi, þetta er ekki venjuleg vara, þetta er einhver helgidómur, eins og ég hef margoft nefnt, og menn umgangast hana sem slíka, menn umgangast hana og tilbiðja hana eins og helgidóm. Þetta er ósköp venjuleg vara og ég vil afhjúpa þennan helgidóm af þessari vöru. Svo vil ég benda á að ef við blöndum einfaldan viskí í kók, og ég hef fengið upplýsingar um að einn sjússamælir er 3 sentilítrar, og setjum það út í glas af kók sem eru 100 sentilítrar þá mælist það 3%. Ef viskíið í kókinu er 40% þá er áfengismagnið í þessum drykk 1,2%. Þess vegna ætti það ekki að falla undir það að flokkast sem áfengi nema að í lögunum er mjög merkilegt ákvæði sem er erfitt að skilja og þar stendur: „Efni þau sem sundur má leysa í vökva og hafa nefndan áfengisstyrkleika skal fara með sem áfengan drykk.“ Það þýðir að þó að áfengismagnið sé 1,2% í þessu glasi, einfaldur viskí í kók, þá á vegna þessa ákvæðis að fjalla um það sem áfengan drykk. Ef framleiðendum viskís tækist að framleiða drykk með 1,2% áfengismagni sem er viskí í kók þá væri þetta í lagi. Þetta sýnir bara vandkvæðin sem felast í þessu áfengisbanni og aðgreiningu þess. Ég hefði viljað að hv. þingmenn sem flytja þetta frumvarp hefðu litið til þess að minnka takmarkanirnar og reyna að vinna gegn göllum þess banns sem er í gildi í dag. Ég tek undir með hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni að menn ættu gjarnan að skoða hvort ekki ætti að breyta þessu banni.

Virðulegi forseti. Ég hef hlýtt á umræður um málið og geri mér grein fyrir því, ég hef oft verið spurður um það hér í þinginu hvort yfirleitt sé framkvæmanlegt að fylgja eftir þeim lögum sem gilda um áfengisauglýsingar eða bann við þeim hér á landi. Menn hafa gert það í tilefni af því að á það hefur þótt skorta að ákæruvaldið sækti menn til saka. Einstökum þingmönnum þykir ástæða til þess vegna þess sem þeir hafa séð í auglýsingum og telja að við því hafi ekki verið brugðist með nægilega harkalegum hætti af hálfu ákæruvaldsins miðað við þau ákvæði sem eru í lögum. Ég er ekki með yfirlit hér hjá mér yfir þá dóma sem nýlega hafa fallið í þessu efni en ef ég man rétt hefur ákæruvaldið farið inn á nýjar brautir við ákærur og fengið niðurstöður hjá dómstólum sem hafa sýnt að þau lög sem við höfum gildandi um þetta virka að sjálfsögðu. Dómarar fallast á að auglýsingar, sem hafa birst í blöðum og fjölmiðlum brjóti í bága við lögin. Ég er alveg sammála 1. flutningsmanni þessa frumvarps, hv. þm. Ögmundi Jónassyni, að okkur vantar skýrari reglur um þetta og það þótti mér kjarninn í máli hans að taka þyrfti betur af skarið um málið í íslenskri löggjöf. Hann flytur frumvarp ásamt öðrum þingmönnum um að loka því sem hann telur vera glufu í lögunum, loka því sem hann telur að leiði til þess að menn reyni að firra sig ábyrgð ef einhverjar auglýsingar birtast þar sem í raun er verið að auglýsa áfengi, þótt með smáu letri sé. Gott og vel. Hér hefur hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson komið og vakið máls á frumvarpi sínu sem hann hefur því miður ekki flutt á þessu þingi og ég harma að það liggi ekki fyrir sem þingskjal heldur sem fræðsluefni í umræðunum. Þar vekur hann máls á því að fallið hafi dómar eða úrskurðir hjá EFTA-dómstólnum, einnig hjá Evrópudómstólnum og í Svíþjóð sem sýna fram á að afdráttarlaus regla um bann við auglýsingum á áfengi brjóti í bága við meginreglur um frjálst flæði og frjáls viðskipti þannig að ég spyr mig: Hefur Eftirlitsstofnun EFTA komið að þessu máli með athugasemdum til íslenskra stjórnvalda um málið? Ef það frumvarp sem ágætur hv. þm. Ögmundur Jónasson flytur hér, yrði samþykkt, mundi þá ekki koma athugasemd til hans frá Eftirlitsstofnun EFTA sem fyndi að því að slíkt sé fært í lög? Ef slík athugasemd hefur ekki komið, lítur þá Eftirlitsstofnunin þannig á málið nú að í íslenskri löggjöf séu glufur sem gera okkur kleift að skorast undan því að sæta eftirliti frá stofnuninni vegna þessara lagaákvæða? Hv. þm. Ögmundur Jónasson spurði hver afstaða mín væri. Þegar ég lít á þessi tvö frumvörp þá styð ég frekar frumvarp hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar. Ég tel að það sé skynsamleg leið og það sé leið sem eigi að fara til að tryggja það meðalhóf og þær reglur sem staðist geta kröfur sem gerðar eru til okkar sem þátttakenda í evrópska efnahagssamstarfinu. Ég harma að frumvarpið skuli ekki liggja fyrir sem þingskjal sem menn geta tekið afstöðu til. Ég hef lýst þeirri skoðun þegar þetta mál hefur verið til umræðu að ég tel að brýnna sé að taka á því og komast að niðurstöðu um það á þinginu en hvort selja eigi áfengi í almennum verslunum. Ég tel að það eigi að hafa forgang að ganga frá reglum um auglýsingamálin áður en þingið afgreiðir hvort það ætli að heimila sölu á bjór og léttu víni í almennum verslunum. Mikill þrýstingur mundi myndast ef það skref yrði stigið á þinginu, þrýstingur varðandi auglýsingarnar og annað slíkt. Það þyrfti að setja það með klárari hætti heldur en nú er og gera það þannig úr garði að við séum viss um að það standist kröfur samkvæmt Evrópuréttinum. Fyrst ég var spurður þá tel ég að það sé forgangsmál í áfengismálum sem rædd eru í þinginu að breyta þessari löggjöf og síðan að velta því upp hvort selja eigi áfengi á fleiri stöðum en í einkaverslunum ríkisins.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og fyrir viðbrögð hæstv. dómsmálaráðherra. Afstaða hans er skýr. Hann hittir naglann á höfuðið þegar hann segir að það sem vaki fyrir okkur, talsmönnum þessa frumvarps, sé að stoppa upp í þá löggjöf sem nú er við lýði. Hún er mjög skýr. Þar er skýrt kveðið á um það markmið íslenskra laga að bann skuli gilda við áfengisauglýsingum. Það er skýrt og afdráttarlaust. Farið er á bak við það lagaákvæði og við viljum koma í veg fyrir það með þessari breytingu og styðjumst þar við fordæmi frá Noregi. Síðan hefur spunnist önnur umræða, þ.e. hvort við eigum að breyta lögum hvað þetta snertir. Þar hafa menn vísað í tvennt, annars vegar í afstöðu dómstóla, og þá Evrópudómsyfirvalda sem hafa efasemdir um að ákvæðið eða bann við áfengisauglýsingum standist yfirleitt, og menn hafa jafnframt vísað í að það sé erfitt í framkvæmd. Ég hef ákveðnar efasemdir um að við eigum að láta dómstólana stýra för hvað þetta snertir. Ég held að þarna eigi lýðræðislega kjörin yfirvöld að reyna að taka af skarið. Það er erfitt í framkvæmd, það er alveg rétt. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því en engu að síður eru uppi mikil átök í heiminum, bæði vestan hafs og austan, um að hvaða marki eigi að reisa skorður við notkun og auglýsingu á áfengi og tóbaki. Það sjónarmið hefur orðið ofan á, ekki síst vestan hafs, að reisa mjög þröngar skorður og við tókum það upp hér á landi að banna tóbaksneyslu á veitingastöðum. Ég lýsti því yfir í ræðustóli að ég hefði ákveðnar efasemdir við bönnum af þessu tagi. Ég lét til leiðast þegar ég heyrði mjög afdráttarlausar yfirlýsingar frá samtökum fólks sem vinnur á þessum stöðum og taldi það vera sér mjög til bóta að fá lagasetningu af þessu tagi. Síðan verður ekki fram hjá því horft að þótt við leyfum neyslu á áfengi og tóbaki þá deilir enginn um það að óhófleg neysla er skaðleg og allt sem örvar eða leiðir til óhóflegrar eða mikillar neyslu er þar af leiðandi varhugavert. Á vefmiðli Ríkisútvarpsins í dag kemur fram að Rússar áformi nú að banna tóbaksauglýsingar en samkvæmt upplýsingum frá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni, svo ég vitni í þessa frétt, með leyfi forseta, „... deyja um fimm milljónir manna vegna tóbaksreykinga í heiminum á hverju ári og þeir kunni að verða tvöfalt fleiri árið 2020 verði ekkert að gert. 300–500 þúsund Rússar deyja af völdum tóbaksreykinga á hverju ári. Rússar eru nú um 142 milljónir. Þeim hefur um nokkurt skeið fækkað um að meðaltali hálfa milljón á ári en ástandið hefur þó skánað nokkuð allra síðustu ár. Rússland er stærsti markaður tóbaksfyrirtækja í Evrópu og sá þriðji stærsti í heimi. Stjórnvöld hafa takmarkað auglýsingar á tóbaki en stefna nú að aðild að sáttmála Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar um tóbaksvarnir en þar er kveðið á um að ríki banni allar auglýsingar og kynningar á tóbaki innan fimm ára frá aðild. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin leggur áherslu á að draga úr tóbaksreykingum í heiminum og bregðast við tilraunum fjölþjóðlegra tóbaksfyrirtækja til að auka tóbaksnotkun í þróunarlöndunum. Erlend fyrirtæki hafa sótt mikið inn á Rússlandsmarkað á undanförnum árum.“ Hér las ég upp úr frétt á fréttavef RÚV frá því í dag sem tengist þessu máli, þ.e. hvort réttlætanlegt sé að setja bann við auglýsingum á skaðlegum efnum eins og tóbaki og áfengi jafnvel þótt við leyfum sölu á þessum efnum. Spurningin er: Hvernig finnum við þarna eitthvert meðalhóf? Ég er ekki þeirrar skoðunar að við eigum að banna áfengisneyslu. Ég er hins vegar á því að við eigum að reyna að takmarka neysluna, alla vega að koma í veg fyrir að hún sé undirseld markaðslögmálum og það er gert með því að takmarka auglýsingar. Um það eru mikil átök, ekki bara hér á landi heldur í heiminum öllum og spurningin er: Hvar í sveit viljum við skipa okkur í þeim átökum? Það þýðir ekkert að fá í hnén eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal og gefast upp vegna þess að hann les það í Time Magazine eða sér það í útsendingum frá kappleikjum að áfengi og tóbak er auglýst. Ég ítreka að það eru átök um það í heiminum öllum og við þurfum að taka afstöðu til þess hvar í sveit við viljum skipa okkur í þessum átökum. Ég ber að sjálfsögðu virðingu fyrir sjónarmiðum sem eru á öndverðum meiði við það sem ég set hér fram. Mér finnst það skipta mjög miklu máli að þeim lögum sem eru í gildi sé fylgt. Mér hefur sárnað það mjög að sjá á undanförnum árum hvernig farið er á bak við þessi lög. Ef menn eru á því máli að heimila eigi áfengisauglýsingar þá eigum við að breyta lögunum og takast á um það í þinginu hvað heppilegast sé í því efni. Skoðanir mínar eru mjög skýrar en ég held að við hljótum öll að vera sammála um að þeim lögum sem við á annað borð setjum eigi að fylgja.

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að mæla fyrir frumvarpi sem er að finna á þskj. 89 um breytingar á lögum um meðferð opinberra mála. Í því er lagt til að bæta einni málsgrein við 87. gr. laganna og 1. mgr. hennar, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Þegar úrskurður um aðgerðir á grundvelli a-, c- eða d-liðar 86. gr. er kveðinn upp skal dómari skipa þolendum aðgerðanna réttargæslumann.“ Í öðru lagi er lagt til að lög þessi öðlist þegar gildi. Eins og fram kemur í þessu er lagt til að sú breyting verði á að þegar um er að ræða að lögreglan telur nauðsynlegt að hlera síma þeirra sem fylgst er með, og til þess þarf úrskurð dómara samkvæmt gildandi lögum, hvort sem það eru samtöl, hljóð, merki eða myndir, er lagt til að í lögin verði bætt ákvæði um að í þeim tilvikum skuli réttargæslumaður skipaður til að gæta hagsmuna þess sem hleraður er og hafa nokkurt eftirlit með því að þeir sem fá heimild til hlerunar fari að réttum lögum og reglum. Það má segja að þessi tillaga endurspegli hið gamla rómverska máltæki: Hver gætir sjálfra varðanna sem settir eru til að gæta öryggis borgaranna? Einhverjir þurfa að hafa eftirlit með þeim svo að þeir haldi sig innan þess ramma sem þeim er ætlað. Þetta er á latínu: Quis custodiet ipsos custodes? svo að það sé hér á frummálinu. Þetta mál er sótt í dönsku réttargæslulögin, sem er fyrirmynd laga um meðferð opinberra mála, og má sjá víða í þeim lagabálki vitnað til dönsku réttarfarslaganna. Ég sæki þessa breytingartillögu til ákvæðanna í dönsku lögunum samsvarandi ákvæði í 784. gr. Mér finnst það umhugsunarefni hvers vegna þetta ákvæði um réttargæslumann fyrir þolanda rataði ekki inn í íslensku lögin á sínum tíma, hvers vegna það varð viðskila í lagasetningunni sem fór fram á sínum tíma og byggðist að verulegu leyti á dönsku lögunum. En það er spurning sem menn geta velt fyrir sér og kannski er hægt að leita upplýsinga um það í hv. allsherjarnefnd sem ég legg til að málið gangi til að lokinni þessari umræðu: Hvernig stendur á því að þetta ákvæði fylgdi ekki með lögunum þegar þau voru sett að öðru leyti?

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka fram að mér finnst það frumvarp, sú tillaga sem í því felst og við ræðum hér, og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur gert grein fyrir, vera allrar athygli verð, þ.e. að tekið verði upp í ákvæði íslenskra laga að þolendum, ef svo má segja, símhlerunar, hlustunar, kvikmyndunar eða ljósmyndunar verði skipaður réttargæslumaður af dómara þegar rannsóknaraðilar óska eftir slíkum heimildum á grundvelli laga um meðferð opinberra mála. Samkvæmt frumvarpinu er lagt til að þegar lögregla fer fram á heimildir til hlustunar, símhlerunar, eða annarra úrræða, sem þar eru tilgreind, skipi dómari þeim sem aðgerðirnar beinast að réttargæslumann. Í greinargerð með frumvarpinu, sem er stutt og snörp, segir að þessar aðgerðir eigi það sameiginlegt að þeim sé beint gegn aðila sem ekki veit af þeim enda væru þær tilgangslausar ef svo væri. Það þarf svo sem ekki að fara yfir það í löngu máli að þau úrræði sem við ræðum hér eru mjög íþyngjandi. Það er íþyngjandi að þurfa að sæta því að lögregla hleri síma manns en það kann að vera nauðsynlegt við rannsókn á sakamálum og það er eðlilegt að lögreglan hafi slík úrræði ætli hún sér að upplýsa um brot sem viðkomandi aðili er grunaður um að ætla að fremja. Hitt er annað mál að þessi úrræði eru gríðarlega mikilvæg fyrir lögreglu og það er rétt, sem kemur fram í greinargerðinni, að ef sá sem þessar aðgerðir beinast að vissi af þeim væru þær tilgangslausar og það kæmi í veg fyrir að þær næðu tilgangi sínum. Ég velti því fyrir mér varðandi þetta frumvarp: Yrði frumvarpið samþykkt og Alþingi mundi fallast á það með flutningsmanni frumvarpsins að ástæða væri til að tryggja þolendum slíkra aðgerða réttargæslumann, þyrftu þá ekki að vera fyllri reglur um það eftir hvaða reglum þeir réttargæslumenn ættu að starfa? Ég mundi telja að það væri óheppilegt að í löggjöf sem þessari gildi engar slíkar reglur vegna þess að þá skapast sú hætta að þau úrræði sem hér um ræðir hefðu ekki þá virkni eða þá þýðingu sem þau hafa nú. Ég velti því t.d. fyrir mér hvort ekki væri ástæða til að kveða á um það að þeir réttargæslumenn, sem hér er lagt til að komi til, yrðu bundnir þagnarskyldu sem slíkir varðandi þær upplýsingar sem þeir fengju við þessar aðstæður eða að aðrar reglur yrðu settar sem þeir mundu þá gangast undir. Þessi sjónarmið vantar í frumvarpið að mínu mati en ég tek það hins vegar fram að mér finnst tillagan allrar athygli verð. Ég bendi hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni á að nú er til umfjöllunar í hv. allsherjarnefnd frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra til laga um meðferð sakamála. Ég fæ ekki séð að neitt mæli gegn því að við yfirferð á því máli í nefndinni verði þau sjónarmið sem fram koma í frumvarpinu tekin til athugunar og að nefndin velti því fyrir sér hvort ástæða sé til að fella slíka reglu inn í það frumvarp og þá hugsanlega með einhverjum af þeim skilyrðum sem ég hef nefnt. Ég vildi koma þessu sjónarmiði á framfæri til flutningsmannsins.

Frú forseti. Ég hef löngum haft áhuga á að gæta hagsmuna einstaklingsins og frelsis hans og sérstaklega vernda hann fyrir ríkisvaldinu. Ég tek því eindregið undir þetta frumvarp sem gengur út á það að vernda einstaklinginn fyrir einni mestu mannréttindaskerðingu sem eru hleranir. Ég tek hins vegar undir það sem síðasti hv. ræðumaður sagði um að það þyrfti að sjálfsögðu að skrifa miklu meira um það hvaða hlutverki slíkur réttargæslumaður ætti að gegna, t.d. að hann gætti fullkomlega þagmælsku gagnvart þeim sem hann á að gæta réttar fyrir. Mér finnst líka vanta inn í atriði sem ég hef oft hugleitt: Þegar heimild er veitt til hlerana ætti að upplýsa viðkomandi um það einhverjum árum seinna. Þegar málið er afgreitt og búið að finna á því lausn verði upplýst um það, ef við segjum eftir sex ár eða síðar ef málsástæður krefjast, að sími hans hafi verið hleraður af þessari eða hinni ástæðunni. Mér finnst eðlilegt að það sé gert. Ég vil ganga enn lengra en frumvarpið gerir ráð fyrir því að mjög gildar ástæður eiga að vera fyrir því að sími - eða kvikmyndun, ljósmyndun, hlustun o.s.frv. - sé hleraður, menn þurfa að geta rökstutt það hvenær sem er. Ég vil að þegar viðkomandi máli er lokið, hvernig sem það fór, jákvætt eða neikvætt, verði viðkomandi upplýstur um það að sími hans hafi verið hleraður fyrir þetta og þetta mörgum árum og að mönnum sé gefinn ákveðin frestur, sex ár eða eitthvað slíkt, til þess að gera það nema aðstæður banni. Ég tek eindregið undir frumvarpið. Ég vil að menn fái réttargæslumann og ég vil ganga lengra.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessar undirtektir við frumvarpið frá þeim tveimur hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls. Ég þakka fyrir ábendingar þeirra um betrumbætur á efni frumvarpsins. Ég held að fyllilega sé ástæða til að biðja hv. allsherjarnefnd að líta á málið og þær ábendingar sem fram hafa komið. Í lögunum eru ákvæði, sýnist mér, í 36. gr. um réttargæslumenn og þau ákvæði sem við þá eiga. Ég treysti því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson skoði það - hann þekkir þessa löggjöf betur en ég - í ljósi þess sem hér er lagt til hvort tilvísun þurfi á milli eða setja þurfi sérstakt ákvæði um starf réttargæslumanns í þessu tilviki til að ná fram þeim sjónarmiðum sem hann setti fram. Ég get að mörgu leyti líka tekið undir þau sjónarmið að það sé eðlilegt og jafnvel réttlætanlegt að þeir sem verða fyrir því að hlerunum sé beitt fái um það upplýsingar að þeim tíma liðnum sem talið er nauðsynlegt. Ég vildi þó fá að heyra sjónarmið þeirra sem beita þessu úrræði, lögreglu, áður en ég geri endanlega upp við mig hvað er skynsamlegt í þeim efnum. Það kann að vera að við ákveðin tilvik sé best að hlerun vitnist ekki yfir höfuð. Ég vil þó ekki loka alveg fyrir þann möguleika að fyrir því kunni að vera rök sem hægt er að fallast á að viðhalda leyndinni þó að ég taki undir það að almennt held ég að það viðhorf sem hv. þm. Pétur H. Blöndal setur fram um það efni sé rétt. En það væri vel þegið ef nefndin mundi vilja líta á þessi atriði í meðförum málsins. Það er meinalaust af minni hálfu að taka innihaldið úr frumvarpinu til athugunar við yfirferð á stjórnarfrumvarpinu um sakamál. Ég mundi ekki leggjast gegn því, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, með síðari breytingum, annars vegar og lögum um kosningar til sveitarstjórna, nr. 5/1998, með síðari breytingum hins vegar. Flutningsmenn ásamt mér að þessu frumvarpi eru hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, Atli Gíslason, Grétar Mar Jónsson og Höskuldur Þórhallsson. Þetta frumvarp er einfalt í sniðum. Efnisatriði þess eru þau að leggja til að við lögin um kosningar til Alþingis bætist tveir nýir málsliðir. Annars vegar við 12. gr. laganna og hins vegar við 1. mgr. 13. gr. laganna en þessar greinar fjalla um landskjörstjórn annars vegar og yfirkjörstjórnir hins vegar. En í 12. gr. laganna um kosningar til Alþingis segir, með leyfi forseta: „Alþingi kýs eftir hverjar almennar alþingiskosningar fimm manna landskjörstjórn og jafnmarga til vara. Landskjörstjórn velur sér sjálf oddvita og skiptir að öðru leyti með sér verkum.“ Hér er lagt til að við þessa grein bætist tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Nú fær framboð sem á fulltrúa á Alþingi ekki kjörinn fulltrúa í landskjörstjórn og skal því þá heimilt að tilnefna áheyrnarfulltrúa til setu í henni. Áheyrnarfulltrúi hefur sama rétt og kjörinn fulltrúi annan en atkvæðisrétt. Í 2. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir því að það bætist tveir nýir málsliðir við 1. mgr. 13. gr. En í þeim málslið í 13. gr. segir í lögunum, með leyfi forseta: „Í hverju kjördæmi er yfirkjörstjórn. Skal hún skipuð fimm mönnum og jafnmörgum til vara og eru þeir kosnir af Alþingi á sama hátt og landskjörstjórn. Kýs hún sér sjálf oddvita.“ Hér er lagt til að við þetta bætist eftirfarandi málsliðir: Nú fær framboð sem á fulltrúa á Alþingi ekki kjörinn fulltrúa í yfirkjörstjórn og skal því þá heimilt að tilnefna áheyrnarfulltrúa til setu í henni. Áheyrnarfulltrúi hefur sama rétt og kjörinn fulltrúi annan en atkvæðisrétt. Í þriðja lagi er í 3. gr. gerð samsvarandi tillaga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna en í 4. mgr. 14. gr. í þeim lögum segir, með leyfi forseta: „Í hverri kjörstjórn eiga sæti þrír aðalmenn og þrír varamenn sem allir skulu eiga kosningarrétt í sveitarfélaginu. Kjörstjórn kýs sér oddvita og ritara úr sínum hópi.“ Hér er lagt til að tveir nýir málsliðir bætist við, svohljóðandi: Nú fær framboð sem fulltrúa á í sveitarstjórn ekki kjörinn fulltrúa í yfirkjörstjórn og skal því þá heimilt að tilnefna áheyrnarfulltrúa til setu í kjörstjórninni. Áheyrnarfulltrúi hefur sama rétt og kjörinn fulltrúi annan en atkvæðisrétt. Efnisatriði þessa frumvarps og tillagnanna um breytingu á lögum um kosningu til Alþingis annars vegar og á sveitarstjórnarlögum hins vegar, eru því skýr. Hér er ég að leggja til ásamt meðflutningsmönnum mínum að framboð sem á fulltrúa annars vegar á Alþingi og hins vegar í sveitarstjórn en fær ekki kjörinn fulltrúa í annars vegar landskjörstjórn og hins vegar yfirkjörstjórn, eigi rétt á því að tilnefna áheyrnarfulltrúa til setu í þessum stjórnum. Kosningarrétturinn er einn mikilvægasti rétturinn í lýðræðissamfélagi. En lýðræði er ekki tryggt þótt kosningarréttur sé til staðar. Við þekkjum mýmörg dæmi um ríki þar sem aðeins einn flokkur hefur fengið að bjóða fram eða þar sem ríkjandi stjórnvöldum er tryggður sigur í kosningum með kosningasvindli. Kjörstjórnir gegna mikilvægu hlutverki við að tryggja að kosningar fari rétt og eðlilega fram, þær séu leynilegar og úrslit kosninga séu í samræmi við það sem kjósendur hafa raunverulega kosið. Þetta er mikilvægt að hafa í huga og þó að við höfum ekki átt því að venjast hér á landi að farið væri með kosningaúrslit með þeim hætti sem við þekkjum víða frá úr heiminum þá breytir það engu um það að tilgangur kjörstjórna og markmið þeirra, þ.e. að sjá um að kosningar fari rétt og eðlilega fram, er að sjálfsögðu jafnmikilvægur hér og annars staðar. Starf kjörstjórna er í raun heldur ekki flokkspólitískt í eðli sínu. Það er fyrst og fremst lýðræðislegs eðlis og það er mikilvægt að tryggja hagsmuni og sjónarmið sem allra flestra innan þeirra. Þess vegna er það mat mitt og okkar flutningsmanna að það hljóti að teljast eðlilegt að allir flokkar og framboðslistar, að minnsta kosti sem þegar eiga fulltrúa á Alþingi og í sveitarstjórnum geti tekið þátt í störfum kjörstjórna. Nú væri auðvitað hægt að velta því fyrir sér hvort þessi réttur ætti ekki að gilda um hvern þann aðila sem hyggst bjóða fram og það væri alveg hægt að færa rök fyrir því. En hér er ekki talin ástæða til að ganga svo langt heldur fyrst og fremst að tryggja það að þeir sem þegar hafa hlotið kosningu geti tryggt áheyrnarfulltrúa að minnsta kosti til setu í kjörstjórnum. Ég vek athygli á því í greinargerð með frumvarpinu að eftir alþingiskosningar í vor fóru fram kosningar í landskjörstjórn og yfirkjörstjórnir í hverju kjördæmi hér á hv. Alþingi. Vegna hlutfallskosningareglunnar sem gildir við kosningar af þessu tagi, af því að kjörstjórnirnar eru skipaðar fimm mönnum, gat stjórnarmeirihlutinn tilnefnt fjóra af fimm fulltrúum í öllum kjörstjórnum. Það þýðir að þeir stjórnmálaflokkar sem núna starfa saman í meiri hluta í ríkisstjórn hafa 80% allra kjörstjórnarmanna eða tilnefna 80% allra kjörstjórnarmanna í landinu fyrir alþingiskosningar enda þótt þeir hafi ekki svo mikið fylgi á bak við sig. En þeir hafa um tvo þriðju hluta þingmanna á bak við sig. Það hlýtur að vera sanngirnissjónarmið og því var hreyft við formenn þingflokka stjórnarflokkanna í vor að semja um jafnari og réttlátari skiptingu sæta í kjörstjórnum. Þannig að stjórnarandstöðuflokkarnir núverandi hefðu að minnsta kosti hlutdeild í kjörstjórnum á við kjörfylgi sitt. En það var ekki talið, eða að minnsta kosti var það ekki niðurstaðan, að það væri vilji til þess að koma til móts við það sjónarmið. Þess vegna m.a. er þetta frumvarp flutt. Ég held reyndar að það hafi bara verið misskilningur hjá þeim sem stóðu að þeirri ákvörðun að vilja ekki koma til móts við þetta sjónarmið því þetta er ekkert flokkspólitískt starf í sjálfu sér. Það hlýtur að vera allra hagur, allra stjórnmálaflokka burt séð frá því hvort þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, það á nú fyrir flestum flokkum að liggja að starfa bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, það hlýtur því að vera hagsmunamál að tryggt sé að öll sjónarmið komi fram í kjörstjórninni. Auðvitað hefði verið hægt að fara þá leið að leggja til að allir flokkar ættu hreinlega fulltrúa í kjörstjórninni. Við flutningsmenn þessa frumvarps veltum því aðeins fyrir okkur hvort við ættum að leggja það til að allir flokkar sem eiga setu á Alþingi eigi alltaf fulltrúa í öllum kjörstjórnum en við töldum, eftir að hafa ráðfært okkur við lögfróða menn að það gæti orðið flókið í framkvæmd og kjörstjórnirnar gætu þar af leiðandi þurft að vera býsna fjölmennar ef tryggja ætti það og hugsanlega misstórar eftir kjördæmum. Þess vegna var það niðurstaðan að leggja hér til, ég vil segja tiltölulega hóflega leið, þ.e. að tryggja að minnsta kosti áheyrnarfulltrúa í kjörstjórnum. Við teljum að þetta sé góð leið til þess að taka á þeim lýðræðishalla sem við teljum að eigi sér stað í kjörstjórnum í dag og bendum á það í greinargerð að það hefði verið hægt að fara fleiri leiðir, en við þetta er okkar tillaga. Frú forseti. Það þarf ekki að hafa mikið fleiri orð um þetta frumvarp. Þetta á bæði við um kosningar til Alþingis og um kosningar til sveitarstjórna. Ég tel eðlilegt að það gildi það sama um hvort tveggja. Ég vil líka geta þess að ég legg að sjálfsögðu til að þetta frumvarp gangi til hv. allsherjarnefndar til meðferðar og 2. umr. að lokinni þessari umræðu. Ég vil þó vekja athygli á því að lögin um kosningar til sveitarstjórna heyra nú undir samgönguráðuneytið, áður undir félagsmálaráðuneytið, þau fluttust til samgönguráðuneytisins með lögunum um breytta verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins. En ég vil hreyfa því hér, sem ég hygg að ég hafi látið koma fram í umræðum, að minnsta kosti í þingnefnd um það frumvarp, að mér finnst og hefur alltaf þótt dálítið sérkennilegt að lögin um kosningar til sveitarstjórna og umsýsla með sveitarstjórnarkosningum heyri undir félagsmálaráðuneytið eins og var, og nú samgönguráðuneytið, en ekki dómsmálaráðuneytið. Ég sé enga sérstaka ástæðu til þess að framkvæmd kosninga, jafnvel þótt þær séu til sveitarstjórna, heyri undir það ráðuneyti sem fer með sveitarstjórnarmál. Mér finnst miklu eðlilegra að kosningar almennt, hvort sem það eru forsetakosningar, alþingiskosningar eða sveitarstjórnarkosningar, heyri undir eitt og sama ráðuneytið og þess vegna hef ég verið þeirrar skoðunar að lögin um kosningar til sveitarstjórna ættu í raun að færast undir dómsmálaráðuneytið eins og aðrar kosningar og dómsmálaráðuneytið ætti að hafa umsýslu með sveitarstjórnarkosningum eins og öðrum kosningum. Þar liggur auðvitað fyrir heilmikil þekking á framgangi kosninga og það er væntanlega sama hvort menn eru að kjósa á Alþingi eða í sveitarstjórn. Það gilda öll hin sömu meginsjónarmið, meginreglur og lög. Ég vil því að það komi fram í umræðunni að það er mín skoðun að þessi lög ættu að heyra þar undir. Rétt í lokin vil ég líka vekja athygli á því að í umræðunni síðasta sólarhringinn hefur sú skoðun komið fram meðal almennings að þegar óvenjulegt ástand skapast í sveitarstjórn eins og gerðist í borgarstjórn Reykjavíkur núna alveg nýverið, þá eru margir sem telja að það ætti að vera heimild eða möguleiki á því að knýja fram nýjar kosningar til sveitarstjórnarinnar. Nú er þetta ekki hægt samkvæmt gildandi lögum en það mætti alveg velta því fyrir sér að með sama hætti og hægt er að knýja fram kosningar til Alþingis með því að rjúfa þing, þá ætti hugsanlega að vera til einhver sérstakur réttur til þess að knýja fram kosningar að nýju í sveitarstjórn. Til dæmis þannig að ef helmingur atkvæðisbærra manna í sveitarfélaginu gerði slíka kröfu þá yrði skylt að boða til slíkra kosninga sem mundu þá væntanlega gilda til loka þess kjörtímabils sem væri yfirstandandi. Þetta er nú meira til gamans sagt hér í tengslum við aðra atburði. Frú forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu sjónarmiðum sem liggja á bak við það frumvarp sem hér er flutt. Það kann að vera að allsherjarnefnd telji eðlilegt að leita álits samgöngunefndar sem fer með lögin um kosningar til sveitarstjórna. Það er þá mat allsherjarnefndarinnar hvort það verður gert. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til allsherjarnefndar og síðan til 2. umr.

Frú forseti. Bæði landskjörstjórn og yfirkjörstjórn gegna ákaflega mikilvægu hlutverki í framkvæmd lýðræðislegra kosninga. Með hliðsjón af auknu gagnsæi og til þess að taka af allan vafa þá er ég alveg sammála þessu frumvarpi. Ég vil meira að segja ganga lengra, ég vil að þau framboð sem ekki eiga fulltrúa á Alþingi geti líka fengið áheyrnarfulltrúa bæði í landskjörstjórn og yfirkjörstjórn. Ég mundi þá leggja til að hv. nefnd sem fær þetta mál til umsagnar breytti þessu þannig að það standi: Framboð sem ekki á kjörinn fulltrúa í landskjörstjórn er heimilt að tilnefna áheyrnarfulltrúa til setu í henni. Sem sagt að það yrðu ekki bara þeir sem eiga sæti á Alþingi. Svo er ég á móti því að nota þá niðurstöðu sem varð í kosningunum í vor til þess að breyta lögum. Mér finnst að þetta eigi að gilda almennt þannig að allir þeir sem leggja á sig að bjóða fram til þings eða sveitarstjórna eigi rétt á að fylgjast með hvernig kosningarnar eru framkvæmdar. Svo tek ég undir hugleiðingar hv. fyrsta flutningsmanns um undir hvaða ráðuneyti þetta ætti að heyra. Ég er á því að þetta ætti að heyra undir dómsmálaráðuneytið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir orð hans í umræðuna og þann stuðning sem hann lýsir hér yfir við frumvarpið. Ég tek eftir því að hann vill jafnvel ganga lengra en flutningsmenn og ég gat þess raunar í framsöguræðu minni að við hefðum aðeins rætt hvort við ættum jafnvel að ganga lengra en hér er lagt til. Niðurstaðan varð að hafa þetta með þessum hætti. En mér finnst fullkomlega eðlilegt að þau viðhorf sem koma fram hjá hv. 6. þm. Reykv. n. Pétri H. Blöndal séu tekin til umfjöllunar á vettvangi nefndarinnar sem málið fær. Mér finnst reyndar sjálfsagt líka að nefndin skoði þær hugleiðingar sem ég var með og hann hefur líka tekið undir, að málefnið, kosningar til sveitarstjórna, flytjist milli ráðuneyta. Það væri einföld lagabreyting, tillaga af hálfu nefndarinnar, ef um það væri samstaða þar. Mér finnst því sjálfsagt að það komist til skila til nefndarinnar og hún fjalli um það líka. Að öðru leyti þakka ég fyrir þau viðbrögð sem ég hef fengið við frumvarpinu þótt ekki margir hafi tekið til máls þá voru viðbrögðin jákvæð og ég vonast til þess að frumvarpið fái jafngóðar undirtektir í nefndinni þegar hún fjallar um það.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Frumvarpið gerir ráð fyrir að við 206. gr. laganna bætist ný málsgrein sem verði 1. mgr., svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Hver sem lætur af hendi eða heitir greiðslu eða öðrum ávinningi fyrir vændi skal sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári.“ Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Atli Gíslason, Auður Lilja Erlingsdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Ásta R. Jóhannesdóttir, Katrín Júlíusdóttir, Siv Friðleifsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Steinunn Valdís Óskarsdóttir. Þetta er mál sem á sér nokkuð langa sögu í sölum Alþingis. Ég hef mælt fyrir sambærilegu máli áður og það hefur farið svo langt að meira að segja hefur það verið afgreitt frá allsherjarnefnd. Síðast þegar kynferðisbrotakafli almennra hegningarlaga var tekinn til gagngerrar endurskoðunar lagði ég fram breytingartillögu við það mál sem hafði að geyma samhljóða ákvæði. Þá breytingartillögu dagaði uppi og var aldrei borin undir atkvæði þingsins sem mér þótti afar miður því að ég taldi að það hefði verið mjög nálægt því að meiri hluti hefði verið fyrir tillögunni á þeim tíma. Ef ég man rétt var þetta á 133. löggjafarþingi. Það fór svo í átökum milli sjónarmiða innan allsherjarnefndar að breytingartillagan var ekki borin upp en engu að síður fékk stjórnarandstaðan framgengt ákveðnum baráttumálum sínum í endurskoðun kynferðisbrotakafla en þetta ákvæði varð að bíða. Nú er kominn þessi betri tími sem við biðum eftir og við, þingmenn úr þremur flokkum, getum flutt tillöguna sjálfstæða hér og nú. Það höfum við reyndar gert áður. Fyrir einum fjórum árum fluttu þingkonur úr öllum flokkum öðrum en Sjálfstæðisflokknum samhljóða tillögu. Þar sýndu þingkonur samstöðu og sjónarmið þeirra voru og eru að öllum líkindum enn þau að gera þurfi eitthvað í þessum málum sem eru erfið viðureignar og vandmeðfarin. Æ fleiri tilfelli um vændi virðast vera að skjóta upp kollinum í samfélagi okkar og í auknum mæli virðist vera þar um erlendar stúlkur að ræða. Það er auðvitað vísbending um að angi af mansalinu sem grasserar í öðrum löndum í Evrópu sé farinn að teygja anga sína hingað. Ýmislegt hefur verið unnið á vettvangi Alþingis og dóms- og kirkjumálaráðuneytis í þessum efnum. Við höfum fengið þrjár gagnmerkar skýrslur um vændi á Íslandi sem ég vil nefna hér. Í fyrsta lagi nefni ég skýrslu frá árinu 2001 sem Rannsóknir og greining gerðu fyrir dóms- og kirkjumálaráðuneyti um vændi á Íslandi og félagslegt umhverfi þess. Þar leiða skýrsluhöfundar í ljós með hvaða hætti vændi er stundað á Íslandi og voru það sláandi niðurstöður og sú skýrsla er enn sláandi lesning. Síðan kom önnur skýrsla ári síðar, árið 2002, frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Það var skýrsla nefndar sem falið hafði verið að gera tillögur um úrbætur vegna kláms og vændis. Sú nefnd hafði tekið til umfjöllunar þá leið sem hér er mælt fyrir, þ.e. að það sé virkt tæki í baráttunni gegn vændi að gera það refsivert að kaupa vændisþjónustu. Sú nefnd komst hins vegar ekki að niðurstöðu um að leggja þá leið til að svo komnu máli, hún taldi ekki vera nægar sannanir fyrir því að hún hefði reynst vel í Svíþjóð, upprunalandi sínu. Síðan vil ég nefna þriðju skýrsluna sem unnin var af starfshóp á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytis sem kynnti sér mismunandi löggjöf um vændi og fleira á Norðurlöndum og víðar og gaf út skýrslu árið 2006. Í þeim starfshópi átti ég sæti en til hans hafði verið stofnað til að reyna að ná sáttum um þau ólíku sjónarmið sem tekist hefur verið á um í sölum Alþingis. Enn eina ferðina klofnaði starfshópurinn. Hann klofnaði í afstöðu sinni til þessarar leiðar og náði ekki sameiginlegri niðurstöðu enda kannski ekki við öðru að búast þar sem ljóst var fyrir fram að þau sjónarmið sem einstaklingar fóru með inn í þá nefnd voru mjög skýr og afdráttarlaus. Í sjálfu sér skipti enginn um skoðun frá því að starfshópurinn hóf störf þangað til skýrsla starfshópsins lá fyrir í febrúar 2006. Hvatt hefur verið til þess af kvennasamtökum á Íslandi að Íslendingar fari að dæmi Svía í þessum efnum og geri kaup á vændi refsiverð. Haustið 2003 sendu 14 kvennasamtök, eða samtök sem tengjast kvennahreyfingum, þingmönnum áskorun um að leiða slíkt bann í lög. Þessi félög voru Bríet, félag ungra femínista, Femínistafélag Íslands, Kvenfélagasamband Íslands, Kvennaathvarfið, Kvennakirkjan, Kvennaráðgjöfin, Kvenréttindafélag Íslands, Neyðarmóttaka vegna nauðgunar, Stígamót, tímaritið Vera, UNIFEM á Íslandi, Félag kvenna í læknastétt á Íslandi, Landssamband framsóknarkvenna og V-dagssamtökin. Í greinargerðinni sem okkur þingmönnum var send með áskoruninni var lögð áhersla á tengsl klámiðnaðarins og vændis og tekið undir það sjónarmið að vændið væri kynbundið ofbeldi sem vinna bæri gegn. Voru þessar hreyfingar allar sammála um að það væri virk leið til varnar í þessum efnum að gera kaup á vændi refsivert á Íslandi. Dagana 21.–27. mars 2007 gerði Capacent Gallup símakönnun fyrir Ríkisútvarpið um viðhorf fólks til þess að kaup á vændi væru gerð refsiverð. Svarhlutfall var nokkuð gott, um 62%, og spurningin sem lögð var fyrir þátttakendur var eftirfarandi: Ertu hlynnt/hlynntur eða andvíg/andvígur því að kaup á vændi verði gerð refsiverð? Niðurstaðan kom í sjálfu sér nokkuð á óvart. Í ljós kom að samkvæmt könnuninni voru um 70% þjóðarinnar mjög hlynnt því að kaup á vændi yrðu gerð refsiverð á landi. Sömu sögu er að segja af nágrannaþjóðum okkar því að Finnar hafa innleitt sambærilegt ákvæði og er í lögum í Svíþjóð. Það gengur að vísu ekki eins langt en er sambærileg hugmynd. Einnig kom fram stjórnarfrumvarp í norska þinginu um að þessi leið verði farin í Noregi og þegar ég síðast vissi var það mál í umsagnarferli. Ég veit ekki hversu langt það er komið. Nú geta andmælendur þessarar aðferðar ekki lengur skýlt sér á bak við það að aðferðin sé svo vitlaus sem sjáist best á því að hún hafi hvergi verið innleidd annars staðar en í Svíþjóð, en það eru rök sem heyrst hafa í umræðunni frá þeim sem mótfallnir eru þessari leið. Segja má að það sé kannski að bera í bakkafullan lækinn að fara djúpt ofan í saumana á því sem að baki tillögunni liggur, svo oft hef ég mælt fyrir henni. Búið er að skrifa gríðarlega mikið á Norðurlöndunum um afleiðingar vændis og mansals. Við höfum fjöldann allan af áskorunum sem Norðurlandaráð hefur samþykkt og beint til ríkisstjórna Norðurlandanna til að reyna að koma böndum á mansal og vændi. Mjög mikil vinna er unnin í Norðurlandaráði í þessum málaflokki þar sem allir þingmenn virðast vera orðnir sammála um að tala þurfi um þessa hluti í sama orðinu, ekki hægt að greina á milli mansals og vændis. Ef við ætlum að reyna að koma í veg fyrir mansal verðum við að reyna að uppræta vændi. Sömuleiðis er lögð mikil áhersla á að klámiðnaðurinn sé hluti af þessari tilhneigingu og að klám sé í sjálfu sér ekkert annað en ein mynd vændis og þess vegna eigi að tala um þessa hluti í samhengi, hafa þá uppi á borðinu og til skoðunar alla í senn, mansal, klám og vændi. Fyrir því hef ég talað og get vitnað í ályktun nr. 25/2005, þar sem Norðurlandaráð sendi norrænu ráðherranefndinni ályktun sem hvatti til að tekið yrði frumkvæði að rannsókn sem varðaði dvalarleyfi fórnarlamba mansals í móttökulandi. Mjög mikið er búið að vinna á Norðurlöndunum í þeim efnum við að kanna örlög þeirra sem lenda í klónum á þeim glæpamönnum sem stunda mansal. Í Norðurlandaráði er fólk sér meðvitað um að rannsaka þurfi þessi mál til að átta sig á því hvaða aðferðir eru bestar til að ná að uppræta glæpi af þessu tagi. Safna þarf reynslu frá öðrum Evrópuríkjum og gera samanburð á árangri. Tilmæli um það hafa verið send til norrænu ráðherranefndarinnar og eru að öllum líkindum í vinnslu. Sömuleiðis beindi Norðurlandaráð þeim tilmælum til norrænu ráðherranefndarinnar að á óformlegum samráðsvettvangi, baráttu gegn mansali innan norðlægu víddarinnar, yrði hugað að þeim þáttum sem varða miðlun upplýsinga og reynslu. Kanna á hvaða aðferðir hafa reynst best í viðleitninni við að hafa upp á fórnarlömbum mansals og bera kennsl á og meta hvernig tilboð um vernd sem stendur fórnarlömbum til boða hafa reynst, þar með talið möguleikar fórnarlambanna á vernd óháð landamærum. Ég fagna því að komin skuli vera í gang vinna hjá íslensku ríkisstjórninni við það að búa til aðgerðaáætlun gegn mansali. Hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra tilkynntu um það í lok 16 daga átaks gegn kynbundnu ofbeldi nú í haust, að farið yrði út í gerð aðgerðaáætlunar gegn mansali sem er sannarlega tímabært. Ég hef kallað eftir því nokkuð lengi, allt frá því að talað var um að samningurinn væri undirritaður árið 2000. Síðan erum við búin að fá Evrópuráðssamning sem stendur til að fullgilda og ég tel að stigið hafi verið ákveðið skref þegar ráðherrarnir gáfu yfirlýsingu um að aðgerðaáætlun af þessu tagi yrði unnin. Þar með tel ég að hæstv. dómsmálaráðherra sem var viðstaddur þessa umræðu - og ég þakka honum fyrir að hann skuli vera viðstaddur hér og vona að hann taki til máls um þetta - hafi skipt um skoðun varðandi aðgerðaáætlunina gagnvart mansali. Hann hafði áður lýst sig andvígan því í umræðum í fyrirspurnatíma á Alþingi að setja slíka aðgerðaáætlun. Hann taldi það tímaeyðslu að vera alltaf að búa til einhverjar áætlanir og taldi að hann léti verkin tala með öðrum hætti, t.d. með tilraunum til að loka landamærum og öðrum aðferðum. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að gera aðgerðaáætlun og ég fagna því og tel að hún sé nauðsynlegur liður í því að við náum að koma einhverjum böndum á þetta ástand, sem ég vil kalla svo. Í mínum huga er vændi hluti af kynbundnu ofbeldi. Ég tel að við verðum að horfast í augu við það. Það er enginn sem velur sér vændi að atvinnu. Þegar grannt er skoðað og farið er undir yfirborðið þá sýna allar rannsóknir fram á að ef konum, eða þeim sem leiðast út í vændi, hefði staðið til boða annað starf, hefðu þær ekki valið vændi. Þarna er vitnað til fjölda rannsókna sem sýna fram á það, t.d. í norrænum ritum sem dreift hefur verið til þingmanna. Í mínu huga velur enginn sér af fúsum og frjálsum vilja vændi sem atvinnugrein. Það er ekki þannig að ungt fólk hafi lista af einhverjum stöðuheitum, læknir, lögfræðingur, vændiskona, og velji vændi. Það er bara ekki þannig. Vændi er ógeðfellt mannréttindabrot. Í því er falin mjög niðurlægjandi hegðun. Það er ævinlega sá sem hefur peninginn sem hefur í raun og veru valið og valdið en ekki sá eða sú sem leiðist út í vændi. Ég tel það vera skyldu okkar, löggjafans á Íslandi, að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir að niðurlæging þeirra sem leiðast út í vændi haldi áfram. Ég tel að þetta frumvarp sé liður í því og legg til við hv. Alþingi að málinu verði vísað til allsherjarnefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þessi umræða fari fram og vil koma því að að varðandi aðgerðaráætlun gegn mansali leit ég á það sem forgangsverkefni hjá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu að stuðla að þeim lagabreytingum og staðfestingu á þeim alþjóðasamningum sem hafa verið kynntir á Alþingi og lagafrumvarp um breytingar hefur verið kynnt. Þegar þeim markmiðum var náð að félagsmálaráðuneytið kom að málinu fluttist forræðið yfir til þess ráðuneytis og hafist var handa við aðgerðaráætlanir. Þetta taldi ég alltaf hina réttu málsmeðferð og ég fagna því að niðurstaðan er sú og að hv. þingmaður er sáttur við hana. Ég taldi að það væri tímasóun fyrir dómsmálaráðuneytið að velta fyrir sér aðgerðaráætlunum á meðan ekki væri búið að koma lagaumgjörðinni í það horf sem við erum að vinna við núna í þinginu. Varðandi það mál sem hv. þingmaður flytur nú enn og aftur, þá náði það ekki fram að ganga á þinginu þegar fjallað var um breytingar á kaflanum um kynferðisbrot í almennum hegningarlögum. Málið er komið hér aftur og mun náttúrlega fá þá meðferð sem þingið ákveður. Það er rétt hjá hv. þingmanni að í Finnlandi var ákveðið afbrigði af þessari tillögu samþykkt og í Noregi eru menn að fjalla um þetta. Einnig er verið að fjalla um málið í Bretlandi og hinn 21. janúar síðastliðinn birtist á vefsíðu BBC frásögn af því hvernig sú fréttastofa lítur á framvindu mála í Svíþjóð eftir að þessi lög tóku gildi þar árið 1999. Þar segir að samkvæmt opinberum heimildum sænskum sé talið að vændiskonum þar hafi fækkað úr 2.500 í 1.500. Síðan hefur fréttastofan eftir mannfræðingnum Petru Östergren, sem hefur kannað þessi mál í tíu ár í Svíþjóð, að það viti enginn í raun og veru hvaða áhrif þetta hafi haft og það viti enginn hvort vændiskonum hafi fækkað í Svíþjóð. Samkvæmt rannsóknum hennar er svo komið fyrir vændiskonum að þeim þykir þær sæta lakari kjörum að því er þetta varðar en áður því að nú verði þær að starfa með leynd sem sé hættulegra fyrir þær. Kasja Wahlberg, sem er rannsóknarlögreglumaður á sviði mansalsmála í Svíþjóð, segir að tölur sýni að fjöldi þeirra kvenna sem koma til Svíþjóðar vegna mansals hafi meira en tvöfaldast. Síðan er því lýst hvernig lögreglan standi að þessu. Komið er fyrir myndavélum og myndir teknar af karlmönnum sem eru á slóðum þessara kvenna og eftir að þeir hafa verið myndaðir er þeim sent bréf og þeim skipað að borga. Í Malmö þurfa menn að borga 35 þús. sænskar krónur í sekt fyrir þetta og hafi þeir gert eitthvað meira glæpsamlegt getur það einnig leitt til fangelsisvistar. Sagt er að um 500 hafi karlmenn hafi verið sektaðir eða sakaðir um að hafa brotið þessi lög. Síðan hefur BBC einnig eftir fyrrverandi vændiskonu í Svíþjóð, Isabellu Lund, sem hafi komið fram opinberlega og tekið upp baráttu gegn þessum lögum, að hún telji að lögin hafi stórskaðað vændiskonur, þau hafi leitt til þess að þær búi við mun verri aðstæður og að komið sé fram við þær af miklu meira harðræði af þeim sem haldi þessari starfsemi úti og að mansal blómstri meira en nokkru sinni fyrr í Svíþjóð. Þetta segir BBC um árangurinn af þessari löggjöf. Þessi frétt birtist á vefsíðu BBC og má skoða hana þar. Þeir birta þetta þegar þeir fjalla um það að menn séu að velta því fyrir sér í Bretlandi að fara inn á þessar brautir. Og eins og skynja má af þessu er fréttamaðurinn, sem heitir Thomas Buch-Andersen og er í Malmö, greinilega ekki þeirrar skoðunar að þarna sé verið að gera eitthvað sem dragi úr þessari starfsemi heldur færi hana neðan jarðar og skapi aukna erfiðleika og hættu. Ég hef margsinnis sagt í umræðum hér þegar við erum að fjalla um þessi mál að við þurfum að sníða okkar löggjöf að aðstæðum okkar. Við glímum ekki við mansalsmál á þann veg sem hér er lýst og Svíar glíma við eða Finnar eða Norðmenn. Við þurfum að taka á þessum málum með okkar umgjörð í huga og haga löggjöfinni í samræmi við það. Ég treysti því að Alþingi fjalli um þetta frumvarp eins og það hefur áður gert og komist að sinni niðurstöðu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að segja okkur frá þessari frétt BBC sem ég hafði reyndar heyrt sagt frá í fjölmiðlum hér á landi. Það er athyglisvert við þá frétt að þeir sem vitnað er til, þrír einstaklingar, segja allir aðra sögu en stjórnvöld í Svíþjóð. Stjórnvöld þar gefa út opinberar tölur og segja að vændiskonum í Svíþjóð hafi fækkað úr 2.500 í 1.500, eftir því sem segir í fréttinni, á því tímabili sem löggjöfin hefur verið við lýði. Skoðanakannanir í Svíþjóð sýna að það er mjög mikill stuðningur meðal almennings við löggjöfina. Ég held að ég muni það rétt að um 80% þjóðarinnar svari í þessum könnunum að þau styðji löggjöfina og telji hana vera af hinu góða. En svo koma einstaklingar eins og nefnd Petra Östergren og verkefni hennar, sem hæstv. ráðherra nefnir að hafi verið sagt frá í þessari frétt. Við sem höfum unnið í þessum málaflokki hér munum þegar Petra Östergren kom til Íslands fyrir tilstuðlan ungra sjálfstæðismanna og flutti erindi um mannfræðiverkefni sitt í Norræna húsinu. Það kom auðvitað í ljós þegar vísindamenn fóru að skoða það verkefni að það var í sjálfu sér ekki rannsókn heldur viðtöl við tíu vændiskonur eða einhvern ákveðinn fjölda vændiskvenna og var svona ákveðin skoðun á ástandi sem þó gat ekki talist rannsókn út frá félagsfræðivísindunum. Petra Östergren hefur starfað fyrir vændiskonur í Svíþjóð og reynt að gæta réttinda þeirra og hefur eflaust unnið gott og þarft verk í þeim efnum. En það er langsótt að vitna til verkefnis hennar aftur og aftur, það er líka orðið nokkuð gamalt og komið til ára sinna en þeir sem eru andsnúnir þeirri hugmynd að gera kaup á vændi refsivert nota verkefni Petru Östergren gjarnan og vitna til þess. Lögreglumaðurinn sem hæstv. ráðherra vitnaði til og sagt er frá í fréttinni segir að vændi hafi meira en tvöfaldast í Svíþjóð á tímabilinu. Hann hefur heldur ekki neina rannsókn að baki sinni fullyrðingu og orð hans stangast á við orð lögreglumannsins sem við fengum hingað í heimsókn frá Gautaborg og ég man ekki nákvæmlega nafnið á núna, en sagt er frá í skýrslu starfshópsins sem ég nefndi áðan. Sú kenning eða fullyrðingar að vændi færist neðan jarðar verði það gert refsivert og harðræði sem vændiskonur þurfa að búa við aukist og mansal aukist, eru alveg þess virði að skoða þær. Nokkrar rannsóknir sem ég hef séð hafa leitt í ljós að ef vændi er gert löglegt þá sé búin til sæmilega snyrtileg ímynd á vændishúsin og þar þrífst ákveðin tegund vændis sem er leyfisskyld en svo virðast rannsóknir leiða í ljós að bak við þessa huggulegu framhlið þrífist sömuleiðis afskaplega ógeðfelldur, ofbeldisfullur og viðbjóðslegur heimur þar sem vændiskonur og þeir sem leiðast út í vændi búa við verulegt harðræði. Það er heldur ekki lausn að setja upp huggulega framhlið, búa til eitthvert ímyndað regluverk og halda að þar með séu einhver mál leyst. Þetta segi ég til að fólk átti sig á því að vandamálið sem við er að etja er verulega flókið til úrlausnar og það er engin einföld lausn á því. En í mínum huga og okkar sem flytjum þetta mál og höfum barist fyrir því að þessi aðferð verði innleidd í íslenskan rétt, er það algjörlega ljóst að af þeim aðferðum sem við höfum kannað sýnir þessi mestan árangur. Þessi aðferð er að okkar mati til þess fallin að auka reisn fólks og virðingu fólks fyrir öðrum. Ég hvet þess vegna hv. allsherjarnefnd Alþingis til að skoða málið niður í kjölinn. Nú eru komnir nýir einstaklingar í þá nefnd sem ekki voru í henni þegar við skoðuðum málið síðast og ég treysti því að það fái opna umræðu í nefndinni og vandaða umfjöllun. Og ég hlakka til þess, hæstv. forseti, þegar málið kemur til 2. umr. og þingmenn í þessum sal fá að taka afstöðu til þess.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um frjálsan atvinnubúseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, með síðari breytingum. Frumvarp þetta tekur m.a. mið af þeim breytingum sem orðið hafa á innlendum vinnumarkaði í kjölfar stækkunar Evrópska efnahagssvæðisins á árinu 2004 þegar tíu ríki gerðust aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ríkisborgarar þessara ríkja hafa notið ákveðins forgangs í laus störf hér á landi síðan við stækkun svæðisins en þeim var veitt heimild til frjálsrar atvinnuleitar í maí 2006. Njóta þeir því þeirra réttinda að ráða sig til starfa á innlendum vinnumarkaði með sama forgangsrétti og íslenskir ríkisborgarar enda þótt vinnuveitendum beri að tilkynna ráðningu þeirra til Vinnumálastofnunar. Fjölmargir ríkisborgarar nýju aðildarríkjanna hafa nýtt sér þessar heimildir og komið hingað til starfa enda hefur eftirspurn eftir vinnuafli verið mikil. Til marks um það hversu hröð þróunin hefur verið bendi ég á að frá árinu 2005 og fram til síðustu áramóta hafa rúmlega 16 þúsund einstaklingar frá þessum aðildarríkjum komið hingað til starfa. Flestir þessara launamanna voru ráðnir í ósérhæfð störf hér á landi. Reynslan hefur því sýnt að nokkur hreyfanleiki er meðal ríkisborgara þessara aðildarríkja hingað til lands. Við höfum verið þeirrar gæfu aðnjótandi að hafa að öllu jöfnu haft hátt atvinnustig á innlendum vinnumarkaði og þannig viljum við hafa það áfram. Til að stuðla að því markmiði hefur m.a. verið lögð áhersla á framkvæmd laga um atvinnuréttindi útlendinga, að jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar eftir starfsfólki á innlendum vinnumarkaði sé viðhaldið. Í ljósi breyttra aðstæðna á vinnumarkaði hefur því þótt enn frekari ástæða til að líta til þeirra langtímaáhrifa sem útgáfa atvinnuleyfa vegna tímabundins skorts á vinnuafli getur haft á framangreint jafnvægi á vinnumarkaði. Á sama tíma þarf jafnframt að horfa til áhrifa hnattvæðingarinnar þar sem heimurinn verður sífellt minni og innlend sem erlend fyrirtæki teygja anga sína yfir landamæri og jafnvel yfir til fjarlægra heimshorna. Samkeppni atvinnulífsins um hæft starfsfólk verður sífellt harðari og sá mannauður sem fyrirtækin telja sig þurfa oft og tíðum ekki auðfenginn. Þarf því að leita fanga víða og þá ekki síður til ríkja sem standa utan við Evrópska efnahagssvæðið. Í þeim tilgangi að samræma þessi markmið er talið nauðsynlegt að löggjöfin um atvinnuréttindi útlendinga sé gerð skýrari en verið hefur. Er því lagt til með frumvarpi þessu að teknar verði upp fleiri tegundir tímabundinna atvinnuleyfa en samkvæmt gildandi lögum er einungis um að ræða eina almenna tegund atvinnuleyfa sem flestum sem fá leyfi er veitt án tillits til þess hvaða ástæður liggja að baki ráðningu viðkomandi útlendinga hingað til lands. Er þar með stuðlað að því að ljóst sé á hvaða grundvelli atvinnuleyfi eru veitt hér á landi og hvaða skilyrði þarf að uppfylla hverju sinni. Verður slíkt að teljast til samræmis við auknar kröfur um málefnalega, faglega og gagnsæja stjórnsýslu. Síðast en ekki síst er lagt til að skýrar komi fram hvaða tegundir atvinnuleyfa geta orðið grundvöllur ótímabundinna atvinnuleyfa. Auk þessara nýju tegunda tímabundinna atvinnuleyfa er jafnframt miðað við að tímabundin atvinnuleyfi til sérhæfðra starfsmanna er koma tímabundið hingað til lands á grundvelli þjónustusamninga við erlend fyrirtæki verði áfram í lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Það hefur verið talið mjög brýnt að komið sé til móts við þarfir íslensks atvinnulífs eftir starfsfólki í störf sem krefjast sérfræðiþekkingar sem ekki er fáanleg eða a.m.k. ekki auðfengin meðal þeirra sem þegar hafa aðgengi að innlendum vinnumarkaði. Er frumvarpi þessu m.a. ætlað að mæta þessum kröfum en lagt er til að ein af þeim tegundum atvinnuleyfa sem teknar verði upp verði sérstök tímabundin atvinnuleyfi vegna starfa sem krefjast sérfræðiþekkingar. Þessi krafa er ekki einstök fyrir íslenskan vinnumarkað heldur virðist hið sama eiga við í nágrannaríkjum okkar. Málið snýst því fyrst og fremst um samkeppni um hæfasta fólkið hvaðan sem það kemur úr heiminum. Er því nauðsynlegt að styðja við íslenskt atvinnulíf að þessu leyti svo að fyrirtækin geti m.a. staðist betur samkeppni að utan sem hlýtur að teljast þýðingarmikið svo að tryggja megi áframhaldandi velgengni í íslensku atvinnulífi. Skilyrði fyrir veitingu tímabundinna atvinnuleyfa vegna starfa sem krefjast sérfræðiþekkingar er að sérfræðiþekking viðkomandi útlendings sé hlutaðeigandi fyrirtæki nauðsynleg. Miðað er við að Vinnumálastofnun verði heimilt að hraða afgreiðslu slíkra umsókna og jafnframt að stofnuninni verði m.a. heimilt að víkja frá vinnumarkaðssjónarmiðum þegar um er að ræða störf sem krefjast háskólamenntunar. Þá er gert ráð fyrir að stofnuninni verði jafnframt heimilt að víkja frá vinnumarkaðssjónarmiði í öðrum tilvikum þegar um er að ræða þess konar sérfræðistörf að það sé fyrirsjáanlega árangurslaust að leita eftir starfsfólki á sameiginlegum vinnumarkaði Evrópska efnahagssvæðisins að mati stofnunarinnar enda um mjög sérhæfða þekkingu að ræða. Tímabundið atvinnuleyfi vegna starfa sem krefjast sérfræðiþekkingar geta orðið grundvöllur óbundinna atvinnuleyfa. Líkt og fram kom í upphafi ræðu minnar hefur mikill fjöldi ríkisborgara ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins ráðið sig til starfa hér á landi á undanförnum missirum en í flestum tilfellum hefur verið um að ræða störf sem ekki krefjast sérstakrar sérfræðiþekkingar. Hefur því veiting atvinnuleyfa á grundvelli laganna um atvinnuréttindi útlendinga að sama skapi dregist saman enda eiga framangreindir ríkisborgarar forgang í laus störf hér á landi fram yfir ríkisborgara utan svæðisins. Í ljósi þessa og hugsanlegra langtímaáhrifa um veitingu atvinnuleyfa á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar starfsfólks þykir mikilvægt að veiting tímabundinna atvinnuleyfa vegna tímabundins skorts á starfsfólki sem þegar hefur aðgengi að innlendum vinnumarkaði verði betur afmörkuð við tímabundnar sveiflur í atvinnulífinu en áður. Þannig er áfram gert ráð fyrir að það kunni að koma upp tilvik þar sem atvinnurekandi þurfi að ráða til sín ríkisborgara utan Evrópska efnahagssvæðisins og mæta þannig tímabundnum sveiflum í íslensku atvinnulífi. Hins vegar er miðað við að um sé að ræða undantekningartilvik þar sem atvinnurekendum ber að leita fyrst eftir starfsfólki sem þegar hefur aðgengi að innlendum vinnumarkaði hvort sem er hér á landi eða innan Evrópska efnahagssvæðisins áður en leitað er lengra eftir starfsfólki. Jafnframt er miðað við að eingöngu sé um að ræða tímabundnar sveiflur sem ekki er ætlað að vara lengur en tvö ár. Gert er ráð fyrir að hið sama geti átt við um afmarkaðar og tímabundnar verkframkvæmdir sem kalla á frekari mannaflaþörf og er þá heimilt að endurnýja atvinnuleyfi vegna starfa við hlutaðeigandi framkvæmd þar til henni lýkur. Að öðru leyti er gert ráð fyrir að sambærileg skilyrði liggi fyrir veitingu slíkra leyfa og er að finna í 7. gr. gildandi laga um atvinnuréttindi útlendinga. Hæstv. forseti. Það hefur færst í vöxt að íslensk íþróttafélög óski eftir því að erlendir þjálfarar og leikmenn fái að starfa undir merkjum viðkomandi félaga. Eru því lögð til þau nýmæli að fjallað verði um skilyrði fyrir veitingu atvinnuleyfa vegna starfa íþróttafólks hjá íþróttafélögum innan Íþróttaólympíusambands Íslands í sérstöku ákvæði. Markmiðið með þessu ákvæði er að lögfesta þá framkvæmd sem verið hefur á veitingu atvinnuleyfa vegna starfa íþróttafólks innan íþróttafélaga þannig að því verði jafnframt óheimilt að gegna öðrum störfum á innlendum vinnumarkaði samhliða starfi sínu hjá viðkomandi íþróttafélagi. Ástæðan er sú að önnur sjónarmið liggja að baki veitingu atvinnuleyfa hjá íþróttafélögum heldur en gilda um veitingu atvinnuleyfa vegna almennra starfa á innlendum vinnumarkaði. Hefur í því sambandi einkum verið litið svo á að það geti eflt íslensk íþróttafélög að fá hingað til lands erlent íþróttafólk sem þykir skara fram úr á sínu sviði og getur þannig reynst hvatning fyrir ungt fólk innan íþróttahreyfingarinnar. Er því gert ráð fyrir að ekki þurfi að huga sérstaklega að vinnumarkaðssjónarmiðum við veitingu slíkra atvinnuleyfa eins og gildir um veitingu atvinnuleyfa vegna starfa á vinnumarkaði. Í frumvarpinu eru enn fremur lagðar til breytingar á veitingu atvinnuleyfa vegna erlendra ríkisborgara sem stunda nám hérlendis. Markmið þeirra breytinga er að undirstrika að komi erlendur ríkisborgari hingað til lands í því skyni að stunda nám við íslenska skóla er litið á nám hans hérlendis sem megintilgang dvalar hans hér á landi en ekki þátttaka á vinnumarkaði. Í slíkum tilvikum er því almennt ekki gert ráð fyrir að viðkomandi starfi hér á landi með náminu nema starfið sé hluti af náminu þegar um starfstengt nám er að ræða. Er þá gert ráð fyrir að heimilt verði að gefa út sérstök tímabundin atvinnuleyfi vegna tiltekinna starfa sem eru hluti af náminu. Hins vegar er miðað við að heimilt verði að veita atvinnuleyfi vegna starfs sem krefst sérfræðiþekkingar þegar útlendingur hefur lokið námi sínu hér á landi og sækir um starf sem tengist menntun sinni. Virðulegi forseti. Það er ekkert launungarmál að nokkuð algengt er að ættingjar og vinir erlendra ríkisborgara sem hér dvelja og starfa óski eftir því að koma hingað til dvalar og starfa. Það hefur hins vegar verið litið svo á að persónulegir hagir fólks, svo sem fjölskyldu- eða vinatengsl við fólk sem þegar býr hér á landi, verði almennt ekki taldir til málefnalegra sjónarmiða sem réttlæti að atvinnurekandi geti haft sérstakan hag af því að ráða útlendinga til starfa. Með frumvarpi þessu er því jafnframt undirstrikað að það fellur í hlut Útlendingastofnunar að meta hvort persónulegir hagir útlendinga réttlæta dvöl hér á landi á grundvelli heimilda í lögum um útlendinga óháð aðstæðum á vinnumarkaði. Engu að síður hefur það þótt mikilvægt að þeim útlendingum sem hafa fengið heimildir til að dvelja hér á landi á grundvelli persónulegra aðstæðna verði jafnframt gert kleift að starfa hér bjóðist þeim störf. Í ljósi þess er gert ráð fyrir að heimilt verði að veita tímabundin atvinnuleyfi vegna starfa erlendra ríkisborgara hér á landi þegar Útlendingastofnun hefur metið það svo að vegna sérstakra aðstæðna, sem tengjast aðstæðum viðkomandi útlendings, skuli honum veitt dvalarleyfi á grundvelli sérstakra heimilda í lögum um útlendinga. Þegar um slík tilvik er að ræða er miðað við að Vinnumálastofnun geti veitt atvinnuleyfi á þeim forsendum án þess að líta til hefðbundinna vinnumarkaðssjónarmiða eða sérstakra hagsmuna atvinnurekenda af því að ráða hlutaðeigandi útlendinga til starfa. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir að unnt verði að veita atvinnuleyfi fyrir nánustu aðstandendur erlendra ríkisborgara sem starfa hér á landi á grundvelli nánar tiltekinna atvinnuleyfa án tillits til þess hversu lengi þeir hafa starfað hérlendis sem er nýmæli. Þannig er gert ráð fyrir að nánustu aðstandendur erlendra ríkisborgara með tímabundin atvinnuleyfi, sem geta verið grundvöllur óbundinna atvinnuleyfa, geti einnig fengið tímabundið atvinnuleyfi á þeim grundvelli að uppfylltum skilyrðum laganna að öðru leyti. Ég tel jafnframt mjög mikilvægt að börnum erlendra ríkisborgara verði auðveldað að laga sig að íslensku samfélagi en einkum kann það að vera þýðingarmikið að þau geti fylgt jafnöldrum sínum bæði í leik og starfi. Er því lagt til í frumvarpi þessu að börnum undir 18 ára aldri sem hafa gild dvalarleyfi fyrir aðstandendur á grundvelli laga um útlendinga geti starfað hér án sérstakra atvinnuleyfa fram til 18 ára aldurs. Enn fremur er gert ráð fyrir að heimilt verði að veita börnum sem hafa fengið búsetuleyfi hérlendis fyrir 18 ára aldur óbundið atvinnuleyfi þegar þau verða 18 ára. Af öðrum atriðum frumvarpsins má nefna að lagt er til að á grundvelli samnings sem íslensk stjórnvöld gera við önnur ríki verði heimilt að veita sérstök atvinnuleyfi fyrir ungt fólk á aldrinum 18–26 ára í þeim tilgangi að kynna sér landið og menningu þess. Enn fremur eru lagðar til ákveðnar breytingar með það að markmiði að auðvelda mökum og börnum erlendra sendimanna sem hér dvelja á grundvelli þjóðréttarsamninga að stunda störf á innlendum vinnumarkaði. Þá er í frumvarpinu sérstaklega kveðið á um eftirlitshlutverk Vinnumálastofnunar og lögreglu auk þess sem lögreglu eru veittar skýrar heimildir til vinnustaðaeftirlits í því skyni að stuðla að virkara eftirliti með að útlendingar starfi hér löglega. Þannig er lagt til að atvinnurekendum verði gert skylt að veita lögreglu aðgang að vinnustöðum sínum. Enn fremur eru lögð til sambærileg ákvæði og er að finna í lögum um útlendinga um að útlendingum sé skylt að hafa ávallt skilríki um atvinnuleyfi með sér og sýna þau krefjist lögregla þess. Auk þess sem að framan er rakið felur frumvarpið í sér breytingar á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins með síðari breytingum en sú breyting byggist á efni 23. gr. tilskipunar nr. 38/2004, um rétt ríkisborgara ríkja Evrópusambandsins og fjölskyldna þeirra til frjálsrar farar og dvalar innan svæðisins, sem felld hefur verið undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Gert er ráð fyrir að meginefni tilskipunarinnar verði innleitt í íslenskan rétt með frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra til laga um breyting á lögum um útlendinga sem var hér til umræðu fyrr í dag. Tilskipunin felur jafnframt í sér breytingar á reglugerð nr. 1612/68, um frelsi launþega til flutnings innan Evrópska efnahagssvæðisins, sem innleidd var í íslenskan rétt með lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, en ákvæði 23. gr. tilskipunarinnar kemur í stað 10. og 11. gr. þeirrar reglugerðar. Ákvæði þessi fjalla um rétt aðstandenda ríkisborgara ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins til að starfa hér á landi óháð þjóðerni þeirra. Ákvæði 23. gr. tilskipunarinnar felur ekki í sér efnisbreytingu að þessu leyti en nauðsynlegt þykir að breyta ákvæðum laganna til samræmis við það sem mælt er fyrir um í tilskipuninni. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið er markmið frumvarpsins að gera löggjöfina um atvinnuréttindi útlendinga skýrari og gagnsærri, framkvæmdina skilvirkari sem og að tryggja virkara eftirlit með framkvæmd laganna. Frumvarpið var m.a. samið í samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins á almennum vinnumarkaði þar sem vógust á þau sjónarmið um nauðsyn þess að viðhalda jafnvægi á framboði í eftirspurn á vinnumarkaði og mikilvægi þess að komið verði til móts við kröfur atvinnulífsins um starfsfólk og þá ekki síst sérhæft starfsfólk. Þótti liggja fyrir að laga þyrfti löggjöfina að breyttum aðstæðum á vinnumarkaði og því er frumvarp þetta lagt fram á Alþingi. Enn fremur vil ég undirstrika það hér að mikilvægt er að fjallað verði um efni þessa frumvarps samhliða frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra til laga um breytingu á lögum um útlendinga sem mælt var fyrir í dag. Kann því að vera þýðingarmikið að hv. félags- og tryggingamálanefnd og allsherjarnefnd hafi náið samráð sín á milli þegar frumvörpin verða tekin til umfjöllunar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Herra forseti. Ég fagna þessu frumvarpi almennt séð og tel það vera framfaraspor, að það leiði til aukins skýrleika í þessum málum og opni fyrir leiðir fyrir störf útlendinga hér sem áður voru lokaðar. Ég nefni þar til að mynda fræðimenn frá Bandaríkjunum sem kenna við háskóla hér en eru utan Schengen-svæðisins. Þeim er nú gert auðveldara að koma hingað til að vinna. Ég ætla ekki sérstaklega að fara efnislega í frumvarpið en vil þó nefna þrjú atriði sem mér þykir miður að frumvarpið taki ekki á og ég hefði viljað hafa inni. Ég vil í því sambandi geta þess að á 130. löggjafarþingi, 2003–2004, flutti ég sem varaþingmaður ásamt öðrum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Í fyrsta lagi lögðum við til að tímabundið atvinnuleyfi yrði veitt útlendingi til að ráða sig hér til starfa í tiltekinni starfsgrein en að leyfið yrði ekki bundið við atvinnurekanda. Í öðru lagi gerðum við ráð fyrir heimildarákvæði í lögunum um að útlendingi væri heimilt, kæmi til uppsagnar, starfsloka eða annarra atvika þess sem hefði atvinnuleyfið - og þá á ég við útlending utan Schengen-svæðisins auðvitað, að leita að nýju starfi innan lands án þess að hann þyrfti að fara úr landi í millitíðinni. Í þriðja lagi lögðum við til að heimilt væri að veita undanþágu að því er varðar dvalarleyfi og það speglaðist bæði inn í lög um atvinnuréttindi útlendinga og um útlendinga. Ef útlendingur sætti hér ofbeldi innan sambúðar eða samvistar eða hjúskapar væri gert ráð fyrir að unnt væri að koma til móts við hann með því að veita honum bæði dvalarleyfi og atvinnuleyfi. Ef maki með erlent ríkisfang sem giftist Íslendingi sætir ofbeldi í hjónabandinu má veita undanþágur frá reglum um dvalarleyfi, viðkomandi þyrfti ekki að fara út landi. Rökin fyrir þessu þrennu vil ég nefna að það felur í sér einhvers konar vistarband í anda átthagafjötra fyrri alda að binda atvinnuleyfi við atvinnurekanda, það samrýmist að mínu mati ekki mannréttindahugsun nútímans. Í krafti atvinnuleyfis sem skráð er á atvinnurekanda er atvinnurekandanum veitt staða húsbónda gagnvart hjúi og komi til starfsloka útlendings með tímabundið atvinnuleyfi vofir brottvísun úr landi yfir honum eins og mara, samþykki atvinnurekandi ekki starfslok. Reynsla stéttarfélaga er að útlendingar í þeirri stöðu neyðist oftar en ekki til að sætta sig við alvarleg brot á kjarasamningi og ráðningarsamningi, bæði hvað varðar laun og önnur starfskjör. Þeir leita líka sjaldnar til stéttarfélaga eftir aðstoð við það. Ég vil taka fram að þessi tillaga var studd bæði af Samtökum atvinnulífsins og ASÍ, þ.e. að binda ekki atvinnuleyfið við atvinnurekandann heldur að gefa það út á útlending í tiltekinni starfsgrein eða með öðrum hætti. Ég sit nú reyndar ekki í félagsmálanefnd en sit í allsherjarnefnd þar sem þessi mál koma samhliða upp eins og hæstv. ráðherra gat um. Ég beini því til félagsmálanefndar að huga að þessu atriði. Annað vildi ég nefna að samkvæmt frumvarpinu gæti útlendingur með tímabundið atvinnuleyfi ráðið sig til starfa hjá öðrum atvinnurekanda en þyrfti ekki að fara úr landi ef því tímabili er ekki lokið. Að því er varðar þriðja þáttinn þá er það kunnara en frá þurfi að segja að útlendar konur sæta gjarnan heimilisofbeldi og ofbeldis innan veggja heimilisins fremur en íslenskar konur. Ég vil geta þess - og þetta eru ekki alveg nýjar tölur sem ég nefni, mig minnir að þær séu frá árinu 2002 eða 2003 - að 14% kvenna sem leituðu til Samtaka um kvennaathvarf og Stígamóta voru konur af erlendu bergi brotnar meðan þær voru aðeins 3,75% af konum búsettum á Íslandi. Það má leiða getum að því að fleiri konur af erlendum uppruna hafi haft þörf fyrir aðstoð en ekki leitað hennar vegna vanþekkingar sinnar á réttarstöðu sinni og fleiru. Tryggja þarf þessum konum sjálfsagða undanþágu frá lögum með beinu ákvæði eða beinu undanþáguákvæði og þær breytingar er að finna í frumvarpinu sem ég nefndi. Ég mælist til þess að hv. félagsmálanefnd taki þær til skoðunar. Ég ítreka að þær er að finna á þingskjali 1069, mál 720 á 130. löggjafarþingi. Ég vænti þess að nefndin taki þetta til skoðunar, sérstaklega að því er varðar átthagafjötrana og þær erlendu konur sem því miður sæta allt of oft ofbeldi í sambúð sinni.

Hæstv. forseti. Ég fagna því frumvarpi sem hér er lagt fram og hæstv. félagsmálaráðherra hefur fylgt úr hlaði. Í aðdraganda síðustu kosninga bar atvinnuleyfi útlendinga á góma oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í umræðu minni við kjósendur. Það sem fólk spurði mikið um var hvers vegna ekki væri hægt að skilgreina betur atvinnuleyfin. Eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu segir að einungis hafi ein almenn tegund slíkra atvinnuleyfa verið án þess að horft væri til aðstæðna hverju sinni. Tekið er á því í frumvarpinu og eins og ég sagði eru nú komnar skilgreiningar sem ekki voru fyrir hendi og eru þær í allmörgum liðum. Kannski var ástæðan fyrir því að fólk ræddi þetta við mig áhyggjur þess yfir því að ekki væri horft til þess að jafnvægi væri milli framboðs og eftirspurnar eftir vinnuafli á innlendum vinnumarkaði þegar verið var að gefa út slík leyfi. Frumvarpið tekur einmitt á þeim þætti. Það er auðvitað gert eftir mörgum leiðum. Hæstv. ráðherra hefur farið býsna vel yfir það mál og kannski ekki ástæða til að fara yfir það frekar. Þar er þó lagt til, sem mér finnst mikilvægt, að sérstök tímabundin atvinnuleyfi verði veitt vegna starfa sem krefjast sérfræðiþekkingar. Þar er verið að mæta, eins og segir í athugasemdunum, auknum kröfum íslensks atvinnulífs um starfsfólk með ákveðna sérfræðimenntun sem þeir hafa ekki sem fyrir eru á íslenskum atvinnumarkaði. Miðað er við að heimilt verði að hraða afgreiðslu slíkra umsókna hjá Vinnumálastofnun en stofnuninni er m.a. heimilt að víkja frá vinnumarkaðssjónarmiðum sem frumvarpið tekur einmitt mjög mikið tillit til þegar um er að ræða störf sem krefjast háskólamenntunar. Þá segir að enn fremur kunni að koma til önnur tilvik þegar um sérfræðistörf er að ræða þar sem stofnunin telur fyrirsjáanlegt að árangurslaust sé að leita eftir starfsfólki á sameiginlegum vinnumarkaði Evrópska efnahagssvæðisins, enda um mjög sérhæfða þekkingu að ræða. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt og hafa ýmsar stofnanir, ekki síst háskólastofnanir, verið að ræða það við fulltrúa í félagsmálanefnd hversu nauðsynlegt sé að koma inn ákvæði sem snýr einmitt að því. Áfram er gert ráð fyrir tímabundnu atvinnuleyfi vegna skorts á vinnuafli á innlendum vinnumarkaði en slíkt atvinnuleyfi er betur afmarkað við tímabundnar sveiflur í atvinnulífinu en áður. Ég tel að það sé mjög mikilvægur hluti frumvarpsins. Varðandi það sem snýr að íþróttafólki segir að sífellt sé algengara að íslensk íþróttafélög vilji ráða til sín erlent íþróttafólk og er tekið fram í frumvarpinu að ekki þurfi að huga að vinnumarkaðssjónarmiðum við veitingu slíkra atvinnuleyfa. Þá er gengið út frá því að viðkomandi aðilar komi ekki nálægt vinnumarkaði að öðru leyti. Það er auðvitað dálítið sérstakt að því leyti að það gæti einmitt verið hagur okkar að það fólk kæmi út á hinn almenn vinnumarkað. Eins og frumvarpið lítur út held ég þó engu að síður að menn geti fengið atvinnuleyfi ef akkur er í því fyrir atvinnulífið og fyrir hagsmuni landsins að það fólk sé á almennum vinnumarkaði. Það á við um fleiri atriði, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, t.d. að útlendingar, sem fengið hafa bráðabirgðadvalarleyfi, eða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða á grundvelli laga um útlendinga, gætu jafnframt fengið atvinnuleyfi tímabundið. Ég held að allir hljóti að vera sammála um það sé bæði sjálfsagt og nauðsynlegt. Einnig er lagt til að erlendir námsmenn sem stunda nám við íslenska skóla geti fengið atvinnuleyfi vegna starfa sem er hluti af námi þeirra en ekki vegna annarra starfa á íslenskum vinnumarkaði. Ég reikna með að við förum betur yfir það í nefndinni en fyrir fram sýnist mér að það þurfi ekki að vera með þeim hætti ef vinnumarkaðurinn býður í rauninni upp á það og kallar í rauninni á að það fólk sé á vinnumarkaði ef það kýs svo. Ég hefði haldið að miðað við að námsmenn í ýmsum öðrum löndum vinna með námi, þá sé ekkert óeðlilegt við að ef þeir koma til Íslands geti þeir haft þann möguleika að vinna með námi ef atvinnuástand hér leyfir. Þannig ástand hefur ekki verið hér í mjög langan tíma að það leyfi ekki slíkt. Hæstv. ráðherra mundi kannski viðra hvaða skilning hún leggur í það, ef hún tekur aftur til máls. Ég fagna þessu frumvarpi og er mjög ánægður með að það taki á ýmsu sem við lofuðum fyrir kosningar að skoða. Það er mjög brýnt að aðlaga dvalarleyfi og atvinnuleyfi að þeim aðstæðum sem hér eru á vinnumarkaði hverju sinni og því styð ég það heils hugar þótt ég áskilji mér að sjálfsögðu rétt til að endurskoða og fara yfir einstök ákvæði í nefndinni. Hv. þingmaður Atli Gíslason kom einnig inn á það í ræðu sinni áðan.

Herra forseti. Ég fagna þessu frumvarpi því að það kveður skýrar á um stöðu útlendinga og þeirra sem sækja vinnu til Íslands. Hins vegar verð ég að benda á ýmislegt í því sem er dálítið skrýtið. Í fyrsta lagi bendi ég á að fyrir nokkru fékk ég þær upplýsingar, að vísu dálítið gamlar, að helmingur mannkyns þyrfti að lifa af minna en tveim dollurum á dag og að helmingurinn af því fólki þyrfti að lifa af minna en einum dollara á dag. Það eru 8 millj. manns sem deyja úr hungri á ári sem hlýtur að vera ákaflega tekjulágt og fátækt fólk. Öllu því fólki er haldið utan við Evrópusambandið, það má ekki koma að kjötkötlunum sem við sitjum að. Það frumvarp sem við ræðum hér er alveg sérstaklega gert til þess að hindra að allt þetta lið komi til Íslands. Það eru dálítið meinleg örlög fyrir hæstv. félagsmálaráðherra, sem er jafnréttissinni, að mæla fyrir frumvarpi sem byggir á slíkum forréttindum því að frumvarpið gengur allt út á forréttindi. Í fyrsta lagi fá sérfræðingar með háskólamenntun að koma til landsins, alveg eins og skot og eins fljótt og hratt og hægt er. Það er ekki fólk úr þeim hópi sem ég nefndi áðan. Þeir hvorki svelta né þurfa að lifa af minna en einum eða tveimur dollurum á dag. Fjölskyldur þeirra fá líka alveg sérstaka meðhöndlun, sem og fjölskyldur íþróttamanna og þeirra sem koma hingað af mannúðarástæðum. Hinn venjulegi launþegi getur fengið vinnu á Íslandi ef það er alveg á hreinu að enginn innan Evrópusambandsins geti sinnt starfinu hans. Þá má hann koma en bara mjög tímabundið. Sjá þarf til þess að hann verði rekinn strax aftur út og að hann ílengist ekki hérna, tekið er sérstaklega á því. Íþróttadýrkunin er líka í gangi hér eins og alltaf. Íþróttamenn fá náttúrlega sérstaka meðhöndlun og fá að koma strax inn. Bæði íþróttadýrkunin og sérfræðidýrkunin eru það sem kallað er á ensku „brain drain“ eða atgervisflótti. Við sogum til okkar besta fólkið úr þessum fátæku löndum. Það er bara þannig. Nú geri ég mér alveg grein fyrir því að við getum ekkert opnað Ísland fyrir öllum heiminum. Það er gjörsamlega óframkvæmanlegt. Ég fellst alveg á frumvarpið með öllum þeim rökum sem þar standa. Ég bendi bara á hvað þetta er í rauninni óréttlátt og ósanngjarnt, lítið jafnréttissinnað og lítið félagslegt. Námsmenn mega koma hingað en þeir mega ekki stunda neina vinnu, öndvert við íslenska námsmenn sem eiga helst að vinna sem mest með náminu nema þeir stundi vinnu í tengslum við námið. Sendimenn njóta náttúrlega alltaf forréttinda, þeir eru skattfrjálsir út um allan heim. Á Vínarráðstefnunni 1814–1815 var sitthvað samþykkt varðandi réttindi sendimanna og þeir njóta þeirra réttinda. Þeir og fjölskyldur þeirra njóta einnig sérstakra forréttinda samkvæmt þessu frumvarpi þannig að allt er það nú ósköp ófélagslegt. Við skulum fjalla um málið í félagsmálanefnd og taka afstöðu til þess. Það er örugglega allt saman mjög skynsamlegt fyrir íslensk atvinnulíf. Ég vildi bara benda á hvað þetta er hræðilegt frumvarp gagnvart þeim hluta mannkyns sem við teljum væntanlega til meðbræðra okkar. Við teljum að hann eigi sinn rétt líka, sá hluti sem hefur minna en einn eða tvo dollara á dag sér til framfærslu og er um helmingur mannkyns.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir margt af því sem fram hefur komið hér í umræðunni um þetta frumvarp og ánægju þingmanna með efni þess. Ég er sammála því, ég tel að frumvarpið sé til verulegra bóta og framfara fyrir þá sem það fjallar um. Í öllum aðalatriðum geri ég ekki neinn ágreining um meginmarkmið frumvarpsins, ég held að það stefni til þess að betrumbæta þá löggjöf sem sett var fyrir fimm árum og stendur meira og minna á þeim grundvelli. Þetta er öðrum þræði réttindamál og öðrum þræði kannski verndarmál. Þetta er réttindamál að því leyti að verið er að leitast við að búa til fyrir þá sem búa innan Evrópska efnahagssvæðisins vinnumarkað og löggjöf um för á milli landa og dvöl í öðru landi en heimalandi á þann veg að það líkist sem mest því sem er í heimalandi viðkomandi manns þannig að menn búi sem mest við aðstæður sem þeir eiga að venjast í heimalandi sínu innan þessa efnahagssvæðis. Þetta er svona Rómarríki sem verið er að endurvekja og menn þekkja frá umræðunni um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið á sínum tíma. Ég er að mörgu leyti sammála þeirri stefnu, ég held að það sé til verulegra bóta fyrir einstaklinginn að leitast sé við að breyta veruleikanum frá hinum landamæralukta veruleika sem varð til á 19. öld en þó fyrst og fremst á 20. öld þar sem einstaklingurinn var mjög bundinn af hagsmunum ríkisins. Ríkið var fyrst og fremst að gæta sinna hagsmuna og löggjöfin endurspeglaði það. Lagðar voru tálmanir á athafnafrelsi og för einstaklinga á milli landa og athafnafrelsi þeirra innan annarra landa en sinna eigin. Með þessari stefnu hafa menn verið að reyna að brjóta niður þessi landamæri þannig að einstaklingurinn geti farið um eins og var áður fyrr, áður en ríkið þróaðist í þá átt sem það gerði í svo sterka miðstýrða heild og menn fóru að líta á hagsmunina út frá hagsmunum ríkisins og miklu síður út frá hagsmunum einstaklingsins. Mér finnst þessi Rómarsáttmáli og Evrópusambandsstefna að því leytinu æskileg og ég styð þau markmið að gera hlutina bærilegri fyrir einstaklingana. Það er væntanlega grundvallað á því að aukið frelsi einstaklingsins leiði til ávinnings og ekki bara fyrir hann heldur líka fyrir heildina. Það er væntanlega það sem hefur rekið menn áfram, menn hafa áttað sig á því að allir græða á þessari breytingu. Við eigum ekki að lokast inni í landamærum þjóðríkjanna, ég held að það sé mjög varhugaverð þróun. Það leiðir til einangrunar, það leiðir til aðskilnaðar eftir landamærum, leiðir til þess að menn fara að skilgreina ólíkar þjóðir eða einingar hver gegn annarri. Ég held að menn eigi og Íslendingar hafi hag af því að vinna eftir þessari stefnu. Svo er það hitt sjónarmiðið í málinu sem er vinnumarkaðssjónarmiðið eða verndarsjónarmiðið. Fram kemur á nokkrum stöðum í frumvarpinu að verið er að leggja áherslu á jafnvægi á vinnumarkaði, að framboð af fólki til að vinna að störfum verði ekki langt umfram það sem eftirspurn segir til um á hverjum tíma. Það er sem sé verið að vernda hagsmuni þeirra sem eru á innlendum vinnumarkaði. Mér finnst það að mörgu leyti lögmætir hagsmunir og eðlilegt að það hafi farið inn í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið á sínum tíma. Þar er ákvæði sem gerir stjórnvöldum kleift að grípa til aðgerða við tilteknar aðstæður sem geta komið upp og endurspegla mikið ójafnvægi á vinnumarkaði, vegna þess að ójafnvægi á vinnumarkaði vinnur gegn hagsmunum launþeganna eða einstaklinganna. Það sjá allir í hendi sér að ef atvinnurekendur geta ráðið til sín fólk sem er tilbúið til að vinna á öðrum kjörum en almennt gerist þá lækkar það einfaldlega lífskjörin. Við erum með þær aðstæður uppi á Evrópska efnahagssvæðinu með nýjum ríkjum inni í Evrópusambandinu, sem eru mörg hver með þjóðartekjur á mann langtum lægri en gerist og gengur í Vestur-Evrópuríkjunum. Þess vegna hafa verið sett inn ákvæði til þess að reyna að koma í veg fyrir að hægt sé að manna störf hér á landi með vinnuafli sem vinnur fyrir broti af þeim launum sem annars gilda í landinu, vinnumarkaðsákvæði til að verja launastigið og lífskjarastigið. Ég held að við eigum að halda fast við það vegna þess að Íslendingar búa við vinnumarkað sem að mörgu leyti er miklu viðkvæmari en í mörgum öðrum löndum þar sem mikill munur er á umsömdum launum, taxtakaupinu, og því sem raunverulega er greitt. Því er mikið svigrúm til að nýta sér vilja fólks til að vinna á lægri kjörum en gerist á innlendum vinnumarkaði, fólks sem eftir sem áður lítur á þau lágu laun sem há laun miðað við það sem því stendur til boða í heimalandi sínu. Þetta er einstigið sem við verðum að feta, við getum ekki látið það gerast að innlendur vinnumarkaður verði brotinn niður. Við þurfum því að tryggja að á sama tíma og menn hafa opnað vinnumarkaðinn fyrir Evrópusambandslöndunum leiði sú opnun ekki til þess að lækka lífskjörin eða launastigið, launagreiðslurnar, á innlendum vinnumarkaði. Ákvæði í frumvarpinu endurspegla þessi áform. Þó að þau eigi ekki við lengur um vinnumarkaðinn innan Evrópusambandsins vegna samningsins um EES eru samt öryggisákvæði í þeim samningi sem gera stjórnvöldum kleift að grípa inn í ef á þarf að halda til að tryggja að jafnvægisleysið hafi ekki slæm áhrif. En þessi ákvæði eru enn þá inni sem meginefni í löggjöfinni, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal kom inn á, gagnvart öðrum hlutum heimsins. Það er miklu stærri hluti, ætli það séu ekki um 6 milljarðar manna sem búa utan Evrópska efnahagssvæðisins en þar búa kannski 500 milljónir þannig að það er tólf sinnum fjölmennara svæði. Við sjáum það, eins og hv. þm. Pétur Blöndal benti á, að ef við hefðum það allt opið réðum við ekkert við að halda uppi því launastigi sem er á íslenskum vinnumarkaði. Menn þurfa því að hafa einhverjar takmarkanir til að tryggja að jafnvægið leiði ekki til lækkandi launa, það er það sem við þurfum að verja. Þess vegna er þetta skrifað inn í lagafrumvarpið og ítrekað tekið fram, m.a.s. í upphafi athugasemdanna, að áhersla sé lögð á mikilvægi þess að viðhalda jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar. Ég tek alveg undir það, ég held að það sé sjónarmið sem við verðum að verja af fullum þunga. Við eigum líka að líta á þessi mál, erlent vinnuafl, sem vinnumarkaðsmál eingöngu og varast að ræða um erlent vinnuafl á einhverjum öðrum og ómálefnalegum forsendum, eins og það að tengja þau sérstaklega við glæpi og afbrot eða eitthvað slíkt. Það eru ekki málefnalegar ástæður, engar sannanir eða vísbendingar hafa komið fram, sem hægt er að standa á, sem styðja með neinum hætti það sem stundum er haldið fram í þeim efnum. Ég lít því á þessi mál gagnvart erlendu vinnuafli á innlendum vinnumarkaði fyrst og fremst og kannski einvörðungu sem vinnumarkaðsmál til þess að tryggja að innlendur vinnumarkaður verði eins og hann hefur verið, að kaupgreiðslustigið falli ekki og menn verji það og noti löggjöfina til þess, því að það gildir gagnvart öllum þeim sem eru á innlendum vinnumarkaði, Íslendingum sem útlendingum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir þessu. Í öllum meginatriðum liggja áherslur mínar og flokks míns saman við þetta stjórnarfrumvarp. Ég vildi þó segja, virðulegi forseti, að ég er dálítið hallur undir sjónarmið hv. þm. Péturs H. Blöndals, mér finnst of langt gengið í því að loka innlendum vinnumarkaði fyrir fólki sem búsett er utan Evrópska efnahagssvæðisins. Það er greinilegt að við höfum allar heimildir til að ákveða það sjálf hvernig við höfum það og við sjáum það m.a. í frumvarpinu þar sem lagt er til að fólk sem býr í EFTA-ríkjunum, eins og t.d. Sviss, og Færeyjum, hafi sama aðgang að innlendum vinnumarkaði, en þetta eru hvort tveggja ríki utan Evrópusambandsins og bæði utan Evrópska efnahagssvæðisins. Það er því greinilegt að ekkert í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið kemur í veg fyrir að við ákveðum sjálf hversu víðtæk opnunin er gagnvart þjóðum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Mér finnst að lokunin sé of mikil. Þá er ég með í huga að komið hefur til landsins töluvert af fólki á umliðnum áratugum, eins og frá Filippseyjum, Suður-Afríku, Taílandi, sem sest hefur að hér á landi og hefur í alla staði reynst hið prýðilegasta fólk og góðir þegnar en á í miklum erfiðleikum með að fá til sín ættingja og aðra sem vilja flytja til þeirra hingað til lands. Mér finnst því fólki gert of erfitt fyrir að fá til sín landa sína, ættingja eða aðra sem vilja flytja til þeirra. Ég hefði viljað rýmka opnunina fyrir þennan hóp, hefði viljað ganga lengra í þá átt og ég mun hreyfa þeim sjónarmiðum í félagsmálanefnd. Ég beini því til hæstv. félagsmálaráðherra að íhuga það með mér hvernig hægt væri að rýmka þessar reglur þannig að hóflegt væri en engu að síður til bóta fyrir þennan hóp sem ég ber fyrir brjósti og er mjög fjölmennur, t.d. á Vestfjörðum, þannig að ég þekki þetta mjög vel. Ég tel líka, virðulegi forseti, að við þurfum að rýmka meira, opna Ísland, landið og vinnumarkaðinn, fólki sem hingað kemur vegna mannúðarsjónarmiða. Mér hefur löngum fundist að hér hafi gilt óþarflega strangar reglur og ríkt hafi óþarflega mikið aðhald í þeim efnum. Mér finnst stundum að of langt sé gengið í því, langt umfram það sem gerist meðal annarra evrópskra þjóða, að bægja frá landinu fólki sem vill koma hingað og býr við þannig aðstæður að það flokkast undir mannúðarástæður. Ég held að við ættum að skoða það að stíga þó ekki væri nema nokkur skref í þá átt þó að þau verði ekki mjög stór að þessu sinni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Mér finnst hún hafa verið mjög málefnaleg og góð og snerta á ýmsum atriðum sem ég hef áður heyrt að menn hafi áhyggjur af og vilji skoða og ígrunda í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar. Ég mun koma inn á nokkur þessara atriða og rökin fyrir því af hverju þau eru eins og lýst er í frumvarpinu. Ég vil byrja á íþróttamönnum og námsmönnum sem hv. 4. þm. Suðvest., Ármann Kr. Ólafsson, nefndi. Lagt er til í frumvarpinu að íþróttafólk utan Evrópska efnahagssvæðsins sem hingað kemur til starfa hjá íþróttafélögum fái sérstök atvinnuleyfi til slíkra starfa en gegni ekki hefðbundnum störfum á vinnumarkaði samhliða störfum sínum hjá íþróttafélögum en hv. þingmaður gerði athugasemd við það. Hvað þetta ákvæði varðar þá er verið að festa í sessi í lögum þá framkvæmdarvenju sem hefur verið hingað til að íþróttamenn utan Evrópska efnahagssvæðisins eigi ekki greiðari aðgang að störfum á innlendum markaði en aðrir ríkisborgarar ríkja utan svæðisins. Þetta er framkvæmdarvenja sem verið hefur með þessum hætti á undanförnum missirum og hún er gerð í fullu samráði við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands. Hún byggir á því að íþróttafólk hafi ekki rétt umfram aðra sem koma utan Evrópska efnahagssvæðisins til að stunda vinnu samhliða íþróttaiðkun, sem er meginástæðan fyrir komu þeirra til landsins, en öll störf sem tengjast starfi innan íþróttafélagsins er þeim heimilt að stunda. Ég geri ráð fyrir að þetta verði rætt í nefndinni en ég vildi bara undirstrika að framkvæmdin hefur verið með þessum hætti á undanförnum missirum og í fullu samráði við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands. Svipuð rök gilda um námsmenn. Lagt er til að erlendir námsmenn, sem eru ríkisborgarar ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins, starfi ekki almennt samhliða námi sínu á innlendum vinnumarkaði heldur fái einungis atvinnuleyfi til að gegna störfum sem nauðsynleg eru vegna náms þeirra. Lögð er áhersla á að námið sé megintilgangur dvalar hér á landi en ekki atvinnuþátttaka en skilyrði er að viðkomandi hafi fengið dvalarleyfið vegna náms samkvæmt lögum um útlendinga. Samkvæmt frumvarpinu geta námsmenn gegnt starfi sem tengist námi þeirra hér á landi en slík atvinnuleyfi geta ekki orðið grundvöllur óbundins atvinnuleyfis. Rökin eru þau eins og ég sagði áðan að ríkisborgarar utan Evrópska efnahagssvæðisins sem hingað koma í þeim tilgangi að stunda nám við íslenska skóla eigi ekki greiðari aðgang að innlendum vinnumarkaði en aðrir ríkisborgarar utan svæðisins. Þarna er verið að reyna að gæta ákveðins jafnræðis. Hv. þm. Atli Gíslason gerði að umtalsefni efnisatriði sem voru í frumvarpi sem hann og vinstri grænir fluttu, ef ég skil rétt. Þetta eru atriði sem ég hef líka heyrt gerðar athugasemdir við áður. Í gildandi lögum eru tímabundin atvinnuleyfi veitt atvinnurekanda fyrir ákveðinn útlending eins og hv. þingmaður nefnir. Í frumvarpinu er þetta aðeins hreyft í átt til þess sem hv. þingmaður nefnir vegna þess að lagt er til að tímabundin atvinnuleyfi verði veitt á nafn viðkomandi útlendings og hann verði handhafi atvinnuleyfisins en það skilyrt við tiltekinn atvinnurekanda. Atvinnurekandi sækir áfram um atvinnuleyfið en er þó ekki eiginlegur umsækjandi heldur sækir um leyfi fyrir hönd útlendingsins. Þetta felur í sér þá breytingu að tímabundið atvinnuleyfi er veitt útlendingnum sjálfum en honum verður þó áfram einungis heimilt að starfa hjá þeim atvinnurekanda sem hann fær tímabundið atvinnuleyfi til að starfa hjá. Hafi hann hug á að skipta um starf verður nýi atvinnurekandinn að sækja um nýja tímabundna atvinnuleyfið fyrir útlendinginn áður en hann hefur störf. Talið er að í þessu felist ákveðið öryggi fyrir viðkomandi og að auðveldara sé fyrir hann og eins fyrir stjórnvöld sem og stéttarfélög að fylgjast með því að ekki sé farið illa með hann á innlendum vinnumarkaði þar sem hinn tiltekni atvinnurekandi sem leyfið hefur verið skilyrt við þarf að tryggja að farið sé að gildandi lögum og kjarasamningum. Einnig hefur atvinnurekandi ábyrgst greiðslur heimferðar útlendings í nánar tilgreindum tilvikum og ber að sjúkratryggja hann fyrstu sex dvalarmánuði hér á landi. Ég vil undirstrika að aðilar vinnumarkaðarins eru sammála um þá nálgun mála í frumvarpinu sem ég lýsi hér. Eins og hv. þingmenn vita hafa aðilar vinnumarkaðarins komið mjög að samningu þessa frumvarps og reynt að leita leiða til að sætta ólík sjónarmið í þessu efni og þetta varð niðurstaðan að því er þetta atriði varðar. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar og ég get að mörgu leyti tekið undir þau sjónarmið sem komu fram í máli hans varðandi þetta atriði. Rökin fyrir því af hverju við höldum utan um þessi mál með þeim hætti sem við gerum eru tvíþætt. Ég vil nefna í því sambandi að við höfum ákveðnar skyldur vegna aðildar okkar að Evrópska efnahagssvæðinu sem við verðum að fullnusta, eins og þær að fólk innan Evrópska efnahagssvæðisins hefur forgang til vinnu og aðildin að Evrópska efnahagssvæðinu felur í sér þessar skuldbindingar. Eins og kom fram í máli mínu hafa mjög margir innan Evrópska efnahagssvæðisins sótt hingað til lands í vinnu frá árinu 2005 eða um 16 þúsund manns. Við höfum verið svo heppin að atvinnustig hefur verið hátt þannig að vinnumarkaðurinn hefur borið það en um leið og fer að herða að viljum við hafa stjórntæki til að geta haft stjórn á framboði og eftirspurn þannig að ákveðið jafnvægi sé á vinnumarkaðinum. Mörg ákvæði í þessu frumvarpi miða einmitt að því að fari að þyngjast undir fæti hjá okkur og atvinnustigið að breytast viljum við hafa ákveðna stjórn á hlutunum af því að við höfum líka þær skyldur að verja okkar innlenda vinnuafl eins og mér fannst hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson kom ágætlega inn á. Ég vil fara nokkrum orðum um það sem hv. þm. Pétur Blöndal nefndi. Ég skil líka fullkomlega þau sjónarmið sem hann setur fram en við verðum þá að skoða þann ramma sem við verðum að starfa innan. Í fyrsta lagi skuldbindingar okkar gagnvart Evrópska efnahagssvæðinu og í öðru lagi það sjónarmið, sem er svolítið gegnumgangandi í þessu frumvarpi, að ákvæðin miða nokkuð út frá því að við höfum jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar til þess að hafa stjórn á innstreymi fólks sem kemur hingað til lands. Ákvæðin í frumvarpinu eru mjög opin að því er það varðar. Þetta eru kannski meginrökin fyrir þessu. Menn geta líka sagt eins og mér fannst hv. þm. Pétur H. Blöndal gera þegar hann bar saman sérfræðinganna sem verið væri að opna fyrir á ákveðinn hátt í frumvarpinu. Mjög hefur verið eftir því kallað af atvinnulífinu að sérfræðingar ættu greiðari aðgang inn í landið og inn á vinnumarkaðinn, þ.e. sérfræðingar sem við höfum ekki yfir að ráða sjálf. Kallað hefur verið eftir þessu og komið er til móts við það í frumvarpinu. Aðilar vinnumarkaðarins, bæði SA og ASÍ, eru sammála um þá nálgun mála sem við höfum hér. Annað gildir um ófaglærða hvað þetta varðar en ég ítreka að ég skil alveg þau sjónarmið sem hv. þingmaður setur fram. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi að honum fyndist lokunin of mikil og við ættum að hafa meiri möguleika á opnun til að fólk utan Evrópska efnahagssvæðisins geti komið hingað til lands í meira mæli með ættingja sína. Ég hef fulla samúð með því sjónarmiði sem hér er sett fram. Á þeim stutta tíma sem ég hef gegnt starfi félagsmálaráðherra, í sex til sjö mánuði, hef ég æðioft fengið til mín fólk sem er í öngum sínum yfir því að geta ekki fengið ættingja sína hingað til lands. En sömu rökin og ég nefndi áðan eru raunverulega fyrir því að menn hafa ekki viljað fara út í meiri opnun hvað þetta varðar. Ég geri ráð fyrir því, eins og hv. þingmaður nefndi reyndar sjálfur og ég hygg að hann eigi sæti í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar, að þetta atriði verði tekið til umræðu í nefndinni eins og annað sem rætt hefur verið hér við 1. umr. um málið. Virðulegi forseti. Ég ítreka þakkir mínar fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og vona að málið fái góða umfjöllun í nefndinni og við fjöllum fljótt um það aftur við 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Flutningsmenn eru auk mín hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Álfheiður Ingadóttir, Árni Þór Sigurðsson, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Í núgildandi 1. mgr. 6. gr. laganna segir að uppsögn skuli vera skrifleg og miðast við mánaðamót en í þessu frumvarpi er lagt til að uppsögnin sé skrifleg og auk þess rökstudd og málefnaleg og miðist við mánaðamót. Hér er bætt inn orðunum rökstudd og málefnaleg. Enn fremur er lagt til að við lögin bætist ný grein sem verði 11. gr. og orðist svo: Fyrir brot gegn lögum þessum má dæma þeim miskabætur sem misgert er við. Þetta frumvarp var fyrst flutt á 131. löggjafarþingi og aftur á 132. þingi en var í hvorugt skiptið rætt. Í núgildandi lögum er kveðið á um lengd uppsagnarfrests og að uppsagnir skuli vera skriflegar. Í sérlögum er að finna ýmis ákvæði sem takmarka rétt atvinnurekanda til uppsagnar, svo sem þegar trúnaðarmenn eiga í hlut og launafólk í fæðingarorlofi. Einnig eru sérákvæði sem takmarka uppsagnarrétt, svo sem í jafnréttislögum, lögum um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna, lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum og í lögum um hópuppsagnir. Almennt er ekki lögð sú skylda á atvinnurekendur og launafólk að tilgreina ástæður uppsagnar. Einber tilkynning um uppsögn nægir og atvinnurekandi getur leyst starfsmann þegar í stað undan starfsskyldum en ber eðlilega að greiða laun á uppsagnarfresti. Um það eru fjölmörg dæmi, bæði ný og gömul. Uppsagnir, svo ekki sé talað um geðþóttauppsagnir, valda enn mikilli röskun í lífi launamanna. Þær eru særandi og álitshnekkir og til þess fallnar að meiða æru launafólks, sérstaklega þegar ráðningarsamband hefur staðið lengi. Þær eru jafnframt til þess fallnar að torvelda möguleika þess sem sagt er upp að fá nýtt starf. Bak við órökstuddar uppsagnir geta búið og búa oft ástæður sem fela í sér mismunun, einnig mismunun sem brýtur gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar um bann við mismunun vegna kynferðis o.s.frv. Alkunna er sú mismunun sem konur sæta í íslensku þjóðfélagi. Þær sæta órökstuddum uppsögnum vegna kynferðis síns auk þess að vera mismunað við ráðningar. Önnur staðreynd blasir einnig við í íslensku samfélagi. Hún er sú að það gerist æ algengara að miðaldra og eldra fólki með langan starfsaldur sé sagt upp störfum og yngra fólk ráðið í staðinn eða það heldur fremur störfum sínum. Mannauður sem býr í reyndu starfsfólki er ekki metinn að verðleikum. En leyndin, þ.e. sú staðreynd að ekki þurfi að rökstyðja uppsagnir, útilokar einatt alla sönnun þess að þeim sem sagt er upp á grundvelli einhverrar mismununar takist að sanna það. Reynslan sýnir, því miður, að harka og óbilgirni í samskiptum atvinnurekenda við starfsfólk færist í vöxt. Svo er að sjá að ný kynslóð auðmanna, sem hafa á undanförnum árum keypt eða yfirtekið hvert stórfyrirtækið af öðru, gjarnan að frumkvæði og fyrir fjármagn einokunarbankanna, beri meiri virðingu fyrir arði af fjármagni sínu og bankanna en fólki. Það er til að mynda þyngra en tárum taki, og þess er mörg dæmi, að horfa til þess að starfsfólki sé sagt upp fyrirvaralaust og án rökstuðnings og gert að hirða persónuleg gögn sín og hypja sig af vinnustað samdægurs undir eftirliti eins og um afbrotamenn væri að ræða. Í því felast dylgjur um hæfni og eiginleika starfsmanns sem hann hefur lítil tök á að leiðrétta og skapar honum mikla erfiðleika við að fá vinnu á nýjan leik. Við búum í lýðræðisþjóðfélagi þar sem heiðarleg gegnsæ samskipti atvinnurekanda og starfsfólks eiga að vera aðalsmerki. Og ég segi það fullum fetum að það er engum ofraun að haga uppsögn með málefnalegum og rökstuddum hætti eins og lagt er til í þessu frumvarpi, að það sé komið fram af virðingu og aðgát við launafólk. Í samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar ILO-158 frá 1982 um uppsögn og ráðningarsamninga er kveðið á um það að sú meginregla gildi að atvinnurekandi megi ekki segja starfsmanni upp, nema ákvörðunin sé byggð á atvikum er varða hæfni og háttsemi hans eða ástæðum sem varða atvinnureksturinn. Gerð er krafa um gildar ástæður eða „valid reasons“. Í samþykkt ILO er að finna upptalningu á ástæðum sem aldrei geta talist gildar, svo sem mismunun í blóra við mannréttindaákvæði, stéttarfélagsaðild o.fl. Svipaðar reglur hafa verið teknar upp í alþjóðasáttmála, svo sem félagsmálasáttmála Evrópu, og ýmis ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu eiga samhljóm í samþykktinni. Samþykkt ILO hefur ekki verið innleidd hér á landi og aðeins í tiltölulega fáum Evrópuríkjum. Í löggjöf langflestra Evrópuríkja, meðal annars Norðurlanda, hafa engu að síður verið sett lög sem takmarka uppsagnarrétt atvinnurekanda. Þau hafa lögleitt skilyrði um það að gildar og málefnalegar ástæður verði að liggja til grundvallar ákvörðun um uppsögn. Færður hefur verið fram rökstuðningur fyrir því eða nánast sönnun þess að þessi skilyrði hafa ekki raskað starfsskilyrðum og samkeppnisstöðu fyrirtækja í viðkomandi löndum Evrópu, heldur hafi þau þvert á móti jafnvel eflt fyrirtæki og starfsanda. Verður ekki annað ætlað en að íslensk fyrirtæki geti starfað, vaxið og dafnað við sömu skilyrði. Það er aðeins verið að fara fram á að uppsögn byggist á málefnalegum og gildum rökum. Uppsögn starfsmanns skiptir litlu sem engu fyrir afkomu fyrirtækis, sérstaklega ef um stærri fyrirtæki er að ræða, og kostnaður af rökstuddri og málefnalegri uppsögn er enginn eða hverfandi í hlutfalli við það fjártjón og miska sem starfsfólk má þola vegna ómálefnalegra uppsagna. Við skulum líka hafa í huga að lífsafkoma hvers launamanns stendur og fellur með reglulegum vinnutekjum. Ég vil halda því til haga að flestir atvinnurekendur gera sér grein fyrir að ánægt starfsfólk, sem býr við starfsöryggi og góðan aðbúnað, er forsenda ábatasams reksturs. Í vel reknum fyrirtækjum eru uppsagnir rökstuddar og ekki gripið til þeirra nema önnur úrræði séu tæmd. Þegar fækka þarf starfsmönnum á samdráttarskeiði vel rekins fyrirtækis er því til dæmis mætt með því að ráða ekki í störf sem losna eða með því að útvega starfsmönnum vinnu hjá öðrum atvinnurekanda. Það eru fyrst og fremst forsvarsmenn illa rekinna fyrirtækja sem koma ekki fram við starfsfólk af virðingu og sjálfsagðri kurteisi þegar grípa þarf til uppsagna. Þeir gera sér ekki grein fyrir þeirri auðlegð sem felst í ánægðu og reyndu starfsfólki. Það má því færa fram gild rök fyrir því að það komi atvinnurekendum til góða, ekki síst þegar til lengri tíma er litið, að frumvarp þetta nái fram að ganga. Alþýðusamband Íslands hefur gefið umsögn um frumvarpið til nefndasviðs Alþingis, félagsmálanefndar, og er umsögnin dagsett 11. apríl 2006. Þar kemur fram að Alþýðusambandið hefur lengi barist fyrir því að samþykkt ILO nr. 158 verði staðfest hér á landi. Ég vil geta þess að meðal kjarakrafna ASÍ í yfirstandandi kjarasamningum er að ILO-samþykktin verði tekin upp í íslensk lög. Þetta er hluti af kröfugerð þeirra. Ég vil líka geta þess að sá sem lengst hefur barist fyrir þessu máli er Sigurður T. Sigurðsson, verkalýðsforkólfur og fyrrverandi formaður verkalýðsfélagsins Hlífar í Hafnarfirði. Ég er þess fullviss að samþykkt þessa frumvarps muni óhjákvæmilega létta kjarasamningaviðræður, sem nú standa yfir og eru erfiðar, og stuðla að farsælli lausn. ASÍ bendir á það sem ég hef áður sagt að sams konar reglur hafa verið teknar upp í alþjóðasáttmála á vegum stofnana sem Ísland á aðild að og vísa ég í þá sáttmála sem ég gerði að umtalsefni áðan. ASÍ staðfestir enn fremur það sem ég sagði, að flest nágrannaríki okkar í Evrópu telji það skyldu sína að þær reglur gildi í samskiptum aðila á vinnumarkaði að málefnaleg sjónarmið og gildar ástæður skuli liggja til grundvallar ákvörðun atvinnurekanda um uppsögn starfsmanna. Við Íslendingar erum því heldur ein á báti í þessum efnum. Næst um miskaákvæðið í þessu frumvarpi. Á Íslandi hafa gengið fjölmargir dómar sem hafa játað launafólki skaðabætur vegna ólögmætra uppsagna. Dómstólar hafa hins vegar verið afar tregir til að dæma þeim sem misgert hefur verið við miskabætur, jafnvel ekki í þeim tilvikum þar sem unnt hefur verið að sýna fram á dómgreindarleysi, hörku og óbilgirni atvinnurekanda. Hafa dómstólar vísað til þess að lagaheimild skorti. Þetta á fyrst og fremst við á sviði hins almenna launamanns sem er aðili að stéttarfélögum sem eiga aðild að Alþýðusambandi Íslands. Staða opinberra starfsmanna er önnur. Reyndar er fyrir hendi nýlegt dæmi um það að opinberum starfsmanni í hárri stöðu hafi verið greiddar skaðabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Það er full ástæða til þess, og þá vísa ég til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, að lögleiða ótvíræða heimild til að greiða almennu launafólki miskabætur og einnig í tilvikum þegar 26. gr. laga 50/1993 á ekki við eins og nánar er rökstutt í skýringum með þeirri grein. Sérregla um miskabætur vegna órökstuddra og eða ómálefnalega harkalegra uppsagna almenns launafólks hefur auk þess rík varnaðaráhrif. Áður en ég vík að einstökum greinum frumvarpsins vil ég nefna að síðustu 10–16 árin hafa verið ár einkavæðingar og frelsis í viðskiptum og þjóðfélagsgerð okkar hefur tekið stórstígum breytingum. Þessu frelsi hefur því miður ekki fylgt sú ábyrgð sem ég hefði kosið að sjá. Með frumvarpi þessu er leitast við að sporna gegn ábyrgðarlausu frelsi við uppsagnir og nánast einkavæða ábyrgðina, ef ég má svo að orði komast. Um athugasemdir við einstakar greinar vil ég leyfa mér að vísa til frumvarpsins og vil segja það að lokum og árétta að með frumvarpi þessu vilja flutningsmenn þess að efla starfsöryggi launamanna og efla hag fyrirtækja. Til lengri tíma litið mun frumvarpið, verði það að lögum, koma þeim verulega til góða og með því er verið að lögfesta ákvæði í anda þess sem gerist og gengur á vinnumarkaði á Norðurlöndum og hjá öðrum Evrópuþjóðum. Herra forseti. Að lokinni umræðu um frumvarp þetta óskast því vísað til 2. umr. og hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á lögum um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Ég ætla fyrst að nefna þetta orð „verkafólk“ því að svo virðist sem lögin nái til miklu fleira fólks en þess sem í almennu tali er nefnt verkafólk. Ég vil líka benda á að uppsagnarákvæði laganna er gagnkvæmt. Ef uppsögn á að vera rökstudd og málefnaleg gildir það líka fyrir launþegann. Hann verður þá að færa rök fyrir uppsögn sinni, vera málefnalegur og segja af hverju hann segir upp o.s.frv. Greinargerðin með frumvarpinu er mjög undarleg. Mér finnst hún hreint út sagt ekki eiga við Ísland. Á Íslandi hefur í lengri tíma verið skortur á vinnuafli og annaðhvort er jafnvægi á vinnumarkaði eða launþeginn hefur yfirhöndina. Í Þýskalandi, þar sem atvinnuleysi hefur verið í 40 til 50 ár, hef ég heyrt af slíku ofbeldi atvinnurekanda gagnvart launþegum þegar alls staðar er nóg fólk að hafa. Þá segja atvinnurekendur jafnvel þegar launþeginn vill fá kjarabætur: Ertu nokkuð að hætta hjá okkur? Ég hef heyrt það. En hér á landi, þar sem eftirspurn er eftir vinnuafli, get ég ekki ímyndað mér að nokkurt einasta fyrirtæki segi upp fólki með svo kæruleysislegum hætti eins og sagt er frá í greinargerðinni vegna þess að atvinnurekandinn er um leið að gefa merki til starfsmanna sinna. Hann er að gefa þeim merki um að þannig geti hann líka hegðað sér gagnvart þeim, hverjum og einum. Öll fyrirtæki vita það nú til dags að launþegarnir og starfsmennirnir eru fyrirtækið. Þeir eru auður fyrirtækisins. Byggingarnar má kaupa aftur, bílana má kaupa aftur eða leigja en starfsfólkið og reynslu þess færðu ekki aftur. Það er ótrúlegt að eitthvert fyrirtæki hegði sér eins og hér er sagt, og kom fram í framsöguræðu hv. framsögumanns, að um sé að ræða geðþóttauppsagnir og órökstuddar uppsagnir og alkunna sé sú mismunun sem konur sæti í íslensku þjóðfélagi, þær sæti órökstuddum uppsögnum vegna kynferðis síns. Hverjum dettur slíkt í hug? Hvaða atvinnurekandi mundi gera slíkt og gefa þar með merki til allra starfsmanna um að þeir skuli passa sig? Þetta er fráleitt, herra forseti. Ég get ekki ímyndað mér að nokkurt einasta fyrirtæki geri slíkt og ef það gerir slíkt þá gerir það það ekki mjög lengi því að það mun ekki starfa lengi. Þetta er mjög einfalt. Hér eru líka fullyrðingar um að reynslan virðist sú að harka og óbilgirni í samskiptum atvinnurekenda við starfsfólk færist í vöxt. Ég get ekki ímyndað mér að það sé rétt, herra forseti, þegar fólk vantar út um allt. Ég get ekki ímyndað mér að menn sýni óbilgirni og aukna hörku í samskiptum þegar það vantar fólk. Það er þá eitthvað mjög undarlegt í gangi ef sú er reyndin. Mér finnst því margt í þessari greinargerð vera - ég bara kannast ekki við það af minni reynslu, og hef þó, reyndar fyrir nokkuð löngu, verið atvinnurekandi. Hér er sagt að þegar fyrirtæki þurfi að segja upp starfsfólki vegna ytri aðstæðna, vegna þess að reksturinn sé að dragast saman eða eitthvað slíkt, sé starfsmönnum sagt upp eftir starfsaldri. Mér finnst það jafnóréttlátt og annað. Ungur maður sem er búinn að byggja upp framtíð sína, mennta sig, og hefur starfað í þrjú ár í fyrirtækinu - allt í einu á að kippa undan honum grundvellinum. Hann er nýbúinn að kaupa sér íbúð, eignast barn o.s.frv. og allt í einu á að segja honum upp af því að hann hefur unnið skemur í fyrirtækinu en aðrir. Mér finnst það ekki málefnalegt. Mér finnst það ósanngjarnt. Ég hef svo sem engar aðrar leiðir til að leysa þetta en mér finnst það alveg jafnmikil ósanngirni eins og að segja fólki upp eftir öðrum aðferðum. Það getur oft verið skaðlegt fyrir þann sem í hlut á að uppsögn eigi að vera rökstudd. Það er ekki endilega víst að það sé gott fyrir hann að hafa það skriflegt einhvers staðar að honum sé sagt upp vegna leti eða drykkjuskapar, vegna slæmrar mætingar, sinnuleysis eða ábyrgðarleysis. Ég er ekki viss um að það henti öllum. Ef þetta verður tekið inn ættu menn alla vega að hafa það á þann veg að launþeginn geti vikið sér undan því þar sem það getur skaðað hann verulega. Það getur verið að hann vilji taka sig á á nýjum stað og bæta úr göllum sínum. Það er því ekki endilega víst að þetta sé æskilegt. Ég vil einnig benda á að þetta á að vera gagnkvæmt þannig að nú þyrftu launþegar að fara að útskýra af hverju þeir hætta hjá fyrirtæki. Ég er hræddur um að sumum muni bregða því að fólk hættir bara viðstöðulaust í dag. Menn hætta í vinnu eins og að drekka vatn og hugsa ekkert um hag fyrirtækisins sem oft lendir í standandi vandræðum, ég tala nú ekki um barnaheimili og annað slíkt. Þar eru menn ekki að hugsa sinn gang. Minnst er á að mönnum er stundum sagt að taka pokann sinn og fara strax, það er rétt. En hvaða menn eru það? Hvaða starfsmenn eru það, herra forseti? Hv. þingmaður gleymdi að nefna það. Ég held að það sé aldrei nokkurn tímann fólk sem skúrar eða er í eldhúsinu eða eitthvað slíkt. Nei, það eru forstjórar, deildarstjórar eða menn sem eru svo mikilvægir að þeir gætu hugsanlega skaðað fyrirtækið með því að starfa í því áfram, og ég vorkenni þeim yfirleitt ekki. Ég held að þessu ákvæði sé aldrei beitt gagnvart almennum starfsmanni enda væri það fráleitt. Af hverju ætti fyrirtækið ekki að nota krafta mannsins á uppsagnarfrestinum í stað þess að borga honum laun fyrir að gera ekki neitt? Hann hlýtur að skila einhverju. Þetta á við um forstjórana þegar menn sjá að þeir gætu hugsanlega valdið skaða ef þeir starfa áfram. Ég vil líka benda á að allur vinnumarkaðurinn er í jafnvægi. Jafnvægi er milli framboðs og eftirspurnar, launa og alls slíks. Ef því jafnvægi er raskað skemmist eitthvað annað í staðinn. Þegar fæðingarorlof kvenna var lengt jókst launamunur karla og kvenna. Þegar uppsagnarfrestur er lengdur skaðar það viðkomandi stétt, henni er frekar sagt upp. Um leið og menn fara að raska jafnvæginu á einhvern hátt kemur það niður einhvers staðar annars staðar. Mér finnst í góðu lagi að uppsögn eigi að vera skrifleg, rökstudd og málefnaleg. Hún á að vera skrifleg og það mættu vera tilmæli til fyrirtækja og jafnvel til starfsmanna að hafa það svo. Ég hugsa þó að það reynist sumum erfitt að þurfa að segja við mann: Heyrðu, ég verð að segja þér upp af því þú drekkur svo mikið, eða eitthvað í þá veruna. Ég hugsa að mörgum atvinnurekanda reynist það erfitt. Það er nógu erfitt að segja manni upp. Það kemur ekki fram í frumvarpinu að það er mjög erfitt fyrir atvinnurekanda að segja manni upp. Ég hef talað við nokkra þeirra og það er það erfiðasta sem þeir gera. Ég held því að menn séu ekki að leika sér að því að segja fólki upp, það er ótrúlegt.

Hæstv. forseti. Það er ástæða til að þakka hv. 7. þm. Suðurk., Atla Gíslasyni, fyrir að flytja þetta mál inn á þingið. Það gefur færi á að ræða það hér í þingsölum og í þingnefndum. Hvort sem menn eru með eða á móti þeirri leið sem hv. þingmaður leggur til, þá er vaxandi krafa af hálfu verkalýðshreyfingarinnar að ákvæði líkt þessu, eða eins og felst í ILO-samþykktinni nr. 158 sem hv. þingmaður nefndi, um slíkan rökstuðning sem hv. þingmaður mælir hér fyrir, verði lögfest. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við fjöllum um þetta í þingsölum. Það hefur verið fjallað um þetta í einhverja áratugi, tvo eða þrjá, hér í þingsölum, með einum eða öðrum hætti án þess að lyktir hafi fengist í málið. Það er því greinilegt að sjónarmið eru ólík í þessu efni. Ítrekað hefur verið reynt, t.d. í félagsmálaráðuneytinu, að ræða þessi mál á þeim samráðsvettvangi sem þar er og reynt að ná sátt um ILO-samþykktina nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekanda, án þess að niðurstaða hafi fengist í það mál. Það er rétt, sem hv. þm. Atli Gíslason nefnir, að þetta er ein af þeim kröfum sem nú eru settar fram í kjarasamningum milli aðila vinnumarkaðarins. Ég taldi því ástæðu til að fara nokkrum orðum yfir stöðu þessara ILO-samþykktar sem tengist náttúrlega máli hv. þingmanns þar sem þetta er liður í því sem ASÍ setur fram að því er varðar kröfugerð í kjarasamningunum. Staðan er sú, ef ég rifja söguna upp í örstuttu máli, að árið 1984 fól félagsmálaráðuneytið lögmanni að setja fram greinargerð um hvaða áhrif fullgildingin á samþykkt ILO hefði. Meginniðurstaða lögmannsins, sem var Gestur Jónsson, var sú að með fullgildingu samþykktarinnar væri verið að gera grundvallarbreytingar á réttarstöðu atvinnurekanda og starfsmanns og meginreglan sé að atvinnurekandi geti sagt starfsmanni upp án þess að færa fyrir því nokkur rök. Samþykktin snúi þannig við þessari meginreglu að ekki sé heimilt að segja starfsmanni upp störfum nema til þess séu gildar ástæður. Á þeim tíma varð ekkert framhald á málinu. Fullgildingin á samþykktinni var aftur rædd 1994 í samráðsnefnd ráðuneytisins og helstu samtaka á vinnumarkaði. Alþjóðavinnumálastofnunin hefur heimild á grundvelli 19. gr. stofnskrárinnar óskað eftir því að aðildarríki tækju saman skýrslur um aðstæður sem snerta samþykktina sem þau hafa ekki fullgilt. Þetta var gert árið 1994 og í tengslum við skýrslugerðina kom til umfjöllunar að fullgilda samþykktina. En það tókst ekki eins og fyrri daginn að ná samstöðu milli ASÍ og SA um málið. Þriðja tilraun til að ná samkomulagi um málið var gerð árið 2004. Málið var tekið fyrir á fundi ILO-nefndarinnar 29. nóvember 2004. Það var rætt á samtals níu fundum og loksins afgreitt hjá nefndinni í október 2005 með ítarlegu minnisblaði félagsmálaráðherra. Í því kom fram að himinn og haf væri á milli afstöðu ASÍ og SA í málinu. Í framhaldinu var þrýstingur á félagsmálaráðherra af hálfu ASÍ og einstakra þingmanna að samþykktin yrði fullgilt. Niðurstaðan varð sú að félag rannsóknarseturs í vinnurétti og jafnréttismálum við Háskólann á Bifröst var fengið til að semja tillögur að leiðbeiningarreglum varðandi uppsagnir í anda samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem kæmi þá í stað samþykktarinnar. Í bréfi setursins, dagsettu 5. maí 2006, kemur fram að rétt sé að líta til reglna sem gilda um þetta efni í ríkjum sem standa Íslendingum næst í efnislegu og félagslegu tilliti. Markmiðið var að freista þess að finna grundvöll fyrir umbótum á þessu sviði sem aðilar væru þá sáttir um. Í niðurstöðu rannsóknarsetursins, sem kom í september 2007 og var kynnt ILO-samráðsnefndinni í þeim sama mánuði, kemur fram að ekki sé flókið mál að útbúa leiðbeiningarreglur á grundvelli samþykktarinnar. Það sé hins vegar ljóst að nokkrum ákvæðum samþykktarinnar verði ekki hrundið í framkvæmd með leiðbeiningarreglunum einum og nefnd eru ákvæði sem lúta að áfrýjun uppsagnar, sönnunarbyrði og því hvaða áhrif niðurstaða dómstóla eða úrskurðaraðila mundu hafa. Þá kemur fram að óljóst sé hvaða fyrirkomulag eigi að fylgja við setningu slíkra reglna þar sem það sé mjög mismunandi í nágrannaríkjunum. Niðurstaða rannsóknarsetursins er sú að ekki sé unnt að setja fram leiðbeiningarreglur um þetta efni nema til komi pólitísk stefnumörkun og nákvæmari tilsögn um það hvaða fyrirkomulagi rétt sé að vinna reglurnar eftir. Það hefur ekki frekar frá því í september 2007 verið fjallað um þetta mál á vettvangi þessarar ILO-nefndar og þannig er staðan nú í þessu máli sem lengi hefur verið þrætuepli milli aðila vinnumarkaðarins. Þannig að ég hygg nú að það verði erfitt að á fram einhverri málamiðlun eða niðurstöðu í þetta mál í kjarasamningum þó að ég geti ekki útilokað neitt í því sambandi. Öndvert við hv. síðasta ræðumann tek ég undir ýmislegt sem fram kemur í greinargerð hjá hv. þm. Atla Gíslasyni. Hv. þingmaður nefnir t.d. miðaldra og eldra fólk með langan starfsaldur, að því sé sagt upp og yngra starfsfólk ráðið í staðinn. Það er alveg örugglega rétt hjá hv. þingmanni. Ég átti sæti í nefnd á vegum fyrrverandi félagsmálaráðherra sem fjallaði um stöðu miðaldra fólks á vinnumarkaði og fram kom að miðaldra fólk á vinnumarkaði lenti oft í miklum erfiðleikum. Það lenti oft í því ef harðnaði á dalnum að vera sagt upp á undan öðrum og ætti síðan mjög erfitt með að ná fótfestu á vinnumarkaðnum aftur eða fá annað starf. Þetta er því raunverulegt vandamál sem við stöndum frammi fyrir, ekki síst þegar atvinnuleysi er vaxandi. En allt er þetta af hálfu atvinnulífsins sett fram til þess að hafa meiri sveigjanleika á vinnumarkaðnum sem er út af fyrir sig gott. Ég held að það sé rétt, og ekki hægt að afneita því, eins og mér fannst hv. þm. Pétur Blöndal gera, að vaxandi harka er á vinnumarkaðnum, m.a. að því er varðar þau atriði sem hv. þingmaður nefndi. Ég sé að það er athyglisvert sem hv. þingmaður nefnir í þessari greinargerð sinni. Hann segir, með leyfi forseta: „Í löggjöf flestra Evrópuríkja, meðal annars Norðurlanda, hafa engu að síður verið sett lög sem takmarka uppsagnarrétt atvinnurekanda. Þau hafa lögleitt skilyrði um það að gildar og málefnalegar ástæður verði að liggja til grundvallar ákvörðun um uppsögn. Þessi skilyrði hafa ekki raskað starfsskilyrðum og samkeppnisstöðu fyrirtækja í viðkomandi löndum Evrópu.“ Nú veit ég ekki hvort farið hefur verið nákvæmlega yfir, í þeirri athugun sem gerð var í Háskólanum á Bifröst, þau lög sem hafa verið sett í þessum Evrópuríkjum. En ég tel fulla ástæðu til þess að annaðhvort félagsmálaráðuneytið eða nefndin sem fær málið til umsagnar afli sér einhverrar vitneskju um hvernig þessi löggjöf er, sem sett er, eins og hér er vitnað til, í flestum Evrópuríkjum og vita hvort þar sé eitthvað sem við getum skoðað sem hægt væri að ná sátt um. Ég vil ítreka, virðulegi forseti, að það er ágætt að málið er komið inn í þingsali. Ég vona að það fái góða umfjöllun í þingnefndinni sem fær það til meðferðar.

Herra forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra las hér upp að í löggjöf flestra Evrópuríkja hefðu verið tekin upp lög sem takmarka uppsagnarrétt atvinnurekenda og það verður ekki séð að það hafi raskað starfsskilyrðum fyrirtækja í Evrópu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það geti verið að hún viti ekki af því að það sé viðvarandi atvinnuleysi um alla Evrópu og ekki bara pínulítið eins og hérna heldur 6, 7, 12, 14, 16%, og af hverju það stafar. Veit hæstv. ráðherra ekki að þingmenn frá þessum löndum, sumir hverjir, telja að það stafi af allt of stífum reglum á vinnumarkaði og allt of stífum réttarreglum um samskipti launþega og fyrirtækja? Það skyldi nú ekki vera að með því að binda slíkt í lög hætti fyrirtækin að ráða starfsfólk af því að það er svo erfitt að losna við það? Þetta er nefnilega allt saman tvíbent og eins og ég gat um, þetta er markaður og um leið og menn byrja að hygla öðrum aðilanum á kostnað hins skekkist markaðurinn og það kemur annaðhvort fram sem lægri laun eða atvinnuleysi nema hvort tveggja sé. Við höfum búið við það á Íslandi að laun hafa hækkað stórlega og hér hefur ekki verið atvinnuleysi og það er eitt af því sem ég tel vera aljákvæðast við Ísland, það er ekkert atvinnuleysi. Þegar maður segir fólki þetta í Evrópu trúir það því ekki að til sé land þar sem ekkert atvinnuleysi er.

Hæstv. forseti. Auðvitað er ég mér þess fullkomlega meðvituð að atvinnuleysi og atvinnustig hér er miklu hagstæðara en í öðrum löndum Evrópu, sem betur fer er það þannig. Það breytir því ekki að það getur verið fullkomin ástæða til þess, eins og ég var að benda hér á, að við kynnum okkur þau lög sem þar hafa verið sett og þar gilda. Það þarf ekki endilega að vera löggjöfin sem slík sem leiðir til þess að hér sé hærra atvinnustig en mér finnst það ekki saka í þessu mikla deilumáli sem verið hefur hér svo lengi að við kynnum okkur þau lög sem annars staðar gilda um þetta efni. Ég er ekki þar með að segja að við eigum að fara eftir þeim en það sakar ekki að kynna sér þau ákvæði sem hafa verið lögfest í þessum Evrópuríkjum að því er þetta atriði varðar. Auðvitað er fráleitt að halda því fram að með því að setja reglur sem á einhvern hátt koma til móts við þau sjónarmið sem verkalýðshreyfingin hefur sett fram, ég er ekki að segja að þau þurfi að líta út eins og þau eru í þessu frumvarpi, þá verði til þess að atvinnurekendur hætti að ráða starfsfólk. Ég spyr þá hv. þingmann: Hvernig á þá að reka fyrirtækin ef hætt verður að ráða starfsfólk?

Menn hætta að sjálfsögðu ekki að ráða starfsfólk en þeir eru miklu tregari til og þeir eru miklu tregari til að auka rekstur eða láta reksturinn vaxa vegna þess að það er svo mikil áhætta fólgin í því að ráða fólk sem hefur bæði langan uppsagnarfrest og er jafnvel ekki hægt að segja upp, það er svo mikil áhætta fólgin í því að þeir bara hreinlega gera það ekki. Þeir halda rekstrinum í hefðbundnum böndum þannig að hann vex ekki, þetta er þekkt um alla Evrópu. Menn hafa velt vöngum yfir því hvernig stendur á því að atvinnuleysi er svona ofboðslega mikið í Evrópu. Þeir sem hafa kynnst Íslandi spyrja: Hvernig stendur á því að atvinnuleysi er ekkert á Íslandi? Það er vegna þess að við höfum mjög lipran vinnumarkað og mjög lipur samskipti launþega og atvinnurekenda á báða bóga, herra forseti.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir góðar undirtektir við þetta mál og hv. þm. Pétri Blöndal fyrir að eiga orðastað við mig út af þessu máli og koma fram með sín sjónarmið, sem ég mun nú reyna að leitast við að svara í stuttu máli. Að jafna því saman að segja að atvinnuleysi gefi því grunn að hafa aðrar reglur en hér á landi er alveg órökstutt hjá hv. þingmanni. Það kom enginn rökstuðningur, þetta eru fullyrðingar. Að kenna ákvæðum um gildar ástæður við uppsagnir um atvinnuleysi í Evrópu er fráleitt að mínu mati. Ef efnahagsástandið hjá þessum þjóðum, hv. þingmaður vísaði til Þýskalands, er uppsagnarreglum að kenna þá er það býsna langsótt. Það er algjörlega ný hagfræði fyrir mér, það er býsna langsótt. Það hagar nú þannig til að það er alls ekki sama atvinnuleysisstig í öllum löndum Evrópu, þ.e. utan Íslands, því fer víðs fjarri, það er mjög mismunandi. Samt gilda takmarkanir á uppsagnarfrelsi. Því var svo haldið fram í því samhengi af hv. þm. Pétri Blöndal að þetta gerðist ekki hérna vegna þess að hér væri ekkert atvinnuleysi. Það tel ég líka vera rangt. Það byggi ég á, hv. þingmaður, meira en aldarfjórðungs reynslu minni sem lögmaður fyrir stéttarfélög. Ég upplifi það að fólki sé sagt upp með óbilgjörnum og ómálefnalegum hætti jafnt þegar jafnvægi er í þjóðarbúskapnum á Íslandi og þegar ójafnvægi hefur verið, jafnt þegar verðbólga hefur verið mikil og lítil. Að fara því að færa þessar uppsagnarreglur upp sem einhverja orsök atvinnuleysis eða ekki atvinnuleysis er býsna langsótt hagfræði. Ég byggi það líka á sömu reynslu minni sem lögmaður fyrir stéttarfélagið Eflingu og fleiri stéttarfélög í meira en aldarfjórðung að harka og óbilgirni hafi færst í vöxt. Ég nefndi það líka, hv. þingmaður, að í flestum fyrirtækjum gerist þetta ekki, í vel reknum fyrirtækjum eru reglur sem þessar almennt virtar í raun. Ég ræddi það sérstaklega að í illa reknum fyrirtækjum, og þau eru mörg, er þetta gert og þessi harka og óbilgirni hefur líka aukist á síðari árum. Það samræmist algjörlega reynslu minni. Ég nefni það í frumvarpinu, hv. þingmaður gerði það að umtalsefni að það væri mjög erfitt að segja upp fólki, að standa frammi fyrir fólki og segja því upp. Ég átta mig ekki alveg á því að menn geti ekki staðið alveg keikir ef uppsagnarástæður eru fyrir hendi og sagt upp. Það teljast auðvitað málefnaleg rök, hv. þingmaður, ef starfsmaður uppfyllir ekki þær kröfur sem voru forsendur ráðningar, ef starfsmaður er áhugalaus um starfið, ef starfsmaður er óstundvís, ef starfsmaður á við áfengisvandræði að glíma og þar fram eftir götunum. Í slíkum tilvikum verður þó að reikna með að atvinnurekandi áminni viðkomandi starfsmann og hann verði að bæta ráð sitt og það er öllum til góðs, bæði atvinnurekandanum og starfsmanninum að atvinnurekandinn segi: Ég get ekki látið þetta líðast, og gefi viðkomandi kost á að bæta ráð sitt. Opin, gegnsæ og hreinskiptin samskipti eru öllum til góða, ekki að vera eins og strúturinn og stinga hausnum í sandinn. Það eflir fyrirtækin verulega að fylgja heiðarlegum, opnum, gegnsæjum reglum í samskiptum atvinnurekanda og launamanna, alveg eins og maður vill vera í samskiptum við annað fólk innan fjölskyldu, við vini og við aðra sem maður hittir á förnum vegi.

Herra forseti. Það er nú ekki svo vélrænt sem hv. þingmaður vill vera láta, samskipti atvinnurekanda og launþega, þar spilar miklu, miklu fleira inn í, t.d. allur hópurinn sem heild starfsmanna. Ég ætla að geta um ákveðið dæmi. Ég var einu sinni í stjórn fyrirtækis sem lenti í því að skorta verkefni. Þeir höfðu verkefni til tveggja mánaða en iðnaðarmennirnir voru með þriggja mánaða uppsagnarfrest, verkamennirnir með viku uppsagnarfrest. Hvað gerðu menn, herra forseti, til að lenda ekki í heljarinnar vandræðum þegar verkefnin þraut? Þeir sögðu upp öllum iðnaðarmönnunum, réðu síðan helminginn aftur. Svo jukust verkefnin og það kom í ljós að þessi ákvörðun var ekki rétt, og hvað gerðu menn? Þeir þorðu ekki að ráða fleiri iðnaðarmenn heldur létu þá iðnaðarmenn sem voru starfandi vinna yfirvinnu, það borgaði sig. Menn þorðu ekki að taka áhættuna af því að sitja uppi með fólk sem hafði þriggja mánaða uppsagnarfrest verkefnalaust. Þannig gekk þetta í nokkurn tíma, verkefni bættust við, iðnaðarmennirnir unnu yfirvinnu og helmingur þeirra var atvinnulaus úti á götu. Ekkert gerðist með verkamennina, þar var vikuuppsagnarfrestur. Ég ætla að vona að hv. þingmaður skilji þetta, að lenging uppsagnarfrests þýðir það að menn fara sér varlega í því að ráða fólk og hafa fólk í vinnu sem er með langan uppsagnarfrest, svo maður tali nú ekki um þegar það eru komnir 6 mánuðir eða 12 mánuðir. Þetta held ég að allir ættu að skilja. Þeir sem maður talar við frá Evrópusambandinu átta sig fullkomlega á því af hverju atvinnuleysið er. Það er vegna þessara atriða og margra, margra fleiri sem gera vinnuumhverfið svo stíft og erfitt viðureignar að fyrirtækin þora helst ekki að ráða nýjan starfsmann.

Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi dæmi sem sneri að lengd uppsagnarfrests. Ég er ekki að tala um lengd uppsagnarfests, sem er reyndar allt of skammur hér á landi ef eitthvað er. Ég er að tala um það að uppsagnirnar eigi að vera málefnalegar og rökstuddar burt séð frá því hvort uppsagnarfrestur sé stuttur eða lengri, og ég er líka að tala um jafnræði milli manna að því er varðar miskabætur og að því er varðar uppsagnarreglur opinberra starfsmanna og starfsmanna á almennum vinnumarkaði.

Herra forseti. Ég nefndi þetta dæmi um það hvernig aukinn réttur í uppsagnarákvæðum getur komið fram sem atvinnuleysi, því að helmingur iðnaðarmannanna sem áður starfaði hjá fyrirtækinu var atvinnulaus á þessum tíma. Ég nefndi þetta líka sem dæmi um það að um leið og menn setja aukin skilyrði og kvaðir á samband launþega og atvinnurekenda, t.d. bara að uppsögnin skuli vera málefnaleg, menn þurfi að færa rök fyrir máli sínu, sem mér finnst í sjálfu sér allt í lagi, en líka það að það skuli vera miskabætur og skaðabætur, það gerir ekkert annað en það að menn verða enn þá varkárari í því að ráða fólk. Allar svona kvaðir og skilyrði rugla það jafnvægi sem er á vinnumarkaðnum í dag og ef við setjum nógu mikið af kvöðum verður afleiðingin sú að atvinnuleysið vex, sem er hið mesta böl sem ég hef kynnst.

Allar þessar kvaðir og öll þessi skilyrði rugla jafnvægið. Ruglar þá ekki fæðingarorlofið jafnvægið? Ruglar þetta ekki allt jafnvægið? Eigum við ekki bara að fara inn í einhvers konar villimannaþjóðfélag á vinnumarkaði? Þetta eru reglur sem stuðla að öryggi, hreinskiptnum samskiptum og að vinnumarkaðurinn sé stöðugur, sem er aðalatriðið. Ég vil halda því til haga eins og hv. þingmaður nefndi að um er að ræða gagnkvæmar reglur sem tryggja að starfsmaður hlaupist ekki á brott fyrirvaralaust.