Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Sjútvn. hefur á ný farið höndum um þetta frv., en það var borið hér fram á síðasta þingi í þessari hv. d., og hafði þá sjútvn. mælt með því, en það dagaði uppi í Nd. og var ekki afgr. Frv. er í sama formi og á síðasta þingi. N. sá ekki ástæðu til að bæta þar um né breyta. En efnið er í stuttu máli á þá lund, sem rakið er í nál. á þskj. 382. Höfuðmarkmið frv. er það, að loftskeytamenn á skipum skuli teljast yfirmenn og njóta þeirra réttinda, sem því nafni fylgja í l. nr. 41 frá 1930, sjómannalögunum. Ég fer ekki að telja upp hér, í hverju þau réttindi eru fólgin. En það eru í stuttu máli einkum lengri frestir, lengri tími, sem þeir njóta hlunninda en algengir skipverjar, bæði um ráðningarslit og í sjúkdómstilfellum.

Yfir hverjum eru loftskeytamenn?

. Það er að vísu svo, að oft eru ekki fleiri en einn loftskeytamaður á skipi, en þar fyrir getur vel verið eðlilegt, að þeir njóti sömu réttinda og yfirmenn. Enda hefur þessi krafa fengið viðurkenningu í reyndinni, því að í öllum samningum, sem loftskeytamenn hafa gert upp á síðkastið, hefur verið samið á þeim grundvelli, sem hér er miðað við. Um kjör þeirra hefur samizt. Hér er því í raun og veru aðeins farið fram á að lögfesta venju, sem skapazt hefur. Þetta er í stuttu máli efni frv. Ég tel, ekki ástæðu til að rekja hér nánar efni sjómannal. um kjör yfirmanna. Það var gert allrækilega hér í fyrra. Þegar l. nr. 41 frá 1930 voru sett, var þetta ekki tekið með, en þá var farið eftir löggjöf Norðurlandanna, en þá voru loftskeytamenn í raun og veru taldir með yfirmönnum, þótt ákvæði um það væru ekki komin inn í lögin. Nú er þetta orðið breytt þar. Vænti ég, að hv. d. fallist á frv.

Frsm. (Ingvar Pálmason) : Þetta frv. fer fram á að veita Samábyrgð ísl. fiskiskipa nokkurt stofnfé. En eins og kunnugt er, hefur Samábyrgðin nú starfað um 30 ára skeið án þess að hafa nokkurt stofnfé, en aðeins orðið að styðjast við ríkisábyrgð á lánum vegna starfseminnar. Með l. um vátryggingu vélbáta var Samábyrgðinni gert að skyldu að annast endurtryggingar fyrir öll félög, sem stofnuð yrðu samkvæmt þeim. Þau atvik geta komið fyrir, að nauðsynlegt sé fyrir Samábyrgðina að hafa nokkurt handbært stofnfé. Reynslan hefur líka staðfest þetta. Það er torveldara að ná hagkvæmum endurtryggingum, ef það er vitað, að fyrirtæki, sem óskar endurtryggingar, er stofnfjárlaust eða jafnvel á ekki fyrir skuldum. Auk þess liggur á augum uppi, að þegar útgjöldin nema meiru .en árstekjunum, þá þarf að grípa til þess óyndisúrræðis að taka lán, sem leggur nýjar byrðar á félagið í vaxtagreiðslum. Af þessu leiðir svo hærri iðgjöld en vera þyrfti, ef fjárhagur Samábyrgðarinnar væri sæmilegur. Ég hygg, að í ár sé sérstök ástæða til að sinna þessu, því að vitanlegt er, að mörg bátaábyrgðarfélög hafa komizt í þrot. En Samábyrgðin þarf þá enn að grípa til þess að taka lán, til þess að standa undir útgjöldum sinum og hlaupa undir. bagga með bátaábyrgðarfélögum þeim, sem komizt hafa í þröng. Hér er farið fram á, að ríkissjóður leggi fram 500 þús. kr. stofnfé, sem greiðist á 10 árum. Þó ég telji persónulega, að þessi greiðslumáti sé of seinfær, þá játa ég það, að þetta er þó miklu betra en verið hefur. Þetta frv. gekk ágreiningslaust í gegnum Nd., og sjútvn. þessarar d. mælir með því, enda þótt hún hefði kosið, að starfsféð hefði verið greitt upp á skemmri tíma, og leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Ég ætla ekki að fara að andmæla þessu frv. En mér finnst óviðkunnanlegt, að viðkomandi ráðh. skuli ekki segja neitt um álit sitt á þessu. Það er ekki einu sinni hægt að sjá, hvort álits hans hefur verið leitað. Það er nú orðið svo, að menn tala alltaf í milljónum, eins og ekkert væri, en það hefur þó komið fyrir, að hér á Alþ., og meira að segja til skamms tíma, hafa verið samþ. löng lög til þess að fresta ýmsum nauðsynlegum og lögmæltum greiðslum, og það jafnvel greiðslum, sem sömu menn ættu nú að telja smávægilegar, eins og t. d. 100 þús. kr. til Landsbankans og framlagið til þjóðleikhússins. Ef menn hafa ekki algerlega fengið ofbirtu í augun af ástandinu, Þá ætti að mega benda á, að hér er þó um að ræða ½ millj. kr. framlag úr ríkissjóði. Auk þess fæ ég ekki skilið, á hvern hátt þetta ætti að auðvelda Samábyrgðinni endurtryggingar. Samábyrgðin hefur nú ríkissjóðsábyrgð fyrir lánum, svo á að bæta þessu við. Mér finnst, að með þessu sé stefnt að því, að ríkissjóður taki fyrirfram þá áhættu, sem koma kann. Ég vil svo spyrja frsm., hvort þetta mál hafi verið rætt við ríkisstj. í Nd.

Frsm. (Ingvar Pálmason) : Það er ekki í mínum verkahring að afsaka það, þó viðkomandi ráðh. hafi ekki gert grein fyrir afstöðu sinni til þessa máls í þessari d. Ég er ekki heldur svo stöðugur gestur í Nd., að ég viti, hvernig umræður hafa fallið þar, en ég sá, að fjmrh. var a. m. k. viðstaddur eina umr. málsins þar. Það var ekki heldur ástæða til, að n. færi að kynna sér afstöðu þeirra tveggja ráðh., sem Þetta mál heyrir sérstaklega undir, fjmrh. og atvmrh., því þeir eiga báðir sæti í hv. Nd. Ég veit ekki, hvers vegna hv. 1. þm. Reykv. getur ekki skilið, að auðveldara sé að starfa með eigin rekstrarfé en lánsfé. Þetta ætti hver maður að skilja. Samábyrgðin hefur aldrei haft neitt starfsfé, en oft orðið að taka allstór lán til þess að geta staðið við skuldbindingar sínar. Það hefur mikil áhrif á afkomu hvaða fyrirtækis sem er að þurfa árlega að greiða allstórar fúlgur í vexti. Ég skil ekki, að nokkrum, sem eitthvað þekkir til rekstrar, dyljist, hver munur er á að starfa með stofnfé, sem ekki þarf að greiða af vexti, eða dýru lánsfé. Viðvíkjandi því, að þetta frv. beri vott um of mikla bjartsýni í fjármálum, skal ég svara því, að ég tel óhjákvæmilegt fyrir Samábyrgðina að hafa þetta starfsfé, og það jafnvel þótt ríkissjóður þyrfti að taka lán í þessu skyni. Hygg ég, að ekki gæti minni bjartsýni eða óvarfærni í þessu máli en ýmsum öðrum, sem fyrir þinginu liggja, og það jafnvel málum, sem hv. 1. þm. Reykv. stendur að.



Ég stend ekki heldur upp nú til þess að andmæla frv. í sjálfu sér, enda kom hv. frsm. nú með aðalröksemdirnar fyrir frv. -  Ég stóð upp áðan til að spyr ja um það, hvort n. hefði talað við viðkomandi ráðh. um þetta. Nú hef ég fengið svarið. Það getur verið, að það hafi verið gert í Nd. Annars held ég, að betra sé að sannfæra sig sjálfur um, að allt sé rétt. Því ég veit það, að í þeim n., sem ég hef setið í, höfum við oft fengið frv. frá hv. Nd. með skökkum lagatilvitnunum, röngum ártölum og alls konar ruglingi og brengli. Það veitir ekki af, að n. beggja d. athugi málin sjálfstætt og vandlega. Og hér er ekki um neina smáræðis upphæð að tala. Þess vegna spurði ég nú um það, hvort álits fjmrh. hefði verið leitað í þessu efni. Hins vegar skal ég hiklaust játa, að ég er ekkert hræddur við þetta mál, þótt ég spyrði aðeins lauslega að þessu.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti! Þetta frv. kemur frá hv. Nd. Það var flutt þar í sinni upphaflegu mynd af hv. þm. N.-Þ. Efni Þess var þá, að orðin í 14. gr. l. um síldarverksmiðjur frá 1938: „þó ekki yfir 25%“, féllu niður. Þetta snertir það ákvæði gildandi 1., að síldarverksmiðjur skuli greiða ½% af andvirði seldra afurða til sveitar- eða bæjarsjóða, þar sem þær starfa. Þó þannig, að gjald þetta er takmarkað á þá lund, að það má aldrei nema meira en 25%, eða ¼ hluta niðurjafnaðra aukaútsvara á því ári. Það er þessi heimild, sem hv. flm. vill nema burt. Hann færir rök að því í grg. frv., að þetta ákvæði snerti einkum síldarverksmiðjuna á Raufarhöfn og komi sérstaklega hart niður á viðkomandi hreppsfélagi, Presthólahreppi. Hann vill nú, að þessi ½% skuli gjaldkræfur í sveitarsjóðinn, án tillits til þess, hvaða tekjur honum berast í aukaútsvörum. Í Nd. var sú breyting gerð á upphaflega frv. um þetta atriði, að í stað orðanna : „þó ekki yfir 25%“, í 14. gr. l. nr. 1 frá 1.938, komi: þó ekki hærra en nemur samanlögðum útsvörum gjaldenda það ár. Þetta virðist, rétt útlagt, þýða það, að afurðagjaldið megi vera jafnhátt niðurjöfnuðum útsvörum, eða 50% af öllum tekjum hreppsins, króna á móti krónu. Þetta virðist vera allmikil rýmkun á ákvæðum l., eins og þau eru nú. En þegar tillit er tekið til, hvernig ástatt er í þeim eina hreppi, þar sem þetta kemur nokkuð óeðlilega niður, þá hefur sjútvn. þessarar d. ekki séð ástæðu til að gera ágreining við shlj. álit sjútvn. Nd. og hefur því fallizt á, að þetta haldist eins og það var samþ. í Nd. Þessi hluti ræðu minnar snýr að frv. þessu, eins og það var upphaflega, og þeirri breytingu, sem Nd. gerði um það atriði. En svo kom til sögunnar nýtt atriði, sem hefur alltaf áður verið ákaflega mikið „princip“ atriði hér á Alþingi. - hað er sú íhlutun, sem ríkisvaldið hefur um það, hvort einstaklingar megi reisa síldarverksmiðjur hér á landi, sbr. 1. gr. l. nr. 1 frá 1938. Þetta litla frv. er í meðferð Nd. orðið að svo stóru máli, að ég tel, að fyrir stuttum tíma hefði þótt öldungis fráleitt að bera hér á Alþingi fram brtt. við það ákvæði l., sem hv. Nd. hefur nú blátt áfram afnumið. Þetta sýnir bezt, hvað tímarnir breytast og hvað mat okkar er nú öðruvísi á ýmsum atriðum en það var og hefði getað orðið, ef atvikin hefðu orðið önnur. Ég hef lítið heyrt um það rætt, og blöðin hafa ekki á það minnzt, að hér væri verið að afnema þann hefðbundna rétt ríkisvaldsins til að hafa hönd í bagga með því, hvað margar síldarverksmiðjur eru byggðar, heldur er það með einum pennadrætti afnumið algerlega hljóðalaust. Satt að segja þá er það svo, að fyrst ríkisvaldið lagði út í að byggja síldarverksmiðjur, þá hefur talsvert margt þótt mæla með því, að það sama vald tryggði sér íhlutun um þau, hvernig og hvar slíkar verksmiðjur væru settar upp af einstaklingum. Hins vegar er því ekki að neita, að um þetta hafa verið miklar deilur áður fyrr. Það er ekki svo að skilja, að það hafi verið einróma álit manna, að ríkinu bæri að hlutast til um þetta í sjálfu sér, og það hafa enn fremur orðið árekstrar, og þeir mjög alvarlegir, einmitt út af þessu ákvæði, milli ríkisvaldsins og einstaklinga í landinu og milli bæjarfélaga og ríkisvaldsins. Sjútvn. þessarar d. hefur fallizt á, að það væri sennilega heppilegast, ekki sízt með tilliti til þess, sem skeð hefur í þessu verksmiðjubyggingamáli á undanförnum árum, að þetta ákvæði væri numið burt. Það verður þá ekki lengur hneykslunarhella, hvorki fyrir einn eða annan, og ég tel mjög ólíklegt, að nokkurt tjón hljótist af því, að það verði látið niður falla. Hér er um að ræða svo stórfelld atvinnufyrirtæki, að það er næsta ótrúlegt, að menn hlaupi út í að byggja verksmiðjur án þess að það sé gert á nokkurn veginn tryggum grundvelli, enda hefur það alltaf verið svo, að íhlutun ríkisvaldsins hefur orðið til að tefja, og má nefna dæmi um, að hún hafi orðið til þess að tefja slík mál til skaða og af því hafi hlotizt tjón, en ég held, að ekki sé hægt að sýna fram á, að þetta ákvæði hafi þann tíma, sem það hefur staðið í 1., þ. e. a. s. allt fram á þennan dag, fyrirbyggt neitt, sem síðan hefur sýnt sig að vera ógætilegt flan í byggingarmálum slíkum sem þessum. Af þessum ástæðum verð ég að segja fyrir mitt leyti, að ég er feginn því, að þetta ákvæði hefur verið numið burt. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Sjútvn. leggur sem sagt til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Ég hef skrifað undir nál. með fyrirvara. Sá fyrirvari gildir um þá breyt., sem gerð var á frv. í Nd., þar sem inn í það var bætt, að 1. gr. 1. um síldarverksmiðjur ríkisins skuli falla niður. Eins og hv. þdm. er kunnugt, þá er það rétt, sem hv. frsm. tók fram, að þetta hefur verið „princip“-atriði hjá þeim flokkum, sem frá upphafi stóðu með því, að ríkið byggði síldarverksmiðjur. Fyrir þessu hafa verið færð rök, ekki einu sinni, heldur margoft, og sé ég ekki ástæðu til að fara að endurtaka þau nú. Ég vil þó aðeins benda á, að þar sem síldarverksmiðjur ríkisins hafa með atbeina ríkisvaldsins orðið til þess að koma síldarútveginum úr því ófremdarástandi, sem hann var í áður en þær voru reistar, þá er enn í dag sama ástæðan fyrir þessu ákvæði, sem sé að ef það er fellt niður, þá sé engin trygging lengur fyrir því, að hver og einn geti ekki í skjóli þess, að verksmiðjur ríkisins hafa getað komið málinu á þennan veg, hlaupið til og byggt síldarverksmiðjur, til þess að koma svo á ríkisverksmiðju, áður en langt líður og þær kannske reistar undir þeim kringumstæðum, að þær hafi lítil eða engin skilyrði til þess að bera sig. Ég hygg, að allt frá því fyrsta, að þetta mál um stofnun síldarverksmiðja ríkisins kom á dagskrá, hafi það verið hreint stefnumál Framsfl., að það heyrði undir valdsvið stj. að ákveða, hver fengi leyfi til þess að byggja síldarverksmiðjur, og get ég ekki séð, að af því hafi hlotizt tjón hingað til, heldur hygg ég, að reynslan hafi sýnt það gagnstæða. Ég lít svo á, að verði þessi breyt. á ger, þá sé engin ástæða fyrir ríkisvaldið til að halda þessum verksmiðjum lengur undir sinni sérstöku vernd, þá er réttast að láta allt fara í sama farið og í gamla daga, og ég er það gamall, að ég er ekki í neinum vafa um, hvernig fer um síldarútgerðina, þegar að því kemur. Ég hygg, að við höfum fengið það mikla reynslu af því, að sú fjármálaafkoma, sem nú er þó í landinu, byggist ekki hvað minnst á því, að það varð ofan á, að síldarverksmiðjur ríkisins voru stofnaðar og reknar á þann hátt, sem verið hefur. Ég hef ekki séð ástæðu til að bera fram brtt., en ég hef lýst minni afstöðu og mun greiða atkv. á móti 1. gr., en ég sé ekki neitt á móti því, að 2. gr. verði samþ., því að ég geng inn á, að þannig sé ástatt á Raufarhöfn, að rétt sé að rýmka nokkuð um möguleika hreppsn. til þess að nota þessa heimild. Auðvitað er það, að meira en ½% getur sveitarfélagið ekki lagt á, en það getur ekki notað heimildina að hálfu leyti eins og nú er. Ég er því með þeirri breyt. á verksmiðjul. Ég sé ekki, að hún sé þannig, að hún geti á neinn hátt skert afkomumöguleika verksmiðjunnar eða unnið nokkurt mein afkomumöguleikum þeirra, sem við verksmiðjuna skipta. Ég get svo látið útrætt um þetta, því að málið liggur hreint fyrir. Ég veit það ekki, en ég hygg, að það sé of snemmt fyrir hv. þm. Vestm. að gleðjast yfir þessari breyt. Það getur vel verið, að málið gangi fram, en ég býst við, að þessi breyt. færi síldarútveginum enga gæfu, ef hún nær fram að ganga.



Ég skal ekki fara að ræða mikið þetta atriði, sem hefur komizt. inn í þetta frv., því að það er aðeins einn hlekkur í langri keðju. Ég hef alltaf verið, eins og er stefna míns flokks, með því, að atvinnureksturinn ætti að vera sem mest í höndum einstaklinga, og ég hef því frá upphafi líka álitið, að síldarverksmiðjurnar ættu eins og annar atvinnurekstur að vera í höndum einstaklinga, þó að það væri á sínum tíma augljóst, að þeir hefðu tæplega bolmagn, nema þá með styrkjum eða lánum frá því opinbera, til þess að koma á fót síldarverksmiðjum. Á sínum tíma var um það talað, að þessum verksmiðjum yrði komið upp sem einhvers konar samvinnufélagsskap framleiðenda hráefnanna, en það þótti þá sem einhver síldarbrækjulykt mundi koma, ef farið væri að hleypa síldarútgerð inn í þennan félagsskap. En eftir að ríkið hefur tekið þetta að sér, þá er mikið til í því, sem sumir segja, að ástæða sé til, að ríkið ráði nokkru um, hvort fleiri setja upp sams konar fyrirtæki, ekki sízt vegna þess, að þessi atvinnurekstur, sem hér er um að ræða, er meðal þeirra fyrirtækja eða starfsgreina í landinu, sem verður fyrir ákaflega miklum áhrifum af bjartsýni og svartsýni í svipinn. Það ganga þær öldur yfir, að allir vilja eiga verksmiðjur, og svo má einnig búast við, að tímar komi; sem enginn vill eiga þær, og gæti því verið ástæða til, að þar væri eitthvert drifakkeri, sem væri fyrir ofan og utan þær öldur. Ég vil samt ekki greiða atkv. á móti þessari 1. gr., því að ég hef viljað, að þetta væri frjálst, því að ég get ekki séð, eins og hv. 2. þm. S.M, að síldin yfirleitt sem atvinnuvegur þurfi að fara niður í sama ófremdarástandið og áður, þó að þetta ákvæði sé fellt niður. Það var eitt, sem ég vildi vekja athygli hv. n. á, en það er . það, að síðan þetta frv. var lagt fram, hafa verið samþ. 1. um stríðsgróðaskatt, og hluti af honum á að renna til sveitarfélaga, þar sem fyrirtæki, sem stríðsgróðann fá, eru útsvarsskyld. Ég gæti trúað, að þetta gæti haft nokkur áhrif á þörf bæjar- og sveitarfélaga, þar sem verksmiðjur eru, svo að það væri ekki þörf á að rýmka um þetta ákvæði eða jafnvel að láta það haldast lengur. Ég vil aðeins skjóta því til n., hvort henni finnist ekki ástæða til að athuga þetta tvennt hvort í sambandi við annað, stríðsgróðaskattinn og þennan skatt, sem hér er um að ræða. Annars þykir mér skrítið orðalag á þessu frv. Hvers vegna var ekki bara sagt, að í staðinn fyrir 25% skyldu koma 50%? Í stað þess er sagt: „Þó má gjald þetta ekki nema hærri upphæð en sem svarar samanlögðum útsvörum annarra gjaldenda í viðkomandi bæjar- eða sveitarfélagi það ár“. Hvers vegna er þetta orðalag haft? Er í þessu fólgin einhver gildra? Er þarna verið að gera einhverja tilraun til að fara í kringum Alþingi? Það er ef til vill hægt að skilja þetta þannig, að fyrst megi jafna niður fullri útsvarsupphæð og síðan megi taka jafnháa upphæð á móti af síldarverksmiðjum ríkisins, sem kynnu að vera reknar á sama stað. Þetta vil ég láta athuga, að þessi 25% af útsvarsupphæðinni megi hækka upp í helming. En ég veit ekki nema bæjar- eða sveitarfélag gæti notað sér þetta og lagt fyrst á fulla upphæð og lagt síðan jafnháa upphæð á verksmiðjurnar og notað hana til einhverra framkvæmda, til að greiða skuldir eða einhvers þess háttar. En þar sem það mun nú ekki vera meiningin, tel ég rétt, að gr. verði orðuð þannig, að ekki orki tvímælis.



Þessi umr. hefur orðið nokkru lengri en við hefði mátt búast. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls, en þar sem umr. hafa leiðzt út á það svið, sem raun hefur á orðið, þykir mér hlýða að gera nokkra grein fyrir minni afstöðu innan n., þó að ég hafi ekki skrifað undir nál, með fyrirvara. En áður en ég vík að því, vil ég segja örfá orð út af ummælum hv. 1. þm. Reykv., án þess að ég vilji vekja nokkrar deilur um það. Mér skildist á honum, og eins á hv. frsm., að nokkur sigurhljómur væri í rödd þeirra yfir því, að nú væri ætlazt til, að þetta ákvæði væri fellt burt. Ég skal ekki um það dæma, hvað mikill sigur það er. Ég ætla ekki að fara út í sögu þessa máls frá upphafi, en vil aðeins benda á, að þegar þessu máli var fyrst hreyft hér á þingi, mætti það afskaplegri andstöðu margra hv. þm., að nokkuð væri gert af hálfu ríkisins í þessum síldarverksmiðjubyggingarmálum. Það var talið eins og einhver fjarstæða að láta sér detta í hug að reisa svo mikilvirk og dýr mannvirki. Reynslan sýndi, að hér þurfti virkilegt framtak alþjóðar, og einkafyritækin hafa svo farið síðar inn á þessa braut og vilja nú sitja ein að krásinni. Viðvíkjandi því, að felld sé niður heimild um afskipti ríkisstj. af aukningu verksmiðjanna, vil ég taka fram, að ég álít, að „principielt“ sé rétt, að stj. hafi þessa heimild, til þess að ekki sé farið út í hreinar öfgar í þessari atvinnugrein frekar en öðrum, og það var meiningin á sínum tíma með þessum verksmiðjulögum. Við þekkjum þess dæmi, að ef einhvern tíma er gróði á einhverjum atvinnurekstri, vilja allir leggja inn á þá braut, án þess að gera sér grein fyrir, hvort það er hollt fyrir þjóðina eða hvort framtíð er í slíku. Af þessum ástæðum held ég, að hugmyndin hafi verið alveg rétt, að stj. hefði vald til að hamla á móti óeðlilegum vexti á þessu sviði. En svo hefur það skeð, að ég veit ekki til, að stj. hafi notað þetta vald sitt nema aðeins í eitt skipti, en það var, þegar Siglufjörður bað um aukningu á sinni verksmiðju, en því var neitað, og ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, að það hafi ekki verið rétt gert, og það gæti því verið dálítið hæpið, að þessi heimild sé í höndum stj., kannske til þess eins að beita einhvern aðila misrétti, en ég sé ekki, að svo þurfi alltaf að vera, þó að svo hafi orðið í eitt skipti. Mér er ljóst, að ef flokksbróðir minn, sem á sæti í þessari d., hefði verið hér nú, mundi hann hafa verið hér á öndverðum meiði við mig, svo að við atkvgr. hefðu okkar atkv. sennilega komið til með að éta hvort annað upp. Ég vil ekki nota mér, að hann getur ekki verið hér til að taka þátt í afgr. málsins. Mun ég því sitja hjá við atkvgr. um 1. gr. og láta skeika að sköpuðu, hvað um hana verður.



Þetta er ekki alveg nýtt mál hér á þingi. Það hefur oft verið um það deilt hér, hvað síldarverksmiðjum bæri að borga í útsvar til þeirra bæjar- og sveitarfélaga, þar sem þær eru. Ég hallast að því, sem hv. l. þm. Reykv. sagði, að þar sem nú er nýbúið að breyta skattal., þá hefði verið réttast að láta þetta mál bíða, þar til séð væri, hvaða framtíð bíður okkar og hvert straumarnir liggja. Þá er það sú breyt. sem gerð var á frv. í Nd., að leyfa ótakmarkað byggingu og rekstur síldarverksmiðja. Ég býst við, að sjálfstæðismenn séu „principielt“ með þeirri breyt., því að þeir eru margir því fylgjandi, að sem minnstar hömlur séu á atvinnulífinu, en atvikin hafa nú samt hagað svo til, að sumir þessara manna hafa orðið að beita sér fyrir því, að hömlur væru lagðar á, svo sem hinni raunverulegu einkasölu, sem nú er á saltfiski, sem menn úr þessum flokki beittu sér fyrir og er mjög hliðstæð þessu, sem hér ræðir um. Þetta var brot á þeirri stefnu að hafa ótakmarkað frelsi til atvinnurekstrar, það var brot gegn þeim vilja að hafa frjálsa samkeppni á öllum sviðum, en þeir urðu að ganga þessa braut, af því að þetta frelsi var að drepa atvinnulífið. Ég ætla ekki að fara inn á þá ósigra, sem þessir menn urðu fyrir um 1932, áður en fiskhringur inn kom, en þeim mönnum, sem halda því fram, að ríkið megi ekki blanda sér inn í neitt, vil ég benda á eitt. Í fyrra var ómögulegt að fá af stað nokkra síldarútgerð nema ríkið gerði út, það var orðið svo langt frá því, að það gamla góða frelsi væri lengur til. Það hefði einhvern tíma þótt ótrúlegt, en það var samt þannig, að útgerðin á því tiltölulega sæmilega ári í fyrra neitaði alveg að fara af stað, svo að stj. varð að skerast í leikinn. Sú frjálsa samkeppni, sem áður átti að vera undirstaða alls, var þarna brotin niður alveg gersamlega. Ég hygg, að þeir, sem líta á þetta frá stefnusjónarmiði, verði að taka til athugunar, að tímarnir eru a. m. k. í bili breyttir þannig, að sú gamla frjálsa samkeppni nýtur sín ekki nú. Ef menn athuga bylgjuganginn í athafnalífi okkar Íslendinga, þá vekur það kannske hneigð til að viðhafa slíkar takmarkanir. Ef einhver maður dettur ofan á það að ganga vel í nýjum atvinnurekstri, t. d. smjörlíkisgerð, þá þjóta fjölda margir aðrir til, svo að atvinnureksturinn gengur niður aftur. Þetta kemur meðfram af því, að við höfum haft mestmegnis einn atvinnuveg í þúsund ár, síðan er farið inn á ótal nýjar leiðir, og kemur þá þetta þroskaleysi fram. Ég tek eitt dæmi viðvíkjandi síldarverksmiðju, sem sýnir, að nokkuð mikil hætta er á öfgunum. Það höfðu verið reistar fjórar síldarverksmiðjur á prívatgrundvelli, sem allar höfðu lent í vandræðum og orðið að leita til ríkisvaldsins. Sólbakki var einkafyrirtæki. Síðan tók Útvegsbankinn við verksmiðjunni og stórskaðaðist. Og landið neyddist til að kaupa verksmiðjuna miklu dýrar en vit var í og hefur stórskaðazt flest árin síðan. Svo get ég minnzt á fyrirtæki, sem ég var lítillega riðinn við í mínu kjördæmi, verksmiðjuna á Húsavík. Þar var byggð bryggja og svo stofnað hlutafélag, og gekk þetta vel fyrst í stað. Verksmiðjan var vel gerð, en aðstaða var að nokkru leyti óhentug þarna undir bakkanum. Fyrsta vorið sögðu forgöngumennirnir á Húsavík: Við treystum okkur ekki til að reka verksmiðjuna sem einkafyrirtæki. Svo er komið til mín sem þingmanns kjördæmisins, af því að ég studdi líka málið, þó að ég hefði satt að segja ekki mikla trú á því, - og ég er beðinn að biðja ríkisstj. að taka að sér verksmiðjuna. Svo liðu tvö ár. Þá kom ný beiðni um að reyna að fá ríkið til að kaupa. Síðan var það gert, og vildi þá svo til, að þá hafði verið gróði á þessari litlu verksmiðju fyrsta stríðsárið. Verksmiðjan á Seyðisfirði var sett til að hjálpa kaupstað, sem erfitt átti uppdráttar gegn hnignun sjávarútvegsins. Sama var um Norðfjörð. Báðar þessar verksmiðjur lentu svo inni á banka. Og frá bönkunum er tilhneiging til að koma þeim inn á ríkið, af því að hvorki einstakir menn eða bankar vilja eiga þær. Mér er kunnugt, að Landsbankinn tapar stórfé á Norðfjarðarverksmiðjunni og yrði sáraglaður, ef ríkið vildi taka við henni. Að vísu er það svo, að þessar verksmiðjur allar, á Sólbakka, Húsavík, Seyðisfirði og Norðfirði, gera talsvert gagn. En það er bara þetta, að þeir, sem standa svo fast á grundvelli hinnar gömlu samkeppni í iðnaði og atvinnurekstri, verða að athuga það, að ekki má við það una, að einstaklingar þjóti upp með sín einstaklingsfyrirtæki til þess að gefast svo upp á fyrsta ári. Í þessu álít ég liggja ákaflega mikla hættu í okkar mjög svo demokratiska þjóðfélagi. Og nú segja aðstandendur ríkisverksmiðjanna: Það er búið að setja upp á okkur verksmiðjur, sem okkur hefði aldrei dottið í hug að byggja, hvernig eigum við svo að láta þær keppa við aðrar verksmiðjur, t. d. á Svalbarðseyri og Skagaströnd? Svona getur ríkið orðið að sitja með flestar prívatverksmiðjur, sem fara á hausinn. Verksmiðjurnar á Djúpuvík og Hjalteyri eru náttúrlega byggðar á góðum stöðum. Þetta er mjög athugandi fyrir alþm., hvort eigi að hjálpa beinlínis öllum, sem vilja stofna slíkar verksmiðjur og svo nota hið demókratíiska vald til þess að koma þeim að lokum yfir á ríkið. Þá vil ég aðeins nefna eitt dæmi, sem mér finnst táknandi gagnvart Sjálfstil. Þegar Kveldúlfur var búinn að undirbúa stofnun Hjalteyrarverksmiðjunnar, var tregða hjá þáverandi atvmrh. um að veita leyfið. Ég neita ekki, að það komst inn í þetta nokkur pólitík. En ég bið menn að minnast þess, að þrátt fyrir það varð sú niðurstaðan, að leyfið var veitt, af því að það var ekki hægt að rökstyðja mótstöðu gegn slíku fyrirtæki, enda hefur fyrirtækið reynzt að bera sig vel. Þingið gekk í málið og það einmitt flokkur, sem átti í ákaflega harðri baráttu við Sjálfstil., ekki sízt við marga af þeim, sem stóðu að þessu fyrirtæki. Ég hygg þess vegna, að sjálfstæðismenn hafi ekki ástæðu til þess, eins og sakir standa, að gera ráð fyrir, að þessu valdi verði misbeitt. A. m. k. hefur Framsfl. ekki misbeitt sínu valdi, heldur stutt að því, að pólitískir andstæðingar fengju leyfi, sem þeir gátu fært full rök fyrir, að þeir ættu að fá. Og ég álít, að þetta mætti gjarnan standa fáein ár enn. Ég gæti vel hugsað mér að leysa þessi bönd, þegar stríðið er liðið hjá og atvinnuleysi kann að verða, en eins og sakir standa tel ég enga hættu að hafa þetta aðhald eins og það er. Og a. m. k. getur Sjálfstil. ekki borið okkur á brýn, að við höfum misnotað þetta pólitískt á þeirra mönnum.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) : Ég hefði persónulega haft tilhneigingu til að taka til greina tilmæli hv. 1. þm. Reykv. að athuga þetta atriði með stríðsgróðaskattinn sem viðaukatekjugrein til sveitarfélaga og bæjarfélaga á milli umræðna. Ég hef satt að segja ekki getað kynnt mér vilja minna samnm. í því, en geri ráð fyrir, að samkomulag geti orðið um það. Að því er snertir orðalag frv., hef ég það sama að segja. A. m. k. get ég lýst yfir því fyrir hönd n., að þarna er ekki viljandi stefnt inn á neinar krókaleiðir, til þess að menn geti misnotað þetta ákvæði. Ég skil það þannig, að það sé alls ekki leyfilegt samkv. þessu að jafna niður til fulls útsvörum og taka svo sem aukabita tillög eða skatt frá verksmiðjunum, heldur eigi tillagið að verða til þess að létta útsvarið í því hlutfalli, sem ákveðið er í frv. Út af orðum hv. 2. landsk., að verið hafi einhver „sigurhljómur“ í rödd minni í framsögunni, þá held ég, að ég verði að telja, að þetta sé misheyrn. Hv. þm. S.-Þ. vil ég benda á það, að framsaga mín var algerlega laus við nokkurn meting og uppgerð milli flokka í þessu máli. Hitt sagði ég og vík ekki frá því, að ég persónulega yrði feginn því, að þetta ákvæði hyrfi úr 1., einkum og sér í lagi vegna þess, að ég held það sé hægt að benda á dæmi um það, að ákvæðið hafi orðið til að auka tilfinnanlega árekstra. Og ég held mér sé líka óhætt að segja, að það hafi líka orðið til tjóns. Við munum allir þau átök, sem hv. þm. S.-Þ. minntist á, þegar Kveldúlfur var í þann veginn að koma upp Hjalteyrarverksmiðjunni. Hefði meiri hl. þingsins ekki tekið í taumana, mundi sá ráðherra, sem átti hlut að máli, sennilega - og ég held vissulega -, hafa orðið til þess að tefja algerlega framkvæmdir á því fyrirtæki um ófyrirsjáanlegan tíma. En reynslan síðan hefur sýnt, að af slíku hefði hlotizt mikið tjón. Ég tel það til gildis þeim flokki, sem að því stóð á sínum tíma, að koma í veg fyrir, að þetta mál væri misbrúkað. Síðan hefur komið annað árekstrarmál, þegar Siglufjarðarbær vildi stækka sína verksmiðju. Og ég verð að segja, að ég tel illa farið, að hann gat ekki notið þeirrar aðstöðu, sem hann hafði. Ég segi þetta sem mína skoðun blátt áfram. Og þegar ég lít á þetta dæmi, þá tel ég, að þetta umrædda ákvæði hafi orðið hálfgerð hneykslunarhella, og það er þess vegna, sem ég vil gjarnan, að það sé fjarlægt. Hv. þm. S.-Þ. minnist á þessar litlu verksmiðjur, sem hefur verið komið upp af áhugasömum mönnum, en síðan hafa lent í vandræðum. Hann taldi ekki óeðlilegt, ef allt væri frjálst, að menn rykju í sams konar fyrirtæki, til þess síðan að mæta sams konar vonbrigðum og örðugleikum. í þessu sambandi vil ég nú benda á það, að þessar litlu verksmiðjur, sem byggðar hafa verið af áhugasömum mönnum af góðum vilja, hafa reyndar mylnustein um háls, eða þeir, sem að þeim stóðu, og bæirnir, sem þær voru byggðar í. Þær voru byggðar á þeim tíma, þegar ríkisvaldið hafði fullan hemil á í þessu máli, auðvitað að undanskildum Sólbakka, sem er gamalt fyrirtæki. Þetta var sem sagt á þeim tíma, sem ríkisvaldið hafði aðstöðu til þess að sporna við óviturlegum framkvæmdum á þessu sviði. Og aðstaða og vald ríkisvaldsins gat nú ekki forðað því, að verksmiðjurnar lentu svo sem segir í ræðu hv. þm. S.-Þ. Í þessu sambandi skal ég líka minna á, að það var um tíma uppi allsterk hreyfing, einmitt um það leyti sem mest stóð til um Hjalteyrarverksmiðjuna, í þá átt að hafa verksmiðjurnar margar og smáar. Það hefur sýnt sig síðan, að þessi stefna er ekki rétt. Það að hafa verksmiðjurnar dreifðar og smáar, er það, sem hefur komið þessum fyrirtækjum í koll, eins og hv. þm. S.-Þ. minntist á. Svo er ekki því að neita, að verksmiðjan á Seyðisfirði t. d. var ekki byggð með forsjálni eða nægum áhuga, því að það var gefinn hlutur, að óheppilegt var að hafa síldarverksmiðju þar: Ég freistast til að segja, að hún hafi frekar verið pólitískt númer. Og þegar þannig er staðið að atvinnufyrirtækjum, þá er alltaf von til, að eitthvað kunni að fara á annan veg en þann, sem hinir bjartsýnustu menn óska eftir. Því ber ekki að neita, að reynslan hefur varpað miklu ljósi á undanförnum árum yfir það, hvernig bezt sé að standa að þessum síldarverksmiðjum. Ríkisvaldið hefur þar látið landsmönnum í té dýrmætan arf, þar sem eru þessi fyrirtæki og sú reynsla, sem hefur skapazt kringum þau. Og ég vil vona, að sú reynsla verði til þess að forða mönnum frá í framtíðinni að gera sömu glappaskotin, sem hv. þm. S.-Þ. minntist á. Það er sýnt, að þessi fyrirtæki verða að vera vel grundvölluð og staðirnir svo góðir, að verksmiðjurnar geti að öllum eðlilegum hætti haft nægilegt hráefni. Og með allri virðingu fyrir forsjón að aðgerðum hins opinbera í þessu efni, vil ég nú líka bera það traust til þeirra manna, sem úr einstaklinga hóp kynnu í framtíðinni að vilja leggja út í svipuð fyrirtæki af þessu tagi, að þeir hafi þá forsjá fyrir sér, að ekki þurfi að stafa nein hætta af því, þótt þessi hemill sé numinn í burt. Það eru sem sé átakanleg dæmi þess, að þrátt fyrir þennan hemil hefur verið tekið skakkt á málum, og hefur hann enda orðið nokkurs konar ásteytingarsteinn. Hitt á svo eftir að sýna sig, ef lögfest verður að hafa þetta frjálst í framtíðinni, hvort frelsið verður í þessu efni hættulegra heldur en þau höft, sem enn eru eftir og hér er lagt til að afnema.



Herra forseti! Við 1. umr. féll niður að gera grein fyrir þessu frv. af hálfu fjhn., sem flytur það fyrir tilmæli hæstv. viðskmrh. Frv. skýrir sig nokkuð sjálft, og það er vikið að því í hinni stuttu grg., af hverjum það er samið, nefnilega af stj. Landsbankans, og það er að mestu samhljóða 1. frá 1935, með breyt., sem eru bein afleiðing af því, að um nýja flokka er nú að ræða. N. lítur svo á, að hér sé þörf þessara nýju flokka. Annars hefði ég viljað óska, að hæstv. ráðh. hefði gert grein fyrir þeirri þörf, því að ég verð að játa, að ég hef ekki kynnt mér málið sem skyldi.



Ég vil aðeins geta þess, að það er prentvilla í 1. gr. frv., að heimilt sé að hafa 2 flokka. Nú má gefa út bankavaxtabréf allt að 18 millj. kr., en ekki meira en 6 millj. í hverjum flokki. Flokkarnir eiga því líklega að vera 3. Ég vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki má leiðrétta þetta í prentun eða hvort réttara er, að fram komi brtt. fyrir 3. umr. Það er nú komið svo, að 12. flokkur er að þrjóta, en inn streyma beiðnirnar um lán, og er auðséð, að gefa verður út nýja flokka. Það er mismunandi, hvað menn vilja helzt, hvort þeir vilja vaxtahærri bréf affallalaus eða lægri með afföllum. 23. gr. er að því leyti breytt frá því, sem var í l. frá 1935, að í l. frá 1935 er tekið fram um fé ómyndugra, að ekki megi verja því til að kaupa bankavaxtabréf hærra verði en skráðu gangverði og aldrei hærra en ákvæðisverði þeirra. Þessu er sleppt úr nú, því að það hefur komið í ljós, að veðdeildarbréf verður að kaupa gangverði, þó að það sé yfir nafnverði bréfanna.

Flm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti! Ég sé enga ástæðu til þess að hafa verulega framsögu í þessu máli. Það er öllum hv. dm. kunnugt, því það hefur áður verið rætt hér í deildinni, og það er svo sjálfsagt, að óþarfi er að mæla fyrir því.

Á málið ekki að ganga til nefndar?

. Ég legg það á vald hæstv. forseta, hvort málið fer til nefndar eða ekki.



Ég skal vera fáorður. Eins og hv. dm. er kunnugt, er þetta frv. umskiptingur úr öðru frv., sem hér var á ferðinni og nú er orðið að lögum. Þá tókst hv. 1. þm. N.-M. að koma þeirri sömu hugsun inn, sem fyrir honum vakir nú, en það var numið úr frv. í Nd., og var síðan samþ. hér í deildinni eins og Nd. gekk frá því. Það sýnir þrautseigju hv. þm. í þessu máli frekar en ýmsum öðrum málum, að hann skuli enn vera farinn á stúfana, og veit ég ekki, af hverju slíkt stafar, nema ef vera kynni, að það væri vegna þess, að hér er um heimildarl. að ræða, en þm. beri ekki fullt traust til stj. um framkvæmd þeirra. Virðist mér, að hv. þm. geti eins borið fram vantraust á ríkisstj. bæði í þessu máli og öðrum, sem hann virðist ekki vera fyllilega ánægður með. Það kom fram í því máli, sem hér var til umr. næst á undan þessu, að það væri heppilegast, að ýmis skattal. væru látin bíða meðan svo mikið umrót væri í fjármálum sem nú er, og þar sem talið var, að tjaldað væri til eins árs með afgreiðslu skattafrv., virðist sjálfsagt, þar sem viðhorf í fjármálum er svo órólegt, að þetta frv. verði látið sæta sömu örlögum og ýmis svipuð mál og látið bíða, þar til eitthvað verður sagt með vissu um fjármálaviðhorf kaupstaðanna. Þar sem hér er aðeins um heimildarlög að ræða, hefur ríkisstj. það á sínu valdi, hvort hún notar þau eða ekki, og hvernig sem hv. þm. (PZ) reynir að snúa sig út úr því, er það ekki annað en vantraust á ríkisstj. að bera fram þetta frv. Við vitum ekki nema svo fljótt geti skipazt veður í lofti um fjármál bæjanna, einkum útgerðarbæjanna, að full þörf sé þeirra laga, sem hér er farið fram á að fella úr gildi. Ég veit, að hv. þm. gerir sér engar vonir um, að málið nái afgreiðslu á þessu þingi, en hann vill sýna vilja sinn og innræti að bera málið fram nú, ef hann gæti gert það einhverjum til ergelsis.



Ég skaut því fram áðan, hvort ekki væri réttara að láta þetta mál fara til nefndar og þá líklega fjhn. eða allshn. Finnst mér, að hvað svo sem um tilgang frv. er, sé full ástæða til að athuga, hvort réttmætt sé að afnema þessi lög. Hv. þm. Hafnf. benti á, að hér væri aðeins um heimildarl. að ræða, en ég hef orðið þess var, að bæjunum er ekki sama um það, hvort heimildarl. eru felld úr gildi eða ekki, enda þótt heimildin sé ekki notuð. N. sú, er fengi málið til meðferðar, þyrfti að athuga, hvort réttmætt sé að svipta Hafnarfjarðarbæ þessum tekjum. - Það er svo um flesta skatta, að þeir eru óvinsælir, en ég efast um, að almenningur fyndi þess mikinn mun, þótt þessum skatti væri létt af. Ég stóð upp til þess að gera það að till. minni, að málinu væri vísað til n., en býst hins vegar ekki við því, að það nái afgreiðslu á þessu þingi.

Flm. (Páll Zóphóníasson) : Hv. þm. Hafnf. lítur svo á, að með þessu frv. sé ég að bera fram vantraust á ríkisstj. Mætti með sama rétti segja, að þeir hv. þm., sem voru með því að breyta tekju- og eignarskattslögunum, hafi greitt atkv. með vantrausti á stjórnina. Hv. þm. má hafa þessa skoðun fyrir mér, en hún hefur ekki við neitt að styðjast. En ég vil benda hv. þm. á, að á meðan það er á valdi fjmrh., sem hefur þá skoðun, að réttast sé að taka öll gjöld sem jafnast af öllum þegnum þjóðfélagsins, án tillits til gjaldgetu þeirra, er ekki nema eðlilegt, að hann noti slík heimildarlög. Hitt væri annað mál, ef sjónarmið þeirra manna væri ríkjandi í stj., sem álíta, að gjöldin beri að leggja á eftir gjaldgetu einstaklinganna, - þá yrðu slík heimildarlög ekki notuð. Það er því ekkert óeðlilegt við það, þótt hv. þm. Hafnf. álíti rétt að skattleggja þá, sem ferðast til Hafnarfjarðar og frá, og ná tekjum til Hafnarfjarðarbæjar á þann hátt, því það er í samræmi við stefnu Sjálfstfl., en það er óskiljanlegt, að hv. 2. landsk. skuli halda slíku fram, maður, sem fyllir þann flokk, sem telur slíka skattlagningu fullkomið ranglæti, en telur, að gjöldin eigi að leggja á eftir efnum og ástæðum. - Þegar málið snertir Hafnarfjarðarbæ, bregzt hann sinni eigin lífsstefnu og flokks síns. Hv. þm. (SÁÓ) er nú kominn á þann aldur og það þroskastig, að hann ætti að vera sjálfum sér samkvæmur. Ég get því vel skilið, að hann vilji athuga það nánar, hvort hann eigi að fylgja frv. eða ekki, og því vill hann, að málið fari til n., og þá helzt n., sem hann á sæti í. - Ég læt mig það engu skipta, hvort málið fer til n. eða ekki, en ef hv. þm. Hafnf. er það sársaukaminna, að borin sé fram rökstudd dagskrá þess efnis, að stjórnin noti ekki þessa heimild fyrst um sinn, get ég fyrir mitt leyti fallizt á þá afgreiðslu málsins. Þetta gjald hefur alltaf verið ranglátt, en nú er það auk þess óþarft, enda getur Hafnarfjarðarbær náð hærra gjaldi af einum manni með réttlátri útsvarsálagningu en þetta gjald veitti á ári.

forseti (EÁrna): Frá utanríkismálaráðuneytinu hafa Alþingi borizt tvö bréf, sem ég mun nú lesa upp, bæði dagsett í gær. Ráðuneytið vill ekki láta hjá líða að tjá háttvirtu Alþingi, að því hefur borizt símskeyti frá sendifulltrúa Íslands í London um, að Einar Olgeirsson alþingismaður og þeir Sigfús Sigurhjartarson ritstjóri og Sigurður Guðmundsson blaðamaður, er fluttir voru brott af brezka hernámsliðinu hér, séu komnir til Englands og dvelji nú í „Royal Patriotic Schools, Wandsworth“. Í framhaldi af bréfi sínu, dags í dag, skal háttvirtu Alþingi hér með skýrt frá því, að ráðuneytinu barst síðar í dag annað símskeyti frá sendifulltrúa Íslands í London, þar sem segir svo: “Hitti Einar Sigfús Sigurð í dag þeir biðja fjölskyldum fráskýrt þeim líði öllum vel kveðast hafa gott viðurværi kurteist viðmót stop um sinn í skólahúsi þar sem aðbúnaður allur mun betri en í fangelsum þar sem sumir landar hafa verið áður.“ Ráðuneytið skýrir að sjálfsögðu aðstandendum frá ofanrituðu.