Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Jónas Hallgrímsson, framkvæmdastjóri á Seyðisfirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta tilkynnist yður hér með, herra forseti. Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl.`` Jónas Hallgrímsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. um atvinnulýðræði. Auk mín flytja frv. 14 aðrir þingmenn úr þingflokki jafnaðarmanna og Alþb., hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Ragnar Arnalds, Sighvatur Björgvinsson, Margrét Frímannsdóttir og Svavar Gestsson auk átta annarra þingmanna úr þingflokki jafnaðarmanna. Flutningsmenn eru því meðal annarra þingflokksformennirnir hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir og Svavar Gestsson og flokksformennirnir hv. þm. Margrét Frímannsdóttir og Sighvatur Björgvinsson. Með atvinnulýðræði er átt við leiðir til að auka áhrif starfsmanna innan fyrirtækja en atvinnulýðræði er ekki útbreitt hér og eru Íslendingar langt á eftir nágrannaþjóðunum hvað varðar þá þætti í skipulagi atvinnulífsins. Meginreglan varðandi fyrirtækjarekstur var að eigendur viðkomandi fyrirtækis höfðu allt ákvörðunarvald í fyrirtæki en launafólk var einungis samningsbundið. Þetta hefur breyst mikið á undanförnum áratugum. Í nútímafyrirtækjum eru þrír hópar sem ráða mestu, þ.e. eigendur, æðstu stjórnendur, þ.e. framkvæmdastjórar, og starfsmenn. Framkvæmdastjórar eru oft meðal eigenda en það er alls ekki algilt. Hins vegar starfa eigendur og framkvæmdastjórar náið saman og koma oftast fram sem ein heild gagnvart starfsmönnum, m.a. við kjarasamninga. Þótt eigendur fyrirtækja fari með hið formlega vald, þá hafa áhrif æðstu stjórnenda eða framkvæmdastjóra aukist verulega á Vesturlöndum undanfarna áratugi. Rök fyrir auknum áhrifum starfsmanna eru m.a. þau að með samstarfi og upplýsingum er hægt að ná fram hagkvæmum áhrifum í starfsemi fyrirtækis og á stöðu starfsmanna. Aukið atvinnulýðræði veitir stjórnendum aðhald, bætir starfsanda, bætir kjör og eykur lýðræðislega stjórnarhætti. Það vinnur jafnframt gegn óeðlilegri valdasamþjöppun og það er hluti af fyrirtækjamenningu sem er ákveðin félagsleg umgjörð um starfsemi fyrirtækis. Fleiri rök fyrir aðild starfsfólks að stjórnun fyrirtækja eru m.a. að þá er tekið tillit til hagsmuna starfsmanna meira en nú er gert, t.d. með því að veittur er aðgangur að reynslu og upplýsingum starfsmanna. Ráðstöfunarréttur stjórnar er í reynd takmarkaður þegar um er að ræða aðgerðir sem eru mjög óvinsælar meðal starfsmanna og tekið er meira tillit til þjóðfélagslegra afleiðinga af stefnu fyrirtækis, svo sem á sviði mengunar, líðan starfsmanna á vinnustað, tryggingu atvinnu, staðsetningu og ýmislegt fleira. Fyrirtæki hafa einnig verið að færa sig meira frá miðstýringu yfir til dreifstýringar þar sem fleiri aðilar koma meira að ákvörðunum sem tengist vinnu þeirra. Gott samband milli stjórnenda og starfsmanna getur verið í þágu beggja og haft í för með sér betri launakjör. Atvinnulýðræði er þannig góð aðferð til að hækka laun, bæta framleiðni og styrkja fyrirtæki um leið og það eykur eftirlit sem er nauðsynlegt í heimi vaxandi samkeppni. Evrópusambandið hefur sett ákvæði um atvinnulýðræði og vikið er að þeim í alþjóðlegum samningum, sem við erum aðilar að, og búast má við því, herra forseti, að við verðum innan ekki langs tíma að lögfesta hér á landi ákvæði í tengslum við atvinnulýðræði vegna aðildar okkar að EES-samningnum. Þess vegna er mjög mikilvægt að við festum í lög útfærslu á okkar eigin forsendum um atvinnulýðræði og fáum reynslu á þessa hugmyndafræði án þess að bíða eftir tilskipunum að utan. Þótt hagsmunir gætu farið saman innan fyrirtækis, þá takast þessir aðilar á, þ.e. vinnuveitendur og starfsmenn, um kaup og kjör. Nú er hins vegar líklegt að þróunin fari meira að færast yfir á vinnustaði í formi samninga og hún muni verða meira innan einstakra vinnustaða með samvinnu og ráðgjöf frá heildarsamtökum vinnuveitenda og verkalýðsfélaga. Síðustu kjarasamningar settu ákveðnar reglur á þessu sviði. Slíkt fyrirkomulag er þekkt víða erlendis og hefur verið þar lengi í föstum skorðum, m.a. í nágrannalöndunum. Við þekkjum hér á landi sameiginlega hagsmunagæslu verkalýðsfélaga og vinnuveitenda, t.d. oft og tíðum gagnvart ríkisvaldi auk samvinnu þeirra í lífeyrissjóðaumhverfi. Meginefni þessa frv. er hins vegar ekki að búa til streymi fyrir almennar upplýsingar og samráð heldur að taka skrefið að fullu, þ.e. að kveða ótvírætt á um rétt starfsmanna til að kjósa fulltrúa í stjórn hlutafélags af tiltekinni stærð. Hér þarf að hafa í huga að við erum mjög langt á eftir og reyndar áratugum á eftir nágrannaþjóðunum hvað varðar áhrif starfsmanna á stjórnun fyrirtækja. Hjá Alþýðusambandi Íslands er hins vegar verið að undirbúa núna mikið átak í menntun trúnaðarmanna til að starfa á jafnréttisgrundvelli sem fulltrúar starfsmanna gagnvart eigendum og æðstu stjórnendum. Aukin menntun trúnaðarmanna með námskeiðahaldi er mjög mikilvæg og einmitt þessi áhersla innan verkalýðshreyfingarinnar sýnir að verið er að bregðast við nýjum aðstæðum. Trúnaðarmenn munu verða lykilaðilinn varðandi samstarf í atvinnulýðræði og í kjarasamningum framtíðarinnar og þetta mun vafalítið þróast mjög hratt á næstu árum þannig að starf stéttarfélaganna stefnir meira inn á vinnustaðina, bæði hvað varðar kjarasamninga, starf trúnaðarmanna og, ef frv. verður að lögum, með formlegri aðild starfsmanna að stjórnun fyrirtækja. Þetta frv. byggir á danskri löggjöf en íslenska hlutafélagalöggjöfin tekur mjög mið af þeirri dönsku. Sú útfærsla sem hér er lögð til, að starfsmenn kjósi stjórnarmenn, er hluti af hugmyndafræðum um atvinnulýðræði og sú aðferð sem skilar fljótast árangri. Ákvæðin í dönsku hlutafélagalöggjöfinni eru yfir 25 ára gömul og þau hafa reynst vel. Hér er lagt til að í félögum þar sem 35 manns eða fleiri hafa starfað síðustu þrjú ár kjósi starfsmenn fulltrúa í stjórn sem svarar til helmings þeirra stjórnarmanna sem eru kosnir af öðrum. Til dæmis ef í stjórn félags væru sex manns þá yrðu kosnir þrír til viðbótar frá starfsmönnum, þannig að í stjórn þess félags sætu níu manns. Ef um væri að ræða sjö manna stjórn að öðru jöfnu, þá er helmingurinn af sjö þrír og hálfur og er kveðið á um að hækka upp í næstu heila tölu, fjóra. Í þeirri stjórn sætu þá sjö frá eigendum og fjórir frá starfsmönnum eða ellefu manns samtals. Þetta er lagt til í frv. og er sama aðferðafræði og er í danskri löggjöf. Í lögum um hlutafélög ræður einfaldur meiri hluti þannig að vandalaust er að framkvæma þessi ákvæði vegna þess að þó svo að standi á jafnri tölu í stjórn, þá má kveða á um í samþykktum að atkvæði formanns ráði úrslitum ef atkvæði eru jöfn, þannig að þar skapast engin vandkvæði við framkvæmd þessa frv. Stjórnarmenn sem sækja umboð sitt til starfsmanna fyrirtækis hafa sama rétt og aðrir stjórnarmenn. Þeir taka þátt í stjórnun fyrirtækisins, koma fram með skoðanir starfsmanna, ræða stefnu og stjórnun fyrirtækis út frá öðru sjónarhorni en aðrir stjórnarmenn. Í frv. er lagt til að þessir fulltrúar starfsmanna séu valdir þannig að haldinn sé almennur starfsmannafundur a.m.k. viku fyrir aðalfund þar sem fulltrúar eru kosnir og allir fastráðnir starfsmenn eigi seturétt á þeim fundi og séu kjörgengir í stjórnina. Sérhver fastráðinn starfsmaður fer með eitt atkvæði eða hluta úr atkvæði sé um hlutastarf að ræða. Tilgangur þessa frv. er fyrst og fremst að opna fyrir atvinnulýðræði í íslenskum fyrirtækjum og nýta hina vel heppnuðu dönsku löggjöf í því skyni. Hér er lagt til eins og í dönsku lögunum að fulltrúi í stjórn félagsins komi úr hópi starfsmanna en í Svíþjóð er gert ráð fyrir að fulltrúi starfsmanna komi frá stéttarfélögunum en sé ekki nauðsynlega starfsmaður viðkomandi fyrirtækis. Hér er hins vegar lagt til eins og algengt er erlendis að fulltrúar starfsmannanna séu starfandi innan fyrirtækisins. Væntanlega mundu þetta verða trúnaðarmenn, í fyrstu a.m.k., og væri það mjög vel við hæfi að einmitt slík tengsl sköpuðust. Við áframhaldandi útfærslu verða tengsl starfsmanna og stéttarfélaga og heildarsamtaka þeirra nánari en verið hefur og við flutningsmenn teljum að þetta frv. stuðli að því. Þátttaka starfsmanna í stjórnun fyrirtækis er sums staðar erlendis tryggð með víðtækari hætti en þetta frv. gerir ráð fyrir þó svo einnig þekkist útfærsla þar sem skemmra er gengið, en víðast hvar í nágrannalöndunum eða má segja í flestum þeirra eru ákvæði í þessa átt sem frv. gerir ráð fyrir. Í frv. er lagt til að lögin öðlist þegar gildi og kosnir starfsmenn taki þegar sæti í stjórn félagsins og veittur aðlögunartími til breytinga á samþykktum. Ef miðað er við 35 starfsmenn og fleiri þá falla stærri fyrirtæki undir þetta og er vikið að því í frv. Í tölum frá Þjóðhagsstofnun kemur fram að einungis 2.000 fyrirtæki hér á landi eru með fleiri en fimm starfsmenn. Það eru 390 fyrirtæki og stofnanir hérlendis árið 1995 með 35 starfsmenn eða fleiri. Þessi fyrirtæki og stofnanir mundu falla undir þetta frv. ef gert er ráð fyrir að sambærileg ákvæði gildi um ólík rekstrarform. Meðal þeirra fyrirtækja sem falla undir ákvæði frv. eru langflest fyrirtæki sem eru skráð á Verðbréfaþingi Íslands. Það liggja fyrir góðar tölulegar upplýsingar um þau. Þetta eru flest stærstu og öflugustu fyrirtæki landsins og um það bil 45 fyrirtæki mundu falla undir þetta ákvæði. Heildarumsvif þeirra fyrirtækja árið 1997 eru 150 milljarðar, starfsmannafjöldi á annan tug þúsunda og markaðsvirði félaganna er um það bil 150 milljarðar. Við sjáum því að þetta hefði strax áhrif á starfsemi þessara fyrirtækja. Hægt er að nefna fyrirtæki eins og Eimskip, Flugleiðir, Samherja, Granda, Íslandsbanka, olíufélögin og tryggingafélögin. Ef frv. yrði samþykkt fengju starfsmenn þessara félaga allra fulltrúa í stjórn þeirra. Vitaskuld er hægt að útfæra stefnu frv. gagnvart einkahlutafélögum og samvinnuhlutafélögum og þetta á einnig að ná yfir stofnanir í eigu ríkisins sem eru ekki í hlutafélagaformi þannig að vitaskuld á þessi aðferð víðar við en einungis innan hlutafélaga þó að hér sé lagt upp með breytingar á hlutafélagalögum. Það er mjög brýnt, herra forseti, að mótuð sé sjálfstæð stefna á þessu sviði, m.a. vegna þess að búast má við því að innan Evrópusambandsins verði þetta form lögfest með tíð og tíma og við yrðum þá að lögfesta það einnig hér á landi. Þá er mjög mikilvægt að við hefðum þegar sett lög um slíkt kerfi í atvinnulífinu, unnið með það í nokkurn tíma og öðlast reynslu á þessu mikilvæga sviði sem eykur hlut starfsmanna í fyrirtækjarekstri. Sú löggjöf sem byggt er á, þ.e. danska löggjöfin, hefur reynst vel hvað þessa hluti varðar og það er skynsamlegt að byggja útfærslu okkar á löggjöf sem hefur komið vel út í framkvæmd. Frv. tekur á einum þætti í atvinnulýðræði, þ.e. þátttöku starfsmanna í stjórnun fyrirtækja og með samþykkt þess væri eðlilegt að útfæra sambærilega aðild starfsmanna að stjórnun stofnana og fyrirtækja í eigu ríkisins sem eru í öðru rekstrarformi. Ég er þess fullviss, herra forseti, að samþykkt þessa frv. muni styrkja íslenskt atvinnulíf, leiða til bættra kjara launafólks en jafnframt bæta möguleika á aukinni framleiðni fyrirtækja og þar með bæta samkeppnisstöðu þeirra á alþjóðamarkaði. Með tilliti til þess hve margir úr þingflokkum jafnaðarmanna og Alþb. standa að þessu frv. þá er hægt að fullyrða að hér er um að ræða útfærða stefnu jafnaðarmanna og félagshyggjufólks og markar tímamót í umræðu um skipulag á vinnumarkaði. Þessar hugmyndir hafa verið ræddar oft áður innan íslensks samfélags. Hér er framhald af þeirri umræðu og tillögum sem áður hafa verið gerðar, bæði innan þingsala og annars staðar og það fer vel á því að svo víðtæk samstaða hafi skapast í þessum flokkum, þ.e. Alþfl. og Alþb., við útfærslu frv. að það er lagt fram með þessu móti á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frv. og þakka hv. framsögumanni fyrir ágæta ræðu. Ég vil gjarnan láta það koma fram í að þessi mál hafa verið rædd hér áður, fyrir allmörgum árum, ótrúlega mörgum árum satt að segja. Ég hygg að það séu komnir um þrír áratugir síðan hv. þm. Ragnar Arnalds hreyfði þessu máli í tillögu til þál. um lýðræði, minnir mig að málið hafi heitið. Efnið var alla vega atvinnulýðræði. Ég minnist þess að þessi mál voru talsvert mikið rædd, m.a. í mínum flokki og þá komu fram misjöfn sjónarmið í þessum efnum. Þau komu frá ýmsum forustumönnum í verkalýðshreyfingunni, eins og Eðvarð Sigurðssyni sem taldi að þetta væri í raun og veru ekki að öllu leyti skynsamlegt fyrirkomulag. Hann taldi að með þessu væri verið að gera verkalýðinn, eins og það hét, samábyrgan fyrir rekstri fyrirtækjanna og draga úr vilja og krafti fólks til þess að berjast fyrir betri kjörum og með þessu væri verið að veikja baráttuþrek verkalýðshreyfingarinnar. Þetta snerist um að fólk mundi smátt og smátt öðlast meiri samúð með fyrirtækjunum en því fólki sem það ætti að standa með, þ.e. þeim sem lifa á því einu að selja vinnuafl sitt. Ég vil taka það fram að ég er þeirrar skoðunar að þetta sé fullkomlega gilt sjónarmið og að atvinnulýðræði megi aldrei verða til þess að veikja baráttu verkalýðshreyfingarinnar heldur verði það að styrkja hana. Sú tillaga sem hv. þm. Ragnar Arnalds flutti hér fyrst hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela 11 manna nefnd að undirbúa löggjöf um aukin áhrif verkamanna og annarra launamanna á stjórn þeirra fyrirtækja sem þeir starfa hjá. Skal löggjöf þessi vera fyrsti áfanginn í áætlun til næstu tveggja áratuga um aukið lýðræði í íslenskum atvinnuvegum og ber sérstaklega að stefna að því í fyrstu lotu að veita launafólki í ríkisfyrirtækjum, og þá einkum iðnfyrirtækja, veruleg bein áhrif á stjórn þeirra en starfsmönnum í einkarerkstri víðtæk ráðgefandi áhrif.`` Ég held að þessi tillaga hafi síðan verið flutt nokkrum sinnum en náði ekki fram að ganga. Henni fylgdi mjög ítarleg greinargerð um atvinnulýðræði sem er mjög fróðleg miðað við allar aðstæður og í ljósi sögunnar. Á grundvelli hugsunarinnar í þessari tillögu og þeirrar stefnumótunar sem fólst í henni beitti Alþb. sér fyrir því að starfsmenn fengju aðild að stjórnun allmargra ríkisfyrirtækja. Þannig voru sett ákvæði í lögin um heilbrigðisþjónustu sem gerðu ráð fyrir því að starfsmenn ættu t.d. aðild að stjórnarnefnd Ríkisspítalanna. Þau lög voru sett að frumkvæði Magnúsar Kjartanssonar, þáv. heilbr.- og trmrh., og þessi atvinnulýðræðishugsun var þar að leiðarljósi. Ég tel mjög nauðsynlegt að halda því til haga að málið hefur átt sér langan aðdraganda og nauðsynlegt að muna eftir því um leið og rætt er um málin. Hitt atriðið sem ég ætlaði að nefna er kom að mínu mati ekki nægilega skýrt fram hjá hv. frsm. Það er a.m.k. mitt sjónarmið að tilgangurinn með þessu sé einnig sá að reisa skorður við ofurvaldi fjármagnsins yfir vinnandi mönnum yfirleitt. Ég held að það sé nauðsynlegt að átta sig á því að hérna er ekki um neina silkihanskanálgun að ræða gagnvart þeim sem eiga fyrirtækin og fjármagnið á hverjum tíma. Í raun er þrengt að fjármagninu með lýðræðislegum aðgerðum eins og hér er gerð tillaga um. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að í frv. og í umræðum um málið er ekki um það að ræða að fulltrúar starfsmanna fái meiri hluta í stjórnum fyrirtækja og þar með yfirráð yfir fjármagninu eða hlutafénu á bak við fyrirtækið, heldur er gert ráð fyrir því að viðkomandi hafi áhrif á tiltekna þætti í starfsemi fyrirtækjanna eins og hv. þm. rakti ágætlega áðan. Þessi tvö atriði, annars vegar hinn sögulegi aðdragandi og hins vegar það meginmál að atvinnulýðræði getur sett skorður við valdi fjármagnsins, voru þau meginatriði sem ég vildi draga fram. Við höfum á undanförnum árum og áratugum fjallað heilmikið um markaðinn og að hve miklu leyti eigi að nota markaðinn. Við alþýðubandalagsmenn höfum um árabil verið þeirrar skoðunar að markaðurinn eigi að vera þjónn en ekki herra. Ég hygg að við höfum viljað ganga lengra í því en flestir aðrir að takmarka völd markaðarins þá þörf krefur, með lýðræðislegum ákvörðunum sem Alþingi tæki eða með samningum sem verkalýðsfélögin beittu sér fyrir. Ég lít svo á að ákvarðanir um atvinnulýðræði, eins og finna má í þessu frv. sem ég er meðflm. að, hafi þann tilgang að setja markaðnum skorður og koma í veg fyrir það að markaðsöflin neyti ýtrasta styrks síns til þess að aukast og margfaldast, jafnvel á kostnað hins almenna launamanns.

Virðulegur forseti. Sú hugsun sem hér er sett fram í frv. til laga um breytingu á lögum um hlutafélög er gömul og út af fyrir sig góð og gild svo langt sem hún nær. Ég óttast að það fyrirkomulag sem þarna er vísað til veki meiri vonir en innstæða er fyrir. Auðvitað kann það að vera misjafnt eftir aðstæðum hversu miklum áhrifum er hægt að ná í gegnum það fyrirkomulag sem hér er lagt til, þ.e. að fulltrúar starfsmanna hlutafélaga eða fyrirtækja fái aðild að stjórnum þeirra. Í þessu sambandi vildi ég sérstaklega vekja athygli á þeim gerbreyttu aðstæðum sem skapast hafa á undanförnum árum. Þær má svo sem rekja nokkuð langt til baka en ber þó á þeim í vaxandi mæli. Þær tengjast tökum fjármagnseigenda á atvinnulífi að því er snýr að starfsmönnum. Þar er ég sérstaklega að vísa til þeirrar svokölluð hnattvæðingar sem felst í algerri opnun fyrir fjármagnsflutninga heimshorna á milli og þar er um gerbreyttar aðstæður að ræða frá því sem var fyrr á öldinni. Hinar nýju aðstæður auðvelda fjármagnseigendum gífurlega, frá því sem var, viðskiptin við seljendur vinnuaflsins. Þær breytingar sem þarna eru í gangi hafa nú þegar gjörbreytt aðstæðum til hins verra fyrir starfsfólk og af þeim sökum má segja að allt sem lýtur að því að styrkja aðstöðu starfsmanna á einhvern hátt sé af hinu góða. Varðandi hnattvæðingu fjármagnsins þá sjá menn margvíslegar afleiðingar hennar. Það birtist m.a. í því að launum og kjörum er þrýst niður, í víðtækum skilningi, hjá launafólki nánast um allan heim. Hin frjálsa för fjármagnsins hefur ekki nein landamæri lengur. Alþfl. átti nú drjúgan þátt í því að afnema þær hindranir sem voru varðandi fjármagnsflæði inn og út úr þessu landi. Viðskrh. Alþfl. afnam það með einni reglugerð 1990, ef ég man rétt, það síðasta sem eftir stóð. Þetta var síðan innsiglað með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið sem er hluti af hnattvæðingu fjármagnseigendanna. Þetta birtist í því, virðulegur forseti, að rauntekjur fólks, ekki í Evrópu en mjög víða, t.d. í Norður-Ameríku, hafa færst niður á sama tíma og framleiðni í atvinnurekstri hefur aukist. Þau tök verkalýðsfélaga í hinum iðnvædda hluta heimsins voru allsterk en hafa veikst það mikið að það er langt frá því að launafólkið haldi í sinn hlut af skiptingu arðsins af atvinnurekstrinum, þó það hafi tekist hér áratugina áður. Fyrir þessu liggja upplýsingar, m.a. hjá Alþjóðabankanum sem hefur safnað upplýsingum um þessi efni og auðvitað kemur þetta skýrt fram á vegum einstakra þjóðríkja. Við erum á hraðferð í þessum breytingum sem er engan veginn séð fyrir endann á. Það sem vonir standa til að geti þó fylgt og verið sárabót í þessum efnum er að jafnhliða fjármagnsflutningum til þróunarríkja nái fyrirtæki sem þar eru að koma sér fyrir að hagnast af hræbillegu vinnuafli sem þar er í boði. Mikið af því sem er að gerast í sambandi við fjölþjóðfyrirtækin felst í því að þau koma sér fyrir á annarri slóð en þar sem vinnuaflið er dýrast. Þessar breytingar hafa hins vegar ekki orðið til þess að staða launafólks í þróunarríkjum hafi batnað til neinna muna. Því miður eru ekki horfur á því að menn komi þar undir sig fótunum til þess að verjast því arðráni sem er í fullum gangi, róttækara en við höfum áður séð. Þessar aðstæður hafa þegar barið að dyrum hér á landi, þó ekki með sama þunga og sums staðar erlendis. Bandaríki Norður-Ameríku eru auðvitað það ríki sem í iðnvædda hluta heimsins þar sem kapítalið hefur komist lengst með launafólkið sem eltir atvinnutækifærin er réttindalítið eða réttindalaust og býður niður vinnu sína vegna þess að verkalýðsfélög eru þar mjög veikburða og ná ekki að skjóta skildi fyrir verkafólkið. Þetta hefur leitt til þess að í Bandaríkjunum hefur atvinnuleysi m.a. verið minna en í Evrópu af þeim sökum að menn bjóða vinnuafl sitt á lægri kjörum en áður og færa sig miklu meira til en annars staðar og þetta er hluti af hnattvæðingunni sem á eftir að berja að dyrum hér eins og horfir með auknum þunga einnig hér á landi og gerir launafólkinu mun örðugra fyrir í baráttunni við fjármagnseigendur og eigendur og ráðamenn fyrirtækja en áður var. Ég óska hv. flutningsmönnum þessa máls alls hins besta í viðleitninni til þess að styrkja, þó með veikum hætti sé, stöðum launafólks inni í stjórnum fyrirtækja. Það fær þá kannski upplýsingar um stöðuna áður en því er húrrað út og rekið á dyr þar eins og gerist í auknum mæli með uppsögnum og meira að segja í opinberum fyrirtækjum sem verið er að einkavæða. Þar þekkja menn hvernig gengið er að starfsfólkinu. Það sem er aðalatriðið hér og ég vil leggja áherslu á að lokum er þessi stórfellda breyting hin allra síðustu ár til að veikja stöðu launafólks á heimsmælikvarða og ekki síst í hinum þróuðu ríkjum heimsins sem horfir til mikils ófarnaðar að mínu mati því að til hvers er þessi brjálaða samkeppni sem haldið er uppi? Hverju á hún að þjóna? Þar sem í leiðinni er gengið á auðlindir jarðar með þeim hætti sem við þekkjum og umhverfi jarðar stafar mikil hætta af. Þetta er mikil hættuslóð og ef áhrif verkalýðshreyfingar og starfsmanna mættu styrkjast til þess að andæfa gegn þessu er það sannarlega vel.

Herra forseti. Fyrir fáeinum árum var tekin ákvörðun um að flytja grunnskólann til sveitarfélaganna eins og það heitir og uppi voru efasemdir um það hjá ýmsum þingmönnum, og m.a. þeim sem hér stendur, að það þyrfti kannski að huga aðeins betur að því máli en þá var gert. Nú hygg ég hins vegar að það sé nokkuð almenn sátt um það að sveitarfélögin hafi sinnt grunnskólanum nokkuð vel. Gallinn við grunnskólalögin er sá að þau kveða ekki á um rétt barna til þess að vera í skóla heldur bara skyldur sveitarfélaga til þess að hafa börn í skóla og það er mjög alvarlegt mál. Það hefur orðið til þess að börn sem eiga við vissa erfiðleika að stríða hafa ekki fengið skólavist og hafa langtímum saman orðið að sæta því að komast ekki í skóla af margvíslegum ástæðum. Sérstaklega er þetta erfitt þegar um er að ræða börn sem eru vistuð fjarri heimilum sínum í öðrum sveitarfélögum, t.d. á vegum barnaverndaryfirvalda. Barnaverndaryfirvöld taka stundum um það ákvörðun að skynsamlegt sé að koma börnum í fóstur á heimilum sem eru í öðrum byggðarlögum og þegar börn eru á skólaaldri eiga þau auðvitað samkvæmt lögum að eiga rétt á því að vera í skóla. Veruleikinn hefur þrátt fyrir þetta orðið sá að í sumum tilvikum hefur staða þeirra verið óljós og börnin hafa verið utan skóla langtímum saman. Það hefur vakið upp feiknalegar deilur og menn þekkja dæmi um það. Síðustu dæmin eru austan úr Flóa og í blaðinu Degi í dag birtist viðtal við Soffíu Sigurðardóttur á Neistastöðum í Villingaholtshreppi sem segir frá reynslu sinni í þessu efni þar sem hún gerði til þess ítrekaðar tilraunir að koma barni í skóla en aðstæður voru ekki með þeim hætti að viðkomandi yfirvöld, þ.e. sveitarfélagið, féllist á það. Hér er flutt frv. til að bæta úr þessu. Hér er flutt frv. sem gengur út á að rétturinn sé alltaf barnsins fyrst. Frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á eftir 56. gr. koma þrjár nýjar greinar, svohljóðandi: Öll börn eiga rétt á skólagöngu samkvæmt lögum þessum, sbr. 1. gr. [þ.e. grunnskólalaganna] Sveitarstjórn er skylt að tryggja barni skólavist sem næst dvalarheimili þess og að tryggja því flutning til og frá skóla þegar um lengri veg er að fara. Nú koma upp deilur milli sveitarfélaga um það í hvaða skóla barn skuli ganga og hvaða sveitarfélag skuli bera kostnað af skólavist barnsins og skal þá úrskurðarnefnd`` --- sem er nýtt atriði í þessu frv. --- ,,kveða upp úrskurð um málið, sbr. 58. gr.`` Í 58. gr. er síðan gert ráð fyrir því að ákvæði komi um þessa úrskurðarnefnd sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra skipar þriggja manna úrskurðarnefnd sem fjallar um deilumál milli sveitarfélaga sem upp kunna að koma vegna framkvæmda á lögum þessum. Skipunartími nefndarinnar er fjögur ár í senn. Skulu tveir nefndarmenn skipaðir samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga en sá þriðji skipaður án tilnefningar og er hann formaður nefndarinnar. Úrskurðir nefndarinnar eru endanlegir á stjórnsýslusviði.`` Með öðrum orðum, hér starfar nefnd þriggja manna, hún kveður upp úrskurði þegar upp koma deilur milli sveitarfélaga. Barnið bíður ekki með skólavist sína eftir því að nefndin ljúki sér af heldur fer barnið í þann skóla sem er næst heimili þess eða sem hentar því að öðru leyti best því í 3. gr. og síðustu grein frv. segir svo, með leyfi forseta: ,,Þegar um er að ræða skólagöngu barna sem hafa verið vistuð fjarri lögheimilum sínum á vegum barnaverndarnefnda eða hliðstæðra aðila skal menntamálaráðuneytið greiða kostnað af dvöl barnsins þar til úrskurðarnefnd skv. 58. gr. hefur fellt úrskurð sinn.`` Með öðrum orðum, ef barn er vistað fjarri heimasveitarfélagi sínu í öðru sveitarfélagi þá fer barnið skilyrðislaust í þann skóla sem það sveitarfélag notast yfirleitt við ef það hentar barninu af öðrum ástæðum. Nú vill viðkomandi sveitarfélag hins vegar ekki sætta sig við þetta og vill ekki borga þann kostnað sem af þessu hlýst. Þá bitnar það ekki á barninu samkvæmt þessu frv. heldur fer það beint til viðkomandi úrskurðarnefndar og þangað til hún kveður upp úrskurð sinn borgar menntmrn. brúsann. Hér er um að ræða nauðaeinfalda breytingu og ég hygg að allir þingmenn hljóti að vera sammála um þetta mál. Þó að það sé seint fram komið þá trúi ég ekki öðru en það geti eins og ýmis önnur mál sem hér er verið að flytja þessa dagana orðið að lögum áður en þingi lýkur. Málið er svo einfalt að það er algerlega sjálfsagt mál að kveða upp úr með það að barnið eigi þarna allan rétt þegar kemur að spurninni um skólagöngu. Auðvitað þyrfti að endurskrifa grunnskólalögin þannig að réttur barnsins væri algerlega skýlaus sem grundvallaratriði þeirra laga miklu frekar en að lögin séu sett upp eins og réttur sveitarfélags. Satt að segja er það að verða þannig í vaxandi mæli finnst mér í seinni tíð að sveitarfélögin eru að verða eins og stofnanir sem menn líta á meira óháð því fólki sem býr þar og að sveitarfélögin hafi sem stofnanir kannski litlar eða engar skyldur við fólkið sem á heima í viðkomandi sveitarfélögum. Það er auðvitað óþolandi viðhorf og þarf að breyta því. Þess vegna þarf að mínu mati að velta því fyrir sér að endurskoða grunnskólalögin til þess að tryggja að þar sé alls staðar talað um rétt barnsins annars vegar og skyldur sveitarfélagsins hins vegar. Herra forseti. Ég vænti þess að frv. verði vel tekið og legg til að því verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um réttarfarsdómstól sem væri nýmæli í dómstólakerfinu og réttarkerfinu í landinu og hefur verið til í öðrum löndum mjög lengi en ekki á Íslandi. Tilgangurinn er sá að stundum kemur fyrir að dómstólarnir eru beðnir um að taka upp mál sem þeir hafa kveðið upp dóma í. Fyrir því eru oft gild rök. Þrátt fyrir það er þessu hafnað og það er gjarnan að sögn vegna þess að dómstólar eins og Hæstiréttur eru kannski að kveða upp úrskurð í eigin málum. Þetta varð hljóðbærast í þessu landi í fyrrasumar þegar Hæstiréttur hafnaði endurupptöku á máli Sævars Ciesielskis þar sem ýmsir töldu að væru mikil rök fyrir því að málið væri tekið upp aftur. Út af fyrir sig felli ég engan dóm í þeim efnum, ég hef ekki vit á því máli. Ég hygg hins vegar að skynsamlegra hefði verið fyrir þjóðina að einhver önnur stofnun en Hæstiréttur hefði getað fjallað um málið. Þess vegna er frv. til laga um réttarfarsdómstól flutt. Frv. er í átta greinum og byggist að nokkru leyti á ákvæðum danskra laga um hliðstæð efni þar sem eru ákvæði um ,,den særlige klagerett`` eins og það heitir á dönsku, sérstakan kvörtunardómstól sem hefur að vísu talsvert víðtækara hlutverk en gert er ráð fyrir í þessu frv. Í frv., sem er sjö efnisgreinar, er byrjað á því að segja: ,,Setja skal á stofn dómstól er nefnist réttarfarsdómstóll. Hann fjallar um kröfur um endurupptöku opinberra mála. Í dómnum eiga sæti þrír menn. Ráðherra skipar dómara við dómstólinn til fimm ára í senn. Einn þeirra skal vera hæstaréttardómari og er hann jafnframt forseti dómsins en hinir tveir héraðsdómarar. Aðeins má skipa sama dómara til setu í dómnum tvisvar í röð.`` Ég vek athygli á þessu. Hér er sem sagt ekki um það að ræða að ég sé að gera tillögu um fasta stofnun heldur um dómstól sem kemur saman þegar þörf krefur og óskað er og rök eru fyrir að komi saman. Ég sé það þannig fyrir mér að til að byrja með yrði allmikið leitað til dómstólsins. Þegar fram í sækti mundi hann móta sínar starfsreglur þannig að ég hygg að það yrði ekki um að ræða verulega ásókn á starfsemi hans þannig að ég tel ekki að um sé að ræða nýja stóra stofnun heldur fyrst og fremst eins konar öryggisventil í kerfi okkar. Í 3. gr. frv. segir svo: ,,Nú hefur óáfrýjaður héraðsdómur eða hæstaréttardómur gengið í opinberu máli og verður málið þá ekki tekið upp á ný nema til þess séu þau skilyrði sem hér segir:`` Þau eru síðan talin upp. Þau eru þessi: 1. Eftir kröfu dómfellds manns, sem telur sig sýknan sakfelldan eða sakfelldan fyrir mun meira brot en það sem hann hefur framið, skal taka mál upp á ný: a. ef fram eru komin ný gögn sem ætla má að hefðu skipt verulegu máli fyrir niðurstöðu málsins ef þau hefðu komið fyrir dómara áður en dómur gekk, b. ef ætla má að dómari, ákærandi, rannsóknari eða aðrir hafi haft í frammi refsiverða hegðun í því skyni að fá fram þau málalok sem orðin eru, svo sem ef falsvitna hefur verið aflað, fölsuð skjöl látin koma fram, vitni eða aðrir hafi gefið vísvitandi rangar skýrslur og þetta hafi valdið rangri dómsúrlausn. 2. Ef einhver sá sem að lögum á að vinna að rannsókn eða meðferð opinberra mála fær vitneskju eða rökstuddan grun um atriði sem í 1. tölul. segir ber honum að veita dómfellda vitneskju um það. 3. Eftir kröfu ríkissaksóknara skal taka mál, þar sem ákærði hefur verið sýknaður eða dæmdur fyrir mun minna brot en hann var borinn, upp á ný: a. ef ákærði hefur síðan dómur gekk játað að hafa framið það brot sem hann var borinn eða önnur gögn hafa komið fram sem benda ótvírætt til sektar hans, b. ef ætla má að falsgögn eða refsiverð hegðun dómara, ákæranda, rannsóknara eða annarra í því skyni að fá fram ákveðin málalok hafi valdið dómsniðurstöðu að nokkru leyti eða öllu. 4. Ríkissaksóknara er rétt að óska eftir endurupptöku máls til hagsbóta fyrir dómfellda ef hann telur að svo standi á sem í 2. tölul. segir. Í 4. gr. er fjallað um hvernig dómstóllinn tekur ákvörðun um endurupptöku máls og fjallar um beiðni þar að lútandi eða eins og þar stendur: ,,Nú er beiðandi sviptur frelsi og skal yfirmaður fangelsis`` --- þetta getur einnig átt við þegar beiðandi er sviptur frelsi --- ,,þá taka við og bóka beiðni eftir ósk hans og koma henni á framfæri. Skylt er þá eftir ósk beiðanda að fá honum skipaðan réttargæslumann. Greina skal í beiðni þau atriði sem vefengd eru í dómi og þær ástæður sem til vefengingar eru taldar liggja. Skjöl, sem kunna að vera til styrktar beiðni, skulu fylgja henni eftir því sem unnt er. Ríkissaksóknari sendir beiðnina til dómstólsins ásamt skjölum málsins og tillögum sínum, svo og umsögn dómara ef um héraðsdóm er að tefla. Dómstóllinn getur mælt fyrir um öflun nauðsynlegra gagna varðandi endurupptökubeiðni samkvæmt reglum 2. mgr. 156. gr. laga um meðferð opinberra mála.`` Í 5. gr. er síðan fjallað um hvernig réttarfarsdómstóllinn tekur ákvörðun um hvort orðið skuli við beiðni um endurupptöku máls. Í 6. gr. segir: ,,Dómar réttarfarsdómstólsins eru endanlegir og verður ekki áfrýjað.`` Í 7. gr. segir: ,,Um þau atriði viðvíkjandi meðferð mála sem ekki er kveðið á um í lögum skal hafa hliðsjón af lögum um meðferð opinberra mála svo sem við getur átt.`` Í vetur var samþykktur mikill lagabálkur um dómstóla og þá spurði ég hæstv. dómsmrh. að því hvort hann teldi ekki eðlilegt að taka þetta mál þar inn í. Hann neitaði því og sagði að það stæði ekki til og engin áform væru uppi um það í dómsmrn. Ég harma það vegna þess að það er ein forsenda réttarríkis að fólk geti treyst því að þær stofnanir sem fjalla um mál þess séu óvilhallar. Ekki er hægt að halda því fram að dómstóll sem kveður upp úrskurð í eigin máli sé óvilhallur í málinu. Þess vegna er mikilvægt réttarfarsatriði í þjóðfélagi okkar að stofnun af þessu tagi verði til þangað sem fólk getur skotið málum sínum. Herra forseti. Eins og ég sagði er þetta algerlega nýtt mál, hefur aldrei áður verið flutt í þessari stofnun áður svo ég kannist við og ég skil vel að menn þurfi tíma til að skoða það. Ég þurfti sjálfur þó nokkurn tíma til að setja mig almennilega inn í málið. Ég tek fram að ég naut hjálpar nefndadeildar Alþingis og nokkurra lögfræðinga, kunningja minna, þó að ég beri að sjálfsögðu ábyrgð á málinu í einstökum atriðum. En ég teldi æskilegt að það færi til umsagnar og meðferðar í sumar og hv. allshn. sendi það til umsagnar þannig að hægt verði að endurflytja málið í haust ef fólk telur ekki unnt að gera málið að lögum núna, ef það er talið hægt að bestu manna yfirsýn. Satt að segja rann mér til rifja hvernig farið var með mál Sævars Ciesielskis í fyrrasumar. Mér þótti leiðinlegt að sjá hvernig Hæstiréttur lenti á milli tannanna á fólki vegna þess hvernig hann fjallaði um málið. Þá er ég ekki að taka afstöðu til niðurstöðu Hæstaréttar en ég tel að það sé líka mikilvægt fyrir réttarríki að Hæstiréttur njóti trausts. Þetta frv. hefur líka þann tilgang að stuðla að því að Hæstiréttur njóti þess trausts. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði svo að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson flytur mál sem hann hafði boðað að hann mundi koma með fram á þinginu í kjölfar þess að Hæstiréttur hafnaði endurupptöku á máli Sævars Ciesielskis og ég þakka hv. þm. fyrir það. Hér er hið merkasta mál flutt fram. Enda þótt það byggist á einu sértæku atriði sem hefur hent í réttarsögunni er málið þó miklu stærra en að hægt sé að láta það nema við eitt tiltekið atvik. Hv. þm. bendir réttilega á það í máli sínu að nauðsynlegt sé að Hæstiréttur njóti víðtæks trausts. Ég er sammála honum um það. Þess vegna ríður á miklu að hann sé ekki settur í þá stöðu að það sé með einhverjum hætti hægt að varpa rýrð á störf hans. Ég tel hins vegar óhjákvæmilegt þegar málum er svo háttað í dæmum eins og þessum að þá felur aðkoma Hæstaréttar í rauninni í sér að hann er að dæma í eigin málum, hann er að kveða upp úrskurð í eigin málum. Við slíkar aðstæður er ekki hægt að segja að niðurstaðan sé hafin yfir gagnrýni. Þess vegna hygg ég að það sé mjög mikilvægt að fara þá leið sem hv. þm. leggur hér til, þ.e. settur sé á stofn sérstakur réttarfarsdómstóll sem mun hafa það með höndum að fjalla um kröfur sem koma fram um að opinber mál verði tekin upp á nýjan leik. Þá yrði Hæstiréttur í rauninni losaður við það slaverí að þurfa að fella úrskurð í eigin málum eins og núna háttar til. Við þekkjum öll tilurð málsins. Málið tengist einum mesta og alvarlegasta atburði í dómsögu síðari ára, þ.e. Geirfinns- og Guðmundarmálunum. Hvernig sem þeim málum var háttað á sínum tíma er alveg ljóst að þau kurl voru ekki öll til grafar tínd. Ég minni t.d. á það, herra forseti, að ekki er langt síðan að roskinn rannsóknarlögreglumaður, sem hafði yfirumsjón með stórum hluta rannsóknarinnar á Geirfinnsmálinu, sagði í viðtali við Morgunblaðið að hvernig sem atburðirnir hefðu gerst væri alveg ljóst af rannsókn málsins að þeir hefðu ekki gerst með þeim hætti sem dómur byggði úrskurð sinn á. Það skiptir auðvitað verulega miklu máli, herra forseti, þegar menn ræða þetta mál. Ég held að það hafi komið fram á seinni árum, m.a. í heimildarþætti sem Sigursteinn Másson gerði og sýndur var í Ríkissjónvarpinu, að margar af þeim ásökunum sem Sævar Ciesielski bar fram á hendur réttarkerfinu höfðu við rök að styðjast. Ég hika ekki við að fullyrða að það sem í ljós kom um harðræðið gagnvart Sævari Ciesielski stappar mjög nærri því að vera pyndingar, ekkert annað. Menn vissu til að mynda að Sævar Ciesielski var vatnshræddur maður og hvað var gert við hann? Það voru hafðir í frammi drekkingartilburðir við hann í fangelsinu, það er ekki hægt að orða það öðruvísi. Hann sætti jafnframt barsmíðum í viðurvist vitna eins og fram kom. Ég verð að segja það, herra forseti, að þær ásakanir sem Sævar Ciesielski bar fram á sínum tíma reyndust hafa við rök að styðjast og það vekur auðvitað spurninguna: Ef þetta var rétt hjá honum var þá ekki ýmislegt fleira rétt? A.m.k. voru nýju upplýsingar sem komu fram í málinu þannig að ég sjálfur er þeirrar skoðunar að það hefði verið afar farsælt fyrir dómskerfið í landinu og fyrir samfélagið í heild að málið yrði tekið upp aftur. Ég held að það sé alveg ljóst að niðurstaðan sem Hæstiréttur komst að á sínum var ekki rétt, ég hika ekki við að fullyrða það. Ég tek mér í munn, herra forseti, orð eins hinna dæmdu, séra Guðjóns Skarphéðinssonar, sem sagði: ,,Galdramennirnir játuðu líka.`` Það er alveg nauðsynlegt til þess að koma í veg fyrir eitthvað svipað í framtíðinni, til að koma í veg fyrir að það sé ekki hægt að uppræta mál fyllilega, þegar það koma fram nýjar upplýsingar í þeim, að þá sé til einhver leið til þess að taka málin upp aftur. Það hefur komið í ljós að lögunum er áfátt að þessu leyti og þess vegna er flutt þetta frv. til laga um sérstakan réttarfarsdómstól. Frv. mun gera það að verkum, ef það verður að lögum, að það verður miklu auðveldara að fjalla um kröfur um endurupptöku opinberra mála. Ég fagna þess vegna frv. og ég segi eins og hv. þm. Svavar Gestsson: Hér er um það mikið nýmæli að ræða að vafalaust þarf talsverðan tíma fyrir þingheim til að skoða þetta. Ég held að það sé rétt að menn gefi sér þann tíma en ég mæli með því þegar þing kemur saman aftur að loknu sumri að þetta mál verði lagt fyrir þing aftur og reynt að gera það að lögum á því þingi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir góðar undirtektir við málið. Það er alveg rétt sem hann segir að ég reikna með því að þetta þurfi einhvern tíma. Ég hef lært það á langri þingsetu að temja mér þolinmæði en það má samt ekki vera allt of langur tími því að það er eiginlega alveg til skammar að hafa það kerfi að t.d. Hæstiréttur verði sjálfur að kveða upp úrskurð í eigin málum. Ég ætla svo sem ekki að vera að þreyta þingheim á löngum ræðum um þetta mál, Guðmundar- og Geirfinnsmál sem er upphafið að þessu öllu saman, en það er alveg hræðilegt mál. Það er umhugsunarefni fyrir þingið og þjóðina að svona mál skuli hafa komið upp með þeim hætti sem það gerðist. Það var ekki þinginu til sóma hvernig það tók á þessu máli, ef hægt er að tala um að það hafi tekið á málinu á sinni tíð. Málið varð því miður bitbein pólitískra átaka í stað þess að reynt væri að fella málið inn í sanngjarnan, faglegan farveg strax í upphafi og það tel ég að hafi bitnað á þessu fólki, m.a. þeim manni sem óskaði eftir endurupptöku máls síns, þ.e. Sævars Ciesielskis, í fyrrasumar. Ég vil misnota aðstöðu mína, herra forseti, til hvetja þingmenn til að lesa bók Þorsteins Antonssonar, sem heitir Réttur er settur, og er 500 síðna doðrantur um þessi mál þar sem tekið er mjög rækilega á þeim og sýnt fram á hvernig með þessi mál var farið. Hvað sem öllu öðru líður þá er ég algerlega sannfærður um að það var ekki nógu vel að þessum málum staðið af hálfu íslenska réttarkerfisins. Ég er algerlega sannfærður um að það er ekki of mikið sagt að segja að það er ekki réttarþjóðfélag sem lýkur máli eins og við gerðum í Guðmundar- og Geirfinnsmálunum á sínum tíma, það er ekki réttarþjóðfélag. Þess vegna er brýnt að taka á málinu. Þess vegna flutti ég þetta frv., skrifaði þetta frv., og þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir góðar undirtektir.

Það er auðvitað rétt hjá hv. þm. að það var réttarríkinu til vansa hvernig á þessum málum var tekið. Hann rifjar það upp að málið hafi komið til kasta þingsins einhvern tíma fyrr á öldinni. Nú vill það svo til að það er einhver örlítill áramunur á okkur hv. þm. þannig að ég fylgdist ekki svo grannt með því, ég var ekki alveg kominn til þess pólitísks vits og þroska sem ég vænti að við getum fallist á að ég sé nú kominn til. En hitt verð ég að segja að ekkert mál sem ég man eftir hefur kastað jafnlöngum skugga yfir jafnmörg ár og þetta. Eiginlega má segja að þetta mál hafi kannski haft veruleg áhrif á tvær kynslóðir sem hafa vaxið upp og ég held að allir sem hafa komið að málinu, kynnt sér það með einhverjum hætti, séu sammála um að niðurstaða dómstólanna var ekki hin rétta. Vel má vera að það unga fólk sem lenti í þessu skaðræði hafi orðið sekt um einhvers konar glæp en það er alveg ljóst að það bar ekki sökina á þeim hræðilegu glæpum sem það var dæmt fyrir. Játningar lágu fyrir vissulega en ég ítreka aftur þau orð sem einn sakborninga sagði: Galdramennirnir játuðu líka. Þegar réttarríkið svokallaða fer með fólk eins og farið með þessa vesalings einstaklinga, sem var haldið í einangrun mánuðum saman, fengu ekki að sjá nokkurn mann, fengu ekki að fylgjast með fréttum, varla að lesa, var hrellt með margvíslegum tilburðum sem virtust beinlínis miða að því að brjóta niður sálarþrek þess, við hverju eiga menn að búast? Það vill svo til að Íslendingar eiga einhvern frægast réttarsálfræðing sem nú er starfandi, hann er sérfræðingur í málum af þessu tagi. Hann hefur farið aftur og aftur nákvæmlega í mál af þessu tagi og sýnt fram á að þessi umbúnaður sem fólki er búinn leiðir til þess að það er hægt að toga út úr því hvaða játningar sem er. Ég tel mikilvægt að við drögum einhvern lærdóm af þessu máli. Við höfum ekki gert það, við höfum aldrei gert þetta mál upp innan samfélags okkar. En nú er hv. þm. og þeir sem styðja þetta mál þó að reyna að draga lærdóm af því og þar með að kvitta fyrir að vissu marki fyrir hönd samfélagsins. Ég tel að það sé nauðsynlegt. Menn geta þá sagt að til einhvers hafi þetta þó verið ef það verður til þess að þessir atburðir geti ekki orðið aftur. Ef frv. hv. þm. verður að lögum þá tel ég að það sé a.m.k. búið að skapa farveg til þess að gera endanlega upp við svona mál og láta réttlætið ná fram að ganga á grundvelli nýrra upplýsinga. Nú sýnist mér bara að það sé ekki hægt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 984, sem er 579. mál þessa þings, um aðgerðir vegna hitasóttar í hrossum. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela landbúnaðarráðherra að sjá til þess að unnin verði ítarleg rannsókn og úttekt á aðdraganda, ferli og afleiðingum hitasóttar í hrossum sem breiðst hefur út hér á landi á þessu ári. Rannsóknin verði unnin á vegum embættis yfirdýralæknis og stuðst við upplýsingar og gögn frá dýralæknum og hestamönnum. Á grunni hennar verði mótuð áætlun um viðbrögð í samráði við atvinnumenn í hestamennsku og félagasamtök hestamanna.`` Herra forseti. Það er liðinn mánuður síðan þessi tillaga kom fram og hún hefur áður verið á dagskrá þingsins en náðist því miður ekki að mæla fyrir henni í það skiptið, og ég segi því miður því mér er mikið í mun að koma tillögunni til nefndar og treysti því auðvitað að hv. landbn. gefi sér tíma og afgreiði hana í vor. Það er mjög mikilvægt að taka á þessu máli og það er miður að hvorki hæstv. landbrh. né hv. formaður landbn. geta verið viðstaddir þessa umræðu en ég veit að þeir hafa lögmæt forföll og verður að taka tillit til þess. Hér eru staddir aðrir nefndarmenn í landbn. og ég treysti því að landbn. taki á þessu máli. Mér er reyndar kunnugt um og komst að því eftir að þessi tillaga kom fram að nokkurt starf þessu tengt hefur þegar farið fram á vegum landbn. Það má vel vera að tillögunni sjálfri megi breyta, það megi skerpa hana og bæta. Ég vil t.d. sérstaklega nefna að fyrir misgáning er ekki minnt í tillögunni á stórt og mikilvægt hlutverk Tilraunastöðvar Háskóla Íslands í meinafræðum á Keldum. Það eru mistök af minni hálfu og það hlutverk og verkefni skil ég mætavel og það þarf að hafa í huga. Þessa tillögu, herra forseti, má auðvitað ekki skilja sem svo að engin viðbrögð hafi orðið og ekkert hafi verið aðhafst af hálfu yfirvalda í þessu efni, því fer auðvitað fjarri eins og reyndar er minnt á í grg. með tillögunni. Strax og mönnum var ljóst að ekki var um að ræða venjulegt og kunnuglegt fóðurslen í hrossum heldur augljóslega smitandi sjúkdóm, sem menn könnuðust ekki við, var gripið til varúðarráðstafana sem m.a. fólust í banni við flutningum milli svæða og til útlanda og hestaeigendum var að sjálfsögðu leiðbeint um meðferð. En þrátt fyrir þessar ráðstafanir, sem menn hafa virt það ég best veit, hefur veikin breiðst út jafnt og þétt. Hundruð hrossa hafa sýkst og nokkur drepist og engin trygging er fyrir því að sóttin nái ekki til allra landsvæða áður en yfir lýkur. Mjög margir eru reyndar orðnir þeirrar skoðunar að hún muni fara yfir allt landið. Það sé útilokað að hindra það og margir hafa haldið því fram að þessi sótt verði landlæg. Miklir hagsmunir eru í húfi og margir hafa vaknað til vitundar um hvílíkar afleiðingar andvaraleysi og óvarkárni geta haft. Þess vegna skiptir öllu að draga lærdóm til framtíðar af þessari reynslu og má ekkert til spara í fyrirhöfn eða fé. Rannsóknir eru að sjálfsögðu hafnar, eins og ég sagði, og hófust raunar fljótlega eftir að veikinnar varð vart á vegum embættis yfirdýralæknis og rannsóknastofnunarinnar á Keldum. Fjölmörg sýni hafa verið tekin og send til rannsóknar fyrst og fremst hjá dýralæknaháskólanum í Uppsölum í Svíþjóð. Kostnaður vegna þessa er þegar orðinn umtalsverður og ljóst að hann verður mikill áður en séð verður fyrir endann á þessari atburðarás. Það er m.a. þess vegna sem nauðsynlegt er að ræða þetta mál á Alþingi. Hér er um svo stórt mál að ræða, hér eru svo miklir hagsmunir í húfi að Alþingi ber að ræða málið og gera sér grein fyrir að taka þarf á því af festu og kosta nokkru til. Herra forseti. Svo margt hefur verið rætt og ritað um hitasóttina sem herjað hefur á þarfasta þjóninn undanfarnar vikur að naumast er þörf á miklum lýsingum eða útlistunum þar að lútandi. Ég held að ekki líði sá dagur að ekki sé fjallað um þetta í fjölmiðlum. Mikið hefur verið skrifað í blöðin og þeir sem hafa viljað hafa getað fylgst vel með þessu. Aðalatriðið er að við stöndum frammi fyrir alveg nýjum aðstæðum í sambandi við hestamennsku, hvort sem um atvinnu- eða áhugamennsku er að ræða. Við þurfum að horfast í augu við nýjar aðstæður, annað umhverfi en við höfum búið við eða talið okkur búa við. Heilbrigði íslenska hestsins hefur verið viðbrugðið, svo sem flestra annarra dýrategunda hérlendis. Nýtur þar við fjarlægðar frá öðrum löndum og tiltölulega góðra aðstæðna til að verjast sjúkdómum og smiti sem herja víða erlendis. Strangar reglur eru í gildi til að koma í veg fyrir slíka óáran en hún getur auðvitað valdið gríðarlegum usla í dýrum sem aldrei hafa komist í kast við ýmsa sjúkdóma og þar af leiðandi ekki byggt upp ónæmi eða varnir gagnvart þeim. Almennt er talið að íslensk hross hafi mótefni gegn tiltölulega fáum veirum og hættan lúri því víða í leyni og full ástæða til að hafa varann á, og þótt misbrestur hafi vissulega orðið á framkvæmd reglanna hafa varnir að mestu dugað til þessa. Hestamenn hafa óneitanlega verið nokkuð andvaralausir og talið sig geta um frjálst höfuð strokið í þessu tiltölulega einangraða og hreina umhverfi. Þeir hafa umgengist hver annan áhyggjulaust, sent hesta um landið þvert og endilangt á sýningar, til tamninga eða til sölu og öllum þótt sjálfsagt. Menn hafa jafnvel hent hálfgert gaman af smámunasemi í reglum um samskipti við útlönd og lagt mátulegan trúnað á nauðsyn þess að sótthreinsa notuð stígvél og reiðfatnað þótt menn hafi á ferðum sínum erlendis heilsað upp á kunningja í hestamennsku, jafnvel brugðið sér með honum í reiðtúr eða litið inn í hesthúsið hans. Gamla hugsunin um að íslenska rokið, --- ekki ríkið heldur rokið --- sjái um að feykja burt hvers konar pestaröngum hefur líklega verið nokkuð ríkjandi, enda höfum við í raun og veru sloppið við mestalla óáran sem rekja mætti til óvarkárni af þessu tagi. Því er ekki að undra að hestaeigendur og þeir sem hafa atvinnu af hestamennsku séu slegnir óhug og áhyggjum vegna þessarar enn þá óþekktu hitasóttarinnar sem geisað hefur einkum á suðvesturhorni landsins um nokkurra vikna skeið en hefur breiðst nokkuð út um landið á undanförnum dögum. Það er kannski ástæða til að minna á að svo virðist sem um frekar væga sótt sé að ræða en engu að síður er ástæða til fyllstu aðgæslu vegna hugsanlegra hliðarverkana. Veiran sjálf er ekki banvæn en ef eitthvað annað amar að getur hún ráðið úrslitum. Einmitt nú er runninn upp eða að renna upp sá viðkvæmi tími sem menn höfðu hvað mestar áhyggjur af, þegar hryssur kasta hver af annarri og mega illa við sýkingu. Og um allt land eru menn með böggum hildar vegna áætlana um sýningar og mót og hvað bjóða megi hestum í þjálfun hvað sem svo síðar verður af slíkum mótum. Herra forseti. Íslenski hesturinn hefur fylgt íslenskri þjóð frá upphafi byggðar gegnum þykkt og þunnt og verið henni bæði til gagns og gleði. Hann er einstakur og lofaður víða um heim fyrir hæfni og sérstaka kosti. Fyrr á öldum var hann nefndur þarfasti þjónninn og vann þá flest þau verk sem bílar og margs konar vinnuvélar leysa nú í þágu mannsins. Á síðustu áratugum hefur hann í æ ríkari mæli orðið félagi mannsins í tómstundum. Fjölmargir eiga nú hesta sér til ánægju. Hestamenn fara hundruðum saman í lengri og skemmri hestaferðir um byggðir og óbyggðir landsins og slíkar ferðir eru mjög eftirsóttar af útlendingum. Á hverju ári koma hátt á þriðja þúsund erlendir ferðamenn til Íslands eingöngu vegna áhuga á íslenska hestinum, en auk þess kynnast 20--25 þúsund erlendir ferðamenn íslenska hestinum í styttri ferðum. Um 5 þúsund útlendingar sækja landsmót hestamanna sem haldin eru fjórða hvert ár og mér er til efs að nokkur önnur samkoma dragi slíkan fjölda útlendinga til sín með tilheyrandi tekjum, gjaldeyri og öðrum tekjum. Mikil atvinna hefur skapast við hestamennsku um allt land við hrossarækt og alls konar þjónustu við hestaeigendur, atvinna við járningar, reiðkennslu, hestaflutninga, hestaleigu, framleiðslu og sölu hestavara, skipulagningu hestaferða, leiðsögn og aðra þjónustu í því sambandi. Ekki má svo gleyma dýralæknunum sem hafa haft ærið að starfa undanfarnar vikur og reyndar oftast endranær því ýmislegt getur komið upp í sambandi við þessar ágætu skepnur. Erfitt er að slá tölu á þá sem hafa atvinnu af hestamennsku en kunnugir telja að ársverk tengd henni séu a.m.k. eitt þúsund. Þau störf eru nú í uppnámi af völdum þessarar sóttar. Útflutningur hesta er umtalsverður og íslenskir hestar teljast nú vera um 100 þúsund í 20 löndum, þar af munu vera um 45 þúsund íslenskir hestar í Þýskalandi þar sem hann er ákaflega vinsæll. Veglegar sýningar og mót eru haldin árlega erlendis þar sem íslenskir hestar og íslenskir knapar halda orðstír lands og þjóðar hátt á lofti. Það má líka minna á að í júlí 1997 kom út skýrsla á vegum iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins um störf nefndar sem falið var að kanna möguleika á auknum útflutningi framleiðslu sem tengist eða gæti tengst íslenska hestinum. Niðurstöður nefndarinnar eru að umtalsverðir möguleikar séu á því sviði. Af öllu því sem hér hefur verið talið upp má ljóst vera að miklir hagsmunir eru í húfi þegar um íslenska hestinn er að ræða, bæði fjárhagslegs og atvinnulegs eðlis, auk þeirra hagsmuna sem ekki verða í krónum taldir, heldur tilfinningum. Því er mikilvægt að bregðast myndarlega við þeirri vá sem nú steðjar að hestum, hestaeigendum og atvinnumönnum í greininni. Farsóttin er nú að mestu gengin yfir á suðvesturhorni landsins og hestamennskan að miklu leyti komin í eðlilegt horf á því svæði. En því er ekki að neita að sóttin hefur valdið miklum tilfinningalegum og fjárhagslegum skaða. Hestaeigendur hafa misst hross, atvinnumenn hafa orðið af viðskiptum og aðeins framtíðin sker úr um varanlegt tjón. Nú má einskis láta ófreistað að vinna úr þessu máli sem best við getum. Leggja þarf kapp á að upplýsa hvernig veikin hefur borist til landsins eða hvort hún er e.t.v. heimafengin eins og sumir hafa hallast að. Upplýsa þarf hvernig hún smitast, rannsaka afleiðingar hennar og komast að niðurstöðu um hvaða meðhöndlun reynist best. Sumir halda því fram að hestamenn og sérfræðingar hafi farið á taugum og viðbrögðin og fréttaflutningurinn ekki síst í útlöndum hafi þegar valdið þvílíkum skaða að langan tíma taki að bæta hann. Fréttaflutningur í útlöndum hefur a.m.k. sums staðar verið á hasarnótum á þá leið að hross drepist hér í hrönnum og íslenski stofninn sé að hrynja og allt veldur þetta ákaflega miklum skaða. Það getur tekið langan tíma að hrekja og afsanna slíkar fréttir þegar þær eru einu sinni komnar á kreik. Einnig er ljóst að útflytjendur hrossa frá ósýktum svæðum telja sig hafa orðið að sæta miklu órétti. Það þarf auðvitað alveg sérstaklega að fara yfir fjárhagslegar afleiðingar þessa máls, meta fjárhagslegan skaða einstaklinga í greininni og taka ákvarðanir um hugsanlegan stuðning eða bætur við þá sem orðið hafa fyrir tjóni. Það verður ekki komist hjá því og við getum bara spurt okkur hvað hefði verið gert ef slík sótt hefði lagst á annan stofn húsdýra, svo sem sauðfjár eða kúa. Það þarf líka að svara áleitnum spurningum eins og þeim hvort gerlegt sé eða jafnvel æskilegt að verja íslenska hestinn gegn sýkingu af þessu tagi, en um það eru deildar meiningar. Menn spyrja sig jafnvel þeirrar spurningar hvort fjárhagslegt tap verði í raun og veru meira vegna varúðarráðstafana heldur en ef ekkert eða minna hefði verið gert til að hefta útbreiðslu sóttarinnar. Allt þetta þarf að ræða og skoða allar hliðar málsins. Það þarf að fara yfir allt ferlið og viðbrögðin. En mikilvægast alls og algerlega nauðsynlegt er að móta áætlun um hvernig taka beri á málum við svipaðar aðstæður í framtíðinni. Þessir atburðir virðast hafa komið dálítið að óvörum þannig að menn voru ráðvilltir. Það verður ekki annað sagt. Ég er ekki að beina þessu til sérfræðinga. Ég er fyrst og fremst að tala um áhyggjur og þann óhug sem hestamenn almennt urðu slegnir. Þeir eiga skilið að tekið verði á þessu þannig að þeir hafi það á tilfinningunni að þetta sé tekið alvarlega og áætlun verði mótuð um hvernig taka beri á málinu. Það er ekki nóg að dýralæknar og veirufræðingar ráði ráðum sínum heldur þurfa bæði atvinnumenn og áhugamenn í greininni að eiga fulla aðild að málinu. Við eigum ekki að láta atburði sem þessa koma gersamlega flatt upp á okkur. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að hvort sem því er um að kenna í þetta sinn eða ekki, þá hefur með auknum samskiptum við útlönd og útlendinga á þessu sviði stóraukist hætta á sýkingum og smiti sjúkdóma sem við höfum hingað til ekki talið okkur útsett fyrir. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því og vera þess vitandi hvernig við ætlum að lifa með þessum aðstæðum. Hér þurfa allir að leggjast á eitt, bæði dýralæknar og veirufræðingar og jafnt atvinnumenn sem áhugamenn í hestamennsku og að því miðar þessi tillaga. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. landbn.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. flm. fyrir að flytja þessa tillögu. Ég held að full ástæða sé til að um þetta sé fjallað á hv. Alþingi og að Alþingi tjái sig að einhverju leyti um það hvernig staðið skuli að viðbrögðum vegna þessa nýja og ókunna sjúkdóms. Mér þykir hins vegar leiðinlegt að þurfa að gagnrýna tillöguna samt sem áður örlítið og þá út frá því grundvallarsjónarmiði sem ég hef um þáltill. að þær eigi ekki að fela í sér að embættismönnum sé sagt að gera það sem lögin hvort sem er segja þeim að gera eða þá að tillögurnar feli í sér að framkvæmdarvaldið eigi að gera það sem það er nú þegar að gera. Ég tel að tillögurnar þurfi að vera efnismeiri en raunin er þegar tillögur eru á þann veg sem ég var áðan að lýsa. Það má segja að sú tillaga sem hér liggur frammi gangi nánast út á að ráðherra og yfirdýralæknir sinni embættisskyldum sínum. Ég þekki áhuga hv. flm. á þessu máli og veit að það er ekki auðvelt að setja saman tillögu sem í einum hvelli mundi hjálpa við þá rannsókn sem nú þegar er í gangi, og jafnvel koma henni í annan og betri farveg. Ég held að samt sé nauðsynlegt að það sé gert. Ég hef áhuga á að við í hv. landbn. vinnum úr þessari tillögu þannig að hún megi styrkja það rannsóknarferli sem hafið er og jafnvel frekar leiða til niðurstaðna úr því. Það mundi virkilega skipta máli í baráttunni við þennan sjúkdóm. Nokkuð er síðan tillögunni var dreift á hv. Alþingi og síðan þá hefur sjúkdómurinn þróast nokkuð. Hann hefur dreifst mun víðar um landið og í ljós hefur komið að hér er ekki um að ræða neinn af hinum stóru þekktu veirusjúkdómum sem hrjá hross í nágrannalöndunum. Út af fyrir sig er það léttir. Þeir sjúkdómar eru víða mjög erfiðir viðfangs og kosta atvinnugreinina mikið þar sem þeir eru landlægir. Hins vegar er líka erfitt þegar sjúkdómur upp kemur í landi eins og okkar, sem byggir á því að flytja út afurðir þessarar atvinnugreinar, sem menn kannast ekki beinlínis við í öðrum löndum. Eins og ætla mátti í upphafi hefur hitasóttin breiðst talsvert hratt um landið. Það er greinilegt af eðli veirunnar sjálfrar að hún er smitandi. Hún er klárlega smitandi, þó ég segi kannski ekki að hún sé bráðsmitandi. Kannski hafa aðrir annað mat á því en hún er mjög klárlega smitandi og jafnvel líklegt að hún berist með vindi eins og dæmi eru um með aðrar veirusýkingar. Þó hún breiðist um allt landið þarf það ekki að þýða að þetta verði landlæg sótt sem við kæmum til með að glíma við til frambúðar. Hugsanlega er hér um að ræða veirusjúkdóm sem er til í nágrannalöndunum en menn verði ekki varir við vegna þess að veiran er þar í jafnvægi við dýrategundina sem hún lifir í og að þau að öllu jöfnu ráði við að halda niðri með eigin mótefnaframleiðslu. Því er afar mikilvægt, í þeirri rannsókn sem stendur yfir og þarf að fara fram, að finna út úr því hvaða veiru er um að ræða. Við þurfum að komast að því hvort hún er til í nágrannalöndunum og hvaða áhrif hún hefur á hross erlendis. Vegna þess hvernig þessi mál liggja í dag er sönnunarbyrðin og rannsóknarbyrðin eiginlega á okkur sjálfum. Við sem stöndum frammi fyrir þessu nýja vandamáli þurfum að sýna fram á að þetta sé eitthvað sem sé til staðar í þeim löndum sem við flytjum hrossin til og að hestar sem bæru þessa veiru frá Íslandi til annarra landa væru ekki að smita stofninn í þeim löndum. Rannsóknar- og upplýsingaskyldan hvílir því á okkur. Frá vísindalegu sjónarmiði er það mjög áhugavert, þegar sjúkdómur kemur upp á einangruðu landsvæði eins og hér, að sjá hvernig sjúkdómurinn breiðist út, hvernig hann hegðar sér og hvaða lögmál gilda um útbreiðslu hans. Ég á því von á að útlendingar muni hafa mikinn áhuga á að rannsaka þennan sjúkdóm með okkur. Þeir hafa vafalítið áhuga á að finna út hvaða veiru er um að ræða, hvernig hún hegðar sér hér og sjá hvort hún er til annars staðar, fylgjast með því hvernig veiran breiðist um landið, hvað dugir til að stöðva útbreiðsluna eða halda aftur af henni og þá jafnvel enn frekar hvað það er sem dugir ekki. Hins vegar ekkert skrítið þótt veiran breiðist tiltölulega hratt út. Hestamennska hér á landi er mjög almenn, stunduð nánast á hverju byggðu bóli. Vegna þess hversu fáir sjúkdómar hafa hrjáð íslenska hrossastofninn höfum við getað verið mjög frjálsleg í umgengni við hrossin og hestamenn hverjir við aðra. Ég á von á að sjúkdómurinn muni halda áfram að breiðast út með svipuðum hraða og hingað til og þær varnarlínur sem settar hafa verið upp og nýlega verið breytt muni einungis tefja för sjúkdómsins um einhverja hríð. Ég tel að eðlilegt hafi verið að setja upp varnarlínurnar og þær hafi þjónað þeim tilgangi að fækka hrossum sem hætt væri við smiti yfir hávetrartímann. Nú þegar vorið nálgast eiga hrossin auðveldara með að berjast við sjúkdóminn sjálf og því á ég von á að skaðinn verði ekki eins mikill þótt sjúkdómurinn haldi áfram að breiðast út. Ég endurtek þakkir mínar til hv. flm. og ítreka vilja minn til að vinna að því að tillagan fái afgreiðslu í landbn.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft þörfu máli. Mér finnst það raunar löngu tímabært, enda liðnir einir tveir, þrír mánuðir síðan hins skæða hrossasjúkdóms sem hér um ræðir varð vart. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka hv. flm., Kristínu Halldórsdóttur, fyrir að færa þetta mál inn í sali Alþingis og vekja þar með athygli á þeirri alvarlegu stöðu sem heil atvinnugrein, hrossabúskapur í landinu, stendur nú og e.t.v. síðar frammi fyrir. Ég skil þetta mál svo að flm. hvetji almennt til ítarlegrar rannsóknar, jafnvel ítarlegri en þeir sem aðild eiga að rannsókninni. Það má ekki skilja orð mín svo að ég telji þá ekki vel hæfa til þess og að þeir reyni ekki allt sem þeir geta til að finna orsakavaldinn. Ég tel að hér sé reynt að skapa möguleika á að gera enn frekari rannsóknir með auknum fjármunum, meiri fjármunum en þeir hafa úr að spila í dag. Ég skil það svo að leita eigi eftir aðdraganda, ferli og afleiðingum þessa ókennilega sjúkdóms og styð það heils hugar. Gríðarlegir hagsmunir, menningarlegir, félagslegir og fjárhagslegir eru hér í veði og mikils vert að ekkert verði til sparað svo orsakavaldur finnist og reynt verði að forða frekara tjóni en þegar er orðið. Það gæti ráðið úrslitum um framtíðarhagsmuni í þessari atvinnu- og tómstundagrein, bæði hér innan lands og þá ekki síður erlendis, ef sjúkdómurinn bærist þangað sé hann þá ekki þar þegar eins og ýmsir telja. Það er þó önnur saga og lengri. Ég legg þunga áherslu á að þessu máli verði fylgt eftir líkt og mér skildist hv. þm. Árni M. Mathiesen gera á undan mér.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað. Hér er vissulega mjög athyglisvert mál á ferðinni sem ég held að þrátt fyrir allt hafi ekki verið gefinn nægjanlega mikill gaumur. Hér er um ákaflega alvarlega atburði að ræða. Hrossasóttin, sem breiðst hefur um landið þrátt fyrir að reynt hafi verið að grípa til allra hugsanlegra aðgerða til að koma í veg fyrir hana, hefur hreinlega lamað þann hluta landbúnaðarins sem hvað mestar vonir hafa verið bundnar við, þ.e. hrossaræktina. Það hefur orðið gífurlegur vöxtur í þessari atvinnugrein. Þetta er ekki bara tómstundagaman þéttbýlisbúa eins og stundum er látið í veðri vaka heldur er þetta mikilvæg atvinnugrein sem skiptir miklu máli í mörgum sveitum og hefur jafnvel verið þrautalendingin fyrir marga þá sem hafa staðið frammi fyrir minnkandi tekjum vegna samdráttar í hefðbundnum landbúnaði. Við erum í raun að tala um tvenns eða þrenns konar vandamál. Í fyrsta lagi er um að ræða sérhæfðan hrossabúskap þar sem fjölskyldur hafa eingöngu framfæri sitt af slíkri atvinnustarfsemi í ýmsum tilvikum. Við erum einnig að tala um atvinnustarfsemi sem er mjög þýðingarmikil stoð við hefðbundinn landbúnað. Loks er um að ræða þýðingarmikinn þátt í lífsmunstri fjölda fólks í þéttbýlinu sem engin ástæða er til að gera lítið úr. Ég tel því að hér liggi fyrir skynsamleg þáltill. Það sem ég tel hins vegar kannski skipta meira máli í bráð varðandi þetta, er að gripið sé til aðgerða til að mæta þeim óskaplega vanda sem menn standa frammi fyrir í atvinnugreininni. Við skulum ekki gleyma því að þegar slík vá sem þessi hefur dunið yfir í einstökum atvinnugreinum, þó sennilega sé erfitt að finna hliðstætt dæmi, þá hefur verið reynt að forða samfélaginu frá tjóni. Í því sambandi hefur sérstaklega verið horft til opinberra lánasjóða eins og t.d. Stofnlánadeildarinnar, hins nýja Lánasjóðs landbúnaðarins og sjóða á borð við Byggðastofnun svo dæmi séu tekin. Þessir sjóðir hafa þarna fjárhagslegra hagsmuna að gæta. Ég tel að það væri eðlileg krafa og eðlilegt að stjórnvöld, sem auðvitað hafa fullt vald á málinu, beittu sér fyrir því að þau lán í opinberum stofnlánasjóðum af þessu taginu, sem hafa veitt hafa verið hrossaræktendum, yrðu fryst í tvö ár, afborganir slíkra lána yrðu frystar í tvö ár. Í þessu sambandi bendi ég á að til slíkra aðgerða hefur oft verið gripið, t.d. í sjávarútvegi. Eins var gripið til slíkra fjárhagslegra aðgerða á sínum tíma til að forðast tjón varðandi loðdýraræktina. Að lokum var tekið á þeim málum svo skynsamlega að sú grein komst í gegnum öldudalinn, þrátt fyrir allt. Þrátt fyrir mikinn tekjubrest komst sú grein að lokum í gegnum öldudalinn. Ef við hefðum ekki gripið til mikilla aðgerða á þessu sviði á síðasta kjörtímabili er ég viss um að þessi atvinnugrein, sem nú skilar miklum tekjum inn í þjóðarbúið og lifir góðu lífi í sveitum landsins, væri tæplega til. Í ljósi þess hversu hrossaræktin er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein í okkar þjóðfélagi og í ljósi þess að hestamennska er orðin snar þáttur í samfélagsmyndinni á þéttbýlisstöðunum held ég að full rök séu fyrir því að grípa til sérstakra aðgerða í þessu sambandi. Við skulum átta okkur á því að þeir sem stunda þessa atvinnugrein nú hafa í flestum tilvikum verið tekjulausir í tvo mánuði, átta vikur eða þar um bil. Ekki þannig að tekjurnar hafi minnkað eða dregist saman. Menn eru tekjulausir, tekjur er engar vegna þess að það sem hefur gerst er að hrossasala til útlanda hefur ekki bara dregist saman, hún hefur líka dregist mjög mikið saman og jafnvel stöðvast í mörgum tilvikum innan lands. Þetta er mjög alvarleg staða. Ég nefndi áðan að hrossabúskapur væri líka orðinn mikilvæg stoðgrein við hefðbundinn annan landbúnað. Á þessum mánuðum eru menn einmitt að festa kaup á áburði, þurfa að leggja fram tryggingar eða verulega fjármuni til þess að standa straum af slíkum útgjöldum og bændur, m.a. í mínu kjördæmi, hafa haft samband við mig og bent mér á að þessi staða núna muni valda þeim óskaplegum vandræðum. Virðulegi forseti. Ég vildi nota tækifærið sem þessi þáltill. gefur til þess að vekja máls á þessu alvarlega máli. Það er hárrétt sem hér er verið að segja, að við þurfum að komast að því hvað hér er á ferðinni, hvað í raun og veru hefur gerst. Hér er um að ræða mjög alvarlegt fár. Sumir tala um að það geti staðið í tvö ár og menn geta þá hreinlega staðið frammi fyrir því að vera tekjulausir eða tekjulitlir í tvö ár. Þannig er um heila atvinnugrein sem menn hafa talað um að gæti jafnvel verið að velta milljörðum þegar allt er tekið til þannig að það gefur auga leið að við þurfum að komast að eðli og umfangi þessa máls. Hinu er ekki að neita, og við verðum að horfast í augu við það, að hinar fjárhagslegu afleiðingar af þessu ástandi eru að verða mjög sárar. Þetta er farið að koma mjög víða við heimili í landinu, fjölskyldur sem hafa haft framfæri sitt af þessari atvinnugrein að einhverju eða öllu leyti og þess vegna er það okkar skylda sem hér erum að ræða þessi mál hispurslaust. Það hefði verið mjög æskilegt ef hæstv. landbrh. hefði getað verið við og tekið þátt í þessari umræðu. Ég kom því miður sjálfur nokkuð seint til umræðunnar. Engu að síður tel ég að hér sé mál sem eðlilegt er að við ræðum og vonandi kemst til skila á annan hátt.

Herra forseti. Í fyrri ræðu minni gafst mér ekki tími til þess að ræða einn þátt í ræðu hv. flutningsmanns varðandi fjárhagslegan skaða einstaklinga og hvernig hefði verið brugðist við ef sóttin hefði lagst á annan bústofn. Þetta var reyndar líka inntak ræðu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar. Þetta er ekki auðvelt umfjöllunarefni og ekki auðvelt að ná utan um þann fjárhagslega vanda sem af þessu hlýst og augljóslega er þegar orðinn einhver. Hrossaverslun og hrossasala er ekki atvinnugrein þar sem hægt er að tala um að menn séu með stöðugar og fastar tekjur. Það er ekki eins og með mjólkina, að mjólka tvisvar á dag og það er ekki eins og með sauðfjárfurðirnar, að fénu er að mestu leyti slátrað á haustin. Tekjudreifingin getur verið mjög mismunandi hjá þeim sem í þessari grein eru, getur verið mismunandi milli ára og mismunandi innan ársins þannig að erfitt er að fullyrða hvert tekjutapið er af því að hrossasalan hefur dregist saman innan lands og stöðvast til útlanda núna í tvo mánuði. Síðan er staða þeirra sem þessa atvinnugrein stunda líka mjög misjöfn. Það er langt frá því að allir sem hana stunda hafi átt innhlaup í opinbera lánasjóði eða til opinberra lánastofnana þannig að frysting á lánum þar hjálpar kannski ekki nema hluta af þeim sem í hlut eiga. Ég er hins vegar ekki að segja að það geti ekki komið til greina en ég held að affarasælast væri, alla vega til að byrja með, að það yrði ákvörðun þeirra sem um þau mál fjalla hvernig standa ætti að því í hverju og einu tilfelli. Ég held að of snemmt sé að tala um að við verðum hér í tveggja ára tekjuleysi í hrossasölu, hvort heldur rætt er um söluna til útlanda eða sérstaklega söluna innan lands. Ég sé ekki fyrir mér ef sjúkdómurinn breiðist út um allt land að salan innan lands muni neitt minnka sérstaklega ein og sér þó að auðvitað hafi salan til útlanda áhrif á innanlandssöluna að einhverju leyti. Ég held að umfjöllunarefnið fjárhagsleg aðstoð vegna skaða af hitasóttinni sé mjög erfitt og að jafnvel sé ótímabært að fara út í þá umfjöllun til þess að gera einhverjar sérstakar ráðstafanir. En ég útiloka ekki að til þess gæti þurft að koma. Varðandi viðbrögðin ef annar bústofn hefði átt í hlut er það að segja að þegar um smitandi sjúkdóm er að ræða sem menn vilja halda utan landsins eða utan svæðisins ef þetta er rætt á öðrum landfræðilegum grunni en á grundvelli eyjar, þá er oftast gripið til niðurskurðar. En það er algerlega óhugsandi í þessu tilfelli gagnvart hrossunum. Reyndar á ég mjög erfitt með að ímynda mér þann sjúkdóm sem gæti borist í íslenska hrossastofninn sem væri það alvarlegur að við mundum fara að skera stofninn niður því að niðurskurður á ræktuðum stofni er ekkert smámál og ef við ætluðum að fara að gera það hérna þá held ég að það væri nánast útilokað og skaðinn jafnvel enn þá meiri en það sem við værum að reyna að koma í veg fyrir. Þetta hefur hins vegar verið gert varðandi aðrar dýrategundir en þær eru bara einfaldlega allt annars eðlis. Þar eru afurðirnar öðruvísi. Þar er umgengnin á milli búa öðruvísi en í hrossaræktinni og allt aðrar aðstæður við að eiga. Þar hafa hins vegar komið til opinberar bætur vegna niðurskurðar og vegna tekjuleysis sem orðið hefur vegna niðurskurðarins. Þar er það þekkt hvernig að slíkum málum skal standa, en ég held að ekkert af því sem þar hefur verið gert eigi við um hitasóttina í hrossunum og þær aðstæður sem þar hafa skapast nú og því erfitt að bera þetta saman. Ég held hins vegar að það sem ég var að leggja áherslu á í fyrri ræðu minni, þ.e. að við reynum að komast að því sem fyrst um hvaða veiru er að ræða, að staðfesta að hún sé til annars staðar og komast að því hvernig hún hegðar sér þar og að smit héðan og til annarra landa muni ekki valda sjúkdómstilfellum þar, sé það sem við þurfum að leitast við að finna út úr og sýna fram á og leggja áherslu á að það sé gert hratt og vel. Og ef okkur tekst vel í því sambandi, þá muni aðrar vangaveltur sem hér hafa komið fram um fjárhagslegan skaða og hugsanlega stöðvun í tvö ár ekki koma til og greinin muni sjálf geta leyst úr þessu að mestu leyti.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hv. 2. þm. Reykn. sagði að fjárhagsleg aðstoð varðandi hrossaræktina er mjög flókin alveg eins og alltaf hefur verið mjög flókið að bregðast við miklum vanda sem steðjað hefur að einstökum atvinnugreinum. Það var mikill vandi þegar erfiðleikar dundu yfir í sjávarútveginum, t.d. í hraðfrystihúsaiðnaðinum, hvernig ætti að bregðast við því. Það var mjög mikill vandi hvernig ætti að bregðast við þegar vandinn steðjaði að í loðdýraræktinni eða fiskeldinu. Þetta þýðir hins vegar ekki að við eigum ekki að grípa til aðgerða, enda tel ég ekki að hv. þm. hafi verið að tala um það. Ég er hins vegar ekki alveg sammála honum um að ótímabært sé að huga að aðgerðum í þessum efnum. Ég held að ef við viljum vera raunsæ varðandi þetta hrossafár, þá verður í besta tilfelli um að ræða stórkostlegt tekjuhrun í atvinnugrein sem fyrir er ekkert allt of vel stödd. Þá á ég auðvitað við landbúnaðinn í heild. Þess vegna held ég að það væri mjög óskynsamlegt af okkur að bíða mjög lengi með aðgerðir núna. Það er alveg ljóst að þegar hefur orðið mikill tekjubrestur. Það er alveg ljóst að á næstu mánuðum, hvernig sem allt fer, verður mikil tekjuminnkun í þessari atvinnugrein. Vitneskjan um þessa hrossasótt mun hafa áhrif á markaðsstarfsemi okkar erlendis. Þessi vitneskja um hrossasóttina hefur dregið úr kjarki manna til þess að versla með hross innan lands, það er mér kunnugt um, og einmitt þess vegna eru menn að reyna að verjast með því að setja upp víggirðingar milli héraða til að koma í veg fyrir að hrossasóttin breiðist út. Þess vegna tel ég skynsamlegt, til þess að afstýra vandræðum og til að firra menn frekari vandræðum, að lánastofnanir reyni að bregðast við fyrir sitt leyti. Mér er ljóst að einmitt í þessari atvinnugrein hafa menn oft og tíðum átt erfitt með innkomu inn í opinbera lánasjóði en það breytir því ekki að það er þó vísir í rétta átt, það er alla vega skref í þá áttina, að reyna að koma til móts við atvinnugrein sem á sannarlega í gríðarlegum vanda og sem er mjög mikilvæg fyrir hinar dreifðu byggðir og raunar þéttbýlið líka. Þess vegna held ég að það væri skynsamlegt af okkur að bregðast við fyrr en seinna.

Herra forseti. Ekki ætla ég að banna hv. þm. Einari Guðfinnssyni að hugsa um það hvernig megi aðstoða þessa ágætu búgrein, hrossaræktina. Þó að menn hafi ekki selt hross í tvo mánuði þá eiga þeir væntanlega þessi hross enn þá og þeir munu væntanlega áfram reyna að selja hrossin. Ef við finnum lausn á þessu og útflutningur verður leyfður innan tiltölulega skamms tíma ...

Þriggja ára.

Þetta var ekki mjög uppbyggilegt frammígrip hjá hv. þm. Ef við finnum lausn á þessu innan tiltölulega skamms tíma, þá eru þessi hross til staðar. Þau eru enn þá markaðsvara og markaðurinn væntanlega enn þá fyrir hendi þannig að skaðinn verður þá miklu minni en hann ella hefði getað orðið. Ég held lausnin til þess að aðstoða greinina liggi ekkert á borðinu. Að gera það að aðalatriðinu núna að leita að einhverri mjög flókinni lausn held ég ekki að sé það sem við eigum að leggja mesta áherslu á. Það má nefna sem dæmi: Hverjir ættu að fá bæturnar? Flutt voru út eitthvað í kringum 2.500 hross á síðasta ári. Ég hugsa að ég muni rétt að tveir til þrír aðilar hafi flutt út um það bil helminginn af hrossunum. Ég fer með þetta bara eftir minni. Á þá helmingurinn af bótunum að fara til þessara tveggja eða þriggja manna sem fluttu út helminginn? Er síðan víst að bóndinn sem seldi einn eða tvo hesta í fyrra hefði örugglega selt einn eða tvo hesta á þessu ári? Seldi hann líka einn eða tvo hesta í hittiðfyrra? Ég held að svo mörg spurningarmerki séu í þessu að þessi umræða sé ekki tímabær þó að ég virði vilja hv. þm. og ætli alls ekki að banna honum að hugsa um þetta. Og ef hann fær einhverja hugmynd þá má hann gjarnan bera hana undir mig.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 2. þm. Reykn. kærlega fyrir það óvænta umburðarlyndi að banna mér ekki að hugsa um þessi efni. Ég vil hins vegar segja við hv. þm. að þessi umræða er miklu meira en tímabær.

Er þetta ráðherrastarf?

Þessi umræða er bráðnauðsynleg. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að ef við ætlum að stíga það skref að aðstoða greinina með fjárframlögum á einhvern hátt, þá stæðum við frammi fyrir alls konar vandamálum. En ég var ekki í þessu sambandi eingöngu að tala um það eða sérstaklega að tala um það. Ég var eingöngu að tala um að eðlilegt væri að opinberir stofnlánasjóðir, eins og Lánasjóður landbúnaðarins, ef ég man heiti hans rétt, og Byggðastofnun, þar sem undirritaður á reyndar sæti í stjórn, taki frumkvæðið nú þegar og bjóði það fram að afborganir lána séu frystar til að koma í veg fyrir þá óskaplegu vá sem annars mun dynja yfir þessa mikilvægu atvinnugrein. Hér er ekki bara um að ræða hefðbundna hrossarækt, eins og ég nefndi áðan, heldur miklu, miklu meira. Meðal annars er þetta snar þáttur í ferðaþjónustu í landinu og mér er auðvitað kunnugt um það eins og öllum öðrum hér að hestaferðir eru að verða æ vinsælli þáttur í ferðamennsku okkar. Það hefur komið fram í fjölmiðlum að þetta hefur þegar haft lamandi áhrif á allt markaðsstarf á komandi sumri í þessum efnum. Þess vegna er það gríðarlega mikið þjóðhagslegt spursmál fyrir okkur að okkur takist að reyna að verja þessa atvinnugrein eins og við getum. Og það er einfaldlega þannig að menn gætu staðið bara frammi fyrir því, vegna tekjumissisins, yrði þessi atvinnugrein einfaldlega ekki til, að vera ekki til sem fyrirtæki, að vera ekki til sem hrossaræktendur ef þetta gengur eftir og menn þurfa að standa skil á öllum þeim afborgunum og lánum sem þeir hafa tekist á hendur vegna þessa alvarlega tekjubrests.

Herra forseti. Mér þykir leiðinlegt ef umburðarlyndi mitt kemur hv. þm. á óvart.

Öllum.

Enn þá leiðinlegra þykir mér þó ef það kemur hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni á óvart. Hv. þm. nefndi lánastofnanirnar. Það hlýtur að vera hluti af hefðbundinni og venjulegri starfsemi hverrar lánastofnunar að ef sá sem skuldar í stofnuninni vegna atvinnurekstrar síns lendir í tímabundnum erfiðleikum, þá er tekið á því og það skoðað í lánastofnuninni. Það þarf ekki sérstaklega að tala um það sem einhverja opinbera aðstoð eða opinberan styrk við heila atvinnugrein. Það þarf ekki að setja merkimiða á atvinnugreinina, að nú sé hrossaræktin búin að fá opinberan styrk og opinbera aðstoð vegna þess að Byggðastofnun og Lánasjóður landbúnaðarins fresta afborgunum af lánum hjá viðskiptavinum sem lenda í erfiðleikum vegna sjúkdóma. Mér finnst þetta vera hluti af eðlilegri og hefðbundinni starfsemi þessara stofnana. Og að setja þann stimpil á heila atvinnugrein að hún þurfi opinbera aðstoð tel ég að vera ekki rétt. En ég endurtek það sem ég sagði áðan að ef menn ætla sér að fara út í opinbera aðstoð vegna sjúkdómsins, vegna þess að um tekjuleysi er að ræða til langframa, þá held ég að mjög erfitt verði að finna formúluna fyrir þeirri aðstoð. Ég held að réttara sé fyrir okkur að einbeita okkur að öðrum verkefnum og öðrum vandamálum í sambandi við þessa hitasótt en þá að fara að leita eftir opinberum styrkjum. Ef við viljum nota peninga til að leysa vandamálið þá eiga þeir peningar að fara fyrst og fremst í rannsóknirnar því þar liggur lausnin.

Herra forseti. Ég vil þakka öllum þeim sem tekið hafa þátt í þessari umræðu fyrir mjög mikilvæg og góð innlegg í hana. Það vekur athygli mína að hv. 2. þm. Reykn., hv. 1. þm. Austurl. og hv. 1. þm. Vestf. eru allir stjórnarþingmenn og fyrir stjórnarandstæðing sem hér stendur er það nokkurs virði að þeir sýni tillögunni svona mikinn áhuga og skilning og vilji leggja sitt af mörkum til að hún verði samþykkt eða a.m.k. um hana fjallað rækilega í nefnd. Hv. 2. þm. Reykn. hóf mál sitt á því, eins og hann orðaði það, að gagnrýna tillöguna örlítið. Ég tek þá gagnrýni hreint ekki nærri mér. Hann sagðist vera andvígur því að embættismönnum og framkvæmdarvaldinu væri sagt að gera það sem það ætti að gera. Það væri raunverulega það sem fælist í tillögunni að segja þeim að þeir ættu að sinna sínum embættisskyldum. Ég er ekki alveg sammála þessu. Það getur oft þurft að ýta við embættismönnum og framkvæmdarvaldinu og ekkert athugavert við það. Hv. Alþingi hefur fullan rétt til þess að taka upp hvert það mál sem því sýnist og koma með sína skoðun á málinu, álykta um það og styrkja þannig og styðja embættismennina og framkvæmdarvaldið í sínum störfum. Þeir eru á okkar ábyrgð eins og við vitum. En ég skil hins vegar afstöðu hv. þm., ég hef heyrt hana áður í sambandi við aðrar tillögur og hann er auðvitað í annarri stöðu en sú sem hér stendur. Hann er í fyrsta lagi stjórnarþingmaður og með miklu meiri tengsl inn í kerfið en ég. Hann er auk þess sérfræðingur í þessu máli og þekkir hvað er að gerast þar og hefur aðstöðu til þess að beita sér á þeim vettvangi. Ég er alveg sammála honum um að það mikilvægasta í málinu er að tryggja að rannsóknir fari fram, allt verði gert til að upplýsa málið og nýta þetta tækifæri til að komast að sannleikanum um það. Samstarf við erlenda vísindamenn er mikilvægt, vísindaleg niðurstaða er mikilvæg en það er ekki síður mikilvægt að taka á málinu, eins og kom fram sérstaklega í máli hv. 1. þm. Austurl. og hv. 1. þm. Vestf., að taka á málefnum einstaklinganna sem hafa orðið fyrir skaða og munu vafalaust verða fyrir fjárhagslegum skaða vegna þessa. Ég ræddi það í fyrri framsöguræðu minni og þykir vænt um að menn sýni skilning á þessu. Þetta er mál sem þarf að velta fyrir sér. Það má vel vera að nokkuð erfitt verði að komast að niðurstöðu um þau efni en við vitum nú þegar talsvert um það. Við vitum að það eru fleiri en einn og fleiri en tveir sem sitja uppi með stóran hóp hrossa sem þeir hafa ekki fengið leyfi til að flytja út. Ég er ekki að varpa sök á þá sem ráða hér heima vegna þess að þeir eru auðvitað í þeirri aðstöðu að búast má við því að alls ekkert yrði tekið á móti þessum hrossum erlendis. En hv. 2. þm. Reykn. sagði að skaðinn væri náttúrlega ekki allur, þeir ættu væntanlega enn þá þessi hross. En við skulum ekki gleyma því að þessi hross standa ekki og bíða eftir því að verða flutt út. Það safnast kostnaður á þessi hross, þau þurfa sitt fóður, þau þurfa sitt atlæti og umhirðu og safna þannig upp kostnaði hjá eigendum sínum. Það er því mjög mikið fjárhagslegt tjón sem ýmsir í greininni hljóta að verða fyrir. Slíkur útflutningur gerist kannski ekki svona óvænt, eins og mér fannst koma fram í máli hv. 2. þm. Reykn. Þetta er ekki eitthvað sem mönnum dettur allt í einu hug og ætla að flytja út næsta dag. Þetta er ekkert hipsumhaps. Það eru nokkrir aðilar á Íslandi sem hafa atvinnu af þessu og þetta tekur langan tíma og undirbúning og er ekki jafnóvænt eins og mér fannst hann vilja vera láta. Við skulum líka athuga það að ekki er bara um hrossasölu að ræða hvort sem hún er innan lands eða erlendis. Það er margt fleira í sambandi við hestamennskuna. Hv. 1. þm. Austurl. og Vestf. minntu á ferðaþjónustuna í þessu sambandi og það er ljóst að þetta mun hafa einhver áhrif á útgerð þeirra aðila nú í ár, vonandi ekki mjög mikil og sennilega ekki jafnmikil og á söluna. En menn selja fleira en hross. Það eru líka ýmsar vörur og þjónusta í tengslum við hestamennskuna og mér var t.d. sagt að þær vikur sem mesta óvissan ríkti á suðvesturhorninu og minnst umferð hestamanna var á þeim tíma, þá duttu gjörsamlega niður öll viðskipti í þeim verslunum sem þjónusta hestamennina. Það er því ýmislegt sem þarf að hugsa í þessu máli og velta fyrir sér. Þetta er ekki grein sem er sambærileg við aðrar búgreinar, ekki beint. En við skulum samt hafa í huga að það hefur þótt sjálfsagt að taka á áföllum í öðrum greinum, hvort sem um er að ræða loðdýrarækt, fiskeldi eða hvaðeina, og það hlýtur að þurfa að hafa það í huga líka í sambandi við þessa grein. Ég vil líka nefna að alls ekki er búið að bíta úr nálinni með afleiðingar þessara atburða. Fram undan er landsmót í byrjun júlí og það er ekki útséð með að þessir atburðir kunni að hafa talsvert mikil áhrif á landsmótið. En við skulum vona að það fari ekki illa. Ég vil aðeins þakka aftur fyrir þessar umræður og þann stuðning sem mér fannst koma fram í máli hv. þm. sem hér töluðu. Ég met þann velvilja og vilja hv. 2. þm. Reykn., sem fram kom í máli hans, til að nýta þessa tillögu til að koma rannsókninni í annan og betri farveg eins og hann orðaði það, en eins og við vitum er hv. þm. fulltrúi í landbn. Hér situr reyndar annar þingmaður, hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir einnig í landbn. og mér þykir vænt um að hafa hana hér viðstadda til að undirbúa sig undir þau störf sem bíða landbn. í sambandi við þessi mál. Ég vil aðeins minna á megintilgang þessarar tillögu. Það er svo ríkt í Íslendingum ,,komi það sem koma vill``-afstaða og ,,verði það sem verða vill``-viðbrögð. Fyrir mér vakir fyrst og fremst að reyna að tryggja að dreginn verði lærdómur til framtíðar af þessari reynslu, þessir atburðir verði ekki látnir ganga yfir án þess að nýta reynsluna til mótunar áætlunar um viðbrögð í svipuðum tilvikum, sem við getum alveg átt von á að verði, og þess vegna mættu verða til fleiri en ein áætlun til þess að láta ekki koma sér á óvart ef annað eins dynur yfir þessa ágætu atvinnugrein.

Hæstv. forseti. Mig langar að koma aðeins örstutt inn í umræðuna og lýsa yfir stuðningi mínum við þáltill. sem hér hefur verið til umræðu og er hið merkasta plagg. Ég mun fyrir mitt leyti stuðla að því að hún fái skjóta og góða afgreiðslu í hv. landbn. Ég tel það vera til mikils sóma ef tillagan verður samþykkt, þótt með einhverjum breytingum verði. Það hafa orðið mikil vonbrigði að hingað til hefur ekki tekist að rækta þessa veiru þó að sýni hafi verið send víða til útlanda þannig að við vitum í rauninni ekki enn hvað þarna er á ferðinni en það eru samt góðar vonir til að íslenskur vísindamaður sé að ná þeim árangri að geta ræktað þessa veiru sem er náttúrlega skilyrði fyrir því að hægt sé að rannsaka hana og greina. Vonandi á eftir að koma í ljós alveg á næstunni að þetta sé veira sem er þekkt í nálægum löndum og það mun þá auðvitað snarbreyta stöðunni. Hið gagnstæða getur komið í ljós þannig að eins og rætt hefur verið í dag getur það komið á daginn að mjög varanlegt tjón verði fyrir íslenskan landbúnað af þessum sjúkdómi. Ég verð að segja að mér finnst oft hafa verið ráðist í aðgerðir til aðstoðar af minna tilefni en þessum sjúkdómi núna og finnst mjög athugandi að hægt sé að veita a.m.k. til að byrja með þeim sem þess þurfa, ég held það þurfi náttúrlega alls ekki eins og hv. 2. þm. Reykn. stakk upp á, að það fari nákvæmlega eftir því hve mörg hross hver aðili flutti út í fyrra heldur hverjir þurfa aðstoð og hverjir ekki. Það sé fyrst og fremst miðað við það og það sé þá hægt að byrja á að veita þeim aðilum lán sem, ef svo illa fer að þessi sjúkdómur virðist valda varanlegu tjóni á þessari búgrein, er þá hægt að breyta yfir í styrki til viðkomandi aðila. Mér finnst þetta mjög athugandi og þetta er atriði sem þarf að ræða því eins og komið hefur fram í dag er þetta sá þáttur í íslenskum landbúnaði sem hefur kannski verið hvað mestur vaxtarbroddur í á undanförnum árum, hefur fært miklar tekjur í þjóðarbúið og ef það stöðvast við þennan sjúkdóm, sem guð forði okkur frá að fari svo illa, er það náttúrlega alveg gríðarleg blóðtaka.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar sem miðar að því að komið verði á könnun á þrávirkum lífrænum efnum í lífríki Íslands. Hana flyt ég með hv. þm. Kristjáni Pálssyni, Gísla Einarssyni og Árna M. Mathiesen. Með tillögunni leggjum við til að ríkisstjórninni verði falið að láta gera athugun á dreifingu og styrk lífrænna þrávirkra efna í lífríkinu við íslenskar strendur. Við leggjum sérstaklega til að þess verði freistað að mæla magn þessara efna í helstu tegundum nytjafiska á miðunum við Ísland, jafnframt að gerðar verði sérstakar mælingar á útbreiðslu efnanna meðal sjávarspendýra við Ísland. Ég kem að því síðar í framsögu minni hvers vegna við leggjum það til. Í þriðja lagi að teknar verði upp skipulegar rannsóknir á því hvernig þrávirk lífræn efni flytjast upp fæðukeðjuna við Ísland með sérstakri áherslu á efri stig keðjunnar. Það kemur fram í skýrslum sem gerðar hafa verið um lífríki norðursins á allra síðustu árum að ein af mestu hættunum sem menn telja að steðji að lífríkinu á norðurhjaranum eru þessi efni. Nýlega kom út skýrsla á vegum sérfræðinga átta ríkisstjórna í löndum norðurhjarans, Ísland er eitt af þeim, og þar er gerð úttekt á lífríkinu og reynt að benda á þær hættur sem kunna að koma upp í framtíðinni. Það er sameiginleg niðurstaða þessara sérfræðinga að sú vá sem kann að búa í þessum þrávirku lífrænu efnum kunni að reynast lífríkinu á norðurhjaranum mesta ógnin. Þar fyrir utan er líklegt, herra forseti, eins og ég færi rök að síðar í máli mínu að löngu áður en þessi efni kunna að hafa raunverulega heilsufarslega spillandi áhrif eru þau líkleg til að gera verulegan usla í markaðsmálum Íslendinga erlendis með fiskafurðir. Ástæðan er sú að í fyrsta lagi eru þessi efni afar skaðleg öllu því sem lifandi er og í öðru lagi er eðli þeirra slíkt að það er líklegt að þau safnist fyrir á norðurhveli jarðar þótt hér sé engin uppspretta þeirra. Vel þekktar afleiðingar af uppsöfnun þessara efna í mönnum og dýrum eru t.d. krabbamein, ófrjósemi, óeðlilegur kynþroski, hvers kyns ofnæmi og alvarleg bilun ónæmiskerfisins. Þótt efnin séu í sjálfu sér ekki talin valda krabbameini örva þau hins vegar vöxt frumna sem hafa hafið skiptingu og geta orðið að krabbameini. Það er líka alvarlegt að á allra síðustu missirum hafa komið í ljós niðurstöður rannsókna sem sýna að þau hættumörk, sem menn höfðu áður talið gild, standast ekki. Þ.e. þau eru e.t.v. rétt fyrir hinar dramatískari afleiðingar efnanna eins og þau sem ég taldi upp áðan en nú er hins vegar komið í ljós að kannski í þúsund sinnum minna magni geta þessi efni leitt til skaðlegra áhrifa á fóstur í móðurkviði, þau geta leitt til þess að afkvæmi dýra og börn manna sýni ákveðna bilun, til að mynda í samstillingu tauga. Hjá börnum slíkra mæðra kemur fram skortur á einbeitingu, stundum ofvirkni, misþroski og ýmislegt sem ógnar kannski ekki beinlínis lífi viðkomandi en getur haft mjög óheillavænlegar og alvarlegar afleiðingar fyrir viðkomandi einstaklinga. Ég get þess í framhjáhlaupi, herra forseti, að könnun sem fór fram í Bandaríkjunum bendir til að u.þ.b. 5% allra bandarískra barna eigi við einhvers konar kvilla af þessu tagi að stríða sem má beinlínis rekja til þrávirkra lífrænna efna. Við þekkjum þessi efni vel. PCB-fjölskyldan, sem er blanda 207 efna, er e.t.v. þekktust í umræðunni því að hún hefur margoft komið upp en jafnframt eru það skordýraeitur ýmis konar eins og DDT. Þetta eru allt saman efni sem eiga uppruna sinn langt fjarri Íslands ströndum en samt koma þau hingað. Við erum í rauninni saklaus fórnarlömb hinna iðnvæddu samfélaga heimsins. Hvergi á norðurhvelinu og hvergi á Íslandi eru neinar raunverulegar uppsprettur þessara efna. Hvernig stendur á þessu? Það er sérstakt eðli þessara efna. Þau eru rokgjörn sem þýðir að þegar þau lenda einhvers staðar í hita gufa þau upp mjög fljótlega. Þau berast með háloftastraumum víðs vegar um heiminn en um leið og þau komast inn á kaldari svið heimsins, t.d. yfir á norðurhluta kringlunnar, þéttast þau og falla til jarðar. Þannig geta þau fært sig í stökkum í átt til kaldari svæðanna og alltaf þegar hitnar gufa þau upp aftur og berast lengra norður eftir. Þegar þau eru hins vegar komin alla leið norður eru litlar líkur á að það hlýni nægilega til að þau gufi upp aftur og fari enn lengra þannig að norðurhvelið er eins konar kuldagildra fyrir þessi efni. Það safnar þessum efnum saman til sín. Því miður eru ekki til langar mælingaseríur yfir þessi efni en það sem þó er til bendir til að þetta sé að gerast. Sem betur fer hafa Evrópuþjóðir, ekki síst fyrir forustu Íslendinga, beitt sér fyrir takmörkunum og banni hin allra skelfilegustu þessara efna. Það hefur leitt til þess að menn hafa dregið mjög úr notkun þeirra og í sumum verst menguðu hlutum Evrópu með tilliti til þessara efna hefur styrkur þeirra hraðminnkað. En ég nefni sem dæmi að í innhafi, sem er ekkert ýkja langt frá okkar parti kringlunnar, eins og Eystrasaltinu, hefur mengunin af völdum þessara efna verið slík að fólki er ráðlagt að takmarka fiskát ef fiskurinn er upprunninn úr Eystrasaltinu. Þarna er um að ræða váboða sem hlýtur auðvitað að skipta máli fyrir okkur Íslendinga í framtíðinni. Þessi efni eru kölluð þrávirk vegna þess að þau brotna ekki niður. Þau geta verið virk aftur og aftur og aftur, e.t.v. öldum saman, og í því felst hættan. Náttúran vinnur ekki á þeim og út af því eðli þeirra sem ég reifaði áðan munu þau um síðir safnast saman á köldu svæðin, þar á meðal hér fyrir norðan. Þau flytjast síðan upp í gegnum fæðukeðjuna og vegna þess að þau brotna hvergi niður verða margföldunaráhrif meiri eftir því sem ofar dregur í fæðukeðjunni. Smáþörungar og bakteríur taka þessi efni upp úr hafinu umhverfis og síðan koma smásæ krabbadýr og éta þau og stærri krabbadýr éta hin smáu og fiskar og seiði éta krabbadýrin og stærri fiskar hina smærri og síðan éta selirnir fiskana, ísbirnirnir til að mynda í norðurhöfum éta síðan selina. Í sumum tilvikum éta menn ísbirnina. Þetta veldur því að ef við tökum til að mynda þorsk er að finna kannski 25 millj. sinnum meira magn af þessum efnum í þorskinum en í sjónum sem hann syndir í en ef við tökum til að mynda ísbjörn er að finna 50 þús. millj. sinnum meira magn af þessum efnum en í sjónum. Hið furðulega, herra forseti, í þessu dæmi er að eftir að mælingar á þessum efnum hófust kom í ljós að hvergi á jarðríki hafa mælst jafnhá gildi þessara efna og einmitt í hinum fituríku spendýrum norðursins. Ísbirnir á Svalbarða og á Grænlandi hafa í sér gríðarlegt magn af þessum efnum. Sá hinn ágæti ísbjörn sem drepinn var af skipverjum úr kjördæmi hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar var til að mynda tekinn og mældur með tilliti til margra þessara efna og í ljós kom að þótt hann hafi verið tekinn í hafi ekki ýkja langt frá fæðingarstað hv. þm., sem ég nefndi hér áðan, var hann kolmengaður, hann var fullur af eitri.  Hefur þetta einhver áhrif við Ísland? Örugglega í framtíðinni en nú þegar bendir margt til að staðan sé alls ekki nógu góð við Ísland. Nokkrar mælingar hafa verið gerðar á þessu hér á Íslandi. Hin fyrsta sem verulegum tíðindum sætti var gerð á fálkum og þá kom í ljós að lífræn þrávirk efni sem mæld voru í íslenskum fálkum voru meiri en í sambærilegum ránfuglum erlendis sem voru þó í þeim löndum þar sem var verið að nota þessi efni. Þetta eru alveg skelfileg tíðindi fyrir okkur, herra forseti. Þegar við Reykvíkingar förum í sunnudagsbíltúrinn okkar út á Álftanes og horfum og hlustum á æðarfuglinn úa á kyrrlátum vordögum hljótum við að gleðjast yfir fegurð lífsins á slíkum dögum en að baki þessari spegilfögru mynd blasir þó við annar og ógnvænlegri veruleiki. Í nákvæmlega þessum æðarfugli, sem hefur búsetu í nánd við forseta Íslands í stærsta æðarvarpi á suðvesturhorninu, hafa menn gert mælingar á fuglinum. Það kemur í ljós að lífræn þrávirk efni, PCB í þessum æðarfugli, sem er svo að segja í jaðri borgarinnar, eru svo mikil að það er meira en í slíkum fuglum annars staðar. Það er svo mikið að við tilteknar aðstæður, þ.e. á vorin þegar fuglinn er að búa sig undir varp og hefur safnað mikilli fitu og í fitunni setjast þessi efni fyrir og þegar hann brýtur fituna niður til að mynda egg og hugsa um unga sína fara efnin út í blóðrásina. Þá verður styrkur þeirra svo mikill að samkvæmt niðurstöðum Hollustuverndar ríkisins eru þau líkleg til að valda bráðum eiturhrifum, svo ég vitni orðrétt í þá skýrslu sem komið hefur frá þeim. Ég er ekki viss um að menn á Íslandi geri sér yfirleitt grein fyrir því hvað þetta þýðir. Þetta þýðir að í nánasta nágrenni okkar, í hinu óspillta Íslandi, er staðan einfaldlega þannig að æðarfuglinn er svo fullur af eiturefnum sem hafa komið annars staðar frá að við vissar aðstæður getur það valdið bráðum eiturhrifum. Þetta eru fyrir mér alveg ótrúleg tíðindi, og ég verð að segja, herra forseti, að þetta er mál sem er erfitt að verjast en mál sem við þurfum eigi að síður að reyna að taka einhvern veginn á. Þegar ég var umhvrh. í tíð fyrri ríkisstjórnar var þetta eitt af þeim málum sem við beittum okkur fyrir. Þá kynntist maður því hversu erfitt er að taka á svona málum. Hvers vegna? Vegna þess að það er ekki líklegt að það sem menn gera og verja kannski mjög miklum fjármunum til skili nokkrum árangri fyrr en eftir mjög langan tíma. Það kemur kannski ekki fram fyrr en eftir öld eða aldir. Eigi að síður verða menn að hafa framsýni til þess að fara í þetta. Íslendingar hafa beitt sér fyrir því að dregið verði úr notkun þessara efna á alþjóðavettvangi. Það er ekki síst fyrir atbeina þeirra að nú liggur fyrir að innan skamms mun verða gert alþjóðlegt samkomulag um að hætta notkun tólf hættulegustu efnanna. Eitt af þeim er til að mynda toxafen, skordýraeitur sem hefur áhrif á taugakerfið og er aldrei notað á Íslandi. En það eru samt sem áður, held ég, ekki nema tvö til þrjú missiri síðan útflutningur á gámum með tiltekinni sjávarafurð frá Íslandi var stöðvaður til Þýskalands vegna þess magns af toxafeni sem var í þessari afurð. Mig langar að síðustu, herra forseti, að reifa aðeins mikilvægi þessa máls fyrir íslenskan sjávarútveg. Menn hafa til að mynda verið að mæla PCB í brjóstamjólk kvenna og það kemur í ljós að ein tegund kvenna sker sig frá. Það eru inúítakonur á norðurhjaranum, til að mynda víðs vegar um Kanada og á Grænlandi. Þær hafa í móðurmjólk sinni miklu hærra magn en nokkrar aðrar konur, áttfalt meira magn en hvítar konur í Kanada, stallsystur þeirra í sama landi, áttfalt meira magn af þessum efnum er að finna í brjóstamjólk þeirra. Hvers vegna? Vegna þess að þær lifa á hefðbundinni fæðu úr náttúrunni, þ.e. á feitum sjávarspendýrum, hval, sel og jafnvel ísbjörnum. Í Færeyjum, þar sem ég taldi sjálfur að menn væru svo að segja hættir að éta grind nema til hátíðabrigða, kemur í ljós að neysla sjávarspendýra er það mikil að í færeyskum konum mælast þessi efni í brjóstamjólk miklu hærri en annars staðar ef inúítakonurnar eru taldar frá. Á Íslandi mælist þetta líka þó að við séum víðs fjarri uppsprettu mengunarinnar, þá er þriðjungi meira af sumum þessara efna í brjóstamjólk íslenskra kvenna en kvenna í ýmsum löndum í Evrópu. Af hverju er það, herra forseti? Það er vegna þess að við lifum á sjávarfangi. Þó að PCB sé í íslensku sjávarfangi miklu minna en til að mynda í fiski erlendis, í Evrópu, þá er það samt sem áður nægilegt vegna þess hversu mikið við borðum af fiski að þetta safnast fyrir. Ég hef miklar áhyggjur af því þegar þessi mál eru að komast í hámæli eins og þau eru að gera í Bandaríkjunum núna. Nýlega var t.d. haldin 900 manna ráðstefna í San Francisco bara um þetta. Þar komu fram uggvænlegar upplýsingar og ég hef áhyggjur af því að þegar umræðan vex um þetta kunni hún að hafa mjög neikvæð áhrif á markaðssetningu okkar á þessum afurðum erlendis. Þess vegna þarf að grípa í taumana. Eitt af því sem við getum gert er að hafa stöðugt á hraðbergi nýjar upplýsingar um að staðan er þrátt fyrir allt enn þá þannig að íslenskur fiskur er miklu hreinni en víðast annars staðar.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. forseta mun ég í fyrsta lagi mæla fyrir nál. um frv. til laga um breyting á lögum um flugmálaáætlun og fjáröflun til framkvæmda í flugmálum og í öðru lagi fyrir nál. og brtt. varðandi flugmálaáætlun fyrir árin 1998--2001. Nál. um frv. til laga um breyting á lögum um flugmálaáætlun og fjáröflun til framkvæmda í flugmálum, nr. 31 27. mars 1987, með síðari breytingum, er á þskj. 1136. Eins og menn þekkja komu fram athugasemdir m.a. frá samkeppnisráði fyrr í vetur um að innheimta eldsneytisgjalds af flugvélabensíni og þotueldsneyti stæðist ekki að öllu leyti þær kröfur sem gerðar væru til fjáröflunar af þessu tagi og leiddi til mismununar. Þess vegna lagði hæstv. samgrh. fram frv. til laga um breyting á lögum um flugmálaáætlun og fjáröflun til framkvæmda í flugmálum sem fól í sér að fella úr lögum heimild til innheimtu gjalda af flugvélabensíni og til þess að jafna samkeppnisskilyrði í flugi með því að fella þetta gjald niður. Þetta frv. fékk talsvert mikla umræðu í samgn. Leitað var eftir umsóknum frá Flugmálastjórn, flugráði, Flugleiðum, Flugfélagi Íslands og Íslandsflugi. Umsagnir bárust frá þremur fyrstnefndu aðilunum. Alls staðar voru umsagnirnar jákvæðar og sama kom fram reyndar þegar fulltrúar þessara aðila komu til fundar við nefndina. Samgn. leggur þess vegna til að frv. verði samþykkt óbreytt. Með þeim breytingum sem þessi lagabreyting hefur í för með sér ...

Áður en lengra er haldið og vegna þess hve stuttur tími er þangað til fresta verður fundi, það eru aðeins tiltölulega fáar mínútur, þá vildi forseti spyrja hv. þm. hvort ræða hans sé mjög stutt. Ef svo er ekki, þá væri kannski æskilegt að fresta málinu í heild til kl. 3 þannig að allir sitji þá við sama borð að mæla fyrir málinu.

Ég geri út af fyrir sig engar athugasemdir við það. Ræða mín verður í sjálfu sér ekki löng en til að fá heilsteyptari mynd og meira samhengi í umræðuna, þá get ég tekið undir það með hæstv. forseta að málinu verði frestað til kl. 3 í dag.

Þá gerum við það.