Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar í morgun um að leggja fram lagafrumvarp vegna Herjólfsdeilunnar skapar óvissu um stöðu sjómanna á Herjólfi og óvissu um samgöngur við Vestmannaeyjar. Það er mikilvægt að þeirri óvissu sé eytt strax og Alþingi taki svo fljótt sem verða má afstöðu til lagafrumvarpsins. Við í Samfylkingunni greiðum þessa vegna atkvæði með því að málið komist á dagskrá með afbrigðum. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að hér er um að ræða stjórnarskrárvarin mannréttindi. Það er ákaflega mikilvægt að Alþingi vandi vel til verka þegar um er að ræða lagafrumvarp sem snýr að svo mikilvægum réttindum og að hv. umhverfis- og samgöngunefnd fái þann tíma sem hún þarf og geti kallað til þá sérfróðu aðila sem nauðsynlegt er til að fara vandlega yfir málið. Það að nefndin fái þau tækifæri sem hún þarf til að vinna málið vandlega mun sannarlega tryggja styttri umræður í þingsalnum.

Virðulegur forseti. Við í þingflokki Vinstri grænna styðjum að málið fari á dagskrá því að hér er um að ræða mikilvæga spurningu sem mikilvægt er að þingið leiði til lykta. Það er jafn mikilvægt að það verði gert á málefnalegum, öflugum og efnislegum grunni því að hér er ekki um að ræða hversdagslegt mál. Hér er um að ræða mannréttindi og stjórnarskrárvarin réttindi til verkfalla og öll inngrip í slíkt þurfa að vera hafin yfir vafa.

Forseti. Píratar sitja einatt hjá þegar kemur að afbrigðum af þessu tagi og munum við því sitja hjá en ekki fara gegn málinu. Það er nauðsynlegt að það komist á dagskrá, það er rétt, en ég hefði viljað kynna mér þetta skjal betur. Við vorum bara að fá það í hendurnar. Mér finnst þetta mjög alvarlegt inngrip og er alfarið á móti því að skerða réttinn til að grípa til verkfalls ef ekki er hægt að ná samningum á annan hátt. Ég vona að við fáum nægan tíma til að ræða þetta mál á djúpstæðan hátt í nefnd og í þinginu. Það er ekki hægt að leyfa að þetta renni bara í gegn eins og ekkert sé.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að stjórnarandstaðan, a.m.k. hluti hennar, sé reiðubúin að greiða fyrir framgangi málsins á Alþingi. Ég tek undir að þetta mál þarf að vinnast hratt en örugglega. Ég mun fá málið inn í umhverfis- og samgöngunefnd og get fullvissað þingheim um að við munum að sjálfsögðu leggja okkur fram um að viðhafa vönduð vinnubrögð þó að við munum vissulega vinna hratt og örugglega.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingheimi og forseta Alþingis fyrir það að taka málið hér á dagskrá og þakka þingmönnum fyrir að leyfa þá afgreiðslu. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um frestun verkfallsaðgerða á Herjólfi. Sem kunnugt er hófust verkfallsaðgerðir Sjómannafélags Íslands á Herjólfi þann 5. mars og hafa því nú staðið í mánuð. Aðgerðirnar fela í sér að vinna er stöðvuð frá klukkan 17.00 síðdegis og til klukkan 8.00 árdegis mánudaga til fimmtudaga og alfarið á föstudögum og um helgar. Kjaradeila Sjómannafélags Íslands við Samtök atvinnulífsins hefur, eins og þingheimi er vel kunnugt um, verið á borði ríkissáttasemjara síðan 27. janúar síðastliðinn, en því miður hefur ekkert þokast í viðræðunum og liggja fundir niðri. Sátt er því ekki í sjónmáli. Þess vegna standa stjórnvöld frammi fyrir þeirri erfiðu ákvörðun að grípa inn í deiluna. Ég tek undir það með þeim sem hér töluðu áðan að það er alltaf erfið ákvörðun fyrir stjórnvöld og fyrir Alþingi að þurfa að hlutast til um þessa þætti, það er í raun og veru neyðaraðgerð. En stjórnvöld standa hins vegar frammi fyrir þeim erfiða kosti að grípa inn í þá kjaradeilu sem nú stendur yfir. Miðað við stöðu málsins má ljóst vera að ekki verður undan þeirri ákvörðun vikist, enda brýnir almanna- og öryggishagsmunir í húfi. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að hér er auðvitað um neyðarúrræði að ræða. Það er ekki að ósk neins og það er sannarlega ekki að ósk þeirrar sem hér stendur eða ríkisstjórnarinnar að gripið sé til slíkrar lagasetningar. Í ljósi alvarleika málsins og þeirrar stöðu sem nú er uppi mánuði eftir að verkfallsaðgerðir hófust var það hins vegar niðurstaða ríkisstjórnarinnar að ekki væri annar kostur í boði. En á sama tíma var sú ákvörðun tekin með þeim hætti að ekki var farin sú leið sem oft hefur verið farin hér á hinu háa Alþingi, þ.e. að setja málið í gerðardóm, heldur er hér farin mildari leið og deiluaðilum gefinn frestur fram í miðjan september til að ná sátt og komast að niðurstöðu. Þess vegna fela lögin í sér tímabundnar aðgerðir. Virðulegur forseti. Ég þarf svo sem ekki að fara yfir það hér í löngu máli en sérstaða Vestmannaeyja í samgöngumálum er augljós, hún er ótvíræð, enda tengir Herjólfur saman almenningssamgöngukerfi lands og Eyja, ljóst er að áhrif verkfallsins hafa verið með margvíslegum hætti og haft mikil áhrif á íbúa og atvinnulíf í Vestmannaeyjum. Til þess að þingheimur átti sig á alvarleika málsins, sem ég geri reyndar ráð fyrir að hann geri, er rétt að benda á að undir eðlilegum kringumstæðum siglir Herjólfur þrjár til fimm ferðir alla daga vikunnar og getur þannig flutt um 1.800 bíla og 12 þús. farþega allt eftir því hvort siglt er til Landeyjahafnar eða Þorlákshafnar. Á meðan verkfallsaðgerðin hefur staðið hafa hins vegar eingöngu verið farnar fjórar ferðir á viku að meðaltali, því hefur flutningsgetan aðeins verið 240 bílar á viku og um 1.600 farþegar. Það er mikilvægt fyrir okkur sem búum hér uppi á landi að setja þetta í samhengi við þau áhrif sem slík staða mundi hafa á samfélagið hér. Allir geta ímyndað sér hvaða áhrif þessi staða, nú í fjórar vikur, hefur haft á íbúa, atvinnulíf og þá sem þurfa að fara til og frá Vestmannaeyjum. Það má einnig nefna að nær allur vöruflutningur á milli lands og Eyja fer fram með Herjólfi, hvort sem um er að ræða nauðsynjavörur, sjávarafurðir eða annað sem flutt er með skipinu. Það þarf þess vegna ekki að ítreka að verkfallið hefur haft neikvæð og erfið áhrif á alla starfsemi í Vestmannaeyjum. Floti Eyjamanna er í auknum mæli byrjaður að landa ferskfiski í Þorlákshöfn vegna verkfallsins þar sem ein ferð Herjólfs á dag er ekki nóg til að geta skilað fiski nógu fljótt af sér. Það leiðir til lægra verðs fyrir afurðirnar sem er tjón sem hleypur að öllu óbreyttu á tugum milljóna. Auk þess kunna störf að glatast í Vestmannaeyjum í framhaldinu. Þá liggur ferðaþjónusta að miklu leyti niðri, auk þess sem byggingaframkvæmdir liggja að hluta til niðri vegna skorts á vörum o.s.frv. Þá er einnig ljóst að verkfallið hefur haft bein áhrif á íbúa sem reiða sig á samgöngur skipsins til þess að sækja nauðsynlega þjónustu upp á land. Dæmi er um að íbúar sem eiga erindi upp á land þurfi til þess nokkra daga, sem felur að sjálfsögðu í sér mjög mikinn aukakostnað, vinnutap og fleira og af því hefur þegar hlotist mikið tjón. Ákall íbúa Vestmannaeyja til stjórnvalda verður því hærra með hverjum deginum sem líður. Bæjarráð Vestmannaeyja hefur ítrekað gert bókanir vegna málsins sem bæjarstjórn og fulltrúar allra flokka þar hafa samþykkt einróma þar sem Alþingi er hvatt til aðkomu að deilu sem því miður sér ekki fyrir endann á. Virðulegi forseti. Því miður er forsagan sú að Alþingi hefur áður þurft að grípa inn í kjaradeilur útgerða og sjómanna, t.d. árin 1993, 1994, 1998 og 2001. Árið 1993 samþykkti Alþingi lög sem bönnuðu verkföll og verkbönn á Herjólfi. Í þeim lögum var lagt til að ef ekki næðist samkomulag milli aðila skyldi málið sett í gerðardóm og það fór þá leið. Sem fyrr segir stendur ekki til að ganga þá leið í því frumvarpi sem hér er til umræðu. Árin 1994 og 1998 samþykkti Alþingi einnig lög sem fólu í sér bann á verkfall sjómanna og árið 2001 samþykkti Alþingi jafnframt lög sem komu í veg fyrir vinnustöðvun sjómanna. Síðasta dæmið um inngrip Alþingis vegna verkfalls er verkfall flugvirkja árið 2010 þar sem þingheimur þurfti líkt og nú að taka erfiða og stóra ákvörðun. Það er sameiginlegt öllum fyrri inngripum Alþingis í kjaradeilur að forða hefur þurft efnahagslegu tjóni eða koma í veg fyrir að lögbundnum verkefnum hins opinbera væri stefnt í hættu. En það er sannarlega aldrei auðveld ákvörðun og sannarlega aldrei ákvörðun sem tekin er nema að vel ígrunduðu máli og það hefur ríkisstjórnin gert í þessu tilviki. Í þessari deilu er sem fyrr segir um að ræða kjaramál færri en tíu undirmanna á Herjólfi, sem stefnir efnahagslegri velmegun og stöðugleika Vestmannaeyja og allra íbúa þar í óefni. Almenningssamgöngur milli lands og Eyja eru í uppnámi og með aðgerðunum hefur tenging Vestmannaeyja við þjóðveginn verið klippt í sundur. Það er því ljóst að ekkert samfélag getur búið við slíka stöðu til lengri tíma. Almanna- og öryggishagsmunir eru einfaldlega of miklir í þessu máli. Virðulegur forseti. Ég hef rakið tilefni þessa frumvarps. Ég ítreka þakkir til Alþingis fyrir að taka málið svo hratt og örugglega á dagskrá og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegur forseti. Ástandið í samgöngumálum Vestmannaeyinga hefur verið algjörlega óþolandi í mánuð og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar hefur verið algert. Nú grípur ríkisstjórnin hins vegar til aðgerða, en það eru aðgerðir sem varða stjórnarskrárbundin mannréttindi. Það er þess vegna nauðsynlegt að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hún fullvissað sig um og fullvissar hún Alþingi um að lagafrumvarp það sem hún hefur lagt fram standist stjórnarskrá Íslands og þær skyldur sem hún leggur okkur á herðar? Í öðru lagi. Efnahagslegt mikilvægi fyrir Ísland hefur mikla þýðingu um heimildir Alþingis til þess að ráðast í lagasetningu af þessu tagi. Hverjir eru hinir efnahagslegu hagsmunir sem í húfi eru? Getur ráðherrann bent á greinargerð fyrir því? Í þriðja lagi. Hæstv. ráðherra vísar til þess að hér sé um að ræða deilu sem snýr að innan við tíu skipverjum á Herjólfi. Um hversu ríka hagsmuni snýst deilan milli útgerðar og áhafnarinnar? Snýst hún um 5 millj. kr. árlegan kostnað? Um 10 millj. kr. árlegan kostnað? Eða snýst deilan um 15 millj. kr. kostnað eða einhverja aðra tölu? Hversu mikill fjárhagslegur ágreiningur er á milli aðila sem veldur því að hæstv. innanríkisráðherra leggur til við Alþingi í lagafrumvarpi að þessi réttur verði af mönnunum tekinn?

Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan og ítreka það einnig við hv. þingmann að það er ekki létt fyrir neinn að flytja slíkt frumvarp. Ríkisstjórnin hefur margsinnis farið yfir málið á fundum sínum. Ég veit að hv. þm. Helgi Hjörvar hefur sjálfur samþykkt slíkt frumvarp árið 2010 og hann veit hvaða yfirferðar það krefst. Hann veit einnig, held ég líka, að það er mat okkar að frumvarpið standist stjórnarskrá. En hvað varðar það sem hv. þingmaður nefndi um hver skaðinn sé af verkfallinu þá vísaði ég til ákveðinna þátta er tengjast atvinnulífi Vestmannaeyja. Ég vísaði líka til þess hversu mikinn kostnað hinn almenni Vestmannaeyingur hefur borið af málinu. Ég vísaði til þess að menn þurfa að fara um langan veg og oft fljúga frekar en að fara með Herjólfi, það felur í sér mikinn kostnað. Ég hvet hv. þingmann að kynna sér bókanir frá bæjarstjórninni, ég efast svo sem ekki um að hann hafi gert það, og kynna sér umræðuna sem verið hefur í Vestmannaeyjum. Ég held að enginn dragi í efa þau rök þeirra sem þar búa að þetta hafi haft í för með sér kostnað og skaða fyrir samfélagið. Af því að spurt er að því hvað beri á milli deiluaðila er talið að það sé miklu meira en svo að það verði brúað í þessum viðræðum núna. Talið er að það sé í kringum 20%, allt upp í 40% sem skilur á milli og að of mikið skilji á milli aðila til þess að hægt sé að fara í þetta verkefni. Ég ætla ekki að leggja neinn dóm á það, virðulegur forseti, hvort kröfurnar séu of miklar eða of litlar. Það sem ég stend frammi fyrir er að tryggja samgöngur til Eyja, tryggja öryggi fyrir almenning sem þar býr, það er verkefnið. En ég ítreka það sem ég sagði áður: Það er ekki létt verk og ekkert sérstakt fagnaðarefni fyrir neinn að þurfa að grípa til lagasetningar, en eftir mjög mikla yfirlegu er það mat allra sem að málinu koma að þetta sé eina færa leiðin.

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að Vestmannaeyingar hafa gert góða grein fyrir þeim mikla vanda sem þetta aðgerðaleysi hefur skapað þeim undanfarinn mánuð. Hins vegar var þessu frumvarpi dreift hér í dag og ég var einfaldlega að inna hæstv. ráðherra eftir því hvar væri að finna greinargerð ráðherrans fyrir því efnahagslega mikilvægi og þeim rökstuðningi sem væri fyrir þessari lagasetningu og styrkti þá ætlun ríkisstjórnarinnar að fara í hana. Ég vil hins vegar inna hæstv. ráðherra eftir því hvað ríkisstjórnin hefur annað gert til þess að leysa deiluna. Nú liggur fyrir að ríkisstjórnin ákvað að bæta sjómönnunum á skipi Hafrannsóknastofnunar missi sjómannaafsláttarins enda var það aldrei ætlunin að sjómenn ættu að bera afnám sjómannaafsláttarins, heldur var það afstaðan hér í þinginu að útgerðin gæti borið það og hefur ríkið viðurkennt það grundvallarsjónarmið á skipum Hafrannsóknastofnunar. Hefur ríkisstjórnin boðist til þess að bæta útgerð Herjólfs sjómannaafsláttinn og hjálpa þannig til við að leysa þessa kjaradeilu, eða hefur ríkisstjórnin boðið útgerð Herjólfs að setjast að samningum til þess að liðka fyrir því að þessir aðilar geti náð saman? Ástæða þess að ég spyr er að hvernig svo sem málið er vaxið finnst manni auðvitað býsna mikil aðgerð að fara í lagasetningu gegn þessum réttindum ef hún snýst um svona fáa einstaklinga og svona litlar fjárhæðir. Þess vegna spurði ég: Er þetta 5 millj. kr. deila? Er þetta 10 millj. kr. deila? Eða er þetta 15 millj. kr. deila? Átti ríkisstjórnin ekki annan valkost? Hún greiðir fyrir þessar samgöngur, kostnaðinn við útgerð Herjólfs. Reyndi ríkisstjórnin að ræða við útgerðina um að 

Virðulegur forseti. Varðandi greinargerð ráðherra við málið þá fylgir hún frumvarpinu. Þar er farið vandlega yfir ástæður þess að talin er þörf á því að grípa til þessara aðgerða. Hv. þingmaður spyr hvort ríkisstjórnin hafi skoðað fleiri leiðir. Skoðað var á vettvangi Vegagerðarinnar hvort hún gæti skoðað aðrar leiðir í gegnum þá samninga sem hún hefur. Ekki var neitt slíkt fært. Og nei, ríkisstjórnin hefur ekki blandað sér í mál er tengjast sjómannaafslætti, svo það sé sagt. En ég get bara ekki tekið undir þetta með hv. þingmanni, sem ég hvet til að nefna þá lausn sem hann telur vera í sjónmáli, ef hann sér einhverja aðra lausn. Við sjáum hana ekki og við höfum farið yfir það eins ítarlega og okkur er frekast unnt með lögfræðingum okkar og undirstofnunum okkar og aðilum sem best til þekkja. Ég hvet hv. þingmann til þess að nefna það ef hann sér aðra lausn. Ég get ekki tekið undir það að þetta snúist um fáa einstaklinga og litla hagsmuni, eins og sagt var. Þetta snýst um mjög stóra og víðtæka hagsmuni fyrir stórt samfélag. Ég held og ég sé það á látbragði hv. þingmanns að hann var ekki að meina þetta með þeim hætti, en það eru fáir einstaklingar sem þarna eru í verkfallsaðgerðum, en þessir fáu einstaklingar og aðgerðir þeirra hafa gríðarleg áhrif á stóran hóp. Ég ítreka það sem ég hef margsinnis sagt í þessari umræðu: Ég harma að það komi til þessara aðgerða en við sjáum enga aðra leið og ég sem ráðherra sé enga aðra leið. Hér verða einfaldlega stærri almannahagsmunir að ráða för.

Herra forseti. Vandræði Vestmannaeyinga og óhagræði og tjón út af þessu ástandi eru vel kunn, enda hafa þau verið rækilega rædd hér í þingsölum aftur og aftur. Það breytir auðvitað ekki hinu að það verður alltaf að gera tilteknar kröfur til þess að grípa inn í stjórnarskrárvarin réttindi með íhlutun og lagasetningu. Í stjórnarskrá okkar er í 74. gr. kveðið mjög skýrt á um að réttur manna til að stofna félög í lögmætum tilgangi, þar á meðal sérstaklega upptalin stjórnmálafélög og stéttarfélög, nýtur verndar stjórnarskrárinnar og þarf engin leyfi til þess. Í 75. gr. er hnykkt á því með því að segja að í lögum skuli síðan kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu. Það er erfitt að lesa þessi tvö ákvæði stjórnarskrárinnar saman öðruvísi en þannig að þar með njóti lögmætar aðgerðir stéttarfélaga líka stjórnarskrárverndar, enda ber að skipa réttindum í kjaramálum með lögum. Nú er engin deila um að þessar aðgerðir eru lögmætar, ég hef engan heyrt reyna að halda neinu öðru fram og reyndar eru aðgerðirnar ekki enn komnar á það stig að vera allsherjarverkfall heldur yfirvinnu- og helgarvinnubann og núna síðan fyrir tíu dögum föstudagsvinnubann. Þess vegna verð ég að segja, virðulegur forseti, að það vekur undrun mína hversu rýr í roðinu greinargerð frumvarpsins er til þess að reyna að rökstyðja og sannfæra okkur þingmenn og aðra um að forsendur íhlutunar séu uppfylltar við þessar aðstæður nú. Það vill svo til að hér er um kjaradeilu á Herjólfi að ræða. Síðast þegar Alþingi beitti sér í slíku tilviki árið 1993 endaði það með því að íslenska ríkið fékk tiltal frá Alþjóðavinnumálastofnuninni. Ég hefði því átt von á rækilegri greinargerð, meiri lögfræðilegri undirbyggingu, til þess að þetta bæri þann svip að menn hefðu sjálfir alveg fulla trú á því að þetta væri í lagi 

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að draga í efa að hv. þingmanni þyki þessi skref erfið og skil það vel. Ég get líka ímyndað mér að þessi skref hafi verið erfið fyrir Vinstri græna og Samfylkinguna á sínum tíma þegar þau voru tekin 2010, þannig að þetta hefur þurft að gerast. Við erum öll jafn sammála um það alveg sama hvar við stöndum í flokki að þessi réttur er mjög mikils virði og ekkert okkar vill skerða hann. En það hafa fleiri en við þurft að stíga þau skref og rökin sem voru fyrir því þá eru þau sömu og núna. Svo segir hv. þingmaður og nefnir að greinargerðin sé ekki nógu ítarleg og hún sé eitthvað rýr, ég ætla ekki heldur að fara í eitthvert orðaskak við hann um það. Það er alveg rétt að Alþjóðavinnumálastofnunin var ekki alls kostar sátt við lagasetningu hjá okkur og gerði athugasemdir við hana. Ég vek athygli hv. þingmanns á því að þetta er ekki sams konar lagasetning, m.a. vegna þess að við viljum taka mið af þeim athugasemdum sem þá bárust frá Alþjóðavinnumálastofnuninni. Þess vegna er málið ekki sett í gerðardóm núna. Ég fór rækilega yfir það í ræðu minni hvers vegna við gerðum það þannig. Það er mildari leið sem við teljum vera farsælli, þannig að það skiptir máli. Hér er rætt um greinargerðina og að hún sé ekki nægilega ítarleg og að ekki sé búið að eyrnamerkja tölurnar nógu vel eða nefna nákvæmlega upphæðir um hvað þetta verkfall hafi kostað samfélagið, það er nokkuð sem menn meta á síðari stigum. Ég veit ekki hversu margir þingmenn hafa gert það í aðdraganda málsins. Ég hef lesið hin frumvörpin sem flutt hafa verið hér og lagasetningarnar og greinargerðirnar, þetta er algjörlega í anda þeirra allra og menn hafa ekki sett neina sérstaka verðmiða á svona aðgerðir og metið þær í krónum og aurum. Þær lúta líka að ákveðinni stöðu sem er í samfélaginu og því að almenningi sem þarna býr líði eins og hann geti treyst á samgöngur og búið við öryggi. Það verður ekki metið til fjár.

Herra forseti. Ég tel það veika röksemdafærslu að telja fyrst og fremst upp fyrri inngrip vegna þess að sum þeirra eru svo langt frá því að vera sambærileg að umfangi við það sem hér á við eins og sjómannaverkfallið 2001, eiginlega allsherjarverkfall á íslenska fiskiskipaflotanum sem búið var að standa í tvo mánuði þegar inn í það er gripið með lögum. Ætli flestir Íslendingar séu ekki með þá tilfinningu að það sé dálítill þjóðarvoði og að þá sé veruleg þjóðhagsleg vá fyrir dyrum ef fiskiskipaflotinn okkar stoppast mánuðum saman? Það er stórt og að telja það upp sem rök fyrir inngripi hér er ekki endilega góð lögfræði. Ég er einfaldlega að segja að ég sakna þess að það sé þá ekki bara rækilega reifað í þessu tilviki sem við stöndum frammi fyrir núna að svo sé komið og að þvílíkar aðstæður séu fyrir hendi að hægt sé að ýta til hliðar rækilega stjórnarskrárvörðum rétti manna til að stofna stéttarfélög og standa í lögmætum aðgerðum til að þrýsta á um kaup sitt og kjör, sem er auðvitað mikið alvörumál. Dómur á árinu 2002 veitir að sögn kunnugra mjög góða leiðsögn um það núna hvað þurfi til til að hægt sé að réttlæta lagaíhlutun, enda hefur blessunarlega ekki verið mikið um slíkt síðan þá. Ég er einfaldlega að leyfa mér að lýsa vonbrigðum með að ég hefði talið betra ef greinargerðin hefði verið mun rækilegri og vandaðri og meira lagt í hana. Við þekkjum auðvitað afstöðu bæjarstjórnar Vestmannaeyja og erum öll búin að fá það sent held ég, þingmenn, þannig að það þurfti svo sem ekki að endurprenta það endilega hér, enda eru það ekki hin lögformlegu, stjórnskipulegu rök sem ég held að hljóti að þurfi að liggja fyrir til að það sé sæmilega hafið yfir vafa að inngripið hér sé réttlætanlegt.

Virðulegur forseti. Aftur ræðir hv. þingmaður um greinargerðina og allt saman er örugglega ágætlega rökstutt. Hann telur það ekki vera sérstaklega góða lögfræði, eins og hann orðaði það, að greinargerðin sé ekki umfangsmeiri. Hún er að vísu tvær heilar blaðsíður en var um það bil hálf síða í því frumvarpi sem hv. þingmaður flutti ásamt félögum sínum árið 2010 um stöðvun aðgerða gagnvart flugvirkjum. Ég get alveg komið þessum pappír áleiðis til þingmannsins, því að ef verið er að gagnrýna greinargerðina, sem menn telja greinilega ástæðu til, þá hefði umræðan hér á sínum tíma árið 2010 í grunninn átt að snúast um greinargerðina vegna þess að hún var hvorki fugl né fiskur. En það sem hún gerir er nákvæmlega það sem ætlast er til af svona frumvarpi. Hún útskýrir ákveðna stöðu. Hún metur það ekki í krónum og aurum. Hún dregur fram stöðuna í því samfélagi sem býr við þessar aðstæður. Og nú brosir hv. þingmaður vinalega til mín. Ég verð að segja að ef við ætlum raunverulega að láta þetta risastóra mál sem lýtur að brýnum hagsmunamálum risastórs samfélags snúast um lengd eða gæði greinargerðar, þá erum við nokkuð sammála um efnisatriðin, vegna þess að við erum öll sammála um að það stígur enginn þessi skref með mikilli gleði, hvar sem menn standa í pólitík, hvort sem þeir eru til hægri eða vinstri. En ef við ætlum að takast á um greinargerðina skal ég taka það á mig að greinargerðin hefði mátt vera lengri. Hún er hins vegar algjörlega í samræmi við aðrar greinargerðir sem lagðar hafa verið fram. Hún dregur alveg fram áhyggjurnar í málinu og alvarleika málsins. Hún dregur fram áhyggjur íbúa á svæðinu, og ég vona að hv. þingmaður telji að það sé nóg. Það er það sem hún gerir. Hún dregur fram áhyggjurnar sem þarna eru til staðar. Hún dregur fram þann skaða sem þeir sem þarna búa telja sig verða fyrir vegna verkfallsins. Við hljótum að taka mið af því og taka mark á því. Við skulum bara temja okkur það hér í þingsal almennt að vanda greinargerðirnar. En ég hvet menn til þess að líta til sinni fyrri verka áður en þeir fara mikinn í því að gera svona lagað 

Það má ekki gera neinar athugasemdir.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst segja um þetta mál að vegna lokaummæla hæstv. ráðherra í ræðu sinni áðan og í andsvörum hlýtur umræðan í þinginu auðvitað að snúast um hvort færð eru fram í þessu tiltekna tilviki efnisleg rök sem réttlæta inngrip í stjórnarskrárvernduð réttindi, alveg eins og í öllum öðrum slíkum frumvörpum þegar stjórnvöld kjósa að beita heimildum sem þau kunna að hafa til þess að skerða stjórnarskrárbundin réttindi. Það snýst ekki um lengd greinargerðar heldur um hin efnislegu rök sem færð eru fram og það hagsmunamat sem að baki liggur. Við vitum að verkfallið eða yfirvinnubannið sem staðið hefur á Herjólfi býsna lengi hefur haft áhrif á mannlíf og atvinnulíf í Vestmannaeyjum. Ég held að það sé engum í hug í þessum sal að gera lítið úr þeim óþægindum og erfiðleikum sem það hefur valdið; kostnaði fólks við að komast til og frá Eyjum, erfiðleikum við atvinnulíf í Eyjum, jafnvel þannig að atvinnutækifæri eru byrjuð að glatast vegna þess að fiskiskipaflotinn leggur upp annars staðar en í Eyjum vegna lélegra samgangna, og ærnum áhrifum á allt félagslíf og mannlíf í Eyjum sem óþarfi er að fjölyrða um hér og við höfum margoft heyrt fjallað um í athugasemdum frá bæjaryfirvöldum og íbúum. Ég get sagt fyrir mig að ég hef verið í miklu sambandi við íbúa í Vestmannaeyjum á undanförnum vikum og rætt þessi mál í þaula. Ekkert er okkur fjær en að efast á einhvern hátt um hversu erfitt þetta ástand er fyrir Vestmannaeyjar. En þegar kemur að löggjöf af þessum toga er það þannig að frumkvæðið að lagasetningu sem gengur gegn stórnarskrárvörðum réttindum hlýtur að byggja á mati á því að almannahagsmunir séu í hættu. Þá er ekki fullnægjandi, eins og hæstv. ráðherra gerði áðan í ræðu, að vísa einvörðungu til þess hvað íbúum Vestmannaeyja finnst. Við vitum að þetta leggst þungt á íbúa Vestmannaeyja alveg eins og allsherjarverkfall á Íslandi leggst þungt á alla íbúa Íslands. Það er eðli verkfalla. Það að þeir sem verkfall bitnar helst á telji það bitna harkalega á sér geta ekki talist sérstök rök þegar fjallað er um verkföll í einstöku tilviki. Núna eru á þriðja tug þúsunda framhaldsnema heima með framtíð sína í uppnámi og fordæmi af framhaldsskólakennaraverkföllum segja okkur að brottfall aukist mjög, samfélagslegt tjón verði gríðarlegt, þunglyndi aukist meðal þeirra nemenda sem heima sitja og jafnvel þannig að um áratugi glími ungmenni við afleiðingar slíkra verkfalla, bara svo við tökum eitt nærtækt dæmi um tjón af verkföllum á samfélag. En samningsrétturinn er varinn samkvæmt 74. gr. stjórnarskrár og hann er varinn samkvæmt 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópuráðsins og rétturinn til þess að knýja fram kröfur sínar með verkföllum er með sama hætti varinn af stjórnarskrá og þess vegna verður að gera ríkar kröfur. Í þessu tilviki varðandi framgöngu Herjólfs er ríkið vissulega ekki samningsaðili en það er verið að sinna verkefnum sem eru samningsbundin verkefni sem ríkið greiðir fyrir með samningi við Eimskip, og það er auðvitað þannig að ríkið hefur þar af leiðandi ýmsa aðkomu að því að greiða fyrir samningum í deilunni. Hæstv. ráðherra sagði áðan að kannað hefði verið á vettvangi Vegagerðarinnar hvort hún gæti komið að efnislegri úrlausn deilunnar en svo hefði ekki verið. Ég hlýt að spyrja: Hvert var hið efnislega mat Vegagerðarinnar að því leyti, og hvers vegna er endilega rétt að una því? Hvers vegna tekur ríkisvaldið afstöðu í þessu tilviki og stígur inn í kjaradeilu og nýtir lagasetningarvald þegar ríkið gæti haft afskipti af deilunni sem sá aðili sem fjármagnar samninginn milli Eimskipafélagsins og Vegagerðarinnar? Eru efnisrök fyrir því að bæta þar í, eru efnisrök fyrir því að bæta með einhverjum hætti sérstaklega við fjárveitingar til að brúa bil í þessari kjaradeilu? Ég tel ekki að fullnægjandi svör hafi fengist við því stóra álitamáli. Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilegt og það þýðir ekki í því efni að vitna hipsum haps í ýmis fordæmi hér og hvar, heldur er óhjákvæmilegt í hverju einasta tilviki þar sem lagt er upp með löggjöf af þessum toga að rökstyðja hana út frá efnislegum viðmiðum í því tiltekna tilviki og það verður líka að hafa hliðsjón af réttarþróuninni. Við höfum hæstaréttardóm frá 2002 þar sem ítarlega er endurmetið hvort ríkið hafi haft heimildir til inngripa í víðtækt sjómannaverkfall sem lamaði allan fiskiskipaflotann í næstum því tvo mánuði. Og það var ekki einboðið. Hæstiréttur rakti í smáatriðum þau efnislegu rök sem þá voru færð fram fyrir lagasetningu, komst að þeirri niðurstöðu að hún héldi í því tilviki. Í kjölfarið hefur íslenska ríkið verið kært fyrir Alþjóðavinnumálastofnuninni og við höfum fengið á okkur átölur fyrir inngrip í kjaradeilur á þeim vettvangi. Það er þess vegna eðlilegt að við gerum ríkari og ríkari kröfur til inngripa að því leyti í ljósi réttarþróunarinnar. Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra rakti áðan að þetta væri mildara inngrip en inngripið með lagasetningunni í sjómannaverkfallinu árið 2002 vegna þess að ekki væri kveðið á um gerðardóm. Ég verð að segja að þau rök þykja mér ekki sérstaklega sannfærandi, sérstaklega þegar horft er á röksemdir Hæstaréttar í dómnum frá 2002 þar sem Hæstiréttur beinlínis segir: Ef tekinn er samningsrétturinn af manni verður að gefa honum tækifæri til að fá úrlausn um kröfur sínar. Hæstiréttur taldi 2002 jákvætt að það væri þá kveðið á um gerðardóm, því að annars er aðeins verið að taka samningsréttinn af viðkomandi fólki fyrir fullt og fast. Mér þykir mjög sérkennilegt ákvæði sem gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi að verkfallinu verði einfaldlega frestað fram á haust án nokkurrar úrlausnar. Það mun þá ekkert gerast í kjarasamningum fram á haust vegna þess að þvingunarafl launþeganna hefur verið tekið burt, réttur þeirra til að knýja á um réttmæti krafna sinna hefur verið tekinn burtu og þeir eru þá ofurseldir valdi atvinnurekandans fram að þeim tíma. Hæstv. ráðherra segir að það standi ekki til að koma inn með neina nýja fjármuni á vettvangi samningssambands Eimskipa og Vegagerðarinnar. Þá sé ég ekki betur en hér sé verið að loka öllum dyrum fyrir þetta launafólk og það fái ekki neina efnislega úrlausn um kröfur sínar. Virðulegi forseti. Það er nauðsynlegt að fara mjög vandlega yfir þetta mál í nefnd og ég vil segja það, eins og ég hef margoft sagt, að við í Samfylkingunni leggjum þunga áherslu á varðstöðu um samningsrétt launamanna og við teljum að mjög þung rök þurfi til að grípa inn í hann með lagasetningu og að það verði þá að liggja fyrir skýrt mat á almannahagsmunum ef svo á að vera hægt að gera. Við munum ekki koma í veg fyrir samþykkt þessa frumvarps eða reyna að beita okkar afli til þess, en það þarf að fara efnislega yfir þetta mál á vandaðan hátt í nefnd því að þingmenn allir bera ábyrgð á því með atkvæði sínu að ganga úr skugga um að áskilnaði stjórnarskrárinnar sé fullnægt. Það liggur fyrir mikill leiðarvísir í nýlegum dómum og dómafordæmum Hæstaréttar og auðvitað því sem frá Alþjóðavinnumálastofnuninni hefur komið sem er nauðsynlegt fyrir okkur að fara vandlega yfir. Að síðustu vil ég slá varnagla vegna aðstæðnanna. Ríkisstjórnin stígur nú inn í kjaradeilu þar sem hún er óbeinn aðili að samningi, þ.e. hún stendur undir kostnaðinum af þeirri þjónustu sem hér um ræðir og hún stígur inn í deiluna og í reynd ónýtir samningsrétt viðsemjandans án þess að gefa honum nokkra úrlausn í gerðardómi eða með öðrum hætti gefa honum færi á að fá kröfur sínar viðurkenndar. Á sama tíma liggur fyrir að 1.800 framhaldsskólakennarar eru í verkfalli og ríkið er aðili að þeirri deilu. Hvaða fordæmi er löggjafinn að veita ef við samþykkjum þetta frumvarp með ekki ríkari greiningu á þeim almannahagsmunum sem að baki liggja? Erum við þá að gera það léttan leik í næstu viku fyrir hæstv. menntamálaráðherra að koma fram með frumvarp sem bannar verkfall framhaldsskólakennara með vísan til þessa fordæmis sem hér hefur verið skapað, enda er auðvelt að rökstyðja víðtæka almannahagsmuni af því að skólastarf í framhaldsskólum haldi áfram og endir verði bundinn á það verkfall? Á hvaða vegferð er ríkisstjórnin í samskiptum á vinnumarkaði? Og eins og þetta sé ekki nóg bárust af því fréttir í gær að starfsmenn Isavia hefðu boðað til verkfalls sem á að hefjast fljótlega. Hvaða fordæmi er ríkisstjórnin að skapa sér með þessari löggjöf hér þegar ekki fleiri starfsmenn heyra þarna undir, að grípa inn í kjaradeilur að vild þar sem hún er sjálf annar samningsaðilinn? Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mál lengra. Það er mikilvægt að okkur gefist tími til að fara vandlega yfir það og við munum þurfa að nýta tækifæri í nefndarstarfi til að fá gesti, fá sérfræðinga á fund nefndarinnar til að tryggja að vel sé leitað og vel sé kannaður hinn réttarlegi grundvöllur fyrir þessu inngripi og mikilvægt að hin þinglega vinna málsins verði vönduð. 
            

Virðulegi forseti. Ég held að við getum öll tekið undir með hæstv. ráðherra, það er ekkert gleðitilefni að baki þessari lagasetningu, en ekki bara snýst þetta um stöðu mála í kjaradeilu heldur einnig um ákveðin grundvallarréttindi. Mig langar aðeins að reifa þau álitamál sem ég held að séu uppi og sé eðlilegt að hv. umhverfis- og samgöngunefnd taki til skoðunar að lokinni þessari umræðu. Frelsi manna til að stofna með sér stéttarfélög er bundið böndum sem ekki verða slitin frá frelsi manna til að standa fyrir aðgerðum á vettvangi þessara sömu stéttarfélaga. Þetta heyrir undir það sem við höfum sett undir mannréttindi, þ.e. félagafrelsið og frelsi til að berjast fyrir rétti sínum. Það þurfa alltaf að vera mjög rík rök ef ganga á gegn félagafrelsi stjórnarskrárinnar því að þar með má segja að við séum að skerða mannréttindi. Það getur verið réttmætt að skerða mannréttindi en þá eru rökin þau að nægilega ríkir almannahagsmunir séu fyrir hendi. Sú spurning sem ég tel að þurfi að svara í kringum þetta frumvarp er hvort þeir ríku almannahagsmunir séu fyrir hendi hér. Hæstv. ráðherra fór yfir stöðu mála í Vestmannaeyjum. Engum dylst að íbúar Vestmannaeyja eru orðnir langþreyttir á stöðunni og að deilan hefur valdið þeim verulegum erfiðleikum. Það sem við þurfum hins vegar að kanna í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, og ég held að það hafi verið ætlun hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem ræddi greinargerðina, er hvernig þessir almannahagsmunir eru metnir, hvernig nákvæmlega við leggjum mat á þá og hvernig þetta er samanborið við aðrar þær deilur sem sett hafa verið lög um. Áðan var nefnt allsherjarverkfall sjómanna sem vitnað er til í greinargerð frá árinu 2001 sem varaði í hátt í tvo mánuði áður en lögin voru sett. Um það féll sá dómur sem hv. þm. Árni Páll Árnason vitnaði til áðan, dómur nr. 167/2002, þar sem farið er nokkuð nákvæmlega yfir félagafrelsisákvæðið sem er auðvitað í stjórnarskránni sem og í mannréttindasáttmála Evrópu, en Mannréttindadómstóllinn hefur talið að í ákvæðinu felist vernd þeirra réttinda stéttarfélaga að ráða innra skipulagi og starfsemi og réttur til að standa vörð um og tryggja hagsmuni félagsmanna sinna. Litið hefur verið svo á að leið að því marki sé frelsi þeirra til að semja um kaup og kjör gagnvart vinnuveitendum sínum og til að fylgja þeim eftir með þvingunaraðgerðum, til að mynda verkföllum. Verkfallsrétturinn hefur verið talinn ein mikilvægasta leiðin til að styrkja frelsi stéttarfélaga og í mannréttindasáttmálanum er sú túlkun birt að hann skuli ekki háður öðrum takmörkunum en þeim „sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnalegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi“ eins og þar segir, með leyfi forseta. Ákvæði 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar er hliðstætt 1. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmálans. Það sem við þurfum að vega og meta á Alþingi er hvort þeir almannahagsmunir sem hér um ræðir séu nægjanlega ríkir til að sett séu lög á réttindi manna til að berjast fyrir réttindum sínum gagnvart vinnuveitendum sínum. Niðurstaða þess dóms sem vitnað var til áðan var að almannahagsmunir í allsherjarverkfalli sjómanna 2001 hefðu verið nægilega ríkir til þess að setja þau lög en það er fallist á þær forsendur að þeir þurfi að vera verulegir og þá var vitnað til þeirra efnahagslegu hagsmuna sem fólust í því að stærsta útflutningsafurð Íslendinga, fiskur, og sjávarútvegur, stærsta atvinnugrein Íslendinga, hefði í raun verið í lamasessi í hartnær tvo mánuði áður en lögin voru sett. Það er mikilvægt fordæmi. Hér hefur líka verið vitnað til tilmæla Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, ILO. Í þeim var því beint til íslenskra stjórnvalda að forðast í lengstu lög að beita slíkum úrræðum. Mikilvægt er að hv. umhverfis- og samgöngunefnd taki þessa spurningu fyrir og fái til sín réttarfarsnefnd og ríkislögmann til að fara yfir þau mál með okkur og hugsanlega fleiri aðila eins og lögmenn ASÍ sem geta þá varpað ljósi á þetta. Eins og ég segi var þarna um að ræða svokallaða efnahagslega vá. Hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni lagasetninguna frá 2010 um verkfall flugvirkja. Þar má segja að hægt sé að meta þessa almannahagsmuni í ljósi þess að þá var allt flug til og frá landinu stopp. Þeir voru metnir nægjanlega ríkir til að fallast á það að setja lög á það verkfall. Í þeirri greinargerð sem ég hef hér rifjað upp voru líka nefndar kröfur þeirra og það er mikilvægt að varpað verði ljósi á það í meðförum nefndarinnar að kröfur þeirra voru mjög miklar á þeim tíma, á tíma þegar flestar stéttir tóku á sig launalækkun. Það var nefnt sem röksemd í greinargerð að kröfur flugvirkja hefðu verið langt umfram kröfur á vinnumarkaði og það hefði verið hluti af því að ráðist var í þá lagasetningu. Það er mjög mikilvægt að svara spurningunum um lögmætið. Hér er um að ræða stjórnarskrána og grundvallarréttindi. Ég veit að margir hv. þingmenn eru mér sammála um að réttur fólks til að berjast fyrir réttindum sínum er í hugum margra okkar alveg óskaplega dýrmætur. Ég get ekki sagt heilagur því að ég greiddi atkvæði með þessu flugvirkjaverkfalli 2010 á þeim forsendum að þar hefðu almannahagsmunir vegið það þungt fyrir Ísland að þetta væri réttlætanlegt. Það breytir því samt ekki að það er mjög mikilvægt að við setjum þessi lóð á vogarskálarnar og metum hagsmunina. Það er ekki algjört ferðastopp til og frá Vestmannaeyjum en það er verulegt óhagræði af þessu fyrir íbúa Vestmannaeyja. Það er samt ekki búið að klippa algjörlega á samgöngur milli lands og Eyja. Þetta er nokkuð sem við þurfum að sjálfsögðu að meta. Hvenær er þetta farið að ógna almannahagsmunum nægjanlega mikið til að ganga gegn þessum grundvallarrétti vinnandi fólks til að berjast fyrir kjörum sínum? Það er mikilvægt að við áttum okkur líka á því hversu mikið nákvæmlega ber í milli aðila í deilunni og hvort búið sé að fullreyna allar leiðir. Við þingmenn getum ekki haft bein afskipti af því en það er mikilvægt til þess að við áttum okkur á umhverfi deilunnar þannig að við getum tekið upplýsta afstöðu. Hv. þm. Árni Páll Árnason gerði að umtalsefni verkfall framhaldsskólakennara sem nú stendur yfir. Hátt í 30 þús. nemendur njóta ekki þeirrar kennslu sem þeir eiga rétt á. Það verkfall hefur núna staðið alllengi. Meðan það verkfall beinlínis stendur yfir og ýmis önnur kjaramál hafa verið mjög viðkvæm á undanförnum vikum og mánuðum og við sjáum fram á frekari átök á vinnumarkaði verðum við að átta okkur á því að sú ákvörðun sem Alþingi tekur í dag eða á morgun eða hvernig sem það verður í kringum þetta mál hefur fordæmisgildi. Hvernig metum við almannahagsmuni út frá því að hátt í 30 þús. nemendur njóti ekki kennslu? Á að fara að setja lög á verkfall framhaldsskólakennara? Eins og hæstv. ráðherra fór yfir eru ýmis fordæmi en það má líka segja að í kringum þessa umræðu á undanförnum árum hafi ýmislegt gerst. Ég nefni þennan dóm frá árinu 2002 og ég nefni tilmæli Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem er líka ástæða til að vega og meta. Þar birtast mjög eindregnar vísbendingar um að ekki eigi að beita þessu úrræði nema mjög ríkir almannahagsmunir séu fyrir hendi. Ég sé svo sem ekki ástæðu til að fara dýpra ofan í þetta mál hér við fyrstu yfirferð enda er frumvarpið nýkomið fram. Þetta eru þau atriði sem ég tel að hv. þingmenn þurfi að skoða mjög nákvæmlega í tengslum við þetta frumvarp og tryggja að við getum tekið ákvörðun út frá því að við teljum alveg ljóst hverjir hagsmunirnir séu í raun og veru.

Virðulegi forseti. Ég skil vel að það sé verulega pirrandi fyrir Vestmannaeyinga að um sé að ræða sex starfsmenn á móti 4.300 manna samfélagi, en sé þetta þvílíkt neyðarástand ættum við frekar að spyrja að því hvort starfsmennirnir sex eigi að vera kostaðir af einkafyrirtæki til að byrja með. Ef um slíkt neyðarástand er að ræða, gæti ríkisstjórnin ekki gert tímabundið samkomulag við samtök atvinnulífsins eða Eimskip um að kosta kjarabætur tímabundið þar til fundin er lausn á þeim vanda að Vestmannaeyjar séu háðar einkafyrirtæki, til þess að ekki ríki þar neyðarástand? Sé þetta neyðarástand hlýtur það að vera réttmæt lausn. Það hlýtur að vera lögmæt leið ef um þvílíkt neyðarástand er að ræða að það réttlæti veikingu félagafrelsis, ein af skilgreindum mannréttindum samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og mannréttindasáttmála Evrópu, 11. gr. nánar tiltekið. Þetta eru ekki bara sex starfsmenn á móti 4.300 manna samfélagi heldur líka félagsfrelsið á móti efnahagslegri velsæld. Ef mannréttindi okkar eru háð því að efnahagsleg velsæld og þægindi séu til staðar svo aldrei verði mánaðarhallæri skulum við sleppa þessu mannréttindabrölti til að byrja með, það gæti aldeilis sparað pening. Er það ekki? Víkingur siglir enn til Landeyja samkvæmt mínum heimildum og getur flutt tíu farþega. Flug gengur enn þá milli meginlands og Eyja. Til þess að brjóta á skilgreindum mannréttindum eins og félagafrelsi þarf ríka almannahagsmuni, svo sem stríð, hungursneyð, náttúruhamfarir, kannski yfirvofandi efnahagshrun á borð við það sem varð á Íslandi 2008. Hér er talað um tjón og óþægindi og með fullkominni virðingu fyrir öllum sem nú þjást vegna þessa ástands, ég geri ekki lítið úr því, er það einfaldlega ekki nógu mikið tilefni til þess að brjóta mannréttindi. Mannréttindi eru einfaldlega mikilvægari en efnahagsleg velsæld og þægindi. Ég er fullkomlega ósannfærður um réttmæti þessa frumvarps. Alveg sama hversu margir eiga í hlut í deilunni eru mannréttindi ekki einungis fyrir þessa sex starfsmenn og ekki einungis fyrir hina 4.300 íbúa Vestmannaeyja - og enginn hefur einu sinni sagt að hann upplifi brot á mannréttindum eða nokkuð í námunda við það - heldur fyrir alla þjóðina og reyndar í víðara samhengi, allt mannkyn. Að veikja félagafrelsið vegna efnahagstjóns og óþæginda er mjög vondur „díll“. Að lokum langar mig að lesa upp úr lögum um mannréttindasáttmála Evrópu, með leyfi forseta, 11. gr., 2. tölul. eða 2. mgr.: „Eigi skal réttur þessi háður öðrum takmörkunum en þeim sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis eða almannaheilla, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða réttindum og frelsi. Ákvæði þessarar greinar skulu eigi vera því til fyrirstöðu að löglegar takmarkanir séu settar við því að liðsmenn hers og lögreglu eða stjórnarstarfsmenn beiti þessum rétti.“ Það er einfaldlega ekki nógu mikið að til þess að réttlæta veikingu á félagafrelsinu. Mánaðarhallæri er hreinlega ekki nóg til þess að brjóta stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Við höfum nú þegar of oft gengið of langt í því að veikja réttindi. Við eigum ekki að ganga lengra nema algjörlega skýrt sé að það sé algjörlega nauðsynlegt. Hvorugt er tilfellið nú.

Forseti. Það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sagði er akkúrat kjarni málsins. Hvenær er rétt að brjóta mannréttindi? Hvenær er rétt að brjóta stjórnarskrá Íslands? Erum við að horfa á slíka neyð að það sé réttlætanlegt? Það sem ég hef gríðarlegar áhyggjur af er að núna erum við á þannig tímum að mjög margir hafa neyðst til að nýta sér verkfallsrétt sinn. Ef þetta inngrip í félagaréttinn verður heimilað, hvernig fer þá fyrir starfsfólki Isavia? Hvernig fer þá fyrir framhaldsskólakennurum? Hvernig fer þá fyrir öðrum sem þurfa að nýta sér þennan rétt? Er þetta réttlætanlegt inngrip inn í mannréttindi þeirra sem hér er um að ræða? Það er mannréttindabrot. Það sem mér finnst, forseti, afar óþægilegt við þetta mál er að enginn talar um þá sem bera höfuðábyrgð á málinu. Hverjir eru það? Er það ekki Eimskip? Í þessu máli er Eimskip vondi karlinn. Það fyrirtæki er núna í skjóli ríkisvaldsins að hafa mannréttindi af því fólki sem hefur neyðst til að grípa til þessa verkfæris. Það er ekki gott inngrip ríkisvalds. Ég skora á hæstv. innanríkisráðherra að endurskoða þessa tillögu. Það sem truflar mig líka er að við höfum verið að tala mikið gegn verkföllum. Talað hefur verið um að það sé mikil blessun að hér hafi ekki verið nein verkföll í langan tíma og gerð hafi verið þjóðarsátt. Nú vitum við það því miður, kannski til heilla, að þjóðarsáttin er rofin út af því að mjög hefur hallað á réttindi margra í skjóli þjóðarsáttar. Við erum að sigla inn í tíma þar sem við þurfum að sýna ákveðna auðmýkt gagnvart því að margir í samfélaginu eru komnir út á ystu nöf. Við skulum ekki gleyma því, þó að það þyki kannski ekkert voðalega fínt eða sniðugt að blanda því inn í, að til eru hópar á Íslandi sem verulega er skorið á mannréttindi hjá því að þeir geta ekki farið í verkfall til að rétta sinn hag. Ef við erum að fara núna í þá vegferð að skerða verkfallsrétt hjá einum hóp, gerum ekkert fyrir þá sem geta ekki einu sinni farið í verkfall, af því að það er ekki hægt, og skipa þeim að hætta að vera veikir eins og margir öryrkjar þurfa að þola eða hætta að vera gamlir eins og margir fátækir eldri borgarar þurfa að þola, þá erum við að seilast á svo veikum grunni, eins og þessi tillaga gerir ráð fyrir, að mannréttindabroti og stjórnarskrárbroti. Þetta er byggt á mjög veikum grunni. Ef maður skoðar söguna er ekki hægt að bera þetta saman við fyrra inngrip hjá starfsfólki Herjólfs. Við ættum virkilega að finna einhverjar aðrar leiðir en að fara gegn félagaréttinum með ofbeldi, því að þetta er ekki neitt annað en ofbeldi. Þegar málið fer til nefndar mundi ég líka vilja skoða sjónarmið þeirra sem nú hafa verið í mánuð í verkfalli, við skulum muna að þetta verkfall snýr ekki að dagvinnutíma heldur yfirvinnutíma. Erum við þá, Alþingi, að fara að samþykkja það að þvinga fólk í yfirvinnu? Er það réttlætanlegt? Það finnst mér ekki og ég mun ekki styðja þá aðgerð ríkisvaldsins. Ég vil frekar að ríkisvaldið finni leið til að skera á þennan hnút án þess að ganga á rétt annars aðilans. Það er skammarlegt atferli.

Herra forseti. Við þingmenn erum eiðsvarnir til þess að verja stjórnarskrána og fara eftir henni. Í henni segir í 75. gr., sem skiptir máli í þessu sambandi, með leyfi forseta: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Í þessa grein hefur verið vitnað áður. Gleymum því ekki að það að veita þá lagaheimild að banna öðrum að taka upp vinnu þegar ákveðinn hópur fer í verkfall þá er líka verið að banna, þá er ekki lengur öllum frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Höldum því til haga. Öll þessi umræða um ofbeldi er rétt, þetta er ofbeldi sem á sér stað hérna. Þetta er lögbundið ofbeldi í ákveðnum tilgangi. Tilgangurinn getur verið góður. Hann getur verið slæmur, þá þarf hver að meta það fyrir sig. Verkfallsrétturinn er réttur sem veittur hefur verið fólki sem segir að ríkið muni með ofbeldi tryggja að aðrir taki ekki upp vinnu þess þegar það fer í verkfall. Þetta er gert til þess að tryggja samningsstöðu launþega. Ókei, gott og vel. Þannig er það í dag. Þegar fólk hefur farið af stað á grundvelli lögvarins réttar síns þurfum við að hugsa okkur mjög vel um áður en við grípum inn í með lögum. Það þarf að vera vel réttlætanlegt að gera það. Þá er spurningin: Hvar er réttlætingin fyrir því að brjóta þetta verkfall á bak aftur eða verkföll yfir höfuð? Réttlætingin hefur alltaf verið sú að ríkir almannahagsmunir séu í húfi. Í greinargerð þessa frumvarps sé ég hvergi minnst á ríka almannahagsmuni. Þá komum við aftur að stjórnarskránni sem við þingmenn höfum svarið eið að. Þegar talað er um 75. gr. er sagt að hana skuli túlka eins og mannréttindasáttmála Evrópu. Þar skuli ekki vera þrengri túlkun. Þar kemur fram að ganga megi á þennan rétt vegna þjóðaröryggis og almannaheilla. Í þessu tilfelli er staðan óþolandi. Hér eru sex aðilar sem geta stöðvað - nei, við skulum ekki segja stöðvað, það er ekki rétt, þeir geta heft mjög samgöngur og valdið virkilegum efnahagslegum skaða og óþægindum. Fyrir hverja? 4.300 manna byggðarlag? En þetta er réttur sem þeim hefur verið veittur. Ef menn eru ekki ánægðir með slíkt fyrirkomulag geta menn gert ýmsa hluti. Menn geta endurskoðað hvort þessi heimild eigi að vera til staðar. Ég held að almenningur sé ekki hrifinn af því. Ég held að almenningur á Íslandi vilji hafa þessa heimild um að tryggt sé með ofbeldi, með ríkisvaldi, að aðrir taki ekki upp vinnu manna í löglega boðuðu verkfalli. En ef launþegar í landinu vilja ekki hafa þessa vernd, þessa tryggingu, þessa styrkingu á samkeppnisstöðu sinni, þá er hægt að breyta því. En ég trúi því að launþegar vilji halda þessari tryggingu, þessari styrkingu á samningsstöðu sinni og hún mun örugglega halda. Þarna er verið að ganga gegn þeirri tryggingu sem fólk hefur í þessum efnum. Þá þurfum við að hugsa okkur alvarlega um. Málið mun nú fara til umhverfis- og samgöngunefndar, þar sit ég. Ég mun fylgja því eftir og ég mun ekki geta greitt atkvæði með svona inngripi nema ég hafi séð það réttlætt að svona lagað sé gert á grundvelli almannahagsmuna og þjóðaröryggis, sem er sá grundvöllur sem þarf að vera til staðar til þess að við setjum á svona lög, að ganga á þennan rétt fólks sem það nýtir sér.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp um að setja lög á verkfall starfsmanna á Herjólfi. Eins og komið hefur fram áður taka menn ekki ákvörðun sisvona um að ríkisvaldið gangi fram á þennan hátt og ætli sér að setja lög á lögmætt verkfall, því að verkfallsrétturinn er mjög dýrmætur og í mínum huga er hann heilagur. Ég fór sjálf í verkfall árið 1997 sem fiskverkakona vestur á fjörðum þar sem fiskverkafólk var í verkfalli heilar fimm vikur. Endaði það verkfall með miðlunartillögu frá ríkissáttasemjara sem leysti þá deilu. Að því sögðu segi ég að það fer enginn í verkfall að gamni sínu. Menn grípa til verkfallsvopnsins þegar allar aðrar leiðir eru lokaðar, því að það er beitt og vissulega bitnar það á einhverjum, annars væri lítið gagn að verkfallsvopninu. Menn hafa svolítið talað um afleiðingar þessa verkfalls. Það hefur vissulega ekki góðar afleiðingar í för með sér fyrir íbúa Vestmannaeyja, en menn beita slíku vopni vegna þess að undan því svíður. Menn eiga ekki að nota það vopn nema í ýtrustu neyð. Ég lít þannig á að þeir sem fara í verkfall séu búnir að leita allra leiða til að ná samningum við samningsaðila sína áður en sú ákvörðun er tekin. Mér finnst ekki hafa verið talað um þá einstaklinga hér, því að það er vissulega verið að tala um nokkra einstaklinga sem eru ekki margir, sem eru búnir að vera í þessu yfirvinnubanni í tæpan mánuð, þetta bitnar líka á þeim og fjölskyldum þeirra. Þeir aðilar fara ekki í þetta verkfall að gamni sínu, því að þeir verða auðvitað fyrir kjararýrnun og eru að berjast fyrir bættum kjörum. Ég ætla ekki að fara að ræða efnislega hvar greinir á milli aðila, en ég þekki það vel til kjarasamninga og almennra samninga stéttarfélaga í landinu að ég veit að þessi stétt er ekki ofalin af kaupi sínu. Menn hafa ekki gengið hart fram heldur hafa farið í það að beita verkfallsvopninu gagnvart því að vinna ekki yfirvinnu. Ég kalla eftir ábyrgð fyrirtækisins Eimskips í þessu máli. Er ekki rétt að láta þetta brenna á þeim aðilum sem þarna eiga að vera hinum megin við borðið? Ég kalla líka eftir ábyrgð ríkisins í málinu sem greiðir fyrir þann samning sem er við Eimskip í dag um flutninga milli lands og Eyja og siglingar Herjólfs þarna á milli. Mér finnst ekkert hafa komið fram sem sýnir að reynt hafi verið að leysa þetta mál sem mér finnst að ætti ekki að vera svo efnahagslegur þungur baggi að leysa gagnvart þessum aðilum, hvorki hjá Eimskipi né ríkinu ef það kæmi inn í þríhliða viðræður á einhvern hátt. Við þekkjum öll stjórnarskrárvarinn rétt, félagafrelsi sem er stjórnarskrárvarið og mannréttindi, það er ekki léttvægt. Hvar ætla menn að draga mörkin þegar þeir stíga þetta skref, verandi með framhaldsskólakennara í verkfalli sem berjast fyrir bættum kjörum? Þar eru vissulega stórir hagsmunir undir, hagsmunir allra barnanna og hagsmunir þeirra kennara sem eru að berjast fyrir bættum kjörum. Hvernig vegum við saman þetta verkfall, það verkfall sem ég nefndi áðan og önnur verkföll sem hugsanlega verða í framtíðinni? Hvar ætlum við að draga mörkin? Hver á þröskuldurinn að vera? Mér finnst líka rétt að rifja upp þegar ríkið greip inn í kjarasamninga við sjómenn árið 2001, þeir gerðu það líka árin 1993, 1994, 1998 og svo 2001. Það var kært til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Því máli lauk með því að tilmæli komu til íslenskra stjórnvalda um að forðast slíkar íhlutanir í framtíðinni. Mér finnst að við eigum að taka mark á því. Mér finnst að það þurfi alvarlega að greina hver efnahagslegu rökin í þessu máli eru fyrir því að setja lög á þetta verkfall. Hvaða ríku almannahagsmunir eru þar á ferðinni umfram það sem alltaf fylgir verkföllum, að það bitnar á einhverjum? Verkfallsvopni væri aldrei beitt ef það bitnaði ekki á neinum, þá héldu menn áfram að ræða málin þar til einhvern tímann kæmi niðurstaða í þeim efnum. Ég held að við verðum að ganga mjög varlega í þá veru að hefta þennan helga rétt, verkfallsréttinn, og brjóta á þeim mannréttindum að fólk geti beitt sér í stéttarfélögum sínum til þess að bæta kjör sín og að þetta sé neyðarúrræði sem menn beiti til þess að krefja vinnuveitendur um að koma nær mönnum í kröfugerð þeirra. Auðvitað þurfa allir að gefa eitthvað eftir og ná einhverri málamiðlun, eins og menn þekkja. En ríkið á ekki að grípa inn í verkföll nema fyrir því séu mjög þung rök, efnahagsleg, og að almannaheill sé í húfi. Maður getur ekki flokkað þetta verkfall þannig því að þá mundum við yfir höfuð grípa inn í öll verkföll á sambærilegan hátt í framtíðinni. Við erum illa á vegi stödd ef við ætlum að brjóta gegn mannréttindum launþega landsins sem barist hafa lengi fyrir því að hafa þann stjórnarskrárvarða rétt að hafa möguleika á að semja um kaup og kjör og að grípa til verkfalls ef brýn nauðsyn krefur.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um frestun verkfallsaðgerða á Herjólfi VE. Fluttar hafa verið margar góðar ræður um að verkfallsrétturinn sé heilagur. Í árdaga verkalýðsbaráttunnar í byrjun 20. aldar var það örugglega rétt að mjög mikilvægt var fyrir verkalýðinn að hafa verkfallsréttinn, mjög mikilvægt, en hann hefur breyst. Hann er stjórnarskrárbundinn. Og ég segi: Hann er stjórnarskrárbundinn réttur til að beita ofbeldi. Þeir hafa hæstu launin út úr kjarasamningum sem valda þriðja aðila mestu tjóni án eigin framlags, án mikils eigin framlags. Þeir hafa hæstu launin. Við skulum bara fara í gegnum þetta. Lítum á flugmenn. Lítum á flugumferðarstjóra. Lítum á alla þá sem geta valdið gífurlegu tjóni með litlu eigin framlagi, valdið þriðja aðila tjóni. Verkfallsrétturinn er því kominn dálítið út fyrir það sem var í árdaga. Síðan er svo merkilegt í öllu þessu, herra forseti, að láglaunafólk, t.d. í leikskólum, sem er virkilega láglaunafólk með kannski 70–80% starfshlutfall, sem er tíska, af mjög lágum launum, það fólk getur ekki stofnað stéttarfélag og farið í verkfall. Af hverju ekki? Af því að Alþingi Íslendinga hefur sett lög um að allir opinberir starfsmenn skuli greiða í stéttarfélag sem ríkið semur við. Það er ekkert félagafrelsi þar. Ég hef sjö sinnum flutt frumvarp um að breyta þessu. En það er svo merkilegt að þeir sem eru lakar settir geta ekki farið í verkfall og stofnað stéttarfélög þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar. En svo geta fámennar stéttir, eins og við ræðum um hér, valdið þriðja aðila gífurlegu tjóni. Fólk missir tekjur, fólk missir af að geta farið í land og fólk missir jafnvel fyrirtæki eða er orðið gjaldþrota. Þá er það allt í lagi. Þá er verkfallsrétturinn heilagur. Ég skora á hv. þingmenn að skoða þetta mál í samhengi.