Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að vera fjölorður um þetta frv., því að sumir þeir ræðumenn, sem þegar hafa talað, hafa tekið það fram, er ég vildi sagt hafa. Ég vildi þó aðeins sem fulltrúi verkamanna lýsa yfir því, að ég tel þetta frv. árás á verkalýðinn, en ég spái engu um það, hvernig hann snýst við, en það má fullyrða, að verkamenn geta ekki annað en skoðað þetta frv. sem óvinarbragð, hvaða ráðstafanir sem þeir kunna að gera.



Herra forseti. Þetta frv. um hækkun á innflutningsgjöldum árin 1947 er fram borið, eins og það ber með sér, til að auka tekjur ríkissjóðs og þá m.a. til að inna af hendi nauðsynlegar fjárgreiðslur til að halda niðri verðlagi í landinu. það er að sjálfsögðu aldrei ánægjulegt verkefni að bera fram eða flytja mál um auknar álögur eða skatta. En eins og fjárl. sýna, eins og þau voru afgr. við aðra umr., og þar sem að því er stefnt að afgr. þau rekstrarhallalaus, þá er nauðsynlegt að leita eftir leiðum til þess að jafna þann halla, ef unnt væri. Hér hefur verið hnigið að því að hækka vörumagnstoll og verðtoll, og í öðrum tveimur frv., sem ,lögð voru fram í Ed., var um að ræða hækkun á bifreiðaskatti og gjaldi af innlendum tollvörutegundum. 1. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir, ákveður sem till. að innheimta vörumagnstoll af benzíni samkvæmt 27. kafla tollskrárl. 15. lið með 20 aurum af kg, en það hefur, eins og kunnugt er, verið 9 aurar. Um þetta sérstaka gjald er það að segja, að það gegnir furðu, hvað lengi benzíntollurinn hefur verið svo lágur samanborið við þau gífurlegu útgjöld, sem því eru samfara að viðhalda vegunum, og samanborið við það, sem benzínskattur er í öðrum löndum, og það í nágrannalöndum okkar, Norðurlöndum og Englandi. Í Danmörku eru teknir 34 aurar af litra, í Noregi 18 aurar, í Englandi 22 aurar, en við höfum látið okkur nægja þá 9 aura, sem síðan 1932 a.m.k. hafa verið lögfestir sem benzínskattur hér. Það hefði náttúrlega að sumu leyti mátt teljast gott að þurfa ekki að hækka benzínskattinn, ég segi að sumu leyti, vegna þess að það er ekki allur akstur, sem benzín þarf til, sem telst nauðsynlegur hlutur. Ég ætla. að flestir muni á það fallast, að okkur Íslendingum er ekki fært. sérstaklega með tilliti til útgjalda til vega, að hafa afgjald af benzíni svo lágt. Það mætti kannske segja, að hér væri fremur helzti skammt gengið en of langt hvað þetta snertir. Í öðru lagi er lagt til hvað þennan vörumagnstoll snertir að innheimta hann framvegis með 200% álagi. en þegar ég segi framvegis, þá er þetta ekki nema fyrir árið. sem stendur, því að l. er ekki ætlað að gilda lengur, en til ársloka 1947, þó með þeim undantekningum, sem um er að ræða í 3. gr. og hv. þdm. munu hafa séð. en þar eru undan teknar nokkrar nauðsynjavörur auk þess sem undan teknar eru drykkjarvörur, þar með talið áfengi. vegna þess að um tekjuöflun á áfengi umfram það, sem var, hefur ríkisstj. gert aðrar ráðstafanir, eins og kunnugt er. Vörumagnstollurinn er, ef svo mætti að orði kveða, nokkuð á eftir tímanum, hvað upphæð snertir, samanborið við ýmis önnur gjöld, því að það er sýnilegt, að þegar vörumagnstollurinn var lagður á, þá hefur það verið haft fyrir augum, að eitthvað svipað fengist inn fyrir hann og verðtollinn. Hlutfallið 1940 er nálægt 1/1. M.ö.o. tollurinn hefur gefið sömu fjárhæð og verðtollurinn, fyrst eftir að tollskrárl. komu til framkvæmda. En stórhækkandi verðlag á erlendum vörum og mjög hækkandi flutningsgjöld hafa raskað þessu hlutfalli, unz svo var komið, eins og segir í grg., að verðtollurinn var orðinn meira en ferfaldur vörumagnstollurinn. Í langflestum löndum er þungatollurinn 2–7 aurar á kg, þannig að miðað við það háa verðlag, sem nú er á erlendum varningi, má segja, að þessi tollur sé nú orðinn alveg hverfandi og að sú hækkun, sem hér er gert ráð fyrir, muni hafa tiltölulega litla verðhækkun í för með sér. Vörumagnstollurinn nam s.l. ár alls 14.6 millj. kr., þar af tóbakstollur 5.861 þúsund kr. og áfengistollur 2.387 þúsund kr., eða samtals kr. 8.248 þúsund kr. Af öðrum vörum hefur því vörumagnstollur orðið 6,4 milljónir kr. Innflutningur hefur aldrei orðið meiri, en í fyrra og alveg víst, að hann verður mun minni á þessu ári, og er það út af fyrir sig alvarlegt íhugunarefni fyrir þá fjárhagsáætlun. sem byggir jafnmiklar tekjur á innfluttum vörum og gert er í okkar áætlun um fjárl. Ég hef látið athuga það í stjórnarráðinu, hvað þessi hækkun ætti að geta numið, og er frá því skýrt í grg. við þetta frv. að því er snertir þessa hækkun á vörumagnstollinum út af fyrir sig. Þá er enn fremur lagt til, að verðtollurinn verði innheimtur með 65% álagi, líka með undantekningum þeim hinum sömu, sem um ræðir í 3. gr., sem gildir fyrir hvorttveggja tollálagninguna. Verðtollurinn nam á síðasta ári rúmum 62 millj. kr., 131/2 millj. hærri en árið áður, og hefur hann aldrei verið svo hár fyrri. Stafar það auðvitað af því sama, að innflutningurinn var óvenjulega mikill s.l. ár. Nú er það víst, að tregða á gjaldeyrissviðinu og sparnaður á gjaldeyri hlýtur að verða til þess, að um stund dragi mikið úr innflutningi á vörum. Má því vel vera, að þótt hér sé gerð áætlun og gert nokkuð fyrir minnkun eða samdrætti á þessum tekjugreinum hvorri fyrir sig, að það sé ekki nógu mikið litið til þeirrar minnkunar og þar af leiðandi rýrni sá tekjuauki, sem hér er hafður fyrir augum. Þá þykir ekki ósennilegt, að heildarinnflutningsverðmætin verði 1/4 minni, en í fyrra og verðtollurinn þá álíka lægri, og ættu því 65% að hafa í för með sér allmikla tekjuhækkun, þegar miðað er við allt árið. Nú er frv. fyrst að koma fram, þegar nærri 1/3 ársins er liðinn, og verður því að gera fyrir því í útreikningnum, og hefur það verið gert. Að kunnugra manna áliti ætti hækkunin samkv. frv. miðað við allt árið, þegar tekið er tillit til hækkunar á benzíntolli, vörumagnstolli og verðtolli, að nema 42 millj. kr. En nú er sýnt, að ekki þarf að gera ráð fyrir, að þessi hækkun snerti annan innflutning en þann, sem nær yfir 9 mánuði ársins, svo að hér verður að draga 1/4 frá, eða 111,2 millj., þannig að þess er ekki að vænta, að tekjuhækkun á árinu nemi meiru en 31,6 millj. kr. af þessum þremur tollum, sem ég minntist á, en þeir eru benzíntollur, vörumagnstollur og verðtollur. Það er náttúrlega ekki hægt að sigla fyrir það, eins og vísitalan er reiknuð út nú, að svona tollhækkanir hafi verðhækkun í för með sér, sem líka snertir vísitöluna. En meðan þeirri stefnu er haldið að reyna að stöðva áframhaldandi verðbólgu með niðurgreiðslu úr ríkissjóði, verður ekki hjá því komizt að auka tekjur ríkissjóðs í þessu skyni, og er mjög erfitt að stýra því svo, að það snerti hvergi vísitöluna. En þess ber að geta og gæta, að einmitt sú hækkun, sem kynni að verða á vísitölunni, að henni er ætlað að mæta m.a. með tekjum af þessum skatthækkunum eða tollhækkunum, og höfuðmarkmiðið með því öllu er að stemma stigu við því, að hækkunin á vísitölunni verði atvinnuvegum landsmanna ofjarl. Ég vil sérstaklega benda á varðandi þessa tekjuöflunarleið, sem hér er fariðinn á, lengra en áður hefur verið, að í þessu frv., 6. gr., er ákveðið, að verðlagseftirlitinu sé óheimilt að leyfa álagningu á tollhækkun samkv. þessum l. Að því leyti til er því fram hjá því stefnt, að verðhækkun á nauðsynjavörum verði frekar, en orðið er fyrir atbeina þessarar löggjafar, ef að l. verður í því formi, að álagningin hækkar. Hún á ekki að gera það á sjálfan tollinn, en auðvitað verður hins vegar hin beina tollgreiðsla, sem innt er af hendi í þessu skyni til að fullnægja þessum l., að bætast við söluverð varanna. En að verzlanir megi leggja á sérálagningu á þá tollgreiðslu, til þess er ekki ætlazt. Ég held, að ég hafi ekki frekar við þetta að bæta. Eins og kunnugt er, hafa verið hér til athugunar ýmsar leiðir, síðan þetta þing kom saman, til þess að ráða bót á ýmsum vandræðum, sem stafa af dýrtíðinni. og það er fjarri því, að ég sé að halda því fram, að hér sé verið með aðgerðir, sem komi að haldi til frambúðar, því að til þeirra aðgerða þarf miklu meiri átök innan þings og utan, sem vonandi verða gerð, áður en dýrtíðin og verðbólgan verður óviðráðanleg. En gagnvart þeirri e.t.v. eðlilegu gagnrýni, sem fram kynni að koma um það, í hvaða knérunn væri hér vegið, er þess að gæta, að álagning á verð vörunnar ýtir undir sparnað og góða meðferð vörunnar, og er sú nauðsyn undirstrikuð eða áherzla á hana lögð í hinu svo nefnda hagfræðingaáliti, á bls. 66. En þótt það væri ekki fyrir hendi, er hér um svo brýna nauðsyn að ræða, meðan ekki eru önnur úrræði fyrir hendi til að setja nokkrar tálmanir í veg fyrir óhæfilegan vöxt verðbólgunnar, en þau að mæta henni með niðurgreiðslu fjár úr ríkissjóði, þá ber að þeim brunni, að fjár þarf að afla til þessara hluta eins og til annarra, og vænti ég, að hv. þdm. sjái það og skilji eins vel og ég, sem nú mæli hér fyrir þessu máli, og sjálfsagt margir miklu betur. Ég vil svo mælast til þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Ég hef fram að þessu ekki rætt mikið um þau tekjuöflunarfrv., sem ríkisstj. hefur lagt hér fram, því að mér hefur þótt rétt að bíða eftir því, að stefna hennar yrði ljós, hvað hún ætlaði sér í sambandi við tekjuöflun, hvar hún ætlaði að ráðast á garðinn, hvaða heildarráðstafanir hún ætlaði að gera, og ég hef beðið þess með óþreyju að sjá, hvað þessi fyrsta ríkisstj. Alþfl. á Íslandi mundi leggja til, að gert yrði til þess að ráða fram úr þeim fjárhagsmálum, sem liggur fyrir okkur að leysa. Og með þessu frv., sem við ræðum hér, virðist það skýrt komið í ljós, hver þessi stefna er. Það er gerð grein fyrir því í grg. og í ræðu hæstv. ráðh., sem talaði fyrir hönd ríkisstj., og býst ég við, að stjórnarflokkarnir séu sammála um þetta og að þetta 30 millj. álag, sem lagt er til, sé framkvæmd á þeirri stefnu, sem Alþfl. hafi beðið eftir að geta tekið upp með forustu í ríkisstj. á Íslandi, til þess að sýna, hvaða blessun þjóðin mundi af því hljóta. Mér þykir því rétt að athuga, hvert stefnt er með þessari till. Í fyrsta lagi er sagt, að hér vaki fyrir að halda vísitölunni niðri í landinu, en hins vegar er það svo talin eðlileg afleiðing, að vísitalan hækki. Sem sagt, með þessum ráðstöfunum er beinlínis verið að vinna á móti sjálfum tilgangi l., sem ríkisstj. lýsir yfir, að hún hafi fyrir augum. Það er gefið, að með þessari álagningu er verið að hækka vísitöluna í landinu, og þá koma nýjar álögur, eins og t.d. um daginn, er tóbakið var hækkað, sem þýðir vísitöluhækkun um 2 stig, og þá verður að leggja á nýja skatta, og hvar endar svo þetta? Þetta eru því engin úrræði. - Hvað þýðir þetta þá að því leyti, sem það verður til þess að hækka verð á afurðum almennt, að svo miklu leyti sem almenningur fær þetta ekki upp bætt? Að svo miklu leyti sem þetta er hækkun á vörum, sem kemur ekki fram í vísitölunni. er þetta skipulagning á hækkun á dýrtíðinni í landinu, sem fólkið án nokkurra uppbóta verður að borga. Það er því bein árás á þau lífskjör, sem almenningur á við að búa í landinu. Og ef reikna á með, að þessar 30 millj. komi t.d. að 1/10 eða 1/15 fram í vísitölunni, en að hinu leytinu í rýrnun á lífskjörum almennings, þýðir þetta árás á þau lífskjör, sem almenningur hefur átt við að búa. Nú er rétt að athuga, hvernig lífskjörum nú er háttað með hliðsjón af vísitöluútreikningi frá 1939. Vísitalan byggist á útreikningi á launum svo að segja eingöngu manna, sem höfðu þurftartekjur eins og þær voru áætlaðar 1939. Nú vitum við, að það, sem ein verkamannafjölskylda getur haft hér 1939, er ekki sérstaklega mikið af þeim lífsnauðsynjum, sem fjölda manns í þjóðfélaginu nú finnst sjálfsagt að geta notið. Lífskjörin eru þá mjög slæm. Ég veit, að margur verkamaðurinn gat ekki veitt sér það að kaupa ver utan um sængurfötin sín, fyrr en atvinnuleysið var afnumið. Þá vita allir, hvernig ástandið hefur verið með húsbúnað hjá verkamönnum 1939, fatnað o.s.frv. Lífskjörin hafa breytzt á þessum tíma. Kröfurnar, sem þjóðin gerir til lífsins, eru meiri, en vísitölunni er haldið þennan tíma niður við þessi lágu lífskjör, sem þá voru. Það þýðir, að ef t.d. verkamaðurinn gerir meiri kröfur til þess að kaupa betri kjól handa konu sinni, sem nú mundi kosta fjór- til fimmfalt á við það, sem áður var, kemur þessi hækkun ekki fram í vísitölunni. því að vísitalan er reiknuð út frá allra brýnustu lífsnauðsynjum. Þetta þýðir þess vegna það, að fyrir bóndann eða verkamanninn, sem nú búa við betri kjör og gera meiri kröfur til lífsins en áður, fyrir þá alla er hækkun á þeim vörum, sem koma ekki inn í vísitöluna nú, beinlínis skipulagning á því að lækka þeirra lífsstandard. Þetta veit ég, að öllum þm. er ljóst. - En við þetta bætist þar að auki, að mikill fjöldi viðkomandi aðila býr við húsaleigu, sem er margfalt hærri en 1939. Allir þekkja, hvað menn verða að borga mikinn hluta af launum sínum til þess að komast í nýjar íbúðir í Reykjavík. Þetta hefur ekki komið fram í vísitölunni. Mikill fjöldi hefur orðið að sætta sig við að greiða aukalega af launum sínum án þess að fá það upp bætt með vísitölu. Vísitalan hefur því hvað þetta snertir beinlínis verið fölsuð. Þegar því það sýnir sig, að vísitalan tekur ekki til þeirra krafna til lífsins, sem nú eru gerðar á Íslandi, og hefur þar að auki beinlínis verið fölsuð, þá er greinilegt, að hin nýja tollahækkun þýðir beina lækkun á lífskjörum almennings, beina lækkun á gildi hverrar krónu, sem verkamaðurinn fær greidda. Ráðstafanir í svona stórum stíl þýða raunverulega lækkun hjá launþegum í landinu, og ekki aðeins launþegum, heldur líka lækkun á lífskjörum þeirra, sem taka ekki laun sín í peningum, bændum og fleiri, sem þurfa að kaupa vörur til sinna nauðsynja. Hvert verður eðlilegt svar, þegar til lengdar lætur, við svona ráðstjórn? Búast menn almennt við því, að launþegar og aðrir aðilar í landinu láti bjóða sér það að rýra þannig lífskjör þeirra með ráðstöfunum þess opinbera, án þess að þeir reyni að knýja fram uppbætur fyrir þetta, og þær uppbætur mundu vera í því fólgnar að krefjast hækkunar? Mér sýnist því, að með till. eins og þessari sé beinlínis verið að skora á verkalýðsfélögin að athuga sinn gang og hækka grunnkaupið í landinu. Hvernig félögin taka undir slíka áskorun, veit ég ekki, en samkv. eðli málsins er þetta áskorun um að hækka grunnkaupið, og þessi áskorun er borin fram af því meiri þunga af ríkisstj. sem engar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að skerða þann gróða, sem auðmannastéttin í landinu hefur haft, og ekkert hefur komið fram frá hæstv. ríkisstj., sem bendir til að hún ráðist á garðinn þar. sem hann er hæstur. Hér er því um það að ræða að höggva í sama knérunn og tíðum hefur verið reynt að höggva áður fyrr, á kostnað launastéttanna og alþýðunnar, en auðmannastétt landsins hlíft. Þetta kemur greinilega í ljós, því að ríkisstj. leggur þessi frv. hér fyrir, eftir áður að hafa hækkað tóbak og brennivín án þess að hafa sýnt lit á því að koma með nokkur lagafrv., sem að nokkru leyti beinist gegn gróða auðmannastéttarinnar á Íslandi. Það er skaðlegt að hafa of mikið af vinnuaflinu bundið í verzluninni. og slíkt verður alltaf baggi á framleiðslunni og þjóðfélaginu. En eins og nú er, hefði því verið heppilegra fyrir ríkissjóð að taka tekjur sínar með því að hagnýta sér verzlunargróðann. Það er nauðsynlegt til þess að skapa rétta stefnu í þjóðfélaginu að beina vinnuaflinu og fjármagninu frá verzluninni til framleiðslunnar og hinna ýmsu atvinnugreina, og þess vegna hefði verið hægt að búast við því, að þetta hefði verið eitt af fyrstu verkefnum hæstv. ríkisstj. Hins vegar er stefnt að því með þeim frv., sem fram koma nú frá hæstv. ríkisstj., að hlífa heildsalagróðanum og verzlunargróðanum, en tekna ríkissjóðs á að afla með beinum nefsköttum á almenning. Enn fremur hefði það getað komið til mála í tekjuöflunarleiðum ríkissjóðs, að lagður væri skattur á ýmsa þá óhófsneyzlu og munað, sem hér á sér stað. Það er lýðum kunnugt, að sú hin nýríka stétt, sem hér hefur skapazt á undanförnum árum, hefur m.a. byggt sér heilar hallir, þar sem hver einstök fjölskylda hefur frá 6 upp í 12 herbergja íbúðir. Það mætti því leggja skatt á hinn háa lífsstandard þessarar stéttar, þannig að hann kæmi niður á því, sem þessi stétt veitir sér fram yfir það, sem almenningur hefur tök á. Væri t.d. hægt að skattleggja þær íbúðir, sem væru stærri en 4 til 5 herbergja, eða miðað væri við stærð hverrar fjölskyldu. Enn fremur mætti skattleggja sérstaklega þá lúxusbíla, sem eru í eign þessarar stéttar, og yfirleitt allt það, sem hún veitir sér, er gerir líf hennar frábrugðið lífi annarra stétta samanborið við það, sem þær hafa tök á að veita sér. Það er að sjálfsögðu ekkert við því að segja, að þeir, sem eru ríkir, leyfi sér að hafa það gott, en það er ekki nema réttmætt, að þeir greiði hlutfallslega hærri skatta en almenningur, og meðan þetta er ekki gert, á ekki að skattleggja almenning. - Enn fremur er hér fjöldi af fyrirtækjum, sem vitað er að hafa einokunaraðstöðu hvað gróða snertir, bæði fyrirtæki, er reka innlendan iðnað, svo og kvikmyndahúsin, en það er vel hugsanlegur tekjustofn fyrir ríkið að taka þess háttar fyrirtæki til þjóðnýtingar og láta þann gróða renna beint til þjóðfélagsins, sem nú rennur í vasa einstaklingsins. Þetta eru allt hlutir, sem hefði átt að gera áður en hæstv. ríkisstj. hefði lagt fram frv. um að afla ríkissjóði um 30 millj. kr. tekna af tollum, er teknar væru af almenningi. Það væri enn fremur ekkert undarlegt, þótt spurzt væri upplýsinga um það í sambandi við þessi mál, um leið og þessar 30 millj. kr. skattálögur á að leggja á almenning, hvað líði eignakönnuninni, sem hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir á stefnuskrá sinni, að hún ætli að láta fara fram, sem gera ætti í því skyni, að ríkissjóður gæti náð þeim óhóflega gróða af þeim mönnum, sem mestum auð hafa safnað á undanförnum árum og hægast hafa átt með að koma honum undan skatti. Eða er kannske útlit fyrir, að svo geysiháir skattar verði lagðir á auðmannastéttina og svo miskunnarlaust frá henni gengið, að engin smuga verði eftir fyrir gróðamennina og húsabraskarana, að ekki sé til of mikils mælzt, þótt alþýðan verði látin borga þessar 30 millj.? Það væri því ekki nema eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. gæfi hér nokkrar upplýsingar um, hvað undirbúningi þessa máls liði, til þess að alþýðan fengi einhverja vitneskju um það um leið og þessi baggi er lagður á hana, hvort svo miklu stærri baggi væri í vændum fyrir auðmannastéttina. Það hefði einhvern tíma verið hægt að búast við því, að ríkisstj. undir forsæti Alþfl. hefði látið slíka eignakönnun koma fram á undan tollálögum, sem lagðar eru á herðar almenningi, eins og hér er gert. Ég held, að í þessu frv. felist tveir þættir; annars vegar sá, sem hækkar vísitöluna; hins vegar sá, sem eykur dýrtíðina, án þess að vísitalan hækki. Þetta frv. boðar því auðsjáanlega ekki sérstaklega mikið um réttláta úrlausn á þeim dýrtíðarvandamálum, sem fyrir liggja. Hækkunin á þeim vörum, sem almenningur kaupir, og hækkunin á t.d. benzíni, getur hæglega leitt til þess, að kaupgjaldið í landinu hækki, sem kemur niður á atvinnulífinu; þessi frv. hæstv. ríkisstj. setja m.ö.o. þann spíral af stað, sem einmitt hefur verið talað um í sambandi við dýrtíðarmálin, að reyna beri að stöðva. Hins vegar hefði mátt koma í veg fyrir þetta með því að leggja auknar skattálögur á auðmannastéttina og taka gróðann af henni, en með því að leggja þær á almenning er stefnt að beinni hækkun á kaupgjaldi launþega innanlands, sem þýðir eyðileggingu þeirra áhrifa, sem hæstv. ríkisstj. segist stefna að. - Ég held því, að þessar till. sem hér liggja fyrir, séu ýmist þýðingarlausar hvað dýrtíðina snertir eða bein árás á launakjör alþýðunnar í landinu. Hæstv. fjmrh. minntist á hagfræðingaálitið í þessum umr., þar sem þeir koma inn á hækkanir á tollum. En ef ég man rétt, minnast hagfræðingarnir á tollhækkun aðeins sem einn lið í stóru samfelldu kerfi af ráðstöfunum, sem gera beri, þar sem þeir samtímis ganga út frá allróttækum ráðstöfunum gagnvart auðmannastéttinni og að öðru leyti til þess að minnka þann raunverulega kostnað, sem verið hefur á framleiðslunni í landinu, og skal ég ekki fara nánar út í það atriði. Hins vegar verð ég að segja það, að mig furðar sérstaklega á framkomu Alþfl. í þessum málum og þætti vænt um að fá yfirlýsingu um það við þessa umr. af hans hálfu, aá hverju hann stefnir með þessum tollhækkunum. Hann hefur fram að þessu haldið því fram í yfirlýsingum sínum og stefnuskrám, að fyrst og fremst bæri að taka gróðann með því að svipta auðmannastéttina mjög miklu af þeim tekjum, sem hún hefur. Það væri því fróðlegt að fá vitneskju um það, hvernig á því stendur, ef Alþfl. hefur sett slíkt skilyrði, sem hann segist hafa verið svo duglegur að setja, þegar ríkisstj. var mynduð, að fram skuli koma hér á Alþ. með hans samþykki aðrar eins till. og þær, sem nú liggja hér fyrir. Enn fremur þætti mér vænt um að fá upplýsingar um það á þessu stigi málsins frá hæstv. ríkisstj., hvað hún sér framundan á þeirri braut. sem hún er komin inn á með þessu frv. Mér heyrðist það á ræðu hæstv. fjmrh., að hann væri alls ekkert trúaður á það, að það, sem ríkisstj. legði til í þessum málum, væri nein lausn á þessu máli. Hann lagði sérstaka áherzlu á það í framsöguræðu sinni, að á meðan vísitalan væri borguð niður, væri ekki hægt að gera aðrar ráðstafanir en þær, sem ríkisstj. legði nú fram. Er ríkisstj. búin að koma vísitölunni svo hátt, og er hún nú að búa sig undir að hætta að borga vísitöluna niður og sleppa svo öllu lausu? Hvert einasta spor, sem stigið er í þá átt, sem gert er með þessum frv., þýðir það, að eftir 1 eða 2 mánuði verður helmingi erfiðara að bæta úr því ástandi, sem nú ríkir, og að búið verður að festa dýrtíðina miklu meir, en nú er. Ég skil ekki í öðru, en að hæstv. ríkisstj. hafi hugsað um þetta, þegar hún ákvað að leggja þessi frv. fyrir þ., og að hún hafi hlotið sjálf að sjá, að hún væri með þessu að hækka vísitöluna, að framkalla ráðstafanir til enn meir aukinnar dýrtíðar og að með þessu er gert stórum erfiðara að beita nokkrum ráðstöfunum til þess að lækka vísitöluna aftur. Ég álít það vera nauðsynlegt þjóðarinnar vegna, að það komi fram af hálfu hæstv. ríkisstj. í sambandi við þær umr., sem nú fara hér fram, hvað hún sér fyrir í þessum efnum, og hvort það er stefnt vitandi vits út í þá ófæru, sem allar líkur benda til, að þessi mál lendi í. Það er vitanlegt, að þær ráðstafanir, sem hér er ætlazt til að gera, bjarga ekki íslenzkum sjávarútvegi; þær koma til með að skella á honum að lokum, - þær verða til þess að hækka alla dýrtíð og hafa í för með sér kauphækkanir launþega hér. Hins vegar er leiðin, sem fara hefði átt í þessum efnum, fyrst og fremst sú að skera niður þann gróða í einstaklingseign, sem til er á Íslandi. En það er ekki hægt við því að búast, að alþýðan sætti sig við það að sjá launakjör sín skorin niður, áður en nokkur tilraun er gerð til þess að reka íslenzkan atvinnurekstur á meir skipulagðan hátt, en gert er og meðan ekki er skorið af þeim gífurlega gróða, sem auðmannastéttin á Íslandi hefur enn þá. Þess vegna verðum við að gera okkur það ljóst, að till. um að taka 30 millj. kr. í tollum af almenningi eru hnefahögg framan í hann, sem hann hlýtur að svara. Ég hygg, að alþýðan væri reiðubúin að taka á sig að einhverju leyti byrðar þjóðfélagsins, þegar hún sér, að allt er gert sem hægt er til þess að skipuleggja atvinnureksturinn og reka hann með gróða, og að skorið væri ofan af gróða auðmannastéttarinnar, en það er ekki von, að alþýðan taki því með þökkum, þegar byrjað er á að þyngja hennar byrðar, án þess að talað sé neitt um, hvernig eigi að fara að með hinar stéttirnar, sem betur eru settar. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. hefur reynt að gera sér ljóst, hvert stefnir í þessum málum, en mér sýnist þetta stefna út í beina stöðvun, ef svona verður haldið áfram, og að eftir svo og svo langan tíma verði sagt: Nú getur sjávarútvegurinn ekki borið þessa hluti lengur, nú getur þjóðin ekki lengur staðið undir öllum þessum álögum - og nú verður að stöðva allan atvinnurekstur, ef verkamenn vilja ekki sætta sig við laun sín. Ég held því, að tími sé kominn til fyrir hv. Alþ., að það fari að athuga sinn gang og að það geri sér ljóst, að þýðingarlaust er að halda áfram á þessari braut og hvert eigi að stefna í þessum málum. Það þýðir ekki að halda svona áfram ár eftir ár og segja: Við getum ekki gert annað í dag, við sjáum ekki önnur ráð. Í þessu frv. felst tvenns konar yfirlýsing frá hæstv. ríkisstj., annars vegar, að hún sjái engin úrræði fram úr þeim vandamálum, sem hún á við að glíma, og hins vegar, að hér sé um einhverjar tilraunir að ræða, sem lenda einvörðungu á alþýðunni. Hvorugt vil ég sætta mig við.



Herra forseti. Ég vil gera hér stutta aths., þar eð hv. 2. þm. Reykv. (EOI) vék að Alþfl. í sambandi við þetta frv. og vildi halda því fram, að með því væri Alþfl. að marka stefnu sína í fjáröflunarleiðum. Mér skildist, að ekkert slíkt, sem þetta frv. kveður á um, gæti hans heilagi flokkur hugsað sér með alla sína alúðarumhyggju, eins og vel hefur heyrzt á ræðum hv. þm. Sósfl. Nú vill hins vegar svo vel til, að þetta frv. er að verulegu leyti sniðið eftir till., sem 4 hagfræðingar báru fram á sínum tíma í 12 manna n. Einn þessara hagfræðinga er einn af trúnaðarmönnum Sósfl., frambjóðandi hans við síðustu kosningar og einn af merkisberum flokksins meðal yngri kynslóðarinnar. Hygg ég, að hv. 2. þm. Reykv. hafi haft mjög náið samstarf við hann og fylgzt vel með því, sem hann vildi leggja til málanna ásamt kollegum sínum. Í hagfræðingaálitinu á bls. 66 eru taldar upp fjórar höfuðráðstafanir, sem þeir leggja til, að gerðar verði til að koma á jafnvægi í greiðsluviðskiptum við útlönd. Fyrsta þessara ráðstafana telja þeir vera hækkun á innflutningstollum. Síðan eru þessar ráðstafanir nánar skýrðar og ekki sízt þessi fyrsti liður, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin telur, að heppilegasta ráðið til að koma á jafnvægi í greiðsluviðskiptum út á við sé það að hækka til mikilla muna tolla á innfluttum vörum.“ Síðan er talað um, að undanþiggja þurfi nokkrar vörur, m.a. þær, sem undanskildar eru í frv. því, sem hér liggur fyrir, og eftir þeirri upptalningu segir svo: „Æskilegt væri að undanskilja fleiri brýnar nauðsynjar til neyzlu, svo sem vissar vefnaðarvörur, en það er ekki hægt af tæknilegum ástæðum.“ - Síðar stendur: „Samhliða tollhækkuninni ætti að hækka til samræmis gjaldið af innlendum tollvörum, að svo miklu leyti sem sykur er notaður til framleiðslu þeirra.“ - Það liggur annað frv. hér fyrir frá ríkisstj. um hækkun á innlendum tollvörutegundum. - Enn segir í álitinu: „Einsætt er, að tollarnir yrðu að vera háir til þess að gagn yrði að. Nefndin gerir ekki ákveðnar tillögur í þessu efni, en hún hefur gert ráð fyrir því, að núgildandi tollar (bæði vörumagnstollur og verðtollur) á þeim vörum, sem yrðu ekki sérstaklega undanskildar, yrðu að minnsta kosti tvöfaldaðir til jafnaðar.“ - Enn segir á sömu bls.: „Auk þess þarf að afla ríkissjóði nýrra tekna, til þess að hann geti greitt nauðsynlegar verðuppbætur með útfluttum afurðum og haldið áfram að greiða niður verðlagið innanlands.“ Eins og hæstv. fjmrh. hefur skýrt frá, er þetta frv. flutt til þess að jafna þann greiðsluhalla, sem sýnilega var í vændum á fjárl. eftir afgreiðslu þeirra við 2. umr. og gert var ráð fyrir, að mundi nema um 30 millj. kr. Þá má og alltaf búast við því, að gjaldabálkurinn hækki við 3. umr., og ef till. hv. 2. þm. Reykv. og annarra flokksbræðra hans hefðu verið teknar til greina við 2. umr., hefði greiðsluhallinn orðið 20 millj. kr. hærri. Hefði þá þurft að afla fjár með auknum tekjum ríkissjóðs, lántökum eða öðru slíku, en þar sem þessar till. náðu ekki fram að ganga, var greiðsluhallinn áætlaður um 30 millj. kr. Ég tel, að eins og nú er komið málum, sé óhjákvæmilegt að fara inn á þessar fjáröflunarleiðir, sem hér er lagt til, enda á þær bent af hagfræðingunum. Það hefur gengið svo til, að ríkisbúið hefur orðið æ dýrara í rekstri, og valda því meðfram ýmis lög, sem sett hafa verið og ég skal sízt lasta. Af þessum lögum má nefna launalögin, alþýðutryggingalögin og skólalöggjöfina. Þessi löggjöf hefur í för með sér mikil útgjöld fyrir ríkissjóðinn, og til þess að mæta þeim, þarf að afla nýrra tekna og fjár. Það er gert ráð fyrir, að þessi frv. séu miðuð við árið 1947, og verður það þeirra, sem þá fara með völdin, að ákveða, hvort þau verða framlengd. En ég get ekki séð, að hægt sé að setja af stað neina slíka öldu gegn þessum málum, sem hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, og ég vil minna á það, að fulltrúi Sósfl. í hagfræðinganefndinni, Jónaz Haralz, hefur í samráði við hv. 2. þm. Reykv. bent á þessa leið, sem ríkisstj. er nú að fara til bráðabirgða.

Já, hv. þm. sagði, að það yrði að fara aðrar leiðir og gera aðrar ráðstafanir. Ég sagði við 2. umr. fjárl., að við þyrftum að jafna metin, hætta að gera kröfur hvor til annars og reyna að klifra niður dýrtíðarstigann. En hverju væri nú verkalýðurinn bættari, ef þetta frv. væri ekki samþ. og þá um leið engir peningar tiltækir til þess að greiða niður dýrtíðina næstu mánuði? Hverju væri hann bættari, þó að dýrtíðin yxi svo, að engin leið væri að halda uppi atvinnuvegum landsins nema af þeim fáu auðkýfingum, sem til eru? Ég ber ekki á móti því, að örfáir slíkir menn séu til. En við getum ekki byggt allan þjóðarbúskapinn á þeim mönnum, sem hafa grætt á stríðsárunum, auk þess sem erfitt yrði, jafnvel fyrir hv. 2. þm. Reykv., að ná þeim gróða. Nei, hér verður að reyna að þrauka við, halda í horfinu, þangað til við erum búnir að öðlast þann skilning, að allir eru reiðubúnir að fórna einhverju til þess að leiðrétta þessi mál, öðlast þann skilning, að menn fjúki ekki upp við fyrsta. spor og segja: Nei, þetta er ótækt, þetta er til skaða fyrir þennan eða hinn. Það er svo sem ekkert skemmtiverk eða neitt, sem maður ætlast til að fá hrós fyrir, að leggja til að hækka álögurnar á þjóðinni. En hjá þessu verður ekki komizt, nema Alþ. vilji færa útgjöld fjárl. niður, og er þó hvimleitt, þegar svo langt er liðið á þetta ár. En afstaða hv. 2. þm. Reykv. lýsir sér bezt í því, að hann hefur viljað fara þveröfugt að. Hann hefur viljað hækka þau meir en nokkur annar þm. En hvað þýðir það? Það kallar á fé, það veit hv. þm. eins vel og ég, og miklu betur, og það vita allir. Ég held því, að ekki verði hjá því komizt að gera annaðhvort, að samþ. þessar hækkanir, sem hér um ræðir, eða gera eitthvað annað, sem verkar eins vel, svo að vísitalan haldist niðri, en ég held, að erfitt verði að finna það svo, að gerlegt yrði og reyndist ekki fullerfitt að koma því í framkvæmd. En ég vildi stuðla að því með hv. 2. þm. Reykv. að finna hentugri leiðir á þann hátt, að ýmsir aðilar, t.d. stéttarsamtökin, beri ráð sín saman og fáist til að skilja það, að vaxandi dýrtíð er öllum til skaða, og fallast á leiðir, sem ofþyngdu ekki neinni stétt, en allir slökuðu til, verkalýðurinn og launþegar á launakröfum og framleiðendur á verðkröfum. Það er sú leið, sem færust verður út úr því ófremdarástandi, sem verið er að reyna að hamla gegn. Þetta frv. er einn þátturinn gegn því, að dýrtíðin vaxi mönnum yfir höfuð, og ekki fram borið til þess að ásækja neina stétt eða egna neina stétt til æsinga. Menn eru farnir að sjá það, að það er ekki alveg sama, hvað hluturinn kostar, ef menn hafa þetta margar krónur í kaup. Skilningur á verðbólgunni er að ryðja sér til rúms. Menn hafa of lengi litið á krónutöluna, en menn eru að skilja það, að vaxandi krónutala er lítils virði, ef henni fylgir vaxandi verð á nauðsynjum. Nú er það svo, að í þessu frv. er ekki farið eins langt og flokksbróðir hv. þm. í hagfræðinganefndinni hefur lagt til. Flokkur hv. þm. stendur sig illa við að senda á vettvang einn af sínum lærðustu hagfræðingum og láta hann gera tillögur, og svo þegar ríkisstj. ber þetta fram, er það sá flokkurinn, sem leggst fastast á móti, enda veit ég, að svo vel gefinn maður og hv. 2. þm. Reykv. sér, að á þessu er nokkur brotalöm.



Ég vil segja hér örfá orð um þetta tekjuöflunarfrv., áður en það fer til n., og þá einnig í tilefni af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði í sínum ræðum. Það hefur gengið mjög erfiðlega á þinginu að afgr. fjárl. Einnig þekkja allir, sem fylgzt hafa með málum, að það hlaut að fara svo, að erfiðlega gengi að ganga frá fjárl. og jafnvel óviðráðanlegt og eins og hér hefur áður verið tekið fram, meðal annars af hæstv. fjmrh. í sambandi við 2. umr. fjárl., að það væri í raun og veru ekki nema um 2 kosti að velja. Annar kosturinn var sá að gerbreyta þeirri löggjöf, sem sett var á síðasta sumri og hækkað hefur fjárl. um milljónatugi. og jafnframt að gera ráðstafanir til þess að lækka verðbólguna, og þannig með þessu tvennu móti var um gerbreytingu á þessari löggjöf að ræða, þ.e. lækkun á verðbólgunni til þess að fjárl. yrðu viðráðanleg án nýrrar tekjuöflunar. Um þessa leið hafa ekki orðið samtök í þinginu. En mér er óhætt að segja, að Framsfl. hefði viljað fara þessa leið, en um það fékkst ekki samkomulag. Hin leiðin, sem þá lá næst að fara, var að afla tekna til viðhalds þeirri löggjöf, sem sett hafði verið, og til þess að stöðva dýrtíðina þannig, að dýrtíðin eða vísitalan hækkaði ekki frá því, sem hún var orðin. Það er þessi leið, sem valin hefur verið, af því að ekki fékkst samkomulag um hina leiðina. Þriðja leiðin var að sjálfsögðu til, hún var að láta allt dankast um vísitöluna, en afleiðingarnar hefðu orðið þær, að vísitalan hefði komizt upp í 320 eða 330 stig. Framundan hefði þá ekki verið annað en að framleiðslan hefði stöðvazt, ef hún hefði þá ekki verið það áður, þrátt fyrir ríkisábyrgð frá Alþ. Og mér þykir líklegt, að ef núverandi stjórnarmyndun hefði ekki tekizt, þá hefði það orðið hlutskipti manna að fara þessa þriðju og verstu leið. En miðleiðina erum við að reyna að þræða til þess að afla tekna til þess að standa undir löggjöf síðustu missira til viðbótar þeim styrkjum, sem áður voru á fjárl., og til þess að halda vísitölunni fastri. Hitt er svo augljóst mál og verður að undirstrika í hvert skipti, sem um þetta er fjallað, að þessi leið, að afla ríkissjóði tekna til þess að halda vísitölunni fastri og til þess að komast hjá alvarlegri ráðstöfunum. Og það ætti hverju mannsbarni að vera ljóst, þó að enn þá skorti samtök um að viðurkenna það, að það verður að gera miklu meiri breytingar á fyrri stefnu, en nú hefur verið gert frá því, sem verið hefur. Og því fyrr sem breytingarnar eru gerðar, því betra. Það þarf ekki annað en að líta á, hvað hér er að gerast, til þess að sjá, að þetta eru aðeins bráðabirgðaráðstafanir og gripa verður til annarra ráðstafana, heldur fyrr en seinna. Og það má benda á, að sú tekjuöflun, sem núv. ríkisstj. beitir sér fyrir til þess að koma jafnvægi á fjárl. og festa vísitöluna til bráðabirgða, nemur hvorki meira né minna en 55 millj. kr. aðeins fyrir eitt ár, og það viðbótartekjur. Það hefðu einhvern tíma þótt tíðindi. Og þessum 55 millj. kr. er reynt að ná til þess að halda ríkisrekstrinum gangandi eins og hann var þegar þessi ríkisstj. tók við, og til þess að geta haldið uppi þeirri löggjöf, sem búið var að setja þegar þessi ríkisstj. tók við, og til þess að halda niðri þeim dýrtíðarkúf, sem búið var að setja áður en stj. tók við. Og gert er ráð fyrir, að reksturshallinn verði á 3. hundrað millj. kr. Ég ætla svo ekki að fara meira út í það hér, hvernig ástatt er í öðrum efnum, en fjárlagaafgreiðslunni og afkomu ríkissjóðs. Nú er búið að ráðstafa gersamlega öllum gjaldeyrisinneignum landsmanna og bankarnir hafa neyðzt til þess að stöðva verulega yfirfærslu, svo að nú má heita, að engin innflutningsleyfi séu gefin út nema fyrir matvælum og til þess nauðsynlegasta, til þess að framleiðslan stöðvist ekki. Og þegar litið er á peningamarkaðinn og hvernig útlitið er með fjáröflun til framkvæmda, þá er það ekki gott. Þetta sýnir allt, að þetta eru bráðabirgðaráðstafanir til þess að koma í veg fyrir enn þá stórkostlegri öfugþróun en þá, sem þegar hefur orðið, ef þess væri kostur. Og ástæðan til þess, að Framsfl. hefur tekið þátt í þessari ríkisstj., er ekki sú, að stefna stj. í þessu máli sé fullnægjandi, heldur vegna þess, að hann að yfirveguðu ráði komst að þeirri niðurstöðu, að þetta væri það skásta, sem hægt væri að gera, og í það minnsta væri gerandi tilraun til þess með þátttöku í ríkisstj., að ríkisstj. kæmi í veg fyrir frekari öfugþróun, en hafði átt sér stað. Um leiðir, sem valdar eru til tekjuöflunar, þá er það að segja, að þær bera vott um það, að þar er um leiðir að ræða, sem enginn flokkur, sem að ríkisstj. stendur hefur ráðið einn um. Það eru þrír flokkar, sem standa að stj., og ég get sagt fyrir hönd Framsfl., sem hver ráðh. getur líklega sagt fyrir sinn flokk, að ef hann einn hefði ráðið, þá hefðu þessar till. ekki komið svona fyrir. Það hefðu þá verið lagðar fyrir kannske ekki eins till., en ýmsar aðrar till. En ég skal ekki fara út í það, heldur það, sem hv. 2. þm. Reykv. kom með í sinni ræðu. Hv. þm. dvaldi mjög við það, að þessum till., sem í frv. felast, væri beint gegn alþýðu manna í landinu og til hefðu verið aðrar og heppilegri leiðir til þess að afla þeirra tekna, sem ætlað er að afla með þessu frv., þ.e. að taka fjármunina frá þeim, sem betur gætu borgað. Út frá þessu og því, sem hv. 2. þm. Reykv. talaði um verzlun, vil ég segja frá mínu sjónarmiði þetta: Hér liggur fyrir frv. um fjárhagsráð. Það er ætlazt til þess, að þetta nýja ráð taki að sér eins konar yfirstjórn í viðskipta- og verzlunarmálum og yfirstjórn á verðlagseftirliti. Og ég hef skilið stjórnarsáttmálann þannig. að með komu fjárhagsráðs ætti að verða stefnubreyting í þeim efnum frá því, sem verið hefur, og má í þessu efni vísa til, að í stjórnarsáttmálanum er það orðað svo hvað verzlunarmálin snertir, að stuðla skuli að því, að vörur séu keyptar á sem haganlegastan hátt. Og ég skal ekki vefengja, að það geti ekki orðið eðlileg samkeppni í verzlunarmálunum og af því geti leitt betri verzlun fyrir menn, en verið hefur áður og að menn muni njóta þess í framkvæmdinni. Og af þessu leiði svo aftur það, að ef þetta rættist, mundi ekki verða um jafnmikinn gróða verzlunarinnar að ræða og nú hefur verið undanfarið. Og ef þetta rættist, mundi þetta líka verða svo, að verulegur hluti af þeim aukatollum, sem nú eru lagðir á, þyrfti ekki að koma fram sem hækkað verðlag til neytenda og verzlunin gæti því batnað fyrir framkvæmdir fjárhagsráðs frá því, sem verið hefur, þá er nokkuð unnið. Þegar þess vegna deilt er um þessar leiðir, sem nú er verið að fara, þá verður að dæma eftir þeim sjónarmiðum, sem skapast með frv. um fjárhagsráð, ef það verður að l. og það, sem liggur fyrir í stjórnarsáttmálanum í sambandi við þetta frv. Viðvíkjandi því, sem snertir tekjuskattinn, er þess að gæta - og ég hygg, að flestir séu sammála um það, - að tekjuskattstiginn, þegar útsvörin koma til viðbótar, sé nokkurn veginn eins hár og mögulegt er að setja hann og það þyrfti að breyta og bæta framkvæmd skattal. hvað snertir beinu skattana til þess að tryggja þessar tekjuöflunarleiðir, frekar en að hækka skattstigann. Og ég hygg, að þessi skoðun sé alveg rétt. Enda er það meiningin að láta endurskoða gildandi skattal., og hafa verið gerðar ráðstafanir til þess og til þess að tryggja framkvæmd þeirra betur, en verið hefur. Og þetta ber þá líka að hafa í huga þegar dæmt er um þessar leiðir, sem ríkisstj. stingur upp á til tekjuöflunar. Þá er þriðja aðalleiðin, sem er tvímælalaust mjög skynsamleg leið. Og ég get sagt fyrir mitt leyti, að þó að gengið sé inn á þessa leið í frv., sem ríkisstj. leggur nú fram hér, taldi ég, að æskilegt hefði verið að fara lengra í því efni. Ég vil benda hv. 2. þm. Reykv. á það, að eins og þessir tollar eru upp byggðir, verða þeir að mjög verulegu leyti skattar á eyðslu, og í því sambandi má nefna hækkun á aðflutningsgjöldum, sem mest kemur á vörur, sem menn geta verið án eða þeir kaupa, sem mest peningaráðin hafa. Og hér er um mestan verðtoll að ræða á þeim vörum, sem þeir veita sér, sem mest peningaráðin hafa, en eru ekki nauðsynlegar. Þetta kemur því að verulegu leyti sem skattur á eyðslu, enda þótt þetta komi einnig á hinar. Það mun líka varla vera hægt að hugsa sér að afla 50–60 millj. kr. viðbótartekna á einu einasta ári, og ekki einu sinni það án þess að það komi að einhverju leyti almennt yfir. Ég held að það megi þess vegna segja, að meginstefnan í þessari tekjuöflunarleið stj. sé einmitt sú að skattleggja eyðslu, þótt hitt sé þá um leið rétt, að það er ekki hægt að kalla það allt óþarfa eyðslu. Og það er vist, að þetta kemur mjög mikið fram á þeim, sem veita sér meira, en almennt gerist. En vegna þess að hv. 2. þm. Reykv. - sem gerði það ekki sízt að verkum, að ég stóð upp - talaði svo mjög um nauðsyn þess að taka nú allan gróðann frá þeim ríku, sem er í raun og veru ákaflega skynsamlegt, og leggja á stóríbúðaskatt og þjóónýta kvikmyndagróðann og fleira, sem hv. þm. tók fram, en þá get ég ekki stillt mig um að benda hv. 2. þm. Reykv. á það, að á meðan hans flokkur sat í ríkisstj. undanfarin rúmlega 2 ár, hefur aldrei verið meiri verzlunargróði, en einmitt á þeim 2 árum, og aldrei hefur tekjuskipting á Íslandi verið ójafnari, en á þessum 2 árum og aldrei hefur óhófseyðsla átt sér stað í sögu landsins eins og á þessum rúmum 2 árum. sem flokkur hv. 2. þm. Reykv. hefur verið í ríkisstj. Og hvernig var með stóribúðaskattinn og skattinn á þá ríku og á þá miklu eyðslu? slíkir skattar voru ekki nefndir þá. En í þess stað beitti hv. 2. þm. Reykv. og hans flokkur sér fyrir því, að lagður væri á skattur, sem nefndur var veltuskattur. Og það er öllum kunnugt, að hæstv. fyrrv. atvmrh. (ÁkJ) hafði vikið að því hvað eftir annað, að veituskatturinn væri mjög líkleg tekjuöflunarleið og enginn nauðungarkostur að gripa til hans. Það var því búið að gefa í skyn, á hverju mætti vera von, ef hans flokkur tæki þátt í ríkisstj., en það var veltuskatturinn, og þarf ekki að lýsa honum nánar. Þessi eru heilindin í afstöðu hv. 2. þm. Reykv. og hans flokks. Það vantaði ekki í sambandi við undirbúning fyrrv. ríkisstj., að þeir lýstu yfir og lofuðu að leggja skatt á bæði biðin og stóríbúðirnar og ef á þyrfti að halda, yrði farið inn á róttækari leiðir til þess að afla tekna frá þeim ríku. En hvað var gert í þessu efni? Ekki neitt. Og það hefur ekki heyrzt meira um það frá þeim flokki í þá átt. Þeir létu sér aðeins nægja að tala um það og lofa því, en sviku það svo. Nú er hins vegar óhætt að koma, þegar þeir eru búnir að eiga mestan þátt í þessari eyðslu og hafa hlaupið frá þessu örþrotaástandi, sem blasir við, og hrópa að þeim mönnum, sem nú verða að glíma við að finna leiðir til þess að leysa úr því. Nú þykir þeim gott að standa utan við og segja, að það sé hægt að gera þetta eða hitt, sem tínt er til. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en ég vildi aðeins draga fram þessi atriði: Í fyrsta lagi, af hverju og hvað er farið fram á í ákvæðum þessa frv., sem hér liggur fyrir, og enn fremur benda á, að hér er um að ræða samkomulagsleiðir, en ekki þær leiðir, sem Framsfl. hefði farið, ef hann hefði ráðið einn. Og loks gat ég ekki stillt mig um að benda á þann tvískinnung, sem kemur fram hjá hv. 2. þm. Reykv. og hans flokki, að vera að tala um að skattleggja þá ríku, en leggja jafnframt á skatta eins og veltuskattinn, halda því svo fram, að þeir, sem standa að þessu frv., séu með því að leggja þunga skatta og tollabyrðar á almenning. Ég skal að endingu taka fram, - sem ég hygg, að hæstv. fjmrh. hafi tekið fram, - að samkomulag er um það í ríkisstj., að verja verði fé því, sem aflast með þessum tollum, til þess að hafa áhrif á vísitöluhækkunina, er af þeirri hækkun leiðir, þar til aðrar leiðir eru upp teknar í dýrtíðarmálunum, en nú hafa verið farnar og eru meir til frambúðar.



Það er vissulega mikið gleðiefni, að nú skuli vera ljóst, hvaða leiðir hæstv. ríkisstj. virðist ætla að fara til þess að afla fjár til þess að efna þá yfirlýsingu sína að skila fjárl. í það minnsta hallalausum. Og það er enn fremur mikið ánægjuefni, þar sem svo má líta á, að með því að leggja fram þetta fjáraflafrv., þá hefur stj. gert mönnum ljóst, hvaða leið hún vilji fara í höfuðdráttum til þess að uppfylla þann stjórnarsamning, sem gerður var þegar hún brauzt til valda. En ég verð að segja, að mér er það dálítið undrunarefni, að það hefur komið fram hjá 2 hæstv. ráðh., að þeir vilja, að því er virðist, koma ábyrgðinni af sér á þessu frv., af sínum breiðu herðum og yfir á annarra manna herðar. Þeir hafa sem sé staðhæft það þessir tveir hæstv. ráðh., að hér væri í einu og öllu farið eftir till. hinnar svo kölluðu hagfræðingan. Og þá hafa þeir ekki gleymt að geta þess, að einn maður í þeirri n. hafi verið fulltrúi Sósfl., og hefur mér næstum skilizt á hæstv. forsrh. og reyndar líka hæstv. fjmrh., að þessar till. mundi mega rekja fyrst og fremst til þessa fulltrúa Sósfl. og þá flokksins sem slíks. Og verður þá niðurstaðan eiginlega sú, eftir röksemdum hæstv. ráðh., að þetta frv. væri fengið að láni hjá Sósfl. Mér þykir ástæða til þess að ræða þessar röksemdir nánar. Fyrst og fremst vildi ég benda á, að hagfræðingaálitið svo kallaða er álit fjögurra manna úr 4 mismunandi stjórnmálafl., sem fengu það verkefni að athuga möguleika á því, hvort hægt væri að koma saman till., sem gæti orðið grundvöllur að 4 flokka ríkisstj. Og það er svo, eins og hæstv. ráðh. tók fram áðan, að sú stefna, sem kemur fram í frv., er ekki stefna eins flokks út af fyrir sig, heldur árangur af samstarfi 3 flokka, en þá er hagfræðingaálitið líka vissulega árangur fjögurra hagfræðinga úr 4 ólíkum stjórnmálaflokkum, en ekki skoðun eins flokks, eins og greinilega er tekið fram í formála ritsins. En látum þetta allt vera gott og blessað, segjum, að þessi staðreynd væri staðfest af ríkisstj. En þá kemur í ljós, að þessi staðhæfing ríkisstj. um það, að frv. sé byggt á till. hagfræðingan., er miklu meira en vafasöm. Hvað er það, sem hagfræðingarnir leggja til í sínu áliti varðandi hækkun innflutningstolla? Og á hvern leggja þeir til, að þessir tollar séu lagðir? Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér nokkur orð, sem skýra málið að nokkru. Það, sem hagfræðingarnir komu sér saman um í sínu áliti og það, sem þessir fjórir hagfræðingar komu sér saman um að leggja til, var að draga úr gjaldeyrisnotkun, og þeir vilja leggja tolla á vissa vöruflokka til þess að draga úr gjaldeyriseyðslu. Og það kemur greinilega fram, að það er verið af þeim að undanskilja tolli þá vöruflokkana, sem nauðsynlegastir eru til lífsframfæris þjóðarinnar og til þess að standa undir eðlilegri þróun atvinnulífsins. Og hagfræðingarnir telja upp vörur, sem undanþegnar ættu að vera tollahækkuninni, svo sem „tæki og vörur, sem notaðar eru til uppbyggingar á framleiðsluatvinnuvegunum“ (bls. 67 í álitinu). Engar slíkar undanþágur eru í þessu frv. hæstv. ríkisstj., sem hér liggur fyrir. Tollhækkun ríkisstj. kemur á öll slík tæki og allar slíkar vörur, sem til landsins eru fluttar. Það er þess vegna svo fjarri því, að ríkisstj. sé þarna að byggja á till. hagfræðinganna fjögurra, sem skipaðir voru í þessa n., því að hún sleppir hinu fyrsta og stærsta atriði í þessari upptalningu á því, hvaða vörur skuli að till. hagfræðinganna undanþiggja tollhækkun. Í öðru lagi segja hagfræðingarnir, að undanþegnar tollhækkun ættu að vera „allar þýðingarmeiri rekstrarvörur til sjávarútvegs og landbúnaðar.“ Þessu er að nokkru leyti fylgt í frv., því að þar eru ýmsar vörur til sjávarútvegsins undanþegnar, svo sem salt og kol og olía. En engin undanþága er þar gerð vegna landbúnaðarins. Svo að, að þessu leyti er till. hagfræðinganefndarinnar heldur ekki fylgt. Í þriðja lagi vilja hagfræðingarnir undanþiggja byggingarefni tolli, sem er ákaflega stór og þýðingarmikill flokkur af innflutningsvörum þjóðarinnar og mjög þýðingarmikið fyrir þjóðina, að fáist keyptur við hagkvæmu verði. En þessar vörur eru ekki undanþegnar tolli eftir frv. ríkisstj. Loks er síðasti liðurinn, sem hagfræðingarnir vilja láta undanþiggja tolli, kornvara, kaffi, sykur og e.t.v. nokkrar aðrar nauðsynjavörur. Niðurstaðan er þá sú, að í því frv., sem tveir hæstv. ráðh. leyfa sér að halda fram, að byggt sé á till. hagfræðinganefndarinnar. er tekið tillit til eins liðar af fjórum, sem hagfræðingarnir telja, að beri að undanskilja frá hækkun á tolli, og að nokkru leyti tillit til annars liðar. Það er tekið tillit til 4. liðarins og að vísu nokkuð til 2. liðarins. Þegar svo athugað er nánar, hvað hagfræðingarnir leggja til, þá sýnist þeim rétt að tvöfalda tolla á vörum, sem yfirleitt rétt þykir að taka tolla af. Hér í frv. er lagt til, að vörumagnstollurinn verði innheimtur með 200% álagi og verðtollurinn verði hækkaður um 65%. - Loks segja hagfræðingarnir: „Ekki er hægt að gera sér neina hugmynd um tekjuaukningu ríkissjóðs vegna tollahækkunarinnar, m.a. vegna þess, að hún mundi hafa í för með sér ófyrirsjáanlegan samdrátt á innflutningsmagninu.“ Hins vegar getur hæstv. ríkisstj. mjög ljóslega gert sér grein fyrir því, hvað muni leiða af hennar hækkun, sem sé, að árshækkun á tollinum mundi nema um það bil 42 millj. kr. Ég undirstrika það, að það, sem hagfræðingarnir leggja til annars vegar, og það, sem hæstv. ríkisstj. leggur til í þessu frv., er alveg sitt hvað. Hagfræðingarnir leggja til að hækka tolla á vissum vöruflokkum, sem ekki teljast til brýnustu nauðsynja atvinnulífsins né til hinna brýnustu lífsnauðsynja, til þess að draga úr innflutningnum, en ekki fyrst og fremst til þess að auka tekjur ríkissjóðs. Og þeir vita, hvað skapast vegna minnkaðs innflutnings og hvað vinnst með hækkandi tollum. Og þjóðarbúið telja þeir betur statt vegna þessa hemils á gjaldeyrisnotkuninni. En það er ekki þetta, sem ríkisstj. fer fram á, heldur blátt áfram að leggja 42 millj. kr. tolla ofan á aðra tolla á innflutning, sem nemur á fjórða hundrað millj. kr. Ég skal ekki fjölyrða meira um þetta. En mér finnst það ákaflega táknrænt, að ríkisstj. skuli velja sér þessa bardagaaðferð til þess að verja frv. sitt, að hún segir, að þetta séu tillögur hagfræðinganna gagnvart þessum tekjuöflunarmálum, sem snerta atvinnulífið, þar sem hafi verið einn af beztu mönnum Sósfl. og megi því lita á þetta frv. sem till. sósíalista. En álit hagfræðinganna er samkomulag fjögurra manna með ólíkar skoðanir, og till. ríkisstj. og till. hagfræðinganna eru sitt hvað, því að stj. hefur algerlega láðst að fella niður tollhækkunina á þeim vörum, sem hagfræðingarnir töldu í fyrsta flokki þeirra vara, sem þeir vildu ekki láta hana koma niður á, og stj. hefur að verulegu leyti láðst að taka tillit til tillagna þeirrar n. varðandi annan flokkinn og algerlega láðst að taka tillit til álits þeirra um þriðja flokkinn, sem þeir til taka. Tilgangur hagfræðinganna er og fyrst og fremst sá að setja hemil á gjaldeyrisnotkun þjóðarinnar. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að hæstv. fjmrh. Hann dregur ekki dul á það, að með þessari tekjuöflunarleið sé verið að velta byrðum á herðar alls almennings í landinu. En hann segir jafnframt blátt áfram þetta: Vilja ekki hv. þm. athuga, hvernig ástandið er í Englandi o.fl. o.fl. löndum? Jú. vissulega, hæstv. fjmrh. Það er erfitt ástand í Englandi. Það er enn erfiðara í Þýzkalandi. Það er yfirleitt erfitt í öllum þeim löndum, þar sem styrjöldin geisaði og þar sem eyðileggingarmáttur nútímatækninnar kom verulega til greina. En hvers vegna á að bera okkar kjör saman við þetta? Það var okkar mikla lán, að við komumst að mjög verulegu leyti hjá hörmungum styrjaldarinnar. Við færðum að vísu verulegar fórnir. Við misstum mörg mannslíf, og kannske hlutfallslega jafnmörg og sumar ófriðarþjóðirnar. En húseignir og önnur slík verðmæti voru ekki eyðilögð hjá okkur eins og hjá ófriðarþjóðunum. En annað var það, sem stríðið færði þjóðinni, sem hún hafði ekki átt við að búa lengi, yfirdrifna atvinnu, mikinn erlendan gjaldeyri og mikinn fjárhagslegan hagnað. Og það er vissa fyrir því, að fyrst á þessum tímum varð það, að íslenzk alþýða, bæði til sjávar og sveita, fékk lífskjör, sem sambærileg eru við það, sem var hjá nágrannaþjóðum okkar þeim, sem lengst voru komnar á efnahagsþróunarbrautinni. Og hvers vegna skyldi okkar fyrsta viðvik eiga að vera nú að rýra kjör þessarar alþýðu og réttlæta það með því, að það sé slæmt ástand úti í Englandi og Þýzkalandi, þar sem stórar borgir og borgarhlutar voru lagðir í rústir og margháttuð vandræði steðjuðu að vegna ófriðarins? Ætli okkur væri ekki sæmra og eðlilegra að vera sammála um að segja: Hér skal allt gert, sem auðið er, til þess að halda við þeim lífskjörum, sem verkamaðurinn, sjómaðurinn og bóndinn hafa getað fengið nú á stríðsárunum, og ef einhvers staðar þarf að kreppa að, þá skal í síðasta lagi að því snúið að rýra þessi lífskjör? En það er, því miður, ekki þessi stefna, sem kemur fram í tekjuöflunarfrv. ríkisstj., sem ég skal koma nokkru nánar að síðar. Þá segir hæstv. fjmrh., að það megi náttúrlega klífa hátt á því, að verzlunargróði sé mikill. Og svo bætir hæstv. fjmrh. við, að það sé nú ekki um mikið að ræða í því sambandi, því að löglega gróðanum séu sæmilega skorður settar með skattal. Það er svo, hæstv. fjmrh. Löglega gróðanum kunna að vera sæmilega skorður settar með skattal. En það mátti á þessum orðum hæstv. ráðh. heyra, að honum væri ljóst, að ekki væri allt sagt með því að tala um löglega gróðann. Þessi hæstv. ráðh. veit vel, eins og ég og reyndar hvert mannsbarn í þessu landi, að það er ekki fyrst og fremst hinn löglegi gróði verzlunarstéttarinnar, - og þá fyrst og fremst heildsalanna, - sem er stórfelldur, heldur er það hinn ólöglegi gróði. Og ef hæstv. fjmrh. vantar dæmi, skal ég nefna honum eitt. Það spurðist, rétt áður en hann komst til valda í þennan stól, að eitt firma í þessum bæ, S. Árnason & Co, var að því staðið að hafa gefið fyrirmæli til viðskiptavina sinna erlendis um það að láta ekki afslátt af vöruverði, sem félagið fékk, koma fram á réttum reikningi, heldur leggja hann inn á reikning fyrirtækisins erlendis. Allir vita, að þetta er margfalt brot á íslenzkum l., að hér var um að ræða brot á verðlagsákvæðum og einnig brot á gjaldeyrisl. og að stela gjaldeyri. Ég skal bæta því við, að ég veit vel, að þetta firma er ekki eitt um þennan leik. Hitt er staðreynd, að meginþorri íslenzkra heildsala hefur leikið þennan leik og leikur hann vafalaust enn og hefur þannig komið fyrir erlendis ólöglegum gróða, svo að milljónum kr. nemur. Ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á þeirri staðreynd viðkomandi þessu firma, S. Árnason & Co, sem að þessu ólöglega atferli stóð, rétt áður en núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð, að hæstv. fjmrh. er einn af aðilum í því firma. Ég vil ekki halda fram, að honum hafi verið persónulega kunnugt um þann pappír, sem þarna lá fyrir til sönnunar um sekt þessa firma. En hitt ætla ég þó. að nokkur skil hafi hann þó vitað á þeim rekstri, og það hafi því ekki verið alveg út í loftið sagt, þegar hann sagði það, sem ég vitnaði til, að gróði verzlunarstéttarinnar væri ekki aðeins löglegur, heldur einnig ólöglegur. - Ég get vissulega margt gott sagt um þennan hæstv. ráðh. En ég læt þó ekki hjá líða að benda á þessa staðreynd og benda á það. að það virðast firn og fádæmi, að maður sé hafinn upp í ráðherrastól tveim eða þrem dögum eftir að fyrirtæki, sem hann er eigandi i, er staðið að mjög svo freklegu broti á landslögum. Í sambandi við þetta talaði svo hæstv. fjmrh. um það, að það sé einnig vert að gefa því nokkurn gaum, að ef snúizt væri að því ráði að taka verzlunina meira eða minna úr höndum þeirra aðila, sem nú hafa hana með höndum, og taka hana í hendur ríkisins, þá væri verið að svipta margar fjölskyldur atvinnu og koma þeim á vonarvöl, eins og hann orðaði það. Ég skil ekki, hvernig hæstv. ráðh. hugsar. Ég held, að það geti engum dulizt, að þjóðhagslega er bezt, að eins fáir starfi að því að afla vara til landsins og dreifa þeim innanlands eins og mögulegt er til þess, að hlutverkið sé rækt. Og þó að við komum á landsverzlun og þótt meira væri keypt inn í heildsölu í einu, en nú er gert. þá er augljóst, að eftir sem áður þarf menn til þessara starfa. Hitt er ég sannfærður um, að það þarf færri menn og minni peninga og minna húsnæði til verzlunarinnar í heild með því að hafa landsverzlun en með því að láta heildsalana hafa með innflutninginn að gera eins og þeir nú gera og það með þeim hætti. sem ég hef nú að nokkru lýst. Og ég verð að segja, að mér finnst það nokkurt undrunarefni, að hæstv. fjmrh. skuli ekki geta verið mér samdóma um það, að ef fleira fólk vinnur að verzluninni en þarf til þess að flytja inn vöruna og dreifa henni, þá er það fólk ómagar á þjóðarbúinu. Og ég tel, að rannsaka beri það til hlítar, hvort ekki megi draga þar saman og koma þar við verulegum sparnaði. En það var ekki þetta, sem hæstv. fjmrh. var inni á. Hann talaði um það fjálglega, að ekkert gaman væri til þess að vita, ef verzlunarstéttin ætti að verða launaþrælar hjá einhverju ríkisbákni. Það er nú svo. það er munur að taka laun hjá S. Árnason & Co og öðrum slíkum fyrirtækjum, sem leggja fyrir á ólöglegan hátt gjaldeyri erlendis, eða taka laun hjá ríkisfyrirtæki. Ætli þeir séu ekki dálitlu minni þrælar, sem vinna hjá S. Árnason & Co.? Að heyra svona fleipur úr ráðherrastóli, það er furðulegt. Hér er vissulega ekki um það að ræða, að ég eða nokkur annar vilji leggja það til, að verzlunarfólkið sé launaþrælar. Það fólk á vissulega rétt á góðum og sómasamlegum launum, eins og hvert annað fólk. sem rækir vel störf sín. En það á hins vegar ekki rétt á því, að í þessa stétt flykkist fleira fólk, en nauðsynlegt er til þjónustu fyrir þjóðfélagið. Ég hafði þá ánægju að vera kvaddur á fund með kaupmönnum í vetur sem formaður í stjórn Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis, þar sem kaupmenn fóru fram á það við mig, að ég færi fram á það við stjórn félagsins og beitti mér fyrir því, að við lokuðum búðum og hættum að höndla, ef þeir þyrftu að lækka álagningu á kaffi. Ég varð að segja þeim, að ég væri í stjórn félagsins sem þjónn félagsmanna og að það hlutverk, sem félagið hefði falið mér og stjórn félagsins fyrst og fremst, væri að halda vöruverði niðri og gera dreifingarkostnaðinn eins lítinn og auðið væri, og nú værum við þeirrar skoðunar, að við gætum lækkað álagningu á kaffi, og að við vildum því vinna með verðlagseftirlitinu að því að lækka kaffiverðið. Þetta sögðust kaupmenn skilja og létu sér lynda, og varð ekki meira af þeim viðræðum. En svo gerist ákaflega einkennilegur þáttur í málinu. Kaffið hafði sem sé fyrir þessa breyt. verið selt á kr. 2,10 pakkinn og eftir breyt. á að selja pakkann á kr. 2,20. Kaffið átti þannig að hækka, sem selt væri í pökkum, af því að hráefnið hafði hækkað. Þá sagði kaupmannastéttin: Við ætlum að berjast á móti þessu ákvæði Verðlagsráðs. Og þeir ætluðu að selja kaffipakkann á kr. 2,10, til þess að mótmæla því, að lækkuð yrði álagningin á kaffið. Þetta er táknrænt fyrir verzlunarstéttina, sem mér finnst hæstv. fjmrh. alveg sérstaklega vera fulltrúi fyrir. Þarna var hugsunin hjá kaupmönnunum þessi: Við ætlum að vera á móti því að lækka álagninguna, bara vegna þess, að gróðinn minnkar við það, en við erum ekki að hugsa um, hvort við getum það eða ekki. Og svo sanna þeir, að þeir hugsa svona, með því að selja vöruna á eftir við lægra verði, en þeim er heimilt. Og ég býst við, að ef neytendur hér í Rvík hefðu ekki haft þessi samtök, þá hefði kaupmannastéttin komið því fram, að álagning á kaffið hefði ekki lækkað, heldur hefði gilt sama álagning, sem áður var. - Það getur komið til greina síðar að lækka álagninguna á fleiri vörutegundir. Og ég verð að segja það, að það kaupfélag, sem ég hef með að gera. og önnur kaupfélög landsins munu hafa samtök með verðlagseftirlitinu í þessum efnum. því að það er sama hlutverk hjá báðum aðilum, að gera dreifingarkostnaðinn sem minnstan. Og þá er ég kominn að háa C-inu hjá hæstv. fjmrh. Hann sagði sem sé, að flokkur minn hefði komið því til leiðar. að launastéttirnar hefðu krafizt launahækkunar í tíma og ótíma og oftast í ótíma. Og hann bætti því við, að sjaldan hefði verið gert meira óhappaverk hér á landi, en að fella gerðardómsl., með smáskæruhernaði. Og að sjálfsögðu mundi það þá vera óguðlegur og hættulegur flokkur, sem vann þetta hið mesta óhappaverk að fella gerðardómslögin! Hér þarf ekki frekar vitnanna við, því að hér sjá allir anda hinnar sáluðu þjóðstjórnar risinn upp af gröf sinni. Í sambandi við orð, sem féllu hér hjá öðrum hv. þm. um gerðardóminn í sambandi við annað mál, að hann hefði verið á þá leið, að deilumál launþeganna og vinnuveitendanna hefðu verið lögð undir ómildan dómstól, þá vildi ég. með leyfi hæstv. forseta, minna á, hvað gerðardómurinn raunverulega var, með því að lesa upp ákvæði úr þeim l., sem hæstv. fjmrh. harmar nú mest. Í 3. gr. þessara l., frá 8. jan. 1942, segir svo: „Allar breytingar á kaupi, kjörum, hlutaskiptum og þóknunum, sem greitt var eða gilti á árinu 1941, skal leggja undir úrskurð gerðardómsins. Í úrskurðum sínum skal gerðardómurinn fylgja þeirri meginreglu, að eigi má greiða hærra grunnkaup fyrir sams konar verk, en greitt var á árinu 1941, en þó má úrskurða breytingar til samræmingar og lagfæringar, ef sérstaklega stendur á.“ Þetta var gerðardómurinn, bann við kauphækkunum. Þeir, sem gerðardóminn skipuðu, höfðu ákveðin fyrirmælt. Þeir áttu að halda kaupinu óbreyttu að kalla frá 1941. Gerðardómurinn var þrælalög. Hann svipti verkalýðinn samningsrétti. Hann upphóf gerða samninga, sem verkalýðsfélög höfðu gert, og hann svipti þau verkfallsrétti. Árið 1941 mun grunnkaup Dagsbrúnarmanna hafa verið kr. 1,45, og það er þá þetta óhappaverkið mikla, sem unnið hefur verið að dómi hæstv. ráðh.. að Dagsbrúnarverkamenn munu hafa fengið hækkuð sín grunnlaun úr 1,45 upp í 2,65. Hið mikla óhappaverk er það, að síðan þá hafa verkamenn yfirleitt búið við betri lífskjör, en nokkurn tíma áður. Hins vegar er rétt að taka það fram, að í gerðardómsl. voru engin ákvæði um það, hvernig snúizt skyldi við heildsölunum, því að þótt S. Árnason & Co. hafi verið bannað með l. að brjóta verðlagsákvæðin, þá hefur það fyrirtæki samt gert það, og slíkt hefur heildsalastéttin yfirleitt gert, og nú kemur þessi hæstv. ráðh. fram sem málsvari þessarar stéttar. það vantaði ekki. að ríkisstj. gerði ráð fyrir því, er hún samdi um sína eigin tilveru, að snúizt skyldi að eignauppgerð. Það átti svo sem að koma við hjá þeim auðugu. En hvað liður eignauppgjörsfrv.? Ég veit, hvað er á ferðinni. Það er heildsalagróðinn, það er stj., þar sem hæstv. forsrh. er hluthafi í stóru heildsölufyrirtæki, og af því að hann er ekki hér viðstaddur, þá skal ég ekki rekja það að sinni, hvernig hann varð hluthafi. Það er saga, sem svo margir þekkja - og það er ríkisstj., þar sem fjmrh. er heildsali og gengur beint í ráðherrastólinn daginn eftir að fyrirtæki hans er staðið að ólöglegri álagningu. Hér er verið að verja hagsmuni hans. Það er ekki sýndur neinn litur á því að leita að auðnum þar, sem hann er, en það eru gerðar ráðstafanir til að velta á herðar almennings í landinu 42 millj. kr., ef miðað er við ár, og að þetta sé meiningin, kemur að mínum dómi eins glögglega fram og hægt er í því mikla harmakveini hæstv. fjmrh., sem hann laust upp út af því, að laun Dagsbrúnarmanna skyldu hafa hækkað úr 1,45 upp í 2,65 síðan 1944. Það kom fram í því, að hann kallar það mesta óhappaverk, að gerðardómsl. var hrint á sínum tíma. Hæstv. ráðh. endaði ræðu sína á því að segja, að fram til þessa hefði ástandið í landinu verið þannig, að allir hefðu í raun og veru grætt, og það mjög mikið. Launþegar hefðu búið við betri lífskjör en áður. bændur hefðu efnazt, margir væru bjargálna og sumir efnaðir menn frá því að eiga ekkert og minna en ekkert. Nú er það rétt að, að því þarf að hverfa að stöðva dýrtíðina og stöðva hana raunverulega. Og hvað þarf að gera til þess? Liggur nokkuð það fyrir, sem sannar okkur, að lífskjör almennings þurfi að versna? Það liggur fyrir, að tæknin fer mjög vaxandi hjá þjóðinni. Það liggur fyrir, að afköst hvers manns munu geta aukizt stórlega og munu aukast á næstu tímum. Er það meðal annars fyrir starf hæstv. fjmrh., og skal ekkert úr því dregið, sem hann hefur vel unnið með starfi sínu sem form. nýbyggingarráðs. það liggur einnig fyrir, að stórgróði hefur safnazt fyrir hjá vissum stéttum þjóðfélagsins, og það liggur fyrir, að vissar stéttir, og heildsalastéttin fyrst og fremst, hafa brotið landslög í stórum stíl til þess að koma erlendum gjaldeyri undan og þannig svikið þjóð sína. Er nú ekki líklegt, ef horfið yrði að því ráði að stöðva þennan straum fjármagnsins og fækka þar með afætustéttum þjóðfélagsins jafnhliða því, að tæknin eykst í landinu, að þá væri hægt að halda lífskjörunum hjá almenningi þeim sömu og verið hafa? Að sjálfsögðu þurftum við svo að hafa hyggna utanríkisþjónustu, sem vinnur dyggilega að því að afla markaða og leita samninga við erlend ríki, en á því ætla ég, að hafi orðið verulegur misbrestur hjá núv. ríkisstj. Hæstv. menntmrh. hafði hér nokkur orð að segja. Hann kvað vera tvær leiðir fyrir hendi í hinu svo kallaða dýrtíðarmáli. og raunar þrjár. Og leiðirnar voru að hans dómi: Þessi, sem ríkisstjórnin hefur farið, nefnilega að borga dýrtíðina niður. Önnur leiðin var að láta allt reka á reiðanum og láta vísitöluna hækka, og svo loks sú leið að stöðva dýrtíðina raunverulega, og hæstv. ráðh. bar sig illa og sagði, að það væru þrír flokkar í ríkisstj. og þess vegna hefði orðið að fara millileiðina. En hvað er þessi millileið? Hér er verið að stöðva vöxt vísitölunnar með því að borga meira fé úr ríkissjóði. og ég veit ekki, hvaða lýsing er rétt á þessu tiltæki, ef ekki sú lýsing, sem hv. 2. þm. Reykv. gaf, að þetta væri hringavitleysa. Að leggja nýja og nýja skatta á þjóðina til þess að borga niður vísitöluna og láta svo hverja álagningu verða til þess að hækka vísitöluna raunverulega, - ef þetta er ekki hringavitleysa, þá veit ég ekki hvað hringavitleysa er. Hæstv. menntmrh. taldi ýmsar ráðstafanir ríkisstj., sem miðuðu að því að koma þessu í ögn betra horf, svo sem fjárhagsráð o.fl. o.fl. En hæstv. menntmrh. taldi, að það hefði verið æskilegt í þessu sambandi að skattleggja eyðsluna, og ég er alveg sammála honum um það, að það er æskilegt og rétt leið að skattleggja eyðsluna, og hann taldi stj. hér vera að fara inn á þessa leið. Jú, einhverjar af þeim vörum, sem tollar eru hækkaðir á, munu teljast til eyðslu, en byggingaefni og margar fleiri vörur, t.d. vörur til landbúnaðarins, það getur ekki talizt undir eyðslu. En ég vil benda á annað frv. frá ríkisstj. sem hér er einnig fyrir Alþ., en það er frv. um benzín-, bíla- og gúmmískatt. Þar vænti ég, að hæstv. menntmrh. þykist vera að skattleggja eyðsluna, og það er gert þannig, að sami skatturinn skal yfir alla bíla ganga, vörubíla, fólksbíla, rútubíla, og yfirleitt er þar ekkert tillit tekið til þess, til hvers bílarnir eru notaðir. Hér er horfið frá því ráði að skattleggja í stórum stíl þá raunverulegu eyðslu, sem þarna er á ferðinni. En ég get sagt hæstv. ráðh. það, að í grannlandi okkar, Noregi, þar hefur verið horfið að því ráði að skattleggja eyðsluna í sambandi við bíla. Þar er settur stór skattur á sérhvern lúxusbíl, að ég ætla ekki minni en 2.000 kr. á ári á nýja bíla. Síðan lækkar skatturinn eftir því, sem bíllinn eldist. Hvernig væri nú fyrir hæstv. menntmrh. að athuga að breyta bílaskattinum í þetta horf og fara raunverulega að skattleggja eyðsluna? Svo taldi hann upp nokkur atriði eyðslu, sem mætti skattleggja. Mér dettur í hug í sambandi við húsnæðismálin. hvort ekki væri hægt að skattleggja eyðsluna. Ég ætla að segja hv. þm. frá, litlu dæmi, sem mér er ákaflega ríkt í huga og mér finnst glæsilegur vottur um það, að rétt væri að skattleggja eyðsluna. - Það var fyrir nokkru síðan, að ég kom hér inn í kjallara í bænum. Þar var fyrst gengið inn í húsið eins og gengur og gerist, og var þar lágt undir loft, og er ekkert sérstakt við því að segja. Þegar inn var komið, var þarna þiljað innan með panel. Á einum stað gat að lita hurð úr sams konar efni, sem féll inn í vegginn, svo að aðgæzlu þurfti til að sjá, að þarna væri hurð, en slíkur umbúnaður mun hafa verið hafður í fjárhúsum í sveitum í gamla daga. Ég hafði hugmynd um, að þarna væri mannabústaður, svo að ég áræddi að knýja á þessa panelhurð, sem var á stærð við skáphurð. Jú. það var anzað. Ég kom þarna inn. Þarna inni var eitt herbergi. Lofthæðin var slík, að ég gat gengið þar uppréttur, en ég er ekki hár. Gluggi var þarna grafinn í jörð, og betrekk, sem þar var á veggjum, hékk alveg niður vegna raka. Fyrir skömmu síðan bjuggu í þessu herbergi hjón með 3 börn, og þau elduðu í þvottahúsinu. Þessi hjón fóru burt og fluttu í bragga. Það er betri íbúð, en kjallarinn, en þó er hann lekur, ekkert vatn og ekkert klósett er í honum, og svo er hann kaldur, að það verður að kynda daga og nætur, til þess að börnunum sé viðvært. En ekki skuluð þið halda, að íbúðin sé auð, það kom inn í hana ungur, einhleypur maður. En nú víkur sögunni á annan vettvang. Sama dag leit ég inn í aðra íbúð, það var í nýju húsi. Sú íbúð var 165 fermetrar, 5 herbergi og eldhús. Þar var allt með ágætum útbúið og ánægjulegt, eins og er viðast í nýju húsunum. Í þessari íbúð bjuggu 4 manneskjur. Ekki harma ég það, að þessar manneskjur búa við svo góð kjör. Það er æskilegt, að sem flestir gætu gert það, en ég vildi benda hæstv. menntmrh. á það, að þarna er ástæða til að skattleggja eyðsluna, því að á meðan fjöldi manna býr í íbúðum eins og þeim, sem ég lýsti hið fyrra sinn, þá er okkur ekki leyfilegt að leggja okkur til svona eyðslu. Það er óumflýjanlegt að þrengja að þeim, sem rýmra búa, m.a. knýja þá til þess með sköttum á eyðsluna, svo að hægt sé að bæta úr vandræðum þeirra, sem verst búa, með það fyrir augum að fá fjármagn til þess að byggja sómasamlegar íbúðir fyrir þá, sem búa illa. - Ég held, að hæstv. ríkisstj. væri nær að reyna að snúa sér að einhverjum svona úrræðum, en að velta 42 millj. kr. ef miðað er við ár, yfir á herðar almennings með auknum tollum. Hæstv. menntmrh. sagði. að minn flokkur hefði tekið þátt í ríkisstj. um tveggja ára skeið og engar slíkar ráðstafanir hefðu verið gerðar, sem ég hef nú nefnt. Þetta er rétt hjá hæstv. ráðh., þessar ráðstafanir voru ekki gerðar. En vafalaust gæti runnið upp eitthvert skilningsljós fyrir hæstv. ráðh. um það, að þetta hefði ekki verið gert af líkum ástæðum og hann talaði um áðan: Hann sagði, að stefna stj. og þetta frv. væri samkomulag þriggja flokka. Stefna fyrrv. stj. var líka samkomulag þriggja flokka. En einn er munur á því, sem þá gerðist, og því, sem nú gerist. Það voru þeir tímar í landinu þessi 2 ár, eins og ég lýsti áðan, að allir högnuðust og gátu hagnazt, hagur þjóðarbúsins var slíkur. Það hefur aldrei nokkur maður úr mínum flokki farið dult með þá skoðun sína, að hvenær sem breyt. yrði á þessu, þá yrði hver heiðarleg ríkisstj. að ganga inn á þær brautir - og þær brautir fyrst og fremst - að taka gróðann þar, sem hann er mestur, til þess að spyrna viðvaxandi verðþenslu í landinu og koma því til leiðar að stöðva hana, eins og ber að gera. Og þessum hæstv. ráðh. er fullkunnugt um það. að það mun ekki standa á mínum flokki að gera samkomulag við hann eða annan aðila um það að snúast gegn verðþenslunni með þeim hætti að taka verzlunina úr höndum heildsalanna og með þeim hætti að skattleggja eyðsluna, eins og hann orðaði það. En hitt veit hann líka, að við höfum ekki verið til samstarfs við hann eða aðra um það að velta byrðunum yfir á herðar alls almennings í landinu, rýra lífskjör vinnandi manna, hvorki við sjó né í sveit. Og ég skal segja það við þennan hæstv. ráðh., að ég og minn flokkur er tilbúinn strax í dag til þess að gera við hann samkomulag um það að skattleggja eyðsluna og taka verzlunargróðann af heildsalastéttinni, og ég vona, að það standi þá ekki á honum. En kannske er honum kærara samstarfið við heildsalana, sem sitja við hans hlið, hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. Ég þarf svo ekki að fjölyrða meira um þetta. Ég hef í ræðu minni sýnt fram á það, í fyrsta lagi, að það eru falsrök, þegar ríkisstj. segist flytja þetta frv. í samræmi við álit hagfræðinganna. Það þarf ekki að taka það fram, að þó að þeir leggi til, að lagðir séu háir tollar á vissar vörutegundir, þá vilja þeir undanskilja mjög veigamikla vöruflokka, svo sem byggingarefni og vörur, sem notaðar eru í húsbyggingar, vörur til framleiðslu atvinnuveganna, svo sem landbúnaðar o.s.frv. Enn fremur hef ég sýnt fram á, að hér er tekinn upp í einu og öllu þráðurinn frá þjóðstjórnartímanum, ef marka má ræðu hæstv. fjmrh., sem ég hygg, að megi í alla staði taka mark á, því að ég hygg, að hann hafi gert grein fyrir stefnu stj., og þá er þessi þráður fyrir hendi. Kom það greinilega fram í orðum hans, þegar hann nefndi það óhappaverk, að gerðardómsl. voru rofin. Ég hef sýnt fram á það, að sú fjármálastefna, sem kemur fram í frv. þessarar stj., er öll við það miðuð að vernda hagsmuni stórgróðamannanna, en velta byrðunum yfir á bök alls almennings til þess að halda áfram þeirri hringavitleysu að borga niður vísitöluna úr ríkissjóði í stað þess að grípa til annarra skynsamlegri ráðstafana. Ég vil svo að lokum segja það út af ummælum hæstv. menntmrh., að hvenær sem raunverulega verður vikið af þessari braut og farið að skattleggja gróðann og eyðsluna, þá skal ekki standa á mínum flokki til að standa að slíkum málum.



Herra forseti. Ég þykist vita, að hv. þm. sá, sem síðast settist niður, sé ánægður með það að hafa komið að þeim persónulegu meiðingum, sem hann hafði í fórum sínum, og hafi því viljað fá mig hingað til að hlusta á sig. Ég harma það ekkert, þó að hv. þm. fengi þetta tækifæri til að koma að einu af klámhöggum sínum, hann er þekktur að því að vinna hér klækiverk. Þar á meðal hefur hæstv. forseti d. orðið fyrir slíku, svo að ég er ekki svo mikill fyrir mér, að ég gæti vænzt þess að sleppa algerlega við innræti þessa hv. þm. Þegar maður hlustar á þær fordæmingar á þessum tekjuöflunarleiðum, sem þessi hv. þm. hefur hér í frammi og heitstrengingar um það, hvað vitlaust sé að halda áfram að borga niður dýrtíðina, þá er það undarlegt, að þessi hv. þm. skuli hafa fylgt fyrrv. stj. allan þann tíma, sem hún sat, þar sem hún hafði sömu stefnuna hvað þetta snertir. það getur verið, að hann hafi tölt á eftir henni með hnífinn í hendinni, en hann taldist ekki opinber andstæðingur þeirrar ríkisstj. eða þessarar aðferðar, sem þá var viðhöfð. Annars verður það sjálfsagt alltaf matsatriði, og fæst að minni hyggju seint niðurstaða á því, sem öllum þætti rétt, á hvern hátt eigi að berjast við dýrtíðina og verðbólguna. Ef einn stingur upp á þessu, þá fordæmir annar það. Þó að hver ríkisstj. eftir aðra hafi þrætt þessa leið, sem ég er ekki að lofa á neinn veg, þá er hún nú farin og hefur verið farin síðan utanþingsstjórnin tók við völdum hér. Sú stj., sem hv. þm. taldi sig fylgjandi, gerði þetta sama, og meðan ekki eru önnur úrræði fyrir hendi, þá virðist verða að koma í veg fyrir ofsalega hækkun á vísitölunni á þennan hátt. Ég man það, að á þeim tíma, sem utanþingsstj. sat að völdum, þá vitnaði þáv. fjmrh. í það, að stórþjóð eins og t.d. Bretar reyndu að vinna á móti dýrtíðinni á þennan hátt. Nú hef ég ekki lýst yfir, að þetta væri annað en bráðabirgða- og örþrifaráð, en þetta örþrifaráð hafa aðrir notað á undan þessari stj. Það er því ástæðulaust að hella úr skálum reiði sinnar, þó að hún gripi til þess, eins og yfir er lýst, til þess að forða bráðum vandræðum. Og í tilefni af ummælum hv. 6. þm. Reykv. vildi ég segja, að hann talaði eins og vita mátti. Það er ekki von, að svoleiðis sakleysingja og honum, sem hvorki er á blettur né hrukka, né þeim, er þeir umgangast mest, - það er ekki von, að honum eða hans líkum liði vel í félagsskap eins og mínum. Það sæmir ekki prestlærðum manni eins og þessum hv. þm. að umgangast syndara, og ég get vorkennt honum að vera kenndur við svarta sauði eins og mig, og það hlýtur að vera áreynsla fyrir hans hvítu, hreinu sál að hafa mig svo nálægt sér. En af því að hann blandaði hér inn í umr. firma, sem ég á lítinn hlut í, en starfa þó ekki við, þá get ég sagt honum, að hann, eins og fleiri, leggst lágt, þegar hann baknagar þetta firma fyrir hluti, sem vitað er, að framkvæmdir hafa verið af öðrum og liðnir af yfirvöldunum, er réttir menn hafa átt í hlut. Það er engin nýlunda að safna umboðslaunum þannig til að brúka þau til kaupa, og ef það væri svartasta syndin, þá væri líklega margt öðruvísi hjá okkur, en það er. Hv. 6. þm. Reykv. má vel slá því á mig, sem hann hefur nú gert, ég ber það vel. Í fyrsta lagi hef ég ekki haft persónuleg afskipti af því fyrirtæki,. sem hann nefndi og um er að ræða. og í öðru lagi get ég þess til samanburðar, að það atferli, sem hv. þm. var að vita, er ekki talið brot á lögum eða talið brjóta í bága við almennt velsæmi í öðrum löndum, en hér er gerður úlfaþytur út af því, ef eitthvert firma safnar saman umboðslaunum sínum erlendis, og talað er um það eins og það sé hið eina brot, sem til er. Annars. varðandi ummæli hv. 6. þm. Reykv. um firmað S. Árnason & Co., þá er það svo, að í máli þess er enn þá enginn dómur fallinn, og það er heldur löðurmannlegt af hv. þm.. þótt einhver sé settur undir rannsókn, að hlaupa upp með það hér á Alþ. eins og sökin væri sönnuð, og hefði hann vel getað beðið með slík ummæli, unz dómur er fallinn í málinu. Ég veit, að í þessu tilfelli er um mjög lága fjárhæð að ræða, sem útlendingur í þjónustu firmans átti að nokkru leyti, en fékk að hafa í banka á firmans nafni. Þá kem ég að ummælum hv. 6. þm. Reykv. varðandi gróðann af svarta markaðinum. Hann áleit, að ríkið ætti að hagnýta sér þann gróða. En ef svartur markaður er ljótur verknaður af einstaklingum, vínsala og þess háttar á svörtum markaði, þá get ég ekki séð, að rétt sé af ríkinu að afla sér tekna þannig. Ég veit, að það eru ekki bara einstök tilfelli með svona hluti, þeir eru víða til í þjóðfélaginu. eða það, sem kalla má, að heyri undir ólöglegan gróða eða svartan markað. A.m.k. virðist almennur ótti við seðlainnköllun benda á, að það sé ekki aðeins ein stétt eða einn flokkur manna, sem hafi á samvizkunni að hafa eignazt það, sem ekki er löglega fram talið. Hv. þm. var að lýsa eftir eignakönnuninni, hvað henni liði. Ég get frætt hann um, að það mál er í undirbúningi, og þó að það fylgi ekki hér með, er gert ráð fyrir, að það komi fram, en ekki er nauðsynlegt að láta bráðnauðsynlega tekjuöflun fyrir ríkið bíða eftir því. Hv. 6. þm. Reykv. er formaður í stóru kaupfélagi, sem engum dettur í hug að setja á bekk með venjulegum bröskurum, eins og hann kallar aðra verzlunarmenn, en ég þykist vita, að hann skilji, að þótt ekki væri nema af tæknilegum ástæðum, verður að hraða slíku máli gegnum þingið. Heitið, sem þessi hv. þm. velur verzlunarstéttinni. er afætur. Það er orðið. sem hann notar, það eru mannréttinda- og samtakapostularnir. sem þannig tala. Ég þykist ekki vera neinn sérstakur talsmaður verzlunarstéttarinnar, en hún hefur verið nídd svo utan þings og innan, að ég álít komið út í öfgar, og ég er ekki viss um nema sumir niði hana vitandi vits í því skyni að villa um almenning með því að kenna heildsölunum og verzlunarstéttinni um allt, sem aflaga fer í verðlagsmálum. Það er svo fjarri því, að sú stétt eigi sök á dýrtíðinni öðrum fremur, að menn hljóta að segja slíkt í annarlegum tilgangi. Vel má vera, að hér vinni allt of margir að verzlunarstörfum, en það er atvinnufrelsi í landinu og ríkisvaldið selur réttindi til að verzla. Ég veit ekki betur, en hver maður, sem hefur óflekkað mannorð, geti keypt verzlunarleyfi, og meðan ekki er hætt að selja slík réttindi og veita mönnum aðgang að þeirri starfsemi, þá standa þeir höllum fæti, sem fordæma það, hve margir séu í verzlunarstéttinni. Ég hef áður sagt það - og segi það enn, að dýrtíðarvandamálið verður ekki leyst nema með fórnum. sem allir taka þátt í. Í ýmsum tilfellum eru þær fórnir ekki raunverulegar (þó að við teljum, að svo sé), þegar um fleiri aðila er að ræða, því að ef báðir eða allir slaka til, þá fórnar enginn raunverulega neinu. Það er stefnan út úr vandræðaástandinu. það verður að slaka til frá mörgum hliðum í senn til að komast á skynsamlegan grundvöll í atvinnumálunum. Hv. þm. hneykslaðist mjög á því, að ég skyldi tala um launaþræla hjá ríkisbáknum. Það má e.t.v. segja það öðruvísi. Tökum t.d. vínverzlunina eða einhverja aðra ríkisstofnun. Er honum ekki kunnugt um, að menn hafa jafnvel staðið upp frá búum sínum og gerzt launamenn þar? Það vill gjarnan verða svo, að menn sækjast eftir að komast að slíkum stofnunum og fleygja meira að segja frá sér sjálfstæðri atvinnu í því skyni. Varðandi ummæli mín um gerðardómslögin er það að segja, að ég talaði þar ekki fyrir aðra, en ég er ekki myrkfælinn við að játa, að ég álít heppilegra, að vinnudeilur séu leystar með gerð, en skæruhernaði, eins og gert var á sínum tíma, sérstaklega af hálfu sósíalista. Ef gerð, og samkomulag byggt á henni, væri leiðarstjarna þjóðarinnar í deilumálum yfir höfuð. ekki neitt sérstaklega í vinnudeilum, heldur yfirleitt, og gert væri út um málin að yfirsýn beztu manna, þá værum við staddir betur á brautu nú en við erum í ýmsum málum, sem valda okkur vandkvæðum og torvelt er að ráða fram úr. Ég er því ekkert hræddur við það, þó að hv. þm. hendi á lofti, að ég aðhyllist gerðardóm, gerðin er einmitt rétti vegurinn á milli þess, er menn halda fram. er þeir deila. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara út í ræðu hv. 6. þm. Reykv.



Herra forseti. Ég vildi mælast undan því að tala í d. svo fáskipaðri. og allir hæstv. ráðh. nema einn fjarstaddir. Þar sem ég mundi snúa máli mínu til hæstv. fjmrh. þá óska ég, að ræðutíma mínum verði frestað, þar til hæstv. ráðh. heiðrar d. með nærveru sinni.

Ósk hv. þm. verður tekin til greina og dokað við um hríð, ef á þarf að halda, og reynt að ná sambandi við hæstv. fjmrh.

Það er aðeins stutt aths. sem ég vildi gera, einkanlega við ræðu hæstv. fjmrh. Í frumræðu sinni sagði hæstv. ráðh., að með frv. þessu væri verið að framkvæma þýðingarmikið atriði í áliti hagfræðingan., þar sem hún legði til fyrst og fremst, að tollar yrðu hækkaðir mjög verulega. Ef ókunnugur maður hefði hlýtt á ræðu hæstv. fjmrh., þá hefði hann varla getað skilið hann öðruvísi en svo, að við hefðum fyrst og fremst bent á það sem úrræði, að tollar væru hækkaðir verulega. Hér er mjög málum blandað og hallað réttu máli, svo að ég sé mér ekki annað fært en að gera það fyrir n. hönd að leiðrétta þessi ummæli. Álit hagfræðingan. greinist í tvo meginþætti, annars vegar að rannsaka ástandið á tilteknu sviði fjármálanna og atvinnumála, sérstaklega gjaldeyrismálin og fjárfestingarmálin annars vegar, en hins vegar till. til úrbóta á þessum tveim sviðum. Þær till., sem snerta gjaldeyris- og fjárfestingarmálin, eru margar, og það er skýrt tekið fram á fleiri stöðum en einum, að þessar till. verði að skoða í heild, en ekki megi lita á hverja einstaka nema í sambandi við aðrar. Þetta er skýrt tekið fram í formála álitsins, sem flestir hv. þdm. munu hafa lesið, þar sem álitinu mun hafa verið útbýtt í d. Ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa viðkomandi setningu úr formála álitsins. Hún hljóðar svo: „Sérstaka áherzlu verður að leggja á það, að skoða verður tillögurnar sem eina heild, þ.e.a.s., líta verður á hvern einstakan lið tillagnanna í sambandi við alla aðra liði þeirra. T.d. má geta þess, að þær tillagnanna, sem leggja mundu einhverjar byrðar á hinar efnaminni stéttir, verður að skoða algerlega í ljósi þeirra tillagna annarra, sem gera ráð fyrir því, að þungar byrðar verði að leggja á herðar þeirra, sem breiðust hafa bökin fjárhagslega.“ Þetta er svo skýrt af hálfu n., að óþarft er að árétta það. Þær till., sem við gerum ráð fyrir, að grípa yrði til, ef bæta ætti úr hinu mikla jafnvægisleysi. sem nú er í gjaldeyrismálunum, eru margar og margvíslegar. Við töldum, að ekki yrði hjá því komizt að leggja talsverðar byrðar á allar stéttir, og við gerðum okkur fulla grein fyrir, að nokkuð af þeim mundi koma við hag launastéttanna. En við gerðum líka till., sem mjög verulega mundu skerða hag eignastéttanna, ef framkvæmdar yrðu. Um tollahækkanirnar er það skýrt tekið fram, að n. mælir því aðeins með þeim, að um leið verði framkvæmdar aðrar till., sem snerta meira hag efnastéttanna í landinu. Það eru einkum þrjár till. okkar, sem segja má, að snerti hag launastéttanna. Við gerum ráð fyrir, að allsherjarsamningar verði um óbreytt grunnkaup, vísitalan ekki hærri en 300 og afurðaverð fest eins og það er nú. Við gerum ráð fyrir verulegri tollahækkun, ekki fyrst og fremst til að afla ríkissjóði tekna, heldur til að draga úr eftirspurninni eftir gjaldeyri. Þessar þrennar ráðstafanir má gera ráð fyrir, að komi verulega við pyngju launastéttanna, en eins og ég tók fram, verður að líta í sambandi við þær á till., sem fyrst og fremst snerta efnameiri stéttirnar. Þá eru einnig þarna fleiri till. nefndar: allsherjarstjórn á fjárfestingu, eignakönnun, sérstakur stighækkandi skattur á skattsvik, sérstakur skattur á alla eign. sem fer upp úr 70 þús. kr., skyldulán á allar eignir umfram 20 þús. kr. og stighækkandi skatt á verðhækkun fasteigna. Allt eru þetta aðgerðir, sem fyrst og fremst snerta hag efnameiri stétta þjóðfélagsins, og við teljum hinar ráðstafanirnar því aðeins réttlætismál, að slíkar ráðstafanir séu jafnframt gerðar. M.ö.o., á till. verður að líta sem heild, og ef viss atriði eru framkvæmd, en önnur ekki, þá er ekki hægt að gera n. ábyrga fyrir því eða telja, að hún sem heild standi þar á bak við. Þetta vildi ég taka fram f.h. n. allrar. Ég tel ósanngjarnt, ef n. sem heild er gerð ábyrg fyrir vissum hlutum till., þegar skýrt er tekið fram, að hún telji nauðsynlegt að líta á till. allar sem heild. Annað mál er það, hvort það sé meining hæstv. ríkisstj. að framkvæma svo mikinn hluta af till. okkar, að n. sem heild geti ekki haft við það að athuga, að tollhækkanirnar verði geróar, en um það skal ég ekki fjölyrða að sinnt. Hæstv. stj. hefur lagt frv. fram um ýmsar ráðstafanir, sem gera ráð fyrir að leggja byrðar fyrst og fremst á hinar efnaminni stéttir. Hún ætlar sér sérstaklega að stjórna fjárfestingunni, og það er von á frv. um eignakönnun samkv. yfirlýsingu hæstv. fjmrh., og er allt hið bezta um það að segja. Hins vegar er of snemmt að kveða upp dóm um það, hvort hæstv. ríkisstj. hyggst að framkvæma svo mikið af till. okkar, að hægt sé að segja, að farið sé eftir þeim till.. sem við höfum gert. Það er m.ö.o. of snemmt að dæma um það, hvort hægt sé að segja, að þetta frv. sé liður í að framkvæma þær till., sem við í n. töldum æskilegar og réttmætar. Ef svo er, að svo mikið kemur fram í frumvarpsformi frá hæstv. ríkisstj., að hægt er að líta svo á, að verið sé að framkvæma till. n., þá geri ég ráð fyrir, að enginn okkar í n., ekki heldur fulltrúi Sósfl., geti haft nokkuð við tollhækkanirnar að athuga án þess að ganga frá sinni fyrri skoðun, en sem sagt. um þetta er enn of snemmt að segja, því að mikið af þeim stjfrv., sem væntanlega er von á, eru enn ókomin fram, og ég held, að allar deilur á þessu stigi málsins um það séu ekki tímabærar. Þetta vil ég eingöngu segja viðvíkjandi hagfræðinganefndarálitinu, sem svo mjög hefur verið blandað inn í þessar umr.. og leiðrétta að þessu leyti ummæli hæstv. fjmrh. Annars var það annað atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem kom mér mjög á óvart og ég get ekki látið hjá líða að minnast á, og mér þykir mjög miður, að hæstv. ráðh. skuli enn hafa horfið úr d., en um það er ekki að sakast. Hæstv. ráðh. sagði, þegar hann var að svara hv. 6. þm. Reykv., sem hafði rætt nokkuð um mál S. Árnason & Co., þó að það snerti ekki þetta mál, þá svaraði hæstv. ráðh. því allrækilega og viðhafði við það tækifæri ummæli, sem mér komu mjög á óvart, og ég ætlaði ekki að trúa mínum eigin eyrum, þegar ég heyrði þessi ummæli af munni hæstv. ráðh. Eins og hv. 6. þm. Reykv. gat um, hefur þetta fyrirtæki fyrir nokkru verið kært til sakadómara fyrir að hafa haldið eftir umboðslaunum og látið leggja á sérstakan banka í Bretlandi. Í svari sínu viðhafði hæstv. ráðh. þessi ummæli, sem ég skrifaði orðrétt upp eftir honum: „Það er engin nýlunda. að fyrirtæki leggi svona umboðslaun erlendis á banka til varðveizlu, og það hefur verið liðið. þegar réttir menn hafa átt í hlut.“ Mig rak í rogastanz að heyra þessi ummæli úr ráðherrastóli. Hæstv. ráðh. er kunnugt, að það hefur verið brot á landslögum um fjöldamörg ár, eða m.ö.o., það hefur verið skylt lögum samkvæmt, að allir, sem eignast erlendan gjaldeyri. skili honum til bankanna. það hefur enginn heimild til að eiga erlendan gjaldeyri. Það er skýrt tekið fram í l., að skylt sé að skila umboðslaunum, sem íslenzk fyrirtæki fá. Þetta veit hæstv. ráðh. eða ætti að vita. Þess vegna þótti mér það stórfurðulegt, að hæstv. ráðh. skyldi viðhafa þau ummæli, að það væri engin nýlunda, að umboðslaun væru lögð inn á erlenda banka til varðveizlu og þetta væri liðið, þegar réttir aðilar ættu í hlut. Ég vil beina til hæstv. ráðh. þeirri fyrirspurn, þó að hann sé fjarverandi: Er honum kunnugt um einhver önnur dæmi en þetta, að fyrirtæki hafi lagt gjaldeyri inn á banka erlendis, og hvað meinar hæstv. ráðh. þegar hann segir, að það hafi verið liðið, þegar réttir menn hafi átt í hlut? Hverjir eru þessir réttu menn að dómi hæstv. ráðh.? Þeir eru fleiri en ég, sem óska að fá þessu svarað. Ef hæstv. ráðh. er kunnugt um, að lögbrot hafi átt sér stað gegn jafnþýðingarmiklum l., þá er það ekki fyrst og fremst skylda hans að upplýsa það hér á þingi, heldur gera viðeigandi ráðstafanir gagnvart dómstólunum og gefa þeim upplýsingar. Það kom mér á óvart að heyra frá þessu skýrt, en ég spyr eftir þessu, af því að ég átti sæti í viðskiptaráði. þegar það fjallaði um verðlagsmálin. Mér kom á óvart að heyra, og það meira að segja af munni hæstv. fjmrh. landsins, að það sé á allra vitorði, að brot á gjaldeyrisl. hafi verið liðin, þegar réttir menn hafi átt í hlut. Það er óhjákvæmilegt að vekja sérstaka athygli á þessu, og verður það kannske til þess, að aðrar ráðstafanir verða gerðar til að sannprófa, hvort þessi ummæli hafi við sérstök rök að styðjast, eða hvort þau séu sögð út í loftið.



Mér kemur ekki á óvart, þó að ég verði fyrir persónulegum árásum í sambandi við þessar umr., því að ég hef orðið þess var og hef átt von á því úr þeirri átt, sem siðast var talað, að um þau fyrirtæki. sem ég hef verið riðinn við, væri ekki farið neinum móðurhöndum. Ég ætla, að það sé nokkuð almenn skoðun, að viðskiptaráð, en þessi hv. þm. mun ekki vera meðlimur í því, hafi viðhaft nokkuð breytilegar aðferðir gagnvart verzlunarfyrirtækjum varðandi meðferð þeirra á því fé, sem þeim hefur áskotnazt sem umboðslaun. Hv. þm. tók sérstaklega mjög óstinnt upp, að ég hefði talað um, að það væri kannske eitthvað öðruvísi, ef réttir menn ættu í hlut. En ég held, að það sé nokkuð ákveðinn almannarómur, að framkoma viðskiptaráðs og kannske líka verðlagsráðs hafi í ýmsum atriðum verið sínu sinni hvern veg, eftir því hvernig þeim bauð við að horfa og hverjir í hlut áttu. Hann getur svo rakið þessi mál, hvernig sem honum lízt, en ég geri ráð fyrir, að hann eigi erfitt með að fá almenningsálitið með sér um það, að fullkomin óhlutdrægni hafi ríkt í ýmsum ráðstöfunum, sem gengu út frá þessari stofnun.



Það eru nokkur orð í tilefni af ræðu hv. 6. þm. Reykv. Hann minntist á það, að mér þætti furðuleg gagnrýnin frá talsmönnum Sósfl. um þá tekjuöflun, sem hér er til umr., en hún er aðallega fólgin í að benda á, að hægt hefði verið að fá miklu meiri fjármuni en þá, sem hér ætti að draga saman, eftir öðrum leiðum en hér er stungið upp á. Mér er það ljóst, að hægt hefði verið að fara aðrar leiðir og að sumu leyti, sem mér hefðu verið geðfelldari en þær, sem hér er stungið upp á, en þetta er samningsmál. Sósfl. hefur nú haft valdaaðstöðu í tvö ár, sem hafa verið mestu góðæri, en samt hefur ekki bólað á neinum till. hjá honum í þá átt, sem hann telur rétta leið. Út af þessu sagði hv. 6. þm. Reykv., að hann gæti skilið, að menn yrðu að láta nokkuð af skoðun sinni. eins og hann orðaði það, í samningum, og sama væri til að dreifa nú hvað snerti ýmsa flokka og menn, sem að þessari stj. standa. En hitt bæri að athuga, að á þeim árum, sem þeir stjórnuðu, þá hefði verið hægt að leyfa sér að láta undan falla að skattleggja stórgróðaeyðslu. Þetta eru furðuleg rök. Það er furðulegt, að jafngreindur maður og hv. 8. þm. Reykv. skuli leyfa sér að bjóða mönnum upp á svona röksemdir eins og þá að skattleggja nú þá eyðslu, sem búið er að framkvæma undanfarin tvö ár. Hvernig ætlar hann sér að skattleggja hana? Hvernig ætlar hann sér að skattleggja þá fjármuni, sem menn undanfarin tvö ár eru búnir að eyða vegna þeirrar fjármálastefnu, sem hann og flokkur hans hafa haft og studd var af Sjálfstfl. og Alþfl.? Ætli það sé ekki nokkuð seint að iðrast eftir dauðann og hugsa sér, að nú væri hægt að skattleggja þessa eyðslu? Eins er með gróðann á þessum árum. Ætli það sé ekki óþægilegt að skattleggja gróða frá þessum árum, sem að verulegu leyti er búið að eyða? Það er kannske gott að segja nú, að það hafi ekki verið ástæða til að skattleggja þennan gróða þá. Og hvernig var afkoma ríkissjóðs eftir stjórnartíð þessara hv. þm.? Hafði ríkissjóður þá alls ekki þörf fyrir þetta fé, þannig að þess vegna hafi þá verið óhætt að láta undir höfuð leggjast að skattleggja gróðann? Nei, því er ekki til að dreifa, því að eftir þetta góðæristímabil í peningamálunum hefur ríkissjóður stórkostlegar skuldir að bera, í stað þess að hann hefði átt að eiga stórkostlega sjóði, ef á þessum málum hefði verið haldið með ráðdeild. Yfirdráttarskuld ríkissjóðs í Landsbankanum nemur milljónatugum kr. um áramót s.l. Það er því ekki af því, að ekki hafi verið þörf að gera þetta áður, sem hv. sósíalistar uppgötva nú, þegar þeir eru komnir úr stjórnaraðstöðu, að það þurfi að skattleggja verzlunina, heldur er hitt það sanna. að þeir hafa ekki munað eftir að byrja á því. Þá sagði hv. 6. þm. Reykv., að það væri sönnu næst, að það hefði aldrei staðið á þeim sósíalistum, þegar hefði átt að berjast gegn verðþenslu á réttan hátt, sem mér skildist vera að taka gróða heildsalanna. Nú stóðu sósíalistar í miklum samningaumleitunum við aðra flokka í vetur, m.a. Sjálfstfl. og Alþfl., um það að mynda ráðuneyti undir forustu form. Sjálfstfl. Og ég hef fyrir satt og hygg, að því hafi ekki verið mótmælt, að sú stjórnarmyndun hafi ekki strandað á því, að Sósfl. hafi gert það að algeru skilyrði fyrir stjórnarsamvinnunni, að verzlunin yrði þjóðnýtt, þannig að þeir gætu ekki tekið þátt í stjórn, nema verzlunin væri þjóðnýtt og hún yrði tekin þeim tökum, sem hv. þm. þess flokks nú tala mikið um. Stjórnarmyndunin strandaði vitanlega á allt öðrum efnum en því. Það er því þýðingarlaust nú að reyna að láta líta svo út, að þeir hafi verið ófáanlegir til að taka þátt í ríkisstj. öðruvísi, en með því móti, að verzlunin yrði þjóónýtt og hagnaðurinn af henni notaður til dýrtíðarráðstafana. Þess vegna er þetta í raun og veru marklaust hjal af þeirra hendi. Reynslan sýnir, að Sósfl. hefur verið allra flokka tækifærissinnaðastur í afstöðu sinni til einstakra mála. Það er aðferð, sem þessir menn hafa, að rökræða um málin fram og aftur. En á undanförnum missirum hefur Sósfl. ekki lagt fram neinar till. um það að skattleggja stórgróðann umfram það, sem gert hefur verið, né till. um að þjóðnýta verzlunina. Og það er fyrst nú, þegar þessir menn eru utan við það að styðja stjórnina, að þeir muna eftir þessum efnum. Annars er rétt að taka það fram, sem hefur verið undirstrikað hér áður, að þær till., sem hér liggja fyrir, eru ekki nema einn liður í þeim till. sem koma munu frá ríkisstj. varðandi skattamál og fjárhagsmál. Ég stóð aðeins upp til þess að gera þessa stuttu aths. út af því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, en skal annars ekki lengja umr. umfram það.

Forseti (BG): Þess skal getið, að ef umr. um málið verður ekki lokið kl. 11, þá verður ræðutími takmarkaður.



Herra forseti. Mér finnst, að þær umr., sem hér hafa farið fram, hafi fallið í dálítið einkennilegan farveg hjá þeim, sem aðallega hafa talað á móti frv. Hæstv. fjmrh. hefur lýst yfir, að þetta frv. sé eitt af þeim frv., sem fram munu koma af brýnni nauðsyn, en ekki, að það sé nein veruleg lausn á dýrtíðarmálinu, þó að það verði samþ. Þar sem þessar umr. hafa mjög snúizt um verzlunarstéttina sem slíka, get ég ekki komizt hjá því að koma nokkru gerr að því, ef á að taka þessi ummæli á þann veg, sem þau hafa sögð verið. Vil ég aðeins með nokkrum orðum benda á, að ég tel ákveðið, að kaupsýslustéttin í þessu landi hafi innt mikið verk af höndum og fullkomlega sambærilegt við verk verzlunarstétta hverra annarra þjóða. Mér þykir það því koma einkennilega fyrir nú, þegar ófriðnum er lokið, að þá er, eins og oft er gert jafnvel við góðan verkamann, að við hann er sagt: Ja, nú hef ég ekki lengur not af þér. - þá er nú talað um þessa stétt rétt eins og einhverja óþarfa stétt í þjóðfélaginu. Allir muna, að í byrjun ófriðarins var það eitthvert allra alvarlegasta málefni allra þjóða, hvernig þær næðu nauðsynjavörum til lands síns. Þá var undir eins í stríðsbyrjun verzlunarstétt þessa lands boðin og búin til þess að leggja krafta sína fram og vann að því öll ófriðarárin, hvernig sem á stóð, að afla nauðsynja til landsins, m.a. með því að fara í hættusöm ferðalög, til þess að leysa þessa þjónustu af hendi, sem henni bar skylda til. - Enn fremur er það einkennilegt í sambandi við þetta, að það skuli vera sumum mönnum sérstakt kappsmál nú, árið 1947, að útrýma þeirri verzlunarstétt, sem eftir aldamótin síðustu náði fyrir alveg ákveðin átök flestum og beztum verzlunarsamböndum í hverju viðskiptalandi, eftir því sem bezt hentaði á hverjum tíma. Þetta er náttúrlega lífsins gangur, að maður sleppur ekki við vanþakklæti, og að margur hyggur auð í annars garði. Og svo er nú komið, að sumum mönnum finnst eiginlega ekkert ríkidæmi vera í þessu landi nema hjá einni stétt, engin stétt hafi eiginlega komizt vel af nema kaupsýslustéttin. En það merkilega skeður, að þessari stétt er þó skipt í tvo flokka. og þetta á aðeins að vera hjá heildsalastéttinni, þetta ríkidæmi. En ef við tökum heildsalana sem slíka, sem jöfnum höndum bjóða vörur sínar til kaupfélaga og neytendafélaga og til kaupmanna, þá finnst mér hér vera gerð tilraun til að rugla saman og villa mönnum sýn. Og mig furðar á því, að það skuli koma fram hjá reyndum þm., sem raun hefur borið vitni við umr. hér í dag. Það var sérstaklega ræða hv. 6. þm. Reykv., sem kom illa við mig í þessu efni, hvernig hann talaði um þessi mál. Það virtist ganga eins og rauður þráður gegnum ræður þessa hv. þm., og reyndar annarra hv. þm. Sósfl., sem hafa talað, að frv., sem hér liggur fyrir, sé ranglátt og þýðingarlaust, þar sem ekkert vært með því tekið af þeim ríku. Og það var eingöngu sett í samband við það, hvar ætti að grafa upp þá ríku í þjóðfélaginu. Það er eins og það sé einhver þjóðarógæfa, að til skuli vera enn bjargálna menn hér á þessu landi. En þetta er svo sem engin ný bóla hjá þessum hv. þm., 6. þm. Reykv., eða þm. sósíalista yfirleitt. Viðkvæðið er alltaf hið sama: Það þarf að taka af þeim ríku.  Nú mun einhver segja, að það sé eðlilegt, að þeir vilji útrýma öllum atvinnurekstri einstaklinga, slíkt sé í samræmi við stefnu þeirra, sósíalistanna. En þetta er í raun og veru engin afsökun, þar sem það mundi kosta íslenzku þjóðina neyð, smán og þjáningu. Og leið þeirra til þess að koma sósíalismanum á er sú að koma atvinnulífinu í kaldakol. Gífuryrði þeirra sósíalista um verzlunarstéttina eru nú hætt að hitta markið - ef gífuryrði þá yfirleitt nokkurn tíma hitta nokkurt mark. - Kommúnistar eru þannig gerðir, að þeir þurfa alltaf einhvern aðila, sem þeir reyna að skella allri skuld á - eins og aðferð nazista var í Þýzkalandi. - En hvers vegna á að prédika ofsókn ríkisvaldsins gegn heildsalastéttinni? Mér er spurn. Á ríkisvaldiðað taka ákvörðunarvaldið af þjóðinni um það, hvar þjóðfélagsmeðlimirnir hafa sína verzlun? Nei. Ríkisvaldið á að setja almennar reglur, reglur um viðskiptalífið, þ. á m. um innflutningsverzlunina, og gefa öllum tækifæri til þess að reyna sig um að gera sem hagkvæmust innkaup. En það er von, að hv. þm. Sósfl. þori ekki að fara þessa leið, því að með því móti geta þeir aldrei hnekki einstaklingsframtakinu. Það er ekki frjáls þróun, sem mundi koma sósíalismanum á, heldur valdboð ofan frá. Og þetta virðist sósíalistum fullkomlega vera ljóst. Mér hefði ekki dottið í hug að fara að ræða þetta mál, sem hér liggur fyrir, á þessum grundvelli, ef öll ræða hv. 6. þm. Reykv. hefði ekki gengið út á ofsókn og rógburð um heila stétt hér í þessu landi og ummæli. sem óhugnanlegt hefur verið að heyra í þingræðu, þessar margupptuggnu svívirðingar um verzlunarstéttina í þessu landi sem heild. Og ég vil í eitt skipti fyrir öll mótmæla því, vegna þess að ég hef talið mig hafa lagt áherzlu á, síðan ég fór að starfa hér á þessari samkomu. að starfa heldur að því að sameina kraftana. Og mér er engin launung á því, að ég var einn af þeim mönnum, sem vildu. að allir flokkar sameinuðust um átökin til að leysa vandamálin í þjóðfélaginu. Ég hef lýst því enn fremur hér yfir áður í þinginu, að ég tel enga raunverulega bót ráðna á vandamálunum nema með því að lækka dýrtíðina í landinu. Hvort við ættum að stiga skrefið það langt að færa hana niður um helming, skal ég ekki segja. Það er hagfræðinganna að segja til um, hvort það eigi að gera, en að líkindum mundi það vera nauðsynlegt. til þess að við stæðum jafnhliða erlendum þjóðum um að keppa um markaði fyrir okkar framleiðsluvörur. Hvort við ættum að stiga þetta skref í einu eða taka að stig af stigi, skal ég ekki heldur um segja. Ég hef líka tekið fram, að það stendur ekki á verzlunarstéttinni um að færa sínar fórnir í þessu efni. En það er engin sérstök stétt í landinu, sem fær sé um að leysa þetta ein út af fyrir sig. En það hefur verið von mín, að allir flokkar þingsins litu svo á atvinnulífið, að við værum lánsmenn, ef við gætum leyst þetta vandamál fyrir atvinnulífið í landinu. Það er engin lækning gagnvart framleiðslunni að ráðast gegn verzlunarstéttinni sem slíkri, sem í öðrum löndum er jafnan talin ein af þremur þýðingarmestu stéttum þjóðfélagsins. En þær stéttir, sem reka atvinnugreinar, sem taldar eru öruggastar til að veita tekjuliði bæði til bæja og ríkis, eru þær þrjár stéttir, sem stunda verzlun, iðnað og siglingar. Það væri mín heitasta ósk, að við gætum verið þeir lánsmenn að geta tekið hér höndum saman til þess að geta farið að feta niður dýrtíðarstigann aftur. Hv. 2. þm. Reykv. vitnaði í frv. og skýrslugerð, sem prentuð er á þskj. 376, sem er frv. um skipun innflutningsmála, flutt af hv. 4. þm. Reykv., prófessor Gylfa Þ. Gíslasyni. Mér fannst hv. 2. þm. Reykv. reikna nokkuð bókstaflega hér eftir þessum tölum í þessari skýrslu. Og mér fannst það í raun og veru alveg óþarfi, vegna þess að aftan á þessu þskj. standa „skýringar verðlagseftirlitsins við skýrsluna.“ Ég vil benda á það, sem ég hef út á þessar tölur að setja, sem komu hér í dag fram svona bókstaflega. Ég tel það ákaflega skaðlegt, þegar reyndir menn kasta svona fram, menn, sem ætlazt er til um, að orð þeirra séu tekin alveg bókstaflega. Hér er t.d. ekkert gert ráð fyrir rýrnun, sem getur verið ekki óverulegur þáttur. Þessa er ekki tekið tillit til í skýrslu hv. þm., þegar um það er að ræða, hvað álagning geti orðið mest. En það er áreiðanlegt, að ef þessi liður væri talinn hér með, mundi hann nema milljónum kr. á þeirri umsetningu, sem um er að ræða í skýrslunni. Í skýrslunni er einnig gengið út frá því t.d. um matvöru, að allt sé keypt af heildsölum og selt svo áfram með smásöluálagningu. Þetta er reginmisskilningur, vegna þess að mikill hluti af þessum kornvörum er alls ekki seldur í smásölu. Má benda t.d. á, að öll kornvara, sem flutt er til Rvíkur og fer í brauð og kex o.fl. þess háttar, er alls ekki seld í smásölu. Annað dæmi vil ég taka. Það er í sambandi við skófatnað. Gert er í skýrslunni ráð fyrir heildsöluálagningu á þær vörur og smásöluálagningu í ofanálag. Nú vitum við allir, sem hér erum, ef við viljum hugsa um það, að mjög mikið af skófatnaði er flutt inn af smásölunum sjálfum, og þar er því ekki um neina heildsöluálagningu að ræða, þótt skýrslan reikni með því. Hér eru aðeins tvö dæmi. Þá má benda á það, að um allflestar iðnaðarvörur, sem fluttar eru til landsins, er sama aðferð notuð við útreikninginn í skýrslunni. Þar er fyrst gert ráð fyrir heildsöluálagningu og síðan smásöluálagningu, enda þótt í sumum tilfeilum sé um hvorugt að ræða.

Þetta er misskilningur hjá hv. þm.

En villandi er. að þeir, sem ekki til þekkja, fái þessar lágu tölur, en ég veit, að hv. 4. þm. Reykv. er svo sanngjarn. að hann getur rætt málin í bróðerni. En það á ekki að telja nema það, sem rétt er, og í flestum tilfellum er um aðra álagningu að ræða, en heildsöluálagningu. Í skýrslunni er gert ráð fyrir, að álagningin sé nægileg, en þeir, sem til þekkja, vita, að í mörgum tilfellum er ekki um slíkt að ræða, því að þegar stærri kaup eru gerð, þá er ekki um smásölu að ræða, en skýrslan tekur ekkert tillit til þess. Ég vil benda á, að í skýrslunni er gert ráð fyrir bæði heildsölu- og smásöluálagningu á byggingarefni, en til frekari skýringar vil ég taka það fram, því að mér er kunnugt um það, að þegar um stóra sölu er að ræða, kemur ekki til greina, að þessi álagning sé notuð að fullu, og er þá fremur um umboðssölu að ræða. Ég vildi skjóta þessu fram, vegna þess að hv. 2. þm. Reykv. lagði of mikið upp úr þessum tölum, og fannst mér því rétt að koma með þessa skýringu. En eins og ég tók fram í upphafi, þá er skýrslan í rauninni aðallega form og skema. Og svo að lokum þetta til hv. 6. þm. Reykv., því að okkur þykir oft gaman að tala saman, og vil ég þá spyrja hann út af atriðinu um kaffið, hvort framkvæmdastjórinn í Kron telur þá álagningu nægilega.

já

. Mér þykir það ekki sennilegt, en hv. stjórnarnefndarmaður veit sjálfsagt betur.



Herra forseti. Ég vildi segja nokkur orð út af því, hvernig hv. 3. þm. Reykv. sagði, að við ætluðum að drepa atvinnuvegina. En er það að drepa atvinnuvegina að styðja sérstaklega sjávarútveginn og búa að þeirri atvinnugrein með svo hagkvæmum lánakjörum, að þeir, sem fá nýja báta, fá 2/3–3/4 hluta af verðinu að láni? En þó að hv. 3. þm. Reykv. segði, að við vildum drepa atvinnuvegina, svo sem sjávarútveg og iðnað, þá hafa þessar atvinnugreinar blómgazt, enda þótt verzlunarstéttin hafi legið á þessum greinum sem á öðrum eins og mara, og má með tölum sýna fram á þetta, því að þegar sjávarútvegurinn tapaði 2 millj. kr., þá græddi verzlunarstéttin 5 millj. Það er auðvitað gott að efla framleiðslu atvinnuveganna, en það sem vantar, er það, að fjármagnið og vinnuaflið streymi þangað, og verður því að beina því inn á þá braut. Þess vegna verður núverandi ástand að hætta, ef sjávarútvegurinn á að geta lifað. Hér hafa talað þrír ráðh., og var hæstv. forsrh. heldur stuttorður. Hann reyndi að verja, að 35 millj. kr. álag væri lagt á alþýðu manna, með því að „citera“ í hagfræðinganefndina. En hagfræðingarnir segja sjálfir í sínu áliti, með leyfi hæstv. forseta: „Að endingu skal það tekið fram til þess að fyrirbyggja misskilning, að í álitinu koma fram skoðanir okkar sem einstaklinga, og bera stjórnmálaflokkarnir, sem tilnefndu okkur í nefndina, enga ábyrgð á því, sem þar er látið í ljós.“ Það er hart af hæstv. forsrh. að lesa upp úr þessu áliti og halda svo ræðu og segja. að einn hagfræðingur í n. túlki skoðun Sósfl. En það er einmitt skýrt tekið fram, að hann hefur starfað án ábyrgðar flokksins, og á það einnig við um hina hagfræðingana og hina flokkana. Og þar sem hagfræðingarnir hafa búizt við misnotkun á áliti sínu, hefur þeim þótt rétt að undirstrika þetta fyrir fram. Þegar svo hæstv. forsrh. er spurður um eignakönnunina, þá steinþegir hann og treystir sér ekki til að gefa neinar upplýsingar. Þetta er vægast sagt óheiðarleg málafærsla. Hæstv. forsrh. misnotar freklega álit þeirra manna, sem vinna vísindalega fyrir ríkið að lausn vandamálanna. Og svo að ég minnist á hagfræðingaálitið, þá segir í því á bls. 68 um tollahækkun: „Framkvæmd tollahækkunarinnar mundi að ýmsu leyti verða vandkvæðum bundin. Er gert ráð fyrir því, að tollahækkunin og eignakönnunin yrðu ákveðnar samtímis og komi síðarnefnda ráðstöfunin til framkvæmda strax eftir samþykkt laganna.“ Þetta varast hæstv. forsrh. að lesa um leið og hann les hinum megin á bls., til þess að falsa álitið. Þá sagði hann, að við sósíalistar hefðum komið fram með till., sem mundu hækka fjárl. um 20 millj. kr. En ég vil geta þess, að stærstu till. voru til að fullnægja l., sem búið er að samþykkja um byggingu sjúkrahúsa, skóla og íbúðarhúsa. Og ég skal standa við það, að svo framarlega sem þessar till. verða samþ., þá skuli lagðir fram liðir til tekjuöflunar á móti. Þá var það hæstv. fjmrh. Hann sagði m.a., að slæmt ástand væri í löndunum í kringum okkur og þyrftum við ekki að kvarta. Ég vil benda þessum hæstv. ráðh. á, að það þýðir ekki fyrir auðmenn að hræða alþýðu hér með því, að alþýða úti um heim lifi við lág lífskjör, meðan ástandið er þannig hér, að öllum ætti að geta liðið vel. Við sósíalistar höfum lagt til við Sjálfstfl. að taka upp skömmtun á vörum og. minna fólk á að lífa sparlega, en daufheyrzt var við þessu og ætti því hæstv. fjmrh. að tala við fyrirrennara sinn. Þá minntist hæstv. ráðh. á, að raunhæfar till. vantaði, en ef gróði verzlunarstéttarinnar heldur áfram að aukast, munu margar fjölskyldur verða atvinnulausar. Nú hefur hæstv. ráðh. og ég starfað saman að sjávarútvegsmálum í samráði við fyrrv. ríkisstj., og við vitum að það er hægt að skapa þannig ástand, að þörf sé á öllum vinnukrafti Íslendinga. Við sýnum fram á, að hægt er að bæta 2.000 manns á flotann, og mætti taka þann fjölda úr öðrum greinum. t.d. úr verzlunarstéttinni, og yrði þá vinna þeirra til meiri hagnaðar fyrir þjóðina. Það er því augljóst mál, að hér þarf ekki að vera atvinnuleysi. Hæstv. ráðh. veit, að hér ríkir ekkert atvinnufrelsi og allra sízt hjá verzlunarstéttinni, því að þar er nýjum mönnum bægt frá og þeim synjað um leyfi. Þá talaði hann um það, að skattar væru svo háir, að varla væri hægt að hækka þá. En vitað er, að eins og nú háttar, þá svíkur fjöldi fyrirtækja til skatts og lifa margir lögfræðingar á því að falsa skattskýrslur, og er þá ekki önnur leið en að taka verzlunina sjálfa, enda er hitt miður heppilegt fyrir siðferði manna. Hér ríkir ekkert verzlunarfrelsi og getur ríkið tekið hvaða grein sem er í sínar hendur. Okkur þykir rétt, að bæir reki hafnir og rafstöðvar og ríkið Póst og síma. Í Bandaríkjunum er þetta allt rekið af einkafyrirtækjum. Einnig þykir okkur rétt, að ríkið hafi einkasölu með tóbak og brennivin, en það er ekkert sjálfsagðara, en að ríkið hefði t.d. bílasölu. Við getum jafnt tekið gróðann af bílaeinkasölu, án þess að brjóta meira í bága við verzlunarstéttina, en með öðrum einkasölum, en samt yrði vafalaust kvartað, ef t.d. eitt firma ætti höfnina hér. Auðvitað væri eðlilegt, að ríkið tæki öll hin stærri athafnasvið að sér, og er þess ekki sízt þörf þegar skattafyrirkomulagið er eins og það er, því að við náum ekki gróðanum með sköttum. Það hefur oft verið minnzt á skattamálin, en þó aldrei mátt snerta við þeim. Þá sagði hæstv. fjmrh., að við vildum eyða öllum gróða, en hitt má frekar segja, að við vildum styðja að því, að einhver gróði yrði hjá sjávarútveginum, en hins vegar höfum við barizt á móti gróða þar, sem alltaf er gróði og einokunaraðstaða. Allir vita, að gjaldeyris- og innflutningsleyfin ganga kaupum og sölum og að heildsalastéttin hefur selt landið á leigu. Ég verð að hryggja hæstv. fjmrh. með því, að það bezta fyrir þjóðfélagið væri, ef enginn einstakur aðili græddi. En viðvíkjandi því, að með þessu væri verið að eyðileggja einstaklingsframtakið, það þarf ekki nú í verzlunarmálunum, því að þar er ekkert svigrúm, heldur einokunaraðstaða. Það að gerast foringi er hægt á sviði sjávarútvegs og iðnaðar, en á öllu slíku er verzlunargróðinn eins og farg. Það er því tækifæri til að sýna einstaklingsframtakið í þeim atvinnugreinum, en ekki í verzluninni. Þá sagði hæstv. fjmrh., að við kipptum okkur upp við það, ef hróflað væri hið minnsta við verkamönnum, en nú þyrfti allra stétta við til að leysa vandann. En hvað kemur nú á verzlunarstéttina? Í 6. gr. er sagt, að ekki skuli koma sérstök álagning á þessa tollhækkun, en við umr. í Ed. lýsti hv. frsm. fjhn. yfir því. að þetta væri vitleysa og fengi ekki staðizt. Verðlagsnefnd mundi ákveða álagninguna á hverjum tíma og gæti hún þá hækkað hana á öðrum sviðum. Nei, það er ekki hinn minnsti vandi að fara í kringum þetta. Þeir fá hér spesíalálagningu, og hvernig hefur þetta nú gengið til? Það var sagt frá því í blöðum út af viðtali við verðlagsstjórann, að lækkuð yrði álagning á ýmsum vöruflokkum. Ég hef nú ekki orðið var við, að það hafi verið framkvæmt enn sem komið er. Og hvers vegna hefur þetta tafizt svo lengi? Það er vegna hinnar skörpu mótstöðu kaupsýslustéttarinnar. Það væri vel, ef hæstv. fjmrh. upplýsti, hvernig gengið hefur að lækka álagninguna yfirleitt. Þá minntist hæstv. ráðh. á það, að verkalýðurinn hefði orðið að bera meiri þunga í sambandi við þær till. til tekjuöflunar í ríkissjóð, sem við sósíalistar hefðum borið fram, og nefndi hann þar sem dæmi, að við hefðum mælt með álagi veituskattsins. Hann sagði, að meginið af veituskattinum hefði lagzt á samvinnufélögin. Ég skal ganga inn á það, að þessi skattur kom nokkuð við samvinnufélögin, en meginið lagðist þó á stóriðjuna og lagt var á veitu, sem búin var að vera, og sá skattur jók ekki dýrtíðina í landinu, þótt hann annars væri ekki alveg gallalaus. En með þessari tekjuöflunarleið fannst aðferð til þess að afla tekna á heppilegri hátt, en nú er gert ráð fyrir. en Framsókn lagðist í mót þessari aðferð. en þessi flokkur vill nú ólmur hrifsa 30 millj. kr. af alþýðunni með tollum, og með því er öllum álögum svipt af heildsölunum og kippt yfir á launastéttirnar. Og nú ræður Framsfl. sér ekki yfir því að hafa nú til leiðar komið, að veituskatturinn er afnuminn um leið og þeir bjóða upp á stóraukna tolla á herðar almenningi. Hæstv. fjmrh. sagði, að við sósíalistar hefðum drepið gerðardómslögin. Ég er hissa á hæstv. ráðh. að mæla svo. Þjóðhagslega séð var það hin mesta gæfa, hve kaupið var spennt hátt, því að það knúði atvinnurekendur til þess að ráðast í aukna tækni við framleiðsluna, en það hefðu þeir ekki gert í svo ríkum mæli sem nú er orðið, ef þeir hefðu getað keypt vinnuna fyrir lítið, og er þar ástæðan fyrir því, að það er afleiðing hins háa kaupgjalds, að tæknin hefur aukizt svo mjög hér á landi. Og ég vil fullyrða, að það er hægt að borga hæsta kaup og framleiða þó vöru með lægsta verði. Hv. 3. þm. Reykv. ætti að líta til Bandaríkja Norður-Ameríku, sem hann dáist hvað mest að, en í Bandaríkjunum hefur venjulegur kolanámumaður þriðjungi hærri laun fyrir vinnu sína, en enskur kolanámumaður, en Ameríkumenn geta þó framleitt vöruna með miklu lægra verði. Og af hverju stafar þetta nú? Það stafar af því, að Bandaríkjamenn hafa tekið upp fullkomna tækni við framleiðsluna. Hæstv. fjmrh. var að tala um, að fikra þyrfti sig niður vísutölustigann. Já, það er lítið gagn í því að vera að tala um slíkt nú, að fikra sig niður, ef nú á að fara að stökkva upp með vísitöluna um alltaf 10 stig með þessari tollalöggjöf. Það er litið gagn í því að vera að praktísera það með slíkum aðferðum. Hæstv. fjmrh. var að tala um það, að þjóðin þyrfti að leggja á sig fórnir og skera niður dýrtíðina. Ég lýsti því í fyrri ræðu minni í dag, hve mikill baggi það yrði á alþýðu manna, næðu þessi frv. hæstv. ríkisstj. samþykki, þótt alþýðan mundi annars ef til vill ekki sligast undir þessum álögum, því að hún getur lagt hart að sér. Hæstv. ráðh. sagði, að launastéttirnar yrðu að vinna mikið afrek. En hví var þessu máli þá ekki vísað til félagssamtaka verkalýðsins og leitað umsagnar þeirra varðandi þessi mál og þeim gefið tækifæri til að endurskoða og láta álit sitt í ljós í málinu? Ég gæti tekið undir brtt. varðandi þetta. Hæstv. menntmrh. talaði hér um stöðvun atvinnulífsins og um þá miklu öfugþróun, sem hér ætti sér stað. Nú, nú, er það ekki öfugþróun, sem hér er verið að framkvæma, að verið er að gera skeleggar ráðstafanir til þess að hækka dýrtíðina í landinu? Og nú er flýtt fyrir þessu allt hvað má af hæstv. menntmrh. sjálfum. Hann talaði einnig um þá stöðvun, sem nú væri, en lætur nú uppi, að með hinu nýja frv. um fjárhagsráð, þá verði nú kýlið læknað varðandi verzlunarmálin. Hann segir, að þá verði tryggð hagkvæm innkaup fyrir landið. Ég hef nú ekki orðið var við, að frv. þetta hafi komið úr nefnd enn þá, og skal ég bíða með að ræða það mál, þar til það kemur úr nefnd. Hæstv. ráðh. minntist einnig á hina óhóflegu eyðslu á erlendum gjaldeyri síðasta ár, er sósíalistar sátu í ríkisstj., og að þá hefði lítið verið gert til þess að skerða hlut stórgróðans. Ég get minnt hv. ráðh. á það. að við sósíalistar vildum koma á vöruskömmtun og takmarka eyðsluna, og það var af okkar hálfu, að till. kom fram um að leggja 300 millj. kr. af útflutningnum á nýbyggingarreikning til þess að spara gjaldeyri. Við þessum till. var yfirleitt daufheyrzt og Framsfl. var hvorki með till. um þetta né niðurskurð fjárl. Hitt er ekkert spursmál, að með þessum ráðstöfunum, að leggja hluta gjaldeyrisins á lokaðan reikning, sem nota skyldi til kaupa á framleiðslutækjum, þá hafa sparazt hundruð milljóna króna í gjaldeyri, sem annars hefðu farið til lítils gagns, en hæstv. menntmrh. var einn þeirra, sem skarst úr leik með flokk sinn, og ætti hann því að tala rólega um þessi mál. - Hann minntist einnig á veituskattinn, en hann var framför. En það, sem hæstv. ríkisstj. leggur nú hér fram, er afturför. Með veltuskattinum var lagt á heildsalana, en nú er verið að veita 30 millj. kr. af heildsölunum yfir á alþýðuna. Hæstv. menntmrh. var svo að reyna að gera gys að okkur sósíalistum, að okkur gengi illa í baráttunni við auðvaldið. Er við sósíalistar sátum í ríkisstj., tókst okkur að ná glæsilegri kjarabótum handa alþýðunni, en nokkru sinni áður og að fá óréttlætið leiðrétt. Það var ekki þægilegt, því að andstaðan var hörð, og er nú sízt að lá okkur, þótt við berjumst harðvítuglega gegn 30 millj. kr. álagi, sem nú er verið að skella á alþýðuna. en á sama tíma á að láta heildsalana sleppa, og það mun alls ekki tryggja framkvæmd laganna um almannatryggingar, skólalöggjafarinnar og skólabyggingalaganna og þeirra stórmerku frv., sem fyrrv. ríkisstj. barði í gegn. Er það vilji Framsfl. að hefta framgang þessara laga? Ef svo, þá má hann passa sig. Tímabil okkar sósíalista í ríkisstj. þolir fullkomlega samanburð við tímabil hvaða ríkisstj. sem er, og við fengum líka út úr þessu samstarfi það að skapa þau framleiðslutæki, að þjóðin þarf aldrei að óttast atvinnuleysi, ef vel er haldið á málum, en nú ætlar Framsfl. með einu tollafrv. að reyna að skapa og skipuleggja atvinnuleysi í landinu, bölið, sem við sósíalistar höfum barizt gegn með öllum okkar mætti. Ég get því sagt hæstv. menntmrh. það, að ég þori að leggja spilin á borðið í þessu sambandi. Hæstv. fjmrh. sagði að ekki væri til neins að vera að leggja skatt á fé, sem þegar væri búið að eyða, en einhvern tíma heyrði ég nú framsóknarmenn leggja það til, að lagður yrði sérstakur skattur á lúxusíbúðir, einhvern tíma las ég um þetta í Tímanum, og var þar ekki ritað af litlum fjálgleik. Ég held þess vegna. að hæstv. menntmrh. sé rétt að fara rólega í þetta. Svo fór hæstv. menntmrh. að tala um kreppu. Já, kreppu. Nú er verið að reyna að skapa kreppu vitandi vits. Það er hægt að selja allar framleiðsluvörur okkar fyrir gott verð og miklu hærra verð en í fyrra. Og þrátt fyrir þetta, að vitað er, að hægt er að fá 50% hærra verð fyrir þorsk- og síldarafurðir en í fyrra, þá á nú að fara að skapa hér kreppu vitandi vits. Ef einhver þorir að mæla þessu í mót, þá skora ég á hann að gera það strax. Og hvernig er annars útlitið, þegar von er á 450 millj. kr. tekjum í utanríkisverzluninni og reynt er á sama tíma að stöðva atvinnulífið í landinu? Það er bókstaflega ekki hægt að stöðva atvinnulífið nema það sé gert vitandi vits af ríkisvaldinu. Það er hægt að skrúfa fyrir allt rafmagn til Rvíkur af einum manni í einni svipan frá Sogstöðinni i Grafningnum, og á sama hátt er hægt að stöðva allar byggingarframkvæmdir og atvinnulíf i heild af einni ríkisstj. Já, hæstv. atvmrh. mætti athuga þetta, að öll þessi atvinnukreppa kemur ofan frá. Ekki eru það sjómennirnir, sem hætta að draga fiskinn úr auðugum fiskimiðum, og ekki þorna auðlindir sjávarins - ekki er aflabresturinn. Nei, það eru aðrir menn og önnur öfl hér að verki, og sú ríkisstj., sem nú situr, er á góðum vegi með að breyta þeirri velmegun, sem sköpuð hefur verið fyrir allan landslýð, í atvinnuleysi og hrun. Og sú ríkisstj., sem það gerir, mun fá sinn dóm áður en lýkur.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. Hann sagði í ræðu sinni, að með þessum frv. væri verið að leggja stórkostlegar byrðar á alþýðuna. Nú, ef þessi hækkun kæmi inn í vísitöluna, þá yrði hækkun hennar um 6 stig og væri það sama og við bættust 3% við kostnaðinn að lifa. Nú er meiningin að eyða þessari hækkun, að hún komi ekki fram í vísitölu, svo að hv. þm. fer hér vitanlega alls fjarri með skeyti sín. Þau hitta ekki mark. Hv. þm. sagði, að veltuskatturinn hefði ekki komið neitt við alþýðuna. en þm. virðist ekki vita það, að sá skattur fellur yfir á dreifinguna og er því mjög óheppilegur. - Hv. 2. þm. Reykv. sagði einnig, að hann og flokkur hans hefði lagt til að minnka eyðsluna, t.d. með því að festa ákveðinn hluta útflutningsverðmætisins á nýbyggingarreikning. Sú ráðstöfun var aldrei nema til málamynda, og sést það til að mynda á því, að ákveðið var að leggja til hliðar 15% útflutningsins 1946. En hvar er þetta fé nú? Hvar er þessi gjaldeyrir? Honum hefur öllum verið eytt til venjulegrar gjaldeyriseyðslu, enda er sannleikurinn sá, að þessi hv. þm. hefur manna mest átt þátt í því, að eitt þúsund milljónum í gjaldeyri hefur verið eytt síðustu tvö árin. Og svo segir hann, að nú sé verið að setja grundvöllinn fyrir atvinnuleysi í landinu. Svo vill hv. 2. þm. Reykv. bera þetta saman við aðstöðu núv. stj., sem hefur ekki upp á neitt að hlaupa nema útflutninginn. Hv. 2. þm. Reykv. gerði mikið úr því, að Sósfl. hefði knúð fram miklar kjarabætur í sambandi við veru sína í ríkisstj. í 2 ár, og að það væri ólíkt með Framsfl. og þá ríkisstj., sem hann ætti sæti í. M.ö.o., það hefðu verið samþ. almannatryggingar, nýsköpunarlöggjöf og fleiri og fleiri l. En ég vil spyrja: Hvernig skildi Sósfl. við þessi l. og þessi stóru mál? Hann gerði það þannig, að hann var með í að samþ. hin og þessi l., en hann lét öðrum eftir að afla fjár til þess að greiða kostnaðinn, sem leiddi af samþykkt þessara l. Þegar að því kom, að fara þurfti að afla fjárins, þá sá í iljar Sósfl., vegna þess að það var ekki ætlan hans að vera með í að taka á sig óvinsældir til að afla fjár til að greiða kostnaðinn með. Og það virðist heldur óskemmtilegt hlutskipti til að velja sér að samþ. þessi l., en hlaupa síðan upp frá öllu og standa álengdar eins og strákur og benda á þá, sem eru að draga saman fjármagn til þess að halda þessari löggjöf uppi. Ég skal ekki ræða um kjarabæturnar, sem alþýðan hefur fengið, í þessu sambandi. Það er of langt mál til að fara inn á það nú. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það væri enginn vandi á höndum fyrir ríkisstj. nú. Hún gæti, ef hún vildi, selt allar afurðir landsins fyrir miklu hærra verð, en í fyrra, o.s.frv. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það, hvað hv. þm. meinar með þessu tali og hvar hægt er að fá þessa sölu. En ég vil minna hv. 2. þm. Reykv. á. að það þarf meira en litla hækkun á verði afurðanna þegar þurft hefur að hækka afurðaverðið innanlands um 30%, svo að útgerðin gæti komizt af stað. Og það sanna er, að það veit enginn, hvort auðið verður að ná því verði á erlendum markaði. En ef hv. 2. þm. Reykv. veit miklu betur en allir aðrir, hvers vegna upplýsir hann það ekki, svo að hægt sé að hafa nytsemd af fróðleik hans í þessu efni.



Herra forseti. Ég þarf að mæla nokkur orð til að svara ræðum tveggja hæstv. ráðh., fjmrh. og menntmrh. Í raun og veru má segja, að hæstv. fjmrh. hafi tekið af mér mikið ómak í deilum við hann út af þessu frv., er hér liggur fyrir. þar sem hann lýsir því sjálfur þannig, að þetta væri bráðabirgðaúrræði, vandræðaúrræði og örþrifaráð. Ég ætla, að hæstv. fjmrh. hafi þarna lýst þeirri hringavitleysu, sem hér er um að ræða, á tæmandi hátt, svo að litlu þarf við að bæta. Með eigin orðum kallaði hann þetta bráðabirgðaúrræði, vandræðaúrræði og örþrifaráð. Ég skal nú víkja beint að ræðu hæstv. ráðh. Hann hóf mál sitt á því að víkja að mér með nokkrum orðum persónulega á þá lund, að ég væri þekktur að illu innræti, klámhöggum, að því að ganga með rýtinginn í erminni og öðru slíku. Nú mun ég ekki leggja mig niður við að deila við hæstv. ráðh. um mitt innræti eða hans. Hans innræti er ekki til umr. hér. Aftur á móti eru hér til umr. verk hans, skoðanir og till. Og það er ekki einasta réttur minn, heldur skylda sem þm. að gagnrýna þau verk, er hann fremur og þær till., sem hann flytur, og þær skoðanir, er hann túlkar. Tilefni þess, að hæstv. ráðh. færðist svo mjög úr jafnvægi, er hann hóf ræðu sina, var það, að ég hafði lýst því í ræðu, að hent hefði ákveðið fyrirtæki hér í bæ að vera staðið að því að brjóta gjaldeyrisl. S. Árnason og Co. er sem sé að því staðið að hafa farið fram á það við viðskiptavini sína erlendis, að þeir legðu umboðsþóknun, er firmað fékk, inn á reikning firmans erlendis. En allir vita, að það er brot á gjaldeyrisl. Slíkt er að draga sér gjaldeyri gegn lögum. slíkt er auðgunartilraun, sem varðar við l. Það var af gefnu tilefni frá hæstv. ráðh., að á þetta var minnzt. Nú kemur að því, sem vert er að veita mikla athygli. Hvernig svaraði hæstv. ráðh. þessu? Hann svaraði orðrétt svona: „Það er ekki nýlunda, að verzlanir leggi umboðslaun, sem þær fá, á sérstakan reikning erlendis. Þetta hefur verið liðið, þegar réttir menn hafa átt í hlut.“ Og svo bætir hann við: „Ég ber því létta byrði út af þessu máli. Það, sem framið hefur verið, brýtur hvorki í bága við l. né velsæmi erlendis.“ Hæstv. fjmrh. verður að virða mér það til vorkunnar, þótt ég telji það til fádæma, að maður í hans stöðu skuli standa upp og lýsa yfir hér, að ekkert sé að athuga við brot á landsl., og það í þeim tilgangi að auðgast persónulega, og lýsa rólega yfir því, að þetta hafi viðgengizt og hafi verið liðið, þegar réttir aðilar hafi átt í hlut og ekkert sé við þetta að athuga, vegna þess að þetta brjóti ekki í bága við l. annarra ríkja. Hér er ég að lýsa verknaði, skoðunum og till. hæstv. ráðh. Skoðanir hans eru þær, að ekkert sé við það að athuga, þótt heil stétt manna sé sumpart að því staðin og sumpart um hana vitað, að hún brjóti landsl. til persónulegs framdráttar. Og hæstv. ráðh. segir meira að segja, að þetta sé liðið, ef réttir menn eigi í hlut. Nú hefur hæstv. ráðh. verið spurður að því af öðrum hv. þm. en mér, hverjir þessir réttu aðilar séu og hverjir það séu, sem á þennan hátt líði lögbrot. Svar hæstv. ráðh. við þessum spurningum var ekki sérstaklega skorinort. Það var eitthvað á þá leið, að það væri almenn skoðun. að Viðskiptaráð hefði nokkuð breytilegar aðferðir gegn innflytjendum eftir því, hverjir í hlut ættu. Og ráðh. bætti því við, að það væri nokkuð almennt álitið, að Viðskiptaráð mismunaði mönnum á ýmsan hátt. Og hann tók sérstaklega fram, að hans eigið firma, S. Árnason & Co., væri ekki innundir hjá þessu ráði. Ég geri ráð fyrir því, að Viðskiptaráð muni á einhverjum vettvangi svara fyrir sig, og ég geri ráð fyrir, að það sé óvenjulegt fyrir opinbera stofnun eins og Viðskiptaráð að mega búast við því, að sá ráðh., sem það þjónar undir, standi upp á Alþ. og fari með dylgjur án rökstuðnings um starf þessarar stofnunar.

Stofnunin heyrir ekki undir fjmrh.

Ég bið hæstv. ráðh. afsökunar. Það mun rétt vera, að Viðskiptaráð heyri ekki undir hann. En það ber þá víst að skilja það svo. að þess vegna sé honum leyfilegt að fara með þessar getsakir. Sérhver ríkisstofnun, sem heyrir undir aðra ráðh., má þá sennilega eiga þess von frá hæstv. ráðh., að hann drótti því að henni, að hún líði, að landsl. séu brotin og mismuni mönnum eftir því, hver í hlut eigi. Mér er spurn: Hvar stöndum við, þegar við heyrum því mælt bót úr ráðherrastól, þegar landsl. eru brotin? Ég skal ekki tala um innræti hæstv. ráðh. Hann um sitt innræti og um sina skoðun á mínu innræti. Ég lýsi aðeins skoðunum hans og sumpart verkum. En það verð ég að segja, að væri persónulega á hann ráðizt, þá væri hann af engum barinn nema af sínum eigin verkum og skoðunum. Þá gat hæstv. fjmrh. þess, að sér fyndist það löðurmannlegt að hlaupa upp hér á Alþ. og ræða um mál fyrirtækis, sem að vísu hefði verið kært, en ekki enn fengið dóm. Ég vil geta þess, að hér liggur fyrir meira en dómur, hér liggur fyrir játning frá hæstv. ráðh. Hann hefur ekki aðeins játað, að þessu fé hafi verið skotið undan, eins og kært hefur verið, heldur sé vitað um sama verknað hjá öðrum fyrirtækjum í landinu. Þetta er meira en lítill dómur. Og ég verð að segja, að þegar við ræðum verzlunarmál á Alþ. og skattamál, hvernig má það þá vera, að slíkar reginmisfellur séu ekki ræddar? Misfellur eins og þær, að gjaldeyrisl. séu fótum troðin og einstaklingar fái til þess aðstoð að safna erlendum gjaldeyri svo að milljónatugum skipti. Ráðh. talaði um svartan markað og kvaðst ekki skilja það, að ef svarti markaðurinn væri ljótur verknaður, þá væri það eðlilegt, að ríkið færi inn á þá braut. Ekki veit ég, hvað svona tal á að þýða hjá vitibornum manni og það hæstv. ráðh. Hver hefur talað um, að ríkið færi inn á þá braut?

Flokksmaður hv. þm. talaði um það í ræðu

. Mætti ég heyra, hvaða ummæli það voru. Ég skal bíða á meðan.

Ég endurtek það, að hv. 2. þm. Reykv. sagði skýrum orðum, að það væri rétt, að ríkið sæti að þessum svarta markaði. - Forseti: Þess er óskað, að samtal fari ekki fram

. Það er ekki um það að ræða, að ríkið eigi að fara inn á þennan svarta markað. En hitt er það, sem um er að ræða, að ríkið á að taka verzlunina í sínar hendur og útiloka svarta markaðinn á þeim sviðum, sem hann fer fram. Þá var hæstv. ráðh. að tala um, að ekki væri allt svo tandurhreint í kringum mig eða annars staðar, sem ég kæmi nálægt, og mætti sjá það á því, hversu almennur ótti væri við seðlainnköllun. Það má vel vera, að almennur ótti sé við slíkt. Og það má hver sem er bera þann ótta í brjósti mín vegna, í hvaða flokki sem hann er. Þeir, sem hafa svikið skatt, mega gjarnan vera staðnir að því. En þetta afsakar ekkert þá, sem staðnir eru að því að hafa farið með fé út úr landinu. Ég er ekki að halda fram hreinleika neins sérstaks flokks eða fullyrða, að vissir flokkar manna séu sérstaklega syndugir. Ég vil aðeins segja það, að hver sá, sem hefur framið ólöglegt athæfi, á að fá refsingu, en ekki ráðherrastól, eins og hæstv. fjmrh. fékk. Hæstv. ráðh. vék að því, að vel mætti vera, að of margt fólk væri komið í verzlunina. En hann spurði: „Hvað á að gera við því? Hér er atvinnufrelsi. Við getum ekki fordæmt þessa stétt, þótt hún sé of fjölmenn.“ Það er misskilningur, ef menn álíta, að við sósíalistar séum að fordæma fólk, sem vinnur að verzlun. Hitt tók ég skýrt fram í minni fyrstu ræðu, að ég teldi þjóðinni ekki gagn að því, að fleiri menn önnuðust vörudreifingu, en frekast væri unnt að komast af með. Ég tók það fram, að þessir menn ættu að njóta góðra kjara eins og aðrir, en það ætti að koma í veg fyrir, að of mikill fjöldi safnaðist í þessa stétt. Og svo er það nú athafna- og verzlunarfrelsið. Hv. 2. þm. Reykv. hefur gert því allgóð skil. En ég veit ekki betur, en í raun og veru sé allur innflutningur og gjaldeyrir í höndum fámenns hóps, Innflytjendasambandsins annars vegar og S.Í.S. hins vegar. Og sannleikurinn er sá, að ekki er um að ræða atvinnufrelsi í þessari atvinnugrein. Svo vil ég benda á, að hæstv. ráðh. hefur verið með í að flytja í Alþ. frv. til l., þar sem gert er ráð fyrir því, að það þurfi sérstakt leyfi til þess að fara inn í nýja atvinnugrein. En jafnhliða þessu öllu segir svo hæstv. ráðh., að hér sé atvinnufrelsi og ekkert sé við því að segja, þótt of margt fólk hrúgist inn í verzlunarstéttina. Þetta er allt í góðu samræmi, eða hitt þó heldur. Þá er það atriði í ræðu hæstv. ráðh., að þegar báðir aðilar fórni, þá fórni hvorugur neinu. Það er búið að gera skil þessu fórnarmáli ráðh. Það á sem sé að hækka tolla á vörum, sem allur almenningur notar. En það hefur verið spurt, og ég spyr enn: Hverju hefur eigna- og gróðastéttin fórnað? Hún hefur engu fórnað. Það er eins og ég hef sagt áður, að stj. ver hagsmuni ákveðinnar stéttar, auðstéttarinnar í þjóðfélaginu. Og stefna hennar er að láta þá, sem minnstan auðinn eiga, fórna. Ég kem svo að mjög mikilsverðu atriði í ræðu ráðh. Hæstv. ráðh. sagði fullum fetum í sinni fyrstu ræðu, að hann teldi það eitt mesta óhappaverk í íslenzkum stjórnmálum, að gerðardómsl. frá 1942 hefðu verið felld með skæruhernaði. Þegar ég las ummæli gerðardómsl., sem kveða skýrt á um það, að dóminum beri að fylgja þeirri reglu, að kaupgjald haldist óbreytt frá því, sem það var 1941, en þá væri það kr. 1,45 hjá Dagsbrúnarverkamanni í stað kr. 2,65,- þegar ég var búinn að gera ráðh. það ljóst, að þessu var hann að halda fram, sem sagt því, að stærsta óhappaverkið væri, að launastéttirnar hefðu fengið launahækkun, þá fór hæstv. ráðh. að tala um gerðardóm á þá lund, að vinnudeilur ætti að leysa með gerð, en ekki skæruhernaði. Og hann bætti því við, að ef gerðin væri leiðarljós þjóðarinnar, þá væri betur. En með þessu er ráðh. kominn inn á allt annað, sem sé þá almennu reglu, að það ætti að útkljá deilur vinnuveitenda og verkamanna með gerðardómi, en er um leið fallin frá því, er hann sagði, að hefði verið ónýtt með miklu óhappaverki, gerðardómnum frá 1942, er tók samningsréttinn af verkalýðsfélögunum og bannaði allar kauphækkanir. En hvers vegna í ósköpunum er verið að kalla á þessa gerð nú? Hvar er nú hinn mikli boðberi frjálsræðisins, athafnafrelsisins o.s.frv.? Er hann ekki ásáttur um, að vinnuveitendur og verkamenn semji um sin eigin mál án gerðar? Nei, hann er ekki ásáttur um það. Hann vill gerð, en vill hins vegar klóra yfir fyrri ummæli sin með því að tala um gerð almennt. Hæstv. ráðh. vill nú ekki vera staðinn að því að hafa sagt, að hið mikla óhappaverk hafi verið að fella gerðardómsl. frá 1942. Ég æski svo ekki að eyða fleiri orðum við þennan hæstv. ráðh. Ég hef rætt um verk hans, skoðanir og till., og ég mun tala um þau framvegis, hvað svo sem hann álitur um innræti mitt. Ég þarf að koma nokkrum orðum til hæstv. menntmrh. Hæstv. ráðh. hóf um það alllöng ræðuhöld, hvernig afstaða mín hefði verið til fyrrv. ríkisstj. og hvað það væri, sem hún hefði gert og látið ógert. Það er nú svo, að tveir hv. þm. hafa svarað þessari ræðu hæstv. ráðh. En þó eru í henni nokkur atriði. sem ég vil drepa á. Hann talaði um það, að Sósfl. hefði ekki komið fram þeirri stefnu í samvinnu sinni um fyrrv. ríkisstj. að leggja byrðarnar á þá auðugu eða skattleggja eyðsluna. Þetta er rétt. Þeirri stefnu kom Sósfl. ekki fram í því samstarfi. Og ég skal aldrei draga dul á það, að hann kom því ekki fram, illu heilli. En hitt er rétt, að í samstarfinu um þá ríkisstj. var hægt að koma fram svo stórfelldum framkvæmdamálum, að engin dæmi eru til slíks áður á Íslandi. En svo var það, að þeir tímar komu, að augljóst var, að það þurfti að því að snúa að taka spón úr aski þeirra efnuðu. Þá kom til verulegra árekstra milli þeirra flokka, sem að stj. stóðu. Og það var ljóst af hálfu Sósfl., að hann gat ekki staðið að neinni stj. nema tryggt væri framhald nýsköpunarinnar. Og það var ljóst, að það framhald var ekki tryggt, nema tekin væru föstum tökum verzlunarmálin í heild, skattamálin og ýmis fleiri mál, sem hæstv. menntmrh. drap hér á. En það kom bara í ljós, að Sjálfstfl. var ekki á flæðiskeri staddur. Þegar það var ljóst, að samstarfið við okkur gat ekki haldið áfram nema inn á þessa braut væri farið, þá stóð hæstv. menntmrh. (EystJ) með faðminn útbreiddan og bauð þessum mönnum að koma til sin. Hann væri fús til að velta þessari byrði á herðar alþýðumannanna og gerði engar kröfur á móti. Þá drap hæstv. menntmrh. (EystJ) á það, að það væri of seint að iðrast eftir dauðann. Það væri of seint að fara að tala um það núna að skattleggja eyðsluna. Það er mesti misskilningur. Hér hefur enginn dauði farið fram. Ég veit ekki, hvernig það er með hæstv. menntmrh. (EystJ), hvort hann hefur dáið pólitískum og andlegum dauða, en hitt er ljóst, að á þessu hausti og þessum vetri hefur alltaf verið tækifæri til þess að taka verzlunarmálin þeim tökum, sem þarf, og höfum við sósíalistar alltaf verið tilbúnir til þess að skattleggja þá eyðslu og einnig þá eyðslu, sem nú er mest af í óþarflega stórum einkaíbúðum, bílum og þess háttar, og endurtek ég það, að ekki skal standa á mér og mínum flokki í fjármálapólitík, sem færi í þessa átt, ef hæstv. menntmrh. er eins reiðubúinn og ætla mætti af ræðu hans. Hv. 3. þm. Reykv. ætla ég ekki að svara. Mér fannst ekki ræða hans gefa tilefni til þess. Hann segir, að það sé gaman að tala við sig. Það er nú svo. Ræða hans er of ómerkileg til þess, að hægt sé að tala við hann. En aftur kvaddi sér hljóðs hæstv. menntmrh. (EystJ) og fór að tala um veltuskatt. Hann vísaði í ræðu hv. 2. þm. Reykv. (EOl) og sagði, að skatturinn hefði komið hart niður á öllum almenningi. Einmitt þetta tók hv. 2. þm. Reykv. (EOl) fram. Það var alveg ljóst, að veltuskatturinn fór beint á herðar almennings að svo miklu leyti, sem hann var lagður á atvinnufyrirtækin. Þetta hefur ætið verið mín skoðun og ég hef aldrei dregið dul á hana. En hitt er víst, að verulegur hluti af skattinum fór á bak heildsalastéttarinnar, og henni átti ekki að vera auðvelt að velta honum af sér. Auðvitað var það hægt með lögbrotum, og kæmi mér ekki á óvart, þótt það hefði verið gert þannig, eftir því sem hæstv. menntmrh. (EystJ) segir, að sú stétt stundi lögbrot. Nú hefur hæstv. menntmrh. (EystJ) talað um, að auðvelt væri að slá um sig með l. eins og þeim að leggja 15% á nýbyggingarreikning. Sósfl. taldi þessi l. nauðsynleg og hann lýsti yfir því, að hann væri reiðubúinn að taka upp skömmtun og draga úr eyðslunni. en þetta fékkst ekki framkvæmt, vegna þess að Sjálfstfl. stóð á móti því. Hann vildi ekki skammta gjaldeyrinn, sem heildsalastéttin fengi til að leika sér með, og sama sinnis eru þessir menn enn í dag. Það má kannske virða hæstv. menntmrh. (EystJ) það til vorkunnar, að hann situr við hlið þessara manna og verður að horfa upp á gagnleg l. verða að pappírsgagni. En hvers vegna situr hann þar? Það er ekki af því, að hann eigi ekki kost á að reka aðra pólitík, heldur af því, að honum líkar það, að nýtileg l. verði að pappírsgögnum og heildsalarnir fái að fara með allt eins og þeir vilja. Ég skal svo ekki reyna meira á þolinmæði hæstv. forseta og læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Það hefur ýmislegt komið fram í þessum umr., og ýmsu af því, sem ég hafði skrifað hjá mér, hefur nú þegar verið svarað, sumu að nokkru leyti og sumu fyllilega, og ég mun því sleppa ýmsu, sem annars hefði verið ástæða til að segja. En ég vil þó alveg sérstaklega taka einn þátt í þessu máli og sögu þessa máls, en það er hlutverk Alþfl. í þessu mikla máli. Hlutverkið, sem Alþfl. hugsar sér að hafa í þessum umr., er það, að hann ætlar ekki að taka þátt í þeim. Það má segja, að það hafi verið fyrir tilviljun, að hæstv. forsrh. sá sig tilneyddan að segja hér nokkur orð, þó að það væri svo herfilega úr lagi fært, að flokksbróðir hans stóð upp og veitti ráðh. ofanígjöf fyrir það. sem hann hafði fullyrt, og ég held líka, að það sæmi sér bezt fyrir hann að tala sem minnst í þessu máli. Hæstv. forsrh. lagði höfuðáherzlu á það og nefndi það sem rök fyrir þessum tollahækkunum, að Jónas Haralz hefði í hagfræðingaálitinu lagt til, að tollar yrðu hækkaðir á einhverjum vörum. Ég verð nú að segja, að illa hefði staðið fyrir Alþfl., ef Jónas Haralz hefði ekki látið þetta álit í ljós, og það var helzt að skilja á hæstv. forsrh., að Alþfl. hefði ekki séð sér fært að vera með þessu góða máli, ef Jónas Haralz hefði ekki verið búinn að láta þetta álit í ljós. Og það verður að segja það eins og það er, að það er næsta furðulegt að koma fram með þetta mál hér í þinginu og koma svo með þetta sem rök fyrir þessum tollahækkunum, eins og næstum allir hafa gert, sem fyrir því hafa talað. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta mál varðandi hagfræðingaálitið, en vil þó aðeins segja það í fyrsta lagi, að það er ekki stefna Sósfl., sem fram kemur í frv., og í öðru lagi er allt úr lagi fært og slitið úr tengslum við það álit og þær till., sem hagfræðingarnir lögðu til. Svo fer ég ekki nánar út í það. En ef maður horfir yfir sögu Alþfl. í sambandi við tollamál, þá sannar hún, að enginn flokkur hefur glamrað meira á móti tollum, en hann - og það frá fyrstu byrjun sinni. Og í rauninni er það ekkert óeðlilegt, vegna þess að tollarnir - sú tekjuöflunarleið - er ein af þeim aðferðum, sem eyðslustéttirnar - eignamennirnir - hafa notað til þess að velta byrðunum yfir á almenning. Þetta er gamla aðferðin, og þess vegna er ekki óeðlilegt, þó að Alþfl. hafi gert það að einu sínu mesta áhugamáli að berjast á móti tollahækkunum. En það hefur a.m.k. á seinni árum elt Alþfl., að hann hefur alltaf verið fús til þess að ganga inn á hvaða tolllatill., sem fram hafa komið. Þetta er ekki í fyrsta skipti. sem Alþfl. gengur inn á stórfellda tollahækkun. Í því að afgreiða tollskrána frægu í tíð þjóðstj. fólst stórfelld tollahækkun. Ég býst við, að það séu fá þing, sem Alþfl. hefur haldið svo, að hann hafi ekki einhverja yfirlýsingu gefið í tollamálum, og í mjög mörgum af stefnuskrám sínum hefur hann gert það að aðalatriði eða verulegu atriði og seinast á flokksþinginu, sem haldið var í nóv. s.l. Þá var komið inn á þetta mál, og í áliti, sem samþ. var á því þingi, var svo hljóðandi setning: „Alþfl. vill enn á ný leggja áherzlu á þá stefnu sína, að tekna í ríkissjóð sé fyrst og fremst aflað með beinum, mjög stighækkandi sköttum.“ Það er ekki hægt að taka það greinilegar fram, að hann vill ekki fara tollaleiðina í yfirlýsingum sínum. En þó er hann ekki fyrr kominn í stj. en ríkisstj. leggur fram sem sina fyrstu aðferð til tekjuöflunar stórkostlega aukna tolla, tollhækkanir, sem nema um 35 millj. kr. Ég veit það ósköp vel og hef reynslu fyrir því, að frá hendi fulltrúa auðmanna er alltaf sýknt og heilagt klifað á því að leysa þetta vandamál með því að útvega tekjur með tollum - alltaf stöðugt. Það var sami söngurinn frá hendi þessara afla í þeirri ríkisstj., sem ég átti sæti í, en það komst ekki lengra en það, að frv. var samið um bensínskatt svipað því frv., sem hér liggur fyrir. Þó var ekki gengið eins langt, en þetta strandaði á því, að Sósfl. sagði þvert nei. Þar með voru allar umr. um tolla búnar að vera. En það var einmitt þessi tekjuöflunarleið, sem Sjálfstfl. og auðmannaflokkar allra landa hafa alltaf á reiðum höndum og vilja stöðugt gripa til á móti till. undirstéttanna, sem vilja hafa stighækkandi skatta. Það, að ríkisstj., þegar hún er að byrja að afla sér nýrra tekna, sem vitað var, að þurfti að afla, - skuli þá taka það ráð að koma með tollhækkanir og láta það koma á undan öllu öðru, það sýnir hvaða öfl það eru, sem hér ráða. Það sýnir það, að Sjálfstfl. er þarna algerlega látinn ráða fyrir verkum, hlutverk hinna flokkanna tveggja er ekkert annað en að segja já og amen. Ég held, að maður sjái þarna, hvað Alþfl. eða vinir forustumanna hans leggja mikið kapp á það að hafa forustuna. Þeir ganga skilyrðislaust inn á allar kröfur verzlunarstéttarinnar - auðmannanna. Það væri rétt fyrir þm. að rifja upp fyrir sér allt það mikla orðagjálfur, sem heyrðist hér í útvarpi og blöðum frá hendi Alþfl. fyrir síðustu kosningar um það, að taka þyrfti peningana þar, sem þeirra væri að leita, - hjá bröskurunum, hjá auðmannastéttinni, verzlunarstéttinni. Það er rétt að rifja þetta upp og bera það saman við það frv., sem hér er komið fram. Verzlunarstéttin hefur þarna algerlega sagt fyrir verkum og neitar að taka á nokkurn hátt þátt í þeim byrðum, sem verið er að leggja á íslenzku þjóðina, og það er einmitt sú stéttin, sem hefur grætt mest undanfarin ár, og það var búið að búa þannig í haginn fyrir hana fyrir stríð, að hún hafði meiri gróðamöguleika en nokkur auðmannastétt í nokkru landi hefur haft. Ég verð að játa það, að ég var vonsvikinn yfir ræðu hv. 4. þm. Reykv., að hann skyldi ekki koma neitt inn á þetta mál, af því að þessi aðferð, sem hér er viðhöfð, er í fyllsta ósamræmi við allt, sem þessi þm. bar fram meðan hann leitaði til kjósenda, og ég held, að margir af þeim mönnum, sem treystu honum til skeleggrar baráttu við auðstéttirnar, - ég býst við, að þeir menn verði vonsviknir yfir því, að svo illa skuli til takast, að hrein tilviljun neyddi hann til að taka hér til máls. - Það er verið að tala um það, og þeir ráðh., sem hér hafa talað, hafa lagt áherzlu á það, að það verði einhverjir að fórna, ef það eigi að vera hægt að vinna bug á dýrtíðinni. Það er rétt, að það þarf einhver að fórna, en með þessum tollahækkunum er verið að láta almenning, þá, sem sízt hafa beinin til þess, fórna, en hinir, þeir græða á þessu. Þeir, sem verst eru settir af eignamönnunun og í verzlunarstéttinni, þeir eru skaðlausir, en langflestir græða. Það eru engir tímar eins æskilegir fyrir verzlunarstéttina og þeir tímar, þegar verið er í skyndi að hækka vörur í verði. Það er búið að vera umtal um það í marga mánuði, að það eigi að fara fram eignakönnun. og núv. ríkisstj. lýsti yfir því, þegar hún settist á laggirnar, að hún mundi framkvæma eignakönnun án þess frekar að gera grein fyrir því, með hverjum hætti hún skyldi fram fara. Og nú, þegar liðnir eru 2 mánuðir frá því að hún settist á laggirnar, þá hefur enn þá ekkert heyrzt um eignakönnunina annað en það, að hún muni vera til meðferðar og athugunar hjá ríkisstj. Þar að auki er búið að liggja í loftinu um alllangan tíma, að ríkisstj. hafi í hyggju að koma með þessi tollafrv. Það er vitað, að bæði þetta umtal um eignakönnunina og eins vitneskja, sem hefur síazt út úr herbergjum ríkisstj. um tollhækkanir, það hefur valdið því, að vörur hafa verið keyptar upp í stórum stíl, og þær vörur verða svo geymdar af verzlunarmönnum, þangað til búið er að tollafgreiða ný vörupartí með hærri tollinum, og þá verða allar vörurnar settar á markaðinn og það mun sýna sig, að ótal milljónir munu lenda í vasa verzlunarstéttarinnar fyrir þessar aðgerðir. Ég býst við, að slíkar tollahækkanir og þessar muni beinlínis verða hvalreki á fjörur verzlunarstéttarinnar og heildsalanna, og það er ekkert ólíklegt, að ríkisstj. hafi einmitt haft þetta í huga, vegna þess að það sýnir sig, að hún vill ekki láta skerða hár á höfði þeirra manna. Því er haldið fram, að tollhækkanirnar fari fram til þess að halda niðri dýrtíðinni. Þetta er svo herfileg fjarstæða, að það er alveg furðulegt, að þetta skuli borið á borð fyrir nokkurn mann. Hvað fela þessar tollahækkanir í sér? Þær fela það í sér að rýra gildi krónunnar og því á að passa það eitt að láta ekki þessa hækkun tollanna hafa áhrif til hækkunar á vísitöluna. Allar þær vörur, sem ekki ganga inn í vísitöluna, hækka við tollinn og það verður þeim mun verra fyrir almenning að afla sér þeirra sem almennur kaupmáttur þeirrar krónu, sem launþegarnir fá fyrir vinnu sína, lækkar. Það er enginn vafi á því, að afleiðingarnar af svona starfsemi verða ekki aðrar, en þær að hækka vísitöluna enn þá meir. Það getur verið, að það verði hægt í nokkra mánuði að borga niður með þessari aðferð, en þegar komið er að leiðarlokum og ekki verður lengur hægt að borga niður með þessu móti, sem ekki er gott að segja, hvað verður eftir skamman tíma, þá er alveg áreiðanlega víst, að aðstaðan til þess að kippa í liðinn og koma jafnvægi á verður margfalt örðugri. Það hefur verið sérstaklega skýrt tekið fram af hendi þeirra ráðh., sem hér hafa talað, að þetta sé aðeins bráðabirgðaráðstöfun, og ég get vel trúað því, að þeir hafi það bak við eyrað, að það geri ekki svo mikið til, þó að vísitalan hækki, vegna þess að þá sé léttara að bera það fram síðar að frysta vísitöluna, eins og það hefur verið kallað, og slíta vísitöluna úr sambandi og ákveða, að hún skuli ekki hækka fram yfir ákveðið stig. Þetta veit ég, að er ofarlega í huga margra manna. sem standa að núv. ríkisstj., og þeir hafa það sennilega bak við eyrað, þegar þeir telja aðstöðu til þess að koma því fram, án þess að almenningur risi mjög kröftuglega á móti því, og þegar aðstaðan er orðin verri, en þeir þó telja nú. Það er þetta, sem þeir hafa á bak við eyrað, þessu er stefnt að með svona fáránlegri afstöðu. Ef þess vegna valin er sú leið að taka peningana hjá þeim, sem mest hafa grætt undanfarin ár, verzlunarstéttinni, sem á mjög óverðskuldaðan hátt hefur grætt fé undanfarin ár, þá hefði verið hægt með niðurgreiðslum að ná miklu meiri árangri, hefði ekki verið sköpuð sú hætta, sem nú er sköpuð um það, að allt verðlag og verðgildi peninga haldi áfram að fara stórlækkandi, heldur þvert á móti hefði um leið unnizt það, að sá óeðlilegi peningaaustur, sem verzlunarstéttin stendur fyrir, hefði minnkað og komizt á meira jafnvægi í þjóðfélaginu. - Nei, heldur þvert á móti eru tollarnir auknir og það eykur peningaveltuna hjá verzlunarstéttinni. Það segir sig sjálft, að afstaða launastéttanna getur ekki verið nema á einn veg, og það er að hækka kaupið sem svarar þessari hækkun. Og það sýnir sig, að ekki hefur náðst samkomulag í ríkisstj. um annað, en það að láta launamenn borga brúsann. Aðrir eiga að vera stikkfríir. Það hefur verið talað um, að væntanleg séu fleiri frv. til tekjuöflunar og sagt, að allir ættu eitthvað að láta af mörkum. Meðal annars hefur verið talað um eignakönnun. En hana átti að gera fyrst, því að með henni eru peningar fljótfengnastir og þá væri afnumin sú óvissa, sem drátturinn á framkvæmd eignakönnunarinnar hefur skapað. Með þessum drætti er líka hreint og beint verið að gefa mönnun tækifæri til að búa sig undir gagnráðstafanir gegn eignakönnuninni. Það væri ef til vill hægt að taka alvarlega rök þeirra, sem meðmæltir eru þessu frv., ef fyrst væri tekið af þeim, sem breiðust hafa bökin, en þegar svona er byrjað, þá er ekki hægt annað en mótmæla, þegar ekkert annað hefur verið reynt. Í þessum umr. hefur verzlunarstéttin dálítið borizt í tal, enda er það eðlilegt, því að engin önnur stétt á meiri sök á þeirri verðbólgu og því slæma fjárhagsástandi. sem nú er. Og það er rétt, að hv. þm. geri sér ljóst, hvernig háttað er hinum óhóflega gróða verzlunarstéttarinnar og hvernig þessi ríkistryggða stétt fer að því að féfletta framleiðslustéttir landsins. Saga þess máls nær allt fram til ársins 1932, þegar gripið var til þess í kreppunni þá að takmarka innflutninginn. Áður höfðu þeir, sem vildu annast innflutning, sjálfir orðið að annast framleiðslu þess gjaldeyrís, sem innflutnings var aflað fyrir. En þá er tekið upp það kerfi. að þeir, sem flytja vilja inn, eru leystir undan allri áhættu við framleiðslu gjaldeyris. Sá gjaldeyrir, sem atvinnuvegirnir sköpuðu með mikilli áhættu, var settur í sameiginlegan sjóð og úthlutað til þeirra, sem fluttu inn. Þannig var tekinn allur sá gjaldeyrir, sem sjávarútvegurinn skapaði við mikla áhættu. Sjávarháskar eru tíðir, aflabrestur algengur og markaðsvandi oft mikill. Þegar svo skipt er þannig milli stéttanna, að sumar eru látnar framleiða gjaldeyri, en aðrar eyða honum, þá er raskað öllu eðlilegu samræmi í þjóðfélaginu. Með þessu var öll áhætta tekin af verzluninni. Hún varð öruggasti atvinnuvegurinn, en sjávarútvegurinn aumastur. Með þessu var komið á einokun, þegar ríkið tekur allan gjaldeyrinn og úthlutar svo gjaldeyris- og innflutningsleyfum til sinna útvöldu, sem eru öruggir með að græða, hversu ill innkaup sem þeir gera, og því meira sem vitlausara er keypt, þar sem öll verzlunin er kvótaverzlun. Gjaldeyrisbirgðir þjóðarinnar voru alltaf svo litlar, að alltaf var öruggt, að allt, sem inn var keypt, seldist. Það var því sama, hve hörmuleg innkaup menn gerðu, þeir voru alltaf öruggir með að græða og sá, sem keypti verst, græddi mest. Þetta er höfuðástæðan til þess, að sjávarútveginum hnignaði, en verzlunargróðinn óx dag frá degi. Og nú veltir íslenzka verzlunarstéttin sér í peningum og er á góðri leið með að sliga atvinnustéttirnar. Og þetta er ekki frjáls verzlun. Þetta er einokunarverzlun, þar sem fáum útvöldum auðmönnum er gefinn allur innflutningurinn og um leið eru þeir leystir undan allri áhættu. Þetta kerfi hefur leitt til hins ömurlegasta öngþveitis og gert verzlunarstéttina að langsterkustu stétt þessarar þjóðar. Og þegar þessa stétt grunaði, að hún þyrfti að leggja eitthvað af mörkum. þá kom hún á fót þeirri stjórn, er nú situr, til þess að tryggja það, að álögurnar yrðu fyrst og fremst lagðar á almenning, en hún sjálf gæti haldið sérréttindum sínum óskertum. Og það er í framhaldi af þessari viðleitni heildsalaklíkunnar, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er komið fram. Það er svo næsta hlálegt, þegar hæstv. menntmrh. er að fjargviðrast út af því öngþveiti, sem nú er, og kennir fyrrv. ríkisstj. um. Orsakanna er að leita til þess tíma, er hann hóf afskipti sín af íslenzkri fjármálapólitík. Það var flokkur hæstv. menntmrh., Framsfl., með öflugum stuðningi Alþfl., sem skapaði það kerfi, er leitt hefur til öngþveitis, og þær lítilfjörlegu tilraunir, sem þessir flokkar gerðu til að hjálpa sjávarútveginum, nægðu ekki svipað því til að mæta því tjóni. sem þetta vitlausa kerfi hefur valdið íslenzkum sjávarútvegi. Síðastliðin 2 ár sameinuðust íslenzkir útvegsmenn og íslenzk alþýða í baráttunni gegn heildsalavaldinu. Því miður hefur sú barátta endað með ósigri í bili, og því situr þessi ríkisstj., en það er auðsætt, að þessi stj. finnur, að þetta kerfi er veikara en svo, að á því verði stætt til lengdar. Nú eiga allir launþegar og framleiðendur í landinu samleið gegn verzlunarfarganinu. og baráttan gegn því mun halda áfram og hamingja íslenzku þjóðarinnar er undir því komin, að takast megi að vinna bug á því öngþveiti, sem sérréttindi heildsalanna hafa leitt yfir landið. Heildsalarnir halda því fram, að óheppilegt sé að koma á landsverzlun með innflutning. En þessi stétt er ekki á móti landsverzlun með útfluttar vörur. Og hvers vegna? Vegna þess, að öllum gjaldeyri er útflutningsverðmætin skapa, er safnað í sérstakan sjóð, sem heildsalarnir eru svo mataðir úr. Ég vil leyfa mér að spyrja málsvara heildsalanna, háttv. 3. þm. Reykv., hvað það sé, þegar allur gjaldeyririnn er tekinn í opinberan sjóð. Hvað er það annað en landsverzlun? Heildsalarnir eru með landsverzlun þegar þeir græða á henni og geta hagnazt óhóflega á þeim gjaldeyri, sem sjávarútvegurinn skapar oft á tíðum með tapi. Það er staðreynd, að eftir vertíðir, sem kostað hafa sjávarútveginn milljónatap, hefur skapazt gjaldeyrir, sem fært hefur heildsölunum milljónagróða. Það er sjávarútvegurinn, sem skapar gróðamöguleika verzlunarstéttarinnar, og útgerðarmenn gera sér ljóst, að þeir gætu hagnazt, ef þeir fengju sjálfir að ráðstafa gjaldeyrinum, jafnvel þótt lítið veiddist. En gjaldeyririnn er tekinn af þeim og fenginn í hendur hinum ríkistryggðu heildsölum, sem aldrei leggja neitt í hættu. Það er því alveg furðulegt, þegar heildsalarnir halda því fram, að þeir hafi sýnt þegnskap. Af öllum stéttum þjóðfélagsins hafa þeir áreiðanlega minnstan þegnskap sýnt. En að það skuli vera mögulegt, að fáir menn fleyti rjómann af starfi allra landsmanna, byggist á því, að heildsalarnir hafa gert samband við Framsfl. og S.Í.S. Framsfl. telur S.Í.S. sér lífsnauðsyn, og því hefur hann gert svo náið samband við heildsalana, að þar gengur nú ekki hnífurinn á milli. Og því miður verður að játa, að þetta samband stóð óhaggað alla tíð síðustu ríkisstj., enda stóð ekki á Jóni Árnasyni. Vilhjálmi Þór og hæstv. menntmrh., sem nú orðið er naumast annað en vikapiltur þeirra, að hjálpa verzlunarstéttinni til að halda sérréttindum sínum. Það var eitt af skemmdarverkum heildsalanna að svíkjast um að leggja til hliðar 15% af gjaldeyrinum, svo sem lög mæla fyrir. Gjaldeyririnn var allur notaður þvert ofan í tillögur okkar sósíalista, bara til þess að heildsalarnir gætu grætt enn þá meira. Það var eitt af skilyrðum sósíalista fyrir stjórnarsamvinnu að halda fast við þessi lög, en það þótti óhæfa að skerða sjóð heildsalanna og gjaldeyrinum var eytt óhóflega í fánýta hluti. Sjálfstæðismenn vissu, að sósíalistar mundu aldrei samþykkja tollhækkanir, og því eyddu þeir gjaldeyrinum til þess að auka gróða heildsalanna. En heildsalavaldið lét sér það ekki nægja, heldur kemur á nýrri ríkisstj. til þess að þurfa ekkert af mörkum að láta. Og Framsfl. og Alþfl. styðja heildsalana dyggilega í því að hækka tolla á almenningi, svo að ekki þurfi á þá að leita, er ríkissjóður þarf á fé að halda. Þetta ættu menn að gera sér vel ljóst, og það er eðlilegt, að þetta beri á góma, þegar fjárhagur landsins er ræddur, því að þetta veldi heildsalanna er höfuðátumein þjóðfélagsins, og í samvinnu síðustu ríkisstj. voru gerð drög að því að sameina þau öfl, sem ein eru fær um að vinna bug á þessum braskaralýð. Útvegsmenn gera sér ljóst, hvernig verzlunarstéttin fer að því að féfletta þá og hvernig þessi stétt gerir út Sjálfstfl. og á nægilega sterk tök í Alþfl. og Framsfl. og hvernig heildsalarnir gefa hér út 2 dagblöð, sem kölluð eru blöð Sjálfstfl. og eru nú skrifuð gegn hagsmunum útvegsmanna, enda þótt flestir útvegsmenn hafi hingað til fylgt Sjálfstfl. að málum. Áhrifin af þeim tollhækkunum, sem nú eru lagðar til, verða óhjákvæmilega til þess, að dýrtíðin hækkar. Mótbragð launþeganna hlýtur því að vera krafa um kauphækkun, því að þeir láta ekki verzlunarstéttina komast upp með það að keyra þjóðina enn þá fastar í viðjar öngþveitis og vandræða.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja við hv. þm. Siglf. Hann hefur löngum verið nokkuð einsýnn í málflutningi, og hefði ég vænzt þess, að hann leitaðist við að byggja rökstuðning sinn á sterkari stoðum, en raun bar vitni um. Ég býst við, að í flestum menningarlöndum sé viðurkennt, að kaupsýslumannastéttin sé ein af hinum nauðsynlegri stéttum þjóðfélagsins. Þessi stétt hefur hér verið undir opinberri umsjá ríkisins um verðlagningu og verðlagseftirlit síðan 1932, og það má vera mikið vald og dugnaður. sem kemur fram hjá henni, ef ekki væri með því eftirliti unnt að sjá, hvernig hún stendur í sínu starfi. Og öll stríðsárin var sú kvöð sett á hana að liggja með birgðir af nauðsynlegum vörum til 6-8 mánaða. Ég veit, að það var gert með sameiginlegu átaki kaupmanna og samvinnufélaga, og ég held, að landið væri illa statt, ef það hefði ekki notið hinna mörgu verzlunarsambanda erlendis, sem mega sin mikils þar, sem verzlunarstéttin nýtur meiri skilnings, en hér. Við skulum því ganga hreint til verks, það er hreinna að koma beint að kjarna málsins. Þið sósíalistar viljið allt annað fyrirkomulag í verzlunarmálum, en frjálsa verzlunarstefnu, eins og t.d. í Vesturálfu. Það hefur bersýnilega komið fram í ræðum sósíalista hér. Þeir hafa sagt, að eina ráðið væri að taka á svartan markað þær vörur, sem ekki er hægt að flytja svo mikið inn af, að þær njóti sín sem frjálsar vörur. Við vitum, að í Rússlandi er þessu skipt í tvennt af ríkisvaldinu. Á svörtum markaði er hægt að fá allt, sem maður vill, ef nægir peningar eru til að kaupa fyrir. En að öðru leyti er þar skammtað. Það er miklu réttara að ganga þannig hreint til verks en að ráðast persónulega á eina stétt, og ég staðhæfi, að ef tekjur verzlunarmanna eða verzlunarstéttarinnar frá 1929 væru prósentvís bornar saman við tekjur annarra stétta. þá mundi koma í ljós, að þetta héldist nokkurn veginn í hendur. Verzlunarstéttin hefur jafnan skyldum að gegna er verðfall kemur. Eftir fyrri heimsstyrjöldina varð hún t.d. að bera þúsunda og jafnvel milljóna halla, og margir verzlunarmenn voru skuldugir í marga áratugi á eftir. Þetta þarf reyndar ekki að segja mönnum, þeir vita það, en það er hörmulegt að vita til þess, að fyrrv. atvmrh. skuli bera verzlunarstéttina þeim óhróðri, sem hann hefur gert, og væri slíkum manni trúandi til að taka aðra stétt þannig fyrir næsta dag. Eltingarleikur sósíalista er sá að taka eitthvað fyrir og endurtaka það nógu oft með fullyrðingum og án nokkurra raka. Ég leyfði mér hér að vitna í skýrslu nefndar þeirrar, sem hefur reiknað út dreifingarkostnað vara. og því hefur ekki verið kollvarpað. Nei, stóru orðin duga ekki. Það má alveg segja það, sem játað hefur verið, að verzlunarstéttin sé of fjölmenn, en það er hins vegar ekki hægt að taka alla óvita í útgerð, það er engin trygging fyrir því. að þeir sæju þeim atvinnurekstri farborða eins og vera bæri. Hv. þm. Siglf. fór að blanda blaðakostinum inn í þessi mál. Við höfum heyrt, að flokkur hans hafi stofnað hlutafélag, sem e.t.v. styðst við útgerð, til að gefa út blað. Ég vil halda því fram, að við leysum ekki þessi mál með svona fullyrðingum út í loftið. Það þarf að taka þeim fastara tak. Og þó að hv. þm. Siglf. segi, að verzlunin hafi féflett útgerðina, þá eru það helber ósannindi. Ég bendi t.d. á árið 1939, er styrjöldin brauzt út. Þá var ástandið einmitt orðið þannig, að svo langt var frá því, að verzlunin væri að taka rekstrarfé frá útgerðinni, að hún var beinlínis milliliður milli hennar og bankanna til að reyna að bjarga framleiðslunni af veikum mætti. Og þannig hindraði verzlunin tap einstakra fyrirtækja með því að vera bundin við hreina útgerðarvíxla. Það kemur því úr hörðustu átt, er hv. þm. Siglf. segir. Hann vill ekki sjá þær staðreyndir, að verzlun er stóráhættusamur atvinnuvegur að, að því rekur alltaf öðru hverju, sérstaklega hér, þar sem verzlun er ekki jafntrygg og í öðrum löndum. Upp úr fyrri heimsstyrjöldinni gáfu t.d. kaupmenn og kaupfélög of hátt verð fyrir vörur, og upp úr því sköpuðust erfiðleikar. Hvað bindur annað, og allar atvinnugreinar verða að haldast í hendur. En hv. þm. Siglf. er hér beinlínis að reka skemmdarstarfsemi í ræðum sínum. Alls staðar skín í gegn, hvað þar er af lítilli þekkingu mælt, og um velvild er nú ekki að ræða úr því horni. Hið eina markmið þessara manna er að koma verzluninni í það horf, sem fyrirheitna landið hefur boðið, að allt sé rekið af ríkinu og planökonomi. Og ekkert gerir til, þó að þar sé bæði svartur markaður og skömmtun. Hér fer ekki mikið fyrir umhyggjunni fyrir öðrum, og metorðagirnd og margendurtekin ósannindi þessara manna leiða fólkið í villutrúarkenningu.



Herra forseti. Mér þykir ánægjulegt að heyra, að hæstv. fjmrh. virðist nokkuð hafa lært á þessum fundi og er nú farinn að draga í land og reyna að breiða yfir það, sem hann sagði í dag um gerðardómslögin og heildsalana. En það eru staðreyndir, að hann sagði annað og meira í dag. Í fyrsta lagi er það staðreynd, að hann hefur hér lýst yfir því, að mesta óhappaverkið í íslenzkum stjórnmálum á seinni árum hafi verið afnám þrælalaganna 1942, þ.e.a.s. gerðardómslaganna, sem gerðu að engu rétt verkalýðsfélaga til launahækkunar. Óhappaverkið, sem hann talar um, er það, að Dagsbrúnarverkamenn hafa síðan fengið grunnkaup sitt hækkað úr kr. 1.45 í kr. 2.65. - Í öðru lagi er það staðreynd, þó að hæstv. fjmrh. hafi einnig í því efni dregið í land, að hann sagði í dag og játaði á sina eigin stétt, heildsalana, að það væri algeng regla hjá mörgum þeirra að láta umboðslaun, er þeir fengju hjá leverandörum erlendis, á sérstakan reikning, og þar með brjóta landslög, gjaldeyrislögin, og draga sér erlendan gjaldeyri á ólöglegan hátt. Og það er staðreynd, að hann hefur þannig játað, að ef réttir menn ættu í hlut, væri þjóðin svikin á þennan hátt, og að hann hefur varið þessi lögbrot, sem miða að persónulegri auðgun.



Það er oft talað um það, og m.a. skildist það á ræðu hv. 3. þm. Reykv., að við sósíalistar viljum sliga þetta þjóðfélag og koma því á kné. En það hafa engir unnið eins mikið að þessu eins og heildsalarnir, sem eru komnir. vel á veg með það. En það hefur komið í hlut okkar sósíalista að berjast á móti því, að þeir sligi okkar atvinnuvegi, og vinna á móti þeim skemmdaröflum, sem leiðir af þeim áhrifum og sérstöðu, sem heildsalastéttin hefur. Hæstv. fjmrh. taldi, að það væri ákaflega mikið unnið við það, að við ættum íslenzka verzlunarstétt. Það er kannske út af fyrir sig gott. Við búum nú við það að hafa verzlunarstétt, sem flytur mjög mikið af gróða sínum út úr landinu. Einmitt vegna verzlunarkúgunar, sem var hér á landi, fórum við fram á, að hin erlenda áþján færi frá hér á Íslandi, en enginn óskar eftir því, að hún komi aftur. Sú verzlunarstétt flutti arðinn af verzluninni út úr landinu. En sú íslenzka verzlunarstétt, sem við höfum fengið í staðinn, sýnist hafa haft vaxandi tilhneigingu í þessa sömu átt á síðustu árum. Og að því leyti er hún að verða dálítið svipuð og gamla einokunarverzlunarstéttin var. Og það verður að játa það, að það er ákaflega margt orðið líkt með núverandi verzlunarstétt, með því fyrirkomulagi, sem nú ríkir hjá okkur, eins og hjá gömlu selstöðuverzluninni. Og vitanlega láta þá áhrifin af því á atvinnulíf okkar ekki á sér standa um að koma fram. Og þess vegna hefur nú sjávarútvegur okkar orðið fyrir þeim búsifjum, sem ég hef nú lýst. - Ég benti á, að ríkisstj. hefði með framkomu sinni í sambandi við eignakönnunina og með yfirlýsingum í því efni, án þess að gera nokkuð, heldur láta þessa hluti fréttast út löngu áður, en það mál er lagt fyrir þingið, gefið einstökum mönnum tækifæri til þess að hagnýta sér þennan fyrirvara. Hversu sjálfrátt þetta er ríkisstj., skal ég ekkert um fullyrða. En í sambandi við þetta er verzlunarstéttinni gefið tækifæri til þess að hagnast á gömlum vörubirgðum. Þá kom gamli söngurinn fram hjá hæstv. fjmrh., að tollarnir lenta jafnt á öllum, og þess vegna væru þeir sanngjarnir. En það er einmitt þetta, að þeir lenda jafnt á öllum, sem gerir þá ósanngjarna. Og þetta er alveg óhæft fyrirkomulag frá sjónarmiði almennings, af því að menn eiga að bera skyldur sínar í hlutfalli við tekjur sínar. Og þessi nefskattaleið er alveg ófær, ofan á það, að þessar aðferðir, sem nú er lagt út í, verða til þess að auka verðbólgu og skapa enn meiri óánægju út af henni, en þó enn þá er komin.



Herra forseti. Ég vildi aðeins í nokkrum atriðum koma að ræðu hv. þm. Siglf. Hann kemur hér með endurteknar staðhæfingar um það, að verzlunarstéttin sérstaklega leitist við að koma peningum út úr landinu. En ég býst nú við, að þegar farið er að athuga þessar fullyrðingar þessa hv. þm., þá komi í ljós, að það eru vissir taktar, sem hann og flokksmenn hans temja sér í sambandi við þessar fullyrðingar. Fyrir nokkrum árum var það útgerðin, sem var hundelt á svipaðan hátt. Þá átti hún að áliti þessara manna að hafa fengið of mikinn hagnað af atvinnu. Og allt er þetta málróf í þessum efnum nokkuð yfirborðslegt. Þá minntist þessi hv. þm. á, að við í verzlunarstéttinni værum lausir við þá áhættu að annast sölu á íslenzkum afurðum. Ég hef oft tekið fram, og ég hygg, að hv. 2. þm. Reykv. sé mér sammála um það, að það eigi ekki að meina innflytjendum að reyna að finna markað fyrir útflutningsvörur. Því að þess má vænta, að þessir aðilar gætu fengið miklu hærra verð fyrir útflutningsvörurnar gegnum sina innflutningsstarfsemi. Þessu mætti haga þannig, eins og ég sagði nýlega hér, að setja mætti lágmarksverð á útflutningsvörurnar, sem fyrir minnst mætti selja þær út úr landinu, og leyfa svo innflytjendum að selja útflutningsvörur skv. þeim verðákvörðunum, og láta menn spreyta sig á því að ná því verði fyrir vörurnar. Það er því út í hött, sem hv. þm. Siglf. sagði í þessu efni hér. Mér finnst það annars skjóta nokkuð skökku við, sem hv. Sósflþm. segja hér um þessi mál, að það þurfi t.d. að afnema einhverja einokun, sem þeir tala um í sambandi við verzlunina hér á landi. Um einokun er venjulega talað, að ég held, í þeim skilningi, að verzlunin sé á einni hendi eða því sem næst. En þó er því haldið jafnframt fram af þessum sömu mönnum, sem tala hér um þessa einokun, að það séu allt of margir menn, sem hafi á hendi heildsöluverzlun. Aukning á tölu heildsalanna og einokun getur aldrei farið saman. Þarna kemur því fram ein af rökvillum þessa hv. þm. Þessum hv. þm. má líka vera ljóst, að útgerðin situr sérstaklega fyrir um allan þann gjaldeyri, sem hún þarf til innkaupa til síns atvinnurekstrar. Þetta má honum sem fyrrv. atvmrh. vera fullkunnugt. að svona hefur þetta verið. En þessi hv. þm. vill í þessu sniðganga það, sem er satt og rétt, en halda fram afbökunum og afvegaleiddri málsmeðferð. Þá vildi þessi hv. þm. snúa út úr orðum mínum í sambandi við það eftirlit. sem ég minntist á. Fyrst minntist ég á, að sú gamla gjaldeyris- og verðlagsn. frá 1939 var áður en viðskiptaráð tók til starfa og var á skömmtunartímabilinu frá 1932 til 1939. Og hafi þá komið hagnaður fram hjá kaupsýslustéttinni. þá var skattafyrirkomulagið þannig í þessu landi, að einmitt fyrir þá háu skatta, sem greiddir voru, heldur kannske hv. þm. Siglf., að ágóðinn hafi verið óeðlilega mikill þá af verzluninni. En ef hann kynnir sér það skattafyrirkomulag, sem nú er, þá mun hann komast að raun um, að meginið er tekið af tekjunum í skatta. Þá vildi hv. þm. Siglf. halda fram, að Sjálfstfl. væri útgerð heildsalanna og að þeir ættu blöðin. Ég vil í eitt skipti fyrir öll taka fram, að þó að þetta sé vel mælt í garð stéttarinnar, þannig að hún sé álitin dugmikill kraftur í þjóðfélaginu, þá held ég nú, að Sjálfstfl. sé það fjölmennur í landinu, að heildsalastéttin sem slík ráði þar litlu. Og það er vitað, að a.m.k. Morgunblaðið hefur algerlega fylgt stefnu miðstjórnar Sjálfstfl, í einu og öllu. - Ég veit hins vegar ekki, hvernig samkomulagið er á milli útgefenda Þjóðviljans, og það er mál, sem mig langar ekkert til að vita um. En það virðist mér einkennilegt að blanda þessum atriðum inn í þessar umr. Ég held, sem betur fer, að það hafi komið fram, að yfirleitt allar stéttir hafi búið við góðæri undanfarið í þessu landi. Og við megum allir fagna því, að svo er, og það ætla ég að vona, að megi haldast. En þó að hv. þm. Siglf. haldi því fram, að verzlunarstéttin eigi höfuðsök á dýrtíðinni, þá læt ég mér það í léttu rúmi liggja, þótt hann kasti fram órökstuddum staðhæfingum í því sambandi.

Áki Jakobsson Hv. 3. þm. Reykv. segist vera á móti því að einoka útflutningsverzlunina. Hann hefur þó, ásamt fleiri stéttarbræðrum sínum. ákaflega mikið grætt á því. að það verzlunarfyrirkomulag er haft í útflutningsverzluninni. sem nú er. En þetta, hversu útflutningsverzlunin hefur dregizt á fáar hendur og hvað ríkið hefur blandað sér þar í, er ein af afleiðingum þess, að útgerðin hefur verið féflett, þannig að útgerðarmenn hafa bókstaflega ekki fjármuni til þess að liggja með afurðir sínar. Og það er það, sem hefur átt verulegan þátt í því, hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar. Og einkaframtakið hefur svo alltaf verið að fara meir og meir úr sjávarútveginum og í verzlunina. Þannig að ef ekki væri haft þetta ágæta kerfi, sem haft hefur verið, þá væri heildsalastéttin komin í strand með allt saman. Hv. 3. þm. Reykv. fannst mótsetning vera í því hjá mér, er ég sagði, að heildsalarnir hefðu einokunaraðstöðu og hins vegar, að þeim hefði fjölgað. Einokunaraðstaða þessara manna er í því fólgin, að ein stofnun er sett á stofn til þess að afhenda gjaldeyri til þeirra manna, sem löggiltir eru til að vera heildsalar. Og það eru nokkrir útvaldir menn, sem fá meginið af þessum gjaldeyri. En það er ekki aðeins það, sem gerzt hefur, að heildsölum hafi fjölgað, heldur hafa þeir dregið of mikið vinnuafl í sína þjónustu, frá nauðsynlegum framleiðslustörfum til fánýtra hluta, vegna þess hve óeðlilega gróðamöguleika þeir hafa haft vegna þessa viðskiptakerfis, sem stofnað hefur verið í landinu. Þá sagði þessi hv. þm., að útgerðin hefði alltaf fengið nógan gjaldeyri fyrir nauðsynjum sínum. Þetta er hrein fjarstæða, ég vil nefna í því sambandi eitt dæmi. Landssamband íslenzkra útvegsmanna, sem langflestir útvegsmenn á landinu eru í hefur innkaupadeild til þess að kaupa inn nauðsynjar sjávarútvegsins og verzla með þær fyrir meðlimi sína á innkaupsverði, til þess að þeir losni við verðhækkun á þeim vegna heildsalagróðans. L.Í.Ú. var búið að fá ágætt tilboð um að geta fengið fiskilínur. En vegna skömmtunar í Englandi var ekki hægt að fá að kaupa þessar línur, af því að annað fyrirtæki í Englandi sagði við þá, sem umboðsmenn voru fyrir það hér: Þið fáið ekki öngultauma hjá mér, nema þið kaupið linur hjá mér líka - enda þótt þessar línur væru dýrari en þær, sem L.Í.Ú. átti kost á að hafa til sölu, samkv. því sem ég tók fram. Þetta er það, sem hv. 3. þm. Reykv. kallar frjálsa verzlun, en einokunaraðstaða er það samt sem áður, sem heildsalarnir hafa þannig. Og framkvæmd þessa kerfis, sem áratugum saman hefur verið hér, er skipulögð af hæstv. núv. menntmrh., Eysteini Jónssyni. og var fært í fast kerfi 1934. en var komið á að nokkru leyti fyrir þann tíma. En í gegnum þann langa feril í þessu kerfi hefur heildsalastéttin fengið þá aðstöðu að geta skákað útgerðinni, þegar samtök útgerðarmanna ætla að kaupa inn sjálf. Það er þannig verið að borga skatt til heildsalanna. Mun slík „frjáls verzlun“ vera til þjóðþrifa? Nei, svona „frjáls verzlun“ er eingöngu til þess að græða á henni. Og heildsalarnir eru með „frjálsri verzlun“, ef þeir geta grætt á henni. En svo eru þeir hins vegar með einokun, ef þeir geta grætt á henni. Hv. 3. þm. Reykv. neitaði líka. að heildsalarnir ættu Morgunblaðið og Vísi, en sagði, að miðstjórn Sjálfstfl. réði þar. En hverjir eru í miðstjórn Sjálfstfl.? A.m.k. þegar stillt er upp í Rvík fyrir kosningar, er þeirri uppstillingu hagað mjög heildsölunum í vil. Og það var miðstjórnin, sem eitthvað fjallaði um það. - Nei, þegar heildsalarnir halda því fram. að þeir á þegnlegan hátt taki þátt í opinberum útgjöldum, þá er sannleikurinn hins vegar sá, að þeir hafa fengið þá sérstöðu að mega fleyta rjómann ofan af okkar atvinnulífi - og eru komnir langt með að kaffæra það. Öruggasta ráðið til þess að vinna bug á verðbólgunni er að stöðva heildsalagróðann. Og það er ekki hægt öðruvísi. En heildsalarnir vilja halda við verðbólgunni, af því að þeir sem stendur græða mest á henni.



Herra forseti. Það er sennilega ekki gustuk að þjarma meir að hæstv. fjmrh., eftir það, sem að honum hefur verið saumað í dag. En það má hann eiga, að eftir því sem meir hefur að honum þrengt, því auðmýkri og kurteisari hefur hann orðið. En hann er ekki enn búinn að átta sig á því, að hann sé á lítt sæmandi hátt orðinn ráðh., þar sem hann hefur orðið að viðurkenna þá staðreynd, að fyrirtæki, sem hann á að verulegu leyti, hefur brotið landslögin rétt áður en hann sté upp í ráðherrastólinn, og þannig hefur hann í raun og veru sem sekur maður við landslög stigið í sinn ráðherrastól. Hæstv. fjmrh. hefur enn ekki lært að skammast sín fyrir þetta. En ég veit, að þjóðin mun læra að skammast sín fyrir tilkomu hans í ráðherrastólinn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leiðrétta hv. þm. Siglf. Það er ekki í fyrsta skipti, að hann hleypur svona gönuhlaup. Hann hefur gert það áður í sambandi við Landssamband íslenzkra útvegsmanna. eins og þegar hann lýsti yfir því, að þeir væru með því, að komið væri á landsverzlun hér á landi. En svo kom þá á eftir skrifleg yfirlýsing frá þeim félagssamtökum, þar sem því var lýst yfir, að L.Í.Ú. væri andvígt landsverzlun. Út af öngultaumunum, sem þessi hv. þm. talaði um, er það að segja, að það eru alveg fáránleg ósannindi að bera þetta fram, vegna þess að öngultaumar eru auðvitað seldir með því verði, sem verksmiðjan ákveður til alls útflutningsins. Og þetta er bara sagt út í loftið, sem hv. þm. Siglf. sagði, og þetta er hægt að sanna, og það get ég vissulega fengið líka skriflegt. - og það virðist þurfa að koma með skrifleg gögn, til þess að þessi hv. þm. megi verða heiðarlegri í málfærslu, en hann hefur reynzt. Og í sambandi við Landssamband íslenzkra útvegsmanna sem slíkt veit ég ekki annað, en að L.Í.Ú. hafi fengið hin hagkvæmustu kaup nú upp á síðkastið, einmitt gegnum heildsölufirmu hér á staðnum, í öllum greinum, til stórútgerðarinnar. Þannig er þetta, sem hv. þm. Siglf. sagði, bara sagt út í loftið.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. misskildi mig algerlega. Ég sagði það, að umboðsmaður hér heima hefði neitað að selja samtökum útvegsmanna öngultauma, nema þeir keyptu af honum fiskilínur. Mér er kunnugt um þetta. Það var löng barátta út af þessu hjá L.Í.Ú., sem endaði þannig, að útvegsmenn þar urðu að hætta við að fá línurnar með hagstæðara verðinu. Og það er ekki nema sáralitið, sem menn í þessum félagsskap hafa getað keypt inn sjálfir, vegna þess, hvernig verzlunin með þær vörur, sem þeir nota, er bundin og einokuð hér í Rvík, þ.e.a.s. útgerðarvörurnar. Ég hef ekki borið það fram, að Landsamband íslenzkra útvegsmanna væri sérstaklega með landsverzlun.

Það er í þingræðu hér frá því í fyrra

. En ég hef sagt, að útvegsmenn sæju, að það gæti ekki gengið lengur að hafa verzlunarfyrirkomulagið með útgerðarvörur eins og það væri nú, að heildsalar notuðu verzlun með þær vörur til að græða á henni. Og ég sagði, að þess vegna yrði að grípa til einhverra úrræða annarra, t.d. landsverzlunar. Og ef fyrirkomulagið verður áfram eins og það hefur verið á undanförnum árum. eins og lítur út fyrir, að ætli að verða undir stjórn núv. hæstv. ríkisstj., þá getur verið, að það fari svo, að útvegsmenn verði allir fylgjandi landsverzlun með þessar vörur. Og það eru kannske heildsalarnir sjálfir, sem bezt eru til þess fallnir að skapa þeirri landsverzlun fylgi.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. nr. 589. fari til landbn., sem ég á sæti í. En samt þykir mér ástæða til við þessa umr. að segja fáein orð um þetta mál, og til þess liggja alveg sérstakar ástæður, að ég tel rétt að minnast á þetta mál nokkrum orðum nú þegar. Í vetur, nokkru fyrir jól, skipaði fyrrv. ráðh. fimm manna nefnd þingmanna, til þess að endurskoða l. um búnaðarráð, sem samþ. voru á síðasta þingi og kunn eru orðin öllum hv. þm. - Það kom brátt í ljós, eftir að þessi n. hafði verið skipuð og fór að starfa, sem ég var formaður í, að ekki geti orðið neitt samkomulag um úrlausn málsins, þar sem sumir nm. gerðu háar kröfur um, að l. um búnaðarráð yrðu afnumin eða að þeim yrði breytt. Varð því úr, að störfum n. var með samkomulagi frestað þar til um það bil sem núverandi hæstv. ríkisstj. tók við sínu starfi. En eftir það hóf n. starf að nýju. og klofnaði þá um málið í þrjá hluta. Í meiri hl. voru hæstv. samgmrh. og núverandi hæstv. atvmrh. og hv. 2. þm. Skagf. Í öðrum minni hlutanum var ég, sem lagði áherzlu á, að búnaðarráðsl. sem kölluð hafa verið, héldust áfram óbreytt. Í hinum minni hl. var svo hv. 8. landsk., Ásmundur Sigurðsson, sem vildi nokkra breyt, á l. en var þó ekki hægt að ná samkomulagi af hans hálfu við meiri hl. n. Ég leyfi mér nú að líta þannig á, að þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. nr. 589. beri að skoða sem nál. meiri hl. þessarar n., sem ég gat um. Og ég fyrir mitt leyti hef beðið eftir því að fá skýrslu eða álit í einhverri mynd frá þeim hv. meiri hl. n. Ég hef þess vegna ekki skilað neinu sérstöku áliti fram að þessu og hugsa mér að geyma það, þar til þetta mál kemur til afgreiðslu í landbn. Að hinu leytinu býst ég einnig við, að hv. 8. landsk., sem hefur einnig sérafstöðu um málið samkv. því, sem ég hef tekið fram, geymi að birta sitt álit, þangað til þetta mál - ef það heldur áfram gegnum þessa hv. d., sem ætla má, að það geri í einhverri mynd - kemur til meðferðar í landbn. hv. Ed. Að þessu sinni skal ég ekki fara mjög langt út í að ræða þetta mál, en þó vil ég víkja nokkuð að þeim aðalatriðum, sem frv. þetta hefur að geyma og frá mínu sjónarmiði eru þau grundvallaratriði, sem þetta frv. hefur í sér fólgin. Í fyrsta lagi eru tekin upp í þetta frv. öll meginatriði mjólkur- og kjötsölul. frá 1935 með þeim breyt., sem á þeim hafa orðið, að öðru leyti en því, sem snertir yfirstjórn þessara mála, sem búið var að breyta, áður en þetta frv. kom fram. Varðandi þennan hluta frv. er það að segja, að þar er ekki um að ræða neina verulega breyt., og að hinu leytinu liggur opið með allan þann ágreining varðandi þessi mál, sem orðið hefur á undanförnum árum út af þeirri löggjöf, og skal ég á þessu stigi ekki neitt út í það mál fara. En þetta frv. felur það í sér að stofna sérstaka n. 9 manna, sem ætlazt er til, að heiti framleiðsluráð landbúnaðarins, og þessi n. á að taka við störfum verðlagsn. landbúnaðarafurða, sem nú starfar og jafnframt störfum búnaðarráðs. Þessi n. á að hafa með höndum að selja og annast yfirstjórn og sölu, verkun og dreifingu og það, sem kemur til greina með vinnslu á landbúnaðarafurðum. Í sjálfu sér er þetta ekkert annað en að skipta um hlutverk, búa til nýja n. öðruvísi skipaða en þá, sem nú er, til að annast þau hlutverk, sem þar er um að ræða. En sá böggull fylgir skammrifi að þessi nýja n. á að taka við öllum störfum verðlagsn. öðrum en því að ákveða verðlag á vörunum. Það má hún ekki gera samkvæmt þessu frv., en eins og kunnugt er, er það verðlagsn. landbúnaðarafurða, sem hefur samkvæmt búnaðarráðsl. það hlutverk að ákveða verð á öllum landbúnaðarafurðum. Þessi nýja n. á að hafa framkvæmdina að öðru leyti, og skal ég ekki hér fara út í neinar aths. né spádóma um það, hvort það sé líklegt, að þessi nýja n., eftir því sem hún á að verða skipuð, muni rækja á komandi árum þetta hlutverk betur eða verr en verðlagsn. landbúnaðarafurða hefur gert. Í báðum n., þeirri, sem ætlazt er til, að skipuð verði samkvæmt þessu frv., og hinni, sem starfar samkvæmt gildandi 1., eru bændur og bændafulltrúar eingöngu, og þó að ég treysti því fyrir mitt leyti betur að hafa þessi mál í höndum verðlagsn. landbúnaðarafurða, eins og nú er, heldur en að breyta um, þá skal ég ekki fara út í neina spádóma um það, hvort betur muni gefast. Þá kemur þriðja aðalatriðið. sem felst í þessu frv. Þar er um að ræða gerbreytingu á því, hvernig haga skuli verðlagningu landbúnaðarafurða á komandi árum. Nú væri út af fyrir sig ekkert við því að segja, þó að þessu væri breytt, ef það væri gert á heppilegan hátt, en þar liggur meginágreiningurinn, sem kom fram á síðasta þingi við meðferð búnaðarmálasjóðsl., sem kom fram í þeirri mþn., sem ég vék að áðan, og enn liggur opinn fyrir og hlýtur að verða í sambandi við afgreiðslu þessa máls hér á þingi. Samkvæmt 11. kafla frv. er til þess ætlazt, að það sé byrjað á því að skipa nýja sex manna n. til þess að reyna að finna grundvöll að verðlagningu landbúnaðarafurða, og er sú breyt. gerð frá því, sem var um sex manna n. fyrri, að nú eiga þrír fulltrúar í þessari n. að vera kosnir af stéttarsambandi bænda í stað þess, að áður var það einn fulltrúi frá Búnaðarfélagi Íslands. annar forstöðumaður búreikningaskrifstofu ríkisins og þriðji hagstofustjóri. Í öðru lagi er svo til þess ætlazt, að í þessari n. verði þrír fulltrúar neytenda, eins og það er orðað, einn tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, einn af Landssambandi iðnaðarmanna og einn af Sjómannafélagi Reykjavíkur. Nú væri það út af fyrir sig gott, ef maður gæti búizt við, að það yrði fullkomið samkomulag í þessari n., en eins og sakir standa í okkar þjóðmálum, eins og nú er mikið deilt um álit sex manna n. gömlu og þær ráðstafanir, sem hún gerði, þá geri ég mér ekki neinar tyllivonir um, að það komi til greina, að í þessari nýju n. verði nokkurt samkomulag um verðlagningu fyrir allar landbúnaðarafurðir. Það má segja, að það sé nýtt í sambandi við þessa n., að hér er tekið inn í frv., að Sjómannafélag Reykjavíkur skuli tilnefna mann í staðinn fyrir Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, sem átti fulltrúa í n. samkvæmt hinum eldri l. Ég skal taka fram, að það er álit mitt, að það sé sízt að vantreysta í nokkru sjómannastétt landsins umfram það, sem gerist um aðrar stéttir. Þvert á móti treysti ég sjómannastéttinni betur en flestum öðrum stéttum fyrir utan mína stétt, bændastéttina. En ég verð að segja, að ég tel enga ástæðu til að treysta sjómönnum Reykjavíkur betur en öllum öðrum sjómönnum úti um allt land, en hér er það lagt undir Sjómannafélag Reykjavíkur eitt. Í öðru lagi er það, að Sjómannafélag Reykjavíkur er eitt af mörgum félögum í Alþýðusambandi Íslands, en það var ekki Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, ef ég man rétt, en þetta er út af fyrir sig aukaatriði. Í sjálfu sér hef ég ekkert út á það að setja, þó að það sé reynt að setja slíka sex manna n., eins og gert er ráð fyrir í þessum l., en þó vil ég segja, að það ætti að vera þannig, að hennar álit kæmi því aðeins til greina, að hún yrði öll sammála, eins og hér er raunar tekið fram, en að það væri enginn yfirdómstóll, sem tæki þar við. Ástæðan til þess, að gamla sex manna n. komst að sameiginlegri niðurstöðu, var sú, og það var skýrt fyrir þeim nm., að annaðhvort yrðu þeir að koma sér saman um verðlagsgrundvöll eða þá að ekkert tillit yrði tekið til þess starfs, sem þeir hefðu með höndum. Þá kem ég að því höfuðágreiningsefni, sem er í sambandi við þetta mál, en það er það, að ef þessi sex manna n. nær ekki samkomulagi, og ég reikna ekki með, að það verði, eins og nú standa sakir, þá á að koma þriggja manna yfirdómur, sem skertur þessu mikla vandamáli, sem eins og sakir standa, er eitt allra mesta vandamál okkar þjóðfélags, eins og nú er komið, og hefur verið það, og þessi dómstóli á að skera úr um verðið. Í honum er ætlazt til, að verði einn maður frá bændastéttinni, annar frá neytendum, ótiltekið, hvernig hann skuli kosinn, og þriðji hagstofustjóri. Nú má reikna með, að ekki verði samkomulag í þessari sex manna n., og eins geri ég ráð fyrir, að ekki verði frekar samkomulag milli þeirra sérstöku fulltrúa, sem kosnir eru annar frá neytendum, en hinn frá framleiðendum í þennan gerðardómstól. Og þá verður endirinn sá, að verðlagsmál landbúnaðarins verða í hendi eins embættismanns, hagstofustjórans í Reykjavík. Að vísu er núverandi hagstofustjóri alkunnur heiðursmaður og ekki nema gott um það að segja, að sú persóna hafi þetta vald. En hluturinn er sá, að ég fyrir mitt leyti vil ekki leggja þetta vald í hendur eins manns. Hér er í rauninni verið að snúa inn á þá leið, sem farin var á því tímabili, sem kjötverðlagsn. og mjólkurverðlagsn. voru starfandi, en það var að skipa menn frá samtökum neytenda og frá framleiðendum og einn oddamann, sem var skipaður af þáverandi ríkisstj., og það var sá oddamaður, sem hafði valdið yfir því, hvaða verðlag bændur landsins fengu fyrir sínar vörur. Á þeim tíma gekk það svo, að þeim atvinnuvegi var haldið í kreppuástandi. Það má kannske segja, að það séu mjög breyttar ástæður, sem mætti kannske ætla, að hefðu breytt afstöðu minni hvað búnaðarráð snertir, vegna þeirrar breyt., sem orðið hefur á ríkisstj., síðan þau l. voru sett. Ég skal ekki leyna því, að ég treysti hæstv. fyrrv. landbrh. betur en þeim hæstv. ráðh., sem nú skipar það sæti, og það hefur farið nokkurt orð af því, að ég treysti henni ekki og bæri ekki meira traust til framsóknarmanna en góðu hófi gegnir. En þó er það svo, að ég ber svo mikið traust til hæstv. núverandi landbrh., að ég vil heldur eiga það undir honum að skipa 25 bændur og bændafulltrúa í búnaðarráð, þegar það á að skipa næst, heldur en að gerbreyta því fyrirkomulagi, sem hér er um að ræða, og leggja þetta mikla vald í hendur eins embættismanns í Reykjavík, eins og auðsjáanlega er gert með þessum l. Og það verð ég að segja, að þeir hv. þm. úr Framsfl., sem mest hömuðust hér í fyrra gegn búnaðarráðsl. og höfðu það helzt út á þau að setja, að valdið yfir þessum málum væri ekki í höndum bænda, hafa nú tekið nokkuð mikið skref aftur á bak, því að með þessu frv. hér er valdið tekið úr höndum bænda og sett í hendur eins einasta manns, sem á að hafa yfirstjórn og úrslitavald um það, hvaða verðlag á komandi árum á að vera á afurðum bænda landsins. Þetta eru þau aðalatriði, sem mér virðist þetta mál hafa að geyma, og ég sé ekki á þessu stigi ástæðu til að fara mörgum orðum um ýmislegt af því, sem hæstv. landbrh. flutti í sinni ræðu hér í gær, enda þótt ég hafi ýmislegt við það að athuga, sem þar kom fram. En í þessum orðum, sem ég hef hér flutt, er markaður sá ágreiningur, sem er milli mín og annarra aðila, sem standa að þessu frv., og í sambandi við þetta mál. Síðar mun ég svo gera nánari grein fyrir því, þegar það kemur til afgreiðslu í landbn., hvaða nánari og fleiri orsakir liggja til þess, að ég get ekki með nokkru móti léð þessu frv. mitt fylgi í þeirri mynd, sem það hefur nú.



Ég ætlaði að leyfa mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. fors.- og félmrh. í sambandi við l. um verkamannabústaði. Þannig er ástatt á Siglufirði, að það er verið að byggja 30 íbúðir af Byggingarfélagi verkamanna þar, sem munu kosta um tvær millj. kr. allar saman upp komnar. Það mun vera á aðra millj. kr., sem Byggingarsjóður verkamanna á að lána til bygginga verkamanna þarna á staðnum, þegar þær eru komnar upp. Nú eru þessar byggingar mjög langt á veg komnar, og er búizt við, að þær verði í maí n. k. tilbúnar til íbúðar. En ekki hefur fengizt lánað nema rösk ein millj. kr. til þessara bygginga hjá Byggingarsjóði verkamanna, og þeir, sem tekið hafa að sér stjórn bygginganna, standa með stórar kröfur gagnvart byggingarfélaginu, og þeir eru komnir í þrot og hafa tilkynnt félaginu, að þeir verði þess vegna að gera einhverjar ráðstafanir. Og þó að þeim þyki það leiðinlegt, sjá þeir sér ekki fært annað en að rifta samningi og ganga að félaginu. Á Sauðárkróki, í Ólafsfirði, á Dalvík og Húsavík gengur þetta, að því er mér er tjáð, einnig þannig. Ég hef staðið í stöðugu stappi við byggingarsjóðsstjórnina. En formaður hennar, Magnús Sigurðsson bankastjóri, er ekki á landinu nú. En hún getur ekkert úr þessum vandræðum greitt, nema hún hefur nú fyrir þremur eða fjórum vikum fengið 600 þús. kr. til þess að lána, og hefur hún útbýtt þessu fé að láni. Í hlut Siglufjarðarfélagsins kom af því 200 þús. kr., en skuldir munu hafa verið orðnar eitthvað á sjötta hundrað þús. kr. Þetta lán hrökk því mjög skammt. Ég hef líka átt samtal við starfsmann þessarar byggingarfélagsstjórnar og eftir því sem nú liggur fyrir, veit hann ekki til, að nein ráð séu fyrir hendi til að greiða úr þessum vandræðum. Það segir sig sjálft, að við svo búið má ekki standa í þessu efni, að þessar verkamannabústaðabyggingar verði stöðvaðar. Og það er ekki vafi á því, að ef farið verður að rifta samningi um byggingu þessara íbúða og farið út í málaferli út af greiðslum, þá er það ófyrirsjáanlegur skaði, sem byggingarfélögin, sem í hlut eiga, verða fyrir. Ég vil út af þessu ástandi bera fram við hæstv. félmrh. þá fyrirspurn: Hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. að gera til þess að fyrirbyggja, að byggingar verkamannabústaða stöðvist? - Hvað byggingarfélagið á Siglufirði snertir, þá er óhjákvæmilegt, að það verður að fá peninga þegar í stað, því að búið er að þenja þetta eins og mögulegt er. Þeir menn, sem tóku að sér byggingar þessar á Siglufirði, eru komnir í þrot, og sparisjóðurinn á Siglufirði er búinn að leggja fram þegar að láni mikið fé, og hann veit ekki, hvenær hann fær þær kröfur greiddar, og hann getur ekki meira. Vandræði eru mikil á Siglufirði nú, m. a. vegna þess að Síldarverksmiðjur ríkisins hafa keypt uppundir 20 íbúðir og í þessar íbúðir hefur flutt aðkomufólk, sem eru ýmsir fagmenn, sem vinna fyrir síldarverksmiðjurnar, og fólk þeirra. Þetta hefur að þessu leyti tekizt af þeim íbúðum, sem fast búsett fólk á Siglufirði annars hefði notað. Og þó að Síldarverksmiðjur ríkisins hefðu að vísu átt að byggja sjálfar yfir þetta fólk sitt, þá er ekkert við því að segja, þótt þær gerðu það ekki, ef aðrir hefðu í stað þess getað byggt á Siglufirði. En þessi íbúðarkaup síldarverksmiðjanna gera byggingar verkamannabústaðanna miklu meir aðkallandi en annars hefði verið. Ég vildi mælast til þess við hæstv. félmrh., að hann gefi upplýsingar um það, hvað ríkisstj. muni gera í þessu efni, af því að honum er kunnugt um, hvað í l. stendur um skyldur ríkisvaldsins í þessu efni. Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Út af ræðu hv. þm. Siglf. skal ég leyfa mér að geta þess, að það eru allmikil vandkvæði, eins og nú standa sakir, um lánaútvegun til bygginga verkamannabústaða. En það hefur verið reynt að vinna að því, eftir því sem föng frekast hafa leyft, að afla þó fjár til þeirra bygginga, sem nú eru í gangi af verkamannabústöðum. Fyrir einu eða tveimur árum síðan var gerð veruleg tilraun með það að bjóða út stórt lán fýrir Byggingarsjóð verkamanna. Sáralítið af þessu láni fékkst. Sjóðurinn hefur ekkert fé, eins og sakir standa, en Landsbankinn hefur lánað honum um 4 millj. kr. eins og nú er. - Mér er kunnugt um, að þessi vandræði steðja að á Siglufirði, sem hv. þm. hefur hér lýst, og ég hef líka vonir um, að það verði hægt að ráða fram úr því á þann veg, að verktaki haldi áfram byggingum þarna á Siglufirði, en á því er mikil nauðsyn, eins og undirstrikað var af hv. þm. Annars er það svo um byggingar verkamannabústaða, eins og hv. þm. Siglf. veit, að í löggjöfinni um það mál er gert ráð fyrir, að byggingarsjóður fái lán til þess að veita einstökum byggingarfélögum verkamanna hingað og þangað um landið. Þetta hefur sjóðurinn reynt, árangurslítið eða jafnvel árangurslaust, og hefur þess vegna orðið að grípa til þess til bráðabirgða að fá lán í Landsbankanum til þess að geta haldið áfram þeim byggingum, sem eru nú á ferð, einkum á Norðurlandi, einmitt á þeim stöðum, sem hv. þm. taldi upp. - Ég vil vænta, að það takist að útvega svo lán til þessara bygginga, að þær geti haldið áfram, því að það er mikil nauðsyn á því. En hvað snertir útvegun á miklu stærri lánum til bygginga verkamannabústaða, þá er ekki hægt að segja um það mál á þessu augnabliki. En mér er kunnugt um, að stjórnin muni á sínum tíma taka til athugunar, hvaða möguleikar væru á því að útvega lán í stærri stíl til þessara bygginga, og hefur þegar athugað það að nokkru. En ég sem sagt vænti þess, að bæði á Siglufirði og annars staðar á Norðurlandi geti þessum byggingum verið haldið áfram og stöðvist ekki, því að þess er mikil þörf, ekki sízt á Siglufirði, því að þar býr talsverður fjöldi fólks í síldarbröggum, eins og hv. þm. þekkir, og allir, sem þekkja til á Siglufirði, vita, að þeir eru ekki hæfir til íbúðar til vetrarsetu, enda ekki til þess byggðir, heldur til þess, að verkafólk noti þá til íbúðar yfir blásumarið. En það var búizt við, að þessir verkamannabústaðir, sem nú er langt komið að byggja, mundu létta nokkuð þar á. Annars er það svo, viðkomandi því, sem hv. þm. minntist á, að þegar Síldarverksmiðjur ríkisins neyddust til þess að taka upp stórkostlegt húsnæði á Siglufirði, til þess að fagmenn, sem unnu fyrir þær, gætu haft húsnæði, þá gekk það út yfir fast búsett fólk á Siglufirði. Og gæti verið spurning um það, hvort ríkisverksmiðjurnar ættu ekki að reyna að reisa eitthvað af íbúðum sjálfar fyrir starfandi fagmenn sína, eins og sakir standa nú á Siglufirði. En ég vonast til þess, að hægt verði að greiða úr þessum vandamálum á Siglufirði og annars staðar á Norðurlandi, þannig að byggingar þær á verkamannabústöðum, sem nú eru í smíðum, geti haldið áfram. Áki Jakobsson: Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir svör hans. Ég vil bara benda á það að lokum, að þörfin er orðin svo brýn, að í þessum efnum er nauðsyn aðgerða nú tafarlaust, og ef þessir verktakar á Siglufirði neyðast til þess að grípa til róttækra aðgerða, þá skaðast byggingarfélögin á Siglufirði um líklega hundruð þúsunda króna. Það verður því að fá einhverja bráðabirgðalausn á þessum málum fyrst í stað, meðan verið er að finna einhverja varanlega lausn málanna. Þeim, sem sáu það fyrir, að þessir örðugleikar gætu orðið á framkvæmd þessara l. um verkamannabústaði, og málin heyra undir hjá ríkisvaldinu, ber skylda til að greiða úr eftir föngum. Á það var bent hér í þinginu, að það þyrfti að ákveða, að Landsbankinn skyldi vera skyldugur til að lána til þeirra bygginga, sem byggðar væru samkv. þeim l. og vitað var, að byggðar yrðu á næstunni, til þess að bygging þeirra þyrfti ekki að stöðvast. Þá áleit meiri hl. hv. þm., að slíkt væri ekki tiltækilegt og að ekki væri þörf á því. En það hefur komið á daginn, að það hefur verið full þörf á því, og ég sé ekki annað en að ríkisstj. þurfi að fara fram á það við Landsbankann, að hann leggi fram það fé að láni, sem nauðsynlegt er að leggja fram til þess, að þarna verði ekki úr málaferlum á Siglufirði, vegna þess að verktakar þurfa að fá kröfur sínar vegna þessara bygginga greiddar. Ég vænti þess, að eitthvað verði í þessu gert af hálfu hæstv. ríkisstj. nú sem allra fyrst. Jónas Jónsson: Ég vildi mega beina því til hæstv. ríkisstj. í fyrsta lagi, hve mörgum millj. kr. er búið að eyða í framkvæmdir á báðum flugvöllunum. Mér er sagt, að það sé á 7. milljón. Í öðru lagi vil ég svo spyrja hæstv. ríkisstj., hve margir starfsmenn eru á Reykjavíkurflugvellinum og Keflavíkurflugvellinum, íslenzkir, og hvaða tekjur þeir hafa. - Ég þykist vita, að ríkisstj. sjái ekki ástæðu til að leyna neinu í þessu. Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það fór nú því miður dálítið fram hjá mér, sem hv. þm. sagði, en mér heyrðist þó, að hann væri að spyrja um það, hvort verið væri með stórar framkvæmdir á flugvöllum ríkisins, en þar er ekki um neinar stórframkvæmdir að ræða af Íslendinga hendi. Raunar var nokkur fjárlagaheimild veitt í þessu skyni í fjárlfrv. til endurbóta, sem vafalaust verður notuð. En engin stórvirki standa þar fyrir dyrum. Jónas Jónsson: Ef hæstv. ráðh. hefur ekki tapað heyrninni, vona ég, að hann geti svarað betur, og endurtek spurninguna: Hve margar millj. er íslenzka ríkið búið að leggja í báða flugvellina? Er rétt, að það sé á 7. milljón? Hve margir menn eru að störfum á hvorum flugvellinum fyrir sig, og hve miklar tekjur hafa þeir? Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Hv. þm. verður að koma með fyrirspurnina skriflega samkv. þingsköpum, ef hann getur vænzt þess að fá svar við henni. Jónas Jónsson: Það getur farið svo, að ég geti upplýst innan skamms, hve mörgum millj. ráðh. er búinn að eyða í þetta, ef hann treystir sér ekki til að svara. Geta þá spunnizt um það ýtarlegar umr., ef honum vex kjarkur. Sigfús Sigurhjartarson: Herra forseti. Það er nú orðið kunnugt, að hér eru staddir nokkrir Bretar, sem vinna að athugun á Þjórsá, en meira vita menn ekki. Sumir hafa getið sér þess til, að hér sé að verki brezkur alúmíníumhringur, sem hafi í hyggju að athuga möguleikana á virkjun Þjórsár í því augnamiði að hefja hér alúmíníumvinnslu. Nú eru ákvæði um það í l. nr. 68 frá 1940 að rannsóknarráð ríkisins skuli hafa forgöngu eða vera til ráða kvatt við allar náttúrufræðilegar rannsóknir. Ég hef því snúið mér til formanns rannsóknarráðs ríkisins og spurt, hvort hann væri hér með í ráðum, en hann kveðst ekki hafa neitt verið til kvaddur í þessu máli og sama segir raforkumálastjóri. Nú vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj., og þá sérstaklega hæstv. atvmrh., sem ég geri ráð fyrir, að þessi mál heyri undir, hverju þetta sæti, hvort þessar rannsóknir hafi verið leyfðar og hvort það hafi verið gert í samráði við rannsóknarráð, ef þetta reynist vera gert samkvæmt leyfi, og enn fremur, að hverju þessar rannsóknir beinist. Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég skal gjarnan gefa þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru í þessu máli. Þessu máli var hreyft í einu dagblaðanna í gær, og var ætlunin, að ríkisstj. gæfi um það opinbera tilkynningu, en vegna þess að í gær var fundur hér í þinginu, sem stóð fram á nótt, hefur ekki unnizt tími til þess að koma þessari tilkynningu út. Nokkru eftir, að ég tók sæti í ríkisstj., var mér tjáð, að fyrir lægi beiðni frá ensku verkfræðingafirma að fá að gera athuganir á Þjórsá, og við nánari athugun fékk ég að vita, að á síðasta sumri kom hingað til lands fulltrúi frá ensku alúmíníumfirma, sem vildi fá að gera athuganir á vatnsmagni Þjórsár. Þá var þetta mál lagt fyrir ríkisstj., og hún taldi ekkert athugavert við það, þó að vatnsmagnið væri athugað, og samkvæmt því mun hafa verið greitt fyrir þessum manni. Hann flaug m. a. yfir vatnasvæðið og gerði einhverjar athuganir úr lofti, en fór síðan aftur til Englands. Það næsta er svo í þessu máli, að það kemur beiðni um, að firmað megi halda þessum athugunum áfram. Sú beiðni var því næst rædd í ríkisstj., og féllst hún á að leyfa áframhaldandi athuganir, en þó án skuldbindingar um nokkur frekari réttindi í framtíðinni. Enn fremur var þannig frá gengið, að ríkisstj. fengi að fylgjast með þessum rannsóknum og niðurstöður þeirra yrðu eign Íslendinga. Tveimur embættismönnum var falið að fylgjast með og semja um, hvernig þessu yrði fyrir komið, en það eru vegamálastjóri og raforkumálastjóri. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég þarf að svara í þessu sambandi, en þó vil ég aðeins geta þess í sambandi við það, að 6. þm. Rvk. taldi þessar rannsóknir heyra undir l. um náttúrurannsóknir, að ríkisstj. leit svo á, að hér væri ekki um vísindarannsóknir að ræða, heldur væru þetta fyrst og fremst tæknilegar mælingar, þó að ef til vill mætti heimfæra þær undir umrædd lög. Sigfús Sigurhjartarson: Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. og tel hann hafa gefið greinargóðar upplýsingar, en það er þó eitt atriði, sem ég get ekki fallizt á, og það er, að þetta eigi ekki skylt við náttúrurannsóknir. Það vita allir þm., að þessi umræddu lög voru einmitt sett vegna þess, að nokkur brögð voru að því, að erlendir aðilar vildu rannsaka auðlindir landsins, en til þess að varna frekari íhlutun voru þessi ákvæði sett í l. um náttúrurannsóknir. Nú vita allir, að eftirsóknarverðustu gæði þessa lands er raforkan, og þegar erlendir aðilar fara að sækjast eftir að rannsaka hana, þá er hætt við, að fleira búi undir. Að vísu er bót í máli, að þessum erlendu mönnum er skylt að hafa samstarf við íslenzka aðila. En þrátt fyrir það, tel ég, að hér sé farið inn á mjög varhugaverða braut og ekki sízt, þegar jafnvel getur leikið vafi á um eignarrétt okkar á vatnsorkunni í Þjórsá. Mér er ekki kunnugt um, að eignarréttur Títan-félagsins svo nefnda, sem einu sinni keypti vatnsréttindi í Þjórsá, sé niður fallinn, þó að svo kunni að vera. En ég vil þó benda á það, að ekki er allsendis óhugsandi, að á bak við þessar rannsóknir sé á einhvern hátt gamla Títan og að þeir gerðu sér hugmyndir um, að þeir ættu þarna einhvern rétt. Ríkisstj. er skylt að vera á verði, og sem betur fer eigum við marga og góða verkfræðinga, sem geta framkvæmt mælingar og rannsóknir, og að minnsta kosti undir þeirra stjórn eiga allar rannsóknir á auðlindum okkar að fara fram. Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Það má segja, að þessar mælingar, sem hér um ræðir, heyri að nokkru leyti undir náttúrurannsóknir, en þó eru þær eingöngu tekniskt atriði, og á þeim forsendum telur ríkisstj., að þær heyri ekki undir umrædd l. Hitt er annað mál, að það er sjálfsagt að fara gætilega með þessi mál, og það hugsar ríkisstj. sér að gera og þá á líkan hátt og þau heyra undir umrædd l. Um eignarréttinn á vatnsorkunni er það að segja, að þetta umrædda Títan-félag keypti hann og þetta félag er til enn og starfandi, en um það, hvar þessi vantsréttindahlutabréf eru niður komin, er ekki hægt að segja. Sennilega eru þau í Noregi, því að þetta félag er norskt. En raunverulega svífur eignarréttur félagsins í lausu lofti, því að félagið hefur engan rétt til virkjunar, og til þess að fá hann yrði það að hef ja algerlega nýja samninga, sem væru þá á valdi Íslendinga eingöngu. Sigfús Sigurhjartarson: Herra forseti. Ég þakka ráðh. enn fyrir góðar upplýsingar. Það er þá vitað, að félagið Títan er enn starfandi og að það vantar ekki annað enn virkjunarleyfi í Þjórsá. Í því sambandi vil ég leyfa mér að óska þess, að ef til þess kemur, að Títan sæki um það leyfi, þá verði haldið betur á en verið hefur. Hér er erlendum aðilum veitt tækifæri til þess að rannsaka mesta orkuvatn landsins fyrirstöðulaust, og af því hlýtur að leiða, að knúið verður á um frekari ítök og aðgerðir, en þá verður að halda betur á málstað Íslands, ef ekki á illa að fara. Mér fyndist standa nær ríkisstj. að láta sjálf rannsaka íslenzku fallvötnin, þar sem stofnað hefur verið embætti í því skyni, þar sem er raforkumálastjóri, þó að til þess þyrfti að ráða erlenda verkfræðinga, heldur en segja já og amen, þegar erlendir auðhringar sækjast eftir að rannsaka íslenzku fallvötnin. Eysteinn Jónsson: Herra forseti. Ég hef flutt á þessu þingi tvær fyrirspurnir, og er önnur á þskj. nr. 19, en hin á þskj. nr. 20. Það er nú nokkuð langt liðið, síðan ég lagði þessar fyrirspurnir fram. Önnur er til ríkisstjórnarinnar, en hin til atvmrh. Nú vil ég leyfa mér að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann geri ráðstafanir til þess, að þessar fyrirspurnir gætu orðið hér til umr. hið fyrsta. Og vil ég spyrja hæstv. forseta að því, hvort hann geti sagt nokkuð um það nú, hvort svo geti orðið, en annars, ef hann getur það ekki, mælast til þess, að hann vildi taka þessar fyrirspurnir á dagskrá næstu daga. Forseti (BG) : Út af aths. hv. 1. þm. S-M. skal ég taka fram, að hlutaðeigandi ráðh. hefur verið skrifað og þeim tilkynnt, að fyrirspurnir þessar hafi komið fram, en enn hefur ekki komið svar frá þeim. En forseti mun á næstunni athuga, hvað málunum líður og hvort ekki megi vænta þess, að hæstv. ráðh. séu tilbúnir að svara fyrirspurnunum. Eysteinn Jónsson: Herra forseti. Ástæðan fyrir því, að ég tek nú tii máls, er sú, að ég á hér á dagskrá tvær fyrirspurnir, sem lagðar voru fram fyrir mörgum vikum og hæstv. forseti hefur tekið af dagskrá dag eftir dag, án þess að sá ráðh., sem hlut á að máli, hafi verið viðstaddur til að svara þeim. - Út af þessu vil ég benda hæstv. forseta á, í hversu mikið óefni er komið þeim þætti þingstarfanna, að þm. eigi kost á að fá svarað þeim fyrirspurnum, er þeir bera fram, af hálfu viðkomandi ráðh. Þegar ég þekkti betur til þessara mála, var sá háttur við hafður, að viðkomandi ráðh. var skriflega tilkynnt um fyrirspurnir, er bornar voru fram til hans, og hann svaraði forseta síðan skriflega og tilgreindi, hvenær hann yrði reiðubúinn til þess að svara fyrirspurninni, þannig að forseti gæti þá sett fyrirspurnina á dagskrá í samræmi við það. Vil ég nú eindregið beina því til forseta að reyna að fá þessu kippt í lag með því að leiða viðkomandi ráðh. það fyrir sjónir, að með þeirri aðferð að hrúga upp fyrirspurnum og láta þær liggja vikum saman og skeyta því engu, þótt þær séu settar á dagskrá, er þm. sýnd hin mesta fyrirlitning, en ég vil þó trúa því, að ef hæstv. forseti fengi hina starfsbræður sína hér - þ. e. hina forsetana - til þess að leiða ráðh. þetta fyrir sjónir, þá hlyti slíkt að bera árangur. Ég get hugsað mér, að hér sé fremur um að kenna áhugaleysi heldur en ásetningi, að þessi háttur hefur á orðið gegn virðingu þingsins, og vil því skora á hæstv. forseta að fá þessu máli kippt í lag með samstarfi við hina forseta Alþingis. Gísli Jónsson: Herra forseti. Þann 16. okt. var vísað til samgmrh. 2 frv., sem ég er flm. að: Frv. á þskj. 6, um breyt. á vegal., og frv. á þskj. 7, um breyt. á brúal. Það hefur nú ekkert heyrzt frá viðkomandi n. um þessi mál, og vildi ég gera þá fyrirspurn til hv. form. n., hvers vænta megi um afgreiðslu þeirra. Það er mikils virði fyrir okkur að vita um það, hvaða afgreiðslu þetta fær í þinginu, með tilliti til afgreiðslu 13. gr. fjárl., og vænti ég að geta fengið greið og góð svör í sambandi við þetta. Eiríkur Einarsson: Mig furðar ekki, þótt hv. þm. Barð. spyrji um þetta, þar sem liðinn er þetta langur tími síðan málinu var vísað til n. Ég hef ekki sem form. n. boðað til fundar og málið þannig ekki tekið fyrir í n. En þessi dráttur af minni hálfu að taka málið til meðferðar þar stafar eingöngu af því, að mér var kunnugt um það, að vegamálastjórnin hafði á prjónunum till. til Alþ., hver sé hennar vilji um heildarafstöðu til slíkra mála, sem fyrir þingið kunna að koma núna, svo sem um frv. um nýja þjóðvegi. Þar sem ég hafði ástæðu til að ætla, að vegamálastjórn landsins mundi bera fram þessar till. og þær gætu orðið þeirri n., sem um slík mál fjallaði, til leiðbeiningar, hef ég dregið að kalla saman fund til þess að sjá, hvort þessar till. kæmu ekki fram. Ég vil svo vona, að hv. fyrirspyrjandi skilji, að enn sem komið er stafar þetta af þessum orsökum, en ekki af öðru. Páll Zóphóníasson: Herra forseti. Af því að mér er kunnugt um, að í samamn. Nd. hefur verið á ferð frv. um sama efni og sú n. stendur í nánu sambandi við vegamálastjóra um þær breyt., þá vil ég beina því til hv. form. samgmn. hér, að n. vilji báðar sameina sig um þessi mál, svo að það fari ekki tvöfaldur tími í þetta hjá vegamálastjóra, en ekki, eins og mér skildist á hv. form. hér, að ekkert sé farið að gera í málinu í þessari d., meðan hin d. er búin að sitja á mörgum fundum með vegamálastjóra til þess að heyra hans till. um málið. Gísli Jónsson: Ég er undrandi yfir þessum upplýsingum. Þegar ég var form. samgmn., var venja, að slíkar till. voru sendar vegamálastjóra til umsagnar og hann beðinn að gefa upplýsingar um, hvort hann gæti fallizt á, að réttmætt væri að gera slíkar breyt. á vegal. Nú skilst mér, að ekki sé farið að halda einn einasta fund um þetta í tvo mánuði. Ef þetta er rétt, vænti ég þess, að hæstv. forseti áminni þá þm., sem fara þannig með málin. Ég vænti því, eins og hv. 1. þm. N-M. sagði, að þetta verði tekið til athugunar og samvinna geti hafizt milli samgmn. beggja d., sem sameinist til áframhaldandi flutnings í annarri hvorri d. Eiríkur Einarsson: Hv. tveir þm. hafa tekið í sama streng og lagt það af speki sinni til málanna, að samstarf verði milli samgmn. beggja d. um þetta mál. Það getur að vísu verið gott, að samráð séu milli d. um meðferð mála. En þó hygg ég, að flestir þm. séu um það sammála, að sú sé venjan um þingmál, að tilsvarandi n. hvorrar d. fer sínu fram til að byrja með, þó að það geti endað með eðlilegu samstarfi milli n. Hvort það hefur ekki verið minnzt á þetta við vegamálastjóra? Ég veit ekki betur en ég hafi gert það. Vegamálastjóri veit vel, að það er beðið eftir þessu, og ég mun ýta eftir þessu, eins og ég get. En hvort að svo komnu máli er ástæða til, að n. beggja d. fjalli um málið sameiginlega, hvað það snertir, mun ég fara mínu fram. Forseti (ÞÞ) : Ég hef talað við form. samvn. og hef ástæðu til að ætla, að mjög fljótlega verði haldinn fundur í samvn., enda verður að gera eitthvað í þessu máli bráðlega. Gísli Jónsson: Ég vil þakka forseta fyrir það, sem hann hefur gert í þessu máli, og skal ekki deila um þetta atriði, en vildi beina þeirri spurningu til form. n., hvort hann vildi nú ekki l já þessu máli sams konar samúð og Austurvegi.

Er ekki bezt, að hvor fari sinn veg?

Páll Zóphóníasson: Herra forseti. Snemma á þessu þingi var lögð fram till. til þál. um greiðslu ríkissjóðs til jöfnunarsjóðs kjötsins. Þetta var gert í þeim tilgangi, að hægt væri að reikna út kjötverð til bænda fyrir áramótin með því verði, sem sá útreikningur sýndi, og þess var vænzt, að það fengi þá afgreiðslu, að það gæti komið bændum til góða á ársreikningum þeirra 1946. Um svipað leyti var lögó fram till. til þál. um kaup ríkissjóðs á ull, sem ég er meðflm. að. Það var gert til þess, að bændur gætu fengið verð fyrir ullina sína síðustu fjögur árin, sem ekki er enn búið að gera upp, og það var upplýst, að um litla ullarsölu væri að ræða frá fyrri tveimur árunum, en nokkru meiri frá hinum síðari. Þessu var vísað til fjvn. Nú er komið nærri áramótum, svo að ég finn ástæðu til þess að spyr ja að því, hvers vegna þetta mál fái ekki afgreiðslu, en sé saltað svona í n. Ég vil vænta þess, að hv. fjvn. sjái um, að þetta mál fái afgreiðslu þingsins, hvort sem hún verður sú, að það verði látið viðgangast, að bændur fái ekki uppgert sitt ullarverð, eða ekki. Ég geri ráð fyrir, að aðrar stéttir þjóðfélagsins gerðu sig ekki ánægðar með það að bíða eftir kaupgreiðslu í 4 ár, en hér hefur það verið gert af ríkissjóði að þvinga bændur til þessa. Ég vil vona, að hv. fjvn. sjái um, að þetta verði gert fyrir næstu áramót. Gísli Jónsson: Út af fyrirspurn hv. 1. þm. N-M. vil ég upplýsa það, að þetta mál, sem hann talaði um, hefur ekki legið í salti í fjvn. Það hefur verið sent til umsagna viðkomandi aðila. Þeirra umsagnir liggja fyrir og hafa verið ræddar á fundi n. Annað þetta mál var á dagskrá í dag, en hinu málinu var frestað samkvæmt ósk frá einum manni í n., og hefur ekki verið gerður ágreiningur út af því. Og getur hv. 1. þm. N-M. fullvissað sig um þetta hjá flokksbróður sínum, sem á sæti í n. Ég mun ekki fara efnislega út í málið nú, enda þótt hv. þm. gerði það, en ég mun athuga, hvort hægt er að afgreiða málið nægilega snemma. Sigfús Sigurhjartarson: Herra forseti. Snemma á þessu þingi flutti ég frv. til l. um Byggingarstofnun ríkisins og byggingarfélög. Það var 73. mál þingsins og prentað á þskj. 107. Þann 18. nóv. í haust var málinu vísað til hv. heilbr.- og félmn., og hefur sú hv. n. þannig haft málið til meðferðar nú á þriðja mánuð. Álit hefur enn ekki komið frá hv. n. um þetta mál, og ég vildi nú leyfa mér að spyrjast fyrir um, hvað liði afgreiðslu þessa máls, og jafnframt beina þeim tilmælum til form. þessarar hv. n., að hann sem allra fyrst sæi til þess, að n. gæti tekið þetta mál til meðferðar og afgreiðslu. Um sama leyti flutti ég annað frv. á þskj. 108 um breyt. á l. nr. 55 3. marz 1945, um heimild fyrir veðdeild Landsbanka Íslands til að gefa út nýja flokka bankavaxtabréfa. Þetta er 74. mál þingsins. Þessu máli var þann 24. nóv. vísað til hv. fjhn. d. Það gegnir sama máli um þetta mál eins og fyrra málið, sem ég nefndi, að n. hefur haft það til meðferðar í þrjá mánuði og hefur enn ekki skilað áliti um það. Vil ég beina því til hv. form. fjhn., hvort ekki sé von á áliti um málið bráðlega, og bera fram þá ósk, að hann stuðli að því, að álit um þetta mál gæti komið sem fyrst. Ásgeir Ásgeirsson: Herra forseti. Þessari síðari fyrirspurn var beint til mín, en ekki til hæstv. forseta. Hv. fyrirspyrjanda er kunnugt um það, að n. hefur nýlega borizt umsögn frá landsbankastjórn, en landsbankastjórn fékk þetta mál til álita. Það kom álit frá meiri hl. og minni hl. bankaráðs Landsbankans, og ég hef séð um það, að hv. flm. frv. fengi þetta til lestrar. Að sjálfsögðu verður þetta allt athugað í n., þegar allir nm. eru búnir að sjá þessar umsagnir. Sigurður E. Hlíðar: Herra forseti. Viðvíkjandi þessari fyrirspurn hv. 6. þm. Reykv. um frrr. það, sem hann hefur lagt fram hér í hv. d., um Byggingarstofnun ríkisins og byggingarfélög, sem vísað var til heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. þann 18. nóv. s. l., vll ég taka fram, að á fundi 3. des. s. l. var málið sent félmrn. til umsagnar, svo og stjórn Byggingarsjóðs verkamanna, stjórn verkamannabústaðanna og stjórn Samvinnubyggingarfélags Reykjavíkur. Til þessara stofnana var málinu vísað til umsagnar 3. des., og n. hefur ekki fengið enn neina umsögn um málið. - Á fundi, sem við héldum í n. í morgun, kom til orða að afgreiða mál þetta án þess að fá neinar umsagnir, án þess að bíða lengur eftir þeim. Hins vegar er sá háttur hafður hér á hæstv. Alþ., að nm. leita umsagnar þeirra stofnana, sem þeir álíta, að hafi vit á málinu, til rökfærslu fyrir hv. nm. Ég vona, að hv. 6. þm. Reykv. geri sig ánægðan með þessa afgreiðslu að svo komnu í trausti þess, að n. taki þetta mál til sinnar eigin athugunar. Ég geri ráð fyrir, að n. muni ekki bíða lengi eftir þessum umsögnum, sem hún hefur leitað og ég gat um, því að allt virðist benda til þess, að þau álit muni ekki eiga að koma eða ætla að koma til n. Páll Zóphóníasson: Herra forseti. Hv. þm. Barð. hefur spurzt fyrir um nefndarafgreiðslu á frv. sínu um breyt. á l. um útsvör, og vil ég í tilefni af því inna eftir máli nr. 104, um byggingu íbúðarhúsa og skipulag byggingarframkvæmda, sem er í n. síðan í nóv., og bólar ekki á því enn þá. Það hefur að vísu ekki verið eins lengi og frv. hv. þm. Barð., en ætti þó að vera búið að hljóta afgreiðslu. Ennfremur vil ég spyrja um mál í Sþ. Ed. er hluti af því, svo að það mætti um það spyrja. Þetta var 21. mál, till. til þál. um greiðslu úr ríkissjóði til verðjöfnunarsjóðs, og var vísað til fjvn. sama dag og frv. hv. þm. Barð., en n. hefur sofið á því hingað til. Hvers vegna svo er, ætti hann að láta koma fram. Forseti (ÞÞ) : Ég vil taka það fram, að hér er ekki til umr. meðferð mála í Sþ., en um mál d. geta hv. þdm. rætt. Steingrímur Aðalsteinsson: Ég vil í tilefni af fyrirspurn hv. 1. þm. N-M. geta þess, þar sem formaður n. er ekki viðstaddur, að n. tók málið fyrir og sendi það til umsagnar félmrn. og sambandi byggingarfélaga, og þegar ég fór úr heilbr.- og félmn. vegna mannaskipta, sem þar urðu, hafði hvorugur aðilinn skilað áliti um það, og mun það líklega ekki komið enn þá. Það er ef til vill ekki ástæða til þess að láta málið bíða lengur í n., en frekari upplýsingar get ég ekki gefið, þar sem ég á ekki sæti í n. nú. Forseti (ÞÞ) : Ég vil taka fram við hv. þdm., þar sem farið er að líða á þingtímann, að ég skora á hv. nefndir, sem hafa mál enn til athugunar, að hafa þau ekki lengi í höndum enn og hraða afgreiðslu þeirra. Ég játa, að ég er í n., þótt ég sé þar ekki form., sem ekki hefur hreinar hendur í þessu efni. Ég vil taka fram við hv. allshn., að mjög er knúð á framgang frv. varðandi Sauðárkrók, en það er ekki komið frá hv. n. enn. Sama gildir um frv. um borgararétt o. fl. Þetta vil ég biðja form. n. að athuga og afgreiða sem fyrst þau mál, sem ætlað er að ná fram að ganga á þessu þingi. Gísli Jónsson: Herra forseti. Það skal verða tekið til greina, er hér var farið fram á. Í því sambandi er ekkert, sem ég hef með að gera í sjútvn., nema eitt mál um landshöfn í Hornafirði, og hefur orðið samkomulag um afgreiðslu þess máls. Mun nál. koma í dag eða á morgun. En verið er að ganga frá nál. um fiskiðjuver á Ísafirði. Málið varðandi Sauðárkrók liggur hjá félmn., en ekki allshn. Form. hennar er hv. 4. landsk., og ég hygg hann muni taka það mál fyrir strax og n. hefur fengið upplýsingar því viðkomandi hjá hæstv. dómsmrh. Mér er ekki kunnugt um, að n. hafi enn fengið þær. Annað, held ég, að sé ekki þessu viðkomandi í n., sem ég starfa í. dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Það eru tvö mál, sem ég hef áhuga fyrir og ekki eru komin frá n. Annað þeirra flutti ég skömmu eftir jól í vetur, um breyt. á vatnsveitul. fyrir Reykjavík, og varð að samkomulagi hér á deildarfundi að láta þessi l. bíða, þar til sæist um afdrif frv. um opinbera aðstoð við vatnsveitur. Nú er það frv. að vísu komið til einnar umr. í Nd., en mér skilst, að ekki sé öruggt um framgang þess máls. Frv. varðandi Reykjavík er hins vegar þess eðlis, að það getur naumast staðið í mönnum að samþykkja það hér, og hefur bæjarstjórn og bæjarráð Reykjavíkur eindregið mælt með framgangi málsins. Nú er ekki þörf á þessu, ef hitt málið nær fram að ganga, en þar sem ekki er víst, að svo verði, en komið að þinglokum, vil ég biðja þá n., sem hefur það til meðferðar, að afgreiða það frá sér til 2. umr. í kvöld, þannig að það gæti gengið til Nd. og hún afgr. málið, ef hitt málið nær ekki fram að ganga, í samræmi við það, sem lofað var af hálfu þessarar n. í vetur, og ég hefði ekki sætt mig við stöðvun málsins, ef það loforð hefði ekki verið gefið. Nú blasir sá möguleiki við, að hitt málið kunni að stöðvast, og vil ég þá, að nm. standi við loforð sín að afgreiða málið. Annars vildi ég beina til forseta, að hann taki málið til afgreiðslu í d. nefndarlaust. Hitt málið, sem ég vildi minnast á, er frv. um breyt. á l. um embættisbústaði héraðsdómara. Það var komið til n. fyrir mjög skömmu, og mér er ljóst, að ef n. krefst þess, á hún rétt á að athuga það lengur. En málið hefur gengið fram ágreiningslaust í Nd., og væri ég þakklátur, ef menn treysta sér til að gefa d. kost á að taka afstöðu til þess, en játa þó, að n. hefur haft svo skamman tíma, að ekki er hægt að ásaka hana fyrir vanrækslu. Forseti (ÞÞ) : Út af ræðu hæstv. utanrrh. skal ég upplýsa, að form. allshn. hafði boðað fund kl. 5, en ekki hefur verið unnt að halda þann fund vegna starfa í þessari d. Hins vegar skal ég koma þessum boðum til hans eins fljótt og unnt er. Hannibal Valdimarsson: Herra forseti. Það er einnig utan dagskrár. Í byrjun þessa þ. flutti ég fyrirspurn um það, hvað gerzt hefði í stjórnarskrármálinu, en við því fékkst aldrei svar. Nú er komið að þinglausnum, og það er samningsbundið hjá hinni nýju ríkisstj. að leysa stjórnarskrármálið eins fljótt og verða má. Mér er ekki kunnugt um, að neinar slíkar ráðstafanir hafi verið gerðar, og vil ég spyrja, hvað ríkisstj. hyggst að gera til þess að hraða aðgerðum í stjórnarskrármálinu, sem hefur dregizt, áður en þessu þ. lýkur. Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Þetta mál heyrir að vísu undir forsrh., en þar sem hér eru ekki aðrir ráðh. en ég einn, skal ég svara þessu eftir beztu getu. Ég get skýrt hv. þd. frá því, að undirbúningur er hafinn um skipun nýrrar stjórnarskrárnefndar, sem komi í stað þeirra tveggja, sem starfað hafa að undanförnu, en það fyrirkomulag virtist of þungt í vöfum og ekki bera árangur. Ég geri ráð fyrir, að þessi till. komi fram, áður en langt um líður, ef samkomulag næst um hana, en annars er ég ekki reiðubúinn að gefa svör, af því að mér hefur ekki verið gefið færi á að bera mig saman við aðra. Hannibal Valdimarsson: Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, að málið sé þó á leiðinni og till. frá ríkisstj. komi áður en lýkur. Páll Zóphóníasson: Mig langar til að frétta af till., sem 24. okt. s. l. var vísað til n., sem hv. þm. Barð. er form. fyrir, og hefur legið þar síðan. Þetta er till. á þskj. 29, um greiðslu ríkissjóðs til verðjöfnunarsjóðs. Vil ég vænta þess, að n. sé búin að hafa nógan tíma til að athuga till. Í byrjun febr. var vísað til n. öðru máli, sem fyrir liggur, að allir þm. nema fimm eru með. Þetta var till. um það að gefa eftir toll af sænskum húsum, og var hún samþ. með öllum atkv., nema fimm sátu hjá. Þessari till. var visað til fjvn. 5. eða 6. febr., og hún liggur hjá n. enn. Tveim öðrum till. var vísað til n., annarri í nóv., en hinni í okt., um endurgreiðslu á tolli vegna innflutnings á bátum. Mig langar til að frétta af þessum till. hjá hv. form. fjvn. Ég ætla ekki að gera þá kröfu til hæstv. forseta, að hann taki þessar till. á dagskrá, en vil vænta þess, að n. þingsins breyti þeim vinnubrögðum að sitja á málum allt þingið. (Ólafur Thors) : Ég vil leyfa mér að tilkynna hæstv. Alþingi, að ríkisstj. hefur í dag beðizt lausnar og að hæstv. forseti Íslands hefur fallizt á lausnarbeiðnina, en hefur beðið stjórnina að gegna áfram störfum, unz ný stjórn hafi verið mynduð. Forseti (JPálm) : Hv. alþm. hafa heyrt tilkynningu hæstv. forsrh. Ég geri ekki ráð fyrir, að það verði rætt nú. Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti, hv. alþm. Forseti Íslands hefur í gær á ríkisráðsfundi skipað þessa ríkisstjórn, með þeirri verkaskiptingu, er hér greinir: I. Forsætisráðherra Stefán Jóhann Stefánsson. Undir hann heyra eftirgreind mál: Stjórnarskráin, Alþingi, nema að því leyti, sem öðruvísi er ákveðið, almenn ákvæði um framkvæmdastjórn ríkisins, skipun ráðherra og lausn, forsæti ráðuneytisins, skipting starfa ráðherranna, mál, sem varða stjórnarráðið í heild, Þingvallanefnd og mál varðandi meðferð Þingvalla. Enn fremur félagsmál, þar undir alþýðutryggingar, atvinnubætur, vinnudeilur, sveitarstjórnar- og framfærslumál, félagsdómur, almenn styrktarstarfsemi, þar undir styrkveitingar til berklasjúklinga og annarra sjúklinga, sem haldnir eru iangvinnum sjúkdómum, sjúkrasjóðir, ellistyrktarsjóðir, öryrkjasjóðir, slysatryggingarsjóðir, lífsábyrgðarsjóðir og aðrir tryggingarsjóðir, þar með talið Brunabótafélag Íslands, nema sérstaklega séu undan teknir, byggingarfélög. II. Ráðherra Bjarni Ásgeirsson. Undir hann heyra landbúnaðarmál, þar undir ræktunarmál, þar á meðal skógræktarmál og sandgræðslumál, búnaðarfélög, búnaðarskólar, garðyrkjuskólar, húsmæðraskólar í sveitum, dýralækningamál, þjóðjarðamál, Búnaðarbanki Íslands. Enn fremur rafmagnsmál, þar á meðal rafmagnsveitur ríkisins og rafmagnseftirlit, vatnamál, þar undir sérleyfi til vatnsorkunotkunar, jarðboranir eftir heitu vatni og gufu, námurekstur, kaupfélög og samvinnufélög, landssmiðjan, Atvinnudeild háskólans, Rannsóknarráð ríkisins, mælitækja- og vogaráhaldamál. III. Ráðherra Bjarni Benediktsson. Undir hann heyrir dómaskipun, dómsmál, önnur en félagsdómur, þar undir framkvæmd refsidóma, hegningarhús og fangahús, tillögur um náðun, veiting réttarfarslegra leyfisbréfa, málflutningsmenn, lögreglumálefni, önnur en gæzla landhelginnar, áfengismál, strandmál, sifjaréttarmál, erfðaréttarmál, persónuréttarmál, eignarréttarmál, yfirfjárráðamál, lög um kosningar til Alþingis og kjördæmaskipting, umsjón með framkvæmd alþingiskosninga, ríkisborgararéttur, útgáfa Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs, húsameistari ríkisins, verzlunarmál, sem ekki eru í úrskurði þessum falin öðrum ráðherrum, þar undir verzlunarskólar. Enn fremur utanríkismál. IV. Ráðherra Emil Jónsson. Undir hann heyra samgöngumál, önnur en flugmál, þar á meðal vegamál, skipagöngur, atvinna við siglingar, Stýrimannaskólinn, skipaskoðun ríkisins, póst- og símamál, loftskeytamál, vitamál, hafnarmál, iðnaðarmál, þar undir iðnskólar, iðnaðarnám, iðnfélög, eftirlit með verksmiðjum og vélum, einkaréttarleyfi. Enn fremur viðskiptamál, þar undir innflutningsverzlun og utanríkisverzlun, önnur en verzlun með sjávarafurðir, bankamál, sparisjóðir, gjaldeyrismál, verðlagsmál (dýrtíðarráðstafanir). V. Ráðherra Eysteinn Jónsson. Undir hann heyra menntamál, þar undir skólar, sem ekki eru sérstaklega undan teknir, útvarpsmál og viðtækjaverzlun, barnaverndarmál, menntamálaráð, leikhúsa- og kvikmyndamál, kirkjumál, ríkisprentsmiðjan, veðurstofan, heilbrigðismál, þar á meðal sjúkrahús og heilsuhæli. Enn fremur flugmál, þar undir flugvallarekstur, svo og gæzla landhelginnar. VI. Ráðherra Jóhann Þ. Jósefsson. Undir hann heyra fjármál ríkisins, þar undir skattamál, tollamál og önnur mál, er varða tekjur ríkissjóðs, svo sem ef verzlun er rekin til að afla ríkissjóði tekna. Undirskrift ríkisskuldabréfa, fjárlög, fjáraukalög og reikningsskil ríkissjóðs, hin umboðslega endurskoðun, embættisveð, eftirlit með innheimtumönnum ríkisins, laun embættismanna, eftirlaun, lífeyrir embættismanna og ekkna þeirra, peningamál, þar undir peningaslátta. Yfirleitt fer þessi ráðherra með öll þau mál, sem varða fjárhag ríkisins eða landsins í heild, nema þau eftir eðli sínu eða sérstöku ákvæði heyri undir annan ráðherra. Þá heyra einnig undir hann hagstofan, mæling og skrásetning skipa og enn fremur sjávarútvegsmál, þar undir fiskifélagið og fiskimálanefnd, síldarútvegsmál (sildarverksmiðjur og síldarútvegsnefnd), svo og utanríkisverzlun með sjávarafurðir. Ríkisstjórnin hefur komið sér saman um málefnagrundvöll, og mun ég hér á eftir lesa upp þá stefnuskrá, er stjórnin leggur til grundvallar starfi sínu og fyrirætlunum : Það er höfuðhlutverk ríkisstjórnarinnar: að vernda og tryggja sjálfstæði landsins, að koma í framkvæmd endurskoðun á stjórnarskránni, að tryggja góð og örugg lífskjör allra landsmanna og áframhaldandi velmegun og að halda áfram og auka nýsköpun í íslenzku atvinnulífi. Í samræmi við þetta hlutverk verði lögð megináherzla á eftirfarandi: Það er stefna ríkisstjórnarinnar að kappkosta að hafa sem bezta sambúð við aðrar þjóðir og að leggja sérstaka áherzlu á samstarf við hinar Norðurlandaþjóðirnar. Hún mun af alefli vinna að því að afla sem viðast markaða fyrir íslenzkar framleiðsluvörur og vinna að stækkun íslenzkrar landhelgi. Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því, að lokið verði endurskoðun stjórnarskrárinnar og setningu nýrrar stjórnarskrár hraðað, eftir því sem frekast er unnt. Ríkisstjórnin telur, að á meðan hinar miklu framkvæmdir í íslenzku atvinnulífi standa yfir, þurfi að samræma framkvæmdir einstaklinga og almannavaldsins, svo að þær verði gerðar eftir fyrirfram saminni áætlun, þar sem einkum sé lögð áherzla á : að öll framleiðslustarfsemi sé hagnýtt til fulls og öllum verkfærum mönnum tryggð næg og örugg atvinna, að öllum vinnandi mönnum, og þá sérstaklega þeim, er stunda framleiðsluvinnu til sjávar og sveita, séu tryggðar réttlátar tekjur fyrir vinnu sína, en komið í veg fyrir óeðlileg sérréttindi og spákaupmennsku, að neytendur eigi kost á að kaupa neyzluvörur sínar og framleiðendur rekstrarvörur sínar á hagkvæmasta hátt og vörukaup til landsins og vörudreifing innanlands gerð eins ódýr og hagkvæm og frekast er unnt, að áframhald verði á öflun nýrra og fullkominna framleiðslutækja til landsins, eftir því sem gjaldeyrisástæður og vinnuafl leyfir frekast, enda verði tryggt fé til framkvæmdanna jafnóðum, að byggðar verði verksmiðjur og iðjuver til þess að vinna sem mest og bezt úr öllum framleiðsluvörum til lands og sjávar, þannig að þær séu seldar úr landi eins fullkomnar og frekast er kostur, og við staðsetningu verksmiðjanna verði tekið tillit til hvors tveggja í senn, framleiðsluskilyrða og atvinnuþarfa einstakra byggðarlaga, að atvinnuvegir landsmanna verði reknir á sem hagkvæmastan hátt á arðbærum grundvelli og stöðvist ekki vegna verðbólgu og dýrtíðar, að húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, hvar sem er á landinu, verði útrýmt með byggingu hagkvæmra íbúðarhúsa. Til þess að semja áætlun þá, sem að framan greinir, skal skipuð sérstök nefnd, er heiti fjárhagsráð og komi m. a. í stað viðskiptaráðs og nýbyggingaráðs. Skal nánar mælt fyrir um það í lögum. Í áætluninni skal gerð grein fyrir kostnaði við hverja framkvæmd svo og, með hverjum hætti fjárins skuli aflað, enda skal kveðið á um það, í hverri röð framkvæmdir skuli verða, svo að vinnuafl og fjármagn hagnýtist þannig, að sem mest not verði að. Í því sambandi skal lögð megináherzla á byggingu íbúðarhúsa við almenningshæfi, bæði til sjávar og sveita, m. a. með útvegun lánsfjár og byggingarefnis. Fjárhagsráð skal hafa með höndum framkvæmd áætlunarinnar, eftir því sem nánar verður mælt fyrir í lögum, svo og veitingu fjárfestingarleyfa, innflutningsleyfa og gjaldeyrisleyfa og verðlagseftirlits. Ríkisstj. í heild hefur yfirstjórn fjárhagsráðs og tekur ákvarðanir um höfuðatriði og sker úr þeim ágreiningsmálum, sem einhver fjárhagsráðsmaður skýtur til hennar. Til þess að tryggja rétt framtöl til skatts og afla fjár til nýsköpunar verði sett löggjöf um eignakönnun og skyldulán. Gerðar verði ráðstafanir, að eignakönnuninni aflokinni og í sambandi við hana, til þess að hafa betra og öruggara eftirlit með skattframtölum, enda fari þá og fram heildarendurskoðun á skattalöggjöfinni. Ríkisstjórnin leggur á það áherzlu, að innflutningsverzluninni verði háttað svo, að verzlunarkostnaðurinn verði sem minnstur. Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu, hvort sem þar er um að ræða einstaklinga eða félög. Sérstök innkaupastofnun á vegum ríkisins verði sett á stofn og annist hún um innkaup til ríkisstofnana (vita-, hafna-, vega- og brúargerða, verksmiðja, opinberra bygginga, sjúkrahúsa, skóla o. fl.). Sú deild fjárhagsráðs, sem hefur með höndum veitingu innflutnings- og gjaldeyrisleyfa, skal taka til athugunar og rannsóknar, á hvern hátt takast mætti að haga innkaupum og vörudreifingu á sem hagkvæmastan hátt fyrir þjóðina í heild, einnig með hliðsjón af samningum við erlend ríki um sölu íslenzkra afurða. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að vinna að því af alefli að stöðva hækkun dýrtíðarinnar og framleiðslukostnaðar og athuga möguleika á lækkun hennar. Í því skyni verði leitað til samtaka launastéttanna og samtaka framleiðenda til sjávar og sveita til þess að gera ráðstafanir gegn frekari vexti dýrtíðarinnar og um leiðir til lækkunar. Það er samkomulag milli stjórnarflokkanna að greiða niður fyrst um sinn vöruverð af ríkisfé svo mikið, að vísitala hækki ekki frá því, sem nú er. Verðlagseftirlitið verði skerpt og aukið og tekið til athugunar að miða ákvarðanir þess við þörf þeirra fyrirtækja, sem hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. Afurðasölulög landbúnaðarins verði endurskoðuð á þessu þingi og þeim breytt á þann hátt, að stéttasamtök bænda fái í sínar hendur framkvæmd afurðasölunnar. Verðákvörðun landbúnaðarafurða verði gerð með það fyrir augum, að tekjur þeirra manna, er landbúnað stunda, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Þeirri skipan verði komið á, að verðlag landbúnaðarafurða verði ákveðið með samkomulagi milli fulltrúa, sem tilnefndir eru annars vegar af stéttasamtökum bænda og hins vegar af félagssamtökum neytenda. Ef samkomulag verður með öllum þessum fulltrúum, er það bindandi. Á meðan greitt er niður með ríkisfé verð landbúnaðarafurða eða útflutningsuppbætur greiddar á þær, gildir eftirfarandi skipan: Rísi ágreiningur af hendi eins eða fleiri fulltrúa við samkomulagstilraunir, þá sker úr nefnd, skipuð þremur mönnum, einum af stéttarsamtökum bænda, einum af neytendasamtökunum og hagstofustjóra sem oddamanni. Samþykkt verði á þessu þingi frv. til laga um ræktunarsjóð, í meginatriðum samhljóða frv. því, er nú liggur fyrir Nd. Lögin um jarðræktarstyrk verði endurskoðuð með það fyrir augum, að jarðræktarstyrkurinn verði hækkaður hlutfallslega og samræmdur núgildandi vinnulaunum og breyttum jarðvinnsluaðferðum. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að afgreiða að minnsta kosti rekstrarhallalaus fjárlög, og í því skyni taki hún strax til athugunar fjáröflunarleiðir, ef þörf þykir fyrir hendi vegna afgreiðslu fjárlaga. Sett verði löggjöf, er tryggi bæjum og atvinnustöðvum hagkvæm afnot af lendum og lóðum í nánd við þær. Undirbúin verði og sett löggjöf um stjórn og rekstur flugvalla. Eins og kunnugt er Alþ. og alþjóð, baðst ráðuneyti Ólafs Thors lausnar hinn 10. október 1946. Ástæðan til þeirrar lausnarbeiðni var sú, að þegar Alþ. hafði samþykkt flugvallarsamninginn við Bandaríkin, rufu fulltrúar Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins, samvinnu í ríkisstj. Ríkisstj. gegndi þó störfum áfram, eins og venjulegt er, að beiðni forseta Íslands. En skömmu eftir að lausnarbeiðnin hafði verið til greina tekin, hófust viðræður með fulltrúum allra stjórnmálaflokkanna í hinni svokölluðu tólf manna nefnd. En þó að mál væru þar ýtarlega rædd, ýmissa gagna aflað og mörg sjónarmið dregin fram, leiddu þau störf þó ekki til neinnar jákvæðrar niðurstöðu. Þegar störfum tólf manna nefndarinnar lauk, fór forseti Íslands þess á leit við formann Sjálfstæðisflokksins, fyrrverandi forsætisráðherra Ólaf Thors, að hann tæki að sér að gera tilraun til þess að mynda ríkisstj. Hann varð við þessari beiðni og miðaði tilraunir sínar við það að koma á stjórn sömu flokka, er áður höfðu unnið saman í ríkisstj. um tveggja ára skeið. En þær ýtarlegu tilraunir, sem þá voru gerðar, tókust, sem kunnugt er, ekki. Samtímis fóru og fram viðræður á milli annarra flokka um stjórnarmyndun, en þær báru ekki árangur. Forseti Íslands óskaði þá eftir því, að ég tæki að mér aó reyna að mynda ríkisstj. Með samþykki flokks míns tók ég þetta að mér. Ég sneri mér þá tafarlaust til allra stjórnmálaflokkanna og óskaði eftir því, að þeir nefndu fulltrúa til þess að ræða við mig um myndun samstjórnar, ef samkomulag næðist um málefni og önnur atriði. Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkurinn urðu þegar við þessum tilmælum, en eftir stutta umhugsun, tilkynnti Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn, að hann vildi engar viðræður við mig eiga um stjórnarmyndun. Að því búnu hófust umræður á milli mín og meðstarfsmanna úr flokki mínum við fulltrúa frá Sjálfstæðis- og Framsóknarflokknum. Þessar viðræður stóðu lengi yfir, og var þó tíminn notaður út í yztu æsar og alla daga haldnir fundir og margir suma daga, og var gengið að þeim störfum frá öllum flokkunum þremur með mikilli atorku. Mér var það ljóst í upphafi, er viðræður þessar byrjuðu, að ýmsir örðugleikar, erfiðir að yfirstíga, yrðu á þessari samningaleið. Stjórnmálaflokkarnir, sem nú hafa tekið saman höndum um stjórnarmyndun, hylla ólíkar stefnur og hafa áður átt í allhörðum deilum sín á milli. En frá mínu sjónarmiði og þess flokks, sem ég veiti forystu, bar brýna nauðsyn til þess að leggja allt kapp á að mynda þingræðisstjórn. Stjórnarkreppan var orðin löng og alvarleg og hafði auk þess áður verið næsta erfið og óviðfelldin, að ekki sé meira sagt, fyrir 2–3 árum síðan. Af þessu ástandi hefur það leitt nú undanfarið, að Alþ. gat alls ekki nægilega sinnt störfum og bráðabirgðaríkisstj. ekki tekið vandasöm og aðkallandi viðfangsefni þeim tökum, sem venjuleg ríkisstj. verður að gera. Og þótt Alþýðuflokkurinn sé minnstur stjórnmálaflokkanna á Alþ., taldi hann það skyldu sína og í samræmi við stefnu sína og starfsaðferðir að stuðla að því af öllum mætti, að komið yrði á þingræðisstjórn. Sama hugsunin og sama ábyrgðartilfinningin réð því og í hinum samstarfsflokkunum, að að lokum tókst að ná samkomulagi um myndun ríkisstj. Það ræður af líkum, að þegar þrír ólíkir flokkar taka höndum saman um ríkisstj., þá sé málefnasamningurinn og stjórnarstefnan ekki eingöngu mótuð af einum flokki, heldur eru ólík sjónarmið samhæfð. En það er öllum -stjórnarflokkunum sameiginlegt, að þeir byggja störf sín og stefnu á lýðræði og þingræðisstarfsemi. - Og ekki hvað sízt þess vegna náðu þeir samkomulagi, þar sem þeim var öllum ljóst, að þingræðinu og jafnvel lýðræðinu væri háski búinn, ef ekki tækist mjög brátt að ráða fram úr öngþveiti stjórnarkreppunnar. Málefnasamningur sá, er ég hef lesið upp hér á undan, skýrir sig sjálfur í öllum aðalatriðum. Ríkisstj. er það ríkt í huga að vernda og tryggja sjálfstæði hins unga íslenzka lýðveldis. Það verður að byggjast á þeim hornsteinum og skilningi, hversu mikils virði það sé og nauðsynlegt, að þjóðin geti lifað lífi sínu frjáls og sjálfstæð í hinu tigna og fagra landi sínu. Og ríkisstj. vill einnig stuðla að góðum skiptum við öll önnur ríki, en leggur sérstaka áherzlu á samstarf við frændþjóðirnar á Norðurlöndum. En til þess að hægt sé að njóta frelsis og sjálfstæðis, verður að tryggja örugg lífskjör allra landsmanna og halda áfram nýsköpun og framförum í atvinnuháttum, og þá þarf einnig að haga rekstri þjóðarbúsins á skipulagðan hátt og notfæra til hins ýtrasta með samtökum almannavalds og einstaklinga fjármagn og vinnuafl þjóðarinnar. En til þess verður sðmuleiðis að afla tekna hjá þeim, sem frekast eru aflögufærir, og nota þær til hagsmuna fyrir þjóðarheildina. Dýrtíð og verðbólga er orðin ískyggileg. Þess vegna vill ríkisstj. vinna að því af alefli að stöðva hækkun dýrtíðar og framleiðslukostnaðar og leita að leiðum til lækkunar, allt til þess að tryggja hagkvæman og arðvænlegan rekstur atvinnuveganna. Ríkisstj. er það vel ljóst, að við marga örðugleika er að etja og þörf er góðs samstarfs þjóðarinnar og atvinnustéttanna. Hún mun gera sér far um að sameina öll þau öfl í þjóðfélaginu, er vilja berjast fyrir því að tryggja sjálfstæði landsins, öruggan atvinnurekstur, áframhaldandi velmegun, aukna menningu og réttlæti í þjóðfélagsmálum. Hún óskar eftir stuðningi og samvinnu Alþ. til fulltingis og framkvæmda áformum sínum, og hún heitir einnig á þegnskap manna um land allt til þess að mæta og yfirstíga örðugleika þá, er fram undan kunna að bíða. Þær eru ánægjulega stórstígar félagsmálaframkvæmdir síðustu ára. „Þeir, sem útskaga áður of byggðu“, geta nú notið annarrar aðbúðar og aukins öryggis. En til þess að hinar miklu réttarbætur geti orðið varanlegar og öryggi fengizt í framtíðinni, þarf að byggja traustan grundvöll í efnahagsmálum og atvinnurekstri. Það „varðar mest til allra orða, að undirstaða rétt sé fundin“. Ríkisstj. vill leggja fram orku sína til þess, að sá grundvöllur verði skapaður, - grundvöllur aukins öryggis og réttlætis í þjóðfélagsmálum. Einar Olgeirsson: Sósíalistaflokkurinn er í andstöðu við þessa ríkisstj. Heildsala- og landsbankavaldið, peningavaldið í Reykjavík, hefur lamið þessa stjórn saman þvert ofan í vilja þjóðarinnar, eins og hann birtist í síðustu kosningum. Með þessari stjórn taka þeir menn, sem samþykktu flugvallarsamninginn, einir við völdum á Íslandi. Með þessari stjórn taka þau öfl, sem fjandsamlegust hafa verið nýsköpuninni, yfirráðin. Fagrar yfirlýsingar um nýsköpun, jafnvel góður ásetningur í þessum stjórnarherbúðum, mun ekkert duga, meðan hugrekki og vilja vantar til þess að lyfta þeirri loppu dauðans af atvinnulífi þjóðarinnar, sem hvíldi eins og mara á stórhuga framfaraviðleitni fráfarandi ríkisstj., brjóta landsbankavaldið á bak aftur. En um það er ekki orð í stjórnarsamningnum. Þessi ríkisstj. mun geta lifað góðu lífi á verkum fráfarandi ríkisstj., líkt og heildsalarnir lifa góðu lífi á vinnu þjóðarinnar. Togarar nýsköpunarstjórnarinnar munu nú sigla í höfn, einn til tveir á mánuði, en hve marga mun þessi stjórn kaupa sjálf? Það heyrist ekki orð um það né nokkrar raunhæfar nýsköpunarráðstafanir í yfirlýsingu ríkisstj. Hvað er nú orðið um skilyrði þess flokks, sem áður þóttist öll skilyrði hafa sett fyrir nýsköpun atvinnulífsins og öðrum umbótum, Alþfl.? Eru þau nú gleymd, af því að kosningar eru nýafstaðnar, en ekki fram undan eins og í fyrra? Þessi stjórn tekur við á mestu uppgangstímum, sem yfir Ísland hafa komið. Fram undan er hækkandi verð á öllum okkar afurðum og ótakmarkaðir markaðsmöguleikar, ef hagnýttir eru. En þjóðin þarfnast þess, að sá auður, sem streymt hefur inn í landið og getur haldið áfram að streyma inn í það, verði fyrst og fremst í höndum þjóðarheildarinnar, en safnist ekki á örfáar hendur og skapi hér og viðhaldi efnahagslegu einræði nokkurra auðmannafjöldskyldna. Þjóðin þarfnast þess, að gróðamöguleikar verzlunarauðvaldsins hverfi úr sögunni, en fjármagninu sé í enn stærra stíl en hingað til beint til framleiðslunnar til þess að auka velferð almennings á öllum sviðum. En með þessari stjórn fá þau öfl, sem enga trú hafa á landi og þjóð, heildsalarnir og bankavaldið, - afæturnar í þjóðfélaginu, völdin yfir framleiðendunum, jafnt launþegum sem eigendum atvinnutækjanna. Bankavaldið er farið að láta framleiðendurna finna það nú þegar. Vér efumst ekki um vilja afturhalds þessa til þess að leggja til atlögu við alþýðu landsins og leiða aftur atvinnuleysi og kauplækkun yfir fólkið. Alþýðan er reiðubúin að taka á móti, hvenær sem á hana yrði ráðizt. En réttlætisgrundvöll mundi skorta fyrir öllum slíkum ráðstöfunum gegn henni. Nú væri þvert á móti hægt að skapa efnahagslegan grundvöll til þess að útrýma með öllu fátæktinni úr landi voru, versta bölinu, sem þjóðin hefur þekkt. Sósíalistaflokkurinn vildi vinna að því að það væri gert. Nú er í staðinn mynduð stjórn til þess að viðhalda og efla auð og völd nokkurra afturhaldssamra kaupsýslumanna og voldugra, þröngsýnna embættismanna í bönkum ríkisins. Sósíalistaflokkurinn mun berjast gegn þessari ríkisstj. Hann mun hins vegar láta málefni réða um afstöðu sína til frv. hennar og aðgerða og styðja það, sem nýtilegt kynni að koma frá henni. Hann mun, áður en langt um líður, rannsaka, hverju fylgi þessi stjórn eigi að fagna á Alþ., og kærast væri honum, að það yrði einnig reynt sem fyrst, hvert fylgi hennar væri með þjóðinni. Ólafur Thors: Herra forseti. Ég flyt hinni nýju ríkisstj. beztu óskir. Fari allt með felldu, er nú óvenju bjart fram undan í atvinnulífi þjóðarinnar. Óðum er verið að taka hin mikilvirku, nýju framleiðslutæki í notkun, afköstin munu stóraukast og verðlagið er hækkandi, einkum þó á síldarlýsinu. En þetta er aðeins önnur hliðin. Fjöldi vandasamra viðfangsefna bíður stjórnarinnar. Öll þjóðin á mikið undir, að stjórninni takist sem allra bezt að leysa þann vanda. Ég vona og óska, að gifta fylgi störfum hv. ríkisstj. Jónas Jónsson: Það eru nú liðin liðlega tvö ár síðan ég flutti vantraust í þessum sal móti þeirri stjórn, sem þá var að taka við völdum. Það reyndist að vísu ekki mikill liðsstyrkur á móti, því að ég var einn á bát um það að halda því fram, að sú stjórn hefði ekki lífsmöguleika, eins og hún var mynduð. Nú eru liðin tvö ár, og þessi tvö ár hafa, því miður fyrir landið, en kannske því betur fyrir mig í ýmsum skilningi, sýnt, að ég hafði á réttu að standa. Það, sem ég benti þá á, hefur reynzt rétt, að stjórn, sem annars vegar er mynduð af rótum hins austræna valds, byltingavaldsins, en hins vegar af vestrænum, borgaralegum hugmyndum, hefði ekki lífsmöguleika. Og það er einmitt þetta, sem komið hefur fram og einkennt alla baráttu og viðleitni stjórnarinnar. Ég vil taka það fram, að þótt ég sé skoðanalega mjög mótfallinn Sameiningarflokki alþýðu og teldi það aðalástæðuna til að vara við stjórninni fyrir tveimum árum, þá er rétt að viðurkenna það, þótt þessi flokkur hafi ekki að líkindum meiri hæfileikamönnum á að skipa en aðrir flokkar, að hann hefur haft miklu meiri tækni og stuðzt þar við tækni síns alþjóðlega flokks, og hann hefur verið stefnufastari, af því að hann veit, hvað hann vill, þ. e. að breyta því skipulagi, sem hér hefur þróazt á vestræna vísu, í það horf, sem Rússar hafa tekið upp og nokkrar aðrar þjóðir. Það er óhjákvæmilegt að athuga það, um leið og hér er nú mynduð ný stjórn, að þessi flokkur hefur sýnt mikla lagni í tvö ár við að grafa undan okkar vestræna þjóðfélagi. Það þarf ekki annað en minna á það, sem flokkurinn byggði í 2 ár, og lokasteinninn í þeirri byggingu var það, að fyrir jólin samþ. allt Alþ. nema ég till. þess efnis, að ríkið keypti stærstu framleiðsluvöru landsmanna með miklu yfirverði, þótt nú hafi verið tekið fram af tveimur þm., og að því er virðist réttilega, að útlit sé fyrir betra verð á íslenzkum vörum en kannske nokkru sinni áður. Það er algerlega dæmalaust, að nokkur frjáls þjóð hafi gert þetta, að ríkið keypti aðalframleiðsluvöru sína til að selja með tapi, og það hefði áreiðanlega ekki komið til greina, ef sá flokkur, sem vill umbreyta þjóðskipulaginu, hefði ekki á mjög sniðugan hátt verið búinn að láta sér verða svo mikið ágengt sem reynslan sýnir. Ég vil því benda á það frammi fyrir þjóðinni og þinginu, ég vil benda ríkisstj, á, að fyrir henni liggi nú sá vandi að bæta og lækna á komandi árum mjög mikið af þeim stóru misfellum, sem Sóíalistaflokkurinn hefur komið til leiðar á þessum tveimur árum, bæði í andlegum málum og fjárhagsmálum. Ég vil aðeins taka það fram hér, af því að hv. 2. þm. Reykv. minntist á bankavaldið, að þá er rétt, að menn viti það, að þessi flokkur sóttist eftir því allan þann tíma, sem verið var að leitast við að mynda ríkisstj., að leggja landsbankann að velli og taka af honum seðlana, sem allir þjóðbankar hafa, og taka af honum húsið. Þetta hefði samt sem áður verið mjög hyggileg aðgerð frá sjónarmiði þess flokks til að leysa upp þjóðskipulag okkar, og þess vegna kom það fram í ræðu hv. 2. þm. Reykv., að hann harmaði, að þetta skyldi ekki hafa tekizt. Einn af þeim fáu mönnum í okkar samtíð, sem bæði var heimspekingur og stjórnmálamaður í Evrópu, Balfour lávarður, sagði: Þingræðisskipulagið gengur vel á meðan allir flokkar í þjóðfélaginu vilja hlýða reglum þess. Þetta er vitaskuld óhrekjandi sannleikur. Og ástæðan til þess, að svo illa hefur gengið að mynda hér þingræðisstjórn, er sú, að hér var kominn einn þingflokkur, óaðfinnanlegur að öðru leyti en sínum skoðunum, sem ekki vildi hlíta reglum parlamentarismans. Þess vegna er það, að þjóðin, hún þarf að skilja, að ástæðan til þess, að hér hefur ekki verið mynduð þingstjórn síðan 1942 nema með höppum og glöppum, er sú, að einn flokkur, ekki mjög stjór, en áhrifamikill á ýmsa lund, hefur eyðilagt allt þetta vitandi vits. Hið merkilega við þessa stjórnarmyndun nú, og kannske það eina merkilega, er það, að þjóðin hefur að mjög verulegu leyti breytt um stefnu, að miklu leyti undir áhrifum frá borgurum utan þings. Nú er reynt að mynda stjórn á þingræðisgrundvelli, þannig að nú styðja ekki aðrir flokkar stjórnina en þeir, sem viðurkenna leikreglur þingræðisskipulagsins. Og það, hver gæfa fylgir þessari stjórn, er fyrst og fremst komið undir því, hvort henni tekst, hvort flokkunum tekst, fullt svo mikið utan þings sem innan, að halda saman um það að standa á íslenzkum, þjóðlegum og vestrænum grundvelli. forseti (JPálm) : Ég hef boðað til þessa fundar í dag að loknu páskahléi til þess að minnast nokkrum orðum nýlátins fyrrverandi þingmanns, Árna Jónssonar frá Múla. Hann andaðist hér í bænum aðfaranótt 2. þ. m., rúmlega hálfsextugur að aldri. Árni Jónsson fæddist á Reykjum í Reykjahverfi í Suður-Þingeyjarsýslu 24. ágúst 1891, sonur hins nafnkunna merkismanns Jóns bónda þar og alþingismanns, síðar í Múla, Jónssonar bónda á Helluvaði í Mývatnssveit Hinrikssonar, en móðir Árna og kona Jóns í Múla var Valgerður Jónsdóttir bónda og þjóðfundarmanns á Lundarbrekku í Bárðardal Jónssonar prests í Reykjahlíð Þorsteinssonar. Árni lauk gagnfræðaprófi á Akureyri 1908, stúdentsprófi í Reykjavík 1911 og ári síðar prófi í forspjallsvísindum við háskólann hér. Þá hvarf hann frá frekara námi og vann í verzlunarskrifstofu í Englandi næstu 3 árin, 1912–1915. Næsta ár, 1916, stundaði hann verzlunarstörf á Seyðisfirði, en ári síðar, 1917, varð hann verzlunarstjóri á Vopnafirði og gegndi því starfi um 7 ára skeið, til 1924. Í rúm 3 næstu árin, 1925–1928, var hann forstjóri Brunabótafélags Íslands. Þegar hann lét af því starfi, tók hann mjög að leggja stund á blaðamennsku, var ritstjóri Varðar 1928–1929, stjórnmálaritari Ísafoldar 1930 og ritstjóri Austfirðings á Seyðisfirði 1930–1932. Eftir þann tíma hafði hann um skeið á hendi skrifstofustörf í Reykjavík hjá Sambandi íslenzkra fiskframleiðenda og gaf sig jafnframt að blaðamennsku, allt til 1944, ritaði stjórnmálagreinar í Vísi til 1942, gerðist þá ritstjóri Þjóðólfs og síðan Íslands. Frá því er hann hætti blaðamennsku, fékkst hann við ritstörf hér í bænum, einkum þýðingar bóka. - Á Alþ. átti hann sæti alls um 9 ára skeið, var fyrst 2. þm. N-M. 1924–1927 (kosinn 1923), og 10 árum síðar, 1937, tók hann hér sæti að nýju sem landsk. þm. (varaþm.), þegar Magnús Guðmundsson féll frá, og sat á þingi til 1942. Fyrra tímabilið, 1924–1927, átti hann sæti í neðri deild, en hið síðara, 1937–1942, í efri deild. - Af öðrum störfum, sem hann var kosinn til þess að gegna í almenningsþarfir, má nefna, að hann sat í útvarpsráði 1939–1943 og var yfirskoðunarmaður ríkisreikninganna 1925, 1926 og 1927. Árni Jónsson var gjörvilegur maður, stórbrotinn í lund, þó að hann væri hversdagslega gæfur og glaðlyndur, miklum gáfum gæddur, eins og hann átti kyn til, söngmaður ágætur, hagorður og listfengur. Honum var frábærlega létt um að rita og var bæði hugkvæmur og orðsnjall. Blaðagreinar hans margar voru hnittnari og hæfnari en almennt gerist hjá íslenzkum blaðamönnum. - Hin síðari ár naut hann sín ekki svo sem atgervi hans hæfði sakir heilsubrests. Þessi vel gefni og mikilhæfi maður er nú hniginn í valinn fyrir aldur fram. Ég vil biðja hv. þm. að votta minningu Árna Jónssonar virðingu sína með því að rísa úr sætum. - 
             forseti (JPálm) : Kristján hinn tíundi, konungur Dana, er látinn eftir 35 ára ríkisstjórn. Hann var jafnframt konungur Íslands, hinn síðasti konungur þess, frá 1912, er hann settist að völdum, til 1944, er íslenzka lýðveldið var stofnað, eða í 32 ár, þó að konungsvaldið væri ekki í hans höndum hin fjögur síðustu árin af þeim tíma, eins og alþjóð er kunnugt. Þessi góði lýðstjórnarkonungur mun jafnan verða Íslendingum minnisstæður. - Undir stjórn hans fengum vér fullveldi landsins viðurkennt, og var þá Ísland sérstaklega tekið upp í heiti konungs. Á ríkisstjórnarárum hans hafa með vaxandi sjálfstrausti þjóðarinnar orðið hér meiri framfarir en á nokkru tímabili í sögu vorri. - Vér erum þess minnugir, að Kristján konungur lagði mikla rækt við Íslendinga, heimsótti landið fjórum sinnum, bar velvildarhug til lands og þjóðar og kynntist hér hverjum manni vel. Þó að skilnaður Íslendinga við Dani yrði, fyrir rás viðburðanna, með öðrum hætti en hann hefði kosið, þá sýndi hann þó á úrslitastundu með heillaskeyti sínu til Alþingis og íslenzku þjóðarinnar, á Þingvöllum 17. júní 1944, lýðræðishug sinn gagnvart einhuga vilja Íslendinga. Kristján konungur tíundi var sá þjóðhöfðingi, sem dönsku þjóðinni hefur þótt vænst um og ógleymanlegur mun verða í sögu hennar, ekki sízt vegna karlmennsku þeirrar og staðfestu, sem hann sýndi í raunum þjóðarinnar á styrjaldarárunum. Alþingi minnist hins látna konungs með virðingu og þökk og vottar vinum hans og dönsku þjóðinni innilega samúð. - (Stutt þögn var að lokinni ræðu forseta, og risu þingmenn úr sætum.] forseti (SB) : Áður en fundarstörf hefjast í dag, vil ég minnast hörmulegs sjóslyss, sem varð í gær við Hornafjarðarós, er vélbáturinn Borgey fórst og með honum fimm menn, fjórir karlmenn og unglingsstúlka. Enda þótt slíkir atburðir séu ekki ótíðir hér á landi, eru þeir þó jafnan sorgarfregn og sár harmur kveðinn ekki aðeins að vinum og venzlamönnum, heldur og þjóðinni allri. Svo er einnig í þetta sinn, 4 vaskir sjómenn og ung stúlka hafa horfið í kaldan faðm Ægis. Íslendingar eiga flestum þjóðum meira undir baráttu sjómanna sinna. Hún er nátengd örlögum þjóðarinnar allrar. - Vér vottum ástvinum hins duukknaða fólks innilega samúð. Ég vil biðja hv. þingdeildarmenn að rísa úr sætum sínum í virðingarskyni við minningu þessa. Allir dm. risu úr sætum. Á 10. fundi í Ed., s. d., minntist forseti einnig slyssins, og tóku deildarmenn undir með því að rísa úr sætum. forseti (BG) : Hörmulegt flugslys hefur orðið á Hvammsfirði, nálægt Búðardal, þar sem fjórir menn létu lífið, en þrír komust lífs af. Sú gæfa hefur fylgt flugferðum okkar, að aðeins einu sinni áður hefur flugvél hlekkzt svo á, að manntjón hefur af orðið. - Vil ég sérstaklega biðja hv. þingdeildarmenn að votta hinum látnu virðingu sína og ástvinum þeirra hluttekningu með því að rísa úr sætum. - (Dm. risu úr sætum.] Á 94. fundi í Ed., s. d., minntist forseti einnig flugslyssins, og risu þingdeildarmenn úr sætum í virðingar- og samúðarskyni. Forseti (JPálm) : Mér hefur borizt svohljóðandi bréf frá forseta Ed.: „Frá 10. landsk., Bjarna Benediktssyni, hefur mér borizt svolátandi bréf : „Með því að ég er á förum til útlanda í erindum ríkisstj. og mun dveljast erlendis næstu vikur, óska ég þess með skírskotun til 144. gr. l. nr. 80 7. sept. 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður minn taki þingsæti mitt í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að rannsókn kjörbréfs varamanns, Kjartans Jóhannssonar, verði látið fara fram á fundi sameinaðs þings í dag. Þorsteinn Þorsteinsson.“ Samkvæmt þessu liggur fyrir að rannsaka þetta kjörbréf, og vil ég gefa hlé um stundarsakir, svo að hv. kjörbréfan. geti athugað kjörbréfið. (Fundarhlé.] Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Nefndin hefur athugað kjörbréf Kjartans J. Jóhannssonar og hefur ekkert við það að athuga, og þar sem honum er úthlutað eina uppbótarvaraþingsæti Sjálfstfl., þá höfum við fjórir nm., sem mættir voru, verið sammála um að mæla með því, að samþ. verði að taka kjörbréf hans gilt. Og leggjum við til, að Kjartan J. Jóhannsson taki sæti hv. 10. landsk., Bjarna Benediktssonar, sem varamaður hans. ATKVGR. Samþ. að taka kjörbréfið gilt með 28 shlj. atkv. Forseti (JPálm) : Þá mun hinn nýi hv. þm., Kjartan Jóhannsson, undirskrifa eiðstaf um fylgi við stjórnarskrána. - (Kjartan Jóhannsson undirskrifaði eiðstafinn.] Þar sem Kjartan Jóhannsson hefur undirskrifað þennan eiðstaf, tekur hann sæti á Alþ., og vil ég leyfa mér að bjóða hann hingað velkominn til starfs. forseti (JPálm) : Mér hefur borizt svohljóðandi bréf frá forseta neðri deildar: „Garðar Þorsteinsson, 2. þm. Eyf., hefur ritað mér svolátandi bréf, dags. 14. f. m.: „Með því að ég þarf að takast á hendur ferð til útlanda og mun dveljast erlendis næstu vikur, óska ég þess með skírskotun til 144. gr. laga nr. 80 7. sept. 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður taki þingsæti mitt í fjarveru minni.“ Með því að varamaður þingmannsins, Stefán Stefánsson, bóndi í Fagraskógi, er nú kominn til bæjarins til þess að taka þingsætið, er þess óskað, að þér, herra forseti, látið fara fram rannsókn á kjörbréfi varamanns á fundi í sameinuðu þingi í dag.“ Kjörbréfanefnd hefur fengið kjörbréfið til athugunar, og mun frsm. n. gera grein fyrir niðurstöðu hennar. Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Kjörbréfan. hefur athugað kjörbréf Stefáns Stefánssonar frá Fagraskógi og er sammála um, að ekkert sé athugavert að leggja til, að kjörbréfið sé tekið gilt og hann taki þingsæti í stað hv. 2. þm. Eyf. sem varamaður hans. Það eru því eindregin meðmæli kjörbréfanefndar að samþykkja bréfið, og er ekki fleira um það að segja. ATKVGR. Till. kjörbréfanefndar um að taka kjörbréf gilt samþ. með 28 shlj. atkv. Forseti (JPálm) : Þessi hv. þm. hefur áður átt sæti á Alþingi og því undirritað eiðstaf um að halda stjórnarskrána. Leyfi ég mér að segja hann velkominn til þingsetu á ný. Forseti (JPálm) : Mér hefur borizt bréf frá hæstv. forseta Nd., og hljóðar það svo: „Lúðvík Jósefsson, 2. þm. S-M., hefur í dag ritað mér á þessa leið : „Með því að ég fer til útlanda á morgun á vegum ríkisstj. og verð fjarverandi næstu vikur, óska ég þess, með skírskotun til 144. gr. laga nr. 80 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður minn, Arnfinnur Jónsson skólastjóri, taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér boðið sem skjótast til fundar í sameinuðu þingi til þess að rannsaka kjörbréf þessa varaþingmanns. Barði Guðmundsson.“ Kjörbréfanefnd hefur haft til athugunar kjörbréf hv. varaþm., sem staddur er hér á fundinum, og mun frsm. nefndarinnar gera grein fyrir niðurstöðu hennar. Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Nefndin hefur rannsakað á fundi sínum kjörbréf Arnfinns Jónssonar, og þar eð ekkert athugavert kom í ljós við það, leggur n. til, að þingseta Arnfinns Jónssonar verði samþykkt. ATKVGR. Kjörbréfið samþ. með 27 shlj. atkv. Forseti (JPálm) : Hinn nýi þingmaður undirritar nú eiðstaf um að halda stjórnarskrána. Arnfinnur Jónsson undirritar eiðstafinn. Þm. hefur nú undirritað drengskaparheit sitt, og býð ég hann velkominn til þings. Forseti las upp fjögur bréf frá deildarforsetum, þar sem frá því er skýrt, að eftirtaldir þingmenn, sem til þess voru nefndir að sækja 40 ára minningarhátíð finnska þingsins, hefðu óskað þess bréflega, með skírskotun til 144. gr. kosningalaganna, að varamenn tækju sæti þeirra á þingi á fjarvistartímanum: 1. Barði Guðmundsson, 9. landsk. þm., - varamaður: Steindór Steindórsson menntaskólakennari. 2. Einar Olgeirsson, 2. þm. Reykv., - varamaður : Snorri Jónsson járnsmiður (1. varamaður, Grímur Þorkelsson skipstjóri, forfallaður). 3. Jóhann Hafstein, 7. þm. Reykv., - varamaður: frú Auður Auðuns (1. varamaður, Björn Ólafsson stórkaupmaður, erlendis). 4. Bernharð Stefánsson, 1. þm. Eyf., - varamaður: dr. Kristinn Guðmundsson. Frsm. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haldið fund vegna fjarvistar þeirra fjögurra hv. þm., sem tilkynnt hefur verið, að farið hafa til útlanda í dag. Þegar n. hélt fundinn, voru fjórir nm. viðstaddir, en einn nm., hv. þm. Dal., var fjarstaddur. Fyrir lá að athuga kjörbréf Steindórs Steindórssonar, sem kemur í stað hv. 9. landsk., Barða Guðmundssonar, Auðar Auðuns í stað Jóhanns Hafsteins, 7. þm. Reykv., Snorra Jónssonar í stað Einars Olgeirssonar, 2. þm. Reykv., og dr. Kristins Guðmundssonar í stað Bernharðs Stefánssonar, 1. þm. Eyf. Kjörbréf lágu fyrir n. um þrjá hina fyrst töldu menn, en um kjörbréf dr. Kristins Guðmundssonar er það að segja, að það lá fyrir staðfest vottorð frá formanni kjörstjórnar um niðurstöður kosninga í Eyjafjarðarsýslu. N. mælir með, að kjörbréf hinna þriggja manna verði tekin gild og einnig áður nefnt vottorð, sem má skoðast sem kjörbréf. Þetta er að segja f. h. nefndarinnar, og voru nm. sammála um þessa niðurstöðu. ATKVGR. Till. kjörbréfanefndar samþ. með 35 shlj. atkv. Forseti (JPálm) : Tveir hinna nýju varamanna, sem nú taka sæti á þingi, þeir, dr. Kristinn Guðmundsson og Steindór Steindórsson, eru ókomnir til þings, og mun ég skjóta á fundi síðar í dag til þess að þeir megi undirrita skuldbindingu sína um að halda stjórnarskrána. Hins vegar hafa þau Auður Auðuns og Snorri Jónsson þegar undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrá landsins, og leyfi ég mér að bjóða þau velkomin til starfsins. forseti (JPálm) : Ég hef skotið á þessum fundi til þess, að þeir tveir varaþm., dr. Kristinn Guðmundsson og Steindór Steindórsson, sem ekki voru komnir til þings fyrr í dag, gætu undirritað heitvinningu sína. Kjörbréf þeirra voru samþ. hér á fundi fyrr í dag. Þá hafa þessir tveir hv. varaþm., þeir dr. Kristinn Guðmundsson og Steindór Steindórsson, undirritað sitt drengskaparheit, og taka þeir nú sæti á þingi. Ég leyfi mér að bjóða þá velkomna til atarfsins. Forseti (JPálm) : Mér hefur í dag borizt bréf frá hæstv. forseta Nd., er hljóðar svo: „Reykjavík 22. maí 1947. Jón Sigurðsson, hv. 2. þm. Skagf., hefur í dag ritað mér á þessa leið : „Þar sem ég vegna annríkis heima fyrir, m. a. vegna opinberra starfa, verð fjarverandi næstu vikur, óska ég eftir, með skírskotun til 144. gr. l. nr. 80 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður minn, Pétur Hannesson bankaritari, taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Forseti neðri deildar. Garðar Þorsteinsson.“ Hv. kjörbréfanefnd hefur fengið umrætt kjörbréf til athugunar, og mun hv. frsm. nefndarinnar gera grein fyrir niðurstöðu hennar. Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Kjörbréfanefnd hefur rannsakað kjörbréf Péturs Hannessonar og finnur ekkert við það að athuga. Leggur hún því til í einu hljóði, að kosningin sé tekin gild og hann taki sæti hér á Alþ. sem varaþm. 2. þm. Skagf. ATKVGR. Samþ. að taka kjörbréfið gilt með 26 shlj. atkv. Forseti (JPálm) : Hinn nýi þingmaður hefur nú undirritað drengskaparyfirlýsingu sína, og býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi. Á 58. fundi í Sþ., 23. maí, utan dagskrár, var tekin til meðferðar rannsókn kjörbréfs. Forseti (JPálm) : Mér hefur borizt bréf frá hæstv. forseta Nd., dags. í dag, og hljóðar það svo : „Hallgrímur Benediktsson, 3. þm. Reykv., hefur 21. þ. m. ritað mér á þessa leið: „Með því að ég fer til útlanda á morgun í viðskiptaerindum og verð fjarverandi næstu vikur, óska ég þess, með skírskotun til 144. gr. laga nr. 80 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður, Axel Guðmundsson skrifstofumaður (1. varamaður, Björn Ólafsson stórkaupmaður, er forfallaður) , taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fara fram í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Forseti neðri deildar. Garðar Þorsteinsson.“ Kjörbréfanefnd hefur fengið umrætt kjörbréf til athugunar, og mun hv. frsm. nefndarinnar gera grein fyrir niðurstöðu hennar. Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Nefndin hefur athugað kjörbréf Axels Guðmundssonar og leggur einróma til, að það verði tekið gilt. ATKVGR. Kjörbréfið samþ. með 27 shlj. atkv. Forseti (JPálm) : Ég býð hinn nýja þingmann, Axel Guðmundsson, sem nú hefur undirritað drengskaparyfirlýsingu sína, velkominn til starfa á Alþingi. Á 3. fundi í Sþ., 22. okt., var tekin á dagskrá kosning nýbýlastjórnar, 5 manna og jafnmargra varamanna, allra til 4 ára, frá 1. jan. 1947 til 31. des. 1950, að viðhafðri hlutfallskosningu, samkv. 1. gr. laga nr. 35 29. apríl 1946, um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum. Forseti tók málið af dagskrá. Á 9., 17. og 18. fundi í Sþ., 11. nóv., 12. og 13. des., var kosningin enn tekin á dagskrá. Forseti tók málið af dagskrá. Á 19. fundi í Sþ., 19. des., var kosningin tekin til meðferðar. Við kosningu aðalmanna og varamanna, hvorra um sig, komu fram fjórir listar, A, B, C, D, er á voru samtals jafnmörg nöfn og menn skyldi kjósa. Samkv. því fóru kosningar fram án atkvgr., og lýsti forseti yfir, að rétt væru kjörnir: Aðalmenn : Jón Pálmason alþm. (D), Steingrímur Steinþórsson búnaðarmstj. (B), Ásmundur Sigurðsson alþm. (C), Jón Sigurðsson alþm. (D), Helgi Hannesson kennari (A). Varamenn: Ingólfur Jónsson alþm. (D) , Bjarni Ásgeirsson alþm. (B), Tryggvi Pétursson bankafulltrúi (C), Þorsteinn Þorsteinsson alþm. (D), Haraldur Guðmundsson forstjóri (A). Á 17. fundi í Sþ., 12. des., var tekin á dagskrá kosning 5 manna í stjórn síldarverksmiðja ríkisins og jafnmargra varamanna, allra til 3 ára, frá l. jan. 1947 til 31. des. 1949, að viðhafðri hlutfallskosningu, samkv. l. nr. 1 5. jan. 1938 og l. nr. 43 s. á. Forseti tók málið af dagskrá, og svo fór og á 18. og 24. fundi, 13. des. og 22. jan. Á 27. fundi í Sþ., 10. febr., var kosningin tekin til meðferðar. Við báðar kosningarnar, aðalmanna og varamanna, komu fram fjórir listar, A, B, C, D, er á voru samtals jafnmörg nöfn og menn skyldi kjósa. Samkv. því lýsti forseti yfir, að rétt væru kjörnir án atkvgr.: Aðalmenn: Sveinn Benediktsson (D), Eysteinn Jónsson menntmrh. (B), Þóroddur Guðmundsson (C), Erlendur Þorsteinsson framkvæmdastj. (A), Júlíus Hafstein sýslumaður (D). Varamenn : Jón Þórðarson (D), Jón Kjartansson skrifstofustjóri (B), Haraldur Guðmundsson skipstjóri (C), Finnur Jónsson alþm. (A), Elías Þorsteinsson (D). Á 17. fundi í Sþ., 12. des., var tekin á dagskrá kosning þriggja yfirskoðunarmanna ríkisreikninganna 1945, að viðhafðri hlutfallskosningu, samkv. 43. gr. stjórnarskrárinnar. Forseti tók málið af dagskrá, og svo fór enn á 18., 24., 27., 30. og 33. fundi, 13. des., 22. jan., 10., 20. og 28. febr. Á 34. fundi í Sþ., 4. marz, var kosningin tekin til meðferðar. Fram komu fjórir listar. Á A-lista var SÁÓ, á B-lista JörB, á C-lista ÁkJ, á D-lista JPálm. A-listi hlaut 13 atkv., B-listi 12, C-listi 10 og D-listi 16 atkv. Kosnir voru samkv. því alþingismennirnir Jón Pálmason, Sigurjón Á. Ólafsson. Jörundur Brynjólfsson. 4. Síldarútvegsnefnd. Á 17. fundi í Sþ., 12. des., var tekin á dagskrá kosning þriggja manna í síldarútvegsnefnd og jafnmargra varamanna, allra til 3 ára, frá 1. jan. 1947 að telja til 31. des. 1949, að viðhafðri hlutfallskosningu, samkv. 1. gr. laga nr. 74 29. des. 1934, um síldarútvegsnefnd, útflutning á síld, hagnýtingu markaða o. fl. Forseti tók málið af dagskrá, og svo fór enn á 18., 24., 27., 30. og 33. fundi, 13. des., 22. jan., 10., 20. og 28. febr. Á 34. fundi í Sþ., 4. marz, var kosningin tekin til meðferðar. Við kosningu aðalmanna komu fram tveir listar, A og B. Voru á A-lista Jón Þórðarson, Björn Kristjánsson og Erlendur Þorsteinsson, en á B-lista Áki Jakobsson. - A-listi hlaut 37 atkv. og B-listi 12 atkv. Við kosningu varamanna kom fram einn listi,er á voru jafnmörg nöfn og menn skyldi kjósa. Samkv. framanskráðu lýsti forseti yfir, að rétt væru kjörnir: Aðalmenn : Jón Þórðarson framkvæmdastjóri, Björn Kristjánsson alþm., Erlendur Þorsteinsson framkvæmdastjóri. Varamenn : Óli Hertervig bakari, Þorsteinn M. Jónsson skólastjóri, Birgir Finnsson. 5. Fyrri varaforseti Sþ. Á 26. fundi í Sþ., 6. febr., var tekin til meðferðar kosning fyrri varforseta. Kosningu hlaut Bernharð Stefánsson, 1. þm. Eyf., með 23 atkv. - Barði Guðmundsson fékk 1 atkv.,. en 10 seðlar voru auðir. 6. Stjórn landshafnar í Keflavíkur- og Njarðvíkurhreppum. Á 37. fundi í Sþ., 21. marz, var tekin til meðferðar kosning eins manns í stjórn landshafnar í Keflavíkur- og Njarðvíkurhreppum til ársloka 1949, sbr. 4. gr. og bráðabirgðaákvæði laga nr. 25 23. apríl 1946, í stað Einars G. Sigurðssonar skipstjóra, Samkv. þeirri einu uppástungu, er fram kom, lýsti forseti yfir, að kosinn væri án atkvgr.: Alfreð Gíslason lögreglustjóri. 7. Úthlutunarnefnd skáldastyrks og listamanna. Á 50. fundi í Sþ., 5. maí, var tekin til meðferðar kosning 4 manna nefndar samkv. 15. gr. A. fjárlaga fyrir árið 1947 til þess að skipta fjárveitingu til skálda, rithöfunda og listamanna. Fram komu fjórir listar, A, B, C, D, með einu nafni á hverjum. Þar sem ekki voru fleiri tilnefndir en kjósa skyldi, fór kosningin fram án atkvgr., og lýsti forseti yfir, að rétt væru kjörnir: Þorsteinn Þorsteinsson alþm. (D), Þorkell Jóhannesson prófessor (B), Magnús Kjartansson ritstjóri (C), Ingimar Jónsson skólastjóri (A). 8. Gæzlustjóri Söfnunarsjóðs. Á 138. fundi í Ed., 20. maí, var tekin á dagskrá: kosning gæzlustjóra Söfnunarsjóðs Íslands fyrir þann tíma, sem eftir er árabilsins frá 1. jan. 1946 til 31. des. 1949, sbr. 7. gr. laga nr. 2 10. febr. 1888, í stað Sigurðar Ólafssonar gjaldkera. Forseti tók málið af dagskrá. Á 139. fundi í Ed., 21. maí, var kosningin tekin til meðferðar. Fram kom aðeins ein uppástunga og samkv. því kosinn án atkvgr.: Garðar Jónsson, ritari Sjómannafélags Reykjavíkur. 9. Flugráð. Á 59. fundi í Sþ., 24. maí, var tekin til meðferðar kosning þriggja manna í flugráð og jafnmargra varamanna, allra til ársloka 1951, samkv. 1. gr. sbr. bráðabirgðaákvæði nýafgreiddra laga frá þinginu um viðauka við og breytingar á l. nr. 24 12. febr. 1945, um flugvelli og lendingarstaði fyrir flugvélar, að viðhafðri hlutfallskosningu. Víð kosningu aðalmanna komu fram tveir listar. Á A-lista voru nöfn þriggja manna, í sömu röð og tilgreint er hér á eftir, og hlaut listinn 37 atkv. B-listi, er á var Áki Jakobsson, fékk 11 atkv. Við kosningu varamanna kom fram einn listi, er á voru nöfn þriggja manna, eða jafnmargra og kjósa skyldi, og fór kosning því fram án atkvgr. Samkv. framanskráðu lýsti forseti yfir, að kosnir væru í flugráð: Aðalmenn : Bergur Gíslason fulltrúi, Þórður Björnsson fulltrúi, Guðmundur Í. Guðmundsson bæjarfógeti. Varamenn : Örn Johnson flugmaður, Friðjón Sigurðsson fulltrúi, Baldvin Jónsson lögfræðingur. 10. Stjórn fiskimálasjóðs. Á sama fundi var tekin til meðferðar kosning stjórnar fiskimálasjóðs, 5 manna og jafnmargra varamanna, allra til ársloka 1950, samkv. 1. sr. sbr. bráðabirgðaákvæði nýafgreiddra laga frá þinginu um fiskimálasjóð, að viðhafðri hlutfallskosningu. Við kosningu aðalmanna og varamanna, hvora um sig, komu fram fjórir listar, A, B, C, D, með samtals jafnmörgum nöfnum og menn skyldi kjósa hvoru sinni. Samkv. því lýsti forseti yfir, að rétt væru kjörnir án atkvgr. Aðalmenn: Þorleifur Jónsson bæjarfulltrúi (D), Þórarinn Þórarinsson ritstjóri (B), Lúðvík Jósefsson alþm. (C), Sverrir Júlíusson útgerðarmaður (D), Jón A. Pétursson bæjarfulltrúi (A). Varamenn : Davíð Ólafsson fiskimálastjóri (D), Jón Sigurðsson útgerðarmaður (B), Áki Jakobsson alþm. (C), Jakob Hafstein framkvæmdastjóri (D), Óskar Jónsson framkvæmdastjóri (A). dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Í tilefni af ummælum, sem fram hafa komið í dagblaðinu Þjóðviljanum í morgun og hafa í sér mikla og geigvænlega árás á ríkisstj., ef sönn væru, þá þykir mér rétt að fara um það mál, er þar um ræðir, nokkrum orðum. Í blaðinu er gert að árásarefni á ríkisstj., að hún hafi fyrir nokkru samþ. sölu á olíustöðinni í Hvalfirði til tveggja félaga, Olíufélagsins h/f annars vegar og Hvalveiðafélagsins h/f hins vegar. Gangur þessa máls er sá, að í desember var ríkisstj. boðin til kaups olíustöðin í Hvalfirði, sem þá var í eign Bandaríkjastjórnar. Það tókust þegar samningaumleitanir um þetta, og þeim lyktaði með samningi, sem var undirritaður 30. jan. s. l. Var kaupverðið 2 millj. ísl. kr. Kaupverðið er svona lágt vegna þess, að af hálfu Íslendinga var því haldið fram, að stöðin væri illa sett og óhentug til varanlegs rekstrar og yrði því að miða kaupverðið við niðurrif. Voru öll olíufélögin hér á landi sammála um, að ekki væri vænlegt til frambúðar að starfrækja olíustöð þarna, a. m. k. ekki í eins stórum stíl og þar er nú. Hins vegar hefur komið fram, að það voru einkum þrír aðilar, er höfðu áhuga á að fá þessa stöð eða einhvern hluta hennar í sínar hendur. Sá fyrsti var Hvalveiðafélagið, nýstofnað félag, í öðru lagi Olíufélagið h/f, hlutafélag, sem S. Í. S., samband kaupfélaganna og olíusamlög víða um land hafa stofnað ásamt nokkrum einstaklingum, eingöngu í því skyni að fullnægja formi laganna. Annars er félagið í raun og veru eign sambands kaupfélaganna og olíusamlaganna. Þetta er algerlega íslenzkt félag í einu og öllu og hefur þann eina tilgang eins og önnur hliðstæð félög að verzla með olíu. Hefur það í því augnamiði gert samning við erlent olíufélag um kaup á olíu um nokkurt skeið. Félagið sjálft er algerlega íslenzkt og ekki að neinu leyti í höndum erlendra manna, hvorki beint né óbeint. Sama er hægt að segja um Hvalveiðafélagið. Þriðji aðilinn, sem hafði áhuga fyrir málinu, var Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda eða einstakir meðlimir þess. Var það vegna hinna nýju togara, sem nú eru að koma til landsins. Um öll þessi félög er svo ástatt, að þau hafa fram að þessu ekki haft neinn stað fyrir starfsemi sína. Ég hygg, að allir séu sammála um, að Hvalfjörður sé vel í sveit settur einmitt fyrir Hvalveiðafélagið. En hins vegar hvað snertir Olíufélagið og Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda, þá hafa þeir aðilar báðir litið svo á, að þessi stöð væri ekki líkleg í núverandi formi til þess að verða heppileg fyrir framtíðarrekstur þeirra. Hins vegar er mjög mikill skortur á olíugeymum hér á landi, og má í raun og veru segja, að starfsemi Olíufélagsins og hinna nýju botnvörpuskipa mundi að verulegu leyti hafa lamazt, ef þessir geymar hefðu ekki verið fyrir hendi, því að það tekur áreiðanlega fleiri en eitt ár eða tvö að koma upp nægum geymum, eins og nú standa sakir. Af þessum orsökum var það, að þessir aðilar lögðu á það mikla áherzlu að fá olíustöðina í Hvalfirði. Af hálfu ríkisstj. var lögð á það áherzla, að þessir þrír aðilar kæmu sér saman um óskir sínar til ríkisstj., svo að ekki þyrftu að verða árekstrar þeirra í milli. Niðurstaðan af þeim samningaumleitunum varð sú, að 11. marz 1947 ritar Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda ríkisstj. bréf, þar sem segir m. a.: „Togaraeigendur mæla með því, að Olíufélaginu h/f verði seld nefnd olíustöð með öllum mannvirkjum og tækjum, sem eru nauðsynleg til þess að reka stöðina á öruggan og tryggilegan hátt.“ Bréfið er undirritað af Kjartani Thors fyrir hönd félagsins. Þetta var gert, eftir að þeir einstaklingar í félaginu, sem höfðu hagsmuna að gæta í þessu sambandi, höfðu náð samkomulagi við Olíufélagið h/f um sameiginlega þjónustu fyrir báða þessa aðila um tiltekinn tíma. Og það má fullyrða, að ef geymarnir hefðu verið rifnir niður og ekki látnir þessum félögum í té, þá hefði það orðið til stórkostlegs baga eða stöðvunar fyrir hina nýju togara, eins og nú standa sakir, og hefði það haft í för með sér stórt fjárhagslegt tjón fyrir landið. Einnig hefði það dregið mjög úr starfsemi Olíufélagsins, sem í raun og veru er ekkert annað en samtök kaupfélaganna og olíusamlaganna víðs vegar í landinu. Þegar þetta bréf frá Félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda var komið í hendur stjórnarvaldanna, þá skrifaði nefnd setuliðsviðskipta ráðuneytinu bréf, dags. 14. marz 1947, og leggur þar til, að þessar eignir verði seldar Hvalveiðafélaginu h/f og Olíufélaginu h/f. Síðar í marz áréttar nefndin þessa till. í ódagsettu bréfi, er barst ráðuneytinu síðustu dagana í marz, og gerir um leið frekari grein fyrir málinu. Var þessu þannig til hagað, að 1/3 verðmætisins féll í hendur Hvalveiðafélagsins, en 2/3 í hendur Olíufélagsins, auk nokkurra lausra muna, svo sem tankskips, sem ráðgert var að selja öðrum aðilanum, þannig að upp úr öllum eignunum, sem kostuðu nokkuð yfir 2 millj., fengist ríflegt kostnaðarverð, eða 2–3 hundruð þús. fram yfir. Nú var mér kunnugt um, að nokkurrar tortryggni gætti af hálfu sumra varðandi mál þetta. Vildi ég af þeim orsökum fara varlega í þetta og krafðist þess vegna grg., áður en geymarnir voru afhentir, af hálfu þessara aðila um það, með hverjum hætti þessa geyma ætti að nota. Slík grg. var mér síðan send með bréfi, dags. 20. marz 1947, af hálfu Olíufélagsins, og fékk ég sérfróða menn, eftir því sem völ er á hér á landi, til þess að athuga hana í einstökum atriðum. Það var álit þessara manna allra, að grg. væri ekki hægt að hnekkja í neinu verulegu atriði. Það er að vísu svo, að þarna er um allmikla geyma að ræða, sem taka mikið olíumagn. En bæði er það, að þeir eru ýmissa tegunda og margs konar olíumagn þarf að geyma, og verður því geymslurímið ekki notað að fullu og því ódrýgra en ella. Botnvörpuskipaeigendur töldu sig á þessu stigi eiga erfitt með að segja um, hversu mikið rúm þeir þyrftu fyrir sig í þessum geymum. En óskir þeirra, sem þeir höfðu borið fram í bréfi 1. jan. 1946, voru á þá leið, að þeim yrði ætlað pláss fyrir 30 þús. smál. af olíu. Það er ljóst, að ef veruleg breyting yrði á togaraflotanum frá því, sem nú er búið að semja um, þá þyrfti geymslurúmið að vera mun meira, og ef flotinn verður aukinn, eins og nú er talað um, þá mundu eftir þessu hlutfalli að dæma geymarnir í Hvalfirði ekki hrökkva til. Sýnir það glöggt, um hversu háar tölur er hér að ræða varðandi hugmyndir útvegsmanna í þessu efni. En í grg. Olíufélagsins, sem þeir sérfræðingar, sem ég hef leitað til, hafa ekki treyst sér til að hnekkja í einstökum atriðum, er því lýst yfir af hálfu félagsins, að þeir geymar, sem ekki þyrfti að nota við rekstur stöðvarinnar, yrðu rifnir niður og fluttir til annarra staða á landinu eða ráðstafað á annan hátt eftir því, sem félagið teldi æskilegt. Ég athugaði það verulega, hvort hagkvæmt væri fyrir ríkið að halda þessum eignum og ef til vill leigja þær til þessara nota, en þeir menn, sem vanir eru meðferð þessara mála af hálfu ríkisins, mæltu gegn því og vildu, að geymar þessir væru í því ástandi, að það væri ekki fengur fyrir ríkið að þurfa að halda þeim við. Auk þess væri það sýnilegt, að fjárhagslegur kostnaður við niðurrif og flutninga væri svo mikill, að mjög hæpinn vinningur væri að leggja út í slíkt. Mér sýndist engu að síður sjálfsagt að búa þannig um hnútana vegna þeirrar tortryggni, sem ég vissi, að af hálfu sumra manna var í þessu efni, að ríkið hefði sjálft úrslitatök í því, að þarna væru ekki geymar, sem ætla mætti, að notaðir yrðu til annarlegra þarfa. Þegar ég var búinn að kynna mér öll gögn í þessu máli og bera mig saman við ýmsa aðila um þetta efni, þá ritaði ég 31. marz 1947 bréf til setuliðsnefndarinnar, er hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta : „Með tilvísun til bréfs n. frá 14. marz s. l. og síðari grg. n., dags. í marz, hefur ráðuneytið ákveðið að heimila n. að selja olíustöðina í Hvalfirði ásamt tilheyrandi eignum, öðrum en landinu, er stöðin er á, svo sem nánar er greint í framangreindum till. nefndarinnar. Um þann hluta stöðvarinnar, sem ráðgert er að selja Olíufélaginu h/f, skal þó tekið fram, að geymarnir eru seldir til eðlilegs rekstrar félagsins og til niðurrifs að öðru leyti, og hefur ríkisstj. heimild til þess að þrem árum liðnum að krefjast þess, að stöðinni verði komið í það horf, sem samsvarar þeim rekstri, er reynslan hefur sýnt, að þörf er á. Þennan fyrirvara verður að gera á fullnægjandi hátt, þegar salan fer fram.“ Eins og málið lá fyrir, var ekki unnt á þessu stigi að gera sér grein fyrir, hver eðlilegur rekstur stöðvarinnar yrði eða hversu rúmfrekur. Taldi ég því skynsamlegast að láta reynsluna skera þar úr og áskildi ríkinu vald til þess að koma stöðinni í það horf, sem reynslan sýndi, að hæfilegum tíma liðnum, að væri heppilegt. Hitt fannst mér ekki koma til mála, að rífa niður þá olíugeyma, sem nú eru uppistandandi, er mundi leiða til stöðvunar á hinum nýja togaraflota og setja bátaflotann í augljós vandræði. Ég vildi ekki láta ímyndaða hræðslu. eða uppgerðarhræsni ýta mér út í svo þjóðskaðlegan verknað. Þjóðviljinn segir, að samningar þessir séu gerðir fyrir Bandaríkjaher og ákveðinn amerískur borgari hafi staðið að þeim. Ég lýsi því hér með yfir, að við lögðum embættisheiðri mínum, að þau ummæli eru tilhæfulaus með öllu. Síðan ég tók við starfi utanrrh., hefur Bandaríkjastjórn aldrei sýnt nokkurn áhuga fyrir því, hvort olíustöðin í Hvalfirði yrði látin standa eða hún yrði lögð niður. Ég mun óhræddur leggja það undir rannsókn, sem gerzt hefur í þessu máli. Því hefur verið haldið fram, að tortryggilegt sé, að engin opinber tilkynning hafi verið gefin út um þetta mál. En hér er um hliðstætt mál að ræða og afhending annarra setuliðseigna, sem farið hefur fram, án þess að nokkur tilkynning hafi verið um það gefin, enda eru slíkar tilkynningar ástæðulausar fyrr en að gefnu tilefni, eins og nú er orðið. Það, sem skeð hefur, þolir hvers konar gagnrýni, enda geta þeir menn, er þess óska, kynnt sér gögn málsins. En þeir vinna þjóðhættulegt starf, er með ósönnum ásökunum reyna að telja umheiminum trú um, að útlend herstöð sé hér á Íslandi til notkunar í styrjöld, er sömu menn halda fram, að sé í uppsiglingu. Þeir menn, sem sífellt bera fram þær upplognu sakir, stofna öryggi og sjálfstæði þjóðarinnar í hættu. Ég tel mér skylt hér á Alþingi að afhjúpa blekkingar þessara manna fyrir þingheimi og alþjóð og lýsa því hættulega starfi, sem þeir hafa með höndum. Einar Olgeirsson: Herra forseti. Mér heyrðist á hæstv. utanrrh., að hann væri að víkja að einhverju, sem okkur hefði milli farið út af einhverju, sem hefði gerst í Hvalfirðinum, og hann fann ástæðu til að taka það fram, að Bandaríkjamenn óskuðu ekki eftir, að þessi mannvirki stæðu, þannig að það væri úr lausu lofti gripið, að Bandaríkin hefðu óskað eftir flotastöð í Hvalfirðinum, og þeir menn, sem héldu því fram, þyrftu að standa alstrípaðir frammi fyrir þjóðinni. Ég verð að segja það, að ég er undrandi á þessum ummælum ráðh. Mér finnst engin ástæða fyrir hann að taka fram neitt um það, hvað Bandaríkjastjórn kann að hafa talið nauðsynlegt. Hitt er annað, hvað við kunnum að halda. Við vitum, að Bandaríkjastjórn hefur lagt svo mikla áherzlu á flugstöð, flotastöð, sem hún gæti notað, þegar henni þóknaðist, og í þriðja lagi stöð í Skerjafirðinum, að hún hefur farið fram á að fá slíkar stöðvar leigðar sér til 99 ára, og þegar þjóðin veit, að farið hefur verið fram á slíkt með þeim afleiðingum, sem það kann að hafa, kemur það úr hörðustu átt, þegar hæstv. ráðh. fer að lýsa því yfir, að Bandaríkjastjórn óski ekki eftir að hafa mannvirki í Hvalfirðinum. Bandaríkjastjórn hefur haft svo mikinn áhuga fyrir þessu, að hún hefur viljað fá þrjú landsvæði á Íslandi leigð og undan íslenzkri yfirstjórn. Ég vil segja það, að mér þykir það í hæsta máta undarlegt, þegar því er haldið fram, að Íslendingar þurfi ekki að vera á verði gegn slíku, og ég álít, að þann 1. október 1945 hafi Bandaríkjastjórn sýnt sig svo aðgangsfreka gagnvart sjálfstæði Íslendinga, að það sé ekki nema eðlilegt, að við verðum á verði, hverju sem slík stjórn kann að lofa. Ég geri þetta að umtalsefni vegna þess, að ráðh. hefur farið hér hörðum orðum um það, orðum, sem ég álít, að alls ekki eigi hér heima. Það mætti vera blind þjóð, sem eftir till. um 99 ár hefði ekki í huga, að sú stjórn, sem fer fram á slíkt, gæti haft áhuga fyrir að tryggja sér það síðar meir. Ég veit ekki, hvaða ástæða er til að vera að hvítþvo Bandaríkjastjórn gagnvart okkur og ætla að reyna að telja þjóðinni trú um, að hættan sé um garð gengin. Mér finnst hættan vera meiri en áður, enda er það vitað, að Bandaríkjastjórn fékkst ekki til að flytja her sinn héðan af Íslandi, nema hún fengi samning til 61 árs um flugstöð á Keflavíkurflugvelli, sem gæti verið til taks fyrir Bandaríkjastjórn, hvenær sem Bandaríkjaher væri skipað að gera árás. Ég á þess vegna bágt með að skilja það, að hæstv. utanrrh., sem á, fyrir hönd þjóðarinnar að „spesialísera“ í því að athuga þær hættur, sem kynnu að vera búnar frelsi hennar, að hann skuli vilja vísa með svo ákveðnum orðum á bug allri hugsanlegri tortryggni, sem fram kæmi hjá þjóðinni eða einstökum mönnum gagnvart Bandaríkjastjórn. Án þess að ég vilji ræða meira um þetta, vil ég ganga út frá þeirri staðreynd, að Bandaríkjastjórn hafi áhuga og að það sé eðlilegt, að Íslendingar séu tortryggnir. Eftir að Íslendingar höfðu neitað Bandaríkjastjórn um þessar herstöðvar til 99 ára, hefur það gerzt, að Bandaríkjastjórn hefur tryggt sér réttindi á Keflavíkurflugvellinum, sem okkur greinir ekki á um. Það, sem hér liggur fyrir í Hvalfirðinum, - það, sem veldur þeirri tortryggni, sem kom fram hjá Sósfl., eru tilmæli Bandaríkjastjórnar frá 1. október 1945 og sú hætta, sem í því felst, ef Hvalfjörðurinn yrði gerður að flotastöð. Út frá þeirri viðleitni, sem kom fram frá Bandaríkjastjórn, hefði verið eðlilegt að líta svo á, að hún hefði áhuga, og út frá Keflavíkurflugvellinum og þeim aðferðum, sem þar voru notaðar, er ekki óeðlilegt að líta svo á, að svipað gæti skeð með Hvalfjörðinn. Þess vegna þætti mér vænt um að heyra, hvað þessir olíugeymar taka mikið af olíu. Það er vitað, að þeir eru miklir og stórir. Ég hef að vísu heyrt, að þeir muni sumir ekki endast nema nokkur ár, en aðrir lengur. Það væri praktískt að kryfja þetta til mergjar og fá upplýsingar um það, hve mikið magn af olíu kemst í þessa tanka. Það má vera, að það séu ekki höfð nema fáein tonn í sumum af þessum tönkum, en ekki hafa nú verið svo margar tegundir af olíu, sem hafa verið fluttar inn, þó þessi nýja tegund af „fueloil“ bætist við. Það væri líka gott að fá upplýsingar um, hvað væri hið raunverulega verðmæti þessara eigna. Ég veit ekki um það. Mig minnir, að blöðin hafi verið að tala um, að þessar eignir væru 40 milljón kr. virði eða að tilboð hafi verið um þá upphæð. Ég þori samt ekki að fara með þetta, en held að það hafi staðið í Morgunblaðinu, að eignirnar væru þess virði, og vitað er það, að þetta eru náttúrlega gífurlega miklar eignir og þeim er mjög vel fyrir komið. Hins vegar var þetta selt á 1–2 milljónir, þegar stjórnin keypti það. Hvernig stendur á þessum breytingum á verðmætum? Það, sem Morgunblaðið segir, að sé 40 milljóna virði, er keypt á 2 milljónir og svo selt aftur á 2 milljónir. Það mun vera rétt, að í þessu félagi, sem keypti, séu aðalhluthafar sambandið og eitthvað af kaupfélögum. Þó munu vera í því nokkrir einstaklingar. Hæstv. ráðh. segir, að það sé aðeins vegna hlutafélagal., af því að það séu einstaklingar, sem eiga að mynda hlutafélög. En hinu hafa menn veitt eftirtekt, að samhliða þessu olíufélagi starfar annað hlutafélag, sem heitir Hið íslenzka steinolíuhlutafélag og mun hafa haft umboð fyrir Standard Oil hér á landi. Ég hef þess vegna fengið þá hugmynd, að þessi tvö félög, Olíufélagið h/f og Hið íslenzka steinolíuhlutafélag, væru í rauninni tvö félög, sem að mjög miklu leyti væru sömu eigendur eða ráðamenn að, - og eins og menn vita, getur oft verið hentugt að geta beitt tveim mismunandi félögum fyrir sig. En það, sem við þyrftum að vita, væri, hvaða samband er á milli Olíufélagsins h/f og Standard Oil, og þá sérstaklega, hvaðan Olíufélagið h/f hefði hugsað sér að kaupa olíu, bæði togaraolíu og aðra olíu, vegna þess að hæstv. ráðh. segir, að engin tengsl séu milli Olíufélagsins h/f og erlendra félaga, og skilst mér, að það, sem hefur verið gert fyrir félagið, hafi verið gert vegna þess, að það hefur engin sérstök tengsl við erlend olíufélög. Þó sýnist mér, að gegnum Hið íslenzka steinolíuhlutafélag séu bein tengsl milli þessa félags og Standard Oil, og ef Standard Oil lætur alla olíu til þessa félags, þótt það sé gegnum Hið íslenzka steinolíuhlutafélag, þá er ekkert undarlegt, þó að menn langi til að vita eitthvað nánar um það. Það er vitað, að Standard Oil hafði mjög mikið að gera með olíubirgðir og olíusölu til Bandaríkjastjórnar á stríðsárunum, og svo mikið er víst, að amerísk olíufélög hafa mikilla hagsmuna að gæta fyrir botni Miðjarðarhafs og að það hefur áhrif á pólitík Bandaríkjastjórnar. Ef nú Standard Oil hefur hagsmuni gagnvart Olíufélaginu og annast um leið útvegun á olíu fyrir Bandaríkjaflotann, þá er ekkert undarlegt, þótt manni detti í hug stórpólitík í sambandi við þetta. Það væri gott að fá þetta upplýst, og þegar það lægi fyrir, væri ekkert að því að taka þetta til rólegrar umr. hér á nýjan leik. Ég býst við því, að við viljum sem flestir vera á verði gegn því, að með hjálp auðhringa verði sett hér upp flotastöð fyrir ameríska flotann. Nú upplýsir hæstv. ráðh., að í bréfi, sem skrifað var út af þessum eignum, hafi verið ummæli um það, að stjórnin mætti innan þriggja ára fyrirskipa að rífa þessa geyma, ef þeir væru ekki notaðir. Nú skilst mér, að það sé alveg vandalaust fyrir olíufélagið, ef það vill það við hafa, að hafa alltaf not af þessum tönkum. Það er alltaf hægt að segja, að hér þurfi að vera 30 þús. tonn af olíu. Það er alltaf hægt að geyma nógu mikið af olíu, ef félaginu finnst það borga sig, og þá yrði erfitt að skipa að rífa niður tankana. Hér liggur fyrir frv. um einkasölu á olíu, og hafa verið sett sérstök l. um að taka olíutanka eignarnámi. Og það var engin ástæða til þess að selja þessa tanka án þess að láta Alþingi vita af því áður. Því held ég, að það væri gott fyrir hv. þm. að fá upplýsingar um verðmæti þessara hluta, geymslupláss tankanna og samband Standard Oil við íslenzka olíufélagið. Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. Það var auðheyrt, að hann vildi fara ofurlítið hægar en blað hans Þjóðviljinn, enda mun hann hafa fundið, að grundvöllurinn undir ásökunum blaðsins er ekki svo sterkur. Ég vil leyfa mér að benda á, að það, sem hér er að gerast, er það, að sósíalistar ásaka ríkisstj. fyrir að láta dulbúa herstöð í Hvalfirði og halda því fram, að Olíufélagið h/f sé leppfélag fyrir amerískar „interessur“. En hverjir standa að þessu olíufélagi? Það eru S. Í. S. og nokkur sambandskaupfélög, ásamt félögum útgerðarmanna. Það eru þessir aðilar einir, og nú er það borið á þessi félög, að þau hafi léð sig til leppstarfsemi fyrir hagsmuni erlends ríkis. Þykir mönnum nú ekki trúlegra, ef Bandaríkin væru á annað borð að leita hér eftir leppfélögum, að fyrir valinu hefðu orðið einhverjir aðrir aðilar? Mér er kunnugt um, eins og hæstv. utanrrh. tók fram, að milli Olíufélagsins h/f og Standard Oil eru engin tengsl nema þau, að Olíufélagið kaupir af Standard Oil, en félagið hugsar sér að kaupa í framtíðinni frá Alþjóðasambandi samvinnumanna, en þau samtök eru enn ekki orðin nægilega sterk. Þetta er mér alveg sérstaklega kunnugt. Mér skilst, að afstaða sósíalista sé, að vegna þess að Bandaríkjaflotinn geti tekið stöðvarnar í Hvalfirði í sína þjónustu, þá eigi að rífa geymana. Þá mætti allt eins segja, að ef Bandaríkjamenn kæmu, þá gætu þeir tekið stöðvar, sem annars staðar eru. Ef Bandaríkin gerðu hér innrás, heldur þá hv. 2. þm. Reykv., að þau gætu ekki notað aðrar stöðvar en þær, sem eru í Hvalfirði? Að halda slíku fram er of heimskulegt fyrir jafngreindan mann. Það er kunnugt, að þær olíustöðvar, sem nú eru til, eru allt of litlar. Og á þá að rífa niður þessar stöðvar í Hvalfirði og neyða menn til að byggja stöðvar annars staðar eða á að banna mönnum að hafa olíustöðvar í Hvalfirði? Ef menn eru svo hræddir við alla tækni, að hún verði misnotuð af erlendu ríki, þá held ég, að ekkert dugi til að fyrirbyggja þennan ótta annað en að færa allt aftur á bak til frumstæðara ástands og eyða allri tækni okkar. Ef ríkisstj. hefði tekið þá afstöðu að láta rífa stöðina í Hvalfirði, þá þurfti Olíufélagið að reisa nýja. En þess var það ekki megnugt að svo stöddu, og hefði þá starfsemi þess fallið niður á næsta sumri. Félagið ætlaði að reisa nýja stöð, en það var svo miklum erfiðleikum bundið, að ógerlegt reyndist í bráð, og þá var fyrst farið að athuga olíustöðina í Hvalfirði. En þetta er aðeins bráðabirgðaráðstöfun, því að félagið hefur í hyggju að reisa nýja stöð, eins og ég hef áður tekið fram. Hæstv. utanrrh. hefur nú upplýst, að félagið muni láta rífa þá tanka, sem ekki er þörf fyrir. Hv. 2. þm. Reykv. spurði, hvað geymarnir tækju mikið, og mun hæstv. utanrrh. svara því. Það þarf auðvitað tanka fyrir margar tegundir, og svo getur staðið á, að heildargeymsluplássið sé óþarflega mikið. Það getur verið ýmislegt, sem kommúnistar reyna að nota til árása og æsinga, þó að það skipti ekki máli í augum venjulegra manna. Ég býst við, að þeir, sem standa að olíufélaginu, kunni að meta aðdróttanir sósíalista og svara þeim á viðeigandi hátt, og hæstv. utanrrh. hefur svarað fyrir hönd ríkisstj., svo að ég þarf ekki að orðlengja þetta mikið. Ég vil aðeins benda á, að sósíalistar reyna af veikum mætti að kynda að hatursbáli gegn Bandaríkjunum og reyna að gera ríkisstj. tortryggilega og láta þar stjórnast af fjandskap gegn þeim félögum, sem eru aðilar að olíufélaginu. Hins vegar mætti búast við því, að þeir, sem fegurst tala um nauðsyn útgerðarmanna til að styrkja samtök sín og taka olíuverzlunina í sínar hendur og hafa talið sig hlynnta samvinnumönnum, þá mætti búast við því, að þeir hefðu fagnað því, að svona félag fengi olíustöðina. En þeir, sem þekkja sósíalista og vinnubrögð þeirra í garð samvinnufélaganna, eru ekki undrandi yfir þessum úlfaþyt, ekki sízt, þegar um leið er reynt að blása að hatri gegn Bandríkjunum og gera núverandi ríkisstj. tortryggilega í augum þjóðarinnar. Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. talaði mjög í öðrum anda en flokksblað hans í morgun. Hann talaði um, að sala olíustöðvarinnar í Hvalfirði væri tortryggileg vegna þess, að Bandaríkin hefðu einu sinni óskað þar eftir herstöðvum. Í Þjóðviljanum var allt annað upp á teningnum en tortryggni eða spurningar. Þar eru fullyrðingar og frásagnir af atburðum, sem aldrei hafa skeð í þeirri mynd, sem blaðið segir. Ég vil nú leyfa mér að lesa hér upp ummæli Þjóðviljans, með leyfi hæstv. forseta, þar segir svo: „Þá var gripið til þess ráðs að senda herra Huge S. Comming, háttsettan embættismann í utanríkisráðuneytinu, til Íslands á nýjan leik, en eins og kunnugt er, samdi hann Keflavíkursamninginn ásamt Ólafi Thors og leiddi það herstöðvamál til lykta eins og Bandaríkjastjórn óskaði. Herra Cumming kom til Íslands 18. marz s. l. og krafðist þess, að Hvalfjarðarmálið yrði leyst á „viðunandi“ hátt, áður en hin formlega „brottför“ Bandaríkjahers ætti að fara fram, 5. apríl. Eins og í fyrra skiptið gekk för herra Cummings að óskum. Ríkisstj. „leysti“ Hvalfjarðarmálið 4. apríl - föstudaginn langa - samkvæmt óskum bandarísku stjórnarinnar. Með þessari sölu hefur ríkisstj. hinna þrjátíu og tveggja leitt óvéfengjanlega í ljós, að hún lítur á sig sem bandaríska leppstjórn. Fyrst „kaupir“ hún eignir Bandaríkjahers í Hvalfirði fyrir 2 milljónir króna í blekkingarskyni, - en afhendir þær síðan umboðsfélagi Standard Oil fyrir 1,3 milljónir. Hún kemur þannig fram sem umboðssali á herstöðvunum í Hvalfirði í því skyni einu að tryggja, að þær standi óhaggaðar og til taks handa bandaríska hernum. Þessi svik eru í beinu samræmi við aðrar aðgerðir ríkisstj., m. a. í markaðsmálum, sem miða að því að gera Ísland algerlega háð auðvaldi Bandaríkjanna. Ríkisstj. hefur með sölunni á Hvalfirði gengið í berhögg við vilja íslenzku þjóðarinnar og er nú fyrirlitin af öllum nema amerískasta hluta yfirstéttarinnar.“ Þarna er ekki um að ræða varfærni eða eðlilegar fyrirspurnir, heldur er þetta ákveðin frásögn, sem haldið er fram, að styðjist við staðreyndir, og inn í þetta er svo dregið viðkvæmt markaðsmál. Við eigum nú í samningum við Rússland, og þegar því er lýst yfir í Þjóðviljanum, að hér sé ríkisstj. vísvitandi að setja upp herstöð gegn Rússlandi, þá spillir það beinlínis þeim möguleikum, sem fyrir hendi eru um viðskiptasamband við Rússa. Og ég lít þannig á, að þegar slík frásögn kemur fram, alveg úr lausu lofti gripin, þá sé ástæða til, að hv. Alþ. sem og allur almenningur fái vitneskju um hið rétta samhengi málsins. Hv. 2. þm. Reykv. taldi ástæðu til að ræða hér ummæli, sem ranglega voru höfð eftir hæstv. forsrh. En hversu líklegri er ekki þessi grein til þess að hafa skaðsamleg áhrif fyrir Ísland en hinn rangi fréttaburður, sem hv. 2. þm. Reykv. fann ástæðu til að gera að umtalsefni? Þessar fullyrðingar eru hættulegar fyrir afstöðu Íslands út á við auk þess, sem þær eru, eins og nú standa sakir, beinlínis lagaðar til að spilla fyrir viðskiptasamningum okkar. Það er því fullkomin ástæða til að ræða þetta og láta hið sanna koma í ljós. Það var ekkert athugavert, ef hv. 2. þm. Reykv. hefði í utanrmn. eða hér á Alþingi reynt að grennslast eftir hinu rétta samhengi málsins. Ef tregða hefði þá orðið á upplýsingum, þá var ástæða til getsaka. En hitt, að koma með svona geipilegar fullyrðingar án þess að kynna sér málið, það eru fáheyrð vinnubrögð og vafalaust í illu skyni gerð. Hæstv. menntmrh. hefur svarað fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. og gert grein fyrir sambandi Olíufélagsins við Standard Oil. Ég hef hér hluthafaskrána, og má hv. þm. Reykv. líta á hana. Það eru í þessu félagi samvinnufélög, olíusamlög útgerðarmanna og nokkrir einstaklingar.

Megum við heyra nöfnin?

Það er sjálfsagt. Skráin er svo hljóðandi: Samband ísl. Samvinnufélaga kr. 240000,00 Kaupfélag Eyfirðinga - 195000,00 Kaupfélag Ísfirðinga - 50000,00 Olíusamlag Keflavíkur - 90000,00 Samvinnufél. útgerðarm. á Norðf. - 45000,00 Olíusamlag Vestmannaeyja - 90000,00 Togarafélagið Helgafell h/f - 95000,00 Ástþór Matthíasson Vestme. - 5000,00 Elías Þorsteinsson - 5000,00 Karvel Ögmundsson - 5000,00 Kjartan Guðmundsson Ve. - 5000,00 Skúli Thorarensen Rv. - 5000,00 Halldór Jónsson - 5000,00 Jakob Frímannsson - 5000,00 Egill Thorarensen - 5000,00 Vilhjálmur Þór - 5000,00 Kristján Kristjánsson - 15000,00 Bifreiðastöð Akureyrar h/f - 10000,00 B. S. A. Verkstæði - 5000,00 Helgi Benediktsson Ve. - 5000,04 Þessi skýrsla sannar glögglega, að það er rétt, að úrslitayfirráðin eru hjá S. Í. S. og K. E. A. og nokkrum olíusamlögum útgerðarmanna, og án þess að ég sé sérstakur vinur eða talsmaður S. Í. S., þá finnst mér heldur óeðlilegt að leita til svo víðtækra samtaka um leppmennsku fyrir Bandaríkin, samtaka, sem Kron stendur að með hv. 6. þm. Reykv. í broddi fylkingar. Varðandi stærð geymanna virðist mér, að þeir muni taka 70–80 þús. tonn. 8 þeirra eru logsoðnir og 34 skrúfaðir. Ég hef hér sundurliðun um það, hvernig geymarnir skuli notaðir, og ég hef enn fremur bent á, að það er aðeins einn annar aðili en Olíufélagið, sem óskað hefur eftir geymsluplássi í Hvalfirði, en það er Félag íslenzkra botnvörpuskipaeigenda, sem hefur viljað áskilja sér 30 þús. tonn af geymslurúminu. Það kemur fram í skýrslu Olíufélagsins, að það telur þessa áætlun nokkuð freklega, en þetta voru óskir botnvörpuskipaeigenda. Það er ekki á mínu færi eða manna yfirleitt að gera sér fulla grein fyrir, hve þörfin verður mikil, og því er gert ráð fyrir, að endurskoðun fari fram eftir þrjú ár. Það má minna á, að þegar Shell byggði geymana í Skerjafirði, ætluðu ýmsir að ærast yfir þeirri hættu, sem sjálfstæði landsins væri þar með sett í. Þessir menn töldu, að geymarnir nægðu fyrir allan brezka sjóherinn, og eigendur þeirra áttu að vera leppar Breta. Reynslan sýndi, að geymarnir voru allt of litlir, og stöðin er nú úrelt fyrir íslenzkar þarfir. Hv. 2. þm. Reykv. hélt því fram, að með vinsamlegu samstarfi íslenzkra og amerískra félaga væri hægt að láta líta svo út, að þörfin væri meiri en hún væri í raun og veru. Um þetta segir í bréfi ráðuneytisins, dags. 31. marz 1947, með leyfi hæstv. forseta : „Um þann hluta stöðvarinnar, sem ráðgert er að selja Olíufélaginu h/f, skal þó tekið fram, að geymarnir eru seldir til eðlilegs rekstrar félagsins og til niðurrifs að öðru leyti, og hefur ríkisstj. heimild til þess að þrem árum liðnum að krefjast þess, að stöðinni verði komið í það horf, sem samsvarar þeim rekstri, er reynslan hefur sýnt að þörf er á. Þennan fyrirvara verður að gera á fullnægjandi hátt, þegar salan fer fram.“ Þarna er beinlínis talað um eðlilegan rekstur félagsins á stöðinni, og það er á valdi ríkisstj. að segja til um, hvað sé eðlilegur rekstur, og ef ósamkomulag yrði, þá mundi það koma til endanlegs úrskurðar dómstólanna, og er því tortryggni í þessum efnum ástæðulaus, einkum þegar Olíufélagið er þannig byggt upp, að þar getur ekki verið um leppmennsku að ræða. Þá talaði 2. þm. Reykv. um það, hvert verðmæti væri í geymunum. Fyrst mun hafa verið talað um, að þeir væru 1 milljón dollara virði, síðar var rætt um 6 milljónir, en loks voru þeir seldir fyrir 2 milljónir. Hvort það er óeðlilegt verð eða ekki, má deila um, en þó ber þess að gæta, að þessir geymar eru ekki heppilegir, nema hægt sé að nota þá þar á staðnum. Margir aðilar hafa athugað þessa tanka og allir verið sammála um það, að þeir séu lítils virði til niðurrifs. Hitt, að Bandaríkin hafi gert einhverjar kröfur í sambandi við þessi kaup, er fjarstæða, og þessi sala miðast við fullkomlega eðlilegar ástæður, en verðmunurinn stafar af því, að verðmætin reyndust allt önnur en fyrst var ætlað. Ég bjóst við fyrirspurn um þetta, enda er síður en svo, að ég hafi nokkuð við það að athuga, en vegna þeirrar tortryggni, sem gætt hefur í þessu máli, hef ég gætt þess vandlega, að ekki væri hægt að finna á því réttmætan höggstað. Það verður því að finna að því, sem Þjóðviljinn gerir, þar sem hann ekki einungis notar þetta sem árás á ríkisstj., heldur líka til þess að spilla fyrir eðlilegum viðskiptum þjóðarinnar. Einar Olgeirsson: Hæstv. utanrh. vill halda því fram, að þau orð, sem stóðu um þetta mál í Þjóðviljanum, hafi verið til þess að spilla fyrir utanríkisviðskiptum við Sovétríkin, og er með áminningar í því sambandi. En ég held, að hann hefði átt að líta sér nær og gefa fyrst sessunaut sínum áminningu, því að enginn hefur eins greinilega reynt að spilla fyrir utanríkisviðskiptum okkar eins og forsrh., sem hefur leyft sér að láta það í ljós við sænska blaðamenn, að við hefðum orðið að veita Bandaríkjunum herstöðvar, því að annars hefðu Rússar heimtað þær. Og svo greinilega hafði forsrh. gert þetta, að blaðamaðurinn frá blaðinu, sem vinveittast er forsrh., Morgentidningen, reyndi ekki að breiða yfir þessa skoðun ráðh. Þegar ég svo fer að ræða þetta hér á Alþ., þá neitar ráðh. að hafa sagt þetta, en neitun hans er ekki sterkari en það, að þegar ég krefst þess, að hann „dementeri“ og það erlendis, þá lætur hann nægja að mótmæla með viðtali í Alþýðublaðinu. Ef slík framkoma er ekki beinlínis tilraun til þess að spilla fyrir samningum við aðrar þjóðir, þá veit ég ekki, hvernig það er hægt. Ég býst við, að núverandi ríkisstj. verði oft í vandræðum, ef þessar tvær línur í Þjóðviljanum marka afstöðu hennar út á við, enda er forsrh. hræddur, en hann er ekki hræddur við þessar tvær línur í Þjóðviljanum, því að hann veit, að ummæli eins blaðs, sem auk þess er í stjórnarandstöðu, setja ekki Sovétríkin á annan endann. Allt öðru máli gegnir um það, sem forsrh. lætur hafa eftir sér. Þess vegna geta ummæli forsrh. haft mikil og ill áhrif fyrir viðskipti okkar við aðrar þjóðir og miklu alvarlegri afleiðingar en tvær línur í Þjóðviljanum. Hæstv. dómsmrh. hefði því átt að líta sér nær með sínar föðurlegu áminningar. Þær hefðu betur átt við sessunaut hans, hæstv. forsrh. En ef við ræðum áfram um það, sem blöðin hafa sagt, þá langar mig að spyrja, hvað líði 40 millj. kr. boðinu í þessa umræddu tanka, sem Morgunblaðið gat um á sínum tíma, og hvaðan það tilboð var. Viðvíkjandi því sem ráðh. upplýsti, að tankarnir tækju 70 til 80 þús. tonn, þá er neyzla togara á einu ári, ef hann kaupir alla olíuna hér heima, ríflega áætluð með 2 þús. tonnum. Það gera því 60 þús. tonn í allt. Nú veit ég ekki um verðlag hér, en venjulega er olía ódýrari erlendis og þess vegna alltaf óhætt að gera ráð fyrir, að helmingur olíunnar sé keyptur erlendis af togurunum sjálfum. Það er því ekki nema um 30 þús. tonna neyzlu að ræða. Þess vegna eru geymarnir óeðlilega stórir fyrir okkar þörf. Það má náttúrlega segja, að það sé praktiskt að taka stóra slumpa af svona vöru, en borgar sig þá að láta þessa stóru slumpa liggja. Til þess þarf að minnsta kosti mjög mikið kapítal, sem þjóð okkar hefur ekki of mikið af til þess, sem nauðsynlegt er að gera. Það má segja, að það sé hægt að taka í taumana eftir þrjú ár, ef geymarnir reynast of stórir fyrir þörf okkar, en þá geta viðkomandi aðilar komið með alls konar mótbárur, sem verða ekki niður kveðnar. Menntmrh. þykir það furðulegt, að nokkur skuli láta sér detta í hug, að þau samlög og félög, sem standa að Olíufélaginu h/f, muni ljá sig til nokkurs, sem verði okkur til tjóns. Ég skal viðurkenna, að það mun vera andstætt vilja slíkra samlaga. En nú eru tíu hluthafar í þessum félagsskap, og það má ekki kjósa aðra en þessa tíu hluthafa í stjórn. Eða má kannske kjósa hvern sem er í stjórn? Ég er hræddur um, að það megi ekki k jósa nema persónulega hluthafa, og með allri virðingu fyrir þeim ágætu mönnum, þá er ekki víst, að ætlun samlaganna, sem hluti eiga í þessu félagi, ráði alltaf því, sem þessir hluthafar gera. Frá sjónarmiði auðhringanna er það hámark „diplomati“ að tryggja sér völd í gegnum umboð annarra félaga. Það er langt frá því, að ég haldi því fram, að þetta erlenda fyrirtæki muni nota þessa aðstöðu sína nú, þvert á móti mun það að líkindum láta okkur sæta góðum kjörum, jafnvel þó að það tapi á því, til þess að skapa sér sterka pólitíska aðstöðu og vinsældir. Vegna höfuðtilgangs Standard Oil getur slíkt verið mjög sniðugt, því að auðvitað er aðalatriðið, að geymarnir standi áfram. Þessar aths. menntmrh. eru því úr lausu lofti gripnar. Það eðlilega og sjálfsagða var og er, að þessir geymar séu rifnir niður eða að minnsta kosti sá hluti þeirra, sem við alls ekki höfum not fyrir. Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Það var mjög eðlilegt, að 2. þm. Reykv. í rökþrotum sínum út af sölu olíutankanna í Hvalfirði reyndi að leita liðsauka annars staðar. En það, sem fyrir honum varð, voru nokkur miður vönduð erlend blaðaummæli, en sum þeirra blaða hefur hann áður lýst óð og ómerk fyrir nazistaáróður. Þegar ég svo hef gefið yfirlýsingu, sem gengur í öfuga átt við þann óvandaða málflutning, sem þar er rekinn, virðir þessi þm. þá yfirlýsingu mína að vettugi, en reynir að vekja tortryggni í sambandi við þennan óvandaða fréttaflutning þessara blaða, sem hann þó áður hefur lýst ómerk. Hv. 2. þm. Reykv. vildi halda því fram, að þessi ómerki fréttaflutningur mundi vera hættulegur fyrir okkur gagnvart erlendum ríkjum. Og hann og félagar hans halda því fram, að það, sem þessir erlendu blaðamenn hafa eftir mér ranglega, hafi þeir samt sem áður haft rétt eftir mér. Ef nokkuð væri hættulegt gagnvart viðskiptum okkar við erlend ríki, þá væri það þessi afstaða hv. 2. þm. Reykv. og félaga hans og flokksbræðra, því að það má segja það um þessa flokksbræður og félaga hv. 2. þm. Reykv., að þeir sjái ekki eins og menn, heldur blindist þeir í ofsa sínum og - ja - ég vil segja hatri, bæði gagnvart núverandi ríkisstj. og þó einkum einstökum mönnum í henni sérstaklega, því að með því að rita á, þennan hátt, eins þeir nú rita í Þjóðviljanum svo að segja daglega, þá væri það vissulega til þess að spilla milli Íslands og Rússlands, ef því væri ekki mótmælt af ábyrgum íslenzkum blöðum og ábyrgum íslenzkum aðilum. Hæstv. utanrh. minntist á það, að greinin, sem birtist í Þjóðviljanum í morgun, gæti verið hættuleg, ef hún væri tekin alvarlega, og líka, að sum ummæli í Þjóðviljanum út af frásögn sænskra blaða, gætu verið hættuleg, ef þau væru tekin alvarlega. Og þó að þessir sænsku blaðamenn hafi verið miður vandaðir, þá eru kollegar þeirra á Íslandi miklu óvandaðri. Nú er jafnvel svo langt gengið í þessu blaði, að því er haldið fram, að ég hafi sagt í viðtali við sænska blaðamenn, að flugvöllurinn í Keflavík væri upplögð stöð til þess að eyðileggja bæði Sovétríkin og England. En þetta voru hugleiðingar hins „góða nazista“, eins og til orða er tekið í Þjóðviljanum, sem skrifaði í sænskt blað umrædda grein, sem ritstjórarnir íslenzku eru nú að eigna mér, þ. e. ummælin, þó að hann taki skýrt fram sjálfur, að þetta séu hans eigin hugleiðingar. Ef nú þetta, sem Þjóðviljinn sagði um þetta atriði í gær eða fyrradag, væri tekið trúanlegt, að ég hefði sagt, að flugvöllurinn í Keflavík væri upplagður til þess og þá væntanlega til þess byggður að nota hann, þegar til þess kæmi, til þess að eyðileggja atvinnukerfi Bretlands og Sovét-Rússlands, þá mætti nú segja, að þar væri haldið fram dálítið hættulegum hlut, sem gæti verið hættulegur bæði viðskiptum okkar við Sovétríkin og England. En blað hv. 2. þm. Reykv. hikaði ekki við í sinni hatrömmu árás að ganga lengra en hinn „góði nazisti“ í Svíþjóð, þótt óvandaður væri, í því að eigna mér ummæli, sem ég aldrei nokkru sinni hef talað. Maður gæti ályktað og manni þyrfti ekki að koma það á óvart, að til væru óvandaðir blaðamenn í Svíþjóð, þegar maður þreifar á því daglega og les í Þjóðviljanum, að það er notað hvert einasta tækifæri til þess að tortryggja Ísland sem ríki og íslenzk stjórnarvöld og hið íslenzka Alþ. á þann hátt að reyna að koma því að, að við höfum gengið í þjónustu erlends stórveldis gegn öðru stórveldi. Ef slíkum fullyrðingum væri trúað, sem væru í Þjóðviljanum, væri það vissulega hættulegt fyrir viðskipti okkar, m. a. við Sovét-Rússland. En ég vil ganga út frá því, að umboðsmenn Sovét-Rússlands muni ekki mikið upp úr því leggja, sem í Þjóðviljanum stendur um þetta, því að það er nauðsynlegt, að þessir umboðsmenn liti réttilega á þessi skrif í Þjóðviljanum, ef þau eiga ekki að vera hættuleg afstöðu okkar gagnvart Sovét-Rússlandi. Ég verð að segja það, að með því áframhaldi, sem er í Þjóðviljanum til þess að reyna að koma því inn, bæði í Íslendinga og jafnvel erlenda menn, að íslenzka ríkisstj., bæði fyrrv. og núverandi, og íslenzka löggjafarþingið geri yfirleitt allt, sem þessir aðilar geti, til þess að aðstoða ákveðið stórveldi til árása á annað stórveldi, þá geta þær blekkingar orðið hættulegar, ef á þær er lagður nokkur trúnaður. En ég hygg, að það muni nú vera svo, að menn að gefnu tilefni verði varfærnir að trúa þessu. Ágætt dæmi um ábyggileik þessara frásagna í Þjóðviljanum er einmitt Þjóðviljinn í dag, samanborinn við þá skýrslu og skýringar og frásögn, sem hæstv. utanrh. hefur komið með hér á þingi, því að af þeirri skýrslu, sem styðst við skjöl og skilríki, má sjá, að allar ásakanir Þjóðviljans í dag eru annaðhvort vísvitandi rangar eða þá byggðar á svo mikilli fljótfærni og svo miklu fleipri, að þær eru alveg ósæmilegar. Ég mun á þessu stigi málsins ekki sjá ástæðu til að hafa þessi orð mín fleiri. Ég geri ráð fyrir því, að við og við gefist tilefni hér á Alþ. og á annan hátt til þess að afhjúpa þær rangfærslur, sem fram eru bornar af flokki hv. 2. þm. Reykv., sérstaklega varðandi afstöðu íslenzka ríkisins út á við. Það má margt segja um afstöðu til málefna inn á við og er ekki svo alvarlegt, og það er ekki mjög óeðlilegt, þó að um þau sé deilt. En einhver ofurlítill snefill af ábyrgðartilfinningu ætti að vera til hjá manni eins og hv. 2. þm. Reykv., sem gjarnan hefði viljað vera utanrh. í dag, ef hann hefði átt sér þess nokkurn kost.

Ég hef aldrei sótzt eftir því.

Hann auglýsti sig, að því er sagt var, sem utanrh. í norsku blaði. Ég held þess vegna, að ef hv. 2. þm. Reykv. og sálufélagar hans vilja leita sér skjóls og styrks meðal þeirra manna, sem þeir stimpla sem „góða nazista“, þeirra manna, sem staðnir eru að því að fara með rangt mál, þá sé þeim það velkomið - og verði þeim að góðu. Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan, að það væri alls ekki meiningin að veitast neitt að félögum, sem stæðu að kaupum á olíugeymum í Hvalfirði - öðru nær. En hvað liggur fyrir í blaði þessa hv. þm.? Þar er því dróttað að nýja olíufélaginu og þeim samtökum, sem reka þetta olíufélag, að þau séu búin að setja á stórt leppfyrirtæki fyrir bandarískt hervald og ætli sér að skjóta lokum frá hurðum Íslendinga í þessum efnum, hvenær sem hinu bandaríska hervaldi þykir við þurfa. Þetta er efnið í aðdróttunum Þjóðviljans, og þó að hv. 2. þm. Reykv. hafi verið hikandi við þetta mál hér, þá hefur hann verið með sífelldar dylgjur í sömu átt. Hann hefur því tekið undir þetta, þegar lögð eru saman þau ummæli, sem hann hefur hér haft í dag. Nú er það svo með þessi félagasamtök, að þeir, sem fara með umboð nýja olíufélagsins, eru kjörnir af forráðamönnum Sambands íslenzkra samvinnufélaga og forráðamönnum olíusamlags útgerðarmanna og bera ábyrgð á gerðum sínum gagnvart S. Í. S., sem er einhver fjölmennustu félagssamtök landsins, og gagnvart olíusamlagi útvegsmanna. Og hvernig er hægt að tryggja betur heilbrigðan rekstur í öllu tilliti heldur en með því, að þeir, sem hafa hann með höndum, beri ábyrgð gagnvart slíkum félagasamtökum? Það er þýðingarlaust fyrir hv. 2. þm. Reykv. að ætla að reyna að komast nú undan því, að að þessum félagsskap hefur verið dróttað landráðabrigzlum í blaði hans. Það er alvarlegasti hluturinn, sem í þessu efni hefur átt sér stað, og. það getur verið, að hv. 2. þm. Reykv. og hans flokkur sé ekki alveg búinn að bíta úr nálinni út af þessu. Það kynnu að vera ýmsir hér í þeim félagsskap, sem ekki þykir það neitt sérlega vel við eigandi, að slíku sé dróttað að þeim félagsskap, sem þeir hafa áhuga á, og þeir taki upp þykkjuna, þegar þannig er á málum haldið. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það væri sjálfsagt að greiða fyrir því, að þetta nýja olíufélag fengi að byggja nýja tanka. En má ég spyrja: Sér ekki hv. 2. þm. Reykv. það, sem allir aðrir sjá, að ef fyrir þessum olíusamtökum standa einhverjir voðamenn, sem jafnvel hafi nú þegar gert þá hluti, sem hann dylgjar um, þá væru þeir reiðubúnir til að gera þá, þó að ekki væri nákvæmlega á sama hátt, því að þeir hefðust þetta sennilegast alveg eins að, þó að þeir fengju enga stóra tanka fyrir olíu. Ég lagði áherzlu á þetta áðan, og þessu hefur hv. 2. þm. Reykv. engu svarað. Og er ekki fyrir hendi alveg sama hætta á, að því væri til að dreifa, sem hv. 2. þm. Reykv. dylgjar um, þó að aðrir aðilar fengju leyfi til að byggja olíugeyma? Ef þessi hugsanagangur hv. 2. þm. Reykv. ætti nokkurn rétt á sér, að tankar þessir yrðu teknir og misnotaðir af herstjórn Bandaríkjanna, þá gætu þeir líka orðið teknir til þess, þótt þeir væru ekki í Hvalfirði. Ef nokkur heil brú væri í þessum hugsanagangi hv. 2. þm. Reykv., þá ætti að setja l. um að banna, að nokkur mannvirki væru reist í Hvalfirði. En það hefur þessi hv. þm. ekki flutt frv. um. Eftir því sem þetta mál er betur rætt, sést betur, hvert frumhlaup hér er um að ræða af hendi Þjóðviljans og hv. 2. þm. Reykv., enda er ekki stuðzt við annað en dylgjur og getsakir í þessu efni. Hefur það og fullkomlega verið upplýst, sérstaklega af hæstv. utanrh., hvernig málið er vaxið, þannig að allir, sem ekki láta stjórnast af blindu hatri eða fordómum, hljóta að sjá, að hér er vel haldið á málum. Því að hvaða vit hefði verið í því að meina þessu nýmyndaða olíufélagi að kaupa þessa stöð, þegar það var eina leiðin til þess, að þetta félag gæti samið við erlend olíufélög? Og hvaða vit var í því að rífa svo tankana niður? Það var ekkert vit í því. Það hefði verið gagnstætt hagsmunum landsins, og það lá ekki við, að slíkar ráðstafanir hefðu bjargað landinu úr nokkurri hættu, því að ef Bandaríkin eða aðrar stórþjóðir fara á næstu áratugum að vaða inn í lönd annarra þjóða og taka þar aðstöðu fyrir heri sína og hernaðarframkvæmdir, þá geta þær tekið þá aðstöðu, hvar sem hana er að finna í hlutaðeigandi landi, enda er nú hv. 2. þm. Reykv. kominn það langt í þessu, að hann er hættur að halda fram, að það hefði átt að rífa geymana í Hvalfirði niður strax. Í síðustu ræðu sinni sagði hann, að það hefði ekki verið aðalatriðið, heldur að koma tryggilega fyrir forráðum geymanna. Nú er að mínu áliti yfirumsjón þessara geyma alveg eins vel komin í höndum þessa félagsskapar eins og þótt ríkið hefði haft með umsjón þeirra að gera. Loks vil ég segja það, að það er engu líkara en að hv. þm. Sósfl. eða Sósfl. sé að gera ýtarlegar tilraunir til að spilla sambúð Íslendinga og Rússa með dylgjum sínum og rógi um afstöðu þeirra manna og þeirra flokka, sem nú ráða málum hér í landi. T. d. þegar sænsku blaðamennirnir fóru skakkt með ummæli hæstv. forsrh., þá var það vitanlega skylda allra ábyrgra íslenzkra blaða að hjálpa til að leiðrétta þessa missögn, þegar upplýst var, að rangt hafði verið sagt frá því, sem hæstv. forsrh. hafði talað, og það hafa líka öll önnur blöð í landinu, sem ræða slík mál, gert, nema blað Sósfl. En þó að hæstv. forsrh. hafi upplýst hvað eftir annað, að þetta væri rangt eftir sér haft, er þó haldið áfram í blaði Sósfl., Þjóðviljanum, að gera hæstv. forsrh. upp orðin, eins og þessi erlendi blaðamaður gerði, og gengið þó feti lengra. Hver óspilltur blaðamaður finnur, að þegar skakkt er haft eftir hæstv. forsrh. og hann upplýsir það rétta, þá er öllum skylt að hafa þann hátt á að hjálpa hæstv. forsrh. til þess að koma leiðréttingunni fram í íslenzkum blöðum, og síðan kemur hún fram á erlendum vettvangi, eins og ég geri ráð fyrir, að hæstv. forsrh. hafi gert ráðstafanir til. En blað hv. 2. þm. Reykv. hefur farið öfugt að. Það reynir aftur og aftur að fá menn til að trúa því, að hæstv. forsrh. ljúgi, en sænski blaðamaðurinn segi satt. Það er það, sem hv. 2. þm. Reykv. og hans blað telur, að þjóni bezt íslenzkum hagsmunum í þessu máli, og þessir menn gera það vegna þess, að þeir vilja endilega láta líta svo út út í frá, að þeir, sem nú stjórna á Íslandi, séu leppar erlends ríkis. Þeir telja það í beztu samræmi við hagsmuni okkar, bæði í sambandi við samningana við Rússa og það að halda uppi áliti íslenzku þjóðarinnar, að halda þessu fram, og vinna það til til þess að reyna að rótfesta þessa skoðun að halda því fram dag eftir dag, að íslenzki forsrh. hafi sagt ósatt, en hinn sænski blaðamaður satt, sem sagt, að íslenzki forsrh. sé lygari, sem ekki sé mark á takandi. Svona langt er ekki hægt að ganga, nema með því að verða sér til skammar fyrir það, vegna þess að það eru viss takmörk í þessum efnum, sem menn mega ekki fara út fyrir. Við getum rifizt hér heima og borið hver annan brigzlum út af hreinum innanríkismálum. En við ættum að reyna að sýna þann manndóm að standa saman út á við og gera ekki þjóðina að viðundri út á við, eins og hv. 2. þm. Reykv. hefur staðið fyrir í blaði sínu, bæði í sambandi við mál það, sem hér hefur verið rætt, og líka í sambandi við það frumhlaup, sem sænska blaðamanninum varð á að taka. Það er verið að reyna að láta rússnesku þjóðirnar standa í þeirri meiningu, að þessari ráðstöfun, að selja olíugeymana í Hvalfirði þessu olíufélagi, sé beint gegn Rússum, og það er ekki annað að sjá en að þessi rógur, sem í raun og veru er gegn íslenzkum hagsmunum, sé rekinn á skipulagðan hátt af Sósfl. og forráðamönnum hans. Það getur verið, að þeim verði ágengt í því að spilla fyrir hagsmunum Íslands með því að þjóna lund sinni með þessum rangfærslum sínum. En þeim hefur verið bent á það, hvað eftir annað, hvað af þessu getur leitt. Og ekki veldur sá, er varar. Áki Jakobsson: Herra forseti. Hæstv. menntmrh. talaði um það í lok ræðu sinnar, að við Íslendingar ættum að standa saman út á við, þó að við rifumst innbyrðis um innanríkismál. Þetta er rétt. Þetta væri ágæt regla, ef hægt væri að hafa hana. En hæstv. núverandi menntmrh. var einn af þátttakendum í því að draga lokur frá hjá okkar íslenzku þjóð og opna dyr fyrir erlendri ásælni á síðasta hausti. Hann var þar einn af þeim 32, sem þá opnuðu landið fyrir erlendri ásælni. Það er nú hlaupið hér upp til handa og fóta af hæstv. ríkisstj. og talað um, að það sé verið að skaða hagsmuni Íslands með fleipri. Svo skaðleg sem orð eru í þessum efnum, þá eru þó athafnirnar hættulegastar. Það þýðir ekkert fyrir þessa menn, hæstv. ríkisstj., að ætla að bera það á borð fyrir Íslendinga í því skyni að geta losnað þannig við opinberar umr. um athafnir þeirra í opinberum málum, að það sé hættulegt þjóðinni, að henni sé sagður sannleikurinn. Þeir hafa sagt: Keflavíkursamningurinn gefur ekki rétt, sem jafnast á við herstöðvar. En þetta er ekki nema fyrirsláttur. Hvaða blað frá Ameríku sem maður grípur niður í og um þetta ræðir, telur þetta herstöðvar. Getur það verið, að þeir, sem í þau blöð skrifa, geti gert íslenzku þjóðinni óskunda með þeim skrifum? Varðandi Hvalfjörð stakk það mig sérstaklega, þegar hæstv. dómsmrh. talaði um, að þrír aðilar hefðu haft áhuga fyrir kaupum á eignum í Hvalfirði, nefnilega Olíufélagið h/f, Félag íslenzkra botnvörpuskipaeigenda og hvalveiðahlutafélagið Hvalur, að hæstv. ráðh. gleymdi fjórða aðilanum, sem áhuga hafði á að fá þessar eignir keyptar, og það var Bandaríkjastjórn, sem var sá fyrsti umsækjandi. Hæstv. utanrh. minntist ekkert á það. En sökum þess að Bandaríkjastjórn hefur farið fram á það - það er opinberlega vitað um allan heim, að hún hefur farið fram á það -, þá þarf íslenzka ríkisstj. að taka á þessu með sérstakri varkárni. Sem sagt, málið byrjar þannig, að Bandaríkjastjórn fer fram á það að fá Hvalfjörðinn sem flotastöð fyrir sig, og það þýðir ekkert fyrir hæstv. menntmrh. að tala um það, að Bandaríkjastjórn geti tekið olíustöðvar hvar sem er á landinu. Það vita allir, að Hvalfjörðurinn er nefndur öðrum stöðum fremur hér á landi í þessu sambandi, af því að hann er skipalægi, og það er ekki nema útúrsnúningur, sem hæstv. menntmrh. ber fyrir sig í þessu efni. Frá hendi Bandaríkjastjórnar var stöðugt ríkjandi mikill áhugi fyrir því að fá flotastöð í Hvalfirði, og það er ekki vafi á því, að Bandaríkjastjórn var ekki af baki dottin með það að reyna að komast að sama marki, þó að það væri eftir annarri leið. Þess vegna var um að gera að vera sérstaklega á verði. - Nú skeður það, að Olíufélagið h/f, sem er umboðsmaður fyrir Standard Oil, þó að það sé alveg með íslenzkum hluthöfum, það sækist eftir að fá þessa stöð. En það var tekið fram af hæstv. menntmrh., að þetta olíufélag hefði ekki ætlað sér upphaflega endilega að vera umboðsmaður eða umboðsfélag fyrir Standard Oil til þess að fá þessa stöð í Hvalfirði. Það væri fróðlegt að fá upplýst, hvort það var jafnsnemma, sem það ætlaði að vera umboðsfélag fyrir Standard Oil og það einnig fékk áhuga fyrir Hvalfirði. En hvað sem því líður, þá er það staðreynd, að þetta félag sækist mjög eftir að fá þessa olíustöð, og það er látið hafa þessa stöð fyrir skömmu. Skömmu eftir að einn af æðstu embættismönnum Bandaríkjastjórnar er búinn að dveljast hér á landi, þá er þetta félag látið fá þessa stöð með þeim einkennilega hætti, að í næstu þrjú ár eigi íslenzka ríkisstj. ekki að staðreyna, hvort þessir tankar í Hvalfirðinum séu í samræmi við olíubirgðir þessa félags, sem kaupir þá. Ég sé ekki annað en það sé eðlilegt, að þm. séu tortryggnir á svona hluti. Allt þetta tal um hlutafélagið og það sé trygging fyrir, að þar séu ekki leppar fyrir aðila í Ameríku, er mesta fásinna, eftir að sannað er, að í svo að segja hverju hlutafélagi er það einn eða örfáir menn, sem ráða öllu í félaginu, en alls ekki hluthafarnir. Það eru þeir, sem hafa aðstöðu til að hafa yfirráð yfir hlutabréfunum, sem ráða þar. Þarna eru ekki nema tíu menn, sem eru persónulegir hluthafar. Ég veit, að í sumum félögum er það svo, að enginn fær að kjósa í stjórn nema hann sé persónulegur hluthafi. Það er álíka félagsskapur og hæstv. forsrh. kannaðist við og keypti Iðnó á sínum tíma, áður en Alþfl. tapaði, af því að Dagsbrún, þótt það sé hluthafi, getur ekki stillt upp til stjórnarkosningar, af því að enginn þar er persónulegur hluthafi. Er þannig ástatt með þetta hlutafélag, að stjórnin sé einungis kosin af persónulegum hluthöfum? Ef það er, þá er hrein fjarstæða að nefna hluthafa eins og S. Í. S. og útvegsmannafélögin. Þá hafa þau ekkert þar að segja, geta engin áhrif haft á stjórnarkosninguna. Við skulum segja, að það sé of mikil illgirni að ætla hverjum af þessum mönnum, sem ráða í félaginu, að þeir séu amerískir leppar, en mönnum er ekki láandi, þó að þeir hafi misjafnar skoðanir um þessa menn eins og aðra, en við skulum sleppa því í bili. Aðalatriðið er, að hæstv. ríkisstj. bar skylda til að halda svo á málunum, að það væri ekki undir neinum persónum komið, hvort einhverjum vissum persónum tækist að vera leppar fyrir Ameríku eða ekki. Ef hæstv. stjórn hefði talið nauðsynlegt að nota tankana, án þess að af því gæti hlotizt, að önnur þjóð blandaðist inn í hagsmuni Íslands, þá átti hún að hafa þarna fullan ráðstöfunar- og eftirlitsrétt. En nú er þetta selt, og vitanlega er fjárhæðin svo lág, að hún skiptir engu máli. Hún tekur fram við þann, sem kaupir, að hún muni staðreyna að þremur árum liðnum, hvort félagið þurfi til rekstrar síns eins mikla tanka og þarna eru. Þetta er ámælisvert, og hæstv. stjórn getur ekki komizt hjá að sæta áminningu fyrir. Þetta hefur skaðað hagsmuni Íslendinga miklu meira en jafnvel þau orð, sem hæstv. forsrh. hefur gloprað út úr sér í góðu skapi við nokkra blaðamenn. Ég vil að lokum beina þeirri fyrirspurn til hæstv. dómsmrh., hvort hann sjái sér ekki fært að birta öll skjöl varðandi þessi mál, þar á meðal samninginn við Olíufélagið um þetta frá orði til orðs, það bréf, sem hann las kafla úr, og enn fremur ýmis atriði, sem skipta máli og sýna, hvernig þetta olíufélag er saman sett, því að um leið og búið er að selja félaginu svona hluti, þá á almenningur á Íslandi og jafnvel víðar mikið undir, hvernig stöðinni er stjórnað og hvernig hún er notuð, en það er með svona möguleikum, að kannske einn maður getur með árangri verið leppur fyrir Bandaríkin til að leppa herstöð í Hvalfirði. Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Ræða hv. þm. Siglf. sannar, hvaðan sú rödd er runnin, sem birzt hefur í Þjóðviljanum um þetta mál. Honum rann blóðið meir til skyldunnar en hv. 2. þm. Reykv., og getur það gefið skýringu á þessu máli. Varðandi það, að félaginu hafi verið fengin heimild til að ráðstafa þessum eignum þrjú ár, en ríkisstj. hafi enga heimild til að skipta sér þar af, þá er það algerlega ósatt. Það stendur í samningnum, að eignirnar séu seldar til eðlilegs rekstrar og stjórnin hafi heimild til að fylgjast með þessum rekstri. Og þar til viðbótar kemur það, að ríkisstj. hafi heimild til að þremur árum liðnum að sannprófa, hvort reksturinn sé kominn í það horf, að félagið hafi þörf fyrir allar þessar eignir. Varðandi það, að ég hafi gleymt áhuga Bandaríkjanna fyrir Hvalfirði, vil ég taka fram, að eftir að ég kom í þetta embætti, hafa Bandaríkin engan áhuga haft fyrir þessu máli. Það var fyrrverandi forsrh., Ólafur Thors, sem fékk Bandaríkin til að falla frá þeim óskum, sem þau höfðu flutt fram í þessu efni. Ásakanir hv. þm. Siglf. um, að ég hafi gleymt Bandaríkjamönnum og áhuga þeirra fyrir stöðinni í Hvalfirði, eru því alveg út í bláinn og styðjast ekki við neitt atriði þessa máls, því að Bandaríkjamenn hafa engan áhuga sýnt fyrir þessu máli, hvorki Bandaríkjastjórn eða einstakir menn. En þar sem hv. þm. var að biðja um, að öll skjöl málsins yrðu birt, þá hef ég lesið það upp, sem mestu máli skiptir, og lýst yfir, að hv. þm. megi skoða þau, eins og þá lystir. Ég hef lesið upp bréf, sem segir fyrir um söluna, ekki part af því, eins og hv. þm. segir, heldur allt. Ég hef lesið upp alla hluthafaskrá þessa félags, og er þar ekkert að dyl ja. Samt heldur hv. þm. því fram, að þessum gögnum sé enn leynt, þó að þau hafi verið lesin upp fyrir þingheimi. Að lokum vil ég segja það, að menn kann að furða mjög á því, að þessar árásir koma nú fram og inn í þær blandað mörgu öðru, svo sem afurðasölu landsmanna, og af hverju hv. þm. Siglf., fyrrv. hæstv. atvmrh., hefur staðið hér upp og flutt þann róg, sem hér á sér stað. Skýringin er ákaflega einföld. Því miður hafa verzlunarsamningarnir austur í Moskvu gengið miklu verr en vonir manna stóðu til og miklu verr en hv. þm. Siglf. hafði reynt að telja þjóðinni trú um. Samningarnir hafa gengið á þann veg, að það er ekki hægt að segja, að þeir horfi vel fyrir Ísland, eins og sakir standa. Við skulum vona, að úr þessu rætist. Ég skal ekki fara um það fleiri orðum, en allt, sem hv. þm. Siglf. hafði sagt um sölumöguleika þar austur frá, hefur reynzt vera staðlausir stafir, sem ekki hafa við neitt að styðjast. Þessi hv. þm. er þess vegna nú vísvitandi og vitandi um það blaður, sem hann hefur gert sig sekan um, að reyna að koma því fram, að það sé íslenzku ríkisstj. að kenna og athöfnum hennar, ef þessir samningar takast verr en skyldi. En hv. þm. skal ekki takast það, gögnin liggja of skýrt fyrir til þess. Einar Olgeirsson: Mér virðist, að þessi síðustu orð hæstv. dómsmrh. gefi til kynna, hvernig á því stendur, að hæstv. ríkisstj. er svona viðkvæm út af yfirlýsingu hæstv. forsrh. Hæstv. dómsmrh. upplýsir, að samningarnir í Moskvu hafi ekki gengið vænlega, og samtímis skýra blöð út um allan heim frá því, að hæstv. forsrh. Íslands hafi sagt við sænska blaðamenn, að Íslendingar hafi neyðzt til að láta Bandaríkjamenn setja hér flugstöðvar, af því að annars hefðu Rússar komið hingað. Í því blaði, sem hæstv. ráðh. segir, að sé áreiðanlegasta blaðið, og hann segir, að fari rétt með, standa þessi orð, að ef Íslendingar hefðu ekki látið Bandaríkjunum í té flugvelli á Íslandi, þá hefðu Rússar „anlangt en linja hit“. Þetta eru þau orð, sem hæstv. forsrh. segir rétt eftir sér höfð. Ójá. Sænski blaðamaðurinn reynir að túlka orð hæstv. forsrh. eins vel og vingjarnlega og honum er frekast unnt. En hvaðan stafa þessi orð? Nú hefur hæstv. forsrh. lýst yfir, að þetta sé ósatt, en hins vegar undirstrikað, að Morgentidningen hafi sagt satt. En hann hefur ekki fengizt til að gefa yfirlýsingu um, að þessi áreiðanlegi fréttamaður hafi minnzt á þetta líka. En hvernig stendur á því, að hæstv. forsrh. hefur ekki fundið ástæðu til að mótmæla? Hæstv. forsrh. er sannur að því að hafa logið upp á Sósfl.  Í öðru lagi vil ég segja út af ræðu hæstv. forsrh., að það kemur úr hörðustu átt, þegar hæstv. ráðh. er að vanda um við blaðamenn, sem ræða um stjórnmál. Hann sagði, að menn ættu þar að gæta að sér, ef þeir hefðu einhvern snefil af ábyrgðartilfinningu. En hvað segir hæstv. ráðh. sjálfur? Hann og hans flokksbræður segja, að við séum í Þjóðviljanum að spilla fyrir, að samningar náist við Sovétríkin. Ég verð að segja, að svona menn eru furðulegir. Hæstv. forsrh. er sér þess meðvitandi, að það er hann, sem hefur orðið til að spilla fyrir þessum samningum, hvort sem það er vísvitandi eða ekki, enda er vitað, að hann og hans flokkur eru því mótfallnir, að samningar takist við Sovétríkin. Þess vegna held ég, að hæstv. forsrh. farist manna sízt að tala um, að menn verði að vera vandir að blaðamennsku. Og svo að síðustu var hæstv. forsrh. að tala um, að menn ættu að vanda framkomu sína út á við - eftir þann feril, sem hann hefur sjálfur að baki sér. Honum finnst undarlegt, að til skuli vera íslenzkir stjórnmálamenn, sem halda fram, að það sé skaðlegt fyrir landið, að menn eins og hæstv. forsrh. geti setið í slíku embætti og spillt fyrir landinu á þann hátt, sem hann hefur gert. Hæstv. menntmrh. minntist á, að hæstv. forsrh. hefði gert ráðstafanir til, að þessi ummæli væru „dementeruð“ erlendis. Fram að þessu hefur hæstv. forsrh. neitað að gera slíkt, en það væri æskilegt, að hann gerði það, því að það er betra fyrir íslenzku þjóðina, að hæstv. forsrh. sé lýstur ómerkur að orðum út á við en að þetta standi ómótmælt erlendis og sé tekið sem sannleikur. Ég vil vísa þeim orðum hæstv. ráðh., þegar hann var að tala um það í vandlætingartón, að ég væri að spilla fyrir hagsmunum landsins, heim til föðurhúsanna. Það er fyrst og fremst hann með sínum ummælum og framkomu, sem hefur gert ítrekaðar tilraunir til að spilla fyrir þeim samningum, sem Íslendingar leggja svo mikla áherzlu á, að geti gengið. Ég ætla engu að svara dylgjum hans, að ég hafi upplýst mig fyrir norskum blöðum sem væntanlegan ráðh. Þetta blað, sem þarna er um að ræða, sagði frá því daginn áður en ég kom, að ég mundi kannske verða ráðh. En í viðtali, sem ég átti við blaðið, skýrði ég frá, að það kæmi ekki fyrir, og gerði ráðstafanir til, að ég væri ekki titlaður þannig ranglega. Hæstv. ráðh. talaði síðan langt mál um, að ég hefði titlað mig þannig fyrir erlendum blöðum. Þetta sýnir, hvað það er lítilfjörlegt, sem reynt er að grípa til af hæstv. forsrh. Að öðru leyti eigum við vafalaust eftir að ræða um Hvalfjarðarstöðina. Þau sterku orð, sem um það hafa verið höfð, að Íslendingar eigi að vera þar alls ráðandi, mættu gjarnan verða veruleiki. Ég er hins vegar hræddur um, að ekki fari ósvipað um það og þau sterku orð, sem voru látin falla um flugvöllinn í Keflavík. Reynslan, sem um hann er fengin, bendir ekki til þess, að þau sterku orð, sem um það voru höfð, að Íslendingar ættu þar öllu að ráða, verði sönn. Samgmrh. (Emil Jónsson) : Það er aðeins að gefnu tilefni frá hv. 2. þm. Reykv., af því að hæstv. forsrh. er ekki viðstaddur, en af því að fundartími er löngu liðinn, skal ég aðeins láta nægja að minnast á eitt atriði af því, sem þessi hv. þm. sagði hér. Hv. þm. sagði, að Alþfl. hefði alltaf verið á móti, að nokkrir samningar væru gerðir við Rússa, og sagðist vita, að hæstv. forsrh. hefði beitt sér fyrir, að þeir tækjust ekki. Ég lýsi þetta vísvitandi ósannindi hjá hv. þm. Ég veit, að Alþfl. hefur aldrei beitt sér á móti því, að þessir samningar væru gerðir. Ég hef beitt mér gegn því, að Rússar væru einu viðskiptamenn Íslendinga, og það er annað. Það hefur ævinlega verið ósk Alþfl. að hafa vinsamleg skipti við Rússa eins og aðra. Þetta er óvandaður málflutningur, en þó ekki óvandaðri en annar málflutningur sósíalista um þessi mál fyrr og síðar. Þessu vildi ég ekki láta ómótmælt. Forseti (BG) : Þá er þessum umr. hætt í bili. dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Í tilefni af því, að í grein í Þjóðviljanum þann 19. febr. s. l. eru bornar fram ásakanir gagnvart ríkisstj. út af því, að samninganefnd skuli ekki hafa verið send til Tékkóslóvakíu jafnhliða því, sem sendar hafa verið samninganefndir til þess að semja um sölu íslenzkra sjávarafurða til Sovétríkjanna og Englands, skal þetta tekið fram: Á fundi utanrmn. hinn 10. þessa mán., þar sem rætt var um þessar sendinefndir, spurði, samkvæmt fundargerðinni, Einar Olgeirsson á þessa leið: „Ég vil leyfa mér að spyrjast fyrir um það, hvort þessi samninganefnd eigi einnig að fjalla um samninga við Tékkóslóvakíu.“ Þessu svaraði ég á þessa leið: „Út af fyrirspurn um samningana við Tékka vil ég geta þess, að núgildandi viðskiptasamningur rennur út um mánaðamótin. Hefur verið ráðgert, að sendiherra, Pétur Benediktsson, komi við í Praha á leiðinni austur eða hafi samband við stjórnina til bráðabirgða, en endanlegir samningar yrðu ekki gerðir, fyrr en sýnt er, hvernig fer með hina stærri samninga. Þetta sýndist ekkert óskynsamlegt, ef tékkneska stjórnin féllist á það. Ef ekki er gerð aths. við þetta, mun sendiherrann, sem nú er í Róm, hafa samband við stjórnina í Praha og leita eftir samkomulagi um þetta.“ - Hvorki Einar Olgeirsson né neinn annar fundarmanna gerði neina aths. við þetta, og tóku þó ýmsir síðar til máls, þar á meðal Brynjólfur Bjarnason, fyrrv. ráðherra. Samkvæmt þessu varð ekki litið öðruvísi á en svo, að allir utanrmnm. og aðrir þeir, sem staddir voru á þessum fundi, væru ríkisstj. sammála um, að þessi háttur á samningagerðinni við Tékka væri eðlilegur. Í samræmi við það var svo Pétri Benediktssyni þegar sama dag símað og hann beðinn um að hafa samband við stjórnina í Praha til að koma þessu fram. Mun sendiherrann að sjálfsögðu gera það á þann veg, sem hann telur vænlegastan, en hann er þessa dagana að ljúka samningagerðum við stjórnina í Róm fyrir hönd íslenzku þjóðarinnar. Ég taldi rétt, að þetta kæmi fram, að sá háttur, sem hafður var um þessa samningagerð, var ákveðinn með vitund og ég vil segja beinu samþykki utanrmn. allrar og reyndar einnig þeirra manna, sem áttu að fjalla um samninga við hinar þjóðirnar, sem ég nefndi. - Er því ekki ástæða til að sakast neitt sérstaklega við neinn yfir þeim hætti, sem upp hefur verið tekin í þessu efni. menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég hef séð það í blöðunum, að í fyrradag hefur það verið tekið fram hér á Alþ., að ég hafi vikið frá embætti Sigurði Péturssyni gerlafræðingi. Hér hlýtur að vera um einhvern meiri háttar misgáning að ræða, sem mér er áhugamál, að verði leiðréttur. Vil ég því leyfa mér að gefa þinginu skýrslu um það, sem gerzt hefur í þessum mjólkurmálum, og sérstaklega þá, hvernig málavextir eru. Sigurður Pétursson er skipaður starfsmaður atvinnudeildar háskólans og heldur því starfi áfram. Það er byggt á fullkomnum misskilningi, að honum hafi verið vikið úr því. Hann mun vinna þar framvegis sömu störf og áður, en það mun m. a. vera verkefni hans þar að rannsaka þau mjólkursýnishorn, sem þangað eru send. Jafnhliða aðalstarfi sínu í atvinnudeildinni hefur Sigurður annazt upptöku mjólkursýnishorna hér í bænum sem aukastarf. Þegar ég tók við starfi heilbrmrh., hafði verið gefin út ný heilbrigðisreglugerð, þar sem ákveðið var, að héraðslæknar önnuðust þetta verkefni. Enn fremur var ákveðið í reglugerðinni, að ráðh. skipaði eftirlitsmann, er væri heilbrigðisyfirvöldunum til aðstoðar á þessu sviði, bæði hér í Reykjavík og úti á landi. Mér bárust tilmæli frá ýmsum aðilum, m. a. Húsmæðrafélagi Reykjavíkur, að láta þetta ekki verða aukastarf, þar sem hér væri um svo mikið verkefni að ræða, og féllst ég á þá skoðun. Í samræmi við það réð ég Þórhall Halldórsson mjólkurfræðing til að taka þetta starf að sér, en honum barzt tilboð um annað starf, sem hann kaus heldur. Réð ég þá Edvard Friðriksson mjólkurfræðing til að gegna þessu starfi. Aukastarf Sigurðar Péturssonar féll raunverulega niður með setningu nýju reglugerðarinnar, þar sem héraðslæknum var falin upptaka sýnishorna af mjólk. Hins vegar mun Sigurður halda áfram aðalstarfi sínu, sem er m. a. efnagreining mjólkursýnishornanna. Með hinni nýju skipan er ráðgert að auka og fullkomna mjólkureftirlitið, þar sem yfirumsjón samkv. hinni nýju reglugerð er falin manni, sem rækir það sem aðalstarf. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vildi aðeins upplýsa þetta, til þess að menn standi ekki í þeirri meiningu, að hér hafi eitthvað sérstakt gerzt, eins og það væri, ef embættismanni hefði verið vikið frá starfi fyrirvaralaust. forseti (JPálm) : Svo sem Alþingi er kunnugt, stendur í dag þinghátíð Finna, í minningu þess, að 40 ár eru liðin frá því að finnska þingið var gert að einni málstofu. Hafa forsetar af því tilefni sent ríkisþinginu málverk eftir Ásgrím Jónsson og jafnframt svo hljóðandi ávarp: Finnland og Ísland skilja fjöll og lönd og mikil höf. Þó hafa finnska þjóðin og hin íslenzka um langan aldur vitað vel hvor til annarrar. Þegar í hinum elztu sögum Íslendinga er þess víða getið, að Finnland byggi harðfeng þjóð, sem varði land aitt af hreysti og ættjarðarást. Finnar og Íslendingar eiga það sameiginlegt að vera útverðir norrænna þjóða og norrrænnar menningar, Finnar í austri, Íslendingar í vestri, og eiga þar báðar þjóðir mikilsverðu hlutverki að gegna. Þá er norrænar þjóðir finnast allar og talaðar eru þrjár þjóðtungur Norðurlanda, á og hvor þessara tveggja þjóða sína sérstöðu og séreign, Íslendingar sína fornu tungu, Finnar hina finnsku tungu. Báðar hafa þessar þjóðir löngum orðið að reyna erfið kjör og þurft vel að gæta frelsis síns og þjóðernis. Vér ætlum, að Finnum hafi vel að haldi komið að sínu leyti sú arfleifð norrænnar menningar, sem Íslendingar geymdu Norðurlandaþjóðum, og á Íslandi eru nokkur hinna mestu skálda Finnlands hverju barni kunn af þýðingum íslenzkra skálda. Og svo sem Finnar vita vel, að bókmenntir Íslendinga og forn menning varð þeim jafnan hið sterkasta vopn í baráttu sinni til sjálfstæðis og velgengni, svo vitum vér og Íslendingar, hver arfur yður Finnum var gefinn í fornum menntum og hinum dýrustu ljóðum, sem enginn kann að greina höfund að. Þau ljóð hefur þjóðin öll átt og ódauðleg gert sem snaran þátt menningar sinnar og tilveru, eins og var um Eddukvæði og hinar fornu sögur Íslendinga úti á Íslandi. Hin síðari ár hafa tekizt meiri kynni en fyrr með Finnum og Íslendingum. Þjóðirnar hafa átt viðskipti saman, báðum til hagræðis. Hvor þjóðin um sig hefur kynnzt nýrri menningu hinnar, og Íslendingar hafa ekki miður en aðrir undrazt afrek hinnar finnsku þjóðar í listum og skáldskap, í hagnýtum verkum, og svo þar sem íþrótt eða atgervi skyldi þreyta. Þjóðþing yðar Finna fékk á örlagatímum þá skipan, sem nú er. Það var þá endurvakið í nýrri mynd, af djörfum hug, af miklu frjálslyndi og víðsýni, til þess að verða brjóstvörn fyrir frelsi þjóðarinnar, framtíð hennar, menningu og velferð. Þér Finnar gerið nú hátíðlega fjörutíu ára minningu þessa atburðar. Alþingi Íslendinga og alþjóð manna á Íslandi færir þjóðþingi Finna og finnsku þjóðinni hinar beztu árnaðaróskir og bróðurkveðjur á þessari þjóðarhátíð. Megi heill og hamingja fylgja þjóðþingi Finnlands og friður og blessun hinni finnsku þjóð. Megi yður Finnum auðnast að standa frjálsir og sterkir í bræðrafylkingu hinna norrænu þjóða í baráttunni fyrir betra heimi, fyrir frelsi og mannhelgi með öllum þjóðum. Alþingi Íslendinga Jón Pálmason forseti sameinaðs Alþingis Þorsteinn Þorsteinsson forseti efri deildar Barði Guðmundsson forseti neðri deildar forseti (JPálm) : Mér hefur borizt bréf frá utanrmn., sem ég hef látið þýða á íslenzku. Bréf þetta hljóðar þannig á íslenzku : „Orðsending ítalska stjórnlagaþingsins til löggjafarþinga sameinuðu þjóðanna. Ítalska stjórnlagaþingið hefur falið mér að koma til löggjafarþinga allra sameinuðu þjóðanna málaleitun, sem skýrir hug og óskir allrar þjóðarinnar um að milda þegar ströngustu skilmála friðarsamnings vors og þá einkum, að komizt verði hjá landaafsali, sem er svo mikið áfall fyrir þjóðarmetnað vorn, niðurlægingu þeirri, sem ítalski landherinn, flotinn og flugherinn, sem börðust hraustlega við hlið bandamanna, hafa orðið að þola, og loks, að ekki verði framfylgt fjárhagskvöðum og viðskipta, sem þjóð, er hefur orðið fyrir eyðileggingum styrjaldar og er nú að leitast við að rétta við, getur ekki risið undir. Löggjafarsamkoman fer enn fremur fram á, að viðurkennd verði sú grundvallarregla, að unnt sé að endurskoða friðarsamning vorn með friðsamlegum gagnkvæmum samningum milli þeirra landa, er hagsmuna hafa að gæta, og innan vébanda sameinuðu þjóðanna, og lætur í ljós þá trú, að löggjafarþing þeirra þjóða, sem þátt tóku í styrjöld fyrir frelsi og réttlæti, muni taka til íhugunar þessa málaleitun ítölsku þjóðarinnar og gefa henni betra tækifæri til að festa í sessi nýja lýðveldið og lýðræðisskipulagið með þjóðfélagslegu öryggi og árangursríku starfi. Undirskrift: Terracini forseti ítalska stjórnlagaþingsins.“ Þessir voru ráðnir lausir starfsmenn þingsins: Skrifstofan og prófarkalestur. Sigríður Bjarklind, Snæbjörn Jóhannsson, Halla Briem. - 25. okt. var ráðin til aðstoðar við vélritun: Unnur Árnadóttir. Skjalavarzla og afgreiðsla. Andrés Eyjólfsson. Lestrarsalsgæzla. Pétrína Jónsdóttir, Guðrún Egilson. Innanþingsskrifarar. Ólafur Tryggvason (verkstjóri skrifara), Helgi Tryggvason, Haraldur Matthíasson, Ólafur Siggeirsson, Róbert Bjarnason, Auðbjörg Tryggvadóttir, Björn Svanbergsson, Ólafur Jónsson, Sigfríður Bjarnar, Emil Björnsson, Rannveig Þorsteinsdóttir, Már Jóhannsson, Þórir Daníelsson, Gísli Jónsson, Björn Baldursson, Halldór Ó. Jónsson. - 29. okt. var ráðin Þórunn Bjarnadóttir (í stað Más Jóh.) og 16. maí Þuríður Kristjánsdóttir (í stað Halld. Ó. Jónss.). Dyra- og pallavarzla. Jakob Jónsson (yfirvörður), Ólafur Þorvaldsson, Sigvaldi Indriðason, Guðmundur Davíðsson, Einar Blandon, Jón Hjartarson, Páll Stefánsson, Þórður Jónsson, Einar Ólafsson. Þingsveinastörf. Gunnar Helgi Valdimarsson, Bragi Leópoldsson, Tryggvi Hjörvar, Stefán Kristjánsson. - Síðar voru ráðnir til lengri eða skemmri tíma: 2. nóv. Sveinn Bergmann Þórðarson, 10. jan. Páll Jónsson og Sigurður Karlsson, 5. febr. Val-Gard Jörgensen, 14. maí Sveinn Aron Bjarklind, 22. maí Sveinn Þórarinsson. Símavarzla. Ingibjörg Pétursdóttir, Halldóra B. Björnsson, Þorlákur Haldorsen. Fatagæzla. Vigdís Torfadóttir, Kristín Ingileifsdóttir, Sigríður Sigurðardóttir. Þingfréttamaður í útvarpi. Helgi Hjörvar. forseti (JPálm) : Verkefni þessa fundar er það eitt að lýsa yfir frestun á fundum Alþ. Það er komið að jólum, og mun nú hefjast þinghlé til 7. janúar. Vil ég því leyfa mér að árna hv. þm. gleðilegra jóla og farsæls komandi árs með þakklæti fyrir hið liðna, og utanbæjarþingmönnum óska ég góðrar heimferðar og góðrar heimkomu. Eysteinn Jónsson: Ég vil leyfa mér - og tala ég þar í nafni alls þingheims - að þakka hæstv. forseta fyrir hans hlýju óskir og árna honum gleðilegra jóla og góðrar heimferðar. Vil ég biðja hv. þm. um að taka undir þessa ósk með því að risa úr sætum. - Þm. risu úr sætum. Forseti (JPálm) : Ég þakka hv. 1. þm. S-M. hans góðu óskir og öllum hv. þm. fyrir að hafa tekið undir þær. Ég vona, að við hittumst allir heilir þann 7. janúar næstkomandi að afloknu þessu jólafríi. forseti (JPálm) : Þingstörf hefjast nú að nýju, og vil ég bjóða hv. þingmenn velkomna til starfs og óska þeim og starfsmönnum öllum gleði og farsældar á þessu nýja ári og þakka góða samvinnu á liðna árinu. forseti (GÞ) : Síðan síðasta fundi var slitið, hef ég fengið allörugga vissu fyrir því, að til d. muni ekki koma fleiri mál, og þess vegna sé ég ekki ástæðu til að halda hv. dm. hér tilbúnum til fundarstarfa, en vil hins vegar taka fram, að ef breyting kynni að verða gerð á máli í Ed., sem ætti að afgreiða sem lög, gæti orðið að setja fund á ný í fyrramálið. Ég tek því 3. málið út af dagskrá. Þetta er þá síðasti fundur í þessari deild. Ég er hér í sporum 1. forseta d., en hann er, eins og kunnugt er, fulltrúi Alþingis á þinghátíðinni í Helsingfors. Ég vil fyrir hans hönd og einnig fyrir mína þakka þm. fyrir góða samvinnu, lipurð og þolinmæði. Hvítasunnuhelgin fer nú í hönd, og ég óska öllum þm. gleðilegrar hátíðar og að þeir muni allir koma heilir heim til ástvina sinna og annarra vina. Og ég vil vona, að þm. muni á hausti komanda, þegar þingið kemur saman á ný, allir hittast endurnærðir á sál og líkama af geislum sumarsólarinnar. Sigfús Sigurhjartarson: Herra forseti. Ég vlldi aðeins þakka forseta fyrir góða og röggsama fundarstjórn og ráðdeild í þessu starfi og biðja hann að bera fjarverandi forseta d. kveðju með þakklæti fyrir starf hans. - [Deildarmenn tóku undir með því að rísa úr sætum.) Forseti (GÞ) : Ég þakka innilega fyrir, og mun ég skila kveðjunni. Segi ég svo fundi slitið. forseti (ÞÞ) : Nú mun vera komið hér að fundalokum. Þetta mun vera síðasti fundur, sem haldinn verður í þessari d. Um leið og ég þakka dm. ágætt samstarf á þessu lengsta þingi, sem haldið hefur verið, þakka ég þeim þolinmæði við fundarstjórn mína, ef einhverju hefur verið ábótavant. Ég óska utanbæjarþm. góðrar heimkomu og öllum þm. og fjölskyldum þeirra allrar ánægju á þessu sumri. - Hittumst allir heilir aftur. Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Ég ætla, að ég muni mæla fyrir hönd dm., er ég þakka forseta fyrir góða og röggsama fundarstjórn á þessu þingi og sömuleiðis fyrir góðar óskir hans í garð okkar, sem hér eigum sæti, og um leið óska ég þess, að hæstv. forseti megi heill heim koma og heill aftur koma til þings, og óska ég honum og fjölskyldu hans alls hins bezta á þessu sumri og gleðilegrar hátíðar. - [ Dm. tóku undir með því að rísa úr sætum. ] Forseti (ÞÞ) : Ég þakka góðar óskir til mín og segi fundi slitið. forseti (JPálm) : Ég mun nú samkvæmt venju lesa yfirlit um störf þingsins: Þingið hefur staðið frá 10. okt. 1946 til 24. maí 1947, eða alls 227 daga. Þ i n g f u n d i r hafa verið haldnir: Í neðri deild 145 - efri deild 147 - sameinuðu þingi 61 Alls 353 þingfundir. Þ i n g m á l og úrslit þeirra : I. Lagafrumvörp: 1. Stjórnarfrumvörp: a. Lögð fyrir neðri deild 17 b. - - efri deild 8 c. - - sameinað þing 2 27 2. Þingmannafrumvörp: a. Borin fram í neðri deild 106 b. - - - efri deild 35 141 168 Þar af a. Afgreidd sem lög: Stjórnarfrumvörp 26 Þingmannafrumvörp 69 alls 95 lög b. Felld : Þingmannafrumvörp 4 c. Afgr. með rökst. dagskrá: Þingmannafrumvörp 9 d. Vísað til ríkisstj.: Þingmannafrumvörp 2 e. Ekki útrædd : Stjórnarfrumvarp 1 Þingmannafrumvörp 57 168 II. Þingsályktunartillögur: Allar bornar fram í sameinuðu þingi 85 Þar af : a. Ályktanir Alþingis 21 b. Felldar 1 c. Afgr. með rökst. dagskrá 1 d. Ekki útræddar . 62 85 III. Fyrirspurnir : a. Bornar fram í neðri deild 8 b. - - - efri deild 4 12 Þar af : a. Svarað 2 b. Ekki svarað 10 12 Mál til meðferðar í þinginu alls 265 Tala prentaðra þingskjala alls 1034. Háttvirtu alþingismenn. - Það Alþingi, sem nú er að enda, er lengsta samfellt þing, sem nokkru sinni hefur verið haldið hér. Höfuðorsök þessa er sú, að fyrrv. hæstv. ríkisstj. sagði af sér á síðasta hausti og ekki tókst að mynda nýja ríkisstj., fyrr en komið var fram í febrúar. Þetta hafði í för með sér langa vafninga og síðan nýjan og margbreytilegan stjórnarsamning um afgreiðslu þjóðmálanna. Sá samningur kostaði síðan eftir valdatöku núv. hæstv. ríkisstj. tímafrekan undirbúning nýrrar löggjafar á ýmsum sviðum og síðan langan tíma til afgreiðslna, eins og venja er til, þegar ný stjórnarstefna er upp tekin. Allt þetta hefur kostað fast að því hálfu lengri þingtíma en þarf að vera, þegar engin stjórnarkreppa er, á meðan Alþingi situr. Á þinginu hefur verið afgreiddur fjöldi nýrra laga og breyt. á eldri löggjöf, svo sem þegar hefur verið fram talið. Aðalmál þessa þings, sem annarra aðalþinga, voru fjárlögin, og reyndist afgreiðsla þeirra tafsöm og örðug af áður töldum orsökum. Þau eru líka hin langhæstu, sem nokkru sinni hafa verið afgreidd. Veldur því einkum þrennt: Í fyrsta lagi fjárfrek umbótalöggjöf frá síðustu þingum. Í öðru lagi það, að nú eru 35 millj. kr. ætlaðar til dýrtíðarráðstafana, og er það miklu hærri upphæð en nokkru sinni fyrr. Í þriðja lagi er svo það, að hærri fjárframlög en áður eru ætluð til ýmissa framkvæmda og ráðstafana. Þess vegna varð svo þingið að afgreiða mjög verulega hækkun á tollum og fleiri tekjum, sem ríkinu eru ætlaðar. Af öðrum áhrifamiklum lögum, sem þingið hefur afgreitt, má einkum nefna þessi: 1. Lög um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit. 2. Lög um eignakönnun. 3. Lög um Ræktunarsjóð Íslands. 4. Lög um eftirlit með skipum. 5. Lög um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o. fl. 6. Lög um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra. 7. Lög um aðstoð til vatnsveitna. 8. Lög um fiskimálasjóð. Öll þessi lög hafa kostað mikið starf og víðtæka samninga, sem langan tíma hefur þurft til. Eru þó hér eigi talin nema fáein helztu lögin, sem þingið hefur afgr. Hefur, eins og að líkum lætur, verið um mörg þessi lög mikill ágreiningur, en hitt er víst, að öll sú löggjöf, sem þingið hefur afgr., mun marka djúp spor í atvinnu- og framkvæmdalífi þjóðarinnar á næsta tímabili. Vil ég óska, að svo mikil gæfa hljótist af störfum þessa Alþingis, sem þeir menn gera ráð fyrir, sem bjartsýnastir eru á þau. Nú þegar þessu langa þingi lýkur, fer hátíð í hönd, og vorsólin og vorylurinn lofar björtu sumri. Ég þakka hv. alþingismönnum og hæstv. ríkisstj. og öllu starfsfólki Alþ. góða og ánægjulega samvinnu við mig sem forseta. Ég óska öllum gleðilegrar hátíðar og gæfuríks sumars. Öllum utanbæjarmönnum óska ég góðrar heimferðar og ánægjulegrar heimkomu og lýsi þeirri von, að þm. hittist heilir, þegar haustar og Alþ. hefst að nýju. Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir árnaðaróskir hans til okkar þm. Ég vil þakka honum fyrir réttláta og ágæta fundarstjórn og hygg, að ég mæli þar fyrir munn allra hv. þm. Ég óska honum gleðilegrar hátíðar og árna honum og fjölskyldu hans allra heilla og bið hv. þm. að taka undir þær óskir mínar með því að rísa úr sætum. - 
             Forseti (JPálm) : Ég þakka hæstv. ráðherra hlýleg orð í minn garð svo og undirtektir hv. þingmanna og endurtek árnaðaróskir mínar þeim til handa. Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Í ríkisráði í dag var gefið út svo hljóðandi bréf : „Handhafar valds forseta Íslands (forsætisráðherra, forseti sameinaðs Alþingis og forseti hæstaréttar) gera kunnugt: Að vér veitum hér með forsætisráðherra, Stefáni Jóh. Stefánssyni, umboð til þess í voru nafni að slíta Alþingi, 66. löggjafarþingi, er það hefur lokið störfum. Ritað í Reykjavík 24. dag maímánaðar 1947. Stefán Jóh. Stefánsson, Jón Pálmason, Jón Ásbjörnsson.“ Samkvæmt þessu umboði lýsi ég hér með yfir, að þessu 66. löggjafarþingi, sem nú hefur lokið störfum sínum, er slitið. Um leið og ég óska hv. þingmönnum velfarnaðar, vil ég biðja þá að rísa úr sætum sínum og minnast fósturjarðarinnar. Þingheimur stóð upp, og forsætisráðherra mælti: „Lifi Ísland.“ Tók þingheimur undir þau orð með ferföldu húrra hrópi. Var síðan af þingi gengið.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Út af ræðu hv. þm. Siglf. skal ég leyfa mér að geta þess, að það eru allmikil vandkvæði, eins og nú standa sakir, um lánaútvegun til bygginga verkamannabústaða. En það hefur verið reynt að vinna að því, eftir því sem föng frekast hafa leyft, að afla þó fjár til þeirra bygginga, sem nú eru í gangi af verkamannabústöðum. Fyrir einu eða tveimur árum síðan var gerð veruleg tilraun með það að bjóða út stórt lán fyrir Byggingarsjóð verkamanna. Sáralítið af þessu láni fékkst. Sjóðurinn hefur ekkert fé, eins og sakir standa, en Landsbankinn hefur lánað honum um 4 millj. kr. eins og nú er. - Mér er kunnugt um, að þessi vandræði steðja að á Siglufirði, sem hv. þm. hefur hér lýst, og ég hef líka vonir um, að það verði hægt að ráða fram úr því á þann veg, að verktaki haldi áfram byggingum þarna á Siglufirði, en á því er mikil nauðsyn, eins og undirstrikað var af hv. þm. Annars er það svo um byggingar verkamannabústaða, eins og hv. þm. Siglf. veit, að í löggjöfinni um það mál er gert ráð fyrir, að byggingarsjóður fái lán til þess að veita einstökum byggingarfélögum verkamanna hingað og þangað um landið. Þetta hefur sjóðurinn reynt, árangurslítið eða jafnvel árangurslaust, og hefur þess vegna orðið að grípa til þess til bráðabirgða að fá lán í Landsbankanum til þess að geta haldið áfram þeim byggingum, sem eru nú á ferð, einkum á Norðurlandi, einmitt á þeim stöðum, sem hv. þm. taldi upp. - Ég vil vænta, að það takist að útvega svo lán til þessara bygginga, að þær geti haldið áfram, því að það er mikil nauðsyn á því. En hvað snertir útvegun á miklu stærri lánum til bygginga verkamannabústaða, þá er ekki hægt að segja um það mál á þessu augnabliki. En mér er kunnugt um, að stjórnin muni á sínum tíma taka til athugunar, hvaða möguleikar væru á því að útvega lán í stærri stíl til þessara bygginga, og hefur þegar athugað það að nokkru. En ég sem sagt vænti þess, að bæði á Siglufirði og annars staðar á Norðurlandi geti þessum byggingum verið haldið áfram og stöðvist ekki, því að þess er mikil þörf, ekki sízt á Siglufirði, því að þar býr talsverður fjöldi fólks í síldarbröggum, eins og hv. þm. þekkir, og allir, sem þekkja til á Siglufirði, vita, að þeir eru ekki hæfir til íbúðar til vetrarsetu, enda ekki til þess byggðir, heldur til þess, að verkafólk noti þá til íbúðar yfir blásumarið. En það var búizt við, að þessir verkamannabústaðir, sem nú er langt komið að byggja, mundu létta nokkuð þar á. Annars er það svo, viðkomandi því, sem hv. þm. minntist á, að þegar Síldarverksmiðjur ríkisins neyddust til þess að taka upp stórkostlegt húsnæði á Siglufirði, til þess að fagmenn, sem unnu fyrir þær, gætu haft húsnæði, þá gekk það út yfir fast búsett fólk á Siglufirði. Og gæti verið spurning um það, hvort ríkisverksmiðjurnar ættu ekki að reyna að reisa eitthvað af íbúðum sjálfar fyrir starfandi fagmenn sína, eins og sakir standa nú á Siglufirði. En ég vonast til þess, að hægt verði að greiða úr þessum vandamálum á Siglufirði og annars staðar á Norðurlandi, þannig að byggingar þær á verkamannabústöðum, sem nú eru í smíðum, geti haldið áfram.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir svör hans. Ég vil bara benda á það að lokum, að þörfin er orðin svo brýn, að í þessum efnum er nauðsyn aðgerða nú tafarlaust, og ef þessir verktakar á Siglufirði neyðast til þess að grípa til róttækra aðgerða, þá skaðast byggingarfélögin á Siglufirði um líklega hundruð þúsunda króna. Það verður því að fá einhverja bráðabirgðalausn á þessum málum fyrst í stað, meðan verið er að finna einhverja varanlega lausn málanna. Þeim, sem sáu það fyrir, að þessir örðugleikar gætu orðið á framkvæmd þessara l. um verkamannabústaði, og málin heyra undir hjá ríkisvaldinu, ber skylda til að greiða úr eftir föngum. Á það var bent hér í þinginu, að það þyrfti að ákveða, að Landsbankinn skyldi vera skyldugur til að lána til þeirra bygginga, sem byggðar væru samkv. þeim l. og vitað var, að byggðar yrðu á næstunni, til þess að bygging þeirra þyrfti ekki að stöðvast. Þá áleit meiri hl. hv. þm., að slíkt væri ekki tiltækilegt og að ekki væri þörf á því. En það hefur komið á daginn, að það hefur verið full þörf á því, og ég sé ekki annað en að ríkisstj. þurfi að fara fram á það við Landsbankann, að hann leggi fram það fé að láni, sem nauðsynlegt er að leggja fram til þess, að þarna verði ekki úr málaferlum á Siglufirði, vegna þess að verktakar þurfa að fá kröfur sínar vegna þessara bygginga greiddar. Ég vænti þess, að eitthvað verði í þessu gert af hálfu hæstv. ríkisstj. nú sem allra fyrst.



Herra forseti. Að dæma eftir mörgum þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar og þá ekki sízt ræðu hv. þm. Siglf., þá mætti ætla, að sumum hv. þm. væri betur gefið að skrifa skáldsögur, en flytja rökræður. Það er vitað, að þörf ríkissjóðs er nú aðkallandi og brýn, og þó að sú leið, sem hér er vali, hafi einhver áhrif til að hækka vísitöluna, miðar hún að því að gera ríkissjóði kleift að halda dýrtíðinni í skefjum. Og það er undarlegt, að þeir, sem voru í broddi fylkingar um að hækka fjárl. og framkalla þar með þessa þörf ríkissjóðs, skuli nú berjast gegn því, að ríkissjóði verði aflað tekna. Og manni verður á að spyrja, þegar hv. þm. sósíalista fárast yfir aðgerðum núv. ríkisstj.: Hvers vegna hlupu þeir þá að ástæðulausu burt úr fyrrv. ríkisstj. og slepptu þar með aðstöðu sinni til að gera dýrtíðarráðstafanir, er þeim væru geðfelldari? Þessar spurningar vakna í huga manns, er maður heyrir hinar háværu ræður og skáldlegu hugleiðingar út af þessu frv. Er þetta kannske í fyrsta sinn, sem tollaleiðin er farin til að afla ríkinu tekna, eða báru kommúnistar, sem áttu sæti í fyrrv. ríkisstj., fram till. um lækkun tolla? Það er í sjálfu sér ekki óeðlilegt, að stjórnarandstaðan geri eftir megni veður út af aðgerðum þeirrar stj., sem hún er á móti, en andstaðan verður þá að beita meiri rökum og skynsemi, en hér hefur komið fram. Meinsemdin, sem er verðbólgan, verður ekki læknuð með ástæðulausum ásökunum í garð einnar stéttar landsins. Það er víðar pottur brotinn, en hjá einni stétt. Allir eiga þar á nokkra sameiginlega sök, og vegurinn til baka út úr vandræðunum er sá einn fyrir hendi. að menn taki höndum saman um að ganga réttu leiðina til baka. Ég hef bæði starfað í útgerð og verzlunarstéttinni í tugi ára og miklu lengur en þeir, sem hampa útgerðinni eins og hér hefur verið gert í umr. Ég hef aldrei verið sérstakur talsmaður þess, að óeðlileg höft væru lögð á innflutninginn og því um líkt, en ég hef þolað það eins og aðrir þegnar þjóðfélagsins og viðurkennt það sem nauðsyn að sumu leyti. Og það er heldur ekkert óeðlileg verkaskipting, að til sé útgerðarmannastétt og verzlunarstétt, eins og viss hluti þjóðarinnar stundar landbúnað og annar hluti sjávarútveg. En hatrammar árásir í garð einnar stéttar hafa nú lengi kveðið við hér á Alþ., og nú síðast höfum við heyrt því haldið fram í skáldlegri ræðu hv. þm. Siglf., að verzlunarstéttin væri eiginlega ein völd að dýrtíðinni og bæri ábyrgð á henni. Þetta er hin mesta fásinna, enda reyndi hv. þm. ekki að sanna þessi ummæli, en hélt þessu aðeins fram með þeirri fullyrðingaákefð, sem vön er að einkenna hann. Þetta getur verið svo frá hans bæjardyrum séð, en þá sér hann líka ofsjónir. Lengi átti þessi þjóð við verzlunarkúgun að búa, og selstöðuverzlanirnar voru illa þokkaðar. En nú fyrir nokkrum áratugum eignaðist þjóðin innlenda verzlunarstétt, og hvað sem um hana má segja, jafnvel að hún brjóti lög, þá er sennilegt, að svipað hendi einhvern tíma alla menn úr öllum stéttum. Ég vona. að sá, sem einu sinni ætlaði að verða kirkjunnar þjónn, hneykslist ekki, þó að ég haldi því fram, og það meira að segja úr ráðherrastóli, að syndin sé viðar en á einum stað, þó að þessi hv. þm. teldi nú mikil firn að hlusta á mig í dag. Sannleikurinn er sá, að eftir að þessi stétt varð til í landinu, hafa einkum þó á síðari árum komið fram raddir, er beinlínis ofsækja þessa stétt sem stétt, og það eru til ríkisstofnanir, sem gengið hafa fram hjá innlendum verzlunarmönnum. Í viðskiptum sínum og hafa gert sig berar að því að vilja heldur skipta við útlenda agenta. Þegar talað er hér um árás á verkalýðinn með þessu frv., þá mótmæli ég því, og ég mótmæli líka. þeim ummælum hv. þm. Siglf., að verið sé að gefa verzlunarmönnum tækifæri til að sanka nú að sér vörum til að selja síðar með meiri gróða. Og hvaðan ættu þeir að fá vörur? Á hv. þm. við, að smásalar hafi herjað á heildsala í því skyni? Ef hann veit slíks nokkurt dæmi, þá ætti hann að nefna það, ég veit ekki til slíks. Frá útlöndum geta menn ekki hafa sankað að sér vörum, þar hefur stríkkað á í þessum efnum að undanförnu, og síðan fyrir nýár hefur leyfisveiting öll verið hér með tregasta móti. Þetta fær því engan veginn staðizt, og þegar hv. þm. segir, að þetta frv. sé flutt til þess að gefa mönnum tækifæri til að haga sér þannig, þá er það hinn fáránlegasti uppspuni. Og það er betra fyrir þessa menn, sérstaklega guðfræðinginn, sem mest beitti sér fyrir því að sprengja fyrrv. ríkisstj.. að vera ekki að gera þessari ríkisstj. tilefnislausar getsakir. Ég harma ekki, að þessir skaðræðismenn skuli ekki vera í ríkisstj., þessir menn, er komu því til leiðar, að þingið var aðgerðalaust í 117 daga. Nú hamast þeir gegn þeirri viðleitni núv. ríkisstj. að reyna að afla tekna til að geta afgreitt hallalaus fjárlög. Annað er ekki verið að glíma við. Það getur vel farið svo, að það mistakist algerlega að ná því marki, en fari svo, þá eiga kommúnistar sinn þátt í því, því að þeir hafa spanað fjárl. mest upp. Það var verið hér að lýsa eftir frv., sem ríkisstj. ætlaði að flytja. Það er búið að segja, að sumpart eru þau komin fram og sumpart á leiðinni. en það er eins og þessir menn vilji véfengja það, en það er alveg ástæðulaust. Þessir tollar hitta ekki einn hóp manna fremur en annan, allir verða fyrir barðinu á þeim, og það hefur alltaf verið svo. Sósíalistar vilja reyna að gera sér sérstakan mat úr þessu með því að telja, að hér sé um árás á verkalýðinn að ræða. En allir vita, að það er ekki verkalýðurinn einn, sem notar hinar aðfluttu vörur, það eru bara allir, sem gera það. Ég álít þarflaust að fara hér út í einstök ummæli, og sízt út í þá dyngju misskilnings og hártogana, sem hv. 6. þm. Reykv. hrúgaði hér upp. Hann hefur sungið hér með sínu lagi og talaði eins og hann er vanur, og geta þm. ekki verið að eltast við slíkt. En hafi þessir menn önnur og betri úrræði á takteinum til að koma á jöfnuði í afgreiðslu fjárl., þá ættu þeir að sýna það með öðru, en staðleysum.