Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinn Ólafsson Mál þetta var tekið út af dagskrá í fyrradag vegna ágreinings, er varð milli okkar hv. 2. þm. G.- K. út af brtt. sjtitvn. við frv., á þskj. 143. Nú hefir n. athugað þetta mál af nýju og orðið með samráði við hv. 2. þm. G.-K. ásatt um að láta brtt.n. standa óbreytta og koma þannig undir atkv. Ég sé ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir þessari ákvörðun, en ef hv. 2. þm. G.-K. vill eitthvað um það segja, þá gerir hann það. Ég get aðeins tekið það fram, að þessi ráðstöfun er gerð til bráðabirgða, þar sem nú starfar nefnd utan þings að undirbúningi lagafrv. um fiskimat, sem væntanlega kemur fyrir þetta þing eða næsta þing. Þessa bráðabirgðaráðstöfun hefir hv. 2. þm. G.-K. fallizt á, ef ég hefi skilið hann rétt. Vænti ég svo, að hv.þd.samþ. frv. ásamt brtt. á þskj. 143.

Ólafur Thors Ég vildi aðeins taka það fram, af því að ég heyrði ekki byrjun ræðu hv. 1. þm. S.-M., að sú niðurstaða varð í þessu máli, að samkomulag varð milli mín og sjútvn. um að fella ekki niður brtt., en leggja til, að hún verði samþ. til bráðabirgða. Sú n., sem starfar að því utan þings að undirbúa frv. til l. um fiskimat, kemst einmitt að sömu niðurstöðu og ég hefði viljað gera brtt. um í málinu. Það er að vísu óráðið mal, hvort frv. þessarar n. nær samþ. Alþingis, en hæstv.forsrh. hefir lyst því yfir við mig, að hann muni samþ. till, þær, er Fiskifélag Íslands og Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda leggi til, að verði samþ. Og þar sem forsetar beggja nefndra félaga eiga sæti í nefndinni, þá sé ég ekki ástæðu til frekari aðgerða að sinni en að samþ.brtt. sjútvn.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Þetta litla frv. er fram komið eftir óskum bifreiðastjóra. Það hefir verið álitið óheimilt að innheimta laun og flutningsgjöld fyrir bifreiðarstjórana samkv. lögum nr. 28, 19. maí 1930, um greiðslu verkkaups. Þar sem engan eðlismun er hægt að finna á þessum mönnum og venjulegum verkamönnum, þá sýnist sjálfsagt, að þessi lög nái einnig til þeirra. Þetta frv. er fram komið til þess að koma því til leiðar. Ég hygg, að engar umr. muni þurfa um frv., en óska, að því verði vísað til 2. umr.

Pétur Ottesen Ég ætla aðeins að skírskota til þess, er ég sagði við 1. umr. í sambandi við brtt., er ég flutti við 4. gr. frv. og var á þá leið, að héraðsfundum sé heimilt að kjósa 2 af 5 mönnum í kirkjuráðið. Ég gerði grein fyrir þessari brtt. þá og sé ekki ástæðu til að endurtaka það hér, nema tilefni gefist.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Við þessa umr. málsins liggja ekki fyrir nema tvær brtt., svo að vitað sé um. Önnur þeirra er frá meiri hl. fjhn., og er hún nánast aðeins orðabreyt., þar sem nánar er fram tekið það, sem lagt er til í frv. um verðlag búpenings. Það er lagt til, að það sé lögákveðið, að búpening skuli meta til eignar eftir síðustu verðlagsskýrslu hvers hrepps. Um þetta hafa ekki gilt neinar fastar reglur, og hefir það því verið nokkuð á reiki og í óvissu. Við brtt. frá hv.þm. Dal. munu hv.þdm. kannast, því að á síðasta þingi bar hann fram samskonar till., sem þá var felld. Það, sem farið er fram á í þessari till., er það, að áður en skatturinn er lagður á, megi draga frá tekjum aukaútsvör og tekju- og eignarskatt. Þetta er að vísu eins og í gildandi lögum. En þegar lögin voru sett upphaflega, 1921, var svo ákveðið, að ekki mætti draga þetta frá skattskyldum tekjum áður en skattur væri á þær lagður, en því var breytt 1923. Það, sem lagt er til í frv., er bil beggja, sem sé að draga megi frá helming aukaútsvara og tekju- og eignarskatts. Mþn. í tolla- og skattamálum lagði til að hækka persónufrádráttinn. Af því leiddi sýnilega rýrnun á skattinum, ef á það yrði fallizt. Til þess að vega upp á móti þeirri rýrnun var lagt til, að skatt og útsvar skyldi ekki draga frá, en það breyttist í meðferð þingsins í fyrra í það horf, sem það er nú í frv. Ég vil benda á það, að ef till.hv.þm. Dal. verður samþ., þá er það sama og að rýra enn þennan tekjustofn að talsverðu leyti. Það, sem mælir á móti þessari till., er ekkert nema þetta, að hún rýrir tekjur ríkissjóðs af þessum tekjustofni. Ég vil benda á það, þeim mönnum, sem er það mikið áhugamál að fá þessa till.samþ., að óvíst er, að að því yrði nokkur skattléttir, því þá er sú leið til að jafna það síðar í meðferð málsins með því að hækka skattstigann. Ég get sagt það, að ég geri ekki mikinn ágreining um þetta atriði, hvor leiðin er farin, eða þó tekjustofninn yrði rýrður um það, sem af þessari brtt. leiðir, ef það þykir fært.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég stend aðeins upp til að þakka hv. meiri hl. n. fyrir afgreiðslu þessa máls. Það er ekki bein ástæða til að fara út í einstök atriði málsins. Frv. er eins og það var afgr. frá þessari d. á síðasta þingi. Þess vegna vænti ég þess, að það fái nú greiðan framgang í d. Hv. meiri hl. n. flytur eina brtt. við frv. Um hana vil ég segja það, að ég fellst á hana. Það hefir oft verið mikill ágreiningur um þetta atriði og oft komið fyrirspurnir til fjmrn. um það, hvernig ætti að meta búpening til skatts. Sannleikurinn er sá, að um það hefir engin föst regla gilt. Þess vegna tel ég rétt að slá þessari reglu fastri, sem meiri hl. n. stingur upp á í þessari brtt.

Frsm. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég hefi fyrst getað komið nál. frá mér nú á þennan fund. Eins og þar er tekið fram, er ég á móti frv. Fyrir n. lá annað frv. um tekju- og eignarskatt, frá hv.þm. Ísaf. fyrir hönd Alþýðuflokksins. Því frv. fylgdi ég, þegar bæði þessi frv. voru til umr. í n. En þar sem meiri hl. n. var á móti því frv., þá mun annarhvor okkar hv.þm. Ísaf. bera fram brtt. við þetta frv., sem eru í samræmi við hitt frv. Nú ætlaði hv.þm. Ísaf. að bera þessar brtt. fram, en honum hefir ekki unnizt það nógu fljótt, svo að þær geta ekki komið fyrr en við 3. umr., og því býst ég við, að þá verði frá okkar hálfu aðalumr. um þetta mál. Það, sem ég hefi aðallega á móti þessu frv., er það, hve litlar breyt. það gerir frá núgildandi lögum í þessu efni. Að vísu hækkar persónufrádrátturinn lítið eitt, en þar á móti kemur aftur það, að tekju- og eignarskatt og útsvör er leyft að draga frá aðeins að hálfu leyti. Þar synir það sig, að þar hafa tveir menn og tveir flokkar unnið að, sem hafa verið ólíkrar skoðunar og haft síðan helmingaskipti á sannfæring sinni. En það getur ekkert mælt með því að draga helminginn frá. Annaðhvort á að draga allt frá eða þá ekkert. Viðvíkjandi skatta-„skálanum“ vil ég segja það, að ekki sízt hér á landi, þar sem tollar eru mjög svo háir, sem almenningur, sérstaklega fátæka fólkið og þeir, sem stór heimili hafa, verða aðallega að bera, þá sýndist, að eignarskatturinn gæti verið allmiklu hærri. Þær till., sem ég og hv.þm. Ísaf. hofum borið fram um það, hefðu gert það að verkum, að ríkissjóður hefði fengið meira en 1 millj. kr. tekjuaukningu af þeim tekjustofni, og hana hefði svo mátt nota til þess að lækka eitthvað þá tolla, sem þyngst koma niður á fátæklingunum. Þá er annað deiluatriðið, skattar af hlutafélögum. Þetta frv., ef það verður að logum, veitir þeim félögum mikla vernd, sem eru öflug og eiga mikinn höfuðstól. Hinum félögunum er aftur á móti gert erfitt fyrir, sem lítinn hafa höfuðstólinn, eru ung og hafa litlum sjóðum safnað. Ef menn vilja leyfa takmarkaða ábyrgð og hlutafélagsform, sem engin ástæða er til að amast við, þá er ekki rétt að hlífa þeim félögum helzt við sköttum, sem elzt eru og sterkust, en láta skattana koma þyngst niður á þeim félögum, sem eru ung og eiga oft örðugt uppdráttar. Af hálfu okkar jafnaðarmanna er því haldið fram, að hér eigi að hafa svipaða aðferð við hlutafélögin og við einstaklingana. Hv. þm. Ísaf. kom með þá till., að bæjarsjóðir gætu lagt sérstakt gjald ofan á tekju- og eignarskattinn, en lækkað útsvörin að sama skapi. Það mundi gera álagninguna fljótari og innheimtuna haganlegri. En meiri hl. hefir ekki í þessu frekar en öðu tekið tillit til annara hugsana en þeim hefir sjálfum komið í hug. Ég vil nú, eins og ég hefi áður gert við annað tækifæri, þar sem fjárhagsmál voru til umr., lýsa undrun minni yfir því, að þessir flokkar, Framsókn og íhald, sem vilja báðir ná völdunum, skuli geta í svona deilumali komið sér alveg saman eins og einn flokkur. Það virðist yfirleitt, að baráttan sé um völdin og um einstaka menn, en ekki um stefnur. Ég skal lýsa því yfir viðvíkjandi brtt.hv.þm. Dal., að ég mun greiða henni atkv., en viðvíkjandi brtt. meiri hl. fjhn. skal ég geta þess, að við 3. umr. mun ég bera fram aðra brtt. um það atriði, sem hún fjallar um.

Sigurður Eggerz Ég ætti nú í raun og veru ekki að þurfa að halda langa ræðu til að mæla fyrir till. eins og þessari, mér sýnist satt að segja sanngirnin mæla svo mikið með henni. Það er nokkuð óeðlilegt, að menn borgi tekjuskatt af sveitarútsvörum. Tökum t. d. mann, sem á að greiða útsvar og tekjuskatt af 10 þús. kr. Í útsvar greiðir hann 2 þús. kr. Þá eru eftir 8 þús. Í staðinn fyrir að eiga nú að borga tekjuskatt af 8 þús. kr., þá verður hann að borga skatt af 10 þús., þeirri upphæð, sem honum hefir aldrei komið til tekna. Það liggur í hlutarins eðli, að annaðhvort á að draga allt frá eða ekkert. Það getur ekki byggzt á neinum skattareglum að eiga að draga helminginn frá. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að þetta gerði svo mikla röskun, að ef mín till. yrði samþ., þá yrði að grípa til þess að hækka skattstigann. Það getur enginn sagt um, hvað miklu það munar á skatttekjum ríkissjóðs, hvort þessi breyt. verður samþ. eða ekki. Í núgildandi lögum er leyft að draga skatta og útsvör frá skattskyldum tekjum. Og ég hygg, að í þessu nýja skattakerfi, sem nú er verið að setja upp, sé yfirleitt ekki gert ráð fyrir hærri sköttum en áður voru. Ég þarf ekki að fara meira út í það, er snertir réttlætisatriði þessarar brtt. minnar, það er svo augljóst. Þó vil ég benda á, að tekjuskatturinn kemur mjög niður á embættis- og launamönnum, sem margir hafa mjög lag laun. Það er annað mal, hvort hægt er að greiða þeim meira. Hvað sem því liður, er ekki hægt að bera á móti því, að laun þeirra eru lag. Ef sú breyt. er samþ. að reikna skuli skatt af sköttum, er það beinlínis niðurfærsla á kaupi þessara manna. Það mun aðallega verða haft á móti brtt., að hún geri skatttekjur ríkisins of litlar. En eins og ég hefi þegar bent á, mun mþn. hafa gengið út frá því, að nægar tekjur fengjust samkv. till. hennar, þó þessi frádráttur eigi sér stað. Það hefir mikið verið barizt gegn því hér á Alþ., að tekjuhalli sé á fjárlögum. Það er jafnvel eins og mönnum finnist þá allt búið og allt í bezta lagi, aðeins ef hægt er að koma í veg fyrir tekjuhalla. Til þess eru tvær leiðir: önnur að spara sem mest öll útgjöld ríkissjóðs, og hin að auka tekjur hans. Þessu virðist hv.þm. hafa hætt til að blanda saman; þeir hafa sofið rólegir og talið öllum skyldum fullnægt, hafi fjárl. verið afgr. án tekjuhalla. Það hefir ekki verið hugsað um, þó til þess þyrfti að hækka skatta og tolla. Það hefir viljað gleymast sú staðreynd, að gjaldþoli gjaldenda eru takmörk sett. Það er gaman að athuga þessa „framþróun“ í fjármálunum, af því talað er um, að till. mín muni rýra um of tekjur ríkissjóðs. Vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa upp nokkrar tölur úr skýrslu hæstv. fjmrh. Gjöld ríkissjóðs voru: Árið 1924 .............. 9503 þús. kr. - 1925 .............. 10910 - - - 1926 .............. 12641 - - - 1927 .............. 12779 - - - 1928 .............. 13177 - - - 1929 .............. 15184 - - - 1930 .............. 17166 - - Af þessu sest, hvað af því hefir leitt að láta stjórnirnar stundum hafa of miklar tekjur. Ef manni, sem vanur er að lifa af t. d. 3000 kr., hefir áskotnazt aukið fé og fer svo að lifa langt fram úr venjulegum tekjum, þá stendur sá maður illa að vígi, ef hann aftur verður að lifa af fyrri tekjum. Kröfur hans til lífsins eru orðnar stærri, en getan eins og hún upprunalega var. Svipað er um ríkið. Þess vegna getur mikill tekjuafgangur orðið ríkinu til ills, þegar stj. kann ekki með hann að fara, eða réttara, þegar stj. eyðir honum í heimildarleysi, eins og nú hefir átt sér stað, og eykur hin föstu árlegu útgjöld að miklum mun með óhóflegum og óheimilum ráðstöfunum sínum. Í hendur stj. eins og þessarar hygg ég að óráðlegt sé að láta meiri tekjur en nauðsyn rekur til, og hygg ég, að þær verði nógu háar, þó brtt. mín sé samþ. Þessar stuttu aths. vildi ég koma fram með í sambandi við brtt. mína. En af því ég er nú staðinn upp, langar mig til að víkja að einu atriði í frv. Tilefni þess er bréf, sem fjhn. hefir borizt frá Skattþegnasambandi Íslands. Er því meiri ástæða til að veita því athygli, þar sem mjög þekktur maður, próf. Einar Arnórsson, hefir undirritað það. Í bréfi þessu eru aths., sem snerta 8. gr. frv. Þar er ákveðið, að tekjuskattinn samkv. 6. gr. og 7. gr. megi hækka og lækka um ákveðna hundraðstölu með einföldu fjárlagaákvæði. Ég játa, að ég hafði ekki veitt þessu ákvæði athygli, þangað til ég sá þetta bréf, sem vekur athygli á því, að það muni ganga nærri stjórnarskrárbroti. Í stjskr. stendur: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka, nema meti lögum“. Það er enginn vafi á, að þegar talað er um lög í þessu sambandi, er ekki átt við fjárlög. Það sest ákveðið í stjskr., að hún gerir greinarmun á lögum og fjárlögum. Og nú er í sjálfri stjskr. tekið ákveðið fram, að: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka, nema með lögum“. En í frv. er aftur ákveðið, að þetta megi gera með fjárlagaákvæði innan vissra takmarka. Ég veit, að sumir munu halda fram, að fjárlög séu lög eins og önnur lög. En ef maður athugar, að hverju ákvæði stjskr. um skattaálagningu stefnir, er það fljótskilið. Með þeim á að tryggja, að ekki séu gerðar breyt. á sköttum, nema eftir mikla athugun. Höfundar stjskr. hafa skilið, hvað þýðingarmikið það er fyrir þegnana, að ekki sé hægt að skella á þá nýjum og nýjum sköttum án nákvæmrar yfirvegunar. Og fyrir því er betri trygging, ef skipað er fyrir um skattana með sérstökum lögum, heldur en ef það er gert í fjárlögum. Það er hægt að koma fram breyt. á fjárl. á einfaldari hátt heldur en á öðrum lögum. Ef t. d. fjárlögin koma fyrir Sþ., ræður þar úrslitum einfaldur meiri hl., en þannig er ekki um önnur lög. Ég lít svo á, að við eigum að vera varfærnir í því, að ganga ekki of nærri stjskr. Um grundvallarlög hvers ríkis þarf að vera helgi, því hlutverk þeirra er m. a. að vernda og tryggja borgurum þjóðfélagsins ýms þeirra helgustu réttindi. Það er ekki þjóð vorri samboðið, að löggjafarvaldið gangi um of nærri stjskr. Það heyrir að vísu undir hæstv. forseta að skera úr, hvort ákvæði þessa frv. stríða gegn fyrirmælum stjskr. En ég álít, að aldrei eigi að samþ.till., sem vafi getur leikið á, hvort samræmanlegar eru stjskr. Og ég held, að skilningur próf. Einars Arnórssonar á þessu máli sé réttur. Ákvæði frv. um að hækka og lækka megi skattinn með fjárlögum, virðist í sjálfu sér lítið eftirsóknarvert. Því ekki að fara hina gömlu og góðu lagaleið?

Jón Sigurðsson Það er út af brtt.hv. meiri hl. fjhn., að ég stend upp. Þar stendur: „Búpening skal meta svo sem hann væri framgenginn í fardögum næstu á eftir og eftir verðlagi síðustu verðlagsskýrslu hvers hrepps“. Í Skagafirði er það regla, að hreppstjóri og undirskattanefnd gera verðlagsáætlun skömmu fyrir áramótin og senda hana til yfirskattanefndar. Það mun vera slík skýrsla, sem átt er við í brtt.hv.fjhn., en þar er ekkert tekið fram um, að hún skuli staðfest af yfirskattanefnd. Ákveði skattanefndirnar í hverjum hreppi algerlega verðlagsmatið, er enginn grundvöllur fyrir samræmi í matinu. Svo getur farið, að í einum hreppi sé t. d. ein ær metin á 40 kr., í næsta hreppi á 45 kr. og í hreppnum á hina hliðina á t. d. 35 kr. Það fer eingöngu eftir áliti hverrar einstakrar skattanefndar, hvaða verðlag er talið hæfilegt á hverjum stað. Með því aftur að senda skýrslu hvers hrepps til yfirskattanefndar og láta hana vinna úr þeim, má treysta því, að hún finni sanngjarnt verðlag fyrir alla sýsluna. Þetta fyrirkomulag hefir gefizt vel. Vildi ég því, að brtt. yrði breytt og orðuð þannig: „Búpening skal meta svo sem hann væri framgenginn í fardögum næstu á eftir og eftir verðlagi, er yfirskattanefnd ákveður, að fengnum verðlagsskýrslum úr öllum hreppum sýslunnar“. Ég vildi biðja hæstv. forseta að leita afbrigða frá þingsköpum um það, að þessi skriflega brtt. megi komast að.

Magnús Guðmundsson Það var líka einmitt út af brtt.hv.fjhn., að ég vildi segja nokkur orð. Ég er hv. samþm. mínum sammála um það, að varhugavert sé að samþ. hana eins og hún liggur nú fyrir. Þar sem þetta atriði er undirbúningur undir ákvörðun tekju- og eignarskatts, verður að vanda vel til þess. Ég vildi því gera það að minni till., að hv. meiri hl. taki aftur brtt. sína til 3. umr., til þess að hægt sé að athuga þetta betur. Vildi ég þá einnig mega ganga út frá, að hv. samþm. minn taki aftur sína till. til 3. umr. Ég man ekki til, að neinsstaðar sé ákveðið, að sú aðferð skuli höfð við verðlagsmat, sem eftir upplýsingum hv. samþm. míns er notuð í Skagafirði. En mér finnst, að þetta muni heppileg aðferð, og væri því gott að fá tíma til að athuga það nánar. Það þarf ekkert að tefja frv., því ég ætlast ekki til, að umr. sé frestað, heldur aðeins, að geymt sé að taka ákvörðun um brtt. þangað til við 3. umr. Vildi ég mælast til, að hv.þm. Dal. taki líka aftur sína brtt. til 3. umr., enda munu þá, eftir ummælum hv. 2. þm. Reykv., fara fram aðalumr. um málið.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Ég sé ekki ástæðu til að fara út í almennar umr. um frv. á þessu stigi málsins, og það því síður, sem fram munu koma við 3. umr.brtt., sem tilefni geta gefið til almennra umr. Það hefir verið farið fram á, að brtt. þær, sem fram hafa komið við frv., væru allar teknar aftur til 3. umr. Um brtt.fjhn. get ég sagt það, að ég er að vísu fús á að taka hana aftur til 3. umr. til samkomulags. En út af því, sem hv. 2. þm. Skagf. var að tala um mismun, sem gæti orðið á verðlagsmati hreppanna, þá held ég, að hann geti ekki orðið teljandi, nema réttmætar ástæður séu til. Það er ekki óvandlega valið í nefndina, sem meta á verðlagið, þar sem í henni eiga sæti hreppstjórinn, presturinn og þriðji maður, sem hreppsnefnd kýs. Prestarnir eiga eiginhagsmuna að gæta, að verðlagsmatið sé a. m. k. ekki of lagt, þar sem þeir eiga að taka laun fyrir aukastörf sín eftir verðlagsskrá. Ég get ekki tortryggt valda trúnaðarmenn um það, að þeir af ásettu ráði búi til ranga verðlagsskýrslu. En af tillátssemi við þá, sem tortryggnari eru, mun ég ekki setja mig upp á móti því að taka till. aftur til 3. umr., ef hægt er að búa tryggilegar um þetta atriði, þannig, að þessi vakandi tortryggni geti ekki komizt þar að. Ég veit ekki, hvort hv.þm. Dal. tekur brtt. sína aftur við þessa umr., og vil ég því minnast örlítið á rök hans. réttmæti till. hans er fullkomið álitamál. Það er að vísu rétt, að segja má, að í till. frv. felist það að taka skatt af skatti, eins og hv.þm. orðar það. En slíkt er ekkert einsdæmi eða fátítt. Um hvoruga leiðina, að leyfa frádráttinn eða leyfa hann ekki, er hægt að fullyrða, að hún sé „absolut“ hin rétta. Í skattamálum er ekkert slíkt réttlæti til. En meðalvegurinn getur aldrei verið rangari en yztu línur til hægri eða vinstri. Ég vil líka benda á, að í ýmsum öðrum tilfellum er á sama hátt tekinn skattur af skatti, svo þetta er ekkert einstakt. Tökum t. d. fasteignaskattinn. Fyrst er lagður fasteignaskattur á fasteignirnar, síðan er lagður á þær eignarskattur sem eign í eignaframtali, í þriðja lagi er lagður tekjuskattur á þær tekjur, sem fasteignirnar gefa, og í fjórða lagi leggst svo á útsvar, því alltaf mun tekið tillit til þess, þegar jafnað er niður útsvörunum, ef menn eiga fasteignir. Hér er ekki um að ræða skatt af skatti, heldur margfaldan skatt. Annars er í þessu máli, eins og ég hefi áður vikið að, um tvær leiðir að velja, eða þó öllu heldur þrjár. Í fyrsta lagi er hægt að fallast á brtt.hv.þm. Dal. og rýra þannig tekjur ríkissjóðs. Í öðru lagi gæti komið til mála að samþ.till.hv.þm. og hækka jafnframt skattstigann sem því svarar. Þriðja leiðin er að fallast á frv. eins og það liggur fyrir. Ég tel þetta ekki svo stórt atriði, að rétt sé að gera það að miklu kappsmáli, og því vil ég ekki halda uppi löngum umr. um það. Að endingu vil ég þó minna á það, að í fyrra fellst þingið á þá niðurstöðu að fara þá millileið, sem frv. gerir ráð fyrir. Því er nú haldið fram, að ákvæði 8. og 17. gr. frv., sem heimila að hækka eða lækka tekju- og eignarskatt um ákveðna hundraðstölu með fjárlagaákvæði fyrir eitt ár í senn, komi í bága við 36. gr.stjskr., er svo segir: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka, nema með lögum“. Gagnvart þessu vil ég benda á það fyrst, að samskonar ákvæði að efni til gilda um þetta atriði t. d. í Bretlandi. Þá vil ég geta þess, að með lögum nr. 53., frá 7. maí 1928, var stj. gefin heimild til að hækka tekjuskattinn af tekjum yfir 4000 kr. um 25%, og var það látið óátalið í þessu tilliti. Ætti þingið með engu móti að geta gefið stj. heimild til þess, sem það hefir ekki heimild á sjálft. Loks vil ég benda á, að 8. og 17. gr. frv. eru nákvæmlega eins orðaðar og í fyrra, er þær voru samþ. athugasemdalaust að þessu leyti hér í deildinni. Og þar sem fjárl. eru fyrst og fremst lög og í öðru lagi þar sem grundvallarákvörðunin um þetta er í öðrum lögum en, þ. e. í þessum lögum, að svo megi til haga um þennan skatt, sem segir í 8. og 17. gr., þá getur það ekki komið til mála, að gengið sé of nærri ákvæðum stjskr. um þetta efni. Annars er rétt að vísa til forseta um þetta, og náttúrlega verður að hlíta hans úrskurði. Ég skal svo ekki lengja mál mitt, en vil aðeins endurtaka, að til samkomulags við þá, sem tortryggnir eru og óttast, að þeir mætu menn, sem verðlagsskrárnefnd skipa, muni geta látið sér detta í hug að byggja verðlagið á einhverju öðru en því, sem þeir telja rétt, þá skal ég taka brtt.n. aftur til 3. umr.

Sigurður Eggerz Hvað snertir ræðu hv.frsm. meiri hl. get ég vísað til þess, sem ég hefi sagt áður, og sé ekki ástæðu til að endurtaka þau rök, sem þar eru færð fram. Hvað snertir ummæli hans um ákvæði, sem ég taldi, að kæmi í bága við stjskr., þá sagði hann fyrst, að fjárl. væru lög. Ég held, að það megi ganga út frá því, að fjárl. eru ekki það, sem eftir lagavísindum er kallað lög. Stjskr. sýnir mismun á lögum og fjárlögum. Hitt atriðið er veigameira, að þetta ákvæði er í öðrum lögum en fjárl. Ég vildi benda á, að ef það er rétt, að nægilegt sé að ákveða slíkt með öðrum lögum með tilvísun til fjárlaganna, þá má koma öllum sköttum, hækkunum þeirra og lækkunum, undir fjárlagaákvæði. Þannig mætti grafa undan því, sem er aðalmark ákvæðisins í stjórnarskránni. Ég vil taka fram, að í samráði við nokkra menn hér í d., sem gjarnan vildu íhuga till. betur, tek ég hana aftur til 3. umr.

Magnús Torfason Það er búið að taka aftur till, um að meta búpening eftir verðlagsskrá hvers hrepps. Verðlagsskýrsluna semja hreppstjóri og prestur og einn maður kosinn af hreppsnefndinni. Þessir menn eiga ekkert skylt við skattanefnd eða yfirskattanefnd. Með þessu, að setja verðlagsskýrslu með verðlagsmæli á gjaldskrá, er verið að auka þeim gildi. Yfirleitt hafa þessar verðlagsskrár aðeins þýðingu fyrir presta og afgjöld, sem eru borguð í fríðu eftir landaurum. En þarna urðu þessar verðlagsskrár þýðingarmiklar sem undirstaða undir skattgreiðslur. Ég held, að það sé varhugavert að láta verðlagsskýrslurnar verða raðandi um verðlagið, því mér er kunnugt um, að ákaflega breytilegt verðlag er í hreppum, þótt landkostir séu álíka góðir og sala á afurðum alveg eins. En ef ætti að setja þennan skattaverðmæli inn í tekju- og eignarskattslögin, þá held ég, að það þyrfti um leið að breyta verðlagsskrárlogunum og ganga betur frá þessu, með því að fela yfirskattan. að athuga skýrslurnar og veita þeim vald til að breyta þeim. Að því er snertir ummæli hv.þm. Dal., um að það færi í bága við stjskr., að lögin geri ráð fyrir, að það megi breyta einhverju með fjárl., þá get ég ekki verið honum sammála. Þetta ætti þá að þýða, að engum staf mætti hagga í þeim málefnum, sem skipa á með lögum, nema af þinginu. Löggjafarvaldið afsalar sér oft valdi sínu til framkvæmdarvalds, og jafnvel til ýmsra nefnda. Samkv. þessari stefnu skilst mér, að það geti ekki náð nokkurri átt, að löggjafarvaldið megi ekki afsala einhverju valdi sínu til fjárlagavaldsins. Löggjöf vor hefir víða gert þetta, í tolllögum og hafnarlögum. Við vitum sjálfsagt allir, að í landi, þar sem bezt er vakað yfir stjórnarskrárfyrirmælum og grundvallarlögum, Englandi, þar er einmitt skattahæð ákveðin með fjárlögum. Það getur verið hentugra að víkja til, og það er ekki víst einu sinni, að slík ákvæði yrðu skattgreiðendum til tjóns; þess háttar fer eftir ýmsum ástæðum, t. d. hvernig lætur í ári, og eftir því, hvaða tekjur ríkissjóður þarf að hafa. Ég veit ekki, hvort ástæða er fyrir skattgreiðendur að hafa á móti þessu. Ég vildi benda á þetta nú. Mér hefir verið sagt, að úrskurður hafi verið lagður á þetta mál, en ég býst við, að ekki hefði átt við að gera það fyrr en við 3. umr.

Hákon Kristófersson [óyfirl.]: Það eru færri menn í d. en hér eiga að vera. - Út af þessum ummælum, sem fram komu um brtt. meiri hl., vildi ég segja nokkur orð. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að óskyldir menn skattanefndum semdu verðlagsskýrslurnar í hreppunum. Fyrir utan prest og hreppstjóra er í nefndinni 1 maður, sem oft og einatt er annar úr hreppsnefndinni. Ég býst því við, að hv.þm. geti verið mér sammála um það, að til þessarar n. er eins vel vandað og kostur er á í því byggðarlagi. Að ósamræmi eigi sér stað, t. d. í Árnessýslu, má vel vera, því það getur komið fyrir í öllum sýslum, og oft kemur það fyrir, að mismunur verðlagsins er ekki einungis milli hreppa, heldur líka oft og einatt innan hreppa. Ég held, að ef menn vilja fara þessa leið, þá verði ekki önnur hreinni leið farin en sú, sem meiri hl. fjhn. bendir til. Þar er ekki átt við verðlagsskrár í hverri sýslu, heldur í hverjum hreppi. Ég get ekki fallizt á þetta. Ég tel, að það yrði óveruleg skóbótarskipti, ef farið verður með þetta matsákvæði til skattanefndar. Það er ómögulegt að neita því, eins og hv.frsm. tók fram, að þetta verðlag verður að vera mismunandi. Ég vil ekki ætla, að ekki sé hægt að treysta svo hreppstjórum og öðrum, sem þar að vinna, að þeir fari að gefa falskar skýrslur. Hv. þm. Dal. minntist á í sambandi við brtt. sína á þskj. 160, hve óeðlilegt væri, að nokkur hluti útsvara væri undanþeginn frádrætti. Ég verð að segja það, að frá leikmannsbæjardyrum mínum er ég hissa á því og get ekki skilið, hvernig stendur á því, að hv.þm. skuli ekki hafa getað fallizt á till.hv.þm. Dal. Með sama rétti mætti segja, að það væri ástæðulaust að draga frá ýmsan embættiskostnað. Það var réttilega fram tekið af hv.frsm., að óréttlæti væri í þessu sumstaðar, en það á ekki að eiga sér stað yfirleitt. Um það, hvort ákvæði, sem hv.þm. Dal. nefndi, kæmi í bága við stjskr., skal ég ekkert segja. En ég veit, að það hefir verið svo, að lög hafa ekki verið felld niður né ákvæðum breytt á annan hátt en þau hafa til orðið. Mér er kunnugt um það, að fyrir löngu síðan hefir fjhn. leyft sér að breyta gildandi lögum án þinglegra heimilda, og hún hefir fengið þegjandi samþykki þingsins til þess. Ég skal í þessu sambandi, ef menn eru í efa um þetta, benda á, að gildandi fyrirmælum um meðgjöf sjúklinga á Kleppi hefir fjhn. leyft sér að breyta og fengið til þess þegjandi samþykki þingsins. Af þessu leiðir, að sönnur eru fengnar fyrir því, að farnar eru krókaleiðir til að koma slíkum hlutum á. Ég verð að segja það, að betur ætti við, að lagaákvæðum væri breytt á sama hátt og þau eru til orðin. Þegar til kemur, mun ég greiða till.hv.þm. Dal. jákvæði mitt, því ég álít, að hún sé rétt og býst við, að ég verði frekar með brtt. meiri hl. fjhn., sem er á þskj. 159, eins og hún er, heldur en að breyta henni. En þar með hefi ég ekkert sagt um hug minn til frv. yfirleitt, því ég hefi ekki eins mikið vit á þessum skattamálum eins og nefndin, sem bæði hefir mikið vit á þessu og hefir haft mikinn tíma til að yfirfara þetta og stendur því betur að vígi en ég og mínir líkar. En ég býst við, að leika muni á tveim tungum ýms ákvæði viðvíkjandi tekju- og eignarskattinum, sem hún leggur til, og að sumu leyti hefi ég meiri tilhneigingu til að fylgjast með ýmsum till.hv.þm. Ísaf.

Sigurður Eggerz Ég er þakklátur hv.þm. Barð. fyrir það, hve vel hann tók í mína till. Ég vildi svara hv. 2. þm. Árn. nokkrum orðum. Hann færði það máli sínu til stuðnings, að í Englandi væru skattar ákveðnir í fjárl., og sagði, að Englendingar vektu fast yfir sinni stjskr. En hafa Englendingar aðra stjskr. en Magna charta? ég efast um það. Eru nokkur ákvæði þar um þetta, líkt og í okkar stjskr.? Til þess að gera þetta sambærilegt verður að sýna fram á, hvort þar standi eins á og her. Hv þm. sagði, að ekki mætti taka þetta of bókstaflega. En ég vildi benda á það, að ef með einstökum lögum má fela fjárveitingavaldinu að ákveða skattamál, þá má fela því allt, og er þá búið að kippa grundvelli undan ákvæðum stjskr. Með brtt. við síðustu umr. frárl. í Ed. má koma með þessu móti að stórfelldum breyt. á skattalöggjöfinni. En því að ýta undir ógætnina, þegar svo er ástatt, að útgjöldin, sem stj. viðurkennir síðasta ár, eru orðin 17 millj.?

Hannes Jónsson Hv. þm. Dal. hélt því fram, að ákvæði frv. bryti í bága við stjskr. Þá er þess að geta, að samskonar ákvæði hafa staðið í skattalögum okkar. Þingið 1928 samþ. að heimila stj. að innheimta tekjuskattinn með 25% viðauka. Þess vegna verð ég að líta svo á, að ef tilsvarandi ákvæði þessa frv. eru of nærgöngul stjskr., þá er þingið búið að sverfa að henni æðioft. Enda þótt heimildarlögin frá 1928 væru aldrei framkvæmd, þá skiptir það ekki máli í þessu sambandi, en aðalatriðið er það, að ekkert hefir þinginu þótt athugavert við þá lagasetning, þegar hún var á döfinni, né heldur hefir því verið haldið fram síðan, að nefnd lög hafi brotið stjskr. Annars er það alveg rétt hjá hv.þm. Dal., að ákvæði frv. um að skipta til helminga skatti og útsvari og draga annan helminginn frá í tekjuframtali, getur illa staðizt, og álít ég, að annaðhvort ætti að draga allt frá eða ekkert.

Magnús Torfason Hv. þm. Dal. kom með aths. út af ummælum mínum um þau ákvæði frv., að hækka megi og lækka tekjuskattinn með einföldu fjárlagaákvæði. Gáfu þær aths. ekkert tilefni til svars, enda hafði ég ekki sagt annað en það, sem voru óhrekjanlegar staðreyndir í þessum efnum: Ég gaf einungis stutta skýrslu um reynslu mína og annara í þessum greinum. - Hv. þm. var að tala um tilfinningar, svo sem hans er vandi. Ég held, að hv.þm. ætti að temja sér dálítið meira rólega yfirvegun hlutanna, í stað þess að vera með þetta stöðuga fleipur um tilfinningar. Ég held, að það sé yfirleitt bezt að leggja tilfinningarnar til hliðar, þegar um fjármálaefni er að ræða. En þá list hefir hv.þm. Dal. ekki tamið sér, enda fer litlum sögum af fjármálaviti hans bæði fyrr og síðar. Það er alveg rétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að í þeim atriðum þessa frv., sem hv.þm. Dal. telur stjskr. brotna, er ekki um annað að ræða en það, sem verið hefir í lögum okkar síðan 1928. Þá var ráðh. heimilað að bæta 25% við tekjuskattinn. Það, sem ákveðið er í þessu frv., er því ótvírætt innan þeirra takmarka, sem gildandi lög ákveða, og er sízt lengra gengið, því að í frv. er líka heimilað að lækka skattinn um 25%, og er það því mjög í hag skattgreiðendum. Með lögunum frá 1928 er framkvæmdarvaldinu falið að ákveða skattinn að nokkru leyti og innan lögbundinna takmarka. Hér er hert á og vald þetta fengið í hendur þinginu sem fjárlagagjafa. Vitaskuld er þetta innan ramma stjskr., því að þó að stjskr. mæli svo fyrir, að skattamálum skuli skipað með lögum, þá er hér hvergi farið yfir þau takmörk. Almenni löggjafinn skal skipa þessum málum, og getur hann vitaskuld falið þetta fjárveitingavaldinu, ekki síður en framkvæmdarvaldinu, sem síðan 1928 hefir farið með þessi mál hvað þetta atriði snertir. Ef hér er um stjórnarskrárbrot að ræða, þá hefir þingið 1928 framið miklu stærra stjskr.brot. Annars er það ekki nema gott, að búið sé svo um þessa hnúta, að hægt sé að laga þetta í hendi sér að einhverju leyti, eftir kringumstæðunum á hverjum tíma. Og með því að enska þjóðin lætur sér sæma að hafa slíkt fyrirkomulag í skattamálum sínum og telur það ekkert varhugavert, þá held ég, að okkur hérna sé alveg óhætt að fara að dæmi þeirra. Er það öldungis út í bláinn að halda, að skattaloggjöf okkar verði leikfang í nokkurs manns hendi fyrir þá sök.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Mig er farið að furða á þessum umr. hér í deildinni, því þær virðast snúast um allt annað en meginatriði þessa máls. Ég minnist þess nú, að ég heyrði einn hv.þdm. tala af miklum fjálgleik um það, að ekki mætti ganga of hart að innlendum félögum og stofnunum. Ætla ég, að þetta hafi verið við 1. umr. um frv. hv. 1. þm.N.-M. um sveitargjöld. Fengu þessi orð, að því er virtist, góðar undirtektir í deildinni. Nú vildi ég mega benda þessum sömu mönnum á 7. gr. þessa frv., og mætti vel vera, að þeim rynni til rifja sú meðferð, sem þar um ræðir. Það væri eftir atvikum æskilegt, ef hv.þm. vildu láta svo lítið að athuga þessa grein, en eftir þeim umr., sem fram hafa farið, er helzt að ætla, að mjög fáir þm. hafi kynnt sér þessa gr. frv. Ég hefi reiknað út muninn á skatti tveggja félaga, sem bæði hafa jafnar tekjur skattskyldar, 30000 kr., en annað félagið hefir 10 þús. kr. hlutafé, en hitt 1 millj. kr. hlutafé. Eftir gildandi lögum og eftir frv. því, sem hér liggur fyrir, þá ætti minna félagið að greiða 8755 kr. í skatt, eða ca. 28,6% af tekjum sínum. Ég fæst ekki um þetta út af fyrir sig, en ef þetta er borið saman við það, sem stærra félagið á að borga í tekjuskatt, þá kemur það í ljós, að það félag á ekki að borga nema einar 1400 kr., eða ca. 4,6% af hinum skattskylda gróða, í stað þess að hitt fé lagið á að greiða 28,6% af sínum gróða. Ég veit ekki, hvort hv.þdm. telja það sæmilegt að ganga svo frá þessum lögum. Auk þess hlýtur stærra félagið að hafa margfalt meiri gróða til þess að hafa sömu skattskyldar tekjur sem litla félagið, því að það hefir margfalt meiri frádrátt, fyrst og fremst hundrað sinnum hærri vexti og auk þess tillag til varasjóðs, sem allt dregst frá hinum skattskyldu tekjum. Enda verður útkoman sú, að fátækara félagið greiðir allt að 30% af sínum tekjum, en hitt ekki nema liðlega 4%. Ég hygg, að hv.þdm. hefðu gott af að veita þessu athygli, áður en lengra er gengið.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Út af þessari aths. hv.þm. Ísaf. í niðurlagi ræðu sinnar vil ég benda á, að þær reglur, sem settar eru um skattgjald félaga, byggjast á þeirri hugsun, að því meiri sem gróðinn er í hlutfalli við hlutaféð, því hærri skatt skuli greiða af honum. Hinsvegar er hugsanagangur hv.þm. Ísaf. á þá leið, að því meiri sem gróðinn er án tillits til upphæða hlutafjárins, því meiri skatt eigi það að greiða, m. ö. o. alveg án tillits til þess, hvort félagið hafi í raun og veru grætt nokkuð eða ekki. Þetta er munurinn á ákvæðum og skoðunum hv.þm. Ísaf.

Haraldur Guðmundsson Ekkert skil ég í hugsanagangi hv. 1. þm. N: M., ef hann kemst að þeirri niðurstöðu, að ég vilji leggja á tekjuskatt, enda þótt engar tekjur séu fyrir hendi. Ég held, að hv.þm. sé að gera að gamni sínu. Hann veit það ósköp vel, að áður en félagið með 1 millj. kr. hlutafénu gefur upp 30 þús. kr. tekjur, þá hefir það lagt til hliðar af gróða sínum bæði vexti af hlutafénu, 45 þús. kr., og þvínæst 15 þús. kr. til varasjóðs. M. ö. o. hefir félag þetta haft 90 þús. kr. hreinan gróða, en samt er því ekki ætlað að greiða nema 1400 kr. í tekjuskatt. En litla félagið, með 10 þús. kr. hlutaféð, það má ekki greiða sínum hluthöfum nema 450 kr., en verður að greiða á 9. þús. kr. í tekjuskatt. Ef þetta er ekki ranglæti, þá veit ég ekki, hvað ranglæti er. En svo kemur hv.frsm. og fræðir þdm. á því, að ég vilji skattleggja félögin án tillits til þess, hvort þau hafa nokkurn arð eða ekki.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Ákvæði þessa frv. og gildandi laga um það, að hreinum tekjum innlendra félaga og stofnana megi draga 4% af innborguðu stofnfé eða hlutafé, er sambærilegt við persónufrádrátt einstaklinga. Miðast hundraðstala þessi við lægstu innlánsvexti, sem unnizt hefðu á þetta fé, ef það hefði verið lagt á vöxtu. Hinsvegar ber þess einnig að gæta, að hlutafé félags er ekki eign þess, heldur skuld, og þeir vextir, sem félagið greiðir eigendum hlutafjárins, koma til teknaframtals og skatts hjá þeim. Annars er það skiljanlegt, að hv.þm. Ísaf., sem samkv. kenningum jafnaðarmanna mun ekki viðurkenna, að fé eigi yfirleitt nokkurn rétt á að fá arð, vilji leggja tekjuskatt á, án tillits til þess, hvort um nokkurn raunverulegan gróða er að ræð eða ekki. Tillögur hans ýmsar í þessum málum, t. d. um fasteignaskattinn, benda til þess, að hann myndi vera ekki ófús til að ganga svo langt, að nærri stappar eignarnámi. Þessi orð hv.þm. og afstaða hans yfirleitt til skattamálanna er skiljanleg afleiðing af þessum hugsanagangi hv.þm.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Mér fannst nú hv.frsm. víkja öðru við en í síðustu ræðu sinni, því að nú var hann að leitast við að færa rök að því, að ég væri fylgjandi eignarnami. Það er mjög sennilegt, að hann geti þar rétt til um mínar skoðanir á þeim efnum, en annars finnst mér hv.þm. vera orðinn ærið gleyminn, því að fyrir nokkrum dögum vildi hann sjálfur færa tekjuskattinn upp í 104% af tekjunum, en þá var það ég, sem varð til þess að mótmæla, svo að enda þótt ég kunni að vera gráðugur í eignarnám, þá hefir þó hv.frsm. sjálfur slegið mig algerlega út í þeim efnum. Ég held meira að segja, að hann hafi sett met - slegið record - í þessum till. sínum, og hvorki ég né aðrir eignarnámsmenn hafi nokkru sinni komizt hálfa leið á móts við hv.frsm., hvað þessa hluti snertir.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Út af því, sem hv.þm. Ísaf. sagði nú, skal ég taka það fram, að það á ekki frekar við mínar till. en hans. Hans till. hnigu að því að taka miklum mun hærri tekjuskatt í ríkissjóð en nú er; síðan áttu útsvörin að leggjast ofan á, en þau eru sem næst þreföld við tekjuskattinn. Hv. þm. Ísaf. vildi hækka tekju- og eignarskattinn til ríkissjóðs um nálega helming, án þess að skeyta því nokkru, þótt bæjar- og sveitarsjóðir eigi þá eftir að taka útsvörin - þrefalda upphæð – af hinum sama tekjustofni.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég er borinn svo alvarlegum sökum af hv.frsm., að hæstv. forseti verður að leyfa mér að segja nokkur orð til þess að bera þær af mér. Hv. frsm. er enn að reyna að halda því fram, að tekjuskatturinn samkv. mínum till. fari fram úr tekjunum. Þetta er tilbúningur einn, eins og hv.þm. hlýtur að vita. Minn skattur fer ekki upp úr 48% af tekjunum, og það er því fjarri öllu viti hjá hv.frsm. að ætla að telja mönnum trú um, að hann fari upp úr 100%. Því fer fjarri, að orðum sé eyðandi að slíku. Það er einnig fjarstæða, að engar leiðir séu til þess að þrefaldaskattinn, aðrar en að þrefalda skattstigann. Slíkt dettur engum óvitlausum manni í hug, því að þá færi skatturinn upp undir 200% af tekjunum! Hinsvegar er það enginn vandi að fá 6 millj. kr. í skatt út af 30 millj. kr. skattskyldum tekjum landsmanna.

En því má ekki taka útsvörin eftir sömu reglum og tekjuskattinn?

Í sjálfu sér hefi ég ekkert á móti því, en því fer fjarri, að hv.frsm. haldi þeirri reglu í till, sínum. Hann vill láta taka tekjur sveitar- og bæjarfélaga með ýmsu móti, t. d. vegagjaldi, aukaniðurjöfnun o. fl. Hitt er háskalegur misskilningur hjá hv.frsm., að ekki sé hægt að þre- eða fjórfalda skattinn nema margfalda skattstigann að sama skapi. Mig furðar á því, að hv.frsm. skuli hvað eftir annað bera fram hvílíkar staðleysur.

Forseti (JörB): Það hefir verið óskað úrskurðar forseta um það, hvort ákvæði 8. gr. og 17. gr. þessa frv. myndu brjóta í bága við 36. gr.stjskr. 8. gr. frv. hljóðar þannig: „Tekjuskattinn eftir 6. og 7. gr. má með fjárlagaákvæði hækka eða lækka um ákveðna hundraðstölu, allt að 25%, eitt og eitt ár í senn“. En 36. gr.stjskr. hljóðar þannig: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka, nema með lögum; ekki má heldur taka lán, er skuldbindi ríkið, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins, né afnotarétt þeirra, nema samkvæmt lagaheimild“. Með „lögum“ er átt við skattalög, en ekki fjárlög. 73. gr.stjskr. hljóðar svo: „Skattamálum skal skipa með lögum“. Með ákvæðum þessarar greinar er meint, að skattamálum skuli skipa með venjulegum lögum, skattalögum, en ekki fjárlögum. Tekjur ríkissjóðs eru nær allar lögákveðnar. Tilgangurinn með fjárlögum og fyrirkomulagi þeirra er m. a. að telja beri alla tekjuliðina, og hvern tekjulið með tiltekinni upphæð, og að það skuli gert eftir gildandi lögum í því efni. Það er að vísu svo, að fjárhæðir tekjuliða eru ekki beint lögákveðnar. Þær fara að miklu leyti eftir efnum og ástæðum gjaldenda, en það er hvorttveggja, sem kunnugt er, á meiri eða minni hreyfingu. En fjárhæð hvers liðs er lögákveðin, að því leyti, að lagt er með lögum ákveðið gjald á, eftir verði gjaldstofns eða magni. Við það gjald er fjárveitingavaldið bundið, og það verður því að áætla verð gjaldstofnsins eða magn og svo að reikna út fjárhæð hvers tekjuliðs samkvæmt því eftir hinu lögákveðna gjaldi. Þegar þingið hefir talið þörf á því að breyta skattalögum undanfarið, þó sú skattabreyting hafi átt að standa stutta stund, hefir það ætíð verið gert með lögum (ekki fjárlögum), t. d. tollhækkunin, sem gerð var með lögum nr. 6, 29. júlí 1905, og standa átti tvö ár. Ennfremur skattalinunin, sem gerð var 1885 og 1887 á skatti af ábúð og afnotum jarða og lausafjár, og standa átti í tvö ár, sbr. lög nr. 25, 2. nóv. 1885, og lög nr. 17, 4. nóv. 1887. Ennfremur má minna á lög nr. 3, 1. apríl 1924, um bráðabirgðaverðtoll á nokkrum vörutegundum (átti að leggja á 20% af innkaupsverði þeirra) og gilda áttu aðeins til ársloka 1925. Og ennfremur lög nr. 2, 27. marz 1924, um heimild fyrir ríkisstj. að innheimta ýmsa tolla og gjöld með 25% gengisviðauka, á meðan sterlingspund er skráð í Reykjavík á 25 kr. og þar yfir. Þessum lögum var breytt með lögum nr. 37, 27. júní 1925. Þar er ríkisstj. heimilaði til ársloka 1927 að innheimta þetta gjald, 25% gengisviðauka, þó gengi á sterlingspundi væri þá orðið annað (fyrir neðan 25 kr.). Og enn má benda á lög nr. 36, 7. maí 1928, um heimild fyrir ríkisstj. til þess að innheimta ýmsa tolla og gjöld með 25% gengisviðauka til ársloka 1930. Vafalaust mætti og benda á fleira, sem líkt er ástatt um og það, sem nú hefir nefnt verið. Þess vil ég sérstaklega geta, út af ummælum, sem fram hafa komið um það, að eins standi á um slíka heimild til hækkunar eða lækkunar á skatti, gefna í fjárlögum og væri það gert með öðrum lögum (skattalögum), til þess að hafa skattinn hreyfanlegan, að ég tel, að hér sé ekki um hliðstætt atriði að ræða. Hækkunar- eða lækkunarheimild í skattalögum er gefin þar, með því lagaboði, er slík mál eiga að sæta, og framkvæmdarvaldinu veittur réttur til þess að ákveða, hvort það notar heimildina eða ekki, en sé heimildin notuð, er það gert samkv. þeirri skilorðslausu lagaheimild. Ef hinsvegar slík skattbreyting er látin vera komin undir ákvæði fjárlaga, er þar með farið út fyrir það svið, sem fjárlögum er ætlað að ná yfir samkv. stjskr. Í gildandi skattalögum vörum er ekkert ákvæði, sem heimilar það, að á skatti þeim, er þau ákveða, megi gera breytingu með einföldu fjárlagaákvæði. Það er því ekki við því að búast, að breyting á þeim hafi verið gerð nema með lögum (ekki fjárlögum). Enda hefir því ætið verið fylgt. Samkv. 8. gr. þessa frv. er heimild gefin til þess með fjárlagaákvæði, að breyta megi tekjuskattinum (sem ákveðinn er í 6. og 7. gr. frv.), hækka hann eða lækka um ákveðna hundraðstölu, allt að 25%, eitt og eitt ár í senn. (Hið sama gildir um eignarskattinn samkv. 17. gr.) sú breyting, sem þannig yrði gerð með fjárl.ákvæðum á skattinum (eftir á skv. 8. og 17. gr.), hvort heldur væri til hækkunar eða lækkunar, væri þá innan þess ramma, er greinarnar tiltaka, og væri því hægt að segja, að þesskonar skattbreyting væri skv. ákvæðum þessara skattlaga (ef frv. yrði að lögum með þessu ákvæði). Og sú ákvörðun, sem þannig væri með fjárlagaákvæði tekin, bryti á engan hátt í bága við ákvæði 36. gr.stjskr., þessi: „Engan skatt má á leggja né breyta né aftaka, nema með lögum“, vegna þess, að heimildin til þessarar breytingar á skattinum er að finna í þessum skattlögum. En þegar þess er nánar gætt, hvernig breyting skattsins kemur fram, hvort heldur er til hækkunar eða lækkunar, þá verður skatturinn ýmist meiri eða minni á hverri einingu af óbreyttu verði gjaldstofnsins, en það ákvarðast af fjárlagaákvæðinu. T. d. af 4000 kr. skattskyldum tekjum á skv. 6. gr. frv. að greiða í skatt 72 kr. sé skatturinn hækkaður um 25%, þá hækkar hann um 18 kr. og skatturinn yrði þá af 4000 kr. skattskyldum tekjum 90 kr. En ef um 25% lækkun er að ræða, þá verður skatturinn 54 kr. Þegar því heimild 8, gr. þessa frv. eða 17. gr. um breyting áa skattinum með fjárl.ákvæði yrði notuð, þá væri ýmist skattur með því að nokkrum hluta á lagður eða að nokkrum hluta af tekinn. Og vitaskuld er þá líka með slíkri ákvörðun skatti breytl. En samkv. 36. gr.stjskr. mega slíkar skattbreytingar aðeins verða samkv. lögum, sbr. og ávæði 73. gr.stjskr.: Skattamálum skal skipa með lögum“. þessu efni verður og að hafa í huga þann mun, sem er á skilyrðum fyrir afgreiðslu frárl. frá þingi og annara laga. Ég tel því ákvæði 8. og 17. gr. þessa frv., ef að lögum yrði, ekki geta samrýmzt ákvæðum 36. gr.stjskr., og getur því 8. og 17. gr. frv. ekki komið til atkv. Hljóta þær því að falla burt úr frv., og greinatala þess breytist samkv. því.

Magnús Guðmundsson Ég vildi f. hönd allshn. fara fram á það við hæstv. forseta, að hann taki mál þetta út af dagskrá. Ástæðan er sú, að fyrir n. liggur annað frv., sem ráðgerir breyt. á sömu lögum og þetta frv., og n. hefir ákveðið að athuga, hvort ekki sé fært að steypa þessum 2 frv. saman í eitt. Óska ég því, að málið verði tekið út af dagskrá.

Flm. (Ingvar Pálmason) Frv. sama efnis og þetta var flutt á síðasta þingi og lá þá fyrir þessari hv. deild. Gekk það í gegnum 3. umr. og voru gerðar á því nokkrar breytingar. Nú er það flutt eins og þessi hv. deild gekk frá því í fyrra, nema að bætt er við nokkrum lítilfjörlegum breytingum. Þær breyt. lúta einkum að skilyrðum fyrir veitingum dómaraembætta í fimmtardómi, og er þar helzt að geta þeirrar breyt., að dómaraefni skuli hafa aflað sér nokkurrar sérþekkingar í siglingafræði. Önnur breytingin er sú, að gert er ráð fyrir, að menn, sem sýnt hafa yfirburði með vísindalegri starfsemi á sviði lögfræðinnar. geti komið til greina við veitingu dómaraembættis, þótt eigi hafi þeir gegnt embætti í 3 ár. Þriðja atriðið lýtur að launakjörum dómenda í dóminum. Í frv. í fyrra var gert ráð fyrir lítilsháttar launahækkun frá því, sem nú er, en hér er horfið frá því, vegna yfirstandandi krepputíma, sem jafnt ganga yfir ríkissjóðinn sem landslýð allan. Að þessu athuguðu þykir eftir atvikum rétt að breyta launakjörunum ekki frá því, sem nú er, enda er opin leið til þess að hækka launin síðar, ef ástæða þykir til. Með því að þetta frv. hefir verið rætt ítarlega hér í d. áður, þá sé ég ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þetta mál við 1. umr., enda ber þess að gæta, að hér er um engar þær höfuðbreytingar að ræða frá því í fyrra, sem sérstaklega gefi tilefni til umr. á þessu stigi málsins. Ég vil því ljúka máli mínu, en leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og til hv.allshn., því hún hafði þetta mál til meðferðar í fyrra, enda munu slík mál heyra nánast undir hana.

Pétur Magnússon Eins og hv.flm. gat um í framsöguræðu sinni, er þetta í annað sinn, er frv. til laga um breytingar á skipulagi æðsta dómstóls landsins er flutt hér í þessari hv. deild að tilhlutun núv. ríkisstj. Hver sá maður, er eitthvað þekkir til ísl. réttarfarsreglna, hlýtur þegar að reka augun í, að það er alleinkennilegt, að fyrst skuli vera snúizt að hæstaréttarlögunum, þegar byrjað er á endurskoðun réttarfarslöggjafarinnar. Þau lagaboð, sem enn er farið eftir við rekstur almennra mála hér á landi, eru að mestu leyti sett á tímabilinu frá síðari hluta 17. aldar út 1. þriðjung 19. aldar. Yngstu lagaboðin eru þannig um 100 ára gömul. Það lætur nú að líkindum, að enda þótt efalaust hafi verið vel vandað til ýmsra þessara laga, þá eru þau nú í mörgum efnum orðin úrelt og á eftir tímanum. Veldur þar ýmsu um, og þá fyrst og fremst hinar miklu breytingar, sem orðið hafa á þjóðhögum vorum bæði í efnalegu og andlegu tilliti. Án þess að ég nú vilji fara að ræða þessa galla réttarfarsins til hlítar þykir mér þó rétt að benda á nokkur atriði máli mínu til stuðnings. Skal ég þá fyrst benda á fyrirkomulag dómaraskipunarinnar. Eins og kunnugt er, hafa allir undirdómarar landsins umboðsstarf á hendi, og er óhætt að segja, að hjá þeim langflestum eru dómarastörfin algert aukastarf. Af þessu leiðir það, að undirdómararnir verða tíðast valdir með annað fyrir augum en dómarahæfileika þeirra. Eins og kunnugt er, hefir verið gerð nokkur tilraun til að ráða bót á þessu fyrir nokkrum árum, en án þess þó að náðst hafi samkomulag um nokkrar endurbætur. Þá vil ég næst benda á eina mjög þýðingarmikla réttarfarsreglu, sem nú mun vera komin inn í réttarfarslöggjöf flestra siðmenningarþjóða. Það er sú regla, sem á íslenzku hefir verið nefnd aðilaskýrsla og er í því fólgin, að dómari getur kallað aðila máls fyrir sig, spurt þá spjörunum úr og borið þá saman fyrir réttinum, líkt og gert er í opinberum málum. Geta menn hugsað sér, hvort eigi muni erfið aðstaða aðila, sem eigi hefir hreint mjöl í pokanum, að eiga að standa augliti til auglitis við leikinn dómara, sem glöggur er á veilurnar í frásögn aðila, og hvort eigi muni líklegt, að í ýmsum tilfellum sé unnt að leiða sannleikann í ljós með slíkri yfirheyrslu. - En eftir ísl. réttarfarslöggjöf er þetta eigi heimilt. Nú þarf aðili, sem rangan málstað hefir að verja, ekki annað en að fara til einhvers málaflutningsmanns, semja fyrir hann einhverja skáldsögu um málsefnið, og getur hún oft verið þannig úr garði gerð, að gersamlega sé ómögulegt fyrir málaflutningsmanninn að sjá gegnum vefinn, og láta hann síðan bera fram ósannindin fyrir öllum réttum, án þess að þurfa sjálfur nokkursstaðar nærri að koma. Slíkur feluleikur með sannleikann er algerlega óþolandi. Þá má og nefna það, að samkv. réttarfarslöggjöf vorri á dómari að stjórna vitnaleiðslu og spyrja vitni. Vitnaleiðslur fara venjulega fram undir rekstri málsins fyrir undirréttinum. En svo er um hnútana búið, að oft á tíðum veit dómarinn ekki einu sinni, um hvað deilt er í málinu, þegar vitnaleiðslur fara fram, hvað þá að hann þekki hin einstöku atriði málsins. Liggur í augum uppi, hve erfið aðstaða dómara er í þessum efnum og hve mjög er hætt við, að vitnaleiðsla komi eigi að þeim notum til að upplýsa málið, sem henni er ætlað að gera og sem hún gæti gert, ef henni væri skynsamlega hagað. Loks má á það drepa, að allt fyrirkomulag réttarfarsins er mjög þunglamalegt og að málareksturinn því oft á tíðum tekur miklu lengri tíma og verður kostnaðarsamari en vera þyrfti, ef honum væri skynsamlega hagað og í samræmi við núverandi þjóðháttu. Þetta, sem hér hefir verið sagt, á allt við réttarfarsreglur einkamála. En á sama hátt er sakamálaréttarfarinu í mörgu ábótavant og langt frá að það veiti það réttaröryggi, sem annarsstaðar er krafizt. Má þar nefna sem dæmi tilhögun ákæruvaldsins og fyrirkomulag um sókn og vörn mála. En út í það skal ég eigi nánar fara í þetta sinn. Hér hefir nú aðeins verið stiklað á hinum stærri agnúum réttarfarslöggjafarinnar, en það ætti þó að nægja til að sýna, að ekki þarf lengi að leita til að finna ýmislegt, sem lagfæra mætti. Og það vil ég leggja áherslu á, að það, sem mestu varðar til að fá réttláta úrlausn mála, er, að svo sé um hnútana búið, að þeir, sem réttarins eiga að gæta, hafi aðstöðu til að knýja fram sannleikann í hverju máli. Það er höfuðatriði - flest annað er í raun réttri aukaatriði. Þó ég hafi nú - í sambandi við mál það, er hér liggur fyrir - verið að benda á, hve ófullkomin réttarfarslöggjöf vor er í ýmsum atriðum, þá á það ekki að skoðast sem nein ásökun til stjórnarinnar út af því, að hún hafi eigi hafizt handa til endurbóta í þessum efnum. Núv. stj. er a. m. k. ekki fremur ámælisverð fyrir það en þær stjórnir, sem á undan henni hafa setið að völdum síðustu einn til tvo áratugina. Og mér er það fullljóst, að endurskoðun réttarfarslöggjafarinnar er svo umfangsmikið og vandasamt verk, að það verður eigi framkvæmt svo að vel sé nema af færustu mönnum og með nægum undirbúningstíma. Reynslan hefir og orðið sú hjá nágrannaþjóðum vorum, að endurskoðun réttarfarsins hefir tekið langan tíma og kostað mikla vinnu. En þrátt fyrir þetta endurtek ég það, sem ég áður sagði, að það er ákaflega einkennilegt, að hæstaréttarlögin skuli hafa orðið fyrst fyrir stjórninni þegar hún sneri sér að endurbótum réttarfarsins. Það er einkennilegt af því, að hæstaréttarlögin eru nálega einu almennu réttarfarsreglurnar, sem eru - a. m. k. í öllum höfuðatriðum - í samræmi við þær reglur, sem gilda í flestum menningarlöndum, þar á meðal hjá frændþjóðum vorum á Norðurlöndum. Lögin eru, sem kunnugt er, aðeins 12 ára gömul og eru samin af einhverjum ágætasta lögfræðingi Íslands að fornu og nýju. Mun hann við samningu laganna hafa stuðzt við danska réttarfarslöggjöf, og veit ég ekki betur en allt fram að þessu hafi hún verið talin samsvara tímanum. En þó þetta sé nú svo, bæri að sjálfsögðu að taka frv. með fögnuði, ef í því fælust einhverjar réttarbætur, eitthvað það, sem líklegt væri til að tryggja réttaröryggi í landinu fram yfir það, sem nú er. Til þess að gera sér ljóst, hvort svo muni vera, verður eigi hjá komizt að athuga í höfuðdráttum þau nýmæli, sem frv. hefir að flytja. Fyrsta nýmælið er að finna í 1. gr. frv. og er í því fólgið að breyta um nafn á réttinum - nefna hann fimmtardóm, í stað hæstaréttar. Ekki þarf nú að leiða nein rök að því, að dómstóllinn muni jafnhæfur til að finna rétta úrlausn mála, hvort hann heitir hæstiréttur eða fimmtardómur. Þessi breyt. hefir þannig enga efnislega þýðingu. Hitt má vafalaust deila um, hvort nafnið sé viðkunnanlegra eða heppilegra. Það nafn, sem rétturinn ber nú, hefir þá kosti, að það felur sjálft í sér nokkurskonar skilgreiningu á stofnuninni, segir sjálft til um, að þar sé um æðsta dómstól landsins að ræða. Það hefir og þann kost, að það hefir um langan aldur verið notað um æðsta dómstólinn, hvort sem hann hefir verið utanlands eða innan, og er því orðið þjóðinni tamt. Ég get nú ekki fallizt á það, sem í grg. stendur, að nafnið sé málfræðilega rangt, enda þótt dómstigin séu ekki nema tvö. Þess er að gæta, að undirdómstólarnir eru margir, en yfir þeim öllum stendur hæstiréttur. Hinsvegar má ef til vill frekar deila um, hvort það sé allskostar gott mál að nota lýsingarorðið „hár“ í þessu sambandi. En ef eyra stj. er svo viðkvæmt fyrir móðurmálinu, að hún þoli ekki að heyra nafnið hæstiréttur, hefði ég kunnað betur við, að hún hefði tekið upp aftur gamla yfirdómsnafnið. Það er gott og gilt nafn og segir rétt til um stöðu dómstólsins. - Fimmtardómsheitið hefir að mínu áliti engan kost annan en þann, að nafnið er fornt. En það hefir þann galla fyrst og fremst, að það segir ekkert til um eðli stofnunarinnar, enda hefir stj. ekki séð sér annað fært en að lögbinda útlent heiti á dómstólnum samhliða hinu íslenzka. Virðist mér það fremur óviðkunnanlegt. Í öðru lagi hefir nafnið þann galla, að það er rangnefni. Almennt er talið, að fimmtardómsheitið hafi til orðið í mótsetningu við fjórðungsdóma. Um þá er eigi lengur að ræða. og yfirleitt er ekkert í íslenzkri dómaskipun né í fyrirkomulagi réttarins sjálfs, er réttlætt geti fimmtardómsheitið. Loks er það algerður misskilningur, sem virðist koma fram í grg., að fimmtardómur hafi til forna svarað til núverandi hæstaréttar. Hann var sérdómstóll, sem viss mál mátti bera undir, en ekki settur yfir fjórðungsdómana, þannig að dómum þeirra eða úrskurðum yrði áfrýjað til fimmtardóms. - Heldur finnst mér og veigalítil tilvísun grg. til fornra minninga um innlenda lögspeki og glæsilegt starf dómstóla vorra á lýðveldistímanum. Ég hygg, að forfeðrum vorum hafi verið margt betur gefið en réttdæmi. Löngum var það a. m. k. svo, að sterkur liðsafli mátti sín meira en góður málstaður, og vil ég ógjarnan ætla, að landsstjórn vor telji það til fyrirmyndar. Ég skal svo ekki að sinni fjölyrða frekar um nafnbreytingu þessa. Ég tel mig hafa fært allgóð rök fyrir, að hún sé síður en svo til bóta. Næsta nýmæli, og að sumu leyti það merkasta í frv., er í 4. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að dómaratalan sé aukin úr 3 upp í 5, með því að bæta við 2 aukadómurum, er skulu vera kennarar úr lagadeild háskólans. Hér er að því leyti stefnt í rétta átt, að án efa væri heppilegt að fjölga dómurum í réttinum, og orkar naumast tvímælis, að fjölgun dómenda mundi veita aukið réttaröryggi. Hinsvegar er sú leið, sem valin er, á ýmsa lund vafasöm. Fyrst er þess að gæta, að engin trygging er fyrir, að lagakennarar háskólans séu vel hæfir dómarar. Þeir myndu eftir sem áður valdir með tilliti til kennsluhæfileika og vísindastarfsemi, og þurfa þeir hæfileikar ekki að vera samfara góðum dómarahæfileikum. Þá kemur og - og eigi síður - til álita, að kennarar háskólans eru menn með umboðsstarfa og njóta því eigi þeirrar sérstöku verndar, er 57. gr.stjskr. veitir umboðsstarfalausum dómurum. Verða þeir því nokkuð háðari framkvæmdarvaldinu en talið hefir verið heppilegt, að dómarar æðsta dómstólsins væru. Þó má á það líta, að kennarar háskólans eru minna háðir landsstj. en flestir aðrir embættismenn, og er því að mínu áliti ekki mjög mikil hætta í þessu efni. - Ýms vandkvæði gætu hlotizt út af ákvæðum 5. gr. um það, hvenær varadómarar skulu tilkvaddir, án þess að ég sjái ástæðu til að fara nánar út í þau atriði við þessa umr. málsins. Þó að ég játi fúslega, að nýmæli þessara greina (4. og 5.) eigi að takast til alvarlegrar íhugunar, vil ég þegar láta í ljós þá skoðun, að ég tel tvímælalaust, að heppilegra hefði verið að taka skrefið fullt út og fjölga fastadómurum í fimm. Kostnaðarmunur yrði aldrei verulegur frá því, sem lagt er til í frv., því vafalaust yrði reynslan sú, að varadómarar yrðu oft til kvaddir, og mundi greiðsla til þeirra því nema talsverðri fjárhæð. Og ef svo er, að æðsti dómstóllinn sé nálega eini liðurinn í ríkisbúskapnum, sem eitthvað verður að spara á, álít ég, að komið gæti til greina að láta einn dómarann hafa á hendi ritarastörfin, líkt eins og gert var í yfirréttinum gamla. Næstu nýmælin er að finna í 8. gr. frv. Í þeirri grein eru 5 nýmæli og þar á meðal 2, sem ekki voru í frv. því, er lagt var fyrir Alþingi síðastl. ár. 3 af þessum nýmælum eru frekar þýðingarlítil, og skal ég því eigi vera langorður um þau, en drepa þó aðeins á hvert þeirra. Í 2. lið er gert ráð fyrir, að veita megi dómaraembætti þeim manni, er sýnt hefir verulega yfirburði í lögfræði með vísindalegri starfsemi, enda þó hann hafi eigi gegnt neinum af þeim störfum, sem greinin annars gerir ráð fyrir, að sé nauðsynlegur undirbúningur undir dómarastöðuna. Það má nú vafalaust með réttu segja, að þetta sé ekki hættumikið ákvæði, en rétt er þó að benda á, að engin trygging er fyrir því, að samfara vísindahæfileikum séu góðir dómarahæfileikar. Þá er í 3. lið gert ráð fyrir, að dómaraefni skuli hafa próf í siglingafræði við námsskeið, sem setja á nánari ákvæði um í reglugerð. Ég skal nú hreinskilnislega játa, að ég veit ekki, hvort þessi till. á að skoðast sem gaman eða alvara hjá höfundi frv. Ég gæti eins vel haldið, að hún væri sett inn í frv. til þess að fá tækifæri til að koma að í grg. hinum hlýlegu ummælum um Pál skólastjóra Halldórsson eins og að henni væri ætlað að verða að lögum. Ég hygg, að engum manni, sem nokkurt skyn ber á þetta mál, komi til hugar, að hæstaréttardómara gæti orðið það nokkur styrkur í starfi sínu, að hafa gengið á siglinganámsskeið. Þar sem þörf væri fyrir sérþekkingu í þeim efnum, mundi rétturinn vitanlega eftir sem áður leita til kunnáttumanna í þeirri fræðigrein. Hitt er annað mál, að oft getur verið þægilegt fyrir dómara að bera nokkurt skyn á sjómennsku, og má vera, að eitthvað slíkt hafi óljóst vakað fyrir höfundi frv. En í stað námsskeiðs í siglingafræði ætti þá að krefjast, að dómaraefni hefði verið í siglingum svo og svo lengi. Það mætti t. d. rökstyðja þá kröfu með því, að á miðöldunum hefðu sumir biskuparnir verið gamlir skútuformenn, og vissulega væri dómurum þó meiri þörf á að kunna sjómennsku en biskupum. En svo ég sleppi öllu gamni, er það vitanlegt, að það eru fjölmörg störf önnur en sjómennska, sem dómurum er nauðsynlegt að bera skyn á, og get ég því eigi séð, að ástæða sé til að setja sérstök ákvæði um kunnáttu í henni. Þriðja nýmælið í þessari grein, sem ég tel þýðingarlítið, er heimildin til að víkja frá skilyrðinu um, að dómaraefni hafi lokið prófi með 1. einkunn. Jafnan hafa verið skiptar skoðanir um, hvort yfirleitt ætti að gera 1. einkunn að ófrávíkjanlegu skilyrði fyrir embættisveitingu og allir játa, að prófeinkunn er enginn algildur mælikvarði. Samt sem áður tel ég nú vafasamt, hvort rétt er að slaka á skilyrðunum í þessu efni, og a. m. k. álít ég, að rangt væri að gera það, ef dómaraprófið yrði afnumið. Þá kem ég að þeim nýmælum, sem ég tel, að meiri þýðingu hafi. Er það fyrst aldursákvæði 4. liðs 8. gr. Ég er nú að sönnu ekki alveg viss um, hvernig ætlazt er til, að þetta ákvæði sé skilið. Hvort tilætlunin er sú, að eigi megi veita dómaraembætti eldri manna en 60 ára, eða hitt, að eldri maður en sextugur megi ekki sitja í réttinum. Sé fyrri skilningurinn réttur, hefi ég ekkert við ákvæðið að athuga. Ætti aftur á móti að skilja það á síðarnefnda veginn, ræki ákvæðið sig á 57. gr.stjskr. og gæti því eigi orðið að lögum nema stjskr. væri samtímis breytt. En auk þess væri öldungis fráleitt að gera það að ófrávíkjanlegri reglu, að hæstaréttardómari skuli víkja úr embætti á þessum aldri. Ég hygg, að eigi sé ofmælt, að allflestir menn séu hvað færastir um að gegna dómarastarfi svo vel sé einmitt í kringum sextugt. Að jafnaði eru þeir þá búnir að fá mikla dómaraæfingu og þeir eru búnir að fá mikla lífsreynslu. en hinsvegar ekki farnir að sljóvgast andlega. Og benda má á það, að í sumum þeim dómstólum, sem mest hefir verið vandað til, svo sem alþjóðadómstólnum í Haag, eru engin takmörk sett um dómaraaldurinn upp á við. Ég hygg og, að svo gæti farið, að einhverjum þætti það alltilfinnanlegur baggi fyrir ríkissjóð, ef halda ætti á fullum launum öllum sextugum mönnum og eldri, sem gegnt hefðu dómaraembætti í æðsta dómstólnum. Liggur í augum uppi, að það gæti orðið allálitlegur hópur. Þá kem ég að síðasta og aðalnýmælinu í þessari grein, um afnám prófþrautarinnar. Eftir núgildandi lögum á hæstaréttardómari að hafa sýnt það með því að greiða fyrstur dómsatkvæði í fjórum málum, og sé a. m. k. eitt þeirra einkamál, að hann sé hæfur til þess að skipa sæti í dómnum. Þetta ákvæði er fellt niður úr frv., þannig að nú á það skilyrðislaust að vera á valdi framkvæmdarvaldsins, hver skipaður er í æðsta dómstólinn, þegar sæti losnar þar. Hið núgildandi ákvæði um prófþraut er vitanlega sett í þeim tilgangi að vernda réttinn fyrir misnotkun framkvæmdarvaldsins, til að fyrirbyggja það, að ríkisstj. skipi í réttinn óhæfan dómara einungis af pólitískum ástæðum. Þessi lagasetning sýnir í raun rétti mikla framsýni þeirra manna, er lögin settu, þó samskonar ákvæði séu að vísu í lögum víða annarsstaðar. En hér á landi hygg ég, að fáum hafi komið það til hugar um þær mundir, sem lögin voru sett, að innan fárra ára væri farið að draga hæstarétt inn í flokkadeilur og harðvítugar tilraunir gerðar til að gera hann að pólitískri stofnun. Á þeim tímum hefðu menn eigi búizt við, að jarðvegur gæti orðið hér fyrir svo „reaktionærar“ skoðanir sem til þess þarf að vilja aftur draga dómsvaldið undir áhrif framkvæmdarvaldsins. - Eins og margar fleiri þjóðir höfum við reynslu fyrir, hvernig er að hafa þetta tvennt sameinað. Hinir einvöldu konungar höfðu bæði hið æðsta framkvæmdarvald og hið æðsta dómsvald á hendi. Víðast hefir það kostað alda baráttu að fá dómsvaldið leyst frá framkvæmdarvaldinu, og flestar þjóðir munu hafa í stjórnskipulögum sínum ákvæði til að fyrirbyggja áhrif framkvæmdarvalds á dómsvald. Svo mikils þykir um vert í þessu efni. Og við eins og fleiri höfum fram að þessu reynt að fyrirbyggja áhrif flokkadeilnanna á æðsta dómstólinn, meðal annars með því að svipta dómarana kjörgengi. En nú kemur dómsmálaráðherra Íslands og segir, að allir flokkar þurfi að eiga sinn fulltrúa í hæstarétti. Þessi miðaldahugsunarháttur um pólitíska beitingu dómsvaldsins, um að láta réttinn víkja fyrir valdinu, er í mínum augum eitthvert ömurlegasta fyrirbrigðið í stjórnmálalífi nútímans. Nei, æðsti dómstóll landsins á ekki að vera skipaður fulltrúum hinna pólitísku flokka. Hann á að vera skipaður vitrum, réttlátum, víðsýnum mönnum, sem geta litið hlutlaust á málin, en ekki frá sjónarmiði neins flokks eða klíku. Og þessu takmarki hygg ég, að eigi verði betur náð með öðru móti en því, sem ákveðið er í gildandi lögum, þessu samstarfi framkvæmdarvalds og dómsvalds um dómaraval. Framkvæmdarvaldið hefir það aðhald, að það getur ekki sent réttinum annað dómaraefni en það, sem líklegt er, að standist prófþrautina, og rétturinn getur vegna virðingar sjálfs sín ekki vísað hæfum dómara á bug - enda á hann aldrei að hafa tilhneigingu til þess. Dómsmálaráðherra hefir hér gert sig sekan í því, sem hann sjálfur er að víta á einum stað í grg. Hann hefir gert sig sekan í þeirri rökvillu að hugsa þetta atriði frá hagsmunasjónarmiði augnabliksins, en gleymir því, að þetta skipulag á að grípa inn í líf margra kynslóða. Hann vill beita valdinu af því að það er sjálfur hann, sem nú fer með það, enda þótt hann hljóti að sjá, að sem almenn regla er sú valdbeiting óheppileg. Þá koma ýmsar breytingar, sem ég ætla ekki að gera að umtalsefni í þetta skipti. Svo er um ýms ákvæði í 17. til 23. gr. um málaflutningsmenn við fimmtardóm. Ég vil þó þegar láta í ljós þá skoðun, að sum þau nýmæli, sem flutt eru í þessum greinum, muni mjög varhugaverð. Þá kemur í 52. gr. frv. allmerkilegt nýmæli um opinbera atkvgr. í réttinum. Þar hefir nú verið burt numin sú firra, sem slæðzt hafði inn í frv. það, sem lagt var fyrir síðasta þing, að ráðagerð dómara skyldi vera í heyranda hljóði. Um hitt verða vitanlega jafnan skiptar skoðanir, hvort heppilegt sé að hafa atkvæðagreiðsluna opinbera. Ég hygg nú fyrir mitt leyti, að vafasamt sé, að opinber atkvgr. veiti dómurunum aukið aðhald eða skerpi ábyrgðartilfinningu þeirra. Sumir hafa jafnvel viljað halda fram, að hún verkaði öfugt, sem sé freistaði dómaranna frekar til þess að láta ágreinings eigi verða vart, þó skoðanir væru eitthvað skiptar. Aðalkostur við opinbera atkvgr. er í mínum augum sá, að fróðlegt og lærdómsríkt getur verið að sjá, hvernig dómari, sem orðið hefir í minni hluta í réttinum, rökstyður skoðun sína. Eftir gildandi lögum hefir dómari að vísu rétt til að láta birta ágreiningsatkvæði, en ég get hinsvegar vel fallizt á, að rétt sé að taka skrefið fullt út og gera dómara skylt að láta ágreiningsatriði koma opinberlega í ljós. Ég hefi þá drepið á flest þau nýmæli í frv., sem nokkru verulegu máli skipta. Eins og hver maður getur sannfært sig um, með því að bera frv. þetta saman við gildandi lög um hæstarétt, er hér ekki um neinar stórfelldar breytingar á fyrirkomulagi réttarins að ræða. Flestir stærstu vankantarnir, sem á frv. voru, þegar það var lagt fyrir síðasta þing, hafa nú verið sniðnir af því, eins og hv.flm. gat um. Það er því afareinkennilegt, að frv. skuli vera flutt sem nýr lagabálkur, í stað þess að flytja frv. um breytingar á hæstaréttarlögunum. Ástæðan til, að svo var gert á síðasta þingi, var ofurskiljanleg, því þá hélt hæstv.dómsmrh. í einfeldni sinni, að hann á þann hátt gæti komið núverandi dómurum burt úr réttinum. En nú er honum væntanlega orðið ljóst, að sú leið er ekki fær, og skil ég þá eigi, hver tilgangurinn getur verið. Öllum hlýtur að vera ljóst, að rétturinn er sá sami, þó breytt væri um nafn á honum. Áður en ég lýk máli mínu get ég ekki komizt hjá að minnast lítið eitt á grg. þá, er frv. fylgir. Greinargerðin, segir hv.flm., að fylgt hafi frv. frá dómsmrh. og er ekki að efa, að hann skýri rétt frá um það. En hv.flm. má ekki ætla, að hann leysi sig undan allri ábyrgð á þessu einstæðasta plaggi í þúsund ára gamalli þingsögu vorri, með því að lýsa yfir því, að hann hafi eigi sjálfur samið það. Hann hefir orðið til að bera ósómann inn í þingið og þannig gerzt samsekur þeim, er samið hefir. Það er nú ekki ætlun mín að fara að rekja grg. þessa í heild sinni og eltast við allar þær firrur, sem í henni standa. Ég ætla t. d. ekki að tala neitt um „system“-skiptin 1927, þó vitanlega mætti margt um þau segja. Ég ætla heldur eigi að ræða um dónann, sem hrækti á lögregluþjóninn, eða togarana tvo, sem reknir voru úr landhelgi. Ég get sem sé ekki vel komið auga á, í hvaða sambandi þeir viðburðir standa við mál það, sem hér er til umr., þó höfundur grg. nefni þá sem rök fyrir, að fyrirkomulagi hæstaréttar hljóti að vera „meir en lítið ábótavant“. En sambandið þarna á milli er ofvaxið mínum skilningi. Hinsvegar eru önnur atriði í grg. þess eðlis, að ég teldi rangt að láta þeim með öllu ómótmælt. Það mun nú engan undra, sem þekkir faðerni þessarar grg., þó hæstarétti vorum séu sendar nokkrar hnútur. Hæstv. dómsmrh. er orðinn kunnur að því að láta ekkert tækifæri ónotað til að ráðast á æðsta dómstól landsins, með órökstuddum aðdróttunum og svívirðingum. Ég veit vel, að fyrst í stað stóð ýmsum mönnum nokkur stuggur af þessu, óttuðust, að árásirnar gætu leitt til þess, að rétturinn hætti að njóta þess trausts, sem hann verðskuldaði og sem honum og þjóðinni er nauðsynlegt að haldist, ekki einungis inn á við, heldur engu síður út á við. En ég held, að sá ótti sé nú horfinn hjá flestum. Menn fyrirverða sig að vísu fyrir það ófremdarástand, sem hér ríkir í þessu efni, eins og raunar í mörgu öðru, að æðsta manni réttvísinnar skuli haldast uppi að haga sér eins og núv. hæstv.dómsmrh. hefir gert. En um traust réttarins óttast menn eigi lengur. Við höfum verið svo lánsamir, að þegar í upphafi völdust í réttinn þeir menn einir, er njóta slíks trausts fyrir sakir gáfna, þekkingar og mannkosta, að engin klækihögg vinna á þeim. Og án þess að ég vilji halda því fram, að hæstarétti vorum hafi aldrei yfirsézt í dómum sínum - það gerir vafalaust hverjum dómstóli um víða veröld -, þá þori ég að fullyrða, að flestir, sem skyn bera á, eru þeirrar skoðunar, að hæstiréttur vor hafi teyst af hendi hlutverk sitt með mikilli sæmd og líklega betur en flestir gerðu sér von um, þegar æðsta dómstigið var flutt inn í landið. Og ég hygg, að enginn vandaður og skynbær maður mundi vilja halda því fram, að hæstiréttur nokkru sinni hefði gert sig sekan í hlutdrægni. Það lítur því út fyrir, að líkt hafi farið fyrir hæstv.dómsmrh. gagnvart hæstarétti eins og fór fyrir þegnum Ólafs konungs helga, að þeir þoldu honum eigi réttdæmi. En hæstv.dómsmrh. hefir nú eigi látið við það sitja í þetta sinn að ráðast að hæstarétti Íslands. Hann ræðst einnig að hæstarétti Dana og Norðmanna, með hinum hroðalegustu brigzlyrðum og vænir þá um að hafa kveðið upp vísvitandi ranga dóma. Þessar ásakanir rökstyður hann með ummælum norsks málaflutningsmanns, sem mér er ókunnugt um, af hverju eru sprottin, og með því að minna á eitt mál, hið svokallaða Bergsmál, sem dæmt var af hæstarétti Dana fyrir mörgum áratugum síðan. Í grg. er gengið út frá því sem öldungis óyggjandi, að hæstiréttur hafi kveðið upp vísvitandi rangan dóm í máli þessu. Það á nú máske ekki við að fara að hafa langar umr. um mál þetta hér, en þar sem fyrrnefnd ummæli í grg. mega teljast fjandsamleg í garð sambandsþjóðar vorrar, tel ég ekki rétt að leiða þau alveg hjá sér. Ég gerði mér því það ómak að kynna mér þetta mál og skal í fáum orðum skýra frá, hvernig það er vaxið. Í júnímánuði 1885, um það leyti sem deilurnar stóðu hæst milli Estrupsstjórnarinnar og vinstrimannaflokksins í Danmörku, var haldinn pólitískur fundur undir beru lofti í smábænum Holstebro. Til fundarins var boðað af kjósendafélagi vinstrimanna, og meðal þeirra stjórnmálamanna, sem taka áttu til máls á fundinum, var Christian Berg, sem þá var einn af áhrifamestu mönnum flokksins. Á fundarstaðnum hafði verið reistur upphækkaður pallur og höfðust þar við, auk fundarstjóra, þeir, sem til máls áttu að taka, og einhverjir fleiri. Fyrr á þessu sama ári hafði ríkisstjórnin sent umburðarbréf til allra lögreglustjóra í landinu og lagt fyrir þá að koma á stjórnmálafundi þá, sem haldnir kynnu að verða, og líta eftir, að þar færi allt löglega fram. Samkv. þessum fyrirmælum kom lögreglustjóri héraðsins á þennan fyrrnefnda stjórnmálafund í Holstebro og steig þar upp á pallinn til þess að geta betur fylgzt með, hvað fram færi. Að því er séð verður, kom lögreglustjórinn á allan hátt kurteislega fram og lét í ljós, að hann væri þar mættur einungis til að gegna embættisskyldu sinni. En Christian Berg snerist mjög illa við komu lögreglustjóra og sagði afdráttarlaust, að hann tæki ekki til máls meðan lögreglustjórinn væri þar á pallinum. Út af þessu varð svo alllangt þóf, sem endaði með því, að lögreglustjóra var með valdi varpað niður af pallinum. Út af þessu ofbeldi var síðan hafin réttarrannsókn, og urðu í henni allvíðtækar vitnaleiðslur. Vitnin, sem leidd voru, munu flest eða öll hafa verið flokksbræður Bergs, sem þarna voru viðstaddir. En vitnaleiðslan leiddi það í ljós, að Berg hafði gerzt hvatamaður þess, að ofbeldi væri beitt gegn lögreglustjóranum eftir að hann hafði neitað að fara með góðu. Fyrir þetta var svo höfðað sakamál gegn Berg og hann dæmdur fyrst í undirrétti og síðan í hæstarétti í 6 mánaða einfalt fangelsi, en það er vægasta refsing, sem lögin leggja við þessu broti. Það er rangt, sem í grg. segir, að Berg hafi verið tekinn fastur á fundinum. Hann var aldrei settur í gæzluvarðhald. Það er og rangt, sem þar segir, að hann hafi verið dæmdur í hegningarhúsvinnu. Það verður heldur eigi séð, að neinn fótur sé fyrir því, að þessi fangelsisvist hafi dregið hann til dauða. Hann lifði í 6 ár eftir að hann kom úr fangelsinu, tók „aktivan“ þátt í stjórnmálum og sat á þingi, að ég ætla. Loks er það algerlega rangt, að hann hafi eigi verið dæmdur fyrir annað en að hafa pólitískar skoðanir í andstöðu við stjórnina. Hann var dæmdur fyrir mótþróa gegn valdstjórninni. Um það má að sjálfsögðu deila, hvort danska stjórnin, sem þá sat að völdum, hafi verið ámælisverð fyrir að láta höfða mál gegn Berg út af þessari yfirsjón. Þá sat að völdum í Danmörku „reaktionær“ stjórn, eins og hér á landi nú. Og þó það geti að sjálfsögðu verið þungbært fyrir frjálslynda menn að þurfa að lúta slíkri stjórn, þá réttlætir það eigi nægjanlega, að beitt sé ofbeldi gegn henni. Og vorkunnarmál hlýtur það að vera hverri stjórn, þó hún reyni að framfylgja þeim fyrirmælum, er hún sjálf setur. En hverjum augum sem menn vilja líta á ráðstöfun stjórnarinnar um málshöfðunina gegn Berg, verður eigi séð, að dómstólarnir séu í neinu ámælisverðir í þessu efni. Þó Berg væri mikilhæfur og vafalaust að mörgu leyti ágætur maður, varð sama yfir hann að ganga eins og hvern annan borgara þjóðfélagsins. Dómstólarnir verða að dæma eftir lögunum, en ekki eftir stöðu sakbornings í þjóðfélaginu. Ég hefi farið svo ítarlega út í þetta mál, af því að mér virðist ásökun sú í garð æðsta dómstóls sambandsþjóðar vorrar, er fram kemur í grg., bæði ranglát og ósæmileg. Við athugun á þessu máli hefi ég eigi getað komið auga á neitt, er bendi til þess, að hæstiréttur hafi kveðið upp hlutdrægan dóm í máli þessu. Og ekki trúi ég því fyrr en ég fæ það frá annari heimild en hæstv.dómsmrh., að stéttarbróðir hans í Danmörku hafi látið frá sér fara lík ummæli og þau, er ég hér hefi gert að umræðuefni. Grg. endar með ótvíræðri aðdróttun til nafngreinds manns, Páls skólastjóra Halldórssonar, um að hann hafi borið falsvitni fyrir rétti. Þessi sakargift er svo alvarleg, að ég tel mér skylt að skýra hér nokkuð ítarlega frá máli því, sem sakarburður þessi er út af risinn. Í fyrra vetur tók varðskipið „Ægir“ fastan togarann „Belgaum“ sem var að veiðum út af Snæfellsnesi, flutti hann til Reykjavíkur og kærði skipstjórann fyrir landhelgisbrot. Varðskipið hafði, eins og venja er, ákveðið stað togarans, þegar hann var tekinn, með hornmælingum til ákveðinna staða á landi. Aðstaða til mælinganna mun hafa verið mjög örðug, þannig að ekki varð komizt hjá að taka þröng horn, sem hinsvegar er mjög óheppilegt, vegna þess hve erfitt er að setja þau út í sjókort og hve litlu má muna á útsetningu til þess að valda alvarlegri skekkju. Skýrsla varðskipsforingjans og útsetning hans á sjókortið bar með sér, að togarinn hefði verið innan landhelgislínu, og samkv. þessum upplýsingum var togaraskipstjórinn dæmdur í sektir fyrir lögregluréttinum hér. Málinu var svo áfrýjað til hæstaréttar, og eins og venja hefir verið til mörg síðastl. ár, var Páll skólastóri fenginn til að setja mælingar varðskipsforingjans út á sjókort eftir að málið kom til hæstaréttar. Skólastjórinn komst að talsvert annari niðurstöðu en varðskipsforinginn hafði gert, þannig að eftir útsetningu hans reyndist skipið að hafa verið fyrir utan landhelgi. Vegna þessa ósamræmis, sem þarna kom fram, voru þrír aðrir vel hæfir menn látnir setja mælingarnar út í sjókort. Komust tveir þeirra að sömu niðurstöðu og skólastjórinn, en einn að nokkuð annari, en þó ekki að sömu og varðskipsforinginn. Páll skólastjóri og fyrrv. varðskipsforingi kapt. Broberg - sem var einn þeirra manna, er sett höfðu út mælingarnar og komizt að sömu niðurstöðu og skólastjórinn - voru síðan leiddir sem vitni í málinu, og báru þeir undir eiðstilboð, að þeir hefðu sett út mælingarnar eftir beztu vitund og með þeirri nákvæmni, sem þeir frekast hefðu getað. Málið kom síðan fyrir hæstarétt og vegna þessa ósamræmis, sem fram hafði komið í útsetningunum, treysti hæstiréttur sér ekki til að leggja dóm á málið, heldur kvað upp í því úrskurð um, að dómkveðja skuli þrjá menn til að setja út mælingarnar, og var dómsuppsögn frestað unz það væri framkvæmt. Hæstiréttur taldi brotið eigi meira „einsýnt“ en svo. En nú kemur dómsmrh. Íslands og segir, að Páll skólastjóri hafi tekið að sér að verja mál togara, er dæmdur hafi verið fyrir einsýnt landhelgisbrot. Afskipti skólastjóra eru, eins og ég hefi skýrt frá, þau ein, að hann hefir sett mælingar varðskipsforingjans út í sjókort og staðfest útsetningu sína fyrir rétti. Hafi nú brotið verið „einsýnt“ hlýtur skólastjórinn sem fagmaður að hafa séð það flestum öðrum betur. En nú telur hann hinsvegar, að eigi hafi verið um brot að ræða. Hér verður því eigi um villzt, að dómsmrh. dróttar því að skólastjóranum, að hann hafi borið falsvitni fyrir rétti. Og einu rökin, sem dómsmrh. færir fyrir þessari hroðalegu ásökun, eru þau, að hann segir, að brotið hafi verið „einsýnt“, og það eftir að hæstiréttur hefir úrskurðað, að málið sé svo vafasamt, að dómur verði eigi á það lagður. Ég vil nú fyrst beina þeirri spurningu til dómsmrh., hverjar ráðstafanir hann hefir gert til að koma fram ábyrgð á hendur Páli skólastjóra fyrir þann glæp, sem hann hér ber honum á brýn. Væntanlega veit hann, dómsmrh. sjálfur, að meinsæri og yfirleitt ljúgvitni er refsivert athæfi, og meira að segja, að þung refsing liggur við því. Og jafnvel þó hann væri nú ekki svo lesinn í lögum, að hann „positivt“ vissi þetta, þá ætti réttarmeðvitund hans að vera svo næm, að hann gæti sagt sér það sjálfur. Honum ber þannig embættisskylda, sem yfirmanni réttvísinnar, til að hlutast til um, að skólastjóri sé látinn sæta ábyrgð fyrir glæpinn, svo framarlega sem ráðh. sjálfur trúir á ásökunina. En hafi ráðh. sett fram slíka ásökun sem þessa án þess að trúa sjálfur á hana, og það innan vébanda þinghelginnar - ja, þá ætla ég ekki að reyna að finna orð, er hæfilegt sé að nota yfir slíkt athæfi. Og að endingu: Þá hv. þingdeildarmenn, sem ábyrgð bera á stjórnarfarinu í landinu, vil ég spyrja: Vilja þeir gerast samsekir um það, að drótta að öldruðum heiðursmanni þeim glæp, sem frá ómunatíð hefir þótt einn hinn ljótasti og svívirðilegastur allra glæpa? Ætla þeir að leggja blessun sína yfir slíka aðdróttun, enda þótt engin tilraun sé gerð til að rökstyðja hana og enda þótt enginn þeirra trúi á hana?

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 4. landsk. hefir nú talað langt mál. Hann byrjaði á því að sýna fram á, hver þörf væri á ýmsum umbótum á sviði dómsmálanna. Hann gerði mér mikinn greiða með því að sýna ljóslega, hve mjög þessi mál hafa verið vanrækt af undangengnum stjórnum og að sýna fram á, að hans eiginn flokkur hefir á undanförnum árum bætt aðgerðarleysi á þessu sviði ofá aðrar syndir. Sá flokkur hefir ekkert hirt um það, þótt verulegir þættir okkar réttarfars væru byggðir á 100 ára gamalli og á mörgum sviðum algerlega úreltri löggjöf. Hv. 4. landsk. hefir alveg tekið í sama streng og ég með þetta. Hann hefir sýnt, hve lítinn áhuga lögfræðingarnir hafa haft fyrir þessu og hve litla vinnu þeir hafa lagt til þessara hluta. Það var líka alveg réttilega tekið fram hjá hv.þm., að ekki er hægt að ætlast til, að núv. stj. hafi getað kippt þessu öllu í lag á þeim þremur árum, sem hún hefir starfað. Einkum þó þegar þess er gætt, að sú stj. hefir orðið að hefjast handa um fjölda annara umbóta innan þjóðlífsins. Ég vil þó geta þess, að núv. stj. hefir hafizt handa á sumum sviðum þessara mála. Þannig hefir að tilhlutun stj. verið unnið að undirbúningi nýrrar hegningarlöggjafar. Að mikið sé þó enn ógert, er enginn fúsari til að játa en ég. Hv. 4. landsk. játaði, að það væri rétt, sem stendur í grg. frv., að form hæstaréttarlaganna íslenzku væri lánað eftir formi hæstaréttarlaganna dönsku, sem þá var orðið úrelt á mörgum sviðum. En það var dálítið undarlegt - og kemur líklega til af því, að hv.þm. er nýgræðingur hér á þingi -, að hann virtist ekki vita, að það var einmitt sá sami maður, Jón heit. Magnússon, sem mestan þátt átti í samþykkt hæstaréttarlaganna, sem varð næstfyrstur til að æskja breytinga á þeim. Í þessu frv. er m. a. fundin ný leið mitt á milli þess, sem Jón Magnússon vildi vera láta 1919 og 1924. Það atriði er um framkvæmd á fækkun í réttinum. Sú breyt. var ekki að öllu leyti heppileg, þótt við hana ynnist nokkur sparnaður. Ég skal játa það. En nú er bent á leið, sem bætir úr þessu án mikils kostnaðar. Hv. þm. var hissa á því, að lagt er til að breyta þessum rétti. En hann þarf ekki að vera það svo mjög. Til laganna var svo lítið vandað í upphafi. Ekkert tillit var tekið til reynslu annara þjóða. Dönsku lögin ein, sem þó voru orðin úrelt, höfð til fyrirmyndar. Það má segja, að ásökun hv. 4. landsk. kæmi úr hörðustu átt, þar sem Jón Magnússon áleit sjálfur hæstaréttarlögin svo gölluð, að hann vildi breyta þeim eftir fá ár. Hv. 4. landsk. álítur, að það skipti ekki miklu máli, hvaða nafn sé á réttinum. En fólk, sem er skylt okkur, eins og t. d. Norðmenn, hefir hafið baráttu um að skipta um nöfn á borgum hjá sér og þeir álíta, að það skipti miklu máli. Þeir hafa t. d. skipt um nafn á Kristjaníu og nefnt hana Oslo. Fyrir þetta verður að vísu engin undrabreyting á bæjunum sjálfum. Þeir vilja bara með þessu þurrka út endurminninguna um útlenda kúgun. Óþjóðlegu öflin stóðu þar kröftuglega á móti, en urðu í minni hluta. Það er af sömu ástæðu hér, að þjóðræknir menn vilja ekki lengur nota þetta danska skrípanafn, sem var á sínum tíma innlimað í okkar mál. - Annars finnst mér, að hv. 4. landsk. ætti að vera búinn að læra svo mikið af sínum eigin flokki, að hann ætti að skilja gildi nafnbreytinga. Sá flokkur tók til þess snjallræðis að reyna til að fleyta sér á nýju nafni, þegar þjóðin var búin að fá ótrú á flokknum undir gamla nafninu. Nú byggir sá flokkur alla sína framtíðarvon einmitt á nafninu. Þetta ætti hv.þm. að geta skilið, þótt hann skilji ekki þær þjóðræknisástæður, sem eru þess valdandi, að Norðmenn vilja breyta nafni borga sinna og við viljum taka upp það nafn, sem minnir á lýðveldistímana, en kasta því nafni, sem minnir á danska kúgun. Sama tilfinningaleysið fyrir fornöldinni, sem yfirleitt andaði út frá ræðu hv.þm., kom líka fram í því, að hann vildi ekki viðurkenna það, að fimmtardómurinn hefði í fornöld verið æðsti dómstóll þjóðarinnar. Það væri fróðlegt að heyra það í næstu ræðu hv.þm., hvaða dómstóll hafi verið æðri þá. Þá kom það hjá hv.þm., að það væri miður heppilegt að hafa prófessorana við háskólann sem meðdómara. Það er nú vitanlegt, að hv.þm. er orðinn gamall málaflm., enda var ræða hans meira málaflutningur en leit að sannleikanum. Síðan hæstiréttur var fluttur inn í landið, hefir það ávallt verið þrautaúrræðið að láta prófessorana við háskólann dæma í forföllum aðaldómaranna. Og þetta er gert enn. Og þó 5 menn væru gerðir fastir dómendur, þá mundi þó enn vera fylgt sömu venju. Með því að hafa fasta dómendur ekki nema þrjá vinnst sparnaður á launum til dómaranna. En auk þess hefi ég bent á það í grg. frv., og því hefir ekki verið mótmælt, að það muni verða erfiðleikum bundið að fá á hverjum tíma svo marga fræðilega menntaða lögfræðinga sem til þess þyrfti að skipa 5 dómarasæti, auk prófessora háskólans. Þeir ungu menn, sem tekið hafa lögfræðipróf, hafa fæstir sýnt áhuga að prófi loknu fyrir öðru en að flytja mál, innheimta skuldir og græða á þann hátt peninga. Það er leiðinlegt fyrir þá stétt, sem hv. 4. landsk. skipar, að hún hefir sýnt svo mikið áhugaleysi innan síns verkahrings, að það, sem gert hefir verið til umbóta í réttarfarsefnum, hefir orðið að gerast fyrir tilverknað manna, sem standa utan við lögfræðingastéttina. Hv. þm. taldi vafasamt, að prófessorarnir væru heppilegir dómarar. Það ætti þó að felast nokkur trygging í því, að ekki séu aðrir en sæmilega hæfir menn látnir skipa prófessorsembætti við háskólann, enda eru þeir núna varadómendur í hæstarétti. Ég held því, að þeir ættu alltaf að geta orðið gjaldgengir. Þá kem ég að dómaraskilyrðunum. Hv. þm. er mikið á móti því nýmæli, að fræðilega menntaður maður geti komið til greina sem aðaldómari. Einn af göllum hæstaréttarlaganna frá 1919 er einmitt það, hve þröng skilyrðin eru fyrir vali dómaranna og of gamaldags. Hér er gert ráð fyrir því, að takmörkin verði nokkuð rýmri. Það er t. d. ætlazt til, að málfærslumennirnir geti komið til greina. Þó lítið sé í þeirra hópi um fræðilega menntaða menn, þá fá þeir þó nú orðið mikla æfingu vegna fjölbreyttra mála, er þeir fást við. Það, sem var mestur galli að þessu leyti á lögunum frá 1919, var það, að eftir þeim gátu fyrst og fremst þeir orðið dómarar, sem sökum aldurs og lítillar kynningar af lífinu eins og það gerist nú á tímum voru hættir að skilja nútíðina. Þeir voru mótaðir af anda fyrri aldar. Þessir menn höfðu gegnt tiltölulega einhæfum verkum og höfðu því ekki fylgt þróun þjóðlífsins eins og skyldi. Ég vil máli mínu til sönnunar minnast á einn mann, sem nú er dáinn. Geri ég það þó ekki til þess að niðra honum á nokkurn hátt, heldur aðeins til að sýna, hvernig þessu er varið, jafnvel þó miklir hæfileikamenn eigi í hlut. Sá maður, er ég vil nefna, er Valtýr heit. Guðmundsson. Hann var bæði gáfaður og vel menntur maður og tók mikinn þátt í málefnum Íslands um síðastl. aldamót. En það var á allra vitorði, að síðustu árin, sem hann lifði, var hann alveg hættur að fylgjast með í þeirri þróun, sem hér varð á síðari árum. Einhæf fræðimennska leikur oft þannig hina mestu gáfumenn. Að vísu lá nokkuð af ástæðunni fyrir því, að svona fór fyrir V. G., í því, að hann var búsettur erlendis. Eins og sjá má á frv. þá koma sýslumenn til greina og yfirburðafræðimenn meðal lögfræðinga. Það mun reynast svo, að mestur vandinn á hverjum tíma og hvaða stjórn, sem situr við stýrið í hvert sinn, er sá, úr hve fáum verður að velja, sem til greina geta komið vegna hæfileika. Er því ekki rétt að útiloka neinn þann flokk lögfræðinga, sem hugsanlegt væri, að komið gæti til greina við það val. Þrír af alþekktustu lögfræðingum okkar, Hannes Hafstein, Sveinn Björnsson og Sigurður Eggerz, hafa verið útilokaðir frá því að geta verið dómarar í hæstarétti, því að þeir höfðu ekki nema 2. einkunn. En þessi 1. eink. segir ekki svo ákaflega mikið. Það geta verið menn, sem eru móttækilegir fyrir skoðanir annara, en síðan er eftir að vita, hvernig þeir reynast í lífinu; þeir, sem höfðu lægri einkunnina, reynast oft sízt lakari, jafnvel öllu betri. Ónotaþyrnir var það í auga hv.þm., að stungið var upp á, að dómari í fimmtardómi skyldi hafa nokkra þekkingu í siglingafræði. Hann vísaði þessu bara frá eins og hverri annari fjarstæðu, en hrakti jafnskjótt skoðun sjálfs sín með því að benda á mál, sem nú liggur fyrir hæstarétti og verður honum talsvert erfitt, af því að sérþekkingu vantar. Mér þykir alveg einsætt - eins og rök eru leidd að í grg. frv. (7. atriði) -, að þar sem mjög mikill hluti af málum hæstaréttar og oft stærstu málin hafa snert sjómennsku, en þessi mál hafa oft víðtækar afleiðingar, þá sé það barnaskapur að hafa á móti því, að dómarar eigi að hafa eitthvert vit á þessum hlutum. Það sýnist aðeins koma svo flatt upp á hv.þm., af því að hann hefir ekki vit á þeim hlutum sjálfur. Hann heldur, að veröldin spillist öll, ef örlítið gran af þekkingu kæmist þarna inn. Í frv. er lítið tekið fram um þessar kröfur um kunnáttu í siglingafræði. En ég álít, að gera ætti töluvert strangar fræðilegar kröfur í framtíðinni. Hinsvegar er ekkert, sem gat gefið hv.þm. tilefni til að halda, að þeir hefðu átt að vera skipstjórar eins og Ögmundur Pálsson. Þessi tregða gegn þekkingunni verður hv. 4. landsk.þm. til minnkunar. Það væri helzt, að hann kynni að hafa sóma af því í þjóðfélagi, þar sem fáfræðin væri sérstaklega verðlaunuð í ábyrgðarmiklum stöðum. Þá hélt hv.þm., að hann hefði ekki skilið ákvæðið, að dómarar ættu ekki að vera yngri en þrítugir og ekki eldri en sextugir. Hann hefir skilið það rétt, að ekki er hægt að skipa í embættið mann, sem er 61 árs eða 63–64 ára og hann geti svo farið frá um 65 ára aldur með fullum launum. Ef orðalag þarf gleggra, má laga það í nefnd. Þá kom hv.þm. að sjálfsköpun réttarins. Því að það er það, sem fyrir honum vakir, að rétturinn eigi í öllum aðalatriðum að vera sjálfskipaður; hann eigi ekki að vera í neinu sambandi við framkvæmdarvaldið. Hv. þm. veit, að þessi skilgreining á skiptingu valdsins, frá 18. öldinni, hefir ekki haldizt betur en það, að framkvæmdarvaldið veitir nú öll þessi embætti, nema þar sem dómarar eru kosnir, eins og í Sviss. Það, sem fyrir hv.þm. vakir, er, að framkvæmdarvaldið hafi engin teljandi áhrif á dómsskipunina. Nú eru liðin 12 ár síðan hæstiréttur var skipaður, og mér er ekki kunnugt um annað en að allir þeir menn, sem þar hafa átt sæti, hafi komið inn óprófaðir og allt gengið ágætlega fyrir því. Það, sem gerðist 1918, var aðeins það, að Jón Magnússon veitti öll embættin, og þar var ekkert próf og engar vífilengjur. En hv. 4. landsk.þm. vill gera þessa veitingu Jóns Magnússonar eilífa, svo framarlega sem íslenzka ríkið verður eilíft. Það á að ganga eins og hjá kaþólskum mönnum, sem álíta, að blessun Péturs postula fylgi öllum hans eftirmönnum og breiðist frá þeim koll af kolli til allra vígðra þjóna kapólskrar kirkju. Þessi blessun Jóns Magnússonar á þá að ná til allra dómara í hæstarétti og fimmtardómi um ókomnar aldir. Ég vildi, að hv.þm. útskýrði, hvaða guðdómlegt augnablik það var, þegar Jón Magnússon mátti festa í einu alla dómara réttarins, en að því vísdómsvali loknu mátti slá því föstu, að enginn annar ráðh. gæti gert neitt vit í vali dómara. Ég vildi annars þakka blaði, sem ég vil ekki nefna, nokkur orð, sem það lét falla út af þessu máli nýlega, - og þó gera þau mig nálega feiminn. - Eftir þeim lítur út fyrir, að öll stjórnin muni sitja a. m. k. mannsaldur. Það er ekki einungis, að stjórnarskipti megi ekki verða. Það er ekki nóg, að sami flokkur haldist við völd; hann má ekki einu sinni skipta um mann í mínu starfi. Nokkuð svipað var að heyra á hv. 4. landsk.þm. Það mundi helzt verða ég, sem um nokkuð langa framtíð veitti þessi embætti. Ég held, að þetta sé allt of mikið hól. Þó að ekki liti vel út fyrir flokki hv. þm nú sem stendur, býst ég við, að það mun lagast, áður en langt um líður, svo að ég skal hughreysta hann með því, að það er ákaflega líklegt, að íhaldsmenn komi kannske aðallega til að veita embættin. Og þeir hljóta að treysta sjálfum sér til þess. Annars hafa máske hv.þdm. tekið eftir því, að hv.þm. var svo varasamur að segja ekki meira en að flestar þjóðir létu réttina skapa sjálfa sig. Undantekningarnar eru þó nokkuð margar. Fyrst þær þjóðir, sem kjósa dómara, eins og Svisslendingar, sem að vísu eru nokkuð fjarlægir okkur og óskyldir, en standa þó áreiðanlega á sízt lægra menningarstigi. En sú þjóðin, sem næst er, Norðmenn, hafa gert það hryllilega glapræði að velja í dómarasæti menn með hinar ólíkustu lífsskoðanir, og þeir hafa opinbera atkvæðagreiðslu. Það þykir þar svo sjálfsagt, að enginn maður er svo íhaldssamur, að honum detti í hug að breyta þessu. Svo mikil hætta þykir þar á, að þetta atriði, sjálfsköpun æðsta dómstólsins, geti orðið misbrúkað, er til lengdar líður, af fámennum hópi. En segjum nú t. d., að skipta þyrfti um alla dómara í einu, og hv. 4. landsk.þm. vildi ganga undir próf, og það álít ég sjálfsagt fyrir hann, - þá yrði að fá menn, sem ekki hefðu fengið þessa postullegu blessun, til að dæma um prófraunina og vígja hina nýju dómendur. Og raunar þyrfti alltaf, til þess að rétturinn væri ályktunarfær, að sækja þriðja manninn til að vera við prófið. Þannig yrði rétturinn ekki einfær um að endurskapa sig til lengdar. Hinsvegar getur mjög auðveldlega komið fram stjórnskipuleg deila, sem erfitt yrði að leysa. Ef rétturinn tæki sig til og felldi t. d. 5 menn í röð, sem stjórnin vildi setja í laust embætti þar, þá er rétturinn ekki einfær um að skapa dómara. Þá mundi enginn fást dómarinn. Það verður þá, þegar allt kemur til alls, framkvæmdarvaldið, sem hefir ráðin, því að það hefir undirskriftarvaldið. Það er aðeins hægt að tefja með þessu prófi. Og hvað er landsstjórnin á hverjum tíma? - Ekki annað en niðurstaðan af vilja þjóðarinnar við næstu kosningar á undan. Ef stjórnin stígur einhver óheppileg spor, líða ekki nema 2–3 ár, unz þau eru máð út. Aftur getur einn réttur haldið áfram að endurskapa sjálfan sig, þangað til hann er eins og leifar aftan úr fjarlægri fornöld. Tökum dæmið frá Þýzkalandi eftir ófriðinn. Dómarnir um eignir furstanna hefðu varla farið eins og þeir fóru, ef dómararnir hefðu ekki yfirleitt verið frá keisaratímabilinu. En það má kannske ekki móðga þýzku stórþjóðina með því að fjölyrða um þetta. Dæmið sýnir aðeins, að þótt dómararnir hafi fyrst og fremst lögin til að dæma eftir, hafa þeir líka lífsskoðanir, sem þeir hljóta að fara eftir. Yngri þýzkir dómarar líta nú allt öðruvísi á eignarrétt þessa tiginborna fólks. Ég ímynda mér, að hv.þm. viti, að úr þessu varð mikill pólitískur árekstur og vandamál, af því að þjóðlífið var í óeðlilega gömlum skorðum í dómsmálum, og að nú er varla nokkur maður, sem trúir eins og gömlu dómararnir, að Vilhjálmur annar hafi gert allt í nafni guðs almáttugs. Í umr. um málið hefir verið bent á, hvernig Norðmenn haga þessum málum. Ummæli hv. 4. landsk.þm. um það ná ekki neinni átt, nema sannað sé, að Norðmenn séu heimskari en aðrar þjóðir. Þá var hv.þm. mjög hneykslaður á því, að ég tók fram, að allir flokkar ættu að hafa fulltrúa í dóminum. Þetta hlyti að leiða af því, að stjórnir úr ýmsum flokkum sitja til skiptis og koma inn mönnum með ný sjónarmið. Og það þyrfti ekki að vera ofsókn né hlutdrægni, þótt hv. 4. landsk.þm. yrði veitt eitthvert embætti af stjórn úr flokki hans. Það væri aðeins eðlileg afleiðing, að ósjálfrátt hljóta að koma inn menn af ólíkustu flokkum og með ólíkustu lífsskoðanir. Hitt er meinloka, að nokkur einn flokkur geti haft sérstakt gagn af þessu. Það er tryggt með þessu, að fjölbreyttari hugsunarháttur verði í réttinum en með því, að dómurinn endurskapi sjálfan sig öld eftir öld. Annars fellu þau orð hjá hv. 4. landsk.þm., að hæstiréttur væri á móti núverandi stjórn.

Hvaða orð voru það?

. Fyrst hv.þm. tekur það aftur, skal ég ekki fara út í það. En e. t. v. álítur hann, að hagsmunum stjórnarflokksins sé ekki sem bezt borgið í réttinum eins og hann er nú. Hv. þm. minntist á, að í frv. í þeirri mynd, sem það var í í fyrra, var ákveðið, að dómarar í hæstarétti gætu farið í fimmtardóm eins og embættismönnum, sem sátu í æðstu stöðum Reykjavíkur, var gefinn kostur á, þegar breytt var skipun á embættum þeirra, og annar þeirra tók við því embætti, sem raunverulega var smíðað upp úr fyrra embætti hans. Ýmsar ráðstafanir miðuðust í fyrra við það, að þeir færu í réttinn; það var tekið fram, að ákvæðin um lögaldur næðu ekki til þeirra o. fl. Um opinberu atkvæðagreiðsluna var hv.þm. mér alveg samdóma. Annars kom nokkur óróakippur á hv.þm., þegar hann var búinn með röksemdir sínar og fór að tala frá eigin brjósti. Ég ætla ekki að rekja stóryrði hans. En hann sagði, að ég hefði talað ógætilega um hæstarétt. Það er hreinasti misskilningur, að ekki megi tala um réttinn eins og aðrar þjóðfélagsstofnanir. Hv. þm. ætti að vita, að í stóru löndunum eru gefin út heil tímarit, sem er eingöngu „kritik“ á dómum. En hér hefir það verið talin goðgá að halda því fram, að dómar hæstaréttar gætu verið gallaðir. Ég vil benda á, að einn háttsettur málfærslumaður hefir samt sagt, að ekkert réttlæti væri til í landinu, úr því hæstiréttur dæmdi eins og hann gerði í tilteknu máli. Og til þess að gera hv.þdm. ljóst, hver ágætismaður þetta er, ætla ég að geta þess, að hann er mjög stór hlutaeigandi í Mbl. Og flokksbræður hans hafa aldrei skelfzt yfir því, þó að svo kröftug orð hafi birzt á prenti eftir þennan mann. Mér þótti hv.þm. seilast nokkuð langt um hurð til lokunnar, þegar hann tók upp hanzkann ekki aðeins fyrir núlifandi flokksbræður sína hér á landi og í Danmörku, heldur fyrir Estrupsstjórnina líka. Það er þó fullmikil ræktarsemi. Hann tekur þetta allt of hátíðlega. Sá ráðni og reyndi maður Zahle, sem nú er dómsmálaráðherra Dana, hefir nýlega „kritiserað“ Bergs-dóminn frá tímum þeirrar gömlu íhaldsstjórnar, í tilefni af því, að farið var fram á, að atkvæðagreiðsla og rökstuðningur skyldu vera opinber í hæstarétti Dana. Í Danmörku er enginn, sem ver það mál lengur. En hv. 4. landsk.þm. vill nú verja það fyrir einhverja dána Dani, þetta sem Zahle leyfði sér með ákaflega sterkum rökum að fordæma. Ég ætla ekkert að fara út í deilurnar í Danmörku. Núverandi yfirmaður dansks réttarfars hefir látið uppi sinn dóm fyrir fáum mánuðum, og ég býst við, að ég lofi Zahle að vera einum um að gefa vottorðið um þetta afskaplega fullkomna réttlæti. Þegar hv.þm. segir, að Berg hafi lifað frjáls nokkur ár, eftir að hann missti heilsuna, þá er það líkt og með Hannes Hafstein, sem lifði nokkur ár, eftir að allir kraftar voru þrotnir. Hv. þm. „fornermaðist“ út af ummælum í grg. frv. um Pál Halldórsson. Hann lagði í þau þá merkingu, að Páll ætti að hafa svarið meinsæri, er hann tók að sér að verja mál togarans. Þá ætti hv. 4. landsk.þm. að hafa svarið eins mörg meinsæri og hann hefir flutt mörg mál.

Þetta er nú illa „ræsonnerað“

. Það er mjög leiðinlegt fyrir þennan mæta mann, stýrimannaskólastjórann, sem verið hafði ráðunautur hæstaréttar í slíkum málum sem þessu, að hann fór strax að blanda sér í það fyrir undirrétti. Skipið var ekki fyrr komið að landi en hann tók að bera fram málsvörn fyrir það. Ég segi ekki, að það hafi verið lagaskylda Páls Halldórssonar að bíða eftir óhlutdrægum upplýsingum áður en hann tæki afstöðu sína til þessa landhelgismáls, en það var siðferðisskylda, þar sem hæstiréttur hafði að jafnaði litið á upplýsingar hans sem óhlutdrægar í slíkum málum. Þá mátti hann ekki byrja á því að gefa Belgaum ráð fyrir undirrétti. - Ég bjóst alls ekki við því, að Páll Halldórsson hefði reynt að vera leiðbeinandi hæstaréttar í þessu máli, því að það gerði aðstöðu hans svo mikið tortryggilegri, eftir það sem á undan var komið. Þetta allt sýnir enn betur, að rétturinn má ekki fara út í bæ til að leysa úr þeim málunum, sem eru algengust og þýðingarmest. Það getur verið, að ég geri ráðstafanir til þess, að Páll Halldórsson eigi auðvelt með að ganga að þessum orðum, að ég skrifi grein í opinbert blað, þar sem þessi orð standi, svo að hann geti farið í mál án þess að blanda Alþingi inn í það. En Páll Halldórsson má búast við að verða að standa fyrir sínu máli líka. Og raunar sé ég ekki, hvaða meiðyrði það eru, að segja, að hann hafi tekið að sér að verja mál íslenzks togara. Sé það saknæmt verk, liggur það ekki í orðunum, heldur í eðli verksins sjálfs.

Flm. (Ingvar Pálmason) Hv. 4. landsk.þm. hélt langa ræðu og sýndi málafærslumannshæfileika sína, sem flestum dm. munu hafa áður kunnir verið; ef ekki af eigin reynslu, þá af afspurn. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að um leið og ég skýrði frá, að frv. væri flutt eftir beiðni hæstv.dómsmrh., þá vildi ég með því skjóta mér undan allri ábyrgð á grg. fyrir frv. En ég var alls ekki að taka þetta fram af þeim hvötum, heldur til þess að segja sannleikann og ekkert annað. Ef hv.þm. finnur einhverja ábyrgð á mér hvíla, þá er ég fús að taka við henni. Þetta sýndi, að hann hélt meir fram vörnum málafærslumanns en að hann tæki málið óhlutdrægt. Ég býst við, ef málið fer frá þessari umr., þá sé aðstaðan svo í þinginu, að við eigum kost á að ræða það á öðrum stað, þ. e. í allshn., svo að smáatriði, sem okkur kann að greina á um, megi bíða. En ég taldi ekki rétt að taka þegjandi við ásökunum um, að ég hefði viljað koma mér undan ábyrgð.

Pétur Magnússon Það er misskilningur hjá hv.flm., að ég hafi dróttað því að honum, að hann vildi skjóta sér undan lagaábyrgð með því að geta þess, að Jónas Jónsson dómsmrh. hefði samið grg. frv. Ég benti aðeins á, að hann gæti ekki komizt undan siðferðilegri ábyrgð á því að leggja slíkt plagg fyrir Alþingi, þó annar hefði samið það. Það var ekki sérlega margt í ræðu hæstv.dómsmrh., sem ég þarf að svara við þessa umr. Nokkur atriði þó. Hann byrjaði ræðu sína með því að segja, að ég hefði gert sér greiða með því að sýna, hve mörgu væri ábótavant og hve lítið hefði verið gert til umbóta. Ég væri á sömu braut og hann. En ég hefi ekki séð neitt af umbótunum koma frá honum, engar bætur á göllunum, sem ég tel alvarlegasta á réttarfarinu. Ég vissi vel um þær breytingar á hæstaréttarlögunum, sem fram komust í stjórnartíð Jóns Magnússonar og bornar voru fram af honum og samþ. með tilstyrk núv. hæstv.dómsmrh. og hans flokks. En í höfuðatriðum taldi ég þær til spillis, einkum fækkun dómaranna. Það hlýt ég að segja, þó að Jón heitinn Magnússon stæði í flokki með ýmsum sömu mönnum og ég nú. Ég fer eftir því hvert málið er, en ekki eftir því, hver hefir flutt það. Það er ástæðulaust á þessu stigi að þrátta um nafn réttarins. Hæstv. ráðh. sagði, að Norðmenn hefðu tekið upp aftur mörg forn nöfn. Það er rétt um heiti nokkurra borga, þó að nokkuð hafi skipt í tvö horn um ánægjuna. En þeir hafa tekið upp réttnefni, sömu nöfn og tíðkuðust í fornöld á sama bænum. Hér er að vísu reynt að taka upp fornt nafn, en gallinn er, að það átti við allt annarskonar stofnun en hér er um að ræða. Hæstv. dómsmrh. þekkir það vel sem góður sögumaður, að hæstiréttur hefir allt aðra aðstöðu en fimmtardómur í fornöld, því að hann var þá hliðstæður dómstóll við fjórðungsdómana. Frá þeim var ekki hægt að áfrýja nokkru máli til fimmtardóms, ef þau höfðu orðið dæmd í þeim. Nafnbreyting þess flokks, sem hæstv.dómsmrh. er tamt að tala um, kemur ekki mjög við málið. En þess má þó geta, að þegar hann fékk nafnið Sjálfstæðisflokkur, við það að tveir flokkar runnu saman, þá vakti það fyrir mönnum að skilgreina flokkinn rétt, láta flokkinn bera réttnefni, en ekki rangnefni. Ég sé ekki ástæðu til fyrir okkur að þrátta mjög mikið um dómarafjölgunina. Við erum þar á nokkuð líkum vegi, þó að ég sé dálítið hikandi við leið hæstv.dómsmrh. Kostnaðurinn er svo hverfandi, að ef menn álíta á annað borð, að nokkurt aukið réttaröryggi verði að fjölgun dómara, þá tel ég sjálfsagt, að það verði fastir dómarar. Hæstv. dómsmrh . hafði það á móti því, að erfitt mundi reynast að fá 5 hæfa menn í dóminn og í 3 prófessorsembætti. Þetta er á litlum rökum byggt, því að síðari árin hefir útskrifazt næsta margt af hæfileikamönnum í þessari grein, svo að enginn vandi væri að skipa allar þessar stöður vel. Í þessu sambandi benti hæstv.dómsmrh. á nauðsyn þess, að dómarar þekktu vel atvinnulífið. En það eru sannarlega nógu víðtæk ákvæði um skilyrðin fyrir því að verða hæstaréttardómari, til þess að tryggja, að unnt sé að fá menn sem þekki vel til atvinnulífsins. Þarf ekki annað en að benda á málflutningsmannastéttina. Málflm. ættu að þekkja atvinnulífið betur en flestir aðrir. Og það hlýtur alltaf að vera nokkuð mikið af þeim, sem eru „kvalificeraðir“ hæstaréttardómarar. Ég lagði ekki mikið upp úr ákvæðinu um 1. einkunn. Það er í mínum augum aukaatriði. Það eru mjög litlar líkur til þess, að ekki verði alltaf til nóg af hæfum mönnum með 1. einkunn. Þessir þrír 2. einkunnar menn, sem hæstv.dómsmrh. tók til dæmis, eru, tveir a. m. k., kunnari fyrir annað en sérstaka lögfræðiþekkingu; þeir eru góðkunnir allir sem stjórnmálamenn og atkvæðamenn í ýmsu öðru. En ákvæðin um að dómarar og málflutningsmenn við hæstarétt verði að hafa fyrstu einkunn hafa reynzt uppörvun fyrir menn til að reyna að ná þessari einkunn, og hafa í öllu falli á þann hátt gert nokkurt gagn. Ég verð að trúa því, að hæstv.dómsmrh. sé full alvara með siglingafræðiprófið. Hann fór að vitna til þess, að í því margumtalaða Belgaumsmáli mundu dómararnir sjálfir hafa getað sett mælingar varðskipsforingjans út í sjókort, er þeir hefðu gengið á „námsskeið“. Það er vitanlega ekkert annað en fjarstæða. Það er sem sé mjög vandasamt verk að setja mælingar út í sjókort, og ekki nema fyrir þaulæfða menn að gera það með fullkominni nákvæmni. Eftir sem áður mundu verða til þess fengnir færustu menn, sem völ er á. Hæstv. dómsmrh. talaði um sjálfsköpun réttarins og hélt því fram, að ég vildi, að rétturinn væri ekki í neinu sambandi við framkvæmdarvaldið. Þetta er ekki rétt. Ég hefi ekki bent á þá leið, að hæsta réttardómarar einir réðu veitingu dómaraembættanna. Ég sagði, að heppilegasta lausnin væri það samstarf milli framkvæmdarvaldsins og dómstólsins, sem á að vera eftir núgildandi lögum. Annars er það nokkuð erfitt að ræða við hæstv.dómsmrh., af því að hann hugsar ekki eins og aðrir menn. Hann gerir ráð fyrir sem sjálfsögðu, að dómararnir myndu beita hlutdrægni við prófraunina.

Nei, nei, sem möguleika

. Hæstaréttardómarar ættu þó að hafa meiri æfingu en flestir aðrir í þá átt að líta hlutlaust á mál, og sé þeim ekki trúandi til að skera samvizkusamlega úr um það, hvort dómaraefni hafi leyst verkefni sitt á viðunandi hátt, þá er réttaröryggi landsins vissulega illa komið. Og það þarf sem sagt alveg sérstakan og, sem betur fer óvenjulegan hugsanagang til þess að bera mikinn kvíðboga út af þessu. Það er miklu meiri hætta, að pólitískur ráðherra, sem getur verið meira og minna réttlátur og meira og minna „fanatískur“, sé einráður um val dómara. Ég vænti þess, að flestir aðrir en hæstv.dómsmrh. sjái, að hættan er miklu meiri, ef framkvæmdarvaldið fær öll ráðin, alveg án tillits til þess, hvort dómsmrh. heitir Jónas Jónsson eða eitthvað annað. Hæstv. ráðh. sagði, að allir núv. dómarar hefðu verið skipaðir í réttinn óprófaðir. Af hverju? Af því að þeir voru fyrstu dómararnir. Ekki gátu þeir farið að prófa hver annan. Hæstv. dómsmrh. taldi, að það vekti fyrir mér að gera þessa veitingu Jóns Magnússonar eilífa og fór eitthvað út í kirkjusögu máli sínu til skýringar. Ég hefi þegar svarað þessu að efni til og einnig þeirri aðdróttun um hlutdrægni dómaranna, sem felst bak við þessi ummæli. Það er öðru nær en að ég geri ráð fyrir, að hæstv. núv. dómsmrh. sitji mjög lengi að völdum. En líkur benda til þess, að hann geti búizt við, í vetur og e. t. v. næstu árin, að geta veitt þau embætti, sem losna. Og þá telur hann þetta geta fallið saman við sína hagsmuni. Hitt er ekki annað en rangsnúningur hjá hæstv. ráðh., að ég hafi á nokkurn hátt gefið í skyn, að hagsmunum eins eða annars stjórnmálaflokks væri illa borgið með núv. skipulagi réttarins. Þá minntist hæstv.dómsmrh. í þessu sambandi nokkuð á Noreg og sagði, að þar væri enginn maður, sem vildi breyta  Hæstv. dómsmrh. sagði, að það væri almennur misskilningur hér, að ekki mætti minnast á hæstarétt né dóma hans, en erlendis væru gefin út heil tímarit, sem aðeins „kritiseruðu“ dóma og réttarfar. Mér hefir aldrei komið í hug, að ekki mætti með rökum „kritisera“ hæstaréttardóma. En við getum ekki gengið inn á, að leyfilegt sé að bera fram órökstudda dóma, sem miða aðeins að því að vekja tortryggni gegn réttinum. Um það er deilan, en ekki hitt, hvort gagnrýna megi gerðir hans. - Það er hálf broslegt að heyra hæstv. ráðh. hvað eftir annað reyna að nota til ófrægingar réttinum staðhæfingu, sem málaflm. undir rekstri máls hafði borið fram um sakleysi skjólstæðings síns, sem rétturinn svo dæmdi sekan. Annað veifið virðist mér hæstv. ráðh. ekki liggja svo vel orð til málflm., að maður geti búizt við, að hann vildi taka sem „opinberun“ hvert orð, sem fram gengur af þeirra munni. Ég skal heldur ekki fjölyrða um árásirnar á hæstarétt Dana. Hæstv. dómsmrh. vitnaði til dómsmrh. danska. Ég hefi ekki getað séð orð Zahle ráðherra, en ekki hefi ég trú á, að þau séu á þá leið, sem hæstv.dómsmrh. bar þau fram til stuðnings sínu máli. Allt, sem hann sagði um málið, var að meira eða minna leyti rangsnúið, svo að mér þykir ekki heldur ósennilegt, að þessi orð Zahle séu líka rangfærð. Þá kem ég að síðasta atriðinu í ræðu hæstv.dómsmrh., um Pál Halldórsson skólastjóra. Hæstv. dómsmrh. kom fyrst með þau einkennilegu rök, að ef orð hans í garð Páls Halldórssonar væru skilin á þá leið, að hann hefði borið ljúgvitni fyrir réttinum, þá mætti segja með sömu rökum, að málaflutningsmenn bæru ljúgvitni fyrir rétti, ef þeir flyttu mál, er töpuðust. Hæstv. dómsmrh. hlýtur nú að vita það, að málaflutningsmenn eru ekki leiddir sem vitni í málum, heldur halda þeir uppi sókn eða vörn í þeim. Aftur á móti var Páll Halldórsson leiddur sem vitni. Ég sé ekki, að hægt sé að skilja orð hæstvirts dómsmálaráðherra í greinargerðinni öðruvísi en að Páll Halldórsson hafi vísvitandi gefið rangar upplýsingar fyrir réttinum. Það gleður mig, að hæstv.dómsmrh. skuli ætla að láta hefja rannsókn gegn Páli Halldórssyni. Bendir það til þess, að hæstv. ráðh. hafi einhverja trú á sínum málstað, og er það þó afsakanlegra heldur en að hann bæri fram ásakanirnar án þess að hafa hinn minnsta trúnað á málstað sínum. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að það hefði átt að vera skylda skólastjórans að bíða með að láta í ljós álit sitt á Belgaums-málinu, en hann hefði farið að skipta sér af því áður en það var komið fyrir hæstarétt. Ég veit nú ekki betur en að málinu væri áfrýjað strax eftir að dómur var upp kveðinn í undirréttinum, og getur skólastjórinn því ekki hafa haft afskipti af málinu fyrr en fyrir hæstarétti. Það er reglan, að málaflutningsmennirnir snúi sér til sérfróðra manna, til að fá upplýsingar um mál það, er þeir flytja, því að þeir hafa upplýsingarskyldu fyrir réttinum. Í þessu máli sneri verjandi sér til Páls Halldórssonar, og hann setti svo þær mælingar á sjókortið, sem hann var beðinn um. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um málið að sinni, en mun tala um það nánar í einstökum atriðum við 2. umr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég skal aðeins segja örfá orð, því ég er á sömu skoðun og hv. 4. landsk. um það, að sem stendur sé ekki ástæða til að bæta miklu við frá hvorri hlið. Að því leyti, sem ég minntist á það, að Jón heitinn Magnússon hefði viljað breyta hæstaréttarl. árið 1924, þá gerði ég það vegna þess, að mér fundust það nokkrar upplýsingar um málið, að sá maður, sem fyrst og fremst skapaði réttinn árið 1919, skyldi vilja breyta honum eftir fáein ár. Hv. 4. landsk. vildi ekki fallast á þá viðleitni, sem lýsir sér í frv., að fá íslenzk söguleg nöfn í stað danskra skrípanafna. Kom hv.þm. með þau rök, að fimmtardómurinn forni hefði verið allt annars eðlis en hæstiréttur er nú. En þessi rök ættu þá sérstaklega við Alþingi, því að meiri munur er á Alþingi til forna og nú heldur en á fimmtardóminum og hæstarétti. Samkv. þessu hefði Jóni Sigurðssyni og öðrum getað dottið í hug að kalla Alþingi lögþing, eða eitthvað slíkt. En þeir voru þjóðræknari menn en svo, að þeir létu sér detta það í hug. Og sá var munurinn hér og í Noregi, að Danir reyndu á engan hátt að spilla fyrir þessari þjóðernisviðleitni vorri, eins og þeir hafa gert í Noregi, þegar um nafnabreytingu er þar að ræða, þar sem dönskum nöfnum er byggt út. En munur hins forna Alþingis og þingsins nú á dögum er geysimikill. Hafa flestir hv.þm. átt kost á að sjá þann mikla mun með eigin augum, því að á Þingvöllum í sumar var hvorttveggja gert: Haldnir almennir þingfundir og leikið atriði frá Alþingi hinu forna. Kom þá hinn mikli munur mjög greinilega í ljós. Hvað viðvíkur tölu dómaranna, þá álít ég, að sá kostur, sem tekinn er í frv., sé mjög heppilegur. Því að til hæstaréttar ganga mjög mörg mál, sem eru svo lítil, að þau þarfnast alls ekki fimm dómara. Skal ég aðeins minna á mál eins og t. d. einföld áfengismál, bifreiðamál o. fl. slík mál. Væri ef til vill æskilegt, að til væri einskonar milliréttur til að dæma í slíkum málum. Í stórum dómstólum erlendra þjóða skipta dómendur sér jafnan í deildir, ef ekki er um stórmál að ræða, og kemur það sjaldan fyrir, að full tala dómenda dæmi. Um sjófræðiþekkinguna vil ég endurtaka það, að ég álít, að engin vandræði séu hinum yngri mönnum að afla sér slíkrar þekkingar. Það er litið svo á, að hægt sér fyrir menn, sem enga undirstöðuþekkingu hafa, að ljúka skipstjóranámi á einum vetri. Það leiðir því af sjálfu sér, að menntamönnum, sem lært hafa mikið í stærðfræði og stjörnufræði, muni ekki veitast það sérstaklega erfitt að ljúka slíku námi, svo að þeir gætu dæmt í sjómálum og byggt á þekkingu. Og úr því að meiri hluti þeirra mála, sem koma fyrir hæstarétt, eru sjómál, þá verð ég að álíta, að slík þekking sé ekki ónauðsynlegri en þekking á löggjöf Rómverja. Hv. 4. landsk. sagði, að það gæti ekki verið nein hætta að láta dómendurna ákveða sjálfa, hverjir teknir skuli í dóminn. Því hættu þá Norðmenn við það fyrirkomulag? Þeir hafa þó meiri þekkingu og reynslu í þessum málum en við. Ég hefi þegar látið í ljós skoðun mína á Belgaums-málinu og skal ekki fjölyrða meir um það nú. Út af því geta sprottið eitt eða tvö mál. En ég verð að segja það, að ég álít það því verra fyrir hæstarétt að ætla að komast af án þekkingar á sjómálum ef hann verður að fara út í bæ og leita sér þar aðstoðar hjá misjafnlega heppilegum mönnum um vandamestu atriðin. En allra verst er þó það ástand, sem hv. 4. landsk. er svo ánægður með, að dómararnir hafi enga þekkingu á málunum, en verði eingöngu að byggja á málaflutningsmönnunum og þeirra keyptu aðstoðarmönnum.

Jón Þorláksson Ég tek til máls aðallega vegna þeirra ummæla hv. 4. landsk., að nú væru burtu numin úr frv. þau ákvæði, sem verið höfðu í því í fyrra og brytu í bága við stjórnarskrána. Þetta verð ég að álíta vafasamt. Ég vil leiða athygli hv. dm. að því, að ef ákvæði 4. liðs 8. gr. frv. á að skilja svo, sem næst liggur, að ekki megi eldri dómarar en sextugir eiga sæti í réttinum, þá er alls ekki hægt að samræma það stjskr. eins og hún er nú. Sérstaklega er ákvæði þetta í fullu ósamræmi við stjskr., þar sem ákvæði vantar í löggjöfina um það, hvað verða skuli um þá dómara, sem verða að víkja úr dóminum vegna þess að þeir eru orðnir sextugir. Stjskr. tryggir sjálfstæði dómaranna, þar sem þar er ákveðið í 57. gr., að eigi sé hægt að víkja þeim úr embætti án saka, og að þeir skuli ekki bíða neitt fjárhagslegt tjón, er þeir víkja úr dóminum. Ef á því að skilja þetta ákvæði frv. þannig, að dómarar megi ekki eiga sæti í dóminum eldri en sextugir, þá vil ég benda á það, að engin ákvæði eru til í löggjöfinni, sem tryggi það, að dómendur verði þá eins sjálfstæðir gagnvart umboðsvaldinu og þeir eru nú, engin ákvæði, sem tryggi það, að fjárhagur dómaranna verði eigi skertur. Ég vildi aðeins taka þetta fram út af ummælum hv. 4. landsk. Hinsvegar skal ég taka það fram, að ef samkomulag fengist um að breyta 4. lið 8. gr. í það horf, að dómurum séu eigi veitt þessi embætti eldri en sextugum, þá hefði ég ekkert við það að athuga. Nokkur deila hefir orðið hér um það, hvort skylda eigi dómara í hæstarétti til þess að ganga á námsskeið í siglingafræði. Hæstv. dómsmrh. hélt því fram, að það ætti ekki að vera neinum erfiðleikum bundið fyrir menn að taka próf í siglingafræði. Væri það ekki nema eins árs nám og óendanlega auðvelt nám fyrir menntamenn, sem numið hefðu öll undirstöðuatriði þessarar greinar. Ég hefi ekki numið siglingafræði, en ég hefi numið undirstöðuatriði hennar, t. d. þríhyrningafræði og ýmsar aðrar greinar stærðfræðinnar. Og ég get sagt það, að jafnvel þó að einhver gæti lokið námi í siglingafræði á einum vetri, þá yrði honum sá lærdómur gagnslaus með öllu, nema hann fengi daglega tækifæri til þess að beita þekkingu sinni á þessu sviði. Ég veit það með vissu, að það er óhugsandi fyrir mann í öðru starfi en því, er að siglingum lýtur, að halda við og geyma þekkingu sína á siglingafræði, svo að hún geti komið honum að nokkru haldi. Mér dettur ekki í hug, að samvizkusamur dómari, sem tekið hefði próf í siglingafræði á þennan hátt, myndi leyfa sér að setja sjálfur mælingar á kort, sem svo ættu að skera úr um dómsúrslitin. Þau sönnunargögn, sem dómararnir verða að byggja á, fá þeir yfirleitt utan að frá. Og sú venja mundi sennilega vera áfram, þótt lögleitt yrði námskeið í siglingafræði. Slíkt ákvæði yrði aldrei annað en dauður bókstafur. Þá vil ég aðeins minnast á fimmtardómsnafnið, enda þótt flest það, sem um það er hægt að segja, með eða móti, hafi komið fram á síðasta þingi. Hæstv. dómsmrh. bar fram þá gamalkunnu röksemd, að hann vildi með þessari nafnbreyt. tengja saman nútíð og fortíð. Benti hann í því sambandi á nafn Alþingis. En eins og hv. 4. landsk. er búinn að sýna fram á, hafði Alþingi hið forna sömu aðstöðu í þjóðlífinu og Alþingi nútímans, nema að því leyti, sem þjóðlífið var öðruvísi þá en nú. Það var því eðlilegt að tengja þar saman fortíð og nútíð. En þetta á ekki við um fimmtardóminn, eins og hv. 4. landsk. sýndi fram á. Þó má ef til vill finna eitt atriði, er gæti verið hliðstætt í þessum tveimur dómstólum. Fimmtardómurinn forni átti fyrst og fremst að dæma þau mál, sem ekki urðu útkljáð í fjórðungsdómum, en svo var bætt við flokk mála, um þingsafglöp og mútur, sem eingöngu var vísað til fimmtardóms. Nú teldi ég það vel viðeigandi, að upp úr þessu frv. risi dómstóll, hliðstæður hinum forna, sem hefði það hlutverk að dæma um þingsafglöp, því að flutningur samnefnds frv. í fyrra eru hin mestu þingsafglöp, sem orðið hafa hér á Alþingi. Ef hæstv.dómsmrh. heppnast að koma fimmtardómsnafninu á dóminn, þá verður sú breyting í meðvitund þjóðarinnar óleysanlega tengd við þingsafglöp hæstv.dómsmrh. Annars er nafnið á dómnum lítilfjörlegt atriði, og skal ég ekki tala meira um það. Þegar frv. þetta var lagt fyrir Alþingi, þá lagði ég það til hliðar án þess að lesa grg. þess, vegna þess að ég hafði þá öðru að sinna. En þegar ég kom út í bæinn, var ég alstaðar spurður, hvort ég hefði lesið grg. fimmtardómsfrv. og hvort nokkurntíma hefði verið lagt svo hneykslanlegt skjal fyrir Alþingi. Ég kvaðst ekki hafa lesið það, en ég tryði því varla, að hæstv.dómsmrh. gæti komizt öllu lengra í skorti á velsæmi en hann hefði áður komizt. En það verð ég að játa nú, er ég hefi lesið grg. frv., að hún tekur öllu öðru fram í skorti á velsæmi, sem sézt hefir frá hendi hæstv.dómsmrh., vegna hinna niðrandi ummæla um dómstóla erlendra ríkja, ásamt öðru, er ég mun víkja að síðar. Það er sitt hvað, þótt ráðh. leyfi sér að rökræða um æðsta dómstól síns eigin lands, eða annara þjóða. Það er viðurkennd regla, að ráðh. má alls ekki viðhafa niðrandi ummæli um stofnanir annara þjóða. Auðvitað hefir hæstv.dómsmrh. enga þekkingu á því, hvað ráðh. sé leyfilegt og hvað ekki, heldur er hann vanur að gefa tilfinningum sínum lausan tauminn og verða sér til minnkunar, bæði utanlands og innan. Setur það stimpil smánar og ódugnaðar á hið unga þjóðfélag vort, að annar stærsti flokkurinn í landinu skuli velja sér svo óhæfan ráðh., að hann sé til minnkunar fyrir land og þjóð. Þá hafa menn einnig hneykslazt mjög á árás þeirri á Pál Halldórsson skólastjóra, sem er í grg. frv. Er það einnig óvenjulegur skortur á velsæmi, að ráðh. skuli grípa til þess í grg. fyrir frv. að gera persónulega árás á nafngreindan heiðursmann. Og hverjar eru varnir hæstv.dómsmrh. í þessu máli? Já, hann segir, að ef Páll Halldórsson vilji ekki sætta sig við ummælin, þá skuli hann endurtaka ummælin í blaði, og svívirða hann þar aftur, svo að hann geti farið í mál. En Pall Halldórsson má vara sig! segir hæstv.dómsmrh., því að ég hefi valdið og máttinn! Þessi maður er embættismaður stjórnarinnar og undir hennar vald gefinn. Hún getur því sjálfsagt vikið honum frá. En hæstv. ráðh. má vita það, að hann má vara sig á sínu eigin valdi, eins herfilega og hann hefir misbrúkað það. Ég veit varla, hversu lengi flokkur hans lætur honum haldast uppi að misbjóða svo öllu velsæmi eins og hann gerir. Sumir segja nú reyndar, að hæstv. ráðh. sé að versna. En mér fyrir mitt leyti finnst það allt á sömu bókina lært.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég þarf ekki mörg orð til þess að svara hv. 1. landsk. Hann virðist ekki skilja þá gr. frv., sem tekur fram skilyrðin fyrir því, að menn geti orðið aðaldómarar í fimmtardómi. Í þeirri gr. stendur ekkert annað en skilyrðin. Hið fyrsta er, að maðurinn hafi tekið lagapróf með 1. einkunn. Annað skilyrðið er um það, hver undirbúningsstörf hann skuli hafa af hendi leyst. Þriðja, að hann hafi tekið próf í siglingafræði. Fjórða, að hann sé ekki eldri en 60 og ekki yngri en 30 ára. Og fimmta skilyrðið er um skyldleika. Allt þetta á við, þegar um inntöku í dóminn er að ræða. Ég gat þess í svari mínu til hv. 4. landsk., að ég hefði ekkert á móti því, að þetta væri orðað enn nákvæmara, ef það er hægt. Getur nefndin bætt þarna í orði, ef teksti frv. og yfirlýsing þess, sem hefir undirbúið frv., er ekki talin nægja. Það, sem hv. 1. landsk. sagði um, að dómarar hefðu oft enga þekkingu á því, sem þeir dæmdu um, held ég að stafi frá of mikilli bölsýni frá hans hálfu. Það, sem t. d. nú gerir nám lækna erfitt og setur þá út fyrir daglegt líf, er meiri og meiri sérfræði, sem af þeim er heimtuð. En þeir leggja það þó á sig. Lögfræðingar, sem vilja fullkomna sig fyrir dómarastarf, ættu að geta lagt það á sig að bæta við nám sitt siglingafræði. Dómari, sem tæki til starfa um 30 ára gamall og sæti í dómi minnst 30 ár, myndi á öllum þeim árum dæma mörg hundruð dóma, þar sem hann nyti þeirrar þekkingar. Ég held, að þeir verðu þeim tíma ekkert illa, sem þeir notuðu til þess að setja sig inn í siglingafræði. Ég held, að það séu ekki aðrir en sérstakir bjánar, sem setja sig á móti því, að þeir veiti sér þá þekkingu. Þeir ættu á engan hátt að geta spillzt neitt á því. Hv. 1. landsk. sagði, að þó þeir lærðu þetta, þá mundu þeir fljótlega gleyma því. Hann heldur það víst af þeirri ástæðu, að þeir verða ekki alltaf á sjó. Þessi rök hv. 1. landsk. sannfæra mig um það, að 1. einkunn í skólum er ekki alltaf einhlít. Hv. þm. tók víst 1. eink. og þótti allgóður námsmaður á sínum tíma. Þó ályktar hv.þm. nálega ávallt rangt. Nú er það svo, að maður, sem er 1–2 vetur á stýrimannaskólanum, getur tekið við skipi. Þó hefir ekki nema brot af þessum tíma farið til þess að nema siglingafræði, hinn hlutinn hefir farið til annars náms. En eftir þetta brot úr tiltölulega stuttu námsskeiði fá skipstjórarnir æfingu sína úti á sjó. Lögfræðingar, sem tækju sér tíma til þessa náms, mundu verða fullkomnari málfærslumenn. Þeir mundu svo, eins og skipstjórarnir, halda náminu við, eftir því sem staða þeirra heimtar, hvort heldur þeir eru dómarar eða málfærslumenn. Öll rök hv.þm. eru því út í loftið. Hv. l.landsk. vek að setningu fimmtardóms í fornöld og taldi, að hann hefði verið settur á stofn til að dæma í mútumálum. Sá, sem setti dóminn á stofn, hafði ekki mútað sjálfur. En það voru ýmsir aðrir, sem voru slæmir á þeim sviðum. Aðstaðan kann einmitt nú að vera lík að ýmsu leyti. Og það, sem komið hefir mönnum þeim í illt skap úti um bæ, sem tal áttu við hv.þm. um grg. frv., er vafalaust það, að einmitt í grg. er talað um ýmsar misfellur, sem átt höfðu sér stað í stjórnartíð hv. 1. landsk. Síðan hafa verið gerðar nokkrar umbætur, þótt meira þurfi að gera. Hv. þm. fór að tala um það, að grg. frv. væri hneykslanleg og velsæmi þingsins ósamboðin. Mér datt í hug, að vandlæting hv.þm. væri eitthvað svipuð því og ef fullur maður færi að predika bindindi. Sjálfur er hv.þm. frægur fyrir þingsafglöp. Mun ég þó ekki fara út í það nánar nú. Til þess gefst væntanlega tækifæri síðar. Þá var hv.þm. eitthvað leiður yfir því, að minnzt er á hæstarétt Noregs og Danmerkur í grg. Hann þoldi ekki, að talað væri um hæstarétt Dana á Estrups-tímanum. Ég held þó, að þetta sé allt of mikil viðkvæmni hjá hv.þm. Hann þolir ekki, að minnzt sé á afglöp síns eigin flokks, og ekki heldur á hliðstæð afglöp íhaldsflokksins danska frá liðnum tíma. Þetta held ég, að sé alveg óþörf viðkvæmni, þótt um andlega skyldan flokk sé að ræða. Nú eru Norðmenn búnir að breyta þessum málum í annað horf hjá sér. Þeir hafa tekið valdið af réttinum sjálfum til að veita dómaraembættin og afnumið leynilega atkvgr. Í Danmörku er það orðið samkomulag flokkanna að breyta aðeins þessu atriði nú í ár. Ég get nú varla stillt mig um, fyrst hv. 1. landsk. telur okkur svo vandfarið við aðrar þjóðir, að ekki má minnast á sögulega viðurkennda og sannaða atburði, að minna hann á eitt dæmi af því tægi. Ég er nú reyndar sammála hv.þm. um það, að vandfarið sé með sambandið við aðrar þjóðir. En ég get ekki stillt mig um að minna á eitt sérstakt atriði, er kom fyrir hv.þm. fyrir nokkrum árum. Þá gerði hv.þm. áberandi stjórnmálaafglöp gagnvart framandi þjóð. Það var þegar Reykjavík stóð í samningum um eldsvoðatryggingu fyrir bæinn við erlend félög. Þá talaði hv.þm. svo um Þýzkaland, að talið var mjög móðgandi fyrir þá þjóð. Hann taldi þá, að Þýzkaland væri svo illa statt fjárhagslega, að ekkert væri eigandi við þýzkt vátryggingarfélag, er þó stóð með sérstökum blóma. Og þótt fjárhagur ríkisins væri ekki sem allra beztur, þá var fávizka að telja, að ekki væri hægt að reka verzlun við þýzk firmu. Hann fór þar með fávísar og ósannaðar dylgjur, sem voru til skammar fyrir Ísland. Ég aftur á móti hefi aðeins getið um sögulega sannaða atburði. Þá voru einkennileg rök hv.þm. út af Páli Halldórssyni skólastjóra. Skólastjórann langar til að fara í mál við mig, og ég fyrir mitt leyti vil lofa honum það. Jakob Möller mun líka einu sinni hafa fengið slíkt leyfi, en notaði það ekki. - Annars er það meiningin með ákvæði stjskr. um friðhelgi þingmanna, að þeir fái ekki alla á hálsinn, þótt þeir segi hispurslaust meiningu sína. En ég er nú svo frjálslyndur, að ég ætla að gera skólastjóranum enn léttara fyrir með því að endurtaka þessi ummæli mín utan þings. Annars ber þeim illa saman hv. 4 og hv. 1. landsk.Hv. 4. landsk. álítur sjálfsagt að setja af stað málshöfðun gegn skólastjóranum. En hv. 1. landsk. taldi það alveg voðalegt. ef slík rannsókn yrði hafin. En þeir mega gæta að því, að það er allt annað mál, hvort hann stýrir vel skóla sínum eða hvort hann hefir í þessu tilfelli brugðizt skyldu sinni sem trúnaðarmaður hæstaréttar í þessum málum.

Pétur Magnússon Ég vil aðeins benda á, að það er misskilningur hjá hv. 1. landsk., ef hann heldur, að ég hafi verið á gagnstæðri skoðun við sig um aldurstakmarkið í sambandi við ákvæði stjskr. Ég einmitt sagði, að ef skilja bæri ákvæði frv. svo, að eldri maður en sextugur mætti ekki sitja dóminn, þá yrði samtímis að fara fram stjórnarskrárbreyting. En ef ákvæði frv. þar á móti þýddu það eitt, að ekki mætti veita eldri manni en sextugum, þá hefði ég ekkert við það að athuga. - Það er því ekkert ósamræmi milli skoðunar minnar og hv. 1. landsk. á þessu atriði.

Jón Þorláksson Hæstv. ráðh. sagði, að það væru ekki aðrir en sérstakir bjánar, sem ekki væru sér sammála um það, að dómaraefni hefðu gott af að nema siglingafræði. Ég get nú tekið mér það létt, þótt hæstv.dómsmrh. tali um bjánaskap í minn garð, því það vita allir, að hæstv. ráðh. er ekki sjálfur dómbær á þeim sviðum, er hann talar um. En það, sem ég sagði, var, að þau fræði, sem til þess þyrfti að nema, að geta dregið upp á kort mælingar svo nákvæmt sé og dæmt um þær, væru svo þung, að ekkert gagn væri í því, þótt menn hefðu einhverntíma gengið á stutt námsskeið í siglingafræði. Ég hafði nú ekki sagt neitt meira en þetta, og það hefir ekki verið hrakið. Hér er því ekki um neitt annað að ræða en þekkingarskort hæstv. ráðh. sjálfs, sem eftir venju glepur honum sýn. Hæstv. ráðh. þóttist hafa heyrt fullan mann predika bindindi. Ég hefi nú aldrei heyrt það. En ef slíkt getur átt sér stað, þá er það víst sambærilegast því, þegar hæstv. ráðh. talar um siðgæði í opinberu lífi eða spillingu í tíð annara stjórna en hans eigin, og þá einkum kringum hans eiginn stól. Ég hafði nú ekki ætlað mér að velja þessa stund til að tala um það atriði. En hæstv. ráðh. má vera viss um það, að þetta þing líður ekki svo til enda, að ég ekki, að mér lifandi og heilbrigðum, minnist á eitthvað af þeim stjórnarathöfnum, sem fram hafa farið og eru þess eðlis, að venjulegur borgari hefði framkvæmt þær, þá væri hann fyrir löngu dreginn fyrir lög og dóma og dæmdur til hegningar.

En landsdómurinn!

. Sá dómstóll heldur verndarhendi yfir öllum svívirðingum stj. og í því skjóli skákar hæstv. ráðh.

Það má ekki tala svona um dómstólana!

. Sá dómstóll tekur ekki afbrot stjórnarinnar til meðferðar meðan meiri hl. þingsins gengur með lokuð augu. En ég skal gera mig ánægðan með að geyma mér þar til síðar að minnast á spillingu stj. Ég get verið hæstv. ráðh. þakklátur fyrir það, að hann kom með lygasögu um mig inn í þingið, sem áður hafði staðið í blaði nákomnu hæstv. ráðh. og var þar merkt með dulnefni, sem ráðh. notar. Sagan er um það, að ég hafi á fundi hér í bænum farið slíkum óvirðingarorðum um Þýzkaland, að þýzki ræðismaðurinn hafi talið sig stórlega móðgaðan og gert ráðstöfun til þess, að mér væri veitt ofanígjöf. Þetta er allt saman uppspuni. Það sem þarna gerðist og saga þessi snýst sjáanlega um, er einungis þetta: Á fundi, þar sem rætt var um mismunandi tilboð, sem borizt höfðu um brunatryggingu fyrir Reykjavík, minnti ég á, hvernig þá stóð á fyrir Þýzkalandi. Svokallaður Versalasamningur stóð þá enn í gildi og skaðabótakröfur bandaþjóðanna voru slíkar, að engin von var til, að Þjóðverjar gætu innt þær af hendi. Ég benti á, að meðan engin linun fengist á þeim kröfum, þá gæti enginn vitað, hvort þýzk fyrirtæki heldu sinni gjaldgetu og gætu staðið í skilum til frambúðar. Þetta var ekki á nokkurn hátt móðgandi. Enda veit ég ekki til, að neinn aðili þýzka ríkisins hafi tekið það þannig upp, og enginn ræðismaður hefir stefnt til mín ákúrum fyrir þetta. - Þetta fór nú svo, að Þýzkaland fékk linun á skaðabótakröfunum og Reykjavík samdi um tryggingarnar við þýzkt félag. Mér detta í hug ummæli ríkisforsetans og ríkiskanzlarans þýzka, er þeir viðhöfðu, eftir að þessi linun var fengin, sem ég vildi bíða eftir. Þeir kváðu miklu fastar að orði um horfurnar fyrir Þýzkalandi, ef það hefði orðið að búa undir þeim skuldbindingum, sem þeir voru píndir til að gefa. - Mér þótti vænt um, að mér gafst tækifæri til þess að bera þessa sögusögn til baka hér í þinginu. Ég hefi engu við að bæta það, sem ég hefi áður sagt, um þann skort, sem er á allri velsæmi í grg. frv. Hæstv. ráðh. hefir heldur engu orði af því getað haggað, sem ekki var heldur von.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég þarf aðeins að svara tveim litlum atriðum. - Fúkyrðum hv. 1. landsk., sem var í mjög æstu skapi, sé ég enga ástæðu til að svara. En ég vil aðeins benda á það, að hv.þm. viðhafði harðari orð um einn æðsta dómstólinn hér á landi, landsdóminn, en áður hafa heyrzt hér á þingi. Það var líka réttilega tekið fram í fyrir honum af einum hv.þm. og hann áminntur fyrir ógætilegt orðbragð. Þetta ætti að kenna hv. 1. landsk. að haga orðum sínum varlegar framvegis en í þetta skipti. Hv. 1. landsk. lézt vera mér þakklátur fyrir að hafa minnst á afskipti hans af vátryggingu Reykjavíkur. Ég veit nú ekki, hvort hann hefir verið það í raun og veru, þótt hann léti svo. Hv. þm. játaði algerlega fásinnu sína í því máli. Og satt að segja vissi ég ekki áður, að fákænska hv.þm. væri á svona háu stigi, eins og hann lýsti sjálfur. Hann hefir, að eigin sögn, gert sig sekan um það, að blanda saman fjárhag ríkis og einstakra félaga. Það er einhver sú dæmalausasta glónska, að blanda saman fjárhag ríkis og einstakra fyrirtækja í landinu. Þó tók hitt út yfir, er hann hélt, að beðið hefði verið eftir sér með samþykkt Dawes-plansins. Sannleikurinn var sá, að enginn tók tillit til hans, hvorki utan lands né innan. Hv. 1. landsk. stóð í sérstöku sambandi við dönsk vátryggingarfélög, og mun það hafa valdið afstöðu hans til málsins. En bæjarstjórnin leit á framkomu hans eins og sérstakan fábjánahátt og hafði tillögur hans að engu og græddi á því 60 þús. kr. árlega.

Jón Þorláksson Hæstv. dómsmrh. virðist vera allilla að sér, er hann telur það fásinnu að blanda saman fjárhag ríkis, sem hefir orðið undir í hinni ægilegustu styrjöld, sem yfir heiminn hefir komið, við hag einstakra fyrirtækja í sama ríki. Hvaðan heldur hæstv. ráðh., að ríkið fái fé sitt, nema frá fyrirtækjum og einstaklingum í landinu? Þegar kreppir alvarlega að ríkissjóði, verður að taka meira af fyrirtækjunum en þau eru fær um að greiða, svo að það getur jafnvel riðið þeim að fullu. Mér finnst, að sá ráðh., sem ekki getur skilið þetta, ætti ekki að vera að tala um fásinnu og glópsku hjá öðrum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er í fyrsta lagi leiðinlegur misskilningur hjá hv. 1. landsk., að vita ekki, að enginn tók hið minnsta tillit til hans í þessu máli. Og í öðru lagi er ljóst, að hafi verið hættulegt að semja við þýzkt vátryggingarfélag áður en Dawes-samþykktirnar voru gerðar, þá var það jafnhættulegt eftir það, því að öllum er kunnugt um erfiðleika þýzka ríkisins síðan. En Reykjavíkurbær hefir grætt 60 þús. kr. árlega síðan í skjóli þess, að það hafi verið dæmalaus fásinna, sem hv. 1. landsk. hélt fram.

Flm. (Halldór Stefánsson) Í raun og veru er varla þörf að hafa neinn almennan inngang að umr. um þetta mál. Frv. er eiginlega lítið annað en lagfæringar og skýringar við lög um slysatryggingar frá 7. maí 1928, flutt til þess að kveða nánar á um tryggingarskyldu í nokkrum tilfellum, sem vafi hefir leikið á. Það hefir t. d. verið vafamál, hvort menn, sem annast flutninga með smáskipum hafna á milli, væru tryggingarskyldir eins og sjómenn, er stunda fiskveiðar á samskonar skipum. Þörfin á tryggingu er bersýnilega hin sama fyrir hvoratveggja og ákvæðin í frv. laga þetta. Þá er annað atriði um menn, sem stjórna aflvélum, er draga jarðyrkjuverkfæri. Það er álitamál, hvort þeir eru tryggingarskyldir eftir lögunum eða ekki. Veltur á því, hvort aflvélarnar geta talizt bifreiðar eða ekki, en bifreiðarstjórar eru tryggingarskyldir. Frv. leggur til að taka af allan vafa á því, að menn, er stjórna aflvélum, skuli vera það einnig. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í einstök atriði frv., nema tilefni verði gefin, en er fús til að skýra frv. fyrir væntanlegri n., ef þess verður óskað. - Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði vísað til allshn.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég þarf ekki að telja upp allar þær till. og samþykktir, sem úr ýmsum áttum hafa drifið að nú síðustu mánuðina, þar sem menn hafa lýst yfir óánægju sinni yfir Síldareinkasölunni. Alstaðar hefir komið fram mjög sterk óánægja yfir rekstri hennar og óskir um ýmsar breyt. á fyrirkomulagi hennar. Ég skal m. a. geta þess, að á Ísafirði var haldinn fundur í vetur og þar var samþ.till. á þá leið, að ef útvegsmenn fengjust ekki til þess að gera út, þá fengi Einkasalan heimild til þess að fara að reka útgerð. Þetta sýnir einna bezt, hve mikið vantraustið er orðið á þessum atvinnuvegi undir stjórn Einkasölunnar, þegar menn fara að gera ráð fyrir, að þeir aðilar, sem hingað til hafa gert út, muni leggja árar í bát. Slík till. hefir mér vitanlega aðeins komið fram á þessum eina stað, og hvort sem hún er heppileg eða ekki, vildi ég benda á hana til þess að sýna, í hvílíkt óefni er komið. Starfsár Einkasölunnar eru nú orðin þrjú. Sjútvn. hefir margbeðið um að fá skýrslur um hana, en form. hennar hefir ekki tekizt að fá þær enn. En nýlega var útbýtt hér skýrslu yfir starf Einkasölunnar á síðasta ári. Eitt m. a., sem þar er tekið fram, eru ummæli Péturs Ólafssonar framkvæmdarstj., á bls. 47, með leyfi hæstv. forseta: „Um jafnmikið fyrirtæki sem Einkasalan er og þar sem svo margskonar og ólíkra hagsmuna þeirra, er við hana eru riðnir, er að gæta, er ekki við öðru að búast en að mjög skiptar skoðanir hljóti að verða um ýmsar framkvæmdir, ekki sízt, þar sem allskonar pólitísk íhlutun, því miður, hefir seilzt allt of mikið með hramm sinn inn á verksvið Einkasölunnar“. Það er nú vitanlegt orðið, og höfum við flm. þessa frv. bent á það áður í þessari hv. d., að pólitísk áhrif á þennan atvinnuveg séu og hafi verið, síðan Einkasalan var sett á stofn, allt of mikil. Við bentum þegar í byrjun á þá hættu, er stafaði af því, að stjórnarmenn Einkasölunnar væru ekki valdir með það fyrir augum, hvort þeir hefðu þekkingu í þessari grein til brunns að bera, heldur í hvaða pólitískum flokki þeir væru. Það er nærri óhjákvæmilegt annað, eftir þeim reglum, sem nú gilda um kosning útflutningsnefndar, en að svo fari, sem farið hefir, að hér yrði ekki lögð fagþekking til grundvallar, heldur yrði farið eftir öðrum mælikvarða. Einn af forstjórum Einkasölunnar segir hér í skýrslunni, að ekki sé við öðru að búast en að skiptar skoðanir hljóti að verða um ýmsar framkvæmdir hennar. Jafnvel þótt hér væri um fyrirtæki að ræða, sem segja mætti, að vel hefði verið stjórnað, þá myndu vitanlega koma fram skiptar skoðanir um ýmsar stjórnarframkvæmdir. En hér er ekki um skiptar skoðanir að ræða af hálfu þeirra manna, sem eiga við Einkasöluna að búa, þ. e. útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna. Ég tala ekki um forstjóra Einkasölunnar og aðra dándismenn, sem hafa fengið fríðindi á kostnað annara manna. Þeir telja líklega fyrirkomulagið gott, og una vel við sinn hlut. En hjá hinum réttu aðiljum eru ekki skiptar skoðanir; frá þeim koma einvörðungu gagnrýnandi og fordæmandi skoðanir á stjórn og framkvæmdum Einkasölunnar. Það sýna samþykktir sjómanna fyrir norðan og vestan, og það sýnir fundur útgerðarmanna, sem haldinn var fyrir skemmstu í Reykjavík út af þessu máli. Á fyrri þingum hefir verið drepið á helztu skakkaföllin, sem Einkasalan hefir orðið fyrir, bæði fyrir óheppilega sölusamninga, fyrir tunnuskort og ýmisleg hlutdrægnisverk, sem stjórn hennar hefir látið sér sæma að framkvæma. En þrátt fyrir það, að óánægja með Einkasöluna hafi alltaf frá upphafi látið á sér bóla, hafa þó aldrei komið jafnháværar raddir um misbresti og jafneindregnar kröfur um lagfæringu eins og nú. Og það er það, sem hefir knúð okkur, sem stöndum að þessu frv. á þskj. 145, til að bera fram nokkrar till. til breyt. á stjórnarfyrirkomulaginu, ef vera mætti, að þær yrðu til bóta á helztu stórgöllum þessarar stofnunar. Ekki er fyrir það að synja, að raddir hafa komið fram um algert afnám Einkasölunnar, og getur vel verið, að það sé hið réttasta. En við flm. höfum ekki, að svo komnu máli, talið hentugt að krefjast þess, að Einkasalan verði afnumin. Hinsvegar vil ég skírskota til þeirrar ábyrgðar, sem alþm. hljóta að hafa á því, hvernig þessari atvinnugrein fyrir atbeina þingsins er nú komið. Það er því von okkar, að Alþingi vilji gera tilraun til að bæta úr ástandinu, sem nú er,  Um það, hvernig fara kann í framtíðinni, ef sama áframhald verður, getur tæplega orkað tvímælis. Það er sennilegt, að það, sem vakað hefir fyrir sjómönnunum á Ísafirði, að einstakir menn hættu að gera út á síld, verði ofan á. Því að nú er sannarlega óglæsilegur hagur þeirra manna, sem atvinnu sína stunda við síldveiðarnar, hvort sem þeir hafa látið afla sinn í bræðslu eða söltun. Það er ekki ætlun mín að fullyrða neitt um, að allir ágallar lagfærist í fljótu bili, þó að breytt yrði til um stjórnarfyrirkomulag. En með þessu frv. er lagður sá grundvöllur, að þeir aðilar, sem bera mesta ábyrgðina, eiga að ráða þar um mestu, og þeir geta þá ekki kennt öðrum um þau skakkaföll, sem fyrir kynnu að koma. Ég skal svo aðeins minnast lítillega á helztu till. Aðalbreytingin er sú, að öll útflutningsnefnd sé kosin af síldareigendum og sú kosning fari fram á þann hátt, sem venjulegur er t. d. í hlutafélögum og samvinnufélögum, þ. e. á aðalfundi. Þar eiga að mæta 24 fulltrúar, og samkv. venjulegri skiptingu á síldaraflanum virðist sanngjarnast, að 13 séu kosnir af útgerðarmönnum um allt land, 8 af sjómannafélögunum og 3 af stýrimannafélögunum, eftir nánari reglum, sem atvmrh. setur. Í frv. er einnig gert ráð fyrir, að ef vill megi breyta um stjórn Einkasölunnar, þannig að aðeins verði einn framkvæmdarstjóri. Við viljum gefa útflutningsnefnd frjálst, hvort þeir eru einn eða fleiri. Það hefir komið fyrir, að ýmsar mjög misbrestasamar ráðstafanir hafa komið af því, að þarna voru 3 jafnvaldamiklir forstjórar; einn þeirra, sem var í Kaupmannahöfn, seldi sömu síldina og annar hafði selt á Siglufirði. Síldareinkasalan varð auðvitað skaðabótaskyld, og þær skaðabætur borgast af síldareigendum. Þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum um afleiðingar núverandi skipulags. Í frv. er gert ráð fyrir aðalfundi. Liggja fyrir því m. a. þau rök, að nauðsynlegt er að hafa einhvern sameiginlegan fund, þar sem gagnrýni komi fram á framkvæmdum stjórnendanna, og til þess að þeir geti bitizt, sem þurfa að bítast. Þeir mörgu fundir, sem hafa verið haldnir úti um land, eru sýnilegur vottur þess, að það vantar einhvern þann vettvang, þar sem aðilar geti rætt um síldarmálin. Svo er maður líka neyddur til að ræða ítarlega um þau á Alþingi, af því að slíkan aðalfund vantar. Þetta eru aðalbreytingarnar. Þó að ekki sé hér þröngsetinn bekkurinn, hafa þó nokkrir þm. bætzt við síðan áðan, og vil ég því aftur leyfa mér að benda á það, að fari svo, að Alþingi skirrist við að gera umbætur á fyrirkomulagi Síldareinkasölunnar, er ekki vafi á því, að þær raddir, sem hrópa á, að hún verði lögð niður, verða sterkari. Um afleiðingar þess, ef Einkasalan yrði lögð niður, skal ég ekkert segja, en við flm. þessa frv. höfum ekki séð okkur fært að leggja það til, af ýmsum ástæðum. Hinsvegar er það skylda Alþingis að gera þær umbætur á Einkasölunni, sem viturlegar mega þykja eftir reynslunni að dæma. Verða þm. að reyna að sameinast um það mark, hvaða skoðun sem þeir svo hafa á einkasölum yfirleitt. Fæ ég ekki séð, að það sé verjandi fyrir þingið að láta sem vind um eyrun þjóta allar þær kvartanir og áskoranir um fyrirkomulag Einkasölunnar, sem borizt hafa utan af landi. Þingið verður að gera einhverja tilraun til að ráða bætur á núverandi ástandi í þessum efnum, og að því vildum við flm. þessa frv. styðja. Frv. er í samræmi við óskir meiri hl. þeirra aðila, sem þetta mál skiptir mestu, en það eru sjómenn og útgerðarmenn. Þeir hafa séð, hve það hefir eyðileggjandi áhrif að hafa pólitíska yfirstjórn fyrir fyrirtæki sem þessu, og hversu hinar ýmsu framkvæmdir verða verri og ómögulegri, þegar starfsmennirnir, allt frá þeim efsta til þess lægsta, eru valdir eftir pólitískum verðleikum. Óska þeir því, að yfirstjórn Einkasölunnar verði fengin þeim réttu aðilum í hendur, sem eru þeir, er vöruna eiga. Sá maður, sem ekki hefir annara hagsmuna að gæta en að hefja laun sín, er ekki eins líklegur til að leggja sig í líma fyrir það fyrirtæki, sem hann starfar við, eins og eigandi fyrirtækisins sjálfur. Af þeim ástæðum leiðir og, að þeir eru líklegastir til að stiga spor til umbóta á fyrirkomulagi Einkasölunnar, sem hafa þar hagsmuna að gæta, sem hún er, auk þess sem þeir hafa bezta þekkingu á þessum atvinnuvegi til brunns að bera. [Frh.]