Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Á þessum fundi verður 1. umr. fjárlaga. Það hafa komið fram tilmæli frá Ríkisútvarpinu um að útvarpa þessari umræðu frá byrjun í um tvo klukkutíma. Þessi tilmæli verða nú borin undir atkvæði.



Herra forseti. Fjárlög eru ein veigamesta undirstaðan í efnahagsstjórn ríkisins. Niðurstöðutölur þeirra í heild og einstökum atriðum hafa ómæld áhrif á allt gagnverk þjóðlífsins. Þau snúa ekki einvörðungu að efnahagsstarfsemi í þröngri merkingu þess orðs. Fjárlög ríkisins eru með beinum og óbeinum hætti hluti af heimilishaldi hverrar einustu fjölskyldu í landinu og hvers einstaklings. Í þeim er fólgin engu minni fjölskyldupólitík en efnahagspólitík ef menn vilja greina viðfangsefnið þannig sundur. Afgreiðsla fjárlaga á Alþingi markar því hverju sinni ákveðin þáttaskil. Fjárlögin eru allt í senn spegilmynd af efnahagslegum aðstæðum, ákvörðunum fyrri þinga og pólitík þeirrar ríkisstjórnar er í hlut á. Þannig eru fjárlögin mikilvægur áttaviti. Fólkið í landinu, atvinnufyrirtækin eiga að geta ráðið nokkuð af þeim hvert stefnir, tekið ákvarðanir um eigin fjárhagsmálefni með tilliti til þess. Nauðsynlegt er að slíkur áttaviti taki rétt mið af umhverfi öllu og aðstæðum. Þannig verður frv. til fjárlaga jafnan að gefa sem skýrasta mynd af raunverulegri stöðu ríkisfjármálanna þegar það er lagt fram. Nauðsynlegt getur síðan verið að frv. taki breytingum í meðförum Alþingis til samræmis við það sem vitað er nýjast um stöðu og horfur í efnahagsmálum áður en það er samþykkt sem lög frá Alþingi. Breyting til bóta hefur orðið á vinnubrögðum í þessum efnum undanfarin ár og með því frv. sem lagt var fram af fyrrv. fjmrh. og ég mæli hér fyrir í dag úrðu enn viss þáttaskil bæði að formi og efni. Formbreytingunum hyggst ég víkja að síðar, en efnislegu markmiðin, sem sett voru fyrir fjárlagagerðina, voru í aðalatriðum þau að erlendum lántökum hins opinbera skyldu settar þær skorður að eigi skyldi tekið meira af erlendum lánum en sem næmi afborgunum af eldri lánum og sem næst jöfnuður skyldi vera milli tekna og gjalda ríkissjóðs. Miðað við þann þrönga stakk sem þjóðarbúskapnum og ríkissjóði er sniðinn náðist því verulegur árangur með gerð frv. Hitt var ljóst að ef ganga ætti að marki í skrokk á þeim viðskiptahalla sem við blasir á árinu 1986 yrði að koma til veruleg lækkun útgjaldaáforma ríkis og þjóðar. Sýnt var og að frumkvæði og fordæmi í því efni varð að koma frá ríkinu sjálfu. Þyngri byrðar verða ekki lagðar á launafólk í því skyni að ná þeim markmiðum. Einnig var ljóst að hluti af þeirri nýju skattheimtu sem ráðgerð er í frv. var ótryggur. Ástæða var því til að leita annarra leiða til að jafna reikningana. Skömmu eftir að ríkisstj. gekk frá frv. um miðjan september urðu miklar hræringar á erlendum gjaldeyrismörkuðum. Flest bendir til að þær leiði til versnandi viðskiptakjara eða minni kaupmáttar útflutningstekna. Með hliðsjón af þessum breyttu aðstæðum var ljóst orðið að öll rök hníga að því að draga enn frekar saman seglin í ríkisbúskapnum á næsta ári en ráð var fyrir gert. Um þetta urðu ríkisstj. og stjórnarflokkar fljótt sammála og hefur síðan verið unnið að þeirri endurskoðun, sem nauðsynleg var í þessu skyni, á vegum sérstakrar nefndar stjórnarflokkanna og fjmrn. Það verður ekki með sanni sagt að almennar efnahagshorfur hér á landi séu sérlega bjartar um þessar mundir. Sjávarútvegurinn býr enn við erfið rekstrarskilyrði þrátt fyrir tiltölulega góð aflabrögð á þessu ári. Sæmileg velgengni er eigi að síður á ýmsum sviðum atvinnurekstrar. Þær ákvarðanir sem stjórnvöld taka um efnahagsstjórn á næstu vikum, svo og ákvarðanir annarra, ekki síst um launa- og kjaramál, geta skipt sköpum um hvort þjóðin ratar út úr efnahagsþrengingunum á næstu misserum eða ekki. Verði ekki gripið á þessum viðfangsefnum af bæði lipurð og festu gæti gangverk efnahagslífsins farið að snúast öndvert við hagsmunum launafólks og atvinnufyrirtækja eins og síðustu misserin áður en núv. ríkisstj. tók við völdum vorið 1983. Við eigum alla möguleika á að byggja upp og treysta undirstöður hagsældarríkis á Íslandi. Því megum við ekki missa tökin á verkefnum okkar við svo búið. Verðbólgan innanlands er nú um það bil 35% og gæti, ef illa tekst til, orðið enn verri viðureignar en nú. Viðskiptajöfnuðurinn við útlönd er með þeim hætti að ekki verður við unað til lengdar, enda skuldir þjóðarbúsins erlendis allt of miklar og greiðslubyrði erlendra lána of þung. Hér má ekkert út af bregða ef ekki á illa að fara. Meiri halli á viðskiptum við önnur lönd og meiri verðbólga mundu smám saman grafa undan lánstrausti þjóðarinnar og gera henni erfiðara fyrir að standa við skuldbindingar sínar út á við. Slíkt ástand mundi einnig kippa stoðunum undan nýju hagvaxtarskeiði og vonum um bætt lífskjör. Ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir þeirri alvöru sem þeirri afturför hlyti að fylgja. Mjög mun reyna á þrek og styrk ríkisstj., þingsins og þjóðarinnar við að afstýra því að svo illa fari. Meginatriðið er að treysta viðskiptajöfnuðinn, takmarka skuldasöfnunina erlendis og koma böndum á verðbólguna þannig að varanlegt verði. Á þann veg einan plægjum við jarðveginn svo að hann gefi af sér betri ávöxt fyrir alþýðu alla. Það er alveg ljóst að í þeirri glímu er hlutur ríkisfjármálanna afar veigamikill. Raunar er það grundvallaratriði að stefnan í fjármálum hins opinbera sé með þeim hætti að hún dragi úr þenslu og eftirspurn í hagkerfinu. Sama máli gegnir um peningamálastjórnina. Á þessum viðkvæmu tímum skiptir höfuðmáli að ekki verði hvikað frá markaðri stefnu í þeim efnum. Raunar verður að beita öllum tiltækum ráðum til að draga úr umframeftirspurninni í efnahagslífinu og mun í því efni ekki síst reyna á ábyrgðartilfinningu og lagni þeirra sem semja munu um kaup og kjör á hinum almenna vinnumarkaði nú eftir áramótin. Þar verður að sigla krappan sjó milli skers og báru. Annars vegar að reyna að tryggja launþegum viðunandi kaupmátt á næsta ári, hins vegar að reyna að halda kostnaðarhækkunum atvinnuveganna í lágmarki til að koma í veg fyrir nýja verðbólguöldu og meiri viðskiptahalla. Verðlagsbreytingar á næsta ári munu að talsverðu leyti byggjast á niðurstöðu kjarasamninga í ársbyrjun. Það er yfirlýst stefna ríkisstj. að beita ekki kaupskerðingu í því skyni að hafa hemil á þeirri þenslu sem nú á sér stað í hagkerfinu. Að svo miklu leyti sem verðmætasköpunin vex á næsta ári og næstu árum þurfum við að hagnýta hana jöfnum höndum til þess að verja kaupmátt launafólks og greiða niður erlendar skuldir. Á miklu veltur því hvernig staðið verður að samningsgerð. Fram hafa komið hugmyndir um eins konar allsherjarsáttmála launafólks, atvinnurekenda og ríkisvalds. Ég ætla ekki að fjalla um þær í einstökum atriðum við þetta tækifæri. En markmiðið með slíkum hugmyndum hlýtur að vera í aðalatriðum tvenns konar: 1. Að þeir aðilar sem hlut eiga að máli nái samkomulagi um kaupmátt eða lífskjarastig sem þeir reyna að verja með tilteknum aðgerðum. 2. Við það yrði miðað að kjarasamningar yrðu ekki til þess að auka verðbólgu og skuldasöfnun. Bæði þessi meginmarkmið skipta sköpum þegar til lengri tíma er litið fyrir afkomu heimila og þjóðarbúsins í heild. Með hliðsjón af þessum aðstæðum tel ég að ríkisstj. sé bæði rétt og skylt að hlusta á hugmyndir sem fram eru settar um einhvers konar allsherjarsáttmála af þessu tagi. Þetta hefur verið gert áður í meira og minna mæli. Í þessu sambandi á ekki að útiloka tilraun til ákveðins tíma og að þeim tíma liðnum yrði unnt að meta árangurinn og ákveða hvort unnt væri að semja til lengri tíma með þessum hætti. En áður en bollaleggingar um þessar hugmyndir halda áfram er nauðsynlegt að gera skýra grein fyrir því að ríkisstj. getur ekki gengið til viðræðna við aðila vinnumarkaðarins á grundvelli sem þessum nema samstaða sé milli stærstu heildarsamtaka launþega þar að lútandi. Í þessu efni getur ekki eitt gilt fyrir launafólk á almennum vinnumarkaði og annað fyrir opinbera starfsmenn. Enn hefur ekki komið í ljós hvort raunverulegur vilji og samstaða eru um hugmyndir sem þessar. Komi það hins vegar á daginn er ríkisstj. fyrir sitt leyti reiðubúin til viðræðna. Mun ég nú víkja nokkrum orðum að launamálum opinberra starfsmanna. Um komandi áramót renna út kjarasamningar opinberra starfsmanna innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Kjarasamningar starfsmanna innan Bandalags háskólamanna gilda hins vegar til loka febrúar. Kjarasamningar stærstu launþegasamtakanna á almennum vinnumarkaði renna einnig út um áramótin. Búast má við að um það leyti og á fyrstu vikum hins nýja árs verði ljóst hvert horfir í gerð kjarasamninga fyrir það ár, bæði hjá opinberum starfsmönnum og öðrum launþegum. Meðallaun opinberra starfsmanna hafa hækkað um 35-40% á milli áranna 1984 og 1985. Í heild hefur launaþróun hjá opinberum starfsmönnum verið mjög áþekk því sem orðið hefur hjá öðrum launþegum þótt á ýmsu hafi gengið varðandi forustu um breytingar og tímasetningu á þeim. Kaupmáttur launa opinberra starfsmanna á árinu 1985 virðist ætla að verða eitthvað hærri en hann var á árinu 1984 og í heild hefur tekist að ná því markmiði, sem sett var í upphafi árs 1984, að kaupmáttur færi ekki niður fyrir það sem hann var á 4. ársfjórðungi 1983. Hollt er að minnast þess að á samningstímabilunum á fyrri hluta árs 1984, eftir að hætt var að semja um sjálfvirka verðtryggingu launa, hefur tekist betur að viðhalda þeim kaupmætti sem um var samið en á fyrri samningstímabilum þegar vísitölubinding var allsráðandi í launasamningum og reyndar bundin í lögum. Kjarasamningar ríkisins við starfsmenn sína, sem gilda eiga frá upphafi næsta árs, munu vafalaust mótast af þeim sjónarmiðum sem hér greinir að framan, auk þess sem þróun launamála á almennum vinnumarkaði mun að sjálfsögðu hafa veruleg áhrif þar á. En eins og ég hef þegar lagt svo ríka áherslu á er það meginverkefni ríkissjóðs við núverandi aðstæður að rifa seglin í eigin útgjöldum, láta öðrum eftir stærri hlutdeild í þjóðarkökunni. Í því efni koma bæði við sögu rekstrar og framkvæmdaútgjöld sem unnt er að lækka þegar á næsta ári, en ekki síður ýmsar kerfis- og skipulagsbreytingar hjá hinu opinbera sem miða að því að hamla gegn vexti ríkisútgjalda til lengri tíma. Í þessu efni verður að líta fordómalaust á alla helstu útgjaldaþætti og málefnasvið, en þó þannig að tryggt sé að ekki sé hróflað við öryggi og velferð þeirra sem hafa úr minnstu að spila. Einnig koma hér við sögu ýmis atriði er varða skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga er verið hafa til umræðu árum saman og ástæðulaust er að draga lengur að hrinda í framkvæmd. Ég mun nú gera grein fyrir þeim breytingum sem ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa orðið ásátt um að leggja til við Alþingi að gerðar verði á frv. Breytingarnar ná til tekju-, gjalda- og lánaþátta frv. Stefnt er að nokkurri lækkun tekna frá því sem kynnt er í frv. eða um 300 millj. kr. og gjöld verði lækkuð um 574 millj. kr. Rekstrarafkoma ríkissjóðs verður því 397 millj. kr. sem er nokkuð betra en fram kemur í frv. sjálfu. Auk þessa er ráðgert að lækka erlendar lántökur ríkissjóðs um 500 millj. og er þetta gerlegt vegna bættrar rekstrarafkomu og einnig með aukinni innheimtu afborgana og lækkun lánveitinga og hlutafjárframlaga. Þessu til viðbótar er samkomulag um að lækka erlendar lántökur fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs um 300 millj. kr. Með þessum hætti næst það markmið að dregið verður úr eftirspurn og erlendar lántökur lækka um 800 millj. kr. samtals. Ákveðið hefur verið að hverfa frá fyrri áformum um að leggja söluskatt á ýmsar vörur og þjónustu sem ekki hefur verið söluskattsskyld. Nemur þetta um 400 millj. kr. Af öðrum breytingum á tekjuhlið er lagt til að aflað verði 100 millj. kr. tekna, aðallega með því að fella niður undanþágur til niðurfellingar á aðflutnings- og sölugjaldi. Þyngst í þessu vegur gjaldfrelsi á innflutningi ýmiss konar þjónustu og framkvæmdavörum til Pósts og síma. Lagt er til að útgjöld ríkisins verði lækkuð um 574 millj. frá því sem greinir í frv. Ráðgert er að af sparnaði í rekstrarútgjöldum náist tæplega 50 millj. kr. með lækkun einstakra rekstrarverkefna eða frestun þeirra um stundarsakir, en 120 millj. kr. náist með sérstökum sparnaðaraðgerðum á vegum ráðuneyta og stofnana ríkisins. Er fyrirhugað að setja ákveðin mörk á fjárveitingar til einstakra útgjaldaliða, m.a. ferða- og bílakostnað, risnu og aðkeypta þjónustu af ýmsu tagi. Ætlunin er að lækka launaútgjöld um 130 millj. með því að endurráða ekki strax í störf þeirra sem hætta, draga úr yfirvinnu og ráðningu afleysingafólks. Nú er unnið að gerð ítarlegra tillagna um framkvæmd þessa atriðis. Rétt er að fram komi að sá sparnaður í launaútgjöldum, sem hér er um rætt, svarar til heilsárskostnaðar við um 230 stöðugildi hjá ríkinu af þeim 10 þús. stöðugildum sem fyrir hendi eru hjá A-hluta aðilum. Launakostnaður vegna þeirra er í frv. áætlaður um 8 milljarðar kr. þannig að hér er í raun verið að tala um mjög lítinn sparnað miðað við heildarlaunakostnað ríkisins. Tillögur um lækkun framkvæmdaframlaga skiptast á marga liði. Áformað er að dregið verði úr framlögum til ýmissa málaflokka og fresta verður nokkrum þörfum verkefnum. Framlög til sjúkrahúsabygginga lækki um 35 millj. kr. Áformum um innréttingar Víðishúss og húsnæðis Hollustuverndar ríkisins verði frestað, en við það sparast 44 millj. Þá nefni ég framlag til byggingar Listasafns Íslands, en það lækkar um 15 millj. kr. Að auki eru nokkrir liðir lækkaðir, t.d. styrking dreifikerfa í sveitum um 10 millj., bygging íþróttamannvirkja um 6 millj. kr., þjóðarbókhlaða um 4 millj. og Háskóli Íslands og Raunvísindastofnun um 11 millj. kr. Þá er frestað áformum um nýja símstöð stjórnarráðsins sem sparar um 10 millj. kr. Ýmsir smærri framkvæmdaliðir nema 10 millj. kr. Varðandi framlög til sjóða er ætlunin að framlög ríkisins til Kvikmyndasjóðs lækki um 16 millj., Félagsheimilasjóðs um 6 millj. og Iðniánasjóðs um 12 millj. kr. Alls lækka sjóðaframlög því um 34 millj. frá því sem ráð er fyrir gert í fjárlagafrv. Ekki er ráðgert að skerða framlög til vegaframkvæmda. Aftur á móti er talið gerlegt að lækka fjárfestingaráform áhaldahúss Vegagerðarinnar um 30 millj., en þar er um að ræða endurnýjun tækja og véla. Verkefni Vegagerðarinnar hafa í auknum mæli verið boðin út á almennum markaði og tækjaþörf stofnunarinnar ekki eins og áður var. Hvað B-hlutann snertir er ljóst að þau ríkisfyrirtæki sem höfðu áformað nokkra fjárfestingu verða nú að rifa seglin. Ýmis þessara fyrirtækja hafa haft mjög rúman fjárhag undanfarin ár og getað ráðist í miklar fjárfestingar. Gert er ráð fyrir að dregið verði úr framkvæmdum og endurnýjun búnaðar hjá Pósti og síma, Ríkisútvarpinu, Áburðarverksmiðju ríkisins og Rafmagnsveitum ríkisins, auk fleiri aðila sem smærri eru í sniðum. Sérstaklega ætla ég að fara nokkrum orðum um málefni Pósts og síma. Fjárhagur stofnunarinnar er nú betri en oft áður. Áætlaðar tekjur skv. gjaldskrá fyrirtækisins eru taldar verða hærri en fyrirhugað er að ráðstafa í fjárfestingu. Þrátt fyrir það að um 200 millj. kr. af tekjuafgangi Pósts og síma verði með einu eða öðrum hætti ráðstafað til lækkunar á erlendum skuldum og fjárfestingarútgjöldum verður hægt að halda verulega aftur af gjaldskrárhækkun á árinu 1986. Lækkun útgjalda hjá ríkisfyrirtækjum er því í senn til að draga saman fjárfestingu opinberra aðila og til að halda aftur af hækkunarþörf á gjaldskrám þeirra. Ég gat þess að ákveðið væri að draga úr lántöku fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs um 300 millj. kr. Lántaka til framkvæmda Landsvirkjunar lækkar um 250 millj. kr. og nemur hún því samtals 490 millj. Í þessu felst m.a. frestun á gangsetningu Blönduvirkjunar til ársins 1990. Þá er jafnframt ráðgert að lækka lántöku Þróunarfélagsins um 50 millj. kr. og verður hún því 100 millj. kr. Samtals er því um að ræða samdrátt í umsvifum og erlendum lántökum hins opinbera um 1,2 milljarða, en þar af fara um 800 millj. kr. til að draga úr erlendum lántökum. Ég fagna því að um þessar breytingar skuli hafa náðst samstaða innan stjórnarflokkanna. Ríkisstj. mun óska eftir því við fjvn. að hún leggi fram brtt. hér á Alþingi við fjárlagafrv. til samræmis við það sem hér hefur verið greint frá. Mun ég nú víkja að fjárlagafrv. fyrir árið 1986 eins og það var lagt fram. Skv. frv. er ráð fyrir því gert að rekstrarafgangur ríkissjóðs nemi 123 millj. kr. á næsta ári. Rekstrarafkoman er betri sem nemur 300 millj. kr. vegna breyttrar framsetningar þar sem fjármagnstekjur og gjöld endurlánareiknings eru nú talin með A-hluta ríkissjóðs. Með uppsetningu fyrri ára væri því u.þ.b. 180 millj. kr. halli á frv. Eins og ég gat um hér að framan munu þær breytingar sem áformaðar eru á frv. leiða til þess að rekstrarafgangur verður tæpar 400 millj. kr. í stað 123 millj. kr. eins og frv. gerði ráð fyrir. Heildartekjur skv. frv. eru áætlaðar 33,5 milljarðar kr., en verða 33,2 milljarðar kr. þegar tekið hefur verið tillit til fyrirhugaðra breytinga. Heildarútgjöld skv. frv. nema 33,4 milljörðum kr., en verða 32,8 milljarðar kr., lækka um tæpar 600 millj. kr. eða 1/2 % af þjóðarframleiðslu. Breytingar af lánahreyfingum, hlutafjárframlögum og viðskiptareikningum sýna minni fjárþörf að fjárhæð um 200 millj. kr. Lánsfjárþörf A-hluta ríkissjóðs er nú áætluð 4 milljarðar kr. sem er lækkun um tæpar 500 millj. frá frv. Fyrirhugað er að lækkun þessi komi öll fram í minni erlendum lántökum á árinu 1986. Fjárlagafrv. og þjóðhagsáætlun fyrir árið 1986 byggja í meginatriðum á samræmdum forsendum um þróun launa, verðlags og gengis. Við frumvarpsgerðina var áætlað að meðaltalshækkun verðlags milli áranna 1984 og 1985 yrði 31-32% og verðbreyting frá upphafi til loka þessa árs næmi 30% . Hins vegar gera nýjar spár um verðlagshorfur ráð fyrir að verðlagsbreytingar verði nokkru meiri. Nú er spáð að hækkun framfærsluvísitölu milli ára verði allt að 33% og verðbreyting innan ársins 1985 nánast það sama. Gengisforsenda frv. er sú að erlendir gjaldmiðlar hækki um tæp 11% en nýjar spár sýna hækkun um 15% frá upphafi til loka þessa árs. Af þessu má ljóst vera að verðlagsforsendur frv. eru nokkuð aðrar en raun verður á. Nauðsynlegt er því að tekið verði tillit til þessa þegar verðforsendur fyrir árið L986 verða ákveðnar og frv. samræmt þeim við lokameðferð málsins á Alþingi. Í þjóðhagsáætlun er spáð 2% hagvexti árið 1986 sem er heldur minna en talið er að verði í ár. Þjóðarframleiðsla yrði þá um 11/2 til 2% meiri en hún var 1980. Til samanburðar má nefna að á þessu tímabili hafa þjóðartekjur ýmissa iðnríkja vaxið um 15-30%. Og þótt tekist hafi að snúa vörn í sókn nú á síðustu árum dugar það ekki til að bæta svo lífskjörin hér á landi að nægi til að vinna það upp sem við höfum dregist aftur úr öðrum þjóðum. Með átaki í atvinnumálum og auknum hagvexti verður að reyna að brúa það bil. Tekjuhlið frv. einkennist öðru fremur af tveimur meginþáttum. Annars vegar af lækkun tekjuskatts og umfangsmiklum breytingum á sviði tollamála, hins vegar af ráðstöfunum til þess að mæta tekjutapi vegna þessara skatt- og tollabreytinga svo og til að koma í veg fyrir halla á ríkissjóði á næsta ári. Með lækkun tekjuskatts er fram haldið þeirri stefnu ríkisstj. að fella niður tekjuskatt af almennum launatekjum sem felur í sér 400 millj. kr. lækkun álagðs tekjuskatts einstaklinga á næsta ári frá því sem ella hefði orðið. Við ríkjandi aðstæður þykir ekki unnt að stíga stærra skref í þessa átt. Lauslega áætlað virðist skattbyrði einstaklinga til ríkisins af beinum sköttum nema 3,8% á árinu 1986 miðað við tekjur greiðsluárs, en í ár er hún talin vera um 4,4%. Á árunum 1981 - 1983 nam þetta hlutfall um 5,5% í stað 3,8% sem áætlað er á næsta ári. Tollalöggjöf, sem fyrirhugað er að taki gildi frá og með næstu áramótum, mun hafa í för með sér að aðflutningstekjur ríkissjóðs munu lækka um 250 millj. kr. Til að mæta þessum tekjumissi, svo og vegna lækkunar tekjuskatts ásamt því að tryggja jafnvægi í ríkisfjármálum, hefur verið ákveðið að leggja fram frv. um breytta tilhögun núgildandi vörugjaldsinnheimtu. Hækkun tekna ríkissjóðs vegna breytts vörugjalds er áætlað rúmlega 1 milljarður kr. Verðlagsáhrif þessarar auknu skattheimtu eru áætluð þau að framfærsluvísitala hækki um 1%, en byggingarvísitala lækki um 0,5% vegna lækkunar tolla á byggingarvörum. Þá er enn fremur gert ráð fyrir að ýmsar þjónustutekjur ásamt skilum og hagnaði frá Seðlabanka Íslands auki tekjur ríkissjóðs um 200 millj. kr. Í fjárlagafrv. er ætlað að afla aukinna tekna af söluskatti að fjárhæð 400 millj. kr. með því að afnema undanþágur frá söluskatti. Frá þessu hefur verið fallið eins og áður er komið fram. Heildargjöld ríkissjóðs eru talin verða 33,4 milljarðar kr. í frv. útgjöld til samneyslu, þ.e. launa og reksturs ríkisstofnana, hækka um 11,3% frá fjárlögum, vaxtakostnaður um 28,9% og ýmsar rekstrar- og neyslutilfærslur til atvinnuvega og einstaklinga um 9,1%. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara mjög mörgum orðum um einstaka útgjaldaliði frv., enda eru þeim gerð greinargóð skil í frv. og athugasemdum með því. Nokkra útgjaldaliði vil ég þó draga hér fram: Í fyrsta lagi eru framlög til vegamála áætluð rúmir 2 milljarðar kr. eða um 400 millj. kr. lægri fjárhæð en vegáætlun, sem samþykkt hefur verið af Alþingi, gerði ráð fyrir. Í öðru lagi fer nú til húsnæðismála mun hærri fjárhæð en 1985 eða alls 1600 millj. kr. Þar af er sérstök fjáröflun 665 millj. kr., en að auki leggur ríkissjóður fram 935 millj. kr. Auk þess er ráðgerð 1200 millj. kr. lánsfjáröflun hjá lífeyrissjóðum. Í þriðja lagi þarf vegna fyrrnefndra tveggja verkefna að takmarka framlög til annarra framkvæmda. Því mun yfirleitt ekki fallist á að hefja nýjar byggingarframkvæmdir. Áherslan hvílir á því að koma áfram og ljúka verkum sem unnið er að. Í fjórða lagi nemur fjárútvegun til Lánasjóðs ísl. námsmanna skv. frv. 1100 millj. kr. Þar af eru 750 millj. kr. fjárveiting og 350 millj. kr. lántaka. Sjóðurinn er orðinn annar stærsti lánasjóður í fjárlögum á eftir Byggingarsjóði ríkisins. Ljóst er að fyrirhuguð fjárútvegun til sjóðsins kallar á endurskoðun á reglum um úthlutun námslána. Menntmrh. hefur ákveðið að fjármál sjóðsins verði endurskoðuð. Í fimmta lagi eru niðurgreiðslur á vöruverði og raforku miðaðar við að niðurgreiðslur í krónutölu verði óbreyttar. Alls er fyrirhugað að verja til þessa 1000 millj. kr. Í sjötta lagi eru 600 millj. kr. ætlaðar til Aflatryggingasjóðs sem er endurgreiðsla á uppsöfnuðum söluskatti í útgerð og fiskvinnslu. Sambærileg fjárhæð í fjárlögum 1985 er 430 millj. kr. Í sjöunda lagi eru framlög til almanna- og atvinnuleysistrygginga við það miðuð að lækka megi útgjöldin um 250 millj. kr. frá því sem væri að óbreyttu. Gera þarf sérstakar ráðstafanir á þessum sviðum til að ná fram þessum sparnaði. Þegar litið er á framlög til svonefndra velferðarmála síðustu fjögurra ára kemur í Ijós að framlög til mennta og tryggingamála eru svo til óbreytt sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Hins vegar hefur orðið aukning á framlögum ríkisins til heilbrigðis- og félagsmála. Aukningin nemur um 1% af þjóðarframleiðslu til hvors málaflokks frá árinu 1982. Sú aukning mæld í fjárhæðum á núverandi verðlagi nemur rúmlega 2 milljörðum kr. Í síðasta lagi vek ég sérstaka athygli á fjármagnsútgjöldum ríkissjóðs. Í fjárlögum 1975 námu vaxtagreiðslur 1,5% af heildargjöldum. 1980 námu þær 3,5%, 4,6% 1984, 5,4% 1985 og eru áætlaðar 6,2% 1986 eða 2006 millj. kr. skv. eldri framsetningu fjárlaga. Miðað við þá framsetningu sem nú er á fjárlögum nema vaxtagreiðslur 3244 millj. og er það um 9,6% af heildarútgjöldum. Í langtímahorfum um fjárhag ríkissjóðs er talið að þetta hlutfall geti orðið 12% árið 1988. Ég gat þess áður að frv. til lánsfjárlaga og lánsfjáráætlun eru nú lögð fram sem hluti af fjárlagafrv. og samtímis því. Í VI. kafla fjárlagafrv. er lánsfjáráætlun skýrð og gerð grein fyrir horfum í helstu þáttum hennar, þ.e. heildarfjárfestingu, ráðstöfun lánsfjár og hvernig ríkisvaldið hyggst afla þess. Ég ætla nú að gera nokkra grein fyrir helstu atriðum: Fjárfesting sem hlutfall af þjóðarframleiðslu stefnir í það að verða heldur minni 1986 en 1985. Þetta hlutfall hefur farið stöðugt lækkandi á undanförnum áratug eða úr rúmum 30% af vergri þjóðarframleiðslu 1984 í um 21% á árinu 1986 skv. því sem ráðgert er. Hins vegar virðist ekkert lát á viðskiptahallanum við útlönd, enda áhyggjuefni hve innlendur sparnaður hefur dregist saman. Innlendur sparnaður var um og yfir 25% á síðasta áratug, en hefur farið lækkandi hin síðari ár og er nú áætlaður aðeins tæp 18% á árinu 1986. En í þessu sambandi er þó rétt að minna á að peningalegur sparnaður í bankakerfinu hefur aukist og eru það verulegar framfarir á þessu sviði og góð batamerki. Áætlað er að fjármunamyndun í landinu muni dragast saman um 2,5% á árinu 1986, framkvæmdir atvinnuvega eru taldar dragast saman um 2,7% og opinberra aðila um 4,2%. Hins vegar er gert ráð fyrir óbreyttu umfangi í íbúðabyggingum, en útlit er fyrir að þær dragist saman um 10% í ár. Samdráttur í opinberum framkvæmdum var talinn verða um 4,2%. Með þeim tillögum sem ég hef kynnt dregur enn frekar úr opinberum framkvæmdum. T.d. er milli þriðjungs og helmings samdráttur í framkvæmdum Landsvirkjunar. Við gerð lánsfjáráætlunar fyrir árið 1986 var stefnt markvisst að takmörkun erlendrar lántöku. Óhjákvæmilega komu slíkar ráðstafanir niður á mikilvægum framkvæmdaliðum og seinka verklokum framkvæmda. Á árinu 1984 nam hlutdeild lánsfjár í opinberum framkvæmdum 31%. Horfur eru á að þetta hlutfall lækki í 24% í ár. Í frv. er stefnt að enn frekari lækkun þessa hlutfalls eða í um 19% og með þeirri lækkun sem ég hef kynnt hér verður hluttallið komið niður í 16%. Hér að framan hefur verið dregin upp gróf mynd af fjárfestingaráformum á árinu 1986 og er þá komið að fjáröfluninni. Lánsfjáráætlun, sem fram kemur í frv., gerir ráð fyrir að heildarlántökur opinberra aðila, lánastofnana og atvinnufyrirtækja nemi 11,5 milljörðum kr. Þar af er ráðgert að afla 3,6 milljarða kr. innanlands og 7,9 milljarða kr. með erlendum lántökum. Ekki er ætlunin að fjalla um lántökur og lánsfjárráðstöfun allra þessara aðila að þessu sinni, heldur takmarka umfjöllunina við ríkissjóð. Lánsfjármál annarra aðila munu fá viðeigandi umfjöllun þegar mælt verður fyrir frv. til lánsfjárlaga 1986. Lántökur ríkissjóðs eru áætlaðar 4,6 milljarðar kr., en þar af renna 920 millj. kr. til ráðstöfunar B-hluta fyrirtækja og 3654 millj. kr. til eigin þarfa A-hluta ríkissjóðs. Ráðgert er að afla 1850 millj. kr. innanlands með sölu spariskírteina og 2724 millj. kr. með erlendum lántökum. Í sem skemmstu máli er nú stefnt að lækkun erlendrar lántöku til A-hluta ríkissjóðs um 500 millj. kr. þannig að alls verði aflað erlendis frá 2224 millj. kr. Með þessum hætti er gengið lengra en svo að erlendar lántökur samsvari afborgunum af erlendum lánum. Helst hefði ég kosið að lækka erlendar lántökur ríkissjóðs enn frekar, en það verður ekki unnt á árinu 1986. Sérstaklega vil ég leggja áherslu á að lánsfjár á ekkí að afla til hvaða verkefna sem er. Í rauninni er með öllu óverjandi að taka erlent fé að láni til reksturs hins opinbera. Miðað við að raunvextir á erlendu lánsfé eru nú á bilinu 5 - 6% segir það sig sjálft að þau verkefni sem fjárins er aflað til verða að vera arðsöm. Að ýmsu leyti hefur innlendur lánsfjármarkaður undanfarin tvö ár ekki verið í því jafnvægi sem skyldi. Eftirspurn einkaaðila og hins opinbera eftir lánsfé hefur verið umfram framboð. Afleiðingarnar hafa komið fram í alvarlegu misvægi á lánamarkaði og þurrð á sparifé til varanlegrar fjárfestingar. Snúist hefur verið gegn þessum vanda með raunhæfari ávöxtunarkjörum af hálfu hins opinbera og auknu frjálsræði. Aukin og harðnandi samkeppni um sparifé, sem af þessu hefur leitt, hefur um sinn gert opinberum aðilum sérstaklega erfitt fyrir um innlenda lánsfjáröflun. Ástandið virðist þó smám saman vera að færast til betri vegar með betra jafnvægi milli inniána og útlána, bæði á vegum bankakerfisins og almennt á lánamarkaði. Ég tel ekki ástæðu til langrar umfjöllunar um lánsfjármálin fyrr en mælt verður fyrir lánsfjárlagafrv. Hitt sýnist mér þó einsýnt að stjórnvöld þurfa að halda fast við þá stefnu að auka ekki skuldir þjóðarbúsins og okkur er bráðnauðsynlegt að beina lánsfénu til arðsömustu framkvæmda, hvort heldur þær eru á vegum hins opinbera eða hjá atvinnuvegunum sjálfum. Allir sem komið hafa að opinberum fjármálum vita að ýmsar þær breytingar sem hugur manna og rök standa til taka nokkurn tíma í framkvæmd. Það reynir því stundum á þol og þrautseigju. Ég ætla nú að gera grein fyrir nokkrum málum er ég mun beita mér fyrir. Sum þessara mála eru þegar vel á veg komin í undirbúningi, en önnur skemmra. Áætlun frv. um tolltekjur á næsta ári tekur mið af breytingum á skipan tollamála sem gert er ráð fyrir að geti tekið gildi um næstu áramót. Breyting á tollum og öðrum aðflutningsgjöldum er liður í áformum ríkisstjórnarinnar um gagngera endurskoðun á ríkisfjármálum. Í því sambandi er fyrirhugað að skipan tolla og tengdra gjalda verði einfölduð, uppsöfnunaráhrifum eytt og gjöld felld niður eða lækkuð. Gert er ráð fyrir að samfara nýrri tollalöggjöf verði gerðar skipulagsbreytingar á yfirstjórn tollamála. Felast þær m.a. í því að skipan tollumdæma verði breytt, yfirstjórn tollamála verði að hluta til færð frá ráðuneytinu til embættis tollstjórans í Reykjavík. Enn fremur er fyrirhugað að embættið yfirtaki vissa þætti tollendurskoðunar sem nú fara fram hjá Ríkisendurskoðun. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja á ný fram frv. til laga um virðisaukaskatt er komi í stað gildandi söluskatts. Eins og Alþingi er kunnugt var frv. þessa efnis lagt fram á fyrsta starfsári þessarar ríkisstjórnar og þá einkum til kynningar. Frv. var síðan endurflutt í fyrra nær óbreytt, en það dagaði uppi án þess að rækilega væri um það fjallað. Tillögur um grundvallarbreytingar á langstærsta tekjustofn ríkissjóðs hljóta að teljast meðal mikilvægustu viðfangsefna þessa þings. Eins og flestum má vera kunnugt er núverandi söluskattskerfi að mörgu leyti stórgallað. Ber þar helst að nefna uppsöfnunaráhrif söluskattsins, en þau hafa m.a. óeðlilega mismunun á samkeppnisstöðu hinna ýmsu atvinnugreina í för með sér. Þá hafa hin fjölmörgu og oft og tíðum flóknu undanþáguákvæði reynst mikill dragbítur á trygga og snurðulausa framkvæmd og eftirlit með réttum skilum á skattinum. Því má segja að það liggi í augum uppi að við núverandi söluskattskerfi verði ekki búið öllu lengur. Ógerningur er að koma við þeim róttæku breytingum á því er gerðu það viðunandi og sæmilega réttlátt. Af þeim sökum verður ekki undan því vikist að byggja upp nýtt kerfi. Ljóst er að virðisaukaskattur, er kæmi í stað núverandi söluskatts, leysir sjálfkrafa úr ýmsum helstu göllum söluskattskerfisins. Þó er ljóst að kerfisbreyting af þessu tagi mun valda tilflutningi á skattbyrði milli vöruflokka og þjónustu og þar með á milli þjóðfélagshópa. Hér er um að ræða viðkvæmasta atriðið varðandi upptöku virðisaukaskatts í stað söluskatts. Óvissan í þessum efnum mun einkum hafa átt sök á því að frv., sem lagt var fram í fyrra, fékk ekki nauðsynlega umfjöllun. Í þessum efnum koma ýmsir kostir til greina og eru þeir nú til athugunar og úrvinnslu. Ríkisstjórnin mun að þessari athugun lokinni gera ákveðnar tillögur til lausnar þessum vanda og um gildistöku laganna 1. janúar 1987 og falla þá niður endurgreiðslur á uppsöfnuðum söluskatti til atvinnuveganna. Um árabil hefur þótt skorta á að fjárlög gæfu nægilega skýra mynd af heildarumfangi ríkisfjármálanna. Með lögum nr. 84/1985, sem fyrrv. fjmrh. beitti sér fyrir, um breytingu á lögum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, var rutt úr vegi lagaákvæðum sem komu í veg fyrir breytta framsetningu fjárlaga. Áður voru almannatryggingar og endurlánareikningur ríkissjóðs bundinn í B-hluta fjárlaga, en hafa nú verið flutt í A-hlutann. Í sömu lögum segir að efni fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar skuli teljast hluti af grg. fjárlagafrv. Lánsfjárlagafrv. sjálft er lagt fram sem sjálfstætt frv. til umfjöllunar í deildum, en öll efnisatriði þess frv. fá umfjöllun í grg. fjárlagafrv. og verða þar af leiðandi skoðuð í fjvn. Alþingis og í nefndum þingdeilda. Verulegur árangur hefur þannig náðst í því að bæta framsetningu og umfjöllun um opinber fjármál. Í framhaldi af þessu þurfa að koma til athugunar atriði er varða vinnubrögð við undirbúning og framkvæmd fjárlaga og eftirlit Alþingis. Til álita kemur að auka ábyrgð og sjálfstæði einstakra ráðuneyta með því að ákveða þeim heildarútgjaldaramma svo þau hefðu meira svigrúm en nú er til að ráðstafa sjálf til verkefna ráðuneytanna. Rétt er að fara örfáum orðum um horfur og mat á ríkisfjármálum til lengri framtíðar. Fjmrh. ber skylda samkvæmt lögum að leggja fram með fjárlagafrv. áætlun um horfur í ríkisfjármálum til næstu ára. Í þeirri áætlun ber að sýna meginstefnu í ríkisfjármálum og samhengi fjármálastefnunnar við efnahags- og atvinnumálin í heild. Unnið hefur verið að mótun þessarar áætlunar. Samkvæmt því sem fram kemur í athugasemdum með frv. eru horfurnar í mjög fáum orðum þær að erfitt mun reynast að lækka skatttekjur ríkissjóðs nema til komi lækkun ríkisútgjalda. Samkvæmt niðurstöðunum eru horfur á að rekstrarhalli ríkissjóðs geti numið um 1,6% af þjóðarframleiðslu 1988 sem er ekki óveruleg fjárhæð í efnahagslegu tilliti. Jafnframt bendir margt til þess að lánsfjárþörf ríkissjóðs fari enn vaxandi. Fyrir árið 1986 var hún metin 3,9% af þjóðarframleiðslu, en samkvæmt langtímaáætlun gæti hún numið 5,1% 1988. Allar spár eru að vísu ótryggar, en ég tel að ríkisfjármálahorfurnar til næstu ára sýni að útgjaldaáform og stöðu ríkissjóðs þurfi að endurmeta með hliðsjón af þessum viðhorfum. Ríkið er stærsti vinnuveitandinn í landinu. Afkoma ríkissjóðs er þó með allt öðrum hætti tengd launagreiðslum ríkisins en afkoma atvinnufyrirtækja tengist launagreiðslum þeirra. Þessi staðreynd gerir þá kröfu til ríkisins að starfsmanna- og launastefna sé mörkuð. Gera þarf starfsmannahald ríkisins og opinberra stofnana markvissara en verið hefur. Starfsmannahald og eftirlit með því er nauðsynlegur liður í því útgjaldaeftirliti sem viðhafa verður til þess að draga úr aukningu ríkisútgjalda. Enn fremur þarf að stefna að því með öllum tiltækum ráðum að bæta og auka virkni opinberrar þjónustu án þess að til þurfi að koma fjölgun ríkisstarfsmanna. Endurskoða þarf starfsmannahald ríkisstofnana með tilliti til heimilda og fjárveitinga og gera ráðstafanir til þess að ekki verði farið umfram þær ákvarðanir í þessu efni sem teknar eru af Alþingi og ríkisstjórn. Það er ríkinu ekki síður en öðrum vinnuveitendum kappsmál að hafa í þjónustu sinni hæfa og dugandi starfsmenn. Því kemur til skoðunar hvort ríkinu beri ekki að halda uppi virkri starfsmannastefnu. Hér er ég með í huga endurmenntun starfsmanna, hreyfingu þeirra milli starfa og stofnana og hvatningu af ýmsu tagi til starfa. Ég mun nú í örfáum orðum greina frá afkomuhorfum ríkissjóðs 1985 og niðurstöðu síðasta árs. Greiðsluafkoma A-hluta ríkissjóðs fyrstu níu mánuði þessa árs sýnir greiðsluhalla að fjárhæð 2,8 milljarða kr. sem er 3,9 milljörðum kr. verri afkoma en var á sama tíma í fyrra. Rekstrarafkoma ríkissjóðs er um 2,8 milljörðum kr. verri en var á sama tímabili 1984. Gjöld hafa hækkað um 47%, en tekjur aftur á móti um 27%. Spár um afkomuhorfur A-hluta ríkissjóðs í árslok 1985 sýna að hagur ríkissjóðs mun versna verulega frá því sem fjárlög ársins gerðu ráð fyrir. Fjárlög þessa árs áformuðu að rekstrarhalli yrði um 750 millj. kr. Nú er hins vegar áætlað að hann verði um 1,9 milljarðar kr. Þá er talið að aukin fjárþörf vegna láns- og viðskiptareikninga sé um 660 millj. kr. þannig að viðbótarfjárþörf A-hluta ríkissjóðs vegna ársins 1985 nemur alls 1,8 milljörðum kr. Heildarfjárþörf A-hluta ríkissjóðs á árinu 1985 verður því 3,3 milljarðar kr. Meginskýringarnar á auknum rekstrarhalla frá fjárlögum ársins eru: 1. Áhrif kjarasamninga ríkisstarfsmanna og hækkun lífeyris- og sjúkratrygginga vega þyngst í auknum útgjöldum eða tæpum 1,5 milljörðum kr. 2. Komið hafa til ákvarðanir um viðbótarútgjöld að fjárhæð 1,4 milljarðar kr. Þar valda mestu hækkun framlaga til húsnæðismála, útflutningsbóta, niðurgreiðslna og fjárframlaga til Áburðarverksmiðju ríkisins. 3. Tekjur ríkissjóðs aukast á árinu aðeins um 1,8 milljarða kr. eða um 7% frá fjárlögum 1985 meðan útgjöldin hækka um 11% mæld á sama hátt. Aukin fjárþörf vegna lána- og viðskiptareiknings frá fjárlögum nemur alls 660 millj. Meginástæða þess er sú að í fjárlögum var gert ráð fyrir að greiða afborganir til Seðlabanka Íslands að fjárhæð 160 millj. kr. Í endurskoðaðri áætlun er hins vegar áformað að greiða umsamdar afborganir, sem nema alls 690 millj. kr., til bankans á þessu ári. Til að mæta viðbótarfjárþörf A-hluta ríkissjóðs í ár er leitað lántökuheimilda til langs tíma í lánsfjárlögum fyrir árið 1986 allt að 1,5 milljarði kr. Það sem á vantar er gert ráð fyrir að taka í ár sem skammtímalán hjá Seðlabanka Íslands sem greiðist á árinu 1986. Er sú fjárhæð 860 millj. kr. eins og fram kemur í fjárlagafrv. því sem hér er til umræðu. Ríkisreikningur A- og B-hluta fyrir árið 1984 hefur verið afhentur alþm. og jafnframt yfirskoðunarmönnum Alþingis til meðferðar. Afkoma A-hluta ríkissjóðs á árinu 1984 varð hagstæðari en ráð var fyrir gert. Þegar litið er til áranna 1983 og 1984 kemur glöggt í ljós hve afkoma ríkissjóðs er sveiflukennd og háð þróun annarra efnahagsþátta utan ríkiskerfisins. Afkoma A-hluta ríkissjóðs skv. rekstrarreikningi fyrir árið 1984 var jákvæð um 1,6 milljarða kr. Það er betri afkoma sem nemur 3 milljörðum kr. frá árinu 1983. Gjöld reyndust 20,5 milljarðar kr. sem er hækkun frá fyrra ári um tæp 23% þegar tekið hefur verið tillit til óreglulegra gjalda sem færð voru í ríkisreikningi á árinu 1983. Tekjur urðu 22,1 milljarður kr. og höfðu hækkað frá árinu 1983 um tæp 36%. Lántökur A-hluta ríkissjóðs til lengri tíma námu á árinu 1984 2 milljörðum kr. Þar af voru 370 millj. endurlánaðar ýmsum aðilum. Herra forseti. Ég hef í aðalatriðum gert grein fyrir frv. til fjárlaga fyrir 1986 ásamt þeim breytingum sem ráðgerðar eru. Meginatriðin í því efni eru þessi: 1. Frv. fól í sér jöfnuð milli tekna og gjalda. Það er verulegur ávinningur sem náðist með aðhaldssemi í útgjaldaákvörðunum og aukinni tekjuöflun. 2. Gerðar hafa verið breytingar eða tillögur um breytingar á frv. er fela í sér: að dregið er enn frekar úr útgjöldum, að fallið er frá áður ákveðinni viðbótarskattheimtu að hluta til um leið og framkvæmd eru fyrirheit um áframhaldandi lækkun tekjuskatts af almennum launatekjum, að erlendar lántökur verða minni en ráð var fyrir gert, að ekki er raskað við velferðarkerfinu. 3. Mikilvægt er að endurmeta sjálfvirk útgjöld ríkissjóðs til þess að koma í veg fyrir stóraukna skattheimtu á næstu árum sem ella er óumflýjanleg. 4. Rétt er að minna á að við blasa ýmsir hættuboðar að því er varðar almenna efnahagsstjórn í landinu. Með frv. og þeim breytingum, er ákveðið hefur verið að gera á því, er af ríkisins hálfu reynt að stuðla að betra jafnvægi. Við fjárlagagerð er togað úr ýmsum áttum og ólíkir hagsmunir vegast á. Flestir hafa áhuga á margs konar verkefnum er auka útgjöld, en fæstir eru talsmenn aukinnar skattheimtu. Aðstæður í þjóðarbúskapnum kalla svo einatt á að fjárlögin séu á hverjum tíma þáttur í að ná fram heildarmarkmiðum í efnahags-, kjara- og atvinnumálum sem að er keppt. Með tilliti til þeirra ólíku hagsmuna, sem hafa verður í huga í þessu sambandi, er þetta frv. auðvitað ekki gallalaust, en á móti því verður þó ekki mælt að í því felst ríkisfjármálastefna er miðar að útgjaldaaðhaldi án þess að rýra kaupmátt og velferð. Það hlýtur að teljast mikilsverður árangur. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Það svokallaða frumvarp til fjárlaga fyrir árið 1986, sem hér er á dagskrá, á sér einstæða sögu. Þegar hæstv. fyrrv. fjmrh. hafði komið saman frv. var afstaða ráðherra Sjálfstfl. sú að Framsfl. var hótað stjórnarslitum ef þinglið hans samþykkti frv. ekki sem grundvöll fjárlagagerðar fyrir næsta ár. En eftir að Framsfl. hafði samþykkt efni frv., eins og krafist var, gerist það að á fundi, sem tveir ráðherrar Sjálfstfl. ásamt þingflokki og miðstjórn héldu í Stykkishólmi, var þessu sama fjárlagafrv., að viðlögðum stjórnarslitum, hafnað sem ónothæfum grundvelli til að byggja á fjárlög. Þetta gerðist á meðan hæstv. þáv. fjmrh. var að lesa síðustu próförk þessa frv. sem hann lagði síðan fram á Alþingi. Umræðan á Stykkishólmsfundinum um fjárlagagerð ríkisstjórnarinnar var að sögn hæstv. núverandi menntmrh. bullandi vantraust á ríkisstjórnina, enda var í kjölfar hennar samþykkt að fjárlagafrumvarpið væri ónothæft sem grundvöllur fjárlagagerðar og að algert endurmat yrði að fara fram á útgjaldaáformum í ríkisbúskapnum. Í leiðara Morgunblaðsins 2. október s.l. er tekið undir þessa skoðun með svofelldri athugasemd, með leyfi hæstv. forseta: "Væntanlega geta flestir ef ekki allir sjálfstæðismenn tekið undir þessi orð, en sú spurning hlýtur að vakna hvers vegna þingmenn Sjálfstfl. tóku þessi erindi ekki til umfjöllunar áður en fjárlagafrv. var endanlega samþykkt í þingflokknum og milli stjórnarflokkanna. Ekki er ólíklegt að samstarfsflokkurinn telji þetta undarleg vinnubrögð gagnvart sér". Og síðar í leiðaranum segir Morgunblaðið: "Hvernig var eiginlega staðið að afgreiðslu fjárlagafrv. í þingflokki Sjálfstfl.?" Ekki eru undur að spurt sé. Morgunblaðið taldi síðan í sama leiðara að eðlilegasta ályktunin, sem ráðherrarnir hlytu að draga af því bullandi vantrausti sem umræðan um fjárlagagerðina hefði verið á ríkisstjórnina, væri sú að þeir segðu af sér. Það varð því miður ekki niðurstaðan, en í framhaldi af þeim dómi að fjárlagafrv. væri ekki nothæfur grundvöllur til fjárlagagerðar fyrir næsta ár var gripið til þess ráðs að láta alla ráðherra Sjálfstfl. skipta um stóla svo að hæstv. fyrrv. fjmrh. kæmi engum vörnum við þegar honum var með þessum hætti ýtt úr stóli sínum. Til þess var allur stólaleikurinn settur á svið. Hann hefur nú ekkert lengur með fjárlagafrv. sitt að gera. Fjárlagafrv. er að dómi Sjálfstfl. ónothæft og það er nú einnig umkomulaust og því ekki vert raunverulegrar umræðu hér á hv. Alþingi. Það frv. sem hér er á dagskrá er því ekki annað en pappírsgagn sem lagt hefur verið á borð þingmanna til að uppfylla að forminu til þau ákvæði stjórnarskrárinnar að frv. til fjárlaga skuli lagt fram í upphafi þings. Umræða um slíkt plagg getur því enga merkingu haft á þessu stigi málsins. Fjvn. hefur nú í mánuð unnið að gerð fjárlaga fyrir næsta ár, en þar til í morgun ekkert haft í höndum annað en það sýndarplagg sem Sjálfstfl. hefur lýst ónothæft sem grundvöll að fjárlagagerð fyrir næsta ár, enda verið dubbaður upp nýr fjmrh. til þess að reyna að koma einhverju öðru efni saman. Um nokkurt skeið hafa tveir fulltrúar meiri hluta fjvn. átt sæti í sex manna nefnd stjórnarflokkanna sem kölluð hefur verið nefnd sláturleyfishafa, en hún hefur átt að leita eftir samkomulagi um nýjar hugmyndir um útgjaldahlið fjárlagafrv. Fjórir nefndarmenn af sex fulltrúum stjórnarflokkanna í fjvn. koma þar hvergi nærri og hafa ekkert fengið að fylgjast með störfum sláturleyfishafanna og hafa beðið eins og fulltrúar stjórnarandstöðunnar eftir því að fjvn. geti farið að fjalla um annað en marklaust og afhrópað fjárlagafrv. Í ríkisfjölmiðlum hefur verið greint frá flugufregnum um ákvarðanir sláturleyfishafanna, en fyrir fjvn. eða þingflokka stjórnarandstöðunnar hafa fyrir þá umræðu, sem hér ætti að fara fram ef allt væri með felldu, ekki verið lagðar neinar upplýsingar sem varpað gætu ljósi á fyrirætlanir hæstv. ríkisstj. í fjárlagagerð, fyrr en loks nú í morgun. Þá loks hefur hæstv. fjmrh. sýnt það sem sjónvarpið kallar "útlínur að tillögum" um nokkrar tilteknar breytingar sem stendur til að gera við endursmíði fjárlagafrv. Þessar takmörkuðu og afar síðbornu hugmyndir, sem loks í morgun var skotið inn á fund fjvn. sem stóð nærri til hádegis, breyta engu um að enginn grundvöllur er til að ræða hið afhrópaða fjárlagafrv., hvorki í dag né eftir tvo daga. Þessar tillögur breyta útgjaldahlið um 1,7% og gjaldahlið um 0,9%. Slík vinnubrögð, að leggja fram fjárlagafrv. sem flokkur fjmrh. hafði afneitað og draga síðan að leggja fram boðaðar breytingar þar til daginn sem fjárlagaumræða hafði verið ákveðin, eru með öllu ótæk og óþekkt svo langt aftur sem ég man. Raunveruleg umræða um fjárlagafrv. hlýtur því að bíða 2. umr þegar svo er að málum staðið af hálfu hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Ekki dettur mér í hug að eyða mörgum orðum að fjárlagafrumvörpunum. Hv. þm. Geir Gunnarsson hefur þegar sagt það sem segja þarf um þau mál af okkar hálfu. Í stað þess ætla ég að víkja að öðrum viðburði íslenskra stjórnmála síðustu dagana, þ.e. landsfundi Alþb. og þeim kaflaskiptum sem hann getur boðað í íslenskum stjórnmálum á næstunni. Þar kom fram allt í senn ný sókn, ný von og nýtt afl til að gera þær vonir að veruleika. Andstæðingar okkar voru að gera sér vonir um að Alþb. yrði í tætlum eftir þennan landsfund. Gleggsta heimildin um það er t.d. leiðari DV daginn eftir að landsfundurinn var settur. Útkoman er sú að andstæðingar okkar hafa orðið fyrir vonbrigðum. Alþb. er sterkur, samhentur flokkur. Það var viljinn til samstöðu sem einkenndi landsfundinn og stjórnmálaályktun okkar var samþykkt samhljóða. Sömuleiðis ítrekaði fundurinn stefnu flokksins í utanríkismálum: Ísland úr NATO - herinn burt. Á landsfundinum sýndi Alþb. líka að það hefur þrek til að gera upp mál með eindregnum hætti, enda þótt í þeim felist uppgjör við fyrri áherslur. Alþb. er flokkur sem þorir að gera upp málefni og kemur fram sterkari en áður þar sem samstaða um hugsjónir þjóðfrelsis og lýðræðis og jafnréttis, hugsjónir sósíalismans, er ofar öllu öðru. Í samþykktum sínum tók landsfundur Alþb. á mörgum þeim málum sem brenna á alþýðuheimilunum um þessar mundir: Hann vill að okurlánastöðvarnar verði bannaðar með lögum og fundinn annar verðtryggingarmælir en ránskjaravísitalan. Hann vill að tekin verði upp ný skattastefna, skattsektir margfaldaðar og meðferð skattamála bætt. Fundurinn samþykkti að skattar skuli hækkaðir á eignum umfram almenna húsnæðisþörf og að skattaeftirlit yrði hert verulega frá því sem nú er. Þá verði meðferð skattafbrotamála flýtt í dómskerfinu. Fundurinn krafðist aukinnar samneyslu og félagslegrar þjónustu þannig að skattstefnan verði forsenda betra velferðarþjóðfélags en áður. Jafnframt samþykkti fundurinn að fela flokknum að vinna að því að skattfríðindi fyrirtækja og stóreignamanna og hátekjufólks verði afnumin. Þannig samþykkti landsfundur Alþb. róttæka stefnu í skattamálum til þess að skapa forsendur fyrir aukinni velferð, bættri félagslegri þjónustu, betra velferðarþjóðfélagi. Þá samþykkti fundur okkar ályktun í húsnæðismálum þar sem megináhersla er lögð á það að verja fólkið tafarlaust fyrir okurlánurunum með því að öll skuldabréf verði skráð á nafn og þau framtalsskyld. Þannig verði gróðaveitum neðanjarðarhagkerfisins lokað. Alþb. vill koma á heilsteyptu húsnæðislánakerfi þar sem bankar, opinberir sjóðir og lífeyrissjóðir myndi eina heild, en forsendan verði að hver einstaklingur þurfi ekki að verja meiru en fjórðungi dagvinnutekna í húsnæðiskostnað. Það væri bylting í húsnæðismálum á Íslandi. Það dugir heldur ekkert minna. Og tafarlaust verður að koma til móts við þá sem nú eru að verða gjaldþrota. Alþingi má ekki sitja aðgerðarlaust meðan heimilin eru á gjaldþrotabálinu. Landsfundur Alþb. samþykkti sérstaka ályktun um kjaramál þar sem lýst er stuðningi við baráttu verkalýðshreyfingarinnar fyrir kaupmáttartryggingu. Þá var samþykkt ályktun um að endurmat verði að fara fram á störfum kvenna sem búa við enn verri kjör en aðrir á vinnumarkaði. Í stjórnmálaályktun landsfundar Alþb. var enn fremur samþykkt að berjast fyrir nýrri byggðastefnu með auknu valdi heimamanna, m.a. til þess að ráðstafa opinberum fjármunum til samfélagslegra verkefna. Þessi samþykkt um nýja byggðastefnu tekur mið af þeirri hrikalegu byggðaröskun sem hefur átt sér stað og að forsenda þess að snúa fólksflóttanum við sé önnur byggðastefna þar sem vald og frumkvæði heimamanna leysa allsherjarmiðstýringu af hólmi. Landsfundurinn lét sér ekki nægja að samþykkja ályktanir um félagslegar umbætur og nýja skattastefnu. Hann samþykkti einnig ályktanir um nýja sókn í atvinnulífinu sem forsendu batnandi lífskjara til frambúðar. Í hinni íslensku atvinnustefnu er bent á margþætta möguleika íslensks þjóðarbús á öllum sviðum, en sérstaklega í sjávarútvegi og hátæknigreinum til þess að auka verðmæti þjóðarframleiðslunnar svo nemur milljörðum króna. Þannig vísaði landsfundurinn til bjartari framtíðar út úr kreppu hægri stjórnarinnar. En flokkurinn benti einnig á leiðir til þess að bæta kjörin hér og nú með því að skipta því jafnar sem þegar er til. Fundurinn vísaði til þess að við lifum nú metaflaár og þar með stórauknar þjóðartekjur. Það á því að vera unnt að knýja fram kröfur um hærra kaup og kaupmáttartryggingu eins og bent var á í samþykktum 7. landsfundar Alþb. Vissulega er það þó talið nærtækasta og brýnasta verkefnið í íslenskum stjórnmálum um þessar mundir að koma ríkisstjórninni frá. Í stjórnmálaályktuninni er því slegið föstu að stærsta efnahagsvandamál heimilanna og framleiðsluatvinnuveganna á Íslandi sé ríkisstjórnin og efnahagsstefna hennar. Nú er verið að sauma svo að fjárhag heimilanna að fjölskyldurnar eru þúsundum saman í hættu fyrir gróðahyggjunni og afleiðingunum af stefnu hennar og framleiðsluatvinnuvegirnir, hin efnahagslega undirstaða, eru reknir með stórkostlegum halla þrátt fyrir metafla og hækkandi verð á erlendum mörkuðum fyrir útflutning okkar. Vítahring stjórnarstefnunnar verður að brjóta niður og það strax. Annars er Ísland í hættu sem sjálfstætt þjóðríki. Landflóttinn er til staðfestingar um það. Viðbrögðin við stefnu ríkisstjórnarinnar eru því ekki aðeins spurningin um betri lífskjör í bráð, heldur einnig spurning um þjóðlega reisn og sjálfstæði þjóðarinnar í lengd. Alþb. boðar nýja sókn. En í stefnu landsfundar Alþb. birtist líka sú von sem getur breytt sókninni í batnandi lífskjör. Það kemur fram í því að unga fólkið er með okkur, hefur aldrei verið eins sterkt og fjölmennt á landsfundum Alþb. og nú. Það kemur fram í því að við ætlum að gera flokkinn að betra baráttutæki fyrir alþýðu þessa lands og síðast en ekki síst kemur það fram í mjög myndarlegri aðild forustumanna úr verkalýðshreyfingunni að forustusveit flokksins. Á landsfundinum kom Alþb. fram sem frískur baráttuflokkur sem sameinar kynslóðir og strauma í öfluga fylkingu. Það er að vísu ekki nýtt að stjórnmálaflokkar geri samþykktir á landsfundum sínum um stefnumál og starfshætti, en það sem ræður úrslitum er aflið, hið þjóðfélagslega afl til að hrinda hinni nýju sókn af stað til þess að breyta vonum í veruleika. Það afl er í Alþb. Þess vegna eiga nú að vera forsendur til að skapa einingu hinnar faglegu og pólitísku baráttu til þess að hefja hina nýju sókn til þess að breyta vonum í veruleika. Það sem hefur háð verkalýðshreyfingunni og stjórnarandstöðunni á undanförnum tveimur árum er einmitt skortur á slíkri heildarsamstöðu. Nú er tækifæri til að efla hana og styrkja. Reynslan sýnir að þetta sameinaða afl og ekkert annað getur brotið niður múra afturhaldsins. Þeir umlykja nú alþýðuheimilin í landinu og skapa svartsýni og landflótta. En þessa múra er hægt að brjóta niður ef við stillum saman í eina fylkingu hina faglegu og pólitísku baráttu. Í samþykktum landsfundar Alþb. birtast því ekki aðeins óskir heldur kemur fram í landsfundinum ein órofa heild stefnu og starfs og loks afl til að hrinda stefnunni í framkvæmd og það er aðalatriðið. Herra forseti. 14 ár eru til nýrrar aldar. Við þurfum nú að undirbúa það að næstu ár skapi vissu fyrir því að sjálfstætt þjóðfélag á Íslandi taki af bjartsýni, sigurvissu og gleði á móti nýrri öld. Eftir landsfund Alþb. hafa andstæðingar okkar orðið fyrir vonbrigðum. Í Alþb. birtist allt í senn: ný sókn, ný von og nýtt afl. Þar er sigurbraut fólksins.



Herra forseti. Fjárlagafrv. sem ekki finnst neinn tillögumaður að er vitaskuld ekki merkilegt plagg. Slíkt þingskjal getur ekki lagt neinn grundvöll að umræðu um fjármál hins opinbera. Hún verður því að eiga sér stað eins og ekkert fjárlagafrv. liggi fyrir. Ef á að ná betri árangri í stjórn ríkisfjármála verður það ekki gert nema með grundvallarbreytingum á sjálfri fjárlagagerðinni. Sá háttur að reyna að ná fram lækkun útgjalda með því að sneiða af lítið eitt hér og lítið eitt þar, eins og hæstv. fjmrh. er enn að reyna að gera, skilar ekki árangri. Sama máli gegnir raunar um þær tilhneigingar undanfarinna ára að bæta á skattabaggann ýmsum smápinklum með aðskiljanlegum nöfnum. Þetta gerir skattheimtuna í senn óþarflega flókna og afskaplega óbeinskeytta og svarar auk þess oftast ekki kostnaði. Í staðinn fyrir þessar eilífu uppsuður og naglasúpugerð verða menn að gera sér ljóst að um tvennt er að ræða: Annars vegar að halda áfram með ríkisbúskapinn á óbreyttum grundvelli sem óhjákvæmilega hlýtur að kalla á verulega aukna skattheimtu. Sú aðferð stjórnvalda að halda ríkissjóði og ríkisstofnunum gangandi með síauknum lántökum innanlands og erlendis getur að sjálfsögðu ekki gengið til eilífðarnóns. Hinn kosturinn er svo sá, að gerbreyta sjálfri fjárlagagerðinni og þar á meðal stjórn ríkisfjármálanna og það er einmitt slík breyting sem við Alþýðuflokksmenn leggjum áherslu á. Ég mun nú hér á eftir víkja að nokkrum meginatriðum í slíkri umsköpun á sviði ríkisfjármála og í rekstri ríkisins og stofnana þess sem verður að gera til þess 1. að ná árangri, 2. að ná nýtingu þeirra fjármuna sem fólkinu í landinu er ætlað að greiða til samfélagsþarfa, 3. að komast hjá því annaðhvort að halda áfram að hlaða upp skuldum vegna hallareksturs í ríkisbúskapnum eða að þurfa að mæta þeim fyrr eða síðar með stóraukinni skattheimtu. Vík ég þá fyrst að tekjuhlið ríkisbúskaparins, skattheimtunni. Lykilorðin þar eru tvö, einföldun og réttlæti. Grundvallaratriði allrar skattheimtu er að fólki sé hún ljós og skýr og að framkvæmd hennar sé einföld. Slíku er ekki til að dreifa. Stærstu tekjuliðir ríkisins eru hvorki einfaldir í framkvæmd né einfaldir til skilnings. Tollamálin eru slíkur frumskógur að ekki er á valdi nema örfárra að rata þar réttan veg. Með margbrotnum undanþágum hefur söluskatturinn verið gerður svo ruglingslegur og innheimta hans svo örðug að víða er engu eftirliti hægt að koma við. Þriðji stóri tekjustofninn, tekju- og eignarskattur, er orðinn svo flókinn að ekki er lengur á færi nema sérfróðra manna að ganga frá skattframtali fyrir venjulegt launafólk. Nátengt þessu er svo réttlætið eða öllu heldur óréttlætið í skattamálum. Öllum landsmönnum er ljóst hvernig háttað er skilum á söluskatti og eru ástæður fyrst og fremst þessar: Skatturinn er orðinn svo hár og svo stórt hlutfall af verði vöru og þjónustu að miklu máli skiptir fyrir hagsmuni bæði kaupenda og seljenda að skatturinn komi ekki fram. Allur þessi hái skattur er innheimtur í einu lagi af verði vöru og þjónustu og er því þeim mun meiri freisting fyrir bæði kaupanda og seljanda að sniðganga skattheimtuna. Hinar fjölmörgu undanþágur gera eftirlitið með skattskilunum afskaplega örðugt, jafnvel óframkvæmanlegt. Þessi undandráttur í söluskatti kemur svo aftur fram sem undanskot í tekjuskatti, en tekjuskatturinn er löngu orðinn launamannaskattur og þá fyrst og fremst gagnvart þeim launþegum einum sem engin áhrif geta haft á það sjálfir hvernig og hvort grein er gerð fyrir tekjum þeirra til opinberra aðila. Það sem þarf að gera er þetta: 1. tillaga. Gera þarf algjöran uppskurð á tollamálum til einföldunar og fella niður eða fækka tollflokkum þannig að þeir verði ekki fleiri en tveir, í hæsta lagi þrír. 2. tillaga. Stórfækka þarf undanþágum frá söluskatti og helst fella þær alfarið niður. Slíkt mundi óhjákvæmilega hafa í för með sér hækkað vöruverð á sumum nauðsynjum svo sem eins og matvöru. Þeim áhrifum þarf að svara með eftirfarandi aðgerðum: Með því að hækka bætur almannatrygginga og lífeyristrygginga. Með lágmarkstekjutryggingu. Með greiðslu sérstakra framfærslubóta, sem er nýjung, þar sem niðurgreiðslur í núverandi mynd væru afnumdar en meira fjármagni veitt til framfærslubóta með beinum niðurgreiðslum til neytenda þannig að hver og einn ráði því sjálfur hvaða lífsnauðsynjar hann hyggst niðurgreiða. Einnig þarf að breyta innheimtufyrirkomulagi söluskattsins þannig að hann verði ekki allur innheimtur í einu lagi og á síðasta stigi viðskipta. Koma þar ýmsar leiðir til álita, t.d. virðisaukaskatturinn, en einnig sú leið að innheimta söluskatt að hluta eða öllu leyti af innfluttum vörum við tollafgreiðslu og af vörum framleiddum í landinu sjálfu við heildsöluafgreiðslu. Allar þessar kerfisbreytingar á söluskattsheimtunni mundu skila stórauknum ríkistekjum svo næmi a.m.k. 10-11 milljörðum kr. Þetta gæfi svigrúm til þess að lækka söluskattsprósentuna um helming eða til þess að gera sambærilegar ráðstafanir í ríkisfjármálum. 3. tillaga. Sú skoðun Alþýðuflokksins er alþekkt að leggja beri niður tekjuskatt nema af allra hæstu tekjum. Alþingi hefur þegar samþykkt tillögu frá Alþýðuflokksmönnum og sjálfstæðismönnum um að afnema tekjuskatt einstaklinga í áföngum, en við þá afgreiðslu hefur hæstv. ríkisstj. ekki staðið. Þessi loforð ber að efna. 4. tillaga. Í skjóli óverðtryggðra lána og óðaverðbólgu frá árunum áður en lán voru verðtryggð hafa fjölmargir safnað að sér stóreignum og þá oftast í skjóli aflafjár sem aldrei var skattlagt. Þeir aðilar sem hlut eiga að máli verða auðvitað að taka þátt í því með öðrum að bera byrðarnar af rekstri þjóðfélagsins og því leggur Alþýðuflokkurinn til að þessi stóreignasöfnun verði skattlögð með stighækkandi tekjuskatti. Frumvarp um þetta efni er væntanlegt frá Alþýðuflokknum. 5. tillaga. Í vaxtakapphlaupinu sem ríkisstj. hefur átt drýgstan hlut í að hleypa af stað hefur þróast margvísleg spillingar- og okurstarfsemi sem er að verulegu leyti grundvölluð á skattsviknu fé í neðanjarðarhagkerfi. Þarna er um að ræða auðsöfnun sem gengur á snið við öll lög, allan rétt og allt siðgæði. Þessi gróðamyndun getur m.a. þrifist af því að ekki er svo fyrir mælt að skuldabréf skuli skráð á nafn eða öll verðbréfaviðskipti séu skráð, en það er forsenda þess að hægt sé að fylgjast með þessari starfsemi, stöðva hana og sjá síðan svo um að þessir aðilar greiði sömu gjöld til hins opinbera af fjármunum sínum og öðrum þegnum þjóðfélagsins er ætlað að gera. 6. tillaga. Að síðustu þarf svo með skattalagahreinsunum að fella niður þá smáskammtaskatta sem úir og grúir af í fjárlögum. Þetta eru kerfisbreytingarnar sem gera þarf varðandi tekjuhlið fjárlaganna, en með sama hætti þarf að takast á við gjaldahlið þeirra. Meginatriðið í því sambandi er að í umræðum um ríkisfjármál og hlut hins opinbera í þjóðarbúskapnum mega menn ekki einskorða sig við að ræða aðeins ríkissjóð einan. Hinar voldugu stofnanir, bæði alopinberar og hálfopinberar, skipta orðið meira máli þegar á heildina er litið en ríkissjóður einn. Á sama tíma og reynt hefur verið með misjöfnum árangri að klípa af rekstri ríkissjóðs hefur sömu aðhaldssjónarmiða ekki gætt hjá mörgum ríkisstofnunum sem sumar eru sjálfstæðar og starfa eins og ríki í ríkinu. Það er algjört grundvallaratriði í allri ríkisfjármálapólitík að hér verði á viðhorfsbreyting og menn gefi í meira mæli en gert hefur verið gaum að hinum opinberu stofnunum og rekstri þeirra. Þá verða menn einnig í þessu sambandi að vera opnir fyrir nýjum hugmyndum, þar á meðal hugmyndum um að nálgast viðfangsefnin úr átt gerólíkri þeirri sem menn hafa áður átt að venjast. Ég skal hér á eftir nefna nokkur dæmi um þessi breyttu vinnubrögð. Þeirri vinnureglu er víðast fylgt um framkvæmdir opinberra aðila að þeir sjálfir taka allar ákvarðanir um hönnun og gerð mannvirkja og hafa þeir með þeim ákvörðunum sínum þegar stórfækkað kostum á ódýrri en gagnlegri framkvæmd. Um það eru mörg dæmi að ákvarðanir slíkar um mannvirkjagerð hins opinbera og þá ekki hvað síst á sviði húsbygginga eru meira í ætt við minnismerkjagerð en viðhorf hins hagsýna húsbyggjanda. Verktakar og framkvæmdaaðilar með reynsluþekkingu koma hvorki til sögu né áhrifa fyrr en ákvarðanir um gerð og búnað hafa þegar verið teknar og þá er svigrúm þeirra takmarkað. Þegar menn velta því fyrir sér hvernig best megi nýta það fé sem í boði er fer ekki hjá að menn komist að þeirri niðurstöðu að a.m.k. í mörgum tilvikum sé æskilegt að framkvæmdaaðilarnir hafi meira frjálsræði um hvernig verk er hannað og unnið. Sem dæmi má nefna að vegáætlun er unnin til nokkurra ára, en verkin sjálf eru síðan ýmist framkvæmd af Vegagerðinni eða einstökum framkvæmdaaðilum samkvæmt útboði frá ári til árs þar sem verkáfangar hafa verið ákveðnir í smæstu atriðum af Vegagerð og Alþingi. Væri ekki miklu nær að gera þær breytingar á þessum vinnubrögðum að gefa framkvæmdaaðilunum kost á að gera tilboð í heildarframkvæmdir við vega- og slitlagsgerð á áætlunartímabilinu svo fyrir geti legið: 1) Hvaða framkvæmdamagn þessir aðilar geta boðið fyrir það fé sem til ráðstöfunar er fremur en, eins og gert hefur verið, að leita eftir því á hvaða verði þeir bjóðast til að taka að sér framkvæmdir sem Vegagerð og Alþingi hafa þegar ákveðið í einstökum smáatriðum. 2) Hvernig eðlileg áfangaskipti eru að mati þeirra sem þurfa að framkvæma verkin fremur en að slíkt sé lagt á vald Alþingis sem hefur þekkingu í löggjafarstörfum en ekki á vegavinnu? Með sama hætti mætti nálgast fjölmargar aðrar framkvæmdir sem kostaðar eru með fjárframlögum úr ríkissjóði eða af opinberum stofnunum. Einnig kæmi vel til greina að hluti af því fjármagni sem varið er til húsnæðismála af opinberu fé yrði þannig notaður að framkvæmdaaðilar væru látnir gera tilboð í hversu miklar framkvæmdir á sviði íbúðarhúsabygginga þeir treystu sér til að ráðast í fyrir þetta fé með hliðsjón af áætlunum Húsnæðisstofnunar ríkisins um íbúðaþörf í landinu og fengju þá sjálfir að gera tillögu um hvernig byggja skuli og hvað. Væri áhugavert að sjá slíkar hugmyndir og tillögur sem framkvæmdaaðilarnir kæmu sjálfir með um framkvæmdirnar og tilhögun þeirra. Með sama hugarfari verða menn að nálgast opinberar stofnanir. Frá sjónarmiði þegnanna í landinu getur engin stofnun verið heilög í sjálfu sér. Meginatriðin eru að tryggt sé að viðfangsefnin séu unnin og að þau séu unnin með þeim hætti sem komi sem best að gagni og fyrir sem minnst fé. Þó niðurstaðan hafi verið sú fyrir 15 eða 20 árum að slík viðfangsefni séu best komin hjá opinberum stofnunum er ekki endilega víst, eftir allar þær breytingar sem orðið hafa síðan, að sú hin sama niðurstaða sé sjálfgefin núna. Meðal þeirra stofnana sem þarna koma til álita eru t.d. húsameistari ríkisins, Póstur og sími, Rafmagnsveitur ríkisins, Ríkisskip, Bifreiðaeftirlit ríkisins, svo nokkrar séu nefndar. Þá er einnig rétt að spyrja sig að því hvort ástæða sé til þess að ríkissjóður kosti starfsemi sem alfarið er á vegum og í þágu tiltekinna atvinnugreina. Á ég hér við stofnanir eins og t.d. Fiskifélag Íslands og Búnaðarfélag Íslands, en starfsemi þessara stofnana er alfarið á sviði viðkomandi atvinnuvega og í þágu þeirra. Með sama hætti er óeðlilegt að ríkissjóður beri kostnað af gæðamati á framleiðslu sjávarútvegsins, en ríkissjóður ber t.d. ekki nema óverulegan hluta kostnaðar af gæðamati á afurðum landbúnaðarins. Meginkostnaðinn ber atvinnugreinin sjálf; sama ætti að sjálfsögðu að gilda um fiskmatið. Einnig er sjálfsagt og eðlilegt að opinberar stofnanir svo sem eins og Siglingamálastofnun, er annast skoðun á sjóhæfni skipa, og rannsóknastofnanir, sem annast skoðun og eftirlit með tækjum og vélum og öðrum búnaði, þar á meðal gæðamat, taki fullt verð fyrir þá þjónustu sína, enda er hún alfarið nýtt af þeim sem hennar njóta og í þeirra þágu og óeðlilegt að þessi starfsemi sé kostuð af fé skattborgara. Sú grundvallaruppstokkun á fjármálum ríkisins og stofnana þess og sú viðhorfsbreyting til þeirra mála sem ég hef gert hér að umtalsefni er miklu stærra mál og skilar miklu meiri og varanlegri árangri en þau vettlingatök sem menn hafa verið að beita á umliðnum árum. Þetta er sú gerbreytta stefna sem við Alþýðuflokksmenn teljum að þurfi að marka í ríkisfjármálum og ég hef notað þetta tækifæri til að fjalla um. Á vegum ríkisstj. er fjárlagagerðin byggð á grundvelli gamla kerfisins og er komin í strand. Fremur en að reyna að ýta því hripleka hrófatildri aftur á flot, eins og fjmrh. er að reyna að gera, með tuskum troðið upp í stærstu fjárlagagötin og áhöfnina alla með austurtrogin í höndunum, ættu menn heldur að leggja kjölinn að nýju og byggja traustari farkost úr valdari viði.



Virðulegi forseti. Það verður að segjast eins og er að það frv. sem er til umræðu í dag á Alþingi er hreinasta vanvirða við þjóð og þing. Það er til háborinnar skammar að hér skuli vera lagt fram frv. til fjárlaga af fyrrv. hæstv. fjmrh. með fororði núverandi hæstv. fjmrh. um að það sé ekkert að marka það. Sjónvarpið ber það inn í stofu í fyrrakvöld að hugsanlega verði um að ræða niðurskurð á þessu frv. sem nemi einum milljarði króna og því næst kemur Dagblaðið í gær og ber að enn þá vanti 6-700 milljónir á að endar nái saman. Ég vek athygli á því að enn þá er ekki haft samráð við stjórnarandstöðuna. Svo er það ekki fyrr en klukkan er langt gengin í eitt í nótt að inn um bréfalúguna er laumað niðurskurðarplaggi hæstv. fjmrh.; það kemur rétt eins og þjófur að nóttu. Þetta er e.t.v. gert til þess að hægt sé að segja sem svo að samráð hafi verið haft og breytingarnar lagðar fyrir alþingismenn í gær. Ekki veit ég hvað lá að baki þessa skrípaleiks, en það er annað sem mig fýsir að fá svör við. Er meiningin að ræða þetta plagg í þátíð eða nútíð? Eða eigum við e.t.v. að reyna að horfa til framtíðar? Er það hægt með þetta plagg, sem á að heita fjárlagafrv. ársins 1986, í höndunum? Frv. um það hvernig fjárlögin okkar líta út næsta fjárhagsár. Frv. sagði ég, en verst er að það vantar allan frumleika í þetta plagg; það vantar allan ferskleika. Þetta er sama plaggið og við fjölluðum um í fyrra og árið þar áður. Bara með framreiknuðum tölum. Átti ekki fólk svona frekar von á því að fá að líta nýjan og ferskan stíl nú þegar við höfum fengið nýjan og ungan fjmrh. við völd? En hvað skeður? Hann apar allt vendilega upp eftir fyrrv. fjármálaráðherrum þessa lands og það eina sem gerst hefur er framreikningur. Bandalag jafnaðarmanna hefur margoft bent á hve hættuleg þessi þróun er sem viðgengist hefur þar sem er sjálfvirknin í gerð fjárlaganna. Hér tíðkast það sem sagt að fjárlög fyrra árs eru tekin og með einföldum framreikningi látin sýna tölur sem gilda eiga næsta ár. Í besta falli er dregið lítils háttar úr framkvæmdum við stóra pósta eða þeim frestað. Síðan eru aðrir bráðnauðsynlegir liðir teknir út að vanda. Það er lífsspursmál fyrir fólkið sem byggir þetta land að staðinn sé dyggur vörður um það kerfi sem varðar velferð einstaklinga og fjölskyldna þeirra og menntun og heilbrigði. Með þeim stjórnarháttum sem nú eru efst á baugi hefur okkur verið ýtt út í þær þrengingar sem einkenna samfélagið. BJ vill benda á og vara við hverjir það eru sem eru fórnarlömb þessarar stjórnarstefnu. Það er fólkið sem er að missa allt sitt á nauðungaruppboðunum; það eru menntastofnanir og dagvistarheimili sem eru unnvörpum að missa hæfileikaríkt fólk til starfa á hinum frjálsa vinnumarkaði sem í öllum tilfellum borgar betur; það eru fjölskyldurnar sem lifa harmleikinn í kringum vímuefnaneyslu ástvina sinna sem eykst stöðugt og óhugnanlega - harðsvíraðir kaupsýslumenn á því sviði versla í rólegheitum með mannlíf á meðan lítið sem ekkert er aðhafst af hálfu ríkisstj. til að koma í veg fyrir glæpinn - það eru aldraðir sem margir hverjir verða að búa við slíka vesöld að þeir eiga ekki aura fyrir brýnustu nauðsynjum. Er þetta til sóma okkur Íslendingum? Nei, segi ég. Þetta er til háborinnar skammar fyrir þjóð sem á fengsælustu fiskimið heimsins og auðlindir aðrar allt um kring. Þetta ástand, örbirgð aldraðra og aleigumissir húsbyggjenda, á sér stað á því ári sem stefnir í að verða mesta aflaár Íslandssögunnar. Þær þrengingar sem einkenna samfélagið enn fremur koma m.a. fram í að öryrkjar og fatlaðir eru niðurlægðir með því að framkvæmdasjóður þeirra er stórlega skorinn niður ár eftir ár. Það er að mati ríkisstj. fólkið sem liggur vel við höggi. Þetta er nefnilega fólk sem ógjarnan ber hönd fyrir höfuð sér og getur illa komið því við að víkja sér undan höggi. Þessar þrengingar koma enn fremur fram í því að okurlánastarfsemi af ólöglega taginu þrífst vel og dafnar. En við verðum að átta okkur á að undir þessa okurlánastarfsemi er kynt með því að hér þrífst viðurkennd okurlánastarfsemi, viðurkennd og samþykkt af stjórnvöldum. Það viðgengst löglegt okur á Íslandi. Það er okrið sem snýr að verðlagsmynduninni í þessu landi. Og við verðum að vera vel meðvituð um það áður en lengra er haldið að okur er farvegur verðbólgu. Þegar ég segi að okur sé löglegt á Íslandi þá á ég við að allar reglur vantar um verðtryggingu og verðmyndun. Hér eru einungis til slíkar reglur hvað varðar bankaviðskipti og á meðan blómstrar og viðgengst okrið sem aftur blæs duglega á verðbólgubálið. Á meðan ekki er tekið svo um munar til hendinni á þessu sviði er ekki nokkur von til þess að takist að koma í veg fyrir verðbólgufyrirbærið. Við verðum að sjálfsögðu að greiða til baka það sem við fengum að láni, það sama og við fengum að láni en hvorki meira né minna. Það er hins vegar svo að það er verðbótaþáttur vísitölu sem hefur hleypt hér öllu í algjöra vitleysu og kynt undir verðbólgubálið. Það eitt er víst og öruggt að þegar framkvæmdaliður fjárlaga er reiknaður samkvæmt frv. og verður talinn í heild sinni u.þ.b. 33 milljarðar króna getum við reiknað með að samkvæmt núgildandi aðferðum við útreikning þessara þátta skili hann sér ekki eins og til er ætlast. Mismunurinn verður á þessu eina dæmi fjárlaganna um 10% eða hvorki meira né minna en 3,3 milljarðar. Það eru svona grundvallaratriði sem skipta máli og verður að taka með í reikninginn þegar verið er að tala um stóra pósta. Það sem hér er fyrirliggjandi til umræðu er ekkert annað en veikburða yfirlýsing og sýndarmennska. Þetta er marklaust plagg sem þegar er í endurskoðun og á örugglega eftir að breytast mikið frá því sem við erum að ræða núna og þó svo það yrði samþykkt í núverandi gerð er eitt víst að það lítur ekki svona út við endurskoðun þess á sama tíma að ári. Þá verða væntanlega komnar inn í dæmið allar aukafjárveitingarnar sem nú til dags eru orðnar daglegt brauð. Uppáhaldsmáltæki fyrrv. fjmrh. var að hafa skyldi samráð og sníða sér stakk eftir vexti. Hann sneið stakkinn að vísu en án samráðs bæði við þing og þjóð, og sjá, stakkurinn varð heldur rosalegur að vexti sem helst hefur sýnt sig í aukafjárveitingunum. Fjárlögin sem samþykkt voru á þinginu s.l. ár voru sem sagt á engan hátt raunhæf. Það var skorið niður hér og það var skorið niður þar. Svo sá maður þessar tölur birtast aftur í formi aukafjárveitinga síðar á árinu. Til þess að nefna eitt lýsandi dæmi eru mér afar minnisstæðar miklar umræður sem áttu sér stað hér á hv. Alþingi, umræður um fjárlög yfirstandandi árs. Þá höfðu framlög til Kvikmyndasjóðs verið skorin niður eða hlutur sjóðsins skertur um sem svarar 10 millj. kr. En ekki stóð á því að þessu máli væri bjargað fyrir horn og sjóðurinn fékk, þrátt fyrir áður harðorðar yfirlýsingar af hálfu ráðherra um neitun, aukafjárveitingu og fékk sínar 10 milljónir. Var Alþingi spurt þá? Var leitað eftir viljayfirlýsingu Alþingis? Nei. Fyrrv. fjmrh. varð einnig mjög tíðrætt um endurreisnarstarf. En það vill svo til að sú endurbygging hefur verið reist á sandi ef ekki á kviksyndi þar sem í sökkva t.d. þeir sem hafa verið að streða við, samkvæmt fyrirmælum ríkisstj., að koma yfir sig þaki. Allir verða jú að eiga sitt; það heitir sjálfseignarstefna. Ef að einhverju leyti má marka þær tölur sem fram koma í frv. er sá kafli sem snýr að húsnæðismálum alveg lýsandi fyrir það ráðaleysi og dáðleysi sem störf ríkisstj. einkennast helst af. Það kemur fram að til húsnæðismála er í heildina lögð til hækkun frá síðustu fjárlögum sem aðeins nemur 26 millj. þrátt fyrir að sérstök fjáröflun til húsnæðismála skili samkvæmt frv. 655 millj. kr. með hækkuðum sköttum á landsmenn. Í þeim efnum hefur ríkisstj. helst getað fundið það úrræði við neyðarástandi því sem ríkir í þessum málaflokki að setja á laggirnar nefnd sem virðist byggja tilveru sína einna helst á því að sefa almenning og láta líta svo út sem eitthvað sé verið að aðhafast. Þessi nefnd, milliþinganefnd sem sett var á stofn, var skipuð fulltrúum allra þingflokka og með því virtist ætlunin einnig hafa verið sú að kaupa sér frest, að kaupa sér frið fyrir stjórnarandstöðunni. Þá var hún lokuð inni í nefnd sem auðvitað var aldrei ætlunin að skilaði árangri. Nei, alls staðar ber fyrir augu úrræðaleysi, sama hvert litið er, og augljóst er að hver framsóknaráratugurinn leysir annan af hólmi. Fólki er boðið upp á framhaldssögu framsóknar og íhalds hvort sem er í nútíð eða þátíð. Ef þetta er það sem á að benda okkur á framtíðina er greinilega boðið upp á sama réttinn áfram, sama réttinn sem verið hefur á matseðlinum undanfarna áratugi og er nú orðinn hálfleiðigjarn. Auk þess sem hann er orðinn óætur vegna þess að hráefnið sem notað er í hann er með eindæmum lélegt. En núverandi framsóknarstjórn er að verða einhver hrikalegasta auðsöfnunarstjórn sem komið hefur fram á sjónarsviðið. Og hverjir eru það nú sem safna auði? Eru það þeir sem eru að missa allt sitt á nauðungaruppboðum? Eru það þeir sem hrakist hafa út í það neyðarúrræði að taka lán á okurlánamarkaðinum? Eru það aldraðir eða e.t.v. öryrkjar og fatlaðir? Nei. Það eru dekurbörn hæstv. ríkisstj. sem safna auði þessa dagana. Það eru þeir sem hafa tök á því að fjárfesta í ríkisskuldabréfum sem ríkisstj. hefur boðið út og selt með afföllum. Það er þetta sem við höfum upp úr krafsinu með frjálshyggjunni. Það hefur nú átt sér stað að hæstv. fjmrh. hefur ákveðið að ríkisskuldabréfin skuli seld með afföllum. Það er vitað mál að það eru engir atvinnuvegir til í landinu sem bera uppi slíka ávöxtun. En ríkisstj. gengur á undan og ætlar að leysa vandamál fortíðarinnar með því að draga til sín fjármagn frá atvinnuvegunum með tælandi gylliboðum og greiða með því gamlar syndir. Nú á að leysa það sem aflaga hefur farið með því að kynda undir enn verri lífskjörum en þekkst hafa til þessa. Versnandi lífskjör koma auðvitað fyrst og fremst fram hjá þeim sem ekki geta tekið þátt í þessum darraðardansi og keypt ríkisskuldabréf og á þann hátt ávaxtað í okrinu. Framsókn færir með sér vandamálin sem hún skóp í fyrri ríkisstjórnum áfram inn í þessa ríkisstj. Og nú á að leysa vandann, syndaregistrið, með þessu móti. Þessa dagana talar hæstv. forsrh. um að vaxtafrelsið hafi verið mikil mistök. Hann verður auðvitað að gera sér grein fyrir því að það frelsi er einn af meginkjörnunum í stefnu þessarar ríkisstj. Og svo talar hæstv. forsrh. rétt eins og hann hafi ekkert með þetta allt að gera, eins og hann hafi ekki komið nálægt þessu öllu saman. Þessi ríkisstj., sem hefur vogað sér að leggja fyrir þingið svo kolómögulegt frv. sem raun ber vitni, ætti auðvitað að sýna og sanna hvort það þor og sá kjarkur býr með henni sem hún er sífellt að stæra sig af að búa yfir. Hún ætti auðvitað að hafa burði til þess að gera uppskurð á þessu þrælstaðnaða kerfi þar sem allir liðir þess eru ár eftir ár einungis framreiknaðir. Til þess ætti hún að hafa burði miðað við fjölda stjórnarliða. Þessi ríkisstj. ætti auðvitað að setja stopp og byrja á núllpunkti, hætta þessari sjálfvirkni og gefa sér að það náist skynsamlegri útkoma út úr stærstu liðunum. Að síðustu er auðvitað óhjákvæmilegt að koma lítillega að því í hverju fjárveitingavald þingsins er fólgið. Er það fólgið í að veita fjmrh. óskorað vald til þess að deila út fjármunum að eigin hentisemi? Það virðist í það minnsta vera skilningur hæstv. fyrrv. fjmrh. á valdi sínu að hann geti leyft sér að skrifa út úr annars tómu ávísanahefti ríkissjóðs og dreift á báðar hendur að eigin geðþótta ekki bara milljónum heldur milljarði upp á eigið einsdæmi. Með slíkum og þvílíkum aðferðum fer maður nú verulega að efast um gagnsemi þess að vera að halda gangandi svona sýndarmennskuleiksýningu eins og þeirri sem hér fer fram. Virðulegi forseti. Það er kominn tími til fyrir þing og þjóð að staldra við og hugsa sitt ráð. Er það þetta sem er framtíðin? Virðingu Alþingis er stórlega misboðið. Alþingi hefur sett niður við þetta framferði hæstv. ríkisstj. Er nokkuð í þessu frv. eða framferði ríkisstj. yfirleitt sem gefur tilefni til þess að ætla að slíkt endurtaki sig ekki? Því að auðvitað er það sök allrar ríkisstj. og stjórnarliða að þessi austur skuli hafa verið látinn óátalinn.



Herra forseti. Með fjárlögum hvers árs ákveður Alþingi hve miklu fé skuli varið til þeirra sameiginlegu útgjalda sem ríkissjóði er ætlað að standa straum af. Auk ríkissjóðs sjá sveitarfélögin um verulegan hluta sameiginlegra útgjalda þjóðarinnar, samneyslunnar, eins og þau eru oft nefnd. Í viðbót við þetta hafa svo lántökur ríkis og sveitarfélaga veruleg áhrif á opinber umsvif, einkum á sviði fjárfestinga. Endurgreiðslur þessara lána svo og vaxtagreiðslur af þeim verða síðar verulegur hluti af árlegum útgjaldaliðum á fjárlögum og fjárhagsáætlunum þessara aðila. Opinberar lántökur þrengja að lánamöguleikum atvinnuveganna og getu þeirra til að byggja sig upp ef of langt er gengið eða of djúpt seilst í þá sjóði sem veita vilja. Sé svo komið má líkja opinberum aðilum við bónda sem selur frá sér mjólkurkúna, eða sjómann sem heggur bát sinn í eldivið til að geta kynt bálið ögn lengur. Gangi ekki atvinnulíf með eðlilegum hætti og hafi mögulega til að skapa arð í íslenskt þjóðarbú ganga ekki heldur opinberir aðilar og verða fljótt ófærir um að sinna hinum margvíslegu sameiginlegu verkefnum sem ætlast er til af þeim. Því nefni ég þessa þætti í upphafi máls míns um fjárlagafrv. fyrir árið 1986 að mjög hefur verið rætt og ritað um erlendar skuldir þjóðarinnar, nauðsyn á sparnaði og aðhaldi og brýna þörf fyrir nýsköpun atvinnulífs. Vissulega verður að telja að erlendar lántöku séu komnar í hámark þegar vaxtagreiðslurnar einar, sem inntar eru af hendi til útlanda, eru áætlaðar 5,8 milljarðar kr., eða einum milljarði kr. hærri upphæð en ætlað er að verja til allra fjárfestingaliða skv. fjárlagafrv. næsta árs að framlögum til vega- og húsnæðismála meðtöldum. Hér hljóta allir að sjá að mál er að linni og þó fyrr hefði verið. Í fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun kemur fram sú stefna sem ríkisstjórnin hefur markað sér í ríkisumsvifum, fjárfestingum og rekstrarútgjöldum á næsta ári. Meginatriðin í þessari stefnumótun má segja að séu: 1. Að draga úr þenslu í þjóðarbúskapnum. Hér þarf að gæta þess að betra jafnvægi skapist en ríkt hefur að undanförnu bæði milli landshluta og einstakra atvinnugreina. Stjórnvöld verða að beita þeim aðferðum sem þau hafa yfir að ráða til að draga úr óhóflegri þenslu í verslunar- og þjónustugreinum, einkum á höfuðborgarsvæðinu, og rétta á þann hátt hlut annarra atvinnugreina svo sem sjávarútvegs og landbúnaðar. 2. Að draga úr viðskiptahalla og verðbólgu. Beita þarf öllum tiltækum ráðum til að skapa svo fljótt sem auðið er jöfnuð í viðskiptum við önnur lönd. Ljóst er að gengisskráning ræður hér miklu um. Gjaldeyrir má ekki verða það ódýr að hann örvi úr hófi innflutning, sé "á útsölu" eins og stundum er sagt. Hann verður einnig að skapa útflutningsatvinnuvegunum tekjur til að standa undir tilkostnaði og svigrúm til að byggja sig upp til aukinnar gjaldeyrisöflunar. Heyrst hafa þær hugmyndir að gjaldeyrissala ætti að vera frjáls svo að þeir sem afla geti selt þeim sem eyða á því verði sem markaður skapar hverju sinni. En á þessu máli eru fleiri hliðar og einkum þá sú sem ég nefndi áðan, að draga enn frekar úr verðbólgu. Gengisbreytingar hafa fljótt áhrif á vöruverð og verði því mætt með hækkuðum launum erum við skjótt komin aftur í vítahring víxlhækkana sem án tafar mundu leiða til efnahagslegs öngþveitis. Einnig má minna á margumræddar erlendar skuldir sem hækka við gengislækkanir og herða snöru að hálsi skuldugu atvinnulífi. Því tel ég að áfram verði að ætlast til þess af stjórnvöldum að þau feti þann meðalveg sem nauðsynlegur er þeim markmiðum að draga úr viðskiptahalla og verðbólgu og halda jafnframt gangandi útflutningsatvinnuvegunum sem svo miklu ráða um tilvist okkar þjóðfélags. 3. Að stöðva erlenda skuldasöfnun. Erlendar skuldir þjóðarinnar vaxa enn á þessu ári og í árslok er útlit fyrir að þær nemi um 53% af áætlaðri landsframleiðslu. Þegar vaxtagreiðslur til útlanda nema orðið nær 6 milljörðum kr. eða 1/5 hluta af heildarútgjöldum ríkissjóðs er mál að linni. Hér verða allir að leggjast á eitt, ríki, sveitarfélög og einkaaðilar. Halda verður aftur af þjóðarútgjöldum í heild sinni, draga úr innflutningi en örva svo sem hægt er útflutning og auka gjaldeyristekjur. 4. Að ná jafnvægi í ríkisútgjöldum. Halli á fjárlögum er ávísun á þenslu og verðbólgu og verður þar að auki ekki brúaður með öðru en erlendum lántökum sem er brot á fyrri markmiðum. Ríkissjóður má ekki heldur, frekar en aðrir aðilar í þessu þjóðfélagi, lifa um efni fram eða eyða meiru en aflað er. Varðandi sjálfa fjárlagafrumvarpsgerðina hefur ríkisstj. sett sér ákveðin markmið sem þar koma fram og taka mið af þeim meginatriðum sem ég hef talið upp hér á undan. Ákveðið er að erlendar lántökur ríkissjóðs og annarra opinberra aðila fari ekki fram úr afborgunum af erlendum lánum. Skuldasöfnun ríkisins er því stöðvuð. Við þetta markmið verður að standa. Þá var ákveðið að ríkissjóður verði án rekstrarhalla á næsta ári. Við þetta er einnig mjög mikilvægt að standa af þeim ástæðum sem ég hef áður lýst. Þá er stefnt að því að hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslu hækki ekki á næsta ári frá því sem það er í ár. Þessi markmið settu frumvarpsgerðinni mjög þröngar skorður. Þrátt fyrir fyrirheit og ætlanir um að gæta fyllsta aðhalds og sparnaðar í ríkisrekstrinum eru umsvifin sífellt að aukast og rekstrarútgjöldin verða stöðugt hærra og hærra hlutfall af fjárlögum. Nýjar stofnanir og ný starfsemi af ýmsu tagi er sett á laggirnar. Bætt er við nýjum deildum á sjúkrahúsum, nýjar heilsugæslustöðvar taka til starfa, stofnanir fyrir fatlaða eru opnaðar á nýjum stöðum, almannatryggingakerfið er stöðugt aukið og endurbætt. Allt þetta hefur gerst á undanförnum mánuðum og misserum og allt eru þetta þarfar og góðar stofnanir eða nauðsynleg starfsemi. Þetta segir okkur einnig að núverandi ríkisstj. hefur haldið áfram að auka og bæta samfélagslega þjónustu og það velferðarþjóðfélag sem við viljum búa þegnum þessa lands. Allur málflutningur stjórnarandstöðu í þá veru að svo sé ekki og að ráðist hafi verið á samneysluna og velferðarmálin er því algjörlega úr lausu lofti gripinn. Velferðarkerfið hefur verið varið og svo mun verða áfram. Á það munum við framsóknarmenn leggja mikla áherslu. Hins vegar er nauðsynlegt að leita allra leiða til að gæta ýtrasta sparnaðar og aðhalds í rekstri ráðuneyta og ríkisstofnana og reyna að sporna gegn hvers konar óhófi og bruðli. Á það munum við framsóknarmenn einnig leggja mikla áherslu. Þessi auknu rekstrarútgjöld, sem ég hef hér gert að umtalsefni, hafa smám saman valdið því á undanförnum árum að minnkandi hlutfall fjárlaga hefur gengið til fjárfestingar og framkvæmda. Vissulega er erfitt að sætta sig við þessa niðurstöðu en þegar þjóðartekjur dragast saman eins og gerst hefur á undanförnum árum má öllum vera Ljóst að það kemur einhvers staðar niður. Við höfum valið þann kostinn að verja heilbrigðis- og menntakerfið og ýmsa aðra félagslega þætti en láta samdráttinn bitna á fjárfestingunni þótt það þýði að fresta verði um sinn ýmsum þörfum, jafnvel brýnum verkefnum, sem æskilegt hefði verið að geta hrint í framkvæmd. Nauðsynlegt hefði verið, jafnhliða þessum samdrætti á fjárfestingaliðunum, að reyna að raða brýnum framkvæmdum í forgangsröð og gera um þetta nokkurra ára áætlun sem staðfest væri af Alþingi líkt og gert er í sambandi við vegamálin. Ég hef áður hreyft þessari hugmynd við umræður um fjárlög og ítreka þessa skoðun mína nú. Það er óskynsamlegt að skipta 100 millj. kr., sem verja á til grunnskólabygginga, á u.þ.b. eitt hundrað verkefni. Nær hefði verið að hafa færri verkefni í gangi í einu og veita hærri upphæðum til hvers og eins. Enda er afleiðingin sú að ríkið er orðið stórskuldugt hinum ýmsu sveitarfélögum sem hleypt hefur verið af stað með framkvæmdir án þess að séð væri fyrir mótframlagi ríkisins eða gerðir um verkið formlegir samningar milli ríkis og sveitarfélags. Þetta nefni ég hér til áréttingar og áminningar um að úrbóta og stefnubreytingar er þörf en ekki til að varpa sök á neinn einstakan á því ástandi sem nú ríkir í þessum efnum. Í framhaldi af þessu vil ég nefna þá merku nýjung að nú er sett fram í grg. fjárlagafrv. áætlun um horfur í fjármálum ríkisins fyrir árin 1986-1988. Byggir áætlun þessi á ákvæðum í lögum frá s.l. vori um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Þar er m.a. kveðið á um að fram skuli koma: 1. Meginstefnan í ríkisfjármálum og þróun ríkisbúskaparins. 2. Samræmi milli stefnunnar í ríkisfjármálum og í efnahags- og atvinnumálum. 3. Stefnumótun um öflun tekna og skiptingu gjalda ríkisins. 4. Stefnumótun um framlög í fjárlögum til fjárfestingar ríkisins, fjárfestingarsjóða, sveitarfélaga og einkaaðila. Hér er gerð tilraun til að draga fram útlínur af ástandi og horfum í þjóðarbúskapnum sem síðan er hægt að fylla upp í til að skapa enn þá heilsteyptari og betri mynd af þeim möguleikum sem fyrir hendi eru til hvers konar umsvifa í þjóðfélaginu, hvort heldur það varðar tekjur eða gjöld hins opinbera, lántökur eða afborganir lána, svigrúm til fjárfestingar eða frekari rekstrarútgjalda. Þetta tel ég vera mikilvægt skref til nákvæmari og markvissari efnahagsstjórnunar. Nú hefur orðið samkomulag um það milli stjórnarflokkanna að leita leiða til enn frekari aðhaldsaðgerða og sparnaðar í ríkisútgjöldum en boðaðar hafa verið í fjárlagafrumvarpinu og þjóðhagsáætlun, m.a. vegna þeirra upplýsinga sem fram koma í framtíðarspánni sem ég hef gert að umtalsefni hér á undan. Fjmrh. gerði í ræðu sinni hér áðan rækilega grein fyrir þessum breytingum og því ekki ástæða til að fara um þær mörgum orðum. Ég vil þó árétta að þar er gert ráð fyrir lækkun á tekjuhlið frumvarpsins um 300 millj. kr. en á gjaldahlið um 574 millj. og með því reynt að tryggja enn betur en í fjárlagafrv. sjálfu tekjuafgang sem skv. þessu ætti að nema tæplega 400 millj. kr. Tekjulækkunin stafar af því að fallið er frá fyrri hugmyndum um álagningu söluskatts á.ýmsa þætti sem undanþegnir hafa verið. Gjaldalækkunin felst hins vegar mest í auknu aðhaldi í almennum rekstrar- og launaútgjöldum. Gert er ráð fyrir verulega auknu aðhaldi á öllum sviðum og ekki síst hvað varðar utanlandsferðir, ferða- og bifreiðakostnað, risnu og fleira í þeim dúr og hvað launaliði varðar er áætlað að draga úr yfirvinnu og álagsgreiðslum, sumarafleysingum, að endurráða ekki án ítarlegrar athugunar í störf sem losna og reyna að hleypa ekki af stað nýjum verkefnum eða ráða í nýjar stöður. Meginatriðið er þó að ekki er ráðgert að draga úr þeirri þjónustu sem ríkið veitir á sviði menntamála, félagsmála, heilbrigðismála eða tryggingamála. Allir þessir mikilvægu þættir velferðarþjóðfélagsins verða í eðli sínu óbreyttir en vissulega verður reynt að leita þar rekstrarlegrar hagræðingar og sparnaðar eins og í öðrum þáttum ríkisfjármálanna. Þá má og geta þess að gert er ráð fyrir að draga verulega úr erlendum lántökum eða sem svarar 800 millj. kr. Mun hluti af þeim koma niður á framkvæmdum við Blönduvirkjun en meðan ekki eru í augsýn nýir stórir orkunotendur verður ekki séð að sú frestun, sem af þessu leiðir, muni koma að sök. Auk þess má minna á að verulegur hluti af erlendum skuldum er einmitt vegna framkvæmda á sviði orkumála og verður því að teljast bæði skynsamlegt og nauðsynlegt að draga úr framkvæmdum á því sviði meðan ekki rætist úr markaðsmálum orkugeirans. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um einstaka þætti fjárlagafrv. en vil þó aðeins minna á að þrátt fyrir lítil framlög til ýmissa fjárfestingaþátta er þó áætlað að verja verulegu fé til vegamála og hækkar sú upphæð að raungildi frá þessu ári. Þó ekki sé að fullu staðið við áætlað framlag sem hlutfall af þjóðarframleiðslu er þó gert ráð fyrir að með því fé, sem skv. frumvarpinu er ætlað til vegamála, megi standa við áður fyrirhugaðar framkvæmdir skv. vegáætlun. Verður það að teljast viðunandi árangur miðað við fjárveitingar til ýmissa annarra málaflokka. Til húsnæðismála er nú áætlað framlag á fjárlögum samtals 1600 millj. kr. Er hér um að ræða verulega hækkun á ríkisframlaginu til byggingarsjóðanna en á þessu ári mun samsvarandi upphæð nema um 1260 millj. kr. Þess ber þó að geta að inni í þessari tölu er sérstök fjáröflun skv. lögum sem samþykkt voru á s.l. vori. Að þeirri fjáröflun frádreginni er ríkisframlagið nánast óbreytt milli ára. Þessari sérstöku fjáröflun er hins vegar ætlað að gefa 665 millj. kr. á næsta ári. Þó ríkisframlagið hækki verulega eykst ekki ráðstöfunarfé sjóðanna að sama skapi þar sem dregið er úr áætluðum lántökum þeirra. Er þar einkum um að ræða niðurfellingu á erlendum lánum og er það í samræmi við meginstefnu frv. Einnig er ljóst að stóraukið ríkisframlag en minni lántökur styrkja eiginfjárstöðu sjóðanna verulega. En hins ber að geta að í grg. með frv. til laga um þessa sérstöku fjáröflun til húsnæðismála er áætlað að ráðstafa henni: 1. Til ráðgjafarþjónustu Húsnæðisstofnunarinnar sem hefur það hlutverk að leiðbeina, aðstoða og lána þeim sem komnir eru í greiðsluerfiðleika. 2. Til greiðslujöfnunar vegna fasteignaveðlána einstaklinga. 3. Til að auka áherslu á lán til þeirra sem eru að byggja eða kaupa í fyrsta sinn. Vitað er að fjöldi húsbyggjenda og íbúðarkaupenda á við verulega erfiðleika að stríða og í verkefnaskrá ríkisstj. í húsnæðismálum hefur hún gefið ákveðin fyrirheit um frekari stuðning við þetta fólk. Því tel ég ljóst að hluta af þessu sérstaka fjármagni verði að verja til stuðningsaðgerða við þá sem erfiðast eiga. Ljóst er einnig að það fé, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir til byggingarsjóðanna, gefur ekki mikið svigrúm til að lána út á ný verkefni. Þó svo að reynt yrði að draga úr því að fólk hefji nýframkvæmdir við íbúðarbyggingar er vitað að byggingarsjóðirnir eiga enn eftir að úthluta verulegum upphæðum til þeirra sem þegar hafa lagt út í fjárfestingu. Mér sýnist því að erfitt verði að ná endum saman varðandi fyrirhuguð og nauðsynleg verkefni byggingarsjóðanna. Ríkisstj. verður að leggja enn harðar en hingað til að lífeyrissjóðunum og bankakerfinu um lánveitingar til húsnæðismála og semja við bankana um enn frekari lengingu skammtímalána. Fimm ára lán eru skammtímalán þegar um húsnæðismál er að ræða, enda veldur glíman við þessi lán langsamlega mestum erfiðleikum hjá húsbyggjendum í dag. Herra forseti. Það er auðvelt að vera með yfirboð á hvorn veginn sem er. Sumir hefðu viljað ganga enn lengra í sparnaði og niðurskurði sem þá hefði hlotið að bitna á velferðarkerfinu. Á það getum við framsóknarmenn ekki fallist. Aðrir vilja auðvitað ganga lengra í hina áttina og auka útgjöld hins opinbera enn meir. Slíkt er óraunhæft eins og nú er ástatt. Nýjasta dæmið um slíkan málflutning og yfirboð kemur auðvitað úr herbuðum Alþb., ber yfirskriftina "Brýnustu hagsmunamál bænda" og er eignað hv. þm. Ragnari Arnalds. Í þessum "Arnaldspésa" er kjarni málsins talinn vera: - hærri niðurgreiðslur, - áfram útflutningsuppbætur, - uppbygging sveitavega, - lægri vextir, - lægra raforkuverð, - lægra áburðarverð. Skyldi ekki höfundur, fyrrv. fjmrh., og flokkur hans bera einhverja ábyrgð á t.d. raforku- og áburðarverði? Svona tillögur eru óábyrgar miðað við núverandi aðstæður og gott dæmi um óábyrgan málflutning Alþb. Við framsóknarmenn höfum unnið af fullri ábyrgð að því verkefni sem hér er glímt við. Reynt er að fella ríkisfjármálin sem best að þeim markmiðum sem ríkisstj. hefur sett sér í stjórn efnahagsmála. Reynt er að gæta fyllsta aðhalds og sparnaðar á öllum sviðum án þess að draga úr fjárveitingum til velferðarmálanna. Nauðsynlegt reynist að fresta ýmsum þörfum, jafnvel brýnum viðfangsefnum. Þetta er skynsamlegasta leiðin sem hægt er að fara til að draga úr erlendum lántökum, gæta aðhalds og sparnaðar í ríkisrekstri og skapa svigrúm fyrir þá nýsköpun atvinnulífsins sem nauðsynleg er til að auka hagsæld og velferð í þjóðfélagi okkar.



Herra forseti. Þessi umræða, sem kölluð er 1. umræða um frv. til fjárlaga 1986, er einkennileg sviðsetning og stjórnarflokkunum til lítils sóma. Segja má þó að hún sé í samræmi við það sem á undan er gengið. Síðari hluta sumars og í haust birtust stöðugar fréttir af gerð fjárlagafrv. eins og framhaldssaga í dagblöðunum, sem er alger nýlunda því að yfirleitt er frumvarpsgerðin á fárra vitorði fyrr en plaggið er lagt fram á Alþingi á fyrsta starfsdegi þingsins. Öllum var ljóst að mikill ágreiningur var í stjórnarflokkunum um gerð frv. Engu að síður þóttu það mikil tíðindi þegar yfirlýsingar tóku að berast frá hinum og þessum fundum Sjálfstfl. um að fjárlagafrv. væri ónýtt plagg sem yrði að endurskoða frá grunni, aðeins örskömmu eftir að þingflokkar beggja stjórnarflokkanna höfðu lagt blessun sína yfir það. Fréttir bárust af hótunum um að stjórnarsamstarfið yrði rofið ef frv. yrði ekki gjörbreytt. Það var því með litlum áhuga sem þm. blöðuðu í þskj. 1 sem búið var að stimpla í bak og fyrir sem marklausan pappír. Fjvn. lenti í undarlegri aðstöðu. Sú mikla vinna, sem hún verður að inna af höndum, getur ekki dregist von úr viti. Nm. hafa því setið á daglegum fundum og hlýtt á erindi fulltrúa sveitarstjórna, ríkisstofnana og félagasamtaka þar sem fram koma óskir um þeirra hlutdeild í hinum ýmsu liðum fjárlaga sem enginn hafði hugmynd um hvernig líta mundu út í endanlegri mynd. Á sama tíma hefur setið að störfum önnur nefnd með það að verkefni að skera niður fjárlagaliði með öllum hugsanlegum ráðum. Nýjustu tölur fengum við að heyra fyrst í dag, sama dag og okkur er ætlað að fjalla um þetta frv. í 1. umræðu hér í þinginu. Svo mikið er viðhaft að alþjóð er gefinn kostur á áheyrn. Kvennalistinn mótmælir þessum vinnubrögðum harðlega. Þau opinbera ekki aðeins ráðleysi og sundurlyndi stjórnarflokkanna heldur einnig yfirgangssemi þeirra og tillitsleysi við stjórnarandstöðuna og síðast en ekki síst virðingarleysi við útvarpshlustendur sem áreiðanlega hafa margt þarfara að gera en að hlusta á orðaflaum þingmanna um óunnið þingmál. En með tilliti til þeirra sem kunna að vera að hlusta vil ég ítreka þetta: Allan tímann frá því fjárlagafrv. var lagt fram var vitað að því yrði breytt verulega. Allan þann tíma vissu þm. að þetta frv. var ómark. Um breytingar var það eitt vitað að niðurskurður vofði yfir. Fyrst nú í dag sáum við þær tölur sem hæstv. fjmrh. kynnti í ræðu sinni áðan. Snemma í morgun kom hann ásamt föruneyti á örstuttan fund með fjvn. og skýrði þessar tölur í örfáum orðum. Það er táknrænt að næstu gestir á fund nefndarinnar komu til að kynna óskir um fjárveitingu til að halda áfram byggingu sjúkrahúss norður í landi. En ein þeirra frétta, sem hæstv. fjmrh. færði okkur, var einmitt um 35 millj. kr. niðurskurð í framlögum ríkissjóðs til bygginga sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Margir fleiri eiga eftir að verða fyrir vonbrigðum með þennan niðurskurð sem m.a. bitnar á menningar- og menntastofnunum og sjóðum eins og Kvikmyndasjóði og Iðnlánasjóði og hann bitnar á Þróunarfélaginu sem verið hefur helsta skrautfjöðrin í hatti ríkisstj. Enginn tími hefur gefist til að átta sig á því hvað þessar nýju tölur hafa í för með sér í raun og veru. Skýringar hæstv. fjmrh. eru ekki til mikils gagns með þessari fljótaskrift. Ég vil þó óska honum og öðrum ráðherrum góðs gengis við niðurskurð í almennum rekstri sem hann sagði einkum verða fólginn í hertum reglum varðandi risnu og ferðakostnað og fleira af því tagi. Kvennalistinn hefur æ ofan í æ og alveg frá upphafi bent á þessa sparnaðarleið og styður það eindregið ef nú á að ráðast gegn þeirri óráðsíu af einhverri alvöru. Vissara er þó eflaust að lofa það framtak ekki um of fyrr en séð verður hvernig til tekst. En ástæða er til að ætta að ríkisstj. sé alvara með slíkar aðgerðir þegar hæstv. forsrh. er farinn að barma sér opinberlega yfir fjáraustri í risnu og ferðalög á vegum ríkisins og m.a. að gagnrýna eigin flokksmenn fullum hálsi. Var athyglisverð frétt um slík orðaskipti í Morgunblaðinu nýlega, en því miður gat sá, sem einkum hlaut gagnrýnina, ekki svarað fyrir sig þar sem hann var nýlagður af stað í enn eina utanlandsferðina. Einnig er að finna í þessum nýjustu tölum, sem fjmrh. kynnti hér áðan, niðurskurð í virkjanaframkvæmdum sem eru samhljóða hugmyndum Kvennalistans í þeim efnum. Að öðru leyti sé ég ekki efni til að tjá mig um þessar nýjustu tölur. Enginn tími hefur gefist til að kynna þær þingflokki Kvennalistans hvað þá að fjalla um þær á breiðari grundvelli. Engin trygging er fyrir því að þetta séu endanlegar tölur eða haldbetri en fyrri tölur frá þessum aðilum sem réttast væri að kalla áhugahóp um gerð fjárlagafrv. og virðist helst ætla að gera þetta eina frv. að ævistarfi. Engar ákvarðanir liggja fyrir um nýjar verðlagsforsendur né heldur hvort þær verða látnar ná til allra liða frv. eða bara sumra. Af þeim ástæðum, sem ég hef nú rakið, er enginn grundvöllur til að fjalla um einstaka liði þessa frv. Það hlýtur að bíða 2. umræðu ef áhugahópurinn um gerð fjárlagafrv. verður þá orðinn nokkru nær um markmið og leiðir í sameiginlegum heimilisrekstri okkar landsmanna. Herra forseti. Umbúðirnar um þetta frv., sem hér á að heita til umræðu, eru að sönnu laglegar. Ýmsu hefur verið breytt um ytra form þess sem gerir það skiljanlegra en áður og sýnu betra yfirlit yfir fjárhagsáætlun ríkisins í heild. En laglegar umbúðir megna ekki að fela kreppusvip og kolrangar áherslur sem einkenna innihaldið, hverjar svo sem endanlegar tölur verða. Verra er þó, og verst af öllu, að spámenn ríkisstj. vilja ekki gefa fólki neina von um betri tíð. Ef marka má spána, sem fram kemur í VII. kafla grg. frv. um horfur í fjármálum ríkisins 1986-1988, sér núverandi ríkisstj. engin ráð til að bæta hag ríkissjóðs og þar er engar vísbendingar að finna um breyttar áherslur eða sókn fram á við. Stefna þessarar ríkisstj. í ríkisfjármálum og efnahagsmálum almennt er stórhættuleg. Hún grefur undan afkomuöryggi fólks í landinu og sviptir það allri trú á framtíðina. Kvennalistinn hélt landsfund um síðustu helgi. Engum tíma var þar eytt í deilur, hvorki um menn né málefni, heldur unnið markvisst og með jákvæðu hugarfari. Ályktanir voru samþykktar í ýmsum málaflokkum. Þær innihéldu ekki aðeins harða gagnrýni á stefnu og vinnubrögð núverandi ríkisstj., heldur bentu einnig á úrræði og leiðir. Í ályktun fundarins um efnahagsmál var varað eindregið við afleiðingum af stefnu núverandi ríkisstj. í efnahagsmálum. Þar sagði enn fremur, með leyfi forseta: " Ríkisstj. hælir sér af því að hafa náð niður verðbólgunni en ágæti þess árangurs er í raun mikil blekking. Verðbólgan náðist að vísu niður með stórkostlegum fórnum launafólks en er nú aftur komin á flug og er nálægt 40%. Það kann að hljóma vel í eyrum þeirra sem kynnst hafa yfir 100% verðbólgu en hafa ber í huga að aðstæður eru nú svo gjörólíkar að 40% verðbólga nú hefur aðrar afleiðingar en hún hafði fyrir nokkrum árum þar sem skuldir einstaklinga og fyrirtækja eru nú verðtryggðar og með háum vöxtum. Við þessar aðstæður verða stórkostlegar eignatilfærslur og ástæða er til að óttast þær afleiðingar að innan fárra mánaða standi skuldugt fólk uppi eignalaust og fyrirtæki, sem standa undir afkomu okkar, verði gjaldþrota. Hugmyndir ríkisstj. í skattamálum virðast fela í sér að enn eigi launafólk aðallega að bera byrðarnar. Hún stefnir að því að koma á flötum neyslusköttum, en slíkir skattar leggjast þyngst á þá sem enga skatta ættu að bera. Kvennalistinn andmælir slíkum hugmyndum og leggur áherslu á að hinir vel stæðu beri stærri hluta af byrðum samfélagsins. Við þær aðstæður upplausnar og óöryggis í efnahagslífi okkar sem nú ríkja er illmögulegt að byggja upp traust atvinnulíf og tryggja örugga afkomu fólks í landinu. Kvennalistinn leggur áherslu á að frekari lausnir í efnahagsmálum verði ekki með þeim hætti að þær grafi undan afkomuöryggi íslenskra heimila. Kvennalistinn styður hugmyndir um veltuskatta og stighækkandi eignarskatta. Kvennalistinn leggur þunga áherslu á að lögum um bann við vaxtaokri sé framfylgt og skorar á stjórnvöld að stuðla að almennri lækkun vaxta. Þó raunvextir séu eðlilegir eru okurvextir óþolandi." Í ályktun landsfundar Kvennalistans um húsnæðismál segir m.a., með leyfi forseta: "Fjölmörg heimili í landinu eru á barmi gjaldþrots sem rekja má til efnahagsráðstafana ríkisstj. Núverandi ríkisstj. virðist hvorki hafa vilja né getu til að leysa þennan vanda. Það virðist nú gert ráð fyrir að viðbótarskattlagning vegna sérstakrar fjáröflunar til húsnæðismála eigi öll að renna til hefðbundinna útlána á vegum Húsnæðisstofnunar. Ekkert á að fara til að leysa vanda þess fólks sem nú á í mestum erfiðleikum. Það á að auka vandann en ekki að leysa hann. Nú þegar verður að grípa til ráðstafana. Frestun nauðungaruppboða og breyting skammtímalána til lengri tíma eru aðgerðir sem hægt er að grípa til strax. Framlag ríkissjóðs í gegnum skattakerfið í formi vaxtafrádráttar þarf að renna til þeirra sem eiga í mestum erfiðleikum en ekki til þeirra sem mestar eignir eiga og eru tekjuhæstir. Við viljum breytta stefnu í húsnæðismálum þar sem fólki verði tryggt húsnæði án þess að það þurfi að leggja á sig ok vinnu og skuldaklafa. Endurskoða verður lánakjör þeirra sem eignast vilja húsnæði til eigin afnota. Við viljum stórauka byggingu leiguhúsnæðis og styðjum búseturéttarhugmyndina. Það má öllum vera ljóst að lausn á húsnæðisvandanum kostar peninga. Húsnæðismálin og önnur mál, er varða mannlega velferð, verða að koma framar í forgangsröðina en nú er." Á bls. 303 í grg. fjárlagafrv. geta menn fræðst um vilja ríkisstj. og áhuga á þessum málaflokki. Þar stendur m.a., með leyfi forseta: "Framlög til íbúðarlánasjóða lækka um tæp 22% á milli áranna 1986 og 1987 en lög um sérstaka fjáröflun til sjóðanna taka aðeins til áranna 1985 og 1986. Í spánni fyrir 1987 og 1988 er gert ráð fyrir að heildarframlag til íbúðarlánasjóðanna lækki úr 1600 millj. kr. 1986 í 1250 millj. kr. 1987 og 1988." Þetta er stefna stjórnarflokkanna í húsnæðismálum. Man nú enginn lengur loforð þeirra fyrir síðustu kosningar þegar digurt var talað um 80% húsnæðislán til 44 ára? Þetta eru efndirnar. Í atvinnumálum er stóriðjumartröðin enn fyrirferðarmikil í stefnu þessarar ríkisstj. Þó virðist hún nú vera að átta sig á því, að vissu marki a.m.k., að helsta auðlind okkar er fólkið sem byggir þetta land, hugvit þess og þekking. Það veldur hins vegar áhyggjum að um leið og farið er að tala af alvöru um tækniþekkingu sem leið í uppbyggingu atvinnulífs heyrast hugmyndir úr herbúðum stjórnarliðs um það að Íslendingar nýti sér hugvit sitt í þágu vígbunaðar og taki þátt í vopnaframleiðslu. Slíkum hugmyndum mótmælir Kvennalistinn harðlega. Íslendingar hafa aldrei borið vopn á aðrar þjóðir og mega aldrei gerast þátttakendur í gjöreyðingaráformum sem vopnaframleiðslu fylgja. Í ítarlegri ályktun landsfundar Kvennalistans um atvinnumál er lögð áhersla á að Íslendingar eru fyrst og fremst matvælaframleiðendur og eiga ýmsa ónýtta möguleika á því sviði þar sem taka ber mið af vaxandi kröfum um ómengaða framleiðslu. Smáfyrirtæki eru og verða kjölfestan á sviði iðnaðar og í orkukerfi landsins er mikil umframorka sem nýta ber til eflingar smáiðnaði, t.d. með því að bjóða framleiðslufyrirtækjum lágt verð utan álagstíma. Herra forseti. Við höfum heyrt fréttir af stórkarlalegum yfirlýsingum á stjórnmálafundum úti um landið þar sem menn hrósa sér af því að vera blóðugir upp að öxlum í niðurskurði og hafa sparað þjóðinni milljarða á milljarða ofan. Ekki sér þess nú stað í búskapnum okkar. En betur værum við stödd nú ef farið hefði verið af meiri gát í virkjanaframkvæmdir, flugstöðvarbyggingu og aðrar slíkar framkvæmdir strax í upphafi þessa samdráttartímabils. Og betur yrðum við sett í lok þessarar aldar ef stjórnvöld skildu að það er alls ekki sama hvort við segjum: "Efling afvinnulífs og hagsældar þjóðarinnar er grundvöllurinn að eflingu menntunar og þekkingar í landinu", eða: "Efling menntunar og þekkingar er grundvöllurinn að uppbyggingu atvinnulífs og hagsældar þjóðarinnar." Útvarpsumræðum lokið og umr. frestað.



Áður en lengra verður haldið verður nú snúið sér að viðfangsefnum sem ekki vannst tími til að sinna í byrjun fundarins. Svohljóðandi bréf hefur borist: "Reykjavík, l2. nóv. 1985: Guðmundur J. Guðmundsson, 7. þm. Reykv. hefur ritað mér á þessa leið: "Þar sem ég er á leið til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþb. í Reykjavík, Ólafur Ragnar Grímsson, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Ingvar Gíslason, forseti Nd." Ólafur Ragnar Grímsson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa á ný.



Herra forseti. Þessar umræður hafa verið athyglisverðar á marga lund. Meginniðurstaða þeirra er sú að það er í reynd viðurkennt að náðst hefur verulegur árangur í stjórn ríkisfjármála með því frv. sem hér liggur fyrir til fjárlaga og þeim brtt. sem kynntar hafa verið hér við umræðuna. Það er athyglisvert að talsmenn Alþb. og annarra stjórnarandstöðuflokka hafa lýst því yfir að þeir treysti sér ekki að ræða efni frv. við þessa umr. Í því felst viðurkenning á því að ríkisstj. hefur náð því meginmarkmiði, sem hún setti sér í upphafi, að tekjur skyldu mæta gjöldum og að erlend lán yrðu ekki meiri en sem nemur afborgunum af eldri lánum. Þetta voru meginmarkmiðin og þeim tókst að ná með því fjárlagafrv. sem fyrir liggur. Því hefur verið haldið fram í þessari umræðu, fyrst af hv. 5. þm. Reykn., að því hafi verið lýst yfir af hálfu sjálfstæðismanna að frv. væri ónothæft og marklaust plagg. Þetta er auðvitað rangt. Þetta hefur aldrei verið sagt af hálfu ríkisstj. eða Sjálfstfl. Þetta eru orð stjórnarandstæðinga sjálfra sem þeir leggja öðrum í munn. Ég vil af þessu tilefni rifja upp hvers vegna ákveðið var að gera tillögur um breytingar á fjárlagafrv. Á sameiginlegum fundi miðstjórnar og þingflokks sjálfstæðismanna í Stykkishólmi var, með leyfi forseta, gerð svofelld bókun: "Vegna ábendinga og tillagna, sem fram komu á fundunum, ítrekaði formaður flokksins þá stefnu Sjálfsttl. að utanríkisviðskipti verði sem næst hallalaus og að skuldasöfnun erlendis verði stöðvuð. Hann taldi nauðsynlegt að efnahagsstefna ríkisstj. þjónaði þessu markmiði, þar á meðal gerð fjárlaga, lánsfjárlaga og þjóðhagsáætlunar. Drög að þjóðhagsáætlun, sem fyrir liggja frá Þjóðhagsstofnun, þyrfti því að endurskoða til samræmis við þessa yfirlýstu stefnu. Vegna breytinga sem af því kunna að leiða væri því einnig nauðsynlegt að móta tillögur um sparnað og niðurskurð ríkisútgjalda við meðferð Alþingis á fjárlagafrv. og munu ráðherrar flokksins leggja því starfi lið þannig að unnt verði að afgreiða fjárlög fyrir næsta ár án rekstrarhalla. Formaður taldi að með samdrætti opinberra útgjalda væri best stuðlað að jafnvægi á vinnumarkaði og þannig skópuð skilyrði fyrir því að þensla og launaskrið spillti ekki viðleitni til að bæta kjör hinna lægst launuðu." Ástæðan fyrir því að menn töldu nauðsynlegt að ná frekari árangri en að var stefnt voru þær breytingar sem þá höfðu orðið á erlendum gjaldeyrismörkuðum o~ settu okkur sem þjóð auðvitað í nýja aðstöðu. Á grundvelli þessarar bókunar var ákveðið að gera tillögur um frekara aðhald í ríkisútgjöldum. Að því hefur verið unnið. Sá árangur hefur náðst á mjög skömmum tíma með markvissum vinnubrögðum og þær niðurstöður hafa verið kynntar hér. Árangurinn er sá að það hefur tekist með þessu að lækka lántökuáform um 800 millj. kr. Það hefur tekist að ná meiri og betri jöfnuði í rekstri ríkissjóðs en að var stefnt og tekin hefur verið ákvörðun um að falla frá 400 millj. kr. áður fyrirhugaðri skattlagningu í formi söluskatts. Þetta er umtalsverður árangur. Ég skil mætavel að stjórnarandstaðan treysti sér ekki til þess að viðurkenna að svo sé, a.m.k. ekki frammi fyrir þjóðinni, og ég er viss um að íslenska þjóðin hefur meðaumkun með þeirri stjórnarandstöðu sem ekki vill viðurkenna það að ríkisstj. hefur að þessu leyti náð árangri, en ég hygg líka að afstaða þjóðarinnar sé bundin við þá meðaumkun. Það hefur verið rækilega á það bent að í ýmsum efnum er þetta frv. nú betur úr garði gert en áður, m.a. vegna þeirra breytinga sem fyrrv. fjmrh. beitti sér fyrir. Það gefur nú skýrari og gleggri mynd af heildarstöðu fjármála ríkisins. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um ræðu hv. 5. þm. Reykn. Gífuryrði hans um nefnd sláturleyfishafa og annað í þeim dúr lýsa því best hversu mikil málefnafátækt er í herbúðum stjórnarandstöðunnar, hversu fátt þeir hafa fram að færa til gagnrýni á þetta frv. Hv. 3. þm. Reykv., Svavar Gestsson, lýsti því yfir að hann gæti ekki fjallað um frv. Þess í stað fjallaði hann um landsfund Alþb. Mér skilst af fréttum að þar hafi tekist á lýðræðiskynslóðin innan flokksins og flokksræðiskynslóðin sem hann er fulltrúi fyrir. Krafa lýðræðiskynslóðarinnar var sú að fá völdin í flokknum. Vandamál flokksins væru í því fólgin að flokksræðiskynslóðin, sem á fulltrúa sína hér á Alþingi, réði of miklu og vandamálin væru í því fólgin að það væru forustumennirnir og þingmennirnir sem tækju ákvarðanir og töluðu fyrir hönd flokksins. Til þess að koma flokknum á réttan kjöl á nýjan leik þyrfti lýðræðiskynslóðin að fá að taka ákvarðanir og tala fyrir hönd flokksins. Mér skilst að það sé einmitt lýðræðiskynslóðin sem hafi unnið á þessum fundi og nú sé það hún sem eigi að taka ákvarðanir og afstöðu til mála og tala fyrir hönd flokksins. Það er auðvitað skýringin á því að hv. 3. þm. Reykv., formaður Alþb., lýsti því hér yfir að hann gæti ekki talað um efni frv. Nú eru það aðrir en formaðurinn sem eiga að taka ákvarðanir og fjalla um þessi mál og lýsir kannske best þeim vanda sem Alþb. er í. Þess í stað las hann upp lofgjörðarlista, lofgjörðarlýsingu um sjálfan sig og flokkinn að hætti Kim Il Sung. Hann drap þó á eitt atriði í stefnuyfirlýsingu Alþb. að því er varðar húsnæðismál. Það er kannske rétt að rifja upp í því sambandi að á 4. ársfjórðungi 1981 námu lán frá Húsnæðisstofnun 19,4% af kostnaðarverði staðalíbúðar, en þá var hv. 3. þm. Reykv., ef ég man rétt, félmrh. og bar ábyrgð á þeim málaflokki. Á 4. ársfjórðungi þessa árs, 1985, námu lán frá Húsnæðisstofnun 29,1% af kostnaðarverði. Þau hafa með öðrum orðum hækkað um 50%. Lánsfjárhæð til nýbygginga staðalíbúðar er í dag 916 þús. kr. Ef sama hlutfall af kostnaðarverði hefði gilt í dag og 1981 ætti lánsfjárhæð að vera 611 þús. kr., en það felur í sér að lánin hafi í reynd verið hækkuð um S0%. Þetta er það sem hv. 3. þm. Reykv. getur státað af og ætli nokkur trúi því, eftir þann viðskilnað sem raun varð á í félmrn. þegar hann fór, að Alþb. undir hans forustu geti bætt um betur í því efni`? Ég hef litla trú á því. Hv. 3. þm. Vestf. vék að ýmsum athyglisverðum atriðum í sinni ræðu. Hann gat þess að það væri um tvennt að velja: að halda áfram að óbreyttu og horfast í augu við stóraukna skattheimtu ella yrðum við að gerbreyta fjárlagagerðinni. Það voru einmitt þessi atriði sem ég vakti athygli á í ræðu minni fyrir fjárlagafrv. og ég tel að við höfum með þeim brtt. sem hér voru kynntar stigið skref í því að breyta fjárlagagerðinni. Við höfum horfst í augu við að það verður að spyrna við fótum eigi að koma í veg fyrir stóraukna skattheimtu. Að þessu leyti falla sjónarmið okkar saman. Hann benti einnig á að kerfi óbeinnar skattheimtu er á ýmsan hátt hrunið og þar verður að byggja upp frá grunni. Að hans mati á að endurbyggja söluskattskerfið. Ég hef um það verulegar efasemdir og tel meiri líkur á því að með raunhæfum hætti verði staðið að þessu verki með því að koma á virðisaukaskatti. Það kom einnig fram að hann og hans flokkur eru sammála því sem unnið hefur verið að um lækkun tekjuskatts af almennum launatekjum. Að þessu hefur verið unnið. Fyrsti áfanginn kom til framkvæmda á þessu ári og með þessu frv. er ákveðið að stíga annað skref á næsta ári. Hann vék einnig að því að Alþfl. teldi nauðsynlegt að stórauka eignarskatt með stighækkun eignarskatts. Í þessu sambandi vil ég benda á að dreifing eigna í landinu er býsna jöfn. Staðan er sú að innan við 1% framteljenda eiga eignir sem eru yfir 4 millj. kr., en þeir greiða 25% af eignarskattinum. Ég hygg að þessi einfalda staðreynd lýsi því best hversu erfitt er að ná inn umtalsverðum tekjum með stighækkandi eignarskatti. Ef það markmið ætti að nást yrði að leggja skatt á almennar eignir undir 4 millj. kr. Ég tel ekki að það sé skynsamlegt við þessar aðstæður að leggja auknar byrðar á venjulegar fjölskyldur í landinu sem eiga eignir undir 4 millj. kr. Þess vegna er ég ekki sammála þessum þætti í tillögugerð þeirri sem hv. 3. þm. Vestf. lýsti hér fyrir hönd síns flokks. Hann gat þess einnig að það yrði að horfa á breytingar á útgjaldahlið frv. Í því efni yrði m.a. að taka meira tillit til sjálfstæðra stofnana ríkisins en ekki einungis að horfa á A-hluta frv. Þær brtt. sem lýst hefur verið og ríkisstj. hefur samþykkt að leggja til taka einmitt á þessu verkefni. Þar er verið að taka á sjálfstæðum stofnunum utan við A-hluta ríkissjóðs og draga úr útgjöldum þeirra þannig að í þessu efni er þegar verið að framkvæma það sem hv. 3. þm. Vestf. taldi að menn ættu að stefna að. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þau atriði sem fram komu í þessari umræðu. Hún var um margt athyglisverð. Meginatriðið er að þrátt fyrir skamman tíma hefur tekist að gera tillögur um breytingar á þessu frv. sem gera það að virkara tæki til þess að við náum efnahagslegum markmiðum, getum lækkað erlendar skuldir án þess að höggva í velferðarkerfið og án þess að skerða kaupmátt launa sem ég tel að sé mjög mikilvægt grundvallaratriði þegar við glímum nú við þau verkefni sem óleyst eru á sviði efnahags-, kjara- og atvinnumála. Frv. með þeim breytingum sem hér hefur verið lýst miðar að því að við náum betra jafnvægi í þessu efni.