Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Við munum samþykkja það að veita þessi afbrigði í samræmi við atkvæðagreiðslu fyrr í dag enda er það svo, ég vil árétta það, að það helgast af því að við vorum allan tímann á móti því að farin yrði þessi leið, að hljóðupptökur yrðu af ríkisstjórnarfundum. Því gerum við í sjálfu sér ekki athugasemd við það að þetta frumvarp gangi fram. En ég vil ítreka og árétta að vondur bragur er á þessu máli. Það er verið að hlaupa með málið í gegnum þingið á miklum hraða. Ég skil vel yfirlýsingar sem hér hafa komið fram meðal annars frá hv. þm. Þór Saari um vonbrigði hans vegna þess samkomulags sem hann taldi sig hafa gert við meiri hlutann á þinginu um málsmeðferðina og hvernig þessu máli skyldi hagað sem síðan hefur ekki verið staðið við. Ég get líka skilið að það hljóti að valda vonbrigðum þegar um það var talað að lagt yrði fram álit frá allsherjar- og menntamálanefnd þannig að það kæmi til umræðu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en ekki var hægt að standa við það vegna tímaskorts, þannig að allur bragur á þessu máli er auðvitað ekki góður. Því miður er það svo að það þarf að klára þetta í dag og þess vegna veitum við þessi afbrigði. En allt þetta mál er svolítið til umhugsunar fyrir okkur þingmenn, hvernig að þessu er staðið.

Virðulegi forseti. Nú er þetta mál að verða að lögum þar sem ríkisstjórnin gengur fram með það að svíkja loforð við þingmenn hér á þinginu um að hljóðritanir á ríkisstjórnarfundum skuli fara fram. Við framsóknarmenn ætlum að sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu vegna þess að málið er byggt á mjög veikum grunni og hefur verið vandræðamál allt frá upphafi og lýsti ég því yfir hér á fyrri stigum málsins að ríkisstjórnarfundir ættu ekki að vera teknir upp. Komið hafa fram mikil brigsl, svikabrigsl, á ríkisstjórnina frá hv. þm. Þór Saari sem sýnir það í hvaða stöðu ríkisstjórnin er í. Virðulegi forseti. Tímanum hefði verið betur varið í að ræða hér atvinnuuppbyggingu og málefni 

Herra forseti. Við erum nú að horfa upp á það að þessi breyting á lögum verði að veruleika. Það er miður að mínu mati. Þetta hefði getað farið öðruvísi. Það hefur mátt gagnrýna mjög margt í störfum þessa stjórnarmeirihluta, í viðbrögðum hans við hruninu og hvernig tekið hefur verið á hlutum í kjölfar þess. Sumt sem hefur verið gert hefur einnig verið gott en það bætist í dag í sarp þess sem illa hefur verið gert. Haldið verður áfram með það umhverfi sem var hér fyrir hrun að ákvörðunartaka í æðstu stjórn ríkisins er ekki rekjanleg og ábyrgð verður þar af leiðandi ekki rekjanleg heldur. Þetta er afstaða þeirra sem valdið hafa og vilja halda í völdin og vilja fá að starfa í friði. Það er leiðinlegt í dag, í október 2012, fjórum árum eftir hrun að hlutirnir skuli ekki  
            

Herra forseti. Frumvarpið er að mínu mati ekki í anda niðurstaðna skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Málsmeðferðin er vond og ekki í samræmi við niðurstöðu þingsályktunar þingmannanefndar Alþingis sem fjallaði um þessa skýrslu. Ég segi nei.

Forseti. Það hryggir mig að við skulum enn þá vera á þeim stað að það þyki sjálfsagt mál að svíkja og pretta hér á þessu löggjafarþingi. Það hryggir mig að sjá að við ætlum ekki að verða við því sem þingmannanefnd um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis lagði til og við samþykktum öll 63:0. Það er meðal annars verið að fella út trúnaðarbókina sem mjög skýr fyrirmæli voru um í þeirri þingsályktun sem allir hér samþykktu. Það hryggir mig að við viljum hvorki hafa rekjanleika á ábyrgð og ákvörðunartöku hjá ríkisstjórn né að fá að vita hver bókar hvað. Ætlum við ekki neitt að læra?

Virðulegi forseti. Í önnunum hér í vor gafst ekki tími til að ræða skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2010 í þingsal. Með breytingu á þingsköpum með lögum nr. 68/2007 var ákveðið að fastanefnd Alþingis, fyrst allsherjarnefnd og nú stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, skyldi fjalla um skýrslu umboðsmanns áður en hún yrði rædd í þingsal. Markmiðið var að tryggja betur en áður tengsl embættis umboðsmanns og þingsins sjálfs og undirstrika mikilvægi þess að skýrsla umboðsmanns fengi viðeigandi umfjöllun. Ekki hefur tekist betur til en svo að undanfarin ár hefur eingöngu verið fjallað um skýrsluna í fastanefnd en hún ekki komist á dagskrá þingsins. Það er mál að ráða bót á því. Ég mun hér á eftir eingöngu fjalla um skýrslu umboðsmanns fyrir árið 2010 en nefndarálit um skýrslur frá árunum 2007–2009 eru fylgirit með nefndarálitinu. Þetta var í fyrsta sinn sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjallaði um skýrslu umboðsmanns í samræmi við breytt þingsköp Alþingis. Nefndin fjallaði um skýrsluna á fundi með kjörnum umboðsmanni Alþingis, Tryggva Gunnarssyni, og settum umboðsmanni Alþingis til 1. júlí 2010, Róberti Ragnari Spanó, og Særúnu Maríu Gunnarsdóttur, lögfræðingi frá embætti umboðsmanns, þann 29. nóvember 2011 og var fundinum sjónvarpað. Embætti umboðsmanns er mjög mikilvægt og við eigum að sýna því alla þá virðingu sem því ber. Umboðsmaður á að hafa eftirlit með stjórnsýslu ríkisins og sveitarfélaga og starfssvið hans tekur einnig til starfsemi einkaaðila að því leyti sem þeim hefur að lögum verið fengið opinbert vald til að taka ákvarðanir um rétt og skyldur manna í skilningi stjórnsýslulaga. Hver sá sem telur að stjórnvald hafi beitt sig rangindum getur kvartað til umboðsmanns. Ekki þarf að hafa mörg orð um hversu mikilvægt það er fyrir borgarana en ekki er síður mikilvægt að verkum embættisins sé fylgt eftir og álitum þess haldið á lofti. Skriflegum kvörtunum til umboðsmanns, erindum og fyrirspurnum fjölgaði á árinu 2010 og voru þá 377 en 338 árið á undan. Mikið álag var á starfsmenn embættisins, málafjöldi jókst en starfsmönnum hafði fækkað vegna hagræðingarkröfu. Það var því fagnaðarefni að við afgreiðslu fjárlaga 2012 voru framlög til embættisins aukin. 398 málum var lokið á árinu 2010 en 319 árið á undan. Settur umboðsmaður lauk afgreiðslu tiltekinna mála eftir 1. júlí 2010 þó að kjörinn umboðsmaður hefði tekið við og skýrði það að einhverju leyti að fleiri málum var lokið. Í árslok 2010 voru 102 mál óafgreidd. Í flestum tilvikum lúta viðfangsefni embættisins að málsmeðferð stjórnvalds og hvort ákvörðun þess hafi verið að lögum. Eins og árin á undan var stærsti einstaki málaflokkurinn tafir í opinberri stjórnsýslu. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur undir þau sjónarmið umboðsmanns að mikilvægt sé að setja stjórnvöldum viðmiðunarreglur um tímamörk sem þeim beri að fylgja við afgreiðslu mála og enn fremur að gott geti verið fyrir forstöðumenn að nýta slíkar reglur til viðmiðunar og til að bregðast við ef álag verður mikið á einstökum sviðum innan ráðuneyta, stofnana eða kærunefnda. Nefndin telur það umhugsunarefni hve stór þessi málaflokkur er, þ.e. 18%, ekki síst ef haft er í huga hversu auðvelt ætti að vera að komast hjá kvörtunum vegna tafa ef málshraðareglum væri fylgt. Við það má bæta að kvartanir vegna tafa eru fleiri en skýrslan ber með sér því að algengt sé að umboðsmaður kanni hvað líði afgreiðslu máls sem kvörtun lýtur að og fái þá tilkynningu um að máli sé lokið. Nefndin telur nauðsynlegt að ljóst sé hvar ábyrgð liggur í ráðuneytum og stofnunum og að settar verði skýrar verklagsreglur um afgreiðslu mála og þau tímamörk sem fylgja á við afgreiðslu þeirra. Nefndin tekur undir ábendingar umboðsmanns um mikilvægi þess að vinna að umbótum til að bæta málshraða, t.d. með því að nýta rafræna tækni, ekki síst í ljósi þess að tafir á einu stjórnstigi geta orðið til þess að réttur glatist á öðru stjórnstigi eða hjá öðru stjórnvaldi. Virðulegi forseti. Næststærsti einstaki málaflokkurinn er málefni opinberra starfsmanna. Umboðsmaður taldi að ástæður þess gætu verið breytingar sem orðið hafa í opinberum rekstri síðustu ár í kjölfar bankahrunsins og niðurskurðar í rekstri ríkisins. Þannig hefur til dæmis gagnrýni á störf hins opinbera aukist og meiri ásókn er nú í störf hjá ríkinu en áður var. Af 45 kærum í þessum málaflokki voru flest, 25, vegna ráðninga í opinber störf. Umboðsmaður bendir á að stjórnsýslulög gilda við ráðningu og starfslok starfsmanna. Forstöðumenn ríkisstofnana fara með opinbert vald og eiga því að gæta þess að þeim lögum sé fylgt, bæði við upphaf starfs og starfslok. Umboðsmaður fjallaði um sjálfstæð stjórnvöld. Þegar slíkar stofnanir eru settar á fót er í reynd verið að fjarlægja málaflokkinn pólitískum áhrifum. Ráðherra beri engu að síður ábyrgð á að stjórnkerfið virki og þurfi að beita eftirlitshlutverki sínu. Hlutverk ráðherra er þó takmarkað þar eð hann getur ekki tekið efnislega afstöðu til niðurstöðu mála. Nefndin tekur fram að í lögum um Stjórnarráð Íslands sem samþykkt voru í september 2011 er þetta staðfest og kveðið með skýrari hætti á um það hlutverk ráðherra að hafa eftirlit með starfsemi sjálfstæðra stjórnvalda. Umboðsmaður fjallaði um eftirlitsþátt í starfi stjórnvalda sem er í reynd tvískiptur, þ.e. í fyrsta lagi innra eftirlit ráðuneytis með starfsemi undirstofnana og í annan stað eftirlit stjórnsýslunnar með margvíslegri einkaréttarlegri starfsemi. Í báðum tilfellum hefur þeim sem ábyrgir eru fyrir stjórnsýslunni verið falið að gæta almannahagsmuna og að opinber þjónusta uppfylli þær kröfur sem gerðar eru í lögum. Skyldur stjórnsýslunnar til að hafa eftirlit með starfsemi einkaréttaraðila má að stórum hluta rekja til breyttra löggjafarhátta. Í stað þess að starfsskilyrði séu nákvæmlega afmörkuð í lögum eða háð ákvörðunum og leyfum er nú mælt fyrir um almennt starfsumhverfi. Það er háð eftirliti opinberra stofnana sem hafa heimildir til að grípa inn í starfsemina ef brugðið er út af þeim reglum sem um hana gilda. Umboðsmaður nefndi að hann hefði orðið var við að forsvarsmenn fyrirtækja í atvinnurekstri treysti sér illa til að bera fram formlegar kvartanir vegna eftirlitsstjórnvalda og bera þá við ótta um að þeim verði hegnt af hálfu stjórnvaldsins þegar kemur að ákvörðunum í málum þeirra og tilefni til eftirlits. Umboðsmaður undirstrikaði mikilvægi þess að stjórnvöld fylgist vel með þróun í þessum efnum og hvert stefni. Þá benti hann einnig á að verið geti að stjórnvöld skilgreini eftirlitsþáttinn of þröngt þannig að erfitt geti verið fyrir þá sem telja eitthvað aðfinnsluvert í starfsemi stofnana eða sjálfstæðra úrskurðarnefnda að koma með almennar leiðbeiningar þar um. Nefndin tekur undir þetta og telur mikilvægt að stjórnvöld fylgist vel með þróun á þessu sviði, bæði hvað varðar löggjöf og hvort tilefni er til endurskoðunar og meiri eftirfylgni. Virðulegi forseti. Ég vil segja frá eigin brjósti að það er gífurlega mikilvægt að eftirlitsstofnanir fari vel með vald og í raun óboðlegt að sú staða komi upp að þeir sem sæta eftirliti stofnana og þurfa jafnframt að sækja þjónustu til þeirra treysti sér ekki til að standa á rétti sínum vegna þess að þeir uppskeri ef til vill óvild stofnunarinnar. Nefndin telur mikilvægt að stjórnvöld fylgist vel með þróun verkefna hjá nýjum stjórnsýslustofnunum. Sérstaklega má nefna umboðsmann skuldara sem hefur á hendi mjög mikilvægt verkefni sem varðar marga mjög miklu. Umboðsmaður vakti sérstaklega athygli á því að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga væru einungis lágmarksreglur og því sé ætíð hægt að ganga lengra í þjónustu við borgarana. Nefndin telur að í ljósi þess sé athyglisvert og umhugsunarefni fyrir stjórnvöld hversu algengt er að látið sé reyna á hvort málsmeðferðarreglum sé fylgt. Í skýrslunni vekur umboðsmaður sérstaklega athygli á því hversu oft reyni á rannsóknarregluna. Stjórnvöld eiga að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst, þ.e. að öll gögn sem málið kunna að varða liggi fyrir, áður en ákvörðun er tekin í því. Þau mál sem umboðsmaður fjallaði um voru af ýmsum toga en áttu það sammerkt að í þeim var tekin matskennd stjórnvaldsákvörðun. Þegar svo háttar til hefur stjórnvaldið ákveðið svigrúm og getur metið hvort skilyrði eru fyrir hendi til að veita málsaðila tiltekin réttindi eða velja á milli umsækjenda um opinbert starf. Við slíkar aðstæður er réttaröryggi þess sem í hlut á ekki eins vel tryggt og þegar lagaákvæði eru fastmótuð og skilyrði hlutlæg. Því skipti miklu að reglur sem eiga að tryggja réttaröryggi séu virtar í hvívetna og að lagður sé traustur grundvöllur að ákvörðuninni. Um regluna um efni rökstuðnings, sem kom nokkuð oft við sögu í þeim málum sem umboðsmaður hafði til umfjöllunar árið 2010, segir í skýrslunni að í stjórnsýslulögum sé tekið fram að í rökstuðningi skuli vísa til þeirra réttarreglna sem ákvörðun stjórnvalds er byggð á. Einnig á, að því marki sem ákvörðun byggist á mati, að greina frá þeim meginsjónarmiðum sem ráðandi voru við matið. Með skyldunni til rökstuðnings er undirbúningi máls beint í vandaðri farveg. Vandaður rökstuðningur geti sparað að verja þurfi meiri tíma í mál á síðari stigum, t.d. ef mál eru kærð til æðra stjórnvalds eða gagnvart eftirlitsaðila. Virðulegi forseti. Allar þessar málsmeðferðarreglur eru settar til að tryggja réttaröryggi og skapa traust á stjórnsýslunni og því er mikilsvert að þær séu í heiðri hafðar. Á árinu 2010 voru frumkvæðismál hjá umboðsmanni sjö, en 15 á árinu 2009. Nefndar voru fjórar ástæður til þess að umboðsmaður hafði frumkvæði að athugun. Í fyrsta lagi á grundvelli kvartana, t.d. þegar grunsemdir vakna um kerfislæg vandamál. Í öðru lagi getur legið til grundvallar spurning um hvort stjórnvöld hafi heimild til að gera það sem þau gera út frá réttaröryggi. Í þriðja lagi getur mál varðað mannréttindi. Þó að það hlutverk umboðsmanns sé ekki beinlínis orðað í lögum þá leiði það af því hlutverki að hafa eftirlit með að stjórnvöld fari að lögum. Í fjórða lagi getur mál varðað yfirlýsingu stjórnvalda sem umboðsmaður telur nauðsynlegt að taka upp eða jafnvel leiðrétta. Nefndin ítrekar mikilvægi þess að umboðsmaður geti sinnt frumkvæðishlutverki sínu en til þess þarf hann auðvitað fjármagn. Umboðsmaður telur eitt mikilvægasta verkefnið sem honum er falið vera að hafa skoðun á því hvort meinbugir eru á lögum. Lagði hann áherslu á gæði lagasetningar og mikilvægi þess að ætíð sé vandað til hennar. Lagði hann áherslu á að í stjórnarskránni sé gerð krafa um að Alþingi fjalli um ákveðin mál og geti því ekki falið stjórnvöldum að fjalla um þau. Sem dæmi nefndi hann skerðingar á réttindum fólks eða heimild til að leggja á refsingar. Í því sambandi varaði hann við of miklum og víðtækum valdheimildum í formi reglugerða. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og telur nauðsynlegt að við undirbúning löggjafar, hvort sem er í ráðuneytum eða á Alþingi, sé lögð áhersla á vönduð vinnubrögð og virðingu fyrir grundvallarréttindum borgaranna, ekki síst réttaröryggi þeirra. Í skýrslunni er einnig fjallað um meinbugi á lögum en samkvæmt 11. gr. laga um umboðsmann Alþingis skal umboðsmaður tilkynna það Alþingi, ráðherra eða sveitarstjórn sem í hlut á ef hann verður þess var að meinbugir séu á gildandi lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum. Í skýrslunni kemur fram að engri formlegri tilkynningu hafi verið beint til Alþingis á árinu 2010. Umboðsmaður beindi þremur tilkynningum til ráðuneyta sem sneru að almennum stjórnvaldsfyrirmælum. Í skýrslunni kemur fram að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti hafi brugðist við tilkynningum með hliðsjón af forsendum og rökum umboðsmanns. Svar hafði ekki borist við tilkynningu sem beint var til félags- og tryggingamálaráðuneytis og varðaði yfirstjórnarheimildir ráðuneytisins gagnvart undirstofnun þess. Nefndin fékk forstjóra Vinnumálastofnunar á sinn fund og upplýsti hann að sá sem kvartaði hefði fengið leiðréttingu mála sinna. Í tengslum við umfjöllun um meinbugi á lögum aflaði nefndin upplýsinga frá umboðsmanni um tilkynningar til Alþingis á árinu 2011 og það sem af er árinu 2012 og fram kom að þær eru þrjár frá árinu 2011. Nefndin telur mjög mikilvægt að hún fái slíkar tilkynningar svo fljótt sem verða má til umfjöllunar og eftirfylgni. Nefndinni barst bréf frá forseta Alþingis þar sem fram kemur að framvegis verði nefndinni sendar tilkynningar frá umboðsmanni til umfjöllunar. Nefndin hefur akkúrat þessa dagana þau mál á dagskrá sinni. Umboðsmaður benti einnig á mikilvægi þess að almenningur fái aðgang að upplýsingum til þess að vera hæfari til að taka þátt í umfjöllun og rækja aðhaldshlutverk sitt vel í þeirri endurreisn sem nú fer fram. Hann telur að skortur á aðhaldi almennings hafi jafnvel verið hluti af því ástandi sem var undanfari hrunsins, það sé merki um lýðræðisþroska að menn séu meðvitaðir um réttindi sín og kvarti ef þeir hafa athugasemdir. Það sé því mjög mikilvægt að stjórnsýslan bregðist við á jákvæðan hátt, t.d. þannig að sá sem kvartar verði upplýstur um afgreiðslutíma eða tafir, ástæður þeirra og hvenær vænta megi að málið verði afgreitt. Nefndin tekur undir þetta sjónarmið og leggur áherslu á að í kvörtun geti falist tækifæri til að bæta þjónustu og til að treysta réttaröryggi almennings sem stjórnsýslunni er ætlað að þjóna. Forsætisnefnd skipaði þriggja manna nefnd í nóvember 2011 til að fara yfir og endurskoða lög um umboðsmann Alþingis. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vekur athygli á áliti meiri hluta allsherjarnefndar um skýrslu umboðsmanns Alþingis frá árinu 2009 þar sem gerð er tillaga að nýrri lagagrein í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um umboðsmann Alþingis er varðar vernd uppljóstrara innan stjórnsýslunnar. Tillöguna fékk nefndin frá umboðsmanni sem taldi nokkra þörf á slíku ákvæði í lögunum og gerði grein fyrir því á fundi með allsherjarnefnd. Efnisatriði við endurskoðun frumvarps munu nú liggja fyrir að mestu og vinna við frumvarpið er hafin. Nefndin fagnar aðgerðum umboðsmanns sem auðvelda samskipti almennings við embættið, t.d. með því að nú er unnt að senda kvartanir til umboðsmanns rafrænt á heimasíðu embættisins. Hún auðveldar fólki að fylgjast með starfi embættisins og allar aðgerðir í þá veru eru af hinu góða. Eins og áður er mikilvægt að stjórnvöld nýti skýrsluna og niðurstöður umboðsmanns Alþingis til umbóta í stjórnsýslunni. Nefndin tekur enn fremur undir orð setts umboðsmanns um að stjórnvöld megi ekki láta það hafa áhrif á störf sín og hvernig þau leysa úr málum að borgararnir leiti leiða til að láta reyna á þann rétt sem Alþingi hefur veitt þeim. Virðulegi forseti. Að lokum þetta frá eigin brjósti. Umboðsmaður vinnur gífurlega mikilvægt starf og við eigum að sýna að það er metið að verðleikum, t.d. með því að taka skýrslu hans til umfjöllunar svo fljótt sem verða má eftir að hann hefur skilað henni. Eðli máls samkvæmt fjallar skýrsla umboðsmanns um það sem aflaga hefur farið og það er nauðsynlegt að læra af reynslunni og endurtaka ekki sömu mistökin. Á sama tíma megum við ekki gleyma því að margt er vel gert í stjórnsýslunni, og sumt mjög vel. Því miður er kastljósið sjaldan á því, en það er reyndar ekki bara þeir sem starfa í stjórnsýslunni sem þurfa að una því, það á við í flestum störfum.

Herra forseti. Svo sannarlega hefur það verið óheppilegt að við höfum ekki haft tök á að ræða skýrslu umboðsmanns Alþingis síðustu ár í þingsal og ég held að það sé mjög brýnt að við komum þessu í fastara form. Ég veit að það er vilji allra nefndarmanna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Við höfum að sjálfsögðu fjallað um þessi mál á vettvangi nefndarinnar og við stöndum sameiginlega að nefndarálitinu en til þess að umræða um skýrslu umboðsmanns og störf hans skipti raunverulegu máli hvað vinnubrögð varðar og til að bæta hlutina held ég að mikilvægt sé að skýrslan sé rædd reglulega í þinginu. Það er leiðinlegt að að við höfum ekki haft tök á því að gera það síðustu ár. Eins verð ég að segja að það væri líka mjög gleðilegt ef fleiri þingmenn en við sem sitjum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mundu líta til þeirrar vinnu sem umboðsmaður innir af hendi og þeirrar miklu skýrslu sem hann skilar af sér. Þetta vildi ég segja svona almennt út af þessu máli. Í skýrslunni koma fram ábendingar sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir gerði sérstaklega að umtalsefni fyrir árið 2010. Þær varða það hvað fólk kvartar mikið undan málsmeðferðarreglum. Ég velti því fyrir mér hvort við í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og í þinginu getum á einhvern hátt náð betri árangri við að koma þeim sjónarmiðum og ábendingum sem fram koma í skýrslu umboðsmanns betur til skila en við gerum með þessari umfjöllun og umræðu hér þótt hún sé góðra gjalda verð. Getum við með einhverjum hætti varpað skýrara ljósi á allar þær miklu og fínu ábendingar sem þar koma fram? Mig langar líka svona rétt í lokin til að spyrja hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur sérstaklega út í þann þátt sem varðar meinbugi á lögum. Sér hún fyrir sér að við getum einhvern veginn á vettvangi nefndarinnar haft meiri áhrif 

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Ólöfu Nordal um að leggja þarf meiri áherslu á að skýrsla umboðsmanns komi til umræðu í þingsal. Kannski er skýringin á því að hér eru ekki margir í dag að þetta er skýrsla fyrir árið 2010. Skýrsla umboðsmanns fyrir árið 2011 barst í hólf þingmanna í morgun. Við munum halda fund með umboðsmanni þann 1. nóvember og ég mun leggja gífurlega áherslu á að nefndarálit komi sem fyrst eftir það þannig að hægt verði að taka málið til umræðu í þingsal á meðan það er nýtt og nær okkur í tíma. Ég er alveg sammála því að við þurfum að huga að því hvort þingið og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geti beitt sér betur til þess að málsmeðferðar reglum sé hlýtt. Ég vil sérstaklega taka undir það sem umboðsmaður tekur fram í áliti sínu að þetta eru lágmarksreglur. Þess vegna finnst mér mjög skrýtið að það komi svona mikið af kvörtunum. Það bannar náttúrlega enginn að þetta sé gert betur. Þetta eru lágmarksreglur og samt berast allar þessar kvartanir. Mér finnst það ekki nógu gott. Hvað varðar meinbugi á lögum þá var þar getið um þrjú atriði og eitt atriði er varðar tollkvóta. Það var gleðiefni að mælt var fyrir máli í gær einmitt um það mál þar sem er tekið á þessum ábendingum umboðsmanns og það leiðrétt sem aflaga hafði farið. Síðan er stjórnsýsla Íslandsstofu. Við fengum utanríkisráðuneytið á okkar fund í morgun þar 

Virðulegi forseti. Ég styð auðvitað það verklag hjá hv. formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að við munum hafa tækifæri til þess að ræða hina nýju skýrslu fyrr í þingsal. Ég held reyndar líka að það hafi verið ágætisbreyting á verklagi að nefndin fjalli fyrst ítarlega um skýrsluna. Mér finnst það ágætt svo lengi sem við missum ekki af samtalinu milli þingmanna í þingsal. Ég held að það sé jákvætt að nefndin sé í nánu sambandi við umboðsmann. Ég hef velt því fyrir mér og langar að fá fram hugleiðingar hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur um eftirfarandi: Getum við í starfi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar - sem við erum að móta, við erum líka að móta eftirlitshlutverk okkar á svo margan hátt - lagt fram breytingar að okkar eigin frumkvæði, eða að menn komi með ábendingar, og um leið haft í huga þær ábendingar sem fram koma hjá umboðsmanni á hverjum tíma? Það á ekki síst við um almennt verklag og eins þegar gera þarf breytingar og laga þarf lög vegna þess að þau ná ekki markmiðum sínum, ég tala nú ekki um þegar þau brjóta á réttindum borgaranna.

Virðulegi forseti. Mig langar að halda áfram með svar mitt þar sem ég hætti í miðjum klíðum áðan. Eitt atriði um meinbugi á lögum varðaði skýringu á stöðu Íslandsstofu og hvort hún félli undir opinberan rétt eða einkarétt. Í morgun komu á fund okkar fulltrúar utanríkisráðuneytisins og þeir sögðu að eftir þetta álit og spurningu frá umboðsmanni og síðan úrskurðarnefnd upplýsingalaga, held ég örugglega að hafi verið nefnt, telji þeir alveg ljóst að Íslandsstofa heyri undir opinberan rétt. Þeir telja hins vegar ekki þörf á lagabreytingu vegna þess en við þurfum kannski að velta því fyrir okkur. Þriðja atriðið varðar meinbugi á lögum, þ.e. spurningu sem send var í fjármálaráðuneytið. Þeir hafa ekki svarað okkur enn en hafa lofað að þeir muni gera það innan skamms, ég held að þeir hafi lofað að svara fyrir mánaðamót. Við erum náttúrlega í þessari nefnd sem hefur gífurlega mikið að gera. Ég tala nú ekki um þegar við erum með stjórnarskrána sjálfa til meðferðar, en ég er sammála hv. þm. Ólöfu Nordal um að við eigum að reyna að nota skýrsluna betur og hafa áhrif að eigin frumkvæði. Allt er það í mótun. Við erum með gífurlegan skýrslufjölda, til dæmis frá Ríkisendurskoðun, um stór og smá málefni. Kannski er þar verið að gefa út skýrslur um of smá málefni. Við þurfum að vinna þetta í sameiningu og skoða hvernig við fetum þá braut þar sem þessi nýja nefnd er. Ég er mjög ánægð með að mikill 

Herra forseti. Ég þakka hv. formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrir mjög ítarlega og góða yfirferð yfir vinnu nefndarinnar við skýrslu umboðsmanns Alþingis sem hér liggur fyrir og er, eins og fram hefur komið, fyrir árið 2010. Sem betur fer ríkir ekki lengur í landinu sú lotning sem var landlæg fyrir stjórnvöldum, eða fyrir yfirvaldinu eins og það hét hér á öldum áður. Menn setja spurningarmerki við aðgerðir stjórnvalda. Það verður að viðurkennast að eftir hrunið minnkaði virðing og traust á flestum, ef ekki öllum opinberum stofnunum verulega sem eðlilegt var miðað við þau áföll sem yfir þjóðina gengu. Virðing og traust er ekki sjálfgefið hjá opinberum stofnunum og eftir hrunið er ljóst að opinberar stofnanir og stjórnvöld þurfa að leggja sig fram um að ávinna sér að nýju traust og virðingu í samfélaginu. Það verður einna best gert með því að stjórnvöld séu vakandi fyrir aðfinnslum og ábendingum sem berast frá umboðsmanni Alþingis og fari eftir þeim leiðbeiningum sem þar er að finna. Það er mjög mikilvægt að fjalla um skýrslur og athugasemdir umboðsmanns Alþingis opinberlega. Á undanförnum árum hefur verið fjallað um skýrslurnar á opnum fundum. Þeim hefur verið sjónvarpað og hægt er að fara inn á vefinn og skoða hvar þar fór fram. Umfjöllun í þingsal hefur því miður farist fyrir í önnum undanfarinna ára. Eins og hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sagði áðan er skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir 2011 nú komin í hús. Ég vil taka fram að það hefur ekki verið við umboðsmann að sakast, hann hefur skilað sínum skýrslum til þingsins. Nú er nýjasta skýrslan sem sagt komin og okkur er því ekkert að vanbúnaði að fara yfir hana, hitta umboðsmann strax í næstu viku, eins og hér hefur komið fram, og vonandi getum við tekið skýrsluna til umfjöllunar í þingsal fyrir áramót. Ég velti því fyrir mér, miðað við þá reynslu að við höfum ekki gefið okkur tíma eða tóm í dagskrá þingsins undangengin ár til þess að fjalla um skýrslur umboðsmanns Alþingis, hvort nauðsynlegt sé að setja ákvæði þar um í þingsköp, að um þær skuli fjallað sérstaklega hér í þingsal. Ég verð samt að viðurkenna að ég veit ekki hvort það hefur verið til umfjöllunar í þingskapanefnd, en mér þætti þess virði að það yrði skoðað til að tryggja þessa umfjöllun í þingsal. Þetta eru miklar, ítarlegar og merkar heimildir yfir starf umboðsmanns Alþingis. En eins og ég sagði áðan eru skýrslurnar fyrst og fremst til þess að læra af, til að bæta opinbera stjórnsýslu, tryggja réttaröryggi borgaranna og bæta þjónustu við þá. Eins og hér hefur komið fram hefur málafjöldi hjá umboðsmanni Alþingis aukist. Á milli áranna 2009 og 2010 jókst hann um 11,5%. Brugðist var við með því að bæta við fjárveitingu fyrir árið 2012, hygg ég, vegna þess að sýnt var að markmið um sex mánaða afgreiðslutíma mundi ekki nást. Ég vek athygli á því að í heimsókn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til Noregs á dögunum sem hefur nokkrum sinnum borið á góma í þingsal - ég vil taka fram að það var mikil lærdómsreisa, við lærðum margt og mikið sem þangað fórum - komust nefndarmenn að raun um að málafjöldi hefur einnig aukist verulega hjá norska umboðsmanninum. Þar var brugðist við með þeim hætti að aðrir en umboðsmaður sjálfur geta fjallað um mál sem umboðsmaður hefur fjallað um eða eru samkynja málum sem umboðsmaður hefur fjallað um. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé eðlilegt að nefnd sú sem hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar nefndi og hefur nú lögin um umboðsmann til endurskoðunar skoði þau ákvæði sem eru í lögunum um norska umboðsmanninn til að kanna hvort rétt sé að fara sömu leið hér. Ég hygg að það gæti aukið skilvirkni og afgreiðsluhraða hjá embættinu ef þannig væri brugðist við. Það er eðlilegt að málafjöldi aukist, eins og kom reyndar fram á fundi með umboðsmanni Alþingis og í skýrslunni. Það er í rauninni tvennt sem kemur til. Nú er rafrænn aðgangur, menn geta því sent inn kvartanir og ábendingar á auðveldari hátt en áður. Einnig eru menn einfaldlega betur vakandi fyrir réttindum sínum og þeir eru betur vakandi fyrir því að það er undir þeim sjálfum komið að tryggja þau og leita réttar síns. Leiðin í gegnum umboðsmann Alþingis hefur sýnt sig og sannað, ekki bara hér á landi heldur einnig erlendis. Svona í tilefni af því að nú fara þingmenn að tygja sig frá Alþingi til að sitja þing Norðurlandaráðs í Helsinki í næstu viku þá verður þar fjallað um tillögu sem hv. þm. Helgi Hjörvar er 1. flutningsmaður að og fjallar um stofnun norræns umboðsmanns, þ.e. umboðsmanns í þeim anda sem við þekkjum, sams konar embætti, sem ætti að taka fyrir kvartanir og ábendingar frá borgurunum í hinum norrænu löndum miðað við þann rétt sem þeir telja sig eiga í heimalandinu og við viljum hafa sem jafnastan innan Norðurlandanna. Þetta er ekki útfærð tillaga en hún er mjög spennandi. Það er spurning hvort umboðsmönnunum á Norðurlöndunum yrði falið þetta verkefni eða hvort sett yrði á stofn sérstakt embætti í löndunum öllum. Herra forseti. Ég legg áherslu á eitt mál hér til viðbótar. Umboðsmaður bendir á að mikilvægt er að bæta málshraðann í stjórnsýslunni þegar kemur að kvörtunum og ábendingum vegna þess að tafir á einu stjórnsýslustigi geta orðið til þess að menn glati rétti eða missi hann á öðru stjórnsýslustigi. Þetta þarf auðvitað að passa upp á. Annað sem er mér mjög hugleikið eru málsmeðferðarreglur í stjórnsýslulögum. Umboðsmaður vakti sérstaklega athygli á því fyrir nefndinni að málsmeðferðarreglurnar eru einungis lágmarksreglur. Við höfum því miður mýmörg dæmi um það að stjórnvöld telja sér ekki skylt eða þarft að ganga lengra í þjónustu við borgarana en þessar lágmarksreglur segja fyrir um. Þar með fer leiðbeiningarskyldan sem ég tel svo mikilvæga í hverri stjórnsýslueiningu, hún glatast og fer. Það er spurning hvort það þarf að herða á henni með einhverjum hætti eða hvort þetta er eins og margt annað spurning um hugarfarsbreytingu hjá stjórnvaldinu sem slíku. Í Noregi komumst við að því að starfssvið umboðsmanns hefur verið útvíkkað frá því sem hér ríkir að einu leyti sem ég vil nefna að lokum og vitna enn og aftur til endurskoðunar laganna um umboðsmann. Frumkvæðismál umboðsmanns Alþingis geta verið vegna kvartana og lotið að grundvallarspurningum eða fjallað um mannréttindi, en einnig getur mál varðað yfirlýsingu stjórnvalda sem umboðsmaður telur nauðsynlegt að taka upp eða jafnvel leiðrétta. Starfssvið umboðsmanns norska Stórþingsins hefur einmitt verið víkkað að þessu leyti og sett inn sérstök ákvæði þar um í lög sem tryggir umboðsmanni þann rétt að gera athugasemdir við viðkomandi stjórnvald ef hann telur yfirlýsingar eða aðgerðir að þessu tagi ekki fullnægjandi eða nauðsyn að leiðrétta þær. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Ég vænti þess að við fáum fljótlega nýja skýrslu og þá munu eðlilega verða fjörugri umræður um hana. 

Virðulegi forseti. Því ber að fagna að umræða um skýrslur umboðsmanns Alþingis er komin á dagskrá, en því miður fylgir því skuggi vegna þess að Alþingi sjálft, virðulegi forseti, hefur að einhverju leyti brugðist og ekki farið samkvæmt lögum vegna þess að hér er verið að ræða skýrslur ársins 2007, 2008, 2009 og 2010. Það er hreint óskiljanlegt að skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir hvert ár skuli ekki vera fundinn staður í dagskrá þingsins vegna þess að það er bundið í lög að hún skuli rædd í þingsal. Ég hef kallað mjög eftir umræðum um skýrslur umboðsmanns frá því ég settist á þing. Það er rétt, virðulegi forseti, að ég lesi upp úr minnihlutaáliti sem ég flutti í fyrra, 11. maí 2011, þegar til stóð að ræða skýrslur ársins 2007 og 2008. Ég var full bjartsýni á að það mundi takast, en því miður er nú komið langt fram í október 2012 og ekkert hefur gerst þar til nú að þetta er komið á dagskrá þingsins. Ég kallaði eftir því að skýrslan kæmist á dagskrá og yrði rædd í þinginu vegna þess að starfsemi Ríkisendurskoðunar hefur mjög verið gagnrýnd af þingmönnum síðustu vikur og það má segja að Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis séu hliðstæðar stofnanir. Báðar eru þær eftirlitsstofnanir Alþingis. Ríkisendurskoðandi fer með endurskoðun á fjárveitingavaldi og umboðsmaður Alþingis fer með eftirlit með því hvernig löggjöf sem Alþingi setur skilar sér í framkvæmd. Það er svolítið einkennilegt að þeir hinir sömu þingmenn og gagnrýndu mest Ríkisendurskoðun og sérstaklega ríkisendurskoðanda skuli vera í forustu þeirrar nefndar sem átti og á að fjalla um skýrslur umboðsmanns Alþingis, en virðulegi forseti, batnandi fólki er best að lifa. Þegar ég skilaði minnihlutaáliti í fyrra, sem er fylgiskjal með skýrslunni, fór ég yfir það að umboðsmaður hefur það hlutverk að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem greinir í lögum og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Hann hefur með öðrum orðum mjög mikilvægt hlutverk, þess vegna er alvarlegt að Alþingi sinni því ekki að fjalla um skýrslur umboðsmanns. Umboðsmaður skal gæta þess að jafnræði sé í heiðri haft í stjórnsýslunni og hún fari að öðru leyti fram í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti. Umboðsmaður skal vera í störfum sínum óháður fyrirmælum frá öðrum, þar með töldu Alþingi. Umboðsmaður Alþingis er algjörlega sjálfstæður í störfum sínum eins og hin hliðstæða stofnun við umboðsmanninn, sem er Ríkisendurskoðun. Það er mjög mikilvægt að það komi skýrt fram að þessi tvö embætti taka ekki við fyrirmælum frá neinum í samfélaginu eða öðrum stofnunum. Í minnihlutaáliti mínu fer ég yfir það að mér þyki mjög ámælisvert að skýrslurnar hafi ekki komið til umræðu. Ég gríp hér ofan í nefndarálitið, en þessi málefni voru á þeim tíma í allsherjarnefnd og bið ég þingmenn að taka tillit til þess. Hér segir, með leyfi forseta: „Minni hluti allsherjarnefndar getur þó ekki verið á áliti meiri hluta nefndarinnar. Er ástæðan sú að umræður um skýrslur ársins 2007 og 2008 hafa ekki farið fram á þingfundi heldur einungis á fundum allsherjarnefndar. Er það afar ámælisvert af Alþingi, löggjafanum sjálfum, að fylgja ekki eftir ákvæðum laga. […] Að mati minni hluta allsherjarnefndar er það óafsakanlegt að skýrslur umboðsmanns Alþingis frá árunum 2007 og 2008 hafi ekki verið teknar formlega á dagskrá þingsins síðastliðin tvö ár. Ekki dugir að breiða yfir viljaleysi þetta með því að dreifa álitum allsherjarnefndar frá árunum 2007 og 2008 með áliti nefndarinnar fyrir árið 2009.“ Virðulegi forseti. Síðan þessi orð voru skrifuð hafa tvær skýrslur til viðbótar bæst við þær sem ekki hafa verið ræddar og skýrslurnar nú orðnar fjórar. Þarna var ég að reyna að sýna vilja minn sem þingmaður til að fá þessi mál á dagskrá. Þetta leiðir hugann að því, virðulegi forseti, hversu nauðsynlegt er að við Alþingi Íslendinga verði starfrækt lagaskrifstofa með einhverjum hætti sem hafi það hlutverk að fara yfir frumvörp, drög að stjórnarskrá, lesa yfir reglugerðir og gæta þess í raun að ekki komi mál til þingsins nema þau standist þá línu sem lögð er við smíði frumvarpa. Þeirri lagaskrifstofu gæti einnig verið falið að hafa eftirlit og umsjón með því að þær skýrslur sem eiga að fá umræðu í þinginu samkvæmt lögum komi á dagskrá þingsins. Það virðist nefnilega vera svo, þegar litið er til þessara mála, að forseti þingsins hafi í raun ekki yfirsýn yfir hvað það er sem þarf að ræða í þinginu. Það sýnir þessi stafli af óræddum skýrslum frá síðustu fjórum árum. Umboðsmaður Alþingis hefur þegar skilað ársskýrslu 2011 og vonandi mun umræða um hana fara fram fljótlega eða fyrir jól svo að hægt sé að klippa á þennan hala og þingið losni úr þeim ógöngum sem það er komið í með skýrslur umboðsmanns Alþingis. Alþingi ber að sjálfsögðu að bera virðingu fyrir skýrslu umboðsmanns Alþingis og ber að taka tillit til þeirrar gagnrýni sem kemur þar fram á löggjafann, því það er jú hlutverk umboðsmanns. Því miður virðist þetta hafa farið í handaskolum, en von mín er að úr þessu verði bætt. Það er athyglisvert, virðulegi forseti, að á fundi sem allsherjarnefnd átti með umboðsmanni Alþingis um ársskýrsluna 2009 fór umboðsmaður yfir það hvað þyrfti að gera til að bæta lagasetningu. Þetta kemur fram á bls. 12 í þeirri skýrslu sem við ræðum hér. Á hverju ári er í skýrslu umboðsmanns kafli um meinbugi á lögum þar sem farið er yfir lagamistök sem Alþingi sjálft hefur gert á liðnum árum sem koma til kasta umboðsmanns. Það kemur hér fram í tengslum við slíka meinbugi á lögum að fjallað hafi verið um það hjá embættinu að styrkja þyrfti löggjafann þannig að þingið kæmi sér upp lagaskrifstofu. Virðulegi forseti. Ég verð að minnast á að frá því að ég tók sæti sem þingmaður vorið 2009 hef ég á hverju þingi lagt fram tillögu um það nauðsynlega úrræði til að bæta lagasetningu að koma upp lagaskrifstofu við þingið. Það mál liggur enn þá óafgreitt í þinginu og er ekki vilji til þess hjá ríkisstjórnarflokkunum að taka það á dagskrá, því miður. Ég tel að slík skrifstofa sé það sem við þurfum á að halda núna eins og ég hef farið yfir. Annað sem ég hef verið mjög gagnrýnin á hvað varðar lagasetningu frá því ég tók sæti á þingi eru þær ríku reglugerðarheimildir sem settar eru í frumvörp. Með þeim er löggjafinn í raun að framselja vald sitt til framkvæmdarvaldsins og það finnst mér mjög bagalegt vegna þess að þá hefur Alþingi sjálft ekki yfirsýn yfir lagasetninguna. Umboðsmaður Alþingis varar einmitt við, í kaflanum um gæði lagasetningar, of miklum og víðtækum valdaheimildum í formi reglugerða. Allt ber því að sama brunni. Við þurfum að stórbæta lagasetningu. Það staðfestist í þessari skýrslu. Ég tek heils hugar undir með umboðsmanni Alþingis þegar hann fjallar um að við þurfum að koma málefnum lagasetningar í það horf að stofna lagaskrifstofu Alþingis til að hafa utanumhaldið í lagi og ekki síst yfirsýnina. Virðulegi forseti. Ég lýk máli mínu því hér er gefinn svo skammur tími til umræðu um þær mikilvægu skýrslur sem eru skýrslur umboðsmanns Alþingis.

Hæstv. forseti. Það eru tvö atriði sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir nefnir sem ég ætlaði að blanda mér í, ef svo má segja, í þessum stuttu andsvörum. Annars vegar er það hárrétt sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir segir að mikil þörf er á því að bæta lagasetningarferlið í þinginu og í aðdraganda þess að mál koma til þingsins. Hún hefur lagt fram frumvarp um lagaskrifstofu Alþingis. Ég hef í ræðum mínum um það mál lýst yfir stuðningi við markmið þess þó að ég kunni kannski að hafa aðrar hugmyndir um útfærsluna en hv. þingmaður. Það er rétt sem hún nefnir að tillögur í þessa átt eru mjög í samræmi við þær ábendingar sem komu frá umboðsmanni Alþingis í skýrslunni frá 2009 og full þörf fyrir þingið að huga að þessu. Menn velta oft fyrir sér kostnaði í sambandi við opinbera starfsemi af þessu tagi, en ég held hins vegar að kostnaður sem verður til vegna þess að þingið er að sinna sinni frumskyldu, sem er lagasetningin, á sómasamlegan hátt sé eitthvað sem við getum leyft okkur þótt hart sé í ári og þröngt í búi. Síðan má auðvitað benda á það að vönduð lagasetning getur leitt til minni kostnaðar hjá hinu opinbera og úti í þjóðfélaginu í mörgum tilvikum. Þetta er því ekki allt í mínus. Hitt atriðið sem ég ætlaði að nefna og taka undir með hv. þingmanni er að það er eiginlega óskiljanlegt af hverju þessi stabbi af óræddum skýrslum umboðsmanns Alþingis hefur safnast hér upp. Umboðsmaður hefur skilað sínum skýrslum. Nefndir sem um þær hafa fjallað hafa skilað sínum 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar og fagna því að þingmaðurinn er sammála mér að hér þurfi að koma upp einhvers konar lagaskrifstofu við þingið, ég minnist þess einmitt í ræðum hans þegar það mál hefur komið á dagskrá. Mér er raunverulega alveg sama hvað apparatið verður látið heita eða í hvaða formi það verður. Sumir telja að það væri gott að koma upp stofnun við þingið sem færi yfir lög og hefði líka nokkurs konar fjáreftirlitshlutverk vegna þess að hér er svo oft lögð fram frumvörp sem hafa áhrif á tekju- eða skuldastöðu ríkissjóðs. Ég er alveg opin fyrir því svo framarlega að þessi stofnun verði sett á fót við Alþingi. Það er ólíðandi að þannig sé málum ekki skipað og það er jafnframt ólíðandi að þegar þessar hugmyndir komust á flug eftir að ég tók sæti á þingi að stofnuð hafi verið lagaskrifstofa við forsætisráðuneytið. Hvað hefur breyst við stofnun hennar? Ekki nokkur hlutur. Og enn er verið að dæma lög sem koma frá Alþingi ólögleg í Hæstarétti. Ég tel að kostnaður við lagaskrifstofu við þingið verði ekki svo mikill þegar fram í sækir, miðað við þann sparnað sem kemur á móti. Nú fer gríðarlegur kostnaður og tími í öll þau mál sem eru fyrir dómstólum og hjá umboðsmanni Alþingis, þau eru þangað komin vegna óskýrrar og óvandaðrar lagasetningar Alþingis. Hliðaráhrifin af því að hafa svona stofnun við Alþingi valda því að hún mun borga sig upp á örskömmum tíma, svo við tölum nú ekki um þann andlega kostnað sem einstaklingar  Varðandi óræddar skýrslur 

Herra forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum nokkuð sammála í þessum efnum. Ég vil reyndar nálgast lagaskrifstofuna í forsætisráðuneytinu með jákvæðum huga og vona að hún fái til þess styrk og afl að sinna hlutverki sínu. Það er mikilvægt að frumvörp sem koma frá ríkisstjórn inn í þingið séu líka vönduð og ég vona að sú skrifstofa fái svigrúm og fjármuni til að vinna störf sín sómasamlega. Oft er ýmsu ábótavant í þeim frumvörpum sem unnin eru í einstökum ráðuneytum og það getur hjálpað til í ferlinu ef samræmd skrifstofa á vegum forsætisráðuneytisins fer yfir frumvörpin. Ég óttast hins vegar að þessi ágæta skrifstofa sé of fáliðuð til þess að geta gert það sem henni kannski er ætlað. En það er önnur saga. Stofnun hennar breytir þó í mínum huga engu um að þingið sjálft verður að hafa starfsemi, starfsmenn eða sérfræðinga, á sínum snærum sem geta unnið þá vinnu sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir og reyndar umboðsmaður Alþingis eru að vísa til. Þetta er bæði mikilvægt með tilliti til þess að farið sé yfir þau frumvörp sem koma inn í þingið en skiptir ekki síður máli þegar mál eru til meðferðar í þinginu því að oft verða á þeim breytingar meðan á málsmeðferð stendur, eðlilega, til þess er ætlast af þinginu að það geri breytingar. En það skiptir mjög miklu máli að þær breytingar séu gerðar á traustum, lagalegum grundvelli, ekki í einhverri tilviljanakenndri starfsemi þingmanna eða þingnefnda á lokaspretti við afgreiðslu mála eða eitthvað þess háttar. Það skiptir því máli að hjá þinginu sé fyrir hendi fagþekking og mannskapur sem hefur tök á því að 

Virðulegi forseti. Það er rétt að það komi hér fram að ég er ekki á nokkurn hátt að finna að því starfsfólki sem vinnur á lagaskrifstofu forsætisráðuneytisins né á nefndasviði Alþingis, svo að það sé sagt. Við erum hér að reyna að fást við það að koma lagasetningu í lag án þess að þurfa að gagnrýna einhvern persónulega. Ég hef talað mjög fyrir því að Alþingi verði styrkt bæði fjárhagslega og faglega. Varðandi það hins vegar sem hv. þm. Birgir Ármannsson fór yfir um lagaskrifstofu forsætisráðuneytisins þá hef ég verið að líta til Norðurlandanna og sækja hugmyndir þangað því að við eigum ekki að finna upp hjólið. Á Norðurlöndunum sér lagaskrifstofa þingsins - í Noregi er hún í dómsmálaráðuneytinu - um að jafnræði sé á milli allra frumvarpa og þingsályktunartillagna sem koma fyrir þingið. Öll frumvörp, sama hvort þau eru frá ríkisstjórninni eða þingmönnum, fara inn til yfirlestrar og prófað er hvort þau standist lög sem í gildi eru. Það er það sem ég er raunverulega að biðja um með því að hér verði stofnuð lagaskrifstofa. Hér á landi, þar sem mikil hefð er fyrir meirihlutastjórnum, er það algjörlega nauðsynlegt fyrir minni hlutann á hverjum tíma að frumvörp þingmanna sem sitja hinum megin við borðið séu tekin jafngild og séu ekki afgreidd á þá leið að á þeim séu gallar á sama tíma og frumvörp ríkisstjórnarflokkanna hafa fengið slíkan faglegan yfirlestur. Það kalla ég ójafnræði vegna þess að í þessum þingsal eiga allir að vera jafnir, hvort sem það eru ráðherrar eða þingmenn, og allar skoðanir jafnréttháar. Varðandi þessa óræddu skýrslu þá tek ég undir það, sem kom fram í fyrra andsvari hv. þingmanns, að það er alveg hreint með ólíkindum að ekki skuli gefast til þess tími í störfum þingsins að ræða skýrsluna. 

Hæstv. forseti. Ég hef nú í andsvörum við hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur nefnt tvö af þeim atriðum sem ég ætlaði að nefna í ræðu minni. Mér finnst það annars vegar fagnaðarefni að við fáum tækifæri til að ræða skýrslu umboðsmanns Alþingis hér í þingsal. Það er leitt og raunar óskiljanlegt að það skuli ekki hafa tekist í heilt kjörtímabil. Á árum áður var það reglulegur liður í störfum þingsins að skýrslur umboðsmanns og reyndar Ríkisendurskoðunar líka voru ræddar en frá hausti 2008 hefur það ekki tekist. Veturinn 2008–2009 voru hugsanlega fyrir því skiljanlegar ástæður vegna þeirra mjög svo óvenjulegu aðstæðna sem þá voru uppi, sem eðlilega höfðu áhrif á störf þingsins, en fyrir hin árin sem síðan eru liðin er það mjög sérkennilegt. En hafandi sagt þetta þá ber að fagna því að á þessu hefur orðið breyting og við ræðum nú í dag skýrslu umboðsmanns fyrir árið 2010. Undir eru líka þrjár eldri skýrslur og síðan hefur þinginu borist skýrsla umboðsmanns fyrir árið 2011 sem, eins og fram hefur komið í umræðum, verður tekin fyrir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í næstu viku og fljótlega gefst kostur á að ræða hana hér í þinginu. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað og bent á að auðvitað er meira líf í því að ræða nýjustu skýrsluna frekar en það sem er orðið að sögulegum gögnum ef svo má segja, þó að vissulega séu það merkileg skrif og geti haft gildi við skýringu stjórnsýslureglna og laga á þessu sviði. Nóg um það. Hitt atriðið sem ég ætla að ítreka hér áfram er það að ég held að við hv. þm. Vigdís Hauksdóttir séum sammála um að mikilvægt sé að efla þá aðstoð eða þann styrk sem skrifstofa þingsins getur veitt þinginu eða þingmönnum í sambandi við lagalegan frágang og lagalega þætti, hvaða leið nákvæmlega verður valin í þeim efnum. Í mínum huga skiptir ekki máli hvort það er kallað lagaskrifstofa Alþingis eða eitthvað annað en ég tel mikilvægt að hugað sé að þessu og að þetta verði eflt. Ég held að þeim fjárveitingum sem varið yrði til þessara verkefna væri vel varið. Þar yrði einfaldlega um það að ræða að þinginu yrði gert fært að sinna verkefnum sínum betur en verið hefur. Nóg um það. Það voru nokkur einstök atriði sem ég ætlaði að drepa á í þessari stuttu ræðu. Þau snerta kannski ekki starfsemi umboðsmanns á einhverjum tilteknum tímabilum eða einhver tiltekin mál í hans skýrslum heldur eru með almennari blæ. Ég ætla þó að nefna að í skýrslunni fyrir árið 2010 fjallar umboðsmaður töluvert um að afgreiðslutími erinda sem honum berast hafi lengst. Málum sem berast til embættis umboðsmanns hefur fjölgað og þeim er enn að fjölga eftir því sem best verður séð. Það hefur meðal annars haft þær afleiðingar að afgreiðslutími mála hefur heldur lengst. Ég þekki það að í ákveðnum tilvikum getur afgreiðsla mála hjá umboðsmanni dregist úr hófi. Við þekkjum skýringar á því. Við þekkjum þær skýringar sem fram hafa komið í skýrslum umboðsmanns um fjölgun kvartana, fjölgun erinda, niðurskurð á fjárveitingum, fækkun starfsmanna. Færri starfsmönnum er falið að sinna fleiri verkefnum og það hefur auðvitað áhrif á útkomuna. En ég nefni þetta hér vegna þess að það er mikilvægt að við sem störfum á þingi gerum umboðsmanni kleift að sinna verkefnum sínum eins og honum er falið að lögum og sjáum til þess að starfsemin þar gjaldi þess ekki að fjármunir séu skornir við nögl. Ég hlýt að nefna í þessu sambandi að í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2013 er gert ráð fyrir að framlög til embættis umboðsmanns skerðist að raungildi. Það er umhugsunarefni fyrir okkur þingmenn sem munum fjalla um þetta á vettvangi fjárlaganefndar og í fjárlagaumræðu hér á næstu vikum. Það er ekki bara ákveðið réttaröryggisatriði að umboðsmaður geti lokið störfum sínum eða lokið skýrslum og athugunum á viðunandi tíma. Það skiptir auðvitað máli fyrir þá aðila sem til hans leita að fá úrlausn sinna mála hratt og örugglega. Það skiptir líka máli fyrir þau stjórnvöld sem hann er að skoða að fá skýrar línur í það hvort þau eru að gera rangt eða rétt, fá álit hans á þeim atriðum. Það skiptir máli. En auðvitað skiptir það líka máli fyrir umboðsmann út á við og upp á trúverðugleika embættisins að honum sé kleift að klára mál á viðunandi tíma vegna þess að, eins og fram kemur í þessum skýrslum, umboðsmaður er mjög oft réttilega að gera athugasemdir við málshraða og afgreiðslutíma hjá ráðuneytum eða undirstofnunum þeirra. Það verður þá að vera ákveðið samræmi í því. Ég vek athygli á þessu. Umboðsmaður vekur sjálfur athygli á því í skýrslum að málsmeðferðartími hafi lengst og rekur fyrir því skýringar sem ég tek gildar. Það er þá okkar hér í þinginu að taka þær ábendingar alvarlega og bregðast við með viðunandi hætti því að auðvitað verður umboðsmaður að vinna sín verk vel. Hann er að leggja mat á vinnulag annarra, hann er að leggja mat á það hvort aðrir standi sig í stykkinu í sinni stjórnsýslu og þess vegna verður umboðsmaður að vanda til verka sjálfur. En í því felst líka að þeir sem leita til hans verða að fá svör á skikkanlegum tíma. Nóg um það. Ég hef ekki tök á að nefna mörg atriði í viðbót en ég verð þó að víkja að því að fjárskortur embættisins hefur komið niður á ýmsum þáttum í starfinu og meðal annars því sem oft hefur verið nefnt hér í umræðum á þinginu en það eru svokölluð frumkvæðismál. Það eru mál sem umboðsmaður tekur upp að eigin frumkvæði, tekur til rannsóknar að eigin frumkvæði, og mér finnst ljóst að þau verkefni hafa setið á hakanum. Bæði hefur umboðsmaður verið hikandi við að taka upp ný verkefni en eins hefur kannski orðið dráttur á því að niðurstaða fengist í þeim málum sem þannig háttar um. Ég rakst á í skýrslu, nýjustu skýrslunni reyndar, sem er nú ekki formlega til umræðu hér, lista yfir þau mál. Það eru meðal annars frumkvæðisathuganir eða frumkvæðisrannsóknir umboðsmanns sem enn standa yfir vegna mála sem í mörgum tilvikum eru afar gömul, eru nokkuð komin til ára sinna ef svo má segja. Umboðsmaður gerir grein fyrir þeim, að þau séu eftir atvikum enn til skoðunar og að verið sé að fylgjast með framkvæmd og þróun á þessu sviði. En ég verð að játa að mér finnst mikil synd að umboðsmaður skuli ekki hafa bolmagn, fjárveitingar eða mannskap til að sinna þessum málum betur vegna þess að í mörgum tilvikum er um að ræða mál sem hafa mikla almenna þýðingu og skipta verulegu máli. Við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd munum vafalaust eiga kost á að ræða þetta við umboðsmann í næstu viku. Ég vildi þó geta þess að á listanum sem birtur er eru mjög áhugaverð mál. Ég nefni sem dæmi að frá árinu 2006 hefur staðið yfir frumkvæðisathugun á auglýsingum á lausum embættum og störfum þegar ráðherra fer með veitingarvald. Þetta er mál sem reynir gríðarlega oft á í framkvæmd, hefur gert það bæði í tíð núverandi ríkisstjórnar og fyrri ríkisstjórna. Þarna er umboðsmaður með athugun í gangi sem er viðvarandi en væri mjög gagnlegt að fá einhverja úttekt á. Það gæti þá hugsanlega orðið okkur hér í þinginu til leiðbeiningar um hvort við þurfum að bregðast við með einhverjum hætti. Það sama á við um samningagerð við einkaaðila sem hefur verið í gangi frá 2007. Það reynir mjög oft á vafamál í því sambandi, samninga ríkisins við einkaaðila um hin og þessi málefni. Þannig má lengi telja. Þarna er um að ræða nokkuð langan lista, hæstv. forseti, en ég bendi á þetta í þessari umræðu. Tækifæri gefst til þess síðar að fjalla um einstök mál en ég vil víkja að þessu með almennum hætti til að árétta það og undirstrika að umboðsmaður þarf að hafa bolmagn til að sinna frumkvæðismálum með viðunandi hætti og ekki síður að ljúka þeim málum sem hafin eru.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að fagna því að þessi umræða um skýrslu umboðsmanns Alþingis er komin í þingsal þótt seint sé. Það er ljóst mál að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur hlutverk sitt alvarlega og vill að fylgt sé eftir þeim ákvæðum og samþykktum sem liggja fyrir um það að ekki einungis sé verið að veita álit og umsögn um svo mikilvæga skýrslu sem þessa, heldur fái hún líka þá umræðu sem henni ber í þingsal og þar sé komið við í umræðu um þau helstu álitaefni og ábendingar sem er að finna í þessum ársskýrslum. Það er ekkert launungarmál að starf umboðsmanns Alþingis og það embætti er, eða a.m.k. í mínum huga, einn mikilvægasti þáttur í eftirliti með stjórnskipan og réttindamálum borgaranna sem hefur verið sett á laggirnar hér á landi. Í mínum huga hefur tekist mjög vel til í því starfi öllu, samanber hvernig þeir umboðsmenn sem hafa sinnt þessu starfi hafa rækt það og hvernig þeir hafa mótað starf sitt og vinnubrögð varðandi afgreiðslu mála og þær ábendingar sem eru settar fram af hálfu embættisins. Þess vegna eru auðvitað þau gögn og þær upplýsingar sem fyrir liggja í þeim skýrslum sem umboðsmaður Alþingis sendir frá sér efni sem ber að taka alvarlega og ræða ítarlega af hálfu Alþingis, hvort heldur er í viðkomandi nefndum eða eins og í þessu tilfelli í þingsal. Í skýrslunni fyrir árið 2010, sem við höfum nú til umræðu, er komið inn á ýmis atriði og ástæða til að nefna nokkur þeirra sem mér finnst skipta meira máli en önnur.  Vissulega er fjöldinn allur af málum sem koma inn á borð umboðsmanns, jafnvel innan við helmingur, þess eðlis að hann kallar á sérstök viðbrögð eða úrskurð í sama anda og er í nálægum löndum. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var á ferð í Noregi fyrir skemmstu, eins og hér hefur komið fram í umræðunni, og átti þar ágætisfund með norska umboðsmanninum og starfsfólki hans. Ef ég man rétt eru á milli 50% og 60% af málum sem koma þar inn á borð afgreidd á mjög einfaldan máta. Þau eru kannski ekki stór, ámælisverð verkefni eða miklar athugasemdir gerðar við þau en engu að síður skiptir máli að fólk fái viðbrögð og svör við athugasemdum sínum. Langstærsti hluti þeirra mála sem eru uppi í Noregi, og ég get ímyndað mér að það sé svipað hér, lýtur að almannatryggingum og tryggingakerfinu þar sem fólk er að leita réttinda sinna varðandi bætur og önnur almenn réttindi. Það skiptir máli að þeir sem þar eiga í hlut þurfi ekki að bíða mánuðum og missirum saman eftir að fá svör við einföldum spurningum. Hinn þátturinn, virðulegi forseti, sem ég vildi nefna hér kemur fram í skýrslu umboðsmanns og lýtur að eftirlitsþætti í starfi stjórnvalda. Ég fagna því að umboðsmaður tekur á þessum atriðum. Hann bendir á í skýrslu sinni, sem er fyrir árið 2010, að miklar breytingar hafi orðið í umfangi og formi eftirlits í samfélagi okkar, þó fyrst og fremst eftir að við gerðumst aðilar að EES-samningnum á sínum tíma. Íslenska samfélagið stóð í raun frammi fyrir gjörbreyttum veruleika. Hvernig bar okkur að haga okkur gagnvart þessum þáttum, hvort heldur lýtur að innra eftirliti stjórnvalda með stofnunum sínum og allri sinni starfsemi eða því eftirlitshlutverki sem sinnt er af hinu opinbera gagnvart einkastarfsemi með margvíslegum hætti? Eftirlit hefur oft verið mikið gagnrýnt í umræðunni. Það má finna eitt og annað í þeirri umræðu sem ástæða er til að staldra við. Eftirlitsstarfsemin er víða mikil og umfangsmikil og kostar sitt. Alvarlegi þátturinn hvað það snertir er að við höfum upplifað það á undanförnum árum að miklir brestir og brotalamir eru í þessu eftirlitskerfi. Ekki þarf að horfa eingöngu á það eftirlit sem átti að vera með fjármálum, bankastarfsemi og því sem lýtur að rekstri samfélagsins á þeim sviðum, heldur getum við horft á ýmsa aðra þætti sem snúa að heilbrigðismálum, hollustu, efnaiðnaði, innflutningi á tækjum og tólum og hverju öðru sem til má nefna. Við fáum því miður allt of oft framan í okkur uppákomur, sem ég vil nefna svo, þar sem kemur á daginn að eftirlitið virðist ekki hafa bolmagn eða getu til að sinna því sem því ber og við göngum út frá og ætlumst til. Í athugasemdum og skýrslu umboðsmanns Alþingis er vikið sérstaklega að því að innra kerfið á einkamarkaði sé til viðbótar að mörgu leyti hrætt við að gera athugasemdir við hið opinbera eftirlit vegna þess að það geti haft í för með sér áhættu sem snýr að því að mönnum verði hegnt fyrir af hálfu stjórnvalda. Þetta er annar þátturinn sem ber að hafa áhyggjur af. Ég vil líka vekja athygli á hinum þættinum sem snýr að því að eftirlitskerfið er engan veginn í stakk búið til að sinna því sem því ber. Þetta eru kannski stór orð, en ég verð bara að vísa til þess sem við höfum orðið áskynja og fengið í andlitið trekk í trekk. Það er hægt að nefna hér fjölmörg dæmi en ég ætla að sleppa því, þau þekkja allir. Ég tel mjög mikilvægt að sá þáttur sem umboðsmaður Alþingis vekur athygli á fái víðtækari og almennari umræðu og að farið verði í að skoða heildstætt þá hluti sem lúta að almennu eftirlitsumhverfi í samfélaginu. Það er klárt mál í mínum huga að þar eru ýmsar brotalamir. Það verður að samhæfa þessa hluti og ná betur utan um þá þannig að þjóðin, almenningur, geti treyst því að það fjármagn sem við leggjum til í stórum mæli í að skapa það öryggi sem á að vera til staðar sé tryggt svo að það nái fram að ganga eins og ætlast er til í lögum og reglum.

Virðulegur forseti. Við ræðum skýrslu umboðsmanns Alþingis. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur í fyrsta skipti skilað skýrslu þar um inn í þingið. Ég held að það sé rétt að við þingmenn fögnum þeim áfanga. Það eru nokkur mál sem ég hyggst nefna á þessum stutta tíma sem við höfum. Við verðum að velta fyrir okkur: Af hverju hefur málafjöldi til umboðsmanns Alþingis aukist? Er embættið í stakk búið til að taka við svo miklum málafjölda miðað við þá stöðu sem það er í í dag og þann mannafla sem það hefur? Ef svo er ekki þarf Alþingi að velta því fyrir sér hvort ekki sé þarft að veita meira fjármagn til embættisins til að það geti staðið undir þeim verkefnum sem til þess berast. Umboðsmaður Alþingis gegnir mikilvægu eftirlitshlutverki fyrir borgarana. Hann er sá aðili sem borgararnir geta leitað til telji þeir að á sér hafi verið brotið innan stjórnsýslunnar eða af stjórnvaldi. Það ætti að skipta Alþingi miklu máli að þetta embætti hafi þau tæki og tól sem það þarf til að sinna þessum augljósa rétti sem borgararnir eiga. Umboðsmaður Alþingis gerir og hefur gert sömu þætti að umtalsefni í hverri einustu skýrslu sinni. Talað er um tafir í opinberri stjórnsýslu, þ.e. að stjórnsýslan virði hugsanlega ekki lögbundna fresti sem henni ber að gera til afgreiðslu mála, og ýmsa aðra þætti. Það er alveg ljóst í mínum huga, virðulegur forseti, að þarna þurfa þeir sem hlut eiga að máli að fara ofan í þá verkferla sem gilda um þau verkefni sem þeim ber að sinna, virðing fyrir verkefnunum þarf að vera fyrir hendi og þannig búið um hnútana að kleift sé að vinna þau innan þess lögbundna frests sem settur er. Það er skynsamlegra, ef ljóst er að í fæstum tilvikum er hægt að vinna verkefnin innan ákveðins frests sem gefinn er, að lengja frestinn en að fara sífellt fram úr þeim takmörkunum sem settar eru. Þá kemur samhliða að málshraða og menn verða að láta þetta tvennt haldast í hendur. Það er afar mikilvægt í mínum huga að við áttum okkur á því að umboðsmaður Alþingis er sjálfstæð stofnun og lýtur engu boðvaldi. Virðulegur forseti. Hér áðan var komið inn á eftirlitsþætti í starfi stjórnvalda. Það er dapurlegt að þurfa að lesa það í hverri skýrslunni á fætur annarri að oft og tíðum kvarta aðilar ekki undan eftirlitsþætti stjórnvalda af ótta við að verða hegnt fyrir það með einum eða öðrum hætti. Það er algjörlega ljóst, ef þetta er upplifun og tilfinning þeirra sem eftirlitið nær til, að þeir sem sinna eftirlitshlutverkinu eru væntanlega vart til þess bærir reynist sú tilfinning og upplifun rétt að fólki telji að því verði hegnt ef það gerir athugasemdir við eftirlitið og þá þarf að fara yfir það og skoða. Hér er líka, virðulegur forseti, talað um almannahagsmuni sem ber að hafa í huga þegar eftirlitsþáttur af hálfu stjórnvalda er annars vegar. Virðulegur forseti. Þegar verið er að tala um málsmeðferðarreglur stjórnsýslunnar er annars vegar talað um rannsóknarregluna og hins vegar talað um rökstuðninginn sem þarf að fylgja. Málsmeðferðarreglurnar verða að vera með þeim hætti að ljóst sé í hverju menn ætla að fara að vinna og að rökstuðningur með málinu sé skýr þannig að ekki sé endalaust verið að senda fólk á milli eða umboðsmaður Alþingis taki við beiðni og sendi til baka vegna þess að hún sé illa rökstudd eða verkefnið illa unnið. Það er of margt slíkt í þessari skýrslu og í þeim skýrslum sem hafa borist. Þetta segir okkur að við þurfum einfaldlega að vanda okkur. Þetta segir okkur að sú stjórnsýsla, hvort heldur sem hún er hjá ríki eða sveitarfélögum, sem eru tæki í þjónustu borgaranna, verður að vanda sig betur og átta sig á því að hún er ekki fyrir sjálfa sig heldur er hún í þjónustu við borgarana og ber að sinna því hlutverki sínu fyrst og síðast. Virðulegur forseti. Það er ekki nægjanlegt að fræða þá sem starfa í stjórnsýslunni eingöngu um stjórnsýslureglur og stjórnsýslulög heldur þarf að gera eins og stendur í skýrslunni á bls. 10, með leyfi forseta: „Það er grundvallaratriði fyrir réttaröryggi borgaranna að starfsfólkið viti hvaða reglum á að fylgja og að þjónustan sem það veitir uppfylli gæðakröfur laga og réttarreglna.“ Þetta er grundvallaratriði vegna þess að þetta er þjónusta við borgarann. Hann á að upplifa það sem slíkur að þetta sé viðhorfið og hann á að geta treyst því að þannig sé hann þjónustaður. Það vill brenna við að við sem erum í opinberri þjónustu finnum stundum að við erum þar fyrir eitthvað annað en þjónustu við borgarana. Þetta á líka við um hv. þingmenn, virðulegur forseti, vegna þess að þeir eru ekki í neinu öðru hlutverki en í þjónustu við  Virðulegur forseti. Það er líka athugavert hver viðbrögð stjórnvalda og stjórnsýslunnar eru stundum við gagnrýni og aðfinnslum. Það er kannski eins með okkur hér. Í staðinn fyrir að líta til þess hvað við getum lært af þeirri gagnrýni sem fram kemur, hvað við getum við lært af því sem miður hefur farið og taka þann lærdóm með í að breyta til hins betra förum við hugsanlega í fýlu eða mótmælum aðfinnslum og gagnrýni einhverra hluta vegna. Við ættum að taka slíku með því hugarfari að hugsanlega eigum við og getum lært af því og breytt til hins betra. Virðulegur forseti. Starfandi er nefnd um endurskoðun á lögum um umboðsmann Alþingis. Mig langar að nefna það í þessum sal að þar hefur m.a. komið fram að starfsmenn Alþingis geta ekki skotið máli sínu til umboðsmanns Alþingis telji þeir á sér brotið með einum eða öðrum hætti í þinginu. Þeir verða að sækja mál sitt fyrir dómstólum. Ég tel að við endurskoðun laga um umboðsmann Alþingis þurfi að skoða þetta mál og þessa lagagrein. Sömu sögu er að segja um þá sem starfa hjá dómstólum. Þeir geta ekki leitað réttar síns til umboðsmanns Alþingis. Þeir verða líka að sækja sérstakt dómsmál ef þeir telja brotið á rétti sínum. Það er að mínu mati galli í lögum um umboðsmann Alþingis sem okkur gefst nú tækifæri til að lagfæra og skoða. Það getur ekki verið ætlun löggjafans að þeir sem vinna hjá Alþingi og þeir sem vinna hjá dómstólum séu þannig settir að þeir þurfi að sækja mál sitt fyrir dómstólum í einkamáli telji þeir á sér brotið þegar aðrir geta leitað til embættis umboðsmanns Alþingis. Ég legg ríka áherslu á að það verði skoðað. Virðulegur forseti. Fyrst og síðast fagna ég því að við á Alþingi erum að taka skýrslur umboðsmanns til umræðu í þinginu. Við erum komin með ferli sem skiptir máli. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur við skýrslum umboðsmanns Alþingis, skilar þinginu um þær skýrslu og um hana fjöllum við síðan, aðrir þingmenn sem ekki sitjum í þeirri ágætu nefnd, og tökum á því verkefni sem um er að ræða og leggjum okkar á vogarskálarnar til að lagfæra það sem sýnt er eða umboðsmaður Alþingis og aðrir telja að þurfi lagfæringar við í lagasetningu varðandi þetta mikilvæga embætti til að tryggja að það geti veitt borgurum það skjól sem það hefur gert til þessa.

Virðulegi forseti. Ég þakka góða umræðu og vil fyrst nefna það sem fram kom hjá hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur um að starfsmenn Alþingis og starfsmenn dómsmála standa öðruvísi að vígi en annað fólk í landinu hvað það varðar að þeir geta ekki leitað til umboðsmanns Alþingis. Mér finnst það mjög umhugsunarvert og tel að skoða þurfi mjög vel hvort ekki sé hægt að breyta því einhvern veginn. Það sem upp úr stendur í þessum umræðum varðar tafir sem verða á afgreiðslu mála hjá stjórnsýslunni. Þær eru ekki góðar og málshraðinn virðist vera of hægur og þess vegna er nauðsynlegt að setja verklagsreglur. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir sagði áðan, ef viðmiðunartíminn er of stuttur þarf að lengja hann þannig að fólk viti hvar það stendur. Það er alltaf betra að vita hvar maður stendur en að á manni sé brotinn réttur. Þá eiga stjórnvöld líka að láta vita af því ef þau sjá að þau geti ekki afgreitt mál innan þess tíma sem þeim er settur. Það er lágmarkskurteisi. Einnig hefur verið nefnt að þær reglur sem eru í stjórnsýslulögum eru lágmarksreglur, það má alltaf gera betur. Þess vegna hlýtur fólk að lýsa vonbrigðum með hversu mikið þarf að kvarta yfir því. Síðan hafa hv. þingmenn fjallað um eftirlitshlutverk, ég nefndi það til dæmis í inngangi mínum hér. Mér finnst ógnvænlegt, ég vil nota það orð, að einhverjir einstaklingar eða þeir sem reka fyrirtæki kvarti ekki undan þeim eftirlitsstofnunum sem eiga að hafa eftirlit með þeim vegna þess að þeir óttast að það komi niður á þeim síðar. Það er náttúrlega ógnvænlegt og óþolandi og því þarf að breyta. Einnig er hægt að taka undir að það þarf að fara yfir eftirlitsstofnanir í heild og samræma hvernig stofnanir framfylgja eftirlitshlutverki sínu. Eins og ég gat um í inngangi mínum í dag var skýrsla umboðsmanns fyrir árið 2011 sett í pósthólf alþingismanna í dag. Umboðsmaður mun mæta á opinn fund sem sýndur verður beint út á alþingisrásinni kl. 10 fimmtudaginn 1. nóvember þar sem fjallað verður um þá skýrslu. Ég mun leggja áherslu á að nefndarálitið verði tilbúið svo fljótt sem auðið er þannig að við komumst helst yfir það að tala um skýrsluna í þingsal á þessu ári, ekki bara á þessu þingári heldur fyrir jólafrí þingmanna.

Frú forseti. Með þessari þingsályktunartillögu leita ég heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 158/2012. Sú ákvörðun fjallar um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun. Jafnframt er felld inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins sem merkt er ESB/2011, frá 27. september 2011. Hún er um heiti textíltrefja og viðkomandi merkimiða og merkingar varðandi trefjasamsetningu textílvara. Hún er sömuleiðis um niðurfellingu á tilskipun ráðsins 73/44/EBE og jafnframt um að felldar skuli niður tilskipanir Evrópuþingsins og ráðsins nr. 96/73/EB og 2008/121/EB. Í fyrrnefndri reglugerð, þ.e. nr. 107/2011, er að finna heildarlöggjöf þar sem steypt hefur verið saman í eitt reglum sambandsins um textílheiti og magngreiningu textíltrefjablandna. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á að hér á landi verði sett lög um þetta efni, þ.e. textílmerkingar, textílheiti og hvað sem því sem fylgir. Fyrirhugað er að hæstv. innanríkisráðherra leggi fram frumvarp til slíkra laga til þess að innleiða reglugerðina, en óljóst hvort það muni takast á því löggjafarþingi sem nú stendur yfir. Ég veit að það gleður hv. þingheim að ekki er gert ráð fyrir því, eftir ítarlega skoðun embættismanna ráðuneytisins, að löggjöf af þessu tagi eða innleiðing þessara gerða og reglugerða muni hafa í för með sér nokkurn efnahagslegan eða stjórnsýslulegan kostnað hér á landi. Þar sem þessi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar var hún á sínum tíma tekin með stjórnskipulegum fyrirvara og er því óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst, þ.e. að unnt sé að aflétta hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, frú forseti, að þegar umræðu um málið sleppir verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Hér flyt ég sömuleiðis tillögu þar sem ég leita heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Að þessu sinni er sú ákvörðun merkt 167/2012. Hún fjallar um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn. Sá er um fjármálaþjónustu. Jafnframt er gert ráð fyrir því í þessari ákvörðun að felld verði inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins sem merkt er 2010/73/ESB. Sömuleiðis að breytt verði tilskipunum 2003/71/EB um útboðs- og skráningarlýsingu sem birta skal við almennt útboð verðbréfa eða þegar þau eru tekin til skráningar, og eins gerð 2004/109/EB um samhæfingu krafna um gagnsæi í tengslum við upplýsingar um útgefendur verðbréfa sem skráðar eru á skipulegan markað. Með tilskipun 2010/73/ESB eru gerðar breytingar á ákvæðum tveggja tilskipana sambandsins. Annars vegar er breytt tilskipun sem varðar útboðs- og skráningarlýsingu. Breytingarnar miða að því að einfalda þær kröfur sem gerðar eru og hafa verið taldar óþarflega íþyngjandi, einkum fyrir smærri og meðalstór fyrirtæki. Hins vegar eru gerðar breytingar sem ætlað er að tryggja viðeigandi gagnsæi fyrir fjárfesta með því að koma á reglubundnu upplýsingastreymi. Innleiðing tilskipunar 2010/73/ESB kallar á breytingar á tveimur köflum laga um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007, það eru kaflar VI og VII. Þeir fjalla um útboð og töku verðbréfa til viðskipta. Fyrirhugað er að hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra leggi fram lagafrumvarp á því löggjafarþingi sem nú er háð til innleiðingar á þessari tilskipun. Sömuleiðis er ekki gert ráð fyrir því eftir ítarlega skoðun, fremur en í því máli sem ég flutti áðan, að innleiðing tilskipunarinnar sem af samþykkt þess hlýst hér á landi muni hafa í för með sér efnahagslegan eða stjórnsýslulegan kostnað. Sú ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi. Af því leiðir að á sínum tíma heimilaði ríkisstjórn samþykkt hennar í EES-nefndinni af hálfu fulltrúa okkar með stjórnskipulegum fyrirvara. Þess vegna óska ég eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst þannig að létta megi þessum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, frú forseti, að þegar þessari umræðu er lokið verði málinu vísað til vinnslu í hv. utanríkismálanefnd.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið enda tökum við þetta mál fyrir í hv. utanríkismálanefnd þar sem ég á sæti. Ég vildi þó koma hingað upp til að gleðjast yfir því sem segir á bls. 3 í greinargerð með þingsályktunartillögunni, að hér sé verið að gera breytingar sem miða að því að létta skyldur af fyrirtækjum og að ekki sé talið að aukinn kostnaður muni leggjast á einkaaðila vegna tilskipunarinnar. Ég tel ástæðu til að fagna þessu sérstaklega og vona að við vinnu nefndarinnar komi fram að þetta standist allt saman, ég á ekki von á öðru.

Frú forseti. Hafi mér með því að flytja þetta þingmál tekist að gleðja hv. þingmann verð ég að segja að ég hef haft erindi sem erfiði. Hins vegar veit hv. þingmaður að mér er umhugað um, alveg eins og henni og hinu mikla sambandi sem þetta varðar, að gera það sem hægt er til að létta fyrirtækjum og einstaklingum lífið. Allt þetta ferðalag er ekki síst til þess að búa svo um hnútana að sérstaklega lítil og meðalstór fyrirtæki fái tækifæri til að láta sig ekki bara dreyma drauma um að stækka, heldur að vinda þeim í framkvæmd og verða stór. Ákaflega margar af þeim tiltölulega tafsömu, þurru og stundum ekki mjög skemmtilegu tilskipunum, sem ég flyt hér þingmál um til að unnt sé að leiða í lög hér á landi og hrinda til framkvæmdar, miða að því einmitt að létta slíkum fyrirtækjum lífið, skapa fleiri störf, auka verðmæti, auka fjölbreytni á atvinnumarkaði og í fyrirtækjaflórunni. Ég veit að ég og hv. þingmaður leitum gjarnan eftir tilefnum í lífinu til að gleðjast. Hér er eitt sameiginlegt tilefni. Ég veit líka að við höfum það að sameiginlegu leiðarljósi að létta fyrirtækjum og einstaklingum tilveruna þó vera kunni að við teljum mismunandi leiðir færar að því og það sé hugsanlegt að við séum ekki alveg sammála um að það liggi í gegnum Evrópusambandið. Eigi að síður gladdi hv. þingmaður mig með ræðu sinni. Þar með tel ég að tilefni hennar til að koma hér í ræðustól sé líka ærið.

Frú forseti. Með þeirri þingsályktunartillögu sem ég mæli nú fyrir leita ég heimildar hins háa Alþingis til að staðfesta megi fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 168/2012, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn, um fjármálaþjónustu, og með því verði felldar inn í samninginn eftirfarandi gerðir: 1. Reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) nr. 583/2010 frá 1. júlí 2010 um framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2009/65/EB að því er varðar lykilupplýsingar fyrir fjárfesta og skilyrði sem skulu uppfyllt þegar lykilupplýsingar fyrir fjárfesta eða lýsingin er lögð fram á varanlegum miðli öðrum en pappír eða á vefsetri. 2. Reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) nr. 584/2010 frá 1. júlí 2010 um framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2009/65/EB að því er varðar snið og inntak staðlaðrar tilkynningar og staðfestingar á verðbréfasjóði, notkun rafrænna samskipta milli lögbærra yfirvalda vegna tilkynninga og verklagsreglur vegna sannprófunar á staðnum og rannsókna sem og upplýsingaskipti milli lögbærra yfirvalda. 3. Tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2010/43/ESB frá 1. júlí 2010 um framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2009/65/EB að því er varðar skipulagskröfur, hagsmunaárekstra, viðskiptahætti, áhættustýringu og inntak samkomulagsins milli vörslufyrirtækis og rekstrarfélags. 4. Tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2010/44/ESB frá 1. júlí 2010 um framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2009/65/EB að því er varðar tiltekin ákvæði varðandi samruna sjóða, skipan höfuðsjóða og fylgisjóða og tilkynningaraðferð. Þessar umræddar fjórar ESB-gerðir hafa allar að geyma útfærsluákvæði á reglum um starfsemi verðbréfasjóða. Í einni gerðinni er fjallað um skipulagskröfur rekstrarfélaga verðbréfasjóða til að sporna gegn hagsmunaárekstrum, um áhættustjórnun og aðferðir til þess að ákvarða og meta áhættu, og hvað skuli felast í samningi milli vörslufyrirtækis og rekstrarfélags, sömuleiðis ákvæði sem varða, við getum sagt góða viðskiptahætti rekstrarfélags. Í annarri gerðinni er svo kveðið á um það hvaða upplýsingar skulu veittar hlutdeildarskírteinishöfum við samruna verðbréfasjóða, skilyrði fyrir samningsgerð móðursjóðs við verðbréfasjóð sem fjárfestir að minnsta kosti 85% í sjóði móðursjóðsins og innihald upplýsinga sem aðildarríkin skulu birta verðbréfasjóðum sem huga að markaðssetningu. Í þriðju gerðinni er svo kveðið á um lykilupplýsingar sem er skylt að gera aðgengilegar fyrir fjárfesta verðbréfasjóða. Þá er loksins í fjórðu gerðinni kveðið á um það hvernig framkvæmd á markaðssetningu verðbréfasjóða í gistiríki skuli háttað. Innleiðing þeirra gerða sem ég hef hér rakið kallar á breytingu að þessu sinni á lögum nr. 128/2011. Þau lög fjalla um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði. Hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra hefur nú þegar lagt fram á yfirstandandi löggjafarþingi frumvarp sem inniheldur heimildir fyrir þeim tilskipunum og reglugerðum sem að framan eru raktar. Ég veit að það gleður menn sem vilja á annað borð gleðjast að skoðun hefur leitt í ljós að þessar laga- og reglugerðarbreytingar munu ekki hafa í för með sér neinn teljandi kostnað og enga stjórnsýslulega umsýslu hér á landi. Fyrri ákvarðanir sem ég hef hér mælt fyrir voru á sínum tíma teknar með stjórnskipulegum fyrirvara þar sem þær krefjast lagabreytinga hér á landi. Þess vegna er óskað eftir þessari samþykkt Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst þannig að þeim stjórnskipulega fyrirvara megi aflétta. Ég legg til, frú forseti, að þegar þessari umræðu er lokið verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Með þeirri tillögu sem ég mæli fyrir er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir hönd Íslands ákvörðun sem tekin var í sameiginlegu EES-nefndinni. Það er ákvörðun nr. 181/2012. Hún varðar breytingu á XIX. viðauka við EES-samninginn. Sá viðauki fjallar um neytendavernd. Sömuleiðis er með tillögunni og því sem af henni leiðir lagt til að fellt verði inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/83/ESB um réttindi neytenda. Einnig er lögð til breyting á tilskipun ráðsins 93/13/EB og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 1999/44/EB og loks um niðurfellingu tveggja tilskipana, 85/577/EBE og tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 97/7/EB. Með tilskipun 2011/83/ESB eru samræmd ákvæði um húsgöngu- og fjarsölu. Þar er meðal annars kveðið á um rétt neytenda til að falla frá samningi og um hvaða atriði seljendum er skylt að upplýsa neytendur áður en samningur um kaup á vörum eða þjónustu verður skuldbindandi. Að auki var lögð sú skylda á aðildarríkin að tilkynna til framkvæmdastjórnarinnar þegar þau samþykkja reglur á tilteknum sviðum um hvað geti talist vera sanngjarnir eða ósanngjarnir samningsskilmálar. Innleiðing þessarar tilskipunar kallar á breytingar á lögum nr. 46/2000. Fyrirhugað er, eins og fram kom í þeirri málaskrá sem fylgdi stefnuræðu forsætisráðherra fyrr á þessu þingi, að hæstv. innanríkisráðherra leggi fram frumvarp til slíkra laga. Hins vegar er ekki ljóst hvort framlagning málsins næst á þessu löggjafarþingi. Eins og í hinum fyrri málum sem ég hef mælt fyrir í dag, öll ákaflega jákvæð, er gert ráð fyrir að engan umtalsverðan kostnað, efnahagslegan eða stjórnsýslulegan, þurfi að draga af innleiðingu tilskipunarinnar hér á landi. Þessi umrædda ákvörðun sem ég hef hér reifað frá sameiginlegu EES-nefndinni kallar á þær lagabreytingar hér á landi, eins og ég hef rakið, og hún var því á sínum tíma tekin með stjórnskipulegum fyrirvara og því óska ég eftir að Alþingi samþykki þessa breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst þannig að aflétta megi honum. Ég legg til, virðulegi forseti, að tillögu þessari verði vísað til utanríkismálanefndar þegar hv. þingmenn hafa rætt um hana nægju sína.

Virðulegur forseti. Þar sem einhver misskilningur varð milli okkar, hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forseta, tókst mér ekki að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að gleðja mig áðan í fyrri ræðu. Ég geri það þá hér með núna. Það er ein spurning sem vaknar við þessa þingsályktunartillögu sem fjallar um húsgöngu- og fjarsölu. Nú þekki ég þau lög alls ekki, ég verð alveg að viðurkenna það og ég þyrfti að kynna mér þau betur. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Húsgöngu- og fjarsala í mínum huga fær mig til að hugsa til ýmissar fjáröflunartengdrar starfsemi á vegum góðgerðarsamtaka og íþróttafélaga, gengið er í hús og ýmislegt er selt. Mun þetta ná yfir slíkt? Nú er ég ekki að vekja máls á þessu alveg í tilgangsleysi vegna þess að upp kemur rauða flaggið, stóra múffumálið. Það var lítil og krúttleg Evróputilskipun sem varð til þess að kvenfélög og íþróttafélög máttu ekki lengur selja heimabakað bakkelsi til fjáröflunar. Er nokkur hætta, þar sem þetta mál setur húsgöngu- og fjarsöluaðilum reglur? Hér segir: „Ætla má að seljendur vöru og þjónustu þurfi að aðlaga sínar aðferðir við markaðssetningu til samræmis við ákvæði tilskipunarinnar …“ Eru fjáraflanir íþróttafélaga og góðgerðarsamtaka í húsgöngu- og fjarsölu nokkuð í hættu við þessa tilskipun?

Frú forseti. Jafnvirkan þátt og hv. þingmaður tekur jafnan í þingstörfum undrar mig að hún skuli ekki þekkja til hlítar lög nr. 46/2000, um húsgöngu- og fjarsölusamninga.

… upplýsa mig.

Sú þekking sem ég hef á þessum málum er það yfirgripsmikil að mér nægir ekki andsvar til að útausa henni. En það er misskilningur hjá hv. þingmanni að tilskipun frá ESB hafi á sínum tíma leitt til þess að ekki var leyfilegt að selja múffur eða kökur á laugardagsbösurum eða í fjáröflunarskyni. Það var vegna frumvarps sem fór í gegnum þingið á sínum tíma - ég vona að það hafi ekki verið með atkvæði hv. þingmanns - frá þáverandi landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti, svo það komi algjörlega skýrt og ljóst fram. Það hafði ekkert með Evrópusambandið að gera. Hins vegar tek ég virkan þátt í fjáröflun íþróttafélaga og hvers kyns góðgerðarfélaga og jafnan þegar í mig er hringt eða á mig er kallað til að kaupa, geri ég það. Síðast í dag festi ég kaup á 48 salernisrúllum sem tengdust för íþróttafélags og yngri flokks til útlanda. Ég skora á hvern þann sem vantar fjármagn til þessa að hafa samband við utanríkisráðherra sem segir jafnan já. Til að friða hv. þingmann sem ég veit að ber fyrir brjósti velferð félaga og ungs fólks sem aflar sér fjár með þessum hætti, nær tillagan einvörðungu til fjárfestinga sem eru svo stórar að gera þarf um þær sérstaka samninga. Sú töluvert mikla þekking sem ég hef af þessari hlið íþróttafélaga hnígur að því að tillagan nái alls ekki til hennar. Skulum við hv. þingmaður sameinast um að tryggja það þegar málið er endanlega unnið af hálfu þingsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að deila með okkur fróðleik um lög nr. 46 frá árinu 2000 og skora á hann að fara í aðra ræðu vegna þess að ég fann það á honum að hann átti ýmislegt eftir ósagt um þau ágætu lög. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka af öll tvímæli um að þessi tillaga mun ekki hafa áhrif á þá mikilvægu fjáröflun sem fram fer með því að ganga í hús og selja salernisrúllur. Ég get upplýst það að ég keypti einmitt í gærkvöldi dagatal frá Þroskahjálp heima hjá mér þar sem komið var og mér boðið þetta til kaups. Ég taldi að stóra múffumálið, eins og það var útskýrt fyrir mér - ég vona svo sannarlega að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að það hafi ekki komist í gegnum þingið með mínu atkvæði á sínum tíma - væri upphaflega til komið vegna Evróputilskipunar. Ég bið forláts ef það hefur ekki verið réttur skilningur, þannig hef ég heyrt talað um það. En þótt við séum að ræða þetta á léttum nótum er þetta kannski dæmi um að við þurfum að gæta okkar þegar við fjöllum um Evróputilskipanir. Við sjáum á þátttökunni í umræðunum í dag að þetta eru mál sem eiga það til að renna hér í gegn án þess að við tökum mikinn þátt í því. Við eigum eftir að klára vinnuna í utanríkismálanefnd, en ég vildi vekja athygli á þessu og við munum skoða þetta. Þetta er ekki stærsta hagsmunamálið sem brennur á okkur hér, en það skiptir máli fyrir þá sem það varðar, rétt eins og stóra múffumálið 

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Megintilgangur frumvarpsins er að innleiða þrjár EB-gerðir í íslenskan rétt og að styrkja framkvæmd norræna umhverfismerkisins hér á landi. Þá er í frumvarpinu ákvæði um færanlega starfsemi og endurskoðun starfsleyfa. Þær gerðir sem lagt er til að innleiddar verði eru reglugerð EB nr. 66/2010, um umhverfismerki Evrópusambandsins, tilskipun 2008/50/ EB, um loftgæði og hreinna loft í Evrópu og tilskipun 2001/81/EB frá 23. október 2001, um landsbundin efri mörk losunar fyrir tiltekin loftmengunarefni. Frumvarpið var lagt fram á 140. löggjafarþingi. Dálitlar breytingar voru gerðar á frumvarpinu í samræmi við þær umsagnir sem bárust, en að öðru leyti er það óbreytt frá síðasta þingi. Lagðar eru til breytingar á gildandi lögum hvað varðar heimild til handa ráðherra til að setja almenn ákvæði um framkvæmd mengunarvarnareftirlits í reglugerð. Þessi ákvæði varða í fyrsta lagi ákvæði um umhverfismerki á vörur og þjónustu, m.a. um umsóknir, mat á umsóknum, veitingu merkjanna og eftirlit með þeim, svo og gjaldtöku. Í öðru lagi eru nánari ákvæði um losunarbókhald fyrir tiltekin loftmengunarefni, mat á losun loftmengandi efna, losunarspá, varnir gegn loftmengun, þar sem m.a. skulu koma fram viðmiðunarmörk fyrir loftgæði, mengandi efni og losun þeirra út í andrúmsloftið, aðgerðaáætlanir, upplýsingaskyldu stjórnvalda til almennings varðandi loftgæði, svo og skyldu starfsleyfishafa til þess að veita þeim sem eftirlit hafa með ákvæðum starfsleyfis upplýsingar um losun mengandi efna og loftgæði og framsetningu upplýsinga. Í þriðja lagi er lagt til að ráðherra geti í reglugerð sett nánari ákvæði um starfsleyfisskyldu fyrir færanlega starfsemi og eftirlit heilbrigðisnefnda með slíkri starfsemi. Færanleg starfsemi merkir starfsemi sem eðli sinnar vegna er færanleg milli staða. Komið hafa upp vafamál í framkvæmd um þau tilvik þegar starfsemi hefur verið veitt starfsleyfi á svæði einnar heilbrigðisnefndar, en í ljós kemur að á öðru svæði er ekki farið að ákvæðum um starfsleyfi eða starfsemin er að einhverju leyti ekki hagað í samræmi við lög. Óvissa í þeim efnum getur leitt til þess að ekki verði brugðist við brotum á reglum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Samkvæmt gildandi lögum er útgefanda starfsleyfis heimilt að endurskoða starfsleyfi áður en gildistími þess er liðinn vegna breyttra forsendna, svo sem ef mengun af völdum atvinnurekstrar er meiri en búist var við þegar leyfið var gefið út. Komi í ljós við endurskoðun að nauðsynlegt reynist að gefa út nýtt starfsleyfi er kveðið á um að fara skuli eftir þeim reglum sem gilda um það. Ef nauðsynlegt er að gefa út nýtt starfsleyfi er mikilvægt að hefja það ferli sem fyrst. Því er lagt til í frumvarpinu að útgefandi starfsleyfis skuli taka ákvörðun um endurskoðun leyfisins og tilgreina forsendur endurskoðunar og leiðbeina starfsleyfishafa um hvaða gögn hann þurfi að senda inn til að unnt sé að hefja undirbúning að útgáfu á nýju starfsleyfi. Reglugerð um umhverfismerki Evrópusambandsins, sem nefnt er Blómið, kveður á um stofnun og notkun á valfrjálsu umhverfismerkjakerfi Evrópusambandsins og kemur í stað eldri reglugerðar sem tekin var upp í EES-samninginn og var innleidd hér á landi með reglugerð um umhverfismerki árið 2006. Norræna umhverfismerkið Svanurinn hefur verið í notkun á Norðurlöndunum í rúma tvo áratugi. Umhverfisstofnun hefur umsjón með því merki á Íslandi. Lagt er til nýtt ákvæði um umhverfismerki í frumvarpinu og að kveðið verði á um helstu skilyrði þess að umhverfismerki verði veitt vöru eða þjónustu. Umhverfismerkingar gegna mikilvægu hlutverki við að draga úr umhverfisálagi í framleiðslu og þjónustu. Þykir mikilvægt að hvetja til notkunar þeirra sem eru skýr, aðgengileg og gefa myndræn skilaboð til neytenda um að viðkomandi vara eða þjónusta valdi almennt minna umhverfisálagi en önnur vara eða þjónusta á markaði. Er þess vegna kveðið á um það að þeim sem veitt hefur verið leyfi til að auðkenna vörur með umhverfismerki sé heimilt að nota það í auglýsinga- og kynningarskyni. Jafnframt er mikilvægt að umhverfismerki séu ekki misnotuð, að neytendur séu ekki blekktir með skilaboðum um að veitt hafi verið umhverfismerki, liggi ekki formleg viðurkenning þess efnis og því er lagt til að öll notkun umhverfismerkja eða auglýsing vöru og/eða þjónustu sem gefi til kynna að umhverfismerki hafi verið veitt án þess að formleg viðurkenning þess efnis liggi fyrir sé óheimil. Ástæða þykir að kveða sérstaklega á um gjaldtöku fyrir umhverfismerki, en hún er að nokkru leyti ólík annarri gjaldtöku. Norræn samvinna er um gjaldtöku fyrir umhverfismerkið Svaninn. Miðað er við að þjónusta hins opinbera sé að mestu borin uppi af innheimtum gjöldum. Samstarf hefur orðið um að Norðurlöndin innheimti gjöld hvert fyrir annað. Við ákvörðun gjalds fyrir opinbert eftirlit með notkun umhverfismerkis hefur þótt eðlilegt að miða við veltu viðkomandi vöru- eða þjónustutegundar í þessu sambandi og er það talin einföld aðferð. Er reynslan sú að þjónusta opinberra aðila er almennt meiri eftir því sem umfang framleiðslu eða þjónustu er meira. Þörf fyrir eftirlit eykst til dæmis í hlutfalli við umfang og dreifingu vöru og þjónustu. Þar sem það að fá viðurkennda umhverfismerkingu á vöru eða þjónustu er valfrjálst og því lögmæt aukaþjónusta hjá viðkomandi stjórnvaldi er talið heimilt að haga gjaldtöku þannig að innheimt verði árgjald sem tengt er við veltu og er því kveðið á um að heimilt sé að innheimta árgjald sem tengist henni. Tilskipun um landsbundin efri mörk losunar fyrir tiltekin loftmengunarefni, svokölluð þaktilskipun, hefur það að markmiði að vernda umhverfið og heilsu manna gegn skaðlegum áhrifum súrrar ákomu, ofauðgunar jarðvegs og áhrifum ósons við yfirborð jarðar. Auk þess er gerðinni ætlað að vinna að því langtímamarkmiði að halda loftmengun innan marka sem nauðsynleg eru til að koma í veg fyrir skaðleg áhrif á lífríki og heilsu manna og að vernda fólk gegn heilsufarsvandamálum sem stafa af loftmengun. Tilskipun um gæði andrúmslofts og hreinna lofts í Evrópu hefur það að markmiði að meta loftgæði í aðildarríkjum, afla upplýsinga um loftgæði, vinna gegn loftmengun og skaða af hennar völdum, ásamt því að hafa eftirlit með langtímaframvindu loftgæða og bættum loftgæðum, svo og að tryggja að upplýsingar um loftgæði séu gerðar aðgengilegar almenningi. Jafnframt er markmið tilskipunarinnar að viðhalda loftgæðum þar sem þau eru mikil en bæta þau ella. Lagt er til í grein sem verður 6. gr. d, að ábyrgðaraðilar starfsemi sem hefur í för með sér losun mengandi efna í andrúmsloft skuli gera viðeigandi ráðstafanir, þar með talið með umhverfisstjórnun og hreinsibúnaði, til að draga úr slíkri losun eftir því sem nánar er mælt fyrir um í reglugerð. Lagt er til að ráðherra skuli í reglugerð skilgreina og setja markmið um loftgæði, uppsetningu, staðsetningu og rekstur mælistöðva og um skyldu atvinnurekstrar sem háður er starfsleyfi til að veita upplýsingar um loftgæði og losun mengandi efna út í andrúmsloftið. Í því skyni að vinna gegn loftmengun og skaða af hennar völdum og til að hafa eftirlit með framvindu og bættum loftgæðum er lagt til að Umhverfisstofnun og heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna afli upplýsinga, meti loftgæði, setji upp og reki mælistöðvar og tryggi að upplýsingar um loftgæði séu aðgengilegar almenningi samkvæmt nánari ákvæðum. Þá er lagt til að heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna skuli hver á sínu svæði gefa út staðbundna áætlun um loftgæði þar sem meðal annars á að setja fram tímaáætlun vegna úrbóta, aðgerðir og stefnumörkun. Heilbrigðisnefndir geta gefið út áætlanir einar og sér eða í samvinnu við aðrar heilbrigðisnefndir. Þá er kveðið á um að nefndirnar skuli vinna viðbragðsáætlanir sem taka til skammtímaaðgerða varðandi loftgæði á svæði hlutaðeigandi heilbrigðisnefndar. Samkvæmt gildandi lögum hefur Umhverfisstofnun yfirumsjón með heilbrigðiseftirliti og skal sjá um að vöktun og rannsóknir séu framkvæmdar. Heilbrigðisnefndum ber að sjá um að ákvæðum reglugerðar um loftgæði sé framfylgt. Gert er ráð fyrir að Umhverfisstofnun beri þannig áfram ábyrgð á loftgæðavöktun og heilbrigðisnefndir haldi áfram að afla upplýsinga, meta loftgæði á sínu svæði, setja upp og reka mælistöðvar eftir því sem þörf er á til að sinna hlutverki sínu, svo og að tryggja að upplýsingar um loftgæði séu aðgengilegar almenningi, t.d. á vefsetrum sínum. Nú framkvæma sveitarfélög tilteknar mælingar á loftgæðum og upplýsa íbúa um loftgæði. Sem dæmi má nefna að á vef Reykjavíkurborgar eru birtar upplýsingar um loftgæði og á vefjum einstakra annarra heilbrigðiseftirlitssvæða. Rétt er að benda á að mögulegt er að gera áætlun sem nær yfir fleiri en eitt heilbrigðiseftirlitssvæði og ætti slíkt fyrirkomulag að auka hagkvæmni. Þá er lagt til að Umhverfisstofnun haldi bókhald yfir losun tiltekinna efna sem menga andrúmsloftið, setji fram losunarspá og reki loftgæðastjórnunarkerfi samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Þá er jafnframt kveðið á um að Umhverfisstofnun skuli flokka og meta svæði og þéttbýlissvæði með tilliti til loftgæða samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra gefi út til tólf ára í senn almenna áætlun varðandi loftgæði sem gildir fyrir landið allt. Gert er ráð fyrir að í áætluninni komi fram mælanleg markmið, upplýsingar um loftgæði í landinu og tímaáætlun, aðgerðir og stefnumörkun til að bæta loftgæði. Lagt er til að Umhverfisstofnun auglýsi drög að aðgerðaáætlun í sex vikur þannig að hagsmunaaðilar, almenningur og stjórnvöld fái tækifæri til að gera athugasemdir við hana. Almenningi skal tryggður aðgangur að áætluninni, m.a. á vefsetri Umhverfisstofnunar. Ef sú hætta er fyrir hendi að styrkur mengunarefna í andrúmslofti á tilteknu svæði eða tilteknum þéttbýlisstað fari yfir umhverfismörk er gert ráð fyrir að Umhverfisstofnun geri aðgerðaáætlun með það að markmiði að draga úr hættu sem af því ástandi stafar eða stytta tímabilið sem ástandið varir. Þá er kveðið á um í lok greinarinnar, sem verður 6. gr. d, að Umhverfisstofnun skuli tryggja að almenningur og hlutaðeigandi hagsmunasamtök, svo sem umhverfissamtök, neytendasamtök, samtök sem annast hagsmuni viðkvæmra hópa fólks - þar má nefna hópa eins og astma- og lungnasjúklinga - aðrir viðeigandi aðilar á sviði heilsugæslu og viðkomandi samtök atvinnulífsins fái nægar upplýsingar m.a. um gæði andrúmslofts og áætlanir um loftgæði. Þessar upplýsingar á að veita með góðum fyrirvara. Loks er kveðið á um að upplýsingar skuli vera aðgengilegar á vefsetri Umhverfisstofnunar. Gert er ráð fyrir að ráðherra setji í reglugerð nánari ákvæði um hvaða upplýsingar ber að veita og framsetningu þeirra, Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um gatnagerðargjald, nr. 153/2006, með síðari breytingum. Lagt er til að 1. tölulið ákvæðis til bráðabirgða við lögin verði breytt þannig að í stað dagsetningarinnar 31. desember 2012 komi dagsetningin 31. desember 2015. Tillaga að frumvarpi þessu kom í ráðuneytið að frumkvæði Sambands íslenskra sveitarfélaga og var frumvarpið fullunnið í ráðuneytinu í kjölfarið. Ástæða þess að Samband íslenskra sveitarfélaga átti frumkvæði að því var sú að ítrekaðar óskir varðandi þetta höfðu borist sambandinu frá sveitarfélögum á landsbyggðinni sem ekki sáu fram á að geta lokið öllum gatnagerðarframkvæmdum fyrir árslok 2012 vegna bágrar fjárhagsstöðu þeirra. Er því lagt til að 1. töluliður bráðabirgðaákvæðisins verði lengdur um þrjú ár, eða til 31. desember 2015. Hér er um að ræða svokallað B-gatnagerðargjald, þ.e. til þess að setja bundið slitlag á götur og til lagningar gangstétta. Fyrstu lögin sem heimiluðu álagningu gatnagerðargjalda voru lög nr. 51/1974. Þar var um að ræða tvenns konar gjöld, annars vegar gjald til gatnagerðarframkvæmda, þ.e. kostnað við að undirbyggja götur með tilheyrandi lögnum og slitlagi, síðar kallað A-gatnagerðargjald, og hins vegar gjald til framkvæmda við að setja bundið slitlag á götur og til lagningar gangstétta, síðar kallað B-gatnagerðargjald. Nýrri lög um gatnagerðargjöld voru lög nr. 17/1996. Í bráðabirgðaákvæði við þau lög var kveðið á um að eldri lögin skyldu gilda um innheimtu og álagningu B-gatnagerðargjaldsins vegna framkvæmda sem lokið væri innan tíu ára frá gildistöku laganna. Á bráðabirgðaákvæðið því upptök sín í fyrstu lögum um gatnagerðargjald nr. 51/1974. Gildandi lög um gatnagerðargjöld eru lög nr. 153/2006, þau sem hér er lagt til að verði breytt. Í frumvarpi til þeirra laga var ekki gert ráð fyrir að bráðabirgðaákvæðið um B-gatnagerðargjöldin héldi gildi sínu, en við meðferð frumvarpsins á þingi var ákveðið að láta bráðabirgðaákvæðið halda gildi sínu í þrjú ár til viðbótar. Með lögum nr. 6/2009 var ákveðið að bráðabirgðaákvæðið um B-gatnagerðargjöldin yrði framlengt til 31. desember 2012 vegna efnahagsástandsins. Er nú enn lagt til að bráðabirgðaákvæðið verði framlengt að þessu leyti þannig að 1. tölulið bráðabirgðaákvæðisins verði breytt á þann veg að ákvæðið gildi til 31. desember 2015, eins og áður segir, vegna brýnnar beiðni frá sveitarfélögum á landsbyggðinni sem ekki sjá fram á að geta lokið gatnagerðarframkvæmdum fyrir árslok vegna bágrar fjárhagsstöðu. Ég hef gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpið verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum. Markmið þessa frumvarps er tvíþætt. Það er annars vegar að styrkja og skilgreina hlutverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og hins vegar að festa í lög heimild til skerðingar á framlögum úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga vegna yfirfærslu grunnskóla frá ríki til sveitarfélaga og framlögum til jöfnunar á tekjutapi vegna fasteignaskatts til þeirra sveitarfélaga er hafa heildarskatttekjur verulega umfram landsmeðaltal, þ.e. tekjur af útsvari og fasteignaskatti á hvern íbúa miðað við fullnýtingu þeirra tekjustofna. Hvað fyrra markmiðið varðar er rétt að geta þess að í III. kafla laga um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, er fjallað um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þar er greint frá starfsemi sjóðsins og framlögum þeim sem úthlutað er úr sjóðnum til sveitarfélaga á grundvelli laga. Hins vegar er hvergi að finna í lögunum samantekt um meginhlutverk og markmið sjóðsins, en í reglugerð um sjóðinn nr. 960/2010, með síðari breytingum, er því lýst svo: „Hlutverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga er að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga með framlögum úr sjóðnum á grundvelli ákvæða laga, reglugerða og vinnureglna sem settar eru um starfsemi sjóðsins. Þá greiðir sjóðurinn framlög til samtaka sveitarfélaga, stofnana þeirra og annarra aðila í samræmi við ákvæði laga.“ Í þeim tilgangi að styrkja og skýra hlutverk Jöfnunarsjóðs er talið rétt að setja inn í lögin ákvæði þar sem hlutverk hans er skilgreint þannig að ekki sé eingöngu kveðið á um slíkt í reglugerð eins og verið hefur. Því er lagt til að í upphafi III. kafla laganna komi ný grein, 8. gr., sbr. 1. gr. frumvarpsins, þar sem jöfnunarhlutverk sjóðsins er skilgreint enn betur, þ.e. að hlutverk sjóðsins er að jafna mismunandi útgjaldaþörf sveitarfélaga að teknu tilliti til mismunandi styrkleika skattstofna þeirra. Hvað seinna markmið frumvarpsins varðar ber að geta þess að sumarið 2010 skilaði starfshópur sem unnið hefur að heildarendurskoðun gildandi laga og reglugerðarákvæða um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga tillögum að breytingum á regluverki sjóðsins. Fjallað var ítarlega um tillögur starfshópsins á ársfundi jöfnunarsjóðs haustið 2010. Þann 1. janúar 2011 komu til framkvæmda tillögur starfshópsins að nauðsynlegum breytingum á núverandi jöfnunarkerfi. Meðal þess sem starfshópurinn benti á var að tryggja þyrfti meira samræmi í jöfnunaraðgerðum sjóðsins og tryggja að hann stæði undir því hlutverki sem honum er ætlað, að jafna aðstöðumun og tekjustofna sveitarfélaga. Áfram hefur verið unnið að framkvæmd tillagna starfshópsins, en á síðasta ári var settur á laggirnar sérstakur vinnuhópur til að vinna að framkvæmd tillagna starfshópsins. Á ársfundi jöfnunarsjóðsins haustið 2011 er fjallað um vinnu þessa hóps og meðal annars um tillögu þess efnis að fram fari skerðing á framlögum úr sjóðnum til þeirra sveitarfélaga sem hafa mögulegar heildarskatttekjur verulega umfram landsmeðaltal í ljósi meginmarkmiðs sjóðsins sem er að jafna útgjaldaþarfir sveitarfélaga og skatttekjur þeirra. Á grundvelli tillagnanna var sett ný reglugerð um breytingu á reglugerð um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tók gildi þann 1. janúar 2012. Með þeim breytingum er kveðið á um að skerða skuli framlög úr sjóðnum til þeirra sveitarfélaga er hafa mögulegar heildarskatttekjur 50% umfram landsmeðaltal, þ.e. tekjur af útsvari og fasteignaskatti á hvern íbúa miðað við fullnýtingu álagningarhlutfalls þeirra tekjustofna. Á þessu ári tók gildi heimild til skerðingar á framlögum jöfnunarsjóðs vegna framlaga til jöfnunar á tekjutapi vegna fasteignaskatts til þeirra sveitarfélaga sem hafa heildarskatttekjur verulega umfram landsmeðaltal. Verði frumvarp þetta að lögum er ráðgert að á árinu 2013 nái skerðingin jafnframt til framlaga vegna yfirfærslu grunnskóla frá ríki til sveitarfélaga. Frumvarpið sem hér er mælt fyrir tryggir því enn frekar þann megintilgang Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að veita framlög til þeirra sveitarfélaga sem brýna þörf hafa fyrir framlög úr sjóðnum að teknu tilliti til mögulegra tekjustofna þeirra. Því er lagt til að fest verði í lög að heimilt sé að kveða á um í reglugerð skerðingu á framlögum jöfnunarsjóðs vegna yfirfærslu grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga og framlögum til jöfnunar á tekjutapi vegna fasteignaskatts til þeirra sveitarfélaga er hafa mögulegar heildarskatttekjur verulega umfram landsmeðaltal, þ.e. útsvari og fasteignaskatti á hvern íbúa miðað við fullnýtingu þeirra tekjustofna. Er það mat ráðuneytisins að þegar mögulegar heildarskatttekjur sveitarfélags eru 50% umfram landsmeðaltal teljist þær verulegar og beri að taka sérstakt tillit til þess við úthlutun framangreindra framlaga úr jöfnunarsjóði. Verði frumvarpið að lögum mun þeim fjármunum sem við það sparast verða dreift til þeirra sveitarfélaga sem ekki verða fyrir skerðingu þar sem tekjur þeirra eru undir viðmiðunarmörkum. Því er ekki um að ræða lækkun á framlögum úr jöfnunarsjóði til sveitarfélaga almennt heldur er um að ræða breytingu á innbyrðis skiptingu framlaga milli sveitarfélaga í samræmi við hlutverk sjóðsins eins og því er lýst í 1. gr. frumvarpsins. Á mynd á fylgiskjali I eru mögulegar hámarksskatttekjur á íbúa í fimm tekjuhæstu sveitarfélögum landsins árið 2011 sýndar og sú hækkun sem verður á heildarskatttekjum þeirra þegar framlögum jöfnunarsjóðs er bætt við. Er það mat ráðuneytisins, að teknu tilliti til tillagna vinnuhópsins, að umrædd sveitarfélög hafi ekki þörf fyrir framlög úr sjóðnum, eigi tekjustofnar þeirra að standa undir rekstri þeirra. Skerðing framlaga jöfnunarsjóðs til tekjuhæstu sveitarfélaganna mun leiða til hækkunar framlaga hjá öðrum sveitarfélögum sem hafa meiri þörf fyrir framlög úr sjóðnum. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir yfirferðina. Mig langar að ræða um það frumvarp sem hann mælti fyrir hér á undan, um gatnagerðargjöld, og fagna því að innanríkisráðuneytið hafi fallist á þau sjónarmið og kveðið á um framlengingu heimildar sveitarfélaga til að leggja á svonefnt B-gatnagerðargjald. Það er til mikilla bóta fyrir þau sveitarfélög sem á því þurfa að halda. Varðandi frumvarp um breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga er vissulega gott að heyra að ekki sé um það að ræða að skerða eigi framlög til jöfnunarsjóðsins, heldur sé einungis um að ræða breytingu innbyrðis. Jafnframt kemur fram í frumvarpinu að þau sveitarfélög sem hafa heildarskatttekjur af útsvari og fasteignaskatti sem teljast verulega umfram landsmeðaltal, skuli ekki njóta framlaga úr jöfnunarsjóðnum. Síðan segir í almennum athugasemdum við frumvarpið að sett verði í reglugerð að miðað verði við 50%. Mig langar að fá skýringu á því. Var það rætt? Hvers vegna var sú prósentutala ekki hreinlega sett inn í frumvarpið?

Hæstv. forseti. Það er gott að heyra ábendingar hv. þingmanns að hún skuli vera sammála þeim breytingum sem við erum að gera varðandi gatnagerðargjöldin sem við ræddum áðan, enda er það komið frá sveitarfélögunum í landinu, einstökum sveitarfélögum og síðan Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Varðandi prósentuhlutfallið er það álitamál hvers vegna það yrði í reglugerðinni en ekki sett inn í frumvarpið. Er rétt að nefndin taki það til skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka innanríkisráðherra fyrir svarið og ítreka að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er gríðarlega mikilvægur þeim sveitarfélögum sem eiga þar hagsmuna að gæta. Ég fagna þeirri breytingu sem þarna er gerð varðandi jöfnun innbyrðis og að verið sé að horfa frekar til útgjalda en annars. Ég fagna því líka sem fram kemur varðandi grunnskólana. Rætt hefur verið um það frá því að grunnskólarnir voru fluttir frá ríkinu til sveitarfélaganna að þar muni koma ákveðin leiðrétting. Ég trúi því og treysti að svo verði. Ég tek undir vonir hæstv. innanríkisráðherra um að nefndin taki á álitamálinu varðandi prósentutöluna og svari því einnig af hverju hún var ekki hreinlega sett inn í frumvarpið. En hæstv. innanríkisráðherra fullvissar mig um að nefndin muni skila niðurstöðu um það.

Hæstv. forseti. Ég get náttúrlega ekki fullyrt um hvaða niðurstöðu nefndin skilar, en ég hef trú á því að hún skoði það álitamál sem hér var vakið máls á. Ég legg áherslu á varðandi Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og greiðslur úr honum, þær reglur sem settar eru, að reglugerðarramminn og lagaramminn er allur unninn í mjög góðri sátt við sveitarfélögin í landinu, þarna er hin lýðræðislega vídd í málinu. Við förum ekki fram með neitt sem ekki er í fullri sátt við sveitarfélögin í landinu. Síðan geta einstök sveitarfélög haft mismunandi skoðanir á úthlutunarreglunum, en það breytir því ekki að sem samtök hafa þau komið að smíði þessa regluverks.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 2. mgr. 83. gr. laganna en í þeirri grein er fjallað um skilyrði fyrir beitingu aðgerða sem kveðið er á um í 81. gr. og 1. mgr. 82. gr. laganna. Samkvæmt 81. gr. og 1. mgr. 82. gr. laganna er lögreglu heimilt að grípa til tiltekinna aðgerða í þágu rannsóknar sakamáls, aðgerða sem skerða friðhelgi einkalífs á tilfinnanlegan hátt þar sem til þeirra verður einungis gripið að þeir sem þær beinast að viti ekki af þeim. Þær aðgerðir sem hér um ræðir eru símahlustun, þ.e. símhlerun, og upptaka símtala, sbr. 81. gr., upptaka á samtölum, annars konar hljóðum eða merkjum, sbr. a-lið 1. mgr. 82. gr., taka ljósmynda og kvikmynda, sbr. b-lið 1. mgr. 82. gr., og notkun eftirfararbúnaðar, sbr. c-lið 1. mgr. 82. gr. Þar sem hér er um verulegt inngrip að ræða í friðhelgi einkalífsins er mikilvægt að heimildir til slíkra aðgerða séu skýrar og að ekki sé til þeirra gripið með vísan til óljósra og matskenndra heimilda. Samkvæmt 1. mgr. 84. gr. laga um meðferð sakamála verður umræddum aðgerðum einungis beitt að fyrir því liggi dómsúrskurður. Önnur skilyrði fyrir beitingu aðgerðanna er að finna í 83. gr. laganna, en samkvæmt 1. mgr. er beiting þeirra aðeins heimil ef ástæða er til að ætla að upplýsingar sem fást geti skipt miklu fyrir rannsókn máls. Samkvæmt 2. mgr. 83. gr. er auk þess sett það skilyrði að rannsóknin beinist að broti sem varðað getur að lögum átta ára fangelsi ellegar að ríkir almanna- eða einkahagsmunir krefjist þess. Brotið sem er til rannsóknar þarf þannig að falla undir refsiákvæði þar sem refsiramminn nær átta ára fangelsi. Þó nægir jafnframt að ríkir almanna- eða einkahagsmunir krefjist þess að til slíkra aðgerða verði gripið jafnvel þótt rannsókn beinist að broti sem varðar fangelsisvist skemur en til átta ára eða aðeins sektum. Í lögunum er hins vegar ekki að finna skilgreiningu á því hvað flokkist undir almannahagsmuni eða einkahagsmuni. Undanfarið hefur komið fram sú gagnrýni að skilyrði fyrir beitingu símahlustunar og skyldra aðgerða séu ekki nógu skýr og því sé hætta á að slíkar aðgerðir geti verið heimilaðar í meira mæli en nauðsynlegt sé og án nægjanlegs rökstuðnings. Ég hef talið það vera grundvallaratriði að heimildum til beitingar aðgerða sem hafa svo mikla íhlutun í friðhelgi einkalífsins í för með sér og hér um ræðir sé settur skýr rammi. Fór ég þess á leit við réttarfarsnefnd ráðuneytisins að nefndin ynni frumvarp sem setti heimildum til beitingu þessara aðgerða skýran ramma. Þannig væri tilvísun dómstóla til óljósra almanna- eða einkahagsmuna ekki nægjanleg fyrir beitingu aðgerðanna heldur lægi skýrt fyrir á hvaða grunni heimildin byggðist. Þá lagði ég ríka áherslu á að skýrt skyldi kveðið á um heimildir lögreglunnar til að fara fram á beitingu slíkra aðgerða í baráttunni við skipulagða brotastarfsemi. Er þetta í takti við þá afstöðu mína sem ég hef ítrekað gert grein fyrir í þingsal að taka beri alvarlega ábendingar lögreglunnar um að það skorti á heimildir til að fylgjast með skipulögðum glæpasamtökum sem sannanlega hafa glæpsamlegan ásetning, í samræmi við skilgreiningu alþjóðalaga og 175. gr. a. almennra hegningarlaga. Að sama skapi hef ég undirstrikað að ógnin sem stafar af skipulögðum glæpasamtökum eigi ekki að vera notuð sem vopn í baráttu þeirra sem vilja innleiða víðtækar forvirkar rannsóknarheimildir, jafnvel stofnun leyniþjónustu á Íslandi. Með þessu frumvarpi er lagt til að aðeins megi veita lögreglu heimild til símahlustunar eða hlerunar og þeirra skyldu aðgerða sem ég hef áður reifað, ef rannsókn beinist að broti þar sem refsiramminn er allt að sex ára fangelsi og að auki verði ríkir almanna- og einkahagsmunir að krefjast þess. Er hér lagt til að refsiramminn verði lækkaður frá því sem nú er þar sem nauðsynlegt þykir að unnt verði að beita þessum aðgerðum við rannsókn alvarlegra brota, svo sem fíkniefnabrota, auðgunarbrota, til dæmis fjársvika, umboðssvika eða skilasvika sem og peningaþvætti. Það er þó ekki nóg að uppfyllt sé skilyrði um refsirammann heldur verða almanna- eða einkahagsmunir jafnframt að krefjast beitingu aðgerðanna. Í þeim lögum sem nú eru í gildi er það annaðhvort að refsiramminn taki til átta ára fangelsis eða ríkir einkahagsmunir eða almannahagsmunir krefjist þess. Samkvæmt þessu frumvarpi þarf þetta hvort tveggja að fara saman. Þá er lagt til að heimilað verði að beita þessum aðgerðum þó að refsirammi brots nái ekki sex árum ef til rannsóknar eru brot unnin í tengslum við skipulagða brotastarfsemi, sbr. gr. 175 a. almennra hegningarlaga, um vændi, sbr. 206. gr., og klám, sbr. 210. gr. almennra hegningarlaga, en í greinargerð er sérstaklega vísað til barnakláms; brot sem beinast gegn friðhelgi einkalífs, frjálsræði eða persónuvernd, svo sem frelsissvipting, sbr. 226. gr., brot gegn nálgunarbanni, sbr. 1. mgr. 232. gr., og hótanir, sbr. 233. gr. almennra hegningarlaga. Í umræðum um þessi málefni hafa ítrekað komið fram ábendingar um að eftirlit með rannsóknarheimildum sé ekki í nægilega traustum farvegi. Samkvæmt núgildandi löggjöf hefur ríkissaksóknari eftirlit með störfum lögreglu og þar með talið beitingu rannsóknarheimilda. Á síðasta ári komu fram upplýsingar þess efnis að því eftirliti væri ábótavant og var meðal annars vísað til fjárskorts embættis ríkissaksóknara. Ég tók málið samstundis upp við ríkissaksóknara og eru þessi mál nú í betri farvegi en áður. Hins vegar hefur því verið velt upp hvort auka ætti enn frekar eftirlit með beitingu þessara úrræða og þá mögulega með aðkomu Alþingis eins og dæmi eru um í öðrum ríkjum. Þingið eða fastanefnd þess gæti þá, svo dæmi sé tekið, einu sinni eða tvisvar á ári, oftar eftir atvikum, kallað eftir skýrslu um beitingu úrræðanna og sundurgreindum upplýsingum um þau brot sem heimildirnar hafa verið nýttar til rannsókna á. Með þessu yrði til ákveðið aðhald og veitti löggjafanum mikilvægar upplýsingar um virkni heimildanna. Ég hef rætt þetta við formann allsherjarnefndar Alþingis sem hefur sýnt þessu mikinn áhuga og sömuleiðis við ýmsa aðra fulltrúa á þingi og í allsherjarnefnd þingsins. Niðurstaðan varð sú að í stað þess að ég setti fram tillögu um þetta í frumvarpinu mótaði þingið sjálft þann farveg sem það vill að þetta eftirlitshlutverk Alþingis fari í. Ég mun leggja til að þetta frumvarp fari til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis en þar yrði væntanlega skoðað, meðal annarra hluta, hvort rétt væri að sú nefnd eða eftirlitsnefnd þingsins hefði þetta hlutverk með höndum. Ég tel mjög brýnt að yfir þetta verði farið mjög rækilega. Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til tel ég að sett verði skýr skilyrði fyrir beitingu símhlerunar og skyldra íþyngjandi aðgerða sem þó eru nauðsynlegar svo unnt sé að upplýsa alvarleg brot. Tel ég að jafnframt séu skýrðar nauðsynlegar heimildir lögreglu til að fara fram á beitingu umræddra aðgerða við rannsóknir á brotum sem unnin eru í tengslum við skipulagða brotastarfsemi. Ég hef gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Hér ræðum við frumvarp til breytinga á lögum um meðferð sakamála. Þetta frumvarp er kannski ekki mikið í texta, það er tvær greinar, tillögugrein eða breytingargrein á lögum og svo gildistökugrein: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég hef reynt að kynna mér aðeins efnisinnihald frumvarpsins og tel mikilvægt að við skoðum það vel í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég heyri að hæstv. ráðherra gefur í skyn að hér sé verið að þrengja talsvert að heimildum lögreglunnar til ýmissa rannsókna á brotum og sérstaklega verið talað um símhleranir. Það má segja að það sé að sumu leyti rétt, tæknilega séð, en þarna er verið að breyta aðeins texta. Í dag stendur í 83. gr. laganna, með leyfi virðulegs forseta: „Skilyrði fyrir aðgerðum skv. 80.–82. gr. er að ástæða sé til að ætla að upplýsingar, sem skipt geta miklu fyrir rannsókn máls, fáist með þeim hætti. Auk þess sem segir í 1. mgr. verða þau skilyrði að vera fyrir hendi svo að gripið verði til aðgerða skv. 81. gr. og 1. mgr. 82. gr. að rannsókn beinist að broti sem varðað getur að lögum átta ára fangelsi ellegar að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess.“ Þannig hljómar þetta í dag. Eins og ég skil frumvarpið er lagt til að í staðinn fyrir átta ára fangelsi verði það sex ára fangelsi og í staðinn fyrir orðið „ellegar“, þ.e. „ellegar að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess“, komi „og“, þ.e. „og að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess“. Það þurfi því að uppfylla bæði þessi skilyrði til að hægt sé að beita slíkum aðgerðum eða rannsóknum en ekki bara annað hvort skilyrðið. Eins og ég skil frumvarpið held ég að þetta sé ekki mjög mikil breyting frá því sem nú tíðkast. Ég held að í praxís hafi þetta lítið sem ekkert að segja. Ég ætla þó að áskilja mér allan rétt að skoða það betur í nefndinni. En eins og ég hef skilið þetta fer lögreglan mjög varlega með þessar heimildir í dag og muni gera það áfram þannig að þetta frumvarp breytir ósköp litlu þar um. Ég hef hins vegar séð opinber viðbrögð við þessu frumvarpi á þann veg um að það verði sérstaklega erfitt að rannsaka skipulagða glæpastarfsemi verði það að lögum. Ég er ekki viss um að það sé endilega rétt. Í greinargerð með frumvarpinu er sérstaklega tekið fram, og ég ætla að fá að lesa það, með leyfi virðulegs forseta: „Þó er gert ráð fyrir að frá fyrrgreindri meginreglu megi víkja ef til rannsóknar eru tiltekin brot sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi eða beinast gegn friðhelgi einkalífs, frjálsræði eða persónuvernd, enda þótt refsiramminn nái ekki sex ára fangelsi, að því tilskildu að ríkir almanna- eða einkahagsmunir krefjist þess að gripið verði til aðgerðar á borð við símahlustun í því skyni að upplýsa brotin.“ Miðað við minn skilning á málinu er þetta ekki mikil breyting frá því sem er í praxís í dag, ég held að lögreglan beiti ekki slíkum heimildum á minni háttar brot, það séu engin dæmi þess. Ég tel hins vegar gríðarlega mikilvægt, sama hvernig þetta mál fer í þinginu, að við samþykkjum, helst sem fyrst, nýjar heimildir til lögreglunnar, svokallaðar forvirkar rannsóknarheimildir. Ég veit að hæstv. ráðherra er ekki sammála því, er frekar andsnúinn því. Það er algjörlega óásættanlegt að íslenska lögregluliðið hafi minni heimildir en lögreglulið annars staðar á Norðurlöndum í þessu sambandi. Það er algjör útópía að halda að við getum búið við minni heimildir en þau þegar kemur að því að rannsaka yfirvofandi brot. Slíkar rannsóknir snúast um að lögreglan fái heimild til að safna upplýsingum um einstaklinga eða lögaðila þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um tiltekið afbrot sem framið hefur verið. Lögreglulið annars staðar á Norðurlöndum geta rannsakað slíka aðila og fylgst með þeim og það er mjög mikilvægt að við getum gert það líka. Þessar heimildir hafa komið í veg fyrir meiri háttar afbrot. Það má nefna Jyllandsposten, en hægt var að koma í veg fyrir árás á þann fjölmiðil á sínum tíma út af beitingu forvirkra rannsóknarheimilda og fleiri dæmi má nefna. Það er mjög mikilvægt að hægt sé að fylgjast með einstaklingum sem eru metnir hættulegir vegna sinnar sögu og þar sem liggur fyrir grunur um að þeir muni fremja af sér brot, þótt það sé ekki tiltekið brot sem er yfirvofandi. Ég vil bara koma þeim sjónarmiðum mínum á framfæri við 1. umr. þessa máls að ég held að þetta frumvarp beri í sér minni breytingar en menn halda. Ég tel miklu mikilvægara að við einbeitum okkur að því að koma hér á heimildum sem eru sambærilegar og hjá lögregluliðum á öllum Norðurlöndum og tíðkast að ég held í flestum eða öllum Evrópuríkjum og eru taldar mjög nauðsynlegar. Þótt við höldum, virðulegur forseti, að vegna þess að við búum á einangraðri eyju úti í hafi séum við þar af leiðandi betur varin gegn glæpum en önnur lönd, er það ekki þannig. Glæpir sem rata á fjörur landanna í kringum okkur rata líka til okkar. Ég er ekki sammála því viðhorfi sem hefur komið fram hjá hæstv. innanríkisráðherra Ögmundi Jónassyni í fjölmiðlum að það eigi ekki að veita þessar heimildir hér heldur eigi bara að höfða til samvisku glæpamannanna og samvisku almennings. Almenningur eigi að taka á þessu einhvern veginn með því að sameinast um að hindra brot. Auðvitað vill maður að almenningur taki þátt í því en það hefur nú ekki sýnt sig skila nægilega miklum árangri annars staðar og mun ekki skila nægilega miklum árangri hér. Lögreglan í landinu biður um þessar heimildir, forvirkar rannsóknarheimildir eða fyrirbyggjandi rannsóknarheimildir og ekki bara lögreglan heldur líka til dæmis Ríkisendurskoðun. Sú stofnun bað sérstaklega um að þessar heimildir yrðu veittar í skýrslu sem hún gaf út um fíkniefnabrot. Það er mjög mikilvægt að við ruglum ekki saman því máli sem er hér til umræðu og forvirkum rannsóknarheimildum en það er mjög nauðsynlegt að koma þeim á.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir lokaorð hv. þingmanns að það er mjög mikilvægt að rugla ekki saman þeim heimildum sem ég er að tala fyrir annars vegar og leyniþjónustu hins vegar, forvirkum rannsóknum í þeim anda sem tíðkast sums staðar á Norðurlöndunum, til dæmis í Danmörku þar sem rekin er leyniþjónusta með mjög víðtækum heimildum fyrir lögreglu. Það er nokkuð sem ég er mjög andvígur. Ég tel mikilvægt að þegar við stígum skref eftir þessari hálu braut gerum við það í eins mikilli samstöðu og við mögulega getum. Um það að ég telji að ráðin verði bót á öllum vanda með því að höfða til samvisku glæpamanna og samvisku samfélagsins, þá held ég að hún skipti reyndar mjög miklu máli. Samviska allra einstaklinga skiptir máli og eitt það mikilvægasta sem hægt er að gera til að forða okkur frá því að lenda í iðu glæpalífs er að koma í veg fyrir að ungt fólk ánetjist þessum hópum. Það skiptir mestu máli þegar upp er staðið. Ég minnist þess þegar dómsmálaráðherra Dana sagði á fundi sem við áttum dómsmálaráðherrar Norðurlandanna um þessi mál, en þeir hafa átt við glæpagengi að stríða árum og áratugum saman þrátt fyrir sína miklu þjónustu og leyniþjónustu, að það eina sem skipti verulegu máli væri þessi samfélagslega forvörn. Það breytir því ekki að við þurfum að efla lögregluna og veita henni þær heimildir sem rúmast innan marka sem við getum orðið sammála um í viðureign við brotahópa, og það hefur verið gert. Við höfum veitt sérstakt fjármagn til slíkrar baráttu, 50 millj. kr. einvörðungu til að fást við þetta verkefni á tólf mánuðum og erum að lengja þann tíma. Ég fullyrði að lögreglan hefur náð verulegum árangri í sínu góða starfi hvað þetta snertir. Þegar talað er um að lögreglan kalli eftir forvirkum rannsóknarheimildum skulu menn gæta sín á að tala ekki fyrir hönd allrar löggæslunnar í landinu og allra lögreglumanna. Ég hef heyrt mismunandi sjónarmið innan löggæslunnar. Ég hef heyrt þau. Ég man eftir varnaðarorðum forsvarsmanns greiningardeildar lögreglunnar hvað þetta snertir og ákalli hans til löggjafans um að fá skýrari reglur til að starfa samkvæmt. Það er verið að gera með þessu frumvarpi. Það er rétt hjá hv. þingmanni að með þessum lagabreytingum er ekki verið að leggja til nein heljarstökk. Þetta mun ekki breyta mjög miklu í störfum lögreglunnar. En reglurnar verða skýrari, réttarheimildirnar verða skýrari og það snertir almannahag. Það er nokkuð sem vert er að horfa til. Hv. þingmaður segir að þetta séu léttvægar breytingar. Ekki finnst réttarfarsnefnd það. Henni finnst ekki sérstaklega léttvægt að taka orðið „ellegar“ og skipta því fyrir orðið „og“. Til hvers vísar það? Í núverandi lögum er hægt að grípa til allra þeirra aðgerða sem hér hefur verið vísað til ef brotið sem verið er að rannsaka er svo alvarlegt að það geti krafist átta ára fangelsisvistar eða, ellegar - þarna kemur ellegar - ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir komi til. Með þessari breytingu er lagt til að þetta fari alltaf saman. Það verði ríkir einka- eða almannahagsmunir að vera til staðar og jafnframt þessi refsirammi, sem að sönnu er lækkaður, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, úr átta árum í sex ár. Það er til þess gert að taka til alvarlegustu efnahagsbrotanna svo dæmi sé tekið. Síðan eru undantekningar á þessu sem horfa til barnaníðs, barnakláms og frelsissviptingar, svo sem nálgunarbann. Til að geta fylgst með því að sambýlismaður eða sambýliskona sem hefur verið fjarlægð af heimili sé ekki með hótanir í garð viðkomandi, þá er nálgunarbann heimilt án þess að refsiramminn sé sá sem kveðið er á um í þessum lögum. Ég hvet til þess að nefndin fari rækilega yfir þetta og íhugi hvort við séum ekki að stíga gæfuspor. Ég ítreka að ekki er verið að kollvarpa neinum kerfum, alls ekki, en réttarheimildirnar verða allar miklu skýrari. Í greinargerð með frumvarpinu er að finna skýringartexta þar sem vitnað er í hæstaréttardóma og leitast við að veita dómurum leiðsögn um skilgreiningu á ríkum einka- og almannahagsmunum. Þannig að við erum að reyna að færa allt þetta umhverfi í fastmótaðra form.

Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra að hér eru engin heljarstökk á ferðinni. Ég held að þetta sé jafnvel minni breyting en menn halda. En við skulum skoða það betur í nefndinni og fara vel yfir þetta. Það breytir ekki því að það er mjög mikilvægt að ræða forvirkar rannsóknarheimildir. Hæstv. ráðherra tók sér svolítinn tíma í að ræða þær og ég kom inn á þær í fyrri ræðu minni. Það er mjög mikilvægt að koma þeim á. Hæstv. ráðherra klifaði á leyniþjónustunni í Danmörku, en þessum forvirku rannsóknarheimildum eða fyrirbyggjandi rannsóknarheimildum er beitt og þær eru til staðar í Noregi, Svíþjóð, Danmörku, Finnlandi og ég held í flestum evrópskum ríkjum. Þær eru til alls staðar. Lögreglan kallar eftir þeim. Við í allsherjar- og menntamálanefnd höfum fengið ríkislögreglustjóraembættið til viðtals og það embætti biður um þessar heimildir á fundum nefndarinnar. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, Stefán Eiríksson, hefur líka komið fyrir allsherjar- og menntamálanefnd með sitt lið og biður líka um þessar heimildir. Svo nefndi ég áðan að Ríkisendurskoðun hefur sagt opinberlega í skýrslu að koma þurfi þessum heimildum á. Þetta er því ekki mikið deilumál innan lögreglunnar, virðulegur forseti, eins og hæstv. innanríkisráðherra gefur í skyn. Þeir sem eru núna í forsvari og bera ábyrgð á lögreglunni í landinu kalla eftir þessum heimildum. Þeir telja að það að þær séu ekki til staðar hér geti veikt norrænt samstarf í þessum málaflokki. Ég held að það sé mikill barnaskapur að halda að þeir alvarlegu glæpir sem mögulega er hægt að fyrirbyggja með þessum rannsóknum rati ekki hingað og samfélagið hér geti á einhvern hátt varið sig gagnvart þeim. Komið hefur verið í veg fyrir mörg hryðjuverk og stærri erfiðleika og árásir með beitingu þessara heimilda, en það hefur ekki verið hægt að stoppa allt. Ég nefndi á sínum tíma þegar þessi mál voru rædd að ekki hefði verið hægt að stoppa Breivik í Noregi. Reyndar var slíkum heimildum ekki beitt í því tilviki, skilst mér. Ég hef fengið upplýsingar um það síðar, þannig að ekki var nú hægt að grípa til þeirrar skýringar á því að ekki tókst að stoppa hann. En þessum heimildum var beitt þegar árásin var undirbúin á Jyllandsposten, henni var hægt að hrinda, og fleiri árásum hefur verið hægt að hrinda vegna beitingar slíkra heimilda. Það má líka nefna alls konar aðra glæpi sem hægt er að hindra með beitingu þeirra eins og það að stöðva menn sem eru einfarar og eru ekki endilega hluti af stærri heild, sem geta verið mjög hættulegir í samfélagi. Hæstv. ráðherra kom líka inn á að það væri verið að reyna að fá ungt fólk í skipulagða glæpastarfsemi og þá hópa sem hana stunda og það er rétt. Það er ágætt að það komi fram að allsherjar- og menntamálanefnd fór nýlega í heimsókn á Litla-Hraun og þar kom fram að það er verið að reyna að fá unga menn í þessi gengi. Ég heimsótti Stuðla í fyrra og þar kom fram að aðilar sem tengjast þessum hópum eða eru í þessum gengjum, hafa barið þar allt að utan í einhverjum tilvikum til að reyna að fá krakka út sem hafa því miður verið þar í vistun. Það er því gengið mjög langt í því að reyna að fá ungt fólk inn í þessi samtök, því miður. Það ber að sporna við því eins og hægt er. Ég er sammála því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra að ágætissamstaða hefur verið um að taka á þessum hópum hér innan lands. Allsherjar- og menntamálanefnd samþykkti einróma að veita aukið fjármagn í sérstakt átaksverkefni sem laut að því að stemma stigu við þessum hópum og það hefur borið árangur. Ég vil líka minna á að samstaða var í allsherjar- og menntamálanefnd um að afgreiða þingsályktunartillögu um að hæstv. ráðherra bæri að undirbúa frumvarp um forvirkar rannsóknarheimildir. Það fór út í þokkalegri samstöðu, einn hv. þingmaður var ekki á málinu, sumir voru reyndar með fyrirvara. En málið fór út úr nefndinni en það náðist ekki að afgreiða það í því málþófi sem eiginlega var hér síðasta vor.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Hún er gagnleg og mjög mikilvæg. Hún hefur farið fram innan lögreglunnar eins og hér hefur komið fram. Hún hefur farið fram innan innanríkisráðuneytisins, innan Alþingis og á enn eftir að fara fram. Það hafa löngum verið einstaklingar innan lögreglunnar, þess vegna áhrifamenn innan lögreglunnar, sem hafa talað fyrir forvirkum rannsóknarheimildum og margir jafnvel viljað setja á laggirnar leyniþjónustu á Íslandi, það er alveg rétt. Innan lögreglunnar hafa líka verið einstaklingar andvígir þessu, menn sem ég hef löngum hlustað á. Ég þekki mjög vel til þessara mismunandi sjónarmiða innan lögreglunnar, það geri ég í gegnum áratugalangt starf mitt sem formaður BSRB og í mjög nánu samstarfi við lögregluna. Ég virði að sjálfsögðu öll þessi sjónarmið. Það sem okkur hefur tekist að gera er að skapa mjög breiða samstöðu á Alþingi, innan löggæslunnar, innan stjórnkerfisins þar sem fleiri en eitt ráðuneyti hafa komið að málum, um að grípa til samhentra aðgerða til að kveða niður skipulagða brotastarfsemi í landinu. Það er mjög verðmætt. Ég er einfaldlega að hvetja til þess að við reynum að sameinast um það sem samstaða ríkir um á annað borð, en efnum ekki til mikils ófriðar um eitthvað sem horfir inn í framtíðina og verður án nokkurs vafa mikið deilumál í þinginu, t.d. hvort hér eigi að setja á fót leyniþjónustu með forvirkum rannsóknarheimildum. Það eru mjög skiptar skoðanir um það. Ég veit að ekkert annað en gott vakir fyrir þeim sem leggja slíkt til, að sjálfsögðu, ég hef engar efasemdir um það, en vek athygli á því að um þetta yrðu mjög miklar deilur, ekki bara innan veggja Alþingis heldur í samfélaginu almennt.

Virðulegur forseti. Hér dregur hæstv. ráðherra réttilega fram að góð samstaða hefur verið um að taka eins og hægt er á skipulegum glæpahópum. En hann segir svona í leiðinni að við skulum bara vinna saman að því sem hægt er að ná fullri samstöðu um en skulum ekkert vera að einbeita okkur að deilumálum, sleppum því, höldum samstöðunni en sleppum deilumálunum. Forvirkar rannsóknarheimildir eru, eins og ég er búin að segja nokkuð oft, í gildi og virka á öllum Norðurlöndunum og í flestum evrópskum ríkjum. Að sjálfsögðu eigum við að koma þeim á hér líka. Þótt hópur innan VG og kannski innan fleiri stjórnmálasamtaka sé andsnúinn því eigum við samt að gera það. Ég held að það náist ekki endilega full samstaða allra þingmanna um þetta mál, það er vitað að hæstv. innanríkisráðherra og fleiri innan VG eru andsnúnir því. Ég fullyrði hins vegar að það er meiri hluti í þinginu fyrir því að afgreiða málið, ég fullyrði það miðað við þekkingu mína á stöðu mála varðandi forvirkar rannsóknarheimildir. Sá meiri hluti á ekki að fá að koma fram miðað við það sem hæstv. ráðherra segir hér. Ég tel að ekki eigi að hætta við að vinna málið til enda í þinginu. Ég tel að sá meiri hluti eigi að koma fram sem er að mínu mati á bak við það að taka upp forvirkar rannsóknarheimildir í framtíðinni. Innanríkisráðuneytið eigi að fara í þá vinnu í framhaldi af því þegar búið er að samþykkja málið. Það náðist út úr nefnd en ekki var hægt að klára það út af málþófi og uppnámi í þinginu síðasta vor. Ég held að hægt væri að ná því í gegn núna, nema þeir sem eru mjög andsnúnir því fari að beita sér sérstaklega í þinginu, hæstv. innanríkisráðherra gæti kannski tekið upp á því. Það teldi ég mjög skaðlegt. Ég tel að það eigi að klára þetta mál. Við eigum að koma á forvirkum rannsóknarheimildum eins og gilda í norrænum ríkjum.

Hæstv. forseti. Gott og vel. Þá skulum við hefja þessa umræðu. Þá vil ég fá að vita í hverju þessar forvirku heimildir eiga að felast nákvæmlega - nákvæmlega. Það þýðir ekki að slengja því fram að lögreglan þurfi að fá heimildir til forvirkra rannsókna án þess að skilgreina rækilega um hvað er að ræða. Á hvað skortir í núverandi reglu- og lagaumhverfi? Í hverju eiga forvirkar heimildir nákvæmlega að felast?

Virðulegur forseti. Þær eiga að fela í sér, eins og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni sem sú er hér stendur flytur ásamt fleirum, að lögreglan fengi heimild til að safna upplýsingum um einstaklinga eða lögaðila þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um tiltekið afbrot sem framið hefur verið. Það þyrfti auðvitað að skoða þau mál faglega í innanríkisráðuneytinu. Þar þyrfti til dæmis að ákveða hvernig eftirlitinu ætti að vera háttað, við í allsherjar- og menntamálanefnd ákváðum það ekki heldur var sett í hendur innanríkisráðuneytisins að koma með tillögur þar að lútandi til þingsins í frumvarpsformi. Það er heilmikil vinna eftir við að koma slíkum heimildum á. Þær þyrfti að skilgreina skýrt og koma á mjög öflugu eftirliti með því hvernig þeim yrði beitt af því að við viljum að sjálfsögðu ekki að þeim verði misbeitt. Slíkt eftirlit er með þess konar heimildum á hinum Norðurlöndunum, þar hafa mál tekist vel. Ég tel að við yrðum að leita í smiðju Norðurlandanna varðandi lagaumhverfi okkar. Við erum með frekar líka uppbyggingu á lögregluumhverfi okkar og á Norðurlöndunum, kannski sérstaklega í Noregi, og við ættum að skoða hvernig þar er farið með slíkar heimildir og koma þeim fyrir eins og við teljum réttast miðað við íslenskar aðstæður. Ég tel að þar liggi besta faglega þekkingin, hjá lögreglunni sjálfri og hjá innanríkisráðuneytinu. Þetta verkefni mundi hæstv. innanríkisráðherra fá þegar og ef Alþingi samþykkir að við gerum eins og annars staðar á Norðurlöndunum og komum á forvirkum rannsóknarheimildum.

Hæstv. forseti. Nú fer myndin að teiknast upp. Að safna upplýsingum um einstaklinga og lögaðila án þess að rökstuddur grunur eða grunur sé fyrir hendi. Ég vil leyfa mér að óska eftir miklu nánari útskýringum. Þingmaðurinn segir jafnframt að hún vilji ekki að heimildum verði misbeitt. Hvað erum við að reyna að gera með þessu lagafrumvarpi hér? Við erum að reyna að setja skýrari reglur. Við erum að gera tilraun til að skilgreina í greinargerð hvað átt er við með einkahagsmunum og almannahagsmunum og tilgreina í hvaða tilvikum sé heimilt að gera þetta. Ég hef spurt þá aðila innan lögreglunnar sem hafa kallað mest eftir forvirkum rannsóknarheimildum hvað þeir eigi nákvæmlega við. Ég hef ekki fengið nein svör. Ég hef ekki fengið annað að vita en óskina um stofnun sem hafi mjög rúmar heimildir til að beita dómgreind sinni og eins og þingmaðurinn segir, að menn innan lögreglunnar, innanríkisráðuneytisins, viti gerst um þessi mál. Við höfum hlustað á mannréttindasamfélagið og ýmsa aðila sem hafa tjáð sig um mannréttindamál og það er varað við því að við höldum út á þessa hálu braut. Þess vegna förum við að ráðum slíkra aðila sem segja: Allar heimildir sem veittar eru verða að vera samkvæmt skýrum lögum og skýrum reglum, annars er hætta á því að við göngum gegn mannréttindunum. Það megum við aldrei gera.

Virðulegur forseti. Ég hélt að ég ætti eftir eitt andsvar en svo er ekki þannig að þetta verður stutt ræða. Hæstv. ráðherra reynir að mínu mati að kasta svolitlu ryki í augu fólks með málflutningi sínum með því að segja: Það þarf ekki að vera rökstuddur grunur um neitt þegar menn beita þessum rannsóknarheimildum. Það er ekki þannig. Menn beita þessu ekki á einhvern Jóa Jóns úti í bæ ef enginn grunur er um neitt. Það er ekki þannig, það er hvergi gert þannig. Málið er að það liggur ekki fyrir rökstuddur grunur um tiltekið brot, brot A eða brot B, tiltekið brot. Það er galdurinn. Ég tel að hæstv. ráðherra viti þetta. Ég trúi ekki að hæstv. ráðherra sé að gefa það í skyn að hin löndin, Noregur, Svíþjóð, Finnland, Danmörk og önnur Evrópuríki, séu að brjóta mannréttindi í massavís. Lögregluliðin þar hafa þessar heimildir. Að sjálfsögðu eigum við að taka upp sömu heimildir hér. Þessi lið verða að geta verið í góðu samstarfi og eiga þess vegna að hafa svipaðar og eins heimildir, fyrir utan það að við eigum að geta varið almenning gegn brotum. Auðvitað getum við ekki gengið þannig fram að verið sé að brjóta mannréttindi á fólki almennt, það er ekki meiningin. Ég átta mig ekki á af hverju hæstv. ráðherra dregur það inn í umræðuna. Við eigum að gera þetta nákvæmlega eins og gert er á Norðurlöndunum. Við eigum að veita lögreglunni sambærilegar heimildir og hún hefur í öðrum norrænum ríkjum þannig að hægt sé að afla upplýsinga um einstaklinga eða lögaðila þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um tiltekið brot sem framið hefur verið, brot A sem framið hefur verið, sem búið er að fremja. Hér er átt við tilvik áður en brot er framið enda heita þetta fyrirbyggjandi rannsóknaraðgerðir, þær eru forvirkar, fyrirbyggjandi. Áður en brot er framið, áður en eitthvert tiltekið brot er framið. Hæstv. ráðherra gerir sér örugglega grein fyrir því í hverju munurinn felst. Og auðvitað eigum við að geta rannsakað slíkt eins og lögregluliðin á Norðurlöndunum. Við eigum ekki að sitja með hendur í skauti og halda að ekki reki á fjörur okkar alvarlegir glæpir sem hægt er að koma í veg fyrir með þessum heimildum. Nú erum við komin kannski svolítið djúpt út í umræðu um forvirkar rannsóknarheimildir, mál sem ráðherra er ekki að flytja hér, og ég ítreka að við skulum ekki rugla þessum tveimur málum saman. En það er ágætt að taka þessa umræðu, sérstaklega í ljósi þess að ráðherra flutti frumvarp á síðasta þingi og hélt mikinn blaðamannafund þar sem gefið var í skyn að verið væri að veita heimildir í áttina að forvirkum rannsóknarheimildum. Það var alls ekki þannig heldur þveröfugt. Og öll embætti lögreglunnar sem komu á fund allsherjar- og menntamálanefndar sögðu: Almáttugur, ekki samþykkja þetta, það er bara skref aftur á bak. Þannig að frumvarpi ráðherra var smeygt ofan í skúffu og hefur ekki séð dagsins ljós síðan.

Hæstv. forseti. Ég kannast nú ekki við þessi orðaskipti um frumvörp sem þurfti að setja í ruslakörfuna eða smeygja undan, alls ekki. Það er rétt að frumvarp sem ég lagði fram á síðasta ári var gagnrýnt af hálfu ýmissa aðila innan lögreglunnar sem töldu það ekki ganga nógu langt. Ég taldi hins vegar að ég væri að styrkja grundvöll rannsókna á hendur skipulögðum brotasamtökum. Þar er komið inn á einn kjarnlægan þátt í máli hv. þingmanns. Hún nefnir að brot þurfi að hafa átt sér stað til að hægt sé að hefja rannsókn á því, en staðreyndin er sú að undirbúningur brots telst til brotsins sjálfs. Í því var fólgin gagnrýnin á frumvarpið sem ég setti fram. Menn töldu að ég væri ekki að breyta neinu með því frumvarpi vegna þess að undirbúningur brots væri hluti af brotinu. Ég var ekki á því máli en taldi mig vera að styrkja lögregluna í rannsóknarhlutverki sínu. Það sem ég vil leggja áherslu á og hefur áður komið fram í máli mínu er að lögreglan á Íslandi nýtur mikils trausts. Hún nýtur mjög víðtæks traust í samfélaginu. Hlutverk okkar er að efla það traust á lögreglunni og þá þarf náttúrlega að vera innstæða fyrir því líka inn í framtíðina. Hana tryggjum við með því að hafa sem skýrastar reglur sem lögreglan starfar samkvæmt þegar komið er inn á svið eins og þetta sem snertir friðhelgi einkalífsins og allar þjóðir taka að sjálfsögðu mjög alvarlega. Ég var að vísa í mannréttindaumræðu þar sem varað er við því að opna 

Virðulegur forseti. Það var þannig með frumvarp hæstv. innanríkisráðherra að það fór í ruslið hjá allsherjar- og menntamálanefnd, enda vöruðu nokkrir aðilar við því að það yrði samþykkt og sögðu að það væri skref aftur á bak en ekki fram á við í þessum málaflokki. Hverjir voru það? Það var ríkislögreglustjóraembættið, það var lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, ríkissaksóknari, Ákærendafélag Íslands og ég held að Landssamband lögreglumanna hafi líka skilað inn umsögn. Það var sagt: Ef þetta frumvarp verður samþykkt er það stórt skref aftur á bak í löggæslumálum á Íslandi, það á alls ekki samþykkja það, þetta frumvarp verður að hverfa. Það hvarf sem betur fer. Ég er algjörlega sammála hæstv. innanríkisráðherra að það ríkir mjög mikið traust í garð lögreglunnar í dag og hefur ríkt. Það hefur ekki fallið eins og það hefur gert hjá flestum stofnunum landsins eftir bankahrun, svo ekki sé minnst á Alþingi sjálft. Lögreglan heldur mjög góðu trausti. Það eru hins vegar ýmis mál sem þarf að laga til að viðhalda traustinu. Það eru tvö mál sem allsherjar- og menntamálanefnd hefur verið að skoða upp á síðkastið og ágætt að upplýsa það hér. Í fyrsta lagi eru það kynferðisbrotamálin. Sú deild á höfuðborgarsvæðinu er vanmönnuð og þar þarf að spýta í að okkar mati. Ég held að það sé mikill skilningur á því hjá allsherjar- og menntamálanefnd af því að það tekur of langan tíma að rannsaka kynferðisbrotamálin. Í öðru lagi er ljóst að einnig þarf að skoða mál löggæslunnar á Suðurnesjum. Það hefur orðið svo gríðarleg aukning í fluginu að efla verður mannafla í öllu vegabréfaeftirliti í Leifsstöð svo ekki myndist þar biðraðir og viðskiptamódel Icelandair og fleiri flugfélaga hrynji. 

Hæstv. forseti. Ég vil árétta þann ásetning minn að gera allt sem í mínu valdi stendur til að stemma stigu við skipulagðri brotastarfsemi á Íslandi. Þau frumvörp sem ég hef sett fram eru tilraun í þá átt. En allt á sín mörk. Ég hef viljað hlusta á þær raddir innan lögreglunnar sem kallað hafa eftir skýrara laga- og reglugerðarumhverfi. Þetta frumvarp sem ég er að mæla fyrir núna er tilraun til þess. Ég vil einnig árétta það sem ég sagði hér fyrr, þegar verið var að vísa í umsagnir um fyrri frumvörp, að ég kannast ekki við orðalagið sem hv. þingmaður leyfir sér að nefna í umræðunni. Ég vona að við getum náð saman um það sem við erum á annað borð sammála um. Um hitt eigum við eftir að taka umræðu. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ég mun ekki láta mig vanta í hana.

Virðulegur forseti. Það er rétt að hæstv. innanríkisráðherra studdi það ásamt allsherjarnefnd að lögreglan fengi áfram fjárveitingar í það sérstaka átak sem var sett af stað til að uppræta skipulagða glæpastarfsemi, það var mjög vel. Það var full samstaða um það. Það fór aukafjárveiting í það verkefni sem var mjög brýnt. Það hefði verið mjög vont að hætta í miðjum klíðum þegar við vorum byrjuð að ná árangri. Ég tek heils hugar undir það. Það breytir því ekki að við getum náð enn þá betri árangri, ekki bara gegn skipulagðri glæpastarfsemi heldur bara almennt í að fyrirbyggja alvarlega glæpi, með því að samþykkja forvirkar rannsóknarheimildir til lögreglu eins og gilda í norrænum ríkjum og flestum Evrópuríkjum. Það er hins vegar rétt hjá hæstv. ráðherra að umsagnaraðilar um frumvarp hæstv. innanríkisráðherra á síðasta þingi sögðu ekki orðrétt í umsögnum sínum að setja ætti þetta frumvarp í ruslið. Það sem stóð í umsögnum og kom fram í máli þeirra sem komu fyrir nefndina var: Þetta er skref aftur á bak, það má alls ekki samþykkja þetta.

Á hvern hátt var það aftur á bak?

Af því að eins og frumvarpið var orðað, hefði það verið samþykkt, hefði það grafið undan þeim heimildum sem lögreglan þó hefur. Það var þannig skref aftur á bak. Þetta getur hæstv. ráðherra kynnt sér ef hann les umsagnirnar sem komu til nefndarinnar. Það voru hins vegar mín orð að þetta frumvarp hefði farið í ruslið. En skilaboðin frá umsagnaraðilunum voru að frumvarpið væri ekki til bóta, það hafði ekki nein óveruleg áhrif heldur væri það skref aftur á bak. Þetta getur ráðherra kynnt sér ef hann skoðar umsagnirnar.

Undarlegar …

Frú forseti. Ég þakka fyrir að gefinn er kostur á að ræða þessa tvö frumvörp saman því þau eru algjörlega samhangandi. Það má eiginlega segja að hið minna frumvarp, frumvarp til laga um búfjárhald, sé að uppistöðu til afleidd breyting af frumvarpi til laga um velferð dýra sem ég ætla að byrja á að mæla fyrir. Það er á þskj. 316 og er 283. mál þessa þings. Frumvarpinu var dreift á 140. löggjafarþingi. Það er endurflutt nú að mestu óbreytt. Þó hefur verið leitast við að bregðast við nokkrum atriðum sem upp komu í almennri umræðu og í umfjöllun í fjölmiðlum og víðar eftir að frumvarpið var lagt fram á fyrra þingi. Þær breytingar eru helstar að gerðar eru breytingar á 20. gr. frumvarpsins sem fjallar um aflífun dýra, einnig á 34. gr. um þvingunarúrræði. Þá er og gerð breyting á 15. gr. sem fjallar um aðgerðir og meðhöndlun á dýrum og smávægilegar breytingar á 13. gr. frumvarpsins sem lúta að því að tryggja grasbítum útivist á beitarlandi á sumrin. Auk þess var bætt við frumvarpið almennri reglugerðarheimild og er það rökstutt nánar í greinargerð. Allar hafa þessar breytingar það að inntaki að taka af tvímæli þar sem þau þóttu einhver vera um að nægjanlega langt væri gengið eða vel um það búið að tryggja velferð dýra. Þær eru því í anda þeirra tillagna sem nefnd sem vann megintillöguna að frumvarpinu lagði fram, þótt frumvarpið tæki lítils háttar breytingum í meðförum ráðuneytisins í því opna umsagnarferli sem það fór í sumarið 2011, eins og nánar verður komið inn á á eftir. Með þessum breytingum er í öllum tilvikum reynt að miðla málum eða ganga til móts við þær gagnrýnisraddir sem heyrðust eftir að frumvarpið var lagt fram. Ég leyfi mér þó að segja að að uppistöðu til hafi því verið vel tekið og flestir séu sammála um að í heildina sé þessi breyting til mikils batnaðar fyrir málaflokkinn. Ég held að nauðsynlegt sé, úr því að ekki tókst svo mikið sem að mæla fyrir frumvarpinu á síðasta þingi, að fara yfir forsögu og aðdraganda málsins. Ég mun því nota nokkuð af tíma mínum í það í stað þess að eyða honum öllum í umfjöllun um frumvarpið sem slíkt og vísa til umsagna um einstakar greinar og greinargerðina í þeim efnum. Sú er forsaga málsins að með bréfi umhverfisráðherra þáverandi, dags. 2. apríl 2008, var tilkynnt að ákveðið hefði verið að skipa nefnd til að koma með tillögu að heildarendurskoðun dýraverndarlaga, nr. 15/1994. Töluverð umræða hafði orðið, bæði hjá hinu opinbera og utan opinbera geirans, um að þörf væri á endurskoðun innan málaflokksins. Markmiðið með endurskoðuninni var meðal annars að stjórnsýsla og eftirfylgni mála á sviði dýraverndar yrði skilvirk og sem einföldust í framkvæmd. Í því sambandi skyldi farið yfir hvort endurskoða þyrfti þvingunarúrræði og viðurlög laga um dýravernd. Nefndinni var falið að fara yfir efnisákvæði laganna um vernd dýra og kanna hvort þörf væri á að auka þá vernd. Þá átti nefndin að taka til athugunar hvort ástæða væri til að setja í lög ákvæði um aðbúnað og umhirðu gæludýra og um dýrahald í atvinnuskyni og koma með tillögur um ákvæði varðandi aðferðir við að fanga gæludýr sem sloppið hafa úr umsjón manna, ganga laus og þykja til ama. Nefndinni var einnig falið að meta hvort tilefni væri til að setja ákvæði um eyðingu meindýra í lögin. Nefndin fór jafnframt, samkvæmt skipunarbréfi sínu, yfir ákvæði laga um búfjárhald o.fl., nr. 103/2002, og ákvæði laga um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, nr. 64/1994, sem varða dýravernd, með það fyrir augum að samræma sem best ákvæði þessara laga og laga um dýravernd. Nefndin hafði samráð við innanríkisráðuneytið um hlutverk lögregluyfirvalda við framkvæmd dýraverndar. Í júlí 2011 skilaði nefndin af sér tillögum að frumvarpi til nýrra laga um velferð dýra ásamt greinargerð. Nánar er um störf nefndarinnar fjallað í I. kafla almennra athugasemda með frumvarpi þessu, en það byggir á tillögum nefndarinnar í öllum meginatriðum eins og áður sagði, með smávægilegum breytingum þó sem unnar voru í ráðuneytinu í kjölfar þess að leitað var álits sumarið 2011. Frumvarpið var þá sent fjölmörgum aðilum og einnig birt á heimasíðu ráðuneytisins. Með þessu verklagi var reynt að gæta samráðs við hagsmunaaðila og aðra aðila sem láta sig sérstaklega varða velferð dýra. Þeir eru auðvitað margir eins og kunnugt er og er það vel. Svo meginatriði frumvarpsins séu rakin er lagt til að eitt ráðuneyti fari með forsjá löggjafar um velferð dýra og ein stofnun, Matvælastofnun, fari með framkvæmd málaflokksins, en mikil fagþekking á velferð dýra er til staðar hjá þeirri stofnun. Þá er fagráði um velferð dýra sem fjallað er um í 5. gr. frumvarpsins ætlað mikilvægt hlutverk. Lagt er til að hugtakið „dýravelferð“ komi í stað hugtaksins „dýravernd“. Þannig er innleidd krafa um velferð dýra sem er víðtækara en krafan um dýravernd og er í takt við þróun mála í innlendri löggjöf og í löggjöf nágrannaþjóða okkar, en nefndin hafði til hliðsjónar við vinnu sína lög og greinargerðir um þessi mál erlendis frá, einkum nýlega löggjöf frá Noregi. Þó flestir geri skýran greinarmun á hugtakinu dýravernd sem felur í sér kröfuna um mannúðlega meðferð hvers einstaks dýrs fyrir sig og dýravernd í merkingunni stofnvernd, þ.e. að komið sé í veg fyrir að einstakir stofnar hjaðni mjög eða deyi út, getur þó hugsanlega komið upp misskilningur um ýmis atriði sem sjálfsagt er að forðast eftir því sem frekast er unnt. Því er innleiðing hugtaksins „velferð dýra“, til viðbótar því sem þegar hefur verið nefnt, til þess fallin að forða hættu á slíkum misskilningi. Hin nýja löggjöf sem lagt er til að tekin verði upp í málaflokknum ásamt verkefnaflutningum felur í sér að breyta þarf nokkrum lögum til viðbótar. Er lagt til að það verði gert samhliða, samanber 42. gr. lagafrumvarps þessa. Eðlileg afleiðing af heildarlöggjöf um velferð dýra auk flutnings málaflokksins er að lög nr. 103/2002, um búfjárhald og fleira, verði einfölduð þar sem þau í núverandi mynd fjalla að töluverðu leyti um velferð búfjár. Því er lagt til að þau verði einfölduð með nýju frumvarpi sem ég mun mæla fyrir hér á eftir. Eins og getið var um að framan sendi ráðuneytið frumvarpið út í júlí til 2011 til álitsumleitunar hjá fjölmörgum aðilum sem málið varðar með einum eða öðrum hætti auk þess sem það var sett í almenna kynningu á vef ráðuneytisins og opnað þar fyrir athugasemdir. Mikill fjöldi umsagna barst ráðuneytinu, þar á meðal frá innanríkisráðuneytinu, sem tekið var tillit til að öllu leyti. Þá hefur reglulegt og mikið samráð verið haft við umhverfisráðuneytið um úrvinnslu málsins eðli málsins samkvæmt, enda fór þetta verkefni af stað að frumkvæði umhverfisráðuneytisins eins og ég gat um í upphafi máls míns. Ég leyfi mér að fullyrða eða vona að um meginkerfisbreytinguna sé gott samkomulag og geti orðið áfram, þ.e. milli ráðuneytisins eða ráðuneytanna sem sérstaklega koma að málinu, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og einnig innanríkisráðuneytisins hvað réttargæsluþáttinn varðar. Þar undir heyra og málefni sveitarfélaganna en að sjálfsögðu skiptir miklu máli að gott samstarf sé við sveitarfélögin um þessa breytingu. Það leyfi ég mér að vona að geti orðið, að því einu frátöldu að nokkur ágreiningur er enn uppi um kostnaðarþætti málsins. Almennt voru umsagnir jákvæðar. Þessi opni ferill málsins sumarmánuðina 2011 var mjög gagnlegur því í framhaldinu var tekið tillit til margra hluta sem þar kom fram svo sem vera ber. Það breytir ekki hinu að margt í frumvarpi af þessu tagi er dæmt til að vera umdeilanlegt enda um málaflokk að ræða þar sem skoðanir eru oft skiptar, tilfinningar eru heitar og sjónarmiðin afar fjölbreytileg sem að baki liggja. Það er því vandrataður meðalvegurinn í þessum efnum. En útgangspunktur vinnunnar hefur verið að setja velferð dýra í öndvegi og það þarf sterk rök til að veita nokkurn afslátt þar á. Um kostnað við málaflokkinn sem mun hljótast af framfylgd mála samkvæmt frumvarpinu, verði það að lögum, liggur ljóst fyrir að hann mun aukast nokkuð. Það er einkum vegna þess að ráð er fyrir því gert að eftirfylgni með verkefnum sem með réttu ættu að hafa verið unnin, á nú að batna með þessum breytingum. Með öðrum orðum, við ætlum að standa betur að málaflokknum og það mun kosta sitt. Nokkur meiningarmunur er enn til staðar milli ráðuneytanna, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga um áhrif hinnar nýju lagasetningar á kostnað sveitarfélaga vegna málaflokksins, þá ekki hvað síst vegna áhrifa af breytingum sem gerðar verða á lagasetningu um búfjárhald sem er eins og fyrr segir nátengt því máli sem hér er mælt fyrir. Um þetta atriði vísa ég til umfjöllunar í fylgiskjali I og II með frumvarpi þessu. Sá ágreiningur lýtur í grunninn ekki að því hvað það muni kosta ríkið að taka að sér aukin verkefni á þessu sviði heldur fremur að hinu hvaða kostnaði verði þar með létt af sveitarfélögunum. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginþáttum frumvarpsins sem er vissulega viðamikið og mætti taka langan tíma í að rekja í einstökum atriðum. Ég tel þó að miklu máli skipti, a.m.k. við fyrstu umfjöllun málsins, að horfa á stóru myndina og þá kerfisbreytingu sem hér er verið að framkvæma, hvernig hún er hugsuð, í hvaða tilgangi og hvort hún sem slík sé líkleg til að skila okkur þeim árangri sem við ætlum í þessum efnum. Síðan má að sjálfsögðu dvelja við einstök útfærsluatriði og verður ugglaust gert. Það er mikilvægt að sú þingnefnd eða þingnefndir sem koma að vinnu þessa máls gefi sér góðan tíma til að fara yfir þá hluti. Það er enginn vafi í mínum huga að með gildistöku þessara laga yrði stigið stórt skref í þágu skjólstæðinga þeirra, dýranna í landinu. Þótt frumvarpið taki einkum til búfjárins og gæludýra er það stórt skref í sambandi við almenna velferð dýra á Íslandi. Meiningin er að hagsmunir þeirra verði eins vel tryggðir og kostur er og hvarvetna er nú gerð krafa um. Ekki síður þegar búið verður að setja þær reglugerðir sem semja þarf við lögin, en þær verða í sumum tilvikum viðamiklar og leysa af hólmi aðrar eldri sem gilt hafa um búfjárhald eða velferð dýra að öðru leyti. Að sjálfsögðu er mikill undirbúningur hafinn í ráðuneytinu um þessa reglugerðarsetningu og hefur það verið ætlun ráðuneytisins að vinna hana samhliða þinglegri umfjöllun málsins þannig að mögulega verði hægt að kynna fyrir þingnefndum, áður en þær ljúka endanlega umfjöllun, drög að reglugerðum sem miklu máli skipta hvernig verða útfærðar. Að þessu sögðu, frú forseti, leyfi ég mér að leggja til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og atvinnuveganefndar. Ég mæli þá fyrir frumvarpi til laga um búfjárhald sem er á þskj. 315, 282. mál þessa þings. Þar held ég að sé hægt að hafa ræðuna tiltölulega stutta því sá lagabálkur mun, ef samþykkt verður, einfaldast til mikilla muna frá því verið hefur af þeirri eðlilegu og einföldu ástæðu að mjög mikið af því sem núgildandi lög geyma hverfur inn í lögin um velferð dýra. Frumvarpið var, eins og hið fyrra sem ég mælti fyrir, lagt fram á 140. löggjafarþingi og er nú lagt fram á nýjan leik óbreytt. Nefndin sem hafði með að gera samningu frumvarps til nýrra laga um velferð dýra lagði til að þau atriði sem varða velferð búfjár sem voru drjúgur hluti gildandi laga um búfjárhald og fleira, nr. 103/2002, yrðu færð yfir í hin væntanlegu heildarlög. Er sú leið valin hér. Þar af leiðir að lög um búfjárhald munu eftirleiðis fyrst og fremst fjalla um vörslu búfjár, um merkingu búfjár og öflun hagtalna. Um þá þætti sem þar með hverfa úr lögum um búfjárhald og yfir í lög um velferð dýra, sem og varðandi tilurð málsins og önnur atriði sem tengjast vinnslu þessa frumvarps, get ég því vísað til framsöguræðu minnar áðan og til almennrar greinargerðar með frumvörpunum. Fundað var í ráðuneytinu með fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga og Bændasamtaka Íslands meðan á frágangi frumvarpsins stóð, en stærsta breytingin sem frumvarpið felur í sér, að öðru en hvað þá bragarbót varðar að færa öll ákvæði er varða velferð búfjár sérstaklega undir ný heildarlög, er að ráð er fyrir gert að verkefni búfjáreftirlitsins verði færð frá sveitarfélögum landsins yfir til Matvælastofnunar. Miklir hagræðingarmöguleikar eiga að felast í því er fram líða stundir, en vísa verður þó til þess sem áður sagði um ágreining á milli ráðuneytanna og Sambands íslenskra sveitarfélaga um fjárhæðir í því sambandi, samanber fylgiskjal I með frumvarpi þessu. Þá er hér meðfylgjandi kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins um frumvarpið sem er í fylgiskjali II. Loks vil ég minna á að frumvörp þessi eru samofin. Hér er talað fyrir hinu nýja frumvarpi um búfjárhald og ljóst að það fær ekki staðist öðruvísi en að heildarlögin um velferð búfjár verði sett. Þar af leiðir að Alþingi þarf að fjalla um þessi mál samtímis og eitt verður yfir bæði að ganga þegar kemur að lokaafgreiðslu málsins. Kostnaðarauki ríkisins og kostnaðaráhrifin hjá sveitarfélögunum, þ.e. sá kostnaður sem verður létt af þeim með þessum breytingum, er einnig algjörlega samofinn í málunum tveimur. Frú forseti. Ég legg til að lokinni umræðu verði þessu máli sömuleiðis vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um velferð dýra. Eins og kom fram í framsögu hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra er um endurframlagningu málsins að ræða. Um gríðarlega mikla og ítarlega vinnu er að ræða í aðdragandanum, mikið, opið og ítarlegt samráð sem sæmir þeirri miklu áskorun sem þarna er, sem er dýravelferð. Yfirskrift laganna endurspeglar nýja áherslu sem setur velferð dýranna sjálfra í brennidepil og breytir í raun og veru heildarsýninni og heildarafstöðunni, en um leið er að sumu leyti um meira krefjandi áskorun að ræða þar sem fjallað er bæði um skepnur sem þarf að halda og síðan skepnur sem þarf að nýta. Nýtingarsjónarmið eru þess eðlis að þau hafa tilhneigingu til þess að ganga á það viðfangsefni sem um ræðir. Við þekkjum vel þá umræðu þar sem náttúruvernd er annars vegar og þau siðrænu sjónarmið sem þar koma til. Pólitísk umræða um dýravernd hefur verið veik hér á landi. Má segja að hún sé eiginlega fyrst að vakna þessi missirin með aukinni umræðu sem byggir á kröfum og umhverfisvitund neytenda, kröfum sem byggja á meiri vitund og meiri upplýsingum um það að velferð dýra er hluti af þeirri kröfu sem almenningur gerir, sérstaklega að því er varðar neyslu. Þessi kerfisbreyting endurspeglar að sumu leyti þær áherslubreytingar. Ég tek undir með hæstv. atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra að kerfisbreytingin er alveg klárlega til góðs og þetta frumvarp, verði það að lögum, markar algjörlega nýja stöðu málaflokksins og skýrara utanumhald um þetta mikilvæga mál, sem var raunar sett af stað af mikilli þörf fyrir að skýra málaflokkinn. Eins og kom fram í framsöguræðu átti það rætur að rekja í umhverfisráðuneytinu en er síðan eðli málsins samkvæmt sameiginlegt verkefni þessara tveggja ráðuneyta sem endaði síðan í þeirri niðurstöðu að málaflokkurinn sem slíkur var fluttur undir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið í forsetaúrskurði nú á haustmánuðum. Ég vil, virðulegur forseti, nefna örfá efnisleg atriði - þingnefndin á auðvitað eftir að fjalla um málið og aðlaga það umhverfinu og þeim athugasemdum sem koma inn, þótt ég vænti þess að flestar þeirra hafi þegar komið til umfjöllunar á fyrri stigum - sem hafa verið þess eðlis að þau hafa fengið umfjöllun í samfélaginu á síðustu mánuðum og missirum og vil ég sérstaklega nefna tvö mál til að byrja með. Annars vegar umræða sem stafar af 15. gr. frumvarpsins um velferð dýra, þ.e. um aðgerðir og meðhöndlun. Þar er sérstaklega fjallað um klippingu á skotti og geldingu grísa yngri en vikugamalla. Þar er rætt um að tryggja eigi verkjastillandi lyfjagjöf en ekki að undangenginni svæfingu. Gelding er sársaukafull aðgerð og það er í sjálfu sér engin rannsókn sem staðfestir að sársaukaskyn sé minna eða takmarkaðra hjá ungum dýrum en eldri dýrum. Þetta er því til mikillar umhugsunar og mér finnst líklegt að þessi umræða fái töluvert rými í almennri umfjöllun í samfélaginu og ég fagna því í sjálfu sér en vil nefna það hér. Hins vegar það sem heyrir kannski eða kemur nær því sem heyrir undir mitt ráðuneyti, það eru aflífunarkaflinn, sem er 20. gr. frumvarpsins og varðar gildruveiði minka. Þar er mikilvægt tel ég vera að halda til haga að dýraverndarráð hefur sérstaklega bent á að minkar hafa mikla köfunareiginleika líkt og selir. Því er líklegt að þeir geti liðið miklar kvalir, þ.e. þeir geta haldið fullri meðvitund allt til dauða sem getur tekið mjög langan tíma. Þetta er til umræðu en verður væntanlega tekið til umfjöllunar hjá nefndinni. Þessi aðferð hefur verið notuð sem hluti af skipulegum aðgerðum til aflífunar minka þegar menn hafa verið að freista þess að fækka eða útrýma minkum í villtri náttúru á Íslandi. Þetta er um leið þáttur sem væntanlega kemur til umfjöllunar nefndarinnar. Ég vil líka nefna eitt atriði sem er 30. gr. Þar er fjallað um skilyrði varðandi aðbúnað villtra dýra í dýragörðum. Nefndin skilaði í tillögum sínum heimild ráðherra til að setja reglugerð sem heimilar takmörkun eða bann við vörslu ákveðinna dýrategunda eða dýrakynja. Dýraverndarráð telur það sérstaklega varhugavert þar sem nauðsynlegt getur verið að banna eða takmarka ákveðnar tegundir dýra í dýragörðum, m.a. vegna þess að þau geta átt sérlega erfitt með að aðlagast umhverfi í dýragörðum og jafnvel íslenskum aðstæðum. Er þá skemmst að minnast upplifunar barna hér á síðustu öld þegar ísbirnir og ljón voru heimsótt í sædýrasafnið í Hafnarfirði og var engum til sóma. Hér eins og kom fram í framsöguræðu er jafnframt rætt ítarlega um stjórnvaldsfyrirmæli og viðurlög þar sem hefur skort á inngripsheimildir og viðurlög. Þar hefur tillögu nefndarinnar eins og hún lá fyrir verið breytt á grundvelli umsagna, og m.a. þeirri heimild eftirlitsaðila að fara með aðstoð lögreglu inn í húsnæði eða á staði þar sem um leyfisskylda starfsemi er að ræða í þeim tilfellum þar sem ítrekað hefur verið reynt að framkvæma eftirlit án árangurs eða þar sem umráðamaður neitar eftirlitsaðila um aðgang. Þessi heimild er að margra mati nauðsynleg til að auka skilvirkni þessa eftirlits. Við þekkjum það víða úr eftirlitsgeiranum, hvort sem það er Matvælastofnun eða Umhverfisstofnun, að lagagreinunum þarf að fylgja skilvirkni. Ekki er nægilegt að vera með ákvæðin inni ef eftirlitsheimildirnar eru ekki skýrar. Það yrði þunglamalegt ef eftirlitsskyldir aðilar neita eða færast ítrekað undan skoðun, það þyrfti þá að sækja um dómsúrskurð í hvert sinn til að sinna þessu lögbundna eftirliti. Virðulegur forseti. Ég styð eindregið framlagningu og umfjöllun málsins og tel að þetta sé mjög mikilvæg réttarbót. En vegna þess hver aðdragandi og uppruni málsins er, að það stafar frá ráðuneyti umhverfismála til að byrja með, síðan í góðu samstarfi við fyrrum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti og núna atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, taldi ég rétt að drepa á þessi álitamál sem ég er fullviss um að hv. atvinnuveganefnd mun taka til málefnalegrar skoðunar í umfjöllun sinni.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp um velferð dýra og frumvarp um búfjárhald. Það fer vel á því að ræða þau saman og eins og hæstv. atvinnuvegaráðherra sagði í framsögu sinni eru þau tengd órjúfanlegum böndum. Unnið hefur verið að þessu máli lengi enda er það stórt og yfirgripsmikið og það er náttúrlega mjög ánægjulegt ef það er unnið í sátt. Ég tel að það sem hér kemur fram sé til bóta. Mér rennur blóðið til skyldunnar og verð aðeins að koma inn á aðkomu sveitarfélaga að málinu, en hæstv. atvinnuvegaráðherra kom reyndar inn á það efni. Mér hefur alltaf verið það dálítið óskiljanlegt hvers vegna ábyrgð sveitarfélaga á einni tiltekinni atvinnugrein hefur verið umfram ábyrgð á öðrum greinum. Varðandi búfjárhald í atvinnuskyni mun atvinnugreinin sjálf nú sjá um reglubundið búfjáreftirlit, upplýsingaöflun og annað það sem venjubundið er að samtök framleiðenda sjái um, svo ég nefni ekki lögbundna skyldu með fjallskil og slíkt sem sveitarfélögin hafa verið með á sinni könnu. Samkvæmt þessu frumvarpi munu störf búfjáreftirlitsmanna færast klárlega frá sveitarfélögunum til Matvælastofnunar sem og öflun hagtalna og eftirlit með merkingum. Það er vel. Það er langsamlega eðlilegast að Matvælastofnun sé sá aðili sem fari með þessar lögbundnu valdheimildir og í samræmi við hlutaðeigandi héraðsdýralækni. Sá fyrirvari hefur verið gerður af hálfu sveitarfélaganna varðar kostnaðinn og mig langar að draga það fram svo að sú umræða fari sem veganesti í vinnu nefndarinnar sem tekur við málinu. Það er ákveðin hætta á því að ákveðnar skyldur muni sitja eftir á sveitarfélögunum og þau hafa eðlilega áhyggjur af því að tekjur til að standa undir þeim kostnaði fylgi ekki með. Ákveðinn kostnaður vegna nýrra verkefna Matvælastofnunar er áætlaður, en þau verkefni sem flytjast frá sveitarfélögunum verða einungis hluti af starfssviði þeirra starfsmanna sem Matvælastofnun hyggst ráða. Það er rétt sem hæstv. atvinnuvegaráðherra sagði í framsögu sinni að kostnaði verður létt af sveitarfélögum með verkefnatilfærslunni. Kostnaðarmatið, ef ég fer rétt með, er 47,4 millj. kr. á ársgrundvelli og er það vel. Aftur á móti sýnist mér að það komi til ákveðinn kostnaður vegna hjálparskyldu, handsömunar og vörsluskyldu og sá kostnaður getur náttúrlega verið mismunandi eftir því af hvaða stærð sveitarfélögin eru og hversu umfangsmikil þau eru í þessum málaflokkum. Það er eðlilegt og rétt að Matvælastofnun, eins og ég sagði í upphafi, beri lögbundnar skyldur í þessum málaflokki en maður veltir fyrir sér að ef þessi umframkostnaður lendir á sveitarfélögunum - það er ágreiningur um hver hann muni vera og nokkuð stórar tölur sem þar ber á milli - þá veltir maður fyrir sér hvort sveitarfélögin gætu sent reikning fyrir kostnaði sínum til Matvælastofnunar eða hvernig úr því verður bætt. Virðulegi forseti. Ég hef alltaf verið talsmaður þess að sveitarfélögin taki til sín aukin verkefni því að ég tel að þeir sem sinna nærþjónustunni í sveitarfélögunum geti sinnt þeirri skyldu vel, en þá þurfa líka tekjur að fylgja með. Það verður að varast að grá svæði myndist í þessum samskiptum þegar verkefni færast á milli vegna þess að þrýstingurinn myndast náttúrlega á þá sem vinna í sveitarfélögunum. Það er erfitt fyrir þá að neita þegar fólk og nærsamfélagið leggur fast að um að verkefni séu unnin. Ég veit og treysti því að þingnefndin gefi sér góðan tíma til að fara yfir málið og taka tillit til þeirra umsagna og ábendinga sem borist hafa. Það kom fram í máli hæstv. atvinnuvegaráðherra að reglugerðirnar verði unnar á meðan á þinglegri meðferð stendur og það þykir mér vel því að ég hef ávallt verið talsmaður þess að reglugerðirnar séu unnar tímanlega. Þegar verið er að setja lög frá Alþingi koma reglugerðirnar oft mjög seint og stundum vill bregða við að þá sé markmiðum laganna ekki náð. Reglugerðirnar verða þess valdandi að markmið laga sem sett voru ná ekki fram að ganga. Ég held að það sé mjög mikilvægt að reglugerðirnar verði tilbúnar þannig að markmiðum laganna verði náð og fagna því ef svo verður. Að lokum vil ég ítreka það sem ég sagði í upphafi að ég held að þetta mál sé til bóta. Það hefur tekið langan tíma í vinnslu og hefur verið unnið í ágætri sátt, en ég vildi draga fram sýn sveitarfélaganna á kostnaðarmatið.

Frú forseti. Aðeins örfá orð af minni hálfu. Ég þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra og einnig hv. þm. Eyrúnu Ingibjörgu Sigþórsdóttur, sem hér talaði síðast, fyrir þeirra innlegg í umræðuna. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra nefndi nokkur efnisleg atriði sem við þekkjum að eru viðkvæm í þessu sambandi og þá ekki síst það sem snýr að aflífunarákvæðunum og gildruveiðum á mink. Ég vil bara nefna að frumvarpið hefur tekið þar nokkrum breytingum í því skyni að reyna að miðla málum milli þeirra sem telja óumflýjanlegt að leyfa þær aðferðir áfram, þær séu árangursríkastar og skili mestum árangri í að halda minkastofninum niðri, og auðvitað annarra sem telja mikinn vafa leika á því að það samræmist góðum dýraverndarsjónarmiðum að leyfa þessa aðferð. Sú breyting er fólgin í því að það er alfarið takmarkað og bundið við að um sé að ræða viðurkenndar skipulagðar aðgerðir opinberra aðila í þessu sambandi. Væntanlega þýðir það þar af leiðandi að það verður ekki í valdi hvers og eins og menn hafa ekki heimildir til að nota þessa aðferð nema þeir séu í raun fagmenn á þessu sviði og séu að því sem hluta af viðurkenndum áætlunum og aðgerðum. Að sjálfsögðu er þetta eitt af þeim viðkvæmu atriðum sem er æskilegt að þingnefndin fari mjög vandlega yfir. Við þekkjum ólík sjónarmið í þessum efnum og er mikilvægt að reyna að finna þar flöt sem allir geta orðið sæmilega sáttir við. Sömuleiðis varðandi mögulegt dýrahald í dýragörðum er að sjálfsögðu nauðsynlegt að allar heimildir séu til staðar í höndum stjórnvalda til að tryggja að að því marki sem slíkt kann að koma til hér eða er til staðar hér, þá fari það vel fram og sé í samræmi við ýtrustu kröfur um velferð dýra. Stjórnvaldssektir, viðurlög og atbeini lögreglu í vissum tilvikum, og vel að merkja hafa öll þau ákvæði verið unnin í mjög nánu samráði við innanríkisráðuneytið, eru að sjálfsögðu alltaf vandasöm mál en hitt er jafnljóst að það er ekki hægt að leggja þá skyldu á herðar stofnun eins og Matvælastofnun, sem ekki fer með löggæsluhlutverk almennt, að sjá um eftirlit og framkvæmdir í þessum málaflokki ef hún hefur ekki úrræði eða getur leitað eftir úrræðum til að knýja fram umbætur þegar þess er þörf. Þetta er afmarkað við ítrekuð og alvarleg brot, og það eru því miður dæmi um að slíks hafi reynst þörf og þá með dómsúrskurði o.s.frv., en hér er þetta að hluta til fært nær venjulegum stjórnvaldsheimildum, sektar- og viðurlagaákvæðum og þá að lögregla sé til kvödd ef málin eru alvarlegs eðlis. Ég treysti því að allt þetta, og gæti nefnt nokkur atriði í viðbót, skoði hv. þingnefnd vandlega. Við komum einnig til móts við sjónarmið til dæmis að taka sem voru uppi síðastliðið vor um að ekki væri nægilega vel frá því gengið hvernig ætti að tryggja rétt grasbíta til útivistar á því sem var í fyrri útgáfu frumvarpsins kallað gróið land, og gerðu þá breytingu að nú er talað um beitarhæft land þannig að það sé ljóst að grasbítarnir eigi beitarmöguleika á til þess hæfu landi þegar þeir eru í sinni útivist. Hv. þm. Eyrún Ingibjörg Sigþórsdóttir nefndi stöðu sveitarfélaganna, sem ég kom lítillega inn á, og dró alveg réttilega athygli að þeirri staðreynd að sveitarfélögin hafa kannski haft ýmsum skyldum að gegna og borið ábyrgð í þessum málaflokki umfram það sem almennt gerist gagnvart öðrum atvinnugreinum. Það á sér að sjálfsögðu fornar sögulegar rætur. Ætli það megi ekki nálægt því segja að sveitarfélögin í landinu eða hrepparnir fornu hafi orðið til vegna verkefna eins og fjallskila, refaeyðingar og seinna fátækraframfærslu og slíkra hluta. Ég kann alla vega svo mikið að þegar ég var að grúska einu sinni í því hversu langt aftur mætti finna heimildir um aðgerðir til að eyða ref þá röktu þær sig alveg ótrúlega langt aftur, alveg aftur undir söguöld, og það kom í ljós að þetta var eitt af því sem kallaði á það að menn byrjuðu að skipuleggja sig svæðisbundið og leiddi síðar til tilkomu hreppanna. Það voru fjallskilamálin og það voru skyldur manna í sambandi við refaeyðingu. Þetta er ekki nýtt af nálinni þegar kemur að búskapnum og hlutverki sveitarfélaganna þar um. En það má kannski segja að við séum með þessum breytingum að færa stjórnsýsluna á þessu sviði nær því sem almennt gengur og gerist. Að lokum varðandi kostnaðinn þá er núningur um þetta mál sem við getum sagt að hlaupi á nokkrum tugum milljóna. Hann er ekki nýr af nálinni þegar ríki og sveitarfélög ræða kostnaðarmál. Hann er dálítið óvenjulegs eðlis hér. Venjan hefur auðvitað verið sú að sveitarfélögin tíunda nokkuð ákveðið við okkur þann kostnað sem þau hafi af málaflokkum og finnst oft að hann sé mikill og kvarta stundum undan því að ríkið setji ýmsar reglur, lög og kvaðir sem sveitarfélögum sé síðar ætlað að framkvæma og hafi í för með sér heilmikinn kostnað. Það má segja á léttum nótum að nú beri svo við að þegar ríkið ætlar að taka yfir ákveðin verkefni frá sveitarfélögunum sem þau hafa haft með höndum varðandi forðagæsluna, búfjáreftirlitið og þetta, þá kannist sveitarfélögin ekki við að það hafi verið mjög dýrt. Það er hluti deilunnar sem hér er undir. En hitt er þó meira þarna á ferðinni og það er alveg rétt að það er ákveðin óvissa í því hvað felst í þeim skyldum sem áfram og eftirleiðis og sumpart nýjar eru lagðar á sveitarfélögin í þessu, því þær eru til staðar svo sem eins og hjálparskyldan og þegar fanga þarf hálfvillt eða villt dýr o.s.frv., og kannski er þá skásti kosturinn að láta bara reynsluna skera úr um það. Stundum hefur það orðið þrautalendingin, þegar verkaskipting hefur breyst milli ríkis og sveitarfélaga, að menn hafa sett upp tiltekinn reynslutíma, fylgst með því hver kostnaðarþróunin verður og lesið svo í það eftir þrjú, fjögur ár eða svo. En aðalatriðið er að það væri auðvitað algerlega fráleitt að láta þetta mál, sem almennt er samstaða um að sé til mikilla bóta og framfara, stranda á léttvægum deilum, að mínu mati, um ekki meiri fjárhagslega hagsmuni en þetta. Ríkið er ekkert að biðjast undan því að það ætlar að taka á sig talsvert aukinn kostnað enda er meiningin að gera betur í þessum málaflokki. Ég vil leggja á það áherslu hér þó að fáir hlýði nú á mál mitt, en það er þá fyrir þingtíðindin, að það er auðvitað algerlega ljóst að Matvælastofnun verður að fá þá fjármuni sem liggur fyrir að mun þurfa þar á bæ til að sjá sómasamlega um þetta. Hún á í nógum erfiðleikum með að halda uppi sínum lögbundnu skyldum og sínum risavöxnu og flóknu verkum varðandi dýralæknaþjónustuna og matvælamálin og allt það sem þar er annast um fyrir, þó það bættist ekki við að hún fengi þetta viðfangsefni án þess að fá fullnægjandi fjármuni með því. Það er nauðsynlegt að Alþingi horfist í augu við það áður en það afgreiðir málið og gerir það að lögum og tengt þá auðvitað gildistökunni sem enn er stefnt á að verði um áramót, ef svo vel gengur, að þá fylgi því nægjanlegar fjárveitingar.