Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 380 hef ég leyft mér að bera hér fram till. til þál. um greiðslu bátagjaldeyrishlunninda til sjómanna í Vestmannaeyjum, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að vinna að því á þann hátt, er hún telur hagkvæmast, að gera útvegsmönnum í Vestmannaeyjum fært að inna af hendi greiðslur til sjómanna vegna vangoldinna bátagjaldeyrishlunninda fyrir árin 1952 og 1953.“ Það er ekki nýtt mál, sem ég er hér að hreyfa. Því hefur áður verið hreyft, e. t. v. í öðru formi, af öðrum, og hér á hinu háa Alþingi, og af mér var það upp tekið sérstaklega í haust, þegar það leit út fyrir, að í odda kynni að skerast milli útvegsmanna í Vestmannaeyjum og sjómanna, vegna þess að sjómenn hafa samkv. dómi rétt til hluta af þessum bátagjaldeyrishlunnindum fyrir árin 1952 og 1953 og raunar líka fyrir árið 1951, þótt þess gæti þar minna. Þegar fyrsta reglugerðin um bátagjaldeyrishlunnindi var sett, sem heitir reglugerð um innflutningsréttindi til bátaútvegsmanna, er fullyrt af útvegsmönnum a. m. k., og mér virðist það koma fram í reglugerðinni, að þar hafi verið átt við það, að þessi innflutningsréttindi ættu að vera hlunnindi til handa útvegsmönnum sjálfum, en ekki beint til sjómanna, en vitaskuld kæmu þá fram í hækkuðu fiskverði gagnvart þeim. Í reglugerðinni mun þetta ekki vera svo greinilega fram tekið sem skyldi, og hefur það m. a. orðið til þess að valda þeim ágreiningi, sem varð í Vestmannaeyjum siðar meir út af því, hvernig skiptast skyldu þessi bátagjaldeyrishlunnindi. Ráðningarkjör eða ráðningarsamningar hafa sem sé um langt skeið verið með öðrum hætti í Vestmannaeyjum en við Faxaflóa, og það ásamt óljósum ákvæðum af hálfu ríkisyfirvaldanna um skiptingu þessara fríðinda hefur valdið þeirri deilu, sem er komin á það stig, að sýnt er, að útvegsmenn í Vestmannaeyjum verða að borga aftur fyrir sig, ef ég má svo kveða að orði, eftir á stórfé til sjómanna, sérstaklega fyrir árin 1952 og 1953. Það er talið, að það muni vera nálægt 3½ millj. kr., sem sjómenn eiga kröfu á hjá útvegsmönnum samkvæmt þessum dómum, sem gengið hafa, og eins og ástatt er hjá útvegsmönnum yfir höfuð, þá leyfir efnahagur þeirra það ekki, sízt af öllu nú. Eins og allt er dýrt til útgerðar, leyfir hann þeim ekki að inna þessa greiðslu af hendi, án þess að til komi einhver styrkur eða hjálp, annaðhvort banka eða ríkisvalds. Ég skrifaði, þegar ég hafði fengið í hendur bréf Útvegsbændafélags Vestmannaeyja eða afrit af því frá 27. okt. 1955, sem sent var Landssambandi ísl. útvegsmanna, ríkisstj. ýtarlega um þetta mál og líka skrifaði ég hv. fjvn. 9. nóv. 1955 um þetta efni, og við hvora tveggja þessa aðila fór ég fram á, að ríkisvaldið veitti einhverja aðstoð til þess, að útvegsmenn gætu leyst sjómenn heiðarlega af hólmi á þeim forsendum, sem fyrir liggja. Hér er orðið um að ræða skuldakröfu, sem ekki verður sjálfsagt vefengd, enda munu útvegsmenn almennt hafa hug á því að ljúka þessum skuldum, ef þeim er gert það fært. Hvorki hæstv. ríkisstj. né hv. fjvn. sinnti þessu erindi mínu, svo að ég viti til. Tók ég það svo fyrir við 3. umr. fjárlagafrv. að flytja brtt. við 22. gr. og fór þar aðeins fram á það, að ráðherra yrði heimilt að lána úr ríkissjóði eða ábyrgjast lán með þeim skilyrðum, sem ríkisstj. ákvæði, og með þeim tryggingum, sem hún teldi gildar, þessa fjárhæð, til þess að gera útvegsmönnum í Vestmannaeyjum fært að standa straum af því gjaldi, sem þeir eiga að greiða til sjómannanna. Þessi till. náði því miður ekki samþykki hins háa Alþingis, en þetta mál er þar með ekki úr sögunni. Það er það ekki af minni hendi, meðan ég kann á að halda, og það mun því síður vera það af hendi þeirra, sem rétt eiga hér á greiðslu frá sínum húsbændum eða útvegsmönnum, og raunar ekki frá útvegsmannanna hálfu sjálfra. Það hefur hér farið talsvert á milli mála, og ég tel, að eftir atvikum eigi hæstv. ríkisstj. eða hennar starfsmenn, sem um þessi mál fjölluðu í byrjun, nokkuð af sökinni, þó að vitaskuld nokkuð af henni kunni að hvíla á Vestmanneyingum sjálfum, að þeir hefðu átt að segja við ríkisstj. á þeim tíma, sem þetta skeði: Okkur er þetta ekki nægur styrkur með þeim samningum, sem við höfum við okkar sjómenn, við þurfum að fá meiri og betri fríðindi af hálfu ríkisvaldsins. - Þetta gerðu þeir þá ekki og þá sennilega í trausti þess, að það hefur verið þannig fyrir þeim skýrt, að þessi fríðindi ættu að ná til þeirra og þeirra einna. Í bréfi sínu, dags. 27. okt. 1955, til Landssambandsins fullyrðir stjórn Útvegsbændafélagsins, að þann dag hafi ráðuneytisforstjóri sjávarútvegsmálaráðuneytisins, Gunnlaugur Briem, staðfest það, að til þess hefði verið ætlazt með reglugerð um innflutningsréttindi bátaútvegsins, að tekjur af þessum réttindum rynnu óskertar til útvegsmannanna, en hafi svo verið, þá spyr ég: Hvers vegna var þá ekki reglugerðin höfð það greinileg og glögg, að ekki mætti um deila? Alþingi hefur oft og tíðum hlaupið undir bagga, þegar óvænt slys eða óhöpp hafa hent vissar stéttir manna, ja, ég vil segja jafnvel einstaklinga, og þetta háa Alþingi, sem nú á setu, hefur t. d. í fjárlagaákvæðum gert ráðstafanir til þess að hlaupa undir bagga með bændum á óþurrkasvæðinu með því að heimila ráðherra að lána bjargráðasjóði allt að 10½ millj. kr. til þess að lána til bænda á óþurrkasvæðinu til að gera þeim léttara að bera þá bagga, sem á þá lögðust vegna óþurrkanna s. l. sumar. Hér er að vísu um stóran hóp að ræða, þar sem eru bændur á óþurrkasvæðinu, en það er líka um stóran hóp manna að ræða, þar sem eru allir útvegsmenn án undantekningar í Vestmannaeyjum og allir sjómenn, þeir sem stunda atvinnu á vélbátaflotanum samanlagt, svo að í hvoru tveggja tilfellinu getur maður sagt, að það er um stóra hópa að ræða, sem hér hafa orðið fyrir áföllum. Ég sé ekki, að það sé sanngjarnt, þegar þingið vill hlaupa undir bagga með einhverjum sérstökum einum út af óviðráðanlegu áfalli, sem hann hefur orðið fyrir, að það sé réttlæti í því að láta aðra, þó að ekki sé sama eðlis áfallið, algerlega standa þar utan gátta, þó að þeim sé mikil þörf hjálpar og styrktar. Enn er þess að geta, að af því fé, sem Alþingi leyfir eða veitir til þess að auka og efla atvinnu í byggðarlögum landsins, fá Vestmannaeyjar engan eyri né heldur byggðirnar við Faxaflóa. Því hefur verið úthlutað til annarra aðila, og er skýrt fram tekið, að það hafi í hvorugan þennan staðinn farið. Mér virðist, að þetta styðji að því, að þingið ætti að líta eitthvað til þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli og ég er að flytja þessa till. fyrir. Ég fer ekki fram á með þessari till., að útvegsmönnum í Vestmannaeyjum sé veittur styrkur, og ég fór ekki fram á það með brtt. við fjárl., heldur að hér væri um eins konar lán að ræða, lánsmöguleika, þannig að gera þeim mögulegt að greiða sjómönnum og losna við þær skuldir á nokkrum árum með því að fá lán til þess að greiða þær. Ég held, að það þurfi ekki orðum að því að eyða, að útvegsmönnum þýðir ekki að snúa sér til bankanna, eins og nú er ástatt í þessu efni, og hefur ekki verið síðan þetta mál kom upp, því að þeir gera miklu frekar nú að skera við neglur sér það, sem látið er til útvegsins, líka í Vestmannaeyjum og ekki síður þar en annars staðar, heldur en þeir hafi nokkuð við það aukið. Að öllu þessu athuguðu vildi ég treysta á réttdæmi hins háa Alþingis með að stíga spor í þá átt, að ríkisstj. væri á það bent að reyna að greiða fyrir því, að þessar skuldir mættu ljúkast á friðsamlegan hátt, - ég segi á friðsamlegan hátt og á þar við, að það þurfi ekki að leiða að því, að til neinna átaka sérstakra þurfi að koma í útveginum í Vestmannaeyjum vegna ágreinings út af því, að þessar skuldir til sjómannanna séu ekki greiddar. Það var dálítið haft á orði fyrir byrjun þessarar vertíðar, sem nú stendur yfir, að svo kynni að fara, að þeir af bátaeigendum, sem gætu ekki greitt sjómönnum þessar skuldir, mundu ekki fá að lögskrá menn á báta sína fyrir sjómannasamtökunum. Ég skal nú ekki segja um það, hvort lög standa til þess eða hefðu staðið til þess, að sjómenn öftruðu slíku, ég er ekki svo lögfróður, að ég kunni skil á því, hitt veit ég, að sjómenn í Vestmannaeyjum sýndu þá stillingu við þetta tækifæri, þegar þurfti að fara að koma bátunum af stað, að þeir gerðu ekki ágreining á þann hátt, sem mjög var á orði haft fyrr á haustinu eða fyrr í vetur. Þeir gerðu ekki ágreining út af því og hindruðu ekki á neinn hátt skráningu, lögskráningu, sem þó var jafnvel búizt við að yrði framkvæmt. Ég tel, að þeir hafi sumpart gert það af því, að þeir hafi, eins og ég leyfi mér að gera, sett von sína til hæstv. ríkisstj. og hins háa Alþ. um það, að hafðar yrðu í frammi þær aðgerðir, sem kæmu að haldi, til þess að útvegsmenn gætu lokið við þá skuldum sínum, án þess að til átaka þyrfti að koma. Ég veit ekki, hvort ég þarf fleiri orð hér um þetta að tala eða meira um þetta að ræða. Ég hef gert það, sem mér hefur verið unnt á þessu þingi, að gera þeim, sem með fjármálin fara og fjármálunum ráða sérstaklega, málið skiljanlegt, og ég taldi mér skylt að skiljast ekki svo við þingið, að ég gerði ekki þingheimi öllum eins greinilega grein fyrir málavöxtum og ástæðum og unnt væri og fengi málið þannig lagt undir dóm allra hv. þm., úr því að hv. fjvn. sá sér ekki fært að sinna því. Ég teldi, að af ýmsum ástæðum hefði verið rétt að biðja um að lokinni þessari umr., að þessu máli væri vísað til hv. fjvn. Ég geri það þó ekki að kappsmáli, en læt það samt sem áður vera mína fyrstu till., ellegar þá til vara, að málinu verði vísað til hv. allshn. þingsins. En ég vona, að þm. skilji það, að hér standa mikil vandræði fyrir höndum fyrir allan þorra útvegsmanna í Vestmannaeyjum, þar sem þeir eiga að inna af höndum stórar fjárfúlgur nú á næstu mánuðum í viðbót við allar þær álögur, sem við svo að segja daglega erum að samþykkja á þennan sama atvinnuveg, og að hv. Alþ. virði það líka við forráðamenn sjómannanna og sjómannastéttina, sem þarna á hlut að máli, að þeir hafa sýnt af sér þolinmæði í þessu efni og ekki haft í frammi nein viðbrögð til þess að knýja fram vilja sinn með valdi. Ég geri ráð fyrir, að ef atriði eins og þetta hefði komið fyrir í fyrra, þegar saminn var sáttafriður í hinni stóru vinnudeilu, þá hefði það líklega ekki þótt nema fjöður af fati hjá hæstv. ríkisstj. að ganga inn á að ábyrgjast fyrir útvegsmenn í Vestmannaeyjum 3½ millj. kr., lána þeim það eða fá það lánað handa þeim til nokkurra ára, til þess að þeir geti haft frið við sína sjómenn. Þá hefði það sennilega flogið í gegn, en það á eins að geta komið til álita nú, þegar málið er flutt, án þess að nein hótun sé frá neinna hálfu í þessu efni, heldur aðeins ábending um sanngirnisaðgerðir af hálfu þings og stjórnar og nauðsynlegar aðgerðir í garð þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli. Það er vitaskuld, eins og ég sagði áður, að ég fór fram á lán eða ábyrgð á láni í minni brtt. við fjárl. Í þessari till., sem hér liggur fyrir, er hvorugt sérstaklega tekið fram, enda vita allir, að hæstv. ríkisstj. hefur fleiri leiðir til þess að stuðla að góðri lausn þessa máls en þær, sem sérstaklega var á bent í brtt. við fjárl., og hef ég því látið það standa algerlega opið, hvernig ríkisstj. vildi haga sinni aðstoð, en fer aðeins fram á, að Alþ. kveði svo á um, að greitt sé fyrir þessu af hálfu ríkisstj. á þann hátt, sem henni hentar og bezt kemur að notum fyrir alla aðila.



Herra forseti. Flm. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, hefur nú gert grein fyrir því, hver vandi útvegsmönnum í Eyjum er á herðum varðandi greiðslur á aflahlut sjómanna sinna fyrir árin 1952 og 1953. Ég vil aðeins, um leið og ég lýsi stuðningi mínum við þessa till., benda á það, að sjómennirnir í Vestmannaeyjum hafa sýnt alveg sérstaka þolinmæði og sérstakan þegnskap til þessa í því að reyna að ná þessum greiðslum sínum, nú tildæmdum bæði af undirrétti og hæstarétti, þeir hafa reynt af fremsta megni, að greiðslur þessar gætu farið fram án truflana á framleiðslunni, og eins og hv. flm. tók fram, hefði sjómannasamtökunum í Eyjum verið það í lófa lagið að hindra, að floti Vestmanneyinga færi af stað á þessari vertíð. Það er að vísu fram tekið í vinnulöggjöfinni, að vegna vangreiðslna sé ekki hægt að gera verkföll. En sú leið stóð þó alltaf opin, þar sem hér er um að ræða tildæmdan hluta af kaupgreiðslu, að taka sjóveð í viðkomandi skipum og hindra þau á þann hátt frá því að fá lögskráningu og frá því að hefja veiðar. En að þessu ráði hafa sjómannafélögin í Eyjum ekki horfið. Það einasta, sem þau hafa gert til að knýja fram innheimtur í þessum efnum, auk þess sem þau hafa að sjálfsögðu staðið í samningum við stjórn Útvegsbændafélagsins um þessar greiðslur, er það, að þau hafa ekki fallizt á að leyfa þeim útvegsbændum, sem ekki hafa gert upp bátagjaldeyrishlutinn við sjómenn sína fyrir 1951, að hafa Færeyinga á skipum sínum. Það er það einasta, sem hefur komið til nokkurra átaka í Eyjum í þessum efnum á yfirstandandi vertíð. Hins vegar leitast stjórn Útvegsbændafélagsins í Eyjum mjög við að ná samningum við sjómannafélögin um útborgun á þessum bátagjaldeyri fyrir árin 1952 og 1953, en að verulegu leyti mun bátagjaldeyririnn þegar uppgerður fyrir árið 1951, og um það er í rauninni fullt samkomulag á milli stjórna Útvegsbændafélagsins og stjórnar sjómannasamtakanna, að þessar greiðslur geti farið fram með friðsamlegum og eðlilegum hætti. Hitt er aðeins spurning, hve lengi sjómennirnir geta beðið með að fá þessar greiðslur sínar. Ríkissjóður telur sig ekki þess umkominn að lána í þetta. Það sýndi afgreiðsla á till. um þetta efni varðandi fjárlögin. Bankarnir telja sig ekki geta lánað fé til þessara greiðslna, eins og hv. flm. þessarar till. hefur sýnt fram á. Í rauninni er hér því um að ræða lánsfé, sem útvegsmenn hafa að láni frá sjómönnum sínum, og munu flestir geta gert sér í hugarlund, hvort sjómennirnir eru þeir sterkustu aðilar fjárhagslega séð, sem geti átt útistæður hjá útvegsmönnum, svo að árum skiptir. Það er þess vegna alveg greinilegt, að það gengur ekki lengur en þessa vertíð af, að þessar greiðslur dragist á langinn. Mér er kunnugt um það, að útvegsbændur í Vestmannaeyjum hafa mjög látið í það skína í samningum sínum við sjómenn, að þeir muni ljúka þessum greiðslum í vertíðarlok, í lok þeirrar vertíðar, sem nú stendur yfir, og mér er nær að ætla, að sjómannasamtökin muni sætta sig við það. En hitt er ég jafnviss um, að greiðslur á þessu geta ekki dregizt lengur. Þetta er hámark þeirrar tímalengdar, sem það getur dregizt, að sjómannasamtökin sýni slíka þolinmæði um innheimtu á þessum hluta af kaupi, og þar af leiðandi, ef útvegsmönnum tekst ekki að verða sér úti um lán eða framlög fyrir þennan tíma, á getur ekki hjá því farið, að það kemur til truflana í þessum atvinnuvegi. Máske telja hv. alþm. sér það ekki mjög viðkomandi. Það verða þeir auðvitað að meta sjálfir, hver fyrir sig. En ekki sakar, þótt hv. þingheimur sé um þetta upplýstur, og því hef ég komið hér í ræðustólinn til þess að gefa þessar skýringar, sem eru þá frekar um þá hlið málsins, sem varðar sjómennina sjálfa. Um hina hliðina hefur hv. flm. gert málinu það rækileg skil, að ég mun ekki fara nánar út í það. Við afgreiðslu fjárlaga kom það hins vegar í ljós, að enginn af stuðningsmönnum ríkisstj. hér á Alþ. utan flm. þessarar till. einn greiddi atkvæði með því, að ríkisstj. væri heimilað að gera ráðstafanir til þess, að þessar greiðslur mættu fara fram með skaplegum hætti, og veit ég þess vegna ekki, hverjar vonir er hægt að binda við þessa till. En lengi skal manninn reyna, sagði Grettir Ásmundarson, og við stjórnarandstæðingar getum máske sagt eitthvað svipað um þá liðsmenn ríkisstj. hér á Alþingi, sem búnir eru að margfella það, að hið opinbera taki þátt í því að koma þessum greiðslum í höfn, fyrst með því að daufheyrast við till., sem ég hef flutt hér á tveim þingum um, að ríkið lánaði útvegsbændum fé til þessara greiðslna, og síðan með því að fella till. hv. flm. þessarar till. við fjárl., till., sem gekk mjög í sömu átt og þessi till. En það er hugsanlegt, að enn eigi hv. stuðningsmenn ríkisstj. hér á Alþ. eftir að yfirvega málið með þeim hætti, að þeir komist að raun um, að það væri þjóðfélaginu hollast, að því yrði afstýrt, að þjóðin yrði fyrir framleiðslutapi af vangreiðslum þeim, sem hér um ræðir, og samþykki nú þessa till., og mundum við stjórnarandstæðingar að sjálfsögðu fagna því mjög.



Herra forseti. Þann 5. febr. 1953 var samþykkt á Alþ. ályktun um verðtryggingu sparifjár. Með ályktuninni var skorað á ríkisstj. að láta fara fram athugun, svo ýtarlega sem við verður komið, á því, hvort og með hverju móti takast mætti á hagfelldan hátt að tryggja verðgildi þess fjár, sem bankar og sparisjóðir taka til geymslu og ávöxtunar. Á næsta þingi gerðist það í málinu, að hv. 1. landsk. þm. bar fram fsp. um verðtryggingu sparifjár, og þá upplýsti hæstv. viðskmrh. í umr. um fyrirspurnina, þann 18. nóv. 1953, að till. hefði verið send bankanefndinni til athugunar. Næst gerðist það, að ég lagði fram fyrirspurn um málið á síðasta þingi, og var sú fyrirspurn rædd 9. marz 1955. Hæstv. viðskmrh. varð enn fyrir svörum af hálfu stjórnarinnar. Hann viðurkenndi þar, að það væri þýðingarmikið, ef hægt væri að tryggja verðgildi sparifjár, en slíkt væri allmiklum erfiðleikum bundið. Hann skýrði einnig frá því, að bankamálanefndin hefði tekið fram í bréfi um málið, að hún liti svo á, að verðtrygging sparifjár væri mjög þýðingarmikið mál, en bankamálanefndin treysti sér ekki til að skila rökstuddu áliti þá strax, en mundi taka málið fyrir á næstu fundum. Ráðh. ræddi þá einnig nokkuð um svonefnda samvinnunefnd, skipaða af bönkunum, til að undirbúa frekari ráðstafanir til sparifjársöfnunar. Síðan þetta gerðist fyrir tæpu ári, hefur Landsbankinn hafið útgáfu og sölu á vísitölutryggðum verðbréfum samkvæmt heimild í l. frá síðasta þingi, og mun hann vera búinn að selja slík bréf fyrir nokkrar millj. kr. Það er að vísu gott, að fólki skuli hafa verið gefinn kostur á að kaupa skuldabréf verðtryggð á þennan hátt, en þó er það alls ekki fullnægjandi lausn á þessu máli, því að aldrei verður nema nokkur hluti af sparifé landsmanna ávaxtaður með því móti. Er því þrátt fyrir þessa verðbréfasölu brýn þörf á athugun á því máli, sem áðurnefnd þál. fjallaði um, og framkvæmdum í því efni. Eins og ég gat um áðan, skýrði hæstv. ráðh. frá því, þegar málið var síðast til umr. fyrir tæpu einu ári, að bankanefndin mundi taka það til athugunar á næstu fundum og að samvinnunefnd bankanna hefði verið skipuð til að undirbúa ráðstafanir til sparifjársöfnunar. Mætti því ætla, að eitthvað hefði gerzt í málinu síðan 9. marz s. l., og til þess að leita frétta af því hef ég borið fram þessa fyrirspurn á þskj. 374.



Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, er þessi fyrirspurn ekki ný hér í þinginu, og er kannske eðlilegt, að hún sé endurvakin, þar sem með réttu má segja, að ekki hafi neitt fullnægjandi verið gert fram að þessu til þess að verðtryggja sparifé. Tilraunir hafa hins vegar verið gerðar í þá átt. Vil ég minna á nál. sparifjárnefndar, dags. 1. febr. 1955, er var útbýtt til allra hv. þm. til yfirlestrar og athugunar, en nefnd þessa skipaði ég í júní 1954 til þess að athuga, á hvern hátt mætti helzt stuðla að aukningu sparifjár og þá vitanlega um leið að tryggja spariféð, því að trygging sparifjárins er vitanlega undirstaðan undir því, að menn vilji eiga sparifé frekar en að koma því í fasteignir. Þessi nefnd skilaði áliti 1. febr. 1955, allýtarlegu, þar sem hún bendir á ýmsar leiðir til þess að auka spariféð, og ég tel ekki ástæðu til að vera að lesa upp úr þessu áliti hér, vegna þess að það er í höndum allra hv. þm. En ég vil minna á, að eitt af því, sem nefndin benti á, var sala á vísitölutryggðum verðbréfum og að sá þáttur í því, sem sparifjárnefndin minntist á, er þegar kominn í framkvæmd, þótt í litlu sé. Landsbanki Íslands hefur þegar selt milli 8 og 9 millj. kr. í vísitölutryggðum verðbréfum, en eins og kunnugt er, hefur bankinn heimild til að selja samkvæmt lögunum 40 millj. kr. Það er að vísu alveg rétt, sem sagt var hér áðan, að þetta eitt út af fyrir sig er ekki fullnægjandi, vegna þess að það verður vitanlega ekki unnt að binda allt sparifé í verðtryggðum vísitölubréfum. Það verður þess vegna fleira að koma til, og er það vitanlega í athugun. Sparifjáraukningin er undirstaðan að öllum framkvæmdum í landinu, og það er þess vegna mjög slæmt, ef sparifé hættir að safnast af þeirri ástæðu, að fólk trúir því ekki, að það borgi sig að eiga sparifé, það rýrni óeðlilega mikið og það sé þess vegna betra að koma fjármagninu í fasteignir. Sú þróun þarf vitanlega að breytast og eitthvað að gera til þess, að það geti orðið. Hv. fyrirspyrjandi minntist hér áðan á bankamálanefndina, sem ég vitnaði í, bæði á árinu 1953 og í marzmánuði 1955, þegar fsp. í þessu formi var til umræðu. Þá var bankamálanefndinni send fsp. til umsagnar, vegna þess að viðskmrh. hafði áður sent bankamálanefndinni bréf, þar sem þess var óskað, að hún gerði ýtarlegar till. til þess að tryggja sparifé, en bankamálanefndin svaraði á þá leið, sem hv. fyrirspyrjandi gat um hér áðan, að vegna anna hefðu nm. ekki enn haft tíma til að vinna að þessu máli og gera till. þar um, en að n. hefði að sjálfsögðu áhuga fyrir því, að það gæti orðið sem fyrst. Það er nú svo, að í þessari bankamálanefnd eru menn, sem eru störfum hlaðnir, enda hefur komið í ljós, að álit frá þessari n. hefur ekki enn legið fyrir. Ég geri ráð fyrir því, að þegar sparifjárnefndin, sem ég skipaði í júní 1954, hafði lokið störfum og það álit, sem hún sendi frá sér, lá fyrir, hafi bankamálanefndin síður talið ástæðu til, að hún legði mikla vinnu í þetta, vegna þess, hversu álit sparifjárnefndarinnar er víðtækt og með öllu óvíst, að bankamálanefndin hefði haft aðstöðu til að koma með fyllri till. eða aðrar og heppilegri till. en felast í þessu áliti. Ég hef gert hér álit sparifjárnefndarinnar að nokkru umtalsefni og getið þess, að bankamálanefndin hefur ekki enn skilað ýtarlegu álíti, svo sem hefði mátt vænta. Hins vegar fjallaði nefnd sú, sem ég skipaði sumarið 1954, að nokkru leyti um verðtryggingu sparifjár, svo sem felst í þessu áliti, sem ég áðan nefndi. Sú nefnd er þeirrar skoðunar, að rétt sé að gera hið bráðasta tilraun með útgáfu vísitölutryggðra verðbréfa til langs tíma, eins og þegar hefur verið byrjað á. Ekki er hægt að segja fyrir um, hvernig þetta fyrirkomulag muni reynast í framkvæmd, fyrr en það hefur verið reynt, en sú litla byrjun, sem nú hefur verið hafin, sýnist gefa góðar vonir um, að þetta sé heppilegt, og víst er það, að þessi bréf, sem bankinn hafði gefið út, seldust samstundis, 6 millj. fyrsta daginn, sem bréfin voru gefin út. Þá getur sparifjárnefndin þess, að gengistrygging eða gulltrygging kæmi einnig til mála, en hún virðist fyrir margra hluta sakir óheppilegri, þar sem gengisbreytingar eru sneggri en aðrar verðbreytingar, og mundi því slíkt fyrirkomulag geta komið mjög þungt niður á lántakendum. Rökin, sem mæla með vísitölutryggðum verðbréfum, eru m. a. þessi, segir bankamálanefndin: „Með vísitölutryggingu er leiðrétt það ranglæti, sem ætíð er samfara verðbólgu, að sparifjáreigandinn sé sviptur miklum hluta eignar sinnar, sem síðan lendir í höndum lántakandans. Af reynslu manna á þessu sviði hefur það leitt, að allflestir eru mjög ófúsir til að binda fé til langs tíma, og er því mikill skortur í þjóðfélaginu á fjármagni til fjárfestingar. Þetta viðhorf ætti að breytast, ef fjárhæð verðbréfa væri tryggð með vísitölu. Um lántakandann er það að segja, að hann ætti engu að tapa á þessu fyrirkomulagi nema hinum óréttmæta verðbólgugróða. Skuldir yrðu honum ekki þyngri með þessum hætti á verðgæzlutíma heldur en verið hefði, ef verðlag hefði haldizt stöðugt, þar sem eignir hans og tekjur hækka að sama skapi. Í rauninni gæti hann haft beinan hagnað af þessu fyrirkomulagi, þar sem vextir gætu verið lægri af slíkum lánum en venjulegum lánum með föstum vöxtum. Það er líklegt, að þetta fyrirkomulag mundi gerbreyta hugarfari lántakenda. Nú er þeim beinn hagur að öllum verðhækkunum, sem verða til þess, að skuldabyrði þeirra léttist. Telja þeir sig því enga hagsmuni hafa af því að hamla á móti verðbólgu, og er það vissulega mjög alvarlegt, þar sem lántakendur eru mikils ráðandi í þjóðfélaginu og miklu áhrifameiri en sparifjáreigendur. Ef vísitölulánveitingar yrðu almennar, mundi þetta viðhorf breytast og lántakendur sjá sér engu minni hag í því en aðrir að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Frumskilyrði fyrir því, að hægt sé að halda verðlagi stöðugu, er, að sem flestir sjái, að það sé hagkvæmt fyrir þá sjálfa, ekki síður en þjóðfélagsheildina. Loks má benda á það, að útgáfa vísitölutryggðra verðbréfa gæti haft mikla þýðingu fyrir líftryggingar, og verður síðar nánar um það rætt.“ Í samræmi við þetta álit sparifjárnefndar var veðdeild Landsbankans veitt heimild til þess að gefa út vísitölubundin verðbréf að upphæð allt að 40 millj. kr., samkv. lögum nr. 55 1955, um húsnæðismálastjórn, veðlán til íbúðabygginga og útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Hafizt var handa um útgáfu vísitölubréfa samkv. lögum þessum í nóvember s. l. Bréfin bera 5½% vexti og eru dregin út með jöfnum upphæðum á 15 árum. Við útdrátt er grunnupphæð bréfanna greidd eiganda, að viðbættri fullri vísitöluhækkun samkv. vísitölu framfærslukostnaðar frá þeim tíma, er flokkurinn var opnaður, og til októbermánaðar næst á undan útdrætti. Andvirði seldra bréfa er varið til íbúðalána með hliðstæðum kjörum. Sala vísitölubréfanna hófst með útboði 14. nóv. s. l. Voru þá á boðstólum bréf að upphæð um 6 millj. kr. Salan gekk greiðlega, og gengu bréfin til þurrðar mjög fljótt. Nokkuð magn var boðið út til viðbótar um miðjan desember, og um áramótin nam heildarsala vísitölutryggðra bréfa 8.1 millj. kr. Sala bréfa hefur að mestu legið niðri undanfarnar vikur, en búizt er við því, að allstór upphæð verði boðin út í næsta mánuði. Sú reynsla, sem fengizt hefur, staðfestir, að allmikill áhugi er hjá mörgum sparifjáreigendum að eiga fé sitt í vísitölutryggðum verðbréfum. Útgáfa vísitölubréfa verður hins vegar að haldast í hendur við veitingu vísitölulána, og hefur hún því ekki verið örari en raun ber vitni. Önnur till. sparifjárnefndar var þess efnis, að bankar og sparisjóðir skyldu koma á fót fastri samvinnunefnd, er skyldi athuga, hvaða aðgerðir skuli hafnar til að efla sparifjársöfnun, þ. á m. einnig athugun á útgáfu vísitöluverðbréfa og opnun vísitölubundinna sparisjóðsreikninga. Samvinnunefnd þessi var stofnuð 21. maí 1955 og mun hún væntanlega ásamt ýmsu öðru fjalla um verðtryggingu sparifjár. Með útgáfu vísitölutryggðra verðbréfa höfum við stigið fyrsta sporið til að verðtryggja sparifé. Vegna hinnar óhagstæðu þróunar fyrir sparifjáreigendur á s. l. ári er nauðsynlegt að athuga betur, hvort rétt sé að gera frekari ráðstafanir til að vernda sparifjáreigendur, og verður það gert. M. a. er samvinnunefnd bankanna, sem getið er hér um, starfandi og hefur þetta verkefni með höndum.



Ég þakka hæstv. viðskmrh. fyrir það svar, sem hann hefur gefið, en hins vegar tel ég ekki hægt að þakka fyrir framkvæmdina á þál., því að mér virðist, að í þessu efni stöndum við nákvæmlega í sömu sporum og fyrir ári, þegar ég einnig bar fram fsp. á þingi um málið. Hæstv. ráðh. vísaði í nál. frá svonefndri sparifjárnefnd, en þetta álit lá fyrir í fyrra, þegar málið var rætt þá, og hefur þess vegna engan nýjan boðskap að flytja. Í því áliti er ekki skýrt frá neinni athugun á því, hvernig megi verðtryggja spariféð, en slík athugun var ríkisstj. falin fyrir þremur árum, eins og ég þegar hef minnt á. Og hæstv. ráðh. viðurkenndi það rétt vera, að þó að mönnum væri nú gefinn kostur á því að kaupa vísitölutryggð verðbréf, þá væri málið ekki leyst nema að nokkru leyti með því, vegna þess að það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að það verði nema nokkur hluti af sparifé landsmanna ávaxtaður á þann hátt. Við, sem fluttum tillöguna á þinginu 1952 um athugun á möguleikum til að verðtryggja spariféð, lögðum þar til, að ríkisstj. yrði falið að framkvæma eða láta framkvæma þessa rannsókn. Það gerðum við vegna þess, að málið var allvandasamt viðfangs, um leið og það er mjög þýðingarmikið, en aðstaða ríkisstj. til athugunar á málinu er miklu betri en einstakra þingmanna. Stjórnin sendi bankamálanefndinni málið til meðferðar. Ekki efa ég, að bankamálanefndin sé vel fær til að leysa þetta verkefni, að rannsaka málið, en þó mun hún fyrst og fremst hafa verið skipuð til þess að endurskoða bankalöggjöfina, sem segja má að ekki snerti beint þetta verðtryggingarmál. Ekki hefði síður átt að koma til álita að leita samvinnu við bankana þegar í upphafi, því að telja má víst, að stjórnendur þeirra hafi áhuga á öllum ráðstöfunum, sem verða mættu til að auka sparifjársöfnunina. Nú upplýsir hæstv. ráðh., að enn hafi ekki borizt svör frá bankamálanefndinni, og hann talar um það, að e. t. v. hafi sú n. síður sinnt málinu að undanförnu vegna þeirrar svonefndu sparifjárnefndar, sem skipuð var á sínum tíma. Hvað sem um það er þá tel ég illt, að málinu skuli ekki hafa verið þokað áleiðis, því að ástandið er nú þannig í efnahagsmálum hér á landi, að vissulega er þess mikil þörf, ekki síður en áður, að ráðstafanir verði gerðar til að hamla á móti enn vaxandi vantrú manna á gildi peninganna. Þarf ekki að hafa um það mörg orð, því að öllum hv. þm. er það að sjálfsögðu ljóst, hve óheillavænlegar afleiðingar í okkar efnahagsmálum slík vantrú hefur í för með sér. Ef engra aðgerða er að vænta frá hæstv. ríkisstj., þá verða auðvitað aðrir, sem áhuga hafa á málinu, að undirbúa lagasetningu um það, þó að aðstaða þeirra sé ekki jafngóð og ríkisstj. til athugunar á þessu máli og til samvinnu við ýmsa opinbera aðila um það. En ég tel illt, að eyðzt hefur langur tími, án þess að hann hafi verið notaður til þess að rannsaka málið og undirbúa framkvæmdir eins og til var ætlazt, þegar Alþ. samþykkti ályktunina fyrir þremur árum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Hv. fyrirspyrjandi er ekki ánægður með það, sem hefur verið gert af hálfu ríkisstj. til þess að tryggja verðgildi sparifjárins. Það er ef til vill leiðinlegt, að hann hefur ætlazt til meiri aðgerða en orðið hafa. Ég býst við því, að hann hafi gert sér grein fyrir því, þessi hv. þm., að það er hægara um þetta að ræða en gera raunhæfar aðgerðir. Við getum verið sammála um, að það sé þörf á því að auka trú almennings á sparifé, auka sparifjársöfnunina og tryggja spariféð, þannig að sparifjáreigandinn verði ekki illa úti. En getum við ekki líka verið sammála um, að þetta er ekki svo auðvelt mál? Hv. þm. talar um, að langur tími hafi liðið og ekkert hafi gerzt, hér hafi verið samþ. þáltill. og ríkisstjórninni falið að gera eitthvað í þessu máli. Það, sem ríkisstj. gerði, strax eftir að þál. var samþykkt, var að skrifa bankamálanefndinni. Bankamálanefndin á m. a. að endurskoða bankalöggjöfina. Hún á að gera till. um það, hvernig bankastarfsemin í landinu verði bezt rekin og hvernig bankarnir í landinu geti orðið sterkar stofnanir, sem fullnægja sínu verki. Það geta bankarnir því aðeins, að þeir hafi sparifé, fái fjármagn til ávöxtunar og umráða, og því meira munu bankarnir fá sem almenningur er fúsari til að leggja spariféð inn. Þess vegna er það hlutverk bankamálanefndarinnar fyrst og fremst að tryggja það, að bankarnir, sem hún á um leið að semja löggjöf um, fái sparifé. Annars höfum við ekkert við banka að gera. Það var þess vegna grannt hugsað hjá hv. fyrirspyrjanda hér áðan, þegar hann talaði um, að það væri ekki verkefni bankamálanefndarinnar að gera till. um þetta. Vissulega var það, og bankamálanefndin hefur viðurkennt það tvívegis með því að skrifa ríkisstjórninni, að hún vildi vinna að þessu, hefði ekki haft enn nægilegan tíma til þess, en mundi gera það fljótlega. Það hefur dregizt úr hömlu, að hún skilaði áliti, ekki af viljaleysi, ekki af hæfileikaleysi þeirra manna, sem í n. eru, heldur vegna þess, að það er ekki svo auðvelt að benda á þau ráð og úrræði, sem koma fyllilega að gagni. Og það væri sannarlega þess vert fyrir hv. fyrirspyrjanda, ef hann geymir inni einhver sérstök ráð, sem mættu tryggja spariféð, að láta það koma í dagsins ljós. Það er honum áreiðanlega frjálst eins og hverjum öðrum þingmanni. Ég minnti hér áðan á álit og tillögur sparifjárnefndar, sem ég skipaði. Þessar till. eru allýtarlegar og ýmsar góðar ábendingar í þessum till., sem nú eru ársgamlar. Ég benti á, að eitt af því, sem þessi nefnd hafi til meðferðar og benti á, væri komið í framkvæmd, það væri sala vísitölutryggðra verðbréfa. Það er stórt spor í þá átt að tryggja sparifé landsmanna, einmitt þetta atriði eitt út af fyrir sig, þótt það sé ekki fullnægjandi. Þessi n. var sett að tilstuðlan ríkisstj., og það álit, sem fyrir liggur frá henni, að tilstuðlan hennar. Það er þess vegna ekki hægt að segja, að ríkisstj. hafi ekkert gert í þessu efni, þótt segja megi um leið, að það sé kannske ekki fullnægjandi og það sé ekki enn búið að gera það, sem ætlazt er til, og það, sem við teljum að eigi að gera. Það er í athugun hjá samvinnunefnd bankanna. Enginn skyldi efa, að bankarnir og þeir, sem þeim stjórna, hafi ekki áhuga á því að gera ráðstafanir til þess að auka trú almennings á sparifjáreign. Ég geri ráð fyrir því, að samvinnunefndin komi áður en langt líður með tillögur í þessu efni. Hún er að vinna að því og fleiri aðilar. Eins og ég sagði hér áðan, er ástæðulaust annað en að ætla, að svör komi við þessu, áður en langt líður, því að að þessu er unnið, en vegna þess að þetta er erfitt mál, hefur þetta dregizt og er ekki komið lengra áleiðis. Ég hygg, að ef menn líta á þessi mál með raunhæfum skilningi, þá séu menn sammála um, að það þurfi ýmislegt að gera í þessu efni, það sé nauðsynlegt í sambandi við okkar efnahagsmál að auka trú almennings á sparifé, að stöðva verðbólguna, sem við höfum verið að glíma við undanfarið, og gera þær ráðstafanir, sem hugsanlegar eru til þess, segja: Hingað og ekki lengra með dýrtíðina. Við höfum orðið að horfa á það síðustu mánuðina, að dýrtíðin hefur hækkað nokkuð, og eru það afleiðingar af öðru, sem á undan var komið. En ef menn væru nú samtaka um að stöðva dýrtíðina, þá gæti tiltrú almennings á peningunum farið aftur vaxandi og sparifé í bönkunum aukizt að nýju og skapazt sterkari grundvöllur undir þær framkvæmdir, sem unnið er að og þurfa að koma fljótt.