Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 294 er fram borið nál. meiri hl. fjhn. um tollskrá o.fl. [ 123. mál Nd.] Eins og getið er um í nál., þá er þetta frv. flutt til samræmis við skuldbindingar, sem leiða af inngöngu í EFTA, svo og til að jafna aðstöðu íslenzks iðnaðar vegna EFTA–aðildar. Inn í frv. hafa svo bætzt önnur atriði, sem breytinga hefur verið þörf á. Fjhn. beggja þd. hafa unnið saman að þessu máli undanfarið og hefur fjhn. Ed. þegar komið sjónarmiðum sínum á framfæri við meðferð málsins í Nd. Tollskrárnefnd hefur í samráði við fjmrn. gengið frá þessu frv. eins og það er prentað á þskj. 167, en brtt. við frv., sem samþ. voru í hv. Nd., eru saman dregnar á þskj. 268 og þskj. 283, en það síðarnefnda liggur nú hér fyrir til umr. Þegar frv. var lagt fram í Nd., var gengið út frá nær 500 millj. kr. tekjumissi ríkissjóðs á ársgrundvelli, vegna lækkana á svokölluðum verndartollum 245 millj., vegna lækkana á hráefnum og vélum 180 millj., vegna lækkana á öðrum vörum 40 millj., vegna aukins innflutnings, samkvæmt áætlun fjárlaga, 30 millj. kr. Auk þess koma svo breytingarnar, sem n. gerði á frv. Má áætla, að þær nemi allt að 50 millj. Er því raunveruleg heildarlækkun tolla 545 millj. kr. Meginstefnan í frv. er sú, að lækka tolla af fullunnum iðnvarningi, innfluttum frá EFTA–löndum, um 30 af hundraði og innfluttu hráefni til framleiðslu á iðnaðarvörum um 50 af hundraði. Varðandi framleiðsluvélar atvinnuveganna, sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar, er meginstefna frv. hins vegar sú, að þessar vélar eru færðar niður í 7% toll úr 15, 25 og 35%, sem þær eru í nú. Þó að langmestu leyti úr 25% í 7%. Frá þessu eru þó ýmis tilvik, bæði til að gera fjárhagstjón ríkissjóðs ekki meira en nauðsynlegt er og svo til að gera framleiðendum hér sem léttast að standast þær breytingar, sem innganga í EFTA hefur í för með sér. Ég geng út frá því, að hv. þdm. hafi kynnt sér rækilega frv., eins og það var lagt fram í Alþ. á þskj. 167, en skal nú skýra í stórum dráttum þær breytingar, sem orðnar eru, á þskj. 268 og 283, þær er verulegu máli skipta. Sojabaunir eru færðar niður úr 20% tolli í 0%. Þessi vara er flutt inn til landsins í lausu formi og notuð til blöndunar í fóðurkökur. Ætti það því að koma bændum og síðar neytendum vel, að þessi vara verði tollfrjáls. Ljósmynda– og kvikmyndavörur margs konar eru lækkaðar úr 70% tolli í 35% toll. Nokkur iðnaður á þessu sviði er að myndast í landinu og sjálfsagt þótti að taka tillit til þess og ekki sýnt, að ríkið tapi við það neinum verulegum tolltekjum. Efnivörur til gull– og silfursmíða lækka úr 40% í 20%. Ljóst er, að þessi iðnaður stendur á gömlum merg hér innanlands og vonir standa til, að hann geti haslað sér völl á stærri markaði, ef vel verður að honum búið frá löggjafans hendi. Margs konar vefnaður til innlendrar framleiðslu hefur verið færður úr 40% í 20% EFTA–toll, en í 25% frá öðrum löndum. Þá hefur nær allur járn– og stálflokkur tollskrár, eða 73. kaflinn, verið færður úr 5% niður í 2%, en þó nokkuð úr 25 og 35% niður í 7% toll, svo sem margs konar vír. Skiptiverkfæri fyrir iðnaðarvélar, sem nú bera 35% toll, eru færð niður í 7%, eins og vélarnar sjálfar. Hér er um geysi þýðingarmikið atriði að ræða fyrir íslenzkan iðnað, að bæði vélar og skiptiverkfæri í vélar beri sama toll eða 7%. Þá koma vélar til framleiðslu á smjörlíki og ávaxtasafa og ýmsar vélar fyrir landbúnað, svo sem garðyrkju og alifuglarækt, sem nú eru í 25% tolli, en færðar eru niður í 7%. Einnig dráttarvélasæti, sem nú hafa 90% toll. Þá eru girðingarstaurar færðir úr 20% í 10% og gildir það jafnt fyrir stál, tré eða staura úr gerviefni. Snjósleðar, sem eru með 60% tolli, eru færðir niður í 40%. Vörubifreiðar yfir 3 tonn færast úr 40% tolli niður í 30%, en tollur á öðrum bifreiðum verður óbreyttur, en eins og hv. þm. er kunnugt, liggur fyrir að fellt verði niður 60% leyfisgjald af öllum bifreiðum, sem það bera, þ.e. vörubifreiðum undir 3 tonnum, sendiferðabifreiðum og fólksbifreiðum, en auk þess er heimildarákvæði um að endurgreiða toll af bifreiðum til leiguaksturs úr 90% í 70%. Björgunar– og slysavarnatæki, sem nú eru í 20% tolli, falla niður í 0. Frystiþjöppur eru færðar niður úr 15% tolli í 7%. Og háþrýstislöngur úr 35% tolli niður í 7%. Er þetta mikilsvert fyrir hraðfrystiiðnaðinn, einnig er notkun á háþrýstislöngum mikil í sambandi við margs konar stórvirkar vinnuvélar, dráttarvélar og háþrýstibúnað fiskiskipa. Þá eru margs konar mælitæki færð niður úr 35% tolli í 7%. Hefur þetta mikla þýðingu til vöruvöndunar fyrir íslenzkan iðnað, sem nú þarf að bæta sína framleiðslu sem mest má verða. Tollar af öllum spónaplötum eru nú samkvæmt gildandi tollskrá 40%. Í brtt. er lagt til að plötur úr slíku efni, 15 mm og þykkari, fari niður í 20% toll. Frv. gerir hins vegar ráð fyrir að slíkar plötur, þynnri en 15 mm, fari niður í 30%. Þetta er mikilsvert atriði, sérstaklega fyrir húsgagnaiðnaðinn, en þykkar spónaplötur eru uppistaðan í þeirri framleiðslu. Tollur á grammofónplötum til tungumálakennslu er færður úr 50% niður í 0. Einnig segulbönd með fræðsluefni, sem bera nú 75% toll. Barnavagnar eru færðir niður í 50% toll úr 90%. Ég hef nú lýst í stórum dráttum meginbreytingum á 1. gr. frv., þeim sem nefndar eru á þskj. 268 og 283. Einnig eru mikilvægar breytingar við 3. og 4. gr. frv. Lagt er til, að niður sé felldur síðari hluti 12. liðar 3. gr., þar sem er heimildarákvæði til lækkunar eða niðurfellingar á tolli efnivöru í iðnaðarframleiðslunni. Í frv. er gert ráð fyrir að tollur efnisins þurfi að vera verulegur þáttur í kostnaðarverði innlendu iðnaðarvörunnar, en í brtt. er heimildin rýmri og orðin „verulegur þáttur“ felld niður. 20. liður 3. gr. er nýr og veitir hann fjmrn. heimild til að fella niður gjöld af bókum á íslenzku, prentuðum erlendis, enda séu tæknilegir annmarkar á að slíkt prentverk verði framkvæmt hérlendis. Frv. gerir hins vegar ráð fyrir byltingu með niðurfærslu tolla á pappír og bókagerðarefni, t.d. er prent– og skrifpappír færður niður úr 30% í 0%. Sama gildir um bókbandspappa. Prentlitir eru hins vegar færðir niður úr 20 í 10%. Ákvæði 14. liðar eru undanþágur aðflutningsgjalda af bifreiðum sendiráðsstarfsmanna og ráðherrabifreiðum í samræmi við reglur um bílamál ríkisins. Þá er veigamikil breyting á 28. lið 3. gr., þar sem endurgreiðsla er heimiluð á tolli vegna skipaviðgerða innanlands. Er miðað við 100 þús. kr. viðgerðarupphæð í stað 500 þús. kr. í frv. Einnig er að sjálfsögðu óbreytt endurgreiðsla á efni til nýbygginga skipa. Hér er um mikilsverðar breytingar að ræða fyrir eigendur fiskiskipa og að sjálfsögðu einnig íslenzkan málmiðnað. Í 50. lið 3. gr. hefur heimild til endurgreiðslu efnistolla verið gerð nokkuð einfaldari. Gr. gerir ráð fyrir endurgreiðslu á tollum á hráefni vegna iðnaðarframleiðslu, sem flutt var inn eftir 1. des. s.l. Bætt er einnig við gr. heimildarákvæði vegna tolla af timbri, innfluttu eftir 1. ágúst s.l. 52. liður 3. gr., sem er nýr liður, kveður sérstaklega á um endurgreiðsluheimild á tollum á efni til framleiðslu rafagnatækja og efni til rafhitunar og rafmagnsvatnshitunartækja. Ég vek athygli á, að á þskj. 283, 52. lið á bls. 4, hefur orðið rafagnatæki misritazt, og hefur skrifstofu Alþ. verið gert aðvart um það. Heimildin vegna rafhitunartækja er til komin af því, að slík tæki eru framleidd í landinu, en tollur af þeim er með frv. færður úr 80% niður í 35% skv. sérstakri beiðni Sambands ísl. rafvirkja, en rök fyrir því eru að auka notkun rafmagns til húshitunar, sem að sjálfsögðu er mikilsvert. Við 4. gr., þar sem frv. veitir undanþágumöguleika á tollum af munum, sendum til aðvinnslu erlendis, er heimildin rýmkuð með brtt., þannig að slík vara þarf ekki að seljast á erlendum markaði, til þess að endurgreiðsla sé heimil. Dæmi eru til þess, að slík endurgreiðsla á sama rétt á sér, þótt varan sé seld á innlendum markaði. Ég hef nú lýst meginbreytingum, sem brtt. á þskj. 268 og 283 fela í sér, en freistandi væri að fara nokkrum orðum um frv. í heild, svo veigamikið sem það er og á væntanlega eftir að verða lyftistöng fyrir ekki aðeins íslenzkan iðnað, heldur alla þætti íslenzks atvinnulífs. Eins og ég tók fram, þá hafa verið gerðar verulegar breytingar á tollum yfirleitt, þótt megintilgangurinn væri hins vegar EFTA–aðildin og aðlögun íslenzks iðnaðar að EFTA–markaði. Ég er sannfærður um, að þeir, sem stunda iðju og iðnað, mega vel við sinn hlut una, og ég róma þann samstarfsvilja og lipurð sem hæstv. fjmrh. og starfsmenn hans, sem starfað hafa með fjhn. þingdeildanna, hafa sýnt í hvívetna. Ég vil líka fullyrða, að landbúnaður og sjávarútvegur bera heldur ekki skarðan hlut frá borði. Í heild ætti þessi breyting á tollskránni að verða íslenzkum atvinnuvegum og landsmönnum öllum til góðs og stuðla að meira jafnvægi og betri atvinnumöguleikum. Enda þótt hv. stjórnarandstaða hafi ekki viljað samþykkja meirihlutaálit fjhn. og mæla með þessu lagafrumvarpi og brtt., þá skilst mér, að óánægja þeirra risti ekki djúpt og að þeir séu raunverulega sammála öllum breytingum sem gerðar hafa verið. Hins vegar liggur fyrir till. frá þeim um nokkra tollaniðurfellingu, sams konar till. og hv. 4, þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, o.fl. fluttu í Nd., en náði þar ekki fram að ganga. Geta má þess einmitt í sambandi við frekari tollaniðurfellingu, að eftir beiðni hv. 4. þm. Norðurl. e., Björns Jónssonar, sem er sjúkur, útvegaði fjhn. Ed. upplýsingar frá fjmrn., hvað kosta mundi að fella alveg niður vélatollinn, frá 7% niður í 0. Það er talið nema 85 millj. kr. En að fella alveg niður tollinn af efni til iðnaðar er talið mundu kosta 150 millj. kr. Hvort tveggja er þetta miðað við vélar og efni, sem frv. gerir ráð fyrir að mundi lækka, en með brtt. hefur verið gengið mun lengra, svo gera má ráð fyrir að slíkt mundi kosta ríkissjóð hátt í 300 millj. til viðbótar þeim 545 millj., sem áætla má tekjumissi nú. Meiri hl. fjhn. leggur því til, að frv. verði samþ. til 3. umr. án frekari breyt. heldur en gert er ráð fyrir á þessum 2 þskj., 268 og 283.



Herra forseti. Ég vil í sambandi við það, sem frsm. meiri hl. fjhn. gat um varðandi tekjumissi ríkissjóðs af þessum síðustu tölum, sem athugaðar voru af hálfu rn., geta þess, að okkur greinir ofurlítið á um, hvað tölurnar hafa hækkað í meðförunum. Það hefur nú verið talið að tekjutap ríkissjóðs vegna þessara brtt. yrði 30 millj., en hann tilgreindi 50 millj. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvor talan er réttari en það hefur verið talað um 30 millj. Tekjutapið vegna niðurfellingar tolla af efnivörum og vélum til iðnaðar var áætlað 85 millj. í öðru tilfellinu og 135-140 millj. kr. í hinu tilfellinu og ég tók það fram, að það hefði verið miðað við upphaflega frv. Það kann að vera að þær hafi breytzt a.m.k. eitthvað þessar tölur. Það kann vel að vera, að þessar tölur séu réttar ég hef ekki neina aðstöðu til þess að dæma um það. Hv. frsm. hefur rakið þær breyt., sem gerðar hafa verið á frv. og mun ég þess vegna ekki fara nema lítillega út í þá sálma. Það er rétt, sem kom fram hjá honum í sambandi við það þegar báðar fjhn. störfuðu að þessu máli, að þá vorum við sammála um allflestar þær brtt., sem fram komu, þó við höfum ekki flutt sameiginlegt nál. Við vorum sammála þeim brtt., sem komu fram í Nd., enda þótt þær væru fluttar af form. fjhn. Nd. einum. Mér finnst rétt í upphafi að vekja athygli á því, að þetta frv. um tollskrá, sem hér liggur nú fyrir, var lagt fram á Alþ. í öndverðum desembermánuði. Hér er um stórmál að ræða og sú breyting á tekjuöflun ríkissjóðs, sem þetta frv. m.a. felur í sér, er bein afleiðing, eins og áður hefur komið fram, af því, að Ísland gerist aðildarríki að EFTA. Í upphafi var ætlunin, að þetta frv. væri afgr. fyrir jól, en svo varð þó ekki, m.a. vegna eindreginna mótmæla af hálfu stjórnarandstöðunnar, sem taldi sig ekki hafa nægar upplýsingar um málið og taldi heldur ekki nægan tíma til að afgreiða svo stórt mál á örfáum dögum fyrir jól, á mesta annatíma þingsins. Fjhn. beggja þd. hafa, eins og ég gat um áðan, yfirfarið frv. sameiginlega og athugað þær beiðnir um breyt. og þær ábendingar, sem fram hafa komið. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, mun vera lengsta þskj., sem lagt hefur verið fram á Alþ. og ég hygg að það hafi ekki í annan tíma verið bornar fram fleiri brtt. við nokkurt frv. heldur en hér hefur verið gert. Ég var að telja það saman áðan og mér taldist til, að þær væru 218, sem búið væri að samþykkja, fyrir utan brtt., sem felldar hafa verið. Þetta allt er svo fyrir utan þær breyt. sem gerðar eru á heimildarákvæðum. Fjhn. beggja deildanna komu saman á all marga fundi við athugun á þessu frv. og er rétt að það komi fram, að góður vilji var af hálfu þeirra, sem leystu þetta starf, um það að ganga til móts við margar óskir, sem fram komu og var það aðallega form. fjhn. Nd., sem þar átti hlut að máli og eðlilega stýrði þeim umr. Mér er skylt að geta þess hér. Starf fjhn. var fyrst og fremst bundið við það, að samræma tollskrána þeim breyt., sem leiðir af EFTA–aðildinni. Hins vegar er þess ábyggilega orðin full þörf, að heildarendurskoðun tollalöggjafarinnar fari fram, því þar eru ýmis ákvæði, sem eru fráleit og óheppileg og þarfnast breytinga og leiðréttinga hið fyrsta. Eins og kunnugt er, þá felur þetta frv. í sér þá meginstefnu, að verndartollar lækka um 30% samkv. EFTA–samkomulaginu, enn fremur lækka hráefnistollar um 50% og tollar á vélum úr 25% í 7%. Þó að lækkun á hráefnis– og vélatollum sé aðeins meiri, en á verndartollunum, þá hygg ég að niðurstaðan verði sú, að meiri lækkun verði á hinni innfluttu erlendu vöru, en á innlendu framleiðslunni. Mun þetta gera stöðu iðnaðarins heldur óhagstæðari en áður var. Það er talið af fyrirsvarsmönnum þessa frv., að tollvernd iðnaðarins verði svipuð eftir samþykkt þessa frv. og áður var. Þetta dreg ég þó í efa, enda mun þetta æðimisjafnt eftir iðngreinum. Ég hygg t.d., eins og glögglega kom fram hjá frsm. meiri hl. áðan, að járniðnaðurinn standi ekki lakar og jafnvel heldur skár að vígi eftir en áður, en ýmiss konar timburiðnaður og jafnvel kemískuriðnaður standi lakar að vígi. Þess vegna hefði m.a. átt að lækka hráefnis– og vélatollinn meira eða afnema hann með öllu, eins og lagt hefur verið til. Ég tel það raunar óhjákvæmilegt á næstunni, ef iðnaðurinn á ekki að bíða óbætanlegt tjón. Ýmsar þjóðir, sem framarlega standa í iðnvæðingu, t.d. Bandaríkin, munu á sumum sviðum hafa verndartolla og telja sér það nauðsyn, til að búa svo að iðngreinunum, að lífvænlegt teljist. En okkur, 200 þús. sálum, er ætlað á 10 árum að verða svo mikil iðnaðarþjóð, að við getum keppt við hinar margumtöluðu 100 millj., án þess að þurfa að búa sérstaklega að okkar iðnaði. Ég hygg, að það fari ekki á milli mála, að næstu 4 árin verði örlagatímabil íslenzks iðnaðar og vonandi er, að takast muni að auka svo samkeppnishæfni hans og styrkja svo stöðu hans, að hann standist hina harðnandi samkeppni, þegar verndartollarnir lækka og verða síðan afnumdir. Ég tel, að ekki veiti af því að afnema véla– og hráefnistolla til að bæta stöðu iðnaðarins. Í samræmi við það flytjum við á sérstöku þskj. brtt. um ákvæði til bráðabirgða um endurskoðun á tollskránni, varðandi atriði, sem snerta hráefni og hjálparefni til iðnaðarins, með það fyrir augum, að tollar á þessum efnum verði felldir niður. Ég hygg enn fremur, að iðnaðurinn þurfi á enn meiri fyrirgreiðslu að halda, ef hann á að standast hina auknu samkeppni og sú fyrirgreiðsla verði að koma strax, bæði hvað snertir lánamálin og lagfæringar á skattamálum og ýmis önnur atriði, því að iðnaðurinn býr ekki við allt of góð lánakjör. Ég hygg, að það sé rétt með farið, að iðnlánasjóðslánin séu frá 5 ára lánum og allt upp í 10 til 12 ára lán með fasteignaveði. Slíkt telst nú varla nein ofrausn í lánstíma hjá iðnaðarfyrirtækjum. Staða velflestra iðnfyrirtækja er ekki þannig í dag og hefur ekki verið, að þeim veiti nokkuð af hagkvæmari lánum og eftir þær breyt., sem nú eru gerðar, þar sem talið er að tollverndin verði svipuð áfram og hún var, hefur þetta ekki breytzt mikið til hins betra. Við væntanlega aukna og harðnandi samkeppni veitir ekki af að fella niður tolla af hráefni og vélum til iðnaðarins. Þetta frv. gerir ráð fyrir, að tekjutap ríkissjóðs vegna tollalækkana verði um 500 millj. kr., og er þá miðað við innflutning fyrstu 10 mánuði ársins 1969, að viðbættri áætlun fyrir nóvember og desember sama árs og tekjuáætlunin gerð sambærileg við áætlun fjárl. fyrir árið 1970, með því að áætla innflutninginn um 6-7% meiri. Þær brtt., sem þegar hafa verið samþykktar, hefur mér skilizt, að mundu hafa í för með sér um 30 millj. kr. tekjutap til viðbótar fyrir ríkissjóð. Annars er mjög erfitt að gera sér grein fyrir, hverju tekjutapið nemur, m.a. af því, að allur innflutningur verndarvaranna er samkv. þessu frv. áætlaður frá EFTA–löndunum, þ.e. með lægri tolltekjum. Því er það alveg augljóst mál, að það skeður ekki á einum og sama degi, að hætt verði að flytja slíkar vörur inn frá þeim löndum utan EFTA, sem við höfum á undanförnum árum haft skipti við og þess vegna hljóta tolltekjur að verða hærri en gert er ráð fyrir og þar af leiðandi tekjutapið minna. Það tekur langan tíma að flytja viðskipti svo á milli viðskiptalandanna. Það gerist ekki í skyndingu, nema því aðeins að þeir, sem vörunnar eiga að njóta, fari að skoða verðlagið betur, en við höfum gert hingað til hér á landi. Okkur hefur verið ýmislegt annað betur gefið, en að hugsa um það, hvar við fengjum hlutina ódýrasta. Í sambandi við niðurfellingu á tolli á vélum til iðnaðar, hefur lauslega verið athugað, hvað það mundi kosta ríkissjóð í lækkuðum tekjum. Að vísu er, eins og ég gat um áðan, nokkuð erfitt að átta sig á því til hlítar, en tölvan mun hafa verið spurð og svar hennar mun hafa verið eitthvað nálægt því, að það kostaði röskar 100 millj. kr. og er þá miðað við frv. eins og það er eftir breytingarnar nú. Afnám tolla á efnivörum til iðnaðar mundi á sama hátt kosta um 135 millj. kr., og ef EFTA–tollurinn væri látinn gilda við innflutning frá öllum löndum á verndarvörum, mundi það kosta um 50 millj. kr. Og þó gerir þetta tollskrárfrv. ráð fyrir, að svo verði. Samkv. þessum útreikningi mundi það því kosta rösklega 200 millj. kr., ef tollar af vélum og efnivörum til iðnaðarins yrðu felldir niður. Nú er rétt að taka það fram, að ég get ekki frekar en aðrir fullyrt það, að þessar tölur séu réttar, þó að okkur greini nokkuð á um þetta. Það kom hér fram í umr. í dag, að þótt tollar séu lækkaðir á vissum vörutegundum, þá þýðir það ekki alltaf lækkun á þeim tekjum, sem ríkissjóður fær og nefndi hæstv. fjmrh. tvö glögg dæmi um það, að þrátt fyrir að tollur væri lækkaður minnkuðu tekjur ríkissjóðs af innflutningnum ekki. Á þskj. 302 höfum við hv. 11. þm. Reykv. lagt fram nokkrar brtt. Það er við 1. gr. frv., tollskrárflokk 84.24.01 til 09, varðandi jarðvinnsluvélar og tæki til landbúnaðar. Gert er ráð fyrir því, að söluskattshækkun um 3 1/2% muni valda því, að þessi tæki hækka nokkuð í verði frá því, sem nú er. Sama máli mun gegna um vélar til sjávarútvegsins. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna fór fram á það í bréfi, dags. 23. jan. s.l. til fjhn. Nd., að felldur yrði niður tollur og söluskattur af flökunarvélum og fleiri vélum til sjávarútvegsins. Segir í bréfi þeirra, með leyfi hæstv. forseta: „Vér viljum benda á, að tollur af flökunarvélum o.s.frv. (tollskrárflokkur 84.30.05), lækkar samkv. frv. úr 10% í 7%, sem þýðir hækkun gjalda á þessum lið, ef söluskattur hækkar, eins og gert er ráð fyrir. Vér viljum því, jafnframt því að óska eftir niðurfellingu á tolli, koma á framfæri óskum um niðurfellingu á söluskatti á ofangreindum vöruflokkum.“` Við höfum tekið undir þessa ósk S.H. af þeirri ástæðu, að fiskiðnaðinum er nauðsyn að vélvæðast. Geti fiskiðnaðurinn ekki fengið þessar vélar, minnka afköstin og ekki verður risið undir þeim tilkostnaði, sem verður við reksturinn. Nú er það augljóst mál, að kaup og annar kostnaður, bæði vegna hráefnis og annars, í fiskiðnaði hlýtur að fara hækkandi. Þessu verður ekki mætt á annan hátt en með bættum vélakosti, bættu skipulagi og hagræðingu. Við höfum á þskj. 302 flutt viðauka till. við heimildarákv. 38. tölul. 3. gr., þar sem heimilt er að lækka eða fella niður gjöld af vélum, sem eingöngu eru notaðar til framleiðslu á niðursoðnum sjávarafurðum til útflutnings. Ég sé ekki neina sanngirni í að mismuna þessum greinum útflutningsiðnaðarins, nema síður sé. Allar þær vélar, sem ég drap á, þ.e. flökunarvélar, flatningsvélar, síldarsöltunarvélar, roðflettivélar og hausskurðarvélar, eru eingöngu notaðar við vinnslu sjávarafurða til útflutnings og trúi ég því ekki, að hér verði gerður munur á. Fyrir því höfum við flutt brtt. þá, sem ég nefndi, við heimildargreinina. Í bréfi því frá S.H., sem ég minntist á, er einnig farið fram á lækkun tolla á fleiri vélategundum. Flestar þeirra, eða ýmsar þeirra a.m.k., eru smíðaðar hér heima. Hefði sú lækkun, sem þar er beðið um, verið samþ. leiddi það aftur af sér, að íslenzki iðnaðurinn varð að flytja inn m.a. handverkfæri, til þess að geta smíðað þessi tæki, með nokkrum tolli og einnig tolli af hráefninu. Það er tæplega við því að búast, að unnt sé að smíða hluti hér heima, þegar bæði efnið og tækin til smíðanna eru tolluð, en tækin erlendis frá flutt inn ótolluð. Það náðist ekki samkomulag um þetta atriði og við höfum ekki viljað fara út í að flytja um það brtt., en ég vil geta þess, að ég veit ekki betur en þetta frv. þurfi að fara aftur til Nd. og þess vegna vildi ég minnast á þessar brtt. okkar nú þegar og eins hitt, að það á ekki að tefja málið neitt, þó að þær sanngirnis till., sem hér er farið fram á, yrðu samþykktar. Ég vænti þess hins vegar, að þessar brtt. okkar njóti skilnings, ekki sízt till. um frystiiðnaðinn, án þess að ég ætli að fara að gera nokkuð upp á milli till., vegna þess að heimildin í 38. tölul. gefur beinlínis tilefni til, að þessu sé skotið þar inn í og mér finnst það fullkomið sanngirnismál, að þessar vélar njóti sömu fríðinda og vélar til framleiðslu á niðursoðnum sjávarafurðum til útflutnings. Við höfum enn fremur á þskj. 302 flutt nokkrar brtt. um tæki til skipa, þannig að þau verði ótolluð. Sú er staðreyndin, að kaupi skipin þessi tæki erlendis og komi sjálf með þau heim, eru þau ótolluð og þeir fá þau fyrir lægra verð. Hins vegar er hér um tiltölulega mjög lágar upphæðir að ræða og enn fremur er hér um öryggistæki að ræða og vænti ég þess, að þessar till. fái einnig að njóta fylgis dm. og verði samþykktar. Þá höfum við flutt brtt. um lækkun á tolli á snjósleðum. Hér er um öryggistæki í vetrarferðum að ræða, þótt komið geti fyrir, að þetta séu kannske tæki, sem notuð eru á annan hátt. En þetta eru öryggistæki úti í dreifbýlinu, þegar allar aðrar samgönguleiðir eru lokaðar og teljum við, að slík tæki, sem bæði læknar og aðrir, sem sinna heilbrigðisþjónustu, þurfa að nota í brýnum erindum, eigi að lækka úr 40% tolli í 15%. Áðan minntist frsm. meiri hl. á eina brtt. og það var í sambandi við endurgreiðslu á viðgerðum á skipum. Eins og hann gat réttilega um, hefur sú endurgreiðsla verið miðuð við 500 þús. kr., þannig að þá fengist endurgreiddur tollur af efni, sem til viðgerðarinnar fór. Nú hefur þessu verið breytt þannig, að þetta hefur verið hækkað upp í 1 millj. og þá þarf að endurskoða þá reikninga, sem um er að ræða. Sé viðgerðin 100 þús. kr. eða meira, allt að 1 millj., þá er ætlunin að búa til einhvern prósentustiga, sem gengur sjálfkrafa fyrir sig, þannig. að ekki þurfi að vera að rífast í þessu og þetta gangi fyrir sig með eðlilegum hætti. Eftir er að sjálfsögðu að útbúa þennan stiga, en ég tel þessa breytingu mjög þarfa og mjög sanngjarna. Ég hef stuttlega drepið á helztu brtt., sem við flytjum við þetta frv. Ég hef sleppt að minnast á fjölmargar till., sem komu til umr. í n. og ábendingar, sem einnig komu fram. En ég get ekki stillt mig um að lokum að minnast á einn kaflann, sem mér finnst, að hafi orðið nokkuð út undan, enda þótt nokkur leiðrétting fengist á honum við 3. umr. í Nd. Það er 90. kafli tollskrárfrv., en undir þann flokk koma flest eða öll rannsókna– og mælitæki, sérstaklega fyrir iðnaðinn. Það fékkst, eins og ég sagði, nokkur lagfæring á þessu með því, að það voru tekin inn tvö atriði við 3. umr. í Nd., en ég tel, að þar hafi of skammt verið gengið, þó að lengi megi deila um það, hvað langt eigi að fara í þessu efni. En það færist mjög í vöxt hjá iðnfyrirtækjum almennt, að efla rannsóknir á eigin vegum, til að tryggja sem bezta og vandaðasta framleiðslu. Allt of mörg fyrirtæki eiga þess engan kost, að ráða tæknimenntaða menn í þjónustu sína, m.a. vegna þess, að þeim er ofviða að eignast þau tæki, sem til þess þarf. Ég tel, að þessu þurfi að breyta. Sá skilningur verður að vera fyrir hendi, að iðnaðurinn þurfi í síauknum mæli á rannsóknarstarfsemi að halda. Nútímaiðnaður verður ekki rekinn án þess og aðild Íslands að EFTA skapar iðnaðinum aukna samkeppni, sem mæta verður m.a. með aukinni þekkingu og hagnýtingu hennar hér heima. Við viljum ekki, að útlendingar vinni þau rannsóknarstörf fyrir okkur. En úr þessu verður ekki bætt, nema íslenzk iðnfyrirtæki geti átt þess kost, að búa svo að sínum tæknimönnum, eins og keppinautar okkar gera. Á þetta vil ég benda hér, því að mér finnst 90. kaflinn svo þýðingarmikill, að ekki veiti af því, að nú þegar verði ráðandi sá skilningur, að eigin rannsóknarstarfsemi iðnfyrirtækja verði að aukast. En þar þarf ríkisvaldið að koma til móts við fyrirtækin og hafa tolla svo lága sem unnt er í því efni. Ég hef drepið nokkrum orðum á flest þau atriði, sem snerta þetta tollskrármál. Málið er yfirgripsmikið og af nógu að taka. Ég mun þó ekki lengja þessar orðræður mikið úr þessu, þó að ýmis tilefni séu til frekari umr. um þau. Þegar fjhn. unnu saman, var ég samþykkur flestum brtt., tel raunar ávinning iðnaðarins hafa orðið töluverðan, ekki sízt vegna þess, að betri tími gafst til þess að skoða þetta, heldur en í upphafi var ætlað. Ég mun því greiða frv. atkv. mitt, en ég vænti þess, að þær brtt., sem fluttar eru á þskj. 302, hljóti velvilja hv. þdm. Frv. mun sennilega, eins og ég gat um áðan, þurfa að fara aftur til Nd., vegna breytinga, sem hér verða gerðar í sambandi við mjólkurfernur, eftir því sem ég veit bezt og tveggja annarra smávægilegra breytinga og þess vegna ætti ekki að verða töf að því, þó okkar brtt. yrðu samþ. í leiðinni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hefja efnisumr. um þetta mál, enda tilefnislaust að verulegu leyti. Ég vil fyrst og fremst nota tækifærið til þess að þakka fjhn. þessarar hv. d. fyrir þá vinnu, sem hún hefur lagt í athugun frv. með fjhn. Nd. og hversu vasklega hefur þar verið að verki gengið, jafnan með fullum skilningi á eðli þess vanda, sem við er að glíma. Það var engum ljósara en mér, að það mundi koma fram mýgrútur af óskum um breytingar á tollskránni og svo lengi sem nokkrir tollar eru til, þá geri ég ráð fyrir því, að það muni koma fram óskir um það, að lækkaðir verði tollar á þessum eða hinum vörunum, þannig að það var ekki auðvelt mál, að fara hér bil beggja, að sýna sanngirni og ganga til móts við óskir manna, eftir því sem efni stóðu til, án þess þó að valda þeim vandræðum, að ríkið yrði fyrir þeim áföllum tekjulega, sem ekki yrði við ráðið. Það er að vísu svo, að það hafa verið samþ. yfir 200 brtt. við þetta frv. Þær hafa allar verið gerðar í samráði við rn. og ég hef fúslega fallizt á þær og enginn ágreiningur verið milli rn. og fjhn., hvorki þessarar hv. d. eða Nd. um þau efni og það hafa allir lagzt á eitt um að reyna að ná fram bærilegum friði um málið. Mér þykir mjög vænt um það, að ekki skuli aðeins stjórnarliðið í deildunum, heldur einnig stjórnarandstaðan, í meginefnum telja, að hér hafi verið haldið þannig á, að menn geti bærilega við unað. Og það er rétt að vekja athygli á því og leggja áherzlu á það, eins og hv. frsm. fjhn. gerði hér áðan, að meginbreytingar tollskrárinnar voru miðaðar við EFTA–aðildina, þó það séu vitanlega mörg önnur atriði, sem æskilegt væri að endurskoða í tollskránni. Það hefur raunar verið gert á undanförnum árum, síðast fyrir tveimur árum síðan, þegar tollabreytingar voru gerðar og auk þess á síðasta þingi einnig, en þá voru gerðar stórfelldar kerfisbreytingar á tollskránni. Hún er, eins og menn vita, samræmd við hina svokölluðu Brüssel–tollskrá, sem allar hinar vestrænu þjóðir fara eftir, varðandi tollflokkun vara, en það er mjög þýðingarmikið atriði. En það hefði einnig frá bæjardyrum okkar í fjmrn. séð, verið æskilegt að lagfæra aðra tolla, sem ekki varð við ráðið af fjárhagsástæðum. Það var því sinnt þeirri meginlínu, sem hér hefur verið skýrð og ég gat um í framsöguræðu, að tollskrárbreytingin nú yrði fyrst og fremst miðuð við EFTA–aðildina. Vitanlega hefði verið mjög æskilegt að geta farið með alla vélatolla nú þegar niður í 0. Að því hlýtur að verða stefnt, en það er ekki viðráðanlegt vegna þess tekjutaps, sem af því hlýzt. Og fyrir iðnaðinn er það að sjálfsögðu stórt spor, sem hér er stigið honum til hagsbóta með því að færa niður tolla á iðnaðarvélum, en því miður hefur hingað til verið litið á iðnaðinn í mörgum greinum sem annars flokks atvinnugrein, ef svo má segja, því að iðnaðurinn hefur búið við allt aðra tollflokkun á sínum vélum en sjávarútvegur og landbúnaður, en situr nú við sama borð eftir þessa breytingu. Þá hefur einnig verið gerð sú lækkun á vélatollum almennt, að söluskatturinn á ekki að þyngja aðstöðu atvinnugreinanna, hvorki landbúnaðar né sjávarútvegs, í sambandi við þær breytingar, sem nú eru gerðar, þar sem það getur naumast talizt vera hækkun, þó að söluskatturinn nemi 1/2% umfram tollalækkunina. Ég tel því, því miður, ekki neinn möguleika á þessu stigi málsins til þess að framkvæma þá breytingu, sem hér hefur verið lögð til og var reyndar líka í Nd., að vélatollar yrðu almennt lækkaðir niður í 0%. Það má færa ýmis rök fyrir því, að það hefði átt að veita sömu heimildir varðandi ýmsar vélar sjávarútvegs og veittar voru niðursuðuiðnaðinum. Þó er sannleikurinn nú sá, að þetta er ekki alveg hliðstætt og ástæðan til þess, að þessi heimild var veitt á sínum tíma, byggðist á því, að hér var verið að byggja upp alveg nýja atvinnugrein, úrvinnslu úr sjávarafla, sem kemur sjávarútveginum öllum að sjálfsögðu til gagns, þannig að það var ekki sama nauðsyn að veita hraðfrystiiðnaðinum þessa fyrirgreiðslu, sem átti miklu sterkari undirstöðu heldur en niðursuðuiðnaðurinn í landinu, sem enn berst í bökkum vegna harðrar samkeppni erlendis. Ég held því, þegar málið er skoðað niður í kjölinn, að menn hljóti að geta verið þeirrar skoðunar, að það hafi verið sanngjarnt, sem gert var á sínum tíma, að veita niðursuðuiðnaðinum þessa sérstöðu. Þá tel ég heldur ekki eðlilegt á þessu stigi að fastmarka þá stefnu, að það skuli stefnt að því að afnema alla tolla á hráefnum nú eftir 1 ár. Ég efast um, að það verði iðnaðinum til hagsbóta, en það verður auðvitað stefnt að því marki. Það er í fullu samræmi við óskir iðnaðarins, að áfram verði unnið að þessum málum á þann veg, að tollar á hráefnum verði lækkaðir a.m.k. jafnmikið og helzt meira, en á fullunnum vörum. Framvegis munu næstu tollabreytingar miðast við það, að þær lækkanir komist á, áður en frekari rýrnun verður á tollvernd iðnaðarins. En að slá því föstu nú, þar sem vitað er, að tollabreytingar á aðfluttum vörum verða engar í 4 ár, að iðnaðurinn fái algert hráefnatollfrelsi nú á fyrsta ári, það er ég ekki viss um, að yrði iðnaðinum til hagsbóta, enda hafa iðnrekendur sjálfir ekki borið fram um það neina ósk, því að hætta gæti beinlínis orðið á, að í skjóli þessarar nýju tollverndar risi upp iðnaður, sem ekki ætti sér þá framtíð sem skyldi, einmitt í skjóli svona sérréttinda og ennfremur að iðnaðurinn legði ekki það kapp, sem nauðsynlegt er, á að skapa sér nægilega styrka aðstöðu gagnvart innfluttum vörum, ef svona langt yrði gengið. Hitt er annað mál, að það er rétt, sem hér hefur verið vikið að og ríkisstj. hefur á því fullan skilning, að það þarf að athuga lánamál iðnaðarins. Iðnþróunarsjóðinn fáum við innan tíðar hér til meðferðar, en hann mun stórbæta stofnlánakerfi iðnaðarins. Sannleikurinn er sá, að rannsóknir hafa leitt í ljós, að rekstrarlán iðnaðarins mega teljast mjög viðunandi. Það, sem hefur vantað þar fyrst og fremst, eru stofnlán og rekstrarlánin hafa vegna óviðunandi stofnlána verið notuð meira en skyldi, einmitt til uppbyggingarinnar, þannig að ef það tækist að koma stofnlánunum í eðlilegt horf, þá er ekki hægt að segja, að það sé illa búið að iðnaðinum almennt um rekstrarlán. Varðandi export–lán hefur ríkisstj. lýst yfir því, að það mál er í athugun og þarf að sjálfsögðu að skapa iðnaðinum þá aðstöðu, ef hann getur flutt út vörur, að hann geti boðið sömu fyrirgreiðslu og innflytjendur gera í sambandi við ýmsar vörur, sem keyptar hafa verið erlendis frá með svokallaðri exportkredit, og síðast, en ekki sízt þarf, að kanna til hlítar, hvort staða iðnaðarins hér, skattalega séð, er erfiðari, en í samkeppnislöndunum, þ.e.a.s. hjá öðrum EFTA–löndum. Sú athugun hefur þegar verið í gangi í alllangan tíma og gert er ráð fyrir því, að nú á þessu þingi verði lagt fram frv., sem tekur til meðferðar veigamesta atriðið í því sambandi. Aðeins eitt atriði enn vildi ég minnast á, varðandi tölur um tekjutap, þar sem reiknað er með, að öll vörukaup, sem falla undir EFTA–tollinn, færist yfir til EFTA–landanna. Það er alveg rétt, að í áætluninni, sem fylgir frv., er þetta gert á fyrsta stigi, til þess að menn sæju heildarmyndina af þessu, því það mátti í rauninni gera ráð fyrir því, að þetta yrði svo, þegar um 30% mun á tollum yrði að ræða. Hitt er alveg rétt hjá hv. frsm. minni hl., að það eru auðvitað litlar líkur til, að þetta gerist strax að öllu leyti. Enda vil ég vekja athygli á því, að við endanlega afgreiðslu fjárlaga var ekki gert ráð fyrir því, að hér yrði strax um slíka millifærslu að ræða, þannig að gert var ráð fyrir töluverðri fjárhæð sem tekjuauka í fjárl. frá þeirri áætlun, sem tollskrárfrv. miðar við, að muni leiða af sér tekjutap fyrir ríkissjóð miðað við að á þessu ári verði a.m.k. nokkuð af vörum áfram flutt inn eftir hinum gömlu viðskiptasamböndum. Að öðru leyti held ég, að það sé ekki ástæða til þess að eyða frekari orðum að þessu máli. Ég vildi aðeins koma þessu á framfæri í upplýsingaskyni og taldi rétt að víkja örfáum orðum bæði að brtt. og ástæðunni fyrir því, að ekki er mögulegt að sinna þeim, þó að það sé framtíðin að sjálfsögðu, eins og ég gat um, að því marki verði náð, sem þessar brtt. fjalla um.



Herra forseti. Hér er um smámál að ræða og nánar aðeins formlegs eðlis, sem nauðsynlegt er að samþykkja í sambandi við EFTA–aðildina. Þar eru gerðar ákveðnar kröfur um útbúnað tollskjala og jafnframt þarf að ganga frá sérstökum reglum varðandi refsiákvæði, sem eru til samræmingar því, sem gildir í öðrum EFTA-löndum varðandi ófullkomnar og rangar upplýsingar í sambandi við uppruna vara og í þriðja lagi þarf að útbúa skjöl með sérstökum hætti með hliðsjón af EFTA–uppruna. Þetta frv. er, eins og ég segi, eingöngu formlegs eðlis. Það var samþykkt einróma í hv. Nd. og ég vildi leyfa mér að vænta þess, að það gæti einnig gengið hér með sama hætti gegnum þessa hv. d. og vildi því beina því til hv. fjhn., að hún leitaðist við að afgreiða þetta mál sem skjótast. Það þarf að fá afgreiðslu áður en til EFTA–aðildar kemur. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að orðlengja frekar um málið, því eins og ég sagði, er aðeins um formsatriði að ræða, en engin meiri háttar efnisatriði og vil ég því leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Svo sem hv. þdm. er kunnugt, var það boðað þegar fyrir áramót í sambandi við umr. um EFTA, að jafnhliða þeim tollabreytingum, sem gera þyrfti í sambandi við EFTA–aðildina, þá yrði að gera sérstakar ráðstafanir til að afla fjár til að mæta þeim tekjumissi, er hér yrði um að ræða fyrir ríkissjóð. Var þá þegar skýrt frá því, að ríkisstj. áformaði að afla þessa nauðsynlega viðbótarfjármagns með hækkun söluskatts og er frv. það, sem hér um ræðir, í samræmi við þá yfirlýsingu. Söluskattur hér á Íslandi hefur verið óbreyttur allt síðan í ársbyrjun 1965, þ.e. hann hefur ekki verið hækkaður í 5 ár og er nú langtum lægstur á öllum Norðurlöndunum, þar eð söluskattur í þessum löndum er yfir 11% og allt upp í 20% í Noregi, eftir að virðisaukaskatturinn tók þar gildi um síðustu áramót. Hér er lagt til, að söluskatturinn hækki úr 71/2% í 11% og er reiknað með því, svo sem þegar hefur verið áætlað í fjárlögum, að með þessum hætti sé hægt að jafna þann tekjumissi, sem ríkið verður fyrir vegna lækkunar aðflutningsgjalda. Jafnframt er hér um nokkra tekjuöflun að ræða í tvennum tilgangi að segja má. Annars vegar er um að ræða tekjuöflun upp á um 100 millj. kr., sem raunverulega er í sambandi við söluskattsálagninguna og er hugsuð til þess að létta byrðar af söluskattinum hjá þeim, sem hafa erfiðasta aðstöðu, þannig að hér er ekki um að ræða tekjuöflun fyrir ríkissjóð, heldur aðeins millifærslu fjár. En þetta fé rennur til þrenns konar þarfa: til hækkunar fjölskyldubóta, til hækkunar ellilífeyris og til niðurgreiðslu á nokkrum vörutegundum, en áformað er, eins og áður hefur verið lýst yfir, að greidd verði niður verðhækkun sú, sem hækkunin mundi ella leiða af sér, á dilkakjöti og smjöri. Jafnframt hefur verið áformað að fella niður með öllu söluskatt af neyzlufiski. Nú er ekki þar með sagt, að það beinlínis valdi lækkun á neyzlufiski, en það mun a.m.k. koma í veg fyrir verulega hækkun, sem fyrirsjáanleg er annars einmitt á þessari vörutegund vegna þeirrar hækkunar, sem orðið hefur á fiskverði og hlyti að koma fram í verði á neyzlufiski innan skamms. Hér er um að ræða vörutegund, sem er einmitt mjög mikilvæg neyzluvara fyrir þá, sem minnstu hafa úr að spila í þjóðfélaginu og var því þessi ákvörðun tekin, auk þess sem ástæðulaust er að leyna því, að það hafa verið miklir erfiðleikar á að framkvæma innheimtu söluskatts af fiski. Það eru í rauninni fyrst og fremst hinar stærri fiskverzlanir, sem greiða hann, en það er vitað, að mikið af fisksölu fer fram utan fiskverzlana, þannig að ef áætluð fiskneyzla í landinu er borin saman við það, sem inn kemur af söluskatti, þá er auðséð, að söluskattur af þessari vörutegund skilar sér mjög illa. Þannig verður hér ekki um mjög tilfinnanlegan tekjumissi að ræða fyrir ríkissjóð. Í annan stað, eins og fjárlög bera með sér, skortir fjármagn til þess að framkvæma þær miklu hækkanir, sem gerðar voru í meðförum Alþ. á fjárveitingum til verklegra framkvæmda og hv. þm. voru sammála um og enginn ágreiningur um í fjvn. Alþ. Vitanlega varð þá að sjá fyrir fé til þeirra framkvæmda, en það voru á annað hundrað millj. kr., sem þurfti að afla sérstaklega í því skyni og er gert ráð fyrir, að þessi söluskattshækkun jafni einnig þau met. Að öðru leyti, eins og áætlun fjárlaga bendir til, kemur í ljós, að það er ekki gert ráð fyrir því í þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið, fyrst og fremst af Efnahagsstofnuninni, að tekjuaukning ríkissjóðs af þessum ráðstöfunum geri meira en að vega upp útgjöldin vegna verðtollslækkananna og aðra þá útgjaldaþörf, sem ég hef gert grein fyrir. Í 2. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir því að breyta ákvæðum laganna, sem nú gilda, en þar er að finna tilteknar fastmótaðar reglur um það, hvernig haga skuli greiðslu söluskattsins, framtali, álagningu og öðrum atriðum varðandi framkvæmd söluskattsins. Það er augljóst, að það þarf að gera á þessu víðtækar breytingar og í rauninni er ekki hægt að átta sig til hlítar á því, hvaða breytingar þarf að gera, fyrr en söluskattsálagningin nýja er komin á og er þess vegna leitað eftir því í þessu lagafrv., sem er í rauninni eðlilegt og í samræmi við önnur lög um innheimtu opinberra gjalda, að það séu gefnar víðtækar heimildir til þess að ákveða með reglugerð, eftir því sem henta þykir, bæði form á framtölum og hvernig innheimtunni skuli háttað og eftirliti með henni. Ég vil hins vegar láta það koma skýrt fram, að það er ætlunin, að söluskattur verði innheimtur miklu hraðar en áður hefur verið. Hann hefur hingað til verið innheimtur ársfjórðungslega og hefur í rauninni verið kvartað yfir því af ýmsum aðilum. Bæði hefur þetta reynzt nokkuð tilfinnanlegt fyrir söluskattsgreiðendur, þó að vísu felist í því allveruleg hlunnindi að hafa söluskattinn svo lengi í sínum höndum, en hættan hefur verið sú, að fyrirtæki hafa átt erfitt með að standa í skilum ársfjórðungslega, því þau hafa ekki hirt um að leggja til hliðar þá fjárhæð, sem þau eiga að standa skil á. Verður þetta mun tilfinnanlegra eftir því sem söluskatturinn verður hærri. Þá er því heldur ekki að leyna, að þessi ársfjórðungslega innheimta söluskattsins hefur haft mjög ill áhrif á bankakerfið, þar sem geysilegar fjárhæðir hafa streymt út úr bönkunum, annaðhvort úr innistæðureikningum eða þá að fyrirtæki hafa þurft að fá aðstoð síns viðskiptabanka til þess að greiða þær á tilteknum gjalddögum. Þetta hefur að undanförnu verið svo á einum degi, fjórum sinnum á ári. Þá hafa komið inn til ríkissjóðs á þriðja hundrað millj. kr., sem hafa að sjálfsögðu að verulegu leyti streymt út úr bankakerfinu og raskað starfsemi þess. Það er því áformað að breyta álagningu og innheimtu söluskatts, en það eru víðtækar reglur, sem þar þarf að taka til meðferðar og það tekur nokkurn tíma að átta sig á til hlítar, hvernig hagkvæmast yrði að framkvæma þetta. Jafnframt vil ég láta það koma fram, að það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að gera allar hugsanlegar ráðstafanir til að tryggja það, að söluskattur komi til skila. Það er gert ráð fyrir, að áfram standi í lögunum formleg heimild til að stöðva atvinnurekstur, sem er áhrifaríkasta ráðið til þess að ná söluskattinum inn og hefur leitt til þess, að skil af honum hafa verið mjög góð, sérstaklega hér í Reykjavík. Nú á síðasta ári hefur rn. gefið formleg fyrirmæli um það, að slíkri heimild yrði beitt alls staðar á landinu og hefur það leitt til þess, að söluskattur hefur innheimzt mun betur á s.l. ári en áður og meginhlutinn af eftirstöðvum af söluskatti, sem hefur því miður verið töluverður í sumum innheimtuumdæmum. Þær eftirstöðvar eru nú að verða sáralitlar eða horfnar að mestu. En að öðru leyti þarf að sjálfsögðu að tryggja það, að söluskatturinn skili sér og mun einskis látið ófreistað í því efni. Ég vil láta það koma fram, að starfsemi skattrannsóknardeildarinnar hefur verið aukin á þessu ári og ætlunin er, að auka hana enn meir og samræma betur starfsemi rannsóknardeildarinnar og skattstofanna. Annars hefur yfir eftirlit með innheimtu söluskatts ekki verið í höndum ríkisskattstjóra, heldur í höndum skattstofunnar í Reykjavík og er það nú í athugun, hvort það er heppilegt fyrirkomulag eða hvort ætti að breyta þeirri yfirstjórn. Um það get ég ekkert sagt á þessu stigi málsins. Hv. Nd. þótti rétt að lögfesta hér sérstaka heimild til fjmrh. um að innleiða svokallað tvöfalt kassakerfi í verzlunum. Ég lýsti því yfir í d., að ég sæi enga ástæðu til að lögfesta sérstaka heimild í þessa átt, hún mundi vera fyrir hendi samkv. því orðalagi, sem er á þessari gr., ef rn. þætti það henta. Þetta hefur áður komið mjög til greina og verið á dagskrá. En satt bezt að segja hafa menn ekki haft mjög mikla trú á því, að þetta mundi auka öryggi í innheimtu, það mundi raunverulega ekki ná til þeirra aðila, sem mest hætta er á að skjóti söluskatti undan, því margir þeir aðilar hafa ekki einu sinni einn kassa, hvað þá tvo. Í annan stað er það að sjálfsögðu undir hælinn lagt, hvort menn leggja til hliðar í kassa slíkar greiðslur jafnóðum og viðskiptin fara fram. Það er oft og tíðum engin aðstaða fyrir fólk að fylgjast með því, þannig að það er auðvitað ekki hægt að taka það sem góða og gilda vöru, sem kann að vera stimplað á viðkomandi kassa, það mundi kosta rannsókn hvort eð er. Og enn eitt atriði, sem ég benti á í því sambandi, er það, að víða um landið er ekki um nein „kontant“-viðskipti að ræða. Sérstaklega á þetta sér stað í verzlunum úti um land og mundi vera miklum erfiðleikum bundið að fylgjast með því. En ég vil taka það skýrt fram, að með þessu er ég ekki að hafa á móti því, að reyndar séu allar leiðir til þess að innheimta söluskattinn sem jákvæðast og það er vitanlega vaxandi þörf á því, eins og ég sagði, vegna hækkunar hans, heldur vil ég aðeins benda á það, að þetta úrræði hefur verið íhugað og ég álit ekki, að það sé neitt töfraúrræði, sem geti leitt til þess, að við getum leyst þennan vanda. Auk þess er því ekki að leyna, að þetta mun einnig hafa í för með sér mjög mikinn tilkostnað fyrir minni fyrirtæki, sem getur orðið þeim nokkuð þungbær. En sleppum því. Þetta atriði verður að sjálfsögðu að athuga gaumgæfilega, þó það hafi áður verið íhugað og með hliðsjón af þeim breytingum, sem nú verða. Ég tók það fram í Nd., sem ég tel rétt að endurtaka hér, að til meðferðar fjhn. kom erindi frá flugfélögum og skipafélögum, þar sem á það var bent, að söluskattsálagning á farseðla skapaði innlendum aðilum stórfelld vandræði í samkeppni við erlendar ferðaskrifstofur og erlenda söluaðila og jafnvel erlend skipa– og flugfélög, vegna þess að söluskattur af slíkum farseðlum mundi óvíða eða hvergi vera tekinn í nálægum löndum og gæti það leitt til þess, að farþegar færu heldur með erlendum flugfélögum og jafnvel skipafélögum og ekki síður til hins, að hætta væri á því, að menn færu að leika þann leik að kaupa farseðla erlendis og losna þannig við að greiða þann söluskatt, sem er álagður hér. Ég lýsti því þar yfir og vil endurtaka það í þessari hv. d., að þetta vandamál mun tekið til mjög rækilegrar meðferðar og athugunar í rn., sérstaklega hvað varðar söluskatt af erlendum farseðlum. Það er auðvitað allt annað með söluskatt af ferðalögum innanlands. Ég þori ekki að gefa neina yfirlýsingu um það, hvort hægt er að fella hann niður, því þar yrði um að ræða mjög mikið tekjutjón, ef allt þetta á að koma til. En mér sýnist nokkurn veginn augljóst, að það verði að finna úrræði til þess að lagfæra þetta varðandi flugfélögin og skipafélögin, fyrst og fremst þó flugfélögin, í sambandi við sölu farseðla milli landa. Þá lýsti ég því þar einnig yfir, sem ég raunar hef einnig gert í þessari hv. d., að ákveðið væri að fella niður söluskatt af neyzlufiski. Það var talið rétt og nauðsynlegt að þessar yfirlýsingar kæmu fram í d., áður en málið yrði afgr., af því að hv. n. vildi gjarnan, að það lægi hér fyrir, hvernig hugsunin væri að framkvæma þessi atriði. En það var ekki talin ástæða til þess að setja um þetta ákvæði í frv., vegna þess að fjmrh. hefur almenna heimild til þess að fella niður söluskatt af öllum þeim vörum eða þjónustu, sem söluskattur er á lagður, eftir því sem henta þykir. Það eru hins vegar ýmis ákvæði í söluskattslögunum um þjónustu, sem ekki er beinlínis leyft að leggja söluskatt á, það er annað mál. En þetta er sem sagt hægt að gera án nokkurra beinna lagafyrirmæla. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að orðlengja um þetta mál, það hafa komið um það raddir og vafalaust koma þær raddir einnig fram í þessari hv. d., að æskilegt væri að undanþiggja margar aðrar vörutegundir söluskatti. Vitanlega væri æskilegt að undanþiggja söluskatti ýmis gjöld og margvíslegar nauðsynjar, en hér er um það vandamál að ræða, sem ekki verður fram hjá gengið, að með einhverjum hætti verður að afla þess fjár, sem ríkissjóður þarf á að halda til þeirra framkvæmda, sem hið háa Alþ. hefur þegar með fjárlögum ákveðið, að ríkið skuli standa undir. Það hefur ekki verið fundin önnur leið eðlilegri en sú, sem hér er um að ræða, og eins og ég í upphafi máls míns sagði, þá hef ég oftar en einu sinni lýst yfir því í fjárlagaræðum undanfarin ár, að það væri óumflýjanleg nauðsyn að taka til endurskoðunar hið mjög svo háa aðflutningsgjaldakerfi, sem er hér á landi. Aðflutningsgjöld hafa að vísu verið lækkuð verulega á undanförnum árum, en langt frá því nægilega, því þau eru hér hærri en þekkist í nálægum löndum og skapar það að sjálfsögðu margvíslega erfiðleika og hættur í milliríkjaviðskiptum, hvað þá þegar það kemur til, sem nú hefur gerzt, að við erum vegna beinna samninga við erlenda aðila skuldbundnir til þess að lækka þessi gjöld og smám saman fella þau niður gegn þeim fríðindum, sem við höfum talið að væru okkur meira virði. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að orðlengja frekar um þetta á þessu stigi, nema frekari tilefni gefist til, en legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., gerir ráð fyrir hækkun á söluskatti úr 71/2 í 11 %. Að nokkru leyti er þetta afleiðing af þeim tollalækkunum, sem frv. til l. um tollskrá o.fl., sem nú liggur fyrir hv. Alþ., gerir ráð fyrir. Þær tollalækkanir eru að nokkru afleiðing af inngöngu Íslands í EFTA. Í leiðinni á svo að innheimta nokkur hundruð millj. með söluskatti; sem ganga eiga til að vega á móti tollalækkuninni og meira til. Í aths. við frv. til 1. um tollskrá o.fl., sem einnig liggur hér fyrir hv. Alþ., er boðuð ný stefna í skatta– og tollamálum. Þar segir, að sú tilfærsla, sem þetta frv. og tollskrárfrv. gera ráð fyrir, frá aðflutningsgjöldum yfir í söluskatt, sé fyrsta stóra skrefið til þess að hverfa frá aðflutningsgjöldum sem aðaltekjulind ríkissjóðs. Í ljósi þessarar yfirlýsingar verður að líta á þetta frv., sem hér er til umr., sem miklu meira stórmál en annars hefði verið. Og þó er það sannarlega nógu mikið stórmál fyrir almenning, að söluskattur skuli eiga að hækka um 3 1/2%, því væntanlega þýðir það hækkun á söluskatti upp undir 800 millj. kr. miðað við heilt ár. Tollalækkanir munu væntanlega nema um 440 millj. kr. og hreinar viðbótarálögur eru því um 360 millj. kr. En sagan er ekki öll sögð með því. Fyrir almenning verður þessi breyting vafalaust miklu óhagstæðari en sem nemur hinum beinu hækkunum á gjöldunum. Hér hefði sannarlega átt að taka aðra stefnu. Það er vissulega röng og háskaleg stefna að færa gjaldheimtu ríkisins jafnt og þétt yfir í söluskattsformið, hætta að innheimta skatta og önnur gjöld til þarfa ríkisins með þeim hætti, að hinir tekjuhærri, hinir efnameiri greiði hlutfallslega meira. Það var áður fyrr kallað að leggja byrðarnar á þau bökin sem breiðust eru. Nú er verið að snúa þessu við. Með þessu frv. og þeirri stefnu, sem boðuð er, er horfið að því, að gjaldabyrðarnar leggist þyngst á þá, sem óhjákvæmilega verða að kaupa mest af nauðsynjavörum. Það kemur líka glögglega fram í aths. við tollskrárfrv., að þessi er ætlunin. Þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar til lengdar lætur má ætla, að tekjur ríkissjóðs verði háðar minni sveiflum eftir því sem á líður þessa þróun. Miklar og óvæntar tekjur vegna mikilla kaupa á hátolluðum vörum á velgengnistímum mundu hætta að falla til ríkissjóðs. Missir slíkra tekna þegar þrengir að mundi þá ekki verða eins tilfinnanlegur.“ Með öðrum orðum þýðir þetta, að gjöldin á að færa yfir á hinar almennu neyzluvörur manna. Það þýðir, að þegar að þrengir hjá ríkissjóði, á hann tekjurnar samt vísar, því eitt af því, sem við getum nokkurn veginn gengið út frá í þessum heimi, er að í lengstu lög þurfa menn að kaupa sér eitthvað til að borða og klæðast. En þegar þrengir að, þá verða erfiðleikar mismiklir hjá þegnum þjóðfélagsins, þeir verða mestir hjá tekjulágum og fjölmennum fjölskyldum, en jafnvel þó að verulega þrengi að hjá þessu fólki, þá eru til stórir hópar manna, sem hafa góð fjárráð og það er eðlilegt og sjálfsagt, að þeir greiði meiri gjöld til hins opinbera, en hinir efnaminni og tekjuminni. Ástandið er þannig í okkar þjóðfélagi, að tekjuskiptingin er á annan veg en æskilegt væri. Að mínum dómi er söluskatturinn ein versta tegund skattheimtu fyrir almenning. Það er staðreynd, að við verðum aðilar að EFTA og þá verður ekki hjá því komizt að breyta tollunum, að því er tekur til þeirra vara, sem undir EFTA–samninginn koma. En tekna til þess að mæta þeim lækkunum ætti að mínum dómi að afla með allt öðrum hætti, en hér er gert ráð fyrir. Það á tvímælalaust að miða við þá grundvallarreglu, að gjöld á lífsnauðsynjum séu engin, eða sem allra minnst. Sú stefna, sem boðuð er, að lækka og fella niður aðflutningsgjöld af munaðarvörum og afla í þess stað tekna með söluskatti, hlýtur að koma óeðlilega niður á almenningi, nema jafnframt séu gerðar víðtækar ráðstafanir í launamálum, tryggingarmálum, t.d. með greiðslu hærri fjölskyldubóta, eða á öðrum sviðum, til þess að vega á móti þessari breytingu. Ég er andvígur því frv. um hækkun söluskatts, sem hér liggur fyrir. Og enn þá andvígari þeirri stefnu, sem fram kemur í aths. við tollskrárfrv., um að hætta að innheimta misháa tolla eftir mikilvægi vörunnar fyrir þegnana. Vafalaust mun sú andstaða, sem vitað er um í hv. þd. gegn þessu frv., þó ekki nægja til þess að fella það. Þess vegna tel ég sjálfsagt að gera tilraun til þess við 2. umr. málsins að flytja við það brtt., til þess að reyna að draga úr þeim byrðum, sem frv. leggur á almenning, eins og unnt er. Kemur þar til greina afnám söluskatts á brýnustu lífsnauðsynjum, hækkun fjölskyldubóta og lagfæringar á skattinum, svo eitthvað sé nefnt. Raunar þarf einnig nauðsynlega að endurskoða allt skattakerfið. Það er á allra vitorði, að tekjurýrnun hefur orðið gífurleg hjá almenningi að undanförnu, og stórfelld launahækkun er orðin óumflýjanleg nauðsyn, sem ekki verður með nokkurri sanngirni staðið gegn. Þetta frv. um hækkun söluskatts, sem hér liggur fyrir, eykur verulega á þá nauðsyn. Mín skoðun er sú, að skynsamlegra væri fyrir ríkisstj. að koma til móts við brtt., sem leitast við að draga úr áföllum í sambandi við hinar auknu álögur, heldur en að knýja fram stóraukin útgjöld almennings, sem á engan hátt er fær um að standa undir núverandi framfærslukostnaði, hvað þá þeim miklu verðhækkunum, sem verða afleiðing þessa frv., nema til komi stórfelldar launahækkanir. Ég get fullyrt það, að meðal launamanna er þetta frv. mikið rætt. Og menn hafa miklar áhyggjur af því, að enn á að vega í þann knérunn að rýra tekjur launamanna. Það er óhætt að fullyrða það eftir þær yfirlýsingar, sem ýmsir valdamiklir menn í fjármálalífi þjóðarinnar hafa gefið nú um þessi áramót, um að flest gangi nú í haginn í efnahagsmálum, að menn hafi sízt búizt við því, að nú dyndi yfir enn ein holskefla verðhækkana og kjararýrnunar. Þetta frv. var af hv. fjhn. Nd. sent til umsagnar þeirra launþegasamtaka, sem ég er formaður í, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og stjórn samtakanna gerði ályktun um þetta mál. Í svari stjórnar BSRB segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Í grg. með frv. til l. um tollskrá o.fl. er frá því greint, að sú breyt. á tekjustofnum ríkissjóðs frá aðflutningsgjöldum yfir í söluskatt, sem þessi frv. gera ráð fyrir, sé fyrsta stóra skrefið til að hverfa frá aðflutningsgjöldum sem aðaltekjulind ríkissjóðs. Sú stefna að lækka og fella niður aðflutningsgjöld af munaðarvörum og afla í þess stað tekna með söluskatti hlýtur að færa gjaldabyrðina óeðlilega yfir á herðar hins almenna launþega, nema jafnframt séu gerðar víðtækar ráðstafanir í launamálum, tryggingamálum eða á annan hátt til að vega á móti þessari breytingu. Þá fylgir þessu sú hætta, að mun erfiðara er að koma í veg fyrir undandrátt á söluskatti en að öllu jöfnu. Stjórn BSRB er af framangreindum ástæðum andvíg þeirri stefnu, sem fram kemur í fyrrgreindum frv., án frekari ráðstafana. Jafnframt ítrekar bandalagsstjórnin ályktanir samtakanna um nauðsyn á auknu eftirliti með skattframtölum og söluskattsskilum.“ Hvernig hugsar hæstv. ríkisstj. sér, að það geti gengið svo til áfram, að launum manna sé þrýst langt niður fyrir það, sem eðlilegt getur talizt og hægt er að bjóða launþegum? Og vissulega eru það margir, sem ekki láta sér þetta lynda. Dæmi um það er sá mikli fjöldi manna, sem hefur flúið til annarra landa, þar sem atvinna er fyrir hendi og launakjör eru lífvænleg. Ég hef hér undir höndum upplýsingar um launakjör opinberra starfsmanna í Danmörku, en þar voru gerðir nýir samningar við opinbera starfsmenn á síðasta ári, sem síðan voru staðfestir með lögum, eins og tíðkast þar í landi. Ég skal taka það fram, áður en ég vitna í þessar upplýsingar, sem ég hef áður tekið fram opinberlega, að fullkominn samanburð er ekki hægt að gera á launum í öðrum löndum og hér, nema traustar upplýsingar liggi fyrir um verðlag. Þó gefa þessar tölur, sem ég mun hér nefna, áreiðanlega allgóða hugmynd, gefa mynd um þann mismun kjara, sem er hér og í Danmörku. Ég tek þá fyrst dæmi um bréfbera. Byrjunarlaun bréfbera í Danmörku samkvæmt samningunum, sem gerðir voru þar í fyrra, eru 26.500 kr. á mánuði, en hámarkslaun eftir 12 ára starf 30 þús. Hvernig er þetta svo á Íslandi? Hver eru byrjunarlaun og hámarkslaun bréfbera á Íslandi í dag? Jú, byrjunarlaun eru 11.900 kr. og hámarkslaun eftir 12 ár 14 þús. Ég tek hér annað dæmi, af ljósmæðrum. Í Danmörku hefur ljósmóðir í byrjunarlaun 35.700 kr. og í hámarkslaun 40 þús. kr. eftir 10 ár. Á Íslandi eru byrjunarlaun ljósmóður 13.814 kr., en hámarkslaun 16.188 kr. eftir 12 ára starf. Þá vil ég taka hér dæmi um arkitekt. Í Danmörku, samkv. þeim samningum, sem ég nefndi, hefur arkitekt 80 þús. kr. á mánuði, á Íslandi 22.200 kr. og hámarkstaun eftir 8 ára starf 24.400 kr. Allt er þetta miðað við íslenzkar krónur. Það er staðreynd, að þeir aðilar, sem nógu mikla hörku hafa sýnt, hafa fengið sitt fram, þó að valdhöfunum hafi ennþá tekizt að leyna því, með hvaða hætti hefur verið samið við ýmsar stéttir þjóðfélagsins. Það væri t.d. fróðlegt að fá það upplýst hjá hæstv. ráðh., hvernig samið var við flugmenn á s.l. sumri, eftir að þeir höfðu brotið á bak aftur brbl. um bann við launahækkunum til þeirra, sem ríkisstj. setti. Það er opinbert leyndarmál, að fyrir milligöngu ríkisstj. var samið um mjög verulegar launahækkanir til flugmanna, á sama tíma sem með harðri hendi voru knúðir fram smánarsamningar við verkamenn og aðra launamenn. Og það er einnig staðreynd, að ýmsum öðrum stéttum hefur tekizt að rétta verulega hlut sinn og nýjasta dæmið, sem ég hef frétt um, en hef þó ekki haft aðstöðu til að fá staðfest, er að blaðamönnum muni fyrir fáum dögum hafa tekizt að semja um rösklega 20% launahækkun. Ég þori ekki að fullyrða, að þetta sé rétt, en þetta eru þær fréttir, sem ég hef fengið, en óstaðfestar. Sjálfsagt vita hæstv. ráðh. nánar um þetta. Stjórnarblaðið Vísir upplýsir það fyrir tveim dögum, að vilji muni vera hjá ríkisstj. til þess að hækka verulega laun ráðuneytisstjóra, dómara og annarra hæst settu embættismanna hjá ríkinu. Ég get fullvissað hv. alþm. um, að samtök opinberra starfsmanna telja óhjákvæmilega nauðsyn, að allir opinberir starfsmenn fái verulega launahækkun eins fljótt og verða má. Ég leyfi mér að vona, að það sé ranghermi hjá dagblaðinu Vísi, að vilji ríkisstj. sé eingöngu til þess að hækka laun „toppanna“, eins og blaðið kemst að orði. Ég vona, að vilji verði fyrir allsherjar kjarabótum til opinberra starfsmanna og allra launþega í landinu. Enn hefur Bandalag starfsmanna ríkis og bæja ekki tekið ákvörðun um þær launakröfur, sem settar verða fram næsta sumar. En af því, sem er að gerast í landinu, er augljóst, að kröfur verkalýðsfélaganna og BSRB hljóta að verða háar og þær verða áreiðanlega ekki bara fyrir „toppana“, heldur alla starfsmenn. Í þessu efni hlýtur að vera höfð mikil hliðsjón af því, sem er að gerast á hv. Alþ. þessa dagana. Með þeirri stefnu, sem tekin er með hækkun söluskattsins og væntanlegri tilfærslu ríkisteknanna meira og meira yfir í söluskatt er bætt olíu á eld dýrtíðar í landinu, svo þolinmæði launþega er þrotin.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., felur í sér tvö meginatriði. Í fyrsta lagi er það sú stefna, sem það gerir ráð fyrir að fylgt verði í skattamálum og í öðru lagi eru ákvæði frv. um söluskattshækkunina, hinar auknu álögur, sem af henni mun leiða. Ég vil nú við þessa 1. umr. fara nokkrum orðum um þessi meginatriði málsins. Til þess að gera sér rétta grein fyrir þeirri stefnubreytingu í skattamálum, sem í frv. þessu felst og er þó raunar framhald af þeirri stefnu, sem áður hefur verið tekin upp í þessum efnum af núv. ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar, þá er rétt að líta til baka og skoða breytinguna í ljósi þess, sem liðið er. Söluskatturinn á sér nokkuð langa sögu og hann á sér fyrirrennara eða fyrirmynd, en það er veltuskatturinn, sem lagður var á 1945 fyrir forgöngu og að tilhlutan nýsköpunarstjórnarinnar. En sá skattur var þannig úr garði gerður, að þáv. fjmrh., sem beitti sér fyrir málinu, lýsti yfir því við umr. um málið, að hann teldi ógerlegt að hafa uppi slíka skattheimtu nema í eitt skipti, enda var þessi skattur ekki frádráttarbær til skatts og ekki mátti hækka vöruverð hans vegna, þannig að hann gat í reynd komið fram sem eignarskattur á fyrirtæki, sem raunverulega var rekið með halla. Nýsköpunarstjórnin, sem gaf sjálfri sér það nafn, sýndi mikla röggsemi við að ráðstafa stríðsgróðanum á stuttum tíma og ég skal taka það fram, að vissulega fór allmikið af þeim verðmætum til þarflegra hluta, þó mikill misbrestur væri í því efni. En þegar nýsköpunarstjórnin lét af völdum í árslokin 1946, þá var fjárþröng og fjárþörf ríkissjóðs mikil og þá voru útflutningsatvinnuvegirnir komnir í það horf, að Alþ. taldi óhjákvæmilegt að taka ríkisábyrgð á framleiðslu vélbátaflotans. Til þess að standa straum af þessum skuldbindingum ríkisins var stofnaður sjóður, hinn svonefndi dýrtíðarsjóður, með l. 1947. Í þennan sjóð varð að afla mikils fjár og þá var gripið til ýmissa ráða og m.a. lagður á nokkur söluskattur. En það var ekki eina skattheimtan, sem þá var lögboðin, heldur var það þáttur af stærra máli, því þá var lagður á svonefndur eignaraukaskattur og aðflutningsgjöld nokkuð hækkuð í sama skyni. Söluskatturinn stóð svo lítt breyttur nokkur ár og hann var með mun rýmri undanþágum heldur en verið hefur síðan 1960 og þessi tiltölulega lági og takmarkaði söluskattur var lagður á í því sérstaka augnamiði að standa straum af dýrtíðarráðstöfunum, sem óhjákvæmilegar þóttu, en ekki lagður á sem gjaldstofn fyrir ríkissjóð sjálfan. Þetta er mönnum kunnugt og að þessu hefur verið vikið greinilega, þ.á.m. af einum þeirra hæstv. ráðh., sem standa að flutningi þessa frv. Í þingtíðindum eru skráð svo hljóðandi ummæli núv. formanns Alþfl., Gylfa Þ. Gíslasonar, um söluskattinn, sem ég vil nú lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Söluskattur var á sínum tíma lagður á til þess að standa undir alveg ákveðnum gjöldum, sem ríkissjóður þá þurfti að inna af hendi. Söluskatturinn var lagður á til þess að koma í veg fyrir gengislækkun af þeirri stjórn, sem þá sat. Það var höfuðhlutverk hans. Það var eina hlutverkið, en það var svo mikilvægt, að það gat réttlætt slíka skattlagningu sem hér er um að ræða, svo óheyrilega ranglát og ósanngjörn sem hún er. Það þurfti mikið að liggja við, til þess að verjandi væri að leggja tugmilljónir í þessu formi á neyzlu almennings í landinu. Eina markmiðið, sem gat komið til greina að þjóna með slíkri skattlagningu, var að koma í veg fyrir gengisfall krónunnar. Það var gert 1948 og 1949 með því að leggja á þennan mjög svo þungbæra skatt. Almenningur sætti sig við það, að svo miklu leyti sem hann gerði það, einvörðungu vegna þess að hann fann og hann skildi, að það var til þess að koma í veg fyrir það, sem var enn þá verra, gengishrun krónunnar.“ Með viðreisnarstefnunni, sem tekin var upp 1960, var gerð mikil breyting á í þessum efnum. Þá var lagður á almennur söluskattur, sem tekjustofn fyrir ríkissjóð, tekjustofn, sem átti að skila mjög ríflegum fjárhæðum í ríkissjóð. En jafnhliða var gengi krónunnar lækkað að mjög miklum mun, svo að þá og síðan höfum við ekki haft það, sem formaður Alþfl. sagði, að við hefðum búið við 1948 og 1949, þ.e. söluskatt til þess að koma í veg fyrir gengishrun, heldur höfum við síðan 1960 haft hvort tveggja: Stórfellt gengisfall krónunnar og hækkandi söluskatt, sem tekjustofn fyrir ríkissjóð. En þegar fjallað var um hinn almenna söluskatt í febrúar og marz 1960, þá voru m.a. færð fram fyrir því máli þau rök eða þær málsbætur, að hinn takmarkaði söluskattur, sem áður var, mundi hverfa og falla inn í hinn almenna nýja söluskatt og hins vegar, að afnema ætti tekjuskatt á almennar launatekjur. Nú skal ég víkja að fyrra atriðinu. Auðvitað er það rétt, enda sjálfsagt, að hinn takmarkaði söluskattur, sem áður var lagður á, hann hvarf inn í skattinn, sem ákveðinn var 1960. Þá var hann ákveðinn 3% í smásölu. En það sat ekki lengi við sama hjá hæstv. ríkisstj., því ekki liðu mörg ár, þangað til söluskatturinn var hækkaður úr 3% upp í 51/2%, nokkru síðar var hann enn hækkaður úr 51/2% í 71/2% og nú er hér á ferðinni frv. um að hækka þennan sama skatt upp í 11%, svo það eru stigin með stuttu millibili allstór skref á þessari braut. Það, sem er kannske alvarlegast og gerir þetta mál enn þá stærra en þessar prósentutölur, sem í frv. standa, segja til um, er það, sem fram kemur í grg. tollskrárfrv., sem nú liggur hér fyrir hv. þd. Þar er það gefið ótvírætt í skyn, að þetta sé aðeins áfangi á leiðinni, áfangi á þeirri braut að auka söluskatta, en draga úr innflutningsgjöldum þar á móti. Hér segir orðrétt: „Sú stefna, sem mörkuð er samhliða ráðagerðum um aðild Íslands að EFTA, er því fyrsta stóra skrefið til að hverfa frá aðflutningsgjöldum sem aðaltekjulind ríkissjóðs. Sú þróun, sem hafin er með þessari stefnubreytingu, hlýtur að gerast hægt á löngum tíma. Tímasetning hennar er ákveðin eingöngu að því marki sem hún tengist aðild að EFTA, en augljóst er, að háum fjáröflunartollum verður ekki haldið til lengdar á vörum, sem eru EFTA óviðkomandi, þegar tollar verndarvara, hráefna og véla, falla smám saman niður.“ Þá vil ég víkja fáum orðum að hinu atriðinu, sem fært var fram til málsbóta fyrir söluskattinum 1960, þ.e. að afnema ætti tekjuskatt á almennar launatekjur. Mér skilst, að þannig hafi nú farið um þetta fyrirheit, að nú sé svo komið, að menn greiði ekki aðeins tekjuskatt af tiltölulega lágum launum, heldur þurfi ekki háar tekjur til þess að komast í hæsta skattþrep. Ég ætla að það sé rétt, að skattvísitalan, sem miðað verður við á þessu ári, sé ákveðin 137 stig.  Mér skilst, að miðað við þá skattvísitölu, sem ég nefndi, yrði persónufrádráttur einhleyps manns tæpar 110 þús. kr., en til þess að komast í hæsta skattþrep þurfi aðeins 85 þús. kr. skattskyldar tekjur, þ.e.a.s. þá 195 þús. kr. nettótekjur. Ef um hjón er að ræða, þá hef ég ætlað skv. þeirri skattvísitölu, sem ég nefndi, - og hér getur ekki munað miklu, þó hún breytist um 3 stig, - að persónufrádráttur yrði rúml. 153 þús. kr. og til þess að komast í hæsta skattþrep, þá þyrfti aðeins 85 þús. kr. skattskyldar tekjur, þ.e.a.s. að hjón, sem hefðu u.þ.b. 210 þús. kr. nettótekjur, greiddu ekki aðeins tekjuskatt, heldur næðu þau því að lenda í hæsta skattþrepi með hluta af sínu skattgjaldi. Ég fæ ekki betur séð, en að fyrirheitið frá 1960 um afnám tekjuskatts á almennum launatekjum sé í reyndinni á þennan veg. Það er mjög gömul regla í okkar þjóðfélagi að innheimta gjöld til opinberra þarfa eftir efnum og ástæðum. Þannig var þetta beinlínis orðið í grundvelli til útsvarsálagningar til skamms tíma og í reynd hafa hin margvíslegustu gjöld til almennra þarfa verið við þetta miðuð, að þeir, sem betur stæðu, greiddu hlutfallslega meira en hinir. Við þetta sjónarmið eru lögin um tekju– og eignarskatt miðuð, þar sem skattstigar fara hækkandi eftir því sem tekjurnar verða hærri. Sama gildir um eignarskattinn. Þessi regla er enn í gildi í sambandi við útsvör, bæði samkv. þeim grundvelli, sem áður gilti og samkv. þeim útsvarsstigum, sem nú er farið eftir við álagningu þeirra gjalda. Tollar eru í eðli sínu grundvallaðir á sama sjónarmiði, þ.e. að gjaldið, sem lagt er á vörurnar, sé misjafnlega hátt eftir því, hvort vörurnar, sem keyptar eru, teljast nauðsynjavörur, miður þarfar eða óþarfar. Aðstöðugjöldin eru að nokkru leyti miðuð við sama sjónarmið, því það er ekki sama prósentugjald lögboðið á alla starfsemi. Þetta hefur verið mjög ákveðin og almenn stefna í íslenzkum skattamálum, líklega allt frá fornu fari eða a.m.k. um mjög langan tíma. En söluskatturinn er að þessu leyti annars eðlis heldur en tollar, að það er jafnt prósentugjald á allar vörur, hvort sem það eru nauðsynjavörur, miður þarfar eða óþarfar vörur. Það hefur því oft verið bent á það, hvað þessi tekjustofn væri varhuga verður og kæmi þungt niður á þeim, sem hafa stóra fjölskyldu, litla kaupgetu og úr litlu að spila. Ég vil leggja mjög ríka áherzlu á þetta sjónarmið í sambandi við það mál, sem hér er til umr. Ég vil leyfa mér í því sambandi að benda á, að þeir þm., sem nú eru í stjórnarandstöðu, eru ekki einir um þetta sjónarmið. A.m.k. hafa Alþfl: þm. oft látið uppi mjög ákveðnar skoðanir í þessu efni. Ég fletti hér upp á ummælum, sem þingtíðindin geyma, eftir hinn greinda og reynda þingskörung Harald Guðmundsson, sem hann á sínum tíma viðhafði um þennan tekjustofn, söluskattinn. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ég álít og Alþfl. er sömu skoðunar, að mér liggur við að segja, af öllum þeim tollum, sem á eru lagðir hjá okkur, sé söluskatturinn ranglátastur og óskynsamlegastur. Hann er ranglátastur, af því að hann lendir langþyngst á þeim, sem minnsta getu hafa til að greiða til opinberra þarfa. Hann fellur langþyngst á barnmargar fjölskyldur og stór heimili og það þarf ekki orðum að því að eyða, hversu ranglátt slíkt fyrirkomulag er við innheimtu opinberra gjalda. Aðrir tollar ýmsir, ég vil nú ekki segja flestir, eru þó á lagðir með það sjónarmið fyrir augum, að þeir séu mismunandi þungir, eins og t.d. verðtollurinn, eftir því hvaða vörur eiga í hlut og hvort hægt sé að komast af án þeirra eða ekki. En til þessa sjónarmiðs, er engan veginn tekið tillit við álagningu söluskattsins, heldur þvert á móti. Í öðru lagi liggur í augum uppi, að söluskattur hlýtur að hækka verðlag í landinu og þar af leiðandi dýrtíðina a.m.k. sem skattinum nemur og þeirri álagningu, sem óhjákvæmilega hlýtur að koma á hann í öllum viðskiptum. Sú aukna dýrtíð, sem af þessu stafar, kemur svo fram í hækkuðum framleiðslukostnaði. Af því leiðir aftur, að útflutningsvörur okkar, sem framleiddar eru með þessum háa framleiðslukostnaði, verða torseldari og standa þess vegna lakar að vígi í samkeppninni við hliðstæðar vörur á heimsmarkaðinum. Tollur þessi og skattur er því hvort tveggja í senn, ranglátur gagnvart þeim, sem greiða hann, og mjög óskynsamlegur frá sjónarmiði þjóðfélagsheildarinnar.“ Í sama streng tók núv. form. Alþfl., þegar hann hafði aðra afstöðu gagnvart ríkisstj., en hann hefur nú. Hann tók það fram, að við allt annað bættist það, „að söluskatturinn er í eðli sínu ranglátur, það er einhver ranglátasti skattur, sem lagður hefur verið á af íslenzka löggjafanum.“ Það liggur í augum uppi, að því lengra sem gengið er á þeirri braut að innheimta söluskatt og gera hann í æ ríkari mæli, eins og virðist stefnt að, að tekjustofni fyrir ríkissjóð í þeim mun ríkari mæli koma fram þeir annmarkar, þetta ranglæti, sem skatturinn hefur í för með sér. Þá kem ég að því að fara nokkrum orðum um hitt meginatriði þessa frv., þ.e. skattahækkunina, þær nýju álögur, sem í frv. felast. Sú skýring er gefin á þessu máli, að söluskattshækkunin sé að miklu leyti tilfærsla á tekjum, sem ríkið innheimtir, vegna þess að tollar samkvæmt EFTA–samningnum séu lækkaðir að nokkru leyti á móti þeirri hækkun, sem af þessu frv. leiðir. En þetta frv. gengur þó lengra, en að mæta þessari tilfærslu, því í leiðinni eru teknar allríflegar fjárhæðir til þess að standa straum af útgjöldum ríkissjóðs. Því er stundum haldið fram, að þessa óbeinu skattheimtu megi milda gagnvart hinum almenna þegni með því að bæta hlut hans á öðrum sviðum, t.d. með því að hækka bætur almannatrygginga. Þetta er að vissu leyti rétt og það er vitanlega góðra gjalda vert að sjá hlut þeirra borgið, sem eru þannig settir, að þeir eiga rétt á stuðningi samkvæmt almannatryggingalögum og þurfa á þeim stuðningi að halda. En þetta er þó ekki aðalatriði málsins. Aðalatriði málsins er það, að atvinnulífið geti borið sig með eðlilegum hætti og að hinn fullvinnandi maður, sem hefur fyrir heimili að sjá, hvort sem er í þéttbýli eða strjálbýli, geti haft sæmilega aðstöðu og að þannig sé búið að honum, að fjárhagur hans geti verið nokkurn veginn tryggur. Nú vil ég í þessu sambandi minna á eina þjóðfélagsstétt, allfjölmenna og það er bændastéttin. Samkvæmt verðlagsgrundvelli landbúnaðarafurða er gert ráð fyrir því, að meðalbúið skili tekjum sem nemi 570 þús. kr. á ári. Tæpur helmingur þessara tekna samkvæmt verðlagsgrundvelli fer til að greiða ýmiss konar gjöld og rekstrarkostnað vegna búskaparins, en rúmur helmingur þessara tekna er ætlaður í verðlagsgrundvelli sem laun handa bóndanum og fjölskyldu hans. Þegar miklum gjöldum er hlaðið á rekstrarvörurnar og allt það, sem fjölskyldan í sveitinni þarf að kaupa til búrekstrarins, þá verður niðurstaðan sú, að sá hlutinn, sem ætlaður er í verðlagsgrundvelli til þess að standa undir þessum kostnaði, hrekkur ekki til þess. En að sama skapi skerðist sá hlutinn, sem í verðlagsgrundvelli er ætlaður að vera hreinar tekjur eða launatekjur bóndans og fjölskyldunnar. Þessi hefur greinilega orðið niðurstaðan á s.l. árum, eftir því sem bezt verður séð. Að þessu vék búnaðarmálastjóri í yfirliti um íslenzkan landbúnað, sem hann flutti í ríkisútvarpið eftir áramótin og birt var í blöðum. Þar segir hann svo: „Efnahagur bænda hefur þrengzt að undanförnu. Samkvæmt niðurstöðum búreikninga reyndust meðaltekjur bænda vera 173 þús. kr. á árinu 1968. Öruggt má telja, að bændur séu tekjulægsta stétt þjóðfélagsins liðið ár, eins og 1968. Þeir bændur, er búreikninga færðu 1968, juku þá skuldir sínar að meðaltali um 40 þús. kr. það ár, og nettótap þeirra var 24 þús. kr. Engar líkur eru á, að árið 1969 sé þeim hagstæðara og útlitið er ískyggilegt.“ Þetta voru orð búnaðarmálastjóra. Hvernig skyldi nú sú fjölskylda, sem hefur 173 þús. kr. tekjur til þess að fullnægja þörfum sínum, þegar rekstrarkostnaður hefur verið greiddur, standa að vígi til þess að taka á sig stórhækkaðar álögur í formi söluskatts, sem leggst undantekningarlítið á allt það, sem heimilið þarf að kaupa? Ég held, að það séu mjög óhagstæð skipti fyrir sveitaheimilið að fá tollana lækkaða, við skulum segja á byggingarefni og taka svo á sig hækkaðan söluskatt, sem leggst á allar slíkar vörur. Þegar ráðizt er í byggingu peningshúsa t.d., sem er óhjákvæmilegt við og við, þá er með ýmsum sérstökum fjárhagsráðstöfunum, svo sem lántökum, hægt að standa straum af því, en þegar hækkaður söluskattur leggst á allt það, sem keypt er daglega til heimilisins, þá verða það vitanlega miklu þungbærari gjöld ,heldur en tollar, þó þeir leggist á vörur eins og byggingarefni, sem ég nefndi. En nú er það staðreynd, að hv. Alþ. hefur samþ. samninginn um aðild að EFTA. Og það er vitanlega skiljanlegt og eðlilegt, að þeir, sem að þeirri samþykkt stóðu, sjái sig knúða til að taka afleiðingunum af því, m.a. með flutningi þessa frv. En ég gat þess fyrr í ræðu minni, að málið snýst nú ekki allt um þessa tilfærslu, heldur felst meira í því. Og þá segja menn: Við verðum að sjá fjárhag ríkissjóðs borgið og þetta er óhjákvæmileg ráðstöfun til þess. Ég var að nokkru leyti áheyrandi að þeim umr., sem fóru fram um þessi mál í Nd. og ég heyrði að einn þm., sem þar talaði, setti fram þá skoðun, að hæstv. fjmrh. mundi bara eyða minna, ef hann fengi svolítið minna í ríkissjóð og gá svolítið betur að útgjöldunum, svo það væri ekkert í hættu. Ég held, að ég hafi heyrt það rétt, að hæstv. fjmrh. svaraði þessum ræðumanni þannig, að þetta væri hinn mesti misskilningur, því hann sem ráðh. mundi ekki greiða fé úr ríkissjóði að óþörfu. Ég vefengi þetta út af fyrir sig alls ekki. Ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað en hæstv. fjmrh. vilji reynast samvizkusamur embættismaður í því starfi, sem hann gegnir. En með því er ekki öll sagan sögð. Fyrir 10 árum, í febrúar og marz 1960, var fjallað um söluskattinn, hinn almenna söluskatt, sem þá var lögtekinn og þá hafði nýlega verið gengið frá þeim lögum um efnahagsmál, sem eru grundvöllur að viðreisnarstefnunni, viðreisnarkerfinu. Ef einhver þm. hefði spáð því eða fullyrt það hér í ræðustóli Alþ., að frá því í ársbyrjun 1960 til ársloka 1969, eða á 10 ára tímabili, yrði gengi íslenzku krónunnar fellt fjórum sinnum og það stórkostlega, að fjárl. mundu á einum áratug áttfaldast að krónutölu, miðað við þær krónur vitanlega, sem gengislækkuninni fylgja, og að hækkunin á fjárl. ríkisins frá einu ári til annars á þessu 10 ára tímabili mundi nema í krónutölu svipaðri upphæð og heildarupphæð fjárl. var árlega á áratugnum 1950-1960,- ef einhver hefði spáð þessu hér í ræðustóli á Alþingi fyrir 10 árum, hvað hefði verið sagt um slíka spádóma? Ég held, að þetta hefði ekki þótt trúlegt. Ég held, að sá maður hefði ekki þótt gæddur spámannsgáfu. Ég held, að hann hefði þótt býsna ósanngjarn og orð hans hefðu ekki verið tekin alvarlega. Nú blasir reynslan við. Þetta hefur allt saman gerzt á s.l. áratug, sem framhald eða fylgifiskur viðreisnarkerfisins. Og þó að ég dragi það ekki í efa, að hæstv. fjmrh. vilji út af fyrir sig veita aðhald í útgjöldum ríkissjóðs, þá er hann ekki eins og laxinn, sem leitar sterklega á móti straumi og stiklar fossa, svo ég vitni í orð skáldsins. Hann flýtur með straumnum, berst með straumnum. Og hann er að vissu leyti í erfiðri aðstöðu, því hann er að nokkru leyti flæktur í viðreisnarnetinu. En þegar svo er um aðstöðu velviljaðra, glöggra og góðra manna, er þá ekki ástæða til að taka allt kerfið til endurskoðunar? Og í sambandi við það, að endurskoða þá stefnu um skattaálögur til ríkisins, sem þetta frv. er einn þáttur í? Það er vitanlegt, svo ég vitni nú aftur í orð hins reynda og greinda þm., Haralds Guðmundssonar, sem ég las hér áðan, að áhrif söluskattsins ná ekki eingöngu til hvers einstaks heimilis, heldur hækkar söluskatturinn verðlagið í landinu og gerir útflutningsvörur okkar að því leyti ósamkeppnis hæfari á erlendum mörkuðum, þar sem þessi skattur er svo viðtækur og færist út í allt viðskipta– og fjármálakerfið, eins og raun ber vitni um. Það er því, held ég, alveg augljóst, að það er full ástæða til þess að endurskoða þetta frv. í þessari hv. d. og ég tel víst, að sú hv. þn., sem fær málið til athugunar, leggi sig fram um það, að koma fram breytingum, sem horfa til bóta á þessu frv. og að þessari hv. d. muni að því leyti takast betur en Nd. við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. mikið, þó að freistandi væri að gera ýmislegt að umtalsefni, sem tveir hv. þm. hafa hér sagt, en ræður þeirra beggja voru hinar prúðmannlegustu og ég vil sérstaklega þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir falleg ummæli hans í minn garð persónulega, þó að hann teldi nú, að ég væri illa flæktur í viðreisnarnetinu og léti berast með straumnum, þótt ég gjarnan vildi annað gera. Að vissu leyti má auðvitað segja það, að fjmrh. verði að berast með straumnum. Hann er háður vissri þróun í þjóðfélaginu og verður að sjá fyrir þeim þörfum, sem ætlazt er til að hann sjái fyrir á hverjum tíma varðandi ríkisútgjöld, sem að meginhluta til eru lögbundin og ákveðin af Alþ., eins og við þekkjum. Þá á hann í rauninni ekki nema tveggja kosta völ í þeim efnum: annaðhvort að leggja það til að skerða beinlínis þá þjónustu, sem þjóðfélagsborgararnir búa við samkv. þessum lögum, eða leggja til að draga úr framlögum til svokallaðra verklegra framkvæmda. Í rauninni hefur enginn fjmrh. hér átt annarra kosta völ, hvort sem það hefur verið ég eða mínir fyrirrennarar, sem hafa átt við þennan vanda að glíma. Hitt er annað mál, að varðandi spádóma þá, sem hann gat um og hvað sagt hefði verið um þann mann, sem hefði farið að spá því í upphafi viðreisnartímabilsins, að fjárlagaþróun yrði með þeim hætti, sem hann gat þar um og gengisbreytingar jafntíðar, þá vil ég aðeins segja það, að vafalaust hefði mönnum þá þótt ósennilegt, að það ástand mundi skapast, sem skapazt hefur í þjóðfélaginu og er einstakt meðal allra hliðstæðra þjóða, að útflutningstekjur þjóðarinnar lækkuðu á tveimur árum um 50%. Ég býst við, að engum hefði þótt það sennilegt þá, hvorki stjórnarliðum né stjórnarandstæðingum, að slíkt kynni að koma fyrir á þessu tímabili. Við vitum, að tvær þær gengisbreytingar, sem gerðar hafa verið, stafa af þessum óvenjulegu ástæðum, en ekki fyrst og fremst af verðþenslu innan þjóðfélagsins, eins og hafði átt sér stað með gengisbreytingarnar áður. Þetta veit ég, að hv. þm., sem er mjög glöggur og skýr maður, veit gjörla. Eðli þessara tveggja gengisbreytinga nú og hinna fyrri gengisbreytinga er mjög mismunandi. Varðandi svo hitt, að fjárlög hafi átt faldazt á 10 árum, þá er það nú ekki alveg réttur samanburður af þeirri einföldu ástæðu, sem hv. þm. er kunn, þykist ég gjörla vita, vegna þeirrar þekkingar, sem hann hefur á þingstörfum, þingsögu og þróun mála hér, að fjárlög eru auðvitað sett upp með allt öðrum hætti heldur en var fyrir 10 árum. Nú eru í fjárl. nálægt 2.000 millj. kr., sem þá voru alls ekki teknar í fjárlög. Þær voru settar inn með hinu nýja fjárlagakerfi, sem nú er upp tekið. Jafnframt er það vitað, að 1959 og 1960 var haldið utan fjárlaga upphæðum, sem reyndust á þeim árum jafnháar fjárl. sjálfum, þannig að í stað þess, að þar væri um 1.000 millj. að ræða, voru það rúmar 2.000 millj. En þetta er ekki það, sem skiptir öllu máli. Það má deila um þetta fram og aftur. Það, sem skiptir meginmáli í sambandi við, hvort útgjöld ríkissjóðs hafi raunverulega aukizt með óeðlilegum hætti, er auðvitað sú viðmiðun, hvort ríkið tekur meira í sinn hlut af þjóðartekjum að krónutali, heldur en áður hefur verið. Og það hefur ekki gerzt frá því árið 1950, þrátt fyrir geysilegar hækkanir fjárl. á hverjum tíma, því þjóðartekjur hafa vaxið það mikið, en það er aðeins nú tvö síðustu árin; sem prósentutala ríkisútgjalda af þjóðartekjum hefur aukizt um nálægt 2%, en á þessu sama tímabili hafa þjóðartekjur líka lækkað um 14%. Hv. þm. veit nákvæmlega jafn vel og ég, að það verður ekki gerð sú stökkbreyting í útgjöldum ríkissjóðs, nema með því að stórskerða annaðhvort framlög til verklegra framkvæmda, sem hafa nú beinlínis verið hækkuð á þessum árum, eða þá skerða þjónustulið ríkisins. Sú leið hefur verið valin tvö síðustu árin í öllum þessum erfiðleikum, að reyna í von um, að þetta yrði ekki langt tímabil, sem erfiðleikarnir stæðu, að halda í fullum gangi allri þeirri umbótalöggjöf, sem samin hefur verið bæði í félagsmálum, menntamálum og heilbrigðismálum og veldur lang mestum útgjaldaauka frá ári til árs. Það hefur verið reynt að hagga ekki þessari löggjöf, heldur miklu fremur auka við hana, þannig að það er auðvitað ekki að undra, þó að útgjöld ríkissjóðs hækki hlutfallslega eitthvað, sem þó er sáralítið, miðað við þá skerðingu, sem orðið hefur á þjóðartekjum. Hv. þm. vék að afnámi tekjuskatts á almennum launatekjum og taldi, að illa hefði verið að því staðið. Ég er honum ekki alveg sammála um þetta atriði. Það kann hins vegar vel að vera svo, að það sé rétt að hækka markið, sem þarf að ná til þess að menn komist upp í hámarksskattstiga. Það kann að vera, að það hafi alltaf verið of lágt og það er þá spurning um það, hvort menn vilja fremur hverfa meira frá beinum sköttum, heldur en verið hefur. Hins vegar er það svo, að samkv. núgildandi reglum eru það 243 þús. kr. rúmar, sem hjón mega hafa, áður en þau komast í 27% skattstiga og er þá innifalinn í því persónufrádráttur 156.800 kr., þannig að það munar kannske ekki öllu, þó talan sé tekin eins og hv. þm. gat um, en vitanlega eru það stór hlunnindi, að persónufrádrátturinn er þarna, sem er ekki borgað neitt af. Það eru vitanlega bara tekjurnar, sem eru umfram þessi 243 þús. kr., sem komast í hæsta skattflokk. Þetta er ekki deiluefni milli mín og hv. þm. Ég taldi aðeins rétt, að þessar tölur kæmu fram, til þess að menn áttuðu sig á þessu. Það kann vel að vera, að það sé ástæða til þess að hækka þetta og ég skal sérstaklega taka það fram, að í sambandi við staðgreiðslukerfið er það mjög vel athugandi að minni hyggju að hækka verulega upphæðina, sem menn borga sama prósentuskatt af. Það er í sumum löndum þannig jafnvel með staðgreiðslukerfið, að það er ekki látið ná til tekna nema upp að vissu marki, þar sem menn eru í sama prósentuflokki, hver sem sú prósenta er, þ.e.a.s. jöfn prósenta, vegna þess að það er mjög erfitt um vik með staðgreiðslukerfið, ef mismunandi prósentuflokkar eru gildandi. Þetta kemur til álita, þegar að meðferð þess máls kemur, sem ég vona að verði innan tíðar. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. þm. báðum, að með þessu frv. er horfið verulega inn á nýjar brautir og var reyndar gert upp úr 1960, því þá var horfið meira að óbeinum sköttum frá beinum sköttum. Það er þróun, sem hefur átt sér stað í ákaflega mörgum löndum, og án þess að ég ætli hér sérstaklega að fara að verja Alþfl., þá hefur legið fyrir yfirlýsing um það frá Alþfl., að hann hafi breytt um skoðun í þessum efnum og telji það eðlilegt, sem jafnaðarmannaflokkar hafa gert á Norðurlöndum, að stefna að því að hverfa frá beinu sköttunum í vaxandi mæli og jafnvel stefna að afnámi þeirra á hinum lægri tekjum og að óbeinum sköttum, söluskatti fyrst og fremst og bæta heldur með tryggingabótum hag þeirra, sem lakast eru settir. Þetta er sú yfirlýsing, sem Alþfl: menn hafa gefið af sinni hálfu. Þetta sjónarmið fellur í rauninni saman við sjónarmið Sjálfstfl. í þessum efnum. Ég hef samt ekki trú á því, að menn treysti sér til þess að hverfa alveg frá beinum sköttum. Mér finnst sennilegra, að horfið yrði að því, sem mér finnst ekki óráðlegt, að beinu skattarnir yrðu að verulegu eða kannske að öllu leyti á vegum sveitarfélaganna og væri þá færð yfir til þeirra aukin starfsemi, en óbeinu skattarnir féllu til ríkissjóðs, því það er auðvitað slæmt, að tveir aðilar þurfi að höggva í sama skattstofninn. Að vísu kann þetta að breytast með staðgreiðslukerfinu, því þá verður það einn aðili, sem sér um innheimtu hvort sem er og síðan verður þessu skipt niður milli sveitarfélaga og ríkis. En það er alveg rétt, að það er horfið frá þessu í öllum nálægum löndum og vitanlega er gersamlega útilokað fyrir okkur að halda uppi algerlega andstæðri stefnu í aðflutningsgjaldamálum, sem leiðir til algerlega óheilbrigðrar verðþróunar í landinu og hefur í för með sér stórfellda hættu á smygli og alls kyns erfiðleika. Menn tala mikið um hátollavörur og ónauðsynlegar vörur. Vitanlega er sannleikurinn sá, að þegar við förum að skoða þetta dæmi niður í kjölinn, þá held ég, að menn ættu einhvern tíma að íhuga, – og það veit ég, að jafnfróður maður og hv. 2. þm. Austf. er manna líklegastur til þess að gera, – hverjar þessar ónauðsynlegu vörur eru. Hann sagði hér áðan, að það gerði minna til, þó það væru hærri tollar á byggingarvörum heldur en matvörum. Ég er ekki alveg viss um þetta, vegna þess að þegar til lengdar lætur þurfa flestir að byggja yfir sig, og húsnæðiskostnaðarliðurinn er ekki síður nauðsynjar, en margt annað. Hv. 11. þm. Reykv. sagði hér áðan, sem rétt var, að fólk þyrfti fyrst og fremst að borða og klæðast og það er rétt. Það hefur verið reynt að halda söluskatts hækkuninni niðri á nauðsynlegustu framleiðsluvörum hér innanlands, annaðhvort með niðurgreiðslum eða með niðurfellingu á söluskatti og enn fremur skulum við ekki gleyma því, að tollalækkanirnar hafa í för með sér allverulega lækkun á fatnaði og ýmsum brýnum nauðsynjavörum heimilanna. Það, sem enn er í hátollaflokki, svo að ég veki athygli á einhverju, sem við teljum að þurfi að lækka, eru fjölmörg heimilistæki, sem eru mjög nauðsynleg: Fólk sparar þetta kannske við sig, en allir þurfa að kaupa þetta, í mismunandi ríkum mæli að vísu. Og þeir, sem eru efnaðir, kaupa þetta þá í stærri stíl og borga þá náttúrlega meira fyrir það, þó að það verði horfið að því að hafa þessi geysilega háu aðflutningsgjöld svo mismunandi, sem raun ber hér vitni um. Og ég hygg, að allir þeir, sem hafa skoðað tollskrána, komist að raun um það, að því fer víðs fjarri, að hægt sé að segja, að þar séu einhverjar vörur svo óþarfar, að það sé hægt að hafa þær í geysilega háum tollflokkum. Sumar þessar vörur eru beinlínis þess eðlis, að það er boðið heim hættunni, að þeim verði smyglað. Það er ekki langt síðan svo var litið á, að nælonsokkar væru lúxusvara. Ég veit nú ekki, hvort kvenfólkið mundi líta þannig á það. Og þá var tollur lækkaður á þeim um helming í einu og það leiddi af sér alveg sömu tolltekjur fyrir ríkið, því verðið á þeim hafði ekki verið í neinu samræmi við verðlag á þessari vöru í nálægum löndum, og hafði þetta þess vegna leitt af sér stórkostlegt smygl. Við skulum taka sem dæmi núna, að það er lækkaður verulega tollur á ljósmyndavörum og filmum. Það má segja, að þetta sé ekki nauðsynjavara, þó að verulegur hluti borgaranna noti hana. En mergurinn málsins er sá, að við erum ekki í neinum vafa um það, að á þessum vörum er um að ræða stórfellt smygl, þannig að við teljum skynsamlegra að lækka þessa tolla og ég hygg, að tolltekjurnar muni samt ekki minnka af þessum ástæðum. Svona eru mörg atriði, sem hér koma til greina og ég held, að við megum ekki afgreiða þetta mál svo „billega“ að segja, að hér sé verið að hverfa inn á þá braut að níðast á þeim, sem lakar eru settir. Þetta er stefna, sem fylgt er í öllum nálægum löndum og við komumst ekki hjá að samræma okkar gjöld í verulega ríkum mæli því, sem gildir í þeim löndum, sem við höfum helzt viðskipti við. Hitt er svo alveg rétt, að það þarf auðvitað að gera ýmsar hliðarráðstafanir til þess að bætt sé aðstaða þeirra, sem lakar eru settir og ég tel, að þær hliðarráðstafanir hafi verið gerðar að ýmsu leyti. Hvort það er í nógu ríkum mæli, það getur okkur alltaf greint á um. En hér er ekki um neina stefnubreytingu að ræða hjá stjórnvöldum í þá átt, að það eigi að reyna að hlynna að þeim, sem betri kjör hafa. Það er síður en svo. Hvort yfir skellur ný holskefla verðhækkana, eins og hv. 11. þm. Reykv. sagði, þá er það skoðun okkar og von, að það verði ekki, vegna þess að það mætast hér lækkanir og hækkanir sitt á hvað á ýmsum vörum. Innfluttar vörur lækka, iðnaðarvörur hækka einnig hér innanlands vegna stórfelldrar lækkunar á hráefnum til iðnaðarins, og þar verður auðvitað um margvíslegar nauðsynjavörur að ræða, þó að aðrar vörur hækki eitthvað vegna söluskattsins. Þegar það dæmi allt saman verður gert upp, þá er það a.m.k. von okkar við athugun á þessu máli, að hér verði ekki um neina verulega almenna verðlagshækkun að ræða af þessum sökum, þannig að framfærsluvísitalan breytist ekki að neinu ráði vegna þessara breytinga. Varðandi það, sem snertir laun í ýmsum löndum og samanburð á launum, þá er það nú alveg rétt, sem hv. 11. þm. Reykv. sagði, að slíkur launasamanburður er ákaflega hæpinn, og ég held, að það gefi mjög villandi mynd að halda því fram, að það fólk, sem hann gat um í sinni ræðu, búi við helmingi betri kjör eða jafnvel þrisvar sinnum betri kjör í Danmörku en hér, þegar allt kemur til alls. A.m.k. vill það fólk, sem maður hefur tal af í þessum löndum, ekki segja, að það sé þannig og það vill verða svo með þá, sem hafa farið til Svíþjóðar, að frádrátturinn reynist anzi mikill, þegar allt kemur til alls, þegar þeir fara að gera upp dæmið, þó að kaupið á pappírnum sé hærra. Þarna kemur ótalmargt til greina, eins og hv. þm. gat réttilega um, þannig að þessar tölur segja ekki alla sögu, þó það sé fróðlegt að heyra þær. Hitt er allt annað mál, að það væri mjög æskilegt, að hér væri hægt að hækka laun og það allverulega. Ég er alveg sammála hv. þm. um það. Hér er aðeins spurning um það, hvað atvinnuvegir okkar þola. Ég held, að við þurfum ekki að deila um það nokkurn skapaðan hlut, að hverju væri æskilegt að stefna. Ég deili ekki heldur við hv. 11. þm. Reykv. um, að það er nauðsynlegt að bæta kjör opinberra starfsmanna. En mér þykir gott að geta komið fram þeirri leiðréttingu, að það er algerlega villandi sagt frá í Vísi í viðtali, sem blaðið átti við deildarstjóra launadeildar fjmrn., – sem hann að vísu einnig hefur sent blaðinu leiðréttingu á, ég veit ekki, hvort hún hefur verið birt ennþá, en tel rétt, að þetta komi hér fram, – að ríkisstj. hefur ekki lýst yfir nokkrum einasta vilja í eina né neina átt í þessu sambandi, allra sízt þeim að hækka laun einhverra tiltekinna hæst launaðra embættismanna. Hv. þm. veit mætavel, að við höfum bæði sjálfir og okkar starfsmenn verið að vinna að athugun á sérstöku starfsmatskerfi, sem er að vísu ekki ólíklegt, að hækki laun ýmissa þeirra, sem eru kannske í hærri launaflokkum, vegna þess að launamismunur hér er orðinn ákaflega lítill og miklu minni en þekkist í nokkru nálægu landi. Að hve miklu leyti hægt verður að byrja neðan frá og hækka laun þeirra lægstu, skal ég ekkert segja um. En ég hygg, að það sé ekki ágreiningur okkar í milli um það, og það þekkja menn gerla frá deilum háskólamannanna og samtaka þeirra, að hér sé orðið um að ræða óeðlilega lítinn launamun, þ.e. um 2½ -faldan launamismun, sem er fjarri því að vera í samræmi við það, sem er á hinum Norðurlöndunum. Þar er launamunur miklu hærri, t.d. í Danmörku, sem hv. þm. vitnaði í. Það er ekkert ólíklegt, að þarna sé á ferðinni visst vandamál. Það er rétt, sem hann sagði, að sumar stéttir hafa rifið sig út úr; stéttir, sem hafa haft sérstöðu í þjóðfélaginu, eins og læknar og verkfræðingar. Þá sögu þekkjum við og skal ég ekki rekja hana hér. Hins vegar vil ég taka það fram, að það er ekki rétt frá sagt, að fyrir milligöngu ríkisstj. hafi laun flugmanna verið hækkuð á bak við tjöldin. Mér er ekki grunlaust um, að flugfélögin sjálf hafi eitthvað hækkað þau laun. En það voru ekki brotin niður þau brbl., sem ríkisstj. setti, heldur voru þetta samningar, sem við vitum sannast sagna ekki gjörla um, hvernig hafa verið, en þeir munu hafa hljóðað upp á einhver meiri fríðindi heldur en opinberlega kom fram. Það hafa einnig staðið yfir viðræður við blaðamenn, sem mjög hafa borið sig saman við prentara og fréttamenn útvarps og sjónvarps og kannske verður samið milli vinnuveitenda og launþega um töluverða launahækkun til þessara aðila með þessum samanburði. Þetta eru hin eilífu vandamál, sem um er að ræða, þessi samanburður milli einstakra stétta. En ríkisvaldið hefur að sjálfsögðu ekki komið nærri því máli. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að orðlengja frekar um þetta. Ég tel ekki, að neitt hafi komið fram í þessum ræðum, sem gefi ástæðu til þess að halda uppi neinum deilum. Þær voru, eins og ég sagði, báðar fluttar á hinn prúðmannlegasta hátt og ég hef síður en svo yfir þeim að kvarta. Hér er um mismunandi sjónatmið að ræða og er ekkert út á það að setja. Menn hafa sínar mismunandi skoðanir og þeim hefur verið lýst. Ég þarf ekki að taka það frekar fram, sem ég sagði í upphafi míns máls og get staðfest, að það mun verða framfylgt þeirri stefnubreytingu að lækka aðflutningsgjöld í vaxandi mæli. Það er engin launung á því. Við erum skyldugir til að gera það samkv. samningi okkar við EFTA. Það er vitanlega ekki endalaust hægt að hafa þann geysilega mun á aðflutningsgjöldum frá EFTA–löndum og öðrum löndum, sem mundi verða, ef þau gjöld yrðu ekki smám saman lækkuð. Það verður ekki að fullu gert í þessum áfanga, vegna þess að það samrýmist alls ekki samningum okkar við EFTA að gera það, en þetta er sú stefna, sem við verðum að fylgja, eftir að hafa gerzt aðilar að EFTA, og stefna, sem ég í rauninni tel, að við hefðum hlotið að neyðast til þess að taka upp, hvað sem öllu öðru hefði liðið.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Austf. gat um það í þeirri ræðu, sem hann flutti hér áðan, að sá maður hefði líklega þótt furðufugl, sem hefði staðið hér upp á þingi 1960 og spáð þeim hækkunum, sem orðið hafa á fjárl. þennan áratug. Það hefði verið talið mjög ótrúlegt og hrein fásinna, ef einhver hefði spáð rétt um það fyrir fram. Ef einhver hefði nú viljað gera þetta árið 1960, að spá fyrir um það, hvað fjárl. mundu hækka næsta áratuginn, þá hefði það auðvitað verið geysilega erfitt verk og ekki á færi neins nema manns með einhverja dulargáfu. En fyrir venjulegan mann hefði þá verið eðlilegast að líta á hækkun fjárl. næsta áratuginn á undan. Og hækkun fjárl. á árabilinu 1950–1960 var þannig, að fjárl. eiginlega nákvæmlega fimmfölduðust á þeim tíma. Aftur á móti hafa fjárl. frá 1960-1970 5½ – faldazt, þannig að ekki virðist nú svo geysilega mikill munur á þessum áratug og þeim, sem næstur var á undan. En mér heyrðist hv. þm. segja, að þetta hefði átt faldazt, en ég skil ekki, hvernig hann reiknar það út. En það var þó svo, að ég sat á þingi þennan vetur, þ.e. 1960, í Ed. og þá töluðu hér ýmsir spámenn, samt sem áður. Ég man eftir því, að einn af flokksbræðrum þessa hv. þm. stóð hér í þessum ræðustóli og spáði Móðuharðindum af mannavöldum. Og ég get vel skilið það, hvers vegna þessi hv. þm. sér ekki ástæðu til að rifja þann spádóm upp.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Ég get tekið undir það, sem hér hefur verið sagt af hv. 11. þm. Reykv. og 2. þm. Austf. um þá varhugaverðu stefnubreytingu í tekjuöflunaraðferðum ríkisins, sem er að finna í þessu frv. og boðuð er. Við það, sem þar hefur verið sagt, hef ég engu að bæta. En mig langaði aðeins til í þessu sambandi að minnast á eitt atriði, sem að vísu má segja, að sé ekki nýtt af nálinni í sambandi við þá hækkun á söluskatti, sem hér liggur fyrir, en þó verður að mínum dómi enn varhugaverðara og athugaverðara, eftir að sú hækkun er komin til greina. Það er sú skipan, sem á er höfð um innheimtu þessa skatts, að það eru hundruð, já, þúsund aðilar gerðir að innheimtumönnum fyrir ríkissjóð. Ég held, að það kerfi, sem þar er um að ræða, sé ákaflega vafasamt og það sé farið inn á ákaflega varhugaverðar brautir með því að gera svo marga aðila að innheimtumönnum fyrir ríkissjóð. Það segir sig sjálft, að það stendur misjafnlega á fjárhagslega hjá þessum aðilum, sem þannig eru gerðir að innheimtumönnum. Þeir eru vissulega misjafnlega færir um að inna þetta hlutverk af hendi, svo að í lagi sé. Hæstv. fjmrh. minntist á í sinni frumræðu, þegar hann var að ræða um þá heimildargr., sem samþ. var í hv. Nd., að það væri nú svo ástatt í mörgum þeim fyrirtækjum, sem ættu að hafa þessa innheimtu með höndum, að þau hefðu engan kassa og sennilega ekki mikið bókhald öll. Það segir sig nú sjálft, hvernig skil verða á skatti, sem á að innheimta með slíkum hætti. Ég vil að vísu ekki vera með neinar fullyrðingar um það hér, að það hafi verið svo og svo mikil vanskil á söluskatti. Ég hef náttúrlega engin sönnunargögn í hendi um það. En hitt er þó víst, að það er nú almannarómur, að það hafi ekki allt komizt til skila í því efni og það vil ég segja, að ég hef séð skýrslur um þetta efni staðbundnar við ákveðin landssvæði eða umdæmi, þar sem það hefur verið gert upp og birt, hvað fyrirtæki á tilteknum svæðum hafa skilað í söluskatti. Og ég vil segja, að þær skýrslur hafa vakið athygli og nánast furðu manns, því að þær hafa verið með ólíkindum. Eins og ég sagði, er þetta ekki nýtt. Þetta hefur alltaf verið svo. En eftir því sem meir verður horfið að þessari skattheimtuaðferð, því meira á ríkissjóður undir henni, ekki sízt þegar söluskattur er hækkaður úr 71/2% upp í 11 %. Og ef einhver spámaður vildi nú spá því, að söluskattur ætti kannske eftir að hækka eitthvað enn, þá sjá allir, að þarna er um nokkuð varhugavert atriði að ræða. Þess vegna vil ég nú spyrja hæstv. fjmrh. í fullri vinsemd, hvort hann sé virkilega ekki kvíðinn fyrir því, að ætla að byggja á svona kerfi. Ég viðurkenni það fyllilega, að ríkissjóður verður að fá sitt. Við gerum miklar kröfur á hendur hinu opinbera og þá verður það auðvitað að fá tekjur til að standa undir þeim kröfum og ég tel það ekki eftir. En ég geri þá kröfu til skattlagningar og skattheimtu, að þar sé gætt réttlætis og það séu ekki alltaf svo og svo margir, sem sleppa við það að inna af hendi þau gjöld, sem þeim réttilega ber að inna af hendi. En það finnst mér nú vilja brenna við um beinu skattana. En ég ætla nú ekki að fara að tala um það í þessu sambandi, heldur halda mig við söluskattinn. En þar hefur það líka verið haft mjög á orði, að söluskatturinn kæmi ekki allur til skila. Nú heitir hæstv. fjmrh. því, að það muni verða hert á eftirliti með þessu og það muni verða teknar upp nýjar aðferðir í þessu efni og mér skildist – það stendur nú víst ekki hér í frv., en það er sjálfsagt gert ráð fyrir, að það verði í reglugerð, – að nú verði krafizt mánaðarskila á söluskatti. Þá kem ég aðeins að annarri hlið þessa máls og hún er sú, að ríkið leggur þessa kvöð á allan þennan fjölda aðila, á öll þessi fyrirtæki, að vera innheimtuaðili fyrir það og þau taki ábyrgð á þessu. Er þetta ekki líka umhugsunarefni? Er hægt að leggja það endurgjaldslaust á allar verzlanir, starfsstofur o.s.frv., að þær hafi þetta hlutverk með höndum? Við skulum gá að því, að það er ekki um neitt smáfé að tefla, þegar búið er að hækka söluskattinn upp í 11%. Og ef á að fara að gera mánaðarskil á þessu, þá verður bókhald þessara fyrirtækja sannarlega að vera í lagi og það verður hreint ekki lítil fyrirhöfn, að ég ætla, sem þau verða á sig að leggja í sambandi við uppgjör á söluskatti og skil á honum. Það má segja, að þetta hafi nú kannske réttlætzt eða helgazt af því, að menn hafa reiknað með því, að fyrirtækin hefðu þessa peninga í sinni vörzlu nokkuð langan tíma og bæru úr býtum vexti af þeim og það má vera, að það hafi bætt þeim þetta upp. En þegar á að fara að fylgja þeirri reglu, sem ég tel sjálfsagða, að það séu gerð skil mánaðarlega, þá horfir þetta nokkuð öðruvísi við. En sem sagt, ég vildi vekja athygli á því, að ég tel það orðið umhugsunarefni, ef ríkissjóður ætlar að byggja mikinn hluta af sinni skattheimtu á kerfi eins og þessu, þar sem þúsund fyrirtæki og starfsstofur, – ég veit ekki, hvað margar, – eiga að vera innheimtuaðilar fyrir hann. Það er áreiðanlega ekki kerfi, sem er til fyrirmyndar og það væri vissulega þörf á því að leita að einhverju öðru kerfi, sem væri byggt upp með öðrum hætti. Auðvitað er það mikilsvert, að það sé búið að þessu á allan hátt þannig, að það sé öruggt, að söluskatturinn komi allur til skila, því að annað er ranglátt og annað er siðspillandi. Ef það verður almannarómur, að fyrirtæki haldi eftir og stingi í sinn vasa svo og svo miklum hluta af þessum skatti, þá verð ég að segja, að það hlýtur að verka mjög til hins verra á almennt viðskiptasiðgæði í landinu. Þess vegna er mjög mikilsvert, að það sé neytt allra þeirra ráða, sem tiltæk eru, til þess að fá virk skil á þessu. Mér sýnist nú, að hv. Nd. hafi gert bragarbót í því efni með því að samþykkja greinina um heimild fyrir ráðh. til þess að fyrirskipa, að það skyldu teknir í notkun peningakassar, sem auðvelt er að stimpla í öll söluskattsskyld viðskipti, þannig að eftirlitsmenn fjmrn. geti gengið úr skugga um það, að allur innheimtur söluskattur komi fram. En þetta er nú ekki nema heimild fyrir ráðh. Hæstv. ráðh. lýsti því að vísu alls ekki yfir, að hann ætlaði ekki að nota þessa heimild, en hann lýsti frekar vantrú sinni á gagnsemi hennar og af því gæti maður máske dregið þá ályktun, að hann væri í vafa um, hvort hann ætti að neyta þessarar heimildar eða ekki. En svo skal ég ekki orðlengja þetta frekar, en vil enn undirstrika þetta atriði og ég hefði gaman af því og mér þætti það fróðlegt að fá að heyra hugleiðingar hæstv. fjmrh. um þetta efni, því það er alveg útilokað annað en þetta sé mál, sem hæstv. fjmrh. hlýtur að hafa velt mjög fyrir sér.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, úr því sem orðið er, enda er engin ástæða til þess fyrir mig, því það hefur engu verið hnekkt af því, sem ég tók fram í ræðu minni áðan. En ég vil aðeins víkja að tveimur atriðum, sem fram komu hjá hv. 3. landsk. þm., Jóni Þorsteinssyni. Hann taldi, að ég hefði ekki farið rétt með tölur, þegar ég sagði, að fjárl. á síðasta áratug hefðu átt faldazt og segir, að þau hafi 51/2 –faldazt síðan 1960. Það, sem hér ber á milli, er, að ég miða við fjárl. fyrir árið 1959, ári áður en viðreisnarkerfið kom til framkvæmda og heildarupphæð þeirra fjárl. er 1 milljarður og 33 þús. kr., en heildarupphæð fjárl. fyrir árið 1970 er rúmir 8 milljarðar. Á þessum tölum byggði ég þau ummæli mín, að fjárl. hefðu átt faldazt. Ég skal ekki fara að ræða um fjárlagahækkun á áratugnum 1950–1960. Þar grípur ýmislegt inn í, eins og hæstv. fjmrh. raunar vék að og er það út af fyrir sig flóknara mál en svo, að ég telji rétt að gera það að umræðuefni hér og nú í þessum fáu orðum. En sú viðmiðun mín að miða annars vegar við árið 1959 og hins vegar 1970 er að minni hyggju alveg hárrétt, því að lög um efnahagsmál, sem eru grundvöllur viðreisnarstefnunnar, tóku gildi í febrúar 1960 og fjárl. fyrir það ár voru vitanlega spegilmynd af því nýja kerfi, sem þá var sett upp. Þá minntist hv. þm. á ummæli um Móðuharðindi af mannavöldum og sagði, að hér hefði maður einn gerzt spámaður og haft þessi ummæli hér í ræðustóli Alþingis. Sannleikurinn er sá, að það var þingeyskur bóndi, sem lét þessi orð falla heima í sínu héraði og einn þm. mælti þau hér fram eða lét þessa getið hér í umr. á Alþ. Sá ágæti fyrrv. þm. er mjög skáldmæltur og litríkur yfirleitt í sínum málflutningi, og það var ekkert óeðlilegt, þó að hann mælti þessi orð hér fram. Hitt vil ég segja, að bókstaflega talað er það ekki rétt lýsing, að hér séu Móðuharðindi af mannavöldum, en mér er enn spurn: Hefði einhver maður spáð því 1960, þegar viðreisnarkerfið var sett á fót, að margar fjölskyldur flyttu héðan af landinu til Ástralíu og annarra landa, svo sem til Svíþjóðar, vegna erfiðrar afkomu og atvinnuleysis og að hér væri samfellt atvinnuleysi á mörgum stöðum á landinu, hefði það þótt trúlegt, þegar verið var að setja á fót þetta efnahagskerfi, sem þá var grundvallað? Og því segi ég það, að bókstaflega talað er ekki hægt að tala um Móðuharðindi af mannavöldum, en ég álít það hyggilegast fyrir þá, sem styðja núv. ríkisstj., að viðurkenna ástandið eins og það er og gera sér grein fyrir því, að atvinnuleysið, sem menn eiga nú við að búa og sá fólksflutningur úr landi, sem nú á sér stað, er ekki eðlilegt ástand og ekki til þess fallið að miklast af.



Herra forseti. Það er nú augljóst mál, að ekkert efnahagskerfi getur tryggt það, að allir landsmenn hafi fulla atvinnu heilan áratug, þannig að aldrei komi til atvinnuleysis og það er þess vegna mjög mikill misskilningur hjá hv. stjórnarandstæðingum að álíta, að atvinnuleysið, sem hér varð mest í fyrra, stafi af efnahagsstefnunni. Það stafaði af sérstökum áföllum, sem ekki var hægt að ráða við, en eru nú góðar horfur á, að verði ráðin bót á. Hitt er svo annað mál, að þegar núv. ríkisstj. tók við, spáðu framsóknarmenn og stjórnarandstaðan atvinnuleysi. Og það má segja, að sá spádómur hafi þó, sem betur fer, ekki rætzt fyrr en árið 1969. En um þessa deilu um fjárl. og fjárlagaupphæðina, þá undra ég mig á því, að jafnglöggur maður og hv. 2. þm. Austf. skuli telja 11 ár í áratugnum. 1959–1970 eru 11 ár. Og það er ekki heldur eðlilegt að miða við fjárl. 1959, því þá var hér tvenns konar kerfi, þ.e. annars vegar voru fjárl. og ríkissjóður, en hins vegar útflutningssjóður, sem hafði sínar tekjur og gjöld og létti á ríkissjóði. Þetta var fært í eitt kerfi með fjárl. 1960. Þess vegna er það hrein blekking að tala um árið 1959, þótt ekki kæmi annað til, auk þess sem verður auðvitað að hafa 10 ár í áratugnum. Það er að mörgu leyti eðlilegt að taka einmitt áratuginn 1950–1960, því bæði þessi ár byrja á verulegum gengisfellingum. Þess vegna væri það sambærilegt. Það er því algerlega rangt, að fjárlagaupphæðir hafi átt faldazt á s.l. áratug, þær hafa 51/2–faldazt, en á áratugnum þar á undan fimmfölduðust þær.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. neitt að ráði. Það voru aðeins örfá atriði, sem fram komu í ræðu hæstv. fjmrh., sem mig langaði að minnast á. Hæstv. ráðh. leiðrétti það, sem hann kallaði missögn, í frásögn dagblaðsins Vísis um afstöðu ríkisstj. til launamála hinna hæst launuðu embættismanna hjá ríkinu. En í sama orðinu kom það fram hjá hæstv. ráðh., að hann teldi allar líkur á því, að ríkisstj. mundi sjá sér fært að taka undir launakröfur þeirra, sem hæst eru settir í launakerfi ríkisins. Hins vegar gat ég ekki betur skilið ráðh. en hann drægi það mjög í efa, að unnt yrði að verða við öðrum launakröfum af hálfu opinberra starfsmanna heldur en þeirra, sem í hæstu launaflokkunum væru og háskólamanna. Ég er sammála því, að leiðrétta þarf laun háskólamanna. En það er sannarlega ekki síður þörf á að hækka verulega laun þeirra annarra, sem lægst eru launaðir og þeirra, sem hafa miðlungslaun hjá ríkinu. Ég vil í þessu sambandi leggja áherzlu á það, að um margra ára skeið hefur það verið og er enn stefna BSRB að tryggja laun almennt, þannig að telja megi, að allir opinberir starfsmenn hafi lífvænleg laun, en jafnframt verði hæfilegt launabil innan launakerfis ríkisins. Það er vissulega rétt, að þetta launabil er nú orðið of lítið hér á landi, miðað við það, sem tíðkast í nágrannalöndum okkar. En ég vil leggja áherzlu á það, að ég tel það siðferðisskyldu, að fyrst sé hugsað um það, að menn geti lifað af launum sínum, allur almenningur í launastétt. Það er frumskyldan. En það er einnig þjóðfélagsleg nauðsyn, að það sé hæfilegt bil milli launaflokka, þannig að eftirsóknarvert sé að afla sér menntunar og taka á sig ábyrgð, sem því fylgir, að vera í ýmsum ábyrgðarstöðum og sérfræðingsstöðum hjá ríki og sveitarfélögum. Hæstv. fjmrh. minntist á, að það hefði verið og væri stefna ríkisstj. að hverfa frá beinum sköttum til óbeinna og gat þess í leiðinni, sem áður hafði komið fram í aths. við frv. til tollskrárlaga, sem nú liggur fyrir Alþingi, að stefnan væri sú, að hverfa frá aðflutningsgjöldum yfir til söluskatts. Það gegnir ekki alveg sama máli að mínum dómi, hvort horfið er frá beinum sköttum yfir til aðflutningsgjalda eða hvort horfið er til söluskatts eingöngu. Það er hægt að innheimta mismunandi gjöld, eins og gert er, með aðflutningsgjöldum af ýmsum vörutegundum, því þannig geta hinir verr settu kjaralega slegið því á frest eða látið það vera að kaupa ýmsar hinar tollhærri vörur, a.m.k. í bili, ef þeir hafa ekki efni á því. En því verður ekki slegið á frest, að kaupa brýnustu lífsnauðsynjar. Þess vegna tel ég það ekki koma til mála að færa innheimtu ríkissjóðs algerlega yfir á söluskattinn. Mér sýnist, að í þessu sambandi skipti engu máli, hvort aðrar þjóðir í nágrenninu hafa þetta á þennan veg. Ég sé ekki, að við þurfum að haga okkar tollakerfi og tekjuinnheimtukerfi nákvæmlega á sama hátt og aðrar þjóðir gera, því að aðstæður eru hér mjög með öðrum hætti en hjá ýmsum öðrum þjóðum. Og ég verð að segja það, að í sambandi við þær tollalækkanir, sem nú eru framkvæmdar, óttast ég mjög að þessar lækkanir komi ekki til skila til neytendanna og það finnst mér mjög alvarlegt mál. Auðvitað á það eftir að sýna sig. En mér fyrir mitt leyti finnst það miður og ekki rétt, að stjórnar meiri hl. skyldi í Nd. fella þær till., sem áttu einmitt að reyna að tryggja það, að þessar tollalækkanir kæmu til skila til neytendanna og finnst mér það satt að segja nokkuð grunsamlegt. Um það, hvort ríkisstj. hefur verið með í ráðum við samninga við flugmenn, skal ég ekki fullyrða. En hitt hef ég þó fyrir satt, að þau mál hafi verið afgreidd á sameiginlegum fundum samgrh. og samningsaðila. Ég skal ekki fullyrða þetta, en þetta er almannarómur. Og ef svo er, þá finnst mér ólíklegt, að þar hafi ekki komið til einhvers konar tilfæringar, sem ríkisstj. hefur a.m.k. vitað af. Það er orðið mjög áberandi í seinni tíð í sambandi við launa– og kjaramál í þessu landi, að þeir samningar, sem gerðir eru og hliðarsamningar, eru ekki birtir opinberlega og ákaflega illt í þá að ná og fá upplýsingar um þá. Tel ég þetta mjög slæma stefnu, því ég lít svo á, að almenningur í landinu eigi skilyrðislausa kröfu á að fá upplýsingar um þau launakjör, sem gilda í landinu, þannig að mönnum sé ekki mismunað í þessu efni, bæði af stjórnarvöldum og öðrum aðilum. Það voru aðeins þessi atriði, sem ég vildi minnast á. Ég skal ekki lengja þessar umr. að ráði, eins og ég sagði, en læt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að hafa hér mörg orð um, en vildi þó vegna ummæla hv. 11. þm. Reykv. núna benda á, að það er mín skoðun og skoðun sósíalista víðar nú, að það er nauðsyn að halda uppi eðlilegri samvinnu milli þjóðfélaga, bæði hér í Evrópu og víðar og eðlilegt að breyta um þá stefnu, sem ríkt hefur marga áratugi, að hvert þjóðfélag loki sig inni með tollmúr. Reynslan hefur orðið bitur af því og menn hafa lært af henni, að það er ekki heppilegasta leiðin að búa til tollskrá, sem er þannig, að tekjur af innfluttum vörum nema jafnvel yfir 100%, og vörurnar svo metnar eftir ýmsum aðferðum, eftir því hvað nauðsynlegt sé og hvað ekki. Alltaf má deila um, hvað rétt er og hvað rangt í því efni, en reynslan sýndi það, að menn urðu að fara inn á einhverjar aðrar brautir til þess hreinlega að forðast kreppu. Hvort söluskatturinn leysir þann vanda endanlega eða ekki, skal ég ekki segja um. Og ég vil einmitt taka undir orð formanns Framsfl., sem benti á þá annmarka, sem mér finnst einna verstir við söluskattinn, en það er, hversu margir gerast innheimtumenn ríkissjóðs. Það er stærsti ókosturinn, því að það tryggir okkur ekki fulla innheimtu. Þess vegna er það höfuðatriði, að vel sé gengið frá reglunum um innheimtu og við náum öllum skattinum inn. En það er mín skoðun, að við getum ekki haldið áfram notkun á slíkri tollskrá, eins og verið hefur í gildi hér á Íslandi undanfarna áratugi, sem hafði geysiháa innflutningstolla og ætlast svo jafnframt til þess, að við fáum tollfrían innflutning á okkar vörum til hinna sömu þjóða, þegar við skattleggjum þeirra vörur svo óhemjulega. Auðvitað skildi formaður Framsfl. nauðsyn þess, að ríkissjóður hefði sínar tekjur. Það væri nú annaðhvort, því að fyrrv. formaður þess flokks er búinn að vera lengur í ráðherrastóli og þar af fjmrh., en nokkur annar. Vandamálið er, með hvaða móti við öflum þessara tekna. Sem betur fer hafa menn skilið það, að eðlileg viðskipti eru stórkostleg kjarabót og það er jafnan hagsæld í því landi, þar sem frjáls verzlun ríkir og menn loka sig ekki inni í aflæstu þjóðfélagi, umgirtu tollmúr. Hvort þessi kenning leysir allt úr læðingi til farsældar, það skal ég ekki segja neitt um. Menn hafa verið að tala hér um spádóma, en þetta er þó það skref, sem hefur af fjölda þjóða og að margra manna yfirsýn verið talið skynsamlegt að stíga. En auðvitað er í þessum málum sem öðrum ekkert ráð svo einhlítt, að það leysi allan vanda. Rétt aðeins vil ég drepa á það, að spádómar um þenslu í ríkisbákninu segja auðvitað ekki alla söguna, ef maður víkur að orðaskiptum 2. þm. Austf. og 3. landsk. þm., vegna þess í fyrsta lagi, að á einum áratug hefur þjóðinni hér fjölgað um nærri 40 þús. manns og aukning í ríkisbúskap hlýtur þess vegna eðlilega að eiga sér stað. Að öðru leyti má á það benda, að fjárlög hljóta að sveiflast nokkuð til, eins og hjá einstaklingum, eftir velgengni. Við aukum okkar útgjöld og veitum okkur meira, þegar vel árar. Og það gekk hér mikið góðæri yfir í nokkur ár, og þá var mjög eðlilegt, að það yrði veruleg þensla í ríkisbúskapnum. Framsóknarmenn hafa jafnan verið miklir spádómsmenn, og ég man eftir því í Tímanum, að þeir sáu fyrir, að það kæmi síld á Austfirði, og lögðu til, að þar yrðu reistar margar verksmiðjur, og hældust þeir mjög yfir því. Þeir sáu líka fyrir, að 9 árum síðar, frá 1960, yrði mikið atvinnuleysi á Íslandi. En það væri gaman að heyra, hverju þeir spá um ástandið hér 1975 eða 1979. Nú standa þessar verksmiðjur hálftómar, síldin kom ekki og það kom ekki einu sinni ein einasta síld á land á Siglufirði í sumar, sem er í frásögur færandi. Vandamálið er það, að við búum nú einu sinni hér á eylandi norður í höfum, við misjafnt veðurfar og við misjafnan afla. Svo erum við með þá tilburði hér á hv. Alþ. að reyna að draga úr þessum sveiflum. Okkur tekst auðvitað misjafnlega vel til, eins og öðrum dauðlegum mönnum. En við stefnum að því sama, að reyna að skapa eðlilegt jafnvægi á milli áranna. Ég vil undirstrika það, sem kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv., að það er auðvitað krafa okkar allra og viðleitni, að menn hafi mannsæmandi tekjur og skilyrði til að lifa. Vandamálið er, hversu meta skal slíkt. En hann gerði hér nokkurn samanburð við erlenda aðila og drap á aðeins eitt þjóðland. Ég sá það í stórri grein ekki alls fyrir löngu, þar sem ritað var um landflótta menntamanna frá Englandi til Bandaríkjanna, að þeir missa þar geysilegan fjölda færra manna vegna tekjumismunar. Þeir missa meira að segja menn til Sviss vegna tekjumismunar og mér er ekki örgrannt um, að Danmörk eigi við svipað vandamál að etja. Þetta er vandamál lítilla þjóða í dag, vegna þess að maður, sem hefur lært og er verkfræðingur eða læknir, hann er orðinn gjaldgengur hvar sem er í heiminum og meti hann aðeins sínar persónulegu þarfir fram yfir það, sem hann getur fengið heima hjá sér, þá hefur hann góðar og gildar ástæður til þess að fara þangað sem honum líður bezt, ef hann metur tekjurnar einar sér. En viðleitnin hér á Íslandi til að tryggja mönnum góð kjör verður að vera hin sama og verið hefur og við öll keppum að, við deilum aðeins um, hvaða leiðir skuli fara. Þótt söluskatturinn komi auðvitað misjafnt niður verður ekki fram hjá því gengið, að hann ræður ekki úrslitum um lífvænleg kjör hér á Íslandi, því blessunarlega eru hér millifærðar hátt á annan milljarð kr., til þess að jafna aðstöðu manna, sem vegur hér nokkuð á móti. Hvort það er hægt að gera meira af því eða minna, um það má alltaf deila. Ég hefði verið ánægður, ef millifærslan gegnum almannatryggingarnar hefði verið mun meiri, en svo reyndist ekki. Við erum búnir að ganga frá fjárlögum og úr því verður ekki bætt í ár, en vonandi lagast þetta nú og við fáum betra árferði. Þá höfum við möguleika á því að millifæra meira. En niðurstaðan verður sú, að þetta mun koma nokkuð misjafnlega niður. Það mundi, a.m.k. til að byrja með, koma þyngra niður á nýlenduvörum, því þær eru ekki EFTA–vörur, og aukning á söluskatti þar mundi hækka vissa vöruflokka, en svo mundu aftur aðrir lækka, sem eru orðnir talsvert notaðir í dag af fjölda manns. Okkur er líka sagt af sérfræðingum í vísindalegum útreikningum, að vísitalan sem slík muni sáralítið eða ekkert hreyfast. En þetta gildir auðvitað um ákveðna neyzlu samsetningu. Ég held, að ég þurfi ekki að bæta miklu við þetta. En það hefur ekki verið minnzt á þá tekjuöflunarleið, eða a.m.k. mjög lítið, sem annars staðar er verið að impra á og sums staðar hefur verið tekin upp, en það er virðisaukaskatturinn. Ég veit ekki, á hvaða stigi það mál er hér á Íslandi, hvort það hefur verið athugað sérstaklega, en ekki er ósennilegt, að það stig sé æskilegri tekjuöflun heldur en almennur neyzluskattur, eins og lagður er á hér á Íslandi í dag.