Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar till. til þál., sem hér er fjallað um, kom fyrst til umræðu á Alþingi hafði nefnd á vegum menntmrn., undir forsæti hæstv. núv. forseta Ed., setið að störfum í nokkra mánuði og fjallað m. a. um það mál sem hér er spurt um, samfelldan skólatíma. Í erindisbréfi þeirrar nefndar, sem tók til starfa í júlí 1983, sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: Menntmrh. hefur ákveðið að skipa vinnuhóp sem athugi sérstaklega tengsl fjölskyldu og skóla og geri tillögur um hvernig bæta megi þau tengsl. Hópurinn athugi sérstaklega eftirfarandi: 1. Hvernig má samræma betur vinnutíma foreldra og skólabarna? 2. Hvað er unnt að gera í skólastarfi til að styrkja samband barna og foreldra og þar með stuðla að samheldni fjölskyldna? a) Hvaða ráðstafanir í ofangreindu skyni væri hægt að gera án tilkostnaðar, b) með litlum tilkostnaði, c) aðrar ráðstafanir.“ Síðar segir í erindisbréfinu: „Sérstaka áherslu þarf að leggja á athugun á samfelldum skóladegi, skynsamlegu fyrirkomulagi nestismála og fleira í samráði við fulltrúa foreldra. Hópurinn hafi í störfum sínum samráð við samtök foreldra- og kennarafélaga eftir því sem staða verks gefur tilefni til.“ Á meðan unnið var að þessu verkefni og hv. fyrirspyrjandi flutti þáltill. um þetta efni komst þingið að þeirri niðurstöðu að það væri málinu til stuðnings að till. væri samþykkt og raunar þá haldið áfram með það verk sem hafið var. Þegar menntmrn. barst ályktunin, sem var samþykkt 9. apríl, hafði nefndin m. a. fjallað um þessi efni sem í ályktuninni segir og þess vegna vísaði rn. þál. til nefndarinnar til umfjöllunar. Í fyrri hluta ályktunarinnar segir: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að næsta skólaár verði komið á einsetningu í grunnskólum og samfelldum skóladegi þar sem húsnæði og aðrar aðstæður leyfa.“ Nú vita menn að það er því miður ekki nægilega víða sem húsnæði og aðrar aðstæður leyfa slíkt. Þess vegna er hér að nokkru leyti um langtímamarkmið að ræða. En að því er skipulagsatriðin varðar hefur verið unnið að þessu atriði. Nefndin sem áður er getið starfar enn og skilaði áfangaskýrslu í október s. l., þar sem m. a. er fjallað um samfelldan skóladag. Sú stefna sem nefndin markar um þetta atriði og rn. mun beita sér fyrir er í samræmi við áðurnefndan lið þessarar þál. Síðan er í tillögum nefndarinnar talað um nokkur atriði sem geti orðið til þess að ná þessu umrædda markmiði. Því miður verður það of langt mál að lesa, vegna þess tíma sem til umráða er, en þau eru í skjali, sem útbýtt hefur verið til þm., áfangaskýrslu nefndar um tengsl heimila og skóla og um samfelldan skóladag. Skýrslunni var útbýtt hér í vetur og á bls. 28 eru þessar tillögur. Sumar þeirra eru skipulagsatriði, eins og sú fyrsta sem er um bætt skipulag og stundaskrárgerð og að stefnt skuli að samfelldum viðverutíma í skólum. Það eykur líkur á samfeldni tíma nemenda í skólanum. Samfelldur skóladagur þýðir ekki endilega að nemendur séu allan daginn í skólanum, heldur einungis að stundataflan sé ekki bútuð í sundur. Önnur tillagan var um að tekið skuli tillit til þessa atriðis við hönnun skólahúsnæðis og í framkvæmdum við skólabyggingar. Þetta er auðvitað að mörgu leyti langtímaverkefni. Í þriðja lagi var nefnt að efla skólasöfnin og vinnuaðstöðu nemenda utan fastra kennslustunda, einmitt til þess að ekki skapist göt í stundaskránni með þeim afleiðingum að nemendur þurfi að fara úr skólanum á milli, ef heppilegra þykir að þeir séu á staðnum, sem vitanlega er oftast, og koma upp lesaðstöðu í tengslum við skólasöfn. Fjórða tillagan var um að gefa kost á nestispökkum eða máltíðum á skólatíma, að unnt væri að gera slíkt með einhvers konar áskrift að nestispökkum. Það hefur nokkuð verið unnið að þessu efni og nefndin gert tillögur um hvernig því megi fyrir koma. Loks er nefnt að skipuleggja þurfi skólastarf á sveigjanlegan hátt, þannig að nemendur geti byrjað og lokið skóladegi á mismunandi tímum. Losa þurfi um fastmótað bekkjakerfi ef önnur hópaskipan gefur betra tækifæri til þess að hafa skóladaginn samfelldan. Fyrir öllum þessum tillögum er gerð nánari grein í áfangaskýrslu nefndarinnar. Tekið verður tillit til þeirra við skipulagningu næsta skólaárs. Þessi áfangaskýrsla fjallar einkum um þéttbýli. Nefndin vinnur nú að gerð sérstakrar skýrslu um dreifbýlið. Þar hagar á margan veg öðruvísi til einmitt um þetta efni sem um er spurt. Ákveðið var að vinna verkið í tvennu lagi af þeim ástæðum. Ég vænti þess að við eigum líka eftir að sjá hér á Alþingi áfangaskýrslu um sama efni í dreifbýli. Skv. upplýsingum formanns nefndarinnar, hæstv. forseta Ed., hefur nefndin nokkuð rætt síðari lið þál. fyrirspyrjanda. Sú skoðun kom fram meðal nefndarmanna að könnunin, sem lagt er til að gerð verði, geti orðið svo kostnaðarsöm að staldra verði við áður en hafist sé handa. Menn þurfi að gera sér grein fyrir því hvort fé það, sem til könnunarinnar yrði varið, kæmi ekki fleiri nemendum til góða ef það væri notað með öðrum hætti, t. d. í uppbyggingu skólasafna, en það gæti auðveldað að koma á samfelldum skóladegi. Nefndin vill freista þess að gera sér ljóst hversu umfangsmikil og kostnaðarsöm sú könnun, sem þál. gerir ráð fyrir, yrði í framkvæmd. Í þeim tilgangi sneri hún sér til fræðslustjóranna í fræðsluumdæmunum átta. Þeir voru beðnir um að gera nefndinni grein fyrir því hvort þeir teldu könnunina gagnlega og enn fremur að gera lauslega áætlun um kostnað og umfang í hverju umdæmi fyrir sig. Þessar upplýsingar hafa ekki enn þá borist en þegar þær berast mun verða tekin ákvörðun um það hvert áframhaldið skuli vera.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. En þau koma að vísu mjög lítið við því máli sem hér er á dagskrá. Þál. sú, sem samþykkt var hér á síðasta þingi, fjallaði um það að Alþingi ályktaði að fela ríkisstj. að láta meta kostnaðarauka ríkissjóðs og sveitarfélaga sem hlýst af því að komið yrði á samfelldum skóladegi grunnskólanema. Sú kostnaðarkönnun átti að miðast við einsetinn skóla, samfelldan skóladag og skólamáltíðir handa nemendum og starfsliði. Niðurstöður þessarar könnunar átti að leggja fyrir næsta löggjafarþing, þ. e. þetta löggjafarþing. Svarið er því mjög einfalt, hæstv. ráðh., og hefði verið hægt að svara því strax á síðasta fundi: Að þessu hefur sáralítið verið unnið. Nefnd sú, sem ráðh. talar um og ég minntist raunar á þegar ég talaði fyrir fsp. minni, átti í raun og veru að gera allt annað og ég get rifjað það upp. Sá vinnuhópur, sem hæstv. forseti Ed. veitti forstöðu, var skipaður með bréfi menntmrh. 12. júlí 1983 og hann átti að athuga sérstaklega tengsl fjölskyldu og skóla og gera tillögu um hvernig bæta megi þau tengsl. Þá var honum ætlað að athuga sérstaklega hvernig samræma mætti betur vinnutíma foreldra og skólabarna, hvað unnt er að gera í skólastarfi til að styrkja samband barna og foreldra og þar með að stuðla að samheldni fjölskyldunnar. Þetta er raunar töluvert annað verkefni þó að það vissulega tengist því sem hér er um rætt. Í þeirri áfangaskýrslu, sem við höfum fengið í hendur frá þessari nefnd, eru auðvitað engar tillögur. Það er engan veginn hægt að nefna það, sem þó er kallað tillögur hér, sem tillögur þær sem gert er ráð fyrir í þál. Þetta eru lauslegar hugmyndir um hvernig megi, eins og hér segir, bæta skipulag og stundaskrárgerð, taka tillit til samfelldni við hönnun skólahúsnæðis og í framkvæmdum við skólabyggingar, að efla skólasöfn og vinnuaðstöðu nemenda utan fastra kennslustunda, gefa kost á nestispökkum eða máltíðum á skólatíma og skipuleggja skólastarf á sveigjanlegan hátt. Hér er vissulega komið að sumu af því sem varðar umrædda þál. En svar ráðh. er á engan hátt svar við því sem ég var að spyrja um, sem var einfaldlega hver hefði orðið framkvæmd á þegar samþykktri þál. Ég verð að lýsa því yfir hér að mér finnst alveg furðulegt að heyra ráðh. tala um að fræðslustjórum hafi verið skrifað og þeir spurðir hvort slík könnun væri gagnleg. Það ber ekki að spyrja neina fræðslustjóra að því. Alþingi Íslendinga hefur talið þessa könnun gagnlega og samþykkt að hún yrði gerð. Ég verð því að lýsa yfir hneykslun minni yfir svona svörum. Það liggur einfaldlega ljóst fyrir að þessi þál. hefur að mestu verið höfð að engu. Hún hefur verið til málamynda send inn í nefnd sem átti í raun og veru að fjalla um allt annað. Það liggur einnig ljóst fyrir að það nægir ekki að Alþingi Íslendinga álykti um ákveðnar aðgerðir. Hæstv. ráðherrar, hverjir sem þeir nú annars kunna að vera, leyfa sér hreinlega að hafa þál. að engu. Ég tel að ég hafi fengið svar við fsp. minni.



Herra forseti. Ég finn mig knúna til að segja hér nokkur orð varðandi þessa fsp. hv. 10. landsk. þm., þar sem fram hefur komið að ég er formaður þess vinnuhóps sem fékk þetta mál til umfjöllunar. Ég vil aðeins upplýsa hv. þm. um það að þegar þessari þál. var vísað til vinnuhópsins var hópurinn langt kominn með að vinna að þeirri áfangaskýrslu sem minnst hefur verið hér á bæði af hv. þm. og hæstv. menntmrh. En þann þátt, sem okkur var jafnframt falið að vinna að, þ. e. könnun á kostnaði við að koma á samfelldum skóladegi og kostnaðarauka sem hlytist af breyttu fyrirkomulagi nestismála eða máltíðum skólabarna, hafði vinnuhópurinn þá þegar ákveðið að láta bíða seinni áfanga skýrslunnar. Og það er einmitt það sem hefur gerst, að okkur þótti þetta tvennt fara saman, þ. e. þál. og vinnuaðferðir hópsins. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðh. er þetta starf einmitt í gangi núna. Það sem við gerðum í fyrsta lagi var að ég mætti ásamt starfsmönnum menntmrn. sem eru í vinnuhópnum á fundi með öllum fræðslustjórum, sem hér voru staddir í höfuðborginni fyrir nokkrum vikum, og við fjölluðum um þetta mál. Við leituðum m. a. álits þeirra á því hvernig best væri að standa að slíkri könnun. Þetta er byrjunin, því að það er augljóst mál að það getur orðið mjög kostnaðarsamt og mikil vinna að gera slíka könnun. Þess vegna þótti okkur rétt að bera okkur saman við þá menn í hverju byggðarlagi sem hafa með fræðslumálin að gera. Þekkja vel til á hverjum stað og búa jafnframt yfir miklum upplýsingum og hafa væntanlega bestu hugmyndirnar um hvernig hægt væri að standa að þessu. Ég get upplýst það að við höfum nú þegar fengið bréf frá tveimur fræðslustjórum um þeirra hugmyndir og tillögur um hvernig standa beri að slíkri könnun. En við erum að bíða eftir bréfum frá öðrum og fyrr verður ekki tekin ákvörðun um framhald vinnunnar. Þetta þykir mér rétt að komi fram. Ég held að það gæti nokkurs misskilnings hjá hv. 10. landsk. þm., að þetta sé allt annað mál sem hér sé verið að fjalla um. Þetta er liður í því sem vinnuhópurinn hafði til umfjöllunar. En okkar fyrsti áfangi, þessi áfangaskýrsla sem nú liggur fyrir, fjallar ekki um kostnaðarþáttinn. Sú ákvörðun var tekin strax í upphafi vinnunnar að láta þann þátt þessa verkefnis bíða vegna þess hve hann yrði umfangsmikill. Ég vænti þess að við eigum eftir að geta gefið þær upplýsingar, sem farið er fram á að við gefum skv. þessari þál.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta Ed. fyrir þær upplýsingar sem hún gaf hér. Það er kannske í raun og veru óþarfi fyrir mig að koma hér aftur í ræðustól, en ég freistast til þess að beina þeirri ráðleggingu til hv. 10. landsk. þm. að spara sér hneykslunina til annars tækifæris. Þetta mál er nefnilega í athugun, nákvæmlega eins og orðað er í þál. sem hér er um rætt, og hjá því fólki sem best þekkir til og hefur raunar það verkefni að gera úttekt á fjárþörf m. a. til þessara hluta. Ætli sannleikurinn sé nú ekki sagna bestur hér sem endranær, en hann er sá að hv. þm. vildi gjarnan láta koma till. um þetta efni, vegna þess að þetta er mjög gott mál. En málið var bara í fullum gangi þegar till. var flutt og er enn, og þetta er reyndar ekkert mjög langur tími þegar tillit er tekið til þess, að a. m. k. síðan ég var tvítug, og það er æðilangt síðan, hefur verið talað um þörfina á því að koma á samfelldum skólatíma. Bæði ég og hv. fyrirspyrjandi og vafalaust flestir þm. geta litið í eigin barm og muna sjálfsagt eftir því hvað þeir hugsuðu oft í ungdæmi sínu að ósköp væri nú þægilegt að þurfa ekki að vera að þessum hlaupum og betra væri að hafa samfelldan skólatíma. Þetta hugsa menn enn í dag. Menn hafa náð ýmsum áföngum í þessu. Þetta eru allt annars konar vandamál í þéttbýli en dreifbýli. Þessi spurning á ekki við með sama hætti þar sem eru heimavistarskólar t. d. Það eru einmitt fræðslustjórarnir sem hafa yfirsýn yfir þessa hluti, gera kostnaðaráætlanir í sínum umdæmum, en hv. þm. hneykslaðist mjög á að þeim skyldi hafa verið fengið þetta mál til athugunar. Það vill nú svo til að það eru einmitt þeir sem gerst mega um þetta vita. Og að svo miklu leyti sem hægt er að gera nákvæma áætlun á þessu stigi um þetta, þá eru það þeir sem þurfa að vinna að því. Áætlun fyrir næsta skólaár verður væntanlega gerð í sumar. Ég vonast því til að þá liggi fyrir eitthvað frekar og hægt verði að stíga ný skref til framfara í þessum málum á næsta skólaári. Þetta eru mál sem við verðum að reyna að leysa skref fyrir skref eins og svo margt það sem til framfara horfir.



Herra forseti. Ég er nú ekki viss um nema það kunni að vera svo í ýmsum skólum í þéttbýli að skóladagur nemenda sé enn sundurslitnari en var fyrir svona 20–25 árum. Ég hef vissar efasemdir um þá fullyrðingu hæstv. menntmrh. að öll séu þessi mál í betra horfi núna. En ástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs er fyrst og fremst sú að 10. apríl 1984 samþykkti Alþingi Íslendinga þáltill. um að könnun skyldi fara fram á ákveðnum kostnaðarþáttum á sviði skólamála. Nú er tæpt ár liðið síðan Alþingi gerði þessa samþykkt og það kemur hér fram að enn er þetta mál í athugun og því hefur verið vísað til starfshóps, sem hefur unnið ágætt starf undir forustu hæstv. forseta Ed., og mér er nokkuð kunnugt, en bara á allt öðru sviði. Síðan skjóta menn sér hér undan með því að segja að málinu hafi verið vísað til þessa starfshóps. Hér er auðvitað um afar einfalt mál að ræða, mál sem einfaldlega hefði átt að vísa til fjárlaga- og hagsýslustofnunar ríkisins eða ríkisendurskoðunar sem hefur tekið að sér slík verkefni. Nú er liðið tæpt ár síðan Alþingi samþykkti þessa till. og málið er í athugun í starfshópi, sem er að fjalla um allt aðra hluti að meginefni til og hefur unnið þar gott starf, ekki skal ég draga úr því. Mér finnst það vera umhugsunaratriði hvað Alþingi Íslendinga á að láta framkvæmdavaldið og einstaka ráðh. bjóða sér í þessum efnum. Ég tel að hér hafi ekki verið farið að vilja Alþingis eins og hann kemur skýrt fram í áðurnefndri þál. heldur er verið að drepa málinu á dreif og draga það allt of lengi. Þessi könnun er ekki svo umfangsmikið mál að því sé ekki hægt að ljúka á einhverjum tiltölulega skömmum tíma, kannske 1–2 mánuðum. Ég leyfi mér að átelja þau vinnubrögð sem hafa verið höfð uppi af hálfu hæstv. menntmrh. og ríkisstj. í þessu máli.



Herra forseti. Ég má til með að gera athugasemd við ummæli bæði hv. 5. landsk. þm., sem nú talaði, og hv. 10. landsk. þm., fyrirspyrjanda. Þau nefna bæði að starfshópurinn sem hefur unnið að þessu máli sé að vinna að allt öðrum verkefnum. Það er bara alrangt. Ég vitnaði einmitt til þess, ég las upp úr erindisbréfinu í svarræðu minni þar sem segir að starfshópnum er falið nákvæmlega þetta verkefni. Það stendur hér skýrum stöfum: „Sérstaka áherslu þarf að leggja á athugun á samfelldu skólastarfi, skynsamlegu fyrirkomulagi nestismála o. fl. í samráði við fulltrúa foreldra o. s. frv.“ Oft finnst mönnum einhvern veginn umfangsmeira og skemmtilegra til frásagnar á leiðarþingum í kjördæmum sínum að geta sagt að skipuð hafi verið nefnd í tilefni af þessari ályktuninni eða hinni. En mér þykir skynsamlegra að hafa ekki margar nefndir í sama verkefninu eða skipa alltaf nýja og nýja nefnd, heldur að þeir sem hafa málið með höndum og þeir sem gerst mega þekkja til vinni áfram úr verkefnunum. Ég tel það skynsamlegra en að skipa nýja nefnd. Og ég get alveg sagt hv. 5. landsk. þm. það að ef fjárlaga- og hagsýslustofnun hefði fengið þetta mál í hendur hefði hún vafalaust leitað upplýsinga hjá fræðslustjórunum rétt eins og þessi nefnd gerði. Það eru nefnilega þeir sem eru með upplýsingarnar.



Herra forseti. Ég hirði ekki um að karpa við hæstv. ráðh. um hvert verkefni áðurnefnds starfshóps var. Ég vil hins vegar leggja á það áherslu að ef fjárlaga- og hagsýslustofnun hefði verið falið þetta verkefni hefði hún ekki leitað til fræðslustjóra um hvort verkefnið skyldi verða framkvæmt. Hún hefði einfaldlega gert það. Hér hefur komið fram að það stendur til og það kom líka fram í ræðu hæstv. forseta Ed. að það muni verða ráðgast við fræðslustjórana um hvort þessi könnun verði gerð. Ég mótmæli þessu. 



Virðulegi forseti. Ég ber hér fram fsp. til menntmrh. um hvað líði endurskoðun reglna um byggingar framhaldsskóla. Fsp. er orðuð á þennan hátt í samráði við hæstv. menntmrh. þó svo að slík norm eða reglur séu í raun og veru ekki til. Það hefur auðvitað í för með sér ómælda erfiðleika á mörgum sviðum. Það er verið að fara eftir reglum eða normum, eins og það er kallað í almennu tali manna á meðal, sem til eru og gilda um byggingar grunnskóla. Grunnskólareglurnar, normin, passa að sjálfsögðu illa og yfirleitt alls ekki fyrir framhaldsskólabyggingar. Þar eru í reynd gerðar allt aðrar kröfur til húsnæðis ef uppfylla á þær skyldur við nemendur sem framhaldsskólum er ætlað. Það sem m. a. er ekki innifalið í grunnskólareglunum en mikilvægt er að byggingar, sem hýsa skulu framhaldsskóla, hafi er í fyrsta lagi öll rannsóknaraðstaða, svo sem fyrir efnafræði, eðlisfræði, rafmagnsfræði, rafeindafræði o. s. frv., í öðru lagi fyrirlestrasalir og í þriðja lagi sameiginlegt rými, sem samkvæmt grunnskólareglunum er mjög takmarkað, en áfangakerfi fjölbrautaskólanna t. d. gerir það að verkum að krafan til samrýmis verður mun meiri. Í fjórða lagi er það krafa til skólans í dag að hann sé fjölbreyttari en áður var. Af þessu leiðir að vinnureglur verða að vera til um framhaldsskólana þar sem tekið er tillit til sérstakra aðstæðna og að frumkvæði ábyrgðaraðilans, þ. e. skólanna sjálfra, sé virkt. Þegar bygging fjölbrautaskóla stendur fyrir dyrum er gert ráð fyrir að stofnkostnaður ríkisins sé 60% en 40% beri sveitarfélögin. Þegar svo stendur á að grunnskólanormin eru látin gilda þá kann svo að fara að þegar upp er staðið verði um að ræða miklu dýrari byggingu og þá verður hlutur ríkisins í stofnkostnaði ekki lengur 60% af heildarkostnaði við byggingu. Ef stofnkostnaður við framhaldsskóla er t. d. 30% yfir þeirri áætlun sem grunnskólanormin gera ráð fyrir og svo þarf að bæta við þeim þáttum, sem ég nefndi fyrr í máli mínu í fjórum liðum um þær kröfur til húsnæðisins sem gerðar eru til að fullnægja skyldum við nemendur á framhaldsskólastigi, þá verður niðurstaðan sú að hlutur ríkisins verður aldrei meiri en 50%, og er þá hugsanlega of grunnt tekið í árinni. Vegna framangreindra atriða er nauðsynlegt að fá fram skoðanir hæstv. menntmrh. á því hvort ekki standi til að úrbótum í þessu efni verði ýtt úr vör með nothæfum reglum fyrir framhaldsskóla.



Herra forseti. Fsp. hv. 1. landsk. þm. um þetta efni er mjög tímabær, ekki einungis að því er varðar þessar byggingar heldur ýmsar aðrar sem nauðsynlegt er að fá endurskoðun á normareglur um. Það er rétt að látin hafa verið gilda norm grunnskólabygginganna um þær skólabyggingar framhaldsskóla sem hafnar hafa verið eftir 1. janúar 1978. Þá er það fyrst og fremst 11. gr. þeirrar reglugerðar sem er frá 30. ágúst 1978. Þar er getið um beinan byggingarkostnað skólarýmis og sagt hvernig hann eigi að vera áætlaður miðað við stærð þess og skipt í: 1) rými heimangöngu- og heimanakstursskóla, eins og það er skilgreint í reglum eða normum sem svo eru kallaðar af einhverjum ástæðum, 2) heimavistarrými nemenda og íbúðir þess starfsfólks sem þarf vegna heimavistar skv. ákvæðum reglna eða norma, 3) rými vegna íbúða kennara umfram það sem fellur undir þann lið sem ég var að lesa, og svo 4) annað rými sem ríkisþátttaka er viðurkennd í skv. sérstöku samkomulagi hverju sinni. Síðan var gefin út reglugerð síðar á árinu 1978 sérstaklega um norm fyrir leikfimihúsnæði og félags- og samkomuaðstöðu. Þetta gildir enn. Ég hef ekki enn þá fengið nýjar tillögur um þetta efni en ég hef lagt áherslu á að fá þær sem allra fyrst.



Virðulegi forseti. Ég þakka svör hæstv. menntmrh. Ég hefði að vísu kosið að fá einhver skýrari svör eða svör yfirleitt og helst viljayfirlýsingu. Það kom fram í máli hæstv. ráðh. að um væri að ræða tímabæra fsp. En mér virðist helst að þetta mál allt saman tengist því að hæstv. ráðh. hefur gefist upp á eða gefið upp á bátinn að reyna að ná samræmingu á löggjöf um framhaldsskóla. Það er mjög brýnt að slík löggjöf komi fram í dagsljósið sem fyrst. Mismunun er mjög mikil á þessu sviði almennt, ekki bara hvað varðar reglurnar um bygginguna og stofnkostnaðinn. Þó er það ekki lítið atriði þegar litið er til þess að þegar um er að ræða byggingu menntaskóla er hlutdeild ríkisins í stofnkostnaði 100% en aðeins 60% þegar um er að ræða fjölbrautaskóla. Auk þess er sá hlutur aldrei 60% heldur mun lægri í reynd. Það væri auðvitað hægt að tala hér langt mál um þá mismunun sem fram kemur líka í rekstrarkostnaði annars vegar við menntaskóla og hins vegar við fjölbrautaskóla, þar sem prósentuhlutur ríkisins er 100% í rekstri menntaskóla en ekki nema 50% þegar kemur að fjölbrautaskólunum. Mér finnst að þetta mál þurfi að skoða allt í samhengi og taka það til athugunar að skóli sem þjónar heilu byggðarlagi er ómetanlegur og er að því mikill sparnaður fyrir nemendur að fá menntun sína í heimabyggð auk þess sem félagslegt gildi menntastofnunar á staðnum er mikið. Ég vonast til að við fáum sem fyrst að sjá heildarlöggjöf um þessi mál.

Menntmrh. (Ragnhildur Helgadóttir) Hæstv. forseti. Ég vil af þessu tilefni skýra frá því, sem ég held mér hafi láðst í fyrri ræðu minni, að það liggja raunar fyrir tillögur frá árinu 1982. En þær tillögur eru líka í endurskoðun. Þær fjalla um nokkur atriði sem grunnskóla varða og eru að vísu mjög mikilvægar, en sumt hefur þótt þurfa endurskoðunar við, m. a. þau atriði sem hv. fyrirspyrjandi benti hér á. En það er fullur vilji til þess í rn. að fyrir liggi fljótlega nýjar tillögur um þetta efni.



Herra forseti. Á þskj. 545 hef ég leyft mér að beina svohljóðandi fsp. til hæstv. iðnrh. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði: „1. Við hvaða innlenda og erlenda aðila hefur verið rætt um þátttöku í byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði og hver hefur orðið niðurstaðan úr viðræðum við hvern um sig? 2. Um hversu mikla eignarhlutdeild í verksmiðjunni hefur verið rætt í hverju tilviki? 3. Út frá hvaða raforkuverði til verksmiðjunnar hefur verið gengið í þessum viðræðum? 4. Hver er staða verksmiðjumálsins nú? 5. Hvaða skilyrðum þarf að vera fullnægt til að ráðh. beiti sér fyrir því að ríkisstj. taki ákvörðun um að ráðast í framkvæmdir við verksmiðjuna?“ Þessi fsp. þarfnast ekki langs formála. Allir liðir hennar skýra sig í raun sjálfir. Ljóst er að úrslit þurfa að fara að fást í þessu máli svo lengi sem það hefur verið í deiglunni. Fyrir íbúana á þessu svæði skiptir það vissulega miklu að fá sem fyrst um það svör hver framtíð málsins verður, hvort verksmiðjan verður staðreynd eða ekki. Nú hefur þetta mál verið í höndum hæstv. ráðh. í nær 22 mánuði og umfjöllun um málið verið mest í fjölmiðlum. Hún hefur oftast nær verið tengd viðræðum svokallaðrar stóriðjunefndar við þennan eða hinn aðilann úti í heimi og ærið oft verið látið að því liggja að málið væri nú að komast í höfn, fyrir þá tilstuðlan einhvers þess erlenda aðila sem við hefur verið rætt hverju sinni. Enn hefur þó ekkert raunhæft gerst í þessum efnum, svo vitað sé, en alþekkt er sú stefna hæstv. iðnrh. að meirihlutaaðild og helst full aðild útlendinga að þessari verksmiðju sé í raun og veru forsenda fyrir því að hægt sé að ráðast í framkvæmdir. Ég hef hins vegar talið rétt og sanngjarnt að gefa hæstv. ráðh. gott ráðrúm til að leysa þetta mál og hrinda því í framkvæmd eftir sínum leiðum án þess að ég fari nánar út í umræðu um kosti og galla þeirrar aðferðar eða um eignaraðildina almennt. Eftir svo mikla umfjöllun og alls konar véfréttir um þessi verksmiðjumál öll og eftir svo langan meðgöngutíma tel ég hins vegar ekki eftir neinu að bíða með að hæstv. ráðh. gefi Alþingi upplýsingar um gang mála til þessa, upplýsi hér um höfuðþætti þessa máls og greini um leið frá horfum og ákvörðunum um framkvæmdir og hvað til þurfi að koma til að sú ákvörðun verði tekin sem svo sannarlega er beðið eftir og hefur verið beðið eftir í raun og veru allt frá lagasetningu á Alþingi 1982, að ekki sé nú talað um eftir staðfestingu þál. hér á Alþingi 1984. Því er svara við þessum fsp. beðið með eftirvæntingu, sérstaklega af þeim sem þetta mál snertir, íbúunum á því svæði þar sem kísilmálmverksmiðjan fyrirhugaða á að rísa.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. 2. þm. Austurl. á þskj. 545 skrifaði ég fyrirtækinu Kísilmálmvinnslunni hf. til og óskaði eftir upplýsingum frá fyrirtækinu og geri svör fyrirtækisins við fyrstu fjórum liðunum að mínum og vitna nú orðrétt til þeirra: „Vegna fsp. frá Helga Seljan til iðnrh. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði telur Kísilmálmvinnslan hf. rétt að fram komi eftirfarandi varðandi einstaka liði fsp.: 1. Rætt hefur verið við hátt á annan tug erlendra fyrirtækja um þátttöku í byggingu og rekstri kísilmálmverksmiðjunnar á Reyðarfirði. Þeirri meginreglu hefur verið fylgt að skýra ekki opinberlega frá nöfnum einstakra fyrirtækja enda hefur þess verið óskað af hálfu hinna erlendu aðila. Hjá því hefur þó ekki verið komist að frá nöfnum nokkurra þessara fyrirtækja hefur verið greint í íslenskum fjölmiðlum. Það eru Elkem í Noregi, Dow Corning Corporation í Bandaríkjunum, Voest Alpine í Austurríki og Rio Tinto Zink Metals í Bretlandi. Með tilvísun til þess að viðræður standa enn yfir við nokkur fyrirtæki er það ekki talið þjóna hagsmunum íslenskra stjórnvalda að greina opinberlega frá viðræðum við einstök fyrirtæki eða niðurstöðum þeirra þar sem þær liggja fyrir. Slíkt gæti gert samningsstöðu mjög erfiða og skaðað hagsmuni Kísilmálmvinnslunnar hf. Þá ber og að virða þær óskir hinna erlendu aðila að á viðræðurnar sé litið sem trúnaðarmál af hálfu beggja aðila. Ekki hefur sérstaklega verið rætt við innlenda aðila um eignaraðild þeirra að verksmiðjunni og enginn innlendur aðili hefur sýnt því áhuga að fyrra bragði. 2. Hinum erlendu aðilum sem rætt hefur verið við hefur verið kynnt það ákvæði laga nr. 70 frá 1982, um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, að ekki minna en 51% hlutafjárins skuli jafnan vera í eigu íslenska ríkisins. Jafnframt hefur þeim verið greint frá því að væri eitthvert hinna erlendu fyrirtækja reiðubúið til að eiga meiri hluta hlutafjárins þá væri núv. iðnrh. tilbúinn til þess að beita sér fyrir nauðsynlegum lagabreytingum til þess að slíkt væri mögulegt. Með hliðsjón af því að viðræður standa yfir við nokkra aðila er ekki talið rétt á þessu stigi að greina frá þeirri eignarhlutdeild sem rædd hefur verið í hverju tilviki. 3. Athuganir á arðsemi verksmiðjunnar hafa verið miðaðar við 18 millidala orkuverð á kwst. Fram hefur komið af hálfu hinna erlendu aðila að þeir séu ekki tilbúnir til þátttöku í byggingu og rekstri verksmiðjunnar á grundvelli þess verðs þar eð það tryggi ekki samkeppnisstöðu hennar gagnvart öðrum framleiðendum og hagstæðara raforkuverð bjóðist annars staðar. Engin formleg tilboð hafa verið gerð um annað raforkuverð en að framan greinir. 4. Ef undan er skilin nákvæm áætlun um fjármögnun og hugsanlegir samningar um markaðsmál þá er lokið öllum öðrum þáttum undirbúnings að byggingu kísilmálmverksmiðjunnar á Reyðarfirði er ástæða er talin til að hafa lokið á þessu stigi. Fjármögnun og markaðsfærsla afurða verksmiðjunnar er hluti eignaraðildarviðræðna þeirra er nú eiga sér stað. Viðræður við erlenda aðila um eignaraðild að kísilmálmverksmiðjunni eru í höndum nefndar er skipuð var af iðnrh. í júní s. l. Í nefndinni eiga sæti þeir Birgir Ísl. Gunnarsson, formaður, og Guðmundur G. Þórarinsson úr stóriðjunefnd og Axel Gíslason og Geir H. Haarde fulltrúar stjórnar Kísilmálmvinnslunnar hf. Með nefndinni hafa starfað starfsmenn Kísilmálmvinnslunnar hf. og aðrir sérfræðilegir ráðunautar. Eins og fram hefur komið hér að framan þá hafa niðurstöður ekki fengist enn í viðræðum við erlenda aðila um aðild þeirra að verksmiðjunni en nefndin hefur lagt áherslu á að hraða störfum sínum.“ Undir þetta svarbréf skrifar fyrir hönd Kísilmálmvinnslunnar hf. Geir A. Gunnlaugsson framkvæmdastjóri. Vegna 5. liðar sem hljóðar svo: „Hvaða skilyrðum þarf að vera fullnægt til að ráðh. beiti sér fyrir því að ríkisstj. taki ákvörðun um að ráðast í framkvæmdir við verksmiðjuna?“ vil ég svara því til að það eru þau skilyrði að afkoma fyrirtækisins þyki viðunandi, og eru markaðsmál og orkuverð meginatriði þeirra skilyrða.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin þó að ekki hafi nú komið mikið út úr þeim, sem vænta mátti, og greinilegt að bæði stjórnarmönnum í Kísilmálmvinnslunni og m. a. s. hæstv. ráðh. sjálfum, sem hefur þó á sér orð fyrir annað, er býsna tregt tungu að hræra í þessu máli nú um stundir. Það er að vísu gripið til þess ráðs að fela sig á bak við það að taka þurfi tillit til þeirra aðila sem við hefur verið rætt hverju sinni og er býsna undarlegt ef slík leynd þarf að vera yfir þessum málum hér á hæstv. Alþingi, eins og rækilega hefur verið skýrt frá þeim oft í fjölmiðlum og vitnað til aðila sem gleggst mega til þessara mála þekkja varðandi einstaka viðræðuaðila, jafnvel svo að mál væru í þann veginn að komast í höfn hjá þeim tilteknu aðilum sem við hefur verið rætt hverju sinni. En eins og hæstv. ráðh. sagði verður að sjálfsögðu að fara eftir óskum hinna erlendu aðila. Það hefur hins vegar komið fram frá hæstv. ráðh. til þeirrar nefndar sem um þessi mál hefur fjallað að hann sé reiðubúinn að beita sér fyrir því að frá meirihlutaaðild Íslendinga, sem kveðið er á um í lögunum, verði fallið og lagabreyting um það flutt hér á Alþingi. Það hefur einnig komið í ljós að orkuverðið hefur verið hindrun í vegi, þ. e. það orkuverð sem við þurfum í raun og veru að fá og sem gengið var út frá í öllum áætlunum um þessa verksmiðju á sínum tíma þegar við reiknuðum með því að þetta yrði innlent fyrirtæki í okkar eigin eigu og við yrðum að standa ábyrgir að rekstrinum. Þá var reiknað með því orkuverði sem hér er um að ræða. Auðvitað vilja útlendingarnir þrýsta þessu niður, og það tekst þeim vitanlega, m. a. í ljósi þeirra samninga sem gerðir hafa verið um orkuverð við þann erlenda aðila sem frægastur er í viðskiptum við okkur Íslendinga. Ég skil það mætavel að útlendingarnir kæri sig ekki um að fara mikið upp fyrir það verð sem þar þótti hæfilegt að semja um. Það væri auðvitað býsna viðeigandi að rekja aðdraganda þessa máls, lagasetningu frá 1982 og þá víðtæku samstöðu sem þá náðist um þetta mál og einnig samþykkt þál. 1984 sem var eins konar lokapunktur til þess að unnt væri að vinna að þessu máli. Þá væri freistandi að rekja ýmislegt úr síðustu kosningabaráttu um þessi mál einnig, hvað þá var talað um að seint gengi nú að koma þessu máli í höfn og það kæmist nú heldur betur skriður á ef aðrir kæmust í valdastóla. Og ádeiluefnið var það að þarna væri ekki gengið nógu rækilega til móts við aðild útlendinga. Ef að því atriði væri gengið mundu þessi mál nú leysast fljótt og vel. Biðin hefur hins vegar orðið býsna löng, þrátt fyrir langa og stranga leit, því það skal viðurkennt að hv. fjallkóngur þeirra leitarmanna, Birgir Ísl. Gunnarsson, og aðrir nm. í stóriðjunefnd hafa verið býsna iðnir við það að fara út um allar grundir til þess að leita að tiltækum aðila sem væri fáanlegur til að framkvæma þessa óskastefnu hæstv. núv. iðnrh. En árangurinn hefur sem sagt ekki orðið meiri en þessi. Í fjölmiðlum um daginn virtist sem svo að nú væri Elkem kannske orðið aðalhálmstráið sem gripið væri til. Mér þótti hins vegar athyglisvert í þeirri umfjöllun að þar var ævinlega talað um hugsanlega verksmiðju hér á landi. Væri e. t. v. ástæða til að spyrja hvort Grundartangi væri kannske kominn inn í myndina. Ég veit að það er ekki vilji hæstv. ráðh., en það er enginn undrandi á því þó að það kæmi fram frá hálfu þeirra Elkem-manna. Það er hins vegar ljóst að þessi mikla leit, þessi ofurtrú hæstv. ráðh. á hinni erlendu eignaraðild, hefur hindrað allar aðrar aðgerðir. Og enn sér ekki fyrir endann á þeirri leit þó að menn láti í það skina að það séu viðræður út og suður, hér og þar, um þessi mál. Ákvörðun er því hvergi í sjónmáli, framkvæmdir enn síður. Það eina örugga í málinu er óvissan.



Herra forseti. Ég vænti þess að kirkjumrh. verði viðstaddur þessa umr.

Það verða gerðar ráðstafanir til þess að svo verði.

Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 595 um vatnstöku Íslandslax hf. í Grindavík. Ég beindi fsp. til landbrh., en síðar komst ég að því að spyrja á kirkjumálaráðh. um þetta efni. Vonandi kemur það ekki að sök því að nú gegnir sami maðurinn báðum embættum. Fsp. er þannig, með leyfi forseta: „1. Var ráðh. ljóst þegar hann heimilaði Íslandslaxi hf. vatnstöku í landi Staðar í Grindavík að samningaviðræður stjórnar Hitaveitu Suðurnesja og Íslandslax hf. um sölu á heitu vatni voru á lokastigi? 2. Var haft samráð við bæjarstjórn Grindavíkur eða aðra aðila á Suðurnesjum um samning rn. við Íslandslax hf.? 3. Var haft samráð við iðnrh. um þessa samningsgerð? 4. Hafa verið gerðar rannsóknir á því hvað vatnsbólin á Suðurnesjum þola mikla vatnstöku án þess að það hafi áhrif á neysluvatn íbúanna? 5. Hefur rn. í hyggju að gera hliðstæða samninga við aðrar laxeldisstöðvar sem fyrirhugað er að reisa við strendur Grindavíkur?“ Ég vil sérstaklega geta þess að ég er mjög fylgjandi uppbyggingu laxeldisstöðvar á Suðurnesjum og tel frumkvæði Íslandslax hf. mjög lofsvert. Atvinnumál á Suðurnesjum hafa undanfarin ár staðið á brauðfótum og því verið brýn nauðsyn að skapa fleiri störf, stofna til nýrra atvinnugreina. Það verður hins vegar að gera þá kröfu til þeirra sem hyggjast festa rætur á Suðurnesjum að þeir umgangist fólkið þar eins og skyni bornar manneskjur, en ekki af hofmóði og sýni ekki vítaverðan yfirgang. Slíkar kröfur verður einnig að gera til kirkjumálaráðh. sem virðist hafa borið sig að í þessum málum líkt og enskur vagnhestur sem gert er að ganga með augnaskjól til beggja hliða, ganga beint áfram að kröfu sinna húsbænda. Sú fregn barst til Suðurnesjamanna fyrir nokkru að kirkjumálarn. hefði gert samning við Íslandslax hf. sem m. a. gerði ráð fyrir borun eftir heitu vatni og töku á köldu vatni í miklum mæli. Menn syðra vissu ekki annað en samkomulag hefði náðst milli Hitaveitu Suðurnesja og Íslandslax hf. Samningaviðræður höfðu staðið yfir frá 31. okt. s. l. til 5. febr., en á fundinum 5. febr. töldu fulltrúar Íslandslax hf. að aðilar hefðu náð saman og ekki væri annað eftir en ljúka samningagerð með undirskriftum aðila. Að sögn samninganefndarmanna hitaveitunnar var allt hljótt um framhaldið að öðru leyti en því að fulltrúar Íslandslax hf. lögðu allan tímann á það áherslu að framkvæmd við hitalögn hæfist hið allra fyrsta og yrði við það miðað að hitalögninni til eldisstöðvarinnar yrði lokið fyrir 1. maí n. k. Fulltrúar Hitaveitu Suðurnesja töldu litlar líkur á því að hægt væri að ganga frá lögn á svo skömmum tíma, enda var pípuefnið ekki til í landinu og starfsmenn Hitaveitu Suðurnesja töldu ekki varlegt að panta efnið fyrr en samningur væri undirritaður. Leið nú febrúar og ekki var gengið frá samningi. Það var fyrst 4. mars að fulltrúi Íslandslax hf. tilkynnti að samningur við Hitaveitu Suðurnesja skyldi „settur í salt“. Var það undrunarefni hjá samninganefndarmönnum Hitaveitu Suðurnesja, ekki síst vegna þess að ekki komu fram neinar aths. um kostnaðarverð á vatni og tengingu. Ekki áttu menn heldur von á því vegna þess að Íslandslax hafði þegar sætt sig við nákvæmlega sama samning og laxeldisstöð Fjárfestingafélagsins í Vogunum hafði þegar gert. Ég spyr kirkjumálaráðh. hvort hann hafi virkilega ekki haft hugmynd um þessa samninga, en hafi svo verið, hvort honum hafi ekki dottið í hug að kynna sér aðstæður og búskap hitaveitunnar, hvort hann hafi ekki séð eða heyrt í fjölmiðlum eða eftir öðrum leiðum að samningaviðræður stæðu yfir, hvort hann hafi stungið bréfi frá bæjarstjórn Grindavíkur frá því í des. s. l., þar sem óskað er eftir kaupum á jörðinni Stað, undir stól, hvers vegna hann hafi ekki virt bæjarstjórnina svars. Taldi hann sig ekki þurfa að hafa samráð við iðnrh. um þessi mál, en sem kunnugt er hefur hann með orkumál að gera, líka á Suðurnesjum? Það kann einhvern að undra viðkvæmni Suðurnesjamanna vegna vatnstöku. Margur hefur þar sjálfsagt í huga að það rignir stundum á Suðurnesjum og því hljóti þar að vera nóg vatn. Á fundi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum 2. og 3. nóv. s. l. fluttu tveir sérfræðingar frá Orkustofnun erindi sem kalla má „svarta skýrslu“. Þar var því haldið fram að vatnsforði syðra væri af skornum skammti. Sveitarstjórnarmenn fóru afar svartsýnir af þeim fundi. Erindi þessara sérfræðinga varð til þess að fundurinn gerði eftirfarandi samþykkt, með leyfi forseta: „Aðalfundur SSS, haldinn 2, og 3. nóvember 1984, vekur athygli á vaxandi ásókn í vatnsforða Suðurnesjasvæðisins og nauðsyn þess að vatnsbúskaparmál svæðisins verði samræmd og skipulögð. Stjórn SSS er því falið að fylgjast náið með þróun þessara mála og stuðla að samræmdum aðgerðum sveitarfélaganna.“ Mér er kunnugt um að síðan hefur SSS unnið að þessum málum. Það virðist hins vegar ljóst nú að gjörðir kirkjumrh. stefna í aðra átt. Þær koma í veg fyrir að sveitarfélögin geti skipulagt vatnsnýtinguna. Í greindum samningi er reglugerð bæjarstjórnar Grindavíkur um vatnsmál gjörsamlega hundsuð. Fordæmi hefur kirkjumrh. gefið fyrir því að hver einasti landeigandi sem vill geti borað eftir vatni án þess að bera það undir lögbæran aðila. Ég spyr að lokum: Er það ætlun kirkjumrh. að gera hliðstæða samninga við aðrar laxeldisstöðvar. Nú hafa fimm eða sex laxeldisstöðvar tryggt sér land á Reykjanesi. Ég tek það aftur fram að ég fagna hverju nýju fyrirtæki á Suðurnesjum. Ný framsækin fyrirtæki eru nauðsynleg til að bæta afleitt atvinnuástand á svæðinu. Í þessu tilfelli tel ég að kappi hefði mátt fylgja forsjá. Suðurnesjamenn vilja njóta þeirra atvinnumöguleika sem ný atvinnufyrirtæki gefa. Það vekur hins vegar tortryggni hvernig staðið er að málinu. Á það við iðnaðarmenn, en þrátt fyrir minnkandi atvinnu iðnaðarmanna á svæðinu hefur þetta fyrirtæki kosið að ganga fram hjá þeim. Í því sambandi vil ég geta þess að rafvirkjar og pípulagningamenn að sunnan hafa hvergi fengið nálægt að koma. Ég spyr: Þarf þetta fyrirtæki ekki heldur að sinna löggildingarákvæðum iðnaðarmanna á þessu svæði? Ég er undrandi yfir andvaraleysi kirkjumrh. og hvernig hann fyrirlítur kjörna aðila þar syðra. Ég taldi áðan að gerðir hans minntu á enskan vagnhest, en þeir hlýða húsbændum sínum skilyrðislaust. Ástæða er til að spyrja líka: Hver er húsbóndinn?



Herra forseti. Á þskj. 595 ber hv. 6. landsk. þm. fram fsp. til landbrh. um vatnstöku Íslandslax hf. í Grindavík. Vegna orða hans hér vil ég taka það fram að þessi fsp. er eðlilega fram borin á þann hátt að henni sé beint til landbrh., þar sem landbrn. hefur farið með málefni jarðarinnar Staðar, ég veit ekki hvað lengi. Og allir þeir samningar sem hafa átt sér stað hafa verið gerðir af landbrn., enda þótt þarna sé um kirkjujörð að ræða. Ég hygg að sú skipan hafi verið allt frá því sú verkaskipting var gerð í stjórnarráðinu að landbrn. væri sérstakt rn. Við spurningu hv. þm. um hver sé húsbóndi kirkjumrh. get ég aftur á móti ekki gefið svar. Ég hygg að a. m. k. að sumu leyti sé kirkjumrh. settur yfir biskup, en hver er þar æðri læt ég fyrirspyrjanda um að giska á. Að þessum formála loknum skal ég reyna að svara í stuttu máli þeim spurningum sem hér eru fram bornar. 1. spurningin er þannig: „Var ráðh. ljóst þegar hann heimilaði Íslandslaxi hf. vatnstöku í landi Staðar í Grindavík að samningaviðræður stjórnar Hitaveitu Suðurnesja og Íslandslax hf. um sölu á heitu vatni voru á lokastigi?“ Fulltrúi landbrn., sem vann að samningagerðinni, hafði samband við framkvæmdastjóra Hitaveitu Suðurnesja í janúarmánuði s. l. og gerði grein fyrir því að hann teldi að ef ekki yrði um samninga að ræða milli Hitaveitu Suðurnesja og Íslandslax mundi verða veitt heimild til töku á heitu vatni úr landi jarðarinnar Staðar. Þarna var því haft samband á milli með nokkrum fyrirvara. 2. spurning: „Var haft samband við bæjarstjórn Grindavíkur eða aðra aðila á Suðurnesjum um samning rn. við Íslandslax hf.?“ Aðdragandi þess máls er sá að með bréfi dagsettu 28. mars 1984 fór Samband íslenskra samvinnufélaga þess á leit við landbrn. að fá spildu úr landi Staðar í Grindavík til leigu fyrir byggingu mannvirkja og annað athafnasvæði fiskeldisstöðvar. Auk leigu á umræddri landspildu var óskað eftir vatnsréttindum fyrir bæði heitt og kalt vatn í næsta nágrenni lóðarinnar vegna reksturs fiskeldisstöðvar. Þessu bréfi svaraði landbrn. 30. maí 1984 þar sem gefið er fyrirheit um lóð á þessum stað sem rúmi byggingar og nauðsynlega aðstöðu fyrir fiskeldisstöð af þeirri stærð og gerð sem Samband íslenskra samvinnufélaga áformar að reisa. Þá er og gefið fyrirheit um að með í leigunni fylgi nauðsynleg vatnsréttindi, bæði fyrir heitt og kalt vatn, í nágrenni lóðarinnar vegna reksturs fiskeldisstöðvarinnar, allt með fyrirvara um að samkomulag náist milli aðila um leiguskilmála, stærð og mörk lóðar ásamt afmörkun vatnsréttinda og heimildir til rannsókna og jarðborana. Þá er áréttað í bréfi rn. að fyrirheitin séu gefin með fyrirvara um að bæjarstjórn Grindavíkur samþykki byggingu fiskeldisstöðvarinnar á umræddum stað og ráðstöfun lands undir hana skv. ákvæðum jarðalaga. Þann 5. júní er bæjarstjórn Grindavíkur gerð grein fyrir erindi Sambands íslenskra samvinnufélaga og áformum rn. um leigu lands á stað í Grindavík ásamt nauðsynlegum vatnsréttindum bæði fyrir heitt og kalt vatn. Bæjarstjórn Grindavíkur er beðin að taka afstöðu til þess hvort hún muni heimila byggingu fiskeldisstöðvar á umræddu landi. Í bréfi bæjarstjórnar Grindavíkur til rn. 29. júní 1984 kemur fram að bæjarstjórnin samþykki fyrir sitt leyti að heimila byggingu fiskeldisstöðvar með þeim skilyrðum að fiskeldisstöðin og tilheyrandi mannvirki falli að skipulagi. Aðgangur að sjó verði takmarkaður þannig að hann útiloki ekki starfrækslu annarra fyrirtækja í nálægð hins leigða lands. Þess verði gætt að mengun lands og sjávar verði í lágmarki og sneitt verði hjá ræktuðu landi til mannvirkjagerðar eftir því sem unnt er. Ekki er í bréfi bæjarstjórnar Grindavíkur minnst á vatnsréttindi eða ósk um samráð við bæjarfélagið eða önnur sveitarfélög á Suðurnesjum um vatnstöku í landi Staðar, en frá upphafi mun fyrirtækið Íslandslax hf. hafa haft náið samband og samstarf við bæjarstjórn Grindavíkur m. a. um samninga um afslátt á opinberum gjöldum til sveitarfélagsins fyrstu árin, eftir því sem bæjarstjórn Grindavíkur hefur tjáð mér í samtali. Ég vil vekja athygli á því að ólíkt styttri tími líður frá því að skrifað er bæjarstjórn Grindavíkur og þangað til hún gefur svar sitt en landbrn. gefur sér og er það vissulega til fyrirmyndar hjá bæjarstjórn Grindavíkur við afgreiðslu mála. 3. spurning: „Var haft samráð við iðnrh. um þessa samningsgerð?“ Svarið er: Það var haft ítarlegt samband við Orkustofnun sem fjallaði rækilega um þetta mál og fylgdist með samningagerðinni eins og bréfaskipti við hana bera með sér. Hins vegar hygg ég að ekki hafi verið haft beint samband við iðnrh. sjálfan að öðru leyti en því að ég kynnti þetta mál á ríkisstjórnarfundi áður en skrifað var undir samninginn. Í 17. gr. orkulaga segir að um hagnýtingu og hvers konar ráðstöfun jarðhita, sem er í eigu ríkisins, skuli leita umsagnar Orkustofnunar áður en til ráðstöfunar kemur. Samkvæmt orkulögum er það Orkustofnun sem er umsagnaraðili. 4. spurning: „Hafa verið gerðar rannsóknir á því hvað vatnsbólin á Suðurnesjum þola mikla vatnstöku án þess að það hafi áhrif á neysluvatn íbúanna?“ Svarið er að allmiklar rannsóknir munu hafa farið fram á vatnsmálum Suðurnesja. En að sjálfsögðu mun hv. fyrirspyrjandi vera fróðari um þau mál en ég. Enginn mun þó vera kunnugri þessum málum en Jón Jónsson jarðfræðingur, fyrrverandi starfsmaður Orkustofnunar, og hann var frá upphafi með í ráðum fyrir hönd Íslandslax í sambandi við framkvæmdir á Stað. Það má geta þess að það var dælt upp úr þeirri gjá sem vatnið skal tekið úr áður en framkvæmdir voru hafnar og dælt upp eins miklu magni og áformað er að taka. Vatnsborðið í gjánni lækkaði um 1 cm fyrst og síðan ekki meir þótt dælingu væri haldið áfram. Þetta er eitt af því sem mér er kunnugt um að hafi verið athugað í sambandi við þessi mál. Þá er 5. spurning: „Hefur rn. í hyggju að gera hliðstæða samninga við aðrar laxeldisstöðvar sem fyrirhugað er að reisa við strendur Grindavíkur?“ Því get ég svarað að engir aðrir hafa rætt við mig um að fá land á leigu á jörðinni Stað. Yrðu slíkir samningar gerðir hlytu þeir að verða sambærilegir við þennan. Hins vegar, eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, hefur rn. borist bréf frá bæjarstjórn Grindavíkur þar sem hún óskar eftir að fá að kaupa jörðina Stað. Það mál er til frekari athugunar og m. a. hefur bæjarstjórn Grindavíkur verið beðin að leggja fram verðtilboð um það. Meðan ekkert slíkt liggur fyrir er ákaflega erfitt að ræða það efnislega.



Herra forseti. Þetta þóttu mér heldur lítil svör í þó þetta löngu máli hjá hæstv. ráðh. við spurningum hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar. Það kom fram í svari hæstv. ráðh. að sambandið við Hitaveitu Suðurnesja var ekki annað en það að hitaveitunni var sagt í janúar að ef hún gerði ekki samning við Íslandslax mundi landbrn. gera það og það hefur skeð. Um það var Hitaveitu Suðurnesja hins vegar algjörlega ókunnugt þar til þann 4. mars s. l. þegar stjórninni var tilkynnt með símtali að samningurinn sem búið var að gera skyldi settur í salt, en það er talsháttur sem menn skilja ágætlega á Suðurnesjum þessa dagana. Það má merkilegt vera að menn skuli standa í samningum frá því í desembermánuði og þar til í lok febrúar við fyrirtæki eins og Hitaveitu Suðurnesja þar sem náðst hefur samkomulag um öll atriði - líka verðið - en á sama tíma sé staðið í samningum við hæstv. ráðh. um allt annað. Það eru staðreyndir í þessu máli. Þær liggja alveg ljósar fyrir. 4. mars er sem sagt tilkynnt að samningurinn skuli settur í salt, en þann 7. er undirritaður samningur við hæstv. landbrh. þar sem SÍS eru færðar gjafir ekki bara á silfurbakka heldur á gulldiski. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að samráðið við bæjarstjórn Grindavíkur hefur verið af afar skornum skammti. Ég þekki bréfaskiptin sem hafa farið á milli. Samráð um vatnstökuna, sem er eitt höfuðmálið í þessu, var nákvæmlega ekki neitt. Það hefur komið fram að samráðið við iðnrh. var ekkert, nema honum var tilkynnt, ef hann hefur verið á ríkisstjórnarfundi þegar hæstv. landbrh. kynnti málið, hvað þarna var búið og gert. Það átti að vísu eftir að skrifa undir, en ég hef grun um að tilkynningin á ríkisstjórnarfundi hafi verið gefin örfáum dögum áður en skrifað var undir. Þetta er auðvitað ekkert samráð. Um rannsóknirnar, sem þarna hafa farið fram, gæti ég sagt ýmislegt. Ég ætla ekki að gera lítið úr orðum þess mæta manns Jóns Jónssonar jarðfræðings sem ég met mikils, en það liggur þó fyrir hvað stendur í áliti Orkustofnunar sem er kannske minna að marka en álit Jóns Jónssonar, ég skal ekki leggja dóm á það. Í álitsgerð Orkustofnunar frá 28. febrúar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Að svo stöddu er ekki hægt að segja endanlega til um skaðlausa vatnstöku á fyrirhuguðum vatnstökustað eða vatnstökustöðum í Staðarlandi.“ Síðan er talið upp ýmislegt sem vantar af upplýsingum til þess að hægt verði að leggja dóm á það. Þessu er því alls ekki svarað. Það sem látið er af hendi til SÍS með þessum samningi landbrh. eru 550 hektarar lands. Það eru 20 lítrar á sekúndu af 100 stiga heitu vatni. Það samsvarar 6.7 mw. í varmaafli. Þetta fæst fyrir gjafverð. Það eru 350 sekúndulítrar af fersku köldu vatni. Það eru 25 000 sekúndulítrar af 15 stiga heitum sjó sem er meiri háttar fljót. Ég veit ekki hvort menn átta sig á því hvað 25 000 sekúndulítrar eru mikið. Svo er leigutíminn til 50 ára. Það má sjálfsagt segja að þetta sé allt saman löglegt, hæstv. landbrh. hafi farið að lögum, en ég dreg í efa að þetta sé siðferðilega rétt. Bæði á ég þar við athafnir ráðh. og ég tala ekki um Íslandslax. En þeir eru ekki til svara hér. Það er ýmislegt fleira sem ég vildi sagt hafa um þetta mál, en ræðutími minn er búinn í bili. Ég fæ kannske tækifæri til að segja meira á eftir.



Herra forseti. Ég verð að játa að mér finnast þau svör, sem hér hafa komið fram, vera ansi rýr. Það kemur þó fram að ekkert samráð hefur verið haft við bæjarstjórn Grindavíkur. Það er þeirra fullyrðing að svo hafi verið. Þeir heyra þetta með samninginn sem furðufrétt, enda fulltrúar tengdir Grindavík í samninganefnd hitaveitunnar og þeir vissu ekki annað en frá samningamálunum hefði verið gengið. Varðandi vatnstökuna er látið liggja að því hér að sérfræðingar Orkustofnunar séu ekki marktækir. Bæjarfulltrúar eða sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum tóku samt mark á þeim og hafa miklar áhyggjur af því hvert ástand vatnsmála er á svæðinu. Ég furða mig á því að svona ákvarðanir skuli vera teknar án þess að tala við nokkurn mann. Þetta er gert með leynd. Þetta er gert á þann veg að það er komið aftan að mönnum og ber að átelja það. Það er greinilegt að hæstv. landb.- og kirkjumrh. hefur misskilið mig áðan. Ég gerði mér ljóst að drottinn sjálfur var yfir hann hafinn, en ég var að velta fyrir mér hver væri húsbóndinn ofar honum í þessu máli.



Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að það er erfitt að eiga orðaskipti við hv. 6. landsk. þm. þegar hann segir að ekkert samráð hafi verið haft við bæjarstjórn Grindavíkur. Ég las upp áðan að í bréfi bæjarstjórnar Grindavíkur til landbrn., dags. 29. júní 1984, kemur fram að bæjarstjórnin samþykkir fyrir sitt leyti að heimila byggingu fiskeldisstöðvar -  Þá er það vegna orða hv. 9. landsk. þm., að mikil verðmæti hafi verið færð á silfurfati. Hann gefur í skyn að ríkisvaldið hafi þar með stuðlað að atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum með því að láta í té betri kjör en hann telur rétt. Ég vil benda á að núverandi hæstv. ríkisstj. hefur lagt áherslu á að hún vildi stuðla að uppbyggingu fiskeldis. Ég held að öllum sé ljóst að eitt mikilvægasta atriðið við uppbyggingu þar er að reynt sé að greiða fyrir slíku af hendi ríkisvaldsins. Annars væru yfirlýsingar hennar orðin tóm. Ég lagði áherslu á að þegar þessi starfsemi væri komin í fullan gang yrði tryggt að samningurinn veitti þessu fyrirtæki engin forréttindi fram yfir aðra, að tryggt væri að fyrir þá aðstöðu sem þá væri orðin væri greitt sambærilegt verð og önnur fyrirtæki nytu. Ég vænti þess að samningurinn tryggi það. Sagt er að það hafi verið orðið fullt samkomulag um allt milli Íslandslax og Hitaveitu Suðurnesja. Ég fylgdist vitanlega ekkert með þeim samningum og skal ekki fullyrða neitt um þá. Þó hefur komið fram opinberlega í blöðum og fréttum að þarna hafi borið mikið á milli þar sem gert var ráð fyrir tengigjaldi að upphæð 15 millj. kr. og svo gjaldi fyrir vatnið sem væri nærri helmingi hærra en fyrir heitt vatn í Reykjavík, en þetta hafi Íslandslax talið of hátt verð. Það hlýtur að vera mikil áhætta fyrir hvern og einn sem borar eftir vatni hvort hann fær heitt vatn upp eða ekki og með hve miklum kostnaði það verður. Til fyrirmyndar um vatnsverð niðri í jörðinni var hafður samningur sem kirkjumrn. gerði á s. l. ári við Hitaveitu Akureyrar um vatn niðri í jörðinni. Af hverju selja á vatn niðri í jörðinni miklu dýrara til atvinnurekstrar á Suðurnesjum en til húshitunar norður í Eyjafirði, þar sem vatnið er þó af skornum skammti, en menn vænta að allmikið sé til á Suðurnesjum, það á ég dálítið erfitt með að skilja. Ég ítreka að undir bæjarstjórn Grindavíkur var erindið borið og hún samþykkti það. Eftir því sem kom fram í samtali við bæjarstjóra Grindavíkur við mig hefur fyrirtækið Íslandslax einnig haft náið samband við bæjarstjórn Grindavíkur m. a. um opinber gjöld, eins og ég sagði. Enn fremur var samningurinn háður samþykki bæjarstjórnar Grindavíkur sem hún sagðist ekki hafa aths. við að gera. Að sjálfsögðu mun verða fylgst með vatnsbúskap þarna og alltaf hljóta hagsmunir íbúanna vegna neysluvatnsins að ganga fyrir. Það hlýtur að verða að gæta þeirra. En miðað við þær athuganir sem þarna fóru fram rennur svo mikið vatn til sjávar að það eru vandræði fyrir þá sem eru að reyna að fá sjó til fiskeldis að ná honum upp. Þeir þurfa að fara svo utarlega. Ef borað er skammt uppi í landi kemur upp vatn en ekki sjór vegna þess hvað útstreymi vatnsins er mikið.



Herra forseti. Það er ekki hæstv. landbrh. til sóma að vera með útúrsnúninga eins og þegar hann segir að hann hafi stuðlað að atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum á betri kjörum en ég telji rétt. Þetta lá ekki í mínum orðum. Alls ekki. Það sem ég er hins vegar andvígur en hann er hlynntur er það að ég vil ekki mismuna fyrirtækjum eins og þarna á sér stað. Það vita allir sem vilja vita að hæstv. landbrh. mun ekki gera samninga við fleiri aðila sem fela í sér þessa kosti. Það liggur alveg ljóst fyrir. M. a. eru ákvæði í samningnum við Íslandslax sem tryggja að slíkur samningur verði ekki gerður við aðra - enda ræður hæstv. ráðh. ekki yfir miklu meira landi þarna, sem betur fer, en Staðarlandinu. Ég er sem sagt andvígur þeirri mismunun sem þarna á sér stað og ég óttast að hagsmunir íbúa á Suðurnesjum og Hitaveitu Suðurnesja, sem er sameign allra sveitarfélaganna þarna og ríkisins, kunni að verða fyrir borð bornir. Það hefur ekki verið svarað öllum spurningum sem þarf að svara áður en slík leyfi eru veitt. Það er rétt hjá hæstv. landbrh. að ekki hafði orðið fullt samkomulag um tengigjaldið. Ágreiningurinn reis á lokastigi málsins vegna þess að leiðin var lengri sem fara þurfti með heimæðina en upphaflega var áætlað. En einingarverðið breyttist nákvæmlega ekki neitt. Það væri fróðlegt að vita á hvaða forsendum, ég ætlast ekki til að hæstv. landbrh. svari því, hann veit það sjálfsagt ekki, fyrirtækið Íslandslax hóf framkvæmdir þegar um áramót. Á hvaða forsendum ætli það hafi verið? Þeir vissu vel þá hvert verðið yrði sem þeir þyrftu að borga til Hitaveitu Suðurnesja, en þeir hafa kannske líka vitað þá hvað þeir áttu í vændum frá hæstv. ráðh. í byrjun mars. Þetta væri fróðlegt að vita. Á grundvelli annars hvors hljóta þeir að hafa hafið framkvæmdir. Og það lá mikið á á milli jóla og nýárs, haldnir aukafundir í stjórn Hitaveitu Suðurnesja til að reyna að ljúka málinu. Í þessu sambandi er líka rétt að nefna, sem hefur reyndar þegar komið fram hjá hæstv. ráðh., að bæjarstjórn Grindavíkur hefur óskað eftir að fá Staðarlandið keypt. Það var gert með bréfi í desembermánuði, en því er ekkert ansað. Það eru að vísu höfð góð orð um að það megi semja um það, en á bak við þetta allt er svo það að fyrst þarf að semja við SÍS. Svo getum við talað við bæjarstjórn Grindavíkur um kaup á landinu. Svo er eitt enn. Þessu máli er alls ekki lokið. Samningurinn hefur alls ekki öðlast gildi þótt hæstv. ráðh. og þeir sambandsmenn hafi undirritað hann. Bæjarstjórn Grindavíkur á eftir að staðfesta hann og það verður að gerast vegna þess að ákvæði hans rekast á við vatnsveitureglugerð. En þó að hann hafi ekki tekið gildi er samt byrjað að bora. Það er byrjað að bora eftir heitu vatni og það er farið að dæla upp fersku vatni. Er nú nema von að menn spyrji hvort nokkrum öðrum en félagi í eigu SÍS og fyrirtækja þess mundi líðast svona vinnubrögð?



Herra forseti. Mér þótti miður að hæstv. landbrh. snýr út úr því sem við erum hér að segja. Það datt engum manni í Grindavík í hug að landbrn., skulum við segja, færi að höndla með heitt vatn í Staðarlandi og það var aldrei um það rætt við Grindavíkurbæ. Það liggur alveg ljóst fyrir. Svo geri ég þá kröfu að sveitarstjórnirnar á Suðurnesjum fái aðgang að þeirri skýrslu sem búið er að gera um vatnsmálin á Suðurnesjum. Það hlýtur að vera að sveitarstjórnirnar þurfi að sjá þá skýrslu því að menn hafa verulegar áhyggjur af vatnsmálunum. Grindvíkingar segja mér að landbrn. hafi ekki enn svarað ósk þeirra um að kaupa Staðarlandið og þeir segja líka að það standi á landbrn. að gefa til kynna hvaða verð það vilji fá fyrir landið. En hvers vegna virðir hann bæjarstjórnina ekki svars?



Herra forseti. Það eru sérkennileg embættisverk sem þeir sessunautarnir, formenn þingflokka stjórnarflokkanna, hafa tekið að sér á Alþingi. Þegar verulegur hluti kjósenda Framsfl. er óánægður með ákvarðanir ráðh. Sjálfstfl. í ratsjárstöðvamálum tekur hv. þm. Páll Pétursson að sér að veita vissa friðþægingu þessum óróleikaöflum í Framsfl. með því að vera á móti þeim gerningi hér á Alþingi. Þegar óánægja með framsókn SÍS er orðin óþægileg í Sjálfstfl. og ráðherrar Sjálfstfl. hafi ekkert hafst að til að koma í veg fyrir framsókn Sambandsins tekur hv. þm. Ólafur G. Einarsson að sér að rísa upp hér í þingsalnum og vera með hávaða út af Sambandinu nokkra stund. Auðvitað breytir það engu um þær ákvarðanir sem teknar hafa verið og mun á engan hátt setja Sambandinu stólinn fyrir dyrnar. Það er minni háttar pólitísk æfing í þingsalnum til að kjósendur Sjálfstfl. og lesendur Morgunblaðsins og Dagblaðsins verði aðeins minna óánægðari með það sem er að gerast. Þeir geta þá sagt: Það hefur þó allténd einn af „okkar mönnum“ haft manndóm í sér til að standa upp og mótmæla þessu. Auðvitað er alveg ljóst að ef ráðherrar Sjálfstfl. og Sjálfstfl. væru á móti þessum gerningi væri hægðarleikur fyrir hæstv. iðnrh. að grípa þar inn í. Staðreynd málsins er hins vegar að hæstv. iðnrh. gerði það ekki. Það hefur ekkert komið fram í þessum umr. um að nokkur ráðh. Sjálfstfl. hafi gert nokkuð í málinu. Menn verða að horfast í augu við það, og það er gömul saga, að þegar Framsfl. er í ríkisstj. og þegar sambandsforstjórarnir vilja halda inn á nýjar lendur og fá nýtt forræði yfir eignum almennings í landinu annast Framsfl. auðvitað þessa fyrirgreiðslu. Það hefur alltaf gerst. Spurningin er hvað menn vilja stuðla lengi að því með því að stjórna með Framsfl.

Enda þekkir ræðumaður það.

Já, hann þekkir það mjög vel.

Allt of vel.

Allt of vel, það er alveg rétt. Herra forseti. Hæstv. landbrh. viðurkenndi hér í seinni ræðu sinni áðan að hann hefði framselt eignir almennings í landinu á lægra verði en raunvirði og markaðsverði. Hæstv. ráðh. viðurkenndi að hann hefði selt fyrirtæki eignir þjóðarinnar, sem honum hefði verið falið að varðveita, á lægra verði en hefði verið hægt að fá fyrir þær og sambærilegt væri við sölu til annarra aðila. Þetta er mjög merkileg viðurkenning hér úr ræðustól. Nú ber ég fram fsp. til hæstv. landbrh.: Hver er munurinn á markaðsverðinu og raunverðinu, sem ráðh. vék að áðan, og á því verði sem SÍS var látið greiða? Hæstv. ráðh. hlýtur að hafa gert sér grein fyrir því. Honum bar embættisleg skylda til þess. Fram kom áðan að hann hefur gert það. Rétt er að fram komi á Alþingi hver er hinn raunverulegi styrkur af almannafé og þjóðareign sem hæstv. ráðh. hefur yfirfært til Sambandsins.



Herra forseti. Ég var eiginlega kominn í ákveðið bindindi þegar ég kom hingað á þing. Ég hafði heitið sjálfum mér því að ræða ekkert um SÍS á hv. Alþingi og drekka ekki Bragakaffi. Ég sé að því miður hlýt ég að brjóta annað bindindið, þ. e. að tala ekki um hið virðulega „fyrirtæki“ sem heitir Samband ísl. samvinnufélaga. Það er satt að segja hörmulegt hversu oft er rætt um þessi samtök á hv. Alþingi með þeim hætti sem gert er í dag. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það sem gerst hefur í því máli sem er til umr. Það vekur athygli, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, og er spurning hvort hv. Alþingi verður ekki að grípa í taumana, þegar það er upplýst af ráðh. að hann lætur af hendi almannaeign á gjafverði, þ. e. hita- og vatnsveituréttindin í Staðarlandi í Grindavík. Þetta er svo alvarlegt mál að einhvern tíma hefðu Alþingi Íslendinga, einstakir ráðherrar eða ríkisstjórn gripið til þess að stöðva slíka framkvæmd. Ég leyfi mér að halda því fram að ráðh. hafi ekki leyfi til að framselja þetta land með þeim hætti sem hann hefur gert. Svo kemur önnur spurning sem hlýtur að snúa að þeim sem búa í Grindavík: Hvers vegna fékk Grindavíkurkaupstaður ekki að kaupa Staðarland? Hvers vegna var ekki rætt við Grindvíkinga þegar verið var að ganga frá samningum við Samband ísl. samvinnufélaga? Ég hef ásamt fleirum komið nokkuð við sögu fiskeldis á Suðurnesjum. Ég hef verið þátttakandi í Fjárfestingarfélaginu sem er að reyna að koma á hafbeit í Vogum. Ég kannast ekki við að ríkisvaldið hafi hjálpað okkur eða stutt okkur í einu eða neinu. Hins vegar hefur það gerst alveg nýlega að nú á að fella niður öll aðflutningsgjöld í sambandi við fiskeldi á Íslandi. Það var ákveðið á því herrans ári 1985, í janúar, þegar umrætt fyrirtæki, Samband ísl. samvinnufélaga, var búið að tryggja sér þessi lönd og fjármuni til að fara út í þessa atvinnugrein. Áður varð ekki vart við sérstakan vilja af hálfu ríkisvaldsins til að hjálpa þeim sem hafa verið að vinna að fiskeldi á Íslandi. Ég kannast ekki við mikilvægan stuðning við Fjárfestingarfélagið eða aðra af hálfu ríkisvaldsins á umliðnum árum í sambandi við fiskeldi. Hér er annar hv. þm., Eyjólfur Konráð Jónsson, sem er búinn að berjast í þessu máli í áratugi. Ég hygg að hann geti betur rakið afskiptaleysi og áhugaleysi ríkisvaldsins á málefnum fiskeldis. Ég mun ekki ræða þetta mál frekar, en ég hlýt að endurtaka og óska eftir svari við því: Hvers vegna fékk Grindavíkurkaupstaður ekki ítarlegar umræður um hugsanleg kaup á Staðarlandi? - Ég varpa að lokum fram þeirri hugmynd hvort Alþingi eigi ekki að beita sér fyrir að stöðva það sem er að gerast í Grindavík í sambandi við Íslandslax.



Herra forseti. Það kom fram í svari hæstv. landbrh. að samráð var ekki haft við iðnrn. meðan á samningum stóð, heldur, eins og hann tók fram, mun hafa verið tilkynnt um málið þann dag eða um það bil sem undirskriftir fóru fram. Fullyrðingar hv. 3. þm. Reykv. áðan eru staðlausir stafir sem ég skal víkja að örfáum orðum. Skv. 2. tölul. 5. gr. reglugerðar um Stjórnarráð Íslands fer fjmrn. með eignir ríkisins nema þær séu lagðar til öðru rn. Í 10. gr. 9. lið reglugerðar um Stjórnarráð Íslands eru landbrn. lagðar til þjóðjarðir og kirkjujarðir. Samningar um afnotarétt af jarðhita í landi kirkjujarðarinnar Staðar við Grindavík heyra því skv. gildandi rétti alveg undir landbrn. Rétt er að taka fram að skv. ákvæðum orkulaga eru almennar takmarkanir á ráðstöfunarrétti yfir jarðhita, t. d. í Il. kafla laga um vinnslu jarðhita þar sem fjallað er um þau álitaefni sem upp koma þegar jarðhitasvæði liggur þannig í landareign tveggja eða fleiri landeigenda að ekki verði aðskilið þegar hagnýtt er. Slík álitaefni hafa ekki komið upp í þessu tilfelli. Enn fremur er þess að geta að í 17. gr. orkulaga segir: „Um hagnýtingu og hvers konar ráðstöfun jarðhita, sem er í eigu ríkisins, skal leita umsagnar Orkustofnunar áður en til ráðstöfunar kemur.“ Þessa ákvæðis hefur verið gætt. Þá velti ég því fyrir mér hvort ráðstöfun jarðhita þessa bryti í bága við einkarétt Hitaveitu Suðurnesja sem iðnrn. veitir Hitaveitu Suðurnesja skv. 6. gr. laga nr. 100/1974, um Hitaveitu Suðurnesja, til starfrækslu hitaveitna innan sveitarfélaga þeirra sem aðild eiga að fyrirtækinu. Einkaleyfi til starfrækslu hitaveitu felur í sér einkarétt til að dreifa heitu vatni til almenningsþarfa á umræddu svæði. Um skilning á hugtakinu „einkaleyfi“ skv. 6. gr. laga og um Hitaveitu Suðurnesja er rétt að hafa hliðsjón af 27. gr. orkulaga, en þar segir m. a. svo: „Ráðh. er heimilt að veita sveitarfélögum eða samtökum þeirra einkaleyfi . . . til þess að starfrækja hitaveitur, sem annist dreifingu eða sölu heits vatns eða gufu til almenningsþarfa . . . “ Ákvæðið breytir því ekki rétti jarðeigendanna, að því er virðist, til að nýta jarðhita í eigin landi til eigin atvinnureksturs. Skiptir þá ekki máli hvort leigutaki jarðar nýtir jarðhita á jörðinni eða eigandi sjálfur. Ég mun ekki fjalla nánar um hugsanlega hagsmunaárekstra Hitaveitu Suðurnesja og landbrn. vegna þessara samninga, enda á iðnrh. ekki beina aðild þar að. Þess vegna er það, að við þessa samningsgerð þurfti hæstv. landbrh. ekki að gæta þess að sækja neitt til iðnrn. vegna samninganna. Þetta vil ég að komi fram vegna þessara sérkennilegu fullyrðinga hv. 3. þm. Reykv. um að iðnrh. hefði getað gripið inn í þessi mál. Þær voru, eins og ég sagði, gersamlega úr lausu lofti gripnar.



Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að andmæla því að landbrh. hafi verið að semja þarna langt undir því verði sem annars staðar semst um. Ég skýrði frá því áðan að á s. l. ári var gerður samningur við Hitaveitu Akureyrar um jarðhita í jörð norður í Eyjafirði og það verð er lægra en það verð sem nú var samið um. Það var haft til hliðsjónar. Spurt var af hverju Grindavík hafi ekki fengið að kaupa Staðarland. Ég sagði að í viðræðum við bæjarstjórn Grindavíkur hefði verið óskað eftir að bæjarfélagið gerði tilboð um hvað það vildi greiða fyrir landið. Það hefur ekki komið enn þá. Það er langt frá því að því hafi verið hafnað. Spurningin er hvort Alþingi þurfi að grípa í taumana. Þetta er atvinnurekstur sem við væntum að verði mikils virði á næstu árum og áratugum ef ríkisvaldið reynir að stuðla að því að hann komist af stað með því að hafa orkuverð til hans sambærilegt en ekki lægra en það sem ríkisvaldið semur um á öðrum stöðum. En ég ítreka það sem ég sagði áður um ákvæði í samningnum. Að 5–7 árum liðnum, þegar sést hvaða framkvæmdir verður um að ræða og hver umsvif verða, verða öll verðákvæði endurskoðuð. Þá verður reynt að semja um sambærilegt verð við það sem gerist annars staðar. Ef ekki nást samningar verður úrskurðað um að þarna verði um engin forréttindi að ræða. Ég bað ríkislögmann sérstaklega að athuga, áður en samningurinn var gerður, að það atriði væri vandlega tryggt. Ég vísa algerlega-á bug þeim fáránlegu fullyrðingum að hér sé um forréttindi að ræða.



Herra forseti. S. l. laugardag hringdu fréttamenn Ríkisútvarpsins suður til Togo til að inna frétta af íslenskri pólitík, en nú er mjög til siðs að hringja þangað suður. Það var rætt við varaformann Sjálfstfl., hv. þm. Friðrik Sophusson, sem lét svo ummælt að Framsfl. væri hagsmunaflokkur. Þegar oftlega var gengið eftir hvað hann ætti við með því svaraði varaformaður Sjálfstfl.: Framsfl. situr í ríkisstj. til að gæta hagsmuna Sambands ísl. samvinnufélaga. Nú hefur komið í ljós í þessum umr. að það eru fleiri sem sitja í ríkisstj. til að gæta hagsmuna Sambands ísl. samvinnufélaga, þess volduga auðhrings. Hæstv. viðskrh., þm. Reykn., hefur ekki sagt eitt einasta orð í þessum umr. Hæstv. iðnrh. kemur hér í þennan ræðustól og fer með lagaflækjumál um að málið komi honum eiginlega ekkert við. Nú er sagt frá því að þetta mál hafi verið kynnt í ríkisstj. Ég spyr: Hreyfðu hæstv. ráðherrar, viðskrh., þm. þess kjördæmis sem hér um ræðir, og hæstv. iðnrh. og orkumálaráðh., engum andmælum þegar þetta mál var kynnt í ríkisstj.? Allt ber þetta mál mjög undarlega að. Það hefur komið fram hér að verið er að afhenda verðmæti úr þjóðareign Sambandi ísl. samvinnufélaga. Þetta kemur svo sem ekkert á óvart þegar Framsfl. á í hlut. Ég get tekið undir það, sem varaformaður Sjálfstfl. sagði, að það er meginhlutverk Framsfl. í hverri ríkisstjórn að standa þar dyggan vörð um hagsmuni Sambands ísl. samvinnufélaga. Þetta er ekkert nýtt, en það er kannske nýtt að Sjálfstfl. og hæstv. ráðh. Sjálfstfl. hjálpi þeim framsóknarmönnum við þetta verk í jafnríkum mæli og nú er á daginn komið. Ég tek undir það, sem hér hefur komið fram, að fyllsta ástæða er til þess að Alþingi láti þetta mál til sín taka og þetta mál verði kannað betur, en á meðan sú könnun stendur yfir verði boranir og aðrar framkvæmdir þarna stöðvaðar, í bili a. m. k. Þau svör sem hæstv. landbrh. hefur gefið eru að mínu mati engan veginn fullnægjandi. Mér sýnist það vera deginum ljósara og þessi umr. hafi leitt það mætavel og einkar skýrt í ljós að verið er að hygla Sambandi ísl. samvinnufélaga og færa því fyrirtæki, eins og réttilega var sagt, gjafir á gulldiskum.



Herra forseti. Vegna þessara umr. og þess sem hér hefur komið fram, fsp. um afstöðu ráðh. Sjálfstfl., vil ég láta það koma fram að mér var ekki kynnt málið og um það vissi ég ekki fyrr en samningurinn var gerður.



Herra forseti. Það er ljóst að þrjú atriði þurfa nánari skýringar við í þessu máli. Þau eru öll mjög alvarleg. Hæstv. viðskrh. var að enda við að lýsa því yfir að honum hefði ekki verið kunnugt um málið fyrr en búið var að undirrita samninginn. Það hefur verið upplýst hér í umr. að málið var kynnt á ríkisstjórnarfundi. Var hæstv. viðskrh. fjarverandi þann ríkisstjórnarfund? Það er óhjákvæmilegt að upplýst sé hvaða ráðherrar voru viðstaddir á þeim ríkisstjórnarfundi. Hæstv. iðnrh. hefur einnig lýst því yfir að hann hafi ekkert vitað um málið fyrr en átti að fara að undirrita. Hvaða ráðherrar Sjálfstfl, voru viðstaddir á þessum ríkisstjórnarfundi? Er hægt að fá það upplýst hér? Það er leitt að hæstv. forsrh. skuli vera fjarverandi. Það er alveg ljóst að það verður að upplýsa hér og nú hverjir voru viðstaddir á þeim ríkisstjórnarfundi þar sem málið var kynnt. Hvaða ráðherrar Sjálfstfl. bera ábyrgð á því að hreyfa ekki andmælum? Er það kannske formaðurinn í ráðherraflokknum, hæstv. utanrrh., sem ber ábyrgðina á því? Ég vænti þess að hæstv. landbrh., sem fór með málið, upplýsi í umr. hvaða ráðherrar Sjálfstfl. voru viðstaddir á þessum ríkisstjórnarfundi.  Í öðru lagi reyndi hæstv. landbrh. að draga í land með að hann hefði lýst því í seinni ræðu sinni að það væri munur á markaðs- og raunvirði þeirra þjóðarverðmæta sem þarna eru látin í té og því sem Sambandið hefði verið látið borga. Er einfalt fyrir þm. og þingfréttaritara að fara út í ræðuritun og biðja um afrit af ræðu hæstv. ráðh. til að staðfesta það. Það sem hæstv. ráðh. sagði um Hitaveitu Akureyrar kom síðar í ræðunni. Það er einmitt í ræðunni þar sem hæstv. ráðh. rakti að eftir nokkur ár yrði málið skoðað aftur til að koma í veg fyrir forréttindi til frambúðar. Þannig liggur alveg ljóst fyrir að hæstv. ráðh. vék að því nokkrum orðum að útskýra að þarna hefði verið um mun að ræða á eðlilegu markaðs- og raunvirði þessara verðmæta almennings og þjóðarinnar allrar og því sem SÍS væri látið greiða, a. m. k. á næstu 5–6 árum. Þetta er annað atriði, herra forseti, sem verður að upplýsa hér vegna þess að hæstv. ráðh. hefur haft um þetta önnur orð. Það er alveg rétt, sem nokkrir þm. hafa sagt, að hér er verið að láta af hendi þjóðareign til Sambands ísl. samvinnufélaga. Alþingi á að bera ábyrgð á því að þjóðin fái fullt verð fyrir sínar eignir. Það er þess vegna lágmarkskrafa, eins og hér var sett fram, að þessar framkvæmdir verði stöðvaðar og ráðherrar Sjálfstfl. og aðrir, sem virða einhvers þá skyldu sína að tryggja að þjóðin fái verðmæti fyrir eign sína, gangi í það að skoða rækilega hvað í samningnum felst. Í þriðja lagi fór hæstv. iðnrh. hér með lagaskýringu, sem greinilega var samin fyrir þessar umr., til að reyna að afsaka að hann, sem á að gæta eignarréttar Hitaveitu Suðurnesja, hafði ekki afskipti af málinu. Það var léleg afsökun, hæstv. iðnrh. Ljóst er að rn. sem fer með málefni Orkustofnunar og fer með málefni hitaveitna átti að vera með í ráðum þegar slíkur samningur var gerður.



Að gefnu tilefni af ummælum hv. 3. þm. Reykv. skal það tekið fram, sem augljóst má vera, að í þessum umr. verður fylgt þingsköpum. Þm. tala ekki oftar í þessari umr. en hægt er frekast að teygja þingsköp.



Herra forseti. Ég hafði fyrst fregnir af þessu máli þegar hv. 9. landsk. þm. Ólafur G. Einarsson hafði símasamband við mig og greindi mér frá því að fyrir dyrum stæði samningsgerð um afnot Íslandslax af jarðhita og köldu vatni í landi kirkjujarðarinnar Staðar. Hann hringdi á mig til þess að spyrjast fyrir um hvort ekkert samráð hefði verið haft við mig eða iðnrn., af því, sem hann taldi þá, að svo hlyti að vera um hnúta búið að óhjákvæmilegt væri að slíkan samning um jarðhita og vatnsréttindi með þessum hætti væri ekki hægt að gera nema kalla iðnrn. til samráðs. Þess vegna lét ég lögfræðing iðnrn. taka saman og gera athugun á hvert stjórnskipulegt forræði ætti við í þessu falli og þess vegna var það að ég rakti nákvæmlega allar lagaskýringar þar að lútandi og er ekkert ódýr málsmeðferð, heldur alveg nauðsynleg af minni hálfu í þessu falli. Það kemur í ljós, þótt ég telji það ekki eðlilegt, að hæstv. landbrh. gat farið þann veg fram í málinu eins og hann hefur sjálfur skýrt hér frá, sem dæmi sanna, án þess að þurfa í einu eða neinu að leita eftir samþykki eða samráði einu sinni, hvað þá meir, við iðnrh. Ég er ekki að segja að þetta sé það sem eðlilegt sé. Ef við eigum eftir að verða sammála um að setja lög um eignarrétt ríkisins á jarðhita og vatnsorku, sem ég er með í undirbúningi, þá hef ég vissulega áhuga á því að allir samningar um jarðhitaréttindi hljóti einnegin að heyra undir iðnrn. ásamt með því rn. sem fer með forræði jarðeigna sem eiga við í hvert skipti. Þetta vil ég að fram komi. En að öðru leyti hafði ég kannske mestar áhyggjur af því sem snertir kalda vatnið á þessum slóðum. Mér þótti nokkuð taka í hnúkana þegar upplýst var að vatnstökuréttur fyrirtækisins væri 100 sekúndulítrum - eða er það ekki rétt? - meiri en kaldavatnstökuréttur sjálfrar Hitaveitu Suðurnesja. Ég varð af öðrum ástæðum undrandi á þessu og gerði þess vegna fsp. til forstjóra Orkustofnunar, Jakobs Björnssonar, um málið þegar í stað og hv. þm. Ólafur G. Einarsson hafði samráð við mig. Hann sendi mér þá um leið afrit af bréfum þessu að lútandi frá 21. des. s. l. þar sem þeir veita umsögn um ráðstöfun jarðhitaréttinda í landi Staðar o. s. frv., eins og þar segir. Ég hef ekki fleiru við þetta að bæta, en ég vona að menn skilji og kunni að meta það að auðvitað hlaut ég að sitja fyrir svörum að þessu leyti, að ég nú ekki tali um þegar menn eru með ávirðingar í garð rn. fyrir það að hafa í einhverju ekki sinnt skyldum sínum sem því ella bæri að gera. Ég bið menn að athuga þetta sérstaklega þegar þeir segja að þetta sé lagaflækjuraus, eins og hv. 5. landsk. þm. leyfði sér að hafa uppi orð um.



Herra forseti. Það var þrennt í svörum hæstv. landbrh. sem mér finnst skipta máli. Í fyrsta lagi sagði hæstv. ráðh. að það væri stefna hans og ríkisstj. að efla fiskeldi og styðja við bakið á þeim sem eru í fiskeldinu. Í öðru lagi sagði ráðh.: Það á enginn að njóta neinna sérstakra forréttinda. Og í þriðja lagi: Það eiga allir að hafa sambærilega aðstöðu. Í framhaldi af þessari niðurstöðu, sem mér finnst skipta máli í svari ráðh., vil ég leyfa mér að beina því til hæstv. kirkjumálaráðh. hvort hann vilji ekki hafa milligöngu í samningum vegna annarra fiskeldisstöðva á Suðurnesjum með þeim hætti að verð á heitu og köldu vatni og önnur réttindi verði með sambærilegum hætti og Íslandslax hefur fengið með sínum samningum á Suðurnesjum.



Það skal að gefnu tilefni ítrekað, sem sagt var áðan, að við höldum okkur við þingsköp í þessum umr. Þm. mega vita að það eru takmörk fyrir því hvað ráðh. sem aðrir mega tala oft. Þess vegna er ekki hægt að ætlast til þess að þeir ráðh. sem ekki hafa leyfi til þess að tala oftar gefi svarað spurningum sem koma fram til þeirra.



Herra forseti. Þessar umr. verða æ athyglisverðari. Hér hefur verið vikið að því, sem hæstv. dómsmrh. sagði áðan, að málið hafi verið kynnt í ríkisstj. og spurt var hvort þar hefðu tilgreindir hæstv. ráðh. hreyft andmælum. Engin svör. Þeir segja hins vegar frá því hvernig þeim hefði borist til eyrna að þessi mál væru á döfinni. Annað þykir mér þó langtum athyglisverðara í þessu máli og það er það sem hæstv. iðnrh. sagði áðan. Hann sagði: Ég er með í undirbúningi löggjöf um þjóðareign á orkunni í iðrum jarðar. - Lætur hann það þá viðgangast átölulaust og þykir honum það þá eðlilegt, meðan hann er með slíka löggjöf í undirbúningi, hún er í ritun og hún er á hans vinnuborði, ef svo má segja: á döfinni, að verðmæt réttindi af þessu tagi séu afhent með þeim hætti til Sambands ísl. samvinnufélaga eins og hér er komið í ljós að gert hefur verið? Þetta þykja mér tíðindi nokkur og þetta þykja mér fullkomlega óeðlileg vinnubrögð. Meðan einn ráðh. er með í undirbúningi löggjöf um að gera ákveðin verðmæti skilyrðislaust með lögum að þjóðareign afhendir annar ráðh. slík verðmæti til Sambands ísl. samvinnufélaga. Þetta finnast mér vera afar alvarlegar yfirlýsingar. Þess vegna held ég að Alþingi Íslendinga hljóti og verði, eftir það sem fram er komið í þessu máli í dag, að láta þetta mál til sín taka.



Herra forseti. Mér finnast þetta nokkuð kúnstugar umr. og ætlaði ekki að blanda mér í þær, en hið sérkennilega hugmyndaflug hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar kom mér til þess að taka til máls. Hann er að gera okkur kollegum, hv. 9. landsk. þm. og mér, upp skoðanir sem eru algjörlega úr lausu lofti gripnar. Það var hörmulegt, fannst mér, að hlusta á hv. þm. Guðmund H. Garðarsson sem er, herra forseti, 12. þm. Reykv. - Ég vil ekki láta fjarstadda menn liggja undir því ámæli að það gæti farið inn í þingtíðindin að þeir hefðu flutt þær ræður sem Guðmundur hefur verið að flytja hér. 12. þm. Reykv. mun vera hv. þm. Pétur Sigurðsson og hann er fjarstaddur. Það var hv. 2. þm. Reykv. Guðmundur Garðarsson sem flutti þessa sérkennilegu ræðu áðan. Það er hörmulegt þegar rætt er um SÍS eða önnur fyrirtæki af vanþekkingu og óvild. Ef ég færi að tala um SH af vanþekkingu og óvild væri það líka hörmulegt. Fjárfestingarfélagið hefur auðvitað notið fyrirgreiðslu ríkisins. Ríkið á hlut í Fjárfestingarfélaginu. Framkvæmdasjóður leggur í Fjárfestingarfélagið fé til þess að braska með í fiskirækt og öðru. Reyknesingar ættu auðvitað að bjóða fiskiræktarfyrirtæki velkomin, en ekki vera að reyna að bregða fæti fyrir þau. Dettur nokkrum í hug að þessi hvellur hefði verið gerður ef Olíumöl hf. hefði farið út í fiskirækt á Reykjanesi eða Íslenskir aðalverktakar eða ÍSAL? Nei, ég held ekki. Ég held að það hefði reynst ágætt ef þessir aðilar hefðu fjárfest í laxeldi, ekki síður en ef Samband ísl. samvinnufélaga gerir það. Svo eru þessir herrar að koma hér upp og lekur af þeim sultardropinn og tala um hörmulegt atvinnuástand á Reykjanesi. Og svo eru þeir líka að tala um mikilvægi fiskiræktar og vilja veg hennar sem mestan. Landbrh. hefur, herra forseti, að mínu mati farið fullkomlega eðlilega að. Hæstv. iðnrh. talaði hins vegar glannalega hér um daginn um jarðhitaréttindi á Reykjanesi og fiskirækt í því sambandi þegar hann var að leggja niður saltverksmiðjuna. Ég vona að ekki verði með þeim hætti úr þeim fyrirheitum sem hæstv. iðnrh. gaf því að ég hygg að hann komi ekki þeim vilja sínum fram þó hann vildi. Ég vil biðja menn að taka gleði sína vegna þess að Jón Jónsson jarðfræðingur er búinn að upplýsa þjóðina um að vatnið renni ekki upp í móti.



Herra forseti, virðulegi þingheimur. Fyrir þinginu liggur fsp. til dómsmrh. á þskj. 604 sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hvað líður störfum nefndar sem skv. ályktun Alþingis frá 17. febrúar 1981 átti að gera tillögur um hvernig réttindum fólks í óvígðri sambúð yrði best fyrir komið sérstaklega með tilliti til eignar- og erfðaréttar? Hyggst ráðh. leggja fram frv. á yfirstandandi þingi sem tryggi réttarstöðu þessa fólks?“ Nú eru rúmlega fjögur ár liðin frá því að þessi þáltill., sem Alþfl. lagði fram, var samþykkt hér í þingsölum og enn bólar ekkert á niðurstöðum nefndarinnar. Í óvígðri sambúð ríkir í reynd margháttuð réttaróvissa, ekki síst með tilliti til eignar- og erfðaréttar. Hjónabandið er hins vegar sem stofnun verndað af löggjafanum á margan hátt. Um það gilda ítarleg lög, t. d. um stofnun og slit hjúskapar, lög um réttindi og skyldur hjóna, svo og sérstök ákvæði í erfðalögum svo að nokkur atriði séu nefnd. Óvígð sambúð nýtur hins vegar lítillar réttarverndar jafnvel þótt hún sé algengt form á sambúð karls og konu. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands frá árinu 1983 má telja að um 10% allra þeirra sem eru í sambúð á annað borð séu í óvígðri sambúð. Þó er víst að fjöldinn er enn meiri því að Hagstofan getur einungis stuðst við upplýsingar sem fólk gefur ef það tilkynnir óvígða sambúð eða ef það hefur sameiginlegt lögheimili og barn á framfæri. Það er óviðunandi hve mikil óvissa ríkir um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð. Má að því víkja að á árinu 1983 voru lögfest fyrir Bæjarþingi Reykjavíkur á milli 90 og 100 mál er risu vegna óvígðrar sambúðar. Oft er það svo að óvígð sambúð stendur jafnvel áratugum saman og eignamyndun hefur orðið veruleg á þeim tíma. Eignamyndunin er sameiginlegt framlag beggja sambúðaraðila ýmist beint eða óbeint. Síðan rísa upp við sambúðarslit mikil vandamál, sérstaklega ef aðeins annar aðilinn er þinglýstur eigandi eignanna. Er þá oft farin sú leið að í stað þess að senda annan aðilann - í mörgum tilvikum konuna - slyppa og snauða út á götuna eru henni dæmd ráðskonulaun eða sambærileg þóknun fyrir störf hennar í þágu heimilisins. En það liggur í augum uppi að ef um mikla eignamyndun hefur verið að ræða á sambúðartímanum getur sú fjárhæð verið hverfandi lítil í samanburði við það að um helmingaskipti á eignum væri að ræða eins og tíðkast um sambúðarslit hjóna. Einnig má benda á að í óvígðri sambúð skapast engin erfðatengsl milli sambúðarfólks og því nýtur sá er lengur lifir ekki erfðaréttar nema sérstök erfðaskrá hafi verið gerð. Þeir sem búa í óvígðri sambúð eiga því ekki gagnkvæman erfðarétt og ekki rétt til að sitja í óskiptu búi. Erfðaréttinn verður að tryggja með erfðaskrá og er ekki víst að fólk gæti að því að gera þær ráðstafanir í tíma, jafnvel þótt fullur vilji hafi verið fyrir slíku. Af því sem hér hefur verið rakið má ljóst vera að brýnt er að ekki dragist úr hömlu að leggja fram tillögur um úrbætur á því hvernig réttindum og skyldum í óvígðri sambúð verður best fyrir komið. Því spyr ég hæstv. dómsmrh. hvort hann hyggist leggja fram frv. á yfirstandandi þingi sem tryggi réttarstöðu þessa fólks.



Herra forseti. Á þskj. 604 er fsp. til mín um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð og vitnað þar til þáltill. sem samþykkt var 17. febrúar 1981 um það mál. Þessari þál. var vísað til athugunar hjá sifjalaganefnd sem er búin að starfa alllengi og fjallar m. a. um þetta mál. Þetta viðfangsefni, sem varðar eignarrétt og erfðarétt, er vandmeðfarið og viðkvæmt eins og kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda. En þetta málefni hefur verið til meðferðar í laganefndum bæði á Norðurlöndum og innan Evrópuráðs. Hefur norræna sifjalaganefndin, sem Ísland á aðild að, m. a. haft viðfangsefnið til meðferðar þar sem leitað hefur verið eftir sameiginlegri afstöðu landanna. En það hefur komið fram að mjög mikilvægt er að samræmi sé í löggjöf Norðurlandanna á ýmsum sviðum vegna þeirra nánu samskipta sem þegnar þessara landa hafa og þeir njóta réttinda í því landi þar sem þeir eru búsettir. Það hafa komið fram mjög leið tilvik vegna þess að ekki er um algjörlega sambærilegt lagaákvæði að ræða á Norðurlöndunum. Þess vegna er þess vænst að það takist að fá sameiginlega niðurstöðu hjá Norðurlöndunum og fulltrúi Íslands þar, sem er einnig formaður sifjalaganefndarinnar íslensku, hefur þar haft forustuhlutverk um að reyna að ná samstöðu. Þess er að vænta að á þessu ári megi ráða hvert stefnir í þessari vinnu hinnar norrænu sifjalaganefndar. Þess er því ekki að vænta að á þessu þingi verði flutt frv. til laga um eignar- og erfðarétt fólks í óvígðri sambúð. Eins og ég sagði verður það ekki fyrr en séð verður þá síðar á árinu hverja stefnu málið tekur í þessum undirbúningi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svör hans og þykir leitt að ekki skuli mega vænta úrbóta fljótlega í þessum málum. Það er náttúrlega ljóst að hafa verður samráð við önnur Norðurlönd vegna mikilla samskipta í þessari framkvæmd. En í því sambandi vil ég benda hæstv. dómsmrh. á að í Svíþjóð liggur nú fyrir sænska þinginu frv. til l. um réttarstöðu þessa fólks, þar sem m. a. er kveðið á um rétt til húsnæðis og þeirra fjármuna sem í innbúi liggja, þannig að það ætti ekki að þurfa að leita langt til fyrirmyndarinnar. Það sem gerist hins vegar á meðan hæstv. Alþingi liggur undir feldi og íhugar þetta mál er að þúsundir kvenna og karla þurfa að búa við þá óvissu að vera í raun utan laga og réttar. Nú segja kannske sumir, jafnvel einhverjir af þeim sem hér eru inni, að þetta fólk geti bara gift sig eða a. m. k. tryggt rétt sinn með lögfestum samningum. En það er bara ekki svo einfalt þetta mál. Sumt fólk vill hreinlega ekki gifta sig eða stofna til hjúskapar og því á að vera heimilt að framfylgja þeirri löngun sinni. Og það er svo um samninga sambúðarfólks að þótt það hafi frelsi til samninga er ekki þar með sagt að dómstólarnir viðurkenni alla þeirra samninga. Vil ég í því sambandi vitna til orða Guðrúnar Erlendsdóttur dósents, sem er í margumræddri sifjalaganefnd er fram koma í erindi sem flutt var hjá Dómarafélagi Íslands 25. október, með leyfi forseta: „Ekki getur sambúðarfólk heldur gert almennan samning þess efnis að allar reglur um fjármál hjóna skuli gilda um sambúðina.“ Þetta byggist á því grundvallarsjónarmiði í sifjarétti að samningar um efni, sem ekki er hægt að hafa yfirsýn yfir við samningagerð, séu yfirleitt ógildir. Að mínu mati ætti löggjafinn nú þegar að taka á þessu máli af einhverri alvöru, þannig að framtíðin bjóði því fólki sem kýs að búa í óvígðri sambúð betri kosti en fyrri kynslóðir hafa mátt þola.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda, 5. þm. Reykv., fyrir að vekja máls á þessu brýna máli. Mig langar til að taka undir það með henni að þetta er mál sem þolir ekki langa bið enn, því að sífellt fjölgar þeim sem í óvígðri sambúð búa. Mér kemur töluvert á óvart það sem kom fram í svörum hæstv. ráðh. að nauðsynlegt sé að bíða eftir niðurstöðu annars vegar á norrænum vettvangi og hins vegar á vettvangi Evrópuráðsins til þess að Íslendingar geti mótað sínar tillögur í þessum málum. Það kom mér á óvart, því að eins og hv. fyrirspyrjandi benti á þá liggur nú fyrir sænska þinginu lagafrv. um skipan þessara mála þar í landi, og það er auðvitað ekkert því til fyrirstöðu að við getum sett okkar löggjöf um þessi mál og lagfært hana síðan þegar niðurstaða fæst úr norrænu samstarfi eða Evrópuráðssamstarfi. Í þessu máli er það fyrst og fremst spurning um vilja og ég vil hvetja til þess að hér verði tekið á því að hér er um brýnt mál að ræða.



Herra forseti. Hér er verið að spyrja um framkvæmd á þáltill. sem var samþykkt á hv. Alþingi fyrir fjórum árum síðan. Með samþykkt þessarar þáltill. kemur fram ótvíræður vilji Alþingis um að tryggja beri réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð, ekki síst með tilliti til eignar- og erfðaréttar. Ég spurði hæstv. fyrrv. dómsmrh. um framkvæmd þessarar till. ári eftir að hún var samþykkt. Efnislega kom þá svipað fram, þegar hæstv. fyrrv. dómsmrh. svaraði þessari fsp., og fram kemur nú í svari hæstv. núv. dómsmrh. Lítið virðist því þokast í þessu máli og er greinilegt að framkvæmdavaldið er hér að hundsa vilja Alþingis. Ég vil taka undir það með síðasta ræðumanni að eins og sænska þingið getur fjallað um frv. af þessu tagi án þess að fyrir liggi sameiginleg niðurstaða Norðurlandanna í þessu máli, þá geti Alþingi Íslendinga eins fjallað um þetta mál. Ég vil nefna það að árið 1983 voru 90–100 mál lögfest fyrir bæjarþingi vegna slita á óvígðri sambúð og ágreiningi um eignarrétt. Hér er því um stórt mál að ræða. Hæstv. dómsmrh. talaði um viðkvæmt og vandmeðfarið mál. Það er það vissulega. En það er líka viðkvæmt og vandmeðfarið mál þegar slitnar upp úr óvígðri sambúð og annar aðilinn stendur uppi kannske nánast eignalaus, jafnvel þó að mikil eignamyndun hafi orðið á sambúðartímanum. Ég vil því hvetja hæstv. dómsmrh. til þess - þó að sú niðurstaða liggi ekki fyrir sem hann vitnaði til - að framkvæmdavaldið manni sig nú upp í það að fara að vilja Alþingis í þessu efni. Við erum ekki óvanir því hv. alþm. að hér séu samþykktar þáltill. sem langan tíma tekur hjá framkvæmdavaldinu að framkvæma. 



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, 5. þm. Reykv., fyrir að hreyfa þessu máli hér. Það lætur e. t. v. ekki mikið yfir sér við fyrstu sýn en er engu að síður mjög stórt og varðar fjölmennan hóp í þessu þjóðfélagi. Ég vil einnig taka undir með þeim hv. þm. sem hér hafa talað, aðallega úr hópi virðulegra kvenna hér á Alþingi, og eggja nú mjög hæstv. ráðh. til dáða í þessum málum. Ég hef alveg fram undir síðustu viku skipað þann þjáningahóp sem hér er til umfjöllunar, kannske einn fárra þm. Mér er því - eða var a. m. k. málið skylt. Það er þannig um hjónabandið, sem er auðvitað virðuleg og gömul stofnun, að tími þess er liðinn að menn séu hnepptir í slíka sambúð. Það er þjóðfélagslegur veruleiki að æ fleiri kjósa nú að búa í óvígðri sambúð. Og þá hlýtur löggjafarvaldið auðvitað að bregðast við því. Það eru mér alveg ný tíðindi að við Íslendingar, sem eigum elsta löggjafarþing veraldarinnar, séum orðnir feimnir við það að brjóta ísinn og verða brautryðjendur í því að setja löggjöf í framfaramálum. Það eru ný og dapurleg tíðindi ef við þurfum að bíða eftir boðskap utan úr heimi til þess að tryggja réttindi minnihlutahópa í þessu þjóðfélagi. Ég eggja því mjög hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. svo og þingheim allan til dáða í þessum efnum. Og ekki verður sagan betri eftir ræðu hv. síðasta ræðumanns sem hér talaði og upplýsti að málið ætti þennan langa og heldur dapurlega aðdraganda hér á þingi, að þál. í þessa veru hefði verið lítilsvirt í fjögur ár.



Herra forseti, virðulegi þingheimur. Hér á borðum liggur frammi eftirfarandi fsp. á þskj. 605 til hæstv. heilbrrh., með leyfi forseta: „Til hvaða aðgerða hyggst heilbrrh. grípa vegna skorts á hjúkrunarfræðingum til starfa á kvenlækningadeild Landspítalans?“ Tilefni fsp. þessarar er ljóst. Kvennadeild Landspítalans er gert að þjóna konum af öllu landinu. Íslenskar konur eru nú hátt á annað hundrað þúsund en til þess að gæta allrar sanngirni má ætla að þær konur sem helst þyrftu á þjónustu kvennadeildar að halda séu nálægt 40 þúsund og er þá vísað til kvenna á aldrinum 24–55 ára. Til að fullnægja þessu stóra þjónustuhlutverki sínu við íslenskar konur hefur kvennadeild 26 rúm til umráða. Níu af þessum rúmum hafa að meðaltali staðið auð frá því í október s. l. eða í um hálft ár. Deildin hefur því að jafnaði getað haft 17 rúm opin. Þegar þess er gætt að 12 af þessum rúmum eru ætluð fyrir konur með krabbameinssjúkdóma þá eru þau orðin fá rúmin sem ætluð eru konum með aðra kvensjúkdóma. Ástæða þessa er að hjúkrunarfræðinga vantar í rúmlega fjórar stöður til þess að unnt sé að halda uppi fullu starfi á kvennadeild og dagdeild. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það að dýrt er fyrir þjóðarbúið að geta ekki nýtt þá aðstöðu sem þarna er búið að fjárfesta í. Og ef litið er á mannlega þáttinn þá er óþolandi að konur geti ekki fengið bót meina sinna og þurfi að þjást jafnvel vikum eða mánuðum saman vegna ofangreindra ástæðna. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa íslenskra kvenna að fullu starfi sé haldið uppi á kvennadeild, þannig að aðgangur sé að þeim 26 rúmum sem fyrir hendi eru en að þriðjungi þeirra sé ekki lokað vegna skorts á menntuðu starfsfólki. Ég tel því hæstv. heilbrrh. skylt að grípa nú þegar til einhverra þeirra aðgerða sem verða til þess að deildinni sé gert kleift að halda uppi fullu starfi og æski þess hér með að fá svör hans við því.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Skortur á hjúkrunarfræðingum til starfa á kvenlækningadeild Landspítalans vona ég að sé tímabundið vandamál því að við hjúkrun á þeirri deild starfa eingöngu hjúkrunarfræðingar. Æskilegt er að hjúkrunarfræðingar þar hafi einnig lokið ljósmæðranámi. Í vor munu 14 hjúkrunarfræðingar ljúka námi með þekkingu í báðum þessum greinum. Frá Nýja hjúkrunarskólanum munu að öllu forfallalausu 26 ljósmæður ljúka hjúkrunarnámi vorið 1986 og 9 hjúkrunarfræðingar frá Ljósmæðraskóla Íslands, eða alls 35 hjúkrunarfræðingar með ljósmæðramenntun það ár. Það gefur auga leið að erfitt er að missa þetta fólk í nám þegar illa gengur að manna deildir. Hins vegar ber að fagna því að fá vel menntað fólk til starfa að námi loknu. Heilbrrn. tók þátt í því á sínum tíma að Nýi hjúkrunarskólinn var stofnaður og það hefur hvatt til þess að hann tæki inn ljósmæður er gætu lokið hjúkrunarnámi á styttri tíma en ella. Ef ég vík aftur að kvenlækningadeild Landspítalans þá vantar þar hjúkrunarfræðinga eins og er í rúmlega fjórar stöður af fjórtán og því er deildin ekki fullnýtt. Hins vegar er mér tjáð að sjúklingar þurfi varla að bíða lengur eftir sjúkrahúsvist en 2–3 vikur. Biðlisti er því lítill. Sjúklingar með krabbamein þurfa aldrei að bíða. Þeir eru teknir strax inn á spítala. Landspítalinn rekur níu rúma dagdeild. Sú deild er opin alla virka daga frá kl. 8 á morgnana til 16 á daginn. Þar eru teknir til meðferðar sjúklingar er koma í minni háttar aðgerðir. Deildin léttir því mikið á kvenlækningadeildinni. Auk þess ætti þessi þjónusta að vera mun ódýrari í rekstri. Þá má nefna að Fæðingarheimili Reykjavíkurborgar fékk heimild árið 1983 til þess að reka skurðdeild og hefur því tekið allverulegan hluta af þeirri þjónustu er kvenlækningadeild Landspítalans hafði áður. Með það í huga að allmargir hjúkrunarfræðingar sérmenntaðir í ljósmóðurfræðum eru væntanlegir til starfa í vor og næsta ár og að biðlisti er tiltölulega lítill er ég nokkuð vongóður um að úr rætist.



Herra forseti. Ég vil þakka ráðh. ágætissvör. Það er náttúrlega ljóst að mikið hefur breyst í þessum efnum eftir að öðrum var gert kleift að taka við þessum konum. Það er hins vegar mitt mat að það þurfi að sjá til þess að þau 26 rúm sem konum standa til boða séu að jafnaði öll opin. Mér finnst þau sannarlega ekki vera of mörg þessi blessuð rúm sem íslenskum konum standa til boða þarna á deildinni. Ég veit náttúrlega að það er rétt, sem kom fram í máli hæstv. ráðh., að konum með krabbamein er veitt úrlausn sinna mála strax og eins konum sem þjást mikið. Hins vegar benda upplýsingar, sem ég hef fengið á kvennadeild, til þess að biðlistar hafi lengst og það er ekkert grín að ganga með alls kyns kvensjúkdóma lengi. Hins vegar veit ég að hv. þingheimi er erfitt um vik að kynnast því persónulega þar sem hann er að meiri hluta ekki af því kynferði sem hér um ræðir.



Herra forseti. Ég vil aftur þakka fyrirspyrjanda. En ég verð nú að segja það að ég er ekki jafnbjartsýnn og hæstv. ráðh. um það að hér sé eingöngu um tímabundin vandamál að ræða. Færi betur að satt væri, en því miður benda þær upplýsingar sem ég hef innan úr þessu kerfi, af ríkisspítölum og reyndar víðar að, þvert á móti til þess að það halli nú heldur á ógæfuhliðina í þessum málum. Það kann að vísu að vera að staða kvennadeildar sé nokkuð sérstök vegna meiri sérmenntunar þeirra hjúkrunarfræðinga sem þar eiga að starfa.  (Heilbr.- og trmrh.: Það var eingöngu rætt um þá deild.)  Það er eingöngu rætt um þá deild, já. Ég geri mér grein fyrir því, hæstv. ráðh., en mér leyfist væntanlega að fjalla almennt um málefni hjúkrunarfræðinga og Landspítalans í þeim örfáu orðum sem ég hef tíma til að segja hér. Og ég vil benda hæstv. ráðh. á það, skyldi hann ekki hafa hugleitt það nú þegar, að það hefur sýnt sig að ekki er nóg að auka framboð á plássum í skólum ef kjör þess fólks sem út úr þeim kemur og á að starfa í viðkomandi greinum eru þannig að það treystist ekki til að vinna við þau störf. Staðreyndin er sú að fullmenntaðir hjúkrunarfræðingar flýja út af spítölunum í stórum stíl. Það má telja á fingrum annarrar handar þær sjúkrastofnanir í landinu sem hafa nú fullskipaðar allar sínar stöður af hjúkrunarfræðingum. Og það er þá venjulega vegna þess að þeir hafa ókeypis húsnæði og eitthvað annað upp á að bjóða til viðbótar við launin. Fullmenntaðir hjúkrunarfræðingar sækja nú um störf hjá Flugleiðum sem flugfreyjur eða einhver önnur alls óskyld störf til þess að reyna að þokast upp um launaflokka. Ég er því sannfærður um það að hvað sem líður sérstökum vanda kvennadeildar í þessum efnum, þá er þetta almenna vandamál, sem hér er við að stríða, ekki tímabundið, því miður, ef ekkert verður að gert til að leysa það. Þvert á móti stefnir í gífurlega erfiðleika með rekstur heilbrigðiskerfisins í landinu ef svo heldur sem horfir. Og ég hef lítið komið auga á í afstöðu hæstv. ríkisstj. í kjaramálum sem bendir til þess að breytinga sé að vænta af hennar hálfu í þessum efnum.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Út af þessari síðustu ræðu vil ég taka fram að hér var borin fram fsp. eingöngu um þessa einu deild, kvensjúkdómadeild, og þar er ég bjartsýnn á úrbætur. Hins vegar frábið ég mig því að ræða um launamál. Ég fer ekki með launamál í ríkisstj. og mér heyrist á þeim ráðh. sem með launamál fer að hann vilji gjarnan fá frið fyrir öðrum í sambandi við umræður um launamál. Ég ætla því ekki að hætta mér inn á þá braut því að ef það yrði til að spilla fyrir friði vil ég ekki vera bendlaður við það. Ég vil gjarnan að sem bestur friður ríki um kjaramál í þjóðfélaginu og skilningur á milli aðila. Menntunarmál hjúkrunarfræðinga almennt eru ekki í höndum heilbrmrh. heldur eru þau nú komin á háskólastig. Þar hefði ég ýmislegt getað sagt, sem ég hef ekki tíma til hér, því að ég er mjög ósammála þeirri þróun sem þar hefur átt sér stað.



Herra forseti. Ég virði að sönnu friðarást hæstv. ráðh. og ekki vil ég gera neitt það sem spillir hinu indæla samkomulagi í hæstv. ríkisstj. En ég held að það hljóti að gefa auga leið að ekki er hægt að ræða málefni eins hóps einangrað út af fyrir sig og að kjör þessa starfsfólks tengjast auðvitað að öðru leyti því málefni sem hér er til umr., svo að ég tel það enga goðgá að benda á það hér að hjúkrunarfræðingar, sem starfa á kvenlækningadeild, eru ekki einangrað fyrirbrigði í veröldinni og þau vandamál sem þar er við að glíma eru vissulega skyld og tengjast öðrum vandamálum sem ég nefndi hér. Það er að sönnu rétt að æskilegt væri að hér væru viðstaddir aðrir ráðherrar sem einnig tengjast þessu málefni. En ég veit þó að hversu vaskur sem hæstv. heilbrmrh. er, þá hlýtur hann að þurfa að starfa með samráðherrum sínum, sem þessu máli tengjast, þeim hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh., ef hann á að ná nokkrum árangri í þessu verkefni. Ég hvet hann til þess að halda nú með þeim fund og ræða það hvernig hægt er að leysa þessi mál almennt, þar með talinn hjúkrunarfræðingaskort á kvenlækningadeild Landspítala Íslands.