Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson): Eins og menn sjá af nál., hefur allshn. klofnað í þessu máli. Fjórir nm. vilja samþ. frv. í aðalatriðum, en minni hl., hv. þm. Ísaf., vill láta fella frv., og hefur hann skrifað alllangt nál. Ég kemst ekki hjá því að geta þess í upphafi, að hv. þm. Ísaf. byrjar nál. sitt með því að kasta hnútum að okkur samnm. sínum fyrir það, að við höfum ekki athugað málið nógu vel. Nú veit hv. þm. það, að hann lýsti yfir því á 1. fundi n., að hann væri andvígur frv., og þegar ég spurði hann um það, hvort hann vildi, að n. athugaði frv. saman, þá vildi hann það ekki, enda var það til lítils, úr því að hann vildi ekki ganga inn á frv. Hv. þm. bar fram till. um það, að málið yrði sent til umsagnar Alþýðusambandsins, en við litum þannig á, að þar sem 2 mánuðir voru liðnir frá útgáfu bráðabirgðal., þá hefði öllum aðilum gefizt tækifæri til þess að láta álit sitt í ljós um málið, og væri því ekki þörf á því að senda það sérstaklega til umsagnar Alþýðusambandsins eða annarra aðila. Málið hefur nú almennt verið mikið rætt, og er því ekki ástæða til að fara inn á það, þar sem líka 1. umr. um þetta frv. var útvarpað. Meiri hl. n. telur, að það sé rétt stefna, sem kemur fram í frv., að reyna að draga úr dýrtíðinni með því að stöðva grunnkaupshækkanir og hafa hemil á verðlagi nauðsynjavara. Minni hl. n. heldur því fram í nál. sínu, að það sé gagnslaust og þýðingarlaust að reyna að halda niðri grunnkaupi, því að það hafi enga þýðingu fyrir dýrtíðina. Hvernig dettur þessum reynda þm. í hug að halda öðru eins fram og þessu, að grunnkaup hafi engin áhrif á dýrtíðina, þar sem það hefur grundvallarþýðingu fyrir dýrtíðina, að grunnkaup hvorki hækki né lækki? Eftir því, sem það er hærra, eykst verðbólgan og með henni kapphlaupið á milli kaupgjalds og verðlags í landinu. Það er annars einkennileg tilviljun, að þessi hv. þm. skuli nú vera aðalandmælandi frv., sem er samhljóða því frv., er hann var meðflm. að 1939, nema hvað þar er lengra gengið að öllu leyti. Í því frv., sem þessi hv. þm. þá flutti, var lagt til, að lögfest yrði 20% lækkun á launum manna í landinu og þar að auki að verkföll yrðu bönnuð og verðlagsuppbót alls ekki veitt nema takmarkað. Þegar þessi löggjöf var borin fram og samþ., - og hv. þm. Ísaf. 1) SK: Þó að ég sé ósammála þessu frv. í mikilsverðum atriðum, þá vil ég samt, að það. komist til 2., umr., því að ég hugsa mér að bera fram Brtt: við það, og segi því já. stóð með henni -, var mikið atvinnuleysi í landinu, og kom þetta því miklu harðar niður heldur en nú, þar sem allir hafa yfirfljótanlega vinnu. Nú er aðeins farið fram á að halda grunnkaupi í skefjum, en hins vegar er leyft að hækka það til samræmingar og lagfæringar. Ég get tekið undir það með hv. minni hl. n., að það sé illa farið, að stjórnin skyldi ekki nota sér heimildarl. frá 1938 og 1941 til þess að reyna að vinna á móti dýrtíðinni, eins og Alþ. ætlaðist til. En ég veit ekki, hvernig þessi hv. þm. hugsar sér að ásaka aðra menn í stj., þar sem ráðh. hans flokks gerði ekki neitt til þess að vinna á móti dýrtíðinni, og hans flokkur yfirleitt hefur ekkert gert í þessum málum annað en að tala um í blöðum sínum, að það þurfi eitthvað að gera. Svo þegar loks á að fara að taka ákvarðanir í þessu máli, þá dregur Alþfl. sinn ráðh. úr stj. Hv. þm. segir í nál. sínu, að félmrh., Stefán Jóh. Stefánsson, hafi framkvæmt húsaleigul. Ég veit ekki, hvort þetta er sagt til þess að rugla menn, eða hvort hv. þm. sér það ekki, að það er talsverður eðlismunur á húsaleigul., sem eru heimildarl., þar sem fyrirskipað er, að þau skuli framkvæmd, og ráðh. Alþfl. var því ekkert þakkandi, þó að hann léti framkvæma þau. Hv. þm. segir í nál. sínu, að setning þessara bráðabirgðal, hafi verið þingræðisbrot. Þetta mun hann byggja á því, að frv. um lögfestingu kaups var fellt í Nd. á haustþinginu. En mér finnst rétt að benda á það í því sambandi, að andstæðingar þess frv. báru það aðallega fyrir, að réttara væri að fara hina svo kölluðu frjálsu leið, til þess að láta ekki grunnkaupið hækka. Þeir sögðu, að það væri ekki ástæða til þess að óttast, að launþegar mundu með verkföllum knýja fram grunnkaupshækkun. En um áramótin kemur það í ljós, að nokkur félög gera verkföll og sum í þeim tilgangi að fá verulega hækkun á grunnkaupi sínu. Þá er svo komið, að stj. er beinlínis skyldug til þess að taka tillit til þess vilja, sem kom fram á haustþinginu um að reyna að gera einhverjar ráðstafanir til þess að fullnægja því, sem ætlazt var til með hinni svo kölluðu frjálsu leið. Ég tel því, að ekki sé hægt að telja þetta þingræðisbrot, og hinu hefur ekki verið haldið fram, að hér hafi verið um stjórnskipunarlagabrot að ræða, enda kemur það ekki til mála. Stj. verður að meta það í hvert sinn, hvort ákvæðum 23. gr. stjskr. sé fullnægt eða ekki. Mér finnst ekki heldur, að það hefði verið rétt að loka augunum fyrir því, að það hefði skapazt ranglæti með því að horft hefði verið á það aðgerðarlaust, að einstakir flokkar launþega hefðu getað knúið fram grunnkaupshækkun hjá sér, þegar allur þorri launþega sýndi þann þegnskap að hreyfa sig ekki. Mér finnst það vera óþarfi fyrir minni hl. n. að vera með sneiðar í sambandi við þetta mál, eins og kemur fram í nál., ekki sízt með tilliti til þess, að Alþfl. hefur á undanförnum árum haft ráðh. í ríkisstj. Hv. þm. talar um, að það sé árangur af stefnuleysi stj. í þessum málum, hvað vísitalan sé nú orðin há, og segir hann, að dýrtíð hafi hér vaxið örar en í nokkru öðru landi, svo sem í Bretlandi, Bandaríkjunum og Þýzkalandi. Það kann vel að vera, að þetta sé rétt, en mér þætti fróðlegt að heyra, hvernig hv. þm. hefur fengið vitneskju um það, hver dýrtíðin er í Þýzkalandi og hverjar þær ráðstafanir eru, sem hv. þm. vill taka eftir nazistunum til þess að halda dýrtíðinni niðri hér á landi. Meiri hl. n. ætlaði ekki við þessa umr. að bera fram neina brtt. við þetta frv., en það kann vel að vera, að brtt. komi fram frá meiri hl. við 3. umr. málsins. Hins vegar liggja fyrir brtt. frá hv. 5. þm. Reykv., og væri æskilegt, að hv. þm. vildi taka brtt. sínar aftur til 3. umr. Ég verð að segja það fyrir hönd meiri hl. n., að við getum ekki greitt þessum brtt. atkv., ekki sízt vegna þess, að þarna er það gert að skilyrði fyrir úrskurði frá hendi gerðardómsins, að ágreiningur milli vinnuseljanda og vinnukaupanda skuli lagðar undir úrskurð gerðardómsins. Ég skil ekki, hvaða bót er að því að taka þessi ákvæði út úr meginefni frv. Annars er einkennilegt að taka svo til orða, að frv. skuli gilda á meðan ófriðurinn geisar í Norðurálfu, því að í frv. er gert ráð fyrir því, að l. gildi ekki nema til ársloka 1942.



Það hefur viljað svo til, að meiri hl. allshn. hefur valið sér sem frsm. í þessu máli hv. þm. Barð., sem er einn greindasti og skeleggasti lögfræðingur þessa lands. Ég geri þess vegna ráð fyrir því, að ýmsir, sem hlustuðu á ræðu hans, hafi orðið nokkuð hissa á því, hve lélegur málflutningur hv. þm. var fyrir þessu máli, en fyrir mitt leyti er ég ekkert hissa á því, þó að varnirnar fyrir þessu frv. yrðu mjög lélegar, þegar tillit er tekið til allrar sögu málsins og til frv. sjálfs. Ég hef í nál. rakið þessa sögu allýtarlega, og byrjaði ég að lýsa meðferð málsins á fundi allshn. Ég hef í nál. ekki vikið einu eða neinu að meðnm. mínum, sem ástæða er fyrir þá að þykkjast yfir, heldur einungis sagt frá því, hvernig fór með afgreiðslu málsins á nefndarfundi. Það er alkunnugt, að þetta mál snertir hvern einasta launþega og atvinnurekanda í landinu mikið, og þess vegna var það lágmarkskrafa mín, að fyrir n. lægi umsögn frá Vinnuveitendafélagi Íslands og frá Alþýðusambandinu. Það mun væntanlega fáheyrt, að þingnefnd neiti að leita sér upplýsinga hjá aðilum þeim, sem frv. snerta mest. Það er alkunnugt t.d., að sjútvn. sendir þau mál, sem hún hefur með að gera, til Fiskifélagsins til umsagnar, eða annarra slíkra stofnana. Það er og algengt, að frv., er snerta gengisbreytingar, eru send til bankanna til umsagnar o.s.frv. Þó að ég vilji ekki kasta steini að meðnm. mínum fyrir afgreiðslu þessa máls, er það einkennilegt, að þeir skyldu ekki vilja leita sér upplýsinga um jafnmikilsvert mál eins og þetta hjá réttum aðilum. Mér virðist þetta muni stafa af því, að meðnm. mínir hafi ekki verið sjálfráðir gerða sinna í þessu efni, heldur hafi verið umr. það samið á milli Sjálfstfl. og Framsfl., að á þessu máli færi ekki fram nein athugun og þingið gerði enga breyt. á því. Jafnvel þótt meðnm. mínir hafi engar upplýsingar viljað fá frá þeim stofnunum er mestu varðar þetta mál, og frsm. væri mjög fáorður um efni frv., tel ég mér skylt að ræða það ýtarlega. Ég tel því bezt að byrja á sögu málsins og rekja hana, eins og tími vinnst til. Sagan er að vísu alkunn, en þó þannig vaxin, að ekki er hægt að ganga fram hjá henni. Á Alþ. í júní 1941 var lagt fyrir þm. uppkast af dýrtíðarfrv. frá hæstv. viðskmrh. fyrir hönd ríkisstj. Þessi ráðh. vildi fá þetta frv. afgr. með snöggum hætti og slíta síðan þinginu fyrir hvítasunnu. Þessu voru þm. óviðbúnir, enda málið með eindæmum, meðal annars var gert ráð fyrir launaskatti og fleiri tekjum til ríkissjóðs, allt að 10–15 millj. krónur. Hins vegar var ekki gerð grein fyrir, hvað við þetta fé ætti að gera, og niðurstaðan varð sú, að þm. allra flokka gerðu uppreisn gegn því að afgreiða frv. fyrir hvítasunnu. Niðurstaðan af uppreisn þm. varð sú, að 6 manna n. fékk málið til meðferðar og athugaði það yfir hvítasunnuna. Að því loknu afhenti hún ríkisstj. uppkast að frv., sem viðskmrh. tók svo sum atriði upp úr í sitt eigið frv. Frv. viðskmrh. var þó eigi eins og það, er 6 manna n. hafði komið mér saman um. Frv. þetta var síðan til umræðu á Alþ. og tók þar miklum breytingum frá því, er viðskmrh. hafði lagt til. Var því hraðað svo mjög, að í Ed. vakti það gremju, hversu stuttan tíma sú d. hafði til að ræða það. Voru ríkisstj. með því gefnar heimildir til að vinna gegn dýrtíðinni. Enda þótt l. væru í heimildarformi, þá kom þó greinilega fram hjá þm., að þeir ætluðust til, að þau yrðu framkvæmd eftir því sem unnt væri. Því til sönnunar skal ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa í 1. gr. l. 2. mgr. Þar segir svo : „ Ríkisstj. skal verja fé því, sem aflað er samkv. l. þessum til þess að koma í veg fyrir, svo sem unnt er, að verðlag á innlendum og erlendum nauðsynjavörum hækki til neytenda frá því, sem nú er, og til að styðja þá framleiðendur, sem af styrjaldarástæðum eru neyddir til að selja vöru sína óeðlilega lágu verði, allt að undangenginni athugun á þeim ástæðum, sem fyrir hendi eru“. Eins og sést á þessu, kemur vilji Alþ. mjög greinilega fram í 2. mgr. 1. gr. l. þessara, því að þar er beinlínis fyrirskipað að verja fé því, er aflað er með l., til þess að halda niðri dýrtíðinni. Þess vegna er það algerlega rangt hjá hv. frsm., þm. Barð., sem hann sagði um þetta atriði. Ríkisstj. var ekki í sjálfsvald sett, hvaða tekjur hún notaði til að framkvæma þessi l. Hún hafði heimild til að innheimta útflutningsgjöld af útfluttum vörum, er seldar voru með stríðsgróða, 10% viðauka á tekju- og eignarskatt, sem nam 900 þús. kr., og auk þess 5 millj. kr. úr ríkissjóði. Með þessum l. var ríkisstj. gefin heimild til þess að ákveða farmgjöld af vörum með íslenzkum skipum og leiguskipum, sömuleiðis heimild til þess að fella niður tolla af ýmsum nauðsynjavörum, lækka tolla af öðrum vörum, svo sem sykri, um helming, hækka tolla af áfengi og tóbaki um 50% o.fl., en ekkert af þessu gerði ríkisstj., allar þessar heimildir lét hún undir höfuð leggjast að framkvæma, og þó fannst hæstv. viðskmrh. heimildirnar ekki nógu víðtækar og þótti skorta á, að tekið var undan úr till. hans ákvæði um að leggja á 10% launaskatt.

Ég er hræddur um, að hv. þm. fari hér með rangt mál, því að aldrei var talað um neinn launaskatt.

Eins og. hæstv. viðskmrh. man, var rætt um launaskatt, en það má vera, að hann hafi í till. sinni breytt því í tekjuskatt, en hinu getur hann ekki neitað, að þessi skattur var miðaður við, að þyngt yrði sem mest á miðlungs- og lágtekjum. Enda er þetta einmitt alveg í samræmi við skoðanir hæstv. viðskmrh. í dýrtíðarmálunum. Honum hafa ætíð vaxið í augum peningar þeir, sem sjómenn og verkamenn hafa unnið sér inn frá því að stríðið hófst. Hann hefur sett sér það mark að ná þessum tekjum í ríkissjóð og koma í veg fyrir, að stríðsgróðinn lendi meðal almennings. Nú var svo með þessa löggjöf, að hún var staðfest 9. júlí, en svo leið til hausts, og ríkisstj. gerði ekkert af því, sem henni var falið, annað en að innheimta 10% viðauka á tekju- og eignarskatt, álagðan árið 1941. Allar aðrar ráðstafanir lét ríkisstj. undir höfuð leggjast að framkvæma, og á þessum tíma hækkar dýrtíðarvísitalan úr 157 stigum, sem hún var 1. júlí, og upp í 183 um áramót. Ég bendi á þetta, af því að það virðist vera álít hæstv. viðskmrh. og sýnist staðfest með þessum l., sem eru til umr. hér nú, að það sé sérstaklega vegna grunnkaupshækkunar sem vísitalan hafi hækkað. Ég sagði ekki í nál. mínu, að grunnkaupshækkanir gætu ekki haft áhrif á vísitöluna, en ég sagði, að vísitalan hefði hækkað án þess að grunnkaupshækkun kæmi þar til greina. Vilja þeir hæstv. viðskmrh. og hv. frsm. meiri hl. benda mér á einhverja grunnkaupshækkun frá 1. júlí til áramóta?

Var það ekki um áramótin, sem samningar runnu út?

Jú, samningar runnu út um áramótin, en ég er að reyna að koma hv. þm. Barð. í skilning um það, að vísitalan hafi ekki hækkað til áramótanna af völdum grunnkaupshækkunar, sem þá hafði heldur engin orðið.

Hún hefur staðið í stað síðan á nýári.

Það er rétt, en inn á það atriði kem ég seinna. Áframhald þessa máls er svo það, að Alþ. kemur saman í okt. síðastliðnum til þess að ráða fram úr þessum málum, sem ríkisstjórnin tók við af Alþ. og ætlaði að framkvæma, til þess að halda niðri dýrtíðinni í landinu, sem hún gerði svo ekki, er til kastanna kom. Hæstv. viðskmrh. leggur þá fyrir Alþ. till., sem voru á þá leið m.a., að grunnkaup hækkaði ekki og dýrtíðaruppbót heldur ekki, þótt dýrtíðin hækkaði, lögfest yrði verð á mjólk og ýmsum innlendum afurðum, húsaleiga yrði lögbundin áfram og ráðherra fengi vald til að ákveða hámarksverð á vörur, en það vald hefur hann í rauninni haft síðan 1939. Samfara þessu hafði hæstv. viðskmrh. drepið á aðra möguleika sem ráðstafanir gegn dýrtíðinni, sem ekki komu fram á Alþ., svo sem gengishækkun og framlag úr ríkissjóði í dýrtíðarsjóð. Niðurstaðan af þessu varð sú, að ríkisstjórnin sagði af sér. Tilraun var gerð í þá átt að mynda nýja stjórn, en svo fór þó, að ríkisstjórnin tók aftur við völdum og lofaði að framkvæma dýrtíðarl., enda þótt ráðh. Framsfl. teldu þau ófullkomin. Ríkisstj. hefur þannig tekið tvisvar við l. frá alþ. og tvisvar hefur hún brugðizt skyldu sinni. Ég veit ekki, hvað sagt yrði um óbreytta borgara í þjóðfélaginu, ef þeir brygðust skyldu sinni svona. Fjarri fór þó því, að ríkisstj. áliti, að ekki væri hægt að gera eitthvað eftir þessum l. Sérstaklega voru tveir hæstv. ráðh., sem töldu mikið hægt að gera með þeim. Það voru þeir hæstv. viðskmrh. og hæstv. atvmrh. Hæstv. viðskmrh. taldi þó það skorta á, að eigi væri nóg þrengt að sjómönnum og verkamönnum. Um þessi l. sagði hæstv. viðskmrh. í júní s.l. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Allar þessar ráðstafanir miða að því að gera erfiðleikana minni síðar og til þess að halda uppi verðgildi peninganna. Þessar ráðstafanir ættu að koma í staðinn fyrir gengishækkun. Ég vil sérstaklega taka það fram, að ég tel fulla þörf á því að nota allar heimildirnar, sem hér er gert ráð fyrir, að fullu.“ Hæstv. atvmrh. sagði, að hækkun dýrtíðarinnar væri þjóðarógæfa, sem bæri að hindra á allan hátt. Hann sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Því fer fjarri, að ríkisstj. sé áhrifalaus í nefndum þeim, er ákveða verðlagið, því að hún skipar formenn þeirra. - Það er kannske of mikil bjartsýni að gera sér vonir um algera stöðvun dýrtíðarinnar, auk þess, sem marga óvænta hluti getur borið að höndum. En mikið má ef vill.“ Þannig fórust þessum hæstv. ráðh. orð, þrátt fyrir það stóð hann á móti því, að nokkuð yrði gert til þess að bæta úr ástandinu, eins og Alþ. þó hafði ætlazt til. Ég hef vitnað í þessi ummæli hæstv. ráðh., af því að reynt var að færa þá afsökun fyrir ríkisstj., að l., sem Alþ. hefði afgr., hafi verið gagnslaus, en þó viðurkenndu - tveir hæstv. ráðh., að vel mætti gera mikið, ef viljinn væri með, eins og hæstv. atvmrh. sagði. L. voru sem sagt látin óframkvæmd að undanskildum 10% skattaviðaukanum á tekjuskatt og eignarskatt, sem nam um 900 þús. kr., en ekki var þó notaður eins og l. ætluðust til, þ.e. til að halda niðri dýrtíðinni. Þá kom einnig fram hjá nokkrum hv. þm. sú skoðun, að þeir ætluðust til, að heimildir þessar væru notaðar. Einkum á ég þar við hv. þm. V.-Sk., sem fórust orð á þessa leið á Alþ. 1941, með leyfi hæstv. forseta : „Ég tel líka heppilegast fyrir ríkisstj., að hún hafi í þessu máli ákveðinn þingvilja til að styðjast við. - Ég tel einnig rétt, að ríkisstj. viti fullkomlega af því, að hún mun fá sinn dóm fyrir framkvæmd þessara mála. - Hún mun fá sinn dóm frá þinginu.“ Jafnhliða því, sem látið var undir höfuð leggjast af ríkisstj. að gera viðbúnað vegna erfiðleika af völdum styrjaldarinnar, með því t.d. að fella niður tolla af korni og sykri og verja fé úr ríkissjóði til dýrtíðarráðstafana, þá var verðlagseftirlitið vanrækt líka. - Þegar gengi krónunnar breyttist 1939, þá var ásetningur ríkisstjórnarinnar að gera allt, sem hægt var, til þess að halda niðri verðlagi í landinu. Og það tókst um skeið að gera þetta, meðan verðlagseftirlitið var nokkuð vakandi. Seinna fór þetta aftur úr böndunum. Og því miður hefur hæstv. viðskmrh., sem annars virðist hafa verið mjög góðum vilja gæddur og miklum hæfileikum, alls ekki virzt þess umkominn að halda uppi verðlagseftirlitinu, eins og gera þurfti og hæstv. Alþ. ætlaðist til. Hv. þm. Barð. spurði mig að því, hvað það hefði verið í verðlagsráðstöfunum í Þýzkalandi, sem ég hefði talið, að hefði verið heppilegt, að notað hefði verið hér á landi.

Má ég henda hv. þm. Ísaf. á, að ef hann á mikið eftir af ræðu sinni, væri kannske rétt að fresta umr. Fundartíma er nú senn lokið.

Ég er fús til þess, en vildi aðeins ljúka einu atriði áður. Eitt af því, sem Þjóðverjar hafa gert, sem er nokkuð merkilegt, er framkvæmd verðlagseftirlits þeirra. Og þó að ég sé mjög andvígur allri þjóðfélagsstefnu nazista, sennilega miklu andvígari, henni heldur en hv. þm. Barð. og áreiðanlega miklu andvígari henni heldur en þeir, sem settu kúgunarl. um gerðardóminn, þá hefði ég óskað þess, að hæstv. viðskmrh. hefði tekið sér nokkuð til fyrirmyndar þær ráðstafanir, sem Þjóðverjar gerðu til þess að halda niðri verðlaginu.

Ég held, að þá hefði þurft að koma eitthvað nærri kaupgjaldinu.

Þeir tóku það ráð að banna hærri verðlagsálagningu heldur en var fyrir stríð, að viðbættri dýrtíðaruppbót. En hæstv. viðskmrh. hefur í verðlagsákvörðunum þeim, sem undir hann heyra, fylgt þeirri reglu að jafnaði, þangað til nú allra síðasta tímann, að leyfa hundraðshluta-álagningu á erlendar vörur, miðað við innkaupsverð. Og þetta hefur gert það að verkum, að verzlunarálagningin hefur alla jafna síðan stríðið hófst verið langt á undan kaupgjaldinu með að hækka, sem kemur til af hækkuðu innkaupsverði, mjög hækkuðum farmgjöldum og hækkuðum tolli. Til dæmis um þetta hef ég látið athuga þetta dálítið. Teknar voru átta nauðsynjavörutegundir og athugað hækkunin á vörunum og hækkunin á álagningunni. Og sú athugun hefur fært mér heim sanninn um það, að dýrtíðaruppbótin, sem verzlanirnar hafa fengið gegnum verzlunarálagningu þá, sem heyrði undir hæstv. viðskmrh., hefur alla jafna verið nokkuð löngu á undan dýrtíðinni. (Viðskmrh.: Það er bara misskilningur. Ég hef hér fyrir framan mig verð á nokkrum helztu vörutegundum, innkaupsverð á þeim í jan. 1939 og útsöluverð; sömuleiðis innkaupsverð á þeim í janúar 1941 og útsöluverð eftir heimilaðri álagningu. Og álagningin á þessar vörur hafði þá hækkað á þessu tímabili um 51%. En kaupgjald hafði þá hækkað um 42%. Þetta er ákaflega ljós afleiðing af þeirri röngu stefnu, sem hæstv. viðskmrh. hefur fylgt um álagningu á vörur. Ég skal svo verða við tilmælum hæstv. forseta um að fresta ræðu minni að öðru leyti þar til síðar. [ Frh.]

* Flm. (Sigurður E. Hlíðar): Herra forseti ! ég skal ekki vera langorður, enda ber grg. með sér þær fyllstu upplýsingar, sem þörf er n í þessu efni. Ég hef borið þetta frv. fram vegna þess, að bak við Það er eindreginn vilji bæjarstjórnar Akureyrar, sem fer fram á þessa heimild. Í frv. er farið fram á leyfi til að leggja á vörugjald á Akureyri, og á að verja því fé í ákveðnu skyni, sem sé til sjúkrahúsbyggingar þar á staðnum. Sú bygging er þegar hafin, og er búið að byggja ljóslækningastofu og skurðlækningastofu. Aðsókn að þessum spítala er mjög mikil, svo að þangað eru jafnvel sendir menn alls staðar að af landinu, sérstaklega menn, sem þarf að höggva upp við berklum, því að þar er læknir, sem er sérstaklega vel fær í þeirri grein. Sumir munu segja sem svo, að þetta sé verk, sem bærinn eigi að annast, og að verið sé að níðast á sveitunum með því að leggja slíkt gjald á þær. En þess ber að gæta, að þessi spítali er ekki aðeins byggður fyrir Akureyri, heldur líka fyrir sveitirnar í kring, og þessi hækkun, sem mun ekki vera nema um 50 þús. kr., lendir ekki nema að nokkru leyti á sveitunum, því að Akureyri með sína 5–6 þús. íbúa stendur undir miklum hluta þessa gjalds. Hér er um almenningsmál að ræða og því ekki ófyrirsynju, að allur þorri fólks leggi eitthvað af mörkum. Ég óska þess, að málinu verði vísað til fjhn. og vona, að menn líti með skilningi á málið og greiði fyrir því

*Ísleifur Högnason: Eini bærinn á landinu, sem hefur haft þá sérstöðu hingað til að leggja á sérstakt vörugjald, er Vestmannaeyjakaupstaður. Á síðasta þingi fékkst loks leiðrétting á þessu, enda nær engri átt að veita einu einstöku bæjarfélagi slíka heimild. Ég skal ekki efast um, að nauðsyn kunni að vera að byggja spítala á Akureyri eða stækka hann. Ég vil stuðla að því, að úr ríkissjóði verði veitt fé til þess að halda honum áfram, en að gefa bæjarstj. heimild til að skattleggja þannir bæjarbúa, álít ég að komi ekki til nokkurra mála. Alþ. leiðrétti þetta með Vestmannaeyjar, og álít ég það stóra bót. Vitanlega eiga bæjarfélögin að greiða slíkan kostnað með útsvörum, sem jafnað er niður eftir efnum og ástæðum. Ég geri ráð fyrir, að Akureyri hafi ástæður ekki síður en aðrir til að láta þá, sem efnin hafa til þess að styðja þetta mál, borga riflegri útsvör, og að því leyti sem það hrekkur ekki til, kemur til kasta ríkissjóðs að leggja fram fé til þessarar byggingar. Sem sagt, það er mitt principmál og hefur verið lengi að hamla gegn því, að bæirnir fái þannig rétt til að leggja á óbeinan skatt og auka þannig dýrtíðina. Ég mun því greiða atkv. á móti þessu frv.

* Flm. (Sigurður E. Hlíðar): Ég neyðist til að segja örfá orð út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Hann segir, að þetta sé sitt principmál. Ég held, að flokksbræður hans á Akureyri hafi brotið það princip, því að þeir eru eindregið með þessu máli ekki síður en aðrir og óska ákveðið eftir að fá það fram. En að óska eftir beinum framlögum úr ríkissjóði, það er princip að fara ekki þá leið. Hér hefur skapazt sú venja, að ríkið greiði 1/3 af kostnaðinum eftir á. Ég geri ráð fyrir, að þessi regla verði viðhöfð líka hér, og við megum vænta þess, að þegar þessari byggingu hefur verið komið upp, getum við átt von á að fá 1/3 greiddan úr ríkissjóði samkv. þessari gömlu venju, en að fara fram á fyrirframgreiðslu úr ríkissjóði treysti ég mér ekki til, enda mundi margur álíta, að það væri hættuleg leið fyrir ríkissjóð, ef ætti að fara að greiða kostnað við allar spítalabyggingar fyrirfram. Það má segja, að hækka megi útsvörin, en þess er þó að gæta, að útsvarsálagningin er takmörkuð. Höfuðverzlunarfélagsskapur bæjarins er samvinnufélag, sem nýtur sérréttinda um útsvarsgreiðslu, og því ekki hægt að ná rekstrarútsvörum af þeim félagsskap. Þess vegna hefur Bæjarstjórnin lagt til að fara þessa leið og telur það enga misbeitingu. eins og sjá má af því, að allir, sem eru í Bæjarstj., jafnvel Sósíalistaflokksmenn, sem eru þar 3, standa á bak við þetta frv.

*Finnur Jónsson: Frv. um vörugjald til einstakra kaupstaða hafa verið fyrr hér á þingi, og manni hefur virzt, að þeim væri tekið heldur þunglega. Þó hefur einn kaupstaður, Vestmannaeyjar, fengið. þessa heimild og haft hana í allmörg ár. Tekjustofnar kaupstaðanna eru mismunandi, en yfirleitt hafa kaupstaðir ekki haft aðra tekjustofna en að leggja á útsvör og svo gjöld fyrir ýmis hlunnindi, sem þeir hafa selt bæjarbúum, svo sem vatn, gas og rafmagn, Fyrir ekki mörgum árum fengu kaupstaðirnir leyfi til að leggja á sérstakt fasteignagjald, en það hefur yfirleitt verið regla Alþingis að gera ekki upp á milli kaupstaða og láta engan kaupstað hafa tekjustofn umfram annan, nema Vestmannaeyjar hafa haft nokkur hlunnindi, og hefur það sætt nokkurri gagnrýni frá mér og ýmsum öðrum. Ef ástæða væri til að taka upp nýja tekjustofna fyrir kaupstaðina, teldi ég, að sú heimild ætti að vera algild. Það er ekki rétt að taka einn út úr með sérstaka heimild til álagningar á vöruveltuna. Nú veit ég ekki heldur, hvort Akureyri hefur notað heimild sína til álagningar fasteignagjalds eða tekjustofna sína aðra að fullu. Ef svo er ekki, er þetta mál ekki tímabært í þessu formi. Mér er það mjög ljóst, að Akureyri er mikil þörf á að geta komið sér upp viðbótarsjúkrahúsi. Ég vildi að því stuðla, að til þess fengist sá styrkur, sem til þeirra sjúkrahúsa hefur verið veittur úr ríkissjóði. En ég sé ekki, að málið liggi þannig fyrir, að fært sé að afgreiða það og brjóta þá reglu, sem gildir um tekjuöflun kaupstaðanna. Aftur á móti finnst mér, að svo vel stæður bær sem akureyri ætti að geta fengið með hagkvæmum kjörum lán fyrir þeim hluta stofnkostnaðar, sem hann gæti ekki lagt fram nú þegar af eigin rammleik. Ég vildi, að hv. flm. gæfi frekari upplýsingar í málinu, án þess að ég geri ráð fyrir, að þær geti breytt afstöðu minni til þess í meginatriðum.

*Ísleifur Högnason: Ég hef satt að segja ekki kynnt mér afstöðu samflokksmanna minna á Akureyri til þessa frv. Hafi þeir fallizt á þessa tekjuöflunarleið, geri ég ráð fyrir, að þeir hafi gert það í athugaleysi, því að með henni væri þverbrotin meginstefna flokksins í skattamálum. - Ég get að vísu fallið frá þeirri skoðun mínni, að vísa beri málinu frá umsvifalaust, og get fylgt því, að það fari til nefndar. Ég álit einmitt rétt, að nefnd athugi ýmsar hliðar málsins, þótt ég sé meginatriðinu mótfallinn, - því. að Akureyri séu veitt sérréttindi til að leggja óbeinan skatt á íbúana. Um skattfrelsi kaupfélaga er svo margbúið að ræða. að ég get ekki farið út í það mál. Auðvitað væri það tvöfaldur skattur, ef félagið yrði að greiða tekjuútsvar og félagsmenn síðan af sama arðinum. Það er fjarstæða, að samvinnufélögin séu útsvarslaus eða „skattfrjáls“. Kaupfélag Eyfirðinga ber mjög hátt útsvar. Og þar að auki er umsetningargjaldið, sem mjög víða er lagt á. Ég get tekið undir það með hv. siðasta ræðumanni, að athuga þurfi leiðir til, að Akureyri geti komið sér upp sjúkrahúsi með öðrum ráðum en þessu. sem ég er gersamlega andvígur.

* Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti: É,g he fleyft mér að bera fram í Nd. þáltill., sem ég nefni till. til þál. um undirbúning löggjafar um reka og rekarétt. Það, sem hér er farið fram á, er algerð endurskoðun á þeim ákvæðum í l., sem eru í gildi um reka á fjöru. Eins og grg. þessarar till. ber með sér og kunnugt er þeim, sem nokkuð hafa við þessi mál fengizt, þá er meðal þeirra, sem hafa afskipti af slíku, talin næsta brýn þörf að hefjast handa með þessa endurskoðun: En það, sem sérstaklega rekur eftir og veldur því, að þetta mál er komið út í öngþveiti, er það, að nú berst mikið upp á fjörur manna um land allt svo að segja af öllu tagi. Þessi ákvæði eru gömul, með því allra elzta, sem til er í okkar löggjöf. Aðalákvæðin eru í Rekabálki Jónsbókar, en hún er okkar aðalheimild í l. frá eldri tíð, frá því að Grágás þraut. Má segja, að þetta séu klassísk ákvæði. Þar eru reglur, sem enn má hlíta, því að enn má nota það, sem fornt er, en fært í viðeigandi búning, eftir því sem tímar breytast, en auk þess hafa hætzt ýmis nýrri ákvæði í Alþingissamþykktum og konungsbréfum. Mér þykir óþarfi á þessu stigi málsins að tilgreina dæmi, sem til ásteytingar hafa verið í meðferð þessara ákvæða, en tvennt má þó benda á, sem mörgum hefur þótt orka tvímælis og afarerfitt er fyrir löggjafann að fást við í raun og veru. Annars vegar er það, hvernig reka skuli úthlutað milli fjörueigenda og landareigna. Sums staðar hagar svo til, að erfitt er viðfangs að eiga við slíkt, og hefur jafnvel orðið að láta undir höfuð leggjast að gefa þar út ákveðna úrskurði, heldur verið komið á sættum, með því að skýr lagaákvæði voru ekki til. Hins vegar getur slíkt kostað áreiðar og athugun á landssvæðum, því að sums staðar eru fjörur breytingum undirorpnar, bæði fyrir áhrif af sæ utan og landi ofan. Þetta er annað atriðið. Hitt er það, að nokkurri hulu er undirorpið, hvernig skipt skuli reka milli landeigenda og leiguliða. Er það nokkurt þrætuefni, og er þar farið eftir gömlum venjum, sem eru nokkuð samræmanlegar, en þó nokkuð sundurleitar, eftir því sem leigumálar hafa gerzt hér og þar. Ég hef bent á þessar höfuðlínur, til þess að menn sjái, hvernig þetta mál stendur, og að nú er þörf, og þó að fyrr hefði verið, að gera gangskör að því að bæta úr, þó að ég vilji, að allt það verði gert með gætni og í engu rasað fyrir ráð fram, en notað tækifærið til þess að fá góða og gegna löggjöf, sem nokkuð mætti styðjast við eldri löggjöf, en er tímabær. Verður þar að leita aðstoðar þeirra, sem bezt eru menntir í þessum efnum. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að till. verði samþ. Ég tel ekki þörf að vísa henni til n., en set mig ekki á móti því, ef einhver þm. teldi það æskilegt.



Herra forseti ! Um þetta frv. ætti ekki að þurfa langar umr. að sinni, því að það er flutt af allshn. Ed., eftir till. landlæknis, en einstök atriði gefst nóg tækifæri að ræða um síðar. En ég vildi, með leyfi hæstv. forseta ræða um leið næsta mál á dagskrá, 50. mál. um skipun aðstoðarlækna. Efni frv. er það, að skipa skuli allt að 4 aðstoðarlækna í fjölmenn læknishéruð, þar sem ekki starfa aðrir læknar en héraðslæknar, og greiði ríkið þeim allt að 300 kr. á mánuði með dýrtíðaruppbót. Það skal vera kvöð á þeim, að grípa megi til þeirra í allt að 4 mánuði á ári til að gegna læknishéruðum, þar sem vantar héraðslækni, eða fjarvistum þeirra og forföllum. Undanfarin ár hefur víða horft til stórvandræða af læknisleysi í ýmsum strjálbýlli héruðum landsins. Þannig mun lækni vanta í Reykhólahérað, Hróarstunguhérað, Dalahérað, og víðar hefur verið læknislaust langtímum saman. Þetta hefur viljað brenna við, bæði fyrr og síðar, og þótt þungt við að búa, en aldrei eins og þessi árin, og því lengur sem dregst að bæta úr, því verra hefst af og því verr þola menn þetta. Það þolir ekki lengur bið. Læknum er oft legið á hálsi fyrir það, að þeir vilji allir vera í þéttbýlinu og kaupstöðunum. Þetta getur verið að nokkru leyti rétt. En ég held, að engum blandist hugur um, að það er ekki að ástæðulausu, sem læknar forðast strjálbýlið. Ef maður athugar launakjör lækna á þeim stöðum, leika þau á 185–300 kr. á mánuði eftir því, hve héruðin eru mannmörg. Læknar, sem eiga mjög langt nám að baki, - fyrst stúdentsnám, þá 8 ár í háskóla, síðan eitt ár við verklegt nám í þjónustu hins opinbera við lítið kaup, og þurfa að því búnu að afla sér læknisáhalda, sem nægi í afskekktu héraði, koma sér upp lyfjabúð og leggja enn fleira í kostnað, - þeir læknar eiga síðan að láta sér nægja kaup, sem sendisveinar og álíka kauplágt fólk fær hér í Reykjavík. Ég held, að ekki sé hægt að álasa læknum, þótt þeir séu ekki fúsir að ganga að þeim kjörum. Aukatekjur lækna eru vitanlega þó nokkrar í sumum héruðum. En þegar mannfjöldi er innan við þúsund manns, læknissókn dýr og erfið og efnahagur tæpur hjá þorra manna, eru ekki allir læknar svo harðbrjósta, að þeir fái sig til að taka borgun af fólki, svo að miklu muni um þær tekjurnar. Það gladdi mig mjög, þegar hæstv. forsrh. lýsti yfir því í Ed. við umr. um þetta mál fyrir skemmstu, að hann teldi brýna þörf á að bæta launakjör lækna í sveitahéruðum og vildi að því vinna. Ég vona, að eitthvað verði að því gert, áður en langt um líður. Það vill svo til, að allar stéttir landsins hafa nú fengið uppbót á kjör sín, nema læknar eru greinilega eftir skildir og afskiptir. Í fyrra skrifaði landlæknir stjórninni bréf, þar sem farið var fram á, að læknar fengju fulla dýrtíðaruppbót af hámarkslaunum, sem uppbót veitist af. Þessu var vel tekið af ríkisstj., og fjvn. var því meðmælt. En þar við situr. Góð eru góð orð, en þau góðu orð eru það eina, sem læknar hafa haft upp úr því. Ég held, að ef litið er á störf héraðslækna, sé ekki sanngjarnt, að þeir beri ekki meira úr býtum en sendisveinar í Reykjavík. Starfið er oft mjög erfitt og áhættusamt og verður að sinna því jafnt á nótt sem degi. Þessi meinsemd, sem fólk er farið að finna til, að ekki fást læknar, stafar af því, að ekki bjóðast sæmileg kjör. Eins og nú háttar, er ekki von, að nokkur maður líti við boði, sem jafnvel sendisveinar sæju sér fjárhagslegan óhag í að taka. Þetta frv. bætir að vísu ekki úr þörf hinna læknislausu héraða nema þá að litlu leyti og í viðlögum. En skipun þessara aðstoðarlækna léttir undir með héraðslæknum víða í erfiðum héruðum og fólksmörgum. Þeir læknar eru algerlega bundnir sem fangar, eins og nú er, þegar ómögulegt er að fá aðstoðarmann eða menn í forföllum sínum nema þá fyrir geipiverð. Frv. ætti að bæta töluvert úr þeirri meinsemd. Fyrra frv., það sem fyrir liggur, 55. mál Ed., sem rætt hefur verið nokkuð með þessu, er ég tók fram um aðstoðarlæknana, snertir hins vegar læknislausu héruðin meir, og vildi ég þá víkja að því nánar. Það fer fram á, að heimilað sé að skylda læknæfni til að gegna læknisstörfum 6 mánuði í læknislausum héruðum eða sem aðstoðarlækna að loknu námi. Þetta er talsverð aukakvöð, og læknar hafa mótmælt henni kröftuglega. Ég fellst á, að til þessa kunni að þurfa að taka. En ég vil, að sú heimild sé ekki notuð, nema kjarabætur, sem nauðsynlegar eru, dugi ekki til þess, að læknar fáist í héruðin. Ég geri ráð fyrir, að þau launakjör, sem aðstoðarlæknunum 4 eru ætluð, allt að 300 kr. á mánuði með uppbót, dugi alls ekki, - og ekki væru þau kjör öðrum en læknum boðin. Hins vegar ætti að nægja, að ríkissjóður leggi þetta fram og ekki meira en viðkomandi héraðslæknar leggi til það, sem á vantar. Ég vorkenni þeim ekki að borga svo sem 240 kr. á mánuði til þess að hafa aðstoðarlækni eða mann fyrir sig, móts við það að þurfa nú að borga 6 eða 7 hundruð fyrir það. Ég vil mælast til, að frv. verði vísað til nefndar og afgreiðslu þess flýtt.



Mér þykir rétt, vegna þess hvað þessi mál eru orðin mikil vandamál, að fylgja frv. með nokkrum orðum og minnast um leið með leyfi hæstv. forseta á næsta frv. á dagskrá, um breyt. á skipun læknishéraða [50. mál]. Eins og tekið var fram af hv. 2. þm. Rang. (HelgJ), á með hinum föstu aðstoðarlæknum að ráða bót á vandræðum héraðslækna, fyrst og fremst í fjölmennari héruðunum. Það verður að teljast alveg óviðunandi, að læknar séu bundnir svo hver á sínum stað, að þeir geti með engu móti losnað tíma og tíma sér til heilsubótar eða til annarra aðkallandi starfa, séu sem fangar án vonar um að losna. Það getur einnig komið ungum læknum vel að byrja starf í héruðum, þar sem æfðir læknar sitja og geta veitt þeim handleiðslu. Móti þessu frv. hefur ekki heldur verið spyrnt verulega. En þótt það verði að l., eru vandræðin aðeins að nokkru leyst, og því þótti nauðsynlegt að bera um leið fram frv. það, sem fyrir liggur, um lækningaleyfi, og vona ég, að allir séu farnir að sjá, þrátt fyrir mótmæli, að það er engu ónauðsynlegra. Ráð er að vísu fyrir því gert, að grípa megi til hvers aðstoðarlæknis, allt að þriðjung árs, til að gegna störfum í læknislausum héruðum, en það er ekki nóg til að ráða bót á læknisleysinu. Í sum héruðin hefur nú enginn læknir fengizt árum saman. Það hefur haft svo alvarlegar afleiðingar, að ekki er hægt að ganga fram hjá, og verður að ráða því bót. Ágreiningurinn hefur aðallega verið um skyldu læknastúdenta til þess að taka að sér störf tiltekinn tíma úti í hinum læknalausu héruðum eða þar, sem þörfinni á aðstoðarlæknum er ekki fullnægt á annan hátt. Ég get verið sammála hv. 2. þm. Rang. um, að heimildina til að nota þessa skyldu eigi ekki að nota, fyrr en aðrar leiðir hafa verið reyndar, og þá aðeins að því leyti, sem þörfin kallar. Ég get tekið undir, að þetta er ekki fullkomin lausn, ekki fullkomin fyrir héruðin, sem Iæknislaus eru, að mega búast við að fá óreynda menn beint frá prófborði, og verst, að þeir fara svo e.t.v. strax að fenginni 6 mánaða æfingu sinni, þannig að stöðugt skiptir um. Eins og ég hef rætt um í hv. Ed., geri ég ráð fyrir, að jafnhliða setningu þessara l. verði launakjör lækna í dreifbýlinu bætt til samræmis við læknatekjur í fjölmennari héruðum. Þessi afskekktu héruð eru Iíka vanalega erfið læknishéruð, a.m.k. fyrir þá, sem kveinka sér við ferðalög í snjóum og brattlendi. Fyrir þá, sem þeim venjast, þurfa þau ekki að vera svo slæm. En fyrir þá, sem lengi hafa setið skólabekk og afvanizt slíku eða aldrei vanizt því, er þetta þjáning, a.m.k. fyrst í stað, og menn flýja læknishéruðin, - það er reynslan. Ef bættar tekjur lagfærðu þetta vandamál, eins og hv. 2. þm. Rang. vonar og læknastéttin heldur fram, þá væri vel, og mun brátt reynt. En ég er hræddur um, að hér ráði meira hin almenna pest í mannfólkinu, sem veldur því, að allir sækja þangað, sem þægindin eru, hvað sem fjárhagshlið líður. Hef ég þar alveg greinilegt dæmi úr Reykjarfjarðarhéraði. Þar hafa læknar haft stórfelldar aukatekjur á sumrin bæði í Djúpavík og Ingólfsfirði, en engir læknar hafa fengizt til að hafa héraðið nú í þrjú ár. Vitanlega getur það ekki stafað af öðru en því, að ferðalög geta orðið þar erfið og héraðið þykir sumum leiðinlegt að byggja. Ég þori alls ekki að treysta því, að það hrifi, þótt þessum héruðum væri sýnt fullt réttlæti peningalega móts við þéttbýlli héruð. Þó að illt sé að þurfa að setja þvingunarákvæði í l., er um ekkert annað að gera, ef það eitt dugir, eftir að ríkið hefur á sanngjarnan hátt reynt að koma móti óskum læknanna um fjárhagslegt réttlæti handa læknum í strjálbýlinu. Það er með. engu móti hægt að halda uppi skólum í landinu til sérmenntunar, nema ríkið tryggi sér um leið, að uppfyllt verði a.m.k. sú lágmarksþjónusta, sem á þarf að halda í slíkum tilfellum sem þessum. Ég vil hins vegar ekki láta til þess koma, að heimildin verði notuð umfram brýnar þarfir og að fullreyndri þeirri leið, sem læknastéttin telur nú færa í þessu máli. Þetta vildi ég segja, áður en þetta mál og bæði þau mál, sem hér liggja fyrir, fara til n. og eru þar athuguð. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði um kjarabætur fyrir læknastéttina yfirleitt og þann drátt, sem orðið hefur á því að taka ákvörðun um það mál, vil ég gefa hv. þd. þær skýringar, að það mál var tekið fyrir í stj. á síðasta ári af þeim ráðh., sem þá fór með þau mál. En samkomulag varð ekki um það í stj., og var ákveðið að senda málið fjvn. til umsagnar, en umsögn hennar var á þá leið, að hún teldi nauðsynlegt að endursemja launal. og þau yrðu lögð fyrir þingið. Hins vegar hefur ekki verið samkomulag um það í stj. Ýmsir telja óheppilegt að semja launal. á tímum eins og þeim, er nú standa yfir. Málið kom því aftur til stj. og var þar tekið fyrir á ný, en ágreiningur nokkur er um það, hvernig þessum kjarabótum til læknastéttarinnar eigi að vera háttað. Læknarnir hafa fremur lág laun frá ríkinu, og þó að þeir fái dýrtíðaruppbót á þau, þá hafa þeir samt sem áður minni kjarabætur en aðrir embættismenn, vegna þess að þeir fá mikið af launum sínum fyrir læknisstörf, og er þar farið eftir taxta, sem er bundinn í gjaldskrá. Þeir fá því ekki dýrtíðaruppbót á nema lítinn hluta launanna. Nú hefur nokkur ágreiningur orðið um það, hvort ætti að hækka taxtann þannig, að þeir með því móti fengju sams konar kjarabætur og aðrar stéttir. En þá hefur verið á það bent, að þeir, sem eru í fámennustu héruðunum og hafa þar af leiðandi minnstar aukatekjur, mundu vera tiltölulega lægst settir, en þeir, sem eru í fjölmennari héruðum, mundu fá sin laun geysilega mikið hækkuð. Þá kemur einnig að því, hvort rétt sé að hækka taxtann, því að það sé ekki rétt að leggja það á sjúklinga að greiða læknum dýrtíðaruppbót. Þess vegna hefur verið komið með þá till., að ríkið greiddi læknum dýrtíðaruppbót, eins og þeir hefðu 650 kr. á mánuði, þ.e.a.s. meiri upphæð en þá venjulegu dýrtíðaruppbót á laun þeirra. Þetta er till. landlæknis, og væri með því brugðið út af þeirri venjulegu reglu um greiðslu dýrtíðaruppbótar. Ég geri ráð fyrir, að þetta mál verði afgreitt næstu daga, þannig að læknar fái sams konar kjarabætur og aðrir, og að það verði látið verka aftur fyrir sig, þannig að sá dráttur, sem orðið hefur á málinu, komi ekki að sök.

Forseti (JörB): Menn hafa rætt saman þessi tvö mál, sem hér liggja fyrir, og tel ég rétt að gera það, og er ræðumönnum hér með bent á, að það sé hyggilegt.



í sambandi við þetta frv. hefir nokkuð verið komið inn á læknaskipunina í landinu almennt. Ég ætla ekkert að fara að ræða hana, en mér virðist, að þau vandkvæði, sem á því eru að fá lækna í útkjálkahéruðin, stafi af því, hvernig hefur verið búið að þessum mönnum, þ.e.a.s., að laun þeirra hafa farið eftir því, hve margir menn væru veikir í héruðunum. Það, sem manni virtist vera - eðlilegast, væri það, að laun þeirra væru því meiri sem heilsufar væri þar betra, því að það væri læknunum hvöt til, að t.d. íbúðirnar væru ekki pestarholur, eins og á sér stað víða í Reykjavík. Hér er áberandi, hvað læknar hafa lítið gert til að berjast á móti þeim pestarholum, sem hér viðgangast. Þetta er nú almenn heimspeki í sambandi við það mál, sem hér hefur verið komið inn á. Annars held ég, að ef farið er að athuga heilbrigðismál og læknalaun almennt, að mætti hafa það bak við eyrað, hvort ekki væri þörf á róttækari ráðstöfunum en þeim, að bæta launin í útkjálkahéruðunum, sem vafalaust er rétt, eins og hæstv. forsrh. hefur haldið fram. Ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið, er sú, hversu erfitt er að fá aðstoðarlækna í læknishéruð út um land. Af hverju er það erfitt? það er af því, að þeim hefur verið borgað of lítið. Það hefur verið upplýst, að það séu meira að segja til þau héruð, sem enginn læknir hefur fengizt í, og þar sem þó hefur ekki verið læknislaust, hafi alveg vantað vinnukraft til að koma af þeim störfum, sem læknum er skipað að gegna. Það virðist enn. fremur vera samkomulag um, að þessi vinnukraftur fáist ekki af því, að hann sé of lítið borgaður. Manni virðist almennt séð frá heilbrigðu sjónarmiði, að þar sé eitt ráð, að borga það vel, að menn fái þennan vinnukraft, það eru ekki nema tvær leiðir til að leysa svona vanda. Önnur er sú að borga það, sem þarf, en hin er sú að beita þvingun, sem sé að koma á þrælahaldi í landinu. Það er einkennilegt, að þegar svona mál koma fram á þingi hvað eftir annað, þá skuli alltaf vera valin sú leiðin að skylda menn með l., skylda ákveðnar stéttir manna til að gegna störfum, sem stj. leggur fyrir hana. Nú er það svo, að þegar stúdentar útskrifast, þá er þeim upp á lagt að vinna eitt ár til þess að komast inn í sitt starf. Nú á að bæta hér við 6 mánuðum. Læknastéttin mun vera eina fagstéttin frá háskólanum, sem slík vinnuskylda er lögð á herðar. Lögfræðingum er ekki skipað að fara út meðal fólksins og kenna því, hvað eru lög í landi, sem væri þó ekki vanþörf. Guðfræðingum er því síður sagt að fara og prédika fyrir mönnum kristindóm og góða siðu. Læknarnir eru þeir einu, sem hafa þessa skyldu, og nú eiga þeir að bæta við sig 6 mánuðum með þeim launakjörum, sem ríkisfyrirtækjunum þykir rétt að bjóða sínum sendisveinum. Þetta nær engri átt. Þetta er óréttur gagnvart læknum og röng leið til að leysa slíkt vandamál. Hvað mundi þetta þýða fyrir sveitirnar? Halda menn, að það væri heppilegt fyrir sveitirnar að senda menn þangað til að vinna þar samkv. valdboði þennan örskamma tíma, og þeir séu hálfneyddir til að vinna þar þau störf, sem mikillar alúðar þarf við? Hverjar yrðu afleiðingarnar fyrir sveitirnar? Þær mundu fá lækni í 8 mánuði, sem færi burt á augabragði og þessi skyldutími væri á enda, og í staðinn mundi koma annar, og hann færi alveg eins að. Ég er undrandi yfir því, ef þeir, sem telja sig fulltrúa dreifbýlisins, gera sér þetta að góðu. Mig furðar á því, ef þeir gera ekki harðar kröfur um, að læknar þar séu nægilega vel launaðir. Með því að hafa þá lágt launaða og beita þvingun, er tryggt, að alltaf verða lélegustu læknarnir úti í sveitunum. Fulltrúar sveitanna verða að segja: „Ríkið hefur næga peninga til þess að borga. nógum læknum vel úti í sveitunum:“ En með þessu frv. er ekki verið að finna heppilegustu lausnina, heldur þá óheppilegustu, sem hægt er að finna. Hvað snertir ríkisafstöðu þeirra ungu embættismanna, sem hér er um að ræða, þá verð ég að segja, að það liti öðruvísi út með að gera sterkar kröfur til manna, sem útskrifast úr háskólanum, ef ríkið hefði að öllu leyti kostað þessa menn, ef ástandið væri þannig við menntaskólann og háskólann, í fyrsta lagi, - að hver maður, sem til þess hefði andlega hæfileika, gæti komizt inn í þessar stofnanir, og efnahagur hefði þar ekkert að segja, og í öðru lagi að þessir námsmenn fengju styrk frá ríkinu til að halda sér uppi, meðan þeir eru að nema, svo að efnahagur skyldi ekki verka á nám þeirra, svo að þeir þyrftu ekki að þræla sig áfram eins og nú. Ef þetta væri gert, þá væri eðlilegt, að ríkið gerði kröfur til þessara manna. En nú er það þannig, að efnuðustu mennirnir hafa sérréttindi til að láta börn sín ganga þessa leið. Á þann hátt velst varla af betri endanum, eða a.m.k. er það tilviljun, hverjir veljast til að gegna þessum störfum. Margir, sem góðum hæfileikum eru gæddir til að ganga þessa leið, en eru fátækir, komast ekki að, sérstaklega eftir þá miklu takmörkun, sem sett hefur verið og öllum er kunn. Og þeir, sem ganga þessa leið og eru af fátæku fólki komnir, eru venjulega þrælskuldugir eftir námið, nema þeir séu svo heppnir að fá uppgripavinnu á sumrin, en venjulega hefur verið mjög erfitt fyrir þá að fá góða vinnu. Meðan þetta ástand ríkir, að það verður að ráða, hverjir ganga menntaveginn, hversu efnaðir þeir eru eða hversu gott lánstraust þeir hafa eða aðra möguleika til náms, þá er ekki um annað að ræða fyrir ríkið en að láta þessa samkeppni halda áfram, eftir að námi er lokið, og borga þessum mönnum, sem koma út úr skólunum og hafa klifið til þess þrítugan hamarinn, svo vel, að þeir geti lifað. Þess vegna held ég, að það, sem eigi að gera í sambandi við þessi frv., sé að fella þetta frv. á þskj. 92, sem setur læknakandídötum það skilyrði, að þeir verði að vinna aðstoðarlæknisstörf í 6 mánuði, en breyta frv. á þskj. 80 þannig, að gert sé ráð fyrir betri launum en nú er gert, svo að tryggt sé, að hægt sé að fá menn til að gegna þessum störfum.



Það er í rauninni ekkert sérstakt, sem ég þarf að taka fram í sambandi við þetta mál, enda varð ég að víkja mér frá og gat ekki hlustað á nema nokkuð af því, sem hér hefur komið fram. Ég vil þó segja, að það er ekki nema rétt, af við gerum of lítið að því í skipun okkar læknamála að fyrirbyggja sjúkdóma og veikindi, og ef til vill ræður það einhverju, að læknarnir eru svo margir praktiserandi og hafa beinlínis tekjur af því, að veikindi séu í landinu, og þurfa að hafa tekjur af því. Ég minnist á það vegna þess, að mér er þetta sjónarmið á engan hátt ókunnugt. Ég hef hugsað talsvert mikið um þetta. Ég studdi verulega að því á sínum tíma, að settar yrðu upp berklavarnarstöðvar, sem hafa haft miklu meiri áhrif en menn gerðu sér von um í byrjun. Það sýnir manni þá leið, sem ætti að fara á fleiri sviðum, Það er nú til athugunar, hvort ekki ætti að hafa þessar heilsuverndarstöðvar víðtækari en fyrir berkla. Hitt er annað mál, hvað langt er hægt að ganga í því að ákveða laun lækna eftir því, hversu gott er heilsufar í umdæmum þeirra. Hitt sé ég ekki að sé rétt, að menn greiði ekki fyrir læknishjálp, því að það gæti þá orðið eins og í sjúkrasamlögum sums staðar erlendis, þar sem aðsóknin er svo mikil vegna alls konar kvilla og ímyndaðra kvilla, að læknar komast ekki yfir að stunda sjúklinga, sem þarf að stunda. Það þarf að fara einhvern meðalveg. Ég vil alls ekki segja, að læknar fáist ekki í afskekktustu héruðin, af því að þeim sé of lítið borgað. Ég benti á, að þó að þessi rök væru borin fram af hendi læknanna, - og ég vil að sjálfsögðu ekki rengja þau, heldur taka þau til athugunar og reyna að gera læknakjörin í afskekktustu héruðunum sambærileg við kjör þeirra, sem eru í sæmilegum héruðum, - þá mundi þetta alls ekki vera meginástæðan, og hef ég því alls ekki viðurkennt, að það sé meginástæðan. Ég benti sérstaklega á Reykjarfjarðarhérað, sem er afskekkt, en þar er Djúpavík og Ingólfsfjörður, og þar er margt fólk á sumrin og mikið að gera, svo að jafnvel ungir læknar hafa farið þangað á sumrin til að stunda þar lækningar, af því að það þótti arðvænlegt. En þrátt fyrir þetta hefur ekki fengizt héraðslæknir á þennan stað. Þetta virðist mér benda til þess, að það muni valda meiru, að menn hliðri sér hjá að taka við afskekktum héruðum vegna þess, hve erfið ferðalögin eru þar. Þess vegna er það, að ég vil koma allverulega á móti læknum. En ef leiðrétt eru launakjör þeirra, sem eru í afskekktum héruðum, þá er ekki hægt að segja, að verið sé að beita þvingun við menn til að gegna störfum, sem séu illa launuð. Það hljóta allir að sjá það, hvílíkur háski er á ferðinni, þegar ekki er hægt að ná í neinn lækni, og það hefur á fleiri en einum stað valdið dauðaslysum, sem ef til vill hefði verið afstýrt, ef læknir hefði verið fáanlegur. Tvö af þessum slysum eru svo sorgleg, að ég vil ekki leiða það inn í þessar umr. Þetta er það, sem þetta fólk verður að búa við, ef læknar fást ekki til þess að sinna þessum störfum, og það er ómögulegt fyrir þjóðfélagið að komast hjá því að beita þvingunarráðstöfunum í þessu efni, ef annað reynist árangurslaust. En ég get ekki betur séð en þetta sé svo sanngjörn lausn á þessu máli, að enginn þm. geti andmælt því, að hún verði farin. Ég ætla ekki, nema frekara tilefni gefist til, að lengja umr. um þetta mál. Ég vil ekki fara að ræða um það, hvernig praksis lækna í kaupstöðunum er yfirleitt, en þó vil ég aðeins geta þess, að fjöldi þessara manna býr við sultarkjör, a.m.k. til að byrja með. Þessir menn munu yfirleitt búa við mikið lakari kjör heldur en þeir, sem fara út í afskekktu héruðin, svo að það er ekki eingöngu launahlið þessa máls, sem veldur því, að læknar fást ekki í þessi héruð.



Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir skilning hans á þessu máli, og er hann nú meiri en verið hefur undanfarin ár. Ég er honum sammála um það, að ekki beri að beita þessum þvingunarráðstöfunum, nema fyrst sé búið að reyna að bæta launakjörin. Ég tel það alveg rétt að launa þessi embætti vel. Annars fæst enginn í þau. Hæstv. forsrh. vildi telja, að það væru ekki eingöngu launakjörin, sem yllu því, að læknar fengjust ekki í þessi héruð, og það er satt. Ein meginástæðan til þess, hve illa gengur að fá lækna í þessi héruð, er óttinn við það að fara í þau, óttinn við það að verða algerlega einangraður í þessum héruðum. Þó að læknana langi til þess að komast burtu, t.d. um stundarsakir, þá reynist það oftast ómögulegt. En sem sagt, ef launakjörin eru góð, ætti læknirinn að geta komizt burtu um tíma sér til hvíldar og upplyftingar. En er nokkur von til þess, að nokkur læknir uni við það að hafa ekki nema 300–500 kr. í laun á mánuði, rétt eins og sendisveinár hafa nú hér í Rvík? Og ég verð að segja það, að ég hygg, að fáar stéttir þjóðfélagsins hafi sýnt jafnmikinn þegnskap í þessu efni eins og einmitt læknastéttin.