Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 26, ásamt tveim öðrum þm., þeim hv. 3. þm. Norðurl. v. og hv. 1. þm. Austf., að flytja svofellda till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess að fjölga þegar á næstu síldarvertíð fyrir Norður- og Austurlandi síldarleitarskipum um eitt. Sameinað Alþingi kýs fimm manna nefnd starfandi skipstjóra til ráðuneytis um stjórn síldarleitarinnar: Á undanförnum árum hefur sá háttur verið á hafður, að síldar hefur verið leitað fyrir Norður og Austurlandi bæði úr lofti og eins á sjó. Tvær flugvélar hafa verið notaðar í þessu skyni, og síldarleitarskipin Ægir og Fanney hafa stundað síldarleitina á sjónum. Það er ekkert vafamál, nú sérstaklega síldarleitin, sem skipin Ægir og Fanney hafa annazt, hefur komið að mjög verulegum notum fyrir síldarflotann og gert það að verkum, að miklu meiri afli hefur fengizt en ella hefði verið, ef aðstoðar þeirra hefði ekki notið við. Eins og allir hv. þm. vita, sem þekkja eitthvað til þessara mála, er það leitarsvæði, sem skip þessi hafa orðið að kanna á hverju sumri, mjög stórt. Það nær allt vestan frá Horni og austur að Hvalbak fyrir Austurlandi, og víðast hvar nær það allt að 100 sjómílur á haf út frá ströndinni talið. Sem dæmi um, hversu svæði þetta er stórt, vil ég aðeins nefna, að það tekur t.d. Ægi um hálfan mánuð að fara eina venjulega rannsóknarferð yfir allt þetta svæði. Það hefur lengi verið krafa sjómanna og annarra þeirra, sem hafa átt afkomu sína að einhverju leyti undir síldveiðum komna, að síldarleitarskipunum væri fjölgað um eitt. Samþykktir hafa verið gerðar um þetta á fiskiþingum, og nú síðast fyrir nokkrum dögum var tillaga flutt á fundi í skipstjórafélaginu Öldunni hér í Reykjavík, sem hafði að geyma áskorun á ríkisstj. um að fjölga leitarskipunum um eitt. Ég hygg því, að það geti vart verið deilt um það, að þörfin fyrir þetta eina viðbótarskip sé mjög brýn. Um það, hvort af þessu mundi verða mikill kostnaðarauki fyrir ríkissjóð, vil ég taka þetta fram: Það er að flestra manna áliti talið, að hægt væri að leggja aðra síldarleitarflugvélina niður, ef svo mætti segja, og nægja mundi að hafa eina flugvél í síldarleit í stað tveggja. Við það ætti að geta sparazt þó nokkurt fé. Sú breyt. hefur á seinustu árum orðið á, að síldin hefur mjög lítið vaðið á Norðurlandsmiðunum og einnig fyrir Austfjörðum, þannig að síldarleit úr lofti hefur af þeim sökum ekki komið að neinn verulegu gagni. Sem dæmi um þetta vil ég nefna, að á s.l. sumri, er mér tjáð, að síldarleitarflugvélar hafi ekki orðið varar við eina einustu vaðandi torfu fyrir öllu Norðurlandi. Svo er annað, sem einnig gerir það að verkum, að leitarflug úr lofti er ekki eins hagkvæmt og áður var, og það er, að úr flugvélum eru ekki aðstæður til þess að sjá, hvort þær torfur, er kunna að koma upp á yfirborðið, séu stórar og þykkar eða ekki, og einnig að skipin eru nú flest útbúin mjög góðum asdictækjum, sem gera þeim síldarleitina miklu auðveldari en áður var. Ég held, að þrátt fyrir það að síldarleitarskipum væri fjölgað um eitt þegar á næstu sumarvertíð, en ein flugvél lögð niður, þá mundi það ekki þýða nein aukin heildarútgjöld fyrir ríkissjóð til síldarleitar, og þurfa því alþm. ekki að óttast þá hlið málsins mjög. Við flm. höfum gert það að till. okkar, að til aðstoðar þeim fiskifræðingum, sem stjórnað hafa síldarleitinni og koma til með að stjórna henni á komandi árum, verði kosin fimm manna nefnd starfandi skipstjóra þeim til ráðuneytis. Það er nú svo, að reynslumiklir skipstjórar hafa þekkingu, mikla þekkingu, á þessum málum, og ekki væri óeðlilegt, að þeir miðluðu fiskifræðingunum eitthvað af sinni reynslu í sambandi við síldarleitina. Tel ég því mjög vel til fundið, að sameinað Alþingi ljósi fimm manna nefnd starfandi skipstjóra til þessa verks. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að lengja umr, um mál þetta meira, en legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 30 að flytja ásamt fjórum meðþingsmönnum mínum svo hljóðandi till. til þál., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf fyrir næsta Alþingi um fjárhagslegan stuðning við sveitarfélög til jarðhitaleitar og jarðhitaframkvæmda.“ Tillögu þessa flutti ég á síðasta þingi ásamt nokkrum öðrum hv. þingmönnum, en hún náði þá ekki að verða útrædd, og hef ég því leyft mér að endurflytja hana að þessu sinni. Ég tel ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þau rök, sem mæla með því, að löggjöf sé sett, er stuðli að því, að sveitarfélög geti notað sér þann jarðhita, sem er að finna í næsta nágrenni þeirra. Eins og hv. alþm. vita, eru a.m.k. fjögur bæjarfélög þegar búin að leggja hitaveitu hjá sér, og ýmis önnur bæjarfélög hafa ákveðið að byrja jarðhitaframkvæmdir heima fyrir. En það, sem strandar á, er fyrst og fremst skortur á fjármagni til framkvæmdanna. Ég tel, að ekki væri óeðlilegt vegna hinna miklu þjóðfélagslegu hagsmuna, sem bundnir eru því, að hægt sé að nýta jarðhitann meira en gert hefur verið hingað til, að ríkið með löggjöf ákveði leiðir til þess að aðstoða sveitarfélög til að geta ráðizt í þessar framkvæmdir. Og þá kemur tvennt til: Annað, að myndaður verði sjóður, er ríkið legði verulegt fjármagn til þegar í upphafi og sveitarfélög þessi gætu síðan fengið lán úr til þessara framkvæmda. Einnig kæmi til álita, að hið opinbera tæki þátt í kostnaði við þessar framkvæmdir að einhverjum hluta, eins og nú er gert t.d. í sambandi við hafnargerðir. Ég tel ástæðulaust að fylgja þessari þáltill. úr hlaði með fleiri orðum. Ég legg því til, að umræðu um málið verði frestað og því vísað til hv. allshn.



Herra forseti. í lýðræðisþjóðfélagi hljóta vinnustöðvanir ávallt að eiga sér stað, þar sem hinn frjálsi samningsréttur ríkir og rétturinn til að leggja niður vinnu og fella niður atvinnustarfsemi. Verkalýðshreyfingin telur verkfallsréttinn að vonum einn sinn dýrmætasta rétt og grundvöll þess, að henni takist á hverjum tíma að ná samningum um viðunandi kaup og kjör félögum sínum til handa. Engu að síður er það vopn, sem í verkfallsréttinum felst, biturt og skaðvænlegt, einnig gagnvart þeim, sem því beita. Eitt af þýðingarmeiri framtíðarverkefnum sérhvers lýðræðisþjóðfétags hlýtur því að verða að reyna að finna hagfelldara form fyrir kjarabótarétti verkafólks og launþega, þar sem réttinum til bættra kjara fylgja ekki fórnir og óþægindi þeirra, sem hlut eiga að máli, og tjón fyrir þjóðina í heild. Þetta framtíðarverkefni er tvímælalaust erfitt viðfangs. og það tekur án efa mjög langan tíma að leysa það. Það verkefni, sem á hinn bóginn er miklu nærtækara og auðveldara að fást við, er að reyna eftir megni að draga úr því tjóni, sem vinnustöðvanir hafa í för með sér. Af þessum sökum hef ég leyft mér að bera fram þáltill. þá á þskj. 32, sem hér er til umr. En undirstaða þess, að það takist að draga úr tjóninu, er að mínum dómi sú, að tjón þetta verði reiknað út eða metið, svo að þjóðinni gefist kostur á að gera sér grein fyrir, hversu umfangsmikið það er. Tel ég hér um mjög mikilvægt málefni að ræða, þegar það er haft í huga, að hér á landi hafa vinnustöðvanir allt frá stríðslokum verið tíðari og varað lengur en með öðrum þjóðum. Hefur þetta ásamt öðru átt sinn þátt í því, að efnahagur íslenzku þjóðarinnar hefur á þessu tímabili ekki eflzt á sambærilegan hátt við nágrannaþjóðir okkar. Till. mín fjallar um það, að reiknað skuli út tjón af völdum vinnustöðvana. Með vinnustöðvunum er að sjálfsögðu átt við bæði verkföll og verkbönn. Sem betur fer hefur fremur lítið kveðið að verkbönnum af hálfu atvinnurekenda hér, og hafa þau öllu frekar beinzt gegn ríkisvaldinu en gegn verkalýðsfélögunum. En verkbönn eru auðvitað engu síður til þess fallin að valda tjóni en verkföllin. Í till. er gert ráð fyrir, að það skuli falið Hagstofu Íslands að reikna út tjónið eða áætla það. Virðist það standa hlutverki þeirrar stofnunar næst að hafa þetta verkefni með höndum, enda er hér einungis um eðlilegan þátt í hagskýrslugerð að ræða. Í till. segir, að byrja skuli á því að reikna út tjón vegna vinnustöðvana á árinu 1961. Tel ég það liggja beint við, þar sem yfirstandandi ár er eitt mesta verkfallaár í sögu þjóðarinnar. Vil ég hér á eftir gefa yfirlit yfir helztu vinnustöðvanir á árinu 1961, eftir því sem mér er bezt kunnugt. 1. Róðrabann útvegsmanna í Vestmannaeyjum í upphafi ársins, stóð í einn mánuð. 2. Verkföll háseta á bátaflotanum á upphafi vetrarvertíðar, er stóðu um það bil hálfan mánuð. 3. Verkfall yfirmanna á bátaflotanum á vetrarvertíð, er stóð tæpa viku. 4. Verkfall landverkafólks í Vestmannaeyjum á vetrarvertíð, er stóð í tvo mánuði. 5. Verkfall verkakvenna í Keflavík síðari hluta vetrarvertíðar, er stóð í tvo mánuði. 6. Verkfall verkamanna, verkakvenna, iðnverkafólks og verzlunarmanna á Akureyri í byrjun júnímánaðar, er stóð í viku. 7. Verkfall verkafólks á Húsavík í byrjun júnímánaðar, er stóð í fáeina daga. 8. Verkfall iðnaðarmanna á Akureyri, er stóð á annan mánuð. 9. Verkfali Hlífar í Hafnarfirði í júnímánuði, stóð í 3 vikur. 10. Verkfall Dagsbrúnar í Reykjavik í júnímánuði, stóð í einn mánuð. 11. Verkfall verkakvenna í Reykjavík, er stóð í rúman mánuð. 12. Verkföll iðnaðarmannafélaganna í Reykjavík, er stóðu í rúman mánuð. 13. Verkfall verkafólks á Akranesi síðari hluta júnímánaðar, er stóð u.þ.b. hálfan mánuð. 14. Verkfall bjá síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði í upphafi síldarvertíðar, er stóð í viku. 15. Verkfall verkfræðinga, er staðið hefur um þriggja mánaða skeið og stendur enn yfir, a.m.k. hjá mörgum aðilum. Ég tek það fram, að þessi upptalning þarf ekki á nokkurn hátt að vera tæmandi, en þó held ég, að þarna sé getið allra helztu verkfallanna. Enn eru svo eftir tveir mánuðir af þessu ári og því ekki víst, að öll kurl séu enn til grafar komin, þar sem ýmis verkalýðsfélög hafa nú fyrir skemmstu sagt upp kjarasamningum sínum. Í till. minni segir, að leitazt skuli við að reikna út annars vegar fjölda tapaðra vinnustunda og heildarupphæð tapaðra vinnulauna og hins vegar þá skerðingu á verðmæti útflutningsframleiðslunnar, sem ætla má að vinnustöðvanirnar hafi leitt af sér. Þetta tel ég þá tvo höfuðþætti tjónsins, sem mestu máli skiptir að fólk fái vitneskju um. Tjón af vinnustöðvunum er auðvitað margþætt. Má þar nefna sem dæmi rekstrartap atvinnurekenda, skerðingu á innlendri framleiðslu til innanlandsþarfa, skerðingu á skatttekjum ríkisins o.s.frv., o.s.frv. Þetta tjón er þó örðugra að reikna út eða áætla og skiptir minna máll. Af þeim sökum er því sleppt hér. Öruggasta ráðið til að draga úr hinu margháttaða tjóni af völdum vinnustöðvana er auðvitað að koma því svo fyrir, að vinnustöðvanir verði fátíðara fyrirbrigði í þjóðfélaginu en áður og standi skemur yfir. Í grg. minni hef ég bent á ýmsar leiðir að því marki, svo sem öfluga rannsóknar- og upplýsingastarfsemi um efnahags- og kjaramál, stóraukin sáttastörf í vinnudeilum, hlutdeild verkafólks í arði atvinnufyrirtækja og breytt skipulag verkalýðssamtakanna. Sjálfsagt mætti benda á ýmsar fleiri leiðir, sem kæmu til athugunar. Undirstaðan að lausn þessa vandamáls er að rannsaka það. Af þeim sökum hef ég borið fram þessa till. til þál. Verði till. þessi samþykkt og verði því starfi haldið áfram, sem hún leggur grundvöll að, er það sannfæring mín, að með því megi takast að forða íslenzkum verkalýð og þjóðinni allri frá tjóni, sem numið gæti hundruðum milljóna á næstu árum. Ég legg svo til, að umr. verði frestað og málinu verði vísað til hv. allshn.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Flm. þessarar till., hv. 9. landsk. þm., vill láta fela hagstofunni að reikna út eða áætla tjón af völdum vinnustöðvana, verkfalla og verkbanna. Skal hagstofan samkv. því reikna þetta tjón út á hverju ári og sérstaklega ekki sleppa árinu í ár, en niðurstöðurnar skulu síðan birtar almenningi opinberlega jafnharðan. Þetta felst í till., sem hér liggur fyrir. Hins er ekki getið í sjálfri till., í hvaða skyni þetta skuli gert, en það kemur fram í grg. og eins í því, sem hv. fim. sagði nú hér áðan. Þar segir, að þjóðin þurfi að fá glögga vitneskju um það tjón, sem af vinnustöðvunum hlýzt, til þess að geta metið það réttilega til frádráttar þeim ávinningi eða kjarabótum, sem þær færa í aðra hönd. Það á m.ö.o. að gefa þjóðinni kost á að setja hér upp reikningsdæmi, og þetta reikningsdæmi er frádráttardæmi. Hagstofan á að láta almenningi í té annan liðinn í þessu dæmi, í þessum frádrætti. Um útreikning á fyrri liðnum í dæminu, kjarabótunum, sem tapið á að dragast frá, er ekkert rætt, hvorki í till. né í grg. né í því, sem hv. flm. sagði hér áðan. Sú stærð virðist gefin af sjálfsdáðum hverju sinni og ekki þurfi heilabrota við um það efni. Þá stærð á þjóðin líklega að taka hjá sjálfri sér eða upp úr dagblöðunum, og fái hún aðeins taptöluna frá hagstofunni, þá getur hún reiknað dæmið út örugglega - eða þannig skilst mér að hv. flm. líti á málið. Nú veit ég, að hv. 9. landsk. þm. er mjög góður skákmaður, en hvort hann er jafnslyngur reikningsmaður, það er mér ókunnugt um. En hvað sem því líður, finnst mér það á skorta í þessari till., að sama óhlutdræga stofnunin, hagstofan, skuli ekki eiga að áætla eða reikna út báða liði frádráttardæmisins, heldur aðeins annan þeirra. Ég er þeirrar skoðunar, að þær kjarabætur eða sá ávinningur, sem verkfall færir launþegum, liggi engan veginn alltaf í augum uppi, sízt í byrjun, og ég álit, að það sé þannig ekki auðvelt að reikna hann út í krónum og aurum. Það má stundum gera það vafalaust, en ekki nærri alltaf. Og mesti ávinningurinn af verkföllum getur verið fólginn í því, sem aldrei er unnt að meta til fjár. Ég vil nefna tvö dæmi eða þrjú til þess að skýra þetta betur. Árið 1913 var háð verkfall í Reykjavík. Ég held, að það hafi verið fyrsta verkfall Dagsbrúnar. Danskur verktaki vildi ekki viðurkenna 10 stunda vinnudag, sem þá hafði verið nýsamið um hér. Hann heimtaði 12 stundir fyrir dagvinnukaup. Þetta verkfall stóð í 5 daga og náði til 100 verkamanna, sem þá fengu 30-35 aura í tímakaup. Verkamenn sigruðu í þessu verkfalli. Ef við reynum nú að reikna tjónið af þessu, hvernig litur þá dæmið út? 5000 vinnustundir fóru forgörðum og um eða yfir 1500 kr. töpuðust í vinnulaunum, en það var ekki lítið fé þá. Þetta er nú í frádráttinn, þetta gat hagstofan gefið upp. En hver var ávinningurinn? Hann var lítils háttar hækkun í daglaunum, ef sá danski hefur þá látið vinna nokkra eftirvinnu, ella varð ávinningurinn enginn í krónum og aurum. Útkoman hefði þannig orðið, að öllum líkindum, stór mínus í dálkum Morgunblaðsins. Enda þarf ég varla að taka það fram, að dagblöðin tóku yfirleitt málstað hins danska verktaka í þá daga, svo að dæmið hefði örugglega verið sett upp þannig opinberlega. Nei, ávinningurinn af þessu fyrsta verkfalli var sá fyrst og fremst, að ofbeldi við verkamenn varð afstýrt, að nýfengnum sigri þeirra tókst ekki að breyta í ósigur og að þeir sýndu og sönnuðu alþjóð, hvers samtakamátturinn er megnugur. Þessi ávinningur verður áreiðanlega seint metinn til fjár. Annað dæmi: Eitt sinn á kreppuárunum reyndi hlutafélagið Kveldúlfur að nota sér atvinnuleysi í Vestmannaeyjum og braut taxta verkalýðsfélaganna og lækkaði kaupið. Þessu var svarað með sigursælu verkfalli. Hagstofan hefði áreiðanlega getað reiknað út vinnutapið og skerðinguna á verðmæti útflutningsafurðanna. En það hefði orðið erfiðara að reikna út ávinninginn af þessu verkfalli. Hann var m.a. sá, að sennilega var með þessu verkfalli komið í veg fyrir víðtæka kauplækkun um gervallt landið. Þriðja og síðasta dæmið skal ég nefna. Fyrir mörgum árum stóð Félag bifvélavirkja í 5 vikna verkfalli í því skyni einu að knýja atvinnurekendur til að viðurkenna félagið sem samningsaðila. Hér varð mikið vinnutap í krónum, en ekki einn eyrir í kauphækkun. - Góð niðurstaða til upplýsingar almenningi um skaðsemi verkfalla. - Ávinningur var samt þarna og hann var augljós, en það var erfitt að reikna hann, en ávinningurinn var fyrst og fremst sá af þessu verkfalli, að með því sköpuðu bifvélavirkjar sér aðstöðu, sem síðan hefur gert þeim fært að berjast fyrir kjarabótum, á öllum þeim árum, sem síðan eru liðin. Ég skal ekki telja upp fleiri dæmi. Verkföll hafa reynzt launþegum ómetanlegt tæki í sókn þeirra til bættra lífskjara og meiri menningar. Þau hafa langoftast verið til góðs fyrir verkfallsmenn og þó einkum fyrir launþegastéttirnar í heild og fyrir alþjóð, að mínum dómi. Ég hygg, að hvenær sem frádráttarliðurinn er reiknaður út og hvort sem hann er stór eða smár, hafi hann hverfandi litla þýðingu hjá kjarabótunum og öðrum ávinningi í sambandi við verkföllin fyrr og síðar. En ég skal taka það fram, að mín vegna má gjarnan reikna þetta tap út árlega. Það er fróðlegt að lesa grg., sem þessari till. fylgir. Þar er svar við því, til hvers á að nota þessa væntanlegu útreikninga. Ég þykist geta lesið það út úr lokaorðum grg., að hv. 9. landsk. þm. gefi það þar í skyn, að þessa útreikninga eigi að nota sem lið í öflugri rannsóknar- og upplýsingastarfsemi, en sú starfsemi á að vera eitt ráðið til að draga úr því tjóni, sem vinnustöðvanir valda, m.ö.o.: þessi upplýsingastarfsemi á að verða til þess að afstýra verkföllum í framtiðinni sem mest. Á þennan veg er þetta orðað í grg.: „Öflug rannsóknar- og upplýsingastarfsemi. En er það orðalag í munni stjórnmálamanns ekki nokkuð sama og öflugur áróður? Og þá erum við hér líklega komin að kjarna málsins, höfuðtilganginum með till. þessari. Hagstofan á að reikna út það tjón, sem leiðir af hverju verkfalli, og útreikninginn á síðan að nota einhliða til þess að hræða launþega frá því að beita sínu eina vopni, verkfallsvopninu. Í höndum atvinnurekenda og þeirra stjórnmálamanna, sem vinna að þeirra hagsmunum, yrði þetta kærkomið baráttutæki, og verður þá skiljanlegt, að ekki er hirt um, að hagstofan áætli ávinninginn af verkföllunum, því að það mundi óneitanlega slæva þetta áróðursvopn allmjög. Þá fullyrðingu, að verkfall borgi sig ekki, hafa málpípur atvinnurekenda notað í hverju einasta verkfalli á Íslandi frá fyrstu tíð. Nú skal reynt að styðja við bakið á þeirri veiku fullyrðingu með hagstofutölum, er sýna tapið. En um hagnaðinn skal engu slegið föstu frekar nú en hingað til. Áætlun um hann skiptir ekki máli í augum þeirra, sem endilega vilja fá þá útkomu, að verkfali borgi sig ekki. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þessa till. nú, en vænti þess, að hv. nefnd, sem hana fær til athugunar, skoði hana ofan í kjölinn og einnig í því ljósi, sem ég nú hef reynt að bregða upp.



Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykv. virtist helzt finna það till. minni til foráttu, að það sé vanrækt að láta reikna út ávinninginn, það ætti bara að reikna út tapið. En út af fyrir sig getur það verið fróðlegt að draga tapið frá ávinningnum. Það er auðvitað eitt af því, sem eðlilegt er að fólk þurfi að geta gert sér grein fyrir í sambandi við þetta. Og þá fannst honum það alveg á skorta, að ávinningurinn væri reiknaður út. En mér fannst reyndar gæta ærið mikils ósamræmis í málflutningi þessa hv. þm., þar sem hann á annan bóginn kvartaði undan því, að ávinningurinn væri ekki reiknaður út og metinn, en í hinu orðinu var hann að tala um, að ávinningurinn af verkföllum væri ómetanlegur. Þetta fæ ég ekki skilið, hvernig á að láta einhverja stofnun meta það, sem að hans dómi er ómetanlegt. Hitt er svo auðvitað annað mál, að ekki hef ég neitt á móti því, að hagstofunni væri falið að reikna út ávinninginn, en ég hef ekki tekið það upp hér í minni till., vegna þess að ég tel, að hagstofan geri það nú þegar. Hagstofan reiknar út framfærsluvísitölu og hún reiknar út vísitölu kaupmáttar, sem t.d. flokksbræður þessa hv. þm. flíka mjög í umr, hér um pólitísk mál í þinginu, þessari vísitölu kaupmáttarins, þannig að ég tel, að þessi útreikningur sé þegar fyrir hendi. En ef þessi hv. þm. telur, að það skorti eitthvað á, að þetta sé nægilega reiknað út, skal ekki standa á mér að styðja það, að það fari fram fyllri útreikningar á því. Síðan var þessi hv. þm. að nefna dæmi um verkföll, sem hefði orðið mjög mikill ávinningur að. Það fólst ekkert í minni till. eða minni grg. eða minni ræðu um, að það væri ekki oft og tíðum mjög mikill ávinningur af verkföllum. Það vitum við allir. Hins vegar var hann nú helzt að nefna verkföll frá því í gamla daga, þegar verkföllin voru fátíðari og árangursríkari en þau eru í dag. Það fannst mér eiginlega sorglegast við undirtektir þessa hv. þm., að hann virtist ekki hafa neinn áhuga á því, að verkafólk gæti sparað sér fórnir verkfallsbaráttunnar. En með því að reyna að leggja hér einhvern grundvöll að því, að hægt sé að spara þessar fórnir, er það vitanlega gert og hugsað þannig, að það sé gert án þess að glata neinum ávinningi. Það er frumundirstaðan að þessu, hvort ekki sé hægt að spara þessar miklu og margvíslegu fórnir án þess að glata ávinningi, og til þess er bent á ýmsar leiðir, en þessi hv. þm. tók nú bara eitt atriði þar út úr og virðist ætla að leggja það eitt til grundvallar. Þá tel ég það líka alveg rangt hjá þessum hv. alþm., að það séu atvinnurekendur, sem bíði mesta tjónið af vinnustöðvunum. Því miður eru það nú frekar aðrir, sem þar verða fyrir tjóni. Eins og hefur komið fram í minni grg., er þetta alls ekki eingöngu mál verkalýðsfélaganna og atvinnurekenda, hinna beinu aðila vinnudeilna, hvort sem það er verkfall eða verkbann, heldur bitna afleiðingarnar af þessu á fjölda manns, sem stendur þar utan við, og reyndar þjóðinni allri í heild, þannig að það er vissulega mjög þýðingarmikið verkefni, ef hægt væri að bægja einhverju af þessu tjóni frá.

Einar Olgeirsson Hv. 9. landsk. þm. hefur rætt hér nokkuð í ræðum, sem hann hefur haldið um sína till., um þátt verkfallanna í þjóðfélaginu. Hann sagði í sinni framsöguræðu, að verkföll hefðu verið tíðari og varað lengur hér á Íslandi en með flestum öðrum þjóðum. Þetta held ég, að sé tvímælalaust rangt. Ég held, að verkföll hafi yfirleitt verið fátíðari hér en hjá megininu af okkar nágrannaþjóðum.

Þau hafa verið tíðari en í Rússlandi.

Þau hafa verið tíðari en þar, já. Og ef við tækjum það land, sem honum mun kærast, t.d. Bandaríkin, þá býst ég við, að þar mundi hann sjá mynd af jafnvel mjög tíðum verkföllum og það ekki bara venjulegum verkföllum, rólegum og friðsamlegum eins og hérna heima hjá okkur, heldur verkföllum, þar sem verkamenn verða sífellt að standa í baráttu við lögreglu, bæði einkalögreglu atvinnurekendanna og auðhringanna og lögreglu ríkisins. Sannleikurinn er sá, að verkalýðssamtökin á Íslandi hafa yfirleitt sýnt ákaflega mikla ábyrgðartilfinningu í sambandi við að hefja verkföll, gefið atvinnurekendum og öðrum þeim aðilum, sem vildu vinna að því að afstýra verkföllum, ákaflega mikil tækifæri til þess að gera það, og e.t.v. aldrei meir en á síðustu þremur áram. Atvinnurekendur á Íslandi og að svo miklu leyti sem ein ríkisstj. hefur viljað skipta sér af þeim málum hefur líklega aldrei fengið annað eins tækifæri hér heima um marga áratugi og áður en verkföllin hófust í sumar, þannig að þeim mönnum, sem um þessi verkföll ræða, væri dálítið nær að beina geiri sínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er, og spyrja hæstv. ríkisstj. og atvinnurekendurna, hvernig hafi staðið á því, að þessir aðilar hafi algerlega svikizt um að nota þann tíma, sem verkalýðshreyfingin gaf þeim, til þess að semja um þessi mál. Og það væri nær að flytja þáltill. um það efni heldur en hitt. 1952 var hér allalmennt verkfall í desember. Síðan var ekki neitt verulega langt verkfall hér né almennt þangað til 1955, 6 vikna verkfallið, þá í þrjú ár.

1957 var farmannaverkfall.

Ég sagði frá 1952 til 1955, þ.e. í þrjú ár. Síðan kemur tímabilið 1955–1961. Á öllu því tímabili eru raunverulega verkföllin, sem voru á meðan vinstri stjórnin var, farmannaverkföllin og slík, einu verkföllin. Það er mjög lítið um verkföll á öllum þessum tíma, mjög lítið, 5 ára tímabil, skulum við segja, sem stærsta félagið fer ekki í verkfall, eins og Dagsbrún í heil 5 ár. Eftir svo að þær aðgerðir voru gerðar, sem hv. þm. er kunnugt um, að rjúfa alla samninga með ofbeldi, eins og gert var með lögun frá Alþingi 1. febr. 1959, svipta verkamenn þeim rétti, sem þeir höfðu þá haft í um 20 ár með samningum, eftir það ofbeldi biða verkamenn samt sem áður í 21/2 ár, áður en farið er í verkföll. Það er ekki til neins að koma hér upp og ætla að fara að segja, að það sé verið svo að segja að misbeita verkfallsvopninu hérna. Það er um nokkuð annað að ræða. Það er um að ræða slíkt ábyrgðarleysi af hálfu atvinnurekenda og ríkisstj., að fátítt er, og það er alveg óþarfi að vera að koma með till. eins og þessa, sem hérna liggur fyrir, þess vegna frá því sjónarmiði að ætla að reyna að fara að sýna verkamönnum fram á, að þeir hafi misnotað svo mikið verkfallsréttinn og þetta hafi verið þeim svo dýrt, að þeir skuli varast þetta í framtíðinni. Hv. 9. landsk. vildi fara að snúa út úr í sambandi við það, sem fram kom í ræðu hv. 9. þm. Reykv. hér áðan, þegar hann talaði um ýmislegt ómetanlegt, sem hefði áunnizt með verkföllum. Það eru tvenns konar verðmæti, sem vinnast með verkföllum. Annars vegar er hægt að vinna með þeim beinar kauphækkanir. Þær kauphækkanir geta verið með tvennu móti. Þær geta verið raunverulegar kauphækkanir, sem þýðir það, að kaupmáttur tímakaupsins aukist. Og þannig er það, ef það situr ekki að völdum ríkisstj., sem beinlínis rýrir kaupmáttinn með aðgerðum þess opinbera. Ef þannig háttar til, að að völdum er ríkisstjórn eða ríkisstjórnir, sem rýra kaupmáttinn í sífellu eða hann rýrist kannske af öðrum orsökum óviðráðanlegum, þá geta verkföllin verið nauðsynleg til þess að vinna upp rýrðan kaupmátt, m.ö.o. til að halda í horfinu. Og allmörg af þeim verkföllum, sem íslenzkur verkalýður hefur orðið að heyja, hafa beinlínis verið verkföll til þess að halda þannig í horfinu. Það er engin röksemd á móti verkföllum, þó að því sé haldið fram af þessum hv. þm. og sumum fleiri, að það hafi ekki vaxið um tíma kaupmáttur tímakaupsins, eins og við höfum oft sýnt fram á hérna. Það sýnir aðeins það, að kaupmáttur tímakaupsins hefði minnkað stórkostlega og hraðminnkað, svo framarlega sem ekki hefðu verið gerð verkföll til þess að afstýra þeirri rýrnun. Verkföll geta, hvað kaupgjaldið snertir, verið hvort tveggja, bæði til þess að sækja fram, hækka kaup, og til þess að verjast kauplækkunum af völdum t.d. verðbólgu, gengislækkana eða annars slíks. Það er vafalaust hægt að reikna út, við skulum segja, ef maður tekur verkfallið 1955, 6 vikna verkfall, eitt lengsta og dýrasta verkfall, sem hér hefur verið háð, - út úr því kom 12% kauphækkun plús 4% í atvinnuleysistryggingasjóðinn. Ef við aðgætum það, að þessi 4%, sem fóru í atvinnuleysistryggingasjóðinn, munu nú nema hátt á þriðja hundrað millj. kr., getum við nokkurn veginn gert okkur hugmynd um, hvað verkalýðurinn hefur haft upp úr þeim 12%, sem hann fékk beint í sinn vasa. En það er engin smáræðisfúlga. Og það hélzt í ein 6 ár að mestu leyti, einmitt í krafti vísitölunnar, sá kaupmáttur tímakaups, sem þá var knúinn fram, þannig að það mætti vafalaust reikna það mjög nákvæmlega út. En svo er hitt, þau ómetanlegu verðmæti, sem vinnast og hv. 9. landsk. vildi gera heldur lítið úr, - þau verðmæti, sem þannig vinnast, í fyrsta lagi sjálfur félagsþroskinn, sjálf viðurkenningin á manngildi verkamannanna, viðurkenningin á því, að þeir eru samningsaðilar, viðurkenningin á því, að það er við þá að semja um þessa hluti, og svo öll þau réttindi, sem verkalýðurinn knýr fram með slíku. Meginið af þeim réttindum, sem verkamenn hafa fengið, eins og t.d. orlofið eða atvinnuleysistryggingasjóðirnir, er fengið með verkföllum. Orlofið var fengið með verkföllunum 1942, þar sem samið var um við atvinnurekendur í lak þeirra verkfalla, að frv., sem þá lá hér fyrir Alþ. og fékkst ekki samþykkt á Alþ., um orlof, skyldi vera samningur á milli atvinnurekenda og verkamanna. Þannig hófust orlofsréttindin. Síðar meir var þetta frv. svo samþykkt, þegar búið var að knýja þetta í gegn með verkfalli. Frv. um atvinnuleysistryggingarnar höfðum við lagt fram 12 þing og ekki fengið samþykkt hér á Alþingi. Í verkfallinu 1955 var eitt af því, sem samið var um, að þessir atvinnuleysistryggingasjóðir skyldu settir á stofn og löggjöf um atvinnuleysistryggingar sett. Það unnust sem sé beinlínis með verkfallinu atvinnuleysistryggingarnar. Og þannig hefur verið með ýmislegt af þeim réttindum, sem verkamenn hafa fengið á vinnustöðvum, hvers konar réttindi viðvíkjandi trúnaðarmönnum og allt mögulegt slíkt, þó að það séu náttúrlega líka mörg réttindi, sem hafa verið knúin fram með hinni pólitísku baráttu verkamanna. Verkföll hafa yfirleitt á Íslandi verið mjög árangursrík lengst af. Svo er hamingjunni fyrir að þakka, að verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur borið sigur úr býtum í þeim átökum, sem hún hefur átt í við atvinnurekendur. Þau hafa verið árangursrík ýmist í því að bæta kjör verkamanna eða verja kjör verkamanna rýrnun, verja kjör verkamanna fyrir afleiðingum verðbólgu, gengislækkana og annars slíks. Og það er ekki síður nauðsynlegt að berjast oft til að verjast heldur en til að sækja, þannig að verkföllin hafa verið árangursrík, enda hefur ekki verið gripið til þeirra yfirleitt fyrr en mjög góð samtök hafa um þau verið. Þá talaði hv. 9. landsk. um það, hvort verkamenn gætu ekki sparað sér fórnir. Vissulega er ekkert frekar, sem verkamenn vilja. Verkamenn langar ekki í verkföll. Það eru miklar fórnir, sem verkamenn færa í verkföllum. Þess vegna bíða þeir oft lengi, og það er stundum lagt þeim þannig út, þegar þeir eru að biða til þess að gefa atvinnurekendum og viðkomandi ríkisstj. tækifæri til þess að semja, eins og þeir séu eitthvað deigir við að leggja til verkfallanna. Það hafa jafnvel komið, m.a. í blaði þess flokks, sem hv. þm. tilheyrir, mjög harðvítugar ögranir í garð okkar um, hvort við þyrðum ekki að leggja út í verkföll, eftir hverju við værum að bíða með að leggja út í verkföll, vegna þess að hjá okkur hefur yfirleitt sú ábyrgðartilfinning verið ráðandi í þessu að reyna allar leiðir, áður en það væri lagt til verkfalla. Frá því að þessi hv. þm. tók þátt í því að rjúfa alla samninga verkamanna með lögum, stela af verkamönnum með vísitölusamþykktinni 1. febr. 1959, þá biðu verkamenn, í staðinn fyrir að svara þessu kannske tafarlaust með verkfalli, í næstum tvö og hálft ár, áður en svona samningsrofi var svarað. Ég gæti trúað, að það hefði verið brugðið öðruvísi við, ef það hefðu verið gefin út lög um, að gjalddagi allra víxla á landinu breyttist þannig, að þeir féllu á allt öðrum gjalddaga og miklu seinna, og annað þess háttar, heldur en vera skyldi, - það hefði eitthvað verið kvakað hérna frá borgarastéttinni, - eða ef öllum veðrétti hefði allt í einu verið breytt, öllum einkasamningum, þar sem fésýslumennirnir eru að semja. Þá hefði líklega verið kvakað eitthvað, og þá hefði líklega ekki verið beðið í tvö og hálft ár. Það hefði jafnvel kannske verið farið í hvers kanar mál og annað slíkt. En verkamenn biðu í tvö og hálft ár, og allan þennan tíma hafði þessi hv. þm. m.a. tækifæri til þess að sýna sína framtakssemi í því að reyna að afstýra því, að til verkfalla þyrfti að koma, bæði með flutningi tillagna hér á Alþingi og með því að hafa einhver áhrif í sínum þingflokki, ef hann hefur það, og sjá til þess, að það þyrfti ekki að koma til verkfalla. Ef til vill man hann eftir því, að það var talað við þá ríkisstj., sem hann styður, það var talað við hana jafnvel meir en missiri áður en lagt var til verkfallsins, og hann man kannske, hverjar hennar undirtektir og hver hennar afskipti voru. Líklega var þá sú yfirlýsing hjá henni gildandi, að verkamenn og atvinnurekendur ættu einir að fást við um slík mál og það kæmi því opinbera ekkert við og þjóðfélaginu ekkert við. Það var sú yfirlýsing, sem hér var endurtekin í tvö ár hvað eftir annað og hv. þm. tók þátt í líka, þótt hann tali öðruvísi núna. Hvað gerði þessi hv. þm. og hans flokkur til þess að reyna að spara verkamönnum þær fórnir? Það voru ekki bara verkamenn, sem fylgdu t.d. Alþb., það voru líka verkamenn, sem fylgdu Alþfl. og Sjálfstfl. Það áttu allir verkamenn þarna hlut að máli. Það var ekki gert neitt. Og hvað gerðu atvinnurekendur til þess að spara þjóðfélaginu tjón? Hv. þm. var þó nýlega svo sanngjarn í ræðu, sem ég hlustaði á hann halda, að hann átaldi það, hvernig atvinnurekendur hefðu verið, að þeir hefðu yfirleitt ekki baðið verkamönnum nokkurn skapaðan hlut, ekki neina hækkun, áður en til verkfallsins var lagt. Hvers konar framferði er þetta? Væri ekki nær út frá því, sem hv. þm. sagði þá, að hann hefði orðað sína spurningu þannig: Hvaða tjón eru atvinnurekendur búnir að valda verkamönnum og þjóðfélaginu með sinni þrákelkni, með sinni lítilsvirðingu gagnvart þjóðfélaginu og verkamönnunum í að semja ekki, áður en til verkfalla kemur.? Verkamenn fengu að vita það, að sú hæstv. ríkisstj., sem þessi hv. þm. styður, skipti sér ekkert af verkföllum, atvinnurekendur og verkamenn ættu að eiga sig einir. Það var ekki skiljanlegt út frá neinu öðru sjónarmiði það algera skeytingarleysi, sem ríkti í þessum efnum, áður en verkföllin skullu yfir. En hvað gerist svo, þegar verkföllin eru búin? Þá er það ríkisstj., sem grípur inn í. Þá er það ríkisstj., sem skellir á gengislækkuninni, eins og til þess að hefna sín á verkamönnum, eins og til þess að ræna af þeim því, sem þeir höfðu unnið, í staðinn fyrir að halda fast við sína yfirlýstu stefnu um, að atvinnurekendur verði sjálfir að bera byrðarnar af þeim hækkunum, sem þeir semja um, og það er ekki ríkisstj. að fella neinn dóm um það. Það var það, sem sagt var fyrir verkföllin í tvö og hálft ár. Því var ekki staðið við það, þegar verkföllin voru búin? Ég held, að hv. 9 landsk. hefði þess vegna átt að orða þessa till. sína dálitið öðruvísi, ef hann vildi vera sanngjarn í þessum efnum. Í fyrsta lagi hefði hann átt að fela hagstofunni að reikna út, hvað var tjón verkamanna og starfsmanna á Íslandi, þeirra 75% þjóðarinnar, sem þessar tvær stéttir eru, hvað var tjón allra launþega á Íslandi af þeirri ákvörðun að svipta menn vísitölunni í febr. 1959? Hvað var þetta tjón orðið - segjum 1. maí 1961? Þetta er hægt að reikna út alveg nákvæmlega, og það ætti að setja inn í þessa till., að hagstofan reikni út, hvað er tjónið, sem var búið að valda verkamönnum og starfsmönnum í íslenzka þjóðfélaginu með þeirri ráðstöfun að svipta þá þessari vísitölu? Hvað er tjónið? Þetta væri gott að lægi fyrir. Þetta er tiltölulega einfaldur útreikningur, sem hagstofan getur alveg framkvæmt. Í öðru lagi: Hvað var tjónið af hækkunum verðlagsins frá því í marz 1960 til maí 1961? Þetta er hægt að reikna út líka. Það er til verðlagsvísitala yfir það. Þetta mátti reikna út nákvæmlega, og það er undarlegt, að hv. 9, landsk. skuli ekki hafa spurt að því, ag það hefði verið eðlilegt, að það hefði verið spurt þarna að líka, eins og hæstv. ríkisstj. leggur oft áherzlu á, hvað verkamenn hefðu máske fengið í sambandi við ýmsar fjölskyldubætur og annað slíkt, en allt þetta er sem sé hægt að reikna út. Svo er orðalagið á þessu: Tjón af völdum vinnustöðvunar. Það er hægt að orða það líka öðruvísi, eftir því, hvernig menn vilja hugsa um þetta. Við skulum segja, að þetta væri orðað þannig, að hagstofunni hefði verið falið að reikna út tjónið af því, að atvinnurekendur skyldu ekki semja við verkamenn kvöldið fyrir verkföllin um þessa kauphækkun, sem varð niðurstaðan eftir fjögurra vikna verkfall hjá mörgum. Hvaða tjóni ollu íslenzkir atvinnurekendur þjóðfélaginu og verkamönnum með því að semja ekki kvöldið fyrir verkföllin, en standa í staðinn í fjögurra vikna verkfalli og semja svo á eftir? Hvaða tjón bökuðu atvinnurekendur? Það er sama talan, sem kæmi út. En það sýnir bara huginn, hvernig spurt er og til hvers er verið að spyrja. Það væri mjög þarft, að það lægi fyrir, hvaða tjóni t.d. Vinnuveitendasamband Íslands hefur valdið íslenzku þjóðfélagi og íslenzkum verkamönnum með því að semja ekki fyrr en fjórum vikum eftir að verkfall hófst, með því að semja ekki strax. Og ég vonast til þess, að sú n., sem fær þetta til meðferðar, athugi orðalagið á þessu, því að það er engin ástæða til þess að gera hagstofuna að neinni sérstakri áróðursstofu fyrir atvinnurekendur eða afturhaldið í landinu. Það er bezt að fá fram þær tölur, sem á að rannsaka, þannig að spurningarnar liggi alveg fyrir, og það er hægt að orða þær á mjög misjafnan hátt eftir því, hvernig maður litur á það. Það má t.d. orða þær þannig; eins og minntist á áðan: Hvaða tjóni ollu atvinnurekendur íslenzku þjóðfélagi í fyrsta lagi og í öðru lagi íslenzkum verkamönnum með því að semja ekki um þá kauphækkun, sem þeir sömdu um að lokum, þegar áður en verkfallið hófst? Mér virtist það liggja í orðum hv. 9. landsk., að hann vildi meina, að lítið hefði unnizt með verkföllum, enda er auðséð, að till, er nú flutt í þeim tilgangi að reyna að gera sem minnst úr slíku. Hann hefur ekki haft mikil afskipti af íslenzkri verkalýðshreyfingu. En svo mikið get ég frætt hann um, að það hefur sjaldan komið fyrir, að íslenzkir atvinnurekendur hafi að fyrra bragði boðizt til þess að hækka kaup verkamanna. Það eru mjög fá og teljandi kannske á fingrum annarrar handar, ef þau nægja þá fyrir þá fimm, dæmin um það, að íslenzkir atvinnurekendur hafi að fyrra bragði boðið slíkar hækkanir, a.m.k. almennt. Verkamenn hafa í þau 60–70 ár, sem verkalýðshreyfingin hefur starfað á Íslandi, alltaf orðið að berjast sjálfir fyrir því að fá kauphækkanir. Viðkvæðið hjá atvinnurekendunum hefur alltaf verið, að þjóðfélagið þyldi þær ekki, og það hefur verið hart fyrir verkamenn að þurfa að leggja í verkföll hvað eftir annað á þessu 60–70 ára tímabili til þess að knýja fram kauphækkanir, þegar það lá þó í augum uppi, að hægt var að veita þeim þær. Ef verkamenn hefðu aldrei hreyft sig, aldrei farið í verkföll, þá hefðu aldrei orðið neinar kauphækkanir hér. Og sannleikurinn er náttúrlega, að það þyrfti ekki að vera að rífast ákaflega mikið um þessa hluti hérna, það er kannske hægt að fá prófstein á það strax núna. Hvað ætla menn að gera núna? Það vita allir, að verkalýðsfélögin í landinu hafa ákveðið að segja upp samningum, það standa öll verkalýðsfélög að því. Það sjá allir, hvernig kaupgetan hraðminnkar. Hvað á að gera núna? Hvað á að gera til að afstýra þeim verkföllum? Er ekki bezt að ræða um þá hluti um leið? Við vildum oft fá rætt um þá hluti, áður en verkföllin í sumar skullu á. Það fékkst aldrei. Eitt er rétt í því, sem hv. 9. landsk. kom inn á í sinni grg. Það var viðvíkjandi þörfinni á rannsóknar- og upplýsingastarfsemi um efnahags- og kjaramál. Ég veit ekki, hvort aðrir hafa kannske talað meira um þörfina á slíku heldur en ég oft hér á undanförnum þingum, vitnað í það, hve framúrskarandi illa væri búið að til þess að afla okkur alveg óhlutdrægra gagna í þessum efnum hér á Íslandi, miðað við allar aðrar þjóðir. Það er út af fyrir sig ekkert slæmt að fela hagstofunni að reikna út t.d. tapaðar vinnustundir og annað slíkt. Þetta er gert í flestum þjóðfélögum í kringum okkur. En í þessum sömu þjóðfélögum, tökum til dæmis Bandaríkin aftur, þá getur maður gengið að skýrslum um efnahagsafkomuna í ríkinu, þar sem maður getur flett upp á afkomu hvers einasta a.m.k. af öllum þeim stærri hlutafélögum og auðhringum þar, séð, hvaða gróða þeir hafa, séð, hvað þeir hafa greitt verkamönnum í vinnulaun, og þarf ekkert að vera að ræða um það, vera með neinar getsakir um það, hvort atvinnurekendurnir græða eða hve mikið þeir græði. Þetta liggur alveg hreint fyrir. Ár eftir ár hefur verið farið fram á það hérna á Íslandi að fá þessa hluti rannsakaða, fá íslenzkt þjóðfélag krufið til mergjar í þessum efnum, fá skilgreiningu á hinum ýmsu þáttum tekjumyndunar á Íslandi, fá það greint, hve mikið verðmæti það er, sem verkalýðurinn á Íslandi skapar, hvernig því verðmæti er varið, til hverra það verðmæti fer, hve mikið af því er gróði í einni mynd eða annarri. Þessu er alltaf þverneitað, og það fæst aldrei neitt fram, sem hægt sé að byggja á óhlutdræga mynd af íslenzka þjóðfélaginu. Það er lakar statt hér á Íslandi í þessum efnum en í nokkru nágrannaþjóðfélagi, sem ég þekki til í. Hér mætir svo að segja fullyrðing fullyrðingu, þegar verið er að ræða um þessa hluti. Og hvernig væri, ef við ættum að fara að reyna að vinna eitthvað í svona efnum, að fela hagstofunni að reikna út, hvernig gróðinn, hvernig gróðamyndunin er í íslenzku þjóðfélagi, hvar sú gróðamyndun fer fram, hvernig sá gróði skiptist, hjá hvaða aðilum hann er? Ég veit, að þetta er að því leyti dálítið erfiðara en í mörgum nágrannaþjóðfélögum okkar, að skattskýrslurnar eru heldur lélegri og að verðbólgan hefur þarna haft sín áhrif, þannig að allmikið af gróðanum kemur meira fram sem verðbólgugróði heldur en eðlilegur, beinn peningagróði, eins og mundi vera í þjóðfélögum með tiltölulega föstum gjaldeyri. Engu að siður hefur hvað eftir annað verið sýnt af okkar hálfu, án þess að það hafi verið hægt að hrekja það, fram á gífurlega gróðamyndun í því íslenzka þjóðfélagi. En það hefur aldrei fengizt hér á Alþingi nein rannsókn í þessum efnum. Og ég held, að ef ætti að fara að athuga tjónið í vinnustundunum, hvað mikið er af töpuðum vinnustundum t.d. vegna verkfalla, þá ætti að athuga um leið, hver er sá gróði, sem skapast við þær vinnustundir, sem unnar eru, hver er gróðinn, sem skapazt hefur í því íslenzka þjóðfélagi, og hvernig honum hefur verið varið. Það koma náttúrlega ýmis fleiri mál í þessu sambandi, sem ég skal ekkí fara hér út í, sjálf fjárfestingin og það allt saman og hvernig henni hefur verið stjórnað, sem er eitt af því lakasta í ráðstöfunum íslenzks þjóðfélags. En ef við ætlum að reyna að vinna eitthvað að því að afstýra verkföllum og reyna að knýja fram, að það sé samið milli atvinnurekenda og verkamanna, án þess að til verkfalla komi, harðra og máske langra verkfalla, þá er eitt af því fyrsta, sem við þurfum að hafa, myndin af sjálfu þjóðfélaginu, myndin af öllum þeim auði, sem íslenzkur verkalýður skapar, myndin af því, hvernig þeim auði er varið, hvað mikið af þeim auði fer í gróða til atvinnurekendastéttarinnar og ýmissa, sem standa í sambandi við hana, hvað mikið af þeim gróða fer í beina eyðslu og alls konar ranga fjárfestingu og rangar ráðstafanir, hvað mikið af þeim gróða fer til fjárfestingar og annars slíks á vegum þjóðfélagsins sjálfs. Það er vitað mál, að íslenzkur verkalýður vinnur lengur og vinnur meira en nokkur verkalýður í nokkru af okkar nágrannalöndum. Og afköst íslenzkra verkamanna, - tökum t.d. það, sem við eigum hægast með að mæla, eins og sjómannanna, - eru miklu meiri en stéttarbræðra þeirra erlendis. Og þá hlýtur sú spurning þess vegna að verða áleitin: Hvernig stendur á því, að í þjóðfélagi, þar sem verkalýðurinn vinnur lengur en nokkurs staðar annars staðar hér í okkar nágrannalöndum, sýnir meiri afköst a.m.k. á fjölmörgum sviðum heldur en stéttarbræður erlendis, - hvernig stendur á því, að hjá slíkum verkalýð skuli sífellt vera verið að skera niður kaupgjaldið og það með opinberum ráðstöfunum, svipta hann með opinberum ráðstöfunum ávöxtunum af frjálsum samningum, sem hann hefur gert? Þetta eru hlutir, sem lægi nær að rannsaka og væri gagnvart verkalýð landsins sanngjarnara, að væri einhvers staðar rannsakað, heldur en nokkurn tíma það, sem hv. 9. landsk. er hér að leggja til. En auðvitað er hægt að laga þessa till. og bæta og sjá til þess, að bætt sé úr þessum göllum, sem verið hafa undanfarið á þeim rannsóknum, sem hefðu e.t.v. getað hjálpað til þess að afstýra ýmsum af þeim vinnudeilum, sem orðið hafa á Íslandi.



Herra forseti. Ég get sparað mér mörg orð. Það er búið að taka fram aðalatriði þess, sem þurfti að svara í ræðu hv. flm. þessarar þáltill. Aðalinnihald hennar er það, að hann vill láta reikna út tap af verkföllum, og sjálfsagt á að gera það til þess að hafa það til samanburðar við ávinninginn, sem hins vegar er þó ekki lagt til að reiknaður sé út eða birtir neinir reikningar um. Ég vildi aðeins segja það í þessu sambandi, að við þekkjum ósköp vel hér í þessu landi, hver er helzti áróður atvinnurekenda og málgagna þeirra, þegar verkafólk neyðist til þess að fara út í verkfallsbaráttuna. Þá er gripið til þess að sýna fram á, hve gífurlegt tap menn bíði af verkföllunum, töpuðum vinnustundum, og þá um leið þjóðfélagið í heild í töpuðum verðmætum, sem ekki ern sköpuð, þegar verkföllin eru. Hv. flm., 9. landsk., er út af fyrir sig ekki beint með þennan tón. Hann færir þetta allt í svolítið annan búning. En það er alveg augljóst, hver tilgangurinn er, og hann er hinn sami og íhaldsblaðanna, atvinnurekendanna, þegar verkföllin eru, það er ákaflega augljóst. Hins vegar virðist hv. flm. vera ákaflega fjarri því að skil ja, - og það er ekki nema ósköp eðlilegt, því að hans hugur liggur svo fjarri því, sem er hið raunverulega innihald og hinn raunverulegi ávinningur þessarar baráttu, hann er líka ákaflega,fjarri því að skilja eða gera sér grein fyrir, hver árangurinn er af kaupgjalds- og verkfallsbaráttunni. Hann segir, að í sinni till, sé ekki gert ráð fyrir, að þetta sé reiknað út, enda telur hann það algerlega óþarft, vegna þess að hagstofan sinni þessu verkefni nú þegar með því að reikna út vísitöluna. Finnst nú hv. flm. þetta. nokkurt svar? Hvenær og hvernig ætti vísitalan að fara að því að sýna - ég mundi segja miklu meira en helming af þeim ávinningi, sem fæst fram í verkfallsbaráttu? Slík vísitala er ekki reiknuð út á Íslandi, og ég efast um, að það væri mögulegt að reikna út slíka vísitölu. Það hafa verið nefnd hér nokkur dæmi um það, sem áunnizt hefur í verkfallsbaráttunni, - ekki beinar kauphækkanir, þær út af fyrir sig er kannske auðvelt að meta, þær koma að sumu leyti fram, þegar kaupmáttur launanna er reiknaður út beint í vísitölunni. Það hefur verið minnzt hér á löggjafaratriði, sem eru bein afleiðing og orðið hafa til beinlínis vegna árangurs í verkfallsbaráttu, kaupdellubaráttu, svo sem orlofslögin, atvinnuleysistryggingarnar. Það mætti bæta hér við vökulögunum og ýmsu öðru. Enn fremur vildi ég benda á, að það er fjöldi annarra atriða, sem útilokað er að hafa fyrir sér í einhverjum tölulegum dæmum til samanburðar á upphæðum vegna niðurfelldra vinnustunda. Við skulum taka eitt dæmi. 1930, - flm. finnst við alltaf fara svo langt aftur í tímann, en þetta er ákaflega lýsandi dæmi, - þá var hér kaupdeila í Reykjavík. Vinnutíminn var styttur og næturvinna var bönnuð. Nokkrum dögum eða skömmum tíma áður en þetta næturvinnubann gekk í gildi höfðu fleiri en einn verkamaður hér í Reykjavík, við vinnu við Reykjavíkurhöfn, veikzt af lungnabólgu og látizt, fleiri en einn, og aðrir beðið heilsutjón. Hvernig ætlar nú hv. flm. að fá þetta inn í vísitölu þá, sem hagstofan núna reiknar út? Nei, mannslíf, mannslimir og heilsa fjölda verkafólks, sem hefur verið bjargað vegna verkfallsbaráttunnar, verður aldrei reiknað á þennan hátt, og menn, sem bera ekki meira skyn á, hvað felst í baráttu verkafólks fyrir bættum kjörum, ættu ekki að vera að blanda sér í þessi mál. Þá er ótalið það, sem kannske er stærst af öllu, ef ætti nú að fara að reikna í tölum, og það er, að kaupgjaldsbarátta eða jafnvel verkfallsbarátta er eitthvert sterkasta framvinduaflið í þjóðfélaginu. Það kennir atvinnurekendum, þegar þeir þurfa að borga hærra kaup, að nota hverja vinnustund betur en þeir hafa áður gert, að auka hjá sér tækni og annað slíkt. Þetta er það, sem hefur skapað framfarirnar í þjóðfélögunum. Svipurinn á þessari till. er ósköp auðsær, enda sagði þessi hv. þm. hér fyrir nokkrum dögum í umr, á Alþ., hér í þessum sama ræðustóli, er ég nú stend, að það hefði átt að banna verkföllin í vor og það ætti að banna þau verkföll, sem nú eru í uppsiglingu, ef af þeim yrði. Það er þessi hugsunarháttur; sem mótar þessa tillögu.



Herra forseti. Þessar umr. minna mig um margt á umr., sem urðu hér á síðasta þingi um till., sem ég flutti þá um rannsókn á styrkjum. til landbúnaðarins: Það var hér viss flokkur á þinginu, Framsfl., sem var þeirri till. mjög andvígur, og hann sendi ýmsa af sínum mönnum með allskonar málþóf upp í ræðustólinn, og aðalinntakið í því var; að það mætti rannsaka hitt og þetta, en bara alls ekki það, sem ég lagði til. Alveg eins tala þessir hv. kommúnistar, sem hér hafa talað, þ.e. hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. landsk. þm. Þeir eru með alls konar vangaveltur um ýmsa aðra hluti, sem væri meiri nauðsyn á að rannsaka; tala um margvíslegan ávinning af verkföllum, eins og það komi málinu nokkuð við. Það er ekki með þessu á nokkurn hátt verið að stuðla að því, að ávinningurinn af verkföllum minnki. Það er þvert á móti verið að reyna að gera ávinninginn meiri með minni fórnum. Það er alveg eins og það leynist á bak við hjá þessum hv. þm., þó að þeir láti það ekki koma fram, óttinn um það, að þetta tjón, sem þarna kynni að koma í ljós, verði skrifað á þeirra reikning. Það er óttinn um það, sem alltaf kemur fram í hugskoti þessara manna, þó að þeir viðurkenni það ekki beinlínis. Og að vera svo með einhvern þvætting um, að þessi till. gæti komið í veg fyrir það, að verkamenn eða aðrir bættu heilsu sína eða heilsufarslega aðstöðu með verkfallsbaráttu, ég hef aldrei heyrt aðra eins fjarstæðu. Ég vill nú álíta, að sem betur fer, þá sé ekki málum svo komið nú í okkar þjóðfélagi, að það sé orðið heilsufarsatriði fyrir verkafólk og launþega að standa í verkfallsbaráttu: En flutningur þessarar tillögu stendur auðvitað ekki í neinu sambandi við slíkt, að ef einhvers væri ábótavant í slíkum efnum, þá mundi ekki árangur nást. Það mætti t.d. gjarnan athuga verkfall Dagsbrúnar á s.l. vori, sem báðir þessir hv. þm. eða a.m.k. hv. 3. þm. Reykv. hefur gert hér mjög að umtalsefni. Hann sagði, að það hefðu allar leiðir verið reyndar til sátta, áður en út í verkfall kom. Þetta er alls ekki rétt. Það var að vísu þó nokkuð langan tíma, ég held svo að mánuðum skipti, talað við atvinnurekendur. Að vísu voru þeir fundir ekki tíðir. En deilunni var ekki vísað til sáttasemjara, fyrr en um leið og verkfall var boðað eða rúmri viku áður en vinnustöðvun skyldi skella á. Þetta tel ég engin vinnubrögð og alveg ósamboðin stærsta verkamannafélagi landsins. Eins var það á Akureyri, þar sem raunverulega var allsherjarverkfall hjá öllum verkalýðsfélögunum. Þeirri deilu var aldrei vísað til sáttasemjara. Svo koma þessir herrar og segja: Það var gert allt, sem í okkar valdi stóð, til þess að koma á sáttum í deilunni og jafna þetta, án þess að kæmi til verkfalls. - Það mætti t.d. spyrja: Hvaða tjóni hafa Dagsbrúnarverkamenn orðið fyrir við það að hlíta ráðum kommúnista og hafna sáttatillögunni? Það mætti líka spyrja að öðru: Þegar vika er liðin af verkfallinu, samdi Vinnumálasamband samvinnufélaganna um 13% kauphækkun, eins og kunnugt er. Nokkrum dögum síðar, - ég man að vísuekki, hvenær það var, en það var nokkrum dögum síðar, - þá gaf Vinnuveitendasambandið sig og bauðst til að semja upp á mjög svipuð kjör. Þessu höfnuðu Dagsbrúnarmenn undir forustu hv. 2. landsk, þm., og þetta var á fyrsta formannsári hans í Dagsbrún. Síðan hélt verkfallið áfram eftir þetta í tvær eða þrjár vikur, án þess að Dagsbrún ynni nokkurn skapaðan hlut á - ekki neitt, og aðeins þessi viðbót, þessar tvær til þrjár vikur, þær hafa kostað Dagsbrúnarmenn í launum 8-10 millj. kr. Það mætti lengi tala um svona hluti, ef út í það á að fara. En hér er ekki raunverulega verið að ræða um það. Það er ekki verið að deila um einstök verkföll, heldur á bara að meta heildartjónið, sem af vinnustöðvunum leiðir í þjóðfélaginu, án þess að það sé verið að spyrja um, hverjum það sé að kenna eða hverjir beri ábyrgð á því. Hv. 3. þm. Reykv. sagði hér, að verkföll væru yfirleitt mjög árangursrík á Íslandi. Það væri betur, að satt væri. Ég hef nú varla lesið svo málgagn þess flokks, sem þessi hv. þm. tilheyrir, síðustu árin, svo að þar sé ekki alltaf fullt af yfirlýsingum um það, að öllum kjarabótum sé jafnóðum stolið af verkamönnum, og þó stendur þessi hv. þm. hér upp og segir, að verkföll séu yfirleitt árangursrík. Árangurinn hlýtur þá a.m.k. að vera mjög skammær, það er ómögulegt annað. Það getur ekki öðruvísi verið. Og hann var að ásaka ríkisstj. fyrir það að hafa ekki komið í veg fyrir verkföll. Það mætti spyrja þennan hv. þm.: Hvers vegna kom ekki vinstri stjórnin í veg fyrir öll þau verkföll, sem þá dundu yfir? Ég hugsa, að þau hafi verið á milli 10 og 20, sem dundu yfir í tíð vinstri stjórnarinnar. Jú, það var eitt verkfall, sem var komið í veg fyrir, og það var verkfall Dagsbrúnar haustið 1958, og það veit öll þjóðin, með hvaða ráðum það var gert. Það var gert með þeim ráðum, að hæstv. þáv. forsrh. og þáv. sjútvmrh. gáfu atvinnurekendum loforð um það fyrir fram, að þeir fengju að velta öllum kauphækkunum yfir á almenning í landinu með hækkuðu vöruverði. Það var á þann hátt, sem þessu verkfalli var afstýrt. Var það mjög árangursrík kjaradeila, þó að það yrðu ekki verkföll? Þá var þessi hv. þm. líka að tala um það, að núv. ríkisstj. hefði lýst því yfir, að hún ætlaði ekkí að hafa nein afskipti af kjaradeilum. Þetta eru hrein ósannindi. Núv. ríkisstj. sagði, að hún mundi ekki veita atvinnurekendum heimild til þess að hækka verð á sínum vörum og þjónustu, ef þeir semdu um kauphækkanir, atvinnurekendur ættu að standa undir þessu sjálfir. Nú geta menn spurt: Atvinnurekendur, jú, þeir sömdu um talsverðar kauphækkanir, og ríkisstj. hefur veitt þeim leyfi til þess að hækka verð á sínum vörum og sinni þjónustu, og eru þetta þá ekki brigðmæli? Ástæðan fyrir þessu er sú, að það var raunverulega ekki um frjálsa samninga að ræða. Þessir samningar voru markaðir af yfirboðum Vinnumálasambands samvinnufélaganna, sem nauðugt hlýddi fyrirskipunum framsóknarforkólfanna. Eftir að Vinnumálasamband samvinnufélaganna var búið að semja hér í Reykjavík og búið var að semja á Akureyri og Húsavík, þá vissu kommúnistar ósköp vel og það vita allir, að þegar svo stór hópur er búinn að semja, þá geta ekki aðrir atvinnurekendur staðið á móti því að semja um það sama. Það vita allir menn, sem eitthvað þekkja til kjaramála. Þess vegna var þetta raunverulega ekki markað af frjálsum samningum. Og sú var ástæðan. Ef hins vegar hefði verið farið að eins og við Alþfl.-menn vildum, að sáttatillagan hefði verið samþykkt, þá hefði verið gert allt, sem unnt var, til þess að sú hækkun hefði orðið raunhæfar kjarabætur. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að hann áliti, að það væri rangt hjá mér, að verkföll væru tíðari hér og stæðu lengur yfir en með öðrum þjóðum. Ég skal að vísu játa, að ég þekki þetta ekki svo út um heim alls staðar, en það, sem ég hafði fyrst og fremst í huga, eru okkar nágrannaþjóðir, og það veit ég vel, að maður fylgist það vel með, að það er ekkert sambærilegt, hvað verkföll eru þar miklu sjaldgæfari. Hann var þó helzt að tala um Bandaríkin. En við verðum að athuga það, að verkfali fámennrar stéttar hér hefur svo mikil áhrif vegna þess, hvernig skipulagi verkalýðssamtakanna er háttað. Við skulum taka til dæmis, sem aft hefur verið vitnað í, að 10-20 matsveinar á kaupskipaflotanum geta raunverulega stöðvað alla aðflutninga til landsins eða 200–300 yfirmenn á kaupskipaflotanum geta gert það sama, þannig að þó að manni kannske finnist þetta ekki stórt verkfall, það nái ekki til margra manna, þá hefur það samt mjög mikil áhrif til tjóns út frá sér. Annars var það eftirtektarvert, þegar þessi hv. þm. var að tala um verkföll hér aftur í tímann og rifja upp, þá sleppti hann eiginlega alveg öllum verkföllum, sem voru í tíð vinstri stjórnarinnar. Hann minntist helzt ekki á þau, vildi helzt, að þau væru grafin og gleymd, eins og þau hefðu aldrei átt sér stað. Hann var enn fremur, þessi hv. þm., að ræða um það, að við hefðum stolið vísitöluuppbótum af verkalýðnum, þessi ríkisstj. og þeir þm., sem hana styddu. Ég vil aðeins benda á, að ég veit ekki betur a.m.k. en hv. .1. landsk. þm. sé formaður Alþb., þess flokks, sem hv. 3. þm. Reykv. tilheyrir. Sá hv. þm., sem er formaður Alþb., er líka og hefur um margra ára skeið verið forseti Alþýðusambands Íslands. Þegar alþýðusambandsþing var sett 1958, var hann enn þá ráðh., og þá var hann að ræða um það, hvaða leiðir væru vænlegar til þess að stöðva verðbólguna, og ein af þeim leiðum, sem hann taldi að þar gætu komið vel til greina, - og þá geta þessir hv. þm. litið í Alþýðusambandstíðindin frá þeim tíma, þar er ræðan birt orðrétt, - eitt af því, sem kom til greina að hans áliti, var að afnema vísitöluuppbótina. Það er formaður Alþb., sem telur þetta vera eina af leiðunum, sem koma til greina. Svo kemur þessi hv. þm., undirmaður hans úr flokknum, og er að ásaka mig og aðra stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. fyrir það, að við höfum framkvæmt þetta og séum þar með að ræna af verkalýðnum. Þannig er nú samræmið í málflutningi þessara hv. þm. Ég vil benda á t.d., að í minni till. er talað um tvö atriði, sem mjög koma til greina til þess að reyna að draga úr tjóni af völdum vinnustöðvana, þ.e.a.s. að stórauka sáttastörf í vinnudeilum. Ég hugsa, að það séu flestir, hvar í flokki sem þeir standa, sammála um þetta. Það er enn fremur annað atriði, sem ég hef talað um. Það er að breyta skipulagi verkalýðssamtakanna. Ég veit ekki betur en að það sé óhætt að segja, að það sé mjög mikil samstaða um það innan Alþýðusambands Íslands og verkalýðshreyfingarinnar, að það þurfi að breyta skipulaginu og það hafa þegar verið gerðar ákveðnar tillögur í því efni. Og það er enginn vafi á því, að þegar þær tillögur eru komnar í framkvæmd, sem því miður getur tekið mjög langan tíma að framkvæma, þá kemst þetta á miklu heilbrigðari grundvöll og þá verður samningsrétturinn á miklu færri höndum, færri og stærri heilda. Þá verða þessi keðjuverkföll eða smáhópaverkföll að mestu úr sögunni. Það væri mjög stór ávinningur bara við það eitt. Ég held þá ekki, að það sé öllu fleira, sem ég tel ástæðu til þess að svara úr ræðum þeirra hv. þm., sem hér hafa talað. Það getur auðvitað vel verið, að hað sé margt fleira í okkar þjóðfélagi, sem þurfi að rannsaka, heldur en tjón af völdum vinnustöðvana. Nú vil ég að vísutaka það fram, alveg eins og þeir eru að tala um, að ávinningurinn birtist í ýmsum myndum, sem sé reyndar ekki hægt að meta og ekki hægt að setja það inn í vísitölu, og það er út af fyrir sig alveg rétt. Þannig getur ávinningur af vinnustöðvun komið fram. Á alveg sama hátt getur tjón af vinnustöðvun birzt í ýmsum myndum, sem ekki er hægt að reikna út, enda er hér aðallega um tvær hliðar á þessu tjóni að ræða. Það er alls ekki allt tjónið, heldur aðeins tvær þýðingarmestu hliðarnar, sem ég hef talið ástæðu til að láta hagstofuna reikna út. Og ef þeir hafa alvarlegan áhuga á því að láta fara fram ýmsa annars konar rannsóknarstarfsemi, þó að þeir telji, að það sé að vísu áróður, þegar ég er að biðja um rannsóknir, þá skal ég gjarnan styðja það, að það fari fram ýmiss konar fleiri rannsóknir í þjóðfélaginu heldur en þessi. En ég vil bara biðja þá að vera ekki að reyna að drepa minni till. á dreif með því að koma með tillögur um rannsóknir um alla skapaða hluti aðra, líkt og gert var við áminnzta tillögu mína, sem ég flutti á Alþingi í fyrra.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram, að gera örfáar ábendingar, sem að mínu áliti eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis. Ég skal strax taka það fram, að ég er því í sjálfu sér hlynntur, að sú athugun, sem hér er um að ræða, verði gerð, þótt að mínu áliti séu að vísu mjög miklir tæknilegir örðugleikar á því að framkvæma hana þannig, að á slíkum niðurstöðum yrði verulega að byggja. En það mundi leiða of langt hér að fara út í þá hlið málsins. Hv. þm. Alþb., sem hér hafa nokkrir talað, hafa lagt áherzlu á það, að ef slíka athugun eigi að framkvæma, megi ekki eingöngu taka tillit til þess tjóns, sem af vinnustöðvunum hafi leitt, heldur verði líka að taka tillit til þess ávinnings, sem af þeim leiði. Út af fyrir sig er ég þessu sammála. En í sambandi við það vaknar auðvitað spurningin um það, þegar meta á ávinninginn af vinnustöðvunum, fyrir hverja sé um ávinning að ræða. Ef þarna er um að ræða ávinning fyrir þjóðarheildina, verður það að mínu áliti mjög lítið, sem kemur í aðra hönd. Það er tvímælalaust, að vinnustöðvanir draga úr þjóðarframleiðslunni, meðan á þeim stendur, og þar kemur lítið á móti. Það eina, sem hægt væri að benda á í því sambandi, er sú staðreynd, að oft og tíðum, þegar til vinnustöðvunar dregur, er að vísuunnið meira rétt fyrir og eftir vinnustöðvunina en ella hefði verið gert. En hitt gefur auga leið, að sé um langvarandi vinnustöðvanir að ræða, vegur sá ávinningur eða sú aukning framleiðslunnar, sem af þessu kann að leiða, lítið á móti tjóninu af völdum vinnustöðvunarinnar, svo að sé litið á þetta frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar, hlýtur hér í flestum tilfellum að verða um að ræða nettótap. Nú býst ég við, að þeim hv. þm. Alþb., sem hér hafa talað, sé þetta út af fyrir sig ljóst, þannig að þegar þeir tala um ávinning, er það ávinningur launþeganna. Þeir telja, að afleiðing vinnustöðvunarinnar geti orðið sú, að launþegarnir sem slíkir fái meira í sinn hlut en áður var. Það er hugsanlegur möguleiki, að þetta sé raunin að einhverju leyti. En á það má þó benda, að með tilliti til þess, að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarteknanna er launatekjur, hlýtur sá ávinningur alltaf að vera takmarkaður. Nú er það að vísu því miður þannig, og þar get ég tekið undir sumt, sem fram kom m.a. í ræðu hv. 3. þm. Reykv. (EOl), að upplýsingar um ýmsar þýðingarmiklar efnahagslegar staðreyndir hér á landi eru svo ófullkomnar, að það er varla grundvöllur fyrir því að ræða svona mál á málefnalegum grundvelli. Maður veit ekki fyrir víst um það, hvernig þjóðartekjurnar skiptast í launatekjur og annað. Ég mundi þó telja líkur á því, að launatekjur og sambærilegar tekjur, þar með t.d. taldar tekjur bænda, sem í rauninni eru launatekjur, þó að þeir séu ekki launþegar, og sömu augum má í rauninni líta á tekjur þeirra, sem lifa á eftirlaunum og styrktarfé, að það er í rauninni kaupgjald, sem greitt er eftir á, nemi um 90% þjóðarteknanna, svo að jafnvel þó að launþegarnir gætu aukið eitthvað í bili sinn hlut í þjóðartekjunum, yrði sá ávinningur lítill. En þar að auki efast ég mjög um það, að árangur þeirra verkfalla, sem háð hafa verið að undanförnu, sé jákvæður í þessu efni. Og það var athyglisvert, að þegar þeir hv. þm. Alþb., sem hér töluðu, nefndu tiltekin dæmi máli sínu til sönnunar, þá voru það yfirleitt ekki dæmi, sem sótt voru frá verkfallsbaráttu síðustu ára, heldur var farið aftur til ársins 1930 og jafnvel til ársins 1913, en þá voru þjóðfélagslegar aðstæður aðrar en nú og meiri líkur á því, að kaupgjaldshækkanir gætu leitt til aukinnar hlutdeildár launþeganna í þjóðartekjunum. Þá var efnahagskerfið í rauninni þannig skipulagt, að þær kauphækkanir, sem atvinnurekendur sömdu um, urðu þeir að bera sjálfir. Þeir höfðu yfirleitt ekki nema innan mjög þröngra takmarka möguleika á því að hækka verðið, því að þá leiddi samkeppnin annars staðar frá til þess, að þeir gátu ekki selt vöru sína. Bankar og lánastofnanir sögðu á þeim tíma við atvinnurekendur: Það er ykkar mál, hvort þið semjið um hærra kaupgjald, en okkur dettur ekki í hug að auka lánveitingar til ykkar um einn eyri vegna þeirra kanpgjaldshækkana, sem þið kunnið að semja um. - M.ö.o.: á þeim tímum urðu atvinnurekendur yfirleitt sjálfir að bera þær kauphækkanir, sem þeir sömdu um. Ef boginn var of hátt spenntur, gat þetta auðvitað leitt til samdráttar og atvinnuleysis, en kaupmáttur launa óx þá að jafnaði nokkurn veginn sem launahækkununum nam, og þá mátti, einmitt vegna þess að atvinnurekendur urðu, miðað við þeirra tíma kringumstæður, að bera kanphækkanirnar sjálfir, færa nokkur rök að því, sem fram kom hér í ræðu hv. 2. landsk. þm., þegar hann benti á það, að það, að vinnuaflið yrði dýrara, væri atvinnurekendum hvöt til þess að koma á fullkomnari tækni o.s.frv. Það átti við þá. En eins og aðstæðurnar hafa verið hér á landi að undanförnu, þá held ég, að ekki sé hægt að segja þetta. Það er staðreynd, að þær kauphækkanir, sem orðið hafa, hafa ekki leitt til neinnar endurskiptingar á þjóðartekjunum, heldur aðeins til rýrnunar á verðgildi peninganna. Atvinnurekendur hafa að jafnaði tafarlaust velt kauphækkunum yfir í verðlagið, og bankar og aðrar lánastofnanir hafa fylgt þeirri stefnu að auka öll lán til fyrirtækjanna í sama hlutfalli og kaupgjaldið hefur hækkað, þannig að hlutdeild launþeganna í þjóðartekjunum hefur þannig ekki aukizt. Þjóðartekjurnar hafa verið þær sömu og skipting þeirra ekki breytzt frá því, sem áður var, en þær hafa bara verið metnar á annan mælikvarða. Það er þetta, sem raunverulega hefur skeð, og að mínu áliti má meira að segja færa að því vissar líkur, að það sé síður en svo ástæða til að ætla, að þessar kaupgjaldshækkanir hafi aukið hlutdeild launþeganna í þjóðartekjunum. Allar upplýsingar, sem fyrir hendi eru um þetta efni, benda til þess, að ekki sé um slíka aukningu þjóðarteknanna að ræða. Í þessu sambandi má minna á athugun, sem gerð var fyrir nokkrum árum, ekki af hagstofunni, heldur af sjálfu Alþýðusambandi Íslands, á þróun kaupmáttar launanna frá því í styrjaldarlok og fram til 1958. Það er enginn, sem hefur átt meiri þátt í því að útbreiða einmitt þetta álit en hv. 3. þm. Reykv., sem hér talaði áðan, og tel ég það liðnum til sóma út af fyrir sig. En niðurstaða þessa álits var sú, að engin breyting hefði orðið til hækkunar á kaupmætti launa á þessu tímabili, sem telja má mjög óeðlilegt, miðað við þá þróun, sem átt hefur sér stað í nágrannalöndunum. Nú veit ég, að svarið við þessu verður það, að ef verkföllin hefðu ekki verið háð, hefði kaupmátturinn í stað þess að standa í stað rýrnað og hlutdeild launþeganna í þjóðartekjunum hefði þá orðið minni en hún nú er. Ég dreg mjög í efa, að þessi niðurstaða sé rétt, og tel allar líkur til hins gagnstæða, bæði með tilliti til þess, að meginhluti þjóðarteknanna er launatekjur, eins og ég áður benti á, og í öðru lagi tel ég síður en svo líkur á því, að þær kaupgjaldshækkanir, sem hér hafa orðið, og afleiðingar þeirra hafi orðið til þess að draga úr gróðamyndun í landinu. Ég held, að það gagnstæða hafi í rauninni átt sér stað. Í fullkomlega frjálsri samkeppni, þar sem ekki eru einokunarmyndanir, á gróði til lengdar í rauninni að vera útilokaður, því að ef gróði verður í einhverri tiltekinni atvinnugrein, leiðir það til aukinnar samkeppni annars staðar frá. Framleiðslan í þeirri grein vex, þangað til verðið lækkar ofan í framleiðslukostnað. Nú mundu sumir kannske segja við þessu: Er ekki frjáls samkeppni t.d. í Bandaríkjunum, og var ekki frjáls samkeppni í Þýzkalandi fyrir 1930, og er það ekki nú, og samt græða auðhringarnir í þessum löndum geysimikið fé? Nei, það er nefnilega svo, að það hefur ekki ríkt frjáls samkeppni í þessum löndum. Bæði Bandaríkin og Þýzkaland hafa verið höfuðvígi tollverndunarstefnunnar eða hlaðið um sig háum tollamúrum, og það er í skjóli þessara tollamúra einmitt, sem þessi gróði auðhringanna hefur myndazt. Hvernig ætli það hafi verið hér á landi? Jú, þegar kaupgjald hefur hækkað umfram það t.d., sem sjávarútvegurinn hefur borið, hafa viðbrögðin við því, til þess að forða stöðvun, að jafnaði verið þau, að gripið hefur verið til víðtæks uppbóta- og haftakerfis. Því, að aukin kaupgeta vegna launahækkana leiddi til síversnandi gjaldeyrisafkomu, hefur verið mætt með því að taka upp ströng innflutningshöft og gjaldeyrisskömmtun. Það fyrirkomulag hefur þannig oft og tíðum einmitt verið bein afleiðing kauphækkana umfram það, sem sjávarútvegurinn og aðrir atvinnuvegir gátu borið. En innflutningshöftin hafa ekki orðið til þess að draga úr gróðamyndun í landinu, heldur alveg þvert á móti. Fyrir 1930, eða áður en innflutningshöftin komu til sögunnar, var það alltitt, að innflutningsfyrirtæki fóru blátt áfram á höfuðið, ef þau höfðu gert óhagstæð innkaup. Eftir að innflutningshöftin komu til sögunnar, held ég, að slíkt hafi varla komið fyrir. Innflutningshöftin hafa breytt þannig aðstöðu verzlunarfyrirtækjanna og fleiri fyrirtækja hér á landi, að eigendur þessara fyrirtækja hafa í rauninni haft nokkurn veginn svipaða aðstöðu og opinberir starfsmenn hafa í dag. Þeir hafa að vísufengið skammtaðan sinn innflutning og oft og tíðum skammtaða sína álagningu. Hins vegar var í skjóli haftakerfisins fullkomið öryggi um það, að allt, sem þeir fengu innflutningsleyfi fyrir, það gátu þeir selt á því verði, sem leyft var. Öll áhætta í þessari starfsemi hefur þannig orðið úr sögunni, og það er athyglisvert, að fyrir 1930, meðan hér var frjáls verzlun, þá var það sjávarútvegurinn, sem fyrst og fremst bar útsvörin hér í bæ. Eftir 1930 snýst þetta þannig við, að það er verzlunin og iðnaðurinn, sem fyrst og fremst bera útsvörin, enda eru það þessar atvinnugreinar, sem einmitt í skjóli haftanna hafa blómgazt á kostnað útflutningsframleiðslunnar, þannig að niðurstaðan af þessu hlýtur fyrir fram að verða frekar neikvæð. Það eru ekki líkur á því, að kaupgjaldshækkanirnar hér á landi að undanförnu hafi aukið hlutdeild launþeganna í þjóðartekjunum. Ég játa, að bæði það, sem ég segi hér og aðrir hafa sagt, er að mjög litlu leyti byggt á staðreyndum, og ég er því sammála, að æskilegt væri að fá um þetta þær upplýsingar, að slíkar umr. gætu orðið meira málefnalegar en grundvöllur er fyrir nú, og með tilliti til þess mun ég styðja það, að sú till., sem hér liggur fyrir, verði samþykkt, þó að ég geri mér ljósa þá örðugleika, sem á því eru að framkvæma slíka athugun.



Herra forseti. Það eru nokkrar athugasemdir, sem rétt er að gera í viðbót út af þeim umr., sem hér hafa orðið. Hv. 9. landsk. minntist á vinnutímann og sagði næstum því í hæðnistón, heyrðist mér, hvort það gæti virkilega verið svo, að það þyrfti að berjast út af því núna, að heilsufari manna kynni að vera tjón af of löngum vinnutíma, eins og hefði verið hér t.d. 1930, eins og hv. 2. landsk. var að tala um. Ég er hræddur um, að sannleikurinn sé sá, að eitt af því, sem verkalýðshreyfingin alvarlega þyrfti að taka hér fyrir, það er beinlínis baráttan fyrir að fá vinnutímann styttan, þann raunverulega vinnutíma, af heilsufarsástæðum. Og þetta gildir ekki bara um verkamenn, þetta gildir um þorra starfsmanna í þjóðfélaginu. Ég er ekki í neinum vafa um, að það skiptir hundruðum og aftur hundruðum af mönnum, sem bókstaflega falla niður einn góðan veðurdag af of miklum þrældómi. Það er kallað kannske hjartaslag og allt mögulegt, en staðreyndin er sú, að það er unnið svo óhóflega langan tíma hérna. Þetta á jafnt við um verkamenn eins og lækna og aðra, að það nær ekki nokkurri átt. Ég veit, að þetta er ákaflega misjafnt. En ef við þekkjum til eitthvað hjá okkar nágrannaþjóðum, þá vitum við það, að 8 tíma vinnudagurinn er orðinn þar eins og helgidómur. Ef menn tala við sænskan eða danskan verkamann eða enskan, fara að tala um yfirvinnu, þá þykir það fáránlegt. Og það er enginn efi á því, að hér, vegna þess að það hefur mikið til á undanförnum 20 árum verið næg atvinna, með vissum undantekningum, hvað landshluta og eitt árabil snertir, þá hefur það verið svo, að þegar kjör verkamanna hafa rýrnað, þá hafa þeir reynt að bæta sér upp hin rýrðu lífskjör, hinn rýrða kaupmátt tímakaupsins með lengri vinnutíma, og skýrslur, sem hér hafa verið gerðar, sýna það t.d. alveg eftir þær launalækkanir, sem fram fóru bókstaflega að tilhlutun þess opinbera, að verkamenn hafa almennt bætt við einum klukkutíma í eftirvinnu. Í staðinn fyrir að vinna 2 klukkutíma í eftirvinnu, þá hafa menn unnið 8 klukkutíma í eftirvinnu til þess að reyna að hafa sömu tekjur. Maður veit, hvaða ástæður liggja til þess. Þær ástæður liggja til þess, að ákaflega mikið af fólki hér er t.d. að reyna að eignast íbúðir eða annað slíkt, er búið að binda sig á ýmsan hátt og þarf, hvað sem það kostar, að reyna að ná í þessa peninga, til þess að missa ekki eignir út úr höndunum á sér. Og það hefur þýtt, að fjöldi af fólki, sem hefur tækifæri til þess, vinnur 11 klukkutíma á dag, og það má spyrja hvaða lækni sem er að því, það er ekkert spursmál um, að slíkt er óhollt, slíkt er rangt, bæði frá sjónarmiði einstaklingsins og þjóðfélagsins. Og ekki sízt frá sjónarmiði atvinnurekandans, ef við viljum sleppa því að ræða þetta frá þeim heilsufarslegu ástæðum, sem eru þó sannarlega númer eitt í þessu, þá er þetta hringavitleysa frá sjónarmiði atvinnurekstrarins, vegna þess, og það var eitt af því, sem var sannað, þegar var verið að berjast fyrir 8 tíma vinnudeginum og knýja hann í gegn, að það, sem maðurinn skapar með 8 tíma vinnudegi, er jafnmikið og jafnvel stundum meira en það, sem hann skapar með 11–12 tíma vinnudegi, vegna þess að hans afköst minnka það mikið. þegar vinnutíminn er orðinn þetta langur. Þannig, ef maður væri að hugsa um almennilegan rekstur á atvinnuvegunum og framleiðslunni, þá er það hrein vitleysa af atvinnurekendunum að láta vinna meira en 8 tíma. Og þetta er eitt af því, sem er ekki bara meinsemd frá sjónarmiði heilsufarsins og menningarinnar í okkar þjóðfélagi, heldur líka bókstaflega frá sjónarmiði atvinnurekstrarins og framleiðslunnar. A.m.k. í öllum þeim hlutum okkar framleiðslu, þar sem ekki kemur til greina sérstök vertíð eða annað slíkt, við skulum segja iðnaði, byggingum og öðru slíku, þá er 8 tíma vinnudagur það eðlilega. Og það, sem ætti raunverulega að vera á þeim sviðunum, þar sem við skulum segja vertíðarvinnan kemur til, a.m.k. hvað vinnuna í landi snertir, það gegnir þarna nokkuð öðru máli um sjómennina, þá ætti yfirleitt að koma á vaktavinnu. Það útheimtir hins vegar allmikið annað skipulag á sjálfum atvinnurekstrinum en þar er. Það mundi útheimta það t.d. í sambandi við fiskiðjuverin, að þau væru færri, en væru rekin á þennan máta, helzt með vaktavinnu, en reynt að tryggja nokkurn veginn fullan rekstur. Það skapar okkur að vísu marga, marga erfiðleika í þessum efnum, sem útlendingar hafa ekki við að stríða í sinni almenn iðnaðarframleiðslu, hvað við erum vertíðarbundnir í þessu, þannig að þar verðum við á ýmsan hátt að taka þarna tillit. Þess vegna er það, að ég minntist nú á þetta, bara út frá því, að ég kunni ekki við hæðnistóninn í rödd hv. 9. landsk., þegar hann var að tala um heilsufar manna í þessu sambandi. Sá langi vinnutími á Íslandi er bókstaflega hættulegur heilsufari manna. Þá talaði hv. 9. landsk. þm. um, að það væri rangt, að það hefðu verið reyndar allar leiðir til sátta. Þetta er rangt hjá honum. Það er ekki hægt fyrir verkalýðsfélögin að gefa lengri tíma þeim aðilum, sem hafa áhuga fyrir að reyna að leysa vinnudeilur, heldur en þau 21/2 ár, sem beðið var, og það hefur engin ríkisstj. og engin atvinnurekendastétt á Íslandi fengið eins langan tíma og atvinnurekendastéttin og ríkisstj. fékk núna, til þess að reyna að komast að samningum við verkalýðinn um þessi mál, og aldrei verið sýnt annað eins skeytingarleysi í þeim málum og af hálfu yfirstéttarinnar og hennar ríkisstj. á þessum tíma, enda auðséð, að að því var stefnt af hálfu þessara aðila að reyna að brjóta verkalýðshreyfinguna á bak aftur. Það var af pólitískum ástæðum, sem ekki var samið þarna um að neinu leyti, - við skulum ekki fara í neinar grafgötur um það. Það átti að reyna að knésetja verkalýðshreyfinguna. Það átti að reyna að sýna henni, að hún væri veikari en auðvaldið í þjóðfélaginu, og það var það, sem mistókst, og það, sem olli allri reiðinni í þessu máli. Svo kom hv. 9. landsk. inn á, að það væri furðulegt af mér að halda því fram, að verkföll hefðu verið árangursrík og samt hefði kaupmáttur tímakaupsins hjakkað í sama farinu í 20 ár. Það er ákaflega auðvelt, ef menn vilja ekki kryfja hluti til mergjar, að slengja svona hlutum fram. Við skulum þess vegna athuga, hvað þarna er um að ræða. Kaupmáttur tímakaupsins 1945, sem venjulega er lagður til grundvallar, þegar rætt er um kaupmátt tímakaupsins nú eftir stríð, ef hann er reiknaður sama sem 100, þá er rétt fyrst að athuga hann í hlutfalli við það, sem var fyrir stríð. Ég býst við, - hv. 11. þm. Reykv. hlustar líka á mál mitt, því að hann getur að ýmsu leyti sagt sem fræðimaður um þetta, - ég býst við, að það sé ekki að öllu leyti fjarri, og byggi ég þar einmitt á útreikningi hans, prófessors Ólafs Björnssonar, og Jónasar Haralz frá 1948, að áætla kaupmáttinn, sem þá er knúinn fram, um 50% hærri en kaupmáttur tímakaupsins var fyrir stríð. Sú lífskjarabreyting, sem knúin er fram með verkföllunum 1942, þýðir hvað kaupmáttinn snertir á tímakaupinu um 50% hækkun frá því, sem áður var. Svo ber hins vegar að athuga, ef maður ætlar að athuga lífskjarabreytingarnar, að vinnustundirnar, sem menn fengu tækifæri til að vinna á krepputímunum fyrir stríð, voru það miklu færri, að það má óhætt fullyrða, að frá þriðjungi upp í 2/3, a.m.k. hjá hafnarverkamönnum í Reykjavík, hafi fallið úr af vinnudögum, a.m.k. á verstu árunum. Og svo bætist eitt við. Það er, að oft var það svo, að eingöngu höfuðfyrirvinna fjölskyldunnar fékk þessa stopula vinnu, og t.d. piltar 17–18 ára gengu kannske atvinnulausir árið um kring að heita má, þannig að a.m.k. ég hef haldið því fram, og ég held, að bað sé ekki rangt, að lífskjörin 1942 á móts við það, sem var á árabilinu fyrir stríð, hafi hér um bil þrefaldazt, 50% bein aukning á kaupmætti tímakaupsins og að öðru leyti við það, að öll fjölskyldan getur fengið tækifæri til þess að vinna og það er möguleiki til þess að vinna hvern dag ársins og ég tala nú ekki um eftirvinnuna. Þá er, held ég, ekkert spursmál um það, að það stökk, sem verður t.d. hjá íslenzkum hafnarverkamanni almennt með lífskjarabyltingunni 1942, hefur þrefaldað hans lífskjör frá því, sem var á atvinnuleysisárunum fyrir stríð. En höldum okkur hins vegar að kaupmætti tímakaupsins, en ég vil aðeins taka þetta fram til þess að gera grein fyrir þeim stóra mun, sem er á lífskjörunum í því, að við höfum haft fulla atvinnu, a.m.k. í Reykjavík, öll árin nema tvö að heita má á þessum 20 árum, þó að það hafi oft verið tilfinnanlegt atvinnuleysi úti um land, móts við hins vegar það vandræðaástand, sem var fyrir stríð í þeim efnum. Stökkið, sem er tekið 1942, leiðir þess vegna til þess, að íslenzkur verkalýður stekkur úr því ástandi að vera með fátækari verkalýð Evrópu, a.m.k. Norður- og Vestur-Evrópu, yfir í það að vera einn bezt Stæði eða a.m.k. með eina beztu afkomu, sem verkalýðurinn í Vestur- og Norður-Evrópu þá hefur. Það, sem þurfti að gera til þess að tryggja að geta haldið því áfram að bæta þessi lífskjör, sem þá voru sköpuð, var tvennt. Það þurfti annars vegar að umskapa þann tæknilega grundvöll fyrir þjóðfélaginu, þannig að það kæmi það mikið af vélum til Íslands, að þær bæru uppi ekki bara þau lífskjör, sem með þeim voru sköpuð, heldur gætu bætt þau. Og í öðru lagi þurfti að sjá um, að skipulagið á þessari tækni, sem var aflað, og rekstur hennar væri það góður, að það stæði undir síbatnandi lífskjörum. Þetta var það, sem við og Sósfl. þá barðist fyrir, bæði með nýsköpuninni og með þeim tillögum, sem við fluttum um skipulagningu þjóðarbúskaparins, og fengum ekki nema að nokkru leyti framgengt. Og það, sem verður þess vegna að muna síðan, það er sú stóra sögulega sök yfirstéttarinnar á Íslandi að hafa vanrækt að fara að þeim tillögum að tryggja hagkvæman rekstur á þjóðfélaginu og tryggja enn þá betri tæknilegri undirstöðu þess en þá hafðist fram. Þess vegna er það, þegar skorizt hefur í odda oft siðan, við skulum segja t.d. við lok vinstri stjórnarinnar og þegar barizt hefur verið um það, hvort þjóðfélagið þyldi þær kauphækkanir, við skulum segja kauphækkanirnar, sem fallizt var á í sept. 1958, þá er a.m.k. mitt svar við því þetta: Þjóðfélagið þolir þessar kauphækkanir, sérstaklega svo framarlega sem það eru gerðar vissar þjóðfélagslegar ráðstafanir til betri rekstrar þjóðfélagsins um leið. Það er það, sem um leið er barizt um allan þennan tíma. Nú skulum við svo snúa okkur að því, sem hv. 9. landsk. var að staðhæfa, hvernig í ósköpunum gæti nú staðið á því, að verkföll væru árangursrík og samt hefði kaupmáttur tímakaupsins ekki batnað frá því á árinu 1945. Þá var hann 100. Árið 1947 er verkfall um mitt árið. Kaupmáttur tímakaupsins er knúinn upp, hann fer upp í 107 eftir það verkfall, og meðaltalið á kaupmætti tímakaupsins það ár, verður 102.7. Það er knúin fram kauphækkun, sem gætir allan síðari hluta ársins, þetta mun hafa verið um miðsumar, þá er kaupmáttur tímakaupsins frá 103 upp í 107 eftir mánuðunum að telja. Sem sé, það hafðist fram hækkun. Með þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru af hálfu ríkisstj. um tollalækkanir og annað slíkt, tekst að lækka aftur á næsta ári nokkuð, þannig að 1948 er aftur lægra, kaupmátturinn er 98.6 fyrir árið í heild. Það er verkfall, ef ég man rétt, í maí 1949, mjög stutt verkfall, eitthvað fjögurra daga eða svo eða viku eða eitthvað þess háttar, - ég þori nú ekki alveg að fullyrða það, - og kaupið er hækkað nokkuð og fer upp í 101 fyrir heildina árið 1949. Síðan er tekið að gera ráðstafanir í ársbyrjun 1950 til lækkunar kaupsins með gengislækkuninni, og kaupið lækkar þannig, að á árinu 1950 er kaupið 92.4, sem sé, það er lækkun um næstum 10% á kaupmætti tímakaupsins, með ráðstöfunum, sem gerðar eru af hálfu hins opinbera, með gengislækkuninni, 10% kauplækkun, sem þarna fer fram. Og þessar ráðstafanir halda áfram að hafa áhrif. Árið 1951 er kaupmáttur tímakaupsins 84.7 að meðaltali yfir árið. Árið 1952 er hann 84.9. M.ö.o.: hann ér milli 84 og 85 þessi tvö ár, 1951 og 1952, og það eru um leið atvinnuleysisár hér í Reykjavik og alls staðar um allt land, neyðarár, bókstaflega hungursár fyrir marga. Þá var búið að lækka kaupið um 16% frá því, sem það hafði verið 1949. Þá er lagt í verkfall, sem er eitt af þeim erfiðustu verkföllum, sem verkalýðurinn hefur háð hérna, þungbærustu verkföllum, það er desembermánuðurinn 1952, - verkfall, sem fyrst og fremst miðaðist við það að knýja fram lækkanir á vöruverði. Og það tekst að knýja fram hækkun. Úr 84 fer kaupmáttur tímakaupsins upp í það að vera 91.6 á árinu 1953 að meðaltali. Og ef hv. 9. landsk. vill athuga skýrsluna um mjólkursölu í Reykjavík á árunum frá marz 1950 til janúar 1953, þá mun hann sjá það, að allan þennan tíma er mjólkursalan í Reykjavík minni í hverjum einasta mánuði heldur en var í marz 1950. Gengislækkunin svarf þannig að almenningi hérna, að þó að bættust við 2-3 þúsund manns í Reykjavík á ári, höfðu verkamenn ekki efni á því að kaupa eins mikla mjólk og þeir þurftu handa sínum börnum. Svona var ástandið. Með janúar 1953, eftir verkfallið í desember, gerbreytist þetta og mjólkursalan fer vaxandi og kemst upp yfir það, sem hún var í marz 1950. Ég nefni þetta bara sem dæmi, svo að menn fái fyrir utan þessar þurru tölur dálitla hugmynd um, hvað þessir hlutir þýða gagnvart almenningi, gagnvart verkamönnum. Kaupið heldur áfram að lækka svo og kaupmáttur tímakaupsins fram á árið 1955, að verkamenn taka sig aftur til að hækka það. Því var slegið föstu í þeim rannsóknum, sem þá fórn fram, og það voru bæði Sósfl. og Alþfl., sem stóðu að þeim rannsóknum, að nú væri búið að rýra kaupgjaldið, þegar lagt var til verkfallsins þá, um 20% frá því, sem það hafði verið í júlí - held ég - 1947, þegar lagt var út í sex vikna verkfallið í marz 1955. Og með því verkfalli er kaupmáttur tímakaupsins knúinn þannig upp, að hann kemst upp í 100, sama og hann var 1945, og meðaltal ársins 1955 verður 97, þannig að vegna þessa verkfalls er nú kaupmátturinn hækkaður upp í 97. Og hann helzt í svipuðu ástandi, milli 96 og 99, næstu 5 árin, þangað til á árinu 1960 eftir gengislækkunina. Hann byrjar að lækka; hann er kominn í okt. 1960 niður í 86, og hann er kominn 1. maí 1961 niður í 84. Allan þennan tíma er ekkert verkfall. Hann er kominn niður í 84, sem sé 16 stigum, 16%, undir því, sem hann var 1945. 1. maí 1961, 16 árum siðar, stendur hann í því sama og stóð á atvinnuleysisárunum 1951 og 1952, þó heldur lægri 1961. M.ö.o.: allan þennan tíma höfum við þurft að fara út í þessi verkföll til þess að ná þessum kaupmætti upp. Í hvert skipti, sem við förum út í verkföllin allan þennan tíma, stigur kaupmátturinn. Og allan tímann þess á milli lækkar hann. M.ö.o.: verkföllin voru óhjákvæmileg þennan tíma, og leið samt oft langt á milli þeirra og aldrei lengur en einmitt nú í tíð þessarar stjórnar, 21/2 ár. Verkföllin voru nauðsynleg og óhjákvæmileg allan þann tíma, því miður, til þess að geta hækkað kaupmátt tímakaupsins, og það tókst með þeim. Af þessu held ég, að hv. 9. landsk., ef hann vill reyna að setja sig nokkurn skapaðan hlut inn í þessi mál, hljóti að sjá, að þessi verkföll voru árangursrík. Í krafti þessara verkfalla náði verkalýðurinn því upp aftur, sem búið var að ræna af honum, en af því að hann hafði ekki ríkisvaldið í sínum höndum, heldur hefur atvinnurekendastéttin haft það, þá varð hann í sífellu að berjast, fara í verkföll, til þess að ná þessu. Stöðugasti tíminn var frá 1955–1959, að báðum árum meðtöldum. Svo talar hv. 9. landsk. um, að það hafi ekki verið um frjálsa samninga að ræða í sumar, atvinnurekendur hafi ekki gert frjálsa samninga. Hver kúgaði atvinnurekendur? Hvað er eiginlega hv. þm. að láta út úr sér? Var ekki Vinnumálasamband SÍS frjálst að semja? Heldur hann, eins og einhver fulltrúi Vinnuveitendasambands Íslands, að Vinnumálasamband SÍS sé eitthvað, sem Vinnuveitendasamband Íslands eigi að hafa í vasanum? Eða hvað heldur hann? Voru það ekki frjálsir samningar, sem gerðir voru af Vinnumálasambandinu? Voru það ekki frjálsir samningar, sem voru gerðir af hinum? Og hver kúgaði þá? Var það ríkisstj., sem setti lög? Hver kúgaði? Er hann bara að meina, að þeir hafi verið nauðbeygðir til þess að semja, að þeir hafi legið í því? Flestir vilja nú orða það öðruvísi. Þeir höfðu sitt frelsi til þess að hætta öllum atvinnurekstri á Íslandi, eins og þeir hafa enn. Það tók enginn það frelsi af þeim. En þeir bara lágu, þeir gáfust upp. Hvaða nauðung var það? Af hverju er hann að tala um, að það séu ekki frjálsir samningar? Eru það ekki frjálsir samningar, nema það séu atvinnurekendur, sem sigra? Er það það, sem hann meinar? Hefðu það verið frjálsir samningar, ef verkamenn hefðu gefizt upp? Hefðu það verið frjálsir samningar? Er það þetta, sem hann meinar? Hefði gengið verið hækkað, ef verkamenn hefðu orðið að fallast á kauplækkun? Er hann að tala utan að því, að fyrst atvinnurekendurnir voru sigraðir í verkfallinu, fyrst þeir urðu að fallast á kauphækkanir, þá hafi það verið nauðung og þess vegna hafi orðið að svara þeirri nauðung með einræðislögunum 1. ágúst um gengislækkunina? Það er bezt fyrir þennan hv. þm. að athuga ofur lítið betur, hvað hann segir, áður en hann talar svona. Viðvíkjandi gengislækkuninni, þá er vert kannske að undirstrika það við hv. þm., að nú er svo komið eftir þessa gengislækkun, sem hann stendur að og vill helzt framfylgja með enn harðvítugri einræðislögum, að amerískur hafnarverkamaður, sem 1947 hafði sömu laun og reykvískur hafnarverkamaður, hefur nú fimm sinnum hærri laun. Þetta er þróunin. Svo er bezt, að við snúum okkur að einu spursmáli á þessu, sem hv. 11. þm. Reykv. kom inn á líka. Það er viðvíkjandi ávinningnum fyrir þjóðarheildina og þeim þætti í verkföllunum, sem að því snýr. Er ávinningur fyrir þjóðarheildina af þessari verkfallsbaráttu, kauphækkunarbaráttu? Það er ótvíræður ávinningur af kauphækkunarbaráttunni, svo fremi sem ekki eru gerðar ráðstafanir af hálfu þess opinbera til að eyðileggja þann ávinning. Það kom hv. 2 landsk. nokkuð hér inn á líka áðan. Og einmitt vegna þess; sem hv. 11. þm. Reykv. sagði, þá vil ég gera þetta að nokkru umtalsefni. Ef atvinnurekendur eru sjálfir látnir bera ábyrgð á sínum gerðum, ef þeir eru sjálfir látnir standa við þá samninga, sem þeir hafa gert, þá þýðir það, að fyrir hverjum atvinnurekanda liggur, um leið og hann er búinn að undirskrifa samninga um kauphækkun við verkalýð eða verkafólk sitt: Hvernig á ég nú að fara að því að standa undir þessari kauphækkun og græða engu að síður? Það þýðir, að atvinnurekandinn fer að hugsa: Hvaða nýjar vélar get ég fengið, sem séu afkastameiri en þær, sem ég hafði áður? Hvaða betra skipulag get ég haft á vinnunni heldur en það, sem ég hafði áður? Hvernig get ég framleitt meira á hverja vinnustund heldur en ég framleiddi áður? Hvernig get ég keypt hráefnin til mín enn ódýrari en ég gerði áður? Hvernig get ég látið vextina, sem ég verð að borga af mínum, lánum, vera lægri en áður? - Hann reynir á allan hátt að spara á öllum þessum liðum og reka sinn atvinnurekstur betur og praktiskar, þegar hann kemst ekki undan að greiða verkamönnunum hækkað kaup. Þetta þýðir stundum, að atvinnurekandinn kemst að þeirri niðurstöðu: Ef við ætlum að reka atvinnureksturinn praktískt, þá verðum við að slá okkur saman fleiri, við verðum að koma upp stærri fyrirtækjum, við verðum að reka atvinnureksturinn í stærri stíl. - Þróunin í því kapítalíska þjóðfélagi hefur þess vegna eðlilega verið, að atvinnureksturinn hefur venjulega verið rekinn í stærri og stærri stíl og praktískar og praktískar með hverju árinu og áratugnum sem liður. Sjálf kauphækkunarbarátta verkalýðsins hefur verið svo að segja hvöt fyrir atvinnureksturinn og atvinnurekendurna til þess að bæta í sífellu sinn rekstur. Kauphækkunarbarátta verkalýðsins hefur þannig verið eitt aðalframvinduafl mannfélagsins. [Frh.]