Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hinn 15. janúar s.l. var gefið út svohljóðandi forsetabréf: "Forseti Íslands gerir kunnugt: Ég hef ákveðið samkvæmt tillögu forsrh. að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 27. janúar 1986 kl. 14.00. Gjört í Reykjavík, 15. janúar 1986. Vigdís Finnbogadóttir. Steingrímur Hermannsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda." Framhaldsfundir Alþingis hefjast því nú á ný. Ég vil nota tækifærið og óska hæstv. forseta, hv. alþm. og starfsmönnum Alþingis gleðilegs árs. Ég þakka liðið ár og býð menn velkomna til þingstarfa. Ég læt í ljós þá ósk mína og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.



Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir góðar óskir í garð okkar þm. Jafnframt vil ég færa hæstv. forsrh., þm. öllum og starfsliði Alþingis óskir um gott og farsælt ár og ég þakka fyrir ánægjulega samvinnu á liðnu ári. Ég býð alla velkomna til starfa á nýju ári. Samkvæmt forsetabréfi, sem hæstv. forsrh. hefur hér flutt, er þingfundur settur í sameinuðu Alþingi.



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: "Reykjavík, 27. janúar 1986. Halldór Blöndal 2. þm. Norðurl. e. hefur ritað mér á þessa leið: "Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Sjálfstfl. í Norðurlandskjördæmi eystra, Vigfús Jónsson, Laxamýri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Birgir Ísl. Gunnarsson." Vigfús Jónsson hefur áður setið á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa á ný. Þá hefur borist enn fremur svohljóðandi bréf: "Reykjavík, 27. janúar 1986. Svavar Gestsson varaformaður þingflokks Alþb. hefur ritað mér á þessa leið: "Þar sem Ragnar Arnalds 3. þm. Norðurl. v, er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að hans ósk með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Alþb. í Norðurlandskjördæmi vestra, Þórður Skúlason sveitarstjóri, Hvammstanga, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Salome Þorkelsdóttir, - forseti Ed." Þórður Skúlason hefur áður setið á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Í samræmi við bréf þingflokks Sjálfstfl. til mín dagsett 8. desember s.l. var gerð breyting á ríkisstjórninni s.l. föstudag á ríkisráðsfundi og hefur forseti Íslands gefið út eftirgreind bréf í því sambandi, með leyfi forseta: "Forseti Íslands gjörir kunnugt að Geir Hallgrímssyni er með bréfi þessu veitt lausn frá ráðherraembætti í ráðuneyti Íslands frá og með 24. janúar 1986 að telja. Gjört að Bessastöðum, 24. janúar 1986. Vigdís Finnbogadóttir. Steingrímur Hermannsson. Bréf er veitir Geir Hallgrímssyni lausn frá embætti utanríkisráðherra." Á þeim sama ríkisráðsfundi var jafnframt gefið út eftirgreint bréf: "Forseti Íslands gjörir kunnugt: Að ég með bréfi þessu skipa Matthías Á. Mathiesen alþm. ráðherra í ráðuneyti Íslands og skal hann fara með utanríkisráðuneytið. Hann skal vera mér trúr og hlýðinn, halda stjórnskipunarlög landsins og gegna embættisskyldum sínum af trúmennsku og árvekni samkvæmt drengskaparheiti því er honum ber að undirrita. Gjört að Bessastöðum, 24. janúar 1986. Vigdís Finnbogadóttir. Steingrímur Hermannsson. Skipunarbréf til handa Matthíasi Á. Mathiesen alþm. til að vera ráðherra í ríkisstjórn Íslands." Í samræmi við það skipunarbréf sem ég hef nú lesið hefur Matthías Á. Mathiesen tekið við störfum utanríkisráðherra í ríkisstjórninni.



Herra forseti. Ég vil byrja á að flytja nýjum utanrrh. heillaóskir af minni hálfu þó að ég hafi enga pólitíska ástæðu til að binda sérstakar vonir við störf hans, því miður. En ég vil nota þetta tækifæri, herra forseti, til að víkja að nokkrum atriðum sem fram hafa komið undanfarnar vikur í stjórnmálum landsins í jólaleyfi þingmanna. Þetta eru atriði sem sýna ákaflega vel að ríkisstjórnin stendur á brauðfótum. Þar er ekki samstaða um neitt annað en það að halda kaupgjaldinu niðri, enda var ríkisstjórnin stofnuð til þess fyrst og fremst á sínum tíma. Ég ætla, með leyfi forseta, að víkja hér að nokkrum dæmum um vinnubrögð ríkisstj. að undanförnu ef það mætti verða til þess strax við upphaf þings að skýra nokkur þau atriði sem fram hafa komið af hennar hálfu og einstakra ráðherra undanfarnar vikur.  (Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson): Ég vil leyfa mér að vekja athygli hv. ræðumanns á því að það er ekki gert ráð fyrir að stofna til almennrar stjórnmálaumræðu í sambandi við tilkynningu forsrh. um breytingar á ríkisstjórninni. Forseti hefur ekki haft samráð við formenn þingflokkanna um þá umræðu sem kynni að verða hér á eftir. Það var gert 16. október þegar þá var tilkynnt um breytingar á ríkisstjórninni. Þá var samkomulag um það milli flokkanna að hafa umræðuna innan vissra takmarka sem þá voru ákveðin svo að hver flokkur hefði til umráða 15 mínútur og síðar 10 mínútur. Það skal vakin athygli á þessu. Það skal líka vakin athygli á því að það hefur ekki verið venja undir þessum kringumstæðum að stofna til almennrar stjórnmálaumræðu þegar áður hafa verið hliðstæðar tilkynningar um breytingar á ríkisstjórninni.) Nú vil ég spyrja hæstv. forseta að því hvort hann er að bjóða upp á að hér fari fram einhver stjórnmálaumræða með eins og 10 mínútur á þingflokk eða svo í framhaldi af þessari tilkynningu hæstv. forsrh. eða er hann að bjóða upp á að þær umræður fari kannske fram á morgun? Það væri auðvitað hugsanlegt vegna þess að það er fjöldi mála sem hefur komið fram undanfarnar vikur sem er algjörlega óhjákvæmilegt að um verði rætt strax á fyrstu dögum þingsins, strax og tækifæri gefst til. Ég vil einnig skýra hæstv. forseta frá því að ég hafði rætt það, a.m.k. við formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar; að einhver slík umræða gæti farið fram hér á þessum fundi. Treystir hæstv. forseti sér til þess að svara þessum spurningum hér og nú?  (Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson): Það sem forseti hafði í huga var það hvort ekki væri grundvöllur fyrir því á þessum fundi að umræða um tilkynningu um breytingu á ríkisstjórninni færi fram innan svipaðra marka og venja hefur verið. Hins vegar er frá sjónarmiði forseta ekkert við það að athuga að tekin sé upp almenn stjórnmálaumræða með tilvísun til þess sem hv. 3. þm. Reykv. sagði. En þá fer betur á því að það sé ekki gert í dag heldur á fundi á morgun til þess að menn hafi fyrirvara um þessar umræður. Samkvæmt reglum um umræður utan dagskrár, sem helst yrði þá að líkja við almennar stjórnmálaumræður nú, er gert ráð fyrir því samkvæmt þingsköpum að það sé tilkynnt um það tveim tímum fyrir þingfund þannig að forseti geti tilkynnt formönnum þingflokka þetta. Samkvæmt þessu þykir eðlilegra að slík almenn umræða verði á morgun.) Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessi svör, sem eru alveg ótvíræð, og ég fyrir mitt leyti alveg tilbúinn til þess að fresta af minni hálfu umræðum um þessi mál þar til á morgun, enda fari þá fram hér það sem kalla má almenna stjórnmálaumræðu. Það er auðvitað m.a. í tilefni af því að nú er stólaleiknum lokið í bili alla vega. Þó að það séu ýmsir í hinum almenna þingmannahópi Sjálfstfl. vafalaust að mæna á stóla enn þá er sá kafli sem hófst með Stykkishólmsfundinum víst búinn þannig að það er full ástæða til að ræða þau mál. Hæstv. forseti hefur boðið upp á það að þessi umræða fari fram á morgun og ég get fyrir mitt leyti fallist á það. Forsetinn hefur einnig bent á að einhver venja sé til í þessum efnum. Ég hygg að hún sé tæplega til vegna þess að það er mjög sjaldgæft að ráðherraskipti verði með þeim hætti sem hér hefur orðið. Ég hygg því að það sé heldur vafasamt að vitna til venju í þessum efnum án þess að ég vilji deila við hæstv. forseta sameinaðs þings.



Það skal út af síðustu orðum hv. 3. þm. Reykv. tekið fram að það kann að vera að hæpið sé að tala um venju um það atriði sem hann ræddi og forseti minntist á þó hann viðhefði þau orð. En það er þá vegna þess að það ber svo sjaldan við að slíkar tilkynningar um breytingar á ríkisstjórninni séu gefnar á Alþingi hliðstætt því sem nú er gert. Ég hef í huga tvö önnur tilvik. Það var 1959, þegar tilkynnt var um tilkomu viðreisnarstjórnarinnar, og ég hef annað tilvik frá því 16. október s.l. þegar tilkynnt var um breytingar á ríkisstjórninni. En ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um þetta. Það kann að vera að það sé álitamál hvort það á að tala um venju eða eitthvað annað í þessu sambandi.



Herra forseti. Með hliðsjón af þeim orðum sem forseti hefur nú látið falla er ekki ástæða til að hafa hér uppi mörg orð. Það heyrir undir almenna mannasiði að flytja fyrir hönd míns flokks árnaðaróskir til nýs utanrrh. og óska honum góðs árangurs í starfi. Að öðru leyti gefur þetta ekki tilefni til nokkurra umræðna um stjórnmál. Hæstv. utanrrh. hefur sjálfur tekið fram skilmerkilega að ekki sé að vænta neinna breytinga á utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar af þessu tilefni og engin ástæða til annars en taka þau orð trúanleg. Um það sem gerst hefur í stjórnmálum frá því að Alþingi var slitið nokkrum dögum fyrir jól að lokinni afgreiðslu fjárlaga og lánsfjárlaga er auðvitað hægt að hafa uppi mörg orð, en forseti hefur óskað eftir því að sú umræða fari ekki fram hér og nú og er sjálfsagt að verða við óskum hans um að fresta því. Hins vegar er kannske ástæða til að vekja athygli þingheims á öðru máli. Það er ekki aðeins að nýr maður hafi tekið við embætti utanrrh. heldur hefur jafnframt verið tilkynnt að forveri hans, Geir Hallgrímsson fyrrv. formaður Sjálfstfl., muni innan tíðar taka við embætti sem einn af bankastjórum seðlabanka. Nú geta menn haft skiptar skoðanir á hvert skuli vera hlutverk seðlabanka og hvort seðlabanki sé yfirleitt þörf stofnun í hagstjórn okkar Íslendinga, en hver svo sem skoðun manna kann að vera á því er eitt alla vega ljóst og það er að ef menn telja að seðlabanki hafi einhverju hlutverki að gegna í hagstjórn verður það að teljast mjög varasöm þróun að gera hann að dvalar- eða hvíldarheimili stjórnmálamanna sem dregið hafa sig í hlé frá stjórnmálum. M.ö.o.: ef við ætlum að hafa seðlabanka og ætla honum ákveðið hlutverk þarf þar að vera bankastjórn sem skipuð er á faglegum grundvelli og sem reynir þá að beita hagstjórnartækjum á faglegum grundvelli fremur en að það sé bætt við pólitískt kjörið bankaráð með pólitískt skipaðri bankastjórn. Það er sérstaklega ástæða til að vekja athygli þingheims á því að það er varhugavert þegar tveir af bankastjórunum eru orðnir fyrrv. stjórnmálamenn og kannske skammt í að sá þriðji víki sæti líka. Þetta vekur upp spurningar um hvort ekki sé tímabært að gera sérstakar ráðstafanir til að koma á fót sérstakri stofnun fyrir þreytta stjórnmálamenn sem þarf að "parkera" einhvers staðar. Oft hafa menn nefnt utanríkisþjónustuna í þessu samhengi. Það er líka mjög varhugavert að nota hana til þeirra hluta. Sumir eru að vísu þeirrar skoðunar að það sé óþarfi fyrir lýðveldið Ísland að hafa utanríkisþjónustu í þeim skilningi sem við höfum haft, en ef við teljum það nauðsynlegt engu að síður eru líka uppi þau sjónarmið að þar þurfi að vera einhver fagmennska á ferðinni. Ég tek eftir því með ánægju að nýskipaður utanrrh. hefur lýst sérstökum áhuga sínum á því að auka tilstuðlan utanríkisþjónustunnar að markaðsöflun og markaðsmálum þjóðarinnar. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að það verði ekki gert nema í mjög takmörkuðum mæli á grundvelli utanríkisþjónustunnar óbreyttrar. Nær væri að leita þar meira til fulltrúa sem skipaðir væru af samtökum atvinnuvega eða fyrirtækjanna sjálfra milliliðalaust. En ef menn eru á því máli að það sé varhugavert að gera stjórn Seðlabankans eða utanríkisþjónustuna að stofnunum þar sem stjórnmálamenn sem dregið hafa sig í hlé eigi að leita starfa seinustu ár starfsaldurs síns kemur upp sú spurning hvort ekki sé rétt að gera sérstakar ráðstafanir af þessu tilefni. Þm. er kunnugt um glæsilegt fordæmi frá Bretlandi. Þar er sérstök lávarðadeild þar sem menn sem búa yfir mikilli stjórnmálareynslu geta komið og vakið athygli alþjóðar á málum eða hugleiðingum um það sem þeir hafa til málanna að leggja. Ég held að það eina sem þessar breytingar gefi m.ö.o. tilefni til umræðu um sé þetta: Þurfum við ekki hér á hinu háa Alþingi að hugleiða með hvaða hætti við komum þessum málum fyrir "prinsipielt" framvegis? Eigum við að koma á sérstakri lávarðadeild sem væri þá skipuð með öðrum hætti eða ekki? Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.



Það er ágætt. Ég vænti þess að við getum við betra tækifæri rætt spurninguna um hvort á að koma upp sérstakri lávarðadeild.



Herra forseti. Vegna þeirra orðaskipta sem urðu milli hæstv. forseta og 3. þm. Reykv. um það hvort almenn stjórnmálaumræða ætti að fara fram í dag eða á morgun vildi ég gjarnan beina þeirri fyrirspurn til forseta hvort ég megi skilja hans orð þannig að það fari fram á morgun almenn stjórnmálaumræða frá og með kl. 2 - eða hvenær ætlar hann sér að tímasetja þá umræðu? Ég spyr að gefnu tilefni vegna þess að ef þessi almenna stjórnmálaumræða yrði tímasett einhvern tímann síðla dags sé ég ekki hvers vegna við ættum að sleppa því tækifæri að hafa þessa almennu stjórnmálaumræðu í dag í krafti málfrelsis sem gildir á þingi enn, að því ég trúi. Ég vildi þess vegna fá um þetta skýr svör frá hæstv. forseta.



Það skal tekið fram að það er algjörlega tilefnislaust og óþarfi að óska eftir skýrum svörum frá forseta um það á þessari stund á hvaða stund á morgun yrði hafin almenn stjórnmálaumræða. Það mun fara um þessa framkvæmd eins og venjulega. Það verður ákveðið af forseta þegar þar að kemur með það fyrir augum að umræðan geti farið sem best fram og henni sé ætlaður sem bestur og skynsamlegastur tími. Um það hvort skilja megi yfirlýsingu forseta á þá leið að hér verði almenn stjórnmálaumræða á morgun, þá er það að segja að ég mun ræða það við hæstv. forsrh. Ég tel að það sé eðlilegt eins og ég hef áður sagt.



Herra forseti. Nú er að láta af stjórnmálastörfum, a.m.k. um sinn, sá íslenskur stjórnmálamaður sem hefur einna mesta reynslu allra núlifandi stjórnmálamanna. Hann hefur reynslu sem borgarstjóri, sem ráðherra og sem oddviti í stjórnarandstöðu. Ég vil ekki láta þessum fundi ljúka öðruvísi en svo að þakka hæstv. fyrrv. utanrrh. fyrir gott samstarf og góð kynni þó að við höfum verið á öndverðum meiði í stjórnmálum. Sem forustumaður ríkisstjórnar reyndist hann mér drenglundaður, sanngjarn og heiðarlegur og í samstarfi við hann í stjórnarandstöðu komst ég að raun um hversu yfirgripsmikil þekking hans á efnahagsmálum er. Ég efast um að nokkur stjórnmálamaður á Íslandi búi yfir jafnmikilli þekkingu á efnahagsmálum og hæstv. fyrrv. utanrrh. Auðvitað hefur hann sætt ámæli eins og allir þeir sem eru í forustu í stjórnmálum. Jafnvel hefur hann frekar sætt ámæli af flokksbræðrum sínum en andstæðingum. Margt sem þar hefur verið sagt er ekki sanngjarnt. Ég þakka Geir Hallgrímssyni samstarfið, óska honum góðs og vil jafnframt óska eftirmanni hans í utanríkisráðherraembætti góðs í starfi því að þó að menn séu andstæðingar í stjórnmálum er ástæðulaust annað en að velfarnaðaróskir Alþingis fylgi þeim í þeim mikilvægu störfum sem þeir gegna.



Herra forseti. Nú þegar hafa nokkrir þingmenn kvatt sér hljóðs. Það er bersýnilegt að verið hefði full ástæða til að hafa strax í dag, á fyrsta degi þingsins, almenna stjórnmálaumræðu. En eins og fram kom áðan fellst ég á að hún fari fram á morgun fyrir mitt leyti. Ég óska eftir því að forseti ákveði tíma fyrir umræðuna í samkomulagi við formenn þingflokkanna, svo sem venja hefur verið, þannig að hægt verði að ganga frá því þegar í dag og miða annað í þinghaldinu við það. Ég vil láta koma fram að það eru ýmis mál sem við höfum óskað eftir að ræða fyrir utan hið almenna stjórnmálaástand. M.a. hef ég óskað eftir því við hæstv. menntmrh. að hér fari fram sérstök utandagskrárumræða um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég bar þá ósk fram við hæstv. ráðh. fyrir hönd þingflokks Alþb. fyrir nokkrum dögum og einnig við forseta sameinaðs þings. Það varð að samkomulagi á milli okkar að sú umræða færi fram n.k. fimmtudag þar sem hæstv. menntmrh. er fjarri eins og er. En þetta mál og fleiri, Þróunarfélagið, Seðlabankinn og fleira og fleira, kallar á umræðu strax í upphafi þings. Ég held að þessi umræða hafi nú þegar haft þann árangur í för með sér að menn muni tala saman og skiptast á skoðunum um hlutina á morgun.



Það skal tekið fram að haft verður fullt samráð við formenn þingflokka um tilhögun umræðu á morgun. Að loknum þessum fundi er þess óskað að formenn þingflokkanna komi til viðtals við forseta sameinaðs þings í skrifstofu hans.



Virðulegi forseti. Menn koma hér í stól hver á fætur öðrum og ræða vítt og breitt um hin ýmsu málefni og ekki er ljóst að neitt sérstakt mál sé á dagskrá nema svonefnd stólaskipti. Ég vil því nota þetta tækifæri og óska nýskipuðum utanrrh. velfarnaðar í starfi fyrir hönd Kvennalistans og jafnframt vil ég þakka fráfarandi utanrrh. prúðmennsku í sínu starfi þótt oft höfum við verið öndverðrar skoðunar.



Herra forseti. Ég leyfi mér að nota þetta tækifæri til að þakka hv. þingmönnum, sem upp hafa komið, fyrir árnaðaróskir til mín í tilefni þess að ég hef tekið við embætti utanrrh., en hæstv. forsrh. hefur áður gert grein fyrir að óbreytt er stefna ríkisstj. þó um mannaskipti sé að ræða. Ég vil taka það fram að þrátt fyrir skiptar skoðanir og mismunandi sjónarmið óska ég hér eftir sem hingað til eftir góðu samstarfi við allan þingheim og veit ég að svo muni verða. Ég leyfi mér að taka undir orð þeirra sem hér hafa talað og flutt fyrrv. hæstv. utanrrh. þakkir fyrir hans störf í þessu embætti. Ég veit að undir það tekur þingheimur allur.