Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá Guðmundi Andra Thorssyni og Silju Dögg Gunnarsdóttur um að þau geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Á föstudaginn, 2. nóvember, tók því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Suðvesturkjördæmi, Margrét Tryggvadóttir. Í dag, mánudaginn 5. nóvember, tekur sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Suðurkjördæmi, Ásgerður Kristín Gylfadóttir. Þær hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju.

Í tengslum við fund norrænna þingforseta, til hliðar við nýafstaðið þing Norðurlandaráðs í Ósló, afhenti forseti norska Stórþingsins, Tone Wilhelmsen Trøen, forseta Alþingis höfðinglega gjöf norska Stórþingsins til Alþingis í tilefni af fullveldisafmæli Íslands. Gjöfin er íslensk þýðing útgefin á bók og þýdd er bókin Landnám Íslands frá Noregi eftir Þormóð Torfason. Bókina skrifaði Þormóður á latínu um árið 1700 en Gottskálk Jensson þýddi á íslensku.

Þann 1. desember nk. verður opið hús á Alþingi, en þann dag eru 100 ár liðin frá því að Ísland öðlaðist fullveldi. Forseti Alþingis og þingmenn ásamt starfsmönnum Alþingis munu taka á móti gestum og veita leiðsögn um húsið frá kl. 13.30 til kl. 18.

Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá dómsmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 214, um byrlun ólyfjanar, frá Helga Hrafni Gunnarssyni. Frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 278, um tjónabifreiðar, frá Birgi Þórarinssyni. Frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 212, um fulltrúa af landsbyggðinni í stjórnum, nefndum og ráðum, frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur. Loks frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 94, um ráðgjöf og störf við tímabundin eða afmörkuð verkefni, frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, á þskj. 111, um viðveru herliðs á Keflavíkurflugvelli, frá Andrési Inga Jónssyni, og á þskj. 150, um viðskiptaþvinganir gagnvart Rússlandi, frá Karli Gauta Hjaltasyni.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Það vekur aðdáun áhorfenda þegar lið snýr kappleik sér í vil á síðustu sekúndu. En hvað kallast það þegar ráðamaður með vitneskju, a.m.k. góða innsýn vegna stöðu sinnar, gerir það sama nokkrum klukkustundum fyrir efnahagshrun meðan tugþúsundir lenda í miklum skakkaföllum? Er það sjálfsbjargarviðleitni, siðleysi eða jafnvel heigulsháttur? Nýlega birti Stundin upplýsingar um fjármálaleikfimi hæstv. fjármálaráðherra í kringum bankahrunið 2008. Þá var hann alþingismaður og tók virkan þátt í stjórnun efnahagsmála á vegum stjórnvalda í aðdraganda hrunsins. Ný gögn sýna að umsvifin voru miklu meiri en áður var talið. Hæstv. fjármálaráðherra hefur reyndar fengið heilbrigðisvottorð frá hæstv. forsætisráðherra. Forsætisráðherra leitaði mögulega álits hjá núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra en varla hjá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur vorið 2016 sem sagði við vantraustsumræðu, með leyfi forseta: „Það er óásættanlegt annað en að þeir ráðherrar sem koma fram í Panama-skjölunum stígi allir til hliðar og ríkisstjórnin fari frá. […] Svoleiðis flokkar eiga ekki að vera við stjórnvölinn.“ Í svari hæstv. forsætisráðherra til Stundarinnar segir hún, með leyfi forseta: „Ég hef ekki verið og er ekki hlynnt þeirri afstöðu að smætta kerfislægan vanda í einstök siðferðileg álitamál sem eru afleiðing aukinnar einstaklingshyggju og einstaklingsvæðingar stjórnmálanna.“ Á alþýðumáli vill ráðherra horfa á heildarmyndina og laga kerfið en láta eiga sig þá sem misnota það. Auðvitað verðum við að breyta kerfinu, hæstv. forsætisráðherra, en finnst henni eðlilegt, heppilegt og líklegt til að skapa traust um þá vinnu að maðurinn sem fer með vald yfir málaflokknum, sá sem skipar t.d. í stjórn Fjármálaeftirlitsins, sá sem á að uppræta skattaskjól, sé með þessa fortíð og þessa tengingu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og ekki síður fyrir að þýða orð mín yfir á alþýðumál. Ég kann honum bestu þakkir fyrir það. Í raun og veru er hv. þingmaður að spyrja mig um ástæður þess að ég er í núverandi ríkisstjórnarsamstarfi. Það ætti að liggja algjörlega ljóst fyrir og kemur fram í því svari sem hv. þingmaður vitnaði til. Ég tel mikilvægast að þau málefni ráði för sem stjórnarsáttmáli núverandi ríkisstjórnar snýst um og árangur af þeim aðgerðum sem ráðist er í. Eins og kemur fram í því svari sem hv. þingmaður vitnaði til höfum við séð og munum sjá verulegar úrbætur á umhverfi skattamála hér á landi, úrbætur sem hófust með samstilltu átaki á þingi 2016, var fylgt eftir á síðasta þingi og von er á frekari frumvörpum í þá veru á þessu þingi. Það er mjög mikilvægt - ég veit að hv. þingmaður hlýtur að vera mér sammála um það - að við tökum á þeim kerfislæga vanda sem við höfum séð byggjast upp og sáum sérstaklega byggjast upp fyrir efnahagskreppuna þar sem byggðust upp aflandssvæði og lágskattasvæði, og fjármálakerfið var með glufum sem gerðu að verkum að fólk gat nýtt sér slík svæði. Er ég þeirrar skoðunar að ekki fari vel á því að fólk í stjórnmálum sé samhliða umfangsmikið í viðskiptum? Já, ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki heppileg ráðstöfun. Þess vegna fagna ég því mjög að eftir hrun tókum við, í mikilli samstöðu líka, upp reglur um hagsmunaskráningu þingmanna. En læt ég það ráða för um ríkisstjórnarsamstarf 2017/2018 hvað hv. þingmenn gerðu á árunum 2004–2008 áður en þær reglur tóku gildi? Þingmenn sem hafa fengið endurkjör síðan í fernum kosningum? Nei, ég geri það ekki.

Herra forseti. Ég er sammála því að það þarf að taka á kerfislægum vanda en tilgangurinn helgar ekki alltaf meðalið. Er þá lærdómurinn sem almenningur á að sitja uppi með og draga af þessu máli að siðferðislegar reglur gildi ekki fyrir alla í samfélaginu, heldur einungis það sjálft. Ég hlýt að endurtaka spurninguna: Er núverandi fjármálaráðherra heppilegastur til að leiða þessa vinnu? Er líklegt að forsvar hans muni auka traust á stjórnmálum og traust á þeirri vinnu sem nú fer fram? Mitt svar er afdráttarlaust nei. Það er vel hægt að hugsa sér þennan ágæta einstakling í ýmsu öðru. Það var enginn að tala um að hann þyrfti endilega að hætta í stjórnmálum. En að gera hann að fjármálaráðherra og láta hann fara með þennan málaflokk finnst mér út í hött.

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr hvort hæstv. fjármálaráðherra sé heppilegasti fjármálaráðherrann sem er í boði, sérstaklega út frá reglum og lögum sem er ætlað að taka á skattundanskotum og skattaskjólum. Hlýt ég þá ekki spyrja hv. þingmann á móti: Verðum við ekki að líta til þeirra verka sem unnin hafa verið og þeirrar vinnu sem er í gangi? Það liggur algerlega 

Virðulegur forseti. Að undanförnu hafa mál sem varða svokallaðan þriðja orkupakka Evrópusambandsins skýrst töluvert. Það er t.d. ágætisumfjöllun um málið í nýjasta Bændablaðinu þar sem þetta er tekið saman og vitnað í sérfræðinga eins og norska lagaprófessorinn Peter T. Örebeck sem segir hreint út að verið sé að stefna íslenskum hagsmunum í orkumálum og fullveldi þjóðarinnar í stórhættu með áformum um innleiðingu þriðja orkupakkans. Hann rökstyður þetta á skýran hátt og nefnir einnig hluti eins og að Orkustofnun Evrópusambandsins muni fá yfirþjóðlegt vald á Íslandi, að framtíð Landsvirkjunar verði auk þess stefnt í hættu og þar með þjóðarsjóðsins sem fjármálaráðherra og aðrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa boðað. Bjarni Jónsson rafmagnsverkfræðingur tekur í sama streng og Gunnar Þorgeirsson, formaður Sambands íslenskra garðyrkjubænda, segir að verði þetta innleitt muni garðyrkja nánast leggjast af á Íslandi, þ.e. ræktun á innlendan matvælamarkað. Raunar verði landbúnaði sem grein og matvælaframleiðslu stefnt í stórhættu. Er ekki tímabært að hæstv. utanríkisráðherra taki af skarið með það að við munum ekki innleiða þennan þriðja orkupakka og að Ísland fari þess í stað fram á undanþágu frá því? Ég er ekki að leita eftir svörum eins og við höfum heyrt frá hæstv. ráðherra fram að þessu, að þetta verði rætt einhvern tímann síðar og skoðað. Það er tímabært að taka af skarið núna því að því fyrr sem ríkisstjórnin gerir það þeim mun sterkari er staða okkar. Við höfum oft klikkað á því, Íslendingar, að vera of seinir til að verja hagsmuni okkar gagnvart innleiðingu regluverks frá ESB. Það er sannarlega tímabært að eyða þeirri miklu óvissu sem uppi er vegna þessa máls og að hefja vinnu við að koma Íslandi hjá þessari innleiðingu.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki af hverju ég ætti að koma og svara þessu því að hv. þingmaður er með sérstakar pantanir á því hvernig svörin eiga að vera. Það hefði kannski verið nær að hv. þingmaður sendi mér það sem ég á að segja hér. Hv. þingmaður vísaði til þess að við séum oft sein til. Þegar ég settist í stól utanríkisráðherra hóf ég vinnu að því að gæta hagsmuna okkar gagnvart EES vegna þess að full þörf var á. Síðan hef ég verið að vinna að því. Eins og hv. þingmaður veit voru þau verkfæri sem við vorum með að stórum hluta tekin burtu þegar gengið var í aðildarviðræður við Evrópusambandið. Af hverju hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson setti það kerfi ekki aftur af stað þegar hann tók við sem forsætisráðherra er mér hulin ráðgáta, vegna þess að þetta mál og önnur sambærileg sem snúa að tveggja stoða málum og öðru slíku sem rætt er voru ekki að koma upp núna. Það er í þessari ríkisstjórn sem þetta fyrirkomulag hefur verið að stórum hluta sett upp aftur og verður sett upp að fullu þegar fram líða stundir. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að við skoðum ekki bara það sem snýr að þessari innleiðingu heldur önnur þau mál þar sem við eigum að gæta hagsmuna okkar vel og vandlega. Af því að hv. þingmaður nefndi að stundum værum við sein til er það mín skoðun að við hefðum átt að hefja þá vinnu fyrir löngu eða um leið og við tókum þá ákvörðun að stöðva þá feigðarför að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég áskil mér allan rétt til að vinna að þessum málum með hæfustu sérfræðingum og öðrum þeim sem snúa að hagsmunum okkar í EES-samstarfinu því að ég þarf ekki að útskýra fyrir virðulegum forseta eða hv. þingmanni að það er afskaplega mikilvægt og hefði betur verið farið af stað fyrr.

Virðulegur forseti. Ég held að ég verði að fá að þiggja boð hæstv. ráðherra um að fá að senda honum svörin hans fyrir fram næst, miðað við þau svör eða svaraleysi sem hann býður upp á þegar hann er spurður mjög einfaldrar spurningar. Hann fer að rifja upp að umsókn um aðild að Evrópusambandinu hafi verið mikil feigðarför, sem ég er svo sannarlega sammála ráðherranum um, en að byggja hafi átt eitthvert kerfi eftir að við komumst loksins út úr þeirri umsókn, sem hafi ekki verið byggt og ráðherrann sé að reyna að byggja núna. Hann getur samt ekki svarað því skýrt hvort hann ætli að innleiða þennan þriðja orkupakka. Hann þarf kannski að byggja þetta kerfi sitt fyrst. Þetta er eins og stefna ríkisstjórnarinnar varðandi fjármálakerfið. Við erum alltaf að bíða eftir einhverri hvítbók um fjármálakerfið til að hún geti farið að taka á málunum. Svo kemur aldrei neitt og við förum stöðugt lengra í öfuga átt. Við megum ekki og getum ekki beðið lengur með að eyða óvissunni sem ríkir um þennan þriðja orkupakka. Því spyr ég ráðherrann mjög skýrt: Er hann hlynntur innleiðingu þriðja orkupakka Evrópusambandsins eða ekki?

Virðulegur forseti. Af þessum tveim sem hér eru að spjalla saman var annar sem beið. Það er hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Hann beið og beið og beið. Það sem við erum að gera er að vinna að því að styrkja hagsmunagæslu okkar í EES-samstarfinu. Hv. þingmaður þarf ekki að bíða eftir neinni hvítbók. Það er búið að gefa hana út. Hún heitir Gengið til góðs. Ef hv. þingmaður talar við Google frænda og setur þau orð inn getur hann fundið þá skýrslu sem ég hvet hv. þingmann til að lesa. Hvað varðar þriðja orkupakkann og önnur mál veit hv. þingmaður það mætavel að það var sett á vorþingið vegna þess að menn vildu vinna þau mál eins vel og mögulegt er. Ýmis álitaefni hafa komið upp, ekki bara það sem kom núna í Bændablaðinu heldur hefur ýmislegt komið upp. Menn eru ekki að bíða eftir hvítbók eða nokkrum sköpuðum hlut. Menn eru einfaldlega að vinna þessi mál með hæfustu sérfræðingum til þess að við getum tekið þær ákvarðanir sem skynsamlegar eru. En af okkur tveim var það ekki sá sem hér stendur sem beið, 

Herra forseti. Um helgina var haldinn í anddyri þinghússins ákveðinn atburður í tengslum við fullveldisafmæli Íslands. Þar hafði Mjólkursamsalan forgöngu um að afhenda hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, nýjar mjólkurfernur sem hafa verið sérmerktar í tilefni fullveldisafmælisins. Við sem hér störfum vitum að reglan er sú að húsið er ekki notað til kynningar á vörum og hafa mörkin þar verið nokkuð skýr. Úr varð þessi fína ljósmynd af forsætisráðherra með mjólkurfernurnar góðu fyrir framan málverk af Jóni forseta. Aðspurður segir síðan skrifstofustjóri Alþingis að ekki sé um neina vörusýningu eða vöruauglýsingu að ræða heldur fyrst og fremst atburð sem tengist hátíðardagskránni. Gott og vel. Þá hlýt ég að spyrja: Getur hvaða fyrirtæki sem er útbúið nýjar umbúðir í tilefni af fullveldisafmælinu og fengið forsætisráðherra til að sitja fyrir og auglýsa þannig vörurnar? Það skal tekið fram að Mjólkursamsalan er í eigu samvinnufélags kúabænda og Kaupfélags Skagfirðinga. Fyrirtækið er í svokallaðri samkeppni við aðra framleiðendur mjólkurafurða og hefur verið dæmt vegna samkeppnisbrota, síðast á þessu ári. Þótt þessi uppákoma endurspegli í raun ákveðna einokunarstarfsemi á mjólkurmarkaði, sem kemur ekki á óvart miðað við stefnu ríkisstjórnarinnar, er það umhugsunarefni. Hvernig er það metið hvort þetta sé gert í markaðslegum tilgangi eða ekki? Það er alþekkt að nýta svona leiðir til markaðssetningar, t.d. með áhrifavöldum. Þeir sem mættu í anddyri til að afhenda vöruna voru einmitt forstjóri Mjólkursamsölunnar, sá góði maður, markaðsstjóri og markaðsfulltrúar. En var þetta ekki í markaðslegum tilgangi? Í ríkissjónvarpinu hafa verið sýndir þættir síðustu vikurnar sem eru kallaðir Sítengd. Þar er farið yfir áhrif af markaðssetningu áhrifavalda á samfélagsmiðlum. Í ljósi þess hlýtur maður að spyrja: Hvað kostar klukkustund með forsætisráðherra, líklega mesta áhrifavaldi landsins? Er virkilega ekki um dulda auglýsingu að ræða? Hefði mögulega átt að setja undir myndina #samstarf, eins og Neytendastofa hefur ítrekað bent á að sé nauðsynleg forsenda þess að neytendur átti sig á hvort um dulda auglýsingu sé að ræða eða ekki? Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvar eru mörkin í þessu tilfelli og telur forsætisráðherra rétt að setja nánari reglur um þetta?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverða fyrirspurn. Þetta atvik bar þannig að að aldarafmælisnefnd sem starfar í tilefni af fullveldisafmælinu - þar sitja fulltrúar allra flokka á Alþingi og þar á meðal fulltrúi Viðreisnar, flokks hv. þingmanns - óskaði eftir því við mig að ég veitti viðtöku þeim mjólkurfernum sem um ræðir. Afmælisnefndin - og ég ítreka að þar situr fulltrúi flokks hv. þingmanns - hefur óskað eftir samstarfi, ekki bara við stofnanir hins opinbera í tilefni af aldarafmæli fullveldisins heldur líka við frjáls félagasamtök og fyrirtæki. Ég hef skilið markmið afmælisnefndarinnar sem svo að fullveldisafmælið sé ekki einkaeign ríkisins heldur þjóðarinnar allrar og þau hafa því hvatt m.a. einkafyrirtæki til að koma að hátíðahöldum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef ákvað Mjólkursamsalan, í samráði við téða afmælisnefnd, að setja fræðslu og fróðleik um fullveldisárið 1918 á mjólkurfernur nú fyrir jólin. Síðan var sú ósk borin fram við mig, af hálfu afmælisnefndar, að ég veitti þessum fyrstu fernum viðtöku. Ég kannaði hvort þessi atburður væri með leyfi Alþingis því að við vitum að Alþingishúsið hefur stundum verið notað án leyfis í slíkum tilgangi. Fékkst það staðfest að svo væri og þetta var gert með leyfi Alþingis. Þar sem ég hef tekið þátt í óteljandi viðburðum á þessu afmælisári tengdum fullveldinu, bæði með einkafyrirtækjum, frjálsum félagasamtökum og stofnunum, sá ég í í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að veita þessum mjólkurfernum viðtöku. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa þá trú á forsætisráðherra að hún teljist í hópi hinna miklu áhrifavalda á samfélagsmiðlum en ég veit að vísu ekki hvort það er rétt hjá hv. þingmanni.

Herra forseti. Mér finnst alveg óþarfi af hæstv. forsætisráðherra að sýna þessa hógværð því að vissulega er hún mikill áhrifavaldur, oft í góðum málum, en stundum því miður í vondum málum líka. Þannig er það bara. En ég verð að segja að ég er afskaplega miður mín yfir þessu svari: Tillaga kemur frá nefnd og þá er bara allt í lagi að nýta þinghúsið. Við erum ekki að tala um einhverja viðburði úti í bæ, fyrir norðan, sunnan, austan eða vestan, við erum að tala um þinghúsið og við erum að tala um að þinghúsið hafi verið notað sem auglýsingavettvangur hér um helgina. Þetta var dulin auglýsing, það er alveg ljóst, og þess vegna hlýt ég að spyrja: Mun þá forsætisráðherra ekki fetta fingur út í það ef þessi fullveldisnefnd kemur aftur með tillögur? Við erum t.d. með frábæra bjórframleiðendur víða um land. Verður þinghúsið vettvangur fyrir auglýsingu á fullveldisbjór? Eða eigum við að tala um fullveldiskleinur? Við erum með marga frábæra framleiðendur að kleinum, góða bakara, sem geta alveg örugglega bakað fullveldiskleinur. Verður þinghúsið vettvangur fyrir auglýsingar? Og hver verða þá framtíðarsvörin frá hæstv. forsætisráðherra? Það þýðir ekki að fela sig á bak við nefndina. 

Herra forseti. Ég vil ítreka að ég er alls ekki að fela sig á bak við nefndina. Mér fannst bara rétt að nefna það af því að mér fannst ég greina á fyrri orðum hv. þingmanns að hún þekkti hugsanlega ekki til þess að þessi beiðni hefði komið frá nefndinni þar sem hennar fulltrúi situr. Ég ítreka það bara við formenn þeirra flokka sem eiga sæti á Alþingi að kynna sér það góða starf sem sú nefnd hefur unnið á þessu ári. Ég sagði áðan að það hefðu verið óteljandi viðburðir um land allt sem ég hef tekið þátt í. Mér finnst þessi nefnd hafa staðið alveg feikilega vel að hátíðahöldum í tilefni af fullveldisafmælinu og hennar framlag hefur verið það að virkja fólk um land allt til þátttöku. Hvað varðar notkun þinghússins hlýt ég að leggja til að hv. þingmaður taki það upp við forsætisnefnd Alþingis sem tekur slíkar ákvarðanir og markar stefnu í þeim málum. Ég er algjörlega tilbúin til slíks samtals við hv. þingmann og aðra um hvernig við nýtum þinghúsið og hvort við viljum setja slíkar skýrari reglur. Ég vil bara ítreka það sem kom fram, að þetta var gert með leyfi yfirstjórnar þingsins að frumkvæði afmælisnefndar Alþingis.

Herra forseti. Mig langar að spyrja barnaverndarráðherrann út í frétt sem birtist í morgun um að ársgömlu barni hefði verið neitað um dvalarleyfi en ekki foreldrunum. Tildrög málsins eru þau að foreldrarnir eru með dvalarleyfi á Íslandi sem námsmenn. Þau eignast svo barn á Íslandi. Ef þau væru með dvalarleyfi á einhverjum öðrum forsendum væri barnið að sjálfsögðu með dvalarleyfi á meðan dvalarleyfi foreldranna væri til staðar. En viti menn, af því að þau eru námsmenn fær barnið ekki dvalarleyfi. Hvað gerist þá? Það sem gerist er að barnið á ekki rétt á félagsþjónustu og velferðarþjónustu í landinu samkvæmt þeim reglum sem búið er að setja. Þegar við skoðum lögin betur og skoðum lög um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem eru lög á Íslandi og verður að fylgja, á barnið þennan rétt. Ef gerð hafa verið mistök einhvers staðar í útlendingalögum og barnið hefur ekki dvalarleyfi og þar af leiðandi ekki rétt á ákveðinni þjónustu trompa lögin um réttindi barnsins það af því að barnið á rétt meðan það er innan landamæra Íslands samkvæmt lögum og þeim sáttmálum sem við höfum samþykkt. Já, það eru lög og barnið á rétt á þessu. Þetta er bara einhver hola sem barnið hefur dottið ofan í og er nú réttindalaust eins árs gamalt. Mun ráðherra ekki einhenda sér í að ná barninu upp og moka ofan í þessa holu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Málefni barna skipta miklu máli og réttarleg staða barna almennt. Hvað þetta einstaka mál snertir hef ég ekki alla málavöxtu nákvæmlega niðurnjörvaða þannig að það þyrfti bara að skoða það. Ég tek vel í það sem hv. þingmaður beinir til mín sem ráðherra, að þetta verði skoðað. Ég vil þó benda á að þetta virðist heyra frekar undir dómsmálaráðherra vegna þess að þarna er um að ræða útlendingalög. Ég veit að endurskoðun stendur yfir á útlendingalögum sem m.a. hlýtur að lúta þeim atriðum sem varða börn og stöðu þeirra. Um leið og ég er jákvæður fyrir því að skoða þetta mál veit ég að dómsmálaráðherra hefur verið að skoða sambærileg mál líka þannig að kannski væri rétt að ég og hæstv. dómsmálaráðherra skoðuðum þetta bara saman. Ég þykist vita að hún tæki vel í það. Þessari ábendingu er komið til skila og við munum skoða þetta mál, takk fyrir ábendinguna.

Herra forseti. Takk kærlega fyrir það. Ég bjóst ekki við öðru. Þá vil ég bara lýsa stuðningi við ráðherra í málinu og brýna hann í því. Hann getur að sjálfsögðu borið fyrir sig að þetta eru lög sem heyra undir dómsmálaráðherra en samt sem áður er verið að meina barni að fá rétti sínum fullnægt samkvæmt íslenskum lögum um vernd og velferð og því trúi ég ekki öðru en að það verði bara lagað. Þetta er hola sem barnið er fast ofan í. Ég trúi ekki öðru en að menn gangi í að laga þetta af því að það stendur í lögunum og ef það er ekki lagað er verið að vanrækja það sem segir í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, með leyfi forseta: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.“ Þetta getur ekki verið skýrara.

Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni, réttur barna er gríðarlega mikilvægur og ef það er glufa í núgildandi löggjöf og hún þarfnast breytinga þurfum við auðvitað að ráðast í þær breytingar. Eins og ég sagði áðan vonast ég til þess að geta tekið þetta mál upp og mun taka það upp við hæstv. dómsmálaráðherra. Vonandi getum við í sameiningu fundið lausn á þessu máli. Það er alþekkt að víða í lögum eru því miður glufur sem við þurfum að fara yfir og það kann vel að vera að þetta sé ein þeirra. En þá þurfum við að skoða það og fara yfir það og loka glufunni. Ég tek bara undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt að gera það og við munum einhenda okkur í það.

Virðulegur forseti. Undanfarið hef ég fengið fullt af ábendingum frá fólki um skerðingar. Nýjasta dæmið er einstæð móðir sem gerði þá vitleysu að taka út séreignarsparnað til að borga niður skuldir, til að vera betur stödd, til að koma börnum sínum í skóla. En hvað skeður þá? Jú, séreignarsparnaðurinn er tekinn króna á móti krónu og af því að litið er á hann sem tekjur er hann líka notaður til að skerða aðrar bætur. Ég spyr: Hversu lengi á svona vísvitandi fjárhagslegt ofbeldi að viðgangast? Er það okkur til sóma á þinginu að við samþykkjum að hætta að hirða styrki og annað en gerum ekki neitt? Fyrrverandi ríkisstjórn og núverandi ríkisstjórn hafa greinilega viðhaldið þessu fjárhagslega ofbeldi vísvitandi og viljandi. Ég spyr þá: Hvers vegna í ósköpunum er verið að borga styrkina? Hvers vegna í ósköpunum er verið að leyfa öryrkjum að fá séreignarsparnaðinn ef nota á hann til að stela af þeim aftur krónu á móti krónu? Við hljótum að geta samþykkt hér og nú að fara að hætta svona ótrúlegu ofbeldi og það gegn fólki sem er svo veikt að það getur ekki varið sig. Því að þetta er gert ári seinna. Það áttar sig ekki á að það er að tapa stórfé, fé sem það þarf fyrir mat og lyfjum. Ég spyr ráðherra: Hvenær ætlar hann að sjá til þess að þetta verði tekið af? Um næstu áramót, þarnæstu eða hvenær?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Við hv. þingmaður höfum áður í þessum stól rætt um skerðingar almennt, hvort sem það er af þeim sökum sem hv. þingmaður nefnir og tengist séreignarsparnaði, vegna atvinnutekna eða annarra þátta. Ríkisstjórnin ætlar sér að afnema krónu á móti krónu skerðingar. Ráðgert er að á næsta ári samkvæmt fjárlagafrumvarpi sem nú er í vinnslu þingsins séu áætlaðir í það 4 milljarðar kr., frá 1. janúar. Ég hef sagt það í þessum stól og opinberlega líka að þeir fjármunir verði fyrst og fremst notaðir til þess að draga úr skerðingum í kerfinu þannig að það komi sér sem best fyrir þá sem verst standa í þessum hópi. Nú nálgast 1. janúar. Verði fjárlagafrumvarpið samþykkt með 4 milljörðum inni tekur við að útfæra hvernig við nýtum þá fjármuni til þess að þeir komi sér sem best fyrir þennan hóp. Þar verður fyrst og síðast horft til skerðinga og annarra atriða sem hagsmunasamtök, Öryrkjabandalag Íslands og Þroskahjálp, leggja áherslu á. Það hef ég boðað og unnið verður út frá því. Svar mitt við fyrirspurninni er: Það má ráðgera að 1. janúar verði breytingar þar sem 4 milljörðum verður varið í þá veruna. Hvenær? Já, það eru breytingar í vændum. 1. janúar munum við sjá breytingar.

Virðulegur forseti. Ég þakka félags- og jafnréttismálaráðherra fyrir þetta svar að hluta til vegna þess að ég næ þessu ekki. Ég skil ekki svona málflutning. Að draga úr þessu að hluta - ertu þá að segja að þú sért með aðeins minna samviskubit eða að þingið verði með aðeins minna samviskubit og að það sé allt í lagi að halda áfram aðeins meira að níðast á veiku og slösuðu fólki, að plata það fjárhagslega? Við gerum kröfu um að þetta verði leiðrétt. Til hvers er fólk með séreignarsparnað? Er það ekki til þess að eiga eitthvað til að geta t.d. hjálpað sér í ellinni, ef maður verður fyrir örorku? Eru öryrkjar eina stéttin sem má ekki vera með séreignarsparnað? Er það eina stéttin sem má ekki fá styrki eða neitt vegna þess að þá er allt hirt af henni? Þegar sagt er að það eigi að draga bara pínulítið úr þessu með 4 milljörðum vil ég sjá það strax 1. janúar á næsta ári - og við erum alveg tilbúin til þess, ég er viss um að þingið er tilbúið til þess - að það verði settir í þetta 12 milljarðar eða það sem þarf vegna þess að það er búið að taka af öryrkjum nú þegar 25 milljarða í þessu samhengi. Það er kominn tími til að skila fénu.

Virðulegur forseti. Í gangi er vinna við að endurskoða almannatryggingakerfið þegar kemur að örorkulífeyrisþegum. Þar undir eru m.a. umræður um hvernig draga skuli úr skerðingum og með hvaða hætti. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár, sem nú er í vinnslu þingsins í fjárlaganefnd og ég held að sé ráðgert að ræða við 2. umr. í næstu viku, er tillaga um að 4 nýir milljarðar skuli nýttir til að bæta stöðu þessa hóps. Þeir verða m.a. notaðir til að draga úr skerðingum. Niðurstaða þingsins varðandi fjárlög hlýtur að skýrast síðar í þessum mánuði eða næsta mánuði og fyrir 1. janúar mun félagsmálaráðherra setja reglugerð sem miðar að því að ákveða hvernig þessum fjármunum skuli varið. Í þeirri vinnu verður horft til endurskoðunarvinnu á almannatryggingakerfinu sem stendur yfir, og samtals við Öryrkjabandalag Íslands og Þroskahjálp.

Herra forseti. Það eru rúmir fjórir mánuðir þangað til Bretland gengur formlega úr Evrópusambandinu, 29. mars. Frá þeim tíma og fram til loka árs 2020 er biðtími sem Bretar geta m.a. nýtt til að gera fríverslunarsamninga við önnur lönd. Slíkir fríverslunarsamningar geta þó aldrei tekið gildi fyrr en 1. janúar 2021. Bretland er eitt okkar mikilvægasta viðskiptaland. 10% af heildarvöruútflutningi okkar fara til Bretlands, 15,5% af sjávarafurðum og hlutfallið er í raun enn hærra þegar við förum yfir í þorskinn, tæplega 20%. Þetta eru um 50 milljarðar á ári í vöruútflutning, en þjónustutekjur okkar frá Bretum eru líka gríðarlegar, um 80 milljarðar. Það eru tæplega 12% af útflutningstekjum okkar á þjónustu í heild. Því skiptir okkur gríðarlega miklu máli að okkur takist að tryggja að gerður verði fríverslunarsamningur við Bretland sem tryggi hagsmuni, ekki bara okkar á Bretlandi heldur líka breskra aðila sem eiga viðskipti við okkur á Íslandi. Því vil ég inna hæstv. utanríkisráðherra eftir því hver staðan sé í þeim viðræðum eða þreifingum sem átt hafa sér stað við bresk stjórnvöld, hvaða 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður vísar til hins augljósa, hversu mikilvægt það er fyrir okkur að tryggja framtíðarfyrirkomulag viðskipta og samskipta okkar við Breta. Bretland er okkar næstmikilvægasta viðskiptaland og munar um minna. Hv. þingmaður nefndi margar tölur sem sýna hversu mikilvægt það er að við verðum áfram í ekki síðri samskiptum en við erum í núna. Þá er ég að vísa í viðskiptamálin en það má líka benda á að Bretland er eitt af þeim löndum sem eru með sömu strategísku hagsmuni og við Íslendingar. Því er augljóst að það er mikilvægt fyrir okkur að starfa saman með þeim og öðrum grannríkjum og bandamönnum okkar þegar kemur að öryggis- og varnarmálum, umhverfismálum, norðurslóðamálum og flestum þeim málum sem við störfum saman að á alþjóðavettvangi, ég tala nú ekki um í mannréttindamálum og öðru slíku. Hv. þingmaður nefndi ágætlega hvernig staðan er. Bretar geta ekkert byrjað að semja fyrr en í fyrsta lagi í apríl 2019. En við höfum hins vegar ekki setið auðum höndum og frá því að ég settist í stól utanríkisráðherra og í báðum ríkisstjórnum hafa menn alltaf verið að búa sig undir allar þær sviðsmyndir sem gætu komið upp, hvort sem það verður samningur við ESB um útgöngu, sem við munum geta nýtt okkur með einhverjum hætti, eða án samnings. Þau viðbrögð sem við höfum fengið frá breskum stjórnvöldum hafa verið mjög jákvæð. Það var ánægjulegt að heyra t.d. yfirlýsingu Theresu May sem kom fram á fundi með forsætisráðherra Íslands, Katrínu Jakobsdóttur, fyrir nokkrum dögum. Það er ekkert sem bendir 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágætlega skýr svör. Ég hygg að ég geti talað fyrir munn flestra, ef ekki allra, hér inni þegar ég segi að við munum styðja hann í einu og öllu þegar kemur að því að ganga frá fríverslunarsamningi við Bretland. Ég held að hagsmunir okkar liggi í því. Ég hef sjálfur talað fyrir því að við myndum fríverslunarsvæði hér í Norðurhöfum við Bandaríkin, Kanada, Grænland, Færeyjar, Noreg og Bretland. Ég held að það sé heillandi framtíðarsýn. En tækifærin til að efla samskiptin við Breta þegar þeir hafa gengið úr Evrópusambandinu eru mikil og við eigum að nýta þau. Ég verð fremstur í flokki að styðja ráðherrann í að ná hagstæðum samningi sem er góður fyrir bæði Breta og okkur Íslendinga.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vísaði hér til fleiri ríkja sem er mjög mikilvægt að við eigum áfram góð og náin samskipti við. Það er augljóst þegar núna er meiri áhersla á Norður-Atlantshafið en hefur verið lengi að það kallar á aukið samstarf milli þessara ríkja sem hv. þingmaður vísaði til. Við höfum unnið að því og munum halda því áfram. Hv. þingmaður vísaði líka til sjávarútvegsmálanna. Eins og margar aðrar þjóðir hafa Bretar litið til sjávarútvegskerfis okkar. Þeir eru núna, sem er ótrúlegt, að fá aftur viðskiptafrelsi, núna mega þeir aftur ákveða sína eigin viðskiptasamninga, frelsi sem við auðvitað höfum, og eru sömuleiðis að fá aftur stjórn yfir fiskveiðiauðlind sinni. Þeir hafa haft stjórn á hvorugu innan ESB eins og þær þjóðir sem eru þar inni. Það vekur athygli að íslenski sjávarútvegurinn er eini sjávarútvegurinn innan OECD-ríkjanna sem skilar nettósköttum inn í þjóðarbúið og er 

Herra forseti. Það er ekki seinna vænna að eiga sérstakar umræður í sal Alþingis um öryggis- og varnarmál nú þegar Trident Juncture, umfangsmestu heræfingu undanfarinna ára á vegum Atlantshafsbandalagsins, er nýlokið á Íslandi, í Norður-Atlantshafinu og í Noregi. Það er ekki eingöngu þessi einstaka heræfing sem knýr á um það að við ræðum um öryggis- og varnarmál hér á Alþingi heldur líka þær aðstæður sem hafa verið að þróast í heimsmálunum; versnandi horfur á alþjóðasviðinu í öryggismálum, meira óöryggi í samskiptum stórvelda, hótanir þeirra á milli um beitingu kjarnavopna og sífellt harðnandi samskipti Vesturlanda við Rússa í austri - eitthvað sem minnir óneitanlega á kaldastríðsárin sem ekkert okkar hefði getað séð fyrir að myndu endurbirtast með einum eða öðrum hætti á ný í samskiptum þjóða í okkar heimshluta árið 2018. Við þessar aðstæður þarf skýra sýn. Stefna Íslands í öryggis- og varnarmálum þarf að vera skýr og markviss. Vissulega þarf að laga sig að breyttri stöðu og að breytilegu valdajafnvægi milli valdamestu ríkja heims, sér í lagi vegna landfræðilegrar legu Íslands en ekki síður - og kannski enn frekar - vegna stöðu okkar á alþjóðavettvangi sem sjálfstæðrar þjóðar. Í umræðum hér í þingsal fyrir hálfu ári, í umræðum um utanríkismál í fjármálaáætlun, lýsti ég yfir verulegum áhyggjum mínum af því að í henni væri veruleg bein aukning á fjármunum og mikil hlutfallsaukning á framlagi Íslands innan NATO til að tryggja varnir Íslands næstu fimm árin. Þessi mikla aukning - sem er þreföld miðað við fjármálaáætlun þar á undan og það er ekki lítið - þarfnast mun ítarlegri umræðu á þinginu en verið hefur. Ég vonast eftir því að við getum notað þessa umræðu til þess nú hálfu ári síðar, því að við verðum að ræða það með opnum og hreinskilnum hætti ef staðan er orðin þannig, þegar kemur að hernaðarlegu mikilvægi Íslands í Norður-Atlantshafi, að Atlantshafsbandalagið, í samráði við íslensk stjórnvöld, telji brýnt að auka fjármuni verulega til að tryggja varnir Íslands. Það þarf að ræða það opinskátt og hreinskilnislega á opinberum vettvangi að við séum nú árið 2018 að styðja við tímabundna viðveru erlends herliðs á Íslandi, líkt og kemur fram í sameiginlegri yfirlýsingu Íslands og Bandaríkjanna frá árinu 2016 - og þessi mikla aukning fjármuna gefur skýrt til kynna áframhald á þeirri viðveru. Sömuleiðis þurfum við að geta rætt birtingarmyndir þessa á borð við nýja stjórnstöð hernaðaraðgerða NATO sem sett var á fót í Norfolk í Bandaríkjunum í sumar vegna endurskipulagningar herstjórnarkerfis Atlantshafsbandalagsins, vegna breyttra aðstæðna, og aukið samráð íslenskra stjórnvalda við flotastjórn Atlantshafsbandalagsins. Við hljótum að vera sammála um að allar þessar breytingar, sem verða í ljósi stigvaxandi hernaðarlegs mikilvægis Norður-Atlantshafsins, og þar með Íslands að mati NATO sjálfs, þarf að ræða á þinglegum vettvangi. Herra forseti. Ísland er með þjóðaröryggisstefnu sem samþykkt var í nóvember árið 2015. Nú fyrir nokkrum dögum var gefin út fyrsta áfangaskýrslan um framkvæmd hennar. Undanfari stefnunnar var skýrsla um áhættumat um Ísland. Þegar þjóðaröryggisstefna Íslands var lögð fyrir Alþingi og loks samþykkt í nóvember 2016 hafði verið lagt nýtt áhættumat á hernaðarógn í öryggisumhverfi Evrópu. Það mat leiddi í ljós að hætta á hernaðarógn á norðurslóðum var talin takmörkuð. En miðað við aukið umfang öryggis- og hernaðarviðveru á Íslandi og aukna fjármuni í þann málaflokk, er þá ekki komið að því að leggja nýtt áhættumat fram um hernaðarógn sem kann eða kann ekki að steðja að okkur? Ég legg til að það áhættumat verði ekki kynnt í lokuðum leyniherbergjum sérvalins þjóðaröryggisráðs heldur verði rætt á opinberum vettvangi. Herra forseti. Í 1. gr. þjóðaröryggisstefnu Íslands er kveðið skýrt á um að tryggja beri víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlega lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi. Þetta er mjög falleg setning. En hvernig hefur okkur gengið að uppfylla þessi fallegu og góðu fyrirheit? Hvernig í ósköpunum getum við uppfyllt 1. gr. þjóðaröryggisstefnu okkar á sama tíma og við greiðum atkvæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, í júlí sl., gegn nýjum sáttmála um bann við kjarnorkuvopnum? Þá greiddu 122 ríki atkvæði með sáttmálanum og var hann samþykktur, sem betur fer, en Ísland greiddi atkvæði gegn sáttmálanum. Er það kannski hárrétt hjá Beatrice Finn, framkvæmdastýru ICAN, sem fékk friðarverðlaun Nóbels á síðasta ári, þegar hún sagði í viðtali fyrir nokkrum dögum að sem meðlimur NATO sé Ísland hluti kerfisins sem viðheldur kjarnavopnum? Að Ísland sé í hópi ríkja sem séu þögul eða meðsek í þessu máli og leyfi ástandinu sem viðheldur kjarnavopnum að viðgangast í sínu nafni? Getur það virkilega verið að Ísland sé ekki að uppfylla 1. gr.  Ég tek alla vega undir með framkvæmdastjóra ICAN sem segir að Ísland þurfi að taka afstöðu. Vilja íslensk stjórnvöld vinna að heimi án kjarnorkuvopna eða vera meðsek í þessu nýja vígbúnaðarkapphlaupi?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að kalla eftir þessari umræðu. Þjóðaröryggisstefnan sem samþykkt var hér á Alþingi er leiðarljós okkar í öryggis- og varnarmálum. Hún felur jafnframt í sér virka utanríkisstefnu, varnarstefnu og almannaöryggi og nær því heildstætt yfir öryggis- og varnarmál. Ég hvet alla þingmenn til að kynna sér nýútkomna skýrslu þjóðaröryggisráðs um framkvæmd stefnunnar. Hornsteinar varna landsins eru samkvæmt stefnunni varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951 og aðild að Atlantshafsbandalaginu. Þá hefur samstarf Norðurlandanna í öryggis- og varnarmálum farið vaxandi og samráð við nágrannalöndin hefur aukist. Ísland hefur ekki herafla og tekur því þátt í öllu varnarsamstarfi við bandalags- og samstarfsríki á borgaralegum grunni. Versnandi horfur í öryggismálum á alþjóðavísu og breytt öryggisumhverfi í Evrópu hafa kallað á aukin umsvif Bandaríkjahers og annarra bandalagsríkja á norðanverðu Atlantshafi. Varnaræfingin Trident Juncture ber þess glöggt vitni að bandalagsríki okkar, og raunar Norðurlönd utan bandalagsins, telja ærna ástæðu til að tryggja betur öryggi á Norður-Atlantshafi enda eru opnar siglingaleiðir forsenda liðsflutninga og varna ef veita þarf aðstoð í Evrópu. Ísland hefur auk þess beitt sér fyrir afvopnun og vopnatakmörkunum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og innan þeirra samninga sem Ísland er aðili að. Dæmi um slíkt er sameiginleg formennska okkar með Írum sl. ár vegna framkvæmda samnings um eftirlitskerfi með flugskeytatækni. Við vinnum náið með öðrum Norðurlandaþjóðum og erum meðal þeirra ríkja innan Atlantshafsbandalagsins sem leggja hvað mesta áherslu á afvopnun. Nýafstaðin ráðstefna Atlantshafsbandalagsins með samstarfsríkjum hér í Reykjavík 29.–30. október endurspeglar þessar áherslur. Auk hefðbundinna varna og afvopnunar hefur verið lögð áhersla á að byggja upp þekkingu og varnir gegn hryðjuverkum, skipulagðri glæpastarfsemi og netógnun. Utanríkisráðuneytið kemur að þessari vinnu sem byggir á samstarfi ráðuneyta, stofnana og einkaaðila, svo og alþjóðlegu samstarfi. Aukin umsvif á Norður-Atlantshafi og uppbygging viðbragðsgetu vegna annarra ógna er afleiðing af breyttu öryggisumhverfi. Því er það grunnstef í þjóðaröryggisstefnunni að hlúa að víðtækum öryggishagsmunum í alþjóðasamstarfi sem byggjast á nánum tengslum friðar, öryggis og þróunar, virðingu fyrir mannréttindum og alþjóðalögum og friðsamlegri lausn deilumála. Ég segi stundum að virðing fyrir alþjóðalögum sé okkar sverð og skjöldur. Í skjóli þeirra höfum við unnið okkar stærstu sigra sem þjóð. Gróf brot á alþjóðalögum eru því vægast sagt áhyggjuefni sem við höfum gagnrýnt í hvívetna. Sem dæmi má nefna brot á mannúðarlögum í Sýrlandi, beitingu efnavopna þar og á Bretlandseyjum og hertöku og ólögmæta innlimun Rússlands á Krímskaga sem við höfum fordæmt og mætt með samstöðuaðgerðum af ýmsum toga. Þá beitum við okkur gegn refsileysi og styðjum dyggilega störf alþjóðlega sakamáladómstólsins. Við tölum ávallt fyrir friðsamlegum lausnum deilumála, hvort heldur sem er í Sýrlandi, Jemen, Vestur-Sahara eða Palestínu. Það gerði ég t.d. í ræðu minni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna fyrr í haust. Rödd Íslands skiptir máli og getur haft áhrif ef rétt er með farið. Þetta höfum við séð skýrt í störfum okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna þar sem við eigum sæti nú. Áþreifanlegasta dæmið er ef til vill það að mannréttindasamtök segja að málflutningur okkar um Filippseyjar hafi haft greinileg áhrif til bóta þótt þar sé enn verk að vinna. Í fyrstu lotu okkar fyrr í haust höfum við komið afstöðu okkar á framfæri í brýnum málum á borð við stríðið í Jemen, ofsóknir gegn Róhingjum í Mjanmar, ástandið í Sýrlandi, Venesúela, Sádi-Arabíu og Íran, auk réttinda hinsegin fólks, jafnréttis kynjanna og réttindum aldraðra. Á næstu dögum mun ég leggja fram þriðju landsáætlun Íslands um framkvæmd ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um konur, frið og öryggi. Við leggjum þar mikla áherslu á aukna og þýðingarmeiri þátttöku kvenna í friðarferlum, m.a. í gegnum Jafnréttisháskóla Sameinuðu þjóðanna hér á Íslandi. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að auka framlag Íslands til þróunarsamvinnu og mannúðarmála jafnt og þétt næstu ár. Í drögum að nýrri þróunarsamvinnustefnu sem nú eru á þingmálaskrá er lögð sérstök áhersla á uppbyggingu félagslegra innviða og störf í þágu friðar og jafnframt fá mannréttindi og jafnréttismál enn meira vægi. Á alþjóðavettvangi vinnum við ötullega að því að efla sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda sem eru ein forsenda sjálfbærrar þróunar og friðar. Þá er rétt að nefna að íslensk stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfulla áætlun um kolefnishlutleysi, sem er okkar stærsta framlag í baráttu gegn loftslagsbreytingum. 
             Framlög til varnarmála samkvæmt fjárlögum hafa aukist umtalsvert í samræmi við breytt öryggisumhverfi. Okkar framlag er ávallt borgaralegt, eðli máls samkvæmt, en við sem frjáls og fullvalda þjóð í 

Herra forseti. Við getum fullyrt að frá því að fyrsta styrjöldin var háð hefur mannskepnan sýnt fádæma hugkvæmni þegar kemur að því að framleiða drápstæki. Og nú er svo komið að við getum auðveldlega stefnt öllu lífi í hættu með beitingu þeirra. Eftir að okkur varð þetta ljóst, t.d. við árásirnar á Nagasaki og Hírósíma, hefur stór hluti af öryggis- og varnarmálum farið í að viðhalda einhvers konar ógnarjafnvægi. Við höfum ekki lagt næga áherslu á aðrar fyrirbyggjandi aðgerðir. Annar vágestur hefur raunar læðst aftan að okkur á meðan við höfum verið upptekin við þetta, nefnilega loftslagsváin. Við stöndum frammi fyrir þremur samtvinnuðum áskorunum: fátækt, ófriði og hlýnun jarðar. Engin þeirra verður sigruð nema allar þrjár verði það í einu. Til þess er engin önnur leið en víðtæk alþjóðleg samvinna. Það verður hvorki gert með því að reisa múra né sperra brjóstkassann og sýna meintum andstæðingum tennurnar. Þetta er sérstaklega mikilvægt að hafa í huga, nú þegar öfl, jafnvel stjórnvöld í okkar heimshluta, sjá sér enn hag í að sundra og draga í dilka og telja sig best borin með einangrunarstefnu. Við verðum að taka mjög skýra afstöðu gegn því. Gæðum jarðarinnar er einfaldlega skipt allt of ójafnt. Á meðan helmingur allra barna býr við örbirgð og margir fá hvorki menntun né aðgang að hreinu vatni, á meðan fólki er mismunað eftir litarhætti, kyni eða kynhneigð, eigum við einfaldlega mjög langt í land. Við Íslendingar eigum því að leggja áfram höfuðáherslu á mál eins og sjálfbæra nýtingu, afvopnun, friðarferli, mannréttindi, kvenfrelsi, baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt og tryggja efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Herra forseti. Það er engin önnur leið og við, ríkustu þjóðirnar, berum mjög mikla ábyrgð.

Herra forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Hún er mjög mikilvæg í mikilvægum málaflokki og ég vil sérstaklega þakka málshefjanda, hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur. Þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland var samþykkt á Alþingi 13. apríl 2016 í formi þingsályktunar og er það í fyrsta sinn frá lýðveldisstofnun sem Alþingi samþykkir þjóðaröryggisstefnu. Í raun má spyrja sig hvers vegna slík stefnumótunarvinna hafi ekki verið sett á laggirnar löngu fyrr. Það má segja að umræðan hafi snúist um veru varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og hvort þar væru orrustuþotur á meðan stefnumótun í öryggismálum sat á hakanum. Skilgreiningin á því hvað telst til öryggismála hefur verið að breytast mjög og náð til fleiri þátta en áður. Það hvílir rík skylda á stjórnvöldum að skilgreina vel mögulegar ógnir svo bregðast megi við þeim með viðeigandi og skipulögðum úrræðum. Ein af þeim ógnum sem að okkur steðja og hefur vaxið mjög á allra síðustu árum eru falskar fréttir á netinu, falskar fréttir er beinast að sérstökum ríkjum eða hagsmunum ríkja. Þessi sérstaka ógn er ekki nefnd í þjóðaröryggisstefnunni. Brýnt er að bæta úr því að mínu mati við endurskoðun stefnunnar sem á að fara fram eftir rúm tvö ár. Ég ræddi þessa nýju ógn hér á síðasta þingi við hæstv. utanríkisráðherra. Fréttir þessar eru af margvíslegum toga og eiga það gjarnan sameiginlegt að tilgangur þeirra er að hafa neikvæð áhrif á hagsmuni, innlenda sem erlenda, þess ríkis er þær beinast að. Þær geta varðað viðskiptahagsmuni, kosningar og ímynd ríkis út á við, svo fátt eitt sé nefnt. Á Norðurlöndunum hafa stjórnvöld markvisst unnið gegn áhrifum slíkra frétta með því að setja á laggirnar sérstök teymi sem hafa það hlutverk að finna slíkar fréttir, einkum á samskiptamiðlunum og bregðast við þeim. Að berjast gegn fölskum fréttum er þjóðaröryggismál og mikilvægt mál í hagsmunagæslu 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu. Allt frá stofnun Atlantshafsbandalagsins árið 1949 hefur Ísland verið aðildarríki. Aðildin ásamt varnarsamningnum við Bandaríkin hefur því verið hornsteinn íslenskra öryggis- og varnarmála allan þennan tíma. Samstarf við okkar nánustu bandalags- og vinaríki hefur gert það að verkum að uppbygging varnargetu landsins hefur ekki orðið Íslandi ofviða. Sem aðildarþjóð getum við þó ekki verið eingöngu í hlutverki þiggjandans heldur ber okkur að taka þátt í víðtæku samstarfi sem fram fer á vettvangi bandalagsins og leggja okkar af mörkum með ýmsu móti. Við tökum, íslenska þjóðin, vissulega þátt í starfi NATO á grundvelli herleysis með þátttöku í pólitísku starfi, með rekstri varnarmannvirkja bandalagsins á Íslandi, með fjármögnun og með því að senda borgaralega sérfræðinga til starfa á vegum bandalagsins. Það að við skyldum samþykkja þjóðaröryggisstefnu árið 2016 var mjög mikilvægt skref því að hún hefur verið leiðarljós í samstarfi Íslands á sviði öryggis- og varnarmála og aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna frá 1951, eins og ég kom að áðan. Við þurfum náttúrlega afmarka okkur. Við erum lítil þjóð í stóra samhenginu og á þingmannasamkomu aðildarþjóðanna, NATO-þinginu, hafa áherslur okkar verið á konur, frið og öryggi, það hafa verið áherslumálin hjá okkur í öllum málflutningi á því þingi, þó að ég sitji ekki þar núna. Það er horft til okkar sem þjóðar í jafnréttis- og umhverfismálum og þar tel ég að við ættum að vera leiðandi og ég vona að það gangi eftir hjá ágætum ráðherra.

Herra forseti. Þegar við metum ógnir þarf að huga að tvennu: Hversu líklegt er að ógnin raungerist og hversu miklum skaða veldur það ef hún raungerist. Það er eins með tilvistarógnina sem getur ekki gerst og skaðlausu ógnina sem gerist örugglega, að engra viðbragða er þörf gagnvart þeim. Hér hafa verið nefndar nokkrar ógnir sem eru misalvarlegar og mislíklegar. Þar má helst nefna rafrænar árásir á Ísland sem eru ekki bara mjög líklegar heldur hafa gerst nú þegar. Þær eru misalvarlegar, flestar sem betur fer ekki mjög alvarlegar í þjóðaröryggislegu tilliti. En efri mörkin eru talsvert mikil. Ég held að þetta sé ein stærsta þjóðaröryggisógnin okkar og ekkert magn bjórþyrstra dáta mun bjarga okkur frá slíkri vá. Eldflaugaárásir eru til samanburðar alveg gríðarlega ólíklegar. Áherslan á slíkar ógnir er í besta falli tímasóun, enda eru varnir okkar í augnablikinu í fullkomnu samræmi við líkurnar á því að þær ógnir raungerist. Reiði NATO er öflugur skjöldur fyrir okkur. Svo eru það loftslagsbreytingar sem eru kannski ekki bein þjóðaröryggisógn í hefðbundnum skilningi en geta leitt af sér og munu líklega leiða af sér verulegar þjóðaröryggisógnir. Það er mikilvægt að skilja að loftslagsbreytingar eru ekki bara afleiðing yfirstandandi og viðstöðulausrar árásar mannkynsins á sína eigin plánetu, sem mun geta leitt af sér dauða og þjáningar hundraða milljóna manna, heldur eru þær jafnframt stærsta ógnin við borgaraleg réttindi fólks sem við vitum af í augnablikinu. Höfum í huga að ef borgir á borð við Dacca, Miami, Rotterdam, Dúbaí og Manila fara á sjóinn mun heimurinn horfa upp á flóttamannavanda af stærðargráðu sem verður varla skilin. Áhrifin á hagkerfi heimsins yrðu veruleg, áhrifin á lífsgæði okkar yrðu veruleg, áhrifin og þunginn á réttarkerfi, velferðarkerfi, borgaraleg kerfi alls konar yrðu gríðarleg en áhrifin á þjóðaröryggi okkar eru enn sem komið er frekar óljós. Það þarf að ráða bót á þessu því að meðalhækkun á yfirborði sjávar er áætluð 1,2 m á komandi áratugum.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur, þessa mikilvægu umræðu um öryggis- og varnarmál og þakka ráðherra efnismikla og hnitmiðaða ræðu. Ég er ánægður með að fá hér tækifæri sem formaður þingflokks Flokks fólksins til að undirstrika skýra stefnu flokksins í utanríkismálum. Í ályktun sem samþykkt var á landsþingi flokksins í september sl. segir m.a., með leyfi forseta: „Flokkur fólksins styður helstu hornsteina íslenskrar utanríkisstefnu sem eru aðild að Sameinuðu þjóðunum, virk þátttaka í norrænu samstarfi og aðild Íslands að NATO.“ Ég vil leggja áherslu á að með aðildinni að NATO getum við áfram stuðlað að öryggi í Evrópu líkt og bandalaginu hefur tekist í tæp 70 ár. Í þessu sambandi fagna ég nýlegri æfingu NATO á norðurslóðum en áratugir eru liðnir frá því að slík æfing fór síðast fram Þá er rétt að athuga að NATO, og einungis NATO, tryggir ómetanlega þátttöku Bandaríkjanna í öryggismálum Evrópu. Eining, árvekni og afl NATO tryggir öryggi í Evrópu eins og nauðsynlegt er, m.a. í kjölfar íhlutunar Rússa í Úkraínu og versnandi samskipta á alþjóðavísu sem eru áhyggjuefni þótt við Íslendingar höfum margvíslega góða reynslu af gagnkvæmum samskiptum við Rússland og forvera þess. Einkum og sér í lagi ætti okkur í þessu samhengi að vera annt um öryggi vina okkar og bandamanna í Eystrasaltsríkjunum sem reiða sig á NATO og Bandaríkin til að tryggja öryggi sitt við óvissar aðstæður.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur, málshefjanda, fyrir að vekja athygli á þessu umræðuefni, öryggis- og varnarmálum. Ég ætla aðeins að beina sjónum að því máli í þrengri skilningi, ekki víðari skilningi. Um leið vil ég líka þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir, að mínu mati, ágætissvör. Ég vil hins vegar taka undir með hv. málshefjanda varðandi það að við þurfum að ræða þessi mál oftar, þingheimur, og þá þvert á alla flokka og nýta hvert tækifæri til þess. Ég styð eindregið það sem kemur fram í þingsályktuninni um þjóðaröryggi frá 2016, þau leiðarljós sem þar eru. Ég dreg það fram að ekki eiga allir flokkar aðild að þjóðaröryggisráði og vil ég mótmæla því sérstaklega. Það er mikilvægt að öll lýðræðislega kjörin öfl hafi aðgang að því og sitji í þjóðaröryggisráði í dag. Þannig er það ekki. Ég vil hvetja hæstv. ráðamenn til að beita sér fyrir breytingum í þá veru, ekki síst til að auka samstöðu og skilning meðal allra kjörinna fulltrúa hér á þingi hvað þetta varðar. Þetta er risamál og við þurfum að huga betur að því. Ég er óþreytandi að draga fram að hvert það skref sem við Íslendingar höfum stigið í alþjóðamálum, í alþjóðasamstarfi - hvort sem er í gegnum NATO, EES-samninginn, Sameinuðu þjóðirnar, EFTA-samstarfið - hefur verið tekið til að styrkja fullveldi landsins. Það hefur eflt okkur. Hitt er síðan annað mál hvernig við ætlum að vera sem þátttakendur. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að við séum raunsæ, að við áttum okkur á því að að friður okkar og frelsi er ekki ókeypis af því að einhver annar er að passa okkur. Við verðum líka að axla ábyrgð. Hið opinbera verður að ábyrgjast öryggi þjóðarinnar og það verður gert í fullu samstarfi og í fullri þátttöku okkar Íslendinga á alþjóðavísu, hvort sem er í gegnum NATO eða aðrar mikilvægar stofnanir.

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim sem hafa talað um að mikilvægt sé að við ræðum um öryggis- og varnarmálin sem og þjóðaröryggisstefnu hér í þessum þingsal. Mér hefur oft þótt slík umræða hverfast um of um veruna í NATO og varnarsamninginn við Bandaríkin. Þess vegna er ég mjög ánægð með að heyra þá tóna sem heyrast í þessari umræðu þar sem aðrar - jafnvel stærri, að því er ég álít - ógnir sem að okkur steðja eru nefndar á nafn. Þær eru raunar nefndar í þjóðaröryggisstefnu okkar en það eru allt atriði sem geta tengst loftslagsbreytingunum, svo sem hættan sem fylgir ýmiss konar náttúrufarsbreytingum eða náttúruvá og matvælaöryggi, sem getur verið stefnt í hættu með loftslagsbreytingum. Hér hefur netöryggið einnig verið nefnt og það getur skipt okkar innra samfélag mjög miklu máli. Mér finnst gott að umræðan komi inn á þessa þætti. Ég hef líka áhyggjur af því hvernig þessum málum er fyrir komið í alþjóðlegu samhengi þar sem þetta er það sem ég tel að heimurinn ætti að vera að fást við. Umræðan er því miður oft í hinum hefðbundnu áherslum á hernaðarmál. Þar held ég að full ástæða sé til að hafa áhyggjur af stigmögnun í orðræðu. Eitt af því síðasta sem í því hefur gerst eru auðvitað yfirlýsingar frá Bandaríkjastjórn  
             Mig langar að minna á að við þurfum á alþjóðavettvangi að tala fyrir friði og afvopnun og standa vörð um þá afvopnunarsáttmála sem gerðir hafa verið.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur og hæstv. utanríkisráðherra, Guðlaugi Þór Þórðarsyni, fyrir þessa mikilvægu umræðu hér í þingsal. Það er alveg augljóst að þörf er á dýpri umfjöllun um utanríkis-, öryggis- og varnarmál. Bæði þurfa þau að fá meira rými í þjóðfélagsumræðunni en einnig hér á Alþingi. Við erum sífellt minnt á það hversu mikilvægt það er að þekking og skilningur á öryggis- og varnarmálum sé til staðar hér á landi. Það á við um stjórnsýsluna, pólitíkina, fræðasamfélagið og líka almenna umræðu. Staðan í alþjóðamálum er oft og tíðum flókin og það eru ýmis mál sem skipta okkur meira máli en áður. Fyrir því geta verið ýmsar ástæður sem við sjáum ekki alltaf fyrir. Breytt öryggisumhverfi heimsins felur í sér að setja þarf öryggis- og varnarmál í forgang; starf þjóðaröryggisráðs, samstarf Norðurlandanna, aukin framlög í málaflokkinn og fleira kemur þar inn. NATO hefur auðvitað m.a. brugðist við breyttum aðstæðum í heiminum með því að beina athygli sinni og sjónum í vaxandi mæli til okkar heimshluta. Við höfum einnig aukið framlög okkar til varnarmála og þurfum að halda áfram á þeirri braut og leggja áherslu á aukna þátttöku í borgaralegum verkefnum innan Atlantshafsbandalagsins en fjárlögin bera það með sér í samræmi við þjóðaröryggisstefnu Íslands. Samstaða um þessi mál er lykilatriði. Virk þátttaka okkar í öryggismálum, líkt og annarra landa Evrópu, er mikilvæg og þar getum við lagt mikið til málanna. Virðulegi forseti. Virðing fyrir alþjóðalögum og virkt alþjóðasamstarf er einnig mikilvægur þáttur í utanríkisstefnu Íslands. Við höfum lagt áherslu á að Ísland sé málsvari virðingar fyrir alþjóðalögum og að mannréttindi séu virt. Við höfum verið ófeimin við að láta í okkur heyra eins og hæstv. utanríkisráðherra kom inn á áðan. Að sama skapi höfum við látið til okkar taka í jafnréttismálum. Það er ánægjulegt að sjá að um það ríkir pólitísk samstaða allra flokka hér á Alþingi að Ísland sé í fararbroddi þegar kemur að jafnréttismálum, ekki bara hér á landi heldur út um allan heim. Það er ekki síður mikilvægur þáttur í utanríkisstefnu Íslands. Eitt vil ég þó nefna í lokin: Ísland á með sama hætti að vera öflugur málsvari frjálsra viðskipta í heiminum. 

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég mun nýta minn stutta tíma til að ræða netöryggi. Einn af áherslupunktum þjóðaröryggisstefnu Íslands er að stuðla að auknu netöryggi með áframhaldandi uppbyggingu á eigin getu og í samstarfi við önnur ríki. Við Íslendingar þurfum nauðsynlega að efla samstarf við háskóla í nágrannaríkjunum sem mennta sérfræðinga á þessu sviði og gera háskólum okkar kleift að mennta sérfræðinga til að kenna, ráðleggja og sinna samstarfi fyrir okkar hönd, við önnur lönd um netöryggi. Við búum að samstarfi við NATO í þessum efnum og samstarf við Norðurlönd hefur einnig verið gott og mun eflast enn frekar eftir nýlega samþykkt á þingi Norðurlandaráðs á dögunum. En til að taka þátt í frekara samstarfi og víðar hefur okkur skort sérmenntað fólk. Netvæðing hefur hrundið af stað samfélagsbreytingum og gjörbreytt skilyrðum, þörfum og aðstæðum einstaklinga og samfélagsins alls, fyrirtækja, stofnana, vinnumarkaðar, menntakerfis og félagasamtaka. Stafræn tækniþróun hefur áhrif á hagvöxt og sjálfbærni, velferð og jöfnuð, öryggi og lýðræði. Netárásir geta lamað heilu samfélögin og afleiðingarnar geta verið bæði beinar og óbeinar í gegnum falsfréttir. Almenningur veit að netnotkun fylgja hættur en ekki alltaf hvar þær leynast og hvað sé til ráða. Vitundarvakning um það þarf að eiga sér stað og samkvæmt nýútkominni skýrslu þjóðaröryggisráðs, er stefnt að því að auka samvinnu um upplýsingamiðlun og vitundarvakningu á þessu sviði, á vettvangi netöryggisráðs með ýmsum hagsmunaaðilum og það er vel. Netárásir eru hernaður á friðartímum. Vegið er úr launsátri og árásirnar geta verið hvaðan sem er í heiminum. Netið er alþjóðlegt og því skiptir alþjóðlegt samstarf miklu máli. Þar þurfum við Íslendingar að vera virkari þátttakendur.

Hæstv. forseti. Það er nokkuð sérstakt að taka þátt í umræðum um öryggismál við utanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins sem situr í embætti á grundvelli samkomulags um ríkisstjórnarþátttöku þar sem orðið NATO er ekki að finna. Það er ekki nefnt í stjórnarsáttmálanum. Ég hygg að við verðum að spyrja ráðherra hvort hann hafi ekki orðið fyrir kárínum út af því í alþjóðlegu samstarfi að orðið NATO skuli ekki vera í þessum stjórnarsáttmála. En eftir 2006 varð hér nokkurt tómarúm í öryggismálum sem menn hafa keppst um að fylla með því að kafbátaumferð í nágrenni við landið hefur stóraukist. Við því hefur verið brugðist, sem betur fer, með aukinni loftrýmisgæslu og með því að hér séu að staðaldri kafbátaleitarvélar af nýjustu gæðum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þessi umsvif kalli ekki á meiri öryggisgæslu. Nú er vitað að óvíða í heiminum er betra að þjálfa þyrluflugmenn en hér á Íslandi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki standi til að koma hér upp að nýju þyrlusveit, sem væri til að auka öryggi þeirra sem eiga ferð um og í kringum landið og væri auk þess til þess fallin að aðstoða okkar samverkamenn - sem ég vona að séu samverkamenn þó þeir séu ekki nefndir í stjórnarsáttmálanum - við að þjálfa upp þyrluflugmenn. Þetta væri nú gott að fá að heyra, vegna þess að hér er visst tómarúm eftir að bandaríski herinn yfirgaf Miðnesheiði árið 2006.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur, umræðuna og ekki síður málefnið, samhengi málsins hér, og hæstv. ráðherra Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir hans innlegg. Eins og mál hafa þróast hér - mjög hratt í seinni tíð, vil ég segja og öryggisumhverfi breytt - er óhjákvæmilegt, og það lýsir sér vel í umræðu hér, að nálgast öryggismál og varnir á breiðum grundvelli. Áskoranirnar eru margslungnar. Það er einkum þetta tvennt sem ég vil draga fram hér, virðulegi forseti, í umræðunni, þ.e. þessa breiðu nálgun og samstarf við önnur ríki, áhersluna á þann þátt, og framlög og þróun fjárveitinga til málaflokksins. Það var áberandi í vinnu þingmannanefndarinnar að undirbúningi þjóðaröryggisstefnu, og hv. utanríkismálanefndar í umfjöllun um þingsályktunartillögu stefnunnar, að nálgast öryggis- og varnarmál á breiðum grundvelli á viðsjárverðum tímum eins og þar segir. Það birtist mjög skýrt í þeim breytingartillögum sem hv. utanríkismálanefnd lagði fram við lokatillögu málsins, að taka mið af ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum; að stefna stjórnvalda taki mið af öðrum ógnum, svo sem hryðjuverkum, skipulagðri glæpastarfsemi og ógnum við fjármála- og efnahagsöryggi; og í lokalið tillögunnar að framfylgd þjóðaröryggisstefnunnar endurspegli þá breiðu sýn á þjóðaröryggi sem birtist í stefnunni. Virðulegi forseti. Ég álít að við höfum verið sjálfum okkur samkvæm. Ef við skoðum málaflokkinn um samstarf um öryggis- og varnarmál, um að tryggja öryggi og varnir Íslands með virku samstarfi við önnur ríki, þá höfum við aukið fjárveitingar til málaflokksins um 60% á tveimur árum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir að taka þetta mál hér upp, það skiptir okkur miklu máli. Umræðan um öryggis- og varnarmál á Íslandi er samofin staðsetningu landsins hér úti í miðju Atlantshafi. Í kalda stríðinu var þetta svo augljóst, en eftir að þeirri togstreitu lauk minnkaði mikilvægi landsins í valdatafli stórveldanna. Nú er annað upp á teningnum. Augu manna beinast æ meir til norðurslóða eftir að siglingaleiðir tóku að opnast á pólsvæðinu og er fyrirsjáanlegt að siglingar og önnur umsvif muni stóraukast á svæðinu í náinni framtíð. Þau auknu umsvif kalla á að við Íslendingar höldum vöku okkar. Ógnirnar eru margar, ekki bara hernaðarlegar, vegna breytinga í alþjóðamálum sem við höfum öll orðið vör við, heldur ekki síður frá sjónarhóli umhverfismála og út frá öryggissjónarmiðum. Þar getum við ekki setið hjá, einfaldlega vegna þess að umhverfisslys í grennd við landið getur orðið okkur ansi dýrkeypt. Bæði verðum við að taka þátt í alþjóðlegri samvinnu með þjóðum á svæðinu og leggja þar til okkar sjónarmið sem hljóta að vega þungt - við erum hér úti í miðju Atlantshafi, höfum að miklu leyti byggt afkomu okkar á afurðum sjávar og höfum tekist á við Ægi um aldir. Einnig verðum við að vera þátttakendur í öryggismálum á svæðinu í kringum landið því að siglingar munu vafalítið stóraukast fram hjá landinu og við verðum að vera í stakk búin til að geta brugðist við ef vá ber að dyrum. Hér á einnig við að nauðsynlegt er að efla Landhelgisgæsluna af tækjum, skipum og búnaði en einnig lögregluna, ekki síst landamæragæsluna, sem við megum ekki vanrækja. Hún er auðveld hér að því leyti að langflestir, eða 19 af hverjum 20, sem heimsækja landið koma inn á einum og sama staðnum, þ.e. í Keflavík.

Herra forseti. Eins og ég nefndi áðan er áætlað að meðalhækkun sjávar á næstu áratugum geti numið 1,2 m. Það er að því gefnu að við náum að stöðva losun gróðurhúsalofttegunda hér um bil strax og einnig að vesturhluti suðurskautslandsins renni ekki af stað út í sjó. Þá yrði talan mun hærri. Ég hef ekki beinar áhyggjur af því að borgir á Íslandi fari í kaf en það mun geta leitt af sér vonda hluti ef þetta raungerist. Aukin harka milli Bandaríkjanna og Rússa og annarra leikenda í heiminum um þessar mundir, í samspili við þessa loftslagsvá, er hættuleg. Hættan er sú að með því að gefast upp á þessum samningum sem hafa verið nefndir fari af stað höfrungahlaup á borð við það sem við sáum á kaldastríðstímanum, þegar lönd heims vopnuðust opinberlega og reyndu að ná að verða ofan á í nýju ógnarjafnvægi. Þetta nýja ógnarjafnvægi má ekki verða til. Til að sporna við því verður jöfnum höndum að gera kröfur til okkar bandamanna og til annarra um að koma að borðinu og greiða úr deilumálum í því skyni að stöðva þetta strax. Því þætti mér eðlilegt að Ísland, sem lítið friðsælt land, bjóði upp á alþjóðlega friðarráðstefnu sem allra fyrst, þar sem áhersla yrði lögð á þátttöku allra kjarnorkuveldanna. Markmiðið væri að ganga burt með samning sem snýr að því að einhverjum hluta sameiginlegra fjármuna heimsins til varnarmála verði varið í að verjast loftslagsbreytingum en ekki í að smíða fleiri vopn, eða að skýr rammi verði búinn til um hversu mikil vopnavæðing sé heimil. Það er ekki oft sem mannkyninu gefst tækifæri til að sameinast gegn einum sameiginlegum óvini en loftslagsvána má líta á sem öryggisógn við allar þjóðir.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir að vera frumkvöðull að þessari umræðu, sem er mikilvæg. Hún er mikilvæg og hún er margslungin. Það er hægt að horfa á þessi mál frá margvíslegum sjónarhóli. Mig langar helst að gera það að umtalsefni að við stöndum frammi fyrir því að breytingar virðast vera í alþjóðakerfinu. Það virðist vera þannig að öfl sem fara fram undir merkjum þjóðernishyggju, einangrunarhyggju og einfaldrar heimsmyndar sæki í sig veðrið. Það er ekki gott fyrir lítið ríki, háð alþjóðaviðskiptum og reglu og festu í alþjóðasamskiptum. Við eigum alls staðar þar sem við getum að leggja þau lóð á vogarskálarnar að við reynum að gera það sem hægt er til að efla samskipti sem byggjast á gagnkvæmri virðingu og frjálslyndi en tala sterkt gegn öflum sem ég nefndi hér að framan á öllum vettvangi. Þessi öfl stækka vestanhafs og þau stækka austanhafs. Þau stækka líka í samstarfi sem við tökum virkan þátt í. Það er alveg óhætt að nefna að innan NATO eru þjóðir þar sem þróunin er að þessu leyti óhagfelld okkar almennu sýn, held ég, á heiminn og öryggi í heiminum. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir sérstaklega góða umræðu og þá sér í lagi áherslur þingmanna á loftslagsmál og breytta skilgreiningu á öryggishugtakinu. Sumum þykir ég vera að þrengja öryggishugtakið þegar ég segi: Ísland á ekki að hafa her, hvorki innlendan né erlendan, og á að standa utan hernaðarbandalaga og hafna vígvæðingu. En þetta hefur verið stefna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs frá stofnun og þetta hefur verið stefna vinstrimanna og friðarsinna í tæp 70 ár og verður að koma skýrt fram í gjörðum ríkisstjórnarinnar í utanríkismálum og alþjóðamálum. Það getum við til að mynda gert sem herlaus þjóð sem beitir sér ávallt með virkum hætti á alþjóðavettvangi fyrir friðarumleitunum og beitir sér skýrt gegn stríðsátökum og fyrir friði. Við eigum að sýna að við virðum vopnaviðskiptasamning Sameinuðu þjóðanna og alþjóðleg mannúðarlög og með því að greiða atkvæði með sáttmálum um bann við kjarnorkuvopnum. Við getum lagt mikilvæg lóð á vogarskálar friðar og jöfnuðar og við eigum að gera það með það í huga að Ísland er ekki eyland. Við eigum að leggja okkar af mörkum á alþjóðavettvangi þegar kemur að því að útrýma ójöfnuði, tala fyrir samvinnu, friðsamlegum lausnum og stuðningi við afvopnunarsamninga. Að lokum vil ég minna á að Ísland á að halda úti sjálfstæðri utanríkisstefnu og leggja sjálfstæða áherslu á alþjóðavettvangi á frið, mannréttindi og mannúð, réttlæti og lýðræði. Saga okkar, menning og samfélagsgerð gefur okkur forskot. Við eigum að nýta það forskot og standa bein í baki og full sjálfstrausts, þrátt fyrir smæð okkar. Fámenn ríki hafa nefnilega komið frábærum hlutum til leiðar á alþjóðavettvangi og þar erum við engin undantekning.

Virðulegur forseti. Ég þakka bæði málshefjanda og þingmönnum fyrir afskaplega málefnalega og góða umræðu. Ég er algerlega sammála því að við ættum að ræða þessi mál oftar. Ég get ekki farið í gegnum allt það sem hér kom fram en er ánægður með hversu hv. þingmenn ræddu þetta, sem rétt er, út frá breiðu sjónarhorni. Ég vildi setja nokkra hluti fram hér í umræðunni. Í fyrsta lagi eru allir sammála, alla vega við hér, um markmiðið um heim án kjarnavopna. Við höfum sem betur fer náð árangri í gegnum Atlantshafsbandalagið í fækkun kjarnavopna. Það er ekki gagnstætt. Frá lokum kalda stríðsins hefur kjarnavopnum fækkað um 95% í gegnum stefnu Atlantshafsbandalagsins. Það er mjög mikilvægt að þessir kjarnorkusamningar haldi. Þá verða menn eðli máls samkvæmt að fara eftir þeim, þ.e. þeir sem að þeim koma. Þegar menn tala um ICAN-samninginn má geta þess að Obama, fyrrverandi forseti Bandaríkjanna, hóf að gagnrýna Rússa árið 2013, vegna þess að þeir væru ekki að fara eftir samningnum. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, það hefur enginn úti í hinum víða heimi gert athugasemdir við að orðið NATO vanti í stjórnarsáttmálann. Við erum með þyrlusveit sem við getum verið stolt af. Hún er á vegum Landhelgisgæslunnar og við eigum að efla hana og styrkja enn frekar. Það er það sem við erum að gera, við erum að leggja áherslu á það í langtímafjármálaáætlun. Við eigum líka að ræða um samstarfið á norrænum vettvangi. Í forystu okkar í norræna samstarfinu legg ég áherslu á, og það verður gert á næsta ári, Stoltenberg-skýrsluna sem er mikilvægt innlegg í þá umræðu. Skýrslan verður tekin fyrir á ráðstefnu og við metum það hvernig gekk að framfylgja þeim tillögum sem þar eru - þær eru margar mjög góðar, m.a. út frá öryggis- og varnarmálum - og hvað við getum gert meira. Þrátt fyrir að Svíar og Finnar séu ekki í Atlantshafsbandalaginu eru þeir nánustu samstarfsríki Atlantshafsbandalagsins. Það er mikill vilji meðal norrænna kollega minna og norrænna ríkisstjórna að við vinnum þétt saman í öryggis- og varnarmálum og þá í víðu samhengi. Það er eitthvað sem við eigum að fagna og eigum að gera.

Herra forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra um stofnun rannsóknarseturs um utanríkis- og öryggismál. Spurningin hljóðar á þennan veg: Hyggst ráðherra fylgja eftir stefnu ráðuneytisins sem kom fram í skýrslu um utanríkisþjónustu til framtíðar árið 2009, um stofnun rannsóknarseturs um utanríkis og öryggismál? Ef svo er, þá hvernig? Hæstv. ráðherra svaraði svipaðri fyrirspurn hv. þm. Smára McCarthys fyrir ríflega ári síðan. Þá var þjóðaröryggisráðið ekki búið að koma saman. Það er kannski er ágætt að þessi spurning komi beint á eftir umræðunni um öryggis- og varnarmál. Ég tel það mikilvægt í ljósi þeirrar þróunar sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir alveg eins og öll NATO-ríkin. Við þurfum að greina aðstæður betur. Við þurfum að hafa yfirlit yfir hvað er í gangi um leið og við styðjum það eindregið að efla samskipti NATO-ríkjanna við til að mynda Rússland, líka við Kína. Þá getum við ekki sett kíkinn fyrir blinda augað og sagt: Við ætlum ekki að gera neitt annað. Við þurfum að efla varnir okkar samhliða því að við höldum uppi samskiptum við þau ríki sem ég nefndi áðan, en við þurfum líka að vera vel vakandi gagnvart því hvað gera þarf í öryggis- og varnarmálum. Til þess þurfum við greiningar, til þess þurfum við sérfræðinga sem aðstoða okkur við að halda uppi öryggi þjóðarinnar. Við þurfum að vera í sem víðtækustu samstarfi á alþjóðavísu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig ætlar hann að reyna að fylgja eftir þeim megintilgangi sem fram kom í þingsályktuninni á sínum tíma um stofnun rannsóknarseturs um utanríkis- og öryggismál? Það er alveg ljóst að við höfum mjög víðtæka og mikla þekkingu á nákvæmlega þessum málum, t.d. hjá Alþjóðamálastofnun. Getur hæstv. ráðherra hugsað sér að leita þangað nú þegar línur eru að skýrast, eða að fara kannski aðrar leiðir til að styrkja fræðastofnanir eins og Alþjóðamálastofnun, hugsanlega aðra háskóla sem einbeita sér að þessu? Hvernig hyggst ráðherra beita sér í þessu máli? Það er gríðarlega mikilvægt að við séum á tánum varðandi það hvernig aðstæður eru í vörnum og öryggismálum landsins hvað þetta snertir. Hyggst hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að auka rannsóknir á þessu sviði og fylgja því eftir í þeim anda sem fram kom í þingsályktuninni á sínum tíma?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina og umræðuna sem hún fær í þingsal. Það er þörf á því að ræða oftar um utanríkis- og öryggismál og umgjörð þeirra og hvernig við þjónum best því markmiði að efla fræðslu og upplýsingamiðlun um þessi mikilvægu mál. Umrædd tillaga um stofnun rannsóknarseturs um utanríkis- og öryggismál var sett fram í skýrslunni um utanríkisþjónustu til framtíðar sem hluti af aðgerðum til að örva umræðu um utanríkismál. Líkt og aðrar tillögur í skýrslunni hefur hún fengið ítarlega skoðun og er enn til umfjöllunar í utanríkisráðuneytinu. Því er þessi umræða kærkomin. Tillaga um stofnun rannsóknarseturs um utanríkis- og öryggismál á sér raunar forsögu, eins og hv. þingmaður vísaði til, því að árið 2009 samþykkti Alþingi þingsályktun sem fól ríkisstjórninni að kanna grundvöll þess að setja á stofn slíkt rannsóknarsetur. Árið 2012 vísaði ríkisstjórn Íslands þeirri þingsályktun til þverpólitískrar þingmannanefndar um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Nefndin leitaði fanga víða. Meðal annars var lögð fram samantekt um norræn rannsóknarsetur á sviði utanríkis- og öryggismála, auk þess sem hún kynnti sér störf rannsóknarsetursins í Noregi, NUPI. Nefndin taldi ekki fjárhagslegar forsendur fyrir því að stofna slíkt setur og því var það ekki hluti af tillögum sem nefndin lagði fram árið 2014 og undirbyggðu síðar þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og stofnun þjóðaröryggisráðs. Nefndin gat þess þó að rétt væri að endurskoða þá afstöðu þegar aðstæður leyfðu. Fyrir vikið er tillagan í skýrslunni um utanríkisþjónustu til framtíðar sérstaklega tengd þjóðaröryggisráði og raunar einnig Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands sem vinnur gott starf í þessa þágu. Í lögum um þjóðaröryggisráð, sem samþykkt voru árið 2016, er m.a. kveðið á um að ráðinu beri að beita sér fyrir opinni umræðu um þjóðaröryggismál og fræðslu og upplýsingagjöf um þau mál í samstarfi við háskólasamfélagið, hugveitur og fjölmiðla. Eins og staðan er núna, m.a. með hliðsjón af skynsamlegri nýtingu fjármuna, er til skoðunar skipulagt samstarf utanríkisráðuneytisins og þjóðaröryggisráðs um eflingu umræðu um öryggismál enda eru utanríkismál mikilvægur þáttur í þjóðaröryggisstefnu Íslands. Forsætisráðuneytið, sem fer fyrir þjóðaröryggisráði, og utanríkisráðuneytið hafa í samstarfi við Alþjóðamálastofnun HÍ og fleiri aðila, líkt og Varðberg, beitt sér fyrir upplýstri umræðu um utanríkis- og öryggismál í anda laganna um þjóðaröryggisráð. Nærtækasta dæmið er vel sótt ráðstefna um afvopnunarmál sem haldin var í lok nýliðinnar viku. Nú stendur fyrir dyrum að gera rammasamning við Alþjóðamálastofnun og mögulega fleiri háskólastofnanir og hugveitur til að efla umræðu um ýmis utanríkismál, þar með talið öryggis- og varnarmál. Þjóðaröryggisráð hyggst standa fyrir ráðstefnum og upplýsingamiðlun af ýmsum toga, m.a. í tengslum við fullveldisafmælið. Þá vinnur utanríkisráðuneytið að því að auka umræðu um verkefni utanríkisþjónustunnar og utanríkismál almennt með skýrslugjöf og þátttöku í málþingum og viðburðum. Það var raunar önnur tillaga í skýrslunni um utanríkismál til framtíðar að efla upplýsinga- og miðlunardeild ráðuneytisins í þessu skyni. Aukið samráð við atvinnulífið og félagasamtök er liður í því. Þá hefur grunnur verið lagður að skilvirkari upplýsingamiðlun frá sendiskrifstofum á stjórnarráðsvefnum og samfélagsmiðlum. Þegar hefur því eitthvað verið aðhafst til að ná fram markmiðum tillögunnar sem hv. þingmaður spyr um. Það kemur vissulega til greina að framkvæma tillöguna eins og hún kemur fram í skýrslunni, en mér finnst líka eðlilegt að horft sé til þess starfs sem þegar er unnið í þjóðaröryggisráði lögum samkvæmt og í fyrirhuguðum samningum við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands og fleiri. Eins og sakir standa stendur utanríkisþjónustan frammi fyrir átaksverkefnum á borð við formennsku í Norðurlandasamstarfi og Norðurskautsráði, setu í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og í stjórn Alþjóðabankans. Öll þessi verkefni veita tækifæri til aukinnar umfjöllunar um utanríkismál í fjölmiðlum og samfélaginu öllu. Í aðdraganda þeirra hefur verið haft víðtækt samráð við frjáls félagasamtök, atvinnulífið og háskólasamfélagið, sem einnig ýtir undir virka umræðu um utanríkis- og öryggismál, tengd mál í víðum skilningi. Við þær aðstæður er ástæða til að forgangsraða við nýtingu fjármuna í góðu samstarfi við þjóðaröryggisráð og háskólahugveitur. Við þurfum ávallt að sýna ráðdeild rétt, eins og þingmannanefnd um mótun þjóðaröryggisstefnu komst að niðurstöðu um, og leita hagkvæmra leiða. En um markmiðið erum við sammála. Ég vil aftur þakka hv. fyrirspyrjanda, hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, fyrir að stofna til umræðunnar, sem ég mun gjarnan taka mið af í lokavinnslu þeirrar vinnu sem nú fer fram í ráðuneytinu.

Herra forseti. Mig langar til þess að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að halda þessu máli á lífi. Það er náttúrlega búið að taka mjög langan tíma að fá þetta fram og það er mjög skrýtið að hagsmunir Íslands í þjóðaröryggismálum séu í rauninni fyrst og fremst greindir á grundvelli erlendra fræðigreina og að það sé ekki neinn grunnur fyrir þetta hér á landi. Það er líka skrýtið að núna eru að verða komin tíu ár frá því að þetta var samþykkt. Mér finnst furðu sæta að það taki raunverulega tíu ár að finna til nokkrar milljónir króna svo að það sé hægt að hafa kannski eins og einn fræðimann í hálfu starfi við það að greina okkar þjóðaröryggishagsmuni. Það að vinna með frjálsum félagasamtökum er hið besta mál en ég dreg í efa skynsemi þess að úthýsa þjóðaröryggismálum Íslands til frjálsra félagasamtaka í stað þess að þetta verði gert almennilega á vegum ríkisins 

Virðulegur forseti. Við ræðum um stofnun rannsóknarseturs um utanríkis- og öryggismál. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að vekja athygli á þessu máli hér og hæstv. ráðherra fyrir hans svör. Þá langar mig sérstaklega að koma inn á það sem ég tel mjög mikilvægt og ráðherra kom ágætlega inn á í sinni ræðu, en það er að við horfum á þetta í víðum skilningi og notum okkur þau tækifæri sem við höfum núna í norðurslóðamálum og í formennskunni þar. Ég tel, virðulegi forseti, að sá málaflokkur er lýtur að norðurslóðamálum sé einn af okkar mikilvægustu í utanríkismálum. Ég held að það sé einstakt tækifæri núna í formennsku okkar að setja þau mál enn frekar á dagskrá. Við erum með öflugar rannsóknastofnanir undir háskólanum sem er að fjalla um þetta mál og ég vænti þess að við sjáum þær blómstra enn frekar á þessu formennskuári okkar. Þar höfum við tækifæri til að koma okkar mikilvægu málum á framfæri og setja þau á dagskrá. Ég held að það sé mjög mikilvægt í þessu, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að horfa á málin í svolítið víðum skilningi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör og fagna því að finna þennan mikla áhuga á að við verðum á tánum varðandi öryggi okkar og varnir. Öryggi og varnir fyrir Ísland felast annars vegar í því að halda uppi rannsóknum og skoða gaumgæfilega hvað við þurfum að gera til að tryggja öryggi þjóðarinnar. Þar liggur ábyrgðarhluti íslenskra stjórnvalda. Síðan er það hitt hvernig við getum raunhæft byggt varnarumhverfi okkar. Það er m.a. í gegnum leit og björgun. Við þurfum að huga að því að það verði tryggt líka og það getum við einfaldlega ekki gert án NATO. Hvernig vitum við þetta? Við þurfum einmitt á sjálfstæðum rannsóknum að halda innan lands. Það er vissulega virðingarvert að það komi innan úr utanríkisráðuneytinu en ég held líka, og er sannfærð um það, að við þurfum að efla íslenskar rannsóknir til að geta greint þá áhættu og þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Fyrr í dag hafa þær verið nefndar, t.d. ýmsar áskoranir varðandi netöryggi, varðandi umhverfismál svo að ekki sé talað um falskar fréttir o.s.frv.; allt sem getur ógnað samfélagi okkar og öryggi, bæði hér innan lands og í næsta nágrenni. Það eru ýmsar nýjar áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Það hafa liðið um tíu ár frá því að þetta var samþykkt í þeim anda að við ættum að einbeita okkur betur á þessu sviði. Ég hvet því hæstv. ráðherra, og ég efast ekki um að hann fái til þess stuðning, til að taka þessi mál föstum tökum og að við eflum rannsóknir og eflum vinnu á þessu sviði, hvort sem er í gegnum Alþjóðamálastofnun eða aðra fræðimenn sem geta veitt okkur liðsinni í því að móta og tryggja öryggisstefnu landsins.

Virðulegur forseti. Ég vil aftur þakka hv. þingmanni og fyrirspyrjanda og öðrum þeim hv. þingmönnum sem hér tóku þátt í þessari umræðu. Það er samt ákveðinn misskilningur í gangi þegar sagt er að það séu tíu ár síðan þetta var samþykkt. Þetta fór í ákveðið ferli og niðurstaðan var sú í þingmannanefndinni sem var falið þetta verkefni að koma ekki með tillögu um að fara þessa leið þegar hún lagði fram tillögurnar um þjóðaröryggisstefnuna. Þess vegna var þetta í tillögum um utanríkisþjónustu til framtíðar. Síðan er það hárrétt sem hér hefur komið fram og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fór í gegnum áðan að við verðum að hafa sjálfstæðar rannsóknir. Ég tel að vísu að við eigum að vinna náið með öðrum sambærilegum stofnunum, sérstaklega á Norðurlöndunum. Ég hef rætt það við kollega mína sem hafa tekið því mjög vel. Það er engin ástæða fyrir okkur að finna upp hjólið. Auðvitað eru menn oft að takast á við það sama, gera greiningar á sömu hlutunum. Við eigum ekki að hika við að vinna með öðrum aðilum. Þess vegna lít ég til háskólasamfélagsins og þess vegna lít ég til hugveitna og frjálsra félagasamtaka. Ef það eru einhverjir sem eiga að passa það að vera ekki í tvíverknaði þá eru það við Íslendingar, sem erum 350 þúsund. Það ætti að vera mjög einfalt fyrir okkur að skipuleggja okkur þannig að ekki sé verið að gera sömu hlutina á mörgum stöðum. Það er af mjög mörgu að taka. Í umræðunni í dag hefur verið rætt um hinar ýmsu ógnanir. Netöryggi hefur margoft verið nefnt, sömuleiðis umhverfismálin. Annað mál sem hefur verið tekið upp og menn nefndu í umræðunni er að út af auknum umsvifum á norðurslóðum þá eykst auðvitað hættan á umhverfisslysum sem er gríðarlega mikil vá fyrir Íslendinga. Þessi tillaga er þarna vegna þess að hin var ekki framkvæmd, þess vegna er hún í tillögum um utanríkisþjónustu til framtíðar. Ég fagna áhuga hv. þingmanna. Þetta kostar að vísu allt peninga og jafnvel þó að þetta séu ekki dýrustu útgjöld sem 

Herra forseti. Ég lagði fram þessa fyrirspurn til hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um miðjan september og síðan var frumvarpi hæstv. samgönguráðherra um breytingu á umferðarlögum, útbýtt þann 10. október, að mig minnir Það er reyndar heildstæð löggjöf. Þar er kveðið á um að hægt verði að fara upp í 110 km á klukkustund á ákveðnum svæðum og brautum, væntanlega þar sem öryggi og aðstæður leyfa. Ég fagna því að þessi vilji komi fram. Það er í rauninni heimilt með lögum, þar sem aðstæður leyfa, að fara upp í 100 km, en það er á mjög fáum stöðum. Sú heimild hefur hins vegar aldrei verið nýtt. Ég man að forverar hæstv. ráðherra í starfi hafa goldið varhug við því að hækka hámarkshraðann. Ég tel þó að við verðum að meta aðstæður og það er alveg ljóst að þegar eru komnir tvíbreiðir vegir eins og á næstum allri Reykjanesbrautinni. Ég vil ekki bíða til 2033 eftir að hún verði tvöfölduð eins og lagt er til í samgönguáætlun. Þar sem aðstæður leyfa er alveg ljóst að við getum farið þessar leiðir og ekki síður nýtt tæknina. Við sjáum fram á að með nýrri tækni verði hægt að hafa hraðann breytilegan eftir því hvernig aðstæður eru, ef t.d. snjókoma eða önnur veðrabrigði mæla með öðrum hraða. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann og ráðuneyti hans muni beita sér fyrir þessu þegar hann fær þessa heimild af hálfu þingsins. Sér hann fram á að hann muni nota þá heimild? Á hvaða helstu stofnvegum sér hann þá fyrir sér að þetta muni verða gert?

Virðulegi forseti. Það er rétt strax í upphafi að víkja nokkrum orðum að þeim stjórnsýslureglum sem gilda um hækkun hámarkshraða, bæði í gildandi umferðarlögum sem og í frumvarpinu sem nú liggur fyrir þinginu. Í 37. gr. gildandi laga er fjallað um almennar hraðatakmarkanir. Í þéttbýli má hraði ekki vera meiri en 50 km á klukkustund. Utan þéttbýlis má hraði ekki vera meiri en 80, þó 90 km á vegum með bundnu slitlagi. Í sömu grein er að finna undanþágur frá almennum hraðatakmörkunum. Þar er heimilað að ákveða hærri hraðamörk á tilteknum vegum, þó eigi meira en 100 km á klukkustund, ef aðstæður leyfa og æskilegt sé til að greiða fyrir umferð, enda mæli veigamikil öryggissjónarmið eigi gegn því. Samkvæmt 81. gr. núgildandi umferðarlaga er það forstjóri Vegagerðarinnar sem ákveður hærri eða lægri hraðamörk ef um þjóðvegi utan þéttbýlis er að ræða en á öðrum vegum er það lögreglustjóri sem ákveður hraðamörkin að fengnum tillögum sveitarstjórnar. Við ákvörðun á hámarkshraða og hvort verjanlegt sé að hækka hann umfram þær meginreglur sem kveðið er á um í umferðarlögum er litið til ýmissa þátta. Í fyrsta lagi hvort vegur og hönnun hans uppfylli nauðsynleg skilyrði til að hægt sé að hækka hraðann. Í öðru lagi hvort næsta umhverfi vegarins, svokallað öryggissvæði, uppfylli sambærileg skilyrði og í þriðja lagi hvort miðjusvæði milli akbrauta, svokallaður miðdeilir, uppfylli skilyrðin. Í frumvarpi til nýrra umferðarlaga sem liggur fyrir þinginu er fjallað um almennar hraðatakmarkanir. Þar segir að hámarksökuhraði í þéttbýli megi eigi vera meiri en 50 km á klukkustund nema sérstakar ástæður mæli með hærri hraðamörkum og umferðarmerki gefi það til kynna. Þetta er óbreytt frá núgildandi lögum. Gert er ráð fyrir að almennt verði hámarkshraði á vegum úti einnig óbreyttur eða 80 km á klukkustund á vegum með malarslitlagi en 90 km á vegum með bundnu slitlagi nema umferðarmerki gefi annað til kynna. Heimilt yrði að ákvarða hærri hraðamörk, þó eigi hærri en 110, ef akstursstefnur eru aðgreindar og aðstæður að öðru leyti leyfa, enda mæli veigamikil öryggissjónarmið ekki gegn því. Á vegum með aðskildar akstursstefnur þar sem hámarkshraði hefur verið ákveðinn hærri en 90 er umferð gangandi, hjólandi og léttra bifhjóla í flokki I ekki heimil, enda séu gangstéttir, göngustígar, hjólastígar eða aðrar leiðir til staðar. Mesti hraði yrði því 110 km á klukkustund sem er breyting frá því sem nú er. Þá ber ráðherra samkvæmt frumvarpinu að setja í reglugerð að fengnum tillögum Vegagerðarinnar nánari ákvæði um þær tegundir vega þar sem heimilt væri að ákveða minni eða aukinn hámarkshraða, þar á meðal um rafræna stjórnun hraða á vegum. Samkvæmt greinargerð sem fylgir með frumvarpinu er fyrst og fremst átt við svokallaðan 2+1- eða 2+2-vegi utan þéttbýlis með vegriði milli akstursleiða. Heimildin felur m.a. í sér að ráðherra getur ákveðið að hámarkshraða á slíkum vegum verði stjórnað með rafrænum skiltum sem búin verði sjálfvirkum skynjurum með tilliti til veðurs og annarra aðstæðna. Samkvæmt frumvarpinu ákveður Vegagerðin hraðamörk á öllum þjóðvegum, þó að fengnu samþykki sveitarstjórnar og lögreglu sé þjóðvegur í þéttbýli. Á öðrum vegum en þjóðvegum ákveður sveitarstjórn hraðamörk að fengnu samþykki lögreglu. En þá að spurningu hv. þingmanns, að Reykjanesbrautinni. Veglína Reykjanesbrautar milli Hafnarfjarðar og Keflavíkur uppfyllir skilyrði fyrir hámarkshraða. Næsta umhverfi vegarins, þ.e. svokallað öryggissvæði, norðan og sunnan brautarinnar uppfyllir hins vegar ekki kröfur um hámarkshraða. Til að heimila 110 km hraða eftir breytingar á umferðarlögunum yrði að tryggja að lágmarki 18 metra breitt svæði án hvers kyns hindrana beggja vegna brautarinnar til að draga úr hættu á alvarlegum meiðslum við útafakstur. Sem dæmi má nefna að norðan brautarinnar eru ljósastaurar sem gætu valdið skaða, yrði ekið á þá. Unnið er að því að skipta þessum staurum út fyrir öruggari staura en þeirri vinnu er ekki lokið. Þá má líka nefna að miðjusvæðið milli akbrauta, svokallaður miðdeilir, uppfyllir ekki heldur skilyrðin. Í miðjusvæðinu hefur verið unnið að uppsetningu vegriðs til að koma í veg fyrir að ökutæki geti farið yfir á þann helming vegarins sem ekið er á í gagnstæða átt. Segja má að sú vinna sé aðeins hálfnuð þar sem vegrið hefur einungis verið sett upp meðfram öðrum vegkanti, að jafnaði þeim megin sem vegkanturinn liggur hærra í landi. Ekki liggur fyrir hvenær unnt verður að ljúka uppsetningu vegriðs í miðdeili svo nægjanlegt sé. Loks má geta þess að skilyrði um örugga leið fyrir hjólreiðafólk hefur ekki verið uppfyllt á Reykjanesbrautinni. Því hærri sem hraði á veginum er, því alvarlegri verða jú afleiðingar þeirra slysa sem verða. Reikna má með því að verði hámarkshraði hækkaður muni afleiðingar slysa verða alvarlegri og þeim muni mögulega fjölga. Að framansögðu tel ég því alls ekki tímabært að hækka leyfilegan hámarkshraða á Reykjanesbraut sunnan Hafnarfjarðar. Til að svara spurningunni hvort mögulegt sé að hækka hámarkshraða á öðrum vegum en Reykjanesbraut þá er satt best að segja Reykjanesbrautin sá vegur sem er best búinn fyrir aukinn hraða, þrátt fyrir það sem fram kemur hér að ofan. Að því sögðu eru ekki skilyrði til að hækka hraða á öðrum vegum eða vegköflum landsins.

Hæstv. forseti. Árlegur samfélagskostnaður af umferðarslysum er 40–60 milljarðar kr. og því er til mikils að vinna að auka umferðaröryggi með öllum ráðum. Fram kemur í umferðaröryggisáætlun að ein af helstu aðgerðum til að ná því markmiði að koma Íslandi í hóp þeirra fimm Evrópuþjóða sem búa við besta umferðaröryggið er að draga úr eða takmarka hraða ökutækja. Slys verða því miður oft vegna mannlegra mistaka, vegna þess að ökumenn aka ekki eftir aðstæðum og umhverfi og aka of hratt. Farið hefur verið í ýmsar aðgerðir og er lögð áhersla á öryggismál í samgönguáætlun, öryggisþátturinn er þar efstur. Vegagerðin hefur gripið til ýmissa aðgerða, m.a. sett blá, leiðbeinandi skilti sem lúta að því að lækka hraðann. Ég vil bara spyrja: Er ekki meira aðkallandi að draga úr hraða?

Herra forseti. Meðan við ökum á bílum með orku úr jarðefnaeldsneyti er ein hlið hraðans, sem oft gleymist með öllu, aukinn útblástur gróðurhúsalofttegunda eftir því sem ökuhraðinn eykst. Þegar hraðinn er aukinn úr 90 km á klukkustund í 110 eykst útblásturinn verulega og það ekki línulega heldur vel rúmlega það. Ég vil hvetja jafnt hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og hæstv. ráðherra til að hafa það í huga og halda 90 km hámarkshraða í bili. Við gætum hags okkar allra og umhverfisins með því að halda ökuhraða hóflegum. Það kann vel að vera að með aukinni rafvæðingu bílaflotans og með fleiri vistvænum orkugjöfum sé hægt að skoða það, af því að þá minnkar gróðurhúsalofttegundalosunin, að hækka hámarkshraða á bestu vegum landsins.

Herra forseti. Þegar hraðinn breytist á Reykjanesbrautinni úr 90 í 110 sparast fimm mínútur á leiðinni frá Keflavík til Reykjavíkur eða öfugt. Ég hef litla samúð með því. En mesta hættan við akstur er ekki af of miklum hraða heldur af of miklum mismun milli hraðasta og hægasta ökutækisins á veginum. Einhverjir umferðarverkfræðingar hafa talað fyrir því að afnema hraðatakmarkanir, hreinlega vegna þess að bílstjórar eru alveg færir um að meta aðstæður sem heild. Þess í stað ætti að hanna umhverfið í kringum vegina til að móta þann hraða sem óskað er eftir hverju sinni. En ég ætla ekki að ganga svo langt. Ég ætla samt að leggja það til, þar sem ökumenn eru almennt færir sem hópur, sem heild, um að meta aðstæður og greina, að við nýtum okkur tæknilausnir til að breyta hámarkshraðanum 

Herra forseti. Ég tek undir það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. Smára McCarthy, um að nýta tæknilausnir og reyna að stýra umferðinni svolítið þannig með tilliti til umhverfis og treysta ökumönnum með tilliti til aðstæðna. Eftir þessi svör samgönguráðherra er alveg ljóst í mínum huga - eftir að hafa greint og flysjað frá það sem hann sagði, sem var margt ágætt, fínn fróðleikur - að þetta ákvæði mun ekkert verða notað. Það er einfaldlega þannig. Það er einfaldlega það langt í að við ætlum að tvöfalda Reykjanesbrautina - samkvæmt áætlunum ráðherra er það 2033 - og ekki er heldur gert ráð fyrir umsvifum hjólreiðafólks né uppfyllingu þeirra viðmiða sem hafa verið sett í íslenskar reglugerðir. Grunnsvarið hjá ráðherra er: Þetta verður heimild en hún verður einfaldlega ekki nýtt. Ég velti líka fyrir mér: Hvaðan koma þessi viðmið? Hafa þau verið tekin frá Norðurlöndunum út frá öðrum aðstæðum en eru akkúrat hér heima? Sem betur fer leita Íslendingar líka til útlanda, þrátt fyrir að þeir séu ekki allir alltaf hressir með öll þessi alþjóðasamskipti. Íslendingar þurfa því að læra að keyra hraðar og kunna að keyra hraðar en 90. Ég held að það sé ein breyta sem við þurfum að taka inn í allt þetta, að við þurfum að kunna að keyra eftir aðstæðum. Aðstæður á erlendri grundu eru þannig að þar er verið að keyra hraðar en 90. Að þessu öllu sögðu, og eftir að maður vegur og metur svör ráðherra, held ég að það sé nokkuð ljóst að ráðherra eigi ekki bara að einbeita sér að því að tvöfalda brautina heldur drífa upp lest til Keflavíkur.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu og umræðu þingmanna sem var vissulega úr ólíkum áttum. Ég veit ekki hvort hv. fyrirspyrjandi, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, hefur einhverja sérstaka gleði af því að snúa út úr orðum mínum. Ég var bara að fara nákvæmlega yfir það hvernig hlutirnir eru og hvaða skilyrði þarf að uppfylla til að hægt sé að beita þessari heimild. Það er ekki hægt við núverandi aðstæður. Engu að síður er í nýju frumvarpi til umferðarlaga talað um að mögulega sé hægt að fara upp í 110 km hraða á klukkustund. Það er hins vegar alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni að þá eykst útblástur ef bíllinn notar dísil eða bensín. Í Noregi eru menn reyndar að hanna slíka vegi með 110 km hámarkshraða og þar er ein af grundvallarspurningunum sem menn þurfa að svara í hönnuninni hvernig menn geti náð því markmiði að mæta loftslagsmarkmiðunum samhliða því að gera samgöngurnar greiðari. Það er líka rétt sem hér hefur komið fram: Væri ekki gáfulegra í ljósi alvarlegra slysa og hversu þeim hefur fjölgað á síðustu árum að draga úr hraða? Þá er því til að svara að ef allir færu að fyrirmælum myndum við sjálfsagt sjá þann árangur að menn myndu aka með skynsamlegri hætti og fleiri slysum yrði forðað. Lykilatriðið er að allir ökumenn hagi akstri eftir aðstæðum. Það sem við erum að gera á næstu 15 árum er að horfa heildstætt á það hvernig við byggjum upp vegakerfið. Verður það búið í lok þessa 15 ára tímabils, 2033, eins og þingmenn hafa gaman af því að tönnlast á eða verður því lokið á árinu 2029 eða 2030? Mörgum finnst mjög stutt í það þegar talað er um að banna nýkaup á dísil- og bensínbílum, en svo finnst mönnum það svakalega langt, þremur árum síðar, að þurfa að bíða eftir einhverjum vegi til 2033. En þá erum við að tala um heildstæða 

Virðulegi forseti. Síðustu ár hefur verið sívaxandi umræða um mikilvægi þess að bændur geti boðið upp á fjölbreytt vöruframboð. Ástæður þess að það er mikilvægt eru margs konar. Í fyrsta lagi er smekkur neytenda á kjöti einfaldlega breytilegur. Þótt sumir séu fullkomlega ánægðir með lambalæri af handahófi vilja aðrir geta valið sér lambakjöt sem hefur fengið að hanga ákveðið lengi o.s.frv., og eru jafnvel tilbúnir til að greiða hærra verð fyrir þá vöru. Með því að bjóða upp á fjölbreyttari vöru ná bændur fram hagkvæmni í formi vörubreiddar, þ.e. fasti kostnaðurinn við framleiðslu kjöts deilist út á fleiri vöruflokka. Þó að enginn sé að halda því fram að hægt sé að leysa verkefni íslenskrar sauðfjárræktar með því einu að gera sauðfjárbændum auðveldara fyrir að slátra heima hjá sér er nýsköpun á borð við þetta hluti af lausninni, ekki síst með tilkomu fleiri ferðamanna. Hluti bænda hefur þekkingu og áhuga á því að sinna þessum mörkuðum. Þá hefur regluverkið, sem við fjöllum hér um, í kringum slátrun verið viðamikið og flókið svo að erfitt hefur verið fyrir aðila að fá öll tilskilin leyfi því að lögin um heimaslátrun og vinnslu eru flókin og bændur hafa átt í erfiðleikum með nýsköpun. Það er í raun merkilegt að mega slátra dýrum heima til einkaneyslu en að um leið sé bannað að selja til annarra. Það má kannski segja að það geti verið jafn hættulegt fyrir þá sem búa á heimilinu að borða afurðina og aðra sem myndu neyta hennar. Það hlýtur að skjóta skökku við að þeim sem hakkar kjötið og úrbeinar sé treyst fyrir því en ekki fyrir að slátra skepnunni. Þá hefur hár heimtökukostnaður hjá mörgum sláturhúsum verið afar íþyngjandi. Þessi hái heimtökukostnaður gerir að verkum að erfiðara er að stunda nýsköpun með vöruþróun. Ég tel að stóru sláturhúsin séu að gera sjálfum sér óleik með þessari verðlagningu. Ég held að hagsmunir bænda, sem eiga jú flest sláturhúsin, séu þeir að hafa sem fjölbreyttasta flóru vörutegunda og til þess þarf að virkja bændur sjálfa. Hlutverk stjórnvalda í þeim efnum hlýtur að vera að greiða götu íslensks landbúnaðar til að bjóða upp á fjölbreyttara vöruúrval en standa jafnframt vörð um heilnæmi matar. Stjórnvöld eiga að vera með bændum í liði þótt þau þurfi einnig að passa upp á að ekkert misjafnt fari fram og auðvitað að öryggi almennings sé tryggt. Þessi reglugerðarbreyting var mikilvægt skref í þá átt. En reglugerðir mega aldrei verða markmið í sjálfu sér heldur alltaf tæki til að ná æðri markmiðum. Um það erum við hæstv. ráðherra vafalítið sammála. Með þessari reglugerðarbreytingu árið 2016, um lítil matvælafyrirtæki, var eftirlit með fyrirtækjum sem féllu undir skilgreiningar þeirrar reglugerðar einfaldað. Þessi breyting tók gildi um miðja sláturtíð 2016 svo það má í sjálfu sér segja að ekki sé enn komin mikil reynsla á framkvæmdina. En mér þykir áhugavert að heyra frá ráðherranum hvernig reynslan hefur verið hingað til og hvort hann telji ástæðu til að einfalda frekar regluverkið tengt þessum litlu sláturhúsum. Spurningarnar hefur ráðherrann þegar fengið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar þrjár sem snúa allar að reglugerðinni og aðstæðum smærri matvælafyrirtækja að markaði. Markmið þeirrar reglugerðar sem þarna um ræðir er að auðvelda sláturhúsum, fiskmörkuðum og litlu matvælafyrirtækjum að uppfylla kröfur í hollustuhátta- og eftirlitsreglugerðum, þó þannig að markmiðum Evrópureglugerðar um þessi efni sé náð varðandi matvælaöryggi, neytendavernd, ábyrgð fyrirtækja á framleiðslu sinni, rekjanleika o.s.frv. Sú reglugerð sem hér er vitnað til var sett í október 2016. Við leituðum upplýsinga frá Matvælastofnun. Þá kom í ljós að ekkert sláturhús hefur enn fengið starfsleyfi á grundvelli reglugerðarinnar. Hins vegar barst umsókn í september síðastliðnum og er hún í vinnslu hjá Matvælastofnun. Jafnframt er unnið að því að aðlaga eitt sláturhús sem starfar samkvæmt eldra leyfi að ákvæðum umræddrar reglugerðar. Matvælastofnun hefur verið að kynna reglugerðina á fundum og námskeiðum. Að því leyti má telja að reglugerðin hafi skilað þeim árangri að öllum þessum aðilum er gert auðveldara að uppfylla kröfur í hollustuhátta- og eftirlitsreglugerðum. Í því felast vissulega ákveðin sóknarfæri sem ríma ágætlega við áherslur ríkisstjórnarinnar sem koma fram í stjórnarsáttmálanum um áherslu á nýsköpun og vöruþróun í landbúnaði til að stuðla að byggðafestu, auka verðmætasköpun og nýta tækifæri sem byggjast á áhuga á matarmenningu með sjálfbærni og gæði að leiðarljósi. Í öðru lagi var spurt um fjölda þeirra aðila sem falla undir reglugerðina. Því er til að svara að lítil matvælafyrirtæki með kjöt og mjólkurafurðir sem falla undir reglugerðina eru alls 15, samkvæmt upplýsingum frá Matvælastofnun. Það er einungis eitt starfandi sláturhús sem fellur undir reglugerðina, eins og staðan er í dag. Það sláturhús hafði fengið starfsleyfi áður en reglugerðin tók gildi en unnið er að því að aðlaga starfsemina að núverandi regluverki. Fiskmarkaðirnir aftur á móti sem falla undir reglugerðina eru 28, þannig að allt í allt erum við með 43 eða 44 fyrirtæki sem falla í þennan litla flokk. Loks er spurt hvort ég telji að einfalda megi regluverkið enn frekar fyrir lítil sláturhús. Nú þegar reynslan er komin á beitingu framangreindrar reglugerðar vil ég fyrst tiltaka að reynslan af henni er stutt og greinilega ekki mjög mikil eftirspurn eftir henni. Það getur vel verið að hún sé að myndast. Mér finnst umræðan um þessi efni vissulega fara vaxandi. Ég styð einföldun regluverks og er talsmaður þess. En jafnframt verðum við að leggja áherslu á að reglum sé fylgt og í samræmi við þær skuldbindingar sem við höfum gert. Matvælastofnun og ráðuneytið fylgjast með framkvæmd þessara mála í nágrannalöndum og þróun Evrópulöggjafar á þessu sviði, m.a. með hliðsjón af því hvaða heimildir eru fyrir hendi til að auka sveigjanleika í störfum lítilla sláturhúsa. Verið er að skoða það sérstaklega og fylgjast með því. Við erum með til skoðunar í ráðuneytinu tillögur Matís varðandi svokölluð örsláturhús. Þeim er ætlað að stuðla að aukinni nýsköpun í sveitum landsins og taka mið af fyrirkomulagi sem þekkist á ákveðnum svæðum í Þýskalandi. Af því tilefni, þ.e. vegna tillögugerðar Matís, óskaði ég eftir því að Matvælastofnun fengi upplýsingar frá Norðurlöndunum um þessi efni. Þar varð niðurstaðan sú að fyrir það fyrsta sé ekki svigrúm í löggjöf okkar til að veita undanþágur frá slátrun í sláturhúsi sem hefur leyfi ef setja á kjöt á markað. Í öðru lagi voru svörin frá Svíþjóð, Noregi, Finnlandi og Danmörku samhljóða svörum Matvælastofnunar hér. Á vettvangi Evrópusambandsins eiga sér nú stað umræður um lítil sláturhús, hvernig skilgreina megi starfsemi þeirra betur, en um leið huga að matvælaöryggi og nauðsynlegu opinberu eftirliti með framleiðslu sem þar gæti átt sér stað. Við fylgjumst með þessari umræðu bæði í ráðuneytinu og í Matvælastofnun. Ef það leiðir til þess að unnt verði að auðvelda litlum sláturhúsum verk sín skoðum við það að sjálfsögðu með mjög opnum huga, en auðvitað undir þeim mælistikum sem snúa að matvælaöryggi og neytendavernd.

Hæstv. forseti. Sala afurða beint frá býli fer vaxandi. Það stafar bæði af auknum ferðamannastraumi en líka kemur til breytt neyslumynstur og óskir neytenda um staðbundna framleiðslu. Það þarf að gera bændum kleift að slátra, vinna og selja neytendum beint afurðir úr eigin bústofni. Þannig styrkjum við búsetu og eflum atvinnu um leið og við viðhöldum mikilvægri verkkunnáttu fyrir fæðuöryggi þjóðarinnar. Eftir því sem ég kemst næst, þá hefur verið opnað, og það gerðist í tíð fyrrverandi hæstv. landbúnaðarráðherra, Sigurðar Inga Jóhannssonar, lítið sláturhús í Seglbúðum í Landbroti. Mig langar að spyrja hvernig það hefur gengið, hvernig það hafi skilað sér. Um leið vil ég hvetja ráðherra til að liðka fyrir þessum málum og leggja sitt lóð á vogarskálarnar til að þetta megi ganga þannig að við eflum og styrkjum byggð um allt land og styrkjum matvælaframleiðsluna okkar sem er okkur svo gríðarlega mikilvæg og inn í framtíðina, og er líklega fleirum en okkur mjög mikilvæg.

Hæstv. forseti. Ég vil fagna þessari umræðu og þessum spurningum sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir beindi til ráðherra. Það hefur verið mér mjög hugleikið og okkur í mínum flokki hvað vandi bænda er búinn að vera mikill og langvarandi og lítið hefur skeð í jákvæða átt í þeim efnum. Þess vegna hef ég talað fyrir þeirri hugmynd að fjölga litlum sláturhúsum eða koma hugsanlegri heimaslátrun á fót, efla sölu beint frá býli og annað slíkt. Þá er ég að hugsa um byggðafestu, matvælaöryggi og fjölbreytni í framboði á kjöti. Mér finnst þessi umræða mjög góð og styð þetta og hvet ráðherra eins og fram hefur komið til að horfa til þessara þátta, til aukinnar fjölbreytni í landbúnaðargeiranum, í sauðfjárbúskapnum.

Herra forseti. Ég vil fagna þessari fyrirspurn sem dregur fram það sem ég tel gríðarlega mikilvægt, að auka frelsi bænda frá núverandi kerfi í eins miklum mæli og það er hægt. Með því er ég ekki að segja að við eigum að leggja niður núverandi kerfi, síður en svo. Það er stefna okkar í Viðreisn að við eigum að styrkja landbúnaðinn, jafnvel meira en nú er gert, en fyrst og síðast að stokka upp kerfið þannig að bændur sjálfir geti valið hvaða leiðir þeir fara. Það er ekki endilega þannig í dag. Ég veit það bara ágætlega af öllum mínum samtölum, m.a. á síðasta ári, við bændur sem stóðu frammi fyrir því að afurðastöðvarnar voru að rukka þá um hærra verð ef þeir ætluðu að nota skrokkana meira til heimavinnslu, þá var sláturverðið mun hærra. Það þarf að endurskoða líka afurðastöðvakerfið gagnvart bændasamfélaginu og fyrst og síðast þurfum við að ýta undir alla svona sprota, ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda, ýta undir alla sprota sem gera bændum kleift að lifa 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma fram með þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð að viðurkenna að það furðar mig mjög að fleiri aðilar hafi ekki sótt um þetta leyfi eftir þessa nýju reglugerð, því að þetta er eitt af því sem við höfum haldið mjög á lofti í umræðunni um landbúnað; aukið frelsi til handa bændum, aukna nýsköpun, sérstaklega í ljósi ferðamannastraumsins, og það að fólk geti selt beint frá býli. Maður hefði haldið að það væru einhverjar hindranir í veginum sem þessi reglugerð átti með einhverjum hætti að leysa. Þess vegna verð ég að viðurkenna að ég er eiginlega hissa á því að fleiri hafi ekki, hvað eigum við að segja, hoppað á vagninn. Ég tek heils hugar undir með þeim sem hér hafa talað. Ég held það sé mjög mikilvægt að bændur hafi frelsi til að slátra heima og þróa sínar afurðir í átt að því sem markaðurinn er að kalla eftir, sem ég held að verði alltaf fjölbreyttari og fjölbreyttari með auknum ferðamannastraumi. Við vorum mörg hér, virðulegi forseti, í Færeyjum og heimsóttum þar m.a. áhugavert bú sem er úti á lítilli eyju. Þar eru þau með sláturhús sem 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim sem hafa tekið til máls. Ég tek undir það sem hér var sagt rétt áðan, ég furða mig líka svolítið á því að ekki skuli fleiri vera búnir að sækja um þótt tíminn sé svo sem ekki langur, en þó frá 2016. Svo er búið að ýta kannski svolítið undir þetta. Það er mikilvægt eins og ráðherra kom inn á að kynna þetta betur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að auka sveigjanleika, það er auðvitað, eins og hæstv, ráðherra kom inn á, það sem Þjóðverjar hafa gert, við hljótum að geta gert slíkt hið sama. Við erum að tala hér um afskaplega hreina afurð, það sem kemur frá íslenskum landbúnaði. Það er auðvitað galli við okkar kerfi hvernig virðiskeðjan er, þ.e. slátrunin, vinnslan og salan. Hún getur verið hjá bónda, ég kaupi t.d. mitt kjöt af slíkum bónda, en hann fær ekki að aflífa. Það er eitt af því sem við þurfum að reyna að fá fleiri til að gera, það skiptir mjög miklu máli. Eins og ég kom inn á áðan með nýsköpunina sem þarf að eiga sér stað í landbúnaðinum samhliða öðrum aðgerðum sem bæði stjórnvöld og bændur þurfa að beita sér fyrir, þarf að vinna með á fjölbreyttan hátt. Það er auðvitað ekki í lagi, eins og hér var nefnt áðan, að það sé ákveðin fyrirstaða að fara með skrokkana í sláturhús, að það sé svo dýrt að fara með þá þangað og taka til baka aftur, að það sé fyrirstaða. Ég tek undir með hæstv. ráðherra. Ég hvet hann líka til dáða til að ýta við þessu og kynna vel, því að það er augljóslega eitthvað sem þarf að gera. Þetta opinbera eftirlit sem á að tryggja gæðin, tryggja matvælaöryggi til handa okkur neytendum, það er eitthvað sem við getum vel fylgt, hvort sem það er Matís eða einhverjir aðrir sem eiga að sinna því eftirliti.

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna sömuleiðis. Ég meðtek líka alla þá hvatningu sem hefur komið fram í orðum þingmanna við umræðu um þetta mál. Það er örugglega ýmislegt sem veldur því að ekki er meira sótt á um breytingar eða uppbyggingu smærri sláturhúsa. Það er meira en að segja það fyrir sauðfjárbónda í dag að ráðast í fjárfestingu, byggja upp markað, leggja í kostnað við að markaðssetja nýtt fyrirtæki o.s.frv. Þetta verður ekkert hrist fram úr erminni þó svo að stjórnvöld og stjórnmálamenn séu mjög áhugasöm um að þetta geti gengið eftir. Það er örugglega ýmislegt í matvælalöggjöfinni líka sem er kannski ekki beinlínis fráhrindandi en hvetur ekki smærri framleiðendur til að leggja út í þá miklu vinnu sem þessu fylgir. Það eru því ýmsar ástæður fyrir þessu. Eins og ég sagði í svörum við spurningum hv. þingmanns þá erum við að skoða allt það sem við getum gert í samstarfi við bæði Matís, við Matvælastofnun, erum sömuleiðis að leita upplýsinga, m.a. frá Þýskalandi vegna þess að við höfum heyrt að þar séu einhverjar landsbundnar reglur sem við viljum gjarnan fá tækifæri til að skoða, þannig að við erum að fylgjast með. Við styðjum alla viðleitni í þessa átt eftir föngum og viljum búa svo um hnútana að það verði auðveldara heldur en erfiðara fyrir smærri framleiðendur að standa í því að eiginlega markaðssetja eigin framleiðslu á sínum eigin forsendum. Það væri mjög gott ef það væri til muna auðveldara en það er í dag. En það eru ótal hlutir sem þarf að breyta áður en af því getur orðið í einhverju miklu magni.

Herra forseti. Í umræðunni kemur í ljós að íslenskur landbúnaður er á tímamótum að mörgu leyti. Nýsköpun, sjálfbærni, aukin gæði, nálægð við neytendur, lyfjaleysi o.fl. - þetta eru orð sem eiga að stýra okkur áfram. Síðastliðin átta ár hafa verið flutt inn 107 tonn af plöntuverndarvörum. Í aðgerðaáætlun umhverfis- og auðlindaráðuneytisins um notkun varnarefna er markmiðið að ýta undir samhæfðar varnir og nýta ekki kemísk efni. 72 tonn voru undir svokölluðum áhættuvísi en rúm 35 tonn voru yfir. Í tonnafjöldanum 107 voru svokölluð virk efni sem margir vilja kalla plöntueitur, sem er auðvitað rangnefni í sumum tilvikum, töldust þau vera 19 tonn, og þar af 2,2 tonn yfir áhættu. Notkun kemískra efna í landbúnaði jafnt sem almennri garðyrkju er umdeild vegna neikvæðra áhrifa á lífríkið. Það er auðvitað rétt að hvetja til þess að innflutningurinn minnki stöðugt og hætti að mestu að lokum. Það er rétt að ná þeim markmiðum aðgerðaáætlunarinnar um að plöntuvernd án skaðlegra efna verði ríkjandi á Íslandi. Herra forseti. Staða þessara mála og matvælaöflunar yfirleitt er hvatning til aukinnar lífrænnar ræktunar. Nú eru aðeins 20 virk slík býli í landinu hjá okkur og það er ótrúlega lág tala. Lífræn ræktun bætir gæði matvæla, eykur kolefnisbindingu í jarðvegi og gróðri, lækkar vistspor landbúnaðarins, eykur viðnámsþrótt jarðvegs og lands og landgæða, þannig að hvernig sem á það er litið eru kostirnir ótvíræðir. Ég spyr hæstv. ráðherra hvað gera megi til að auka lífrænan landbúnað og spyr: Vantar ekki hvata til þess? Staðan í landbúnaði beinir líka sjónum að ylræktinni. Þar vantar nýliðun. Það þarf að lækka raforkuverð, auka nýsköpun, miklu styrkari menntun í greininni og það vantar nýmæli á borð við það að hitaveitulagnir eru notaðar í jarðveginum úti við með volgu vatni til að auka afköst útiræktunar. Þetta er virkilega sannkölluð græn ræktun og ætti auðvitað að vera gerð í miklu meiri mæli á Íslandi en nú er. Þá spyr ég hæstv. ráðherra aftur: Hvaða leiðir sér hann til þess að efla ylrækt í landinu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Þær eru tvær. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstaklega tekið fram að efla þurfi að lífrænan landbúnað. Áhersla þessi er í samræmi við rammasamning um almenn starfsskilyrði landbúnaðarins á árunum 2017–2026 þar sem eitt af markmiðum samningsins er að auka vægi lífrænnar framleiðslu. Það mun jafnframt verða áhersla mín við endurskoðun búvörusamninganna sem fer fram núna á árunum 2018–2019. Samkvæmt rammasamningnum ráðstafar Matvælastofnun fjármunum sem ætlaðir eru í þetta verkefni. Markmiðið er að aðstoða framleiðendur eða uppfylla þær kröfur sem gerðar eru um lífræna búvöruframleiðslu og auka framboð slíkra vara á markaði. Svo kemur að veruleikanum. Árið 2017 sóttu tveir framleiðendur, einungis tveir, um aðstoð til aðlögunar að lífrænum framleiðsluháttum og fimm aðilar hafa sótt um aðlögun að greiðslu það sem af er árinu 2018. Þetta eru sem sagt sjö aðilar á tveimur árum. Það kemur á óvart að framleiðendur sæki ekki í meira mæli um greiðslur til aðlögunar að lífrænum framleiðsluháttum, en árið 2017 voru einungis greiddar 3,2 milljónir í styrki í þessu sambandi. Samkvæmt samningnum var gert ráð fyrir allt að 35 milljónum til verkefnisins. Fleiri hafa að vísu sótt um á árinu 2018 og hefur nú þegar verið ráðstafað rétt rúmlega 21 milljón í þetta sama verkefni. Eftirspurnin eftir þessu fer greinilega aðeins vaxandi. Í núgildandi samningi er kveðið á um að ylræktendum verði tryggt rafmagn til lýsingar með niðurgreiðslum á kostnaði við flutning og dreifingu raforku í því skyni að stuðla að hagfelldari starfsskilyrðum greinarinnar. Gert er ráð fyrir að þessi ákvæði verði skoðuð nánar við endurskoðun samningsins árið 2019 með það að markmiði að efla ylræktina enn frekar. Í stjórnarsáttmálanum er lögð áhersla á að Ísland skuli vera leiðandi í framleiðslu á heilnæmum landbúnaðarafurðum. Einnig kemur fram að nýta beri tækifæri sem byggjast á áhuga á matarmenningu með sjálfbærni og gæði að leiðarljósi. Forsenda þess að landbúnaður geti nýtt tækifæri til framtíðarinnar er jafnvægi í framleiðslu, skilvirkt eftirlit og nýsköpun. Ég hef skipað verkefnisstjórn til að móta matvælastefnu fyrir Ísland. Tilgangur stefnunnar verður að draga fram áherslur stjórnvalda eins og þær birtast í stjórnarsáttmálanum ásamt því að móta framtíðarsýn, markmið og tillögur að aðgerðaáætlun, til að innleiða íslenskt atvinnulíf og stjórnkerfi. Vinnan við þetta verk er nýhafin og strax rekumst við á þá staðreynd að allan grunn að upplýsingum, samtölur eins og sagt er, vantar til þess að við getum tekið skipulega umræðu og mótað skynsamlega stefnu. Þannig að fyrstu skrefin í þessu efni eru þau að byggja upp gagnagrunn. En í þessu verkefni, eins og verkefnislýsingin er orðuð, geri ég ráð fyrir að stefnan liggi fyrir í lok næsta árs, árið 2019. Þá á sömuleiðis skipa starfshóp til að móta stefnu um opinber innkaup matvæla til að tryggja neytendum matvæli úr heilnæmum afurðum með tilliti til framleiðsluhátta og umhverfisáhrifa. Stefnan tekur mið af því að opinber innkaup matvæla stuðla að minnkun sótspors við framleiðslu og flutning. Í þessu efni ætti innlend framleiðsla að hafa gríðarlegt forskot í samanburði við matvæli sem eru með gríðarlega stórt og mikið sótspor. Gert er ráð fyrir að tillögur þessa hóps miði jafnframt að því að tryggja að neytendur hafi aðgang að upplýsingum um uppruna matvæla og að stefnan uppfylli lýðheilsumarkmið um næringu. Ég áætla að þessi starfshópur skili tillögum sínum í mars á næsta ári. Ríkisstjórnin ætlar jafnframt að tryggja betur rétt neytenda til upplýsinga um uppruna, framleiðsluhætti, lyfjanotkun og umhverfisáhrif og eru þau mál nú til skoðunar innan ráðuneytis míns. Efling ylræktar, eins og hv. málshefjandi hafði orð á, fellur vel að áherslum ríkisstjórnarinnar sem fram koma í stjórnarsáttmála og endurspeglast að mínu mati ágætlega í þeim verkefnum sem nú er unnið að í landbúnaðarráðuneytinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir góðar fyrirspurnir. Það er kannski einn vinkill sem mig langar til að koma inn á þegar við tölum um lífrænan landbúnað. Það sem við köllum hefðbundinn landbúnað í dag er í raun allt af sama meiði, við höfum kannski notað tilbúin efni í korter af öllum þeim tíma sem við höfum yrkt jörðina. Við eigum fullt af tækifærum hér á landi. Það er ekki langt fyrir okkur að fara til baka og auka enn á hreinleikann sem er mikill, afurðirnar eru hreinar og góðar hér á landi. Ég hvet ráðherra til að vinna áfram að þessu máli og styrkja það. Ég hlakka til að sjá matvælastefnuna sem mun koma fram og hann hefur boðað í lok næsta árs, af því að það eru forréttindi fyrir okkur hér á landi að búa við það að eiga heilnæmar landbúnaðarafurðir.

Hæstv. forseti. Í nýlegu viðtali í Bændablaðinu segir formaður Sambands garðyrkjubænda að ef orkupakki nr. 3 verði samþykktur leggist garðyrkja af á Íslandi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist styðja það að þriðji orkupakkinn verði samþykktur hér á þinginu og leggja þar með niður þessa atvinnugrein. Mig langar líka að vekja athygli á því að í þessum ágæta starfshóp sem hann minntist á áðan vantaði eitt orð, það er markaðsmál. Þau eru stórmál og eitt af því sem er í miklum lamasessi varðandi þessa grein í dag. Hæstv. ráðherra sagði að í stjórnarsáttmála væru fyrirheit um að lækka raforkuverð til ylræktarbænda, sem ég vona sannarlega að verði staðið við og sé einhvers virði. Ég hitti mjög stóran ræktanda um daginn sem sagði mér að verðið á kílóvattsstund sem hann borgar, og þær eru nokkrar tugi milljóna á ári, sé u.þ.b. 25% hærra til hans hér á Íslandi en til garðyrkjubónda í Hollandi. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki sé brýnt að bæta hér úr til að jafna þessa stöðu. Það að 

Herra forseti. Sá sem hér stendur hefur í allmörg ár talað fyrir því að ívilnanir til garðyrkjubænda í raforkuverði verði auknar og þess er að finna stað í stjórnarsáttmálanum sem er vel. Það sem mig langar hins vegar líka að nefna er að innflutningur á grænmeti eða ávöxtum eða hvað það er, sem kallað er lífrænt á Íslandi og er að 80–90% hluta til vatn, flutt inn með tilheyrandi sótspori, getur tæplega talist gott innlegg í það að auka við lífræna ræktun í heiminum. Við ættum miklu frekar að efla innlenda framleiðslu með þessum hætti og vinna þannig að því að minnka vistspor, ekki bara innlendrar ræktunar, heldur ræktunar á heimsvísu.

Virðulegur forseti. Ég vil aftur þakka hv. þingmanni fyrir að leggja þessa mikilvægu fyrirspurn fram og hæstv. ráðherra fyrir svarið við henni. Ég verð líka að furða mig á því að ekki hafi fleiri aðilar sótt um styrki til að aðlagast lífrænni ræktun, en þó er gott að heyra hjá hæstv. ráðherra að aukin ásókn virðist vera í það. Ég held að það sé mjög mikilvægt, enda stendur það skýrt í stjórnarsáttmálanum, að efla lífrænan landbúnað. Mig langar líka að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa vinnu varðandi matvælastefnuna. Ég er mjög spennt fyrir að sjá hvað kemur út úr þeirri vinnu. Ég held að það sé okkur mjög mikilvægt að standa vörð um heilnæmar landbúnaðarafurðir og mikilvægi fæðuöryggis Íslendinga. En það væri líka ágætt ef hæstv. ráðherra kæmi aðeins inn á málefni ylræktarinnar. Það virðist vera mikil hræðsla í þeim geira varðandi þriðja orkupakkann, sem við erum öll meðvituð um hér á þingi að verið er að vinna að, en við erum að 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir þessa fyrirspurn og ég fagna henni eins og þeirri fyrirspurn sem var fyrr á dagskrá, í ljósi þess að við eflum íslenskan landbúnað og aukum matvælaöryggi og fæðuöryggi og búsetu á landinu eins og í hinu fyrra máli. Eins hlýtur það að minnka kolefnisfótspor í lofti og á legi ef við minnkum innflutning á matvælum með því að vera sjálfbærari í eigin matvælaframleiðslu. Tel ég að þetta sé gott spor í þá átt og þakka fyrir þessa umræðu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir þessar ágætu umræður og fagna stefnuvinnu í ráðuneytinu. Þegar kemur að lífrænu ræktuninni er auðvitað ekki gott að sjá að það eru ekki nema sjö framleiðendur núna sl. tvö ár sem hafa sótt um aðstoð. En það þarf að stækka markaðinn líka. Verð lífrænna afurða er fremur hátt, það er enn eitt atriðið sem þarf að taka til endurskoðunar, en ég hvet enn og aftur til fleiri beinna hvata, tímabundins skattafsláttar eða hvaðeina meðan lífrænir ræktendur eru að koma sér á legg. Það eru fleiri atriði en þau sem hafa verið nefnd hér sem geta komið til greina. Hvað ylræktina snertir þá tel ég lykilatriðið þar vera menntunina. Garðyrkjuskólinn hefur verið að mörgu leyti fjársveltur í gegnum sinn móðurháskóla einfaldlega vegna þess að þar hafa framlög lítið hækkað og það sem meira er, þessar 125 milljónir sem hafa verið veittar til skólans í þrjú ár hafa rétt dugað fyrir viðgerðum og endurbótum á húsnæðinu, en innviðirnir sjálfir hafa liðið fyrir það. Það er stórt tækifæri sem felst í því að stórefla menntun og þekkingu á þessu sviði. Dæmið sem ég nefndi áðan um útirækt með volgum jarðvegi, það er hlutur sem væri t.d. hægt að koma á einmitt í gegnum skólann fremur en með einhverjum öðrum aðferðum. Ég hvet til þess að Garðyrkjuskólinn á Reykjum verði efldur með öllum ráðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis þá umræðu sem hér hefur átt sér stað, hún er góð og gagnleg að mörgu leyti. Það er augljóst að af ýmsu er að taka hér. Ég hef fengið fleiri spurningar í umræðunum en upphaflega voru beint tilefni umræðunnar, spurningar af ýmsum toga. Ég vil nefna það hér strax að málefni garðyrkjunnar í landinu koma væntanlega til endurskoðunar á árinu 2019. Það er samningur þar, eins og ég gat um í framsöguræðu minni, sem gildir 2017–2026, var gerður í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og tók gildi í upphafi árs 2017. Við erum að endurskoða hann og væntanlega verður tekið á ýmsum þáttum varðandi garðyrkjuna. Ég vil taka undir það sem hv. málshefjandi nefnir sérstaklega í samantekt sinni sem snýr að menntun. Það er hárrétt, við eigum og verðum að gera betur á þessu sviði í Garðyrkjuskólanum, sömuleiðis í Landbúnaðarháskólanum, þeirri menntun sem við erum með þar. Ég segi bara: Fjöregg þessarar atvinnugreinar liggur þar. Við höfum einhvern veginn, ég veit ekki hvernig á því stendur, á undanförnum allmörgum árum - þetta er ekki að gerast í dag - setið eftir með landbúnaðarrannsóknir, vinnu og uppbyggingu vísindasamfélags á þessu sviði atvinnugreinanna. Ég hef rætt það við núverandi menntamálaráðherra að við ættum að skoða ákveðna þætti sem menntamálaráðherra hefur verið að ýta á, sem er hið besta mál. Ég vil segja það hér í samantektinni að ég vænti þess að það sem gerist í lífrænum landbúnaði verði bara á einn veg. Hann mun ekki gera