Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Haraldur Guðmundsson Ég hefi engu við það að bæta, sem ég sagði við 2. umr. málsins. Brimnesvitinn er, jafnframt því sem hann er innsiglingarviti, notaður við strandsiglingar og stendur því nákvæmlega eins á með hann eins og suma þá vita aðra, sem teknir hafa verið upp í frv., eins og t. d. Hellisfjarðarvitinn. Hann er bæði innanfjarðarviti og strandsiglingarviti. Vænti ég því, að hv. d. geti fallizt á að gera Brimnesvitann líka að ríkisvita.

Jóhann Jósefsson Mér virðist hv.frsm.n. ekki vera viðstaddur, en ég get skýrt frá því, að um þetta hefir verið rætt í sjútvn., en n. hefir ekki getað fallizt á þessa till.Hv. flm. hafði mælzt til þess við mig, að ég legðist ekki á móti þessu máli, en síðan hefi ég fengið þær upplýsingar, að það stæði nokkuð sérstaklega á um þennan vita, svo að mér og n. virðist ekki rétt að taka hann upp í frv. Þessi viti er nokkurskonar príatviti kaupstaðarins. Nú stendur svo á, að Seyðisfjarðarkaupstaður þarf mjög litlu að verja til hafnarmála, höfnin er þar svo góð frá náttúrunnar hendi. Seyðisfjarðarkaupstaður hefir byggt vitann, og þeim ætti ekki að veitast það erfitt að halda honum við, enda lætur næst, að þessi viti sé beinlínis innsiglingarviti til Seyðisfjarðar. Ég vildi aðeins láta álit n. koma fram, þar sem hv.frsm. er ekki viðstaddur.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég verð að taka undir það með hv. sjútvn., að það er ekki ástæða til þess að taka þennan vita upp. Þessi viti er. eins og hv.þm. Seyðf. viðurkenndi, innsiglingarviti fyrir Seyðisfjörð. En þó skiptir það mestu máli, að hann er byggður af Seyðisfjarðarkaupstað og rekinn af honum En vegna lélegs viðhalds er hann nú orðinn ónýtur. Það hefir staðið í stímabraki út af þessu milli vitamálastjóra og Seyðisfjarðarkaupstaðar, og ef ríkið ætti nú að taka við þessum vita, þá yrði að byggja hann upp að nýju þegar í stað. Ég skal ekkert um það segja, hvort hægt sé að finna vita, sem líkt stendur á um, en Seyðisfjarðarkaupstaður hefir sýnt í verkinu, að hann telur vitann sinn vita. Kaupstaðurinn lét byggja hann 1908 og hefir annazt rekstur hans síðan. Af þessum ástæðum leggst ég á móti því að gera hann að ríkisvita og tek alveg í sama strenginn og hv. sjútvn.

Haraldur Guðmundsson Ég fæ ekki séð, að það skipti máli, þó að Seyðisfjarðarkaupstaður hafi byggt vitann á sínum tíma og rekið hann til þessa. Það er vitanlega ekki rétt að láta hann gjalda þess, að hann hefir byggt vita fyrir ríkissjóð. Það kemur ekkert þessu máli við, hvort Seyðisfjarðarkaupstaður þarf að verja miklu fé eða litlu til hafnarbóta. Og þar sem bæjarfélagið nú hefir borið útgjöldin bæði við byggingu vitans og rekstur hans til þessa, þá er ekki nema sanngjarnt og sjálfsagt, að ríkið taki nú við. Það vita allir, sem eitthvað þekkja til, og það veit hv. 1. þm. S.-M., að það stendur nákvæmlega eins á um þennan vita eins og vitann á Hellisfirði, sem nú á að gera að ríkisvita. Hann er innsiglingarviti, en um leið notaður í strandsiglingum. Og sama er að segja um ýmsa aðra vita. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. segir, að það þarf að gera við vitann á Brimnesi, en það er engu að síður rétt að taka hann í tölu ríkisvitanna. Hv. þm. Vestm. sagði, að efnahagur Seyðisfjarðarkaupstaðar væri svo góður, að hann ætti auðvelt með að standa straum af þessum útgjöldum. Þetta má vel vera, að rétt sé, en það kemur ekkert þessu máli við, og mér virðist engin ástæða til þess að taka þennan vita undan af þeim sökum.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vil biðja hv.þdm. að athuga það, að það skiptir ríkissjóð miklu máli, hvort frv. verður að lögum eða ekki, því að ef það verður samþ., þá er skylda ríkisins að byggja vitann upp. Nú hefir þingið ráðstafað fjárveitingum fyrir þetta ár, og því. ekkert fé fyrir hendi til þess að ráðast í þetta. Bæjarstjórnina er vitanlega ekki hægt að skylda til þess að byggja vitann upp; það er hennar einkamál, sem ekki kemur öðrum utan bæjarins við. Hún getur byggt hann upp eða látið hann drafnast niður, eftir því sem henni sýnist.

Haraldur Guðmundsson Ég er sammála hæstv. ráðh. um, að ekki sé hægt að skylda bæjarstj. til þess að byggja vitann upp, og þess vegna er ég líka hræddur um, að hann falli alveg niður, ef ekki verður farið með hann á sama hátt og aðra vita. Ég held, að hér sé ekki um neina stóra fjárhæð að ræða og er ekki viss um, að það þurfi að byggja hann upp alveg að nýju.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég hlýt að fara eftir því, sem vitamálastjóri hefir sagt um þetta, en hann telur kostnaðinn verða talsvert mikinn. Bæjarsjóðurinn á heldur ekki að geta heimtað það af ríkissjóði, að hann taki við þeim bagga, sem bæjarstjórn hefir bundið sjálfri sér með því að byggja vita eða annað.

Frsm. (Pétur Magnússon) Ég þarf ekki margt um þetta frv. að segja. Eins og það upphaflega var borið fram á þingi, var svo til ætlazt í 1. gr. frv., að fiskveð samkv. ákvæðum laga nr. 34 31. maí 1927 skyldu ganga á undan hinum svokölluðu forgangskröfum samkv. 83 gr. skiptalaganna. En þessu var breytt þannig í meðferð málsins í Nd., að vinnukröfur og opinber gjöld eru látin ganga á undan fiskveðinu eins og öðrum lausafjárveðum, en vitanlega eru það stærstu liðir 83. gr. skiptal. Mér finnst í raun og veru, að 1. gr. frv. hafi litla þýðingu, eins og hún nú er orðin, og það megi einu gilda, hvort hún er látin haldast í frv. eða ekki. En allshn.Ed., sem hafði málið til athugunar, sá samt ekki ástæðu til þess að gera till. um að fella gr. burt, því að þá varð að flækja málinu milli deilda, en til þess þótti ekki ástæða. Um 2. gr. frv. er það að segja, að hún heimilar að veðsetja með skipinu auk venjulegs fylgifjár kol og olíubirgðir, veiðarfæri og skipsbúnað. Þetta síðasta ákvæði er eðlilegt og í fyllsta samræmi við það, sem heimilað er í 5. gr. veðlaganna að því er til fasteigna kemur. 5. gr. segir svo: „Þegar jörð er sett að veði, er rétt svo um að semja, að jörðinni skuli fylgja, auk kúgilda og jarðarhúsa, önnur tiltekin hús á jörðinni, áhöld, búsgögn og heyforði sá, sem er á henni í hvert skipti“. Hér er því farið inn á sömu braut að því er til skipa kemur. N. er því þeirrar skoðunar, að rétt sé að samþ. frv. óbreytt eins og það liggur fyrir.

Magnús Torfason Sakir þess, að hv.frsm. er ekki viðstaddur, skal ég aðeins óska þess, að hv. d. vilji vera svo væn að vísa málinu til 3. umr. Þá mun frsm. væntanlega gera grein fyrir málinu.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég vii aðeins láta þess getið, að síðan þetta mál var hér til 1. umr. hefir fjhn. rætt það nokkuð á einum fundi, en án þess að samkomulag næðist um að bera fram brtt. við frv. á því stigi, sem málið er nú. Hygg ég, að óhætt sé að setja þetta í samband við ýmsar aðstæður, sem liggja fyrir á þessu þingi yfirleitt, í sambandi við önnur mál, sem fyrir þinginu liggja, og því sé ekki útilokað, að svo geti farið síðar, að samkomulag náist um afgreiðslu þessa máls. En eins og málið liggur nú fyrir, hefi ég ekki annað að segja fyrir hönd meiri hl. fjhn. en að hann óskar eftir, að það verði látið ganga áfram til 3. umr.

Ingvar Pálmason Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara og tel rétt að gera grein fyrir honum. Það er nú svo ástatt, að leikmenn eiga erfitt með að átta sig á málinu, vegna þess að gögn þau, sem fyrir liggja, eru ekki sem skýrust. Fram að síðasta ári má segja, að ekki hafi legið fyrir hendi nema drög til áætlana, því að þau tilboð, sem fengizt hafa í ráðgerð mannvirki, hafa verið með fyrirvara; þeir, sem gerðu tilboðin, treystu sér ekki, til þess að byggja föst tilboð á þeim grundvelli, sem hinar fyrirliggjandi áætlanir og rannsóknir sköpuðu. Fyrir skemmstu var enn stofnað til rannsóknar að tilhlutun félags í Reykjavík. En víst er það, að þessi rannsókn kemst að allt annari niðurstöðu en þeirri, er áður hafði yfirhöndina. Þar er bent á, að kostnaðaðaráætlunin geti verið miklu lægri, svo munar næstum helmingi. Það er örðugt fyrir leikmenn að dæma um þessi gögn, sem nú liggja fyrir. En frá mínu leikmannssjónarmiði er þessi rannsókn og niðurstöður hennar miklu aðgengilegri en hinar fyrri. Auðvitað geta verið tekniskir gallar á henni; þó fer því fjarri, að ég haldi því fram, enda er ég ekki fær um að dæma um slíkt. En ég segi fyrir mitt leyti, að þessi síðasta rannsókn er miklu aðgengilegri til þess að skapa sér skoðun um málið. Hv. 1. landsk. lýsti gangi málsins frá byrjun við umr. hér í gær. En ég gat ekki skilið annað á ræðu hans en að málið væri ekki enn að fullu rannsakað. En þegar nú þeir, sem fylgja málinu af kappi, og eins þeir, sem andmæla því, eru sammála um, að málið sé ekki nógu vel undirbúið, þá er ekki sjáanleg ástæða fyrir ríki og þing að taka endanlega afstöðu til þessarar ábyrgðarheimildar, sem fram á er farið, sérstaklega þegar litið er á, að þessi ábyrgð er miklu hærri en hún þarf að vera. Reyndar hefir verið sagt, að vel mætti treysta hæstv. stjórn til þess að gæta hagsmuna ríkissjóðs og veita ekki hærri ábyrgð en nauðsyn krefur. En fyrst og fremst er það athugavert, að Alþingi það, er nú situr, telur að gæta þurfi allrar varúðar í fjármálum, og því varhugavert að veita ábyrgðarheimild þessa, þegar samtímis liggja fyrir þinginu ýms nauðsynjamál annara héraða á landinu, og erfitt virðist að fá þeim framgengt. Þess vegna er það ósamrímanlegt að veita heimild fyrir miklu hærri upphæð en nota þarf. Það verður máske sagt, að óhætt sé að treysta stj. til þess að gæta hagsmuna ríkissjóðs. En eins og ástatt er nú, er ég ekki viss um, að þessi stjórn sitji svo lengi, að það verði hún, sem tekst á hendur þessa ábyrgð. Ég ber sjálfur fullt traust til hæstv. stj., en hinsvegar hefi ég enga löngun til þess að leiða hana í freistni. Mér sýnist nú, að ekki muni verða unnið að málinu í ár, eftir öllu útliti að dæma. Það upplýstist og í gær, að bæjarráðið hefir fengið 2 erlenda verkfræðinga til þess að samræma og vinna úr athugunum þeim, sem gerðar hafa verið, og framkvæma sjálfir nýjar. Það virðist því vera nægur tími til þess að athuga málið í heild og fyrir næsta Alþingi að taka fulla ákvörðun. Ég vil nú nota tækifærið og minnast á það, að hv. 1. landsk. sveigir að því í nál. sínu og ræðu sinni í gær, að meiri hl. fjhn. hafi sýnt málinu megna andúð. Ég býst við, að hann meini þetta til Framsfl. í heild. Mér þykir tilhlýðilegt að minnast á það atriði, sem talið hefir verið til ávirðingar, og það er þegar málið var stöðvað á þingi 1931. Þetta þótti ganga landráðum næst. Ég ætla samt ekki að fjölyrða um það, því að það var óspart notað í kosningunum þá um sumarið, og ég býst frekast við, að nú sé farið að dofna yfir því, og í þær kulnuðu glæður vil ég ekki skara. Það var minnzt á, að þessi síðustu 2 ár hefði Framsfl. ekkert gert fyrir málið. En hvað hafa hinir flokkarnir gert?

Flutt málið á hverju þingi

. Já, það er alveg rétt, en það hefir nálgazt að berja höfðinu við stein. Mér hefir verið tjáð, að bæjarstj. Rvíkur hafi ekki gert nema að jagast um málið á fundum. Þó er, eftir blöðunum í bænum í vetur að dæma, útlit fyrir, að heldur dragi saman. En að öðru leyti fæ ég ekki séð, að bæjarstj. hafi gert neitt sérstakt til þess að hrinda málinu í framkvæmd. Hefði verið samkomulag um málið hjá bæjarstj., þá væri það nú betur undirbúið. En hvers vegna hafa þeir fengið 2 erlenda verkfræðinga? Er það ekki vegna þess, að í einhverju er ábótavant? Hvers vegna er ekki lokið undirbúningi málsins á þeim tveimur árum, síðan málið varð kappsmál á þingi? Hv. 2. landsk. nefndi, að ósamkomulag mundi valda því. Það finnst mér mjög sennilegt. Þegar nú bæjarstj. Rvíkur er ekki enn búin að koma sér saman um málið, þá er ekkert glapræði, þó þm. utan af landi, sem enga sérþekkingu hafa í þessu máli, vilji ekki stuðla að því, að þessi ábyrgðarheimild sé veitt. Þeir, sem mest þykjast hafa barizt fyrir málinu, hafa í engu unnið því meira gagn en við hinir. Ég vil minna á það, að þó rétt kunni að vera, að þetta snerti fleiri héruð en Rvík og þá, sem þar búa, þá hlýtur málið alltaf fyrst og fremst að vera mál Rvíkur.

Það er eðlilegt, íbúar Rvíkur eru 30 þús.

. Einmitt vegna þess. Þó þörfin þar sé rík og þó að Rvík sé sá þáttur, sem einna mest ber fyrirtækið uppi, þá tel ég rétt að stofnsetja það þannig, að fleiri geti komið til að njóta góðs af því í framtíðinni. Út af þessu, sem fyrirætlanirnar og rannsóknirnar greinir á um, nefnil. að hve miklu leyti eigi að virkja og hvað mikið það eigi að kosta, og af því að allt til þessa hafa verið skiptar skoðanir um málið innan bæjarstj. Rvíkur, hvernig framkvæma eigi virkjunina, svo hún komi að sem fullkomnustum notum fyrir alla þá, sem til greina geta komið, þá sé ég ekki betur en að réttmætt og réttast sé fyrir Alþingi að taka ekki fullnaðarákvörðun, heldur vænta þess, að rannsóknum verði lokið á þessu ári og að bæjarstj. komi sér saman um þau atriði, sem enn kunna að vera óútkljáð. En ég tel það fremur óheillavænlegt fyrir fyrirtækið, ef bæjarstj. er klofin um það strax frá byrjun. Ég leyfi mér því að afhenda hæstv. forseta svo hljóðandi rökst. dagskrá: Þar sem niðurstöðum þeirra rannsókna og kostnaðaráætlana, sem fyrir liggja um virkjun Sogsins, ber svo mjög á milli, að munar fleiri milljónum króna, og þar sem enn virðist nokkur ágreiningur innan bæjarstjórnar Reykjavíkur um lausn þessa nauðsynjamáls bæjarins, þá telur deildin ekki tímabært, að Alþingi taki endanlega ákvörðun um mál þetta, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Ég skal játa það, að þegar málið var til meðferðar í n., þá var ég í nokkrum efa um það, hvort ég mundi leggja þessa afgreiðslu til. Þó hygg ég, að nefndarmönnum hafi ekki verið ókunnugt um það, að ég hneigðist mjög að þessari stefnu. En það, sem gerði það að verkum, að ég var þá í nokkrum efa um að taka þessa niðurstöðu, var það, hvort það væri væntanlegt, að eitthvað yrði byrjað á verkinu á þessu ári. Ég taldi, að ef málið væri þannig undirbúið, að hafizt skyldi handa á þessu ári, þá væri varhugavert að afgr. málið á þann hátt, sem hér er lagt til. En eftir að bæjarráð Rvíkur hafði tekið þá ákvörðun að fá 2 útlenda verkfræðinga til að rannsaka málið og sennilega gera endanlegar till. um lausn þess, þá þóttist ég sannfærður um það, að á þessu ári yrði ekki að neinu leyti hafizt handa. Þá sé ég ekki betur en að þessi afgreiðsla sé að öllu leyti sú hagkvæmasta fyrir málið, því að ég tel mjög mikilsvert, að þegar málið er afgreitt frá Alþingi, þá verði það afgreitt þannig, að sem flestir aðilar verði ásáttir um það. Ég tel mjög varhugavert að afgr. jafnstórt mál og þetta á þann hátt, að það valdi mjög miklum ágreiningi bæði innan Alþ. og ekki síður innan Reykjavíkurbæjar. Hvernig sem hv. 1. landsk. og aðstandendur þessa máls líta á aðstöðu mína í þessu máli, þá er það sannfæring mín, að ég með þessari till. vinni málinu það eina gagn, sem hægt er að vinna því á þessu stigi. Ég býst ekki við, að ég hafi ástæðu til að segja meira um þetta mál. Það má vel vera, að dagskrártill., mín valdi einhverjum umr., en ég geri ekki ráð fyrir, að langar umr. um málið skýri það mikið. Ég mun því afhenda hæstv. forseta þessa dagskrártill. mína. En verði hún felld, geri ég ráð fyrir, að ég fylgi till. meðnm. míns, hv. 5. landsk., þó ég í raun og veru sé alls ekki ánægður með þá lausn málsins.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég var að hinkra við eftir því, að hv.frsm. meiri hl. tæki til máls, en úr því að hann finnur ekki ástæðu til þess, þá vildi ég gjarnan segja nokkur orð. Ég þarf í raun og veru ekki mikið að segja út af ræðu hv. 2. landsk. Hann veit það ákaflega vel, að okkur skilur ekkert á í þessu máli. En það hefir nú verið svo, að flokkur hans hér í bænum hefir verið að reyna að nota þetta mál til þess að hafa eitthvað til að tala um fyrir kosningar. Sömuleiðis hefir hann verið að reyna að láta líta svo út, sem einhver skoðanamunur væri um málið, og hv. 2. landsk. þarf nú náttúrlega að reyna að halda uppi skildi fyrir flokksbræður sína í bænum hér í deildinni, sem tilraun til þess eingöngu að halda áfram samskonar tali hér. En þó ég vilji nú ekki svara fyrir afstöðu hvers einstaks borgara í bænum að því er snertir þetta eða önnur mál, þá stend ég við það, sem ég sagði, að hv. 2. landsk. veit, að okkur skilur ekkert á um þetta mál, nema þá þegar til þess kemur, er hann segir, að hann sé í undirbúningi með nýjar till. í málinu, sem sé þær, að framkvæmd verði ríkisvirkjun á Soginu. Þar greinir okkur á, og þetta atriði hefir sérstaklega verið rætt nýlega í bæjarstj. Rvíkur, því að það var einn af flokksbræðrum hv. 2. landsk. sem hreyfði þar samskonar till., en við þær umr. kom það allgreinilega í ljós, að bæjarstj. Rvíkur óskar ekki eftir því, að neinn annar en bæjarfélagið verði eigandi að þeim hluta Sogsvirkjunarinnar, sem Rvíkurbær þarf að nota handa sjálfum sér. Bæjarstj. vill gjarnan ganga inn á að vera í samlögum við ríkið með þessa virkjun, þannig að ríkið sé eigandi að þeim hluta virkjunarinnar, sem aðrir en Rvíkingar þurfa að nota sér. En því er haldið föstu, að Rvíkurbær vilji eiga sinn hluta í virkjuninni. Og bæjarstj. vill heldur ekki ganga inn á, að ríkið sé eigandi þess hluta, svo ef hv. 2. landsk. er að undirbúa till. í þessa átt, þá er hann kominn inn á nýjan grundvöll, sem ég get ekki fylgt honum á, og flokksbræður hans í bæjarstj. mundu fylgja honum mjög nauðugir, ef þeir þá fengjust til þess. Hv. 2. landsk. vék annars mest að því í ræðu sinni, hverjar horfur mundu verða fyrir því, að hægt væri að byrja á framkvæmd þessa verks á yfirstandandi ári. Ég get í sjálfu sér ekki meira um það vitað en aðrir. Það var held ég nokkurnveginn samhuga álit bæjarstj., að eftir þennan útúrdúr, sem „h/f Sogsvirkjun“ gerði í málinu, að það hefði ekki haft neina aðra þýðingu en að tefja það a. m. k. um eitt ár, þá var ekki annars kostur en að láta fara fram nýja fullnaðarrannsókn. Það var komið töluvert kapp í málið frá hálfu þeirra manna, sem stóðu að „h/f Sogsvirkjun“, og þessarar keppni kennir hér í þinginu, þar sem hér finnast í d. þm., sem vilja ganga það langt í erindrekstri fyrir þetta frv., að vilja kasta burt öllum uppástungum þessa frv. um að gera Sogsvirkjunina nothæfa fyrir aðra en Reykvíkinga. Þegar svona mikið kapp er komið í málið, og það frá hálfu þeirra manna, sem maður sízt skyldi ætla, að væru forvígismenn að því að útiloka aðra landshluta frá eðlilegri aðstöðu þeirra, þá er ekki að undra, þó að verið sé að taka málið upp til úrskurðar af nýju. Þetta hefir bæjarstj. Rvíkur séð, og varð sammála um það, að ekki yrði hjá þessu komizt. Fyrir mitt leyti álít ég þó ekki, að þessi nýja rannsókn hafi verið nauðsynleg vegna þess, að hinum tekniska undirbúningi málsins hafi verið svo áfátt, en sú nauðsyn var vegna þess, að þennan útúrdúr, sem upp hefir komið í málinu, er ekki hægt að kveða niður með öðru móti. Ég hefi engin tök á því að gefa hv. 2. landsk. að svo komnu nokkrar upplýsingar um það, hve langan tíma þessir verkfræðingar þurfa til að sinna verkinu. Ég get ímyndað mér, að þeim sjálfum sé það ekki ljóst fyrr en eftir að þeir eru komnir hingað og búnir að athuga alla staðhætti. Ég get ekki búizt við, að þeir geti sagt um það fyrr, og því síður get ég sagt um það á þessu stigi málsins. En ég vil taka það fram, að mér er það alveg eins ljóst eins og honum, hversu æskilegt það væri, ef unnt væri nú að byrja á stórvirkjun sem þessari, meðan stendur yfir sú mikla kreppa og það atvinnuleysi, sem nú ber svo mikið á hér. Mér er þetta alveg eins ljóst og honum, en vilji hann sakast um það, að málið er ekki tilbúið til þessa, þá má hann ekki saka neina aðra um það en þá, sem hafa beint þessu máli út á þá göngubraut, sem tekur tíma að hverfa frá aftur. Hv. 2. þm. S.-M., formanni þeirrar n., sem málið hafði til meðferðar, get ég sagt það, að náttúrlega verð ég að viðurkenna, að að forminu til hefir hann rétt fyrir sér, að undirbúningi málsins er ekki lokið. Og ég get ekki annað en viðurkennt, að þetta gefur honum átyllu en ekki ástæðu - til þess að bera fram frestunartill. sína. Hv. þm. sagði það sjálfur, og lagði allmikla áherzlu á, að sem leikmaður treysti hann sér ekki til þess að dæma um ýms atriði þessa máls. En það er nú svo, að jafnvel þó að þetta mál hafi sína verklegu hlið, þá eru aðrar hliðar málsins, sem verður að krefjast af hv.þm., að þeir geri sjálfa sig dómbæra um. Og það, sem fyrst og fremst verður að krefjast af hv.þm., og það öllum jafnt, er, að þeir geri sig dómbæra um það, hvort þeir vilji styðja það mál, sem flutt er hér í öllum greinum þessa frv., nema 2. gr., að sú virkjun, sem ráðizt verður í með ríkisábyrgð, verði gerð þannig, bæði að því er snertir verklegan grundvöll og fjárhagslegan grundvöll, að héruðin á Suðvesturlandi fái aðstöðu til að njóta hennar til jafns við Rvík. Þetta er stjórnmálaatriði og undirstöðuatriði í þessu máli, sem enginn þm. getur komizt hjá að gera sér grein fyrir. Það, sem er það sorglegasta í mínum augum við undirtektirnar undir þetta mál í n., er það, að meiri hl. hennar vill fleygja alveg í burt úr frv. öllum þeim ákvæðum, sem að því lúta að gera héruðunum utan Reykjavíkur hagstætt að nota þessa virkjun. Hér er ekki að tala um neitt tekniskt vandamál, þegar honum er sagt, að það þurfi 60 þús. v. spennu, en sú virkjun, sem þeir binda sig við, á ekki að hafa nema 35 þús. v. spennu. Þá er það nú á dögum ekki neitt sérfræðilegt atriði, að það er ekki hægt að komast af með svo lága spennu fyrir hin fjarlægu héruð, svo þau yrðu alveg útilokuð frá því að geta notið þessa. Ég veit ekki, hvaða skilning ég á að leggja í afstöðu þessara tveggja nm. Mér er hún svo alveg óskiljanleg. Hv. 2. þm. S.-M. fann ástæðu til þess, eftir að hann hafði lýst því, hvað mikið sig skorti til þess að geta dæmt um þetta mál, að fara að gera upp á milli þeirra uppástungna um virkjun Sogsins, sem fyrir liggja, og það var þá þannig, að hann taldi frá sínu sjónarmiði, að sú síðari væri aðgengilegust og álitlegust. En ég var búinn að gera grein fyrir því, að þessi uppástunga er svo lítilfjörleg að öllu leyti, að þó að hún kannske gæti skilað nokkru rafmagni til Rvíkur, þá er alveg útilokað, að almenn þátttaka landshlutanna geti verið á henni byggð. Það þarf enga tekniska sérþekkingu til þess að skilja, að þetta er svona. Það þarf aðeins að líta á það, sem fram er tekið, og engum dettur í hug að mótmæla, að það er þessi munur á uppástungunum. Hv. þm. fór svo að reyna að finna þessu stoð með einskonar orðaleik. Hann sagðist ekki sjá neina ástæðu til að búa fyrirtækið svo út í byrjun, að öll héruð, sem talin eru upp í grg. við frv., gætu notfært sér það, en aðeins að sjá um, að enginn möguleiki sé útilokaður. En þetta er ekki annað en að segja sitt í hvoru orðinu. Það er ekki hægt að búa orkuver út svo, að möguleikar fyrir fjarlægari héruð til að nota það séu ekki útilokaðir, nema að það sé búið svo út í byrjun, að fjarlægari héruðin geti notað það. En að öðru leyti en þessu, sem ég nú hefi sagt, get ég vottað hv. 2. þm. S.-M. það, að hann hefir í raun og veru í n. tekið vinsamlega á þessu máli nú. En hann á aðeins eftir að stíga síðasta sporið, og það er að fá sig til að veita stj. þá heimild, sem nú er nauðsynleg til þess að fullnaðarundirbúningur á þessu máli komist í kring. Þá meina ég ekki aðeins verklegan undirbúning, heldur einnig fjárhagslegan fullnaðarundirbúning, þ. e. a. s. að útvega tilboð um fé til þess að framkvæma fyrirtækið. Það eru ekki líkur til, að það sé unnt að ganga frá undirbúningi á fjárhagshlið málsins fyrr en stj. er búin að fá heimild til þess að veita ábyrgð. Ég get ekki annað en óttast, að eins árs bið á veitingu ábyrgðarheimildar muni geta kostað eins árs bið á framkvæmd málsins. Það er nú mismunandi, hvað fljótt og greiðlega gengur að útvega fé til stórfyrirtækja, jafnvel eftir að öll skilyrði eru fyrir hendi. Og enginn getur ábyrgzt, að ef ábyrgðarheimildin verður ekki veitt fyrr en seint á næsta þingi, við skulum segja í apríl eða maí næsta ár, að sú fjárútvegun gangi svo fljótt, að fært þyki að ráðast í framkvæmd fyrirtækisins á næsta sumri. Tíminn getur auðveldlega verið hlaupinn frá manni, þegar það er komið í kring að útvega féð, þannig að óhætt þyki að byrja. Ég er ekki að spá því, að svona muni fara, en bendi aðeins á það, að þetta getur auðveldlega kostað eins árs drátt á málinu, en ég yrði að telja það ákaflega óhentugt og mjög fjarri því að vera nokkur velgerningur við þetta mál og þjóðina í heild, eins og hv. 2. þm. S.-M. vildi vera játa, ef tækist að draga þetta mál svo, að hinar verklegu framkvæmdir koma ekki niður á þau atvinnuleysis- og kreppuár, sem nú ganga yfir, heldur kannske á næsta uppgangstímabil, þegar ekki er sérstök þörf á slíkri aukningu á atvinnu í landinu, og atvinnuvegunum kannske ekki neinn búbætir, að hún fari þá fram, en það er mögulegt, að þessi áframhaldandi dráttur verði til þess. Það, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði um ágreining þessa máls innan bæjarstj. Rvíkur, þarf ekki að fara út í. Ágreiningur um þetta mál er enginn innan bæjstj. Rvíkur, ef málið er tekið sem heild. Það getur verið, að ágreiningur sé um annað eins aukaatriði og það, hvort eigi að bæta við 2-3 þús. hestafla vélasamstæðu við stöðina við Elliðaárnar áður en byrjað er á virkjun Sogsins, eða hvort á að bíða eftir, að lokið verði virkjun Sogsins, en það er algert aukaatriði í þessu máli. Hitt er öllum ljóst, að þar sem búið er að gera mikil mannvirki til undirbúnings þessari virkjun, þá verður vélasamstæða við Elliðaárnar sett upp fyrr eða síðar. En það dregur ekki á nokkurn hátt úr nauðsyn Sogsvirkjunarinnar, því að þegar hún er komin á, verður þetta fyrst og fremst og aðallega varastöð við hliðina á Sogsstöðinni. Ég vil svo að endingu aðeins leiða lítilsháttar rök að því, að sú hámarksupphæð fyrir ábyrgðinni, sem farið er fram á í frv., er ekki hærri en það, sem nú á yfirstandandi þingi alveg hiklaust er verið að veita öðrum landshlutum í samsvarandi tilgangi. Ég sé í fjárlagafrv. eins og það nú liggur fyrir, að stungið er upp á heimild fyrir stj. að ábyrgjast allt að 600 þús. kr. lán fyrir Ísafjarðarkaupstað og Eyrarhrepp til rafmagnsvirkjunar, gegn þeim tryggingum, sem ríkisstj. tekur gildar. Þetta er hærri upphæð á mann, sem njóta þeirrar virkjunar, en 7 millj. eru á hvern mann, sem á að njóta Sogsvirkjunarinnar. Og það er þar að auki sá munur á, að hér í Rvík er fyrir blómlegt fyrirtæki í þessari grein, sem er búið að finna upp mikið af þeim markaði, sem á að bera virkjunina uppi. Ég gæti nefnt fleiri dæmi, en ég mun láta þetta eina dæmi nægja til viðbótar því, sem áður hefir verið sagt um það, að það, sem hér er farið fram á, felur ekki í sér neina áhættu fyrir ríkissjóð og fer ekki að neinu leyti fram úr því, sem eðlilegt þykir, þegar verið er að ræða um samsvarandi ábyrgð fyrir aðra.

Jón Baldvinsson Ég vil víkja því að hv. 2. þm. S.-M., sem nú vill vísa þessu máli frá, að þó að samþ. verði frv., þá er ríkisstj. veitt margvísleg heimild í ákvæðum frv. til þess að hafa hönd í bagga með undirbúningi málsins áður en virkjunin kemur til framkvæmda. T. d. í 2. gr. frv. er sagt, að senda skuli atvmrn. frumdrætti að þessu fyrirhugaða mannvirki. Þá getur ráðh. krafizt breytinga eftir því, sem honum kann að þykja nauðsyn. Í öðru lagi er svo fyrir mælt í 4. gr., að samþykki fjmrh. þurfi um lánskjörin, svo að þessi ábyrgð, þó að samþ. yrði, er að miklu leyti lögð í hendur stj. til ákvörðunar. Þeir, sem svo trúa og treysta stj., sem ég þykist vita, að hv. 2. þm. S.M. muni gera, ættu að geta samþ. þessa ábyrgðarheimild. Þó að þeir hafi ekki trú á samlyndinu í bæjarstj. Rvíkur, þá ættu þeir að trúa því, að ríkisstj. færi þannig með þá heimild, sem frv. veitir henni, að það verði ekki til skaða fyrir landið. Í sambandi við það, að þetta sé fjárhagsleg áhætta fyrir ríkissjóð, vil ég benda á, að sennilega hefir aldrei verið hugsað til, að ríkissjóður tæki á sig ábyrgð fyrir nokkurt fyrirtæki eða hérað á landinu, sem er áhættuminna en að taka á sig ábyrgð á láni til Sogsvirkjunarinnar. Sala á raforku til kaupstaðanna og sjávarþorpanna við Faxaflóa er grundvöllurinn undir fjárhagslegri afkomu fyrirtækisins, en sú sala er tryggð hjá hinum mikla mannfjölda í kaupstöðum og kauptúnum á þessu svæði, vegna þess, að alstaðar vantar raforku. Það var réttilega tekið fram hjá hv. 1. landsk., að á hverju þingi undanfarið hafa verið samþ. ábyrgðir í þessu skyni handa einstökum landshlutum, ábyrgðir, sem eru hlutfallslega hærri en sú, sem hér er farið fram á, og hv.þm. hefir verið ljóst, að væru stundum ekki alveg áhættulausar, þótt rétt hafi þótt að veita þær, til að lyfta undir afkomu einstakra héraða. Þetta er því í fyllsta máta öruggt rekstrarfyrirtæki. Ég hefi ekki orðið þess var, að hæstv. fjmrh. eða atvmrh. hafi látið til sín heyra í þessu máli. Verður því að líta svo á, að þeir séu málinu samþykkir, því ef þeir teldu það skaðlegt, hefðu þeir án efa varað við að samþ. það. En ég hefði nú vænt þess, að þeir hefðu sjálfra sín vegna sýnt sig hér og heimtað af þinginu, að það samþykkti frv. til að koma í framkvæmd þeirri miklu atvinnuaukningu, sem af því leiðir, innan mjög skamms tíma. Það leiðir af sjálfu sér, að ég get hvorki fylgt dagskrá hv. 2. þm. S.-M. né heldur brtt.hv. 5. landsk., þar sem ég fylgi frv. eins og það er með þeim litlu breyt., sem ég hefi drepið á. En ég vil beina því til hv. 2. þm. S.-M., að á því getur orðið löng bið, að allir innan bæjarstj. og þings komi sér saman um öll atriði slíks máls. Málið getur verið jafngott og þinginu jafnskylt að samþ. það, þótt 2-3 menn í bæjarstj. kynnu að vera á móti því. Þá vil ég snúa mér að hv. 1. landsk. Hann sagði, að okkur greindi ekki á í málinu, en vítti hinsvegar Alþfl. fyrir að hafa notað sér málið fyrir kosningar. Það er satt, að Alþfl. hefir vakið athygli á málinu og haldið því vakandi. Þetta mál hefir annars verið meira og minna á döfinni síðan Elliðaárstöðin var byggð, og allir vonað, að sem skemmst liði, þangað til Sogsvirkjunin kæmist í framkvæmd. En flokkur hv. 1. landsk. í bæjarstj. hefir tafið málið um mörg ár. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem áður hefir verið sagt hér um allar þær ófullnægjandi rannsóknir, er vafalaust hafa kostað hundruð þús., sem fram hafa farið án þess að niðurstaða hafi fengizt um, hvar ætti helzt að virkja Sogið, þótt þrjár eða fjórar áætlanir liggi fyrir. Nú, er bæjarstj. Rvíkur hefir komið sér saman um málið, þarf enn að láta erlenda sérfræðinga taka þetta til athugunar. Þetta sýnir vanrækslu meiri hl. bæjarstj. í málinu. Þegar send var nefnd til Stokkhólms til að útvega fé til fyrirtækisins, þóttu áætlanirnar svo athugunarverðar, að ekki fékkst ákveðið tilboð að öllu leyti. Það er alkunna, að fyrrv. borgarstjóri var virkjuninni andvígur, og bæði hv. 1. landsk. sjálfur og rafmagnsstjórinn í Rvík hafa sagt í ritum sínum, að bezt væri að virkja Elliðaárnar fyrst og geyma Sogsvirkjunina þangað til 1941. Þessi andi er ekki kveðinn niður enn, því að hv. 1. landsk. sagði áðan, að ágreiningur væri um það, hvort virkja skyldi 2000 hestöfl í Elliðaánum fyrir eða eftir Sogsvirkjunina. Þessi andi í málinu hefir tafið fyrir og gerir það enn, af því að hv. 1. landsk. getur ekki lýst yfir, að nú sé málinu svo komið, að hægt sé að hefjast handa þegar á næsta sumri. - Af þessu er það ljóst, að það er ekki að ófyrirsynju, að Alþýðufl. hefir haldið málinu vakandi í Rvík. Hv. 1. landsk. hnýtti í menn, sem viljað hafa reyna aðrar leiðir í málinu, og þá einkum þann mann, er ötulast hefir barizt fyrir þessu máli, Sigurð Jónasson. En sú viðleitni ber aðeins vott um áhuga fyrir málinu og um óþolinmæðina hér í bænum og rökstudda vantrú á því, að Sjálfstfl. í bæjarstj. væri nokkur alvara með að hefja virkjun. Hv. 1. landsk. kvaðst ekki geta fallizt á till. mínar, enda væri ég þar að fara inn á aðra braut í málinu. Þetta er misskilningur. Það hefir ávallt verið skoðun Alþfl., að ríkið eða bærinn eða ríkið og bærinn tækju þessa virkjun að sér. Ég vil, að Rvík sjálf standi fyrst og fremst fyrir virkjuninni, en ef bæjarstj. vill ekki leggja út í hana á næsta sumri, sé heimild fyrir stj. að hefjast handa. Hér er því ekki um það að ræða, að fella niður neina heimild handa Rvík. Ég vil krefjast þess, að rannsókn verði hraðað svo, að hægt sé að byrja á vegalagningu til undirbúnings þegar í sumar. Á þann hátt væri hægt að útvega nokkra aukna atvinnu, og það kæmi sér vel á þessum erfiðu tímum. Ég vil ekki gefa verkfræðingunum ótakmarkaðan tíma til þessara rannsókna. Þær gætu tekið 50 ár, ef þeir væru látnir sjálfráðir, eða jafnvel staðið endalaust. Andstaða hv. 1. landsk. gegn brtt. mínum hlýtur því að vera á misskilningi byggð, eða þá á því, að hann er sér þess meðvitandi, að dráttur verði á málinu hjá bæjarstj., eða meiri hl. hennar. En þá er það ekki mér að kenna, þótt Rvík noti sér ekki heimildina. Ef hv. 1. landsk. getur ekki lýst yfir því, að bæjarstj. sé reiðubúin að hefjast handa þegar að lokinni rannsókn, sem verði hraðað sem unnt er, þá er það að gefa dagskrá hv. 2. þm. S.-M. vind í seglin og öðrum þeim mótbárum, sem færðar hafa verið gegn þessu sjálfsagða máli.

Bjarni Snæbjörnsson Ég sagði við 1. umr., að ég vonaðist eftir, að þetta mál fengi góða afgreiðslu hér á þingi, þar sem fullt samkomulag hefir orðið um það milli sócíalista og sjálfstæðismanna í bæjarstj. Rvíkur. En eftir nál. meiri hl. að dæma ríkir enn sami andi í þeim herbúðum og 1931. Mér fannst það ekki fjarri sanni, er hv. 2. þm. S.-M. sagði, að Rvík hefði ekki gert annað með því að flytja frv. ár eftir ár en að berja höfðinu við steininn. Það kom ljóst fram í ræðu hv. 2. þm. S.-M. og nál. meiri hl., að þessi steinn er andúð Framsfl. Eftir skoðun hv. 2. þm. S.-M. á ekki að hefjast handa í málinu fyrr en allir eru orðnir sammála, bæði í bæjarstj. og á þingi. Eigi að taka þetta bókstaflega, er þetta sama og að segja, að málið eigi eða geti dregizt um aldur og æfi. Ég vona því, að þetta hafi ekki verið meining hv. 2. þm. S.-M. Hv. þm. bar brigður á það, að héruðin utan Rvíkur væru fær um að taka á móti rafmagninu, ef fullkomin virkjun væri hafin. En sannleikurinn er sá, að virkjunin er ekki fyrst og fremst nauðsynleg vegna Rvíkur. Rvík kemst af með það rafmagn, er hún nú hefir, og það er margfalt ódýrara en í Hafnarfirði og verstöðvunum syðra, sem ég veit, að þessi hv.þm. er mér sammála um að hafa fulla þörf á ódýrara rafmagni, bæði til ljósa og smáiðnaðar. Ég vil því minna þá, sem kann að vera eitthvað í nöp við Rvík, á, að virkjunarinnar njóta fyrst og fremst aðrir en Rvíkingar, menn, sem nú verða að greiða meira fyrir rafmagn en þeir. Það hefir verið tekið fram af hv. 1. landsk., að sá undirbúningur, sem þarf til að veita rafmagninu utan Rvíkur, kostaði hærri spennu og þyrfti að gerast strax og virkjunin hefst og því sé fé til þess áætlað í frv. Hv. 2. þm. S.-M. talaði um, að hann myndi hafa gert málinu greiða 1931. Ég held nú, að hann hafi fremur gert því stóran ógreiða. Hefði lánsheimildin verið veitt þá, væri byrjað á framkvæmdum nú og stórum minna atvinnuleysi en nú er. Sökum þess, að lánsheimildina vantaði, hefir ekki verið hægt að undirbúa málið. Bæjarstj. hefir vantreyst því að fá ríkisábyrgð, og það hefir lamað allar framkvæmdir. Hv. 2. landsk. hefir greinilega sýnt fram á, og því ekki verið mótmælt, að þetta væri ekkert fjárhættuspil. Enda kemur það skýrt fram í öðrum undirbúningi málsins. Ég á hér við Sogsfélagið. Ég trúi því ekki, að það félag hafi ætlað að ráðast í virkjunina af tómum mannkærleika, heldur hreint og beint af því, að hún er gróðafyrirtæki. Ég vona, að nægilega margir hv.þm. hafi þegar gert sér ljósa nauðsyn þessa máls fyrir Rvík og aðra landshluta og ríkissjóð í heild, og það fái góða og greiða afgreiðslu þegar á þessu þingi.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég á bágt með að halda, að hv. 2. landsk. trúi því í raun og veru, að nokkur fyrirstaða sé á því í bæjarstj. Rvíkur að snúa sér að Sogsvirkjuninni, ef það er framkvæmanlegt. Hann er þá víst sá eini, sem efast um það. Það er líka alveg rangt hjá hv.þm., að það hafi verið af vantrú á það, að meiri hl. bæjarstj. væri málinu hlynntur, að Sigurður Jónasson vildi hefjast handa um einkavirkjun. Ástæðurnar voru allt aðrar, m. a. sú, að Sigurð Jónasson brast þolinmæði til að bíða eftir ríkisábyrgð, og ef til vill sú, að honum hefir þótt fyrirtækið gróðavænlegt. En vonin um ríkisstyrk brást á þinginu 1931, og það olli því, að hann tók þetta til bragðs. Ég veit, að fyrst og fremst Sigurður Jónasson getur fullvissað hv. 2. landsk. um þetta, ef hann bara spyr hann um það. Þetta mái er þannig vaxið, að það var samþ. 1929 í bæjarstj. að ráðast í Sogsvirkjunina, og það undirbúið og verkið boðið út. Tilboð kom og var borið upp í bæjarstj. í lok ársins 1930, en það var þannig, að ekki þótti aðgengilegt meiri hl. bæjarstj., og það var fellt. En það var ekki af því, að sá meiri hl. í bæjarstj. væri þá orðinn andvígur Sogsvirkjuninni. Hann áleit, að ef hægt væri að fá ríkisábyrgð og tryggja fé til verksins, myndi hægt að komast að betri kjörum en með þeirri aðferð, sem hv.þm. skýrði hér frá í gær, nefnil. að bundið var saman framkvæmd verksins og fjárútvegun til þess. En svo fór það þannig, að þegar leitað var eftir ábyrgð til þingsins, var neitað um hana. Það er líka algerlega ástæðulaust hjá hv.þm., þegar hann gefur það í skyn, að bæjarstj. muni draga framkvæmdina af ásettu ráði, þótt ábyrgðin verði veitt nú, og því muni vera nauðsynlegt að setja ákvæði um það í frv., að ef bæjarstj. hefji ekki framkvæmdirnar innan viss tíma, þá skuli ríkið gera það. Bæjarstj. gerir það, þegar fært er. - Það er ástæðulaust að ræða um þær till., sem hann drap á í ræðu sinni í gær, að hann myndi bera fram hér á síðara stigi þessa máls. Það gefst tækifæri til þess, þegar þær koma fram. En ég get fullvissað hv.þm. um, að það eru alveg sömu ástæður, sem kynnu að geta orðið til þess að hindra framkvæmdir bæjarstj. á komanda sumri, sem myndu hindra það, að ríkisstj. gæti hafizt handa í sumar. En það er nógur tími til að ræða þetta, þegar hv.þm. kemur fram með till. sínar. Ég sé ekki ástæðu til að tala meira um þetta. Það er kunnugt, þegar menn tala um virkjun Elliðaánna, að nú er enginn ágreiningur um það í bæjarstj., að ef mögulegt er skuli virkja Sogið. En ágreiningurinn er um það, hvort fela á einkafyrirtæki þá framkvæmd, að ráða bót á rafmagnsskortinum, eða að ríkisábyrgð fáist og bærinn annist framkvæmdirnar sjálfur, og sé þá tryggilegra að fullvirkja Elliðaárnar heldur en sæta því að kaupa rafmagn dýru verði af einkafyrirtæki. Það var í því sambandi, sem ágreiningurinn varð og Elliðaárnar teknar fram yfir.

Bæjarstj. hefir öll hafnað því

. Já, það er alveg rétt, bæjarstj. er mótfallin því. En ágreiningurinn er um, hvort eigi að ráðast til bráðabirgða í fullvirkjun Elliðaánna, sem í raun og veru, eins og hv. 1. landsk. benti á, mun verða gert seinna, þótt það verði ekki gert á næsta stigi málsins.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) Ég ætla að víkja fáeinum orðum að byrjun ræðu hv. 1. landsk. frá í gær, þar sem honum þótti undarlegt, að tekið skyldi fram, hvaða skoðanir hefðu komið fram á undirbúningi málsins og taldi ekki rétt skýrt frá. Ég sé einmitt á nál. hans, að það er nákvæmlega rétt frá þessu sagt, og verður ekki um það deilt, að það geta verið sérstakar ástæður til þess að skýra alveg hlutdrægnislaust frá, á hverju n. hafi klofnað. Það er ekki hægt að segja frá klofningu n. nema tilgreina tilefnið. Annars vildi ég víkja fáeinum orðum að því, sem hér ber á milli. - Fyrir 2 árum hefir hv. 1. landsk. fært sannanir fyrir því hér í þinginu, að heppilegast væri að fá ríkisábyrgð eins og þessa til þess að virkja Sogið á þeim stað, sem hann nú ekki treystir sér til að láta virkja það. Og þá var hv.þm. svo sannfærður um, að þetta væri rétt, að hann mun hafa lofað sócíalistum í sambandi við þá samninga, sem þá voru milli þeirra tveggja flokka, að vinnan skyldi byrja þá um sumarið, því að Alþýðublaðið ámælti okkur framsóknarmönnum fyrir að hafa hindrað vinnu þá um sumarið, sem um 200 manns hefðu getað notið. Eftir að hv. 1. landsk. hafði gert þessa samninga og þessar ákvarðanir, eins og allt sé í lagi og öll vitneskja fengin um þetta mál, þá uppgötvar hann sjálfur aðra leið á sama stað, að grafa göng milli vatnanna, og gæti þá verið heppilegra að stífla Sogið og hafa einungis stutta leiðslu. Og þetta segir hann, að sé eitt af því allra bezta.

Anakronik - öfug röð viðburðanna

. Hvað sem þetta er kallað, þá vildi hann byrja fyrir tveimur árum, en allt öðruvísi nú. Það, sem gerist eftir þetta, er hv. 1. landsk. að þakkarlausu og öllum þeim mönnum, sem að honum stóðu, að úrræði finnst til að bæta úr rafmagnsþörf Rvíkur og Hafnarfjarðar, og þetta hefir breytt málinu. Hv. þm. veit, að sá fræðimaður, sem gerði þessar athuganir þarna, hefir miklu meiri reynslu og stærra nafn en nokkur af þeim Íslendingum, sem hafa átt við þetta. Þess vegna er það, að hv.þm. og hans fyrirrennari í embættinu hafa töluvert hitann í haldinu, því að um þá rannsókn er ekki hægt að segja, að hún sé gerð af neinum óvita. Þeir vita, að það er stærra nafn en þeir hafa og geta haft. Þeir vita, að tiltrúin til þeirra hlýtur að minnka, þegar maður kemur, sem er virkilega hæfur um slíka hluti. Þá getur hann fundið leiðir, sem allir hefðu átt að sjá, sem eitthvert vit hefðu á þessum hlutum. Rannsókn þýzka verkfræðingsins er stórkostlegur áfellir fyrir hv. 1. landsk. sem verkfræðing, og þó öllu meir fyrir þá verkfræðinga af hans sauðahúsi, sem hafa fengizt við að rannsaka og gera þessa frámunalegu áætlun, sem reyndar er svo óábyggileg, að þeir sjálfir, sem hafa að þessu staðið, verða nú að hverfa frá því, einungis af því, að þeir voru hræddir við, að enginn fáist til að lána út á gamla „planið“. Það er dottinn grundvöllurinn undan því, sem þeir hafa gert áður, og nú sjá þeir ekki annað ráð en að draga málið á langinn. Hv. 1. landsk. hefir haldið því fram bæði í n. og öðruvísi, að það væri vissulega ekki gert ráð fyrir nægilegri spennu, t. d. í þessu áliti um Sogsfossana sé ekki nægilegt að gera ráð fyrir 35 þús. volta spennu, heldur yrði að gera hærra vegna langrar leiðslu. Nú er vitanlegt og kom í ljós í n. við athugun á þessu, og eins við vélasamstæðurnar, að þótt þær séu heldur minni til að byrja með, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að næsta vélasamstæða geti verið stærri; það hefir hv.þm. sjálfur játað, enda kom það í ljós, að kostnaðurinn verður minni með þessu móti en hann sjálfur gerði ráð fyrir. Hvað hv.þm. heldur um, að þurfi að miða spennuna við leiðslu vestur á Snæfellsnes og til Vestmannaeyja, þá býst ég við, að hann verði fyrir dálítilli gagnrýni, því að þegar Rvík haustið 1931 hafði sent mann út til að fá lán, þá tókst honum ekki að fá nokkursstaðar nokkurn eyri nema með ríkisábyrgð, og þó er það vitanlegt, að þessi virkjun er nauðsynleg fyrir Rvík og Hafnarfjörð. En aftur á móti má nærri geta, hve vel gengur að afla fjár til að leiða rafmagn til Vestmannaeyja og Ólafsvíkur og Sands, þegar ekki er hægt nema með hörmungum og ríkisábyrgð að útvega Rvík lán til þess hluta fyrirtækisins, sem má telja víst, að myndi bera sig. Hv. 1. landsk. hefir líka reynt að sanna með einlægum bollaleggingum, að ómögulegt væri að leiða rafmagn um suðurláglendið frá þessum fossi eða öðrum. Allt þetta moldviðri er gert móti betri vitund af þeim mönnum, sem kalla sig kunnáttumenn. Þessir menn verða jafnvel að játa, að hér í Rvík og Hafnarfirði kemur ekki til mála að nota rafmagn til að hita hús, nema með því, sem afgangs er frá ljósi og suðu, því að jafnvel leiðslan öll í einu lagi, hingað og til Hafnarfjarðar, er of dýr til þess, að það sé á færi þeirra, sem byggja svona hús, að gera kleift fyrir Rvík að hita herbergi með rafmagni. Þá geta allir séð, hvílík fjarstæða það er, að það borgi sig að leiða rafmagn um sveitabæina á Suðurlandi með þeim löngu leiðslum, sem þarf. Þess vegna er það, að hv. 1. landsk. getur verið viss um, að menn á Snæfellsnesi og í Vestmannaeyjum taka alls ekki hátíðlega framtíðarloforðin um, að hita eigi sveitabæina út frá Soginu. Það er sennilegt, að yrði eitthvað hægt að nota Sogið fyrir Ölfusárbrú, Eyrarbakka og Stokkseyri, og eitthvað af Ölfusinu og Reykjavík. En allar bollaleggingarnar um stórar leiðslur um sveitirnar eru draumórar, gerðir á móti betri vitund.

Mikil er vantrú þessa aumingja

. Sá er meiri aumingi, sem hefir sagt landsmönnum ósatt í því, sem hann í sinni eymd hefir reynt að láta fólkið halda, að hann hefði vit á. Það er auminginn, sem ætlaði að lokka þingið 1931 til þess að ganga inn á þessa ábyrgð, sem reyndist síðan að vera helmingi hærri en þurfti, þegar maður, sem ekki var aumingi, tók til að skoða hlutina. Til þess að koma svolítið nánar inn á það, hvernig ástandið er hjá þessum hv.þm., sem skaut hér inn í, þá er víst, að 1931 hyggst hann að blekkja sócíalista til fylgis við sig í öðru máli með loforðum um vinnu. En um haustið fær Rvík enga peninga og kom skríðandi til þeirrar þjóðar, sem Reykvíkingar, - það er að segja ekki allir, heldur þeir, sem standa næst hv. 1. landsk. - ætluðu að setja verzlunarbann á um sumarið. Þeir urðu að koma skríðandi til mannanna með „mosann í skegginu“ til þess að biðja þá að skrifa upp á víxilinn.

Er Reykjavík ekki partur af landinu?

. Hún var bara ekki nóg fyrir sig, þótt hv. 1. þm. Reykv. hafi haldið því fram, að Rvík ætti að vera sérstakt ríki. Gullbringu- og Kjósarsýsla áttu að fá að vera sérstakt ríki og hluti af Borgarfjarðarsýslu. En svo fékk hv.þm. að reyna það í Svíþjóð um haustið, að það hefði ekki verið alveg nóg til þess að fá aurana þar.

Var það nú um haustið?

. A. m. k. kom hv.þm. peningalaus heim. Og nú er verið að biðja um þennan víxil, og það er dirfska eftir að hafa ekkert samband viljað hafa á milli Rvíkur og sveitanna - dirfska eftir að hafa farið eftir fölskum áætlunum og biðja um helmingi meira en þarf. Það væri barnalegt, ef þingið færi að ganga í 3 millj. kr. ábyrgð fyrir Rvík eftir áætlunum tiltölulega ófróðs manns um þetta, og neita aftur því, að hjálpa Rvík til að virkja eftir áætlun færara manns, fyrir helmingi minna en þeir ófróðu hafa áætlað. Það hefir ekki ennþá komið fram nein skýring á því, hvers vegna hann, sem var svo viss um, að ætti að leggja út í fyrirtækið fyrir tveim árum, hikar nú. Hann getur ekki komið með neina ástæðu aðra en þá, að hann þori það ekki, því að þýzku rannsóknirnar standa í veginum. Það væri bjargráð fyrir Rvík að ganga í ábyrgð fyrir helmingi hærri upphæð en þyrfti, til þess eins að lokka þennan núv. borgarstjóra bæjarins til þess að gera cementsgarð, sem kostaði 2 millj. kr., til þess að geta sjálfur lagt til meginhluta efnisins, og taka „plan“, sem annars er dauðadæmt, bara af því, hve liðlega hefði verið skrifað upp á víxilinn. Annars þykjast menn vera vissir um, að ástæðan til þess, að hv.þm. vill ekki vinna að þessu máli nú, er, að hann sem stendur er í minni hl. í því í bæjarstj. Rvíkur, og hann mun vera að draga málið þetta ár í von um að fá öruggari meiri hl. við kosningarnar næsta vetur og geta þá byrjað aftur að nota svipaða verkfræðiþekkingu í þessu efni eins og svo oft hefir komið fram hjá honum áður. Hv. þm. veit t. d., hvernig hann leit á Elliðaárnar, þegar gasstöðin kom. Hann veit, hvaða lærðir verkfræðingar það voru, sem sögðu, að ómögulegt væri að nota Elliðaárnar. Hann veit, að það voru verkfræðingar, sem vildu gasstöð. Svo bíður til 1920, þegar dýrtíðin var sem mest. Þá kemur einn ágætur verkfræðingur, sem nú er hv. 1. landsk., og leggur út í virkjun fyrir Rvík á hinum dýrustu tímum. Og það undir þeim kringumstæðum, að áætlunin reyndist tóm vitleysa og loforðin um verðið á rafmagninu reyndust ósönn. Bærinn hefir síðan stunið undir verði rafmagnsins vegna þessara ósanninda, sem sögð voru hér. - Í framhaldi af þessu er það svo, að meiri hl. í bæjarstj. Rvíkur er helzt að hugsa um að gera viðbótarvirkjun í Elliðaánum og svo byrja þeir vitanlega á því að sprengja gatið þarna upp frá, sem Gestur heitinn á Hæli eða aðrir orðheppnir menn myndu líklega hafa kallað þjóðgatið. Og svona verður sjálfsagt haldið áfram í virkjunarmálum Rvíkur, að taka alltaf hið dýrasta og vitlausasta, sem völ er á á hverjum tíma. Að þessu stefnir hv. 1. landsk.

Ingvar Pálmason Ég hefi ekki mörgu að svara, en tel þó rétt að segja hér nokkur orð. Ég skil það ofurvel, að hv. 1. landsk. sé það ekki sársaukalaust að kannast við, að þær rannsóknir, sem farið hafa fram um málið, séu ófullnægjandi, og skil ýkjavel, að hann vill ekki viðurkenna, að sú rannsókn, sem seinast fór fram að tilhlutun h/f Sogsvirkjunar, hafi leitt nokkuð nýtt í ljós. En samt sem áður kannaðist hann við það, að það væri vegna þessarar rannsóknar, sem bæjarstj. Rvíkur hefði ákveðið að gera frekari rannsókn. Ég ætla ekki að deila um þetta - það er þýðingarlaust. Verkin sýna merkin. Hv. 1. landsk., sem er form. Sjálfstfl. og borgarstjóri í Rvík, hefir ákveðið þetta, og er þýðingarlaust að deila um ástæður fyrir því hér. En ég vil benda á annað, sem kemur greinilega fram í nál.hv. 1. landsk. og sýnir, að hann er á þeirri skoðun, að ekki þurfi fram úr 5 millj. kr. til þess að fá fullkomna virkjun á Soginu. Að vísu segir hann, að ennþá sé ekki fengin full vitneskja um það, hvaða upphæð þurfi, en hann telur ekki líklegt, að hún fari fram úr 5 millj. kr. Þetta bendir fyllilega í þá átt, sem við hv. 5. landsk. höfum haldið fram, að þetta mál væri svo illa undirbúið, að það væri of mikill ábyrgðarhluti fyrir ríkið að bindast þeirri fjárupphæð, sem í frv. felst, 7 millj. kr., eins og nú standa sakir. Ég kæri mig ekki um að gera sársauka hv. 1. landsk. meiri en komizt verður hjá, með því að lýsa þeim kostnaðaráætlunum, sem gerðar hafa verið um virkjun Sogsins, en aðeins halda mér við staðreyndir. Eftir að kostnaðaráætlun þýzka verkfræðingsins kom fram, horfið málið þannig við frá leikmannssjónarmiði, að hinar eldri áætlanir, sem hv. 1. landsk. hefir fyrr og síðar byggt á, voru a. m. k. mjög óábyggilegar, svo að ekki sé meira sagt. Þeir hv.þm., 1. og 2. landsk., hafa báðir reynt að gera sem minnst úr þeim ágreiningi, sem verið hefir í þessu máli, og létu svo til að byrja með, að þeim bæri lítið á milli. En Adam var ekki lengi í Paradís. Því þegar hv. 2. landsk. fór að beina orðum sínum til hv. 1. landsk., kom það greinilega í ljós, að ágreiningurinn var býsna mikill. Og ég hygg, að hv.þdm. hafi af umr. sannfærzt um það, að allmikill ágreiningur hefir verið um þetta mál í bæjarstj. Rvíkur fyrr og síðar, þannig að ekki sé of djúpt tekið í árinni, þar sem víkið er að því í dagskrártill. minni. Hinsvegar má vera, að hann sé nú eitthvað að minnka, og það skyldi gleðja mig, ef svo er, en þrátt fyrir það álít ég nauðsynlegt, að hann minnki meira, áður en málinu er að fullu ráðið til lykta. Þá minntist hv. 1. landsk. á ábyrgð ríkissjóðs fyrir Ísafjarðarkaupstað og taldi, að ríkið hefði tekið á sig hlutfallslega miklu stærri ábyrgð fyrir Ísafjarðarkaupstað en hér væri farið fram á fyrir Rvík. Ég hefi ekkert á það minnzt í umr. eða borið þetta saman, en mér er ekki kunnugt um, að Ísfirðingar hafi farið fram á að fá 1/3 hluta hærri ábyrgðarheimild en þeir þurftu. En hér er það viðurkennt af hv. 1. landsk., að farið sé fram á a. m. k. 2 millj. kr. hærri ábyrgðarheimild til Sogsvirkjunarinnar en þörf er á, og ef til vill meira. Þessi samanburður hv.þm. við ábyrgð ríkissjóðs vegna Ísafjarðarkaupstaðar er því ákaflega villandi. Ég þarf ekki mörgu að svara hv. 2. landsk.; hann var eitthvað að brýna mig á því, að ég hefði ekki mikið traust á stj. til þess að bera vit fyrir Rvíkingum í þessu máli. En ég fæ ekki séð, að hér geti verið um vantraust að ræða frá mér til núv. stj., því að mig vantar tryggingu fyrir því, að hún verði við völd áfram, þegar þessu máli verður hrundið í framkvæmd. Það er sem sé alveg óvíst, hverjir fara þá með völdin. Hv. þm. talaði mikið um, að hér væri ekki um áhættufyrirtæki að ræða. Ég hefi aldrei haldið því fram, þó að ég hafi ekki viljað binda ábyrgð ríkissjóðs við þetta fyrirtæki, meðan málið væri ekki betur undirbúið. Hv. 2. landsk. tók það sérstaklega fram í ræðu sinni í gær, að þessi rafveitufyrirtæki bæru sig alstaðar vel, sem selja rafmagn til lífsnauðsynja almennings, ljósa, suðu og hitunar. Og það má vel vera, að svo sé, ef skynsamlega er til þeirra stofnað. En honum láðist að taka fram, hvað rafmagnið mætti kosta, til þess að almenningur þyrfti ekki að kaupa þessar lífsnauðsynjar of dýru verði. En það er einmitt þetta atriði, sem við í meiri hl. fjhn. leggjum mesta áherzlu á, að rafmagnið verði ekki selt dýrara verði en þörf er á til almenningsnota. Hv. 2. landsk. benti á sjóðseignir rafmagnsveitu Rvíkur til sönnunar því, hvað þessi fyrirtæki bæru sig vel, en jafnframt benti hann greinilega á það, að rafveita Rvíkur seldi rafmagnið svo dýru verði, að ýms fyrirtæki, sem eru hér í bænum, gætu ekki notað það, en reistu sjálf sérstakar rafmagnsstöðvar til iðjurekstrar. Þetta sýnir það og sannar, að fyrirtækið getur borið sig með því móti að skrúfa almenning til að greiða óhæfilega hátt verð fyrir rafmagnið. Og það sannar líka hitt, að slík fyrirtæki, sem hér er um að ræða, verður að stofna með þeirri varfærni og gætni, að hægt sé að selja rafmagnið með hæfilegu verði til almennings. Framleiðsla rafmagns má ekki vera dýrari en svo, að það borgi sig fyrir þau fyrirtæki, sem hv. 2. landsk. talaði um, að nota það. Ég sé ekki ástæðu til að svara því, sem kom fram í ræðu hv.þm. Hafnf., nema einu atriði, þar sem hann sagði, að ég hefði lýst því yfir, að till. mín í þessu máli væri í samræmi við stefnu Framsfl. í þessum efnum. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi misskilið það, sem ég sagði, eða tekið skakkt eftir. Hann hefir villzt á því, sem ég sagði út af þeim ummælum hv. 1. landsk., að frá meiri hl. fjhn. gætti eins og áður andúðar gegn þessu máli. Ég sagði, að þessum orðum hv. 1. landsk. mundi vera stefnt til Framsfl. í heild. En hitt hefi ég aldrei sagt, að dagskrártill. mín í málinu væri flutt í nafni Framsfl. Ég vona, að hv.þm. taki þessa leiðréttingu gilda, því að ég hefi ekki ástæðu til að ætla, að hann hafi farið hér vísvitandi með hártoganir.

Jón Baldvinsson Ég ætla aðeins að leiðrétta lítilsháttar missögn, sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. S.-M. Hann játaði, að það væri rétt, sem ég hafði sagt, að samskonar rafmagnsfyrirtæki og það, sem hér er um að ræða, bæru sig vel og gætu jafnvel verið arðvænleg, en hann bætti við þeirri eftirsetningu, ef skynsamlega væri til þeirra stofnað og af fullri varúð. Þetta vita náttúrlega allir. Enda hefir ekkert komið fram í þeim kostnaðaráætlunum eða framkvæmdaplönum, sem gerð hafa verið um virkjun Sogsins, er bendir til annars en að til þess fyrirtækis verði stofnað á skynsamlegum og traustum grundvelli. En það atriði í ræðu hans, sem ég vildi leiðrétta, mun stafa af því, að hann hefir misskilið það, sem ég sagði. Ég sagði ekki, að einstök iðnaðarfyrirtæki hér í bænum hefðu reist hér sérstakar rafmagnsstöðvar til iðnrekstrar af því, að þeim hefði þótt rafmagnið of dýrt frá rafmagnsveitu Rvíkur, heldur af hinu, að þau gátu ekki fengið þaðan rafmagn. Rafmagnsstöðin við Elliðaárnar framleiðir ekki nóg rafmagn til iðnrekstrar í hænum. Hitt játa ég líka, að það er of dýrt að framleiða rafmagn hér við Elliðaárnar til iðnrekstrar í stærri stíl. Þess vegna er það samhljóða álit allra, sem til þekkja, að Rvíkurbær þurfi að fá ódýrara rafmagn frá stærri stöð, og það er hægt með því að virkja Sogið. Það er mesti misskilningur, að þessi smáfyrirtæki hér í bænum hafi ódýrara rafmagn á þann hátt að framleiða það sjálf með mótorvélum; því fylgir meiri kostnaður heldur en ef þau gætu fengið rafmagnið frá raforkuveitu bæjarins. En þau eiga bara ekki kost á að fá það. Það er svo sem ekki af því, að þau vilji það ekki, t. d. sænska frystihúsið og aðrar slíkar stofnanir. Þess vegna getur hv. 2. þm. S.-M. ekki notað þetta dæmi til stuðnings því, að hið fyrirhugaða raforkufyrirtæki geti verið varhugavert. Það hefir ekki við rök að styðjast, og hann getur ekki dregið neitt út úr minni ræðu, er bendi í þá átt. Hitt játa auðvitað allir, að rafveitustöð Rvíkur við Elliðaárnar var afardýr, enda var byrjað á að reisa hana þegar allt var í toppverði hér á landi, um 1920-21, og þær viðbætur, sem gerðar voru skömmu síðar, voru líka reistar á dýrum tíma, þegar efni og vinna var í háu verði. Og þrátt fyrir þetta er rafmagnið frá Elliðaárstöðinni til muna ódýrara en unnt er að selja það frá þeim stöðvum, sem knúðar eru með vélum, eins og tíðkast víða í kaupstöðum og sjávarþorpum úti um land, svo sem í Hafnarfirði, á Eyrarbakka og ef til vill Norðfirði. Það rafmagn, sem framleitt er með mótorvélum, er alstaðar dýrara heldur en það rafmagn, sem framleitt er við Elliðaárstöðina, þó að dýr sé. Með virkjun vatnsfalls má viðast hvar fá ódýrara rafmagn heldur en mögulegt er að framleiða með vélaafli. Það verður að knýja Framsfl. til þess að fylgja þessu máli fram, af því að hann ásamt Sjálfstfl. ber ábyrgð á stj. Það veltur á miklu um framtíð og afkomu íbúa höfuðstaðarins, hvernig þessu máli farnast. Það verður bezt búið í haginn fyrir Reykvíkinga með því að auka atvinnumöguleikana, og það er gert, ef Sogsvirkjunin kemst í framkvæmd. Ég ætla, að það hafi verið hv. 5. landsk., sem sagði, að það væri ekki hægt að fá peninga til þess að virkja Sogið, nema með ríkisábyrgð, og það er sennilega rétt. En ástæðan til þess er ekki sú, að erlendir fjármálamenn hafi ótrú á þessu fyrirtæki, heldur sú, að þeir vilja tryggja sér það, að íslenzka stj. og löggjafarvaldið íþyngi ekki þessu fyrirtæki með ýmiskonar kvöðum. Og er hér um sömu ástæður að ræða og þegar erlendir fjármálamenn eru fúsastir að lána fé sitt til fyrirtækja gegn því að fá sérleyfi til rekstrar þeirra um tiltekið tímabil. Því þá er jafnan um það samið fyrir fram við hlutaðeigandi stjórnarvöld, hverskonar kvaðir hið opinbera leggur á fyrirtækið. Þess vegna krefjast þeir ríkisábyrgðar til tryggingar því, að ríkið leggi ekki ósanngjarnar kvaðir á fyrirtækið, en ekki af ótta við, að það sé ekki reist á heilbrigðum og öruggum grundvelli.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég ætla aðeins að svara örfáum atriðum úr ræðu hv.frsm. meiri hl. n. Um flest atriðin í ræðu hans er það að segja, að þau komu málinu lítið við, eins og vant er að vera um ræður þessa hv.þm., þegar tilfinningarnar hlaupa með hann í gönur. Ég vík aðeins að því, er hann sagði um, að hin fyrirhugaða tilhögun á framkvæmd virkjunarinnar samkv. till. hans bæri langt af öðrum uppástungum og áætlunum, sem fram hefðu komið, eins og ráða mætti af því, að sá þýzki verkfræðingur, sem fyrir því stóð, væri heimsfrægur maður í sinni grein, en hinir fávitar.  Það er enginn efi á því, að þetta mál er nú komið að því að losna úr læðingi. Það er enginn efi á því, að þegar þessu verki - virkjun Sogsins - verður lokið að 2-3 árum liðnum, þá verður annað sporið stigið, að leiða rafmagnið um næstu héruðin við aflstöðina. Og þegar því er lokið, þá verður farið að leiða rafmagnið víðar um landið, eftir því sem vilji manna og geta leyfa. Það fer svo jafnan um slíkar framkvæmdir sem þessar, að þær koma smám saman, í fullu samræmi við óskir þeirra manna, sem áttu frumkvæði að þeim og hrundu þeim af stað. Og þá stendur hv. 5. landsk. einn eftir eins og nátttröll í heiðríkju. Ég læt þetta nægja að sinni. Við erum búin að sjá það í þessari hv.þd. í dag, að vantrú hv. 5. landsk. á þessum málum er alveg ólæknandi. Og rafmagnið mun koma; það mái verður leyst, alveg án hans aðstoðar og hvað sem hann kann að leggja til þeirra mála. Þess vegna skiptir það engu. Ég þarf litlu að svara hv. 2. þm. S.-M. Hann sagði, að það myndi valda mér sársauka að verða að kannast við það, að rannsóknir þær, sem áður hefðu verið gerðar um virkjun Sogsins, reyndust óábyggilegar. Þetta er algerlega misskilningur hjá hv.þm. Ég hefi ekkert lagt til þeirra rannsókna, en aðeins gagnrýnt þær áætlanir, sem gerðar hafa verið um virkjun Sogsins. Hinsvegar er það ekkert undarlegt, þó það þurfi að gera heildaryfirlit um þær rannsóknir og áætlanir, sem fyrir liggja, nú þegar komið er að því að hefja framkvæmdir á þessu fyrirtæki. Það má nokkuð ráða af því, hv ort ég sé viðkvæmur fyrir hinum eldri rannsóknum á Sogsvirkjuninni, þar sem það er nú ákveðið samkv. frumkvæði mínu að hefja lokarannsókn til undirbúnings Sogsvirkjuninni, eftir að bæjarstjórn Rvíkur hafði einróma ákveðið að auka rafveitu Rvíkur fyrir eiginn reikning. Mér þykir kenna nokkurs misskilnings í ýmsu af því, sem sagt hefir verið um rafveitu Rvíkur í þessum umr. Ég hirði ekki um að eltast við að leiðrétta það allt. En það hefir verið sagt, að rafveitan seldi rafmagnið of dýru verði. Sannleikurinn er nú sá, að rafveitan getur ekki fullnægt eftirspurninni í bænum eftir rafmagni til annara nota en þeirra, sem selt er hæstu verði, og þá fyrst og fremst til ljósa, en það geta menn keypt hæstu verði og þar næst rafmagn til iðnaðar. En það má öllum vera ljóst, að verðið á rafmagninu getur lækkað í öllum flokkum, ef stofnað verður til ódýrari virkjunar í stærri stíl. Og þá er jafnframt hægt að fullnægja þeim þörfum fyrir rafmagn, sem ekki geta notað það afl, nema það fáist fyrir miklu lægra verð en nú er kostur á. Að öllu samanlögðu hefir hún verið heilbrigt fyrirtæki og allir, sem hafa skipt við hana, hafa talið sig hafa haft hag af þeim viðskiptum. Þau ein viðskipti eru heilbrigð, sem báðir hafa hag af, en það hafa viðskipti rafmagnsveitunnar fullkomlega verið. Þörfin á aukinni orku er brýn. Það er rétt, sem hv. 2. landsk. tók fram, að rafmagnsveitan hefir beinlínis orðið að neita stórum skiptavinum um að láta þeim í té raforku, eins og t. d. sænska frystihúsinu. - Þá er það síðasta mótbáran hjá hv. 2. þm. S.-M., að það sé farið fram á hærri upphæð en talin sé þörf á; en þetta er ekki rétt. Það er engan veginn farið fram á það, að veitt sé ábyrgð fyrir hærri upphæð en þeirri, sem þörf er á, heldur er aðeins farið fram á, að einskorða heimild þingsins ekki svo þröngt, að nein hætta sé á, að stranda þurfi á því, að heimildin sé ekki nægilega rúm. Ég tel réttast að halda sér við allt að 7 millj. kr. upphæðina, jafnvel þó að talsverðar líkur séu fyrir því, að komizt verði af með nokkru lægri upphæð. Það er þess vegna ekki vissa fyrir því, nema það kunni að þykja hentugasta lausnin á þessu máli að nota allt að þessari byrjunarupphæð. Hvort sem það er fyrir Rvíkurbæ eða þá, sem síðar eiga að koma til með að verða eigendur og notendur þessa fyrirtækis, er það ekkert höfuðatriði, hvort heildarupphæðin í fyrstu er 2 millj. kr. hærri eða lægri; höfuðatriðið er hitt, hvað hvert framleitt hestafl í stöðinni kostar. Ef við getum fengið hvert árshestafl mun ódýrara með því að kosta til 7 millj. kr. í fyrstu en með því að kosta til 5 millj. kr., þá væri sjálfsagt að velja hærri upphæðina. Það verða menn að gera sér vel ljóst, að hér er verið að tala um að ráðast í kaup á vöru, og hagnaðurinn af kaupunum veltur ekki á því að gera innkaupin sem minnst í upphafi, heldur á hinu, að fá hverja einingu vörunnar sem ódýrasta. Ég verð að telja það réttast, að stj. fái það frjálsar hendur, að það megi fara allt upp að þeirri upphæð, sem tiltekin er í frv.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) Ég býst við því, að hv. dm. hafi veitt því eftirtekt, að hv. 1. landsk. hefir ekki séð sér fært að skýra frá því, hvers vegna hann treysti sér að leggja út í virkjunina 1931, en treystir sér ekki til þess nú. Þessi „atvinnulausi verkfræðingur“ virðist vera eina skýringin á þeim till., sem hann hefir komið fram með. Sömuleiðis býst ég ekki við, að það sé nein tilviljun, að hv.þm. vill ekki minnast á, hvernig stóð á því, að það þurfti endilega að virkja Elliðaárnar, þegar það var dýrast og hvers vegna hefir tekizt að gera rafmagnið í Rvík óeðlilega dýrt. Ennfremur hefir ekki komið fram nein þolanleg skýring á því, hvers vegna hann heimtar helmingi meiri ríkisábyrgð en þörf virðist vera fyrir. Þetta eru ekkert annað en vífilengjur, sem hv.þm. hefir sagt í þessu máli. Hv. 6. landsk. var að fimbulfamba í sambandi við þessa virkjun, að það ætti að bæta atvinnuna og hjálpa fjarlægum landshlutum, en það virðist eins og þm. hafi ekki fylgzt með því, að einmitt „forgöngumennirnir“ vita ekki, hvernig þeir vilja taka á þessu máli. Þeir vilja fá stærri ábyrgð en þeir þurfa, og geyma hana svo til betri tíma; a. m. k. er það fullvíst, að þessir aðstandendur sjö milljónanna kæra sig ekkert um, að byrjað sé á neinni virkjun í sumar. Hv. þm. hefir þess vegna játað með þögninni sinn vanmátt til þess að gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins áður, kröfunum um ábyrgð þá og kröfunum um ábyrgð nú, og ráðaleysinu, sem enn er í sambandi við þetta mál. Það er mjög óheppilegt fyrir þm. að reyna að gera lítið úr þeim þýzka verkfræðingi, sem hér á hlut að máli, með því að það er mála sannast, að það eru hans till., sem hafa snúið við öllum bollaleggingum þm., svo að hann og hans samherjar þora ekki að halda áfram með sín plön. Nú stendur þannig á, að í vetur, þegar Knud Zimsen sagði af sér, leit út fyrir, að það myndi verða samkomulag í bæjarstj. milli nokkurs hluta Sjálfstfl., sócíalista og framsóknarmanna um bráðabirgðastj. á bænum, til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd. Þá vita allir, hvað gerðist, að hv.þm., sem var atvinnulaus þá, eins og þessi þýzki verkfræðingur, bauð sig fram til þess að vera borgarstjóri í eitt ár í því einu skyni að hindra það, að Sogið yrði virkjað í sumar. Það var víst, að þessi virkjun hefði verið knúin áfram, ef hv.þm. hefði ekki orðið borgarstjóri, og það er sennilega bezt, til þess að koma ekki of miklu óorði á pólitískt líf hér í bænum, að fara ekki frekar út í það, hvernig þessi hv.þm. fór að hindra það, að Sogsvirkjunin yrði framkvæmd. Þessi sorglegi atburður gerðist, þegar verið var að hrinda virkjun Sogsins í framkvæmd eftir ódýrara plani en áður lá fyrir, og sú synd er öll á ábyrgð þess flokks, sem hefir kosið hv. 1. landsk. hér inn á þingið.

Þar með h/f Sogsvirkjunar

. H/f Sogsvirkjun hefir engar aktíur í mér og ég engar aktíur í neinu rafmagnsfyrirtæki. Þess vegna get ég verið óháður gagnvart mönnum eins og hv. 1. landsk. og hans samherjum, sem braska á rafmagnsvirkjunum. Ég þarf ekki að játa mitt atkv. miðast við það, að það þurfi að gera stór mannvirki, af því að ég geti komið til með að geta selt efni, sement eða annað í bygginguna. Þess vegna eru öll þessi ólæti í hv. 1. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. um þetta frv. eingöngu til þess að draga málið. Þeir vita, að þingið getur ekki verið svo frámunalega heimskt að veita þessa ábyrgð, þegar það sést, að þessir menn eru aðeins að lokka fólkið og láta eins og þeir vilji gera eitthvað í þessu máli, a. m. k. hv. 1. landsk., en ég vil ekki segja það um hinn, því hann er ekki eins ákveðinn í að tefja framkvæmdir. Ég vil fyrst og fremst leiðrétta það, sem hv.þm. (JónÞ) sagði viðvíkjandi þeim lögfræðingi hér í bænum, Sigurði Jónassyni, sem í mörg ár hefir beitt sér mest fyrir því að hrinda Sogsmálinu áfram. Það er sannanlegt, að hann hefir myndað félag til þess að hrinda þessu máli áfram, m. a. látið gera rannsókn á virkjunarmöguleikum í Soginu, og honum á málið og bærinn fyrst og fremst að þakka, að virkjunin verður nokkrum millj. kr. ódýrari en annars hefði orðið. Það er fullvíst, að þessi maður er engan veginn að hugsa um það, nema út úr neyð, að félagið virki. Hann bauð það í vetur af því, að það leit út fyrir, að bærinn vildi það ekki. Hann vildi fyrst og fremst, að bærinn virkjaði og landið hjálpaði til þess. Það er þess vegna ómakleg aðdróttun að þessum manni frá hv. 1. landsk. um hlutafélagabrask hans, því að hann hefir aðeins notað hlutafélagið til þess að hrinda málinu áfram, þannig að það geti orðið bænum að liði, og það hefir alltaf verið aðalatriðið fyrir honum, að það væri bærinn og því næst landið, sem virkjaði. - Ég álít, að ekki geti komið til mála að veita nema þá minnstu ábyrgð, sem hægt er að komast af með til þess að koma fyrirtækinu þolanlega í framkvæmd. Þá reyndi hv. 1. landsk. að tortryggja þennan þýzka verkfræðing, sem hefir snúið málinu við í höndunum á honum og hans fólki. Hv. þm. sagði m. a., að þessi maður hefði verið atvinnulaus. Þessi maður hefir verið starfsmaður hjá einu stærsta rafmagnsfyrirtæki í heiminum, sem hefir með höndum stórar virkjanir. Ástæðan til þess, að hann var ekki mjög upptekinn, þegar hann kom heim, var sú, að eins og allir vita, hafa verið stórkostlegir örðugleikar í Þýzkalandi, ekki síður hjá útflytjendum og stóriðnaðarfyrirtækjum en öðrum. Þetta var þess vegna nokkurskonar millibilsástand hjá þessum manni. Annars álít ég, að hv. 1. landsk. ætti ekki að tala mikið um atvinnuleysi verkfræðinganna. Það er kunnugt, að haustið 1927 var hann atvinnulaus. Hann bauð þá landsstj. að rannsaka mál, sem var mátulega illa undirbúið, síldarverksmiðjuna, og gerði það með þeim margumtalaða árangri, sem oft hefir verið minnzt á hér í þinginu; svo ef hann hefir álitið sig góðan í síldarrannsóknina 1927, meðan hann var atvinnulaus, býst ég við, að þessi Þjóðverji hafi getað dugað, og hann hefir sýnt það, þó að hann hafi verið atvinnulaus, þegar hann kom hingað. Hv. þm. var að spotta till. þessa manns, af því að þær voru sparsamar. Áður var ætlazt til þess að gera ákaflega dýran veg austan Þingvallavatns, og átti að leggja í það stórkostlegt fé, til þess að koma rafvélum að efri fossunum. Eitt af því, sem þessi maður gerir ráð fyrir, er það, að ekki þurfi að leggja veg, nema þessa stuttu línu frá Þrastalundi að Syðribrú, eftir mjög góðu vegarstæði. Annars hefir hann miðað sínar till. við okkar kringumstæður, okkar vegi og okkar fátækt, eins og sparsamir menn hljóta að gera. Hitt er ekki annað en flottræfilsháttur, að vilja eyða meiru til hlutanna en þörf er á, en sem víða hefir þó komið fyrir. Dylgjurnar um sérleyfið í 25 ár falla niður að sjálfu sér, því að það er vitað, að þeir menn, sem stóðu að þessu, buðust aðeins til að reka þetta fyrirtæki með föstum verðsamningi við bæinn, af því að ekki var hægt að fá bæinn til þess að hreyfa sig, og hafa getað útvegað bænum helming af því fé, sem þarf til þess að virkja Efra-Sogið. Það var aðeins verið að bíða eftir því, að hægt væri að fá bæinn til þess að virkja. Þá hélt hv. 1. landsk. enn dálitla ræðu um raforku í sveitum. Menn munu sjálfsagt, að fyrir fáeinum árum, meðan hv.þm. var ennþá að mæla til vináttu við bændurna, kom hann með till. um að fara að raflýsa sveitirnar um allt Ísland. Þetta reyndist nú svo, að bændastéttin sá í gegnum þetta plan. Þó var það í einu héraði, sem einstöku menn trúðu þessum hv.þm. Það gerðu nokkrir íhaldsbændur. Þeir trúðu, að hv. 1. landsk. væri það viti borinn verkfræðingur, að eitthvað væri hægt að treysta á hans orð og ráðagerðir. Þeir héldu, að þeir hefðu nokkuð góða aðstöðu til þess að fara að undirbúa raflagnir frá fossi, sem liggur allvel við í héraðinu. Það var farið að undirbúa og rannsaka, og það hafði verið gerð áætlun um þetta mannvirki. En hún var samin svo lág eins og hægt var. M. a. var haft helmingi lengra milli staura en nokkurt vit er í að hafa í slíkum leiðslum. Samt sem áður varð þessi áætlun jafnvel svo há, að bændurnir gátu ekki litið við henni. Rafmagnsmálið er dautt í Skagafirði. Flokksbræður hv.þm. minnast með sársauka, að hann hefir reynt að blekkja þá, og vita, að þetta voru kosningabrellur og ekkert annað. Hv. þm. hefir þagað um þetta síðan. Hann gat talið bændunum trú um, að hægt væri að ráða við þetta, en tók svo hitt ráðið, að gera samning við sócíalista um að taka atkv. frá þessum mönnum. Það, sem hv.þm. kallar svartasta íhald, er því það, að segja beizkan sannleikann eins og hann er, að það er ómögulegt með þeirri tækni, sem nú er í heiminum, að láta leiðslur um allar sveitir á Íslandi bera sig. Hitt er annað mál, að með breyttri tækni getur þetta orðið, en sú tækni er ekki komin enn. Alstaðar hefir orðið sama niðurstaðan og í Skagafirði, að menn hafa komizt að raun um, að það voru blekkingar einar, sem þeir menn höfðu í frammi, sem voru að ráðleggja bændunum þetta, og sýnir það sig bezt í því, að þessi hv.þm. treystir sér ekki til að mæla á móti því, að jafnvel í Rvík er ekki gert ráð fyrir að nota rafmagnið til þess að hita húsin, af því að það er of dýrt; en það er einmitt hitaspursmálið í sveitunum, sem er aðalatriðið þar, jafnvel meira en ljós og suða. Þess vegna má hv. 6. landsk. fara heim og lesa betur. Þm. ætti að spyrja skagfirzku bændurna um, hvaða reynslu þeir hafi í þessum efnum. Hv. þm. (JónÞ) hélt því fram vestur í Ólafsvík vorið 1931, þar sem við vorum saman á fundi, að það væri ekki útilokað, að rafmagninu væri veitt til þeirra vestur eftir. Þar er foss svona ½ km. frá bænum, og honum datt þó í hug, þessum ágæta verkfræðingi, að það væri farið að leiða rafmagnið þessa löngu leið, austan úr Sogi, til þeirra, en auðvitið hefir hann aldrei talað um að raflýsa Ólafsvíkina, nema þegar hann var staddur hjá þeim og var að biðja um atkv.Hv. 1. landsk. og hans flokksbræður standa þannig að vígi í þessu máli, að þm., sem berst fyrir þessu máli, hefir gert sig að borgarstjóra í því einu skyni að hindra það, að Sogið væri virkjað í ár. Ef hann hefði ekki verið kosinn borgarstjóri, hefði það verið virkjað í ár; og ef það væri ekki hindrað af borgarstjóranum, er ekkert sennilegra en að þingið hefði gengið í ábyrgð fyrir 3 millj. kr. láni handa Rvík og Hafnarfirði. Þegar þingið veit áhugaleysi forgöngumannanna í þessu máli, get ég ekki skilið, að menn hafi mikla löngun til þess að heimila ábyrgð nú strax handa manni, sem stendur í trúnaðarstöðu bæjarins, til þess að hindra það, að málið gangi fram og leggur á það hið mesta ofurkapp. Það er ekki nema eðlilegt, að þm. líti á þetta mál eins og hv. 2. þm. S.-M., að það sé ástæðulaust að vera að gefa stj. ábyrgðarheimild, meðan ekki er vilji til þess að leysa málið hjá meiri hl. bæjarstj. Ég er aftur á móti það liðlegri, en það er kannske af því, að ég er innanbæjarmaður, að ég vil vera með í því að veita ábyrgð á þeirri upphæð, sem full vissa er fyrir, að bæjarstj. þyrfti, ef hún ætlaði að leysa málið, en ekki meira.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég stend aðeins upp til þess að leiðrétta merkilega meðferð á sögulegum staðreyndum, sem kom fram í ræðu hv. 5. landsk. Hann segir, að hv. 1. landsk. hafi gerzt borgarstjóri í Rvík til þess að hindra það, að virkjun Sogsins kæmist í framkvæmd. Hann taldi þær ástæður fyrir þessu, að um þær mundir, sem borgarstjórakosning átti að fara hér fram í vetur, þá hefði verið samkomulag milli nokkurs hluta Sjálfstfl., jafnaðarmanna og framsóknarmanna í bæjarstj. um að koma þessu máli í framkvæmd, og sagði, að virkjunin hefði verið drifin áfram, ef hv. 1. landsk. hefði ekki orðið borgarstjóri. Sannleikurinn í þessu máli er nú sá, að afdrif málsins fóru ekkert eftir því, hver varð borgarstjóri. Sú till., sem fyrir lá í bæjarstj. um virkjun Sogsins, var felld með öllum greiddum atkv.Hv. 1. landsk. átti ekki atkvæðisrétt og kom því ekki til hans kasta að fella málið eða drífa það í gegn. Ef maður á að draga nokkra ályktun af þessari frásögn hv. 5. landsk., verður helzt að gera ráð fyrir því, að hann hafi litið svo á, að ef hv. 1. landsk. hefði ekki orðið borgarstjóri í árslokin, myndi hafa tekizt að koma fram þessari fyrirætlun h/f Sogsvirkjunar, þó að það færi svo við það, að hv. 1. landsk. varð borgarstjóri, að það væri fellt. Þá verður maður að álíta, við nánari athugun, að jafnaðarmenn, sem ég hygg, að séu rangar getsakir í þeirra garð, og a. m. k. flokksmenn hv. 5. landsk. hafi ætlað sér að greiða atkv., undir gefnum forsendum, gegn betri vitund, en hafi ekki þorað að standa við það, þegar á hólminn kom, og greitt atkv. á móti till.Hv. þm. talaði um flottræfilshátt í sambandi við þetta mál. Hann kallar það flottræfilshátt að vilja byggja fullkomna rafmagnsstöð, sem geti orðið til frambúðar fyrir bæjarfélagið og bæjarfélagið geti haft hag af, en vill lúta að því, að byggja bráðabirgðastöð, sem er til hagsmuna fyrir einkafyrirtæki. Ég vil spyrja, hvort hann telji það flottræfilshátt, ef hann ætlaði að kaupa sér bíl, sem vel er hugsanlegt, og hann keypti heldur bifreið, sem hann vissi um fyrirfram, að entist um sæmilega langan tíma, en bifreið, sem hann vissi fyrirfram, að entist ekki nema skamman tíma og yrði síðan ónýt. Þó að sú bifreið kostaði hann minna í upphafi, yrði hún honum margfalt dýrari. Það liggur í því, að hann þyrfti að kaupa aðra bifreið strax á eftir. Að tala um flottræfilshátt í þessu sambandi er því ekki annað en heimska ein.