Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eftir því sem peningaviðskipti aukast manna á milli, því minna gildi hefur landaurareikningur í viðskiptalífi þjóðarinnar. Samt sem áður mun ekki fært enn sem komið er að fella niður verðlagsskrár þær, sem ákveðið er að staðfesta skuli ár hvert, en lög um það atriði eru, frá 1897. Í þeim lögum er það ákveðið, að undirbúningi verðlagsskráa skuli hagað þannig, að prestur, formaður skattanefndar og einn maður, er hreppsnefnd kýs í hverjum hreppi, skuli semja skýrslu um verðlag og senda til sýslumanns í því lögsagnarumdæmi. sem í hlut á. Sýslumenn eiga síðan að taka meðaltal af því verðlagi, sem þeim berst þannig úr hreppunum, og senda það með skilríkjum til stjórnarráðsins, sem staðfestir síðan verðlagsskrá fyrir hvert lögsagnarumdæmi fyrir sig. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, var flutt í hv. Ed., og þar er lagt til að gera undirbúning verðlagsskráa einfaldari og óbrotnari en verið hefur á þann hátt að fela yfirskattanefnd í hverju lögsagnarumdæmi að ákveða það mat, sem inn í verðlagsskrá er fært, en heimilt er að leita umsagnar ríkisskattanefndar, áður en verðlagsskrá er staðfest, ef rn. þykir ástæða til. Fjhn., sem hefur athugað þetta mál, telur frv. stefna í rétta átt og mælir með því einróma, að það verði samþ. í þeim búningi, sem það barst hingað frá hv. Nd.



Herra forseti. Tekjur þær, sem renna í félagsheimilasjóð, eru hluti af skemmtanaskatti. Sá hluti, sem félagsheimilasjóði er ætlaður, hefur verið skertur nokkuð frá því að lög um félagsheimili voru sett 1947, með því að brýna nauðsyn þótti bera til, að stærri hluti af skemmtanaskattinum rynni til þjóðleikhússins heldur en þá var gert ráð fyrir. Tekjur félagsheimilasjóðs eru þar af leiðandi mjög takmarkaðar ár hvert. Þegar lögin um félagsheimili voru sett, var nokkurt vandamál, hvernig ætti að haga reglum um það, hvaða félög væru styrkhæf og hvaða félög ekki. En ekki þótti kleift að veita úr sjóðnum styrk til allra félaga í landinu, sem hug hefðu á því að reisa félagsheimili ein út af fyrir sig. Niðurstaðan varð sú, að reglan var miðuð við það, að þau félög, sem hefðu menningarstarfsemi að aðalviðfangsefni, væru styrkhæf, en önnur félög, sem hefðu önnur verkefni að aðalviðfangsefnum, þótt þau styddu menningarstarfsemi öðrum þræði, gætu ekki fallið í þennan flokk. Af þessu leiðir, að eins og lögin eru nú, þá hafa stéttarfélög, t. d. stéttarfélög iðnaðarmanna, verzlunarmanna og ýmissa annarra stétta, ekki rétt til þess að fá styrk úr félagsheimilasjóði, þótt þau reisi félagsheimili fyrir starfsemi sína. Hið sama gegnir í þessu efni um samvinnufélög, af því að svo er litið á, að aðalviðfangsefni þeirra sé á viðskiptasviðinu, en ekki menningarstarfsemi. Samvinnufélög hafa því ekki fengið styrk úr félagsheimilasjóði, þó að þau hafi reist félagsheimili fyrir starfsemi sína. Nefna má búnaðarfélög í þessu sambandi, og fleiri félög mætti nefna, sem þannig er ástatt um. Í framkvæmdinni er þetta líka þannig, að í flestum sveitarfélögum er það fullnægjandi að reisa eitt félagsheimili í sveitarfélagi, og þau hús, sem reist eru og styrkt úr félagsheimilasjóði, þurfa að vera vönduð að öllum frágangi og vel séð fyrir rekstri þeirra og viðhaldi. Þetta verður á allan hátt auðveldara, ef fleiri en eitt félag stendur að byggingu félagsheimilisins og félög í hlutaðeigandi sveitarfélagi slá sér saman og annast reksturinn og viðhaldið í sameiningu. Þess vegna hefur verið kostað kapps um að fá félög til þess að sameinast um slíkt átak sem það er í hverju byggðarlagi að reisa vandað félagsheimili til þeirrar starfsemi, sem þau eru ætluð til. Framkvæmd félagsheimilalaganna hefur verið hagað þannig samkv. áliti, sem stjórn félagsheimilasjóðs gaf heilbr.- og félmn., að þar sem verkalýðsfélög óska þess að eiga þátt að stofnun og rekstri félagsheimila í samvinnu við önnur félög innan sama sveitarfélags, þá hefur leyfi verið veitt til þess. Eru nokkur dæmi um það hér á landi, m. a. í Bolungavík og Sauðárkróki, að ég ætla. En meiri hl. stjórnar félagsheimilasjóðs lítur ekki þannig á, að lögin heimili að veita verkalýðsfélögum styrk, ef þau reisa félagsheimili ein út af fyrir sig. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, stefnir að því að veita verkalýðsfélögum þennan rétt til þess að fá styrk, þótt þau reisi félagsheimili ein út af fyrir sig. Meiri hl. heilbr.- og félmn. telur, að það yrði miklum vandkvæðum bundið að marka skýra reglu í þessu efni gagnvart öðrum félögum, ef frv. það, sem hér liggur fyrir, yrði lögfest. Ef stéttarfélag af einu tagi, eins og stéttarfélag verkamanna, fær ótvíræðan rétt í þessu falli, þá fær ekki meiri hl. heilbr.- og félmn. séð, að það yrði auðið að synja stéttarfélögum verzlunarmanna, iðnaðarmanna og ýmissa annarra stétta um sambærilegan rétt. En ef þessi réttur yrði færður til flestra eða allra félagssamtaka í landinu, sem hug hefðu á því að reisa félagsheimili, þá mundi það takmarkaða fé, sem félagsheimilasjóður hefur til umráða, hrökkva harla skammt til að fullnægja þeim umsóknum, sem fyrir liggja, og verða af því minni not heldur en á þann hátt, sem nú er, að reyna að þrýsta félögunum saman og stuðla að því, að hvert byggðarlag um sig reisi sem vandaðast félagsheimili innan sinna takmarka. Meiri hl. heilbr.- og félmn. telur því ekki fært að lögfesta þetta frv. eins og það liggur fyrir, nema séð sé um það jafnhliða að auka tekjur félagsheimilasjóðs frá því, sem nú er, en engar till. eru uppi um það. Meiri hl. n. leggur því til, að frv. verði afgr. með þeirri rökstuddu dagskrá, sem prentuð er í áliti meiri hlutans.



Herra forseti. Árið 1947 voru sett merk lög um félagsheimili, þar sem svo er kveðið á, að ríkisvaldið skuli styðja ýmis almenningsfélög, sem hug hafi á því að koma upp samkomuhúsi fyrir starfsemi sína, og eru félagsheimilasjóði ætlaðar sérstakar tekjur af skemmtanaskatti til þess að standa undir þeim styrkveitingum. Úthlutun úr félagsheimilasjóði annast íþróttanefnd og fræðslumálastjóri. Það hefur komið í ljós í störfum stjórnar sjóðsins, að hún telur verkalýðsfélög ekki vera styrkhæfa, aðila í þessu sambandi, þ. e. a. s., vilji verkalýðsfélög koma upp félagsheimili yfir starfsemi sína, eiga þessi félagssamtök ekki kost á styrk úr félagsheimilasjóði til byggingar samkomuhússins. En í þessu frv. er lagt til, að þessu verði breytt, þannig að verkalýðsfélög verði styrkhæfir aðilar til jafns við þau almenningsfélög önnur, sem þar eru nefnd, en það eru ungmennafélög, íþróttafélög, lestrarfélög, bindindisfélög, skátafélög, kvenfélög og hvers konar önnur menningarfélög, sem standa almenningi opin án tillits til stjórnmálaskoðana. Verkalýðsfélögin eru almenningsfélög, standa almenningi opin án tillits til stjórnmálaskoðana. Þau eru að vísu fyrst og fremst hagsmunafélög, en þau hafa gegnt og gegna jafnframt mjög mikilvægu menningarhlutverki. Og það er einmitt brýn þörf á því, að verkalýðsfélögin auki þá starfsemi sína stórum, sem lýtur að eflingu menntunar og sannrar menningar meðal félagsmanna sinna, en á því eru nokkur tormerki einmitt sökum skorts á samkomuhúsum og félagsheimilum. Það mundi auðvelda verkalýðsfélögum mjög að koma upp fyrir sig hentugu húsnæði og þar með auðvelda þeim að rækja umræddan þátt starfsemi sinnar, menningarhlutverkið, ef þau yrðu viðurkenndur í lögum fullgildur aðili til styrks úr félagsheimilasjóði. Þess er rétt að geta, að n. fékk upplýst, að í íþróttanefnd er nokkur ágreiningur um það, hvort verkalýðsfélög séu styrkhæfir aðilar eða ekki. Meiri hl. íþróttanefndar hefur litið þannig á, að verkalýðsfélög eigi rétt á því að gerast meðeigendur að félagsheimilum í héraði sínu, en eigi hins vegar ekki rétt á styrk til byggingar félagsheimilis ein sér. Minni hl. íþróttanefndarinnar lítur hins vegar þannig á, að samkv. lögunum eins og þau eru séu verkalýðsfélög fullgildir styrkaðilar í þessu sambandi. En meiri hl. hefur ekki viljað viðurkenna þetta sjónarmið, og tel ég því til þess bera brýna nauðsyn, að það sé lögfest með skýlausu lagaákvæði, svo sem lagt er til í þessu frv. Þess er rétt að minnast, að verkalýðsfélögin eru ein elztu og fjölmennustu félagssamtök, sem nú starfa hér á landi, þau félagssamtök, sem einna mest hafa látið til sín taka og án efa einna mest og bezt starf hafa innt af höndum til bætts hags og menningarauka fyrir alþýðu þessa lands. Ég tel þess vegna ekki við það unandi, að þessi félagssamtök, sem nú telja um 26 þús. manns, séu ekki viðurkennd jafnrétthár aðili við t. d. ungmennafélög, íþróttafélög og bindindisfélög, að því er tekur til rétts til styrks úr ríkissjóði til þess að koma upp samkomuhúsi fyrir starfsemi sína. Þess vegna hef ég leyft mér í nál. mínu að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt og vænti stuðnings við það frá hv. þingdeildarmönnum.



Herra forseti. Ég hef að vísu ekki miklu við álit minni hl. heilbr.- og félmn. að bæta umfram það, sem ég sagði í minni framsögu, þegar málið var lagt fyrir. Það er aðeins út af þeirri athugasemd frsm. meiri hl., að það væri miklum vandkvæðum bundið að marka línuna við önnur félög, ef verkalýðsfélögin fengju aðild að þessum styrktarsjóði félagsheimila, og benti þar m. a. á iðnaðarmenn og verzlunarmenn, sem stæðu þá mjög nálægt því. Ég vil aðeins benda frsm. og hv. meiri hl. n. á það, að iðnaðarmenn eru að meginhluta, allt að 80–90%, innan verkalýðssamtakanna, að verzlunarmenn undirbúa nú óðum komu sína í þessi samtök og hafa gert ítrekaðar tilraunir til að komast þangað, og stendur aðeins á formsatriðum, að þeir eru ekki innan verkalýðssamtakanna í dag. Þetta, sem bent var á af hv. frsm., eru þess vegna ekki röksemdir með því að fella málið, nema síður sé. Ég vil ítreka þau ummæli minni hl. n., að frv. verði samþ. í þeirri mynd, sem það var lagt fram, og tel þá röksemd lítils virði, að verkalýðsfélögin séu, eins og frsm. sagði, ekki einvörðungu menningarfélög, eins og gert er ráð fyrir í hinum upphaflegu lögum, það sé a. m. k. að jöfnu menningaratriði í baráttu verkalýðsfélaganna eins og hitt, að hún sé eingöngu hagsmunabarátta. Ég legg því eindregið til, að farið verði að niðurstöðu minni hl. og frv. verði samþykkt.



Ég vil láta þá grg. fylgja atkv., að ég tel, eins og kemur fram hjá hv. meiri hl., að verkalýðsfélög geti verið aðilar að byggingu félagsheimila og hafi verið það. Ég leyfi mér að benda á, að fæst verkalýðsfélög mundu hafa bolmagn til þess af eigin rammleik að byggja einsömul félagsheimili. Þess vegna hygg ég, að hagsmunir þeirra, sem eru í verkalýðsfélögunum, séu tryggðir með þeim skilningi, sem er á lögunum um félagsheimili nú, og með þeirri framkvæmd, sem á þeim hefur verið, og segi þess vegna já við hinni rökstuddu dagskrá.

Frsm,. (Björn Ólafsson): Herra forseti. Allshn. neðri deildar hefur á ný tekið til athugunar frv. til l. um hlutafélög með tilliti til þeirra tillagna, sem komu fyrir nokkru frá fjórum félagasamböndum hér í Reykjavík, en þau eru; Verzlunarráð Íslands, Vinnuveitendasamband Íslands, Félag ísl. iðnrekenda og Samband smásöluverzlana. Að þessari athugun lokinni hefur n. sent frá sér framhaldsnál. á þskj. 470. Ég skal með fáum orðum skýra þær brtt., sem n. leggur til að samþ. verði. 1. brtt. er við 26. gr., og er lagt til, að fyrri málsl. orðist svo: „Í hlutafélagi skulu jafnan vera sjö skráðir hluthafar hið fæsta, er fullnægi ákvæðum 4. gr.“ - Þessi brtt. er til komin vegna þess, að í lögunum er gert ráð fyrir, að hægt sé að hafa nafnskráð og ónafnskráð hlutabréf í félögunum. En þeir menn, sem eiga ónafnskráð bréf, hafa ekki réttindi í félögunum til stjórnarkosninga og annarra slíkra ráðstafana, en hafa hins vegar fjárhagsfríðindi sem aðrir hluthafar. Nú er það svo, ef öll bréf í hlutafélagi væru ónafnskráð, þá væri hlutafélagið óstarfhæft. Þess vegna þarf að setja einhverjar skorður við því, að félag verði óstarfhæft, þó að þessi hvor tveggja heimild sé til í lögunum. Þetta atriði var borið undir hæstaréttardómarana, sem frv. sömdu, og lögðu þeir til, að þessi breyt. yrði gerð á 26. gr., sem hér um ræðir, þar sem tekið er fram, að það skuli vera sjö skráðir hluthafar í hverju félagi hið fæsta. 2. brtt. er við 41. gr., 1. málsl. 1. málsgr. orðist svo: „Ef hluthafar geta eigi komið sér saman um skiptingu hinna nýju hluta, skal áskrift gerð á áskriftarlista.“ En í frv. stendur: „Ef hluthafar hafa eigi komið sér saman um skiptingu allra hinna nýju hluta sín á milli, skal gerð áskrift á áskriftarlista.“ Þessi ábending kom frá áður nefndum félögum, sem vildu skilja þetta ákvæði þannig, að ef hluthafarnir kæmu sér ekki saman um að skipta hlutabréfunum sin á milli, þá skyldi áskrift gerð á áskriftarlista. En n. þótti betur fara á því, að hluthafarnir fengju heimild til þess að skipta hlutunum, hvort sem það væri á milli þeirra sjálfra eða annarra, sem þeir sjálfir kæmu sér saman um. Hygg ég, að það sé réttari og skynsamlegri aðferð. 3. brtt. er við 56. gr. Hún gengur út á það, að stjórnum félaga sé gefinn nokkur frestur til þess að boða til fundar, ef skráningarstjóra þykir ástæða til þess að ýta undir, að aðalfundur sé haldinn í félagi. Er þá lagt til, að hann gefi stjórnendum eins mánaðar frest til þess að inna þessa skyldu af hendi, en ef þeir verða ekki við þeirri málaleitun skráningarstjóra, þá geti hann séð um að kalla saman fund. 4. brtt. er við 72. gr. Hún hljóðar svo í frv.: „Ef félagsfundur hefur ekki ákveðið, hver vera skuli formaður félagsstjórnar, kjósa stjórnendur hann úr sínum hópi. Formaður má hvorki vera framkvæmdastjóri né starfsmaður félagsins.“ Síðasta málsgr. greinarinnar leggur n. til að verði felld niður, þar sem lagt er bann við, að formaður megi vera framkvæmdastjóri eða starfsmaður félagsins. Þetta ákvæði mundi valda miklum óþægindum hér, þar sem flest hlutafélög eru smáhlutafélög, og ég get trúað, að í yfirgnæfandi hluta þeirra sé framkvæmdastjóri og formaður sama persónan, enda verður að telja, að í slíkum smáfélögum sem hér eru sé eðlilegt, að slíkur háttur sé á hafður. Hins vegar mun það vera undantekning, ef í stærri félögum er formaður jafnframt framkvæmdastjóri. 5. brtt. er við 76. gr., 1. málsgr., sem hljóðar þannig: „Félagsstjórn ræður framkvæmdastjóra í samræmi við ákvæði félagssamþykkta. Ráða má fleiri en einn framkvæmdastjóra, ef telja verður einum manni ofvaxið að rækja starfið.“ - Nefndin telur ekki rétt, að lagt sé á vald skráningarstjóra, hvort félag hefur einn eða fleiri framkvæmdastjóra. En ef gr. hljóðaði eins og hún er nú í frv., þá væri full ástæða til þess að ætla, að skráningarstjóri hefði fulla heimild til þess að blanda sér í slík mál, þó að vafasamt mætti telja, að hann hefði fulla þekkingu á því að meta, hvort félag ætti að hafa einn eða fleiri framkvæmdastjóra. 6. og síðasta brtt. er um að veita þeim félögum, sem eiga eigin hlutabréf, hæfilegan frest til þess að koma þessum bréfum af höndum sér til þess að fullnægja ákvæðum 27. gr., en hún er um það, að hlutafélög megi ekki eiga eigin hlutabréf. N. hefur ekki fleiri athugasemdir að gera við frv. Hins vegar er henni ljóst, að frv. sem þetta er mjög margþætt og það er miklum vandkvæðum háð að ganga svo frá frv., að ekki sé neitt, sem út á það má setja. Og ég verð að segja það, að það er mikið athugunarmál, sem lagt hefur verið til af áður greindum félagaheildum, að hafa hlutafélögin í tvenns konar formi, þ. e. a. s. sérstakar reglur fyrir lítil félög og sérstakar reglur fyrir stærri félög. Til þess að athuga slíkt efni frekar en orðið er mundi að sjálfsögðu ekki vera tími nú á þinginu, ef þetta frv. ætti fram að ganga. En eins og nú er komið telur n. rétt, að d. afgreiði frv. frá sér.



Herra forseti. Það var eitt atriði, sem ég hafði minnzt á hér við 2. umr. þessa máls og beðið þá hv. n., sem þetta mál hefur til meðferðar, allshrn., að athuga, hvort hún gæti í sambandi við sína athugun á frv. frekar á milli umræðna tekið nokkurt tillit til. Það var um breyt. á 6. gr. laganna, þar sem svo mælir fyrir, að enginn geti á hluthafafundi farið með fyrir sjálfs sín hönd og annarra meira en 1/5 hluta samanlagðra atkvæða í félaginu. Ég benti á, að með þessum lögum væru gerðar nokkrar prinsipialar breytingar á hlutafélögunum, þannig að það væri gengið út frá því í 4. gr., að ekki aðeins einstaklingar, heldur líka félög, stofnanir og aðrir ópersónulegir aðilar, gætu orðið stofnendur hlutafélaga. Þetta hefur ekki verið hingað til. Með þessu er sem sé í sjálfri löggjöfinni verið að ganga út frá því að veita þessum aðilum meiri rétt en verið hefur hingað til. Við vitum, að meira að segja þegar hið svo kallaða hlutafélag Áburðarverksmiðjan á Íslandi er stofnað, þá getur ríkið ekki verið stofnandi, þótt það með lögum stofni áburðarverksmiðjuna, heldur eru til kallaðir nokkrir menn utan úr bæ, setjast á skrifstofu úti í bæ og stofna áburðarverksmiðjuna og eru síðan tilkynntir í Lögbirtingablaðinu sem stofnendur, en ríkið sjálft ekki einu sinni sem stofnandi. Þegar okkar hlutafélagalög voru upphaflega mynduð, voru þau vafalaust, eins og margt af okkar löggjöf, sniðin eftir þeirri löggjöf, sem tíðkast erlendis, sem sé löggjöf um hlutafélög í venjulegum kapítalistískum löndum. Hér heima hjá okkur á Íslandi hefur hins vegar þróunin í þessum efnum orðið ákaflega ólík því, sem er í öðrum löndum, eða a. m. k. öðrum löndum, sem teljast annars hvað efnahagsgrundvöll snertir kapítalistísk. Hér á Íslandi hefur þátttaka ríkisins, bæjarfélaganna og jafnvel samvinnufélaganna í almennum atvinnurekstri og verzlun orðið miklu meiri en tíðkast í okkar nágrannalöndum. Og það er enginn efi á því, að þessi þróun er heilbrigð, að þessi þróun hefur verið lyftistöng undir atvinnuvegina á Íslandi, og aldrei hefur þó kveðið meira að einmitt þessari þróun, að bæjarfélögin, samvinnufélögin og önnur slík reyndu í samstarfi við einstaklinga að koma á nýjum atvinnugreinum, stofna ný félög til verzlunar og atvinnurekstrar, heldur en á nýsköpunartímabilinu. Þau togarafélög, sem þá voru mynduð víða úti um land til þess að gera fjöldanum öllum af bæjum mögulegt að hafa þau stóru framleiðslutæki sem togararnir eru, voru mestmegnis ýmist beinlínis bæjarútgerð eða eign hlutafélaga, sem bæjarfélagið sjálft, venjulega kaupfélagið á staðnum og einstaklingar voru sameiginlega eigendur í og hluthafar. Þetta form var mjög eðlilegt, og það var að mörgu leyti heppilegt. Og það er æskilegt að geta stutt að þessu samstarfi. Hins vegar fer svona samstarf þó nokkuð langt út fyrir það venjulega form, sem hlutafélögin hafa. Og þegar maður ætlar að viðurkenna svona samstarf hér á Íslandi, ýta undir það og stuðla að því, þá verður maður að taka tillit til þess í löggjöfinni líka. Þarna rekst hlns vegar á þetta ákvæði um, að enginn megi á hluthafafundi fara með meira en 1/5 hluta samanlagðra atkvæða í félaginu. Út frá hvaða sjónarmiði er þetta sett upphaflega í löggjöfina? Þetta er sett frá því sjónarmiði upphaflega í löggjöfina að hindra, að einstakur ríkur maður geti sölsað undir sig allt vald í viðkomandi hlutafélagi, þannig að þó að einhver efnaður eða auðugur maður eigi meira en 1/5 hluta hlutafjár, þá skuli hann ekki njóta þess hvað hlutafélagið snertir að eiga svo mikið. Hann fer kannske stundum í kringum það með því að skipta því niður á sína fjölskyldu eða annað slíkt, en hugsunin, sem liggur á bak við, er að hindra yfirráð einstakra, auðugra einstaklinga. Hvernig kemur þetta hins vegar út, þetta ákvæði um 1/5 hluta, að enginn megi fara með meira, þegar átt er við félög, þar sem bærinn sjálfur, samvinnufélög eða ríkið eru eigendur að máske helmingi hlutafjárins? Hvað er bæjarfélagið eða samvinnufélagið undir slíkum kringumstæðum? Bæjarfélag - við skulum taka hvort heldur væri t. d. í útgerðarfélagi Akureyrar eða hvaða öðru útgerðarfélagi úti um land sem er er fulltrúi fyrir mörg þúsund einstaklinga, fyrir allan fjöldann í þessu hlutafélagi. Það þýðir m. ö. o., að bæjarfélagið er í þessu sambandi raunverulega mörg þúsund einstaklingar. Sama gildir um samvinnufélögin. Hvað þýðir þess vegna ákvæðið um að takmarka áhrif hlutafjárins, sem bæjarfélagið eða samvinnufélagið hefur á hendi? Það þýðir að rýra áhrif fjöldans í viðkomandi fyrirtækjum, þ. e. rýra áhrif þeirra mörgu hluthafa, sem bæjarfélagið eða samvinnufélagið raunverulega er fulltrúi fyrir, m. ö. o.: það gengur þvert á móti anda þess, sem vafalaust hefur vakað fyrir þeim, sem upprunalega settu ákvæðið um 1/5 hlutafjár inn í hlutafélagalögin. Þegar þessu ákvæði er beitt gagnvart bæjarfélögum, samvinnufélögum eða ríkinu, þá þýðir það beinlínis að draga úr og minnka áhrif fjöldans, en hjálpa til að auka áhrif þeirra einstaklinga og þá sérstaklega þeirra voldugu einstaklinga, sem þarna eiga í hlut. Þetta hefur líka sýnt sig að verka alveg í þá átt. Og þetta verður til þess meira að segja sums staðar, þar sem bæjarfélög eiga máske helminginn af hlutafé í viðkomandi fyrirtæki, að bæjarfélagið hefur alls ekki áhrif að sama skapi, sem sé fjöldinn fær alls ekki áhrif að sama skapi. Ég álít þess vegna, að þarna eigi að gera breytingu á. Ég álít, að þessi ákvæði megi halda sér eins og þau eru, þegar um er að ræða hina einstöku hluthafa, einstaklinga, sem eiga meira en 1/5 hluta hlutafjárins, - þá sé ekki rétt að gefa þeim þetta vald, - enda vitum við, hvernig þeir fara oftast í kringum það. En ég álít, að þegar um er að ræða bæjarfélög og samvinnufélög, sem sé fjöldann allan, er sem heild leggur þarna fram hlutaféð, þá eigi að undanþiggja þá undan þessu ákvæði. Ég vil þess vegna leyfa mér að bera fram brtt. þess efnis við 60. gr., að aftan við 3. málsgr. bætist þessi orð: „nema eigendur hlutabréfanna séu ríkið eða ríkisstofnanir, bæjar- eða sveitarfélög og samvinnufélög.“ Þá yrði gr. þannig í heild: Enginn getur á hluthafafundi farið með fyrir sjálfs sín hönd og annarra meira en 1/5 hluta samanlagðra atkvæða í félaginu, nema eigendur hlutabréfanna séu ríkið eða ríkisstofnanir, bæjar- eða sveitarfélög og samvinnufélög. Nú má vel vera, að í sumum af þeim útgerðarfélögum, sem ég sérstaklega hef hugsað um í þessu sambandi og þegar eru til, séu ákvæði í stofnsamningi, sem séu samkomulag á milli stofnenda um einhvern annan hátt á, og að svo miklu leyti sem slíkur háttur brýtur ekki í bága við lög, getur slíkt máske haldizt. Hins vegar, að svo miklu leyti sem ný félög yrðu mynduð með þessu fyrirkomulagi sem hlutafélög, þá mundi þetta ákvæði gilda, ef þetta væri samþykkt. Og ef til vill yrði á ýmsan hátt hægt að laga þetta með góðu samkomulagi, ef lögunum yrði breytt eins og ég legg til, í þeim félögum, sem nú þegar eru starfandi. Ég vil jafnframt benda á það, að ríkið sjálft, þegar það gerist þátttakandi í hlutafélagi, áskilur sér þann rétt, sem ég hér fer fram á að bæjarfélög og samvinnufélög hafi. Ríkið, þegar það stofnar Útvegsbanka Íslands h/f eða rekstrarfélagið um áburðarverksmiðjuna, áskilur sér með lögum, að það skuli ekki bundið af þessu ákvæði hlutafélagalaganna, að þess atkvæðisréttur og hlutabréfa ríkisins takmarkist við 1/5. M. ö. o.: Ríkið, af því að það er um leið aðilinn, sem setur lögin, undanskilur sjálft sig, þegar það tekur þátt í hlutafélögum. En um hinar smærri heildirnar á Íslandi, bæjarfélögin, er ekki hugsað í þessu efni. Það álít ég hins vegar að við eigum að gera, þegar við erum að afgreiða þetta mál. Þá vil ég enn fremur benda á annan hlut í þessu efni, sem ég líka minntist á við 2. umr. málsins. Það er viðvíkjandi samvinnufélögunum og S. Í. S. og þeim hlutafélögum, sem forráðamönnum Sambandsins hefur þótt skynsamlegt að láta Sambandið stofna á undanförnum árum. Það er vitanlegt, að í þessum hlutafélögum, sem S. Í. S. hefur stofnað og er stærsti eigandinn í, mundi lögfræðilega séð ríkja ófremdarástand, svo framarlega sem kæmi til einhvers háttar klofnings í S. Í. S. eða innbyrðis deilna þar, þar sem væru viðriðnir þeir menn, sem nú teljast hluthafar í hlutafélögum Sambandsins til þess að fullnægja hlutafélagalögunum. Það er hreinasta vandræðaástand, þegar ástandið er þannig, að það eru fimm hluthafar eða sex, fimm af þeim eru einhverjar persónur, máske starfsmenn t. d. Sambandsins, og sjötti aðilinn, sem ekki er stofnandi, er Samband ísl. samvinnufélaga, og síðan eru það þessir hluthafar, sem raunverulega geta ráðið að svo og svo miklu leyti, ef þeir vildu það við hafa, á ýmsum hluthafafundum, og ekki sízt mundu þeir skipa stjórn slíks sambands. Þó að það geti að vísu nokkuð lagazt með þeim breytingum, sem hér yrðu gerðar á, að aðrir en einstaklingar geti verið beinir stofnendur, þá yrði það þó ekki lagað í þeim, sem þegar hafa verið stofnuð. Við skulum segja, að klofningur væri í Sambandinu eða eitthvað slíkt, t. d., - án þess að ég sé að spá slíku eða óska slíks, - að Sjálfstfl. væri að taka meiri hluta í S. Í. S. og Framsfl. væri ekkert ánægður með það og vildi gera ýmsar breytingar. Það hefur komið fyrir, að það hafa viljað verða pólitískar breytingar á ýmsum sviðum. Við þekkjum það t. d. í sambandi við eign fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna hér í Reykjavík á alþýðuhúsunum hér. Þá þótti þeim, sem í augnablikinu höfðu völdin, skynsamlegt að breyta þeim í hlutafélög. Þá átti þetta nú að vísu að vera til þess að tryggja yfirráð Alþfl. yfir þeim, en svo sýnir sig áratug seinna, að jafnvel þó að Alþfl. vilji fara að ráða yfir slíku hlutafélagi, þá eru það raunverulega að mestu leyti einstakir menn, sem geta ráðið yfir hlutafélaginu. Ég er nú ekki að minnast á þetta með Sambandið vegna þess, að ég telji yfirvofandi hættu á því, að Sjálfstfl. taki þar meiri hluta, eða út af því, að það geti neinar breytingar þannig orðið. En ég minnist á þetta frá hinu sjónarmiðinu, að þegar lög eru sett, þá á löggjafinn að sjá fyrir þær hugsanlegar breytingar, sem gætu orðið, og þau vandræði, sem kynnu að myndast, svo framarlega sem lögín gerðu ekki ráð fyrir því. Undir svona kringumstæðum gæti ég vel hugsað mér, að það yrði hreinasti glundroði viðvíkjandi slíkum hlutafélögum, ef t. d. S. Í. S. á einhvern hátt væri að klofna eða einhver átök væru þar í, án þess að ég búist við slíku eða óski þess. Þetta er þess vegna alveg óviðunandi fyrirkomulag, að svo framarlega sem samvinnufélögum, sambandi samvinnufélaga eða slíkum þykir nauðsynlegt að hafa hlutafélagsform af einhverjum ástæðum á sínum fyrirtækjum eða fyrirtækjum, sem það tekur þátt í, þá sé það ekki að öllu leyti jafnrétthár aðili og aðrir. Ég skal svo aftur minna á í þessu sambandi, - mér er að vísu ekki kunnugt, hvernig hlutafjárskiptingin er t. d. í Olíufélaginu, en allir vita, að Sambandið er þar stór hluthafi, og Sambandið, sem í slíku sambandi er fulltrúi yfir 20 þús. einstaklinga, á náttúrlega að geta fyllilega notið síns réttar í hlutfalli við sitt hlutafé. Ég álít þess vegna, að ef við viljum reyna að halda áfram því formi, sem verið hefur hér á Íslandi, þessu sérkennilega formi á margan hátt, sem verið hefur fyrir kapítalismann hér heima, að þátttaka opinberra stofnana og samvinnufélaga sé þar meiri en annars tíðkast i hinum kapítalistíska heimi, þá sé rétt fyrir okkur að gera ráð fyrir þessu. Ég álít, að við eigum að ýta undir það, að bæjarfélögin og samvinnufélögin geti tekið þátt í svona atvinnurekstri og geti notið sín sem sá fjöldi, sem stendur á bak við hann. Ég álít, að þessi ákvæði hafi upprunalega verið sett til verndar gegn auðvaldi, til verndar gegn yfirgangi einstakra auðmanna. En ég álít, að með því að beita þeim gagnvart bæjarfélögum og samvinnufélögum notist þetta ákvæði til þess að minnka rétt fjöldans, til þess að minnka rétt fjöldasamtakanna. Mér þykir leitt, að hv. allshn. skuli ekki hafa getað orðið við þeim tilmælum að athuga þetta eða verða mér sammála um það, en ég mun þá leggja þessa brtt. mína fram nú skriflega og biðja hæstv. forseta að leita fyrir henni afbrigða.