Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Eggerz Það eru einkennilegir tímar, er við lifum á. Er ég kom hér niður á þing í dag, þá vatt maður sér að mér, er ég þekki, og hvíslaði að mér: „Heldurðu ekki, að það sé rétt, Sigurður minn, að depla góðlátlega augunum framan í hverja spillingu, sem er í meiri hl. í landinu“. Ég hvesti augun á manninn. En svipurinn var svo þýður og vingjarnlegur, svo að ég deplaði augunum góðlátlega framan í hann, og með óminn af þessari einkennilegu lífsspeki í eyrunum kem ég hér nú í eldhúsið. Tíminn 22. marz segir, að ég skríði fyrir Dönum þegar á liggi. Er hér sjálfsagt átt við póstsjóðslánið, sem ég náði samningum um við Dani. Áður en þeir samningar fengust, var mikið um það rætt, hve mikil hætta væri fyrir Íslandsbanka, að hægt væri að heimta þetta fé fyrirvaralaust. Voru þessar aths. að vísu réttar. Ég fór tvær ferðir til Danmerkur í þeim erindum að semja um lánið. Er samningarnir svo fengust með ágætum kjörum, þá minnist ég ekki, að nokkur yrði til þess að þakka, hve vel þetta hafði tekizt. En er tímar liðu fram, var málið tekið upp, ekki til þess að þakka mér, heldur til þess að ámæla mér fyrir, að ég hefði fengið hina góðu samninga með því að skríða fyrir Dönum. Löngunin til þess að hefna sín á mér var ríkari en viljinn til þess að viðurkenna það, ef einhverjum tekst að vinna gott verk fyrir þjóðina. Svo ekki meira um það. Í sama blaði Tímans er rætt um grein hæstv.dómsmrh., sem birtist í Tímanum 15. febr. og ræðir um sambandið milli Íslands og Danmerkur. Segir Tíminn, að grein þessi hafi vakið hina mestu eftirtekt í Danmörku, og er mjög svo kampakátur yfir henni. Þessi grein er þannig vaxin, að á hana verður að minnast. Það er sízt að furða, þó að stjórnarblaðið sé hreykið yfir þessari grein. Með boðskap þeim, sem hæstv. dómsmh. flytur sambandsþjóðinni í grein þessari, er íslenzka þjóðin snoppunguð. Og þessi snoppungur stj. á sína eigin þjóð þýtur um öll dönsku blöðin, þaðan gegnum Evrópublöðin og víða. Eftir því, sem Tíminn skýrir frá, þá má ætla, að í Danmörku sé þessi grein skoðuð sem manna, fallin af himnum niður. Sögulegur inngangur er að greininni, og skal hann ekki rakinn. Ekki get ég þó stillt mig um að taka hér upp lýsingu á sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar: „Danir beittu á þessum tímum venjulegum vopnum þess sterka, en Íslendingar sóttu á með úrræðum hins veika. Skorti ekki á af hálfu Íslendinga stóryrði og sífelda tortryggni í garð Dana. sem venjulega reyndust þó þróttlítil þar til verulegra átaka kom . . . . “. Hér er hæðst að Íslendingum, samúðin öll Danamegin. Höfundur segir, að viðhorfið hafi breytzt eftir 1918. Danir höfðu viðurkennt þjóðfrelsi Íslendinga og þeir vildu standa við samninginn. „Fyrir mörgum meðal hinna beztu manna í landinu mun hafa vakað sú hugsun, að þessar tvær frændþjóðir mundu geta lifað um langa stund við það jafnrétti, sem fengið væri með þeim breyt., sem reynslan sýndi, að við þyrfti“. Engum dylst, að hæstv. ráðh. hefir samúð með því, að Íslendingar og Danir lifi um langa stund við það jafnrétti, sem þeir hafa fengið. En íhugið stjórnarboðskapinn um jafnréttið. Knútur Berlín viðurkennir, að það sé ekkert jafnrétti fólgið í því, að þjóð, sem er 4 millj. að íbúatali, hafi ábúðarrétt í landi voru, þó vér, 100 þús. menn að tölu, höfum sama rétt í Danmörku. Danir fara með utanríkismál vor, en vér ráðum engu um þeirra. Er það jafnrétti? Er Knútur Berlin sanngjarnari í vorn garð en hæstv.dómsmrh. Greinin verður alltaf þyngri og þyngri í garð okkar Íslendinga. Hæstv. ráðh. segir enn í greininni : „Leið svo, að ekki bar til tíðinda, þar til Morgunblaðið og einstöku stjórnmálamenn nátengdir því hófu, að því er virðist tilefnislaust, einskonar herferð á móti Dönum, og var tilefnið það, að Danir sætu á svikráðum við frelsi landsins og vildu í verki innlima íslenzku þjóðina í danska ríkið. Menn eins og Sig. Eggerz, þegar hann átti sæti í landsstj., hafði umyrðalaust fyrir landsins hönd haft yfirumsjón landhelgisgæzlunnar, er dönsk skip framkvæmdu, ritaði nú hverja ádeilugreinina á fætur annari út af hinu samningsbundna starfi varðskipanna hér við land. Vinna varðskipanna hér við land var alveg hin sama 1922–1924 eins og 1927–1929. En á síðari árum var Sig. Eggerz farin að nota íslenzkt utanríkismál sem kosningabeitu, og að því stafaði hið breytta viðhorf“. Er því svo slegið föstu, að Sig. Eggerz og Ól. Thors hafi viljað nota viðhorfið til dönsku þjóðarinnar sem æsingamál innanlands. Sagnritun hæstv.dómsmrh. er mjög einkennileg. Rétta frásögnin af þeim viðburði í lífi þjóðarinnar, sem dómsmrh. virðist eiga við, er sá, að 1. des. 1927 vakti ég eftirtekt á því í mjög hógværri ræðu, er ég fyrir hönd stúdenta flutti af svölum Alþingishússins, að tími væri kominn til þess að festa augun á fyrirheitinu í sambandslögunum um uppsagnarréttinn. Smátt og smátt var þessu máli veitt meiri eftirtekt. Á þinginu 1928 lýsti stj. sú, sem dómsmrh. á sæti í, yfir því, að hún vildi vinna að því hjá þjóðinni, að hún segði upp sambandslögunum á hinum tilsetta tíma. - Lagði þing og stj. í einu hljóði samþykki sitt á uppsögnina. Í ræðu þeirri, sem ég hélt í þinginu og tilefni gaf til svars stj., rökstuddi ég eins ítarlega og ég gat nauðsynina á uppsögninni. Benti þar á meðal á þá hættu, sem stafaði af þeim réttindum, sem Danir hafa hér á landi, en í þessu fólst auðvitað engin árás á dönsku þjóðina. Í yfirlýsingu þeirri, sem stj. gaf þinginu, öll stj., dómsmrh. þá einnig, var fallizt á þá pólitík, sem ég hafði borið fram. En því er þá dómsmrh. að klaga fyrir Dönum? Því er hann að afsaka? Allir vita, að þetta mál var ekki tekið upp vegna haturs og óvildar til dönsku þjóðarinnar, heldur af óbilandi trú allra þjóðrækinna manna á það, að þjóðin íslenzka yrði að eignast sitt eigið land kvaðalaust. Því er verið að leita að öðrum ástæðum en þeim sjálfsögðu alísl. ástæðum fyrir þessu alíslenzka máli? Hve óviturlegt væri að prédika hatur og andúð gegn hinni hámenntuðu sambandsþjóð vorri. Hitt er annað mál, að vér munum jafnan fjandskapast gegn hinum danska yfirráðaanda, hvenær sem hann rekur höfuðið upp. Og íslenzkir menn mega ekki blása lífi í þann anda. Því mun aldrei fylgja gifta. Inn í aðalmálið fléttar svo hæstv.dómsmrh. landhelgisgæzlunni. Talar um greinar, sem ég hafi skrifað um hana. Veit þó, að ég hefi ekki skrifað þessar greinar, þó sammála hafi verið efni þeirra. Annars lét ég mér ekki síður annt um landhelgisgæzluna hið fyrra tímabil, sem hæstv. ráðh. talaði um, heldur en hið síðara. Lagði á fyrra tímabilinu grundvöllinn undir íslenzku landhelgisgæzluna. Fékk Dani til að falla frá skoðun sinni um það, að hér mætti aðeins vera ein landhelgisgæzla undir þeirra forustu. Hefi áður skýrt frá þessu; endurtek það ekki. Það er rauði þráðurinn í boðskap hæstv.dómsmrh., að Sjálfstæðisflokkurinn hafi verið grundvallaður á óvildinni til Dana. Með leyfi hæstv. forseta vil ég leyfa mér að lesa upp meginatriði úr stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins. „Að vinna að því og undirbúa það, að Ísland taki að fullu öll sín mál í sínar eigin hendur og gæði landsins til afnota fyrir landsmenn eina, jafnskjótt og 25 ára samningstímabil sambandslaganna er á enda“. Hvar gægist nú fram óvildin til Dana í þessari stefnuskrá? Hefir danska þjóðin ekki lagt samþykki sitt á, að sambandinu yrði slitið eftir 25 ára tímabil; ef viljinn til þess væri nógu sterkur hjá Íslendingum? Er það að fjandskapast gegn sambandsþjóðinni að gera það sem hún hefir lagt samþykki sitt á? Ég get ekki komizt hjá því að minnast á skýrslu, er hæstv. ráðh. gefur í þessari grein um fund, sem sambandslagan. átti síðastl. sumar í Khöfn. Ég mun ekki ræða þá fundargerð alla, minnast aðeins á eitt atriði, er mér þykir merkilegt. Segir svo í greininni: „En er leið að fundarlokum, kvaddi Kragh fulltrúi vinstrimanna sér hljóðs og óskaði eftir, að fram kæmu frá hálfu Íslendinga skýringar á því, hvað Danir hefðu gert á hluta Íslendinga, sem hefði þurft að leiða til þess, að heill landsmálaflokkur væri myndaður á Íslandi með nafni og stefnuskrá, sem lenti til þess, að nokkrum hluta Íslendinga þætti líklegt, að Danir væru að innlima landið pólitískt, fjárhagslega eða menningarlega“. Er það virkilega rétt, að jafn merkur stjórnmálamaður og Kragh fyrrv. innanríkisráðherra, hafi verið að skipta sér af því, hvaða nafni íslenzkur stjórnmálaflokkur kallaði sig? Ekki mundi Dönum líka, að vér færum að blanda oss inn í, hvaða nöfn flokkar þeirra bæru. Eina fyrirspurn vil ég bera fram til hæstv. stj. í sambandi við þetta: Er það eftir kröfu, sem komin er frá danskri hlið í sambandslagan., að hæstv. stj. og flokkur hennar kallar Sjálfstæðisflokkinn alltaf Íhaldsflokk? Er sjálfstæðisflokksnafnið svo íslenzkt, að það hljómi illa í dönskum eyrum? Er skýringin nú komin á því óskiljanlega, að sjálf ríkisstj. uppnefnir aðalandstæðingaflokk sinn? En mikill veraldarinnar aumingjaskapur er að taka danska kröfu eins og þessa til greina. Ég held, að hæstv. stj. ætti nú að reyna að gera nýjan snúning til að losa sig undan þessum grun, og kalla nú flokkinn héðan af réttu nafni. Í tilvitnuninni, sem tekin er upp hér að framan, er spurt um, hvað Danir hafi þá gert á hluta Íslendinga, svo að heill flokkur taki sér ofangreint nafn. Segir hæstv. ráðh., að lítið hafi orðið úr svörum hjá hinum íslenzku nm., og standa þau ummæli fyrir hans eiginn reikning. Sjálfur segist ráðh. hafa sagt, að í sambandslögunum felist „fræðilegur möguleiki“ fyrir stærri þjóðina að bera hina smærri ofurliði. Hér hefir því ekki verið haldið fram, að Danir hafi enn sem komið er notað sér ábúðarrétt sinn svo, að af því hafi stafað hætta, en þar sem hæstv.dómsmrh. segir, að í 6. gr. sé aðeins fræðilegur möguleiki til að stærri þjóðin beri hina smærri ofurliði, þá er það hin mesta fjarstæða. Það er ekki aðeins fræðilegur möguleiki, en það er praktískur möguleiki fyrir því, að Danir geti notað þann rétt, sem þeir eiga hér samkv. sambandslögunum. Þó danska stj. nú vilji beina væntanlegum fiskiflota Dana norður í höf annarsstaðar en til Íslands, þá getur komið stj. eftir þessa stj., sem nú er í Danmörku, sem lítur öðruvísi á málið. Hið danska einstaklingsframtak getur, án þess að spyrja stj., notað sér réttinn til fiskveiða hér við land, sérstaklega ef fiskveiðarnar norður í höfum yrðu arðvænlegar fyrir Dani. Auðvitað yrði þá alltaf freistingin til þess að leita þangað, sem fiskimiðin eru bezt. Hér er því um meira en fræðilegan möguleika að ræða. Það var enginn vandi að svara Kragh, ef svara átti þessari spurningu um nafnið og annað; ekki þurfti annað en afhenda honum stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins. Í grein hæstv.dómsmrh. segir enn: „Einn merkur stjórnmálamaður í Danmörku segir út af pólitík Sig. Eggerz og Ólafs Thors, að það væri nýstárlegt að reyna að byggja upp pólitískan flokk á gagngerðum ósannindum um erlenda þjóð“. Hver er þessi danski stjórnmálamaður? Í þessu felst svo mikil móðgun við íslenzku þjóðina, að ef danskur stjórnmálamaður hefir sagt annað eins og þetta, þá hlaut æðsti maður þjóðarinnar að mótmæla slíku harðlega. En hver var þessi stjórnmálamaður? Þá stendur enn í grein hæstv. dómsmálaráðherra: „Frjálsar og vel menntaðar þjóðir umgangast hver aðra með kurteisi og velvild. Ekkert þykir í milliríkjaskiptum ósæmilegra en að gera nágrannaþjóð tortryggilega“. En nú vil ég spyrja hæstv.dómsmrh., með hverju er hægt að gera nágrannaþjóð tortryggilega, ef ekki með því að skýra þjóðinni frá því, að stærsti stjórnmálaflokkurinn í landinu sé stofnsettur í óvild til sambandsþjóðarinnar. Hvað mikinn fjandskap sem ríkissj. elur í brjósti til andstæðuflokksins, má ekki láta þeirrar óvildar gæta út á við í jafn ríkum mæli og hér virðist hafa átt sér stað. Það er blátt áfram óskiljanlegt, að í stjórnarboðskapnum til nágrannaþjóðarinnar sé sagt, að andstöðuflokkur stj. sé skapaður af óvild til sambandsþjóðarinnar. Er hægt með öðru betur að blása að ófriðareldi meðal þjóðanna? Ég hefi leyft mér að víta þessa grein. Þeir verða áreiðanlega fleiri, sem taka í sama streng. Það stendur sannarlega margt í málgagni stj., Tímanum, sem marga rekur í rogastanz yfir. Ég minni á lofsönginn mikla í því blaði yfir lausn bankamálsins. Ég hélt, að sá lofsöngur myndi enda með því, að skipað væri að hringja kirkjuklukkunum alstaðar á landinu í viðurkenningarskyni fyrir hið mikla starf stj. í því máli. En hve undarlegur er ekki þessi lofsöngur frá sjónarmiði þeirra, sem vissu, hvað fram fór í því máli. Allir vita, að stj. barðist með hinum mesta ákafa gegn endurreisn bankans, enda vildi hún í byrjun ekkert gera til að koma í veg fyrir, að bankanum yrði lokað. Það var engin veiklun í þeim ræðum, sem hæstv. ráðh. héldu gegn bankanum og endurreisn hans. Flokksskoðunin í Framsóknarflokknum, eða sú skoðun, sem stj. fyrirskipaði í málinu, var í eina átt: „Niður með bankann“. En sérskoðun einstakra manna eða hin pólitíska samvizka nokkurra manna í flokknum varð sterkari en flokksskoðunin, og þessir menn, 6 talsins, heimtuðu endurreisn bankans. En þá fór stj. að verða hrædd um sitt litla líf, og þá kom brátt í ljós, að öllu yrði að offra til að bjarga því. Nú lofaði stj. allt í einu mörgum milljónum í bankann til þess að bjarga sínu eigin lífi. Þetta var allt að þakka hjartslætti þeim, sem stj. fékk fyrir aðstöðu þeirra 6, sem hlustuðu á rödd sinnar eigin pólitísku samvizku. Þessir góðu 6 menn létu sér þó nægja að laga þannig til í neðri byggðinni í þessu stórmáli, en þeir lögðu ekki út í að lyfta stj. upp í hærra veldi. Þetta minnir mig á ofurlítið rússneskt æfintýri. Einn af púkunum gerði uppreisn í neðri byggðinni. Sá gamli varð andvaka vegna uppreisnarinnar, en er það kom í ljós, að aðalmark uppreisnarinnar var, að uppreisnarpúkinn vildi sitja nokkuð nær höfuðpaurnum, þá endaði uppreisnin svo, að sá gamli bauð hann velkominn í hið nýja sæti og allt var gleymt. Í hverju æfintýri er oft einhver en ekki allur sannleikur, og svo mun nú einnig hér. Málinu var bjargað, og það var þakkarvert, en skrítin er hún, grein hv.þm. V.-Ísf., þegar hann er að lýsa málalokunum. Hv. þm. sveipar málið inn í einhvern mjög undarlegan silkivef og í gegnum vefinn glitrar í hið spámannlega andlit forsrh., og hann er látinn sjá allt fyrir og hafa verið með í björguninni. Sannarlega grillti enginn í þetta spámannlega andlit, þegar hæstv.forsrh. var að hamast gegn bankanum svo tröllslega, að svo leit út, að allt væri tapað, ef bankinn væri ekki steindrepinn. Þar sem málalokin urðu allt önnur en stj. margoft hafði lýst yfir, að hún vildi, þá vil ég nú leyfa mér að spyrja hæstv.forsrh., hvort hann hafi ekki gleymt að biðja um lausn. En þó svo hefði verið, þá mætti bæta úr þeirri gleymsku enn með því að biðja nú um lausn. Sannfærður er ég um, að slík athöfn mundi vekja mikla samúð um allt land. Ég hefði aldrei haldið, að syndir stj. væru eins mýmargar og komið hefir fram nú í ræðunum á eldhúsdeginum. Þær gleymast jafnóðum, eins og flest gleymist, en nú voru þær rifjaðar upp. Ef nú öllum þessum syndum væri troðið í einn poka, hvílíkur poki - hvílíkur voða syndapoki yrði það. Og það versta er, að það er ekki hæstv. stj. ein, sem þarf að bera pokann, heldur verður hver einasti af flokksmönnum hennar að bera hann, þegar þeir koma út til þjóðarinnar. Syndunum verður þá ekki skipt jafnt á milli þeirra, svo að hver þeirra fái sinn pinkil: Nei, hver um sig verður að taka allt á sitt bak. Ég sé í anda þessa pólitísku pílagríma, þegar þeir bognir af syndaþunganum koma til þess að leita fyrirgefningar þjóðarinnar. Ég bið fyrir þeim í hljóði.

Það er gott að eiga von á því

. Á eldhúsdaginn á ekki aðeins að leggja áherzlu á syndir stj., heldur á einnig að draga fram það, sem hún hefir gott gert. Ég hefi nú verið að leita að einhverju þess háttar undanfarna daga. Þess vegna lít ég svona þreytulega út. Ég hefi leitað lengi og vandlega en ég hefi ekkert fundið, ekkert. Fyrst leitaði ég um skólamálin. Hið mikla blað, Tíminn, hefir talað svo mikið um afskipti hæstv. landsstj. af þeim málum. Það hafa verið reistir skólar, ekki er hægt að neita því. Skólinn á Laugarvatni er kominn upp og hefir kostað mikið fé, ærna fé, enginn veit hve mikið. Það er líka sagt, að hæstv. stj. hafi látið, eða ætli að láta gera glerhimin yfir þennan skóla. En minna hefir heyrzt um þá andlegu vakningu, sem frá slíkri stofnun á að berast. Ég er nú svo gerður, að ég vil heldur glerhiminslausan skóla, sem hefir holl andleg áhrif á nemendurna og héraðið, heldur en skóla með glerhimni, sem engir andlegir straumar berast frá. Um það, hvernig hæstv. stj. fór með vilja héraðsbúa, er hún valdi skólastaðinn, skal ég ekki tala að þessu sinni. Þá hefir gagnfræðaskólinn á Akureyri verið gerður að menntaskóla. Ég hefi ávallt haft þá skoðun, að þarna hafi verið stigið rangt spor. Ég áleit betra að hafa einn góðan menntaskóla en tvo lakari. Um það leyti, sem þessi nýi menntaskóli var stofnaður, var sérstaklega verið að kvarta undan því, að stúdentar væru of margir í landinu. Hæstv. stj. lét svo, sem sér væri þetta mjög ljóst, og hún fann þetta einkennilega ráð til að draga úr fjölgun stúdenta: að stofna nýjan stúdentaskóla. Þessi mál mega vissulega bæði fara í pokann hjá hæstv. stj. Þá eru „umbæturna“ á Menntaskólanum hér. Jú, hann hefir verið málaður og settir í hann snagar, - og það er auðvitað ágætt. En jafnframt er ástæða til að andmæla því, að settar hafa verið takmarkanir fyrir því, hversu margir fá inntöku í skólann. Þetta er einhver svartasta ráðstöfun hæstv. stj. í menntamálum, og hún á áreiðanlega heima í pokanum.

Ætli það komist þar öllu fleira?

. Þó að pokinn sýnist alveg fullur, er eins og hæstv. stj. hafi alltaf lag á að koma þar einhverju fyrir til viðbótar. Þegar ég fann ekkert hæstv. stj. til málsbóta í skólamálunum, þá leitaði ég inn á annað svið. Ég fór að leita í dómsmálunum, hvað þar hefði verið gert. Ég fann, að það hefði verið reistur letigarður á Eyrarbakka. Hann er ef til vill þarflegur, en samt finnst mér a. m. k. staðurinn undarlega valinn og furðu fjarri höfuðstaðnum. En það er áreiðanlega annað mál á þessu sviði, sem hlýtur að fara í pokann: Það er tilraun hæstv.dómsmrh. til að leggja dómsvaldið undir umboðsvaldið. Það er eitthvert alvarlegasta málið, sem fyrir hefir komið í þjóðfélagi okkar. Dómsvaldið er ein af höfuðstoðunum undir þjóðfélagsskipun vorri. Sína aðalvernd á einstaklingurinn undir dómstólunum. Þegar stj. beitir hinu mikla valdi sínu til þess að ráðast á einstaklingana, þá er verndin hvergi nema hjá dómstólunum. Á nú einnig að taka þá vernd frá einstaklingunum? Ég hefi áður við annað tækifæri talað um afskipti stj. af peningamálunum. Þar eru nú hvítu blettirnir fáir. Allt fer þetta niður í pokann. Mig furðar sérstaklega á því, hvernig hæstv. stj. fær alla flokksmenn sína til að bera með sér syndapokann. Ég lá andvaka eina nóttina og var að hugleiða með sjálfum mér, hvað það var óeðlilegt, að þjóðarinnar útvöldu vildu láta sjá sig með svona poka á bakinu. En áður en ég vissi af, var ég farinn að raula fyrir munni mér þessa gömlu vísu: Grýla kallar á börnin sín, þegar hún fer að sjóða: „Komi þið hingað öll til mín, Leppur, Skreppur, Lápur, Skrápur og Leiðindaskjóða“.

Jóhann Jósefsson Ég hefði þurft að segja nokkur orð við hæstv.dómsmrh. út af sérstöku máli, en ég læt það bíða, þar til hans hágöfgi sýnir sig hér í salnum. En það eru fleiri atriði, sem má tala um hér, og sný ég mér þá að þeirri hlið á alþjóðarmálefnum, sem mest snertir atvinnulífið og afskipti hæstv. stj. af því, og mun ég þó mest halda mér við eina grein, síldarútveginn. Árið 1925 var mikið talað um það, að síldarframleiðslan væri farin að verða of mikil fyrir landið, og þeir, sem að þessu stóðu, komu á Alþingi 1926 fram lögum um stuðning til samtaka og lögverndar fyrir síldarútveginn. En þau l. komu aldrei til framkvæmdar. Síðan komu kosningarnar 1927, og á Alþingi 1928 var borið fram nýtt frv. og samþ. um einkasölu á síld, og einkasalan þannig grundvölluð. Ég fékk á þingi í fyrra þá ánægju að sýna hæstv. stj. fram á, hversu vel henni hefði tekizt að reka erindi sósíalista í þessu máli. En þó gerði hæstv. stj. enn betur í þessu efni í fyrra, því að þá lét hún samþykkja breyt. á 1., sem allir vita að krafizt var af kommúnistanum í stj. einkasölunnar. Einveldið var ekki nóg, að þeir einir mættu flytja út síldina heldur urðu þeir líka að ráða, hverjir mættu salta og leggja til tunnur. Allt var þetta gert gegn ráði hlutaðeigenda. Það, sem hæstv. stj., „bændastjórnin“, hefir gert, er að draga yfirstj. síldarútvegsins úr höndum þeirra, sem eiga hag sinn undir honum, útgerðarmanna og sjómanna, og koma henni undir pólitísk áhrif. Það er nú ekki úr vegi að athuga, hversu mikil blessun hefir af þessu hlotizt fyrir atvinnugreinina. Þegar einokunarfjötrarnir voru hertir á síðasta þingi, voru lögin nokkuð almennt skilin svo, að einstaklingar mættu ekki sjálfir panta sér síldartunnur frá útlöndum. E. t. v. hefir sá skilningur ekki verið alveg réttur, en hér á Alþingi var frv. alltaf túlkað í þá átt, og hæstv. stj. sýnist þá setja það á oddinn, að einkasalan yrði ein að flytja inn tunnur. Við skipun framkvæmdarstjórnar Einkasölunnar var farið á svig við alla sérþekkingu. Hæstv. landsstj. sýnist yfirleitt hafa óbeit á henni. Framkvæmdarstjórarnir voru valdir eftir pólitískum verðleikum, þótt það verði að teljast sérlega óheppilegt. Við, sem höfum orðið að lúta í lægri hluta í þessu máli, höfum bent á það, hversu æskilegt það væri, að minni hl. í útflutningsn. hefði eitthvert atkvæði innan framkvæmdarstjórnarinnar. Þar, sem sósíalistar eru í minni hl., hafa þeir borið fram samskonar kröfu þessari. En ekki var frjálslyndið svo mikið, að þetta mætti líðast þegar einkasalan komst á. Það gat haft talsverða þýðingu fyrir einkasöluna, ef kosning framkvæmdastjóranna hefði verið hlutbundin. Ég vil undirstrika þetta sakir þess, að fyrst ekki var horfið að þessu ráði, heldur gert beint hið gagnstæða í þessu efni, hlýtur hæstv.atvmrh. að bera fulla ábyrgð á öllum þeim glappaskotum, sem framkvæmdarstjórnin hefir gert. Í fyrra var bæði af mér o. fl. hér á hinu háa Alþingi bent á ýmsar af framkvæmdum Einkasölunnar, sem sýndu, að þeir menn, sem fyrir henni stóðu, voru ekki því starfi vagnir að veita forstöðu allri íslenzkri síldarsölu. Frá árinu 1928 má minna á samninginn við Brödrene Levy, þann um „prisfaldsgarantiet“ og samninginn, þar sem gert var ráð fyrir stærri síld en almennt veiðist. Á síðasta þingi fór svo, sem áður er sagt, að þar voru samþ. allar till. kommúnistans í einkasölustjórninni. Þó að útkoman væri svo slæm 1928, að ekki voru greiddar nema ca. 13 kr. fyrir tunnuna, enda þótt veiði Íslendinga og Norðmanna væri 100 þús. tunnum lægri en 1927, þá er það þó ekkert á móti þeim mistökum, sem urðu í sumar sem leið. 24. júlí, þegar lögin gera ráð fyrir, að menn megi fara að veiða til söltunar, kippir einkasölustjórnin að sér hendinni og leyfir enga söltun, eða því sem næst, fyrir 1. ágúst. Þá mun hafa verið búið að salta 8 þús. tunnur eða svo. Af hverju leyfir stjórn Síldareinkasölunnar nú ekki söltun yfir einhvern bezta veiðitímann? Þessari spurningu skal ég ekki svara, en það liggur nærri að ætla, að það hafi verið af því, að hún sá fram á tunnuskortinn, sem hlyti að verða. Enda kom hann strax í ljós, þegar farið var að salta eftir 1. ágúst. Þrátt fyrir nóga síld framan af var ekki búið að salta nema 123 þús. tn., þegar veiðin var búin. Svo að segja allir bátar áttu þá ófyllt upp í söltunarleyfi sín að meira eða minna leyti. En meðan veiðin var, urðu þeir að fara með mikinn hluta af veiðinni í bræðslu, eða jafnvel að fleygja henni í sjóinn, af því að Einkasalan gat ekki látið þá fá tunnur til að salta í, eins og henni bar þá skylda til. Ég skal geta þess, að um sama leyti og saltaðar höfðu verið 123 þús. tunnur í fyrra, höfðu verið saltaðar 205 þús. tn. sumarið 1927. Frá hálfu hæstv.ríkisstj. og stj. Einkasölunnar hefir verið reynt að klóra yfir þetta mikla hneyksli. Og það er eðlilegt, að ýmsir, sem ekki komu þarna nærri, hafi verið í vafa um, að þetta gæti verið rétt, að stj. Einkasölunnar hefði rækt störf sín svo lélega. Sum af stuðningsblöðum hæstv. stj. hafa líka reynt að kveða niður þennan orðróm um tunnuleysið, sem flaug um landið í sumar sem leið. Alþýðublaðið bar t. d. alltaf á móti því, að um nokkurt tunnuleysi væri að ræða, og sagði, að hér væri aðeins á ferðinni rógburður, sem andstæðingablöðin hefðu fundið upp, Síldareinkasölunni til ófrægingar. Ég get sem dæmi vísað á ummæli í Alþbl. í sumar. Svona snérist málgagn sjómanna og verkamanna við því, þegar stj. þessa atvinnuvegar var að eyðileggja atvinnu þeirra og lífsskilyrði með forsjár- og getuleysi. Sjálfir forstjórar Síldareinkasölunnar riðu loks af stað með vottorð um það, að nógar tunnur væru til í landinu, þótt hver maður hlyti að sjá, að engar tunnur fengjust. Forstjórarnir sögðu allt í stakasta lagi, þótt bátarnir yrðu að bíða, stundum í tíu daga, til að losna við síld sína, og jafnvel sumir að fleygja henni í sjóinn, eða þótt hundruð manna gengju atvinnulausir tímunum saman vegna tunnuleysisins. En það er í sjálfu sér ekki nema eðlilegt og sanngjarnt, þótt sósíalistar reyni að verja þetta fyrirkomulag og það, hvernig það hefir gefizt, því að það er vitanlegt, að þeir hafa kúgað hæstv. landsstj. í þessu máli. Það er allt undan þeirra rifjum runnið, að framleiðendurnir fá ekki að eiga hönd í bagga um stj. Síldareinkasölunnar. Enda sögðu blöð sósíalista það hvítt í þessu máli, sem var svart, og skeyttu engu, hvort þau fóru með rétt mál eða rangt. Þó eiga þau ekki öll óskipt mál um þetta. Skutull á Ísafirði viðurkenndi, að ekkert þýddi að þræta fyrir það, að í sumar sem leið var tunnuskortur í landinu. Það væri þó rangt að segja, að aldrei hefðu komið tunnur til landsins. Þegar veiðin var búin, kom hvert skipið af öðru til Siglufjarðar með háfermi af tunnum. Þær standa nú í háum hlöðum eins og minnismerki yfir þá, sem gerspilltu góðum atvinnuvegi með sleifarlegri stj. Ég veit ekki, hve margir tugir þúsunda af tómum tunnum hafa farið í þetta minnismerki, en það getur hæstv.atvmrh. kannske upplýst. Þetta er svo mikilvægt atriði, svo mikilvæg mistök við jafnmikla framleiðsluatvinnu sem síldveiðina, að það er ómögulegt annað en átelja það opinberlega. Hæstv. stj. og hv. þingmeirihl. hafa séð fyrir þessu, með því að drepa allar brtt., sem við sjálfstæðismenn fluttum á síðasta þingi, og miðuðu að því að gera Síldareinkasöluna líkari samlagi, þannig, að þeir, sem þar eiga mest í hættu, komi að réttmætri „krítik“ á starfseminni. Þessar till. drap hv. þingmeirihl. í fyrra, og hann verður nú að þola það, að við, sem höfum orðið fyrir barðinu á þessari óstjórn, notum þann vettvang, sem er réttmætur til þess að ræða þetta mál. Ég get mér þess til, í sambandi við það, sem ég hefi sagt um tunnuleysið á Siglufirði, að einhver muni benda á, að á Austfjörðum hafi verið til tunnur. Það er rétt, því að þar voru til 10 þús. tunnur frá árinu áður. En það liggur ekki á Siglufirði, sem er einhversstaðar deilt niður á Austfjörðum. Þrátt fyrir þessar birgðir þar og þótt fyrirsjáanlegur skortur væri á tunnum annarsstaðar, væru sendar þangað 5–6.000 tunnur í viðbót. Þar var líka útkoman sú, að þegar veiðinni lauk, vantaði 1600 tunnur upp á, að búið væri að salta í birgðirnar frá fyrra ári, og engin branda komin í tunnurnar, sem voru sendar þangað 1929. Ætli þær hefðu ekki verið öllu betur komnar á Siglufirði handa þeim mönnum, sem urðu að fleygja síldinni í sjóinn, þessar 6 þús. tunnur, sem enginn hreyfði við á Austfjörðum. Einkennilegt og eftirtektarvert dæmi um það réttlæti, er ríkir hjá. stj. einkasölunnar gagnvart bátaeigendum, og svo gagnvart vildarmönnum stj., er það, að einn af vinum hennar, sem engan bát á og ekkert gerir út, fékk 3.000 tómar tunnur hjá Einkasölunni um það leyti, þegar bátaeigendur, sem höfðu pantað tunnur, fengu það svar, að þar væri engar tunnur að fá. Afleiðingin varð sú, að forstjórn Einkasölunnar gaf þessum manni þá aðstöðu, að hann gat notað sér neyð bátaeigenda, sem engar tunnur fengu, og grætt á því, að Einkasalan sveik þá um tunnur. Tunnuleysið olli því, að síldarskipin gátu ekki fyllt upp í þessi leyfi, sem stj. Einkasölunnar gaf út snemma vors. En úr því að ég minnist á leyfin, vildi ég spyrja forsvarsmenn Einkasölunnar hér, hvað það eigi í raun og veru að þýða, að þegar bátar frá Akranesi, Vestmannaeyjum eða Keflavík senda beiðnir um að mega salta um sumarið, þá veitir hún þeim leyfi til þess að salta 500–600 tunnur. Hvaða sultarkjör eru það, sem stj. Einkasölunnar ætlar Sunnlendingum? Engum manni getur dottið í hug að senda bát norður, til þess að salta 500–600 tunnur. Þetta virðist í því einu skyni gert að fæla okkur Sunnlendingana frá því að koma á veiðar norður. Enda er af ýmsum orðum, sem fallið hafa við umr. þessa máls, ástæða til að ætla, að þessi ráðstöfun, og margar aðrar svipaðar ráðstafanir, séu gerðar meðfram til að losna við veiðibátana frá Suðurlandi. Það hefir líka sæmilega tekizt, því það má segja, að síðan Einkasalan var sett á laggirnir, þá sé búið að eyðileggja þá atvinnu, sem sunnlenzkir menn, sjómenn og bátaeigendur, höfðu af, því að senda báta á reknetaveiðar. Svo að hafi markmiðið verið það, að koma í veg fyrir, að þessi atvinna væri stunduð, þá get ég glatt forráðamennina með því, að nú er komið vel á veg með að eyðileggja hana fyrir Sunnlendingum. Það er óþarfi að fara ítarlega út í hin smærri glappaskotin, eins og t. d. valið á matsmönnum, sem Síldareinkasalan kvað temja sér. Um matið er það í almæli, að óvanir unglingar séu settir í þá vandastöðu að meta síldina. Hinsvegar veit ég, að með því fyrirkomulagi, sem Einkasalan hefir, er matið á síldinni búið að vera, enda virðist stj. hennar sjálf líta svo á, að það sé ekkert nema nafnið, þegar hún tekur menn, sem aldrei hafa komið nálægt síld, og setur þá í þetta verk. Ég hefi hér skrá yfir aðkomugufuskip, sem stunduðu veiðar á Siglufirði s. l. sumar, hvað þau hafa mátt salta, og hvað þau náðu að salt. Þau hafa eftir því átt ósaltað nærri 15 þús. tunnur upp í veiðileyfin, þegar veiðinni lauk, og eina ástæðan var sú, að stj. Einkasölunnar gat ekki lagt til þær tunnur, sem þurfti. Þetta á einungis við um gufuskip, sem ekki eru frá Siglufirði, svo að við þetta bætist allur sá fjöldi skipa, sem heima á norður þar, og þeir bátar annarsstaðar af landinu, sem ekki eru gufuskip. Ég bendi á þetta til þess að sýna, hvílíkt ógurlegt tjón það hefir orðið fyrir framleiðenduna að hafa ekki til tunnur. En það er á fleiri sviðum, sem þessi stj. hefir gert landsmönnum, eða einkum síldarframleiðendum, mikið tjón. Ég hefi það fyrir satt, að eftir að veiði var þrotin, hafi sá af forstjórum Einkasölunnar, sem sérstaklega hefir það hlutverk að sitja í útlöndum og selja síld, haldið áfram að selja síld svo þúsundum tunna skipti. Þetta lítur ekki trúlega út, en sé það ekki satt, býst ég við, að hæstv.atvmrh., sem hefir yfirstjórn Síldareinkasölunnar, geti sannað hið gagnstæða. Ég hefi spurt ýmsa, hvaða ógurleg mistök geti valdið því í atvinnufyrirtæki, að sölumaðurinn er látinn halda áfram að selja, eftir að algerlega er vonlaust um, að meiri vara fáist. Tvennskonar svör hefi ég fengið, annað frá einum forstjóranna sjálfum, að mistökin hafi legið í því, að hinir forráðamennirnir hefðu ekkert verið að hafa fyrir því að láta hann vita, að síldin var þrotin, en hitt svarið var það, að hann hafi að vísu fengið að vita það, en ekki trúað því og haldið áfram að selja. Ég skal engan dóm á það leggja, hvort sé satt, en ef það væri einkafyrirtæki, sem slíkir menn stjórnuðu, mundu þeir vera taldir óhæfir til þess, en það getur sjálfsagt gengið við ríkisfyrirtæki. Að minnsta kosti efast ég ekki um, að þeir, sem þvert ofan í sannleikann héldu því fram í hlöðum og ritum, að nóg væri af tunnum, og að það væri rógur og ósannindi, að skipin fyrir norðan gætu ekki saltað vegna tunnuleysis, þeir munu telja slíka forstjórn sómasamlega í alla staði. Ég hefi heyrt sagt, að það verð, sem framleiðendur eiga nú að fá hjá Síldareinkasölunni, muni vera svipað og í fyrra, kannske fáum aurum meira. Í fyrra var það um 13 kr. á tunnu. Ennfremur heyri ég sagt, að til þess að borga út þetta lága verð, hafi stj. Einkasölunnar orðið að taka ½ millj. kr. að láni. Ég fullyrði ekkert um þetta, en býst við, að hæstv.atvmrh. geti gefið svar við þessu. Enn hefi ég því við að bæta, að það er í almæli, að fyrir mistök á sölu síldarinnar hafi Einkasalan á síðasta ári orðið fyrir ákaflega miklum skaðabótakröfum. Fer ýmsum sögum um það, hvernig stj. hennar fari að því að komast frá þessum kröfum. En eitt er víst, og það er það, að hin útlendu firmu, sem hafa hendur í hári hennar fyrir það, að hún getur ekki uppfyllt sína samninga, þau slaka ekki á klónni. Það verður fróðlegt að fá skýrslu hjá hæstv. stj. um, hvað þessar skoðabætur eru miklar, og á hvern hátt þær hafa verið greiddar. Þá kröfu verðum við, sem fáumst við útveg hér á landi, að gera til hæstv.atvmrh., sem eins og vitanlegt er hefir yfirstjórn þessa fyrirtækis, þar sem hann skipar endurskoðendur og getur skipað þeim fyrir verkum, að hann gefi skýrslur um þetta efni. Nei, slík fyrirtæki sem þetta, sem eru komin í það horf, að atvinna landsmanna er lögð í þær viðjar, að stj. yfir þeim er nokkurskonar ríki í ríkinu, allt er gert rammpólitískt, og litið í gegnum fingur sér, ef nokkrar misfellur verða á, og jafnvel opinber blöð segja, að allt tal um mistök og glappaskot sé ósannindi, - slík fyrirtæki komast ekki hjá afleiðingunum af því, þegar þau gera glappaskot. Þau geta ekki kúgað Finnana, Svíana, Rússana og Norðmennina, en það eru aðrir, sem þau geta kúgað, og það eru framleiðendur í landinu, og þeir hafa verið kúgaðir. Nú erum það þeir, sem nú súpa seyðið af mistökunum hjá þessu fyrirtæki, sem sócíalistar hafa komið á og óhæfir menn stjórna. Það hefir þó ekki vantað, að stj. Einkasölunnar hafi viljað vera „kóngur í Krít“ þarna fyrir norðan. Á fyrsta ári var ákveðið, að beinlaus síld væri frjáls til útflutnings. Menn máttu selja hana fyrir eigin reikning. En þegar þetta hafði gengið í eitt ár, þoldi stj. Einkasölunnar það ekki lengur, að þessi litla grein af sölunni væri frjáls. Og á síðastliðnu ári var svo þessi beinlausa síld lögð í sömu viðjar og saltsíld og kryddsíld. Salan á þessari síld var farin að verða efnileg 1928. En hvernig fór, þegar Einkasalan var búin að taka hana í sínar hendur? Hve mikið fór henni fram? Ég fullyrði, að henni hefir farið stórkostlega aftur, að þessi litla efnilega grein atvinnuvegarins hefir verið hér um bil eyðilögð af stj. Einkasölunnar. Ég gat um það áðan, að verðið hjá Einkasölunni mundi líklega verða svipað og í fyrra, kannske örlítið hærra. Einkasalan var svo slysin að vera búin að selja allt, áður en verðið hækkaði. Ég heyri reyndar sagt, að eitthvað sé til af Austfjarðarsíld óselt, en það er kunnugt, að hún er ekki nærri eins útgengileg vara og Norðurlandssíldin. Verðið á síld er nú 50 kr. danskar á tunnu í Khöfn, og það mundi vera milli 40 og 50 ísl. kr. frítt um borð á skip. En því miður hafa síldarframleiðendur ekki verið svo heppnir að njóta nokkurs góðs af þessari verðhækkun. Ég minntist á Austfjarðasíld, og er ekki úr vegi að drepa á það réttlæti, sem hefir komið fram hjá stj. Einkasölunnar með tilliti til Austfjarðasíldar og Norðurlandssíldar. Austfjarðasíldin er langtum minni og selst verr. En þó kvað það hafa verið borið fram innan stj. Einkasölunnar, að Austfirðingar hefðu fengið síðasta ár sama verð og þeir, sem skiluðu ágætri Norðurlandssíld í hendur Einkasölunnar. Þessir menn, sem að einkasölustjórninni standa, eru sama sinnis og þeir, sem vilja hafa einkasölu á saltfiski. Eftir því, hvernig stj. Síldareinkasölunnar framkvæmir jöfnuð milli Norðlendinga og Austfirðinga, þá mundi hún, ef um saltfisk væri. að ræða, borga sama verð fyrir þorskinn og ufsann. En þetta er svo mikið ranglæti, að það er furðulegt, að stj. Einkasölunnar skuli hafa farið út á þá braut. Ég hefi drepið hér í stórum dráttum á nokkur gallaatriði á stj. Síldareinkasölunnar, en það er svo langt frá því, að hér sé allt upp talið, því að ég hefi ekki viljað fara út í smámuni. Það er sagt í sambandi við skaðabótakröfurnar 1929, að þær muni nema 1,50–2,00 kr. á hverja tunnu, sem framleidd er, og þýðir það, að um rúman ¼ millj. kr. er að ræða. Síldarútflutningur landsins nemur alltaf nokkrum milljónum króna, og síldin er skattlögð meira en nokkur önnur útflutningsvara. Stj. og skipulag Síldareinkasölunnar hefir gefizt svo, að varla er hægt að segja, að það hefði getað farið verr í frjálsri verzlun. Góðærið hefir hvergi komið fram, en síldarframleiðendur verða að bera skellina af glappaskotum Einkasölunnar. Þessi stofnun átti að verða til þess að auka markaðinn, en það er ekki hægt að sjá annað, en að hún sé vel á vegi með að eyðileggja þennan atvinnuveg. Ég skýrði frá því áðan, að frá sumum landshlutum þýðir ekki að senda báta norður. 1927 voru fjölmargir bátar sendir norður með góðum árangri. En þessi atvinna er að tapast fyrir aðgerðir hæstv. stj. og flokksmanna hennar. Yfirleitt er það þannig, að mjög hefir dregið úr sumum greinum síldarframleiðslunnar, t. d. kryddsíld, sem lofaði mestu um góðan árangur, og fram að því, er Einkasalan tók hana að sér, var hún að mestu leyti í höndum Íslendinga. En hvernig er viðhorfið nú? Íslendingar, sem kryddsöltuðu 59181 tunnu árið 1927 og 50176 tunnur árið 1928, krydduðu 1929 aðeins 17.000 tunnur. Þessi framleiðsla er því að slokkna útaf undir stj. Einkasölunnar. Og hvert fer hún svo? Það er dálítið athugavert að gæta að því líka. Ef við gáum að kryddsíldarsölu Norðmanna, sjáum við, að 1927 er framleiðslan 8.000 tunnur, 1928 11200 tunnur og 1929 40.000 tunnur. M. ö. o. jafnóðum og atvinna Íslendinga er tröðkuð niður fyrir óstjórn, vex hinum útlendu keppinautum okkar fiskur um hrygg. Og það eru ekki einasta Norðmenn, sem hafa tekið að sér þessa grein. Svíar gera slíkt hið sama: Því það er eitt gáfnastrik stj. Einkasölunnar, að framan af sumri er hún svo derrin við Svíana um verð, að þeir segja: Nei, við fiskum sjálfir. En svo þegar frá líður, heldur hún jafnvel áfram að selja eftir að ekkert er til að selja, og fær svo skaðabætur á hálsinn fyrir allt saman. Hæstv. forsrh. sagði í gær, þegar hann var að svara einhverjum jafnaðarmanni, að hann og hæstv. stj. yrði aldrei jafnaðarmenn og gengi aldrei inn á þjóðnýtingu. Það er nú of vitanlegt, til þess að þörf sé að segja það hér, að einn hæstv. ráðh., þ. e. dómsmrh., er sócíalisti, svo að hæstv.forsrh. hefir þarna fullyrt helzt til mikið. Enda veit ég ekki betur en að hæstv.ríkisstj. hafi rekið erindi sócílista hér á Alþingi, a. m. k. eins vel og þeir hefðu getað gert það sjálfir. Ég er búinn að sanna það, að um síldarútveginn hefir hæstv. stj. ekki aðeins rekið erindi jafnaðarmanna, heldur þess manns í stj. Síldareinkasölunnar, sem vitað er að er kommúnisti, og þetta hefir hæstv. stj. gert út í yztu æsar. Nei, hæstv. stj. ætlar ekkert. að eiga við þjóðnýtingu! En þess eru þó dæmi, að hún hefir verið að láta undan á því sviði hægt og hægt, t. d. ríkisútgerðin á Esju, og skrifstofubáknið, sem upp verður komið í sambandi við hana. Þessi alda er runnin frá sócíalistum, ekki þarf að efast um það. Eins hefi ég horft á hæstv.forsrh. rétta upp hendina með því að kaupa hluti í Eimskipafélagi Íslands í stað þess að styrkja það. Þetta er vitanlega eitt sporið í áttina til þjóðnýtingar á starfsemi félagsins. Ég verð að segja, að ég sé ekki svo mikinn mun á því, hvort stj. rekur erindi sócíalista í einu og öllu, eða er sjálf sócíalistastjórn. Ég get nefnt eitt dæmi enn um það, hvernig sócíalistar ráða gerðum hæstv. stj. Það var þegar hæstv. fjmrh. skipaði n. til að meta hag Íslandsbanka. Þá setti hann einn ákveðinn sócíalista í þessa n., þrátt fyrir eindregin mótmæli sumra beztu manna síns eigin flokks. En hræðslan við sócíalista var svo mikil hjá hæstv. ráðh., að hann þorði ekki annað. Ég get nú senn lokið máli mínu. En því get ég bætt við, að svo illar, sem margar syndir hæstv. stj. eru, hlutdrægni í embættaveitinguna o. m. fl., þá er það þó smátt hjá því, þegar hæstv. stj. lætur hafa sig til þeirra verka, sem eru til hnekkis fyrir atvinnuvegi landsmanna. Það eru þeir, sem mestu varða fyrir þjóðina. Þeir geta ekki skilað arði til að standast útgjöld ríkisins, nema þeir gangi sæmilega. Og hvort sem þess verður langt eða skammt að bíða, að það komist í framkvæmt, þá býst ég við, að krafan um eftirlit með stj. Síldareinkasölunnar af hálfu útvegsmanna verði svo sterk, að landsstj. geti ekki staðið á móti henni. En núna mátti ekki treysta neinum útgerðarmanni til svo mikils sem að vera endurskoðari fyrirtækisins. Til þeirra starfa varð að sækja bændur ofan úr sveit. Hæstv. forsrh. verður nú væntanlega svo góður að upplýsa, hversu háar upphæðir Síldareinkasalan hefir þurft að greiða útlendingum í skaðabætur vegna samningsrofa. Hitt veit ég, að ekki fæst upplýst, hversu mikill skaði útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna hefir orðið af annari óstjórn þessa fyrirtækis. Ég hefði þurft að segja ýmislegt til hæstv.dómsmrh., en sá virðulegi herra hefir nú líklega svo mikið að gera, að hann má ekki vera að því að sýna sig í hv. d.

Hann er annað þarfara að gera

. Það er ekki ólíklega til getið. Hann hefir ýmsum hnöppum að hneppa, en ég mun geyma það, sem ég þurfti að segja við hæstv. ráðh. þar til síðar, í þeirri von, að hann sýni sig hér áður en umr. lýkur.

Ólafur Thors Ég hefði þurft að tala hér nokkur orð við hæstv.dómsmrh., en ég vil beina því til hæstv. forseta, að mér finnst óviðfelldið að tala hér við mann, sem þessi hv. deild fær aldrei að sjá. Ef eitthvað þarf að tala við hann, er hann ýmist úti að ríða á gæðingum Landhelgissjóðs, akandi í stjórnarbílum með fríðu föruneyti, eða að ferðast á varðskipunum út með landi. Því vildi ég mælast til að mega geyma rétt minn til að tala þar til síðar.

Forseti (JörB): Hv. 2. þm. G.-K. veit vel, að hæstv.dómsmrh. á sæti í Ed., og að hann hefir þurft að gegna störfum þar í dag. Ég geri ekki ráð fyrir, að hann renni af hólmi fyrir hv.þm. né öðrum, og hann mun hafa gert ráðstafanir til þess, að skrifað verði það af umr., sem hann varðar, og svara því síðan, er hann kemur hér aftur.

Ólafur Thors Ég skil það ósköp vel, að hv. framsóknarmenn vilja hafa hæstv.dómsmrh. í burtu undir umr., svo að minna verði um hann talað. Þetta er hlutur, sem ekki er hægt að lá þeim, og er miklu mannlegra en sumt annað í framkomu þeirra nú á eldhúsdag. Hegðun hæstv.forsrh. er t. d. mjög undarleg. Fyrst stendur hann hér upp með miklum rembingi og brýnir menn fastlega til andstöðu. En þegar stjórnarandstæðingar verða við áskorun hans og telja upp nokkuð af ávirðingum hæstv. stj. - allt verður aldrei talið, - þá stendur hann aftur upp, kveinar, emjar og æpir yfir því, að verið sé að lengja umr. Einnig kann ég því illa, að ekki er hægt að eiga smásamtal við hæstv.forsrh., án þess að eiga á hættu, að það komi allt rangfært og öfugsnúið í stjórnarblaðinu. Í Tímanum 22. marz þ. á. er komizt þannig að orði, þar sem skýrt er frá upphafi eldhúsdagsumr., með leyfi hæstv. forseta: „.... Eldhúsdeginum, sem venjulega er við framhald 1. umr. fjárl., var að þessu sinni frestað til 3. umr., og munu tilvonandi „eldabuskur“ hafa farið bónarveg að stj. um að fá þennan frest“. Það er nú enginn vafi, að þessar „eldabuskur“ eru við sjálfstæðismenn. Og úr því að hæstv.forsrh. vill endilega láta skýra frá, hvernig þessum „bónarvegi“ er háttað, þá skal ekki standa á mér. Svo er mál með vexti, að hæstv.forsrh. kom til mín að fyrra bragði löngu áður en framhald 1. umr. fjárlagafrv. átti að vera og spurði mig, hvort við stjórnarandstæðingar kysum ekki að fresta eldhúsdeginum, af því að hæstv.dómsmrh. gæti ekki verið við, hann væri ekki vel frískur. „Getur hann þá ekki komið nema við frestum eldhúsdegi?“ sagði ég. - „Nei, það er ekki það, sem gengur að honum, Ólafur“, - ég nota óbreytt orð hæstv. ráðh. - „Hann liggur með hita og stígur ekki í fæturna í bráð“. „Jæja, látið þið hann þá liggja eins og ykkur sýnist, og látið þið svo fresta eldhúsdeginum, ef þið viljið“, svaraði ég: Þarna geta menn nú séð þann bónarveg, sem við „eldabuskurnar“ höfum farið að hæstv. stj. til að fá eldhúsdeginum frestað. En ég verð að segja það, að mér finnst hart að mega ekki tala fáein orð við forsrh. landsins, þegar hann ávarpar mig að fyrra bragði, án þess að eiga á hættu að sjá samtalið allt afbakað í málgagni hans, ef ekki eru hafðir vottar við. Enda þótt stj. hafi nú hlotið maklega hirtingu margra flokksbræðra minna hér í d., svo að tæplega sé á bætandi, vil ég þó ekki hætta á að sitja alveg hjá, ef ske kynni að þögn mín yrði misskilin og menn ætluðu, að mér þætti sem stjórnarfarið færi batnandi. Stjórnarfarið hefir farið dagversnandi, og sjálfsagt heldur það áfram að versna, enda þótt mörgum þyki sem ósóminn geti varla aukizt frá því, sem nú er. Að þessu sinni mun ég aðallega haga árásum mínum eftir því, sem ræður ráðh. hafa gefið tilefni til. Hæstv. forsrh. sagði, að hv.þm. Borgf. væri „sérfræðingur í smælki“. En hvaða smælki var nú það, sem hv.þm. Borgf. var að tala um? Hv. þm. Borgf. sýndi fram á, að ráðh. Tryggvi Þórhallsson hefði svikið flest, sem ritstjórinn Tryggvi Þórhallsson hefði lofað. „Smælki“ hv.þm. Borgf. var því pólitísk æra hæstv.forsrh. „Smælki“, segir forsrh. Ójá, getur verið, að forsrh. hafi stundum farið með staðlausari stafi. Hæstv. forsrh. þakkar og þakkar og segir, að árásum andstæðinganna sé ekki beint að ráðh. Tryggva Þórhallssyni, heldur ritstjóranum Tryggva Þórhallssyni, og ritstjórinn er orðinn olnbogabarn hjá ráðh. En það er nú ósamræmið milli loforða ritstjórans og efnda ráðh., sem á er ráðist. Og hver segir, að ritstjórinn sé verri en ráðh.? Er t. d. verra að lofa að fara sparl. með ríkisfé, en að svíkja það með bruðli og sukki? Er vítaverðara að lofa að búa skuldlaust, en að bregðast því og hækka ríkisskuldir um hálfan annan tug milljóna? Er ámælisverðara að lofa að fækka embættum, en að svíkja það og stofnsetja ný embætti með hverju tungli? Eða er fráleitara að lofa að létta af þjóðinni sköttum, en að svíkja það og leggja á nýja og nýja þungbæra skatta? o. s. frv. Nei, ritstjórinn var ekki lofsverður, satt er það. En ráðh. er þó sýnu verri. Hv. 1. þm. Reykv. hefir dróttað því að hæstv.forsrh., að persónuleg óvild hafi valdið því, að ráðh. veitti ekki Magnúsi Jochumssyni póstritaraembættið. Ráðh. svaraði og sagði: „Ef ég hefði hefnt mín, mundi ég verðskulda þungar ádeilur“. Og ráðh. fór mörgum og fögrum orðum um mildi sína. Henni til sönnunar sagði ráðh. frá því, að hann hefði átt annan miklu verri fjandmann. Hefði sá stefnt honum fyrir meiðyrði og fengið hann dæmdan til fjársekta. „Og samt sem áður hefndi ég mín ekki“, sagði hæstv.forsrh. Hvílíkur engill! Fyrst atyrðir hann manninn svo ferlega, að hann fær fjársektir fyrir, og svo hefnir hann sín einu sinni ekki!! Það sýnist ekki hafa verið vanþörf að kenna hæstv.forsrh. guðfræði. En hvers vegna fékk Magnús Jochumsson ekki embættið? Þeirri spurningu verður hæstv.forsrh. að svara, ella mun hann liggja undir ámæli um að nota ráðherravaldið til að koma fram hefndum á gömlum persónulegum óvinum. Hæstv. forsrh. miklaðist yfir úrslitum bankamálsins. Það mál er í fersku minni og því óþarft að rekja sögu þess. En minna má þó á fáa höfuðdrætti. 1. 3. febr. neitaði stj. að taka við till. sjálfstæðismanna um viðreisn bankans með hverjum þeim hætti, er stj. sjálf kysi. Samtímis boðaði stj. gjaldþrotaskipti bankans. 2. Viku seinna er felld till. sjálfstæðismanna um endurreisn bankans með millj. kr. framlagi úr ríkissjóði, og ríkisábyrgð á sparifé bankans. 3. Enn stendur stj. óbifanleg í nær 3 vikur og þverneitar allri aðstoð til viðreisnar bankanum. 4. 27. febr. bera sexmenningarnir fram viðreisnarfrv. sitt. Þar með voru 23 þm. orðnir yfirlýstir viðreisnarmenn, og þar með var bankanum bjargað. Þá snýst hæstv.forsrh. og þá snýst öll stj. Eftir á reyndi svo stj. að láta líta svo út sem hún hefði sigrað í málinu. En um hvað var barizt? Frá upphafi hefir verið barizt um það, hvort standa skyldi við skuldbindingar Íslandsbanka og með því bjarga lánstrausti landsins, atvinnulífi þjóðarinnar og fjármunum 10 þús. sparifjáreigenda. Um þetta og ekkert annað stóð bardaginn. Aðstaða stj. kemur skýrast fram í þeim ummælum fjmrh., að gjaldþrotaskipti Íslandsbanka mundu styrkja lánstraust landsins! Samtímis talaði hæstv.dómsmrh. um, að sjálfstæðismenn hefðu ætlað að „velta skuldum stærsta gjaldþrotabús yfir á ríkissjóð“. „Sennilega hefir aldrei verið gengið lengra í forsjárlausri ósvífni um fjármál“, bætti dómsmrh. við. Allt þetta hefir nú verið gert. Og það var ríkisstj., sjálf ríkisstj., sem að lokum bar fram og bar fram til sigurs þessa „forsjárlausu ósvífni um fjármál“. Og það er hæstv.forsrh., sjálfur stjórnarforsetinn, sem hælist nú um af þessari „forsjárlausu ósvífni“, sem dómsmrh. talaði um. Nafn bankans er vitaskuld ekkert höfuðatriði, og að því er snertir stj. bankans, þá liggur það í augum uppi, að ríkisstj. var í lófa lagið að skipa nýja bankastjóra, án þess að nokkurn tíma kæmi til lokunar á bankanum. Ríkisstj. gat vitaskuld þegar í upphafi sett slíkt skilyrði fyrir fjárframlagi bankanum til viðreisnar. Og loks að því er þriðja nýmælið snertir, smábanka þann, sem bætt er við Íslandsbanka, þá gat auðvitað enginn amazt við því. Önnur eða fleiri nýmæli voru ekki í frv. stj., og þessi nýmæli eru öll aðeins til málamynda, eingöngu í því skyni sett, að hylja nekt þeirrar stj., sem þverskallaðist meðan barizt var um líf þjóðarinnar, en snarsnerist þegar bardaginn færðist yfir á annan vettvang og stóð um líf stj. Stj. hefir hlotin hina mestu háðung af þessu máli. Þegar hv.forsrh. nú miklast af málinu og lýsir ánægju sinni yfir úrslitum þess, eykur hann aðeins þá háðung. Og þegar hæstv.forsrh. talar um hin „föstu tök stj.“ á málinu, fær maður vart varizt hlátri. Mér dettur í hug atburður frá æskuárunum. Mig bar að, þar sem tveir áflogahundar börðust upp á líf og dauða. Annar var þó mikið betur að manni, og senti hinum í götuna hvað eftir annað. Daginn eftir heyri ég svo þann, sem undir lá, vera að segja frá viðureigninni í kunningjahóp. „Aldrei datt hann, kallinn. Alltaf stóð hann, kallinn“. . Hann hafði svo sem tekið „föstum tökum“ engu síður en stj. Um veitingu aðalbankastjórastarfans við Búnaðarbankann, sagði hæstv.forsrh.: „Ég bar bankann svo fyrir brjósti, að mér datt aldrei í hug að veita öðrum en þeim hæfasta. Ég veitti Páli E. Ólasyni vegna dugnaðar hans og þekkingar á atvinnulífi og samvizkusemi, allt í óvenjumiklum mæli“. Dugnaður P. E. Ó. er viðurkenndur, þ. e. a. s. sem sagnfræðings, en þekking hans á atvinnulífi þjóðarinnar er hinsvegar lítil, af þeim eðlilegu ástæðum, að því hefir hann aldrei reynt að kynnast. Hann hefir frá æsku sökkt sér í grúsk og vísindi. Og samvizka hans held ég sé eins og hver önnur góð samvizka, –hvorki betri né verri. Ég efa ekki, að hæstv.forsrh. hafi borið bankann „fyrir brjósti“ og hafi ætlað að leita að „þeim hæfasta“. Í þeirri leit hlýtur þó bankastjóri ræktunarsjóðsins, Pétur Magnússon, að hafa orðið á vegi ráðh. Ég leyfi mér nú að spyrja: Hvaða yfirburði hefir P. E. Ó. umfram P. M. í svo ríkum mæli, að jafngildi þeirri víðtæku þekkingu á öllu atvinnulífi þjóðárinnar, sem P. M. hefir öðlazt með 15 ára málafærslustarfi og 5 ára stj. Ræktunarsjóðsins? Ég spyr þó eigi af því, að ég viti eigi hið sanna. P. M. er a. m. k. ekki síður mikilhæfur maður en P. E. Ó., en hefir alla þekkingu á starfinu umfram hann. Sá, sem leitaði að þeim „hæfasta“, hlaut því að velja P. M. Hitt er svo í samræmi við önnur afrek núv. stj., að gengið var fram hjá þessum mikilhæfa og þrautreynda manni. Hann skorti nefnilega þann hæfileikan, sem stj. alltaf spyr fyrst um. Hann er ekki stjórnarsinni. Sá kostur mun aftur á móti hafa tekið bráðum þroska hjá P. E. 6. á síðustu misserum. Hæstv. forsrh. var spurður að því, hvers vegna hann beitti sér ekki fyrir vaxtalækkun. Hann svaraði : „Áður hafði stj. völd yfir Landsbankanum, en nú engin“. Ég skal rifja málið upp ráðh. til leiðbeiningar. Á þinginu 1927 bar hann ásamt hv. 2. þm. Árn. o. fl. fram þáltill. um lækkun vaxta. Í framsöguræðunni komst frsm. þannig að orði: „Ég lít svo á, sem hann (þ. e. fjmrh.) hafi nóg vald til að framkvæma þessa umbót“. Og nauðsyn lækkunarinnar var rökstudd með því, að bændur voru að „flýja beztu jarðir .... það er glöggur vottur þess, að þeir eru að gefast upp“. En vextirnir fengust alls ekki lækkaðir, og framsóknarmenn höfðu skýringuna á reiðum höndum. Sjálfstæðismenn voru „óvinir bænda“. Nú eru „bændavinirnir“ búnir að sitja að völdum í nær 3 ár. Og hvað er um vextina? Hafa þeir lækkað? Ónei. Þeir hafa hækkað! Eru þá „bændavinirnir“ líka orðnir óvinir bænda“. „Nei“, segir forsrh. „Sjálfstæðismenn höfðu vald yfir bankanum, við ekki“. Ég skal nú minna hann á orð samherja hans og meðflm., hv. 2. þm. Árn. Þegar Framsókn og sócíalistar höfðu þverbrotið lögmál siðaðra þjóða og kastað þjóðbankanum út í stjórnmálahringiðuna með valdaráninu fræga á Alþingi 1928, sagði hv. 2. þm. Árn.: „Við vorum neyddir til að ná valdi yfir bankanum til þess að geta lækkað vextina“. Hverju svarar hæstv.forsrh. þessum ummælum hv. 2. þm. Árn. Siðlausa framkomu Framsóknar í valdaránsmálinu afsakar hv.þm. með því, að önnur úrræði hafi ekki verið til þess að lækka vextina. Nú hafa vextirnir hækkað, og þá segir hæstv.forsrh., að stj. hafi „engin völd“ yfir bankanum. Hið sama er, að völd stj. yfir bankanum eru hin sömu og þau voru 1927. Hafi þáv. stj. „haft vald til að framkvæma þessa umbót“, þá hefir núv. stj. þetta sama vald, og hafi þáv. flm.till., hæstv.forsrh. og hv. 2. þm. Arn., ekki aðeins verið að blekkja, verður núv. stj. að lækka vextina, því vextirnir voru háir en eru hærri. Ráðh. færði þá afsökun fyrir nefndafarganinu, að núv. stj. væri mikið starfsamari en fyrirrennarar hennar. Það er undarleg sönnun á starfsemi og starfhæfni stj., að á annað hundrað menn eru fengnir til að vinna þau verk, sem stj. er ætlað að inna af höndum. Úr ríkissjóði hafa þessir verkamenn ráðh. fengið um 100 þús. kr. Flest er það aðeins bein og bitlingar til dyggra fylgifiska, en afrakstur af starfinu sem enginn. Hæstv. forsrh. vill afsanna þau ámæli með ásökunum hv. 2. þm. Reykv. um, að forsrh. hefði skipað fiskimatsnefndina eingöngu sjálfstæðismönnum. En sú n. er ólaunuð. Þau störf fá sjálfstæðismenn. Hin fá skjólstæðingar stj. Það eru nefnilega launin, en ekki störfin, sem þessir herrar sækjast eftir. Ég sný mér þá að hæstv.dómsmrh. Ég hefi þó ráðið við mig að rita ekki raunasögu hans í þingtíðindin að þessu sinni; hefði jafnvel alls ekki yrt á hann, ef hann hefði ekki gefið sérstakt tilefni til þess. En þótt ég vegna ýmsra kringumstæðna fari mjúkum höndum um þann syndasel, er viðbúið, að ég neyðist til að taka skörunginn mér í hönd áður en ég fer úr eldhúsinu, og þá lofa ég engu góðu. Ráðh. hefir nú skemmt dm. með löngum upplestri úr gamalli dagbók Menntaskólans. Segir þar frá uppivöðslu og óþekkt ýmsra skólapilta, og erum við hv. 2. þm. Reykv. þeirra á meðal. Hæstv. dómsmrh. ætlaðist samt sýnilega hvorki til þess, að við hv. 2. þm. Reykv. né aðrir hlytum ámæli fyrir óhlýðnina við kennarana. Hann fór einmitt mjög lofsamlegum orðum um okkur. Nei. Það voru kennarar skólans, sjálfur skólaandinn, sem skeytunum var beint að. Ég læt mér nægja að benda á, að það er blátt áfram hlægilegt að ætla að sverta kennarana fyrir að taka í lurginn á óþekkum strákum, eins og við hv. 2. þm. Reykv. vorum, og eins og afar margir okkur meiri og betri menn hafa verið í skóla. Kennararnir verða auðvitað að leiðbeina og stjórna drengjunum. Og um mína kennara segi ég það, að þeir voru mér betri en ég átti skilið, enda var mér mjög hlýtt til sumra þeirra, en ekki í nöp við neinn þeirra, þegar skiptum okkar lauk, og sömu söguna hygg ég, að flestir eða allir mínir skólabræður hafi að segja. Ég hefi ekki kynnt mér ástandið í skólanum núna, og heyrði því miður ekki þann kafla úr ræðu hv. 1. þm. Reykv., sem fjallaði um skólann. Hinsvegar hlýddi ég á hæstv.dómsmrh. segja frá því, að heill bekkur hefði gert uppreisn gegn kennara, sem ráðh. taldi „ágætis kennara“, og gegn rektor. Og nú kom til úrskurðar, hvort reka skyldi piltana. Rektorinn hefir sýnilega verið í vafa, því að hann snýr sér til hæstv. ráðh. og spyr hann ráða. ,,Og við Pálmi ákváðum að reka ekki piltana“, segir hæstv. ráðh. Þetta er hinn „nýi andi“, sem ríkir í skólanum. Ákvörðun P. H. og hæstv.dómsmrh. um að reka ekki piltana, byggist sem sé ekki á réttarmeðvitund þeirra. Það sést gleggst á ummælum ráðh. um piltana. Hæstv. ráðh. sagði nefnilega: „Piltarnir höfðu í raun og veru á réttu að standa“. Litlu síðar segir hann svo: „Ég álít, að piltarnir hafi gert afar mikið af sér. Þeir höfðu á röngu að standa í sínu innsta eðli“. Hvort er nú rétt? Hæstv. ráðh. veit það ekki. Hann hefir aldrei hugsað málið út frá því sjónarmiði. Það var annað, allt annað, sem réði. Kjarni málsins er í fæstum orðum sá, að P. H. hefir hlotið embættið með þeim hætti, að hann verður að halda vinfengi við nemendurna, hvað sem það kostar. P. H. hlýtur embættið í samkeppni við 5 kennara skólans, sem allir áttu ríkari erfðarrétt til þess en hann. Allir voru þessir kennarar „ágætir“ að dómi ráðh. En hann treysti sér ekki til að „gera upp á milli þeirra“. Þess vegna útskúfaði hann þeim öllum og setti P. H. í sæti þeirra. Hvað vissu menn um P. H.? Í 3 ár hafði hann gegnt kennarastarfi norður á Akureyri og engan orðstír getið sér fyrir sérstakan áhuga eða dugnað. Eftir að hann varð rektor, fylltist hann guðmóði og hélt hina víðfrægu ræðu um leitina að sannleikanum. En ég býst við, að margir muni hafa litið líkt á og ég, að ef þessi áhugi ætti sér dýpri rætur í skapferli P. H., væri vandráðin gáta, hversu lengi honum hafði tekizt að leysa hana. Og hvað sagði hæstv. ráð. um P. H.? Ráðh. taldi hann „óráðna gátu“. Æskan er óspillt og öðrum næmari fyrir rangsleitni. Aðstaða nemendanna til hins unga rektors er því sú, að ýmist eru þeir honum beint andvígir eða framkoman markast a. m. k. af meðvitundinni um það, að sá, sem hefir hlotið hnossið með röngu og á kostnað samverkamanna sinna, á stöðu sína blátt áfram undir hylli nemendanna. Af þessu hlýtur vitaskuld að leiða hið ægilegasta stjórnleysi. Hæstv., ráðh. ber alla ábyrgðina á þessum voða, sem skólanum er búinn. Það er hann, sem þannig hefir dælt pestinni inn í skólann, og hvað staðar þá, þótt 8. furðuverk heimsins, hinar marg umtöluðu vindsnældur, dæli ódauninum út. Í Menntaskólanum er spillingin verk hæstv.dómsmrh. - Í stjórnmálalífinu hlutverk hans. Hæstv. ráðh. sagði áðan: „En embættið er ekki til fyrir manninn, eða til þess að maðurinn geti lifað. Mín skoðun er sú, að það eigi bara að leita uppi færasta manninn“. Keflavíkurlæknishérað losnaði nýlega, og hæstv.dómsmrh. hóf leitina að „færasta manninum“. Jónas Kristjánsson varð á vegi hans. Hann sótti um embættið. Samtímis kom ráðh. auga á Sigvalda Kaldalóns, og enda þótt Sigvaldi væri þess mjög ófús, þröngvaði ráðh. honum til þess að taka embættið. Það sæti ekki á mér að lasta Sigvalda. Hann er gamall og góður vinur minn. En læknir er hann ekki til jafns við J. Kr., það viðurkenna allir, og auk þess er héraðið erfitt, en Sigvaldi heilsuveill. Samt sem áður valdi hæstv. ráðh. Sigvalda. Af hverju? Var Sigvaldi „sá færasti“ - að dómi ráðh.? Það vill nú svo vel til, að þessi grunnfærni ráðh. missti út úr sér mikilsverða yfirlýsing um þennan veigamikla þátt málsins, og gaf með því sjálfum sér siðferðisvottorð. Hæstv. ráðh. sagði: „Ef J. Kr. hefði sótt svo sem venja er til, en ekki fyrir milligöngu „læknaklíkunnar“, þá hefði ég veitt honum embættið“. Í þessu liggur skýlaus viðurkenning hins rangsleitna ráðh. á yfirburðum J. Kr. En eingöngu af því, að honum fellur ekki formið á umsókninni, Lægir hann J. Kr. frá embættinu. Og hvað um fólkið, - héraðsbúa? Hefir ekki einmitt hæstv.dómsmrh. hamrað á því, að fólkið eigi kröfu á því að fá „þann færasta“? Og hvað höfðu héraðsbúar til saka unnið? Ekki gátu þeir haft nein áhrif á form umsóknarinnar. Hvers vegna lætur hæstv. ráðh. þá ofstæki sitt bitna á þeim? Hvers vegna fá þeir eigi að njóta þess, að J. Kr. sótti um héraðið, úr því að ráðh. taldi hann „færastan“, og segist álíta sjálfsagt að veita alltaf þeim „færasta“ sérhvert embætti? Þessu verður ráðh. að svara, en ég spái, að honum vefjist tunga um tönn, eins og oftar. Sannleikurinn er sá, að annaðhvort er þessi „lífsskoðun“ ráðh. um frumburðarrétt „þess færasta“ eintómt fleipur og marklaust hjal, eða þá að ráðh. er alls ekki „sjálfráðu gerða sinna“. Því skoðun og breytni ráðh. er í beinni andstöðu hvort við annað. Að lokum ætla ég að fara fám orðum um stjórnarfarið í landinu. Hæstv. forsrh., sem að eðlisfari er léttlyndur maður og alvörulítill, sýnist hafa valið sér einkunnarorðin: „Mér er alveg sama“. Hann hefir látið hæstv.dómsmrh. haldast uppi alveg ótakmarkað frelsi til að fara sínu fram. Og sorgarsaga stj. stafar að miklu leyti af þessu athafnafrelsi hæstv.dómsmrh. Framferði hans hefi ég áður lýst hér í d. Læt því nægja að minna á, að lög landsins hefir hann þverbrotið, og síðan sett smánarblett á Alþingi með því að þröngva þingmeirihlutanum til þess að samþ. vísvitandi, sannanleg og sönnuð ósannindi. Borgara landsins hefir hann ofsótt með skipulagsbundinni grimmd. Hæstarétt þjóðarinnar hefir hann margsvívirt. Sjálfstæði landsins hefir hann tvívegis teflt í voða og yfirleitt varpað þeim skugga á stjórnarfarið, að þess eru engin dæmi og verður aldrei endurtekið. Slíkt getur hent þjóðina einu sinni, en ekki tvisvar. Þótt nú framkoma eða öllu heldur athafnaleysi hæstv.forsrh. virðist benda til þess, að honum hafi legið allt í léttu rúmi, þá þori ég samt að fullyrða, að framan af tók hann margt af þessu mjög nærri sér. Hann var að vísu vanur að lúta handleiðslu þessa manns og að bera vissa ábyrgð á ýmsum óþrifum hans. En þá var hann ritstjóri stjórnarandstöðublaðs, og það var sök sér. En nú var ritstjórinn orðinn forsrh. Hann vildi gæta virðingar hins háa embættis og af meðfæddri hjartagæzku vildi hann heldur gera rétt en rangt, gott en illt. Það er því fullvíst, að hann sveið undan framferði hæstv.dómsmrh. En hann skorti það, sem allt reið á: kjarkinn. Forsjónin hafði ekki fengið honum karlmannslund til jafns við virðingar í þjóðfélaginu. Þess vegna er stjórnarsaga hæstv.forsrh. eitthvert skýrasta dæmi þess, hver ógæfa hugdeigja er þeim, sem í öndvegi sest. Ein syndin býður annari heim. Hæstv. forsrh. hafði ekki manndáð til að hefta afbrot hæstv.dómsmrh., en fann þó jafnframt, að hann var ábyrgur fyrir misgerðum undirráðherra síns. Ódæðin, sem honum bar að hindra með valdi forsrh., fór hann því að verja, og vel gæti ég trúað, að honum hafi tekizt betur að sannfæra sína eigin næmu sál en marga aðra um, að rangt væri rétt, illt gott. Og hæstv.forsrh. hefir því miður haldið áfram á hinni hálu braut. Hann er nú sjálfur tekinn að vinna þau verk, sem hann í upphafi þó langaði til að hindra hæstv.dómsmrh. í að gera. Nægir þar að minna á það síðasta og versta: þegar hann veitti Jónasi Þorbergssyni útvarpsstjórastöðuna. Allir vissu, en enginn þó eins vel og einmitt hæstv.forsrh., að J. Þorb. skorti tilfinnanlega þann kostinn, sem þó mest reið á: óhlutdrægnina. Hæstv. forsrh. gekk því vitandi vits að verki. J. Þorb. fékk ekki stöðuna vegna kostanna, sem hann þurfti að hafa, heldur vegna lastanna, sem hann mátti ekki hafa, og löstur J. Þorb. hafði grimmilegast bitnað á hæstv.forsrh. sjálfum. Því svo einstök er hlutdrægni þessa mann, að allt frá því að hann tók við ritstjórn Tímans, hafði hann látlaust níðst á sínum eigin yfirmanni, hæstv.forsrh. Stundum beinlínis, en langoftast óbeinlínis. Oft með oflofi um aðra forystumenn Framsóknar, en alltaf með seigdrepandi þögninni um hæstv.forsrh. Hæstv. forsrh. gat ekki lengur risið undir hlutdrægni J. Þorb. Þá greip hann til þess ráðs að kaupa sig undan þegjandi ósvinnu J. Þorb., með því að fá honum þá aðstöðu í þjóðfélaginu, að þjóðin öll yrði nú sá píslarvottur hlutdrægnis hans, sem hæstv.forsrh. sjálfur hafði verið. Sumir fórna sjálfum sér fyrir þjóð sína. Aðrir fórna þjóð sinni fyrir sjálfa sig. Svona er þá komið fyrir formanninum á stjórnarfleyinu. Um liðið er það að segja, að sumir framsóknarmenn hafa um of hætt mannorði sínu og ef til vill sjálfstæði gegn stj., með því að þiggja af henni bitlinga, en þó hefir rás viðburðanna afhjúpað sócíalistana mikið illþyrmilegar. Alþjóð hefir lengi vitað, að bezt hefir verið gefið á sócíalistajötuna úr ríkissjóðsstabbanum. En að þeir væru orðnir svo spakir við jötuna, sem raun ber vitni um, hefðu fæstir trúað. Eitt skýrasta dæmið er bankamálið. Allt fram á síðustu stund voru sócíalistar alveg ákveðnir í því máli. Þeir vildu drepa bankann og ekkert annað. Það var engin uppgerðarilska í þeim, þegar sexmenningarnir báru fram frv. sitt. Nei, þeir voru vondir, alveg fokvondir. Svo vondir, að þeir höfðu ekkert gát á tungu sinni, en létu óbótaskammir dynja á sexmenningunum í blaði sínu, Alþýðublaðinu. Ætlaði stj. að reka sexmenningana? Eða ætlaði stj. kannske að láta þetta „varalið“ sjálfstæðismanna kúga sig? Þannig spurði Alþýðublaðið. En fám dögum síðar, þegar stj. var runnin til þess að bjarga lífi sínu, þá var eins og einhver hefði rekið títuprjón í sósíalistabelginn. Þeir þögnuðu, steinþögnuðu, og hugsuðu um beinin sín. En þó átti háðung þeirra að aukast og margfaldast. Þegar gorgeirinn í þeim var sem mestur, fann hv.þm. Mýr. sig knúðan til að hirta þá hér í d. Hann sagði, að þeir væru kámugir, pólitískir vergangsmenn, sem Framsókn hefði hirt af götu sinni, alið og hýst, sett til mennta og virðingar, allt í því trausti, að ábyrgðartilfinning þeirra ykist. En það hefði nú farið á annan veg. Svangir hefðu þeir etið - mikið, ótrúlega mikið. Þreyttir hefðu þeir hvílt sig, en kámugir hefðu þeir ekki þvegið sér, og kámugir væru þeir enn. Þannig þakkaði einn aðalráðamaður Framsóknar stuðninginn við stj. Þeir, sem þekkja hv. 2. þm. Reykv. og hv.þm. Ísaf., vita, að þeir reiðast stundum af minni sökum. Hver einasti maður með óbrjálaða velsæmistilfinning hlaut að standa upp, beina máli sínu til forsrh. og spyrja, hvort hér væri talað fyrir hans munn, og ef svo var, þá var sá einn kostur að lýsa vantrausti á stj. En hvernig fór? Þeir þögðu. Steinþögðu. Líklega hefir eitthvað staðið í þeim, sennilega bein. Svo sterkir eru gullarmar ríkissjóðs, og svona spakir eru sósíalistar á jötunni. Þeir hreifa sig ekki, þótt á þá sé sigað. Svona er þá stjórnarliðið. Þó lifir endurminningin um stj. sjálfa sjálfsagt lengur. Ein eftirminnilegasta myndin í safninu því er af ráðh. þremur. Forsrh. miklast af sigri stj. í bankamálinu, nýr hendurnar og talar um „föstu tökin. Fjmrh. lýsir yfir því úr ráðherrastól, að lánstrausti landsins verði bezt borgið með svikum og prettum, og dómsmrh. stritast við að skrifa einum helzta sérfræðingi Norðurlanda í sálsýki 10 dálka opið bréf til sannindamerkis um að ráðh. sé óbrjálaður!!!! Ekki er að furða, þótt við þykjumst geta haldið veglegt gestaboð á 1000 ára hátíðinni undir slíkri forustu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég hefi nú hlustað á ræður þeirra hv.þm. Dal., hv.þm. Vestm. og hv. 2. þm. G.-K., síðan á hádegi. Mig hefir satt að segja hálfsyfjað undir lestri hv.þm., enda þótt það hafi verið misjafnlega mikið. Hv. þm. Dal. hélt fyrst hjartnæma ræðu, sem var að mestu leyti árás á Tímann. Það er nú orðið svo langt síðan, að ég var ritstjóri Tímans, að ég nenni ekki að fara að elta ólar við hv.þm. um það, sem þar hefir staðið. Þetta ætti fremur heima í blaði hv.þm. en í ræðu á eldhúsdegi, og ef Íslandið er dautt, ætti hv.þm. að geta fengið innhlaup annarsstaðar. Annars finnst mér það óviðkunnanlegt að vera að tala um það hér á þingi, hvort þessi eða þessi þm. hafi skriðið fyrir Dönum. Og þó að einhver tali um það, að hv.þm. Dal. skriði fyrir Dönum, þá skora ég á hann að láta því ósvarað. Ef hann treystir sér ekki til þess, mætti skoða það sem vott um fremur slæma samvizku. Hv. þm. Dal. spurði, hvort ég hefði ekki gleymt að biðja um lausn vegna þess, að Íslandsbankamálið hefði gengið mér á móti. En það var svo fjarri því, að málið gengi mér á móti, því að ég var einmitt mjög ánægður með úrlausn þess. Hv. þm. sagði, að ef ég hefði gert það, myndi samúðarbylgja hafa streymt um mig. Hún hefi þegar streymt um mig vegna þeirra úrlausnar, sem varð á málinu, en hvort hún hefði orðið meiri, ef ég hefði sagt af mér, skal ég ekki um segja. Annars þótti mér gott að heyra þetta frá hv.þm. Dal. Hv. þm. Vestm. flutti hér langa ræðu um Síldareinkasöluna, og beindi henni að miklu leyti til mín. Hann ætlaðist til, að ég gæfi hér skýrslu um Síldareinkasöluna. En ég verð að segja hv.þm. það, að ef hann óskar eftir, að atvmrh. gefi skýrslu um fyrirtæki, sem er rekið sjálfstætt eins og Síldareinkasalan, þá ætti hann ekki að koma fram með þá ósk á eldhúsdegi. Hann ætti í stað þess að flytja hana í fyrirspurnarformi hér á þingi. Ég veit að hv.þm. ætlast ekki til, að atvmrh. geti fylgzt með slíkum fyrirtækjum í einstökum atriðum. En nú vill svo til, að hér á þingi eiga þrír menn sæti, sem munu vera allkunnugir Einkasölunni. Það eru þeir hæstv. fjmrh. og hv.þm. S.-Þ., sem hafa verið endurskoðendur hennar, og hv. 2. þm. S.-M., sem hefir verið forstjóri hennar. Ég býst við, að hæstv. fjmrh. geti gefið hv.þm. Vestm. einhverjar upplýsingar. Annars get ég gert ráðstafanir til að fá upplýsingar um einstök atriði og veita hv.þm. Vestm. úrlausn síðar. Eftir að hv.þm. Vestm. hafði lokið ræðu sinni um Síldareinkasöluna, sneri hann sér að stj. yfirleitt. Sérstaklega þótti honum varhugavert, hve mikil tök jafnaðarmenn hefðu á stj. Í því efni kom hv.þm. með tvö dæmi. Annað var ríkisútgerðin á Esju. Áður var það Eimskipafélag Íslands, sem sá um útgerð þess skips. En þetta átti að bera vott um það, að stj. væri farin að hallast að stefnu jafnaðarmanna, en ég held, að engir þm. jafnaðarmanna hafi haft neina hugmynd um þessa tilhögun, fyrr en þeir sáu bréf frá mér í Tímanum um það efni. Esja var þjóðnýtt áður og er þjóðnýtt enn, svo að hér er um enga stefnubreyt. að ræða. Hvort það er Eimskipafélagið, sem hefir á hendi stj. skipsins, eða fyrrv. skipstjóri þess, skiptir engu. Þegar þessi ákvörðun var tekin, var ómögulegt að fá að vita um það, hver ætti að taka við stj. hennar. Emil Nielsen, hinn gamli, ágæti ráðunautur stj., var farinn frá Eimskipafélaginu, en enginn vissi, hver við tæki. Nú gerðum við þessa tilraun og við skulum sjá, hvort nokkuð hefst upp úr því, að þessi maður á að koma skipulagi á ferðir flóabátanna, starfsemi, sem ríkinu allt til þessa hefir orðið mjög dýr. Ef þetta gefur engan árangur, en meiri kostnað, þá höfum við hlaupið af okkur þessi horn, en ég álít rétt að reyna þetta. Hitt atriðið, sem átti að sýna sterk áhrif frá jafnaðarmönnum, var það, að ég hefði ásamt fleirum greitt atkv. með því, að sá styrkur, sem heimilað er í fjárl. að veita Eimskipafélagi Íslands, skyldi ganga til hlutabréfakaupa í félaginu. Ég skal geta þess, að ég álít að það, sem borið er fram á móti þessu, hafi nokkurn rétt á sér, en hitt vil ég segja alveg hiklaust, að það er ekki nema eðlilegt, þótt stj. vilji að ríkið eignist eitthvað meira í félaginu, þegar það á ekki nema eitthvað 16.–17. hluta þess, og ekki sízt vegna þess, að félagið fær að njóta ýmsra hlunninda af hálfu hins opinbera. Þegar svo er ástatt, virðist ekki nema eðlilegt, að stj. ríkisins óski aukinnar þátttöku fyrir sig í stj. félagsins. Ef það eru áhrif frá jafnaðarmönnum, þá eru það a. m. k. ekki nein skaðleg áhrif. Svo kom eitt atriði í ræðu hv.þm., sem mér fannst vera sletta, mjög óviðeigandi. Það kom fram hjá hv.þm., að það væri ekki von að vel færi með Síldareinkasöluna, þegar stj. fengi bændur ofan úr sveit til að vera endurskoðendur hennar. Ef einhver annar hefði sagt þetta, þá þætti það víst ekki bera vott um mikla virðing fyrir bændastétt þessa lands, sem felst í slíkum orðum, að aðeins þetta, að þeir væru bændur ofan úr sveit, gerði þá óhæfa til að vera endurskoðendur þessarar stofnunar. Hér er að ræða um form. Sambands. ísl. Samvinnufélaga, mann, sem um mörg ár hefir með mesta hróðri staðið fyrir stóru kaupfélagi, auk þess sem hann hefir verið settur sýslumaður og bæjarfógeti í einni af hinum stærri sýslum þessa lands. Hinn er formaður í stærsta og ríkasta kaupfélagi landsins. Þar að auki höfðu þessir menn þá sérstöðu, að þeir voru alþingismenn, en Alþingi hafði sett þessa stofnun á fót, og þar er ein ástæðan til þess, að ég álít það sérstaklega gott, að tveir af þingfulltrúum þjóðarinnar voru settir til þessarar endurskoðunar, til að hafa eftirlit með þessari stofnun. Ég vísa þannig algerlega á bug þessari slettu hv.þm. Þessi ráðstöfun er algerlega óaðfinnanleg, og sú breyt., sem orðið hefir á af því, að Jakob Karlsson hefir verið skipaður endurskoðandi Einkasölunnar, er þess eðlis, að þótt hann sé um leið stærsti bóndinn á Akureyri, get ég ekki tekið á móti neinum ákúrum eða slettum fyrir bað. Þá kem ég að ræðu hv. 2. þm. G.-K., sem veitti mér þann heiður að tala miklu meira um mig en bæði hv.þm. Dal. og hv.þm. Vestm. Verð ég þá í launaskyni að beina nokkrum orðum til hv.þm., þótt þau verði sjálfsagt ekki eins mörg og hann beindi til mín. Ég verð að segja það svona almennt um ræðu hv. 2. þm. G.-K., að mér fannst hún ekki nærri því eins skemmtileg og myndarleg eins og sumar aðrar ræður, sem hann oft hefir flutt. Hv. þm. býr sig oft vel undir ræður sínar og flytur oft góðar, formlegar ræður, kryddaðar mörgum skemmtilegum orðum. Sérstaklega var fyrri partur ræðu hv.þm. mjög þunnur og samhengið mjög lítið. Um allan þann part ræðu hv.þm. var það auðséð, að hann hafði ekki sérstaklega undirbúið sig, en hafði auðsjáanlega heyrt ýmislegt úr ræðum hv. 1. þm. Skagf., hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. Reykv. Nú tók hv.þm. þessi atriði upp, til þess að reyna að rétta hlut þeirra, og útskýrði ýmislegt, sem þeir höfðu sagt. Ég álít, að þetta sé tæpast samboðið manni, sem telur sig einn aðalforgöngumann Íhaldsflokksins, að vera svona að hirða spörðin hjá sínum undirmönnum. Hann á ekki að þurfa þess. Hv. þm. Borgf. var að hjálpa hv. 1. þm. Skagf., og nú er hv. 2. þm. G.-K. að hjálpa þeim báðum og minnti það mig á það, sem Sveinki karl sagði: „Era héra at borgnara, þótt hæna beri skjöld“. Hv. 2. þm. G.-K. kvartaði undan einhverri smágrein, sem hefði staðið í Tímanum út af eldhúsdeginum. Ég verð nú að játa það, að ég hafði ekki lesið þessa smágrein og furðar mig á, að hv.þm. skuli láta sér finnast til um hana, en ég get sagt hv.þm. það, að fullt samkomulag varð um það af allra hendi, að hafa þessa tilhögun, sem er um eldhúsdagsumr., og ég veit ekki annað en að allt, sem ég og forseti þessarar d. höfum lofað, hafi verið efnt og haldið. Ennfremur vil ég segja það, að það er okkur öllum til sóma; að þessi breyt. var á gerð, að þessum eldhúsdagsumr. var hnýtt aftan í 3. umr., því að það tefur þingið miklu meira að hafa þær við frh. 1. umr., því að önnur afgreiðsla fjárl. verður að bíða á meðan, en eins og nú er, getur fjvn.Ed. farið að vinna, þó að þetta sé haft svona, svo að afgreiðsla fjárl. tefst miklu minna. Svo vil ég þá víkja að einstökum atriðum í ræðu hv. 2. þm. G.-K. Hv. þm. talaði langt mál og mjög persónulegt út af veitingu póstritaraembættisins, og talaði mikið um þau rök, sem ég hefði borið fram. En ég tók það mjög skýrt fram, að ég bar ekki nein rök fram, í svo persónulegu máli er ekki hægt að bera fram nein rök, það liggur engin staðreynd fyrir um það, með hvaða hugarfari ég hafi ráðstafað þessu embætti, en um það mun ég ekki ræða frekar, hvern dóm sem hv.þm. leggur á þetta verk mitt. Ég hefi gert grein fyrir þessu atriði frá minni hendi, en af því að það eru ekki rök, þá ætla ég ekki að fara að ræða frekar um það. Ég lýsti yfir því alveg skýlaust, þegar þetta mál bar hér á góma, að ég hefði ráðstafað þessu embætti með það eitt fyrir augum að fá þann mann, sem ég bar bezt traust til að geta staðið undir þeirri miklu fjárhagslegu ábyrgð, sem fylgir rekstri þessa embættis. Svo vék hv.þm. að bankamálinu. Um það er ég ófáanlegur að rökræða í einstökum atriðum, en það er alveg rétt, sem hv.þm. sagði, að ég er mjög vel ánægður með úrslit þess máls; en ég er hinsvegar ekki sammála hv.þm. um, að barizt hafi verið um það, hvort ætti að standa við skuldir Íslandsbanka eða ekki, það væri máske réttara að orða það svo, hver ætti að standa við þær. Það, sem barizt var um, var það, hvað ríkið ætti að fórna miklu, hve mikið væri í húfi, og hvernig ríkið slyppi léttast. Ég álít, að sú niðurstaða, sem fékkst, hafi verið mjög farsælleg. Við getum nú komizt hjá því að demba öllu yfir á ríkissjóð, eins og stjórnarandstæðingar vildu. Margar milljónir króna fengust annarsstaðar frá með þessari aðferð, og ég álít, að þetta spor, sem við höfum stigið, að stofna nýjan banka, sem yfirtæki þann gamla, hafi verið mjög farsælt. Hinsvegar þykir mér það ekkert undarlegt, þótt íhaldsmenn tali um þetta mál með mikilli beiskju, vegna þess að það er enginn vafi á því, að íhaldsmenn voru farnir að gera sér miklar vonir um afleiðingar þessa máls. En þeir urðu fyrir átakanlegum vonbrigðum, og er von, að þeir séu gramir yfir því enn, því að „blóðnætur eru bráðastar“. Þetta mál er jafnvel ekki enn endanlega til lykta leitt, svo að það er ekki nema eðlilegt, þótt andstæðingarnir þurfi að láta koma fram þau vonbrigði, sem þeir hafa orðið fyrir. Annars fannst mér að hv. 2. þm. G.-K. væri að tala um þann mikla sigur, sem unninn hefði verið, og held ég þá, að sá hv.þm. mætti vera ánægður. En ég álít, að við megum nú heim fara og bíða rólegir úrslita, því að „bíðendur eiga byr, en bráðir andróða“. Um Búnaðarbankann sagði hv.þm. nokkur orð, og um tvo bankastj. við þann banka, þá dr. Pál E. Ólason og Pétur Magnússon. Þeim miður viðeigandi orðum, sem hv.þm. viðhafði um dr. Pál E. Ólason, nenni ég ekki að svara aftur, því ég hefi látið í ljós álit mitt um þau og hefi þar engu við að bæta. En þegar hv.þm. er að tala um það, að hverju leyti Pétur hafi verið betri en Páll, og hvers vegna ég hafi ekki tekið hann, þá er því til að svara, að ég tók hann, því að ég tók báða, svo að þessir góðu hæfileikar, sem þeir hafa, njóta sín nú vel við bankann.

Annar er undirbankastjóri

. Já, annar er undirbankastjóri, en hann er bankastjóri við bankann, og báðir leggja vitanlega fram sína krafta svo sem ætlast er til. En þegar hv.þm. er að spyrja mig, hvers vegna ég hafi ekki viljað nota nema hæfileika annars, þá er það eintóm fjarstæða, því að ég nota hæfileika beggja. Hv. þm. talaði svo töluvert um þá till., sem hv. 2. þm. Árn. og ég bárum fram á þinginu 1927, um vaxtalækkun. Þá skorti ekki umhyggju fyrir bændunum. En hvað hefir sá hv.þm. og flokksmenn hans gert síðan? Og hvað höfum við gert síðan? Við höfum síðan stofnað landbúnaðarbanka, til að taka að sér að inna af hendi útdeilingu lánsfjár til bænda. Það er nú verið að vinna að því af mesta kappi að semja reglugerðir um það efni, og nú fáum við að sjá þá stofnun rísa með þeim beztu kjörum, sem við getum boðið. Ég vona að hv.þm. fái að sjá mjög góðan árangur af því, hvernig leyst verður úr vaxtaspursmálinu og lánsfjárspursmálinu. Um vitavörðinn á Reykjanesi þarf ekki margt að segja. Hv. þm. vildi ekki fara inn á málið sjálft, og mér finnst það koma fram í ræðu hv.þm., að hann er ekki að áfellast það, að manninum var vikið frá, en spurði aðeins, hvers vegna manninum hefði ekki verið vikið frá fyrr. Því skal ég enn svara. Mér var ekki kunnugt um margt, sem dregið var fram í frásögn vitamálastjóra fyrr en þá. Hann er vitanlega trúnaðarmaður landsstj. og málið barst ekki upp í hendurnar á mér, nema hvað ég vissi um þann spíritus, sem hann hafði fengið árið 1928. Það er ekki fyrir meira en hálfum mánuði, sem ég fæ að vita um þetta. Þann hluta af starfi vitamálastjóra, sem er innifalinn í því að líta eftir vitum og vitavörðum, er ég viss um, að hann rækir með stakri samvizkusemi, og ég trúi honum fullkomlega til að hafa eftirlit með því af hálfu landsstj. En það, sem gerði að þessi vitavörður var ekki settur af 1928, var það, að vitamálastjóri lagði það ekki til þá, heldur fyrst 1930. Út af þeim nefndaskipunum, sem hv.þm. talaði um nokkuð almennt og spurði, hví hefði þurft að skipa marga menn í n. til að vinna verk, sem stj. hefði unnið sjálf áður. Ójá, ef hv.þm. álítur, að málið liggi þannig fyrir, þá er ekki von að hann skilji mikið í því. En mennirnir voru ekki skipaðir til að vinna þau verk, sem íhaldsstj. vann áður, heldur til að vinna þau verk, sem hún hafði vanrækt áður, og einmitt af því að svo mikið var vanrækt, hefir þurft nokkuð margar hendur til að kippa því í lag, til að fá betra skipulag. Og það er einmitt það, sem þessir menn eiga að vinna, það sem hinir unnu ekki, en vanræktu. Svo komu nokkrar almennar aths. um stjórnarfarið, að hv.þm. hefði haft ýmsar vonir um að það mundi snúast til hins betra, en þær vonir hefðu alveg brugðizt. Ég verð að segja það, að ég hefi alltaf haft samúð með þeim mönnum, sem hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum. En svo komu ýms stóryrði um mig persónulega og hina í stj., og álít ég alveg tilgangslaust fyrir mig að fara að tala um það, sem hv.þm. sagði um mig persónulega, en hvað snertir það, sem hv.þm. sagði um meðstjórnendur mína, þá vil ég aðeins minna á málsháttinn forna, að „þeir lifa lengst, sem með orðum eru vegnir“. Og þótt þessum orðum væri aðallega hreytt til mín, þá fannst mér þó samt felast meiri ásökun í þeim til meðstarfsmanns míns, hæstv.dómsmrh., en þar stendur nokkuð sérstaklega á. Við eigum öðru hvoru að sækja okkar dóm til þjóðarinnar, kjósendurnir hafa valdið í sínum höndum, og þangað eigum við allir að skjóta okkar málum og sækja okkar dóm. Þessi maður, sem hv. 2. þm. G.-K. hefir ráðizt á með hörðum orðum, á nú að fara að sækja slíkan dóm. Það stendur nú svo á, að kjörtímabil hans er útrunnið í sumar, og vil ég nú beina þeirri spurningu til hv.þm., hvort við eigum nú ekki að láta kjósendurna dæma um hæstv.dómsmrh. Ég fyrir mitt leyti kvíði engu um það, hvernig kjósendur Íslands munu fella dóm í því máli.

Magnús Torfason Hvat ek veit, hvort mér aldurhnignum manninum sé hent að láta mig í þá orrahríð, sem hér er háð, og þá því síður, sem utanþingsmönnum er brigslað um fals og þeir nefndir óþokkar hér á þingi. Að ég samt tek nú til máls er af því, að mig hefir lengi langað til að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni til sambandssamningsins, sem gerður var 1918 og þess, sem farið hefir síðan fram í því máli. Eins og menn vita, þá var ég á móti sambandslögunum, ásamt hæstv. forseta þessarar d. og ýmsum öðrum góðum mönnum. Aðalástæða mín fyrir því, að ég var á móti sambandsl. var sú, að með þeim var Dönum, gefið algert jafnrétti hér á landi. Það gekk jafnvel svo langt, að Danir áttu að eignast fullkominn kosningarrétt hér alveg eins og Íslendingar sjálfir. Þegar þeir hefðu verið eitt ár á Íslandi, áttu þeir að öðlazt kosningarrétt. Ég leit svo á, og lít svo á ennþá, að ákvæði eins og þetta gætu tæplega samrýmst því, að við værum talin sjálfstæð og fullvalda þjóð. Hinsvegar geri ég minna úr þeirri hættu, sem okkur hefði getað stafað af þessu. Í því sambandi má minna á sögu Dana. Þeir eru heimakærir og eru ekki sérlega ríkir af þeirra hæfileikum, sem þarf til þess að koma ár sinni fyrir borð í öðrum löndum. Það hafa þeir sýnt hér á landi. Árið 1918 var svo komið fyrir þeim hér á landi, að þeir höfðu misst að mestu leyti eða algerlega þau tök, sem þeir höfðu tekið að erfðum á verzlun landsins, og voru leifar af gömlu einokunarverzluninni. Aðeins fáir Danir settust að hér á landi, og var það full og skýr sönnun fyrir því, að Danir sem stjórnmálamenn hugsuðu ekki til yfirráða hér. T. d. var hér fyrir nokkru stórt danskt fyrirtæki, en Danir hættu við það fyrir tiltölulega lítilfjörlega skuld. Það voru alls ekki meira en 300 þús. kr., sem það vantaði til þess að geta borgað hverjum sitt. Það var því auðséð, að Danir höfðu engan hug á að halda slíkri stofnun áfram, en það er kunnugt, að útlendar þjóðir nota þessháttar stofnanir oftast til þess að ná föstum tökum á löndunum. Því ber ekki að neita, að draga vildu menn úr þessu jafnrétti; en ekki með því að breyta sambandsl., heldur með sérstökum ákvæðum í stjskr. landsins. Ég leit svo á, að hér væri ekki rétt að farið, sérstaklega þar sem var að ræða um samninga ríkja á milli, og það voru fleiri en ég, sem litu svo á. Þegar svo till. um 5 ára búsetuskilyrði hér á landi, til þess að menn öðluðust kosningarrétt, var borin fram, sem ég vitanlega fylgdi og samþ., þá sagði forsrh. af sér. En ekki nóg með það, að hann segði af sér, þegar stjskr. var samþ. með þessu ákvæði, heldur vildi hann, forsrh., ekki skrifa undir hana, svo að Pétur Jónsson, sem þá var fjmrh., skrifaði nafn sitt undir hana. Ég áleit, að svona aðferð gæti ekki góðu stýrt, en gæti vel orðið til þess að ýfa upp gamlar væringar milli sambandsþjóðanna. Nú hafa Danir ekki gert sig líklega til að vinna hér land síðan sambandsl. komu, og er því sýnt, að við þurfum ekkert að óttast úr þeirri átt. Ef Danir ætluðu sér nokkuð slíkt, væru þeir löngu byrjaðir á að gera ráðstafanir til þess. En það hafa þeir ekki gert, þvert á móti lítur út fyrir, að þeir álíti, að þeir eigi ekkert að gera til þess. Þetta er líka mjög skiljanlegt. Eins og við vitum, fengu Danir nokkurn landskika frá Þjóðverjum eftir Norðurálfuófriðinn. Þjóðverjar höfðu síðar beitt bæði fé og ýmsum brögðum til að koma þar ár sinni fyrir borð og reynt að fjölga þar þýzkum mönnum. Danir eru þar minni máttar og vildu því fegnir losna við þá ásókn. Þeir vita þannig, hvar skórinn kreppir að. Það má því öllum vera ljóst, að þeim héldist aldrei uppi að bæla okkur undir sig á neinn hátt, á sama tíma og þeir eru að verja sitt land fyrir ágengni annarar þjóðar. Við lifum því í fullum friði við þessa sambandsþjóð okkar og getum notað alla krafta okkar til að efla sjálfstæði okkar inn á við. Hitt endurtek ég, að þetta jafnréttisákvæði er afarleiðinlegt, og væri óskandi, að hægt væri að fá það numið úr sambandsl., og það sem fyrst. Ég er tilbúinn að fylgja því. En því yrði vitanlega aðeins framgengt með lagi og góðri samvinnu. Hv. þm. Dal. minntist nokkuð á grein, sem hæstv.dómsmrh. skrifaði um samband þjóðanna. Ég ætla mér ekki að fara að verja þá grein. Hæstv. ráðh. er sannarlega maður til þess sjálfur. En ég get tekið undir það, að uppistaðan í þeirri grein sé alveg keiprétt, og því fremur get ég tekið undir það, sem ég lýsti yfir því sem minni skoðun á stjórnmálafundi á Skeggjastöðum í sumar, að við yrðum að muna eftir því, að við erum sjálfstætt ríki, og við yrðum að skoða Dani og fara með þá sem hvert annað erlent ríki. Okkur hæfði ekki að gera annað, því að annars höguðum við. okkur eins og við værum í gamla sambandinu við Dani. Þess vegna yrðu öll viðskipti okkar við Dani að fara fram öðruvísi hér eftir en hingað til, við yrðum að ráða þeim málum, sem við þættumst þurfa að sækja í hendur þeirra, og við yrðum að sækja fast rétt okkar í hverju máli fyrir sig. Með því móti gætum við á þessu tímabili, þangað til við getum sagt upp sambandslagasamningnum, unnið talsvert á, en með hinu mótinu alls ekki. Það er ekki aðeins vegna aðstöðu okkar gagnvart Dönum, að ég er á þessari skoðun, heldur vegna aðstöðu okkar til erlendra þjóða yfirleitt, sérstaklega þó Norðurlandaþjóðanna. Ég lít svo á, að fyrir okkur, þetta litla og nýja ríki, sé lífsskilyrði, að við getum unnið okkur vináttu og virðingu frændþjóðanna. Við erum áreiðanlega bezt farnir, að það tækist. En auk þessara almennu raka verðum við að gá að því, að við erum í meiri peningasveltu heldur en nokkur önnur af menningarþjóðunum. Við eigum svo ákaflega margt og mikið ógert, og við erum svo fáir. Mér er nær að halda, að sú skoðun eins af hinum gömlu og góðu sjálfstæðismönnum sé rétt, að við verðum að nota allt það lánstraust, sem við getum fengið hjá öðrum þjóðum, til þess að sækja fram. Hitt er annað mál, að við verðum að verja vel því fé, sem okkur er trúað fyrir. Við verðum með því að styrkja atvinnuvegina, svo þeir geti staðið straum af lánunum. Einn af þeim mönnum, sem skrifuðu undir sambandsl. skilyrðislaust, var hv.þm. Dal., enda var hann þá í ráðherrasæti. Meðan hann var ráðh. fann ég aldrei annað en hann væri mjög ánægður með sambandsl. En þá fyrst, er hann var oltinn úr ráðherrastóli, þegar hann var orðinn liðlaus og hafði framið þann verknað, að hann var alveg óhæfur til að vera foringi Ísl. út á við, þá fyrst fór hann að prjóna. Mér kom það nú reyndar ekkert á óvart, því mér hefir jafnan fundizt þessi hv.þm. vera mestur í málinu. Hefir jafnan orðið minna úr hjá honum, þegar hann hefir fengið völdin og aðstöðu til að geta gert eitthvað. Þess vegna hefi ég ekki lagt mikið upp úr þessari baráttu hans; hefi látið hana hlutlausa. Hún gat að minnsta kosti ekkert skaðað, og það því síður eftir að maðurinn var orðinn eins einangraður á stjórnmálasviðinu, sem hann var. Svo var það á þinginu 1927, að hann varð svo heppinn að bera fram till., sem samþ. var hér einum rómi. Raunar var það ekki neitt kraftaverk, því það er líklega enginn sá Íslendingur til, sem ekki er reiðubúinn að segja upp sambandslagasamningnum, því hvernig sem á málið er litið, stæðum við ekki að neinu leyti ver að vígi eftir að hafa sagt upp samningnum, heldur þvert á móti. Ég skal ekki fara langt út í þessa sálma, en jafnvel þó semja ætti við Dani að nýju, væri blátt áfram herbragð að segja upp samningnum. Síðan vann hv.þm. Dal. að þessu máli, og honum tókst að fá í lið með sér Íhaldsflokkinn gamla; flokk þeirra manna, sem yfirleitt hafa verið deigastir í sjálfstæðisbaráttu vorri. Ég skal unna hv.þm. þess sannmælis, að þetta var töluvert afreksverk, og tókst honum prýðilega að leysa það af hendi. Svona af þingmannlegum brögðum var þetta beinlínis listabragð hjá honum. En svo kemur nú það leiðinlega. Þegar þessi nýi flokkur var stofnaður, kom fram gamla veilan hjá hv.þm. Dal. og hv. Íhaldsflokki. Nýja flokknum var valið nafn, sem alls ekki átti við. Sjálfstæðisnafnið er forngripur, fagur og dýr forngripur, eins og heimastjórnarnafnið. Það nafn átti ekki við eftir að stj. var komin inn í landið, og eins á sjálfstæðisflokksheitið ekki við nema hjá þjóðum, sem seldar eru undir aðrar þjóðir. Af því við erum sjálfstætt ríki á það alls ekki við hjá okkur. Það kemur fram reginmisskilningur á aðstöðu okkar hjá þeim mönnum, sem velja flokki sínum þetta nafn nú. Það er eins og þeir lifi langt aftur í tímanum, lifi enn undir gamla þrældómsokinu. Ég held þá minni, að þeir lifi í tímanum fyrir 1918, og þess vegna hafi þeir tekið upp þetta gamla og göfuga nafn, sem sízt á við nú. Þegar menn mynda nýjan stjórnmálaflokk, er það eitt af því, sem mikið veltur á, hvernig tekst að velja honum nafn. Nafnið á að lýsa þeim viðfangsefnum, sem flokkurinn ætlar að fást við, og því takmarki, sem hann ætlar að keppa að. Slíkt nafn hefir ekki núv. andstöðuflokkur stj. valið sér. Þegar ég frétti, hvaða nafn hann vildi bera, fór ég að hugsa um hvaða nafn flokkur sem þessi ætti að hafa. Og mér datt í hug margsinnis betra nafn handa honum, sem innibindur allt það, sem hann segist vilja berjast fyrir. Ég ætla að geyma það nafn í brjósti mér, þangað til þörf er á því. En það verður áreiðanlega ekki fyrri en svo nærri er komið lokasennunni við Dani, að aðstaðati til hennar fer að skipta mönnum í flokka. Það er ekki orðið ennþá. Það geta vitanlega ekki skipt mönnum í flokka önnur mál en þau, sem skiptar skoðanir eru um. Ekkert slíkt mál hefir verið lagt fyrir þingið ennþá. Allir tjáðu sig sammála um að segja upp samningnum við Dani. Sjálfstæðisflokks-nafnið er algerlega ótímabært nú, og þess vegna á ég svo bágt með að taka þetta gamla og góða flokksheiti mér í munn. Hv. þm. Dal. kom dálítið að bankamálinu í ræðu sinni. Finnst mér það hefði þó mátt liggja milli hluta við þessa umr. Ég sé ekki, að það sé vel fallið til að notast við eldhúsdagsumr., því yfirleitt er ekki venja að bítast út af málum, sem hlotið hafa einróma samþykki. Hélt ég líka, að hv. stjórnarandstæðingar þættust hafa nógan annan eldivið. Og ég verð að líta svo á, að hv.þm. Dal. hefði manna sízt átt að verða til þess að blanda bankamálinu inn í umr., og allra sízt á þann hátt, sem hann gerði það. Það eru til þær hliðar á því máli, sem lítið hefir verið rætt um á þinginu, hliðar, sem sjálfsagt fer betur á, að sem minnst sé talað um, og Framsóknarflokkurinn hefir leitt hjá sér, þótt hv.þm. Dal. og fleiri íhaldsþm. hafi ekki getað setið á sér að skjóta ýmsum hnútum til okkar framsóknarmanna í þeim samböndum. Ég get viðurkennt það, að ég var einn af þeim fyrstu, sem nokkra sérstöðu höfðu til bankamálsins, eins og kom líka berlega í ljós við síðustu umr. þess hér í hv. d. En vegna þess, hve rangt hefir verið sagt frá afskiptum þeirra af málinu, sem höfðu svipaða skoðun og ég, er rétt að rifja þetta dálítið upp. Fyrst er þá frá því að segja, að ég veit ekki til, að nokkrum framsóknarmanni hafi komið til hugar að skera Íslandsbanka niður við trog, án þess einhver stofnun kæmi í hans stað, sem tekið gæti við viðskiptum hans. Fyrir mitt leyti get ég sagt það, að það var mín fasta skoðun, þegar fyrir lokaða næturfundinn, að það ætti að stofna nýjan banka. Hitt er annað mál, að dálítið voru skiptar skoðanir um aðferðina. Ég áleit t. d. heppilegast að láta frv. um skiptameðferðina ganga í gegnum þingið og að menn væru settir til að taka að sér fjárreiður bankans. Og ég hygg, að útkoman hefði orðið betri fyrir ríkissjóð, ef sú leið hefði verið farin. En meðan þetta mál var til meðferðar hér í þinginu, voru fleiri þræðir, sem til greina komu. Sérstaklega var það einn þráður, sem miklu hefir valdið um það, að þingi og stj. tókst þó ekki betur né skjótar að ráða málinu til lykta, heldur en raun varð á. Frá upphafi ætlaði Íhaldsflokkurinn sér þá dul, að fella stj. á þessu máli. Ég segi þetta af því að ég veit það. Þessi hugsun hefir aldrei yfirgefið hv. andstæðinga stj. síðan bankinn lokaði.

Þetta er nú bara vísvitandi lýgi

. Þetta er ekki í fyrsta sinni, sem hv.þm. Borgf. grípur fram í fyrir mér á ókurteisan hátt. Hann hefir víst öfundað hv.Ed. af því að hafa kerlingarnöldrið sitt, og nú er hann sjálfur að verða kerlingarnöldur þessarar hv. d. Við vitum að kerlingar eru oft fremur óþolnar, þeim er ekki mikil þolinmæði gefin. Það er heldur ekki nýtt þó hv.þm. Borgf. sé fremur þollítill. Hann þolir ekki að vera annarsstaðar en í meiri hl., og af þeirri ástæðu fór hann í Íhaldsflokkinn. Þess vegna líður honum ekki vel nú orðið, enda eru kerlingardrættirnir farnir að sjást á andlitinu á honum. En orðum eins og þeim, sem hann kastaði til mín nú, dettur mér ekki í hug að svara. Hugsunin um að fella stj. hefir verið rauði þráðurinn í sögu bankamálsins, að því er snertir framkomu íhaldsmanna. Jafnvel hv.þm. Dal., sem mesta skyldu hafði til að fylgja þessu máli af alvöru, hefir ekki getað losað sig við þessa hugsun. Hér á Alþingi hefir hann hvað eftir annað verið að ympra á stjórnarskiptum, og síðast í ræðu sinni í dag var hann að lýsa eftir lausnarbeiðni frá hæstv.forsrh. Þetta er heldur leiðinlegt hans vegna, en ég skil hann mjög vel. Síðan Framsókn tók við völdunum, hefir þessi hv.þm. lifað og hrærst í þeirri hugsun, að steypa stj. Hann hefir ekki séð annað. Það er því alls ekki tilhæfulaust, þó ég kasti því fram, að hv. Íhaldsflokkur hafi ætlað sér að fella stj. á bankamálinu, enda bendir margt á viðleitni hans til þess. Það er byrjað á því að blása upp þessa lokun Íslandsbanka, sem sérstaka þjóðarógæfu og látið sem allt muni fara í kalda kol. Ég vil nú gjarna trúa því, að þessir hv.þm. hafi trúað þessu, og skal ganga út frá því, að þeir hafi gert það. En hver er svo raunin? Fullar 8 vikur eru nú liðnar síðan bankanum var lokað. Enginn hefir enn orðið var við þá stóru þjóðarógæfu. Enginn orðið var við að allt væri í kalda koli! Enginn verður var við annað en að atvinnu- og verzlunarlífið gangi sínar götur eftir sem áður. Nú getur hv.þm. hugsað sér, að ef einhverjir eru svo góðir að flytja slík og önnur ummæli til útlanda, hver áhrif slíkt hefði getað haft þar. Það sér hver maður, að slík ummæli gátu einmitt þar orðið hættuleg. En þau gátu líka orðið hættuleg innanlands. Slíkar staðhæfingar hlutu að vinna að því að veikja traustið á þeirri einu peningastofnun, sem við áttum eftir. Slík ummæli gátu hæglega valdið peningaflótta. Og ég vil ekki neita því, að nokkuð meira hafi verið sent út af peningum næstu vikur eftir að Íslandsbanki lokaði en eðlilegt var. En ef brögð hefðu orðið að því, að menn sendu peninga sína úr landi, þá var það orðin þjóðarógæfa. Og það gat orðið. Mér er kunnugt um það, að hér var fólk, sem farið var að gleiðgosast yfir því, að peningar væru fluttir út úr landinu. Hver tilgangurinn muni hafa verið með þessu, skal ég ekki um segja. En ef gera skal sér eðlilega hugmynd um það, þá hefði það helzt verið þetta: að þvinga þjóðina til að taka að sér bankann með öllum skyldum og sköttum. Þetta, að vera að ýta undir peningaflótta og vera að hafa í hávaða, hvað tjónið sé mikið, það er erfitt að skilja, að þeir menn, sem það gerðu, hafi vitað, hvað þeir voru að gera. Og það er því erfiðara, sem ýmsir þeir menn, sem að þessum hávaða stóðu, áttu að vera því kunnugir, og hafa ábyggilega vitað það, að allsstaðar í öðrum löndum er reynt, þegar bankahrun ber að, bæði af stj. og bönkum, að gera sem minnst úr tjóninu. Jafnvel í þeim voldugu Bandaríkjum var reynt að gera sem minnst úr tjóninu, sem varð af kauphallarhruninu þar á síðastliðnu hausti. Auðmenn þar gerðu hið sama. Já, það er erfitt að átta sig á framferði manna hér, sem höguðu sér gagnstætt því, sem gerist allsstaðar annarsstaðar. Aðferð þeirra getur varla skilizt á annan hátt en þann, að þeir hafi ekki verið sjálfráðir gerða sinna. Löngunin til að koma stj. frá var svo mikil, að þeir gátu ekki séð svo bláan og beran sannleik eins og þetta. Ég hefði mikla freisting til að tala meira við hv.þm. Dal. um þetta atriði, en skal láta hér staðar nema, enda býst ég við, að ekki verði mikill árangur af, því „seint er afglapa at snotra“ (forseti hringir). - Ég heyri að hæstv. forseti hringir til mín. Við erum því nú vanir flokksmenn hans, og skal ég ekki fást meira um það að sinni. Hv. 2. þm. G.-K. hafði nefnt mig í ræðu sinni. Hafði hann fundið það sérstaklega að mér, að ég hefði ekki fylgt fram þál., sem ég hafði borið fram hér á árunum, ásamt hv.þm. Str., um að lækka vexti bankanna. Ég get glatt hv.þm. á því, að fyrir mér er alveg sama alvaran og áður var um það að lækka vextina. Og ég er tilbúinn að fylgja slíku fram þegar unnt er. Háir vextir eru þjóðarböl. Ég get frætt hv.þm. um það, að á öllum þeim þremur þingmálafundum, sem haldnir voru í Árnessýslu núna fyrir þing, voru samþ. einum rómi kröfur um að lækka vextina. Við 1. þm. Árn. vorum ráðnir í að hreyfa þessu máli er á þing kæmi. En við vorum varla fyrr hingað komnir en við heyrðum það, að Íslandsbanka væri að fjara út. Og þá litum við svo á, að ekki myndi verða talinn heppilegur tími nú til að lækka vextina. En ég er reiðubúinn að fylgja till. frá hv.þm. í þessu efni, hvenær sem vera skal og færi gefst. Hv. þm. G.-K. fríar hæstv.forsrh. um hugdeiglu. Mér dettur ekki í hug að fara neitt að lýsa geði eða innra manni hæstv.forsrh. En ég býst við, að hv.þm. hafi meint, að í honum væri geðveila og það fannst á, að honum þótti hæstv.forsrh. ekki vera nógu mikill skörungur í sínu sæti. En þó fannst það einnig á, að honum þótti hann í sumu fullmikill skörungur. En það er nú hægra um að ræða en í að komast. Hv. 2. þm. G.-K. hefir líka fengið þann dóm, að hann væri ekki mikill skörungur. Hann hefir einu sinni fengið þann veg og komizt í þann vanda, að geta ráðið stórmáli til lykta á heppilegan hátt. Það var þegar foringi hans var að hækka krónuna. Þá var hv.þm. í lófa lagið að koma í veg fyrir það.

Og gerði það líka!

. Má vera, að einhverju litlu leyti, en alltof seint, því hann lét krónuna hækka alltof mikið. Hann hefði getað tekið í taumana miklu fyrr. En hv.þm. var geðveill og lét því bugast. Hann þekkti ekki sinn vitjunartíma. Ef hann hefði gert það, þá hefði hv.þm. getað orðið einhver mesti maður þessa lands. Og þá hefðu kosningarnar 1927 ekki heldur orðið eins hroðalegar fyrir Íhaldsflokkinn og raun bar vitni um. En hann gerði það ekki. Það er eins og ég sagði áður, hægra um að tala en í að komast. Ég þekki ekkert þennan hv.þm. En hann talaði um hugdeiglu af svo mikilli mærð, og að því er virtist af svo mikilli þekkingu, að maður gæti hugsað, að hv.þm. hafi tekið marga tíma hjá „aðalsérlækni Norðurlanda“ í þeirri grein, sem hann nefndi. En ég býst samt við því, að hv.þm. hafi ekki gert þetta. Hann hefir nóg annað skemmtilegra. Ég verð því að álíta - jafnfjálglega og hann talaði um þessa „hugdeiglu“ - að hann hafi hér mælt af eigin raun.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. þm. Borgf. nefndi mig hér í gærkvöldi í sambandi við nokkra minniháttar reikninga. Mér er kunnugt um það, að hv.þm. Borgf. er reglusamur um sín og annara fjármál. Hefir hann því eflaust ætlazt til, að ég kvittaði eitthvað fyrir. Hv. þm. byrjaði á því að tala um, að stj. hefði eytt miklu fé í bitlinga, bæði til utanfara og allskonar n., án þess heimild væri fyrir því í fjárl. Um þessar n. er nú það að segja, að þær n., sem lengst hafa starfað og því kostað mest, eru allar settar eftir skipun þingsins.

Ég sagði ekki, að þær hefðu verið settar í heimildarleysi!

. Hv. þm. var nú samt að ámæla stj. vegna þess fjár, sem þeim hefir verið greitt. Hinsvegar skal ég viðurkenna, að það er alveg rétt hjá hv.þm., að greitt hefir verið allmikið fé til utanfara utan fjárl. Má vitanlega áfella stj. fyrir það, enda þótt slíkir styrkir hafi oft verið nauðsynlegir og réttmætir. En samt sé ég ekki, eftir því sem fram er komið um afgreiðslu fjárlagafrv. hér í hv. d., að sú d. hafi sérstaka ástæðu til að áfella stj. Þessi hv. d. hefir nú samþ. ýmsa styrki og bitlinga upp á 30–40 þús. kr. fram yfir þann sérstaka lið, sem til þess er ætlaður í fjárlfrv. stj. Flestir þessir styrkir eru komnir inn á fjárl. án þess að stj. mælti með þeim. Og allmargir þeirra munu hafa þangað komizt fyrir atbeina hv.þm. Borgf. Ég vil því senda þessum hv.þm. reikninga hans til baka, með tilmælum um, að hann athugi nánar þá liði bitlinganna, sem nafn hans eða atkv. er riðið við. Ég ætla ekki að tala neitt sérstaklega um það, þótt sumt af þessum styrkjumgangi í kjördæmi hv.þm. Borgf. Það hefir alltaf verið sagt um hv.þm. Borgf., að hann væri sparsamur, og að hann hefði mikla tilhneigingu til að greiða atkv. móti útgjöldum úr ríkissjóði. Þetta var rétt hér áður. En ég get ekki neitað því, að mér hefir fundizt nokkuð vera farin að gufa upp sú sparnaðartilhneiging. Á því hefir bólað nokkuð mikið upp á síðkastið, að hann hefir gert allmikið að því að greiða atkv. með og jafnvel flytja till. um stórar útgjaldaupphæðir. Ég neita því að vísu ekki, að margt af þessu sé til þarflegra hluta. En það verður þess þó valdandi, að hagur ríkissjóðs verður lakari. Hv. þm. Borgf. hefir nú í þetta sinn greitt atkv. með ábyrgðarheimildum á hendur ríkissjóðs, sem nema yfir 1½ millj. kr. Og hann hefir greitt atkv. með beinum útgjaldaupphæðum úr ríkissjóði, sem nema hátt upp í 1 millj. kr., fyrir utan sjálft fjárlagafrv. Í þessum upphæðum tel ég hafnirnar, sem hljóta að binda ríkissjóði stór útgjöld í nálægri framtíð, ef að lögum verða. En það er nú svo, að þeir, sem á annað borð finna til ábyrgðar um að sjá hag ríkissjóðs borgið, verða alltaf að vera á verði. Ég hélt nú, að hv.þm. Borgf. mundi reynast betri varðmaður á því sviði. Og það er vitanlega ekki enn vonlaust, að hann snúi seinna við á þessari braut og fari gætilegar en á þessu þingi. En það er meira en útgjöld ríkissjóðs, sem þarf að hugsa um. Það þarf líka að hugsa honum fyrir tekjum. Ýmsir hreppar hafa fyrir nokkuð löngu síðan fengið lán, en nokkur misbrestur hefir orðið á um greiðslu vaxta og afborgana hjá sumum þeirra. Nú stendur svo á, að hreppurinn, sem hv.þm. Borgf. er hreppstjóri í, skuldar ríkissjóði eina slíka upphæð. Sú upphæð er ógreidd enn. Nú vænti ég, að hv.þm. stuðli að því, að farið verði að greiða nokkuð af þessari skuld árlega. Hv. þm. hefir oftar en einu sinni farið fram á það, að hreppnum væri gefnir eftir vextir af þessari skuld, og líka fengið því framgengt. Það var nú ekki nema lítill hluti af ræðu hv.þm. Borgf., sem að mér snéri. Vil ég því ekki tefja tímann með því að fara lengra út í það, af því líka hæstv.dómsmrh. hefir svarað nokkru af því. En ég vildi þá beina nokkrum orðum til hv.þm. Vestm. Hv. þm. Vestm. hélt alllanga ræðu hér í dag um Síldareinkasöluna. Mér þótti leitt að heyra, vegna hv.þm., hve sú ræða var full af blekkingum og rangfærslum. Úr ræðu hv.þm. andaði svo mikilli óvild til Síldareinkasölunnar, að ég held að enginn, sem á hlýddi, hafi getað vænzt óhlutdrægs dóms frá hv.þm. um Einkasöluna. Hv. þm. talaði líka af miklum ókunnugleik um þetta. Er það líka eðlilegt, því ég hygg, að hv.þm. hafi lítið kynnt sér þetta mál af eigin raun eða eigin starfsemi, hann mun vera fremur ókunnugur starfsemi Síldareinkasölunnar, og síldveiðunum fyrir norðan yfirleitt. Lýsing hans á starfsemi Einkasölunnar var á þá lund, að þar væri ekkert að finna nema ranglæti og heimsku. Þeir menn, sem þar störfuðu, hefðu ekkert vit á verkum sínum og sýndu hina mestu hlutdrægni og fávizku. Hann hélt því fram, að með þessari Einkasölu væri verið að drepa síldarútveginn. Þetta eru í sjálfu sér ekkert annað en tómir sleggjudómar. Það mætti þó kannske hlusta á þá, ef ferill síldarverzlunarinnar áður hefði verið svo glæsilegur. En því held ég að engum manni detti í hug að halda fram. Sannleikurinn er sá, að síldarútvegurinn var kominn í það ófremdarástand, að útvegsmenn sáu sjálfir, að svo búið mátti ekki lengur standa. Nýtt skipulag varð að finna. Ágreiningurinn var aðeins um, hvernig því yrði fyrir komið. Nú fannst mér það ekki vaka fyrir hv.þm. Vestm. að endurbæta skipulagið, nei, heldur skipulagsleysi, rétt eins og áður var. En hver varð útkoman af skipulagsleysinu? Sífelld og árleg gjaldþrot og vanskil, og af því leiddi stórtöp fyrir marga aðila. Bankarnir báðir urðu fyrir stórtjóni við það allt saman. Hv. þm. fór fram á, að ríkisstj. gerði honum grein fyrir ýmsum atriðum í rekstri Síldareinkasölunnar, sölusamningum hennar, ýmsum færslum á reikningum hennar o. s. frv. Þetta er vitanlega ómögulegt. Þetta er sérstakt fyrirtæki. Stj. gerir ekki annað en að tilnefna suma þá menn, sem stj. þess hafa á hendi. Hún hefir engan íhlutunarrétt um það, hvernig síldin er verðreiknuð, og getur ekki heldur fylgzt með því, hvernig reikningum Einkasölunnar er hagað. Hv. þm. kom með ýmiskonar aths. og fyrirspurnir. Hann minntist á árið 1928. Ég hygg, að allir viðurkenni, að Einkasalan hafi gengið mjög vel það ár, og að útkoman þá hafi verið mikið betri en áður átti sér stað. Í fyrsta lagi minntist hv.þm. á ákvæði, sem sett hefðu verið í suma síldarsölusamninga sumarið 1928, um svokallaða verðfallstryggingu, og taldi framkvæmdarstjórn Síldareinkasölunnar mjög ámælisverða fyrir það atriði. Ég vil taka fram, að enn hefir aldrei komið til þess, að þetta hafi lækkað verð á nokkurri einustu síldartunnu. En hinsvegar hefir það orðið til að greiða fyrir sölu á haustin, þegar mikið hefir legið fyrir, með sæmilegu verði.

Því hélt þá verðfallstryggingin ekki áfram?

. Það er mér ekki kunnugt um, því að ég hefi ekki séð neinn reikning Einkasölunnar fyrir 1929. En reikninginn fyrir 1928 sá ég, og þess vegna er mér þetta atriði kunnugt. Þá sagði hv.þm., að stj. Síldareinkasölunnar hefði selt fyrirfram meiri síld en veiðzt hefði. Þetta er í sjálfu sér rétt hjá hv.þm. Síldin getur brugðizt fyrr en nokkurn varir. Ekki var heldur gott að varast þær misfellur, sem urðu á flokkun síldarinnar. Það var samin reglugerð um, hvernig ætti að flokka síld í tunnur eftir stærð, og átti Björn Lindal mestan þátt í henni. Framkvæmdarstjórarnir seldu síldina samkv. flokkun þeirrar reglugerðar, og líka samkv. því, sem vanir menn töldu réttast. Björn Líndal og Ásgeir Pétursson voru þeir menn, sem um mörg ár höfðu einkum haft ráðin um þetta og áttu að vera því kunnugastir. En reynslan sýndi, að þeir fóru villir vegar um stærð síldarinnar. Þó að nú hafi brugðið út af því, að hægt hafi verið að fullnægja sölusamningum um stærð síldarinnar, var þó hægt að fullnægja kaupendum svo, að tjón varð ekkert. Þú voru það Brödrene Levy. Hvað veit hv.þm. um Brödrene Levy og samninga við þá? Við þá hafa engir samningar verið gerðir, nema eins og við aðra kaupendur.

Það var þó játað á fundi í fyrra

. Nei, engir samningar aðrir en við þá kaupmenn yfirleitt, sem seldu síld.

Jú, það var játað af þm. fyrir meir en 300 tilheyrendum

. Þetta firma keypti 30 þús. tunnur árið 1928, enda er það aðalviðskiptafirma Einkasölunnar í Danmörku. Þetta eru allir samningarnir. Þá kom hv.þm. að síldarmatinu og taldi það illa rækt, sérstaklega að mér skildist síðastliðið sumar. Til þess hefðu verið settir unglingar, sem ekkert hefðu þekkt til þessara hluta. Sannleikurinn í þessu máli er sá, að fyrsta sinn í sumar hafði Einkasalan aðstöðu til þess að skipulagsbinda matið. Og það skipulag bar þann árangur, að kaupendur viðurkenndu allir, að matið hafi orðið mun betra en undanfarin ár. Þeir fullyrða jafnvel, að það hafi aldrei verið eins gott. Þetta hefir sagt mér einn af framkvstj. Einkasölunnar. Þá talaði hv.þm. um, að Einkasalan hefði tekið lán til þess að greiða eigendum andvirði síldarinnar. Þetta er í raun og veru ákaflega eðlilegt. Þeir, sem öfluðu síldarinnar, þurftu auðvitað að fá peningagreiðslu áður en hægt var að koma síld þeirra í verð. Einkasalan fann sér skylt að gera þetta fyrir framleiðendurna, en til þess þurfti lán. Enn skal ég drepa á ásakanir hv.þm. fyrir það, að seld hafi verið síld, sem aldrei var veidd. Síldin hvarf fyrr en nokkur hafði búizt við. Allir höfðu gert ráð fyrir meiri síld en raun varð á. Hv. þm. sagði, að út af þessu hefði orðið samningsrof, og hann spyr, hve mikið hafi verið borgað í gabbsbætur vegna samninga, sem ekki var hægi að standa við. Sumt af þessari síld var kryddsíld, og þeim samningum var fullnægt með því að láta saltsíld í staðinn. Mér er ekki vel kunnugt um niðurstöðuna, en ég hygg, að lítið eða ekkert hafi þurft að greiða í skaðabætur. Getur verið, að þetta sé ekki alveg útkljáð enn við eitt eða tvö firmu. Hinum er öllum fullnægt að skaðlausu fyrir Einkasöluna. Mér skildist hv.þm. telja ranglátt að greiða jafnhátt verð fyrir Austfjarðasíld og aðra. Það er rétt hjá hv.þm., að Austfjarðasíld er smærri og selst því lakar, sérstaklega í Svíþjóð. En bæði Norðlendingar og Vestfirðingar hafa þá aðstöðu fram yfir þá, sem síldveiði stunda við Austurland, að geta oftast nær lagt síld í bræðslu, ef ekki er hægt að koma henni í salt. Af því mun stafa, að Einkasölunni hefir ekki þótt annað sanngjarnt en að verðreikna Austfjarðasíld eins og norðlenzka. Þetta getur auðvitað verið álitamál, en hefir nauðalítil áhrif á heildarverð síldarinnar, vegna þess hve Austfjarðaveiðin er lítil. Hliðstætt þessu er það, þegar skemmd kemur í síld eftir að búið er að ganga frá henni í tunnunum. Bæði árin 1928 og 29 hefir það valdið síldareigendum talsverðu tjóni. Þá var það líka álitamál, hvort Einkasalan ætti að bera nokkurn halla af því, eða hann ætti allur að lenda á einstökum mönnum, sem voru svo óheppnir að eiga síldina. 1928 var greitt svo úr þessu, að skaðanum var skipt milli Einkasölunnar og þeirra einstaklinga, sem skemmdu síldina áttu. Að nokkru leyti varð sama niðurstaðan í sumar, að ég hygg. Það mun hafa skemmzt talsvert mikið af síld á Svalbarði hjá Birni Líndal, skaðinn um 25 þús. kr. Síldareinkasalan tók nokkurn þátt í tapinu, en sjálfur varð hann að bera sumt. Það má vitanlega um það deila, hverja leið sé sanngjarnast og réttlátast að fara til að ráða fram úr slíkum óhöppum sem þessum, en að nota þetta sem árásarefni á Einkasöluna, nær engri átt. Þá minntist hv.þm. á kryddsíldarverkunina og sagði, að áður en Einkasalan tók til starfa, hafi hún öll verið í höndum Íslendinga, en nú væru Norðmenn búnir að ná henni undir sig. Þetta er ekki rétt.

Ég sannaði það með tölum

. Nei. Áður var hún raunverulega í höndum Svía, eins og mikið af síldarverzluninni. Þeir og aðrir útlendingar fluttu hingað salt og tunnur sínar til að fylla þær, og þeir réðu öllu um meðferð síldarinnar. Árið 1928 seldi Einkasalan af kryddsíld og sykursaltaðri og hreinsaðri síld um 50 þús. tunnur, en af saltaðri síld 184 þús. tunnur. Mest var salan af kryddsíld árið 1927, 60 þús. tunnur, en þá var líka saltaða síldin um 240 þús. tunnur. Niðurstaðan það ár var, að fjöldi manna tapaði stórfé á síldinni. Síðastliðið sumar var kryddað og sérverkað alls um 26 þús. tunnur, en saltað alls 123 þús. tunnur. Niðurstaða þessara þriggja ára verður þá, að hlutföllin milli saltsíldar og kryddsíldar verða nærri þau sömu. Kryddsíldarmagnið hefir aðeins rýrnað eftir sama hlutfalli og saltsíldarmagnið. Þess má líka geta, að eftir að Síldareinkasalan tók við, hefir verðið á kryddsíld verið miklu jafnara og stöðugra en áður. Nú er búið að selja fyrir fram 30 þús. tunnur af kryddsíld, svo að ekki er hægt að segja, að þessi markaður sé að lokast. Öðru nær. Og þessir nýju fyrirfram-samningar eru sæmilega hagkvæmir. Hv. þm. kvartaði um það, að bátar héðan að sunnan fengju ekki söltunarleyfi nema fyrir 600 tunnum, og að ekki borgaði sig að gera út báta fyrir svo lítið. Mér fannst þetta eiga að vera ásakanir á hendur Einkasölunni, fyrir að veita ekki þessum bátum sömu réttindi og aðrir hefðu. Mér er ekki vel kunnugt um þetta atriði, en ég hygg, að það sé ástæðulaust að bregða stjórn Einkasölunnar um hlutdrægni í úthlutun söltunarleyfa. Það er rétt að bera þetta saman við togarana, þegar þeir hafa ekki söltunarleyfi nema fyrir 2.000 tunnum hver, en geta ef vel gengur aflað tíu sinnum meira. Þeir verða þá að leggja í bræðslu það, sem fram yfir er. Þetta stafar af því, að það verður að hafa hemil á, hve mikið er saltað. Það hefir verið álitið aðalatriðið til að halda uppi verði síldarinnar að hafa tök á, hve mikið er framleitt af saltsfld. Hún er ekki nema 1/4 til 1/6 af allri veiddri síld, og þá er óhjákvæmilegt að takmarka það, sem hver bátur og skip má salta fyrir sig. Meðaltalsveiði síðustu ára er 7-800 þús. hektólítrar, og þar af hefir ekki verið saltað nema 150–200 þús. tunnur. Þá er það tunnuleysið í sumar. Það er nú ekki í fyrsta sinn í sögu síldarútgerðarinnar, sem slíkt hefir komið fyrir. Ég er ekki að mæla því bót, en það hefir verið algengur hlutur áður fyrr. Þá komu oft tugir þúsunda af tunnum, rétt þegar síldin var þrotin, og lágu svo til næsta árs. Þess væri auðvitað óskandi, að hægt væri að sneiða hjá slíkum óhöppum. Þó að ég álíti, að Síldareinkasalan sé spor í rétta átt, dettur mér ekki í hug að halda því fram, að ekki geti átt sér stað mistök við hana. Síldarútveginum er nú einu sinni þannig farið, að erfitt er að reikna út fyrirfram, hver útkoman verður í það og það sinnið. Tunnubirgðir voru með mesta móti þegar veiðar byrjuðu síðastliðið sumar, en vegna þess, hve mikið barst á land af síld, voru þær snemma búnar. Hv. þm. sagði, að vinir stj. hefðu haft nógar tunnur. Skildist mér hann þar eiga við vini einkasölustj. en ekki ríkisstj. Nú er það svo, að Einkasalan hefir ekki einkarétt til þess að flytja inn tunnur, þó að einstökum mönnum sé það hinsvegar ekki leyfilegt, nema með leyfi einkasölustj. Og ég veit ekki betur en að einkasölustj. hafi veitt slíkt leyfi, þeim, sem fram á það fóru. T. d. fengu útgerðarmenn á Austurlandi leyfi til þess að flytja inn svo mikið af tunnum, sem þeir vildu og þurftu, og mér er kunnugt um, að einn útgerðarmaður á Siglufirði fékk einnig þetta leyfi. Býst ég við, að hann hafi haft nógar tunnur yfir alla vertíðina. Tel ég því sennilegt, að ef fleiri hefðu farið fram á slíkt leyfi, hefðu þeir haft meiri tunnur, því að ég geri fastlega ráð fyrir, að einkasölustj. hefði veitt fleirum leyfi til að flytja inn tunnur, ef þeir hefðu um það beðið. Að minnsta kosti veit ég til þess, að einkasölustj. veitti tveim útgerðarmönnum slíkt leyfi í ágústmánuði, en þær tunnur komu of seint. Verður einkasölustj. ekki gefið það að sök. Ég hefi þá drepið á nokkur þau atriði, sem hv.þm. Vestm. gerði að umræðuefni viðvíkjandi Síldareinkasölunni. Ég geri ekki ráð fyrir, að honum sé fullnægt með því, sem ég hefi sagt, og læt ég mér það þá í léttu rúmi liggja. Hinsvegar finnst mér, að þetta fyrirtæki eigi heimtingu á að njóta fullrar sanngirni um starfsemi sína. Ég geng þess ekki dulinn, að mistök hafa orðið í rekstri Einkasölunnar, og að svo verður áfram, vegna þess hve illt er að reikna út dutlunga síldarinnar. En hins verða menn að minnast, að síldarútgerðin var eilíf mistök frá upphafi sinna vega, allt þar til Einkasalan var sett á stofn, enda hygg ég, að engum komi til hugar að mæla því fyrirkomulagi bót, sem var á þessari atvinnugrein fyrir daga Síldareinkasölunnar. Þvert á móti er það viðurkennt af þeim mönnum, sem hafa reynslu og þekkingu á þessum útveg, eins og hann hefur gengið fyrir norðan, að með Einkasölunni hafi verið stigið sjálfsagt spor til nauðsynlegrar skipulagningar á þessari stopulu atvinnugrein. Fleira sé ég ekki ástæðu til að gera athugasemdir við í ræðu hv.þm. Vestm.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. þm. Dal. hélt langa ræðu, sem að nokkru leyti snerti grein, sem ég hefi skrifað, og þýdd hefir verið í ýms útlend blöð. Þessi grein mín fjallaði um mikilvægt mál, sem er viðhorf íslenzku þjóðarinnar sem sjálfstæðs ríkis til erlendrar þjóðar, og það brot, sem Morgunblaðsflokkurinn hefir drýgt á þeim velsæmisreglum, sem tíðkast milli síðaðra þjóða. Hv. þm. Dal. heldur því fram, að sú skoðun, sem ég setti fram í þessari grein, sé löng. Ber því að líta á rökin. Hv. þm. Dal. heldur því fram, að hvorki hann sjálfur, blað hans né heldur Íhaldsflokkurinn fyrrverandi og aðalblöð hans hafi farið út fyrir þau takmörk, sem viðunandi eru í sambúð velviljaðra þjóða. Ég held því aftur á móti fram, og ýmsir fleiri með mér, að blöð Íhaldsflokksins og blað hv.þm. Dal. hafi brotið svo mikið af sér í þessu efni, að hættulegt hafi verið fyrir sjálfstæði Íslands. - Ég tel því gott, að þetta mál var reifað hér á Alþingi. Hv. 2. þm. Árn. hefir að vísu skýrt frá því í sinni ræðu, í hverju hann álíti brot hv.þm. Dal. og samherja hans í þessu máli fólgið, en ég vil þó skýra þetta nokkuð frá mínu sjónarmiði. Það sem hefir komið fyrir, er það, að fáeinir gamlir sjálfstæðismenn gerðu bandalag síðastliðið vor við þann flokk, sem þungfærastur hefir verið í sjálfstæðisbaráttu okkar Íslendinga. Formaður þessa flokks, hv. 3. landsk.þm., var t. d. allra manna linastur í kröfunum um sjálfstæði Íslands, þegar mest reið á, 1908 og fram að 1918. Það er kunnugt, að hann barðist mjög á móti því, að við Íslendingar fengjum okkar sérstaka þjóðfána. Hann var einn af þeim, sem taldi það goðgá af Íslendingum að geta ekki sætt sig við danska fánann sem þjóðfána sinn. En smátt og smátt bar þjóðartilfinningin málið svo áfram, að við Íslendingar fengum okkar eigið flagg, þrátt fyrir andstöðu þeirra manna, sem undu sér svo vel sem hluti úr danska ríkinu og síðar skipuðu hinn alræmda Íhaldsflokk. Því að það er alkunna, að í þeim flokki, sem hv.þm. Dal. bræddi sig saman við, eru öll þau frumefni, sem þyngst og skilningsminnst hafa verið í sjálfstæðisbaráttu okkar Íslendinga, að ég ekki tali um það, að í þeim flokki eru flestir þeir menn, sem með fjárglæfrum sínum hafa veikt fjárhagslegt sjálfstæði landsins og komið óorði á þjóðina erlendis. Mér þykir það því harla undarlegt, að ég ekki segi ósvífið, þegar slíkir menn fara að blása sig upp og þykjast vera hinir einu sönnu föðurlandsvinir, menn, sem í leynum hjarta síns er ekki verr við neitt annað en að Ísland verði sjálfstæð þjóð í framtíðinni. Ég tala þetta ekki til hv.þm. Dal. Ég er ekki í neinum vafa um það, að hann hefir alltaf viljað landinu eitthvað betur til handa í þessum málum en sumir núverandi vinir hans. Þó get ég ekki neitað því, að allmargt í framkomu hv.þm. Dal. bendir ekki til þess, að hann hafi mikinn skilning á þessum málum, sérstaklega að því, er snertir hið fjárhagslega sjálfstæði landsins, eins og ég mun koma nánar að síðar. Orsökin til stofnunar „Sjálfstæðisflokksins“ núveranda var sú, að Íhaldsflokkurinn var orðinn vonlaus um að komast í meiri hluta, nema með því að beita sérstökum úrræðum, og helzt einhverri meiri háttar lymsku. Hann bar ugg í brjósti út af úrslitum landskjörsins 15. júní í ár. Vesalings íhaldsmennirnir bjuggust ekki við því að fá nema einn mann í stað þeirra tveggja, sem nú ganga úr hjá þeim, og hugsuðu sem svo, að ef þeir rugluðu nú reitum sínum saman við leifar Frelsishersins, mundi þeim meiri von til að tapa ekki manni við þær kosningar. Voru nú gerðir einhverjir þeir einkennilegustu samningar, sem sögur fara af, þannig, að einn af fulltrúum Íhaldsflokksins hér í Reykjavík var settur í hættu, til þess að koma að við kosningarnar 1931 einum af vinum hv.þm. Dal., hr. Jakobi Möller, sem álitið var, að hefði nokkurt fylgi enn í sambandi við blaðið „Vísi“. Ástæðan til þess, að þessari nýju sambræðslu var valið sjálfstæðisnafnið, var tregða Jakobs Möllers til þess að ganga í bandalag við þessa gömlu innlimunarmenn, sem að Íhaldsflokknum stóðu, Jakob Möller vildi því helzt vera laus við Íhaldið. Um leið og hann heimtaði sér til handa efsta sætið á lista Íhaldsins við næstu kosningar hér í Reykjavík, heimtaði hann, að Íhaldið gengi undir „sjálfstæðis“-nafnið. Hann vildi láta hv. 3. landsk.þm. ganga undir forsvaranlegt jarðarmen, áður en hann gengi í flokk með honum. Hv. 3. landsk.þm. varð að ganga að öllu. Svo hræddur var hann um það, að flokki hans væri engin von um framgang, ef þetta litla brot, sem hv.þm. Dal. taldist fyrir, væri ekki brætt saman við Íhaldsflokkinn. Það er hægt að vorkenna aumingja Íhaldinu, a. m. k. hinum óbreyttu liðsmönnum þess, þó þeir uni ekki vel þessu nýja nafni flokksins, enda er það mála sannast, að það eru ekki einungis andstæðingarnir, sem kenna þennan umskírða flokk til síns upprunalega nafns, íhaldsnafnsins, heldur kalla „Sjálfstæðismennirnir“ núverandi sig sjálfir að jafnaði íhaldsmenn, þegar þeir tala saman sín á milli. Það má því með sanni segja, að hv. 3. landsk.þm. hafi orðið að taka út sömu þjáningarnar sem skógarbjörninn, þegar verið er að temja hann og hann er látinn dansa á heitum járnteinum, til þess að hann læri dansinn betur. Hv. 3. landsk.þm. hafði ekkert yfirdrifið álit á hv.þm. Dal., eins og oft kom fram hjá honum, allt þar til hann gerði þetta bandalag við flokksbrot hv.þm. Dal. En hann varð að dansa með nauðugur viljugur, taka á sig þann þunga kross að bera nafn sjálfstæðismannanna gömlu, andstæðinga sinna, og vera á móti Dönum, til þess að fylgjast með í bjarnardansinum. Ég veit, að þetta var ekki að skaplyndi hv. 3. landsk.þm., og er ég ekki að lasta hann fyrir það, því að ég tel það í senn skaðlegt og ómannlegt, þegar verið er að bera erlenda þjóð röngum sökum. En hv. 3. landsk.þm. komst ekki hjá því að dansa þennan dans á heitu járnteinunum. Hann skrifaði grein í „Morgunblaðið“ og „Vísi“ síðastliðið vor, þar sem hann sló á skjöldinn og lék dátahlutverkið hjá hv.þm. Dal. og vini hans, Jakob Möller. Hann útskýrði þar þörfina fyrir því, að Íhaldsflokkurinn kastaði sínu gamla nafni og kenndi sig við „sjálfstæðið“. Og skýring hans var sú, að okkur Íslendingum stæði svo mikil hætta af Dönum, vegna fiskimiðanna hér og fólksfjölda Dana. Yfirleitt var kjarni þessarar greinar hv. 3. landsk.þm. allt það, sem í hans augum hafði verið hégóminn einber fram að innlimuninni í Frelsisherinn. En það var ekki nóg með þetta. Síðastliðið sumar var boðað til fundar að Skeggjastöðum í Flóa, og þar hélt hv. 3. landsk.þm. kröftuglega fram þessum nýja barnalærdómi, sem hv.þm. Dal. hafði kennt honum, að það væri mikil og yfirvofandi hætta á nýrri innlimun frá Dana hálfu, að nauðsynlega þyrfti að safna þjóðinni saman um hinn íslenzka málstað, móti Dönum, sem stæðu reiðubúnir til að gleypa hina íslenzku þjóð. Af því að hv. 3. landsk. hafði um nokkur ár verið foringi Íhaldsflokksins, og litið hefir verið á hann út á við sem foringja þessa sambræðsluflokks íhaldsins og Frelsishersins, var þessari grein hans, sem ég áðan nefndi, veitt töluverð eftirtekt af erlendum þjóðum, sérstaklega þó Norðurlandaþjóðunum, og ýmsir stjórnmálamenn, bæði í Danmörku og Noregi, litu á hinn umsteypta Íhaldsflokk sem nokkurskonar landvarnarflokk gegn danskri ásælni. Í Danmörku var það tekið sem sérstakt merki þess, að hér á landi væri straumur í þessa átt, að hv.þm. Dal. stóð að þessari nýju flokksmyndun og komst í miðstjórn flokksins, því að þar var það vitað, að hv.þm. Dal. hafði mjög slegið á skjöldinn í þessu efni og alið stöðugt á óvild til Danmerkur í blaði sínu, sem að vísu aldrei var víðlesið, en kom þó út, þangað til Íslandsbanki lokaði, á sinn hátt eins og „Hænir“ kom út til þess dags, að útibúi Íslandsbanka á Seyðisfirði var lokað. Þetta gefur manni annars ástæðu til að halda, að þessum áðurnefndu blöðum hafi verið haldið uppi eftir einhverjum leynilegum vegum af Íslandsbanka. Hvað Íslandsbanka hefir gengið til, er ekki gott að vita, en ef til vill gefur hv.þm. Dal. skýringu á því næst þegar hann talar. Það, sem fyrst var gripið til, til þess að brýna Dani á, var það, að danska varðskipið stæði illa í stöðu sinni hér við land. Eins og ég benti á í áðurnefndri grein minni, hafa Danir hér samskonar skip til þess að uppfylla sambandslögin og þeir höfðu árið 1923. Og það þurfti tíma til þess að láta hreinsa katla sína, engu síður þá en nú. En þá sagði hv.þm. Dal. ekkert, enda var hann þá í stjórn. Þá fann hann enga ástæðu til þess að tala um, að Danir brytu samningana frá 1918 við það, að danska varðskipið gaf sér tíma til þess að hreinsa katla sína, eftir því sem reglur stóðu til. En eftir að hv.þm. Dal. komst inn á þetta nýja frelsisplan, hefir hann alltaf verið að áfellast danska varðskipið fyrir það, að það uppfyllti ekki skyldu sína, þó að störf þess hafi verið nákvæmlega með sama hætti eins og þegar hann hafði yfirumsjón landhelgismálanna. Það hefir oft verið skipt um yfirmenn á þessu skipi, og þó að eitt árið hafi verið frekar værukær foringi á því, held ég, að yfirleitt megi segja, að á því hafi verið góðir og duglegir foringjar. En þessi „kritik“ hv.þm. Dal. fór út fyrir þau takmörk, sem voru eðlileg fyrir stjórnmálamann, sem hafði nokkra þýðingu á meðal þjóðar sinnar, og gat ekki annað en vakið úlfúð á milli okkar og sambandsþjóðar okkar. Ef eitthvað var að setja út á það, hvernig „Fylla“ rækti skyldu sína hér við land, var hægurinn á að snúa sér til stjórnarinnar með umkvartanir sínar, og fullt eins áhrifavænlegt sem að vera að áfellast dönsku þjóðina í heild sinni fyrir það, að varðskipið kæmi oft inn á höfn. Danska þjóðin gat lítið um það mál vitað. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í það hér, þar sem ég skýrði það ítarlega á eldhúsdaginn í fyrra, að það gegnir öðru máli um danska varðskipið en þau íslenzku. „Fylla“ er gamalt skip og þarf óvenjulega langan tíma til þess að láta hreinsa katla sína, og það hefir enga þýðingu að vera að áfellast foringja hennar fyrir það, sem þeir geta ekki gert að, Það tekur „Óðin“ og „Ægi“ 2–3daga að hreinsa vélar sínar, og engum hefir þó dottið í hug að áfellast foringjana á þessum skipum fyrir það, að þeir liggi í höfn meðan það starf er innt af höndum. Og það er ekkert vit í að vera að áfellast foringja hennar fyrir það, þó að þeir hlýði þeim lögum, sem skipinu eru sett með hreinsun vélar þess. En undirróður Íhaldsmanna gegn sambandsþjóðinni hélt áfram. Það var í fyrstu nokkuð mikill hiti í þessum nýja flokki, sem þurfti að þurka af sér alla gamla innlimun, eins og er um menn, sem skipta um trú í hagnaðarskyni og þurfa að sýna sig á torgum úti í nýju fötunum. Þeir leggja allt kapp á að sýna sína nýju trú og ofsækja jafnvel sína fyrri trúarbræður. Því var það, að „Morgunblaðið“ gat ekki nógsamlega slegið á skjöldinn í þessu efni, og þegar svo að því kom, að halda skyldi fundi í ráðgjafarnefndinni íslenzk-dönsku síðastliðið sumar og álitið var, að vafasamt væri, hvort einn af fulltrúum Íhaldsflokksins ætti að sækja þessa fundi, af almennum velsæmisástæðum, lýsti blaðið yfir því, að nú ætluðu Danir að sýna okkur Íslendingum í tvo heimana í sambandi við jafnréttisákvæðið og fiskiveiðarnar, og að þar sem dómsmrh. og hv. 4. landsk.þm. væru báðir ónýtir fyrir hinn íslenzka málstað, en Einar Arnórsson hinsvegar of veikur einn, væri nauðsynlegt, að hv.þm. Seyðf. sigldi líka. Föðurlandið, væri í bráðri hættu gagnvart hinum danska úlfi, ef hans nyti ekki við. Um þetta sama hélt hv.þm. Dal. og ýmsir hinna nýju flokksbræðra hans hverja æsingaræðuna á fætur annari á fundunum úti um land og gengu þær í sömu átt og umrædd grein „Mbl.“. En það fór nú líkt með þessa för hv.þm. Seyðf. og þegar fjöllin tóku léttasóttina. Sjá, það fæddist lítil mús. Hv. þm. Seyðf. mun hafa fundið það, þegar hann var kominn til annars lands, að áliti hans var nú annan veg farið en áður, fyrir eigin tilverknað hans, sem ég skal ekki koma nánar inn á. Þó að honum væri sýnd fullkomin ytri kurteisi, mun enginn hafa fundið það betur en hann sjálfur, hvílíkt óhappaverk það var af flokksbræðrum hans að velja hann til þessarar farar, sem fulltrúa hinnar íslenzku þjóðar hjá erlendu ríki. Hann tók einu sinni til máls á fundinum, og það atriði, sem hann benti á til varnar flokki sínum, reyndist rangt. Svo lítið varð úr landvörn þessarar þjóðhetju, sem Mbl. hélt að verði íslenzka málstaðinn gegn Dönum. Á þessum fundum ráðgjafarnefndarinnar bar það annars við, að vinstrimaðurinn Kragh, sem hvað eftir annað hefir hlaupið undir bagga með Íslandsbanka og stutt hv.þm. Dal. í því að bjarga þessu fyrirtæki úr hengingaról skuldanna, sagði sem svo við fulltrúa íhaldsins í n.: Þið segið beint og óbeint og segist trúa því, að við ætlum að innlima ykkur, og gera hið íslenzka sjálfstæði nafnið tómt á þeim grundvelli. Nú er bezt að fá gögnin á borðið og þið skýrið frá því, hvað það er, sem við höfum gert á hluta ykkar, því að einhver raunveruleg ástæða hlýtur að liggja bak við allar þessar umræður um hættu af danskri innlimun. Hvað er það þá, sem getur gert það sennilegt, að hafa þurfi mikinn viðbúnað til að verjast árásum Dana? Og hverjar eru þessar árásir Dana á sjálfstæði Íslendinga? Í þessari nefnd átti Íhaldsflokkurinn langbezta manninn, sem hann gat fengið til að verja sinn málstað í þessu efni, sem sé próf. Einar Arnórsson. Þessi maður hafði sýnt, að hann bar góðan hug til sjálfstæðismála vorra, þótt hann að vísu hafi tvisvar fallið frá skoðun sinni í þeim, í fyrra skiptið 1908 og hið síðara 1915, er hann snérist á móti hv.þm. Dal. Þótt þessi maður léti undan í þessi bæði skipti, þá hefir hann endranær haldið fram málstað Íslendinga, en jafnvel honum vafðist tunga um tönn, þegar hann átti að fara að sanna innlimunarframkvæmdir Dana. Þetta gat hann ekki varið sökum þess, að honum hafði verið fengið svo vont málefni til að verja. Einar Arnórsson skorti ekki vilja til að verja málstað Íhaldsins, en hann gat ekki komið fram með neitt dæmi þess, að Danir hefðu misbrúkað sambandslögin eða sýnt, að þeir hygðu á að innlima Ísland. Úr hv.þm. Seyðf. varð bókstaflega ekki neitt við þessar umræður, eins og áður er sagt, enda myndu fáir, sem til þekktu, hafa vonazt eftir miklu af honum í þessu efni, ef til átaka hefði komið. Ég hefi nú sýnt fram á, að þessi nafnbreyting var óeðlileg, að færasti maður flokksins gat ekki varið hana þar, sem mest reið á, ef taka átti trúanlegt orðagjálfur Mbl. um danska innlimun. Nafnbreytingin var pólitísk spekulation, gerð í því augnamiði að blekkja þjóðina með því, að sambandsþjóð okkar væri okkur fjandsamleg og sæti á svikráðum við okkur. Allar slíkar fullyrðingar eru nú orðnar að engu, og það er þýðingarlaust fyrir hv.þm. Dal. að bera slíkar fullyrðingar og dylgjur á borð fyrir þjóðina, því að hún veit, að Danir hafa enn sem komið er alls ekki unnið til neins ámælis í sambúð við Íslendinga eftir 1918. Það er eins og hv.þm. Árn. sagði hér áðan, að frjálsar, vinsamlegar þjóðir eru ekki með dylgjur í garð nábúanna. Ég þori að fullyrða, að við Íslendingar höfum ekki enn sem komið er ástæðu til að óttast um innlimunartilraunir frá nokkurri nábúaþjóð, en hinsvegar er mér kunnugt um, að þær viðurkenna sjálfstæði okkar til fulls. Í því sambandi get ég skýrt frá því, að þegar ég kom á fundinn, sem haldinn var í Genf síðastliðið sumar, til að ræða um þátttöku Íslands í þjóðabandalaginu, þá létu aðrir fulltrúar Norðurlanda óskipt ánægju sína í ljós yfir því, en vel má vera, að það hafi nokkuð verið sprottið af hrósverðum eigingjörnum hvötum, því að þá myndu Norðurlönd eignast einu atkvæði meira í viðbót við það, sem nú er. Með hverju ári vex viðurkenning grannþjóðanna á því, að Ísland sé fjórða skandinavíska ríkið og þjóð okkar eigi jafnt rétt og hinar stærri Norðurlandaþjóðir til fullkomins sjálfstæðis, og því er það heimskulegt, að reyna til að spilla sambúðinni við nágrannaþjóðir okkar með því að bera á þær ósannar ásakanir. Því að sannleikurinn er sá, eins og Halfdan Hendriksen sagði á umræddum nefndarfundi út af hugsanlegri fjármálainnlimun frá Dana hálfu, að ekkert danskt fé hefir til Íslands runnið nema eftir beinni ósk Íslendinga sjálfra. Það er ómögulegt að ásaka Dani fyrir það, þótt þeir láni einstökum fyrirtækjum eða mönnum fé til að byggja hús sín, eins og t. d. Hótel Borg, Jóni Þorlákssyni og Knúti Zimsen, og það dettur engum manni með sæmilegri skynsemi það í hug, að með því séu Danir að kaupa sér ítök eða innlima okkur á nokkurn hátt. Hitt er vitaskuld óviðkunnanlegt, að menn eins og borgarstjórinn og fyrrverandi ráðherra séu að berjast fyrir að halda vátryggingu Rvíkur hjá erlendu félagi, sem gefur bænum kjör, sem eru 60 þús. kr. lakari en hægt var að fá annarstaðar, og biðja þessi félög um leið um lán. Þegar ég sá, að Íhaldsblöðin ætluðu að gera land vort að nokkurskonar skopmynd meðal frjálsra þjóða með þessu sífellda glamri, þá skrifaði ég grein í blað Framsóknarmanna og reif burtu allan þennan blekkingahjúp, og afleiðingin varð sú, að það sló í dúnalogn, og engar slíkar dylgjur hafa sést á prenti síðan, enda var Íslandsbanka lokað og um leið dó blað hv.þm. Dal. Það eru sennilega mjög fáar blaðagreinar, ritaðar á seinni árum, sem haft hafa jafnmikla þýðingu eins og þessi umrædda grein, því að nú sjá Íhaldsmenn, að þeir mega ekki byggja flokkslíf sitt á upplognum ásökunum á vinsamlega þjóð. Hvað þeirri samþykkt viðvíkur, sem gerð var hér á þingi í sambandi við fyrirspurn hv.þm. Dal., þá er því til að svara, að það voru allir þingflokkarnir, sem gáfu samhljóða yfirlýsingu um vilja sinn, og því er þetta stefnuskráratriði Íhaldsmanna sameign allra Íslendinga og sízt af öllu sérmál þeirra, sem barizt hafa á móti þjóðfána landsins og fullkomnu frelsi. Ég ætla nú ekki að fara mikið frekar út í þetta atriði, en vil víkja að hinu, sem er aðalatriðið fyrir þjóðina í þessu máli, og það er, hvort henni muni takast að standa á eigin fótum í framtíðinni, og hvort hún hafi til að bera þá menningu og þann dugnað, sem nauðsynlegur er til þess að svo megi verða. Eins og við vitum vel, þá er þjóð vor svo lítil, að það væri hægur hjá fyrir hverja nágrannaþjóð okkar að taka okkur með valdi, en hinsvegar hygg ég, að engin hætta sé á því, og því síður, sem ég vona, að við göngum í alþjóðabandalagið og að full velvild ríki með Íslendingum og öðrum frjálsum þjóðum. En leiðin til þess er sízt sú, að gera þeim upp getsakir að ástæðulausu. Voðinn, sem yfir okkur vofir, er fólginn í öðru, sem er öllu varúðarverðara, að útlent fjármagn fái drottinvald yfir fjármálastefnu landsins og atvinnurekstri, og útlendingum sé þannig selt landið á vald, eða að ómenntaðir og siðlausir braskarar séu látnir vaða uppi í fjármálum landsins, án þess að nokkuð sé að gert, og landið tapi þannig áliti í augum siðaðra þjóða. Eitt sorglegasta dæmi af þessu tægi er innganga erlends steinolíuhrings hér á landi, sem íslenzks fyrirtækis undir verndarvæng Morgunbl.-manna og alls þess flokks. Þegar það er athugað, hvaða flokkur það er, sem mest og bezt hefir unnið að sjálfstæði voru, þá er það sýnilegt, að það er Framsóknarflokkurinn. Það erum við, sem höfum barizt fyrir því, að rétta við hinn forna atvinnuveg, landbúnaðinn, sem verið hefir meginstoð íslenzku þjóðarinnar í þúsund ár. Þegar við hófumst handa, var svo komið, að landbúnaðurinn var að fara í kaldakol, en takist það, að gera hann svo sterkan, að helmingur þjóðarinnar geti lifað af honum, þá hefir mikið unnizt á með hinum margháttuðu umbótum, er Framsóknarflokkurinn hefir komið á viðvíkjandi landbúnaðinum og menningu sveitanna. Skilyrðið fyrir því, að fólkið haldist í sveitunum, er fyrst og fremst, að það fái bætt húsakynni sín, að ræktunin vaxi, samgöngur aukist, að fullkomnir skólar séu til fyrir æskuna og góð verzlunarskilyrði og fjármagn til framkvæmda. Ef þessi skilyrði eru fyrir hendi, þá er enginn efi á því, að hér blómgast sterk, heilbrigð og framtakssöm þjóð, með öruggum bakhjalli í byggðum landsins. Þetta verður þó að takast, án þess að það sé gert á kostnað bæjanna, en til þess að þeir úrkynjist ekki, verður að setja þær öryggisráðstafanir, sem hægt er að gera. Ef hv.þm. Dal. snýr frá skvaldri sínu og að þessu, þá gæti hann frekar valið flokki sínum fegurra heiti en íhaldsnafnið, en það er neyðarlegt að velja sér sjálfstæðisnafnið handa flokki, þar sem mest hefir borið á leppmennsku og yfirdrepsskap, eins og t. d. hjá þeim mönnum, sem riðnir eru við Shell-félagið og síldarbraskið sem leppar útlendinga, eins og það var áður, þar sem bankarnir töpuðu stórfé fyrir leppmennsku þessara manna. Það fer illa á því hjá hv.þm. Dal. að látast berjast fyrir sjálfstæði landsins, þar sem hann hefir gert sig beran að mótstöðu við ýms helztu framfaramál þjóðarinnar, eins og t. d. einkasölu á áburði og einkasölu á síld, sem hvorttveggja braut af þjóðinni hlekki erlendrar leppmennsku og er að fæða af sér sterkt, íslenzkt atvinnulíf. Nei, hv.þm. Dal. má taka sig á og þarf að losa sig við alla þá óhollustu, sem við hann loðir úr sjúkri sambúð við gamla fjendur íslenzka fánans, þarf að hugsa um, hvað er framtíð þjóðarinnar fyrir beztu, og þá mun hann ganga úr skugga um, að ég hefi rétt að mæla. Hv. 2. þm. G.-K. réðist að mér með allmörgum orðum og fremur ógreindarlegum, enda var ræða hans sundurlaus og illa byggð. Hann talaði allmikið um ástandið í Menntaskólanum og vítti setningu hins nýja rektors og sagði, að setning hans hefði verið fjarstæða, því að elztu kennararnir hefðu átt að ganga fyrir. Þessi hv.þm. hefir frá því fyrsta sýnt hinum nýja rektor fullan fjandskap og gengið manna fremstur fram í því að koma af stað óeirðum í skólanum móti stjórn hans, en það hefir ekki tekizt og tilraunir hans engan árangur borið, og sýnir fátt betur, hvor fremur eigi erindi til áhrifa í skólanum, hv. 2. þm. G.-K. eða Pálmi Hannesson rektor. Það fór nú svo með það mikla veður, sem gert var út af rektorssetningunni, að eftir að „Morgunblaðið“ hafði rifizt í viku og orðið síðan að éta ofan í sig öll sín ummæli í málaferlum við hinn nýja skólameistara, datt allt í dúnalogn. Á stúdentafundinum fræga fór það líka svo, að háskólaborgararnir klofnuðu í tvennt um málið, og sá hluti, sem skildi hvert stefndi í þessu máli, er alltaf að vinna á. Það er líka sjáanlegt, að sú stefna, sem miðar að því að gera skólann að góðri stofnun, er þegar orðin ofan á og allt er tapað fyrir andstæðingunum, sem vilja hafa skólann í ófremdarástandi. Hv. 2. þm. G.-K. gat heldur ekki afsannað orð mín, er ég sýndi með rökum fram á, hvernig ástandið hefði verið í skólanum og minnti á ummælin í Kirkjublaðinu frá 1913, þar sem íhaldsprófessorinn talar um skólaárin frá 1880–1890. Hann segir, að þá hafi skólastjórinn gengið í barndómi og illur andi hafi ríkt meðal kennara og lærisveina, enda hafi lognar sakargiftir verið hafðar á lofti gegn piltum og vakið fullan fjandskap nemenda í garð kennaranna. Þá vita allir um, af hve viturlegum orsökum átti að reka úr skóla slíkan mann sem Sigurð skólameistara Guðmundsson um aldamótin 1900, en þá var það landsstjórnin, sem bjargaði og kom í veg fyrir, að fræðimennskulíf hans yrði eyðilagt. Þá ætti mönnum einnig að vera minnisstætt ástandið í skólanum 1903, þegar Þorgrímur Kristjánsson var teymdur eins og fangi ofan af sal og niður í kennarastofu og leitað á honum eins og þjófi, til þess að ganga úr skugga um, hvort hann hefði eldspýtur í vasanum, en af því að hann getur blekkt kennarann, biður rektor hann fyrirgefningar. Árið 1906, þegar hv. 2. þm. G.-K. er í skóla, þá skrifar Sigurður Thoroddsen til rektors og kvartar undan, að hann trufli kennslustundir, sýni þrjózku, stelist úr kennslustundum og hafi allskonar óknytti í frammi. Á allri lýsingu kennarans á þessum pilti sést, að hann hefir þegar á unglingsaldri verið sami óróa- og hávaðaseggurinn eins og nú. Þá kvartar kennarinn undan þrjózku hans og leti. Nú á Alþingi hefir hann eyðilagt vinnubrögð í tveim nefndum með því að vanrækja fundi, en heimtar þó, að ekkert sé gert nema hann sé við. Hv. 2. þm. G.-K. fann sök hjá sér, og að kennarinn myndi hafa haft rök að mæla, því að hann sagði, að óknyttastráka, eins og hann hefði verið, ætti að kúga.

Og þá Héðin líka

. Sök hv 2. þm. Reykv. er, eins og orð kennarans bera með sér, næsta lítilfjörleg, enda orðið munur á mönnum síðan þeir komu á fullorðinsár. Svona var nú sambúðin á milli kennara og nemenda á þeim góðu gömlu dögum í Menntaskólanum. Ég drap áður á dæmi síðast í vor, er piltur var felldur úr skóla fyrir stirfni kennara, þrátt fyrir mjög háar einkunnir. Það var búið að gera skólann að dauðri vél, sem átti að unga út andlega stirðnuðum nemendum. Hv. 2. þm. G.-K. var að víta mig og Pálma Hannesson rektor fyrir að hafa ekki rekið pilta úr skóla, sem ekki vildu leggja á sig nám, utan reglugerðar af hugsjónaástæðum. Hann vildi umsvifalaust láta reka þá.

Ég sagði ekkert um það

. Og brá rektor um hugleysi fyrir að beita ekki sömu heimskulegu hörkunni og gert var við óknyttastrákana fyrr á tímum. Ég þekki þessar bækur, prótokolla Menntaskólans frá síðasta mannsaldri, sem ég hefi hér fyrir framan mig, og þær bera vitni um, hve fjarstæðum uppeldisaðferðum hefir verið beitt í skólanum. Og ég geri alls ekki sömu kröfur til þeirra manna, sem skólinn hefir þrælkað, og ég myndi gera til manna, sem vandir hafa verið við þá hugsun, að þeir væru að læra fyrir lífið. Þeir hafa of oft fundið til þess, að skólinn gæfi þeim steina fyrir brauð; hann hefir gefið hugsjónalífi þeirra litla fullnægingu. En það er það, sem skólar eiga að veita nemendum sínum, en ekki eingöngu nótur, próf og brottrekstur. Mér dettur ekki í hug að ætlast til þess, að þeir piltar, sem við slíkan skóla hafa átt að búa, séu í einni svipan orðnir þeir „idealistar“, að þeir fari að leggja á sig aukanám í jarðfræði, líffræði eða öðru slíku, um leið og þeim er gefinn kostur á slíku. Þegar kennararnir skilja þetta, þá fara þeir öðruvísi að en Björn Ólsen, þegar hann dró Þorgrím Kristjánsson niður stigann og inn á kennarastofu, gaf honum þar tækifæri til að segja ósatt og bað hann svo fyrirgefningar á eftir. Úr þessum jarðvegi er hv. 2. þm. G.-K., þetta skrautblóm í mannasiðum, sprottinn. Þegar kjósendum hans suður með sjó verða þessar upplýsingar kunnar, fer þeim að verða skiljanlegra en áður, hvers vegna hv.þm. hagar sér eins og hann gerir.

Hæstv. dómsmrh. var nú engin fyrirmynd, þegar hann var í Bárðardalnum

. Ekki eru sveitungar mínir á sömu skoðun um það og rógtungan við Mbl. Hefir hlýr hugur og óhvikull stuðningur sveitunga minna og sýslunga verið mér betra nokkru öðru brautargengi í baráttu minni við eldri og yngri „óknyttapilta“ Íhaldsflokksins. Hefði Menntaskólinn verið betri, er alls ekki ómögulegt, að hv.þm. hefði verið eitthvað skárri sjálfur. Því þó hann sé nú að vísu bæði fremur ógreindur, og samt öllu meira pöróttur en sem svarar heimskunni, þá er alls ekki ólíklegt, að vist í góðum skóla hefði lagað hann svo að hann hefði orðið til minni lýta fyrir þingið og minni trafala í nefndarstörfum en raun hefir á orðið. Hv. 2. þm. G.-K. var að dylgja með það, að Pálmi Hannesson hefði getið sér lélegan orðstír sem kennari á Akureyri. Í tilefni af þessum ummælum ætla ég að lesa upp kveðjuorð til Pálma Hannessonar úr blaðinu „Muninn“, sem gefið er út af málfundafélagi Gagnfræðaskólans á Akureyri. Þessi kveðjuorð birtust í blaðinu 1. nóv. í vetur og eru þannig: „Það hafa orðið mikil umskipti hér við skólann, nú í haust. Kennarar hafa horfið hver eftir annan frá starfi sínu, og nýir menn komið í þeirra stað. Á einn þessara manna vil ég minnast hér, og það er Pálmi Hannesson. Pálmi hafði starfað hér við skólann í þrjú ár. Ekki er það langur tími, en hann kynnti sig þannig meðal nemenda, að enginn gat hugsað til að missa hann. En þó - - eftir aðeins þriggja ára starf, var Pálma kippt burtu, öllum að óvörum. - - - Við vorum saman í hóp nokkrir skólasveinar, er við fengum þá fregn, að Pálmi hyrfi frá skólanum. Okkur setti hljóða. Öllum var ljóst hið mikla tjón, er skólinn hafði beðið. Allir minntumst við samvistanna við Pálma með söknuði, - - kennslustundanna, sem margar voru hreinustu skemmtanir, um leið og þær voru til leiðbeiningar og fræðslu. Við vissum, að Pálmi var farinn, að við ættum ekki framar að njóta hans sem kennara. Þess vegna setti okkur hljóða. Nú er Pálmi, eins og allir vita, orðinn rektor Menntaskólans í Reykjavík. Margir álitu veitingu þessa banatilræði við stofnunina, og svívirðingu gagnvart kennarastéttinni. En við nemendur Pálma hér vitum, að hann er maður, sem óhætt er að treysta -, er flestum mönnum duglegri og einbeittari. Við álítum, að valið hafi fallið á þann rétta, þótt brotið hafi verið í bág við gamlar reglur. - - Við fyrrverandi nemendur Pálma Hannessonar hér í Gagnfræðaskólanum, sendum honum hugheilar óskir um góða framtíð, og kærar þakkir fyrir starf hans hér“. Hugsum okkur nú muninn á þessari kveðju og því, sem ég las í gær upp úr plöggum Menntaskólans um sambúð nemenda og kennara. Hugsið ykkur muninn á þessari grein, og greininni, sem Guðmundur Hannesson skrifaði í „Nýtt kirkjublað“ 1913. Þegar menn heyra þann vitnisburð, sem hann gefur þar skólalífinu og kennurunum, þá fara menn kannske að skilja, hvers vegna stjórnin er nú að reyna að breyta þeim „traditionum“, sem Gestur Pálsson og Þórhallur Bjarnarson hafa líka skrifað um nálega jafnátakanlega og Guðm. Hannesson. Þessi bókun á ávirðingum nemenda í Menntaskólanum, þar sem meðal annars er lýsingin á Ólafi Tryggvasyni Jensen, er hvað órækasti votturinn um, að skólalífið var eins og það átti ekki að vera. Því þó að einhver nemandi trufli kennsluna með hávaða, stelist úr tímum, og sé leiðinlegur, eins og sagt er um þennan pilt, þá getur slík bókfærsla og þvílíkar yfirheyrslur, sem prótokollarnir bera vott um, ekki orðið nema til að bæta gráu ofan á svart, gera breyska unglinga til muna lakari en þeir hefðu þurft að vera. Aðalböl Menntaskólans hefir verið forusta gömlu mannanna. Þeir Guðmundur Hannesson og Þórhallur Bjarnarson benda líka á það, að áttræðir menn séu ekki heppilegir leiðtogar fyrir unglinga á aldrinum 14–20 ára. Kunnugir menn segja, að dr. Valtý Guðmundssyni hafi á síðari árum förlazt allmjög skilningur á málefnum Íslands, enda kom það í ljós á síðustu árum hans, að hann var hættur að skilja íslenzku þjóðina og var slitnaður úr andlegu sambandi við hana. En ef þetta er rétt um Valtý Guðmundsson, hvað mætti þá ætla um menn, sem orðnir eru eldri, og ógáfaðri eru að eðlisfari en hann var? Það er hin mesta yfirsjón í uppeldismálum, að láta gamla menn, slitna og þreytta, sem komnir eru út úr sambandi við æskuna, hafa þar æðstu völd og forustu kynslóð eftir kynslóð. Þá koma fyrir dæmi eins og þau, sem ég hefi skýrt frá í undangengnum ræðum. Ríkisstjórnin hefir sennilega ekki fyrr en nú skilið það nokkurnveginn, að í skólastjórastöðu við stóra skóla er bezt að hafa unga og miðaldra menn, og langverst að hafa að staðaldri gamla menn. Rektorar ættu að láta af embætti, þegar þeir hafa náð ákveðnum aldri. Í þessum efnum ætti að snúa við reglu hv. 1. þm. Reykv., á þann hátt, að lögákveðið væri, að skólastjórar væru aldrei gamlir menn. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að ég hefði sagt, að drykkjufýsn flokksbræðra hans væri þess valdandi, að selt væri vín hér á landi. Hvað sem um það er, þá er víst, að stærstu viðskiptamenn áfengisverzlunarinnar á hverjum útsölustað eru broddar Morgunbl.liðsins. Og ég get fyrir hönd ríkissjóðs látið í ljós takmarkaða ánægju yfir þessum miklu viðskiptum, úr því þetta fólk hefir ekki annað betra að gera við tíma sinn eða peninga. Aukningin á sölu vínanna hlýtur annaðhvort að stafa af því, að sorgir þær, er Íhaldsmenn þurfa að drekkja, fari sívaxandi eða þá af hinu, að smyglun hafi minnkað stórkostlega síðan íhaldsstjórnin fór frá völdum, nema hvorttveggja sé. Ég spurði fyrir nokkru einn sameiginlegan kunningja okkar hv. 2. þm. G.-K., hvort hann gæti ekki alltaf fengi whisky hjá vinum sínum, útgerðarmönnunum, þegar hann langaði til. Hann sagðist bara ekki fá lengur nokkurn dropa. Og þó var mér kunnugt um, að áður fyrr lágu margir þessara manna sýknt og heilagt í whisky.

Hefir ráðherrann verið innan um svoleiðis menn?

. Nei, mér þykir whisky andstyggilegt, og þótt hv. 2. þm. G.-K. segi, að ég lifi á eitri, þá lifi ég ekki á whisky. Annars hugsa ég, að flestir meiriháttar Mbl.-menn eigi oftast eitthvað af whisky, þó þeir séu kannske orðnir sparir á að gefa það öðrum.“ Ég hefi aldrei gert mér svo háar vonir, að mér tækist að uppræta smyglunina með öllu. En ef whiskyflaskan kemst upp í 30 krónur sökum áhættu og örðugleika við smyglunina, myndi ég þó telja, að málið væri komið í þolanlegt horf í bili. Ég hefi viljað hafa vínin sem bezt, úr því ríkið á annað borð verzlar með þau, og ef sá draumur minn og tengdaföður hv. 2. þm. G.-K. rætist, að þjóðleikhúsið komist upp í náinni framtíð, þá hefi ég hugsað mér, að þar í kjallaranum mætti geyma vínin, svo að íhaldsmenn fái sem bezta vöru og borgi sem mest í ríkissjóð, þangað til að hægt er að gera vínið rækt úr landinu. En til þess þarf að vinna svo stórkostlega sigra á íhaldinu, að andstæðingar vínanna geti bókstaflega gert við það hvað sem þeim sýnist. Hv. 2. þm. G.-K. var að álasa mér fyrir, að ég hefði dregið Hermann Jónasson út í stjórnmálin með því að greiða honum atkvæði í bæjarstjórn. Sagði hann, að jafnmikill tími færi í það að sitja í bæjarstjórn og að vera á þingi. En hvernig í ósköpunum fer þá hv. 2. þm. G.-K. að færa þá fórn frá Kveldúlfi, að sitja á þingi? Hann er framkvæmdarstjóri milljónafyrirtækis með 40–50 þús. kr. árslaunum og er þó að „jolla“ hér niðri á þingi 3–4 mánuði á ári. Nú er það á hvers manns vitorði, að Hermann Jónasson hefir hrundið merkilegum hlutum í framkvæmd þann stutta tíma, sem hann hefir gegnt stöðu sinni. En hvað liggur eiginlega eftir hv. 2. þm. G.-K.? Eftir hans eigin vitnisburði ætti það ekki að vera mikið, þar sem hann hefir kastað sér út í pólitíkina, enda mun fáum kunnugt um afrek hans í þágu þess fyrirtækis, sem hann er talinn stjórna, fremur en hér á þingi. Þá mætast leiðir okkar í kjördæmi hv.þm. sjálfs, sem hingað til hefir verið kallað svartasta íhaldshreiðrið á landinu, en er nú, fyrir starfsemi Framsóknarflokksins, að breytast í framsóknarkjördæmi.

Ég skora á hæstv.dómsmrh. að mæta mér þar við næstu kosningar

. Ég hefi að vísu stærra kjördæmi sjálfur, en hv.þm. mun fá að reyna um hæstu kosningar, hve létt honum veitist að sigra fulltrúa Framsóknarmanna. Fyrir ekki alllöngu fékk hv.þm. þvílíka útreið á Brúarlandi, að mönnum er það minnistætt ennþá og hlakka til, að hann fái aftur álíka bað á næsta almennum fundi. Þær fregnir, sem berast um breytingar á hugarfari kjósenda hv.þm., bera allar vott um minnkandi fylgi hv.þm. suður með sjó. Hv. þm. var að tala um það, að Kaldalóns væri ofvaxið að gegna embætti sínu. Í þessu læknishéraði hefir farlama maður, sem varla hefir farið út úr húsi í 12–13 ár, setið í læknisembætti. Við því ástandi sagði Læknafélagið ekki neitt og við því steinþagði Íhaldið. Stjórnin fékk þennan lækni til að segja af sér og embættið var auglýst til umsóknar. En hvað skeður? Fyrir atbeina Læknafélagsins er nálega 20 umsóknum stolið á leiðinni til stjórnarinnar. Aðeins ein kom fram, en eins og allt var í pottinn búið, hefði verið móðgun við þjóðfélagið að sinna henni. Þá var umsókn Sigvalda Kaldalóns eftir, og honum var veitt embættið. Engin óánægjurödd hefir heyrzt yfir þessu þar syðra, og er það til sæmdar fyrir kjósendur hv. 2. þm. G.-K. Almenningur skilur það, að stjórnin gat ekki veitt þetta embætti öðrum en þeim, sem stóð utan við uppreisnina. Ef Jónas Kristjánsson hefði sótt beint til stjórnarinnar og ekki með þeim endemum, sem kunn eru, hefðu ríkisstjórn og landlæknir ef til vill verið til með að veita honum embættið, ekki vegna þess, að hann sé svo sérstaklega góður læknir, heldur meðfram vegna þess að það hefði verið gustuk, að láta hv. 2. þm. G.-K. fá þarna nýjan liðsmann, til að smala atkvæðum fyrir sig við næstu kosningar! En eins og á stóð var ekki hægt að taka umsóknina til greina, og því var ekki hægt að gleðja hv. 2. þm. G.-K. með þessu. Hv. þm. getur verið viss um, að framsóknarstjórnin hefir ekki grætt jafnmikið almenningsálit á neinu máli og þessu. Óteljandi orðsendingar, sem mér hafa borizt, sýna ánægju manna yfir því, að ríkisvaldið skyldi ekki láta fámenna klíku vaða uppi með ofsa og lögleysu.

Frsm. meiri hl. (Erlingur Friðjónsson) Það er einkennilegt með samkomulag menntmn. Ágreiningur virðist lítill, enda eru litlar breyt. bornar fram. Samt eru brtt. fluttar á 3 þskj. Í aðalatriðunum var n. sammála og óskaði, að frv. næði fram að ganga. Brtt. meiri hl. eru nær eingöngu leiðréttingar, en engin efnisbreyt. Aftur á móti flytur minni hl. á þskj. 336 verulegar breyt, við frv., og skal ég síðar koma að þeim. Fyrsta brtt. meiri hl. er við 4. gr., að orðin „sbr. þó 17. gr.“ komi í stað orðanna „sbr. þó 16. gr.“, því að það er í samræmi við efni frv. Önnur brtt. er við 5. gr., að heimila og ákveða aneð reglugerð próf í einstökum námsgreinum sem inntökuskilyrð. Meiri hl. n. hefir gengið of skammt í þessari brtt., því að tilgangurinn með henni er sá, að þetta gildi eingöngu við inngöngu inn í 1. bekk, þó að það sé ekki skýrt tekið fram í gr. Minni hl., hv. 3. landsk., kom með brtt. viðvíkjandi þessu, og geri ég ráð fyrir, að meiri hl. fallizt á hana, þar sem tilgangur brtt. við 5. gr. næst, þó að hún sé samþ. Þá sá meiri hl. ástæðu til að bæta inn í 6. gr. kennslu í sögu, þar sem taldar eru upp þær námsgreinar, sem kenna á. Það virðist hafa fallið úr eða gleymzt við samningu frv. að taka fram, að saga skuli kennd. Meiri hl. n. áleit, að betra væri að orða 11. gr. eins og hann leggur til í brtt. sinni. Hann vill, að í staðinn fyrir orðin „og fastir kennarar ráðnir í samráði við skólastjóra og skólanefnd“ komi: „Fasta kennara ræður kennslumálaráðuneytið, að fengnum tillögum skólanefndar og skólastjóra“. Nefndin leit þannig á, að það væri tilætlun þess, sem samdi frv., að kennslumálarn. réði fasta kennara, en þótti gr. ekki nógu skýrt orðuð hvað það atriði snertir. Þá er brtt. við 12. gr. Í 16. gr. er tekið fram, að með reglugerð fyrir gagnfræðaskóla í Vestmannaeyjum megi ákveða námstíma skemmri en 6 mánuði árlega, en þó skulu próf þaðan vera hin sömu og við aðra gagnfræðaskóla, enda sé samanlagður kennslutími til prófs þar jafnlangur og í öðrum hliðstæðum skólum. Þetta stendur í frvgr. Af þessu er það auðséð, að það er óheppilegt að ákveða styrkinn úr ríkissjóði og bæjarsjóði eins og gert er í frv., nefnilega að miða styrkinn við árið. Réttara væri að miða styrkinn við mánuð en ár, þar sem skólatími getur orðið mislangur í kaupstöðum. Breyting n. er í því fólgin, að í staðinn fyrir að ákveða 100 kr. úr ríkissjóði á hvern reglulegan nemanda á hverju skólaári, gegn 150 kr. lágmarksframlagi úr bæjarsjóði, sé ákveðið 16 kr. á mánuði fyrir hvern reglulegan nemanda, gegn 24 kr. lágmarksframlagi úr hlutaðeigandi bæjarsjóði. Þessar mánaðargreiðslur gera líka upphæð og ákveðin er í 12. gr. Brtt. n. við 17. gr. er aðeins breyting á orðalagi. Þá flytur n.till. um það, að 19. gr. falli niður. Ástæðan fyrir þessari till.n. er sú, að gr. fjallar eingöngu um gagnfræðaskóla Akureyrar, og n. finnst óhagkvæmt að hafa þau ákvæði í þessum lögum, en álítur réttara, að sérstök lög og reglur séu settar um Akureyrarskóla, hvernig kennslu skuli háttað í gagnfræðadeild þeirri, er við menntaskólann starfar. Þessi brtt. er gerð í samráði við fræðslumálastjóra, og þegar menntmn. Nd. vissi, að þessi till. var hér á ferð, þá flutti hún breyt. við frv. um menntaskólann á Akureyri, sem var í því fólgin, að ákveðið yrði í reglugerð um fyrirkomulag gagnfræðadeildar menntaskólans. Og nái sú till. fram að ganga, þá eru þar komin í lög þau ákvæði, sem 19. gr. þessa frv. felur í sér. Þá hefi ég drepið á brtt. þær, sem meiri hl. n. flytur. Vil ég þá segja örfá orð um brtt.hv. minni hl. á þskj. 336. Ég hefi nú þegar minnzt á 2. brtt. hans í sambandi við 2. brtt. á þskj. 294, og þarf því ekki að orðlengja meira um hana. Ég fellst á hana og býst við, að hv. meðnm. minn í meiri hl. menntmn. geri það líka. Um fyrstu brtt. vil ég segja, að mér finnst það skipta litlu máli, hvort þarf leyfi kennslumálastj. til að mega hafa þriðju ársdeildina við gagnfræðaskólann. Minni hl. vill fella burt það ákvæði, að samþykki kennslumálastj. þurfi, en mér finnst, að það hafi ekki mikla þýðingu að fella þau orð niður, af því að í sömu gr. er talað um, að fyrirkomulag þessarar deildar skuli ákveða með reglugerð. Þá vill hv. minni hl. gerbreyta 18. gr. frv. Þar er farið fram á þá breyt., að sambygging verði yfir Iðnskólann, Verzlunarskólann og gagnfræðaskólann í Reykjavík. Hér kemur samskólahugmyndin hjá hv. minni hl. Meiri hl. vill ekki fallast á þessa breyt. og álítur, að það muni tefja fyrir framgangi málsins að setja það í sambandi við annað stærra og umfangsmeira mál, sem gerir það þyngra í vöfum. Ég veit ekki með vissu, hvort hv. samnm. minn í meiri hl. lítur á þetta eins og ég, en ég er þeirrar skoðunar, að skólar eins og Iðnskólinn og Verzlunarskólinn eigi ekki svo mikla samstöðu með gagnfræðaskólanum, að hentugt sé að reisa eina byggingu yfir þá alla. Ég skal að vísu taka það fram sem mína skoðun, að ég álít Iðnskólann og Verzlunarskólann svo hliðstæðar stofnanir, að vel mætti setja þá á sama bekk, en ég álít enga ástæðu fyrir ríkið að fara að taka þá nú algerlega að sér, þar sem þeim hefir verið haldið uppi af Iðnaðarmannafélaginu og Verzlunarmannafélaginu. Og þar sem segja má, að Iðnskólinn og Verzlunarskólinn séu nær því að vera sérskólar en alþýðuskólar, þá sé ég enga ástæðu til að setja þá í samband við framgang gagnfræðaskólamálsins. Að endingu vil ég minnast á brtt., sem ég flyt einn við þetta frv. Sú brtt. er við 13. gr. frv. Í þeirri gr. er heimild til að setja skólagjöld, ef ástæða þykir til, á nemendur gagnfræðaskólanna. En ég er því mótfallinn. Ástæðan til þess er sú, að þessir gagnfræðaskólar eru í raun og veru áframhald af barnaskólunum. Gagnfræðaskólinn tekur 13 ára nemendur, þ. e. a. s. nemendur, sem eru á barnaskólaaldri. Mér virðist því, að það sé engin ástæða til að láta þá fremur borga skólagjald, sem kosta nemendur í gagnfræðaskóla, en barnaskóla. Það hljóta allir að sjá, að það er enginn eðlismunur á því að kosta barn í barnaskóla eða kosta það í gagnfræðaskóla. Þess vegna álít ég, að ekki eigi að leggja skólagjald á nemendur slíkra unglingaskóla, sem þessir gagnfræðaskólar verða í reyndinni. Það er reynsla fengin fyrir því, að foreldrum, sem þurfa að kosta börn sín til náms, verður það eftir því erfiðara, sem börnin verða eldri, upp til 18 ára aldurs. Þar eftir fer máske að verða léttir að vinnu þeirra fyrir heimilin. Ég sé því enga réttmæta ástæðu fyrir því að vera að taka skólagjald af börnum á aldrinum frá 13–18 ára. Ég hefi því lagt til í brtt. 295, að skólagjöld falli niður fyrir innanbæjarnemendur. Aftur á móti hefi ég ekki séð mér fært að láta þetta líka gilda fyrir utanbæjarnemendur af því að þegar er ákveðið með lögum um héraðsskóla, að þar skuli tekin skólagjöld. Það er líka ekkert aðalatriði. Kaupstöðunum er líka naumast skylt að borga skólahald fyrir utanbæjarnemendur. Mér er að vísu ekki ljúft að ganga inn á þá braut, en sé mér þó ekki fært að leggja til, að það verði fellt niður. Ég hefi þá ekki ástæðu til að mæla fleira að sinni. Fæ líka máske tækifæri til að taka til máls síðar.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) * Ég bjóst við því í fyrstu, að ég gæti orðið samferða hv. meiri hl. um afgreiðslu þessa frv., eins og um frv. um menntaskóla Reykjavíkur og Akureyrar. En samkomulagið strandaði, því miður, á afarlitlu atriði, sem gerð er grein fyrir í nál. mínu á þskj. 335. Það er sem sé alveg ljóst, þegar þetta mál er athugað, að þetta frv. felur ekki í sér neina verulega úrlausn. á alþýðuskólamálum Reykvíkinga. Það getur í mesta lagi skoðazt sem byrjun á úrlausn þeirra mála. Og þá væri óhjákvæmilegt skilyrði fyrir frekari úrlausn, að sú byrjun, sem ráðgerð er, hindri ekki framgang þess, sem verður að fást. Það hefir komið fram hvað hina kaupstaðina snertir, að bæjarstjórn Akureyrar hefir risið öndverð gegn því, að gagnfræðaskólinn á Akureyri verði gerður að ungmennaskóla. Bæjarstjórinn þar hefir sent mótmæli gegn þessu, samþ. með atkv. allra flokka í bæjarstj. Þeir mótmæla 19. gr. frv., sem er sérlöggjöf fyrir skólann á Akureyri. Og þegar Akureyringar geta ekki sætt sig við ákvæði frv., þarf engan að furða, þótt ákvæði frv. séu ófullnægjandi fyrir bæ eins og Reykjavík er, sem hefir áttfalt fleiri íbúa en Akureyri. Það er alveg auðséð á grg. frv., að hvað Reykjavík snertir, þá er sá hundavaðsháttur á undirbúningi málsins, að slíks munu fá dæmi, og það jafnvel í sögu síðustu þingára, og er þá mikið sagt. Er naumast leyfilegt að láta sumt slíkt frá sér fara og þar stendur. Þar er sagt m. a. - og er það næsta kátlegt -, að enginn alþýðuskóli hafi verið til í Reykjavík fyrr en „Ingimars“skólinn var settur á fót. Ég hefi í nál. mínu birt skrá yfir þá skóla, sem ýmist eru jafngamlir Ingimarsskólanum eða eldri. Og það er ekki nærri því 8. hluti af nemendum, sem sækir þann skóla, sem hæstv. stj. telur vera þann eina skóla hér. Það stendur að því leyti líkt á fyrir Reykjavík og Akureyri, að síðan 1904–1905 hefir Reykjavík haft sína gagnfræðadeild eins og Akureyri hafði sinn gagnfræðaskóla. Það er vitanlegt og sannað með tölum, sem legið hafa frammi, meðal annars af hæstv.dómsmrh., að gagnfræðadeild menntaskólans hefir á síðustu árum fyrst og fremst orðið gagnfræðaskóli fyrir íbúa Reykjavíkur, sem bezta aðstöðu hafa haft til að sækja skólann. Ég fyrir mitt leyti hefi ekki í meðferð þessara mála viljað halda í þá tilhögun, að þessu héldi áfram. Ég hefi a. m. k. eins snemma og aðrir og eins ákveðið bent á þann galla, að með þessu teygjast fleiri ungmenni Reykjavíkur inn á stúdentabrautina en æskilegt er. Það er síður en svo, að ég vilji halda í það fyrirkomulag. En það er jafnmikil ástæða hér og á Akureyri að gera þær kröfur um gagnfræðakennslu, er komi í staðinn og standi henni jafnfætis. Út í þetta hefi ég þó ekki farið í brtt. mínum. Ég hefi viljað fara svo vægilega, að aðeins byrjunin stefndi í rétta átt, og sú átt er einungis sameiginlegt húsnæði. Ég færði þau rök fyrir því máli í nál. mínu, sem hv.frsm. meiri hl. reyndi ekki að hagga við. Hér eru hátt upp í 400 dagskólanemendur og á fjórða hundrað kvöldskólanemendur, sem eru í húsnæðisvandræðum. Og að leysa það húsnæðisspursmál kostar tvöfalt erfiði, ef leysa skal það sérstaklega fyrir hvern aðilja. En sé byggð sameiginleg bygging fyrir alla, þá þarf ekki að byggja fyrir fleiri en sem dagnemendum svarar, því kvöldskólanemendur geta notað sama húsnæði. Ég hefi leitt rök að því í nál. mínu, að ef byggt er sérstaklega fyrir hverja tegund skóla, þá þarf að byggja yfir 700 nemendur alls. En ef sameiginlegt hús er byggt yfir þessa námsmenn, þá má komast af með húsrúm yfir 400 nemendur. Það er engum vandkvæðum bundið að nota sömu kennslustofur fyrir dag-og kvöldskóla. Iðnskólinn þarf að vísu dálítið sérstaklegan skólaútbúnað, en sá útbúnaður getur líka að nokkru leyti komið að notum fyrir hina skólana. Ef ein sambygging er gerð, má komast af með miklu minna húsrúm fyrir alla skólana. Svo er t. d. með húsnæði fyrir íþróttaiðkanir, kennarastofur og dyravarðarherbergi og slíkt. Hin eina skynsamlega ástæða, sem hægt væri að færa gegn þessu, væri sú, að varhugavert væri að hafa svona marga nemendur í einu og sama húsnæði. En sú ástæða kemur þó naumast til greina; þó byggt væri yfir 400 manns í sama skóla, er ekki komið að því hámarki, sem hæfilegt þykir um nemendatölu. Hitt má öllum vera augljóst, að fyrir bæ í jafnhröðum vexti og Reykjavík er, er ekki skynsamlegt að að byggja þrjá tiltölulega smáa skóla. Hvernig fer svo, þegar fólksfjöldinn vex? Þá þarf að stækka. Slíkt má máske gera einu sinni án mikilla örðugleika, en þegar þarf enn að stækka, þá koma fram óyfirstíganlegir örðugleikar. Hitt er betra, að hafa skólann í upphafi hæfilega stóran, stækka hann svo máske einu sinni, en ekki oftar. Ef svo vöxtur bæjarins heldur áfram, þá er að láta næsta stigið vera að byggja skóla annarsstaðar í bænum og gera þá víðtækari skiptingu en í fyrstu. Þetta stendur fyrir mér sem alveg augljóst mál. Með því að byggja fyrst gagnfræðaskóla, en láta allar aðrar skólastofnanir hér bíða, og verða síðar að leysa þær sérstaklega, er byrjuninni stefnt í ranga átt. - Ég var þó ekki kröfuharðari en það í n., að ég lagði til, að stj. yrði veitt heimild til að verja þessu fé til samskólabyggingar, ef samkomulag næðist milli aðilja, og þar á meðal við stj. sjálfa. En án þess að ég vilji segja mikið af þeirri sorgarsögu þessarar meinlausu uppástungu, fór svo, að þetta strandaði á einhverri andúð, sem ég veit ekki nánar um. Vona ég, að hæstv.dómsmrh. upplýsi það, því hann vildi ekki fallast á slíka heimild, þó hún yrði lögð í hans hendur. Hæstv. dómsmrh. hlýtur því að vera þeirri tilhögun svo andvígur, að hann vill ekki láta skína í neinar vonir. Ég sá því enga aðra leið en þá, að reyna að láta löggjafarvaldið taka af skarið, og hefi ég því leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 336, sem gerir þó enga breyt. á fjárhæð úr ríkissjóði og bæjarsjóði, sem frv. ætlar til skólabyggingar; aðeins að því fé sé varið til sameiginlegrar skólabyggingar. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að með þessu væri samskólahugmyndinni blandað í þetta frv. Ég álít það ekkert hallmæli, því það er sú ein úrlausn, sem viðunandi er á skólamálum Reykjavíkur, sem enn hefir verið bent á. En hér er þó ekki farið svo langt, heldur aðeins lagt til, að sameiginleg skólabygging sé gerð fyrir þá skóla, er hér þurfa að starfa. Samt sem áður gætu þessir skólar verið með aðgreindri stjórn og aðgreindum kostnaði, en sá kostnaður yrði helmingi minni a. m. k. eftir því, hvort mín leið er farin eða hin. Það er því ekki rétt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að ríkissjóður yrði að taka meiri þátt í kostnaði við rekstur Iðnskólans og Verzlunarskólans, ef mínar brtt. yrðu samþ. Um það segir ekkert í frv. En þó það væri, þá væri það að vísu alveg rétt, því þessir skólar eru mjög afskiptir um framlag til skólahalds. Til samanburðar er skemmst á að minnast, að fyrir þinginu liggur nú frv. til l. um bændaskóla. Þar þurfa aðiljar ekki að leggja neitt á sig. Fé til þeirra er allt lagt fram úr ríkissjóði. Sama er að segja um Stýrimannaskólann og skólann fyrir vélstjóraefni. Ég held, að það sé naumast neitt teljandi skólahald hér á landi, sem haldið er uppi af öðrum en ríkissjóði og skólagjöldum nemenda. Ég lít svo á, að með því að samþ.till. mína ákveði þingið ekki neitt annað en það, að ráða vel og hyggilega fram úr húsnæðisvandræðum skólanna hér. M. a. verður þetta miklu hagkvæmara fyrir ríkissjóðinn en sú leið, sem ráðgerð er í frv. Ef Iðnskólinn og Verzlunarskólinn reisa hús, þá verður áreiðanlega krafizt framlags úr ríkissjóði til þeirra bygginga sem annara skólabygginga í landinu. En allar þessar byggingar má framkvæma á miklu ódýrari hátt, með þeirri aðferð, sem ég bendi á. Afstaða mín til málsins er því sú að þessu sinni, að beina byggingarkostnaðinum inn á skynsamlega braut, en láta svo framtíðina um að leysa úr hinum öðrum vandamálum. Ég get að svo stöddu látið mér nægja að vísa til nál. um þessa aðalbrtt. mína við 18. gr. Ég vil þó um leið drepa á það, að fallið hafa niður úr brtt. orðin „í Reykjavík“, annaðhvort hjá mér eða í prentsmiðjunni. Ég veit, að allir skilja þetta. Má bæta úr því við 3. umr., ef brtt. mínar verða samþ. Um hinar brtt. mínar er það að segja, að sú fyrsta er lagfæring á frv. Sú málsgr., sem lagt er til að falli niður, er óþörf, þar sem atriðið, sem þar er ákveðið, á að fara eftir reglugerð, sem ráðuneytið setur. Þetta er því bara lagfæring. Hinar skal ég ekki fjölyrða um. Þær eru einnig lagfæringar, og hv.frsm. meiri hl. hefir auk þess mælt með þeim. Þá er eftir eitt atriði, sem ég vil tala um, þótt ég hafi ekki gert brtt. við það. - Það er um 20. gr. frv. Mér þykir undarlegt, að jafnframt því, sem heimilað er að taka lán til stofnfjárgreiðslu samkv. þessum lögum, þá er og heimild í þessari gr. um að taka lán til héraðsskóla samkv. 1. nr. 37 1929. Mér kemur það nokkuð undarlega fyrir sjónir að sjá í 1. um gagnfræðaskóla heimild til að koma á öðru skólafyrirkomulagi. Þetta verður þó máske skiljanlegt, þegar þess er gætt, að búið er að verja miklu meira fé en heimild var til til þess að byggja á Laugarvatni. Það er sagt, að hæstv.dómsmrh. hafi orðið fyrir því óláni, að hæstv. fjmrh. hafi orðið að grípa fram fyrir hendur hans með fjárgreiðslur til þess skóla. Mér kemur þetta undarlega fyrir sjónir. Mér þykir sem farið sé að gera fullmikið af því hin síðustu ár að strá lánsheimildum út um alla löggjöfina. Það er ekki hægt að verjast þeirri hugsun, að þetta sé gert með það fyrir augum, að menn taki síður eftir því, ef heimildunum þannig er stráð hingað og þangað, en rumski fremur við það, ef allt er sett á einn stað og nefndar t. d. 12 millj. Ég hefi ekki borið fram neina brtt. í sambandi við þetta, en vil hinsvegar leyfa mér að spyrjast fyrir um það, hvað hæstv. stj., og þá sérstaklega hæstv.dómsmrh., álítur, að mikil upphæð felist í þessari lánsheimild 20. gr., og hversu mikið lán það leiði til að tekið verði, ef gr. verður samþ. Um brtt. þær, sem hv. meiri hl. n. hefir borið fram á þskj. 294, hefi ég ekki annað að segja en að ég fylgi þeim öllum, nema einni, og hefi tekið þátt í orðun þeirra að meira eða minna leyti. Er það síðasta brtt.n., við 19. gr. frv., sem ég á engan þátt í, og hefi því óbundnar hendur um. Ég tel ekki rétt að fella 19. gr. niður, eins og þessi till. meiri hl. fer fram á, ef 18. gr. á að vera með sama sniði og hún er í stjfrv., eða svipuðu. Ég fæ ekki séð, að Akureyrarbæ sé vandara um í þessu efni en Reykjavík, og mun láta það ráða atkv. mínu að því er snertir 19. gr., hvort samkomulag fæst um lagfæringu á 18. gr. eða ekki.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil leyfa mér að þakka hv.n. fyrir afgreiðslu þessa frv. Er það í senn gleðilegt og merkilegt, að fulltrúar hinna þriggja flokka, sem n. skipa, skyldu hafa orðið sammála um frv. í öllum aðalatriðum. Ósamkomulag hefir ekki orðið nema um eitt atriði, sem liggur utan við umgerð frv. sjálfs. Ég hygg, að mér sé óhætt að segja það, að þetta frv., sem fjallar um skipulag hinnar almennu alþýðufræðslu, muni marka stórt spor í menningu kaupstaðanna, ef það nær fram að ganga. Það hefir svo verið til þessa, að ekkert samfellt kerfi hefir náð yfir ungmennafræðsluna í landinu, sízt í kaupstöðunum. Vestmannaeyingar eru skólalausir, Ísfirðingar hafa baslað með dálítinn unglingaskóla, Akureyringar stuðzt við eldra fyrirkomulag, sem ekki á lengur við, Austfjarðakaupstaðirnir engan skóla haft, því að á Eiðaskóla er fremur lítið sem sveitaskóla en kaupstaða. Lánist að fá þetta frv. afgr. frá þessu þingi lítið breytt, er þar með búið að koma sterku skipulagi á alþýðufræðsluna í kaupstöðunum. Ég segi ekki, að ekki þurfi að laga eitt og annað seinna meir í þessari löggjöf, því að allt vex og breytist, en ég hygg, að una megi við hana um langan tíma. Alþingi í fyrra samþ. 1, um skipulag héraðsskólanna, og væri því mjög æskilegt, að skipulag kaupstaðaskólanna gæti orðið lögfest í ár. Að gefnu tilefni frá hv. 3. landsk. skal ég skýra frá því, að hægt er að segja, að sæmilegar horfur eru nú á um héraðsskólana. Skólarnir á Laugum og Laugarvatni munu geta bjargazt af eins og þeim er nú komið, en aftur á móti er skólinn í Borgarfirði á flæðiskeri staddur, því að skólahúsið er svo bágborið, að bæði fyrrv. og núv. læknir á Kleppjárnsreykjum hafa viljað banna, að kennsla mætti fara fram þar. Skólinn á Núpi hefir léleg húsakynni, en nú stendur til, að sett verði þar upp raflýsing í sumar, og sýslurnar þar vestra og einstakir menn hafa þegar safnað miklu fé í því skyni, að takast megi að byggja þar upp sem fyrst. Og Strandamenn og Húnvetningar vilja láta byrja á byggingu skólans á Reykjum í sumar. Hv. 3. landsk. var að spauga með það, að það væri ekki formlegt hjá stj. að taka lán til að mæta framlögum sveitanna. Því miður var það ekki ég, sem átti þessi „kompliment“, heldur lagði fræðslumálastjóri til, að þetta yrði gert, og var ég honum þakklátur fyrir. Borgfirðingar hafa safnað 80 þús. kr. til síns skóla og Strandamenn og Húnvetningar í kringum 40 þús. kr., en þar sem ekki var veitt nema 20 þús. kr. í þessu skyni í fjárl., hefði ekkert getað orðið úr framkvæmdum, ef ekki hefði verið gripið til þessa ráðs. Það yrði mjög seinunnið verk að ætla að koma þessum skólum upp með slíkum fjárveitingum eingöngu, auk þess sem líta ber til þess, að hér er um stofnanir að ræða, sem búa má að um langan aldur. Það kom fram í ræðu hv. 3. landsk., að meiningin mundi vera að byggja meira á Laugarvatni. Það er að vísu eftir að byggja þar, en þó að peningar væru til, myndi ekki verða byggt þar svo að um munaði eins og stendur. Þær skáldsögur, sem hv.þm. kom með eftir bæjarhjalinu um ósamkomulag í stj. út af Laugarvatnsskólanum, eru algerlega úr lausu lofti. En eins og kostnaðurinn við aðgerð Menntaskólans fór fram úr því, sem áætlað var í fjárl., og eins og setja varð kostnaðinn við viðgerð Menntaskólans á Akureyri í fjáraukalög 1923, eins gerir stj. ráð fyrir, að meiru fé verði varið til skólanna en áætlað er, þegar vel árar. Frv. gerir ráð fyrir, að sama kerfi verði komið á um hina almennu alþýðufræðslu í öllum stærri kaupstöðum landsins, sem eru þess megnugir að bera uppi skóla með núverandi fólksfjölda sínum. Það var síður en svo, að tilætlunin hafi verið að halla á Seyðisfjörð með því að taka hann ekki upp í frv., heldur Norðfjörð í hans stað, en Seyðisfjörður fer minnkandi með hverju ári og hefir ekki nóga nemendur til þess að halda uppi nema veikum unglingaskóla. Það leiðir af sjálfu sér, að engum einstökum kaupstað landsins verður misboðið með því að synja honum um skóla, þegar íbúar hans eru orðnir nógu margir til þess að bera skóla uppi, en eins og stendur allt ég það ekki tímabært fyrir Seyðisfjörð að fá gagnfræðaskóla. Nái þetta frv. fram að ganga, verður næsta skrefið að bæta við lagabálk um verklegt nám, og yrði það sennilega gert á næsta ári. Þegar hv. 3. landsk. stakk upp á því að skipa Iðnskólanum hér í Reykjavík á bekk með gagnfræðaskólunum, komum við fræðslumálastjóri okkur saman um það, að við skyldum, ef þetta frv. næði afgreiðslu þingsins, undirbúa fyrir næsta þing frv. um verklegt nám. Stakk ég svo upp á þessu við hv. 3. landsk., en hann tók ekki liðlega - í það, svo að við felldum talið niður. Vil ég nú gera grein fyrir því, að hvaða leyti skoðanamunur er á milli okkar um þetta atriði. Hv. 3. landsk. hefir borið fram, á þskj. 336, brtt. sínar við frv., og er aðaltill. hans við 18. gr. þess. Þeir þrír gallar eru á þessari aðaltill. hv.þm., að ég tel mjög misráðið að samþykkja hana. Fyrst og fremst gerir till. ráð fyrir, að bætt verði við alla kaupstaðaskóla óviðkomandi stofnunum, auk þess sem Reykjavík er tekin út úr með sérstöku fyrirkomulagi. Hér er því á annarlegum stað verið að skapa hlunnindi fyrir Reykjavík, þar sem frv. aftur á móti gerir ráð fyrir skynsamlegum þörfum allra kanpstaðanna. Þó gerir frv. eina undantekningu um Reykjavík, vegna þess að hér er þörfin mest í þessu efni, því að gert er ráð fyrir, að meira liggi á að byggja hér yfir alþýðuskólann en í Hafnarfirði, þar sem þar er þó hús yfir skólann, þó að lélegt sé. En það er um hv. 3. landsk. eins og kom fram í ræðu hjá hv. 1. þm. Reykv. í öðru máli, að hann vill láta Reykjavík hafa meiri rétt en hina kaupstaði landsins. Ég held því aftur á móti fram, að Reykjavík eigi að hafa jafnan rétt - og ekki meiri. Reykjavík er að vísu höfuðborg landsins, en hún á að vera hliðsett öðrum kaupstöðum á landinu engu að síður. Annar gallinn á þessari hugmynd hv. 3. landsk. er það, að hann vill láta ríkið byggja yfir stofnanir hér í Reykjavík, sem því koma enn ekkert við. Iðnskólinn og Verzlunarskólinn eru einkastofnanir, sem mikið mundi kosta að byggja yfir. Ef ríkið því á að taka þessa fræðslu að sér, á að gera það með heildarlögum og réttlæti, en ekki með því að taka einn kaupstaðinn út úr, því að allir kaupstaðirnir hafa einhvern vísi til iðnfræðslu. Í Hafnarfirði hugsa bæjarfulltrúarnir sér, að byggður verði alþýðuskóli eftir þessum l., en að iðnfræðslan rísi svo upp í sambandi við skólann. Og að þessu leyti get ég verið sammála, þó að ég hinsvegar líti svo á, að sjá eigi fyrir allri verklegri fræðslu jafnt, en ekki fyrir iðnfræðslunni einni saman. En hvernig því verði bezt fyrir komið, er með öllu órannsakað enn. Fræðslumálastjóri álítur, að iðnfræðslan eigi líka að koma, en að kaupstaðirnir eigi að bera kostnaðinn við hana að meira leyti en við alþýðufræðsluna.  Þriðji gallinn á till.hv. 3. landsk. er vestur, þar sem till. hans gætu haft þær afleiðingar, að dráttur yrði á því, að byggt yrði yfir alþýðuskólann hér í Reykjavík. Bæjarstj. hér veit það ósköp vel, að nauðsyn ber til að byggja sem fyrst yfir alþýðuskólann, en engu að síður felldu íhaldsfulltrúarnir með tölu fjárveitingu til skólabyggingarinnar á móti framlagi ríkisins. Ég verð því að átelja það, að hv. 3. landsk. skuli búa till. sínar svo út, að þær gætu orðið fleygur gagnvart Reykjavík, ef þær næðu fram að ganga. Í frv. segir svo: „Ríkissjóður lætur á árunum 1930, 1931 og 1932 reisa hús handa gagnfræðaskólanum í Reykjavík. Leggur bærinn til ókeypis lóð, sem kennslumálaráðuneytið tekur gilda, þar sem séð er fyrir eðlilegri vaxtarþörf skólans og annara skóla og skyldra stofnana, sem síðar kynni að þykja heppilegt að reisa við hlið hans“. Í stjfrv. er m. ö. o. séð fyrir þessu sama, sem hv. 3. landsk. telur, að vaki fyrir sér, þar sem séð er fyrir, að skólinn hafi svo stóra lóð, að hægt verði að reisa við hlið hans aðra skóla og skyldar stofnanir, eftir því sem þarfir og þróun krefur. Ennfremur gerir frv. ráð fyrir, að Reykjavíkurbær leggi til vatn með kostnaðarverði úr hitaveitu bæjarins til að hita skólabygginguna, og að ríkissjóður leggi fram 2/5 byggingarkostnaðarins, allt að 90 þús. kr., en Reykjavíkurbær 3/5 hluta. Þar til skólabyggingin er komin upp, er ætlazt til, að séð verði fyrir þörfum Reykjavíkur í þessu efni, þannig að bærinn sjái skólanum fyrir húsrúmi, sem kennslumálastj. tekur gilt, en landsstj. greiði 2/5 húsaleigunnar. Till. hv. 3. landsk. ganga út á það, að „ríkissjóður leggi fram á árunum 1930, 1931 og 1932 samtals 90 þús. kr. vegna gagnfræðaskólans, til byggingar sameiginlegs skólahúss fyrir þann skóla, Iðnskólann og Verzlunarskólann“. Þessari sömu upphæð, sem frv. ætlar til byggingar alþýðuskólans, og frekar yrði of lítil en of stór í því skyni, á m. ö. o. að deila niður á skólana þrjá, og minnka alþýðuskólann að sama skapi, þó að því tilskildu, að „bæjarsjóður leggi fram vegna Gagnfræðaskólans 135 þús. kr. á sama tíma, og að samkomulag náist að öðru leyti við bæjarstj. Reykjavíkur og við eigendur Iðnskólans og Verzlunarskólans um fjárframlög til skólabyggingarinnar“. Það er þannig sett hvert skilyrðið á fætur öðru fyrir því, að ríkið fái þá æru að byggja yfir þessa skóla, og þá sérstaklega Iðnskólann, sem segja má, að sé sama sem úti á gaddinum. Þeir, sem þekkja til þess, hvílíka tregðu meiri hl. í bæjarstj. hér í Reykjavík hefir frá því fyrsta sýnt í þessu mikla velferðar- og menningarmáli bæjarins, munu ekki gera sér stórar vonir um árangur af þessari till.hv. 3. landsk. Bæjarstj. neytti ítrustu málafærslutiltekta í vetur til þess að komast undan að greiða kostnaðinn af alþýðuskólanum að sínum réttmæta hluta á móti ríkinu, enda er það á allra vitorði, að bærinn vill ekkert af mörkum leggja til alþýðuskólans, eins og bæjarstj. er nú skipuð.  Hv. þm. er í rauninni að eyðileggja allt frv. með þessum óviturlega fleyg, því hann myndi hafa það í för með sér, að ekkert yrði aðhafzt í þessum efnum í nánustu framtíð. En um leið er hann að búa svo um, að landið taki við Verzlunarskólanum að fullu, en þess hefir Alþingi hingað til eindregið synjað. Hv. þm. virðist standa í þeirri trú, að hann geti laumað Verzlunarskólanum, með á annað hundrað nemenda, og Iðnskólanum, með 300–400 nemenda, inn á landið. Ég hygg, að hv.þm. tefli hér helzt til djarft. Eftir að ríkið væri svo búið að byggja hús undir þessa skóla, þá myndu þeir vitanlega koma og heimta kennara, og svo meira og meira, til þess að Reykjavík þyrfti ekkert af mörkum að leggja. Ég er hinsvegar samdóma hv.þm. um það, að það þurfi að koma skipulagi á iðnfræðsluna, en ekki einungis í Reykjavík, heldur og um allt landið. Hv. þm. heldur, að hægt yrði að nota plássið í Gagnfræðaskólanum á kvöldin, en hér í bæ yrði stór kvöldskóli í sambandi við Gagnfræðaskólann, svo að lítið pláss yrði afgangs til annarar kennslu. En vitanlega er það sjálfsagt, að nota allt það pláss, sem afgangs yrði: En hitt er víst, að það hefði ekki verið vel tekið upp fyrir mér, ef ég hefði, eftir að hafa látið laga kennslustofurnar í Menntaskólanum, leyft Iðnskólanum að starfa þar á kvöldin. Það er annars dálítið kynleg veiðibrella hjá hv. 3. landsk., að reyna með hrekkjum að lauma kaupmannaskóla Reykjavíkur inn á landið, eftir að Alþingi er oftsinnis búið að fella slíka tilhögun, þegar hún hefir komið fram í frv.-formi. Ég skal aðeins minna hv.þm. á það, að kaupmannastétt Reykjavíkur hefir sýnt allt of mikið tómlæti um þennan skóla sinn til þess, að hún geti ætlazt til, að ríkið fari nú að verðlauna slíkt. Hús skólans mun vera eitthvert hið lélegasta skólahús á landinu, og er þá mikið sagt. Og yfirleitt er útbúnaður skólans allur og aðbúð þannig, að til vansæmdar er þeim, er að standa. Eru það þó mestu peningamenn landsins, sem halda þessum skóla uppi. Nú styrkir ríkið þennan skóla með 6.000 kr. árlega, en ef ríkið ætti að taka skólann að sér að fullu, þá myndi þessi kostnaður minnst tífaldast. En hverju er það nú að þakka, að kaupmönnunum í Reykjavík hefir ekki enn tekizt að velta þessu yfir á landssjóðinn? Það er vitaskuld því að þakka, að kaupfélögin hafa haldið uppi skóla, mjög sæmilegum í alla staði og í viðunandi húsnæði. Nýtur hann að vísu nokkurs styrks af ríkinu, en myndi eflaust halda áfram jafnvel þótt hann fengi engan styrk, því að kaupfélögin hafa hingað til sýnt meiri skilning á þessum málum en kaupmannastéttin í Reykjavík. Þó að ekki væri öðru til að dreifa en nánasarskap verzlunarstéttarinnar og hirðuleysi hennar um þennan skóla sinn, þá væri það ærið nóg til þess, að þingið ætti að vísa á bug með fyrirlitningu öllum tilraunum þeirra til þess að veita skólanum yfir á ríkið. Meðan kaupmannastéttin sýnir ekki meiri myndarskap og stórmennsku en raun er á um skóla þeirra hér í bæ, þá verðskuldar hún ekki, að ríkið taki þetta fóstur hennar upp á sína arma. Ef peningamannastétt landsins þykir það sæmandi að halda við þessum skóla eins og horföllnum útigangshesti og varpa honum síðan yfir á landið, þá er lítill orðinn stórmennskubragurinn yfir brjóstfylking íhaldsins. Það er því alveg sjálfsagður hlutur að strádrepa þessa till., á þskj. 336, sem hv. 3. landsk. er flm. að. Síðari liður hennar er með öllu óhæfur og myndi hafa háskasamlegar afleiðingar. Enda kemur fram í till. mikið skilningsleysi á því, hvernig byggja á upp hina almennu fræðslu í landinu og hina verklegu á eftir. Ennfremur er till. í heild sinni einungis lævísleg tilraun til þess að velta yfir á landið þessari vanræktu stofnun, sem ríkið hefir hingað til ekki viljað taka á sína arma. Ég skal svo ljúka máli mínu með því að drepa á nokkur einstök atriði í nál. minni hl. Þar er leitazt við að sanna, að í Reykjavík sé í rauninni áhugi fyrir alþýðufræðslu almennt. Því til sönnunar eru svo taldir upp ýmsir skólar, sem starfa hér í bæ. Fyrst er talin gagnfræðadeild Menntaskólans, með eitthvað 90–100 nemendur. Þessi deild er kostuð af ríkissjóði eingöngu, og ef hún yrði lögð niður, myndi ríkið láta bænum aðra tilsvarandi menntastofnun í té í stað hennar samkv. þessu frv. Af þessu sézt, að þetta er engin sönnun þess, að nokkur minnsti áhugi sé hjá bæjarbúum um þessa hluti. Svo kemur Gagnfræðaskóli Reykjavíkur. Um þá stofnun er það helzt að segja, að hún er sérskóli fyrir nokkurn hluta bæjarbúa, og til þess ætluð sérstaklega að búa börn þeirra undir Menntaskólann. Það fer því fjarri, að þetta sé nokkur alþýðuskóli. Hann er ekki miðaður við menntaþörf sjómanna eða sjómannakvenna, eða annara alþýðumanna, heldur embættismanna. Neðri deild Menntaskólans og Gagnfræðaskóli Reykvíkinga eru báðir miðaðir við þarfir embættisnámsins, en ekki við almenna og alþýðlega menntun. Um Kvennaskólann er það að segja, að forstöðukona hans hefir margoft lýst því yfir, og jafnvel hér í deildinni, að hann væri landsskóli að öllu leyti. A. m. k. sýnir Reykjavík honum lítinn sóma. Þessu til sönnunar má benda á það, að bærinn leggur til skólans einar 500 kr. árlega, en að öðru leyti eru tekjur skólans skólagjöldin og ríkissjóðsstyrkurinn. Svo kemur kaupmannaskólinn, en hann er, eins og kunnugt er, sérskóli fyrir verzlunarstéttina. Ég held, að hv. 3. landsk. sé ekki með öllum mjalla, ef hann hyggst að telja nokkrum trú um, að þar sé um alþýðuskóla að ræða. Loks kemur Iðnskólinn, og ekki getur hann alþýðuskóli talizt fremur en t. d. bændaskólarnir. Hinir eiginlegu alþýðuskólar eru t. d. Flensborgarskólinn áður fyrr, Eiðaskólinn, Laugaskólinn og fleiri hliðstæðir skólar. Þessir skólar eru miðaðir við almenna menntun, en ekki sérmenntun. Þeir eru fyrst og fremst handa því fólki, sem enn er ekki búið að taka ákvörðun um það, hvaða lífsstarf það eigi að leggja fyrir sig. Nei, hv. 3. landsk. getur á engan hátt fóðrað þetta, því að leiðandi menn hér í bæ hafa ekkert gert fyrir þessi mál, ekkert lagt af mörkum og alltaf sýnt tregðu um þessa hluti. Jafnvel þótt telja megi Kvennaskólann alþýðuskóla, þá er það alls ekki Reykjavík að þakka, því að hún hefir aðeins notað skólann, en ekki styrkt. Og nú, þegar skólinn ætlar að kaupa húsnæði það, sem hann hefir haft að undanförnu, þá snýr hann sér ekki til bæjarsjóðs um styrk til þess, heldur til ríkisins, og bendir það til þess, að skólinn eigi ekki sérstaklega upp á pallborðið hjá bænum, þegar um fjárframlög er að ræða, þótt bærinn noti skólann og hafi af honum allt það gagn, sem unnt er. Þá sagði hv. 3. landsk., að samband væri á milli mótmælanna frá Akureyri og sinna sérskoðana. Þetta er vitanlega hin mesta fjarstæða. Akureyringar segja einungis, að Akureyrarskólinn hafi verið alþýðuskóli fyrir Norður- og Austurland, og að þeir mótmæli því, að hann sé gerður að ungmennaskóla, sem kostaður væri að mestu af Akureyri. Nú þótti mér ekki hlýða að taka af þeim þessi réttindi, að hafa landskennslu, og lítur nú út fyrir, að fyrst um sinn verði í húsi Menntaskólans á Akureyri einnig héraðsskóli Eyfirðinga. Fyrir mér vakir alls ekki, að það verði með þessu fyrirkomulagi auðveldara að hlaupa úr þessum skóla upp í Menntaskólann heldur en t. d. úr Gagnfræðaskólanum hér. Þetta er því alls engin hækkun, eins og hv. 3. landsk. vill gefa í skyn. Eins og ekki er hægt að taka Eiðaskólann af Austfirðingum, eins er ekki hægt að taka frá Akureyringum þennan skóla. Og ég geri ráð fyrir, að Menntaskólinn þurfi bráðlega alla bygginguna, svo að fyrst um sinn verður aðeins um húsnæðissamband að ræða. Fyrir Akureyringum vakir, að skóli þeirra sé við vöxt, og þegar Menntaskólinn þar vex, þá fellur niður sú bráðabirgðaalþýðufræðsla, sem nú hefst í húsi skólans, og byggður verður myndarlegur alþýðuskóli á Möðruvöllum eða inni í Eyjafirði. Af þessu er það ljóst, að fyrir Akureyringum vakir allt annað en það, sem hv. 3. landsk. heldur. Þeir vilja einungis fá jafnrétti við aðra kaupstaði innan þess ramma, sem frv. ákveður, sbr. ræðu hv.þm. kjördæmisins. Ég vil svo að lokum endurtaka þakklæti mitt til hv.n. fyrir undirtektir hennar. Ég vil vona það, að þetta skipulag, sem hér er stungið upp á, verði traustur grundvöllur undir skólamál okkar í framtíðinni. Verður væntanlega byggt ofan á það síðar, ekki á þann hátt, sem hv. 3. landsk. vill vera láta, að láta kaupmannafræðsluna sitja í fyrirrúmi, heldur almenna verklega fræðslu og húsmæðrafræðslu, sem sízt er minna um vert. Að lokinni hinni almennu bóklegu fræðslu, þá er eðlilegast að fá sérfræðslu í þeim verklegu greinum, sem æskumaðurinn ætlar að leggja fyrir sig. Hv. 3. landsk. virðist ekki hafa nægilegan skilning á þessu mikilsverða atriði, því að hann sér enga aðra lausn á þessum málum en að hrúga öllum þessum kennslugreinum saman í einn stóran skóla, svokallaðan samskóla. Þó er það ekki hv.þm. sjálfur, heldur einhver kunningi hans, sem á hugmyndina að þessari grautargerð í skólamálum. Þessir menn skilja ekki þá raunverulegu þörf, sem hér er fyrir hendi í þessum efnum. T. d. er húsmæðrafræðslan eitt af því nauðsynlegasta, og sem koma verður í betra horf á næstu árum. Húsmæðrastétt landsins er miklu fjölmennari en t. d. múrsmiðir og trésmiðir, eða þá kaupmenn, sem hv.þm. virðist aðallega bera fyrir brjósti. Næst á eftir húsmæðrafræðslu kemur svo fræðsla fyrir þá karlmenn, sem ekki eru iðnaðarmenn, því að iðnaðarmenn eru margfalt færri en t. d. almennir verkamenn, sjómenn o. fl.

Jón Jónsson Ég verð að láta í ljós ánægju mína og þakklæti til hæstv. stj. yfir því, hversu vel og röggsamlega hún hefir unnið að því að koma skipulagi á alþýðufræðsluna í landinu. Á ég þar bæði við lögin um héraðsskólana í fyrra og svo þessi frv., sem þetta þing hefir til meðferðar um gagnfræðaskólana og menntaskólana. Ég hefi fulla trú á því, að hér sé stefnt í rétta átt, og ég vil fyrir mitt leyti stuðla að sem skynsamlegastri úrlausn þessa máls, og það hygg ég verði helzt á þeim grundvelli, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Mér dylst það ekki, að eitthvað verður að gera til þess að mennta fólkið og ala upp dugmikla og dáðríka kynslóð í landinu. En um leið og lögð eru drög til framkvæmda í þessum efnum, er það nauðsynlegt að gera sér nokkra grein fyrir kostnaðarhlið þessa máls. Þó má ekki skilja orð mín þannig, að þótt sú tala, sem segði til um árlegan rekstrarkostnað, yrði nokkuð há, þá yrði að sama skapi að draga úr framkvæmdum í þessum efnum. Það má alls ekki hika, þótt nokkur kostnaður sé þessu samfara, en hitt er mér ljóst, að okkar fjármálaaðstaða er þannig, að leggja verður líka áherzlu á þá hlið málanna, sem að útgjöldum lýtur. Mér væri því mjög kært, ef hæstv.dómsmrh. vildi gefa upplýsingar um það, hvað þyrfti árlega að veita til ungmennaskólanna, ef þetta frv. yrði að lögum. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að brtt.hv.n. Fjórða brtt. á þskj. 294 er við 11. gr. og er um það, hverjir skipi fasta kennara við þessa skóla. Ég er því hlynntur, að héruðin fái að ráða miklu um þessa hluti. Í héraðsskólalögunum er ákveðið, að skólanefndirnar ráði kennara, en brtt.n. ganga út á það, að kennslumálaráðuneytið geri það, þó að skólanefndirnar geti hinsvegar sagt þeim upp, þegar þeim þykir ástæða til. Þetta tel ég illa farið; teldi miklu réttara, að héruðin réðu sjálf kennarana. Þá eru það brtt.hv. 3. landsk. Tvær fyrstu brtt. eru aðallega leiðréttingar og sennilega til bóta, eða a. m. k. meinlausar, en um 3. brtt., sem er aðalbrtt., er það að segja, að hún sýnir að vissu leyti samúð með þeirri hugsun, að fyrirkomulagi bygginganna. skuli hagað í samráði við bæjarstj., sem í þessu tilfelli er bæjarstj. í Reykjavík. En mér finnst hér vera farið töluvert lengra en farið er fram á í frv. eins og það er nú. Í 18. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að a. m. k. verði séð fyrir lóð fyrir gagnfræðaskólann og skyldar stofnanir. Ég geri því ráð fyrir, að hugmynd stj. sé að byggja skólann á stórri lóð með hliðsjón af því, að hægt sé að byggja meira við hann seinna. Ég held því, að þótt frv. verði eins og það er nú, þá muni hægt að ná þeirra hugsun, sem vakir fyrir hv. 3. landsk. En ef till. hans verða samþ., getur það orðið til þess að koma í veg fyrir, að bætt verði úr húsnæðisskorti skólans, eins og hæstv.dómsmrh. benti réttilega á, og tel ég það illa farið. Auk þess er verið að smeygja því hér inn, að ríkið styrki húsbyggingu þessara skóla, sem nefndir eru, án þess að vita, hvernig það verður gert. Það er alveg óreynt. Mér finnst betra að taka það fram, hvort ríkið eigi yfirleitt að styrkja þá, og ef svo er, þá hve mikið. Ég get ef til vili fallizt á það, að ríkið styrki eitthvað húsbyggingu Iðnskólans. Aftur á móti finnst mér óþarft, að ríkið fari að styrkja til að koma upp verzlunarskóla. Mér virðist sæmilega séð fyrir verzlunarmenntun óbreyttra verzlunarmanna og smásala með því fyrirkomulagi, sem nú er. Aftur munu þeir, sem annast eiga viðskiptin við útlönd, þurfa að stunda nám og verzlunarstörf ytra, ef vel á að vera. Síðan býst ég þó ef til vill við, að sett verði upp viðskiptadeild við háskólann. Að þessu athuguðu býst ég við, að þó að ég sé hlynntur sumum af hugsunum þeim, sem hafa vakað fyrir hv. 3. landsk., geti ég ekki annað en greitt atkv. á móti þessari till. Þá er enn eitt atriði, sem hv. 3. landsk. vék að í sambandi við þetta mál, sem ég get að nokkru leyti tekið undir með honum, og ef til vill jafnvel gengið nokkru lengra. Í 20. gr. frv. er ríkisstj. heimilað að taka lán til stofnfjárgreiðslu að sínum hluta, bæði til gagnfræðaskóla og héraðsskóla. Mér finnst það hálfleiðinlegt að taka fram lántökuheimild í allskonar lögum. Þetta er því fremur, þar sem 15. gr. laga um héraðsskóla gerir ráð fyrir því, að veitt verði til héraðsskóla eftir því, sem er í fjárl. Hér er því ákvæði, sem er á móti þessu, án þess þó, að gert sé ráð fyrir, að gr. falli niður, og mun, ég því greiða atkv. á móti þessari gr. Þó að það sé gagnlegt að koma upp gagnfræðaskólum og héraðsskólum, vil ég ekki verja meiru til þess en löggjafinn sér sér fært að veita til þess í fjárl. Hæstv. dómsmrh. hafði þessa till. frá fræðslumálastjóra, en hún er hvorki betri né verri fyrir það. 

Frsm. meiri hl. (Erlingur Friðjónsson) Hv. 3. landsk. byrjaði mál sitt á því að vitna í skeyti frá bæjarstj. Akureyrar, þar sem skorað er á Alþingi að gera ekki breyt. á gagnfræðaskólanum á Akureyri.  Ég vildi óska, að hv. 3. landsk. byði eftir því, að ég læsi upp fyrir hann úr íhaldsblaðinu Íslendingi á Akureyri um þetta mál, og myndi hann þá geta fengið upplýsingar um, hvers bæjarstjórn Akureyrar óskar. Hugmynd bæjarstj. Akureyrar er sú, að því er mér virðist, að gagnfræðaskólinn á Akureyri fái að haldast óbreyttur, en aftur komi annar gagnfræðaskóli með sama sniði og gert er ráð fyrir í þessu frv., sem hér um ræðir. Ég vildi því, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa hér upp úr íhaldsblaðinu Íslendingi frá 7. marz, þar sem segir frá áliti bæjarstj. á þessu efni. Greinin hljóðar þannig: „Utan dagskrár fékk Sig. Ein. Hlíðar, fyrir hönd unglingaskólanefndarinnar, leyfi til að bera fram svolátandi ályktun: „Bæjarstjórn Akureyrar mótmælir því eindregið, að Gagnfræðaskólanum á Akureyri sé breytt í ungmennaskóla, eins og gert er ráð fyrir í 19. gr. frumvarps þess, sem liggur nú fyrir Alþingi. Hinsvegar skorar bæjarstjórnin á Alþingi að koma upp sérstökum unglingaskóla á Akureyri með svipuðu sniði og gert er ráð fyrir í nefndu frumvarpi, en láta Gagnfræðaskólann halda sér óskertan sem ríkisskóla fyrir alla landsfjórðunga og að hann veiti að minnsta kosti ekki minni kunnáttu en nú“. - Samþ. með 9 atkv.“. Þetta sannar það, að bæjarstj. Akureyrar vill, að engin breyt. verði á gagnfræðaskólanum þar, og í sömu samþykkt er falin áskorun til þingsins um að stofna unglingaskóla, sem þar er svo nefndur, með líku sniði og gert er ráð fyrir með þessu frv. hér. Þetta sýnir, að það er ósk bæjarstj., að sérskóli komi fyrir bæinn. Það er ekki undarlegt, þó að bæjarstj. óski eftir þessu, því að það hefir komið í ljós, að á síðari árum hefir aukizt löngun unga fólksins til að fara í Laugaskóla og aðra skóla, og þá um leið minnkað að mun aðsókn til okkar. Árið 1923 voru 39% nemenda í gagnfræðaskólanum héðan af Akureyri, en nú, 1929, eru það aðeins 24%, en nemandafjöldinn í skólanum mjög líkur bæði þessi ár. Það lítur því út fyrir, að unga fólkið á Akureyri sækist ekki eftir því að fara í Gagnfræðaskólann þar, eins og hann er nú, enda er það almenn skoðun, að Gagnfræðaskólinn sé ekki jafnhentugur fyrir nemendur, sem komnir eru upp úr barnaskóla, eins og þyrfti að vera. Þetta álit bæjarstj. á Akureyri um sérstakan unglingaskóla, sem svo er nefndur, fyrir Akureyri, er algerlega í samræmi við till., sem samþ. er á fjölmennum þingmálafundi bæði í fyrra og eins í ár, sem haldinn var á Akureyri áður en ég fór til þings. Á báðum þessum þingmálafundum var samþ.till. um fjárframlag til unglingaskóla á Akureyri. Það má því fyllilega ræða þetta mál á þeim grundvelli, að Akureyringar óski eftir gagnfræðaskóla eins og þeim, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. að verði í öðrum kaupstöðum landsins, þótt þessi hv. deild vilji halda gagnfræðaskólanum á Akureyri óbreyttum eins og hann hefir verið. Þá vil ég geta þess út af ummælum hv. 3. landsk., að minni hl. n. hafi ekki getað orðið honum sammála um þær brtt., sem hann flytur við 18. gr., vegna andstöðu frá hæstv.dómsmrh. Hvað mig snertir hafði ég ekkert spurt hæstv.dómsmrh. um það, hver hans skoðun væri á þessu máli, en ég sagði það í framsöguræðu um daginn, að ég liti svo á, að það væri ekki rétt að taka upp sömu löggjöf um Iðnskólann og Verzlunarskólann, og þótt það fari saman við skoðun hæstv.dómsmrh., þá átti hann engan þátt í, að ég tók þessa afstöðu til málsins í n. Og vegna ummæla sama hv.þm., að ríkið væri nú búið að byggja yfir flesta skóla landsins, vil ég minna á það, að Iðnaðarmannafélag Akureyrar hefir nú nýskeð byggt myndarlegt hús við höfnina og sæmilega stórt, og er þar tekið tillit til þess umhverfis, sem það er byggt í, án nokkurs styrks frá hinu opinbera, og almennt er litið svo á, að ekki sé ástæða til að styrkja iðnfélög til að byggja skóla sína, þó að þeir fái styrk úr ríkissjóði til kennslu. Og því síður er ástæða til þess að styrkja húsbyggingu skóla, sem kaupmenn halda uppi. Þá skal ég aðeins minnast á ummæli hv. 6. landsk. út af áætlun hans um það, hvað kosta mundi að koma upp þessum gagnfræðaskólum og hver styrkur til þeirra mundi verða næstu ár. Það er ómögulegt að gera áætlun um þessa hluti, en gera má ráð fyrir, að rekstrarkostnaður mundi verða um 100 kr. á hvern nemanda árlega. En eftir lögunum um héraðsskóla frá því í fyrra er gert ráð fyrir, að styrkur frá ríkinu geti orðið mestur 300 kr. og minnst 200 kr. á hvern nemanda. Þegar á það er litið, að kaupstaðirnir verða að bæta dálítið um gagnfræðafræðsluna frá því, sem hún nú er, verður að auka opinberan styrk til gagnfræðaskólanna. Það getur þó ekki verið hér um mjög ægilegt framlag að ræða fyrir ríkissjóð fyrst um sinn, en vitanlega vex það eftir því, sem fólki fjölgar, sem sækir þessa skóla. Og samanborið við það, sem þinginu í fyrra þótti sæmilegt að styrkja unglingaskóla í sveitum, get ég ekki séð ástæðu til að gera sérstaka áætlun fyrir gagnfræðaskóla í kaupstöðum. Sami hv.þm. minntist á brtt. meiri hl. um ráðningu kennara við gagnfræðaskóla. Hér er vitanlega um 2 leiðir að gera um ráðning fastra kennara. Önnur er sú, að kennslumálaráðuneytið ráði þá, svo sem gert er ráð fyrir í þessum brtt. og þá án þess að leita nokkurs álits skólanefnda og skólastjóra, eða þá að gera það án þess að kennslumálaráðuneytið komi þar nokkuð til. Nú er það þannig, að fastakennarar við barnaskóla eru ráðnir eftir till. skólanefnda, en hér er einnig gert ráð fyrir, að farið verði eftir till. skólastjóra. N. sá ekki aðrar leiðir hentugri en láta kennslumálaráðuneytið ráða mestu um það, en vitanlega gekk n. út frá því, að tekið væri tillit til till. skólanefnda og skólastjóra. Ég hefi náttúrlega ekki neina sérstaka ástæðu til að svara hv. 6. landsk. út af hugleysi hans út af lánsheimildinni í 20. gr. frv. Ég hefi ekki ástæðu til að fetta fingur út í það. Þessi gr. frv. fer fram á, að ríkisstj. sé heimilað að taka lán til að byggja þessa skóla, ungmennaskóla og gagnfræðaskóla, eftir því sem henni þykir hyggilegt að leggja í þann kostnað, því þó að ráðizt verði í að verja meiru til þess en tekið er upp í fjárlög, þá er ég ekki hræddur við að byggja veglega stofnun, sem standi tugi eða hundruð ára. Og mér finnst það vera vel verjandi að taka lán til þess að hrinda þessu í framkvæmd, ef það næði þá fyrr fram að ganga en með hinu fyrirkomulaginu.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) * Hæstv. dómsmrh. sló töluvert meira úr og í í ræðu sinni en ég hafði í raun og veru búizt við, eftir að hann hafði neitað tilmælum samflokksmanna sinna í n. og formanns n. um að ganga inn á grundvallarhugsunina í minni till., sem ég flutti í n., nefnilega sem heimild fyrir stjórnina. Hann hefir nú orðið að beygja sig það langt fyrir rökum í þessu máli hvað skólabygginguna snertir, að hann hefir lofað að taka til yfirvegunar til næsta árs nýja löggjöf, sem geri það mögulegt, að Iðnskólinn samrýmist gagnfræðaskólanum, og svo lítur út, að hann ætli að leggja eitthvað nýtt til frá sjálfum sér, svo að geti verið að ræða um einhverja verklega kennslu. En hæstv. ráðh. lét sér það um munn fara, að allt, sem minnti á samskóla, væri vanhugsað og grautarlegt. Ég get sagt það sama um allt tal hæstv. ráðh. um verklegu kennsluna, sem hann er að gefa vonir um að ári. Hæstv. ráðh. hefir talað mikið um þessa verklegu kennslu, en það var allt vanhugsað og grautarlegt enn sem komið er. Eftir 1–2 ár verður ef til vill öðru máli að gegna. Hæstv. ráðh. dettur ekki í hug, hversu margvíslegar alþýðuskólaþarfirnar eru í Reykjavík, enda var tæplega von, að honum dytti það í hug, þar sem vanþekking hans er svo gífurleg, að hann setur í grg. frv. önnur eins ummæli og þau, að í Reykjavík hafi aldrei verið alþýðuskóli. Í einum kafla ræðu sinnar fór svo hæstv. ráðh. að reyna að verja mannorð sitt sem kennslumálaráðh. gegn því, hve freklega röng þessi ummæli eru. Hæstv. ráðh. kannast þá auðvitað við, að allir þessir skólar eru í Reykjavík, en bendir á, að það sé ekki Reykjavíkurbær einn, sem kosti þá, og ekki Reykvíkingar einir, sem sæki þá. Um þetta hefi ég ekkert sagt. Hæstv. ráðh. sagði, að engir alþýðuskólar væru í Reykjavík. og það hefi ég hrakið. Og hæstv. ráðh. skjátlaðist sorglega, þegar hann fór að reyna að fóðra þetta með því að gera grein fyrir skoðun sinni á því, hvað séu alþýðuskólar og hvað ekki. Að því leyti, sem rétt hugsun var í útskýringum hæstv. ráðh., var það sú hugsun frá fyrri öldum, að ekkert sé alþýðuskólar, þar sem kennt sé eitthvað það, sem geti komið þeim að sérstöku gagni við sérstaka atvinnu í lífinu. En þarna er hæstv. ráðh. svo sorglega á eftir tímanum. Hann virðist ekki skilja það enn í dag, að eins og tekið er fram í nál. mínu, skiptast atvinnuhagir og störf manna svo fjölmenninu, að hver maður verður að stunda einhverja sérstaka atvinnugrein, og löggjöfin tekur svo upp í sig mynd af þessari eðlilegu þörf. En allt öðru máli gegnir um sveitirnar. Þar stunda flestir menn sömu vinnuna. Þetta ætti hæstv. kennslumálaráðh. að vita og sjá í hendi sér, að það þýðir ekkert að kenna óbreyttum verkamönnum t. d. trésmíði eða úrsmíði, því að þeir mega ekki stunda þá atvinnu. Alveg sama er um ýmsa aðra að segja, t. d. verzlunarmenn. Hinsvegar er alveg óhugsandi að ganga út frá því, að alþýðumenntun geti orðið svo, að fyrst komi barnaskólanám til l4 ára aldurs, síðan gagnfræðaskólanám í 2 ár, og þá fyrst það nám, sem byggist á þeirri atvinnu, sem nemandinn ætlar að stunda, t. d. iðnskólanám. Þegar börnin hafa lokið barnaskólanámi, verða þau að fara að nema eitthvað, sem getur komið þeim að sérstöku gagni í lífinu. Í sveit aftur á móti, þar sem leggja verður mikla áherzlu á fjölhæfi hvers einstaklings, má halda áfram almennri menntun eftir fermingaraldur, en í kauptöðunum verður að koma atvinnunám. Þörfin hefir framkallað það hér, að þeir, sem ætla að gerast iðnaðarmenn, byrja á námi sínu tiltölulega fljótt eftir 14 ára aldur, a. m. k. þegar námið útheimtir ekki mikinn líkamsþroska. Þeir, sem ætla að verða verzlunarmenn, byrja sem sendisveinar eða því um líkt þegar eftir fermingu. Að byrja á lægsta stigi lífsstarfsins þegar á þessu reki, er áreiðanlega betri undirbúningur en framhaldsfræðsla beint aftan við barnaskólafræðsluna. En það er lífsspursmál fyrir menningin okkar, að unga fólkið, sem fer að vinna strax um fermingu, fari ekki á mis við framhaldsskólamenntun. Og nú hefir hæstv. ráðh. viðurkennt nauðsyn þess, að ríkisvaldið beini athugun sinni meira en áður hefir verið gert að iðnaðarnámi. Iðnaðarstéttin er fjölmennasta stéttin í bænum, og þar næst kemur verzlunarstéttin, svo að maður skyldi ætla, að hennar menntamálum þyrfti líka að sinna. En það finnst hæstv. ráðh. ekki koma til mála. Hann lætur sér nægja, að hér er skólakríli, samvinnuskólinn, sem styrktur sé af Sambandinu, sem sé einkafyrirtæki, og ef sá skóli nægi ekki verzlunarstéttinni, séu kaupmenn ekki of góðir til að halda uppi öðrum skóla, segir hæstv. ráðh. Kaupmennirnir hafi nóg fé. Hæstv. ráðh. sýnir sorglegan misskilning á því, hvað það þýði að eiga menntaða verzlunarstétt. Það er ekkert sérstakt hagsmunamál kaupmanna bæjarins, sem hafa því miður orðið að fara á mis við nauðsynlega sérmenntun, að koma upp menntaðri verzlunarstétt. Það er og á að vera hagsmunamál allra landsmanna. Ég skal leitast við að sanna þetta, af því að skilningsleysi hæstv. ráðh. á þýðing verzlunarstéttarinnar í landinu hefir bitið um of á ýmsa flokksmenn hans og sljóvgað sjón þeirra. Ég mætti Kristjáni Bergssyni, forseta Fiskifélagsins, á götu nýlega. Ég spurði hann, hvernig gengi með aflabrögðin, og við fórum að tala saman. Hann fór að tala um árferðið og sagði, að það færi ekki eftir því, hve mikið aflaðist, heldur hinu, hversu gott verð fengist fyrir aflann. Ég hugsa, að þeim þyki þetta ótrúlegt, sem ekki hafa athugað málið vel, en þeir geta flett upp í Hagtíðindum svo langt aftur í tímann, sem vísitölur eru haldnar, og séð, að verðlagssveiflurnar eru svo miklu meiri en sveiflurnar í framleiðslumagni, að þær verða yfirgnæfandi fyrir afkomuna. En þó að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að manna okkur sem bezt til þess að auka framleiðsluna, er það alveg ófullnægjandi, ef verzlunarstéttin bregzt sínu hlutverki, því, að koma framleiðsluvörunum í sem bezt verð. Ég segi það því hiklaust, að þegar farið er að tala um verklegt nám, sem þýðir sérnám við hverja atvinnugrein fyrir sig, má ekki ganga framhjá verzlunarnáminu, enda er það alstaðar viðurkennt í síðuðum löndum. Þegar hæstv. ráðh. átti tal við mig út af því, sem ég hafði borið fram í n., gaf hann vonir um, að það, sem ég hefi lagt til um iðnaðarnám, mundi verða hægt að framkvæma þegar á næsta ári, en ég sagði, að það væri ekki nóg, nema verzlunarstéttinni yrði sýnd samskonar úrlausn. Þá skildu okkar leiðir. Ég geri ráð fyrir, að verzlunarstéttin, í víðasta skilningi, nefnilega þeir, sem annast verzlun og samgöngur, sé fjölmennari en nokkur ein sýsla á landinu. Það nær engri átt, að gengið sé framhjá henni, ef á að koma skipulagi á alþýðufræðsluna í landinu. Það eru bara tóm orð, að fræðsla iðnaðarmanna og fræðsla verziunarmanna sé ekki alþýðufræðsla. Ég hefi þá endurtekið höfuðrökin fyrir því, að það má ekki ímynda sér, að verið sé að ráða bót á alþýðufræðslunni í Reykjavík, ef ekki er tekin með fræðsla iðnaðarmanna og verzlunarmanna. Þeir verða nógir, hinir, sem læra eitthvað í gagnfræðaskólum og geta svo komizt í stöður, t. d. í skrifstofum, þar sem þykir þægilegt að vera, en lítið er borgað fyrir.