Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og þingheimi er kunnugt, þá hefir tekizt samstarf á milli Alþýðuflokksins, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, eins og nánar kemur fram í símskeytum til konungs, er ég nú skal lesa: „Allra þegnsamlegust tillaga um veitingu ráðherra lausn frá embætti og um skipun ráðherra. Umræður þær, sem um nokkurt skeið hafa farið fram milli þriggja aðalþingflokkanna um þjóðstjórnarmyndun, hafa nú borið þann árangur, að samkomulag er nú fengið á milli þeirra um samvinnu í ríkisstjórn og um víðtækt samstarf í löggjafarmálum. Er samkomulag um það, að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn eigi hvor um sig tvo ráðherra í ráðuneytinu og Alþýðuflokkurinn einn ráðherra. Í sambandi við þetta samkomulag hefir atvinnu- og samgöngumálaráðherra Skúli Guðmundsson ákveðið að beiðast lausnar frá ráðherraembætti, og er það því allra þegnsamlegust tillaga mín, að yðar hátign mætti allra mildilegast þóknast að veita ráðherranum lausn frá embætti. Samkvæmt ábendingum Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins leyfi ég mér hér með jafnframt að skýra frá, að æskilegt er, að skipaðir verði í ráðherraembætti þeir Jakob Möller alþingismaður, Ólafur Thors alþingismaður, og Stefán Jóh. Stefánsson hæstaréttarmálaflutningsmaður, forseti Alþýðusambands Íslands. Samkvæmt þessu leyfi ég mér lotningarfyllst að leggja það til, að yðar hátign mætti allra mildilegast þóknast að skipa Jakob Möller alþingismann, Ólaf Thors alþingismann, og Stefán Jóh. Stefánsson hæstaréttarmálaflutningsmann, forseta Alþýðusambands Íslands, til þess að vera ráðherra í ráðuneyti Íslands, en um embættiseið ráðherranna leyfi ég mér að gera sérstaka tillögu til yðar hátignar. Skipunarbréf hinna nýju ráðherra til allrahæstar undirskriftar leyfi ég mér að senda í pósti. Forsætisráðherra, 11. apríl 1939. Allraþegnsamlegast Hermann Jónasson“. Jafnframt hefi ég sent annað símskeyti: „Konungurinn, Kaupmannahöfn. Allra þegnsamlegust tillaga um skiptingu starfa ráðherranna, sem nú skipa ráðuneyti Íslands, og um breytingar um stundarsakir á allrahæstum úrskurði 29. des. 1924 um skipun og skipting starfa ráðherra o. fl. Í því trausti, að yðar hátign megi allra mildilegast þóknast að fallast á aðra tillögu mína um veiting ráðherra lausn frá embætti og um skipun ráðherra, leyfi ég mér allra þegnsamlegast að bera fram eftirfarandi tillögu um skipting starfa ráðherranna. Af málum þeim, sem samkvæmt konungsúrskurði 29. des. 1924 heyra undir forsætisráðherra, skulu utanríkismál falin ráðherra Stefáni Jóhanni Stefánssyni og ennfremur sveitarstjórnarmál, þar undir fátækramál og atvinnubótafé, tryggingarmál og heilbrigðismál. Af málum, sem heyra undir dóms- og kirkjumálaráðherra, skulu mér falin öll önnur mál en heilbrigðismál, og ennfremur landbúnaðarmál. Málunum, sem heyra undir atvinnu- og samgöngumálaráðherra skuli ráðherra Ólafi Thors falin öll önnur mál en landbúnaðarmál, iðnaðarmál, verzlunarmál, sveitarstjórnarmál, þar undir fátækramál og atvinnubótafé og tryggingarmál. Af málum þeim, sem heyra undir fjármálaráðherra, skuli ráðherra Jakob Möller falin öll önnur mál en bankamál og gjaldeyrismál, og ennfremur iðnaðarmál. Ráðherra Eysteinn Jónsson fari með bankamál, gjaldeyrismál og verzlunarmál. Samkvæmt þessu leyfi ég mér í dýpstu lotningu að leggja það til, að yðar hátign megi allramildilegast þóknast að ákveða, að skipting starfa ráðherranna verði nú þannig: Af málum þeim, sem samkvæmt konungsúrskurði 29. des. 1924 heyra undir forsætisráðherra, fari ráðherra Stefán Jóhann Stefánsson með utanríkismál, ennfremur sveitarstjórnarmál, þar undir fátækramál og atvinnubótafé, tryggingarmál, og heilbrigðismál. Af málum þeim, sem heyra undir dóms- og kirkjumálaráðherra, fari ég með öll önnur mál en heilbrigðismál, og ennfremur landbúnaðarmál. Af málum þeim, sem heyra undir atvinnu- og samgöngumálaráðherra, fari ráðherra Ólafur Thors með öll önnur mál en landbúnaðarmál, iðnaðarmál, verzlunarmál, sveitarstjórnarmál, þar undir fátækramál og atvinnubótafé, og tryggingarmál. Af málum þeim, sem heyra undir fjármálaráðherra, fari ráðherra Jakob Möller með öll önnur mál en bankamál og gjaldeyrismál, og ennfremur iðnaðarmál. Ráðherra Eysteinn Jónsson fari með bankamál, gjaldeyrismál og verzlunarmál. Forsætisráðherra, 17. apríl 1939. Allra þegnsamlegast Hermann Jónasson.“ Við þessum símskeytum hefi ég móttekið svo hljóðandi svarskeyti; „Forsætisráðherrann, Reykjavík. Hans hátign konungur féllst í dag, 17. apríl, á tvær tillögur um veitingu ráðherra lausn frá embætti og um skipun ráðherra og skiptingu starfa ráðherranna, sem nú skipa ráðuneyti Íslands, og um breytingu um stundarsakir á allra hæstum úrskurði 29. des. 1924 um skipun og skipting starfa ráðherra o. fl. Konungsritari.“ Um leið og atvinnumálaráðherra Skúli Guðmundsson lætur af störfum og annar maður tekur sæti hans í ríkisstjórninni, vil ég fyrir hönd sjálfs mín og fjármálaráðherra þakka honum, ekki aðeins fyrir gott starf heldur og fyrir framúrskarandi samvinnu og samstarf. Mér er alveg óhætt að fullyrða það, að mikil ánægja hefir verið með starf hans sem atvinnumálaráðherra, ekki aðeins meðal okkar flokksmanna hans, heldur og meðal andstæðinganna. Hann hefir áreiðanlega verðskuldað þá ánægju fyrir störf sín. Í tíð Skúla Guðmundssonar sem atvinnumálaráðherra hefir verið leyst eitt af stærstu hagsmunamálum sjávarútvegsins, og sjálfur hefir hann unnið stærsta verkið í undirbúningi þess máls, bæði sem formaður nefndar þeirrar, er skipuð var til að athuga afkomu sjávarútvegsins, og sem ráðherra. Ég þakka Skúla Guðmundssyni störfin. Eins og kunnugt er, hafa síðan í þingbyrjun farið fram viðræður milli Alþýðuflokksins, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins um að taka upp samstarf um lausn þeirra viðfangsefna, sem nú eru mest aðkallandi með þjóðinni. Árangur þeirra viðræðna hefir orðið sá, að mynduð hefir verið ríkisstjórn, sem skipuð er fulltrúum þessara þriggja flokka og hefir stuðning þeirra, svo sem ég hefi tilkynnt hér á háttvirtu Alþingi. Ríkisstjórnin telur, að meginviðfangsefni hennar verði fyrst og fremst : 1) Að efla framleiðslustarfsemina í landinu, 2) Að búa þjóðina undir að geta lifað sem mest af gæðum landsins, og gera aðrar ráðstafanir þjóðinni til sjálfsbjargar, ef til ófriðar kemur, 3) Að sameina lýðræðisöflin í landinu til verndar og eflingar lýðræðinu, 4) Að sameina þjóðina um þann undirbúning, sem gera þarf í sambandi við framtíðaákvarðanir í sjálfstæðismálinu. Samkvæmt þessari meginstefnu mun ríkisstjórnin starfa, og marka aðgerðir sínar samkvæmt henni, en með tilliti til þeirra úrlausnarefna, sem næst liggja fyrir, tekur ríkisstjórnin þetta fram: Skráningu íslenzku krónunnar hefir nú nýlega verið breytt og með því gert mikið átak til hagsbóta fyrir framleiðendur. Ríkisstjórninni er ljóst, að þrátt fyrir þá breytingu, sem gerð hefir verið á skráningu krónunnar, er ekki fært að afnema innflutningshöftin. en hún er einhuga um það, að stefna að því, að innflutningshöftunum verði af létt jafnóðum og fjárhagur þjóðarinnar og viðskiptaástandið leyfir. Ennfremur telur ríkisstjórnin rétt að veita nú þegar frjálsan innflutning á nokkrum nauðsynjavörum, og verður gefin út um það opinber auglýsing jafnóðum og þær ráðstafanir koma til framkvæmda. Ríkisstjórnin telur mikla nauðsyn á því í sambandi við gengisbreytinguna, að gera ráðstafanir til þess að vinna gegn aukinni dýrtíð, m. a. með því að framkvæma verðlagseftirlit og þau ákvæði, sem leidd hafa verið í lög um húsaleigu. Ennfremur mun ríkisstjórnin vinna eftir megni að sparnaði og lækkun útgjalda, bæði hjá ríkinu og bæjarfélögum. Í því sambandi tekur ríkisstjórnin þó fram, að hún telur, að ekki beri að draga úr verklegum framkvæmdum hins opinbera eða framlögum til atvinnubóta eins og atvinnuástandið er nú í landinn. En hún mun stefna að því til hins ýtrasta, að framleiðslustarfsemi landsmanna færist svo í aukana, að hún geti fullnægt atvinnuþörfinni. Meðan þess gerist þörf að leggja fram fé til atvinnubóta, mun ríkisstjórnin nota atvinnubótaféð til þess að draga úr atvinnuleysinu og einnig, eftir því sem við verður komið, verja því til þess að auka hinar eldri atvinnugreinar og koma á fót nýrri, arðgæfri framleiðslustarfsemi, þannig. að atvinnubótaféð hjálpi til að útrýma þörfinni fyrir áframhaldandi framlög. Ríkisstjórnin mun og stuðla að því eftir fremsta megni, að þau fiskiskip og bátar, sem til eru í landinu og nothæf eru, verði rekin til útgerðar og framleiðslan einnig aukin á þann hátt. Ennfremur vill ríkisstjórnin vinna að aukningu og endurnýjun fiskiflotans með því að veita til þess fé á svipaðan hátt og verið hefir undanfarin tvö ár, eftir því sem fjárhagur leyfir. Þótt hér séu talin nokkur atriði viðvíkjandi útgerðinni, vegna þess, hve mjög þau mál hafa verið rædd síðustu mánuðina, og þörf aðgerða aðkallandi, er það að sjálfsögðu meginstefnuatriði stjórnarinnar. svo sem að framan segir, að styðja og efla framleiðslustarfsemina yfirleitt, ekki sízt landbúnaðinn, nauðsynlegan iðnað og ennfremur rannsókn og meiri nýtni á auðlindum landsins, sem þegar er hafinn nokkur undirbúningur að. Stjórnin mun m. a. leggja sérstaka áherzlu á stóraukna framleiðslu ýmissa landbúnaðarvara til notkunar innanlands, svo sem garðávaxta allskonar grænmetis o. fl. Og ennfremur verður áherzla á það lögð, að auka verulega notkun landbúnaðarafurða innanlands. Að sjálfsögðu er þessi yfirlýsing enganveginn tæmandi starfsskrá, heldur, eins og fyrr segir, megindrættir og nokkur höfuðmál, er næst liggja fyrir. - Ríkisstjórnin hefir þegar rætt um ýmsar framkvæmdir, er síðar verða ræddar opinberlega. Ráðherrar Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins munn í stuttum ræðum gefa yfirlýsingar um viðhorf sinna flokka, m. a. um samstarf í ríkisstjórninni. Framsóknarflokkurinn leggur fyrir sitt leyti áherzlu á, að um framkvæmd fjárlaga sé náið samstarf í ráðuneytinu og ennfremur framkvæmd í samgöngu- og sjávarútvegsmálum. En þó ber að minni hyggju að leggja megináherzlu á það, að samstarfið í ríkisstjórninni sé yfirleitt sem bezt og gagnkvæmast. Flokkar þeir, sem meginhluti allrar þjóðarinnar stendur að, og sem áður hafa deilt hart í þremur andstæðum fylkingum. hafa nú tekið upp samstarf. Það hefir tekið langan tíma, m. a. mikið af störfum þingsins, að eyða tortryggni og laða saman hin mismunandi sjónarmið flokkanna. Allur þorri landsmanna mun skilja, hve stórt verk hefir hér verið unnið, og þeir munu ekki sjá eftir þeim fjármunum og tíma, sem til þess hefir verið varið, - ef þetta samstarf getur tekizt. Það sem tvímælalaust hefir átt sterkastan þátt í því að þoka mönnum saman til samstarfs, er hið erfiða ástand íslenzks atvinnulífs, fyrst og fremst framleiðslunnar, og þá einkum við sjávarsíðuna, - og þar af leiðandi fjárhagserfiðleikar þjóðarinnar allrar. - Við vitum það allir, að framleiðslan er undirstaða þess, að við Íslendingar getum lifað og starfað sem sjálfstæð menningarþjóð. Við finnum það einnig, hvar í flokki sem við stöndum, að vegna þeirra erfiðleika, sem nú steðja að íslenzkri framleiðslu, og um leið þjóðinni sem heild, vegna fjárpestar og langvarandi aflabrests, verðlækkunar og markaðshruns, er þess brýn þörf, að þjóðin standi saman sem heild - og keppi sem heild að sameiginlegu marki. Þegar og stöðugt syrtir að í alþjóðamálum og stríðshættan virðist vaxa ört með hverjum degi, vænti ég þess af hverjum góðum Íslendingi, að hann skilji það sjónarmið. að það sé nauðsyn, að þjóðin mæti þeim erfiðleikum. sem ófriður myndi valda. sem heild, en ekki í hörðum deilum hver við annan. Af þessum ástæðum göngum við til samstarfs, því þótt við séum allir hinir sömu flokksmenn og við höfum verið, erum við þó fyrst og fremst Íslendingar, sem höfum þær skyldur að horfa yfir flokkssjónarmiðin, þegar og að svo miklu leyti sem við erum sannfærðir um, að líf þjóðarinnar og heill krefst þess. Að þetta sjónarmið verði ríkjandi í samstarfinu, bæði í ríkisstjórninni og hjá þjóðinni, tel ég vera grundvöll þess, að samstarfið megi takast. Ef félagsheildir, stéttir eða einstaklingar, sem standa að baki ráðherrum í ríkisstjórninni. sýna ásælni í því að fá dreginn sinn taum eitt fet framar því, sem réttlátt er samanborið við aðra, og framar því sem alþjóðarheill leyfir, og látið verður undan þeirri ásælni, þá mun samstarfið, að mínu áliti sem forsætisráðherra, mistakast. Til samstarfsins er stofnað til þess, að stjórnin geti haft nægilegan styrkleika og öryggi til þess að framkvæma hvert mál eingöngu frá sjónarmiði almenns réttlætis og alþjóðarheilla, - en án tillits til krafna frá félagsheildum, stéttum eða einstaklingum, framar því sem þetta sjónarmið markar. Ef þessari reglu verður fylgt í samstarfinu, þá hygg ég, að það verði þjóðinni til blessunar, - og ég vil vona, að svo verði.



Ég vil þakka hæstv. forsrh. þau vinsaml. orð, sem hann lét falla í minn garð, og ég vil alveg sérstaklega þakka honum og hæstv. fjármálarh. fyrir mjög gott og ánægjulegt samstarf þann tíma, sem ég hefi verið með þeim í ríkisstjórninni. Ég vil einnig þakka hinu háa Alþingi fyrir gott samstarf. Við höfum, margir þingmenn, unnið að því undanfarnar vikur, að koma á samstarfi þriggja stærstu þingfl. í stjórn landsins. Ég fagna því, að þetta hefir nú tekizt. Ég óska þess, að gifta fylgi hinum nýju ráðherrum að þeim mörgu og stóru viðfangsefnum, sem þarf að leysa, og ég óska Alþingi og þjóðinni allri til hamingju með þá nýju ríkisstjórn, sem nú sezt að völdum.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Samningaumleitanir þær, er nú hafa leitt til þess, að mynduð hefir verið samsteypustjórn, hófust á öndverðu þessu þingi, og átti málið þó nokkurn aðdraganda. Mun mörgum þykja, sem óþarflega lengi hafi verið setið við samningaborðið, en þó munu flestir við íhugun viðurkenna, að miklum örðugleikum sé bundið að koma á samstarfi milli flokka, er svo lengi hafa verið á öndverðum meið og barizt harðvítugri baráttu, og sé því sízt að undra, þótt eigi hafi dregið til samkomulags fyrr en raun ber vitni um. Innan þingflokks sjálfstæðismanna hefir frá öndverðu ríkt mikill skilningur á því, að vegna vaxandi örðugleika í atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar og þess, hve horfurnar í nágrannalöndunum eru ískyggilegar, væri mjög æskilegt að fella um skeið niður flokkabaráttuna, svo þjóðin gæti sem bezt og mest sameinazt til varnar gegn aðsteðjandi hættum. Samningarnir hafa því af hendi Sjálfstæðisflokksins fyrst og fremst staðið um það, að hve miklu leyti hinir s:rmningsaðilarnir væru fáanlegir til þess að gera þær ráðstafanir, er að dómi Sjálfstæðisflokksins teldust heppilegastar til að bæta úr vandræðum líðandi stundar og verjast sem bezt áföllum í náinni framtíð. Það liggur í hlutarins eðli, að þegar mynduð er slík samsteypustjórn, verða þeir, er að henni standa, að gera sér ljóst, að enginn einn flokkur má vænta þess að geta hrundið öllu í framkvæmd, er hann helzt kysi, og hefir þingflokkur Sjálfstæðismanna í þeim samningaumleitunum, er fram hafa farið, haft fulla hliðsjón af þessari staðreynd og byggt óskir sínar og kröfur á þeim grundvelli. Í þeim samningi, er nú hefir verið gerður um stefnu og starf samsteypustjórnarinnar og hæstv. forsrh. f. h. ríkisstjórnarinnar hefir lýst, hefir verið tekið tillit til þessara óska Sjálfstæðisflokksins í öllum höfuðefnum, með þeirri einni undantekningu, er nú skal að vikið: Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Sjálfstæðisflokkurinn lítur svo á, að frjáls verzlun sé eitt allra helzta skilyrðið fyrir góðri efnahagsafkomu sérhverrar þjóðar. Flokkurinn hefir samt sem áður á undanförnum árum lagt samþykki sitt á margvíslegar kvaðir, er lagðar hafa verið á verzlunarfrelsið, en þá jafnan vegna þess, að hann hefir viðurkennt, að okkur óviðráðanlegar utanaðkomandi ástæður hafi knúið til þessa. Í löggjöf og framkvæmd hefir auk þess verið gengið lengra á þessu sviði en Sjálfstæðisflokkurinn hefir talið nauðsynlegt, og þá gegn mótmælum flokksins. Það er því auðskilið mál, að Sjálfstæðisflokkurinn telji miklu varða, að þegar í stað verði á þessu nokkrar breytingar, og myndi flokkurinn að sjálfsögðu hafa borið fram slíkar óskir við samningaborðið, gott eigi hefði fleira komið til en trú flokksins á frjálsa verzlun. Meðal þeirra mála, er mest voru rædd við samningaumleitanirnar, var hin aðkallandi þörf til bráðra aðgerða til viðreisnar útvegi landsmanna, og hefir það mál nú verið leyst með Breytingu á skráðu gengi krónunnar og ýmsum ráðstöfunum í sambandi við þá skráningu. Svo sem kunnugt er, voru skoðanir þingmanna Sjálfstæðisflokksins skiptar um það, hverja leið bæri að fara til þess að ráða bót á örðugleikum útvegsins. Stóðu 9 þingmenn flokksins að löggjöfinni um breytingu á skráðu gengi krónunnar, en hinir 8 vildu grípa til annara úrræða til úrbóta. Hinsvegar voru allir þingmenn flokksins á einn máli um það, að yrði sú leið farin, er að var horfið, myndi það þrennt nauðsynlegt: að hafður væri hemill á fjáreyðslu hins opinbera, jafnt ríkis sem bæjar- og sveitarfélaga, að reynt yrði að greiða nú þegar eða semja um greiðslu á áhvílandi skuldum, er fallnar eru í gjalddaga, en orðið hafa í vanskilum vegna gjaldeyrisskorts, og að svo fljótt sem auðið er yrði verzlunin gefin frjáls, til þess á þann hátt að lækka útsöluverð aðkeyptrar vöru, og var hið síðasta að margra dómi þyngst á metunum. Í því skyni að tryggja þetta óskaði Sjálfstæðisflokkurinn þess. að fá yfirráð innflutningshaftanna og gjaldeyrisverzlunarinnar, og lögðu 8 af þingmönnum flokksins svo ríka áherzlu á þá ósk, að þeir töldu rétt að gera uppfylling hennar að skilyrði fyrir þátttöku flokksins í stjórn landsins, en hinir 9 töldu, að eftir atvikum væri eigi rétt að hafna þeim boðum, er fyrir lágu, enda var þá lögð í hendur ráðherrum flokksins meðferð fjármála, skatta- og tollamála, ríkiseinkasala, bræðslustöðvar ríkisins, síldareinkasölunnar. sölusamlagsins, fiskmálanefndar, samgöngumálanna á sjó og landi, pósts og síma, iðnaðarmálanna, auk ýms annars. Flokkurinn tók að lokum þá ákvörðun, að ganga til stjórnarsamvinnu á þessum grundvelli, þó með því að gera þá samninga um verzlunarmálin, er nú skal greina frá: 1. Innflutningshöftunum sé af létt jafnóðum og fjárhagur þjóðarinnar og viðskiptaástandið leyfir. 2. Þegar í stað verði gefinn frjáls innflutningur á nokkrum nauðsynjavörum. 3. Ráðherrar hafi gagnkvæman rétt til að fylgjast með öllu, er gerist hver í annars ráðuneyti, og skulu fjármálaráðherra og viðskiptamálaráðherra alveg sérstaklega hafa nána samvinnu. Auk þessa hefir Sjálfstæðisflokkurinn falið ráðherrum sínum að gangast fyrir því, að tekin verði til endurskoðunar ýms atriði í löggjöf síðari ára og framkvæmd þessarar löggjafar, þar á meðal, að svo fljótt sem auðið er verði endurskoðuð framkvæmdin á úthlutun innflutningsleyfanna og meðferð gjaldeyrisins. Að Sjálfstæðisflokkurinn tók þessa ákvörðun, stafar fyrst og fremst af því, að honum er ljóst. hversu mikla þýðingu það hefir fyrir traustið á ríkisstjórninni inn á við, og þá ekki síður út á við, að flokkurinn standi óskiptur að henni. Sjálfstæðisflokknum er ljóst, að það er eigi bjart yfir afkomuhorfum þjóðarinnar nú, er hann tekur á herðar sér hluta af ábyrgðinni. Honum er einnig ljóst, að það er eigi vandalaust verk að sameina forna andstæðinga til átakanna. Honum er ljóst, að margir kjósendur flokksins ganga tregir til þessarar samvinnu, og honum er ljóst, að brugðið getur til beggja vona um árangur. Sjálfstæðisflokkurinn mun gera sitt ýtrasta til að þessi samvinna megi takast og leiða til sem mestrar farsældar fyrir íslenzku þjóðina. Mun flokkurinn í þeim efnum ganga svo langt sem stefna hans og sannfæring frekast leyfir.



Herra forseti! Í framhaldi af ræðu og grg. hæstv. atvmrh. leyfi ég mér að lesa upp svofellda yfirlýsingu: „Sá hluti Sjálfstæðisflokksins, sem hafði tjáð sig andvígan myndun samstjórnar þriggja flokka á þessu þingi, á þeim grundvelli, er varð að niðurstöðu í samkomulagsumleitunum þeim, sem fram fóru milli flokkanna, hefir eftir atvikum gengið inn á, að maður af hans hálfu taki sæti í ríkisstjórninni, í þeirri von, að með því mætti fremur takast að ráða bót á ýmsu því í stjórnarfari landsins, sem flokkurinn telur, að mjög aflaga hafi farið á undanförnum árum, enda skoðar hann þessa stjórnarmyndun sem tilraun, er hlýtur, ef hún mistekst, að leiða til samvinnuslita.“



Alþýðuflokkurinn telur æskilegt og eðlilegt eins og nú standa sakir, að samvinna gæti tekizt milli hinna lýðræðissinnuðu flokka í landinu, um ráðstafanir til þess að vernda og efla lýðræðið og tryggja sjálfstæði og hlutleysi þjóðarinnar. Jafnframt er honum að sjálfsögðu ljóst, hverjir erfiðleikar og hættur geta steðjað að íslenzku þjóðinni vegna stjórnmálaástandsins í álfunni og ófriðarhættunnar, sem yfir vofir, og nauðsyn þess, að höfuðstjórnmálaflokkarnir hafi samvinnu um ráðstafanir til þess að mæta slíkum atburðum. Með þetta fyrir augum hefir Alþýðuflokkurinn ekki talið rétt að skorast undan því að taka um skeið þátt í samsteypustjórn með Framsóknar- og Sjálfstæðisflokknum, í því skyni að mæta þessum örðugu viðfangsefnum. Alþýðuflokknum er ljóst ástand sjávarútvegsins, sem stafar af aflaleysi og markaðsörðugleikum undanfarinna ára, og nauðsyn þess, að ráðstafanir væru gerðar til þess að bæta afkomuskilyrði hans og koma rekstri hans á heilbrigðan grundvöll. Þegar sýnt þótti, að gengislækkunin væri eina þingræðislega leiðin, sem hægt yrði að fara til þess að gera tilraun til viðreisnar sjávarútveginum, stóð meiri hluti af þingflokki Alþýðuflokksins að þessari lausn málsins. En um leið var flokknum fyllilega ljóst, að það væri með öllu ógerlegt, að sú verðhækkun, sem leiddi af gengislækkun, lenti óbætt og með fullum þunga á þeim stéttum, sem verst eru settar Í þjóðfélaginu og erfiðleikar sjávarútvegsins á undanförnum árum hafa mætt mest á. Það var alltaf afstaða Alþýðuflokksins í sambandi við gengislækkunina. að ef að þeirri leið væri horfið, þyrfti að tryggja aukna atvinnu í landinu. svo að atvinnuaukningin bætti upp þá verðhækkun sem yrði vegna gengislækkunarinnar. En þar sem ekki virtist unnt að setja neina ákveðna tryggingu fyrir atvinnuaukningu. er leiddi af gengislækkun. einbeindi Alþýðuflokkurinn áhrifum sínum í þá átt, að jafnframt gengislækkuninni væru gerðar ráðstafanir til þess að tryggja það, að afkoma alþýðunnar í landinu yrði ekki hlutfallslega verri eftir að sú tilraun væri gerð en hún er nú. Allverulegum atriðum fékkst framgengt í þessu efni. Þar sem Alþýðuflokkurinn lét nokkuð til sín taka afgreiðslu þeirrar löggjafar, sem sett var í samband við gengislækkunina, er honum ljóst, all framkvæmd þessarar löggjafar og mála í sambandi við hana sé næsta mikils virði, og þess vegna sé það rétt og eðlilegt, að áhrifa Alþýðuflokksins gæti þar einnig. Alþýðuflokkurinn telur það mjög nauðsynlegt, að gerðar verði öflugar ráðstafanir til þess að draga úr þeirri dýrtíð, sem gengishækkunin hlýtur að hafa í för með sér, og að þess vegna verði að beita verðlagseftirliti og húsaleigulögum í þessu skyni með öruggri framkvæmd. Vegna hins mikla atvinnuleysis, sem ríkir í landinu, telur Alþýðuflokkurinn, að halda beri uppi opinberum verklegum framkvæmdum og atvinnubótum eins og verið hefir undanfarin ár, um leið og reynt er að láta opinberu framkvæmdirnar og atvinnubæturnar stuðla að aukinni framleiðslu í landinn. Vegna afkomu almennings telur Alþýðuflokkurinn og nauðsynlegt, að tollar á nauðsynjum verði ekki auknir, en gerðar ráðstafanir til þess að ná sköttum af vaxtafé. Alþýðuflokkurinn mun að sjálfsögðu leggja áherzlu á það, að félagsmálalöggjöf sú, sem sett hefir verið hin síðustu ár og flokkurinn hefir staðið að, verði uppi haldið og framkvæmd eftir því, sem ástæður leyfa. Eins og hæstvirtur forsætisráðherra hefir lýst yfir, hlýtur það að vera eitt af aðalhlutverkum ríkisstjórnarinnar og stuðningsflokka hennar að gera allt, sem unnt er, til þess að örva framleiðslustarfsemina og efla atvinnulífið í landinu. Í því skyni þarf að stefna að því, að allur hæfur fiskiskipastóll landsins verði tekinn til útgerðar og greitt fyrir einstaklingum og félögum í því skyni. Um leið þarf að tryggja fé og gjaldeyri til nauðsynlegrar endurnýjunar og aukningar á skipaflotanum, og að veita styrki og lán á svipaðan hátt eins og gert hefir verið á síðustu tímum. Til þess að halda uppi hagnýtri byggingaratvinnu og koma á aðkallandi aukningu húsnæðis. þarf að tryggja, að lögð verði fram millj. kr. 1939 og ½ millj. kr. 1940 sem lán og styrkir til byggingar verkamannabústaða í Reykjavík, og samsvarandi upphæð miðað við íbúatölu og þar sem skilyrði eru fyrir hendi, í öðrum bæjum og stærri kauptúnum, sem lagt geta fé á móti svo sem lög áskilja. Alþýðuflokknum er það vel ljóst, að samstarf það, sem nú er að hefjast um stjórn landsins, er nokkuð með nýjum hætti. En þeir tímar, sem nú standa yfir, eru vissulega óvenjulegir. Inn á við ótal örðugleikar í atvinnuháttum og út á við blika ófriðar og óvissu. Lýðræðið á víða í vök að verjast. Einræðisöflin hafa skotið upp kollinum hér á landi eins og annarstaðar. Alþýðuflokknum þykir því rétt, eins og á stendur, að gera tilraun til þess að sameina lýðræðisöflin í landinu til sameiginlegra átaka á hættutímum. Hvernig sú tilraun gefst, mun reynslan leiða í ljós. Alþýðuflokkurinn gengur til þessa samstarfs í trausti á lýðræðið, þjóðfélagslegar umbætur og réttlæti í félagsmálefnum. Á meðan stjórnarsamstarfið getur byggzt á þeim grundvelli, mun flokkurinn ekki skorast undan ábyrgð á stjórnarframkvæmdum og sýna fullan vilja sinn til einlægs samstarfs.



Herra forseti! Ég vil nota tækifærið til að senda hinni nýju ríkisstjórn góðar óskir nú um leið og hún sezt á valdastól. Það hefir lengi verið skoðun mín, að svo væri nú komið um afkomuhorfur og fjárhag vorn, inn á við og út á við, að sýnt mætti telja, að sú stjórn, sem farið hefir með völd hingað til, gæti ekki sigrazt á þeim erfiðleikum. Þetta hefir nú verið viðurkennt á borði af þeim flokkum, sem þá stjórn studdu, og tel ég það virðingarvert. Ég vil, a. m. k. þar til annað reynist, taka það sem vott þess, að annar og nýr andi sé nú að verða ráðandi í þessum flokkum, og vil ég þá óska þeim til hamingju með þá veðrabreytingu og óska, að hún verði varanleg. Ég tel skylt að styðja að því, að nýja stjórnin fái sem fyllstan vinnufrið til að starfa að þeim mörgu og erfiðu verkefnum, sem nú kalla að. Og mun afstaða Bændaflokksins til þeirrar vantrauststillögu. sem nú var boðuð, miðast við það. Bændaflokkurinn mun geyma sér dóminn um nýju stjórnina og störf hennar þangað til jafnóðum og verk hennar kom í ljós. En ég vil óska þess, að henni takist að halda svo á málum, að hún verðskuldi langa lífdaga.



Ég vil taka það fram, að ræður þessar gefa ekki tilefni til svara af minni hálfu.

*Héðinn Valdimarsson: Loks mun nú vera lokið fæðingu þessara íslenzku fimmbura, sem hefir tekið svo langan tíma. Ræðumenn frá stjórnarflokkunum hafa reynt að skýra frá, hvernig málin standi, einkum hæstv. forsrh. En það kom hvorki fram í hans ræðu né hinna, hvaða framkvæmdir nú skuli gera, eða hvaða nauðsyn ber til að mynda stj. Þessir menn hafa talað um að „sameina lýðræðisflokkana“ o. s. frv. Þetta eru svo almenn orðtök, að allir geta tekið undir þau, enda er meiningin fyrst og fremst sú, að verið er að reyna að skapa eina ákveðna pólitíska stefnu. Ekki einungis vinstri hluti þm. hefir staðið að þessu heldur og afturhaldssamasti hluti þeirra, og það er því undarlegra, sem sérstaklega er verið að tala um að sameina lýðræðisflokkana. Ég vil rétt minna á það, hvernig lýðræðið muni verða framkvæmt t. d. af Stefáni Jóhanni, en hann hefir æðsta vald í Alþýðusambandinu, sem ekkert lýðræði er í. Og hvernig standa sjálfstæðismálin og uppsögn samninganna við Dani? Þar hefir enginn ágreiningur orðið, enda er ekkert, sem sýnir, að stj. hafi komið þar fram með nýjar eða betri leiðir t. d. það, að snúa sér til lýðræðisþjóðanna í álfunni og fá tryggt hlutleysi sitt. Öllum er kunnugt um, hvað miklum mótmælum gengislækkunin hefir sætt, og að hún bitnar á almenningi, einkum fátækasta hluta hans, án þess að neinar ráðstafanir komi á móti. Þá hefir verið getið um það af hálfu forsrh., að að stj. standi flokkar, sem meginhluti þjóðarinnar standi að. Það er alveg ósýnt mál. Við erum nú nýbúnir að hlusta á yfirlýsingar frá nokkrum hluta Sjálfstæðisflokksins, sem áskilur sér allan rétt til að slíta samvinnunni. Það er enginn vafi á því, að eftir þessar yfirlýsingar stangast enn á 2 armar Sjálfstæðisflokksins hér á þinginu. hvað þá heldur úti í landinu. Það virðist nú vera fram komið, að nokkur hluti þessara þm. hafi ekki haft þessar skoðanir, þegar þeir gengu til kosninga, en þá er það skylda þeirra að ganga ekki til nýrrar ríkisstj. öðruvísi en að fyrst fari fram þingrof og nýjar kosningar. Ég vil ekki fara út í ræðu hæstv. félmrh. Það verða nóg tækifæri til þess síðar. Ég vil benda á, að það hefir verið talað um að halda uppi félagsmálalöggjöf, og þá væntanlega réttindum verklýðsfélaganna, en af hæstv. félmrh. og hans mönnum hefir einmitt verið gengið á rétt þeirra. Auk þess má benda á, að með gengislækkuninni er réttur tekinn af öllum, sem tryggingarbætur fá. Á sama hátt er það um framfærslustyrkinn. Þá hefir líka verið talað um verkamannabústaði, sem lofaðir hafa verið styrkir til á hverju ári. Að vísu er það tryggt nú, að ½ millj. verði veitt á næsta ári, ef trúa má loforðunum. en ég vil geta þess, að það er hætt við, að það komi að litlum notum, nema breytt verði l. um verkamannabústaði, því að byggingarkostnaður hér í Reykjavík hefir vaxið svo mjög, að hætta er á, að ekki geti nema tekjuhæstu verkamenn notið íbúðanna. Ég vil svo að síðustu endurtaka það, sem ég hefi áður sagt, að fyrir þeim, sem hafa skapað þessa „þjóðstjórn“, hefir vakað að skapa nýja stefnu í íhaldsáttina. Það er eftir að koma í ljós, hvaða fylgi stj. á hjá landsmönnum. Á þingi er nokkur hluti þm. neyddur til að taka þessa afstöðu. Ég og flokksmenn mínir munum að sjálfsögðu bera fram vantraust.