Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur athugað og rætt frv. til l. um breyt. á l. nr. 27 5. marz 1951, um meðferð opinberra mála. Hefur n. ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins, og leggur meiri hl. til, að frv. verði samþykkt, en einn nm., hv. 4. þm. Sunnl., Helgi Bergs, skrifar þó undir álit meiri hl. með fyrirvara og áskilur sér rétt til að flytja og fylgja brtt., sem fram kunna að koma við frv. Minni hl. n., hv. 11. landsk., Gunnar Jóhannsson, er andvigur samþykkt frv. að svo stöddu og hefur skilað sérstöku nál. Í frv. þessu, sem er stjórnarfrv., er lagt til, að gerðar verði tvær veigamiklar breytingar á lögum um meðferð opinberra mála. Í fyrsta lagi er lagt til, að sakadómarar í Reykjavík verði 3–5 eftir ákvörðun dómsmrh. í stað eins áður. Skal hver þeirra starfa sjálfstætt og á sína ábyrgð að málum þeim, sem hann fær til meðferðar af yfirsakadómara. Skipar forseti sakadómara. Fjölgun sakadómara í Reykjavík úr einum í 3–5 er ekki ný hugmynd, vegna þess að á árinu 1948 flutti þáv. dómsmrh., hæstv. núv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, frv. til laga um meðferð opinberra mála, og var í því frv. gert ráð fyrir fjölgun sakadómara í 3–5. Sama frv. eða frv. sama efnis var lagt fram á Alþingi 1949, en hvorugt þessara frumvarpa náði fram að ganga. Á Alþingi 1950 var enn lagt fram frv. um meðferð opinberra mála, en úr því hafði þá verið fellt ákvæðið um að fjölga sakadómurum. Náði frv. þetta fram að ganga í ársbyrjun 1951, og eru þetta nú hin gildandi lög um meðferð opinberra mála. Eins og tekið er fram í aths. við lagafrv. þetta, hafa fulltrúar við embætti sakadómarans í Reykjavík í um eins áratugs skeið starfað sem sjálfstæðir dómarar, og er því talið eðlilegt, að embættisstaða þeirra sé um starfsheiti og kjör að fullu viðurkennd. Í annan stað gerir frv. ráð fyrir, að stofnað verði embætti saksóknara ríkisins og verði honum fengið í hendur ákæruvald í refsimálum, sem fram að þessu hefur verið í höndum dómsmrh. hér á landi. Eins og lýst er í grg. með frv. þessu og eins og þegar hefur komið fram í umr. um þetta mál hér á hv. Alþ., er sú hugmynd að flytja ákæruvaldið frá dómsmrh. í hendur opinbers ákæranda eða saksóknara ekki ný hugmynd hér á landi, enda hefur þessari skipan verið komið á þegar á Norðurlöndum og í mörgum öðrum löndum. Hafa frumvörp, sem gera ráð fyrir stofnun embættis opinbers ákæranda eða saksóknara ríkisins, verið flutt sex sinnum hér á Alþingi frá 1934, en ekki hafa þau náð fram að ganga fram að þessu. Ekki veit ég þó til, að skoðanir lögfræðinga eða annarra þeirra, sem fróðir eru um réttarskipun í nútímaþjóðfélögum, séu skiptar um það, að stofnun slíks embættis sé eðlileg og æskileg. En hingað til munu hv. þm. hafa horft í þann kostnað, sem óhjákvæmilega leiðir af stofnun þessa embættis. Hins vegar er það álit fróðustu manna, að ekki sé við það unandi, að stofnun slíks embættis dragist nú lengur. Á fundi allshn. 14. þ. m. mættu til viðræðna um málið þeir Valdimar Stefánsson sakadómari og Theodór Lindal prófessor, sem hefur með höndum kennslu í réttarfari við Háskóla Íslands. Mælti sakadómari með, að frv. yrði samþ. óbreytt, og lýsti ánægju sinni yfir, að það skyldi nú hafa verið flutt. Einnig tjáði prófessor Theodór Líndal sig samþykkan frv. að stefnu til, en lýsti því áliti sínu, að frv. gengi of skammt í aðgreiningu rannsókna og uppkvaðningu dóma af hendi eins og sama aðila. Ekki taldi hann þó óeðlilegt, að skref, sem miðuðu að þessu, yrðu tekin í áföngum. Ég hef einnig rætt nokkuð um efni frv. við Ármann Snævarr lagaprófessor og núv. háskólarektor, sem er, eins og kunnugt er, einn af hinum færustu og fróðustu lögfræðingum okkar þjóðfélags nú. Mælti hann einnig með samþykkt frv. og tjáði sig samþykkan því í öllum höfuðatriðum. Þá vil ég geta þess hér, að í febrúarmánuði 1959 samþykkti Lögfræðingafélag Íslands ályktun á fundi sínum, þar sem eindregið var lagt til, að stofnað yrði embætti saksóknara ríkisins. Mér er kunnugt um það, að uppi eru raddir um, að frv. þetta sé ekki nægilega undirbúið og að ekki muni vinnast tími til sæmilegrar athugunar á því fyrir lok þessa þings, sem nú situr. Út af þessu vil ég taka fram, að hvorug þeirra meginbreytinga í frv. þessu, sem lagt er til að gerðar verði á lögum um meðferð opinberra mála, er ný hugmynd, og eru þær flestum hv. þm. ekki með öllu ókunnar. Hafa á síðustu 20–30 árum hvað eftir annað verið flutt frumvörp hér á hv. Alþ., sem eru nærri samhljóða þessu frv., og er því síður en svo, að flestum hv. alþm. muni vera ókunnugt um efni þeirra breytinga, sem lagt er til í frv. þessu að gerðar verði á skipun opinberra mála. Ég mun svo ekki að svo stöddu hafa þessi orð mín öllu fleiri. Að öðru leyti og um efni frv. vil ég vísa til athugasemda, sem fylgja frv., og einnig til ýtarlegrar ræðu, sem hæstv. dómsmrh. flutti, þegar hann fylgdi þessu frv. úr hlaði við 1. umr. þess.



Herra forseti. Afgreiðsla þessa frv. í allshn. varð með sérstökum hætti og allóvarleg. Frv. var tekið fyrir hér í þessari hv. d. á þriðjudag til 1. umr. Að loknum fundi í d. var boðaður fundur í allshn., en til hennar hafði frv. verið vísað. Ekki hafði það verið rannsakað áður, hvort nm. gætu mætt á fundi í n. á þeim tíma, sem tiltekinn hafði verið, enda kom það á daginn, að 2 nm. gátu ekki mætt. Ég hafði t.d. verið boðaður á fund úti í bæ og vissi því ekkert um fundinn í allshn., fyrr en honum var að mestu lokið. Á fundi n. munu hafa mætt Valdimar Stefánsson sakadómari og Theodór Líndal prófessor. Báðir þessir menn töldu sig vera meðmælta frv., þó taldi annar þeirra, að það gengi of skammt. Á fundi n. þá strax fór ég fram á, að frv. yrði sent til umsagnar m.a. lagadeildar Háskóla Íslands, Dómarafélagsins, Lögmannafélagsins og Lögfræðingafélagsins. Meiri hl. n. taldi engan tíma til þess að senda frv. nefndum aðilum til umsagnar, þar sem nú væri mjög áliðið þingtímans, en meiningin væri að fá það samþykkt á þessu þingi. Ég fór þá fram á, að n. frestaði afgreiðslu málsins þar til á fimmtudag, og varð meiri hl. við þeirri ósk. Á fundi allshn. á fimmtudaginn lýsti ég því yfir, að ég teldi mér ekki fært að mæla með, að frv. yrði samþykkt á þessu þingi, og mundi því skila séráliti. Ég vil benda á í því sambandi, að ég tel ófært, enda óvanalegt að flytja stjórnarfrumvörp á síðustu dögum þingsins með það fyrir augum, að þau nái fram að ganga á yfirstandandi þingi. Alþingismenn eiga tvímælalaust kröfu til þess, að þeim gefist kostur og nægur tími til þess að kynna sér sem bezt efni og innihald frumvarpanna. Sérstaklega er þetta nauðsynlegt, ef um er að ræða þýðingarmikil frumvörp, sem fjalla um flókin lögfræðileg atriði, eða ef um gerbreytingu á embættisskipan er að ræða, eins og það frv., sem hér er til umræðu, gerir ráð fyrir. Með þessu er ekkert um það sagt, hvort sú breyting, sem frv. gerir ráð fyrir um meðferð opinberra mála, sé til bóta eða ekki. Má vera, að svo sé. Jafnvel þótt gengið væri út frá því, að rétt sé að færa ákæruvaldið frá pólitískum dómsmrh. til saksóknara, breytir það ekki þeirri grundvallarreglu, sem ber að fara eftir við afgreiðslu mála á Alþingi, að nægur tími gefist til þess að kynnast málinu frá öllum hliðum og fá um það umsagnir og álit sérfróðra manna. Ég veit ekki betur en það sé viðtekin regla hjá nefndum þingsins við afgreiðslu allra stærri mála að senda fram komin frumvörp til umsagnar þeirra aðila, sem taldir eru hafa sérþekkingu á þeim málum, sem frumvörpin fjalla um. Við afgreiðslu þessa frv. í hv. allshn. var þessi háttur ekki á hafður. Ég tel það miður farið og vil mótmæla slíkum vinnubrögðum. Það er rétt, sem áður hefur verið á bent, að það mál, sem frv. fjallar um, er ekki nýtt af nálinni. Áður hafa verið flutt á Alþingi frumvörp um sama efni, sem hafa ekki náð fram að ganga. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvort það muni vera almennt álit dómara og lögfræðinga landsins, að taka beri upp þá tilhögun um meðferð opinberra mála, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Á það hefur ekki verið reynt. Álits þeirra hefur ekki verið leitað. Eitt liggur þó ljóst fyrir, og það er, að til skamms tíma hefur engin samstaða verið um málið á Alþingi. Ekki verður um það deilt, enda viðurkennt af hæstv. dómsmrh., flm. þessa frv., að verði þetta frv. að lögum, muni það hafa allverulegan aukinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð. Ekkert liggur opinberlega fyrir um það, hvað sá kostnaður muni nema miklu. Sjálfsagt hefði verið, að sú hlið málsins hefði verið rannsökuð. Fyrst engar upplýsingar lágu fyrir í aths. um þá hlið málsins, bar allshn. tvímælalaust skylda til að leita eftir upplýsingum þar um. Hæstv. dómsmrh. benti á það í framsöguræðu sinni fyrir frv., að brýna nauðsyn bæri til að endurskoða alla meðferð opinberra mála. Hæstv. ráðh. segir, að þessi skipan hafi viðgengizt hér á landi vegna þess, að við höfum ekki treyst okkur til þess að verja nægilegu fjármagni til þessara mála. Þetta tel ég þýðingarmiklar upplýsingar. Þá boðaði hæstv. ráðh., að ef þetta frv. næði fram að ganga, mundi hann bera fram á næsta þingi hliðstætt frv. um borgardómaraembættið og ef . til vill fleiri embætti. Sú nýskipan, sem hæstv. dómsmrh. boðar, mun tvímælalaust kosta ríkissjóð of fjár, og verður ekki séð, að ríkissjóður hafi yfir að ráða þeim gnægtabrunni fjármála, að slík gjaldaaukning verði framkvæmanleg nema með auknum tekjum ríkissjóði til handa. Í sambandi við hið nýja embættisbákn, sem mun kosta allháar upphæðir, er rétt að benda á, að hæstv. ríkisstj. telur, að ríkið geti ekki bætt kjör þeirra starfsmanna ríkisins, sem fyrir eru. Af slíku hafa þegar hlotizt mikil vandræði og á engan hátt séð fyrir endann á því. Það er því miður mjög algengt, að námsmenn, sem lokið hafa prófum, fari í störf erlendis og jafnvel neita hliðstæðum störfum hér heima. Eitt dagblaðanna sagði frá því nú fyrir skemmstu, að 40 verkfræðingar væru í störfum erlendis. Þetta er mjög svo ískyggileg þróun, sérstaklega þegar það er haft í huga, að land eins og Ísland, sem á jafnmikið ógert, þarf sannarlega á að halda öllum sínum sérmenntuðu mönnum ekki síður en öðrum. Það horfir til stórvandræða í mörgum héruðum úti á landi, að þangað fást engir læknar. Skólarnir úti á landi eru í vandræðum vegna skorts á lærðum kennurum. Jafnvel prestar sækja ekki um laus prestaköll. Mín skoðun er sú, að þess væri ekki síður þörf að reyna að finna leiðir til úrbóta á þessu ófremdarástandi, sem ég hef hér minnzt á, en stofna til nýrra embættisbákna í höfuðstaðnum. Okkur Íslendinga vantar flest annað sannarlega en hálaunuð embætti. Þau eru nógu mörg fyrir. Þess er getið í aths. við frv., að á Norðurlöndum og víða annars staðar hafi ákæruvaldið verið fengið í hendur sérstökum saksóknara. Jafnvel þó að slík meðferð opinberra mála sé viðhöfð víða erlendis, þarf það ekki að vera nein sönnun þess, að við eigum að taka upp nákvæmlega sama fyrirkomulag um þessi mál og þar er viðhaft. Flestar aðstæður eru gerólíkar og sérstaklega það, hvað þjóðin er fámenn. Það hljóta að vera takmörk fyrir því, hvað mikinn fjölda embættismanna þjóðin getur borið uppi vegna fjárhagsástæðna. Við verðum að sníða okkur þar stakk eftir vexti. Ég hef hér nokkuð rætt um það frv., sem hér liggur fyrir. Sjálfsagt er hægt að benda á ýmis atriði málinu til stuðnings, önnur, sem mæla því á móti. En þar sem frv. er flutt nú í þinglok og ekki hefur unnizt tími til þess að athuga það að neinu ráði, get ég ekki mælt með því, að það verði samþykkt á þessu þingi, en legg til, að því verði vísað til hæstv. ríkisstj. Ég sé, að hér hefur verið útbýtt brtt. frá hv. 4. þm. Sunnl. við 6. gr., að við bætist orðin „samkvæmt tillögu hæstaréttar“. Ég tel þessa tillögu til bóta og get greitt henni atkv., þó að ég að öðru leyti muni ekki greiða frv. atkv. á þessu stigi.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., er ekki nein nýjung, hvorki í opinberum umr. né umr. hér á hv. Alþ. Það er efnislega í tvennu lagi, annars vegar að skipa sérstakan saksóknara, sem taki við því hlutverki, sem dómsmrh. hefur gegnt í þeim efnum, og hins vegar fjölga embættum sakadómara. Fyrra efnisatriði þessa máls hefur oft legið fyrir hv. Alþ. og hefur verið hér á döfinni í aldarfjórðung. Að þessu sinni er það æði seint fram komið, og eins og fram kom í ræðu hv. seinasta ræðumanns, eru það ýmsir, sem álíta, að hv. Alþingi eigi ekki að keyra í gegn á fáum dögum svo þýðingarmikið mál sem þetta. Ég er þessum hv. þm. að vissu leyti sammála. En þetta mál hefur þó þá sérstöðu, að það hefur efnislega verið athugað hér svo oft áður, og þess vegna hef ég af þeirri ástæðu og ýmsum öðrum fylgt meiri hl. n. í því að mæla með því, að frv. nái fram að ganga. Það er í fyrsta lagi vegna þess, að ég hef um nokkuð langan tíma fylgzt með þeim umr., sem hafa verið um hugmyndina um saksóknara ríkisins, og mér hefur jafnan verið það áhugamál. Einnig er mér fyllilega kunnugt um, að það er fullt nauðsynjamál að skipa fleiri sakadómara. Þess vegna þykir mér rétt að leggja því lið, að málið fái afgreiðslu, og hef skrifað undir nál. meiri hl. allshn., en þó hef ég gert þar á fyrirvara. Sá fyrirvari er til kominn af því, að ég hreyfði því á fundum allshn., hvort ekki væri rétt, að saksóknarinn yrði skipaður samkv. tillögum hæstaréttar. Þetta embætti er nokkuð einstakt í sinni röð. Það yrði lokið þeirri pólitísku ábyrgð, sem fylgir ákæruvaldinu, meðan það er í höndum dómsmrh., og nú yrði þetta mikla vald í höndum embættismanns, sem nýtur mikillar verndar, eins og opinberir embættismenn gera. Það er þess vegna alveg ljóst, að það verður að vanda sérstaklega til vals á þeim manni, sem þessu embætti gegnir. Nú dettur mér sízt í hug að vantreysta núv. hæstv. dómsmrh. né nokkrum öðrum, sem gegnt hefur því embætti eða er líklegur til þess að gegna því, til þess að velja góðan mann til þessa embættis. En það er ekki nóg, að dómsmrh. geri það. Það er einnig nauðsyn á því, að það sé almennt traust á því í þjóðfélaginu, að svo hafi verið. Þess vegna eru rök mín fyrir þessari brtt. skyld þeim rökum, sem hæstv. dómsmrh. bar fram fyrir því, að stofnað yrði sérstakt saksóknaraembætti, í ágætri framsöguræðu sinni fyrir málinu við 1. umr. í þessari hv. d. Hann benti á, að það væri ekki svo mikil hætta á því, að dómsmrh. misbeitti valdi sínu sem ákærandi. En hins vegar taldi hæstv. dómsmrh., að í kringum slíkt vald, meðan það væri í höndum stjórnmálamanns, gæti auðveldlega skapazt pólitísk tortryggni. Ég er alveg sammála hæstv. dómsmrh. um það, að engin ástæða er til þess að vantreysta dómsmrh. í þessum efnum. En það er nauðsynlegt að koma í veg fyrir tortryggni meðal almennings, og það gildir ekki einungis um meðferð ákæruvaldsins í hverju einstöku tilfelli, heldur ekki síður um skipun þess embættismanns, sem með þetta vald á að fara. Af þessum ástæðum hefur mér þótt rétt að kanna undirtektir hv. þdm. undir þessa hugmynd og hef flutt um þetta brtt. á þskj. 525. Það er sannfæring mín, að ef þessi brtt. yrði samþykkt, mundi það auka traust almennings á þessu mikilvæga embætti og draga úr möguleikunum á því, að í kringum það skapaðist pólitísk tortryggni. Þó að það séu í sjálfu sér ekki nein rök, hvað sagt hafi verið eða álitið fyrir nær 30 árum, vil ég þó að lokum geta þess, að hæstv. núv. fjmrh. bar fram frv. til laga árið 1934 um opinberan ákæranda, sem gekk í þessa sömu átt, og í 1. gr. þess frv. er gert ráð fyrir því, að þáv. handhafi æðsta valds í landinu, nefnilega konungurinn, skipi opinberan ákæranda eftir tillögu hæstaréttar. Og þau rök, sem hæstv. fjmrh. færði fyrir þessu á þeim tíma, eru á þann veg, að mér virðast þau enn vera í fullu gildi.



Herra forseti. Frv. þetta hefur verið til meðferðar i fjhn., og hefur n. haldið einn fund um málið. Efni frv. er rýmkun á lánaheimild fyrir fjmrh. vegna raforkumálasjóðs og rafveitna ríkisins. Samkv. eldri lögum, nr. 5 frá 1956, þegar samin voru lög um 10 ára áætlun um rafvæðingu landsins, var gert ráð fyrir, að til þeirra framkvæmda mundi þurfa um 200 millj. kr., en síðan hafa, eins og kunnugt er, miklar verðbreytingar átt sér stað í landinu, og er þetta fé nú þegar notað að mestu, svo að hér er farið fram á að hækka þessa heimild upp í 350 millj., þ.e.a.s. um 150 millj., og er talið, að það muni nægja til þess að ljúka framkvæmdum fyrir árslok 1963. Fjhn. hefur orðið sammála um að mæla með því við d., að frv. þetta verði samþ. óbreytt.