Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gunnar Ólafsson) Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndin fallist á frv. og vill mæla með því. Það er kunnugt, að á síðustu árum hafa heyrst raddir um, að ástand það, sem við eigum við að búa nú, sje lítt viðunandi. En mín skoðun er sú, að verði þetta frv. að lögum, þá sje úr þessu bætt mjög vel. Menn höfðu hugsað sjer þá leið, að Alþingi legði fyrir ríkisstjórnina að láta byggja skip með kælirúmi. Mun mörgum hafa þótt mikið í ráðist, bæði að byggja skipið og halda því úti. En eftir þessu frv. eru það aðeins 350 þús. kr. í eitt skifti fyrir öll, sem ríkið þarf að leggja fram til þess að fá gott skip, sem bætir úr þessari þörf. Eins og sjest á þskj. 94. hefir Eimskipafjelagið í hyggju að láta byggja nýtt skip með svipaðri gerð og Goðafoss. Á skipið að geta tekið 20 farþega á 1. og 20 á öðru farrými, og auk þess að geta flutt út lifandi fje, ef með þarf. Jeg sje ekki, að það þurfi að mæla sjerstaklega með þessu frv. Það hefir engri mótspyrnu mætt í háttv.Nd. og jeg álít, að hæstv. stjórn hafi ráðið vel fram úr þessu máli, eftir því sem um var að gera.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg ætla aðeins að þakka hv. nefnd fyrir góða afgreiðslu þessa máls og vona, að frv. verði að lögum eftir fáa daga. Jeg skal geta þess, að þó málinu sje ekki lengra komið, hefi jeg sagt framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, að frv. mundi verða samþykt, og kvaðst hann þegar hafa gert ráðstafanir um byggingu skipsins, en þó ekki bindandi. Þá skal jeg og geta þess, að fjelagið hefir enn ekki trygt sjer lán, en jeg hefi átt tal við bæði formann og framkvæmdarstjóra fjelagsins, og þeir telja enga hættu á því, að það takist ekki. En þeir telja líklegt, að ríkið verði að ganga í ábyrgð fyrir láninu, og er það meðfram af því, að þeir ætla að reyna að fá lánið á sama stað og þeir hafa áður fengið slík lán, og var þá krafist ábyrgðar ríkissjóðs.

Jónas Jónsson Mjer finst það hlýða, þó að ekki sjeu skiftar skoðanir um þetta mál, að fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum frá sjónarmiði þeirra manna, sem hafa barist fyrir þessu máli undanfarin ár. Jeg skal þá fyrst lýsa ánægju minni yfir því, að þessu máli er nú siglt í trygga höfn. Það er augljóst, að hjer er verið að bæta úr tvöfaldri þörf: þörf landsins fyrir kæliskip og þörf Eimskipafjelagsins til að auka skipastól sinn, og það er fjelaginu hin mesta nauðsyn, ekki síst vegna hinnar hörðu samkepni við tvö erlend eimskipafjelög. Ef ekki væri bætt úr þessu, gæti farið fyrir okkur eins og Færeyingum frændum okkar, sem ætluðu að eignast sinn eiginn skipakost, en voru sigldir í kaf í samkepninni við erlend skipafjelög. Það er ef til vill ekki ástæða til að tala um þetta hjer, en þó má benda á það, að svo hagar til hjer, að tilkostnaður verður meiri en hjá hinum erlendu fjelögum, er við okkur keppa. Enda er lífinu hjer í Reykjavík þannig háttað, að nokkur ástæða er til að óttast, að höfuðstaður Íslands verði slíkt dýrtíðarbæli, að það geri samkepnina örðuga. Hitt atriðið í þessu máli er það, að eins og kunnugt er, er markaður fyrir íslenskt kjöt mjög þröngur, og er það hin mesta nauðsyn að bæta úr því. Þá er það ekki síður kunnugt, að kaupfjelögin hafa undanfarin ár heitt sjer fyrir þessu máli. Hafa þau gert tilraunir með að senda frosið kjöt til Englands, og þó að árangurinn hafi ekki orðið tómir sigrar, mun þó mega treysta því, að það takist að vinna markað fyrir nýtt kjöt, ef góð tæki eru til að koma því á markaðinn. Mjer þykir rjett að taka það fram hjer, vegna villandi ummæla, sem komið hafa fram annarsstaðar en hjer, að málið hefir verið borið uppi af kaupfjelögum landsins. Fyrst var leitað samkomulags við útvegsmenn, en þeir álitu, að þó að málið væri gott út af fyrir sig, mundi skip ekki koma þeim að notum. Og þegar skipuð var nefnd til að athuga þetta mál, þar sem tveir fulltrúar voru fyrir landbúnaðinn, þá hjeldu þeir málinu fram þrátt fyrir það, að fjelagar þeirra frá útvegi og verslun lögðu til, að það yrði lagt á hilluna. Það mun mega telja Jón Árnason framkvæmdarstjóra upphafsmann þessarar hugmyndar, og hefir hann manna mest unnið að því að skýra málið og skapa trú manna á möguleikum þess. Hann hefir líka manna besta aðstöðu til að vinna að þessa máli, því að bæði hafði hann haft með höndum tilraunir í þessa átt og er auk þess fulltrúi landsins í stjórn Eimskipafjelagsins. Og þegar það fór að verða mikil nauðsyn Eimskipafjelaginu að auka skipakost fjelagsins, til þess að geta staðist samkepnina við hin erlendu eimskipafjelög - í sambandi við það er rjett að taka það fram, að fjelaginu er hin mesta nauðsyn að geta kept á hinum stærri höfnum við skip eins og „Ísland“, „Botnia“ og „Lyra“, en það getur það ekki með þeim skipastól, sem það hefir nú, enda hefir fjelagið undir stjórn hins ágæta framkvæmdarstjóra, þó útlendur sje, kostað kapps um að vera þjóðlegt og látið þarfir landsins sitja í fyrirrúmi fyrir eigin gróða - og þegar það var sýnt, að fjelagið mundi ekki geta útvegað þetta skip af eigin ramleik, þá var það, að Jón Árnason gaf ríkisstjórninni, sem hann er fulltrúi fyrir, skýrslu um málavöxtu og skýrði frá því, að mikil hreyfing væri innan Eimskipafjelagsins um að láta byggja nýtt skip, og að komið gæti til mála, að það gæti orðið kæliskip, ef ríkið legði fram einhvern skerf til skipsbyggingarinnar. Atvinnumálaráðherra tók strax mjög vel í þetta mál og skrifaði stjórn Eimskipafjelagins um málið. Þingið hefir nú tekið máli þessu svo vel, að enginn hefir mælt í móti, og jeg þykist þess fullviss, að framgangur þessa máls sje næg viðurkenning öllum þeim, sem eitthvað hafa til þess lagt.

Frsm. (Gunnar Ólafsson) Jeg get ekki sagt, að mjer þætti ræða hv. 3. landsk. gefa tilefni til andmæla. Mjer virtist, sem hann væri að segja einskonar sögu þessa máls, þó ekki með öllu litlausa. En út af því vil jeg taka það fram, að mjer virðist það ekki mikið eða hróss vert, þótt forstjóri S. Í. S., eða yfirleitt þeir, sem einkum hafa með höndum sölu á landbúnaðarafurðum, fyndu nauðsyn þess, að fengið yrði kæliskip. Jeg veit ekki til þess, að nokkur maður hafi nokkurntíma lagt stein í götu þessa máls. Menn hafa ef til vill kviðið kostnaðinum við byggingu og útgerð slíks skips, ef ríkissjóður hefði það hvorttveggja með höndum, en hinsvegar hafa allir verið á einu máli um nauðsyn þess að koma þessu í framkvæmd, og það var vitanlega ekki hróss vert, þótt svo hefði viljað til, að uppástungan kæmi frá þeim, sem fyrst og fremst áttu hjer hagsmuna að gæta.

Jónas Jónsson Jeg get raunar sagt eins og síðasti ræðumaður, að jeg hefi ekki miklu að bæta við það, sem jeg hefi þegar sagt. En mjer virðist hv.frsm. (GunnÓ) ekki hafa ástæðu til að taka til þess, þó þeir, sem fyrir rás viðburðanna eru málinu kunnugri en hann sjálfur, láti það koma fram. Og tilgangur minn var sá, að láta það koma óbeint fram til athugunar hv.frsm., sem er einn af helstu útvegsmönnum hjer, að það bæri að gera svipaða ráðstöfun af hálfu sjávarútvegsmanna, taka svipuðum tökum um markaðsleit fyrir sjávarafurðir, og ætti þjóðfjelagið að styðja það á einhvern hátt. Jeg ætla ekki að þreyta menn á að endurtaka neitt af því, sem jeg hefi áður sagt og öllum er kunnugt. En jeg vil minna hv.frsm. á það, að hann ætti að vinna að því máli - ekki sjer til hróss og dýrðar í augum fólksins, heldur minni jeg hann á, að það þurfi í nytjaskyni að byrja á undirbúningsrannsókn viðvíkjandi þeim málum, sem snerta atvinnuveg hans svo mjög. Hjer er nú verið að ljúka við einn þáttinn í kjötverslunarþróuninni. En að það mál hefir fengið hjer svo góðar undirtektir, sem raun ber vitni, stafar fyrst og fremst af því, hve vel það var undirbúið og hvert traust menn hafa á þeim undirbúningi.

Var það ekki hæstv. núverandi landsstjórn, sem rannsakaði málið og undirbjó það best?

. Af því að hv. 5. landsk. er gamall maður, vil jeg ekki hreyfa neitt við ellidraumum hans, því hvert barn á landinu veit þetta betur en hann. Hann er sá eini, sem virðist ekki vita neitt í sögu þessa máls.

Frsm. (Eggert Pálsson) Þetta frv. er, eins og hv.þm. er kunnugt, flutt af hv. 2. þm. S.-M. (IP), eftir ósk íbúanna í Neskaupstað í Norðfirði, og var því að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og allshn. Allsherjarnefnd hefir nú athugað frv. þetta eins vel og kostur var á, bæði hvað snertir íbúatölu, staðhætti og kringumstæður á þessum stað og öðrum, sem líkt stendur á fyrir. Og hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að það sje ekki gerlegt að láta frv. þetta ná fram að ganga eins og sakir nú standa. Eins og kunnugt er, þá er það vanþakklátt verk að mæla á móti málum, sem flutt eru af einstökum þingmönnum, eftir áskorunum frá kjósendum. En hinsvegar hefir nefndin skyldu til þess að athuga slík mál sem þetta frá fleiri en einu sjónarmiði. Nefndin leit á málið frá sjónarmiði Neshrepps, og virtist það óneitanlega mundu vera til allmikilla þæginda fyrir þá sveit, ef málið gengi fram, sem og hagsmuna, ef vel tækist til með skipum þessa bæjarfógeta, sem jafnframt á að vera bæjarstjóri. En hjer er um fleira að ræða. Hjer ber líka að athuga, hver áhrif þessi breyting hefði á hag allrar Suður-Múlasýslu og ennfremur á landið í heild. Suður-Múlasýsla mun, eins og gefur að skilja, ekki telja sjer hag í því, að frv. gangi fram. En það var vitanlega ekki það, sem einkum kom til orða í nefndinni, heldur hitt, hver áhrif það mundi hafa á hag landsins í heild sinni. Nefndin leitaði upplýsinga hjá Hagstofunni um fólksfjölda í þessu umrædda kauptúni og fjekk það svar, að 1924 hefði verið í Neskauptúni 876 íbúar. En af manntali þess árs sjest, að sumstaðar annarsstaðar er mannfjöldi miklu meiri í kauptúnum, t. d. á Akranesi. Þar voru t. d. 1087 íbúar. Og ef ganga skal inn á þá stefnu, sem í frv. felst, þá er vafalaust, að Skipaskagakauptún mundi líka rísa upp og heimta sinn sjerstaka lögreglustjóra. Og svo mundu fleiri á eftir koma. Jeg get t. d. bent á annað kauptún í S.-Múlasýslu, sem ekki hefir lögreglustjóra sjerstakan, sem sje Búðir í Fáskrúðsfirði. Þar voru 578 íbúar 1924, svo ekki þyrfti að koma nema lítill fjörkippur í atvinnurekstur þar, til þess að íbúatalan færi upp í 876, og þá mundi þetta kauptún rísa upp og heimta bæjarfógeta hjá sjer, líkt og Neshreppur nú, því að líklegt má þykja, að erfiðleikarnir á því að ná til sýslumanns á Eskifirði sje líkir á Búðum og í Nesi. Í frv. er farið mjög vægilega í það að auka ríkissjóði útgjöld, þar sem ráðgert er, að væntanlegur bæjarfógeti í Nesi verði aðeins að hálfu launaður af ríkinu, en að hálfu af kaupstaðnum. En nefndin var hrædd um, að slík ráðstöfun mundi ekki haldast til lengdar. Auk þess getur hjer komið fleira til greina, enda gefið í skyn í frv., að eitthvert fje muni þurfa til skrifstofuhalds, en þess ekki getið, hvaðan það fje eigi að taka. En hætt er við, að það yrði að koma úr ríkissjóði. Af undanfarinni reynslu eða dæmum má sjá, að það hefir stundum hepnast að koma málum eins og þessu í gegn í þinginu með því að láta í veðri vaka, að kostnaðurinn mundi verða svo lítill. Skal jeg í því sambandi nefna Siglufjörð. Þegar rætt var um það, að gera hann að kaupstað, þá var það notað sem ástæða til að knýja málið gegnum þingið, hvað það væri kostnaðarlítið fyrir landið. Mig minnir, að nefndar væru 2500 kr. En þegar til kom, þá voru þessum lögreglustjóra ætluð sömu laun og hverjum öðrum lögreglustjóra, að vísu í lægsta launaflokki. Eins og jeg hefi nú tekið fram, þá neitar nefndin því ekki, að Neskauptún eigi við örðugleika að etja um að ná til sýslumanns. En það er heldur enginn efi á, að svo er víðar ástatt. Skal jeg þar nefna t. d. Akranes. Þar munu örðugleikarnir í þessu efni vera engu minni, jafnvel meiri. Og fleiri staði má nefna, svo sem Sand og Ólafsvík, þar sem nú munu vera samtals 1000 íbúar. Ekki eiga þeir hægra með að ná til sýslumanns en Nesmenn. Með því að líta þannig ekki aðeins á þá einu hlið, sem að kauptúninu snýr, heldur líka á hina, sem veit að ríkissjóði og S.-Múlasýslu, komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að þetta frv. ætti ekki fram að ganga, a. m. k. ekki að svo komnu. Seinna kann svo að fara, að Neskauptún vaxi svo mikið, að ekki verði hjá því komist, að þar verði kaupstaður. En eins og nú stendur, þá eru svo líkar ástæður víða annarsstaðar, að ef Nes fengi kaupstaðarrjettindi, þá yrði ekki komist hjá því að veita fleiri kauptúnum sömu rjettindi.

Ingvar Pálmason Jeg finn ekki ástæðu til þess að fara að endurtaka neitt af þeim rökum, sem jeg hefi áður fært fram til stuðnings þessu máli, bæði í greinargerð fyrir frv. og við 1. umr. hjer í þessari, hv. deild, úr því hv.allshn. hefir játað, að Norðfirði mundi til hagsbóta, að frv. þetta gengi fram, þó hún að þessu sinni leggi á móti því. En þó get jeg vitnað til þess í sambandi við samanburð nefndarinnar á Neskauptúni og ýmsum kauptúnum öðrum. Eftir að nefndin hefir játað, að Nes hafi ástæðu til þess að óska eftir kaupstaðarrjettindum, gerir nefndin tilraun til þess að færa fram ástæður á móti þessu. Skal jeg nú að nokkru brjóta þessar ástæður nefndarinnar tilmergjar. Fyrst er það, að sýslunefnd S-Múlasýslu sje málinu mótfallin. Þetta má vel vera að sje rjett, enda þótt fundargerð sýslunefndar um þetta atriði beri það ekki ljóslega með sjer. Þar er málinu vísað á bug vegna þess, að það sje ekki nægilega vel undirbúið. Jeg skil þetta svo, að sýslunefnd vilji koma sjer hjá því að segja nokkuð ákveðið um málið. En viðvíkjandi undirbúningi þessa máls fæ jeg ekki annað sjeð en að hann sje nægur, og að það, sem sýslunefnd á við í þessum tilvitnuðu ummælum, sje fjárskiftin milli kauptúnsins og sýslunnar, ef til skilnaðar kæmi. En mjer skilst, að fjárskiftin sje fremur lokaatriði í málinu heldur en undirbúningsatriði. Hitt þarf engan að undra, þegar um það er að ræða, að losa Neshrepp úr sýslufjelaginu, þó sýslunefnd sje ekkert áfjáð um það, að slíkt gangi fram, enda hefir það sýnt sig alstaðar, þar sem líkt hefir staðið á. Nefndin hefir heldur ekki gert mikið úr þessari ástæðu. Þá er önnur ástæðan, sem nefndin gerir að aðalástæðu gegn frv., en það er kostnaðurinn. Nefndin gerir ráð fyrir því, að hann verði meiri en farið er fram á í frv. Jeg er ekkert að finna að því, þótt hv. nefnd vilji launa væntanlegan bæjarfógeta í Nesi vel. En hinsvegar höfum við Norðfirðingar búist við því, að geta fengið sæmilegt yfirvald fyrir þau laun; sem frv. gerir ráð fyrir. Jeg býst heldur ekki við því, að þetta sje í raun rjettri aðalástæða hjá nefndinni, heldur hitt, sem hv.frsm. (EP) talaði svo mikið um, nefnilega að ef þetta frv. yrði samþ., þá mundu fleiri á eftir koma. En sú ástæða er svo ófullkomin, að jeg er alveg hissa á því, að nefndin skuli leggja nokkra áherslu á hana. Því að það liggur í augum uppi, að þegar fleiri kauptún fá þörf fyrir kaupstaðarrjettindi vegna fólksfjölda og af öðrum ástæðum, þá ætti að sjálfsögðu að veita þeim þau. Aðalspurningin í slíkum málum er þetta: Er viðkomandi sveitarfjelagi nauðsynleg slík rjettarbót? Og reynist það svo, þá á að sjálfsögðu að veita rjettindin, enda þótt 10 eða 20 kauptún kæmu á eftir með sömu ósk, jafnvel rökstudda. Í þessu sambandi skal jeg geta þess, að því er snertir þau kauptún, sem hv.frsm. (EP) nefndi, að Skipaskagi er að vísu nokkru mannfleiri en Neskauptún, og sennilega líður ekki á löngu þangað til hann fer fram á það að fá kaupstaðarrjettindi. En jafnframt vil jeg taka það fram, að aðalástæðan fyrir þessu frv. er ekki það, hve mannfjöldinn sje mikill í Neskauptúni, heldur hitt, hve miklar siglingar eru orðnar til Norðfjarðar, sjerstaklega af útlendum fiskiskipum. Slíkar siglingar eru alls ekki á Akranesi. Þó skal enginn skilja orð mín svo, að jeg sje að mæla á móti Skipaskaga, að hann fái kaupstaðarrjettindi, þegar hans tími er kominn. Jeg geri ráð fyrir, að nefndin sje ekki kunnug staðháttum. En jeg lýsti þeim svo vel við 1. umr., að nefndinni var vorkunnarlaust að skilja það, að á stað, sem hefir engar samgöngur nema á sjó, og þegar það er aðgætt, að til Norðfjarðar koma um 500 skip árlega, þá gerir slíkt ekki lítinn mun í samanburði við Akranes. Á einum stað í nál. getur hv. nefnd þess, að hún viti ekki annað en að innheimta og reikningsskil sje í góðu lagi hjá sýslumanni S.-Múlasýslu. Jeg hefi aldrei gefið annað í skyn og get lýst yfir því hjer til að fyrirbyggja allan misskilning, að sá sýslumaður, sem þar er nú, er að mínu áliti einhver duglegasti og reglusamasti sýslumaður landsins. En hann getur af eðlilegum ástæðum ekki annast innheimtu fyrir ríkissjóð í Neskauptúni nema að nokkru leyti, og verður því að fela það hreppstjóranum í Neshreppi. Og þegar tekið er tillit til þess, hvaða upphæðir hjer er um að ræða, bæði í skipagjöldum og tollum, þá liggur í augum uppi, að hjer eru um meira og ábyrgðarþyngra starf að ræða en sanngjarnt má kallast að heimta af launalitlum hreppstjóra. Þannig var t. d. innheimt af hreppstjóra á annað hundrað þús. kr. í fyrra á Norðfirði. Þetta virðist mjer vera ein aðalástæðan fyrir frv. En mjer virðist nefndin hafa gengið fram hjá þessu, a. m. k. gekk hv.frsm. (EP) fram hjá því í ræðu sinni, en lagði aðaláhersluna á fólksfjöldann. Í sambandi við það skal jeg benda á, að Seyðisfjörður, sem er litlu mannfleiri en Neskauptún, hefir nú haft kaupstaðarrjettindi í 30 ár, og jeg býst við því, að þeir mundu ekki taka því vel þar, ef fara ætti fram á það að taka af þeim þann rjett. Það eru engin rök að halda því fram, að það sveitarstjórnarfyrirkomulag, sem kauptúnin eiga nú við að búa, hafi fyrir 20 árum verið fullnægjandi, því sje óþarft að leggja ný útgjöld á ríkissjóð með breyttu fyrirkomulagi í hinum stærri kauptúnum. Það er bara að berja höfðinu við steininn að halda slíku fram. Rás viðburðanna ræður því, að útgjöldin, bæði hvað þetta snertir og annað, eru miklu meiri nú en þau voru þá. Jeg verð nú að líta svo á, að þrátt fyrir þessar mótbárur hv.allshn. sje full ástæða til að vænta þess, að hv. deild láti frv. þetta ná fram að ganga, því að jeg hefi nú reynt að gera þeim ástæðum, sem færðar hafa verið fram gegn því, þau skil, sem þær áttu skilið. Jeg get vel skilið, að háttv.frsm. (EP), sem allan sinn aldur hefir dvalið langt uppi í sveit, eigi bágt með að átta sig á þeim öra vexti kauptúnanna á síðari tímum, og þar af leiðandi þeim kröfum, sem þau þurfa að gera um aukna sjálfstjórn og bætta tollgæslu og lögreglustjórn. En hitt á jeg aftur bágt með að skilja, að form. allshn., sem mestan sinn aldur hefir verið bæjarfógeti í einu slíku kauptúni, skuli ekki geta skilið þetta, því að jeg er sannfærður um, að hann getur ekki hugsað, að það komi til mála, að sá kaupstaður afsali sjer þeim rjettindum, sem hann hefir fengið. Auk þess sem hann er sá eini í allshn., sem komið hefir til Norðfjarðar, og veit, að þangað sigla 4–500 skip á ári, sem þarf að taka gjöld af, að viðbættum þeim tollum og sköttum, sem þarf þar að innheimta. Hann átti því að geta skilið, að slíkt starf er ábyrgðarríkara en svo, að sanngjarnt sje að heimta það af launalitlum og valdalausum hreppstjóra. Ef háttv.allshn. hefði athugað þetta, myndi hún sannarlega hafa komið með brtt. í þá átt, að gefa hreppstjóranum í Norðfirði meira vald og gjalda honum meira kaup en hreppstjórar hafa alment. Það hefði verið tilraun til að leysa vandræðin, þó ófullnægjandi sje. En ekkert slíkt dettur hv. nefnd í hug. Þá skaust það upp hjá hv.frsm. (EP), að frv. þetta mundi ná fram að ganga síðar, þó það ekki gangi fram að svo komnu. Það væri því tímaspurning, hvenær það næði fram að ganga. Þetta er alveg rjett. Því út úr þessu máli er engin önnur leið. Og þess mun háttv.frsm. líka vera fullkomlega meðvitandi, enda þótt hann vilji ekki fyllilega viðurkenna það nú. Sje jeg svo ekki ástæðu til að hafa þessi andmæli mín lengri. Jeg þykist vera búinn að færa fram rök fyrir því, að frv. þetta er bygt á sanngjörnum kröfum manna í Norðfirði. Jafnframt hefi jeg sýnt fram á, að rök allshn. gegn frv. eru einskis virði. Niðurstaðan verður því sú, að ef frv. verður felt, þá stafi það af venjulegri tregðu löggjafarvaldsins um að verða við rjettmætum kröfum um þetta efni, sem oft hefir komið í ljós áður undir svipuðum kringumstæðum. Við því er ekki mikið að segja fyrir mig, jeg mun verða að hafa það eins, og annað hundsbit, en þess er jeg fullviss, að þetta mál gengur fram á Alþingi áður langt líður.

Frsm. (Eggert Pálsson) Háttv. flm. þessa frv. (IP) byrjaði ræðu sína á því, að láta í ljós hneykslun sína yfir því, að nefndin skyldi játa í upphafi nál., að það gæti orðið til aukinna þæginda og jafnframt nokkurra hagsmuna fyrir Norðfjörð, að fá sjerstök kaupstaðarrjettindi. En jeg sje enga ástæðu til að hneykslast yfir því, þó að nefndin sje sanngjörn, því að það er vitanlegt, að það væru óneitanlega aukin þægindi fyrir mörg kauptún fleiri en Norðfjörð, ef ríkisstjórnin vildi leggja þeim til launaðan lögreglustjóra. En jeg verð að taka það fram, eins og gert er í nál. og háttv.flm. hefði átt að lesa, að þessi auknu þægindi og hagsmunir eru skilyrðisbundin, nfl. því skilyrði, að sá maður, sem fengist, yrði til einhvers gagns. Því að ef þeir yrðu óhepnir með manninn, gæti svo farið, að slík rjettarbót yrði þeim aðeins til ógagns. Gæti þá svo farið, að ekki liði á löngu áður en þeir færu að telja eftir það fje, sem þeir yrðu að leggja fram til þess að launa honum, því að ógagn það, sem af slíkum manni leiddi, væri hann óheppilega valinn, gæti verið margvíslegt, því að sennilega myndi starf hans verða meira bæjarstjórastarf en lögreglustjóra. Þá benti hv.flm. (IP) á, að móti þessu frv. mætti ekki hafa sakir þess, að hjá Neshreppsbúum væri svo brýn þörf fyrir sjerstakan bæjarfógeta. Hann viðurkendi jafnframt, að víðar gæti verið þörf fyrir slíkan mann, og þá ætti Alþingi umsvifalaust að ganga inn á allar slíkar kröfur. En yrði það ofan á, þá verð jeg að segja, að töluvert væri farið að víkja frá þeirri stefnu, sem verið hefir í þessum málum, því að ekki er langt síðan, að því var haldið fram, að fækka sýslumönnum ekki svo all-lítið, og meðal annars að slengja saman Suður-Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu. Þungamiðjan í öllum röksemdum háttv.flm. með frv. var sú, að á Norðfjörð væri svo mikil skipakoma, og þar af leiðandi svo mikil gjöld að innkalla, að óviðkunnanlegt væri að láta ábyrgðarlausan hreppstjóra innkalla þau öll, og því væri nauðsyn á að fá sjerstakan bæjarfógeta þangað. En hinsvegar viðurkendi hann, að engin óregla hefði átt sjer stað á innköllun gjaldanna, og það er ríkissjóði altaf fyrir mestu. Og úr því nú svo er, að engin óregla hefir átt sjer stað að þessu leyti, þá er mjer alveg sama, hvort gjöldin eru innkölluð af hreppstjórum eða sýslumönnum, hvort heldur er þarna eða annarsstaðar. Og nú hefir ekki legið fyrir, að ekki fengjust góðir menn til að vera hreppstjórar á Norðfirði, heldur hið gagnstæða, og jafnframt hefir það verið upplýst, að þeir fái sjerstakar aukatekjur fyrir að fara út í hvert skip. Sýnist því engin ástæða vera til að breyta til um þetta nú. Þá mintist hv.flm. á Seyðisfjörð og hvernig hann hefði fengið kaupstaðarrjettindi, og hefði hann þó síst verið meiri kaupstaður þá en Norðfjörður er nú. En hann athugaði ekki, hvernig þá var ástatt þar. Sýslumaðurinn var þá búsettur þar, og því var það ekki nema 500 kr. kostnaðarauki fyrir ríkissjóð að veita kauptúninu þessi rjettindi. Auk þess var þá uppgangs og blómatími Seyðisfjarðar. En hefði hann ekki fengið þessi rjettindi þá, og færi fram á að fá þau nú, myndi hin sama mótstaða vera gegn því að veita honum þau og nú eru gegn því að veita Norðfirði þau. Annars er það tilfellið með þessi kauptún, að þau blómgast um tíma, en svo fer þeim aftur, þegar minstum vonum varir. Þannig má vel vera, að uppgangur Norðfjarðar verði svo mikill, að jeg gæti verið með því, að veita honum sjerstaka bæjarstjórn. En hitt getur eins orðið, að uppgangstími hans sje nú á enda, og því sje það misstigið spor að veita honum þessi rjettindi nú. Þessvegna er það, að nefndinni finst rjett að láta þetta bíða og sjá hvernig fer. Finn jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Jeg hefi gert glögga grein fyrir aðstöðu nefndarinnar til þessa máls, og ætti því öllum að skiljast, að það getur verið varhugavert að hlaupa eftir öllum slíkum tilmælum sem þessum.

Ingvar Pálmason Jeg verð nú að segja, að mjer fundust þessar síðari röksemdir hv.frsm. (EP) lítið taka hinum þeim fyrri fram.

þetta má altaf segja

. Hv. frsm. (EP) byrjaði á því að vita mig fyrir, að jeg hefði ekki lesið alt nál., og dró það af því, að jeg hefði ekki minst á mikilvægt atriði í því. Þetta mikilvæga atriði, sem hann kallar, mun vera það, sem drepið er á í nál., að það geti verið til hagsmuna og nokkurra þæginda fyrir Norðfirðinga að fá kaupstaðarrjettindi, ef þeir reyndust hepnir með bæjarfógeta. Að jeg ekki drap á þetta atriði áður, var beinlínis af hlífð við nefndina, því að það er ótvírætt gefið í skyn, fyrst og fremst með þessum ummælum í nál., og jafnframt hefir háttv.frsm. látið ótvíræð ummæli falla í þá átt, að í lögfræðingastjett væri það úrhrak, að hending ein væri að fá almennilegan mann í þetta embætti. Mjer fanst ástæða til að láta þetta liggja á milli hluta, en hv.frsm. (EP) virðist ekki með nokkru móti vilja það, og þá er mjer sama, en jeg ber það traust til lögfræðingastjettarinnar, að þar megi finna mjög marga nýta menn, og sje því engin tilviljun að fá hæfan mann í þessa stöðu. Þá kom háttv.frsm. að tekjunum og taldi það aðalatriði frá hálfu ríkissjóðs, að þær innheimtust og fengjust með skilum. Hitt kæmi málinu ekkert við, hver eða hverjir innheimtu. Þetta verð jeg að telja vafasama fullyrðingu. Löggjafarvaldið getur ekki látið sjer standa á sama um, hvort sá vinnur störf sín, sem ber að gera það og tekur laun fyrir, eða annar verður að inna þau af hendi endurgjaldslaust. Nei, þegar við Norðfirðingar gjöldum til ríkissjóðs 300 þús. kr., þá eigum við heimtingu á skyldum frá honum, svo sem nægilegri lögreglustjórn. Annars væri gaman, ef háttv. nefnd vildi leggja fram skýrslur um tekjur ríkissjóðs frá Akranesi, svona bara til samanburðar. Jeg hygg, að þær þyldu lítinn samanburð við Norðfjörð. Nei, því verður tæplega neitað, að Norðfjörður er drýgsta mjólkurkýrin fyrir ríkissjóð, af öllum hreppum landsins, fyrir utan kaupstaðina. Þessar röksemdir, sem fram hafa verið bornar nú að nýju gegn frv., eru síst betri en hinar fyrri. Þær hefðu áreiðanlega mátt vera ófærðar. Þá hjelt hv.frsm. því fram, að þar sem Norðfjörður hefði verið í uppgangi hin síðustu ár, þá hefði það ekki staðið honum fyrir þrifum, að hafa ekki kaupstaðarrjettindi. Þetta held jeg, að sje erfitt að sanna, en hitt má fullyrða, að þrátt fyrir það, að hann hafði ekki þau rjettindi, þá hafi hann getað blómgast. En hann hefði áreiðanlega blómgast betur, hefði hann haft rjettindin. Það var gott, að hv.frsm. (EP) tók dæmi af Seyðisfirði. Það getur enginn mótmælt því, að ef Seyðisfjörður hefði ekki fengið kaupstaðarrjettindi á þeim tíma, er hann hlaut þau, þá væri hann ver staddur en hann er nú. Jeg sje nú ekki annað en að miklar líkur sjeu til þess, að hið sama gildi einnig um Norðfjörð. Endaði svo hv.frsm. ræðu sína með svipuðurn orðum og fyrri ræðuna, að hann hefði það á tilfinningunni, að Norðfjörður fengi síðar þessi rjettindi. Jeg vil sjá, sagði hann, hvort kaupstaðurinn muni ekki halda áfram að vaxa í framtíðinni, og þá verður ekki hægt að spyrna broddunum móti kaupstaðarrjettindum hans. Jeg sje nú ekki annað en að við sjeum í þessari hv. deild annarsvegar að viðurkenna sanngjarna rjettarbót, en svo hinsvegar að neita henni. Hv. frsm. (EP) komst um eitt skeið í ræðu sinni inn á samfærslu embætta. Það getur vel verið, að eitthvað megi færa saman, en það hefir gengið illa hingað til. Jeg held, þótt jeg hafi ekki vit á því, að það gangi illa, með þeirri stefnu, sem nú er í tollmálum þjóðarinnar, að fækka tollþjónum og minka lögreglueftirlitið. Hinsvegar gæti komið til mála, ef lögregluvald og dómsvald yrði aðskilið, að fækka mætti dómurum, en lögreglueftirlit og tollgæsla mun tæplega mega minka frá því sem er, þarf miklu fremur að aukast, ef tollskipunin verður framvegis í því horfi, sem hún nú er. Jeg læt nú sitja við það, sem jeg hefi þegar sagt í þessu máli, og vona, að hv. deild liti sanngjarnari augum á þetta mál en hv.allshn.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg skal ekki fara að þræta um þetta mál frekar, en það er aðeins ein athugasemd við það, sem hv.þm. (IP) sagði. Hann virtist hneykslast á því, að jeg sagði, að ef Norðfjörður hjeldi áfram að vaxa, þá yrði ekki hægt að spyrna á móti broddunum eða neita honum um kaupstaðarrjettindi, og setti það í samband við Seyðisfjörð. Jeg vil nú segja það, að við sjeum ekki færir um að sjá fram í tímann, hvernig þetta muni ráðast. En jeg geri ráð fyrir því, að ef svipaðar aðstæður verða á Austurlandi framvegis, og verið hafa, þá geti farið svo, að kaupstaður þessi stækki, en það byggist þó vitanlega aldrei á öðru en sjónum eða sjávaraflanum. En það er engin áreiðanleg vissa fyrir því, að afli geti ekki brugðist þar. En fari svo, að aflinn bregðist, verður vitanlega Norðfjörður að draga saman seglin eins og sjerhvert sjávarþorp annað, sem svo fer fyrir. Háttv. flm. (IP) hjelt því fram, að kaupstaðarrjettindin myndu hafa í för með sjer blómgun og þróun Norðfjarðar, hverjar sem ytri aðstæðurnar yrðu. Þetta held jeg að sje ekki allskostarrjett, enda má sýna fram á með skýru dæmi, að svo er ekki, því að eftir að Siglufjörður fjekk þessi rjettindi, hætti honum að fara fram. En áður en hann fjekk þessi rjettindi, hafði hann blómgast, vitanlega af því, að hinar ytri kringumstæður voru þá góðar. En svo, nokkru eftir að hann fjekk rjettindin, kom aflahnekkir, og þá hætti hann að blómgast. Það getur vel farið svo, að Norðfjörður blómgist, en hann getur líka rýrnað. Jeg finn svo eigi ástæðu til að þræta meir um þetta. Nefndin hefir lagt fram í nál. sínu skoðun sína og leggur þetta mál annars á vald þessarar hv. deildar. Vitanlega ber nefndin ekki ábyrgð á því, sem jeg hefi hjer sagt, þótt jeg hinsvegar voni, að orð mín hafi ekki komið að neinu leyti í bága við skoðun hennar á þessu máli. Legg jeg því málið í hendur hv. deildar, og verður hún sjálf að bera ábyrgð á því, hvernig fer um það.