Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál það, sem hér liggur fyrir, hefur fjhn. haft til meðferðar alllengi og athugað þetta mál ýtarlega, og má segja, að nefndarmenn hafi í meginatriðum verið sammála og séu sammála um þetta frv., þó að hins vegar einstakir nm., - og á ég þar sérstaklega við hv. 1. þm. Norðurl. v., - vilji ganga nokkru lengra, og hefur hann því skilað séráliti og flytur sérstakar till. í samræmi við þessa skoðun sína. Ég vil leyfa mér að fara örfáum orðum um aðdraganda þessa máls, en hann er sá, að á s.l. ári, þegar fór að líða nokkuð á árið, bar allverulega á greiðsluerfiðleikum hjá útgerðinni. Það má segja, að þeirra hafi reyndar fyrst orðið vart strax eftir vetrarvertíðina, sérstaklega í aðalverstöð landsins, Vestmannaeyjum, þar sem vertíðin endaði verr en margir höfðu búizt við og venja er þar nú. En hin svokallaða páskahrota brást, og allt slíkt hefur mikil áhrif á efnahag og greiðslugetu þeirra, sem að þessum atvinnuvegi standa. Þegar kom fram á sumar, fóru síldveiðarnar ekki betur en raun ber vitni um. Allan tímann var ákaflega mikill aflabrestur hjá togaraútgerðinni, og þegar kom fram á haustið, má segja, að algerlega hafi brugðizt reknetaveiðin hjá síldarflotanum hér við Suðvesturlandið, sem hafði mjög tilfinnanleg áhrif, þó að nokkuð hafi úr bætzt og þó einkum og sér í lagi hjá einstökum aðilum í sambandi við síðari síldveiðar á hringnótabátum. Það mun þess vegna hafa verið strax á miðju sumri, að hæstv. ríkisstj. hóf viðræður um það við bankana, hvernig greiða mætti úr þeim greiðsluerfiðleikum, sem hér var um að ræða, sérstæðum erfiðleikum, sem útgerðin átti þarna við að stríða. Aðalviðskiptabankar útvegsins í þessu sambandi, Landsbankinn og Útvegsbankinn, ræddu þessi mál sín á milli, og ríkisstj. hafði forgöngu um að fela sérstakri nefnd athugun þessa máls í samráði við fulltrúa frá þessum tveimur viðskiptabönkum. Það var sýnilegt, að hér mundi verða um töluvert yfirgripsmikið mál að ræða, en skoðanir manna hnigu þó í meginatriðum að einu marki, að það, sem hér þyrfti að gera, væri fyrst og fremst að bæta úr þeim tilfinnanlega stofnlánsfjárskorti, sem útvegurinn hefur búið við á undanförnum árum. Mönnum var fyllilega ljóst, að greiðsluerfiðleikarnir, burt séð frá þeim ástæðum, sem ég áðan greindi, stöfuðu að verulegu leyti af því, að atvinnureksturinn hafði gengið of nærri sjálfum sér, þ.e.a.s. sínum rekstrarfjármöguleikum, í sambandi við þær framkvæmdir, sem unnar hafa verið á undanförnum árum. Þegar lögin um Fiskveiðasjóð Íslands voru endurskoðuð á árinu 1955, var almennt gert ráð fyrir því, að Framkvæmdabankinn mundi verða þess megnugur að sinna því meginverkefni að sjá stærri fyrirtækjum í sjávarútvegi fyrir nægjanlegum stofnlánum, bæði vinnslustöðvum og frystihúsum, og nokkur verkaskipting mundi þarna verða og fiskveiðasjóðurinn fyrst og fremst sinna sjálfum bátaflotanum og þörf hans fyrir stofnlán. Varðandi fiskveiðasjóðinn má segja, þó að stundum hafi verið nokkuð erfitt í bili, þá hefur á öllu þessu tímabili í höfuðatriðum tekizt að tryggja nægjanlegt stofnfé til endurbyggingar bátaflotans og til viðhalds honum. Það má segja, að verkefni fiskveiðasjóðs sé víðtækara, bæði að veita lán til fiskvinnslustöðva og síldarsöltunarstöðva o.s.frv., en þeim þætti hefur fiskveiðasjóðurinn ekki verið nema að litlu leyti megnugur að sinna. Hins vegar hefur gengið miklu skrykkjóttar með stofnlán til hinna stærri vinnslustöðva og stærri frystihúsa. Það hefur þó tekizt í sumum tilfellum að útvega erlend lán, stundum fyrir milligöngu eða í sambandi við Framkvæmdabankann, og til skamms tíma, sem þá hefur aftur verið ráðgert að lengja með síðari lánum frá Framkvæmdabankanum. En þetta er þó ekki nema að mjög takmörkuðu leyti og alls ekki almennt og segja má allra sízt á Suðvesturlandi, við Faxaflóa og Vestmannaeyjar, þar sem vinnslustöðvarnar af þessu tagi eru nú þó stærstar og afkastamestar. Hins vegar er það svo, að það hafa auðvitað risið upp á þessum árum bæði nýjar vinnslustöðvar og afkastageta hinna eldri hefur stórum aukizt og töluverðar og veigamiklar nýjungar verið framkvæmdar frá ári til árs, og þetta er m.a. ein af ástæðunum fyrir því, að þessi fyrirtæki voru komin í þá greiðsluerfiðleika á s.l. ári, sem ég gat um í upphafi. Þá var stefnt að því að breyta stuttum lánum slíkra fyrirtækja í lengri lán til þess að bæta úr þeim lánsfjárskorti til lengri stofnlána, sem þessi fyrirtæki höfðu búið við á undanförnum árum, og upp úr athugun þessa máls varð svo til það mál, sem hér um ræðir, sem upphaflega voru brbl., gefin út 5. jan. 1961, og frv. það, sem hér liggur fyrir, er svo til staðfestingar á. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þennan aðdraganda málsins. Ég veit, að hv. þm. er hann í sjálfu sér fyllilega ljós. Um efni þessa máls í aðalatriðum vil ég segja það, að menn verða að gera sér grein fyrir því, að það er takmarkað og því hefur aldrei verið ætlað annað en að vera takmarkað, bundið við að breyta stuttum lánum í lengri lán, og þá ekki miðað við það, að í raun og veru um neitt nýtt fé til þessara fyrirtækja, sem hér um ræðir, væri að ræða í sambandi við sjálfa lánabreytinguna. Ég get vel skilið, að sumir vildu ganga lengra en þetta og teldu þörf á stærri aðgerðum, en frv. þetta miðar ekki við meiri aðgerðir en þetta. Hvort þær eru svo nægjanlegar til þess að ráða fram úr þeim erfiðleikum, sem útgerðin hefur átt við að stríða, skal ég ekki fullyrða um, en reynslan sker úr því, og það má segja, að það sé í sjálfu sér eðlilegt og rökrétt að athuga fyrst í stað, hversu langt má komast með þessum fyrirhuguðu lánabreytingum, enda þótt ef til vill yrði síðar nauðsynlegt að ganga eitthvað lengra, þó að engin ákvörðun væri tekin um það að sinni. Og sjálfur er ég almennt þeirrar skoðunar, að það væri rétt að láta bíða víðtækari tillögur, þar til sæist nokkuð, hvernig framkvæmdinni á þessu máli vindur fram. Það hefur alveg sérstaklega verið bent innan fjhn. á tilsvarandi þarfir landbúnaðarins, og ein af brtt. hv. 1. þm. Norðurl. v. miðar við það að setja á stofn að einhverju leyti tilsvarandi stofnlánadeild fyrir landbúnaðinn eins og sjávarútveginn. Aðrir hafa talað um iðnaðinn, og við vitum, að þar hafa verið miklir stofnfjárörðugleikar á undanförnum árum. Nú hefur það verið upplýst af hæstv. ríkisstj., og fjhn. hefur fengið þær upplýsingar, að hún hafi falið þeim sérfræðingum sínum, sem unnu að undirbúningi þessa máls, að kanna aðstöðu landbúnaðarins að þessu leyti og athuga, að hve miklu leyti hér er um sambærilegar aðstæður að ræða. Ég held, að það hafi bæði innan n. og eftir því sem ég veit bezt innan ríkisstj. verið fullur skilningur á því, að það mál þyrfti vissulega að taka til athugunar, þegar það lægi fyrir, að hér væri um svipaðar, - ekki aðeins sambærilegar aðstæður, heldur að einhverju leyti svipaðar aðstæður að ræða. En ég tel það svipaðar aðstæður, ef það lægi við borð, að bændur væru að gefast upp á búrekstri sínum vegna greiðsluerfiðleika, eins og sumum útgerðarfyrirtækjum hefur legið við stöðvun, enda þótt segja megi, að efnahagur þeirra væri góður og í sumum tilfellum mjög góður, aðeins vegna greiðsluerfiðleika, sem af þeim ástæðum hafa sprottið, sem ég hef vitnað til. Um einstök atriði þessa frv. skal ég fara örfáum orðum. Fyrst vil ég víkja að brtt., sem fjhn. flytur sameiginlega á þskj. 413 og ég geri ekki ráð fyrir að neinn ágreiningur sé um. Það er bætt þar inn í 1. gr. nokkrum orðum, þar sem beinlínis er sagt, að stofnlánadeildin geti stofnað til skuldar við Seðlabankann í því skyni að opna nýja lánaflokka í þeim tilgangi að bæta fjárhagsaðstöðu fyrirtækja, sem stunda sjávarútveg og fiskvinnslu og hafa ekki á undanförnum árum fengið nægilegt fjármagn til langs tíma til þeirra framkvæmda, eins og segir í 1. gr. Þetta er í raun og veru viðbót, sem er alveg í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar, sem gefin var út, 1. og 2. gr. hennar, og er með þessu aðeins tekið fram bókstaflega í frv., að stofnlánadeildin geti stofnað til skuldar við Seðlabankann í þessu sambandi. En við allan undirbúning málsins hefur það verið haft í huga, að það fé, sem stofnlánadeildin fengi til þessara hluta, kæmi frá Seðlabankanum, sem hins vegar mundi að miklu leyti eða kannske nær öllu leyti ná þessu fé aftur inn í sambandi við viðskipti sín við viðskiptabankana, sem létta lausaskuldum af sér við þau fyrirtæki, sem lán fá frá stofnlánadeildinni, en bera þó ábyrgð á hinum lengri lánum. Þá er 2. brtt. fjhn., við 3. gr. Það má segja, að hún sé til þess að taka af tvímæli og skýra nokkuð frekar það, sem var gert ráð fyrir, en það var gert ráð fyrir innheimtustöðvun í vissum samböndum, þegar verður farið að framkvæma þessa löggjöf, - innheimtustöðvun hjá fyrirtækjum, meðan viðskiptabanka viðkomandi fyrirtækis ásamt stofnlánadeildinni gefst tóm til þess að athuga fjárhag fyrirtækisins, en þó er ekki gert ráð fyrir þessari innheimtustöðvun til lengri tíma en fram að næstu áramótum. Brtt. hefur aðeins nánari skýringarákvæði um þessa innheimtustöðvun í vissum samböndum. Þar eru undanþegnar innheimtustöðvun skuldbindingar samkvæmt vinnusamningum og hlutaskiptasamningum. Það er að vísu með þeim takmörkunum: sem hefur verið stofnað til á næstu 6 mánuðum á undan þeim degi, sem umrædd tilkynning stofnlánadeildarinnar berst skiptaráðanda. Sumir nm. vildu ganga lengra, og hv. 4. þm. Austf. vildi í raun og veru heldur miða þetta við ár, en það var samkomulagsatriði að miða þetta við 6 mánuði, og við höldum, að það sé girt fyrir alla erfiðleika með því að miða við 6 mánuði. Það kann að vera, að það sé eitthvað af ógreiddum vinnuskuldum hjá þessum fyrirtækjum, en sennilega mundi það vera afar lítið, ef nokkuð af slíkum skuldbindingum, sem eldra er en 6 mánaða, ef ekki ber þá eða er óhætt að líta á þær í raun og veru í öðru sambandi, eins og aðrar skuldbindingar en við venjulega eigum við með vinnu eða skuldbindingar skv. vinnusamningum eða ógreidd vinnulaun, eins og réttast væri að orða það. Við erum sem sagt þeirrar skoðunar í fjhn., að með þessu ákvæði séu í raun og veru vinnulaunin undanþegin þessari innheimtustöðvun, sem 3. gr. gerir ráð fyrir. Svo þótti ástæða til að kveða skýrt á um það, að þær skuldbindingar, sem verða til, eftir að þessi lög taka gildi, skyldu ekki háðar þessari innheimtustöðvun, því að ef svo væri, mundu að okkar dómi lögin sennilega ekki ná tilgangi sínum, en hann er, að atvinnureksturinn geti haldið óhindrað áfram, það mundi leiða of mjög til þess, að það skapaðist kannske tregða á því, að menn vildu stofna til skuldbindinga við þessi fyrirtæki. En til þess að auðvelda framkvæmdina á þessu þótti heppilegra að miða við einn ákveðinn og tiltekinn dag í þessu sambandi, og er þá miðað við 14. jan. 1961, en það er sá dagur, þegar reglugerðin skv. bráðabirgðalögunum var gefin út, og þá haft í huga, að með því móti falli að mestu leyti þær skuldbindingar undir þetta, sem stofnað er til í sambandi við núverandi vetrarvertíð, og verði þess vegna ekki háðar innheimtustöðvuninni. Það er að sjálfsögðu vonazt til þess, að til þessa ákvæðis þurfi ekki að grípa í ríkum mæli, að það verði undantekningartilfelli, ef þarf að biðja um innheimtustöðvun hjá útgerðarfyrirtækjum, og miðað við þær kannanir, sem viðskiptabankarnir hafa haft á þessu máli á s.l. ári, eins og ég vék að áðan, er ætlun þeirra, að það mundi aðeins vera í fáum tilfellum, sem til slíkrar innheimtustöðvunar þyrfti að koma. Þetta eru þá þær tvær brtt., sem n. flytur sameiginlega, sem ég nú hef gert grein fyrir. Ýmis önnur atriði hafa verið rædd í sambandi við frv., og þar skal ég fara mjög fljótt yfir sögu. Það hefur verið rætt um vextina og hv. 1. þm. Norðurl. v. vildi ákveða vextina í frv. Þar eru þau ákvæði í 2. gr., að vaxtakjörin skuli ákveðin af stjórn stofnlánadeildarinnar að höfðu samráði við ríkisstj., og fjhn. hefur fengið þær upplýsingar, að ráðagerðir muni hafa verið um það milli ríkisstj. og stofnlánadeildar, að þessir vextir yrðu 61/2 %, eða eins og útlánavextirnir hjá fiskveiðasjóði eru núna. Það er talað um viðskiptabanka í 2. gr. og var töluvert mikið til umr, innan fjhn., þar sem segir, að lán þessi skuli aðeins veitt gegn veði í fiskiskipum, vinnslustöðvum og vélum sjávarútvegsins og með einfaldri ábyrgð viðskiptabanka viðkomandi fyrirtækis. Hér hefur í raun og veru verið átt við þá viðskiptabanka, sem helzt gæti verið um að ræða fyrst og fremst, þ.e. Útvegsbankinn og Landsbankinn, en aðrir viðskiptabankar ríkisins koma auðvitað þarna líka til greina og aðrir viðskiptalaankar, ef eru. En þetta ber að skilja svo, að það hefur verið meiningin að taka þetta við viðskiptabankana, en þó finnst mér gæta nokkurs misskilnings, sem fram kemur í nál. frá minni hl. fjhn., þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þessi lán, sem hér er um að ræða, mega því ekki vera þeim skilyrðum bundin, að þau fari eingöngu til greiðslu á bankaskuldum. Það er ekki skilyrði um það hér í l., að þau fari til greiðslu á bankaskuldum, en það er skilyrði, að viðskiptabankarnir ábyrgist þessi lán. Ef viðskiptabankarnir fallast á, að önnur lán en bankalán greiðist með þessum stofnlánum, þá er það þeim sjálfum í sjálfsvald sett, viðskiptabönkunum, sem eiga að taka ábyrgðina. En þeir ráða því hins vegar, vegna þess að þeim er ætlað að taka ábyrgðina, hvort þeir vilja taka á sig ábyrgð af svo miklum lánum hjá viðkomandi fyrirtæki, að þau fari umfram það að gera upp skuldbindingar við sjálfan bankann og einnig til þess að gera upp aðrar lausaskuldir. Þetta fer sjálfsagt í framkvæmdinni töluvert eftir aðstöðu hinna einstöku fyrirtækja, mati bankastjórnanna á þeim og aðstöðu viðskiptabankanna sjálfra, því að eins og ég sagði áðan, er gert ráð fyrir því, að þeir verði í öllum meginatriðum að bæta sína aðstöðu við Seðlabankann sem nemur þeim lánum, sem viðskiptafyrirtækjum þeirra eru veitt frá stofnlánadeildinni. Það mætti þess vegna segja, að ef það væru alveg 100%, þá væri það svo, ef gerðar eru upp 10 millj. kr. lausaskuldir - við skulum segja við Útvegsbankann - með löngu láni til stofnlánadeildarinnar, þá á hann að bæta sína aðstöðu við Seðlabankann um þessar sömu 10 millj., annaðhvort lækka sínar skuldir við Seðlabankann sem því svarar eða auka innistæður sínar sem þessu svarar. Þetta getur auðvitað bankinn gert, enda þótt hann taki inn í lánveitingarnar aðrar skuldbindingar. Það færi að sjálfsögðu eftir því, hvað greiðslugeta hans á hverjum tíma væri mikil. M.ö.o.: hann gæti fallizt á, að inn í lánabreytinguna væru tekin lán til að breyta lausaskuldum við aðra aðila en bankann sjálfan. Til að skýra þetta nánar gæti vel verið um að ræða fyrirtæki, sem skuldaði 5 millj. öðrum og 5 millj. bankanum. Ef bankinn ákveður að taka þessar 5 millj. hjá öðrum inn í lánabreytinguna, þá er það vegna þess, að hann engu að síður treystir sér til þess að bæta sína aðstöðu við Seðlabankann um hinar umræddu 10 millj. og eykur þá sín útlán sem þessum 5 millj. nemur. En í sambandi við sjálfa lánabreytinguna eða konverteringuna, eins og hún hefur verið nefnd, er í sjálfu sér ekki gert ráð fyrir neinni nýrri útlánaaukningu, og hvort í sambandi við hana verður hægt að taka aðrar skuldir en við banka, fer því eftir aðstöðu og mati viðskiptabankanna. Í 4. gr. er talað um, að lánveitingar samkv. lögum þessum séu háðar ákvæðum 1, um stofnlánadeildina frá 1946, þó ekki ákvæðum 3.–11. gr. Þau skipta í raun og veru engu máli, þessi ákvæði 3.–11. gr., nema eitt, og það er ákvæðið um, að ríkið ábyrgist allar skuldbindingar í sambandi við lán stofnlánadeildarinnar frá 1946, en þessi ríkisábyrgð fellur niður með þessu ákvæði, því að hún er í 4. gr. og gildir ekki lengur. Í staðinn fyrir ríkisábyrgðina kemur þá þessi umtalaða ábyrgð viðskiptabankanna á öllum lánunum, sem samkv. þessum lögum verða veitt. Ég vil leyfa mér að víkja aðeins örfáum orðum að einu atriði, sem nokkuð hefur komið til umr. hjá okkur í fjhn., og það er ákvæði 8. gr. reglugerðarinnar, sem skýrir nánar ákvæði frv., en þar er sagt, að hámarkslán að viðbættum öðrum lánum, sem á hinum veðsettu eignum hvíla, skuli vera 70% af matsverði. Svo er heimilt, að stofnlánadeildin geti jafnvel lækkað þetta hlutfali. Meginhugsunin er sem sagt sú, að þegar lánabreytingunni væri lokið og búið að breyta því, sem breytt verður af lausum lánum í föst lán, þá verða þó öll föst lán, eldri og yngri, viðkomandi fyrirtækja ekki hærri en svo, að þau nemi 70% af matsverði eignanna, sem um er að ræða, hinna veðsettu eigna. Það getur verið töluvert matsatriði, hvort hér á að miða við 70%. Sumum finnst það nokkuð lágt.  „Matsnefnd skal meta þær eignir, sem í ráði er að veðsetja stofnlánadeildinni. Matsnefndin skal skipuð þrem mönnum, einum tilnefndum af stofnlánadeildinni, einum af fjmrn. og hinum þriðja af Landsbanka Íslands, viðskiptabanka, og Útvegsbanka Íslands sameiginlega. Matsnefndin getur með samþykki stjórnar stofnlánadeildarinnar skipað menn til þess að meta eignir á sínum vegum, enda skal hún endurskoða matið og staðfesta það.“ Svo kemur meginreglan úr l., að eignir skuli metnar til endurkaupsverðs að frádregnum eðlilegum afskriftum, er miðist við rýrnun eignarinnar, frá því að hún varð til. Það er nokkuð langt síðan þessi matsnefnd var skipuð, og hún hefur, eftir því sem ég bezt veit, þó að ég hafi ekki fylgzt náið með því, hagað störfum sínum þannig að setja almennar reglur um mötin og mun síðan fá undirmatsmenn, eins og segir í reglugerðinni, til þess að framkvæma mötin eftir þeim meginsjónarmiðum og meginreglum, sem hún gefur þeim fyrirmæli um, og sjálf verður aðalmatsnefndin að bera ábyrgð á mötunum gagnvart stofnlánadeildinni. Þetta atriði um matið hefur töluvert verið rætt innan fjhn. Það má segja, að það sé nokkuð ný meginregla, sem þarna er um rætt, þ.e.a.s. að meta til endurkaupsverðs, hvort sem maður notar orðið endurkaupsverð eða verðgildi þess, sem kosta mundi að byggja þessi fyrirtæki núna, að frádreginni þeirri rýrnun, sem átt hefur sér stað, frá því að fyrirtækjunum var komið á fót. En það ber líka að hafa þessa meginreglu í huga, þegar rætt er um það atriði, sem ég vék að áðan, að lánið megi ekki að hámarki fara yfir 70% af slíku matsverði, sem hér er um að ræða. Þegar þetta frv. kom fyrst til umr. hér í hv. Nd., var nokkuð gagnrýnt, að gefin hefðu verið út brbl. um þetta mái. Í sjálfu sér skiptir það nú ekki máli, úr því sem komið er. En þó vil ég vekja athygli á því, að miðað við það, hvernig gangur mála er nú og erfitt að koma löggjöf í gegnum þingið, þá hygg ég, að það sé siður en svo álösunarvert, eins og þetta mál er til orðið, en að sumu leyti til mikils hagræðis og einnig til bóta fyrir þm. Reglugerðin hefur einnig legið fyrir til athugunar, sem gefin var út samkv. brbl., og það hefur ekki þurft að tefja neitt framgang málsins, því að það hefur verið unnið og unnið mjög rösklega að þessum málum allan þann tíma, sem málið hefur verið til meðferðar hér í þinginu. Það má segja, að þetta væri kannske vafasöm meðferð, ef menn hefðu búizt við mjög miklum skoðanamun um þetta mál. En þegar það er ekki, tel ég, að það hafi verið mjög vel ráðið að viðhafa þessa meðferð málsins og geti ekki orðið til neins nema góðs og menn átti sig betur á efninu. Auk þess er þar með komið í veg fyrir töf á framkvæmd mjög mikilvægs máls. Ef ekki hefði átt að hafa þennan hátt á, var í raun og veru hinn kosturinn nauðugur, sem við þekkjum nú hér á þinginu, en er í sjálfu sér ekki æskilegur, og það er, þegar ríkisstj. þarf að hraða málum í gegnum þingið, þannig að þm. vinnist ákaflega naumur tími til þess að átta sig á þeim, kannske á einum eða tveimur dögum eða einni nóttu, eins og stundum hefur þekkzt og þá ekki um lítilvægustu málin. Nú mætti aðeins spyrja í sambandi við það, sem fram hefur komið í máli mínu um þetta mál: Hvað leysir eiginlega þetta mál? Leysir þetta nokkurn vanda? Því hefur verið haldið fram, að það sé ekki hér um að ræða að veita neitt nýtt fé til þeirra fyrirtækja, sem frv. þetta tekur til. Enda þótt svo sé ekki og það sé rétt, þá er hér hins vegar að mínum dómi um mjög mikilvægt mál að ræða. Í sambandi við framkvæmd þessa frv. fer fram mjög almennt uppgjör á efnahag þeirra fyrirtækja, sem frv. tekur til. Og það á upp úr því að fást sambærilegt efnahagsyfirlit fyrirtækjanna og auk þess sambærileg möt á eignum þeirra allra. Ég tel þetta ákaflega mikilsvert. Bankarnir hafa í samvinnu við stofnlánadeildina undirbúið sérstök umsóknareyðublöð í sambandi við framkvæmd þessa máls, og þar er sem sagt gert ráð fyrir því, eins og ég segi, að það verði sambærileg uppgjör á efnahagnum og langflest af þessum fyrirtækjum muni hér koma til greina. Það er að vísu vel hugsanlegt, að fyrirtækin biðji ekki öll um neina lánabreytingu. En bankarnir hafa báðir engu að síður óskað eftir því við matsnefndina, sem skipuð hefur verið, að hún láti meta eignir allra þeirra viðskiptafyrirtækja, enda þótt viðkomandi viðskiptafyrirtæki mundu ekki biðja um breytingu á lánum. Þetta er mikilvægt, og miðað við þær reglur, sem gert hefur verið ráð fyrir að lánin fari eftir, er að því stefnt, að þegar búið er að veita þau stofnlán, sem fyrirtækin hafa ekki getað fengið á undanförnum árum, þá eigi rekstur fyrirtækjanna að auðveldast svo, að þau þurfi ekki að fá nema allverulega miklu minna að láni út á sínar afurðir, út á sína framleiðsluvöru, frystan fisk, saltaðan og hertan og hvað annað, sem um er að ræða. Á undanförnum árum og upp á síðkastið hefur þetta verið svo vegna greiðsluerfiðleikanna, að fyrirtækin hafa í raun og veru þurft að fá allt að 100% eða allt verðmætið lánað, skömmu eftir að framleiðsluvaran er tekin til vinnslu eða er í miðjum klíðum í vinnslu, og er þá augljóst, að þau komast ekki hjá því að lenda í miklum greiðsluerfiðleikum, því að alltaf hleður áframhaldandi vinnsla á sig kostnaði o.s.frv. En hugsunin með þessu er sú, að eftir lánabreytingarnar, a.m.k. hjá heilbrigðum fyrirtækjum, sem eðlilegt er að falli undir þetta, gæti framkvæmd þessara mála komizt í það horf, að fyrirtækin þyrftu að jafnaði ekki að fá lánað nema kannske um 70%, eins og ráðgert hefur verið, af verðmæti framleiðsluvörunnar. Þá á hvert fyrirtæki eða hver útgerðarmaður eða hver aðili, sem hér á hlut að máli, 30% af sínum verðmætum á hverjum tíma í rekstrinum, og þegar hjólið er farið að snúast með þessum hætti, þá koma þessi 30% allajafna inn í reksturinn, eftir því sem salan fer fram og andvirðinu er skilað erlendis frá, og þar kemur alveg nýtt rekstrarfé til þessara fyrirtækja, sem hefur ekki verið fyrir hendi á undanförnum árum. Þess vegna er það mín skoðun, að reksturinn mundi stórlega auðveldast og þarna skapast nýir rekstrarfjármöguleikar, enda þótt hitt sé rétt, að ekki sé gert ráð fyrir nýju fjármagni, eins og ég gerði grein fyrir áðan, til þeirra útlána, sem stofnlánadeildin veitir þarna til lengri tíma, heldur sé þar aðeins um að ræða breytingu á stuttum lánum í löng lán. Með þessu móti, þeim almennu uppgjörum og nýju mötum, sem fara fram á eignum útgerðarfyrirtækjanna og vinnslustöðvanna, skapast að mínum dómi grundvöllurinn að heilbrigðara og eðlilegra framtíðarskipulagi í þessum málum, og ég vil aðeins ljúka mínu máli með því að vekja athygli á því, að hér er verið að bæta úr syndum liðins tíma, bæta úr fjárfestingarlánaskortinum á undanförnum árum. Það dugir auðvitað ekki að gera það núna og gera borðið hreint, ef svo má segja, ef ekki er um leið séð fyrir eðlilegum stofnfjárlánum í framtiðinni til þessara fyrirtækja. Það hlýtur því að vera það mál, sem næst rekur á eftir þessu, þegar þessar framkvæmdir samkv. þessu frv. hafa farið fram, að sjá þessum fyrirtækjum og þá kannske öðrum, eins og talað hefur verið um, í landbúnaði og iðnaði, fyrir nægjanlegum stofnlánum, því að við verðum að gera okkur grein fyrir því, að ört vaxandi þjóð, eins og við Íslendingar, verður á hverjum tíma að gæta þess að efla og auka nægjanlega sína föstu fjármuni og þá fyrst og fremst í framleiðslustarfseminni, bæði til sjávar og sveita.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) Hæstv. forseti. Ég hef skilað séráliti um þetta frv. á þskj. 421. Ekki er það þó vegna þess, að það sé nokkur ágreiningur um það í n., að það eigi að samþykkja þetta frv. Nm. eru allir sammála um, að það sé þörf fyrir þessa lagasetningu og þær lánveitingar, sem hér er stofnað til. Samkv. 1. gr. frv. á að opna nýjan lánaflokk hjá stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbankann í þeim tilgangi að veita lán til þeirra, er stunda sjávarútveg og fiskvinnslu. Og það er enginn vafi á því, að það er brýn þörf fyrir þessar lánveitingar, til þess að þessi fyrirtæki geti greitt af sinum lausaskuldum, sem á þeim hvíla nú. Það er vafalaust alveg rétt, sem haldið hefur verið fram, að hjá þessu verði ekki komizt, ef forða á stöðvun atvinnurekstrar hjá mörgum af þessum fyrirtækjum. Þegar ríkisstj. lagði fram á síðasta þingi frv. sitt um efnahagsmál, sagði stjórnin í aths., sem frv. fylgdu, m.a., að það væri megintilgangur þeirrar stefnubreytingar, sem ríkisstj. legði til, að framleiðslustörfum og viðskiptalífi landsmanna sé skapaður traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöllur en atvinnuvegirnir hafa átt við að búa undanfarin ár. Þrátt fyrir þennan megintilgang hefur svo til tekizt á fyrsta stjórnarári núv. hæstv. stjórnar, að mjög hefur versnað hagur atvinnuveganna og atvinnufyrirtækja. Það þurfti ekki að gera slíkar ráðstafanir, sem hér er stefnt að, í ársbyrjun 1960 vegna útgerðarinnar. Útgerðarfyrirtækin gátu þá hafið rekstur sinn án slíkra ráðstafana. En nú hins vegar er þörf fyrir þessar sérstöku lánveitingar. Af þessu sést, að hagurinn hefur versnað árið 1960. Þar koma til ýmsar orsakir og áreiðanlega ekki sú veigaminnsta, að ýmsar þær ráðstafanir, sem gerðar voru i efnahagsmálum á þingi í fyrra, hafa lagt miklar byrðar á atvinnureksturinn. Má þar til nefna t.d. vaxtahækkunina, hina miklu vaxtahækkun, sem hefur reynzt ákaflega þungur baggi á mörgum einstaklingum og atvinnufyrirtækjum, þyngri en svo, að þeir fái undir því risið. Í 2. gr. frv. segir, að lánið skuli aðeins veitt gegn veði í fiskiskipum, vinnslustöðvum og vélum sjávarútvegsins og með einfaldri ábyrgð viðskiptabanka viðkomandi fyrirtækis. Það er samkv. þessu skilyrði fyrir lánveitingu, að bankaábyrgð sé til tryggingar láninu til viðbótar öðrum tryggingum. Í reglugerð, sem ríkisstj. hefur gefið út, segir enn fremur, að lánin skuli greiðast í reikning þess viðskiptabanka hjá Seðlabankanum, sem lánið ábyrgist, enda getur viðskiptabankinn sett það skilyrði, að lánsfénu sé varið til að greiða skuldir við hann eða aðrar skuldir til skamms tíma, sem hann ákveður. Það kemur þannig fram í reglugerðinni, að það sé fyrst og fremst ætlazt til þess, að þessi lán fari til að greiða skuldir við bankana, lausaskuldir, enda kom það fram í ræðu hv. frsm. meiri hl., þó að það sé ekki útilokað, að lántakendur geti fengið eitthvað af lánsfénu til greiðslu á öðrum skuldum, en þá er það algerlega háð samþykki viðskiptabankans, algerlega háð samþykki hans. Ég tel ekki eðlilegt, að það sé ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir þessum lánum, að bankaábyrgð sé sett til viðbótar öðrum tryggingum. Það getur vitanlega verið um ýmsar aðrar tryggingar að ræða, alveg jafnöruggar, og því ástæðulaust þess vegna að setja þetta ófrávíkjanlega skilyrði, og ein af þeim brtt., sem ég flyt við frv., sú fyrsta, er um að breyta þessu, að í staðinn fyrir ákvæðið um, að lán skuli veitt gegn veðum í eignum og með einfaldri ábyrgð viðskiptabanka viðkomandi fyrirtækis, skuli koma: „eða öðrum tryggingum, sem metnar verða gildar, svo sem ábyrgð banka eða ríkis.“ Fleiri tegundir trygginga getur vitanlega verið um að ræða. Ég tel einmitt ástæðu til að gera þessa breytingu, að setja ekki það skilyrði, að bankaábyrgð sé fyrir hendi, m.a. vegna þess, að ég tel alveg óhjákvæmilegt, að ýmsir lánveitendur fái hluta af sínu lánsfé til þess að greiða með því skuldir við aðra en banka. Það er vissa fyrir því, að margir þeir, sem þurfa á slíkum lánum að halda, skulda ýmsum öðrum en bönkum, og sé þar um verulegar lausaskuldir að ræða, geta þær verið þeim engu síður erfiðar en bankaskuldirnar og beinlínis valdið því, að þeir geti ekki haldið áfram sínum atvinnurekstri, en þá tel ég ekki heldur eðlilegt eða sanngjarnt að ætlast til þess, að viðskiptabankarnir gangi í ábyrgð fyrir lánum, að því leyti sem þau fara til greiðslu á skuldum við aðra en bankana. Í frv., eins og það liggur fyrir, er ekkert sagt um það, á hvern hátt stofnlánadeild sjávarútvegsins eigi að afla fjár til þessara lánveitinga. Það er ekki kunnugt, að stofnlánadeildin ráði yfir neinu lausu fé, en hins vegar er gert ráð fyrir því, að þessar lánveitingar muni nema í heild hárri upphæð, það er talað um nokkur hundruð millj. kr. Það þarf því einhvern veginn að sjá fyrir fé í þessar lánveitingar, og í reglugerðinni er sagt, að stofnlánadeildin geti stofnað til skuldar við Seðlabankann vegna þessara lánveitinga. Ég tel sjálfsagt, að ákvæði sé þá einnig sett í sjálf lögin, og fjhn. er sammála um það að bæta úr þessu og flytur brtt. á þskj. 413 um þetta atriði. Fyrri brtt. n., sem enginn ágreiningur er um, er einmitt um það, að við 1. gr. bætist, að stofnlánadeildin geti stofnað til skuldar við Seðlabankann í þessu skyni. Í frv. segir ekkert um það, við hvað skuli miða upphæðir veittra lána. Hins vegar er ákvæði um það í reglugerðinni, eins og hv. frsm. meiri hl. n. gerði grein fyrir. Þar segir, að lánin skuli miða við það, að þau fari ekki fram úr 70% af matsverði eigna, sem lántakandi hefur og setur að veði. Eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram, getur það verið ýmsum vandkvæðum bundið að setja þannig ákveðið mark, og ég hefði talið þess vegna rétt, að í sjálfum lögunum væri eitthvað ákveðið um, við hvað skuli miða lánin, en þó þannig, að þar væri ekki miðað við ákveðinn hundraðshluta af eignum lántakanda, heldur væri þetta ákvæði þannig, að lánveitandi hefði þar nokkru meira frjálsræði um ákvörðun lánanna. Ég legg því til í einni af brtt. mínum, að við 2. gr. bætist ný mgr., sem ég legg til að verði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhæð láns hverju sinni fer eftir ákvörðun stjórnar stofnlánadeildarinnar. Séu lánin við það miðuð, að lántakandi geti greitt lausaskuldir og haldið áfram atvinnurekstri sínum, enda sé verðmæti þeirra eigna, er hann veðsetur til tryggingar láninu, nægilegt til greiðslu á því, eða aðrar tryggingar settar, er lánveitandi metur gildar.“ Ég vil vekja athygli á því, að ég segi þarna ekki, að lántakandi eigi að geta greitt allar lausaskuldir sínar, heldur grynnt það mikið á lausaskuldum, að hann geti haldið áfram atvinnurekstri sínum. Það er það, sem fyrir mér vakir. Þá er það um vextina af lánunum. Um það atriði segir í 2. gr. frv., að vaxtakjörin skuli ákveðin af stjórn stofnlánadeildarinnar, að höfðu samráði við ríkisstjórn. Ég tel eðlilegra, að sett sé í lögin ákvæði um vextina, og flyt því brtt. um, að við þessa mgr. bætist: „Og séu ársvextirnir eigi hærri en 5%.“ Ég geri ráð fyrir, að nægilega örðugt verði fyrir mörg af þessum fyrirtækjum að borga þá vexti, þó að þeir verði ekki ákveðnir hærri. Við 3. gr. frv. flyt ég dálitla brtt. Upphaf greinarinnar í frv. er þannig núna: „Telji stjórn stofnlánadeildarinnar, að fengnum tillögum frá viðskiptabanka umsækjanda“ o.s.frv., - ég vil bæta þarna inn í orðunum „ef um er að ræða“. Þetta er í samræmi við það, að ég hef haldið því fram, að lántakendur ættu að geta fengið þarna lán til greiðslu á skuldum hjá öðrum en bönkunum, og vel geta verið lántakendur, sem þyrftu að koma til greina þarna, en ekki hafa neinn sérstakan viðskiptabanka. Á liðnum árum hefur á ýmsum stöðum á landinu verið komið upp atvinnufyrirtækjum fyrir atbeina sveitarfélaga og með aðstoð þeirra til atvinnuaukningar á viðkomandi stöðum og til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Mörg af slíkum fyrirtækjum hafa notið aðstoðar ríkisins, bæði með lánum af atvinnuaukningarfé og á annan hátt, t.d. með ríkisábyrgðum. Þessi fyrirtæki munu yfirleitt vera á sviði sjávarútvegsins, og það má fastlega gera ráð fyrir því, að hagur þeirra ýmissa sé þannig um þessar mundir, að þau hafi brýna þörf fyrir aðstoð til þess að geta haldið áfram sínum atvinnurekstri. Ég legg því til í næstu brtt. minni, það er a-liður 3. brtt., að inn í frv. komi ný grein, þannig orðuð: „ Ríkisstj. er heimilt að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs stofnlán samkv. þessum lögum, allt að 30 millj. kr., sem veitt kunna að verða með sérstöku tilliti til þess að koma í veg fyrir, að atvinnufyrirtæki, sem komið hefur verið upp með atbeina sveitarfélaga til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, verði að hætta starfsemi sinni í þessum tilgangi. Ríkisábyrgð skal því aðeins veitt, að fyrir liggi meðmæli nefndar þeirrar, er úthlutar atvinnuaukningarfé samkv. 20. gr. fjárlaga.“ Ég get vel búizt víð því, að sum af þessum fyrirtækjum geti ekki sett tryggingar fyrir þeim lánum, sem þau nauðsynlega þurfa að fá til að geta haldið rekstrinum áfram, með öðru móti en því, að þau fái ríkisábyrgð. Samkvæmt minni till. yrði það sú n., sem úthlutar atvinnuaukningarfénu, sem ætti að meta ástæðurnar á hverjum stað og þörfina fyrir slíka ríkisábyrgð. Þetta frv., sem hér liggur fyrir til staðfestingar á brbl. frá því 5. jan., er aðeins um lánveitingar til þeirra, er fást við sjávarútveg og fiskvinnslu. En sjávarútvegurinn er ekki eini atvinnuvegurinn, sem skortir tilfinnanlega lánsfé. Það er kunnugt, að þannig er einnig um landbúnaðinn. Það er eins í þeirri atvinnugrein og í sjávarútveginum, að hagur margra bænda hefur versnað mjög á árinu sem leið. Sérstaklega hafa vextirnir, hinir háu vextir orðið ákaflega þungbærir og reyndar óviðráðanlegir ýmsum bændum, sem eru i verulegum lausaskuldum. ýmsar aðrar efnahagsráðstafanir frá árinu í fyrra hafa líka orðið til þess að gera þeim stórum erfiðara fyrir með sinn atvinnurekstur. Verðhækkanir urðu miklar á öllum hlutum. Hins vegar hafa vinnutekjur bænda ekkert hækkað frekar en launafólks, og hefur því orðið mjög erfitt fyrir þá að rísa undir ýmsum útgjöldum í sambandi við búreksturinn, eins og t.d. greiðslum fyrir vélar og tæki til búskapar, sem hafa hækkað mjög í verði. Slík útgjaldaaukning kemur ekki inn í verðlagsgrundvöll landbúnaðarvara, svo að þeir hafa ekki fengið neina verðhækkun á sínum afurðum til að mæta þeim auknu útgjöldum. Það eru aðeins beinar rekstrarvörur, eins og áburður og fóðurvara, sem á að koma inn í verðlagsgrundvöll landbúnaðarvara. Mér er kunnugt um það, eða svo er þar, sem ég þekki til, að bændur hafa yfirleitt átt miklu örðugra með að gera upp sín ársviðskipti nú um næstliðin áramót heldur en áður. Ég hygg, að þannig sé þetta viða á landinu, og hef reyndar haft af því áreiðanlegar fréttir. Það er því víst, að það er brýn þörf fyrir svipaðar ráðstafanir að því er varðar landbúnaðinn eins og sjávarútveginn. Það má fullyrða, að ýmsir bændur geti ekki haldið áfram sínum búrekstri, nema þeir fái lán til greiðslu á lausaskuldum, sem hvíla ákaflega þungt á þeim, bæði vegna háu vaxtanna og vegna þess, að krafið er um greiðslu á þessum skuldum á skömmum tíma. Og ég tel það alveg tvímælalaust, að bændur eigi fullan rétt á því að njóta svipaðrar fyrirgreiðslu í þessu efni eins og þeir, sem stunda sjávarútveginn. Þá má einnig minna á það, að þau fyrirtæki, félagsfyrirtæki bænda, sem hafa komið upp vinnslustöðvum fyrir landbúnaðarafurðir á undanförnum árum, hafa flest fengið mjög litil stofnlán til þeirra framkvæmda og búa því við fjárskort af þeim sökum eins og eigendur fiskvinnslustöðvanna. Ég ber því fram brtt. við frv. um, að inn í það verði bætt ákvæði um sérstaka stofnlánadeild fyrir landbúnaðinn hjá Seðlabankanum. Í till. mínum er gert ráð fyrir því, að sú lánadeild veiti lán til einstakra bænda, er skortir fé til greiðslu á lausaskuldum, og einnig til fyrirtækja, er eiga vinnslustöðvar fyrir landbúnaðarafurðir. Og ég legg til, að sömu reglur gildi um lánveitingar til landbúnaðarins, lánstíma og vexti, eins og um lánin til sjávarútvegsins. Verði á þessa brtt. mína fallizt, fá bændur og þeirra fyrirtæki svipaða fyrirgreiðslu í sínum málum og sjávarútveginum er ætlað í frv. Ég tel það fullkomið réttlætismál og fulla þörf á því, að greitt sé úr málum landbúnaðarins á þennan hátt eins og málum þeirra, sem fást við sjávarútveg. Ég skal - með leyfi hæstv. forseta - lesa brtt. mína, sem um þetta fjaliar, það er b-liður 3. brtt., hún er þannig: „Stofna skal sérstaka lánadeild við Landsbanka Íslands, seðlabankann, er nefnist stofnlánadeild landbúnaðarins. Deildin veitir lán til að bæta fjárhagsaðstöðu bænda og fyrirtækja, er eiga vinnslustöðvar fyrir landbúnaðarafurðir og skortir fé til greiðslu á lausaskuldum, er á þeim hvíla. Lánin skulu veitt gegn veði í fasteignum og búvélum bænda og fasteignum og vélum vinnslustöðva landbúnaðarins eða öðrum tryggingum, sem metnar verða gildar. Hámarkstími skal vera: Lán út á fasteignir 20 ár og lán út á vélar 10 ár. Vextir skulu vera þeir sömu og af lánum samkv. 2. gr. og mat á eignum fara eftir sömu reglum og þar greinir. Ákvörðun lánsupphæðar hverju sinni fer eftir ákvæðum 2. gr. Fjár til lánveitinga samkv. þessari grein skal aflað á sama hátt og til lána samkv. 1. gr. Ákvæði 3. gr. um sérstaka athugun á fjárhag umsækjenda, þegar þess er talin þörf, og um tímabundna stöðvun aðfarar skulu einnig gilda um þá, er sækja um lán samkv. þessari grein.“ Það er, eins og ég sagði áðan, gert ráð fyrir því i mínum brtt., að sömu reglur gildi að öllu leyti um þessar lánveitingar frá væntanlegri stofnlánadeild landbúnaðarins eins og frá stofnlánadeild sjávarútvegsins. Sömu reglur eiga að gilda um ákvörðun lána, tryggingar fyrir þeim, lánstímann, um vexti og annað lánunum viðkomandi. Ég tei það alveg tvímælalaust heppilegast að setja inn í þessi lög slik ákvæði, svo að ekki þurfi síðar sérstaka lagasetningu um lánveitingar til landbúnaðarins. En eins og fram kom í ræðu hv. frsm. meiri hl. n., þá hefur ríkisstj. falið sérstökum mönnum að athuga um ástæður bænda og fyrirtækja þeirra og þá væntanlega með það fyrir augum, að greitt verði úr þeirra málum með svipuðu móti og hér er ætlað að gera fyrir sjávarútveginn. Ég tel því, að það væri langeðlilegast að setja ákvæði um þær lánveitingar inn í þetta frv. Að síðustu flyt ég svo till. um breyt. á fyrirsögn frv., sem eðlilegt er að breytist, ef mínar brtt. verða samþykktar. Legg ég til, að fyrirsögnin verði: „Frumvarp til laga um stofnlán hjá Landsbanka Íslands, seðlabankanum.“ Það er, eins og ég tók fram, enginn ágreiningur um það í n., að rétt sé að samþykkja frv., og ég legg til, að það verði samþykkt með þeim breytingum, sem ég hér hef gert grein fyrir og ég flyt tillögur um á þskj. 421.



Herra forseti. Áður en þetta frv. um skipun nýrra sveitarstjórnarmála fer til nefndar, vildi ég mega segja örfá orð. Megintilgangur þessa frv. er að sameina í einn lagabálk þau málefni, er varða bæjar- og sveitarfélögin í landinu. Það er mikil nauðsyn, að svo skuli gert, og verður til hagræðis fyrir sveitarstjórnir síðar meir. Í þessu frv. er ekki að finna veigamikil nýmæli frá því, sem er í eldri lögum, þar sem þetta er aðalatriði þess. Hins vegar finnst mér, að það hefði mátt við endurskoðun þessara laga fella niður ýmis ákvæði, sem í raun og veru eru orðin úrelt og eru miðuð við aðrar aðstæður en nú er. Ég er yfirleitt fylgismaður þeirrar stefnu, að vald sveitarfélaga sé sem mest, innan þeirra eðlilegu takmarka, sem yfirstjórnin ákveður því, og að sveitarstjórnir, sem sinna sínum málefnum, svo sem gert er ráð fyrir, bæði um fjárreiður allar og skil á þeim gjöldum, sem þær vilja inna af hendi, eigi að hafa rúmar hendur um ráðstöfun á sínum fjárreiðum. Þess vegna finnst mér, að ákvæði 11. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að sveitarstjórnir verði að bera sín málefni undir sýslunefndir, séu að sumu leyti orðin úrelt og óeðlileg, þar sem er talað um, að sveitarstjórnir megi ekki selja eða veðsetja fasteignir eða kaupa nýjar fasteignir, án þess að til komi samþykki sýslunefnda. Það ber oft svo við, að sveitarstjórnir verða að taka ákvörðun um slík mál, eins og t.d. að nota rétt sinn til forkaupa á jörðum, án þess að geta haft samþykki sýslunefndar fyrir því, og mun þá framkvæmdin venjulega vera sú, að sýslumenn verði að gefa sitt samþykki eða synjun í viðkomandi máli upp á væntanlega afgreiðslu sýslunefndar. Mér finnst, að þetta ákvæði út af fyrir sig hafi tiltölulega lítið gildi, þegar það er framkvæmt á þennan hátt, eins og verður að framkvæma það, og í raun og veru finnst mér, að sveitarstjórnir hafi miklu betri aðstöðu til þess að meta þetta hverju sinni heldur en sýslunefndin hefur. Þess vegna vil ég benda þeirri hv. nefnd, sem mál þetta fær til meðferðar, á þessi atriði, hvort hún hefði ekki viljað skoða það, hvort nokkur ástæða er til að hafa þessi ákvæði eins og frv. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umræðu, frv. til laga um fæðingarorlof, hefur, eins og hv. þdm. er kunnugt, verið til athugunar hjá heilbr.- og félmn. þessarar hv. deildar. Við höfum fyrir nokkrum dögum hlýtt á ræður frsm. meiri og minni hl. þeirrar nefndar um frv. og á framsöguræðu hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrir þeim breytingum, sem hann flytur á þskj. 361 við frv. Ég hef hér fyrir framan mig nefndarálit hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. Þar er frv. flest til foráttu fundið. Er þar svo að orði komizt og haft eftir forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins, að frá tæknilegu sjónarmiði sé svo að segja ómögulegt að framkvæma lögin, ef frv. væri samþykkt óbreytt. Fyrir svo þungum dómi mætti ætla að full rök væru færð. Svo er þó ekki. Fullyrðingin ein er látin duga. Hins vegar er dregin skýr ályktun af þessum dómi, þar sem niðurstaða hv. meiri hl. n. er sú, að hér sé um svo umfangsmikið mál að ræða, að vísa beri því til ríkisstj., sem hafi alla möguleika á því að undirbúa frv. um þetta efni, svo að viðunandi sé. Ég mun nú ræða nokkuð þá gagnrýni, sem fram kemur í nál. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn., svo og þá gagnrýni, sem kom fram í tveim ræðum hv. frsm. meiri hl., Gísla Jónssonar, eftir því sem ég get ráðið í, hvað fyrir hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. vakir. Hv. 1. þm. Vestf., frsm. meiri hl., hefur atlögu sína að frv. á þeim grundvelli, að hér sé framið slíkt ranglæti gagnvart þeim konum, sem mundu ekki njóta þeirra hlunninda, sem frv. gerir ráð fyrir, að furðu sæti, að Kvenréttindafélag Íslands skuli bregðast svo skyldum við íslenzkar konur að mæla með frv. Brýnir hv. þm. konur að muna kinnhest þennan að dæmi formóður okkar, Hallgerðar langbrókar, eða eins og hv. þm. kemst að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Mætti segja mér, að einhver kona, sem með þessu frv. fær engan rétt, ætti til þann þótta að taka slíku ekki alveg þegjandi.“ Ég verð því miður að hryggja þennan hv. þm. með því að upplýsa, að sök Kvenréttindafélags Íslands er ekki aðeins sú að mæla með frv. og senda rökstudda umsögn um það, heldur var á landsfundi kvenna á s.l. sumri gerð ályktun þess efnis, að fundurinn teldi eðlilegt, að allar konur í atvinnustéttunum nytu sömu réttinda til óskertra launa, þótt þær forfölluðust frá vinnu vegna barnsburðar, eins og þær konur hefðu, sem væru starfsmenn ríkisins, en það eru, svo sem kunnugt er, þriggja mánaða laun, ef þær eru fjarverandi vegna barnsburðar, eins og farið er fram á í þessu frv. Var stjórn Kvenréttindafélagsins falið að vinna að lausn þessa máls. Ég hygg, að ég megi fullyrða, að meiri hl. fulltrúanna á landsfundi Kvenréttindafélagsins hafi alls ekki verið launþegar og hafi þannig ekki getað vænzt þess að njóta góðs af slíkum réttindum, þó að þau kæmu til framkvæmda, heldur hafi þarna flest verið konur, sem algerlega helga heimilunum starfskrafta sína og sennilega margar fætt sín börn án nokkurs fæðingarstyrks. Þó virtist þessum konum ekki meina á rétt sinn gengið en svo, að þær gera ályktun um það, ég má segja: einróma, að eðlilegt sé, að allar konur, sem í atvinnustéttum landsins vinna, þ.e. allar konur, sem eru launþegar, njóti þessara réttinda. Nú skal ég ekki segja um það, hvort einhverjar konur verða til þess að bregðast við frv. eins og hv. 1. þm. Vestf. væntir af þeim. En fjöldi kvenna hefur nú þegar sýnt, að þær gera sér fyllilega ljóst að hér er um nauðsynja- og réttlætismál að ræða. Hér er um að ræða að láta þau réttindi, sem nú þegar hafa verið veitt af hendi löggjafans þeim hópi kvenna, sem vinnur í þjónustu ríkisins, láta sams konar réttindi öðlast gildi gagnvart öllum konum, sem taka laun fyrir vinnu sína. Hér er um það að ræða, hvort sú sérstaða konunnar að ganga með og ala þjóðfélaginu nýja þegna á að teljast eðlileg og fullnægjandi ástæða fyrir fjarvist úr vinnu, á sama hátt og fótbrot og lungnabólga eru fullgildar ástæður til fjarvistar, því að ef svo er ástatt, þá nýtur konan fulls kaups - og ef ekki kaups, þá sjúkradagpeninga. Hv. 1. þm. Vestf. tók það fram, að hann teldi ekki, að hér væri um slíkt kvenréttindamál að ræða, að það væri ástæða til fyrir Kvenréttindafélagið að ljá þessu máli fylgi sitt. Það gleður mig vissulega, að svo virðist sem hv. þm. meti kvenréttindi mikils og vilji ekki, að frá þeim sé brugðið á nokkurn hátt. En ég vil halda því fram, og ég vænti þess, að hv. þm. geti orðið mér sammála um það, þegar hann athugar málið nánar, að þetta atriði sé einmitt kvenréttindamál. Þetta er raunverulegt kvenréttindamál. Hér er um það að ræða að fá viðurkennda sérstöðu konunnar í lífsbaráttunni og brauðstritinu, viðurkenna sérstöðu hennar sem móður og tryggja, að hún verði ekki látin gjalda þess, að hún fæðir börn til lífsins. Hins vegar treysti ég víðsýni kvenna svo, að ég þykist þess fullviss, að þær muni meta það, sem til framfara horfir í þessum málum sem öðrum, jafnvel þó að ekki sé beinn hagnaður fyrir hverja einstaka konu persónulega. Annars er hneykslunin yfir því, að frv. þetta skuli ekki ná til allra kvenna, sem kemur fram bæði hjá hv. 1. þm. Vestf. og sömuleiðis hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., slík, að maður gæti haldið, að hér á hv. Alþingi hefðu aldrei verið samþykkt lög nema þau, sem næðu til allra hugsanlegra aðila, og yfirleitt að hér væru aldrei samþykkt lög, nema þau fullnægðu öllu réttlæti. En ég vil í þessu sambandi benda á hin almennu orlofslög, svo að við höldum okkur við orlof. Þau taka einungis til launþega, en þeir, sem atvinnurekstur reka, njóta þeirra ekki, - og jafnvel að viðbættum öðrum orlofslögum, lögunum um orlof húsmæðra, er ekki algerlega náð til allra íslenzkra kvenna. Konur, sem sjálfstæðan atvinnurekstur reka, en eru ekki húsmæður, njóta þeirra ekki. Þar er því hópur kvenna, sem er afskiptur í þessum efnum. Sjálfsagt er sá hópur tiltölulega fámennur, og þær konur, sem hann fylla, virðast a.m.k. skorta þann þótta, sem hv. 1. þm. Vestf. væntir svo mjög að íslenzkar konur eigi í fórum sínum, því að þær virðast hafa tekið þegjandi þessu misrétti löggjafarinnar. Ég hygg, að hv. 1. þm. Vestf. og hv. 1. þm. Norðurl. v. hafi báðir átt sæti á Alþingi, þegar hvor tveggja þessi lög voru samþykkt, og hafi þeir ekki þá komið fram með þetta jafnréttissjónarmið sitt, þá virðist mér dálítið erfitt og misjafnlega erfitt að fullnægja réttlætiskennd þessara hv. þm. Þá er því haldið fram, að kona geti eftir frv. tekið tvöfalt fæðingarorlof, eða réttara sagt fengið þann tíma, sem orlofið varir, borgaðan tvöföldum launum. Í framsöguræðu sinni leggur hv. 1. þm. Vestf. dæmið þannig, að konan sé fastráðin og taki 3 mánaða laun sín sem slík, en auk þess hafi hún unnið annars staðar fyrir talsverðum tekjum og jafnvel jafnmiklum og fastalaunin nema, og þar sem hún hafi að sjálfsögðu gefið þessar tekjur sínar upp til skatts, þá bæri henni einnig ¼ hluti af slíkum árslaunum í fæðingarorlof. Þetta virtist þm. finnast mjög óheppilegt og eins konar misnotkun á þessum lögum. Þetta er vissulega hugsanlegur möguleiki, en þetta er bara alls ekki tvöfalt fæðingarorlof. Konan á samkv. frv. rétt á fjórðungi árstekna sinna í fæðingarorlof, og hafi hún unnið tvöfalt starf, þá gerist ekkert annað en það, að hún nýtur dugnaðar síns, og ég hélt satt að segja, að hv. 1. þm. Vestf. mundi meta svo mikið persónulegan dugnað og framtak, að hann mundi ekki finna að þessu atriði. Aftur á móti er það ekki rétt skilið, sem hv. þm. kemur að í seinni ræðu sinni um þetta mál, þar sem hann óttast, að kona geti bæði notið orlofsfjár úr fæðingarorlofssjóðnum, sem frv. gerir ráð fyrir, og auk þess frá vinnuveitanda sínum, hafi hún við hann sérsamning um þetta efni. Í frv. er ráð fyrir gert, að þær konur, sem hafi sérsamning við vinnuveitendur sína eða samkv. öðrum lögum hafi jafngóð eða betri ákvæði um þetta efni, falli undir þau lög framvegis og njóti þeirra samninga, en hafa þá auðvitað ekki rétt til orlofsfjár samkv. þessu frv., ef að lögum yrði. Þá virðist hv. þm. ekki ánægður með það, að þeim, sem þessa orlofs ættu að njóta, sé ekki gert að greiða neinn kostnað eða iðgjöld til orlofssjóðs. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í framsöguræðu minni í haust, að þar var farið eftir fordæmi, sem hið háa Alþ. hafði gefið. Í fyrra, þegar samþ. voru orlofslög húsmæðra, var niður fellt það tillag, sem frv. hafði upphaflega lagt til að húsmæður legðu fram. Það fordæmi gerði það að verkum, að ég taldi tilgangslaust að setja í þetta frv. svipað ákvæði eða ákvæði um framlag frá þeim, sem orlofsins ættu að njóta, enda þótt mér væri ljóst, að slíkt gat vel komið til greina. Ég leyfi mér líka að vitna til laganna um orlof húsmæðra til andmæla þeirri viðbáru hv. 1. þm. Vestf., að þar sem tvenn orlofslög séu fyrir, sé eðlilegra, að ný orlofslög falli inn í eldri lögin. Tilgangur hinna eldri orlofslaga er talsvert annar en þessa frv. En mér er spurn: Hvers vegna var ekki orlof húsmæðra fellt inn í hin almennu orlofslög, ef óheppilegt er, að fleiri en ein lög séu kennd við orlof? Það er að því fundið, að í frv. vanti öryggisákvæði um, að orlofsþegi megi ekki vinna launuð störf, á meðan orlofstíminn varir. Segir svo um þetta atriði í nál. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn., með leyfi hæstv. forseta: „Þá taldi bann og“ - og hér er átt við forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins, - „að ef hér ætti að vera um orlof að ræða í sömu merkingu og það er notað í öðrum lögum um orlof, þá væri eðlilegt, að kveðið væri svo á í lögunum, að orlofsþegi hefði eigi launuð störf á hendi á orlofstímanum, svo sem fyrir er mælt í orlofslögum, en það mundi verða margvíslegum erfiðleikum bundið að tryggja, að slíkt yrði ekki gert.“ Ég hef vissulega ekkert við það að athuga, að sett væri inn í frv. ákvæði um, að orlofsþegi megi ekki vinna launuð störf í orlofstímanum. Mér virðist, að það sé smávægileg breyting. Hins vegar fæ ég ekki skilið þá fullyrðingu, að það yrði margvíslegum erfiðleikum bundið að tryggja, að slíku banni yrði framfylgt. Í hinum almennu orlofslögum er ákvæði um þetta efni orðað eitthvað á þá leið, að óheimilt sé orlofsþega að vinna í starfsgrein sinni eða skyldri starfsgrein, á meðan orlofið varir, og það eru um þetta frekari ákvæði í reglugerð, en það er einungis skilgreining á því, hvað teljast skyldar starfsgreinar. En ég verð að segja það, að ef slík ákvæði eru fullnægjandi fyrir fullhraust og vinnandi fólk, til þess að það taki ekki upp starf og noti ekki orlofstíma sinn til að vinna sér inn tekjur, þá fæ ég ekki skilið, að slíkt ákvæði ætti ekki að hrökkva fyrir konu, sem er á síðustu mánuðum meðgöngutímans eða fyrstu vikurnar eftir að hún elur barn. Þá kemur næsta málsgrein í nál. hv. meiri hl., sem ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, einnig að lesa, en þar segir svo: „Væri það hins vegar tilgangur frv. að tryggja það, að aðili tapaði ekki tekjum við barnsfæðingu, og bendir allt til, að það sé megintilgangurinn, þyrfti frv. einnig að taka allverulegum breytingum.“ Ekki er haft fyrir því að skýra, á hvern hátt frv. þyrfti að breytast til að fullnægja tilgangi sínum, en ég vænti þess, að hv. alþm. lesi frv. og hafi þegar gert það, svo að þeir geti gert sér hver fyrir sig grein fyrir því, hvort mikill vafi getur leikið á um tilgang þess. En annars er þetta svo ógreinilega orðað, að ég get ekki fyllilega ráðið í, hvað hér er átt við. Ef til vill er hér aðeins verið að víta ógætilega meðferð á orðinu orlof. Ég veit það ekki. Það mætti vafalaust fá skilgreiningu á því ágæta orði hjá lærðum málvísindamönnum, en minn skilningur á orðinu er sá, að það merki heimila fjarvist úr starfi án launamissis. Samkv. þeim skilningi hef ég leyft mér að nota orðið yfir leyfi frá störfum með fullum launum vegna barnsburðar og kalla það fæðingarorlof. Þá kem ég að tveim atriðum, sem nefnd voru í nál. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. og í framsöguræðu hv. 1. þm. Vestf. og mér virðist að hafi nokkuð til síns máls. Það er fyrst það atriði, að ekki sé fyrir það girt í frv., að óráðvant fólk geti misnotað ákvæði frv., ef að lögum yrði, á þann veg, að kona telji sig vera fastráðna í starfi, sem hún alls ekki gegnir. Vitaskuld yrði það að vera með aðstoð annars aðila, sem gæfi henni vottorð um fastráðningu, og vitaskuld yrði þessi málamyndavinnuveitandi að greiða iðgjald af vinnuvikum þessa málamyndastarfsmanns síns til fæðingarorlofssjóðs og auk þess bæði til slysatryggingasjóðs og atvinnuleysistryggingasjóðs. En segjum, að einnig þann greiða vildi þessi málamyndavinnuveitandi gera viðkomandi konu. Ég hef ekki trú á, að mikil brögð yrðu að slíkri sviksemi, en það má vel vera, að það stafi fyrst og fremst af vanþekkingu minni á því, hve heiðarleikinn reynist léttvægur, ef um einhverja tekjuöflun er að ræða. Ég hef sem sagt ekki mikla trú á því, að þessi smuga yrði notuð til þess að misnota ákvæði eða réttindi frv., ef að lögum yrði. En ég vil taka það fram, að mér hefði þótt eðlilegt og sjálfsagt, ef mér hefði dottið þessi möguleiki í hug, að fyrirbyggja hann með því að setja inn í frv. einhver ákvæði, t.d. vissar fjársektir gegn slíkri misnotkun. Þá er það hitt atriðið, sem hv. 1. þm. Vestf. drepur á. Hann dregur upp átakanlega mynd af konu, sem er við rúmið í um það bil ár, e.t.v. vegna fósturláts, en næsta ár vinnur hún lausavinnu, en á barn á því ári, en fær þá ekki fæðingarorlof, vegna þess að skattaframtal síðasta árs sýnir engar tekjur. Ég vil fyrst taka það fram, að minn skilningur á þessu vissa tilfelli, sem hv. 1. þm. Vestf. dró þarna fram, er sá, að kona, sem fyrir því verður, að henni leysist höfn, eigi rétt á fæðingarorlofi eftir þessu frv., ef hún á annað borð er launþegi. En hins vegar er það sennilegt, að kona, sem hefur ekki talið fram tekjur á næstliðnu ári á undan fæðingu, mundi ekki njóta fæðingarorlofs. Mér var þetta ljóst við samningu frv. og reyndi að finna viðunandi lausn, en gat ekki fundið aðra öruggari leið en skattframtalið til tryggingar því, að hér væri um raunverulegar launatekjur að ræða. Hins vegar hefði mér verið mikil þökk að því, ef hv. heilbr.- og félmn. eða einstakir þm. hefðu fundið betri lausn á þessum vanda. Ég hef nú rætt þá gagnrýni, sem fram hefur komið á frv. Ég hef reynt að skýra málin eftir því sem mér hefur verið unnt, leiðrétt það, sem ég hef talið mig vita betur, og viðurkennt, ef mér virðist gagnrýnin á rökum reist. Ég vænti þess, að hv. alþm. vilji athuga nákvæmlega, hvort frv. sé svo gallað, að það mundi lítt framkvæmanlegt, ef að lögum yrði. Ég tel mig hafa hrakið gagnrýni hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. í flestum greinum. Það er hér um að ræða tvö atriði, sem ég viðurkenni, að æskilegt hefði verið, að betur hefði verið um hnútana búið. Hvorugt skiptir meginmáli, jafnvel ekkí miklu máli, en auk þess var vitaskuld opin leið til úrbóta, ef hv. alþm. sýndist svo. Hv. 1. þm. Vestf. kom mjög inn á það í sinni framsöguræðu, að frv. væri flausturslegt og illa undirbúið. Mér er það vissulega fyllilega ljóst, að ég er viðvaningur í því að búa til frv. í hendur löggjafans. Ég vænti mér því góðs af vinsamlegri og nákvæmri athugun n. á frv., eins og ég tók fram í minni framsöguræðu. Ég var reiðubúin að taka heilbrigðri gagnrýni, og mér hefði verið mikil þökk að breytingum, sem til úrbóta hefðu horft. En ég get ekki neitað því, að ég varð fyrir dálitlum vonbrigðum, strax er ég las nál. hv. meiri hl., og ég vænti þess, að þm. geti sannfærzt um það sjálfir, ef þeir lesa það plagg, að þar úir og grúir af fullyrðingum, svo mjög, að jaðrar við sleggjudóma. Ég satt að segja vænti þess ekki, að reyndir og vísir þm. viðhefðu slíka málsmeðferð á löggjafarþingi þjóðarinnar. Hitt finnst mér full ástæða til að lýsa ánægju minni með, að fram kom bæði í nál. og í ræðu hv. frsm. meiri hl., að hér væri um merkilegt mál að ræða, sem full ástæða væri til, að löggjafinn tæki til athugunar. Þetta gleður mig, því að ég vænti þess, að það sýni, að efni þessa frv. eigi skilningi að fagna hjá hv. alþm. Enda þótt þeir þm., sem að umræddu nál. stóðu, sjái sér ekki af einhverjum ástæðum fært að fylgja því frv., sem hér liggur fyrir, þá treysti ég því, að þessum málum muni fljótlega verða farsællega skipað, ef ekki á þessu þingi, þá e.t.v. því næsta. Mér virðist, að sá grundvöllur, sem þetta frv. byggist á, og sá háttur, sem þar er ætlazt til, að viðhafður sé í þessum efnum, sé eðlilegt spor í þessum málum, eins og þau liggja fyrir hér á landi. Löggjafinn hefur þegar viðurkennt réttmæti þess, að fjarvist vegna barnsburðar skuli ekki valda launamissi, og ég tel, að þar hafi löggjafinn sýnt réttan og lofsverðan skilning á þessum málum. En ég vil mótmæla þeirri skoðun, sem fram kom hjá hv. 1. þm. Vestf., að á þetta bæri að líta sem launauppbót til viðkomandi konu. Fæðingarorlof ber að skoða sem viðurkenningu á því, að barnsburður er eðlileg og heimil fjarvist úr starfi og skuli ekki valda launamissi, og ég vil segja: sú eðlilegasta og þjóðfélagslega séð sú jákvæðasta fjarveruorsök, sem yfirleitt getur komið til greina. Á það má einnig benda, að framkvæmd þessa frv., ef að lögum yrði, mundi ekki skapa ríkissjóði stórkostleg útgjöld, a.m.k. ekki fyrst í stað. En þó að því frv. um fæðingarorlof, sem hér liggur fyrir, auðnist e.t.v. ekki að fá staðfestingu hv. Alþ., þá vildi ég sérstaklega vekja athygli á því ákvæði frv., sem kveður á um það, að þær konur, sem eru ekki fastráðnar, en vinna lausavinnu ýmiss konar, fái aðild að þeim réttindum, sem um er að ræða í frv. Ég tel, að þessi ákvæði séu athyglisverð, ekki einungis vegna þess, að margar konur, sem taka tímakaup og vinna lausavinnu, vinna bæði hin erfiðustu og jafnframt nytsömustu störf, svo sem margs konar framleiðslustörf og ýmiss konar mikilsverða þjónustu, og út frá því væri það eðlilegt og sjálfsagt, að þessar konur nytu þeirra ráðstafana, sem gerðar eru í þjóðfélaginu til að bæta kjör kvenna. En þarna kemur fleira til. Það er vitanlegt, að konur, sem hafa heimili og börn að annast, eiga örðugt með að hafa á hendi fulla vinnu utan heimilisins, en hafa hins vegar margar þörf fyrir auknar tekjur og oft bæði tíma og starfskrafta til að bæta við sig vinnu, ef það getur samrýmzt heimilishaldinu. Þær taka því oft ígripavinnu þá tíma, sem þær eiga þægilegast með að hverfa frá heimili sínu, eða þær taka vinnu heim til sín. Enginn vafi er á því, að þetta er oftast heppilegasti hátturinn á vinnu húsmæðra, sem vilja og geta bætt við sig störfum. Það er því nauðsynlegt, að frekar verði stutt að þessum vinnuháttum, og það er óneitanlega gert með því að veita þeim konum, sem slíka vinnu stunda, hlutdeild í þeim hlunnindum, sem annars hafa einungis staðið þeim til boða, sem fastráðnar eru. Hv. 1. þm. Norðurl. v. (SkG) hefur flutt allróttæka breyt. á þessu frv., þar sem segja má, að þar komi fram nýtt frv., nefnilega að fæðingarstyrkurinn verði þrefaldaður og greiddur öllum konum, sem börn fæða hér á landi. Það mundi þýða, að í hendur kvenna kæmu rúmlega 6 þús. kr. við hverja fæðingu, því að menn skyldu athuga, að núverandi fæðingarstyrkur hrekkur rétt aðeins sem greiðsla til fæðingarheimilanna eða ljósmæðranna og gengur í langflestum tilfellum beint til þess. Fæðing er nefnilega ekki skoðuð sem sjúkdómur eftir íslenzkum lögum og fellur ekki undir sjúkratryggingar, eins og flest önnur sjúkrahúsvist er greidd. En þessi fæðingarstyrkur er rétt rúmlega það, sem greitt er á fæðingadeild landsspítalans, en hrekkur t.d. tæplega fyrir því, sem konan þarf að greiða á hinu nýja fæðingarheimili Reykjavíkurbæjar. Þá er gert ráð fyrir því í þessari breyt. hv. 1. þm. Norðurl. v., að því er mér skildist af framsöguræðu hans, að þær konur, sem þegar hafa samkv. öðrum lögum eða samkv. samningum víð vinnuveitendur sína rétt á fullum launum í þrjá mánuði, ættu að njóta þess áfram. Þær ættu að vísu að fá sinn skerf úr sjóðnum, en vinnuveitandi þeirra ætti að bæta við því, sem vantaði á full laun. Er því ljóst, að þó að þessi breyting yrði gerð á frv. og næði fram að ganga, yrði ekki fullum jöfnuði náð milli allra kvenna, og reynist erfitt að elta uppi réttlætið eins og fyrri daginn. Mér er hins vegar ljúft að viðurkenna, að í þessum till. hv. 1. þm. Norðurl. v. kemur fram lofsverður skilningur á hinni þjóðfélagslegu þýðingu barnsfæðinga, og jafnframt, að slíkt er ekki algert einkamál foreldranna, heldur mál, sem þjóðfélagið varðar í mesta máta. Má benda á það, að í svo fámennu samfélagi sem okkar væri það mjög örlagaríkt, ef málin snerust á þann veg, að verulega drægi úr barnsfæðingum. Það er því fyllilega þjóðhagslega réttmætt að búa vel og rausnarlega að mæðrum við hverja fæðingu. Að því leyti er ég hv. flm. þessarar breyt. algerlega sammála. Ég hefði þó frekar kosið, að frv. í sinni upphaflegu mynd eða sá grundvöllur, sem það er byggt á, hefði orðið að veruleika, vegna þess að ég tel litlar líkur til þess, að svo rausnarlega yrði að farið í greiðslu fæðingarstyrks, að það mundi vera fullnægjandi fyrir þær konur, sem ég tel að mesta þörf hefðu fyrir hann. Mér er fyllilega ljóst og ég viðurkenni, að 6 þús. kr. mundu vera ákaflega góður skildingur og notadrjúgur fyrir fjölda kvenna, en hins vegar virðist mér, að ekki sé hægt að ganga fram hjá þeirri staðreynd, og það er sennilega þar, sem okkur greinir á, mig og hv. 1. þm. Norðurl. v., að ég tel, að hvorki sé rétt né hyggilegt að ganga fram hjá þeirri staðreynd, að okkar þjóðfélag, svo sem flest nútímaþjóðfélög, er þannig upp byggt, að fjöldi kvenna vinnur fyrir brauði sínu, eru launþegar, og það verður að líta á það, að það eru grundvallarréttindi fyrir þessar konur og þar með konur yfirleitt, að til þess sé tekið tillit og þær séu ekki látnar beinlínis líða fyrir það, að þær fæða börn til lífsins. Fjöldi kvenna hefur á engu að byggja nema atvinnutekjum sínum. Missi konan þær, getum við öll séð það í hendi okkar, að hún framfærir sig ekki á 6 þús. kr. þann tíma, sem nauðsynlegt er að hún sé frá starfi vegna barnsfæðingar. Og það blasa þá við henni mjög örðug kjör einmitt á þeim tíma, sem hún má sízt við að mæta erfiðleikum. Það má reyndar segja, að það sé jöfnuður, að allar konur fái jafnan fæðingarstyrk, en það er ekki þjóðfélagslegt réttlæti. Yrði það frv., sem hér um ræðir, lögfest, þá efa ég ekki, að næsta sporið yrði að tryggja þeim konum, sem njóta ekki sambærilegra réttinda, ríflegan fæðingarstyrk, og ég tel það vissulega orðið tímabært að taka til athugunar, hvernig því yrði réttlátlegast fyrir komið, eins og ég tók fram í minni framsöguræðu fyrir þessu frv. Að því leyti gleður mig þessi till. hv. þm., því að hún gengur greinilega í þessa átt, að því er varðar konur, sem eru ekki launþegar. En yrði hins vegar að því ráði horfið að veita öllum konum fæðingarstyrk, margfaldan frá því, sem nú er, þá tel ég nauðsynlegt, að hann verði svo ríflegur, að hann hrökkvi til lífsframfæris þeim konum, sem mesta þörf hafa fyrir hann.



Herra forseti. Ásamt hv. 4. landsk. þm., Hannibal Valdimarssyni, hef ég flutt á þskj. 357 frv. til l. um breyt. á l. um almannatryggingar, á þann veg, að til viðbótar ákvæði, sem er í 38. gr. l. varðandi almennar slysa- og dánarbætur með 90 þús. kr. hámarksbótagreiðslu, komi sérákvæði um sjómenn, sérákvæði, sem tryggi öllum sjómönnum, sem lögskráðir eða ráðnir eru á íslenzk skip, bætur vegna allra slysa, hvort þau heldur verða um borð í skipi eða í landi, að upphæð 200 þús. kr., miðað við fulla örorku eða dauða. Samkv. frv. er gert ráð fyrir því, að almannatryggingarnar kosti þessa sértryggingu að hálfu, en útgerðarmenn að hálfu samkv. nánari reglugerð, sem félmrh. setur að fengnum tillögum tryggingaráðs. Um þær lífshættur, sem íslenzkir sjómenn eru að staðaldri í við störf sín, þarf ekki að ræða. Á þær eru þeir minntir of oft og óþyrmilega til þess, að þær gleymist, og mikilvægi þeirra starfa, sem sjómenn inna af höndum, er einnig augljósara en svo, að á það þurfi að minna. Í fáum orðum: auk þess að sjómenn vinna mikilvægustu störfin í þjóðfélaginu, þá vinna þeir jafnframt hættulegustu störfin. Fyrir hætturnar, sem harðri sjósókn fylgja, verður trauðla girt. Þjóðin í heild hefur sýnt í verki, að hún vill leggja sig fram um að draga úr þeim hættum. En þrátt fyrir að landsbúar geri það, sem unnt er í þeim efnum, verður ekki hjá því komizt, að fórnir séu færðar, og fyrir fram er vitað, að slysum á sjó linnir ekki, þó að úr þeim takist að draga. En sú vitneskja, sem hverjum sjómanni er ljós, dregur á engan hátt úr sjósókn. Þótt við séum ekki fær um að bægja hættunum frá sjómönnum, ætti okkur að vera skylt að sýna þeim, þótt í litlu væri, að þjóðin metur og virðir það, að jafnhliða því, sem þeir gegna erfiðustu störfunum í þjóðfélaginu, taka þeir á sig sérstaka lífshættu fram yfir aðra þjóðfélagsþegna. Okkur ætti að vera skylt að sýna, að þjóðin metur það og virðir, með því að slysatryggja þá fjárhagslega betur en aðra, með því að bæta þeim og fjölskyldum þeirra fjárhagslega eð nokkru þau slys, sem okkur er um megn að koma í veg fyrir og einhverjir úr stétt sjómanna eru fyrirsjáanlega dæmdir til að verða fyrir á sama hátt og hermenn á vígvelli. Þeirri spurningu, hvort eðlilegt sé, að slysatrygging fari hækkandi í hlutfalli við aukna áhættu, svara í rauninni flestir fyrir sjálfa sig, ef á reynir, þegar þeir telja sig stofna sér í sérstaka lífshættu um takmarkaðan tíma, t.d. í ferðalögum. Reglan mun vera sú, að af þess háttar tilefnum tryggja menn sig sérstaklega með hárri líftryggingu, ferðatryggingu, meðan sú hætta varir. Sjómenn eru að staðaldri í eigi minni lífshættu en um er að ræða í ferðalögum og því eðlilegt, að líftrygging þeirra sé hærri en almennt gerist. Sjómenn eiga sannarlega rétt á því, að þetta sjónarmið um sértryggingu vegna séráhættu verði viðurkennt gagnvart þeim við störf þeirra, störf, sem afkoma allra landsbúa byggist á. Sú hefur um skeið verið krafa stéttarsamtaka sjómanna, að tekið væri tillit til þessarar sérstöðu sjómanna á þann hátt, að þeir eða e.t.v. réttara sagt fjölskyldur þeirra nytu líftryggingar, sem næmi eigi minna en 200 þús. kr., við fulla örorku eða dauða, og munu margir geta fallizt á, að þeirri upphæð sé í hóf stillt. Með tilstyrk stéttarsamtaka sinna hafa sjómenn á togurum og farskipum, yfirmenn á vélbátum og hásetar sums staðar á landinu fengið þessari kröfu fullnægt í tímabundnum kjarasamningum. Ég vil taka það fram, að í grg., sem fylgir þessu frv., eru hásetar á togurum ekki taldir í þessum hópi. En það þarf leiðréttingar við, því að togaraeigendur hafa boðið út hjá tryggingafélögunum 200 þús. kr. tryggingu fyrir alla togarasjómenn, og eru þeir í dag tryggðir fyrir þeirri upphæð. Síðan frv. þetta var lagt fram, hafa yfirmenn á vélbátum með verkfalli náð fram 200 þús. kr. tryggingu, svo og hásetar í nokkrum verstöðvum, en aðrir sjómenn á vélbátum og smærri bátum njóta ekki sérstakrar tryggingar umfram hina almennu slysatryggingu almannatrygginganna. Það er í rauninni hneisa, að þeir menn, sem taka að sér erfiðustu, hættulegustu og mikilvægustu störfin í þjóðfélaginu, skuli sjálfir þurfa að standa í harðri baráttu, til þess að sérstaða þeirra í þessum efnum fáist viðurkennd í verki. Fyrir baráttu sjómanna sjálfra hafa sértryggingar þeim til handa smám saman verið að nást fram. En ánægjulegra hefði verið, að sjómenn hefðu ekki þurft að hefja og heyja baráttu fyrir þessu máli. Þjóðfélagið sjálft hefði vitaskuld átt að tryggja með þessum hætti þá, sem í hætturnar ganga fyrir landsmenn alla. En eftir að svo er komið, að hluti af sjómannastéttinni hefur fengið fram sérstaka líftryggingu, en aðrir sjómenn standa utan við, þykir mér löggjafanum hreinlega bera skylda til að tryggja, að sjómönnum sé ekki mismunað í þessu efni. Það er óviðeigandi og til vansæmdar, að ekki séu allir sjómenn jafnhátt tryggðir, og þau mannréttindi, sem sjómenn hafa náð fram í tímabundnum kjarasamningum, ber löggjafanum að lögfesta á þessu þingi. Baráttumál sjómanna, sem jafnframt eru þjóðfélagsleg framfaramál, hafa ýmist fengizt fram með kjarasamningum við samtök útgerðarmanna og þau síðan verið lögfest á Alþingi eða þá að löggjafinn hefur haft frumkvæðið, og má í sambandi við þau tilvik nefna vökulögin, orlofslögin og lögin um lífeyrissjóð togarasjómanna. Sú sértrygging fyrir sjómenn, sem hér hefur verið rætt um, ætti að bætast í hóp þeirra réttindamála sjómanna, sem lögfest hafa verið á Alþingi, án þess að litið sé á þá upphæð, sem hér er nefnd, sem endanlegt mark: Í þeim sértryggingum, sem sjómenn hafa fengið fram í samningum við samtök útgerðarmanna með tímabundnum kjarasamningum, er gert ráð fyrir því, að útgerðarmenn greiði kostnað af sértryggingu þeirri, sem þeim er gert að skyldu að kaupa vegna sjómanna, nema þó að segja má, að í samningum yfirmanna á vélbátaflotanum hafi iðgjaldið verið tekið af kaupi þeirra. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að sértryggingar sjómanna falli inn í lögin um almannatryggingar og greiðist að hálfu af þeim, en að hálfu af útgerðarmönnum. Ég tel að öllu leyti tryggara fyrir sjómenn, að tryggingin falli undir almannatryggingarnar, þar sem ella er óljóst um ábyrgðina, ef tryggingin reynist ekki fullgild í einstökum tilfellum, þegar á reynir. Enn fremur næði tryggingin með því móti til sjómanna á smærri bátum, sem ekki er skylda að lögskrá á. En slysatrygging, sem sjómannafélögin hafa náð eða kynnu að ná fram, nær ekki til þeirra smærri báta, þ.e.a.s. undir 12 tonnum að stærð, og er þó slysahættan sízt minni á þeim en öðrum skipum. Þá er ekki óeðlilegt, að kostnaður af sértryggingum sjómanna falli að nokkru á almannatryggingarnar, þar sem hér er um að ræða þjóðfélagslega tryggingu, og í rauninni væri ekki óeðlilegra, að ríkissjóður sæi að einhverju leyti um iðgjaldatryggingu þessa, heldur en vátryggingu alls fiskiskipaflotans, eins og nú virðist stefnt að. Hins vegar vil ég taka það fram, að formið á sértryggingu þessari fyrir sjómenn, hvort heldur er kostnaðarhliðin eða það, hvar tryggt er, er ekki aðalatriðið, heldur lögfesting sjálfrar tryggingarinnar gagnvart sjómönnum og aðstandendum þeirra. Sú nefnd, sem mál þetta fær til athugunar, mun að sjálfsögðu ígrunda þá hlið málsins frekar og bera fram brtt., ef henni sýnist réttara að hafa annan hátt á um formið en hér er lagt til. En ég vænti þess, að ágreiningur um þá hlið málsins komi ekki í veg fyrir lögfestingu slysatryggingarinnar. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég hef ásamt tveim hv. þm. Vesturl. leyft mér að flytja frv. um breyt. á l. frá 1936, um eyðing svartbaks. Er aðalefni þessa frv. að hækka þá upphæð, sem í l. er ætluð fyrir að vinna svartbak með skotum, svo og upphæðir í sektarákvæðum laganna. Lögin um eyðingu svartbaks eru, eins og ég sagði, frá 1936, og þær upphæðir, sem í þeim eru tilteknar, eru í engu samræmi við gildandi verðlag, lögin þar af leiðandi gagnslaus. Í þessum lögum frá 1936, um eyðingu svartbaks, sem eru raunar prentuð á bls. 4 sem fskj. með grg. frv., er gert ráð fyrir, að sýslunefndum og bæjarstjórnum sé heimilt að gera samþykktir, sem atvmrh. staðfestir, um eyðingu svartbaks, og skylt sé að gera slíkar samþykktir, ef tiltekinn fjöldi æðarvarpseigenda eða leigutaka æðarvarpslands í hlutaðeigandi sýslu eða bæ fer fram á, að slík samþykkt sé gerð. Þá er lögboðið hverjum þeim, er umráð hefur yfir landi, að eyða svartbakseggjum í landareign sinni og að leyfa framkvæmd eyðingarinnar samkvæmt þessum lögum, og liggja við sektir, ef út af er brugðið. Nú er það svo, að árið 1941 voru sett ný lög um eyðingu svartbaks, sem voru á nokkuð annan veg. Gildi þeirra laga var tímabundið, en þau voru framlengd og giltu, að ég ætla, fram til ársins 1954. Þá féllu þessi lög frá 1941 úr gildi. En svo var ákveðið, að þegar þau féllu úr gildi, tækju á ný gildi lögin frá 1936, sem ég nefndi áðan. Þau komu svo í gildi að nýju árið 1954, en þá voru ákvæði þeirra öll, að því er tölur varðar, úrelt orðin vegna verðlagsbreytinga og lögin þess vegna, eins og ég sagði áðan, gagnslaus og hafa verið það. Við leggjum til, að í stað þess, sem í þessum gömlu lögum er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði allt að 20 aurum fyrir hvern skotinn svartbak, greiði ríkissjóður allt að 4 kr., en mótframlög koma frá hreppi og sýslu, og er því gert ráð fyrir, að skotmannslaun geti orðið 8 kr. samkv. þessu frv. Ég vil taka það fram, að þegar við flm. vorum að undirbúa þetta frv., öfluðum við okkur m.a. upplýsinga um verð á skotum, og þessi upphæð, sem tilgreind er í frv., er við þær upplýsingar miðuð, sem við þá fengum. Síðan hefur okkur borizt vitneskja um, að við munum hafa fengið upplýsingar um gamalt verð á skotum, og þyrfti í raun og veru að endurskoða upphæðina með tilliti til þess. Ég vildi mælast til þess við þá hv. nefnd, sem væntanlega fær þetta frv. til meðferðar, að hún gefi okkur flm. kost á viðtali við sig um þetta atriði. Þá vil ég einnig geta þess, að þegar þetta frv. var tilbúið til flutnings, bárust okkur flm. fréttir af því, að þm. í Ed. hefðu einnig haft hug á að flytja frv. um þetta efni, en höfðu ekki lagt það fram þar. Ég nefni þar til hv. l0. landsk. og hv. 4. þm. Vestf., sem mér er kunnugt um að höfðu þennan undirbúning með höndum í Ed., og ég vildi sömuleiðis mælast til þess við n., að hún ræddi við þessa hv. Ed: menn um málið. En það, að þm. skuli samtímis eða svo að segja samtímis í báðum deildum þingsins hafa haft í undirbúningi breytingar á þessum lögum án þess að vita hvorir af öðrum, mætti þykja benda til þess, að málið muni eiga fylgi á Alþ. nú. Ástæðan til þess, að lögð er áherzla á útrýmingu svartbaksins, er að sjálfsögðu fyrst og fremst sú, að öllum kunnugum ber saman um, að hann sé hinn mesti vargur í æðarvörpum og tefji mjög fyrir því, að æðarvörpin aukist. Hins vegar hefur svartbak farið mjög fjölgandi í landinu í seinni tíð. Einnig er það álit manna, að þessi vargur eyði mjög seiðum alls konar sjávarfiska og þó sérstaklega vatnafiska og sé einnig að því leyti mikill skaðvaldur. Við höfum, flm. frv., fyrir nokkru rætt við Hagstofu Íslands, og að okkar tilhlutan hefur hagstofan tekið saman skýrslur um dúntekju hér á landi undanfarin 60 ár, ár hvert, eða frá árinu 1900 til 1959, að undanteknum tveim árum, sem fullnægjandi skýrslur virðast ekki vera um. Ef við lítum á þessa skýrslu, sem er prentuð hér með frv. á bls. 2, kemur í ljós, að dúntekjan hefur stórminnkað í landinu, einkum á tveim síðustu áratugum. Á öðrum áratug aldarinnar, þ.e.a.s. á árinu 1913, varð dúntekjan hæst samkv. skýrslum og er það ár talin 4577 kg af hreinsuðum dún. Árið 1930 er hún 3631 kg og nokkuð svipuð á fjórða tugnum, en fer þó heldur minnkandi, þegar líður á áratuginn. Síðan 1940 eru þessar tölur sýnilega, þegar litið er yfir töfluna, yfirleitt mun lægri en áður. Og ef tekin eru fimm síðustu árin, sem skýrslan tekur til, þ.e.a.s. árin 1955–69, þá er dúntekjan að meðaltali innan við 2 þús. kg, eða töluvert meira en helmingi minni en hún komst hæst á öðrum tug aldarinnar. Þó er það svo, að á einstaka stað hefur verið komið upp nýjum vörpum á þessum tíma, en gömlu vörpin hafa víða minnkað mjög, og kemur það fram í skýrslunum um hin einstöku vörp, sem eru ekki prentaðar hér. Á fskj. 2 á bls. 3–4 í þskj. er skýrsla um dúntekju á árinu 1957 í öllum hreppum landsins, þar sem dúntekja var það ár. Af þeirri skýrslu má ráða nokkuð um útbreiðslu æðarvarpa hér á landi og hvar þau eru mest, en alls er það ár talin dúntekja í rúmlega 70 hreppum. Af því má sjá, að þeir eru nokkuð margir, sem not hafa af þessum hlunnindum. Þau eru víða á landinu. Æðardúnn er, sem kunnugt er, mjög dýrmæt vara. Það mun láta nærri nú, að fyrir eitt kg af hreinsuðum dún fái framleiðendur 1300–1400 kr., og af þessu eru því mjög verulegar tekjur á þeim jörðum, þar sem æðarvörp eru, og mikið í húfi um framvinduna, hvort vörpin minnka og eyðast eða hvort þau fara vaxandi. Það er skoðun okkar flm., að ef einhvers staðar tækist að hefja sókn í þessu máli, þannig að það tækist að koma í veg fyrir minnkun varpanna og þau tækju að aukast á ný, þá mundi það verða mönnum hvatning til þess að auka æðarvörpin einnig með öðrum aðferðum. En til þess eru að sjálfsögðu fleiri aðferðir að auka æðarvörp heldur en að útrýma varginum, og hafa ýmsar tilraunir verið gerðar í þeim efnum. Ég tel ekki ástæðu til að fara um þetta mál fleiri orðum, en leyfi mér að leggja til fyrir hönd okkar flm., að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn., því að ég ætla, að þessi mál hafi áður verið í þeirri nefnd. Ég vil mælast til þess við þá hv. n., að hún geri sitt til þess að hraða afgreiðslu málsins, og ég hef ástæðu til þess að ætla, m.a. þá, sem ég nefndi áðan, að vilji sé fyrir því í þinginu að samþykkja ráðstafanir til útrýmingar þessum vargi og eflingar æðarvörpunum eitthvað í þá átt, sem hér er gert ráð fyrir.