Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Þótt hér sé um þýðingarmikið mál að ræða skal ég láta nægja stutta framsögu. Allar breytingar á íslenskri stafsetningu síðan tekið var að gefa út opinberar tilskipanir um þau efni, ekki síst, þær hafa vakið umtal og oftast deilur. Síðustu breytingar, sbr. reglugerð nr. 272/1973 og reglugerð nr. 132/1974, voru engar undantekningar í þessu efni. M.a. hefur gagnrýni komið fram á Alþ. núna um þessar síðustu breytingar. Eins og kunnugt er liggur fyrir Alþ. frv. um að hverfa frá breytingum þeim, sem gerðar voru 1973 og 1974, og binda með lögum eldri tilhögun. Það er vitað að um þetta allt saman eru að sjálfsögðu skiptar skoðanir. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, snertir aðeins óbeint þennan ágreining, og ég skal gera í mjög stuttu máli grein fyrir frv. og tildrögum að flutningi þess. Á síðasta þingi var samþ. ályktun um að skora á ríkisstj. að undirbúa löggjöf um íslenska stafsetningu. Það kemur tvennt til álita í sambandi við slíka löggjöf, tel ég: annars vegar að Alþingi ákveði sjálft með lögum stafsetningarreglur í einstökum atriðum, svo sem lagt er til í fyrrnefndu frv. Gylfa Þ. Gíslasonar og fleiri hv. þm., og svo hins vegar að sett verði lög um meðferð stafsetningarmála eingöngu þar sem kveðið sé á um það með hverjum hætti taka skuli ákvarðanirnar. En reglugerðir þær, sem út hafa verið gefnar um þetta efni, styðjast ekki við bein lagafyrirmæli eins og kunnugt er. Ég hallast að síðarnefndu leiðinni, eins og frv. raunar ber með sér. Þar ber einkum tvennt til. Alþingi fjallar um ákaflega margvísleg málefni og það væri að mínum dómi að bera í bakkafullan lækinn að það tæki einnig að sér að semja reglur um stafsetningu, um greinarmerki o.s.frv. Í annan stað tel ég almennt skoðað að tíðar breytingar á íslenskri stafsetningu séu afar óæskilegar. En samsetning Alþings er að sjálfsögðu mjög breytileg, reglulegar kosningar fjórða hvert ár o.s.frv., og kynni það að örva til breytinga, hvetja til örari breytinga. Á hinn bóginn sýnist mér það bæði sjálfsagt og eðlilegt að meðferð stafsetningarmálanna lúti ákveðnum fyrirmælum í íslenskri löggjöf. Það tel ég sjálfsagt. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að um breytingar allar verði fjallað nánast á þremur stigum. Komi til tals að breyta viðteknum stafsetningarreglum, þá skipar menntmrn. samkv. tilnefningum nefnd sérfróðra manna og leitar síðan umsagnar fleiri aðila eftir því sem ástæður þykja til. Þá semur menntmrn. reglur um stafsetninguna, um breytingarnar, sem til greina kynnu að koma, og svo loks skal aflað heimildar Alþingis fyrir breytingunum eins og þær þá lægju fyrir. Hér er sem sagt lagt til að ekki sé raskað þeirri hefð sem gilt hefur að menntmrn. setji reglur um stafsetninguna, en leitast við að tryggja bæði áhrif málvísindamanna við allan undirbúning og svo það jafnframt að leyfi til breytinganna sé bundið samþykki Alþingis. Ég skal nú engu spá um það, hversu hv. alþm. líst þessi aðferð, en rétt þykir mér að leggja þessa hugmynd fram til skoðunar samhliða öðrum. Mér er alveg ljóst að það getur þurft að gera ýmsar breytingar á þessu frv., þótt fallist yrði á tilhögunina í megindráttum, og vitanlega kann svo að fara að hv. alþm. hafni þessari hugmynd með öllu, það er mér alveg ljóst. Þetta hefur ekkert verið rætt hér og um það ríkir vitanlega fullkomin óvissa, og við því er þá ekkert að segja. En ég hins vegar minni á það, að Alþ. hafði falið ríkisstj. að undirbúa frv. um stafsetninguna og að þetta frv. er samið í menntmrn. Og þó að ekki þætti eðlilegt að flytja það sem stjfrv., þar sem þá líka ráðh. voru ekki öldungis á eitt sáttir um efni þess, þá hafði ríkisstj. hins vegar ekkert við það að athuga að ég legði það fram á þann hátt sem ég hef gert. Eins og ég sagði áðan, þá snertir þetta frv. aðeins óbeint þann ágreining sem risið hefur m.a. hér á hv. Alþ. um breytingarnar frá 1973 og 1974, og mér varð það strax ljóst af viðtölum við einstaka þm., að lögfesting þeirra ákvæða, sem í þessu frv. felast, mundu eins og nú er ástatt sæta harðri andstöðu beinlínis vegna þessa ágreinings. Ég tel mjög æskilegt að leysa þetta mál í heild eftir því sem unnt er með víðtæku samkomulagi hér á Alþ., og ég held að það sé skynsamlegt að skoða þær hugmyndir sem þetta frv. felur í sér um leið og aðra þætti málsins sem þegar liggja fyrir Alþingi í formi þingmáls. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni umr. vísað til menntmn.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja umr. um þetta mál á þessum miklu annadögum hins háa Alþ. Ég tel þó rétt að minna á að fyrr á þessu þingi fluttu 6 þm. úr fjórum stærstu stjórnmálaflokkunum, auk mín Sverrir Hermannsson, Þórarinn Þórarinsson, Jónas Árnason, Gunnlaugur Finnsson og Ellert B. Schram, frv. til 1. um íslenska stafsetningu þar sem gert er ráð fyrir því að horfið verði frá þeirri breytingu sem fyrrv. menntmrh. gerði á stafsetningunni með reglugerð fyrir tveimur árum. Forsaga málsins er sú, að rétt áður en Alþ. lauk störfum á s.l. vori fluttu 5 þm. till. til þál. um löggjöf um íslenska stafsetningu, en þar var ríkisstj. falið að undirbúa löggjöf um það efni, en þangað til slík lög yrðu sett skyldi fylgja þeirri stafsetningu sem í gildi var áður en menntmrn. gaf út auglýsingu um breytta stafsetningu 1973 og 1974. Geri ég ráð fyrir að hæstv. ráðh. hafi flutt það frv., sem hann nú mælti fyrir, í framhaldi af þessari áskorun 5 þm. á s.l. Alþ. En þáltill. var samþ. í því formi að ríkisstj. var falíð að undirbúa löggjöf um íslenska stafsetningu, en hins vegar samkomulag um að fella niður það ákvæði að þangað til slík lög yrðu sett skyldi fylgja hinni gömlu stafsetningu. Við umr. um till. lýsti menntmrh. því yfir að hann teldi skynsamlegt að sett yrði löggjöf um íslenska stafsetningu. Það hefur hann endurtekið nú í framsöguræðu sinni hér og fagna ég þeirri endurteknu yfirlýsingu hans. En eftir að hann gaf þessa yfirlýsingu undirritaði meiri hl. alþm., eða 33 þm., áskorun á ráðh. í þá átt að hann gerði ráðstafanir til, eins og segir orðrétt í áskoruninni, með leyfi hæstv. forseta, „að stafsetning sú, sem gildi tók 1929, verði notuð við prentun þeirra skólabóka sem nú er verið að undirbúa og nota á næsta vetur.“ Í þessari áskorun kom fram ótvíræður vilji meiri hl. alþm. og er raunar vitað að hann var stærri heldur en þeir 33 þm., sem undir ályktunina skrifuðu um að halda fast við þá stafsetningu sem gilt hafði áður en fyrrnefndar auglýsingar voru gefnar út 1973 og 1974. Í framhaldi af þessum málalokum á s.l. þingi fluttum við sexmenningarnir það frv. sem ég áður vitnaði til og hefur verið til meðferðar í hv. menntmn. Samkv. þeim uppl.ýsingum, sem ég hef fengið úr n., mun vera von á nál. frá n. nú á allra næstu dögum, og hefur mér skilist að meiri hl. n. muni mæla með samþykkt frv., e.t.v. þó með nokkurri breytingu sem ég geri ráð fyrir að við flm. frv. séum reiðubúnir til að fallast á. Ég vil að það komi fram hér, að það er eindregin ósk okkar sexmenninganna, sem fluttum frv. sem ég nefndi áðan, á þskj. 140, að það frv. hljóti afgreiðslu hv. menntmn. og afgreiðslu Alþ. nú áður en störfum þess lýkur.



Virðulegi forseti. Ég hef ekki mörg orð um þetta að segja, þetta frv. sem liggur fyrir hér til umr. Sem stendur er vitanlega ekkert samkomulag um afgreiðslu þess. En út af fyrir sig gæti ég vel fellt mig við þessa aðferð þegar og ef menn ná saman um það að koma skipan á þá hluti sem nú eru mjög svo á reiki um íslenska stafsetningu. Um þetta hefur verið flutt frv., og það gerðu 6 þm. vegna þess að hæstv. menntmrh. hafði ekki farið að þeirri þál. sem gerð var um þetta mál á s.l. vori, þegar ályktað var að samin skyldi löggjöf eða skorað var á ríkisstj. að semja löggjöf um þetta efni. Það er svo sem ekkert nýtt að í þessu efni séu virtar að vettugi ályktanir Alþ., því að hér var einu sinni ályktað, eftir að auglýsing hafði verið birt um brottnám zetunnar, þá ályktaði Alþ. að þeirri ákvörðun skyldi hrundið, en að því var ekki farið. En vonandi líður ekki á löngu þangað til breytt verður um í þessu efni. Og því var það að þetta frv. um íslenska stafsetningu var flutt, af því að ekki bólaði á að eftir hinni ályktuninni yrði farið. Þegar verður gengið frá, sem ég vænti að verði nú fyrir lok Alþingis, lögum um stafsetningu, þá er ég að mínu leyti reiðubúinn til þess að líta á þessa aðferð hvernig endurskoðun á reglum um stafsetningu skuli fara fram, þó ekki að fela það svo þröngri nefnd og fámennri 5 hendur sem gert er ráð fyrir samkv. þessu frv. Ég álít að þar eigi að koma til skjalanna miklu fleiri aðilar en þarna er gert ráð fyrir, þar sem talin er upp íslensk málnefnd, kennarar við háskólann í íslenskri málfræði og stjórn Félags íslenskra fræða. Það þarf vitanlega að leita viðar fanga í því efni um skipan n. en þarna kemur fram, og ég geri ráð fyrir því að það út af fyrir sig ætti ekki að þurfa að verða ásteytingarsteinn. En það verður vitanlega með vísan til allrar forsögu málsins knúið fast á um að frv. það til l., sem hér liggur fyrir og væntanlega verður afgr. úr menntmn. hið fyrsta, hljóti af greiðslu á þessu þingi. Það er í samræmi við ályktanir Alþ., bæði hinnar eldri og hinar nýrri, frá því á vordögum í fyrra. Og ég vil leyfa mér - og það er enda í samræmi við það sem ég þóttist hafa rætt við hæstv. menntmrh. um - að vænta þess að það verði ekki settur fótur fyrir það sérstaklega að þingmeirihluti, sem ég hygg að sé fyrir afgreiðslu þessa máls, fái náð vopnum sínum í þessu máli. Um það vildi ég gjarnan fá skýr svör. En það breytir hins vegar engu um það hver þau svör verða, þótt neikvæð yrðu, að það verður vitanlega knúið fast á um framgang þessa máls. En ég endurtek það, að að því búnu er ég fyrir mitt leyti alveg reiðubúinn til þess að ræða um það að slíkur háttur skuli verða á hafður um endurskoðun reglnanna sem hér er gert ráð fyrir, þótt ég sé hins vegar þeirrar skoðunar að það þurfi aðeins að hnika til frá því sem gert er ráð fyrir í þessu frv.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Þetta frv. var lagt fyrir hv. Ed. og hefur verið afgr. þaðan. Efni þess er tvíþætt: Annars vegar er að afnema það hámark sem nú er varðandi lán til kaupa á eldri íbúðum. Sú breyting var gerð á síðasta þingi að hækka hámark þess, sem árlega mætti nota í þessu skyni, úr 80 millj. í 160 millj. Hins vegar er eftirspurnin og þörfin svo mikil og svo margt sem mælir með því að rýmka heimild til þess að veita lán til kaupa á eldri íbúðum að rétt þykir að gera þá breyt. sem lagt er til með þessu frv. að gerð verði, en hún er á þá lund, að í stað þess að binda hámarksupphæðina í lögum sé svo ákveðið að húsnæðismálastjórn skuli árlega gera till. til ráðh. um heildarfjárhæð sem heimilt sé að veita á ári hverju í þessu skyni, þannig að það verði mat húsnæðismálastjórnar og félmrn. árlega hversu háa upphæð skuli heimilt að nota í þessu skyni. Hin breytingin er í 2. gr. Hún er varðandi leiguíbúðir, en á árinu 1973 var ákveðið að heimilt skyldi á næstu 5 árum að veita sérstök lán til byggingar allt að 1000 leiguíbúða sveitarfélaga. Hafa komið fram eindregnar óskir frá sveitarfélögum, og hefur Samband ísl. sveitarfélaga tekið eindregið undir þær óskir, að hlutaðeigandi sveitarfélögum verði heimilað án tímaskilyrða að selja umræddar íbúðir einstaklingum, stofnunum og fyrirtækjum að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Við meðferð málsins í Ed. voru gerðar tvær breytingar á frv. Önnur er sú að auk heimildar til að veita lán til kaupa á eldri íbúðum og til endurbúta á eigin húsnæði öryrkja komi: „til endurbóta á eigin húsnæði öryrkja og ellilífeyrisþega“. Þessi breyting var samþ. að till. hv. 2. þm. Reykn., Odds Ólafssonar. - Síðari breyt. er varðandi leiguíbúðirnar og var hún flutt af félmn. Ed. Hún er á þá leið að á næstu 5 árum skuli veita slík lán sem þar um ræðir út á eigi færri en 150 íbúðir ár hvert eða samtals 750 íbúðir, m.ö.o. að í stað heimildar sé húsnæðismálastjórn nú lögð á herðar sú skylda að á ári hverju skuli veita lán út á eigi færri en 150 íbúðir. Ég tel að þessar breyt. báðar eigi fullkominn rétt á sér og legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og félmn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. alveg sérstaklega fyrir þetta frv. sem ég tel að sé mjög til bóta. Ég vil enn fremur og ekki síður þakka félmn. Ed. fyrir að breyta frv. eða auka inn í frv. skylduákvæðinu. Um það ákvæði leyfði ég mér að flytja þáltill. á síðasta þingi. Hún náði ekki fram að ganga. En ég get ekki annað en lýst sérstakri ánægju minni yfir því að málið skuli nú vera leyst, að það skuli nú vera komið í höfn. Jafnvel þó að ég hefði kosið að boginn hefði verið spenntur ofurlítið fastar, þannig að um væri að tefla fleiri íbúðir, þá sætti ég mig eftir atvikum vel við það þó ekki verði nema 150 íbúðir á ári sem skylda verði að lána út á. En það er algert meginatriði að þessar leiguíbúðir verði ekki hornrekur í húsnæðismálakerfinu, eins og þær því miður hafa verið, því þær hafa ekki orðið þær forgangsframkvæmdir sem þeim var ætlað að verða, svo sem Breiðholtsframkvæmdirnar voru á sínum tíma. Og það byggist að mínu mati fyrst og fremst á mismunandi orðalagi laga og reglugerða. Þar sem talað var um heimild í lögunum um leiguíbúðirnar var talað um skyldur í reglugerðinni um Breiðholtsíbúðirnar. Þess vegna er þessi brtt. mikilsverð og góð. Sveitarfélögin þurftu að fá heimild til þess að selja eitthvað af þessum íbúðum, því þetta er mikil fjárfesting fyrir þau og þær aðstæður geta skapast að þeim sé ofraun að sitja með þær allar. Ég legg áherslu á að það er nauðsyn að setja skorður við að þau megi selja þær allar, en það er sjálfsagt að lofa þeim að selja eitthvað af þeim þegar svo vill verkast. Það er nauðsyn fyrir sveitarfélögin allra hluta vegna að geta boðið upp á leiguhúsnæði, og það ákvæði frv. er enn fremur mjög til bóta. En ég vil þó leyfa mér að kynna örstutta brtt. eða viðbótartill. við þetta frv., því að það er einn annmarki enn á leiguíbúðarlögunum sem ekki hefur verið lagaður. Hann var þó ekki bundinn í lögum í byrjuninni. Hann skapast í reglugerð um 1000 leiguíbúðir sem er frá 26. febr. 1974. Þetta er reglugerð nr. 45 og er í B-deild Stjórnartíðinda. Þar segir í 3. gr. í reglugerðinni: „Þegar húsnæðismálastjórn hefur samþ. að veita lán til að byggja leiguíbúðir samkv. reglugerð þessari skal húsnæðismálastjórn annast eða láta annast allan tæknilegan undirbúning framkvæmda, könnun aðstæðna á byggingarstað, gerð teikninga, verklýsinga og kostnaðaráætlana, eftirlit og tæknilega aðstoð á byggingartímanum.“ Það er ekkert smáræði sem tæknideildinni er ætlað að færast þarna í fang. Ég vil ekki draga úr því að það sé nauðsynjamál að þetta sé vandlega undirbúin framkvæmd á hverjum stað. En reynslan hefur sýnt að þegar kostnaðarreikningar tæknideildar Húsnæðismálastofnunar hafa borist viðkomandi sveitarfélögum, þá hafa þeir reynst geysiháir og forráðamönnum sveitarfélaga hefur ekki lítist á að þeir réðu við að greiða þá. Það hefur sem sagt komið í ljós að það er of dýrt að stjórna þessu alfarið frá Reykjavík, framkvæmdum sem gjarnan eru í fjarlægum landshlutum, í svo ríkum mæli sem gert hefur verið og það er ráðlegra að nýta betur starfskrafta heimamanna, enda sé fyllstu ráðdeildar gætt og hönnun verksins og æðsta yfirstjórn að sjálfsögðu í höndum Húsnæðismálastofnunar. Þess vegna vil ég leyfa mér að flytja svo hljóðandi brtt., að aftan við 3. gr. frv. bætist: „Skal Húsnæðismálastofnun annast eða láta annast gerð teikninga og láta í té tæknilega aðstoð á byggingartímanum í samráði við viðkomandi sveitarfélög“. Sem sagt er fellt niður þarna það sem segir í reglugerð: „allan tæknilegan undirbúning framkvæmda og könnun aðstæðna á byggingarstað og gerð verklýsinga og kostnaðaráætlana og eftirlit“. Þetta er sem sagt orðað vægilegar, sú krafa sem gerð er til tæknideildar, heldur en gert er í reglugerðinni. Mér sýnist að þetta sé einföld aðferð til þess að fá reglugerðinni breytt, að binda það í lögum að Húsnæðismálastofnun eigi að annast eða láta annast gerð teikninga, láta í té tæknilega aðstoð á byggingartímanum í samráði við viðkomandi sveitarfélög. Ég held að það yrði öllu þessu leiguíbúðaplani til framdráttar ef hægt væri að nýta betur starfskrafta heimamanna og ná niður þessum líð í kostnaðinum.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 3. þm. Norðurl. v. orð hans um frv. og hans ágætu undirtektir. Varðandi brtt. hans þá vil ég taka undir það, að ákvæði reglugerðarinnar frá því í febr. 1974, sem hann nefndi, tel ég einnig að þurfi endurskoðunar við. Ég tel að þau ákvæði séu of ákveðin og það sé réttileg ábending hjá hv. þm. að það eigi að veita heimamönnum meira svigrúm til að vinna að ýmsum þessum verkefnum heldur en gert er ráð fyrir í þessari reglugerð. Ég tel eðlilegt að hv. félmn., sem fær málið til meðferðar, ræði brtt. og þetta ákvæði reglugerðarinnar, fjalli um það og meti það hvort ekki sé æskilegt að gera hér breyt. á og hvort þá væri rétt að setja inn ákvæði um það í frv. eða gera ráð fyrir að reglugerðinni yrði breytt. Að venju mundi brtt. hv. þm. koma til atkv. við 2. umr. málsins ef ekki hefur tekist að finna samkomulag um aðra lausn málsins. Það er nauðsynlegt að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi, og vildi ég taka það sérstaklega fram hér og beina því til hv. félmn. um leið og ég tel æskilegt að hún athugi ábendingar hv. 3. þm. Norðurl. v.



Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir góðar undirtektir við þá brtt. sem ég var að kynna áðan. Ég vona að hæstv. félmn. sjái sér fært að skoða þetta mál og finna lausn á vandanum. En ég vil leggja sérstaka áherslu á það, að brtt. mín má ekki í sjálfu sér verða til þess að fresta framgangi málsins því það er mjög brýnt og gott. Þau tvö atriði, sem frv. nefnir, eru nauðsynleg, jafnvel þó að ég teldi ástæðu til þess að hitt fengi að fljóta með. En það má ekki verða á kostnað þess að það nái ekki fram að ganga.



Herra forseti. Á þskj. 411 er frv. til l. um breyt. á lögum um Búnaðarbanka Íslands. Þetta frv. er heildarlöggjöf er varðar bankann að öðru leyti en stofnlánadeild og veðdeild bankans. Lögin um stofnlánadeild Búnaðarbankans voru endurskoðuð 1973, en gert er nú ráð fyrir að endurskoða þau á nýjan leik og sömuleiðis lögin um veðdeild Búnaðarbankans. Er ég kynnti þetta mál í hv. Ed. gerði ég ítarlega grein fyrir starfsemi bankans og hvernig hann hefur vaxið á síðari árum, en mun ekki að þessu sinni fara út í það tímans vegna, heldur aðeins gera grein fyrir því hvað hér er á ferðinni, en með þessu frv. er gert ráð fyrir að heildarlöggjöf Búnaðarbankans sé samræmd heildarlöggjöf annarra ríkisbanka, þ.e. Landsbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands. Það hefur verið rætt um það á undanförnum árum að setja eina löggjöf fyrir ríkisbankana, og þó að þetta frv. verði að lögum, sem ég vona, þá breytir það engu um að hægt sé að fella það saman í eina löggjöf, heldur væri þá búið að samræma þessa löggjöf Búnaðarbankans sem er að stofni til orðin mjög gömul eða frá því 1941 eða 1942 og nauðsyn ber til að samræma starfsemi hinna óankanna, ekki síst þar sem Búnaðarbankinn er nú orðinn annar stærsti bankinn í landinu og fer ört vaxandi og hefur gert svo á síðustu árum. Það atriði, sem hér er til meðferðar, er að yfirstjórn bankans verður með sama hætti og er hjá öðrum ríkisbönkum, að gert er ráð fyrir að bankastjórar verði þrír eða heimild verði til þess og einnig að þar megi ráða aðstoðarbankastjóra eins og er í hinum ríkisbönkunum. Enda þótt það sé ekki tekið fram í þessu frv. að Búnaðarbankinn megi hafa gjaldeyrissölu til meðferðar eins og hinir bankarnir hafa og Seðlabankinn og Póstur og sími einnig, þá er stefnt að því, eftir að þetta frv. yrði orðið að lögum, að gera samning við Seðlabankann um það, en í 19. gr. seðlabankalaganna er heimild til þess að semja við bankann um rétt til þess að versla með erlendan gjaldeyri og verður stefnt að því að gera það. Það er líka hugsunin með þessu að starfsemi Búnaðarbankans, enda þótt hún sé að verulegu leyti í þágu atvinnuveganna, verði það í enn ríkari mæli ef hann fengi gjaldeyrisréttindi því þá mundu þau fyrirtæki, sem skipta við hann með önnur viðskipti sín en gjaldeyrisviðskipti, einnig geta haft við hann gjaldeyrisviðskipti og þar af leiðandi aukið viðskipti sín við þann banka. Sömuleiðis er það svo með þróun þeirri sem átt hefur sér stað á síðari árum með útfærslu bankanna með útibúastofnun, að það gerir að verkum að nauðsyn ber til að nokkur verkaskipting eigi sér stað milli bankanna í ríkari mæli en verið hefur. Að þessu yrði stefnt með því samkomulagi sem Búnaðarbankinn kæmi til með að gera í sambandi við gjaldeyrisréttindi sín. Fleiri atriði eru og í frv. þessu sem ganga í þá meginstefnu að lög Búnaðarbanka Íslands verði hliðstæð lögum annarra ríkisþanka, viðskiptabanka, og þess vegna er þetta frv. flutt. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn., og ég leyfi mér jafnframt að óska eftir því við hv. landbn. að hún hraði afgreiðslu málsins svo það geti orðið að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur gert grein fyrir frv. um Búnaðarbanka Íslands á þskj. 411 sem þegar hefur verið samþ. í Ed. svo ég þarf ekki mörgu við að bæta og skal vera mjög stuttorður. Seðlabanki Íslands var stofnaður 1961 og lög um hann eru nr. 10 frá því ári. Í framhaldi af setningu þeirra laga voru lög um Landsbanka Íslands endurskoðuð og umsamin. Þau eru nr. 11 frá 1961. Jafnframt voru endurskoðuð lög um Útvegsbanka Íslands og samræmd löggjöfinni um Landsbankann. Þau eru nr. 12 frá 1961. Við lögum um þriðja ríkisviðskiptabankann, Búnaðarbanka Íslands, var ekki hreyft að því sinni, Þau eru nr. 115 frá 1941 og þó raunar eldri að stofni til, svo sem 1. gr. þeirra laga ber með sér, en þar segir: „Banka skal stofna er nefnist Búnaðarbanki Íslands.“ Þannig hefjast lögin um Búnaðarbankann enn í dag þó hann hafi lifað og starfað í hálfan fimmta áratug og sé nú annar stærsti banki þjóðarinnar. „Tilgangur bankans er að styðja landbúnaðinn og greiða fyrir fjármálaviðskiptum þeirra er stunda landbúnaðarframleiðslu,“ segir í lögum hans. Þessu hlutverki hefur bankinn jafnan reynt að gegna af fremsta megni og gerir enn í dag. En jafnframt er hann fyrir löngu orðinn alhliða viðskiptabanki sem rekur almenna bankastarfsemi og á viðskiptavini í öllum stéttum þjóðfélagsins. Frv. þetta miðar að því að samræma löggjöf um Búnaðarbankann lögum hinna ríkisbankanna svo og kröfum tímans. Eðlilegt er að viðskiptabankarnir þrír í eigu ríkisins njóti svipaðra réttinda og beri skyldur samkv. því. Með þessu frv. er þó ekki gert ráð fyrir því að Búnaðarbankinn fái gjaldeyrisréttindi, sem hann hefur þó lengi barist fyrir, en að öðru leyti leyfi ég mér að vitna til orða hæstv. landbrh. sem hann viðhafði um þetta atriði. Með þessu frv., ef samþ. verður, næst að öðru leyti allnáið samræmi við lög Landsbankans og Útvegsbankans. Það verður því að teljast eðlilegt og sjálfsagt að það nái fram að ganga á þessu þingi.



Herra forseti. Ég skal ekki við þessa 1. umr. hafa mörg orð um þetta frv. Ég vil aðeins láta það koma fram að sú skoðun okkar þm. Alþb. að það sé í sjálfu sér eðlilegt og síður en svo neitt við það að athuga að svipuð löggjöf gildi um Búnaðarbanka Íslands og aðra ríkisbanka. Þetta út af fyrir sig teljum við í alla staði eðlilegt og höfum síður en svo neitt við að athuga, en erum fúsir til að styðja. Hins vegar hljótum við að leggja á það nokkra áherslu að við getum ekki séð, a.m.k. ekki eins og nú horfir í fjármálum þjóðarinnar, að það geti verið um að ræða brýna nauðsyn að fjölga bankastjórum við Búnaðarbankann. Við teljum að það hafi á engan hátt veríð rökstutt að þarna sé um neina sérstaka nauðsyn að ræða og teljum að hún sé í rauninni ekki fyrir hendi. Það er rétt að minna á það í sambandi við þetta mál, endurskoðun á löggjöf um Búnaðarbankann, að fyrrv. ríkisstj., þar sem Framsfl. var öflugasti flokkurinn, - fyrrverandi ríkisstj. hafði þá stefnu í málefnum ríkisbankanna að sameina a.m.k. tvo þeirra og undirbúningur hafði farið fram í sambandi við það mál, og það var a.m.k. á tímabili ekki annað vitað en að fyrrv. ríkisstj. ætlaði að láta verða af því, að úr þessari sameiningu yrði. Því miður reyndist veruleg andstaða gegn þessu máli og það fórst þess vegna fyrir að fyrrv. ríkisstj. kæmi því fram sem þó virtist vera a.m.k. á tímabili stefna hennar og þeirra flokka sem að fyrrv. ríkisstj. stóðu. Nú er sem sagt komið hér fram frv. um ýmsar breytingar, sumar allmiklar, en að mörgu leyti heldur minni háttar breytingar á löggjöfinni um Búnaðarbanka Íslands, og eins og ég sagði áðan, að því leyti sem um er að ræða samræmingu við aðra hliðstæða ríkisbanka, þá er í sjálfu sér ekkert við það mál að athuga. Fyrst þessi leið var farin, en hætt við allar hugmyndir, a.m.k. í bili, um sameiningu og fækkun ríkisbanka, þá er ekkert við þetta að athuga. En ég hef ekki enn séð þau rök sem liggja til þess að einmitt nú þurfi endilega að fjölga bankastjórum við þennan ríkisbanka. Ég hygg að margur muni telja að þörf sé á ýmsu öðru en því að fjölga bankastjórum.



Herra forseti. Aðalefni þessa frv. er, eins og hér hefur áður verið sagt, að fjölga bankastjórum við Búnaðarbanka Íslands. Það er nauðsynlegt, held ég, í þessu sambandi að líta aðeins til baka og renna augum yfir það hvað hefur gerst í þessum málum, þó að ekki sé langt um liðið, þ.e.a.s. frá árinu 1971. Eins og hér var vitnað til áðan, þá voru þeir flokkar, sem stóðu að fyrrv. ríkisstj, undir forsæti Framsfl., um það sammála og tóku upp í málefnasamning þeirrar ríkisstj. að endurskoða bæri allt bankakerfið og vinna þannig að sameiningu banka og fjárfestingarsjóða. Þetta var eitt af ákvæðum málefnasamnings ríkisstj. Framsfl., Alþb. og SF sem mynduð var 1971. Og í áframhaldi af þessu ákvæði málefnasamningsins var sett á fót n. 29. maí 1972, 7 manna n., sem í áttu sæti Jóhannes Nordal bankastjóri, Ármann Jakobsson, Björgvin Vilmundarson, Guðmundur Hjartarson, Jóhannes Elíasson og Magnús Jónsson, allt bankastjórar. Þessi n. skilaði áliti í jan. 1973, og gerðist kannske það ólíklega, að þessi n. varð sammála í meginatriðum varðandi þessi mál. Hún varð sammála um það að hér væru peninga- og lánastofnanir miklu fleiri en hagkvæmt gæti talist, og í álitsgerð þessarar n., var lögð á það áhersla að nauðsyn væri á endurskoðun löggjafar varðandi þessar stofnanir. Í þessu nál. segir m.a. að allt bendi til þess að viðtækrar samstöðu sé að vænta í þessum efnum sem geti m.a. leitt til samruna í stærri og virkari heildir. Í álitsgerð þessarar n. kemur fram að hún vildi fækka viðskiptabönkum í 3–4, og miðað við aðstæður, sem þá voru, taldi hún eðlilegast að fækka hlutafélagsbönkum í einn til tvo og fækka ríkisbönkunum úr þremur í tvo og líklegustu leiðina til þessa, þ.e.a.s. að fækka ríkisbönkunum úr þremur í tvo taldi þessi n. bankastjóranna að væri að sameina Búnaðarbankann og Útvegsbankann. Þetta var í meginatriðum sú niðurstaða sem þessi n. komst að. Og ef þessi ráðstöfun hefði verið gerð, þá var um að ræða að kominn væri á fót með sameiningu Útvegsbanka og Búnaðarbanka banki á stærð við Landsbankann sem væri á svipuðum grundvelli og væri svipað sterkur til þess að sinna verkefnum. Og þá hefði að áliti þessara vísu manna skapast það ástand að í landinu væru tveir tiltölulega sterkir ríkisbankar sem hefðu mjög svipaða dreifingu útlána og þar með væri sköpuð eðlileg og heilbrigð samkeppni. Frv.í þessa átt var lagt fram hér á Alþ. veturinn 1973–1974, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Síðan hefur mér vitanlega ekkert í þessu máli gerst fyrr en nú að fram kemur stjórnarfrv. þar sem lagt er til og er meginefni frv. að grípa nú til þess ráðs að fjölga bankastjórum við Búnaðarbankann. Það hlýtur að vakna sú spurning hjá hv. þm. hvað hér hafi gerst,. með hliðsjón af því að forustuflokkurinn, sem margir töldu, í fyrrv. ríkisstj. Framsfl., hann var á þeirri skoðun þá að stefna bæri að því að fækka bönkunum og sameina þá. Lagt var fram stjfrv. þess efnis þá, og það hlýtur því að vera spurning, hvað hefur breyst. Hefur breyst sú skoðun Framsfl. að það beri að fækka ríkisbönkum, sameina þessa tvo og gera þá þar með að álíka stórum banka og Landsbankinn sem gæti betur náð þeim tilgangi sem ætlað er. Ef svo er, að þessi þáv. skoðun Framsfl. hefur breyst, hver er þá ástæða þess og hvert á framhaldið að verða? Eins og hér var komið inn á áðan, hvað sem þessu líður er þá rétti tíminn til þess nú, í því árferði sem nú ríkir hér á landi, að það megi teljast til bjargráða í þjóðfélaginu í sambandi við fjárhags- og efnahagsmál að fjölga bankastjórum? Ég held að það sé augljóst að þetta frv. og meginefni þess er ótímabært, ef menn líta til þess sem áður hefur verið hugleitt í þessum efnum og allir voru sammála um fyrir þremur árum að bæri að stefna í aðra átt en hér er lagt til. Ég skal ekki hafa um þetta öllu fleiri orð. Þó get ég ekki stillt mig um að víkja hér aðeins örfáum orðum að öðru vegna umr. sem fram fóru í hv. Ed. þegar þetta mál var þar á dagskrá. Þar var um að ræða í fyrsta lagi valdsvið bankaráðs, hvert það væri, og þá vitnað til sérstakra atvika sem upp höfðu komið innan bankakerfisins í sambandi við launamál, uppbætur á yfirvinnu og hlunnindi bankastjóra. Það gerðist nokkru áður en samningar milli aðila vinnumarkaðarins voru undirritaðir, að út spurðist að talsverð, er óhætt að segja held ég, hækkun launa hjá bankastjórum átti sér stað. Ég skal ekki í þessu sambandi nefna neinar tölur, en þó mun óhætt að segja að hér hafi verið um að ræða ríflega hækkun til þessara embættismanna miðað við þá hækkun sem átti sér stað í kjarasamningum. En burtséð frá því, þá var að því vikið af einum bankaráðsmanni einmitt þessa banka, Búnaðarbankans, í umr. í Ed. hvert í raun og veru væri valdsvið bankaráðs í sambandi við launagreiðslur. Þar er um að ræða, eins og ég hygg að öllum sé kunnugt, að þar teljast 13 mánuðir í ári miðað við greidd laun. Seðlabankinn hafði á síðasta ári, eftir því sem ég best veit, tekið upp þær reglur að greiða uppbætur á þessi 13 mánaða laun fyrir yfirvinnu sem talið var að innt væri af hendi. Þessi bankaráðsmaður vissi ekki til þess að neinar slíkar samþykktir hefðu verið gerðar í bankaráði Búnaðarbankans a.m.k., og mér skildist á þessum umr. að þess vegna spyrði hann um valdsvið hankaráðs með hliðsjón af því að það hafði ekki fjallað um þessa ákveðnu, tilteknu hluti í sambandi við launamál innan bankans. Einnig bar þar á góma hlunnindi bankastjóra sem þessi bankaráðsmaður, hv. 7. landsk. þm., taldi stífustu ráðherrahlunnindi og þykir þá mörgum mikið sagt. Ekki hafði hann vitað til þess að þessi atriði varðandi hlunnindi bankastjóra hefðu verið samþykkt í þessu tiltekna bankaráði, eða gaf þá yfirlýsingu að honum væri ókunnugt um að neitt fyndist í bókun bankaráðs á fundum um samþykktir í þessa átt. Sé þetta rétt, þá virðist það augljóst, - ég segi: sé þetta rétt, ég vil ekkert fullyrða í þeim efnum, ég geri ráð fyrir að hæstv. landbrh. sem bankamálaráðh. þessa banka geti upplýst þetta hér á eftir, - en sé þetta rétt, þá sýnist mér augljóst að bankaráð hefur a.m.k. ekki í þessu tiltekna tilviki tekið ákvarðanir í þessum efnum sem mér finnst a.m.k. augljóslega eðlilegt að það ætti að gera og ætti að vera í þess verkahring. Mér finnst út af þessu að það væri æskilegt að fá um það vitneskju, helst beint frá hæstv. ráðh. Ég vil a.m.k. í lengstu lög trúa því, sem hæstv. ráðh. segir og hef ekki ástæðu til annars. En ef þessi dæmi, sem hér hafa verið nefnd og spunnust inn í umr. í hv. Ed., ef þau eru rétt, þá sýnist mér augljóst að það þurfi að gera á bragarbót í sambandi við valdsvið bankaráðs, þannig að það verði ekki tilteknir einstaklingar sem starfsmenn viðkomandi stofnana sem ákvarði þessa hluti, heldur eigi það að vera í verkahring bankaráðanna sem í meginefnum fjalla um starfsháttu viðkomandi stofnunar. Ég dreg enga dul á að hún var vægast sagt mjög óheppileg, þessi ákvörðun um verulega hækkun launa bankastjóra án þess að gerð væri, að því er ég hest veit, nokkur tilraun til þess af hálfu hæstv. ríkisstj., að hafa þar hemil á. Það var a.m.k. vægast sagt óheppileg ráðstöfun á þeim tíma sem hún var gerð að framkvæma slíka hækkun, á þeim tíma sem hæstv. ríkisstj. og ráðh. prédika næstum dag og nótt sparnað á sparnað ofan og á þeim tíma sem barist var um á hæl og hnakka til þess að halda niðri að verulegu leyti eðlilegum kauphækkunum til handa launafólki almennt. Ég er ekki með þessu að segja að þeir séu ekki vel að því komnir, bankastjórar, að hafa sæmileg laun. Ég hygg að þeir hafi haft það fyrir og það hafi ekki verið nein sérstök ástæða til þess á þessum þrengingartímum að stíga svo stórt skref til hækkunar á launum þeirra sem raun ber vitni, með hliðsjón af ástandinu almennt í landinu. Og ég tel að þarna hefði hið margumtalaða sparnaðartal hæstv. ríkisstj. átt að koma til og að hún hefði a.m.k. haft hönd í bagga í þessum efnum í stað þess að láta viðkomandi stofnanir og, eftir því sem þessi tiltekni bankaráðsmaður, sem ég vitnaði til áðan, álítur, bankastjóra einráða um veigamiklar ákvarðanatökur innan stofnunarinnar sem ættu að heyra undir stjórn stofnunarinnar. Það er því ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðh. um hvort þetta, sem hér hefur verið dregið fram, sé í raun og veru það sem gerst hefur. Er það ekki í verkahring bankaráðs að ákvarða laun til starfsfólks viðkomandi stofnunar, eða er það gert eingöngu af viðkomandi bankastjórum? Mig langar til að fá vitneskju um hver það hafi verið sem tók þessar ákvarðanir sem bankaráð Búnaðarbankans eða a.m.k. þessi tiltekni bankaráðsmaður taldi sig ekki vita um að hefðu verið teknar af hálfu bankaráðsins. Að öðru leyti vil ég segja það um þetta frv., að ég tel að það sé algerlega óþarft og sé ekki neina brýna nauðsyn til þess að endilega nú þurfi að grípa til þess ráðs að fjölga bankastjórum, það séu ærin önnur verkefni sem fjármunum væri betur varið til á þessum þrengingartímum og æskilegra væri að horfið væri til hins fyrra og farið að vinna betur að því að framkvæma það ákvæði málefnasamnings fyrrv. ríkisstj. undir forsæti núv. dómsmrh. að reyna a.m.k. að stemma stigu við útþenslu bankakerfisins frá því sem er og þessir tilteknu, þaulreyndu bankastjórar töldu að væri mjög óhagkvæmt miðað við ástand í þjóðfélaginu, a.m.k. eins og það var þá. Og ekki mun það talið hafa skánað mikið síðan. A.m.k. tel ég fyrir mitt leyti þetta frv. óþarft og mun í samræmi við það greiða atkv. gegn því, að hér verði stigið það skref núna að fjölga bankastjórum.



Herra forseti. Hv. þm., sem hér var að tala síðast, beindi fyrst og fremst, held ég, fsp. sínum til landbrh. og ég ætla ekki að svara fyrir hann.

Heyrir ekki þessi stofnun undir hann?

Jú, jú. En hann talaði dálítið meira almennt um þessi mál og þess vegna vildi ég segja út af því, sem hann ræddi um launaákvarðanir í bönkum, að ég veit ekki betur en í bankalögum yfirleitt sé mælt þannig fyrir að laun starfsmanna skuli ákveðin með reglugerð sem bankaráð setur. Að vísu eru sérlög um hvern banka og ég skal ekki ábyrgjast að þau séu öll samhljóða að þessu leyti, en ég hygg það þó vera. Hitt er svo annað mál, að í framkvæmdinni hefur ekki verið farið eftir þessu ákvæði bókstaflega, heldur hafa bankastarfsmenn í reyndinni fengið, að ég ætla, samningsrétt um sín kjör og hafa þá samið við bankaráðin eða nefndir sem bankaráðin hafa væntanlega sett sem samningsaðila við starfsmannafélögin. Þannig hygg ég þetta vera í framkvæmd. Ráðh. hefur hins vegar ekkert um launakjör bankastarfsmanna að segja. Ráðh. hefur aðeins, og ég hygg að það sé eins um þann ráðh. sem fer með Búnaðarbankann, hann hefur aðeins vald til að ákveða þóknun bankaráðsmanna og ég get upplýst það að hún hefur ekki enn fengist hækkuð. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara að ræða um það hvort þessi hækkun, sem hann talaði um á launum eða fríðindum bankastjóra, hafi verið réttmæt eða ekki eða hvaða ástæður hafi til hennar legið. Ég þykist þó vita að þar hafi verið miðað við aðra ákveðna starfsmenn í ríkiskerfinu. En út af því, sem hv. þm. Karvel Pálmason sagði um ásetning fyrri stjórnar og hennar gerðir til þess að koma við sameiningu ríkisbanka, þá er það rétt, sem hann mælti um þá nefndarskipun, sem átti sér stað á sínum tíma, og um þær till. sem hún gerði um sameiningu Útvegsbankans og Búnaðarbankans. Frv. um það mun hafa verið lagt fram á Alþ., en það hlaut ekki afgreiðslu. Ég hygg að verið hafi þrátt fyrir þá stefnuyfirlýsingu, sem ríkisstj. hafði gert um þetta á sínum tíma, nokkur ágreiningur um hvort að þessu ráði skyldi horfið, bæði innan þings og utan, og þetta mál þess vegna verið lagt á hilluna, enda ekkert slíkt ákvæði í málefnasamningi núv. ríkisstj. Hins vegar tek ég mjög undir það sem landbrh. sagði, að það þarf að eiga sér stað viss breyting á verkaskiptingu hjá ríkisbönkunum og þá fyrst og fremst á þá lund að Búnaðarbankinn, sem er orðinn mjög stór og öflugur banki, verður að taka í stærri stíl en hann hefur gert hingað til að sér viss verkefni. Það hygg ég að verði gert með eðlilegustum hætti með samningum á milli bankanna og þá ekki hvað síst með samningum á milli Búnaðarbankans og Útvegsbankans, og Landsbankinn kemur þar auðvitað inn í líka og þá sérstaklega með tilliti til þess að sá atvinnuvegur, sem hvílir þyngst á Útvegsbankanum, sjávarútvegurinn, þyrfti að mínum dómi að meira leyti en nú er að flytjast yfir til Búnaðarbankans. Ég tel eðlilegt að Búnaðarbankinn taki í því sambandi á sig meiri skyldur heldur en hann hefur nú. Að vísu hefur hann gengið talsvert í þá átt að taka þetta að sér eða a.m.k. einstök útibú hans. En ég tel þetta sanngjarnt, ekki síst vegna þess að t.d. sá staður sem Útvegsbankinn hefur viðskipti við og hefur haft viðskipti við, ein stærsta verstöð landsins, Vestmannaeyjar, varð fyrir því áfalli á sínum tíma sem öllum er kunnugt um og það hefur auðvitað komið talsvert þungt niður á Útvegsbankanum. En jafnframt því sem slík breyting ætti sér stað, þá er auðvitað eðlilegt að Búnaðarbankinn fái gjaldeyrisréttindi, og Seðlabankinn hefur heimild til þess að veita honum slík réttindi samkv. seðlabankalögunum. En um leið og hann fær slík réttindi, þá er eðlilegt að hann taki á sig fullkomnar skyldur í samræmi við það. Þegar lítið er á þetta og hann settur þannig að öllu leyti á bekk með hinum ríkisbönkunum, þá er ekki óeðlilegt að stjórn hans verði skipað með sama hætti og þeirra. En þetta álít ég að sé ekki heppilegt að gera með valdboði og raunar ekki gerlegt að stokka þannig upp á ný verkefni á milli bankanna, heldur verði það að gerast með samningum þeirra á milli. Að öðru leyti vil ég upplýsa það, að þó að hafi verið horfið frá fyrirhugaðri sameiningu bankanna, sem mörg skynsamleg rök mæltu með að mínum dómi, þá hefur verið samið frv. til allsherjarbankalaga, um ríkisbankana, sem mundi leysa af hólmi hin einstöku sérlög sem um þá gilda og hvort eð er eru nú að miklu leyti samhljóða. Ég tel eðlilegt að það sé sett heildarlöggjöf um þá. Þetta frv. er tilbúið hjá mér. Sömuleiðis hefur verið samið heildarfrv. um einkabankana. En um þá ýmsu hlutafélagsbanka eða einkabanka, sem hafa verið settir á stofn, hefur þeirri reglu verið fylgt að sett hafa verið sérlög um hvern einstakan banka. Það gildir að vísu sama um þá eins og ríkisbankana, að þau sérlög eru í mörgum greinum og ég held að sé óhætt að segja í flestum greinum svipuð, og þess vegna er líka að mínum dómi eðlilegt að steypt sé saman þessum einstöku sérlögum í heildarlög. Og það er líka tilbúið Frv. um það efni sem hjá mér liggur. En þar sem langt er liðið væntanlega á þingtímann nú, þá taldi ég það tæpast þjóna nokkrum tilgangi að vera að leggja þessi frv. fram nú, því að þau eru þess eðlis að það er eðlilegt að menn vilji fá nokkurn tíma til þess að athuga þau og íhuga, og þess vegna hefur verið gert ráð fyrir því að þau yrðu fyrst lögð fram að hausti. En ég tek undir það, að í þessum væntanlegu lögum er þörf á því að mínu mati að skilgreina öllu skýrar og betur valdsvið bankaráða heldur en gert er í núgildandi löggjöf, ekki aðeins að því er varðar vald þeirra, heldur líka ábyrgð. og setja skýrari og fyllri ákvæði um það. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en vildi aðeins taka þetta fram í tilefni af því sem fram kom hjá hv. þm. Vestf., Karvel Pálmasyni, og upplýsa þetta um þá fyrirhuguðu bankalöggjöf sem um er að ræða að reynt verði a.m.k. að setja. En þó að sú breyting, sem nú er verið að tala um á Búnaðarbankanum, verði gerð, þá fellur hún að sjálfsögðu að öllu leyti inn í þann ramma sem gert er ráð fyrir að væntanleg bankalöggjöf sníði bönkunum.



Herra forseti. Hv. landbn. hefur rætt þetta frv. á mörgum fundum og sent það til umsagnar ýmissa aðila. Umsagnir bárust frá sumum þeirra og voru flestar jákvæðar þó þar kæmu fram allmargar ábendingar um breytingar. N. kvaddi á sinn fund Svein Tryggvason framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs landbúnaðarins, Stefán Björnsson forstjóra Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, Skúla Johnsen borgarlækni, Baldur Johnsen frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins og enn fremur fulltrúa frá Kaupmannasamtökum Íslands. Enn fremur var haft samband við formann Stéttarsambands bænda. N. varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. leggur til að frv. verði samþ. með nokkrum breytingum sem ég mun koma að síðar. Eins og segir í aths. við frv. skipaði hæstv. landbrh. n. í marsmánuði 1973 sem átti að kynna sér fyrirkomulag á sölu og dreifingu á mjólk og mjólkurvörum víðs vegar um land og gera till. um breytingar ef að athuguðu máli það sýnist nauðsynlegt. Þessir menn voru skipaðir í n.: Þorsteinn Sveinsson kaupfélagsstjóri, Egilsstöðum, Hreinn Sumarliðason kaupmaður í Reykjavík, Ólafur Andrésson bóndi í Sogni. Bjarni Helgason frá Neytendasamtökunum í Reykjavík, Stefán Björnsson forstjóri í Mjólkursamsölunni í Reykjavík og Sveinn Tryggvason framkvæmdastjóri Framleiðsluráðs landbúnaðarins er var formaður n. N. skilaði verkefni sínu í desembermánuði sama ár og varð sammála um að rétt væri að taka til endurskoðunar fyrirkomulag á sölu og dreifingu á mjólk, rjóma og skyri og öðrum skyldum vörum. Þegar núverandi verðlagskerfi var tekið upp á landbúnaðarvörum árið 1947 kom til hið svokallaða grundvallarverð á landbúnaðarvöru, sem er það verð, sem framleiðendum er ætlað að fá fyrir framleiðslu sína hverju sinni. Kostnaði við vinnslu og dreifingu landbúnaðarafurða er síðan bætt ofan á þetta svokallaða grundvallarverð. Sé sá kostnaður mikill hækkar það verðið til neytenda, en lækkar ekki útborgunarverð til framleiðenda svo framarlega sem kostnaðurinn er rétt metinn af Sexmannanefnd. Þessu var ekki þannig farið þegar mjólkurl. voru sett. Hver sparaður eyrir kom þá af sjálfu sér sem hækkun útborgunarverðs og allar aukatekjur gerðu það einnig. Þær verslanir, sem nú eru orðnar algengar og kallast kjörbúðir eða sjálfsafgreiðslubúðir, voru óþekktar árið 1935 þegar fyrstu mjólkursölulögin voru sett. Þá voru sérverslanir í stærra mæli en nú er. Datt þá fáum í hug að hægt væri, eða forsvaranlegt að selja mjólk í öðrum verslunum en sérstökum mjólkurbúðum og brauðsölubúðum. Umbúðir utan um mjólk hafa einnig tekið miklum breytingum. Sala mjólkur á flöskum og í lausu máli var þá ríkjandi og hefur því orðið mikil breyting á þessu eftir að plastumbúðir voru teknar í notkun. Nú vilja flestir neytendur fá keyptar allar matvörur sínar, þar með taldar mjólk og mjólkurvörur, á einum og sama stað í hinum svokölluðu kjörbúðum. Þar er mikið vöruúrval að öllum jafnaði og allt annað en áður var í slíkum verslunum. Ekki má hins vegar gleyma því að mjólkin og skyrið og aðrar álíkar vörur eru mjög viðkvæmar í geymslu. Verður því að hafa þær verslanir, sem versla með slíkar vörur, þannig úr garði gerðar að ekki sé hætta á því að þessar vörur skemmist af utar.aðkomandi áhrifum. Verði mjólkursalan gefin frjáls og mjólkurbúðir Mjólkursamsölunnar lagðar niður yrði Samsalan fyrir verulegum tekjumissi. Frá upphafi voru seldar brauðvörur, sælgæti, öl og gosdrykkir o.fl. í mjólkurbúðum Samsölunnar til þess að lækka rekstrarkostnað. Þessar sölutekjur námu í byrjun um það bil 14% af heildarsölutekjum búðanna, en nú nálægt 20%. N. lagði til að gerðar yrðu eftirfarandi breytingar á mjólkurdreifingunni: 1) Tekin verði upp sér stök skráning á heildsöluverði nýmjólkur, rjóma, súrmjólkur, jógúrts og öðrum slíkum vörum sem nú eru ekki skráðar sérstaklega í heildsölu. Smásöluverðsálagning verði einnig ákveðin sérstaklega á þessum vörutegundum. Þessi verðskráning, svo sem ákvörðun á heildsöluverði verði gerð af Sexmannanefnd eða þeim verðlagsyfirvöldum sem síðar kynni að vera falin verðskráning búvara. 2) Einkaréttur Mjólkursamsölunnar eða mjólkursamlags á sölu mjólkur, rjóma og skyrs nái aðeins til heildsöludreifingar, en ekki til smásöludreifingar eins og verið hefur. 3) Við dreifingu mjólkur, rjóma, skyrs og annarra skyldra vara, svo sem súrmjólkur, jógúrts og undanrennu, skal heildsöluaðili taka sérstakt losunargjald sem ákveðið er af Sexmannanefnd. Sé gjald þetta ákveðið án tillits til þess vörumagns sem losað er hverju sinni frá bifreið heildsöluaðila við útsölustað. 4) Ekki skal leggja neinar hömlur á hvaða smásöluverslanir megi selja umræddar vörur, en þó má ekki selja vörurnar í verslunum sem heilbrigðisyfirvöld viðkomandi sveitarfélaga telja að fullnægi ekki kröfum er gera verður um hreinlæti og annan útbúnað. Það kom fram hjá borgarlækni að úrbóta væri þörf í mörgum tilvikum í þeim verslunum sem nú selji mjólk og til þess að fá nauðsynlegar úrbætur mundu heilbrigðisyfirvöld innkalla öll leyfi til sölu á mjólk og mjólkurvörum ef frv. þetta yrði að lögum. Taldi borgarlæknir að nauðsynlegar lagfæringar mundu taka langan tíma og því væri óvarlegt að gera ráð fyrir að yfirtakan á smásölunni gæti farið fram fyrr en á næsta ári. Varð samkomulag um það milli aðila að miða þessa yfirtöku í síðasta lagi við 1. febr. 1977. Í árslok 1973 lágu fyrir till. n. um breytingar á sölumálum mjólkur, eins og að framan greinir. Fyrirhugað var að þær fylgdu með heildarskoðun á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. sem þá hafði verið í undirbúningi nokkurn tíma. Hins vegar kom í ljós, þegar sú endurskoðun lá fyrir, að ekki reyndist þingmeirihl. fyrir þeim till. sem lagt var til að gerðar yrðu á lögunum. Og þannig standa málin enn í dag. Hér í sölum Alþ. er því miður mjög takmarkaður skilningur á gildi og þýðingu landbúnaðarins fyrir þjóðina, enda hefur það verið mjög í tísku að undanförnu að kenna honum um flest það sem miður hefur farið í þjóðfélaginu og hæst hafa þeir gasprað er minnsta þekkingu hafa á þessum málum, eins og oft vill verða. Hér í hv. Alþ. gerðist það fyrir fáum árum að formaður eins stjórnmálaflokks lagði til að dregið yrði mjög úr framleiðslu kindakjöts, en aftur á móti yrði stóraukin framleiðsla á ull og gærum. Fleira þessu líkt mætti telja upp, ef þurfa þykir. Ég held að það sé ekki ofsagt að það ríki engin bjartsýni meðal bænda um að framleiðslulögunum verði breytt á næstunni, a.m.k. ekki þeim til hagsbóta, þó óvefengjanlega liggi fyrir að bændur hafi aldrei náð þeim launum sem þeim er ætlað, lögum samkvæmt þ.e.a.s. svipuðum launum og aðrar vinnandi stéttir hafa á hverjum tíma. Þegar eins sanngjarn maður og hv. þm. Eðvarð Sigurðsson talaði eins og hann gerði hér í hv. Alþ. um þessi mál s.l. föstudag. hvers er þá að vænta um suma aðra? Hv. þm. á sæti í landbn. Nd. og ætti því að hafa meiri innsýn í þessi mál en ýmsir aðrir hv. þm. Samt sem áður talaði hann um þær breytingar á framleiðsluráðslögunum, sem nú er verið að fjalla hér um, í nokkurs konar hneykslunartón og taldi það næstum að segja ósvinnu að meiri hl. landbn. skyldi leggja til að þessar till. yrðu samþ. á þessu þingi. Hins vegar var hv. þm. búinn að lýsa yfir fylgi sínu við þá grundvallarbreytingu sem í frv. felst, að gefa frjálsa smásöluna á mjólk og mjólkurvörum. En þessi breyting leiðir það af sér að ekki verður komist hjá því að taka um leið til endurskoðunar ákvæði um verðjöfnun á mjólk og mjólkurvörum, því breytingin sjálf leiðir það af sér að í ýmsum tilvikum kallar hún á aukna verðjöfnun, ella kæmi breytingin svo misjafnlega niður á vinnslustöðunum og þá um leið bændum á viðkomandi svæði að ekki verður við unað. Ég vil ekki trúa því að óreyndu að hv. þm. Eðvarð Sigurðsson láti sig það engu skipta. Ég hef a.m.k. staðið í þeirri trú fram að þessu að hann vilji jafna aðstöðumuninn í þjóðfélaginu, en ekki hið gagnstæða. Til að auka rekstrarhagkvæmni í mjólkurbúunum og sláturhúsunum hefur verið stefnt að því að gera þau stærri, en af því leiðir að flutningsleiðir að þeim stöðvum verða lengri. Í raun og veru er það á valdi löggjafans hvort þessi stefna nær fram að ganga eða ekki, því ef flutningakostnaðurinn verður ekki verðjafnaður er þessi tilfærsla óhugsandi þar sem bændum yrði herfilega mismunað með slíku móti. Það er álit þeirra sem best þekkja til þessara mála að þó að tekið væri fullt tillit til þess kostnaðar sem af flutningunum leiðir, þá mundi verðið á þessum vörum lækka til neytendanna þar sem vinnslukostnaður yrði til muna lægri í fullkomnum vinnslustöðvum en í hinum smáu sem vegna mikils stofnkostnaðar gætu ekki tekið í þjónustu sína eins fullkominn tæknibúnað. Enn fremur er talið að það sé mjög hagkvæmt fyrir þjóðarheildina að mjólkurvinnslustöðvarnar taki upp ákveðna og fastmótaða verkaskiptingu sín á milli, ein vörutegund sé framleidd á þessum stað og önnur á hinum. Þó þessi verkaskipting sé hagkvæm og heildarfjármagnskostnaður verði minni með þessum hætti í öllum mjólkurstöðvunum á landinu, þá verður fjármagnskostnaðurinn mjög mismunandi á hverja einingu eftir því hvað á að framleiða í hverri vinnslustöð. Ef á að koma þessari verkaskiptingu á milli mjólkurstöðvanna og notfæra sér hina fullkomnustu tækni og sjálfvirkni sem nú þekkist leiðir það af sér mikinn mismun milli aðila á kostnaði við fjárfestingu og flutningskostnaði að og frá vinnslustöðvunum. Til að hægt sé að greiða framleiðendum sama verð fyrir framleiðsluna, hvar sem þeir eru búsettir á landinu, eins og framleiðsluráðslögin ætlast til, þá verður ekki hjá því komist að verðjafna áður nefnda tvo kostnaðarliði. Ég vil ekki trúa því að óreyndu að hv. alþm. vilji stuðla að því með lagasetningu að bændum verði mismunað eða vilji hindra eðlilega verkaskiptingu milli vinnslustöðvanna, en slík verkaskipting mundi stuðla að betri nýtingu og betri og verðmeiri framleiðslu. Eins og sjálfri verðlagningunni er háttað á lögum samkv. að tryggja bændum svipaðar tekjur og vinnustéttirnar hafa eða viðmiðunarstéttirnar, eins og stendur í lögunum, þ.e.a.s. verkamenn, iðnaðarmenn og sjómenn. Að vísu hefur það gengið þannig að bændur hafa aldrei náð þessum launum, en að því hlýtur að verða stefnt að þessu marki verði náð. Og það er siðferðileg skylda þjóðfélagsins að tryggja bændum svipuð kjör og aðrar stéttir hafa á hverjum tíma. Út frá því verður að ganga að það verði gert, og þá hlýtur öll hagræðing, er stuðlar að minni vinnslukostnaði, að koma neytendum til góða. Því er það hagur neytendanna fyrst og fremst að þeirri skipun sé komið á sem stefnt er að nú í þessu efni. Á þskj. 555 eru þær brtt. sem meiri hl. hv. landbn. hefur gert við þetta frv. En áður en ég lýsi efnisatriðum þeirra tillagna vil ég taka fram í sambandi við 2. gr. frv., en 2. gr. frv. er um að Framleiðsluráð úthluti leyfum til slátrunar stórgripa, þ.e.a.s. nautgripa og hrossa, að það er vitnað í þeirri gr. í 18 gr., en á að vera í 14. gr., en 14. gr. laganna er m.a., með leyfi forseta um það „að leyfi til slátrunar skal veita öllum félögum og einstaklingum, sem slátrunarleyfi höfðu haustið 1965“. Það felur í raun og veru í sér að það sé ætlast til þess að þeir, sem hafa nú leyfi til þess að slátra eða nú slátra nautgripum og hrossum í húsum sem eru sæmilega búin, þeir haldi slíkum leyfum eins og var gert með lögum frá 1966. Það kom fram umsögn frá starfsstúlkum í mjólkurbúðum þar sem þær höfðu áhyggjur af því að ef þessi breyting yrði, þá mundu þær missa vinnuna. Um þetta var rætt við kaupmennina og þeir hétu því að gera það sem í þeirra valdi stæði til þess að útvega þessum konum vinnu. En landbn. hafði af því áhyggjur að fyrir stóran hóp kvenna, sem um langt árabil hefur starfað í mjólkurbúðum og eru orðnar fullorðnar, yrði erfitt að fá vinnu. Að vísu er engin trygging fyrir því að Kaupmannasamtökin geti útvegað þessum konum öllum vinnu, en þau hétu því, að gera það sem í þeirra valdi stæði til þess. Hér eru einar 12 brtt. Flestar af þeim eru aðeins um að orðalagi sé breytt, en nokkrar samt um efnisatriði, og ætla ég aðeins að drepa á þau helstu. Brtt. er um það, að þegar í fjallað er um það sem viðkemur hrossum í sambandi við verð á hrossakjöti, þá verði kallað til Hagsmunafélag hrossabænda á sama hátt og kallaðir eru til í Sexmannanefnd fulltrúar frá félögum t.d. garðyrkjubænda og eggjaframleiðenda. Varðandi 5 brtt., þá var í sambandi við losunargjaldið ákveðið að gjaldið skyldi vera jafnhátt að krónutölu hvort sem þar væri lítið eða mikið magn sem væri losað á hverjum stað. En n. breytir þessu í heimildarákvæði. N. getur ákveðið gjald þetta jafnhátt í krónutölu. Í 8. brtt. er lagt til að ef væri talið eitthvað ábótavant með framleiðsluna á mjólk, þá kæmi þar ekki einungis til mjólkureftirlitsmaður og héraðslæknir, heldur einnig héraðsdýralæknir. Við bættum honum við, að hann fjallaði um lokunina ef þætti ástæða til þess að hætta að taka mjólk af framleiðendum. Enn fremur er þar sett: „Um framkvæmd þess sölubanns skal setja ákvæði í reglugerð.“ Og hér segir áfram í 8. brtt. „Nú telur heilbrigðisnefnd eða héraðslæknir meðferð sölumjólkur áfátt hjá einstöku mjólkurbúi og mjólkursöluaðila, og getur heilbrigðisnefnd þá stöðvað sölu mjólkur frá þeim aðila og krafist úrbóta á því, sem áfátt er, áður en sala hefur verið leyfð að nýju. Um slíkar aðgerðir ber n. að hafa samráð við Heilbrigðiseftirlit ríkisins.“ Í 10. brtt. setur n. til samræmingar í sambandi við fjármagnskostnaðinn í sláturhúsum inn í b-liðinn: „Í því sambandi er heimilt að taka tillit til mismunandi fjármagnskostnaðar mjólkurbúa.“ E-liðurinn er þannig, með leyfi forseta: „Heimilt er að taka verðjöfnunargjald af öllum búvörum til að jafna halla á útflutningi ef verðábyrgð samkvæmt 12. gr. nægir ekki.“ Brtt. okkar er: „Gjald þetta hefur ekki áhrif á dreifingarkostnað eða útsöluverð“ þ.e.a.s. að auðvitað mundu bændur bera þetta sjálfir. Síðasta brtt., sem ég sé ástæðu til að nefna, er: „Breytingar þær, sem felast í 3.–8 gr. frá eldri ákvæðum, skulu koma til framkvæmda eigi síðar en 1. febr. 1977“ - þ.e.a.s. yfirtakan á mjólkursölunni. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessar brtt.