Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 4 þáltill. ásamt fjórum öðrum þm. Alþb., Gils Guðmundssyni, Stefáni Jónssyni, Geir Gunnarssyni og Svövu Jakobsdóttur, um breytingu á kosningalögunum. - Till. er þess efnis, að Alþ. kjósi fimm manna n., sem skipuð sé einum fulltrúa frá hverjum þingflokki og verði falið það hlutverk að semja frv. til l. um breyt. á kosningalögum er miði að því að gera kjósendum auðveldara en nú er að velja milli frambjóðenda á þeim lista sem þeir kjósa. Í umr. utan dagskrár 12. okt. s.l., sem urðu hér að frumkvæði hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar, formanns þingflokks Alþfl., sagði hv. þm. Þórarinn Þórarinsson í upphafi ræðu sinnar: „Þetta þing hefur hafist með nokkuð sérstöku og að mínu mati að ýmsu leyti skemmtilegu kapphlaupi milli Alþb. og Alþfl.“ Og síðar: „Mér finnst þetta kapphlaup skemmtilegt þegar ég rifja upp fyrstu daga mína hér á Alþ. Það var á sumarþinginu 1959 og þá var deilt um það kosningafyrirkomulag sem við búum við núna. Þá voru það Alþb. og Alþfl., sem höfðu samvinnu við Sjálfstfl, og rufu reyndar vinstri stjórnina til að koma þessu fyrirkomulagi á. Og hver var sú meginbreyting, sem gerð var með stjórnarskrárbreytingunni 1959? Meginbreytingin var sú að afnema persónulegt kjör þm. Fram að þeim tíma höfðu þm. verið að langsamlega mestu leyti kosnir í einmenningskjördæmum, en það var eina fyrirkomulagið sem fullkomlega tryggir persónulega kosningu þm.“ Þetta voru orð hv. Þm. Þórarins Þórarinssonar. Það kann að vera rétt hjá Þórarni Þórarinssyni að þessar utandagskrárumr., sem fram fóru 12. okt. s.l., hafi borið þess vott af hálfu forustumanna Alþfl., að um væri að ræða eitthvert óvenjulegt kapphlaup í þeim tilgangi að þeir yrðu fyrstir til að hreyfa þessu máli. Hitt er fráleitt, sem lesa má úr orðum Þórarins Þórarinssonar, að besta lausnin á þessu vandamáli, sem varðar persónubundnari kosningar, sé sú að hverfa nokkra áratugi aftur í tímann og taka upp einmenningskjördæmi að nýju. Það væri vissulega að fara úr öskunni í eldinn. Þá væru menn að leysa ákveðið vandamál með því að kalla yfir sig annað og miklu stærra vandamál. Á fyrri hluta þessarar aldar voru uppi tvær kenningar í kjördæmamálum. Í fyrsta lagi var uppi sú kenning, að réttast væri að skipta landinu öllu í einmenningskjördæmi. Hin kenningin var sú, að við ættum að gera landið allt að einu kjördæmi. Þeir, sem börðust fyrir fyrrnefndu stefnunni, vildu vissulega tryggja að kosningar yrðu persónubundnar og að sem nánast samband yrði milli frambjóðenda og kjósenda, en hitt létu þeir liggja milli hluta og virtist minna máli skipta fyrir þá, að sú skipan hlaut að hafa í för með sér töluvert mikið óréttlæti og mismunun milli stjórnmálaflokka, eins og reynslan hefur alls staðar sýnt. Þeir, sem aftur á móti börðust fyrir síðari stefnunni, þ.e.a.s. þeirri að gera landið allt að einu kjördæmi, vildu fyrst og fremst tryggja sem mest jafnrétti milli stjórnmálaflokkanna og sem jafnasta dreifingu atkv. á bak við hvern alþm., en létu hitt lönd og leið, að kosningin varð með þeim hætti mjög ópersónuleg. Vald flokkanna til þess að velja þá, sem urðu fulltrúar þeirra á Alþ., varð nær algert með þeirri skipan mála og áhrif kjósenda í lágmarki. Í báðum tilvikum einblindu menn á ákveðið vandamál sem þeir hugðust leysa, en horfðu þá jafnframt fram hjá öllum öðrum vandamálum sem þessu voru tengd. Og sem betur fer var hvorug þessara leiða valin á sínum tíma. Við Íslendingar völdum millileið, sem fólgin var í því að landinu var skipt í 8 kjördæmi með 5–12 þm. í hverju kjördæmi og síðan 11 landskjörnum þm. til jöfnunar. Þessi millileið tryggir að sjálfsögðu miklu meiri tengsl kjósenda og þm. heldur en sú leið, að landið hefði verið eitt kjördæmi, en um leið er um að ræða ólíkt meira réttlæti og jafnari aðstöðu flokka en verið hefði ef landinu hefði verið skipt í einmenningskjördæmi. Hitt er allt annað mál, og að því víkur þessi till, sem við höfum flutt hér, að núverandi kosningafyrirkomulag er langt frá því að vera gallalaust. Einn helsti gallinn er einmitt sá, hve lítil áhrif kjósendur hafa á röð þeirra frambjóðenda sem eru á þeim lista sem þeir kjósa. Miðað við núverandi kjördæmaskipun og stöðu flokkanna í dag má segja að ekki fleiri en þriðjungur alþm. sé í raunverulegri hættu að missa þingsæti sitt á kjördegi. Kosning hinna er meira eða minna fyrir fram örugg. Kjósandinn hefur að vísu rétt til þess að strika út frambjóðanda eða breyta röðinni, en raunveruleg áhrif kjósenda á röð frambjóðenda hafa reynst mjög lítil og raunar engin í reynd eftir þær breytingar, sem gerðar voru á kosningalögunum árið 1959. Í 110. gr. kosningalaganna er svo fyrir mælt, að þrátt fyrir útstrikun eða breytingu á atkvæðaseðli fái frambjóðendur listans 2/3 atkvæðisins eins og engin breyting hafi verið gerð á listanum. Með öðrum orðum má segja, að aðeins sé tekið tillit til þriðja hluta þeirra breytinga sem gerðar eru á röð frambjóðenda. Sú skoðun hefur greinilega átt vaxandi fylgi að fagna, að réttur kjósenda til að hafa áhrif á röð frambjóðenda á þeim lista, sem þeir kjósa, væri allt of takmarkaður. Þetta hefur m.a. leitt til þess, að prófkosningar eða einhvers konar skoðanakannanir til undirbúnings framboðslista hafa orðið æ tíðari eftir því sem lengra hefur liðið frá því að þessi breyting var gerð og tilhögun þeirra hefur verið með mjög mismunandi móti hjá hinum ýmsu flokkum. Ég tel að því sé ekki að leyna, að prófkosningar séu á ýmsan hátt gallaðar, og byggi það á því grundvallarviðhorfi mínu, að það sé almennt óæskilegt í stjórnmálum að kosningar snúist fyrst og fremst um persónulega verðleika einstaklinga. Þó að ég viðurkenni að vísu að það sé ekkert óeðlilegt að kjósendur taki tillit til dugnaðar og hæfileika einstakra manna sem fram eru bornir, þá er nú samt hitt gæfulegra, að pólitískar kosningar snúist fremur um málefni og a.m.k. ekki eingöngu um menn. Það virðist sem sagt eðlilegast að á kjördegi geti kjósandinn valið milli flokka á málefnalegum grundvelli og átt þess samtímis kost að velja á milli frambjóðenda flokksins. Fyrsti valkosturinn, sem þar kemur til greina, er að sjálfsögðu sá möguleiki að útstrikanir verði teknar upp í ríkari mæli en verið hefur, réttur til útstrikana verði aukinn. Ég vil hins vegar lýsa því yfir, að ég er ekki hrifinn af þeirri lausn mála, að aukin áhrif kjósenda á val frambjóðenda gerist með útstrikunum. Þessi útstrikunaraðferð er neikvæð aðferð og áreiðanlega fáum að skapi. Gallinn við útstrikunaraðferðina, sem var í gildi þegar kosningalögin voru með öðrum hætti, þ.e.a.s. fyrir breytinguna 1959, var sá, að yfirgnæfandi meiri hl. kjósenda kaus flokkslistann, en hins vegar var þá hugsanlega um að ræða tiltölulega lítinn hóp manna sem skipulagði útstrikanir og náði þá gjarnan árangri með því að koma mönnum í opna skjöldu. Þetta fannst mörgum um of einkennast af því, að minni hl. færi að læðast aftan að meiri hl. Þessi réttur minni hl. var því skertur stórlega árið 1959, eins og ég hef nú þegar rakið, með þeim afleiðingum að útstrikanir hafa aldrei síðan leitt til breytinga á framboðslista. Ég vil vekja á því athygli, að kosningaaðferð, sem byggist á merkingu kjósenda við nafn á óröðuðum lista, er allt annars eðlis en útstrikunaraðferðin gamla og hefur alls ekki þær neikvæðu hliðar sem sú aðferð hefur. Breytt kosningafyrirkomulag, sem mundi miðast með einhverjum hætti við aukin áhrif kjósenda á röð frambjóðenda, yrði að byggjast á þeirri forsendu að verulegur hluti kjósenda tæki þátt í vali frambjóðandans, tæki þátt í þessu persónulega vali, og því yrði ekki um það að ræða að einhver lítill minni hl. færi að læðast aftan að meiri hl. Ef litið er út fyrir landssteina, hvernig aðrar þjóðir haga þessum málum, er augljóst að þar er víða um að ræða athyglisverð fordæmi fyrir okkur Íslendinga. Ég get minnt á það, að í Vestur-Þýskalandi er um það að ræða að kjósandinn hefur 2 atkvæði: annars vegar kýs hann frambjóðanda í ákveðnu kjördæmi og þá er kosningin persónubundin, hins vegar kýs hann landslista flokksins. Það eru hinir landskjörnu þm. sem þannig eru kosnir, og með þessu er reynt að blanda saman að kjósandinn kjósi flokk og að hann kjósi frambjóðanda. Ég er hins vegar ekki viss um að þessi tilhögun henti neitt sérstaklega hér á Íslandi. A.m.k. er ljóst, að þetta þýddi stórfellda breytingu á kjördæmaskipun sem ekki yrði komið á öðruvísi en með stjórnarskrárbreytingu. Ég vil benda á að í Belgíu mun vera um að ræða talsverð mikil áhrif kjósenda á röðun frambjóðenda þess lista sem þeir kjósa, en því miður hef ég ekki fengið upplýsingar um það, hvernig þessu kosningafyrirkomulagi er hagað. Hitt veit ég, að n. skipuð þm, úr öllum stjórnmálaflokkum Svíþjóðar komst að þeirri niðurstöðu nú fyrir fáum vikum, að rétt væri að breyta kosningalögum þar í landi í þá átt sem væri í Belgíu. Mér skilst að þar sé um að ræða mjög svipaðar hugmyndir og menn hafa hér á landi verið að kasta á milli sín, þ.e.a.s. að um yrði að ræða að kosningin yrði persónubundnari þó að kjördæmaskipuninni væri ekki breytt. Það fyrirkomulag, sem ég vil helst gera hér að umtalsefni, eru dönsku kosningalögin, sem ég hef kynnt mér og ætla að rekja hér í grófum dráttum sem mjög glöggt dæmi um það, hvernig unnt er að ná þessu markmiði fram. Ég kemst hins vegar ekki hjá því að nefna þá um leið kjördæmaskipunina sem að sjálfsögðu tengist þessu máli nokkuð. Kosningafyrirkomulagið í Danmörku einkennist af því, að landinu er skipt í 17 kjördæmi á þremur kjörsvæðum, þannig að 7 kjördæmi eru í tveimur kjörsvæðum og 3 í einu. Kjördæmin eru nefnd storkredsen og amtskredsen. En síðan eru kjördeildir, eða á þeirra máli epstillingskredse, í hverju kjördæmi, 6–7 kjördeildir í hverju kjördæmi, og kjördeildirnar eru því samanlagt 103. Uppbótarsætum er skipt milli flokka og síðan á kjördæmi í hlutfalli við atkvæði. Þegar öll þingsæti eru talin lætur nærri að einn til tveir þm. komi á hverja kjördeild eða opstillingskreds að jafnaði þó það sé engin regla. Þess vegna er það fyrirkomulag í Danmörku að kjósandinn merkir aðeins við einn frambjóðanda, hann setur aðeins einn kross við listann á atkvæðaseðlinum og merkir þá annaðhvort við einhvern þann sem boðinn er fram í viðkomandi kjördeild, þar sem hann á kosningarrétt, eða við frambjóðanda úr annarri kjördeild sem þó er í sama kjördæminu. Flokkur, sem væntir þess að fá 2–3 þm. í ákveðnu kjördæmi, reynir þá að dreifa þeim mönnum, sem hann vill helst koma að, á þær kjördeildir sem hann telur líklegast að séu sterkastar fyrir flokkinn Með þessu fyrirkomulagi hafa Danir reynt að ná fram kostum einmenningskjördæmanna, jafnvel þótt kjördæmin séu áfram fá og stór eða 17 talsins, eins og ég sagði áðan. Meginatriði kosningafyrirkomulagsins eru þá þau, að menn bjóða sig fram með tilstyrk meðmælenda, minnst 25, og tilkynna þá um leið hvaða flokk þeir styðja. Flokkurinn á síðan að tilkynna hvort hann tilnefnir ákveðna frambjóðendur af sinni hálfu og hvaða frambjóðendur það eru og í hvaða röð hann setur þá fram, en í öðru lagi tilkynnir flokkurinn hvaða frambjóðendur aðrir, sem hafa verið boðnir fram í nafni flokksins, eru samþykktir af flokknum. Á þessu tvennu er augljóslega nokkur munur: annars vegar að flokkurinn tilnefni menn hugsanlega á röðuðum lista, hins vegar að hann samþykki frambjóðendur sem hafa verið tilnefndir af einhverjum öðrum. Síðan eru tilnefndir frambjóðendur auðkenndir með hálffeitu letri, en ella ræður stafrófsröðin ef ekki er um tilnefningu að ræða. Kjósandinn á þess kost að krossa hvort heldur hann vill við flokksbókstafinn eða við ákveðinn frambjóðanda sem er innan þess ramma á atkvæðaseðlinum sem flokknum er ætlaður. Ef krossinn fellur einhvers staðar innan þess ferhyrnings sem flokknum er ætlaður á seðlinum, þá fær flokkurinn atkvæði. En atkvæðin geta verið tvenns konar eftir því hvar krossinn lendir. Ef merkt er við ákveðið nafn á seðlinum, þá er um að ræða persónubundið atkvæði, en ef merkt er við bókstafinn, þá er um að ræða flokkslegt atkvæði. Hafi hins vegar atkvæðin lent einhvers staðar utan hjá eða á milli nafna eða með ógreinilegum hætti þá telst það einnig flokksatkvæði, þ.e. vafaatkvæði sem sannarlega lendir innan þess reits sem flokkurinn á. Síðan er meginreglan sú, að frambjóðendur í viðkomandi kjördeild skipta með sér flokksatkvæðum í hlutfalli við persónulegu atkvæðin sem þeir hafa fengið. Síðan er kjördæmakosnum þingsætum úthlutað, þó ekki með sama hætti og hér á Íslandi, en það er annað mál sem ekki kemur þessu þingmáli við. Þó er rétt að láta þess getið mönnum til fróðleiks, að þar er skiptireglan talsvert önnur en hefur verið í gildi hér á landi um langt skeið. Við fylgjum svonefndri de Hondt reglu, þar sem deilt er í með tölustöfunum 1, 2, 3, 4, 5 o.s.frv., en Danir nota deiliregluna 1, 4, 3, 5, 7 sem gefur dálítið aðra niðurstöðu. Síðan er uppbótarþingsætum úthlutað að því marki að bingsætafjöldi flokkanna verði í réttu hlutfalli við atkvæðastyrkinn. Þegar þetta hefur verið gert getur úthlutun þingsæta farið fram. Ef flokkurinn hefur ekki lagt fram raðaðan lista, þá teljast einfaldlega þeir frambjóðendur kosnir í kjördæminu sem flest atkvæði hafa hlotið samanlagt í hinum ýmsu kjördeildum. Hins vegar ef listi hefur verið lagður fram, þá fer úthlutun þingsæta þannig fram, að í atkvæðafjölda flokksins í kjördæminu er deilt með tölu sem er einum hærri en sá fjöldi þingsæta sem flokkurinn á að fá í kjördæminu. og þá fæst út svonefnd skiptitala flokksins í kjördæminu, og frambjóðandi, sem náð hefur skiptitölu flokksins. telst kosinn En þá er væntanlega ekki búið að úthluta nema fáum af heim þingsætum sem á að úthluta, og því verður að yfirfæra þann atkvæðafjölda viðkomandi frambjóðanda, sem náð hefur kjöri, - það verður að yfirfæra þann atkvæðafjölda, sem er fram yfir skiptitöluna, yfir á aðra frambjóðendur flokkslistans sem hafa ekki þegar náð kjöri samkvæmt framansögðu. Þannig er haldið áfram að leita að því hver gengur næstur því að hafa hlotið kosningu, en þar er um að ræða flóknari reikningsreglur en svo að ég telji ástæðu til að fara að lýsa þeim hér. Þetta eru meginatriðin í dönsku kosningalöggjöfinni, og af þessari lýsingu má það ljóst vera, að aðstæður eru þar töluvert aðrar hvað kjördæmaskipun snertir og einsýnt að ekki yrði um að ræða einfalda eftiröpun af okkar hálfu nema um væri að ræða stjórnarskrárbreytingu sem þreytti kjördæmaskipun okkar í grundvallaratriðum. Ég tel að ef tekið væri upp kosningafyrirkomulag, sem gengi lengra en að heimila bara útstrikanir og byggði að einhverju leyti á óröðuðum lista, þá þyrftum við að taka afstöðu til nokkurra mismunandi leiða sem til greina kæmu. Í fyrsta lagi þyrfti að ákveða hvort óraðaður listi yrði almenn regla, sem flokkunum bæri að fara eftir, eða hvort flokkur ætti að hafa heimild til að ákveða sjálfur hvort um yrði að ræða raðaðan eða óraðaðan lista. En þannig er þetta í Danmörku, að flokkunum er í sjálfsvald sett hvort þeir gera. Persónulega tel ég að síðari leiðin sé miklu eðlilegri, að þetta sé heimildarákvæði. Í öðru lagi þarf að taka afstöðu til þess, ef um óraðaðan lista er að ræða, hvað eigi að gera við þau atkvæði sem augljóslega virðast hafa fallið á viðkomandi flokk, þ.e.a.s. merkt hefur verið annaðhvort við listabókstafinn sjálfan eða merkt hefur verið einhvers staðar á seðlinum þar sem óljóst er hver hefur átt að hljóta atkvæðið. Þar getur verið um þrjá möguleika að ræða: í fyrsta lagi að slíkt atkvæði væri talið ógilt, í öðru lagi að slík atkvæði teldust falla á flokkinn, en skiptust síðan í hlutfalli við persónulegu atkvæðin, og í þriðja lagi að slík atkvæði féllu á frambjóðendur í samræmi við einhverja fyrirfram ábendingu flokksins sem lægi fyrir. Þetta eru þrír möguleikar. Ég tel að fyrsti möguleikinn komi alls ekki til greina, að slíkt atkvæði væri talið ógilt, og önnur hvor síðari leiðin hlyti að verða fyrir valinu. Í þriðja lagi verður að taka afstöðu til þess, hvernig merking kjósandans á að vera. Á kjósandinn að setja tölustafi við jafnmarga aðalmenn á atkvæðaseðlinum og kjósa á? T.d. hér í Reykjavík, ef maður kýs ákveðinn flokk, á hann þá að setja 12 tölustafi við frambjóðendur víðkomandi lista? Eiga tölustafirnir - það er annar möguleikinn - að vera jafnmargir og viðkomandi flokkur fékk kjörna aðalmenn í síðustu kosningum, en þá hugmynd hef ég heyrt nefnda í umr. um þessi mál. Og svo er þriðji möguleikinn, að menn setji einungis kross eða krossa á listann, hugsanlega tvo eða fleiri jafngilda krossa framan við nöfn þeirra manna sem þeir helst kjósa að verði fulltrúar listans. Eins og ég gat um áðan hafa Danir valið þá leið, að aðeins er um að ræða einn kross. Það er eðlilegt þar sem landinu er skipt í kjördeildir og ekki koma nema einn eða tveir þm. í hlut hverrar kjördeildar. En þetta er hins vegar mjög óeðlilegt í stærri kjördæmum eða kjördeildum. Ég tel persónulega að tölusetning við mörg nöfn á atkvæðaseðli sé óþarflega flókin kosningaaðferð, hættulega flókin kosningaaðferð. En mér skilst að frv. það, sem hv, þm. Jón Skaftason hefur lagt hér fram, miðist við að menn setji svo og svo marga tölustafi við ákveðin nöfn á seðlinum. Ég held persónulega að við yrðum að velja tiltölulega einfalt kerfi, og ég hallast helst að því, að um yrði að ræða í minni kjördæmum, þar sem á að kjósa 5–6 þm., að þar yrði settur annaðhvort einn eða tveir krossar, og í stærri kjördæmum, þar sem á að kjósa 12 þm., eins og er hér í Reykjavík, yrðu settir fjórir krossar. Mér finnst að þetta verði að vera mismunandi eftir kjördæmum vegna þess að kjördæmin eru misstór. Það liggur í hlutarins eðli, að það getur ekki gilt það sama um lítið kjördæmi eins og stórt, og ég sé ekkert við það að athuga að svo sé. En mér virðist líka að áhrif kjósandans gætu verið alveg nægileg jafnvel þótt hann kysi ekki jafnmarga þm. og viðkomandi flokkur hugsanlega fær. Hann fengi þarna hugsanlega að velja 4 þm., en flokkur hefur víst fengið mest 7 þm. í einu kjördæmi og það er hér í Reykjavík. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þá ýmsu möguleika sem til greina koma í þessu sambandi. Ég hef aðeins vakið athygli á þessum möguleikum til að gera mönnum betri grein fyrir hvað þarna er um að ræða. Staðreyndin er auðvitað sú, að flm. till. hafa alls ekki tekið afstöðu til þess, hvaða leið yrði valin í þessu sambandi. Eðlilegast er að væntanleg þingnefnd kanni nánar framkvæmd málsins, kynni sér hvernig þetta er framkvæmt í öðrum löndum og velji síðan þá kosningaaðferð sem er sanngjörnust og jafnframt einföldust, á það vil ég leggja áherslu. Í sambandi við kosningafyrirkomulag er það einkum tvennt sem hefur hér komið til umr., bæði hér á Alþ. og í umr. manna á meðal utan þings. Það er í fyrsta lagi kjördæmaskipunin, tilhögunin á úthlutun landskjörinna þm. og þingmannafjöldi, í öðru lagi hvort unnt væri að gera kosninguna persónubundnari en nú er. Ég tel að þessi tvö viðfangsefni séu nokkuð aðskilin og það sé hæpinn ávinningur að blanda saman þessum tveimur verkefnum. Fyrra verkefnið, sem snertir kjördæmaskipunina, verður ekki framkvæmt öðruvísi en með stjórnarskrárbreytingu. Ég tel að allar breytingar á tilhögun við úthlutun þingsæta verði kák eitt ef farið er að fikta við kosningalögin ein, eins og hafa þó komið fram hugmyndir um, heldur, ef menn vilja þar einhverju breyta sem ég býst við að marga fýsi, verði að skoða það mál í tengslum við stjórnarskrána og þau ákvæði sem þar eru. En þetta þýðir þá líka það, að slík breyting mundi ekki geta náð fram að ganga fyrir næstu alþingiskosningar. Síðari breytingin, sem snertir persónubundið kjör, er hins vegar einföld lagabreyting sem getur tekið gildi fyrir næstu alþingiskosningar. Ég er algjörlega andvígur því, að þessum málum öllum verði hrært saman sem viðfangsefni einnar og sömu nefndarinnar, eins og hér hafa þó komið fram hugmyndir um og fólst í ábendingum hv. formanns þingflokks Alþfl. og undirtektum forsrh, við fyrirspurn hans hér á Alþ. 12 okt. s.l. Ég held, ef farið er að skipa eina n. til að skoða öll þessi mál, bæði kosningaskipanina eða kjördæmaskipunina, úthlutun þingsæta, og svo líka spursmálið um persónubundnara kjör, þá sé það vísasta leiðin til þess að flækja þetta mál svo rækilega að engin niðurstaða fáist á þessu þingi. Mér virðist á öllu að þeir, sem vilja tryggja að engin breyting verði í þessum efnum fyrir næstu kosningar og að áhrif kjósenda við val frambjóðenda verði óbreytt frá því sem verið hefur, muni velja þá leiðina að hræra þessum viðfangsefnum öllum saman. Hitt er leiðin til að komast að einhverri niðurstöðu varðandi þetta spursmál um persónubundið kjör, að skipa sérstaka nefnd þm. til að skoða það sérstaklega. Finnst mér þá eðlilegast að hin atriðin, sem snerta kjördæmaskipun, verði skoðuð áfram af stjórnarskrárnefnd sem Alþ. hefur sérstaklega kosið til að fjalla um það mál. Um þetta hafa einmitt farið fram talsverðar umr. í stjórnarskrárnefnd og þar verið safnað miklum gögnum, enda þótt fundartíðni í þeirri n. hafi ekki verið eins og ég hefði helst kosið. Á það sér ýmsar skýringar sem hér skal ekki fjölyrt um. En ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að flokkarnir færu fram á það við stjórnarskrárnefnd að hún hraðaði störfum sínum, a.m.k. hvað snertir þetta atriði, og að hún skilaði áliti um þessi mál fyrir einhvern ákveðinn tíma. Mér finnst það satt að segja dálítið skrýtilegt af Alþ., sem hefur kosið stjórnarskrárnefnd sem ekki hefur enn skilað störfum, en vitað er að hefur haldið æðimarga fundi og hefur sérstakan starfsmann, ef Alþ. ætlar nú að fara að kjósa aðra n, til þess að ræða um sömu mál. Og þetta vil ég sem sagt leggja áherslu á að lekum, að ef menn vilja ná einhverjum árangri í þessum efnum varðandi persónubundnara kjör og komast að einhverri niðurstöðu, þá er vænlegasta leiðin sú, að um verði að ræða sérstaka n. eins og hér er gerð till. um. Ég vil svo, herra forseti, að lokinni þessari umr. leggja til að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Við Íslendingar erum ekki eina þjóðin sem um þessar mundir ræðir hvernig unnt sé að gera lýðræðislegar kosningar á þjóðþingum persónulegri en þær hafa verið. Þessi mál hafa verið til athugunar hjá nefndum í ýmsum öðrum löndum og í ýmsu samhengi. Hv. síðasti ræðumaður nefndi athugun sem hefur staðið yfir í Svíþjóð, og þessi mál hafa komið til umr. í öllum löndum Efnahagsbandalagsins meira eða minna í tilefni af því að þar er nú undirbúin stofnun löggjafarþings. Ef við lítum á þróun þessara mála nokkra áratugi, má segja að framan af þessari öld hafi, jafnframt því sem þingræði styrktist, víðast hvar verið sótt í áttina til meiri og meiri hlutfallskosninga. Það hefur verið meginmarkmið að kosningar sýndu á sem réttastan hátt styrkleikahlutföll milli þeirra flokka sem börðust fyrir meginstefnum í þjóðmálum. Enda þótt langt hafi verið komist á þessu sviði eru enn allmörg lönd sem halda fast við einmenningskjördæmi, sérstaklega í hinum enskumælandi heimi. Þótt meiri áhersla hafi á síðustu árum verið á persónubundna kosningu heldur en hlutfallskosningarnar, vegna þess að miklum árangri hafði verið náð á hinu sviðinu, er alrangt að túlka þetta þannig, að áhugi fólks á hlutfallskosningum til að ná því markmiði, sem þeim er ætlað, hafi á nokkurn hátt minnkað. Ég get nefnt glöggt dæmi um þetta. Nú fyrir nokkru birti breska ríkisstj. till. um hvernig hún leggur til að kosningum á hið væntanlega Efnahagsbandalagsþing skuli hagað þar í landi. Þau stórtíðindi gerðust - miðað við breska sögu og breskar aðstæður - að þessar till. gerðu ráð fyrir hlutfallskosningum, og er þetta í fyrsta skipti í sögu Bretlands sem ríkisstj. tekur afstöðu með hlutfallskosningum, enda þótt minni hl. þar í landi hafi í áratugi, raunar síðan allt aftur á síðustu öld, barist fyrir hlutfallskosningakerfi. Nú á dögum virðist nauðsynlegt að varðveita kosti hlutfallskosningakerfisins og bæta kerfið á þann hátt að til komi meira persónulegt val. Þessi ósk stendur í beinu samhengi við aðra félagslega þróun sem hefur t.d. komið fram í því, hve kröfur um atvinnulýðræði hafa aukist. Allt er þetta hluti af því að tilfinning lýðræðisþjóða fyrir stjórnkerfi sínu hefur með aukinni menntun og skólagöngu farið vaxandi og fólk gerir sig ekki lengur ánægt með að lýðræðið sé aðeins heimild til að setja einn kross eða tvo krossa á stóran kjörseðil á 3–4 ára fresti. Í sambandi við persónulega hlutdeild og persónulegt val þm. hafa komið fram margar hugmyndir. Ég held að nefna mætti fyrst, að í lögum margra nágrannalanda okkar er lögbundið að flokkar skuli velja frambjóðendur sína með kosningu innan sinna vébanda. Þetta hygg ég að sé t.d. í Finnlandi. Og í öðrum löndum, t.d. í Þýskalandi, er það lögbundið að frambjóðendur skuli valdir annaðhvort með beinum kosningum eða óbeinum innan flokka. Ekkert veit ég dæmi þess, að fjallað hafi verið í slíkum lagaákvæðum um það, að val frambjóðenda nái út fyrir flokkanna, eins og gerðar hafa verið tilraunir með hér á landi a.m.k. hjá sumum stjórnmálaflokkanna. En það er annað mál og mótast væntanlega af íslenskum aðstæðum. Þetta gefur auga leið, að e.t.v. væri rétt að setja annaðhvort í kosningalög eða- í stjórnarskrá einhver grundvallaratriði varðandi það, hvernig frambjóðendur skuli valdir áður en stillt er á framboðslista. Hvað snertir kosti kjósenda til að velja persónulega, þegar til sjálfra þingkosninganna kemur, er á milli margvíslegra hugmynda að velja, eins og hv. 1. flm. till. benti á. Ég er honum sammála um að ólíklegt er að við getum sótt neinar fyrirmyndir til Þýskalands, enda þótt kerfið þar sé tiltölulega einfalt og mjög athyglisvert. Hver kjósandi fær tvö atkv., annars vegar til að kjósa þm. í einmenningskjördæmi sem hann býr í og hins vegar til þess að kjósa landslista í því fylki sem hann er búsettur í. Reynslan í Þýskalandi er sú, að það er verulegur munur á hvernig menn kjósa með þeim tveimur atkv. sem þeir hafa. Það er miklu algengara en maður skyldi ætla við fyrstu sýn, að fólk kjósi mann úr einum flokki í einmenningskjördæminu, en kjósi síðan landslista hinna flokkanna. Mér finnst danska kerfið mótast allt of mikið af aðstæðum, sem þar eru, og vera allt of flókið til þess að líklegt sé að við getum sótt fyrirmyndir þangað til þess að nota við íslenskar aðstæður. Þó er að sjálfsögðu mjög fróðlegt að kynna sér það kerfi og hvernig það hefur þróast, enda mun býsna margt í okkar stjórnarkerfi vera úr þeirri átt komið frá fyrri árum. Síðast þegar ég var í félagsskap þingbræðra okkar í Danmörku og spurði þá út úr um þetta kerfi þeirra voru fyrstu viðbrögð þeirra að spyrja, hvort við Íslendingar værum virkilega svo vitlausir að ætla að apa þetta kerfi eftir Dönum. Það var þeirra eigin dómur, e.t.v. ekki fram borinn í fullkominni alvöru, en engu að síður fylgir flestu gamni nokkur alvara. Ef við leitum lengra hygg ég, eftir því sem ég kemst næst, að þau kerfi, sem notuð eru og við ættum að athuga sérstaklega, megi flokka í tvennt. Ég get sagt það sama og hv. 1. flm. till. í ræðu sinni áðan, að ég hef ekki enn þá getað náð í nákvæmar skýringar á því, hvernig belgíska kerfið er. En í sambandi við frásagnir af nál. í Svíþjóð virðist mér að meginatriði belgíska kerfisins sé að flokkarnir raði listum, en kjósandinn megi velja um það, hvort hann krossar hreinlega við flokkslista og samþykkir þar með þá röðun, sem flokkurinn leggur fram, eða hvort kjósandinn raðar sjálfur. Þetta val kjósenda er víða til í ýmsum myndum, og það er athyglisvert að reynslan sýnir alls ekki að kjósendur yfirleitt noti sér strax þann rétt. Mér skilst að fyrst í stað megi búast við að 20–30% kjósenda noti slíkan rétt, að breyta röðun, en að hinir kjósi hreinlega með því að krossa við lista og láta röðun flokksins standa. Síðan fer þetta vaxandi og þykir vera merkilegt þegar tala þeirra kjósenda, sem nota sér röðunarrétt, er komin upp í 50%. Annar kostur er sá, að nöfn á framboðslista skuli prentuð í stafrófsröð á kjörseðli, og er það sú hugmynd sem hv. þm. Jón Skaftason hefur tekið upp í frv. sínu. Þessi er meginmunurinn: Annars vegar hafi kjörseðlarnir raðaða lista sem kjósendur mega breyta, hins vegar séu listarnir óraðaðir, í stafrófsröð eða í einhverri annarri röð, t.d. mætti draga um það, í hvaða staf eigi að byrja, og fylgja síðan stafrófi, eins og tíðkast hér í þinginu þegar greitt atkv. munnlega. Í þeim till., sem breska ríkisstj. setti fram nú nýlega og enn eru aðeins till. og er ekki vitað um, hvort þær verða nokkurn tíma meira, er gert ráð fyrir hlutfallskosningum, eins og ég sagði áðan, í öðru lagi því, að sá flokkur, sem bíður fram, skuli raða framþjóðendum sínum í stafrófsröð. Síðan á kjósandinn að kjósa mann, og hann hefur bara einn kross, kýs þann mann sem hann vill veita atkv. sitt. Við kosningu manns fær flokkur þess manns atkv, til hlutfallsreiknings, en menn fá síðan sæti af flokkslistum eftir því hvað þeir fá mörg atkv. Þó að kjósa eigi 5 eða 12 í kjördæmi - og það eru mismunandi margir sem kjósa á í þeim fáu stóru kjördæmum sem till. gera ráð fyrir í Bretlandi - fær kjósandinn sem sagt aðeins að tilnefna efsta mann á listanum. Þetta er eins og prófkjör þar sem kjósandinn fær aðeins að tilnefna í efsta sæti og menn raðast síðan eftir úrslitum við talningu á slíkum atkv. Þetta er skiljanlegt atriði við breskar aðstæður, af því að þar er fólk vant einmenningskjördæmum og vant að setja einn kross við nafn manns. Þessu eru þeir að reyna að halda til að breytingin verði sem minnst. Ég tel að það sé fyllilega tímabært að Alþ. - hvort sem það verður þn., er fær þessa till., eða sú n., sem hæstv. forsrh. hefur eftir fyrirspurn formanns þingflokks Alþfl. tilkynnt að ríkisstj. muni hafa forgöngu um - afli sér skjótlega ítarlegra upplýsinga um þá kosti sem valdir hafa verið í nágrannalöndum í þessu efni. Ég hygg að það eigi að vera tiltölulega auðgert, þannig að fyrir liggi á einfaldan og skýran hátt upplýsingar um það, hvaða kosti menn hafa séð í öðrum löndum. Ekki er víst að þar með þurfi að vera upp talið, því að vel má vera að við íhugun á þessu detti mönnum hér í hug einhver sá kostur, sem ekki hefur verið reyndur annars staðar, eða einhver útgáfa af þessum meginkerfum sem hefur ekki verið reynd annars staðar og Alþ. kynni að sýnast að ætti vel við íslenskar aðstæður. Ég vil að lokum minna á það, sem kom fram í umr. utan dagskrár hjá hv, þm. Þórarni Þórarinssyni, að rætt hefur verið um fleiri breytingar á kosningalögunum sem gætu haft örlagarík áhrif á niðurstöðu kosninga hér á landi. Núverandi kerfi er þannig, að vel gæti komið fyrir að flokkar með 10–15 þús, atkv. fengju engan þm, á Alþ. og þar með 10–12% atkv. orðið áhrifalaus. Ég hygg að flestir séu sammála um að slíkan leka verði reynt að setja fyrir. Á hinn bóginn hefur verið glímt við það hér og í öðrum löndum að koma lýðræðislegum kosningakerfum þannig fyrir, að smáflokkum fjölgi ekki óeðlilega mikið. Það er að vísu ólýðræðislegt að hindra stofnun smáflokka. En það má aldrei gleyma því meginmarkmiði, að vélin verður að ganga, kerfið verður að koma þannig út að það takist með skaplegum hætti og án mikilla tafa að mynda starfhæfar ríkisstj. Ef það tekst ekki dugir kerfið ekki. Þess vegna hafa menn í fjölmörgum lýðræðislöndum farið inn á þá braut að setja eins konar þröskuld, eins konar lágmarksatkvæðamagn sem flokkar verða að fá til þess að þeir fái yfirleitt kjörna menn á þing, og er þar um að ræða tölur, sem geta verið frá 2 og upp í 5%. Þegar núverandi kosningaskipun var ákveðin 1959 höfðu menn þetta mjög í huga. Það var alvarlega rætt hjá þeim sem stóðu að meiri hl. við þá kjördæmabreytingu, hvort rétt væri að setja slíkt lágmark í lög, í stjórnarskrá eða kosningalög. Það varð hins vegar niðurstaðan að setja ekki tölulegt mark, en menn höfðu þetta mjög í huga. Það var reiknað út allnákvæmlega að sá þingmannafjöldi í hinum ýmsu kjördæmum, sem ákveðinn var, samsvaraði nokkurn veginn 4–5% marki. Þetta hefur hins vegar getað breyst við það að byggð hefur breyst og hlutfall á milli íbúatölu kjördæmanna hefur líka breyst. Ég vil aðeins geta þess, að verði niðurstaðan eins og frummælandi till. mælti eindregið með, að ákveðið verði að hreyta kosningalögunum á þessu þingi, finnst mér að Alþ. beri skylda til að íhuga nokkrar fleiri breyt. sem vandalaust er að leggja fram, þannig að menn geti gert sér nánari grein fyrir þeim. Það, sem er að gerast í landi okkar til undirbúnings komandi kosningum, prófkjör í mörgum flokkum, skoðanakannanir, forval og umr. um það, hvernig frambjóðendur eru valdir, bendir ótvírætt til þess, að það sé tímabært að gera breytingu á þessu kerfi og fólkið óski eftir því. Þess vegna er réttlætanlegt að Alþ. eyði tíma í þetta mál og rannsaki það eins ítarlega og unnt er. Ég tel að það sé engum erfiðleikum háð að fá tæmandi upplýsingar um fordæmi annarra þjóða sem kynnu að hafa eitthvert gildi fyrir okkur. Er þetta mál ekki svo flókið að þingheimur ætti ekki að geta gert sér grein fyrir því og mótað stefnu í því fyrir næsta vor.



Herra forseti. Þar eð hv. 1. flm. þessarar till. til þál., Ragnar Arnalds, vék örfáum orðum að þeim umr. sem fram fóru utan dagskrár við upphaf þessa þings, tel ég mér nauðsynlegt að leggja nokkur orð í belg. Efni þeirra umr. var, svo sem þm. eflaust minnast, það, að ég fyrir hönd þingflokks Alþfl. beindi þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh., hvort ríkisstj. hefði hugsað sér að taka upp á þessu þingi, sem væri síðasta þing þessa kjörtímabils, vandamál í sambandi við kosningar til þess að bæta úr því ranglæti sem núgildandi kosningaskipan augljóslega ylli, hvort sem það yrði gert með breytingu á kosningalögum einum eða með breytingu á stjórnarskránni. Ef ríkisstj. hefði ekki hugsað sér af sinni hálfu að gera þetta mál að þingmáli á þessu þingi, þá mundi þingflokkur Alþfl. flytja um það ákveðna till. sem ég gerði grein fyrir. Ástæðan til þess, að ég beindi um þetta fyrirspurn til hæstv. forsrh. fyrir hönd ríkisstj. í stað þess að flytja þegar í stað till. um málið, var sú, eins og ég tók þá strax fram, að ég teldi hér um að ræða eitt mesta stórmál, sem gat komið til kasta Alþ., og ég teldi hér ekki vera um flokksmál í venjulegum skilningi þess orðs að ræða, heldur mál sem reyna ætti að ráða til lykta með samráði allra þingflokka. Þess vegna væri eðlilegt að ríkisstj. hefði forustu um slíkt samráð. Því aðeins gæti það leitt til niðurstöðu sem breytti gildandi skipan í réttlætisátt. Mér og ábyggilega mörgum fleiri til mikillar ánægju svaraði hæstv. forsrh. spurningu minni algjörlega jákvætt. Hann sagði að ríkisstj. mundi hafa forgöngu um það nú á þessu þingi að efna til viðræðna milli allra 5 þingflokkanna um hugsanlegar breytingar á kosningaskipun og jafnvel stjórnarskrá, til þess að leiða í ljós hvort og hversu mikil samstaða gæti skapast um breytingar til úrbóta á því ranglæti sem nú væri um að ræða. Þetta urðu ekki aðeins orðin tóm hjá hæstv. forsrh. Ég leyfi mér að skýra hinu háa Alþ. frá því, að þegar s.l. föstudag síðdegis boðaði formaður þingflokks Sjálfstfl., stærsta flokks þingsins, til fundar með formönnum þingflokkanna til þess að hefja viðræður milli flokkanna um þetta mál. Það mun hafa verið tilgangur hans að ræða sérstaklega hvernig skyldi staðið að samningaviðræðum milli hinna 5 þingflokka um þetta mál. því miður gat ekki orðið af þessum fundi vegna fjarveru einhverra af hinum 5 formönnum þingflokkanna, ég veit ekki hverra. Ég hefði getað mætt þar fyrir mitt leyti, en þess vegna varð ekki af fundinum. En ég geri ráð fyrir því, að þessi vika muni ekki líða án þess að slíkur fundur verði haldinn, þannig að í raun og veru er mál þetta komið úr höfn. Það hafa þegar fyrir góða forgöngu formanns þingflokks Sjálfstfl., hæstv. iðnrh. Gunnars Thoroddsens, hefur þessum umr. þegar verið hrundið úr höfn. Að vissu leyti má því segja að till. hv. þm., sem hann mælti hér fyrir, sé orðin óþörf, þó að ég sé að engu leyti að mæla gegn því að hún sé rædd, því að sannarlega fjallar hún um efni sem nauðsynlegt er að fjalla um og ég geri ráð fyrir að verði fjallað um í þeim viðræðum sem fram munu fara milli formanna þingflokkanna og kannske fleiri aðila frá þingflokkunum og hefjast munu á allra næstu dögum. En ég vil þó, fyrst ég á annað borð tek til máls um þessa till., taka fram, að þótt það efni, sem hún fjallar um, sé þess eðlis að þar þurfi að gera breytingar, þá fjallar hún aðeins um lítinn hluta þeirra galla sem eru á gildandi kosningaskipan. Ég er algerlega sammála þeim grundvallarrökum sem komu fram í máli hv. 1. flm. till., að það þarf að auka áhrif kjósenda á það hverjir hljóta kosningu af sérhverjum framboðslista, jafnvel tryggja kjósendum úrslitaáhrif á það hverjir kosningu hljóta. En ég minni á að þetta er aðeins einn hluti vandans í sambandi við kosningaskipunina. Ég tel meginvandann vera ferns konar. Ég nefni fyrst það ranglæti í gildandi kosningaskipun sem fólgið er í misrétti kjósendanna. Við síðustu kosningar höfðu kjósendur í einu kjördæmi fjórfaldan rétt á við kjósendur í öðru kjördæmi. Og það hefur þegar verið skýrt frá því hér á hinu háa Alþ. í umr. utan dagskrár, sem fóru fram á sínum tíma, að í næstu kosningum mundi rétturinn verða fimmfaldur í einu kjördæmi á við það sem hann yrði í öðru. Það er augljóst að slíkt er í svo hróplegu ósamræmi við hugmyndir manna um lýðræði og þingræði að þessu verður að breyta, þó að ég skuli ekki fjölyrða um það hér, enda er það í sjálfu sér ekki til umr. með hverjum hætti kæmi til mála að breyta þessu. Sem annað meginranglæti gildandi kosningaskipunar vil ég nefna, að það er engin trygging fyrir því í gildandi skipan að fylgi stjórnmálaflokka hér á Alþ. verði í samræmi við niðurstöðu kosninga. Að vísu er það svo, að í síðustu kosningum réðust mál þannig að stærð þingflokka er nokkurn veginn í samræmi við það fylgi sem flokkarnir hlutu í síðustu alþingiskosningum. En sú skipan mála, sem gert er ráð fyrir í gildandi kosningalögum, tryggir engan veginn sjálfkrafa að slíkt hljóti að vera, og það er mergurinn málsins. Það þarf að vera tryggt að niðurstaða kosninga geti ekki leitt til annarrar skipunar Alþ. en að nokkurn veginn sé samræmi á milli kjörfylgis flokks og þess þingstyrks sem hann fær að loknum kosningum. Í þriðja lagi vil ég svo nefna það hróplega ranglæti sem að sjálfsögðu í því felst og hv. þm. Þórarinn Þórarinsson vakti fyrstur athygli á hér við umr. utan dagskrár, að svo geti hæglega farið samkv. núgildandi skipan að 10-15 þús. kjósendur, sem greiða ákveðnum flokki atkv., fái engan fulltrúa á Alþ., - 10–15 þús. kjósendur gætu orðið fulltrúalausir á Alþ. samkv. þeirri skipan um kosningar sem nú gildir. Þetta er að sjálfsögðu í hróplegu ósamræmi við hugmyndir okkar um lýðræði og þingræði. En í fjórða og síðasta lagi vil ég nefna, án þess með nokkru móti að vilja gera lítið úr því, þó að ég telji það síðast sem ágalla á gildandi skipan, að áhrif kjósenda á það, hver nái kosningu af lista, eru hverfandi lítil, eins og hv. flm. leiddi skýr og ljós rök að í máli sínu áðan. Þessu þarf að breyta. Það þarf að auka rétt kjósendanna og, eins og ég sagði áðan, jafnvel tryggja kjósendunum úrslitarétt um það, hver hlýtur kosningu af ákveðnum framboðslista í kosningum. En sem sagt, í framhaldi af þeim umr., sem fram fóru utan dagskrár við upphaf þingsins, er komin hreyfing á þessi mál. Ég nefndi öll þessi atriði þegar ég gerði grein fyrir fsp. minni, og hæstv. forsrh. svaraði henni játandi. Þess vegna leyfi ég mér að taka það sem jákvætt svar um öll þessi atriði, að öll þessi fjögur atriði, sem ég nefndi, verði tekin upp í þeim viðræðum milli þingflokkanna sem mun verða efnt til á allra næstu dögum. Ég segi aftur, eins og ég sagði við umr. utan dagskrár, að ég vona að þær leiði til réttlátra breytinga á gildandi kosningaskipan á Íslandi.



Herra forseti. Þær umr., sem átt hafa sér stað bæði hér á hinu háa Alþ. og á opinberum vettvangi utan þings milli stjórnmálamanna um það efni sem fjallað er um í þáltill. á þskj. 4 hafa að mínum dómi leitt í ljós að yfirgnæfandi vilji er fyrir því í öllum flokkum að koma því máli í höfn að aukinn sé réttur kjósenda til að hafa áhrif á hverjir veljast til setu á Alþ. í kosningum. Þessi samstaða um aukinn rétt kjósandans er svo ofarlega á haugi og hefur fengið slíkar undirtektir að ég tel það, eins og komið er, meginatriði málsins, hvort Alþ. og stjórnmálaflokkarnir hafa þau vinnubrögð um hönd að málinu verði ráðið til lykta og því komið í höfn á þessu þingi, svo að breytt kosningatilhögun komi til framkvæmda í næstu kosningum. Því legg ég sérstaka áherslu á þetta atriði, að ekki kemur fram í tillgr., sem til umr. er, að nefndin, sem þar er gert ráð fyrir að kjósa, skuli leggja till. sínar fyrir þetta þing, þótt fram kæmi í máli hv. 1. flm. og frsm., að það sé ætlun hans a.m.k. að koma málinu í höfn á þessu þingi. Ég sé engin þau tormerki á þessu máli sem það ætti að geta strandað á ef nægur vilji er fyrir hendi. Að vísu þarf að velja um kosti, og þeim hefur verið lýst hér. Ég ætla engu við það að bæta, þó máske væri það unnt, og fyrir Nd. liggur þar að auki þegar frv. frá hv. 4. þm. Reykn. um breytingu á kosningalögum á þann veg, að kjósandinn ráði alfarið frambjóðendum af þeim listum sem flokkar leggi fram í stafrófsröð. Ég vil fyrst og fremst leggja áherslu á það í þeim fáu orðum sem ég ætla að hafa um þetta mál að sinni, að eftir það, sem á undan er gengið, tel ég að það varði álit Alþ. að á það reyni hvort málinu verði komið í höfn fyrir næstu kosningar. Ég tel að það sé þegar komið á þann rekspöl, eftir þeim upplýsingum sem hv. 9. þm. Reykv. hefur gefið um viðræður milli flokkanna að forgöngu ríkisstj., að allar líkur séu á að þessu marki verði náð ef skaplega er á málum haldið í slíkum viðræðum og í samræmi við þann vilja sem menn hafa tjáð í orði á Alþ. og utan þess.



Herra forseti. Ég vil sérstaklega fagna þeim málefnalegu umr. sem hér hafa orðið nm þau mikilsverðu mál sem verið er að fjalla um. Ekki síst vil ég taka undir það sem kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, Magnúsar Torfa, að ég tel afar mikilvægt að þetta Alþ. ljúki ekki störfum án þess að það hafi sýnt þann vilja sinn í verki, sem svo margir þm. verða nú til þess að lýsa, um þær breyt. á kosningalögum sem hægt er að gera fyrir kosningar og geta þess vegna orðið gildandi lög þegar til kosninga verður gengið næst. Ein af ástæðunum til þess, að ég flutti þingmál 21 í frv: formi, er einmitt sú staðreynd að ég óttaðist, og hef talsvert fyrir mér í því, að ný nefndarskipun til þess að athuga þá þætti kosningalaganna, sem frv. fjallar um, mundi aðeins verða til þess að drepa málinu á dreif og koma í veg fyrir raunhæfar aðgerðir fyrir næstu alþingiskosningar. Það tel ég vera af hinu verra. Ég ætla ekki að blanda mér mikið í þær umr. sem hafa orðið um efni þeirrar þáltill. sem verið er að fjalla um. Ég ætla hins vegar að reyna að gera málinu sæmileg skil, þegar ég hef framsögu fyrir því frv. sem lagt hefur verið fram sem 21. mál þessa þings og bíður síns tíma. En ég vil þó víkja að einu atriði sem kom fram í ræðu hv. 1. flm. þáltill., Ragnars Arnalds, sem flutti að mínu viti mjög athyglisverða og málefnalega ræðu, en bað er það atriði hennar, þegar hann kvað upp úr með að frv. mitt gerði sum atriði í kosningaframkvæmd flókin. Ég tók svo eftir, að eitt af þeim vandamálum, sem upp mundu rísa við samþykkt á frv. mínu, væri spurningin um það, hversu mörg númer hver kjósandi ætti eða mætti setja á framboðslistana í hverju kjördæmi. Ég held að hann hafi sagt: Á kjósandinn að númera jafnmörg nöfn og kjósa á kjördæmakosna þm. í viðkomandi kjördæmi, eða á hann að númera í jafnmörg sæti og sá flokkur, sem hann kýs, fékk í síðustu kosningum í viðkomandi kjördæmi? Eftir því sem ég fæ best séð eru allar slíkar bollaleggingar óþarfar. Ég læt þetta atriði algerlega opið í frv. mínu, og ég fæ ekki betur séð en að sú skipan mála geti fyllilega staðist í framkvæmd og það er fjarri því, að það þurfi að vera nokkuð flókið. Ég vil taka sem dæmi, að ef frv. mitt yrði samþ. gæti, jafnvel hér í Reykjavíkurkjördæmi þar sem kosnir eru 12 þm. hlutfallskosningu, það eitt, að kjósandi númeri bara í fyrsta sætið, nægt til þess að skera úr um það hvaða þm. nái kosningu af viðkomandi lista. Ég hef nefnilega hugsað mér framkvæmdina þannig, að sá, sem fengi flest atkv. á listanum í sæti eitt, hlyti að sjálfsögðu kosningu sem fyrsti maður á þeim lista. Sá yrði nr. 2 af listanum sem fengi flest atkv. merkt nr. 2 + atkv. í fyrsta sætið o.s.frv. Þannig á þetta allt saman að geta gengið upp á mjög einfaldan og rökréttan máta, að því er mér sýnist. Sé svo, að mér missýnist um eitthvert atriði í þessum efnum, þá er sjálfsagt að taka það til athugunar við meðferð frv. hér í þinginu, en ég fæ ekki betur séð en hér sé um mjög einfalda aðferð að ræða, sem viðhöfð yrði í sambandi við talningu atkv. að frv. mínu samþykktu.



Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu minni hér á dögunum í umr. utan dagskrár um hliðstætt mál, hefur hugmyndum um breyt. á kosningalögum og kjördæmaskipun oft verið hreyft hér á undanförnum þingum, þá einkum í formi þáltill. Því miður hafa þær till. ekki verið ræddar mjög mikið og fengið allt of litlar undirtektir. Þess vegna fagna ég því núna að menn ræða hér þessa þáltill., sem er á dagskrá, á málefnalegan hátt og ég vænti þess að þær umr. geti verið til upplýsingar fyrir þær nefndir, stjórnarskrárnefnd og þá „ad hoe“-nefnd sem nú er búið að setja á laggirnar, til þess að þær komist að einhverri skynsamlegri niðurstöðu. Hv. þm. Magnús T. Ólafsson hefur komist að þeirri niðurstöðu að mikil samstaða sé um að auka rétt kjósenda til þess að velja á milli frambjóðenda á viðkomandi listum. Ég vil upplýsa að í sambandi við flutning þáltill. á síðasta þingi, sem 17 þm. fluttu, var upphaflega gert ráð fyrir því, að í þeirri till. væri tvennt tekið fram, þ.e.a.s. að jafna misvægi sem nú er á milli einstakra kjördæma, og svo í öðru lagi að auka rétt kjósenda til þess að velja á milli frambjóðenda. Síðarnefnda atriðið var þó fellt niður vegna þess að þau boð bárust frá þingflokki Alþb. að óskynsamlegt væri að hafa það í till., þar sem ekki næðist full samstaða um það. Þess vegna verð ég að viðurkenna að það kom nokkuð á óvart þegar þessi till. birtist hér á borðum okkar nú í upphafi þings, þó að ég að sjálfsögðu fagnaði henni og sé henni samþykkur, en hún er flutt af þm. Alþb., eins og öllum er kunnugt og ljóst. Ég þarf ekki að tíunda það að ég styð það í öllum grundvallaratriðum að ná fram þessu markmiði, sem till, felur í sér, þ.e.a.s. að gera kjósendum auðveldara en nú er að velja á milli frambjóðenda á þeim lista sem þeir kjósa. Ég vil í þessum umr. undirstrika og árétta það, sem fram hefur komið bæði nú og áður, að það er auðvitað annað mjög mikilvægt vandamál varðandi kosningalög og kjördæmaskipun, þ.e. misréttið á milli hinna ýmsu kjördæma. Ég hef verið þeirrar skoðunar að þetta misrétti sé orðið svo geigvænlegt að því yrði bókstaflega að hreyta áður en næst er gengið til kosninga. Og ég hef alveg fram til skamms tíma gert mér mikla von um að þm. féllust á að gera þessar breytingar, vegna þess að misréttið er svo mikið og réttindi fólks eru svo mismunandi að ekki verður lengur við unað. Hins vegar hefur það komið í ljós að Alþ. er ákaflega tregt til allra breytinga á kjördæmaskipan. Það á sér vissar skýringar, sem vissulega er hægt að taka tillit til, en þar kemur fleira til heldur en einfaldlega málefnin og skynsemin. Líka virðast ráða nokkuð ferðinni hagsmunir einstakra flokka og jafnvel einstakra þm., þegar verið er að ræða um ákveðnar breytingar á kosningalögum eða stjórnarskrá. Af þessum sökum, vegna þessarar tregðu á að breyta lögunum og stjórnarskránni og erfiðleikum á því, hafa menn nú í seinni tíð verið að benda á ákveðnar bráðabirgðalausnir og verið að framkvæma þær. Ég lít svo á að prófkjör hjá hinum ýmsu flokkum séu viðbrögð flokkanna gagnvart röddum meðal almennings um að kjósendur fái að velja meira á milli frambjóðenda heldur en verið hefur um langan aldur og hinn almenni kjósandi fái að ráða meiru um röðun frambjóðenda og kosningu þeirra heldur en gert hefur verið fram að þessu, þegar fámennar stjórnir innan flokkanna hafa ákveðið framboðslista. Ég hef alltaf verið ákafur stuðningsmaður prófkosninga og í mínum flokki beitt mér fyrir því, enda þótt ég geri mér grein fyrir því að á prófkosningum eru margvíslegir annmarkar. Og ég geri mér líka grein fyrir því, að ef sá háttur er tekinn upp í kosningalögum sem bent er á í þessari till. sem hér er á dagskrá, þá býður það vissum hættum heim. Það eru vissar hættur fólgnar í prófkosningum eða þessum aðferðum sem hér um ræðir að lýðskrumarar komist frekar að en aðrir, fólk hafi ekki aðstöðu til að dæma um hæfileika manna og kosti þeirra til að sitja á þingi eins og þeir sem best þekkja til í þeim flokkum sem viðkomandi menn starfa í. Þetta held ég að allir geri sér ljóst og allir geti viðurkennt, að það eru mjög margir hæfir menn sem starfa í flokkum eða eru í þjóðfélaginu sem eru vel til forustu fallnir og geta lagt margt og gott til mála án þess að þeir séu kannske reiðubúnir til að hafa sig í frammi í prófkosningum eða í almennum kosningum sér sjálfum til framdráttar. Það er líka viss hætta þessu samfara, eins og hefur komið fram í prófkosningum á vegum Alþfl. að undanförnu, þar sem tilhneigingin virðist vera sú að velja frambjóðendur efst á lista sem koma frá þéttbýlli stöðum innan kjördæmanna. Og ef þessi leið er valin, sem hér er bent á í þáltill. um að kjósandinn raði sjálfur á listann, þá er hætt við því að menn veljist meir frá þessum þéttbýlisstöðum heldur en verið hefur hingað til og þá sé ekki tekið kannske tillit til annarra kosta eða hæfileika frambjóðendanna. Ég vek athygli á því, að kjördæmaskipun sú sem við búum við nú er bundin í stjórnarskrá. Erfiðleikar eru á því að breyta stjórnarskrá. Það þarf mikið til: tvennar kosningar og samþykki þings bæði fyrir og eftir. Þess vegna er mögulegt og mjög sennilegt að umr. eins og hér hafa farið fram í dag og hafa farið fram að undanförnu á Íslandi komi upp aftur og aftur þegar kjördæmaskipun hefur breyst til misréttis og ranglætis. Sú kjördæmaskipun, sem við búum við núna, var sett í stjórnarskrá með hliðsjón af þeim íbúafjölda sem í kjördæmunum var árið 1959. En með búferlaflutningum og fjölgun fólks með mismunandi miklum hætti og á mismunandi vegu hefur þessi íbúafjöldi mjög raskast á s.l. 15 árum, raskast svo mikið að þessi kjördæmaskipun, sem við búum við, er ekki lengur viðunandi. Ég hef því haldið að það væri athugandi fyrir þingið, og fyrir þá sem gera till. um breyt. á stjórnarskránni, að auka nokkuð svigrúmið í stjórnarskránni til þess að lagfæra kjördæmaskipunina án þess að þurfi til beinnar stjórnarskrárbreytingar að koma. Það tíðkast mjög í velflestum löndum, sem við þekkjum til, að kjördæmum er breytt, þm. fjölgað eða fækkað eftir því hvernig hreyfing íbúafjöldans er. Og ég hygg að það geti verið leið sem mætti fara þó að við héldum okkur í grundvallaratriðum við þá kjördæmaskipun sem við búum við núna, þá mætti auka það svigrúm fyrir löggjafarvaldið með einföldum breytingum: að fækka eða fjölga þm. á vissu árabili með hliðsjón af búferlaflutningum og breytingum á íbúafjölda. Þetta segi ég með það í huga að tregða hefur verið mikil á að breyta út frá kjördæmaskipuninni núna nema með ærinni fyrirhöfn. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að athugandi væri að breyta aftur til einmenningskjördæma, Ég hef þó ekki verið að hafa mikið orð á því, Ég hef gert mér grein fyrir því eða litið svo á, að það ætti ekki mikinn byr. Ég hef líka verið mjög skotinn í þeim hugmyndum, sem fram hafa komið hjá fulltrúum ungra stjórnmálasamtaka sem hafa lagt til, að hér yrði tekið upp það kerfi sem notað er í Írlandi. Það kerfi kemur í veg fyrir misrétti á milli kjördæma og nálgast líka það sjónarmið sem fram kemur í hugmyndinni í þáltill. hér, að gefa kjósendum meiri kost á því að velja frambjóðendur. Ég held að þær breytingar, sem ég hef verið talsmaður fyrir, að draga úr misréttinu og misvæginu milli atkv. og kjördæma, séu það sem er nánast skylda okkar að glíma við núna og ráða bót á. Ég er ekki með þessu að lýsa yfir andstöðu minni gegn kjósendum og gegn fólkinu í hinum dreifðu byggðum á Íslandi. Ég held að það megi ekki heldur blanda umr. um breyt. á kosningalögum og stjórnarskipun saman við félagsmál, atvinnumál eða aðstöðu fólks. Ég held að það sé mikill misskilningur og við verðum að leysa þau vandamál sérstaklega, án þess að blanda þeim inn í þessi almennu mannréttindi sem kosningarrétturinn er, og það má ekki dengja þar saman ranglæti í kosningalögum og ímynduðu eða raunverulegu misvægi í félagslegum efnum. Hitt er annað, sem vert er að vekja athygli á, að fólk á þéttbýlli svæðum, sem nú nýtur minni kosningarréttar en aðrir kjósendur í dreifðum kjördæmum, sættir sig ekki lengur við þetta ástand, og ef svo heldur áfram sem nú er, að við erum að framkvæma öfluga byggðastefnu og beina fjármagni til uppbyggingar úti á landsbyggðinni á sama tíma sem fólkið hér í þéttbýlinu situr við skertan kosningarrétt, þá leiðir það ekki til annars en upplausnar eða hefur jafnvel enn þá verri afleiðingar í þessum kjördæmum sem ég hef einkum í huga, þ.e.a.s. Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. til þess að sætta þessi sjónarmið, til þess að sætta fólk í þéttbýlinu frekar við raunverulega og skynsamlega byggðastefnu þarf vissulega að koma til móts við það varðandi kosningarrétt. Ég bind miklar vonir við að hreyfing komist á málið eftir að forsrh. lýsti því yfir að nefnd yrði sett á laggirnar núna til þess að kanna þessi mál niður í kjölinn, og ég ítreka það sem ég sagði hér í umr. á dögunum, að ég vænti þess að þeim athugunum fylgi till. og þær till. verði lagðar fram eigi síðar en nú um áramótin.



Herra forseti. Hér hafa orðið miklar og ítrekaðar umr. um kosningalög og einnig í sambandi við kjördæmaskipan. Allir þingflokkarnir nema að ég hygg einn, SF, hafa lagt fram þingmál er um þetta atriði fjalla, og virðist nú að allir vilji Lilju kveðið hafa að því er varðar siðhót í íslenskum stjórnmálum. Vissulega eru kosningalögin og kjördæmaskipanin þar mikilvægur þáttur. Lýðræðislegar kosningar eru í rauninni það sem öðru fremur gerir greinarmun á einræðisríki og lýðræðisríki. Í einræðisríkjum, eins og við vitum öll, er ekki kosið um menn og málefni. Þar er einn sem ræður. Að vísu eru kosningar stundum settar á svið sem skrípaleikur hjá mönnum undir einræðisvaldi einræðisskipulags til hugarhægðar gagnvart umheiminum. Hér hefur fyrst og fremst verið fjallað um tvo þætti kosninga á Íslandi, eins og þær gerast í dag. Það hefur verið talað um vægi atkv. eða öllu heldur um misvægi atkv. Íslendinga eftir því hvar þeir búa á landinu. Og það hefur í öðru lagi verið lögð áhersla á, og um það heyrist mér flestir vera sammála, að æskilegt væri að kjósandinn hefði meiri áhrif á það hver af framboðslistum flokkanna hljóti kosningu, hver eða hverjir. Það hafa sem betur fer orðið um þetta skynsamlegar og málefnalegar umr., og ég fagna því að þær hafa komið inn á þing nú og ég vona að þær breytingar, sem Alþ. verður sammála um að séu réttar og nauðsynlegar, nái fram að ganga áður en til kosninga verður gengið næstkomandi vor. En það er nú svo með framkvæmd lýðræðisins, að lýðræðið hlýtur eins og flest annað að mótast af aðstæðum, og ég hygg að í þessu tilliti sem öðru hafi Íslendingar sem þjóð svo mikla sérstöðu miðað við aðrar þjóðir, nágrannaþjóðir okkar hér á Vesturlöndum, að við hljótum hér að taka nokkurt mið af því. Margir þeir, sem tala um að nauðsynlegt sé að leiðrétta þetta mikla misvægi atkv., hafa mikið til síns máls. Það hafa orðið svo feiknalegar tilfærslur hvað varðar búsetu íslensku þjóðarinnar að ég fyrir mitt leyti get lýst yfir því, að mér finnst fyllilega tímabært að þar komi leiðréttingar til. Ég hygg líka að fólk úti í hinu svokallaða dreifbýli greini yfirleitt ekki á um þetta, og ég held að ósveigjanleiki, ósanngirni og einstrengingsháttur mundu spilla fyrir málstað okkar dreifbýlisfólks. En hitt er svo annað mál, og það vil ég upplýsa strax, að ég get ekki fallist á sjónarmið þeirra sem telja að það eina rétta í þessu máli sé að vægi atkv. sé alls staðar nákvæmlega hnífjafnt. Í þessu tilliti hefur ítrekað verið talað um mannréttindi. Öll viljum við halda fullkomin mannréttindi í heiðri. En eins og hér hefur komið fram í umr, á Alþ. áður, þá ná mannréttindi til fjölmargra hluta, ekki aðeins til þess að kjósa sér fulltrúa á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Það má segja að það séu almenn mannréttindi, sem engum megi neita um, að geta notið þeirrar almennu þjónustu sem veitt er í landi þeirra. Það eru mannréttindi hvers manns að geta náð til læknis, ef hann þarf læknis við. Það eru mannréttindi að börn, hvar sem þau eru búsett á landinu, fái lögboðna fræðslu í skóla. Það eru mannréttindi að fólk geti komist leiðar sinnar, að það einangrist ekki frá nágrönnum sínum, venslafólki og fjölskyldu vegna landfræðilegra ástæðna, og það eru líka mannréttindi að kjósendur eigi kost á því án mikilla vafninga og kannske óyfirstíganlegra örðugleika að ná til þm. síns, koma einu eða öðru á framfæri við hann sem þeim liggur á hjarta. Ég hlýt í þessu sambandi að bera saman aðstöðu þm. og kjósenda hér í Reykjavík, í Reykjaneskjördæmi og hér suðvestanlands þar sem fólk hefur allar aðstæður til að komast í samband við sinn kjörna fulltrúa. Ég þarf ekkert að útlista hvað mismunurinn er þarna feiknalegur hjá hinum kjósendunum og þm. sem búa sitt á hvoru landshorninu, og þarf stundum marga daga til þess að ná persónulegu samtali milli kjósenda og þm. Þannig er það að við megum ekki einblína á einn þátt mannréttinda, heldur taka öll réttindin í heild og frá sem flestum hliðum. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði sem hér hafa verið gerð að umræðuefni um tilhögun kosninga. Mér finnst þó, að mjög athyglisverð sé og aðgengileg hugmyndin um að láta kjósendur á kjördegi einfaldlega merkja við þá frambjóðendur á listum flokkanna, sem þeir helst vilja á þing og þá um leið númera þá samkv. því. Það hefur komið fram hér, og það er alveg rétt, að þetta er örðugt í framkvæmd, sérstaklega í hinum stærri kjördæmum, og þess vegna get ég fallist á þá hugmynd að þarna þurfi ekki endilega sama reglan að gilda um öll kjördæmi, hvort sem þau eru 5 manna kjördæmi eða 12 manna kjördæmi eins og hér í Reykjavík. Ég held að hér verðum við fyrst og fremst að stefna að því með þeim breytingum, sem við hugsanlega gerum nú, að gera hlutina ekki of flókna, hafa þá einfalda þannig að vilji fólksins skili sér nokkurn veginn óbrenglaður. Það hefur verið vitnað hér í hugmyndir frændþjóða okkar í Danmörku, Þýskalandi, Belgíu, og síðasti ræðumaður, hv. 11. þm. Reykv., benti á samstarfshóp ungra manna úr þremur stjórnmálaflokkum og hugmyndir þeirra samkv. írskri fyrirmynd um breytta skipan hér hjá okkur. Mér fannst margt gott og nýtilegt í þessum hugmyndum ungu mannanna og vissulega áttu þeir þakkir skilið fyrir að hafa þarna eiginlega brotið ísinn, eða alla vega örvað umr. um þessi efni. En ég vil benda á, og það fór ekki hjá því að mér dytti það í hug einmitt þegar hv. 11. þm. Reykv. vitnaði í þessar niðurstöður ungu mannanna rétt áðan, að þótt ýmislegt sé gott og athyglisvert í þeirra hugmyndum, þá leist mér ekkert par vel á þá uppástungu þeirra að Reykjavík skyldi skipt í fjögur kjördæmi, þau skyldu hafa 7 fulltrúa hvert, en jafnframt skyldi tveimur öðrum kjördæmum, Vestfjarðakjördæmi og Vesturlandskjördæmi, steypt saman í eitt með 7 þm. samtals. Sem sagt; Reykjavík samkv. þeirra hugmyndum skyldi hafa 28 þm., en Vestf. og Vesturl. 7 til samans. Þessi till. eða þessi hugmynd er auðvitað þannig vaxin að maður tekur hana ekki alvarlega. Maður tekur hana hreint ekki alvarlega, en ég hlýt þó að láta í ljós vissan ugg um það að okkar ágæta byggðastefna, sem svo hefur verið kölluð, það yrði henni ekki mjög til framdráttar ef þéttbýli hér suðvestanlands ætti að hafa þrefaldan meiri hl. og meira en það á við alla hina þm. landsins til samans. Ég ætla ekki að fara út í frekari umr. um byggðastefnu. Það hefur verið gert oft og rækilega hér á þingi, en almennt vil ég segja að það væri slæmt ef málefnum væri komið þannig á þingi að þéttbýlisþm. annars vegar eða dreifbýlisþm. hins vegar neyttu aflsmunar á þingi og spilltu þannig réttlátri og sanngjarnri meðferð mála um hvaða mál sem um er að ræða, ekki hvað síst atvinnumál og svokölluð byggðamál er koma þá fyrst og fremst upp í hugann. En ég ítreka það, að allir þm. verða að sæta þeirri kröfu að þeir hafi yfirsýn nokkuð út fyrir eigin kjördæmi og vinni að málum á Alþ. samkv. því. Ég held að miðað við prófkjör eins og þau gerast nú væri ekki óeðlilegt að prófkjörin færðust yfir á kjördag, við losnuðum með því móti við þessi forkjör öll og kjósandinn einfaldlega beint og óhindrað hefði sín áhrif á sjálfum kjördegi. En áður en ég fer hér úr ræðustóli langar mig í sambandi við vægi atkv. að benda á Breta. Bretar, sem eru viðurkenndir fyrirmynd þingræðis að ýmsu leyti þó að margt kunni þar að fara úrskeiðis, eiga nú ekki síður en við, þó kannske ekki alveg jafnalmennt, við þetta misvægi atkv. að búa. Í Bretlandi eru 635 kjördæmi og þau eru æðimisjöfn að mannfjölda. Í Bretlandi er, eins og við vitum, einmenningskjördæmaskipulag, þar er einn þm. fyrir hvert kjördæmi. Og ég get hér til gamans bent hv. þm. á að fjölmennasta kjördæmið í Bretlandi hefur 117 834 kjósendur. Þetta fjölmennasta kjördæmi er í Norður-Írlandi. Þar eru tvö kjördæmi með 117 834 og 103 737 kjósendum. Þau fá hvort um sig einn þm. Smæsta kjördæmið hins vegar, sem eru svo kallaðar Vestureyjar við Skotland, hefur kjósendatöluna 22 477. Þarna sýnist mér misvægið vera fimmfalt, þannig að ég bendi á þetta þeim hv. þm. sem tala hvað hæst um að þetta siðleysi hér hjá okkur viðgangist ekki annars staðar. En svo er nú ekki. Hjá þingræðisþjóðinni Bretum er þessu svo til jafnt á komið og hér, þar sem jafnan er vitnað í Vestfirðinga með fjór- til fimmfaldan kosningarrétt á við Reykvíkinga og Reyknesinga. Ég vil að lokum láta í ljós ósk um að sanngjarnar breytingar nái fram að ganga nú. En ég mótmæli því sem óréttlæti ef það á að jafna þennan atkvæðisrétt svo út að fjölmennustu kjördæmin, Reykjanes og Reykjavík, sitji uppi með 2/3 allra þm.



Herra forseti. Hv. þm. Ellert B. Schram rifjaði það upp í ræðu sinni áðan að 17 þm. Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis, allir þm. þessara kjördæma, hygg ég, nema einn, hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, hefðu flutt till. um jöfnun kosningarréttar á síðasta þingi. Hann lét þess jafnframt getið að till. hefði upphaflega einnig verið um persónukjör, en þau skilaboð hefðu komið frá þingflokki Alþb. að hann gæti ekki fylgt persónukjöri og því hefði það verið tekið út úr till. Hér gætir nokkurs misskilnings hjá hv. ræðumanni. Það voru ekki tilmæli frá þingflokknum. Sannleikurinn er einfaldlega sá, að þeir þm. Reykjavíkur og Reyknesinga úr flokki Alþb., sem voru með flm. þessarar umræddu till., voru ekki á því stigi reiðubúnir að taka afstöðu til síðari hluta till., þ.e.a.s. persónukjörs, en vildu ekki tefja það, að till. um jöfnun kosningarréttar kæmi fram, og fóru þess vegna fram á að till, fjallaði um það eitt. Ég vona að ég hafi gert þetta ljóst og að hv. þm. Ellert B. Schram muni það kannske ef hann rifjar það upp, að ég lét þessi orð falla við bann í fyrravor. Það hefur allmikið verið rætt um það nú að undanförnu að tryggja bæri kjósendum aukið persónulegt val á frambjóðendum og í þeim tilgangi m.a. hefur Alþfl, tekið það upp í flokkslög sín að opið prófkjör skuli fara fram. Jafnframt þessu hefur hann rekið mikinn áróður fyrir þessu opna prófkjöri sínu og jafnvel látið þau orð falla, að þeir stjórnmálaflokkar, sem ekki fylgdu þar honum að málum, væru andlýðræðislegir og vildu láta fámennar klíkur ráða framboði, eins og oft hefur mátt lesa í málgagni flokksins og heyra í málflutningi þeirra hér á Alþingi. Nú vil ég varpa fram þeirri spurningu um opið prófkjör, eins og Alþfl. tíðkar það og hefur sett reglur um, hvort það feli í raun og veru í sér aukið lýðræði. Ég svara þessu neitandi, og ég geng svo langt að segja að þær reglur, sem Alþfl. hefur sett, séu tilræði við lýðræði, þetta séu veilur í lýðræðinu. Alþfl. gefur öllum nema þeim, sem flokksbundnir eru í öðrum flokkum, kost á að taka þátt í prófkjöri og ráða vali frambjóðenda á listum sínum. Þetta hefur það í för með sér, að viss hópur manna í þjóðfélaginu fær meiri áhrif á kosningar en aðrir hópar. Þeir, sem ekki eru flokksbundnir, fá með þessu móti tækifæri bæði til þess að ráða listum hjá einum flokki og svo að ráða brautargengi annars flokks í hinum almennu kosningum, þ.e.a.s. áhrif viss hóps manna í þjóðfélaginu eru í rauninni margefld á við aðra. Þetta er sannarlega ekki lýðræði og ekki jafnrétti. Þetta kalla ég að sé að hafa óeðlilega mikil áhrif á almennar kosningar, ef við á annað borð trúum því, að það sé jafnrétti og lýðræði að einn maður hafi eitt atkv. og hvorki meira né minna. Ein þeirra aðferða, sem við flm. þeirrar till., sem hér er til umr., bendum á, er sú að öllum kjósendum sé gert kleift að velja á milli frambjóðenda á þeim lista sem þeir kjósa. Allir, sem á annað borð kæra sig um að kjósa hafa hér sama rétt samdægurs. Það gilda sömu skilyrði og sömu aðstæður. Vissulega hlýtur þessi réttur að vera bundinn innan flokksrammans ef á að koma í veg fyrir það misvægi og þær veilur sem felast í prófkjöri Alþfl. Hv. síðasti ræðumaður, Sigurlaug Bjarnadóttir, flutti hér Karvelsræðu áðan og hafði mörg orð um það að kosningarréttur -  Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, en vegna lokaummæla hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur vil ég aðeins segja að Íslendingar hafa aldrei talið siðleysi verða réttlætanlegt við það að Bretar iðki það.



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm., sem talaði hér síðast, blandaði inn í umr. nokkrum ummælum um prófkjör Alþfl., þó að ekki væri beint tilefni til þess af annars málefnalegum umr. um kosningalög. Þau ummæli einkenndust, eins og við mátti búast úr herbúðum Alþb., af önugheitum og fullyrðingum út í bláinn eins og þeim, að sú prófkjörstilraun, sem Alþfl. gerir um þessar mundir, sé „tilræði við lýðræðið.“ Þetta rökstyður hv. þm. með því að óflokksbundnir borgarar fái rétt til að kjósa í mörgum eða jafnvel öllum flokkum. Gerir hún ráð fyrir að allir flokkar tækju upp sömu reglu og Alþfl. hefur. Það má snúa þessu við og spyrja: Er það kerfi, sem Alþb. virðist aðhyllast og helst vilja, réttlátara, þar sem allir þeir, sem eru óflokksbundnir, eru útilokaðir frá því að taka nokkurn þátt í vali frambjóðenda? Ætli það sé ekki töluverður fjöldi sem þetta nær til, kannske meiri hluti allra kjósenda? Það er verið að tala um tvö stig í þingræðiskerfi: annars vegar val frambjóðenda og hins vegar kosningu á kjördegi. Það dugir Alþb.- mönnum hvorki hér né annars staðar að reyna að blanda þessu saman. Þetta er tvennt ólikt. Enda þótt það, sem hér hefur verið rætt um í málefnalegum umr. eftir ræðu framsögumanns, yrði að veruleika, þá stendur enn eftir það vandamál hvernig flokkarnir eiga að velja frambjóðendur. Flokkarnir í Reykjavík þurfa alltjend að velja 24 til að setja á lista. Hvort sem þessum 24 verður raðað eftir stafrófsröð eða eftir vilja flokksmanna, þá er þetta vandamál óleyst. Það verður til eftir sem áður. Þess vegna þýðir ekki að blanda þessu tvennu saman. Ef það gerðist sem hv. þm. virtist hafa í huga, að allir flokkar tækju upp sama kerfi og Alþfl. er nú að reyna, mætti segja að ástandið væri orðið svipað því sem það er í liðlega helming af fylkjum Bandaríkjanna þar sem prófkjör eru lögbundin. Ríkisvaldið framkvæmir prófkjörið og tryggir þannig að hver kjósandi kjósi ekki nema í einum flokki. Hann kemur á kjörstað hjá hinu opinbera í prófkjöri og segir: Ég ætla að kjósa í þessum og þessum flokki og fær þá auðvitað seðli fyrir þann flokk, en ekki hina, og þátttaka hans er þar með skráð. Nú hef ég enga draumóra um að þróunin verði þannig hér, enda er engin ástæða til þess, né heldur höfum við Alþfl: menn haldið því fram, að þetta kerfi sé það fullkomnasta eða eina rétta. En sannleikurinn er sá, að þessi tilraun, sem er djörf og vissulega umdeilanleg að mörgu leyti, er tvímælalaust stórt skref í áttina til aukins lýðræðis. Það hafa þúsundir manna tekið þátt í að velja frambjóðendur, þar sem t.d. í Alþb. eru örfáir tugir. Það er því algerlega út í hött að vera með slíkar fullyrðingar, að þessi tilraun Alþfl. sé „tilræði við lýðræðið.“ því miður ber svona málflutningur aðeins vott um að Alþb. engist undir því, að það hefur opinberast fyrir þjóðinni í viðburðum síðustu vikna að þessi flokkur er þröngsýnastur allra flokka í þessum efnum, þar er tortryggnin mest í garð fólksins og hræðslan við það mest af einhverjum ástæðum. Þess vegna situr Alþb. eftir, er að reyna að bæta það upp með till. sem er góð svo langt sem hún nær. En það duga engin stóryrði til að þurrka yfir það, að Alþb. situr eitt eftir og hefur ekki tekið þátt í að gera neins konar tilraunir eða sýna teljandi vilja til þess að auka lýðræðið innan sinna vébanda í sambandi við val frambjóðenda.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Það er nú nær orðið daglegt brauð hér á Alþ. að rædd séu kosningalög og það sem þeim er tengt, og kannske er ekkert við því að segja. Það er sjálfsagt að ræða þau málefni eins og hver önnur. En þó hygg ég að það megi líta langt til baka til þess að finna jafnmikinn áhuga, a.m.k. einstakra hv. þm., á breytingum í þessum efnum eins og er nú.  Sú till. til þál., sem hér er til umr., fjallar einvörðungu um að skipa n. til að semja frv. til l. um breyt. á l. nr. 52 frá 1959, um kosningar til Alþingis, er miði að því að gera kjósendum auðveldara en nú er að velja milli frambjóðenda á þá lista sem þeir kjósa. Það er aðeins þessi þáttur sem þessi till. gerir ráð fyrir að fjallað verði um ef þáltill. verður samþ. og n. kjörin samkv. henni. Nú hefur mikið verið um það rætt, af einstaka þm. a.m.k., að það sé fleira og kannske önnur atriði sem sé meiri ástæða til þess að leiðrétta heldur en þetta. Það sé fyrst og fremst ástæða til þess að leiðrétta það herfilega ranglæti sem sumir hverjir telja varðandi vægi atkv. eftir því hvar kjósendur eru búsettir í landinu. Ég veit ekki hver afstaða hv. flm. þessarar þáltill., a.m.k. ekki allra, er til þessa þáttar, þ.e.a.s. um vægi atkv. eftir búsetu. Ég veit t.d. ekki hvort hv. 1. flm. þessarar þáltill., hv. þm. Ragnar Arnalds, formaður Alþb., þm. dreifbýliskjördæmis, Norðurl. v., er sömu skoðunar að því er varðar þennan þátt kosninga eins og hv. þm. Svava Jakobsdóttir sem hér var að ljúka máli sínu. Telur hv. þm. Ragnar Arnalds að það beri skýlaust að breyta nú þegar kosningalögum á þann veg að gera vægi atkv. jafnt í öllum kjördæmum landsins? Er hann sömu skoðunar og hv. þm. Svava Jakobsdóttir í þessum efnum? Er hann sömu skoðunar og hv, þm. Magnús Kjartansson, sem hefur lýst sömu skoðun hér á Alþ., og kannske fleiri hv. þm. Alþb. og hv. þm. úr fleiri flokkum? Eða hefur hv. þm. Ragnar Arnalds einhverja aðra skoðun á þessu máli? Og hvers vegna var þetta þá ekki bakið með í sambandi við þá nefndarskipan sem hér er fjallað um í till., ef þessir hv. þm., sem standa að flutningi þessarar þáltill., eru sammála um þetta? Eða eru mjög skiptar skoðanir innan þingflokks Alþb. í þessu sambandi? Ég hygg, að svo sé.  Ég hef lýst skoðun minni hér áður og þarf ekki að fara mörgum orðum um hana að því er þetta varðar. Hvað sem menn telja og tala fjálglega um mannréttindi í þessum efnum, þá eru mannréttindi, eins og var rækilega bent á áðan, nefnilega miklum mun fleira en bara kosningarréttur. En því virðast sumir hverjir hv. þm., þ. á m. hv. þm. Svava Jakobsdóttir, gleyma. Það er hægt á ótalmörgum sviðum að benda á misræmi og herfilegt óréttlæti milli landsmanna eftir búsetu. Ég skal ekki fara út í að telja það hér upp, það hygg ég að öllum sé kunnugt. M.a. benti hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir áðan á nokkur atriði í þeim efnum og þau eru fleiri. En ég er eindregið fylgjandi því að hinum almenna kjósanda sé gert auðveldara að velja á milli frambjóðenda, velja menn, það gert auðveldara en það nú er. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir því, að hv. 1. flm. þessarar þáltill., Ragnar Arnalds, taldi það mjög óheppilegt í framsöguræðu sinni hér áðan að kosningarnar snerust um menn, þær ættu fyrst og fremst, kannske raunar einvörðungu að snúast um stefnur. Ég er ekki sammála um þetta. Ég tel að það eigi miklu frekar en hefur verið og er að auðvelda kjósendum að velja eftir mönnum. En það er auðvitað fleira sem er galli í sambandi við okkar kosningaskipulag eins og það var ákvarðað með breytingunum 1959. Við skulum taka t.d. Vestfirði eða Norðurland vestra eða hvaða kjördæmi sem er. Í þeim kjördæmum á að kjósa 5 þm. Reynslan hefur verið sú, ég vona að hún verði það ekki áfram í næstu kosningum, - reynslan hefur því miður verið sú að 4 af þessum 5 þm., sem kjósa ber, hafa í raun og veru verið sjálfkjörnir fyrir fram. Sem sagt, reynslan hefur sýnt að það hefur í raun og veru verið nóg fyrir hv. þm., hæstv. sjútvrh. núv., Matthías Bjarnason, hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson, hv. þm. Steingrím Hermannsson og hv. þm. Gunnlaug Finnsson að senda skeyti fyrir hverjar kosningar: Erum á lífi - og nöfnin undir. Það hefði nægt líklega til þess að þessir hv. þm. hefðu haldið sínum þingsætum og ekki þurft meira að gera. Þetta er auðvitað ófremdarástand, ef við búum við kosningalög sem eru með þeim hætti að þm., sem er í eitt skipti kominn í þm.-stólinn og þm: fötin, getur haldið því til æviloka hvernig svo sem hann hagar sér að öðru leyti? Þetta nær auðvitað ekki nokkurri átt. Menn verða alltaf að hafa yfir höfði sér hangandi það sverð kjósendanna að þeir verði að standa sig, því aðeins eigi þeir von um að halda pólitísku lífi. Og þessu held ég að verði fyrr en seinna að breyta. Eins og ég sagði áðan, vonandi tekst að hafa einhver áhrif á breytingar frá því sem verið hefur í einhverjum kjördæmum landsins við næstu kosningar, þannig að það sé ekki einhlítt algerlega áframhald á þessu. Ég skal ekki, herra forseti, eyða öllu fleiri orðum í sambandi við þessa þáltill. Það er auðvitað ótalmargt, sem segja mætti í sambandi við kosningalög eins og þau nú eru, en þessi till. fjallar einvörðungu um þennan eina þátt þeirra. Ég vil aðeins ítreka það, sem ég hef áður sagt, og það, sem raunar kom líka fram hjá hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur áðan, að ef hv. þm. á annað borð vilja fara út í það að bera saman vægi atkv., þá þarf að taka fleira með en einvörðungu kosningarréttinn. Það er miklu fleira, sem þar þarf að koma til og meta og vega, heldur en einvörðungu atkv. sem slíkt. Það verður að taka með á þá vog mjög mismunandi aðstöðu sem kjósendur eru í eftir því hvar þeir eru búsettir á landinu. Eða vill nokkur halda því fram að það sé sambærilegt t.d. hjá kjósendum hér í Reykjavík, samanborið við kjósendur vestur á fjörðum, norður á landi eða austur á fjörðum, að hafa aðstöðu til þess að vera í tengslum og hafa áhrif á sína þm.? Ég tala nú ekki um að hinn almenni kjósandi hér á þessu svæði hefur greiðan aðgang að öllum stjórnsýslustofnunum ríkiskerfisins við bæjardyrnar. En hver og einn einasti einstaklingur úti á landi, sem þarf að leita þjónustu þessara aðila, verður annaðhvort að taka sig upp í langa og kostnaðarsama ferð til að sinna sínum erindum eða með einhverjum hætti að bjarga málunum á annan veg. Þetta er ekkert lítið atriði, ef menn á annað borð ætla að fara að vega þennan þátt til áhrifa á Alþingi. Það er svo annað mál í þessu auðvitað, að menn eru alltaf að benda á Vestfirði, Vestfirðir hafa 7 þm., segja þeir, þeir hafa langfæst atkv. að baki hverjum þm. Ég veit ekki hvort menn hafa hugleitt það almennt, að 4 eða 5 af þm. Vestf, eru búsettir hér á Reykjavíkursvæðinu, þannig að það mætti spyrja: Er óeðlilegt að ætla að það séu einhver meiri tengsl við það svæði heldur en það kjördæmi sem þeir í raun og veru eiga að þjóna og eiga að vera í bestum tengslum við? A.m.k. er ég þeirrar skoðunar, að Reykvíkingar eða Reyknesingar þurfi ekki undan neinu að kvarta í þessum efnum. Þeir hafa til muna betri aðstöðu, kjósendur í Reykjavík og á Reykjanesi, þrátt fyrir þann mun sem menn eru hér að tala um á vægi atkv., heldur en aðrir kjósendur í landinu hafa. Ég skal svo ekki, herra forseti, orðlengja þetta frekar, en ég vildi koma þessum hugleiðingum mínum að nú við þessa 1. umr. málsins.



Herra forseti. Ég er rétt kominn inn í salinn og veit ekki hvað kann að hafa verið sagt hér eftir kaffihléið. Þegar ég kom hér inn var hv. þm. Karvel Pálmason að tala, og hann innti eftir afstöðu Alþb.-manna varðandi það sem menn nefna í þessum umr. „vægi“ atkv. Mér skilst að honum hafi a.m.k. skilist að einn af þm. Alþb. hafi lýst því yfir hér áðan, að hann teldi að þetta „vægi“ ætti alls staðar að vera hið sama, m.ö.o. sama eða svipað atkvæðamagn á bak við hvern þm., hvort sem hann kæmi úr þéttbýli eða dreifbýli. Ég get ekkert um það fullyrt, hvort þetta hafi komið fram hjá einhverjum hv. þm. Alþb. áður, en það má ljóst vera að þetta mundi tákna það, að stórlega mundi fjölga þm. úr þéttbýlinu, en fækka aftur á móti þm. úr dreifbýli. Og eins og háttar í þessu landi með búsetu og þá um leið þýðingu búsetunnar sem víðast fyrir þessa þjóð, þá tel ég að þetta komi hreint og beint ekki til mála. Ég skil það vel, að mönnum þyki nóg um þegar fimm sinnum fleiri atkv. þarf til þess að koma einum manni á þing úr Reykjaneskjördæmi heldur en þarf af Vestfjörðum. Þar með er ekki sagt að öllu réttlæti sé fullnægt með því að jafnmörg atkv. verði á bak við hvern og einn þm. Það er að vísu hægt að leysa þetta þannig, en vandamál þessarar þjóðar munu ekki minnka við það, heldur munu þau stórlega aukast. Við erum auðvitað sammála um það, ég og hv. þm. Karvel Pálmason, að eitt af helstu vandamálum þessarar þjóðar er hvernig mannfólkið sogast á tiltölulega takmarkað svæði, en önnur byggðarlög eiga í vök að verjast hvað mannfjölda snertir, þó að vísu hafi nú skánað það ástand á seinni árum, sérstaklega í tíð vinstri stjórnarinnar. Við erum sammála um að þetta er mjög alvarleg þróun og hættuleg með tilliti til þess sem ég gæti nefnt þjóðartilveru okkar. Það er mjög mikils virði fyrir þessa þjóð að byggja landið allt, menningarlega séð, siðferðilega séð og næstum að segja sálfræðilega séð, fyrir nú utan þá nauðsyn sem okkur er á því að mannfólk sé sem víðast, þó að ekki væri nema af öryggisástæðum. Þeim, sem stunda sjóinn, veitir ekkert af að það sé mannfólk sem víðast á ströndinni. En ef horfið yrði að hinni einföldu lausn, að það skuli vera jafnmörg atkv. á bak við hvern af þessum 60 þm., - sem þýðir náttúrlega að gera ætti landið allt að einu kjördæmi, - þá liggur í augum uppi að þessir 60 þm. mundu keppa um atkv. mest þar sem þau væru flest. M.ö.o.: Störf Alþ. mundu mótast af því að þm. vildu koma sér í mjúkinn hjá fólkinu á þeim svæðum landsins þar sem atkvæðamagnið lægi. Þetta gæti hreinlega leitt til þess, að landsbyggðin legðist alveg í eyði. Það vil ég ekki. Frekar vil ég láta kalla mig ólýðræðislega þenkjandi mann heldur en að eiga þátt í slíku. Ef það er ólýðræðislegur hugsunarháttur, að landsbyggðin skuli hafa tiltölulega fleiri þm. heldur en þéttbýlið, þá er ég til þess neyddur að játa á mig þann ólýðræðislega hugsunarhátt. Það mætti ræða hlut Vestfirðinga sérstaklega í þessu efni. Þeir hafa átt hvað mest í vök að verjast með það að halda sínu mannfólki, hafa orðið harðast úti í þeirri þróun sem átt hefur sér stað undanfarna áratugi. Ég vil að hv. þm. Karvel Pálmason viti það, að ég tel gott að Vestfirðingar eigi a.m.k. 1/12 hluta í þeim 60 þm. sem hér sitja. Ég tel það gott að þeir eigi þessa tölu hér inni. Hitt gæti komið til mála, að skipta um þá einhverja í næstu kosningum. 

Það er gagnkvæmt.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim þm., sem hafa tekið til máls við þessa umr. - þeir eru nú orðnir æðimargir - fyrir ágætar undirtektir við efni tillögunnar. Ég get ekki hugsað mér í þessu sambandi að karpa mikið við þá Alþfl.-menn vegna tilhögunar á prófkjöri þeirra, enda þótt formaður flokksins, Benedikt Gröndal, sem nú er horfinn af fundi, hafi gefið ærið tilefni til þess. En hann og aðrir forustumenn Alþfl. vita að sjálfsögðu að prófkjörstilhögun hjá Alþfl. hefur verið töluvert mikið gagnrýnd, bæði af þeirra eigin flokksmönnum og mönnum sem utan flokksins eru. Og gagnrýnin hefur að sjálfsögðu beinst fyrst og fremst að því atriði, að hugsanlegt sé og jafnvel mjög líklegt að menn, sem fylgja öðrum flokkum að málum, ráði úrslitum í prófkjöri Alþfl. og þetta hafi þegar gerst í þeim prófkjörum sem farið hafa fram. Ég held að það sé tiltölulega mjög auðvelt að færa rök að því, að a.m.k. séu mjög miklar líkur til þess, að annarra flokka menn, stuðningsmenn annarra flokka, hafi ráðið úrslitum um hverjir veljast í framboð fyrir Alþfl.-menn sem alls ekki ætla sér að kjósa Alþfl. þegar þar að kemur. Auðvitað er það ekki lýðræðislegt þegar svo tekst til. Það var þetta sem hv. þm. Svava Jakobsdóttir átti við áðan og gerði ágæta grein fyrir, og mér fannst alveg óþarfi af formanni Alþfl. að reyna að snúa út úr orðum hennar því að þau voru mjög skýr og ljós. Hér hafa orðið talsverðar umr. um kjördæmaskipun og það hversu margir þm. eigi að sitja fyrir hvert kjördæmi hér á Alþ. Hv. þm. Karvel Pálmason beindi spurningum til mín sérstaklega um afstöðu mína til þess atriðis. Ég tel þetta að vísu nokkuð óeðlilegt þar sem það mál, sem hér er til umr., snýst alls ekki um þennan þátt kosningalaga og kjördæmaskipunar. En ég get ekki skorast undan því að fara örfáum orðum um skoðanir mínar á þessu atriði vegna þess að þær eru ekki nú frekar en endranær neitt launungarmál. Ég hef oft áður verið spurður um það, hver væri afstaða mín til þessa atriðis, og hef veitt svör við því og skal gera það enn. Ég tel að frá því að kjördæmabreytingin var gerð árið 1959 hafi orðið umtalsverð röskun á búsetu hér í landinu og þar af leiðandi breyting á fjölda þeirra atkv. sem eru að baki hverjum þm. Kjósendum hefur fjölgað á þessu tímabili um 45% og aðallega á ákveðnu landssvæði. Og ég tel ekkert óeðlilegt að við reynum að hugleiða hvernig unnt væri að leiðrétta það misvægi sem af þessu hefur hlotist. Þetta mál hefur verið rætt í stjórnarskrárnefnd á undanförnum árum, og ég tel ekkert óeðlilegt að menn reyni að átta sig á því hver séu hin eðlilegustu viðbrögð gagnvart þessu vandamáli. Ég vil hins vegar taka það fram, að persónulega tel ég algerlega óraunhæft að ætla að reyna að leysa þetta vandamál með því að fækka þm. í fámennustu kjördæmunum. Þar er um að ræða mjög víðlend héruð sem búa við á margan hátt miklu lakari þjónustu en hin fjölmennari kjördæmi, og ein sú þjónusta sem hið opinbera veitir þessum héruðum er einmitt það, að þau njóti þess að hafa a.m.k. 5 þm. Ég tel að þjónustan við hinar dreifðu byggðir sé ekki svo góð að réttlætanlegt sé að skerða þennan rétt hinna dreifðu byggða, þannig að ég leita ekki lausnar á þessu vandamáli eftir þeirri leið að fækka þm. í ákveðnum kjördæmum. Hitt er svo á að líta, að það er ekki æskilegt og vafalaust ekki sérlega vinsælt að fjölga þm. á Alþ. verulega. Ég er viss um að það hlyti engar undirtektir að fara að fjölga þm. hlutfallslega jafnmikið og kjósendum hefur fjölgað á þessu tímabili, um 45%. Til þess þyrftu þm. að verða um 88 talsins. En mér finnst vel koma til greina að leita að lausninni á þann veg, að hlutföllin geti orðið eitthvað svipuð og þau voru þegar kjördæmabreytingin var gerð árið 1959. Mér reiknast svo til, að til þess þyrfti að framkvæma þá breytingu að þm. í Reykjavík fjölgaði um 4 og þm. af Reykjanesi um aðra 4. Mér telst svo til að með þeirri breytingu væru upp komin mjög svipuð hlutföll og voru hér á landi árið 1959. Þetta eru aðeins hugleiðingar af minni hálfu, en ekki ákveðnar till. Ég held að ég megi fullyrða að enginn flokkur hefur mótað ákveðna stefnu í kjördæmamálinu, ekki minn flokkur frekar en flokkur Karvels Pálmasonar, og ég veit ekki til að það séu uppi neinar ákveðnar till. frá neinum flokki í þessu efni. Þetta er aðeins hugleiðing af minni hálfu vegna þess að enn er þetta mál algerlega á því stigi. En mér virðist á öllu að þetta væri sú lausn, sem væri eðlilegust miðað við ríkjandi aðstæður, og sú lausn, sem auðveldast væri að ná einhverju samkomulagi um. Hitt er ljóst, að eftir þessa breytingu yrði ekki um að ræða jafnmikinn atkvæðafjölda á bak við hvern þm. Eftir sem áður yrði um að ræða það sem menn hafa í þessum umr. kallað misvægi og það talsvert. Ég er hins vegar hræddur um að það sé fullkomlega óraunhæft að ætla að rétta það misvægi fullkomlega af. Það verður ekki gert nema með lausn sem mundi hafa í för með sér mjög verulega ágalla. Ég vil að öðru leyti segja það eitt um þetta mál, að eðlilegast er að stjórnarskrárnefnd haldi áfram umr. um það og leiti eftir samstöðu um hvernig það verði eðlilegast leyst. Ég vil svo bæta því við að lokum, að hv. þm. Ellert Schram komst svo að orði í ræðustól áðan, að þessar umr., sem hér hefðu orðið í dag, gætu orðið leiðbeining fyrir stjórnarskrárnefnd og fyrir þá „ad hoc“-nefnd, eins og hann orðaði það, sem sett hefði verið á laggirnar til þess að fjalla um þetta mál. Hér er bersýnilega misskilningur á ferðinni. Það hefur enn ekki nein nefnd verið sett á laggirnar til að fjalla um þetta mál. Menn hafa ekki einu sinni enn komið saman til þess að ræða um tilhögun þess hvernig að slíkri nefndarskipan yrði staðið. Og enn síður liggur fyrir nokkurt samkomulag um hvaða viðfangsefni og verkefni slík nefnd á að hafa á sinni könnu. Ég hef lýst því yfir hér í umr., að ég tel óskynsamlegt fyrir framhald málsins og sérstaklega fyrir framhald þess máls sem hér er til umr., þ.e.a.s. um aukin áhrif kjósenda á röð frambjóðenda, að blanda saman öllum þessum erfiðu úrlausnarefnum sem snerta kosningalög og kjördæmaskipun. Ég tel, eins og ég sagði áðan, réttast að stjórnarskrárnefnd fjalli áfram um kjördæmaskipun, um úthlutun þingsæta, um hugsanlegan fjölda þm. í framtíðinni og um önnur skyld atriði, eins og t.d. hvort ákveða ætti eitthvert ákveðið lágmark, hvort ákveða ætti einhvern ákveðinn lágmarksatkvæðafjölda sem tryggði flokkum rétt til þingsætis hér á Alþ. Ég er sammála þeim sem hér hafa rætt um að núverandi reglur eru óeðlilegar. Það kynni að vera mjög eðlilegt og sjálfsagt að miða þar við einhverja ákveðna hlutfallstölu ellegar t.d. miða við að sá flokkur, sem atkvæðalega séð ætti rétt á þremur uppbótarþingsætum, fengi þau, jafnvel þótt hann hafi ekki fengið neinn kjörinn mann. Einhverjar reglur af þessu tagi væri ekki óeðlilegt að setja. En þetta eru allt náskyld mál sem verður að ræða í samhengi, og ég tel eðlilegast að þau verði rædd í stjórnarskrárnefndinni sem síður en svo hefur enn sagt af sér. En það sem ég hef hér aftur á móti gert að umtalsefni í þessum umr., varðar persónubundnara kjör. Þar er um atriði að ræða sem snertir almenn lög. Þar er um sérgreint atriði að ræða sem hægt er að skoða sér á parti, þannig að því verði hugsanlega komið í framkvæmd í næstu kosningum, og þess vegna langeðlilegast að sérstök nefnd fjalli um það atriði. Ég tek undir það sem sagt hefur verið hér í þessum umr. að auðvitað er sjálfsagt að nefndin skili af sér þannig að niðurstaða hennar geti legið fyrir áður en þing hættir störfum og ný kosningatilhögun geti tekið gildi fyrir næstu kosningar. Ég veit að sumum þykir það kannske eitthvert umhugsunarefni, hvort hægt sé að koma því við vegna þess að ýmsir flokkar hafi nú þegar ákveðið framboð í ýmsum kjördæmum og því sé óeðlilegt að Alþ. komi nú með breytta skipan. En ég vil benda á, að ef sú leið verður valin sem ég hef hér mælt með, að hér verði einungis um heimildarákvæði að ræða, en ekki skyldu fyrir flokkana að taka upp breytt fyrirkomulag í þessum efnum, þá ætti það litlu að breyta þótt flokkarnir ýmsir hverjir hafi nú þegar ákveðið framboð sín í einstökum kjördæmum. Þá þyrftu þeir einungis að ákveða hvort þau framboð stæðu óbreytt áfram eða hvort breyting yrði á þeim. Þetta vildi ég láta verða mín lokaorð. Ég sé ekki að þörfin fyrir þá nefndarskipun, sem hér er gerð till. um, sé neitt minni þótt forsrh. hafi gefið ákveðna yfirlýsingu um að hann vilji og sé reiðubúinn til að skipa nefnd sem fjalli um þessi mál öll í heild sinni. Það tel ég að sé óskynsamlega að málum staðið.