Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónsson Þetta litla frv. er breyt. á lögunum um kynbætur hesta. Það fer aðeins fram á að heimila atvmrn. að setja reglugerð til nánari skýringar á lögunum, en það stafar af því, að það kom í ljós við framkvæmd laganna, að það eru einstök atriði skilin nokkuð misjafnt úti um sveitirnar. Eitt atriðið er t. d. um það, hvernig eigi að jafna niður kostnaði við kynbætur. Það er gert ráð fyrir því, að kostnaðinum eigi að jafna niður á folaldafjöldann í hjeraðinu, en þá greinir menn á um það, hvort eigi að jafna niður eftir folaldafjöldanum á reikningsárinu eða næsta ár á eftir. Sömuleiðis er nokkur ágreiningur um það, hvort kynbótanefnd geti keypt kynbótahest án þess að bera það undir almennan sveitarfund; og svona er um ýms einstök atriði, sem nokkur ágreiningur hefir orðið um í einstökum sveitum. Eitt er t. d. um það, hvort hrossaræktarfjelag, sem allir hjeraðsbúar eru ekki í, geti verið laust við að taka þátt í kostnaði sveitarinnar í heild. N. virðist þess vegna, eftir þessum upplýsingum, að það sje ástæða til að veita stj. heimild til að gefa skýringar um slík atriði, til þess að slá föstu einhverju um þau í eitt skifti fyrir öll. Af þessu leggur n. til, að frv. verði samþykt. Jeg skal geta þess, að það er flutt eftir beiðni ráðunautsins í hrossarækt, sem Búnaðarfjelag Íslands hefir. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um málið, en aðeins óska þess, að hv. deild leyfi því að ganga fram.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá hv., Nd. og fór í gegnum þá d. án breyt. Tilefnið til þessa frv. er það, að með lögum nr. 42, 4. júní 1924, voru hækkuð þau hámarkslaun, er hluttækir fjelagar í sjúkrasamlögum mættu hafa, og er svo fyrir mælt þar, að þau megi vera 3000 kr., auk dýrtíðaruppbótar á þau laun. Þegar þessi takmörk voru samþ., var dýrtíðaruppbótin 52% , en nú er hún ekki nema 34% Það má kannske segja, að þetta breyti ekki miklu, vegna þess að dýrtíðaruppbótin fer lækkandi, eftir því sem ódýrara verður að lifa; en það mun vera svo, að hlutfallið milli dýrtíðaruppbótar og verðlags á nauðsynjavörum sje ekki það sama og var áður, með öðrum orðum, sú vísitala, sem dýrtíðaruppbótin er reiknuð eftir, sje ekki samkvæm verði á vörunum. Að öðru leyti má líka geta þess, að um þá menn, sem hafa föst laun og ekki dýrtíðaruppbót, hefir svo farið, að þeir, sem voru hluttækir árið 1924, þeir eru það ekki lengur, því samkv. l. frá 1924 var hægt að reikna hluttæka menn í sjúkrasamlögum þá, sem ekki höfðu yfir 4560 kr. En þótt þetta hafi ekki raskað beinlínis hjá þeim, sem hafa 3000 kr. í föst laun og enga dýrtíðaruppbót, þá er þetta ekki svo um þá, sem hafa föst laun, vegna þess að nú er hámarkið komið niður í 4120 kr. Það, sem virðist hafa vakað fyrir flm. þá, sýnist hafa verið það, að hámarkið verði sett fast. En jeg verð að segja það, að eftir því sem jeg skil sjúkrasamlögin, þá tel jeg ekki rjett að útiloka þá menn frá hluttöku í fjelögunum, þótt þeir hafi alt að 4560 kr. laun; jeg held, að maður verði að minsta kosti að álíta enn sem komið er, á meðan tryggingarmálin eru ekki lengra á leið komin hjá okkur, þá sjeu sjúkrasamlögin þó eina leiðin, sem menn hafa til að tryggja heilsu sína. Þess vegna er það, að allshn.Ed. hefir fallist á að mæla með, að þetta frv. gangi fram. Jeg vil hjer geta þess, að n. hefir, síðan hún skilaði áliti sínu, borist umsögn um málið frá formanni Læknafjelags Íslands, þar sem hann leggur heldur á móti því, að þessi breyt. verði á gerð. En jeg get ekki sjeð, að hans ástæður sjeu fullnægjandi, og breyta þær því ekki neitt afstöðu minni til málsins. Jeg held, að öllu athuguðu, að þá sje það rjett og sanngjarnt, að þetta frv. gangi fram, því að tilfellið er, að sjúkrasamlögin eiga víðast hvar heldur erfitt uppdráttar, og það má gera ráð fyrir því, að þess betri lífskjör, sem meðlimir sjúkrasamlaganna hafa við að búa, þess minni hætta stafi fjelögunum af sjúkrakostnaði þeirra. Mjer virðist það að öllu leyti hagur fyrir sjúkrasamlögin, að hámarkslaun hluttækra fjelagsmanna sjeu færð upp. En af þessari breyt. getur leitt örlitla hækkun á þeim styrk, sem ríkissjóður veitir sjúkrasamlögunum, en úr því að það telst rjettmætt, að ríkissjóður styrki þau, þá verð jeg að líta svo á, að það sje ekki síður rjett, þegar um þátttöku þeirra fjelagsmanna er að ræða, sem búast má við, að fjelögunum verði sjerstakur styrkur að. Vona jeg því, að hv. d. fallist á, að þetta frv. sje til bóta og samþ. það.

Pjetur Ottesen Eins og frv. þetta ber með sjer, hefir sú breyt. verið á því gerð í hv.Ed., að þar hefir verið kipt burt íhlutunarrjetti hreppsnefndar Ytri-Akraneshrepps um það. hvaða maður væri skipaður í þessa stöðu. Þessi breyt. er í fylsta máta ósanngjörn gagnvart hreppsfjelaginu og til stórspillis á frv. En eftir atkvgr. í Ed. að dæma, þá sje jeg ekki, að það muni hafa nein áhrif á endanlega afgreiðslu frv., þó þessu væri kipt í lag aftur hjer. Þess vegna er það, að jeg hefi ekki borið fram till. í þessa átt.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Því var bætt inn í þetta frv. í hv.Ed. sem skilyrði fyrir kosningarrjetti, að menn væru ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk vegna leti, óreglu eða hirðuleysis. Þó að jeg sje enginn fylgismaður letingja og óreglumanna, þá lít jeg svo á, að það sje svo erfitt að dæma um þessi atriði, að slíkt verði ómögulegt í framkvæmdinni. Jeg hefi því komið með brtt. við 1. gr., þess efnis, að aftan við 6. lið gr. bætist, enda verið sviftir fjárforráði fyrir þessar sakir“. Ef leti, óregla eða hirðuleysi á að hafa áhrif á það, hvort menn skuli hafa rjett til þess að hafa áhrif á landsmál með atkv. sínu, þá álít jeg rjettast, að þeir menn sjeu sviftir fjárforræði. Það hefði auk þess þann kost, að þá væru menn altaf á því hreina með það, hvort einhver sjerstakur maður ætti að hafa kosningarrjett eða ekki. Annars álít jeg, að rjettast væri að hafa ekki þetta ákvæði, sem bætt var inn í Ed., í frv., og ef hæstv. forseti vildi leyfa, að 6. liður 1. gr. væri borinn upp sjerstaklega, þá mundi jeg falla frá þessari brtt. minni. Þetta ákvæði getur verið hættulegt. Því sje gengið út frá því, að fátækrastjórnirnar ættu að hafa úrskurðarvald um þetta - sem að vísu ákvæði vantar um í frv. og því algerlega óvíst um, hver dæma eigi -, þá er oft hætt við því, að þessi mál gætu litast af pólitík í ýmsum tilfellum, því að sveitar- og bæjarstjórnir eru venjulega kosnar eftir stjórnmálastefnum frambjóðanda. Auk þess eru t. d. orðin „hirðuleysi“ sjálfs sín mjög teygjanleg, og er hætt við, að íhaldssamar sveitarstjórnir gætu heimfært margt undir þau. Það er meira að segja ekki útilokað, að þær gætu teygt þau yfir flesta, sem þiggja af sveit, því að það er algengt orðtak helstu íhaldsmanna, að ástæðurnar til þess að menn yfirleitt þiggi af sveit sjeu „leti og óregla“, þegar það sje ekki „ hirðuleysi“ mannanna sjálfra. Jeg endurtek svo ósk mína um það, að 6. liður sje borinn upp sjerstaklega, og mun jeg þá taka aftur brtt. mína.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg fæ ekki sjeð, hvernig hægt er að bera 6. lið 1. gr. upp sjerstaklega, eins og hv. 2. þm. Reykv. fer fram á, því þar sem hjer er aðeins um eina umr. að ræða, skal bera frv. upp í heild. En annars sker forseti vitanlega úr því. Annars fæ jeg ekki sjeð, að brtt.hv. 2. þm. Reykv. geti átt hjer við, því ef þessir menn verða sviftir fjárforræði, falla þeir undir annan lið. Og úr því hv.þm. fór að koma fram með brtt. við frv., hefði hann heldur átt að hafa hana þess efnis, að 6. liður 1. gr. falli burtu.  Þá talaði hv.þm. um það, að hætta væri á því, að íhaldssamar sveitarstjórnir segðu, að allur sveitarstyrkur væri greiddur vegna hirðuleysis þeirra, er þyrftu hans með. Jeg veit ekki, hvaðan hv.þm. hefir þessa speki sína. En vilji hann athuga till. íhaldsmanna á þinginu 1927, þá getur hann sjeð, hvað þeir telja að afsaki hann nægilega til þess að þeir, er þiggja hann, haldi öllum rjettindum. Jeg vil skora á hv.þm. að taka þessa brtt. sína aftur og koma þá heldur með aðra skriflega, þess efnis að fella burtu 6. lið 1. gr. Þá verður 1. gr. fyrst frambærileg, en verði þessi brtt. á þskj. 522 samþ., verður hún hrein vitleysa.

Forseti (JörB): Mjer hefir borist skrifleg brtt. frá hv.þm. Ísaf., og þarf að leita afbrigða um það, hvort hún megi komast að.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Ef afbrigði verða leyfð um þessa skrifl. brtt., þá get jeg tekið mína brtt. aftur. Viðurkenni jeg þó ekki þá skoðun hv. 1. þm. Skagf., að hún verði ekki feld inn í 1. gr., ef sú gr. á að haldast óbrjáluð. Frekar mætti segja, að hjer væri um endurtekningu að ræða. En ef þetta er rjett í 1. gr. frv., þá er það jafnrjett í brtt. minni. Annars skal jeg ekki lengja umr. með því að deila við hv. 1. þm. Skagf. um þetta mál. En vitanlega voru breyt. þær, er komust inn í sveitarstjórnarlögin 1927 og miðuðu að því að draga úr almennum kosningarrjetti, runnar frá íhaldsmönnum, því þeir treystu því, að þar sem þeir væru í meiri hl. í sveitarstjórn, þá gætu þeir með þessum ákvæðum takmarkað að nokkru leyti alm. kosningarrjett. Einnig var það íhaldið, sem gekk best fram gegn því, að 43. gr. 1. frá 1927 væri skýrt ákveðin, heldur vildi það hafa hana sem teygjanlegasta. Og jeg skal geta þess, að jeg veit ekki til, að sveitarstjórnir hafi nokkursstaðar úrskurðarvald í þessum efnum, svo að íslenska íhaldið gengur lengst í þessum efnum aftur á bak. Jeg vil bæta því við, að þó það virðist fjarstæða að letingjar og hirðuleysingjar hafi kosningarrjett, og þó það láti vel í eyrum, að svo skuli ekki vera, þá er það þó fjöldi letingja og óreglumanna, sem hafa kosningarrjett og halda honum áfram þrátt fyrir þetta ákvæði, þar sem þeir hafa peninga, en þurfa ekki að þiggja af sveit, og eru á meðal þessara manna ýmsir þeir, er mestu ráða í Íhaldsflokknum. Það er með öðrum orðum verið að sjá svo um, að þeir einir hafi kosningarrjett, er peningana hafa, og er það rjett íhaldsstefna, þótt óvíst sje, hversu vinsæl hún er meðal þjóðarinnar.

Hákon Kristófersson Jeg ætla mjer ekki að fara að lengja hjer umr. En jeg vildi aðeins leyfa mjer að spyrja hv. 2. þm. Reykv. að því, með hverju hann styður þann sleggjudóm sinn um íhaldsmenn, að þeir fari óráðvendnislegar með völd sín en aðrir. Þetta á víst að vera lof um framsóknarmenn, en jeg get ekki neitað því, að mjer finst það heldur óviðeigandi. Jeg lít svo á, að slíkar illgjarnar ásakanir í garð íhaldsmanna sjeu engum sæmandi, ekki einu sinni hv. 2. þm. Reykv., nema því aðeins, að hann geti nefnt sjerstök og ákveðin dæmi máli sínu til stuðnings. Viðvíkjandi fátækral. frá 1927 skal jeg taka það fram, að bæði framsókn og íhald stóðu saman um það að gera þau svo úr garði sem þau eru nú. Þó voru nokkrir íhaldsmenn á móti þeim, og var jeg einn þeirra. Annars held jeg, að hv.þm., sem þykist bera svo mjög fyrir brjósti hag þeirra minni máttar, ætti fyrst að líta í sinn eiginn barm, því jeg man ekki betur en jeg hafi nýlega lesið í bók eftir einn af hans ágætu flokksbræðrum, að maður einn, er hv.þm. hefir í þjónustu sinni, sje svo illa launaður, að hann hafi þurft að leita til bæjarins. Hinar illgjörnu ásakanir hv.þm. í garð íhaldsmanna eru í alla staði ósæmilegar og að engu hafandi. Þó að ef til vill sje hægt að finna þess dæmi, að íhaldsmenn hafi farið óráðvandlega með völd sín, þá eru þau mjög fá eða engin. Það er alveg óhætt að fullyrða, að það eru misjafnir sauðir í öllum flokkum, en að þeir sjeu allir í Íhaldsflokknum, það nær auðvitað engri átt. Og þegar hv.þm. hugsar sig betur um, þá gefi jeg ráð fyrir, að hann sjái, að þessi sleggjudómur hans um Íhaldsflokkinn var bæði ósæmilegur og ósannur, en er honum sjálfum til háborinnar skammar.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg gat ekki fengið betri staðfestingu á því, sem jeg sagði áðan, heldur en þá, sem nú er fram komin, þar sem hv. 2. þm. Reykv. tekur brtt. sína aftur. Annars finst mjer það ekki vera til neins að fara að karpa við hann um fátækralögin frá 1927, en þar sem hann sagði, að Íhaldsflokkurinn væri á móti almennum kosningarrjetti, þá er það ekki annað en vitleysa, sem sjest best á því, að 1927 fórum við íhaldsmenn eins langt og hægt var vegna stjórnarskrárinnar í því að láta þá fá kosningarrjett, sem hafa þegið af sveit.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg ætla ekki að svara hv.þm. Barð. öðru en því, að ef jeg álíti, að íhaldsmenn væru eins góðir og aðrir í fátækrastjórnum, eða yfirleitt öðrum opinberum stjórnum, þá gæti jeg eins vel kosið þá og stutt þá til kosninga eins og aðra. En það er svo langt frá, að svo sje. Það þarf ekki annað en líta í þingtíðindin og sjá, hvernig þeir líta á almennan kosningarrjett og stjórnarskrána og kosningalögin, sem enn gilda, til þess að sjá, hvernig þeir takmarka þessi mannrjettindi. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það væri ekki annað en vitleysa, þegar jeg sagði, að íhaldið væri á móti almennum kosningarrjetti. Hv. þm. veit þá alls ekki, hvað er almennur kosningarrjettur. Almennur kosningarrjettur er það, þegar engar hömlur eru lagðar á kosningarrjettinn, hvorki aldur hærri en lögaldur, fátækrastyrkur eða annað slíkt. En Íhaldsflokkurinn vill einmitt sem flestar slíkar hömlur leggja á.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Ef þetta er rjett skilgreining á almennum kosningarrjetti, þá ætlar hv. 2. þm. Reykv. að brjóta hana sjálfur með frv., þar sem hann vill útiloka alla, sem sviftir eru fjárforræði, hvort sem það er fyrir eigin sök eða vegna óhappa.

Ólafur Thors Jeg skal játa, að þegar fátækralögin voru hjer til umr. á Alþ. 1927, athugaði jeg ekki gaumgæfilega þau atriði, hverjir mistu kosningarrjett vegna fátækrastyrks. í 29. gr.stjskr. eru talin kosningarrjettarskilyrði til Alþ. ásamt undantekningum. Ein af þessum undantekningum er sú, að menn sjeu ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Jeg er ekki í vafa um, að það er tilætlun löggjafans, að þeir, sem þegið hafa sveitarstyrk og ekki endurgreitt hann, missi kosningarrjettinn. Í fátækralögunum frá 1927 er svo fyrir mælt, að sveitarstyrkur sje undir vissum kringumstæðum ekki endurkræfur, ef hann er veittur vegna veikinda, ómegðar, óhappa o. s. frv. Þeir menn, sem fá slíkan styrk, eru látnir halda sínum kosningarrjetti. Jeg get nú ekki sjeð, að þessi fyrirmæli verði samrýmd stjskr., og menn verða að gera sjer ljóst, hvora leiðina beri heldur að fara, að halda sjer við 29. gr.stjskr. og láta alla missa rjettinn, sem ekki hafa endurgoldið sveitarstyrk, eða þá að afnema alveg þetta ákvæði 29. gr.stjskr. og heimila öllum rjettinn, þó að þeir hafi þegið styrk, en því er jeg fylgjandi, og úr því sem komið er, tel jeg, að ekki verði hjá því komist. Áður en fátækralögin frá 1927 gengu í gildi, gat þetta ekki orkað tvímælis. Þá hlutu allir að missa kosningarrjett, sem ekki höfðu endurgreitt sveitarstyrk. En í lögunum frá 1927 er sveitarstjórnunum sett í sjálfsvald að dæma um, hvort styrkurinn er þeginn fyrir sjálfskaparvíti eða ekki, og þá getur komið fyrir, að sá haldi rjettinum, sem þegið hefir styrk fyrir sjálfskaparvíti, en hinn missi hann, sem hefir orðið styrkþurfi vegna veikinda, ómegðar o. s. frv. Þetta er óþolandi órjettlæti. Það liggur í hlutarins eðli, að ef heiðarlegur maður neyðist til þess að leita á náðir sveitarinnar, þá er honum raun að því. Og ekki bætir það úr, ef hann er þar á ofan sviftur mannrjettindum. Jeg álít, að það sje rjetta leiðin að fella alveg burtu þessi ákvæði 29. gr.stjskr. og þar með slá því föstu, að menn skuli hafa kosningarrjett til Alþ., þó að þeir hafi þegið sveitarstyrk. Verði nú þetta gert, þá verður sú stefna líka að ráða um aðrar kosningar. Þó að jeg sjái að vísu ekki ástæðu til að vernda letingja og slæpingja, þá verð jeg að líta svo á, að ekki verði samræmi í lögunum nema því aðeins, að kosningarrjettur sje veittur öllum, hvort sem þeir hafa þegið sveitarstyrk eða ekki. Jeg mun því greiða atkv. með brtt.hv.þm. Ísaf.

Haraldur Guðmundsson Jeg get ekki annað en undrast, þegar tveir íhaldsmenn rísa hjer upp hvor á eftir öðrum og hæla sjer af fátækralagabreytingunni frá 1927. Ef þeir hafa ekki annað til þess að hæla sjer af, þá held jeg að þeir ættu heldur að láta það ógert. Þau lög eru höfundunum yfirleitt til hinnar mestu vansæmdar, þó að einstöku ákvæði sjeu þar til bóta frá því, sem áður var. Þar er sveitarstjórnum og fátækrastjórnum gefið vald til þess að meta verðleika manna til að halda óskertum mannrjettindum sínum. Slíkt er óhæfa. Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við þetta frv., þar sem jeg legg til, að fyrri málsgr. 6. liðar 1. gr. falli burt. Það er álit okkar jafnaðarmanna, að ekki sje rjett að svifta menn kosningarrjetti vegna fátæktar. Það er hreinasta fásinna að gefa sveitarstjórnum vald til þess að meta, hvort um sjálfskaparvíti sje að ræða, er menn þiggja fátækrastyrk. Í fátækralögunum er nú sveitarstjórnum gefið vald til þess að láta svifta þá menn fjárráðum, sem fara ráðlauslega með efni sín og eru í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk af þeim ástæðum. Þá missa þeir kosningarrjettinn af sjálfu sjer um leið. Jeg fyrir mitt leyti álít, að ekki sje neitt á móti því, að sveitarstjórnirnar geri slíkt, þegar um slæpingja og vandræðamenn er að ræða. En þetta er líka nóg. Hitt væri að gera mun á fátækum og ríkum slæpingjum og óráðsíumönnum. Allar frekari takmarkanir á kosningarrjetti eru óþarfar og órjettlátar.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Deilan um 43. gr. fátækralaganna er gömul og tæpast ástæða til að fara langt út í hana. Jafnaðarmenn finna það að, að sveitarstjórnir eiga að dæma um, hvort sveitarstyrkur sje veittur vegna leti, ómensku eða hirðuleysis. Betri dómstól um þetta er þó ekki hægt að fá, og meðan stjórnarskrá vor er óbreytt, er ekki hægt að komast nær því að afnema fátækrastyrk sem kjörgengisskilyrði og kosningarrjettarskilyrði en gert er í 43. gr. fátækralaganna. Jafnaðarmenn ættu því að þakka íhaldsmönnum fyrir þetta ákvæði 43. gr., ef þeir annars í raun og veru bera hag hinna fátæku fyrir brjósti. Viðvíkjandi því, hvort rjett sje að svifta menn kosningarrjetti vegna leti, drykkjuskapar eða hirðuleysis, þá vil jeg benda á það, að gjaldþrota menn eru sviftir rjettinum. Þó geta menn orðið gjaldþrota fyrir slys og óhöpp. Það getur t. d. brunnið hjá þeim óvátrygt o. s. frv. Hvaða vit er í að svifta slíka menn kosningarrjetti? Ef letingjar og drykkjuræflar eiga að halda sínum kosningarrjetti, þó að þeir sjeu. komnir á sveitina, þá verða gjaldþrota menn að hafa sömu rjettindi. Annars verða lögin ekki sjálfum sjer samkvæm.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg þarf ekki að víkja neitt að efni frv., því að mín skoðun er þar áður kunn. Jeg vil aðeins taka það fram um þá brtt., sem fram er komin, að jeg geri ráð fyrir að vera á móti henni, því að jeg álít það vera vafamál, hvort frv. nær fram að ganga, ef hún verður samþ. Jeg efast um, að hv.Ed.samþ. frv. með þessari breyt., og þá verður það að fara í Sþ., en þar þarf 2/3 atkv. til samþykkis. Jeg mun því greiða atkv. á móti brtt. til þess að stofna málinu ekki í hættu.

Sigurður Eggerz Jeg legg áherslu á það, að jeg greiði hiklaust atkv. með því, að 6. liður 1. gr. falli niður. Menn hneykslast á því, að letingjar og slæpingjar eigi að fá kosningarrjett, en þá vil jeg segja það, að letingjar og slæpingjar hafa kosningarrjett samkv. gildandi lögum, bara ef þeir eru ríkir. Og það er ranglæti að láta fátækling ana gjalda þess, að í þeirra hópi eru letingjar og slæpingjar. Þeir eiga að vera alveg eins rjettháir og ríku mennirnir 

Hákon Kristófersson Mjer þótti það satt að segja merkilegt, að minn ágæti gamli vinur, hv.þm. Dal., skyldi vilja halda því fram, að með 6. lið 1. gr. væri verið að útiloka marga fátæka ágætismenn frá kosningarrjetti. Í þessum lið er svo ákveðið, að þeir menn skuli ekki hafa kosningarrjett, sem standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk vegna leti, óreglu eða hirðuleysis sjálfs sín. Með þessu er auðvitað verið að útiloka fátæka menn, en að margir ágætir menn heyri þarna undir, því verð jeg algerlega að andmæla. Það getur alls ekki átt sjer stað. Það kann auðvitað vel að vera, að margir ríkir menn sjeu óreglumenn, en að ónytjungar verði ríkir, því trúi jeg ekki. Það gæti þá því aðeins átt sjer stað, að þeir hefðu fengið fje að erfðum eða að gjöf. Mjer finst það langeðlilegast, að þeir, sem borga í sveitarsjóðina, fái líka að ráða, hvað gert er við þá. Það nær engri átt að láta letingja og slæpingja hafa þar íhlutunarrjett. Og jeg var satt að segja aldeilis hlessa, þegar jeg heyrði hv.þm. Dal. tala um það sem einn lið af sínu frjálslyndi, að þessir menn ættu að hafa atkvæðisrjett við allar kosningar. Honum getur varla verið alvara. Þegar maður heyrir þessu haldið fram hjer í hv. deild, og það í nafni frjálslyndisins, þá er tæplega hægt á það að minnast án þess að hlæja, og það þó í hlut eigi aðrir eins alvörumenn eins og jeg. 

Sigurður Eggerz Það er satt að segja merkilegt, hvað sniðugir og gáfaðir ræðumenn geta stundum snúið á mann, eða látið líta svo út, að þeir geri það. Hv. þm. Barð. er að vísu hættulegur andstæðingur, en jeg verð þó að segja honum það í allri einlægni, að jeg vil alls ekki láta „sortjera“ menn í rjettláta og rangláta eftir mati pólitískrar nefndar. Þá gæti vel svo farið, að margir heiðarlegir menn væru settir á bekk með letingjum og slæpingjum. Jeg vona því, að hv.þm. Barð. hafi skilið, hvað jeg meinti með þessu. Jeg vil ekki leggja það undir dóm pólitískrar nefndar, hverjir eiga að hafa þennan rjett. Og þó að hv.þm. Barð. geti með ræðusnild sinni fengið menn til að hlæja hjer í hv. d., þá getur hann verið viss um, að fátæklingarnir hlæja ekki, ef á að taka af þeim sjálfsögðustu rjettindi.

Hákon Kristófersson Það er misskilningur hjá hv.þm. Dal., að jeg hafi á nokkurn hátt verið að reyna að gera orð mín hlægileg. Annars stóð jeg aðallega upp til að benda hv.þm. á, að það er ekki honum sæmandi að segja það, að allar hreppsnefndir sjeu svo pólitískar, að málum kjósendanna sje ekki þess vegna borgið hjá þeim. Það er sannarlega óþarfa hræðsla hjá hv.þm. Jeg mótmæli því, að jeg hafi ætlað að gera hv.þm. hlægilegan, þó að jeg gæti ekki annað en brosað að ummælum hans, einkum þar sem hann gleymdi að lesa upp byrjunina á liðnum, en las bara seinni partinn. 

Forseti (JörB): Jeg skal geta þess út af orðum hv. 2. þm. Reykv. (HV), að jeg tel mjer ekki unt að bera upp 6. lið 1. gr. sjerstaklega.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Frv. þetta felur í sjer fyrirkomulagsatriði á tjónum þeim, sem bifreiðar geta valdið, og er það flutt að tilhlutun vegamálastjóra. Vona jeg, að hv.þdm. hafi kynt sjer frv., og skal jeg ekki tefja umr. með því að skýra það nánar.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og gekk í gegnum hana breytingalaust eins og það var lagt fyrir þá hv. deild. Að sönnu hafa komið fram brtt. við frv., en þær hafa allar verið feldar. N. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. Þó flytur einn nm.brtt. í þá átt, að lækka tillag ríkissjóðs og hafa það ekki bundið sem lagaákvæði, heldur heimild fyrir ríkisstj., ef fje er fyrir hendi. Brtt. á þskj. 510, frá hv. 2. þm. S.-M., ganga í þessa átt. En jeg get sagt það fyrir hönd meiri hl. n., að hann vill ekki ganga inn á þessar breyt. Annars hefi jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en legg til, að d. afgreiði frv. í þessu formi, sem það nú er í.

Ingvar Pálmason Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við frv. við þessa umr. Skal jeg nú í fám orðum skýra ástæðurnar fyrir þeim. Þetta þing hefir lofsamlega sjeð þörfina á því að veita fje til hafnarbóta hjer á landi. Jeg hygg, að ekki sjeu færri en 4 slík frv. fyrir þinginu nú. Það er í sjálfu sjer lofsverð tilraun til að bæta úr brýnum nauðsynjum þjóðarinnar, en hitt er eigi síður augljóst, að slíkar framkvæmdir hljóta að kosta ríkissjóð ærið fje, og á þá hlið málanna ber að líta jafnframt. Hvað þetta frv. snertir, þá verður að teljast næsta viðurhlutamikið að binda slíkan bagga á ríkissjóð fyrirvaralaust, enda mun þetta vera hið einasta lagafrv., sem þetta þing hefir til meðferðar og sem leggur ríkissjóði stórfjárútlát á herðar, án þess að þau sjeu tekin upp í fjárl. Jeg sje enga ástæðu til þess, enda væri slíkt alveg einsdæmi. Hinsvegar er það alkunnugt, að Hafnarfjörður hefir tiltölulega langbesta aðstöðu, til þess að koma hafnarbótum á af öllum bæjum og kauptúnum hjer á landi. Veldur því það, að bærinn á hafnarsjóð, sem nemur alt að því, sem hin áætluðu hafnarmannvirki kosta. Þetta mun hvergi eiga sjer stað annarsstaðar, og að þessu athuguðu sýnist minni ástæða til þess að veita Hafnarfjarðarkaupstað hlunnindi fram yfir aðra bæi og kauptún á landinu. Jeg vildi því leggja til, að fylstu varúðar sje gætt og ekki rasað um ráð fram í þessu máli. Þó vil jeg ekki ganga lengra í því að takmarka stuðning ríkisins til þessara mannvirkja en brtt. mínar bera með sjer. Jeg skal benda á það í þessu sambandi, að ríkið hefir þegar lagt fram allmikið fje til hafnarbóta í Vestmannaeyjum, með þeim kjörum, að Vestmannaeyjar legðu til 2/3 kostnaðar. Nú vita það allir, sem til þekkja, að þrátt fyrir það fje, sem lagt hefir verið fram í þessu skyni til Vestmannaeyja, þá eru þær nú samt litlu betur settar í þessum efnum en áður, og eins og sakir standa virðist þörfin fyrir áframhaldandi auknum hafnarbótum í Vestmannaeyjum vera ekki síður aðkallandi en í Hafnarfirði. Ennfremur ber á það að líta, að í Hafnarfirði er af náttúrunnar hendi svo góð höfn, og önnur skilyrði, að tekist hefir að safna í hafnarsjóð svo miklu fje, að það nú nemur af öllum byggingarkostnaði hafnarinnar. Því verður ekki neitað, að hjer stendur alveg sjerstaklega á, og að því athuguðu virðist lítil ástæða til þess að leggja meira fje af mörkum til Hafnarfjarðarkaupstaðar en til annara staða, þar sem líkar framkvæmdir standa fyrir dyrum. Hinsvegar get jeg vel skilið, að þótt Hafnarfjörður eigi þennan sjóð, að þá sje hann ekki handbært fje til þess að nota. Verð jeg að telja honum hafa verið mjög sómasamlega varið, því hann hefir verið lánaður til ýmissa framkvæmda fyrir bæjarfjelagið. Þess vegna álít jeg ekki nema sjálfsagt, að ríkið ábyrgist lán fyrir Hafnarfjörð í stað þess, og geri jeg ráð fyrir, að það væri áhættulaust. En hinu get jeg tæplega búist við, að þingið taki nú upp þá venju að leggja meira fje úr ríkissjóði til nokkurra staða en annara, hlutfallslega, án þess að þörfin sje þar nokkru meiri, nema síður sje. Jeg er á þeirri skoðun, að með því að byrja á því að greiða úr ríkissjóði 1/3 hluta af byggingarkostnaði allra hafnarmannvirkja sje verið að ganga inn á mjög viðsjárverða braut. Hinsvegar má það vera öllum ljóst, að ef Hafnfirðingum er verulega ant um að koma upp hjá sjer höfn, þá er þeim í lófa lagið að gera það, þótt tillag ríkissjóðs sje ekki nema 1/4 hluti kostnaðar, því að, eins og jeg gat um áðan, þá er sjálfsagt að veita ríkisábyrgð á láni til hafnargerðarinnar. Auk þess eiga þeir þegar kostnaðarins í sjóði á vöxtum, sem að vísu eru nokkuð lægri en af láni, sem væntanlega yrði tekið í þessu skyni. Sömuleiðis hefir Hafnarfjörður stórkostlegar hafnartekjur, svo að ekki þarf að bíða mörg ár þangað til eitthvað fer að hafast upp í kostnaðinn. Að þessu leyti stendur Hafnarfjörður mun betur að vígi en aðrir bæir hjer á landi. En hinsvegar get jeg fyllilega viðurkent þörf þessa máls, en mjer þykir einungis heldur mikil og óþörf ágengni af Hafnfirðingum að fara fram á, að þeim sje skipað skör hærra en venja er til þegar líkt stendur á, vitandi það, að hinn sterkríki hafnarsjóður þeirra gæti með góðu móti staðið straum af þessum framkvæmdum án þess að þiggja einn einasta eyri úr ríkissjóði. Þó ætla jeg ekki að fara fram á, að ríkið leggi ekki hið venjulega tillag, kostnaðar, til hafnarbyggingarinnar. En þar vil jeg, að staðar sje numið. Þá hefi jeg flutt viðaukatill. við 1. gr., um að framlag ríkissjóðs sje bundið því skilyrði, að verkinu sje stjórnað af manni, sem ríkisstj. hafi samþ. og tekið gildan. Þetta hefir ávalt verið venjan, og virðist mjer ástæðulaust að hverfa frá henni í þessu tilfelli. Það er þó ekki svo að skilja, að jeg beri nokkurt vantraust til Hafnfirðinga í þessum efnum, en mjer virðist þetta einungis sjálfsögð varasemi af hálfu hins opinbera. Og jeg veit ekki betur en að tilsvarandi ákvæði sje bæði í hafnarlögum Vestmannaeyja og í lögum um hafnargerð á Skagaströnd, og er einsætt, að sama á að gilda um Hafnarfjörð. Og jeg skal benda á það, að slíkt ákvæði er ekki að ófyrirsynju sett inn í lögin. Það hefir sýnt sig, að ekki hefir veitt af, að ríkið hefði eftirlit með slíkum framkvæmdum, t. d. í Vestmannaeyjum. Jeg sje ekki ástæðu til að mæla lengra mál fyrir brtt. mínum. En jeg vil vænta þess, að þeir hv.þdm., sem greiða atkv. gegn brtt. mínum, en með frv., hafi það í huga næst þegar slík mál koma til þeirra úrskurðar, að þarna var aðstaðan til að koma upp höfn alveg einstæð, bæði hvað náttúruskilyrði snertir og getu kaupstaðarins. Og það er ekki nema að nokkru leyti rjett, að ríkið hafi svo miklar tekjur af höfninni, að því beri skylda til að leggja fram stórfje til hennar. Hafnarsjóðurinn hefir drýgstan skerf af tekjum hafnarinnar, og þess vegna mælir öll sanngirni með því, að hann beri kostnaðinn að mestum hluta.

Björn Kristjánsson Jeg verð að þakka hv. meiri hl. n. fyrir það, hve vingjarnlega hann hefir tekið í þetta mál, en hinsvegar verð jeg að segja það, að jeg átti ekki von á, að frv. mætti slíkri mótstöðu sem fram hefir komið frá hv. 2. þm. S.-M. gegn þessu máli. Það er að vísu rjett hjá honum, að fjárveiting til hafnargerðar í Hafnarfirði er ekki tekin upp í fjárl., en hitt er rangt, að þetta frv. stingi í stúf við önnur frv. af sama tægi hvað framlag ríkissjóðs snertir. Jeg veit ekki betur en að hv. 2. þm. S.-M. hafi sjálfur greitt atkv. með ríkissjóðsframlagi að 2/5 hlutum kostnaðar við slíkar framkvæmdir. Þetta gerðist nú á þessu þingi, svo að ekki þarf lengra að fara, svo að hv.þm. ætti að spara sjer digurbarkaleg ummæli um þetta atriði. Hinsvegar virtist hv.þm. geta viðurkent þörfina fyrir bættri höfn, en mjer er nær að halda, að hv.þm. sje ekki nægilega kunnur, hvernig hagar til í Hafnarfirði og hversu rík og aðkallandi nauðsyn er á hafnarbótum. Nú standa sakir svo, að höfnin er venjulega yfirfull, skip verða að bíða svo og svo lengi eftir losun og afgreiðslu, og má það vera öllum ljóst, hvílíkur bagi er að slíku, enda mun það mála sannast, að stórtjón sje yfirvofandi bænum, ef ekki verður undinn bráður bugur að því að kippa þessu í lag. En viðvíkjandi ummælum hv. 2. þm. S.-M. um, að farið væri fram á hlutfallslega hærra tillag úr ríkissjóði í þessu. frv. en öðrum samskonar, þá skal jeg benda á það, að til Borgarness hefir ríkið veitt helming og til Vestmannaeyja helming og til hafnargerðar á Skagaströnd samkv. frv. tvo fimtu hluta kostnaðar. Það er því öðru nær en að hjer sje farið fram á hærra ríkissjóðstillag en venja er til. Hv. þm. sagðist vera fús til að greiða atkv. með því, að ríkisábyrgð væri veitt, en sú ábyrgð er samkv. brtt. hans svo takmörkuð, að um 50 þús. kr. vantar til þess að nægilegt sje. Hv. þm. vildi einnig halda því fram, að þar eð hafnarsjóður væri vel ríkur, þá væri minni ástæða til mikilla fjárframlaga af ríkisins hálfu. En það er svo langur vegur frá, að þetta fje sje handbært; það er bundið í útlánum, sem ekki er hægt að fá inn nema á löngum tíma. Hagur Hafnarfjarðar er enganveginn glæsilegur, eins og sjá má af útsvörunum þar, sem eru svo gífurleg, að efnameiri menn flýja burt úr kaupstaðnum. Og engar líkur eru til þess, að hafnarsjóður geti neitt innt af hendi fyrst um sinn, og því er þýðingarlaust að vísa á þann sjóð í þessu sambandi. Fje hans er mestmegnis í lánum, alls ekki vel tryggum, og þó það sje ef til vill ekki tapað, þá er það ekki handbært nema að einum fjórða hluta, eða svo. Það eru ekki nema nokkur ár síðan ákveðið var að halda sjóðnum sjerskildum frá bæjarsjóði. Það er því þýðingarlaust að halda því fram, að Hafnarfjörður geti á eigin ramleik staðið straum af þessum framkvæmdum. Ríkið verður að hjálpa upp á sakirnar. Þörfin er svo aðkallandi, að málið þolir enga bið. Það verður að hefjast handa strax, ef ekki á að tefla afkomu Hafnarfjarðar í beinan voða. Ríkið ef til vill verður að taka smálán í þessu skyni, svo að þetta þurfi ekki að dragast lengur. Menn hafa oft talað um, að höfnin væri góð af náttúrunnar hendi. Það er hún að vissu leyti. En hún getur verið mjög ótrygg og í vestanveðrum stórhættuleg. Enda er ekki langt síðan strandaði þar gufuskip og megnið af skipshöfninni fórst. Áður en þetta var, höfðu strandað þar tvö seglskip. Höfnin er nú ekki betri en þetta, þrátt fyrir alt. Mega menn af þessu sjá og skilja, hvílíkur voði vofir sífelt yfir skipastól og sjómannastjett Hafnarfjarðar, ef ekki er hafist handa áður en langt um líður. Viðvíkjandi viðbótartill. hv. 2. þm. S.-M. við 1. gr. frv., þá skal jeg taka það fram, að bæjarstj. hefir þegar fyrir skömmu ráðið sjerstakan verkfræðing til þess að standa fyrir öllum framkvæmdum bæjarins. Jeg geri ráð fyrir, að verkinu væri vel borgið í höndum hans; annars býst jeg við, að bæjarstj. hefði ekkert á móti því, þótt þetta ákvæði væri sett inn í frv., en jeg tel það alveg óþarft. Jeg vil því, að þessu öllu athuguðu, leggja fastlega til, að hv. deild samþ. frv. óbreytt, eins og meiri hl. n. hefir lagt til.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg vil taka í sama streng og hv. 2. þm. S.-M. í þessu máli. Mjer virðist ástæðulítið að veita Hafnarfirði fríðindi fram yfir aðra kaupstaði landsins, sjerstaklega ef tillit er tekið til allrar afstöðu. Hv. 1. þm. G.-K. talaði um, að annarsstaðar væri meira fje veitt úr ríkissjóði en þetta frv. gerir ráð fyrir, að veitt verði til Hafnarfjarðar. Það er að vísu rjett, en á það ber að líta, að ekki er óeðlilegt, þótt ekki sje alstaðar veitt sama fjárupphæð; það hlýtur að fara mjög eftir staðháttum; eftir því, hve miklir eru erfiðleikar og hvort tekjuvonir eru rýrar eða ekki í byrjun. Hv. 1. þm. G.-K. tók fram, að í Hafnarfirði væri mjög mikið að gera við afgreiðslu skipa, þar eð þar væri útgerð mikil. Ef svo er, sem jeg efa ekki, þá leiðir af því það, að hafnarsjóður hefir skilyrði til mikilla tekna, og virðist hlutaðeigandi bæjarfjelagi því fremur skylt að leggja meira af mörkum en ella. Það er einnig upplýst, að hafnarsjóðurinn er stórauðugur, og einnig það, að hann sje fastur í ótryggum stöðum og gæti því ekki komið að gagni. Ef þetta er rjett, þá er það vitni þess, að ekki hafi verið um neina fyrirmyndar ráðsmensku að ræða, og ætti það út af fyrir sig síst að mæla sjerstaklega með fjárveitingu til Hafnarfjarðar fram yfir aðra bæi eða kauptún, sem hafa í hyggju að ráðast í slíkar framkvæmdir. Víða hafa bæir og kauptún landsins kostað upp á hafnir eða hafnarbætur hjá sjer án þess að njóta nokkurs styrks úr ríkissjóði. Sem dæmi þess má nefna Akureyri. Sama er að segja um Siglufjörð, sem ráðist hefir í hafnarbætur, sem skifta hundruðum þúsunda, og nú hefir þetta þing neitað Siglufirði um lítilfjörlegan styrk, sem hann hefir beðið um. Þetta er nú sanngirnin og samkvæmnin Þá þótti hv. 1. þm. G.-K. það óviðeigandi og óþarft, að yfirstjórn mannvirkjanna væri falin trúnaðarmanni ríkisstj. Jeg vil nú halda því hiklaust fram, að ef lagt verður fram stórfje til mannvirkjanna, þá sje beinlínis sjálfsagt að fela sjerstökum manni, samþ. af ríkisstj., alt eftirlit og fjárreiður. Þá hjelt hv.þm. því fram, að þörfin væri svo aðkallandi, að strax yrði að hefjast handa. Jeg vil nú efast um það, enda hefir nú í tvo áratugi verið rekin mikil útgerð þaðan og gengið vel og slysalaust, að því er jeg best veit. Tel jeg ekki með öllu óhugsandi, að þetta mætti bíða eitt til tvö ár enn, og að því leyti styð jeg till.hv. 2. þm. S.-M., að lögunum sje breytt í heimildarlög. Mjer finst því, að hvernig sem á þetta mál er litið, þá sje gengið hjer heldur langt í því að seilast ofan í ríkissjóðinn, þar sem það liggur beint við, að bæði hafnarsjóður og bæjarsjóður geta staðið undir þessu mannvirki miklu betur en gert er ráð fyrir í frv.

Ingvar Pálmason Jeg hefi ekki miklu að svara hv. 1. þm. G.-K., því að hann staðfesti í öllum aðalatriðum ummæli mín um afstöðu Hafnarfjarðarkaupstaðar til hafnarbyggingar. Þó verð jeg að leiðrjetta það hjá hv.þm., að jeg hafi sjálfur greitt atkv. með 2/5 til hafnargerðar annarsstaðar. Þetta er nefnil. ekki rjett. Jeg fylgdi till. sjútvn., en vildi ekki ganga á móti frv. eftir að ákvæði þetta komst inn í það. En þó að við færum nú að taka Skagaströnd til samanburðar með 2/5 tillag úr ríkissjóði á móti Hafnarfirði með þá verður samt ekki annað með sanni sagt en að Hafnarfjörður standi eigi að síður miklu betur að vígi með sína höfn. Þá staðfesti hv.þm. ummæli mín um eignir hafnarsjóðs Hafnarfjarðar, en sagði, að fjeð væri ekki handbært. Þetta hafði jeg líka tekið fram, en jafnframt, að til væri þó handbært um 200 þús. kr. Jeg vil nú spyrja: Hvað haldið þið t. d., að Vestmannaeyingar segðu, sem búnir eru að skattleggja sig umfram getu vegna sinnar hafnar, ef við rjettum að þeim 200 þús. kr.? Jeg býst ekki við, að þeir myndu fara fram á tillag úr ríkissjóði, ef þeir hefðu yfir svo miklu skuldlausu fje að ráða. Annars verð jeg að draga í efa, að því fje, sem hafnarsjóður Hafnarfjarðar á í útlánum, sje nokkur hætta búin. Það er að mestu hjá bæjarsjóði, og er því a. m. k. gefið, að vextir eru greiddir af því. Hv. 1. þm. G.-K. hefir því einmitt komið sjálfur með sannanir fyrir því, að Hafnfirðingar sjálfir geti staðið straum af þessum hafnarvirkjum án framlags úr ríkissjóði, þegar þeir geta hvenær sem er haft handbærar 900 þús. kr.  Þá sagði hv.þm., að það væri stórskaði, ef það drægist lengi að byrja á þessum hafnarvirkjum. Þarna erum við alveg sammála. Jeg vildi helst, að það drægist ekki um einn dag. Og jeg verð að segja, að mjer þykir einkennilegt það áhugaleysi, sem lýsir sjer hjá Hafnfirðingum í því að vera ekki fyrir löngu byrjaðir á þessu þarfa verki, en þó er jeg ennþá meira hissa á því, að svo virðist helst, sem þeir vilji láta kaupa sig til þess. Þá sagði hv.þm., að þessi hafnargerð yrði að gerast sem allra fyrst, vegna þess meðal annars, að Reykjavíkurhöfn væri að verða of lítil. Þetta er rjett. En þá er líka gróðinn af höfninni þeim mun vissari. Jeg vil því spyrja: Getur hv.þm. bent á slíka aðstöðu nokkursstaðar á landinu? Þá sagði hv.þm., að þetta ættu að verða fyrstu peningarnir, sem ríkissjóður veitti til hafnargerða. Hvort svo verður eða ekki, er vitanlega ekki á mínu valdi að ákveða. En fari svo, að það verði fyrstu peningamir, sem til hafnargerða verða veittir á þessu eða næsta ári, þá er fylstu sanngirni ekki gætt, a. m. k. ekki gagnvart Vestmannaeyingum, sem hafa lagt á sig mikla skatta og þungar byrðar vegna sinnar hafnar. Jeg vil svo að lokum taka undir það með hæstv. fjmrh., að hjer sje gengið helst til of langt í því að ná fje úr ríkissjóðnum, þar sem það virðist helst gefið í skyn, að því aðeins vilji Hafnfirðingar byggja höfn þessa, að ríkissjóður borgi þeim eitthvað fyrir það.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Þetta frv. er komið aftur frá hv.Ed. Það hafa verið gerðar á því tvær lítilsháttar breytingar. Önnur er sú, að lögin gangi í gildi þegar, og er ekkert við það að athuga, en má telja til bóta, en hin er sú, að ákveða, að til ársloka 1931 greiði ríkissjóður og Brunabótafjelag Íslands kostnaðinn við eftirlitið að hálfu hvort, en eftir þann tíma greiði Brunabótafjelagið allan kostnað. Jeg hefi leyft mjer að koma með brtt. við þetta seinna atriði. Jeg hefi ekki haft tækifæri til að bera mig saman við n. um það, en hygg, að eftir því, sem áður var rætt í n., muni nefndarmenn og fylgja því. Brtt. fer aðeins fram á það að láta vera óbundið um það, hver greiði kostnaðinn eftir 1931. Nú er þetta þannig vaxið, að með brunamálalögunum var ákveðið, hvernig skuli háttað umbúnaði eldfæra og brunavörnum í kaupstöðum og kauptúnum. Þessum ákvæðum hefir ekki verið framfylgt, og því er þörf að setja hjer eftirlit. Vitanlega er það ríkið, sem á að sjá um, að lögunum sje framfylgt. Brunabótafjelagið hefir nú boðist til þess, af því að það á þarna hagsmuna að gæta, að greiða hálfan kostnað af þessu eftirliti, ef það yrði sett upp, og í samráði við hæstv. stj. var þetta frv. flutt. Það kom fram hjer við umr., að sumum virtist Brunabótafjelagið eiga að greiða allan þennan kostnað. En það er, eins og jeg að nokkru leyti vjek að þá, alveg það gagnstæða. Ríkið ætti að rjettu að borga allan þennan kostnað. Nú er ekki farið fram á annað með þessari brtt. en að það sje óbundið eftir 1931, hvernig fer með þennan kostnað. Þar með vil jeg ekki segja, að Brunabótafjelagið kynni ekki að vinna til að greiða kostnaðinn eftir 1931. En jeg kann ekki við að ákveða í lögum, að það greiði þann kostnað, sem ríkið á að greiða. Jeg skal geta þess til viðbótar því, sem jeg hefi áður sagt, að fleiri eiga hagsmuna að gæta í þessu efni en Brunabótafjelag Íslands; það eru brunabótafjelög þau, sem vátryggja innanstokksmuni, og er þó ekki ætlað að bera nokkurn hluta af kostnaði þessum. Áður hefi jeg bent á, að ríkið á mikilla hagsmuna að gæta þarna, þar sem það er í ábyrgð fyrir Brunabótafjelagið. Og það má segja, að ríkið eigi líka hagsmuna að gæta vegna þegnanna, að það geri það, sem hægt er að sporna við, að stórbrunar komi fyrir, því að þeir hljóta altaf að valda miklu tjóni, bæði á eignum manna og atvinnu, og jafnvel á lífi og limum. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta, en vænti þess, að hv. deild fallist á þessa till., þar sem hún nálgast samræmi við það, sem áður var samþ. hjer í hv. deild.

Magnús Guðmundsson Það var víst við 1. umr. þessa máls, sem jeg ljet það álit í ljós, að jeg teldi eðlilegast, að Brunabótafjelagið greiði þennan kostnað að mestu eða öllu leyti. Gerði jeg þá ráð fyrir að koma með brtt. við frv. En við 2. umr. var jeg ekki viðstaddur, og fór þetta mál út úr deildinni eins og það var flutt inn í byrjun. En í hv.Ed. var því breytt á þann hátt, sem hv.flm. kvaðst vera óánægður með, og vill fá aftur breytt. Mjer finst það vera ofureðlilegt, að Brunabótafjelagið taki á sig þennan kostnað allan eftir að búið er að koma þessu í lag. Mjer finst það ekki vera rjett. af hv.flm. að gera þetta að kappsmáli. Jeg viðurkenni, að hann sem forstjóri Brunabótafjelagsins hafi skyldu til að sjá hag fjelagsins borgið. En það er svo um ríkissjóð, að honum eru bundnir svo margir baggar, og sumir stórir, og jeg get ekki sjeð, að þetta geti skift neinu verulegu máli fyrir Brunabótafjelagið. Og að því er snertir það, að ríkið er í ábyrgð fyrir fjelagið, þá er jeg ekkert hræddur við þá ábyrgð. Því að eftir því, sem iðgjöldin eru í. þessu fjelagi, þá hefir það sýnt sig, að þau gera miklu meira en að nægja til að greiða þá brunaskaða, sem hafa orðið. Og líklega er meira að segja hægt að færa þau eitthvað niður. Kæmi að því að lækka iðgjöldin fyr eða síðar, yrði þetta eitt af þeim atriðum, sem komið gætu til greina til þess að halda þeim uppi. Annars get jeg viðurkent, að hjer er ekki um svo stórt atriði að ræða, að nein ástæða sje til að deila mikið um það. En mjer finst eðlilegast, að Brunabótafjelagið beri þennan kostnað. Hann fellur á þess starfssvið og það nýtur mjög mikils góðs af þessari ráðstöfun. Það er satt, sem hv. 1. þm.N.-M. sagði, að önnur fjelög greiða ekki neitt í þessu skyni, t. d. þau, sem hafa vátryggingu. En það er af því, að það er ekki hægt að ná til þeirra. En hjer er um skyldutryggingu að ræða hjá Brunabótafjelaginu, og því er hægt að koma þessu yfir á það, og mjer finst ekki nema sanngjarnt að gera það. Jeg legg því til, að frv. verði samþ. eins og það kom frá Ed.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ekki vil jeg deila mikið um þetta við hv. 1. þm. Skagf. Jeg hefi tekið fram þær rjettu ástæður, sem fyrir þessu eru. Honum finst „ofureðlilegt“, að Brunabótafjelagið eigi að greiða allan kostnað. Jeg hefi sýnt fram á, að það má með rjettu snúa þessu við, - að það sje ofureðlilegt, að ríkið borgi allan kostnað. Ef maður lítur á Brunabótafjelagið, sem tekur að sjer tryggingarnar, annarsvegar og ríkið hinsvegar sem tvo sjálfstæða aðila, sem það vitanlega er viðskiftalega sjeð, þá horfir þetta þannig við. Ríkið hefir sett lög um útbúnað á eldfærum og brunavarnir. Og fjelagið, sem hefir tekið að sjer vátryggingu á þessum húsum, gerir það vitanlega að því tilskildu, að staðið sje við það, sem gert er ráð fyrir í brunamálalögunum. En þetta hefir ekki verið gert. Það er ríkið eitt, sem á að sjá um, að skilyrði laganna sjeu haldin. En þó að Brunabótafjelagið hafi boðist til, fram yfir skyldu, að greiða hálfan kostnað við þetta eftirlit, þá gefur það enga rjettlætingu fyrir því að heimta, að það greiði hann allan. Ekki fyrir það, að þetta sje svo mikið fjárhagsatriði fyrir Brunabótafjelagið, en þetta er bara óeðlilegt, og rangt að setja svona lög. Og ef það skiftir ekki máli fjárhagslega fyrir Brunabótafjelagið, þá því síður fyrir ríkissjóð. En það er ekki fjárhagsatriðið, sem jeg er hjer um að fást; jeg kann aðeins ekki við, að fjelagi sje gert að skyldu að inna af hendi það, sem ríkið ætti að gera að öllu leyti.

Magnús Guðmundsson Rjett er það, að ríkið á að sjá um, að lögum sje haldið uppi, sem það hefir sett. Það er gert með þessi lög eins og önnur, að embættismönnum landsins er falið að sjá um þau. En hjer er farið fram á annað og meira en það venjulega eftirlit með lögunum. Jeg geng út frá, að hv. 1. þm.N.-M. þyki sanngjarnt, að fjelagið greiði helming kostnaðar. Þar með er hann inni á þessari sömu hugsun og jeg. Okkur greinir aðeins á um það, hversu langt skuli ganga á þessari sömu braut. Þar sem Brunabótafjelagið er stofnun, sem ríkið hefir komið á fót og er rekin að miklu leyti á ábyrgð ríkissjóðs, þá get jeg ekki sjeð neitt undarlegt við það, þótt henni sje falið að framkvæma þetta eftirlit. Mjer finst það ekki nein ósanngjörn byrði á fjelaginu. En hinsvegar er gott fyrir ríkissjóð að losna við þessi útgjöld, þó að þau sjeu ekki meiri en þetta.

Jóhann Jósefsson Þegar síðasta þing var í þann veginn að afgreiða lögin um einkasölu á síld, hjeldum við því fram, sem vorum í minni hl. sjútvn., að óvarlegt vri að láta einkasölulögin koma til framkvæmda fyr en landið rjeði yfir nýrri síldarverksmiðju. Og þessu hjeldum við sjerstaklega fram með tilliti til bátaútvegsins, af því að vitanlegt er, að fjöldi landsmanna á afkomu sína undir bátaútvegi síldveiðanna. Jeg held nærri, að óhætt sje að segja, að sá ótti, sem fram kom hjá okkur fyrir afleiðingum síldareinkasölunnar fyrir reknetabáta, hafi ekki reynst ástæðulaus. Að vísu eru ekki fyrir hendi öll þau gögn, sem þurfa til þess að fá ljósa mynd af því, hvernig þetta fyrirkomulag hefir reynst. T. d. hefi jeg heyrt, að einn forstjóri síldareinkasölunnar hafi gefið út einskonar starfsskýrslu fyrir árið, en sjútvn. hefir ekki verið sýnd sú kurteisi að senda henni skýrsluna. Var þó ekki nema eðlilegt, að sjútvn. Alþingis vri send skýrsla um jafnstórfelda starfsemi og síldareinkasalan er. Um reikninga hennar verður ekkert sagt, því að enn hafa þeir ekki verið birtir opinberlega. Jeg vjek að því áðan, að fyrirkomulag þetta hefði ekki reynst vel, en sjerstaklega hafa þó reknetabátarnir borið þar skarðan hlut frá borði. Því hefir verið haldið fram með tilliti til markaðsverðsins í Svíþjóð, að á tímabili mundu öll líkindi hafa verið til, að hægt hefði verið að fá tuttugu krónur fyrir tunnuna af nýsíld, ef menn hefðu verið frjálsir um síldarverslun sína. Þessu hefir verið haldið fram a. m. k. í einu blaði, og ekki verið mótmælt, og sjálfur hefi jeg talað við útgerðarmenn, sem hafa staðfest þetta, og sumir segja jafnvel nú, að hgt hefði verið að fá 22 kr. fyrir tunnuna af nýsíld. Annars veit jeg ekki, hvort hgt sje enn sem komið er að tala um fullnaðarverð á síldinni, en eftir því, sem næst verður komist og kunnugir segja, þá mun það vera um 25 kr. á hverri tunnu saltsíldar. Liggur því í augum uppi, að eftir markaðsverðinu ytra hefir smábátaútvegurinn ekki haft annað en stóran óhag af þessu fyrirkomulagi enn sem komið er. Það hefir verið talað um og spilað á þá strengi af þeim, sem fastast hafa haldið fram einkasölunni, að ólag hafi verið á þessum atvinnurekstri undanfarið og hann illa rekinn. Jeg neita því ekki, að þetta sje rjett að einhverju leyti, en þess verður þó að gæta, þegar sá dómur er upp kveðinn, að ekki tjái annað en hafa opinber afskifti af þessum atvinnuvegi, að hann er hvorttveggja í senn: ungur í framkvæmdalífi þjóðarinnar og mjög stórfeldur, en landsmenn lítt reyndir í verslun. En það er eitt um síldveiðarnar, sem allir vita, að það geta verið viss ár, kannske 2–3, sem lítið eða ekkert er upp úr þeim að hafa, en svo geta komið inn á milli tímabil, sem vinna upp tapið, þegar markaðurinn er góður, sem oftast nær er fyrir veiðibrest að einhverju leyti. Og það eru einmitt þessi ár, sem útgerðarmenn setja vonir sínar á, því að þau endurgreiða, ef vel er á haldið, tapið, sem orðið hefir á rekstrinum undanfarið. Og eitt slíkt ár kom í fyrra og hefði getað orðið útvegsmönnum til mikils hagnaðar, hefði einkasalan ekki verið þá tekin upp og menn verið frjálsir um að selja afla sinn. Þess vegna mun óhætt að fullyrða, að ef menn hefðu verið frjálsir um að selja afla sinn, þá hefði meira verið greitt út á síldina, þegar verðið stóð sem hæst, en lækkað kannske eðlilega á haustsíldinni, en þó aldrei dregið verðið eins langt niður eins og einkasalan gerði, enda mun hún hafa staðið í vegi fyrir því, að bátarnir fengju sæmilega borgun fyrir síld sína. Eins og jeg sagði áðan, hefir engin starfsskýrsla einkasölunnar komið mjer fyrir sjónir nje sjútvn., svo að jeg veit ekki, hvaða afsökun forstjórarnir kunna að hafa sjer til afsökunar fyrir mistök á framkvæmd einkasölunnar og slæmt fyrirkomulag, sem bent hefir verið opinberlega á, bæði í blöðum og fyrirlestrum. Það er ekki nóg, að þetta fyrirkomulag, sem upp var tekið, stóð í vegi fyrir því, að framleiðendur nytu þess verðs, sem í boði var, heldur má og þar við bæta, að bent hefir verið á greinileg mistök hjá framkvæmdarstjórninni, og á jeg þar við þá fyrirframsamninga, sem gerðir voru um sölu síldarinnar og að allra dómi þótti hið mesta glapræði. Það er nú á allra vitorði, að það var síldareklan ein, sem bjargaði viðskiftamönnum einkasölunnar frá enn meira tjóni, sem hlautst af þessum fyrirfram gerðu samningum. Hefðu Svíarnir getað fengið nóga síld keypta annarsstaðar, þá hefðu þeir haldið fast við, að þeim samningum væri fylgt, sem gerðir voru um sölu á stórsíld. En þeir gengu inn á að breyta stærðinni frá því, sem fram var tekið í samningunum, af þeim ástæðum, að ekki var annarsvegar kostur á að fá jafnmikla síld og þeir þurftu. Auk þess hefir verið bent á, að í þessum frægu samningum hafi kaupandinn átt að „godkende“ vöruna, m. ö. o. það var lagt á vald kaupandans að meta, hvort varan væri markaðshæf eða ekki, en þar ofan á bættist svo, að kaupandanum var trygt það með „Prisfaldsgaranti“, að ef verðið alment lækkaði, þá átti hann að njóta lækkunarinnar. Þó að verðinu væri í samningunum slegið föstu, þá var þó hægt að slaka til, því verðið getur lækkað alment, ef markaður fellur, og auk þess undir kaupandanum sjálfum komið, hvort hann álítur vöruna hæfa eða telji sig þurfa að standa við samninginn eða ekki. Jeg ætla ekki að orðlengja frekar um slíka frammistöðu sem þessa, enda hefir mikið verið um hana rætt í blöðum og hún vítt að maklegleikum. Jeg hefi ekki selt síld til útlanda sjálfur að undanförnu, en sje þó, eftir öðrum afurðum, sem jeg hefi selt, að við værum algerlega á flæðiskeri staddir með alla afurðasölu með því að viðhafa þessa sömu reglu, er stj. síldareinkasölunnar viðhafði sumarið 1928. Nú er svo að sjá, sem stj. síldareinkasölunnar telji þörf á að herða meira á því valdi, er hún hefir yfir framleiðendunum, með nýjum lögum, svo að hún geti verið sem mest einráð. Afleiðingin verður þá sú, að einstaklingarnir missa yfirráðin yfir framleiðslunni í hendur fárra manna, sem þá fá einræðisvald yfir meðferð allri á þessari vöru. Í lögunum í fyrra var gert ráð fyrir, að einkasalan gæti verið hjálpleg um að útvega viðskiftamönnum sínum tunnur. Þetta mun hafa verið gert í stærri stíl í fyrra en ætlast var til í öndverðu, enda hefir hv.þm. Ak. kannast við, að einkasalan hafi farið út fyrir þau vjebönd, sem lögin heimila henni í þessu efni. Hann tók fram, að einkasalan mundi hafa útvegað um helming þess tunnuforða, er síldarsöltunin útheimtir. Þessi tunnupöntun var einkennileg. Hún var nær eingöngu gerð fyrir stórútgerðarmenn á Norðurlandi án þess að láta Sunnlendinga vita nokkum hlut um það, eða gefa þeim kost á að vera með. Um miðjan júní var einn af forstjórum síldareinkasölunnar hjer á ferð, og þá gat hann þess, að pantaðar yrðu tunnur fyrir norðlenska framleiðendur og aðra, sem gæfu sig fram við hana. Þeir, sem þá gáfu sig fram af því að þeir höfðu frjett um þetta á skotspónum, og aðrir, sem af einhverjum ástæðum voru hátt settir hjá stj. einkasölunnar, gátu notað sjer þetta að einhverju leyti. Allir aðrir sunnlenskir framleiðendur urðu að vera án þess að njóta aðdrátta stj. einkasölunnar um kaup á tunnum, og fengu aldrei neinn ádrátt um það. Þegar forstjórinn var hjer á ferð, snemma sumars, skýrði hann frá því, að einkasalan gæti útvegað tunnur fyrir lægra verð en nokkur annar, og ef hún hefði virkilega getað það eða verið fær til þess að lána með góðum kjörum, þá hefðu flestir reynt að draga sig eftir því. Forstjórinn gaf í skyn, að von væri á annari pöntun seinna, en þá mundu tunnurnar verða dýrari. Forstjórinn sagði, að allir gætu haft aðgang að þessari seinni pöntun, sem mundi koma um mánaðamótin júní og júlí, en þá mundi hver tunna verða 1 kr. dýrari heldur en í fyrri pöntuninni. Var þá ekki nema eðlilegt, að útgerðarmenn færu að skoða sig um hönd, því að menn vissu, að í júlí mátti fá tómar tunnur frá Noregi fyrir 6 kr., en einkasalan hafði með þessu gefið í skyn, að þær mundu kosta 7 kr. hjá sjer. Svo þegar þessi seinni tunnupöntun kom, þá varð það svo í reyndinni, að hver tóm tunna kostaði kr. 6,80 og saltfylt tunna kr. 11,60, sem var 80 au. og kr. 1,10 hærra verð heldur en hjá einstökum mönnum, sem sendu sínar pantanir sjálfir. Þetta er lítilsháttar sýnishorn af innkauparáðsmensku einkasölunnar, og er þar sjerstaklega tvent ámælisvert. Hún lætur gera innkaup fyrir einstaka menn, sem hún hefir einhverja sjerstaka velþóknun á, en gefur almenningi ekki kost á að vera með, og í öðru lagi hefir það sýnt sig í sumar, að hún er alls ekki fær um að gera innkaup á tunnum svo frambærileg, að þau sjeu nokkuð í líkingu við þau innkaup, sem einstaklingar geta gert, eða þá að hún hefir notað einhvern millilið, sem hefir skattlagt kaupendurna, og að hið háa verð stafi af því. Nú fer einkasalan fram á það með þessu frv. að fá yfirráðin yfir tunnukaupum og söltun, og vill þannig taka alt frelsi af viðskiftamönnunum, svo að þeir geti alls ekki komist að góðum kaupum á tunnunum sjálfir. Þar að auki á einkasalan að fá einræði um alla söltun og flokkun síldarinnar. Því var haldið fram sem ástæðu fyrir þessu af flm. málsins í hv.Ed., að þetta væri gert til þess að fá meira samræmi í innkaupin og til þess að gera einkasölunni hægra fyrir með að hafa eftirlit með söltuninni. Hvað er þá orðið úr síldarmati, ef einkasalan sjer ekki önnur ráð til þess að hafa vöruna í lagi en að einoka söltunina? Það er einkennilegt, ef ekki er hægt að tryggja sæmilega meðferð vörunnar með því eftirliti, sem nú er. Á Norðurlandi eru menn, sem eiga stórar síldarstöðvar og reka þar atvinnu sína sjálfir, og mjer finst það hart, ef einkasalan á nú að fá yfirráð þessara stöðva í sínar hendur og taka þau af mönnunum, sem hafa rekið þar atvinnu sína í mörg ár. Hvað tunnukaupunum viðvíkur, þá verð jeg að segja það, að ef einkasalan reynist þar ekki betur en síðasta ár, þá virðist það vera lítill hagur fyrir viðskiftamennina að láta hana hafa þau með höndum. Flm. málsins í hv.Ed. hjelt því fram, að þetta væri nauðsynlegt til þess að samræma stærðina tunnunum. Jeg held nú, að það sje einfalt atriði að ákveða, hvað tunnurnar skuli vera stórar, og þurfi ekki neina einokun til þess. Það, sem stefnt er að með þessu frv., er einræði, óskorað einræði í viðskiftum útgerðarmanna og sjómanna við einkasöluna. Þeir mega veiða síldina, koma svo með hana og fleygja henni í einkasöluna án nokkurs íhlutunarrjettar. Það getur vel verið, að utanaðkomandi áhrif hjálpi einkasölunni á næstu árum, svo að stýrt verði hjá stórtjóni, og jeg vil vona það, en að því hlýtur að koma fyr eða síðar, að menn reka sig á það, að einkasalan er ekki til bóta, - því miður. Jeg segi því miður, því að þó að jeg sje á móti einkasölunni, þá tel jeg það illa farið, úr því að lagt var út á þessa braut, að hún skuli gera þeim erfiðara fyrir, sem helst þarf að hjálpa. Jeg á hjer við hinn mikla fjölda, sem stundar reknetaveiðar. Jeg geri ráð fyrir, að frv. fari í nefnd, og ef alt fer með feldu hjá stjórnarflokknum, þá verður það samþ. óbreytt eftir öllum sólarmerkjum að dæma. Jeg er mjög óánægður með það fyrirkomulag, sem er á því nú, og ætla mjer að koma síðar fram með brtt., sem stefna meira í lýðrðisáttina og minna í einræðisáttina. Það er fullkomin sanngirniskrafa, að sá mikli fjöldi manna, sem þarna á hlut að máli, fái einhvern íhlutunarrjett, því að hinir mörgu viðskiftamenn verða að fá tækifæri til þess að hafa áhrif á stj. einkasölunnar. Stj., sem nú er, er pólitísk yfirstj., og undirmennirnir eru auðvitað ráðnir af þessari pólitísku yfirstj. Það er ekki holt fyrir atvinnufyrirtæki, að svo sje ástatt. Það er ekki gott fyrir aðra en þá, sem fá þar einhver snöp, og það er alveg áreiðanlegt og víst, að þjóðin sættir sig ekki við þetta til lengdar.

Sigurður Eggerz Jeg hefi sjálfur ekki haft tækifæri til þess að rannsaka niðurstöðuna af rekstri síldareinkasölunnar nú í ár, en hv.þm. Vestm. hefir lýst henni, og sú lýsing er ekki glæsileg. Jeg stóð aðallega upp til þess að minna á það, að þegar einkasalan var hjer til umr. á síðasta Alþ., þá var ein af ástæðunum, sem færð var fram henni til stuðnings, að með henni væri hægt að takmarka söltunina og halda verðinu sæmilegu. Jeg tók það þá fram, að þessu takmarki væri ekki hgt að ná vegna þeirra, sem veiða utan við landhelgislínuna. Nú skilst mjer, að komin sje viðurkenning frá forstjórunum um það, að þetta sje ekki hægt, því að nú standa þeir í samningum við Norðmenn, og þeir samningar eru ljósasti vottur þess, að þeir finna til vanmáttar síns og sjá það, að þessu takmarki er ekki hgt að ná með einkasölunni einni saman, og þess vegna leita þeir samkomulags við Norðmenn. Þessir samningar vöktu nokkra eftirtekt nú fyrir skömmu, þegar jeg vakti athygli á þeim, og hæstv. stj. lofaði þá að láta rannsaka málið, og jeg vil vona, að það verði gert vel og rkilega. Jeg vil aðeins benda á það, að þessar samningatilraunir við Norðmennina eru hrein og bein uppgjöf einokunarpostulanna. Þeir ná aldrei neinu takmarki með þessari einokun sinni, og munu aldrei gera. Þá var það annað atriði, sem jeg líka benti á í fyrra, en einokunarpostularnir hristu þá höfuðið, því að þá voru þeir ekki hræddir við að staðhæfa. Jeg sagði, að ekki væri hægt að láta einkasöluna starfa nema því aðeins, að hún fengi rekstrarfje, en einokunarpostularnir voru nú á alt öðru mali. Þeir sögðu, að jeg færi með eintóman hjegóma og einkasalan þyrfti ekkert rekstrarfje. En hvað er nú Komið á daginn? Hver hefir reynslan orðið? Hún er sú, að á síðasta ári varð einkasalan að fá lán til tunnukaupa, og í þessu frv., sem hjer liggur fyrir, er svo ákveðið, að ríkisstj. sje heimilt að ábyrgjast lán til einkasölunnar. M. ö. o., fyrst var farið inn með litla fingur, en nú á að fara inn með alla hendina og draga ríkissjóðinn inn í áhættufyrirtækið. Allir hljóta að sjá, að það er ekki hægt að halda uppi svona fyrirtki nema það hafi rekstrarfje, og það verður ekki gert án áhættu. Jeg tla alls ekki að fara nú að nýju að prjedika á móti þessari skaðlegu braut, einokunarstefnunni, en því ver og miður, einokunarbakterían er nú búin að gagntaka alt of marga í þjóðfjelagi voru, og það mun sýna sig á sínum tíma, hvað heilladrjúgt það verður fyrir þjóðfjelagið. Á Norðurlöndum þekkist varla einokun og vitrustu fjármálamenn heimsins fordæma hana harðlega. Jeg vísa að öðru leyti til þess, sem jeg sagði á síðasta þingi um þetta mál, en hart er að vita það, að bændur í stjórnarflokknum skuli gjalda jákvæði við því, að ríkissjóðurinn verði fyrir þeirra atbeina dreginn inn í alla þá áhættu, sem fylgir síldarspekulationum.

Haraldur Guðmundsson Jeg veit ekki, hvort það er ástæða til þess að fara að lengja þessar umr., en jeg get þó tæpast setið hjá eftir að hafa heyrt ræðu hv.þm. Vestm. Ekki af því, að það sje neitt óvanalegt eða nýstárlegt að heyra slíka ræðu, en það tjáir ekki að láta hana standa ómótmælta, þó ekki sje nema í þingtíðindunum, sem tiltölulega fáir lesa. Hv. þm. Vestm. virtist alveg hafa gleymt því, hver ljóður var á síldarversluninni áður en einkasalan tók til starfa, og er þó ekki langt um liðið síðan. Hann tók svo til orða, að síldarverslunin hefði þá ekki verið laus við ýms bernskubrek, en lýsti ekkert nánar þessum „bernskubrekum“ og virtist yfirleitt vera ánægður með þennan atvinnurekstur eins og hann var þá. Hv. þm. tók það fram, og gerði það alveg rjettilega, að stundum hefði orðið mjög mikið tap á þessari verslun, en svo hefðu aftur komið góð tímabil á milli, þegar síldveiði og verslun hefði verið rekin með miklum hagnaði. Hv. þm. tók svo til orða, að veiðibrestsárin hefðu verið sá tíminn, sem útgerðarmenn settu von sína til. Þá græddu þeir, en á góðu aflaárunum urðu þeir fyrir stórtöpum. Það er ekki hægt að fá gleggri sönnun en þessa fyrir því, hvílíkt feiknaólag var á þessum atvinnurekstri, þar sem mögru árin urðu að bæta upp þau feitu. Það er rjett, að yfirleitt var það svo, að á góðu aflaárunum voru töpin mest. Verslunin með þessa vöru var í þeim afskaplega ólestri vegna taumlausrar „spekulationar“ og skipulagsleysis, að góður afli og mikill varð að hefndargjöf bæði fyrir verkafólkið, útgerðarmenn og síldarkaupmennina, þá fáu, sem innlendir voru. Nú vil jeg taka það fram, að jeg er alls ekki ánægður með einkasölulögin. Þau eru að vísu spor í rjetta átt, en það spor er of skamt. Einkasalan er eiginlega hvorki fugl nje fiskur. Hún er ekki ríkisfyrirtæki, og hún er heldur ekki samvinnufjelag. Er því hætt við, að fremur verði litið á hag útgerðarmannanna, sem teljast eiga að bera ábyrgð á fjárreiðunum, en minna hugsað um þörf þeirra, sem atvinnuveginn stunda, verkamanna og sjómanna. Með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, eru gerðar nokkrar umbætur, en þó ekki eins miklar og æskilegt væri. Það er mælt svo fyrir, að sameiginleg yfirstj. einkasölunnar skuli sjá um alla söltun á síld, og sú yfirstj. skuli ráða. því, hversu mikið af síldinni er saltað, og hve mikið látið í krydd. Jeg er viss um, að þetta er til bóta frá því, sem nú er. Á þennan hátt má koma við fullkominni flokkun og vöruvöndun, en á því hafa verið miklir erfiðleikar. Hv. þm. Vestm. hefir tekist á hendur að deila á framkvæmdastjórn einkasölunnar, og þó að jeg ætli alls ekki að fara að afsaka gerðir hennar á nokkurn hátt, þá vil jeg benda hv.þdm. á það, að þessi hv.þm. hefir ekki látið svo lítið að kynna sjer þá skýrslu, sem einn af forstjórum einkasölunnar hefir gefið út um hag og rekstur hennar á síðasta ári. Hv. þm. hefir eflaust haldið, að það væri hollara fyrir sig og málstað sinn að fá upplýsingar annarsstaðar að, frá öðrum og verri heimildum. Jeg get frætt þennan hv.þm. um það, að sá af flokksbræðrum hans, sem mest hefir staðið í fylkingarbrjósti í baráttunni gegn einkasölunni, Björn Líndal á Svalbarði, hefir í ræðu og riti margoft látið þess getið, að hann hafi ekkert að athuga við það verð, sem einkasalan hafi fengið fyrir síldina, og segist vera alveg ánægður með það. Þessi maður hefir fundið einkasölunni margt til foráttu, en hann játar þó samt altaf þetta, og hefir slík játning ekki svo lítið að segja, þegar hún kemur úr þeirri átt. Jeg held líka, að hvert sem litið er, þá sje ekki hægt annað en að vera sæmilega ánægður með síldarverðið á síðasta ári, en að því mun jeg víkja síðar. Hv. þm. Vestm. hjelt því fram, að það hefði verið veiðibrestsár 1928 og því hefði verðið átt að verða gífurlega hátt til að „bæta upp“ góðu aflaárin; Jeg veit ekki, hvaðan honum kemur sá fróðleikur. Jeg held þvert á móti, að það hafi verið óvenjulega gott veiðiár, og skal sýna hv.þm. það svart á hvítu með því að taka úr hagskýrslunum yfirlit yfir síldarafla 6 síðustu ára. Árið1923 var síldaraflinn alls 325.392 hl. - 1924 - 236.769 - - 1925 - 341.054 - - 1926 - 208.073 - - 1927 - 597.347 - og 1928 var hann milli 500 og 600 þús. hektólítra. Af þessu yfirliti sjest, að það er fjarri öllum sanni, að veiðibrestur hafi verið árið 1928; það hefir þvert á móti verið langt yfir meðaltal. Aðeins árið 1927 hefir veiðin verið meiri, lítið þó, en öll hin árin miklu minni. Hinsvegar hefir minna verið saltað og kryddað en bæði 1927 og 1925, en aftur langtum meira en árið 1926. Þessi 4 síðustu árin var saltað og kryddað sem hjer segir, talið í tunnum: Árið 1925 215.011 í salt og 39.099 í krydd - 1926 97.242 - - 35.079 - - 1927 180.816 - - 59.181- - 1928 124.157 - - 50.176- Hv. þm. Vestm. hjelt því fram, að af því að árið 1928 hefði verið veiðibrestsár, sem jeg er nú búinn að sýna, að er rangt, þá hefði verðið átt að vera hærra en undanfarin ár. Mátti af ræðu hans helst skilja það, að verðið hefði ekki verið hærra en áður, því hann taldi, að síldareinkasalan hefði ekki orðið til neinna bóta. Jeg hefi það fyrir satt, að síldareinkasalan sje búin að greiða kr. 23,00 fyrir herpinótasíld og kr. 24,00 fyrir reknetasíld, og að það standi til að bæta hverja tunnu upp með a. m. k. kr. 1,50. Verður þá tunnan af herpinótasíld kr. 24,50 og af reknetasíld kr. 25,50. Auk þess hefir einkasalan orðið að greiða ýmsan annan kostnað: matskostnað, útflutningsgjald, sölu- og stjórnarkostnað o. fl., sem útflytjendur til þessa hafa sjálfir greitt. Ef það er gert kr. 3,50 á tunnu, þá er raunverulegt verð 28 kr. á herpinótasíld og 29 kr. á reknetasíld. Ef aftur á móti er athugað, hverju skilað er fyrir nýja síld, þá er rjett að miða við áðurgreint verð, kr. 24,50 og kr. 25,50, og draga frá því fyrir salt, tunnu og vinnulaun o. fl. kr. 11,00 pr. tunnu, þá hafa seljendur fengið raunverulega kr. 13,50 fyrir herpinótasíld og kr. 14.50 fyrir reknetasíld, miðað við eina tunnu af nýrri síld. Sje aftur á móti miðað við verð á máli, sem gera má ráð fyrir að sje 11/2 tunna, þá er verðið á því hlutfallslega ca. 20–22 kr. Jeg held, að óhætt sje að fullyrða, að það sje hæsta verð, sem fengist hefir fyrir síldina yfirleitt hin síðari ár. Það er a. m. k. meira en tvöfalt á við það, sem verksmiðjurnar borguðu á sama tíma fyrir nýja síld. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi bestar getað fengið, þá hefir síldarverðið 1927 verið 16, mest 17 kr., miðað við mál af nýrri síld. Og 1926, sem var ljelegt veiðiár, mun það hafa verið um kr. 17.50 að meðaltali pr. mál. það ár hefði þó verðið átt að vera hátt samkv. kenningu hv.þm. Vestm. En eins og jeg sagði áðan, þá var meðalverð á máli síðastl. ár um og yfir 20 kr. á því, sem fór í salt. Jeg skal að vísu játa það, að síldareinkasalan var heppin á marga lund. Síldin veiddist á heppilegum tíma. Að síldveiðimenn hafi haft ótrú á þessu fyrirtæki, held jeg að sje bara huggunarrík ímyndun hjá hv.þm. Síldareinkasalan fjekk beiðni um söltunarleyfi á 400 þús. tunnum, og var það meira en nokkru sinni hefir verið saltað eða vit er í að salta eins og nú standa sakir. Hún mun hafa leyft um 200 þús., með því að hún hugði á sölu til Rússlands, en lkkaði það síðan niður í ca. 170 þús. tn. En af því veiðitíminn fyrir herpinætur var stuttur, kom ekki til þessarar takmörkunar. Hv. þm. Vestm. fann stj. einkasölunnar margt til foráttu. Jeg skal aðeins víkja að tveimur atriðum, þó að ástða vri máske til að víkja að fleiru af því, sem hv.þm. taldi upp. Annað, sem jeg vildi minnast á, var það, að hv.þm. sagði, að gerðir hefðu verið fyrirfram samningar um strri síld heldur en einkasalan gat látið og að kaupendur hefðu því getað losað sig við samningana, ef þeir hefðu viljað. - Það er nú nokkuð hæft í þessu, því miður. Síldin fjekst ekki í þeim stærðarhlutföllum, sem um hafði verið samið. En það er fjarri öllum sanni að kenna framkvmdarstjóranum um þetta. Og hv.þm. verður að líta nær sjálfum sjer og sínum flokki, ef hann vill átelja þetta. Stj. einkasölunnar hafði samið reglugerðina, sem meðal annars ákvað það, hvað margar síldar skyldu fara í eina tunnu. Og eftir því fór framkvæmdastjórinn, er hann gerði sölusamningana. Þegar semja átti reglugerðina, fól stj. einkasölunnar Birni Líndal á Svalbarðseyri að gera það. Hann var talinn þessu kunnugastur, og reglugerðin er því að langmestu leyti hans verk. Og það var hann, sem taldi stj. trú um, að óhætt væri að gera ráð fyrir svo stórri síld. Stj. fór í því eftir till. hans. Jeg skal játa það, að þetta voru mistök, og þau ekki smá. En jeg get ekki sjeð, að framkvæmdastjórinn eigi neina sök á því, heldur á stj. einkasölunnar hana, og þá sjerstaklega Björn Líndal, sem er flokksbróðir hv.þm. Vestm. og virðist hafa átt að vera einskonar sjerfrðingur einkasölustjórnarinnar í þessari grein. Þá sagði hv. sami þm., að stj. síldareinkasölunnar hefði tekið upp þann ægilega ósið að selja síldina þannig, að kaupendur tkju hana gilda eftir á við skoðun hjer. Þetta er rjett. Síldin var seld þannig, mest eða öll, „mod Besigt“. En hvernig var nú þetta áður? Það var síst betra. Jeg held, að fáir eða engir hafi áður getað selt síldina eftir mati hjer heima. Þeir urðu flestir að senda síldina út úr landinu óselda. Þar lá hún svo oft von úr viti; sumt var selt, sumu hafnað og varð það oftast verðlítið eða með öllu óseljanlegt. Þegar því hv.þm. var að tala um þetta, gleymdi hann því, að sá mikli munur var á sölunni nú í sumar og undanfarin ár, að í sumar var öll síldin seld og afhent hjer heima. Kaupendur voru skyldaðir til að kaupa síldina og taka við henni áður en hún fór út úr landinu. Var því um engin eftirkaup að ræða, ekki hgt fyrir hina erlendu kaupendur að ganga í birgðir erlendis, velja það besta úr og gera hitt verðlaust. Þetta er afarmikils virði samanborið við það, sem áður var, þar sem altaf var undir hælinn lagt, að síldin seldist, og stundum var ekkert nema kostnað að hafa á því að flytja hana út: sumir urðu að borga fyrst stórfje fyrir geymslu og síðan til viðbótar verulegar upphæðir fyrir að fleygja síldinni í sjóinn. Jeg játa það að vísu, að langæskilegast vri, að hægt yrði að selja síldina eftir íslenskum matsvottorðum. En það hefir ekki verið hægt til þessa. og má því ekki ásaka einkasölusj., fyrir það. En að því þarf vitanlega að stefna, og er vonandi, að það takist í framtíðinni, með öruggara og betra mati. Jeg hefi nú um stund orðið til þess, móti vilja mínum, að verja gerðir síldareinkasölunnar en það varð jeg að gera vegna þessara tiltölulega smávægilegu saka sem hv.þm. Vestm. var að bera á hana, En sjálfur ætlaði jeg að minnast á miklu stærri misfellur sem jeg tel vera á starfi síldareinkasölunnar. Jeg hefi sagt frá því, hvað síldareinkasalan hefir skilað síldarsaltendum, og að það svaraði til rúml. 20–22 kr. fyrir mál af nýrri síld. En hvað hafa þá síldarveiðendur, sjómennirnir og smærri útgerðarmenn, fengið fyrir síldina? Því er fljótsvarað. Það, sem þeir hafa fengið fyrir nýja síld, er 12–14 kr. meðalverð á mál, og jafnvel lægra þó. Það er sama sem 8–9 kr. á tunnu, eða lægra. Þetta er það, sem síldarveiðimennirnir hafa fengið. En þeir, sem keyptu af þeim, hafa grætt alt að 5 kr. á hverri tunnu. Með svona löguðu fyrirkomulagi er ekki náð tilgangi einkasölunnar. Það er alls ekki tilgangurinn með henni, eða á ekki að vera, að afla gróða handa milliliðum, mönnum, sem eru ekkert annað en „spekulantar“ í síld og síldarverslun. Gróðinn af veiðinni á vitanlega að ganga til veiðimannanna sjálfra. En hvers vegna urðu veiðimennirnir að selja kaupmönnum og spekulöntum? Vegna þess, að síldareinkasalan hafði ekkert rekstrarfje. Jeg er því með þessu ekki að ásaka stj. eða framkvæmdastjóra einkasölunnar, heldur Alþingi, sem gerði hana svona úr garði. Jeg þekki mann, sem síðastliðið sumar keypti 10.000 tn. af síld og seldi aftur gegnum einkasöluna. Gróði hans á þessu hefir a. m. k. verið 40–60 þús. kr. Og mjer hefir verið sagt frá öðrum manni, sem seldi einkasölunni milli 20 og 30 þús. tunnur: mest af því keypti hann af öðrum. Hann hefir einnig grætt laglegan skilding. sennilega. um 100 þús. kr.. á milliliðastarfseminni. Þannig gengur það til, meðan síldareinkasalan hefir ekkert fje handa á milli til að greiða síldarframleiðendum við móttöku, svo sem nauðsynlegt er, til þess að þeir geti sjálfir verkað eða látið verka síld sín? og notið hagnaðarins af því starfi til fullnustu, með því að selja hana sjálfir beint til einkasölunnar og fá það verð, sem hún skilar. Jeg hjelt þessu sama fram í fyrra, þótt jeg yrði að sætta mig við það, sem þá fjekst fram, þar sem mjer þótti betri hálfur skaði en allur. En jeg get vel skilið, að þeir, sem ekkert vildu gera, engu breyta til batnaðar og voru að öllu leyti ánægðir með það ástand, sem var áður, sætti sig vel við það, að þeir, sem eiga eða hafa til umráða fje og hafa aðstöðu til þess að gerast milliliðir síldveiðimanna og einkasölunnar, græði fyrirhafnarlítið. En jeg álít, að þessir milliliðir og „spekúlantar“ eigi ekki að taka gróðann frá síldveiðendum. Síldareinkasalan á að gera þá óþarfa, skila andvirðinu beint til þeirra, sem eiga skipin og veiða síldina. Til þess þarf einkasalan rekstrarfje, svo að hún geti borgað talsvert út við móttöku, í öllu falli jafnmikið og verksmiðjurnar borga. Þessir menn geta auðvitað ekki beðið eftir andvirðinu þar til síldin er seld. Þá er annað höfuðatriði, sem jeg vil minnast á. En það er, að jeg tel síldareinkasöluna hafa lagt alt of mikla áherslu á það að útvega seljendum gróða með því að kappkosta að fá sem hæst verð. Jeg verð að telja þetta mjög óviturlegt, vegna þess að því meiri áhersla, sem lögð er á bað að selja síldina við háu verði, því þrengri verður markaðurinn fyrir hana, því færri geta keypt hana. En því lægra verði sem hún er seld, því fleiri geta keypt hana og því víðari verður markaðurinn. Það mark, sem á að setja sjer um sölu síldarinnar til þess að vinna sem víðastan markað, er að setja verðið þannig, að það sje aðeins lítið eitt fyrir ofan framleiðslukostnaðinn. Meðan þriðjungi hærra verð fæst fyrir síld, sem söltuð er, en fyrir bræðslusíld, er altaf hagur að því að selja síldina saltaða fremur en í bræðslu. Framtíð síldveiðinnar byggist á því, að vinna sem víðastan markað. Sje verðið lágt, geta fleiri og fátækari menn keypt síldina, og markaðurinn eykst. Með því að hafa verðið lægra í upphafi hefði áreiðanlega mátt selja meira af saltaðri síld. Þó að jeg ekki geti bent á dæmi þessu til sönnunar, hygg jeg, að flestir verði að játa, að stj. einkasölunnar hafi gert alt of mikið að því að halda verðinu sem hæstu. Verðið varð a. m. k. mjög gott. Hefði því vel mátt una við nokkru lægra, ef meira hefði þá verið hægt að selja. Ef dæma skal um það, hversu salan hefir hepnast, þá er rjettast að taka Norðmenn til samanburðar, og þá sjest, að einkasalan hefir selt stórum betur en þeir yfirleitt. Jeg held nú reyndar, að það hafi að nokkru leyti verið slembilukka, sem rjeði því, að svo varð, því að alt það, sem eftir var óselt í haust, um 50 þús. tn., var selt einum manni fyrir 30 kr. tn. En eftir það fór verðið lækkandi á norskri síld og hjelt áfram að lækka til áramóta. Í desember var það komið niður í 20–21 kr. pr. tn. Sennilegt er, að ef við hefðum ekki selt í haust, þá hefðum við lent í sömu verðlækkun með okkar síld. - Jeg ætla þá ekki að svara hv.þm. Vestm. meiru að sinni. Hv. þm. Dal. þarf jeg engu að svara. Sá hv.þm. söng bara sinn vanasálm um einokun, ófrelsi og annað því um líkt. Þessi söngur hefir svo oft áður heyrst frá hv.þm., að engum bregður orðið við að heyra hann. Og jeg býst við, að hann haldi áfram að syngja í sama tón. Við því er ekkert hægt að gera. Það syngur hver með sínu nefi!

Pjetur Ottesen Eins og hv.þdm. muna, þá greiddi jeg atkv. með síldareinkasölulögunum á síðasta þingi. Og jeg verð að segja það, að þó á ýmsan hátt og að mörgu rjettmætan hafi að framkvæmd þeirra laga verið fundið, þá hefir það þó komið skýrt í ljós, að það hefir töluvert mikla kosti að hafa síldarsöluna skipulagsbundna og að takmarka útflutninginn. Þetta held jeg, að hafi fullkomlega komið í ljós og jeg lít því svo á, að engin ástæða sje til þess að hverfa frá þessu fyrirkomulagi, nema því aðeins, að bent sje á annað betra fyrirkomulag, sem komið geti í stað þessa. Hinsvegar gekk jeg þess ekki dulinn á síðasta þingi, nje geng þess enn, að það var galli á frv. og er á lögunum, hvernig ákvæðið var um skipun stj. fyrir síldareinkasölunni. Með því fyrirkomulagi, sem samþykt var, var þessi kosning gerð pólitísk. Og að þetta var óheppilegt, hefir nú reynslan þegar staðfest. Þegar um pólitíska kosningu er að ræða, er ekki tekið tillit til þeirra atriða, sem varða mestu, sem er þekking og reynsla og aðrir þeir kostir, sem mest þörf er á. Jeg hygg, að þau mistök, sem orðið hafa, eigi einmitt rót sína að rekja til þessa fyrirkomulags á forstöðu einkasölunnar. Og jeg verð að telja það kost á einkasölufyrirkomulaginu, að ekki skuli þó enn meiri mistök en raun er á orðin hafa átt sjer stað þrátt fyrir þetta. Með lögunum frá síðasta þingi var alls ekki stefnt inn á þá braut að stofna ríkissjóði í neina fjárhagslega áhættu út af einkasölunni, en með því frv., sem hjer liggur fyrir, er beinlínis að því stefnt, og væri því um mjög ákveðna stefnubreyt. að ræða af hálfu Alþingis, ef það samþykti þetta frv. Þetta liggur í því ákvæði, að heimila ríkisstj. að ábyrgjast lán handa einkasölunni, að upphæð alt að hálfri miljón kr. Að öðru leyti kemur einnig fram stefnubreyt. í þessu frv. frá lögunum frá í fyrra, þar sem nú er gert ráð fyrir, að einkasalan taki þennan atvinnurekstur að nokkru í sínar hendur. Stj. einkasölunnar er sem sje gefin heimild til að krefjast þess að fá síldina nýja til verkunar, og virðist það liggja í ákvæðum 2. gr., að þessi heimild skuli notuð. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „ - - og sjá um verkun og geymslu síldarinnar, annaðhvort milliliðalaust eða eftir samningum við ákveðna saltendur“.- - - Hjer er því með öðrum orðum slegið föstu, að það sje verk síldareinkasölunnar „að sjá um verkun og geymslu síldarinnar“, og virðist þetta sæmilega skýrt, að tilætlunin sje sú, að þessi svokallaða heimild í 1. gr. skuli notuð. Þriðja stefnubreyt. frá því, sem núgildandi lög ákveða, er það, að gera opinberar ráðstafanir til þess að stuðla að því, að þessi atvinnuvegur geti blásið sem allra mest út. Þetta liggur meðal annars í því, að þessum atvinnuvegi er veittur greiðari aðgangur að lánsfje og hinsvegar trygt, að áhætta þeirra, sem leita sjer atvinnu við þetta, verði algerlega numin burtu. Jeg skal þá minnast nokkru nánar á þessi þrjú stefnubreytingaratriði. Í fyrsta lagi er ætlast til, að einkasalan taki að sjer verkun og geymslu síldarinnar. Með því er gengið inn á atvinnurekstrarsvið einstaklinga. Auk þess er gert ráð fyrir því í frv., að einkasalan hagi verkuninni þannig, að hún noti milliliði til að framkvæma hana, eða m. ö. o. feli verkunina einhverjum þeirra sömu manna, sem áður hafa rekið hana fyrir eiginn reikning. Vinningurinn yrði þá ekki annar en sá, að hin fjárhagslega áhtta frist yfir á einkasöluna, þvert ofan í tilætlun margra hv.þdm., sem voru með í að setja lögin á síðasta þingi. Jeg verð að segja, að eins og stj. einkasölunnar er nú skipuð, finst mjer öldungis ótækt að ganga inn á þessa braut. Stj. einkasölunnar hefir þarna óbundnar hendur um kaupgjald, og nú hefir einn af forstjórunum lýst því yfir, bæði í ræðu og riti, að ágóðinn af atvinnurekstri þessum eigi ekki nema að mjög litlu leyti að ganga til útgerðarmanna. heldur til verkamanna. - Þarna má þá gera ráð fyrir kauphækkun, sem vitanlega leiðir af sjer aukna aðsókn að þessari atvinnu, sem þó virðist nægjanleg eins og hún er. Mætti þá tla, að með þessu verði snúin enn fastari snara að hálsi landbúnaðarins en enn hefir orðið í þessu efni. Það er öllum kunnugt, að síldveiði og heyöflun fara fram á sama tíma, og er því auðsætt. hvernig fara muni, ef gengið er inn á þessa braut. Mér virðist þetta mjög varhugavert atriði bæði að því leyti, að það felur í sjer takmörkun á atvinnurekstri einstaklinga, og svo sú kauphækkun, sem þetta myndi leiða af sjer, sem jeg veit, að þó hún ef til vill eigi ríði landbúnaðinum að fullu, muni koma mjög þunglega niður á honum. Þá er hitt atriðið, sem jeg mintist á í upphafi máls míns, sú stefnubreyt., sem þetta frv. felur í sjer, að láta ríkissjóðinn taka á sig ábyrgðina á þessum atvinnurekstri. Eins og jeg gat um áðan, er stj. heimilað að ábyrgjast lán fyrir einkasöluna, að upphæð alt að milj. króna. Um varasjóð er tplega hgt að tala á fyrsta og öðru ári. Hann getur ekki numið nema örlitlu. Það er gert ráð fyrir, að greiða megi út fyrirfram 18 kr. fyrir hverja tunnu síldar, og það, að greiða ekki meira út, á að vera til tryggingar því, að ríkissjóður bíði ekki tjón vegna ábyrgðarinnar. Þetta er í sjálfu sjer ekki mikil útborgun, ef litið er á, hvað fengist hefir fyrir síldina á bestu árunum; en nú er það kunnugt, að mjög getur brugðist til beggja vona í þessu efni; veiðin á stundum misbrestasöm og salan stopul. Þótt sala saltsíldarinnar eigi að vera sæmilega trygg. Þá er markaðurinn fyrir hana mjög takmarkaður, og þykir mjer því alldjarft teflt og hygg jeg, að hið sama virðist öðrum þeim, sem ekki vilja með nokkru móti, að ríkissjóður taki á sig áhttuna af þessum atvinnurekstri. Jeg sje mjer því alls ekki frt að ganga að þessu. Nú hefir því verið haldið fram af hv.þm. Ísaf., að með þessu mundu fleiri en áður njóta arðsins af framleiðslunni. Jeg sje ekki, að hægt sje að vita um það að svo stöddu, hvort menn, sem áður hafa veitt og selt síldina, vilja lúta að því ráði að fá lán og „spekúlera“ með síldina; yfirleitt hefir það verið reglan, a. m. k. er það svo í Noregi, að veiði og verslun með síldina eru aðskildar mjög ákveðið. Þá kem jeg aftur að 3. atriðinu, sem sje þeim ákvðum frv., sem stuðla að því, að þessi atvinnuvegur geti blásið sem allra mest út. Hjer kemur fyrst til greina það, að nú á að gefa miklu fleirum en áður tækifri til að taka þátt í þessum atvinnuvegi, og svo ákvæði 5. gr. um að hækka um helming tillag til markaðsleitarsjóðs og varasjóðs. Einn af þeim kostum, sem jeg taldi vera á frv., var sá, að nú mundi tiltlunin að vinna betur að öflun nýrra markaða; en það undarlega kemur í ljós, að þeim, sem málið flytja, sýnist engin þörf á þessu. Mjer er vitanlega ekki nægjanlega kunnugt um. hvað mikið verk er að vinna í þessu efni. en mjer sýnist, að úr því að ástæða þótti til að auka þetta fje, þá ætti að verja því til að afla nýrra markaða. en eftir ákvæðum 8. gr. á öll hækkunin, 11/4%, að ganga til varasjóðs, sem svo aftur á að skiftast í aðra smærri sjóði, en aðeins 3/1% í markaðsleitarsjóð. Eins og jeg hefi minst á, hefir aðsóknin að atvinnu við veiði og verkun síldarinnar verið mjög milli undanfarið, og veldur því fyrst og fremst það háa kaup, sem oftast hefir verið í boði. Auk þess koma þarna til greina aðrar ástður, svo sem það, að þarna eiga menn við meiri glaum og gleði að búa en annarsstaðar á þessum tíma árs. Þó hygg jeg sem sagt, að kaupið hafi valdið mestu. Nú hefir það hinsvegar á stundum verið nokkuð stopult, og hefir það dregið úr aðsókninni, en ef nú á að tryggja það, að fólk undir öllum kringumstæðum geti fengið þetta háa kaup, sem sagt, nema í burtu alla áhættu, sem þessari atvinnu hefir verið samfara, þá er auðstt, hvað slíkt hefir að þýða gagnvart öðrum atvinnuvegum. Jeg skal auðvitað fullkomlega viðurkenna, að nauðsyn sje á því í hverju þjóðfjelagi, að atvinnan geti verið sem allra tryggust; en meðan ekki eru gerðar hliðstæðar ráðstafanir af hálfu þess opinbera um aðrar atvinnugreinir. Þá álít jeg, að úr þessu geti orðið tvíeggjað sverð fyrir þetta þjóðfjelag. - Jeg vil mælast til þess, að þessi hv. deild taki þessar bendingar mínar til athugunar og geri sjer ljósa grein fyrir þeirri stefnubreyt., sem hjer er um að ræða. Frá mínu sjónarmiði er það svo, að ef þessi stefna væri tekin upp, og sjerstaklega ef hún væri frð inn á víðara svið, þá gæti hún haft alvarleg áhrif á okkar þjóðarhag. Þá er enn 4. atriðið, sem í rauninni er smávægilegt í samanburði við hin. Í 7. gr. frv. er gert ráð fyrir, að útflutningsnefndarmenn, umboðsmenn og skrifstofuþjónar einkasölunnar megi ekki reka síldarútveg, síldarsöltun eða kaupa síld til söltunar. Mjer finst eðlilegt að láta þetta gilda um skrifstofuþjóna, með því að það má líta á þetta sem þeirra aðalstarf, og gætu þeir líka misnotað aðstöðu sína og kunnugleika. En hvað útflutningsnefndarmenn snertir sýnist mjer nokkuð öðru máli að gegna. Sú þóknun, sem þeir fá frá einkasölunni, mun ekki vera svo mikil, að þeir geti lifað eingöngu á henni, og verða þeir því að reka aðra atvinnu jafnhliða. Auk þess kemur þarna til greina, að þetta eru menn, sem hafa öðrum fremur til að bera þekkingu á þessum atvinnuvegi, og virðist því óeðlilegt að útiloka þá frá þessum atvinnurekstri, og enda ranglátt, þar sem þeir ekki eru algerlega starfsettir af því opinbera eða einkasölunni. Jeg álít sem sagt, að þessi ákvæði 7. gr. hvað útflutningsnefndarmenn snertir sjeu varhugaverð, en hinsvegar til bóta og eðlileg að því er kemur til skrifstofuþjóna. Jeg hefi þá gert grein fyrir afstöðu minni til þessa máls og ætla jeg, að jeg hafi nú tekið nægilega skýrt fram ástæðurnar fyrir því, hvers vegna jeg ekki get greitt höfuðatriðum þessa frv. atkv. mitt, þó að jeg hinsvegar sje því samþykkur, að haldið sje áfram að framkvæma lögin frá í fyrra á þeim grundvelli, sem þar var lagður.

Jón Ólafsson Jeg hefi ekki fyr sjeð ástæðu til að láta í ljós skoðun mína á þessu máli að öðru leyti en því, að á síðasta þingi greiddi jeg atkv. á móti því frv., sem nú eru gildandi lög um þetta efni. Þótt jeg væri þá mótfallinn málinu, er það ekki af því, að jeg horfi með svo miklum harmi á bak gamla tímanum í þessu efni. En þegar um breytingar er að ræða. verða menn altaf að gera sjer grein fyrir. hvort það spor, sem stigið er, er til bóta eða ekki. Eins og hv.þm. Ísaf. tók fram, er rjett að bera saman afkomuna við fyrri tíma, en sú reynsla, sem fengist hefir af einkasölufyrirkomulaginu, er ekki betri en reynsla undanfarinna ára. Það, sem lakast er við einkasöluna, er það, að borin hefir verið fyrir borð fagþekking þeirra manna, sem verslað hafa með þessa vöru, og ekki verið notuð eins og á öllum öðrum sviðum. Af öllum handiðnamönnum og smákaupmönnum er heimtuð sjerþekking. „Homopatinn“ jafnast ekki lengur á við lækninn, og þannig er sjerþekking hvarvetna tekin fram yfir í öllum greinum. En þetta fyrirtæki, síldareinkasalan, virðist ekki þurfa fagþekkingu, enda hafa forkólfarnir útilokað hana, eða því sem næst, frá öllum afskiftum af því máli. Til þess að geta gert mjer grein fyrir afkomu síðasta árs og undanfarinna ára, hefi jeg gert skýrslu, sem sýnir meðalverð saltsíldar síðustu 6 árin. Eins og raun ber vitni, er verðið lægst þegar framboðið er mest, og kemur það líka ljóst fram í skýrslunum. Árið 1923 voru saltaðar 248 þús. tunnur og var meðalverð 24,00 kr. Þetta ár var sala mjög ljeleg, en er þó betri en síðastliðið ár.

Jeg gleymdi að skýra frá því, að greiddir hafa verið til viðbótar 60 aurar á tunnu

. Það kemur í sama stað niður, þótt greitt hafi verið á hverja tunnu kr. 24,60; útkoman verður samt lakari fyrir þjóðarbúið, þegar tekið er tillit til þess, að árið 1923 fiskaðist 1/3 meira af síld en í ár. - Árið 1924 er vörumagnið minna. eða 131 þús. tunnur, og meðalverð kr. 41,00. 1925 er vörumagn 241 þús. tn. og meðalverð kr. 31,70. Vörumagnið þetta ár er miklu meira en í ár, en selst þó hærra verði en tókst að selja það litla, sem saltað var í ár og selt var fyrir tæpar 33 Kr. tn., að jeg ætla. 1926 er eftirtektarvert ár. Þá er saltað um 10 þús. tunnum minna en í ár, eða ca. 163 þús. tn., en meðalverð þess árs er 40 kr. Skil jeg ekki, að þessar 10 þús. tn. hafi orsakað allan þann verðmun, og sjest þá best, að með gamla sleifarlaginu gengur salan stórum mun betur en í ár. 1927, sem er vandræðaár, er vörumagnið 267 þús. tn. og meðalverð kr. 25,60, þ. e. hærra en búið er að borga út nú. Skal jeg þó síst syngja því ári lof. 1928 er vörumagnið 174 þús. tn. og meðalverð ca. 33 kr., eftir því, sem sjeð verður. Meðalverð hinna 5 ára verður kr. 32,50 með öllum þeim vandræðum, sem jeg hefi lýst. Það merkilega er, að þeir, sem versluðu fyrir eiginn reikning, höfðu ekki þann mikla kostnað, sem þessi sala virðist ætla að hafa. Því að ef ekki er hægt að greiða nema 25–26 kr. fyrir hverja tunnu, hafa fyrir klaufaskap runnið upp undir 8 kr. fyrir hverja tunnu í annara vasa og ýmislegt tilstand. Þessar tölur er ekki hægt að rengja. Því er engin ástæða til að syngja fyrirkomulagi því, sem nú er, lof, þótt vonandi megi lagfæra það með tímanum, ef ekki er einblínt á það um of, að stj. eigi að einskorða sig við að fá sínum flokksmönnum stjórn þessa fyrirtækis í hendur, hversu óhæfir sem þeir eru. Hv. þm. Ísaf. dásamaði það mjög, að síðastl. ár hafi verið hægt að greiða 21 kr. fyrir hvert mál síldar, en áður hafi ekki fengist nema 18 kr. í hæsta lagi. Af meðaltali því, sem jeg hefi lesið upp, sjest, að það hefir eins verið hægt að greiða það verð fyrir hvert mál eins og nú. Árið 1926 virðast hafa verið greiddar 40 kr. fyrir hvert mál, með sama útreikningi og hv.þm. hafði áðan, og 1924 eitthvað líkt. Hv. þm. sagði, að ef ríkið hefði söluna á hendi, væri hægara að láta sem mest af andvirðinu lenda hjá fiskimönnum, en minna hjá „spekúlöntum“. Jeg er hræddur um, að hv.þm. geri of mikið úr gróða „spekúlantanna“; þeir hafa yfirleitt ekki fitnað af sínum atvinnurekstri, og því er það ljóst, að fjeð hefir runnið til landsmanna sjálfra, þeirra, sem við síldveiðamar unnu. Hvernig ríkið á að bæta úr þessu með ábyrgð sinni, fæ jeg ekki sjeð. Á þessu stigi málsins sje jeg ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta, og vildi jeg aðeins með þessum fáu orðum benda á, að menn hafa ekki hrept neitt sjerstakt hnoss með þessari einkasölu, því að salan hefir síst farið betur úr höndum hjá einkasölunni en þegar einstaklingar áttu sjálfir yfir sölunni að ráða. Vona jeg, að þessi ófagnaður standi ekki næstu 6 ár, svo að ekki þurfi að taka meðaltal næstu 6 ára, því að jeg er sannfærður um, að það meðaltal verður síst betra. Jeg mun svo ekki skifta mjer frekar af máli þessu við þessa umr., nema jeg fái sjerstakt tilefni til þess.

Haraldur Guðmundsson Jeg hafði ekki tök á að athuga nánar þær tölur, sem hv. 3. þm. Reykv. las upp, og verð jeg að játa, að þær koma mjer harla ókunnuglega fyrir sjónir. Skal jeg þó ekki fullyrða, að tölurnar sjeu rangar, en þær snerta áreiðanlega ekki kjarna málsins. Þótt rjett kunni að vera hermt um verð það, er fengist hefir í útlöndum fyrir síldartunnu, salt, tunnu og síld, þá segir það ekkert um, hvað fengist hefir fyrir síldina sjálfa, en það er vitaskuld aðalatriðið. Um sjálft síldarverðið segja því tölur hv. 3. þm. Reykv. ekkert. Nú er það svo, að verð það, sem hagstofan gefur upp, er alveg af handahófi, því að þegar síldin er flutt út, er eitthvert handahófsverð gefið upp, enda er þess getið í skýrslum hagstofunnar, að ekki megi taka það sem raunverulegt verð, heldur verð, sem átlað er af útflytjendum sjálfum; en mörg sendingin hefir orðið verðlaus með öllu þegar til kom, þótt áætlunarverðið hafi verið rið hátt, þegar hún var flutt út. Til ársloka 1925 var gengismunurinn afarmikilvgt atriði, og loks er það, að þá var verð á tunnum og salti miklu stærri hluti af þessu söluverði en nú er, því að þá var bði salt og tunnur í langtum hærra verði. Árin 1920–21, þegar dýrtíðin var mest, var tunnuverð og saltverð afskaplega hátt. Áætlunarverðið er líka altaf sett hátt, venjulega miðað við hæsta verð, sem fengist hefir, því að útflutningsgjaldið er miðað við tunnufjölda, en ekki við verðmæti. Ef tölur hv.þm. ttu að gefa raunverulega hugmynd um verð á hrásíld, þarf því að taka margt til greina, sem hann slepti, og yrði þá útkoman öll önnur og lakari. í sumar fengust 20–22 kr. fyrir hvert mál af hrásíld til söltunar á bryggju. það er verðið, sem á að miða við. Aflaleysisárið 1926 var verðið a. m. k. 4–5 kr. lgra.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. Ísaf. upphóf hjer rödd sína til þess að mótmæla ýmsu, er jeg hafði sagt um rekstur einkasölunnar, en gat þó engu hnekt. Hinsvegar viðurkendi hann tvo stóra ágalla á sölunni, er jeg hafði bent á. Þá gerði hv.þm. sjer mat úr því, er jeg sagði, að síldarverð færi hkkandi þegar nokkur veiðibrestur yrði. Jeg þóttist einnig hafa leitt í ljós, að veiðibrestur var síðastl. ár framan af síldveiðitímanum, og það ætla jeg að standa við. Jeg staðhæfði, að síldarverð hafi farið hækkandi í Svíþjóð, vegna þess að veiði var treg. Framan af sumri og alt fram í miðjan ágúst var veiði mjög treg í snyrpinót, en þá fiskuðu reknetabátarnir vel. Vegna veiðitregðunnar þá hkkaði verðið ytra. Þeir nutu þó einskis góðs af þessari verðhækkun; það hafði einkasalan trygt þeim. Eftir miðjan ágústmánuð fer veiðin að aukast, og verður heildaraflinn því allgóður. Þetta er rjett, og það getur hv.þm. ekki hrakið, að vegna tregðu á afla hækkaði verðið um tíma, þó það auðvitað lækkaði síðar. En þeir, sem græddu, voru ekki fiskimenn og ekki einkasalan, heldur stórverslunarfyrirtkin í Svíþjóð. Það kann að vera, að hv.þm. Ísaf. finnist þessi tilhögun hrósverð, en jeg get ekki verið honum sammála. Hv. þm. Ísaf. taldi, að menn mættu vera fullkomlega ánægðir með það verð, sem síldareinkasalan greiddi síðastl. ár. Jeg hygg það sje mjög hæpin fullyrðing hjá hv.þm., að minsta kosti er það áreiðanlegt, að leggi maður meðalafla reknetabátanna niður og reikni út kostnað við útgerðina, þá kemur fram, að annaðhvort verða þeir, sem fyrir útgerð inni sjá og leggja henni til veiðarfæri og annan rekstrarkostnað, að bera halla, eða sjómenn, sem veiðina stunda, verða að bera skarðan hlut frá borði. Mjer finst hv.þm. því skjátlast, ef hann heldur, að þeir, sem hafa stundað veiðar á reknetabátum fyrir norðan og fengið meðalafla, hafi hafa smilega afkomu síðastl. ár. Hv. þm. er tamt að nefna nöfn manna í rðum sínum, og dró nú nafn eins í útflutningsnefnd einkasölunnar inn í ummæli sín, og taldi, að hann fyrir sitt leyti hefði verið ángður með verðið, sem einkasalan gaf. Það getur verið, að síldarsaltendur hafi verið ángðir á vissan hátt, vegna þess að þeir hafi fengið síldina í sumar við öllu lægra verði hjá veiðimönnum heldur en þeir hafa átt að venjast undanfarið. En það, að síldarsaltendur nutu þessara góðu kjara hjá reknetabátum, var vegna þess, að ekki var í annað hús að venda, vegna einkasölunnar. Svo getur verið, að þessir menn út af fyrir sig hafi ekki ástæðu til að kvarta. Það, sem jeg talaði um málið, var frá sjónarmiði þeirra manna, sem gera út á reknet. Eftir því, sem hv. 8. þm. Reykv. upplýsti með því að vitna í verð á síld áður og í sumar, skilst mjer, að verðið í sumar hafi slampast í því að vera meðaltal þess söluverðs, sem af öllum hefir verið talið alveg ómögulegt hingað til, til tryggingar sæmilegri aðkomu útvegsins. Það er ekki siglt fyrir hærri byr en þetta hjá einkasölunni. Hv. þm. Ísaf. taldi, að mjer hefði verið nær að kynna mjer skýrslu forstjóra einkasölunnar. Jeg get sagt honum, að jeg hefi ekki átt kost á að sja hana. Ekki hefir henni verið útbýtt í þinginu, og jeg spurði forstjóra einkasölunnar, þann sem hjer situr á þingi, hvar jeg gti fengið skýrsluna, og hann gat ekki vísað mjer á hana. Eðlilegast væri nú, að sjútvn. þingsins væri sent þetta plagg. Má vera, að talið sje sjálfsagðara að senda það ritstjóra Alþýðublaðsins. En hvað sem skýrslan annars segir, þá komumst við ekki framhjá þeirri staðreynd, að verðið var kringum 25 kr. á saltsíldartunnu, og frá á að draga allan kostnað við tunnuna, svo að eigandi síldarinnar ber ekki meira úr býtum en ca. 13 kr. fyrir nýsíldartunnuna. Hv. þm., sem viðurkendi í raun og veru öll helstu ádeiluatriðin í ræðu minni, var að tala um, að þetta vru ekki nema smáaðfinningar, sem jeg væri með; það gengi ekkert út á þessar stóru stefnur og „plön“, sem hann hefði í huga. Það er nú svo, að við reknetaútgerðarmenn reiknum ekki með svona háum tölum eins og hv.þm. Ísaf. En við verðum þess varir, hvort við verðum fyrir tapi eða ekki. Og hafi stjórn einkasölunnar ætlað að hlífa hinum smærri framleiðendum og þeim hópi sjómanna, sem starfa á reknetabátum, þá hefir þetta árið orðið úr því högg, en ekki hlífð. Það mætti sjálfsagt tala talsvert um fleira, sem fyrir kom hjá framkvæmdarstjórninni, af kunnugri mönnum en jeg er. En jeg hygg þó, að hægt verði að gera það hv.þm. Ísaf. til ánægju að bæta dálitlu við, ef tími yrði til við 2. umr., um ýmislegt kringum framkvæmdarstjórn einkasölunnar, sem bendir í þá átt, að meira hafi verið farið eftir ýmsu öðru en beint eftir lögum og ýmsu öðru en vanalegum verslunarreglum, og að öðrum meira hlynt en hinum smærri útvegsmönnum. T. d. þegar maður nákominn stj. einkasölunnar fær 4 þús. tómar tunnur handa sjer, en gerir þó ekki út skip, en annar, sem gerir út, fær 1000 eða 500 aðeins. Og manni á Akureyri, sem sjálfur gerir út á síld, er neitað um tunnur, en öðrum, sem alls ekki á síld sjálfur, voru látnar í tje nógar tunnur, til þess að geta grætt á hinum, sem neitað var, sem leita verður til hans um söltun. Munurinn er sá, að sá, sem tunnurnar fjekk, er flokksbróðir eins af stjórnendum einkasölunnar. Svona mætti benda á ýmislegt af þessu „smádútli“, sem hv.þm. Ísaf. talaði um, að jeg hefði verið með. Hjer er líka sá eini vettvangur, þar sem hægt er að koma fram með aðfinningar við hina óhönduglegu stj. síldareinkasölunnar, ef ekki er farið í blöðin. Og jeg hygg, að þótt hv.þm. Ísaf. þyki þetta „smádútl“, þá muni framleiðendum og sjómönnum, sem bjuggu undir síldareinkasölunni á síðasta ári, ekki þykja þessi atriði neitt smávægileg. Það hafa aðrir hv.þm. bent á, inn á hvaða braut stefnt er með frv. Jeg er og búinn að lýsa því áður og þarf ekki að eyða lengri tíma í að ræða það, enda tækifæri síðar. Það er greinilegt, að þær einokunarviðjar, sem áður hvíldu á mönnum í þessu efni, eru nú hertar svo um munar og varla hægt að gera það betur. Jeg er hissa, þegar jafnaðarmenn þykjast vera að tala á móti þessu, vegna þess að viðjarnar sjeu ekki nóg reyrðar, eins og þeir gera bæði á þingi og utan þings. Þeir segja, að þetta sje ekki það fyrirkomulag, sem þeir vildu hafa, heldur eigi að vera miklu meiri höft. En mjer sýnist, að ef þetta verður samþ., sem hjer liggur fyrir, þá hljóti hinir hörðustu einokunarmenn að geta verið sæmilega ánægðir með fyrirkomulag einkasölunnar. En hvort þjóðin verður ánægð, þegar til lengdar lætur, leyfi jeg mjer að draga mjög í efa.