Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir nokkrum árum skipaði menntmrh. n. til þess að semja frv. um æskulýðsmál, og skyldu í frv. vera almenn ákvæði um opinberan stuðning við æskulýðsstarfsemi. Þetta frv. hefur verið tvílagt fyrir Alþ., Alþ. 1967–68 og 1968–69, en hlaut afgreiðslu í hvorugt skiptið. Við meðferð málsins á Alþ. var frv. fundið sitthvað til foráttu, fyrst og fremst það, að ýmis ákvæði þess væru ekki nógu ljós og þó einkum að ákvæðið um fjárhagsmál þessa æskulýðsstuðnings væru ekki nógu skýr. Það væri ekki nógu ljóst af frv., hverjar skyldur ríkið væri að takast á herðar annars vegar og hvers æskulýðsstarfsemin mætti vænta, að því er varðar opinberan styrk, hins vegar. Þess vegna hefur menntmrn. látið endurskoða frv. í samræmi við það, sem fram kom í menntmn. Nd., sem fjallaði um málið, og er þetta frv., sem nú er flutt, niðurstaðan af þessari endurskoðun. Meginatriði þessa frv. er það, að settar eru almennar reglur um opinberan stuðning við æskulýðsstarfsemi. Í 1. gr. er þess getið, hvaða aðilar geti notið eða skuli njóta stuðnings samkvæmt l., en það eru félög, sem vinna að æskulýðsmálum á frjálsum áhugamannagrundvelli, enda byggist félagsstarfsemin fyrst og fremst á sjálfboðastarfi og eigin fjárútlátum félagsmanna, og í öðru lagi, aðrir aðilar, er sinna einkum velferðarmálum ófélagsbundins æskufólks í skipulegu starfi. Gert er ráð fyrir, að l. taki til íþrótta- og bindindisstarfsemi og félags- og tómstundastarfsemi í skólum, að svo miklu leyti er við á og önnur lög og aðrar reglur gilda þar ekki um. Nú er gert ráð fyrir því, að l. miðist einkum við æskulýðsstarfsemi fyrir unglinga á aldrinum 12–20 ára, en ekki 12–21 árs, eins og eldra frv., enda hefur kosningarréttur verið lækkaður síðan. Menntmrn. er ætlað að fara með yfirstjórn æskulýðsmála, er lög þessi fjalla um. Enn fremur skal stofna Æskulýðsráð ríkisins, skipað 5 mönnum. 3 skulu tilnefndir af aðildarsamtökum Æskulýðssambands Íslands og öðrum hliðstæðum æskulýðssamtökum, en einn maður úr Sambandi ísl. sveitarfélaga og menntmrn. ætlað að skipa formann. Í frv. er að finna ákvæði um, hvert hlutverk Æskulýðsráðs ríkisins skuli vera, og sé ég ekki ástæðu til þess að vera að bæta við það neinum skýringum. Í 4. gr. er ákvæði um það, að menntmrh. skuli skipa æskulýðsfulltrúa ríkisins að fengnum till. Æskulýðsráðs, og skuli hann vera opinber starfsmaður. Hér er um að ræða merkasta ákvæði þessa frv. Ef það nær samþykki, þá mun verða skipaður æskulýðsfulltrúi ríkisins sem mun hafa það hlutverk ásamt Æskulýðsráði að skipuleggja æskulýðsstarfsemi og hafa með höndum leiðbeiningarstörf í því skyni. Í frv. eru ennfremur nánari ákvæði um stuðning við félags- og tómstundastarfsemi, t.d. um það, að ríkið skuli styrkja þjálfun leiðbeinenda og menntun æskulýðsleiðtoga. Ennfremur er heimilt að veita viðurkenndum aðilum, sem reka sumarbúðir og útivistarsvæði, styrki, allt samkvæmt þeim fjárveitingum, sem til þess myndu vera ætlaðar á fjárl. Helztu breytingarnar, sem gerðar hafa verið frá upphaflega frv., eru þær, að það var felld niður málsgr., sem var í gamla frv. og hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er að styðja frjálsa félags- og tómstundastarfsemi í skólum, sem ekki er takmörkuð við nemendur viðkomandi skóla.“ Þetta ákvæði þótti ekki nógu ljóst, en í stað þess er nú lagt til, að „félags- og tómstundastarfsemi í skólum“ verði bætt við næstu málsgr., en þar segir, að I. taki til íþrótta- og bindindisstarfsemi og félags- og tómstundastarfsemi í skólum, að svo miklu leyti er við á og önnur l. eða reglur gilda þar ekki um. Ég gat þess áðan, að aldursmarkinu hefði verið breytt úr 21 ári í 20 ár til samræmis við þær breyt., sem gerðar hafa verið á kosningarrétti ungs fólks. Í upphaflega frv. var gert ráð fyrir stofnun æskulýðsráða í öllum kjördæmum landsins. Þessi hugmynd hefur þótt orka mjög tvímælis og kjördæmin heldur ekki hentugar einingar fyrir æskulýðsstarfsemi og þessi gr. því verið felld niður. Greininni um æskulýðsnefndir sveitarfélaga hefur verið breytt þannig, að heimilt skuli að stofna æskulýðsnefndir eins eða fleiri sveitarfélaga, og er sú hugsun að baki þess, að sveitarfélög geti sameinazt um starfsemi í æskulýðsmálum, eins og þegar eru dæmi til um. Ekkert er því til fyrirstöðu þá, að sveitarfélög heils kjördæmis geti, ef þau vilja, tekið höndum saman um æskulýðsstarfsemi sína. Með þessu móti má fremur búast við en áður var gert ráð fyrir, að skipulag æskulýðsstarfsemi verði í samræmi við aðstæður á hverjum stað um land allt. Það, sem sérstaklega var fundið að frv. eins og það var flutt áður, var, að þar var ákvæði um, að stefnt skuli að því, að ríkissjóður greiði allt að 50% af kostnaði við þjálfun leiðbeinenda og 50% af launagreiðslum til þeirra. Nú er lagt til, að gr. orðist svo: „Stuðningur ríkissjóðs við félags- og tómstundastarfsemi skal m.a. fólginn í þátttöku í kostnaði við þjálfun leiðbeinenda og menntmrn. ætlað að setja reglur um þjálfun leiðbeinenda að fengnum till. Æskulýðsráðs ríkisins.“ En ákvarðanir um fjárveitingar í þessu skyni verða teknar við afgreiðslu fjárl. hverju sinni. Ef þetta frv. nær fram að ganga eða hlýtur samþykki Alþ. áður en næstu fjárl. verða afgr., munu að sjálfsögðu verða gerðar till. samkvæmt því um fjárveitingar, en ef það nær fram að ganga, þá er það bindandi ákvæði, sem segir í 4. gr., að æskulýðsfulltrúi ríkisins skuli verða skipaður og hann mundi verða skipaður þegar í stað eftir samþykkt frv., auk þess sem Æskulýðsráði ríkisins mundi verða komið á fót. Það má raunar setja, að fyrsta sporið í skipulegri aðstöðu um æskulýðsmál eigi að vera að koma á fót embætti æskulýðsfulltrúa, er kynni sér æskulýðsstarfið, eins og það er nú stundað, og geri till. um, hvernig það skuli verða í framtíðinni og hvernig stuðningi opinberra aðila, ríkis og sveitarfélaga, við æskulýðsstarfið verði bezt háttað, til að opinber stuðningur komi að sem mestum notum. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess, að þessu máli verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Frv. þetta til l. um breyt. á l. um hægri umferð hefur tvöfaldan tilgang, þ. e. að lengja nokkuð og breyta ákvæðunum um skatt þann, sem lagður var á bifreiðar til að standa straum af kostnaði við hægri umferð, og taka inn í þá skattheimtu eða gera ráð fyrir, að sú skattheimta standi einnig undir kostnaði af rekstri umferðarmálaráðs fyrst í stað eða til ársins 1972, eins og hér er um að ræða, og er það aðallega rökstutt með því í aths., að í raun og veru taki umferðarmálaráð við veigamiklum þáttum hægri umferðarinnar. En telji menn, að annar háttur væri síðar eðlilegri á greiðslu kostnaðar við umferðarmálaráðið eða starfsemi þess, þá var það skoðun rn., að það ynnist þá tími til að undirbúa slíka fjáröflun, ef það yrði skoðun manna á þessu tímabili. Í stórum dráttum er það um þetta frv. að segja, að skatturinn, sem var lagður á bílana til þess að standa straum af umferðarbreytingunni, átti að greiðast á árunum 1967–1970. Nú er lagt til, og breytingin í því fólgin, að hann framlengist um tvö ár, árið 1971 og 1972, og sé þá hærri en þá var ráðgert, en sé hinn sami og var á s. l. ári. 360 kr. var hann á fólksbifreiðum, 1–8 farþega, 1968 og yrði þá samkv. ákvæðum þessa frv. hinn sami næstu ár, 1970, 1971, 1972, og 660 kr. var hann á öðrum bifreiðum árið 1968, og gert ráð fyrir því einnig á sama hátt samkv. þessu frv., að hann verði áfram 660 kr., eins og hann er nú í ár, og 1970, 1971 og 1972. Nú er eðlilegt, að þm. spyrji, hvaða þörf sé á að auka þennan skatt, því að gert var ráð fyrir því á sínum tíma, að hann mundi standa undir öllum kostnaði af hægri umferðar breytingunni. En það liggur nú fyrir, að hún hefur farið nokkuð fram úr áætlun, og þetta frv. er flutt til þess að greiða umframkostnaðinn auk viðbótarkostnaðar, sem leiðir, eins og ég sagði áðan, af umferðarmálaráðinu, ef það yrði lögfest. Um það var mikill ágreiningur á sínum tíma, sem ég skal ekki rifja upp, að kostnaðurinn væri allt of lágt áætlaður, og var m. a. af þeim sökum flutt á sínum tíma, eins og menn rekur minni til, brtt. um það að fresta framkvæmdinni um eitt ár, að lög um hægri umferð gengju í gildi. Það náði ekki samþykki þingsins, en þá var, eins og kemur fram í grg. þess frv., gert ráð fyrir því, að skatturinn mundi nema um 50 millj. kr., en hins vegar héldu þá þeir þm., sem að sjálfsögðu í góðri trú fluttu þetta frv., að breytingin mundi verða margfalt dýrari, og það voru aðilar í landinu eins og Félag ísl. verkfræðinga, sem mjög höfðu haldið því á lofti og talið sig byggja það á athugun, sem þeir hefðu framkvæmt, að kostnaðurinn mundi skipta hundruðum millj. kr. Heildarkostnaðurinn til þessa af hægri umferðinni er 70 millj. 559 þús. kr., en það eru vissir liðir, sem skýra þessa hækkun alveg sérstaklega. Fyrst og fremst var það fræðsluliðurinn, sem hafði láðst að gera ráð fyrir, og ríkisstj. var sammála um það á sínum tíma að heimila framkvæmdanefnd hægri aksturs að verja allt að 10 millj. til fræðslustarfsemi, sem kom þá inn í þetta, og varð þetta þá um 60 millj. kr. Einnig urðu verðlagsbreytingar vegna áhrifa gengisbreytingar, og skal ég ekki verulega fara út í það, en þó er nokkuð fróðlegt að gera sér grein fyrir, í hverju þessi breyting er fólgin. Þá er það í fyrsta lagi vega- og gatnakerfið. Ekki var gert ráð fyrir því, að það yrði verulegur kostnaður við breytingu þess. En áætlunin gerði ráð fyrir þessum lið, 5.1 millj. kr., en hann reyndist 12 millj. 352 þús. kr. Áætlunin gerði fyrst og fremst ráð fyrir flutningi umferðarmerkja og breytingum á umferðarljósum, en þörf á breytingum á gatnakerfinu sjálfu var hins vegar í grg. talin hverfandi lítil. Var þetta byggt á upplýsingum vegamálastjóra, borgarverkfræðings og bæjarstjóra utan Reykjavíkur um, hverjar breytingar þyrfti að gera á vegakerfinu. En reyndin varð þó sú, að kostnaður við umferðarmerkin varð 4 millj. 262 þús., en annar kostnaður rúmar 8 millj. Heildarkostnaðurinn skiptist þannig: Í Reykjavík 6 millj. 186 þús., aðrir kaupstaðir og kauptún 1 millj. 649 þús. og Vegagerð ríkisins 4 millj. 517 þús. Það var náttúrlega mjög mikil áherzla lögð á það að laga vissa hluti, blindhæðir og annað slíkt, eftir því sem föng stæðu til, enda farið þarna verulega fram úr áætlun. En þá eru það almenningsbifreiðarnar. Áætlað var, að kostnaður vegna almenningsbifreiða yrði 36.3 millj. kr. en hann reyndist minni, aðeins 34 millj. 92 þús. Í áætluninni var gert ráð fyrir því, að kostnaður vegna strætisvagna yrði 29.9 millj., en hann reyndist einnig töluvert miklu minni eða 25 millj. 780 þús. kr. Hérna voru tveir liðir, sem lækkuðu verulega. Kostnaður vegna annarra almenningsbifreiða var áætlaður 6.4 millj., en hefur numið 8.3 millj. og þess vegna hækkað verulega. Þar af eru 7 millj. 170 þús. kr. vegna breytinga á sérleyfisbifreiðum og 1 millj. 142 þús. kr. vegna breytinga á starfsmannabifreiðum. Gert hafði verið ráð fyrir því, að komast mætti hjá því að breyta hópferðabifreiðum, og sérleyfisbifreiðum á leiðum, þar sem ekki er mikil umferð og langt er milli viðkomustaða. Að athuguðu máli og að undangengnum dómi dómnefndarinnar, sem ákvæði voru um í lögum um hægri umferð, vegna einnar sérleyfisbifreiðar var síðar samþykkt að greiða bætur vegna allra sérleyfisbifreiða, og varð kostnaðaraukinn vegna þessa talinn rúmlega 5 millj. kr. Ég ber ábyrgð á þeirri ákvörðun, að greiddur var þarna kostnaður við breytingar á öllum bifreiðunum, eftir að þessi eini dómur hafði fallið. Það var kannske nokkurt álitamál, og það var að vísu ekki hægt að fullreyna það nema með málaferlum áfram bifreið eftir bifreið, a. m. k. bifreið í hverjum landshluta, hvort átti að spara fáar millj., sem það hefði orðið, og eiga kannske á hættu, að teflt væri í of mikla tvísýnu með því að láta þessar bifreiðar, sem, ef þeim hefði ekki verið breytt, stöðvast utan vegarbrúnar hægra megin og láta farþegana fara vinstra megin út úr bifreiðinni og e. t. v. inn á vegarbrún eða utan hægri vegarbrúnar, og þetta gat auðvitað alltaf orkað tvímælis, hversu vel þetta mundi lánast. Um þetta skal ég ekki hafa fleiri orð. Þetta varð niðurstaðan. Kostnaður vegna staðgönguvagna, eins og kallað var, varð 1 millj. 519 þús. kr., en það eru gamlir strætisvagnar, sem keyptir voru til landsins í stað strætisvagna, sem verið var að breyta, og á móti þessum lið kemur 1 millj. kr., sem var í áætluninni, þ. e. kostnaður vegna skiptibifreiða, eins og það var orðað, þ. e. nýrra bifreiða með dyrabúnað á báðum hliðum, sem ætlað var, að keyptir yrðu fyrir umferðarbreytinguna. Þetta var um almenningsbifreiðarnar. Þá er rétt að geta þess, um skrifstofukostnað, fræðslustarfsemi og starfsmannahald, að kostnaðaráætlun gerði ráð fyrir undirbúningskostnaði 3 millj. kr. og ófyrirséð var áætlað 4 millj. kr. Heildarkostnaður vegna þessa hefur orðið til þessa, þegar hægri nefndin gerði upp, 22 millj. 596 þús. kr. Í þessum lið er innifalinn kostnaður vegna umferðarfræðslu, sem ég minntist á áðan, en sérstök heimild af hálfu ríkisstj. var veitt til fræðslu- og upplýsingastarfsemi á vegum framkvæmdanefndar hægri umferðar, allt að 10 millj. kr., og var hún fullnotuð. Þetta var sem sagt upphaflega áætlað 7 millj. og síðan bætt við heimild upp á 10 millj., þ. e. samtals 17 millj. kr., en þessi liður reyndist í heild 22 millj. 596 þús. kr. Heildarkostnaður til þessa hefur samkv. framansögðu orðið 70 millj. 559 þús. kr., en endanlegt uppgjör liggur þó ekki enn fyrir og endurskoðun ekki lokið. Vitað er um nokkra ógreidda kostnaðarliði, bætur vegna nokkurra bifreiða o. fl. en ekki er ástæða til að áætla þann kostnað alls meira en 800 þús. kr. til 1 millj. kr. Þetta eru m. a. ástæður þess, að óskað er hér eftir viðbótarfjáröflun, en það var nú ekki aðeins, að lítillega fór þarna fram úr áætlun, en þó allt öðruvísi en menn óttuðust, og er ekkert sérstakt, að menn óttist, að hlutir fari fram úr áætlun, þegar um fjárhagsáætlanir er að ræða. En það hafa ekki heldur reynzt eins miklar tekjur af umferðarbreytingargjaldinu og ætlað var, og það er vegna þess, að bifreiðum hefur ekki fjölgað eins og áætlunin gerði ráð fyrir. Þetta þekkja menn núna síðustu árin, og eins hafa bifreiðar verið teknar meira úr umferð og menn sparað sér þannig gjöld lengri tíma en áður. Við getum séð þetta á áætlunum um innheimtu umferðarbreytingargjaldsins 1962–1972. Ef við tökum árið 1967, þá voru tekjur alls áætlaðar 11 millj. 303 þús., en rauntekjur urðu 9 millj. 994 þús. Árið 1968 voru tekjur alls áætlaðar 17 millj. 680 þús., en rauntekjur urðu 15 millj. 262 þús. Árið 1969 voru þær áætlaðar 17 millj. 804 þús., en gert er ráð fyrir nú og eiginlega vitað, - það er komið svo langt fram á árið, - að þær muni tæplega verða meira en rúmar 14 millj. kr. Rauntekjurnar árið 1967 reyndust þannig 11.6% lægri vegna bifreiða, sem ekki voru í notkun allt árið, og 1968 um 13.4% lægri af sömu ástæðu. En endurgreiðslur það ár voru einnig vegna innilegu 1967, en þá var gjaldið lægra en 1968. Miðað er við, að rauntekjur verði 20% lægri næstu ár, en áætlað hafði verið eftir 1967 og 1968. Fjárlagafrv. fyrir 1970 gerir ráð fyrir 15 millj. 200 þús. kr. tekjum. Fjárl. 1968 gera ráð fyrir 16 millj. 160 þús. kr. tekjum, og fjárl. 1969 gera ráð fyrir 17 millj. tekjum, en eins og ég las áðan, þá þykir nú mega ætla, að það verði varla meira en rúmar 14 millj. kr. Þetta kom einnig til truflunar áætluninni. Að öðru leyti tel ég, að áætlunin hafi mjög vel staðizt og verið gerð ítarleg grein fyrir því, eins og fram kemur í grg., og reyndar hafði komið áður fram frá hægri umferðarnefndinni, og ég skal ekki rekja það nánar, glögg grg. fyrir þessum mismun, þ. e. frá tæpum 50 millj. kr. og upp í 70 millj. kr. Ég vil nú nota þetta tækifæri í lok máls míns til þess að þakka öllum þeim, sem lögðu hönd á plóginn við framkvæmd umferðarlagabreytingarinnar hér á landi, fyrst og fremst framkvæmdanefnd hægri umferðar og starfsliði hennar, svo og lögreglunni og löggæzluliði um allt land. Ég sagði fyrst og fremst, en það er kannske engu síður ástæða til þess að þakka öllum almenningi, hversu vel hann brást við þessari breytingu og lagði sig allan fram um það, að hún mætti sem bezt og áfallaminnst fram fara. Ég vil einnig nota tækifærið til þess að láta í ljós þakkir til frændþjóðar vorrar, Svía, sem veitti okkur mjög þýðingarmiklar, hagkvæmar og gagnlegar leiðbeiningar og aðstoð. Við höfðum aðstöðu til þess að fylgjast með breytingu þeirra, en þeir menn, sem báru ábyrgð á breytingunni þar, sýndu okkur mikla vináttu og veittu okkur mjög veigamikla aðstoð með því að senda hingað menn til ráðuneytis, og jafnframt lögðu þeir okkur til ýmis gögn, eins og merkispjöld og annað slíkt, við litlu verði og aðrar upplýsingar, þannig að það er að mínu viti ástæða til þess, að hér komi fram þakkir í þeirra garð. Ég get ekki búizt við því, að þetta frv. frekar en önnur, þar sem skattar eru á lagðir, mæti neinni hrifningu. En ég vil þó segja það, að það eru ekki svo fáir, sem í mín eyru hafa sagt: „Ja, ég veit eiginlega ekkert, hvort ég er búinn að borga þetta gjald eða ekki, ég hef ekki tekið eftir því.“ Þetta er ekki svo tilfinnanlegt, kannske ein fylling á bíl af benzíni. En innheimtan hefur farið fram með öðrum gjöldum á bifreiðunum. Þó að það sé sundurliðað þar, hafa menn ekki tekið eftir því það sem af er. Ég vil vona, að menn geti fallizt á, að það sé ekki óeðlilegt að ljúka öllum kostnaðinum af hægri umferðinni með framhaldi þessarar skattheimtu, og ég vil einnig mega vænta þess, að því verði tekið liðlega af hv. þm., að fyrstu árin, sem umferðarráðið starfar sem beinn arftaki framkvæmdanefndar hægri umferðar, verði greiddur kostnaður af starfsemi þess. Ég hef nú kostnaðaráætlun um starfsemi umferðarmálaráðsins, eins og það áætlar starfsemi sína og sundurliðar, en ég held, að það verði of þreytandi, að ég fari að lesa það upp hér, en að sjálfsögðu mundi n. fá það til athugunar, þegar hún vinnur að skoðun málsins. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að leggja til við hæstv. forseta, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég var nú satt að segja ekkert undrandi, þegar þetta frv. kom hér fram. Ég var í hópi þeirra manna á sínum tíma, sem reiknuðu með því, að þær áætlanir, sem voru gerðar um kostnað við hægri umferð, mundu ekki standast, og það hefur líka komið á daginn. Þó skal ég fúslega játa það, að mér virðist, að að ýmsu leyti hafi þó betur til tekizt í þeim efnum en maður hafði ástæðu til að óttast, og þess vegna hygg ég, að það sé rétt, sem hv. ráðh. sagði, að hvaða álit sem menn kynnu að hafa haft á breytingunni, hafi framkvæmdin farið mjög sæmilega fram. Annars ætlaði ég ekki að ræða hægri umferðina hér sérstaklega eða þann kostnað, sem hefur orðið í sambandi við hana, eða rifja upp þær deilur, sem um það mál urðu á sínum tíma, hvort hennar væri nauðsyn eða ekki. En mér finnst rétt í sambandi við þetta frv. að vekja athygli á þeirri staðreynd, að nú á seinustu mánuðum hafa umferðarslys farið mjög í vöxt. Þau verða áberandi fleiri en í fyrra, og þau eru líka að verða meiri og fleiri heldur en á árinu þar á undan. Þetta sannar ótvírætt, að það þarf að hefja nýja sókn og nýja baráttu í þessum efnum fyrir því að bæta umferðarmenninguna og jafnframt að setja strangari reglur, sem tryggja bætta umferð frá því, sem nú er. Þess vegna finnst mér ástæða til þess að fagna því frv., sem hæstv. dómsmrh. mælti fyrir á undan þessu, vegna þess að þar er stefnt í þá átt að reyna að bæta umferðarmenninguna. En mér finnst, að það hljóti að koma til athugunar í þessu sambandi, hvort ekki þurfi að gera enn þá meira, og ég held, að þær reglur, sem við höfum varðandi ölvun við akstur, séu ófullkomnar, þó að þeim hafi að vísu verið breytt nokkuð í rétta átt á seinasta þingi. Ég held, að við verðum að fylgja fordæmi annarra þjóða og herða viðurlög í þeim efnum. Þess vegna vil ég beina þeirri áskorun til þeirrar n., - sennilega verður það sama n., sem fær þessi mál til meðferðar, - að hún taki það til athugunar, hvort heldur sem er í sambandi við þetta mál eða það mál, sem rætt var hér á undan, hvort ekki sé nauðsynlegt að gera víðtækari breytingar til þess að auka aðhald í umferðinni og bæta umferðarmenninguna meir en stefnt er að með þeim breyt. á umferðarlögum, sem ræddar voru hér áðan.



Herra forseti. Frv. þetta til l. um breyt. á umferðarlögum, nr. 40 23. apríl 1968, er staðfesting á reglugerð um umferðarmálaráð, sem dómsmrn. gaf út í janúarmánuði, 24. jan. s. l. Ég get að verulegu leyti vísað til grg. frv., en þar kemur fram, að dómsmrn. hafði undirbúið, að þegar framkvæmdanefnd hægri umferðarinnar lyki störfum sínum, sem skyldi vera um áramótin síðustu, yrði til í landinu einhver slík stofnun og ráðagerðir um framtíðina í þessu máli. Rn. leit svo á, að svo mikilvægt hefði verið starf framkvæmdanefndar hægri umferðar umfram það eitt að hafa forgöngu um undirbúning breytingar á umferðarreglunum, að það væri nauðsynlegt að halda því áfram. Við hefðum komizt á hærra stig í umferðarmálum, í framkvæmd umferðarreglna, og mikil ábyrgð hvíldi á opinberum aðilum um það, að við drægjumst ekki aftur niður af þessu stigi, en héldum áfram að bæta okkur, eins og full þörf er á. Umferðarmálaráðið var í stórum dráttum samsett af þeim aðilum, og um það, held ég, að hafi ekki orðið ágreiningur, sem ríkust tengsl hafa við umferðina, eins og fram kemur í 2. gr. Það var svo strax frá upphafi hugsun ráðh. og ráðagerðir í dómsmrn., að eftir nokkra reynslu af starfsemi slíks umferðarráðs mundi vera eðlilegt, að lögfest yrðu ákvæðin um það, og að athuguðu máli þótti eðlilegt að fella þau inn í sjálf umferðarlögin, í VIII. kafla þeirra, eins og hér er gert ráð fyrir. Umferðarmálaráðið er skipað fulltrúum frá 15 aðilum, sbr. 2. gr., og síðan er formaður umferðarmálaráðs skipaður af ráðh. án tilnefningar. Formaður umferðarmálaráðsins er Sigurjón Sigurðsson lögreglustjóri í Reykjavík. Síðan er gert ráð fyrir því, þar sem þetta ráð er svo fjölmennt, að á vegum þess skuli starfa þriggja manna framkvæmdanefnd, sem dómsmrh. skipar til eins árs í senn, og skiptir ráðh. störfum með framkvæmdanm. eftir því sem þurfa þykir. Þessi framkvæmdanefnd er þannig skipuð nú, að Ólafur W. Stefánsson, deildarstjóri í dómsmrn., er formaður n., en með honum eiga sæti í henni Gunnar Friðriksson, forseti Slysavarnafélags Íslands, og Guttormur Þormar, sem er framkvstj. umferðarnefndar Reykjavíkurborgar. Það er gert ráð fyrir því samkv. þessu frv., að ráðh. ákveði þóknun framkvæmdanefndarinnar og starfsliðs, sem hún kynni að telja sér nauðsynlegt með samþykki ráðh., en umferðarmálaráðsmenn vinni sín störf launalaust. Um hlutverk ráðsins er það stytzt að segja, sem segir í grg., að það er fyrst og fremst á sviði umferðarfræðslu, en beinist einnig að því að vinna að almennum umbótum í umferðarmálum. Við skipulagningu umferðarfræðslu er nauðsynlegt að hafa glöggar upplýsingar um umferðina og í hverju henni er áfátt. Var því gert ráð fyrir, að umferðarmálaráði skyldi einnig ætlað það hlutverk að sjá um, að á hverjum tíma væri til vitneskja um fjölda, tegund og orsakir umferðarslysa í landinu. Að þessu hefði verið unnið skipulega, þótt framkvæmdanefnd hægri umferðar og rannsóknarnefnd umferðarslysa hafi safnað nokkrum upplýsingum um umferðarslys, og var gert ráð fyrir því, að umferðarmálaráð fengi í hendur gögn þeirra um það efni. Þriðji þáttur verkefnis umferðarmálaráðs er loks sá að samræma og samstilla atorku og viðleitni sérhverra aðila, sem hafa áhuga fyrir að vinna að bættri umferðarmenningu. Nú hefur þetta umferðarmálaráð samkv. þeirri reglugerð, sem ég minntist á, starfað nokkurra mánaða skeið og reynsla fengizt af starfi þess. Ég tel, að hún hafi gefið svo góða raun, að tímabært sé nú að festa skipan þess í löggjöf, eins og ég sagði áðan. Þess vegna er þetta frv. flutt, og ég leyfi mér að vænta þess, að um það geti orðið gott samkomulag í þinginu. Ég skal gefa örstutt yfirlit yfir starfsemi umferðarmálaráðs, það sem af er þessu ári, sem einnig hefur nokkra þýðingu fyrir þm. að hafa yfirlit yfir, og skal fara fljótt yfir sögu. Skrifstofa umferðarmálaráðs tók til starfa 15. júlí, og er hún til húsa í nýju lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Pétur Sveinbjarnarson umferðarmálafulltrúi hefur verið ráðinn starfsmaður framkvæmdanefndarinnar til bráðabirgða, en auk hans starfa á skrifstofunni tvær stúlkur, þar af önnur hálfan daginn. Eitt af fyrstu vandamálunum, sem umferðarmálaráð lét til sín taka, var löggæzla á þjóðvegum landsins. Samþykkti ráðið á fundi sínum 16. apríl till., þar sem lögð var á það áherzla, að löggæzla á vegum landsins verði ekki minnkuð við það, sem hún var á síðasta sumri, þ. e. a. s. 1968, þegar breytingin varð á umferðinni. Jafnframt var bent á hina miklu þýðingu, sem traust umferðarlöggæzla hefur í sambandi við umferðaröryggi. Var framkvæmdanefnd ráðsins falið að vinna að framkvæmd till. Dómsmrn. tók mál þetta til meðferðar, og beitti rn. sér fyrir því, að 5 löggæzlubifreiðir voru gerðar út við löggæzlustörf í sumar, en fyrir umferðarbreytinguna voru þær þrjár. Framkvæmdanefndin hefur óskað eftir því við lögreglustjórann í Reykjavík, að embætti hans taki að sér skráningu umferðarslysa, sem framkvæmdanefnd hægri umferðar hafði áður með höndum, en aftur á móti verður öll úrvinnsla slysaskýrslna unnin á vegum ráðsins. Stefnt er að því að hraða úrvinnslu slysaskýrslna og gera mánaðarlega heildaryfirlit, og þannig verður fylgzt sem bezt með þróun umferðarmála í landinu. Starfsemi umferðarmálaráðs um verzlunarmannahelgina síðustu var tvíþætt. Annars vegar fræðslustarf í blöðum og útvarpi fyrir helgina og hins vegar starfræksla upplýsingamiðstöðvar um helgina sjálfa í samvinnu við lögregluna. Upplýsingamiðstöðin var í stöðugu sambandi við lögreglumenn, bifreiðaeftirlitsmenn, starfsmenn vegaþjónustu, Félag ísl. bifreiðaeigenda og forstöðumenn útiskemmtana víðs vegar um landið. Í samvinnu við Ríkisútvarpið voru beinar útvarpssendingar frá upplýsingamiðstöðinni, og var fréttum og fræðslu útvarpað 30 sinnum um helgina. Eru þetta fleiri útsendingar en áður hafa verið um verzlunarmannahelgi. Enn fremur var almenningi gefinn kostur á að hafa samband við upplýsingamiðstöð í síma, og er talið, að um 800 manns hafi notfært sér það. Er hér um að ræða starfsemi, sem fastlega má gera ráð fyrir, að verði fastur þáttur í starfi umferðarmálaráðsins í framtíðinni, enda gaf þetta mjög góða raun, svo sem alkunnugt er. Hinn 1. september, eða um sama leyti og 7 ára börn hófu skólagöngu, gaf umferðarmálaráðið út bæklinginn: Leiðin í skólann, sem er bréf til foreldra 7 ára skólabarna. Lögð var á það áherzla, að foreldrar fylgdu börnum sínum fyrstu dagana til skólans og veldu öruggustu leiðina fyrir þau. Bæklingnum var dreift í 44 skóla í kaupstöðum og stærstu kauptúnum landsins. Hinn 1. ágúst yfirtók umferðamálaráð umferðarþætti þá, sem fluttir hafa verið á vegum umferðarnefndar Reykjavíkur og lögreglunnar í Ríkisútvarpinu. Þættirnir eru fluttir í hádegisútvarpi að loknum lestri tilkynninga. Hafa síðan 52 fræðsluþættir verið fluttir á vegum ráðsins. Á fundi umferðarmálaráðs 16. apríl var samþykkt að fela Slysavarnafélagi Íslands að hafa á hendi umsjón með skipulagi og starfsemi umferðaröryggisnefndanna, er stofnaðar voru á vegum félagsins að tilhlutan framkvæmdanefndar hægri umferðar í sambandi við umferðarbreytinguna og starfað hafa síðan að auknu umferðaröryggi. Var Slysavarnafélaginu falið að sjá um, að starfsemi nefndanna yrði haldið áfram. Í kostnaðaráætlun umferðarmálaráðs er gert ráð fyrir sérstöku fjárframlagi til Slysavarnafélags Íslands til þess að standa straum af starfsemi þessari. Á vegum Slysavarnafélagsins hefur starfað sérstakur erindreki, sem hefur haft með höndum samskipti við umferðaröryggisnefndirnar. Hefur hann m. a. ferðazt um landið, haldið fundi og flutt þar erindi og sýnt kvikmyndir um umferðarmál. Þá hefur félagið m. a. sent till. til nefndanna um að beita sér fyrir sérstökum umferðardögum, þar sem ákveðin verkefni verða tekin fyrir. Á undanförnum mánuðum hefur á vegum umferðarmálaráðs verið unnið að athugun á umferðarfræðslu í skólum og útgáfustarfsemi í því sambandi. Sérstök nefnd, sem skipuð var fulltrúum, sem að þessum málum hafa starfað, skilaði umferðarmálaráði álitsgerð, og á grundvelli hennar hefur umferðarmálaráð gert nokkrar samþykktir um umferðarfræðslu í skólum, sem m. a. hafa verið sendar menntmrn. Það er skoðun umferðarmálaráðs, að fræðsla sú, sem reglugerð nr. 51 frá 8. apríl 1960, um umferðarfræðslu í skólum, gerir ráð fyrir, hafi enn ekki komið til framkvæmda nema að takmörkuðu leyti, og benti ráðið á ýmsar leiðir til úrbóta. Á sama fundi samþykkti ráðið áskorun til allra lögreglustjóra í landinu um, að þeir beittu sér fyrir aukinni umferðarfræðslu af hálfu lögreglunnar í skólum landsins. Þessa dagana er verið að senda út bréf frá umferðarmálaráði til allra skólastjóra og kennara, þar sem ráðið leitar eftir sem beztri samvinnu við þá og bendir á, hvernig flétta megi umferðarfræðslu inn í hinar ýmsu kennslugreinar. Í undirbúningi er í samvinnu við fræðslumálastjórnina útgáfa leiðbeininga til kennara um tilhögun umferðarfræðslu 10–12 ára barna annars vegar og 12–14 ára barna hins vegar. Mjög tilfinnanlegur skortur hefur verið á heppilegri kennslubók fyrir yngstu börnin, þ. e. a. s. 7–9 ára nemendur. Hefur Ríkisútgáfa námsbóka nýverið gefið út kennslubók um umferðarmál fyrir þetta aldursstig, en útgáfan taldi sig ekki geta dreift bókinni endurgjaldslaust. Hafa af því tilefni farið fram viðræður milli framkvæmdanefndar umferðarmálaráðs og forstöðumanna ríkisútgáfunnar. Niðurstaða þeirra hefur orðið sú, að umferðarmálaráð styrkti útgáfu bókarinnar með fjárframlagi, 250 þús. kr., gegn því að ríkisútgáfan dreifði bókinni endurgjaldslaust til allra 7, 8 og 9 ára nemenda. Enn fremur gefi ríkisútgáfan út handbók fyrir kennara og vinnubókarblöð fyrir nemendur. Þótt umferðarmálaráð hafi styrkt útgáfu bókarinnar, er það eindregin skoðun ráðsins, að dreifa beri endurgjaldslaust öllum kennslubókum um umferðarmál, sem ríkisútgáfan gefur út, á sama hátt og gert er við aðrar kennslubækur í skyldunámsgreinum. Nú er að hefjast á vegum umferðarmálaráðs skipulögð umferðarfræðsla fyrir börn undir skólaskyldualdri í formi bréfaskóla. Tveir aðilar innan umferðarmálaráðs, þ. e. Slysavarnafélag Íslands og umferðarnefnd Reykjavíkur, hafa haft með höndum svipaða starfsemi, en ákveðið hefur verið, að þessi fræðsla verði samræmd og yfirtekin af umferðarmálaráði. Er gert ráð fyrir því, að verulegur hluti fræðslustarfsins verði kostaður af sveitarfélögunum. Talið er líklegt, að um 10 þús. börn verði í vetur í umferðarskólanum Ungir vegfarendur, en svo nefnist bréfaskólinn. Á vegum umferðarmálaráðs hafa starfað nokkrar nefndir. Auk nefndar, er sér um umferðarfræðslu í skólum, sem áður er getið, hefur starfað nefnd, sem skilað hefur grg. um fyrirkomulag umferðarfræðslu í blöðum, útvarpi og sjónvarpi. Þá var þeim Bjarna Kristjánssyni skólastjóra Tækniskóla Íslands og Jóni Birgi Jónssyni deildarverkfræðingi hjá vegagerðinni falið að framkvæma athugun á orsökum að aukningu framrúðubrota, og vinna þeir enn ásamt starfsmönnum ráðsins að athugun þessari. Á fundi umferðarmálaráðs 27. ágúst var samþ. till. þess efnis, að kannað verði á vegum ráðsins, á hvern hátt sé hægt að koma í veg fyrir spjöll á náttúru landsins, sérstaklega á öræfum og öðrum sérstæðum og fögrum stöðum, af völdum bifreiða og annarra ökutækja. Af þessu tilefni ritaði framkvæmdanefnd umferðarmálaráðs náttúruverndarráði og öðrum þeim aðilum, er að náttúruvernd starfa, bréf og bauð þeim samstarf. Enn fremur ritaði n. bréf til mþn. um endurskoðun laga um náttúruvernd, og beindi því sérstaklega til n. að athuga, hvort í þessu sambandi væri hægt að setja lagaákvæði, sem að gagni gætu orðið og spornað gætu við tjóni á náttúru landsins af völdum bifreiða og annarra ökutækja. Bauð framkvæmdanefndin samstarf um lögfræðilega athugun málsins. Hinn 3. nóv. n. k. hefst á vegum umferðarmálaráðs ljósaathugun, sem framkvæmd verður í samvinnu við Samband bílaverkstæða á Íslandi. Verður öllum bifreiðastjórum boðið að koma með bifreiðar sínar til ókeypis athugunar á ljósabúnaði. Er þessi framkvæmd fyrsti þátturinn í öflugu fræðslu- og áróðursstarfi, sem fyrirhugað er nú í skammdeginu á vegum umferðarmálaráðs. Þetta var yfirlit yfir nokkra starfsemi ráðsins, frá því að það tók til starfa síðari hluta janúarmánaðar eftir reglugerðinni, sem gefin var út 24. janúar. Síðan hefur umferðarmálaráðið 21. maí sett sér drög að starfsáætlun fyrir árið 1969. Framkvæmdanefndin hafði undirbúið það. Þessi starfsáætlun speglast að verulegu leyti í því yfirliti, sem ég nú hef lesið um starfsemina, og skal ég því ekki tefja störf þingsins með því að lesa hana, en n., sem fær þetta mál til meðferðar, mun að sjálfsögðu hafa aðgang að henni, og einnig vinnur n. nú að og mun ljúka næstu daga áætlun um starfsemi sína fyrir árið 1970, og þá er einnig um að ræða kostnaðaráætlun, en ég mun ræða þann lið málsins undir næsta dagskrárlið hér á eftir á dagskránni. Ég vil svo leyfa mér að svo mæltu að leggja til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það stendur líkt á með þetta frv. eins og það, sem ég mælti hér fyrir áðan, að það var flutt á síðasta Alþ. og komst þá í gegnum n. í Nd., en dagaði þá uppi vegna tímaskorts í þinginu. Þetta er mjög veigalítil breyting, sem hér er lögð til, og þar eð heilbr.- og félmn. var búin að leggja til, að þetta frv. yrði samþ., vona ég, að það fari fyrirhafnarlaust í gegnum þingið núna. Innihald frv. er aðeins það, að einstæðar mæður, sem verða öryrkjar, þurfi ekki að missa mæðrabæturnar við það, að þær hætti að taka vinnulaun, en taki í staðinn örorkubætur. Það er nokkurn veginn víst, að þetta er komið inn í lögin fyrir mistök löggjafans í upphafi. Það hefði verið full ástæða til þess að flytja miklu ýtarlegri brtt. við almannatryggingalögin, en ástæðan til þess, að það er ekki gert hér, er sú, að ég vildi ekki eiga það á hættu, að þessi litla breyting, sem hér er lögð til, yrði stöðvuð vegna þess, að ágreiningur kynni að vera um aðrar breytingar, sem ég annars hefði lagt til. En ég vil aðeins geta þess hér, að því hefur verið hreyft hér áður á þinginu, að það ætti m. a. að taka það inn í almannatryggingalögin, að þeir sjúklingar, sem þurfa að leita sér lækninga erlendis, fái meiri aðstoð frá almannatryggingum við greiðslu þess kostnaðar, sem af slíku leiðir, heldur en nú er, og er þetta ein af þeim breytingum, sem nauðsynlega þarf innan tíðar að gera á almannatryggingalögunum. Sömuleiðis eru uppi raddir um það, að mikil ástæða væri til þess, að almannatryggingarnar tækju virkan þátt í tannviðgerðum. Nefni ég þessi tvö atriði hér aðeins til að minna á, að þessar breytingar þarf að gera á lögunum innan tíðar. Loks langar mig að segja frá einu atriði, sem undirstrikar það, að heimildir til handa tryggingaráði þyrftu að vera rýmri í þessum lögum heldur en nú er. Mér var sagt það alveg nýverið, að einstæð móðir norður í landi, sem hafði fullan örorkulífeyri og tvö börn á framfæri sínu, hafi andazt á s. l. ári frá þessum börnum, og foreldrar hennar aldraðir, báðir komnir á ellilífeyri, tóku börnin að sér. En samkv. tryggingalögunum er ekki heimild til þess að veita þeim barnalífeyri með þessum börnum, þar sem meðlagsskyldur faðir er á lífi. Þetta er eitt af mörgum dæmum um það, að það geta alltaf komið fyrir einstök og sérskilin tilfelli varðandi tryggingalögin, sem ekki er kannske hægt að taka beinlínis inn í lög. Það er aldrei hægt að setja undir öll tilvik. En hefði verið til heimild handa tryggingaráði til að taka svona tilvik til greina, þá væri nokkuð unnið. Ég nefni þessi þrjú atriði auk þessa, sem ég flyt hér í sjálfu frv., sem þyrfti mjög fljótlega að taka til endurskoðunar; auknar heimildir til handa tryggingaráði til þess að bæta úr í sérstökum tilvikum, sem alltaf geta komið fyrir, aðstoð við sjúklinga, sem verða að leita sér lækninga erlendis, og tannviðgerðirnar. Ég hef svo þessi orð ekki fleiri, en legg til, að málinu verði að lokinni umr. vísað til heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Það er að gefnu tilefni, sem ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, en þó ætla ég að reyna að hafa aths. mína alveg ádeilulausa, og þó að tilefnið sé að þessu sinni frásögn í Tímanum í morgun, þá er aths. mín sett fram almennt. Það er svo, að þrátt fyrir mjög þröngan húsakost hafa hæstv. forsetar þingsins haft forgöngu um það og hafa gert sér far um að búa vel að þingfréttariturum blaða og útvarps hér í þinginu. Hefur verið tekið sérstakt húsnæði til þess nú síðari árin, þar sem þeir hafa aðstöðu í klefum sínum og með hlustunartæki, sem er ósambærilegt við það, sem áður var. Á sama hátt og þingið hefur talið sig gegna skyldum gagnvart þingfréttariturum blaðanna að þessu leyti, þá verðum við þm. einnig að gera kröfu til þess, að í frásögnum þingfréttaritara gæti þess, að þeir verða líka að gegna skyldu gagnvart Alþ. og þm. Í gær varð ég að gegna þeirri skyldu minni hér að svara fsp. um úthaldsdaga varðskipanna, og ég gaf upp tölur um úthaldsdaga varðskipanna. Ég lét fylgja þeim miklu minni skýringar og túlkun heldur en hefði kannske verið hægt að gera og m. a. kannske vegna þess, að ég held, að bæði við í ríkisstj. og einnig þm. höfum lagt á það áherzlu nú upp á síðkastið að reyna að stytta mál okkar sem mest í fsp.-tímanum. En þær tölur, sem ég nefndi, voru auðvitað alveg ótvíræðar og skiljanlegar, og gaf ég auk þess nokkrar skýringar á tölunum. En af þessu öllu saman eru dregnar þveröfugar niðurstöður, þegar fréttir birtast svo í morgun, því að í fyrirsögn í Tímanum er sagt, að úthaldsdögum varðskipa hafi fækkað að undanförnu, á sama tíma sem gæzluþörfin stórvex. Tölur mínar voru aðrar. Þær voru þessar, að á 12 mánuðum 1968 hefðu úthaldsdagarnir verið 864 og á 9 mánuðum 1969 694 3/4 hluta ársins. En ég sagði, að á mánuði að jafnaði væru úthaldsdagar fleiri í ár heldur en nokkurt annað ár frá 1965. Ég fór ekki lengra aftur í tímann. Ég sagði, að 1965 hefðu þeir verið 70, 1966 70, 1967 75, 1968 72, en úthaldsdagar að meðaltali á mánuði 1969 77. Auðvitað var augljóslega hægt að reikna það, þegar ég segi, að úthaldsdagarnir til 1. okt. séu 694, að þeir mundu með hlutfallslega sama úthaldi síðasta ársfjórðunginn verða 924, þ. e. a. s. fleiri en á s. l. ári, og að meðaltali á mánuði gerði ég grein fyrir, að þeir væru fleiri. Mér þætti vænt um, ef þessi mistök, sem ég geri ráð fyrir, að séu, en ekki annað, verði leiðrétt. Ég hef ástæðu til þess að ætla, og skal aðeins bæta því við, að úthaldsdagar varðskipanna síðasta ársfjórðunginn verði fleiri en þetta meðaltal 3/4, fyrri hluta ársins er, vegna þess að ég gat þess, að Ægir hefði verið í „garanti“-skoðun í nærri mánuð. Það er bara tveggja daga úthald á honum í júlímánuði. Ég gat þess einnig, að hann hefði ekkert verið gerður út til gæzlu í september, vegna þess að stimpill brotnaði á Dalvík, svo að tvo mánuði af þessum níu var stærsta varðskipið óvirkt, en alla aðra mánuði ársins hefur úthald þessa skips verið 24–25 dagar á mánuði. Ef við tökum t. d. bara þá raunverulega 9 mánuði ársins 1968 og 9 mánuði ársins núna, er líka 40 daga raunverulegur munur. Ef Ægir, sem núna er kominn í lag eftir þetta óhapp, verður gerður út með svipuðum hætti og áður, þá er líklegt, að það verði um 100 daga meira úthald á varðskipunum árið 1969 heldur en 1968, en það er um 10% aukning. Nú er mér ósköp vel ljóst, að það má lengi deila um, hvernig sagt er frá fréttum, hvernig túlkaðar eru fréttir, og það er allt of langt mál til þess, eins og sagt er, að fara út í það. En þegar við erum beðnir um að gefa upplýsingar, ráðh., tölulegar upplýsingar eins og gefnar eru, þá má ekki draga alranga niðurstöðu af þeim tölum, sem við höfum gefið þm. og engin aths. hefur komið um, að ekki væru réttar, enda eru þessar tölur fengnar frá Landhelgisgæzlunni sjálfri. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, því að eins og ég sagði vildi ég reyna að hafa þau ádeilulaus. En ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta þingsins, að þeir komi þessari aths. réttilega áleiðis, sem er í því fólgin almennt, að fréttaritararnir, sem hét eru, þingfréttaritararnir, geri sér grein fyrir því, að eins og þeir hafa og eiga kröfu á góðri aðstöðu hér í þinginu, þá eigum við líka kröfu til þess, að þeir gæti skyldu sinnar að birta frásagnir, sem eru í samræmi við það, sem er sagt að þessu leyti, a. m. k. þegar um beinar tölulegar upplýsingar er að ræða.



Herra forseti. Ég hef því miður ekki aðstöðu til þess að kynna mér það, hvað er rétt í þessari aths. hæstv. dómsmrh. Það má vel vera, að þessar tölur, sem hann fer með, séu réttar og það hafi gætt einhvers misskilnings í þeirri frétt, sem var í Tímanum í morgun, og það er alveg sjálfsagt, ef það kemur í ljós, að þar hafi eitthvað verið ranglega farið með tölur, að það verði leiðrétt. En mér heyrðist samt á þeim tölum, sem hæstv. ráðh. nefndi áðan, að það munaði ekki miklu á úthaldsdögum varðskipanna á þessu ári það, sem af er þessu ári, - og frá því, sem var í fyrra á sama tíma, þrátt fyrir það að sú breyting hafi á orðið, að þörfin fyrir landhelgisgæzluna hefur stórkostlega aukizt á þessu ári. Eins og hv. þm. að sjálfsögðu minnast, þá var leyfi til landhelgisveiða stórkostlega aukið þegar á síðasta þingi, og það kallar að sjálfsögðu á það, ef ekki á að hljótast af því mikill voði, að landhelgisgæzlan verði stórlega aukin frá því, sem verið hefur. En mér virðist á þeim tölum, sem ráðh. nefndi hér, að jafnvel þó að úthaldsdagarnir verði eitthvað fleiri á þessu ári heldur en í fyrra, sé ekki um þá aukningu að ræða, sem þyrfti að vera til þess að mæta þessum aukna ágangi - mæta því, að leyfi til togveiða hafi verið stórkostlega aukin og ekki aðeins aukin, heldur hefur gæzlan verið gerð miklu erfiðari í framkvæmd heldur en áður með því að opna viss svæði. Línan, sem skipin máttu ekki stunda togveiðar innan, var miklu hreinni og beinni áður heldur en nú er orðið, síðan hinir svokölluðu pokar voru teknir upp í sambandi við þá breytingu, sem gerð var á síðasta þingi. Ég held, að það sé þannig komið þessum málum, að það sé nauðsynlegt að taka störf landhelgisgæzlunnar og skipulag landhelgisgæzlunnar upp til nýrrar athugunar. Verkefnin hafa það mikið breytzt. Og ég hygg, að í þeim efnum mundi t. d. vera hægt að læra verulega af Norðmönnum, en mér er tjáð það, að þeir hagi gæzlu sinni á talsvert annan veg en við gerum. Við leggjum okkar metnað í að byggja stór og mjög hraðskreið skip. Það er t. d. mikill meiningarmunur um það, hvort sú vél, sem var valin í nýjasta varðskip okkar, hafi verið heppilega valin. Hún er sterk og hefur mikla orku. Hraðinn hefur hins vegar ekki aukizt að sama skapi. En hún er ákaflega dýr í rekstri og hefur því miður reynzt stórgölluð, eins og kunnugt er, af því að skipið er búið að liggja hér lengi til viðgerðar. Ég held, að það mál hafi ekki heldur verið nægilega undirbúið á sínum tíma, nægilega kannað þá, í hvaða formi ætti að byggja landhelgisgæzluna upp. En mér er sagt, að Norðmenn hagi henni að verulegu leyti á þann veg, að þeir hafi ákveðin skip til að annast gæzluna á vissum svæðum, en láti ekki sama skipið vera að hringsóla meðfram allri ströndinni. Og það kemur áreiðanlega mjög til athugunar, einmitt síðan sú breyting var gerð á landhelgislínunni, sem gerð var hér á síðasta þingi, að slíkt fyrirkomulag yrði tekið upp hjá okkur, að það yrði t. d. staðsett ákveðið varðskip fyrir Norðurlandi, annað fyrir Austurlandi, Suðurlandi o. s. frv., sem annaðist fasta gæzlu þar, en þessu væri ekki skipt niður á fá, stór skip, eins og nú er gert, þegar við bætist svo, að þessi skip eru oft látin liggja tímum saman. Það verður að sjálfsögðu aðstaða til þess að ræða þetta mál nánar öðruvísi en í umr. utan dagskrár. En í tilefni af því, sem hæstv. ráðh. gerði sérstaka aths. við, þá vil ég aðeins endurtaka það, að ef það reynist rétt, að í Tímanum hafi verið farið eitthvað rangt með þær tölur, sem hann flutti á Alþ. í gær, þá er sjálfsagt að láta koma fram leiðréttingu á því. En það breytir ekki hinu höfuðatriði málsins, að landhelgisgæzluna þarf að auka stórlega frá því, sem nú er, ef hún á að sinna því hlutverki, sem henni er ætlað, sérstaklega eftir þær breytingar, sem voru gerðar á landhelgislínunni á síðasta þingi.



Herra forseti. Ég þakka hv. 4. þm. Reykv., ritstjóra Tímans, fyrir þær undirtektir, að leiðrétt muni í blaði hans, ef rangt hefur verið farið með tölur, eins og hann sagði, þar sem er sagt, að í fyrra hafi úthaldsdagarnir verið 864, og það sem af er þessu ári, til 1. okt., 694. En það var ekki talan í sjálfu sér, sem ég gerði að umtalsefni. En af þessu er dregin sú niðurstaða í fyrirsögn fréttarinnar, að úthaldsdögum varðskipanna hafi fækkað. Aðrar tölur eru ekki birtar en þessar 3/4 hluta ársins 1969 eða 9 mánuði, en 12 mánuði ársins 1968. Og þó að þær væru einar teknar án tillits til þeirra atvika, sem ég benti á um úthald Ægis, þá er niðurstaðan af tölunum röng og það skiptir miklu máli. Það er oft þannig, að sumir lesa kannske bara fyrirsagnir í Tímanum eins og öðrum blöðum og láta þar við sitja. En ég ætla ekki að ræða landhelgisgæzluna, sem hv. þm. vék að. Það mál var lítillega rætt í gær og á dagskrá. Það var aðeins þessi aths., og þess vegna bind ég mig við hana, en geng að öðru leyti alveg fram hjá þeim skoðunum, sem hann hafði á sjálfri landhelgisgæzlunni og þörf aukningar á henni.



Herra forseti. Það er vegna þess, að rætt er um þingfréttir í blöðunum, sem mig langar að bæta við fáeinum setningum. Ég tek að sjálfsögðu undir, að það er mjög þýðingarmikið, að fréttamenn fari rétt með tölur og staðreyndir þær, sem fram koma á Alþ., og skal ég ekki ræða það eða bæta neinu við um það efni. En það er annað, sem er líka mjög þýðingarmikið, og það er, að blöðin geri sér far um að láta koma fram fréttir frá Alþ., velji ekki úr af handahófi eða eftir einhverjum annarlegum sjónarmiðum fréttaefni, en sleppi öðru. Með því að sleppa fréttum er oft hægt að gefa býsna ósanna mynd af því, sem skeður á Alþ. Og fyrst farið er að minnast á þetta kemur það upp í huga minn, að ég var einmitt í dag að gæta að því, hvernig blöðin sögðu frá umr. þeim, sem hér urðu um byggðaáætlanir í gær, en það komu fram fréttir í þeim umr. Það var t. d. sagt frá því, sem ég held að sé talsvert stór frétt, að það er byrjað að vinna að Austurlandsáætlun. Ég dreg í efa, að sú frétt hafi komið fram áður. Og fleira kom fréttnæmt fram í því sambandi. Ég var t. d. að leita í Morgunblaðinu og ég gat ekki fundið þar neinar frásagnir af þessu eða neinar fréttir af þessum umr. Ég nefni þetta sem dæmi. Ég nefni Morgunblaðið, vegna þess að ég var að leita þar. Ég sá hins vegar, að það var frásögn af þessu í Tímanum, en var ekki kominn svo langt, að ég væri búinn að leita í fleiri blöðum. Ég nefni þetta til þess að skýra það fyrir mönnum, að það er fleira, sem getur verið að, en það, að menn heyri skakkt eða fari skakkt með, sem á náttúrlega ekki að koma fyrir. Að sumu leyti finnst mér, að þingfréttum blaðanna hafi farið aftur núna. Það var fyrir skömmu orðið þannig, sums staðar a. m. k., að maður gat séð, hverjir höfðu tekið til máls í hverju máli og stuttlega sagt frá því, hvað hver hafði sagt. Að vísu var þetta hlutdrægt að því leyti til, að það var sagt miklu meira frá því, sem sá hafði talað, sem blaðinu var kær, en hinn, sem blaðinu fannst minna til um eða var úr andstæðum flokki. En látum það vera. Það var þó frásögn. En nú hafa blöðin meira fellt þetta niður, og það virðist eiginlega helzt komið í það horf aftur, að úr sé bara valið það, sem blöðunum finnst af pólitískum ástæðum skynsamlegt að segja, og hitt látið liggja. Þetta finnst mér mikil afturför og ég vil nefna þetta dæmi, að t. d. er ekki í Morgunblaðinu, sem annars flytur talsverðar fréttir frá Alþ., svo að ég hafi getað séð, neitt sagt frá þessum umr. um Vesturlandsáætlun, Austurlandsáætlun og Suðurlandsáætlun og annað, sem fór fram í gær.

Utanrrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Það var í marzmánuði 1968, að samþ. var hér á Alþ. svohljóðandi þál. um endurskoðun l. um utanríkisráðuneyti Íslands og fulltrúa þess erlendis: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta endurskoða löggjöfina um utanríkisráðuneyti Íslands og fulltrúa þess erlendis. Með þeirri endurskoðun skal einkum stefnt að því að gera utanríkisþjónustuna hagkvæmari og ódýrari en nú er. Endurskoðunin skal gerð í samráði við þingflokkana og skulu niðurstöður hennar lagðar fyrir næsta þing.“ Með skírskotun til þessarar þingsályktunar voru skipaðir eftirtaldir menn í n. til að endurskoða l. um utanríkisráðuneytið á þann hátt, sem þáltill. greinir: Benedikt Gröndal alþm., Gils Guðmundsson alþm., Ólafur Jóhannesson alþm., Sigurður Bjarnason alþm. og Agnar Kl. Jónsson ráðuneytisstjóri. Eins og ljóst er af þessari upptalningu er meiri hl. í n. skipaður mönnum úr utanrmn., og átti það að vera til þess að hafa nánara samband á milli þessarar þingn. og utanríkismálan. N. hefur nú unnið í þessu máli, síðan hún var skipuð, og liggur hér fyrir frv., sem hún hefur samið. Hún segir að vísu í grg. fyrir frv., að hún hafi aðeins orðið sammála um að leggja þetta frv. fram, en það séu nokkur atriði þó, sem nm. væru kannske ekki á einu máli um, og þeir áskilji sér þess vegna rétt til að hafa óbundnar hendur um brtt., sem fram kunna að koma við frv. Ríkisstj. ákvað að leggja frv. fram hér á Alþ. alveg eins og n. gekk frá því án þess að gera till. til breyt. við það, þó að sum atriði að hennar dómi kunni e. t. v. að orka nokkurs tvímælis, en það kemur þá fram síðar. Ríkisstj. þótti ekki rétt að fara að gera á þessu stigi till. til breyt., heldur mundi hún láta till. n. koma fram alveg eins og n. gekk frá þeim. Það er í grg. fyrir frv. rakin saga utanríkismála hér á landi frá upphafi vega, svo að ég þarf ekki að fara langt út í það. Þessi saga er stutt, og hún er einföld. Danir fóru með þessi mál fram til ársins 1918, þegar sáttmálinn við Danmörku var gerður, og eftir 1918 var utanríkisþjónustunni dönsku einnig falið að halda þessum málum áfram fyrir Íslands hönd, þangað til samningurinn rynni út að 25 árum liðnum fyrir það fyrsta. En þetta varð ekki raunveruleikinn, því að styrjöldin brauzt út, áður en samningstímabilinu var lokið, og eftir að Danmörk var hernumin 1940 rofnaði alveg sambandið milli Danmerkur og Íslands, og þess vegna var útilokað að halda sama fyrirkomulagi áfram eftir það. Þá voru fyrst gefin út brbl. um meðferð utanríkismála, sem síðan voru staðfest hér á Alþ. með l. nr. 31 1941 um utanrrn. Íslands og fulltrúa þess erlendis. Þessi l. hafa verið óbreytt frá upphafi, en þegar þau voru undirbúin fór ráðun. Íslands með konungsvald, og styrjöldin olli, að óhætt er að segja, svo miklum breytingum í meðferð þessara mála, að þetta frv. var í upphafi eiginlega ekki hugsað nema að tjalda til einnar nætur eða í stuttan tíma a. m. k., þó að það hafi nú verið í gildi í 28 ár. En þau hafa gilt svo að segja óbreytt og ekkert verið við þeim haggað síðan. Nú hefur það gerzt upp á síðkastið, eins og allir vita, að það hafa orðið miklar breytingar í heiminum, ný alþjóðasamtök hafa verið stofnuð, og þátttaka Íslendinga í þeim hefur verið ráðin. Þess vegna var nauðsyn að breyta þessum l. eða a. m. k. að endurskoða þau og athuga, hvort ekki væri rétt að breyta þeim með nokkrum hætti. Þetta hefur sem sagt verið gert, og þetta frv. liggur hér fyrir. Ég skal aðeins fara nokkrum orðum um einstakar gr. frv., þó að þær skýri sig að mestu leyti sjálfar. Í 1. gr. frv. segir, að utanríkisþjónustan sjái um stjórnmálasamband hins íslenzka ríkis við önnur ríki, samningagerðir, þátttöku í alþjóðastofnunum eða ráðstefnum og því um líkt og gæti yfirleitt hagsmuna íslenzka ríkisins og íslenzkra ríkisborgara, hvar sem er utan Íslands. Í niðurlagi gr. segir, að n. leggi á það alveg sérstaka áherzlu, að utanríkisþjónustan eigi ekki hvað sízt að einbeita sér að utanríkisverzluninni og fylgjast með öllu, sem henni við kemur, einkum og sér í lagi að greiða fyrir sölu íslenzkra afurða með leit að nýjum mörkuðum fyrir þær og yfirleitt greiða fyrir aukinni sölu þeirra, sem frekast er unnt. Þetta mál um þátttöku utanrrn. í utanríkisverzluninni og meðferð þeirra mála hefur verið nokkuð laust á undanförnum árum. Viðskmrn. hefur haft til meðferðar mikið af þeim málum og tekið þátt í ýmsum alþjóðasamtökum og undirbúningi mála á erlendum vettvangi, eins og síðast hefur ljóst verið af EFTA málunum, sem mjög hafa verið hér til umr., sem samkomulag varð um við viðskmrn., að það tæki að sér að hafa forystu um. Ég vildi benda á þetta atriði sérstaklega, því að ég veit, að þykkjur manna um það fara ekki allar saman, þannig að sumir vilja láta utanríkisráðuneytið hafa meiri afskipti af þessu heldur en aðrir, og svo eru aftur aðrir, sem hugsa öfugt. Þannig að ég held, að þetta atriði þurfi einmitt að takast til mjög gaumgæfilegrar athugunar hjá þeirri n., sem málið fær til meðferðar, og hafa samráð við bæði rn., bæði utanrrn. og viðskmrn. um endanlega lausn þess. Síðan eru nokkrar gr., sem skýra sig sjálfar og eru meira og minna endurtekning á því, sem er í núverandi l., en í 4, gr. frv. er rætt um, hvernig skipa skuli ambassadora. Í l. frá 1941 er svo fyrir mælt, að ríkisstj. ákveði með tilskipun, á hvaða stöðum skuli vera sendiráð. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að þetta verði ákveðið með forsetaúrskurði, og er raunar ekki mikill munur á því að öðru leyti en því, að í l. eru einnig ákvæði um, að þessir forsetaúrskurðir skuli taka til þátttöku í sendin. hjá eða við alþjóðastofnanir og hvar stofna skuli ræðismannsembætti. Ég held, að það sé rétt, að ég gefi hér yfirlit yfir það, hvernig okkar erlendu fulltrúum er niður skipt, en útsendir ambassadorar Íslands eru nú 10. Það er í Kaupmannahöfn, Osló, Stokkhólmi, London, Bonn, Moskvu, París og Washington. Auk þess eru svo fastar sendin. hjá Sameinuðu þjóðunum og NATO og tekið þátt í með ambassadorunum, sem eru á viðkomandi stöðum, í OECD, Evrópuráði og UNESCO. Þetta eru, eins og hv. þm. taka eftir, ekki nema 10 staðir eða 10 útsendir ambassadorar, en þjóðirnar í heiminum eru nú allmiklu fleiri, og ef vel ætti að vera, þá ættu þessir útsendu ambassadorar okkar að vera á miklu fleiri stöðum. Það hefur verið reynt að bæta úr þessu með því að láta þessa útsendu ambassadora okkar hafa fleiri en eitt land, þó að þeir sætu í einu landinu, þá væru þeir líka sendiherrar okkar hjá tveimur og upp í fjórum, fimm löndum öðrum. Danmörk hefur t. d. á sinni könnu Tyrkland og Írland, Noregur hefur Ítalíu, Ísrael, Pólland og Tékkóslóvakíu. Svíþjóð hefur Austurríki og Finnland. Bretland hefur Holland, Portúgal og Spán. Þýzkaland hefur Íran, Japan, Sviss og Alþjóðakjarnorkumálastofnunina. Í Moskvu hefur ambassadorinn Búlgaríu, Rúmeníu og Ungverjaland auk Sovétsambandsins. Frakkland hefur Belgíu, Grikkland, Júgóslavíu og Luxemburg, og OECD og Evrópuráðið og UNESCO. Washington hefur hvorki meira né minna heldur en alla Ameríku, norðan frá Kanada og suður til Argentínu. Við höfum að vísu ekki diplómatískt samband við þessi ríki öll, en þau lönd, sem við höfum samband við eru Argentína, Brasilía, Kúba, Mexíkó og Kanada. Síðan hefur verið talað um að fjölga þessum stöðum, sem diplómatískt samband væri við, og meira en talað um það, því að það er einn nýr ambassador, sem kom hingað fyrir stuttu. Það er fulltrúi fyrir Egyptaland, og síðan er meiningin að hafa annan fulltrúa fyrir Ethiópíu, sem hvort tveggja eru Afríkulönd, sem geta orðið þýðingarmikil fyrir okkur, og verða þau að sjálfsögðu lögð undir eitthvert sendiráðsembætti, sem fyrir er, en ekki sendir út nýir sendimenn til þessara staða. Ethiópía hefur verið valin vegna þess að svertingjasamböndin hafa þar sínar höfuðstöðvar og verða þess vegna nærtæk til þess að hafa samband við, ef um viðskiptamál og önnur verður að ræða þar. Það er svo einstaka nýmæli í þessu frv. Þau eru nú ekki mjög mörg, en ég skal nefna nokkur. Það er nýmæli í 11. gr., að það megi skipa viðskiptafulltrúa til takmarkaðs tíma. Þeir hafa ekki verið skipaðir áður utan einn, sem er ólaunaður, og það er viðurkennt, að viðskiptafulltrúar gætu sjálfsagt gert talsvert mikið gagn. En það er gert ráð fyrir, að þeir verði þá skipaðir í samráði við þá útflutningsatvinnuvegi, sem þeir verða helzt líklegir til þess að vinna fyrir og launakjör þessara viðskiptafulltrúa ákveðin í hverju einstöku tilviki í samráði við hlutaðeigandi aðila, þó þannig að ríkissjóður greiði að jafnaði ekki yfir helming launa þeirra. Í 13. gr. er svo heimilt að skipa í utanrrn. eftirlitsmann sendiráða. Það er alveg nýtt starf, og tel ég, að það sé fullkomlega eðlilegt og nauðsynlegt, að í það verði skipað. Það gera ýmsar aðrar þjóðir, er hafa fastamenn, sem ferðast á milli sendiráðanna og líta eftir starfseminni þar og gera aths. við það, sem þeim finnst athugavert og gera till. til breytinga, ef þeim finnst það eðlilegt. Við verðum alltaf að hafa það í huga, að utanríkisþjónusta okkar er tiltölulega dýr. Hún kostar talsvert á annað hundrað millj. kr. núna, eins og hún er, og það er náttúrlega ekki hægt að hafa hana eins fullkomna og við raunverulega þyrftum að gera. Þess vegna hefur verið gripið til þess ráðs að nota sem mest og meira en áður kjörræðismenn í ýmsum löndum, sem vinna sitt verk margir hverjir ágætavel, en taka engin laun fyrir störf sín. Það eru núna talsvert á annað hundrað kjörræðismenn, eitthvað kringum 120–130, ég man ekki nákvæmlega töluna, sem eru staðsettir í fjölda landa. Í sumum löndum eru nú raunar fleiri en einn, og allir hafa þeir starfi að gegna fyrir íslenzka ríkið og íslenzku þjóðina og gera það margir og flestir, held ég, að ég megi segja, ágætavel og okkur alveg að kostnaðarlausu. Ef við þyrftum að hafa útsenda menn á þessum stöðum öllum, þar sem kjörræðismennirnir eru starfandi, mundi bætast álitleg upphæð við okkar kostnað við utanríkisþjónustuna. Þá er enn nýmæli í þessu frv. Það er tekið sérstaklega fram, að starfsmenn utanríkisþjónustunnar, sem dveljast langdvölum erlendis, skuli fá greiddan hluta af kostnaði við að senda börn sín í skóla á Íslandi. Þetta er mjög eðlilegt og þarft, því að margir af þessum útsendu mönnum okkar vilja ekki, að börn þeirra verði alin upp við erlend skilyrði eða erlendar aðstæður, og óska eftir því, að þeir geti sent börnin sín heim til Íslands í skóla, og í frv. er gert ráð fyrir að taka þátt í þeim kostnaði. Miklu fleira held ég, að ég þurfi ekki að taka fram. Það var, eins og ég segi, gengið frá frv. af hálfu mþn., sem til þess var skipuð að semja það. Hún kom sér saman um að leggja þetta frv. fram, eins og hér er gert, án þess að farið væri mikið nánar út í þau atriði, sem þeir væru ekki fyllilega sammála um, og ríkisstj. var sama sinnis. Hún lætur frv. koma hér fyrir hv. Alþ. alveg eins og n. gekk frá því, en áskilur sér rétt að gera aths. við það og óskar eftir því, að sú n., sem þetta frv. fær til meðferðar, hafi samband við utanrrn., þegar farið verður að ræða málið, og ég held, að það væri þarft og rétt, að það yrði haft samband við viðskmrn. líka, til þess að einnig frá þeirri hlið gætu fengizt þær skoðanir, sem þar eru uppi um meðferð viðskiptamála við erlend ríki. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til. að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Haustið 1967 lagði ég ásamt tveimur hv. þm., Lúðvík Jósefssyni og Hannibal Valdimarssyni, fram frv. til l. um breyt á l. um utanrrn. Íslands og fulltrúa þess erlendis. Fyrir þessu sama þingi lá sú þáltill., sem hér var vitnað til áðan, og sú till. og frv. okkar kom til utanrmn. frá allshn. og var fjallað um hvort tveggja þar á sama fundi. Ég var viðstaddur á þessum fundi og þar kom í ljós, að utanrmn. var þeirrar skoðunar að samþykkja þáltill., og hún taldi þá einnig eðlilegt, að sú n., sem fjallaði um endanlega endurskoðun á utanrrn., fjallaði einnig um þær hugmyndir, sem fólust í frv. okkar þremenninganna. Ég lýsti því yfir á þessum fundi, að ég væri algerlega sammála þeirri málsmeðferð og fyndist hún eðlileg. Nú sé ég í því frv., sem hér hefur verið lagt fram, að þær hugmyndir, sem við þremenningarnir vorum með, eru alls ekki teknar með, hvort sem það stafar af því, að láðst hafi að fjalla um þær eða ekki hefur verið samstaða um þær í n. En í þeim atriðum, sem voru í frv. okkar þremenninganna, fólst ekki nein allsherjarendurskoðun á þessum lagabálki, heldur einvörðungu einn þáttur þessara mála, þ. e. afskipti Alþ. af utanríkismálum. Við lögðum til, að í l. um utanrrn. Íslands yrðu tekin upp ákvæði, sem tryggðu það, að um utanríkismál yrði fjallað hér á þingi á svipaðan hátt og önnur mál, og þetta tel ég ákaflega veigamikið atriði. Við vitum það allir þm., að á þessu hefur verið misbrestur stundum, og að um utanríkismál er alls ekki fjallað á jafngaumgæfilegan hátt og ýmis önnur mál, jafnvel hrein smáatriði. Frv. okkar var ekki mikið að vöxtum. Meginefni þess fólst í 1. gr., en þar var lagt til, að ný gr. bættist í l. svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta : „Um allar meiri háttar ákvarðanir í utanríkismálum skal hafa samráð við utanrmn. Alþ., bæði meðan Alþ. er að störfum og milli þinga. Sendinefnd Íslands á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna er skipuð af ráðh. til eins árs í senn, og skulu þingflokkarnir hafa rétt til að tilnefna einn fulltrúa hver í n. Árlega skal ráðh. gefa Alþ. skýrslu um viðhorf ríkisstj. til utanríkismála og um störf íslenzku sendinefndarinnar á þingi Sameinuðu þjóðanna ásamt rökstuddri grg. um afstöðu Íslands til einstakra mála á þinginu.“ Við töldum eðlilegt, að þessi atriði öll væru í l. um utanríkisþjónustu Íslands. Fyrsta atriðið, sem þarna er nefnt, um utanríkismálanefnd Alþingis, er í þingsköpum, sem hafa að sjálfsögðu lagagildi, eins og kunnugt er, en hins vegar vita allir alþm., að á löngu árábili voru þessi ákvæði þingskapa þverbrotin. Hæstv. núv. utanrrh. hefur breytt þessum vinnubrögðum, sem betur fer, og nú hefur verið tekið upp eðlilegt samstarf við utanrmn. Hins vegar tel ég alveg sjálfsagt, að þessi ákvæði verði einnig í sjálfum l. um utanrrn. Íslands. Annað atriðið, sem þarna er nefnt, um aðild þingflokkanna að sendinefnd Íslands á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, hefur einnig verið framkvæmt í verki af hæstv. núv. utanrrh. síðustu árin. Hins vegar tel ég, að sjálfsagt sé að þetta ákvæði sé í sjálfum l. Ég tel það skipta ákaflega miklu máli, að Alþ. líti á það sem eitt af verkefnum sínum að fylgjast með og taka þátt í störfum á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Mér fyndist, að þingflokkarnir ættu að hugleiða það, hvort ekki sé hægt að taka þau störf dálítið fastari tökum en verið hefur. Ég held, að það væri ákaflega skynsamlegt fyrir flokkana að reyna að koma sér upp hópum manna, sem tryggi sér sem mesta sérþekkingu á þessum sviðum, bæði til þess að fjalla um mál hér á þingi og eins, ef hæstv. utanrrh. eða ráðun. hefur hug á því að bera vandamál undir menn. Í þriðja lagi er þarna gert ráð fyrir, að ráðh. gefi árlega skýrslu um viðhorf til utanríkismála og um starfshætti og ákvarðanir utanrrn. á erlendum vettvangi. Einnig þetta atriði hefur hæstv. utanrrh. framkvæmt á síðustu árum, en ég tel mjög eðlilegt, að þetta sé ákveðið í l., svo að það sé tryggt, að þannig sé að verki staðið, hvaða einstaklingur, sem er í embætti ráðh. Um þetta hefur verið rætt, eins og kunnugt er, í mörg ár, en það er ekki fyrr en síðustu árin, að þetta hefur komið til framkvæmda, og vel er hugsanlegt, að síðar geti valizt í starf utanrrh. maður, sem ekki hefði sama áhuga á því eins og núv. hæstv. utanrrh. að gefa slíkar skýrslur. Ég tel það algerlega nauðsynlegt, að Alþ. fjalli um þessi mál á formlegan hátt, og ég sé ekki, að það verði tryggt með öðru móti en því, að það sé talinn sjálfsagður liður í störfum Alþ., að slík skýrsla sé gefin og rædd. Ég tel sem sé, að það sé sjálfsagt og mjög veigamikið atriði frá Alþ. séð, að ákvæði um þetta séu í l. um utanríkisþjónustu Íslands. Í 2. gr. frv. okkar fólst önnur breyting. Hún var svo hljóðandi: „ Ríkisstj. ákveður að fengnu samþykki Alþ., á hvaða stöðum skuli vera sendiráð.“ Breytingin er sem sagt fólgin í því, að borið skuli undir Alþ., hvar sendiráð séu. Nú tel ég, að þetta sé eitt þeirra viðfangsefna, sem eru einna nærtækust og á ýmsan hátt kannske erfiðust viðfangs, að endurskipuleggja alla sendiráðsþjónustu okkar erlendis. Hæstv. ráðh. gat þess áðan, að við hefðum ekki tök á því að hafa nema takmarkaðan fjölda manna í þessum verkefnum, og hann greindi frá því, hvar þeir væru nú staddir í veröldinni. Frásögn hans sýndi, að langflestir þessir menn eru á tiltölulega litlum bletti í Evrópu. En það er enginn íslenzkur sendiherra með búsetu í Asíu, í Afríku eða í rómönsku Ameríku. Þetta er algerlega fráleitt ástand. Við getum hreinlega ekki komizt í eðlileg tengsl við gang heimsmála, ef við höfum ekki fulltrúa á þessum stöðum, þar sem mikill hluti mannkyns býr, og þar sem örlagaríkastar breytingar eru að gerast. Auk þess hygg ég, að það sé næsta öruggt, að í þessum heimshlutum geta okkur opnazt mjög mikilvæg viðskiptasambönd, ef við reynum að rækja þá hlið málsins, eins og nauðsynlegt er. Ég tel, að þetta sé svo veigamikið atriði, að það sé í sjálfu sér eðlilegt og sjálfsagt, að hæstv. ráðh. ræði þessi mál á Alþ. og leiti samþykkis Alþ. fyrir breytingum á þessari skipan. Ég vildi minna á þessar till. okkar nú þegar við 1. umr., þó að mér hafi ekki unnizt tími til þess að leggja þær fram formlega sem brtt. Ég mun gera það og vildi mælast til þess við hv. allshn., að hún fjalli um þær brtt. ásamt sjálfu frv. og taki afstöðu til þeirra, svo að hægt sé að komast að niðurstöðu um þær við 2. umr. málsins.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. 45 brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir, eða nánar tiltekið við eina gr. þess, 11. gr. Grein þessi kveður á um heimild handa utanrrn. að skipa viðskiptafulltrúa, þar sem þess er talin þörf. Ég tel, að gr., eins og hún kemur hér fram í frv., sé of laus, marki ekki neina stefnu nógu ákveðið, og hef ég reynt í till. minni að kveða þar nokkuð fastara á um. Ég skal gera grein fyrir þeirri breytingu, sem ég legg til, að gerð verði á gr., en það er í fyrsta lagi, að í upphafi gr, segir: „Auk þeirra starfsmanna utanríkisþjónustunnar, sem taldir eru í 10. gr., má skipa, þar sem þörf krefur, sérstaka viðskiptafulltrúa.“ Ég tel, að það eigi að vera ákveðið, að þar sem það að dómi viðkomandi rn., sem hagsmuna hafa að gæta í þessu sambandi og ber að gæta hagsmuna landsins í sambandi við utanríkisþjónustuna, þar sem þessir aðilar telja, að þörf sé á sérstökum viðskiptafulltrúum, þar skulu þeir skipaðir, annað hvort við þau sendiráð, sem þar kunna að vera eða þá með því að opna þar sérstakar skrifstofur slíkra aðila. Þetta er fært í till. þar sem segir: „Skal skipa, þar sem þörf krefur, sérstaka viðskiptafulltrúa.“ Þetta er fært til samræmis því, sem gert er í 4. gr. frv., en þar segir: „Sendiráð, fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og ræðismannsskrifstofur skulu staðsettar erlendis á þeim stöðum, þar sem slíkt er talið nauðsynlegt.“ Ég tel, að það sé eðlilegt, að það sé einnig þannig kveðið á um skipun viðskiptafulltrúa, þar sem viðkomandi rn. telur, að þörf sé á slíkum aðilum. Þá er í frv. gert ráð fyrir, að þá fulltrúa, sem kunna að verða skipaðir, megi skipa til takmarkaðs tíma. Þetta er fellt út úr orðalagi gr., eins og ég legg til í till. minni, að hún verði samþ. Ég tel, að því verði ekki við komið og sé ekki eðlilegt að skipa viðskiptafulltrúa einhvern takmarkaðan tíma. Ef þörf er á viðskiptafulltrúa á einhverjum stað í einhverju landi, hljóti að vera þörf þar fyrir hann allt árið, og hann verði að vera fastur starfsmaður utanríkisþjónustunnar og beri því að vera þar skipaður sem fastur starfsmaður allt árið. Ég tel, að annað komi tæpast til greina og verði ekki að mínum dómi við komið eftir eðlilegum leiðum. Þá gerir 11. gr. frv., eins og það liggur fyrir nú, ráð fyrir, að viðskiptafulltrúar skuli skipaðir í samráði við tiltekin hagsmunasamtök, og að þeir skuli launaðir a. m. k. að hálfu leyti af þessum aðilum. Ég tel þetta mjög óeðlilegt. Þetta eiga að vera óháðir viðskiptafulltrúar allra landsmanna, ekki bundnir af neinum sérstökum hagsmunasamtökum hér uppi á landi, heldur að gegna starfi sínu sem starfsmenn utanríkisþjónustunnar fyrir þá aðila, sem til þeirra leita og hafa alveg óbundnar hendur í sambandi við starf sitt. En það myndu þeir ekki hafa að mínum dómi, ef þeir væru háðir með launakjör sín einhverjum ákveðnum aðila hér uppi á Íslandi, þó að störf þeirra hljóti að sjálfsögðu í sumum tilfellum í einstaka löndum að beinast að miklu leyti inn á svið sérstakra hagsmunasamtaka. Á ég þar t. d. við sölu íslenzkra afurða, eins og á saltfiski í þeim löndum, sem eru helztu viðskiptalönd okkar í þeim efnum. Þar er um að ræða Ítalíu, Spán og Portúgal, en ég tel, að viðskiptafulltrúar, ef þeir verða skipaðir í þessum löndum, eigi að vera skipaðir sem starfsmenn utanríkisþjónustunnar og geta að sjálfsögðu látið hagsmunasamtökum, í þessu sambandi t. d. hagsmunasamtökum saltfisksútflytjenda, í té alla þá aðstoð og fyrirgreiðslu, sem aðstaða þeirra sem viðskiptafulltrúa í þessum löndum kæmi til með að leyfa. Af þessu leiðir, að ég hef einnig fellt út í till. minni það ákvæði, sem í 11. gr. er, um greiðslu launa þessara aðila. Og enn fremur leiðir af þessu, að ég hef einnig fellt í till. minni það ákvæði, sem er í niðurlagi 11. gr. um, að við viðskiptasamtök og stofnanir skuli haft samráð við ráðningu þessara fulltrúa. Ég tel, að ef utanrrn. telur, að þörf sé á viðskiptafulltrúa, annað hvort í sambandi við sendiráð okkar í einhverju tilgreindu landi eða löndum eða ef ráðun. telur eðlilegt, að opnuð sé skrifstofa viðskiptafulltrúa í einhverju landi, þar sem sendiherra á Íslandi hefur ekki búsetu, þá skuli þessir aðilar, eins og ég hef áður sagt, vera ráðnir starfsmenn utanríkisþjónustunnar, laun þeirra ákveðin, að því er ég tel eðlilegast af utanrrn. í samræmi við launakjör annarra aðila, sem starfa að þessum málum á erlendum vettvangi, og vera í engan stað háðir einum né neinum hér uppi á Íslandi, bæði í sambandi við ráðningu þeirra í starfann og eins í sambandi við greiðslu eða ákvörðun um laun og kjör fyrir störf erlendis. Ég vildi mælast til við þá hv. n., sem þetta frv. fær til meðferðar, að hún taki einnig til athugunar þá till., sem ég hef leyft mér að bera hér fram á þskj. 75 og ég hef nú í stuttu máli gert grein fyrir.