Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við höfum leyft okkur nokkrir þm. að flytja á þskj. 74 svo hljóðandi till. til þál. „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að skipa n. til þess að gera till. um samhæfðar aðgerðir af hálfu opinberra aðila til þess að draga úr tóbaksreykingum íslendinga. N. skal sérstaklega taka til umfjöllunar annars vegar tillögugerð um fyrirbyggjandi ráðstafanir, svo sem með hvaða hætti árangursríkast verði hagað upplýsingastarfsemi um skaðsemi tóbaksreykinga, og hins vegar gera till. um skipulagt námskeiðahald á vegum hins opinbera eða með þátttöku þess fyrir tóbaksneytendur, er vilja hætta eða draga úr tóbaksneyslu sinni. Í þessu sambandi verði sérstök áhersla lögð á baráttu gegn tóbaksneyslu skólafólks. Í störfum sínum hafi n. samráð við þá aðila er um slík mál sem hér um ræðir hafa fjallað til þessa. Niðurstöður n. verði síðan grundvöllur aðgerða hins opinbera til aukinnar baráttu gegn tóbaksreykingum.“ Þannig hljóðar tillaga þessi. Ég held það þurfi ekki að fara mörgum orðum um hversu alvarleg heilsufarsleg hætta er samfara tóbaksreykingum. Fyrir því liggja nú þegar óhrekjandi sannanir vísindamanna hve illvænleg áhrif tóbaksreykingar hafa á heilsufar manna. Þannig hefur verið sannað að tóbaksreykingar eru mjög oft bein orsök lífshættulegra sjúkdóma í öndunarfærum og hjarta- og æðakerfi, og það er athyglisvert og áhyggjuefni að það hefur komið í ljós við samanburðarrannsóknir að þessir hættulegu sjúkdómar hafa farið í vöxt í réttu hlutfalli við auknar tóbaksreykingar. Þessar niðurstöður hafa gildi fyrir sérhverja þjóð og við íslendingar erum þar ekki undantekning. Það má því líta á tóbaksreykingar sem slíkan skaðvald fyrir heilsufar þjóðarinnar að því má jafna við hættulegar farsóttir. Slíkar hafa afleiðingar tóbaksreykinganna orðið fyrir heilsufar manna. Að sjálfsögðu verða bæði þjóðfélagið og einstaklingar þess að draga réttar niðurstöður af þessum staðreyndum, því að hér er aðeins farið með staðreyndir, en ekki ósannar fullyrðingar. Það má ekki lengur líta á tóbaksneyslu sem óæskilegan ávana, heldur sem stórhættulega sjúkdómaorsök, sem ber að berjast gegn. Með nákvæmlega sama hætti og barátta var á sínum tíma háð fyrir því að útrýma aðstæðum, sem ollu hárri tíðni ýmissa sjúkdóma sem þjóðin átti einkum við að stríða, svo sem berkla, holdsveiki, sullaveiki o. s. frv., en útrýming þeirra var fyrst og fremst að þakka baráttu gegn aðstæðum sem orsökuðu þessa sjúkdóma, eins ber nú að heyja baráttu gegn þeim aðstæðum sem orsaka öðrum fremur háa tíðni hjarta-, æða- og lungnasjúkdóma, þ. e. a. s. gegn tóbaksreykingum. Samfélaginu ber að sjálfsögðu skylda til þess, hafa forustu um slíka baráttu, eins og samfélagið hefur forustu um hvers konar baráttu til heilsuverndar sem háð er, og jafnframt ber samfélaginn skylda til þess að aðstoða þá einstaklinga sem orðið hafa háðir tóbaksnautn, en skilja nú hættuna henni samfara og vilja hætta reykingum. Þeim mun ríkari er skylda ríkisins í þessu sambandi þegar á það er litið að einmitt ríkisvaldið hefur um margra ára og áratugaskeið verið stórtækasti dreifingaraðili tóbaks um landið og notfært reykingarnautnina sér til fjárhagslegs ávinnings. Eins og nú standa sakir hefur nokkuð verið gert til þess að draga úr tóbaksreykingum landsmanna, en þó einkum og sér í lagi hin síðari ár eftir að uppgötvaðist og í ljós kom hversu mikill skaðvaldur tóbaksreykingar væru fyrir heilsufar manna. Bindindishreyfingin í landinu hefur ávallt varað við neyslu tóbaks. Krabbameinsfélag Íslands hefur haft með höndum mjög árangursríka upplýsingarstarfsemi og félagið Hjartavernd sömuleiðis. Þá hefur Íslenska bindindisfélagið, sem er angi af Aðventistasamtökunum skipulagt námskeið fyrir reykingarmenn sem vilja hætta að reykja, og hafa þau námskeið borið ótrúlega góðan árangur, þannig að mér er sagt að um 60% af þeim, sem hætt hafa að reykja á þessum námskeiðum, hafi ekki hafið reykingar að nýju. Ríkisvald og Alþ. hafa einnig lagt nokkuð af mörkum í þessu sambandi. Hinn 7. apríl 1971 voru þannig samþ. á Alþ. lög sem banna auglýsingar á tóbaki á opinberum vettvangi eða öllu heldur í blöðum og öðrum fjölmiðlum, en hins vegar banna þessi lög ekki auglýsingar á tóbaki á öðrum vettvangi og með öðrum aðferðum, eins og hv. þm. er sennilega um kunnugt. jafnframt var ákveðið með lagabreyt. frá 1971 að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins skyldi verja 2% tekna af brúttósölu tóbaks til þess að auglýsa skaðsemi þess. Þetta verk hefur haft með höndum svonefnd samstarfsnefnd um reykingavarnir, en í þeirri n. eru fulltrúar Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, forstjórar hennar, fulltrúar frá Krabbameinsfélagi Íslands og sá þriðji frá Hjartavernd. Eins og menn hafa væntanlega veitt athygli hefur n. á stuttum tíma náð talsverðum árangri með andróðursstarfi sínu gegn reykingum, einkum og sér í lagi síðan á s. l. vori, þegar í stað þess að dreifa auglýsingum gegn reykingum var ákveðið að fara sérstakar herferðir þar sem auglýsingar yrðu skipulagðar í útvarpi, sjónvarpi og blöðum yfir skamman tíma. Þessar auglýsingar hafa orðið ákaflega árangursríkar. En við skulum gera okkur grein fyrir því að það fé, sem n. hefur handa á milli í þessu skyni, er ekki gríðarlega mikið. Það mun vera á þessu ári rétt um 4 millj. kr. sem samstarfsn. um reykingavarnir hefur milli handa til þess að auglýsa skaðsemi tóbaks eða aðeins 2% af brúttótekjum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins af sölu tóbaks. En ljóst er þó að hér er hvergi nærri nóg að gert, þrátt fyrir það góða starf sem unnið hefur verið á þessum vettvangi, bæði af áhugamönnum og með þátttöku ríkisvaldsins. Samstarfsnefnd um reykingavarnir er t. d. skorinn mjög þröngur stakkur þar sem henni ber samkv. lögum aðeins að hafa með höndum auglýsingar um skaðsemi tóbaks í sjónvarpi, hljóðvarpi og blöðum, en hins vegar getur n. ekki eftir þeim starfsramma, sem lögin marka henni, leitað annarra úrræða sem ef til vill gætu borið betri árangur samfara auglýsingastarfinu. N. getur t. d. ekki fylgt hinum svokölluðu auglýsingaherferðum sínum eftir með fræðslu- eða námskeiðsstarfi, t. d. í skólum eða á öðrum opinberum vettvangi, og er mér þó kunnugt af viðræðum við nefndarmenn að þeir eru mjög umfram um að geta tekið til við slíka starfsemi að loknum hinum sérstöku herferðum. Fræðslan, upplýsingastarfið og áróðurinn gegn tóbaksreykingum, þ. e. a. s. hinar fyrirbyggjandi aðgerðir, gætu því verið mun öflugri en nú á sér stað og er í því sambandi lögð sérstök áhersla á að benda á þá uggvænlegu þróun sem rannsóknir hafa leitt í ljós, en hún er að sífellt yngra fólk, jafnvel börn sem ekki hafa náð unglingsaldri, hefur orðið háð tóbaksnautninni. Hefur komið m. a. í ljós í sambandi við rannsóknir eða kannanir öllu heldur sem gerðar voru meðal skólabarna í barna- og framhaldsskólum Reykjavíkur, að það var ekki óalgengt að börn allt niður í 9 eða 10 ára aldur væru háð tóbaksnautn. Hér hefur mjög þokað í öfuga átt á fáum árum. En sé margt óunnið í hinu fyrirbyggjandi starfi í baráttunni gegn tóbaksnautn, þá er þó enn meira verk óunnið hvað varðar þann þátt málsins að auðvelda þeim, sem orðið hafa tóbaksreykingum að bráð, að hljóta lækningu, því að vissulega má flokka það undir lækningu að hjálpa mönnum til þess að hætta að reykja. Hér má segja, að einvörðungu hafi komið til lofsvert framtak Íslenska bindindisfélagsins, eins og áður er sagt, en sá félagsskapur hefur haldið námskeið fyrir reykingafólk, bæði hér í Reykjavík og víðs vegar úti um land, með mjög góðum árangri. Hefur reynslan af þessum námskeiðum leitt í ljós hversu miklum árangri má ná með þessum hætti ef fé og aukið skipulag væri fyrir hendi. Væri nauðsynlegt að slík námskeið færu fram mjög reglulega sem víðast um landið, m. a. í tengslum við skólana, og meira en athugandi að gerðir yrðu sérstakir þættir um reykingavarnir til sýnis í sjónvarpi, þannig að mikill fjöldi reykingamanna gæti orðið þátttakandi í námskeiði á vegum sjónvarpsins um að hætta reykingum og notið þess styrks sem slík námskeið gætu veitt. Að sjálfsögðu hlýtur það að koma í hlut hins opinbera í þessu heilsugæslumáli sem öðrum að hafa forustuna, að reyna að samhæfa þessa starfsemi og fjármagna hana, en æskilegast væri að sjálfsögðu að fela framkvæmdina áhugamannasamtökum eftir því sem unnt væri, og ef slíkt væri ekki unnt að öllu leyti, þá yrði ríkisvaldið að reyna að annast þessa starfsemi sjálft eftir því sem æskilegast þætti hverju sinni. Markmið þessarar þáltill. er að undirbúa slíka skipulagða baráttu gegn tóbaksreykingum og teljum við flm. að orðið sé tímabært að slíkt sé gert. Menn ættu að gera sér grein fyrir því að viðhorfin til tóbaksreykinga hafa talsvert breyst nú á síðustu fáum árum. Fyrir aðeins örfáum árum var baráttan gegn tóbaksneyslu svo til eingöngu bundin við þá sem voru sjálfir bindindismenn, sem voru sjálfir þátttakendur í bindindishreyfingu, sem neyttu sjálfir ekki tóbaks. Nú hafa þessi viðhorf mjög breyst. Hér er ekki lengur um að ræða einskorðað baráttumál við bindindishreyfinguna í landinu eina. Einnig þeir, sem reykja sjálfir gera sér fyllilega grein fyrir því hversu varasamt athæfi hér er um að ræða og að það sé mjög nauðsynlegt að hefja baráttu gegn reykingum. Þess vegna kemur mönnum væntanlega ekkert spánskt fyrir sjónir að meðal þeirra hv. þm., sem flytja þetta mál hér á Alþ. eru menn, sem sjálfir reykja. Þetta tel ég bera vott um talsvert breytt hugarfar og breytta afstöðu til máls eins og þessa. Það má vel vera að mönnum finnist það harla torgætt, að það sé unnt á tiltölulega skömmum tíma að breyta afstöðu manna til tóbaksreykinga. En menn skyldu minnast þess að það er ekki lengra en 30–40 ár síðan t. d. notkun munntóbaks var álíka algeng í landinu og tóbaksreykingar eru nú. Þá var á hverri einustu opinberri skrifstofu í Reykjavík hafður spýtubakki til afnota fyrir þá, sem munntóbaks neyttu, og þótti sjálfsagt og engum óeðlilegt. Nú sést þetta ekki lengur, og ég er hræddur um að það yrði skrýtið upplitið á sumum ef farið yrði að innleiða þennan gamla hátt aftur. En í staðinn fyrir spýtubakkann er öskubakkinn kominn. Hann er á sérhverri opinberri skrifstofu, hann er það húsgagn sem fylgir þeim öllum. Ég held að það gæti vel verið, ef íslendingar tækju sig saman í andlitinn og hæfu baráttu gegn tóbaksreykingum, að þeim, sem á eftir okkur koma og verða við lýði í landinu eftir 40, 50, 60 ár, þyki jafnóeðlilegt að sjá öskubakka á opinberum skrifstofum og stofnunum eins og okkar kynslóð þykir óeðlilegt að sjá þar spýtubakka, sem voru þó næsta algengir á þeim stofnunum fyrir aðeins tæpum einum mannsaldri. Herra forseti. Ég legg svo til að till. þessari verði vísað til hv. allshn.

Flm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Á þskj. 59 höfum við þrír hv. þm. leyft okkur að bera fram till. til þál., svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela stjórnarskrárnefnd að leggja fram till. um breyt. á kjördæmaskipan eða kosningalögum sem miði að því jafna atkvæðisrétt kjósenda frá því sem nú er.“ Hér er hreyft mjög viðkvæmu, en brýnu máli. Deilur um kosningalög og kjördæmaskipan hafa risið oft mjög hátt á Íslandi, í íslenskum stjórnmálum, og er það ekki óeðlilegt með hliðsjón af því hversu mikilvægt þetta mál er og hversu það skiptir miklu máli þegar valið er til þings. Þessar deilur hafa risið hæst vegna þess misræmis og þess ranglætis sem oft hefur skapast í kosningum til Alþ., - misræmis sem hefur átt rætur að rekja til þess að fólksflutningar hafa orðið miklir frá einu kjördæmi til annars, frá einum staðnum til annars, þannig að miklu færri kjósendur eru í einu kjördæmi heldur en þegar kosningalögin voru sett, Það hefur raskað mjög öllum hlutföllum og skapað slíkt ástand að við það varð ekki unað. Það hlýtur að vera meginforsenda kosningalaga og kjördæmaskipunar að þm. séu valdir þannig til Alþ. að það gefi nokkra mynd af þjóðarvilja og sé í eðlilegum hlutföllum við skoðanir og stefnur sem uppi eru hverju sinni. Kjördæmaskipan sú, sem við lýði er nú og lögfest var árið 1959, var studd þeim röksemdum fyrst og fremst að hún ætti að skapa aukið réttlæti og koma til móts við þessar hugmyndir um lýðræði og þjóðarvilja. Það fyrirkomulag um einmennings- og tvímenningskjördæmi, sem ríkt hafði þá um mjög langan tíma, hafði skapað slík hlutföll á þingi að það stangaðist á við réttlætis- og lýðræðisvitund flestra þegna þessa þjóðfélags. Það skal tekið fram að við breyt., sem gerðar hafa verið á kjördæmaskipan síðustu áratugi, hefur ávallt verið tekið tillit til og viðurkennt að mismunandi vægi skyldi vera á atkv. eftir því hvaða kjördæmi ætti í hlut. Þannig hefur það ávallt verið viðurkennt að svokölluð strjálbýliskjördæmi þyrftu færri atkv. til að koma sínum þingmönnum að en hin þéttbýlli. Þetta kom líka fram í kjördæmaskipan þeirri sem lögfest var árið 1959, en þá var gengið út frá því að miklu færri atkv. væru á bak við hvern þm. úr velflestum strjálbýliskjördæmunum heldur en þá sem kjörnir væru héðan úr Reykjavík og Reykjanesi. Þessi till. er ekki borin fram til þess að breyta þessari meginhugsun eða víkja frá henni, heldur til þess að laga nokkuð þá skipan, sem nú er, á þann veg að það dragi úr þeim mismun sem orðið hefur í auknum mæli frá því að kjördæmaskipanin var ákveðin 1959. Með till. fylgir tafla um breyt. á kjósendafjölda og atkvæði á bak við hvern þm., og þar kemur fram að á árinu 1960 voru 6034 íbúar að baki hverjum þm. í Reykjavík og 5205 íbúar að baki hverjum þm. í Reykjaneskjördæmi, en nú hafa þessar tölur aukist, í Reykjavík upp í 7064 og á Reykjanesi í 8789. Fjölgunin hefur orðið rúmlega 1000 íbúar í Reykjavík og um 3 500 í Reykjanesi. Á sama tíma hefur orðið nokkur fækkun í a. m. k. tveim kjördæmum öðrum. Á síðari tímum hefur verið lögð aukin áhersla á svokallaða byggðastefnu sem hefur haft það að grundvallarmarkmiði að jafna hlut íbúanna þannig að þeir byggju við sama hlut án tillits til búsetu, og þessi stefna hefur verið studd í meginatriðum af öllum stjórnmálaflokkum og öllum stjórnmálamönnum, hvort sem þeir koma úr þéttbýli eða strjálbýli. Jafnrétti er það, sem við stefnum velflest að, bæði á sviði byggðamála, í efnahagsmálum, menningarmálum, félagsmálum o. s. frv. Það hlýtur líka að vera eðlileg krafa að við stefnum að jafnrétti í stjórnskipun með sama hætti. Það er vissulega ekki um að ræða jafnrétti í kosningum þegar kjósendur þurfa að vera fjórfalt fleiri á bak við hvern þm. í ákveðnum kjördæmum heldur en í öðrum til þess að ná fram sínum skoðunum og sínum fulltrúum inn á þingið, og þessu þarf að breyta. Það er engin sanngirni í því að kjósendur á t. d. Reykjanesi þurfi að sitja við þann hlut að vera allt að fimmfalt fleiri á bak við þm. heldur en t. d. kjósendur í Vestfjarðakjördæmi. Þær tölur, sem ég nefndi áðan, og þessar staðreyndir, sem blasa við, lýsa svo miklu ranglæti á þessu sviði að við það verður alls ekki unað, og það er skylda Alþ. að skoða þetta mál og gera till. um breyt. á stjórnarskrá eða kosningalögum sem færa þetta til betri og réttari áttar. Í þessari till. er ekki hreyft neinum einstökum hugmyndum um breytingar. Það er sett fram sú almenna skoðun að það skuli jafna atkvæðisrétt kjósenda án þess í sjálfu sér að benda á ákveðna leið. Hins vegar kemur margt til greina. Í umr. um kjördæmamál hefur verið hreyft hugmyndum um að breyta aftur til einmenningskjördæma, það hefur verið hreyft hugmyndum um að gera landið allt að einu kjördæmi og allt þarna á milli svo og þeirri hugmynd, sem mér finnst vera einna athyglisverðust, að breyta útreikningum við úthlutun uppbótarsæta á þann veg að fella niður þá aðferð að reikna út hlutfall á bak við frambjóðendur, en taka einvörðungu til greina atkvæðamagnið. Þannig mundi allur obbinn af uppbótarsætunum koma í hlut þéttbýlisins. Með þessu móti yrði ekki raskað þeim þm: fjölda sem einstök kjördæmi hafa nú hvað snertir kjördæmakosna þm., en að sjálfsögðu mundi þá breytast úthlutun á uppbótarsætum þannig að það kæmi frekar þéttbýlinu til góða. Aðalatriðið í þessu máli er að mismunun sé eytt og að fyrirbyggt sé að ranglæti þrífist í skjóli stjórnarskrár og kosningalaga. Löggjöf um þessi efni má ekki stangast á við lýðræðisvitund þjóðarinnar né heldur skerða svo eða storka svo réttlætishugmyndum fólks að það fái rangar hugmyndir um þingið og um kosningar almennt. Lagt er til að þessari till. verði vísað til stjórnarskrárnefndar sem nú situr að störfum og endurskoðar stjórnarskrána í heild sinni. Hlutverk þeirrar n. er að leggja fram till. sem allra fyrst um breyt. á stjórnarskránni og m. a. þá um kjördæmaskipan. Með samþykkt á þessari till. fengi n. nokkurt veganesti um skoðanir þær sem ríkjandi væru hér á Alþ. Það mætti líta svo á að samþykkt till. væri viljayfirlýsing Alþ. um að atkvæðisréttur skyldi jafnaður. Með því móti væri þessari meginskoðun komið á framfæri og n. gæti sniðið sínar till. í samræmi við þær hugmyndir og þær skoðanir. Ég sé, herra forseti, ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um till. Mér og flm. till. fannst vera eðlilegt að þessu máli yrði hreyft hér á þingi, það væri orðið tímabært að Alþ. léti í ljós álit sitt á þessum málum og að um það yrði fjallað hér á þingi. Og það er mín von að flutningur þessarar till. geti leitt af sér nokkrar umr. í þjóðfélaginu, þannig að fram komi vilji og sjónarmið fleiri en okkar flm. Ég legg til. herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Á þskj. 67 höfum við hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir og ég leyft okkur að flytja till. um umferðarmál. Hún hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir allsherjar endurskoðun og breyt, á lögum og reglugerðum um umferðarmál svo og öðrum þeim lögum, sem umferðarmál snerta og stuðlað geta að auknu umferðaröryggi og virkari meðferð umferðarlagabrota.“ Þegar þessi till. var samin höfðu á undanfarandi dögum 14 íslendingar látið lífið í umferðarslysum. Þá lágu 4 manneskjur meðvitundarlausar á gjörgæsludeild Borgarspítalans af afleiðingum umferðarslysa. Og á árinu öllu hafa 27 manns beðið bana í umferðarslysum og munu það vera öllu fleiri en áður hafa látist á einu ári af þessum sökum. Frá áramótum og til októberloka s. l. hafa 595 manns slasast í umferðarslysum. Þar af hefur 221 hlotið meiri háttar meiðsli og 324 hafa verið lagðir inn á sjúkrahús til læknismeðferðar vegna meiðsla er þeir hlutu í umferðarslysum. Ég held að öllum sé ljóst að þetta ástand verður ekki þolað öllu lengur. Þessa alvarlegu þróun verður að stöðva og til þess að hún verði stöðvuð þarf að grípa til einhverra róttækra og fljótvirkra aðgerða í umferðarmálum. Umferðarlöggjöfin er að meginstofni til frá 1958. Á henni hafa verið gerðar nokkrar breyt. síðan, en engar umtalsverðar. Að vísu eru umferðarlög og reglugerðir í stöðugri endurskoðun og mörg nýmæli eru nú til athugunar hjá umferðarlaganefnd sem tekin hafa verið upp í umferðarlöggjöf á Norðurlöndum og viðar í Evrópu. Í grg. með þessari till. höfum við flm. leyft okkur að benda á nokkur atriði, sem við teljum að þurfi endurskoðunar við og geti leitt til bættrar umferðarmenningar. Ég vil leyfa mér að telja þessi atriði upp, því að þau eru raunverulega inntak þessarar tillögu. Í fyrsta lagi þarf að breyta gildistíma bráðabirgðaskírteina fyrir byrjendur og athuga hvort ekki sé rétt að lengja hann í þrjú ár úr einu ári eins og nú er. Í öðru lagi þarf að setja í reglugerð ákvæði um lágmarksmerkingu gangbrauta og strangari ákvæði umferðarlaga er verndi gangandi vegfarendur á gangbrautum. Í þriðja lagi þarf að stuðla að stóraukinni notkun ökuljósa og kemur til greina að skylda ökumenn til að aka með fullum ökuljósum allan sólarhringinn frá 1. nóv. til 1. apríl. Í fjórða lagi þyrfti að endurskoða reglur um hámarkshraða í þéttbýli. Í fimmta lagi þyrfti að taka upp svonefnt punktakerfi eða mistakakerfi, eins og nefnt er á fagmáli, sem er talið mikilvæg slysavarnarráðstöfun og notað hefur verið með góðum árangri erlendis. Í sjötta lagi þyrfti að breyta í verulegum atriðum reglugerð um gerð og búnað ökutækja svo og umferðarmerkja. Í sjöunda lagi þarf að endursemja reglugerð um ökukennslu og mál þar að lútandi. Í áttunda lagi verði settar ítarlegar reglur um framkvæmd ökuprófa og jafnframt veitt heimild til að færa vissan hluta námsins inn í skólakerfið. Setja þarf reglur um ökuskóla og löggildingu þeirra sem veita þeim forstöðu. Hér er aðeins drepið á örfá atriði, Má til viðbótar þessu nefna að til athugunar er að lögbinda notkun bílbelta. Herða mætti sviptingu ökuleyfa þegar menn brjóta af sér gegn umferðarlögunum. Það mætti taka harðar á því þegar menn aka ölvaðir o. s. frv., o. s. frv. Síðast, en ekki síst er rétt að minna á að umferðarráð, sem hefur haft það hlutverk að efla umferðarfræðslu og fylgjast með umferðarmálum almennt, þyrfti að fá auknar fjárveitingar og aukið svigrúm til þess að geta sinnt sínu hlutverki sem skyldi. Okkur flm. er ljóst, að lög og reglugerðir eru ekki einhlít í þessum efnum. Það, sem skiptir líka máli, er umferðarmenningin sjálf, skoðanir borgaranna og skilningur þeirra á því að menn þurfa að sýna tillitssemi og gæta öryggis í umferðinni. Við teljum að með því að hreyfa þessu máli hér á Alþ. og með því að knýja á um einhverjar breytingar öðlist fólk meiri skilning á þessum meginatriðum, þ. e. a. s. að sýna tillitssemi og gæta öryggis. Þannig mætti smám saman bæta umferðarmenninguna og auka umferðaröryggið almennt. Það verður ekki unað við það ástand sem nú ríkir, að við fréttum af því í hverri viku að einhver hafi látist í umferðarslysi, og það eru allt of háar tölur sem birtar eru um slasað fólk í umferðinni. Hvort sem okkur líkar betur eða verr, þá er umferðin, bílarnir og göturnar, orðin snar þáttur í okkar daglega lífi. Við komumst ekki á milli húsa öðruvísi en að gæta að umferðinni. Börnin okkar eru í stöðugri hættu gagnvart vaxandi umferð. Og það er skylda okkar að sinna þessum málum og búa þannig um að við getum ekki kennt okkur sjálfum um aðgerðarleysi. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Sú till., til þál., sem hér liggur fyrir á þskj. 67, um umferðarmál. er vissulega tímabær. Það er alkunna hvernig ástandið hefur verið í þessum efnum nú að undanförnu. Það er alkunna að það hefur gengið yfir slysaalda í ríkari mæli og meiri en verið hafa dæmi um um langt árabil, vil ég leyfa mér að segja. Ég held að ég geti tekið undir flest af því sem fram kemur í grg. fyrir þessari þáltill. Það er eins og hæstv. frsm. gat um, hún er flutt til þess að vekja máls á þessum hlutum og stuðla að því að úrbætur verði gerðar, og vissulega er þörf á því. Nú er það auðvitað svo, að löggæslan í landinu og dómstólar eru sífellt að vinna að þessum málum, umferðarráð er stöðugt að vinna að bættri umferðarmenningu í landinu og fleiri aðila mætti nefna. Störf þessara aðila má alls ekki vanmeta. En ég held að virkasta tækið til þess að stuðla að betra ástandi í umferðarmálum og bættri umferðarmenningu í landinu sé að skapa sterkt almenningsálit í umferðarmálum. Það þarf breyttan hugsunarhátt hjá fólki. Ökutæki í landinu eru orðin mörg, og það verður að leggja á það áherslu að sá, sem fær rétt til að stjórna vélknúnu ökutæki, fær mikinn rétt, og það verður að gera miklar kröfur til þess aðila þegar í upphafi. Í sambandi við umferðarfræðsluna þarf að byrja á byrjuninni, og það þarf að halda uppi öflugri umferðarfræðslu, fyrst og fremst í skólunum, og til að ná sem best til almennings með umferðarfræðslu þarf að nota fjölmiðlana í miklu ríkari mæli en nú er gert og þá ekki hvað síst sjónvarpið. Þá vil ég aðeins víkja að viðurlögum við umferðarbrotum. Mín reynsla er sú að algengustu slysavaldarnir í umferðinni séu ölvun við akstur og of harður akstur. Ég veit ekki hvort allir hv. þm. hafa gert sér grein fyrir því hvað brot á áfengis- og umferðarlögum vegna ölvunar við akstur eru orðin mörg á ári. Það eru ískyggilegar tölur og þær fara hækkandi. Það er því augljóst mál að hér þarf að huga að breytingu á löggjöf með stórlega hertum viðurlögum, bæði að því er varðar refsingu og ökuleyfissviptingar. Þetta á einnig við um hraðan akstur. Of hraður akstur er mikill slysavaldur. Í nútímaþjóðfélagi virðast menn alltaf þurfa að vera að hraða sér, hvort sem þeir eru að aka innanbæjar eða að fara á milli landshluta. Menn eru alltaf í kapphlaupi við tímann, og þá fer það út í það að bensínið er stigið í botn og hraðinn aukinn. Og svo gerast slysin. Þá vil ég einnig benda á að það er nauðsynlegt, a. m. k. í sumum hlutum landsins, ekki hvað síst þeim afskekktari, að gera verulegt átak í vegamerkingum. Þeim er því miður allvíða ábótavant. Úti á landi leynast víða hættur á vegunum, þar eru hæðir, hólar, og blindbeygjur. Það er einmitt á þessum stöðum sem hætturnar leynast, ég tala nú ekki um þegar aksturinn er í hraðara lagi. Vegagerðin þarf að taka þetta mál upp. Hún er veghaldari þjóðvega í landinu og á að sjá um vegmerkingarnar. Þessir hættulegu staðir, sem ég var að nefna, það er oft og tíðum þannig að ekki þarf nema sáralítið, að því er manni virðist, að aðhafast með jarðýtu eða hefli eða slíku tæki til að þarna verði ráðin bót á. Ég þekki það úr mínu umdæmi að í einum firði þar, í Austur-Barðastrandasýslu, hefur ástand lengi verið á þennan veg, enda þótt nokkuð hafi verið bætt úr nú nýverið. Það komst upp í, ef ég man rétt, milli 5 og 10 árekstra á einu sumri, - það er ekki opið þarna nema yfir sumartímann. Ég vildi aðeins árétta þessi atriði, sem ég hef minnst hér á, og tek að öðru leyti undir það sem fram kemur í þessari till.



Herra forseti. Hér hefur nú orðið nokkur dráttur á því að halda fund í Sþ., og öllum hv. þm. er kunnugt að ástæður til þess eru þær að till. ríkisstj. í landhelgismálinu hefur ekki verið fulltilbúin af hennar hálfu til að leggja fram, en nú mun komið að því að henni muni verða útbýtt hér. En ástæðan til þess, að ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár, er sú að í dag hafa horist fréttir um það að bresk herskip hafi verið send hingað á Íslandsmið til þess að vernda breska landhelgisbrjóta. Það hefur komið fram í sambandi við þessar fréttir að íslenski sendiherrann í London hafi mótmælt þessu, en aðrar upplýsingar hafa ekki komið um málið, sem mér sé kunnugt um, af hálfu íslenskra stjórnvalda. Það hefur líka verið upplýst að bretar sendi hingað njósnaþotur sem sveimi hér lágt yfir okkar löggæsluskipum á fiskimiðunum, njósni um ferðir skipanna og aðstoði við bresk skip að brjóta okkar lög. Þetta eru auðvitað mjög alvarlegir hlutir, að bretar skuli senda hingað herskip í þessum tilgangi og halda hér uppi njósnaflugi, og það er augljóst að við getum ekki látið okkur nægja að láta aðeins sendiherrann í London mótmæla því á formlegan eða einfaldan hátt. Ég vil því spyrjast fyrir um það hvað hæstv, ríkisstj. hugsi sér að gera í sambandi við þessa atburði? Ætlar hún að láta nægja aðeins einföld mótmæli eða ætlar hún að grípa til einhverra sérstakra ráðstafanna ? Ég vil benda á að í fyrsta lagi tel ég sjálfsagt að við köllum heim sendiherra okkar frá London og lokum sendiráðinu þar. Í öðru lagi er ástæða til þess að tilkynna bretum að við slitum stjórnmálasambandi við þá ef herskipin fari ekki þegar út úr okkar fiskveiðilandhelgi og hætti að halda hér uppi lögbrotum eða brotum á okkar lögum á þennan hátt. Þá kemur að sjálfsögðu einnig til greina það, sem bent hefur verið á af öðrum, að íslendingar svari aðgerðum af þessu tagi með því að loka fullkomlega NATO-herstöðinni hér og gera NATO ljóst að íslendingar geta ekki verið í þeim samtökum þar sem einn af aðilum þess sendi her á hendur okkar. Ég vil sem sagt óska eftir því að hæstv. ríkisstj. upplýsi hér á Alþingi hvað hún hugsar sér að gera í þessum efnum. Hér er um svo alvarlegan atburð að ræða að það er óhugsandi annað en að ríkisstj. hafi þegar fjallað um þetta mál. Það hefur sýnt sig þessa daga, síðan átökin byrjuðu á fiskimiðunum að landhelgisgæsla okkar getur komið í veg fyrir veiðiþjófnað útlendinga. Það er alveg gefið mál um þær litlu veiðar, sem átt hafa sér stað að undanförnu af breta hálfu, að þeir mundu ekki halda slíkum leikaraskap áfram og þeir mundu gefast hér upp og við geta haldið uppi okkar lögum ef allar aðstæður væru eðlilegar. Mér er að vísu ljóst að þó að bretar sendi hingað herskip geti þeir ekki haldið hér uppi neinum eðlilegum veiðum. Þá verða þeir að hópa togurunum saman í þrönga hópa, og veiðarnar eru tiltölulega máttlausar á þann hátt og þeir hljóta tiltölulega fljótlega að gefast upp. En við eigum auðvitað að bregðast við á réttan hátt, þegar þannig er að okkur sótt eins og í þessum tilfellum, og sýna að við meinum eitthvað með því sem við erum að gera. Tilkynnum bretum að við köllum okkar sendiherra heim, lokum sendiráðinn þar og tilkynnum um slit stjórnmálasambands ef þeir haldi þessum aðgerðum áfram. Ég sem sagt ítreka það, að ég óska eftir því að hæstv. ríkisstj. gefi hér yfirlýsingar um það hvað hún hugsar sér að gera frekar en að senda þessi formlegu mótmæli sem skýrt hefur verið frá.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós að ríkisstj. lítur mjög alvarlegum augum á þá ólögmætu valdbeitingu sem bretar hafa sýnt af sér á íslenskum fiskimiðum. Strax og tilkynning var um það gefin hér í Reykjavík af hálfu breska sendiherrans og í London með orðsendingu til íslenska sendiherrans, þá voru mótmæli uppi höfð, og til áréttingar þeim mótmælum hefur ríkisstj. mótmælt þessu skriflega á þessa lund: „Ríkisstjórn Íslands mótmælir harðlega þeirri ráðstöfun bresku ríkisstj. að beita herskipum til að vernda ólöglegar veiðar breskra togara innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Hér er um ólögmæta valdbeitingu að ræða sem ekki einungis brýtur í bága við ákvæði samþykkta Öryggisráðstefnu Evrópu í Helsinki, heldur samræmist hún ekki aðild beggja þjóðanna að Atlantshafsbandalaginu. Slík valdbeiting útilokar allar frekari viðræður við ríkisstjórn Bretlands a. m. k uns hin bresku herskip hverfa af Íslandsmiðum. Að sjálfsögðu munu íslensk varðskip halda áfram að vernda hin íslensku fiskimið eftir því sem unnt er, enda er varðveisla fiskstofnanna við Ísland lífshagsmunir íslensku þjóðarinnar.“ Ég tel ekki rétt á þessu stigi málsins að greina nánar frá þeim ráðstöfunum sem til mála koma og til athugunar eru af hálfu ríkisstj. sem gagnviðbrögð við þessari ólögmætu valdbeitingu og ofbeldisaðgerð. Ríkisstj. mun láta Alþ. í té nánari vitneskju þar að lútandi jafnóðum og málið er kannað og undirbúið, og því vil ég á þessu stigi ekki hafa fleiri orð til svara þeirri fyrirspurn er hv. þm. flutti hér áðan.



Herra forseti. Eins og fram kom í svari hæstv. forsrh. lítur ríkisstj. það, sem gerst hefur í þessum efnum, alvarlegum augum og hefur nú ítrekað mótmæli sín skriflega. En slík mótmæli eru fyrst og fremst þau formlegu mótmæli sem ekki eru tekin allt of alvarlega, hvort heldur það er gert á vegum sendiherra í London eða orðsending er hér lögð fram við sendiherra breta í Reykjavík. Ég tel að það sé alveg óhjákvæmilegt að ríkisstj. geri meira, hún grípi til ákveðinna gagnráðstafana, eins og ég minntist á, og láta sem sagt ekki þessi formlegu, algengu mótmæli duga. Ég tók eftir því að það kom fram í þessari mótmælaorðsendingu að íslenska ríkisstj. mundi ekki taka þátt í samningaviðræðum við breta um landhelgismálið a. m. k. á meðan bresku herskipin væru á Íslandsmiðum. Þetta þykir mér heldur lint orðalag, því að hér er beinlínis verið að gefa undir fótinn með að það verði haldið áfram viðræðum við þá, og við þekkjum hvernig að slíkum málum er þá staðið. Það er raunverulega haldið áfram samningaviðræðum og svo þegar þeim er nokkurn veginn lokið, þá eru herskipin látin skreppa út fyrir línuna og plaggið undirskrifað og þá er vitanlega nánast um leikaraskap að ræða. Ég álít að framkoma íslenskra stjórnvalda þurfi að vera miklu harðari í þessum efnum og hér þurfi að koma til ákveðnar aðgerðir. En hæstv. forsrh. sagði að slíkt væri til athugunar hjá ríkisstj. Ég vil ítreka það að ég tel að réttu viðbrögðin væru þessi: að kalla okkar sendiherra heim og tilkynna síðan stjórnmálaslit ef herskipin færu inn fyrir mörkin. Síðan væri hægt að grípa til enn frekari ráðstafana sem þeir skildu kannske enn betur. Sem sagt, það sem gera þarf er það sem hefur áhrif í málinu, en ekki aðeins þessi einföldu formlegu mótmæli. Ég vil vænta þess að það, sem kom fram hjá hæstv. forsrh., að þetta væri til frekari athugunar í ríkisstj., þýði það að hún taki afstöðu m. a. til þeirra atriða sem ég hef hér minnst á, aðgerða sem gætu dugað af okkar hálfu.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessar umræður, en vil þó nota þetta tækifæri til þess að skora bæði á þingheim og alla íslendinga að standa saman í órofa fylkingu í öllum viðbrögðum og aðgerðum gagnvart þeirri ólögmætu valdbeitingu sem okkur hefur verið sýnd. Við skulum íhuga vel hvert það skref sem við tökum. Slík íhugun er ekki veikleikamerki. Hún er styrkleikamerki. Allar aðgerðir okkar skulu vera gerðar að vel yfirlögðu ráði, þannig að þær nái tilgangi sínum og færi okkur sigurinn: yfirráð yfir íslenskum fiskimiðum.