Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Birni Leví Gunnarssyni, 6. þm. Reykv. s., um að hann verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Gunnhildur Fríða Hallgrímsdóttir, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Gunnhildur Fríða Hallgrímsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? Svo er ekki og verður því þingfundur lengdur eitthvað fram yfir það sem þingsköp kveða á um.

Forseti gerði grein fyrir því á fundum í morgun með forsætisnefnd og formönnum þingflokka að til stendur að taka starfsáætlun þingsins úr gildi frá og með næsta miðvikudegi.

Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1760, um rússneska togara á Reykjaneshrygg, frá Diljá Mist Einarsdóttur.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Líkt og sumarið sem hefur látið bíða dálítið eftir sér hér á suðvesturhorninu þá hefur ríkisstjórnin ekki litið svo á að henni bæri að gera í rauninni nokkuð til að sporna við verðbólgunni. Varnaðarorð fjármálaráðs, helstu hagfræðinga Viðskiptaráðs, Samtaka atvinnulífsins, BHM, ASÍ og 13 stýrivaxtahækkanir Seðlabankans hafa hingað til ekki fengið neitt á blessaða ríkisstjórnina. Hver ráðherrann hefur komið hingað upp á fætur öðrum og þráast við að horfast í augu við raunveruleikann. Hæstv. fjármálaráðherra hefur margsagt okkur frá sínu uppáhalds orði, frumjöfnuði, sem er notað í annarri hverri setningu og benti einnig á veisluna dásamlegu sem ætti að vera öllu fólki augljós. Viðreisn hefur ítrekað kallað eftir aðhaldi í ríkisfjármálum og aðgerðum til að bregðast við stöðunni til að við náum líka að greiða niður vaxtakostnað og gera ríkissjóð sjálfbæran. Hæstv. forsætisráðherra sagðist berum orðum vera ósammála þeirri gagnrýni sem sett hefur verið fram af hálfu þeirra aðila sem ég taldi hér upp auk Viðreisnar. Hér stöndum við síðan, 13 stýrivaxtahækkunum síðar, og ríkisstjórnin er loksins búin að funda um aðgerðir. En þær eru ekki betur á veg komnar en svo að á fundi formanna stjórnmálaflokkanna nú í morgun var ekki hægt að greina frá inntaki þeirra því að það þyrfti frekari snúning í ríkisstjórninni og í þingflokkunum og meiri hluta fjárlaganefndar, eins og þessi staða hafi verið að teiknast upp bara núna í síðustu viku. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvað breyttist? Það er auðvitað fagnaðarefni að ríkisstjórnin sé að vakna af draumsvefni um frumjöfnuð og hagvöxt, en hverju breytir það fyrir fólkið sem greiddi 130.000 kr. í afborgun af 40 millj. kr. láni fyrir ári en borgar nú 360.000 kr. af sama láni? Sinnuleysi forsætisráðherra og ríkisstjórnar kostar venjulegt fólk mörg hundruð þúsund krónur á hverjum degi. Hvað breyttist, virðulegi forseti, og hvers vegna átti þetta fólk 

Herra forseti. Eins og ég hef nú miklar mætur á hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þá verð ég að segja að mér finnst þetta dæmalaus málflutningur og nánast eins og hv. þingmaður sé lostinn minnisleysi því að hér eru svo sannarlega búnar að vera mótvægisaðgerðir vegna stöðunnar í efnahagsmálum allt árið. Ég get rifjað það upp einu sinni enn fyrir hv. þingmanni, t.d. aukinn húsnæðisstuðningur, hvernig bætur almannatrygginga hækkuðu um tæp 9% á árinu 2022 og um 7,4% þann 1. janúar 2023. Ég nefni eignamörkin í vaxtabótakerfinu, hækkun barnabóta, frítekjumark atvinnutekna og auðvitað persónuafslátt og þrepamörk sem hækkuðu í byrjun árs. Hér er talað eins og ekkert hafi verið gert. Það er rangt, herra forseti. Á sama tíma hefur það verið algerlega skýrt af hálfu ríkisstjórnarinnar að við stöndum vörð um grunnþjónustuna. Við erum ekki að fara að gefa neitt eftir af þeirri uppbyggingu sem þar hefur átt sér stað á undanförnum árum. En er ekkert aðhald í fjármálaáætluninni? Jú, þar er verið að leggja til 18 milljarða í tekjuöflun og hátt í 18 milljarða í aðhald í rekstri ríkisins. Þetta er afgreitt sem ekkert aðhald. Það er einfaldlega rangt. Það er hins vegar svo að við höfum verið að skoða þær umsagnir sem komið hafa um fjármálaáætlun. Það er eðlilegt að bregðast við því og þess vegna mun ríkisstjórnin gera það að tillögu sinni að flýta gildistöku fjármálareglna eins og lagt er til af hálfu ýmissa umsagnaraðila. Það verður líka lagt í sérstakar aðgerðir til að mæta framboðshliðinni á húsnæðismarkaði og þar þarf að gefa í. Þar er ég að tala um stofnframlög til almenna íbúðakerfisins sem við munum hækka. En á móti munum við draga úr framkvæmdum í öðrum byggingarframkvæmdum því við ætlum ekki að auka þensluna með okkar aðgerðum sem snúast um það að tryggja kjör almennings í þessu landi í gegnum verðbólguna. Það liggur líka fyrir, og þetta veit hv. þingmaður ósköp vel, að hér hefur auðvitað staðið yfir vinna, m.a. með aðilum vinnumarkaðarins, sem snýr að réttarstöðu leigjenda, mögulegri leigubremsu til að tryggja aukinn stöðugleika á leigumarkaði en sömuleiðis hvernig við getum aftur unnið í framboðshliðinni á húsnæðismarkaði. 

Virðulegi forseti. Ó, vakna þú, mín Þyrnirós. Og það er loksins að Þyrnirós er að rumska. Hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri spurningu sem ég beindi til hennar. Eftir 13 stýrivaxtahækkanir í röð sér ríkisstjórnin núna loksins tækifæri á því að bregðast við til að svara fólkinu sem fer úr 140.000 kr. afborgun af láni í 360.000, af því að hún hefur ekki svarað því. En hún verður að segja af hverju og hvað breyttist. Hvað varð til þess að hún vaknaði af þessum þyrnirósarsvefni? Ég vil hins vegar segja að það er mikilvægt einmitt núna að fara í breytingu á fjármálareglunum og þótt fyrr hefði verið. Það er einmitt það sem bæði Viðreisn en líka Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð og fjármálaráð bentu á fyrir lifandis löngu síðan, ekki bara í þarsíðustu viku, sem virðist vera nokkurn veginn dagsetningin á því þegar forsætisráðherra rumskaði og vaknaði og þarf greinilega að hafa hraðann á. Það er boðað til aukafundar í dag, 5. júní 2023, 

Herra forseti. Hv. þingmaður hefur líka verið með sama málflutninginn um stöðu efnahagsmála - óháð verðbólgu, óháð atvinnuástandi, óháð hagvexti hefur þetta verið málflutningurinn alveg frá árinu 2018. Það er ekkert verið að gera í efnahagsmálum og það er ekki verið að bregðast rétt við. Í heimsfaraldri kom hv. þingmaður og sagði: Það er ekki verið að taka stór skref, það er ekki verið að gera nóg. Þegar þau mál eru gerð upp var líklega gert meira en nóg, herra forseti. Mér finnst þessi málflutningur því ekki standast skoðun og ég velti því fyrir mér hvernig hv. þingmenn Viðreisnar ætla að útskýra það að afkoma á frumjöfnuði sé nú 90 milljörðum betri en gert var ráð fyrir við samþykkt síðustu fjárlaga. Hvernig ætla hv. þingmenn Viðreisnar að útskýra það þegar hér er alltaf talað eins og húsið sé að brenna, sé brunnið, alveg sama hver staðan er í rauninni í efnahagsmálum? Herra forseti. Þessi málflutningur þjónar engu markmiði.

Herra forseti. Ég verð að fylgja aðeins eftir fyrirspurn hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur en geri þó athugasemd við það að hv. þingmaður hafi tekið sérstaklega fram að ríkisstjórnin væri loksins að vakna. Hvað vitum við um það hvort ríkisstjórnin er vöknuð? Við vitum að hún hélt fund en þessi ríkisstjórn hefur svo sem oft haldið fundi áður. Ég hvatti nú til þess hér ekkert alls fyrir löngu að síðustu dagar þingsins yrðu teknir í það í samvinnu við ríkisstjórnina að taka á þessu efnahagsástandi, þessu ófremdarástandi sem við horfum upp á. Það var ekki brugðist við því en það var haldinn fundur í dag. Merkin eru hins vegar ekkert sérstaklega traustvekjandi. Hæstv. forsætisráðherra heldur áfram að segja að það sé allt að ganga frábærlega, ekki hvað síst vegna þess að ríkisstjórnin sé búin að eyða svo miklum peningum eða verja svo miklum peningum í mikilvæga málaflokka. En hvað hafa menn fengið fyrir? Það fást aldrei nein svör við því. Ef búið er að auka útgjöld til heilbrigðismála svona mikið, hvernig stendur á því að biðlistarnir halda bara áfram að lengjast? Ef búið er að auka útgjöld til velferðarmála að öðru leyti þetta mikið, af hverju líður fólki ekki betur, af hverju er þjónustan ekki betri? Af hverju er hér ófremdarástand? Við því fást ekki svör nema hvað nú hefur hæstv. forsætisráðherra brugðið fyrir sig tungutaki hæstv. fjármálaráðherra og er farin að tala um frumjöfnuð. Við eigum öll að vera glöð yfir góðum frumjöfnuði. Ég veit ekki hvernig það færi hjá heimili sem tæki endalaust lán og borgaði meiri og meiri vexti en útskýrði í sífellu að frumjöfnuðurinn væri enn þá mjög góður. En það er nýjasta afsökun ríkisstjórnarinnar og sú sem meira að segja hæstv. forsætisráðherra hangir á núna. En ég spyr einfaldlega, fyrst það var haldinn fundur ríkisstjórnarinnar sem kláraðist núna ekki alls fyrir löngu í ráðherrabústaðnum: Hvað kom út úr þeim fundi? Hvers má vænta frá ríkisstjórninni núna á lokametrum þinghaldsins um viðbrögð, alvöruviðbrögð við efnahagsástandinu í landinu?

Herra forseti. Já, það eru haldnir fundir. Það var líka haldinn fundur formanna flokkanna í morgun sem formaður Miðflokksins komst því miður ekki á; við þurfum að ræða það mál hér eftir þennan fyrirspurnatíma. En við skulum ræða stöðuna eins og hún er, já, gerum það. Það er enginn, hvorki forsætisráðherra né hæstv. fjármálaráðherra, sem heldur því fram að allt gangi frábærlega. Það eru allir sammála um það sem ræða þessi mál af einhverri sanngirni, sem ræða þessi mál málefnalega, að staðan er snúin. Af hverju? Af því að við erum með mikla verðbólgu, við erum með háa vexti. En á sama tíma erum við með gott atvinnustig, lítið atvinnuleysi og mikinn hagvöxt. Það eru mikil umsvif í efnahagslífinu sem segir mér einfaldlega að fólk hefur trú á íslensku hagkerfi. Þýðir það að það sé ástæða til að gera ekki neitt? Nei, og við höfum verið að gera ýmislegt. Ég fór yfir það hér áðan hvernig við höfum annars vegar verið að standa vörð um afkomu fólksins í landinu, sérstaklega hinna tekjulægstu - ég nefni öryrkja og bætur almannatrygginga, ég nefni barnabótakerfið, ég nefni húsnæðisstuðninginn - en um leið erum við að boða aðhald upp á 18 milljarða á næsta ári og að auki tekjuöflun upp á 18 milljarða á næsta ári til þess að ríkisfjármálin sendi skýr skilaboð sem slái á verðbólguna. Og já, við höfum þá trú á íslensku hagkerfi að við teljum unnt að flýta fjármálareglunum um ár. Við teljum sömuleiðis að staðan sé góð og bendum á frumjöfnuðinn sem hv. þingmaður getur gert grín að en er hins vegar breyta sem tekið er tillit til þegar við ræðum um opinber fjármál. Er ég að segja að allt gangi frábærlega? Nei, en það er margt sem gengur vel. Hér er talað eins og húsið brenni, sumir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar gera það en líta t.d. algerlega fram hjá því hvernig velsældarvísarnir hafa verið að þróast. Ég benti á það í síðustu viku að meiri hluti vísanna sýndi að samfélaginu gengi vel. Þegar við horfum á Social Progress Index er Ísland í topp fimm. Hvernig stendur á því? Miðað við lýsingar stjórnarandstöðu getur það ekki staðist skoðun? 

Herra forseti. Þetta var eina svarið um afrakstur fundarins, að menn væru sammála um að það þyrfti að ganga lengra. Og hvenær ætla menn þá að byrja að ræða það í þessari ríkisstjórn hvernig eigi að ganga lengra? Verður það eftir að þingið hefur lokið störfum? Verður það í kvöld eða á morgun? Ríkisstjórnin virðist þó hafa náð saman um að það væri mikilvægt að ganga lengra, sem er áfangi, vissulega, að til viðbótar við það að hækka skatta á landsmenn um 18 milljarða og draga úr útgjöldum um 18 þá eigi að ganga lengra. En hæstv. ráðherra má annaðhvort svara þeirri spurningu hvenær standi til að gera það - ég á ekki endilega von á því að hæstv. ráðherra geri það, ég hugsa að það sé ekki vitað - eða spurningunni um það hvort hæstv. ráðherra geti tekið undir með hæstv. umhverfisráðherra, sem hefur miklar áhyggjur af áformum borgarinnar um að reyna að fækka annars vegar bifreiðum sem mest en einnig grænum svæðum. Hæstv. ráðherra gerði sig gildandi í umræðu um áform í Skerjafirði en svo, þegar hann var spurður hér af mér í þinginu, sagðist hann í rauninni ekkert geta gert. En myndi hæstv. forsætisráðherra 

Herra forseti. Það má lengi vænta þess að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson taki óvænta snúninga og það gerði hann hér. En svo að ég segi það skýrt þá skiptir máli að við beitum ríkisfjármálunum til að slá á þenslu. Það skiptir máli þar af leiðandi að við frestum ákveðnum framkvæmdum, sem verður frestað, en að við nýtum það svigrúm sem við höfum innan ríkisfjármálanna til að bæta hressilega í stofnframlög þannig að við séum að beina kröftum okkar að því að byggja upp íbúðarhúsnæði, því að þess er þörf. Auðvitað hangir það á því að lóðir séu til staðar til að unnt sé að byggja upp t.d. innan almenna íbúðakerfisins sem hv. þingmaður þekkir vel. Það er stóra verkefnið. Hvernig sláum við á þensluna en tökumst um leið á við framboðshlið húsnæðismarkaðarins? Hv. þingmaður spyr hér um mína skoðun á grænum svæðum. Ég vil bara minna á það þegar rætt er um borgarskipulag að það er ekkert langt síðan, en þó nokkur ár, ríkið afhenti Keldnalandið til uppbyggingar á höfuðborgarsvæðinu. Ég bind vonir við að það verði hægt 

Herra forseti. Í menntastefnu til ársins 2030 er lögð áhersla á heildstæða skólaþjónustu þvert á skólastig. Heildstæða stefnan er ekki meiri en svo að málaflokkunum er dreift á mismunandi ráðuneyti sem öll virðast hafa sjálfstæða stefnu. Á sama tíma og háskólaráðherra vill fjölga nemendum í bóknámi í háskóla hefur mennta- og barnamálaráðherra sagst ætla að draga úr brottfalli drengja, m.a. með því að efla verknám á kostnað bóknáms. Hann hefur auk þess sagt að tölur sýni að nemendum í bóknámi muni fara fækkandi á næstu árum. Fullyrðingin byggir reyndar á mjög veikum grunni. Þar kemur bæði til mikil fólksfjölgun hérlendis en einnig sökum þess að enn hækkar hlutfall unglinga sem fara í framhaldsskóla. Það mun því líklega fjölga bæði í verk- og bóknámi á næstu árum. Nú vill svo til að sem foreldri hef ég reynslu af tveimur af þeim skólum sem á að sameina. Börnin mín sóttu nám í VMA annars vegar og MA hins vegar. Sá fyrri er verknámsskóli með nemendum á mjög ólíkum aldri en sá síðari hefðbundinn bóknámsskóli með bekkjarfyrirkomulagi þar sem nemendur eru á mjög svipuðum aldri. Reynslan af báðum þessum gjörólíku skólum var mjög góð, enda hentaði ólíkt fyrirkomulag þeirra ólíkum þörfum barnanna. Herra forseti. Nú er ekki ýkja langt síðan að anað var út í styttingu framhaldsskóla án þess að fyrir lægju fullnægjandi gögn sem styddu breytinguna. Nú á að ráðast í aðra stóra breytingu án þess að gerð hafi verið almennileg úttekt á því hvernig til tókst með styttinguna og hvaða áhrif hún hafði á nemendur. Mig langar því einfaldlega að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki væri skynsamlegra að láta gera slíka úttekt áður en hrapað er að öðrum stórum breytingum í kerfinu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og fagna því að við skulum vera að ræða málefni menntakerfisins hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Áður en ég kem að fyrirspurninni vil ég segja, af því að hv. þingmaður vitnaði til þess að unnið væri að frumvarpsgerð um heildstæða skólaþjónustu og hrærði því saman við að það væri einhvers konar ágreiningur milli mín og háskólaráðherra um það, að það er þvert á móti. Það sem er verið að skoða með heildstæða skólaþjónustu er leik-, grunn- og framhaldsskólastigið vegna þess að það hefur ekki verið heildstæð skólaþjónusta þar. Í dag fer reyndar fram þriðji vinnufundur í Hörpu þar sem um 500 manns taka þátt í því að móta þessa nýju löggjöf. Hv. þingmaður vitnar til vinnu sem nú er í gangi við að skoða hvernig við getum eflt framhaldsskólakerfið okkar og ráðstafanir sem við höfum verið að vinna þar til að skoða ólíkar sviðsmyndir um hvernig mögulega væri hægt að sameina ákveðna skóla með það að markmiði að skapa svigrúm fyrir þessi verkefni. Ekkert hefur verið ákveðið um þessar sameiningar. Það er verið að vinna fýsileikakönnun á því, hvort þær séu fýsilegar. Ástæða þess að við erum að gera þetta er sú að það eru gríðarlega margar áskoranir sem við þurfum að takast á við sem samfélag í íslensku skólakerfi og við þurfum að skapa fjárhagslegt svigrúm til þeirra. Ein af þeim er starfsnám, sem hv. þingmaður vitnaði til, og aukning þar á næstu árum, sem er staðreynd. Það eru þó fleiri atriði þarna sem lúta til að mynda að fjölda nemenda af erlendum uppruna, fjölda nemenda sem þarfnast aukins félagslegs stuðnings o.s.frv. Þegar við horfum á framhaldsskólakerfið þá eru tækifæri þar til að gera betur. Við vitum til að mynda að hér á höfuðborgarsvæðinu reiknum við með að hægt sé að fjölga bóknámsnemum um 1.000 án þess að ráðast í fjárfestingar. Það er það sem við erum að gera. Við erum að skoða með hvaða hætti við getum nýtt fjármuni betur í kerfinu okkar til þess að geta miðlað því 

Herra forseti. Þessir tveir hæstv. ráðherrar sem ég nefndi áðan hafa a.m.k. talað fullkomlega í kross að undanförnu. Ég veit að áform ráðherra snúa ekkert að styttingunni eða að gera hana upp, en hvernig væri að gera það? Áhrif hennar lifa auðvitað með okkur áfram. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að það eru gríðarlegar áskoranir í framhaldsskólakerfinu og menntakerfinu almennt, en það er furðulegt að birtast með lausnirnar áður en fólk greinir a.m.k. hverjar áskoranirnar eru. Ég spyr bara: Hvers virði eru yfirlýsingar ráðamanna ef forsendur nemendanna sjálfra eru aldrei lagðar á vogarskálarnar heldur fyrst og fremst kostnaður, atvinnulífið eða guð má vita hvað? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hreint út, hvort hann viðurkenni ekki bara ákveðið frumhlaup í málinu, enda virðist samráð við skólasamfélagið hafa verið a.m.k. í skötulíki.

Virðulegur forseti. Ég vil endurtaka það sem ég sagði hér áðan: Við erum að kanna fýsileika þess að auka samstarf eða ráðast í sameiningar á einstaka skólum til þess 

Herra forseti. Ég hef frá síðastliðnu hausti tekið þátt í starfi stjórnar Byggðastofnunar sem varamaður í stjórn. Ég veit ekki betur en að ég hafi lagt gott eitt til, m.a. endurskoðun á úthlutun byggðakvóta stofnunarinnar sem hefur m.a. farið til útgerða sem komnar eru upp fyrir kvótaþakið og jafnvel til erlendra auðmanna og í fjölda tilvika hefur afla ekki verið landað í þeim byggðarlögum sem byggðakvótinn hefur verið ætlaður. Um er að ræða nótulausan stuðning upp á nokkra milljarða króna árlega sem koma ekki fram í reikningum stofnunarinnar. Frá því að ég hóf afskipti af umræddri kvótaúthlutun hef ég verið boðaður sérstaklega í próf hjá Seðlabankanum vegna þess að sérstakur vafi léki á hæfi mínu þrátt fyrir að ég hafi stýrt opinberri stofnun í nokkra áratugi og hafi lokið framhaldsnámi í opinberri stjórnsýslu, auk þess sem ég hef setið hér á þingi, ég veit ekki hvort ég eigi að telja mér það til tekna, og í sveitarstjórn Skagafjarðar. Í sjálfu sér væri það í góðu lagi ef aðrir stjórnarmenn og varamenn stjórnar hefðu verið látnir þreyta umrætt próf en svo var ekki. Nú ber svo við að Flokkur fólksins tilnefndi mig sem aðalmann í stjórn Byggðastofnunar en það var ekki virt af núverandi innviðaráðherra heldur var ég gerður að varamanni á ný, þvert á vilja flokksins. Skýringar ráðherra voru að ég hefði verið gerður varamaður vegna reglna um kynjahlutföll í stjórn stofnunarinnar. Með öðrum orðum, það er verið að misnota lög um jafna stöðu kynjanna. Þetta inngrip án nokkurs samráðs við Flokks fólksins lyktar óneitanlega af misnotkun og valdhroka. Það sem undirstrikar það er að aðrar skipanir ráðherra á karlmönnum eru verulega umdeildar og ég hef vakið athygli Fjármálaeftirlitsins á því. Mér finnst það sárt að við skulum vera hér að ræða þessi mál og að menn sýni svona valdhroka við skipan stjórna opinberra stofnana og sýni ekki meiri auðmýkt.

Virðulegi forseti. Talandi um auðmýkt þá verð ég að viðurkenna að ég áttaði mig ekki alveg á fyrirspurn þingmannsins. Ef hún snýst um þær almennu reglur sem gilda í stjórnkerfinu, að við tilnefningar skuli ávallt tilnefna karl og konu og það sé tilnefnandinn sem geti síðan ráðið úr því til að tryggja jafnræði milli kynjanna, þá tel ég að við í ráðuneytinu og ráðherrann höfum staðið við það og af auðmýkt farið eftir lögunum. Það er líka þannig að allir stjórnarmenn Byggðastofnunar, eftir því sem ég best veit, þurfa að standast hæfiskröfur sem Fjármálaeftirlit Seðlabankans setur, Fjármálaeftirlitið áður, og það er ekkert nýtt að nýir fulltrúar þurfi að gera það. Mér er kunnugt um að það hafi ekki alltaf gengið eftir hjá einstökum fulltrúum sem tilnefndir hafa verið frá einstökum flokkum en ég held að það hafi verið reynt að ráða bót á því. Ég er sannfærður um að hv. þingmaður er ekki dreginn í neinn sérdilk hvað það varðar án þess að ég þekki það til hlítar.

Herra forseti. Þegar hæstv. ráðherra var inntur eftir því hvers vegna hann hefði nú ekki farið að tilnefningu flokksins þá var nú engin auðmýkt í svörunum. Það var bara einfaldlega: Ég ræð og það er það sem stendur. Ég ræð. Það hefði þá verið bragur á því ef hæstv. ráðherra hefði látið vita af því að hann treysti sér ekki til að skipa þann sem hér stendur í stjórnina áður en til skipunarinnar kom. En það var ekki svo því að hann réð. Þessu máli er auðvitað ekki lokið vegna þess að sá sem hann réð - það er verulega umdeilanleg skipan sem ég tel rétt að Fjármálaeftirlitið fari í gegnum. Mér finnst leitt að hæstv. ráðherra skuli ekki virða sjónarmið þess flokks sem tekur þátt í því að velja sér fulltrúa af meiri svona - þetta lyktar örlítið af lítilsvirðingu. Er Flokkur fólksins einhvers annars flokks stærð hjá hæstv. ráðherra? 

Virðulegi forseti. Nú verð ég að viðurkenna að ég veit ekkert hvert hv. þingmaður er að fara og væri æskilegt og bara mjög gott ef hann myndi bera þau erindi upp varðandi einhverjar aðrar tilnefningar þar sem ég þekki ekki hvað hann er að vísa til. En varðandi Flokk fólksins þá gildir það að sjálfsögðu um hann eins og alla aðra flokka að þegar kemur að því að tilnefna í stjórnir á vegum ríkisins, 

Herra forseti. Á laugardaginn voru mótmæli gegn hvalveiðum á Íslandi og nú hafa meira en 18.000 landsmenn skrifað undir undirskriftalista til að stöðva þessa starfsemi sem svo oft hefur komið fram í fjölmiðlum að skili taprekstri ár eftir ár, sé ótrúlega sársauka- og kvalafull fyrir þessi spendýr og fari þvert gegn öllu sem Ísland er að reyna að gera í loftslagsmálum og í aðgerðum gegn vistkerfaröskun. Það er afskaplega slæmt fordæmi að fyrirtæki hérlendis geti bara ráðið lögmenn til að pönkast í Matvælastofnun og komist upp með það og komist upp með að ganga ekki frá olíutanki sem hefur lekið í opið vatnsból og komist upp með að níðast á dýrum og allt til hvers? Til þess að hvalkjöt geti verið nýtt í hundamat í Japan. Meiri hluti landsmanna er á móti hvalveiðum enda hagnast enginn á þeim og mér heyrist af ummælum hæstv. ráðherra í fjölmiðlum að ráðherra sé sammála því að hvalveiðar heyri fortíðinni til. En því spyr ég: Hvernig má þá vera að hæstv. ráðherra þori ekki að standa með eigin sannfæringu, þori ekki að standa með áliti þjóðarinnar, þori ekki að standa með eigin yfirlýstum áætlunum í loftslags- og vistkerfamálum og með reglugerðum landsins sem þessar hvalveiðar hafa margbrotið? Hvers vegna þorir hæstv. ráðherra ekki að taka rétta ákvörðun og stöðva hvalveiðar strax?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina, sem er mjög mikilvæg. Það er mjög mikilvægt að halda þessari umræðu hér til haga. Í raun og veru endurspeglar þessi fyrirspurn að það er að verða breyting á almenningsálitinu um þessi mál og sú umræða sem hefur fylgt því sláandi myndefni og skýrslu sem liggur fyrir eftir þá reglugerð sem ég setti um velferð dýra við veiðar á hvölum, hefur í raun og veru snúið umræðunni og opnað hana miklu meira en við höfum áður séð. Og því ber að fagna. Það er hins vegar þannig, eins og hv. þingmaður veit, að ráðherrar geta einungis framkvæmt það sem löggjafarvaldið hefur gefið þeim vald með lögum til að gera og samkvæmt ráðgjöf sem lögfræðingar matvælaráðuneytisins hafa gefið mér er ekki að finna skýra lagastoð fyrir stjórnsýsluviðurlögum, svo sem afturköllun leyfis að svo búnu. En það sem þessi umræða dregur hins vegar fram er hversu miklar breytingar hafa átt sér stað á samfélaginu. Við erum að setja umfjöllun og umræðu um dýravelferð miklu meira á dagskrá en við höfum áður gert. Við eigum að spyrja okkur sjálf þeirrar spurningar hvort við sem samfélag viljum heimila að kálffullar langreyðarkýr séu hundeltar klukkustundunum saman og margskotnar með sprengjukutlum þangað til að lokum dregur af þeim og þær gefast upp. Það er spurningin sem við sem samfélag stöndum frammi fyrir. Það er spurningin sem ég hef á mínu borði og við sem kjörnir fulltrúar getum ekki vikist undan þessari umræðu frekar en aðrir. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að setja þetta á dagskrá hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir sín ummæli og fyrir að nefna einmitt það að við getum verið sammála um þetta. En mig langaði að spyrja: Hvaða heimildir þarf þá ráðherra til að stöðva þessar veiðar? Við erum jú löggjafarþingið hér og ráðherra hlýtur að geta upplýst okkur um hvaða lögum þarf að breyta til þess að við getum stöðvað það að allt að 209 hvalir verði drepnir í sumar, þ.e. ef við gerum ekki neitt. Að fela sig á bak við það að við getum ekki gert eitthvað leysir okkur ekki undan þeirri sök í þessu máli. Ég vil endilega spyrja að þessu.

Virðulegur forseti. Ég þakka enn hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það sem ég legg áherslu á í þessum efnum, eins og raunar í öllum mínum embættisfærslum, eru vönduð vinnubrögð. Það skiptir mjög miklu máli að hafa traustan og öruggan grunn fyrir því sem gert er og ekki síst úr sæti ráðherra á öllum tímum og í öllum málaflokkum. Nú er það svo að Matvælastofnun hefur vísað skýrslunni til fagráðs um dýravelferð með þá spurningu hvort það sé yfir höfuð hægt með núverandi tækni að gæta að dýravelferð og þeim meginreglum sem er að finna í þeirri löggjöf við dráp á hvölum. Ég hef ekki séð þá niðurstöðu. Fyrir liggur síðar í sumar eða í haust skýrsla um vistkerfi hafsins að því er varðar hvali. Það er líka mikilvægt að við höfum það í höndunum. Það er mikilvægt að við höfum í höndunum upplýsingar og nýjustu mögulegu upplýsingar um efnahagsleg áhrif af hvalveiðum. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir að vera hér til svars í dag. Sú spurning sem ég vil beina til ráðherra varðar stöðu neysluvatns í Vestmannaeyjum. Á síðasta ári óskaði Vestmannaeyjabær eftir fjárframlagi ríkisins upp á 700 millj. kr. vegna lagningar nýrrar vatnsleiðslu auk niðurfellingar á virðisaukaskatti vegna framkvæmdarinnar. Bærinn fékk höfnun við báðum þessum erindum. Það sætir furðu. Frá árinu 1968 hefur verið vatnsleiðsla til Eyja frá fastalandinu og á löngu tímabili voru leiðslurnar tvær og jafnvel þrjár en þriðja leiðslan var lögð 2008. Sú leiðsla er sú eina í dag sem tryggir Vestmannaeyingum neysluvatn því hinar tvær eru ónýtar fyrir margt löngu. Þessi vatnsleiðsla sem er lífæð Vestmannaeyinga er orðin 15 ára gömul og komið að viðhaldi. Ef upp kæmi bilun í vatnsleiðslunni myndi það hafa gríðarlega alvarlegar afleiðingar fyrir byggðina í Eyjum sem og allt atvinnulíf. Það myndi skapast alvarlegt almannavarnaástand í Eyjum á nokkrum klukkustundum og þyrfti að rýma Eyjarnar með ærnum tilkostnaði. Er núverandi lögn var tengd árið 2008 var veitt framlag úr ríkissjóði upp á 700 millj. kr. Var það gert til að tryggja að íbúar Vestmannaeyja myndu búa við sambærileg vatnsgjöld og íbúar fastalandsins. Ríkið hefur hingað til brugðist við með alls konar stuðningi við verkefni sem snúa að því sem ógnar byggð eða búsetu víða um land. Í síðasta mánuði lýsti ríkislögreglustjóri yfir áhyggjum af þeirri öryggisógn sem er í Vestmannaeyjum vegna þessarar stöðu og hvatti til úrbóta. Ég spyr því: Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til að leysa þessa yfirvofandi almannaógn sem stafar að Vestmannaeyjum vegna þessara nauðsynlegu innviða?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og tækifærið til að fara aðeins yfir þetta mál. Fyrir ári síðan barst einmitt beiðni frá Vestmannaeyjum, sem er nú býsna stöndugt sveitarfélag með 2.500 íbúa, um stuðning við vatnsleiðslu sem átti að kosta 1.400 milljónir. Við könnun á því að gjöld til heimila í Vestmannaeyjum hefðu hækkað nokkuð en þó kannski verið í níunda eða tíunda sæti í samanburði annarra sveitarfélaga þá þóttu ekki rök til þess að fara inn og greiða stuðning til vatnsveitu til Vestmannaeyja frekar en vatnsveitu til annarra sveitarfélaga. Það eru auðvitað miklar skyldur sem hvíla á sveitarfélögunum að tryggja vatn til viðkomandi byggða. Hins vegar hefur þessi kostnaður vaxið allnokkuð og er kominn yfir 2 milljarða. Ég hef haft þau sjónarmið uppi að það gæti verið skynsamlegt, eins og í fráveitum, að ríkið kæmi almennt að stuðningi við slíkt, til að mynda með einhvers konar mótframlagi sem næmi virðisaukaskatti sem í þessu tilviki yrði þá um 400 milljónir. Það er hins vegar alveg rétt sem hv. þingmaður kemur inn á og hefur verið flaggað að það eru auðvitað sérstakrar aðstæður til Eyja, ein lögn og almannavarnaástand sannarlega til staðar. Í ljósi þess höfum við tekið þetta mál til skoðunar að nýju og myndum gjarnan vilja fara í einhvers konar samtal við Vestmannaeyjar um hugsanlega viljayfirlýsingu eða eitthvað slíkt um það að þegar kostnaðurinn lægi fyrir og verkefnið væri búið og menn væru búnir að skilgreina ákveðin viðmið um það hvað væri eðlilegt, væri komið til móts við sveitarfélagið. Það hefur spilað inn í líka, þrátt fyrir þetta fordæmi sem hv. þingmaður nefndi frá 2007, að við núverandi aðstæður eru ekki neinir sérstakir afgangar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svarið. Ég vil ítreka hér hversu mikilvægt þetta mál er þessu samfélagi sem Vestmannaeyjar sannarlega eru og í því sambandi má ég til með að nefna að það hefur verið kallað eftir því í mörg ár að tryggja raforkuöryggi til Eyja. Svo gerist það í vetur að bilun kemur upp í eina rafstrengnum til Vestmannaeyja og það í upphafi loðnuvertíðar. Þar fór rafmagnsleiðsla sem menn héldu að myndi aldrei fara. Til að geta klárað loðnuvertíðina og haldið uppi starfsemi í Eyjum má áætla að við höfum verið að brenna um 100 tonnum af olíu á sólarhring í Vestmannaeyjum og er það auðvitað sorgleg staða í landi sjálfbærrar orku. Því hlýt ég að spyrja ráðherra: Hver yrði kostnaður ríkisins ef núverandi vatnsleiðsla myndi gefa sig í Vestmannaeyjum 

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að ítreka að það eru auðvitað sérstakar aðstæður uppi í þessari öflugu byggð og öfluga sveitarfélagi í Vestmannaeyjum með sterkan fjárhag sem eðlilegt er að horfa til þegar kemur að almannavörnum en líka ekki síður rekstraröryggi bæði fyrirtækja og heimila, hvort sem lýtur að rafmagni, sem heyrir reyndar ekki undir mig eða innviðaráðuneytið heldur önnur ráðuneyti - varðandi vatnsveiturnar þá höfum við í ríkisstjórn rætt það mál. Við fjármálaráðherra munum væntanlega útbúa einhvers konar viljayfirlýsingu um aðkomu að þessu. Ég ítreka líka að það eru sveitarfélögin sem sjá um almenningsveitur í hverju sveitarfélagi fyrir sig og á sínu svæði. Ég veit að geta sveitarfélagsins Vestmannaeyja, með öflugt veitufyrirtæki til að leggja þessa lögn, verður næg. Við munum síðan skoða hvaða stuðning við getum komið með inn í verkefnið. Öll munum við, held ég, vonast eftir því að ekki neinar náttúruhamfarir gangi yfir sem munu fara í þá veru sem hv. þingmaður var að vísa til.

Virðulegi forseti. Hér í óundirbúnum fyrirspurnum bar hæstv. matvælaráðherra fyrir sig lögfræðilega skýringu á því hvernig hægt væri að stöðva hvalveiðar, að hennar ráðgjafar hefðu sagt henni að það væri ekki hægt. Nú höfum við í atvinnuveganefnd óskað eftir þessu lögfræðiáliti þrisvar sinnum í næstum mánuð og aldrei nein svör fengið þrátt fyrir ítrekanir og bókanir sem eru orðnar það margar að mér var sagt að ég væri kominn með efni í heila bók. Ég vil bara beina því til virðulegs forseta að okkur sé skilað þessum gögnum sem við óskum eftir.

Virðulegi forseti. Brottnám úkraínskra barna er stríðsglæpur. Innrásin í Úkraínu tekur á sig margar hræðilegar myndir. Ein þeirra er brottnám barna, sem eru slitin frá fjölskyldu og ættingjum og tekin frá því samfélagi sem þau hafa alist upp í og færð á framandi slóðir í hendur nýrra fósturforeldra og alin upp í öðru þjóðerni, öðrum gildum. Þau missa öll tengsl við fólkið sitt, menningu, uppruna og þjóðerni. Alþingi Íslendinga fordæmir í dag harðlega ólöglegt og kerfisbundið brottnám úkraínskra barna á hernumdum svæðum rússneska hersins í Úkraínu og flutning þeirra, jafnt innan þeirra svæða og til Rússlands og Belarúss.

Herra forseti. Þingflokkur Samfylkingarinnar, eins og aðrir þingflokkar, styður þessa tillögu heils hugar. Það er auðvitað ánægjulegt að íslenska þingið taki ákveðið frumkvæði í máli af þessu tagi. Birtingarmyndir stríðs eru margar óhuggulegar. Þessi er svívirðileg og það er mikilvægt að stjórnvöld fylgi þessari ályktun eftir og hvetji önnur bandalagsríki okkar til að fylgja í kjölfarið.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Pírata styður þessa tillögu. Það er mjög mikilvægt að við fordæmum þessa stríðsglæpi sem eru þáttur í verknaði þjóðarmorðs, gríðarlega alvarlegt. Þetta er hluti af þjóðernishreinsunum. Þetta er með þeim verstu glæpum sem til eru. Það er rétt hjá Alþingi Íslendinga að fordæma þá og ég er stolt af því að við séum að gera það hér og nú.

Virðulegi forseti. Ég vil, eins og aðrir hv. þingmenn hér, taka eindregið undir þessa tillögu og það gerir þingflokkur Viðreisnar að sjálfsögðu allur. Það skiptir máli að svona yfirlýsingar séu afdráttarlausar og það sé samhugur og eindrægni á bak við svona yfirlýsingu. Það er algerlega þannig af hálfu Viðreisnar. Ég vil einnig þakka hv. þingmanni og formanni utanríkismálanefndar fyrir hans frumkvæði líka, að tala skýrt þegar kemur að Úkraínu og segja að við ætlum ekki að hætta að styðja Úkraínu í hvaða málum sem er til að verja okkar lýðræði og frelsi í álfunni. Og að sjálfsögðu þarf að tala skýrt þegar kemur að þessari grófu misbeitingu Rússa á öllu því sem viðkemur stríði, ekki síst gagnvart börnum. Ég vil þakka hv. þingmanni og formanni nefndarinnar fyrir hans störf þegar kemur að yfirlýsingum sem tengjast Úkraínu.

Virðulegi forseti. Rétt eins og aðrir sem hingað hafa komið upp þá fagna ég því að við séum fyrst þjóðþinga til að fordæma þessa stríðsglæpi. Mig langaði að ítreka nokkuð sem ég sagði hér í umræðu um þetta mál fyrir helgi. Það er áskorun til hæstv. utanríkisráðherra um að skoða hvort við getum ekki á einhvern hátt stutt við sálgæslu þeirra barna sem koma aftur til Úkraínu frá Rússlandi.

Herra forseti. Ég vildi bara nota tækifærið og koma hingað upp til að þakka hv. utanríkismálanefnd fyrir vinnunna og þinginu fyrir að eiga frumkvæði að því að taka upp málið. Það er gríðarlega mikill sómi að því að við hér séum fyrst þjóðþinga til þess að að álykta með þessum hætti. Allt skiptir máli sem við gerum, bæði núna, fyrir málefnið sjálft og fyrir fólkið sem er að berjast fyrir sínu frelsi og friði, en líka almennt upp á það að gera það sem er rétt og skiptir máli fyrir framtíðina og þá skrásetningu á þeim tímum sem við lifum, að við séum að bregðast við með þeim hætti sem hér er gert.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Miðflokksins mun greiða atkvæði með því frumvarpi sem hér liggur fyrir. En ég vil nýta þetta tækifæri og ítreka það sem ég sagði við 2. umr. að ég vona að þetta verði í síðasta skipti sem við hér í þinginu viðhöfum það sem ég hef kallað krampakennd árleg viðbrögð við stöðunni á fjölmiðlamarkaði hvað einkageirann varðar, sem sagt hvað varðar önnur fjölmiðlafyrirtæki en ríkissjónvarpið. Það er ekki boðlegt að við heykjumst á þessu ár eftir ár. Það vantar ekki talandann, það vantar ekki yfirlýsingar, um að nú sé þetta allt að koma, en svo bara gerist ekki neitt. Ég skora á okkur hér inni að sameinast nú um að þetta verði í síðasta skipti sem þessi útfærsla verði viðhöfð.

Herra forseti. Við í Flokki fólksins ætlum að sitja hjá við afgreiðslu þessa frumvarps. Það er vegna þess að við teljum réttara að draga úr umsvifum Ríkisútvarpsins og gefa einkareknu fjölmiðlunum meira svigrúm þannig að þeir geti gegnt sínu ágæta og mikilvæga hlutverki í samfélaginu. Við teljum líka vert að taka til umræðu ósanngjarna tekjuöflun RÚV. Það er auðvitað ekki sanngjarnt að hér sé afnotagjald á hvern og einn notanda og hvert og eitt fyrirtæki óháð umsvifum. Þessari skattlagningu, m.a. á fátækt fólk og stálpaða unglinga, þarf að ljúka.

Virðulegi forseti. Það er ágætt að þingið hafi hug til að styðja við frjálsa fjölmiðla. Staðreyndin er auðvitað sú að við höfum búið til umhverfi sem er frjálsum fjölmiðlum mjög óhagfellt. Við sjáum vel afleiðingarnar af því. Yfirburðastaða ríkisins er gríðarleg og hefur bara verið að styrkjast og á meðan staðan er óbreytt verður ómögulegt að tryggja heilbrigða samkeppni á markaðnum. Við stuðningsmenn öflugra og frjálsra fjölmiðla hljótum að vera sammála um að styrkja rekstrarumhverfi þeirra. Ég tel að það væri mikilvægt skref að taka ríkið af auglýsingamarkaði. Ég fagna því sérstaklega tillögu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um að draga úr sókn og ákefð ríkisins á markaðnum.

Virðulegur forseti. Við erum að setja 400 milljónir í einkarekna fjölmiðla. Einkarekna fjölmiðla sem eru komnir á ríkisstyrk, þetta stenst ekki. En á sama tíma vorum við, fyrir örfáum dögum, að afgreiða geðheilbrigðisáætlun. Við setjum minni peninga á næstu tveimur árum í geðheilbrigðisáætlun en í einkarekna fjölmiðla og á sama tíma og fólkið þarna úti rær lífróður til að eiga fyrir mat og nauðsynjum. Er verið að setja svipaða upphæð til hjálparstarfa, í mataraðstoð eða til að hjálpa fólki? Nei. Var verið að setja 200 milljónir um síðustu áramót til hjálparstarfa sem beðið var um? Nei. En einkareknir fjölmiðlar, sem þurfa á engri hjálp að halda, þeir fá 400 milljónir.

Herra forseti. Ég held að enginn efist um mikilvægi fjölmiðla í lýðræðishlutverki og það er líka staðreynd að á Norðurlöndunum er almenn samstaða um það að partur af fjölmiðlaumhverfinu er öruggt stuðningsumhverfi einkareknum miðlum til handa. Nú er það þannig að þessi ríkisstjórn er búin að sitja í sex ár. Það er ekkert handfast um það hvað ríkisstjórnin ætlar að gera á fjölmiðlamarkaði utan hvað við erum að greiða atkvæði um þetta afmarkaða frumvarp hér í dag. Ég ætla að styðja þetta frumvarp en hlýt að benda á að á sama tíma og verið er að tala um í nefndaráliti að það sem þurfi sé fyrirsjáanlegt stuðningsumhverfi fyrir fjölmiðla sé eini fyrirsjáanleiki fjölmiðla, samkvæmt því sama nefndaráliti, að þetta fyrirsjáanlega verði lagt niður.

Herra forseti. Það sem lagt er til í þessu frumvarpi er ekki nýtt. Þetta er ekki nýtt mál, þetta eru ekki ný úrræði. Þetta eru raunar engin úrræði. Þrátt fyrir að þessu mjög svo litla tímabundna styrkjakerfi hafi verið komið á þá eru einkareknir fjölmiðlar á Íslandi að deyja, blaðamönnum fer fækkandi þangað til þeir bara hverfa. Að framlengja úrræði sem knýr fjölmiðla til að mæta til stjórnvalda með betlistafinn á lofti á hverju einasta ári er ekki í boði við þær aðstæður sem við búum við í dag. Ég tek undir með þeim sem hafa nefnt hér að það þarf að koma hér á fyrirsjáanlegu, varanlegu kerfi sem tryggir tilvist einkarekinna fjölmiðla á Íslandi. Þetta eru ekki gæluverkefni, þetta snýst um það að við getum talið okkur búa í frjálsu, lýðræðislegu samfélagi. Við sitjum hjá, ég alla vega, við þessa atkvæðagreiðslu. Ég styð það að sjálfsögðu, þessu var ætlað að vera tímabundið úrræði. Ég vil að lokum fá að taka undir með formanni Blaðamannafélags Íslands sem sagði: Þegar stjórnvöld tala sífellt eins og þetta sé allt í skoðun, aftur og aftur, 

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að staða fjölmiðla er ekki sérlega góð. Það er að einhverju leyti vegna þess að RÚV er á auglýsingamarkaði en ekki að öllu leyti. Það sem hefur verið að gerast er að auglýsendur auglýsa hjá þessum stóru efnisveitum. 50% af öllum auglýsingatekjum hjá okkur á Íslandi fara þangað. Í Svíþjóð fara um 75% af öllum auglýsingatekjum til þessara stóru efnisveitna. Það er auðvitað vandi, hann tengist ekki bara Íslandi. Svo kemur hérna fólk, þykist styðja einkarekna fjölmiðla en getur svo ekki einu sinni stutt þá með atkvæði sínu. Ég segi: Það er hálfgerður aumingjaskapur að geta ekki staðið með frjálsum fjölmiðlum þegar staðan er svona aðkallandi.

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra á orðinu og styðja þetta mál. Þá geri ég það í því ljósi að ég tel eðlilegt og nauðsynlegt að við rekum fjölmiðla úti á landsbyggðinni sem eru að fjalla um það sem snýr að fólki og almenningi á landsbyggðinni. Fyrir mér er það engin töfralausn að taka RÚV af auglýsingamarkaði. Það gerir ekki neitt í sjálfu sér. Eins og ráðherra bendir á fer stór hluti af auglýsingatekjum til annarra aðila en RÚV. Við þurfum að skoða þetta í stærra samhengi og það er algerlega nauðsynlegt, ef við ætlum að ná einhverri lendingu í þessu, til að standa með einkareknum fjölmiðlum, að skoða það hvernig auglýsingatekjur sogast úr landi. Í þetta sinn ætla ég að styðja þetta en vonandi finnum við lausn fyrr en varir.

Virðulegur forseti. Við í Samfylkingunni styðjum að sjálfsögðu framlengingu fjölmiðlastyrkjanna sem mælt er fyrir um í þessu frumvarpi. Við furðum okkur á nefndaráliti meiri hlutans í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem kallað er eftir því að horfið verði frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla. Mér finnst það hryggilegt að þingmenn Vinstri grænna og þingmenn Framsóknarflokksins hafi gengið til liðs við Sjálfstæðisflokkinn þegar kemur að því að kæfa og berja niður viðleitni hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra til að koma hér á styrktarkerfi eftir hlutlægum viðmiðum og fyrirsjáanlegum leikreglum. Við í Samfylkingunni munum styðja slíka viðleitni hæstv. ráðherra áfram og styðja þetta mál en við vonum svo sannarlega að síðan verði raunverulega komið hér á fyrirsjáanlegu kerfi þar sem ekki er aðeins tjaldað til einnar nætur eða til eins eða tveggja ára í senn.

Herra forseti. Ég kem hér upp sérstaklega í kjölfarið á því sem hæstv. viðskipta- og menningarráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir sagði hér áðan um að 50% af öllum auglýsingum okkar rati til erlendra efnisveitna. Ég vil bara minna á það að hæstv. ráðherra er í lófa lagið að skattleggja nákvæmlega þetta. Hæstv. ráðherra er í lófa lagið að koma með virðisaukaskatt á nákvæmlega þessar risaupphæðir sem eru að renna úr landi án þess að króna komi í ríkiskassann. Um leið væri hægt að nýta stóran hluta af því til að tryggja fyrirsjáanleika og styðja við einkarekna fjölmiðla.

Virðulegur forseti. Hér er til meðferðar mál sem mun hafa þær afleiðingar að hækka sértekjur Matvælastofnunar um allt að 400 millj. kr. á ári. Það má vel vera að það sé talan sem passar við það sem þörf er á en í því samhengi verður að nefna hér gagnrýni sem komið hefur fram hjá m.a. Bændasamtökunum og Samtökum fyrirtækja í landbúnaði þar sem segir, með leyfi forseta: „Telja Bændasamtökin að þörf sé á mun ítarlegri greiningu á því hvar ætlunin sé að sækja þær 300–400 millj. kr. sem boðaðar eru á grundvelli bæði þeirra lagabreytinga sem hér eru til umræðu og breytinga á gjaldskrá.“ Svo segir áfram: „[…] þá verði jafnframt að fara fram greining og nákvæm skoðun á því hvar hægt sé að ná fram hagræðingu hjá stofnuninni til að lækka kostnað.“ Undir þetta taka Samtök fyrirtækja í landbúnaði þar sem þau segja m.a., með leyfi forseta: „Samtökin ítreka þá athugasemd sína, sem fram kom í fyrri drögum, um mikilvægi þess að fram komi með hvaða hætti sú kostnaðaraukning mun koma til með að skiptast milli þeirra lagabálka sem frumvarpið nær til.“ Það er nauðsynlegt 

Virðulegi forseti. Ég vil bara árétta það að hér er eingöngu verið að samræma gjaldtökuheimildirnar. Hér er ekki verið að heimila sérstaka gjaldskrá. Allt það er til staðar í dag, þ.e. ráðuneyti og MAST geta hækkað gjaldskrána kjósi þeir að gera svo. Ég vil ítreka það að í samráðsgátt var meðfylgjandi útreikningur á gjaldskrá til að sýna fram á hvað þjónustan kostar. Að því höfum við auðvitað öll aðgang og þingmaðurinn getur eflaust orðið sér úti um það. Svo vil ég líka minna á það að þegar gjaldskrá verður lögð fram þá verður hún, eins og gert er ráð fyrir, lögð til samráðs þar sem aðilar geta komið að því og komið að athugasemdum sem þeir kjósa að gera. En það er mikilvægt, af því að þingmanninum er gjarnt að tala um báknið og að það stækki og fitni, að hér er líka verið að tala um að við borgum ekki mismuninn úr ríkissjóði 

Herra forseti. Þó að hér sé ekki ástæða til að fara í efnislega umræðu, og auðvitað er það ekki heimilt, er engu að síður ekki hægt annað en að benda á það að hér stóð framsögumaður málsins og fullyrti að allar gjaldtökuheimildir lægju fyrir nú þegar. Hér stendur í greinargerðinni, þess ráðherra sem leggur málið fram, með leyfi forseta: „… og hins vegar er bætt við gjaldtökuheimild í tvo lagabálka þar sem þær skortir.“

Það er rétt.

Þetta er svona meira af því sama; að við tökum og tökum og tökum en setjum minni áherslu á að spara á.  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012. Með frumvarpinu er lagt til að við lög um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012, bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um það að heimilt verði frá 1. janúar 2024 til 31. desember 2028 að ráða heilbrigðisstarfsmann sem náð hefur 70 ára aldri til starfa við heilbrigðisþjónustu sem ríkið veitir. Skilyrði fyrir undanþágunni er að starfið felist í beinum samskiptum við sjúklinga, stoðþjónustu eða rannsóknum í tengslum við þjónustu við sjúklinga, eða handleiðslu yngra heilbrigðisstarfsfólks eða nema. Lagt er til að ráðning samkvæmt ákvæðinu skuli vera tímabundin og að jafnaði vara í eitt ár í senn og aldrei lengur en í tvö ár í senn. Heimilt verði að endurnýja tímabundna ráðningu þar til heilbrigðisstarfsmaður hefur náð 75 ára aldri. Auk þess er kveðið á um undanþágu frá auglýsingaskyldu. Nefndin fjallaði um málið og fékk gesti á sinn fund og umsagnir bárust. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti hv. velferðarnefndar árétta sérstaklega eftirfarandi atriði: Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er kveðið á um hámarksaldur ríkisstarfsmanna. Þar kemur fram að jafnan skuli segja starfsmanni upp störfum frá og með næstu mánaðamótum eftir að hann nær 70 ára aldri. Í frumvarpinu er lögð til tímabundin undanþága frá þeirri meginreglu sem tekur til heilbrigðisstarfsmanna. Fyrir nefndinni var m.a. rætt um hvort tilefni væri til þess að endurskoða reglur um hámarksaldur almennt, m.a. í ljósi hækkandi lífaldurs og til að tryggja jafna stöðu og á almennum vinnumarkaði. Í því samhengi bendir meiri hlutinn á að um að umfjöllun um hækkun hámarksaldus í greinargerð með frumvarpinu er að miklu leyti almenn og einskorðast ekki við heilbrigðisstarfsfólk. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er áhersla lögð á að gera eldra fólki kleift að vera virkir þátttakendur á vinnumarkaði, m.a. með auknum sveigjanleika að því er snertir starfslok og að horft verði til aukins sveigjanleika varðandi starfslok hjá hinu opinbera. Heilbrigðisráðherra reið á vaðið með þessu bráðabirgðaákvæði og er hluti af viðbrögðum hins opinbera við brýnum mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu. Það skal hins vegar tekið fram að frumvarpinu er ekki einu og sér ætlað að leysa mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins heldur eingöngu að hjálpa til við að bæta mönnun. Með hliðsjón af því telur meiri hlutinn eðlilegt að horft sé til hækkunar hámarksaldurs heilbrigðisstarfsmanna sérstaklega en áréttar að einnig þurfi að horfa til sveigjanlegra starfsloka starfsmanna ríkisins almennt. Þá fjallaði nefndin um greiðslur í lífeyrissjóði. Í frumvarpinu er ekki sérstaklega kveðið á um meðferð iðgjalds til skyldutryggingar lífeyrisréttinda þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem starfa áfram eftir 70 ára aldur. Fram kemur í greinargerð að frá 70 ára aldri falli skyldubundið lífeyrisiðgjald launagreiðanda vegna launþega niður en launþegi geti kosið að greiða enn iðgjald til viðbótarlífeyrissparnaðar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að sömu reglur gildi um slíkar greiðslur og mótframlag launagreiðanda þó að starfsmaður sé orðinn 70 ára. Með þessu gefist heilbrigðisstarfsfólki sem hefur náð 70 ára aldri tækifæri til að starfa áfram, fresta lífeyristöku og safna auknum viðbótarlífeyrisréttindum í séreignarsjóð með tilheyrandi mótframlagi. Við umfjöllun málsins fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að í ljósi þess að skyldubundið lífeyrisiðgjald launagreiðanda fellur niður við 70 ára aldur njóta þeir sem kjósa að vinna fram yfir þann aldur lakari kjara en þeir sem yngri eru. Í greinargerð kemur fram að flestir þeir sem frumvarpið varðar greiði skylduiðgjald til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins en samkvæmt samþykktum sjóðsins er framlag launagreiðanda að lágmarki 11,5% af gjaldstofni. Meiri hlutinn bendir á að jafnan er kveðið á um iðgjaldshluta launamanna og mótframlag launagreiðanda í kjarasamningum og eftir atvikum í samþykktum lífeyrissjóða og um meðferð lífeyrissjóðs á mótteknu iðgjaldi eftir 70 ára aldur í samþykktum lífeyrissjóða. Þannig virðast nokkuð ólíkar reglur gilda um meðferð iðgjaldagreiðslna eftir að sjóðfélagi hefur náð 70 ára aldri. Í ljósi þessa telur meiri hlutinn ekki forsendur fyrir því að kveða sérstaklega á um meðferð iðgjalda vegna heilbrigðisstarfsmanna sem starfa við heilbrigðisþjónustu sem ríkið veitir eftir 70 ára aldur í lögum. Meiri hlutinn telur þó nauðsynlegt að beina því til stjórnvalda að vinna með aðilum vinnumarkaðarins og lífeyrissjóðum að lausn á þeim álitamálum sem kunna að skapast við meðferð og ráðstöfun mótframlags launagreiðanda þegar starfsmenn vinna fram yfir 70 ára aldur. Brýnt er að niðurstaða fáist í þeim álitamálum sem fyrst enda er það liður í að tryggja aukinn sveigjanleika að því er snertir starfslok hjá hinu opinbera. Virðulegi forseti. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti hv. velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálit meiri hluta rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Óli Björn Kárason og Jódís Skúladóttir. Virðulegi forseti. Að því sögðu tel ég það ekki vera hlutverk okkar, níu þingmanna, auk áheyrnarfulltrúa sem eiga sæti í velferðarnefnd, að leggja til við Alþingi hvernig skuli fara með mótframlag launagreiðanda vegna skyldubundins lífeyrissjóðsiðgjalds þeirra sem eru á vinnumarkaði og eru eldri en 70 ára. Kalli þessi breyting á hámarksaldri heilbrigðisstarfsmanna á lagabreytingu er eðlilegra að slík tillaga komi í framhaldi af samvinnu stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins og lífeyrissjóðanna um lausn á þeim álitamálum sem uppi kunna að vera. Af þeirri ástæðu var ákveðið að leggja ekki til breytingu á lögum heldur beina skýrum tilmælum til stjórnvalda í greinargerð. Ég ítreka að þar sem frumvarpið gerir ráð fyrir að bráðabirgðaákvæði taki gildi um næstu áramót ætti sá tími að duga til að finna lausn með hagaðilum um hvernig þetta skuli vera útfært og það til framtíðar. Það styður við áform ríkisstjórnarinnar um að hámarksaldur verði hækkaður í öllum opinberum störfum. Slíkt verður ekki útfært í meðferð þingsins á þessu frumvarpi. Stærra samtal þarf um það og aðkomu aðila vinnumarkaðarins eins og hefð er fyrir í kjarasamningum.

Frú forseti. Skildi ég hv. þingmann rétt þegar þingmaðurinn segir: Löggjafinn getur tekið það skref að hækka aldurinn, að gefa möguleika á að heilbrigðisstarfsfólk vinni lengur en til 70 ára. Löggjafinn er þess umkominn en ekki að breyta um leið lífeyrisviðmiðunum. Löggjafinn getur ekki tekið það skref á sama tíma. Mér finnst mjög undarlegt að skilja það eftir. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað hún vilji segja um t.d. umsögn BHM þar sem segir, með leyfi forseta: „Því er það skýlaus krafa bandalagsins að bætt verði inn í frumvarpið ákvæði um að í stað þess að greiða mótframlag í skyldutryggingu beri launagreiðanda að greiða samsvarandi hlutfall af heildarlaunum, auk þess sem nemur séreignarframlaginu ef við á, ofan á launin ellegar inn í séreignarsjóð, í nánara samkomulagi við starfsmann.“ Þetta er hugmynd BHM en það sem verið er að leggja til, frú forseti, er að það megi hækka aldurinn. Heilbrigðisstarfsmenn geta unnið lengur en til 70 ára en þeir verða ódýrari starfsmenn fyrir stofnanirnar en þeir sem yngri eru. Það er það sem meiri hlutinn er að leggja til vegna þess að þetta atriði er skilið eftir um að lífeyrissjóður og laun og lífeyrissjóðsgreiðslur eiga að vera bundnar saman. Það er skrýtið fordæmi sem verið er að gefa hér, frú forseti, að slíta þetta í sundur.

Virðulegur forseti. Eins og ég benti á í framsöguræðu minni þá tel ég þetta vera útfærsluatriði sem löggjafinn getur ekki einhliða ákveðið hvernig eigi að vera. Þetta þarf að vera í virku samtali. Hér er um bráðabirgðaákvæði að ræða og við erum að stíga þetta skref til þess að sýna gott fordæmi með þessu. Meiri hlutinn beinir því til þar til bærra aðila, fjármálaráðuneytisins og heilbrigðisráðherra, að útfæra þetta svo að sómi sé að með þeim hagaðilum sem eiga sæti við þetta borð. Það er það sem meiri hlutinn er að leggja til, þ.e. að við getum ekki, án samtals við aðila vinnumarkaðarins og lífeyrissjóðina, ákveðið hvernig útfærslan á að vera á þessu. Það er það sem ég er að segja. Það er það sem við erum að gera hérna og þetta tekur gildi næstu áramót og það á að vera nægur tími til að bregðast við þessum áréttingum meiri hlutans um að það þurfi að útfæra þetta. Að sjálfsögðu erum við sammála um að allir þurfi að njóta jafnra kjara, jafnvel þótt fólk sé komið yfir sjötugt. Við gerum það hins vegar ekki hér einhliða í þessu máli að mati meiri hlutans og þess vegna leggjum við til að þetta verði útfært áður en bráðabirgðaákvæðið tekur gildi og að við hér séum ekki einhliða að kveða á um lífeyrisréttindi þessa hóps.

Frú forseti. Framkvæmdarvaldið hefði ekki átti að leggja þetta frumvarp fram og meiri hlutinn hefði ekki átt að taka undir það að hægt væri að gera þetta svona og skilja lífeyrisréttindin eftir. Ef þetta á að vera hvati fyrir eldra fólk til að vinna lengur þá verður að vera einhver gulrót í dæminu. Og ef framlagið sem áður hefur farið í samtrygginguna myndi ganga frá atvinnuveitandanum í séreignarsjóðinn þá væri það örlítil gulrót fyrir eldra fólk til að halda áfram að vinna. Um leið myndi það hjálpa til, eins og frumvarpinu er ætlað að gera, við að vinna á mönnunarvandanum. Mér finnst það mjög undarlegt, svo að ég taki nú ekki dýpra í árinni, að skilja þetta svona eftir. Af hverju var ekki bara unnið betur að málinu, komið með það fullvaxið inn í þingið?

Virðulegi forseti. Eins og ég hef ítrekað sagt hér í þessum ræðustól þá er þetta útfærsluatriði sem þarf stærra samtal en við getum tekið hér í velferðarnefnd, hvernig við ætlum að vinna þetta einhliða út frá okkur. Þetta er mun stærra samtal. Það þarf að taka á þessu í kjarasamningum og í samþykktum lífeyrissjóða og útfæra þetta þannig. Að sjálfsögðu er ég sammála því að við þurfum að útfæra þetta svo að sómi sé að og ég ætla að ítreka að þetta er útfærsluatriði sem þarf að leysa áður en bráðabirgðaákvæðið tekur gildi næstu áramót.

Frú forseti. Ég er nú á svipuðum slóðum og Oddný G. Harðardóttir hvað þetta varðar, mér finnst þetta stórmerkilegt. Áhyggjur mínar snúa meira að þeirri gríðarlegu mismunun sem felst í þessu bráðabirgðaákvæði. Þrátt fyrir að við vitum um mönnunarvandann í heilbrigðisþjónustunni, við vitum allt um það, hvernig getum við verið bær til að ákveða að einhverjum einum ákveðnum hópi, 70 plús opinberra starfsmanna, sé frekar gefinn afsláttur á því að mega vinna lengur? Ég átta mig engan veginn á því. Fyrir utan það, í sambandi við lífeyrisréttindin, þá er það náttúrlega þekkt eins og hér er að kjörnir fulltrúar sem eru orðnir 70 ára gamlir eru sviptir öllu sem heitir að geta greitt í lífeyrissjóð og fengið sinn séreignarsparnað. Þegar hv. þingmaður talar um útfærsluatriði og að fá samþykki og samtal við lífeyrissjóðina þá get ég ekki ímyndað mér neinn þann lífeyrissjóð sem vildi ekki láta halda áfram að moka peningum í sig. Ég veit ekki af hverju það ættu að vera vandræði að sannfæra þá um að það væri bara eðlilegt og sjálfsagt. Þetta eru ákveðin réttindi og ef við höfum áunnið okkur slík réttindi þá á ekki að mismuna okkur þó að við verðum 70 ára gömul. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi engar áhyggjur af því að einhverjir eigi eftir að rísa upp sem búið er að ýta burt af vinnumarkaði, einstaklingar sem hafa verið fullfrískir en eru orðnir 70 ára gamlir en eru ekki heilbrigðisstarfsmenn heldur hafa þurft að hætta störfum út af þessum stórfurðulegu reglum. Vegna þess, eins og hv. þingmaður kom inn á í framsöguræðu sinni, að við lifum lengur, erum frískari og sprækari. Er aldrei í dæminu, t.d. í hv. velferðarnefnd, að velta því fyrir sér hver raunverulegur vilji er, geta, orka og kraftur í 70 plús sem vildu gjarnan fá að ráða því sjálf hvort þau halda áfram að vinna eða ekki. Mínar áhyggjur snúa aðallega að þeirri gríðarlegu mismunun sem felst í þessu bráðabirgðaúrræði og ég er næsta viss um að það eigi eftir að láta reyna á hana einhvers staðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið og ítreka: Það eru áform ríkisstjórnarinnar að hækka hámarksaldur í öllum opinberum störfum. Heilbrigðisráðherra ákvað hins vegar að ríða á vaðið því að hann ætlaði ekki að bíða eftir því að allir aðrir myndu gera þetta. Ég vona svo sannarlega að aðrir ráðherrar fylgi þessu fordæmi, grípi tækifærið og fari í slíka vegferð í kjölfarið á þessu frumvarpi.

Frú forseti. Ég er eiginlega alveg pass. Er hv. þingmaður að segja að það sé sem sagt einn hæstv. ráðherra sem ríður á vaðið og geti búið til þessa mismunun og annað slíkt inni í kerfinu og svo sé svona hipsum happs hvort einhverjir aðrir ráðherrar séu tilbúnir að fylgja honum eftir? Ég hélt að það væri ákveðinn samráðsvettvangur ríkisstjórnarinnar, að þau hittist alla vega tvisvar í viku. Þeim væri ábyggilega í lófa lagið að ræða saman um þetta, að í raun myndi eitt gilda um alla opinbera starfsmenn 70 plús. Ég átta mig eiginlega ekki á svari hv. þingmanns. Ég verð að segja alveg eins og er vegna þess að það var í rauninni bara stórfurðulegt.

Virðulegi forseti. Já, þegar svörin eru með þeim hætti að þau kannski falla ekki að þeirri vegferð sem hv. þingmaður myndi vilja sjá okkur á, þá er þetta alla vega fyrsta skrefið. Ég vona svo sannarlega að við förum að sjá fleiri slík mál svo að við séum ekki bara með eina stétt undir umfram aðrar. Ég tek svo sannarlega undir það með hv. þingmanni að það er hellingur af fólki, 70 plús, sem myndi óska þess að fá að vinna lengur og við þurfum svo sannarlega að fara í þá átt, ég er hjartanlega sammála því. En hér er eingöngu um að ræða heilbrigðisstarfsmenn og við tökum ekki á öðrum stéttum í þessu bráðabirgðaákvæði sem við erum að tala um.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu framsögu á nefndaráliti. Þetta er í sjálfu sér ágætismál en ég held að þetta sé engin gullkista að sækja í í þeim mönnunarvanda sem við glímum við í heilbrigðiskerfinu. Ég kem nánar inn á það í ræðu minni á eftir. Mér skilst að það séu u.þ.b. 6.000 manns með leyfi frá embætti landlæknis þegar kemur að þessum störfum í heilbrigðisgeiranum. Það eru t.d. rúmlega 3.700 hjúkrunarfræðingar starfandi í dag, þannig að auðvitað er til mikils að vinna að fá þetta fólk til baka til starfa. En það er ekki bara þessi hópur sem við ættum að vera að fókusera á, það ætti líka að fókusera á þá sem hafa horfið frá þessum störfum, eins og t.d. hjúkrunarstarfinu. Það eru fjölmargir menntaðir hjúkrunarfræðingar sem starfa ekki í greininni. Það þarf að reyna að finna einhverjar leiðir til að fá það fólk aftur inn. En varðandi þetta ákveðna mál þá langaði mig kannski aðeins að spyrja hv. þingmann, af því að ég held að það sé BSRB sem segir í umsögn sinni að það skorti að gerð hafi verið könnun á meðal þessa aldurshóps, um áhuga þessa fólks á því yfir höfuð að vinna lengur. Það segir t.d. hér að Sjúkraliðafélagið lét framkvæma slíka könnun og þar kom fram að mikill meiri hluti, eða rúmlega helmingur, var frekar andvígur og mjög andvígur því að hækka þennan aldur í 75 ár og einungis tæplega 8% voru mjög hlynnt breytingunni. Hefði kannski ekki átt að kanna og rannsaka það betur hvar áhugasvið fólks liggur í þessum efnum. Auðvitað er þetta valkvætt og ég spyr kannski að því í síðara andsvari þegar kemur að launamálum. 

Virðulegi forseti. Nei, við fórum ekki í það að senda út slíka könnun eða kanna hver vilji fólks er. Ég ætla að taka upp orð hv. þm. Birgis Þórarinssonar þegar hann sagði að auðvitað væri þetta valkvætt. Það er ekki verið að skylda neinn til að vinna fram yfir sjötugt ef ekki er vilji til þess. Það er eingöngu verið að auka sveigjanleikann, að þú getir unnið lengur ef þú óskar þess; að þér sé ekki bara sagt upp. Fólk hefur lokið sínum starfsferli og getur þá bara valið, það getur ákveðið að setjast í helgan stein á efri árum og sleppt því að starfa til 75 ára eða, ef það hefur heilsu, vilja og getu til, ákveðið að starfa lengur. Þannig að jú, þetta er valkvætt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og það er auðvitað lykilþáttur í þessu að þetta er valkvætt. En það sem kannski skiptir máli í þessu, finnst mér, eru líka starfsaðstæðurnar. Ég held að við áttum okkur alveg á því að þessi aldurshópur, ef hann kemur aftur inn í heilbrigðisstörfin, er t.d. ekki að fara að manna bráðamóttökur. Ég held að það sé nokkuð ljóst. En það þarf að skoða starfsumhverfið. Gerðar hafa verið kannanir á meðal hjúkrunarfræðinga og álagið er gríðarlega mikið á þessum vinnustöðum og það þarf að bæta starfsumhverfið. Það er ekki allt fengið með því að fjölga fólki og fá þá sem eru orðnir sjötugir til þess að koma aftur inn í heilbrigðiskerfið. Mig langaði bara að varpa því fram til hv. þingmanns hvort það sé ekki eðlilegt framhald af þessu máli að við færum í það að skoða starfsumhverfi heilbrigðisstarfsfólks 

Virðulegi forseti. Þessu frumvarpi einu og sér er ekki ætlað að leysa mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu. Mig langar svolítið að varpa því hér fram að það er ómetanlegur auður í því starfsfólki sem eldra er, varðandi t.d. handleiðslu, þjálfun og leiðbeiningar til þeirra sem eru yngri og eru að stíga sín fyrstu skref í störfum í heilbrigðisþjónustunni. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum þetta fólk með, hafi það vilja og getu til. Ég held að þetta sé klárlega eitthvað sem við þurfum að skoða betur. Við höfum verið að ræða mikið hér í þessum sal og í samfélaginu öllu um starfsaðstæður heilbrigðisstarfsfólks. Ég vil bara nýta tækifærið og þakka öllu því góða fólki fyrir sín störf því að þau eru ómetanleg.

Frú forseti. Eins og komið hefur fram í umræðunni er í frumvarpinu lagt til að heimilt verði að ráða heilbrigðisstarfsmann í starf við heilbrigðisþjónustu sem ríkið veitir þrátt fyrir að viðkomandi hafi náð 70 ára aldri og má ráðning vara allt til 75 ára aldurs á tímabilinu 1. janúar 2024 til 31. desember 2028. Skilyrði er að starfið felist í beinum samskiptum við sjúklinga, stoðþjónustu eða rannsókn í tengslum við þjónustu við sjúklinga eða handleiðslu yngra starfsfólks og nema, enda er skortur á nýliðun mestur í þeim tegundum starfa. Fram kemur í greinargerð frumvarpsins að samkvæmt gögnum heilbrigðisráðuneytisins liggur fyrir að umtalsverður hluti heilbrigðisstarfsmanna sem starfar nú hjá ríkinu nálgist eftirlaunaaldur. Af heilbrigðisstarfsmönnum í störfum hjá ríkinu eru 31% lífeindafræðinga, 28% sjúkraliða, 25% ljósmæðra og 20% lækna og hjúkrunarfræðinga 60 ára eða eldri. Án lagabreytinga verður að segja þeim upp störfum við 70 ára aldur. Langir biðlistar eru eftir þjónustu ýmissa heilbrigðisstétta og lítil nýliðun setur strik í reikninginn hjá sumum heilbrigðisstéttum sem starfa hjá ríkinu, t.d. lífeindafræðingum, segir einnig í greinargerðinni. Þá má telja frumvarpið til bóta fyrir þá heilbrigðisstarfsmenn sem það nær til og mikilvægt í manneklunni að starfsfólkið sjái sér hag í að fresta töku lífeyris með þeim hætti. Flest nágrannalönd okkar hafa áttað sig á mikilvægi þess að fjárfesta í heilbrigðis- og félagsþjónustu og tilheyrandi starfsfólki. Við Íslendingar erum því í harðri samkeppni við önnur lönd um starfsfólk. Út um allan heim eru þjóðir að leita leiða til að laða heilbrigðis- og umönnunarstarfsfólk til starfa og reyna að sjá til þess að það vilji starfa áfram innan heilbrigðis- og umönnunargeirans. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Evrópusambandið hafa sett fram tillögur og viðmið í þessum efnum. Þar er lögð áhersla á úrbætur á vinnustað og bættar starfsaðstæður svo og á möguleika á framgangi í starfi. Þau segja í sínum viðmiðum að skapa þurfi mannsæmandi og öruggt starfsumhverfi, ráðast í aðgerðir gegn óhóflegu álagi og bjóða starfskjör sem viðhalda starfsánægju starfsmanna. Heilsa starfsmanna sjálfra, öryggi á vinnustað og andleg vellíðan þeirra er einnig mikilvæg. Greina þurfi kynja- og aldurstengdan mun á þörfum starfsmanna, áhættu á kulnun, vinna gegn áreitni og koma í veg fyrir ofbeldi á vinnustað. Notendur þjónustunnar muni jafnframt njóta góðs af ef starfsmenn fá betra starfsumhverfi og stuðning við störf sín. Einnig er lögð áhersla á að geta starfsmanna sé nýtt að fullu við að veita heilbrigðis- og umönnunarþjónustu og að nægur fjöldi starfsmanna með nauðsynlega færni sé til staðar á réttum stað á réttum tíma. Fylgja eigi siðareglum um ráðningar og bregðast við breyttri aldurssamsetningu þjóða og fólksflutningum. Þá er sérstaklega varað við því að ástandinu verði svarað með auknum einkarekstri í heilbrigðisþjónustu í gróðaskyni. Það er augljóst að íslensk stjórnvöld verða að gera betur í þessum efnum og mun meira en þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Það er áhyggjuefni að í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 er talað um mönnunarvandann sem áskorun en allt of fáar raunhæfar fjármagnaðar leiðir lagðar til úrbóta. Það væri hægt að gera margt fyrir aukið fjármagn, svo sem að laða að starfsmenn og halda hinum sem fyrir eru með betri kjörum, kaupa nýrri og betri tæki og fjölga nemaplássum svo að eitthvað sé nefnt, auk þess að fara eftir því sama verklagi og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Evrópusambandið mæla með. Allir eru sammála um að umönnunarvandinn mun vinda upp á sig og verða ein helsta ógn við heilbrigði þjóða ef ekkert verður að gert. Vandinn verður ekki leystur án fjárútláta og ekki heldur með því að bjóða eldra starfsfólki lakari kjör ef það vinnur lengur en til 70 ára aldurs. Lagaskylda til greiðslu iðgjalds til skyldutrygginga lífeyrisréttinda fellur niður við 70 ára aldur. Á sama tíma fellur skyldubundið lífeyrisgjald launagreiðanda vegna launþega einnig niður vegna aldurs. Launþegar geta þó kosið að greiða enn þá iðgjald til viðbótarlífeyrissparnaðar og gerir frumvarpið ráð fyrir að sömu reglur gildi um slíkar greiðslur og mótframlag launagreiðenda þó svo að starfsmaður sé orðinn 70 ára að aldri. Fyrsti minni hluti getur ekki tekið undir það sem fram kemur í greinargerð frumvarpsins þar sem því er haldið fram að aðrar leiðir en lagasetning séu betur til þess fallnar að bregðast við þeim möguleika að kostnaður ríkisins vegna starfsmanna yfir sjötugt yrði lægri en vegna yngri starfsmanna. Varðandi séreignasjóð viðbótarlífeyrisréttinda þá getur starfsmaður sem náð hefur 70 ára aldri áfram kosið að nýta heimild til að láta draga af launum sínum til greiðslu í séreignarsjóð lífeyrisréttinda og þiggja mótframlag launagreiðanda samkvæmt hefðbundnum reglum sem um það gilda. Greiðsla launagreiðanda í samtrygginguna fellur hins vegar niður og þannig verða eldri starfsmenn ódýrara vinnuafl en þeir sem eru yngri en 70 ára. BHM bendir á í umsögn sinni að miðað við núverandi kjarasamninga ber launagreiðanda að greiða 11,5% af heildarlaunum í mótframlag í samtryggingarsjóð og að auki allt að 2% í séreignarsparnað. Það eigi hins vegar ekki við um starfsfólk á aldrinum yfir 70 ára enda tekur lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins ekki við greiðslum í samtryggingarsjóði frá eldra fólki. Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi gæti því launagreiðandi sparað sér sem nemur þessu mótframlagi í lífeyrissjóð með því að ráða til sín einstakling sem kominn er yfir sjötugt. Þá segir í umsögn BHM, með leyfi forseta: „Það er lágmarkskrafa að starfsfólk sem ákveður að vinna lengur í þágu heilbrigðiskerfis og þjóðar fái sams konar kjör og áður. Því er það skýlaus krafa bandalagsins að bætt verði inn í frumvarpið ákvæði um að í stað þess að greiða mótframlag í skyldutryggingu beri launagreiðanda að greiða samsvarandi hlutfall af heildarlaunum, auk þess sem nemur séreignarframlaginu ef við á, ofan á launin ellegar inn í séreignarsjóð, í nánara samkomulagi við starfsmann.“ BSRB segir í umsögn sinni að stefna stjórnvalda virðist vera sú að það fólk sem starfi áfram eftir 70 ára aldur verði ódýrari starfskraftur en yngra starfsfólk, enda þurfi atvinnurekandi þá ekki að greiða mótframlag í lífeyrissjóð viðkomandi. Fyrsti minni hluti telur nauðsynlegt að löggjafinn sé skýrari um kjör og réttindi starfsfólksins en lagt er til í frumvarpinu og leggja flutningsmenn til breytingartillögu þar um. Í ljósi þess að lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, gera ekki ráð fyrir skyldu til greiðslu lágmarksgjalds eftir 70 ára aldur er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um meðferð mótframlags launagreiðanda vegna þeirra starfsmanna sem ráðnir eru á grundvelli ákvæðisins. Breytingartillagan tryggir að starfsfólk verði ekki af mótframlagi launagreiðanda samkvæmt kjarasamningum og geti ákveðið að fá sama hlutfall af heildarlaunum greitt í séreignarsjóð. Í því felst að atvinnurekandinn ber ekki minni kostnað af eldra starfsfólki og starfsfólkið er hvatt til starfa með betri kjörum. Þessi breyting taki aðeins til þess hóps sem frumvarpið um heilbrigðisstarfsmenn fjallar um. Jafnvel þó að réttlætanlegt megi telja að setja sérstaka aldursreglu fyrir heilbrigðisstarfsfólk þá hvetur 1. minni hluti til þess að málið verði skoðað heildstætt með almennum reglum fyrir alla ríkisstarfsmenn. Frú forseti. Undir þetta nefndarálit skrifa sú sem hér stendur og hv. þm. Halldóra Mogensen. En undir þá breytingartillögu sem lögð er fram ritum við hv. þm. Halldóra Mogensen ekki tvær einar heldur bætist í hópinn hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Breytingartillagan hljóðar svona: „Við 1. gr. bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Heilbrigðisstarfsmaður sem ráðinn er samkvæmt ákvæði þessu skal eiga sama rétt á mótframlagi launagreiðanda í lífeyrissjóð og kveðið er á um í þeim kjarasamningi sem hann starfar eftir. Hafi launamaður gert samning um viðbótartryggingavernd, sbr. 8.–10. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, skal honum heimilt að ráðstafa iðgjaldi samkvæmt ákvæði þessu til öflunar lífeyrisréttinda í séreign.“ Tillagan gerir sem sagt ráð fyrir að heilbrigðisstarfsmenn sem hafa náð 70 ára aldri og eru ráðnir á grundvelli ákvæðisins í frumvarpinu fái mótframlag frá launagreiðanda sem nemur sömu hlutfallstölu og gildir um aðra. Almennt er þetta 11,5% varðandi opinbera starfsmenn en það er samið um það í kjarasamningum og því er vísað í kjarasamninga í breytingartillögunni, að auki að sú fjárhæð verði ekki greidd í samtryggingunni heldur í séreign. Að óbreyttu ber launagreiðanda ekki að greiða mótframlag vegna starfsmanna sem hafa náð 70 ára aldri og starfa í heilbrigðisþjónustu sem veitt er á vegum ríkisins og ekki er gert ráð fyrir þeirri stöðu í gildandi kjarasamningum. Þess vegna er tekið af skarið með það í fyrsta málslið breytingartillögunnar að launagreiðandi beri sömu skyldur til mótframlags. Þar sem lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða miða við að greiðslum sé ráðstafað til séreignar á grundvelli samnings við hlutaðeigandi lífeyrissjóð, sbr. 8.–10. gr. laganna, er vísað til þess í síðari málsgrein breytingartillögunnar. Frú forseti. Ég leyfi mér að gefa lítið fyrir þau rök að það sé rétt að löggjafinn samþykki breytingu á aldrinum hjá heilbrigðisstarfsfólki en láti hjá líða að taka á lífeyrisréttindamálum. Það bara gengur ekki upp í mínum huga og þess vegna leggjum við til þessa breytingu til að tryggja stöðu fólksins og búa til um leið örlitla gulrót fyrir eldra fólk til að taka þessu tilboði sem það fær ef frumvarpið verður samþykkt. En við sem undir breytingartillöguna ritum getum hugsað okkur að samþykkja frumvarpið ef breytingartillagan er samþykkt um leið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir framsöguna. Með þessum lögum er verið að bregðast við þörfinni sem blasir við öllum. Það er skortur á heilbrigðisstarfsfólki á Íslandi og við fögnum því að þetta sé komið fram, og þó fyrr hefði verið. En ekki verður við það unað að menn ætli sér að óska eftir því að fólkið með uppsöfnuðu reynsluna, áunna innsæið og getuna til að vera kannski bestu læknar og hjúkrunarfólk sem völ er á skuli þurfa að sæta því að vera á skertum réttindum, þ.e. utan lífeyrissjóðanna. Við höfum séð þetta í þinginu. Það er búið að ræða það og benda á það nokkrum sinnum að hér hefur þingmaður verið starfandi í tvö ár sem hefur verið á 11,5% lægri kjörum en allir aðrir þingmenn fyrir það eitt að vera orðinn sjötugur; og þeim mun fjölga hér og hefur þegar fjölgað. Ekki skulu gilda sérkjör um þingmenn en þetta segir okkur að ef menn eru í standi til að standa í stól eins og þessum og tala og berjast fyrir tiltekna hópa í samfélaginu þá skulu þeir ekki niðurlægðir með því að vera á rúmlega 100.000 kr. lægri kjörum en aðrir þingmenn. Erum við ekki alveg sammála um það? Ef við þurfum á þeim að halda sem kunna læknisfræði og allt það og ef við erum að biðja þá að koma til okkar tryggjum þá að þeir gangi ekki sneyptir og niðurlægðir að þeim störfum sem er verið að biðja þá um að sinna.

Frú forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni enda held ég að ég hafi farið ágætlega yfir það í tengslum við þetta nefndarálit minni hlutans að við getum ekki sætt okkur við að verið sé að setja sérstök lög um heilbrigðisstarfsmenn til að reyna að laða þau að, af því að við þurfum á þeim að halda, ef við ætlum ekki að bjóða þeim sömu kjör og öðrum, þeim sem yngri eru. Þau fá sömu laun en ekki sömu kjör þegar á heildina er litið vegna þess að lífeyrisgreiðslurnar eru skildar eftir. Við hvetjum til þess í nefndarálitinu að þetta verði skoðað heildstætt fyrir alla ríkisstarfsmenn, og þá um leið auðvitað þingmenn. Ég get bara tekið undir það að þetta er óréttlátt. Við skulum aðeins horfa aftur í tímann. Hvað varð til þess að 70 ára aldurinn var valinn? Hvenær var það gert og hver var þá meðalaldur fólks á Íslandi? Meðalaldur fólks hefur hækkað og fólk sem er 70 ára og eldra getur verið með fulla starfsgetu. Það er skrýtið að heimta það í manneklunni, og þetta á líka við um önnur umönnunar- og félagsstörf, ekki bara fyrir heilbrigðisstarfsmenn, að setja það í lög að það verði bara að segja þeim upp jafnvel þó að starfsgetan sé í fínu standi og nauðsyn og vilji sé hjá starfsmanninum til að vinna áfram, og þó að starfið sé mikilvægt og kalli á kraftana.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að við hljótum að vera að komast á þann stað hér í þessum sal, þar sem lögin í landinu eru sett, að við ætlum að vinda ofan af gömlum skilningi á því hvað það þýðir að vera að niðurlotum kominn. Við velkjumst ekki í neinum vafa um það, við erum sammála um það, að jöfn laun skuli greidd konum og körlum á hvaða aldri sem þau kunna að vera. Við höfum fyrir mörgum árum og áratugum sammælst um það og erum smám saman að færast nær því. En auðvitað er mannkyninu ekki bara skipt í karla og konur. Það eru alls kyns önnur viðmið, alls konar aðrar skilgreiningar og ég trúi ekki öðru en að sú nefnd sem kannski ætti að vera að fjalla um þetta sérstaklega - ef það er ekki velferðarnefnd þá aðrar nefndir sem lúta að efnahags- og viðskiptamálum og öðru. Hér er skortur á tiltekinni stétt. Það er verið að biðla til hennar um að koma en það á að niðurlægja hana í leiðinni. Segjum sem svo að það væri verið að biðja konur um að koma til starfa á sérstökum vettvangi - en þið getið ekki fengið sömu laun og karlar, því miður. Myndi ekki vera öskrað hér í samfélaginu yfir slíkum boðum eða ef við ætluðum að bjóða samkynhneigðum upp á allt önnur launakjör en öðrum? Og við erum að fárast yfir nýrri löggjöf í Úganda; samkynhneigðum er hægt að skella í fangelsi og jafnvel svipta þá lífi. Drífum okkur upp úr þessari gömlu hugsun. Er ekki hv. þingmaður sammála mér um að það sé löngu tímabært að klára þessi mál í eitt skipti fyrir öll þannig að við þurfum ekki að bera kinnroða af ruglinu?

Frú forseti. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að þegar við erum að ræða svona mál á réttlæti og jafnrétti að vera leiðarljós okkar. Við eigum ekki bara að horfa á þetta út frá stofnuninni, hverju hún þarf á að halda og hvernig við getum reddað henni ódýrara starfsfólki af því að það vantar svo margt starfsfólk. Við verðum á sama tíma að hafa kjörin undir. Ég átta mig ekki á hvað vakir fyrir stjórnarmeirihlutanum að leggja svona frumvarp fram. Ég tel það alveg réttlætanlegt fyrir heilbrigðisstéttir því þar er vandinn sannarlega mikill og þetta getur verið pínulítið skref í þá átt að reyna að slá á mönnunarvandann en það er óskiljanlegt að skilja kjörin eftir og alls ekki hægt að fallast á það.

Virðulegur forseti. Ég ætla að lesa hér nefndarálit 2. minni hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2002 (hámarksaldur heilbrigðisstarfsmanna ríkisins). Ég er einn á því minnihlutaáliti. Ákvæði laga um hámarksaldur opinberra starfsmanna eru að vissu leyti komin til ára sinna. Árið 1970 var meðalævilengd karla 71,6 ár og meðalævilengd kvenna 77,5 ár. Nú er meðalævilengd karla 81 ár og meðalævilengd kvenna 84 ár. Að jafnaði hafa lífslíkur því aukist um átta ár frá árinu 1970. Í greinargerð með frumvarpi þessu er bent á að lífslíkur hafi aukist um tíu ár frá því að reglan um 70 ára hámarksaldur opinberra starfsmanna tók gildi árið 1947. Í frumvarpinu er lögð til undanþága frá 70 ára reglunni sem heimilar heilbrigðisstarfsmönnum að vinna hjá opinberum stofnunum þar til þeir ná 75 ára aldri. Almenningur hefur lengi kallað eftir því að felldar verði úr lögum hinar ýmsu hindranir sem gera eldra fólki erfiðara fyrir að halda áfram að vinna eftir sjötugt. Flokkur fólksins hefur barist fyrir aukinni atvinnuþátttöku eldra fólks og m.a. lagt til afnám skerðingar ellilífeyris vegna atvinnutekna og stutt þingmál sem miða að afnámi ákvæða um hámarksaldur starfsmanna. Þingmenn hafa reglulega lagt fram frumvörp og þingsályktunartillögur sem miða að því að afnema ákvæði um hámarksaldur opinberra starfsmanna eða hækka viðmiðið. Þau þingmál hafa ekki hlotið framgang. Nú er útlit fyrir að frumvarp heilbrigðisráðherra muni fá fulla þinglega meðferð og því ber að fagna. En vert er að hafa í huga að tilefni þessa frumvarps er sjálfskaparvíti stjórnvalda sem ná ekki að ráða bót á viðvarandi mannekluvanda heilbrigðiskerfisins. Til þess að koma í veg fyrir algjört hrun í opinberri þjónustu neyðist ríkisstjórnin til að viðurkenna þann mikla mannauð sem felst í eldra fólki. Fagna ber því að hækka eigi hámarksaldur heilbrigðisstarfsmanna en vert er að spyrja hvers vegna breytingin á ekki að gilda um alla opinbera starfsmenn. Ætla mætti að hvergi væru gerðar jafn strangar kröfur um hæfni starfsmanna og gagnvart heilbrigðisstarfsmönnum. Með réttu ætti frumvarp þetta að taka til allra opinberra starfsmanna. Ekki er hægt að fjalla um frumvarp þetta án þess að nefna lífeyrisréttindi þeirra sem frumvarpið tekur til. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að þegar starfsmaður nær 70 ára aldri falli niður skylda til greiðslu iðgjalds í lífeyrissjóð. Stjórnvöld líta svo á að samhliða falli niður skylda þeirra til greiðslu mótframlags. Heilbrigðisstarfsmaður sem heldur áfram að vinna eftir sjötugt verður fyrir kjaraskerðingu sem því nemur. Það er með öllu ótækt að fólk verði fyrir kjaraskerðingu sem nemur 11,5% á grundvelli aldurs. Í slíkri tilhögun felst mismunun á grundvelli aldurs. Til er einföld lausn á þessu vandamáli. Á hinum almenna vinnumarkaði tíðkast að gera samkomulag við starfsmenn um að vinnuveitandi greiði samsvarandi hlutfall launa í séreignarsparnað starfsmanns eftir að starfsmaður nær 70 ára aldri. Lögfesta ætti slíkt fyrirkomulag þannig að það gilti bæði um opinbera starfsmenn og starfsmenn á hinum almenna vinnumarkaði. Þar sem frumvarp þetta hefur þegar verið rætt við eina umræðu á Alþingi og breytingartillaga um lögfestingu slíks fyrirkomulags fyrir allt launafólk yfir sjötugt fæli í sér viðamikla breytingu á efni frumvarpsins telur 2. minni hluti, með skírskotun til 44. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um að lagafrumvörp þurfi að ræða við þrjár umræður, ekki rétt að leggja slíkt fyrirkomulag til í formi breytingartillögu. Þó þykir rétt að ganga strax til verka varðandi þann hóp launafólks sem frumvarpið tekur til. Því styður 2. minni hluti breytingartillögu sem tryggir þeim heilbrigðisstarfsmönnum sem vinna fram yfir sjötugt rétt til mótframlags frá launagreiðanda sem verði ráðstafað til séreignarsparnaðar. Lagt er til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem 1. og 2. minni hluti leggur til. Við hljótum alltaf að spyrja okkur: Hvers vegna í ósköpunum er ríkisstjórnin að leggja fram svona frumvarp þegar hún hefði svo auðveldlega getað komist hjá því að mismuna? Nú þegar eru verkföll og þau stafa eingöngu af því að það er verið að rífast um það, og það er ekki vilji til þess, að fólk sem vinnur sömu vinnu hlið við hlið fái sömu laun. Þetta getur ekki verið flókið. Þetta er það einfaldasta af öllu, að við greiðum sömu laun fyrir sömu vinnu. Samt virðist það vera innbyggt í ríkisstjórn eftir ríkisstjórn að haga hlutunum þannig að fólk sé tilbúið til að brjóta lög sem banna mismunun. Við sjáum þetta í kerfinu. Við sjáum þetta langbest í almannatryggingakerfinu þar sem þvílík brot eru á jafnaðarreglu, á því að allir séu jafnir. Það sem ég tel vera eitt stórfurðulegasta og fáránlegasta lögbrot allra tíma er að hægt sé að taka ákveðinn hóp og setja það í lög að hann fái 10% minna en lægsta lífeyri. Ég skil ekki svona og þess vegna þarf maður ekkert að vera hissa á þessari lagasetningu. Hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttir sagði í andsvörum að þetta væri frá heilbrigðisráðherra og þetta væri fyrsta skrefið í þessa átt og síðan gætu aðrir ráðherrar gert það sama. Ég ætla bara að vona að þeir geri ekki það sama, það væri alveg skelfilegt; ef þeir ætla svo að halda áfram að hafa nákvæmlega sömu niðurstöðu og hér er. Þetta er bara mismunun. Og að setja það inn í lög að taka eigi tillit til þess, hafa það sem afsökun, við vitum að það er ekki nóg, við vitum alveg að það gagnast ekkert. Við eigum bara að setja það inn í lögin strax að við hættum að mismuna fólki. Oft getur slæm vísa verið of oft kveðin en góð breytingartillaga verður aldrei nógu oft lesin upp. Þess vegna ætla ég að lesa aftur upp breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn nr. 34/2012 (hámarksaldur heilbrigðisstarfsmanna ríkisins) sem við stöndum þrjú að. Á henni eru auk mín Halldóra Mogensen og Oddný G. Harðardóttir en hún hljómar svo: „Við 1. gr. bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Heilbrigðisstarfsmaður sem ráðinn er samkvæmt ákvæði þessu skal eiga sama rétt á mótframlagi launagreiðanda í lífeyrissjóð og kveðið er á um í þeim kjarasamningi sem hann starfar eftir. Hafi launamaður gert samning um viðbótartryggingavernd, sbr. 8.–10. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, skal honum heimilt að ráðstafa iðgjaldi samkvæmt ákvæði þessu til öflunar lífeyrisréttinda í séreign.“ Nú getur ríkisstjórnin sýnt frumkvæði og jafnvel leyst úr þessum vanda og bara samþykkt þetta. Þá erum við búin að búa til fordæmi og þá er málið bara leyst. Ef þeir starfsmenn sem treysta sér - við vitum ekki hve margir þeir eru, og í guðanna bænum ekki fara að gera einhverja skoðanakönnun á því, það er engin þörf á því, við getum bara sagt: Þeir sem treysta sér og vilja vinna, þeir vinna. Þeir sem treysta sér ekki til að vinna, þeir fara bara á eftirlaun. En þeir sem treysta sér til að vinna og ætla að vinna sömu vinnu og þeir sem eru að vinna við hliðina á þeim eiga að fá sömu laun og sömu réttindi óskert. Þetta er einföld og sjálfsögð krafa. Þess vegna segi ég: Ef þessi breytingartillaga verður samþykkt þá erum við búin að leysa málið. Ég vona heitt og innilega að ríkisstjórnin sjái sóma sinn í því að sópa þessu máli ekki undir teppið heldur bara leysa það.

Frú forseti. Ég ætla nú bara að koma stuttlega inn í þessa umræðu og þakka fyrir hana og þetta frumvarp. Ég fagna því að það hilli undir að ákveðinn hópur fólks fái að vinna lengur en til sjötugs hjá hinu opinbera. Vonandi verður þetta fyrsta skrefið í því að það verði algild regla meðal opinberra starfsmanna. Ég hef verið talsmaður þess og fylgjandi því að við séum ekki að setja einhvern ákveðinn aldur á það hvenær fólk þarf að hætta að vinna, að það megi einfaldlega vinna eins lengi og það hefur heilsu, vilja og getu til. Ég held að það sé bara skynsamlegt fyrir samfélagið allt. Ef maður horfir til kannana sem gerðar hafa verið á meðal eldra fólks hefur það einmitt komið fram með afgerandi hætti að fólki verði gert kleift að vinna lengur hafi það vilja og getu til. Ég held að það sé alveg öruggt mál að hér er verið að tala inn í þær skoðanir meðal þeirra sem eru orðnir 70 ára. Hv. þm. Jakob Frímann Magnússon sagði að hugsanlega væri þarna um að ræða okkar allra besta og reyndasta starfsfólk sem við gætum verið að kalla til baka inn í heilbrigðiskerfið, og það er mikið fagnaðarefni. Miðað við þær tölur sem ég hef frá Félagi hjúkrunarfræðinga skilst mér að það séu 6.000 manns með leyfi frá embætti landlæknis þegar kemur að því að starfa við hjúkrun. Það eru þá allir sem eru á lífi, óháð heilsu og getu o.s.frv. En um 3.700 hjúkrunarfræðingar eru starfandi, það eru tölur frá árinu 2022. Við sjáum því að þarna úti er heilmikið af faglærðu fólki í heilbrigðisgeiranum sem er ekki að starfa í þeirri mikilvægu grein sem heilbrigðismálin eru. Þar þurfum við að taka okkur á að mínu mati og þetta er einn liður í því. En það er hægt að fara fleiri leiðir og ég veit að Félag hjúkrunarfræðinga hefur bent á að það sé mjög mikilvægt að bæta starfsumhverfi í þessum geira. Margir þurfa að vinna undir miklu álagi og langar vaktir, það er mikið álag á bráðamóttökunni o.s.frv. Þetta er kannski starfsumhverfi sem er ekki nógu aðlaðandi. Og það hlýtur að vera hluti af því að leysa mönnunarvandann að bæta starfsumhverfið. Þó að þetta frumvarp taki ekki á því þá er nauðsynlegt að huga að því. Mér finnst að það ættu að vera næstu skref hvað þetta varðar. En svo má líka segja - og ég veit það, ég hef spjallað við formann hjúkrunarfræðinga um það - að það eitt og sér að fá fólk sem er orðið sjötugt inn í þessi störf sé svo sem engin gullkista sem menn geti sótt í. Þetta er náttúrlega valkvætt og það er kannski ekki nógu skýrt, finnst mér, hversu margir hafa í raun og veru áhuga á því að vinna lengur í heilbrigðisgeiranum. Eins og kemur fram í umsögn BSRB, sem ég nefndi í andsvari áðan, lét Sjúkraliðafélag Íslands nýlega gera könnun meðal félagsmanna sinna og þar kom fram að rúmlega helmingur sjúkraliða væri frekar eða mjög andvígur því að hækka hámarksaldur í 75 ár. Einungis tæp 8% voru mjög hlynnt breytingunni. Svo segir í framhaldi í umsögn BSRB hvað þetta varðar: „Í þessu sambandi þarf að hafa í huga að þau störf sem um ræðir eru mörg hver slítandi störf þar sem mikið mæðir á starfsfólkinu alla daga og undanfarin ár hafa verið gífurlega erfið fyrir þennan sama hóp.“ - Það getum við öll tekið undir og sérstaklega á það við um veirufaraldurinn. - „Það er því augljóst að hér er ekki um einhvers konar töfralausn að ræða.“ Ég tek alveg undir það að þetta er engin töfralausn. En þetta er hins vegar gott mál og sérstaklega vegna þess, og það er einn meginparturinn í þessu máli, að lagt er upp með að fólk haldi sömu launum og þegar það hvarf frá störfum sökum aldurs. Það er mjög mikilvægt. Í veirufaraldrinum, þegar við vorum að kalla bakvarðasveitina til, sem skipti okkur verulega miklu máli, og vorum að fá þennan aldurshóp inn í heilbrigðisgeirann aftur, þá voru kjörin þau sömu fyrir alla. Það var bara tímavinna og ég held að það sé ekki það sem þarf til að ná þessum markmiðum. Það er bara eðlilegt að ef þú hefur verið í einhverju starfi og þú lætur af störfum og ert síðan kallaður aftur til starfa, eða þú átt kost á því að koma aftur inn í starfið, að þú haldir sömu launum og þú hafðir. Það er mikilvægur hluti í þessu máli sem ég fagna. Það er líka nokkuð augljóst að við erum ekki að fara að setja þennan hóp, þessa starfskrafta sem eru komnir yfir sjötugt, í framlínuna. Og svo aftur: Ef þetta verður að veruleika þá verður að bjóða þessum aðilum starfsumhverfi við hæfi. Við sjáum heldur ekki að þessi hópur fari að manna bráðamóttökuna, ég held að það sé alveg augljóst, undir því gríðarlega álagi sem er þar. Við verðum að átta okkur á því að þessi hópur, þessir einstaklingar, er að koma inn í sínum frítíma og allir voru á einhverjum meðallaunum þegar þeir voru kallaðir inn í Covid. Þetta frumvarp breytir þessu og lagt er upp með að halda sömu launum, eins og ég sagði. Í umsögnum BSRB og BHM er þó nefnt að lífeyrissjóðsmálin þurfi að vera betur fram sett og ekki megi ganga þannig fram að þessir starfskraftar séu ódýrari vegna þess að þeir fái ekki lífeyrissjóðsframlagið - þegar viðkomandi er orðinn sjötugur þá fellur það niður - en áfram sé hægt að fá séreignarsparnaðinn. Það þarf að finna lausn á því máli og ég vísa bara til hv. þm. Hafdísar Hrannar Hafsteinsdóttur, sem er framsögumaður, hvað það varðar að horft verði til þess. Það er mjög mikilvægt. Viðkomandi aðilar þurfa alla vega, það er mín skoðun, að halda sömu launum eða fá betri kjör. Þetta skiptir allt máli til að við fáum fleiri inn í þessi störf. Þetta er liður í því, þetta er ekki eina lausnin og hún er ekki töfralausn eins og ég nefndi hér áðan. Vonandi verður þetta bara skref í þá átt að við munum sjá að fólk sem er orðið sjötugt og vill halda áfram og hefur getu til að vinna áfram fái að gera það. Með þessu frumvarpi gefst heilbrigðisstarfsfólki sem náð hefur 70 ára aldri tækifæri til að starfa áfram og ég fagna því. Ef ég fer aðeins nánar yfir það sem kemur fram í umsögn BSRB þá er það svo sem ekki nýmæli að svona frumvörp hafi verið lögð fram þegar kemur að 70 ára aldurstakmörkunum. En þetta er nýtt að því leyti til að þetta snýr að heilbrigðisstarfsfólki og er liður í þeim mönnunarvanda sem við erum að glíma við. Flestallar þjóðir eru að glíma við mönnunarvanda í heilbrigðisgeiranum. Við höfum verið að reyna að finna lausn á því að geta kallað til erlenda sérfræðinga og erlent starfsfólk til að hlaupa undir bagga með okkur. En svo, eins og ég sagði áðan, þá eru bara fjölmargir sem hafa þessa menntun, hafa t.d. menntun sem hjúkrunarfræðingar, en starfa í allt öðrum geira. Ég veit t.d. um fjölmarga hjúkrunarfræðinga sem starfa sem flugfreyjur. Það hljóta að vera ástæður fyrir því og það eru væntanlega launakjörin og vinnuálagið sem spila þar inn í. Við þurfum að finna lausnir hvað það varðar. Það á að vera aðlaðandi að koma og starfa í heilbrigðisgeiranum. Auðvitað eru þetta mjög gefandi störf. Hjúkrunarstarfið er mjög gefandi starf. Það er þá hlutverk hins opinbera að sjá til þess að það umhverfi sem starfsfólkið starfar í - þeir sem reka þessa þjónustu þurfa að gera það með sómasamlegum hætti - sé þannig að það sé tilhlökkun og eftirsóknarvert að sinna þessum störfum. Ef ég lít aðeins nánar á umsögn BSRB þá koma þeir svolítið inn á þetta með lífeyrissjóðina, að það þurfi að finna lausn á því og ég hef fulla trú á að það verði gert. Hér kemur t.d. fram hjá BSRB að þeir séu ekki á móti því að hækka hámarksaldur heilbrigðisstarfsmanna ríkisins í 75 ár en það skipti mestu máli hvernig sú breyting yrði framkvæmd. Ég tek heils hugar undir það að framkvæmdin er mjög mikilvæg. Það er mikilvægt að vel sé staðið að þessu og sérstaklega hvað varðar þau réttindi sem starfsfólkið býr við eftir 70 ára aldur, bæði innan ráðningarsambandsins og einnig þegar kemur að lífeyrisréttindunum. Þetta þarf allt að liggja fyrir og hefði kannski mátt ávarpa þetta með betri hætti í frumvarpinu. En framsögumaður, hv. þm. Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, fór ágætlega yfir þetta áðan og ég held að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af þessu máli. En við þurfum hins vegar að huga að þessum lífeyrisréttindum og það kemur einnig fram í umsögn BHM. Það er svona meginniðurstaða umsagnaraðila, BHM og BSRB, að það þurfi að passa upp á lífeyrissjóðsmálin en bæði þessi félög eru alls ekki á móti þessari breytingu. En í umsögn BSRB er varað við of mikilli bjartsýni um það að hve miklu leyti þessi breyting muni hafa áhrif á mönnun heilbrigðiskerfisins. Mönnunarvandinn er ærinn fyrir og mun fyrirsjáanlega aukast þrátt fyrir þetta frumvarp. Þau leggja áherslu á að það sé mjög mikilvægt að fara í markvissar aðgerðir til að bæta starfsumhverfið, fjölga möguleikum til náms og starfsþjálfunar. Ég tek heils hugar undir að það er margt fleira sem þarf að gera en þetta. En þetta er hins vegar mjög gott mál að því leyti til að þarna erum við að fá mjög hæft og reynslumikið starfsfólk aftur inn í heilbrigðisgeirann sem vill og hefur getu til að starfa lengur. Það er náttúrlega lykillinn að þessu öllu saman og þá verðum við bara að passa upp á framkvæmdina, að hún sé í góðu lagi, og launakjörin. Það er verið að gera með þessu frumvarpi, það er verið að leggja áherslu á það að þessir starfsmenn haldi þeim kjörum sem þeir höfðu, hafi sömu laun og þegar þeir voru starfandi í heilbrigðisgeiranum. Ég fagna þessu frumvarpi, frú forseti, og vona að það verði að lögum á næstu dögum. Ég vona að við eigum eftir að sjá öfluga og reynslumikla einstaklinga sem ekki eru starfandi í heilbrigðisgeiranum í dag koma inn á þennan mikilvæga starfsvettvang.

Forseti. Hv. þingkona Oddný G. Harðardóttir fór ágætlega yfir nefndarálit sem ég er með henni á, sem hluti af 1. minni hluta í nefndinni. Ég ætla kannski ekki að fara í einhverjum smáatriðum í gegnum þau sjónarmið aftur en langar til að leggja áherslu á nokkra mikilvæga punkta. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans er frumvarpið hluti af viðbrögðum hins opinbera við brýnum mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu. Gott og vel. Það er gríðarlegur mönnunarvandi innan heilbrigðiskerfisins en þessi aðgerð ein og sér er ekki að fara að svara þeim mönnunarvanda og það er kannski heldur ekkert ætlast til þess. En mér finnst mikilvægt að við höfum í huga að við erum með góðar upplýsingar um hvernig við getum tekið á mönnunarvandanum, hvaða aðgerðir við þurfum að fara í. Og þar er ekki verið að fara í nægilega afgerandi aðgerðir. Það snýr að því að vinnuumhverfið sé ákjósanlegt fyrir fólk, að það laði starfsfólk að, að farið sé í aðgerðir til að minnka álag og streitu á starfsfólk sem er gríðarlega mikilvæg aðgerð. Þar er ekki heldur verið að fara í neinar afgerandi aðgerðir. Þá þarf líka að horfa til þess að heilbrigðisstarfsfólk þarf að fá laun sem laða það að vinnunni, það þurfa að vera góð laun. Innan heilbrigðiskerfisins eru stórar kvennastéttir, gríðarlega mikilvægar kvennastéttir, sem eru ekki að fá ákjósanleg laun fyrir sína vinnu. Það er fíllinn í herberginu, það er risastór hluti af þessum mönnunarvanda. Við verðum líka að horfa til þess hvernig vinnuumhverfið er, hvernig heilbrigðiskerfið er skipulagt. Þarna er fólk, gríðarlega flott og vel menntað fólk - ég leyfi mér að fullyrða að flestallt fólk sem fer og vinnur í heilbrigðiskerfinu er fólk sem raunverulega brennur fyrir því að hjálpa fólki, fyrir því að vera til staðar á erfiðustu augnablikum í ævi fólks og vera til staðar til að hjálpa. Það þarf að huga að vinnuumhverfinu. Ef við horfum bara á heilsugæslulækna og heilsugæslustöðvar, þar er nánast verið að afgreiða fólk á færibandi. Læknirinn hefur alveg ofboðslega takmarkaðan tíma með sjúklingnum til að tala við hann og kynnast honum og komast að rót vandans út af því hve mikill hraði er á öllu innan kerfisins. Ég get ekki ímyndað mér að það sé staða sem nokkur læknir óskar sér að vera í, að þurfa að vera að sinna svona gríðarlega mörgum sjúklingum, að það séu svona margir sjúklingar sem falla á herðar svona fárra lækna. Það er ekki vinnuumhverfi sem ég ímynda mér að margir læknar séu sáttir við. Þarna er því risastórt vandamál sem við eigum að vera að taka á. Það að hækka þann aldur sem fólk má vinna innan heilbrigðiskerfisins - auðvitað skiptir það máli upp á sveigjanleika að fólk hafi frjálst val um hversu lengi það getur unnið - er ekki að fara að svara þessum mönnunarvanda. Það sem er svo enn furðulegra er að þetta virðist vera eina aðgerðin, konkret aðgerðin sem við erum að fara í akkúrat núna - og þegar ég segi við þá meina ég ríkisstjórnin og meiri hlutinn. Þetta virðist vera eina aðgerðin til að svara þessum brýna mönnunarvanda, frumvarpið sem við erum að fjalla um núna, og það er ekki einu sinni verið að tryggja það atriði sem ætti að vera gulrótin til þess að laða að starfsfólk sem á svo að koma til með að svara þessum mönnunarvanda að einhverju leyti, en það er að tryggja að starfsfólk sem er komið yfir sjötugt sé á sömu kjörum og annað heilbrigðisstarfsfólk. Það er ekki nóg að brýna það í einhverju nefndaráliti eins og meiri hlutinn gerir. Þar stendur skrifað, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur þó nauðsynlegt að beina því til stjórnvalda að vinna með aðilum vinnumarkaðarins og lífeyrissjóðum að lausn á þeim álitamálum sem kunna að skapast við meðferð og ráðstöfun mótframlags launagreiðanda þegar starfsmenn vinna fram yfir 70 ára aldur.“ Forseti. Þetta er ekki að tryggja að það verði jöfn kjör, þetta tryggir það ekki. Það sem myndi tryggja það og það sem tryggir það er hreinlega að setja það í lög. Við erum löggjafinn hérna. Ef það er ætlun löggjafans að tryggja að kjörin séu jöfn og þau sömu og annað starfsfólk innan heilbrigðiskerfisins býr við þá setjum við það í lög. Það er nákvæmlega það sem við þrír þingmenn, sú sem hér stendur og hv. þingmenn Oddný G. Harðardóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson, stöndum saman um, þ.e. að gera breytingartillögu og tryggja í lögum að kjörin verði þau sömu. Ég er algerlega sammála því að auðvitað á það að vera frjálst fyrir fólk að kjósa að vinna áfram þótt það sé komið á einhvern vissan aldur en við hljótum líka að þurfa að horfa til þess að vinnu innan heilbrigðisstofnana, vinnu heilbrigðisstarfsfólks, fylgir gríðarlega mikið álag eins og staðan er í dag. Við verðum á sama tíma að tryggja að við náum að halda nægilega vel utan um fólk og fylgjast með og tryggja að fólk sé ekki að ganga á heilsu sína og sérstaklega þegar það er komið á aldur og er kannski búið að vinna í þessum störfum í tugi ára, að við séum einhvern veginn að fylgjast grannt með og líka að halda utan um og passa að vinnuumhverfið, álagið og streitan þar, gangi ekki á og skerði heilsu fólks. Það skiptir rosalega miklu máli. Þá verðum við líka að huga að því að nú er bara verið að opna fyrir fólk innan heilbrigðisstétta en þetta þyrfti líka að vera opið fyrir alla. Auðvitað á það að vera frjálst val fyrir alla sem eru komnir á aldur að vinna áfram. En þá þurfum við aukalega að tryggja, ef við erum að fara að opna þessa gátt, að það sé raunverulegt val fólks, og með raunverulegu vali meina ég að fólk sé ekki nauðbeygt til að vinna áfram út af fjárhagsstöðu sinni, að það sé svo illa statt fjárhagslega að það hafi ekkert raunverulegt val um að hætta að vinna. Við verðum að tryggja að þegar við erum að opna á frelsi fólks og sveigjanleika til að ákveða að vinna áfram þá sé það raunverulegt val á þennan hátt. Þetta eru þeir fyrirvarar sem ég hef við þau skref sem við erum að taka hér því að þau eru vissulega fordæmisgefandi fyrir framtíðina upp á fleiri starfsstéttir innan heilbrigðisstétta. Ég vona að meiri hlutinn sjái þörfina fyrir að tryggja jöfn réttindi, að þeir sem eru orðnir sjötugir og eldri séu ekki ódýrara vinnuafl fyrir atvinnurekandann, fyrir vinnustaðinn, að það sé verið að greiða öllum jafnt, að allir séu á sömu kjörum. Það skiptir máli. Við erum ekkert að fara að laða þetta fólk að, þetta gífurlega menntaða, flotta og reynslumikla fólk, nema við séum að tryggja sömu kjör. Fyrir utan það hvað það er einhvern veginn mikið diss, forseti, afsakið slettuna, að gera þetta svona. Vonandi verður þessi breytingartillaga bara samþykkt og þá getum við verið græn á þessu góða máli. Annars erum við komin á einhvern furðulegan stað. Ég get ekki séð að meiri hlutinn sé á neinn hátt, með einhverju svona ávarpi í nefndaráliti, að tryggja að komið verði í veg fyrir að fólk sem er orðið 70 ára og eldra komi inn og vinni og verði ódýrari vinnukraftur en aðrir sem eru að vinna í sömu stétt. Það er náttúrlega ólíðandi að bjóða upp á slíkt.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn, og þá sérstaklega hámarksaldur heilbrigðisstarfsmanna. Mig langaði aðeins að taka þátt í þessari umræðu. Mér finnst oft á tíðum að við stjórnmálamenn séum í einhverjum viðbrögðum við stöðu sem er komin upp, stöðu sem við hefðum kannski helst viljað vera án, í stað þess að vera að skapa einhverja umgjörð og kerfi sem geta haldið utan um það sem við viljum að sé til staðar í samfélagi okkar. Ég upplifi það að við séum akkúrat núna, í þessu máli, að gera það; við erum að bregðast við þeirri stöðu sem uppi er og oft hefur verið nefnd hér í ræðustól Alþingis sem mönnunarvandi. Við erum kannski ekkert endilega að velta fyrir okkur hvernig á því stendur að þessi mönnunarvandi sé kominn upp, hvað hafi orðið þess valdandi að við erum sýknt og heilagt að glíma við mönnunarvanda inni á heilbrigðisstofnunum. Er það vegna þess að við erum ekki með nógu mikið af hæfu fólki? Er það vegna þess að aðbúnaður og aðstaða er ekki í lagi? Er það vegna þess að launin eru of lág? Ég held að þessi staða sé til komin vegna þess að allir þessir hlutir eru ekki eins og þeir gætu best verið og við því þurfi að bregðast. En ég er ekki viss um að það sem hér er verið að leggja til geri mikið til að laga þann vanda sem heilbrigðiskerfið á við að etja. Ég er ekkert viss um að fólk sem hefur kannski unnið 40 til 50 ár við erfiðar aðstæður á lágum launum og við aðstæður þar sem skortur hefur verið á starfsfólki, fólk sem hefur þurft að leggja meira á sig en eðlilegt getur talist, hafi einhvern áhuga eða hreinlega getu til að halda áfram að vinna eftir að það verður sjötugt. En gott og vel. Það er búið að ákveða að grípa til þessara aðgerða. Þá spyr maður: Er staðið að þessu með þeim hætti að allir geti verið sáttir og með þeim hætti að þeir sem eru komnir yfir sjötugt hafi sérstakan áhuga á að halda áfram að vinna, að í þessu sé einhver gulrót sem geri það að verkum að þeir hafi hreinlega áhuga á því að halda áfram að vinna? Mér er það til efs, eftir að hafa skoðað þetta, að í þessu felist einhver sérstakur hvati fyrir fólk til að halda áfram að vinna eftir að sjötugsaldri er náð. Ég benti á það í 1. umr., þegar málið var lagt fram - ég held það hafi verið 25. apríl - að þarna væri verið að að fá fólk til vinnu án þess að greiða því samningsbundið mótframlag í lífeyrissjóð. Ég fékk þá spurningu frá hæstv. ráðherra hvort ég væri þá bara á móti þessu. Ég svaraði því þannig: Nei, ég er ekkert á móti þessu en ég held að það sé eðlilegt að við gefum fólki, sem ætlar að taka að sér að hjálpa til við að leysa þann vonda og erfiða mönnunarvanda sem hefur orðið til í kerfinu okkar, einhverja gulrót sem gæti gert það að verkum að fólk hafi vilja til að halda áfram. Ég fæ ég ekki séð að þannig sé það í þessu frumvarpi. Mig langar aðeins að fara ofan í þær umsagnir sem hafa borist af því að þær eru í raun og veru alveg samhljóða því sem mér fannst ég þurfa að benda á við 1. umr., þ.e. að það skorti upp á það að fólk sitji við sama borð eftir að það hefur náð 70 ára aldri. Þá langar mig kannski að nefna - af því að við höfum heyrt í fréttum dagsins í dag um skerðingu á lífeyrisréttindum - að LSR er að skoða það að skerða lífeyrisréttindi um 4%, sýnist mér, hjá fólki sem nú þegar hefur hafið lífeyristöku en um 10% hjá hinum. Í því samhengi veltir maður fyrir sér: Er einhver hvati til að halda áfram að vinna þegar bæði er búið að skerða lífeyrisréttindi en svo getur fólk ekki reynt að endurvinna þau aftur? Mér finnst einhvern veginn eins og verið sé að slá tvisvar sinnum á sama fingur í þessu. Ég hefði viljað sjá að við værum búin að skrifa inn í þetta frumvarp að við ætluðum að tryggja fólki mótframlag, hvernig sem við gerum það. Ég styð breytingartillöguna sem er fram komin um að það verði skýrt að fólk hafi val um að fá að greiða í séreign. Það á ekki að vera neinum vandkvæðum bundið. Því er haldið fram að það gangi ekki að setja það inn í þetta en við erum endalaust að samþykkja einhverja bandorma hér í þinginu þar sem verið er að hrúga mörgum málum í eitt mál. Við ættum því alveg að geta, í þessu máli eins og mörgum öðrum, búið til einhvers konar bandorm sem tæki á öllum hliðum þessa máls. Ég sé ekki að það ætti að vera eitthvert sérstakt vandamál fyrir þingið að leysa úr því. Þegar maður skoðar þær umsagnir sem hafa komið fram þá eru þær nánast á einu máli um að það vanti upp á að framlag í lífeyrissjóð sé tryggt. Mig langar bara að minna á að lögin um lífeyrissjóði kveða á um skylduna til að greiða í lífeyrissjóð. Það er ekki hægt að leggja þá skyldu á 70 ára gamlan einstakling, einstakling sem er eldri en 70 ára, að borga í lífeyrissjóð en það er ekkert sem bannar honum það. Það er ekkert í lögunum sem bannar honum að borga í lífeyrissjóð. Ég hef alltaf litið þannig á að greiðsla í lífeyrissjóð sé afleiðing af því að fólk er að vinna. Það er einhvers konar afleiða þess að fólk skili vinnuframlagi. Það er hluti af launakjörum fólks að um leið og það vinnur einn tíma og fær fyrir það 100% laun þá ávinni það sér rétt til þess að vinnuveitandi greiði á móti lífeyrissjóðsgreiðslu. Hann borgar reyndar miklu fleira, hann borgar tryggingagjald, sem er hluti af launakjörum fólks, og það fer m.a. í að greiða fyrir atvinnuleysistryggingar eða Fæðingarorlofssjóð eða annað, það eru þessi svokölluðu launatengd gjöld sem fylgja vinnunni. Lífeyrissjóðir eru einn þáttur í þessum launatengdu gjöldum og mér finnst algjörlega fáránlegt að hægt sé að ákveða það að þegar viðkomandi er orðinn 70 plús þá sé þetta fellt niður. Við höfum séð það gerast hér á hinu háa Alþingi að þingmenn sem hafa náð 70 ára aldri fá ekki mótframlag og eru þess vegna ekki á sömu launum og við hin, sem mér finnst bara vera mikið óréttlæti og get engan veginn stutt. Það er alveg skýrt í umsögn frá Bandalagi háskólamanna að þeir geta ekki undir neinum kringumstæðum samþykkt að ekki sé verið að greiða mótframlag í lífeyrissjóð. Það hefur verið lesið upp úr þessari umsögn hér að þeir geri skýlausa kröfu um að greitt sé í lífeyrissjóð, og ég tek bara heils hugar undir það. Læknafélagið skilaði líka umsögn og það vakti athygli mína þar að hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi í ræðu hér við fyrri umræðu að væntanlega væri verið að bæta kjör þeirra sem eru að vinna til sjötugs af því að þeir hefðu allir verið á verktakasamningum sem væru að vinna eftir sjötugt. En í umsögn Læknafélagsins kemur þetta m.a. fram, með leyfi forseta: „Eftir því sem LÍ veit best gerir Landspítalinn sjaldan ef nokkurn tímann verktakasamninga við lækna yfir sjötugu. Bæði Landspítalinn og heilsugæslustöðvar hafa hins vegar boðið læknum sem stofnanirnar vilja að vinni áfram eftir sjötugt svokallaða tímavinnusamninga.“ Ég veit ekki hvað felst í þessum tímavinnusamningum sem verið er að bjóða læknum en maður hefði haldið, miðað við vinnumarkaðinn, að þeir ættu að fela í sér allt það sem aðrir samningar fela í sér. Fólk á almennum vinnumarkaði - það á ekki að breyta neinu hvort það er á föstum mánaðarlaunum eða með óreglubundinn vinnutíma og fái tímavinnu greidda, þá fær það bara framlag sem hlutfall af þeim tíma sem það skilar. Ég er ekki alveg að ná utan um þetta. Hafa heilbrigðisstofnanir verið að borga fyrir einhverja tímavinnusamninga og greiða þá verri kjör af því að fólk er orðið sjötugt? Og maður heyrir sýknt og heilagt að það sé bannað að mismuna eftir aldri. Þetta er eitthvað sem ég vildi vekja athygli á og finnst eðlilegt að sé skoðað. BSRB hefur líka gert athugasemdir við það með hvaða hætti er verið að gera þetta og telur eðlilegt að samhliða þessari breytingu sé tryggt að framlag komi í lífeyrissjóði. Mér finnst bara eðlilegt, þegar við erum að gera svona hluti, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, að við séum ekki alltaf að bregðast við, að við skoðum þetta heildstætt. Er fólk eftir 70 ára aldur tilbúið til að halda áfram á vinnumarkaði? Ég held að við séum tilbúin til þess vegna þess að í flestum tilfellum líður okkur betur í dag en verkafólki fortíðarinnar sem var útslitið; margar stéttir eru kannski útslitnar og geta hreinlega ekki unnið eftir sjötugt. Við eigum að auka möguleika fólks til að vinna lengur en við verðum að gera það þannig að við séum ekki að rýra réttindi fólks. Það hlýtur að vera frumkrafa okkar hér á hinu háa Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir umræðuna sem hér hefur farið fram í dag. Ég get tekið heils hugar undir það sem komið hefur fram. Þetta mál hefur fengið afar góða umfjöllun í velferðarnefnd þar sem ég sit og þeir félagar mínir sem hér hafa tekið til máls hafa flestir setið í nefndinni. Þetta mál hefur verið þar til umræðu í töluvert langan tíma og hefur fengið mjög góða umræðu, enda mjög mikilvægt. Ég get bara tekið undir allt það sem hér hefur komið fram. Það er auðvitað þannig að í fullkomnum heimi hefði auðvitað átt að gera ráð fyrir því að kjörin er varða lífeyrissjóðinn og önnur kjör hefðu fylgst að. Þetta var helsta málið sem við ræddum í nefndinni og mér finnst eins og við séum að reyna að búa til einhvern ágreining um þetta. Það er enginn ágreiningur um það að heilbrigðisstarfsfólk sem ætlar að vinna samkvæmt þeim lögum sem hér er meiningin að samþykkja fái eðlilega greitt fyrir sína þjónustu. Á almennum vinnumarkaði, þar sem starfsmenn halda áfram eftir sjötugt, hafa þeir gert samning um að greiða í séreignarsjóð eða fá það greitt sem laun, þessi 11,5% sem eru framlag atvinnurekandans, og ég hef ekki heyrt nokkurn einasta mann láta sér detta það í hug að ríkið ætli ekki að gera það. Það er bagalegt, og ég tek undir það sem hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði hér áðan, að þetta fylgist ekki að, ég er algerlega sammála því. En ég hef verið þeirrar skoðunar, eins og félagar mínir í meiri hlutanum, og það hefur komið fram í þessari umræðu, að þau málefni sem snúa beint að vinnumarkaðnum - það eru kannski fleiri aðilar en bara heilbrigðisstarfsmenn sem við myndum vilja að fengju sams konar réttindi skráð. Það hefur komið fram fyrir nefndinni að þó að hætt sé að greiða í lífeyrissjóð við 70 ára aldur þá er ekkert sem bannar það. Það hefur margoft komið fram og við þekkjum það, og fulltrúar lífeyrissjóðanna sögðu okkur það, að það er ekki bannað. Hér hefur það dæmi verið nefnt, virðulegur forseti, að þingmenn sem hafa náð þessum aldri njóti ekki þess sama og starfsmenn á almennum vinnumarkaði og mér finnst það bara mjög lítillækkandi fyrir þessa stofnun að það skuli ekki hafa verið gert. Mér finnst það bara mjög lítillækkandi vegna þess að þrátt fyrir allt þá eiga þingmenn líka rétt. Það er mjög mikilvægt að þingið vindi bráðan bug að því og sýni það fordæmi inn í kerfið að við metum störf þeirra sem eru 70 ára og eldri á sama hátt og annarra. Það hefur líka komið fram í ræðum hv. þm. Guðbrands Einarssonar, hann sagði það hér áðan, að það væri bannað að mismuna fólki eftir aldri. Hverjum dettur það í hug? Það er þessi ágreiningur um hvort hægt sé að afgreiða þetta vinnumarkaðsmál með þessum lögum. Við höfum álitið, miðað við þær upplýsingar sem við höfum fengið, að það sé ekki hægt, að það sé ekki rétt. Þess vegna finnst mér sú ábending sem þingmenn hafa komið með hér, að það sé á valdi annars ráðherra en heilbrigðisráðherra að semja um kaup og kjör, sem er þá væntanlega fjármálaráðherra - það er mjög mikilvægt að fjármálaráðherra og ráðuneyti hans ljúki þeim verkefnum á þessu ári sem gert er ráð fyrir í þessu nefndaráliti og þeim lögum sem við ætlum að fara að setja. Ég hef ekki lagt það í vana minn, virðulegur forseti, að tefja fundi með löngum ræðum og ætla ekki að bregða út af þeim vana mínum. En ég vil taka undir að þessar ráðstafanir sem er verið að gera hér, að fá heilbrigðisstarfsfólk til að vinna eftir sjötugt, eru auðvitað til komnar vegna þess að það skortir mikið á að við höfum nógu marga heilbrigðisstarfsmenn. Það er mikið álag og við eigum þeim miklar þakkir að gjalda sem hafa staðið fremstir í flokki og það hafa heilbrigðisstarfsmenn gert í þeim hörmungum sem hafa riðið yfir þjóðina og heiminn á undanförnum árum. Þeir vinna við erfið skilyrði og það er mikið álag. Það hefur komið fram hjá þingmönnum, og ég tek heils hugar undir það, hvað varðar vinnuaðstæður og vinnutíma og laun og allt þetta, að þetta spilar allt saman. Ég er sannfærður um að við munum reyna að gera okkar besta til að bæta úr því. Við viljum líka nýta hæfileika þeirra sem eru orðnir 70 ára og þar fer eðlilega oft reyndasta fólkið, oft með gríðarlega þekkingu. Það er auðvitað bara sóun á hæfileikum þegar fólk er að hætta að vinna mjög snemma, það er mikil sóun. En auðvitað eru það líka lífsgæði fyrir þá sem geta hætt að vinna snemma og kjósa að gera það. Ég held að samfélagið kalli ekki bara á heilbrigðisstarfsfólk heldur aðra í samfélaginu til að vinna lengur. Við sjáum að það vantar fólk víða. Þá vil ég líka minna á það í leiðinni að það er töluvert af fötluðu fólki sem getur sinnt ýmiss konar störfum og við eigum að bera þá virðingu fyrir þeim að þau geti líka mætti út á vinnumarkaðinn til að sjá sér og sínum farborða. Ég vona að þessu máli verði lokið fyrir þinglok og öllum þeim ábendingum, um kaup og kjör, lífeyrissjóðsgreiðslur og slíkt, sem hér hafa komið fram, verði lokið á þessu ári, og fólk fái það eðlilega endurgreitt til baka. Þeir sem stunda verktakavinnu og eru að vinna eftir sjötugt hljóta að ganga frá kjörum sínum þannig að þeir fái það greitt sem þeir eiga að fá fyrir vinnuna. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég fagna því að það sé verið að gera það valkvætt að hætta að vinna, enda viljum við öll gefa fólki séns á kostum þegar kemur að eigin fjármálum og vinnustundum. En mig langar að tala aðeins um eitt mál og mér finnst glæsilegt að við séum öll komin á bragðið hvað það varðar að átta okkur á því hver vandinn er. Ég fagna því að við séum öll sammála um að horfa þurfi á mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins. En mér finnst við bara vera að horfa á toppinn á ísjakanum í samfélagslegri umræðu sem mér finnst þurfa að eiga sér stað hvað það varðar að samfélagið virðir umönnunarstörf ekki í samræmi við það gildi sem þau hafa í samfélaginu. Ég vil því að fullu styðja mál þeirra hv. þingmanna sem nefna að við þurfum að taka á þessu, að það þurfi að sýna þessu starfsfólki, sem við vitum hvað við virðum mikils, þá virðingu að fá sömu kjör fyrir sömu vinnu. Mig langar einnig að vekja athygli á einu atriði: Við vitum hvernig hagfræðin virkar. Ef það er fjárhagshvati fyrir einhverju mun atvinnurekandi oft reyna að velja þann kost. Það væri því slæmt að sá hvati væri til staðar fyrir atvinnurekandann að geta sparað fjármagn með því að reyna að fá heilbrigðisstarfsmann sem hefur náð 70 ára aldri til að halda áfram störfum. Það væri afskaplega slæmt ef fordæmi yrði fyrir því að fólk héldi áfram að vinna, burt séð frá því hver vilji þess er, sérstaklega þar sem kjör lífeyrisþega í efnahagsástandi eins og þessu sitja oft eftir. Ég styð því álit minni hlutans í þessari nefnd, að það fjármagn sem ríkið er að spara fari til þessara starfsmanna, annaðhvort til ráðstöfunar eða í séreignarsparnað. Þetta þarf að vera skýrt sem val en ef það væri ekki svo væri það afturför í baráttu okkar um sanngjörn og lífssæmandi kjör að lokinni starfsævi. Það væri líka mjög slæmt ef starfsmenn fyndu fyrir þeirri pressu, annaðhvort frá atvinnurekanda eða samfélaginu, að hætta ekki. Ég vil einnig hvetja þingið til að taka aðrar starfsgreinar til umræðu. Ég sé ekki hvaða rök sem frumvarpið dregur fram eiga ekki líka við um kennara og annað starfsfólk. En ef þetta verður fyrsta starfsgreinin sem verður tekin fyrir þá finnst mér mikilvægt að gera þetta rétt með efnahagslegt og aldurslegt jafnrétti að sjónarmiði. Hér talaði hv. þm. Ásmundur Friðriksson aðeins um af hverju ekki væri verið að gera það sem minni hlutinn er að tala um og mér fannst ekki alveg nógu skýr rök fyrir því að þessu sé ekki bætt við, að það fjármagn fari bara í það sem sá starfsmaður sem í hlut á vill. Ég væri alveg til í að heyra betri rök fyrir þeim þætti málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd velferðarnefndar fyrir nefndaráliti í 940. máli, um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum (vinnutímaskráning starfsmanna). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Nánar tiltekið er lagt til að við 57. gr. bætist ný málsgrein þar sem kveðið verði á um það nýmæli að atvinnurekendum verði skylt að koma upp áreiðanlegu og aðgengilegu kerfi vegna skráningar á vinnutíma starfsmanna. Frumvarpinu er ætlað að koma til móts við athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA sem byggja á dómi Evrópudómstólsins þess efnis að hérlendis hafi ekki verið að fullu gengið frá ákvæðum tilskipunar 2003/88/EB. Við vinnslu málsins fékk nefndin á sinn fund nokkra gesti og bárust sex umsagnir við málið. Nánar er greint frá því í nefndaráliti. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega nokkur atriði. Við meðferð málsins var fjallað um þau áhrif sem frumvarpið kann að hafa á réttindi starfsmanna að því er snertir lágmarkshvíld og hámarksvinnutíma, en um þessi atriði er nánar fjallað í IX. kafla laga nr. 46/1980. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að tilgangur vinnutímaskráningar, eins og hún er lögð til í frumvarpinu, sé að Vinnueftirlit ríkisins, eða eftir atvikum dómstólar, geti metið hvort skilyrði laganna um hámarksvinnutíma og lágmarkshvíld og vikulegan frídag séu virt auk þess að starfsfólk geti hvílst síðar ef vikið er frá reglum um hvíldartíma og vikulegan frídag samkvæmt kjarasamningum eða lögum. Nefndin bendir á að með frumvarpinu er sú ábyrgð lögð á vinnuveitanda að halda utan um vinnutímaskráningu starfsfólks. Nefndin tekur undir það sem fram kom við meðferð málsins og telur að nægjanlegt sé að vinnutími starfsmanna sé skráður í ráðningarsamningi ef hann er reglubundinn að jafnaði. Með því er ekki gengið skemur til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA, enda kemur fram í minnisblaði ráðuneytisins að það sé á forræði hlutaðeigandi atvinnurekanda með hvaða hætti vinnutími skuli skráður og að sú leið sem henti viðkomandi starfsemi hverju sinni verði fyrir valinu. Telur nefndin að skráning reglubundins vinnutíma í ráðningarsamningi uppfylli þær kröfur. Þó telur nefndin að mikilvægt sé að gera þá kröfu til atvinnurekenda að skrá öll frávik frá reglubundnum vinnutíma starfsmanna. Leggur nefndin því til breytingu í þá veru sem ég mun gera grein fyrir á eftir. Fyrir nefndinni var auk þess rætt um þróun á vinnuumhverfi hér á landi í samhengi við þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu, m.a. komu fram sjónarmið þess efnis að vinnuumhverfi starfsmanna hefði þróast mjög hratt á undanförnum árum. Þar má t.d. nefna sveigjanlegan vinnutíma og að notkun stimpilklukku við vinnutímaskráningu fari sífellt minnkandi. Þá komu fram í umsögnum þau sjónarmið að með frumvarpinu væri gerð krafa um að innleidd yrði stimpilklukka eða sambærilegt tímaskráningarkerfi á vinnustöðum þar sem engin þörf er á tímaskráningu. Í minnisblaði frá félagsmálaráðuneytinu kemur hins vegar fram að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir því að það verði á forræði hlutaðeigandi atvinnurekanda með hvaða hætti vinnutímaskráning fari fram og sú leið sem henti hverju sinni verði þá fyrir valinu. Sérstaklega er tekið fram í minnisblaðinu að ætlunin sé ekki að gerð sé krafa um innleiðingu á stimpilklukku. Nefndin tekur undir þá túlkun ráðuneytisins og telur mikilvægt að undirstrika þá afstöðu sína. Mikilvægt er að sú framþróun sem hefur átt sér stað á vinnumarkaði á undanförnum árum, m.a. hvað varðar sveigjanlegan vinnutíma, haldi áfram og að frumvarpið standi ekki í vegi fyrir slíkri þróun. Að lokum beinir nefndin því til aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda að huga að nánari útfærslu laganna þar sem framangreind sjónarmið verði höfð að leiðarljósi. Virðulegur forseti. Ég mun nú víkja að þeim breytingum sem nefndin leggur til á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lagt til að orðinu „hlutlægu“ verði bætti við fyrir framan orðin „áreiðanlegu og aðgengilegu kerfi“. Telur nefndin að breytt orðalag sé meira í samræmi við dóm Evrópudómstólsins og athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA sem fjallað var um hér í fyrr í ræðunni. Í öðru lagi er lögð til sú breyting að við ákvæði 1. gr. bætist nýr málsliður sem tekur til þeirra atvika þar sem frávik verður frá því sem skráð er í skriflegum ráðningarsamningi og að slík tilvik verði skráð sérstaklega. Þannig verður atvinnrekendum skylt að skrá öll frávik frá ráðningarsamningi en ekki eingöngu þau tilvik sem talin eru upp í 2. málsl. 1. mgr. 1. gr. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í nefndaráliti. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen, Oddný G. Harðardóttir og Óli Björn Kárason. Virðulegi forseti. Þær breytingar sem hér eru gerðar á vinnuverndarlöggjöfinni, sem og þær breytingar sem nefndin leggur til og ég fór yfir hér áðan, fjalla um að atvinnurekendur komi upp áreiðanlegu og aðgengilegu kerfi til skráningar á vinnutíma starfsfólks. Það er mikilvægt að skilmerkilegt fyrirkomulag sé á þeirri skráningu svo að betur megi virða hámarksvinnutíma, lágmarkshvíld og frídaga samkvæmt lögum og kjarasamningum. Lagabreytingunni er ætlað að auðvelda stjórnvöldum eftirlit með þeim þáttum og auka á sama tíma yfirsýn atvinnurekenda.

Virðulegur forseti. Ég er áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd og get þar af leiðandi ekki verið þátttakandi í því að leggja fram nefndarálit en ég lýsi því hér yfir að ég styð þetta mál og finnst löngu tímabært að það komi fram. Við erum með þetta mál á dagskrá eftir að Alþýðusamband Íslands lagði fram kæru fyrir fjórum árum þar sem það taldi að íslenska ríkið hefði ekki innleitt þessa tilskipun um vinnutíma á réttan hátt. Það hefur m.a. verið staðfest í dómum að margir launþegar hafa átt erfitt með að sannreyna fyrir dómstólum að þeir hafi unnið þetta og þetta mikið af óreglulegum tímum af því að það var hvergi skráð, eða vinnuveitandi hélt ekki utan um það, það var ekki til bókhald utan um þann vinnutíma sem viðkomandi hafði sinnt. Á einhverjum tímapunkti reyndi Alþýðusambandið að bregðast við þessu og setti í gang vinnu sem leiddi af sér tímaskráningarkerfi sem fékk nafnið Klukk. Þetta var búið til sem app og fólk gat sótt þetta í símann sinn eða tölvuna sína eða skráð inn vinnuveitanda og kennitölu og í hvert skipti sem fólk nálgaðist vinnustaðinn gat það stimplað sig inn í gegnum Klukk og þegar það fór heim gat það stimplað sig út og þá hafði það skráð þann vinnutíma sem það hafði innt af hendi þann tiltekna dag. Þarna var vinnuveitandi ekki með í ráðum, þetta var í raun og veru aðgerð launþegasamtaka til að bregðast við þessari stöðu. Ég veit ekkert hvort þetta myndi halda fyrir dómi vegna þess að Klukk staðfesti jú kort af vinnustaðnum en það var ekkert sannreynt af vinnuveitanda að fólk hefði verið þar inni. Eins gott og Klukk var og hjálpaði launþegum til að halda utan um vinnutíma þá þurfti annað að koma til og við erum að sjá það gerast með þeirri lagabreytingu sem hér á sér stað. Eins og svo oft áður kemur margt gott frá Evrópusambandinu og þetta er eitt af því. Það er verið að styrkja fólk á vinnumarkaði, það eru margar tilskipanir sem hafa komið þaðan og hjálpað fólki á vinnumarkaði. Það er frábært að þetta sé að verða að veruleika. Ég get ekki annað en fagnað þessu og við heyrðum líka í umsagnaraðilum, það voru nokkrir aðilar sem skiluðu inn umsögnum. Samtök atvinnulífsins voru ekki alveg dús með að þurfa að gera þetta en ég held að þau hafi nú miklað þetta svolítið fyrir sér, að það þyrfti ekki hver og einn að vera með stimpilklukku því að flestir eru bara að vinna fastan og reglubundinn tíma og það liggur þá bara fyrir í ráðningarsamningi með hvaða hætti fólk er að vinna. En svo eru aðrir sem eru í íhlaupavinnu og koma inn á óreglulegum tíma. Ég get líka staðfest það sem fyrrverandi formaður stéttarfélags að oft átti maður í bölvuðu basli með þetta. Eins og allir vita rauk ferðaþjónustan upp af fullum krafti og það voru ekki bara tóm góðmenni sem fóru í þann bransa og margir launþegar, oft og tíðum af erlendum uppruna, áttu bara mjög erfitt með að halda utan um þetta og átta sig á því hver kjörin voru og hvaða vinnutíma þeir áttu að skila miðað við 100% vinnu, eða áttuðu sig ekki á því hvað þeim var uppálagt að vinna, þekktu bara ekki íslenska kjarasamninga. Það var í raun og veru algjör nauðsyn á að fá þetta fram og þessa tilskipun í gegn. Þess vegna fagna ég því og tek undir það að við klárum þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja (lágmarkskrafa um eiginfjárgrunn og hæfar skuldbindingar o.fl.). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja sem leiðir af innleiðingu meginhluta tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/879 frá 20. maí 2019, svonefnd BRRDII-tilskipun. Þá eru lagðar til aðrar breytingar á sömu lögum og lögum um fjármálafyrirtæki sem reynsla af framkvæmd laganna þykir kalla á. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti. Nefndarálit liggur frammi. Í umsögn Seðlabanka Íslands kemur fram að bankinn telji nauðsynlegt að gera breytingu á 6. gr. laga um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja svo að skýrt sé að tiltekin ákvæði stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, gildi ekki um málsmeðferð og ákvörðun fjármálaeftirlitsins um hvort fyrirtæki sé á fallandi fæti skv. 34. gr. laganna, m.a. í ljósi mikilvægis þess að hægt sé að grípa til aðgerða með skjótvirkum hætti. Meiri hlutinn bendir á, líkt og fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins, að í IV.–VII. kafla stjórnsýslulaga eru fáar og almennt orðaðar meginreglur sem mæla fyrir um lágmarkskröfur sem almennt hefur verið talið að stuðli að vandaðri stjórnsýslu og ákvarðanatöku. Almennt sé viðurkennt að eðli ákvarðana, aðdragandi og nauðsyn á hraðri og öruggri afgreiðslu hafi áhrif á þessa þætti og að málsmeðferðarreglur laganna eigi ekki að koma í veg fyrir áhrifaríka og skilvirka stjórnsýslu. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem rakin eru í minnisblaðinu og bendir á að með setningu stjórnsýslulaga voru lögfestar í fyrsta skipti almennar lágmarksreglur um málsmeðferð allra stjórnvalda við undirbúning og töku stjórnvaldsákvarðana og um réttarvernd aðila máls í því tilliti. Meiri hlutinn áréttar að viðamiklar ástæður þurfi að vera fyrir hendi svo að vikið verði frá lágmarksreglum stjórnsýslulaga með sérlögum. Um ábendingu Seðlabanka Íslands, sem varðar framsetningu markmiðsákvæðis laganna, vísar meiri hlutinn til minnisblaðs ráðuneytisins um málið. Í umsögn Seðlabanka Íslands kemur fram að óheppilegt sé að í lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja sé Seðlabankanum falið að setja reglur til að innleiða tæknistaðla Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar (EBA) sem gerir kröfur til skilavaldsins sjálfs enda sé honum ætlað að uppfylla skyldur samkvæmt sömu tæknistöðlum. Nánar tiltekið er um að ræða reglur sem Seðlabankanum er falið að setja á grundvelli 4. mgr. 25. gr., 8. mgr. 30. gr., 5. mgr. 31. gr. og 4. mgr. 32. gr. laganna. Meiri hlutinn leggur til að ákvæðinu verði breytt þannig að ráðherra verði falið að setja reglugerð á grundvelli umræddra ákvæða. Auk þess leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndaráliti. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Páll Jóhannsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um rekstraraðila sérhæfðra sjóða og fleiri lögum (sala sjóða yfir landamæri o.fl.). Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ákvæði sem innleiða í íslenskan rétt ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/1156 um að auðvelda dreifingu sjóða um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/1160 um breytingu á tilskipunum 2009/65/EB og 2011/61/ESB að því er varðar dreifingu sjóða um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri. Einnig er lagt til að hámark á stjórnvaldssektir einstaklinga samkvæmt lögum um rekstraraðila sérhæfðra sjóða, nr. 45/2020, verði hækkað úr 65 millj. kr. í 800 millj. kr. til samræmis við það sem kveðið er á um í annarri löggjöf á fjármálamarkaði. Samhljóða breyting er lögð til á lögum um evrópska áhættufjármagnssjóði og evrópska félagslega framtakssjóði, nr. 31/2022. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti og nefndarálit liggur frammi. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja er vakin athygli á því að enn gæti ósamræmis á milli tiltekinna ákvæða í lögum um verðbréfasjóði og X. kafla laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Nánar tiltekið bentu samtökin á að 94. gr. laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða, um takmarkanir á eignasafni, og 72. gr. laga um verðbréfasjóði væru efnislega samhljóða utan þess að í síðarnefnda ákvæðinu væri kveðið á um heimild tiltekinna undanþága sem ekki væru í 94. gr. laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að ráðuneytið telji mikilvægt að samræma ákvæðin þannig að kveðið verði á um sömu undanþágur og eru í 2. og 3. mgr. 72. gr. laga um verðbréfasjóði í 94. gr. laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða og möguleika Seðlabanka Íslands til að kveða á um í reglum að 1. mgr. ákvæðisins nái ekki til framseljanlegra fjármálagerninga sem traustir aðilar gefa út eða ábyrgjast. Meiri hlutinn tekur undir framangreint og gerir breytingartillögu í minnisblaði ráðuneytisins að sinni. Þá er lögð til breyting á 3. gr. 72. gr. laga um verðbréfasjóði þess efnis að vísað verði til Seðlabanka Íslands í stað fjármálaeftirlitsins til að gæta lagasamræmis. Auk framangreinds er í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja bent á að ákvæði 3. mgr. 76. gr. laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða byggist á 3. mgr. 25. gr. brottfallinna laga um verðbréfasjóði, nr. 128/2011, en við endurskoðun þeirra hafi verið ákveðið að fella ákvæðið brott. Ákvæðið kveður á um að ef hlutdeildarskírteini er skráð á safnreikning skuli viðkomandi fjármálafyrirtæki veita rekstrarfélagi upplýsingar um nöfn og kennitölur raunverulegra eigenda, nafnverð skírteina og kaupdag þeirra eigi sjaldnar en mánaðarlega og hvenær sem rekstrarfélag óskar þess. Um er að ræða séríslenskt ákvæði og benda samtökin á að við setningu laga um verðbréfasjóði, nr. 116/2021, virðist hafa farist fyrir að endurskoða 76. gr. laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða til samræmis við 41. gr. nýrra laga um verðbréfasjóði og þar með fella framangreint ákvæði á brott. Í minnisblaði ráðuneytisins er tekið undir ábendingu Samtaka fyrirtækja á fjármálamarkaði (SFF) um að rétt sé að fella brott 3. mgr. 76. gr. laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða enda verði talið að ákvæði laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, tryggi það sem ætlað var að tryggja í ákvæði eldri laga um verðbréfasjóði. Meiri hlutinn tekur undir þessa ábendingu og gerir breytingartillögu í minnisblaði ráðuneytisins að sinni. Skilyrði fyrir heimild rekstraraðila með staðfestu utan Íslands til markaðssetningar sérhæfð sjóðs hér á landi: Í minnisblaði ráðuneytisins um málið kemur fram að ráðuneytinu hafi borist ábending frá fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands varðandi 2. tölulið 2. mgr. 64. gr. laga um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Ákvæðið kveður á um skilyrði fyrir heimild rekstraraðila með staðfestu utan Íslands til markaðssetningar sérhæfð sjóðs hér á landi sé að hann afhendi öll gögn sem gert er ráð fyrir í V. kafla laganna, þar á meðal gögn skv. 3. mgr. 48. gr., sem eru listi yfir alla sjóði sem rekstraraðili rekur og ársreikningur fyrir hvert fjárhagsár. Ákvæðið er innleiðing á 42. gr. AIFMD-tilskipunarinnar um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Þá er bent á að í tilskipuninni sé gert ráð fyrir því að afhenda skuli umrædd gögn samkvæmt beiðni lögbærs yfirvalds. Orðalag 2. töluliðar 2. mgr. 64. gr. laganna gangi því lengra en tilskipunin gerir ráð fyrir. Með því að breyta orðalaginu til samræmis megi draga úr óþarfa gagnaskilum til fjármálaeftirlitsins. Meiri hlutinn gerir tillögu ráðuneytisins að breytingu á 2. tölulið 2. mgr. 64. gr. laganna að sinni og leggur til að gögn samkvæmt 3. og 4. mgr. 48. gr. laga skuli afhent að beiðni fjármálaeftirlitsins. Þá leggur nefndin til að 9. gr. frumvarpsins öðlist þegar gildi en gert er ráð fyrir því að önnur ákvæði öðlist gildi 1. september 2023. Að auki eru lagðar til tæknilegar breytingar sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Diljá Mist Einarsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Páll Jóhannsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti í 858. máli um frumvarp til laga um Land og skóg. Með frumvarpinu er lagt til að Landgræðslan og Skógræktin verði sameinaðar í nýja stofnun sem muni sinna verkefnum á sviði landgræðslu og skógræktar undir heitinu Land og skógur. Sameining þessara stofnana hefur áður komið til athugunar enda verkefni stofnananna um margt nátengd en af ýmsum ástæðum hefur sameiningin ekki gengið eftir. Talið er að bæði fagleg og rekstrarleg rök mæli með sameiningunni sem sé til þess fallin að ná meiri árangri í málaflokknum auk þess sem hún þjóni markmiðum í ríkisstjórnarsáttmála um að efla landgræðslu, skógrækt og endurheimt votlendis til að mæta skuldbindingum Íslands í loftslagsmálum. Báðar stofnanir fara með stórt og vaxandi hlutverk á sviði umhverfis- og loftslagsmála og eru því mikil tækifæri fólgin í heildstæðari sýn á landnýtingu í sameinaðri stofnun. Nefndin fjallaði um málið. Um það bárust 12 umsagnir og fékk nefndin á sinn fund fjölda gesta. Umsagnaraðilar voru almennt jákvæðir í garð frumvarpsins og fagna fyrirhugaðri sameiningu stofnananna tveggja. Greint er frá umsögnum og gestakomum í nefndaráliti sem liggur frammi. Virðulegi forseti. Að mati nefndarinnar felur frumvarpið í sér jákvætt skref í átt að aukinni hagræðingu og skilvirkni á sviði landgræðslu og skógræktar sem jafnframt stuðli að markmiðum Íslands um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda vegna landnotkunar. Nefndin telur að vandað hafi verið til verka við undirbúning þessarar sameiningar en leggur áherslu á mikilvægi þess að framhald þeirrar vinnu, þegar nýrri stofnun hefur verið komið á fót, gangi fumlaust fyrir sig. Huga þarf sérstaklega að mannauði beggja stofnana svo að engar tafir verði á framgangi brýnna og aðkallandi verkefna í þágu loftslagsaðgerða, verndar líffræðilegs fjölbreytileika og varna gegn eyðimerkurmyndun innan hinnar nýju stofnunar. Að mati nefndarinnar getur sameinuð stofnun orðið grunnur að öflugri stjórnsýslustofnun í landbúnaði sem vöntun er á. Verkefni nýrrar stofnunar eru eðli málsins samkvæmt um land allt. Nefndin leggur áherslu á að starfsstöðvar hennar verði að finna í öllum landshlutum svo að þjónusta stofnunarinnar á hverjum stað sé öflug, skilvirk og taki mið af landshlutabundnum verkefnum stofnunarinnar. Nefndin fjallaði um nokkur efnisatriði frumvarpsins sérstaklega, atriði sem athygli nefndarinnar var vakin á, svo sem tillögur að breytingum og heiti nýrrar stofnunar, en skiptar skoðanir voru um ágæti þess meðal umsagnaraðila. Öll þau mögulegu heiti sem reifuð voru í umsögnum og innan nefndarinnar eru listuð í nefndarálitinu en nefndin leggur ekki til breytingar á heiti stofnunarinnar að svo komnu máli. Að mati nefndarinnar felur nafnið Land og skógur í sér skírskotun til heita eldri stofnana og varpar ljósi á þær áherslur sem verða í fyrirrúmi hjá hinni nýju stofnun. Varðandi önnur atriði sem rædd voru sérstaklega má nefna athugasemdir umsagnaraðila um mikilvægi samráðs við bændur og aðra hagaðila. Nefndin telur rétt að ný og sameinuð stofnun hafi samráð við bændur og hagsmunasamtök þeirra þegar kemur að verkefnum og stefnumótun á vegum stofnunarinnar sem varða bændur á tilteknum svæðum og setji sér starfsreglur um slíkt samráð sem birta skuli opinberlega. Í því samhengi bendir nefndin á að í 14. gr. laga um skóga og skógrækt, nr. 33/2019, er þegar mælt fyrir um að Skógræktin skuli hafa samstarf við félög skógarbænda á viðkomandi svæðum og leita umsagnar Landssamtaka skógareigenda um tiltekin málefni. Hin nýja stofnun kemur til með að taka við þessu hlutverki samkvæmt frumvarpinu eins og fram kemur þar. Af hálfu umsagnaraðila var einnig bent á að greina mætti betur á milli annars vegar ráðgjafar og eftirlitshlutverks hinnar nýju stofnunar og nytjaskógræktar hins vegar, þá einkum framleiðslu, sölu og markaðssetningu skógarafurða. Nefndin telur brýnt að ný stofnun standi ekki í samkeppnisrekstri þótt vissulega geti verið um einstaka tímabundin en nauðsynleg framkvæmdaverkefni að ræða sem verður ekki sinnt af öðrum en stofnuninni sjálfri. Þá beinir nefndin því til ráðherra að skýra betur eftir atvikum með setningu reglugerðar, sbr. 3. gr. frumvarpsins, hvert hlutverk hinnar nýju stofnunar á sviði nytjaskógræktar skuli vera að teknu tilliti til framleiðslu, markaðssetningar og sölu skógarafurða og hvort og þá hvaða starfsemi henni sé ætlað að sinna á framangreindum sviðum. Virðulegi forseti. Umhverfis- og samgöngunefnd leggur til nokkrar breytingar á frumvarpi þessu sem skýrðar eru í nefndaráliti sem liggur frammi. Þær varða fyrst og fremst 2. og 7. gr. frumvarpsins. 2. gr. frumvarpsins fjallar um hlutverk Lands og skógar en á það var bent að hana þyrfti að skýra betur. Annars vegar að skýra nánar að þótt stofnunin fari með mikilvægt eftirlitshlutverk á sviði landgræðslu og skógræktar sinni hún jafnframt ákveðnu framkvæmdahlutverki samhliða, þ.e. með verkefnum sem unnin eru á grundvelli laga nr. 155/2018, um landgræðslu, og laga nr. 33/2019, um skóga og skógrækt. Nefndin leggur jafnframt til þær breytingar á 2. gr. frumvarpsins að skýrt sé kveðið á um að hlutverk Lands og skógar sé að starfa eftir alþjóðlegum samningum sem snerta verkefni stofnunarinnar. Í þessu samhengi má nefna loftslagssamning Sameinuðu þjóðanna og samninga Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni annars vegar og aðgerðir gegn eyðimerkurmyndun hins vegar, auk annarra alþjóðasamninga um náttúruvernd sem Ísland hefur fullgilt. Í 7. gr. frumvarpsins eru ráðgerðar breytingar á 6. gr. laga nr. 155/2018, um landgræðslu, og 4. gr. laga nr. 33/2019, um skóga og skógrækt, er lúta báðar að landsáætlun um landgræðslu og skógrækt. Í umsögn Landgræðslunnar eru lagðar til breytingar á orðalagi þessara lagagreina og nefndin leggur því til breytingar í samræmi við þær tillögur sem gerðar eru í umsögn Landgræðslunnar. Í þeim er miðað að því að stefna stjórnvalda í landgræðslu og skógrækt stuðli ekki einvörðungu að framförum í mati á jarðvegsvernd heldur einnig og samhliða að framförum í landnýtingu. Þá eru enn fremur gerðar orðalagsbreytingar til að draga betur fram mikilvægi verndar og endurheimtar vistkerfa í áætluninni. Tillagan hefur ekki í för með sér efnislegar breytingar en undirstrikar mikilvægi landnýtingarþáttarins sem og endurheimtar vistkerfa. Í þessu samhengi er vert að nefna að umhverfis- og samgöngunefnd telur mikilvægt að hin nýja stofnun marki sér skýra stefnu til framtíðar þar sem tekið sé mið af ólíkum sjónarmiðum varðandi verndun og nytjar lands og skóga. Nefndin bendir á að sameiginleg landgræðsluáætlun og landsáætlun í skógrækt til ársins 2031, Land og líf, eins og hún er kölluð, sem birt var í ágúst 2022, sé góður grunnur til að byggja stefnu nýrrar sameinaðrar stofnunar á. Þá beinir nefndin því til ráðherra að skerpa á hlutverki hinnar nýju stofnunar er varðar málefni stjórnsýslu og sjálfbærrar þróunar eftir atvikum með setningu reglugerðar, samanber heimild í 3. gr. frumvarpsins. Þá komu til umræðu í nefndinni frekari verkefni sem öflug stofnun af þessu tagi gæti sinnt, m.a. hvort samlegð gæti verið með auknu hlutverki í ráðgjöf í landbúnaði og að slík ráðgjafarverkefni yrðu þannig felld undir verksvið hinnar nýju stofnunar. Því beinir nefndin því til ráðherra að kanna hvort grundvöllur sé fyrir frekara samstarfi um verkefni á sviði landbúnaðar sem hið opinbera fjármagnar að hluta eða jafnvel að fella slík verkefni undir starfssvið hinnar nýju stofnunar, þá efldrar stjórnsýslustofnunar á sviði landgræðslu, skógræktar og landnýtingar almennt. Komi til þess bendir nefndin jafnframt á að þá færi e.t.v. vel á því að finna stofnuninni annað nafn sem myndi endurspegla hlutverk hennar, en eins og áður segir er fjöldann allan af góðum tillögum að finna í nefndarálitinu. Þá leggur nefndin til nokkrar breytingartillögur sem eru tæknilegs eðlis og þarfnast ekki skýringar. Að framansögðu virtu er umhverfis- og samgöngunefnd einhuga um afgreiðslu málsins og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á þskj. 1923. Undir nefndarálit umhverfis- og samgöngunefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, formaður nefndarinnar, Andrés Ingi Jónsson, Bjarni Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Að lokum langar mig að segja, virðulegi forseti: Það er vandasamt verk að sameina stofnanir, það þekkjum við bara úr orðræðunni. Ég kom inn á það í framsögu minni að þessi hugmynd um að sameina þessar tvær stofnanir er ekki ný af nálinni. En svo virðist - nefndin tekur undir það og sér það í innsendum umsögnum og samtölum við umsagnaraðila - sem virkilega vel hafi verið staðið að verki við undirbúning þessarar sameiningar. En nefndin áréttar líka að eitt er auðvitað að samþykkja frumvarp eins og þetta en annað er að fylgja því þannig eftir að hlutirnir gangi sómasamlega fyrir sig og þar er mannauðurinn hjartað í hverri stofnun. Undirbúningur sem þessi - málið hefur sannarlega átt sér aðdraganda í nokkur ár og nokkrar atrennur hafa verið gerðar og umræða tekin - er til fyrirmyndar þegar kemur að því að sameina stofnanir á vegum hins opinbera. Ég held að við sjáum, nái þetta frumvarp fram að ganga, raunverulega bót í því að nýta samlegð mjög skyldra stofnana en ólíkra; ég held að við getum haft þetta til viðmiðunar í því samhengi. Nefndin leggur áherslu á þá vinnu sem hefur verið unnin og er undir hatti Lands og lífs, þ.e. þessarar stefnu sem birt var í ágúst síðastliðnum sem ákveðinn útgangspunktur í vinnu nýsameinaðrar stofnunar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni fyrir flutninginn á nefndarálitinu. Ég vil jafnframt þakka fyrir það að í nefndarálitinu er komið inn á mörg þau atriði sem ég fór yfir við 1. umr. málsins. En mig langar sérstaklega að spyrja um eitt atriði, sem er samráðið við bændur. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hann sér fyrir sér að hægt verði að styrkja samráðið og koma í fast form samráði um alla þá þætti sem geta skipt máli. Ég sé þetta fyrir mér sem samráð í nokkrum lögum. Eitt er um stefnuna og annað er svo um ýmis framkvæmdaatriði og auðvitað það hvernig stofnanir sem sinna landi, gróðri og vistkerfum geta náð margfalt meiri árangri með samstarfi við alla þá sem hafa með landnýtingu að gera í landinu en ef stofnanirnar fara bara einhvern veginn í að vinna á því landi sem þær hafa sérstaklega til umráða. Eins velti ég fyrir mér muninum á samráðinu við bændur sem hafa landnýtingu beinlínis að atvinnu og þá sem koma meira að landnýtingu í gegnum félagasamtök og sjálfboðastarf.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur kærlega fyrir andsvarið. Ég held að við deilum þeirri skoðun, ég og hv. þingmaður, að samráðið er mikilvægt í þessu samhengi. Þó svo að við förum sérstaklega yfir það í nefndaráliti að tala um samráð við bændur þá var það líka til að ávarpa umsagnir og umræðu sem upp kom í nefndinni af því að sá hópur var dreginn sérstaklega fram í orðræðu í nefndinni. En það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að samráðið er víðara. Ég vil samt segja í þessu samhengi að ég lít svo á að við hér, og þá segi ég við, ég bý hér á höfuðborgarsvæðinu og er þingmaður Reykvíkinga, búum svo vel að það eru viljugar vinnufúsar hendur vítt og breitt um land sem hafa landnýtingu að sínu starfi og hafa í árafjöld sinnt mikilvægum verkefnum þegar kemur að því að loka landi og/eða, eins og í seinni tíð, með sérstakri áherslu á loftslagsmál, binda kolefni eins miklu máli og það skiptir. Þess vegna drögum við það líka upp í nefndarálitinu að sameining þessara tveggja stofnana er ekki minnst mikilvæg hvað varðar þau verkefni sem eru næg fyrir okkur. En af því að hv. þingmaður spyr um samráðið þá tel ég afskaplega mikilvægt að tryggja það. Ég tel raunar að innan þessara tveggja stofnana sé ansi þétt og gott samráð eins og staðan er í dag. Það breytir því ekki að ef einhver hefur athugasemd fram að færa við það, eins og hefur komið fram í ýmsum umsögnum, þá fannst nefndinni mjög mikilvægt að draga það skýrt fram að við leggjum áherslu á það að okkur þykir samráðið vera ákveðinn lykill að árangri í því til að mynda að stemma stigu við loftslagsáhrifum, svo að það sé tekið fram. Við áréttum það til að mynda að nú þegar eru í lagabókstafnum, í 14. gr. laga um skóga og skógrækt, kveðið á um þetta, þ.e. ekki bara að Skógræktin, og þá vonandi ný stofnun, nái frumvarpið fram að ganga, skuli hafa samstarf við félög skógarbænda á viðkomandi svæðum og leita umsagnar Landssamtaka skógareigenda um tiltekið málefni. Samráðið er því innskrifað nú þegar. En það breytir því ekki að við vildum leggja aukreitisáherslu á það.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eins og fram kom í hans máli þá held ég að við séum býsna sammála um þetta. Ég tel að það geti verið gagnlegt, bæði fyrir stofnunina sjálfa og þá sem hún hefur formlegt samráð við, að setja niður ákveðinn leiðarvísi eða verklagsreglur um hvernig samráð skuli fara fram. Það styður við framkvæmdina að menn hittist reglulega og það styður líka við að báðir undirbúi sig fyrir þau verkefni sem samráð er um; mig langaði aðeins að heyra sýn hv. þingmanns á það. Mig langaði síðan að huga sérstaklega að verkefnum sem skógarbændur, eða þeir sem hafa með einhverjum hætti atvinnu af skógrækt - hvernig við getum séð fyrir okkur samráð á því sviði. Þá hugsa ég sérstaklega um úrvinnslu skógarafurða, hvort sem það er timbrið sjálft eða einhverjar hliðarafurðir úr skóginum, síróp eða eitthvað annað. Ég velti líka fyrir mér hlutverki stofnunarinnar í að þróa þessar skógarnytjar en líka aðrar skógarnytjar, svo sem beitarskógrækt, þar sem verið er að tvinna sama búfjárrækt og skógrækt, eða útivistarskóga eða skóga tengda ferðaþjónustu með öðrum hætti. Hefur þessi stofnun einhvers konar atvinnuþróunarhlutverk að þessu leyti?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, það er alveg rétt, ég og hv. þingmaður erum, held ég, í grunnatriðum algjörlega sammála um mikilvægi þessa. Þetta eru mjög áhugaverðar spurningar og vangaveltur sem hv. þingmaður veltir upp. En ég vil bara ítreka - í ljósi þess sem hv. þingmaður kom inn á, þetta með að ný stofnun setji sér einhverjar reglur um samráð - að við kveðum á um það í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Nefndin telur rétt að ný og sameinuð stofnun […] setji sér starfsreglur um slíkt samráð sem birtar skuli opinberlega.“ Svo að ég komi aftur að fyrri vísun hér áðan, þó að við tölum í nefndarálitinu um þetta samráð og ávörpum bændur sérstaklega, þá tel ég mjög mikilvægt að stofnunin setji sér líka reglur, eins og hv. þingmaður kom inn á, um frjáls félagasamtök sem stunda skógrækt og hafa gert í áratugi, sem dæmi, og setji sér viðmið og reglur um það hvernig lagt er upp með þetta. Ég held að ný stofnun hafi ágætisveganesti frá nefndinni með það. Ég fann ekki annað í samtölum, bæði við þá aðila sem hreyfðu við þessari umræðu sem og fulltrúa núverandi stofnunar, en að það væri ríkur vilji til þess. Ég hef því í sjálfu sér ekki miklar áhyggjur af því en við erum þó alla vega búin að ávarpa það í álitinu. Varðandi atvinnuþróunarhlutverk nýrrar stofnunar þá finnst mér það bara mjög áhugaverð spurning. Við erum í sjálfu sér ekki að fjalla um það sérstaklega í frumvarpinu, annað en að við drögum upp mikilvægi þess að þetta er ekki einvörðungu stjórnsýslustofnun heldur líka framkvæmdastofnun, eins og við ávörpum í nokkrum orðum í nefndarálitinu. Ég tel engu að síður að sú stefna sem var birt í fyrra, og ég hef vísað í í fyrri ræðum, Land og líf, sé mjög gott tæki til þess að horfa á til framtíðar með það hvernig við viljum haga þeirri sýn og stefnu hvað varðar þennan þátt landnýtingar, bæði skógræktar og landgræðslu, í raun endurheimt vistkerfa.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum á sviði íþrótta- og æskulýðsstarfs. Frumvarpið felur í sér breytingar á lögum um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs, nr. 45/2019, sem er ætlað að skýra hlutverk samskiptaráðgjafa með hliðsjón af þeirri þróun sem hefur orðið frá því að samskiptaráðgjafi tók til starfa og að tryggja fullnægjandi heimildir til vinnslu og miðlunar persónuupplýsinga. Jafnframt eru lagðar til breytingar á íþróttalögum, nr. 64/1998, í því skyni að samræma orðalag milli málsgreina. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund ýmsa gesti sem málinu tengjast og bárust alls sjö umsagnir. Frekar er greint frá því í nefndaráliti sem liggur frammi auk þess sem hægt er að kynna sér það á vef Alþingis. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar árétta ákveðna þætti sérstaklega. Nefndin fjallaði um heildstæða endurskoðun laga um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs en í ákvæði til bráðabirgða í lögunum kemur fram að þau skuli endurskoðuð eftir 1. janúar 2024. Meiri hlutinn telur æskilegt að þær breytingar sem felast í frumvarpinu nái fram að ganga nú svo að lögin nái betur markmiðum sínum en að heildstæð endurskoðun fari fram síðar líkt og kveðið er á um. Þá fjallaði nefndin um ráðgefandi álit sem kveðið er á um í 1. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn telur mikilvægt að samskiptaráðgjafi hafi heimildir til útgáfu ráðgefandi álita enda geta þau verið til þess fallin að hafa jákvæð áhrif á stöðu þeirra aðila sem um ræðir. Þá áréttar meiri hlutinn að útgáfa ráðgefandi álita hefur ekki áhrif á lögbundin hlutverk annarra, svo sem lögreglu og barnaverndar. Meiri hlutinn telur þau vel til þess fallin að ná þeim markmiðum sem fram komu í 2. mgr. laga um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs. Nefndin fjallaði að auki um persónuvernd og þagnarskyldu. Meiri hlutinn telur ljóst að við vinnslu mála beri samskiptaráðgjafa að líta til gildandi laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, þar með talið með þeim hætti að vinnsla persónuupplýsinga sé gagnsæ gagnvart hinum skráða. Þá er ljóst að almennar reglur stjórnsýsluréttar, sem og laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, gilda um störf samskiptaráðgjafa, þar með talið að því er varðar aðkomu aðila að málum. Meiri hlutinn tekur sérstaklega fram að við yfirferð nefndarinnar á frumvarpinu kom fram að ósamræmi væri milli 3. gr. frumvarpsins og þess sem kemur fram í 3. kafla greinargerðar frumvarpsins. Meiri hlutinn áréttar að ákvæði 3. gr. frumvarpsins felur ekki í sér reglu sem gengur framar ákvæðum upplýsingalaga heldur reglu um lagagrundvöll þagnarskyldu samskiptaráðgjafa. Til viðbótar fjallaði nefndin um fræðsluskyldu og fyrirbyggjandi aðgerðir. Með frumvarpinu er lagt til að í reglugerð skuli fjallað um fræðslu um vinnslu og miðlun persónuupplýsinga en í 8. gr. er þegar mælt fyrir um að ráðherra skuli með reglugerð setja nánari reglur um starf samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs, m.a. um kynningarstarf og útgáfumál. Meiri hlutinn beinir því til ráðherra að reglugerð á grundvelli 8. gr. verði sett sem fyrst enda mikilvægt að skýra enn betur þann ramma sem samskiptaráðgjafi starfar eftir. Meiri hlutinn vill undirstrika mikilvægi þess að samskiptaráðgjafi sinni kynningar- og forvarnastarfi. Samkvæmt lögum um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs er það eitt af hlutverkum samskiptaráðgjafa að veita ráðgjöf til þeirra sem taka þátt í starfsemi félaga og samtaka sem falla undir lögin um fyrirbyggjandi aðgerðir. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að stuðla að því að draga úr hættu á að atvik kunni að koma upp og að innan íþrótta- og æskulýðsstarfs verði sameiginlegur skilningur á því hvers konar hegðun sé óásættanleg. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu hvað varðar íþróttalög og refsidóma. Í 1. mgr. 16. gr. íþróttalaga kemur fram að óheimilt sé að ráða til starfa hjá aðilum sem falla undir lögin og sinna börnum og ungmennum undir 18 ára aldri í íþróttastarfi einstaklinga sem hlotið hafa refsidóma vegna brota á ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlaga. Sama gildi um þá sem hlotið hafa refsidóma fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, á síðastliðnum fimm árum. Ákvæðið nær einnig til þeirra sem falin er umsjón með börnum og ungmennum undir 18 ára aldri á grundvelli sjálfboðaliðastarfs. Meiri hlutinn telur afar brýnt að í 1. mgr. 16. gr. íþróttalaga verði einnig vísað til 211. og 218. gr. almennra hegningarlaga sem fjalla um manndráp og alvarlegar líkamsárásir. Í því sambandi horfir meiri hlutinn til alvarleika þeirra brota og þess viðkvæma hóps sem reglunum er ætlað að taka til. Þá vísar meiri hlutinn til þess að bæði í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, og lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, eru til að mynda ákvæði þar sem fjallað er um bann við ráðningum einstaklinga sem hlotið hafa refsidóma vegna brota á ákvæðum 211. eða 218. gr. almennra hegningarlaga. Meiri hlutinn telur einsýnt að sama regla eigi að gilda um aðila sem starfa með börnum og ungmennum undir 18 ára aldri í íþróttastarfi. Nefndin tók til skoðunar hvort tilefni væri til að fella erlenda refsidóma fyrir þau brot sem ákvæði 1. mgr. 16. gr. íþróttalaga tekur til undir ákvæðið þannig að brot erlendis og hérlendis yrðu gerð að jöfnu. Í því sambandi horfir meiri hlutinn til þess að almennt verði að telja að slík ákvæði séu til þess fallin að styrkja réttarvernd barna og ungmenna. Það þarf þó að vera mögulegt að afla slíkra upplýsinga og öflun slíkra upplýsinga má ekki vera útilokandi fyrir einstaklinga sem til að mynda koma frá eða hafa starfað í ríkjum þar sem öflun slíkra upplýsinga er ómöguleg. Í einhverjum tilvikum eru slíkar upplýsingar þó aðgengilegar hér á landi hjá Útlendingastofnun. Meiri hlutinn telur því rétt að beina því til ráðuneytisins að skoða framangreint heildstætt og útfæra leið þannig að unnt verði að afla þeirra upplýsinga sem a.m.k. eru fyrirliggjandi. Með frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar á æskulýðslögum, nr. 70/2007. Því beinir meiri hluti nefndarinnar því til ráðuneytisins að skoða samræmi milli íþróttalaga annars vegar og æskulýðslaga hins vegar með það að markmiði að gera sambærilegar breytingar á æskulýðslögum. Virðulegi forseti. Vísast að öðru leyti til umfjöllunar um breytingartillögu í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem gert hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þess sem hér stendur, formaður nefndarinnar, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, og hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Helga Vala Helgadóttir, sem ritar undir með fyrirvara, Jódís Skúladóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Tómas A. Tómasson. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og alveg ágæta ræðu í þessu mikilvæga máli. Ég veit að hv. þingmaður hefur töluvert látið sig þetta varða, m.a. í fyrri störfum sínum, og ég vil þakka honum fyrir það. Ég vil því nota tækifærið og spyrja hann aðeins nánar út í þetta mál. Eins og komið hefur fram, og kom fram í ræðu framsögumanns, er hér um að ræða nýtt embætti sem var sett á laggirnar 2019, held ég. Það skiptir verulegu máli, þegar kemur að íþrótta- og æskulýðsstarfi, að allir þeir sem taka þátt í því starfi njóti öryggis þegar kemur að einelti, ofbeldi, kynferðislegu áreiti o.s.frv. Þetta er því afar mikilvægt mál og hér er verið að fara yfir stöðuna eftir að embættið, sem er nýtt, var stofnað og færa því nauðsynlegar heimildir til að geta sinnt þessu starfi í öflun persónuupplýsinga. En mig langaði að spyrja hv. þingmann um töluna sem kemur fram í frumvarpinu þar sem verið er að lýsa yfir reynslunni, að þörfin fyrir þetta sé mikil. Þar er talinn upp fjöldi mála árið 2020. Ef við lítum til kynferðislegrar áreitni þá er fjöldi tilkynninga átta árið 2020 en 30 ári síðar. Hér er því um gríðarlega aukningu að ræða og alls eru þetta 79 tilkynningar varðandi ofbeldi, einelti, samskiptavanda og annað slíkt á árinu 2021 en voru 24 árið 2020, þannig að hér er greinileg aukning. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þetta sé nægilegt til að kljást við þann alvarlega vanda 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir spurninguna og þessar vangaveltur sem eru vissulega sjálfsagðar. Ég vil nefna hér aukninguna sem sannarlega kemur fram í upplýsingum frá samskiptaráðgjafanum. Við í nefndinni ræddum mikilvægi þess að hafa áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir. Það verður bara að segjast eins og er að það var mikil þörf fyrir þetta á sínum tíma. Nú sjáum við hvernig starfinu vindur fram og það er mikilvægt að endurskoða það á þessum tímapunkti og sjá hvað betur má fara. En það sem stendur kannski upp úr í mínum huga er það að við sjáum sannarlega þörfina og það hefur verið bætt við þetta starf, aukinn styrkur innan ráðuneytisins á þessum tíma. Eftir stendur að ég held að það megi gera betur varðandi fyrirbyggjandi aðgerðir og upplýsingar til félaganna og fyrst þegar svona lagað er sett á fót gefur það augaleið að farið er í ákveðna stefnumótun með starfið. Partur af því er auðvitað að setja upp verkferla, tryggja að upplýsingagjöf sé rétt og veita aðgang að þjónustunni. Nú held ég að það sé mikilvægt að við lítum líka til fyrirbyggjandi aðgerða og að farið verði um landið með upplýsingar sem geta komið í veg fyrir að slík mál komi upp og stöðvað þau áður en þau gerast og það er auðvitað mikið til þess að vinna. Það þýðir að það þarf að eiga gott samstarf við öll félög landsins sem undir eru. Ég ætla að leyfa mér að vera mjög bjartsýnn varðandi þessa vinnu. Ég held að hún sé að skila árangri. En að sama skapi þurfum við líka þá vitundarvakningu sem ég nefni hér.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgott andsvar. Ég tók sérstaklega eftir því að hann endaði ræðu sína á því að segja að það væri nauðsynlegt að það yrði vitundarvakning. Ég tek heils hugar undir það að eitt tilvik, þar sem um er að ræða kynbundið ofbeldi eða kynferðislega áreitni í íþróttum, er einu tilviki of mikið. Það eru dæmi þess að mjög efnilegir krakkar í íþróttum hafi orðið fyrir þess háttar ofbeldi sem hafi markað þau til lífstíðar og svipt þau vilja, hæfileika og getu til þess að ná langt í íþróttum. Þess vegna er þetta mál mjög mikilvægt og ég fagnaði því mjög á sínum tíma þegar þetta embætti var stofnað. Ég fagna því líka að hv. þingmaður leggur áherslu á að við þurfum að fara um landið og fræða þá sem eru í íþróttastarfi, þá sem bera ábyrgð á því og ekki síst börnin og ég held að þar þurfum við að gera betur við foreldrana. Við þurfum að færa þessa fræðslu inn í grunnskólana, það er bara mín persónulega skoðun. Þetta embætti eitt og sér er afar mikilvægt en það þarf líka fræðslu til foreldra. Foreldrar gegna mikilvægu hlutverki í að upplýsa börnin um hvar mörkin liggja þegar kemur að samskiptum við þjálfara og þá sem eru eldri í íþróttum. En allt er þetta af hinu góða. Ég hef í sjálfu sér ekki beina fyrirspurn til hv. þingmanns en vil bara þakka honum fyrir og ég er 

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir, það er þyngra en tárum taki þegar upp koma mál sem snúa að íþrótta- og æskulýðsstarfi og það er mikilvægt að við sinnum forvarnarhlutverkinu. Það er líka mikilvægt að við höfum stefnu og viðbragðsáætlun til staðar ef eitthvað slíkt kemur upp. Starfið útheimtir gríðarlega mikla heildræna sýn á það að börnum líði vel í því starfi sem um ræðir hverju sinni og samskipti eru auðvitað lykilþátturinn í því, samskipti við börnin, samskipti við foreldra og samskipti við þá sem stýra slíku starfi. Samskiptaráðgjafi sinnir sannarlega mjög góðu starfi og ég held að það muni eflaust aukast enn frekar á komandi árum og misserum. Við sjáum það bara úr fréttum að ákveðin vitundarvakning hefur átt sér stað. Hún má halda áfram, hún má ná um alla kima samfélagsins. Íþrótta- og æskulýðsstarf þykir sjálfsagt á Íslandi í dag og hér í stjórnmálunum tölum við oft og tíðum um það hve mikilvægt er að greiða leið allra þeirra barna og ungmenna sem hafa áhuga á því að taka þátt í íþrótta- og tómstundastarfi óháð efnahag. Ég held við séum að stefna í þá átt. Þetta er langstærsta hreyfing landsins, íþrótta- og æskulýðsmál, og það er mikilvægt að við tryggjum alltaf og algjörlega undantekningarlaust öryggi þeirra iðkenda sem þar eru undir.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hér örstutt upp. Samskiptaráðgjafi sinnir mikilvægu hlutverki í að vernda börnin okkar og aðra sem stunda íþróttir. Maður þarf ekki að líta annað en í greinargerð með frumvarpinu, þar sem sjá má fjölda þeirra tilkynninga sem þau fá og þeirra mála sem þau eru að vinna í, til að manni verði það ljóst. Mig langar því að nota tækifærið og þakka það sem vel er gert. Í fyrsta lagi langar mig að þakka hæstv. mennta- og barnamálaráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Eins og hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson benti á í nefndaráliti sínu hefði kannski verið hægt að bíða með eitthvað af því fram til heildarendurskoðunar en það er nú bara þannig að stundum þarf að laga hlutina strax. Og það er gott að gera það, sérstaklega þegar einhverjir hnökrar eru á. Ég veit það, hafandi rætt við fólk, að það voru ákveðnir vankantar á upprunalegu lögunum sem hér er verið að laga og það er af hinu góða. En mig langar líka að færa sérstakar þakkir til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, og þá sérstaklega framsögumanns, hv. þm. Jóhanns Friðriks Friðrikssonar, fyrir að taka til skoðunar ábendingu sem ég fékk um það að ákvæði 16. gr. íþróttalaga stangaðist á við aðrar svipaðar reglur, þ.e. það að taka alvarleg brot eins og manndráp og alvarlegar líkamsárásir og fella það undir íþróttalögin. Það er sérstaklega ánægjulegt hversu vel það var unnið og hversu vel þetta var tekið inn jafnvel þó að ábendingin kæmi frá þingmanni í stjórnarandstöðunni. Ég held að það sýni hvað við getum unnið vel saman þegar við horfum í sömu átt og í þessu tilfelli að hugsa um börnin.

Frú forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu. Ég vildi bara aðeins koma inn á það sem kemur fram í frumvarpinu þar sem farið er yfir þá reynslu sem þetta ágæta embætti, samskiptaráðgjafi, hefur gefið okkur í þessum málaflokki. Þar eru taldar upp þær tilkynningar sem samskiptaráðgjafa höfðu borist frá því að embættið var stofnað 2019, og þá er það fyrir árin 2020 og 2021. Ég veit ekki til þess að við höfum áður fengið svona yfirsýn yfir þær tilkynningar sem hafa borist í íþróttastarfinu um háttsemi sem á náttúrlega ekki heima í íþróttastarfi, eins og einelti og kynferðislega áreitni, líkamlegt ofbeldi og óæskilega hegðun o.s.frv. Þetta eru allt þættir sem því miður viðgangast í íþróttum og ekki bara á Íslandi heldur um allan heim. Í síðustu viku sat ég fund mennta- og íþróttanefndar og vísindanefndar Evrópuráðsins í London þar sem einmitt var verið að ræða þetta mál. Nefndin vinnur að skýrslu um ofbeldi og einelti og kynferðislega áreitni í íþróttum. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa frá Alþjóðaknattspyrnusambandinu, FIFA, og Alþjóðaólympíusambandinu og fleiri gesti, þar á meðal þekkt fólk í íþróttum sem hefur því miður orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eða einelti í íþróttum. Frú forseti. Það var sláandi að hlusta á frásagnir þessa íþróttafólks. Þar hitti ég t.d. mjög þekktan knattspyrnumann, sem nú hefur lagt skóna á hilluna sökum aldurs, og átti fund með honum eftir fundinn. Hann hefur helgað sig þessu starfi, því að berjast gegn einelti og kynferðislegri áreitni og ofbeldi í íþróttum. Hann sagði frá því sjálfur að þegar hann var 13 ára gamall á knattspyrnuæfingum varð hann fyrir kynferðislegu ofbeldi og mun það aldrei líða honum úr minni. En hann lét ekki deigan síga og varð síðan mjög þekktur knattspyrnumaður. Það var sláandi að hlusta á þessar frásagnir og ég dáist að hugrekki þessara einstaklinga að segja frá sinni reynslu. Það kom einmitt fram í málflutningi þeirra að það er mjög erfitt fyrir einstaklinga sem hafa orðið fyrir þess háttar ofbeldi í íþróttum, og oft eru þetta ung börn og unglingar, að segja frá sinni reynslu, það sé mjög erfitt og það fylgi því ákveðin skömm. Þau hvöttu öll til þess að þau sem lenda í þessu tjái sig um það, að þau komi því á framfæri og verði hugrökk í þeim efnum. Ef þessi verknaður er ekki upplýstur þá halda gerendurnir áfram og fórnarlömbin verða fleiri, því miður. Ég vil geta þess að unnið er að skýrslu innan Evrópuráðsins um að setja á laggirnar aðgerðaáætlun til þess að berjast gegn kynferðislegri áreitni, ofbeldi og einelti í íþróttum. Tillögur Evrópuráðsins til 46 ríkja, meðlima ráðsins, munu liggja fyrir á haustmánuðum og mun ég kynna þær hér þegar þær liggja fyrir. En varðandi þessa töflu sem kemur fram í frumvarpinu þá sýnir hún greinilega þörfina fyrir þetta embætti og líka þörfina fyrir þá lagaheimild sem nú er verið að færa embættinu, að geta unnið úr persónuupplýsingum og miðlað þeim til réttra aðila. Það er afar mikilvægt. Að sama skapi sjáum við að tilkynningarnar eru alls 24 árið 2020 og ári síðar eru þær orðnar 79. Þetta er svo sannarlega til staðar í íþróttum á Íslandi, það er því miður þannig. En það á að hvetja okkur til þess að bregðast við og efla allt sem heitir kynningarstarf og fyrirbyggjandi starf þegar að þessu kemur og styðja vel við þetta góða embætti. Þetta er afar mikilvægt embætti og það kemur fram í umsögnum sem við fengum og hjá þeim gestum sem komu fyrir nefndina, og hefur komið fram í þessari umræðu, að málafjöldinn segir til um mikilvægi embættisins og þess góða starfs sem þar er unnið. Það hvetur okkur til líka þess að gera þetta víðtækara og ég hef verið talsmaður þess að við leggjum áherslu á að þetta fari inn í grunnskólana og börnin verði frædd um hvar mörkin liggja í samskiptum við þá eldri og þá fullorðnu sem eru að sinna þessu starfi. Mér fannst hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson orða það mjög vel áðan þegar hann sagði að það þyrfti að vera heildræn sýn á að börnum líði vel í íþróttaiðkun. Ég tek heils hugar undir það, þetta er vel orðað og þetta súmmerar nákvæmlega það sem við eigum að leggja áherslu á í þessu starfi. Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og þessum auknu heimildum. Ég fagna því líka hversu hratt er brugðist við. Þetta er nýtt embætti og ég fagna því að svona hratt skuli brugðist við því að bæta embættið hvað þetta varðar. Við sjáum það, í þessum umsögnum sem hafa borist, að allir aðilar telja þetta mjög mikilvægt. Ef ég gríp t.d. aðeins niður í umsögn Landssambands Þroskahjálpar um íþrótta- og æskulýðsstarf þá fagna þau samtök þessu nýja embætti og starfi samskiptaráðgjafa og telja það mjög mikilvægt og tækifæri til að vernda fatlað fólk. Þau vilja sérstaklega benda á að huga þarf sérstaklega að þörfum og reynslu fatlaðra barna og þátttöku þeirra í íþróttastarfi. Þessi hópur er sérstaklega viðkvæmur þegar kemur að þessu. Rannsóknir sýna með óumdeilanlegum hætti, segir í umsögninni, að fatlað fólk er í mun meiri hættu á því að verða fyrir hvers kyns áreitni og ofbeldi og því er mjög brýnt að í meðferð slíkra mála, hjá samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs, sé sérstaklega hugað að aðstæðum og þörfum og réttindum fatlaðs fólks. Ég tek heils hugar undir það. Í umsögn Ungmennafélags Íslands er einmitt talað um mikilvægi þessa embættis og að það auki öryggi iðkenda í starfi um allt land. Það er jákvætt, segja þeir hér, að sjá í frumvarpi til laga að dyr til samskiptaráðgjafa standa öllum opnar í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Þetta er mikilvægt enda ljóst af tölulegum upplýsingum um málafjölda, aukningu þeirra á þeim tveimur árum sem samskiptaráðgjafi hefur starfað, að full þörf er á starfinu. Ég held að það megi líka segja að þessi aukning í málafjölda sýni að það er meiri vakning og þeir sem því miður verða fyrir þessu hafa þá meiri kjark til til þess að segja frá. Það er afar mikilvægt og var eitt af þeim lykilatriðum sem komu fram á fundi Evrópuráðsins í London, sem ég nefndi hér áðan, þ.e. mikilvægi þess að segja frá og að sama skapi að viðbrögðin séu rétt og strax verði gripið inn í og málin tekin föstum tökum. Að þessu sögðu, frú forseti, vil ég enn og aftur þakka fyrir þessa góðu umræðu um þetta mikilvæga mál. Ég vona að við náum að útvíkka þetta með þeim hætti að auka fræðsluna og færa hana yfir í grunnskólana. Ég held að það sé afar mikilvægt og auk þess held ég að það sé mikilvægt að foreldrum sé gert ljóst mikilvægi þess að upplýsa börnin sín um það hvar mörkin liggja í samskiptum við félagana og þá sem standa fyrir íþróttastarfinu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016. Með frumvarpinu eru lagðar til rýmkaðar heimildir fyrir umsækjendur um dvalarleyfi, m.a. vegna starfa sem krefjast sérfræðiþekkingar, fyrir nýútskrifaða háskólanema á grundvelli sérþekkingar þeirra og fyrir doktorsnema. Einnig eru lagðar til rýmkaðar heimildir til að endurnýja dvalarleyfi vegna skorts á starfsfólki og lengja gildistíma dvalarleyfis fyrir íþróttafólk og fyrir sérhæfða starfsmenn á grundvelli samstarfs- eða þjónustusamnings. Heimilt verði að endurnýja dvalarleyfi þeirra sem dvelja hér á landi vegna vistráðninga samhliða auknu eftirliti. Vistráðningar eru svokallaðar „au pair“, forseti, ef ég má nota það franska orð. Heimild til fjölskyldusameiningar verði rýmkuð fyrir dvalarleyfishafa í námi og í sérhæfðum störfum eða störfum þar sem skortur er á starfsfólki auk þess sem réttur breskra ríkisborgara með dvalarleyfi til fjölskyldusameiningar er áréttaður. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi og hægt er að kynna sér. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill allsherjar og menntamálanefndar árétta sérstaklega: Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að bæta það kerfi sem gildir um atvinnuréttindi fólks frá löndum utan EES. Samstillt átak þurfi til að tryggja heilbrigðan vinnumarkað og þörf sé á skilvirku eftirliti og viðurlögum við brotum. Í frumvarpinu sé tekið á einhverjum þáttum en auknu frelsi þurfi að fylgja ábyrgð. Því þurfi heildstæða nálgun á atvinnuréttindi útlendinga sem fyrst. Í greinargerð með frumvarpinu og fyrir nefndinni kom fram að tillögur frumvarpsins eru byggðar á tillögum starfshóps um atvinnuréttindi útlendinga sem forsætisráðherra skipaði en að komið hafi í ljós að útfæra þurfi nánar hluta af tillögum starfshópsins, svo sem um sameiningu dvalar- og atvinnuleyfa hjá Útlendingastofnun, að atvinnuleyfi fylgi starfsmanni en ekki atvinnurekanda, nýtt ákvæði um dvalar- og atvinnuleyfi fyrir sjálfstætt starfandi einstaklinga og að vinna við frumvarp þess efnis hefjist þegar í stað. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að sú vinna dragist ekki þar sem nauðsynlegt er að auðvelda fólki að taka þátt í vinnumarkaðnum án þess að það sé of háð vinnuveitanda, takmarka biðtíma eftir leyfum og laða þannig hæft starfsfólk til landsins. Nefndin fjallaði um þær heimildir sem lagðar eru til í frumvarpinu um endurnýjun eða framlengingu dvalarleyfis vegna náms en fyrir nefndinni komu fram ábendingar um hvort gera ætti kröfur til þeirra sem væru í námi um tiltekið nám, ákveðna framvindu eða að hafa lokið hluta náms. Samkvæmt gildandi 8. mgr. 65. gr. laga um útlendinga er heimilt að endurnýja dvalarleyfi útlendings sem lokið hefur háskólanámi hér á landi í allt að sex mánuði frá útskriftardegi til þess að leita atvinnu á grundvelli sérfræðiþekkingar hans. Með 10. gr. frumvarpsins er lagt til að þessi tími verði lengdur í þrjú ár. Ákvæði gildandi laga gerir ekki kröfu um hvers konar háskólanám útlendingar þurfi að ljúka til að njóta þessa réttar. Í skýrslu starfshópsins um atvinnuréttindi útlendinga utan Evrópska efnahagssvæðisins, sem tillagan byggist á, kemur fram að mikilvægt sé að lengja þennan tíma í því skyni að laða fleiri námsmenn hingað til lands og gera um leið íslenska háskóla eftirsóknarverðari og samkeppnishæfari kost á alþjóðavísu. Þá sé það ekki síður mikilvægt til þess að Ísland missi ekki úr landi vel menntað fólk, framtíðarsérfræðinga á hinum ýmsum sviðum, sem ríkið hefur kostað til fjármunum til að mennta. Að mati dómsmálaráðuneytisins voru ekki talin standa sérstök rök til þess að skilgreina ákvæðið með þrengri hætti en gert er í gildandi lögum og tekur nefndin undir þau sjónarmið. Með frumvarpinu eru lagðar til rýmkaðar reglur vegna fjölskyldusameiningar en fyrir nefndinni komu fram ábendingar um hvort skoða þyrfti hversu víðtæk hún ætti að vera, þ.e. maki, börn, foreldrar. Þá var einnig bent á að ef aðstandendaleyfi sérfræðinga eru lengd um fjögur ár þá fá aðstandendur EES-borgara fimm ára leyfi en aðstandendur Íslendinga fá tveggja ára leyfi. Nefndin telur að gæta verði að samræmi og telur nauðsynlegt að ráðuneytið skoði þessi álitaefni heildstætt í fyrirhugaðri endurskoðun. Allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu: Í 3. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 2. mgr. 54. gr. laganna um að ráðherra setji í reglugerð nánari ákvæði um útlit og eiginleika dvalarleyfisskírteinis, sem og gjald fyrir endurútgáfu þess. Í ákvæði laganna er kveðið á um gjaldtöku fyrir endurútgáfu dvalarleyfisskírteinis með reglugerðarheimild. Í umsögn Útlendingastofnunar er bent á að í 36. tölulið 14. gr. laga um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, er kveðið á um gjald fyrir endurútgáfu dvalarleyfisskírteinis sem eru sérlög og gildi því væntanlega framar ákvæðum reglugerðar um útlendinga. Í skýringum við greinina kemur fram nauðsyn þess að ráðherra verði heimilt að kveða á um eiginleika og útlit dvalarleyfisskírteinis svo bregðast megi við breyttum kröfum um sameiginlegt evrópskt útlit á dvalarleyfisskírteinum, svo sem varðandi öryggis- og útlitskröfur. Nefndin telur nægjanlegt að mæla fyrir um gjald fyrir endurútgáfu dvalarleyfisskírteinis í lögum um aukatekjur ríkissjóðs og leggur til breytingu þess efnis að einungis verði kveðið á um útlit og eiginleika dvalarleyfisskírteinis í reglugerð. Í 5. gr. frumvarpsins eru lagðar til smávægilega breytingar á 2. og 5. mgr. 57. gr. laganna. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um að það væri til einföldunar í tengslum við endurnýjun á dvalarleyfi að fella brott 2. mgr. í stað þess að fella brott áskilnað um að sækja um endurnýjun eigi síðar en fjórum vikum áður en dvalarleyfi fellur úr gildi. Dómsmálaráðuneytið féllst á breytinguna í ljósi þess að þá yrði stuðst við ákvæði 3. mgr. sömu greinar þar sem kveðið er á um að sé ekki sótt um endurnýjun dvalarleyfis innan gildistíma fyrra dvalarleyfis skal réttur til dvalar falla niður og fara með umsókn samkvæmt 51. gr. sem kveður á um skyldu til að sækja um dvalarleyfi áður en komið er til landsins. Var talið að sú leið væri sanngjarnari og einfaldari í framkvæmd. Samhliða eru lagðar til breytingar á 103. gr. laganna þannig að vísað verði til 3. mgr. 57. gr. laganna í stað 2. mgr. sem lagt er til að verði felld brott. Breytingin sem lögð er til í 5. gr. frumvarpsins á 5. mgr. 57. gr. laganna um að fella út skilyrði um að sækja um nýtt dvalarleyfi eigi síðar en fjórum vikum áður en fyrra dvalarleyfi fellur úr gildi heldur sér auk þess sem sambærileg breyting er lögð til á 6. mgr. 58. gr. laganna. Ég vík þá, frú forseti, að skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis vegna náms. Nefndin leggur til breytingu á 10. gr. frumvarpsins sem varðar dvalarleyfi vegna náms og felur í sér heimild Útlendingastofnunar til að veita undanþágu frá skilyrði um fullt nám, svo sem vegna skipulags náms, á grundvelli beiðni frá hlutaðeigandi skóla. Þar sem skipulag náms og krafa um námsframvindu kann í einstaka tilfellum að valda því að ekki er unnt að uppfylla kröfu um fullt nám í skilningi laganna. Nefndin telur nauðsynlegt að koma til móts við ábendingar hvað þetta varðar. Skoða þarf rýmkun dvalarleyfa þeirra sem eru í námi, sérstaklega í þeim greinum þar sem skortur er á starfsfólki, sem og í iðn- og starfsnámi, og hvetur til að það verði gert í samstarfi við mennta- og barnamálaráðuneytið. Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að framlengja dvalarleyfi vegna vistráðningar úr einu ári í tvö en þó aldrei lengur en hlutaðeigandi samningur um vistráðningu gerði ráð fyrir. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um að hætta geti verið á misnotkun þessarar dvalarheimildar sem ætlunin er að nýtist til menningarskipta. Einstaklingar sem eru vistráðnir eru háðir vistfjölskyldu sinni um búsetu og fæði auk þess sem slit á vistráðningarsamningi geti leitt til afturköllunar dvalarleyfis og geta þessir einstaklingar því verið í viðkvæmri stöðu. Í frumvarpinu er einnig lagt til að Útlendingastofnun verði veitt heimild til að fela sérstökum aðila eftirlit með vistráðningum sem nú er í höndum lögreglu. Fyrir nefndinni kom fram að eftirlit með vistráðningum sé til hagsbóta fyrir hinn vistráðna, geti dregið úr líkum á ófullnægjandi aðstæðum og sé einnig til þess fallið að einstaklingar láti vita af óeðlilegum aðstæðum. Auk eftirlitsins var bent á að bæta mætti réttarstöðu hinna vistráðnu með því að skilgreina hvað teljist til eðlilegra starfa í vistráðningu, t.d. hvað teljist til léttra heimilisstarfa. Einnig var bent á mikilvægi þess að tryggja þyrfti fjármögnun eftirlitsins, starfsfólk og úrræði þannig að unnt yrði að bregðast við og tryggja að unnt yrði að framfylgja eftirlitið þegar á þyrfti að halda en fyrir liggur að árlega eru veitt um 100 dvalarleyfi vegna vistráðningar. Nefndin telur mikilvægt að Útlendingastofnun verði skylt að fela sérstökum eftirlitsaðila að hafa eftirlit með vistráðningum í stað þess að vera það heimilt eins og lagt er til í frumvarpinu. Þá telur nefndin einnig mikilvægt að samhliða eftirlitinu verði hugað að fræðslu fyrir vistfjölskyldur og vistráðna um réttindi og skyldur. Nefndin telur einnig nauðsynlegt að ráðuneytið hugi að því hvort útfæra þurfi frekari heimild til gjaldtöku vegna leyfa til vistráðningar þannig að unnt verði að mæta kostnaði vegna eftirlitsins. Vísast að öðru leyti til umfjöllunar um breytingartillögur í áliti nefndarinnar. Allsherjar- og menntamálanefndar leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Nefndin leggur áherslu á að með frumvarpinu eru lagðar til ívilnandi heimildir fyrir umsækjendur um dvalarleyfi og dvalarleyfishafa hér á landi sem þurfa að koma til framkvæmda sem fyrst en leggur áherslu á nauðsyn þess að skoðaðar verði frekari breytingar á reglunum, m.a. til að tryggja heilbrigðan vinnumarkað og þar með réttindi einstaklinga. Undir álit allsherjar- og menntamálanefndar rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Helga Vala Helgadóttir, Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir hönd stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrir nefndaráliti um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Vegagerðina, stjórnun, reikningshald og eftirlit með öryggi og gæðum framkvæmda. Með erindi, dags. 6. mars 2023, sendi forseti Alþingis tvær skýrslur Ríkisendurskoðunar um Vegagerðina til umfjöllunar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í samræmi við 2. gr. reglna um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar, sbr. 8. tölul. 1. mgr. 13. gr. laga um þingsköp Alþingis. Um er að ræða annars vegar skýrslu um Vegagerðina – Stjórnun, reikningshald og eftirlit með öryggi og gæðum framkvæmda, og hins vegar skýrslu um Vegagerðina – Niðurstöður fjárhagsendurskoðunar á bókhaldi ársins 2020. Fyrri skýrslan er byggð á skýrslubeiðni Alþingis, sbr. þskj. 705 í 426. máli á 151. löggjafarþingi. Seinni skýrslan byggist á 5. gr. laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, nr. 46/2016, en er jafnframt liður í því að svara fyrrnefndri skýrslubeiðni. Nefndin vísaði síðari skýrslunni til athugunar í fjárlaganefnd á grundvelli heimildar í þingsköpum. Nefndin fjallaði um málið og fékk gesti á sinn fund. Greint er frá því nefndaráliti sem liggur frammi. Meginniðurstöður skýrslunnar eru að ýmsa hluti megi og jafnvel þurfi að bæta, til að mynda að það þurfi að taka stefnumörkun Vegagerðarinnar fastari tökum. Tryggja verður að stefnumarkandi ákvarðanir og aðgerðir sem kveðið er á um í samgönguáætlun, sem og þær sem eru skilgreindar við framkvæmd laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, styðji við hver aðra og skarist ekki. Ásamt þessu er vert að benda á að framkvæmd innri endurskoðunar geti verið bætt til muna. Á þeim tíma sem úttekt Ríkisendurskoðunar stóð yfir var framkvæmd hennar hvorki í samræmi við þáverandi erindisbréf né alþjóðlega staðla. Þessu hafði stjórnendur ekki brugðist við. Starfsemi Vegagerðarinnar er í eðli sínu mjög dreifð og því mikilvægt að mæta áskorunum um t.d. samhæfingu, samræmda fylgni við ferla og viðhald góðra vinnustaðamenningar. Úttekt Ríkisendurskoðunar bendir til þess að fjármálasvið Vegagerðarinnar hafi að nokkru leyti verið einangrað sem hafi takmarkað getu stofnunarinnar til að tryggja nauðsynlega heildarsýn um rekstur og fjárhag. Frá gildistöku laga um opinber fjármál hafði sú alvarlega staða verið við lýði að Vegagerðin hafði ekki staðið skil á ársreikningum og eignaskrám innan þess tímaramma sem lögin kveða á um. Um alvarlega veikleika er að ræða en samkvæmt skýrslunni hefur yfirsýn Vegagerðarinnar um fjárfestingarverkefni og kostnað verið ábótavant. Þá hefur ráðuneyti samgöngumála átt erfitt með að fá heildræna mynd á fjárhagslega framvindu verkefna sem Vegagerðin hefur umráð yfir. Skortur á tímanlegum og fullnægjandi upplýsingum hefur áhrif á möguleika ráðuneytisins til að sinna eftirlitshlutverki sínu gagnvart Vegagerðinni og stefnumótun. Erfitt er að fá upplýsingar um útboð og samninga á grundvelli þeirra. Vegagerðin býður flest verkefni út og hvert svið sér sjálfstætt um sín útboð sem hafa reglulega verið kærð síðastliðin tíu ár. Í flestum tilfellum hefur kærunefnd útboðsmála úrskurðað Vegagerðinni í vil. Það kemur þó fyrir að útboðin eru úrskurðuð ógild og slík mál þarfnast grandskoðunar svo að hægt sé að bæta ferlið. Vegagerðin hefur innleitt gæðastjórnunarkerfi og allir helstu fasar þess eru aðgengilegir starfsfólki. Innri úttektir sýna að bæta þurfi notkun og uppfærslur þess. Að mati Ríkisendurskoðunar þarf gæðastjórnunarkerfið að vera í virkri notkun og þekking til staðar á öllum starfsstöðvum Vegagerðarinnar. Verkferla þarf að yfirfara og uppfæra reglubundið. Í kjölfar banaslyss á Kjalarnesi sumarið 2020 hefur eftirlit Vegagerðarinnar með verkframkvæmd þar sem unnið er að lagningu bundins slitlags einnig verið tekið til öryggisúttektar. Einnig hafa kröfur Vegagerðarinnar verði hertar um vegviðnám og faggildingu eftirlitsaðila. Ríkisendurskoðun bendir á að slík viðbrögð eru jákvæð en mikilvægt er að dreginn sé lærdómur af atvikum sem þessum. Einnig þarf að bæta skráningu slysa, hvort sem um annmarka á framkvæmdum er að ræða eða ekki, efla umferðaröryggisstjórnun og tryggja að gæða- og öryggiskrafna sé gætt í hvívetna. Þetta kemur m.a. fram í tíu ábendingum Ríkisendurskoðunar til Vegagerðarinnar, innviðaráðuneytisins og Samgöngustofu. Vegna erfiðleika við að framkvæma og ljúka fjárhagsendurskoðun hafi Ríkisendurskoðun ekki getað skilað skýrslunni fyrr en í febrúar 2023 en Ríkisendurskoðun bendir á erfiðleika við að fá upplýsingar og gögn frá Vegagerðinni. Það megi rekja til mannabreytinga og misskilnings en miklar breytingar voru gerðar á fjármálasviði Vegagerðarinnar á þessum tíma. Fyrir nefndinni kom fram að Vegagerðin hefði gripið til viðeigandi ráðstafana og tekið á þeim vanköntum sem leiddu til þess að erfiðlega gekk fyrir Ríkisendurskoðun að fá nauðsynleg gögn og upplýsingar. Þrátt fyrir það vill nefndin taka fram að Ríkisendurskoðun er stofnun á vegum Alþingis og fer hún í þess umboði með tiltekið eftirlit með stjórnarframkvæmdinni. Ráðuneytum og stofnunum ber að veita Ríkisendurskoðun greiðlega þær upplýsingar og gögn sem hún fer fram á við úttektir sínar. Vert er að benda á, eins og fram kom í skýrslunni og í heimsóknum fyrir nefndinni, að Vegagerðin hafði að jafnaði greint ráðuneytinu frá stöðu verka með tilliti til fjárveitinga á mánaðarlegum fundum. Þó telur Vegagerðin að upplýsingagjöfina megi einfalda og bæta en fram kom að áform þess efnis væru til staðar. Ráðuneytið leggur áherslu á að auðvelda þurfi aðgengi að rauntímaupplýsingum til að það geti sinnt yfirstjórnunar- og eftirlitshlutverki sínu, og auka gagnsæi og upplýsingagjöf. Þá tekur nefndin undir og hvetur til úrbóta og að aðkoma umsjónaraðila fjárhagskerfa ríkisins sé einnig tryggð. Koma þarf umræddum samskiptum í formlegra horf og nefndin fagnar því að þau hafi verið aukin og unnið sé að úrbótum. Nefndin fjallaði jafnframt um þá upplýsingagjöf sem felst í skýrslum um framkvæmd samgönguáætlana. Sú skýrslugjöf byggist á 5. gr. laga um samgönguáætlun, nr. 33/2008. Þar segir að ráðherra skuli árlega leggja fram á Alþingi skýrslu um framkvæmd samgönguáætlunar næstliðið ár. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að skýrsla um framkvæmd samgönguáætlunar hafi ekki verið lögð fram innan þeirra tímamarka sem lögin kveða á um á tímabilinu 2017–2020. Eftirfylgni með framkvæmd samgönguáætlunar og miðlun upplýsinga til Alþingis hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laganna að þessu leyti. Fyrir nefndinni kom fram að fyrirkomulag þessarar skýrslugjafar sé komið til ára sinna. Stefnt sé að því að falla frá þessu fyrirkomulagi en í frumvarpi um stefnur og aðgerðaáætlanir á sviði húsnæðis- og skipulagsmála, samgangna og byggðamála, sem innviðaráðherra mælti fyrir á yfirstandandi þingi, er lagt til að ráðherra veiti Alþingi og almenningi upplýsingar um framgang áætlana með reglubundnum og aðgengilegum hætti. Hvað varðar innri endurskoðun Vegagerðarinnar kom fram að fyrirkomulagið fari batnandi. Árið 2021 var ráðinn faggiltur innri endurskoðandi sem starfar samkvæmt erindisbréfi staðfestu af forstjóra og á grundvelli alþjóðlegra staðla. Ábendingar innri endurskoðunar séu nú í formlegum farvegi og þeim fylgt eftir en endurskoðunaráætlun fyrir tímabilið 1. júní 2022 til 31. maí 2023 hefur verið samþykkt af forstjóra og kynnt fyrir yfirstjórn. Nefndin lýsir ánægju sinni yfir framangreindum úrbótum og ítrekar mikilvægi þess að innri endurskoðun sé formföst og markviss, að hún njóti stuðnings stjórnenda og að unnið sé úr ábendingum sem koma fram við endurskoðanir. Ásamt þessu ítrekar nefndin mikilvægi þess að gæðastjórnunarkerfið, sem Vegagerðin hefur innleitt og kynnt starfsmönnum, sé í virkri notkun og þekking á því sé tryggð. Að mati nefndarinnar er jákvætt að málefni gæðastjórnunarkerfis Vegagerðarinnar horfi til betri vegar og hvetur nefndin stofnunina til að halda áfram að leggja ríka áherslu á virka notkun þess. Að eigin frumkvæði hafi Vegagerðin látið gæðastjórnunarkerfið undirgangast ISO-vottun og stefnt sé að lokaúttekt vorið 2023. Í skýrslunni kemur fram að eftirlit Samgöngustofu með öryggisstjórnunarkerfi hennar sé takmarkað og einnig skráning slysa og óhappa. Þessi atriði þarfnast úrbóta svo að hægt sé að framfylgja skyldum stofnunarinnar samkvæmt settum lögum um eftirlit og skráningu. Í skýrslunni kemur fram að Samgöngustofa taki undir þá ábendingu og hafi unnið að bótum í samráði við Vegagerðina. Ráðuneytið hafi undanfarin ár lagt töluverða áherslu á öflugt og sjálfstætt eftirlit Samgöngustofu með framkvæmd öryggisstjórnunar vegamannvirkja og hvetur nefndin ráðuneytið til að vinna áfram að því með Samgöngustofu að tryggja árangursríkt og skilvirkt eftirlit með öryggisstjórnun vegamannvirkja. Skráning umferðarslysa byggir á lögregluskýrslum úr gagnagrunni embættis ríkislögreglustjóra auk þess sem stuðst hefur verið við gögn frá fyrirtæki sem veitir þjónustu vegna umferðarslysa og óhappa á höfuðborgarsvæðinu. Í skýrslunni kemur fram að Ríkisendurskoðun hafi óskað eftir upplýsingum um tíðni slysa og óhappa á stöðum þar sem framkvæmdir stóðu yfir. Að mati Ríkisendurskoðunar kann að vera mjög matskennt hvort vegavinna sé beinn orsakaþáttur slysa eða óhappa. Því sé ekki hægt að ganga að því vísu að þeir aðilar sem skrái slys eða óhöpp tilgreini sérstaklega hvort slys eigi sér stað á skilgreindu framkvæmdasvæði. Af því leiði að ekki sé auðveldlega hægt að draga fram áreiðanlegar upplýsingar úr slysaskrá um það hversu mörg slys og óhöpp hafa orðið á framkvæmdasvæðum eða vegköflum þar sem verið er að sinna viðhaldi en að mati Ríkisendurskoðunar er mikilvægt að svo verði gert. Nefndin tekur undir ábendingu Ríkisendurskoðunar um að innviðaráðuneyti og Samgöngustofa beiti sér fyrir úrbótum á skráningu slysa í samstarfi við Vegagerðina og lögreglu þannig að skráningin verði bætt og samræmd. Undir þetta álit rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Þórunn Sveinbjarnardóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson og Sigmar Guðmundsson. Sigmar Guðmundsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir þetta álit samkvæmt heimild þingskapa.