Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Þetta frv. er flutt af menntmn. Nd. eftir ósk dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Í l. um rithöfundarétt og prentrétt frá 20. okt. 1905 er gerð grein fyrir rétti höfunda. Þar er tekið fram um eignarrétt, útgáfurétt og rétt til þess að prenta rit sín á hvern þann hátt, sem höfundurinn óskar. Sami réttur nær og til málverka, stærðfræðiuppdrátta, landsuppdrátta og þess háttar. Höfuðatriði þessa frv. er það, að þó að 50 ár eða meira séu liðin frá dauða rithöfundarins, má ekki prenta rit hans, breytt að efni, málblæ og meðferð. Ef íslenzku fornritin eru gefin út, skal fylgt samræmdri, fornri stafsetningu, nema hvað handrit snertir, sem gefin skulu út stafrétt. Einnig er gert ráð fyrir því í þessu frv., að sé köflum sleppt úr riti, þá skuli þess greinilega getið á forsíðu titilblaðs. Þetta eru höfuðatriði þessa frv., og er ætlazt til, að það komi sem viðbót við l. frá 1905 um rithöfundarétt og prentrétt. Tilefni þess, að dóms- og kirkjumálaráðuneytið hefur beðið menntmn. að flytja þetta frv., mun vera það, eftir því sem stendur í grg. frv., að í ráði er að gefa íslenzku fornritin út með nútímastafsetningu, jafnvel stytt og umrituð. En þetta er talið bæði óviðeigandi og viðsjárvert, og skuli þau skv. þessu frv. aðeins gefin út á samræmdu fornu máli. Þó að menntmn. geti búizt við, að einstakir nm. geti fallizt á brtt., var n. fús til að flytja þetta frv. Ég sé ekki ástæðu til að hafa mál mitt lengra að sinni, en ég vænti þess, að málinu verði vísað til 2. umr. Þar sem það kemur frá n., er óþarfi að vísa því aftur til. n.



Herra forseti! Ef maður væri í vandræðum með að vita, hvaðan þetta mál væri í raun og veru komið, þyrfti maður ekki annað en lesa 1. gr. frv. til þess að sjá fangamark höfundar. Eins og hv. frsm. tók fram, mun menntmn. ekki eiga sjálf upptökin að þessu frv. Og ekki mun það vera komið frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, þar sem dómsmrh. hefur ekki einu sinni haft svo mikið við að mæla með því. En ef maður les fyrr í hlutann af 1. gr. „.... að ugga má, að almennum menningarhagsmunum yrði tjón að,“ dettur manni í hug þáltill. ein, sem borin var fram fyrir skömmu síðan. Það er svo undarlega að orði komizt í þessu frv., að auðséð er, að sá maður, sem upptökin á að frv., vill láta gerræði ráða í þjóðfélaginu. Þarna er verið að kippa burtu öllum skynsamlegum grundvelli undan prentfrelsi, sem áður hefur verið ákveðið með l. Hvers konar gerræði er hér verið að fremja? Hvað á þessi viðbót að þýða: „að ugga má, að almennum menningarhagsmunum yrði tjón að“? Hver treystir sér til að kveða hér upp dóm skv. þessum l.? Ef þau eru sett af sérstökum pólitískum mönnum, sem ráða í landinu, geta þeir dæmt eftir þeim sínum flokksmönnum í vil og sagt, að rit þeirra séu ekki til tjóns fyrir menningarlega hagsmuni, hvernig sem þau væru úr garði gerð. Það er verið að koma þarna með gerræði, og ég get alls ekki skilið, hvernig menntmn. leyfir sér að bera slíkt fram. Þá kemur spursmálið um útgáfu íslenzkra fornrita. Ég býst við, að flestir séu sammála um, að fornritin séu sá dýrmætasti arfur, sem Íslendingar hafa erft, og þennan arf þyrftum við að vernda og gera hann að sameign allrar þjóðarinnar. En til þess þarf þjóðin að hafa aðgang að fornbókmenntunum; hún þarf að geta drukkið í sig anda þeirra, er þar ráða málum. Það væri fullur fjandskapur við okkar fornrit, ef þau væru gerð að stofustássi svo innilokuðu, að meginið af þjóðinni hefði ekki aðgang að þeim. Ég býst við, að hjá sumum mönnum innan þjóðfélagsins sé tilhneiging til að torvelda þennan aðgang fólksins að fornritunum. Ég geng líka út frá því, að sá andi, sem ríkir í þeim, eigi ekki upp á pallborðið hjá þeim mönnum í þjóðfélaginu, sem bæla niður allar þær tilfinningar, sem hvetja fólk til dáða og sjálfstæðis. Við þekkjum allir, hversu mikið er til í okkar fornbókmenntum af sönnum uppreisnarmönnum, sem brjóta í bág við okkar þjóðfélag, og það er því ekkert undarlegt, að sumir menn vilji halda þeim sem lengst burtu frá fólkinu. Hins vegar álít ég, að fyrir alla, sem vilja efla sjálfstæðistilfinningar þjóðarinnar og styrkja meðvitund einstaklingsins um hans eiginn rétt, þá séu Íslendingasögurnar eitt af því dýrmætasta, sem við getum fengið til að þjálfa og skóla okkar uppvaxandi æskulýð í meðvitundinni um gildi sinnar persónu og þess, sem af honum er krafizt. Nú er ekki efi á því, að gamla stafsetningin á fornritum okkar gerir það erfiðara að fá æskulýðinn til að lesa þau. Er ekki til neins að neita þessu. Hins vegar er þessi stafsetning að mestu leyti hrein tilviljun, búin til af nokkrum mönnum, sem gefið hafa út sögurnar eftir handritunum og breytt þá stafsetningunni mikið frá því, sem á handritunum er. Það er því einungis geðþótti þeirra, sem ráðið hefur þessari stafsetningu, og auk þess er hún ekki einu sinni fyllilega samræmd. Og við rekum okkur jafnvel á, að mjög ólík stafsetning er á Íslendingasögunum annars vegar og Noregskonungasögum hins vegar. Auk þess er margt í þessari stafsetningu, sem veldur því, að menn fá rangar hugmyndir um framburð málsins á söguöldinni, svo að stafsetningin er einnig fjarri því að vera vísindaleg. Það mætti nú ætla, að það, hve mikið hefur verið gefið út af fornritunum, væri góður mælikvarði á það, hve vel okkur hefur tekizt, með tilstilli þessarar gömlu stafsetningar, að gera þau að sameign þjóðarinnar, en upplög þeirra hér á landi hafa ekki verið mikil, eins og kunnugt er. Og menn vita, hvernig fór um Heimskringlu. Tvisvar átti að fara að gefa hana út, en í bæði skiptin var hætt við það. Ég hef spurt marga unga menn í Reykjavík, hvort þeir hafi lesið Íslendingasögurnar, og mér virðist sem lesendur þeirra meðal æskulýðsins séu tiltölulega fáir miðað við það, sem var meðan ég var að vaxa upp. Þessu veldur margt, en eitt af því er áreiðanlega stafsetningin. Nú vil ég spyrja, hvaða goðgá það geti verið að gefa Íslendingásögurnar út með nútímastafsetningu. Fyrir því hafa ekki verið færð nein frambærileg rök. En svo er hitt: Hvað væri unnið með því að fá sögurnar með nútímastafsetningu, fá öll orð þeirra og orðatiltæki í nútímabúningi? Það mundi reynast ákaflega mikil auðgun nútímamálsins, en það er svo með þessa gömlu stafsetningu, að mönnum finnst sem margt af því, sem með henni er skrásett, sé ekki lengur regluleg íslenzka. Með því að gefa sögurnar út með nútímastafsetningu væri því íslenzkt mál auðgað stórlega á tímum, þegar þess er mikil þörf. Hvernig stendur nú á því, að ekki hefur fyrr en þetta skapazt veruleg hreyfing í þá átt að koma Íslendingasögunum út til alþjóðar? Hér hefur nú lengi verið starfandi stofnun, sem kallar sig menningarsjóð og innlimað hefur í sig Þjóðvinafélagið. Þessi stofnun hefur notið ótakmarkaðs fjárhagsstuðnings ríkissjóðs, og get ég ekki gert mér í hugarlund, hve mikið fé þessi stofnun hefur fengið frá ríkinu. En skyldi hún hafa gert nokkuð til þess að gera fornritin að andlegri sameign þjóðarinnar? Í auglýsingum hefur verið skýrt frá því, að félagsskapur sá, sem kaupir bækur stofnunar þessarar, hafi 12000 menn innan vébanda sinna. Mér er kunnugt um, að gefið hefur verið út rit um Viktoríu Englandsdrottningu handa þessu fólki. Sagt er, að rit þetta sé þýtt á lélega íslenzku og lítt uppbyggilegt. En ég tel, að nær hefði verið fyrir slíkt fyrirtæki, sem segist hafa aðgang að öllum heimilum landsins, að reyna að koma dýrmætasta menningararfi okkar inn á hvert heimili. Þetta hefur ekki verið gert. En þegar hins vegar einn maður í fyrir tæki þessu heyrir, að nokkrir menningarfrömuðir landsins ætli að hefjast handa um að koma Íslendingasögunum inn á flest heimili landsins, þá rís hann upp og leggur til, að þetta verði bannað með 1. Hverju sætir þessi fjandskapur við fornbókmenntirnar? Óttast sumir, að menn verði ekki eins auðsveipir og áður, ef þeir lesa mikið um Gísla Súrsson, Gretti Ásmundarson og slíka? Ég man ekki eftir neinu dæmi frá öðrum þjóðum um svipaða afturhaldssemi. Ég býst við því, að Englendingar líti á Shakespeare sem ágætasta höfund sinn, en ég veit ekki betur en rit Shakespeares hafi á 19. öldinni verið umskrifuð handa börnum af einum helzta rithöfundi þeirra. Hér er ekki um það að ræða, að þessar endursagnir eigi að koma í staðinn fyrir frumritin, heldur er tilgangurinn sá, að þær veki áhuga unglinganna fyrir frumritunum. En að því er Íslendingasögurnar snertir, hefur aldrei komið til mála að breyta þar öðru en stafsetningunni. Þó tel ég vert, að hv. menntmn. athugaði það viðvíkjandi ákvæðinu um, að ekki megi umskrifa rit, hvort þessi l. geta ekki, ef þau ná fram að ganga, komið í veg fyrir ýmislegt, sem gæti aukið andlega eign þjóðarinnar, því að stundum hefur, eins og kunnugt er, efni verið tekið úr sögunum og notað í skáldskap. Ég veit reyndar ekki, hvort slíkt yrði talin umskrifun skv. þessu frv. Oft hefur það líka komið fyrir, að rithöfundar hafa tekið ýmislegt hver eftir öðrum, og hefur þá stundum verið kveðið svo að orði, að einn hafi stolið frá öðrum. Shakespeare hefur t. d. verið kallaður „ræninginn mikli“ fyrir slíkar sakir. En ég er viss um, að erfitt hefði Shakespeare reynzt að starfa og skapa skáldverk sín í andrúmslofti, sem hv. þm. S.-Þ. hefði verið búinn að eitra með svona 1. Það má segja, að ekki sé verið að fara smásmugulega í hlutina. Ef einhvern mann uggir, að hagsmunum hans stafi hætta af útgáfu einhvers rits, og sé hann nógu voldugur, getur hann fengið því framgengt með öruggum hætti, að allt upplag ritsins sé eyðilagt. Það má ekki einu sinni halda eftir einu eintaki handa bókasafni. Það eru bókabrennur sams konar og hjá Hitler, sem hér á að lögleiða. Er furðulegt, að slíkt skuli geta komið fram á Alþ. Vitanlegt er, að tilefnið er ekki annað en það, að einum manni er illa við annan mann, hv. þm. S.-Þ., Jónasi Jónssyni, er illa við helzta rithöfund þjóðarinnar, Halldór Kiljan Laxness, og þegar J. J. heyrir, að H. K. L. ætlar að gefa út Laxdælu með nútímastafsetningu, þá ásetur hann sér að koma í veg fyrir það. Fornbókmenntirnar mega ekki komast inn á heimilin, nema þá í túlkun J. J., eins og hún kemur fram í Íslandssögu hans. Ég hef að vísu ekki við höndina stafsetningu Jónasar á Íslendingasögunum, þá, sem hann notar í tilvitnunum sínum í Íslandssögunni, en ég vona, að ég geti haft hana við næstu umr. Það yrði leiðinlegt, ef þá kæmi í ljós, að þá bók yrði að brenna, af því að höfð væri nútímastafsetning á tilvitnunum þessum. Ég held, að bezt væri, að þetta frv. færi aftur til hv. menntmn., til þess að hún gæti athugað betur, hvað hún er að samþ. Það hefur nú verið talað svo mikið um ábyrgð á þessu þingi. Gaman væri nú að vita, hver er ábyrgur fyrir frv. þessu. Hv. nm. lýsa yfir því, að þeir hafi óbundin atkv. um einstakar gr. frv. Hér hefur raunar enginn Þeirra tekið til máls nema hv. frsm. n., en hann lét sem hann væri ekki hrifinn af frv.

Ég gaf hv. þm. ekkert tilefni til að segja þetta.

Mér virtist ræða hans benda til þess. En hvað sem því líður, legg ég til, að frv. fari aftur til hv. n.

Pálmi Hannesson Hv. 4. þm. Reykv. ásakaði bókaútgáfu Menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins um að hafa gert lítið til þess að koma fornritunum inn á íslenzk heimili. Ég get í því sambandi skýrt ~frá því, að þar sem fornritaútgáfa sú, sem nú er að koma út, hefur reynzt helzt til dýr, ef hún ætti að geta komizt inn á flest heimili landsins, hefur stj. bókaútgáfunnar hafið samninga við útgáfustj. fornritanna um ráðstafanir til þess að koma fornritunum út með ódýrari hætti, svo að þau geti komizt víðar, og tel ég líkur til, að takast muni að lækka verðið eitthvað. Um Heimskringlu er það að segja, að samningar eru líka hafnir um að koma henni út í stærri og ódýrari útgáfu. En um frv. það, sem hér er til umr., er það að segja, að aðalatriði þess eru tvö. Annars vegar eru ráðstafanir til að fyrirbyggja, að efni sé breytt í fornritunum og ritum eldri höfunda, hins vegar er ákvæði um stafsetningu. Fyrra atriðið er meginmálið. Ég geng þess ekki dulinn, að tilefni frv. er auglýsing, sem birtist fyrir nokkru í einu dagblaðinu hér, þar sem sagt var, að í ráði væri að gefa út Íslendingasögurnar á nútíðarmáli, en með slíku orðalagi er átt við það, að máli og setningaskipun sé breytt til þess, sem nú tíðkast í ræðu og riti. Hins vegar mun ekki verða deilt um, að ástæða sé til að sporna við því, að fornritunum sé breytt eftir tízku hvers tíma: Hitt atriðið, stafsetningin, er minna virði og í rauninni aðeins smekksatriði. Mér virðist það ekki geta verið álitamál, og ég býst við, að hv. 4. þm. Reykv. sé mér sammála um það, að ekki sé rétt að breyta orðaskipun Íslendingasagna frá því, sem komið er frá hendi höfunda. Hitt getur verið álitamál, hvort fylgja skuli fornri stafsetningu. Fornritin voru upphaflega með ýmiss konar stafsetningu, og hafa málfræðingar gert úr þessu svokallaða normalstafsetningu. Menn geta verið á ýmsu máli um þessa stafsetningu. Hins vegar er vitað, að ekki er lögboðin stafsetning nema á opinberum ritum, og tel ég, að stafað gæti nokkur ruglingur af því, ef farið væri að gefa út fornritin með þessari lögboðnu stafsetningu. Mér skildist á hv. 4. þm. Reykv., að fornritin yrðu aðgengilegri almenningi, ef þau væru gefin út með nútímastafsetningu. En ég veit ekki betur en íslenzk börn geti lesið fornsögurnar viðstöðulaust, og ég hef ekki orðið var við, að í landinu sé að vaxa upp flokkur manna, sem getur ekki hagnýtt sér hina eldri stafsetningu. Þessi fornlega stafsetning gefur ritunum fornlegan blæ, sem að vissu leyti er rangt að breyta. Það gefur þeim alveg sérstakan blæ meðal allra íslenzkra bókmennta, og þeim blæ tel ég, að verði að halda. Og mér barst hér í hendur áðan Tímarit Máls og menningar, þar sem Halldór Kiljan Laxness ritar m. a. um stafsetningu, og í þeim þætti, sem hann ritar um það efni, er hann mjög inni á þeirri sömu hugsun og kemst Þannig að orði seint í greininni - með leyfi hæstv. forseta: - „Ný orð, ókunn, jafnvel óaðgengileg efni, framandi hugblær á bók, - allt slíkt vekur forvitni barnsins, eggjar það til að brjóta heilann og krefjast útskýringa, en jafnvel þær skýringar, sem eru því torskildar, miðla nýjum hugmyndum, opna fyrir nýjum útsýnum oft í margar áttir í senn; og þetta er leiðin til menntunar.“ Mér finnst höfundur þessarar greinar koma þarna að meginkjarna málsins. Það er sérstakur hugblær, sem fornritin hafa, sem mér finnst ekki mega missast við lestur fornritanna. Ég skal geta þess, að mér virðist við lestur frv., að það mætti breyta til hins betra orðalagi 1. gr., t. d. finnst mér ekki heppilegt orðalag „almennir menningarhagsmunir“, og geri ég ráð fyrir, að það sé ekki hugsað á íslenzku. Með því að segja bara „íslenzkri menningu“ náðist það, sem hugsað er, og geri ég ráð fyrir, að þessu mætti breyta. Enn fremur hygg ég, að rétt mundi vera að hafa í l. undanþáguákvæði, þannig að gefa mætti út valda kafla úr fornritunum og a. n. 1. endursagða þætti í sambandi við það fyrir börn og unglinga, og ætti að vera séð um slíkt af hálfu fræðslumálastj. í landinu. Ég mun við 2. umr. málsins að líkindum bera fram brtt. í þessa átt.

Frsm. (Bjarni Hjarnason) : Með því að það eru nokkur atriði snertandi þetta mál, sem mig langar til að ræða nokkuð frekar en enn er orðið, en ,hins vegar mun fundartími um það bil á enda, fresta ég því, sem ég vil segja í málinu, til síðari umr. um málið, í trausti þess, að umr, verði ekki lengdar nú.



Meðan ég er ekki alveg vonlaus um, að málið fari aftur til menntmn., vil ég leggja sem frekast til þess er ég get. Mér þykir vænt um þær undirtektir, sem ég hef fengið hjá einum hv. menntmnm., hv. 1. þm. Skagf. Það er þá í fyrsta lagi, að sá hv. þm. lýsti því yfir, að aðalatriði frv. þessa sé að finna í fyrri hluta 1. gr. Ég býst við, að það, sem hann eigi við, sé sá hlutinn, sem hugsaður var á íslenzku, sem sé, að þó að 50 ár eða meira séu liðin frá dauða rithöfundar, þurfi að vernda rétt höfundarins, eins og þess þurfti líka áður en þessi 50 ár voru liðin. En ég sé ekki, þó að íslenzkan væri bætt á síðari hlutanum, að þá verði komizt hjá því, að það gæti komið fyrir, sem ég taldi hættu í þessu sambandi. Hvað tryggir það, að þessi l. sé ekki hægt að misnota gagnvart rétti látinna höfunda með því að gefa rit þerra út eins og þeim pólitísku valdhöfum á einhverju ákveðnu tímabili, eftir að þessi 50 ár væru liðin, gæti þóknazt? Meðan þetta ákvæði „að ugga má“ er í þessari málsgr., þá laumast þarna alltaf inn í möguleikinn fyrir gerræðinu. Að þessu ákvæði samþ. er það enginn algerður réttur, sem höfundurinn hefur. Mér finnst þess vegna, að þarna sé verið að tvístíga í raun og veru, það, sem fyrir höfundi þessarar greinar vaki, sé jafnvel aðeins eitt ákveðið tilfelli, sem frumvarpsgreinarhöfundurinn ætlar að koma í veg fyrir, og þess vegna sé svo erfitt að finna almenn lagaboð um slíkt, án þess að af því geti hlotizt meiri eða minni skaði viðvíkjandi öðrum mönnum eða málefnum. Þetta vill oft verða, þegar mönnum dettur slíkt í hug, að vilja fara að sporna við jafnvel framgangi góðra mála með einhverri almennri lagasetningu, eins og þarna er um að ræða. Ég er sammála hv. 1. þm. Skagf. um, að það þurfi að breyta orðunum „almennum menningarhagsmunum“ og laga þetta „ugga má“, og að það þurfi að taka 1. gr. frv., sérstaklega fyrr í hluta hennar, til athugunar. Hv. 1. þm. Skagf. minntist á, að það þyrfti að leyfa þarna undantekningar frá 1. með því að leyfa að gefa út endursagða þætti úr fornritunum fyrir börn og unglinga. Þarna finnst mér hv. 1. þm. Skagf. vera farinn að sveigja mjög mikið frá því, sem átti að vera tilgangurinn með þessari 1. gr. Ef slíkt undanþáguákvæði yrði samþ., hvernig yrði það þá í reyndinni? Það mætti t. d. gefa undanþágur þessar fræðslumálastjórn eða menntamálaráði. Nú skulum við segja, að það vildi svo til, að þeir, sem kannske eru bezt fallnir til slíks, t. d. rithöfundar, vildu fá að gefa slíka þætti út endursagða skv. þeim undanþáguheimildum, sem um hefur verið rætt. Hver mundi verða reyndin á því með því fyrirkomulagi, sem nú er? Líklega sú, að beztu rithöfundum þjóðarinnar væri meinað að gera slíkt, vegna þess „að ugga“ mætti, að þeir væru bolsévíkar, og börn og unglingar mundu verða það af þessum þáttum vel endursögðum. Svo mundu aðrir, sem hlýðnir væru þeim viðkomandi yfirvöldum, en kannske ófærari um framkvæmd þessa verks, koma þar á annan hátt til greina - t. d. einhver gamall og góður vinur Thorsaranna ætti gamalt handrit af slíkri endursögn og vildi koma því á framfæri, á líkan hátt og þegar handritinu af „Viktoríu Englandsdrottningu“ var komið á framfæri við menntamálaráð og Menningarsjóður gaf út. Meðan við höfum það ástand, sem við höfum í okkar menningarmálum, meðan vart verður eins konar ofsókna hjá ákveðnum mönnum móti ýmsum helztu rithöfundum þjóðarinnar, þá held ég, að við séum bezt farnir með því að hafa sem minnst bönd viðvíkjandi okkar menningarmálum. Það, sem kynni að verða illa gert, dæmdi sagan áreiðanlega sjálf, og það mundi hverfa. En það, sem tækist með svona aðferðum, sem hér er gert ráð fyrir, mundi geta hindrað það, að við eignuðumst bókmenntalega gimsteina. Viðvíkjandi 2. mgr. 1. gr., um stafsetninguna, sé ég ekki betur en að hv. 1. þm. Skagf. hafi að mjög miklu leyti gengið inn á það, sem ég var að tala um. Hann virðist sem sé ekki leggja verulega mikið upp úr stafsetningunni, heldur sé hún smekksatriði. Aðalatriðið sé, að orðaskipun sé ekki breytt. Og þar erum við sammála. Það er orðaskipun Íslendingasagna, sem gefur þeim þann sérstaka málblæ, sem mundi fyrst og fremst vekja áhuga barna og unglinga fyrir því að hugsa um, hver meiningin í raun og veru væri með þessu. Það er áreiðanlega ekki það, hvort skrifað skuli „ek“ eða „ég“ sem mundi vekja barnið til þess að hugsa um Íslendingasögurnar, en það er orðaskipunin. Stafsetningin er, eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði, smekkatriði. Og einn hv. flm. þessa frv. hefur líka sagt, að a. m. k. að því er vakir fyrir honum, þá sé þetta frv. komið fram til þess að hindra það, að Íslendingasögunum verði að orðkrafti og innihaldi breytt. Mér er ekki kunnugt um, að það hafi nokkurn tíma staðið til að breyta Íslendingasögunum að efni eða orðkrafti eða svipta þær því, sem gefur þeim þeirra sérstaka gildi sem skáldrit og sögurit. Hitt er skiljanlegt af mönnum, sem ekki geta þolað, að vissum mönnum sé eignaður heiður af því að gefa út vel endursagða þætti Íslendingasagna, að þeir sömu menn vilji koma fram þessu frv. Ef þetta var eini tilgangur frv., þá var það alveg óþarft að bera það fram. Og ég vildi líka skjóta því fram hér, að hafi tilefni þess, að þetta frv. var fram borið, verið það að koma í veg fyrir, að Laxdæla yrði gefin út endursögð og hindra Halldór Kiljan Laxness í því að gefa hana út, þá hygg ég, að það sé orðið of seint. Svo er að athuga það, hvað er aðgengilegt fyrir almenning í þessu efni. Það er ekki allur fjöldi unglinga, sem les Íslendingasögurnar með gömlu stafsetningunni. Ég hef reynt að fá stráka, 11 til 12 ára, til þess að lesa Íslendingasögurnar. Þeir hafa sumir gefizt upp við það, og þá helzt strandað á þessu tvennu, vísunum og stafsetningunni. Þessi stafsetning veldur þeim erfiðleikum. En til allrar hamingju eru margir þeirra, sem brjótast í gegnum þessa erfiðleika. En það eru þó nokkrir, sem þessi trafali veldur því hjá, að þeir lesa ekki Íslendingasögurnar, og það er illa farið. Ég veit ekki, hvort það hefur verið nokkurn tíma gerð tilraun með það að athuga, hve margir nemendur í menntaskólanum t. d. hafa lesið Íslendingasögurnar. E. t. v. getur hv. 1. þm. Skagf. frætt okkur um það. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það. Og ef þær verða gefnar út, sem ég vonast til, að sé þegar byrjað á, með nútímastafsetningu, þætti mér gaman að vita, hvort það hjálpaði ekki til að gefa þeim þó nokkuð betri aðgang að þeim, sem ekki hafa áður lesið þær, sakir stafsetningarinnar. Ég vil endurtaka þá ósk mína, að málinu verði vísað til hv. menntmn. aftur, þar sem hv. 1. þm. Skagf. er með brtt. við frv. Mig grunar, að hún muni endurbæta frv. að ýmsu leyti.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) : Mál þetta er í raun og veru lítið annað en formsatriði. Þegar l. þau, sem hér er farið fram á, að verði úr gildi felld, voru samþ., var það álit þingsins, að með þeim yrði unnt að deyfa þá áhættu, sem stafar af innieignum í Bretlandi, þannig að útflytjendur kæmu ekki til með að bera ábyrgð á þessum innieignum nema að litlu leyti. Eins og hv. þm. er kunnugt um, hafa innieignir Landsbankans í Bretlandi aukizt úr 2 millj. upp í 5,9 millj. Þessi aukning stafar ekki nema að litlu leyti af auknum verðmætum útflytjenda, heldur af notkun íslenzkra peninga hjá setuliðinu brezka. Á þessum sama tíma hafa innieignir útflytjenda komizt upp í 400 þús. sterlingspund, og sést af því, hvað þetta er ákaflega lítill hluti af öllum innieignunum. Nú er þessum málum þannig komið, að engin líkindi eru til, að þessar innieignir á biðreikningum útflytjenda aukist, heldur benda allar líkur til þess, að þær fari þverrandi, enda hafa þær minnkað mikið í hlutfalli við innieignir bankanna. En n. sú, sem sett var til þess að ráða yfirfærslu bankanna úr sterlingspundum í íslenzkar krónur, hefur ekkert að gera, þegar þessum verkefnum sleppir. Þess vegna er þýðingarlaust að halda henni við. Ég geri ekki ráð fyrir, þegar öllum sterlingspundum verður breytt í dollara, að nokkrum geti dottið í hug, að þörf sé á starfsemi þessarar n. Þá er aðeins eftir, hvað á að gera við þær innistæður, sem menn eiga nú í Bretlandi. Almennt er álitið öruggast fyrir landsmenn, ef hægt væri að breyta innieignum þessum í verðmæta hluti eða kaupa fyrir þær nauðsynjar, sem verði fluttar inn í landið. Aftur á móti kemur til greina Þegar um er að ræða að breyta þessum sterlingspundum úr vaxtalausum innieignum í Englandi, hvort ekki ætti að greiða með þeim skuldir, sem eru í sterlingspundum, eða þá að kaupa nauðsynleg hráefni til framleiðslu í landinu, annaðhvort til notkunar strax eða til að eiga birgðir af slíkum nauðsynjavörum. Það er kunnugt, að menn hafa gert tilraunir til þess að selja sína peninga einhverjum af þeim mönnum, sem skulda, þannig að íslenzkir menn, sem skuldað hafa í Englandi, hafa keypt innieignir og borgað skuldir sínar úti og breytt þeim þannig í innlent lán. Við það hefur það áunnizt, að erlend lán, sem á hafa hvílt þungir vextir, hafa verið greidd með vaxtalausum innieignum. Í öðru lagi hafa íslenzkir aðilar fengið þessa peninga keypta með góðum kjörum, og einstaka stofnanir, eins og t. d. byggingarfélög, hafa þess vegna getað lánað með hagkvæmum kjörum. Ég hef þess vegna lagt til, að þeir, sem eiga þessa peninga, fái ráðrúm til að ráðstafa þeim á þann hátt, sem þeim þykir hagkvæmast. Ég geri ráð fyrir því, að menn hafi misjafnlega trú á því, að hægt sé að fá nytsamar vörur í Englandi. En mér er kunnugt um, að þar eru til hráefni, sem hægt væri að fá til framleiðslu á nauðsynjavörum hér á landi, ef fyrirvari væri nægur með útvegun þeirra. Mætti fá ódýrari vörur þaðan heldur en frá öðrum stöðum, þar sem opnar leiðir eru til viðskipta. T. d. yrði hægt að fá smíðaðar vélar til útvegsins, sem yrðu svo fluttar til landsins. Ég geri ekki ráð fyrir því, að mikill ágreiningur verði um þetta mál, en ég vildi mælast til þess, að það fengi skjótari afgreiðslu hér eftir heldur en hingað til, enda er það mjög áríðandi, ef hv. þm. finnst, að málið eigi að ná framgangi á þessu aukaþingi. Ég geri ráð fyrir því, að eftir eðli málsins eigi það helzt að fara til fjhn., en þar sem hún mun nú mjög hlaðin störfum, getur það engu síður fengið afgreiðslu í allshn. eða sjútvn. Ég tel því rétt að létta störfum af fjhn. og láta sjútvn. fjalla um málið.

Forseti (JörB) : Eftir eðli málsins ber að vísa því til fjhn.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) : Mér skilst, að fjhn.-menn vilji gjarnan fá mál þetta til meðferðar, en ég held fast við till. mína um að vísu því til sjútvn., nema fjhn. gefi loforð um að afgreiða málið tafarlaust.

Flm. (Finnur Jónsson) : Ég mun ekki gera það að umræðuefni, hvort rétt hafi verið að gera þennan samning, né heldur deila á þá, sem gerðu hann, að einu né öðru leyti, en hins vegar vil ég sýna fram á nokkrar veilur í þessum samningi; sem eru þess eðlis, að ákaflega er hætt við, að afleiðing þeirra verði sú, að útgerðin dragist saman, ef ekki verður úr þeim bætt. Við samning þann, sem hér liggur fyrir, þurfti að gæta tvöfaldra hagsmuna útflytjenda. Í fyrsta lagi voru hagsmunir þeirra, sem veiða fiskinn sjálfir og flytja hann til sölu á erlendan markað, svo sem togaraeigendur. Ég tel, að með þeim samningi, sem hér liggur fyrir, sé sæmilega séð fyrir þessum hagsmunum og þú jafnframt hagsmunum Þeirra, sem kaupa fisk af útvegsmönnum hér á landi. Kaupverð fiskjarins innanlands er, eins og kunnugt er, 35 aurar upp og ofan fyrir ýsu, þorsk og sandkola, en verðið, sem gert er ráð fyrir, að fáist fyrir þennan fisk á erlendum markaði, er 1.43 kr. Það er þess vegna gert ráð fyrir, að útflytjendur geti haft sæmilegan hagnað, a. m. k. síðan þau tollaákvæði í Englandi voru afnumin, sem sett voru og leit út fyrir, að ætluðu að gera mönnum ómögulegt að sigla með afla til Englands. Í öðru lagi eru svo hagsmunir þeirra, sem selja fiskinn frítt um borð í skip, og er það öll smáútgerðin og í mörgum tilfellum togarafyrirtæki, sem ekki kæra sig um að sigla með fiskinn. Fyrir hagsmunum þessara aðila er illa séð í þessum samningi. Það er nú kunnugt, að verð í þorski var lækkað úr 40 aurum niður í 35 aura og ýsu úr 50 aurum í 35 aura. Enn fremur er það vitað, að frystihúsin, sem kaupa fisk, og þeir, sem sjóða niður, geta ekki borgað þetta verð fyrir hann, heldur verð, sem er talsvert lægra. Á síðasta hausti og síðustu vertíð mun útkoman á smáútgerðinni almennt hafa orðið sæmileg hjá þeim, sem gátu losnað við fiskinn jafnóðum um borð í skip. Aftur á móti ef menn gátu lítið losnað við til frystingar, þá var útkoman mjög misjöfn. En með því að nú er búið að lækka þetta verð, er augljóst, að það er þrengt mjög að smáútgerðinni. Það er ekki gert ráð fyrir því í samningnum, að Bretar flytji allan okkar fisk út ísaðan, heldur getur matvælaráðuneytið krafizt þess, að eitthvað af honum verði pæklað eða saltað. Nú er það vitanlegt, að fiskur, sem ekki er fluttur út ísaður, er ódýrari en hinn, allt að 7 aurum hvert kg. Ef lítið verður flutt út af ísuðum fiski á næstu vertíð, er hætt við, að niðurstaðan verði sú, að verðið lækki mjög verulega og að útgerðin dragist saman af þeim ástæðum. Við það að ýsan var lækkuð úr 50 aurum í 35 aura hefur einnig skapazt sú hætta, að útgerðin verði mjög lítil yfir haustmánuðina. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta mikið frekar. Ég hef bent á, að ef ekki verða settar nýjar hömlur, þá er sæmilega séð fyrir hagsmunum þeirra, sem sigla sjálfir með fiskinn. Hins vegar er, eins og nú er, svo mikill munur á því verði, sem hér er greitt, og verði á erlendum markaði, að Bretar ættu sjálfir að sjá hag sinn í því að hækka þetta verð, til þess að tryggja, að útgerðin dragist ekki saman. Það er þetta atriði, sem ég álít, að koma þyrfti til greina við endurskoðun á þessum samningi, sem og hitt, að nauðsyn bæri til að hækka verð fiskjarins. sem tekinn er til ísunar í frystihúsin og til söltunar, vegna þess að það er lágmark, sem hægt er að fiska fyrir, sem nú er greitt fyrir ísaðan fisk. Það er kunnugt, að á framkvæmd samningsins voru til að byrja með ákaflega miklir annmarkar. Yfir þessu var kvartað, og varð það til þess, að látinn var frjáls nokkur hluti Norðurlandsins, þar sem voru verstöðvar eins og Dalvík og Ólafsfjörður, sem ekki gátu stundað sjóróðra meðan íslenzku skipunum var bannað að kaupa þar fisk. Einnig voru það tveir staðir á Vestfjörðum, sem urðu út undan, en nú hefur með samkomulagi verið reynt að bæta það upp, þannig að Bretar taka allmikinn þátt í kostnaðinum við flutning fiskjarins til Ísafjarðar. Ég hef talið rétt að óska eftir, að þessi till. kæmi hér til atkv., þrátt fyrir þær fréttir, sem hafa borizt í blaði hér í bænum um atkvgr. á lokuðum fundi um þetta mál, vegna þess að í þeirri frétt var ekki skýrt , frá afstöðu einstakra hv. þm, til samningsins. Sú frétt, sem um þetta var birt í einu blaði, var á þá leið, að helzt leit út fyrir, að allir hefðu verið þar ánægðir með samninginn og ekki óskað endurskoðunar á honum að einu eða neinu leyti.

1) HG : Þar sem kunnugt er, að leitað hefur verið eftir endurbótum á samningnum, tel ég þýðingarlaust að samþ. þessa till. og greiði því ekki atkv.