Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið verður til dagskrár fer fram umræða utan dagskrár um málefni barna og ungmenna. Málshefjandi er Margrét Frímannsdóttir. Heilbrrh., Ingibjörg Pálmadóttir, og félmrh., Páll Pétursson, verða til andsvara. Samkomulag er um það milli þingflokkanna að umræðan standi í allt að tvær klst. Ræðutími verður þessi: Málshefjandi hefur í fyrra sinn 15 mín. og í síðara sinn fimm mín. Talsmenn þingflokkanna hafa 15 mín. hver í fyrra sinn og fimm mín. í síðara sinn. Heilbrrh. hefur 15 mín. í fyrra sinn og fimm mín. í síðara sinn. Félmrh. hefur 15 mín. í fyrra sinn og fimm mín. í síðara sinn. Aðrir þingmenn og ráðherrar hafa fimm mín. í fyrra sinn.

Virðulegi forseti. Það er hægt að fullyrða að börn hér á landi eru hornrekur hvað varðar opinbera þjónustu. Þessa dagana erum við hér á Alþingi að afgreiða frumvörp og tillögur sem hafa munu í för með sér veruleg útgjöld ríkisins á næstu árum, jafnvel svo skiptir milljörðum. Fá þessara mála snerta beint málefni barna og ungmenna. Hér hafa þó verið fluttar tillögur sem fela í sér réttarbætur til handa börnum og fjölskyldum þeirra en fæstar hafa hlotið náð fyrir augum stjórnarmeirihlutans. Rökin fyrir höfnun þessara mála eru yfirleitt þau að það vanti peninga, auðvitað sé vilji til að taka á hvað varðar aðbúnað og þjónustu við börn en peningarnir séu ekki til. Við vitum að þetta er ekki rétt. Þetta er og verður alltaf spurning um forgangsröðun verkefna. Málefni barna og ungmenna heyra undir fjögur ráðuneyti sem hvert um sig virðist vinna að þeim málum sem til þeirra heyra án samræmdrar stefnu. Og vegna þess að störf og stefna þessara fjögurra ráðuneyta, þ.e. menntmrn., félmrn., heilbr.- og trmrn. og dómsmrn., eru ekki samræmd í málefnum er snerta börn og unglinga gerist það því miður að greining og lausn á vanda barns getur hæglega fallið milli stóla ráðuneytanna. Það er til að mynda afar erfitt að skilgreina skýr mörk ábyrgðar og verkefna milli félmrn. og heilbrrn. á þessu sviði. Við getum tekið sem dæmi vímuefnamisnotkun. Þegar um fullorðna er að ræða þá telst það hlutverk heilbrigðiskerfisins að meðhöndla vandamálið. Þegar barn eða ungmenni á í hlut telst það hlutverk félagsmálakerfisins og ekki alltaf talin brýn þörf á þeirri þekkingu sem heilbrigðiskerfið býr yfir. Alvarlegar hegðunartruflanir barns eða unglings má stundum rekja til félagslegra orsakaþátta en geta einnig átt sér líffræðilegar orsakir og ættu þá að falla innan heilbrigðiskerfisins en gera það ekki alltaf. Sveitarfélögin bera mikla ábyrgð í málefnum barna og ungmenna. Þó eru þar ekki til samræmdar reglur eða viðmið sem þeim ber að fara eftir. Þessi óskýra stefna í málefnum barna og unglinga veldur því að hætta er á að ekki sé brugðist rétt á réttum tíma við þeim vandamálum sem upp koma, jafnvel ekki fyrr en málin eru komin í algjört óefni. Þegar lögum um grunnskólann var breytt síðast var skorið á þá þjónustu sálfræðinga og félagsráðgjafa sem átti að veita samkvæmt eldri lögum. Nú er það aðeins hlutverk þessara sérfræðinga innan skólakerfisins að greina vanda barns eða unglings og vísa síðan einstaklingnum annað til meðferðar. Samkvæmt reglugerð á að einskorða vinnu þessa fagfólks við ráðgjöf varðandi almenna kennslu og sérkennslu. Börn sem líður illa, eiga erfitt með að samlagast öðrum börnum, börn sem beita ofbeldi eða eru beitt ofbeldi, ofvirk börn eða börn með skólakvíða svo nokkur dæmi séu tekin, verða að leita annað eftir aðstoð. Meðferð hjá sálfræðingi eða félagsráðgjafa utan skólakerfisins getur kostað á bilinu 3-4 þús. kr. hver tími. Það segir sig sjálft að efnalitlir foreldrar geta ekki staðið undir kostnaði af langtímameðferð þar sem kostnaðurinn er svona mikill. Alþb. hefur flutt á Alþingi frv. þess efnis að tryggingakerfið taki þátt í greiðslum fyrir þessa þjónustu við börn og unglinga að 18 ára aldri. Það var ekki vilji til þess hjá meiri hluta heilbr.- og trn. að afgreiða það mál. Ef barni eða unglingi er vísað í meðferð hjá barnageðlækni tekur tryggingakerfið vissulega þátt í þeim kostnaði. En það segir þó ekki alla söguna. Sérfræðingar á þessu sviði hér á landi eru svo fáir starfandi að þar horfir til vandræða. Og sé vísað á meðferð hjá barna- og unglingageðdeildinni, þá er þar um að ræða margra mánaða, jafnvel árs bið. Hjá barna- og unglingageðdeildinni bíða hátt á annað hundrað börn eftir meðferð og stöðugt er verið að vísa ráðþrota foreldrum frá vegna þess að möguleikar til að taka fleiri sjúklinga eru ekki fyrir hendi. Það er ekki langt síðan nýr yfirlæknir var ráðin til starfa hjá barna- og unglingageðdeild en hún er nú að fara í árs leyfi. Sjálf svarar yfirlæknirinn því til að hún verði að fara úr þessu starfi, í það minnsta um tíma, vegna þess að hún geti ekki sem fagmaður eða manneskja staðið þannig að verki að vísa frá eða geta ekki sinnt þeim börnum og unglingum sem nauðsynlega þurfa á aðstoð að halda. Þannig sé búið að þessari grein læknisþjónustu við börn að það sé með öllu óviðunandi. Mér skilst að það sé enn óráðið hver leysi yfirlækni barna- og unglingageðdeildarinnar af. Hér eru ekki margir læknar starfandi á þessu sérsviði og varla margir sem sækja í það að koma til þessara starfa miðað við hvaða vægi barna- og unglingageðdeildin hefur þegar verkefnum ríkisins er forgangsraðað. Það er mjög alvarlegt ef ekki er gripið fljótt inn í þegar börn þarfnast meðferðar geðlæknis, sálfræðings, félagsráðgjafa eða annarra sem sérhæfa sig til þess að veita börnum með sálræn eða geðræn vandamál meðferð. Það má fullyrða að hluta þeirra sálrænu, félagslegu eða geðrænu vandamála eða veikinda sem upp koma hjá fullorðnu fólki megi rekja til bernsku. Ef brugðist er strax við má jafnvel koma í veg fyrir að þau leiði til alvarlegra veikinda eða alvarlegra sálrænna eða félagslegra vandamála síðar. Það er því mjög alvarleg staðreynd að í dag er staðan sú að við getum hvorki veitt þá þjónustu barnageðlækna sem þörf er fyrir, né þjónustu sálfræðinga, félagsráðgjafa eða annarra þeirra sem koma að meðferð þeirra geðrænu eða sálrænu vandamála sem upp koma meðal barna og unglinga í dag. Það verður að sjá til þess að börn sem þurfa á þessari þjónustu að halda hafi möguleika á að fá hana. Það er einnig mjög brýnt að auka stuðning á barna- og unglingageðdeild við aðstandendur ungmenna með geðsjúkdóma eins og t.d. geðklofa sem kemur stundum fram hjá piltum snemma á unglingsaldri en oft eitthvað síðar hjá stúlkum. En mikið vantar á að fjölskyldur þessara veiku barna fái þann stuðning og þá fræðslu sem nauðsynleg er í þessum tilvikum. Ekki er áætlað fjármagn í fjölskylduaðstoð, svo nauðsynleg sem hún er. Því spyr ég hæstv. heilbrrh. eftirfarandi spurninga: Mun ráðherra beita sér fyrir því að ríkið taki þátt í kostnaði við þjónustu sálfræðinga og/eða félagsráðgjafa fyrir börn og ungmenni? Er fyrirhugað að efla og styrkja starfsemi barna- og unglingageðdeildar ríkisins, t.d. að auka rekstrarlegt sjálfstæði deildarinnar og auka framlög til starfseminnar? Verða settar á fót langtímaeiningar? Á að standa að auknu samstarfi og ráðgjöf við sveitarfélög og skóla vegna sálrænna og/eða geðrænna vandamála barna og ungmenna? Hyggst ráðuneytið beita sér á einhvern hátt fyrir því að fá til starfa sérfræðinga í málefnum barna með geðræna sjúkdóma eða vandamál? Mun hækkun sjálfræðisaldurs hafa áhrif á starfsemi barna- og unglingageðdeildar eða á aðra starfsemi heilbrigðisþjónustu, t.d. hvað varðar meðferðarúrræði vegna fíkniefnanotkunar ungmenna? Er fyrirhugað að skýra verkaskiptingu milli ráðuneyta hvað varðar málefni barna og ungmenna? Virðulegi forseti. Það er á fleiri sviðum sem þarf að bæta þjónustuna fyrir börn og ungmenni. Ákveðnar skipulagsbreytingar hafa átt sér stað hvað varðar meðferð barnaverndarmála, sumar vissulega til góðs en aðrar orka meira tvímælis. Það hefur m.a. hér á Alþingi átt sér stað mikil umræða um meðferðarúrræði fyrir börn og unglinga sem hafa ánetjast fíkniefnum, átt við veruleg hegðunarvandamál að stríða og/eða farið út á braut afbrota. Nýtt meðferðarheimili, Stuðlar, var tekið í notkun. Nú er komin nokkur reynsla af starfi þess heimilis sem hefur reynst vel. Þó að stutt sé síðan þetta nýja heimili var vígt þá annar það í dag ekki eftirspurn. Biðtími eftir að umsókn hefur borist um vistun á Stuðlum er allt of langur, getur verið nokkrar vikur eða jafnvel mánuðir eftir að málið fer af stað. Foreldrar og þeir sem koma að þessum málum hafa ítrekað kvartað yfir því hversu langan tíma þetta ferli tekur og á meðan vaxi vandinn og sé því mun alvarlegri þegar loks kemur að meðferð á heimilinu. Og þjónusta Barnaverndarstofu sé tímafrek og seinvirk. Tökum dæmi: Unglingur sem ánetjast hefur fíkniefnum og þarf nauðsynlega að komast strax í meðferð. Mál hans þarf að fara fyrst til nokkurra aðila hjá sveitarfélögum og ríki áður en langþráð hjálp fæst. Þetta gæti litið svona út: Foreldri sem vill fá aðstoð vegna barns síns á unglingsaldri snýr sér til félagsmálastofnunar. Starfsmaður þar kannar málið, hittir líklega foreldra og unglinginn einnig í því skyni að gefa ráð og veita stuðning eða grípa til annarra úrræða, allt eftir mati. Ef ákveðið er að sækja um á Stuðlum þarf að senda umsókn til Barnaverndarstofu ásamt greinargerð, jafnvel afla gagna frá þriðja aðila. Umsóknin er tekin fyrir á fagteymisfundi hjá Barnaverndarstofu sem haldinn er á tveggja til fjögurra vikna fresti. Málið er afgreitt til Stuðla ef það þykir eiga heima þar og telst nægilega unnið. Málið fer á biðlista á Stuðlum. Ef ekki er um biðlista að ræða hefst inntökuferli sem getur tekið tvo til sjö daga, þar til unglingurinn er kominn inn. Ef um biðlista er að ræða verður þetta mun lengri tími. Þó er möguleiki á skammtímavistun í bráðatilvikum. Þannig getur það tekið nokkrar vikur áður en umsóknir um meðferð á Stuðlum eru afgreiddar og málið er komið á biðlista hjá stofnuninni. Barnaverndarstofa er hér í hlutverki Lykla-Péturs og sér til þess að þjónustan sé ekki veitt umfram það sem talin er sérstök þörf fyrir. Það er ljóst að þetta ferli er flókið og tekur allt of langan tíma frá sjónarhóli foreldra og unglinganna sjálfra og þessi langa leið verður þess valdandi að margir gefast upp á að fá hjálp og þá má velta því fyrir sér til hvers það leiðir. En þó vistun fáist á Stuðlum eða á öðrum heimilum þar sem unglingar í vanda eru vistaðir þá er málinu ekki lokið. Hver verða afdrif unglinga sem lokið hafa vist á Stuðlum eða öðrum meðferðarheimilum og fara aftur til síns heima? Því miður gerist það allt of oft að þrátt fyrir ótvíræðan árangur á meðferðartímanum þá leitar líf þessara unglinga í fyrra horf þegar út er komið. Eftirmeðferð er nauðsynlegur þáttur í öllu meðferðarstarfi eigi það að skila þeim árangri sem við vonumst til, en því miður hefur þessi þáttur verið vanræktur og allt of litlir fjármunir settir í þetta verkefni, bæði af hálfu ríkisins og sveitarfélaganna. Stuðningur við þessa unglinga og fjölskyldur þeirra er lítill, hvort sem um er að ræða atvinnuleit eða nám. Úr þessu þarf að bæta. Þörfin fyrir öfluga meðferð og eftirmeðferðarþjónustu hefur því miður aukist á undanförnum árum. Ef til vill má að hluta rekja ástæðuna fyrir þessari auknu þörf til þess að ekki er staðið nægjanlega vel að málum, hvorki svarað þörf fyrir þjónustu geðlækna, sálfræðinga eða annarra sérfræðinga strax þegar þörfin verður ljós, þ.e. þegar einstaklingurinn er á barnsaldri. Þörfinni, eins og hún er í dag, er hvergi nærri mætt. Það liggur fyrir að sjálfræðisaldur verður hækkaður. Um það náðist þverpólitískur meiri hluti hér á Alþingi. Með þessari samþykkt tel ég að fyrsta skrefið í þá átt að bæta meðferð í málefnum ungmenna hafi verið stigið. En það skiptir þó miklu máli að það sem á eftir kemur sé vel unnið og menn geri sér grein fyrir að hér var stigið skref sem þýðir að taka verður með öðrum hætti á málefnum ungs fólks á aldrinum 16 til 18 ára. Það blasir t.d. við að álag á þeim stofnunum sem sinna meðferðarstarfsemi fyrir börn og unglinga eykst. Og það blasir við að þörf er á nýjum úrræðum t.d. í vistun þeirra ungmenna sem hafa farið út á braut afbrota. Stuðlar anna ekki verkefnum sínum í dag enda verður að breyta starfsfyrirkomulagi heimilisins ef því verður ætlað að taka við ungmennum 16 til 18 ára. Það getur til að mynda orkað tvímælis að ætla að 13 ára unglingur og 17 ára séu saman í meðferð. Þá hlýtur að þurfa að auka göngudeildarþjónustu sem er hvergi nærri nægjanleg í dag, hvað þá ef hópur þeirra sem þurfa á þeirri þjónustu að halda stækkar. Gæsla og umönnun eldri hópsins gerir aðrar kröfur til meðferðarheimila, t.d. aukna umönnun og auknar öryggisráðstafanir því gera má ráð fyrir að hlutfall þeirra sem gerst hafa sekir um afbrot verði hærra í eldri hópnum. Meðferðarheimili í dag eru ekki í stakk búin til að taka við 16 og 17 ára unglingum sem til dæmis hefur þurft að hafa afskipti af vegna ofbeldisafbrota. Reyndar virðast meðferðarheimili sem starfa í dag ekki vera í stakk búin til að sinna öryggisgæslu eins og nýleg dæmi sanna. Það er löngu tímabært að taka sérstaklega á hvað varðar unga afbrotamenn. Þeir þurfa sér úrræði. Þeir þurfa sérstaka aðhlynningu og sérhæfða þjónustu geðlækna, sálfræðinga og félagsráðgjafa langt umfram þá þjónustu sem veitt er í dag. Öflugt samstarf barna- og unglingageðdeildar og annarra stofnana eða heimila þar sem ungmenni eru vistuð er nauðsynlegt. Miðað við stöðuna í dag er óframkvæmanlegt að standa þarna nægjanlega vel að verki, þar sem barna- og unglingageðdeildin getur engan veginn sinnt hlutverki sínu m.a. vegna fjárskorts. Þá þarf að auka fjölskylduráðgjöf hjá öllum þeim stofnunum sem starfa á þessu sviði í dag. Öflug fjölskyldumeðferð eða fjölskylduráðgjöf er nauðsynlegur þáttur í bata barns eða unglings sem þarf á hjálp geðlæknis, sálfræðings eða annarra sérfræðinga að halda. Þessi mikilvægi þáttur hefur verið illa vanræktur og ekki áætlað fjármagn, hvorki af hálfu ríkis né flestra sveitarfélaganna til þess að sinna verkefninu svo vel fari. Fjölskylduráðgjöf er rekin hér í Reykjavík í samstarfi sveitarfélaga en það sveitarfélag sem tekið hefur á þessu með hvað mestum myndarbrag er Sauðárkrókur þar sem starfa á vegum þess bæði sálfræðingur og félagsráðgjafi sem veita börnum og ungmennum aðstoð án gjaldtöku. Nauðsynlegt er að koma á skipulegu samstarfi ríkis- og sveitarfélaga í málefnum barna, unglinga og fjölskyldna. Það er þó ekki síður nauðsynlegt að skipuleggja betur en gert er samstarf þeirra ráðuneyta sem fara með málefni barna og ungmenna. Staðan eins og hún er í dag er óviðunandi. Þarfir barna og ungmenna eru afgangsstærð þegar verkefnum ríkisins er raðað. Staða þessara mála er okkur öllum til skammar. Hækkun sjálfræðisaldurs er spor í rétta átt en því fylgir að gera verður verulegar breytingar á löggjöf og skipulagi verkefna. Í þá vinnu verður að fara nú þegar. Ég beini eftirfarandi spurningum til hæstv. félagsmálaráðherra: Hver er reynslan af starfi Stuðla og annarra meðferðarstofnana eftir þær breytingar sem gerðar voru? Eru fyrirhugaðar breytingar á starfseminni í ljósi reynslunnar og vegna hækkunar á sjálfræðisaldri, t.d. að einfalda aðgengið að þjónustunni, koma á sérhæfðri vímuefnameðferð, auka göngudeildarþjónustu og taka sérstaklega á vistun þeirra unglinga sem brotið hafa af sér? Mun ráðherra beita sér fyrir því að upp verði tekin önnur vinnubrögð við ákvörðun refsinga vegna afbrota ungmenna, t.d. unglingadómstóll og hvað varðar refsiúrræði svo sem að dæma megi til samfélagsþjónustu? Hefur verið ákveðið hvernig dóms- og félmrn. skipta með sér verkum í málefnum þeirra ungmenna sem eru á aldrinum 16 til 18 ára? Verður ákvæðum varðandi sakhæfi breytt? Hvaða aðrar breytingar á réttarstöðu ungmenna breytast við hækkun sjálfræðisaldurs? Mun ráðherra beita sér fyrir því að fjölskylduráðgjöf verði aukin við þær stofnanir sem starfa að málefnum barna og ungmenna? Virðulegi forseti. Við skulum hafa í huga að haft er fyrir satt að segja megi fyrir um framtíð samfélags út frá því hvernig það kemur fram við börnin sín.

Virðulegi forseti. Stuðningur við barnafjölskyldur er minni á Íslandi en almennt gerist í löndunum í kringum okkur. Hér hefur hingað til ekki verið mörkuð markviss opinber fjölskyldustefna. Það mál er nú farsællega í höfn því Alþingi hefur afgreitt tillögu um opinbera fjölskyldustefnu með dyggum stuðningi okkar jafnaðarmanna enda eigum við hlut að því máli. Þó það hafi tekið á þriðja ár að ná því máli fram ber að fagna því að það er til lykta leitt nú þegar við ræðum málefni barna og ungmenna utan dagskrár í þinglok. Af hverju blasir vandi við í málum yngsta aldurshóps þjóðarinnar? Fjölskyldan hefur setið á hakanum í íslensku þjóðfélagi. Langur vinnudagur oft samfara húsnæðisöflun, foreldrar langdvölum frá heimilinu, óviðunandi gæsluúrræði. Þetta eru aðstæður sem við þekkjum öll. Aldurshópurinn sex til 16 ára býr við skert öryggi þar sem mörg þeirra barna sjá um sig sjálf á meðan foreldrar vinna langan vinnudag. Það var sannarlega spor í rétt átt þegar málefni barna og ungmenna voru flutt úr menntmrn. yfir í félmrn. og samfara því gerðar skipulags- og lagabreytingar varðandi málaflokkinn. Á síðasta ári bárust athugasemdir frá barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna þar sem lýst var ánægju með ýmsa þætti í framkvæmd barnaverndarmála hér en alvarlegar athugasemdir gerðar við aðrar. Það er því ljóst að við verðum að taka okkur á í málum yngstu borgaranna og löngu ljóst að með góðum aðbúnaði þeirra munum við fjárfesta til framtíðar. Börnum sem orðið hafa fyrir kynferðislegu ofbeldi er ekki tryggður stuðningur og meðferð af hálfu opinberra aðila þrátt fyrir að skýr fyrirmæli séu um það í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við höfum staðfest. Engin hópmeðferð stendur þessum börnum til boða. Áfallahjálp og langtímameðferð eru sjaldan skipulagðar af barnaverndarnefndum enda lagaskyldur þar um óljósar. Í svari við fyrirspurn Jóhönnu Sigurðardóttur um kynferðislega misnotkun á börnum kom fram að á síðustu fimm árum hafi barnaverndarnefndir fengið 465 mál til meðferðrar vegna meints kynferðislegs ofbeldis og að hlut eigi að máli 560 börn yngri en 16 ára. Þessar upplýsingar vöktu óhug þegar þær komu fram en það sem máli skiptir er að nýta þessa þekkingu til að gera allt sem unnt er svo þolendur ofbeldis eigi kost á stuðningi og að sálfræðiaðstoð og önnur félagsleg úrræði geri það kleift að börn vaxi úr grasi til að verða heilbrigðir og nýtir þjóðfélagsþegnar. Vaxandi ofbeldi er mikið áhyggjuefni. Að því er virðist tilefnislausar árásir eru daglegt brauð hér nú orðið. Alvarlegt ofbeldi veldur örkumlum og jafnvel dauða. Umræðan um ofbeldi meðal ungmenna hefur líka leitt í ljós ágalla sem eru á okkar löggjöf. Hún leiðir í ljós ákveðið úrræðaleysi barnaverndaryfirvalda, heilbrigðisyfirvalda og lögreglu. Alvarlegar hegðunartruflanir barna verða æ algengari og ef ekki er brugðist við er hætta á að einstaklingur leiðist síðar út í ofbeldi, afbrot og andfélagslega hegðun. Við höfum flotið að feigðarósi varðandi félagslegan og sálfræðilegan stuðning við börn í vanda og það er mál til komið að við tökum okkur saman í andlitinu, bæði með aukið fjármagn í þennan viðkvæma málaflokk og ný úrræði. Málshefjandi kom inn á málefni barna- og unglingageðdeildarinnar. Sú deild er eina úrræðið sinnar tegundar hér og getur eingöngu sinnt tíunda hluta þeirra tilfella sem á þjónustu hennar þurfa að halda. Í fyrra var tilkynnt að deildin tæki ekki við fleiri börnum með einhverfu þrátt fyrir að fleiri börn greinist nú einhverf en áður. Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins var fengið það hlutverk að fást við vandann. Ég spyr félmrh. hvernig staðan sé varðandi einhverf börn í dag. En þeim var eins og kemur fram hér úthýst af barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Fyrir einu og hálfu ári síðan í umræðum hér á Alþingi um fíkniefnavandann upplýsti heilbrrh. að hún hefði veitt 12 millj. kr. til að efla barna- og unglingageðdeildina og koma á fót upplýsingamiðstöð fyrir aðstandendur ungra fíkniefnaneytenda. Það var mikil þörf fyrir ráðgjafarþjónustu af þessu tagi fyrir forelda ungra neytenda en það kom mörgum jafnmikið á óvart og mér að koma ætti slíkri starfsemi fyrir á barna- og unglingageðdeildinni sem var þegar í miklum þrengingum. Í skriflegu svari heilbrrh. nú í vetur við fyrirspurn minni kom svo í ljós að þessi leiðbeiningarstöð komst aldrei á laggir. Starfsemin hafði hvergi verið kynnt enda reyndist brýn þörf á þessu fjármagni til að unnt væri að leysa hefðbundin verkefni deildarinnar sem því miður neyðist til að vísa börnum og unglingum frá sér í stórum stíl með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Nú er loks verið að bregðast við og koma þessari áformuðu leiðbeiningarstöð fyrir á nýjum stað í samvinnu við Reykjavíkurborg einu og hálfu ári eftir að þessari gulrót var veifað framan í okkur þingmennina í umræðu um fíkniefnavandann. Virðulegi forseti. Það blasir nú við í okkar seinvirka kerfi að þetta var röng og gagnslaus ákvörðun og eitt og hálft ár er farið fyrir bí. Stuðningur við foreldra er mjög mikilvægur en slíkur stuðningur er af skornum skammti. Takmörkuð fjölskylduráðgjöf er í boði og óaðgengileg fyrir foreldra barna í vanda. Landsnefnd um ár fjölskyldunnar notaði mestallt fjármagn sem hún fékk til ráðstöfunar til að setja á laggir tilraunaverkefni í samvinnu við Reykjavík og Mosfellsbæ. Þetta verkefni, fjölskylduráðgjöfin Samvist, hefur sannað gildi sitt. Í þeirri tillögu um opinbera fjölskyldustefnu sem Alþingi hefur nú samþykkt er ákvæði um að, með leyfi forseta: ,,Fræðsla um stofnun heimilis verði aukin og unnið verði gegn upplausn fjölskyldna, m.a. með fjölskylduráðgjöf.`` Þetta segir í almennum markmiðum í II. kafla tillögunnar. Í þeim kafla segir jafnframt: ,,Að vernd gagnvart ofbeldi verði efld, jafnt innan fjölskyldu sem utan. Fjölskyldur njóti verndar og stuðnings gagnvart ofneyslu áfengis og annarra vímugjafa. Forvarnir vegna áfengis- og vímuefnaneyslu verði auknar.`` Þarna er komin forskrift Alþingis fyrir okkar ríkisstjórn og ráðherra að hrinda í framkvæmd. Alþingi hefur talað og látið í ljósi vilja sinn sem er gífurlegur stuðningur, t.d. við félmrh. í að hrinda fram verkefnum í forvörnum á þessu sviði. Mál eru nefnilega komin í algjört óefni þegar vista þarf ungling á meðferðarstofnun og oft er um margra ára vandamál að ræða sem ekki hefur verið tekið tímanlega á með markvissum hætti. Ef við förum ekki að sinna börnum betur getum við þurft mörg heimili fyrir hegðunartruflaða einstaklinga í framtíðinni. Það er heimilt að svipta 15 ára ungling frelsi með fangelsun eða varðhaldi hér á Íslandi. En í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er fjallað um réttindi frelsissviptra barna og ungmenna. Þar er mælt fyrir um mannúðlega meðferð og að tekið skuli tillit til þarfa einstaklinga á þeim aldri sem um ræðir. Sérstaklega er mælt fyrir um að barni sem er svipt frelsi sínu skuli haldið aðskildu frá fullorðnum nema ef það er talið því fyrir bestu að gera það ekki. Þegar við afgreiddum barnasáttmálann á sínum tíma var staðfest með yfirlýsingu að í íslenskum lögum væru ekki ákvæði um að ungum föngum skuli halda aðskildum frá eldri föngum. En þess var jafnframt vænst að við ákvörðun um fangelsun ungmenna yrði ávallt tekið mið af því hvers konar afplánun væri ungmenni fyrir bestu. Þetta var árið 1992 og enn getum við ekki uppfyllt þetta mikilvæga ákvæði barnasáttmálans. Það er mín skoðun að það þurfi að breyta hegningarlögunum þannig að dvöl á meðferðarheimili komi til viðbótar við önnur refsiákvæði samkvæmt lögum. Almennt eru afbrot talin birtingarform annarra undirliggjandi ástæðna, svo sem tilfinningalegra, geðrænna eða félagslegra vandkvæða. Málefni ungra afbrotamanna verður því að skoða í ljósi uppvaxtar þeirra og uppeldisaðstæðna og þeirrar ábyrgðar sem samfélagið ber. Sérhæft meðferðarheimili eða stofnun gæti skapað þær forsendur sem eru nauðsynlegar til að ungmenni ráði bót á vanda sínum. Ég beini þeirri spurningu til félmrh. hvort hann hyggist beita sér fyrir að slíkt meðferðarheimili geti orðið viðbótarúrræði í refsilöggjöf okkar. Hvort hann telji tímabært að fella yfirlýsingu Íslands, sem fylgir barnasáttmálanum, úr gildi. Það er hún sem gerir okkur stikkfrí því við erum ekki eins og siðuð þjóð í meðferð ungra afbrotaunglinga. Þess má geta að til margra ára hafa um þrír unglingar verið dæmdir til refsivistar á hverju ári en sá hópur hefur tvöfaldast síðustu tvö til þrjú ár. Þetta leggur okkur skyldur á herðar. Foreldrar eru framfærsluskyldir gagnvart börnum sínum til 18 ára aldurs samkvæmt gildandi lögum þó þau fari bara með forsjá þeirra til 16 ára aldurs. Í þessu tilfelli, sem mörgum öðrum er mikið misræmi í löggjöf okkar, sem nú tekst vonandi að lagfæra þar sem Alþingi er að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár. Sú breyting hefur hins vegar ekki þær grundvallarbreytingar í för með sér sem margir hafa staðhæft en hún gerir okkur mögulegt að beita betri aðferðum í meðferð unglinga sem þarfnast samfélagslegrar hjálpar. Það er nauðsynlegt að foreldrar geti haft yfirráð og eftirlit með börnum sínum lengur en til 16 ára aldurs í því skyni að veita vernd gegn aðsteðjandi hættu, ekki til að gera ungmenni ábyrgðarlaus heldur vegna þess að ábyrgðin er ekki einungis barnanna heldur foreldranna og samfélagsins alls. Í umsögn Barnaverndarstofu til allshn. á síðastliðnu ári kom fram að enga hjálp hefur verið hægt að veita ungmennum eftir að þau hafa náð 16 ára aldri þótt þau þurfi á stuðningi eða meðferð að halda enda dæmi um að börn hafi gengið út úr meðferð á 16 ára afmælisdaginn. Það kom fram að óhjákvæmilegt sé að bjóða upp á sérhæfð meðferðarúrræði fyrir þennan aldurshóp. Árlega vistast fimm til tíu ungmenni á umræddum aldri á meðferðarheimilum á vegum Barnaverndarstofu í lengri eða skemmri tíma. Þau heimili eru almennt ekki í stakk búin til að veita þessum hópi þjónustu enda miðast starfsemi þeirra flestra við aldurshópinn 13--16 ára. Nýlegar breytingar á meðferðarkerfi ríkisins hvað varðar vímuefnaneytendur gera ráð fyrir að sjálfráðu einstaklingarnir 16 ára og eldri leiti þeirrar þjónustu á sjúkrastofnunum fyrir fullorðna nema í undantekningartilvikum. Það hefur ekki þótt góður kostur að blanda saman ósjálfráða og sjálfráða einstaklingum í t.d. vímuefnameðferð. Mér finnst brýnt að menn geri sér grein fyrir því að tilfellum sem þarfnast hjálpar fjölgar ekki við það að sjálfræðisaldur hækkar. Þeir sem njóta ekki meðferðarúrræða á vegum barnaverndaryfirvalda eða hjá barna- og unglingageðdeild hafa þurft að leita fullorðinsúrræða sem eru væntanlega alls ekki ódýrari og þegar upp er staðið erum við að tala um samfélagskostnað og einn og sama vasann. Ég beini engu að síður þeim spurningum til félmrh. hvort hann muni láta vinna áætlun um uppbyggingu í málaflokknum í kjölfar hækkunar lögræðisaldurs. Í umsögn Barnaverndarstofu kom einnig fram að þó hækkun lögræðisaldurs kallaði á aðgerðir væri fullvíst að breytingar hefðu áhrif til lækkunar til lengri tíma litið. Þannig megi draga úr fjárhagstjóni vegna síbrota auk þess sem meðferð mun væntanlega draga úr afbrotum margra á fullorðinsárum. Draga mun úr kostnaði vegna löggæslu, rannsóknar- og dómsmálameðferðar sem og heilbrigðis- og félagsþjónustu en ómældur er sá samfélagskostnaður sem hlýst af fjölda ungs fólks sem eyðileggur sjálft sig og aðra að ekki sé talað um sársaukann sem slík örlög valda. Félmrh. sagði við opnun Stuðla í september síðastliðnum að verið væri að undirbúa rekstur nýs heimilis sem mundi starfa á grundvelli tólf þrepa kerfis, þetta yrði á næstu mánuðum. Sama kom fram við umræðu hér á Alþingi. Hvað líður málinu? Hvenær á að opna heimilið? Hvar er það staðsett? Og á hverju hefur staðið? Að lokum þetta, virðulegi forseti og ágætu alþingismenn, af hverju tekur alltaf svona langan tíma að hrinda fram úrbótum í barnaverndarmálum? Hvers vegna er skorið við nögl fjármagn til þeirrar fjárfestingar sem skilar þjóðinni mestum arði þegar upp er staðið?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að taka þetta mál á dagskrá en óneitanlega verður mér hugsað til þess að í dag er síðasti dagur þingsins og hér er um svo alvarlegt mál að ræða að við hefðum átt að vera búin að ræða þetta fyrir löngu og vera búin að ýta á aðgerðir stjórnvalda til þess að taka á þessum mikla vanda. Það eru hrikaleg tíðindi þegar það starfsfólk sem ber ábyrgð á jafnmikilvægum málaflokki treystir sér ekki lengur til að horfa upp á þetta slæma ástand, langa biðlista, og er með því að fara í leyfi að vekja athygli stjórnvalda á þessum mikla vanda. Ég get nefnt það að á undanförnum árum hef ég átt samstarf við ýmsar konur sem vinna í þessum málaflokki. Þær hafa hvað eftir annað vakið athygli mína á því að þarna sé um svo hrikalegan vanda að ræða, einkum hvað varðar geðheilbrigðismál barna og unglinga, að eitthvað verði að gerast. Ein þeirra komst svo sterkt að orði að segja að það mundi ekkert gerast hérna fyrr en einhver þessara krakka tæki sig til og dræpi einhvern. Það virtist þurfa þvílík voðatíðindi til þess að Íslendingar áttuðu sig á því að um mikinn og alvarlegan vanda er að ræða. Það er ekki að ástæðulausu að ég nefni þetta því slíkir atburðir hafa einmitt gerst bæði á Norðurlöndum og t.d. í Bretlandi. Ég vona reyndar að ekki þurfi koma til slíkra tíðinda en það er eitthvað mjög sérkennilegt í samfélagi okkar sem varðar börn og afstöðuna til barna. Þegar við skoðum ástandið hér, þá löngu biðlista sem blasa við, og þá tregðu sem hér ríkir til þess að taka á þessum málefnum hlýtur maður að spyrja sig hver er ástæðan, hver er grunnurinn. Ég held einmitt að við þurfum að kanna hann mjög rækilega. Skoðun mín er sú að hér séu ríkjandi mjög gamaldags hugmyndir um börn og unglinga sem eiga rætur að rekja til bændasamfélagsins og felast m.a. í því að börn geti meira og minna séð um sig sjálf. Það er lögð mikil ábyrgð á herðar þeirra frá unga aldri og við urðum áþreifanlega vör við það í umræðunni um vinnutíma barna og ungmenna að mönnum finnst ekki ástæða til þess að setja því einhver takmörk og eru hinir reiðustu yfir því þegar Evrópusambandið leyfir sér að fara inn í persónulegt líf fólks og setja einhverjar skorður. Menn segja ótrúlegar sögur af því hvað þeir hafi haft gott af því að fara á sjóinn 13 eða 14 ára þó ég sé alveg viss um að ýmsir piltar sem fóru ungir á sjóinn hafi lent í hrikalegri reynslu. Að mínum dómi eru hér ríkjandi mjög gamaldags hugmyndir um börn og við þurfum að skoða þessar hugmyndir og átta okkur á því hvernig hægt er að breyta þeim. Þar kem ég að því að það þarf að skoða öll þessi mál í heild. Það verður að byrja á því að leysa þann bráða vanda sem við stöndum frammi fyrir, ekki síst í geðheilbrigðismálum barna og unglinga. Það þarf að stórefla fjölskylduráðgjöf og ekki síst að kenna öllu því fólki sem kemur nálægt börnum, hvort sem það eru fóstrur eða kennarar eða hvar sem börn eru, að þekkja einkenni. Það hefur m.a. verið gert átak í því í leikskólum Reykjavíkurborgar að reyna að byrgja brunninn og fylgjast þar með börnum og heilsu barna. En það starfslið sem Reykjavíkurborg ræður yfir er alls ekki nægjanlegt. Það segir okkur að þessi vandi getur byrjað mjög snemma þegar um veikindi er að ræða en þar hangir mjög oft saman félagslegur vandi og svo sjúkdómar að ekki sé nú talað um þegar um kynferðislega misnotkun eða ofbeldi gagnvart börnum er að ræða. Þá skiptir gífurlegu máli að allir þeir sem að koma nálægt börnum þekki einkennin en til skamms tíma hefur verið mikill misbrestur á því hér og reyndar ekki bara hvað varðar slíkan vanda heldur ýmislegt annað. Ég minnist þess að nýlega hlustaði ég á viðtal við unga konu sem hafði átt við dyslexíu að stríða alla skólatíð sína og aldrei var tekið neitt á málinu. Bara slíkur vandi veldur sálrænum erfiðleikum og sífelldum ósigrum í skólakerfinu. Við höfum því verið ótrúlega sinnulaus gagnvart vandamálum barna og ungmenna og það er eins og samfélagið líti þannig á að þetta leysist allt af sjálfu sér og helst með því að senda krakka í sveit. Það virðist helst eiga að leysa allan vanda.

Er það ekki það sem Reykjavíkurlistinn gerir, gerir samninga um að senda börn upp í sveit?

Það er ekki þar með sagt að vandinn sé leystur, hv. þm. Sumum börnum þarf að koma í skjól. Ég var ekki að tala um meðferð þar sem börn eru send í meðferð eða þar sem þau fá virkilega þjónustu eins og er raunin í ýmsum tilvikum. Ég er að tala um það þegar börn eru einfaldlega send eitthvert og til skamms tíma hefur verið litið á það sem allra meina bót. Hér hefur verið vikið að því að það kerfi sem við búum við sé mjög dreift. Ég vil kannski ekki segja að það sé flókið en það er fyrst og fremst dreift sem gerir það að verkum að mjög erfitt er að hafa yfirsýn. Það eru of mörg ráðuneyti að grauta í þessum málum sem gerir það að verkum að yfirsýnina vantar. Það beinir sjónum að því að sá vandi sem við erum að glíma við er ekki einstakur fyrir samfélag okkar, þetta er alþjóðlegur vandi sem á kannski ekki síst rætur að rekja til gífurlegra þjóðfélagsbreytinga á undanförnum áratugum. Hér eru náttúrlega ýmis sérkenni eins og langur og strangur vinnutími foreldra sem hefur líka leitt til þess að sá stuðningur sem áður fyrr kom frá fjölskyldunni, stórfjölskyldunni, hefur minnkað og auðvitað á vaxandi útivinna kvenna sinn þátt í þessu. Það hefur ekki verið brugðist við þeim miklu breytingum sem átt hafa sér stað á fjölskyldulífi. En það breytir því ekki að annars vegar er um félagslegan vanda að ræða, ýmislegt sem sprettur upp úr aðstæðum, en hins vegar um veikindi. Þarna verður auðvitað að greina á milli og eftir því sem ég best veit er vandinn ekki hvað sístur hvað varðar geðræna sjúkdóma og barna- og unglingageðdeildin hefur um alllangt skeið mátt búa við að þar eru langir biðlistar bráðveikra barna. Þetta er auðvitað algjörlega óviðunandi. Ég tek svo innilega undir það sem fram kom í máli hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur að verði ekki tekið á þessum vanda strax, sé ekki reynt að byrgja brunninn, þá kemur það niður á okkur síðar. Þetta kemur niður á okkur síðar í enn þá meiri veikindum, í aukinni glæpatíðni því að því miður leiðist fólk sem á við mikinn félagslegan og sálrænan vanda að stríða oft út í fíkniefnaneyslu, áfengisneyslu og glæpi sem því tengjast. Það er því afar brýnt að við reynum að öðlast góða yfirsýn yfir þetta ástand, horfumst í augu við það, viðurkennum að það eru tugir barna og unglinga, ef ekki hundruð, sem eiga við mikinn vanda að stríða sem á sér félagslegar rætur og einnig líkamlegar. Það verður að taka á þessum vanda. Það má ekki bíða lengur. Ég ítreka það og segi það aftur að ég harma að við skulum ekki hafa vikið að þessu máli hér fyrr. En það er þó hægt að nota sumarið til þess að vinna í málinu og vonandi tekst að ná fram slíkum úrbótum að fólk snúi aftur til starfa á barna- og unglingageðdeildinni og geti tekið þar með stolti á þeim vanda sem við er að glíma.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka frummælendum fyrir yfirgripsmiklar ræður sem þeir fluttu hér. Hér er um mikilvægt mál að ræða og eðlilegt að það sé rætt hér á síðustu dögum þingsins. Virðulegi forseti. Ég hef fengið margar fyrirspurnir og ég ætla að freista þess að svara þeim. Fyrsta spurningin sem til mín var beint var: Mun ráðherra beita sér fyrir því að ríkið taki þátt í kostnaði við þjónustu sálfræðinga og/eða félagsráðgjafa fyrir börn og ungmenni? Ríkið greiðir nú laun sálfræðinga og félagsráðgjafa sem starfa á stofnunum á vegum menntmrn., félmrn. og heilbr.- og trmrn. Þar starfa þessar stéttir víða að málefnum barna og unglinga og vinna mikilsvert starf. Á stofnunum heilbrigðiskerfisins starfa bæði félagsráðgjafar og sálfræðingar að málefnum barna og unglinga en vonandi gefst kostur á að njóta starfskrafta þessara stétta í enn ríkari mæli. Önnur spurning: Er fyrirhugað að efla og styrkja starfsemi barna- og unglingageðdeildarinnar? a. Auka rekstrarlegt sjálfstæði deildarinnar? Engin áform eru um að færa barna- og unglingageðdeildina frá Ríkisspítölum en í skoðun er hvort deildin eigi betur heima á Barnaspítala Hringsins sem hluti af geðdeild. b. Auka framlög til deildarinnar? Sérstakar aukafjárveitingar, fyrst 12 milljónir og síðan 3 milljónir, voru lagðar til deildarinnar árið 1996 til að auka sérfræðiþjónustu og 12 millj. kr. aftur 1997 hafa verið veittar til barna- og unglingageðdeildarinnar. Ætlunin með fjárveitingunni var m.a. að koma á upplýsingamiðstöð vegna vímuefnavandans eins og kom fram í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur hér áðan. Reyndin varð sú að barna- og unglingageðdeildinni var þetta ekki mögulegt og því var farið af stað með miðstöð í Heilsuverndarstöðinni og var veitt til þess fjármagn. Er þetta gert í samvinnu m.a. við Reykjavíkurborg og Rauða krossinn. Ef rekstur þessarar miðstöðvar gengur vel þá mun verða farið í fleiri sveitarfélög með slíka upplýsingamiðstöð. Þó var ákveðið að barna- og unglingageðdeildin héldi þessari sérstöku fjáveitingu óskertri og var áformað að bæta þar úr skorti á sérhæfðu starfsfólki, en nánar verður vikið að þeim vanda síðar. c. Verða settar á fót langtímaeiningar? Almennt er stefnt að því að stytta legu barna á stofnunum og á það einnig við í þessu tilviki. Fagfólk á þessu sviði metur þörf fyrir langlegueiningar hvort sem um er að ræða heilar deildir eða örfá rúm. Fremur er lögð áhersla á dag- og göngudeildir og eflingu þeirra. d. Verður samstarf og ráðgjöf við sveitarfélög og skóla vegna sálrænna og/eða geðrænna vandamála barna og unglinga aukið? Nú er grunnskólinn hjá sveitarfélögum og þar með sálfræðiþjónustan þar. Skólaheilsugæslan starfar í hverjum grunnskóla landsins enda þótt ríkið reki heilsugæslustöððvarnar. Samstarfið er því mjög náið. Ef átt er við með spurningunni hvort gert sé ráð fyrir aukinni ráðgjafarþjónustu barna- og unglingageðdeildarinnar við sveitarfélög og skóla er svarið að eins og sakir standa sinnir deildin þeirri ráðgjöf sem hún getur sinnt vegna anna og er ekki raunhæft að gera ráð fyrir aukinni ráðgjafarþjónustu á vegum hennar meðan ekki ráðast þar til starfa fleiri sérfræðingar. e. Hyggst ráðuneytið beita sér á einhvern hátt fyrir því að fá til starfa sérfræðinga í málefnum barna með geðræna sjúkdóma eða vandamál? Með þeirri sérstöku fjárveitingu er ég greindi frá hér á undan var ætlunin að fjölga sérmenntuðu fólki á barna- og unglingageðdeildinni og tókst það að nokkru leyti. Erfiðlega gengur hins vegar að ráða fleiri sérmenntaða lækna til starfa. Einn aðalvandinn er sá að mjög fáir íslenskir læknar hafa bætt við sig sérmenntun á sviði barna- og unglingageðlækninga. Sú spurning hefur vaknað hvort heilbrigðisyfirvöld geti með einhverjum hætti haft áhrif á þá þróun því þörf fyrir fleiri einstaklinga með sérmenntun á þessu sviði er vissulega fyrir hendi. Þriðja spurningin er: Mun hækkun sjálfræðisaldursins hafa áhrif á starfsemi barna- og unglingageðdeildarinnar eða á aðra starfsemi heilbrigðisþjónustunnar, t.d. varðandi meðferðarúrræði vegna fíkniefnanotkunar unglinga? Hvort einstaklingur er lagður inn á barnadeild eða fullorðinsdeild ræðst af líffræðilegum aldri og þroska og því aldursmörk aðeins notuð sem viðmið. Fagfólk mun meta hvert tilvik fyrir sig. Hugsanlega getur hærri sjálfræðisaldur gagnast við meðferð þeirra er neyta fíkniefna og gefið fagfólki og foreldrum meiri möguleika á að hjálpa þessum ungmennum. Fjórða spurningin: Er fyrirhugað að skýra verkaskiptingu milli ráðuneyta hvað varðar málefni barna og unglinga? Börn og unglingar með geðræn vandamál og fjölskyldur þeirra sækja þjónustu víða hjá stofnunum sem heyra m.a. undir félmrn. og menntmrn. auk heilbr.- og trmrn. Stofnanir heilbrigðisþjónustunnar sinna þó alla jafna þeim sem veikastir eru og þurfa mesta hjálp. Því er mjög mikilvægt að samspil þessara stofnana sé gott þannig að þessi börn og unglingar fái þjónustu við hæfi. Nú er að störfum nefnd sem skipuð er af forsrh. sem hefur það hlutverk að fjalla um valdmörk ráðuneyta heilbrigðismála, menntamála og félagsmála. Nú í vetur skipaði ég stóra þverfaglega nefnd um stefnumótun í geðheilbrigðismálum og vinnur nefndin ötullega. Eitt af viðfangsefnum nefndarinnar er að sjálfsögðu málefni barna og ég veit að þau fá þar ítarlega umræðu. Breytingar verða á starfi margra stofnana yfir sumartímann bæði vegna lokana og annarra árstímabundinna ráðstafana. Við slíkar aðstæður er mjög brýnt að tryggja að þjónusta verði samfelld og hnökralaus fyrir þessi börn og unglinga. Því eru nú hafnar viðræður milli aðstoðarmanna heilbrrh., félmrh. og fjmrh. sem tryggja munu að þörfum þessara hópa verði mætt. Virðulegi forseti. Börn og unglingar hér á landi eru um 80--90 þúsund og því um þriðjungur þjóðarinnar og þarfir þeirra eru að sjálfsögðu mjög misjafnar fyrir heilbrigðisþjónustu. Flest þurfa þau sem betur fer litla þjónustu aðra en ungbarnaeftirlit og hina hefðbundnu skólaheilsugæslu. Við höfum löngum talið að umönnun barna að þessu leyti sé vel fyrir komið komi ekki upp sérstök tilvik. Á alþjóðadegi hjúkrunarfræðinga þann 12. þessa mánaðar var efnt til málþings um heilbrigði barna og unglinga. Þar var m.a. rætt um hvernig breytingar á heimilum og samfélagi kalla á breytingar í áherslum skólaheilsugæslu og þörf fyrir félagslegan og andlegan stuðning eykst stöðugt að sögn þeirra er best til þekkja. Skólaheilsugæslan ásamt kennurum og sálfræðiþjónustu í skólum gegnir lykilhlutverki við að finna þau börn sem á hjálp þurfa að halda og veita þeim viðeigandi aðstoð. Það er mikilvægt að grípa strax inn í áður en vandamálin verða of erfið. Ég tel nauðsynlegt að leggja áfram mikla og vaxandi áherslu á skólaheilsugæsluna en jafnframt að tryggja að sérþekking sé til staðar þegar leitað er til lækna á heilsugæslustöðvum vegna vanda á þessu sviði. Nú í vetur var því gert átak með aðstoð héraðslækna til að efla þekkingu starfsfólks í heilsugæslunni á greiningu og fyrstu meðferð einstaklinga með geðræn vandamál er leita til heilsugæslunnar. Nú í haust verður tilraunaverkefni með iðjuþjálfun í heilsugæslu komið af stað og svipað verkefni er í gangi varðandi sjúkraþjálfun. Þessi verkefni koma til með að gagnast sérstaklega við greiningu og meðferð hjá börnum sem eru m.a. misþroska. Mikilvægast af öllu þegar börn eiga í hlut er að við færum okkur í nyt allt sem hægt er til að koma í veg fyrir sjúkdóma og að við beitum öllum tiltækum varnarráðum. Á það ekki síst við um vímuefnavandann sem allt of margir unglingar glíma við. Fyrir skömmu var opnuð í Heilsuverndarstöð Reykjavíkur upplýsingamiðstöð, eins og ég sagði hér áðan, fyrir þessa unglinga og fjölskyldur þeirra. Þetta er tilraunaverkefni heilbrrn., Reykjavíkurborgar og Rauða krossins. Virðulegi forseti. Börn og unglingar eru hluti af stærri heild, hluti af fjölskyldu og því er mikilvægt að tryggja að fjölskyldur veikra barna séu í stakk búnar til að axla þá ábyrgð sem felst í því að ala upp barn með langvinna sjúkdóma eða fötlun. Hið nýja frv. sem mælt var fyrir hér á Alþingi í nótt um umönnunarbætur til aðstandenda þessara barna er því langþráður áfangi og vonast ég til að við náum að afgreiða þetta mikilvæga mál hér á hinu háa Alþingi í dag.

Herra forseti. Ég sé nú ástæðu til þess að þakka þessa umræðu. Það hefur margt komið fram sem er umhugsunarefni og margt verið spaklega sagt. Ég mun reyna að svara þeim spurningum sem til mín hefur verið beint og þá fyrst tveimur spurningum sem hv. 5. þm. Suðurl. beindi til mín. Það er í fyrsta lagi: Hver er reynslan af starfi Stuðla? Eru fyrirhugaðar breytingar á starfseminni í ljósi reynslunnar og vegna hækkunar á sjálfræðisaldri, t.d. að einfalda aðgengið að þjónustunni, koma á sérhæfðri vímuefnameðferð, auka göngudeildarþjónustu og taka sérstaklega á vistun þeirra unglinga sem hafa brotið af sér? Það er nú þetta með reynsluna af starfi Stuðla að þá er það auðvitað alltaf matsatriði. En ég held að óhætt sé að segja að hún sé eftir vonum. Að vísu hafa ekki allir fengið bata sem þangað hafa farið og ekki tekist að leysa vandamál hjá öllum. En ég held að þetta úrræði hafi sannast að er gott og þarna hafi verið vel að verki staðið. Það eru 51 sem hafa verið vistaðir á Stuðlum frá opnun meðferðarstöðvarinnar 27. sept. sl., þar af 24 í meðferðarvistun. Eins og er eru níu þar í meðferð og 15 hafa útskrifast en 27 hafa verið í skammtímavistun eingöngu. Ekki hefur farið fram kerfisbundin könnun á afdrifum þeirra unglinga sem útskrifast hafa. Þó má geta þess að af þeim 15 unglingum sem útskrifast hafa frá upphafi hafa sjö fengið pláss á langtímameðferðarheimili, fimm hafa farið aftur heim til foreldra að lokinni meðferð að Stuðlum en þrjú hafa hætt í meðferð eða útskrifast án þess að meðferð væri lokið. Biðtími eftir innlögn, sem hv. þm. gerði að umtalsefni, er um tveir mánuðir þó að hann geti í einstaka tilfellum verið lengri ef þörfin er ekki brýn eða unglingurinn nýtur annarra úrræða og gengur sæmilega. Ef um neyðartilvik er að ræða, t.d. nauðsynlegt að stoppa ungling af, er oftast fyrirvaralaust unnt að vista ungling í neyðarvistun í allt að 14 daga. Biðtíminn getur verið breytilegur og ræðst fyrst og fremst af eftirspurninni. Þegar Stuðlar tóku til starfa sl. haust var biðtíminn til muna lengri en hann er nú. Ekki eru neinar sérstakar vísbendingar um að hann kunni að lengjast. Það er matsatriði hvort umræddur biðtími sé óhóflegur. Vert er að leggja áherslu á að biðtími getur verið af hinu góða því stundum tekur fjölskyldan við sér og tekst að yfirvinna vandann þannig að þegar að innlögn kemur reynist hún óþörf. Þetta er ástæða til þess að stundum er varhugavert að hafa aðgengi að meðferðarstofnunum of einfalt að mati forstöðumanns Barnaverndarstofu því þá getur ábyrgðin verið tekin af foreldrunum. Það hefur líka sýnt sig að fjölskyldan er besta meðferðarúrræðið ef hún er í stakk búin til að taka á málum. Hitt er svo annað mál að fjölskyldan þarf á stuðningi að halda í ýmsum tilfellum í þessari glímu og þá reynir á félagsþjónustu sveitarfélaganna. Spurt er um hvort fyrirhugað sé að koma á sérhæfðri vímuefnameðferð, þ.e. að aðskilja eða deildarskipta Stuðlum. Eins og stendur er veitt sérhæfð meðferð fyrir vímuefnaunglinga á Stuðlum. Hún er byggð á lífsreglum sem eru í anda svonefnds tólf spora kerfis sem notað er í hefðbundinni áfengismeðferð. Á Stuðlum eru AA-fundir sem vímuefnabörn sækja. Hins vegar eru Stuðlar fyrst og fremst greiningarstöð og ef í ljós kemur við greiningu að unglingurinn þurfi á enn frekari vímuefnameðferð að halda verður honum beint í slíka meðferð. Á næstu vikum tekur til starfa meðferðarstofnun fyrir vímuefnaunglinga í Varpholti við Skjaldarvík. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir spurði eftir því hvað hefði tafið að þessi stofnun tæki til starfa. Ég verð að segja að ég vonaðist eftir að hún kæmist fyrr í gagnið en raunin hefur orðið. Tafir hafa m.a. orsakast af því að menn voru ekki sammála um hvar átti að setja hana niður. Nokkrir staðir voru skoðaðir sem þóttu koma til greina. Í það fór töluverður tími. Niðurstaðan er sú að meðferðarstöðin verður í Varpholti, þ.e. í Skjaldarvík rétt hjá Akureyri. Á næstu vikum er þar að fara í gang meðferðarheimili. Það er eftir að ganga frá atriði þegar ég vissi síðast í þjónustusamningi en starfsfólk hefur verið ráðið eftir því sem ég best veit og þetta er að fara í gang. Spurt er um hvort fyrirhugað sé að koma á fót göngudeildarráðgjöf fyrir yngri unglinga til að minnka þörf fyrir stofnanavist. Göngudeildarþjónusta er lögbundið verkefni sveitarfélaga og er tæplega á færi félmrn. að koma beint að því. Hins vegar má þó minna á að félmrn. hefur hvatt til þess að komið yrði á fót öflugri ráðgjafarþjónustu fyrir fjölskyldur og félmrn. lagði fjármagn í tilraunaverkefni á vegum Reykjavíkurborgar og Mosfellsbæjar sem er fjölskylduráðgjöfin Samvist. Ég vil líka minna á vímuvarnaátak sem félmrn., dómsmrn., Reykjavíkurborg, grunnskóli Reykjavíkur og Rauði krossinn standa að. Í tengslum við það hefur verið sett á laggirnar unglingamiðstöð í Heilsuverndarstöðinni þar sem unglingum og fjölskyldum þeirra er veitt ráðgjöf og meðferð. Það er spurt hvort fyrirhugað sé að dæma afbrotaunglinga til meðferðar og hvort fyrirhugað sé að koma á fót heimili með strangari gæslu en nú er. Núgildandi ákvæði hegningarlaga veita ekki heimildir til að dómarar dæmi unga afbrotamenn til dvalar á meðferðarstofnunum. Hins vegar er Fangelsismálastofnun ríkisins heimilt að láta afbrotamenn afplána hluta refsingar sinnar á meðferðarstofnunum. Í kjölfar hækkunar á sjálfræðisaldri má búast við að kröfum um breytingar á hegningarlögunum í þessa veru vaxi ásmegin og dvöl á meðferðarheimili geti komið í stað fangelsisvistar. Því miður hefur ofbeldisfullum unglingum farið fjölgandi og núverandi meðferðarkerfi á erfitt með að glíma við það vandamál. Það er alveg ljóst að hækkun sjálfræðisaldurs veldur því að það þarf aukin úrræði á vegum félmrn. til að taka við þeim tveimur árgöngum sem Alþingi hefur ákveðið að verði á verksviði okkar. Ég hef leitað eftir hugmyndum um hvað þyrfti að gera til þess að svara þeirri viðbótarþörf sem þar kemur fram. Menn búast við að það verði óhjákvæmilegt að setja á laggirnar sérhæfð meðferðarúrræði fyrir 16--18 ára unglinga. Það vistast fimm til tíu ungmenni á umræddum aldri á meðferðarheimilum á vegum Barnaverndarstofu um lengri eða skemmri tíma. En starfsemi þeirra miðast við 13--16 ára. Það þarf að fjölga meðferðarheimilum og sérhæfða vímuefnameðferð fyrir 16--18 ára sem áður hefur verið á sjúkrastofnunum. Síðan er það hugmyndin um meðferð í stað refsivistar. Reikna má með því að hækkun sjálfræðisaldurs feli í sér að starfrækja yrði að minnsta kosti eitt sérhæft meðferðarheimili fyrir 16--18 ára. Áætlaður rekstrarkostnaður þess yrði 35 millj. kr. Það er líklegt að fljótlega yrði að bæta við öðru heimili vegna lengri vistunartíma á öðrum meðferðarheimilum og má áætla árlegan rekstrarkostnað á bilinu 20--25 millj. kr. Búast má við útgjaldaauka hjá félmrn. vegna hækkunar sjálfræðisaldurs um 120--140 millj. kr. Þá er ekki tekið tillit til stofnkostnaðar og ég vil taka það fram og undirstrika það sérstaklega. Væntanlega sparast eitthvað í þjóðfélaginu á móti en það lítur þannig út frá bæjardyrum okkar í félmrn. að þarna sé um að ræða aukna fjárþörf upp á 120--140 millj. vegna ákvörðunar Alþingis. Önnur spurning 5. þm. Suðurl. var þessi: Mun ráðherra beita sér fyrir því að upp verði tekin önnur vinnubrögð við ákvörðun refsinga vegna brota ungmenna, t.d. unglingadómstóll og hvað varðar refsiúrræði svo sem að dæma megi til samfélagsþjónustu? Nú eru refsiúrræðin ekki á valdi félmrn. og á þess vegum eru ekki rekin fangelsi þannig að þetta mál yrði að leysast að frumkvæði dómsmrh. Ég held að óhjákvæmilegt sé að koma upp einhverju öflugu meðferðarúrræði svo þeir sem í meðferð væru gætu ekki strokið. En það verður líka að gæta að mannréttindum. Ég held að þróunin sé þannig að þetta verði innan skamms óhjákvæmilegt. Til meðferðar koma unglingar sem eru ákaflega erfiðir í umgengni og virðist þurfa kröftugri úrræði en nú eru fyrir hendi. Þriðja spurningin var: Hefur verið ákveðið hvernig dómsmrn. og félmrn. skipta með sér verkum í málefnum þeirra ungmenn sem eru á aldrinum 16--18 ára verður ákvæðum varðandi sakhæfi breytt? Ég er vanbúinn að svara spurningunni á þessari stundu. Lögin hafa ekki verið samþykkt og ákvörðun Alþingis um hækkun á sjálfræðisaldrinum er ekki nema fárra daga. En það hefur verið ákveðið í ríkisstjórninni að dómsmrh. hafi forustu um að mynda starfshóp með aðild frá félmrn., menntmrn. og heilbrrn. Þessi starfshópur kanni m.a. hvaða lögum þurfi að breyta vegna þessarar hækkunar á sjálfræðisaldri. Það liggur alveg ljóst fyrir að það verður að taka tillit til þess í barnaverndarlögum og skattalög þarf væntanlega að skoða með sérstöku tilliti til þess arna og ef til vill fleiri lög. Það stendur þannig á að verið er að endurskoða barnaverndarlögin og ég vænti þess að geta lagt fram frv. um breytt barnaverndarlög í þingbyrjun í haust. Hvaða aðrar breytingar á réttarstöðu ungmenna breytast við hækkun sjálfræðisaldurs? Ég held að ég hafi verið búinn að svara þessari spurningu. Það hefur ekki verið kannað til fullnustu. Mun ráðherra beita sér fyrir því að fjölskylduráðgjöf verði aukin við þær stofnanir sem starfa að málefnum barna og ungmenna? Ég mun beita mér fyrir því og reyna að komast í samstarf þar sem það er unnt um aukna fjölskylduráðgjöf. Spurt hefur verið um einhverf börn og hvers staðan sé í málum þeirra. Á síðasta ári var opnað meðferðarheimili eða sambýli í Tjaldanesi. Það verður rekið áfram. Tími minn er búinn en ég held að ég hafi komist yfir að svara þeim spurningum sem til mín var beint.

Herra forseti. Þar sem fólkinu líður vel þarf ekki fangelsi, sagði Nóbelsskáldið okkar á einum stað í sínum bókum. En nú fagna menn hækkun ósjálfræðisaldurs Íslendinga og hugleiða hvað þurfi að byggja af fangelsum yfir þessi börn. Mér er ljóst að það verður að byggja fangelsi yfir þessi börn verði þeirri stefnu fram haldið sem hér hefur verið ákveðin. Þá verða að sjálfsögðu 16--18 ára ungmenni með öðrum sem eru mun yngri. Hvort það verður til góðs eða ekki á tíminn eftir að leiða í ljós. En það má segja að einkenni okkar tíma er að vilja leysa alla hluti með stofnunum, ein stofnun hér, ein stofnun þar. Við höfum verið að ganga frá því að til þess að stjórna þessum stofnunum þurfi menn með háskólamenntun án frekari skilgreiningar hvað passi nú við hverja. Og þeir sem að hampa mest þessari lausn með stofnun hafa vissulega sigrað, þeirra er ríkið, þeirra er stefnan. Ég minnist þess aftur á móti að sem ungur maður las ég einu sinni bókina Frá mönnum og skepnum eftir doktor Brodda Jóhannesson. Hann skrifaði þessa bók þegar hann var ungur og kannski róttækur á sína vísu. Þar segir hann frá því þegar ungur drengur situr undir athugasemdum heimilisfólksins, gestkomandi, frænkur og frændur, og allir eru með ráð og leiðbeiningar hvernig eigi að standa að uppeldi stráksins, og við getum að sjálfsögðu bætt skólanum við eftir að við erum komin með skyldunám eins og nú er. Í lok þessarar litlu frásagnar segir hann frá karlinum sem er að umgangast rauða folann í kofa og tekur fram að rauði folinn sé efnileg skepna. Hann umgangist enginn nema gamli maðurinn sem láti vel að honum og sinni hans þörfum og satt best að segja dytti engum heilvita manni í hug að hafa 20 tamningamenn á einn hest. Ég veit ekki hvernig færi en ég efa stórlega að svo gott upplag sé í íslenskum reiðhestastofni að það fengist nothæfur gæðingur með því fyrirkomulagi. Og ég undrast það oft að þrátt fyrir allt skuli íslensk æska vera jafnhæf og eins vel á sig komin og hún er miðað við þær tamningaaðferðir sem við notum á hana. Um nokkur ár átti ég þess kost að sitja þing Alþjóðaþingmannasambandsins. Ein setning er mér minnisstæðari en nokkur önnur. Það var svissneskur prófessor sem lýsti því yfir að okkar kynslóð hefði tapað hæfileikanum til að hlusta. Við sjáum þetta mjög oft og skynjum í okkar samtíð, menn hlusta ekki, menn tala. Og eitt af því sem börn hafa mesta þörf fyrir er að einhver hlusti en gjarnan er það nú svo að hinir fullorðnu snúa því snarlega við og vekja athygli á því að það eru þeir sem eiga að tala og börnin sem eiga að hlusta. Hún amma mín ræddi reyndar um að það ætti að tala um fyrir börnum sem byggist á því að barnið og sá fullorðni tala til skiptis en það er kannski frekar undantekning heldur en hitt. Við launum íslenska kennara frekar illa. Það er ekki stór biðlisti sem stendur eftir þegar búið er að ráða í kennarastöðurnar. Það eru ekkert 100 eða 200 manns sem hafa sótt 

Herra forseti. Þetta er vissulega stórmál sem við erum að ræða á síðasta degi þingsins í vor. Þetta er stærra mál en svo að það verði tæmt í einni utandagskrárumræðu þó hún sé af lengri gerðinni. Eins og komið hefur fram hefur þingið verið með til umræðu ályktun um fjölskyldustefnu og það er af hinu góða, orð eru til alls fyrst, en því miður hefur framkvæmdum ekki verið fylgt eftir í samræmi við það því hér hafa komið fram ýmis mál þar sem bent hefur verið á og tekið hefur verið á vanda fjölskyldunnar og ekki verið vilji til þess að koma þeim í framkvæmd. En ástandið er alvarlegt í málefnum barna og unglinga og þeirra sem eiga við veikindi og erfiðleika að stríða. Hæstv. heilbrrh. sagði áðan: Þeir sem veikastir eru fá aðstoð. Því miður er það vandi okkar að aðeins þeir allra veikustu komast að en hinir verða að bíða og það er alvarlegur vandi. Eins og ástandið er nú á barna- og unglingageðdeildinni þá er tekið á bráðavandanum. Það er tekið á þeim tilfellum sem koma inn þar sem börn og unglingar eru í bráðri sjálfsvígshættu eða þurfa að fá aðstoð strax, hinir þurfa að bíða. Nú bíða á annað hundrað börn og unglingar eftir bæði greiningu og meðferð. Það er mjög mikilvægt að grípa snemma inn í því þessir biðlistar eru hættulegir biðlistar og alvarlegir biðlistar því að ef við tökum ekki á vandanum snemma þá verður þetta mun stærri vandi síðar. Við sjáum hverjar afleiðingarnar eru af því að við höfum ekki tekið nógu snemma á vandanum. Hvernig er ástandið hér í miðbænum t.d. að næturlagi? Ég verð að segja eins og er að þegar ég fór úr þingsalnum klukkan fimm í morgun var mér ekki rótt að ganga í gegnum bæinn og heim til mín. Þannig var ástandið á götum borgarinnar í nótt og við heyrum það í fréttum um hverja helgi hvernig það er. Þetta kemur niður sem mun dýrara fyrir samfélagið að grípa ekki á vandanum snemma, það er vissulega rétt. Sparnaður á þjónustu við sjúk, geðsjúk börn og börn sem eiga í hegðunarvanda eða vímuefnavanda er dýr sparnaður. Nú horfum við upp á það, sem vitað var að mundi blasa við, og það er atgervisflótti fagfólks í stéttinni vegna þess hvernig búið er að fólki sem sinnir þessum málum. Við erum að missa fagfólkið okkar frá okkur vegna sparnaðarins og vegna þess óhemju álags sem fólk býr við. Ég nefni barna- og unglingageðdeildina. Henni ber að sinna öllum börnum á landinu með geðræn vandamál undir 18 ára aldri, en deildin fær aðeins 10% af fjárveitingu geðdeildanna. Þetta er alvarlegt mál sem þarf vissulega að ráða bót á. Ég vil nefna annað atriði sem er sálfræðiþjónustan. Það hefur komið upp æ ofan í æ í umræðunni um heilbrigðisþjónustuna að sálfræðiþjónusta er ekki sem skyldi hér. Sá vandi sem við eigum við að glíma nú þegar grunnskólinn hefur verið fluttur til sveitarfélaganna er að eitthvað virðist hafa farið úrskeiðis í þeim málum því sálfræðiþjónustan er ekki eins og var, börn fá greiningu en ekki er um meðferð að ræða og aðeins gert er ráð fyrir aðstoð við kennara. Ég vil nefna annað sem er stórt vandamál og það er vegna vímuefnaneytendanna. Þó að við séum með úrræði fyrir börn í vímuefnavanda þá er eftirmeðferðin alls ekki sem skyldi. Það er ekki nóg þó meðferð barna og unglinga í vímuefnavanda gangi vel því oft vill eftirmeðferðin gera alla þá vinnu að engu því börnin koma út í samfélagið og þessari meðferð er ekki fylgt eftir. 

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka upp þetta mál. Þó vissulega hefði mátt hugsa sér að ræða það við aðrar aðstæður en á síðasta degi þingsins og mál af þessu tagi verði að sjálfsögðu ekki tæmd í einni umræðu þá er það engu að síður þarft og brýnt að ýta aðeins við mönnum varðandi það ástand sem blasir við í þessum málum. Ég held að það sé þannig, herra forseti, því miður, að glansmyndin sem við búum okkur stundum til, Íslendingar, af hinu þróaða velferðarsamfélagi sem við búum í þolir ekki alltaf nánari skoðun. Ég held t.d. að það sé ekki nokkur vafi á því að það er til stórkostlegs vansa hvernig við búum að öllu sem snýr að börnum og unglingum í landinu og aðstandendum þeirra. Íslenskt þjóðfélag er ekki fjölskylduvinsamlegt þjóðfélag. Það er bara ekki hægt að halda því fram, því miður. Hér hefur sérstaklega verið til umræðu einn angi af miklu stærra máli sem er almennur aðbúnaður að börnum og unglingum og barnafjölskyldum. Það ófremdarástand sem blasir við sérstaklega varðandi þann hóp barna og unglinga sem á í erfiðleikum af geðrænum toga og þarf á stuðningi eða aðstoð að halda á því sviði er náttúrlega hörmulegt. En það tengist stærra vandamáli sem er aðbúnaðurinn að skólunum í landinu, sem er langur vinnudagur í þessu samfélagi, sem ætti með réttu að kalla á að betur væri búið að þessum þáttum hjá okkur heldur en yfirleitt annars staðar, sem samsvarar því að samvistir innan fjölskyldunnar eru minni en nokkurs staðar annars staðar t.d. á Norðurlöndunum. Og þess þá heldur þyrfti að búa vel að skólanum og því starfi sem þar er unnið. Það er heldur ekki hægt að taka þetta mál úr samhengi við til að mynda launakjör þeirra stétta sem hér eiga hlut að máli. Það er enginn vafi á því í mínum huga að hluti af þessu vandamáli eru skammarleg laun kennara og uppeldis- og umönnunarstétta á Íslandi. Það spilar að sjálfsögðu þarna inn í. Og hvað ætli valdi upplausnarástandinu á barna- og unglingageðdeildinni og víðar í heilbrigðiskerfinu annað en m.a. niðurskurðurinn og léleg laun starfsfólks. Það væri fróðlegt að hæstv. heilbrrh. upplýsti okkur um það hér, ef hæstv. ráðherra hefur aflað sér upplýsinga um það nýverið, hversu miklar hópuppsagnir og fjöldauppsagnir hafa verið að ganga yfir í heilbrigðiskerfinu núna á síðustu vikum. Ég býst við að ýmsum mundi koma það á óvart ef hæstv. ráðherra rekti þá sögu eins og hún blasir við, en mér er ekki grunlaust um að það séu heilar deildir, t.d. á Landspítalanum, þar sem allir hafa sagt upp, eru að gefast upp, eru að hætta, eru að fara. Við erum að missa margt af hæfasta fólkinu úr landi, ekki bara vegna óánægju með launakjörin, heldur kannski ekki síður og jafnvel enn frekar, óánægju með þann aðbúnað sem starfinu er búinn og þá lítilsvirðingu í raun og veru sem starfi þessa fólks er sýnd með þeim aðbúnaði og allri þeirri umgjörð sem þar er utan um. Við erum t.d. að missa fjölda af hæfustu sérfræðingum í læknastétt úr landi. Hvernig á þá að bæta úr ástandinu? Ekki mun það auðvelda hlutina að svo haldi sem horfir. Auðvitað verður að grípa tafarlaust til ráðstafana varðandi stöðuna sem uppi er með barna- og unglingageðdeildina, það er ljóst. Þó hæstv. ráðherra nefni meðferðarheimilin og heimilin úti á landi sem eru góð og að sjálfsögðu mikilvægur hluti af þessari þjónustu, þá kemur það ekki í staðinn fyrir að hægt sé að halda uppi þeirri sérhæfðu þjónustu og hafa þá sérfræðinga við störf sem við verðum að eiga ef við ætlum að sinna þessum málum og sérstaklega erfiðustu málunum. Það er ekki hægt að vísa þeim vanda annað en þangað sem ætlunin hefur verið að leysa hann, þ.e. á þeirri stofnun sem ætluð er til að hafa sérhæfðustu þjónustuna. Ég held, herra forseti, að við verðum að horfast í augu við að það er ekki bæði hægt að sleppa og halda í þessum málum frekar en öðrum. Það er ekki annars vegar hægt að afgreiða hér fjárlög ár eftir ár með harkalegum niðurskurði á fjárveitingum til þessara mála en ætlast svo til þess að allt sé í lagi og að hlutirnir gangi upp eftir sem áður. Við erum m.a. að horfast í augu við afleiðingarnar af niðurskurðinum og þrengingunum gagnvart velferðarkerfinu undanfarin ár. Það er ekkert annað sem er að gerast. Og það birtist okkur á fjölmörgum vígstöðvum í vaxandi ofbeldi og upplausn og erfiðleikum af ýmsum toga. Þannig að hinn raunverulegi staður, herra forseti, til að taka á þessum málum, ef Alþingi og ríkisstjórn vilja láta til sín taka það, er auðvitað við fjárlagaafgreiðsluna á komandi hausti. Þess þyrfti að sjá stað í stórauknum fjárveitingum til margra málaflokka af því tagi sem hér hafa verið til umræðu og þá eru það verkin sem eiga að tala en ekki innihaldslaus orð.

Herra forseti. Hér erum við að ræða afar stórt og alvarlegt málefni sem því miður er ekki hægt að gera tæmandi skil í svona stuttu formi og hér er ætlast til. Ég vil hefja mál mitt á því að draga fram það sem stendur í þingsályktun um opinbera fjölskyldustefnu sem ég tel að sé grunnur að því að betur verði hlúð að börnum og ungmennum í framtíðinni. Í þeirri þáltill. er þingið að álykta um að ríkisstjórnin móti opinbera fjölskyldustefnu og að hún framkvæmi þær aðgerðir sem kveðið er á um í þeirri ályktun. Fyrsta aðgerðin sem er talin upp er stofnun fjölskylduráðs. Það ráð á m.a. að veita fjölskyldum ráðgjöf í fjölskyldumálum, t.d. vegna áforma um stjórnvaldsaðgerðir, jafnframt því að koma á framfæri ábendingum um úrbætur í fjölskyldumálum. Þetta tel ég afar mikilvægt vegna þess að stjórnvöld hafa oft litið á fjölskylduna sem einingar, það er horft á fatlaða, aldraða, öryrkja, en það er ekki litið á fjölskylduna sem eina heild. Í þessari þingsályktun kemur fram að það á að hefja aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Að vernd gagnvart ofbeldi verði efld, jafnt innan fjölskyldu sem utan. Fjölskyldur njóti verndar og stuðnings gagnvart ofneyslu áfengis og annarra vímugjafa. Forvarnir vegna áfengis- og vímuefnaneyslu verði auknar.`` Þetta er mjög mikilvægt markmið og leiðir hugann að fyrirspurn sem ég flutti á þessu þingi til heilbrrh. og reyndar dómsmrh. og mig langar aðeins að minnast á hér. Þar var hæstv. heilbrrh. spurður að því hversu mörg meðferðarrými á stofnunum voru áætluð áfengis- og vímuefnaneytendum annars vegar og þeim sem þjást af sjúkdómum af völdum reykinga hins vegar árið 1995--1996. Svarið sem hæstv. heilbrrh. flutti vegna þessarar spurningar var: ,,Í heild má gera ráð fyrir að ekki færri en 4--5 þúsund einstaklingar hafi á hvoru ári um sig, 1995 og 1996, komið til meðferðar á þeim stofnunum sem ætlaðar eru áfengis- og vímuefnasjúklingum og þeim sem þjást af sjúkdómum af völdum reykinga. Nokkur óvissa er samt sem áður um fjölda þeirra sjúklinga er komu á göngudeildir. Fjöldi þeirra er líklega einhvers staðar á bilinu 1.000--1.500.`` Hér er um gífurlegan fjölda að ræða sem þarf að fá þessa þjónustu. Það var einnig spurt um hve mörg ársverk innan heilbrigðisþjónustunnar hefðu tengst þessum hópum árin 1995 og 1996. Í svarinu kom fram að um 450--500 ársverk tengjast meðferð þessara sjúklingahópa á ári. Þá er ekki tekið tillit til verka sem eru unnin á öðrum deildum sjúkrahúsanna en algjörum sérdeildum né af heimilislæknum, heilsugæslulæknum eða öðrum sérfræðingum auk annarra fagstétta utan sjúkrahúsanna. Við sjáum af þessum tölum að þetta er gífurlegur vandi fyrir fjölda fólks og mikill kostnaður sem felst í þessu, trúlega 1 milljarður á ári innan heilbrigðiskerfisins sem felst í þessari þjónustu, og trúlega um 1 milljarður innan þeirra yfirráðasvæða sem dómsmrh. hefur, þ.e. innan löggæslunnar og hjá fangavörðum. Ég sé ekki betur miðað við mínar upplýsingar en að það séu alla vega 2 milljarðar, mjög lauslega áætlað og hér er örugglega um lágmarkstölur að ræða, sem fara í það að sinna þessum hópum. Þetta eru mjög háar tölur og að sjálfsögðu er afar brýnt að hér séu sterkar forvarnir af því að það er möguleiki á sparnaði í þessum málaflokki ef forvarnir eru öflugar. Stjórnvöld hafa gert nokkuð átak í því. Fjármagn sem rennur til tóbaksvarna hefur verið hækkað í 30 millj. kr. Síðan hefur fjármagn í forvarnasjóð verið aukið en hann er nú kominn í 55 millj. og fer í áfengis- og vímuvarnir. Þó vandinn sé eins mikill og hér er lýst hefur ýmislegt jákvætt gerst í þessum málaflokki. Í fyrsta lagi vil ég nefna opinberu fjölskyldustefnuna sem ég hef hér farið yfir. Jafningjafræðslan er að mínu mati ákaflega jákvætt verkefni sem ungt fólk hefur tekið að sér. 6.000 framhaldsskólanemar hafa fengið fræðslu á vegum jafningjafræðslunnar. Hækkun sjálfræðisaldurs er líka jákvætt skref. Og að sú nefnd hæstv. forsrh. sem hér var minnst á áðan sem á að fara yfir valdmörk þriggja ráðuneyta, þ.e. heilbrrn., félmrn. og menntamrn., held ég að sé afar jákvætt að sé tekin til starfa af því að ég sé ekki betur en það séu hópar sem falla á milli ráðuneyta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að taka þessi mál upp á Alþingi. Að mínu mati eru þetta eilífðarmál þótt það sé dálítið sérstakt ástand sem ríkir núna vegna yfirvofandi samþykktar á hækkun sjálfræðisaldurs. Í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir í 1. gr. að börn séu allt fólk yngri en 18 ára og markmið þessa ákvæðis er að vernda mannréttindi barna með því að leggja ákveðna ábyrgð á herðar foreldra og samfélags. Þessi ákvörðun þingsins er að mínu mati mjög ánægjuleg og færir lög hér til samræmis við það sem tíðkast í nágrannalöndunum. En hvaða auknu ábyrgð leggur þetta á herðar foreldra og samfélags? Forsjárskylda foreldra framlengist og þar með auðveldar það foreldrum að fylgjast með persónulegum högum barna sinna, t.d. skólagöngu, nánari samskipti ættu að vera möguleg við framhaldsskóla, t.d. að fylgjast með mætingu barna í framhaldsskóla og útvist, en síðast en ekki síst ætti meðferð ungra fíkniefnaneytenda og geðsjúklinga að verða auðveldari vegna þess að þá geta börnin ekki útskrifað sig sjálf án þess að til sjálfræðissviptingar komi eins og þarf nú. En hvað með skyldur samfélagsins? Í stjfrv. um lögræðisaldur er það nefnt sem rök gegn hækkun sjálfræðisaldurs að skjólstæðingahópur barnaverndarnefnda muni ef til vill stækka í hlutfalli við auknar skyldur barnaverndaryfirvalda. Bent er á að samkvæmt upplýsingum félmrn. megi búast við auknum útgjöldum vegna fjölgunar meðferðarheimila. Þetta vekur sérstaka athygli mína af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi að það skuli teljast ókostur í stjfrv. að veitt verði aukin þjónusta við þennan hóp þó að vissulega geti það talist samfélagslegur ókostur að auka kostnað. En ég fullyrði að það er mun ódýrara að grípa í taumana strax á þessu sviði en að bíða þangað til vandinn vefur margfalt upp á sig. Í öðru lagi skil ég ekki alveg þessar upplýsingar frá félmrn., þ.e. hvers vegna Barnaverndarstofa og félmrn. telja að það komi til auknar skyldur við að hækka sjálfræðisaldurinn. Ég var einmitt að fara í gegnum lögin um vernd barna og ungmenna og get ekki séð annað en að það sé í raun skylda að sinna börnum og ungmennum sem eru börn til 18 ára aldurs. Þá veltir maður því fyrir sér hvers vegna sé allt í einu þörf á þessari auknu þjónustu. Jú, þá virðist það vera vegna þess að það þarf sérhæfða þjónustu. Hingað til hefur þjónustan á geðlæknismeðferð barna verið það lítil að þeim sem eru 16--18 ára hefur verið vísað á almenn geðsjúkrahús eða á almennar meðferðarstofnanir. Skýringin hlýtur að vera sú að þetta kalli á sérstök t.d. unglingafangelsi eða sérstök meðferðarheimili fyrir þennan aldur. Á endanum held ég að það hljóti að koma svipað út kostnaðarlega hvort viðkomandi einstaklingum er sinnt á stofnunum fyrir börn eða fullorðna. Ég vil því spyrja hæstv. félmrh. hvort hans skilningur sé sá sami og minn að þessu leyti að skyldurnar séu þær sömu við þessa einstaklinga samfélagsins en þetta sé bara spurning um stofnkostnað við nýjar stofnanir Málefni barna og unglinga hafa reglulega komið til umræðu á Alþingi og ekki að ástæðulausu. Að mínu mati er ástandið á þessu sviði á Íslandi ekkert verra nú en oft áður. Þessi hópur hefur verið vanræktur í gegnum tíðina. En ég tel að hækkun sjálfræðisaldurs og einnig nýlega samþykkt þáltill. um fjölskyldustefnu sé virkileg hvatning til að taka af festu á þessu máli. Eitt atriði í þessu sambandi sem hefur komið upp er hvaða þjónusta er greidd af tryggingakerfinu. Nýlega var samþykkt að sálfræðingar teljist heilbrigðisstéttir. Ég tel mjög mikilvægt að það verði athugað að hagkvæmasta þjónustan komist á  Virðulegur forseti. Ég hef mun meira að segja um þessi mál en því miður hef ég aðeins fimm mínútur. M.a. vildi ég koma inn á 

Virðulegi forseti. Það fer vel á því að nú þegar við erum að ljúka þingstörfum skulum við ræða málefni barna og unglinga á síðasta morgni okkar þinghalds. Það fer vel á því vegna þess að æskufólkið er það dýrmætasta sem þjóðin á. En það sem blasir við eftir þessa umræðu og það sem við vissum er að við búum ekki að börnum og unglingum eins og vera ber og að við eigum takmörkuð úrræði þegar vandi steðjar að. Það er dapurt, virðulegi forseti, að umræða um málefni barna og unglinga skuli alltaf vera vegna umræðunnar um vanrækslu okkar og vegna þess að við erum ekki að gera það sem við ættum að gera. Við höfum fengið athugasemdir frá barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna vegna þessa og það er auðvitað umhugsunarefni bæði fyrir þingmenn og ráðamenn þjóðarinnar. Ég þakka svör ráðherranna sem hafa verið veitt í þessari umræðu en ég verð að viðurkenna að mér finnst þau ekki mikið að byggja á. Það eina sem hægt er að binda einhverjar vonir við er samstarfshópur ráðuneytanna sem skýrt hefur verið frá. Og ég vona að störf þess hóps leiði til þess að tekið verði samræmt á þeim verkefnum sem bíða í hverju ráðuneyti fyrir sig. Það kom fram í máli félmrh. að núgildandi meðferðarkerfi ræður illa við aukna ofbeldishneigð unglinga. Við vitum líka að það þarf að taka á í meðferðarúrræðum vegna þeirra sem hafa leiðst út í fíkniefnaneyslu. Það kemur líka fram hjá ráðherranum að það er óhjákvæmilegt að setja á laggir sérhæfð vistunarúrræði fyrir 16--18 ára. Þessu munum við að sjálfsögðu öll fylgjast með. Það var athyglisvert að heyra frá bæði félmrh. og heilbrrh. varðandi einhverf börn. Það eru mjög lítil svör við því. Sú þjónusta sem barna- og unglingageðdeildin veitti foreldrum barna sem hafa greinst með einhverfu var afar mikilvæg áður en farið var að takast á við meðferðarúrræðin og það var mjög sorglegt þegar barna- og unglingageðdeildin þurfti að vísa þessum börnum frá. Félmrh. upplýsti að það væri búið að setja á laggirnar eitt heimili fyrir einhverf börn. Þetta var kannski ekki spurning um sambýlin heldur þá frumþjónustu sem þarf að veita börnunum þegar og eftir að einhverfan greinist. Einnig staðfesti heilbrrh. að því miður varð ekkert úr þeirri leiðbeiningastöð sem áformuð var með fjárframlagi á haustdögum 1995. Ég vænti þess að samstarfið sem nú fer í gang á milli Rauða krossins, Reykjavíkurborgar og heilbrrn. verði þess eðlis að það verði það forvarnastarf og leiðbeiningastarf til foreldra þeirra barna sem lenda í vímuefnavanda sem hugsað var þegar fjárframlagið var veitt til barna- og unglingageðdeildar og minna á að við látum okkur það að kenningu verða þegar á að taka á í þessum efnum að láta hlutina heita það sem þeir heita. Það var þörf á fjárframlagi til barna- og unglingageðdeildar. Það er þörf á meira framlagi þangað vegna þess að deildin getur alls ekki annað hlutverki sínu eins og hér hefur komið fram en það er líka þörf á að taka verulega á varðandi börn og unglinga í vanda. Þess vegna hvet ég heilbrrh. til þess að leggja mikla rækt við þessa leiðbeiningastöð sem nú að setja á laggir í Heilsuverndarstöðvarhúsinu þar sem ljóst er að áformin um barna- og unglingageðdeildina gátu ekki gengið eftir. Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún var gagnleg. Fyrst og fremst er hún gagnleg ef aðvaranir okkar hafa náð eyrum ráðherranna þannig að úrbætur verði gerðar í þessum mikilvæga málaflokki.

Virðulegi forseti. Þó að ég skildi ekki alveg þá ræðu sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir flutti og á hvern hátt hún tengdist nákvæmlega þeim atriðum sem um er verið að fjalla og fyrirspurnir okkar voru um vil ég samt sem áður taka upp orð hennar þar sem hv. þm. segir: Það er möguleiki á sparnaði í heilbrigðiskerfinu ef forvarnastarfsemi varðandi áfengis-, tóbaks- og aðra vímuefnagjafa er öflug. Það er nefnilega nákvæmlega þetta sem málið í heild snýst um, þ.e. að ef staðið er vel að forvarnamálum, ef staðið er vel að málefnum barna, þá má spara til lengri tíma litið vegna þess að þá er tekið á vandanum í byrjun. Það er það sem málið snýst um. Það bíða á annað hundrað börn á biðlistum eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildarinnar. Þetta eru bráðveik börn sem þurfa á aðstoð að halda. Ef þau fá ekki þessa hjálp mun það leiða til mun alvarlegri vandamála. Það er vissulega rétt að hér hefur verið samþykkt þál. um opinbera fjölskyldustefnu og þar er áætlun um að setja á sérstakt fjölskylduráð sem veita á stjórnvöldum ráð í málefnum fjölskyldna og hvað það er þar sem helst þarf að taka á. En það þarf ekki að setja á neitt ráð eða nefndir til þess að fara yfir þann vanda sem við blasir, og við þekkjum öll. Það er hægt að taka á honum áður en slíkt ráð tæki til starfa. Það er vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra heilbrigðismála að umönnunarlaun til foreldra barna skipta verulegu máli og það frv. sem verður vonandi afgreitt á eftir. Það skiptir verulegu máli þegar rætt er um aðbúnað barna og unglinga en það er ekki mjög langt síðan ég átti í stríði við Tryggingastofnun vegna foreldra barns sem hafði orðið fyrir alvarlegu kynferðisofbeldi, hafði dvalið á barna- og unglingageðdeildinni en fékk ekki neina þjónustu þegar dvöl þar lauk vegna þess að þjónustan var ekki til staðar utan geðdeildarinnar. Barnið hafði reynt að fyrirfara sér. Þetta er í sjö manna fjölskyldu þar sem foreldri þurfti að hætta vinnu og sinna barninu algjörlega heima og það kom í ljós að umönnunarlaun voru ekki greidd þess vegna. Vegna þess að þetta voru ekki sýnileg, áþreifanleg veikindi. Þetta voru ekki áþreifanleg veikindi heldur átti barnið við geðræn vandamál að stríða. Sú reglugerð sem í gildi var tók ósköp einfaldlega ekki á því. Það er í mjög mörgum tilvikum sem foreldrar barna sem eiga við geðræn eða sálræn vandamál að stríða fá engin umönnunarlaun vegna þess að oft á tíðum er erfitt að skilgreina eða þekking er ekki til staðar. Það er vissulega gott að efla starfsemi heilsugæslunnar og ég er alveg sammála ráðherranum um það og gott ef hægt er með námskeiðahaldi að gera starfsmönnum heilsugæslu kleift að sinna greiningarstarfsemi þar sem um geðræn vandamál barna er að ræða. En hvað tekur síðan við? Það er ekki starfsfólk til að sinna þessari meðferð. Það er ekki pláss á barna- og unglingageðdeildinni þannig að það er ekki nóg að greina vandann, það verður að takast á við hann áður en hann verður mjög alvarlegur. Það er vandamálið sem við stöndum frammi fyrir í dag og það er það sem við erum að ræða akkúrat hérna. Við erum að ræða það líka að þó að ríkiskerfið greiði laun sálfræðinga og félagsráðgjafa sem starfa á stofnunum þá tekur ríkið ekki þátt í greiðslu fyrir þessa þjónustu við börn og unglinga þegar það er í einkageiranum. Og þegar börn eru ekki inni á stofnunum eða sinnt frá stofnunum þá er þessi þjónusta mjög dýr og því miður er ekki vilji til staðar til þess að taka þátt í þessum greiðslum. Hæstv. félmrh. kom inn á sérstök meðferðarúrræði og að mati forstöðumanns Barnaverndarstofu væri það út af fyrir sig tiltölulega gott að biðtíminn sem liði frá því að sótt er um meðferð fyrir unglinga á Stuðlum væri nú einhver því það vekti kannski foreldrana til umhugsunar og hvetti þá til að taka á vandamálunum. Í flestum tilvikum er þessu nú þannig háttað að þegar kemur til að barn er sett í meðferð þá er vandamálið orðið það alvarlegt að þarf að grípa inn í það strax. Þess vegna finnst mér þessi ummæli forstöðumanns Barnaverndarstofu vera alveg með ólíkindum. Virðulegi forseti. Það er auðvitað mjög margt sem ég hefði viljað koma inn á á þessum fimm mínútum en að lokum vil ég aðeins benda á að það er gífurleg þjónustukreppa í geðheilbrigðismálum okkar hvað varðar börn og unglinga. Við sinnum 0,1--0,2% barna þegar aðrar þjóðir segja að lágmarkið, algert lágmark, sé að þessi þjónusta sé til staðar fyrir a.m.k. 2% barna. Við erum því langt á eftir öðrum og þurfum að taka verulega á nú þegar.

Virðulegi forseti. Ég vil endurtaka þakkir mínar fyrir þessar umræður. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði að við leystum ekki allan vanda með stofnanavist. Ég er alveg sammála hv. þm., við gerum það ekki. Aðalmarkmiðið er að koma í veg fyrir stofnanavist og það verður gert með eflingu heilsugæslunnar. Það skiptir miklu máli að strax í frumbernsku séu börn greind rétt og fái rétta meðferð alveg frá upphafi. Það er það mikilvægasta. Hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir kom inn á það áðan að það hafi orðið mikill sparnaður í heilbrigðismálum og þá á geðsviðinu. Ég vil minna á að barnageðsviðið hefur fengið alveg sérstakar aukafjárveitingar til að bæta við sig starfsfólki. Þar að auki höfum við ráðið sérstakan barnageðlækni til Akureyrar en það er ekki nóg vegna þess að okkur vantar fleiri barnageðlækna eins og hér hefur komið fram. Við bindum miklar vonir við að þrír barnageðlæknar eru í námi erlendis og ég vona svo sannarlega að þeir komi heim að námi loknu. Það er afar erfitt starf að vera barnageðlæknir því þetta eru þau erfiðustu viðfangsefni sem menn geta hugsað sér. Hér hefur líka verið komið inn á hversu mikilvægt sé að styrkja fjölskylduna til að geta tekist á við vandann. Að hluta til gerum við það með breyttum reglum um umönnunarbætur og gerum þá foreldrum kleift að vera heima með barni sínu. Og varðandi vandamál eins og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir benti á áðan varðandi sálfræðiþjónustu þá eru einmitt í sérstökum erfiðum tilvikum gerðar undantekningar og með breyttum reglum um umönnunarbætur eru þessum foreldrum tryggðar umönnunarbætur. Hv. þm. Steingrímur Sigfússon kom víða við og hann talaði líka um niðurskurð og niðurskurð í heilbrigðisþjónustunni og að það verði að takast á um það við næstu fjárlagagerð. En hann gleymdi að geta þess að á sl. tveimur árum höfum við lagt 6 milljörðum meira til málaflokksins en árin þar á undan. Við erum því ekki að tala um niðurskurð en svo sannarlega gætum við nýtt meira fjármagn til heilbrigðismála. Hann talaði um fjöldauppsagnir lækna vegna lélegra launakjara. Ég kannast ekki við fjöldauppsagnir lækna en ég kannast við það að læknar eru mjög óánægðir með kjör sín víða. Og laun almennt á Íslandi eru lægri en hjá nágrannaþjóðunum. Það gildir það sama um lækna og aðra þjóðfélagsþegna. Það sem við eigum við að glíma í heilbrigðisþjónustunni er að við erum í bullandi samkeppni um okkar góðu sérfræðinga við nágrannalöndin. Vegna þess að við erum með einstaklega gott starfsfólk er sérstaklega litið til þess og því eru oft boðin kjör erlendis sem við getum alls ekki keppt við. En að lokum vil ég segja það að forvarnirnar eru það sem skiptir öllu máli. Forvarnirnar eru númer eitt, tvö og þrjú. Og til forvarna leggjum við meira fjármagn í dag en við höfum nokkru sinni gert áður og það er mikilvægt að þetta fjármagn nýtist skynsamlega.

Herra forseti. Ég held að ástæða sé til í framhaldi af því sem hér hefur verið sagt að fara nokkrum orðum um fjölskylduna. Mér finnst að þætti hennar hafi ekki verið sýndur nægur sómi í þessum umræðum, þ.e. flestir ræðumenn hafa lagt ríka áherslu á stofnanaþjónustu. Stofnanaþjónusta er auðvitað nauðsynleg ef fjölskyldan brestur. En meginatriðið er náttúrlega að fjölskyldan sé í lagi og geti sinnt fjölskyldumeðlimum sínum. Því miður held ég að staða fjölskyldunnar sem slíkrar hafi veikst. Menn eru ekki eins meðvitaðir nú og þeir voru fyrir einhverjum áratugum um ábyrgð fjölskyldunnar. Mér finnst að firring hafi aukist og að einstakir fjölskyldumeðlimir gleymi því allt of oft að þeir komi hver öðrum við. Síðan þegar í óefni er komið eða einhver er orðinn til trafala er of oft hrópað að það sé ríkisins eða hins opinbera að taka við honum og ráða bót á því sem aflaga hefur farið. Ég held að það sé verðugt verkefni fyrir okkur á næstu árum að reyna að bæta stöðu fjölskyldunnar. Liður í því er ályktun Alþingis um mótun opinberrar fjölskyldustefnu sem ég er mjög þakklátur fyrir að skyldi fá afgreiðslu á þinginu. Ég tel að þar sé tekið á mörgum málum sem geta orðið fjölskyldunni til góðs og minnt á gildi sem við eigum að hafa í heiðri. Ég mun reyna að vinna eftir þessari ályktun Alþingis og vænti þess að hv. alþm. leggi því máli líka lið. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir spurði hvaða breyting yrði þegar sjálfræðisaldur yrði hækkaður. Það sem ég er að benda á er að eins og staðan hefur verið hafa unglingar útskrifast af meðferðarheimilum á vegum félmrn. eða á vegum Barnaverndarstofu þegar þeir eru 16 ára gamlir. Nú verða mál einhverra þeirra þar væntanlega til meðferðar þangað til þeir verða 18 ára. Í því felst aukinn kostnaður. Við höfum ákveðna peninga til ráðstöfunar. Við verðum að hafa ríkisbúskapinn í jafnvægi. Við viljum lækka skattana. Við þurfum að raða tiltækum fjármunum eftir því sem okkur sýnist skynsamlegast og eftir því sem þeir nýtast best og þar sem þörfin er mest. Ég stend frammi fyrir þeim vanda við hverja fjárlagagerð að mismuna eitthvað á milli einstakra málaflokka í ráðuneytingu. Við í félmrn. höfum reynt að láta málefni fatlaðra njóta forgangs. Sannarlega er þar ekki síður þörf á auknum fjármunum en varðandi barnaverndarmál. Ég þakka umræðuna. Ég held að það hafi verið heppilegt fyrir okkur og gagnlegt þessa morgunstund að hugleiða málefnið og ræða það.

Virðulegur forseti. Hér er ekki um raunverulega vegáætlun að ræða. Hér er eingöngu verið að endurskoða og skera niður gildandi vegáætlun sem gildir fyrir árið 1995--1998. Hér er um fráleita málsmeðferð að ræða að öllu leyti og ég tek ekki þátt í henni og greiði því ekki atkvæði.

Herra forseti. Hér er lagt til að auk þess sem beri að gefa skýringar á bið á biðlista og upplýsingar um áætlaðan biðtíma verði sjúklingi gefinn kostur á að bóka aðgerð og einnig að biðtími eftir aðgerð verði ekki lengri en þrír til sex mánuðir eftir eðli sjúkdóms. Þessi leið hefur verið farin í nágrannalöndum okkar og hún hefur orðið til þess að stytta biðlista verulega. Við teljum nauðsynlegt að tekið verði á þeim vanda sem biðlistarnir eru og létt verði af því óöryggi sem hvílir á þeim sjúklingum sem eru á biðlistunum og mönnum verði gefinn kostur á því að bóka og tryggt að þeir þurfi ekki að bíða lengur en í þrjá til sex mánuði eftir eðli sjúkdómsins. Ég segi já.

Herra forseti. Þær tvær málsgreinar sem á að fara að greiða atkvæði um eru tillaga heilbr.- og trn. en ekki aðeins tillaga okkar í minni hluta nefndarinnar því að brtt. okkar tekur við af þessum málsgreinum. Ef menn ætla að greiða atkvæði um þessar málsgreinar sér eru þeir á móti brtt. nefndarinnar eins og hún liggur fyrir. Það held ég að sé ekki vilji meiri hlutans. Brtt. okkar gengur lengra og næsti málsliður á eftir er brtt. við brtt. meiri hlutans. 

Í samráði við flm. er þessi hluti tillögunnar kallaður aftur. Þetta er samhljóða tillögu meiri hlutans og því er þessi hluti er kallaður aftur. Þá greiðum við næst atkvæði um 2. brtt. á þskj. 1310, 3. og 4. mgr.

Herra forseti. Það er greinilegt að fáir hér voru við umræðuna í nótt um þetta mál því að menn eru greinilega ekki inni í því hvað er verið að fjalla um. En ég ætla að gera grein fyrir breytingu sem minni hluti nefndarinnar leggur til. Hún er um að réttur verði til greiðslu ferðakostnaðar foreldra eða náinna aðstandenda sjúkra barna sem dveljast fjarri heimili sínu á sjúkrahúsi. Eins og reglurnar eru í dag er aðeins greidd ein ferð í viku til að heimsækja barn á sjúkrahúsi. Lagt er til að þeir öðlist sama rétt og sjúklingar til greiðslu ferðakostnaðar. Sömuleiðis er lagt til að foreldrar, sem þurfa að dveljast langdvölum að heiman vegna dvalar barna á sjúkrahúsi, eigi rétt til dagpeninga. Við teljum nauðsynlegt að réttur aðstandenda og foreldra sjúkra barna sem þurfa að dveljast á sjúkrahúsum verði aukinn og leggjum því þessa breytingu til.

Samkvæmt tillögum meiri hluta nefndarinnar er lagt til að systkini og vinir megi eftir því sem kostur er heimsækja sjúkt barn sem dvelst á heilbrigðisstofnun. Við teljum að það þurfi að ganga lengra í þeim réttindum og leggjum til að greiddur verði ferðakostnaður vegna heimsókna systkina að minnsta kosti einu sinni í mánuði þegar systkini þurfa að fara um langan veg. Þetta þykir sjálfsagt á Norðurlöndunum og við teljum að börn hér eigi að eiga sama rétt til að fá að hitta systkini sín og nánustu fjölskyldu og samfélagið leggi þeim lið til þess.

Herra forseti. Hér er lagt til að auk þess að ráðherra setji reglugerð um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði setji hann sérstakar reglur um úrræði fyrir sjúklinga vegna meintra læknamistaka óháð því hvort sök verði sönnuð eða ekki. Með þessu er verið að ítreka að málskotsréttur þurfi að vera fyrir þá sem telja sig hafa orðið fyrir mistökum. Í Danmörku eru sérstök lög um þetta og við teljum að það vanti rétt til málskots fyrir þá sem hafa lent í þessu og leggjum því þessa brtt. til við 29. gr. Ég segi já.

Herra forseti. Ég ítreka afstöðu okkar jafnaðarmanna. Við erum andvígir því ákvæði frv. þar sem heimilað er að taka veð í aflakvóta skips samhliða því sem veð er tekið í skipinu sjálfu. Við erum andvígir því að með þessum hætti sé verið að veita heimild til að veðsetja sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar, eign sem þjóðin á. Við erum andvígir því að með þessum hætti skuli menn vera að opna möguleikann fyrir því að gefa erlendum lánardrottnum íslenskra útgerðarfyrirtækja þann möguleika að þeir geti tekið veð í auðlind sem þjóðin á sameiginlega. Við hörmum að varðstaða Framsfl. í málinu hafi gjörsamlega brugðist og lýsum ábyrgð á hendur þess flokks. Ég tel að rétt sé að ný ríkisstjórn að loknum næstu kosningum láti það verða sitt fyrsta verk að breyta ákvæðinu.

Hæstv. forseti. Mikill munur er á frammistöðu Alþfl. og Framsfl. í málinu. Í tíð síðustu ríkisstjórnar stóð Alþfl. þrisvar fyrir því að leggja fram stjórnarfrv. sem kvað á um að heimilt væri að veðsetja aflahlutdeild fiskiskipa. Þrisvar lagði Alþfl. fram slíkt frv. Nú hefur verið lagt fram frv. sem kveður á um að óheimilt sé að veðsetja aflahlutdeild fiskiskipa. Það er það frv. sem Framsfl. leggur fram og ber ábyrgð á og er stoltur af. Það er það frv. sem er komið til lokaatkvæðagreiðslu nú. Ég er að sjálfsögðu ánægð með að málið er að verða að lögum og segi já.

Herra forseti. Með 4. mgr. 3. gr. þessa frv. er verið að heimila veðsetningu á kvóta með skipi. Við jafnaðarmenn höfum á undanförnum árum komið í veg fyrir að hæstv. dómsmrh. hafi getað knúið málið í gegnum þingið sem getur haft mjög alvarlegar afleiðingar. Nú þegar Framsfl. er sestur í ríkisstjórn með Sjálfstfl. þá tekst hæstv. dómsmrh. þetta. Ég segi nei.

Herra forseti. Ég hef áður lýst afstöðu minni til 4. mgr. 3. gr. frv. til laga um samningsveð sem er að flestöllu leyti jákvæð. Þegar litið er til þess að íslensku veðlögin frá 1887 hafa engum breytingum tekið á svo löngum tíma tel ég að þetta sé af hinu góða þó með þeirri undantekningu eins og ég hef áður gert grein fyrir og verið á móti 4. mgr. 3. gr. Því tek ég þann kost að þessu sinni að sitja hjá.

Herra forseti. Veðsetning aflaheimilda með skipi verður heimil með frv. og með því er fyrst og fremst verið að tryggja stöðu fjármagnsstofnana eins og glöggt hefur komið í umræðunum á hinu háa Alþingi á undanförnum dögum. Ég tel að þetta muni veikja verulega sameignarákvæði 1. gr. laga um stjórn fiskveiða um að fiskstofnarnir séu sameign íslensku þjóðarinnar. Þetta er að mínu mati mjög varhugaverð þróun sem ég get ekki stutt og greiði því atkvæði gegn frv. í heild sinni þó svo ég geti tekið undir margt af því sem kemur fram í frv. að öðru leyti en ég neyðist til að greiða atkvæði gegn því í heild sinni.

Virðulegi forseti. Þó hér sé á ferðinni að mörgu leyti gott frv. tel ég að 4. mgr. 3. gr. það vont ákvæði að ég verð að greiða atkvæði gegn frv. í heild. Það er með ólíkindum að lögfesta ákvæði sem er jafnóskýrt í túlkun og þetta eins og fjölmörg lögfræðiálit sýna og hefur komið fram við þessa atkvæðaskýringu. Ég er þeirrar skoðunar að ákvæðið geri erfiðara að breyta núverandi fiskveiðistjórnarkerfi, það veiki sameignarákvæði fiskveiðistjórnarlaganna og ýti undir brask með veiðiheimildir án þess að tryggt sé að eigandi auðlindarinnar fái nokkuð í sinn hlut og án þess að tryggt sé að lög og kjarasamningar sjómanna séu ekki brotnir. Ég tel að þetta ákvæði auðveldi núverandi útgerðarmönnum að græða á því ástandi sem nú ríkir á kostnað ungu kynslóðarinnar. Ég segi nei.

Herra forseti. Fyrir ekki mörgum dögum var rætt um heyrnarleysi. Mér liggur við að spyrja um ólæsi. Í frv. þessu stendur skýrum stöfum að óheimilt sé að veðsetja kvóta. Það sjónarmið kemur jafnskýrt fram í skýringum virtra og ég undirstrika óháðra lögmanna. Það er og skýrt samkvæmt frv. að það leiðir ekki til eignarréttar á kvóta til útgerðarmanna heldur jafnvel hnykkir frv. á eignarrétti þjóðarinnar á auðlindinni. Stjórnvöld geta samkvæmt frv. hvenær sem er breytt lögum um fiskveiðistjórnun, komið á auðlindagjaldi eða hvað eina sem stjórnvöldum í framtíðinni kann að sýnast vera þjóðhagslega hagkvæmt án þess að myndist skaðabótaréttur gagnvart handhöfum aflaheimilda. Frv. takmarkar möguleika til kvótabrasks og léttir viðskipti fyrir smærri útgerðir. Því segi ég já.

Herra forseti. Frv. um samningsveð er viðamikill lagabálkur sem þarf nauðsynlega að fá samþykki og í eru miklar réttarbætur frá gildandi lögum. Ég tel því eðlilegt að styðjast við að lagabálkurinn nái fram að ganga þrátt fyrir að ég telji að ofaukið sé í 4. mgr. 3. gr. frv. síðari hluta þeirrar málsgreinar. En ég bendi á að sú framför er líka í 3. gr. frv. sem hefur ekki verið í lögum hingað til að skýrt er kveðið á um að bannað er og óheimilt með öllu að veðsetja aflaheimild í sjávarútvegi.

Herra forseti. Skilningur minn á 3. gr. þessa frv. er sá að verið sé að heimila veðsetningu aflaheimilda. Það tel ég að leiði til þess að erfiðara en ella verði að gera þær breytingar sem ég tel nauðsynlegt að gera á stjórn fiskveiða og hef oft kynnt hér á Alþingi. Þess vegna greiddi ég atkvæði gegn síðari hluta greinarinnar við 2. umr. um frv. og þess vegna treysti ég mér ekki til að samþykkja þetta frv. þó í öðrum greinum þess sé margt sem til bóta horfir.

Virðulegur forseti. Ástæðan fyrir því að ég bað ekki um orðið um leið og málið var tekið á dagskrá var að mér væri tjáð að formaður landbn. ætlaði að segja eitthvað um málið. En hv. formaður hefur ekki haft fyrir því og hefur ætlað að láta það vera. Ég vildi við umræðuna koma því á framfæri sem fram kom við 2. umr. málsins að við alþýðubandalagsmenn styðjum að lögfest verði ákvæði og frv. um Suðurlandsskóga. Við teljum það vera jákvætt mál almennt séð. En jafnframt hefur komið fram að fulltrúi Alþb. í landbn. hefur fyrirvara við nefndarálitið og hann varðar það að ekki er tekið inn í nál. eða í frv. sjálft ákvæði þess efnis að eðlilega sé staðið að undirbúningi þeirrar áætlunar sem hér um ræðir. Verið er að efna til viðamikillar skógaáætlunar sem felur í sér, að vísu á löngu tímabili, 40 árum, verði teknir til ræktunar 15 þús. hektarar lands til timburskógræktar. 10 þúsund km af skjólbeltum verði sett niður og 20 þús. hektarar lands verði tekin til svokallaðra landbótaskógræktar. Það ætti að vera sjálfgefið þegar svo viðamikil áætlun er sett á laggirnar og ríkið stendur að meginhluta kostnaðar við málið að ástundaður sé opinn undirbúningur og skipulagður samkvæmt þeim lögum sem varða málið samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum en heimild er til að einmitt svona aðgerðir falli undir slíka löggjöf. En af einhverjum óskiljanlegum ástæðum hefur forustan í landbn. og væntanlega studd af hæstv. landbrh., það hefur raunar komið fram, ekki fallist á þetta og það þrátt fyrir að fram komi í nál. að forstöðumenn allra þeirra stofnana sem eiga að gæta almannahagsmuna um slík mál leggjast eindregið á þá sveif að farið sé að lögum um mat á umhverfisáhrifum við undirbúning málsins. Þetta gildir um Skipulag ríkisins, forstöðumann þess, Náttúruvernd ríkisins og um Náttúrufræðistofnun Íslands. Þar við bætist, virðulegur forseti, að Samband sveitarfélaga á Suðurlandi, samband sveitarfélaga á svæðinu, hefur ályktað um það efni að farið verði að lögum um mat á umhverfisáhrifum við undirbúning málsins. Í nál. stendur, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þessara athugasemda [þ.e. frá fulltrúum þeirra stofnana sem ég vitnaði til] telur nefndin að í þeim tilfellum þar sem farið verður í stór ræktunarverkefni á vegum Suðurlandsskóga verði skoðað sérstaklega hvort beita beri 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum.`` Verði skoðað hvort. Þetta er orðalag nál. Í nál. er vitnað til skipulagsstjóra ríkisins sem leggur til samkvæmt nál. að áður en verkefnið hefjist verði ,,... gerð sérstök skipulagsáætlun sem nái til skógræktar fyrir það svæði sem verkefnið nær til. Haga þurfi skógræktaráætluninni þannig að samráð við hagsmunaaðila verði tryggt og almenningi gefist kostur á því að gera athugasemdir við áætlunina.`` Síðar þegar kemur að áliti sjálfrar nefndarinnar er tekið upp að það verði í samræmi við lög, það er sérstök ástæða fyrir hv. landbn. að taka fram að verkið sé unnið í samræmi við lög og það er svo sem ágætt, það sakar ekki og í sátt við hagsmunaaðila. En hvergi er vikið að almenningi í málinu. Það er um það sem málið snýst því að svona verkefni kostað af opinberu fé snertir almenning í landinu hvernig á er haldið og að fólkið geti almennt sett fram sjónarmið sín í farvegi laga um mat á umhverfisáhrifum. Þetta eru orðin viðtekin vinnubrögð og þykja sjálfsögð hvarvetna í nágrannalöndum okkar og í Evrópu utan Íslands að þannig sé haldið á málum varðandi verkefni af þessum toga. Hér er mjög einkennilegt að menn skuli kjósa að vilja vinna að svona verkefni lokað og hleypa ekki almenningi að í sambandi við meðferð og undirbúning málsins. Ég óttast, virðulegur forseti, að ef svona er haldið á málum varðandi góð efni eins og að hlynna að skógum í landinu og rækta skóga þar sem það á við þá muni það fyrr en seinna bitna á vilja fjárveitingavaldsins til að styðja við slík verkefni. Það væri mjög miður. Ég lýsi miklum vonbrigðum með það að menn skuli ekki vilja koma til móts við sanngjörn sjónarmið í þessu efni og vinna að þessu út af fyrir sig þarfa málefni fram hjá þeim lögum sem eðlilegt er að þetta fari eftir. Ég ætla ekki að segja meira um málið, virðulegur forseti, nema eitthvert sérstakt tilefni verði til en ítreka vonbrigði með að svona skuli haldið á þessu stóra máli.

Hæstv. forseti. Vegna ummæla hv. þm. og þess sem kom fram í gær við 1. umr. þar sem tveir hv. þm. óskuðu eftir því að sérstaklega yrði sett inn í lögin að þetta verkefni skyldi í umhverfismat þá hef ég rætt við nefndarmenn á milli umræðna. Í nál. gerum við þessu mjög skýr skil eftir að hafa hlustað á gagnrýni á málið og síðar gerðist það á 127. fundi að hæstv. landbrh. gaf yfirlýsingu sem mér finnst vera afdráttarlaus og í samræmi við niðurstöðu landbn. Ég ætla hér, með leyfi forseta, fyrst að vitna í nál. landbn. þar sem nefndin gerir því glögg skil að fram hafi komið athugasemdir frá Náttúrufræðistofnun Íslands og Náttúruvernd ríkisins. Síðan segir: ,,Í ljósi þessara athugasemda telur nefndin að í þeim tilfellum þar sem farið verður í stór ræktunarverkefni á vegum Suðurlandsskóga verði skoðað sérstaklega hvort beita beri 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Nefndin leggur sérstaka áherslu á að vandað verði til undirbúnings framkvæmdanna og tillit tekið til flestra þátta og sjónarmiða. Í þessu sambandi má benda á 25. gr. laga um skógrækt, nr. 3/1955, með síðari breytingum, sem kveður á um samþykki skipulagsyfirvalda fyrir notkun lands til nytjaskógræktar.`` Síðar í þessu áliti segir: ,,Þrátt fyrir þessar áherslur nefndarinnar og athugasemdir sem fram komu við frumvarpið leggur nefndin ekki til að sett verði sérákvæði í þessi lög sem kveði á um að áætlunin skuli fara í mat á umhverfisáhrifum, um það gilda önnur lög.`` Hæstv. forseti. Ég ætla að vitna í og lesa upp yfirlýsingu sem hæstv. landbrh. gaf og styður nál. og mér finnst vera afdráttarlaus. Það gerði hæstv. ráðherra á 127. fundi en hann sagði m.a., með leyfi forseta: ,,... ef þetta frv. verður að lögum þá verði gengið til þess strax að kalla saman þá aðila alla sem málið varðar, þ.e. þá þrjá eftirlitsaðila sem ég hef hér nefnt, framkvæmdaraðilana, þ.e. fulltrúa Skógræktar ríkisins, fulltrúa Suðurlandsskógaverkefnisins sjálfs, fulltrúa sveitarfélaga á því svæði og að sjálfsögðu með fulltrúa umhvrn. og landbrn. til þess að fara yfir málið, fjalla um hvernig að því verði best staðið þannig að um það ríki helst, ekki sem best sátt heldur fullkomin sátt. Og að þess verði gætt að öll lög sem málið gæti varðað og gæti haft áhrif á framkvæmd verði að sjálfsögðu virt. Náttúrlega á ekki að þurfa að taka það fram en menn þurfa samt að tryggja að sinnt sé t.d. ákvæðum skipulagslaga og vinnureglum sem skipulag kann að viðhafa og þeim þáttum öðrum sem þessar eftirlitsstofnanir hafa með að gera eins og t.d. að gætt verði að því að ákvæði alþjóðlegra samninga sem við höfum undirgengist séu einnig virt og tekið sé fullt tillit til þeirra og þá á ég t.d. við samninginn um líffræðilegan fjölbreytileika. Fleiri koma auðvitað til en að þessu sé haldið til haga. Á slíkum samráðsfundi þessara aðila sé fjallað um þessi mál, farið yfir þau og að honum loknum sé tekin ákvörðun um hvernig farið verði með málið, hvort það falli undir 6. gr. laganna um mat á umhverfisáhrifum með þeim aðferðum sem þar eru tilteknar og hvort það sé áætlunin í heild, verkið í heild, eða einstakar framkvæmdir. Ég hygg að þetta ætti ekki að þurfa að tefja málsmeðferð á nokkurn hátt og það væri hægt að haga þannig hlutum að ef samkomulag verður um málsmeðferð í hópi af þessu tagi á slíkum fundi þá ætti hugsanlega að vera hægt að hefjast handa við einstaka verkþætti og undirbúa framkvæmdir þó svo að málið væri til umfjöllunar samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum.`` Ég held ég þurfi ekki að bæta fleiri orðum við. Mér finnst báðar þessar yfirlýsingar afdráttarlausar og ég trúi því að almenningur muni koma að málinu í gegnum sveitarstjórnir sínar og hann verður ekki hunsaður í því.

Herra forseti. Ég þakka hv. formanni landbn. fyrir þá yfirlýsingu sem hann gaf og sem er í sjálfu sér eingöngu endurtekning á því sem áður er komið fram í málinu þannig að ekki bættist mikið nýtt við. Mér finnst dálítið tortryggilegt hvað menn hafa færst undan við að verða við þeim óskum sem bornar hafa verið fram um að umhverfismat verði tryggt á þessum gríðarlegu framkvæmdum sem er um að ræða. Mér finnst líka orðalagið á nál. vera með þeim hætti að þar er talað um að skoða sérstaklega hvort beita beri 6. gr. þessara laga og einnig í orðum hæstv. ráðherra þar sem segir að á fundi þessara aðila skuli fjallað um hvort beita beri 6. gr. Það er bersýnilegt að málin eru tiltölulega mjög opin og þau eru grunsamlega opin, ég segi það alveg eins og er. Mér finnst þess vegna eðlilegur hlutur að menn reyni að fylgja því eftir að knýja á um skýrari svör. Hins vegar ekki hægt að saka okkur um að við höfum dregið af okkur við að reyna að knýja fram eins skýr svör og mögulegt er. Við höfum ekki fengið skýrari svör. Það eru aðrir en við sem höfum meiri hlutann í þessari stofnun og ég geri ráð fyrir því að þetta mál sé á enda að sinni.

Herra forseti. Ég styð frv. og tel að um sé að ræða mikilsvert efni. Ég harma að óskum okkar um skilyrðislausa beitingu umhverfismats á framkvæmdirnar var hafnað en ég vona engu að síður að málafylgja okkar verði til þess að menn nái áttum og tryggi að umhverfissjónarmiðum verði fylgt í einu og öllu við þær framkvæmdir sem er verið að ákveða.

Herra forseti. Ég lýsi sérstakri ánægju minni yfir því að þessi lög skuli vera samþykkt í dag. Þetta skiptir Suðurland mjög miklu máli og ég er í engum vafa um þó að ákveðinn núningur hafi verið um viss atriði í málinu munum við komast að farsælli lausn á þeim atriðum og þetta verður okkur í hag sem á Suðurlandi búum og þjóðinni í heild.