Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þann 18. sept. s.l. var tilkynnt í Bretlandi, að ríkisstjórnin þar í landi hefði ákveðið að lækka gengi sterlingspundsins gagnvart dollar mjög verulega. Nokkru síðar tilkynntu svo um 20 önnur ríki víðs vegar um heim, þar á meðal flest aðalviðskiptalönd okkar, að þau mundu á sama hátt fella gengi sinnar myntar gagnvart dollar, eða m.ö.o. láta sína mynt fylgja pundinu eftir. Eftir að málið hafði verið athugað í ríkisstj. og bönkunum, þótti sýnt, að ekki yrði hjá því komizt, að íslenzka krónan fylgdi pundinu, eins og hún hafði raunar áður gert, en í lögum var, að þegar pundið lækkaði niður fyrir visst hlutfall gagnvart dollar, þá skyldi krónan fylgja dollar, en ekki pundi. Þessu ákvæði var breytt með brbl. og ákveðið, að krónan skyldi fylgja pundinu, enda þótt það hefði lækkað niður fyrir þetta vissa hlutfall gagnvart dollar. Þótti ekki annað fært, því að ella hefði stöðvazt útflutningsverzlunin við öll helztu viðskiptalönd okkar. - Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Það er vitanlega mjög heppilegt fyrir sveitarfélög almennt, ef lög verða samþ. þess efnis, að þau. megi ráða sér framkvæmdastjóra, því að oft er það bagalegt að þurfa að kjósa slíkan starfsmann sem oddvita, en þrátt fyrir það óska ég eindregið, að frv. þetta, sem nú er til umr., verði að lögum, því að margt er það fleira, sem gerir það eðlilegt, að þorp, sem hafa á annað þúsund íbúa, fái bæjarréttindi. Ýmis löggjöf er nú orðið einmitt miðuð við slíka skiptingu sveitarfélaga í bæi og hreppa eftir mannfjölda. Síðastl. ár fórum við Húsvíkingar t.d. þess á leit við hið opinbera að fá frá ríkinu þátttöku í lögreglumálum kauptúnsins, en var synjað. Hins vegar var látið í það skína, að ekki hefði verið hægt að færast undan þessu, ef Húsavík hefði haft kaupstaðarréttindi. Nefni ég þetta sem eitt dæmi þess, hve réttmætt það er, að svo fjölmenn kauptún sem Húsavík er fái bæjarréttindi.



Herra forseti. Ástæðan fyrir því, að þetta frv. kemur fram, er eðlileg og réttmæt. Húsavík er einn elzti verzlunarstaður landsins og nú orðin stærsta kauptún í landinu. Þar eru yfir 1.200 íbúar og þannig fleiri, en í kaupstöðunum: Sauðárkróki, Ólafsfirði og Seyðisfirði. - Engin ástæða er til að ætla, að ekki verði framhald í Húsavík á þeirri mannfjölgun, sem þar hefur orðið, svo vel sem kauptúnið er sett til lands og sjávar. Það er auðskilið mál, að slíkur hreppur hefur svo margt umleikis, að hann á ekki fulla samstöðu með venjulegum sveitahreppum. Í Húsavík er umfangsmikill hafnarrekstur, rafmagnsveita, vatnsveita, gagnfræðaskóli o.s.frv. Sveitarfélagið þarf að geta ráðið sér framkvæmdastjóra eða bæjarstjóra, því að vafasamt er, að hægt sé að fá í kjör slíkan starfsmann. Þetta meðal annars kallar eftir bæjarréttindum. Frumvarpið er samið í öllum atriðum eftir löggjöf síðustu ára um bæjarstjórnir og sérstaklega lögum um kaupstaðarréttindi Sauðárkróks. Ég samdi það þannig til þess að tryggja því sem skjótasta afgreiðslu. Ég veit enga meinbugi á málinu. Ég tel, að það sé eins og vagn, sem horfir rétt á beinni braut og óhætt má setja í gang og aka áfram fullum hraða. En það mundi ég telja fullan hraða, ef frv. yrði að lögum á þessu ári, svo að fyrstu bæjarstjórnarkosningar í Húsavík gætu farið fram í n.k. janúar, því að þá er reglulegt kjörtímabil úti. Ég leyfi mér að vænta þess, að hv. Alþ. hafi þennan hraða á, og leyfi mér enn fremur að leggja til, að frv. verði að lokinni umræðu hér í hv. deild vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða frv. þetta neitt, en ég vil aðeins geta þess, að í samræmi við þál. hefur nú verið samið frv. um sveitarráðsmenn, þar sem gert er ráð fyrir, að sérstakur ráðsmaður sé á þeim stöðum, sem hafa yfir 500 íbúa. Verður þessu frv. væntanlega útbýtt hér um helgina. Kæmi þá til athugunar fyrir hv. flm. þessa frv., hvort þar væri um að ræða fullnægjandi ákvæði fyrir Húsavík. Geri ég þó raunar ráð fyrir, að hann muni líta svo á, að Húsavík ætti samt sem áður að fá kaupstaðarréttindi. En ég vildi sem sagt aðeins láta þessa getið, en ekki taka að svo komnu afstöðu með eða móti frv.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. þá yfirlýsingu, sem hann hefur hér gefið, að von sé á frv. um sérstaka skipun á stjórn stærri kauptúna, eða frv. um sveitarráðsmenn. Ég hafði einmitt hugsað mér í sambandi við þetta frv. að spyrja hæstv. ríkisstj., hvað hún hefði gert út af þeirri till., sem samþ. var af Alþ. 25. febr. 1949 og við þm. Eyf. bárum fram. Þar sem nú er von á frv., hef ég í raun og veru ekki meira um þetta að segja að svo stöddu annað en það, að ég fagna því, að það skuli nú koma fram. Ég vil þó taka fram í þessu sambandi, að þar sem sveitar- og bæjarstjórnarkosningar fara nú fram í janúarmánuði n.k., tel ég áríðandi, að löggjöf þessi gangi í gildi fyrir áramót, eða áður en þessar kosningar fara fram. Mér virðist svo sem það skiptist í tvö horn með hin stærri kauptún eftir því, hvort sýslumaður hefur þar aðsetur eða ekki. Ef hann býr í kauptúninu, eins og á Húsavík, er það sama og enginn kostnaðarauki fyrir ríkissjóð að gera hann að bæjarfógeta. Aftur á móti munu kauptún, sem gerzt hafa bæjarfélög, hafa komizt að raun um það, að þeirra eigin útgjöld hafa vaxið, og það er ábyggilega spursmál, hvort það út af fyrir sig er svo mikið hagsmunamál fyrir kauptún að slíta tengslin við nærliggjandi sýslu, heldur er það þetta, að í stærri kauptúnum er ekki hægt að fá menn til að gegna oddvitastörfum í hjáverkum, og er því nauðsynlegt að fá þar sérstaka menn til að gegna sömu störfum og bæjarstjórar vinna í kaupstöðunum. Með þessu, sem ég nú hef sagt, er ég alls ekki að boða það, að ég sé á móti þessu frv., sem hér er til umr., meðfram vegna þess, að mér sýnist það útlátalítið fyrir ríkissjóð, þótt það verði að lögum. En það er áreiðanlega rétt leið sem nú hillir undir, að þessum málum verði þannig skipað, að láta hin stærri kauptún hafa starfsmenn til að hafa framkvæmdastjórnina á hendi, og ég fagna því, að frv. um þetta efni er í þann veginn að koma fram á hv. Alþingi.



Herra forseti. Viðskiptasamningar þeir, sem í gildi voru milli Íslands og Póllands þar til nú fyrir fáum dögum, voru frá 14. júní 1948 og 7. apríl 1949. Gert var ráð fyrir jafnvirðiskaupum á milli landanna, þó þannig, að vöruverðið var reiknað í Bandaríkjadollurum. Þegar breytingin varð á gengi pundsins gagnvart dollar, þá leiddi af henni, ef ekki var að gert, að vörur frá Póllandi hefðu stórhækkað í verði og náttúrlega útflutningsvörur okkar þangað sömuleiðis. Nú eru aðalvörurnar, sem við kaupum af Pólverjum, kol, en þó er nokkuð af kolum keypt í Englandi, og hefði þá skapazt slíkur verðmunur á kolum, að ekki var við það unandi. Hins vegar var verð á útflutningsvörum til Póllands mjög hagstætt, svo að pólski markaðurinn var með okkar allra beztu mörkuðum, og eftir gengisbreytinguna hefði verð á útflutningsvörum þangað orðið óeðlilega hátt. Pólverjar héldu fast við ákvæðið um að miða verð vörunnar við dollar, og fékkst þá samið um að láta gamla dollaraverðið gilda. Í framkvæmd er þetta þannig, að stofnaður er sjóður á þann hátt, að skattur er tekinn af öllum útflutningi til Póllands, þannig að útflytjendur fá gamla dollaraverðið fyrir vörur sínar. Sjóðurinn er síðan notaður til þess að greiða niður pólskar innflutningsvörur. Þótti öllum þessi leið hin ákjósanlegasta, til þess að viðskiptin gætu haldið áfram sem áður, án þess að nokkur biði fjárhagslegt tjón af. Þá er þess og að geta, að fyrir gengisbreytinguna skuldaði Landsbankinn 700 þúsund dollara í Póllandi og hefði því orðið fyrir tapi, ef ekki hefði verið að gert. Nú er sjóðurinn, sem ég gat um áður, notaður til þess að greiða þessa skuld jafnframt því að greiða niður innflutningsvörur frá Póllandi, eins og ég rakti áðan. Ég hygg, að ég hafi ekki að svo stöddu fleira um þetta að segja, en leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Á þinginu 1947 flutti ég frv. til laga um iðnaðarmálastjóra og framleiðsluráð. Lét ég því fylgja allýtarlega grg., og get ég að nokkru leyti vísað til hennar nú, eins og hún liggur fyrir í þingskjali, um tilgang frv. og mun láta nægja að ræða meðferð á þinginu 1947 og síðan. Afgreiðslan á því í iðnn. Ed. var sú, að nefndin klofnaði í meiri hl. og minni hl., og gaf meiri hl. út nál. í febrúar 1948 og lagði til, að frv. yrði samþykkt með nokkrum breytingum, en minni hl. gaf einnig út nál. og lagði til, að frv. yrði afgreitt með rökstuddri dagskrá, svo hljóðandi (með leyfi hæstv. forseta) : „Í trausti þess, að ríkisstj. láti endurskoða þetta frv. með hliðsjón af lögum um rannsóknaráð ríkisins og lögum um fjárhagsráð og leggi síðan fyrir næsta Alþingi frv. um heildarskipun iðnaðarmálanna og aðstoð ríkisins við þau, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Var dagskrá þessi samþ. og málið þannig fengið í hendur ríkisstjórninni til frekari athugunar. Frv. var sent ýmsum aðilum til umsagnar, m. a. rannsóknaráði ríkisins, er mælti með því, að það næði fram að ganga, og taldi áriðandi, að málum yrði skipað með þeim hætti sem þar var gert ráð fyrir. Rannsóknaráð lagði að vísu til nokkrar breytingar, en þær eru ekki veigamiklar og raska í engu grundvallarstefnu frv. Þá var frv. einnig sent Félagi íslenzkra iðnrekenda til umsagnar, og mælti það sömuleiðis með því og gerði aðeins till. um óreglulegar breytingar, sem ekki raska meginefni. Segir svo í umsögn félagsins (með leyfi hæstv. forseta): „Vér lítum svo á, að ef frv. um iðnaðarmálastjóra og framleiðsluráð nær lagagildi, muni verða rutt úr vegi mörgum þeim hindrunum, sem í athugaleysi eða að yfirlögðu ráði hafa verið lagðar í götu íslenzks iðnaðar. Þess vegna leggjum vér til, að frv. verði samþykkt.“ Fleiri aðilum var frv. sent til umsagnar, svo sem Búnaðarfélagi Íslands, er einnig lagði til, að frv. yrði afgreitt. Nú hefði mátt ætla, þegar jafnmargar stofnanir höfðu lagt til, að málið næði fram að ganga, að það hefði mætt meiri skilningi og samúð hér í þessari hv. þd. en raun varð á. En að vísu er þó skylt að hafa í huga, að n. lagði til, að frv. yrði samþ. Ég átti margsinnis ýtarlegt tal um það við hæstv. samgmrh. á síðasta Alþ., og svaraði hann jafnan, að málið væri í undirbúningi og mundi áreiðanlega verða tekið fyrir á þinginu. Þau loforð voru hins vegar ekki efnd. En vegna þeirra loforða bar ég málið ekki fram á síðasta þingi. Hins vegar hlaut ég að bera það fram nú. Þetta mál var mjög aðkallandi 1947, og það er enn meir aðkallandi nú. Við sáum það bezt af umræðum ráðherranna í Sþ. í gær, að ef þetta mál hefði verið orðið að lögum, hefði það hjálpað mjög til að leysa þann vanda, sem þar var rætt um. Ég verð því að segja, að ég á erfitt með að skilja, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur getað látið undir höfuð leggjast í heilt ár að framkvæma vilja allra stofnana og félaga, er lýst hafa sig fylgjandi þessu frv. Ég sé, eins og ég tók fram áðan, ekki ástæðu til að rekja efni frv., en læt mér nægja að vísa í gögn frá þinginu 1947 og nál. meiri og minni hl. iðnn. Vænti ég þess, að málinu verði að loknum umræðum vísað til iðnn. og hún kynni sér nákvæmlega öll gögn, er að því lúta, og komi þá einnig þau gögn henni í hendur frá hæstv. ráðh., er hann kann að hafa aflað síðan málið kom í hendur hæstv. ríkisstjórnar. Vænti ég þess, að hæstv. ráðh. hafi hér eitthvað að segja um málið, er upplýsi þann drátt, er á afgreiðslu þess er orðinn.



Herra forseti. Ég sé nú ekki ástæður til að ræða þetta mál mikið nú, en ef það fer til n., mun ég gefa henni allar þær upplýsingar, er ég get í té látið. Aðalástæðan til þess, að frv. kom ekki fram á síðasta þingi, er sú, að ég var ekki alls kostar ánægður með það form, sem á því var. Það var rétt, sem hv. flm. sagði, að ég hafði hug á, að það gæti komið fram á síðasta þingi, en úr því varð nú ekki. Frv. er um margt athyglisvert, en hins vegar eru þar nokkur atriði, sem ég hefði óskað að væru öðruvísi, og mun ég gera hv. n. grein fyrir því og gefa henni aðrar upplýsingar, er að því kemur.

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. orð hans. N. mun leita til hans, og þykir mér vænt um, að hann skuli vera fús til að gefa henni þær upplýsingar, er í hans valdi stendur, og jafnvel þótt hann hafi ekki aðstöðu til að gefa þær sem ráðherra, mun n. verða honum þakklát fyrir það.