Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er nú kunnara en frá þurfi að segja, að stjórnmálaflokkana greinir mjög á um það, með hverjum hætti eigi að leysa þau vandamál, sem að steðja á vattvangi þjóðfélagsins. Það er vitað um tvo flokka, sem fulltrúa eiga hér á Alþ., að þeir telja málunum þeim mun betur skipað sem afskipti ríkisvaldsins eru meiri, eftir því sem það tekur fleiri mál í sínar hendur, ýmist til beinna ákvarðana og framkvæmda eða mjög náins eftirlits með einstaklingunum. Aftur á móti lítur sá flokkur, sem ég tilheyri, þannig á, að þeim mun betur horfi, sem frjálsræði einstaklingsins er meira og afskipti ríkisvaldsins takmarkað við það, sem nauðsynlegt kann að vera á hverjum tíma. Nú er það svo, að þótt þessi reginmunur komi fram í skoðunum, er hér aðeins um heildarskoðanir að ræða, sem verða mjög að víkja til hliðar hvert sinn, eftir því sem á stendur um úrlausn einstakra mála. Það er t.d. vitað, að í samstarfi því, sem átti sér stað síðustu ár, þá féllust þeli tveir flokkar. sem mest vilja afskipti ríkisvaldsins. á það að vinna að ýmsum framfaramálum á grundvelli núverandi þjóðskipulags og á þann veg, að einstaklingum væri gefið olnbogarúm til mjög afdrifaríkra framkvæmda, ef í þær yrði ráðizt. En þrátt fyrir það, að Sjálfstfl. fengi ekki höfuðstefnumáli sínu framgengt, að einstaklingsrekstur fylgdi að verulegu leyti, þá féllst hann á ýmsar framkvæmdir og afskipti af ríkisvaldsins hálfu, sem undir venjulegum kringumstæðum mundu ná lengra en er í samræmi við stefnu flokksins. Það kom þess vegna að því, að öllum þessum flokkum var ljóst, að svo mikið lá við að nota rétt það tækifæri, sem við þá höfðum til þess að koma hér á allsherjar endurreisn og nýsköpun í atvinnulífi landsmanna, að þar tjáði ekki að binda sig við kenningar, sem miða við það, hvernig að eigi að fara á venjulegum tímum, en ekki við hitt, hverjar ráðstafanir eigi að gera, þegar sérstaklega stendur á, eins og vissulega gerði þá og gerir ennþá. Í því mikla og merka starfi, sem fyrrv. stjórn innti af höndum og beitti sér fyrir varðandi nýsköpun í atvinnulífinu, kom þó fram, að sumt hefði mátt betur fara. Og því ber ekki að neita, að ýmiss konar örðugleikar stöfuðu af því, að þær miklu framkvæmdir, sem ríkið sjálft beitti sér fyrir og ýtti undir einstaklinga að beita sér fyrir, voru ekki nógu samhæfðar eða samræmdar, þannig að vegna þess, að ráðist var í of mikið í einu og menn vildu framkvæma of mikið á of stuttum tíma, þá varð allt seinunnara en ella hefði verið, og af sömu ástæðu varð kostnaðurinn vegna þessara framkvæmda miklu meiri en ella hefði orðið. Þetta er ekki einstakt fyrirbrigði hér á landi, heldur má segja, að hið sama hafi komið fram hvarvetna um heim í því mikla og margvíslega endurreisnarstarfi, sem allar þjóðir eða flestar hafa haft með höndum á þessum tíma. Það hefur alls staðar orðið að gera sérstakar ráðstafanir til þess að beina fjármagninu í þær framkvæmdir, sem mest hefur á legið, og gera sérstakar ráðstafanir til þess, að vinnuaflið hagnýttist sem bezt. Margt af þessu er hægt að gera án þess að löggjöfin komi til, en þó er það ljóst og reynsla síðustu ára hefur sýnt, að ef hið sama kapp helzt eins og verið hefur um framkvæmdir, þá er óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir þær betur en gert hefur verið fram til þessa, til þess að fyrr sækist með hóflegri skipun í þessum efnum og til þess að verðmæti fari síður í súginn en raun hefur á orðið undanfarin ár. - Af þessum sökum er það fullvíst, að flestir Íslendingar, alveg án tillits til stjórnmálaskoðana, hafa hina síðustu mánuði sannfærzt um það, að sérstakar ráðstafanir yrði að gera til þess að samhæfa betur en áður bæði framkvæmdir ríkisvaldsins og sveitarstjórna, þ.e. almannavaldsins innbyrðis og framkvæmdir þessara aðila við framkvæmdir einstaklinga. Þetta kemur í raun og veru ekki við skoðun manna á því, hvort á venjulegum tímum hentar betur að hafa svo kallaðan áætlunarbúskap eða ekki, heldur stafar þessi skoðun eingöngu af því, að á meðan um er að ræða svo mikla fjárfestingu og framkvæmdir eins og nú standa yfir framkvæmdir, sem eiga að leggja grundvöllinn að heilbrigðu atvinnulífi í framtíðinni, þá þarf að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að þessar framkvæmdir rekist ekki á innbyrðis og taki ekki óeðlilegt vinnuafl og fjármagn frá þeim eðlilega og venjulega atvinnurekstri, sem verður að halda áfram óhikað, samhliða því að þessar miklu fjárfestingarframkvæmdir eiga sér stað. Af þessum sökum var það, að í þeim stjórnarsamningum, sem hafa átt sér stað, síðan hæstv. fyrrv. ríkisstj. lét af völdum, hefur eitt helzta atriðið verið að koma sér saman um einhverjar ráðstafanir í þessu skyni. Án þess að ég hafi vel fylgzt með því, held ég, að eitt helzta umræðuefnið, það, sem verulega kom málinu við í hinni svo kölluðu 12 manna n., hafi verið umr. í þessa átt. Hitt veit ég með vissu, að í þeim stjórnarmyndunartilraunum, sem gerðar voru, áður en núv. hæstv. forsrh. tókst að mynda þá ríkisstj., sem nú er, og í þeim fyrri tilraunum, sem gerðar voru af hálfu Sjálfstfl., var einn helzti þátturinn í þeim málefnasamningi, sem þar var lagður til grundvallar, alveg sams konar ráðagerð eins og felst í því frv., sem hér liggur fyrir, þannig að mér og öðrum hv. þm. hlýtur að koma það mjög á óvart, þegar einstöku þm. bregðast nú við á þann hátt, sem þeir hafa aldrei gert fyrr, og láta eins og hér sé um algera nýjung að ræða. Því fer fjarri, að svo sé, og ég fullyrði, að ekki hefði verið með nokkru móti mögulegt að koma saman stjórn á Íslandi, eins og nú horfir. nema því aðeins að einhverjar ráðstafanir í þessa átt væru gerðar. Og að svo miklu leyti sem sagt hefur verið, að þessar ráðstafanir væru kommúnistískari en nokkuð, sem áður hefði þekkzt, þá fer því auðvitað fjarri, því að efni þessara till. er, eins og ég sagði, mjög hið sama og sízt róttækara en fólst í þeim till., sem lagðar voru til grundvallar við þá stjórnarmyndun, sem Sjálfstfl. beitti sér fyrir, áður en núv. ríkisstj. var mynduð. Munurinn er sá einn, að nú er ráðgert, að þessar framkvæmdir verði gerðar undir stjórn, þar sem sá ágæti flokkur, kommúnistar, eiga ekki fulltrúa og þess vegna líklegt, að þeirra áhrifa gæti minna varðandi framkvæmdir en orðið hefði, ef hin stjórnarmyndunin hefði tekizt. Það hefur líka komið fram hjá hv. 2. þm. Reykv., að honum finnst þessar till. ganga hvergi nærri nógu langt, þar sem aftur á móti er haldið fram af þeim, sem mest óska eftir samvinnu við hann, að till. gangi allt of langt, og er erfitt að sameina þau sjónarmið. En ég vildi leggja áherzlu á það hér og undirstrika það, að þær ráðstafanir, sem hér liggja fyrir, að svo miklu leyti sem þær horfa í þá átt að skerða frelsi einstaklinga til framkvæmda, eru engin nýjung, heldur að efni til samhljóða þeim ráðagerðum, sem áður hafa verið uppi og allir virtust þá vera sammála um. Ég vil einnig skýrt lýsa yfir því, út af ummælum hæstv. forsrh. hér í gær, að þótt Sjálfstfl. hafi fallizt á þessar ráðagerðir vegna þess ástands, sem nú stendur yfir í þjóðfélaginu og líklegt er, að verði enn um hríð, þá ber engan veginn að skilja það svo, að hann hafi bundið sig út af ráðstöfunum eða róttækum aðgerðum í þessa átt um alla framtíð. því fer fjarri. Þótt Sjálfstfl. hafi fallizt á þessar till., vegna þess sérstaka ástands, sem nú ríkir, þá hefur hann ekki horfið frá sinni meginstefnu, eins og hv. 2. þm. Reykv. hélt fram í gær, að hann gerði. Þar fyrir hefur hann alls ekki horfið frá sinni meginstefnu, alveg eins og hann hefði ekki horfið frá henni, þótt hann hefði samið um þessar ráðstafanir við flokk hv. 2. þm. Reykv. Seinni villuna var komið í veg fyrir. En þótt Sjálfstfl. hafi þessa skoðun, þá haggar það auðvitað ekki því, að hæstv. forsrh. er á alveg sama hátt og hv. 2. þm. Reykv., en gagnstætt Framsfl., sannfærður um það, að þetta séu þær ráðstafanir, sem ekki skuli neitt hagga við á þeim sérstöku tímum, sem við nú lifum á. Þeir eru þarna sammála, en eiga í höggi við okkur í Sjálfstfl., og ef til vill við Framsfl. einnig að einhverju leyti. um það, hve lengi slíkar ráðstafanir eigi að standa. Og sé ég ekki að þeir geti af þessum sökum haft uppi miklar deilur sín á milli, vegna þess að skoðanir þeirra í þessu fara í mjög svipaða átt, en aðstaða beggja til að koma þeim fram er hin sama, eins og núverandi þingmeirihluta er háttað. Og þó að við séum þeim ekki sammála um þær meginstoðir og höfum fallizt á þessar ráðstafanir nú um sinn, þá er það ekki frekar bindandi fyrir okkur en það var bindandi fyrir hv. 2. þm. Reykv. og hans flokk sem viðurkenning á hinu frjálsa framtaki einstaklingsins, sem fólst í stjórnarsamningi fyrrv. stjórnar, eða frekar en slík samningsatriði, sem felast í núverandi stjórnarsamningi, eru bindandi fyrir hæstv. forsrh. og hans flokksbræður. Þeir gera þetta til þess að koma málum fram, eins og sakir standa, en ekki vegna þess. að þeir hverfi frá sinni höfuðstefnu í stjórnmálum. Það er nauðsynlegt í tilefni þeirra umr., sem hér hafa farið fram, að þetta sé skýrt fram tekið, svo að enginn misskilningur um það geti átt sér stað. Hitt vil ég segja, að það kann að vera, að þessar ráðstafanir séu gerðar helzt til seint, vegna þess að einmitt sá glundroði, sem í þessum efnum hefur verið á undanförnum árum, hefur átt nokkurn þátt í því, að svo getur farið, því miður, að við þurfum ekki um langa hríð að óttast það, að of mikil eftirspurn verði eftir vinnuafli hér á landi. Vonandi er ástandið þó ekki orðið þannig. En eins og hæstv. fjmrh. glögglega tók fram í gær, þá er þó ljóst, að ef ekki verða bráðlega gerðar ráðstafanir til þess. að við getum orðið samkeppnisfærir við aðra um sölu á afurðum, þá hlýtur illa að fara, og þá þurfum við ekki að kvíða því, að ef mikið verði um framkvæmdir í þessu landi. En sem betur fer, þá hefur vegna frumkvæða og forystu fyrrv. stjórnar þannig tekizt til, að íslenzka þjóðin stendur nú miklu betur að vígi en nokkru sinni áður í sinni lífsbaráttu - hún hefur við betri kjör að búa, hún hefur þrátt fyrir allt við betra húsnæði að búa, hún hefur miklu betri. öflugri og meiri atvinnutæki en nokkru sinni áður í sögu sinni. Flest er þetta, sérstaklega öflun framleiðslutækja, að þakka forystu fyrrv. stjórnar, og með því móti hefur hún unnið ódauðlegt starf fyrir íslenzku þjóðina. En hins verður mjög að gæta, að þetta komi að því gagni, sem verða þarf, og að það verði ekki gert á annan veg en þann, að við notum þessi tæki til þess að verða samkeppnisfærir við aðra og geta selt okkar afurðir á frjálsum markaði, vegna þess að við getum framleitt jafnódýrt betri vöru en nokkur annar. Annars skal ég ekki fara að ræða þau mál, það yrði of umfangsmikið og skiptir ekki máli frekar í þessu sambandi, enda hefur hæstv. forsrh. gert grein fyrir frv. og einnig hæstv. fjmrh. Þó vildi ég segja það, að þó að ég og minn flokkur sé samþykkur þessu frv. í höfuðatriðum. þá eru þar auðvitað einstök atriði, sem við teljum, að betur mættu fara, og er þar sérstaklega um að ræða skipun fjárhagsráðsins. Við höfum ekki talið, að sú skipun, sem í frv. er ráðgerð, sé sú hagkvæmasta, og áskiljum okkur því rétt til að koma fram með brtt. við það efni hér í þinginu.



Herra forseti. Mér þykir nokkur ástæða til þess, vegna þess að umr. um þetta mál hafa fallið nokkuð almennt, sem ekkert er við að athuga, að segja um það örfá orð frá mínu sjónarmiði og Framsfl. Fyrir nokkrum árum flutti ég hér í þinginu þáltill. um að skipa sérstaka n., sem rannsakaði og gerði sér grein fyrir því, eftir því sem unnt væri fyrir fram, hver verkefni væru þýðingarmest fyrir íslenzku þjóðina og hvaða framkvæmdir bæri að leggja mesta áherzlu á eftir styrjöldina. Ég flutti þessa þáltill. í samráði við Framsfl. og vegna þess, að mér var ljóst, að hér mundi verða og þyrfti að verða verulegt framfaratímabil, strax og hægt væri að fá erlent efni til landsins, og þá skipti miklu, hvaða verkefni væru tekin fyrir. Mér var ljóst, að ekki var hægt að gera allt í senn og þess vegna skipti miklu máli, að menn gerðu sér grein fyrir, hvað væri þýðingarmest. Þessi þáltill. var samþ. í þinginu, og þessi n. var sett, en starf n. lagðist niður. þegar fyrrv. stjórn tók við störfum og stofnaði nýbyggingarráð. En nýbyggingarráð mun hafa tekið við þeim plöggum, sem komin voru í þessari n., og það mun hafa verið þannig hugsað, að það héldi áfram þessari áætlunargerð. Ég segi þetta aðeins til þess að upplýsa það, að það er ekkert nýtt, þó að Framsfl. hafi áhuga fyrir því og vilji vera með í því að koma allsherjar skipan á þessi mál. Okkur hefur verið það ljóst um langan tíma, að mikil nauðsyn er á því, að ríkisvaldið hafi talsvert örugga stjórn á því, hverjar framkvæmdir eiga sér stað, ekki aðeins hjá bæjar- og sveitarfélögum og opinberum stofnunum, heldur einnig hjá einstaklingum. Ég hirði ekki að færa fyrir þessu mikil almenn rök, enda yrði það allt of mikil tímaeyðsla, og sumpart kem ég að þeim almennu rökum í sambandi við það, sem ég segi hér á eftir viðvíkjandi ástandinu, eins og það er í dag, og því, sem gerzt hefur á síðustu misserum. Það er mín skoðun, að löggjöf eins og sú, sem hér er fyrirhuguð, hefði þurft að vera sett fyrir nokkrum árum, og við höfum nú að mínum dómi fengið reynslu, sem hefur orðið til þess, að nú ljúka allir upp einum munni um það, að nauðsynlegt sé að hafa löggjöf af þessu tagi. En nýmæli í þessari löggjöf er aðallega það, að fjárhagsráð hefur viðtækara vald en nýbyggingarráð og viðskiptaráð höfðu áður, þannig að það má ekki ráðast í neinar verulegar framkvæmdir í landinu, án þess að samþykki ráðsins komi til. M.ö.o. getur ráðið valið og hafnað að þessu leyti og raðað niður verkefnum, bæði opinberum verkefnum og því, sem einstaklingar ætla að gera. Undanfarin ár hefur þetta vald í rauninni hvergi verið til fullkomið, þó að segja megi, að nýbyggingarráð hefði átt að geta haft nokkurt vald í þessu og viðskiptaráð nokkurt vald á því, vegna þess að margar framkvæmdir og eyðsla í framkvæmdaformi er þannig vaxin, að ekki er hægt að koma í veg fyrir hana eða stöðva hana, t.d. með því eftirliti, sem er á innflutningnum, og heldur ekki með því valdi, sem nýbyggingarráð hafði. Það hefur verið talað um það í þessum umr., að þetta frv. sé að sumu leyti neikvætt, að það sé borið fram að meira leyti neikvætt en jákvætt. En ég hygg, að það verði að játa það og styðjast þar við reynsluna, að það er ekki hægt að gera allt í einu og þess vegna sé nauðsynlegt, líka í þessum efnum, að hafa neikvætt vald. Við verðum líka að játa og styðjast þar við reynsluna, að ef veruleg uppbygging á að eiga sér stað hér á næstu misserum, þá þarf að minnka eyðsluna í mörgum greinum, því að það er ekki hægt að samræma það, að verulegar framfarir og eyðsla eigi sér stað, eins og hér hefur átt sér stað á undanförnum árum. Með orðinu eyðslu á ég við óþarfa framkvæmdir, sem ráðizt hefur verið í og er veruleg eyðsla, þó að þær séu taldar í framkvæmdaflokki og til þeirra hafi verið notað byggingarefni og annað slíkt. Hvað er það annað en eyðsla, ef hundruð af borgurum landsins byggja lúxusíbúðir og lúxushús og bera í það gegndarlaust, á sama tíma og skortur er á byggingarefni til nauðsynlegra húsa fyrir borgara landsins? Þetta er ekkert annað en eyðsla, þó að það sé í framkvæmdaformi, og eitt af verkefnum fjárhagsráðs á að vera að koma í veg fyrir óeðlilega eyðslu í framkvæmdaformi, og það er ekki hægt nema með því móti, að stofnun eins og fjárhagsráð hafi meira vald en áður hefur tíðkazt að gefa slíkum stofnunum. Að þessu leyti er starf fjárhagsráðs neikvætt starf, en neikvætt starf verður um leið jákvætt, þegar þess er gætt, að ekki er hægt að koma upp nægilega mörgum verkamannabústöðum og samvinnubústöðum, íbúðarhúsum í sveitum, raforkuverum. hafnargerðum o.s.frv. nema með því móti, að fjárhagsráð noti það neikvæða vald til þess að koma í veg fyrir, að efni og vinnuafl fari í lúxusbyggingar eða til ýmiss konar framkvæmda, sem mega og eiga að biða og eiga að víkja fyrir hinu, sem ég taldi upp, og öðru af þeirri tegund. Þess vegna verða menn að gera sér það ljóst, að það þýðir ekki að hafa á móti hinu neikvæða valdi, því að það er undirstaðan undir því, að nauðsynlegar framkvæmdir verði gerðar. Ef við lítum á ástandið, eins og það er í dag, og íhugum, hvers vegna allir eru nú sammála um það að láta opinbera stofnun, ríkisstofnun, hafa svona mikið vald, þá kemur margt í ljós, sem nauðsynlegt er að draga fram í þessum umr., en hefur ekki ennþá verið dregið fram í neinni heild. Mér skilst, að undirstaðan undir framförum og framkvæmdum, sem stundum er kallað nýsköpun, sé með ýmsu móti saman sett, en þar megi þó nefna þrennt helzt: Það er erlendur gjaldeyrir, vinnuafl og það innlenda fjármagn, sem við höfum yfir að ráða. En mest markast þetta af erlendum gjaldeyri og vinnuafli. Erlendur gjaldeyrir kemur hér kannske í fremstu röð vegna þess, hversu lítið af kapítalvörum við getum framleitt sjálfir, við þurfum að kaupa mikið frá öðrum löndum fyrir erlendan gjaldeyri. Hversu er svo ástatt í gjaldeyrismálunum nú í dag, tveim árum eftir styrjaldarlokin og tveim árum eftir, að við áttum tæpar 600 millj. kr. í erlendum bönkum? Það er þannig ástatt um gjaldeyrinn í dag, og það mun ekki sízt ástæðan til þess, að nú eru allir sammála um, að eitthvað verði að gerast, eftir því sem upplýst var fyrir nokkrum dögum á fundi í landsbankanefndinni, að bankarnir áttu þá utan nýbyggingarreiknings 4 millj. kr., en þeir hafa tekizt á hendur að yfirfæra upphæðir, sem nema 58 millj. kr., m.ö.o. meira en þeir áttu fyrirliggjandi af gjaldeyri. Á nýbyggingarreikningi eru 120 millj. kr., en leyfi, sem þar standa á móti, í kringum 150 millj. kr., eða ríflega á móti því, sem þar stóð inni. M.ö.o. er það staðreynd, sem ástæðulaust er að deila um, en við megum ekki gleyma og þjóðin verður að fá að vita til þess að geta myndað sér skoðun um þau verkefni, sem eru fram undan, - það er staðreynd, að það er búið að ráðstafa öllum erlendum innstæðum nú í dag og bankarnir horfa með kvíða til þess að yfirfæra núna þessa dagana, þegar við erum að ræða þetta frv. Erlendu innistæðurnar eru raunverulega búnar, þ.e.a.s. þannig, að það, sem eftir er af þeim, verður að standa á móti þeim innkaupaskuldbindingum, sem gerðar hafa verið. Til viðbótar þessu er svo það, að nýbyggingarreikningurinn hefur að vísu fengið þær 300 millj. kr., sem hann átti að fá eftir upphaflegu l. um nýbyggingarráð, og hann hefur fengið þau 15% af útflutningnum, sem hann átti að fá 1945, en nýbyggingarreikningur hefur ekki fengið þau 15%, sem hann átti að fá af útflutningnum 1946, og þeim 15% er búið að eyða nú í dag í almenna úttekt, og þau 15% koma aldrei til baka. Hitt er svo annað mál, hvort við berum gæfu til þess að fá á næstunni svo góða gjaldeyrisútkomu, að þessum tekjum verði skilað aftur, en um það skal ég ekkert segja, það veit ég jafnlitið um og aðrir. En þannig er þá ástatt um gjaldeyrinn, og það er alveg rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði í gær í þessum umr., að þjóðin verður að fá að vita það, að framhald nýsköpunarinnar og framfarir er undir því komið, hversu mikið við getum tekið af gjaldeyristekjum - af útflutningnum sjálfum á hverju ári til uppbyggingarinnar, við getum ekki framar ráðstafað innistæðum í þessu sambandi, þær eru búnar. Og þetta er mál, sem er svo alvarlegt, að þjóðin þarf að fá að vita það sem allra gleggst og gera sér grein fyrir því, hvað þetta þýðir. En þetta þýðir auðvitað það - og ekkert annað en það - að það er alveg óhugsandi, að íslenzka þjóðin geti notað jafnmikinn gjaldeyri á næstu misserum eins og hún hefur notað undanfarin misseri, og það þýðir aftur hitt, að ef framfarir eiga að verða verulegar framvegis, þá verður að skera niður mikinn gjaldeyri á öðrum sviðum, bæði með því að draga úr þeim framkvæmdum, sem mega bíða, og eins með því að draga úr nauðsynjavöruinnflutningi. Frammi fyrir þessu stöndum við og verðum að gera okkur fullkomna grein fyrir því. Ég hef ekki hér í höndunum, hversu mikill gjaldeyrir hefur verið brúkaður á ári undanfarin ár, og skal ég ekki fara út í tölur í því efni, en mér er nær að halda, að það hljóti að svara til 500–600 millj. kr. á ári. og það eru engar líkur til þess, að við getum notað jafnmikinn gjaldeyri árlega framvegis. Ég skal ekki fara út í deilur í sambandi við það, hvernig þessum gjaldeyri hefur verið varið, en vil þó aðeins segja það, að það er ægilegur hlutur, að innistæðurnar skuli vera búnar tveim árum eftir styrjaldarlok, og ég vil segja það sem mína skoðun, að þær framfarir og framkvæmdir, sem hafa fengizt fyrir þetta gífurlega fjármagn, eru undarlega litlar, samanborið við það fjármagn, sem notað hefur verið. Það lítur út fyrir það, að menn hafi á undanförnum misserum haldið, að Íslendingar væru orðnir svo ríkir, að þeir gætu haldið uppi stórkostlegum framförum og leyft sér alla eyðslu jafnhliða. En þetta hefur aldrei verið hægt og verður aldrei hægt, reynslan hefur sýnt okkur það á þann hátt, sem verður okkur allt of eftirminnilegur. Við sjáum þess vegna, að varðandi gjaldeyrismálin stöndum við ákaflega tæpt og hættulega, og af þeim ástæðum er það meðal annars, að við erum svona sammála um það, að það þurfi að grípa til meira eftirlits um verkefnavalið í framkvæmdum heldur en áður. Ef við lítum svo á vinnuaflið, sem er annar þýðingarmesti þátturinn, þá sjáum við, að þar er líka mjög ískyggilega ástatt. Við vitum, að það er von á fleiri skipum og fleiri bátum í flotann og nokkurri framleiðsluaukningu að öðru leyti í ýmsum greinum. En til þess að þessi framleiðsluaukning geti gengið, verða að fást menn á skipin og í þennan atvinnurekstur. Ef þeir fást ekki, þá fáum við ekki þær auknu gjaldeyristekjur, sem við vonumst eftir af auknum framleiðsluháttum. En eins og nú er ástatt, þá er þenslan svo gífurleg í alls konar framkvæmdum, nauðsynlegum og ónauðsynlegum, að mjög miklir erfiðleikar eru á því að fá fólk til framleiðslustarfa og til þess að koma upp þeim byggingum, sem mestu máli skipta, og ef ekki verður tekið hér í taumana og reynt að velja og hafna eftir einhverjum skynsamlegum linum, þannig að það verði tekið út úr, sem má bíða, þá stöndum við frammi fyrir því innan lítils tíma, að það verði meiri eða minni stöðvun. En verði sú stöðvun af handahófi, þá getur farið svo, að það stöðvist helzt, sem sízt skyldi, en hinu verði haldið áfram, sem mætti bíða, og það er þetta, sem hefur átt sér stað undanfarin misseri, eins og hæstv. dómsmrh. vék að í sinni ræðu, - og þetta hefur orðið til þess að torvelda ýmsar framkvæmdir, sem eru mjög þýðingarmiklar, að ég nú ekki tali um það, að það er vonlaust verk að ætla sér að stöðva verðbólguna með því ástandi, sem hér er að þessu leyti og áreiðanlega er engum til góðs og hefur í för með sér margar skaðsamlegar afleiðingar. Ef við lítum svo á þriðja þáttinn, innlenda fjármagnið, þá er það líka sýnilegt, að þar er ástandið afar ískyggilegt. Það er búið að vera þannig ástatt í landinu, svo að mánuðum skiptir, að það hefur verið nærri ómögulegt að selja ríkistryggð skuldabréf, m.ö.a. að lánamarkaður fyrir opinberar framkvæmdir er svo að segja alveg lokaður. Við höfum sett hér löggjöf um stofnlánadeild sjávarútvegsins og ný lán til byggingar í sveitum og margs konar lagabálka og heimildir viðvíkjandi nýjum raforkuframkvæmdum, nýjum hafnargerðum og þar fram eftir götunum - heimildir fyrir ríkisstj. til að takast á hendur slíkar ábyrgðir. En svo að segja ekkert af þessum lánum hefur enn fengizt - lánamarkaðurinn hefur verið alveg lokaður. Menn hafa haldið fjármagni sínu til baka, sumpart í alls konar miður þarfar framkvæmdir og sumpart legið með fjármagnið vegna þeirrar óvissu, sem ríkir í peningamálunum. Sem sé fjáröflun til nýsköpunarinnar er fyrir löngu algerlega stöðvuð, og þetta stafar meðal annars af ofþennslunni, af því að það eru alls konar möguleikar fyrir fjármagnið, sem ætti að loka, til þess að fjármagnið fengist inn í þessar nauðsynlegu framkvæmdir. Svo stafar þetta þar að auki af því, að aldrei hafa verið gerðar neinar verulegar ráðstafanir til þess af Alþ. hálfu eða ríkisstj. að afla fjár til nýsköpunarinnar. En þessi dæmi, sem ég hef talið viðvíkjandi innlenda fjármagninu, sýna, að það er fleira, sem þar kemur til greina. Það er ekki ótakmarkað fjármagn, sem menn hafa yfir að ráða, og menn gá að sér í því sambandi, og þess vegna þarf fjármagnsins vegna að hafa meiri og betri yfirstjórn á þessum málum en verið hefur og gæta þess, að fjármagnið renni í framkvæmdir, sem miklu máli skipta. Og fyrsta atriðið, til þess að svo geti farið, er að koma í veg fyrir það, að aðrar framkvæmdir séu gerðar og sogi fjármagnið til sin. Síðan koma aðrar ráðstafanir í framhaldi af því til þess að fá fjármagnið inn í þau verkefni, sem leyfð eru af fjárhagsráði og talið er nauðsynlegt, að komið verði upp. Skal ég nú aðeins víkja að því síðasta í sambandi við gagnrýni frá hv. 2. þm. Reykv. Þessar ástæður, sem ég hef rakið hér, þær sýna það glögglega, að hér þarf að verða alger stefnubreyting að þessu leyti. Það þarf að taka miklu fastari tökum á framkvæmdum en verið hefur, ef það á að forðast allsherjar handahófsstöðvun og margs konar vandræði, sem af því mundi leiða, og setning þessarar löggjafar er fyrsta sporið í þessa átt - með henni eru gefnar þær nauðsynlegu heimildir og það nauðsynlega vald. En árangurinn af þessari löggjöf fer að mestu eftir framkvæmdunum, og skulum við vona, að hann verði góður, en úr því getur reynslan ein skorið. Óhugsandi er, að þeir, sem eru í ráðinu eða ríkisstj., taki að framkvæma l. svo sem þarf, nema þm. sameinist um það að upplýsa þjóðina um ástandið og fá hana til að mæta ráðstöfunum ráðsins með skilningi, fá hana til að skilja það, að með jafntakmörkuðum gjaldeyri er ekki hægt að gera mikið í einu, og ef vel á að fara, verður að minnka eyðsluna og neyzluna, því að það getur ekki farið saman, mikil uppbygging og önnur eins eyðsla og hér hefur verið nú undanfarið. Það verður að gera margar og miklar ráðstafanir í framhaldi af þessari löggjöf. Hún er ekki einhlít til úrbóta. Hún er fyrsta skrefið, og mikils vert skref, því að án þessa valds gæti stjórnin ekki haft tök á að framkvæma það, sem þarf. Það eru aðeins 2 atriði, sem hafa komið fram í þessum umr. og mig langar til að minnast á. Þau komu fram hjá hv. 2. þm. Reykv. Ég vil biðja afsökunar, ef það, sem ég segl, hefur verið tekið fram áður, en ég gat ekki verið viðstaddur allar umr. í gær. Það er þá í fyrsta lagi varðandi 1. gr. frv., þar sem tekið er fram, að af andvirði útflutnings hvers árs skuli jafnan leggja 15% til hliðar til kaupa á framleiðslutækjum og til annarrar nýsköpunar í atvinnulífi þjóðarinnar. Hv. þm. sagði, að með þessu væri það ákveðið, hve miklu skyldi varið til nýsköpunarinnar. Ég held, að hv. þm. megi ekki líta svona á þetta ákvæði. Ég er ekki á móti þessari grein, en ég held, að það sé ákaflega þýðingarlítið, hvert þarna stendur 15% eða 25% eða einhver önnur tala. Það veit enginn ennþá, hvert verður verðmæti útflutnings okkar í ár. Enn er ekki farið að selja fiskugga, ekki dropa af síldarlýsi eða kg. af síldarmjöli, og þó er komið fram í marz. Nú höfum við ekki hugmynd um, hvert verður verðmæti útflutningsins. Svo gæti farið, að hægt yrði að taka meira en 15%, og þá er sjálfsagt að gera það. Þá ýrðu þessi 15% aðeins lágmark. En svo gæti farið, að útflutningurinn hrykki aðeins fyrir brýnustu nauðþurftum, og þá neyddumst við til þess að nota allt útflutningsverðmætið til að greiða með þær nauðþurftir, frekar en að taka gjaldeyrislán. Það er ekkert á móti því að hafa áætlanir um, hversu miklu skuli verja í þessu skyni, en það fer eftir ráðdeild stjórnarvaldanna, hversu mikið hægt er að nota. Og reynslan er ólygnust í þessu efni frá s.l. ári. 1946. Það stendur skýrt í l., að 15% af útflutningsverðmæti skuli leggja á nýbyggingarreikning. En hvar eru þessi 15%? Þau eru ekki til, þau hafa farið fyrir innflutning. Af þessu sést vel, að það er engin trygging, þó að eitthvað standi í lögum. Árangur næst aðeins með ráðdeild í gjaldeyrismálum. Niðurstaðan verður alltaf sú, að ef gjaldeyri skortir, þá er hann ekki lagður til hliðar, heldur notaður til að greiða þær kröfur, sem fyrir eru. Ég er ekki að mæla á móti því, að þessi gr. standi, en ég vil vara við því, að menn fái oftrú á lagabókstafnum í þessu sambandi og geri ráð fyrir, að 25%, eða 30% tryggi nokkuð í þessu efni, og mætti tilgreina fleiri dæmi því til staðfestingar. Þá vildi ég minnast á gjaldeyrisástæðurnar, eins og þær eru nú, því að búast má nú við, að þessa dagana verði yfirfærsluvandræði. Hv. 2. þm. Reykv. benti á það réttilega, að það mætti ekki koma fyrir, að ríkið taki gjaldeyrislán. En slíkt gæti verið nauðsynlegt til þess að komast yfir það tímabil, sem fram undan er. ef dregst með verzlunarsamninga, en kröfur koma um yfirfærslu og ekkert flyzt út. Á nýbyggingarreikningi munu vera um 120 millj., en búið mun að veita leyfi út á það allt, þó að ekki sé alveg komið að því að borga. Ég veit ekki, hvað á að gera, en má ef til vill nota eitthvað af því til yfirfærslu í bili. En aðalatriðið er að ráðstafa gjaldeyrinum vel og skynsamlega. En ég hef talið rétt að benda á þetta atriði, því að mér fannst hv. 2. þm. Reykv. gera of mikið úr þessu atriði og vilja leiða hug manna að því, að með 15% sé stefnt of lágt og með því sýni stjórnin, að hún hafi lítinn áhuga á að kaupa ný framleiðslutæki. Ég held, að þetta sé misskilningur hinn mesti og að það verði ekki framkvæmt meira, þó að talan væri hækkuð, en þessi tala segir ekki, að ekki verði notað meira, ef ástæður eru fyrir hendi. Hitt atriðið, sem hv. 2. þm. Reykv. lagði mikla áherzlu á, var það, að ekki væri gert ráð fyrir, að fjárhagsráð hefði meira vald yfir útlánastarfsemi bankanna. Í þessu sambandi vil ég segja það, að þetta mál er ekki leyst, þó að ráðið gæti fyrirskipað bönkunum að lána til tiltekinna framkvæmda. Málið er ekki leyst, vegna þess að svo getur staðið á, að bönkunum sé ómögulegt að gera þetta nema með því að auka verðbólguna með aukinni seðlaútgáfu. Ég get í þessu sambandi vísað til álits hagfræðinganefndarinnar, en þeir telja, og leggja áherzlu á það, að það sé ekki hægt að skylda bankana til útlána vegna aukinnar verðbólguhættu, og þetta er engin fjáröflunarleið. En vitanlega verður útlánapólitík bankanna að vera í samræmi við stefnu ríkisstj., fjárhagsráðs og Alþ., en spursmálið um fjáröflun verður ekki leyst með einni málsgr. í lögum. Það spursmál, sem leysa þarf, er fjáröflunin. Það hafa verið sett ýmiss konar lög af Alþ., t.d. lögin um stofnlánadeildina, sem útheimta það, að bankapólitíkin sé rekin í samræmi við þingið, en til þess þarf ekki lög, því að Alþ. og ríkisstj. ráða yfir bönkunum. Í 4. gr. segir. að fjárhagsráð skuli hafa samvinnu við lánsstofnanirnar um samning fjárfestingaráætlunar, og enn fremur: „Nú telur fjárhagsráð eigi nægilega séð fyrir fjárþörf fyrirtækja, er það telur nauðsyn til að stofnsetja, og skal það þá leita samvinnu við ríkisstj., lánsstofnanir og aðra aðila, er hlut gætu átt að máli, um fjáröflun til þeirra fyrirtækja.“ M.ö.o., komist ráðið að því, að fjármagn sé ekki nægjanlegt fyrir hendi, þá hefur ráðið frumkvæði að því að taka málið upp við stjórnina til þess að leysa það. Þetta atriði er beint sett inn til þess, að ráðið geti átt frumkvæði að þessu leyti, en það er misskilningur, að fjáröflunarspursmálin eigi að leysa í þessu frv. Þau mál þarf að leysa, en ekki í þessu sama frv., sem fjallar um fjárfestingarleyfin og fjárhagsráðið. En í þessu frv., í 4. gr., er ákvæði, sem tryggir það, að ráðið hafi frumkvæði í samráði við þá aðila, sem þar eru greindir, að lausn þessara mála. Ég er hv. 2. þm. Reykv. sammála um það, að það er nauðsyn að dreifa atvinnutækjunum um landið meir en verið hefur. Það hafa verið sett mörg lög í þessa átt, og þau gera ráð fyrir miklu meiri lánum en áður hefur tíðkazt. En víða er þannig ástatt, að þau lán hrökkva ekki til, og þá segir hv. 2. þm. Reykv., að það verði að fyrirskipa lánsstofnununum að lána allt að 100%. En ég tel mjög varhugavert að fara þá leið, heldur á að setja sérstaka löggjöf um þetta efni, sem miðuð sé við þá staði, sem þurfa á þessum aukalánum að halda. Það held ég, að væri skynsamlegri leið. Ég hef nú á tveimur þingum flutt frv. um fiskimálasjóð, til þess að taka að sér þessi viðbótarlán. Þessu frv. var vísað frá á síðasta þingi. og hefur ekki enn verið samþ. á þessu þingi, þó að það væri eitt af þeim frv., sem fyrst komu fram. En ég vil mjög eindregið benda á þessa leið í sambandi við viðbótarlánin. Ég hef látið þessi orð falla um afstöðu Framsfl. til þessa máls til þess að láta það koma fram, hvers vegna við erum fylgjendur þess. Ég vil undirstrika það, að aðalatriðið er að fá fram betra skipulag, og það, að segja þjóðinni hreinskilnislega, hvernig málunum er háttað. Þau viðfangsefni, sem fram undan eru, eru erfið, og það verður að gera margar þær ráðstafanir, sem menn hefðu viljað komast hjá að gera. En það skortir mikið á, að menn geri sér almennt ljóst, hvað viðfangsefnin eru í raun og veru erfið, vegna þess að það hefur svo lítið verið gert að því að segja mönnum, hvernig ástatt er.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. lét þau orð falla í gær, að hann undraðist þá fullyrðingu, að í þessu frv. væri ekkert nýtt varðandi húsnæðismálin. Mér finnst hitt undarlegri fullyrðing, að í frv. sé eitthvað nýtt varðandi þessi mál. Ég þarf ekki að endurtaka það, sem ég sýndi fram á í gær, að ákvæði í 7. lið 2. gr. frv. eru á engan hátt ný, þau ákvæði eru skýrari í l. um opinbera aðstoð við byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum. Ég þarf heldur ekki að taka það fram, að niðurlag 4. gr. hefur engin nýmæli, þar er aðallega talað um, að fjárhagsráð skuli hafa samvinnu við lánsstofnanir varðandi nægjanleg lán til fyrirtækja. Ég hef áður bent á, að nákvæmlega sama yfirlýsing var gefin af núverandi hæstv. forsrh. á þingi í fyrra varðandi verkamannabústaðina. Það átti að leita samvinnu við lánsstofnanirnar, og þá mundi vel fara. En nú er samt svo komið, að það vantar 25 milljónir, til þess að hægt sé að fullnægja þeim beiðnum, sem fyrir liggja. Þá kemur til athugunar hvort 5. gr. hafi nokkuð nýtt inni að halda, en hún fjallar um það eitt, að leyfi ráðsins þurfi til allra framkvæmda. Til samanburðar kemur svo 38. gr. nefndra l. Ég las hluta af henni í gær, en vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana alla, en þar segir svo: „Á meðan skortur er á íbúðarhúsnæði í landinu og erfiðleikar eru á innflutningi nægilegs byggingarefnis að dómi ríkisstjórnar, skal viðskiptaráð, á meðan það starfar, ella sú stofnun, sem ríkisstj. ákveður. kveða á um, til hverra nota fari það byggingarefni, sem flutt er til landsins. Kveða skal á um það með reglugerð, er ráðherra setur, að fengnum tillögum þess aðila, er að framan getur, hverjar byggingar og framkvæmdir skuli ganga fyrir um byggingarefni. og skal þá einkum miðað við þörf íbúðarhúsnæðis og nauðsyn atvinnulífs og almenningsstofnana. Þá skal og í reglugerð mæla fyrir um önnur þau atriði, sem þörf er á, til að lög þessi nál tilgangi sínum.“ Hér er skýrt og ótvírætt lagt fyrir stjórnina að setja reglugerð, sem feli í sér skömmtun á byggingarefni. En skömmtun þýðir það eitt, að sá aðili, sem skömmtunina framkvæmir, ráði, hvað er byggt. Það er að segja, að þessi gr. felur í sér það sama og 5. gr. frv. En auðvitað er svo mest undir því komið, hvernig þetta er framkvæmt. Og hér er í rauninni um framkvæmdaratriði að ræða í sambandi við 38. gr. gildandi l. Og hverjar eru svo líkurnar fyrir því, að betur takist til um framkvæmd þeirra ákvæða, sem nú er verið að leggja til að leiða í l.? Ég skal svo ekki orðlengja um þetta atriði. Ég tel það sannað mál, að ekkert nýtt sé um byggingamál í frv. þessu, heldur eru hér aðeins ákvæði eldri l. Og það eru engar líkur til þess, að betur takist til um framkvæmd þessara ákvæða, en hinna sömu ákvæða eldri l. Hæstv. fjmrh. lét orð falla hér á þingfundi í gær, að það væri daglegur viðburður, að menn kæmu og kölluðu eftir peningum úr ríkissjóði og að þeir, er kölluðu, gerðu það með fullum rétti, því að ýmsar fjárfrekar framkvæmdir hefðu verið ákveðnar með l., en þegar þeir koma, sem eiga að njóta l., og biðja um fé. Þá er oft svo ástatt, að ríkissjóður getur ekki orðið við þessum greiðslum. Hæstv. fjmrh. þótti þetta ekki gott og taldi, að of mikils stórhugar hefði gætt í lagasetningum, en minna hefði verið um forsjálni til að afla fjár til framkvæmdanna. Ég get verið hæstv. fjmrh. sammála um, að það er óviðunandi, að Alþ. gangi að því starfi að setja löggjafir, sem ákveða svo og svo miklar framkvæmdir og fjárútlát úr ríkissjóði, án þess að nokkur grein sé gerð fyrir því, hvernig á að afla fjár í ríkissjóðinn í staðinn, svo að í honum þurfi maður ekki alltaf að heyra eintómt tómahljóð. Það er þetta, sem ég vil vara við í sambandi við þessa lagasetningu. Ég vil undirstrika það rækilega, að þetta frv. til l. er frómt frá sagt fallegar óskir um ýmsar góðar og nytsamar framkvæmdir, en í því örlar hvergi á því að tryggja þessar framkvæmdir. Og þótt ég hafi reynt að sýna fram á, hvernig hér eru tekin upp eldri ákvæði húsnæðisl., þá hygg ég, að ef rækilega væri farið í gegnum frv., megi finna nákvæmlega hvert einasta atriði þessa frv. í eldri l. Þessum ákvæðum hefur verið safnað saman og raðað upp, en ekki á nokkurn hátt reynt að koma í veg fyrir, að sú saga endurtaki sig, sem hæstv. fjmrh. rakti, sú saga, að framkvæmdum sé heitið í l. án þess að setja tryggingu fyrir framkvæmd þeirra. Nú hygg ég í sambandi við ræðu hæstv. menntmrh., að þá hafi komið fram enn ljósari rök fyrir því, hversu hættulegt og óskynsamlegt þetta er. Ég vil fyrst segja það, að af öllum, sem staðið hafa að þessari frv.-smíð, þá skil ég hæstv. menntmrh. bezt. Mér finnst hann í þessari frv.smiði í svo miklu samræmi við sögu sína og fortíð. Það er kunn staðreynd, að í stjórnartíð hæstv. ráðh. hefur einkum borið á ýmiss konar haftastefnu, sem ríkti hér um alllangt árabil fyrir stríð. Og vissulega er það svo, að hæstv. ráðh. hafði víss rök fram að bera fyrir sinni haftastefnu. Hann sagði sem svo, það er augljóst, að halli er á okkar gjaldeyrisviðskiptum, gjaldeyrisöflun okkar nægir ekki fyrir árlegum útgjöldum. Og þá sá ráðh. aðeins eitt ráð ég aldrei nema eitt ráð: að skera niður útgjöldin. Þetta var hans haftastefna. Hins vegar brast hæstv. ráðh. viðsýni og hugkvæmni til þess að fara inn á þær leiðir að efla og auka útflutningsverzlunina, sumpart með aukinni framleiðslu og fyrst og fremst með því að fá vörur okkar betur unnar í landinu, betur tilreiddar fyrir markaðinn. Hann sá aldrei þá leið að auka útflutninginn, heldur kom aðeins á fleiri og fleiri höftum. Í sannleika sagt er frv. greinilega markað þessari stefnu. Það er greinilega markað þessari neikvæðu stefnu. Þetta kemur skýrt fram í upphafi 2. gr. frv. Þar er tekið fram, að meðan hinar miklu framkvæmdir eru í íslenzku atvinnulífi, skuli fjárhagsráð gera ýmsar ráðstafanir. Og þessar ráðstafanir eru allar til hindrunar. Hæstv. menntmrh. sagði, að þessar hindranir, þessi neikvæðu ákvæði gætu í framkvæmd orðið jákvæð, og leitaðist við að færa rök fyrir því. Hann sagði, að þegar skornar væru niður ónauðsynlegar og óþarfar byggingarframkvæmdir, þá mundi það leiða til þess, að hægt verði að koma upp meira af verkamanna- og samvinnubústöðum. Það er nú svo. En á hverju hefur strandað að byggja verkamanna- og samvinnubústaði á s.l. ári? Það hefur eingöngu strandað á fjárskorti. Og hér er á engan hátt bætt úr því. Það þýðir ekkert að gera ráðstafanir, sem í sjálfu sér eru sjálfsagðar, t.d. um bann á byggingu ýmiss konar óþarfa bygginga, ef ekki er jafnframt séð fyrir fjármagni til nytsamra byggingarframkvæmda, að öðrum kosti er verið að draga úr framkvæmdum þessum. Það örlar hvergi á því í þessu frv., að reynt sé að tryggja nauðsynlegt fjármagn. Hæstv. menntmrh. benti á þá staðreynd, hversu örðugt væri um fjáröflun innanlands. Hann sagði í því sambandi, að ríkisskuldabréf væru óseljanleg. Hvers vegna í ósköpunum er ekki snúið sér að því í sambandi við þessa lagasetningu að leysa þennan vanda? Fyrst þessari stofnun er fengið vald til að skera niður hið ónauðsynlega, því er henni þá ekki fengið það vald, sem þarf til að byggja upp það nauðsynlega? Ef við athugum hvernig stendur á þessum erfiðleikum á að fá fé til nauðsynlegra framkvæmda, þá er enginn efi á því, að orsakarinnar er að leita í fávíslegri bankapólitík. Sú bankapólitík liggur í því, að bankarnir hafa tekið upp þá stefnu að lána ekki til byggingarframkvæmda. Þeir hafa jafnframt tekið upp þá stefnu að lána út fé með miklum vöxtum, en borga litla sem enga vexti af því fé, sem lagt er inn í sparisjóði. Afleiðingin hefur orðið sú, að féð hefur flúið í hendur einstaklinga og nokkurra braskara, sem svo lána það til byggingaframkvæmda með okurkjörum. Það er ekki vafi á því, að hér er um að ræða meinsemd. sem þarf að bæta úr. ef við eigum yfirleitt að bæta úr húsnæðisvandræðunum og ef við eigum yfirleitt að fá þær framkvæmdir, sem talað er um með almennum, fögrum orðum í þessu frv. Hæstv. menntmrh. talaði um, að verið væri að loka leiðum fjárins inn á hinar óheppilegu brautir, er það streymdi nú. Þetta er að vísu rétt, en það kemur ekki að gagni, nema því sé jafnframt tryggilega beint inn á nauðsynlegar brautir. Það er ekki nokkur tilraun gerð í þessu frv. til að beina því þangað. Ég vil svo leggja áherzlu á það, sem hæstv. fjmrh., dómsmrh., forsrh. og menntmrh. sögðu allir í ræðum sínum: Þetta er undir framkvæmdinni komið og aftur undir framkvæmdinni. Þessi l. eru fyrst og fremst háð framkvæmdinni. Ég vil nú beina því alvarlega til hv. þm., hvort þeim finnist það nokkur löggjafarstarfsemi að vera að setja löggjöf. sem í einu og öllu sé háð framkvæmdinni. Væri þá ekki einfaldara, að Alþ. aðeins samþ. þál., þar sem sagt er, að Alþ. óski þess. að hæstv. ríkisstj. geri sitt bezta til þess að ráða fram úr öllum vandamálum þjóðfélagsins? Mér fyndist það betra. Eftir að hafa heyrt yfirlýsingar þessara hæstv. ráðh., þá er það staðreynd, að þessi l. fela ekkert í sér nema frómar óskir. Hvers vegna er þá verið að setja l.? Mér er það óljóst. Hæstv. menntmrh. tæpti á því, að það mætti setja ýmis önnur lagaákvæði, sem tryggðu ákvæði þessara l. Ég vildi lýsa eftir fyrirætlunum hæstv. ríkisstj. í því efni. Um það hefur ekkert heyrzt, hvað snertir mál það, sem ég hef aðallega rætt um, byggingarmálin. Ég hef lagt fram tvö frv., sem frá mínu sjónarmiði ættu að miða að því að tryggja framkvæmdir í þessu efni. Þessi frv. hafa ekki fengizt frá n. Ég skal viðurkenna það, að væri því lýst yfir. að ríkisstj. legði fram slík frv. jafnhliða þessu. þá væri vel farið. Og þannig mætti vera um fleiri atriði. En hvar eru rökin fyrir því að láta þetta ekki koma fram í þessari löggjöf, sem markar stefnu ríkisstj.? Ég vil endurtaka það, sem ég hef áður sagt, að ég ber verulegan kvíðboga fyrir því, hvaða áhrif þetta frv., ef að l. verður, muni hafa á okkar atvinnulíf. Ég held, að áhrifin verði neikvæð og slæm. Ég held, að framkvæmdin, sem allt er undir komið, að því er hæstv. ráðh. lýsa yfir, verði í þeirra höndum slík. að alls staðar verði samdráttur í atvinnulífinu, en hvergi verði stefnt að örvun eða uppbyggingu. Ég held, að það reki fyrst og fremst að því, að þetta sé bannað og hitt sé bannað og einkaframtakið verði að verulegu leyti sett úr leik, án þess að annað komi í staðinn: framtak þess opinbera. Þess er heldur ekki að vænta að framtak hins opinbera komi í staðinn, þegar athuguð er afstaða þeirra flokka. sem að ríkisstj. standa til þessara mála. Það kom fram í ræðu hæstv. dómsmrh., að Sjálfstfl. er í andstöðu við þetta, en það, sem fyrir honum vakir, er að draga úr framkvæmdum um stundarsakir til þess að minnka verðþenslu. Fyrir þeim flokki vakir engin allsherjar skipulagning atvinnulífsins, enginn þjóðarbúskapur samkv. áætlun. Það er líka ljóst, að annar flokkurinn af þeim, sem einnig styðja hæstv. ríkisstj., Framsfl., hefur mjög takmarkaðan áhuga fyrir þjóðarbúskap samkv. áætlun. En sá flokkur er þekktastur fyrir að vilja reka haftapólitík. Mér sýnist hann stefna að því að vilja beita hinu neikvæða í haftapólitíkinni án þess að taka tillit til þess jákvæða. sem henni getur fylgt, því mun reynslan verða sú, að við munum reyna alla þá ókosti. sem fylgja skipulagningu, en enga af þeim kostum. Og það er illa farið, því að það gæti orðið til þess að fæla menn frá skipulögðum framkvæmdum, sem þó vissulega er það, sem koma skal. En það er ekki óeðlilegt, að svona fari, þar sem andstæðingar hvers konar þjóðarbúskapar samkv. áætlun eru hér að verki og sá flokkur, sem samkv. stefnu sinni ætti að hafa áhuga fyrir slíkum þjóðarbúskap, er eins konar fangi þessara flokka. Ég held því, að þetta sé ill stefna. bæði hvað snertir rekstur þjóðarbúskaparins á næstu árum og eins hvað snertir það að gefa þjóðinni rétta hugmynd um, hvað áætlunarbúskapur er og einnig líka hvað þjóðarbú er, sem byggt er á einkaframtakinu einu saman.



Herra forseti. Hér hafa farið fram miklar umr. Hafa fjórir hæstv. ráðh. gefið skýringu á afstöðu sinni til þessa frv. Mér virðist, að þær umr., sem hér hafa farið fram, séu mjög heppilegar og nauðsynlegar fyrir okkur til þess að glöggva skilning okkar á því, hvert stefnt sé með þessu frv. Það er ekki oft, sem rætt er um þess! mál eins og nú hefur verið gert. Hæstv. dómsmrh. ræddi nokkuð um okkar þjóðfélag, hvernig því sé fyrir komið og hvernig við getum tryggt bezt öryggi þeirra afla, sem fyrir því standa. Ég er yfirleitt mjög sammála þeirri skilgreiningu, sem hæstv. ráðh. kom með. Ég vildi bæta því við, að það, sem hlýtur að vera aðalspursmálið fyrir okkur, þegar við ræðum annars vegar um þjóðfélag, þar sem einkaframtakið er aðalkrafturinn, og hins vegar um þjóðfélag, þar sem opinber rekstur er aðalatriðið, þá verðum við að gera okkur það ljóst, því að það er aðalatriðið í málinu, hvað er þá hreyfiaflið í hvoru þessara þjóðfélagsskipulaga út af fyrir sig. Hvað er það, sem þjóðin verður að treysta á til þess að knýja fram framfarir og koma í veg fyrir stöðvun og afturför? Í þjóðfélagi, þar sem einkaframtakið er aðalatriðið, er það einnig hreyfiaflið. Það er aflið, sem knýr þjóðfélagsvélina. Þetta fyrirkomulag hefur sína kosti og sína galla. Af því leiðir margs konar glundroða og skipulagsleysi, þar sem það leggur aðaláherzluna á, að hver einstaklingur fái notið sín óhindrað, en af því leiðir ýmiss konar árekstra. Þjóðfélag sósíalismans gengur út frá því, að hið opinbera sé sjálft hreyfiaflið, sjálft framtakið komi frá ríkisstj., bönkum og slíkum stofnunum. Í slíku þjóðfélagi verður þjóðin að treysta því, og það vonast því ekki eftir, að framtakið komi annars staðar frá. Við verðum því að gera okkur ljóst, að við getum ekki komizt af án þess að treysta öðru hvoru þessara afla. Það er rétt hjá hæstv. dómsmrh., að með stjórnarsamningi, sem fyrrv. ríkisstj. gerði með sér, féllst bæði Sósfl. og Alþfl. á, að einstaklingsframtakið skyldi fá að njóta sin. Og ég held það hafi fengið að njóta sin á þessum árum betur en það hefur fengið um langan tíma. Þjóðin verður að geta treyst því, að annað hvort þessara afla sé virkt. Við höfum hér ekki sósíalistískt þjóðfélag, þótt hér sé opinber rekstur í stórum stíl af kapítalisku þjóðskipulagi að vera. Þess vegna verðum við að gæta þess, þegar við erum með skipulagningu, að grundvöllur þessa þjóðfélags er ekki kominn það langt í þjóðfélagsþróuninni, að við getum treyst á ríkið sem framtaksaðila. Ríkið sem hreyfiafl er ekki byrjað að njóta sín, en það, sem nú er drepið niður, er einstaklingsframtakið. Skilyrðið til þess, að þjóðin geti treyst framtaki þess opinbera, er, að hún sé innstillt á að krefjast þess af því opinbera, að það reki þessa hluti og það verði sósíalistískt þjóðfélag. En slíkt er ekki fyrir hendi. Þess vegna þurfum við í dag að athuga ástandið. Þess vegna er það, sem ég fyrir mitt leyti hefði viljað vara við því, að við lentum hér út í því neikvæða eingöngu, að því er skipulagningu snertir. En það gerum við, ef við lendum í því að hefta einstaklingsframtakið án þess að tryggja, að hið opinbera taki að sér þessa hluti. Við verðum að tryggja, að hið opinbera framkvæmi þessa hluti, og við verðum að gefa því nægilegt vald til þess, en að öðrum kosti gefa einstaklingsframtakinu nægilegt rúm til að njóta sín og annast þessa hluti. Ég held því, að það, sem hæstv. dómsmrh. kom inn á, hafi einmitt skýrt þetta mál. Við verðum að gera það upp við okkur, hvoru þessara afla við ætlum að treysta. Við getum ekki treyst á einstaklingsframtakið, ef við setjum svo mikil höft á það, að þau verði hemill á því. Þetta er hlutur, sem vert er að athuga. Og mér virtist jafnvel á ræðu hæstv. dómsmrh., að hann væri hræddur um, að svona kynni að fara. Hann óttast, að úr einstaklingsframtakinu sé dregið og því verði ekki eins miklar framkvæmdir og það njóti ekki eins mikils stuðnings og undanfarið, því að t.d. l. um stofnlánasjóð voru stuðningur við einstaklingsframtakið, þótt þau séu jafnframt stuðningur við framkvæmdir þess opinbera. Þetta erum við einmitt sammála um. Það á að afstýra áhættunni af að hafa slíka eftirspurn eftir vinnuafli og koma á atvinnuleysi. Það er tilgangurinn. En það verð ég að segja, að af tvennu illu kýs ég heldur, að verkamenn byggi lúxusvillur hér í Reykjavík en þeir gangi atvinnulausir. Hæstv. menntmrh. kom inn á. að það þyrfti að minnka eyðsluna. Það er rétt hjá honum. Og það er atriði, sem hvað mest var rætt um á milli flokka þeirra, sem stóðu að fyrrv. stjórn. Og jafnvel var stungið upp á að taka upp skömmtun. En þegar að því kom hjá hæstv. menntmrh., að gera skyldi einhverjar raunhæfar ráðstafanir til þess að draga úr eyðslu, þá virðist spursmálið snúast mest um minnkandi framkvæmdir, og mun ég koma að því síðar. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki væri hægt að veita byggingu verkamannabústaða aðstoð nema að neita að leyfa byggingu villna. Þetta er rétt, en þó verður að gæta þess, að það verður jafnframt að skapa viðkomandi aðilum möguleika á að koma upp verkamannabústöðum. En hvar er valdið, sem getur hagnýtt þessa möguleika? Það er valdið, sem vantar. Það er rétt, að það er hægt að beita þeim rétti. en það vantar valdið til þess að hjálpa fyrirtækjunum. Menntmrh. minntist á gjaldeyrisástandið. Honum þótti lítil fyrirhyggjan. En af hálfu nýbyggingarráðs var fyrir fram á þetta minnt sumarið 1946 og óskað eftir: 1) að ítrekað væri. að 15% yrðu lögð inn, 2) að 15 millj. kr. yrðu lagðar inn til ráðstöfunar fyrir nýbyggingarráð. Af hálfu nýbyggingarráðs voru gerðar till. um að spara, að leggja meira af gjaldeyrinum inn á nýbyggingarreikning til þess að knýja fram. að gerðar yrðu raunhæfar ráðstafanir viðvíkjandi innflutningnum. Nýbyggingarráð fór fram á það í nóv. 1945, að það fengi umráð yfir byggingarefni. til þess að það gæti séð um, að það væri notað til þess, sem þörfin var mest fyrir, þannig að það komu fram aðvaranir um það í tæka tíð. Þetta var séð fyrir. En það eru önnur öfl þarna að verki, sem ég veit ekki. hvort hæstv. menntmrh. tekst betur að ráða við en síðustu stjórn tókst. Á meðan það er gróðavegur að flytja inn til þess að selja til landsfólksins, skapast af því þrýstingur, og þessi þrýstingur er orðinn það ríkur, að hann er orðinn áhrifaríkari á stjórnvöld landsins en hin viðleitnin, að reyna að spara sem mest til þess að byggja upp fyrir þjóðina. Á meðan verzlun á Íslandi er gróðavegur, rekin með tilliti til þess, að menn græði sem mest á henni, er það eðlilegt, að menn beygi sig fyrir þeim hagsmunum sinnar stéttar, að hún fái sem mestan innflutning til umráða. Ef á að tryggja gegn þessu, þarf annaðhvort að setja áhrifarík höft eða breyta svo til, að verzlun hætti að vera gróðavegur, að þjóðfélagið hafi sjálft verzlunina með höndum, að ekki verði lengur slíkur þrýstingur fyrir hendi, heldur fái þjóðin það, sem hún þarf af nauðsynjavörum, að annazt sé um innkaup á því, sem hún þarf, án þess að hagsmunir einstaklinga eða stétta komi þar til að skapa þennan eðlilega, en sterka þrýsting. Þessi þrýstingur kemur ekki einasta til greina hvað snertir gjaldeyrinn, heldur leggst hann líka á vinnuaflið. Þrýstingurinn á vinnuaflið er gífurlegur hvað þetta snertir. Ég skal lofa ykkur að heyra tölur úr skýrslu nýbyggingarráðs um það, hvernig vinnuaflið skiptist: sjávarútvegur og siglingar 7,3%, verzlun og því um líkt 16,4%. Á meðan fjármagnið ber beztan arð í verzluninni, streymir fólkið þangað, og þessu verður ekki breytt. nema fjármagnið borgi sig ekki í verzluninni. Ég veit ekki, hvort heppilegra yrði það fyrirkomulag til þess að takmarka við verzlunarstéttina, að það yrði svo hverfandi litið, sem hún fengi - það mundi yfirleitt þýða hærri álagningu - eða knýja hana út í að færa niður verðið. Ef við framkvæmum þetta, setjum við verzlunarstéttina á horrimina, setjum hana í eins konar sveiti, og þá held ég, að hreinlegra væri að taka beinlínis stóra hluta af verzluninni undir ríkið. En þetta er vandamál, sem hvaða stjórn, sem ætlar að skipuleggja fjármál Íslands. verður í vandræðum með, og það fer eftir hennar „innstillingu“, hvaða leið hún vill fara, og það fylgir um leið, að vinnuaflið streymir til þeirra atvinnugreina, sem fá gjaldeyrinn. en fjármagnið til verzlunarinnar minnkar. Þetta er mál, sem þarf að athuga, og ég sé ekki, hvernig þessi stjórn ætlar að ráða fram úr því. Þetta er mál, sem hefur verið undirstrikað, en ekkert fengizt gert í, og jafnvel svo stórvirk stjórn sem sú, er síðast sat, gat litlu áorkað fyrir þeim þrýstingi. sem ég hef nú verið að tala um. Menntmrh. kom inn á fjáraflanir til lána til ýmissa framkvæmda. Þetta er erfitt mál að eiga við, og af fyrrv. stjórn voru gerð mikil átök, ekki einasta í sambandi við rekstrarféð, heldur einnig til fjárfestingar. Hæstv. menntmrh. vildi láta líta svo út, að óhugsandi væri að fyrirskipa bönkunum að gera þetta. En hvernig ætlar hann að leysa það? Ég hef alltaf litið svo á, að það yrði að skipa bönkunum að gera þetta. Hæstv. menntmrh. sagði, að bankarnir yrðu að starfa í samráði við fjárhagsráð. - en hvernig ætlar hann að tryggja það? Það er staðreynd, að síðan árið 1944 hefur verið allt önnur stefna í bönkunum en hjá stjórninni. Það er ekkert samræmi þar á milli. Stefna þeirra var að kaupa alls ekki togara. Landsbankinn var á móti því að setja stofnlánadeildarlögin og sérstaklega á móti því. að það væri skylda seðlabankans að lána féð. En hvað hefði orðið um þetta, ef sú skylda hefði ekki verið sett inn? Það er staðreynd, að það, sem dýrmætast er, er sú skylda seðladeildar bankans að lána nauðsynlega mikið til annarra deilda í bankanum til þess að geta tryggt þessar framkvæmdir. Þess vegna er það rangt hjá hæstv. menntmrh., að það þurfi ekkert að gera til þess að tryggja þetta samræmi. það verður að tryggja með því, að fjárhagsráð geti ráðið bankapólitíkinni, en ekki að pólitík bankanna komi til með að ráða fjárhagsráði. Hv. þm. A-Húnv. (JPálm) minntist á þetta frv., kallaði það róttækt og sagði, að ég mundi ekkí vera á móti því. Það er allt hægt að kalla róttækt. Skipulag getur verið einkenni á einræði, eins og við fengum að sjá í hinu nazistíska Þýzkalandi. Það er hægt að skipuleggja auðvaldsrekstur svo, að hann nál auðveldlegar árangri í þjóðfélaginu. Skipulagið segir ekki neitt. Það er tilgangurinn og stefnan, sem segir allt. Hv. þm. A-Húnv. minntist á fyrstu Rauðku, og mér datt í hug saga um orðaskipti. sem fóru milli tveggja þm., þegar Rauðka var samþ. Þeir voru að koma sér saman um, hvort það ætti að samþykkja hana, en ákváðu, að það skyldi skera undan henni öll folöldin. Þau voru öll skorin. Sú góða Rauðka átti upphafið að mörgum l., en fæst af þeim komust í framkvæmd. Nokkur l. fengu að sjá dagsins ljós, en þau, sem verulega hefðu breytt þjóðfélaginu, fengu ekki að koma fram, og vona ég, að ekki eigi eftir að fara ein., um þessa nýjustu Rauðku, sem verið er að koma upp nú. Hæstv. forsrh. minntist á það, að ég hefði engin rök fært fram fyrir mínu máli. Það held ég nú samt. Þetta er eitt af þeim fáu málum, sem ég vegna míns starfa get komið með rök í, og ég held, að það sé heppilegt, þegar verið er að ræða þessi mál, að það sé gert með rökfestu og raunhæfni, vegna þess að hér er um grundvallaratriði að ræða. Hæstv. forsrh. minntist á það, að það hefði ekki verið komizt hærra með löggjöfinni um nýbyggingarráð á sínum tíma. Meira að segja var með þeirri löggjöf stefnt hærra, vegna þess að það var gengið út frá að leggja til 300 þús. kr., en hér er stofnað til að leggja til 15% af verðmæti útflutningsins og þar með skorinn þrengri stakkur allri nýsköpun. Enn fremur var ákveðið svo í l. og reglugerð um nýbyggingarráð, að stórfé hyrfi - ekki einasta til uppbyggingar - heldur og til endurnýjunar. Enn fremur var í þeim stjórnarsamningi. sem þá var gerður. ákveðið, hvernig fénu skyldi skipt milli atvinnugreinanna, og enn fremur gengið út frá sérstökum aðferðum til fjáröflunar, eins og skyldulánum og fleira. Forsrh. segir, að stjórnin hafi rétt fram höndina með þessu frv. og ég slegið á hana. Mér finnst þvert á móti, að gagnrýni, sem hér hefur komið fram. hafi miðað til að bæta úr göllum þessa frv. og að með þeirri gagnrýni hafi verið reynt að fylgja fram þeirri stefnu, sem nýsköpuninni er nauðsynleg, og reynt að skapa það vald, sem gæti látið þetta verða meira en orðin tóm, og þykir mér miður, ef stjórnin ætlar að taka slíkri gagnrýni svo að segja, að slegið sé á útrétta hönd. Með slíkri gagnrýni er verið að rétta fram höndina, og það er slegið á hana. þegar henni er tekið á þennan hátt. Hæstv. forsrh. kom inn á það, sem ég sagði um bankana, og sagði. að ég væri með dylgjur um þá. Ja. það var nú einu sinni svo, að Alþfl. áleit bankana ekki góða viðureignar. Ég held, að það væri rétt að spyrja útgerðarmennina, hvernig þeim finnist að eiga við landsbankann. Þeim finnst það sannarlega ekki þægilegt, og það er ekki undarlegt. Og til nýbyggingarráðs er sífelldur straumur til þess að biðja menn þar, starfsmenn og aðra, að veita sér lið með því að koma með sér í landsbankann. og það er ekki bara þangað, heldur líka til núverandi og fyrrv. stjórnar, sem menn koma til þess að biðja um að veita sér lið, og meira að segja þó að stjórnin hafi lagzt á eitt með útgerðarmönnum, þá hefur það ekki dugað. Það er ekki rétt að loka augunum fyrir þessari staðreynd, og svo mikið er vist, að útgerðarmönnunum finnst illa að sér búið. Það, sem ég hef talið rétt og sérstaklega var til umræðu við undirbúninginn að stjórnarsamvinnunni, var að koma upp seðlabanka. sem ætti um leið að hafa svipað vald og þetta fjárhagsráð nú til þess að sameina í eitt ábyrgðina á því, sem á að gera, og allan tímann, sem á samningunum stóð, var af minni hálfu lögð höfuðáherzla á þetta, því að þetta er höfuðatriði, til þess að skipulagningin yrði til gagns, og kemur mér því undarlega fyrir sjónir, að Alþfl. skuli standa á móti þessu, þar sem annar af núverandi ráðherrum flokksins hefur á sínum tíma flutt frv. um seðlabanka til þess að tryggja heildarstjórn á slíkum banka. Hæstv. menntmrh. kom inn á spursmál, sem var nokkuð líkt, og var hann á móti því, að hægt væri að skipa þeim að gera þessa hluti. Hann var að ræða um, að það kynni að skapa verðbólgu. Nú vil ég taka það fram. að einmitt við þetta yrði langsamlega minnsta hættan á verðbólgu. ef bönkunum yrði skipað að gera þessa hluti, sem ég álít, að sé nauðsynlegt. Það gefur að skilja, að þegar bönkunum er leyft að skorast undan að gera þetta, þá geti það orsakað verðbólgu. en um leið er það eina ráðið að hafa það í sínum höndum, og þar af leiðir það, að til þess að slík fjárfesting geti skeð. verður að gefa þessu fjárfestingarráði um leið vald til þess að fyrirskipa bönkunum. hvað gera skuli. Þá kem ég að því, sem þeir ræddu um, forsrh., fjmrh. og menntmrh. Það eru 15% og 25%. Ég hef haldið fast við það, að grundvallarmunur væri á því, hvort um 15% eða 25% væri að ræða. Hæstv. fjmrh. heldur því fram, að ég hafi komizt svo að orði, að 15% þýddu stöðvun, en 25% atvinnubyltingu. Það er þá meðaltalið af útflutningi fleiri ára, sem kemur til með að gera útslagíð. Við leggjum þetta á sérstakan reikning og notum það ef til vill ekki öll árin. Við ætlum að leggja í skipakaup og notum til þess það, sem við höfum lagt upp á 5–10 árum. Höfuðatriðið verður þá, hvaða magn það er, sem þjóðin sparar af sínum útflutningi, og 15% þýðir það, að við höfum nokkurn veginn jafnmikið og við höfðum á fyrstu stríðsárunum eða 1939. Ég skal lesa úr 5 ára áætlun nýbyggingarráðs, þar sem rætt er um þetta. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Samkvæmt l., sem samþ. voru á haustþinginu 1945, skal leggja sem svarar 15% af innflutningi hvers árs á nýbyggingarreikning. Ráðið er þeirrar skoðunar, að þessi 15% nægi aðeins til árlegs innflutnings á þeim tækjum, öðrum en skipum, er greiða skal af nýbyggingarreikningi, enda samsvara þau hlutfallstölu framleiðslutækja af innflutningi áranna fram til 1939. Það er því ljóst, að ef gjaldeyrir á að vera fyrir hendi til þess að halda áfram hinni fyrirhuguðu aukningu flotans, þá verður að auka þessa hundraðstölu mjög verulega. Ráðið er þeirrar skoðunar, að leggja þyrfti á nýbyggingarreikning 10% af andvirði útflutnings hvers árs til viðbótar, eða alls 25%.“ Samkvæmt þessu er gengið út frá því, að það ætti að halda áfram þeirri stefnu að bæta við okkur atvinnutækjum. 15% eru miðuð við það, sem var fyrir stríð og á fyrstu stríðsárunum, og miðuð við öflun atvinnutækja eftir þeim útflutningi, sem síðar mundi verða. - Fundarhlé. Ég var þar kominn ræðu minni, hvaða þýðingu það hefði. hvort ákveðin væru 15% eða 25% í l. gr., og ég hafði lesið upp úr áætlun nýbyggingarráðs, þar sem sýnt er fram á, að sé reiknað með 15% og 300 milljón kr. meðalútflutningi á næstu árum. þá mundi það þýða samkv. reynslu síðasta áratugs, að ekkert yrði eftir fyrir skipakaupum. Hér hefur verið tekið fram í umr., að ekki sé hægt að segja um það fyrir fram, hve háa upphæð þessi 15% gera, og það er vitanlega rétt. En í áætlun verður alltaf að ganga út frá meðaltali. Það er að vísu erfiðara að gera áætlun hér en í iðnaðarframleiðslulöndum, þar sem hráefni okkar er svo ótryggt í sjónum, en það verður að taka upp meðaltal eða líkindareglu, þegar um áætlun er að ræða, og þess vegna hafa þessar mótbárur ekkert að segja. Í áætlun verður alltaf að reikna með meðaltali, og þjóðin verður að gera upp við sig, hve hart hún vill leggja að sér og hve hratt á að byggja upp. Í 5 ára áætlun nýbyggingarráðs er gengið út frá, að bætt verði við 25 togurum. og nokkrum fiskibátum. En samkvæmt reynslu undanfarinna ára er þessi áætlun ekki framkvæmanleg, nema meira sé lagt til hliðar en 15%, 25% nægja. Þess vegna er nauðsynlegt að leggja til grundvallar ekki minna en 25% og miða hraða uppbyggingarinnar og sparnað þjóðarinnar víð það. Og vafalaust þarf að setja inn ákvæði um það, að þennan hundraðshluta skuli leggja inn á reikning mánaðarlega eftir á, því að hörmuleg reynsla hefur fengizt af því að láta þetta dragast og féð liggja í óskiptum sjóði. Sú reynsla ætti að kenna mönnum að gera þetta upp mánaðarlega samkvæmt útflutningsskýrslum bankanna fyrir hvern mánuð. Og þá kem ég að því, sem hæstv. forsrh. deildi við mig um, og vissulega einnig við hæstv. dómsmrh., en það var um það, hvort taka skyldi upp samkv. þessu frv. heildarskipulagningu íslenzks þjóðarbúskapar til frambúðar eða ekki. Ég hélt því fram, sbr. 2. gr., að skipulagningin gilti aðeins „meðan hinar miklu framkvæmdir í íslenzku atvinnulífi standa yfir.“ Hæstv. forsrh. taldi þann skilning minn misskilning, sagði, að nýsköpunin mundi halda áfram, henni yrði aldrei lokið o.s.frv., lýsti því með öðrum orðum yfir, að hann ætlaðist til, að áætlunarbúskapur yrði lagður til grundvallar hér á landi héðan í frá. Ef þetta er hinn rétti skilningur, legg ég til, að inn í frv. verði sett skýrt ákvæði um þetta. En nú hefur það komið fram hjá hæstv. dómsmrh., að tilgangurinn er ekki þessi með 2. gr., eða Sjálfstfl. ætlast ekki til, að neitt ákvæði verði um þetta fyrir framtíðina eða lengur en núverandi ástand helzt í atvinnulífinu. Hann vill ekki neitt ákvæði um það, hvort hér skuli vera áætlunarbúskapur í framtíðinni, Ég telur það ekki felast í 2. gr. Hæstv. dómsmrh. hefur því skilið þessa gr. eins og ég og eins og menn hljóta að skilja hana eins og hún er. Skilningur hæstv. forsrh. á því engan grundvöll í orðalagi gr., eins og hún er nú, en orðalaginu má breyta, svo að hans skilningur verði ekki vefengdur, og það vil ég láta gera. En það er ekki rétt af honum að gagnrýna mig fyrir að skilja gr. rétt, eins og hún er nú. hæstv. dómsmrh. staðfestir minn skilning. Þess vegna ætti hæstv. forsrh. að breyta nú til og setja það skýrt inn í gr., að hér eigi að taka upp varanlegan áætlunarbúskap, það þarf ákveðið að taka fram. það er ekki nóg að óska eftir því. En einmitt í þessum afgerandi frv.kafla um hlutverk fjárhagsráðs er um beina afturför að ræða frá nýbyggingarráðslögunum, því að þegar talað er í þessu frv. um áætlun, þá er ekki átt við framtíðina, eins og hæstv. dómsmrh. tók réttilega fram og ég hef bent rækilega á. Í l. um nýbyggingarráð er hins vegar komizt svo að orði, að hlutverk ráðsins sé að búa til heildaráætlun, fyrst um sinn miðaða við næstu fimm ár, um nýsköpun íslenzks þjóðarbúskapar. Í þessu orðalagi liggur beinlínis sá skilningur, að semja eigi fleiri en eina áætlun, að áætlunarbúskapnum verði haldið áfram lengur en í fimm ár eða um ófyrirsjáanlega framtíð, þar sem tekið er svo til orða, að áætlunina skuli fyrst um sinn miða við næstu fimm ár. Þetta frv. hér er því bein afturför frá l. um nýbyggingarráð, áætlun á ekki að gera nema fyrir eitt ár í senn (sbr. 3. gr.). og allt er miðað við takmarkanir og neikvæða hluti. Mér skilst þó, að Alþfl. hafi hingað til viljað telja sig vera inni á braut áætlunarbúskaparins. Fyrir 13 árum lagði hann t.d. sína 4 ára áætlun fyrir þjóðina. En nú er honum ekki lítið gengið, hann hopar frá áætlunarhugmyndum nýbyggingarráðslaganna niður í eins árs áætlun. En ákvæðið í þeim l. um heildaráætlun langt fram í framtíðina gerir út um það, hvort hér á að taka upp áætlunarbúskap eða ekki. En með þessu frv. hér, um fjárhagsráð, er aðeins verið að búa til nokkurs konar aukafjárlög fyrir þjóðina með þeirri afgreiðslu, sem maður veit, að verður á þeim. Það er því ótvírætt, ef miða á við heildaráætlun íslenzks þjóðarbúskapar í framtíðinni. að breyta þarf þessu frv. hér, það er spor aftur á bak, eins og það er nú. Hæstv. forsrh. minntist á, að síðasta ríkisstj. hefði gert stóra hluti þrátt fyrir hlutdeild kommúnista í henni. Ég held, að þessi ummæli hans verði gott grín fyrir framtíðina. Ég fyrir mitt leyti þori vel að leggja hlut okkar sósíalista í þeirri ríkisstj. undir dóm þjóðarinnar og sögunnar og láta þann dóm gera út um það. Að síðustu vil ég víkja að því, sem hæstv. forsrh. kom inn á í sambandi við fjárfestingarleyfin og staðsetningu þeirrar stofnunar, sem á að hafa uppbyggingu landsbyggðarinnar með höndum. Ég vara við þessum mikla samdrætti, að ein nefnd í Reykjavík á að hafa með höndum allar leyfisveitingar fyrir öllum aðgerðum og framkvæmdum alls staðar á landinn. Getur þetta ekki unnið beint á móti því, sem á að heita tilgangur frv., að byggja upp alla landsbyggðina? Mér sýnist það vera ljóst. Það er nógu erfitt fyrir fólk úti á landi að byggja upp, þó að það þurfi ekki að sækja um leyfi fyrir hverjum smáhlut til Reykjavíkur. Mér hefur stundum dottið í hug, hvort ekki væri nóg að miða leyfisveitingarnar við Reykjavík, en hafa þetta frjálst úti um land. Ég geri þetta þó ekki að till. minni, hef aðeins gaman af að drepa á þetta. En þetta sjónarmið þarf að taka til alvarlegrar athugunar í fjhn., hvort þessi gífurlega einbeiting og „concentrering“ valdsins í Reykjavík sé heppileg fyrir alla landsbyggðina. Þá ætla ég loks að minnast á það, sem hæstv. forsrh. sagði. að „ekki mætti fara of geyst.“ Það hefur farið svo um allar róttækar ríkisstj., eins og Strachey. núverandi matvælaráðherra Breta, kemst að orði á einum stað, að þær hafa verið eyðilagðar með því, að fjármagnið hefur gert verkfall. Með þeirri aðferð hafa verið beygðar og brotnar niður stærstu og róttækustu umbótastjórnir. sem alþýðan í ýmsum löndum hefur sett mest traust á og tengt flestir vonir við. Hér á Íslandi bregður svo við, þegar stórt er hugsað, að hér í Reykjavík og úti um land er alþýða manna reiðubúin til að leggja fram sitt fjármagn til uppbyggingarinnar. sbr. sölu vaxtabréfa stofnlánadeildar sjávarútvegsins. en erfiðlegast gengur að fá okrarafjármagnið. liggur mér við að segja, fé hinna ríkustu braskara. Og sá undarlegi hlutur hefur komið fyrir, að landsbankinn hefur að miklu leyti „strækað“. Þess vegna er ekki svo gífurleg hætta á, að of geyst verði farið í sakirnar varðandi uppbyggingu atvinnulífsins, a.m.k. ekki utan Reykjavíkur. Ég held, að hvergi hafi verið farið of geyst utan höfuðborgarinnar, en miklu fremur skort fjármagn og atvinnu á ýmsum smærri stöðum. En hér í Reykjavík hefur gætt ofþenslu. Hæstv. fjmrh. ræddi réttilega um það, að margt, sem tekið hefur verið upp af nýbyggingarráði utan við bein lagafyrirmæli og reglugerðir, ætti að haldast áfram, þótt nýtt ráð væri nú stofnað, og er ég honum alveg sammála um það. Það er bráðnauðsynlegt, að fjölmargir menn, ekki sízt utan af landi, gætu átt hauk í horni, þar sem fjárhagsráð væri, eins og þeir hafa ekki sízt átt hæstv. fjmrh. að í nýbyggingarráði. Þetta er bráðnauðsynlegt, ef byggja á upp landið, ef fólkið á að geta treyst á skilning og hjálpsemi þeirra, sem stjórna málum þess í Reykjavík. Hér hefur verið ala of mikið um skrifstofufargan og hitt ekki verið óalgengt, að embættismenn hafi látið fólkið kenna á valdi sínu í stað fyrirgreiðslu. Og um leið og ég lýsi yfir ánægju minni með samstarfið við hæstv. fjmrh. í nýbyggingarráði, vildi ég láta þá ósk í ljós, að þetta héldi áfram, að hér væri stofnun, sem hjálpaði mönnum í gegnum múr skriffinnskunnar. Og að síðustu þetta. Ég held, að okkur hæstv. fjmrh. greini ekki svo mikið á um þessi 25%. Það er alveg rétt, að ekki er alltaf unnt að halda nýsköpuninni áfram með jafnmiklum hraða, og það væri heldur ekki heppilegt, að fólkið fengi aldrei að hætta að herða sig og njóta ávaxtanna af átökum sínum. En af hverju er hraðinn svo mjög aðkallandi nú? Hæstv. fjmrh. minntist á erlenda keppinauta, að við framleiddum of dýrt og að við yrðum að segja þjóðinni frá þessu, alveg eins og við hefðum áður sagt henni, að hún yrði að leggja að sér. Og hér er komið að kjarna málsins. Af hverju var lagt svo mikið kapp á hraðann haustið 1944. er nýsköpunin hófst? Það var af því, að við sáum, að verðlag mundi falla á heimsmarkaðinum. Sumir héldu, að það mundi gerast þegar að stríðinu loknu, en ég áleit. að það mundi dragast a.m.k. í tvö til þrjú ár og verðlag fyrst fara hækkandi eins og eftir síðasta stríð. Stefna okkar hlaut því að verða sú að nota hið hækkandi verðlag eftir stríðið, afla okkur framleiðslutækja sem fljótast og vinna þá gífurlegu markaði, sem mundu opnast að stríðslokum, og það sem allra fyrst. Ef verðfall yrði síðar á þeim mörkuðum, eftir tvö, þrjú eða fjögur ár t.d., þurftum við að vera búnir að selja sem mest á þeim áður, og til þess þurfti að fá landsmönnum atvinnutæki í hendur, svo að mikið væri hægt að selja, áður en verðfallið kæmi, og unnt væri að framleiða ódýrara og á stórvirkari hátt, þegar það væri komið. Þess vegna var hraðinn svo nauðsynlegur. Við vorum og erum í kapphlaupi við verðfall, og það er um að gera að afla sem mestra og beztra atvinnu- og framleiðslutækja. áður en það skellur á. svo að það finni okkur sem bezt vígbúna. Ef kreppa og verðfall skellur á, meðan við erum með léleg atvinnutæki, þá erum við algerlega óviðbúin að mæta slíkum vágestum. Nýsköpunin hefur fyrst og fremst það markmið að gera okkur færari til að mæta erfiðum árum og bæta lífskjörin eftir föngum. en vegna hinnar miklu samkeppni milli þjóðanna ríður á því að hraða eins mikið og auðið er að auka og endurnýja atvinnutækin. Hæstv. fjmrh. minntist réttilega á, að við gerðum meiri kröfur en áður, og það eigum við að gera. því að við höfum möguleika til góðra lífskjara, ef rétt er stjórnað. Ég held, að það sé hægt að skapa þessari þjóð beztu lífskjör í heimi, ef rétt er á haldið. Við þurfum ekkert að leggja í vígbúnað og getum því lagt allt okkar afl í að bæta okkar lífskjör, og vegna þess, hvað þjóðin er lítil, ætti hún að geta verið samstilltari og fullkomnara skipulögð. Ég held líka, að fátæktin um aldamótin sé jákvæð fyrir okkur nú, vegna þess að það stendur ekkert frá þeim tíma í vegi fyrir þróun atvinnulífsins nú, eins og það gerir t.d. í Englandi og víðar. Norðmenn, sem eru okkar harðasta samkeppnisþjóð í sjávarútveginum, framleiða, nálægt því helmingi meiri fisk en við gerum, en við þá framleiðslu vinna hjá þeim nál. 100 þús. manna, meðan hjá okkur starfa ekki nema 6 þús. við þessa atvinnugrein. Þetta stafar af því. að meira en helmingur af okkar fiski er framleiddur á togurum, þar sem ekki vinna nema um 1000 manns. Við erum þarna á hærra tæknilegu sviði og getum þar af leiðandi boðið upp á betri kjör til handa okkar starfsmönnum. Við getum litið til Ameríku. Þar sjáum við betur en annars staðar, hvað hægt er að skapa mikil verðmæti með nógu mikilli tækni. Sú þjóð telur um 150 millj. manna, en hún hefur nálægt helming af allri stóriðju veraldarinnar og því möguleika til þess að bjóða upp á betri lífskjör en nokkur önnur þjóð, ef hún væri nógu vel skipulögð. Ef við hagnýtum okkur tækni Ameríku, en skipuleggjum þjóðarbúskapinn betur, þá getum við skapað betri kjör, þó að við seljum með sama verði og keppinautar okkar annars staðar. Eftir því sem við bregðum fyrr við með að ná þessari tækni í okkar þjónustu með því að ná í meira af stórvirkum atvinnutækjum og gera það, sem þarf til að ná sem hagkvæmustum rekstri þeirra, því betur erum við viðbúin að taka erfiðum tímum. Þess vegna er mikið komið undir hraðanum, og það erum við hér á Alþ., sem ráðum því. hvað hraðinn er mikill í þessu uppbyggingarstarfi, og þar af leiðandi bera þeir, sem á móti standa, ábyrgðina, ef illa fer. Það er mín skoðun, að það sé hægt að stjórna íslenzku þjóðinni betur en öðrum þjóðum, m.a. vegna þess, að hún er minni og menntaðri en aðrar þjóðir og samhentari. ef vel er stjórnað. Skipulagningin er orðin það mikil hjá okkur, að það er í raun og veru Alþ. sjálft, sem ræður þjóðarbúskapnum, og með því er ábyrgðin tekin af atvinnurekendum. Þessari ábyrgð, sem okkur hér á Alþ. er lögð á herðar, verðum við að gera okkur grein fyrir, þegar við göngum frá frv. því, er hér liggur fyrir. Ef þetta fyrirhugaða fjárhagsráð á að geta leyst þau verkefni. sem því eru ætluð í því frv., er hér liggur fyrir, verður það að hafa meira vald yfir útlánastarfsemi bankanna en hér er gert ráð fyrir. Við verðum að láta þjóðina skilja, hvað nauðsynlegt það er fyrir okkur að fá ný atvinnutæki og tryggja með þeim framtíðina, en með því er ekki sagt, að það eigi að píska þjóðina í nýsköpunarkapphlaupi um alla framtíð, þvert á móti á hún fljótlega að geta notið þeirra í betri lífskjörum, því að atvinnutækin skapa grundvöllinn fyrir betri afkomu þjóðarinnar í heild, ef þau eru rekin á hagkvæman hátt. Ég hef nú rætt alllangt mál, en vil að lokum vona, að fjhn. vinni eftir beztu getu að því að bæta frv., svo að það tryggi, að nýsköpuninni verði haldið áfram og tekið verði tillit til þeirrar reynslu, sem fengizt hefur, en mistökin ekki látin endurtaka sig.



Það hafa nú blandazt inn í umr. um það mál, sem hér liggur fyrir, ýmis viðskiptamál. eins og innflutningsverzlunin og gjaldeyrisástandið. Ég tel víst, að viðskmrh. muni gefa skýrslu um þessi mál. þegar tími vinnst til. og mun því ekki fara frekar út í það, en vil þó aðeins skjóta því inn, að vitanlega tjói ekki að líta á þau mál eins og allir Íslendingar séu hættir að starfa og á næstu mánuðum komi bara skuldbindingar, en ekkert í staðinn. Þessa sjónarmiðs hefur nokkuð gætt hjá þeim svartsýnustu, en það er vitanlega ekki rétt. Ég vil hins vegar taka undir það, að fullkomin ástæða er til þess að gá að sér, og svo mikið hefur eyðzt undanfarið, að það verður ekki hægt að halda svoleiðis áfram, nema einhverjir óvæntir tekjustofnar fáist. Annars ætla ég ekki að ræða ástandið hér, en vil gera athugasemdir út af ræðu 2. þm. Reykv. Hann hélt því fram, að gjaldeyriseyðslan væri svo mikil vegna þess, að valdamiklir kaupsýslumenn neyddu vörum inn á landsmenn. Ég er undrandi, að maður, sem eitthvað hefur kynnt sér þessi mál, skuli halda þessu fram. Það þýðir ekki að neita þeirri staðreynd, að hin mikla kaupgeta landsmanna er aðalorsök gjaldeyriseyðslunnar. Þessi mikla kaupgeta hefur leitað útrásar í ýmiss konar vörukaupum, en ef innflutningurinn hefði ekki verið svo mikill, þá hefði fjármagnið leitað annað eða skapað enn meiri verðbólgu. Þetta hygg ég, að flestir séu sammála um, a.m.k. stundum. Ég skal ekki ræða frekar um kaupgetuna nú. en af henni stafar þessi mikli innflutningur, sem átt hefur sér stað. og sé hann böl, þá er hin mikla kaupgeta líka böl. Það var í upphafi um tvær leiðir að ræða til þess að koma í veg fyrir gjaldeyriseyðsluna, en inn á þær vildi 2. þm. Reykv. og samstarfsmenn hans ekki fara. Önnur var sú að koma á í tæka tíð svo nefndum skyldusparnaði og draga með því úr kaupgetunni, en hin leiðin var sú, að skylda menn til að kaupa hluti í hinum nýju atvinnutækjum og láta þá um leið gerast virka þátttakendur í nýsköpun atvinnulífsins. Þessu var svarað af hálfu 2. þm. Reykv. og fylgismanna hans, að þetta væri sama og kauplækkun, auk þess sem þeirra skoðun var sú, að ekki væri heppilegt, að allir landsmenn ættu í atvinnutækjunum og yrðu með því atvinnurekendur. því að það mundi styrkja auðvaldsskipulagið á Íslandi. Vegna þess að ekki var farið eftir þeim leiðum, sem ég nú drap á, varð kaupgetan svo mikil, að hún varð að fá útrás annaðhvort í vöruinnflutningi eða aukinni verðbólgu. Þetta er augljóst hagfræðilegt lögmál, og þess vegna er það fjarstæða, sem 2. þm. Reykv. heldur fram, að gjaldeyriseyðslan sé sök nokkurra kaupsýslumanna. Það kom fram bæði hjá menntmrh. og 2. þm. Reykv., að hér væri byggt mikið af óhófsíbúðum. Ég skal ekki mæla með „lúxusíbúðum“ og hef hindrað eftir föngum, að þær væru reistar, m.a. með því að láta alls ekki lóðir undir einbýlishús, ef þau hafa verið óhóflega stór. Flest þessi stóru hús, sem mönnum virðast vera villur, eru með 4–8 íbúðum, þó að þau séu byggð sem sérstæð hús. Það kann að vera. að nokkur hús séu óhóflega stór, en ég held, að þau séu tiltölulega fá. Nú verður hægt að fylgjast betur með þessu, ef þetta frv. um fjárhagsráð nær fram að ganga, og getur það orðið mikið til bóta, þó að ég sé þeirrar skoðunar, að þetta út af fyrir sig hafi ekki haft mikil áhrif fyrir fjárhagslífið í heild. Hinu verður ekki móti mælt, að það hefur verið byggt svo mikið í heild, að með því hafa verið teknir kraftar frá framleiðslunni. og er nauðsynlegt að slíkt verði tekið til athugunar. Og það er vissulega nauðsyn á að hafa á þessu betri hemil en verið hefur. En menn mega ekki ganga í þeirri dul að halda, að út af fyrir sig þurfi að auka fjölda þeirra íbúða, sem hér í Reykjavík eru byggðar á hverju ári. vegna fólks, sem verið hefur í bænum. Ég get fullvissað hv. þm. um það, að á síðasta ári hafa verið byggðar svo margar íbúðir í Reykjavík, að öll húsnæðisvandræði væru vissulega þar fyrir löngu úr sögunni. ef ekki hefði komið til hinn óskaplegi aðflutningur fólks utan af landi. Menn segja stundum, að það sé verið að drepa þessu máli á dreif, þegar á þessi sannindi er minnzt. En menn nálgast aldrei lausn þessara mála, nema menn geri sér þessi sannindi ljós. - Hv. 2. þm. Reykv. hefur m.a. rætt um það. að það sé nauðsynlegt að stuðla að atvinnulífi úti um landsbyggðina, til þess að þessi óhóflegi straumur fólks til Reykjavíkur stöðvist. Og hann stöðvast auðvitað aldrei að fullu, nema þannig sé búið að mönnum, að mönnum séu gefnir þeir möguleikar utan Reykjavíkur, að þeir kjósi heldur að dvelja annars staðar en hér í bænum. Það er að vísu svo, að sett hefur verið löggjöf um það, að ekki megi leigja utanbæjarmönnum húsnæði. Sennilega hefði verið hægt að fylgja þeim l. eitthvað betur fram en gert hefur verið með strangara eftirliti. Ég skal ekki dæma um það. En þó tel ég vera töluvert til í því, sem form. húsaleigun. hefur sagt við mig, að þungi straumsins, sem á hefur verið í þessu efni, sé svo mikill, að í lýðræðislandi eins og okkar væru engin tök á að standa þar á móti. Til þess hefði þá þurft að koma slíkt vald, sem að vísu þekkist í einræðisþjóðfélögum í heiminum, en við því betur erum lausir við. Hvorki hin mikla eyðsla gjaldeyrisins né húsnæðisskorturinn stafar því af óhæfilegum byggingum „lúxusíbúða“. Þær hafa sáralitla þýðingu haft í þessum efnum. Ástæðan til þessa er fyrst og fremst sú, hve straumurinn til Reykjavíkur hefur verið gífurlegur. Hins vegar er það ljóst, að ef hægt á að vera að halda uppi atvinnulífinu á næstu árum, verður að hætta að eyða frá þjóðinni jafnmiklu fé til uppbyggingar íbúðarhúsa í einum bæ eins og hefur átt sér stað hér í Reykjavík undanfarið. Og m.a. þess vegna er óhjákvæmilegt að setja slíka löggjöf sem þessa og þá um leið að gera frekari ráðstafanir en hingað til hafa verið gerðar til þess, að bygging smárra íbúða gangi fyrir hinum stóru, jafnvel fyrir þeim íbúðum. sem engan veginn verða taldar „lúxusíbúðir“, heldur þannig, að æskilegast væri, að hver einasti maður gæti veitt sér slíka íbúð, þó að við höfum því miður ekki efni á því nú í dag. Hv. 2. þm. Reykv. hefur mikið talað um valdið yfir bönkunum. Það er nú eftirtektarvert, að hann ræddi hér um það, að við ættum að spyrja útgerðarmenn og aðra um það. hvernig þeim líkaði að tala við landsbankastjórana. Hann vill ráða bót á því, hv. þm., og gera útgerðarmenn og alla aðra. sem hlut eiga að máli og óánægðir eru með stjórn Landsbankans, að einhvers konar yfirbankastjórn. Þar sem þeir gömlu bankastjórar væru ekki annað en vika,þjónar. Ég held, að þessi sannindi, að mönnum líkar mismunandi vel við þá opinberu embættismenn og að embættismenn sjálfir í frjálsu þjóðfélagi eins og okkar hafi nokkra tilhneigingu til embættismennskuyfirlætis og hroka - hvað þá í þjóðfélagi, þar sem þeir eru alls ráðandi. eins og í því þjóðfélagi, sem hv. 2. þm. Reykv. sækist eftir að skapa - ég held einmitt, að þessir gallar embættismennskunnar ættu að vera okkur til varnaðar um að hafa ekki slíka allsherjar einræðisstjórn yfir atvinnuvegum landsmanna sem hv. 2. þm. Reykv. hér hefur gerzt talsmaður fyrir. Ég var að vísu, að hann á sínum tíma hugsaði sér, að sú einræðisstjórn yrði vel skipuð með góðum og glæsilegum formanni og öðrum, sem hann gæti vel unnið með. En það er nú ekki öruggt, að öllum hefði líkað jafnvel við þann ágæta formann eins og hv. 2. þm. Reykv., heldur hefði svo getað farið. að menn hefðu farið að kvarta undan honum, áður en varði, og ekki síður en kvartað er undan bankastjórunum nú. Og embættishrokinn hefði líka ef til vill komið með starfinu - eins og sagt er, að gáfurnar til þess að gegna embætti komi stundum. þegar menn komast óverðskuldað í háar stöður. Það er vegna vitundarinnar um þá hættu, sem af þessu getur stafað. að íslenzka þjóðfélagið hefur nú ráðizt í það, sem frá kenningarsjónarmiði er ákaflega óhyggilegt, af því að það er mikill kostnaður við það, að hafa þrjá bankastjóra, þar sem ákaflega væri auðvelt, fræðilega séð, að komast af með einn. En þetta er haft eins og það er, af því að menn vilja ekki eiga allt undir einum eða tveimur mönnum. heldur hafa fleiri skjól. sem menn geti skotizt í, ef kalt blæs á móti þeim. Og ég held. að seint verði komizt fram hjá þeim þjóðfélagsástæðum, sem þessi ráðstöfun hvílir á. Þá vil ég koma að því, sem ég vildi loks segja. Það hefur verið talað um það, að þessi stofnun, sem hér yrði sett á laggirnar, mundi geta stöðvað einstaklingsframtakið í landinu og líka orðið til þess, að einstaklingsframtakið yrði lamað. án þess að ríkisframtak yrði skapað í staðinn. Ég segi hiklaust, að ef þessi verður árangurinn, þá er alveg stefnt á móti því, sem fyrir mér vakir. að sem segir hér í 2. gr. frv. - með þessu eigi að samræma framkvæmdir einstaklinga og almannavaldsins. Og framkvæmdir einstaklinga eru taldar á undan, vegna þess að tilætlunin er sú, að eftir sem áður hvíli þetta þjóðfélag fyrst og fremst á einstaklingsframtakinu. En því aðeins getur einstaklingsframtakið unnið sitt hlutverk - og ekki sízt í þjóðfélagi þar sem ríkið og almannavaldið er búið að taka undir sig jafnmikið af verkefnum eins og í okkar þjóðfélagi -, að framkvæmdir þess og ríkisvaldsins séu samræmdar, meðan á jafnstórfelldum stofnframkvæmdum stendur eins og nú á sér stað í þessu þjóðfélagi. Mér er það ljóst, að ef framkvæmd þessara l. lenti í höndum manna, sem vilja berja einstaklingsframtakið niður eða vilja lama það og helzt eyðileggja, þá yrði þetta hættulegt vopn í þeirra höndum. Og einmitt vegna þess, að hér er allt undir því komið, að þeir menn, sem að þessu mikilvæga verki eiga að ganga, sem þetta frv. er um, og með jafnvíðtæku valdi eins og þeir hljóta eftir þessum l., vinni sitt verk í þeim anda, sem í upphafi 2. gr. segir, þá legg ég höfuðáherzlu á það varðandi samþ. þessa frv., að skipun ráðsins verði með þeim hætti, að sem bezt verði tryggt, að þeim tilgangi verði náð, sem fyrir okkur vakir. Og hef ég þess vegna gert áskilnað um að bera fram brtt. við frv., ef til vill við það fyrirkomulag, er frv. stingur upp á.



Herra forseti. Ég minntist á það, þegar ég drap á gjaldeyrisástæðurnar og ástæðurnar í fjárhagsmálum hér á landi yfirleitt, að eitt af því, sem áreiðanlega hefði dregið til sín gjaldeyri. vinnuafl og fjármagn. væru óhæfilega umfangsmiklar byggingar „lúxusíbúða“. Hæstv. dómsmrh. telur, að þetta sé minna atriði en menn hafi gert ráð fyrir. Ég hef ekki gögn til þess að ræða þetta ýtarlega nú, en ég nefndi þetta sem dæmi um það, sem hefði átt sér stað. Hinu datt mér ekki í hug að halda fram, að þetta væri eina ástæðan til þess, hvernig ástatt er í gjaldeyrismálunum hér nú. Þar kemur margt til greina. En einn tilgangur með þessari löggjöf, sem frv. þetta er um, er að koma í veg fyrir, að of langt sé gengið í þessu efni. sem sagt að koma í veg fyrir ónauðsynlegar framkvæmdir. En á undanförnum árum hefur óhæfilega mikið af gjaldeyri farið til slíkra framkvæmda. - Ég skal ekki fara út í það nú að ræða það nánar en gert hefur verið við þessa umr. Það lætur nærri, að það hafi verið ráðstafað um eða yfir 1000 millj. kr. í erlendum gjaldeyri á síðustu tveimur árum. Þar koma margar ástæður til greina. En ástæða er til að benda á það, í framhaldi af því, sem hæstv. dómsmrh. tók fram, að það hefði ekki verið nóg bundið af fjármagninu innanlands, eins og þurft hefði að vera, og þess vegna hefði það leitað á með svo gífurlegum þunga, að menn hafa bognað fyrir því, og þess vegna hefði innflutningurinn orðið of mikill. Og þess vegna hefur einnig verið lagt í framkvæmdir, sem mikil óhæfa er að hafa átt sér stað sumar hverjar. Þar á ég auðvitað ekki við nýtilegar framkvæmdir eða framkvæmdir í atvinnumálum, heldur framkvæmdir allt annarrar tegundar, sem mikið hefur verið um á síðustu árum. Hv. 2. þm. Reykv. spurði mig að því, hvort ég hefði hugsað mér að tryggja samræmi í útlánastefnu hjá bönkunum og starfsemi fjárhagsráðs, þar sem ég vildi ekki fallast á það að gera fjárhagsráð að eins konar yfirstjórn fyrir bankana. Í fæstum orðum sagt vil ég svara þessu í fyrsta lagi með því, að ég vil vinna að því að útiloka ónauðsynlegar framkvæmdir. Það er eitt af hlutverkum fjárhagsráðs. Í öðru lagi með því, að ríkisstj. gegnum yfirráð þings og stjórnar yfir bönkunum. sem eru ríkisstofnanir, hafi áhrif á útlánastarfsemi þeirra, þannig að þeir geri það, sem að eðlilegum hætti er hægt að krefjast af þeim. Og auðvitað yrði hvaða ríkisstj. sem er og hvaða þingmeirihluti sem væri að gera þær breyt., sem þyrfti. á yfirstjórn bankanna, sem gerði það að verkum, að þetta næðist. Það er ekki hægt öðruvísi. Og í þriðja lagi vil ég tryggja þetta með lagasetningu um fjáröflun til lánaframkvæmda, sem yrði sett á Alþ. til styrktar þeim stofnlánadeildum, sem upp hafa verið settar, til þess að bankarnir séu megnugir að lána. - Hitt, sem er ofarlega í hv. 2. þm. Reykv., að gera það eitt að setja í þessi l. ákvæði um að fyrirskipa bönkunum að lána, er ekkert úrræði út af fyrir sig. Að lokum vil ég aðeins segja, að mér er sagt, að hv. 6. þm. Reykv. (SigfS) hafi haldið því fram, að í þessu frv. væri verið að fara inn á kreppupólitík, sem ég hefði fylgt og stýrt hér áður. Í þessu frv. er ekki ráðgert annað en það, að fjárhagsráð geti valið og hafnað framkvæmdum. Það er þannig meiningin, að það sé hægt að hafna þannig miður nauðsynlegum framkvæmdum, til þess að hægt sé að framkvæma aðrar, sem meira eru aðkallandi og meiri þýðingu hafa fyrir almenning í landinu. Þetta er sú pólitík, sem fjárhagsráði er ætlað að reka. Og þetta er pólitík, sem ég hef reynt að fylgja, sem ég kalla framfarapólitík, en ekki kreppupólitík. En kreppupólitík kalla ég það að leggja vinnuafl, fjármagn og gjaldeyri í ónauðsynlega hluti og gagnslausa, svo að það, sem nauðsynlegra er, verði að sitja á hakanum. Ég ætla ekki að segja hér, hverjir hafa rekið þessa pólitík, sem ég kalla kreppupólitík.



Herra forseti. Aðeins nokkrar aths. þykir mér rétt að taka fram. Og ég vil vænta þess. að þær gætu orðið lokaaths. af minni hálfu við þessa umr. málsins, enda er hún orðin nokkuð langdregin. Fyrst og fremst vil ég geta þess, að hv. 6. þm. Reykv. endurtók í ræðu sinni í dag, sem hann sagði hér í gær, að í frv. þessu, sem hér liggur fyrir, sé ekki að finna nein ný eða aukin fyrirmæli til tryggingar því, að hægt sé að ráða fram úr húsnæðisvandræðunum í landinu. Eins og ég sagði í gærkvöld, vil ég mótmæla þessari fullyrðingu, svo fjarri sem hún er því rétta. Í l. um opinbera aðstoð við byggingar í kaupstöðum og kauptúnum, í 38. gr. þeirra l., sem þessi hv. þm. vitnaði til, er að vísu gert ráð fyrir því, að það megi kveða á um, til hverra nota hafa skuli það byggingarefni, sem flutt er til landsins, og í öðru lagi megi setja reglur um það, hvaða framkvæmdir skuli ganga fyrir um byggingarefni. En þetta er nokkurs annars eðlis, þó að ég vilji einnig segja, að það sé skylt að sumu leyti því, sem ákveðið er í þessu frv., sem hér liggur fyrir. En þó að svo sé, þá er þó í frv. um mikið annað og fyllra að ræða. sem er fyrst og fremst það - sem er ekki lítils virði, ef framkvæmdir verða á því sæmilegar -, að gert er ráð fyrir að skipa fjárhagsráð með miklu valdi. Og eitt af þess hlutverkum er að reyna að sjá um það. að húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, hvar sem er á landinu, verði útrýmt með byggingu hagkvæmra íbúða. Fyrr hefur aldrei með löggjöf verið sett á laggirnar sérstök stofnun til þess m.a. að hafa þetta merkilega hlutverk með höndum. Það er nú í fyrsta sinn, sem þetta er gert, og það út af fyrir sig er þó nokkurt atriði. - En til viðbótar þessu, þá er gert ráð fyrir, að fjárhagsráð, sem á m. a. að hafa með að gera framkvæmd á 7. lið 2. gr. frv., eigi að búa til áætlanir um framkvæmdir í þessum efnum eins og öðrum, sem getið er í 2. gr., og reyna að sjá um framkvæmdir þeirrar áætlunar. Og það er gert ráð fyrir því í 2. málsgr. 4. gr., að ef fjárhagsráð t.d. hefur lagt fram áætlun um, að svo eða svo mikið af húsnæði skuli byggja, t.d. árin 1947 og 1948, og ef fjárhagsráði finnst. að vandkvæði muni verða á útvegun fjár í þessu skyni. þá skuli það leita samvinnu við ríkisstj., lánsstofnanir og aðra aðila, sem hlut geta átt að máli, um að útvega fé eða láta af höndum fé m.a. til bygginga. Þessar lánsstofnanir eru ríkisstofnanir, sem gera má ráð fyrir, að ríkisstj., í því tilfelli, sem handhafi æðsta ríkisvalds, muni geta orkað nokkru á um, hvað gerðu í þessum efnum. Og ef búið væri að gera áætlun af fjárhagsráði um byggingu margra íbúðarhúsa víða á landinu og einhver skortur væri á, að fé næðist til þess, þá geri ég ráð fyrir, að möguleikar væru með aðstoð ríkisvaldsins til þess að knýja það fram, að fé væri útvegað til þessara hluta. - Svo eru í 5. gr. frv., að því er snertir byggingar, ákvæði um sjálfa fjárfestinguna. Og þau eru mjög ólík þeim ákvæðum, sem felast í 38. gr. l. um opinbera aðstoð við byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum. Með 5. gr. frv. er fjárhagsráði gefið það vald að geta ýmist synjað eða samþ., að fé skuli varið til þessa eða hins. Og ef fjárhagsráð hefur þannig í höndum framkvæmdarvald yfir byggingum í landinu, þá er augljóst, að með þessu valdi sínu getur fjárhagsráð gert það að verkum, að aukið fé komi til hagkvæmra félagsbygginga til íbúðar. - Þessi atriði vildi ég drepa á út af byggingarmálunum. Ég er ekki í vafa um það, að það er rétt, sem ég hef haldið fram, að í þessu frv. er að finna ný og meiri ákvæði, sem með góðri og skeleggri framkvæmd gætu orðið til þess að hraða og greiða fyrir félagsbyggingum á Íslandi. Og þess er vissulega þörf. Þar að auki vil ég geta þess, að ríkisstj. mun taka til athugunar, væntanlega áður en þessu þingi lýkur. og leggja fram frumvarp eða frumvörp. sem gætu gert það að verkum, að hægt væri að fá aukið fé til bygginga íbúðarhúsa og ýmissa annarra verklegra framkvæmda í landinu. Ríkisstj. er ljóst, að það er nauðsynlegt að afla fjár í þessu skyni. Og ég vænti þess, að hún muni gera till. og leggja fyrir þetta Alþ., áður en því lýkur, sem m.a. gætu greitt fyrir auknum félagsbyggingum í landinu. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það höfuðgalla á þessu frv., að þar væri eiginlega hvorugt gert, sem þyrfti að gera, hvorki að styðja hreinlega kapítalískt þjóðfélag, framtak einstaklingsins, eða að fella niður framtak einstaklingsins og láta í þess stað koma framtak þjóðfélagsheildarinnar. - Nú kann ég að lita dálitið öðrum augum á hið nýja þjóðfélag, sem ég vildi láta koma á Íslandi eins og annars staðar, heldur en hv. 2. þm. Reykv. En ég er þeirrar skoðunar fyrir mitt leyti, og það eru skoðanir lýðræðisjafnaðarmanna, að leiðin að því marki að skapa nýtt og betra þjóðfélag sé að samhæfa að verulegu leyti framkvæmdir einstaklinga og framkvæmdir þjóðfélagsheildarinnar í verklegum efnum og öðru slíku. Ég held, að ekkert þjóðfélag fái staðizt án víss framtaks einstaklinga. Og það er ekki meining mín sem jafnaðarmanns, að það framtak eigi að hverfa úr sögunni. Langt frá því. En framtak einstaklinga á að vera innan þeirra takmarka. að hagur einstaklingsins verði að víkja fyrir heill fjöldans. Ég ætla, að í þessu frv., sem hér liggur fyrir, sé gerð tilraun til þess að samhæfa, ég vil segja á eðlilegan hátt, framtak einstaklinga og framtak þjóðfélagsheildarinnar. Það er einmitt þetta hvort tveggja framtak, sem nauðsynlegt er og skynsamlegt í hverju þjóðfélagi að hafa. En þetta tvenns konar framtak þarf að samhæfa, ef vel á að fara. En nú er svo laust við, að þetta tvennt sé samhæft hér á landi, að það má þvert á móti segja, að framtaki þess opinbera eða almannavaldsins sé að nokkru leyti stefnt á móti einstaklingsframtakinu. En það er mjög óheillavænleg stefna, sem hefur leitt til ýmissa hluta hér hjá okkur um síðustu ár, sem sízt af öllu eru heillavænlegir. En einmitt með lögum og reglum á að setja þessu skorður hvoru tveggja og samhæfa framtak einstaklinga og almannavaldsins. Með sameiginlegu átaki þessara aðila beggja á að vera hægt að endurbæta margt í þjóðfélaginu. Ég hef yfirleitt ekki hugsað mér það þúsund ára ríki, þar sem framtak einstaklingsins sé brotið á bak aftur. En ég hugsa mér það þúsund ára ríki, þar sem framtak einstaklingsins væri háð þeim takmörkunum, að hagur einstaklingsins eigi að víkja fyrir heill fjöldans. Það hefur nokkuð mikið verið rætt í þessum umr. um bankana og yfirstjórn þeirra. Ég get verið fáorður um það atriði, enda hef ég minnzt á það atriði áður út af ræðu hv. 6. þm. Reykv. Ég skal ekki neita því, að oft hafi verið gerðar skyssur í íslenzkri bankapólitík. En ég ætla. að þær skyssur eigi að verulegu leyti rót sína að rekja til ríkisvaldsins á hverjum tíma. vegna þess að ríkisvaldið hafi ekki viljað eða ekki þótt rétt að beita valdi sínu til þess að koma í veg fyrir, að slíkar skyssur væru gerðar. Vera má, að þetta eigi sér að einhverju leyti stað í framtíðinni einnig. í einhverjum mæli. En ég ætla þó, að að verulegu leyti sé pólitík bankanna byggð á þeirri meginreglu, að ríkisstj. geti haft þar yfirráð, ef hún vill beita valdi sínu. Og ég vænti þess, að yfirstjórn bankanna geri ekki annað en það, sem ríkisstj. telur, að þurfi að gera. Það má vel vera, að þeir aðilar, sem standa að bankamálum, sjái oft ástæðu til að gefa aðvaranir og frá þeirra sjónarmiði hollráð. Það verður ríkisstj. á hverjum tíma að meta, hvort þessar aðvaranir eru réttmætar eða ekki. Þegar ríkisstj. hefur metið það, verður hún að taka sínar ákvarðanir. Og ég hef mikla ástæðu til að ætla, að bankarnir yrðu ekki neinn óyfirstíganlegur þröskuldur þarna í vegi eða stjórnir þeirra. Þá ræddu hv. 2. þm. Reykv. og hæstv. utanrrh. um áætlunarbúskapinn eftir upphafi 2. gr. frv. Það er rétt, sem hæstv. utanrrh. tók fram, að það er eftir ósk Sjálfstfl. tekið fram, að þetta um samræmingu á framkvæmdum einstaklinga og almannavaldsins, sem sett er í þá gr., sé fyrst og fremst miðað við hinar miklu framkvæmdir, sem nú standa yfir, vegna þess að Sjálfstfl. hefur ekki viljað slá því föstu, að það skyldi til ævarandi tíðar snúa sér að þjóðarbúskap eftir áætlun. Nú skiptir það frá mínu sjónarmiði ekki afgerandi máli orðalagið á þessu atriði. Það er aukaatriði. Og í raun og veru er það svo í lýðræðislandi, að þó að ákvæði eins og þetta stæði skilyrðislausara en hér er fram sett í íslenzkri löggjöf, þannig að héðan í frá skyldi taka upp þjóðarbúskap á Íslandi eftir áætlun, þá yrði það svo, t.d. eftir næstu kosningar, ef sá þingmeirihluti, sem þá yrði kosinn, væri þeirrar skoðunar að þjóðarbúskap ætti ekki að reka eftir áætlun, þá yrði þeim ákvæðum bara breytt í löggjöfinni, sem nú væru sett um ævarandi áætlunarþjóðarbúskap, þótt samþ. væru nú. Þannig getum við ekki með l. sett upp neitt fyrirkomulag, meðan við erum í lýðræðislandi, sem síðari tíma þingmeirihluti gæti ekki með einfaldri lagasetningu numið að fullu úr gildi. Til þess að ekki væri hægt að nema slík l. þannig úr gildi, þyrfti að gera byltingu, þannig að t.d. „kvalifíseraður“ minni hluti þjóðarinnar gripi völdin og hugsaði sér að halda völdunum í krafti einhvers valds. sem þessi minni hluti treysti á. Með því móti væri kannske hægt að halda við slíkum l., meðan því valdi væri ekki hrundið af stóli. En í lýðræðis- og þingræðisþjóðfélagi er ekki hægt að búa slík ævarandi ákvæði til. sem er ekki hugsanlegt að geta breytt, þegar kominn er annar meiri hluti á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. - Þess vegna skiptir mig það litlu máli, þó að þessi ákvæði um þessa samræmingu einstaklingsframtaksins og almannavaldsins séu bundin við að gilda, á meðan hinar miklu framkvæmdir eru á ferðinni í íslenzku þjóðfélagi. En það, sem tekið er fram í upphafi 2. gr. frv. um þessa samræmingu. meðan hinar miklu framkvæmdir standa yfir, er áætlun um þjóðarbúskap. hversu langan tíma sem það varir. Í þessu sambandi minntist hv. 2. þm. Reykv. dálítið á lengd þeirra áætlana, sem gert er ráð fyrir, að gerðar verði af fjárhagsráði, og gerði hann samanburð á því. sem í frv. þessu er um þetta, og hinu, sem ákveðið var í l. um nýbyggingarráð, þar sem gert var ráð fyrir áætlun um framkvæmdir til fimm ára. En í 3. gr. þessa frv. er hér gert ráð fyrir, að fjárhagsráð semji fyrir fram fyrir hvert ár áætlun um heildarframkvæmdir. Vildi hv. 2. þm. Reykv. halda fram, að hér væri um svo mikinn reginmun að ræða á þessum ákvæðum um áætlun um framkvæmdir í þessum tvennum l. og hér væri stigið vegna þessa mikla munar spor aftur á bak, að hér væri, eftir þessu frv., í raun og veru ekki um áætlunarbúskap að ræða. - Nú er mér ekki kunnugt um, að skilgreining á orðinu áætlunarbúskapur geri það á nokkurn hátt nauðsynlegt, að ef áætlunarbúskapur eigi að framkvæmast, þurfi áætlun um hann að vera gerð fyrir eitthvert visst árabil og að það sé skilyrði fyrir því, að hægt sé að tala um slíka áætlun, að hún sé gerð til fimm ára eins og í Rússlandi, en áætlun til eins eða tveggja ára geti ekki komið til greina um áætlunarbúskap. Ég þekki ekki þá skilgreiningu fyrir áætlunarbúskap. - Nú er það að vísu svo, að það má vel vera, að hentara þyki að gera áætlun fyrir lengri tíma en eitt ár í senn og að fjárhagsráð geri það að einhverju leyti, þó að ég álíti satt að segja, að tímarnir séu svo hverfulir nú og óvissa, um marga hluti svo mikil. að ekki sé hægt að gera bindandi áætlun um mörg ár fyrir framtíðina. Ég ætla, að slíkt mundi örðugt verk. Nú hefur nýbyggingarráð gert litlar áætlanir, sem komið hafi fyrir almenningsaugu a.m.k. Að vísu hefur það gert verulega áætlun um rekstur sjávarútvegsins. Þessi áætlun er miðuð við árslok 1951. Og þá er gert ráð fyrir, að togarafloti landsmanna verði orðinn 75 togarar. Nú má vera. að þetta verði. En ég er ekki sannfærður um, að það sé alveg rétt að slá því föstu, að togarafloti landsmanna ætti í árslok 1951 að vera orðinn 75 skip. Nú fáum við á þessu ári og í byrjun næsta árs 31 togara. Við fögnum þessu og vitum, að það verður til mikilla happa fyrir íslenzkt þjóðfélag. En við eigum eftir að reyna á þessu tímabili, hve mikinn mannafla við höfum til að reka þessa togara, áður en við getum slegið því föstu, hve margir togarar okkar eigi að vera í árslok 1951. - Ég hygg, að það sé því ekkert höfuðatriði, hvort áætlun er gerð fyrir fram til fimm ára eða til eins eða tveggja ára. Aðalatriðið er, að áætlunin sé gerð með þekkingu á fortíðinni og einhverju viti, eftir því sem hægt er að vita um möguleika framtíðarinnar, og framkvæma svo þá áætlun. eftir því sem frekast er kostur. Í þessu sambandi vil ég taka undir það, sem hæstv. fjmrh. sagði í gær, að ég tel sjálfsagt, að það nýja fjárhagsráð fái allar þær áætlanir, sem kunna að liggja fyrir í nýbyggingarráði, til athugunar. Ég dreg ekki í efa, að margt og merkilegt hafi verið gert í nýbyggingarráði. sem rétt er að gangi til fjárhagsráðs. Vera má, að einhver áætlun sé þar á ferð, því að fimm ára áætlun átti að semja af nýbyggingarráði. þó að hún komi nokkuð seint. Ef hún er til hjá nýbyggingarráði, þá álít ég, að fjárhagsráð eigi að athuga hana og athuga, hvort eigi að reyna að framkvæma hana. Ég hygg, að það sé byggt á misskilningi, að það sé afgerandi um samræmingu einstaklingsframtaksins og framkvæmdir almannavaldsins, hvort áætlun um það er gerð til eins, tveggja, þriggja, fjögurra eða fimm ára. Aðalatriðið er að gera sér grein fyrir ástandinu, eins og það er í dag, og þeirri reynslu, sem fengizt hefur, og reyna svo að byggja brú svo langa frá fortíðinni yfir í framtíðina sem hægt er og reyna að gera þá brú svo úr garði, að hægt sé að láta þjóðina feta eftir henni. Ég læt um þessi efni þessar aths. mínar nægja við þessa umr. En loks vil ég segja, að ég tel, að með frv. þessu sé gerð merkileg tilraun af hálfu löggjafans og ríkisvaldsins til þess að koma mun betra skipulagi á atvinnuhætti á Íslandi en áður hefur gert verið í þessum efnum. Ég vil treysta því, að framkvæmdir þessara mála í höndum fjárhagsráðs. hverjir sem það skipa. og í höndum ríkisstj., hverjir sem hana skipa, gætu orðið til þess, að hægt væri að bæta úr ýmsum vandræðum, sem án efa eiga sér stað í hinu íslenzka þjóðfélagi. Það er tilgangur þessa frv. Og ef nógu góð samvinna og skilningur og vilji eru fyrir hendi til framkvæmdanna, efa ég ekki, að það tekst. Og verði svo, þá er þessi löggjöf mikið happaspor.



Herra forseti. Þessar umr. hafa farið svo á við og dreif, að mig langar til að segja um málið nokkur orð. - Ég er búinn að vera alllengi á mælendaskrá um málið og þingbekkir nú að vísu þunnskipaðir. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur hlotið verulega gagnrýni, bæði frá hægri og vinstri. Hv. þm. A-Húnv. hefur talað gegn þessu frv. út frá því, að það miði of mikið í kommúnistíska átt. Hins vegar hefur hv. 2. þm. Reykv. og ýmsir aðrir úr Sósfl. gagnrýnt það frá því sjónarmiði, að með því væri ekki gengið nógu langt til vinstri. - Ég held. að gagnrýni beggja þessara aðila sé ekki á rökum reist. Það er óþarfi fyrir hv. þm. A-Húnv. að óttast. að afleiðingin af samþykkt þessa frv. verði, að kommúnistískt þjóðskipulag komist á á Íslandi. Og mér kemur líka gagnrýni Sósfl. nokkuð á óvart. Inn í umr. um þetta frv. hafa blandazt bollaleggingar um það, hvort þetta frv., eða samþ. þess mundi þýða áætlunarbúskap á Íslandi. Um það vil ég segja nokkur orð. Ef meginhluti framleiðslutækjanna er í höndum einstaklinga og ágóðavonin ein ræður því. hvað framleitt er og hvað ekki, þá er sagt, að um prívat-kapítalisma sé að ræða. En svo sem kunnugt er, er það markaðsverðið. sem fyrst og fremst ræður um það. hve ágóðavonin er mikil. Í prívatkapítalisku þjóðfélagi er það því markaðsverðið. sem ræður því, hvað er framleitt. - En ef tekinn er upp áætlunarbúskapur í einhverju þjóðfélagi. þá er hann fólginn í því, að ágóðavon og markaðsverð er ekki látið ráða því einvörðungu, hvað framleitt er eða ekki framleitt, heldur er samin áætlun um það, hvaða þörfum í þjóðfélaginu skuli fullnægja, og það er þá látið ráða því, hvað framleitt er og hvað ekki, en ekki markaðsverðið fyrst og fremst, í áætlun, sem þarf að semja, ef koma skal á áætlunarbúskap hjá þjóðfélagi, þarf að ákveða tvennt: hve miklu af þjóðartekjunum skuli verja, til þess að koma upp framleiðslutækjum, og þá til hvaða framleiðslutækja á að nota þann hluta teknanna, og í öðru lagi, hve mikinn hluta teknanna má nota til eyðslu. - En áætlunarbúskapur er ekki þetta eitt að semja slíka áætlun, heldur er áætlunarbúskapur líka fólginn í því að skipuleggja atvinnulífið þannig og tryggja áhrif ríkisvaldsins þannig í þessu efni, að þar með sé fengin aðstaða til þess að framkvæma þessa áætlun. Með frv. um fjárhagsráð er tilætlunin, að samin sé áætlun um framleiðslu í íslenzkum þjóðarbúskap, að vísu um nokkuð tímabundið skeið, og að þessu leyti er rétt að segja, að komið sé á áætlunarbúskap á Íslandi. Um þetta er ekki nema það bezta að segja. Hins vegar mun engum detta í hug að í þessu frv. séu ákvæði, sem tryggi, að atvinnutækin séu rekin á vissan tiltekinn hátt, þannig að atvinnutækin séu rekin til þess að framleiða þetta eða hitt tiltekið af vörum. Ef um algeran áætlunarbúskap á að vera að ræða, er ekki nóg, að samin sé áætlun um skiptingu á þjóðartekjunum á milli þess, sem á að fara í framleiðslutæki og nauðsynlegar byggingar, og hins, sem megi verja til annars, heldur verður að gera ráðstafanir til þess að ákveða, hvað eigi að framleiða með framleiðslutækjunum, og tryggja, að framleiðslutækin séu notuð. En þetta tvennt síðast talda er ekki tryggt í þessu frv. Og það hefur heldur ekki verið til þess ætlazt, að það væri í þessu frv., svo að mér finnst ekki hægt að segja, að með samþ. þessa frv. sé stofnað til fullkomins áætlunarbúskapar á Íslandi. Það er að vísu rétt. að í þessu frv. er gert ráð fyrir þeirri áætlun, að ákveðið sé, hve mikill hluti af þjóðartekjunum skuli fara til nýbyggingar á framleiðslutækjum og hve mikill hluti til annars. Að þessu leyti finnst mér rétt að segja, að stofnað sé til áætlunarbúskapar með samþ. þessa frv., þó að hann sé ekki alger, enda hefur engum dottið í hug að halda því fram. Þó að ég sé því þeirrar skoðunar, að með samþ. þessa frv. sé ekki komið á fullkomnum áætlunarbúskap á Íslandi, þá eru það ekki andmæli gegn frv. Það eru ekki frekar andmæli gegn því heldur en að segja, að með frv. þessu er ekki komið á kommúnisma á Íslandi. Og þó að það sé ekki tryggt með þessu frv., að áætlunarbúskapur verði rekinn á Íslandi, þá er ég ekki á móti frv. þess vegna, vegna þess að það markar þýðingarmikið spor í áttina að fullkomnum áætlunarbúskap í landinu. Heildarstefna þessa frv. er að mínu viti rétt og góð. Í þessu frv. eru fjögur nýmæli. Nú á að semja heildaráætlun um íslenzkan þjóðarbúskap, í staðinn fyrir að áður var í l. ákvæði um, að semja skyldi áætlun um nýsköpunarframkvæmdir. Í öðru lagi eru ákvæði í þessu frv. um fjárfestingu. Í þriðja lagi eru þar ákvæði um verðlagseftirlit. Og í fjórða lagi um innflutning og gjaldeyrismeðferð. Þetta eru meginatriði frv., sem hér liggur fyrir. Langþýðingarmest af þessum ákvæðum tel ég ákvæðið um fjárfestinguna. Þar er um nýmæli að ræða, sem ég hygg, að allir vinstri menn í landinu fagni yfir, að lögtekin eru. Hér er um það að ræða, að Sjálfstfl. hefur mjög hopað á hæl og gert verulega tilslökun frá sinni meginstefnu, og er það út af fyrir sig ekki nema ánægjulegt. En rétt er að vekja sérstaklega athygli á því, að Sjálfstfl. hefur þarna verið knúinn frá einu meginatriði í stefnu sinni. Viðvíkjandi því, að nú er gert ráð fyrir áætlun um allar framkvæmdir í íslenzkum þjóðarbúskap, en ekki aðeins nýsköpunarframkvæmdir, er rétt að vekja athygli á því, að í l. um nýbyggingarráð er ákvæði um að semja áætlun um nýsköpunarframkvæmdir. Og mér kemur dálítið á óvart gagnrýni Sósfl. á þessu frv. að þessu leyti, þar sem sósíalistar áttu þátt í sjálfri setningu nýbyggingarráðs og einhver duglegasti og mesti maður þeirra hefur átt sæti í nýbyggingarráði. Samkv. l. um nýbyggingarráð hvílir á því sú skylda að gera áætlun um íslenzkan þjóðarbúskap. Vil ég lesa um það upp úr l., með leyfi hæstv. forseta. Þar stendur: „Hlutverk þess er að búa til heildaráætlun, fyrst um sinn miðaða við næstu fimm ár, um nýsköpun íslenzks þjóðarbúskapar. Skal þar áætlað, hver atvinnutæki, samgöngutæki. byggingar og annað þurfi til sjávar og sveita, til þess að allir Íslendingar geti haft vinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, svo og. hvernig bezt verði komið fyrir innflutningi fáanlegra tækja og efnis á næstu árum með það fyrir augum að hagnýta sem bezt vinnuafl þjóðarinnar og auðlindir landsins. Þá skal nýbyggingarráð gera áætlanir um, hvar tækin skuli staðsett, og tillögur um nýbyggingar og aðrar framkvæmdir í því sambandi.“ Það er því rétt, sem haldið hefur verið fram, að það eru ekki nýmæli í þessu frv., sem hér liggur fyrir, að það eigi að semja áætlun um framkvæmdir í atvinnulífi þjóðarinnar. Þetta átti samkv. l. að gera. Og það var nýbyggingarráð, sem átti að gera það. Um leið og fjárhagsráði verður falið að semja ennþá víðtækari áætlanir en nýbyggingarráð átti að gera samkv. l. þá vil ég vekja athygli á því, að samþykktir Alþ. um að fela stjórnskipaðri nefnd að semja slíka áætlun hafa ekki reynzt vel. Mér er ekki kunnugt um, að nýbyggingarráð hafi gert þessa áætlun. Ég hef aflað mér upplýsinga um það og komizt að raun um, að þessi fimm ára áætlun nýbyggingarráðs er ekki til. Frá nýbyggingarráði hefur ekkert birzt um slíkt, annað en ritgerð, sem að vísu er á ýmsan hátt greinileg, um áætlaðar framkvæmdir í íslenzkum sjávarútvegi. En það er ekki rétt, að þar sé um að ræða áætlun um rekstur sjávarútvegsins í venjulegum skilningi á áætlun um þjóðarbúskap, heldur miklu fremur ritgerð um það, hvaða framkvæmdir séu æskilegar í sjávarútveginum á næstu fimm árum. Þessi ritgerð er prýðilega samin. Hún er samin af einum sérfræðingi í nýbyggingarráði, og er öll hin ágætasta. En því verður ekki með réttu haldið fram, að þar sé um venjulega áætlunargerð að ræða. Ég veit, að hv. 2. þm. Reykv. er kunnugur því, hvernig slík áætlunargerð fer fram, t.d. í ráðstjórnarríkjunum. Og mér kemur ekki til hugar, að honum detti í hug, að þessi skýra ritgerð nýbyggingarráðs eigi nokkuð skylt við slíka áætlun um þjóðarbúskap sem í Rússlandi hefur verið gerð. - Þó að nokkrar vonir hafi staðið til þess, að þessi áætlun yrði gerð af nýbyggingarráði, um framkvæmdir á næstu fimm árum, þá hafa þær vonir brugðizt. svo að arfurinn, sem fjárhagsráð tekur við af nýbyggingarráði í þessum efnum, er ekki sem beztur. Og ég vona, að ekki þurfi síðar að staðhæfa á hæstv. Alþ., að fjárhagsráð hafi uppfyllt þessar skyldur sínar álíta vel og nýbyggingarráð hefur gert. Það er ekki nóg að setja það í l., að semja skuli slíkar áætlanir, ef þeir, sem eiga að gera það, semja þær ekki og ósamkomulagið í ríkisstj. er svo mikið, að næstum ekkert verður úr framkvæmdum þeirra litlu áætlana, sem þó eru samdar. Það er rétt í þessu sambandi að minna á, að nýbyggingarráð hefur ráðstafað gjaldeyri, sem nemur 360 til 380 millj. kr. af gjaldeyriseign þjóðarinnar. Og mér er ekki kunnugt um, að nýbyggingarráð hafi gert það eftir nokkurri sérstakri áætlun. Að vísu hefur af þessum 360–380 millj. kr. verið tekin upphæð um 180 millj. kr. til togarakaupa samkv. áætlun nýbyggingarráðs. En að öðru leyti hefur nýbyggingarráð ráðstafað af gjaldeyriseign þjóðarinnar yfir 200 millj. kr. til nýsköpunarframkvæmda án sérstakrar áætlunargerðar. A.m.k. hafa utan að komandi aðilar ekkert vitað um, að ráðstafanir á þessum 200 millj. kr. hafi verið gerðar eftir nokkru sérstöku heildarplani. Og hygg ég, að ekki verði annað sagt en að þetta valdi nokkrum vonbrigðum og sé vissulega ekki gott veganesti fyrir fjárhagsráð, sem nú tekur til starfa. Auk þess hefur gengið nokkur orðrómur um það, að nýbyggingarráð hafi farið nokkuð út fyrir þann ramma, sem l. um nýbyggingarráð setja því um starf sitt. þannig að það hafi ekki aðeins veitt leyfi til nýsköpunarvara, heldur einnig annarra vara. Væri gott að fá það upplýst, um leið og þessi l. taka gildi. sem frv. þetta miðar að, hvort nokkuð er hæft í þessum orðrómi, þar sem form. nýbyggingarráðs er nú hæstv. fjmrh. og annar nýbyggingarráðsmaður á einnig sæti í þessari hv. þd. En sögusagnir hafa gengið um það, að leyfi hafi verið veitt af nýbyggingarráði fyrir hlutum, sem algerlega eru óskyldir nýsköpun, svo sem ísvélum ásamt ýmsu öðru slíku, og auk þess fyrir miklum bílainnflutningi. sem ekki verður talinn til nýsköpunar, svo sem jeppum og þar fram eftir götunum. Hv. 2. þm. Reykv., sem hefur verið mjög mikil driffjöður í nýbyggingarráði. átti að hafa með höndum m.a. að semja áætlunina um nýsköpun atvinnuveganna, þótt ekki hafi af því orðið. Og það má náttúrlega segja, að ekki hafi þýtt mikið að semja slíka áætlun, þar sem nýbyggingarráð hafi ekki haft neitt vald til þess að framkvæma hana og samvinna við ríkisstj. um það efni hafi ekki verið mikil. Og þetta kann að vera laukrétt. En annars minnist ég þess ekki, að opinberlega hafi komið fram frá nýbyggingarráði óskir um það, að eftirlit yrði tekið upp með allri fjárfestingu, og má þó vera, að nýbyggingarráð hafi látið slíka ósk í ljós. En meginatriðið í þessu máli er það, að við höfum ekki sérstaklega góða reynslu af því að hafa lagaákvæði ein um það, að semja skuli áætlanir, og ég hygg, að rétt sé að benda á það sérstaklega nú, þegar gert er ráð fyrir í þessu frv., að þessi áætlun sé gerð, að þetta sé stóraukið frá því, sem verið hefur, og er rétt, að n. taki það til athugunar. Ég dreg ekki í efa, að óskir allra standi til þess. að fjárhagsráð muni bera gæfu til þess að vinna þetta verk betur en nýbyggingarráð. Þá verð ég að segja, að mig furðar stórlega á, að í hinum löngu og ströngu umr., sem farið hafa fram um þetta frv., skuli ekki hafa verið rædd ákvæði 10. gr., en sú grein hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsráð starfrækir innflutnings- og gjaldeyrisdeild. er einnig hefur með höndum verðlagseftirlit.“ Það hlýtur að vekja athygli, að ekkert er um það sagt, hvernig þessi innflutnings- og gjaldeyrisdeild skuli skipuð, ekki hve margir skuli vera í henni, hverjum hún skuli lúta, tekið fram um verkaskiptingu hennar o.s.frv. En þegar þess er gætt, að það er þessi deild, sem á að annast úthlutun allra gjaldeyrisleyfa og hafa með höndum allt verðlagseftirlit, held ég, að ekki verði annað talið en það sé sjálfsagt, að miklu nánari ákvæði séu í l. um þetta efni. Hlutverk fjárhagsráðs sjálfs á að vera að semja heildaráætlun og ýmislegt annað. sem nefnt er í 2. gr., en hlutverk þessarar deildar fjárhagsráðs á að vera að úthluta öllum einstökum leyfum, svo að ég hygg, að ekki verði um það deilt, að öll dagleg störf deildarinnar séu miklu þýðingarmeiri en störf fjárhagsráðs sjálfs. Ég geri því ráð fyrir því, að mjög margir verði við nánari athugun þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé að setja nánari ákvæði í l. um þessa deild, skipun hennar og starf, en þarna á sér stað. Það eru nokkur atriði í verðlagskaflanum, sem ég hefði viljað ræða nokkuð, því að þar er sumt, sem ég tel, að gæti farið betur, en ég mun þó ekki gera það við þessa umr. Ég get bera skýrt frá því, að verðlagsstjóri hefur haft í undirbúningi nokkrar brtt. við ýmsar gr. hinna fyrri l. um verðlag og hafði m.a. komið þeim brtt. á framfæri við fyrrv. viðskmrh., sem taldi rétt að láta það biða um sinn. En nú hefur hins vegar ekki verið neitt til verðlagsstjórnarinnar leitað í sambandi við samningu þessa frv., svo að hún hefur ekki átt þess kost að koma þessum aths. sínum á framfæri. en vafalaust mun fjhn. leita til þessa aðila. Ég vil svo að lokum geta þess. að þessari innflutnings- og gjaldeyrisdeild fjárhagsráðs er hinn mesti vandi á höndum, þegar hún tekur til starfa. Gjaldeyrisástandið er nú mjög alvarlegt. Það er alveg rétt, sem hæstv. menntmrh. tók fram áðan, að gjaldeyrisástandið er nú þannig, að í raun og veru er hinn frjálsi gjaldeyrir bankanna þrotinn - og meira en það. Spádómur hagfræðinganefndarinnar frá því í október, að hinn frjálsi gjaldeyrir mundi næstum að þrotum kominn um næstu áramót, hefur samkv. þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir. ekki reynzt of svartsýnn, eins og sumir héldu fram. Frekar hefur áætlun n. reynzt nokkru hagstæðari en reynslan hefur síðar leitt í ljós. Og það er ekki eingöngu í gjaldeyrismálunum sem ástandið er slæmt, heldur er það einnig skipulagsleysið í fjárfestingunni innanlands, þar sem allt er á ringulreið. Og með tilliti til þess, hvernig gjaldeyrisástandið er orðið, held ég, að ekki sé ofsagt, að gífurlegir erfiðleikar séu fram undan og það sé ekki öfundsvert verkefni, sem fjárhagsráð fær nú í hendur að leysa, þar sem ástandið í þessum málum, bæði í gjaldeyrismálunum og fjárfestingarmálunum, er jafnslæmt og raun ber vitni, þegar fjárhagsráð tekur við störfum. Á undanförnum árum hafa átt sér stað greinileg mistök í þessum málum, og skal ég ekki um það ræða, hver ábyrgð ber á því. En ég álít rétt að vekja athygli á þessu, að það ástand, þegar fjárhagsráð tekur við, og þau verkefni, sem þess bíða, kemur til með að verða mjög vandasamt. Það mun vera ósk allra, að fjárhagsráði takist að inna af höndum hið vandasama hlutverk sem allra bezt. Sá rammi, sem því er skapaður með þessum l., er mun betri en verið hefur undanfarið, Ég skilyrðin til þess að hrinda góðu og gagnlegu í framkvæmd eru því betri nú en áður átti sér stað. Og þó að einhverjir mundu segja, að annað gæti verið mun betra, þá er það alltaf takmarkað, hverju má koma í framkvæmd. En óhætt er að fullyrða, að með þessu frv. eru skilyrðin til þess að reka skynsamlega pólitík mjög mikið bætt, og þess má óska af alhug, að fjárhagsráði takist að leysa þann mikla vanda, sem nú bíður þess, á sem heppilegastan og beztan hátt.

forseti (BG) : Hörmulegt flugslys hefur orðið á Hvammsfirði, nálægt Búðardal, þar sem fjórir menn létu lífið, en þrír komust lífs af. Sú gæfa hefur fylgt flugferðum okkar, að aðeins einu sinni áður hefur flugvél hlekkzt svo á, að manntjón hefur af orðið. - Vil ég sérstaklega biðja hv. þingdeildarmenn að votta hinum látnu virðingu sína og ástvinum þeirra hluttekningu með því að rísa úr sætum. - (Dm. risu úr sætum.]