Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér liggur fyrir frv. um breyt. á lögum nr. 100 31. des. 1974, um Hitaveitu Suðurnesja. Frv. er svo hljóðandi: 1. gr.: Á eftir 2. mgr. 1. gr. laganna komi ný mgr., sem hljóðar svo: Enn fremur að reisa og reka raforkuver eftir því sem hagkvæmt þykir. 2. gr.. Á eftir 12. gr. laganna komi ný grein, 13. gr., sem hljóðar svo: Hitaveitu Suðurnesja er heimilt að stækka raforkuver sitt í Svartsengi um allt að 6 mw. og reisa og reka flutningslínur til þess að tengja orkuverið við orkuflutningskerfi Suðurnesja. Ríkisstj. er heimilt að takast á hendur ábyrgð á lánum, er Hitaveita Suðurnesja tekur í þessu skyni, allt að 1 þús. millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Af efni, tækjum og vélum til virkjunarinnar skal fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt. Röð annarra greina breyttist samkv. þessu. 3. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi. Í orkulögum, nr. 58/1967, 7. gr., segir m.a.: „Til að reisa og reka raforkuver stærra en 2000 kw. þarf leyfi Alþingis.“ En 2000 kw: eru sama og 2 mw. eins og kunnugt er. Í aths. við lagfrv. er málið rakið allítarlega. Ég tel eigi þörf á að lesa aths. lið fyrir lið, en mun þess í stað draga fram aðalatriðin til stuðnings þeirri breytingu sem áætluð er á lögunum um Hitaveitu Suðurnesja. Svo sem rakið er í aths. veitti iðnrh. Hitaveitu Suðurnesja hinn 11. jan. 1977 leyfi til að reisa og reka gufuaflsstöð til framleiðslu rafmagns, allt að 2 mw. Hófst rafmagnsframleiðsla þegar í apríl 1978 með fyrri vélasamstæðu og var hin síðari tekin í notkun ári síðar. Fyrst var raforkan eingöngu notuð til eigin þarfa orkuversins, en frá árinu 1979 hefur um helmingi orkumagnsins verið veitt til raforkukerfis Rafmagnsveitna ríkisins. Raforkuvinnslan árið 1979 var um 6.7 gwst. Þessi virkjun hefur reynst mjög hagkvæm og allmiklu ódýrari á hvert uppsett kw. en mögulegt er að fá í vantaflsvirkjunum, eins og á stendur. Ég vil sérstaklega benda á að ef eigi verður af þeim framkvæmdum, sem frv. gerir ráð fyrir, getur til þess komið að framleiða þurfi með dísilvélum raforku á svæði því sem um er að ræða. Samkv. lauslegri áætlun, sem gerð hefur verið, næmi erlendur kostnaður við það rúmum 1 þús. millj. kr. miðað við núgildandi verðlag á olíu. Heildarkostnaðurinn við 6 mw. vélasamstæðuna er samkv. áætlun sama fjárhæð, þ.e. 1 þús. millj. kr. Þessi heildarkostnaður, sem er miðaður við verðlag í jan. 1980 og byggingarvísitölu 398 stig, sundurliðast þannig í aðalatriðum: Stöðvarhús 100 millj. kr., aflvél 470 millj., rafbúnaður 120 millj., tenging við landskerfi 70 millj., aðstöðukostnaður 40 millj. og verkfræðikostnaður 120 millj. Áætlað er að 6 mw. vélasamstæðan samkv. frv. þessu verði tekin í notkun í lok þessa árs. Með þessari framkvæmd geta Rafmagnsveitur ríkisins frestað lögn 132 kw. raflínu til Suðurnesja um 4–5 ár og e.t.v. lengur. Þetta er því mjög verulegt fjárhagsatriði fyrir Rafmagnsveitur ríkisins, fyrir utan hina verulega hagkvæmu framkvæmd frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Fullt samráð hefur verið haft við Rafmagnsveitur ríkisins, Landsvirkjun og Orkustofnun, og eru allar þessar stofnanir fylgjandi því, að þessi virkjun verði að veruleika. Tekur Landsvirkjun fram í bréfi til iðnrn. að með hliðsjón af hinum erfiða vatnsbúskap, sem upp er kominn, ætti 6 mw. stöð að geta komið að miklu gagni á tímabilinu nóv. 1980 til maí 1981. Landsvirkjun mælti með því, að vélasamstæðan yrði tekin í notkun haustið 1980. Samþykkti því stjórn Hitaveitu Suðurnesja að fengnum meðmælum ríkisstj. að hefja allan tæknilegan undirbúning verksins og miða við það, að raforkuvinnslan geti hafist næsta haust. Stjórn Hitaveitu Suðurnesja er því tilbúin til þess að hefja framkvæmdir þegar er Alþ. hefur gefið samþykki sitt. Vélar og útbúnaður var boðið út til átta helstu gufuhverflaframleiðenda. Langlægsta tilboð kom frá japanska fyrirtækinu Fuji Electric, og getur fyrirtækið afhent vélasamstæðuna í lok ágústmánaðar þessa árs. Ég vil taka fram, að til raforkuframleiðslunnar þarf ekki frekari borholur en þarfir hitaveitunnar krefjast. Að sjálfsögðu hefur þetta þó í för með sér nokkra flýtingu á einni til tveim borholum, en kostnaður við þær kemur ekki á raforkuframkvæmdirnar, heldur á hitaveituna, því að borholur þessar eru nauðsyn hennar vegna. Þessum borunum er að mestu leyti lokið og verða holurnar fullfrágengnar í sumar. Enginn vafi er á því, að hér er um nauðsynlega framkvæmd að ræða og mjög hagkvæma frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. hér í hv. d. vísað til 2. umr. og iðnn.



Herra forseti. Ég kem hér upp til þess að lýsa fullkomnum stuðningi við það frv. sem hér er til umr. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að tíunda frekar þær ástæður, sem liggja til grundvallar þessu frv., en hæstv. iðnrh. hefur þegar gert. Og ég tek í einu og öllu undir þær ástæður sem hann hefur fært fyrir því að flytja það frv. sem hér er til umr. En ég get ekki heldur látið hjá líða að lýsa af öðru tilefni sérstakri ánægju minni með þetta frv. Í orkumálunum hefur verið um fátt meira rætt á undanförnum árum en skipulag þeirra mála. Nú ætla ég ekki að fara að upphefja hér umr. um það mikilsverða og víðtæka mál. En ég vil aðeins minna á það, að í höfuðatriðum hafa verið uppi tvö sjónarmið varðandi vinnslu raforku. Annars vegar hefur verið uppi það sjónarmið, að vinnsla raforku í landinu skuli vera í höndum eins fyrirtækis, landsorkufyrirtækis. Hins vegar hefur verið það sjónarmið, að stefna bæri að því að efla fleiri orkufyrirtæki í landinu og sérstaklega með þeim hætti að stofnuð yrðu orkufyrirtæki í hverjum landshluta fyrir sig. Þessi stefna fékk sérstaklega byr undir báða vængi þegar núv. hæstv. forsrh. var iðnrh. í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Og hæstv. forsrh. lét ekki sitja við orðin tóm í þessu efni, heldur skipaði hann, svo sem kunnugt er, sérstakar orkunefndir í hverjum landsfjórðungi til þess að gera tillögur um stofnun landshlutafyrirtækja í orkumálum. Nú ætla ég ekki að fara að rekja þessi mál. Menn minnast þess, að eitt af þessum fyrirtækjum er þegar tekið til starfa, Orkubú Vestfjarða. Ég sagði áðan að um þetta grundvallarskipulagsmál hafi verið skiptar skoðanir. Annars vegar hefur hæstv. forsrh. á undanförnum árum verið oddviti þeirra sem ekki vildu binda raforkuvinnsluna við eitt fyrirtæki. Hins vegar hefur núv. hæstv. iðnrh. verið einn helsti forgöngumaður þeirra sem lagt hafa áherslu á það, að raforkuvinnslan væri í höndum eins fyrirtækis, landsorkufyrirtækis. Þessi skoðanaágreiningur kom sérstaklega fram í sérstakri nefnd, svokallaðri skipulagsnefnd orkumála, sem hæstv. núv. forsrh. skipaði á sínum tíma. Nefnd þessi skilaði áliti haustið 1978. Nefndin varð sammála í flestum greinum og var leitast við til hins ítrasta að ná samkomulagi. En nefndin klofnaði um þetta atriði, sem ég hef hér gert að umræðuefni. Annars vegar voru þeir sem vildu halda opnum möguleikanum á svokölluðum landshlutafyrirtækjum, hins vegar þeir sem vildu binda raforkuvinnsluna við eitt landsfyrirtæki. Þó var, að ég hygg, alltaf gert ráð fyrir því hjá þeim sem héldu fram einu landsfyrirtæki, að um gæti verið að ræða einhverja minni háttar raforkuvinnslu hjá öðrum aðilum. En þá var alltaf í umr. við það miðað, að sú orkuvinnsla væri ekki meiri en sem svaraði 5 mw. virkjun. Ef það væri stærri virkjun, þá væri það ekki heimilt ef fram næðu að ganga hugmyndirnar um eitt landsfyrirtæki. Þegar núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð skaut upp í huga mínum spurningunni um það, hver mundi verða, stefna núv. ríkisstj. í þessu efni, hvort núv. hæstv. iðnrh. mundi vilja framkvæma sína stefnu undir forsæti núv. forsrh. eða hvort núv. hæstv. iðnrh. mundi kannske framkvæma stefnu núv. forsrh., sem í þessu efni gengur þvert á þá stefnu sem hann hefur verið oddviti fyrir. Nú er komið hér fram frv. sem gefur kannske einhverja vísbendingu um það, hvers sé að vænta í þessum efnum. Og ég get ekki látið hjá líða að lýsa ánægju minni yfir þessu frv. líka út frá því sjónarmiði að hér er gert ráð fyrir að reist verði virkjun af landshlutafyrirtæki, en ekki gert ráð fyrir því að hið fyrirhugaða eina landsfyrirtæki reisi þessa virkjun. Mér þykir þetta bera vott um það, að við megum ætla að hæstv. núv. iðnrh. muni ætla að framkvæma stefnu þá sem núv. hæstv. forsrh. hefur skelegglega haldið fram á undanförnum árum. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þessari þróun, ef þetta frv. má skoðast sem vísbending í þessa átt.



Herra forseti. Ég fagna þessu frv. og hefði það reyndar mátt koma fram fyrr. Þetta er eitt þeirra mála sem lágu fyrir þegar ríkisstj. Alþfl. tók við. Hún varð sammála um að beita sér fyrir því, að framkvæmd af þessu tagi næði fram að ganga, og fól iðnrh. að undirbúa þær lagaheimildir sem nauðsynlegar væru. Jafnframt því tók iðnrh. að sér að tjá Hitaveitu Suðurnesja þessa afstöðu ríkisstj. og benda henni á að gera þær ráðstafanir í þessu samhengi, sem nauðsynlegar væru, og þó einkum að afla samninga um hverflakaup til raforkuframleiðslu. Það var svo augljóst, þegar þetta mál var tekið til umfjöllunar, að hér væri um svo hagkvæman virkjunarkost að ræða að sjálfsagt væri í hana að ráðast. Ég held að það sé ekki álitamál, að hér sé um einhvern hagkvæmasta virkjunarkost að tefla sem uppi er eins og stendur, eins og reyndar kom mjög greinilega fram í máli hæstv. iðnrh. Og það er ekki einungis að hér sé um hagkvæman virkjunarkost að ræða, heldur er hitt líka mikilsvert vegna þess hvað við erum brennd á sviði gufuaflsvirkjana, að hér virðist ekki vera um neina verulega áhættu að ræða. Sú gufuöflun, sem þarf til þessarar raforkuframleiðslu, er þegar fyrir hendi eða svo gott sem a.m.k. Allt bendir þannig til þess, að ekki sé verið að taka áhættu af því tagi sem tekin var í sambandi við Kröfluvirkjun og reyndist svo hörmulega sem raun ber vitni. Ég hef í langan tíma haft þá trú, að skynsamlegt væri að leggja í litlar virkjanir hér á suðvesturhorni landsins og þá einkum og sér í lagi í sambandi við hitaveitur. Það hvarflaði meira að segja að mér - og ég lét þess, trúi ég, getið einhvern tíma í blaðagrein - hvort ekki væri ástæða til þess að flytja hverfla frá Kröflu í Svartsengi, einmitt til raforkuframleiðslu á svæði þar sem við ættum að geta verið nokkuð örugg með framleiðslu. Auðvitað var mér þó ljóst að þeir hverflar, sem keyptir höfðu verið til framleiðslu við Kröflu mundu að líkindum ekki henta sem allra best í Svartsengi, en þó ættu þeir að geta verið brúklegir. Hvað sem því líður - og framtíðin sker úr um hver þróunin verður við Kröflu - þá held ég að augljóst sé að það spor, sem hér var stigið í nóvembermánuði s.l., að ganga til samninga um kaup á hverflum til raforkuframleiðslu í Svartsengi, sé gæfuspor. Ég vænti þess, að þetta frv. fái skjóta afgreiðslu, og vil stuðla að því fyrir mitt leyti.



Herra forseti. Líklega hefði ég látið hjá líða að ganga hér upp í ræðustól, þrátt fyrir talsverða löngun til þess að leiðrétta grundvallarmisskilning í málflutningi hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar varðandi stefnu Alþb. í orkumálum og ímyndaðan árekstur í grundvallaratriðum við stefnu hæstv. núv. forsrh. í orkumálum, sem kannske grundvallast á því, að e.t.v. hefur hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson ávallt misskilið hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen þegar þeir hafa rætt saman um orkumál, eða þeir hvor annan, sem mér er ákaflega minnistætt að maður hafði stundum grun um á árunum 1974–1978, en það er annað mál, - ég hefði ekkert risið úr sæti til þess að ræða þetta atriði sérstaklega núna, til þess munu gefast tækifæri síðar, heldur voru það ummæli hv. þm. Kjartans Jóhannssonar varðandi gufuvirkjanir á landi hér og þá sérstaklega gufuaflsvirkjunina við Kröflu, sem hefði sennilega veitt okkur afl sem meta hefði mátt í olíusparnaði upp á 4.5 milljarða ef þeir Alþfl.-menn hefðu ekki brugðið fæti fyrir það í fyrrv. ríkisstj. að hægt væri að bora þarna eftir gufu, sem sérfræðingar töldu að við ættum nokkurn veginn vísa á þessu svæði til virkjunarinnar. Ég ætla ekki að ábyrgjast það og mun ekki ábyrgjast eitt né neitt á meðan Alþfl.-menn eru enn í stöðu til þess að hafa áhrif á skynsamlegan framgang mála, hvort heldur á Alþ. eða í ríkisstj. Og sannleikurinn er náttúrlega sá, að mann stórfurðar á því, hvers konar brjóstheilindi er þar á bak við, að kratar skuli leyfa sér að nefna Kröfluvirkjun. Maður verður svo sem ekkert meira hissa á því, þó þeir blússi ekki upp af skammarroða í framan þegar þeir nefna þess háttar mál, heldur en að þessir menn skuli leyfa sér að taka sér í munn orð eins og heiðarleika eða spillingu. Við áttum merkilegan fund m.a. með forustumönnum frá Alþfl. uppi í Mývatnssveit í fyrrasumar, þar sem rætt var um málefni Kröfluvirkjunar og þar sem saman voru komnir þeir sérfræðingar sem helst hafa nú vit á málefnum þeirrar virkjunar, - síðari hluta sumars sem leið. Niðurstöður af rannsóknum voru lagðar á borðið fyrir þá, þar sem í ljós kom að hver borhola, sem kosta mundi í kringum 350 millj. kr., mundi í 12 mánaða notkun að öllum líkindum skila hagnaði sem næmi 1.4 milljörðum. Fyrir þetta var bara brugðið fæti, að hægt væri að leggja í þessar framkvæmdir á Kröflusvæðinu. Við munum seint róa á hann alveg vísan í sambandi við virkjunarframkvæmdir við jarðhita á landi hér. Hugsanlegt væri að ýmislegt í jarðsögunni benti til þess, að eldsumbrot hafi einnig orðið hér á Reykjanesi, í grennd við Svartsengi. Því hefur jafnvel verið haldið fram, að jarðhitinn þar og jarðhitavirknin séu vísbending um að svæðið sé ákaflega lifandi. Svo sem annars staðar á háhitasvæðunum getum við búist við jarðhræringum. Þá kynni einnig svo að fara, að gufuaflsveita á þessu svæði brygðist um sinn og leggja þyrfti þá e.t.v. í meiri boranir eða tryggja orkuöflun annars staðar að af þessu svæði fyrir gufutúrbínur. Slíka áhættu verðum við að taka á okkur alls staðar á þessu breiða svæði, allt frá Öxarfirði og suður á Reykjanes, - svæði sem er að meðaltali yfir 150 km á breidd, þar sem háhitinn er tiltækur. Við munum aldrei nýta þennan háhita til raforkuframleiðslu með öðrum hætti en þeim að taka á okkur ákveðna áhættu, og er þá mest um vert að menn geri sér grein fyrir því, að þá þurfum við að koma okkur upp samstæðum eða neti af orkustöðvum á þessu svæði, þar sem hvert orkuverið tryggi annað. Ég er ákaflega ánægður með þá ákvörðun sem tekin var um að nýta þessa tiltæku orku á Svartsengissvæðinu til raforkuframleiðslu. Það er skynsamleg og góð ákvörðun. Sjálfur er ég eindregið þeirrar skoðunar, að við eigum að huga meira að því en gert hefur verið nú á allra síðustu árum að nýta okkur hagkvæma möguleika til smávirkjana, jafnframt því sem við virkjum stærra, og fá þessa orku inn á dreifinetið okkar.



Herra forseti. Það er víst óhætt að segja að það kraumar í kötlunum á Reykjanesi eins og víðast annars staðar og þar mælast jarðhræringar alla daga ársins. Það er staðfest. En ég kom nú ekki hér í stólinn til þess að blanda mér í umr. um orkumál almennt eða Kröflu, til þess hef ég ekki næga þekkingu. Ég kom hér fyrst og fremst til þess að lýsa ánægju minni og stuðningi við þetta frv. og leggja áherslu á að það fái skjótan og greiðan framgang.



Herra forseti. Aðeins fáein orð í framhaldi af þeirri ræðu sem hv. þm. Stefán Jónsson hélt hér áðan. Það var náttúrlega mjög athyglisverð yfirlýsing, frá honum, að hann mundi ekki treysta sér til að taka ábyrgð á einu né neinu svo lengi sem einn krati væri á þingi. Og í framhaldi af því hefði maður mátt ætla að straumarnir í heilabúi hans mundu truflast svo af krötum að jafnvel meðan einn krati væri á landinu væri hann tæplega ábyrgur gerða sinna. Þetta var eiginlega inntakið í svari hans við því, á hverju hann gæti tekið ábyrgð. En það var fleira sem hv. þm. sagði. Honum fannst alveg furðulegt að kratar skyldu nokkurn tíma leyfa sér að minnast á Kröflu. En sannleikurinn er sá, að gagnrýni Alþfl. á framkvæmdir við Kröflu hefur vakið þjóðina og jafnvel hina flokkana til meðvitundar um það, hversu illa var að staðið í þeim efnum. Menn tóku þar óþarflega mikla áhættu. Og það er kannske þetta sem er skýringin á því, að þegar Kröflu ber á góma fara vissir menn úr jafnvægi. Ég vil ítreka hversu mikill munur er á því, hvernig staðið er að framkvæmdum í Svartsengi og við Kröflu, vegna þeirrar umr. sem hér hefur verið vakin. Í Svartsengi eru fyrir hendi borholur sem hafa blásið. Þar hafa menn reynslu fyrir því, að þar er gufu að fá. Í Kröflu var byggt stöðvarhús áður en menn höfðu nokkra vissu fyrir því, að þar væri gufu að fá í samræmi við vinnslugetu þeirrar virkjunar sem verið var að reisa. Ég minnist þess, að einn ágætur vinur minn, fyrrv. rafmagnsveitustjóri Valgarð Thoroddsen, sagði einhvern tíma að það hefði verið sagt eitthvað ef hann hefði tekið upp á því að byggja virkjun einhvers staðar á Langanesi og segjast síðan ætla að bíða og vita hvort ekki kæmi á, vatnsfall og foss, til þess að renna í gegnum þessa virkjun. Vinnubrögðin við Kröflu voru eiginlega af sama tagi og að reisa vatnsaflsorkuver þar sem menn vissu ekkert um það, hvort þeir næðu nokkurn tíma í vatn. Þessi vinnubrögð eru náttúrlega að öllu leyti fráleit, og því miður hefur okkur hefnst hörmulega fyrir það að standa svona að málum. Við vonum auðvitað öll að það takist að nýta þetta stórkostlega mannvirki við Kröflu. En í ljósi þeirrar reynslu, sem við höfum haft, held ég að sé augljóst að við eigum að fara fram með nokkurri gát, við eigum ekki að spenna bogann of hátt, við eigum ekki að ætlast um of, við eigum ekki að byggja orkubúskap Íslendinga á einhverri vissu um það, að þarna komi svo og svo mikil orka á tilteknum degi, jafnvel þótt borað verði. Við sögðum það, Alþfl.-menn, í fyrra, að það væru svo miklar hræringar á þessu svæði að við sæjum ekki ástæðu til þess á þessu stigi að leggja í enn frekari fjárútlát á þessum stað. Við höfum sagt það núna, að bora skuli eina lotu eða svo, en það skuli eingöngu gert í tilraunaskyni. Við skulum ekki byggja orkubúskap landsins á því, að þessi hola muni skila því sem spáð er eða menn gera sér vonir um. En ef hún gerir það, þá er það gott og vel, þá mun það nýtast. Þetta held ég að sé eina skynsamlega leiðin í mál efnum Kröflu, og ég held að það sé mál til komið að þingheimur hlusti á gagnrýni Alþfl. og fylgi ráðum hans í Kröflumálum rétt eins og landbúnaðarmátum, til þess að hér komist eitthvert vit í þá hluti sem' verið er að vinna að. Menn mega ekki vera svo viðkvæmir fyrir fortíð sinni, jafnvel þótt þeim hafi orðið á í messunni eins og í sambandi við Kröfluvirkjun, að þeir ruglist gersamlega að dómgreind og geti ekki tekið réttan pól í hæðina.



Herra forseti. Ég vil leggja áherslu á það, hversu mikið hagsmunamál er hér á ferðinni, hversu hagkvæmt það er að leyfa þessa virkjun, og jafnframt að mjög mikil líkindi eru á því, að orka sé nokkurn veginn óþrjótandi þarna við Svartsengi. Það er hægt að virkja miklu, miklu meira en gert er ráð fyrir nú, og verður það mjög vænleg viðbót við orkubúskap okkar Íslendinga. Það eru undur sem hafa skeð varðandi orkumál á Suðurnesjum með virkjuninni í Svartsengi. Nú hefur tekist að koma hitaveitu til næstum allra Suðurnesja og í framhaldi af því er ekki ótrúlegt að stofnað verði Orkubú Suðurnesja. Það er rætt um það meðal Suðurnesjamanna, sveitarstjórnarmanna sérstaklega. Vona ég að það komist í framkvæmd sem fyrst, og verður samþykkt þessa frv. vafalaust hvati til þess. Mér þykir miður ef hv. þm. Stefán Jónsson á erfitt með að samþykkja þetta einungis af tilfinningasemi vegna Kröflu og tilvistar okkar Alþfl.-manna, en við skulum vona að það bjargist. Ég legg áherslu á að þetta mál fái skjóta afgreiðslu. Þetta frv. hefði mátt vera komið fram fyrr, en betra er seint en aldrei.



Herra forseti. Það er góðra gjalda vert að menn ræði um fortíðina og reyni að læra af henni og það er hægt í sambandi við orkumál sem önnur mál. En mestu varðar okkur þó framtíðin í þessum efnum og að ráða bót á fyrirsjáanlegum vanda í sambandi við okkar orkubúskap. Ég vil þakka þeim sem hér hafa komið og tekið undir þetta mál, sem ég geri ráð fyrir að ekki sé neinn ágreiningur um hér á hv. Alþ., svo augljós rök sem fyrir því eru að ráðast í þetta orkuver einmitt nú, eða stækkun orkuversins í Svartsengi, vegna þeirrar hættu á orkuskorti sem hér er fyrirsjáanlegur á komandi vetri verði ekkert að gert, þ.e. veturinn áður en fyrsti áfangi næstu stórvirkjunar tekur til starfa. Það er einmitt þessi tímasetning og þessi viðhorf sem ýta undir þá fjárfestingu sem hér er um að ræða, viðbótina við orkuverið í Svartsengi, og er ég þó ekki þar með að segja að það gæti ekki verið hagkvæmt þó að öðruvísi stæði á. En hér tengist saman fyrirsjáanleg vöntun á orku í raforkukerfi landsmanna á næsta ári og að hægt er að fresta lagningu stofnlínu til Suðurnesja sem kosta mun verulega fjármuni. Gufuorkuver geta sýnilega skilað árangri. Fyrir því höfum við nokkra reynslu. En við höfum einnig orðið fyrir verulegum áföllum að því leyti, eins og hér hefur verið nefnt. Ég tel ekki ástæðu til að tengja hér umr. um reynsluna af Kröfluvirkjun í þessu samhengi. Um það mál hefur verið mikið talað hér á hv. Alþ. En í sambandi við það, sem hv. 2. þm. Reykn. vék að áðan, að það væri nánast sem menn misstu dómgreind sína þegar um þessi mál væri rætt, þá mætti ýmsu þar við bæta ef menn vildu út í það fara að rifja upp afstöðu manna til mála síðustu tvö árin einmitt í sambandi við Kröfluvirkjun. Þar held ég að sé ekki hægt að líta aðeins til einnar hliðar, þó að ég sé í hópi þeirra manna sem hafa viljað fara þar fram af mikilli varkárni eftir að eldsumbrot hófust þar á svæðinu. Ég tel að sá dráttur sem orðið hefur á því að reyna að afla gufu fyrir þá virkjun hafi verið óeðlilegur og þar komi við sögu ákveðin þráhyggja í viðhorfum til fortíðarinnar, sem hv. þm. mætti hafa í huga þegar hann lætur gagnrýnisorð falla, sem margir geta nú undir tekið reynslunni ríkari að því er varðar tilhögun framkvæmda í sambandi við Kröfluvirkjun. Varðandi raforkumál okkar með tilliti til komandi vetrar gæti svo farið, að við ættum eftir að fá verulegan ábata af árangri, ef hann næst við boranir við Kröflu á komandi sumri, sem sem stefnt er að og meira að segja Alþfl., eftir að hann tók við stjórnvelinum á síðasta hausti, fékkst til að gera till. um í sambandi við það fjárlagafrv., sem hann stóð að þá, og hvarf þannig frá þeirri þráhyggju í viðhorfum til þessarar virkjunar sem fram kom í ríkisstj. 1978 –1979. Einnig er þess að geta, að fyrir utan Kröfluvirkjun gæti verið að nýta mætti jarðgufu sem fyrir hendi er í Bjarnarflagi. Þó að þar sé ekki um mikið afl að ræða getur um það munað ef farið er að reikna það í framleiðslukostnaði af olíu til raforkuvinnslu. Þannig líta málin út, að einmitt möguleikarnir á litlum gufuaflsvirkjunum séu það nærtækasta til þess að brúa það bil sem er í orkukerfi landsmanna á komandi ári, þangað til fyrsti áfangi næstu stóru virkjunarinnar kemst í gagnið. Vegna þeirra orða, sem hv. 4. þm. Vestf. lét hér falla varðandi skipulagsmál raforkuiðnaðarins, tel ég rétt að fram komi að sú till. sem hér liggur fyrir, skarast á engan hátt við þá stefnumörkun sem ríkisstj. 1978–1979 stefndi að, þ.e. að meginraforkuvinnsla og raforkuflutningur landsmanna væri á höndum eins opinbers aðila. Í þeim till. var engan veginn útilokað að minni háttar raforkuver risu utan við það kerfi, á vegum annarra aðila. Í till., sem þá komu fram, var að vísu miðað við 5 mw. raforkuver, en hér er rætt um 6 mw. raforkuver. Það er bitamunur en ekki fjár og skiptir ekki máli í þessu sambandi. Varðandi stefnu núv. ríkisstj. að þessu leyti er nærtækast að vitna til stjórnarsáttmálans, þar sem segir í kaflanum um orkumál orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Sett verði lög um skipulag orkumála, um meginraforkuvinnslu og raforkuflutning, þar sem m.a. verði ákveðin samræmd heildarstjórn þessara mála og tryggð heildsala raforku til atmenningsveitna við sama verði um land allt. Skipulag orkudreifingar verði tekið til endurskoðunar.“ Ríkisstj. mun vinna að framgangi þessa máls, eins og hér kemur fram, og ég er viss um að um það mun nást samkomulag, og á ekki von á að uppi sé verulegur efnislegur ágreiningur um þetta mál. Og ég vænti þess, að hv. 4. þm. Vestf. verði áður en lýkur einn af stuðningsmönnum þeirrar lausnar sem þar mun takast. Það er að mínu mati og ég held ríkisstj. allrar brýnt, að mörkuð verði skýrari og ákveðnari stefna í þessum efnum en verið hefur. Ýmislegt af því, sem úrskeiðis hefur farið í okkar orkumálum, sérstaklega raforkumálum, á liðnum árum, er að mínu mati vegna þess að það hefur dregist úr hömlu að marka stefnu um skipulag raforkumálanna og kannske orkumálanna á heildina litið, en umr. um þau efni hefur nú staðið í a.m.k. einn áratug mjög ákveðið og raunar má leita þess lengra til baka, að menn voru að velta fyrir sér að taka þessi mál heildstæðari tökum en tekist hefur til þessa.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vildi meina að ég væri haldinn grundvallarmisskilningi á stefnu Alþb. í skipulagsmálum raforkuiðnaðarins. Og það var ekki nóg með þetta, hann hélt því einnig fram, að ég hefði á undanförnum árum misskilið núv. hæstv. forsrh. í þessum efnum. Og ekki nóg með það, heldur hefði núv. hæstv. forsrh. misskilið mig um þetta efni. En hv. þm. nefndi náttúrlega ekki í hverju þessi grundvallarmisskilningur væri fólginn, en það gerir ekkert til. Ég ætla ekki að ræða neitt um það, þessi gamanmál hv. 4. þm. Norðurl. e. eru jafngóð fyrir því. En mér dettur í hug hvort það sé nú kannske ekki þannig, að hv. 4. þm. Norðurl. e. hafi í einhverju efni misskilið stefnu eigin flokks, eða kannske ég ætti að orða það svo, að hann hafi verið blendinn í trúnni á þá stefnu. Og þá mæli ég þessi orð ekki í slæmri merkingu, heldur þvert á móti, því að þessi hv. þm. hefur sýnt það í verki að hann hefur skilið sjónarmið dreifbýlisins í þessu efni, og hef ég þá alveg sérstaklega í huga afstöðu hans og jákvæð viðbrögð við setningu löggjafarinnar um Orkubú Vestfjarða. Hv. 4. þm. Norðurl. e. tæpti aðeins á einu atriði, sem er í sjálfu sér ákaflega þýðingarmikið og ég er honum algerlega sammála um. Það er það, að nýta þurfi sem best möguleikana til smávirkjana. Og það er einmitt þetta atriði, sem er sameiginlegt áhugamál okkar beggja, sem er ein af veigameiri ástæðunum fyrir því að flytja framkvæmd þessara mála út til landsbyggðarinnar og stofna og stuðla að landshlutafyrirtækjum í raforkuvinnslunni. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það eru einmitt þessi sjónarmið sem liggja til grundvallar landshlutavirkjunum sem hljóta að vinna á, og það kom m.a. fram í máli hv. 3. landsk. þm. Hann skýrði okkur frá því, sem við vissum a.m.k. sumir hverjir áður, að það er mikið áhugamál sveitarstjórnarmanna og sveitarfélaganna á Suðurnesjum að stofna Orkubú Suðurnesja. Það er þarna eins og annars staðar, að menn vilja fara með þessi þýðingarmiklu mál sjálfir og treysta sjálfum sér best til þess að fara svo með framkvæmd þessara mála að best sé í samræmi við hagsmuni fólksins úti á landsbyggðinni. Ég vík þá aðeins nokkrum orðum að hæstv. iðnrh. Hann sagði eitthvað á þá leið, að þetta frv. væri þannig að það skaraðist ekki við stefnu ríkisstj., sem sat 1978 – 1979, og 5 mw. virkjun skipti ekki máli vegna þess að hún væri smáræði. Ég vil aðeins segja um þetta, að þegar við vorum að ræða t.d. í skipulagsnefnd orkumála og í þeirri nefnd, er ég vék að áðan, þá þótti þessi viðmiðun skipta svo miklu máli að þeir, sem héldu fram einu landsfyrirtæki í orkumálum, vildu ekki hlíta því að farið væri yfir þetta mark. En ég spyr nú hæstv. iðnrh.: Segjum svo, að frv., sem hann leggur hér fram, hefði gert ráð fyrir 10 mw. virkjun, hefði það breytt nokkru um það, sem okkur öllum hér þykir sjálfsagt, að samþykkja þetta frv.? Hefðu fallið eins og spilaborgir þau rök sem hæstv. ráðh. flutti fyrir 5 mw. virkjun, ef um hefði verið að ræða 10 mw. virkjun? Ég er sannfærður um að hæstv. iðnrh. svarar þessu ekki játandi. Og ég spyr hæstv. ráðh.: Þegar búið er að stofna Orkubú Suðurnesja, sem ég hygg að hljóti að verða, kemur þá hæstv. ráðh. til hugar að það sé stætt á því að neita því fyrirtæki um að reisa þar virkjanir á orkusvæði þess sem það óskar eftir að virkja og telur heppilegt að virkja? Nei. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að hæstv. ráðh. muni gerast sporgöngumaður þeirra, ef einhverjir finnast, sem ætla sér að standa á móti slíkum framkvæmdum. Ég hygg að þetta sé augljóst mál og ég skal ekki fjölyrða frekar um það. Hæstv. ráðh. vitnaði í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. og sagði að það ætti samkv. stefnuyfirlýsingunni að koma á samræmdri heildarstjórn og sama verði í heildsölu á rafmagni um allt land. Hann sagðist vænta þess, að allir væru sammála um þetta. Ég tek undir þetta. Ég er algerlega sammála um þetta og ég held að það sé rétt að menn séu yfirleitt sammála um þetta. Spurningin er ekki um markmiðið, heldur leiðirnar til þess. Hæstv. ráðh. hefur flutt mál þeirra manna sem telja að bestri heildarstjórn sé komið á með því að hafa eitt fyrirtæki. Ég og fleiri - svo að ég haldi fullu samræmi við það sem ég hef áður sagt, hæstv, núv. forsrh., við höfum haldið því fram, að þessari heildarstjórn mætti ekki síður koma á þó að fyrirtækin væru fleiri en eitt. Og í nál. þeirrar skipulagsnefndar, sem ég hef hér vitnað til og skilaði áliti 1978, um haustið, eru einmitt gerðar till. um það af þeim hluta nefndarinnar sem vill þessa skipun, hvernig eigi að koma þessari heildarstjórn á. Ég skal ekki lengja mál mitt með því að fara að lýsa því hér. En það er ekkert hégómamál hvaða skipulag er haft. Og það er ekki nóg að koma á heildarstjórn og koma á sama heildsöluverði á rafmagni um allt land. Við þurfum að gæta þess - og það er grundvallaratriði - að hafa skipulagið á þann veg, að það í sjálfu sér stuðli að sem hagkvæmustum rekstri og lægstu orkuverði. Okkur er lítill akkur í því að hafa sama orkuverð um allt land ef skipulagið, sem við tökum upp til þess, stuðlar að hærra orkuverði en þyrfti að vera. Okkur er lítill akkur í því að hafa sama verð um allt land ef það þarf að verða hærra við þær aðgerðir. Þetta er grundvallaratriði þegar við tökum ákvörðun um það, hvaða skipulag henti best. Nú ætla ég, eins og ég lofaði í upphafi, ekki að hefja neinar almennar umr. um þetta efni, en við, sem teljum að ekki eigi að binda orkuvinnsluna við eitt fyrirtæki, álítum að þegar um eitt fyrirtæki sé að ræða sé hætt við að boðið sé heim hættunni á slappari stjórn, því að þá væri engin viðmiðun, eins og gæti verið ef um fleiri fyrirtæki væri að ræða. Margt fleira mætti segja í þessu sambandi. Nú vildi ég mega vona að hæstv. iðnrh. taki þetta allt til enn þá betri athugunar en áður. En ég verð að segja það, að í mínum huga kom upp áðan nokkur ótti um það, að hæstv. iðnrh. hugsaði sér þrátt fyrir allt að halda við sína stefnu og framkvæma hana undir forsæti núv. hæstv. forsrh. Það mun koma í ljós, hvert framhaldið verður. En ég verð að segja það, að ég óttast mjög að það verði í fleiri mál um en orkumálunum sem vinstri flokkarnir ráði, vegna þess að þeir ráði öllu sem þeir vilja ráða í núverandi ríkisstjórn.



Herra forseti. Mig langar til að leggja örfá orð í belg hér í þessari umr. Hitaveita Suðurnesja hefur sýnt að hún er mikið og gott fyrirtæki sem hefur komið að verulegu gagni í þeirri orkukreppu sem nú ríkir. Það fyrirtæki hefur nú náð til flest allra sveitarfélaga á Suðurnesjum með þær framkvæmdir, sem það er stofnað til, þ.e. að virkja til vatnshitunar eða vera hitaveita eins og nafnið bendir til. Síðan kemur í ljós að hitaveitan er til fleiri hluta nytsamleg, að þarna er um að ræða, eins og fram kom hér í umr. áður, einn besta eða hagkvæmasta kost sem nú er uppi til virkjunar raforku. Þessu ber að sjálfsögðu að fagna, og ég vil taka undir það sem aðrir hv. þm. í þessari deild hafa réttilega bent á, að að þessu munum við standa og þetta munum við styðja. Það, sem gerir það að verkum samt, að ég vildi koma hér upp og ræða örlítið um málið, eru þær umr. sem hafa orðið um Kröfluævintýrið, eins og það var kallað áðan í umr. Nú vita allir, og það kom reyndar fram hjá hæstv. iðnrh., að um þetta hefur verið mikið rætt hér á hv. Alþ. og er ekki ástæða til þess að vera nú að rifja þær umr. upp að miklu leyti. En það vita allir, að eldsumbrot eiga sér víða stað og ekki síður á Reykjanesi en annars staðar á landinu. Það er líka kannske rétt að minnast þess fyrir þá Alþfl.-menn, sem hafa haldið uppi nokkurri gagnrýni á Kröfluvirkjun, að áætlaður kostnaður við snjómokstur í þeim alþingiskosningum, sem þeir stóðu að fyrr á þessum vetri, var eins og að bora eina tilraunaholu við Kröflu. Það mætti kannske minna á það í leiðinni.  Ég vildi aðeins benda á eða nefna þetta með Kröflumálin, en ég tel að þau eigi ekki endilega að koma inn í þessa umr. og ekki að spila inn á þetta mál, en ég gat ekki stillt mig um að geta þeirra lítils háttar. Ég vil hins vegar fagna því, að þetta skuli vera hér komið inn og það skuli vera svo hagkvæmt sem virðist að virkja þarna raforku og bæta þar með úr því ástandi sem ríkir í orkumálunum. Ég mun að sjálfsögðu standa að samþykkt þessa frv. Varðandi skipulagsmálin, sem hafa líka verið hér nokkuð til umr., er rétt að geta þess, að við framsóknarmenn höfum verið því fylgjandi að eitt orkuöflunarfyrirtæki ætti að vera ráðandi. En hvort mörkin um megawöttin eiga að vera 6 eða 10, um það er ég ekki reiðubúinn að setja hér fram algilda reglu fyrir mitt leyti. En ég tel að það mál þurfi þó að athuga og verður vafalaust rætt líka í n. hvort þetta sé sá háttur sem réttastur sé í þessu máli.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka frekar þátt í þessum umr. þar sem innlegg manna varðandi það mál, sem hér er á dagskrá, er eiginlega allt á eina leið, mjög jákvæð viðbrögð við framlagningu þessa frv., svo sem eðlilegt er, þar sem hér er um gott mál að ræða. En það virðist svo sem ýmsir vilji nota þetta tækifæri til þess að glíma við fortíð sína - svo að ég leyfi mér að nota þau orð - og á það kannske jafnt við það sem hefur verið rakið hér varðandi Kröfluvirkjun og upprifjun hv. 4. þm. Vestf. á hugmyndum hans og deilumálum á liðinni tíð um skipulag raforkumálanna í landinu. Það er kannske ekkert óeðlilegt að menn vilji hefja umr. um þau þegar færi gefst, því að það brennur vissulega mjög á okkur að koma þeim málum í betra horf, og ég vænti þess, að það líði ekki mjög langur tími, þó það verði vart á þessu þingi, að hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson þurfi ekki að berjast um í ótta eða reyna að lesa á milli línanna í stjórnarsamningnum hvað upp úr honum muni vaxa í sambandi við skipulag raforkumálanna. Þegar ég nefni ótta hv. þm. í þessu sambandi, þá er það sú glíma sem hann virðist telja að hljóti að rísa innan ríkisstj. um meðferð á þessu ákvæði málefnasáttmálans, og það er greinilegt, að henni ber ríkan ugg í brjósti, og kom reyndar greinilega fram í orðum hans, að þau sjónarmið, sem hann barðist fyrir og reyndi að ýta á eftir við hæstv. núv. forsrh. á árunum 1974 - 1978 í sambandi við skipulag raforkumálanna, þau sjónarmið nái ekki alfarið - eða kannske í litlu einu og kannske ekki - um það vil ég ekki fullyrða á þessu stigi mála - fram að ganga. Ég held að það sé ástæða til, vegna orða hv. þm., að átt sig á því, og að ég geri hér grein fyrir því, að málið snýst ekki um það í sambandi við skipulag raforkumála, hvort utan við meginfyrirtæki til raforkuöflunar í landinu standa nokkrar minni háttar virkjanir sem tengst geta orkuveitum í landshlutanum. Um það stendur ekki deilan, hvort heimilt sé í slíkum tilvikum, þar sem stofnaðar hafa verið orkuveitur, að reisa minni háttar virkjanir, t.d. í tengslum við vinnslu jarðvarma eins og verið er að gera í Svartsengi og þetta frv., sem hér er til umr., er þáttur í. Spurningin er um það, hvort við ætlum að deila landinu alfarið upp í hólf í sambandi við raforkuvinnsluna og hafa það sem meginmarkið, að hvert hólf við getum kallað það landshluta - verði sjálfstæður aðili í sambandi við raforkuvinnslu á sínu svæði og beri ábyrgð þar að lútandi og síðan verði samstarf milli þessara aðila um rekstur. Ég er í þeim hópi sem telur að þetta sé stefna sem muni ekki ná fram að ganga, hún sé ekki vænleg, fyrir henni sé takmarkaður áhugi, svo að ekki sé meira sagt. Og ég held að hv. þm. hafi hlotið að finna það, meðan hann vann ötullega að athugun þessara mála fyrir nokkrum árum, að það var ekki ýkjamikill áhugi á því að efna til slíkrar úrlausnar. Hann varð var við það í þeirri nefnd um skipulag orkumála, sem hann veitti forustu og skilaði áliti í okt. 1978, að hann var í miklum minni hluta og hans sjónarmið í þessu efni. En nú er hann að vænta þess - og þó er greinilega sú vonartýra afar veik, að úr kunni að rætast og sá, sem hann vann fyrir í umræddri nefnd, muni reyna að andæfa hinni, að hann telur heldur illu stefnu vinstri manna í sambandi við skipulag raforkumála. Ég held að þarna greinist menn ekki fyrst og fremst í hópa eftir flokkum, enda væri það ekki eðlilegt í máli sem þessu. Viðhorfin liggja meira á dreif heldur en það í þessu efni. En þótt það yrði niðurstaðan - sem ég vænti að verði - að slíkt landsfyrirtæki rísi sem hafi bolmagn til þess að reisa virkjanir og tryggja orkuöflun fyrir alla landshluta á sama verði, þá útilokar það á engan hátt tilvist orkuveitna í landshlutunum, eins og staðreynd er nú á Vestfjörðum, þar sem er Orkubú Vestfjarða sem ég tel að um margt sé mjög athyglisvert fyrirtæki, og hv. þm. getur, að ég hygg, öðrum fremur þakkað sér að það fyrirtæki komst á laggirnar. Það má að vísu kannske finna ýmsa veikleika í því sambandi, ég ætla ekki að fara að ræða það mál eða rekja, en ég hygg að það fyrirtæki muni þurfa á aðkeyptri orku að halda um nokkra framtíð a.m.k. En tilvist þess og tilvist annars meginraforkuöflunar fyrirtækis útilokar ekki að menn geti ráðist í minni háttar virkjun á Vestfjörðum, ef það er talið henta og tryggja öryggi í þeim landshluta eða raforku á lægra verði, sem ég á ekki von á eins og virkjunarmöguleikum er háttað þar. Ég tel líka fremur sennilegt og alls ekki óæskilegt að upp komi veitufyrirtæki á Suðurnesjum, sem standi sameiginlega að orkudreifingu þar og að öflun jarðvarma fyrir byggðarlögin þar, og í leiðinni eigi að nýta til raforkuframleiðslu þá orku, sem til fellur, eins og er um að ræða í Svartsengi. En það breytir ekki nokkrum hlut efnislega um meginatriði þessa máls. Eftir stendur að skynsamlegasta leiðin í sambandi við meginraforkuöflunina er að hún verði á einni hendi. Um stjórnun þess fyrirtækis getur menn greint á, hver sé æskilegasti hátturinn hvernig að því verði staðið, en ég hygg að með aðild ríkisins að meiri hluta eða jöfnu í slíku fyrirtæki eigi að vera tryggt, að almenningshagsmuna sé gætt. Ég held að það sé vænlegasta leiðin til þess að tryggja mönnum raforku og öryggi í raforkumálum til lengri tíma lítið, og hin leiðin, að ætla að knýja fram þá stefnu, að hver landshluti fyrir sig eða slík svæði sjái um raforkuöflunina, sé alls ekki vænleg leið til þess að tryggja hagsmuni manna í sambandi við raforkuverðið og skynsamlega röðun framkvæmda, eins og fólst í þeirri stefnu og felst í þeirri stefnu sem hv. 4. þm. Vestf. hefur manna ötullegast talað fyrir. En enn er tækifæri og tími til þess að ræða þessi mál og vonandi að leysa þau þannig að borgið sé almannaheill í þessu efni. Ég hygg að núv. ríkisstj. muni vinna að því að svo megi verða fyrr en seinna. Sú stefna, sem þar verður mörkuð, mun áreiðanlega ekki koma í veg fyrir að fyrirtæki af því tagi, sem um er fjallað í því lagafrv. sem hér liggur fyrir, verði reist og geti verið á vegum orkuveitna í landshlutum sem sjái þar um dreifingu orku og hafi með að gera minni háttar orkuvinnslu, eins og hér er um að ræða. Hvort megawöttin eru 5 eða 10 er algert aukaatriði í þeirri heildarmynd sem ég hef gert hér að umtalsefni.



Herra forseti. Ég hef ekki tækifæri hér til þess að fara nánar inn á stefnumörkun þá í skipulagsmálum raforkuiðnaðarins sem hæstv. ráðh. vék nú aftur lítið eitt að. Hann sagði að það næði ekki nokkurri átt að knýja landshlutana til þess að taka þessi mál í sínar hendur. Það dettur engum í hug. Það er ekki hægt að stofna landshlutafyrirtæki nema með vilja landshlutanna. Spurningin er sú, hvort við eigum að útiloka að fólkið úti á landsbyggðinni geri það ef það vill. Ég þakka hæstv.ráðh. fyrir þau orð sem hann lét falla um Orkubú Vestfjarða. Ég skildi þau svo, að frá hans sjónarmiði ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að þar gætu verið virkjanir á vegum Orkubúsins. En ég vil ekki trúa því fyrr en ég reyni, að hæstv. ráðh. vilji ekki láta Austfirðinga sitja við sama borð og Vestfirðinga, þ.e. að ráða þessum málum. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir það traust sem hann sýndi mér í þeim orðum að ætla mér að ég hefði verið aðalhöfundur þeirrar stefnu og oddviti sem vildi landshlutafyrirtæki, því að hann sagði að ég hefði ýtt þeirri stefnu að núv. hæstv. forsrh. Ég held að þetta sé mikið vanmat á hæstv. forsrh. Ég hef lítið svo á að hann hafi verið maður til þess að hafa og raunverulega hafi haft forustuna í þessum efnum, þó að bæði ég og margir aðrir hafi komið þar að málum. En hvað felst í þessum orðum hæstv. iðnrh.? Það felst ekki í þeim mikið álit á hæstv. forsrh. Og mér sýnist að þetta hljóti að benda til þess, að hæstv. iðnrh. telji að hann geti ýtt að hæstv. forsrh. í raun og veru hverju sem honum þóknast, því að ekki vil ég að óreyndu ganga út frá því að hæstv. iðnrh. telji sig minni karl í þessum efnum en mig.



Herra forseti. Mál það, sem hér er til umr., er í sjálfu sér einfalt í sniðum, en þar með er ekki sagt að það sé ekki mikilvægt mál. Ég held jafnvel að það sé eitt hið allra mikilvægasta mál sem á þessu þingi er til umr. og til afgreiðslu. Menn þekkja forsögu málsins talsvert, býst ég við, og muna hana, en ég tel þó rétt í örfáum orðum að rifja upp megindrættina. Það var á haustþingi 1969 sem þáv. ríkisstj., viðreisnarstjórnin svonefnda, flutti frv. um verðlagsmál, sem lengi hafði verið í undirbúningi og var kallað Sonnefrv., eins og menn kannske minnast, í höfuðið á dönskum embættismanni sem starfaði með Íslendingunum að undirbúningi þess máls. En fjölmörg samtök neytenda, launþega, vinnuveitenda og ýmissa annarra áttu aðild að undirbúningnum, sem tók allmörg ár, og var þá mjög stuðst við reynslu nágrannaþjóðanna, ekki síst Norðurlandaþjóða, við allan þann undirbúning. Þetta mál var sem sagt stjfrv. á þessum tíma. En svo gerðist það í þessari hv. d. við afgreiðslu málsins vorið 1970 að einn af þm. Alþfl., sá ágæti maður Eggert G. Þorsteinsson, treysti sér ekki til þess að greiða atkv. með málinu, heldur greiddi atkv. gegn því. Þá gömnuðu menn sér við að segja að ráðh. hefði rétt upp vitlausa hönd, en raunar kom í ljós að hann hafði haft fyrirvara við stuðning þessa máls. En sem sagt, þá stóðu að málinu tveir flokkar, stjórnarflokkarnir þáverandi. Svo gerist það á þinginu 1978 að þáv. ríkisstj., ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, tekur málið upp að nýju og samkomulag næst um að breyta nokkuð upphaflega frv. og færa það til samræmis við þá reynslu sem fengist hafði í nágrannalöndum. Frv. er síðan um þetta flutt og samþ. hér á þinginu með yfirgnæfandi meiri hl. atkv. Formaður meiri hl. fjh.- og viðskn. þá, hv. þm. Jón Helgason, lýsti nokkuð efni frv. Ég held að ég geri það ekki betur en hann og leyfi mér þess vegna að lesa hér upp örstutt úr framsöguræðu hans fyrir meiri hl. n. Hv. þm. sagði: „Í 1. gr. frv. er markmið og gildissvið laganna skilgreint þannig, að þau hafi það markmið að vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins og sanngjarnri skiptingu þjóðartekna með því að a) vinna gegn ósanngjörnu verði og viðskipaháttum, b) vinna gegn óréttmætum viðskipa- og samkeppnisháttum svo og samkeppnishömlum sem hafa í för með sér skaðlegar afleiðingar fyrir neytendur, atvinnurekendur eða þjóðfélagið í heild. Til þess að ná þessum tilgangi koma síðan í frv. margvísleg nýmæli, sem eiga að stuðla að því að gera okkur kleift að koma hér á því verðtagskerfi er hentar best við okkar aðstæður. Það á að reyna að fá fram þá kosti, sem frjáls samkeppni um verðmyndun kann að geta skapað, án þess að taka þá áhættu að afleiðingin verði gagnstæð, því að með öflugu eftirliti á að fylgjast með verðlagsþróuninni og grípa í taumana ef ástæða verður til. Það er því alger firra að halda því fram, að með þessu frv. sé stefnt að því að gefa kaupsýslumönnum og milliliðum tækifæri til að skammta sér laun. Það á að gefa þeim tækifæri til að sýna kosti frjálsrar samkeppni fyrir neytandann, en misnoti þeir það hefur verðlagsráð víðtækar heimildir til aðgerða.“ Hér lýkur tilvitnun í ummæli hv. þm. Jóns Helgasonar, og hygg ég að í þessum fáu orðum sé lýst þeim meginmarkmiðum sem lög þessi áttu að beinast að, þ.e. lög nr. 56 frá 16. maí 1978. Auðvitað vita menn að það er fyrst og fremst verð varanna sem máli skiptir, en hins vegar ekki hvernig það verð verður til. Kem ég nokkru nánar að því síðar, en vek á því athygli að nú nýverið hefur verðlagsstjóri birt upplýsingar og álit sitt á því, hvert vera mundi innkaupsverð vara hér á Íslandi ef á viðskiptamálum væri haldið með skynsamlegum hætti og h7ct og gert er í nágrannalöndunum, borið saman við það verðlag sem nú er. Niðurstaðan er sú, að innkaupsverð vara til Íslands sé einhvers staðar á bilinu 20–25% hærra en vera mundi ef heilbrigðir viðskipahættir væru hér ríkjandi. Þetta eru svo gífurlegar upphæðir, sem hér eru í húfi, að furðu sætir að menn skuli leyfa sér að viðhalda þessu úrelta og kolvitlausa kerfi sem við Íslendingar einir þjóða höfum búið við. Það skilur hver maður að þegar verslunina á að reka með ákveðnum prósentum, prósentuálagningu sem reynt er að halda lágri í þeirri trú að það sé leið til baráttu við verðbólgu, minnkar auðvitað hvötin til að gera hagstæð innkaup. Og jafnvel þótt menn vildu reyna að gera sem allra hagstæðust innkaup vita auðvitað viðsemjendurnir erlendis hvernig málum er hér háttað, og þeir segja við hinn íslenska viðsemjenda sinn: Hvers vegna í ósköpunum ætti ég að fara að gefa þér afslátt til að skaða okkur báða? - Auðvitað er samningsaðstaða í slíkum tilfellum algerlega óviðunandi og skaðar Íslendinga, og hefur skaðað þjóðarbúið meira en nokkur getur raunverulega látið sér til hugar koma. Þetta mál er svo margrætt og rökin á móti þessu vitlausa verðlagskerfi að það þarf ekki að fara ýkjalangt út í þá sálma. Raunar var þetta allt saman rakið hér þegar lögin frá 1978 voru samþ. og mikill meiri hl. Alþ. sannfærðist um að nauðsynlegt væri að gera úrbætur. En það er fleira en bara prósentuálagningin sem hér kemur til. Það er líka það fjársvelti sem verslunin hefur verið í. Mönnum finnst það kannske nokkuð djúpt í árinni tekið að segja að einn atvinnuvegur ætti að hafa ótakmarkaðan aðgang að fjármagni, og það er verslunin. Auðvitað er það alvörupeningur sem menn yrðu ábyrgir fyrir og yrðu að greiða fullu verði til baka, ekki skertar krónur. En sannleikurinn er sá, að menn geta ekki gert hagstæð innkaup nema þeir hafi aðgang að fjármagni, og þeir geta ekki heldur látið verslunarfyrirtæki sín bera sig nema þeir fái að leggja á með eðlilegum hætti. Allt ber þetta að sama brunni. Kerfið, sem menn hafa búið við, er slíkt að kannske hafa einhverjir smáheildsalar verið að reyna að lifa af því að velta 10 eða 20 millj. í eigin fé og einhverju smávægilegu lánsfé með því að kaupa vörur erlendis á útsöluverði eða kannske hærra verði og flytja til landsins vitandi að það skiptir engu máli hvað varan kostar vegna þess að hún er keypt áður en hún kemur til landsins, eða a.m.k. sama daginn, þar sem engar birgðir eru fyrir hendi. Ég skal játa að í málefnasamningi ríkisstj. er að einu leyti skynsamlega tekið á þessu máli. Það er bent á nauðsyn þess að rýmka nokkuð um fjárhag verslunarinnar. Það sem auðvitað þarf að gera er að leyfa kaupsýslumönnum og innflutningsfyrirtækjum að taka vörukaupalán erlendis algerlega eins og þeim sýnist, en á eigin áhættu, þannig að erlendi aðilinn verði að taka áhættuna, það sé ekki íslenska þjóðarbúið sem geri það. Ef viðkomandi kaupsýslumaður fer á hausinn eða getur ekki greitt skuldir sínar er það áhætta þess erlenda manns sem honum lánaði. Með þessum hætti verða innkaupin auðvitað í miklu stærri stíl og á miklu hagstæðara verði. Þar að auki ætti að leyfa einhvers konar gjaldfrest á tollum á sumum vörutegundum a.m.k., þannig að vörurnar flyttust inn til heildsölufyrirtækjanna og inn í verslanirnar svo að hvötin og nauðsynin á að selja mundi aukast. Og þegar nauðsynlegt er að selja verður að selja á hagstæðum kjörum, þá verður að lækka verðið í stað þess að eins og nú er geta menn haft hvaða verð sem er, en selja allt. Þessi hringavitleysa er búin að kosta íslensku þjóðina svo ótrúlegar upphæðir að lífskjör væru auðvitað allt, allt önnur ef við hefðum ekki þurft einir vestrænna þjóða og frjálsra þjóða að búa við þessi ósköp. Þessu gerðu menn sér grein fyrir á 7. áratugnum, þegar Sonnefrv. var samþykkt, og stóðu að því tveir stjórnmálaflokkar, Sjálfstfl. og Alþfl., nokkurn veginn óskiptir, þótt það slys henti sem ég gat um áðan. Síðan gerist það 1978, að þá standa tveir stærstu stjórnmálaflokkar landsins, núverandi alla vega, eindregið að þessari breytingu, en hún kemst svo aldrei til framkvæmda vegna þess að vinstri stjórnin síðasta, sú næsta undan þeirri sem nú er nýlega mynduð, breytir þessum lögum og gerir þau algerlega óvirk. Svo rammt kveður að því, að það eru sett tvenn svo kölluð verðstöðvunarlög á tímabili fyrrv. vinstri stjórnar, og það leiðir til þess að árið 1979 er hið mesta verðlagshækkunarár, þá verða mestu verðlagshækkanir á einu ári, samfelldu hellu ári, frá því að útreikningar vísitölu hófust 1914, eða um 61%. Ég endurtek: Þegar tvenn verðstöðvunarlög eru sett til að eyðileggja löggjöfina um frjáls viðskipti verða mestu verðlagshækkanir á Íslandi allar götur síðan verðútreikningar og útreikningar vísitölu hófust árið 1914, eða um 61% - e.t.v. að einu ári undanteknu sem gæti verið með 63%, árið um 1917, þegar menn ráða ekki við verðhækkanirnar út af styrjöldinni.  Menn halda það mjög margir, og það er kannske ekkert óeðlilegt fljótt á lítið, að leiðin til að fást við verðbólgu, eða eitt af þeim atriðum, sem að gagni gætu komið gegn verðbólgu, sé mjög strangt verðlagseftirlit. Það er hægt að færa fyrir því ýmiss konar rök sem falla mönnum í geð og mönnum finnst vera heilbrigð skynsemi. En við verðum að horfast í augu við reynsluna, og hún er sú, að þegar minna hefur verið um verslunarfjötra og þar með líka gefin frjálsari álagning, eins og gert var 1960 og á áratugnum 1960–1970, þá tekst að kljást sæmilega við verðbólguna, þá er verðbólgustigið hér svipað og í nágrannalöndunum. En um leið og þessu öllu er kollvarpað fer allt saman úr skorðum. Þær þjóðir, sem afnámu öll slík höft fljótlega eftir stríðið, nokkrum árum eftir stríðið, hafa búið við allt annað verðbólgustig en við Íslendingar. Sumir segja: Þetta er bara tilviljun, þetta er af allt öðrum ástæðum o.s.frv. Það er hægt að slá slíku fram, en ég held að heilbrigða skynsemin sé einmitt að gera sér grein fyrir því, að verslunin þarf að hafa frjálsræði, það þarf að vera þar samkeppni til að einhverjar líkur séu til þess að verðlag geti verið sæmilega skynsamlegt. Það síðasta, sem gerst hefur, er það, að í málefnasamningi núv. hæstv. ríkisstj. er talað um svokallaða niðurtalningu verðlags, það eigi ekki að leyfa nema 8% hækkun fyrst, síðan 7, þá 5 og allt muni þetta koma út í tölunni 31% o.s.frv. Við höfum séð slíka útreikninga og ágiskanir áður. Þar hefur aldrei staðið steinn yfir steini deginum lengur, og þetta er auðvitað það allra vitlausasta sem nokkru sinni hefur sést í sambandi við verðlagsmál. Hvernig í ósköpunum á að skammta íslenskum iðnaði 8% hækkun, ef kostnaðurinn hjá fyrirtækinu hækkar kannske um 15 eða 20%, og skammta honum svo 7%, þegar hann hækkar um 35–40? Auðvitað fer þá allur íslenskur iðnaður og allur íslenskur atvinnurekstur á hausinn. Þetta ákvæði á hins vegar ekki að taka til innfluttu vörunnar, það á að halda hinni vitleysunni áfram, prósentuvitleysunni, svo að þetta stangast náttúrlega allt á við röksemdir um að hér sé verið að glíma við verðbólgu eða jafnvel að örva íslenskt atvinnulíf og styrkja atvinnuvegi, svo að ekki sé nú talað um að bæta lífskjör fólksins, enda þora menn víst ekki að minnast á það. Sýnilegt er að nú á að skerða þau um allmörg prósent til viðbótar því sem fyrri vinstri stjórnir hafa gert ár frá ári nánast skipulega og án þess að nokkur af stjórnarsinnum reyndi að reisa rönd við eða koma einhverju viti í. Þó ber ekki að neita því, að Alþfl. var með ákveðnar till. um að reyna að stinga við fótum, en ekkert samkomulag varð um það í vinstri stjórn, enda verður þar aldrei samkomulag um eitt eða neitt nema um hringavitleysu, að láta allt vaða á súðum og allt fara úr skorðum. Og nú er það síðasta dæmið um framkvæmd þessa ákvæðis málefnasamningsins. Það er sem sagt komið í ljós að verðlagsráðið sjálft er mótfallið því. Það er skipað níu mönnum, og það eru ekki ómerkari menn en Björgvin Guðmundsson, sem er formaður ráðsins og tilnefndur af viðskrh. og hans fulltrúi þar með og ber að fylgja hans skoðunum og framfylgja, Árni Árnason, tilnefndur af Verslunarráðinu, Þorsteinn Pálsson, tilnefndur af Vinnuveitendasambandinu, Kjartan Kjartansson, tilnefndur af SÍS, Ásmundur Stefánsson, tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, Snorri Jónsson, tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands; Einar Ólafsson, tilnefndur af BSRB, Unnsteinn Beck, tilnefndur af Hæstarétti, og Þórir Einarsson, tilnefndur af Hæstarétti. Þessir átta menn, að formanninum einum undanskildum, eru níu alls, formaðurinn auðvitað starfar þarna sem embættismaður, sem skrifstofustjóri viðskrn., þeir samþykkja allir einum rómi að hafna þeirri reglugerð sem þeim er send til umsagnar, á þeim forsendum m.a., að verðbólgan verði ekki kveðin niður með því einu að setja reglur um hámarksverðhækkanir, og svo líka á þeim forsendum, að það sé ekki lagastoð fyrir þessu. Þetta er orðið með þeim eindæmum að engu tali tekur. Aðilar allra stærstu hagsmunasamtaka landsins mótmæla eindregið reglugerð, sem þeim er send til umsagnar um verðlagsmál, og þeir gera það réttilega. Þetta er allt saman botnleysa, bæði lagalega séð og eins efnislega. Það stenst ekkert af þessu, og ég er alveg viss um að hæstv. viðskrh. gerir sér grein fyrir þessu þó að hann dansi með í þessum villta dansi af því að það er búið að semja um þetta í málefnasamningi verstu ríkisstj. sem nokkurn tíma hefur verið mynduð á Íslandi. Þetta er sem sagt eitt dæmið um hringavitleysuna. Ég ætla sem sagt ekki að eyða dýrmætum tíma hér. Fundartíma er nú að verða lokið, og ég vil gjarnan að fleiri geti komist hér að lengur en orðið er. En ég vænti þess, að þetta frv. fái mjög greiðan byr hér í hv. d. og þinginu í heild, því að eins og ég sagði áðan hafa þrír flokkar þingsins, allir aðrir en Alþb., staðið meira og minna að samþykktum í þessa átt, t.d. Alþfl., sem ekki var heill í afgreiðslu, hvorki 1970 né aftur 1978. Ég hygg að flestir Alþfl.-menn geri sér nú orðið grein fyrir hvað gífurlega mikið hagsmunamál alþjóðar er hér um að ræða, enda benda a.m.k. skrif Alþýðublaðsins til þess að þeir geri sér fulla grein fyrir þessu máli ekkert síður en sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. Þannig ætti að vera yfirgnæfandi meiri hluti í þinginu fyrir því að afgreiða þetta mál og afgreiða það með þeim hraða að ekki verði mikill dráttur á að það fái afgreiðslu. Þetta ætti aldeilis ekki að vera lítill stuðningur við hæstv. ríkisstj., auk þess sem það náttúrlega mundi styrkja stöðu hennar málefnalega, hjálpa henni í baráttu við verðbólguna þannig að hún yrði kannske ekki 100%, heldur kæmist niður í 60% eða svo. En allt útlit er nú fyrir að hún komist yfir 100% með þeim aðgerðum sem -  „Eins og kunnugt er voru hin nýju verðlagslög samþ. á Alþ. í maí 1978, en tóku gildi í nóv. 1979. Þegar lögin voru fyrst samþ. var hugmyndin með þeim að stefna að meira frjálsræði í verðlagsmálum, en með þeim breytingum, sem gerðar voru á lögunum á árinu 1979, var anda þeirra því miður breytt í verulegum atriðum. Ég hef ekki farið leynt með þá skoðun mína, að frjálsari stefna í verðlagsmálum sé miklu líklegri leið til þess að lækka vöruverðið í landinu heldur en aðhaldssöm prósentálagningaraðferð. Ég þarf raunar ekki að gera grein fyrir þessari skoðun á þessum fundi, hún er augljós. Aðalástæðan er sú, að með prósentálagningunni er kippt í burt hvatningunni til þess að leggja aðaláhersluna á ódýr og hagkvæm innkaup. Auk þess stuðlar þessi prósenturegla að því að slæva verðskyn neytenda þar sem treyst er á einhverja forsjá opinberra aðila, sem því miður er ekkert nema misskilin trúgirni.“ Þetta er eins og talað út úr mínu hjarta og allra manna sem gera sér einhverja skynsamlega grein fyrir þessum málum. Það þyrfti raunar ekkert að segja hér í pontunni annað en þessar setningar hæstv. viðskrh. Samkv. þessu ætti að vera betra að treysta honum fyrir þessum málum en nokkrum öðrum. Og t.d. ættu sjálfstæðismenn að styðja að því að hann einn fengi að ráða þessu, þá mundi þetta mál alveg örugglega komast í skynsamlega höfn. En af einhverjum sökum vill hæstv. ráðh. frekar sitja í stólnum og framkvæma stefnu andstæða skoðunum sínum en taka upp baráttu fyrir eigin hugsjónum og eigin sannfæringu. Þetta er nú svona í þessu vinstra liði og hefur lengi verið. Ég var að geta um það áðan, að málið ætti að geta fengið byr, ekki eingöngu vegna fylgis almennra þm., heldur kannske fyrst og fremst vegna þess að það eru hvorki meira né minna en sjö af tíu ráðh. eindregnir stuðningsmenn þessarar stefnu. Það er kannske ný kenning að minni hlutinn eigi alltaf að ráða og þess vegna eigi hinir þrír ráðherrarnir að stjórna ferðinni. Ég veit ekki hvort sú verður niðurstaðan. Það væri í samræmi við ýmislegt annað sem gerst hefur, en ég hefði nú haldið að í þessari ríkisstj. ættu málin að vera tekin eitthvað fastari tökum er gert hefur verið. Og fyrir utan það að hafa þarna sjö af tíu ráðh. eru náttúrlega aðrir af helstu forustumönnum lands og þjóðar, eins og t.d. forseti SÞ. sem ég vitnaði til áðan, eindregnir stuðningsmenn þessarar stefnu, og auðvitað er hann í einni mestu áhrifastöðu þessa lands. Þess vegna ætti ekki að þurfa að vera að ræða um þetta, maður ætti ekkert að þurfa að vera að eyða í þetta tíma, það ætti allt að vera í slíku himnalagi. En það er eitthvað sem á bjátar engu að síður. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn. að lokinni þessari umr. hér. Ég bendi á að það þarf auðvitað að gera breytingu á t.d. gildistökuákvæðinu. Við flm. gerðum okkur vonir um það, í samræmi við málflutning nú, að málið mundi renna í gegnum þingið á örfáum dögum, þar sem yfirgnæfandi meiri hl. styddi það. Því settum við gildistökuna 1. mars, sem nú er reyndar liðinn þar sem til þinghlés kom og ýmislegs slíks, svo að við verðum sjálfsagt að breyta henni í t.d. 1. apríl. Það ætti væntanlega að vera búið að afgreiða málið þá með miklum meiri hl. þingsins, - kannske einróma ef ráðh. sjö, sem allir eru mjög hlynntir þessu máli, beittu sér fyrir því að ríkisstj., og þá að sjálfsögðu forsetarnir, hröðuðu framgangi þess.



Herra forseti. Ég var eiginlega búinn að lofa hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni að taka til máls í þessu máli, en það er kannske óþarfi vegna þess að hann hefur þegar rakið þann málflutning sem ég hef haft uppi í þessum málum almennt séð. Ég fer ekkert leynt með það, enda liggur það fyrir í skjölum Alþingis, að ég var á sínum tíma fylgismaður hinna nýju verðlagslaga sem sett voru í maímánuði 1978, og ég hef ekki skipt um skoðun í þeim efnum síðan. Hins vegar er annað, sem við verðum auðvitað allir að hafa í huga, og það er að við lifum við samsteypustjórnafyrirkomulag. Við verðum að gera það upp við okkur, þegar við tökum þátt í stjórnarsamstarfi, hvað það er af stefnumálum okkar sem við viljum gefa eftir til að ná fram öðru sem við teljum þá e.t.v. meira virði. Ástæðan fyrir því að ég stóð að breytingu á verðlagslögunum á árinu 1979 var sú, að það var liður í stjórnarsamstarfi sem ég átti þátt í. Það er sú skýring sem ég gef á afstöðu minni þá. Ég vil segja að illu heilli verðum við að lifa við samsteypustjórnafyrirkomulag. Ég spáði því á sínum tíma, þegar Sjálfstfl. hafði forustu um að taka upp stóru kjördæmin að það mundi leiða til þess að flokkum mundi fjölga og tryggja samsteypustjórnafyrirkomulag. Nú hefur það verið alveg greinilegt síðan að það eru tilhneigingar til klofnunar í flokkum. Ég spái því að svo verði áfram, flokkar muni klofna áfram, með hverjum hætti skal ég ekki segja. En við munum því miður, ef við ætlum áfram að byggja á stórum kjördæmum, þurfa að lifa við samsteypustjórnafyrirkomulag og þurfa að halda áfram að taka tillit til þeirra sem við vinnum með í það og það skiptið. Ég fer ekki leynt með það, að ég álít besta verðlagseftirlitið í þessum málum vera heilbrigða samkeppni milli samvinnuverslunar og einkaverslunar. Hitt er annað mál, að á tímum mikillar verðbólgu er þörf á sterku verðlagseftirliti, sem er allt annað mál, vegna þess að verðbólga brenglar verðskyn almennings, menn vita ekki hvað vörurnar kosta frá degi til dags og hafa þess vegna ekki aðstöðu til að bera saman verð í verslunum. Samhliða verðbólgu þarf að vera sterkt verðlagseftirlit. Verðbólgan hefur því miður slæm áhrif á nægilega trygga samkeppni, sem er auðvitað undirstaða undir heilbrigðum verslunarháttum. Í stjórnarsamningnum, og það er nú raunar það sem ég vildi aðeins koma að í þessum orðum, eru ákvæði um verðlagsmál. Þar er sett fram stefna um niðurtalningu verðbólgu, sem auðvitað er byggð á þeim forsendum að aðrir þættir efnahagsmála gangi á eftir, eins og t.d. launamál sem menn þora aldrei að nefna í þessum efnum. Ég tek undir það með hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, að náttúrlega er fásinna að festa verðlag nema aðrir kostnaðarþættir gangi á eftir í takt. Með því móti mundi allt atvinnulíf í landinu verða lagt að velli á tiltölulega stuttum tíma. Stefnan um niðurtalningu verðbólgunnar er því að mínu mati háð því að aðrir þættir, sem eru kostnaðartilefni, gangi á eftir. Það hefur þegar komið fram í fjárlagafrv. ríkisstj. að það byggist á ákveðinni launastefnu, ákveðnum launaforsendum sem eru í takt við þau áform sem eru í stjórnarsamningnum um verðlagsmál, og fleira kemur þar til. Hitt er annað mál, að það er auðvitað erfiðleikum bundið að ganga inn í svona kerfi þegar allt er á fleygiferð og við búum við svo mikla verðbólgu sem raun ber vitni. Varðandi vöruverðið sérstaklega eru ákvæði í stjórnarsamningnum. Þau fjalla um að unnið verði að lækkun vöruverðs m.a. með eftirtöldum aðgerðum, með leyfi hæstv. forseta: „a) Að efla samtök neytenda til þess að þau geti gegnt því mikilvæga verkefni að gera verðlagseftirlit neytendanna sjálfra virkt. b) Að auka verðlagskynningu af opinberri hálfu. c) Að haga verðlagsákvæðum þannig að þau hvetji til hagkvæmra innkaupa“. Ég hef þegar mælst til þess við verðlagsstjóra að hann hefji viðræður við bæði samvinnuverslunina og einkaverslunina í landinu um það, með hverjum hætti hyggilegast yrði að standa að innkaupum til landsins með tilliti til þess að gera vöruna ódýrari. Ég bíð eftir því, að hann gefi mér skýrslu um þær viðræður, sem verður sjálfsagt áður en mjög langt um líður. „d) Að greiða fyrir því að unnt sé að lækka vöruverð með innkaupum í stórum stíl“. - Það er eitt af því sem því miður hefur viljað brenna við hjá okkur á undanförnum árum og fram á þennan dag, að innkaup í stórum stíl, sem hafa í för með sér afslátt oft og tíðum, hafa verið erfiðleikum bundin vegna þess að innflytjendur og þeir, sem fást við verslunina, hafa minna upp úr því að kaupa ódýrt inn. Það er enginn vafi á því, að fyrirkomulagið, sem hefur ríkt hjá okkur, þessi prósentuálagning, er neikvætt og hefur ekki í för með sér þá hvatningu til að gera eins hagkvæm innkaup og æskilegt væri. Síðan segir í stjórnarsamningnum, að hin nýju verðlagslög komi til framkvæmda undir eftirliti verðlagsráðs, sem fái bætta aðstöðu til að gegna hlutverki sínu, og sett verði lög um afborgunarkaup. - Þetta eru atriði sem ég vildi koma að í sambandi við þetta mál, um leið og ég svaraði hv. þm. um hvernig á því stæði að menn slá af stefnu sinni þegar þeir taka þátt í stjórnarsamstarfi. Hann þekkir þetta sjálfur og veit að skýringarnar eru fólgnar í því. Hv. flm. gerði að umræðuefni fjársvelti verslunar. Ég veit ekki hvort verslunin er í meira fjársvelti en aðrar atvinnugreinar. Svarið við því er náttúrlega ekkert annað en að lækka verðbólguna. Það er svarið. Við getum ekki vænst þess að við slíka verðbólguþróun sem við höfum búið við hér í landinu verði mögulegt að tryggja nægilega mikið sparifé í landinu til að fjármagna atvinnuvegina. Ég er honum sammála um það, að að vissu marki sé skynsamlegt að heimila versluninni að taka lán erlendis. En þó verður að hafa ýmislegt í huga í því sambandi. Það er að vísu gert að nokkru marki, en ég tek undir að það er skynsamlegt að gera það. En hvað menn eiga að fara langt í þeim efnum getur aftur verið álitamál. Ég verð nú víst að hryggja hv. þm. með því, og það er best að vera hreinskilinn strax í byrjun, að eins og ástatt er mun hann sennilega ekki geta vænst stuðnings af minni hálfu við að drífa þetta í lög. En hver veit nema Eyjólfur hressist síðar meir og við stöndum aftur saman að því að gera þetta að lögum og framkvæma þau.

Það ættum við að reyna.



Herra forseti. Það var eins gott fyrir hæstv. ráðh. að halda sig við bláu bókina svo að hann færi ekki að tala eftir sannfæringu sinni óvart, heldur eftir texta dagsins, sem honum ber að lifa eftir. Það virðist vera einkenni á íslenskum stjórnmálum, að menn fást ekki til að læra af reynslunni, bregðast jafnvel ókvæða við þegar minnst er á afglöp sem hafa verið gerð, sbr. þær umr. sem fóru fram áðan um Kröfluvirkjun. Eins virðist vera í verðlagsmálunum, að jafnvel þó að menn eigi að hafa fyrir augunum að það kerfi, sem fyrir hendi er, hafi gengið sér gersamlega til húðar, sé ónýtt, verða þeir að fletta upp í einhverjum bæklingum, sem teknir hafa verið saman, svo að þeir fari ekki út af línunni, en tolli í gamla farinu. Ég held að það sé alveg augljóst að það verðlagningarkerfi, sem við erum með, hafi gengið sér til húðar, það sé úrelt og það sé ekki hægt að ákveða verðlag í landinu með handauppréttingu úti í bæ áratugum saman. Reynsla mín af nánum afskiptum af verðlagsmálum í tiltölulega skamman tíma færðu mér fullkomlega heim sanninn um að þetta væri svona, og þóttist ég þó vita það að nokkru fyrir. Það voru líka á stjórnartímabili mínu gerðar nokkrar tilraunir til að feta inn á nýjar brautir. Ég taldi nauðsynlegt að reyna að taka á verðlagsákvörðunum með nokkuð samræmdum hætti eftir því sem mögulegt væri. Það tókst að ná samstöðu með verðlagsráðinu um að verðlagshækkunum yrðu sett takmörk. Það voru engin reglugerðarskrif höfð uppi, og þá fóru málin ekki í hnút eins og núna. Það tókst með samvinnu við verðlagsráðið að hafa takmarkanir á verðlagshækkunum. Þessi aðferð var notuð vegna þess að það er líklegt að einmitt núna sé meginatriðið að um samræmdar aðgerðir verði að ræða á öllum sviðum, þ. á m. í verðlagsmálum, ef ná á tökum á efnahagsmálunum. En þá var það líka gert jafnframt, að verðlagning var gefin frjáls á tilteknum vörum á sama tíma. Ég beitti mér fyrir því, að verðlag á dagblöðum var gefið frjálst. Mér fannst það svo gráupplagt að sjálfsagt væri að gera það, þó að hámark gilti um verðlagsbreytingar að öðru leyti á vegum verðlagsráðsins. Ég beindi reyndar líka þeim tilmælum til verðlagsráðsins, að verðlag á notkun vinnuvéla væri gefið frjálst, en þá var verðlagsráðið ekki tilbúið. Þannig eiga menn auðvitað að fikra sig áfram í þessum efnum. Það, sem hefur gerst síðan hæstv. núv. ríkisstj. tók til starfa, er að það átak, sem var á leiðinni í þessum efnum, það samfellda átak, ekki bara í verðlagsmálunum, heldur í ýmsum öðrum málum, er runnið út í sandinn. Við töldum sjálfsagt í samræmi við þessa stefnumótun að vinnslustöðvar landbúnaðarins yrðu að taka á sig nokkuð, alveg eins og við ætluðum öðrum fyrirtækjum í landinu að gera. En hvað gerir hæstv. núv. ríkisstj. um leið og hún kemur til valda? Hún þarf að reka upp ramakvein um að það verði að skila aftur þessum 2% eða hvað það var til vinnslustöðvanna. Afleiðingin er sú, að daginn eftir er auðvitað fiskverðinu sagt upp og allt er komið á fleygiferð. Ef menn ætla að ná tökum á verðbólgunni er náttúrlega ekki einasta að aðgerðir eigi að ná til verðlagsþátta, heldur er ýmislegt annað ekki síður mikilvægt. Við fylgdum mjög aðhaldssömum aðgerðum í ríkisfjármálum. En hvað hafa menn fyrir augunum núna í nýjasta fjárlagafrv.? Það kippir öllum stoðum undan viðnámi gegn verðbólgunni og ekki nokkur vegur að ætlast til að það sé hægt að setja þær skorður við verðlagshækkunum sem menn eru nú að gera skóna. Ekki er nema von að við þessar aðstæður rísi verðlagsráð, sem hafði þó áður verið samvinnuljúft í þessum efnum, upp á afturfæturna. Mér sýnist horfa í óefni í þessum efnum. Kannske var dálítið lærdómsríkt að hlusta á hæstv. viðskrh. tala um að það væri ekki unnt að tryggja nægilega mikið sparifé í landinu, það væri ekki nægur sparnaður í landinu. Þetta segir hann á sama tíma og hann stendur að því að horfið sé frá raunvaxtastefnu, sem var á góðri leið að auka sparifjármyndun í landinu mjög verulega, - svo verulega að það horfði til þess að aukningin, sem kæmi til ráðstöfunar út úr bankakerfinu næmi 10 –15 milljörðum kr. En hvað er að gerast þessa dagana? Peningarnir streyma út úr bönkunum og þeir sparifjáreigendur, sem hafa lagt inn á bundnar bækur hafa verið sviknir. Það kemur vissulega úr öfugri átt þegar hæstv. viðskrh. fer að kvarta undan því, að ekki sé unnt að tryggja að nægilega mikið sparifé sé fyrir hendi í landinu. Hann er einmitt með þeim aðgerðum, sem núv. hæstv. ríkisstj. stendur að, að sjá til þess að svo verði ekki. Það má kannske í þessu sambandi, vegna þess að hæstv. ráðh. las úr bláu bókinni sinni, benda á að í viðskrh.-tíð minni beindi ég því til verðlagsstjóra, að sett yrðu sérstök ákvæði varðandi afborgunarkaup, og fól honum að ganga frá því með þeim hætti að fólk gæti áttað sig á hvers konar kjör það væru í raun og sannleika sem það nyti þegar það er að kaupa hluti á afborgunarkjörum. Þetta er mjög einfalt með því að reikna út raunvextina, sem eru á afborgunarkjörum, miðað við staðgreiðslu, og til þess er auðvitað hægt að veita mönnum aðstoð. Þetta skref held ég að hæstv. ráðh. ætti að stíga. Hann ætti að hrinda þessu í framkvæmd sem allra fyrst. Árangurinn af þessari stefnu minnihlutastjórnar Alþfl. var alls ekki svo óverulegur. Það tókst að koma verðbólgunni niður úr 10 – 12% á hverjum þremur mánuðum í 6.6–8%, eftir því hvaða mælikvarði er notaður. Þetta er náttúrlega verulegur áfangi, en ég verð að segja að ég sé ekki annað en núv. hæstv. ríkisstj. sé að sjá til þess að það verði ekki haldið áfram á þessari braut, heldur verði áframhaldandi óðaverðbólguþróun. Hún kippir burt öllum stoðum, sem búið var að setja undir í þessum efnum, og hæstv. viðskrh. getur ekki ætlast til þess heldur, að fylgt verði aðhaldssamri launastefnu þegar svona er á málum haldið af hálfu ríkisins. Sannleikurinn er sá um Framsfl., að hann hrópar alltaf: Launin, launin! En það, sem við Alþfl.-menn höfum verið að reyna að gera og teljum að sé nauðsynlegt, er að ríkið gangi á undan í eigin málum, annars sé ekki aðhalds að vænta af launþegum þessa lands. Þetta er einungis sagt vegna þeirrar ræðu sem hæstv. viðskrh. hélt áðan. Menn hljóta auðvitað að velta því fyrir sér hvers konar verðlagskerfi á í raun og sannleika að vera hér á landi. Það hefur verið vitnað í skýrslu verðlagsstjóra um þessi efni. Ég held að ég geti dregið saman niðurstöðurnar úr skýrslu verðlagsstjóra í fáeinar setningar. Um heildsöluna eða innflutningsverslunina er það að segja, að niðurstaðan er þessi að mínum dómi: Heildsalarnir taka sér þá álagningu innanlands og utan sem þeir telja að þeir hafi þörf á. Ef þeir ná henni ekki innanlands gera þeir það utanlands, annaðhvort með því að láta hækka verð erlendis eða með „kommission“. Þetta er dómurinn yfir því verðlagskerfi sem við erum með. Afleiðingin er sú, að gjaldeyrir skilast ekki til landsins, gjaldeyrir nýtist ekki. Vafalaust fylgja þessu líka skattsvik eða a.m.k. tilhneiging til skattsvika umfram það, sem væri ef við byggjum hér við eðlilegt kerfi. Mönnum dettur auðvitað í hug að við þessar aðstæður eigi að vera hægt að hafa eftirlit með því að svona sé ekki að málinu staðið. Ég held að það sé alveg sama hvað menn setja upp flókið og merkilegt eftirlitskerfi, það mun aldrei geta lítið eftir þessu meðan hvatningin til að haga sér með þessum hætti er innbyggð í kerfið. Ég held að það sé rétt að menn fikri sig yfir á braut frjálsrar verðmyndunar á sviði innflutningsverslunar, og ég tel að það hafi verið eitt af því sem var forsendan að þeim lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti sem voru sett hér á sínum tíma, en hér er flutt till. um að nái sinni upprunalegu mynd. Mér er að vísu stórlega til efs að þetta lagafrv. eitt sér, þó að það komi til framkvæmda, muni duga. Ég held að það þurfi að leggja inn í verðmyndunarkerfið nýja hugsun að mjög verulegu leyti. Það á vafalaust við um innflutningsverslunina, að þar eiga menn að fikra sig yfir í frjálsa verðlagningu eftir því sem mögulegt er. Það eiga menn að gera í áföngum. En það eru fleiri þættir sem koma til. Við erum hér með innlendan iðnað og innlenda framleiðslu. Í vissum tilvikum á það við þar, að verðmyndun geti verið frjáls, en í öðrum tilvikum, þar sem um einokunaraðstöðu er að ræða, er áreiðanlega ljóst að þar verða að vera ákvæði um hámarksverð. Þetta verða menn að meta eftir aðstæðum á hverjum tíma, og það verðmyndunarkerfi, sem við eigum að vera með, þegar menn eru hættir að lesa upp úr blaði og bókum, á að vera blandað að þessu leytinu. Það er kannske ástæða til þess að fara nokkrum orðum um smásöluna, vegna þess að ég held að hún sé í öðrum sporum en heildsalan. Þar held ég að það eigi við, að smásalarnir séu í mjög miklu fjármagnssvelti umfram aðra þætti í viðskiptalífinu og að heildsalarnir séu orðnir einhvers konar skömmtunarstjórar fjármagns til smásalanna. Þess vegna trúi ég því, að sérstök ástæða sé til að rýmka um að því er varðar fjármagnssvigrúm í smásölu. Það mundi að líkindum skapa verulega samkeppni á sviði smásölunnar og ætti að koma henni út úr þeirri kreppu sem hún er nú í. Ég minntist áðan aðeins á innlenda þjónustu og innlendan iðnað. Það er heilt kerfi sem hefur verið byggt upp í sambandi við t.d. þjónustu í byggingariðnaði. Allt það kerfi er gersamlega ónýtt. Það er ónýtt vegna þess að eins og það hefur verið sett upp standa vinnuveitendur og launþegar í rauninni sömu megin samningaborðsins. Kaup meistarans er hlutfall af kaupi sveinsins. Meðan ekki hefur verið skorið á þau tengsl er þess ekki að vænta, að heilbrigð verðmyndun verði í byggingariðnaðinum og hliðstæðri þjónustu. Þess vegna þarf að taka upp algerlega nýja verðmyndunaraðferð í þeirri grein. Hún á að byggjast á því, að það verði um raunverulega samninga að ræða milli sveina og meistara, þannig að verð til meistarans sé ekki komið undir því hvert kaup sveinsins er. Ég held að greiðasta leiðin í þeim efnum sé sú, að í sem alflestum tilvikum verði farið inn á þá braut, að samtök byggingarmeistara gangist undir að verkefni, sem þeir taka að sér, verði samningsbundin á ákveðnu verði, auðvitað miðað við verðlagsþróun. Síðan er það mál meistarans við sveininn hvernig hann semur við sveininn og hvort unnið er í uppmælingu, í bónusvinnu eða í tímavinnu. Það á ekki að vera mál hins endanlega verkkaupa að skipta sér af því, með hvaða hætti sveinninn semur við meistarann að þessu leyti. Og bara með breytingu af þessu tagi, sem ég hef reyndar rætt við ýmsa iðnaðarmenn, er ég sannfærður um að ná mætti verulegum áfanga í því að hreinsa til í þessum efnum. Allt verðmyndunarkerfið þarfnast þannig endurskoðunar. Það er athyglisverð reynsla að spyrja forsvarsmenn fyrirtækja að því, hvernig þeim lítist á útlitið - eða kannske öllu frekar að hlusta eftir því, hvað það er sem þeir hafa mestan áhuga á að vita. Og það, sem þeir spyrja ævinlega fyrst um, er hvað verðbólgan verði mikil á næstu mánuðum eða á næsta ári. Og svarið við því, hvers vegna þeir spyrja þessa, er ákaflega einfalt. Þeir eru farnir að láta verðbólguna stjórna fyrirtækjum sínum. Þetta er meginatriðið sem þeir byggja ákvarðanir sínar á á hverjum tíma, þ.e. hvað verðbólgan verður mikil. Þetta þurfa þeir að miða við þegar þeir fara að berjast fyrir því að verðlag á vöru þeirra sé hækkað með handauppréttingu úti í bæ, enda er það orðinn gegndarlaus slagur. Við höfum komið okkur upp því kerfi, að það er fjöldi af mönnum, sem sitja sveittir við að reyna að halda aftur af verðlaginu, og enn þá stærri hópur er á þönum og gerir ekkert annað en krefjast þess að verðlagið hækki. Ég þóttist jafnvel sjá þess merki á ýmsum ákvörðunum varðandi verðlag á undanfarandi ári, að sjónarmið, sem ekki hefðu með þjóðarhag eða kostnaðarþróun að gera, gætu komið inn í þá mynd, - sjónarmið sem byggðust á því að maður þekkti mann. Þess vegna segi ég það og endurtek enn einu sinni, að ég er sannfærður um að ekki er heilbrigt og ekki er hægt að ákveða verðlag í landinu áratugum saman með handauppréttingu úti í bæ. Þess vegna trúi ég því, að menn verði að fikra sig út úr því kerfi sem fyrir hendi er. Ég held að það frv., sem hér er gerð till. um að fari í upprunalegan búning, geti verið góðra gjalda vert í þessum efnum og stefni til réttrar áttar. En mér er stórlega til efs að það muni nægja. Ég tel að það þurfi mjög mikið af nýrri hugsun inn í þetta verðmyndunarkerfi.