Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Ég flyt þetta frv. eftir ósk bæjarstj. á Siglufirði. Í símskeyti frá henni, sem prentað er upp í grg. frv., er skorað á Alþingi að samþykkja breyt. á núgildandi lögum um stjórn bæjarmálanna á Siglufirði, sem mæla svo fyrir, að bæjarfógetinn þar skuli jafnframt vera oddviti bæjarstjórnar, og á þingmenn kjördæmisins að fylgja henni fast fram. Það hefði nú kannske verið eðlilegra, að þm. kjördæmisins hefðu flutt þetta frv.; en það er langt síðan fulltrúar úr bæjarstj. fóru fram á það við mig, að ég flytti þetta mál, og tók ég því þá vel. Vona ég, að þm. kjördæmisins fylgi því vel fram engu að síður og að hv.þm. yfirleitt telji sjálfsagt að veita Siglfirðingum þessa réttarbót. Þetta er nú orðinn allstór kaupstaður og stjórn hans talsvert umfangsmikið starf, og því ekki nema eðlilegt, að hann geri kröfu til að fá sérstakan ráðsmann, sem ekki hafi öðrum störfum að gegna. Bæjarfógetinn hefir náttúrlega miklum störfum að gegna fyrir ríkið, eins og aðrir bæjarfógetar og sýslumenn, og verður því eðlilega fremur að láta bæjarmálin sitja á hakanum fyrir slíkum málum. Í núgildandi lögum er ákveðið, að Siglufjarðarkaupstaður greiði bæjarfógetanum 500 kr. fyrir stjórn bæjarmálanna, en nú greiðir hann honum 6000 kr. Er af þessu auðsætt, að aðstæður hafa mjög breytzt síðan árið 1919, að lögin um bæjarstjórn Siglufjarðar voru sett. Eins og hv.þdm. vita, er langt síðan hinir kaupstaðir landsins fengu rétt til að kjósa sér bæjarstjóra. Hafnarfjörður fékk rétt til þess að kjósa bæjarstjóra árið 1907 og Seyðisfjörður 1919; var íbúatala Seyðisfjarðar þó ekki nema 868 þegar manntalið fór fram 1920, en nú munu Siglfirðingar vera orðnir hátt á 19. hundrað. Akureyri fékk bæjarstjóra 1917, og mun þá hafa haft eitthvað um 2000 íbúa. Hafi verið rétt að láta Seyðisfjörð fá bæjarstjóra 1919, þá er auðsætt, hvílík nauðsyn er fyrir Siglufjörð að fá bæjarstjóra nú, þegar hann er orðinn meira en helmingi fjölmennari en Seyðisfjörður var 1919. Þó ég hafi nú látið þessar ástæður fylgja frv., þá geri ég ráð fyrir, að hv.þdm. taki því svo vel, að ekki sé ástæða til að ræða meira um það að sinni.

Jón Þorláksson Ég bjóst ekki við að þurfa að taka til máls um þennan skóla, því að það var alveg fullt samkomulag í n. um breytingar við frv., og það ekki aðeins milli nm. sjálfra, heldur líka hæstv. kennslumálaráðh., sem mætti á nefndarfundum og tók þar þátt í umr. um höfuðbrtt, og taldi sig þeim samþykkan, þar á meðal tveim brtt., sem standa í sambandi hvor við aðra. Það er 1. brtt., við 2. gr., að taka það upp, sem ekki stóð í stjfrv., að tilgangur skólans sé m. a. að gera nemendur sína hæfa til að stunda nám við háskóla og aðrar æðri menntastofnanir. Í frv. stj. stóð einungis: að búa nemendur undir athafnalíf bæði í andlegum og verklegum efnum. Í sambandi við þetta var latínan ekki tekin upp sem skyldunámsgrein í stjfrv., en ráðh. lét svo um mælt, að hann hefði eiginlega frekar sleppt að setja þetta í frv. til þess að fá það undir umr., heldur en að hann óskaði því haldið fram, að kennslu í þessari námsgrein væri sleppt við skólann á Akureyri, og hann féllst á það að bæta þessu hvorutveggja inn í frv., í 2. gr., orðunum um að gera nemendur hæfa til að stunda nám við háskóla og aðrar æðri menntastofnanir, og þar af leiðandi latínunámi við skólann, því að ráðh. bjóst við, að það mundi gera stúdentum frá Akureyri erfiðara um inngöngu í margar háskóladeildir, ef þeir hefðu ekki notið kennslu í latínu, og er þetta alveg rétt. En svo er nú ástatt við þann skóla, að þeir eiga í hálfgerðu basli með kennslukrafta, og svo hringdi skólameistari upp til mín og fór að biðja um ýmsar breyt., og þar þykir mér hv.frsm.n. hafa verið helzti fljótur á sér að bera fram brtt. um að fella niður latínukennsluna, eftir að hafa skrifað undir nál., án þess að bera sig saman við meðnm., sína. Það getur vel verið, að burtfelling latínunáms verði stúdentum ekki eins mikil hindrun og nú lítur út fyrir, en það er þó svo, að í fjölda háskólanámsgreina er heimtað í öllum háskólum, sem ég þekki til, að stúdentar hafi undirbúningsþekkingu í latínu, og það hefir jafnvel verið farið svo langt, að þeir, sem ekki hafa meiri latínukennslu heldur en nú er í stærðfræðideild lærðu skólanna í Danmörku, verða að bæta við sig til þess að geta fengið upptöku í sumar deildir háskólans í Kaupmannahöfn. Ég held, að það sé bezt að hafa þetta hreint, annaðhvort eins og var í stjfrv., þar sem skólanum er ekki ætlað að búa nemendur sína undir háskólanám, og þá að hafa ekki latínu, eða þá að hafa þetta eins og n. leggur til. En þó má náttúrlega gera miðlun, sem ekki bindur hendur manna í framtíðinni of mikið, t. d. með því að taka upp aftan við þessa 4. gr., sem telur upp kennslugreinar við .Akureyrarskólann, samhljóða ákvæði og eru í lögunum um Reykjavíkurskólann. Ég hygg, að þetta mál sé ekki nægilega athugað og vil skora á hv.flm.brtt. á þskj. 149 að taka þær aftur til 3. umr., svo að hægt sé að athuga þær betur, því að ég er alls ekki viss um, að það gefi stúdentum frá Akureyri nægilegan stimpil, þótt þeir stundi þar nám, og að þeir nemendur, sem þess hafa óskað, geti fengið kennslu í latínu, og hinsvegar er ég sannfærður um, að það er mjög óheppilegt að einskorða latínukennsluna við það, að frönskukennslan verði minnkuð, því að þeir, sem sérstaklega óska að læra latínu, gera það máske flestir vegna þess, að þeir vilja njóta latínukunnáttu við nám í öðrum tungumálum, og þá er franska næst, og því vafasamt, hvort rétt er að draga af þeim frönskukennslu í staðinn fyrir latínuna. Ég læt þetta nægja. Fyrri brtt. skal ég ekki hafa neitt á móti; hún er engin efnisbreyt., ekki annað en það, að heimila að skipta einum bekk í tvær deildir, og ef húsrúm leyfir, er sjálfsagt að samþykkja það. En ég vil endurtaka það, sem ég fór fram á við hv.flm. áður, að þeir taki aftur brtt. sínar til 3. umr., svo að hægt sé að athuga þær.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Ég skil það á hv. 3. landsk., að hann er ekki á móti fyrri brtt. á þskj. 149. Er því ekki ástæða til að ræða frekar um það. En aftur á móti viðvíkjandi latínukennslu í Menntaskólanum á Akureyri, virðist mér svo, sem hv.þm. álíti, að þessi brtt. sé fram komin vegna aðstöðu skólans nú með kennslu í þessari námsgrein, að skólameistari óski eftir að hafa dálítið lausari ákvæði um kennslu í latínu heldur en gert er í till.n. Ég álít, að ástæðan geti ekki verið sú, því að ef það er á annað borð skylda að kenna þeim latínu, sem óska þess, þá þarf jafnt kennslukrafta til þess, þótt það væri skyldunámsgrein. Ég geri ráð fyrir, að ástæðan sé frekar sú, að skólameistarinn álíti, að latína sé engan veginn nauðsynleg öllum þeim, sem útskrifast úr skólanum. Hitt get ég skilið, að hún sé sumum nauðsynleg, t. d. læknaefnum, eins og mig minnir að hv. 3. landsk. hafi tekið sérstaklega fram, en allir þeir, sem ganga í gegnum menntaskóla, ætla sér eðlilega ekki að nema læknisfræði, og því virðist mér óhætt að álykta, að þeir, sem ekki þurfa á latínu að halda, megi vera lausir við að læra hana. Ég hefi ekkert á móti því, að rétt sé að athuga málið nánar til 3. umr., ef hv. meðflm. mína er því samþykkur. Ég vil þó geta þess, að það, sem hv. 3. landsk. benti á til athuganar, virðist mér ekki bezta lausnin, ef hann ætlar að bæta við 4. gr. því ákvæði, að kennslumálaráðuneytinu skuli heimilt að fjölga eða fækka námsgreinunum, ef skólameistari mælir með breytingunni. Þetta ákvæði er miklu víðtækara en við till.menn höfðum hugsað okkur. Því að það gefur leyfi til að fækka fleiri námsgreinum en latínunni, en svo langt höfum við flm. þessarar brtt. ekki kært okkur um að ganga. Samkv. því mætti einnig taka frönsku út úr, ef skólameistari mælir með því og kennslumrh. væri því samþykkur. Ég hygg, að með því að bæta þessu ákvæði við, gæti svo farið, að ekki einungis latínan, sem hv. á. landsk. vill svo eindregið halda í, heldur einnig aðrar námsgreinar, yrðu lagðar niður við skólann.

Jón Jónsson Ég hefi leyft mér að flytja hér tvær brtt., og hefir mér skilizt á hv. 3. landsk., að enginn ágreiningur væri um þá fyrri: Hvað hinni síðari viðvíkur, þá er það að segja, að n. hefir viljað bæta latínunni í 4. gr. á eftir frönsku, og hefir þar gengið lengra en ég, með því að vilja lögbjóða þá námsgrein. Mér er það ekki ljóst, að nauðsyn sé á því, að menn eyði miklum tíma til latínunáms, jafnmikið og heimtað er í öðrum greinum af menntuðum manni og því gladdi það mig, að í frv. var ekki gert ráð fyrir latínu sem skyldunámsgrein á Akureyri. Ástæðan til þess, að ég vil þó gera ráð fyrir, að unnt sé að fá kennslu í latínu, er sú, að skólastjóranum barst skeyti frá háskólaráðinu, og tók það ekki dýpra í árinni en það, að latínunám væri nauðsynlegt þeim mönnum, sem ætluðu sér að nema læknisfræði. Þeir munu nú tiltölulega fáir, sem koma að norðan til að nema læknisfræði, og því get ég ekki séð, að nokkur ástæða sé til að þröngva öllum hinum, sem enga þörf hafa á latínukunáttu, til að eyða miklum tíma í það nám. Það er því sönnu nær að gefa þeim einum, er þess óska, kost á kennslu í latínu, og þá jafnframt einhverja undanþágu frá frönskunámi, en láta aftur hina vera lausa við latínunám. Hinsvegar get ég fallizt á að geyma þessa till, til 3. umr., ef n. getur fallizt á að geyma öll ákvæði um latínunám þangað til, en annars ekki. Að öðru leyti vil ég segja það, að ég býst við, að flestar aðrar till.n. séu frekar til bóta, en þá vildi ég aðeins víkja að brtt. 5, b-lið, þar sem það ákvæði er sett inn í 10. gr., að þýzku skuli menn hafa numið til þess að fá inntöku í lærdómsdeild skólans. Því er svo farið, að skólann sækja margir menn utan af landi og þeir eiga mjög óhægt með að afla sér kennslu í þeirri grein. Þeir kennarar, sem útskrifast héðan frá kennaraskólanum, hafa ekki numið það mál, og ekki er heldur ætlazt til, að það sé kennt í gagnfræðaskólum. Úti um sveitirnar munu þeir sárafáir, sem geta kennt þá tungu, og virðist því eðlilegra, að hert væri á kröfunum í öðrum málum, eins og t. d. ensku, sem ungir menn eiga mun hægra með að fá kennslu í. Þetta er líka í fullu samræmi við álit skólameistarans á Akureyri, en eins og kunnugt er, má í þessu efni sem öðru, sem tekur til skólans, leggja sérstaka áherzlu á orð hans. Hvað öðrum brtt.n. viðvíkur, þá get ég gjarnan fallizt á þær.

Páll Hermannsson Ég þarf ekki að minnast neitt á till.menntmn., sem er að finna á þskj. 130. Um þær var bezta samkomulag í n., eins og hv.frsm. hefir skýrt frá, og hefi ég þar engu við að bæta, en ég stóð upp til þess að taka undir það með hv. 3. landsk., að hv. 6. landsk. ætti að geyma sína brtt. til 3. umr. Virðist mér þá ekki nema sanngjarnt, að n. geymi einnig sínar till., svo að báðar sæti þar að þessu sinni sömu örlögum. Það var rétt hjá hv. 3. landsk., að bezta samkomulag var innan n. sjálfrar, og eins við þann hæstv. ráðh., sem þetta mál heyrir undir, og sáum við engar ástæður til að koma með aðrar breyt. en þær, sem n. ber fram. Þó að það gæti komið til mála við nánari íhugun að breyta latínunáminu eitthvað; álít ég ekki rétt að koma fram með ákvæði um það án þess að ráðfæra sig við menntmn. og kennslumrh. Vil ég því mælast til þess, að hv. 6. landsk. taki sína till. aftur, en ef hún kemur hér til atkv., mun ég greiða atkv. gegn henni.

Jón Þorláksson Ég hafði ekki heyrt um skeytið, sem skólastjóri hefir fengið í hendur frá háskólanum, en það verð ég að segja, að mér kemur það mjög á óvart, ef háskólaráðið hefir lýst yfir því, að latínukunnátta væri aðeins nauðsynleg í læknadeild. Ég vil benda á það, að hér er einnig svokölluð heimspekideild, en aðalnámið er þar norræn fræði, og fæ ég ekki skilið, hvernig nemendur ættu að geta numið þau fræði til fulls án þess að geta farið út í og kynnt sér samanburðarmálfræði, og þá verður ekki komizt framhjá kunnáttu í latínu. Ég hefi líka ímyndað mér, að guðfræðideildin óskaði eftir, að piltar geti lesið lærifeðurna og kirkjufeðurna, sem eins og kunnugt er hafa ritað eingöngu á latneskri tungu, og merkustu guðfræðingar hafa einnig ritað á latínu allt fram á vora daga. Svipað hygg ég, að mætti segja um lögfræðina, enda þætti mér þeir lögfræðingar undarlegir, sem ekki skildu tilvitnanir í Rómarétt eða kynnu almennustu lögfræðileg hugtök á latínu, sem nú eru á hvers manns vörum. Hinsvegar segja lögin ekkert um, hve miklar kröfur eigi að gera í þessu efni, og fæ ég þá ekki annað séð en að vel mætti samræma námið og þörfina á kunnáttunni, þannig að ekki kæmi að sök. Ekki er ég hræddur við það, að ákvæði 4. gr. verði misbrúkað eða að nokkurri kennslumálastjórn detti í hug að fækka námsgreinum fram yfir það, sem þörf gerist. Annars finn ég það, að ég er kominn hér í öfuga aðstöðu við hv.þm. Ak., því að ég, sem hefi verið talinn andstæðingur skólans, vil gera hann betri en hv.þm. virðist hafa tilhneigingu til, en það mun orsakast af því, að mér er illa við allt kák og fæ ekki séð, hvaða ástæða hefir verið til að gefa skólanum sama nafn og réttindi og skólanum í Reykjavík, en heimta þó ekki sama nám. Vilji menn gera skólann að almennum unglingaskóla, er auðvitað ekkert við því að segja, en eigi hann að útskrifa stúdenta og gera þá hæfa til háskólanáms, verður hann að uppfylla þau skilyrði, sem þarf til að hann standi jafnfætis skólanum í Reykjavík.

Jón Jónsson Það er nú svona með okkur hv. 3. landsk., að við erum á skiptri skoðun um það, hvað þurfi til að gera skólann fullkominn. Hv. þm. virðist álíta, að það héti hann ekki orðið, nema latína sé þar kennd öllum nemendum, en ég lít svo á, að fleiri námsgreinir geti verið öllu hentugri til þess, einkum þar sem aðrir hafi ekki beina þörf fyrir latínukunnáttu en læknar. En um þetta skeyti, sem hér hefir verið talað um, er það að segja, að skólameistari leitaði umsagnar háskólans, og eftir því að dæma virðist það bara vera læknadeildin, sem krefst latínukunnáttu, og við viljum gefa nemendum, er hana ætla að sækja, kost á þeirri kunnáttu. Þótt nemendum, sem ekki þurfa latínunnar með, sé hlíft við henni, fæ ég ekki séð, að skólinn verði ófullkomnari fyrir það, enda veit ég ekki betur en allir háskólar nágrannalandanna taki hiklaust við ólatínulærðum mönnum.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Ég þykist sjá, að það muni verða samkomulag um að bíða 3. umr. með báðar brtt., sem ágreiningur hefir orðið um: í það minnsta hefir mér skilizt það á n., að hún myndi geta sætt sig við það, og þá hefi ég ekkert við það að athuga, að brtt. mín og meðflm. míns sæti sömu meðferð. Ég vildi aðeins minnast lítið eitt frekar á latínuna, og vil ég þá taka það fram, að ég hefi að nokkru mína vizku úr hv. 3. landsk. um nauðsyn latínukennslu í menntaskólum. Mig minnir, að hann hafi sagt, er við ræddum málið í n., að það væru einkanlega læknanemendur, sem þyrftu latínu með.  Með þessari till. vakir það engan veginn fyrir okkur flm. að útiloka menn frá því að geta numið málið, heldur hitt, að þeir, sem það vilja, eigi þess kost, en hinir, sem ekkert kæra sig um latínunámið, geti verið lausir við það. Hv. 3. landsk. var eitthvað að sneiða að mér sem þm. Ak. fyrir það, að ég vildi ekki gera menntaskólann þar jafnfullkominn og hann þóttist vilja gera hann með að skylda nemendur til latínunáms. Ég lít þannig á, að mestri fullkomnun verði ekki náð með því að skylda nemendur til þess að læra það, sem þeir sjálfir álíta sér gagnslaust að læra. Umhyggja hans fyrir kjördæmi mínu þar norður frá verður því ekki tekin alvarlega, og ummælum hans um fyrirhyggjuleysi mitt vísað heim til hv. 3. landsk.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Frv. þetta á þskj. 132 hefir legið fyrir tveim síðustu þingum í svipuðum búningi og það birtist nú í. Hv. þdm. munu minnast þess, að á síðasta þingi kom fram fyrirheit af hálfu hæstv.ríkisstj. um að búa málið til þessa þings. Það er líka í þetta sinn komið frá stj., enda þótt það sé, eftir hennar ósk, flutt af hv.þm. V.-Ísf. og mér. Annars er ekki þörf að fjölyrða um málið. Aðeins skal ég geta þess, að áður eru komin fram tvö frv. um svipað efni, eins og á undanförnum þingum, og liggur beint við, að efni allra þessara frv. verði samræmt og komi síðar fram í einu lagi. Ég óska þess, að frv. verði vísað til sjútvn. að lokinni umr., þar sem hin tvö frv. liggja fyrir til afgreiðslu.

Jóhann Jósefsson Þau tvö frv., sem hér eru fram komin, annað um Fiskveiðasjóð Íslands, en hitt um fiskveiðasjóðsgjald, eru í raun og veru í samhengi hvort við annað. Ég ætla ekki að hefja langt mál um þetta nýja frv. Það er ekki ósvipað því, sem meiri hl. sjútvn. flutti í fyrra. Það gengur að vísu í þá átt að hækka tillagið úr ríkissjóði, en engin trygging er fyrir því, hvenær peningarnir verða lagðir fram, svo að það getur hæglega dregizt til 1931, að nokkurt verulegt tillag fáist úr ríkissjóði. En það er öllum ljóst - enda sést það bezt á öllum þeim till., sem komið hafa fram á undanförnum þingum í þá átt -, að það má ekki lengur dragast, að komið sé fótum undir svipaða lánsstofnun og Fiskveiðasjóðurinn á að vera. Af frv. má sjá, að hæstv. stj. hefir líka verið ljóst, að sjóveðið á bátunum væri hindrandi fyrir veðhæfi þeirra gagnvart lánsstofnuninni. Er nú lagt út á nýja braut í því efni, svo að þeir, sem eiga að njóta þess samkv. frv. að fá lán út á bátseignina eingöngu, mega ekki gera út bát sinn á annan hátt en að hásetar fái hlut í afla að kaupi. Það er að vonum, að einhver vandkvæði fylgi alltaf tilraun til að sameina það, að bátarnir hafi fullt veðhæfi, sem rekist þó ekki á sjóveðsákvæðin. En ég tel þessa leið mjög óheppilega. Í frv. er gert ráð fyrir, að lögskráningarstjórar eigi að ganga úr skugga um það, áður en þeir skrá mennina, hvort bátarnir hafi fengið veð í Fiskveiðasjóði, en þetta gæti þýtt það, að ekki yrði hægt að lögskrá á skipin. Það er ekki eigandinn, sem er einráður um það, fyrir hvaða kjör hann ræður fólkið. Hér er um tvo aðilja að ræða - háseta og útvegsbændur - og samkomulag verður að vera á milli þeirra. Ég held, að ekki þýði að lögbjóða neitt í því efni. Það er alkunna, að hásetar eru oft mjög ófúsir á að ráða sig upp á hlut eingöngu, og sumir útgerðarmanna vilja síður ráða menn upp á hlut. Sú kaupgreiðsla, sem nú gildir, er nær undantekningarlaust á þann veg, að meginhlutinn er fast kaup, og þar við bætist verðlaun eða „premía“, eins og það er alltaf kallað. Þetta ákvæði um lögskráninguna gæti sem sé orðið þröskuldur fyrir því, að sá bátseigandi, sem hefir lán með þessum kvöðum, geti rekið atvinnu sína. Frv. fylgir ítarleg grg., en ýmislegt er þar athugavert, a. m. k. það, að æskilegt sé, að aukning höfuðstóls Fiskveiðasjóðsins verði ekki með öðru móti, af því að ör vöxtur í þessari atvinnugrein gæti truflað eðlilegan þroska þjóðlífsins. Hér er hreyft við máli, sem mörgum er ákaflega viðkvæmt, sem sé því, að fiskiveiðar landsmanna þyki skaða hinn aðalatvinnuveginn. En ég tel, þar sem það er vitanlegt, að fiskiveiðarnar standa undir öllum þorra af gjöldum ríkisins, að það verði tæplega talinn kostur, að þær vaxi ekki ört. Ég vil taka það fram, að eins og komið er með þessa stofnun, og þar sem engin önnur stofnun er til, sem taki að sér hennar hlutverk, er engin ástæða til að gera lagaákvæði svo úr garði, að efling fiskiveiðanna geti ekki orðið sæmilega hraðskreið. Þá hefir hæstv. stj. hugkvæmzt að afla Fiskveiðasjóðnum tekna með því að skattleggja enn að nýju fiskiveiðar landsmanna. Eins og nærri má geta, þykir mér ekki heppilegt, að sú leið verði farin. Við, sem höfum flutt hér annað frv., sem fjallar líka um efling Fiskveiðasjóðsins, höfum bent á aðra leið en beina skattlagningu til að efla sjóðinn, sem sé sölu vaxtabréfa, en þegar um það atriði er að ræða, og þegar vaxtabréfin eiga að vera til eflingar lánsstofnun handa sjávarútveginum, er svar stj. á þá leið, að sú leið sé þegar oftroðin. Nú er það vitanlegt, að fyrir utan veðdeild Landsbankans hafa tvær stofnanir, nefnilega Ræktunarsjóðurinn og Búnaðarbankinn, báðar verið studdar á þann hátt með leyfi þingsins. En þegar við sjávarútvegsmenn viljum njóta sömu kjara, þá er leiðin oftroðin, að áliti stj. Ég man ekki til, að nein uppástunga kæmi fram þess efnis, þegar frv. um Búnaðarbankann var afgr., að bankanum þyrfti að afla fjár með því að skattleggja landsmenn sérstakl., auk heldur landbúnaðinn sjálfan. Tollur á sjávarútvegsafurðum er 1½%, og hann hefir um nokkurt skeið, eða hluti af honum, runnið til þess að styrkja lánsstofnun fyrir landbúnaðinn. Ég skal ekki að svo komnu máli ræða skattafrv., sem er næst á dagskrá (frv. um fiskveiðasjóðsgjald), en mun aðeins minnast á það, þegar þar að kemur. En þó vil ég benda á það, að mér þykir það vandræðalegt hjá hæstv. stj., sem stendur að þessu frv., að hún skuli ekki sjá leið til þess að greiða fram úr lánsþörf bátaútvegsins nema með því að leggja nýjan skatt á sjávarútveginn, sem samkv. grg. frv. á að nema 100 þús. kr. árlega, í viðbót við aðrar þær byrðar, sem sjávarútvegurinn hefir að bera, bæði beint og óbeint. Að sumu leyti er þetta frv. - eins og ég minntist á áðan - shlj.till. meiri hl. sjútvn. þessarar d. í fyrra. En þó hefir í ýmsum atriðum verið vikið frá þeirri stefnu, sem þar var upp tekin, en óþarft er við þessa umr. að fara nákvæmlega út í það. Og hvað snertir ákvæði um báta, sem lána megi út á, og fyrirtæki, sem lána megi til, þá vonast ég eftir, að samkomulag takist í sjútvn. Þótt ég yfir höfuð hafi lýst þeim agnúum, sem mér þykja í fljótu bragði vera á frv. hæstv. stj., þá verð ég að segja, að ég vona, að þessar sameiginlegu tilraunir stj. og einstakra þm. til að ráða bót á þeirri vöntun, sem er á lánsfé til skipakaupa og til rekstrarlána, leiði til samkomulags um stofnun, sem þannig sé úr garði gerð, að allir aðilar geti við unað, a. m. k. í bili, og helzt til langframa.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson: Ég vil leyfa mér að þakka hv.flm., sem hafa orðið við tilmælum mínum um að flytja þetta frv. Bæði um tilorðningu þess og ýms atriði get ég sumpart vísað til þess, sem hv. aðalflm. sagði, og sumpart til hinnar rækilegu grg. fyrir frv. Ég tel ástæðulaust að fara út í einstök atriði málsins nú. Eins og hv.flm. og hv.þm. Vestm. hafa tekið fram, hefir þetta mál verið fyrir þinginu hvað eftir annað, fengið afgr. héðan úr hv. deild einu sinni, ef ekki tvisvar. Það er því búið að margræða þetta mál, og ennfremur liggja fleiri till. fyrir þessu þingi um þetta mál, svo að ég álit ekki þörf að ræða frv. mikið við þessa umr., heldur eigi að láta það komast sem fyrst í n. Býst ég við, að allir séu sammála um að afgr. þetta mál, og vona, að samkomulag náist um, hvernig það á að verða. Þó að hv.þm. Vestm. hefði ýmislegt að athuga við sum atriði þessa frv., virtist mér þó koma fram hjá honum fullur vilji til þess að fá samkomulag um endanlega afgreiðslu málsins nú. Ég skal aðeins stuttlega víkja að sumu af því, sem hv.þm. minntist á. Fyrst er það atriði, sem mest hefir verið deilt um undanfarin ár, veðið, sem sjómenn hafa fyrir sínu kaupi. Um það atriði spurði stj. sig fyrir hjá þeim prófessor háskólans, sem hefir á hendi kennslu í þessu efni. Hann tjáði okkur, að hann vissi ekki til þess í neinu landi, þar sem hann hafði haft tækifæri til að athuga þetta, að sjómenn væru sviptir þessum rétti, sem núverandi löggjöf gefur þeim hér á þessu landi. Þar sem þetta er nú svo, og þar sem hér á í hlut sú stétt í landinu, sem leggur á sig e. t. v. mest erfiði og mestar hættur af öllum stéttum, þá verð ég að segja, að ég fyrir mitt leyti gat ekki farið að leggja til að svipta þá rétti gagnvart greiðslu kaupgjalds síns, sem þeir hafa haft til þessa. En hér er stungið upp á leið til þess að komast framhjá þessu að nokkru leyti. Það er ekki verið að lögbjóða neitt, heldur eru sett ákveðin skilyrði fyrir því, að þessi skip verði tekin fullgild veð. Þetta sama á sér stað á öðrum sviðum. Byggingar- og landnámssjóður setur sérstök skilyrði til þess, að menn geti notið hlunninda þeirra, sem þar eru boðin fram. Annars væri það æskilegt, ef hv.n. gæti komið í veg fyrir, að of miklar deilur yrðu til þess að tefja framgang þessa máls nú. Menn eru þegar búnir að ræða málið til þrautar nú þegar, að ég hygg. Annað, sem hv.þm. Vestm. benti á, var það, að hér væri of hægt af stað farið, en jafnframt áleit hann ekki stungið upp á heppilegri aðferð til að afla sjóðnum tekna. Um þetta atriði vil ég segja það, að það er alveg sama aðferðin og farin var 1925, þegar löggjöfin um Ræktunarsjóðinn var samþ.; það var gert samkv. uppástungu n., sem Búnaðarfélagið skipaði til að athuga þetta mál. Ég fyrir mitt leyti játa, að ég er ekki eins kunnugur þessu máli og hv.þm. Vestm. En eins og gert er ráð fyrir um höfuðstól sjóðsins í 2. gr., og eins og gert er ráð fyrir í grg. frv., að nýja gjaldið verði allveruleg upphæð, þá finnst mér a. m. k. stórkostleg framför frá því, sem nú er, að fara af stað með þetta. Og þar sem talað er um í 2. lið 2. gr., að það sé samningsatriði milli stj. sjóðsins og ríkisstj., hvenær sú greiðsla fer fram, sem þar er bent á, þá er það gert með þeirri hugsun, að þegar stj. sjóðsins sér verulega þörf fyrir þetta fé, þá leysi ríkisstj. vandann og veiti það fé, sem við verður komið. Að endingu vil ég vekja athygli á því, sem kom fram síðast í ræðu hv.þm. Vestm., að hann vonaði, að um einstök atriði, sem hann nefndi, mætti takast samvinna í n. Þessari ósk vil ég eindregið beina til hv.n., að hún sinni þessu máli svo vel og svo fljótt, að ekki þurfi að verða hætta á, að það strandi enn einu sinni.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég get tekið undir með hæstv.forsrh., að það er í raun og veru þýðingarlaust að deila verulega um málið við þessa umr. En þó get ég ekki látið það framhjá mér fara að lýsa með nokkrum orðum, hvern hug ég ber til þessa frv. yfirleitt. Eins og drepið var á, hafa á síðustu þingum orðið deilur allmiklar um það, hvernig þessu máli skyldi skipað. Tveir aðalflokkar þingsins runnu saman í eitt og sættu sig við það frv., sem þá fór út úr hv. d., og af sumum var kallað frv. til laga um dvergbanka. Og mig undrar því ekki, þó að fulltrúar þessara flokka, sem hér hafa talað, taki þessu frv. fremur vinsamlega - eða jafnvel með opnum örmum. Því að það er lítill munur á því frv., sem sjútvn. skilaði á síðasta þingi, og frv., sem hér liggur fyrir og mér skilst vera frá hæstv. stj. komið. Mér og mínum flokksmönnum eru mikil vonbrigði, hvernig frv. þetta lítur út. Við lögðum í fyrsta lagi mikla áherzlu á það, að framlag það, sem sjóðnum var ætlað, væri allt of lítið til þess að fullnægja þeim kröfum sjávarútvegsins, sem hann nú og í framtíðinni hlýtur að gera. Nú er mjög lítið úr þessu atriði bætt, því að í staðinn fyrir 60 þús. króna framlag, sem gert er ráð fyrir í till. meiri hl. í fyrra, má reikna, að nú sé það - ef jafnað er niður á 10 ár - 100 þús. kr. á ári. En auk þessara 60 þús. króna á ári, sem meiri hl. lagði til í fyrra, átti sjóðnum að leggjast til 30 þús. kr. á ári um óákveðið árabil. Þegar því allt kemur til alls, þá sé ég mjög lítinn mun á þeim till., sem í þessu frv. felast, og því í fyrra. En þar þótti okkur jafnaðarmönnum of skammt farið. Þetta ½ millj. framlag, sem ríkissjóður á að leggja til rekstrarlánadeildarinnar, er nákvæmlega það sama og meiri hl. n. lagði til í fyrra. Og einmitt með tilliti til þessa lögðum við mjög mikla áherzlu á og færðum skýr rök fyrir, hve óskaplega lítil fjárhæð ½ millj. er handa sjávarútveginum, þó að stærsti hluti hans, þ. e. togaraútvegurinn, sé undanskilinn. Ég skal geta þess, að það er gert ráð fyrir, að sjóðurinn öðlist tekjur, þó að það sé ekki sjáanlegt eins og málið liggur fyrir. Þessar tekjur liggja í ¼% skatti af útfluttum afurðum. Í grg. frv. er gert ráð fyrir, að þetta nemi allt að 100 þús. kr. á ári. Ef þetta nær fram að ganga, er það nýtt tillag til aukningar sjóðsins. Ég skal ekki fara út í það að sinni, hvort rétt sé að skattleggja sjávarútveginn á þennan hátt. Um stærð skipa, sem lána má út á, er nokkuð breytt frá till.n. Ég benti á það í fyrra, að það er mjög hæpið að takmarka ábyrgðina við einhverja stærð skipanna. Ég vil t. d. benda á, að lítil gufuskip, sem eru nú þau skip, sem menn byggja mest trú sína á hér sunnanlands, þau eru algerlega útilokuð frá styrk frá slíkum sjóði, er hér ræðir um. Þá kem ég að því atriði, sem mest er um deilt, rétti sjómanna til að hafa tryggingu fyrir kaupgreiðslu. Ég vil þá þakka hæstv.atvmrh. fyrir það, að hann hefir tekið til greina till. okkar um þetta efni og leitað sér fyllri fræðslu um það mál en ég gat í té látið í fyrra. Ég benti þá á próf. Ólaf Lárusson sem manna fróðastan um þær reglur, er gilda hjá öðrum þjóðum á þessu sviði, og sem mér nú skildist, að hefði nú staðfest álit sitt fyrir hæstv. stj. En hér fylgir nokkur böggull skammrifi, því að í 6. gr. er reynt að fara inn á sérstaka leið, sem mér virðist mjög varhugaverð. Það er í raun og veru verið að lögfesta það, með hverskonar kjörum menn eiga að ráða sig á þau skip, sem eiga að njóta réttinda úr sjóðnum. Það er ekki hægt að skilja ákvæði um þetta á annan veg en að hreint og beint sé ætlazt til, að sjómenn skuli skilyrðislaust ráðnir upp á hlut. Ég vil beina því til hv.flm., hvort þeir álíti, að þá sé sjóveð ekki nauðsynlegt. Ég býst þó við, að þeir líti svo á, að til þess megi grípa. Og ég vil benda á, að sjóveð hefir orðið að nota fyrir vangoldinn aflahlut eins og fyrir vangoldið kaup. Og ef sú er meining hv.flm., að með því að sjómenn ráðist upp á hlut sé hægt að tryggja lánveitingu, þá getur það verið mjög hæpið. Ég vil mjög eindregið leggja á móti þeirri hugsun, að það megi á nokkurn hátt hefta frjálsræði manna um það, með hvaða kjörum þeir ráða sig á skip. Við höfum svo þráfaldlega rekið okkur á það, að þótt við höfum bent sjómönnum á ráðningu upp á hlut, hafa þeir fremur óskað eftir mánaðarkaupi eða aflaverðlaunum. Það getur því ekki komið til mála að svipta þá sjálfsákvörðunarrétti í þessu efni. Ennfremur skal ég taka það fram, að þótt hásetar séu ráðnir upp á hlut, þá er altítt, að vélamenn, matsveinar og ýmsir aðrir starfmenn séu ráðnir upp á kaup. Verður því erfitt að samrýma þetta. Ég býst við, að með góðum vilja væri hægt að lagfæra bæði þetta og ýmislegt annað, þegar málið kemur til n. Ýmislegt fleira mætti minnast á, sem ég læt þó liggja að sinni, nema sérstakt tilefni gefist. Ég verð þó aðeins að drepa á það, að við jafnaðarmenn höfum lagt fram frv. í sambandi við annað mál, nefnilega um útvegsbankann. Honum er auðvitað ætlað að taka við, ef Íslandsbanki verður ekki reistur við. Ég er einn af þeim mönnum, sem greiddu atkv. með lögunum um Búnaðarbankann, sem hefir fleiri millj. til umráða. Þess vegna álítum við jafnaðarmenn, að við eigum fulla kröfu á því, að sjávarútvegurinn sé studdur hlutfallslega með peningastofnun eins og landbúnaðurinn er nú. En þetta frv. er ekki nema lítið spor í þá átt, og algerlega ófullnægjandi, að mínum dómi.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Þetta frv. er svo nátengt því frv., sem var næst á undan á dagskrá (frv. um Fiskveiðasjóð), að í raun og veru eru þau óaðgreinanleg. Ég tók eftir því við umr. um næsta mál á undan, að áætlanir voru gerðar af tveimur hv. ræðumönnum um það, hvað miklu mundi nema þetta fiskveiðasjóðsgjald, sem hér er gert ráð fyrir að lögfesta, og gizkað á 100 þús. kr. á ári, eða því sem næst.

Það er í greinargerðinni

. Eftir útflutningi síðustu ára ætti að vera um að ræða sem næst 150 þús. kr. á ári, þegar miðað er við 60 millj. kr. útflutning af sjávarafurðum og ¼%. Í raun og veru ætti slíkt frv. og þetta að ganga til fjhn. En vegna þess, hve nátengt það er frv. á undan, vil ég gera að till. minni, að því verði vísað til sjútvn. Þar sem þetta er svo einfalt mál, tel ég ástæðulaust að hafa langar umr. um það nú við 1. umr. En ég veit, að ýmsum þykir nokkuð djúpt gripið niður í vasa gjaldenda með því að bæta ¼% ofan á útflutningsgjaldið, sem fyrir er. Það er vitanlegt, að stofnun sú, sem hér er hugsað fyrir, getur ekki af engu orðið til. Einhverjir verða að fórna, einhverstaðar verður að leita fyrir sér um það fé, sem óhjákvæmilegt er að veita sjóðnum. Og ég sé ekki, að auðveldlega verði fundin einfaldari og eðlilegri leið en þessi. Ég hygg, satt að segja, að gjaldendur standi nokkurn veginn jafnréttir fyrir þessari kvöð, sem hækkar útflutningsgjaldið úr 1½% upp í 1¾%. Fleira skal ég ekki ræða um þetta mál að sinni. Í n. mun verða tækifæri til að skoða það betur frá fjárhagslegri hlið, og sjálfsagt verður að skoða það í sambandi við frv. um Fiskveiðasjóð Íslands.

Jóhann Jósefsson Ég skal vera fáorður um þetta nýja skattafrv. Ég hafði þá umsögn um þessa nýju hækkun á útflutningsgjaldinu, að hún mundi nema 100 þús. kr., úr greinargerð frv. þess, sem hv. 1. þm. S.-M. er flutningsmaður að. En ég varaði mig ekki á því, að hv.þm. hefir sjálfur ekki lesið grg. fyrir frv. Hv. flm. sagði, að þetta frv. væri óaðgreinanlegt frá frv. um Fiskveiðasjóðinn. Það getur verið, að segja megi þetta um það sem frv., en ég vona, að ummælin þýði ekki það, að hv.flm. álíti ekki neina bót að því að koma á fót lánstofnun fyrir sjávarútveginn, utan með þessum nýja skatti á þann atvinnuveg. Satt er það, að þessi leið er ofureinföld. Og einfeldnin liggur þá í því, að féð er tekið með gjaldkvöð af þeim atvinnuvegi, sem á að njóta sjóðsins. Þó það snerti ekki það mál, sem nú er á dagskrá, þá vil ég gera dálitla aths. við það, sem hæstv.forsrh. sagði um leiðirnar til fjársöfnunar í umr. um næsta mál á undan - Fiskveiðasjóðinn. Hann sagði, að það væri ekki um nýja leið að ræða í þessu frv., því að þegar Ræktunarsjóðurinn var stofnaður, þá hefði landbúnaðurinn verið skattlagður með ½% útflutningsgjaldi. Þetta er að vísu rétt, en þó aðeins hálfur sannleikur, því að þetta ½% útflutningsgjald til Ræktunarsjóðs var lagt á báða aðalatvinnuvegina. Þetta ½% útflutningsgjald af sjávarafurðum til Ræktunarsjóðs átti að standa um ákveðið árabil, þangað til sjóðurinn væri orðinn 3 millj. kr. Skyldu báðir atvinnuvegirnir háðir sömu skattkvöð til Ræktunarsjóðs unz því marki væri náð. Hér er því í þessu frv. farin önnur leið. Hefði hæstv.forsrh. getað sagt, að landbúnaðurinn hefði einn borið þessa skattkvöð til Ræktunarsjóðs, þá gat ég verið sammála honum um, að hér væri um samræmi að ræða. En frá sjávarútveginum kom vitanlega mestur hlutinn í Ræktunarsjóð. Og nú er lagt til, að sjávarafurðir verði sérstaklega skattlagðar til Fiskveiðasjóðs. Hér er svo mikill mismunur, að samanburður á gjaldskyldu atvinnuveganna til þessara tveggja sjóða getur ekki staðizt nema að hálfu leyti. Tvö frv. eru fram komin í Nd., sem fara fram á aukin útgjöld af sjávarafurðum, annað til Flugmálasjóðs og hitt til Fiskveiðasjóðs. - En það er dálítið kynlegt, að sá þingfulltrúi, sem bezt þekkir til þeirra hluta, er snerta síldarafurðir, hann flytur í Ed. frv. til lækkunar á útflutningsgjaldi af síld og heldur því fram, að það sé nú þegar of hátt, og það held ég að sé alveg rétt. Hér er farið fram á að hækka útflutningsgjald af öllum sjávarafurðum; og svo er verið að réttlæta það með því, sem ekki eru nein rök, þegar nýjum sköttum er hlaðið ofan á gamla, háa skatta - þá er sagt, að nýju skattarnir séu svo litlir, að þeirra gæti ekki. Þetta sannar ekkert, hvað atvinnuvegurinn þolir, en svo má lengi að vera, með smáum álögum í hvert sinn, að þau verði óbær að lokum; safnast þegar saman kemur. Þetta ætti hv. 1. þm. S.-M. að kannast við. Með þessu frv. eru allar sjávarafurðir skattlagðar, t. d. síldarmjöl, fiskiúrgangur og fiskimjöl, hvað þá annað. Nú er hár tollur á fiskimjöli, og þær verksmiðjur, sem reka þennan iðnað, bera þegar of háa skatta, þó að ekki séu lagðar hömlur á hinn nýja atvinnurekstur þeirra með viðbótarsköttum á útfluttar afurðir frá þeim. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir því, að hv.flm. hafi sagt í ræðu sinni, að hann vonaðist eftir, að við gerðum ekki svo mikinn ágreining út af hækkun útflutningsgjaldsins, að við létum þetta mál stranda á því. En vilji hann sjálfur stuðla að því, að málið strandi ekki, þá ætti hann að framfylgja því, að það væri leyst á réttlátlegum grundvelli. Ég vona, að hv.flm. og hv. 4. þm. Reykv. haldi svo vel á þessu máli, að þeir taki ekki þá afstöðu að segja, þó að einhverjir verði á móti þeirra stefnu, að málinu sé hleypt í strand. Það er fyrirfram sýnilegt, að það fá ekki allir sínum vilja framgengt í þessu máli fremur en öðrum.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var afgr. til 3. umr. með allmiklum atkvæðamun, og þar með var því slegið föstu, að hækka framlag úr ríkissjóði til farkennaralauna um 280 kr. fyrir hvern farkennara árlega. Ein af aðalástæðunum fyrir þessari hækkun er af flm. frv. talin sú, samkv. ræðum hans um þetta mál bæði nú og í fyrra, að leiðrétta veiði það ósamræmi, sem sé um fjárframlag ríkissjóðs annarsvegar og sveitarsjóða hinsvegar til farskólafræðslu, miðað við fjárframlög til fastaskóla. En þó að öll hækkunin sé látin falla á ríkissjóð, þá er hún ekki nægileg til þess að fullkomið samræmi fáist, og er því hætt við, að enn komi fram till. um aukin fjárframlög frá ríkissjóði. Ég hefi því borið fram brtt. á þskj. 146, sem fara í þá átt, að ná fullu samræmi um fjárframlög til þessarar fræðslustarfsemi nú þegar, fyrst launakröfurnar eru byggðar á því, og þar sem búast má við, að þær komi aftur fram síðar. Fyrsta brtt. mín fer í þá átt að lækka árslaun farskólakennara um 100 kr. frá því, sem ákveðið er í frv., og samkv. 2. brtt. eiga framlög sveitanna að lækka um þessa upphæð. Eftir till. mínum verður þá raunveruleg hækkun á árslaunum farskólakennara 140 kr. frá því, sem er samkv. núgildandi lögum. Það virðist vera rétt að lækka framlög sveitanna um þessa upphæð, því að upphaflega voru framlög þeirra of há, borið saman við framlög annara aðila til barnafræðslu. Sveitunum er mikil þörf á því, að dregið verði úr þessum útgjöldum þeirra, einkum þar sem það er óhjákvæmilegt að auka útgjöld sveitarsjóðanna á ýmsum sviðum, t. d. með því að hækka laun oddvita. Raunveruleg laun sveitarstjórna eru nú víða meiri en lögin heimila, og hefir það verið ákveðið með leyfi sýslunefnda. Samkv. þessum till. mínum sparast fyrir ríkissjóð dýrtíðaruppbót af þessum 100 kr. En aftur á hinn bóginn álít ég henni ekkert illa varið til þess að bæta launakjör hreppstjóra. Þeir hafa nú fyrir sína starfsemi rúml. 100 kr. árl. þóknun, sem er, eins og allir sjá, allt of lítil laun fyrir þau fjölbreyttu og erfiðu störf, sem þeir hafa með höndum. Samkv. gildandi lögum þurfa farskólakennarar 18 ára þjónustu til þess að ná fullri aldursuppbót, en aðrir barnakennarar aðeins 15 ár. Þetta ósamræmi vil ég einnig leiðrétta og ætlast til, að farkennarar þurfi ekki heldur nema 15 ár til þess að ná fullri aldursuppbót; um það hljóðar 3. brtt. mín. Vænti ég að hv.þd. sjái sér fært að samþ. þessar brtt. mínar.

Ásgeir Ásgeirsson Það er að vísu rétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að ein af ástæðunum, sem þetta frv. styðst við, er það ósamræmi, sem nú er í framlögum úr ríkissjóði annarsvegar og sveitarsjóðum hinsvegar til barnafræðslunnar í landinu. En það er alrangt, að þetta sé eina ástæðan eða tilefnið til þess, að þetta frv. er fram komið. Aðalástæðan er sú, að farkennaralaunin hafa alltaf verið og eru of lág. Það er því villandi, sem hv.þm. klifar sífellt á, að ósamræmið í framlögum til barnafræðslunnar sé aðaltilefni þessa frv. - Nei, farkennaralaunin eru of lág, framhjá þeirri staðreynd verður ekki komizt á annan hátt en að hækka þau. Ef frv. hefði aðeins verið borið fram til þess að nema burt ósamræmið, þá hefði ekki verið í því till. um launahækkun, heldur hefðu framlagshlutföllin verið jöfnuð á annan hátt. Í frv. er lagt til, að öll launaviðbótin verði greidd úr ríkissjóði, og að því leyti stefnir það eingöngu til samræmis. En hitt er að vísu rétt hjá hv.þm., að með þessu frv. er ósamræmið ekki jafnað að fullu. Ef hann hefði flutt hækkunartill. til fullkomins samræmis, þá hefði ég fylgt þeim. Þegar búið er með þessu frv. að samþykkja í þessari hv.þd. 200 kr. hækkun á farkennaralaununum, þá gerir hv.þm. tilraun til þess að klípa helminginn, eða 100 kr., af því, sem samþ. hefir verið. Því, sem „sparast“; vill hv.þm. verja til þess að hækka laun hreppstjóra og oddvita. Áður hefir hv.þm. haldið því fram, að það væri ekki kleift að gera þessar bætur á launakjörunum; ríkissjóður mætti ekki við því. En sparnaðurinn verður undarlegur, ef það má veita öðrum en kennurunum þessa hækkun. - Eins og ég hefi áður sagt, þá er ég, út af fyrir sig, fús til að taka til athugunar launakjör oddvita og hreppstjóra; en þau verða ekki leiðrétt með því, að staðið sé á móti réttmætum kröfum farkennaranna. Fordæming farkennaranna er engin bót fyrir hina, neina hv.þm. huggi sig við það, að bezt sé að allir hafi sem versta afkomu. Ég get fallizt á 3. brtt.hv.þm.; það er sanngjarnt, að allir barnakennarar þurfi ekki nema 15 ára kennslu til þess að ná fullri aldursuppbót, í stað þess að farkennarar þurfa nú 18 ára þjónustu. En þetta er að vísu ekki stórvægilegt atriði. Ég dáist að þeim dugnaði og elju, sem hv.þm. leggur í þetta mál; en, sem betur fer, þá kemur dugnaður hans venjulega fram á betri málstað en hann hefir nú valið sér í þessu máli.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Mér kemur það ekki á óvart, þó að hv.þm. V.-Ísf. hefði orðið mér sammála, ef ég hefði komið með till. um að bæta úr ósamræmi kennaralaunanna með því að hækka enn framlagið úr ríkissjóði til barnafræðslunnar. En ég býst við, að þó þær till. komi ekki nú, þá muni verða vart við þær á næstu þingum. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. geti ekki verið þekktur fyrir að láta beita slíku ranglæti lengi, að eigi náist fullkomið samræmi í launum allra barnakennara. Hann er í þessu máli að framfylgja þeim smáskammtalækningum, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði, að notaðar væru til þess að stækka lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Það virðist vera takmarkið, að hækka smám saman útgjöldin úr ríkissjóði til barnafræðslunnar. Ég hefi nú í framhaldsnál. mínu birt samanburðarskýrslu um launagreiðslur til barnaskólakennara, bæði við fasta skóla og farskóla, til þess að hv.þdm. gætu áttað sig á því samandregnu á einum stað. Það skiptir ekki miklu máli, hvort útgjöldin koma úr ríkissjóði eða annarsstaðar að. Þetta eru útgjöld, sem þjóðin öll verður að bera. Þó að mest hafi verið um það talað, hvað launin séu lág og að þörf sé á miklum launauppbótum til þess að starfsmennirnir geti lifað, þá er ekki hægt að taka einstakar stéttir út úr, heldur verður að athuga sér jafnvægi í launakjörunum og gera sér ljóst, hvað launin þurfi að vera til þess að komizt verði af með þau. Þó að ég hafi ekki borið fram neina till. til hækkunar á launum þeirra starfsmanna, sem ég áður nefndi, í sveitunum, og verst eru launaðir, þá býst ég við, að það verði gert innan skamms, þegar launalögin verða endurskoðuð og samin að nýju. Ég mundi ekki mæla á móti því, að þessir starfsmenn gætu fengið sem hæst laun eins og aðrir, ef ég sæi nokkra möguleika til þess, að þjóðin risi undir því. Það hefir komið í ljós hér á Alþingi, að þegar ein stétt eða fleiri hafa hlotið launahækkun, þá hefir verið vitnað til þess til samanburðar, þegar þurft hefir að koma fram launakröfum annara stétta. Ég get ekki séð, að launakjör farkennaranna geti talizt sérstaklega bágborin, þegar litið er á starfslaunin í sveitunum yfirleitt. Ég veit, að þau eru lág, borið saman við það, sem gerist í Reykjavík. En við megum ekki láta þær stóru tölur, sem hér er reiknað með í bænum í flestum efnum, villa okkur sýn í þessu máli. Ég sé svo ekki ástæðu til að rekja þetta ítarlegar, en get að lokum bent hv.þm. V.-Ísf. á það, að hann vill nú víkja frá því, sem hann hefir áður haldið fram, að þörf væri á að leiðrétta ósamræmi, sem nú væri á launakjörum barnakennara. Nú heldur hv.þm. því fram, að þetta sé aðeins hreint og beint launahækkunarspursmál fyrir farkennarana. Áður hefir hann reyrt að tala til velvildar og meðaumkunar þingmanna til sveitakennaranna og hvatt til að rétta hluta þeirra gagnvart kennurum við fasta skóla. Hann hefir notað þessa ástæðu til þess að vinna samhug þingsins við meðferð þessa máls og til þess að auka því fylgi, og álít ég það ekki betur farið fyrir hv.þm. Ég skal taka það fram um skýrslu mína um samanburð á kennaralaununum, að ég hefi gert áætlun fyrir fæði farkennara, og um það getur að vísu orðið ágreiningur; en ég býst við, að ég hafi reiknað það of lágt heldur en of hátt. Ég ætlaðist til að enginn gæti véfengt það, að farkennaralaunin væru a. m. k. eins há og ég hefi gert grein fyrir. Kennarar, sem lifa í sveit en ekki í kaupstað, verða að teljast sæmilega launaðir með 1430 kr. fyrir 6 mánuði. Og ef hlunnindi þeirra væru metin að fullu, verða launin 15–1.600 kr. fyrir þann tíma að vetrinum.

Ásgeir Ásgeirsson Ég sé ekki ástæðu til að svara miklu því, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði. Ég hefi áður svarað því, sem kom fram í síðustu ræðu hans. Ég vil aðeins benda honum á, að þegar um er að ræða misrétti í launakjörum, þá er ekki hægt að leiðrétta það, nema að taka út úr þá, sem verða fyrir hallanum, eins og gert er með þessu frv. Það er ekki hægt að koma í veg fyrir, að starfsmannalaun hækki síðar, með því einu að standa á móti öllum launabótum nú. Og óhugsandi er, að launakjörunum verði öllum breytt í einu, þannig að ekki þurfi aftur um það að bæta. Það er ómögulegt að taka nú ómakið af þeim, sem eiga að greiða atkv. um þessi mál í framtíðinni, eftir þeim ástæðum, sem þá gilda. En ef nú eru aftur á móti bætt kjör þeirra, er lægst laun hafa, verður auðveldara að standa á móti hækkunarkröfum síðar meir. En móti þessum kröfum er ekki hægt að standa. Komist laun farkennara í það horf, sem ég fer fram á í þessu frv., mundi ég telja vonlaust að koma fram frekari hækkun á launum þeirra í nokkur ár, að óbreyttum öllum ástæðum. Hitt var útúrsnúningur hjá hv.þm., að ég hefði neitað því, að ég hefði tekið tillit til ósamræmisins milli sveita og kaupstaða. Ég tók það einmitt fram, að ég hefði gert það. Sveitakennarar hefðu orðið hart úti til þessa, og sökum þess hefðu sveitirnar staðið illa að vígi í samkeppninni um góða krafta, og ég skaut því til vina sveitanna, að þeir vildu styrkja þær í baráttunni um hina hæfustu kennslukrafta. Ég vil enn leggja áherzlu á, að allar brtt.hv.þm. verði felldar, að undantekinni 3. brtt. hans. Hún er fremur til bóta, þótt smá sé.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Ég held, að ég geti nú varla mælt öllu skörulegar á móti frv. hv.þm. V.-Ísf. en hann gerði sjálfur. Hann sagði, að ef þetta frv. næði fram að ganga, væri alveg vonlaust um, að kennarar fengju launahækkun síðar. Þetta getur ekki stafað af öðru en því, að laun þau, sem frv. fer fram á kennurum til handa, séu óeðlilega há og ættu því fremur að lækka en hækka. Ég held, að það sé ekki rétt ályktað hjá hv.þm. V.-Ísf., að hækkuð laun hjálpi mikið til að fá góða kennara í sveitirnar. Ég vil spyrja hv.þm. sjálfan. hvort hann myndi vilja gerast farkennari eða fastur kennari í sveit, jafnvel þó að launin væru bætt svo, að þau nálguðust fræðslumálastjóralaunin. Ég hygg ekki. Það er nú venjulega svo, að þeir, sem þykjast betur gefnir en almenningur, vilja halda sig sem næst kjötpottunum. Ég held, að hæfileikarnir verði ekki dregnir inn í sveitirnar á þennan hátt.

Ásgeir Ásgeirsson Ég átti auðvitað við, að ef frv. yrði samþ., væru laun farkennara komin í svo sæmilegt horft, að barátta fyrir frekari hækkun mætti teljast vonlaus um nokkur ár, og að hv.þm. gæti haft sér til huggunar, að í þeirri baráttu ætti hann sigurinn vísan. Þeir, sem vilja halda launum niðri, standa að öllum jafnaði betur að vígi en hinir, sem vilja hækka þau, og séu launin, sem um er að ræða, sæmileg, má hækkun teljast ókleif, vegna tregðu hv. þingmanna, þegar um fjárútlát úr ríkissjóði er fjallað. Út af þeirri spurningu, sem hv.þm. beindi til mín, vil ég spyrja hann aftur, hvort hann sé orðinn hreppstjóri, eða ætli sér að verða það.

Þá væri hann nú kominn að kjötpottinum

.