Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg finn enga ástæðu til að fara mörgum orðum um frv. þetta; það hefir gengið gegnum hv.Nd. og tekið þar litlum breytingum. Breytingarnar, sem gerðar hafa verið á því frá því það kom frá stjórninni, eru ekki margar eða mikilvægar. - Fyrst er sú breyting, að upphæðin til þess að kaupa miðstöðvarketil í geðveikrahælið á Kleppi hefir verið færð úr 7 þús. kr. upp í kr. 7426,96. Stafar breyting þessi vitanlega af því, að ketillinn hefir orðið þetta dýrari en búist hefir verið við í fyrstu. Sömuleiðis hefir viðgerðarkostnaðurinn á sóttvarnarhúsinu í Reykjavík verið hækkaður um kr. 10,88. Og seinasta og helsta breytingin, sem hv.Nd. gerði á frv., var að bæta við utanfararkostnaði biskups. Hinar aðrar breytingar hv.Nd. eru aðeins orðabreytingar. Fjvn. þessarar deildar hefir því ekki fundið neina ástæðu til að gera breytingar við frv., og leggur því til, að hv. deild samþykki frv. eins og það er. Hinsvegar finst nefndinni rjett að minnast lítillega á fjárveitinguna í 5. gr. til Búnaðarfjelags Íslands. Af greinargerð frv. er það ljóst, að hæstv. atvrh. (MG) hefir átt tal við fjvn.Nd. um fjárveitingu þessa fyrirfram og fengið heimild hennar til þess að borga hana. Um þetta er ekkert að segja. Stjórnin hefir þar haft leyfi þeirrar nefndar, sem telur sig vera þungamiðju fjárveitingavaldsins í þinginu. En út af þessu vil jeg taka það fram og benda hæstv. stjórn á, að til er og hefir verið fjvn. í Ed., sem einnig hefir rjett til að segja sitt álit um slík mál sem þessi. En þetta mál var ekki borið undir hana, eftir því sem mjer hefir verið tjáð. Það má vera, að hún hefði engu breytt, en áreiðanlega hefði það verið kurteisara að bera fjárveitingu þessa líka undir hana, og það því fremur, sem vitanlegt er, að engin fjárveiting nær þó lagagildi nema með samþykki Ed., þrátt fyrir yfirburði þá, sem Nd. þykist hafa í fjármálum. Þá vildi jeg líka lítillega minnast á aðra fjárveitingu í frv. Það er tekið fram, að 11 þús. kr. hafi verið veittar til sjóvarnargarðs á Sauðárkróki. En nú ber greinargerð frv. það með sjer, að fjárveiting þessi hafi ekki komið að neinu eða að minsta kosti litlu gagni, því að garðurinn hafi eyðilagst í sjávargangi síðastl. haust. Það er óneitanlega sorglegt að kasta peningum þannig í sjóinn, eins og hjer hefir átt sjer stað, og ætti að verða til áminningar um, að allrar varúðar og vandvirkni sje gætt, þegar um fjárfrekar framkvæmdir er að ræða. En hinsvegar virðist samt ekki hægt að víta stjórnina fyrir þetta.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal aðeins taka það fram út af því, sem hv.frsm. (EP) sagði um sjóvarnargarðinn á Sauðárkróki, að hann er ekki allur farinn, heldur er töluvert eftir af honum. Annars var það fyrir sjerstakt óhapp, að garðurinn fór svona illa. Það kom sem sje meira brim á garðinn áður en hann var fullgerður en þar hafði þekst áður. Aðfinslur hv.frsm. í garð stjórnarinnar út af því, að kurteisara hefði verið að bera fjárveitinguna til Búnaðarfjelags Íslands líka undir fjvn.Ed., get jeg ekki annað en viðurkent rjettmætar. Hefi því ekkert annað um þær að segja en að svo hefði átt að vera.

Frsm. (Ágúst Helgason) Hv. flm. þessarar tillögu hefir fært skýr rök fyrir því, að mikla nauðsyn beri til að afstýra því tjóni, sem Þverá veldur, bæði landbrotinu og samgönguteppunni. Sje jeg því ekki ástæðu til að auka við þá röksemdaleiðslu hans. En þar sem jeg veit ekki, hvort öllum háttv.þm. er kunnugt um, hvernig landslagi er háttað þar eystra, vil jeg með nokkrum orðum leitast við að gera þeim það ljóst. Þar sem Markarfljót kemur niður úr fjallaþrönginni, inst með Fljótshlíðinni, tekur við flatlendi, sem smábreikkar eftir því sem neðar dregur. Liggur Fljótshlíðin á aðra hlið, en Eyjafjöllin á hina. Markarfljót hefir borið kynstrin öll af auri niður á þetta flatlendi og hlaðið undir sig, svo að það í vatnavöxtum flæðir yfir stór svæði og myndar nýja farvegi. Einn slíkan farveg hefir það fyrir löngu brotið sjer til vesturs, inst með Fljótshlíðinni, og lent þar í smáá, sem hjet Þverá og heitir því nafni enn. Við þetta framrensli úr Markarfljóti varð hún að þeim skaðræðisgrip, sem búið er að lýsa. Áraskifti eru að því, hve mikið vatn fellur úr Markarfljóti í Þverá. En nú um langt skeið hefir það verið líkt. Það hefir mikið verið um það hugsað, hvernig koma mætti í veg fyrir það tjón, sem Þverá veldur. Meðal annars voru sett lög 1917 um það, að byggja fyrir þetta framrensli Markarfljóts í Þverá og vernda þar með þær jarðir, sem að henni liggja, en það verk hefir ekki komist í framkvæmd enn, og lítur út fyrir, að bændur þar eystra sjeu farnir að verða vonlitlir um, að það muni nokkurn tíma komast í framkvæmd, því að nú kemur frá þeim ósk um það til Alþingis að fá brú á Þverá. Eins og getið er um í nál., leitaði samgöngumálanefndin álits vegamálastjóra um þetta mál. Var hann eindregið á þeirri skoðun, að eina mögulega leiðin til þess að koma í veg fyrir tjónið, sem Þverá veldur, væri sú, að hlaða utan að Markarfljóti, þannig að það haldist sem mest í einum ál til sjávar, og þarf þá jafnframt að brúa það vestanvert við Eyjafjöll hjá svonefndum Litla Dímon. Með slíkri fyrirhleðslu og brú á Markarfljóti væri mikið unnið. Í fyrsta lagi væri komið í veg fyrir landspjöll þau, sem Þverá veldur. Jafnframt væri gert fært að leggja akfæran veg austur undir Eyjafjöll og jafnvel austur í Mýrdal. Og ennfremur væri friðað fyrir vatnagangi stórt landflæmi, sem fljótlega mundi gróa upp og með tímanum verða að frjósömu landi. Að brúa Þverá í þeim farvegi, sem hún er nú, hygg jeg tæplega að gæti komið til mála, þar sem framrensli Markarfljóts er svo breytilegt, að það getur fyr en varir verið lagst í annan farveg, svo að aðalvatnsmegnið úr Þverá væri komið í annan ál, sem væri þá jafnófær yfirferðar og Þverá er nú, en brúin þá jafnvel á þurru landi. Það var því eindregið álit vegamálastjóra, að ótækt væri að brúa Þverá, eins og nú standa sakir. Hafði hann jafnvel þau orð um það, að það væri hreinasta óvit. Nefndin er því á einu máli um það, að stefna beri að því að hlaða utan að Markarfljóti, svo að það haldist í einum ál, og brúa þar öll þessi vatnsföll í einu. En þar sem undirbúningur þess hlýtur að taka nokkum tíma, telur nefndin rjett, að gerð sje bráðabirgðafyrirhleðsla fyrir Þverá þegar á þessu ári, sem tilraun til þess að bægja vatninu austur á bóginn frá Fjótshlíðinni. Hefir vegamálastjóri áætlað, að sú fyrirhleðsla muni kosta alt að 5000 krónum. Jeg leyfi mjer svo að leggja til, að till. verði samþykt eins og nefndin hefir orðað hana.

Sigurður Eggerz Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. En jeg er sammála samgmn. um það, að æskilegasta lausnin á þessu máli er sú, að hægt væri að fara þá leið, sem hv.frsm. (ÁH) leggur til. Með því er ráðið fram úr tvennu í einu, samgönguvandræðunum og jörðunum bjargað undan búsifjum frá ánni. Þá mætti segja, að komið væri beint samband milli Reykjavíkur og Víkur. Jeg álít, að hjer sje á ferðinni mjög stórt mál fyrir Rangárvalla- og Skaftafellssýslur, sem æskilegt væri að ýta sem fyrst fram. Fyrirvari minn snertir það, að ef svo færi, að ekki þætti fært að fara þá leið, sem hv.frsm. leggur til, þá er jeg ekki viss um, að það sje rjett, sem verkfræðingurinn segir, að ógerningur sje að brúa Þverá. Jeg vil ekki kveða svo skarpt að orði. Jeg er nokkuð kunnugur staðháttum þar eystra og veit, að áin hefir mjög lengi runnið í þeim farveg, sem hún rennur nú í. Jeg er ekki vel trúaður á allar athugasemdir verkfræðinganna um það, að ár breyti um farveg. Jeg man eftir því, að þegar jeg var fyrst að berjast fyrir brú á Jökulsá á Sólheimasandi, þá sögðu verkfræðingarnir, að hún mundi hlaupa úr farvegi sínum, og tafði þetta málið lengi. Jeg vildi því óska, að það væri tekið vel til athugunar, hvort ekki væri hægt að brúa Þverá, ef ekki þætti fært að fara þá leið, sem hjer er lögð til.

Jónas Jónsson Jeg var að hugsa um að taka til máls við 1. umr. þessa máls og taka þá í svipaðan streng og hv. 1. landsk. (SE) og styðja hv. 1. þm. Rang. (EP) í þessu máli. Jeg ætla því nú að nota tækifærið og gera nokkrar athugasemdir. Jeg vil þá fyrst benda á það, því að jeg held, að það hafi ekki komið alveg ljóst fram hjá hv.frsm., að það má ekki byggja um of á áætluninni frá 1917. Jeg álít, að það verði mörgum sinnum dýrara að stöðva Markarfljót og stífla Þverá en þar er gert ráð fyrir. Jeg álít rjett, að þetta verk sje unnið, og mun auðvitað greiða tillögunni atkvæði mitt, en jeg vil ekki, að þeir, sem beita sjer fyrir málið, sjeu að telja ókunnugum mönnum trú um, að þetta sje einskonar barnaleikur. Jeg vil benda á það, að þó svo færi, sem vakir fyrir flm., að hægt væri að komast af með ódýra stíflu við Þverá, þá er vandinn mikill fyrir því. Þá er Markarfljót eftir, sem er mikið vatnsfall, svo og Álarnir og Affallið. Sje Þverá brúuð hjá Hemlu, verður að brúa allar kvíslarnar. En það er vafasöm framkvæmd, því að á þessum slóðum breyta jökulvötnin sífelt farvegi. Ef Þverá er veitt í Markarfljót, verður það voðavatnsfall, að líkindum oft ófært yfirferðar og bændum undir Eyjafjöllum voði búinn af ágangi þess. Þetta er ekki sagt í mótmælaskyni, heldur almennar athugasemdir til þess að sýna fram á, hversu stórt og víðtækt mál þetta er. Jeg vildi beina þeirri spurningu til hæstv. atvrh. (MG), hvort hann geti ekki hugsað sjer að láta fram fara ítarlegar rannsóknir í fyrirhleðslumálinu og undirbúningi þess á næsta ári. Einnig ætti að rannsaka í sambandi við þetta áveitu á Landeyjamar; ef vatni, sem nú myndar þar áveitu, er veitt burtu, þá er það afturför fyrir landbúnaðinn.

Sigurður Eggerz Aðeins örstutt athugasemd. Jeg lagði áherslu á það í minni fyrri ræðu, að farin yrði sú leið, sem nefndin leggur til. En ef það þætti ekki fært og tormerki reyndust á því, eins og hv. 3. landsk. (JJ) virtist gera ráð fyrir, þá má ekki gera lítið úr því, að Þverá sje brúuð. Að vísu eru þá Álarnir eftir og Affallið, en Þverá er langversti farartálminn, og mundi þykja hið mesta hagræði að fá brú á hana.

Eggert Pálsson Jeg hefi í rauninni litlu að bæta við það, sem jeg sagði við 1. umr. þessa máls. Skýring mín, sem jeg gaf þá, stendur enn óhögguð. Hjer í þessu máli er um tvent að ræða, landbrot og samgönguteppu. Það hefir verið gengið út frá því, að hægt væri að yfirstíga þetta hvorttveggja í einu. Jeg get þakkað hv. 3. landsk. (JJ) fyrir það, hvernig hann tók í þetta mál, og er honum samþykkur um margt, sem hann sagði. En þar sem hann sagði, að gamlir menn eystra teldu margir hverjir, að ógerningur væri að ráðast í þetta, þá er ekki vel að marka slíkt. Gamlir menn geta oft og einatt ekki sett sig inn í nýjustu framkvæmdir. Það var rjett, sem hann tók fram, að oft verða stórflóð þarna; til dæmis má nefna stóra flóðið 1896. Þá kom jökulhlaup, líklega úr Merkurjökli, og var álitið, að flóðið stafaði af því. Upp frá því lagðist Markarfljót í Þverá, en áður um langt skeið - því sem næst 25 ár - var hún rjett eins og smálækur saman borið við það, sem hún er nú. Það er eitt, sem jeg álít athugavert við till. nefndarinnar, en það er að einskorða fjárhæðina, sem veitt er, við þessar 5 þús. krónur. Það álít jeg ekki heppilegt. Það getur altaf komið fyrir, að vatnið leggist í einn farveg, annaðhvort í Affallið eða Álana, og þá má vera, að verja þurfi einhverju talsverðu fje til þess að deila vatninu. Það er nauðsynlegt að geta deilt því, því að ef það legst alt í einn farveg, hver sem hann er, þá getur það orðið mesta skaðræðisvatnsfall, þó síst, ef það legst alt í Markarfljót. En ef það legst í Affallið, verður það mjög vont. Sama er að segja, ef það fer í einhvern Álanna. Þeir eru margir og þröngir, og verða því djúpir og ófærir yfirferðar. Af þessu leiðir, að það er nauðsynlegt að hafa fje til vara til þess að verja til þess að dreifa vatninu, ef þess gerist þörf. Jeg vænti þess, að þingið geri ekki veður út af því, þótt meira fje yrði notað en hjer er farið fram á. Nefndin hefir algerlega gengið fram hjá því að hugsa um brú á Þverá, og er það nú varla láandi, er verkfræðingurinn telur það frágangssök. Það mundi þó ekki kosta mikið, hygg jeg, að gera áætlun um brúna, en ánægjulegra er, að sú áætlun væri til. Ef áætlun hefði verið gerð og það hefði sýnt sig, að brúin mundi kosta mikið fje, þá hefði það getað dregið úr óánægju manna með fyrirhleðsluna. Jeg veit ekki, hvað brúin mundi kosta, en þykir verra, að fallið skyldi vera frá henni að lítt athuguðu máli. Ef það hefði sýnt sig, að hún kostaði ekki afarmikið fje, þá hefði átt að leggja út í að brúa, ef sýnilegt yrði, að fyrirhleðslan mishepnaðist. Það er rjett hjá hv. 3. landsk. (JJ), að það er ekki mikið að byggja á áætluninni frá 1917. En jeg hafði ekki annað fyrir mjer, sem jeg gæti nefnt. En jeg veit það vel, að þær tölur fá ekki staðist nú; það mætti sjálfsagt tvöfalda þær eða þrefalda. Mjer finst ekki óeðlilegt, að nefndin hefir snúist svona í þessu máli og farið eftir tillögum vegamálastjóra, og jeg lái honum ekki hans aðstöðu. En jeg vildi aðeins leggja áherslu á þessi tvö atriði, að mjer finst ekki rjett að einskörða upphæðina við þessar fáu þúsundir, svo og hitt, að mjer finst ekki eiga að taka af skarið með brúarbyggingu, meðan ekki er búið að gera ítarlega áætlun þar að lútandi.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skilst, að hjer geti verið um tvær leiðir að ræða í þessu máli. önnur er sú að brúa öll vatnsföllin, Þverá, Markarfljót, Affallið og Álana. Annars er það ekki trygt. Hin leiðin er að veita vötnunum saman og brúa í einu lagi. Jeg skal ekki dæma um, hvor leiðin sje betri, en mjer finst skylda að rannsaka, hvort ekki sje hægt að komast af með fyrirhleðslu, því að brýr allar kosta stórfje og með þeim ekki fyrirbygðar skemdir af ánum. Með tilliti til þessa get jeg fallist á tillögu hv. samgöngumálanefndar, en jeg tek það fram, að ef það verður ljóst, að fyrirhleðslan fyrir Markarfljót hafi hepnast vel, en það aftur orðið þess valdandi, að varnargarðurinn austan þess, undir Eyjafjöllum, reynist þá ónógur eða skemmist, verður ríkið að koma til skjalanna og láta bæta þær skemdir, því að það má ekki eiga sjer stað, að vatni sje veitt af einum stað á annan og valdi þar skemdum. Jeg tek undir það með hv. 1. þm. Rang. (EP), að þó verkið sje nú aðeins áætlað að kosta 5 þús. kr., getur vel svo farið, að kostnaðurinn verði miklu meiri. Ályktun þessi er aðeins um heimild handa ríkisstjórninni til að hefjast handa, en álíti t. d. vegamálastjórinn alls ekki fært að gera brýr eða annað, er stjórninni ekki skylt að gera það. Um áveitur í Landeyjum hafa enn engar ályktanir verið teknar, en jeg segi hv. 3. landsk. (JJ) það, að það er leiðinlegt, að allar þessar ár, Markarfljót, Þverá, Þjórsá o. fl., bera alt sitt mikla frjómagn til sjávar, án þess það komi landbúnaðinum að neinum notum. En ef það á að fara að breyta farvegi Markarfljóts, má athuga þessa hlið málsins um leið, því enn þá hefir engin ákvörðun verið tekin um það, hvernig farið verður að því. En fyrst af öllu verður að ljúka við þær stóráveitur, sem nú eru í undirbúningi eða framkvæmd, áður en ráðist verður í aðrar stærri. Mál þetta er ekki tímabært enn þá. En mjer er ánægja að taka undir það með hv. 3. landsk. (JJ), að þetta atriði á skilið að verða rannsakað betur síðar, en ekki síst ef vel gengur með Flóaáveituna. Garðurinn undir Eyjafjöllum vestanverðum verður áreiðanlega of veikur, ef Markarfljóti verður veitt í einn farveg; hann var aðeins bygður með það fyrir augum að standast það vatn, sem venjulega er í Markarfljóti, meðan Þverá fellur þar fram, sem hún hefir gert undanfarið. Verði Þverá veitt yfir í Markarfljót, verður garðurinn alt of veikur.

Frsm. (Ágúst Helgason) Jeg vona, að það verði ekki hart tekið á nefndinni, þó að hún feldi niður tillöguna um að rannsaka brúarstæði á Þverá, þar sem vegamálastjóri fór svo hörðum orðum um þá brúargerð, að hann taldi það hreinasta óvit. Nefndinni fanst ekki ástæða til að mæla með því, að fje yrði kostað til framkvæmda, sem vegamálastjóri stæði fast á móti. Jeg hygg, að hæstv. Alþingi mundi ófúst á að veita fje til brúar, sem vegamálastjórinn teldi óvit í að láta byggja. Þó að Þverá yrði brúuð og hún hjeldist í sínum farvegi, væri samt ekki að fullu bætt úr samgönguteppunni, því að þá er samt eftir óbrúað Affallið, Álar og Markarfljót, sem alt eru allmikil vötn hvert um sig og erfið yfirferðar, og geta oft verið alófær. Að sameina öll þessi vötn í einn farveg og brúa þau öll í einu, virðist mjer að sje eina rjetta leiðin til að bæta úr þessum vandkvæðum.