Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Vissulega væri hægt að hafa mörg orð um vegáætlun, svo mikilvæg sem hún er fyrir hvert kjördæmi og atvinnulífið og uppbyggingu alla í byggðum landsins. Í fyrstu vil ég gera að umtalsefni það sem hér hefur komið fram, m.a. hjá hv. þm. Guðna Ágústssyni, um samning sem gerður var milli Reykjavíkurborgar og fyrrv. fjmrh. um uppgjör skulda við Reykjavíkurborg. Vegna þeirra orða sem féllu hjá hv. þm. vil ég segja að það kom aldrei annað til greina en að staðið yrði við þennan samning. Samningar sem gerðir eru af hálfu ríkisins, samningar við sveitarfélög sem undirritaðir eru af ráðherrum í ríkisstjórn hlýtur að verða að standa við. Það hefur verið hlutskipti þeirrar ríkisstjórnar og þess stjórnarmeirihluta sem nú er við völd að standa við samninga sem gerðir voru og reyna að hlutast til um að staðið væri við samninga sem hafði verið rift. Ég hef frá því fyrst var rætt um þennan samning sem gerður var lýst því yfir að ég teldi að það væri óhjákvæmilegt að standa við hann. Ég held að hv. þm. Guðni Ágústsson verði að gera sér grein fyrir því að hann ber ábyrgð á þessum samningi eins og aðrir þingmenn sem stóðu að þeirri ríkisstjórn sem ber ábyrgð á þessum samningi. Ég ætla ekki að lengja þær umræður sem hér fara fram eftir miðnætti um vegáætlun. Ég vil segja það eitt að vegáætlun skiptir mjög miklu máli. Það skiptir mjög miklu máli að það takist vel að nýta þá fjármuni sem við höfum til vegagerðar í landinu og það skiptir mjög miklu máli hvernig þeir skiptast. Í gildi eru fastar og ákveðnar reglur um skiptingu þessa fjármagns samkvæmt lögum. Unnið er að því núna að endurskoða vegalög og ég bind miklar vonir við að sú endurskoðun geti leitt til þess að framkvæmdir í vegamálum verði teknar eilítið öðrum tökum en gert hefur verið á undangengnum árum. Má þar m.a. nefna lögin hvað varðar framkvæmdir við þjóðvegi í þéttbýli sem hafa verið gerðir að umtalsefni. Eins og hefur komið fram hjá hv. þm. skiptir uppbyggingin í vegakerfinu miklu máli. Stjórnarflokkarnir hafa lagt á það ríka áherslu að tengja saman uppbyggingu vegakerfisins og styrkingu byggðanna uppbyggingu svokallaðra vaxtarsvæða sem væru tengd saman með öflugu vegakerfi. Að þessum málum þurfum við að hyggja og ég tel að við afgreiðslu vegáætlunar á næsta ári þurfi að taka tillit til þeirrar áætlunargerðar sem unnið er að á vegum Byggðastofnunar eftir ósk forsrh. sem hlýtur að taka verulegt tillit til þeirra áherslna sem við leggjum í byggðamálum. Ég vil ítreka og leggja áherslu á að samgöngumálin skipta miklu máli þegar lagðar eru línur um uppbyggingu byggðanna. Í þessari umræðu er ekki ástæða til að tíunda einstök mál, að því er ég tel, í kjördæmum. En þó hlýt ég að segja að Vesturland hefur nokkra sérstöðu vegna þess að vegasamgöngur skipta mjög miklu máli á Vesturlandi. Flugsamgöngur og samgöngur á sjó hafa ekki eins mikla þýðingu og í mörgum öðrum kjördæmum og þess vegna leggja þingmenn Vesturlandskjördæmis mikla áherslu á uppbyggingu vegakerfisins. Ég tel að við þurfum að leita allra leiða sem færar eru til að ná meira fjármagni til uppbyggingar vegakerfisins. Ég er sannfærður um að sú ríkisstjórn sem nú er við völd og sá stjórnarmeirihluti sem stendur að baki ríkisstjórnarinnar mun leggja vaxandi áherslu á uppbyggingu vegakerfisins og að því munum við stjórnarþingmennirnir vinna heils hugar.

Hæstv. forseti. Það sem ég sagði áðan var að trúlega yrði að standa við þann samning sem gerður var. Nú vil ég spyrja hv. þm. Sturlu Böðvarsson hvort honum þyki það stórmannlegt að láta skerðinguna, þessar 74 millj. sem vantar til Reykjavíkur eftir niðurskurð ríkisstjórnarinnar á vegáætlun, hvort honum þyki sanngjarnt af þessari ríkisstjórn að taka féð af landsbyggðinni og færa það hingað? Hefði ekki verið stórmannlegt að segja: Jú við verðum að standa við þennan samning en við verðum að gera það með öðrum hætti. Við verðum að láta sömu skerðinguna í vegáætlun koma hér á þetta svæði eins og hin en við verðum að bæta það upp með öðru fjármagni úr ríkissjóði.

Virðulegi forseti. Ég vil bara benda hv. þm. á það að samkvæmt þessum margumrædda samningi er það sérstaklega tekið fram að þrátt fyrir samninginn eigi ekki að skerða fjármagn til vegagerðar á höfuðborgarsvæðinu.

Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að gera athugasemdir við ummæli, sem hv. 1. þm. Vesturl. lét falla, og sem ég kunni ekki allskostar við. Það var þegar hann fjallaði um stjórnarþingmenn í sambandi við umræður um vegamál eins og alveg sérstakan þjóðflokk og endurtók oftar en einu sinni að stjórnarþingmenn hefðu hug á að gera þetta eða standa svona að hinu o.s.frv. Mér finnst þetta koma úr hörðustu átt því þannig vill til að hv. þm. var sem bæjarstjóri í Stykkishólmi m.a. fulltrúi Sjálfstfl. í nefnd sem skipuð var fulltrúum allra þingflokka til að endurskoða langtímaáætlun síðast þegar ráðist var í slíka vinnu. Þá var sá andi að leitað var eftir tilnefningum frá öllum flokkum í endurskoðunarvinnu af því tagi. Sjálfstfl. var þannig sinnaður í stjórnarandstöðu fyrir einu og hálfu til tveimur árum síðan að honum nægði ekki einn fulltrúi eins og öðrum flokkum. Nei, hann varð að fá tvo til að þetta væri allt saman nógu lýðræðislegt og gott. Þannig var andrúmsloftið í Sjálfstfl. á þeim tíma að þeir gerðu kröfur um og fengu tvo fulltrúa á móti einum frá öðrum þingflokkum í hverri samráðsnefndinni á fætur annarri af þessu tagi. Hv. 1. þm. Vesturl. sat m.a. í slíkri nefnd sem ég skipaði á sínum tíma. Þess vegna fundust mér óþörf þessi ummæli um stjórnarþingmennina sem sérstakan þjóðflokk í þessum efnum nema það sé bjargföst ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar að leita alls ekki eftir neinu samráði eða samstarfi um þessi mál. Og þá er náttúrlega að taka því. Hér nefndi hv. 1. þm. Vesturl. t.d. endurskoðun vegalaga sem hafin væri. Ég tel að það sé brot á samráðshefðum um þessi mál ef nefnd er skipuð í það með pólitískum fulltrúum að þeir komi ekki frá öllum þingflokkum. Það hefur verið hefð við vinnu af þessu tagi þegar stefnumörkun eða nefndarstörf á sviði meiri háttar vegamála hefur verið á ferðinni að óska eftir fulltrúum úr öllum flokkum. Það er auðvitað Sjálfstfl. til skammar ef hann ætlar að rjúfa þessa hefð.

Virðulegi forseti. Ég tel að það hafi verið skynsamlegt af hv. þm. og fyrrv. samgrh., Steingrími J. Sigfússyni, að skipa tvo sjálfstæðismenn í þá nefnd sem vann að endurskoðun vegáætlunar og gerð langtímaáætlunar í vegagerð. Ég tel að við fulltrúar Sjálfstfl. höfum lagt okkur alla fram um það að vinna sem best að þessari tillögugerð sem fram kom sem langtímaáætlun í vegagerð. En því miður var staða þjóðarbúsins með þeim hætti að ekki reyndist unnt að fylgja þessum áætlunum. Þrátt fyrir það voru gerðar ágætar tillögur og ég vænti þess að eftir þeim verði hægt að vinna.

Virðulegur forseti. Hér hefur nokkuð borið á góma samningur sem ég gerði á sínum tíma við þáv. hæstv. borgarstjóra, núv. hæstv. forsrh. Mér finnst óeðlilegt, virðulegur forseti, að ég fjalli um þann samning án þess að hæstv. forsrh. sé viðstaddur umræðuna.

Þorsteinn er viðstaddur.

Hv. þm. Össur Skarphéðinsson skaut hér inn í að Þorsteinn væri viðstaddur, ég reikna með að hann eigi við hæstv. sjútvrh.

Björn líka.

Hann kallar aftur fram í: Björn líka og á þá við hv. þm. Björn Bjarnason. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir að koma í salinn en sé hins vegar að formaður þingflokks Alþfl. hefur greinilega dvalið of lengi í þingflokksherbergi Alþfl. í kvöld. Ég vil í allri vinsemd gefa honum það ráð að ef menn hafa á síðustu nótt þingsins dvalið of lengi í þingflokksherberginu þá er vissara að vera rólegur í þingsalnum, hv. þm. Ég veit að þetta er erfið nótt fyrir Alþfl., það á enn þá eftir að kjósa í menntamálaráð. Hæstv. forsrh. Það hafa ýmsir hér í kvöld verið að gamna sér við að ræða þann samning sem við gerðum á sínum tíma. Einkum hafa það verið þínir þingmenn, þingmenn Sjálfstfl., sem hófu umræður um þennan samning og hafa haldið því áfram í kvöld. Hv. 1. þm. Vesturl., Sturla Böðvarsson, vék að þessum samningi og ýmsir félagar mínir í stjórnarandstöðunni hafa vikið að honum einnig og er það nokkuð sérkennilegt að stjórnarþingmenn og stjórnarandstöðuþingmenn skuli finna sér það til samkomulags undir lok þingsins að gera árás á þennan samning sem við gerðum, ég sem fjmrh. og hæstv. forsrh. sem borgarstjóri. Það hefur gerst að fjárln. hefur skrifað bréf til Ríkisendurskoðunar og . . .  Það var þannig þegar ég kom í fjmrn. að þar voru í óreiðu, ef nota má það orð, skuldir ríkisins við Reykjavíkurborg, allt frá fjármálaráðherratíð Alberts Guðmundssonar, vegna vegamála í Reykjavík. Ef notað er orð, sem mjög hefur verið í tísku í vetur og á síðasta sumri, má segja að þar hafi verið um nokkurn fortíðarvanda að ræða. Það var auðvitað alveg ljóst að fyrr eða síðar yrði að greiða þessar skuldir. Ég vænti þess að enginn þingmaður haldi því fram að ekki eigi að borga þessar skuldir. Mér fyndist það hreinskilnislegra af þingmönnum Sjálfstfl., t.d. hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni sem byrjaði þessa umræðu fyrir nokkrum mánuðum síðan og hv. þm. Sturlu Böðarssyni, að taka það skýrt fram hvort það hafi verið misskilningur hjá mér að það hafi átt að borga þessar skuldir.

Ég tók það fram.

Ég þakka fyrir að það leikur enginn vafi á því hjá hv. þm. Sturlu Böðvarssyni að hann telur að átt hafi að borga þessar skuldir. En hins vegar hef ég ekki heyrt hv. þm. Einar K. Guðfinnsson segja neitt um það efni.  Í því samkomulagi, sem við þáv. borgarstjóri gerðum 3. apríl, kemur fram --- í síðustu málsgrein þess, með leyfi forseta: ,,Samkomulag þetta er gert með vísan til heimildargreinar 6.7 í fjárlögum fyrir árið 1991.`` Og hvað segir í þeirri heimildargrein? Að það eigi að leita eftir samþykki fjárveitinganefndar. Það liggur alveg skýrt fyrir. Nú er það eins og þingmenn þekkja með ýmsum hætti sem menn hafa leitað eftir samþykki fjárveitinganefndar. Stundum hefur það verið gert áður en samkomulag hefur verið gert af hálfu ráðuneytisins, stundum hefur það verið gert á eftir. Það var ýmist í minni tíð sem fjmrh. og var aldrei að því fundið. Í aprílmánuði í fyrra var það ljóst að ýmsir fjárveitinganefndarmenn höfðu ekki boðið sig fram til þings, voru hættir í stjórnmálum, höfðu ekki leitað eftir endurkjöri. Fannst hv. þm. eðlilegt að leita til þeirra um samþykki á fjárskuldbindingum sem áttu að koma til framkvæmda á nýju kjörtímabili eða var ekki eðlilegra að leita til nýrrar fjárveitinganefndar í þeim efnum? Það lá ljóst fyrir að ákveðið hafði verið að þing kæmi saman í maí. Ærinn tími var því það sem eftir var af árinu til að bera málið upp á þeim vettvangi. Það liggur einnig fyrir að ég var reiðubúinn að gegna áfram embætti fjmrh. ef fráfarandi ríkisstjórn hefði setið áfram svo ég var ekki að hlaupa frá þessu verki og hefði verið reiðubúinn að fylgja því áfram. Og ég vil líka segja við hæstv. núv. fjmrh., sem hefur sent fjölmiðlum sérstaka yfirlýsingu út af þessu máli, að þótt fjmrh. sem persóna hverfi úr embætti fara lagaskyldurnar ekki með honum. Það er ekki búið að einkavæða embætti fjmrh. Ef ekki hefði verið lokið einhverjum tilteknum verkum, sem samkvæmt lagagreinum bar að ljúka á tilteknu ári, þá getur nýr fjmrh., sem tekur við, ekki losað sig undan þeirri ábyrgð með því að segja: Sá sem var á undan mér gerði það ekki. Þess vegna er það auðvitað alveg ljóst að jafnvel þótt hæstv. núv. fjmrh. segi fullum fetum að ég hafi átt að gera það þá leysir það hann ekki undan þeirri skuldbindingu að gera það fyrst ég gerði það ekki. Þetta veit ég að hæstv. fjmrh. skilur. Hann getur ekki skotið sér undan þeirri lagaskyldu með yfirlýsingum til fjölmiðla þar sem fyrst og fremst er kastað einhverjum köpuryrðum í minn garð. Þess vegna er það auðvitað rétt að þetta samkomulag bar að bera upp við fjárveitinganefnd eða fjárlaganefnd. Það er alveg skýrt. Það kemur fram í samkomulaginu sjálfu. Ríkisendurskoðun víkur í greinargerð sinni að því að í greinargerð fyrir fjárlagafrv. hafi núv. hæstv. fjmrh. ekki aflað sér nægilega skýrra heimilda með þeim texta sem er í greinargerð fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1992. Ríkisendurskoðun er sem sagt þeirrar skoðunar að það hafi átt að leita staðfestingar þingsins með formlegum hætti, t.d. með því að leggja fyrstu greiðslurnar eða samkomulagið sjálft inn í gerð fjárlaganna fyrir árið 1992. Ég er alveg sammála þeirri afstöðu. Ég vil líka vekja athygli á því, og það skiptir nokkru máli, að það sem við gengum frá, ég og fyrrv. borgarstjóri, ber heitið samkomulag. Það stendur ekki samningur heldur samkomulag. Það er samkomulag fyrst og fremst um það hver skuldin er og á hvaða tímabili er áformað að greiða hana. Það lá auðvitað ljóst fyrir að bæði fyrir samkomulaginu í heild og fyrir einstökum greiðslum yrði að leita heimilda Alþingis. Það segir sig sjálft. Mig satt að segja undrar að það skuli velkjast fyrir mönnum að gera það. Ég held ég fari einnig rétt með tölur að í vegáætlun sem var í gildi, þegar þetta samkomulag var gert, rúmuðust greiðslur fyrstu áranna algerlega innan þeirra upphæða sem settar voru í vegáætlun fyrir Reykjavík á þeim árum. Það breytir ekki þeirri skoðun minni, þótt núv. formaður samgn. hristi höfuðið, vegna þess að ég tel eftir minni að við höfum gengið frá því, ég og fyrrv. hæstv. samgrh., og það hafi einnig komið fram í ríkisstjórn á þeim tíma. Ég tek svo eftir því að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur notað þetta samkomulag til að draga úr framlögum til vegamála í öðrum kjördæmum. Ég vil segja það skýrt hér að það er hvorki í anda né í samræmi við efni málsins eins og að því var unnið í minni tíð í fjmrn. Það var aldrei rætt um málið með þeim hætti að þessar greiðslur ættu að koma til skerðingar á framlögum til vegamála í öðrum kjördæmum. Þetta var fyrst og fremst mál Reykjavíkurborgar og ríkisins og snerti uppgjör skulda á þeim vettvangi og þá ef um framkvæmdir væri að ræða í framtíðinni, þegar greiðslurnar færu fram, þá fyrst og fremst og eingöngu framkvæmdir innan Reykjavíkurkjördæmis. Þannig að mér finnst pínulítið komið aftan að, svo ég segi það alveg hreinskilnislega, þeim sem að þessu samkomulagi stóðu á sínum tíma að haga framkvæmd þess með þeim hætti að það komi niður á öðrum kjördæmum. Virðulegi forseti. Ríkisendurskoðun hefur sent frá sér þá athugasemd að Alþingi hafi ekki staðfest þetta samkomulag. Þinginu er nokkur vandi á höndum í þeim efnum. Ég hef talað fyrir því hér í vetur að það sé nú ekki allt gullaldartexti sem frá Ríkisendurskoðun kemur og Ríkisendurskoðun hafi reynst vera dálítið missaga í ýmsum málum og ýmsir núv. stjórnarliðar hafa gagnrýnt mig fyrir að vera með þá ábendingu. En stjórnarmeirihlutinn á Alþingi stendur auðvitað frammi fyrir þeim vanda að hann er með þetta álit Ríkisendurskoðunar í höndunum. Og menn verða þá annaðhvort formlega að lúta því eða koma með ærin rök fyrir því að gera það ekki. Það er formlega séð ekki hægt að snúa þessu máli upp í eitthvert pólitískt skak við mig og mín verk hvort sem menn gera það frá bekkjum stjórnarþingmanna eða stjórnarandstöðuþingmanna. Og ég sakna þess nokkuð að það hafa ekki komið fram svör í þessari umræðu, hvorki af hálfu nefndarmanna né annarra, hvað þá heldur ráðherra, um það með hvaða hætti þeir vilja þá fara með málið í framhaldinu. Fyrst þingnefndin kaus að leita álits Ríkisendurskoðunar þá er það auðvitað alvarlegur hlutur fyrir nefndina að hafa það álit að engu án nokkurra frekari raka. Ég vil þess vegna lýsa þeirri skoðun minni að ég tel óhjákvæmilegt að samkomulagið sé borið undir þingið með einum eða öðrum hætti og það er hægt að fara ýmsar leiðir í því. Það er hægt að gera það annaðhvort með því að bera samkomulagið í heild sinni samkvæmt grein 6.7. í fjárlögum fyrir árið 1991 undir fjárln. eða þá að bera upphæðirnar á hverju ári með formlegum hætti og skýrum undir þingið. Að lokum vil ég svo segja það að kannski hafa það verið mistök að gera samkomulag við fyrrv. borgarstjóra um uppgjör þessara skulda. Ég neita því ekki að það kom mér nokkuð á óvart að það skyldu vera þingmenn Sjálfstfl. á Alþingi sem fyrstir urðu til að gagnrýna þetta samkomulag. Ég taldi mig vera að koma reiðu á óreiðuskuldir sem skildar voru eftir og sem varð að borga fyrr eða síðar með ákveðnum hætti. Það var gert, þannig að þegar nýr fjmrh. kom í ráðuneytið lá þetta skýrt fyrir. Ég hugsa að núv. hæstv. fjmrh. ætti frekar að vera þakklátur mér fyrir að gengið frá þessu verki, því ég veit að það þarf ekki að útskýra fyrir þingheimi að það væri auðvitað afar erfitt fyrir hæstv. núv. fjmrh., 2. þm. Reykv., að ganga frá slíku samkomulagi við Reykjavíkurborg í sinni fjármálaráðherratíð. Þannig að ég átti nú frekar von á því að menn sýndu þessu máli skilning af hálfu Sjálfstfl. og kynnu að meta það að þessi mál voru gerð upp í minni tíð og voru skilin eftir með þeim hætti að samkomulagstexti lá fyrir við Reykjavíkurborg sem þingið þurfti síðan að staðfesta en að Sjálfstfl. hefði frumkvæði að því á Alþingi að búa til alls konar moldviðri í kringum þetta mál.

Herra forseti. Út af þessu máli vil ég aðeins segja örfá orð. Ég tel að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrv. hæstv. fjmrh., hafi setið ómaklega undir árásum út af þessu máli. Ég tel að hann hafi unnið þetta mál fullkomlega í samræmi við þær heimildir sem til þess lágu. Ég átti sem borgarstjóri hér í Reykjavík langar viðræður við hann um þessa samninga. Ég var ekki alltaf ánægður með það því hann vildi auðvitað halda fast fram hlut síns umbjóðanda, ríkisins. Reykjavík fékk ekki endurgreiddar allar sínar skuldir. Verulegur hluti skuldanna var endurgreiddur óverðtryggður þannig að framreiknað þá sparaði þáv. fjmrh. ríkinu verulegar fjárhæðir. Ég taldi mikilvægast --- rétt eins og þingið taldi, þess vegna veitti þingið þessa heimild --- að þetta mál yrði gert upp. Það gerði hæstv. þáv. fjmrh. sautján dögum fyrir kosningar, ekki eftir kosningar, og tók alla þá pólitísku áhættu af því sem hans flokkur gat orðið fyrir úti á landi ef málið var viðkvæmt. Og ég tel að í hvívetna hafi hann gætt hagsmuna ríkisins og um leið farið eftir þeim heimildum sem hann hafði. Það var mikið í húfi fyrir viðsemjandann sem ég var fyrir þá, borgina. Ég vissi að það voru kosningar fram undan og ég vissi að það kæmi ný fjárveitinganefnd. Þess vegna lét ég gefa mér lögfræðilegt álit á því hvort nauðsynlegt væri að þáv. fjárveitinganefnd mundi staðfesta þann samning sem þáv. fjmrh. gerði. Það var alveg tvímælalaust í þeim álitum að það var ekki bundið við þáv. fjárveitinganefnd. Hún átti eftir að eiga einn fund, ef ég man rétt, á þeim tíma sem leið frá samningnum til kosninga. Það náðist ekki að leggja samninginn fyrir þann nefndarfund. En ég sem borgarstjóri í Reykjavík var alveg rór yfir því vegna þess að það kom fram í þessum álitsgerðum sem ég fékk að það var fjárveitinganefnd sem slík, sem fyrirbæri, ekki sem menn, sem gat staðfest þennan gjörning. Og ég tel að það gæti fjárveitinganefnd eða fjárln. hafa gert núna á þessu ári og á hinu fyrra ári því það væri nefndin sem slík sem gæti staðfest þetta samkomulag. Ég tel reyndar að samgn., sem hefur tekið yfir hluta af verkefni fjárln., hafi sennilega staðfest málið þegar. Ef það hefur ekki verið gert þá er nauðsynlegt að fjárln. geri það. Ég tel að fyrrv. hæstv. fjmrh. hafi setið ómaklega undir árásum vegna þessa máls.

Virðulegi forseti. Með tilliti til orða hæstv. forsrh. áður um ríkisfjármál, nauðsyn aðhalds á því sviði og að forðast beri alla lausung í fjármálum ríkisins, þá vil ég spyrja hæstv. forsrh. hvort sá skilningur minn á ræðu hans hér áðan sé réttur að hann telji að samningur framkvæmdarvaldsins við eitt sveitarfélag í landinu upp á rúman milljarð rúmist innan þess heimildarákvæðis í 6. gr. fjárlaga sem hæstv. fjmrh. vitnaði til hér áðan. Ég gat ekki skilið hæstv. forsrh. öðruvísi og ég vildi gjarnan fá staðfestingu á þessum skilningi mínum.

Herra forseti. Ég taldi og tel að vísunin til fjárveitinganefndar hafi fyrst og fremst verið þess eðlis að hún skyldi af þingsins hálfu aðgæta að fjmrh. þáv. gerði samninginn innan þeirra heimilda sem þingið veitti. Ég tel að þáv. fjmrh. hafi gert samninginn vel innan þeirra heimilda sem þingið veitti og þess vegna hefði verið auðvelt fyrir hæstv. fjárveitinganefnd að staðfesta með sínu eftirlitshlutverki að þáv. hæstv. fjmrh. hafi í einu og öllu farið eftir þeim heimildum sem þingið hafði veitt honum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svarið. Það var mjög athyglisvert, sérstaklega, eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu, í ljósi yfirlýsinga hans um fjármál og þá sérstaklega ríkisfjármál á umliðnum mánuðum þá var það mjög athyglisvert að fá þessa staðfestingu hans hér á þessu atriði.

Hæstv. forseti. Það kemur auðvitað glöggt fram að hæstv. forsrh. er ungur í starfi löggjafarsamkomunnar. Þeir sem hafa starfað hér um langt skeið vita að löggjafarvaldið fer með fjárveitingavaldið. Og það sem ég tel að fyrrv. fjmrh. hafi ekki gætt að þegar hann gerði samninginn var mjög mikilvægt ákvæði í heimild 6. gr. sem hljóðar svo: ,, . . . að tilskildu samþykki fjvn.`` Þetta þýðir að það bar að leggja samninginn, áður en hann var undirritaður, undir fjárveitinganefnd sem fer með þetta starf í umboði löggjafarvaldsins. Það bar að fá, áður en samningurinn var formlega frá genginn, samþykki fjárveitinganefndar. Og 3. apríl 1991 var starfandi fjárveitinganefnd á Alþingi Íslendinga með fullu umboði fram að kosningum. Hún var ekki spurð og ekki undir hana borið og heldur ekki borið síðar undir nýja fjárln. Og það þykir mér einkennilegt ef það er álitið já frá fjárln. þegar hún segir ekki neitt. Þess vegna er það þetta atriði sem ég hef gagnrýnt í gjörðum fyrrv. fjmrh. Honum bar að bera þetta undir þá fjárveitinganefnd sem var starfandi. Ég hef ekki efast um að ríkinu bar að standa við þann samning sem hann gerði. En ég hef gagnrýnt stjórnarliðana fyrir að láta það gerast með þeim hætti að skerða vegafé um allt land í stað þess að taka það af öðru fjármagni ríkissjóðs.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í deilur milli hæstv. núv. forsrh. og hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar hæstv. fyrrv. fjmrh. um það hverjum beri eða hafi borið að leita eftir samþykki fjárveitinganefndar eða fjárln. núv. á því samkomulagi sem er til umræðu. Ég ætla fyrst og fremst að fjalla örlítið um það samkomulag og meðhöndlun þess þó margt annað mætti reyndar segja um þá vegáætlun sem er til umræðu í hv. þingi. Ég er sammála hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni og raunar staðfesti hæstv. fjmrh. það áðan í sinni ræðu að auðvitað bar að halda áfram því verkefni að fá samþykki fjárveitinganefndar eða fjárln. á þessu samkomulagi. Það gat ekkert fallið niður með ríkisstjórnarskiptum eða fjármálaráðherraskiptum, það er alveg fráleitt. Auðvitað hlaut það þá að vera í verkahring hæstv. núv. fjmrh. að ná því fram eða framfylgja þeim þætti þeirrar heimildargreinar í 6. gr., sem vitnað hefur verið til og lesið upp, um að það bæri að leita eftir ekki bara samráði við fjárln. heldur samþykki nefndarinnar á málinu. Það var ekki gert. Og án þess, eins og ég sagði í upphafi, að ég blandi mér neitt í þessar deilur sem kunna að vera á milli þessara tveggja ágætu þingmanna, núv. hæstv. fjmrh. og fyrrv. fjmrh., fannst mér kannski aðeins liggja í orðum hæstv. forsrh. að hann væri að beina því að hæstv. núv. fjmrh. að hann hefði ekki fylgt eftir þessu verkefni sem honum bar fyrst það var ekki búið á þeim fáu vikum sem fyrrv. fjmrh. sat í embætti frá því að samkomulagið var undirritað 3. apríl og þar til ný ríkisstjórn tekur við 30. apríl. En menn greinir ofurlítið á um það hvernig beri að skilja eða skilgreina þetta mál nú þegar svo langt er um liðið frá því að þetta samkomulag var gert og að í dag er engin heimild til í fjárlögum til að beina málinu til fjárln. og því e.t.v. rétt það sem kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að samkomulagið verði í raun að berast undir þingið sjálft til endanlegrar staðfestingar. Ég tel að þó svo um þetta hafi verið getið í greinargerð fjárlagafrv. fyrir þetta ár þegar það var til meðhöndlunar hjá fjárln. þá geti það engan veginn fallið undir það að skoðast sem samþykki nefndarinnar á þessu samkomulagi sem skýrt er kveðið á um að hafi átt að leita. Í samkomulaginu, sem hæstv. fyrrv. fjmrh. undirritaði ásamt þáv. borgarstjóra, kemur greinilega fram að þetta samkomulag er gert með vísan til heimildargreinar 6.7. í fjárlögum fyrir árið 1991 og hæstv. forsrh. staðfesti það í ræðu sinni áðan að honum var fullkunnugt um það og jafnframt um það að þessa samkomulags hafi ekki verið leitað á þeim tíma þegar málið eða samningurinn er undirritaður. Þannig að ég tel að út af fyrir sig sé þetta samkomulag með þeim vanköntum eða annmörkum gert að það skuli ekki koma fram í því fyrirvari annaðhvort að samkomulagsins við fjárveitinganefnd hafi verið leitað áður en það var undirritað eða að fyrirvari kæmi fram í samkomulaginu sjálfu að það þyrfti að leggjast fyrir þáv. fjárveitinganefnd til staðfestingar. Þetta var því miður ekki gert og hlýtur að vekja upp spurningar um gildi samkomulagsins svo lengi sem það verður ekki staðfest, fyrst það var ekki staðfest af fjárln. fyrir áramót, þá formlega af þinginu sjálfu í dag. Til þess að liggja ekki undir því af hálfu núv. fjárln. að hafa tekið einhverja óformlega afstöðu til málsins af því að þögn sé sama og samþykki í þessu máli þá fórum við fram á það nokkrir fjárlaganefndarmenn að nefndin léti frá sér fara bókun um málið eða tæki málið til meðferðar og léti frá sér fara bókun um það. Og ég vil líka benda á það og minna á það hér að málið hefur aldrei verið sent henni og formlega því ekki þar til umfjöllunar. Það segir í þessari margtilvitnuðu grein að það er fjmrh. sem hefur heimild til að semja við sveitarfélög með yfir 10.000 íbúa. Það er fjmrh. sem hefur þessa heimild og það er auðvitað hans að fylgja því eftir að nauðsynlegrar staðfestingar sé leitað hjá nefndinni. Það var ekki gert. Og á meðan það er ekki gert af hans hálfu, á meðan málið kemur ekki frá hæstv. fjmrh. eða fjmrn. til nefndarinnar þá tekur nefndin það auðvitað ekki upp sjálf vegna þess að þeir hv. þm., sem sitja á hverjum tíma í fjárln., vita auðvitað ekki hvaða samningar eru í gangi upp í fjmrn., hvaða samninga hæstv. fjmrh. kann að vera að gera við þessi stærstu sveitarfélög. Það verður að ætlast til þess að málið komi með formlegum hætti til nefndarinnar. Það hefur sem sagt aldrei gerst og því varð það niðurstaða á fundi fjárln. í gær að semja eða gera svofellda bókun sem mig langar, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp og var hún síðan send hæstv. fjmrh. Friðriki Sophussyni með í bréfi, dags. 18. maí. Bréfið hljóðar svo: ,,Hér með sendir fjárln. svofellda bókun sem gerð var á fundi nefndarinnar í dag vegna umræðna og yfirlýsinga um samkomulag fyrrv. fjmrh. við Reykjavíkurborg sem gert var 3. apríl 1991. 1. Samkomulagið er gert samkvæmt heimild í lið 6.7. í 6. gr. fjárlaga 1991. Þar er heimild ráðherra bundin því skilyrði að fjárveitinganefnd samþykki þær skuldbindingar sem gerðar kunna að verða. 2. Ekki var farið fram á það við þáv. fjárveitinganefnd né síðar við fjárln. að samþykkja eða staðfesta samkomulagið. 3. Fjárln. telur það skyldu fjmrh. að fylgja lagaskilmálum við gerð samkomulags sem kveður á um útgjöld af hálfu ríkisins. Því miður var það ekki gert í þessu tilviki.`` Undir þetta er síðan ritað af hv. varaformanni fjárln., Pálma Jónssyni, fyrir hönd fjárln. í fjarveru formannsins. Það má kannski segja að það sé óþarfi að taka fram að það sé skylda fjmrh. að fylgja lagaákvæðum. En það var kannski rétt að árétta það í þessu bréfi þar sem þeirri skyldu hafði ekki verið framfylgt og málið þess vegna í því uppnámi getum við kannski sagt sem það reyndar virðist vera í enn í dag. Að lokum langar mig svo, virðulegur forseti, aðeins að nefna það í sambandi við þær fjárveitingar sem eru nú í vegáætluninni til vegaframkvæmda og það framkvæmdafé sem þar er til afgreiðslu nú í þinginu að í samkomulaginu milli fjrmrn. og Reykjavíkurborgar er í fyrsta lagi kveðið á um að þeir fjármunir, sem gerður er samningur eða samkomulag um, skuli greiðast af framlagi af vegafé til framkvæmda við þjóðvegi í Reykjavík á næstu tveimur tímabilum vegáætlunarinnar. Það er ekkert tekið fram um það, af því að það kom fram hjá hv. 1. þm. Vesturl. áðan, að það væri kveðið á um að það skyldi ekki skerða framkvæmdafé Reykjavíkurborgar, ef ég skildi hann rétt í máli hans áðan, hv. þm. situr nú reyndar hér í forsetastóli, en ég sé ekki að það sé tekið sérstaklega fram --- það er aðeins rætt í samkomulaginu að þetta skuli greitt af framlagi af vegafé til framkvæmda við þjóðvegi í Reykjavík það segir ekki að það skuli ekki skerða framkvæmdafé þar. Síðan segir í síðustu málsgrein þessa ágæta margumrædda samkomulags, með leyfi forseta: ,,Samkomulag þetta er gert með vísan til heimildargreinar 6.7. í fjárlögum fyrir árið 1991 og ráðuneytið mun beita sér fyrir því að greiðsla á uppgjörsfé verði ekki til skerðingar á framkvæmdafé.`` Ég verð að líta svo á að þetta sé almennt um framkvæmdafé sem er á vegáætluninni og það eigi þá auðvitað ekki að skerða það framkvæmdafé sem á að ganga til annarra kjördæma. Ég held þess vegna að ef málið hefði komið til umræðu í fyrrv. fjárveitinganefnd eða núv. fjárln. hefði verið hugað að því hvernig hægt væri að standa við þetta samkomulag. Og fyrst ríkisstjórnin telur sér skylt að standa við samkomulagið, sem ég dreg reyndar ekki í efa að hafi sitt fulla gildi og beri að standa við, þá held ég að það hefði líka átt að standa við það ákvæði samningsins að þetta margumrædda samkomulag skerði ekki það framkvæmdafé sem vegáætlunin gerir að öðru leyti ráð fyrir. Ég leyfi mér að fullyrða að ekki hafi verið staðið við það eins og fram hefur komið hjá hv. þm. sem hafa margítrekað að samkomulagið skerðir fjárveitingar til annarra kjördæma, m.a. vegna þess að í vegáætluninni eru framlög til Reykjavíkurborgar fyrir árin 1991 og 1992 ekki jafnhá og samningurinn eða samkomulagið gerir ráð fyrir og munar þar 89 millj. kr. eins og reyndar hefur líka komið fram hjá öðrum hv. þm. og það er auðvitað sú skerðing sem bitnar á öðrum kjördæmum.

Virðulegur forseti. Mér fannst hv. 1. þm. Norðurl. e. fara nokkuð vel yfir þetta mál með rökföstum hætti eins og hans er vandi. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá honum að líklega er niðurstaða málsins sú að viðtakandi fjmrh. hefði átt að senda málið áfram. Ég vil vekja athygli á því að þetta mál hefur ekki bara verið notað sem upplýsingamál í þjóðfélaginu heldur sem pólitísk spjótalög á hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson. Yfirlýsing hæstv. forsrh. var mjög afdráttarlaus. Hann taldi að þingmaðurinn hefði sem ráðherra gætt hagsmuna ríkissjóðs vel og að hann hefði fengið lögfræðilegt álit um það að hann hefði verið innan fjárlagaheimildar. Mér þykir þessi yfirlýsing afar merkileg og mér þykir hæstv. forsrh. bregðast við af drengskap í þessu máli, ekki síst í ljósi þess hvaðan spjótalögin komu sem hafa staðið á hv. 8. þm. Reykn. í þessu máli.

Virðulegi forseti. Það þarf í sjálfu sér ekki að auka miklu við þessa ræðu sem hv. 1. þm. Norðurl. e. hélt, nema að ég vil ítreka það að þegar ég vakti athygli á þessu máli þá dró ég hvorki í efa lögmæti þessa samnings í sjálfu sér né að það stæði til að efna hann. Mér fannst það náttúrlega alveg sjálfsagt mál og undir það tekur Ríkisendurskoðun. Það sem ég vil hins vegar vekja athygli á er að ég tel, og ég er sammála hv. 8. þm. Reykn. um það, að með því að taka afstöðu til vegáætlunar, þar sem gert er ráð fyrir ákveðnum greiðslum til að standa skil á þeim skuldbindingum sem menn takast á hendur með þessu samkomulagi, sé þingið í raun og veru að taka afstöðu til þessa samkomulags. Ég tel að með þeim hætti sé það alveg rétt sem hv. 8. þm. Reykn. sagði að þingið er að segja álit sitt á þessum greiðsluskuldbindingum sem samkomulagið fól í sér. Hitt er alveg ljóst að á meðan hv. þm. var fjmrh. þá sinnti hann ekki því ákvæði heimildargreinarinnar sem fól í sér að bera þetta mál undir fjárveitinganefndina og það hefur ekki verið hrakið, það stendur áfram. Í ljósi þess að þetta mál hafði verulega mikinn aðdraganda, stóð allt frá árinu 1989 voru auðvitað full efni til að gera það. Það stendur eftir, það var ekki gert. Við stöndum frammi fyrir þessu samkomulagi. Ég tel eðlilegt og sjálfsagt eins og Ríkisendurskoðun bendir á að það þjóni hagsmunum ríkissjóðs að efna þetta samkomulag. Þannig eigum við að gera það og þannig eigum við að segja okkar álit í afgreiðslunni á þeirri vegáætlun sem hér liggur fyrir.

Herra forseti. Þetta hefur nú verið dálítið skemmtileg og býsna fróðleg umræða sem farið hefur fram um ,,hanteringu`` þeirra bræðra, hæstv. forsrh. og hæstv. fyrrv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar, á almannafé. Það er ekki úr vegi að ræða svolítið þennan fortíðarvanda sem allt í einu er kominn upp á borðið. Það var þannig í fyrravor að það var allt niðurum þáv. borgarstjóra og hann var kominn í snöruna en hæstv. þáv. fjmrh. skar hann niður úr snörunni án þess að leita heimildar fjárveitinganefndar. Auðvitað átti hæstv. þáv. fjmrh. að leita heimildar þáv. fjárveitinganefndar og hafði meira að segja 17 daga til þess. Auðvitað átti hann að leita heimilda þeirrar fjárveitinganefndar sem þá var starfandi áður en hann undirskrifaði þennan gerning.

Við erum sammála um . . .

Þegi þú, Vilhjálmur. Auðvitað átti hann að leita þessarar heimildar áður en hann undirskrifaði þennan gerning.

Manstu hvað þú bannaðir mér, Páll?

Já, ég banna þér að tala.

Forseti vill biðja hv. þm. að leyfa hv. þm. að tala.

Hæstv. forsrh. taldi hæstv. þáv. fjmrh. hafa tekið mikla pólitíska áhættu með þessum gjörningi. Og ég er alveg sammála því út af fyrir sig eins og mörgu öðru sem hæstv. forsrh. segir. Hver var svo hin pólitíska áhætta sem hæstv. þáv. fjmrh. tók? Ólafur Ragnar Grímsson ætlaði sér í ríkisstjórn með Davíð Oddssyni 

Er þetta nú ekki allt af því að . . .

Þegi þú, Vilhjálmur. Hann fékk á annan milljarð króna úr ríkissjóði eða jafngildi þess í bréfi. Hann þurfti að fela fjárhagsvanda Reykjavíkurborgar. Hann fór með þennan rúma milljarð inn í Landsbankann, seldi þar þetta skuldbréf fyrir 772 millj. Rúmar 1.000 millj. urðu á þessari stuttu leið að 772 millj. kr. Hann þurfti nefnilega að sleppa áður en það kæmi í ljós hvernig fjárhag Reykjavíkurborgar væri komið. Hann seldi þetta skuldabréf fyrir 772 millj. til að slá á yfirdrátt Reykjavíkurborgar í Landsbankanum og var hann þó nógur eftir. En með þessu góðverki, þessu göfugmannlega góðverki og hinni miklu pólitísku áhættu sem hæstv. fyrrv. fjmrh. tók þá tókst þáv. borgarstjóranum og formanni Sjálfstfl. að komast úr Pósthússtrætinu og yfir í Lækjargötuna. En ég efast um að nokkur vegatollur hafi verið hærri.

Ég var búinn að . . .

Þegi þú, Vilhjálmur.

Forseti vill biðja þingmanninn að gæta orða sinna og hv. þm. að gefa hljóð.

Það er nú eiginlega forseta að halda aga á Vilhjálmi sínum. En ég tek það svo sem ekki nærri mér að segja honum til. Þetta væri nú allt gott og blessað og auðvitað verður ríkið að standa við sínar skuldbindingar og skuldir þarf að greiða, en göturnar í Reykjavík batna ekkert, ég bið menn að gá að því. Og það kemur niður á vegagerð í landinu og það er það alvarlega við þetta og þess vegna er þessi umræða sprottin að það er rúmum milljarði minna til ráðstöfunar til vegagerðar á Íslandi vegna þess að þessi gerningur var gerður hjá þeim bræðrum.

Herra forseti. Ég hef hlýtt á alla þessa umræðu með athygli. Ég hafði reyndar ekki hugsað mér að blanda mér í hana en vil segja fáein orð þó úr því sem komið er enda sér ekki á svörtu svo lengi sem hún hefur staðið. Ég held að hv. 1. þm. Norðurl. e. hafi farið það vel yfir staðreyndir þessa máls að það er í sjálfu sér ekki þörf á að rekja það ítarlegar af minni hálfu. Ég vil þó láta það koma fram vegna þess að ég hef nokkuð saknað þess að hæstv. núv. fjmrh. rifjaði upp sína aðild að þessu máli. Hún var í grófum dráttum sú að alveg frá árinu 1989, ef ég man rétt, var hv. þáv. 1. þm. Reykv., Friðrik Sophusson, sérstakur verkstjóri þingmanna Reykv. í því að knýja á um uppgjör á þessum skuldum. Og m.a. voru vegna þrýstings af hans hálfu gefnar sérstakar yfirlýsingar um það á Alþingi, bæði í umræðum um vegáætlun og við afgreiðslu fjárlaga á þessum tíma, frá árinu 1989, að auðvitað yrði að ná samkomulagi milli ríkisvaldsins og borgarinnar um þessa skuld og gera hana upp. Ég man það vel að við eina slíka afgreiðslu fjárlaga, ég hygg að það hafi verið nær áramótum 1990 þá lýsti ég því yfir að ég mundi beita mér fyrir fundahöldum milli ríkisins og borgarinnar og koma af stað viðræðum um samninga um þessa skuld. Þetta leiddi til samkomulags um afgreiðslu fjárlaganna og samkomulags um þinglokin í það sinnið. Ég stóð við þetta loforð og kom á viðræðum milli borgarinnar og ríkisins sem voru síðan upphaf að þeim samningaviðræðum sem á eftir fylgdu og leiddu til samningsins að lokum. Þess vegna kemur það mér nokkuð á óvart að hv. fyrrv. 1. þm. Reykv. og núv. hæstv. fjmrh. --- að það skyldi standa á honum, ef svo má að orði komast, að fullnusta fyrir sitt leyti samninginn því auðvitað er alveg ljóst að sú embættisskylda hvíldi á hæstv. fjmrh. ef þörf er á að leita sérstaklega eftir samþykki fjárveitinganefndar, eins og rakið hefur verið, að koma því þá til framkvæmda. Ég vil í öðru lagi láta það koma fram að ég tel þennan samning hafa verið hagstæðan ríkinu. Ég er sammála hæstv. forsrh. um það. Það náðist samkomulag um að borgin félli frá því að framreiknaður væru að verulegu leyti eldri hluti skuldanna og sú niðurstaða sem náðist er að mínu mati bærilega hagstæð ríkinu. Væntanlega eru allir hv. alþm. sammála um að þessa skuld bar að greiða. Það er enginn efi á því að ríkinu bar samkvæmt verkaskiptingu þessara aðila að greiða þennan kostnað og það er furðulegt ef menn mæla því bót að slíkt sé látið veltast milli ára og ekki tekið á slíkum málum. Ég verð að segja það alveg eins og er að mig undrar það nokkuð að menn skuli fjalla um þetta mál eins og að bara með því einu að borga ekki þessa skuld hefðu menn um aldur og ævi getað notað þessa fjármuni til annarra verkefna í vegamálum. Því skuldin hefði þá staðið eftir og fyrr eða síðar komið að því að greiða hana og þær krónur sem til þess fara verða ekki notaðar í annað hvorki nú né hefðu þær verið það síðar. Svo einfalt er það. Þannig að ég held að menn gætu nú stytt þruglið um þetta, satt best að segja. Ég held að náðst hafi tiltölulega hagstæð niðurstaða fyrir ríkið. Að lokum vil ég svo segja að væri sú vegáætlun, sem afgreidd var hér vorið 1991, framkvæmd að fullu og fé lagt til framkvæmda í vegamálum eins og hún gerði ráð fyrir  Ég segi nú bara úr því að ég er kominn í ræðustólinn á annað borð að það eru auðvitað mestu vonbrigðin við afgreiðslu þessarar áætlunar að hér er verið að skera verulega niður fé til framkvæmda í almennri vegagerð, um 3 / 4 af milljarði kr. og það leiðir til 20% samdráttar í almennum vegaframkvæmdum. Sá samdráttur kemur auðvitað mjög hart niður og ég skil vel óánægju margra landsbyggðarþingmanna með þetta. En þá ættu menn líka að minnast þess hverjir tóku þær pólitísku ákvarðanir og greiddu því atkvæði um síðustu áramót að skera vegafé svona niður. Það er of seint að iðrast eftir dauðann, ef svo má að orði komast í þessu tilviki. Þeir stjórnarliðar, sem studdu um áramótin niðurskurð á vegafé, eru búnir að bíta í það súra epli. Að lokum eitt orð enn, hæstv. forseti, og það er þetta: Það hefur að mínu mati lengi verið gæfa okkar að við höfum náð að standa sæmilega saman um þennan málaflokk, framkvæmdir í samgöngumálum. Í þinginu er löng hefð fyrir því að allir stjórnmálaflokkar hafa tekið þátt í undirbúningsvinnu, stefnumörkun og áætlanagerð á þessu sviði. Oftast nær, svo lengi sem ég man og það eru níu ár a.m.k., hafa menn í þessum efnum náð að standa saman um afgreiðslu vegáætlunar. Og það verður vonandi núna. Ég held að við ættum að slíta þessari umræðu með smáhugleiðingu um hvort ekki sé nokkuð á sig leggjandi til að varðveita slíka samstöðu áfram. Ég ber satt að segja nokkurn kvíðboga fyrir því að það takist en ég vona þó að menn vitkist og leggi nokkuð á sig til að ná að standa saman um þennan mikilvæga málaflokk í framtíðinni.

Virðulegur forseti, ég mæli fyrir nál á þskj. 967 um till. til þál. um útboð. Iðnn. hefur fjallað um þetta mál og mælir með samþykki þess með þeirri breytingu að 2. mgr. tillgr., sem fjallar um tímasetningu á starfi þeirrar nefndar sem tillagan gerir ráð fyrir að verði skipuð til að semja frv. til útboðslaga, falli brott. Í stað þess að þar standi að frv. eigi að leggja fram í október 1992 þá verði starf nefndarinnar ekki tímasett. Virðulegi forseti. Undir nál. rita allir hv. nefndarmenn iðnn.: Össur Skarphéðinsson, Pálmi Jónsson, Finnur Ingólfsson, Kristín Einarsdóttir, Svavar Gestsson, Páll Pétursson, Guðjón Guðmundsson, Sigríður Anna Þórðardóttir og Árni Johnsen og mæla með því að þessi ágæta tillaga verði samþykkt.

Herra forseti. Nefndin hefur fjallað um tillöguna og fékk um hana ítarlega umsögn frá Vegagerð ríkisins. Nefnd um hugsanlega jarðgangagerð á Austurlandi er að störfum og mun væntanlega skila tillögum sínum á þessu ári. Sú nefnd fjallar um öll hugsanleg jarðgöng á Austurlandi og á að gera arðsemisathuganir um þau. Nefndin leggur því til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Að nefndarálitinu standa allir nefndarmenn, Árni M. Mathiesen, Sigbjörn Gunnarsson, Jóhann Ársælsson, Stefán Guðmundsson, Árni Johnsen, Guðni Ágústsson, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, Sturla Böðvarsson og Sigríður Anna Þórðardóttir í fjarveru Pálma Jónssonar.

Herra forseti. Þessi till. til þál. um eflingu Akureyrar og Eyjafjarðarsvæðisins sem miðstöðvar fræðslu og rannsókna á sviði sjávarútvegs var vísað til sjútvn. sem fékk umsagnir frá allmörgum aðilum. Tillagan gerir ráð fyrir að komið verði á fót miðstöð rannsókna og fræðslu á sviði sjávarútvegs á Akureyri og á Eyjafjarðarsvæðinu. Nefndin fór dagsferð til Akureyrar sl. haust, heimsótti sjávarútvegsdeild Háskólans á Akureyri, niðursuðuverksmiðju K.J., Útgerðarfélag Akureyringa, Slippstöðina, fiskeldið á Hjalteyri og hélt fund með bæjarstjórn Akureyrar. Upp úr þeirri ferð spannst umræða sem reyndist gott innlegg í umfjöllun um tillöguna. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar með breytingu sem lögð er til á sérstöku þingskjali því að nefndin lítur svo á að tillagan svo breytt nái jafnframt markmiði till. til þál. um sjávarútvegsmiðstöð á Akureyri, sem er 159. mál á þskj. 171, sem vísað var til nefndarinnar. Nefndin leggur til að tillagan orðist svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera áætlun um frekari uppbyggingu og eflingu Háskólans á Akureyri og annarra rannsókna- og fræðslustofnana á svæðinu svo þar verði öflug miðstöð rannsókna- og fræðslustarfsemi á sviði sjávarútvegs.`` Undir þetta álit skrifar öll sjávarútvegsnefndin. En það eru auk mín Össur Skarphéðinsson, Steingrímur J. Sigfússon, Vilhjálmur Egilsson, Jóhann Ársælsson, Halldór Ásgrímsson, Stefán Guðmundsson, Guðmundur Hallvarðsson og Árni R. Árnason.

Herra forseti. Nefndin hefur fjallað um þessa till. til þál. um endurgreiðslur virðisaukaskatts til erlendra ferðamanna. Umsagnir bárust frá Kaupmannasamtökunum, Verslunarráði Íslands og Sambandi veitinga- og gistihúsa. Í þeim umsögnum sem bárust er mælt með endurskoðun reglna um endurgreiðslu virðisaukaskatts. Við þá endurskoðun þarf að hafa ríkt samráð við alla hagsmunaaðila en meginmarkmið hennar er að mati nefndarinnar að efla íslenska ferðaþjónustu og viðskipti við erlenda ferðamenn. Nefndin telur rétt að einfalda tillgr. nokkuð og leggur til að hún verði samþykkt þannig orðuð: ,,Alþingi ályktar að fela fjmrh. að láta endurskoða reglur um endurgreiðslu virðisaukaskatts til erlendra ferðamanna og framkvæmd hennar.`` Undir þetta nál. rita allir nefndarmenn í efh.- og viðskn. en þeir eru auk mín Rannveig Guðmundsdóttir, Halldór Ásgrímsson, Vilhjálmur Egilsson, Steingrímur J. Sigfússon, Jóhannes Geir Sigurgeirsson, Kristín Ástgeirsdóttir, Ingi Björn Albertsson og Árni M. Mathiesen.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa yfir ánægju minni með þá afgreiðslu sem þessi tillaga hefur fengið hjá hv. efh.- og viðskn. og lýsi yfir fullum stuðningi við þá brtt. sem formaður nefndarinnar hefur lagt fram.

Virðulegi forseti. Ég fylgi hér úr hlaði skýrslu heilbr.- og trmrh. um málefni og hagi aldraðra. Í henni eru svör við spurningum sem fram komu í beiðni níu þingmanna Alþb. sem lögð var fram á þessu löggjafarþingi á þskj. 3. Beiðnin er umfangsmikil og í mörgum liðum og því hefur tekið nokkurn tíma að semja þessa skýrslu og leita svara við öllu sem um er spurt. Leitast er við að svara flestu því sem þar er fram sett. 1. kafli skýrslunnar fjallar um húsnæði fyrir aldraða í landinu og er þar farið eftir landshlutum og þjónustuþörf. 2. kafli er um þróun öldrunarmála frá því að fyrstu lög um þau efni gengu í gildi fyrir áratug og um þá stefnu sem þau mál hafa tekið, en þetta er ört vaxandi málaflokkur. 3. kafli tekur til kjara aldraðra hvað varðar greiðslur frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum. Þessi kafli er saminn af starfsmanni Tryggingastofnunar ríkisins og tekur til allra helstu bóta eða greiðsluþátta til aldraðra. 4. kaflinn fjallar um Framkvæmdasjóð aldraðra og kemur þar fram heildaryfirlit yfir úthlutanir úr sjóðnum frá því að hann hóf starf sitt. Þar er einnig að finna stutta lýsingu á þeim stofnunum sem styrki hafa hlotið. Síðasti kaflinn er samantekt og lokaorð. Skýrslunni fylgja þrjú fylgiskjöl. Það fyrsta er yfirlit yfir heimilishjálp sem sveitarfélög veita og er það flokkað eftir sveitarfélögum. Annað fylgiskjal sýnir kostnað sveitarfélaga við heimilishjálp árin 1984--1988 og það þriðja er unnið úr skattframtölum sem sýna tekjudreifingu og eignadreifingu ellilífeyrisþega. Meginniðurstaða í 1. kafla skýrslunnar er sú að vistrými fyrri aldraða hefur aukist mjög mikið á tveimur áratugum eða ríflega tvöfaldast og er það einkum hjúkrunarrými sem hefur aukist. Er svo komið að nú er vistrými fyllilega sambærilegt við það sem gerist hjá grannþjóðum okkar á Norðurlöndunum. Þessi uppbygging hefur þó orðið mismikil eftir landshlutum og virðist hún hafa orðið minni en efni standa til hér suðvestanlands og þó einkum í Reykjavík. Þannig eru 12,7 rými á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri í Reykjavík þegar landsmeðaltalið er 17,3. Því er enn talin nokkur þörf á auknu vistunarrými í Reykjavík. Viss vandi hefur komið upp vegna þess að meðalaldur fólks hefur farið hækkandi og því þrýstingur á að breyta þjónusturými í hjúkrunarrými. En þar geta hagsmunir rekist á því að slík breyting veltir stærri hluta kostnaðar yfir á ríkið. Í 2. kafla skýrslunnar er fyrst rakin saga lagasmíði um málefni aldraðra en þar ber hæst lög um málefni aldraðra frá árinu 1983 og lög um Framkvæmdasjóð aldraðra frá 1981. Þá er í þessum kafla reynt að meta þörfina á mismunandi þjónustu vegna aldraðra. Má sérstaklega vekja athygli á býnni þörf fyrir rými fyrir heilabilaða aldraða. Þetta mál hefur hlotið sérstaka skoðun í tíð þessarar ríkisstjórnar og var á þessu ári opnað nýtt vistheimili í Reykjavík fyrir þetta fólk með níu rúmum. En betur má ef duga skal og verið er að íhuga að hleypa rekstri annars vistheimilis af þessu tagi af stað. Í 3. kaflanum er fjallað um kjör aldraðra. Fólk á ellilífeyrisaldri er nú um 24.000. Þetta fólk nýtur að jafnaði tekna af a.m.k. þrennum toga. Sumt af því er enn að hluta til vinnufært og hefur því atvinnutekjur og er um helmingur tekna meðalellilífeyrisþega atvinnutekjur. Næststærsti tekjupósturinn eru bætur frá almannatryggingum en greiðslur úr lífeyrissjóðum koma í þriðja sæti. Bætur almannatrygginga eru sem kunnugt af ýmsum toga. En hinir almennu bótaflokkar eru grunnlífeyrir, tekjutrygging og heimilisuppbót. Brýnt er að samræma og einfalda þetta kerfi. Mikið undirbúningsstarf var unnið á því sviði sl. haust en var ekki lokið. Áfram verður haldið á þeirri braut að skapa heilsteypt og skiljanlegt kerfi fyrir lífeyrisþega, hugsanlega með samtvinnun við skattkerfið. Mikilvægt er jafnframt að hugað sé að lífeyrissjóðunum og samspili þeirra og greiðslna almannatrygginga. Í 4. kafla skýrslunnar er m.a. heildaryfirlit yfir framlög úr Framkvæmdasjóði aldraðra þann áratug sem hann hefur starfað. Á verðlagi í desember sl. hafa framlög úr sjóðnum numið alls um 2,3 milljörðum kr. Ekki liggur fyrir hver hefur verið heildarkostnaður við þær framkvæmdir sem styrktar hafa verið en leiða má líkur að því að það nálgist milljarða tug. Af þessu sést að gífurleg uppbygging hefur átt sér stað á þessu sviði á sl. áratug. Heilbrrh. hefur nýlega skipað nefnd til að setja staðla sem greiðsluþátttaka Framkvæmdasjóðs aldraðra gæti miðast við en hliðstæðar reglur hafa lengi verið í gildi varðandi skólahúsnæði. Nokkurs misræmis hefur gætt í stærð rýmis og aðbúnaði á vistheimilum aldraðra. Ekki er ætlunin að staðla gerð eða stærð slíks húsnæðis einungis að skilgreina hvað eðlilegt sé að ríkið miði greiðslur sínar við. Aldurssamsetning þjóðarinnar er að breytast. Fjöldi þeirra sem eru 65 ára og eldri fer vaxandi en þeir hafa lokið eða eru að ljúka sinni starfsævi. Þessi fjöldi vex væntanlega úr 10,7% árið 1991 í 16,5% á næstu þremur áratugum, samanber nýlega mannfjöldaspá Hagstofu. Hlutfall fólks á vinnualdri eða 25--64 ára vex úr 49% í um 52% á næstu þremur áratugum. Á móti kemur að stórir árgangar þeirra sem fæddust eftir seinni heimsstyrjöldina eru enn á vinnualdri. Samtímis fækkar þeim sem hafa ekki enn hafið störf. Því virðist framfærslubyrðin vegna ungra og aldraðra eiga að geta verið viðráðanleg á næstu árum. Þetta er sagt með þá mikilvægu forsendu í huga að hinir vinnufæru hafi allir arðbær störf, hér sé heilbrigt og arðbært atvinnulíf. Það er því e.t.v. okkar stærsta velferðarmál. Vegna umræddrar breytingar á aldurssamsetningu einni sér vaxa útgjöld til velferðarmála og þá einkum heilbrigðismála á fyrrgreindu tímabili umtalsvert eða um 33% á sama tíma og fólksfjöldi vex aðeins um 18%. Sakir þess að fólki á almennum vinnualdri eða á aldrinum 25--64 ára fjölgar enn meira vaxa útgjöldin á hvern vinnandi mann yfir þetta tímabil ekki. Því er ekki von á neinni kollsteypu hvað varðar heilbrigðisútgjöld á næstu árum vegna þess eins að þjóðin eldist. En mikilvægt er að koma böndum á ríkisútgjöldin nú og efla atvinnulífið til þess að efnahagslegar forsendur velferðarþjónustunnar bresti ekki. Mjög mikið hefur verið gert til að bæta og auka aðstöðu fyrir aldraða á undanförnum árum. Þannig hefur tala hjúkrunarrúma tvöfaldast á seinustu tíu árum eins og fyrr sagði og þjónusturými aukist um 30%. Sérstaklega hefur ástandið batnað á landsbyggðinni. Enn er þó talið að það skorti hjúkrunarrými a.m.k. í Reykjavík. Rætt er um 200--300 rúm í því sambandi. Verulega mun þó draga úr þessum skorti á næsta ári þegar hjúkrunarheimilið Eir í Grafarvogi tekur til starfa með 130 rúmum. Margir telja að við leysum umönnunarvanda aldraðra ekki á réttan hátt, að hér sé lögð of mikil áhersla á stofnanavistun og heimavistun ekki sinnt sem skyldi. Samkvæmt norrænum upplýsingum er um tíundi hver Íslendingur 65 ára og eldri á stofnunum á meðan hlutfallið er á bilinu 4--7% á hinum Norðurlöndunum samkvæmt upplýsingum frá embætti landlæknis. Ástæðan virðist m.a. sú að heimaþjónusta og heimahjúkrun er hér stunduð í minna mæli en annars staðar. Félagsleg og fjárhagsleg rök hníga að því að styðja fólk til að vera sem lengst á heimilum sínum. Að flestra mati er kostnaður við framfærslu og umönnun aldraðra í heimahúsum minni en á stofnunum allt þar til hjúkrunarþörfin er orðin veruleg. Dagvistarrýmum fyrir aldraða hefur fjölgað mjög verulega á undanförnum árum. Mikilvægi dagvistunar í þjónustukerfi aldraðra er ótvírætt enda eiga dagvistir mikinn þátt í því að aldraðir geti dvalið lengur heima en ella. Hvíldarinnlagnir eru einnig úrræði í öldrunarþjónustu sem notað er í æ ríkari mæli. Það, líkt og dagvistir, stuðlar að því að aldraðir geti dvalið lengur heima. Þeim öldrunarstofnunum hefur fjölgað sem bjóða upp á hvíldarinnlagnir einkum yfir sumarleyfistímann. Á Norðurlöndum hafa heyrst raddir um að þar hafi sumpart verið gengið of langt í þessum efnum. Fólki sem hvorki hafi burði né vilja til að dvelja heima sé haldið þar lengur en góðu hófi gegnir. Hér sem víðast er meðalvegurinn bestur. Þá er talið nauðsynlegt að efla öldrunarlækningar og endurhæfingu á sjúkrahúsum. Hví leggjum við meiri áherslu en grannþjóðirnar á stofnanavistun þrátt fyrir að það sé að jafnaði hagkvæmara að vista aldraða í heimahúsum? Ástæðan er e.t.v. sú að ábyrgð og umfram allt kostnaður við öll málefni aldraðra skiptist á milli ríkis- og sveitarfélaga, áhugasamtaka og einstaklinganna sjálfra. Sveitarfélögin reka heimilishjálpina en ríkið heimahjúkrun. Og enda þótt lög kveði á um samvinnu á þessu sviði er það upp og ofan hvernig þar tekst til. Sveitarfélögin leggja síðan kapp á að reist séu hjúkrunarheimili en ríkið sér síðan um reksturinn. Best er e.t.v. að færa framkvæmdina og ábyrgðina á sem flestum málefnum aldraðra til sveitarfélaga. En málefni aldraðra verða ekki skilin frá öðrum þáttum heilbrigðisþjónustu. Þannig þarf a.m.k. heilsugæslan að fylgja með við slíkan flutning. Með heilsugæslunni flyttist heimahjúkrunin yfir til sveitarfélaganna sem einnig sjá um heimilishjálpina eins og fyrr segir. En meira þarf til. Hjúkrunarheimilin eiga líka heima hjá sveitarfélögunum fremur en ríkinu. Og vel má spyrja hvort landsbyggðarsjúkrahúsin, a.m.k. þau sem nú eru ekki deildaskipt, eigi ekki að fljóta með, hvort ríkið eigi ekki að takmarka sig við að reka eða fjármagna meginsjúkrahúsin. Nýlega hefur verið sett á laggirnar nefnd í heilbrrn. til að endurmeta hlutfall sjúkrahúsa. Að sjálfsögðu geta sveitarfélögin ekki tekið á sig þessar auknu byrðar án aukinna tekna. Jafnframt er brýnt að sveitarfélög sameinist og stækki til þess að geta betur tekið við þessum verkefnum. En fleiri en sveitarfélög geta og eiga að koma við sögu varðandi byggingu og rekstur vista fyrir aldraða. Fyrir því er löng hefð að slíkt sé í höndum samtaka og einnig í beinum einkarekstri. Stuðla ber að fjölbreytni á þessu sviði. Allt eins og hver og einn skapar sér sitt lífsmynstur, umhverfi og velur sér félaga á lífsleiðinni á ekki að þröngva öllu fólki í sömu bása í ellinni. Þjóðfélaginu ber skylda til að hlaupa undir bagga með þeim sem ekki geta alið önn fyrir sér sjálfir og sjá til þess að nægt framboð sé á vistun, hjúkrun og læknishjálp fyrir aldraða. En skipulag og fjármögnun slíkrar samhjálpar verður að miðast við að hver og einn geti búið þannig um sig sem hann helst kýs. Að lokum þetta, virðulegi forseti. Mikilvægt er að endurmeta allt umönnunarkerfi aldraðra. Eins og þegar hefur verið sagt tengist það mjög verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Jafnframt þarf að íhuga hlutverk minni sjúkrahúsanna í þessu sambandi. Að þessum málum er nú unnið í heilbr.- og trmrn. Skýrslan er mikilvægt gagn í því sambandi.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið er skýrsla þessi um málefni og hagi aldraðra lögð fram að beiðni nokkurra hv. þm. Alþb. Skýrslan er í senn yfirgripsmikil og upplýsandi. Þó er það þannig að þar má finna ýmis atriði sem eru rangfærð eða að það hreinlega vantar upplýsingar í skýrsluna til að hv. þm. fái rétta heildarmynd og sjái grundvöll þeirra áætlana sem fyrir liggja á sviði öldrunarmála. Í samantekt skýrslunnar og reyndar í umfjöllun fjölmiðla um niðurstöður hennar eftir kynningarfund hæstv. ráðherra má draga þá ályktun að þessi málaflokkur sé bara í býsna góðu lagi. En þó er viðurkennt að skortur sé á hjúkrunarrými fyrir aldraða í Reykjavík. Ef við skoðum þær tölur, sem í skýrslunni birtast, verður það þó ekki séð. Það kemur fram í 1. kafla skýrslunnar, þar sem fjallað er um húsnæði fyrir aldraða, að 1. janúar 1991 hafi vistrými fyrir aldraða, bæði hjúkrunarrými og þjónusturými á öllu landinu, verið 3.235 og skiptist þannig að hjúkrunarrými voru 1.948 og þjónusturými 1.287. Af þessum 1.948 hjúkrunarrýmum eru 712 talin í Reykjavík eða 8,1 rými á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri en hjúkrunarrými eru fæst í Reykjavík miðað við íbúafjölda. Staðan á landsbyggðinni er mun betri þó þörfinni sé hvergi nærri fullnægt. Í þessum útreikningum á þjónusturými í Reykjavík eru legupláss öldrunarlækningadeilda talin með sem hjúkrunarpláss. Það ætti þó ekki að vera því að það er faglega rangt. Öldrunarlækningadeildir eru meðferðardeildir en ekki hjúkrunarheimili. Auk þess er talið sem hjúkrunarrými vistrými á blönduðum stofnunum, þ.e. stofnunum með þjónusturými og hjúkrunarrými, þar sem langlegusjúklingar eru hafðir í þjónustuhúsnæði og daggjöld greidd. Í skýrslunni eru rúm í B-álmu Borgarspítalans talin vera 81. En eftir þeim upplýsingum sem ég hef hafa aldrei verið tekin fleiri en 59 rúm í notkun í B-álmunni. Hin 22 eru ekki og hafa ekki verið í notkun þannig að það er ekki réttlætanlegt að telja þau með eins og gert er í skýrslunni. Nú í mars voru aðeins 47 rúm í notkun. B-álma Borgarspítalans er auk þess byggð sem öldrunardeild og ætti í raun ekki að telja sem hjúkrunarrými. Ef þessi atriði eru tekin saman, þ.e. vistrými á blönduðum stofnunum, öldrunarlækningadeildir og þau rými, sem aldrei hafa verðið tekin í notkun í B-álmu Borgarspítalans, kemur í ljós að eiginleg hjúkrunarrými í Reykjavík eru 450 en ekki 712 eða ekki nema 5,2 á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri en ekki 8,1 eins og sagt er í skýrslunni. Vöntun á hjúkrunarrými í Reykjavík er því mun meiri en þar kemur fram og töluvert undir þeim viðmiðunarmörkum sem fram koma í skýrslunni. Það vannst ekki tími til að sannreyna þær tölur sem snúa að landsbyggðinni en út frá þessu má ætla að þær þurfi skoðunar við. Ég vil benda hv. þm. á að hvað varðar Reykjavík er það ítarlega rakið í greinum sem birtust í fréttabréfi lækna á síðasta ári, þ.e. 7. og 8. tölublaði. Greinar þessar eru skrifaðar af Sigurbirni Björnssyni lækni og Þór Halldórssyni, yfirlækni öldrunarlækningadeildar Landspítalans, og fjalla um könnun sem Félag íslenskra öldrunarlækna framkvæmdi á framboði og eftirspurn á hjúkrunarrými í Reykjavík. Könnunin var framkvæmd í febrúar og mars árið 1991. Kannaður var fjöldi langlegusjúklinga sem biðu eftir að komast á hjúkrunarheimili. Annars vegar voru sjúklingar á meðferðardeildum sjúkrahúsa og hins vegar þeir sem biðu í heimahúsum. Þessi könnun leiddi í ljós að 260 sjúklingar biðu eftir plássum. Það er dálítið merkilegt þegar það er haft í huga að könnunin er framkvæmd af Félagi íslenskra öldrunarlækna, fólki sem er í návígi við málefni aldraðra alla daga, að þessarar könnunar er ekki getið í skýrslu ráðuneytisins um málefni og hagi aldraðra. Á hinn bóginn er reynt að gera sem minnst úr skorti á hjúkrunarrými í Reykjavík með því að tína til legupláss sem ekki eru í raun hjúkrunarrými. Það er erfitt að sjá hvaða tilgangi slíkt þjónar. Það sýnir a.m.k. ekki viðleitni til að bæta úr því ástandi sem ríkir. Til þess að leysa vandann verður að horfast í augu við hann eins og hann er en ekki að leyna hluta hans. Þess ber jafnframt að geta í tengslum við þessa umræðu að hjúkrunarrými í Reykjavík nýtast ekki eingöngu Reykvíkingum því að þau eru einnig nýtt af öðrum, bæði fólki frá nágrannasveitarfélögum og lengra að komnum. Við lauslega könnun nýverið töldust 76 utanbæjarmenn vera í skráðum hjúkrunarrýmum á þrem stofnunum, Hrafnistu, Grund og á Skjóli. En á hinn bóginn hafa fjölmargir Reykvíkingar leitað út fyrir borgarmörkin og dveljast nú um 120 reykvískir hjúkrunarsjúklingar á stofnunum í nágrannabæjum, 88 í Hafnarfirði, 22 á Stokkseyri og tveir í Kópavogi. Auk þess dvelja nokkrir á vistheimilinu Blesastöðum á Skeiðum, en sá staður hefur ekki hlotið náð fyrir augum heilbrigðisráðuneytis sem hjúkrunarstofnun jafnvel þó viðurkennt sé að þar dveljist nokkrir hjúkrunarsjúklingar. Af þessari upptalningu má ljóst vera að upplýsingar í skýrslu heilbr.- og trmrh. eru nokkuð fjarri sannleikanum og gefa því ekki rétta mynd af ástandi mála í Reykjavík. Þá er þess getið á bls. 27 í skýrslunni að framtíð B-álmu Borgarspítalans sem öldrunardeildar velti á því hver niðurstaða og framkvæmd samninga Borgarspítala og Landakots verði. Framkvæmdasjóður aldraðra styrkti byggingu B-álmunnar sem nemur 54,36%. Margir hafa dregið í efa lagalegan rétt þessara stofnana, þ.e. Borgarspítalans og Landakots, til að semja um B-álmuna með tilliti til þess fjár sem hún er byggð fyrir. Alla vega eru makaskipti ekki réttlætanleg gagnvart öldrunarþjónustunni sem Framkvæmdasjóður aldraðra á að þjóna, þar sem þarna er skipt á vel búnum sjúkradeildum sérhönnuðum fyrir öldrunarsjúklinga og á húsnæði sem alls ekki er byggt með sömu þarfir í huga og ekki eftir þeim kröfum sem nú eru gerðar til húsnæðis og þjónustu við aldraða. Í kafla 1, 2 og 3 um dagvistun aldraðra virðist ekki hafa verið gerð tilraun til að skilgreina dagvistarrými miðað við þá starfsemi sem þar fer fram. Og að auki er nokkur fjöldi plássa oftalinn. Fyrst er til að taka að í Skjóli eru sögð vera 25 dagvistarrými. Því miður hefur dagvist í Skjóli ekki enn verið opnuð enda þótt deildin hafi staðið fullbúin allt frá haustinu 1989. Reyndar var sótt um rekstrarheimild fyrir 18--20 rými en í töflunni eru skráð rými 25. Á Landspítala, í Hátúni 10, er fjöldi dagvistarrýma talinn 20. Rétt er að á dagspítala öldrunarlækningadeildar Landspítalans í Hátúni 10 eru 20 rými. Þessi rými eru hins vegar ekki hugsuð sem langtímaúrlausn heldur fyrst og fremst til rannsókna og endurhæfingar á öldrunarsjúklingum. Er því brýn ástæða til að ráðuneytið geri skýran greinarmun á viðfangsefnum einstakra dagvistardeilda og undanskilji dagspítaladeild Landspítalans úr þeirri upptalningu. Þá eru talin dagvistarrými að Miklubraut 26 og skýrslan segir þau 9. En rekstri þeirrar deildar hefur verið hætt fyrir alllöngu þannig að alrangt er að telja þau með. Í kaflanum um bústaði fyrir aldraða, lið 1, 2 og 4 er svo fjallað um íbúðir fyrir aldraða. Þar kemur fram að leigu sjálfseignar- og búseturéttaríbúða fyrir aldraða hefur fjölgað mjög verulega síðustu tíu árin. Þetta er að vissu leyti góð þróun því ég tel að besta þjónustan við eldri borgara sé sú að þeim sé gert kleift að vera sem lengst í eigin húsnæði. Stærri sveitarfélögin hafa mörg hver byggt sérstakar íbúðir fyrir aldraða. Það verkefni er hins vegar ofviða mörgum smærri sveitarfélögum. Aldraðir búa þar oft í stórum, óhentugum húsum eða íbúðum sem erfitt er að selja þar sem markaðurinn er lítill. Það mætti vel hugsa sér að félagslega íbúðakerfið kæmi þar meira inn með því að þessi hús eldra fólks væru keypt inn í félagslega kerfið í skiptum fyrir minni og hentugri íbúðir. Fram að þessu hafa sveitarfélög sem fá úthlutað heimildum til að byggja félagslegar íbúðir oftast nýtt þær til nýbygginga til að skapa atvinnu á atvinnulitlum svæðum. Mun skynsamlegra verður þó að telja að leyfin séu nýtt til að kaupa eldra húsnæði sem er á staðnum og þá jafnvel að húsnæði aldraðra hafi þar forgang. 2. kafli skýrslunnar fjallar um stefnu í öldrunarmálum. Sá kafli er að stórum hluta sögulegt yfirlit um hvernig hafi verið staðið að málum en heldur lítið um það hvernig standa skuli að málum í framtíðinni. Kaflinn segir okkur afar lítið umfram það sem við vissum þegar. Í samtali við Þór Halldórsson, yfirlækni öldrunarlækningadeildar Landspítalans, kom fram að ekki hafði verið leitað upplýsinga þar þegar gengið var frá þessum kafla. Þó hefði mátt ætla að sjálfsagt væri að hafa samráð og samvinnu við þá sem vinna að öldrunarmálum þegar rætt er um stefnumótun á þessu sviði. Öldrunarlækningar og öldrunarlækningadeildir eru forsendur fyrir þeim markmiðum sem lögin um málefni aldraðra byggja á, þ.e. að aldraðir skuli eiga völ á þeirri heilbrigðis- og félagsþjónustu sem þeir þurfa á að halda og stuðla að því að þeir geti dvalist sem lengst í heimahúsum. Það hefði mátt skilgreina betur hlutverk og þýðingu deildanna sem í dag gegna mjög mikilvægu hlutverki í heilbrigðisþjónustunni. Endurhæfing, sem tæpt er á í skýrslunni er aðeins einn af þáttum í starfsemi öldrunarlækningadeilda. Ástandið er þannig, eftir þeim upplýsingum sem ég hef, að illmögulegt er fyrir öldrunarlækningadeildir Landspítala og Borgarspítala að sinna því hlutverki sem þeim er í raun ætlað vegna ásóknar í að koma þar inn langlegusjúklingum, vegna skorts á hjúkrunarrými. Ég hef áður nefnt það hvert faglegt hlutverk öldrunarlækningadeilda er. Öldrunarlækningadeild er meðferðardeild og á því að vera deild í deildaskiptu sjúkrahúsi í nánum tengslum við aðrar sérdeildir sjúkrahúss svo og rannsóknadeildir. Hugmyndir um að flytja öldrunarlækningadeildir út af almennum sjúkrahúsum ganga þvert á alla þróun í öldrunarlækningum í nágrannalöndum okkar þar sem stefnan er sú að leggja niður einangruð öldrunarsjúkrahús enda hlýtur það að vera betri lausn út frá mannlegu sjónarmiði. Þá hefði verið eðlilegt að það kæmi fram í þeirri skýrslu, sem hér er til umræðu, að öldrunarlækningadeild Landspítalans er í miklu húsnæðishraki. Hún er í óhentugu leiguhúsnæði í Hátúni 10b, húsnæði sem ekki er hannað sem sjúkrahús. Húseigendur geta sagt upp leigusamningi með árs fyrirvara. Framtíðaráætlanir öldrunarlækninga við Landspítalann liggja fyrir og hefði verið eðlilegt að geta þeirra í skýrslunni sérstaklega undir kaflanum um stefnu í öldrunarmálum. Þessar framtíðaráætlanir hljóta einnig að hafa verið skoðaðar og tekið mið af þeim þegar ákvörðun um framtíðarhlutverk Borgarspítala og Landakotsspítala voru teknar í heilbrrn. Allt hlýtur þetta að vera samtengt þegar heildarfjárþörf til þessa málaflokks er skoðuð. Því má spyrja: Munu samningar um áður nefnda spítala hafa áhrif á fjárveitingar til öldrunardeildar Landspítalans? Framkvæmdir við þá öldrunardeild hafa verið á forgangslista Ríkisspítala um nýframkvæmdir sl. ár og hefði mátt ætla að nú væri röðin komin að þeim. Framtíðaráform öldrunarlækninga við Landspítalann eru í stórum dráttum þau að 20 rúma matsdeild verði á Landspítalalóðinni og nýbygging á Vífilsstöðum fyrir endurhæfingarhluta deildarinnar svo og sérdeild fyrir heilabilaða, dagspítali og móttökudeild. Eins og áður segir eru framkvæmdir búnar að bíða lengi en hafa þó verið á forgangslista Ríkisspítalanna síðustu ár. Voru menn farnir að vænta þess að nú væri röðin komin að því að hefja þær framkvæmdir. Samkvæmt þeim heimildum sem ég hef hefur verið leitað eftir fjármagni frá Framkvæmdasjóði aldraðra til þessara framkvæmda en ekki fengist. Því spyr ég: Hver er munurinn á að styrkja öldrunarlækningadeild við Borgarspítala og að styrkja öldrunarlækningadeild við Landspítala, sérstaklega í ljósi þeirra samninga sem gerðir voru um rekstur Borgarspítala og Landakots? Ríkið kemur að rekstri allra þessara sjúkrastofnana. Í kafla 2.6 er fjallað um þörf á rými fyrir heilabilað gamalt fólk. Í þessari skýrslu ráðherra er ekki að finna neinar áætlanir um þjónustu við heilabilaða. Ekki er heldur getið um þá þjónustu sem þegar fer fram í Reykjavík við þennan hóp sjúklinga þar er t.d. um að ræða sérhæfða greiningardeild heilabilaðra við öldrunarlækningadeild Landspítalans, sérstakar hjúkrunardeildir á DAS, Grund, Hvítabandinu og dagvist í Hlíðarbæ. Allar þessar stofnanir gegna mjög miklu hlutverki í þjónustu við heilabilaða. Þá hefur verið opnað útibú á hjúkrunarheimilinu Skjóli þar er um að ræða nýtt þjónustuform fyrir heilabilaða sem er sambýli þar sem sex til átta sjúklingar eru vistaðir saman, t.d. í hentugu einbýlishúsi, og taka heimilismenn þátt í heimilishaldi eftir getu. Hjúkrunarheimilið Skjól hefur opnað eitt slíkt heimili, hið fyrsta hér á landi. Einnig stefnir Reykjavíkurdeild Rauða kross Íslands að rekstri slíks heimilis. Leitað hefur verið eftir rekstrarleyfi frá heilbrrn. en því hefur verið synjað. Ekkert slíkt heimili er, eftir því sem ég best veit, rekið á landsbyggðinni. Og þá kem ég að kafla 2.7 í skýrslunni þar sem fjallað er um þjónustu heilsugæslustöðva við eldra fólk. Hér er m.a. verið að skýra frá þjónustuhópum fyrir aldraða og hlutverki þeirra við heilsugæslustöðvarnar. Starfsemi þjónustuhópa er þungamiðja opinnar öldrunarþjónustu og hugmyndafræðin á bak við hana er að samhæfa heilsufarslega og félagslega öldrunarþjónustu fyrir hvern einstakling. Starfsemi þjónustuhópa á samkvæmt lagaákvæðum að byggja á svæðisbundinni öldrunarþjónustu. Skal svæðaskiptingin vera tengd heilsugæslustöðvunum. Þjónustuhópurinn er starfshópur sem á að vera í beinum persónulegum tengslum við þjónustuþegann, þann aldraða. Þjónustuhópar eru víða starfandi úti á landsbyggðinni en starfsemi þjónustuhópa aldraðra hefur ekki enn hafist í Reykjavík þrátt fyrir lagaákvæði. E.t.v. er ein orsök þess sú að aðeins hluti af áætluðum heilsugæslustöðvum í Reykjavík hefur verið stofnsettur. Önnur ástæða gæti verið sú að félags- og heilbrigðisþjónusta hafi verið skipulagðar án tillits til hvor annarrar. Þannig hefur borginni verið skipt upp í félagsleg þjónustusvæði fyrir aldraða sem eru allt önnur en heilsugæslusvæðin og mörk þeirra falla ekki á nokkurn hátt saman. Þjónustuhóparnir eru mikilvægur þáttur í öldrunarþjónustu og þurfa að hafa fastmótaðar starfsreglur og starfa í nánum tengslum við aðra þætti öldrunarþjónustunnar. Önnur starfsemi sem fram fer á heilsugæslustöðvum er einnig mikilvægur hlekkur í öruggri öldrunarþjónustu en þar er þó hægt að koma á enn skipulagðari og markvissari vinnubrögðum. Ég hefði viljað sjá að fram kæmi í þessari skýrslu vilji ráðherra til þess að koma á skipulegri heilsugæslu fyrir aldraða sem heyrði undir skyldustörf lækna á svipaðan hátt og mæðraskoðun og ungbarnaeftirlit. Slík fyrirbyggjandi starfsemi er mikið öryggi fyrir hinn aldraða. Slík starfsemi þyrfti að vera samræmd um landið allt á svipaðan hátt og áður nefndir þættir heilsugæslunnar um landið. Þá vil ég að lokum nefna enn einn mikilvægan þátt í öldrunarlækningum og þjónustu við aldraða, en það eru rannsóknir í öldrunarlækningum en þær hafa verið af mjög skornum skammti hér á landi. Ég hefði viljað sjá í skýrslu ráðherra að hann ætlaði þeim stærri þátt í framtíðinni. Ef til vill, virðulegi forseti, eru öll þau atriði, sem ég hef nefnt, á stefnuskrá hæstv. heilbr.- og trmrh. þó þau komi ekki fram í skýrslunni. Því eins og ég sagði í upphafi fer heldur lítið fyrir nýrri stefnumótun í málefnum aldraðra í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Skýrslan er þó um margt upplýsandi hvað varðar fortíðina og þennan málaflokk. En þrátt fyrir allan þann tíma og alla þá vinnu, sem hlýtur að hafa verði lögð í skýrsluna á þessum sex mánuðum frá því að beiðnin var lögð fram, þá er ljóst að hún er ekki það vel unnin að hún gefi rétta heildarmynd af stöðu málefna aldraðra og á köflum er hún beinlínis villandi og röng.

Virðulegi forseti. Mál það sem hér er nú á dagskrá, skýrsla heilbr.- og trmrh. um málefni og hagi aldraðra, er samkvæmt beiðni um skýrslu sem var 3. mál þessa ágæta þings. 3. mál var lagt fram á fyrsta degi þings í haust og er tekið til umræðu þegar komið er fram á rauða nótt á síðasta degi þessa þings að vori og reyndar er komið langt fram yfir þann tíma sem meiningin var að þessu þinghaldi væri lokið. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að eyða tíma mínum í að skammast yfir því heldur lýsa þó nokkrum vonbrigðum mínum með að það skuli ekki gefast betri tími til að ræða þennan mikilvæga málaflokk. Það hefði vissulega verið ástæða til að fara ítarlega yfir þessa skýrslu og ræða við ríkisstjórn og hæstv. heilbrrh. um þá stefnumótun sem kann að vera í gangi og hvaða áhersluatriði og verkefni þeir sjá brýnust fram undan í uppbyggingu og þjónustu við þennan málaflokk. Eins og fram kom hjá seinasta ræðumanni hv. 4. þm. Suðurl. er það svo með skýrsluna að hún er að verulegu leyti upptalning á því sem gert hefur verið, við gætum kannski sagt afrekaskrá fyrrv. heilbrrh., ekki endilega þess síðasta heldur þeirra síðustu sem setið hafa í embætti, en lítið er fjallað um það sem er fram undan þó í 6. tölul. í beiðni um skýrsluna hafi verið beðið um að fjallað yrði um þau úrræði sem grípa verður til í þessum málaflokki nú og á komandi árum. Að vísu er í lok skýrslunnar samantekt þar sem aðeins er drepið á þau atriði eða þá þætti og kem ég aðeins að því í lok máls míns. Ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð, hæstv. forseti. En mig langar þó að draga fram nokkra punkta og nokkrar staðreyndir eins og t.d. það hversu vistrýmum fyrir aldraða hefur fjölgað mikið á seinasta áratug. Aukningin er nær 1.000 rúm í hjúkrunarrými einu saman. 956 hjúkrunarrými og nær 300 þjónusturými. Þannig að það sýnir auðvitað að hér hefur verið vel að málum staðið þótt vafalaust megi segja að betur má ef duga skal. Eins og fram kemur í skýrslunni er ástæðan fyrir því að hluta til auðvitað sú að meðalaldur hefur verið að hækka hjá okkur. Öldruðum fer fjölgandi sem hlutfalli af þegnum þjóðfélagsins og heilsufari þeirra, sem dvelja á þessum stofnunum, hrakar líka því að meðalaldurinn hækkar og hefur á seinustu árum hækkað um 5--7 ár eins og hér segir. Það hefur leitt til þess að fjölmörgum svokölluðum vistrýmum eða rýmum á dvalarheimilum aldraðra hefur verið breytt í hjúkrunarrými þar sem meiri þjónustu þarf, meiri hjálp, betri aðstöðu bæði í húsnæði og tækjabúnaði og allt hefur þetta leitt til þess að stofnkostnaður þessarar þjónustu er verulega hár. Það kann þó að vera að það hvernig staðið er að stofnkostnaðinum og kostnaðarskiptingunni milli ríkis og sveitarfélaga hafi einhver áhrif á það hvaða stofnanir eru byggðar upp, hver er áherslan á að byggja annars vegar upp heimilishjálp, heimaþjónustu, heimahjúkrun og dagvistarstofnanir fyrir aldraða, sem veita aðeins dvöl yfir daginn en eru ekki sólarhringsstofnanir, og svo auðvitað dvalarheimilin sjálf, en allt er þetta kostað af sveitarfélögunum, og svo hins vegar hjúkrunarrýmin, sem eru 85% greidd í stofnkostnaði af ríkinu en aðeins 15% af sveitarfélögum og kann þetta auðvitað að hafa einhver áhrif á þær áherslur sem lagðar eru í þessari uppbyggingu. Megintilgangurinn í stefnumótuninni og löggjöf um málefni aldraðra er auðvitað sá að stuðla að því að aldraðir geti lifað eðlilegu heimilislífi sem allra lengst við sínar eðlilegu aðstæður á sínum heimilum en að þeir eigi jafnframt völ á nauðsynlegri stofnanaþjónustu þegar hennar er þörf. Þetta kemur skýrt fram í lagaákvæðunum og er sá megintónn sem gengið er úr frá. Ég beitti mér fyrir endurskoðun á þessum lögum, lögum um málefni aldraðra, og er sú nýja löggjöf nr. 82/1989 og tók gildi hinn 1. janúar. Þar eru að vísu lagðar að verulegu leyti sömu áherslur og áður, og auðvitað er megintilgangurinn sá sami, en aukin áhersla er lögð t.d. á vistunarþjónustuna eða vistunarmatið svokallaða sem á að vera forsenda þess hvaða aðgang hinn aldraði á að þessum stofnunum og á að tryggja að þeirrar þjónustu njóti fyrst og fremst þeir sem á henni þurfa að halda. Auk þess er eftir sem áður markmið laganna að aldraðir skuli eiga völ á þeirri heilbrigðis- og félagslegu þjónustu sem þeir þurfa á að halda og að hún sé veitt á því þjónustustigi sem eðlilegust og hagkvæmust er miðað við þörf og ástand hins aldraða. Þá beitti ég mér einnig fyrir því að hinn 19. mars 1991 var samþykkt á Alþingi þingsályktun til næstu aldamóta. Þar eru einnig lagðar áherslur um framtíðina hvað varðar þjónustu við aldraða og lögð áhersla á áframhaldandi uppbyggingu þessarar mikilvægu þjónustu en einnig lögð áhersla á endurhæfingu aldraðra og það að gera þeim kleift að dveljast sem allra lengst í heimahúsum með heimilishjálp, dagvist og heimahjúkrun. Nú kom það held ég fram í máli hæstv. ráðherra að auðvitað yrðu menn að gæta að því að ganga ekki heldur of langt í þessu sambandi, þ.e. að stofnanaþjónusta sé veitt þegar virkilega er þörf á henni, þegar kemur að því að hinn aldraði getur ekki verið lengur heima. Það leiðir hugann að því sem er að gerast þessa dagana og þessar vikurnar, þrátt fyrir þá athugasemd hæstv. ráðherra sem hér mælti fyrir eða gerði grein fyrir málinu í forföllum heilbrrh., þ.e. hæstv. umhvrh., að stofnunum sem veita hvíldarinnlögn væri að fjölga. Þessa dagana erum við að grípa til þess óyndisúrræðis að þurfa að loka eða draga úr þjónustu við aldraða og það gerist þrátt fyrir allar viljayfirlýsingar stjórnvalda og hæstv. ríkisstjórnar í tengslum við kjarasamninga um að stofnunum aldraðra eða þjónustustofnunum, sem eiga að veita þeim sína þjónustu sérstaklega, sé haldið opnum og gangandi því að slíkri deild, sem er sérstaklega ætluð öldruðum og er á Borgarspítalanum, var lokað í desember. Hún hefur verið lokuð frá því í desember þrátt fyrir það að verið sé að setja stóraukið fjármagn í rekstur þess ágæta spítala sem er ekki nema gott eitt um að segja ef menn telja sig hafa efni á því. Svo virðist sem Borgarspítalinn sé sérstakt óskabarn hjá heilbrrn. eða þeim sem þar ráða ríkjum um þessar mundir. Ég ítreka að það er út af fyrir sig ágætt ef menn telja sig hafa efni á því og telja að fjármununum sé skynsamlega varið á þann hátt. Hins vegar er mikill hávaði út af hagræðingu á Ríkisspítölunum um að færa til það fólk sem dvelur í Hátúni, öldrunarþjónustu Ríkisspítalanna, yfir á Vífilsstaði. Auðvitað er slíkt rask afar óæskilegt og gott að komast hjá því en af rekstrarfjárskorti á þeim spítala er það talið nauðsynlegt. Út af því hafa spunnist miklar umræður og háværar athugasemdir. En ég hef ekki heyrt nokkra athugasemd við það að Borgarspítalinn hafi lokað öldrunardeild í desember og að hún skuli enn vera lokuð. Nú er jafnvel talað um að reisa nýjar öldrunarþjónustudeildir, t.d. á Landakoti. Þetta finnst mér ekki vera skynsamleg nýting á fjármunum, hæstv. forseti. Ég er alveg að ljúka máli mínu en vil þó nefna það atriði, sem kom fram í máli hæstv. ráðherra, að til þess að samræma heimaþjónustu fyrir aldraða, heimilishjálp og heimahjúkrun væri skynsamlegt að færa heimaþjónustuna til sveitarfélaganna og jafnvel hjúkrunarheimilin einnig. Ég vil leyfa mér að hafa á þessu allan fyrirvara. Ég er alls ekki á þessu stigi að leggjast gegn slíkum hugmyndum en auðvitað þarf að ræða þær við sveitarfélögin. Það er mál sem verður að gerast í góðu samkomulagi við sveitarfélögin og auðvitað þarf að gæta þess að þau hafi tekjustofna eða fjármuni til að standa undir slíkri þjónustu því að afar mikilvægt er að hún sé vel af hendi leyst. En ég vara við því að menn rasi þar um ráð fram. Ég hefði gjarnan viljað ræða það nánar og gera betri grein fyrir sjónarmiðum mínum í því sambandi en tímans vegna í þessari umræðu nú geymi ég það til betri tíma Að lokum langar mig aðeins að segja það, hæstv. forseti, að í lokakafla þessarar skýrslu, 6. kafla, sem ber yfirskriftina Samantekt, er enn bent á það að engar reglur um vistun og mat hafi verið til framan af og að það sé ekki fyrr en með gildistöku endurskoðaðra laga í ársbyrjun 1990 sem slíkt mat er tekið upp með reglugerð nr. 46/1990 sem byggist á þeim lögum. Jafnramt er hér undirstrikað, og er þá kannski það eina sem mér sýnist að sé stefnumótandi fyrir framtíðina í þessari skýrslu, að á næstu árum þurfi með markvissari hætti að byggja upp heimaþjónustuna, heimilishjálpina og heimahjúkrunina um allt land og að það verkefni sé fært til sveitarfélaganna eins og hér er ýjað að. Ég endurtek að ég ætla ekki að hafna því en tel að menn þurfi að huga vandlega að og gæta sín mjög áður en slíkar ákvarðanir eru teknar því að geta sveitarfélaganna er að sjálfsögðu afar misjöfn eftir stærð þeirra og fjárhag til að veita slíka þjónustu og líka þarf að huga að því að það verði ekki alvarleg röskun á þessu jafnvægi sem þarf að vera og ríkja á milli reksturs heilsugæslu annars vegar og sjúkrahúsa og annarrar heilbrigðisþjónustu hins vegar.

Virðulegur forseti. Það má segja að hér á Alþingi gildi sú biblíutilvitnun að hinir síðustu verði fyrstir og hinir fyrstu síðastir því að þetta er eitt af fyrstu málum þingsins og er að verða síðasta málið sem hér er til umfjöllunar. Mér skilst að það séu einhverjir öldrunarsjúkdómar farnir að hrjá þingmenn og þeir vilji helst fara að komast til síns heima svo ekki er mjög æskilegt að tala hér mjög langt mál. Ekki skal ég þreyta þingmenn á því enda þjónar það í sjálfu sér litlum tilgangi um miðja nótt að tala langt mál um málefni aldraðra. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða að minnast aðeins á þann skort á hjúkrunarrými sem er ekki síst hér í Reykjavík. Í raun er neyðarástand í málum hjúkrunarsjúklinga í Reykjavík. Það er talið að það vanti um 250--300 hjúkrunarrými á landinu öllu og sá vandi einskorðast nánast við Reykjavík. Menn tala um að það muni kosta um milljarð á ári að leysa þennan vanda og undan því verður ekki vikist. Vegna þessa held ég að menn geti hætt að gæla við þá hugmynd að hér verði hægt að spara mikið í heilbrigðiskerfinu á komandi árum því að þessa þjónustu verður að veita. Þessi skýrsla sem hér er og ég get í sjálfu sér ekki tekið til rækilegrar umfjöllunar sýnir manni fram á að það hefur ekki verið haldið nægilega vel á málum á undanförnum árum og fé hefur ekki farið þangað sem þörfin er mest. Það kemur nefnilega fram í skýrslunni að á landinu öllu eru mun fleiri vistheimilisrými en víðast hvar annars staðar í nágrannalöndum okkar. Vistrými eru sem svarar 10% fyrir 65 ára og eldri hér en 4--7% á hinum Norðurlöndum. Því má segja að það sé ekki skortur á plássi sem veldur neyðarástandinu í Reykjavík heldur dreifing þeirra. Það hefur verið farið yfir þessar tölur og sýnt fram á að ástandið er í raun verra í Reykjavík en tölurnar sýna fram á vegna þess að drjúgur hluti plássanna í Reykjavík er hreinlega ekki nýttur af Reykvíkingum. Það vakti hins vegar athygli mína á bls. 5 í skýrslunni að þar kemur fram að t.d. í Suðurlandshéraði eru 32,5 rými á 100 íbúa samanborið við 12,7 í Reykjavík. Það má segja að það séu nær 11 rými í Reykjavík þegar þessar tölur eru leiðréttar. Það er gífurlegur munur á plássfjölda á Suðurlandi t.d. og í Reykjavík. Engu að síður er samt sagt frá því á bls. 6 að það sé verið að byggja hjúkrunardeildir við dvalarheimilin á Hellu, þar sé verið að koma upp 12 rúmum og á Kirkjubæjarklaustri sé verið að koma upp 12 rúmum. Þrátt fyrir að það sé svona mikill fjöldi af rúmum á þessu svæði er enn verið að byggja þar upp. Mér finnst það hljóti að þýða að það sé í rauninni offramboð á þessum stað á meðan skortur er hér í Reykjavík. Það er mín skoðun að ekki hafi verið haldið nógu vel á málum og fjármunirnir hafi ekki farið þangað sem þeirra er helst þörf í þessum málaflokki. Skorturinn á hjúkrunarrými gerir það svo aftur að verkum hér í Reykjavík að önnur úrræði nýtast ekki sem skyldi og langlegusjúklingar teppa rými á öldrunarlækningadeildum og aðrir aldraðir komast ekki þar inn í greiningu og endurhæfingu og verða því kannski hjúkrunarsjúklingar fyrr en ella þar sem þeir fá ekki rétta þjónustu á réttum tíma. Þá gerir þetta ástand sem er í Reykjavík það að verkum að óttinn við það sem bíður aldraðra, ef þeir missa heilsuna, er það mikill að eftirspurnin eftir vistheimilum er meiri en hún ætti í rauninni að vera. Vegna þessa ótta, sem fólk býr við um það sem bíður þeirra í ellinni þegar heilsan bilar, er sótt um pláss fyrr en ella á vistheimilum til að tryggja sig síðar meir. Mig langar, virðulegi forseti, að vitna í grein sem var í Morgunblaðinu nýverið um öldrunarmál þar sem talað er um þjónustuna, eins og hún er í Reykjavík, hvað hún sé veitt af mismunandi aðilum og hvað hún nýtist í raun illa fyrir aldraða. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þrír mismunandi aðilar skipuleggja þjónustu sem veitt er einum og sama einstaklingnum. Hann fær heimilishjálp sem er skipulögð af heimaþjónustunni í Reykjavík, síðan fær hann heimahjúkrun á daginn frá viðkomandi heilsugæslustöð og heimahjúkrun á kvöldin eða nóttunni sem veitt er af heimilishjúkrun í Heilsuverndarstöðinni.`` Það eru sem sagt þrír mismunandi aðilar sem veita einum og sama einstaklingnum þjónustu og það vantar alla samhæfingu og samræmingu þarna á milli vegna þess að heimaþjónustan er veitt af sveitarfélaginu, þ.e. Reykjavíkurborg, en heimahjúkrunin af ríkinu. Þetta er skipulagt ýmist út frá þjónustumiðstöð fyrir aldraða eða heilsugæslustöð og síðan skarast þessi tvö svæði svo þarna verður mikið misræmi á milli. Ég lofaði forseta að tala ekki langt mál vegna þess að menn eru orðnir þreyttir og hafa því miður kosið að ræða meira um önnur mál en þessi sem eru þó kannski einna brýnust. Mig langar áður en ég fer úr ræðustól að minnast aðeins á tekjur aldraðra vegna þess að það kemur fram í skýrslunni að tekjur aldraðra eru mjög mismunandi. Þó það séu ýmsir aldraðir sem hafi talsverðar launa- og eignatekjur er líka umtalsverður fjöldi aldraðra sem hefur mjög lítið handa á milli. Mér sýnist að það megi gera ráð fyrir því að um 11 þúsund ellilífeyrisþegar hafi til ráðstöfunar 48--50 þús. kr. á mánuði. Ég held að ég þori að fullyrða að þorri þessara einstaklinga eru konur. Þetta er eitt af því sem er erfitt mál fyrir aldraða. Það sem gerist er að tekjur dragast saman við starfslok og þeir sem eru fátækir í okkar samfélagi verða í raun fátaækari við starfslok þegar þeir komast á ellilifeyrisaldur. Þessi fátækt ásamt auknum hrumleika, fleiri sjúkdómum og vinamissi veldur mörgum öldruðum sorg og þunglyndi í ellinni sem vel væri hægt að koma í veg fyrir með því að búa betur að öldruðu fólki en við gerum. Ef við búum vel að öldruðum erum við í raun að búa í haginn fyrir okkur öll því það á væntanlega fyrir okkur öllum að liggja eða vonandi allflestum að verða gömul.

Virðulegi forseti. Við fyrri umræður um þetta mál höfum við lagt á það áherslu að málatilbúnaður allur í þessum efnum sé heldur gallaður varðandi frv. um Viðlagatryggingu, fyrst og fremst vegna þess að hér er ekki um heildarendurskoðun að ræða og fjárhagslegar forsendur liggja ekki fyrir. En það versta í málinu er þó það að ríkisstjórnin hefur kosið að hundsa sjónarmið sveitarfélaganna svo að segja alveg. Ég tel ástæðu til að ítreka þetta sjónarmið við lokameðferð málsins þannig að það liggi þó alla vega fyrir að það hafi verið reynt til síðustu stundar að koma vitinu fyrir ríkisstjórnina í þessu efni. Ég tel skynsamlegast að láta málið liggja en auðvitað hlýtur meiri hluti ríkisstjórnarinnar að ráða því í meginatriðum hvaða mál það eru sem hljóta endanlega afgreiðslu á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. menntmn. um frv. til laga um almenna fullorðinsfræðslu á þskj. 1039 og brtt. á þskj. 1040. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk um það umsagnir frá Kennarasambandi Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands, Iðntæknistofnun, Hinu íslenska kennarafélagi, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Vinnumálasambandi samvinnufélaga. Þá fékk nefndin á sinn fundi til viðræðna um málið Guðnýju Helgadóttur, deildarstjóra fullorðinsfræðslu í menntmrn., og Karl Kristjánsson, deildarsérfræðing í sama ráðuneyti. Nefndin mælir með samþykkt frv. með breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þskj. Meginbreyting nefndarinnar varðar ákvæði 3. gr. frv. um fullorðinsfræðsluráð. Í frv. er gert ráð fyrir að skipan ráðsins sé ákveðin í reglugerð. Nefndin telur hins vegar heppilegra að skipan þess sé tilgreind í lögunum og flytur um það tillögu. Þá er gerð breyting á endurskoðunarákvæði frv. og lagt til að lögin verði endurskoðuð eigi síðar en þremur árum eftir gildistöku þeirra en í frv. er miðað við fjögur ár. Einnig gerir nefndin breytingu á 9. gr. til að taka af öll tvímæli um efni hennar. Að lokum er lagfærð tilvísun í 6. gr. frv. og orðalagsbreyting gerð á 14. gr. þess. Tómas Ingi Olrich og Ólafur Þ. Þórðarson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Nefndarmenn mæla eindregið með samþykkt frv. Undir það skrifa Sigríður A. Þórðardóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Árni Johnsen, Kristín Ástgeirsdóttir, Hjörleifur Guttormsson og Björn Bjarnason.

Virðulegi forseti. Hér er komið til umræðu frv. til laga um fullorðinsfræðslu. Ég vil einungis láta það koma fram að þó að ég standi að þessu máli ásamt öðrum nefndarmönnum í menntmn. þá er ég ekki fyllilega ánægð með þá niðurstöðu sem varð varðandi skipan fullorðinsfræðsluráðs og hvernig að þeim málum verður staðið á næstu árum. En það er lögð mikil áhersla á það að þetta mál nái fram að ganga og verði samhliða málinu um starfsmenntun í atvinnulífinu og að þessi frumvörp verði endurskoðuð á sama tíma. Ég ætla því að greiða fyrir því að málið nái fram að ganga en ég hefði kosið aðra lausn ef nefndinni hefði gefist tími til að vinna málið betur

Þar sem of skammt er liðið frá útbýtingu á 1. og 6. dagskrármáli þarf að leita afbrigða um að þau tvö mál megi koma á dagskrá og til afgreiðslu. Það er annars vegar Ábyrgðasjóður launa vegna gjaldþrota, frv., 547. mál, og hins vegar Atvinnuleysistryggingar, frv., 529. mál, og verður nú afbrigða leitað.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom við 1. umr. þessa máls taldi ég óhjákvæmilegt að afla upplýsinga um það í tengslum við þetta mál hvernig staðið yrði að útgáfu reglugerðar um lyf og læknisþjónustu í framhaldi af yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamningana. Hér er um að ræða breytingar á reglugerðum sem gefnar eru út af heilbr.- og trmrn. og eru ekki tilbúnar enn. Síðustu mínútur gafst aðeins kostur á því að ræða lauslega við aðstoðarmann heilbrrh. og hyggst ég gera grein fyrir þeim viðræðum þannig að það liggi fyrir hér í þingtíðindum og gagnvart þingheimi hvernig þau mál standa. Að því er varðar heilsugæsluna sérstaklega er þetta mál þríþætt. Í fyrsta lagi er niðurfelling gjalda fyrir læknisþjónustu á heilsugæslustöðvum og hjá heimilislæknum fyrir börn sem eru 6 ára og yngri. Í öðru lagi er um það að ræða að börn sem fá greiddar umönnunarbætur munu, á hvaða aldri sem þau eru, sæta sömu meðferð að því er varðar lyf og læknisþjónustu og gerist með öryrkja og á þetta ekki aðeins við um heimilislækna og heilsugæslustöðvar, heldur einnig sérfræðiþjónustu. Í þriðja lagi er um að ræða svokallað þak á lyfjagreiðslum sem hefur verið 12.000 kr. fyrir börn í fjölskyldu en í tengslum við kjarasamningana var gert ráð fyrir því að þetta þak lækkaði úr 12.000 kr. fyrir börn í sömu fjölskyldu niður í 6.000 kr. Samkvæmt upplýsingum aðstoðarmanns heilbrrh. er gert ráð fyrir því að sú reglugerð sem lýtur að þessum þremur þáttum taki gildi frá og með 1. júní nk. og ég vænti þess að það sé afstaða ríkisstjórnarinnar að svo verði gert. Ég vil inna hæstv. starfandi heilbr.- og trmrh. eftir því hvort það sé ekki rétt, sem aðstoðarmaður heilbrrh. fullyrðir, að reglugerð þessi að því er varðar heilsugæslukostnaðinn verði gefin út og taki gildi frá og með 1. júní. Aðstoðarmaður heilbrrh. gerði mér grein fyrir því í þessu viðtali, sem ég átti við hann ásamt hv. 9. þm. Reykn., að hann hefði átt í dag fund með fulltrúum samtaka launafólks sem stóðu að síðustu kjarasamningum, Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Kennarasambands Íslands. Á þeim fundi hefðu hafist viðræður um annan þátt þessa máls sem lýtur að kostnaði fyrir lyf. Eins og kunnugt er er gert ráð fyrir því í þessari yfirlýsingu að teknar verði upp svokallaðar hlutfallsgreiðslur fyrir lyf en þeim verði þó hagað þannig að að því er varðar börnin verði um kostnaðarlækkun að ræða. En í heild er í þessum þætti ekki gert ráð fyrir auknum útgjöldum í lyfjunum sjálfum fyrir ríkissjóð. Aðstoðarmaður heilbrrh. skýrði frá því að Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Kennarasamband Íslands hefðu tilnefnt fulltrúa í sérstaka samráðsnefnd til að fara yfir þetta mál og hún hefði hafið störf. Hann taldi að það liði ekki langur tími þar til þessi reglugerðarbreyting yrði tilbúin en hún snertir sem sagt hlutfallsgreiðslur fyrir lyf. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hér fyrir mitt leyti hvort það verður að öllu leyti heppilegt kerfi. Það er talið að þessi þáttur yfirlýsingarinnar, sem lýtur að lyfjunum sérstaklega, eigi að vera hlutlaus í kostnaði gagnvart ríkissjóði. Það er hins vegar öðruvísi með heilsugæsluna. Það er talið að kostnaður vegna þessara breytinga á reglugerðum um heilsugæslu kosti 60--70 millj. kr. Breytingin á þaki og lækkun á því úr 12.000 í 6.000 á fjölskyldu kosti 10--15 millj. kr. og aðrar breytingar, þ.e. niðurfelling gjalda fyrir læknisþjónustu sex ára barna og yngri, gæti kostað í kringum 50 millj. kr. Samtals væri um að ræða aukin útgjöld fyrir ríkissjóð upp á u.þ.b. 65 millj. kr. Ég hefði talið, virðulegi forseti, að það hefði verið heppilegra ef hægt hefði verið að sjá þessar reglugerðir og hvernig þær eru útfærðar. Ég harma að það skuli ekki vera hægt. Mér finnst það satt að segja leitt að það skuli ekki vera unnt en það er svo sem fátt annað að gera en að horfast í augu við þá staðreynd að menn hafi ekki sett þennan texta saman. En þær yfirlýsingar eru í sjálfu sér afdráttarlausar sem ég hef heyrt til þessa. Ég hef lagt til viðbótarspurningu fyrir hæstv. umhvrh. sem er starfandi heilbr.- og trmrh. til að fá þessi mál enn þá frekar á hreint. Hver er ástæðan til að við tökum þetta upp með þessum hætti og undir þessum dagskrárlið? Hún er sú, virðulegi forseti, að við teljum að hér sé verið að ganga frá því að yfirlýsingarnar sem verkalýðshreyfingin fékk verði efndar undanbragðalaust núna og að þinginu ljúki ekki öðruvísi en við sjáum í grófum dráttum fyrir endann á þeim efndum. Varðandi það frv. sem liggur fyrir um ábyrgðasjóð launa og afstöðuna til þess vil ég aðeins segja það fyrir mitt leyti að ýmsir þættir í frv. eru þannig að ég teldi rétt að samþykkja þá. Hins vegar er blandað saman í frv. nokkrum óskyldum atriðum úr bandorminum sem afgreiddur var í vetur. Þess vegna hefði ég talið skynsamlegt að öllu öðru óbreyttu að afgreiða málið þannig af okkar hálfu að við samþykktum 1. gr. frv. þegar hún kemur til atkvæða en sætum hjá að öðru leyti.

Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni vil ég aðeins staðfesta að reglugerð sú sem hér um ræðir er sem næst tilbúin. Hún verður tilbúin á næstu dögum og verður þá gefin út. Hún mun taka gildi eigi síðar en 1. júní nk. Ég get því staðfest það sem hv. þm. Svavar Gestsson óskaði eftir að staðfest yrði.

Virðulegi forseti. Ég tel að þessi yfirlýsing sé nægilega skýr og afdráttarlaus eftir atvikum og ég þakka fyrir það að hún skuli hafa komið hér fram undir þessum umræðum.

Virðulegi forseti. Hér hófst fundur í gærmorgun kl. 10 og hann stóð til kl. 4 sl. nótt. Þá hófst aftur fundur kl. 10.30 og hann hefur staðið látlaust síðan án þess að hádegisverðarhlé eða kvöldverðarhlé hafi verið gefið. Ég vil greina frá því að formaður þingflokks Framsfl., Páll Pétursson, kom til mín rétt fyrir kl. sjö og tjáði mér að það hefði orðið samkomulag um að frv. um ábyrgðasjóð launa yrði tekið til umræðu og síðan yrði gert hlé til kl. níu. Með það fór þingmaðurinn úr húsinu. Ég trúði þessum orðum og treysti, spurði hins vegar forsetann rétt áður en ég fór úr húsinu hvað ætti að gera hér og var þá tjáð að það ætti bara að halda áfram sem líka hefur komið á daginn. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég er eiginlega hættur að skilja hvað er hér að gerast eða hvaða venja eða háttur er hafður á samskiptum manna hér. Ég hef enga ástæðu til að rengja hv. þm. Pál Pétursson og kannski eru einhverjir hér í salnum sem kannast við að hafa rætt við hann um slíkt samkomulag. Tilgangurinn var að þeir þingmenn, sem hafa setið hér meira og minna látlaust og sinnt þingstörfum, gætu komist frá í einn eða einn og hálfan tíma eða svo. Það var greinilega ekki gert. Nú á að fara að byrja hér atkvæðagreiðsla og það merst kannski að hér sé helmingur þingmanna. Það kannski merst að helmingur þingmanna sé í húsinu. Það er þó langt undir því að stjórnarliðið sé hér með nægilega tölu til að fara í atkvæðagreiðslur og ég hugsa að það sé nokkuð stór hópur þingmanna sem hefur ekki gert sér grein fyrir því að haldið hefur verið áfram látlaust og farið í atkvæðagreiðslur. Ég vil þess vegna mælast til þess, virðulegur forseti, að áður en haldið verður áfram verði gert hlé í klukkutíma eða svo þannig að menn geti aðeins búið sig undir áframhaldið ef hér á að vera fundur í kvöld og nótt. Það er satt að segja mjög óþægilegt að forsetadæmið skýri ekki út fyrir okkur þingmönnum hvað það hyggst fyrir. Við erum hér mörg sem höfum setið nánast látlaust í þingsalnum frá því klukkan hálfellefu í morgun og höfum ekki talið að við gætum vikið frá vegna þess að við höfum eiginlega ekki getað farið úr salnum, vegna þess að við höfum ekki hugmynd um hvað gerist næst. Hér eru ýmis mál sem sum okkar hafa þurft að tala í þótt við höfum talað stutt. Þetta er auðvitað, virðulegi forseti, ekki sæmilegt að koma svona fram við þingið. Við erum nokkur sem tökum starf okkar alvarlega þótt mér sýnist sumir í stjórnarliðinu ekki gera það.

Virðulegi forseti. Það er rétt að vissulega hefur margt farið öðruvísi en ætlað var í þingstörfunum í dag. Við ræddum nokkuð saman, hv. þm. Páll Pétursson og ég, seinni partinn og það er eitthvað málum blandið að gert hafi verið samkomulag um kvöldmatarhlé, a.m.k. var það ekki gert í mín eyru. Hins vegar tel ég að það sé fullkomlega eðlileg ábending hjá hv. þm. að menn taki sér hlé. Það er rétt sem fram hefur komið, bæði hjá honum og manna á meðal, að það er lítil mæting í húsinu sem stendur og það má vel vera að einhverjir þingmenn hafi ekki vitað að atkvæðagreiðslur stæðu fyrir dyrum. Ég tel að það sé eðlilegt að gera hlé t.d. til kl. hálftíu og boða síðan atkvæðagreiðslu með hringingu svo allir eigi þess kost að vera hér eins og eðlilegt er að sjálfsögðu.

Það hefur komið fram ósk frá hv. 8. þm. Reykn. að gert yrði hlé og hv. 8. þm. Reykv. hefur tekið undir þá ósk og lagt til að hér yrði gert hlé á fundi til kl. hálftíu. Forseti vill að sjálfsögðu verða við slíkum óskum og því er þessum fundi frestað til kl. hálftíu og þá mun hann hefjast með atkvæðagreiðslum sem nú er frestað. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið styðjum við það að sjálfsögðu og höfum beitt okkur fyrir því að staðið verði við þau fyrirheit sem gefin voru verkalýðshreyfingunni í tengslum við síðustu kjarasamninga. Inni í frv. eru hins vegar nokkur atriði sem við höfum verið andvíg, ýmsir þættir sem voru í svokölluðum bandormi ríkisstjórnarinnar frá því í vetur og við munum ekki styðja og kjósum þess vegna að greiða atkvæði með 1. gr. en sitjum hjá að öðru leyti við meðferð málsins.

Virðulegi forseti. Sá skilningur hafði skapast í kvöld þegar gert var hlé á umræðum að þegar atkvæðagreiðslu væri lokið yrði tekinn fyrir samningur EFTA og Íslands við Tyrkland sem er dagskrárliður á undan þeim sem nú á að taka fyrir. Það gerist hins vegar okkur nokkuð á óvörum að hæstv. forseti hleypur yfir þennan lið og ákveður að taka fyrir vegáætlun. Hver er skýringin? Er skýringin kannski sú hin sama og í umræðunni um lánasjóðinn um daginn að þegar stjórnarmeirihlutinn á Alþingi áttaði sig á að það var beint útvarp og beint sjónvarp frá Alþingi þannig að þjóðin gat hlustað milliliðalaust á málflutning héðan frá Alþingi ákvað stjórnarmeirihlutinn að rjúfa umræðuna og taka hið viðkvæma mál ekki fyrir fyrr en flestir væru farnir að sofa? Á að gera það sama nú? Á að haga því þannig að hæstv. utanrrh. þurfi ekki að standa í vörn sinni fyrir þessu máli fyrr en þjóðin er farin að sofa? Taka fyrst vegáætlun fyrir og bíða svo þangað til í nótt þegar flestir eru farnir að sofa og taka þá til við að ræða þetta viðkvæma mál fyrir ríkisstjórnina? Ég gagnrýni þau vinnubrögð. Ég reiknaði með því eins og flestir þingmenn að þegar atkvæðagreiðslum væri lokið hæfist umræðan um þetta mál.

Forseta er ljúft að verða við því. Forseti stóð í þeirri meiningu að það hefði verið samkomulag um að víxla þessum málum eins og forseti gerði en þar sem hefur komið í ljós að svo er ekki er forseta ljúft að taka fyrir 7. dagskrármálið, Fríverslunarsamning EFTA við Tyrkland.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir að hafa tekið tillit til þessara óska og hefði nú oft farið betur fyrr í vetur ef slík samvinnulipurð og jákvæður hugsunarháttur hefði ríkt á forsetastóli.

Virðulegi forseti. Á síðustu mánuðum hafa borist þær fréttir frá Tyrklandi að hersveitir stjórnvalda, tyrkneski flugherinn, hafi gert skotárásir á þorp Kúrda og konur og börn hafi látið lífið og slasast vegna þessara árása tyrkneska hersins. Kúrdar hafa verið kúgaðir um langan tíma í Tyrklandi og sætt þar ofsóknum. Alþjóðamannréttindasamtökin Amnesty International hafa sent frá sér ítarlegar skýrslur um mannréttindabrot stjórnvalda í Tyrklandi og víða um veröldina hefur á síðustu vikum og mánuðum verið víðtæk umræða um það með hvaða hætti lýðfrjálsar þjóðir gætu stutt mannréttindabaráttu og frelsisbaráttu Kúrda. Við höfum borið gæfu til þess hér á Alþingi á síðustu árum að myndast hefur víðtæk og breið samstaða um að Íslendingar styddu sjálfstæðisbaráttu og mannréttindabaráttu smáþjóða á alþjóðavettvangi. Í Eystrasaltsríkjunum var háð um langan tíma mannréttindabarátta sem skilaði árangri og við Íslendingar vorum meðal fyrstu þjóða sem sýndum það í verki að við værum reiðubúnir að taka þó nokkra áhættu í því að leggja mannréttinda- og frelsisbaráttu Eystrasaltsþjóðanna lið. Þá var hæstv. utanrrh. galvaskur, reiðubúinn til ferðalaga og vera fremstur í flokki en í þessu máli sem við erum að ræða hér hefur málum því miður verið hagað þannig að hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson hefur ekki verið reiðubúinn að samþykkja eitt eða neitt af hálfu íslenskra stjórnvalda sérstaklega, Alþingis eða ríkisstjórnar til þess að sýna í verki sams konar samstöðu með mannréttindabaráttu Kúrda, frelsisbaráttu Kúrda, eins og við höfum sýnt mannréttindabaráttu Eystrasaltsríkjanna á síðustu árum og frelsisbaráttu þjóðanna sem áður byggðu Júgóslavíu. Hver er skýringin, hæstv. forseti, á því að þegar kemur að mannréttindabaráttu Kúrda þá segir hæstv. utanrrh. allt í einu nei? Þá er hann allt í einu farinn að finna alls konar afsakanir. Það eigi ekki við, það passi ekki hér á Alþingi, það eigi betur heima í RÖSE, það komi þessum samningi ekki við o.s.frv. Hann er allt í einu kominn með sömu úrtölurökin og þeir voru með fyrir nokkrum árum sem ekki vildu þá leggja lið frelsisbaráttu og mannréttindabaráttu Eystrasaltsríkjanna. Þá hafði hæstv. utanrrh. hugdirfsku og manndóm til að hafa að engu slíkar úrtölur. En á síðustu vikum hefur hann og ráðuneyti hans sýnt ótrúlega hugkvæmni í að finna sér afsakanir á því að hvorki ríkisstjórn né Alþingi Íslendinga geri neitt sérstakt til að styðja mannréttindabaráttu Kúrda. Samt sem áður er það þannig að almenningur á Íslandi hefur sýnt það í verki að samstaða almennings í landinu, þjóðarinnar, er með málstað Kúrda. Hér í vetur fór fram einhver víðtækasta söfnun á fötum, klæðum, skóm, húfum, treflum, vettlingum sem íslenskur almenningur reiddi fram í ríkara mæli en nokkru sinni fyrr til þess að Rauði krossinn og aðrar hjálparstofnanir gætu sent til flóttamannabúða og þorpa Kúrdanna þar sem börnin, konurnar og karlarnir voru við illan leik að reyna að lifa af harðan vetur. Það er því alveg ljóst að íslenska þjóðin stendur með mannréttinda- og frelsisbaráttu Kúrda. Við í utanrmn. höfum síðan í marsmánuði reynt að knýja á um að utanrrh. Íslands tæki ákveðið frumkvæði í þessum efnum. Við höfum lagt fram hugmyndir og tillögur. Ein hugmyndin var sú að hann hagnýtti sér stöðu sína sem formaður EFTA til þess að leggja áherslu á það við stjórnvöld í Tyrklandi að á sama tíma og EFTA-ríkin væru reiðubúin að gera samning um viðskipti við Tyrkland þá yrði það að gerast að stjórnvöld í Tyrklandi hættu að senda herflugvélar til að myrða konur og börn í þorpum Kúrda. Kúrdar yrðu að fá sjálfstæðan rétt til að kjósa um sína framtíð, velja með lýðræðislegum hætti sín örlög. Nei, sagði hæstv. utanrrh., það passar ekki. EFTA er ekki þannig samtök, ekki þannig klúbbur. Engu að síður fór hæstv. utanrrh. til Moskvu í vetur til þess að mæta fyrir hönd EFTA-ríkjanna á samningaráðstefnu ríkjanna fyrir botni Miðjarðarhafs, Arabaríkjanna, Ísraels og Palestínumanna til þess að reiða fram rök og tillögur EFTA-ríkjanna í deilum ríkjanna fyrir botni Miðjarðarhafs. Þá voru EFTA allt í einu orðin þannig samtök að þau gátu beitt sér þar þegar hæstv. utanrrh. fór á fundinn í Moskvu. Gott og vel. Við hlustuðum á þessa neitun. Við bárum fram aðra hugmynd. Við bárum fram þá hugmynd að fyrst hæstv. utanrrh. væri ekki reiðubúinn að beita valdi sínu sem formaður EFTA þá sendi hann fulltrúa íslenska utanrrh., embættismann íslenska utanrrn. til Tyrklands til þess að gera stjórnvöldum á Tyrklandi grein fyrir því að á Íslandi væri rík samstaða með málstað, mannréttindabaráttu og lýðræðiskröfum Kúrda. Hugmyndin var einnig sú sem við settum fram að þessi sendimaður íslenska utanrrh. mundi eiga viðræður við fulltrúa Kúrda til þess að sýna þessu hrjáða fólki að hér á Íslandi ætti það samherja í baráttu sinni. Nei, enn á ný var hæstv. utanrrh. ekki tilbúinn. Hvað ætli það sé búið að verja mörgum tugum milljóna til að kosta ferðir til Brussel og Genf út af EES? Kerfi sem við fréttum í kvöld að eigi að vera 28 milljarða skriffinnskubákn. En að senda einn mann í nokkra daga til Tyrklands og byggða Kúrda til að sýna hrjáðu fólki samstöðu, það er ekki hægt. Rökin voru satt að segja næsta lítil. Þetta er því miður ekki öll sagan um hina sérkennilegu og fordæmanlegu framgöngu utanrrn. í þessu máli. Satt að segja hefur það verið þannig að frá því að utanrrh. kom með þetta mál fyrst til þingsins hefur utanrrn. sífellt verið að búa til dagsetningar, síðustu forvöð á að afgreiða málið og lagt á það ríka áherslu með tilbúnum rökum við þingið að nú væri svo brýnt að afgreiða málið að ekki mætti bíða. Fyrst er komið með málið til utanrmn. 30. mars og þá segir embættismaður utanrrh. við utanrmn.: Þetta mál verður að afgreiðast á morgun, það má engan tíma missa. Af hverju er þessi naumi tími? Af hverju má ekki ræða málið? Nei, það mátti ekki. Var það kannski svo viðkvæmt að það varð að forðast að umræður færu fram um málið á Alþingi? En utanrmn. var ekki reiðubúin til að láta ganga yfir sig með þessum hætti enda kom það á daginn að þó að málið væri ekki afgreitt fyrir 1. apríl þá gerðist ekki neitt. Engar gagnaðgerðir. Þá var næsti leikur utanrrn. á þann veg að koma með málið aftur í annarri viku aprílmánaðar og segja þann 10. apríl á fundi í utanrmn.: Ef þessi samningur verður ekki afgreiddur fyrir páska þá er voðinn vís. Þá er samskiptum EFTA-ríkjanna stefnt í hættu. Og það sem meira var, á þeim fundi utanrmn. var lagt fram sérstakt bréf frá sendiherra Íslands hjá EFTA, Kjartani Jóhannssyni. Og hvað segir sendiherrann í þessu bréfi sem birt er með nál. mínu og Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur? Hann segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það væri mjög miður ef Ísland gæti ekki staðfest samninginn fyrir 10. þ.m. og haft sama gildistökudag og hin Norðurlöndin í EFTA. Gæti þetta haft þær afleiðingar að samstaða EFTA-ríkjanna með kröfu Íslands um að allur fiskur falli undir fríverslunarsamninga, sem EFTA stendur að, mundi bresta.`` Hér eru ekki spöruð stóru orðin eða hinar smáu hótanir. Það er hvorki meira né minna en ef þingið ætlar sér að taka sér tíma til að ræða mannréttindamál Kúrda, ætlast til þess að ríkisstjórn Íslands geri út fulltrúa til þess að sýna samstöðu með Kúrdum og flytja stjórnvöldum í Tyrklandi gagnrýni okkar, þá segir sendiherrann að á borðinu liggi sú hugsanlega hótun að samstaðan bresti með kröfum Íslendinga um fríverslun með fisk. Eru mannréttindin þá allt í einu orðin verslunarvara fyrir fisk, hæstv. utanrrh.? Ég sagði í utanrmn., þegar ég sá þetta bréf frá sendiherra Íslands hjá EFTA, Kjartani Jóhannssyni, að við skyldum láta á þetta reyna. Það er alvarlegur hlutur þegar sendiherra íslenska lýðveldisins bréfar það til stjórnvalda og það er lagt fram í utanrmn. að ef hún beygi sig ekki undir þær dagsetningar sem utanrrh. hefur sjálfur búið til og ef þingið ætlar sér að leyfa sér að taka sér daga og tíma í að ræða framgöngu tyrkneskra stjórnvalda gagnvart Kúrdum þá muni því verða svarað með því að láta samstöðu með sjávarútvegshagsmunum okkar Íslendinga bresta. Enda kom það á daginn að þessi hótun var marklaus. Innantóm orð. Þingið afgreiddi ekki málið fyrir 10. apríl. Hafa borist einhverjar fréttir af því að brostið hafi samstaðan með sjávarútvegshagsmunum Íslands? Nei, engar slíkar fréttir. Hótunin var tilbúin. Sett á svið. Staðlausir stafir. Bara til þess að hræða þingið frá því að taka sér tíma til að fjalla um málið. Síðan var haldinn sérstakur fundur með miklu írafári í utanrmn. 13. apríl til þess að knýja málið inn fyrir páska. Meiri hluti nefndarinnar, samkvæmt ósk hæstv. utanrrh., tók málið út án þess að umræða færi fram. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og ég skiluðum síðan nál. og tillögum okkar 28. apríl. Síðan eru liðnar þrjár vikur. Hvar var allur hraðinn? Hvar var allur þrýstingurinn? Hvar var öll áherslan á að afgreiða málið sem fyrst átti að afgreiða fyrir 1. apríl, svo fyrir 10. apríl, svo fyrir páska? Nei, málið var látið liggja vikum saman í þinginu, dögum saman var það ekki tekið fyrir. Það er að vísu rétt að í eitt skipti óskaði ég eftir því að umræðan yrði látin bíða næsta dags vegna fjarveru minnar en ég lagði hins vegar ríka áherslu á það að nauðsynlegt væri að hæstv. utanrrh. yrði viðstaddur umræðuna og svaraði fyrir sig. Það er fyrst á síðasta degi þingsins, þegar komið er fram á kvöld eða nótt og tvær klukkustundir eru eftir af þeim sólarhring sem þinginu átti að ljúka á samkvæmt samkomulagi flokkanna, sem málið er tekið fyrir af einhverjum krafti. Þá er öruggt að það er svo lítill tími eftir að þrýstingurinn á að afgreiða málið án mikillar umræðu er yfirþyrmandi. Enda var það þannig þegar ég gekk í ræðustólinn að stjórnarþingmenn fáeinir voru að hneykslast á því að hér ætti að fara að ræða málefni Kúrda. Hvað er það sem við erum að tala um, hæstv. utanrrh.? Við erum að tala um fólk sem krefst sjálfstæðis. Við erum að tala um fólk sem krefst lýðræðis. Við erum að tala um fólk sem vill sömu mannréttindi og við. Við erum að tala um fólk sem vill vera öruggt og vill hafa tryggingu fyrir því að börn þeirra þurfi ekki að búa við loftárásir á skólana, á þorpin, á heimkynni sín. Það er þetta sem við erum að tala um, hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. sagði við þjóðina í fjölmiðlum í kvöld: Þetta er samningur sem kemur í raun og veru baráttu Kúrda ekkert við. Þetta er allt annað mál. Þetta er bara viðskiptasamningur. Það á að ræða málefni Kúrda úti í heimi, hjá RÖSE, ekki hér á Alþingi Íslendinga. Hæstv. utanrrh. Í 8. gr. þessa samnings er tekið skýrt fram að almennt siðgæði, almannaöryggi og líf og heilsa manna geti takmarkað gildistöku ákvæðanna í samningnum. Það er nefnilega svo, hæstv. utanrrh., að í þessum samningi milli EFTA og Tyrklands er ákvæði 8. gr. um siðrænan rétt, líf og heilsu, almennt siðgæði og öryggi einstaklinganna. Ef við teljum að tyrknesk stjórnvöld stofni öryggi í hættu, brjóti almennt siðgæði og almannaöryggi og reglur þar um, þá höfum við samkvæmt samningnum rétt til að krefjast þess að samningnum sé ekki beitt. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: Er hann reiðubúinn við gildistöku samningsins að beita 8. gr. hans eða ætlar hann líka, eftir að hann er búinn að fá samninginn staðfestan á Alþingi, að láta ákvæðin í samningnum um almennt siðgæði, almannaöryggi og líf og heilsu sem vind um eyrun þjóta? Á bara að vera áfram í fína klúbbnum úti í heimi þar sem það passar ekki í klúbbinn, tilheyrir ekki EFTA og fínum fundum, að vera að trufla stjórnvöld í Tyrklandi? 8. gr. hljóðar á þessa leið, um þau efni sem ég hef hér vikið að: ,,Takmarkanir af ástæðum öðrum en efnahagslegum. Samningurinn útilokar ekki að komið sé á banni eða takmörkunum á innflutningi, útflutningi eða umflutningi ef aðgerðir þessar réttlætast af ástæðum sem varða almennt siðgæði, allsherjarreglu, almannaöryggi, líf og heilsu manna og dýra, . . . `` Einnig er þar vikið að öðrum þáttum eins og verndun þjóðarverðmæta, fornfræðilegum gildum og fleiru. Virðulegi forseti. Við Íslendingar erum lítil þjóð. Við höfum ekki mannafla, herafla og auð til að beita þrýstingi á alþjóðlegum vettvangi. En við höfum siðferðilegan kraft. Hann var sterkur í baráttunni fyrir frelsi Eystrasaltsríkjanna. Þá vorum við samherjar, ég og hæstv. utanrrh., í þeirri baráttu. Sú ríkisstjórn sem við sátum í tók myndarlega og af krafti á þeim málum. Hér á Alþingi myndaðist samstaða allra flokka þar sem þingið ályktaði skorinort og hiklaust í þeim málum. En ég segi, hæstv. utanrrh.: Ef þessi siðferðilegi kraftur fer að verða á þann veg að honum er bara beitt þegar það passar, en ekki beitt þegar það passar ekki, þá verður lítið úr honum á skömmum tíma. Þá verður hann bara hagkvæmnistæki fyrir einstaka stjórnmálamenn og sérstakar kringumstæður. Hann hættir að vera hugsjón, hættir að vera mannréttindi og lýðræði samkvæmt besta inntaki þessara hugsjóna. Við höfum, virðulegi forseti, verið að fylgjast með því síðustu daga að í Írak er verið að skapa skilyrði til þess að Kúrdar geti kosið sér fulltrúa. Eru slík skilyrði í Tyrklandi, hæstv. utanrrh.? Eða er það virkilega þannig að harðstjórnarríkið Írak skapi Kúrdum þrátt fyrir allt meiri rétt en hið svokallaða bandalagsríki okkar í NATO, Tyrkland? Auðvitað er það þannig að þótt sá samningur sem við erum að fjalla hér um sé fyrst og fremst í eðli sínu viðskipta- og verslunarsamningur, þá er hann líka viðurkenning á Tyrklandi. Hann er jákvæður fyrir stjórnvöld landinu, fyrir sess landsins í veröldinni og Evrópu. Þess vegna er fullt samræmi í því að segja að um leið og þessi samningur er tekinn til meðferðar á Alþingi verði afgreiddar skýrt og greinilega hugmyndir og tillögur um það að íslensk stjórnvöld knýi á um það að sjálfstæðisbaráttu Kúrda sé sýnd viðurkenning af hálfu þings, stjórnar og þjóðar. Þess vegna hef ég, ásamt hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, flutt á þskj. 810 till. til rökstuddrar dagskrár. Hún er á þessa leið: ,,Með vísan til þess að Alþingi samþykkir að lýsa yfir stuðningi við sjálfstæðisbaráttu Kúrda og fordæmir harðlega mannréttindabrot stjórnvalda í Tyrklandi gagnvart Kúrdum, Alþingi samþykkir að árétta þá stefnu Íslendinga að viðurkenna beri sjálfsákvörðunarrétt smáþjóða og þjóðabrota og tryggja að staðinn sé vörður um mannréttindi íbúa sem eru að berjast gegn ofbeldi, árásum og kúgun, Alþingi samþykkir að fela ríkisstjórninni að senda fulltrúa íslenskra stjórnvalda til Tyrklands til að flytja ríkisstjórn Tyrklands mótmæli íslenskrar þjóðar vegna kúgunar á Kúrdum og til að flytja fulltrúum Kúrda stuðning og samúð frá íslensku þjóðinni, Alþingi samþykkir að flutt verði skýrsla um viðræður fulltrúa íslenskra stjórnvalda í Tyrklandi og síðan verði metið hvenær fríverslunarsamningur ríkja EFTA við Tyrkland verði tekinn til frekari meðferðar á Alþingi, samþykkir Alþingi að vísa dagskrármálinu frá og taka fyrir næsta mál á dagskrá.`` Virðulegi forseti. Á vettvangi utanrmn. buðum við það til samkomulags að hér yrði ályktað með nokkuð skýrum hætti líkt og við gerðum í sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna þannig að um leið og þingið afgreiddi þennan samning ályktaði Alþingi Íslendinga á þann veg að stuðningur við sjálfstæðisbaráttu Kúrda og fordæming á ofbeldisverkum stjórnvalda í Tyrklandi lægi fyrir. Ríkisstjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi hafnaði þessu samkvæmt fyrirskipun hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. var ekki reiðubúinn að vinna það til samkomulags, til að greiða fyrir málinu í þinginu, að sérstök ályktun yrði um leið samþykkt þar sem þessi viðhorf okkar í mannréttindamálum og lýðræðismálum Kúrda kæmu fram. Nei, það mátti ekki. Það mátti ekki fara frá Alþingi Íslendinga neinn formlegur texti, samþykktur af þinginu, sem gæfi það til kynna. Við hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og ég og fulltrúar Framsfl. í utanrmn., Steingrímur Hermannsson, fyrrv. forsrh., og Páll Pétursson formaður þingflokks Framsfl., ítrekuðum það hvað eftir annað að við værum reiðubúin til samkomulags, að vinna að slíkum sameiginlegum ályktunartexta. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. enn á ný: Er það virkilega þannig að hann ætli að afgreiða þetta mál á Alþingi þannig að öllum tilraunum til þess að ná samkomulagi hér um formlega stuðningsyfirlýsingu við sjálfstæðis- og mannréttindabaráttu Kúrda sé hafnað af utanrrh. og ríkisstjórnarmeirihlutanum? Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því í nótt eða í fyrramálið að hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarmeirihlutinn sé virkilega svona lokaður í afstöðu sinni. Og ég spyr: Hvernig ætlar hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarmeirihlutinn næst, þegar ráðherrann telur sér henta að sveipa um sig skikkju mannréttindabaráttunnar og lýðfrelsisins, að líta fram hjá því að hér hefur brestur orðið, ef þetta gerist, í hinum siðferðilega grundvelli íslenskra stjórnvalda í þessum málum? Ég vil í þessu sambandi geta þess að íhaldsríkisstjórn Kohls í Þýskalandi taldi baráttu Kúrda á þann veg komna og svo mikilvægt að sýna í verki stuðning sinn við mannréttindakröfur Kúrda að hún taldi nauðsynlegt að fordæma hernaðarofbeldi stjórnvalda í Tyrklandi gagnvart Kúrdum, að ríkisstjórn Kohls tók það mál, sem við erum hér að ræða um, upp á fundi pólitískrar deildar utanríkisráðuneyta EB-ríkjanna fimmtudaginn 2. apríl. Með öðrum orðum taldi Hans Dietrich Genscher, reyndasti utanrríkisráðherra Evrópu á síðustu áratugum, það sjálfsagt og eðlilegt að taka baráttu Kúrda formlega upp innan Evrópubandalagsins og leggja þar til aðgerðir. En utanrrh. Íslands, Jón Baldvin Hannibalsson, leggur á sig langar leiðir til að finna rök fyrir því að það megi alls ekki tengja mannréttindabaráttu Kúrda með neinum hætti við afgreiðslu á þessum samningi hér eða við málefni eða vettvang EFTA. Niðurstaðan varð síðan sú á vettvangi Evrópubandalagsins að sendiherra Portúgals, en Portúgal er núna með forsætið í Evrópubandalaginu, var falið að koma á framfæri við stjórnvöld í Ankara í fyrsta lagi fordæmingu á hryðjuverkum í Tyrklandi, að lýsa áhyggjum Evrópubandalagsins vegna þróunar mála í Tyrklandi og hvatningu til tyrkneskra stjórnvalda til þess að koma í veg fyrir það að aðgerðir gagnvart hersveitum frelsishreyfinga Kúrda bitnuðu á óbreyttum borgurum. Það er athyglisvert að Hans Dietrich Genscher, utanrríkisráðherra Vestur-Þýskalands, taldi fullkomlega eðlilegt að gera það sem við vorum að leggja til á Alþingi að hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson gerði, en það mátti ekki hér. Þá allt í einu passaði það ekki að vera samferða evrópskum mótmælum. Þá allt í einu mátti ekki verða samferða hinum evrópska straumi, hinni evrópsku tilfinningu, hinum evrópsku áherslum. Það er leitt til þess að vita að í þessum efnum skuli Evrópubandalagið taka okkur fram. Það er leitt til þess að vita að Evrópubandalagið skuli í þessum efnum sýna vöku, meiri samúð með málstað mannréttinda og lýðfrelsis og sýna í verki að þeir eru reiðubúnari að standa við það en við hér. Það er leitt að þurfa að játa að ef niðurstaða málsins verður sú að ríkisstjórnarmeirihlutinn á Alþingi hafnar öllum hugmyndum okkar um sérstakar aðgerðir okkar Íslendinga í þessum efnum, þá skuli Evrópubandalagið taka okkur fram. Það er líka athyglisvert að Sviss, Austurríki og Finnland hafa tekið málefni Kúrda upp innan RÖSE. Það er ekki Ísland sem gerir það. Nú er komið svo að Ísland sker sig úr. Það hefur ekki frumkvæði. Það lætur aðra um þessa baráttu. Samt sem áður er það þannig, hæstv. utanrrh., að engin söfnun hefur hlotið jafnvíðtæka þátttöku meðal landsmanna og söfnunin til stuðnings Kúrdum fyrr í vetur. Mörg þúsund íslenskra heimila reiddu fram föt, gjafir, skó og annað af skjólflíkum til þess að færa flóttamönnum Kúrda og fátæka fólkinu sem lifir í þorpum Kúrda í Tyrklandi og annars staðar. Þess vegna ætti hæstv. utanrrh. að fagna því að hafa þjóð sína á bak við sig í þessu máli. En það er ekki gert heldur er hér í tvo mánuði látlaust búið að reyna með margvíslegum hætti að annaðhvort þrýsta þessu máli í gegnum þingið án lítillar umræðu eða hafna öllum hugmyndum og tillögum okkar um sérstakt frumkvæði Íslendinga í þessum efnum. Virðulegi forseti. Það er orðið langt liðið á þennan starfsdag Alþingis sem hófst kl. 10.30 í morgun eftir að fundur hafði staðið til kl. 4 síðustu nótt. Við viljum gjarnan ljúka þessum störfum sem fyrst. Ég vil að lokum beina þeirri einlægu ósk til hæstv. utanrrh. að hann íhugi nú á þessari stundu að koma til móts við okkur. Hann íhugi í alvöru að standa að því með okkur að hér verði afgreidd á Alþingi Íslendinga sérstök ályktun um mannréttindi og lýðréttindi Kúrda og fordæming á ofbeldisverkum stjórnvalda í Tyrklandi svo hér geti í þessu máli skapast jafnbreið samstaða og skapaðist í málefnum þjóða Júgóslavíu og í málefnum þjóða Eystrasaltsríkjanna. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt meira að sinni. En ég vona að hæstv. utanrrh. skynji alvöru málsins.

Virðulegi forseti. Það mun hafa verið 27. mars sl., fyrir sex vikum eða svo, sem ég fylgdi þessum fríverslunarsamningi úr hlaði á hinu háa Alþingi. Þá talaði hér talsmaður Alþb. og lýsti afstöðu flokks síns til þessa samnings á þessa leið með leyfi forseta: ,,Það mál sem hann [þ.e. utanrrh.] talaði hér fyrir, till. til þál. um fullgildingu fríverslunarsamnings milli ríkja EFTA og lýðveldisins Tyrklands, er samningur sem mér finnst sjálfsagt að taka jákvætt. Alþb. er fyrir sitt leyti reiðubúið að greiða fyrir því að hann fái eðlilega athugun hér í þinginu og afgreiðslu fyrir vorið. Sjálfsagt er nauðsynlegt að skoða einstaka þætti í samningnum eins og að nokkru leyti var vikið að í framsöguræðu hæstv. utanrrh. Það er að mörgu leyti ánægjulegt að alþjóðleg viðskipti Íslendinga geti staðið traustum fótum sem víðast og þótt margt megi segja um stjórnarfar og efnahagsástand í Tyrklandi þá er nokkuð ljóst að ef þeim tekst að halda sæmilega utan um sín mál, þá gætu þeir á þessum áratug eða í byrjun næstu aldar orðið eitt af hinum öflugu drifhjólum í efnahagslífi ekki aðeins Evrópu heldur einnig veraldarinnar allrar og það er auðvitað mikilvægt að binda böndum ákveðið form viðskipta okkar við Tyrkland.`` Talsmaður Alþb. í þessari umræðu var sami maðurinn og talaði hér áðan, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður Alþb. Ég hef satt að segja ekki heyrt mjög oft á þessum einstæða þingvetri þvílíka hrifningu eða jafnjákvætt hugarfar og jafnjákvæða afstöðu til stjórnarmáls eins og fram kom í þessari tilvitnuðu ræðu. Það eina sem þarfnast skýringa í þessu efni eru sinnaskipti hv. þm. og það er allt og sumt. Sinnaskiptin stafa af því að nú hentar honum í málþófsáráttu sinni á lokadögum þingsins að nota þetta mál til að þjóna þeirri lund sinni og það er allt og sumt. Því miður er það svo að höfnun Alþingis Íslendinga á þessum fríverslunarsamningi mundi ekki koma málstað Kúrda að neinu gagni og því miður ekki verða þess umkominn að leggja þeim neitt lið. Hins vegar værum við með því að hýða sjálfa okkur og hafna því að fylgja fram gömlu baráttumáli og hagsmunamáli íslensku þjóðarinnar. Ég rifja það upp að þegar loksins eftir 19 ára viðleitni náðist sá árangur á frægum fundi fyrrv. forsrh., Steingríms Hermannssonar, í Ósló að ná fram grundvallarreglum um fríverslun með fisk innan EFTA þótti það þýðingarmikill áfangi í baráttu Íslendinga fyrir því að tryggja útflutningsvörum sínum jafnstöðu á mörkuðum í heiminum. Þessi fríverslunarsamningur við Tyrki er fyrsti samningurinn sem við höfum náð við ríki utan EFTA þar sem þessi grundvallarregla er viðurkennd. Við væntum okkur því góðs af þessu fordæmi í framtíðinni. Við höfum reyndar þegar uppskorið árangur sem m.a. birtist í því að þessi sama grundvallarregla hefur verið viðurkennd í fríverslunarsamningi sem þegar hefur verið undirritaður við Tékka og á smíðaborðinu eru viðlíka fríverslunarsamningar við hin nýfrjálsu ríki Mið- og Austur-Evrópu. Það þarfnaðist sérstakra skýringa af okkar hálfu í ljósi þess að við höfum notið stuðnings bandalagsþjóða okkar til að ná þessum sérhagsmunum Íslands fram ef Alþingi Íslendinga allt í einu sneri við blaðinu þegar þessi árangur hefði náðst og hafnaði því. Þá er hætt við því að raunsætt mat bendi til þess að við getum ekki vænst þess að aðrar þjóðir vilji eitthvað á sig leggja fyrir eða með okkur Íslendingum til að ná þessari grundvallarreglu fram, sem varðar ekki hagsmuni þeirra heldur hagsmuni okkar, ef það er svo niðurstaðan að Íslendingar vilja ekkert með það gera. Þetta varðar efnisatriði málsins. Um þetta er auðvitað enginn ágreiningur. Ræðuhöld um málstað Kúrda eru þessu máli óviðkomandi og hv. 8. þm. Reykn. bætir sig ekkert og eykur ekki spönn við hæð sína þótt hann noti þetta tilefni til þess að fara innfjálgum orðum um stuðning sinn við þann málstað eða einhverjum frýjuorðum órökstuddum um að stjórnvöld á Íslandi séu ófáanleg til þess að leggja baráttu Kúrda lið. Það er einfaldlega annað mál sem verður að taka upp á öðrum vettvangi. Að því er verðar þau orð sem hann lét falla um stjórnarfar í Tyrklandi svaraði hann þeim best sjálfur í þeirri ræðu sem hann flutti þegar málið var hér lagt fyrir 27. mars. Í raun og veru þarf ég ekki að hafa um þetta fleiri orð. Þetta mál er sjálfsagt að samþykkja af hálfu Alþingis Íslendinga ef við leggjum á það eðlilegt mat. Ég mun ekki færast undan því að ræða málefni Kúrda á réttum vettvangi eða bera saman bækur mínar við aðra um það hvernig þeirra málstað verður lagt lið en um það verður ekki fjallað að gagni með þeim hætti sem hv. þm. gerði í ræðu sinni áðan.

Virðulegi forseti. Það er nokkuð sorglegt að heyra aftur í dag og kvöld hvernig hæstv. utanrrh. er farinn að temja sér framkomu við okkur félaga sína í þinginu. Hann segir að erindi mitt hér upp sé eingöngu eitthvert málþóf á síðustu stundum þingsins. Hæstv. utanrrh., ég hef hvatt til þess undanfarnar vikur að þetta mál væri tekið til umræðu í tæka tíð áður en komið væri að lokum þingsins. Ég hef beðið um það með ýmsum hætti á undanförnum vikum að þessi umræða færi fram. Ég vildi láta hana fara fram strax í byrjun maí á eðlilegum fundartíma og án nokkurs þrýstings svo hægt væri að ljúka málinu þá, hæstv. utanrrh. En það er ráðherrann sjálfur og stjórnin, sem honum er tengd, sem hagar málinu þannig að það er fyrst þegar komið er á síðasta sólarhringinn að ráðherrann vill fara að tala um málið af því að þá telur hann sig hafa stöðu til þess að geta komið upp og sagt: málþóf --- í stað þess að koma með efnisleg rök. Það er alveg rétt, hæstv. ráðherra, að ég vék að verslunar- og viðskiptamöguleikum Íslands og Tyrklands þegar þetta mál bar fyrst á góma. En í þeim umræðum var einnig vikið rækilega að baráttu fyrir réttindum Kúrda og einmitt á þeim dögum sem þá voru að líða voru að eiga sér stað þær hryllilegu árásir sem urðu síðan tilefni til þess að innan Evrópubandalagsins í mars og byrjun aprílmánaðar var gripið til þeirra gagnráðstafana sem ég rakti hér. Það er ekki sæmandi, hæstv. utanrrh., að svara með þessum hætti. Það er sambærilegt við það sem ráðherrann hefur sagt við þjóð sína í kvöld að Ísland sé síðasta landið í EFTA sem fjallar um þennan samning. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef og komu frá utanrrn. sjálfu á fundi utanrmn. hefur Austurríki ekki enn staðfest þennan samning. Það væri fróðlegt að hæstv. utanrrh., sem sagt hefur þjóð sinni í kvöld að allir hafi staðfest þennan samning í EFTA nema við, upplýsi hvenær Austurríki staðfesti samninginn.

Virðulegi forseti. Það kom fram í máli utanrrh. að það væri sjálfsagt að samþykkja þennan samning og ef við ekki gerðum það mundum við hitta okkur sjálf fyrir. Þetta er nú einfaldlega ekki rétt vegna þess að við munum ekkert finna fyrir því þótt við samþykkjum ekki þennan samning. Það skiptir Íslendinga nákvæmlega engu mái í efnahagslegu tilliti svo við höfum það á hreinu. Ef við lítum á útflutning Íslendinga til Tyrklands var hann árið 1989 132,9 millj. og árið 1990 161,2 millj. eða 0,17% af heildarvöruútflutningi Íslendinga. Það er því einfaldlega ekki rétt að það sé sjálfsagt og nauðsynlegt fyrir Íslendinga að samþykkja þennan samning. Það skiptir engu máli að öðru leyti en því að það skiptir máli fyrir hin EFTA-ríkin að Íslendingar hafi samflot við þau um þetta mál svo hægt sé að láta skrifstofu EFTA reka þennan samning og sjá um hann. Það er það eina sem skiptir máli í þessu.

Virðulegi forseti. Nokkuð rækilega hefur verið lýst afstöðu okkar alþýðubandalagsmanna í þessu máli, bæði í þessari umræðu og eins í hinni fyrri þar sem ég m.a. greindi í nokkuð rækilegu máli frá afstöðu minni til þessa máls. Ég vil þó í fáum orðum fara yfir nokkur atriði þessa máls til að leggja inn í umræðuna og benda á að hér er hæstv. utanrrh. að tefla um þinglok og halda fast í mál sem þennan fríverslunarsamning EFTA við Tyrkland. Maður skyldi halda að hér væri um að ræða eitthvert geysilega þýðingarmikið mál fyrir íslenska utanríkishagsmuni, eitthvert mál sem stórkostlegir hagsmunir fylgdu því það mál er hér enn uppi á borðum þó að öðrum hafi verið fórnað sem mörgum þykja væntanlega æðistór ef að er gáð. Þegar við skoðum skýrsluna sem þessum samningi fylgir kemur í ljós að verslun okkar við Tyrkland, útflutningurinn á síðasta ári, nam 253 þús. kr. Það eru nú allir hagsmunirnir, virðulegi forseti, og af mikilli skarpskyggni bendir meiri hluti nefndarinnar á að samningurinn við Tyrkland verði að verða staðreynd til að koma í veg fyrir að íslenskar vörur standi höllum fæti gagnvart vörum annarra erlendra þjóða í Tyrklandi. Það er vissara að hafa hagsmunina í lagi, virðulegi forseti, svo útflutningurinn minnki ekki. Ég bendi á það, sem áður hefur fram komið, að hæstv. utanrrh. hefur látið sig varða mannréttindamál og hann hefur ekki hikað við að tefla saman mannréttindamálum og viðskiptamálum ef því hefur verið að skipta. Það gerði hann hiklaust þegar horfa þurfti austur yfir Eystrasalt og frelsa þar kúgaðar þjóðir. Þá stóð ekki á hæstv. utanrrh. að standa staffírugur fyrir framan heiminn og segja: Við viljum frelsi fyrir þessar þjóðir. Hann hafði svo hraðan á og honum lá svo mikið á að jafnvel taskan var honum ekki alltaf samferða. Ég virði það við hæstv. utanrrh. að hafa þá skoðun sem hann hafði í þessu máli á þeim tíma og það sem hann lagði á sig til að ná fram réttindum fyrir það fólk sem býr í þessum löndum. En ég hlýt að ætlast til þess að hæstv. ráðherra sýni sama áhuga og samræmi í skoðun sinni þegar aðrir eiga í hlut þegar ekki er verið að ræða um austur, gamla Sovét, heldur líka þegar í hlut á þjóð sem er í NATO. Tyrkland er nefnilega eitt af NATO-þjóðum, hins mikla friðarelskandi bandalags sem þeir sjálfir kalla sig. En þar virðist kengurinn byrja í málinu. Þá leggur hæstv. utanrrh. til hliðar mannréttindakröfuna og viðleitnin til að styðja við bakið á frelsi kúgaðra manna hverfur ef þeir búa í landi sem er í NATO. Það er eins og hæstv. utanrrh. sagði rétt áðan með Kúrdana í Tyrklandi: ,,Ja, það er allt annað mál sem verður að taka upp á öðrum vettvangi.`` Ég spyr því hæstv. ráðherra sem er mikill áhugamaður um þetta vestræna varnarbandalag sem þeir kalla svo: Hefur hæstv. utanrrh. Íslands tekið þetta mál upp á vettvangi NATO? Hefur hann reist þar upp kröfuna um mannréttindi fyrir Kúrda í NATO-ríki? Er hæstv. utanrrh. samkvæmur sjálfum sér eða fer það eftir því hvaða þjóð á í hlut og hvort sú þjóð á aðild að NATO eða ekki? Það er óhjákvæmilegt að hæstv. ráðherra geri þjóðinni grein fyrir því hvort hér er markalína þar sem skiptir verulegu máli hvort öðru megin markalínunnar séu hlutirnir í lagi, eða allt annað mál, en hinum megin á að fordæma. Ég legg áherslu á það, virðulegur forseti, að menn séu samkvæmir sjálfum sér. Ég vil ráðleggja hæstv. utanrrh. að vera það og halda fram þeirri stefnu sem hann hélt af nokkrum myndugleik fyrir nokkrum missirum. Menn eiga nefnilega ekki að gera mannamun í þeim skilningi að það skipti máli hvort í hlut eigi ríki sem eru með okkur í NATO eða ekki.

Virðulegi forseti. Það er vel við eigandi að á síðasta degi þingsins sé rætt um málefni Kúrda og að þó nokkur tími sé tekinn í þá umræðu. Því miður er ekki allt of oft sem þing þessarar örsmáu þjóðar, sem heitir Íslendingar, ver tíma til að ræða um réttindabaráttu fátækra og snauðra þjóða víðs vegar í heiminum. Staðreyndin er sú að viðbrögð manna við vandamálum einstakra þjóða hafa á liðnum árum og áratugum mjög oft mótast af því fyrst og fremst hvar þær eru á hnettinum en ekki við hvaða aðstæður þær búa. Þannig hefur það oft verið á undanförnum áratugum. En þannig þarf það ekki að vera og á það ekki að vera því að Íslendingar hafa fjölþættar skyldur við hið alþjóðlega samfélag. Það hefur reyndar sýnt sig þegar mikið hefur reynt á í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga að þá hafa smáþjóðir annars staðar í heiminum verið þær sem við höfum helst getað reitt okkur á. Hvernig var það t.d. í landhelgisstríðinu, 50 mílna stríðinu? Hverjir voru það sem komu þá Íslendingum til aðstoðar öllum að óvörum nema samtök Afríkuríkja? Sendu hingað fjölmenna liðsveit æðstu þjóðhöfðingja fjölmargra ríkja í Afríku sem mættu hér til viðtala við ríkisstjórn Íslands og forseta Íslands á þeim tíma. Stuðningur þessara ríkja og þessara litlu þjóða varð t.d. til þess að Íslendingar náðu víðtækum skilningi á hagsmunum sínum t.d. á hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna á sínum tíma. Reynslan hefur auðvitað sýnt það aftur og aftur að þegar kemur að úrslitum í sjálfstæðisbaráttu íslensku þjóðarinnar þá eigum við þarna hauka í horni. Þarna er fólkið sem skilur helst okkar málstað. Miklu frekar en þær moldríku nýlenduþjóðir fyrr og nú sem að nokkru leyti eru um þessar mundir að blása sig saman í breyttu Efnahagsbandalagi Evrópu. Það hefur aðeins verið vísað til þess að fyrir fáeinum missirum hafi verið mjög sterk samstaða á Alþingi Íslendinga um málefni Eystrasaltsþjóðanna. Ég held að sú samstaða hafi verið mjög raunveruleg og sönn. Ég veit reyndar að sú samstaða kom ekki aðeins fram á Ísland heldur birtist hún líka með mörgum öðrum vestrænum þjóðum. En því miður hefur það verið svo að sá góði hugur sem virtist fylgja málum á þessum tíma hefur ekki breyst í veruleika sem skyldi fyrir þjóðum Eystrasaltsríkjanna. Eistar, Lettar og Litáar bíða t.d enn þá eftir því að hinar vestrænu auðugu þjóðir, Bandaríkin og Evrópuríkin breyti hinum góða vilja í veruleika nýrra fjármuna og fjárfestingartækifæra, öflugra atvinnulífs í þessum löndum og það er slæmt vegna þess að það ástand sem skapast hefur á þessu svæði sem heita hin gömlu Sovétríki er vissulega hættulegt og eldfimt og er óskaplegt fyrir mannkynið, liggur mér við að segja, ef menn vanrækja þennan þátt málsins. Svo komum við að Kúrdum. Á kvöldfundi á Alþingi Íslendinga norður við ysta haf skammt frá styttunni af Jóni Sigurðssyni er verið að tala um Kúrda. Í raun og veru er ekki mjög langt síðan að farið var að tala um Kúrda á Íslandi. Ég minnist þess fyrir allmörgum árum að á ungum aldri skrifaði einn kollegi minn á blaði nokkru hér í bæ, sem er eitt besta dagblað sem Íslendingar hafa átt, Þjóðviljinn, mjög athyglisverðar greinar um málefni Kúrda. Ég man eftir því hvað var erfitt fyrir hann að afla skilnings á málefnum Kúrda meðal vina sinna á staðnum. Síðan hefur þetta verið að breytast smátt og smátt og ég hygg að segja megi að núna sé mjög víðtækur skilningur á vandamálum þessa stíðshrjáða fólks sem hefur orðið eins og á milli átakasvæða í heiminum með hræðilega sorglegum hætti. Hvað gerist þá? Svo vill til að það stendur til að afgreiða á Alþingi Íslendinga till. til þál. um fullgildingu verslunarsamnings milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og lýðveldisins Tyrklands. Nokkrir þingmenn hafa bent á þann möguleika að kannski væri jafnframt eðlilegt að vera með gildar yfirlýsingar um frelsisbaráttu og mannréttindabaráttu Kúrda og hv. 8. þm. Reykn. og 10. þm. Reykv. hafa lagt fram till. til rökstuddrar dagskrár á þskj. 810 þar sem koma fram fjöldamörg efnisatriði. Mig langar til þess í allri einlægni að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann er sammála eða ósammála þessum efnisatriðum. Burt séð frá því hvort hann er sammála tillögu um rökstudda dagskrá eða ekki, látum það allt saman vera. Setjum sem svo að ráðherrann vilji fá mál sitt í gegn. En í þessari tillögu eru nokkur efnisatriði sem ég hélt að allir væru sammála um, allir, alþingismenn og þjóðin öll. Í fyrsta lagi er bent á þann möguleika að Alþingi samþykki að lýsa yfir stuðningi við sjálfstæðisbaráttu Kúrda og fordæma harðlega mannréttindabrot stjórnvalda í Tyrklandi gagnvart Kúrdum. Má ekki gera þetta? Er eitthvað í þessu sem er rangt? Er eitthvað í þessu sem er í ósamræmi við það sem íslenska ríkisstjórnin, íslenska þjóðin eða Alþingi Íslendinga hafa áður haft? Er eitthvað í þessari setningu sem íslenski utanrrh. er á móti? Eitthvað? Ég trúi ekki að svo sé. Í annan stað er bent á þann möguleika að Alþingi samþykki að árétta þá stefnu Íslendinga að viðurkenna beri sjálfsákvörðunarrétt smáþjóða og þjóðarbrota og tryggja að staðinn sé vörður um mannréttindi íbúa sem berjast gegn ofbeldi árásum og kúgun. Er einhver hér inni sem er ósammála þessu? Svar mitt er fyrir fram: Nei, það er ekki. Ég er sannfærður um að utanrrh. er sammála þessu eins og fyrstu setningunni. Hann hlýtur að vera það. Hann hlýtur að vera sammála henni. Ég sé ekkert í þessu sem hann, miðað við málflutning sinn stundum, getur verið á móti. Í þriðja lagi er lagt til að Alþingi samþykki að fela ríkisstjórninni að senda fulltrúa íslenskra stjórnvalda til Tyrklands til að flytja ríkisstjórn Tyrklands mótmæli íslenskrar þjóðar vegna kúgunar á Kúrdum og til að flytja fulltrúum Kúrda stuðning og samúð frá íslensku þjóðinni. Loks er í fjórða lagi lagt til að Alþingi samþykki að flutt verði skýrsla um viðræður við fulltrúa íslenskra stjórnvalda í Tyrklandi um málefni Kúrda og stöðu þeirra. Síðan er lagt til að samningurinn verði ekki tekinn fyrir fyrr en þetta mál er afgreitt. En látum það nú vera. Setjum sem svo að menn ætli sér að afgreiða samninginn eins og mér heyrist hér á hæstv. utanrrh. Menn virðast vera alveg staðráðnir í því að afgreiða þennan samning. En hvað er það þá, hæstv. utanrrh., í þessari tillögu og efnisatriðum hennar sem ráðherrann getur ekki samþykkt? Ég teldi að það væri verulegur ávinningur og veruleg tíðindi ef Alþingi Íslendinga samþykkti myndarlega þál. um þessi mál, réttindabaráttu Kúrda og stöðu þeirra í samfélagi þjóðanna. Ég hef ekkert rætt það við flm. þessarar tillögu og ég veit ekkert hvort þeir eru þessarar skoðunar eða hvað, en ég segi alla vega fyrir mitt leyti að ég teldi efnisatriði þessarar tillögu og það að gera þau að þál. frá Alþingi Íslendinga væri málefnalegur ávinningur burt séð frá öllu öðru. Ég trúi ekki öðru en t.d. hv. formaður utanrmn., svo ég nefni dæmi, 4. þm. Reykv., væri sammála þessum atriðum miðað við þá afstöðu sem hann hafði t.d. í frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna á sínum tíma. Ég trúi ekki öðru en að t.d. flestallir þingmenn Framsfl., Kvennalistans og Alþb. séu þeirrar skoðunar að þetta sé jákvæð tillaga. Ég trúi ekki einu sinni að þingmenn Sjálfstfl. mundu agnúast út í niðurstöðu af þessu tagi. Það er a.m.k. alveg nauðsynlegt ef meiri hlutinn á Alþingi ætlar að hafna tillögunni eða hugmyndum af þessu tagi að geri hann grein fyrir því af hverju hann ætlar að hafna því. Að vísu er mjög mikilvægt, herra forseti, að hæstv. utanrrh. landsins sökkvi sér ofan í þær skýrslur sem á að taka fyrir á EFTA-fundinum næstu daga og hann á alla mína samúð að þurfa að liggja yfir pappírum, það segi ég alveg eins og er, jafnþrautleiðinlegir og þeir eru sjálfsagt yfirleitt. En hann verður auðvitað að gegna sínum skrifborðsskyldum úr því að hann er í þessu starfi. Engu að síður finnst mér líka mikilvægt að við eigum þjóð, sem á þing, sem hefur reisn til þess að segja: Við fordæmum mannréttindabrotin á þessum stað, við styðjum sjálfstæðisbaráttu Kúrda. Það er í fullkomnu ósamræmi við sögu Íslands og þá reisn sem Ísland á að hafa á alþóðavettvangi ef menn geta ekki tekið undir jafnsjálfsögð sjónarmið og þau sem hér hafa verið rakin.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson áréttaði þá hugmynd og ósk hvort hæstv. utanrrh. væri reiðubúinn til samkomulags að ályktað yrði sérstaklega um samstöðu okkar í baráttu Kúrda. Hæstv. utanrrh. virti þessa ósk ekki svars. Hann situr hér eins og hv. þm. Svavar Gestsson lýsti, niðursokkinn í EFTA-skýrslurnar merkir við með bleiku og gulu í skýrslurnar, lítur ekki upp, hefur engan áhuga á umræðum um sjálfstæðisbaráttu Kúrda. Ég sagði áðan að hæstv. utanrrh. hefði greint þjóðinni rangt frá í kvöld í sjónvarpi. Hæstv. utanrrh. viðurkenndi með þögninni hér áðan að ég hefði lög að mæla. Hæstv. utanrrh. sagði Íslendingum í sjónvarpi í kvöld að allar EFTA-þjóðirnar væru búnar að staðfesta þennan samning nema við Íslendingar. Þetta er rangt, hæstv. utanrrh. Austurríki ætlar ekki að staðfesta þennan samning fyrr en eftir einhverja mánuði. Málið er ekki brýnna en það. Finnst hæstv. utanrrh. ekki rétt að biðjast afsökunar á því á Alþingi að hafa greint þjóðinni rangt frá? Eða er ráðherranum alveg sama hvort hann segir satt eða ekki? Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson benti réttilega á það líka þegar hæstv. utanrrh. var búinn að leggja ríka áherslu á það í stuttri ræðu sinni að miklir hagsmunir væru í húfi fyrir okkur Íslendinga og ef við staðfestum ekki samninginn í kvöld þá værum við að skerða mikla hagsmuni, hver er útflutningur Íslendinga til Tyrklands? Það er satt að segja svo lítil upphæð, svo hlægilega lítil upphæð, að heildarútflutningur Íslands til Tyrklands á heilu ári nemur minni upphæð en einum mánaðarlaunum ráðherra í ríkisstjórn Íslands, meira að segja án dagpeninga. Hæstv. utanrrh. fær meira í laun á einum mánuði frá íslenska ríkinu en heildarútflutningur Íslendinga til Tyrklands nam á sl. ári. Þetta eru allir hagsmunirnir, 253 þús. kr., og á þetta er lögð svo mikil áhersla af hálfu ráðherrans að þinginu er haldið nánast í spennitreyju til að afgreiða þetta mál. Er þá ástæðan sú að hinar EFTA-þjóðirnar eru að knýja á um þetta? Svarið er líka nei við því. Samningurinn er þannig að hann tekur sjálfstætt gildi milli hverrar EFTA-þjóðar fyrir sig og Tyrklands. Þau ríki, sem eru búin að staðfesta samninginn, eru búin að taka hann í gildi hvað sig snertir og samskiptin við Tyrkland. Við erum því ekki að hindra neitt í því að aðrar EFTA-þjóðir geti farið að beita þessum samningi eða með öðrum orðum, það hefur enga praktíska afleiðingu á næstu mánuðum hvorki fyrir okkur Íslendinga né fyrir hin EFTA-ríkin hvort þessi samningur er staðfestur eða ekki á Alþingi Íslendinga. Þetta er eingöngu pólitískt metnaðarmál að koma samningnum í gegn á þessum tíma. Það virðist vera pólitískt metnaðarmál að gera það án þess að ályktað sé sérstaklega um mannréttindamál og sjálfstæðisbaráttu Kúrda og brot tyrkneskra stjórnvalda gagnvart þeim. Ég spyr t.d. hæstv. utanrrh.: Er hann tilbúinn að afgreiða hliðstæða ályktun á Alþingi Íslendinga eins og afgreidd var hjá Evrópubandalaginu þegar Evrópubandalagið fordæmdi tyrknesk stjórnvöld og lýsti yfir stuðningi við málefni Kúrda? Eða er hæstv. ráðherra ekki einu sinni tilbúinn til þess? Hann sagði að það væri annað mál. Gott og vel. Við skulum til samkomulags gera það að sérstakri ályktun, öðrum dagskrárlið ef málið snýst um það. En mér heyrist að ráðherrann vilji með þögn sinni ekki einu sinni ljá máls á því. Hann vill ekki að Alþingi Íslendinga lýsi yfir stuðningi við baráttumál Kúrda. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er skýringin? En auðvitað fæ ég ekkert svar. Skýrslurnar hjá EFTA eru mikilvægari en umræður á Alþingi Íslendinga. Hæstv. utanrrh. hefur ekki verið þaulsetinn í þinginu í vetur. Að hluta til á það sér ástæður sem hörmum, veikindi hans í vetur, en að hluta til hefur hann líka verið í fullu fjöri, fyrri hluta vetrar og nú síðustu mánuði. Hann hefur lítið verið hér í umræðum. Við höfum ekki kallað oft á það að hann kæmi til sérstakra umræðna. Ætli þetta sé ekki annað eða þriðja sinn í allan vetur sem við biðjum um að ráðherrann komi til sérstakrar umræðu. Það er nú allt og sumt. Og þá er lítilsvirðing hans gagnvart umræðunni hér á Alþingi slík að hann svarar ekki einföldum spurningum, hann einbeitir sér ekki við að hlusta heldur sekkur sér niður í skýrslurnar og merkir þar við. Eru textarnir frá EFTA-bákninu svona miklu merkilegri en umræðurnar hér á Alþingi Íslendinga? Var ráðherrann kosinn til að vera hjá EFTA eða var hann kosinn til að vera á Alþingi Íslendinga? Lýðræðið í landinu er hér í þessum sal, ekki skrifstofubákninu hjá EFTA. Virðulegi forseti. Það er líklega þrautreynt hér í kvöld að ná samkomulagi við hæstv. ráðherra um að Alþingi Íslendinga geri í málefnum Kúrda eins og gert hefur verið í málefnum Eystrasaltsþjóðanna og málefnum þjóða Júgóslavíu. Ég vona þó að einhverjir vitrir menn reyni að telja ráðherranum hughvarf. Ef það ber ekki árangur þá get ég sagt það hér að ég mun ræða það við samflutningsmann minn að einstakir málsliðir ályktunarinnar verði bornir upp sérstaklega. Þannig að þingið geti ekki fengið að velja bara um það að vísa samningnum til hliðar um stund heldur um hvort það vill árétta þá stefnu Íslendinga að viðurkenna sjálfsákvörðunarrétt smáþjóða. Hvort það vill fordæma mannréttindabrotin gagnvart Kúrdum. Ég mun beita mér fyrir því að hver einstakur málsliður verði borinn upp sérstaklega þannig að það fari fram atkvæðagreiðsla í þinginu í þessum málum. Hæstv. utanrrh. getur ekki komið í veg fyrir það að atkvæðagreiðslan fari fram hér í þjóðþinginu. Hæstv. utanrrh. hefur sagt að ég vilji hafna þessum samningi. Þetta er rangt, hæstv. utanrrh., það hef ég aldrei sagt. Og það er heldur ekki sagt í þeirri tillögu sem við höfum flutt. Við höfum hins vegar lagt áherslu á það að áður en samningurinn kemur til endanlegrar afgreiðslu þá sýnum við í verki samstöðu okkar með sjálfsákvörðunarrétti og mannréttindabaráttu Kúrda. Það er hvergi í okkar afstöðu talað um að hafna samningnum. Þannig að þar fer hæstv. ráðherra enn á ný með rangt mál. Mér finnst líka athyglisvert að hæstv. utanrrh. hefur í þessari umræðu hvorki eftir ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur hér fyrr í dag né eftir mína ræðu í kvöld lagt í það að víkja að bréfi Kjartans Jóhannssonar sendiherra. Það er líka athyglisverð þögn. Það bréf sagði þó skýrt að ef þingið samþykkti ekki þennan samning fyrir 10. apríl þá yrði samstöðu um sjávarútvegshagsmuni Íslands innan EFTA ógnað. Ég spurði hæstv. ráðherra að því hér í kvöld: Eru einhver dæmi um það? Hefur það komið fram? Svar hæstv. ráðherra var enn á ný þögnin. Eða með öðrum orðum það hefur ekki gerst. Þannig að málflutningur og meðferð utanrrn. á þessu máli er með endemum satt best að segja. Og það er auðvitað mjög vont í samskiptum utanrmn. og utanrrn. að slíkir atburðir skuli gerast. Að við skulum ekki geta treyst orðum og bréfum sem koma frá ráðuneytinu. Að atburðirnir skuli leiða það í ljós að þau eru marklaus, innihaldslaus og hafa ekki við rök að styðjast. Því að það er mikilvægara á sviði utanríkismála en nokkurra annarra mála að rétt sé rétt, að rök haldi og fullyrðingar standist. Virðulegi forseti. Ég vona að áður en þessi mál koma til atkvæða, hvort sem það verður í nótt eða árla morguns, þá hafi hæstv. utanrrh. og stuðningsmenn hans hugsað sig um og gert sér grein fyrir því að einstök efnisatriði ályktunarinnar muni koma til atkvæða. Og ég bið þá að hugleiða hvað það hafi í för með sér ef þeir fara að fella þá þætti í atkvæðagreiðslu. Ætla þeir virkilega að láta það gerast á Alþingi Íslendinga að það sé fellt að árétta samstöðu okkar með sjálfstæðisbaráttu Kúrda? Ætla þeir virkilega að láta fella það að sú stefna Íslendinga að viðurkenna sjálfsákvörðunarrétt smáþjóða og þjóðarbrota sé áréttuð og að staðið sé vörð um mannréttindi? Ég vona að áður en atkvæðagreiðslan fer fram þá hugsi þessir menn sig alvarlega um. Að lokum þetta, virðulegi forseti. Ég vil segja við fornvin minn, hæstv. utanrrh. Hann hefur látið þung orð falla í garð Alþingis í vetur og sagt að sér leiðist að vera hér. Það er nú einu sinni þannig að hér er vagga lýðræðisins í okkar landi. Það er í þessum sal sem stjórnvöld eiga að standa reikningsskil gerða sinna. Það er hér sem fulltrúar fólksins koma og flytja sín rök og verja sitt mál. Ráðherra sem er orðinn svo firrtur, svo fjarri þjóðþinginu og þjóð sinni að honum leiðist á þinginu og getur ekki einu sinni unað því í tvær klukkustundir að vera með alla athyglina við umræðu um mál af þessu tagi í þau örfáu skipti vetrarins sem hann mætir til umræðna, ég segi við hann: Hugleiddu þína stöðu, hugleiddu þitt hugarfar, hugleiddu þann sess sem lýðræðið ber í okkar landi og hugleiddu hvort þú ert ekki kominn of langa leið frá lýðræðinu í landinu, frá fólkinu og þeirri umræðu sem þessi þjóð metur mest. Það er hættulegt að vera of lengi fjarri þeim vettvangi þar sem hjarta lýðræðisins í landinu slær.

Herra forseti. Nefndin hefur fjallað um tillöguna. Þetta er í fyrsta sinn sem samgn. hefur vegáætlun til meðferðar. Fyrir breytingu þingskapa var málið lagt fram í sameinuðu Alþingi og vísað til fjárveitinganefndar. Þær venjur, sem skapast höfðu í fjárveitinganefnd um umfjöllun vegáætlunar, voru hafðar að leiðarljósi einnig að þessu sinni. Á fund nefndarinnar komu starfsmenn Vegagerðarinnar, fulltrúi fjmrn. og fulltrúar Verktakasambands Íslands ásamt fulltrúum frá Ríkisendurskoðun. Regluleg endurskoðun vegáætlunar fór fram á 113. löggjafarþingi, 1990--1991. Sú endurskoðun, sem nú er gerð, nær því aðeins til tekjuspár og framkvæmdaáforma fyrir yfirstandandi ár. Regluleg endurskoðun vegáætlunar, sem fram fer á tveggja ára fresti, fer hins vegar fram á næsta þingi, 1992--1993. Núgildandi vegáætlun fyrir árin 1991--1994 var samþykkt á Alþingi í mars 1991. Í henni var gert ráð fyrir að á þessu ári yrði 6.318 millj. kr. aflað með mörkuðum tekjustofnum og miðað var við að verðlagshækkun milli áranna 1991 og 1992 yrði 8%. Í fjárlagagerð fyrir 1992 var gert ráð fyrir 3,5--4% hækkun milli ára og samkvæmt þeim verðlagsforsendum hefði framkvæmdafé lækkað um tæpar 300 millj. kr. Í fjárlögum fyrir árið 1992 er hins vegar gert ráð fyrir að markaðir tekjustofnar gefi af sér 5.830 millj. kr. og af þeim renni 265 millj. kr. í ríkissjóð. Af þessari ástæðu þurfti að endurskoða vegáætlunina. Einnig þurfti nú að endurskoða vegáætlunina vegna samkomulags fjmrh. við borgarstjóra Reykjavíkur frá 3. apríl 1991 um greiðslu á skuld ríkisins sem tilkomin er vegna framkvæmda við þjóðvegi í Reykjavík. Í samkomulaginu er gert ráð fyrir greiðslum að upphæð 370 millj. kr. á tímabili núgildandi vegáætlunar en í henni er gert ráð fyrir greiðslum að upphæð 337 millj. kr. eða 33 millj. kr. lægri upphæð á tímabilinu 1991--1994. Einnig er í samkomulaginu gert ráð fyrir annarri greiðslutilhögun á tímabilinu en er í samþykktri vegáætlun 1991--1994. Eins og fram kom við fyrri umræðu um þessa tillögu er samkomulag fjmrh. og borgarstjóra umdeilt. Var þeirri ósk þá beint til samgn. að hún kannaði lögmæti þess. Hefur samgn. kannað málið ítarlega en óskað var jafnframt eftir áliti fjárln. á samkomulaginu. Svar fjárln. er birt sem fylgiskjal með þessu áliti en því fylgdi álit Ríkisendurskoðunar á tilteknum atriðum. Ekki verður frekar fjölyrt um samkomulag þetta en telja má þó að það sé bindandi fyrir ríkissjóð og því ekki efni til annars en að standa við það. Meiri hluti nefndarinnar leggur ekki til breytingar á þeirri áætlun um fjáröflun sem gert er ráð fyrir í tillögunni. Við umfjöllun um áætlunina var haft samráð við fjárln. og er hún innan ramma gildandi fjárlaga. Varðandi skiptingu útgjalda er lögð til sú breyting að fluttar verði 120 millj. kr. af liðnum 2.2.2. Vetrarþjónusta á liðinn 2.3. Til nýrra þjóðvega. Af þessum fjármunum fara 60 millj. kr. til stórverkefna, 40 millj. kr. í Vestfjarðagöng en 20 millj. kr. í Strákagöng. Til almennra verkefna og bundins slitlags á stofnbrautir fara 45 millj. kr. og 10 millj. kr. til stofnbrauta á höfuðborgarsvæðinu. Til þjóðbrauta fara 5 millj. kr. Við endanlega ákvörðun um framlög til einstakra verkefna hafa þingmenn kjördæma unnið í samráði við Vegagerð ríkisins og hefur nefndin fallist á tillögur þeirra enda hafa þær ekki breytt heildarframlögum til vegamála á árinu 1992. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að tillagan verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Undir nál. rita Árni M. Mathiesen, Sigbjörn Gunnarsson, Pálmi Jónsson, Árni Johnsen og Sturla Böðvarsson.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta samgn. á þskj. 900. Minni hluti nefndarinnar mótmælir harðlega þeim niðurskurði til vegamála sem fram kemur í tillögum meiri hlutans. Skynsamlegt hefði verið að hamla á móti samdrættinum í þjóðfélaginu með því að auka verulega fjármagn til framkvæmda í vegagerð. Í stað þess er framkvæmdafé dregið saman um 765 millj. kr. frá fyrri áætlunum. Aðallega bitnar þessi samdráttur á almennri vegagerð. Rétt er að hafa í huga að fé til almennrar vegagerðar, ef frá eru dregin framlög til höfuðborgarsvæðisins og stórverkefna og 62,5% fjárveiting til Ó-vega, hefur minnkað ár frá ári sl. 10 ár, úr 2.415 millj. kr. árið 1982 í 1.662 millj. kr. árið 1992. Fjármunir til stórverkefna koma þyngra niður á þessu ári en áætlað var. Miðað hafði verið við að fjármögnunin dreifðist á fleiri ár en framkvæmdir stæðu. Stjórnvöld hafa horfið frá því og ákveðið að fjármagna verkin jafnóðum af vegafé. Þessi breyting hefur það í för með sér að meira fer af vegafé til Vestfjarðaganga í ár en ráð var fyrir gert. Þar er horfið frá 250 millj. kr. lántöku en 40 millj. kr. aukafjárveitingu bætt við til að semja við verktaka um seinkun verkefna. Samningur milli fjármálaráðherra og Reykjavíkurborgar um greiðslu á skuldum vegna fyrri framkvæmda eykur útgjöld þessa árs um 74 millj. kr. Ríkisstjórnin skar niður fé til vegamála um 350 millj. kr. á síðasta ári og af þeim sökum var ýmsum verkefnum frestað til þessa árs. Aðallega bitnar þessi þróun á almennum vegaframkvæmdum sem dragast saman um 20% milli ára. Almennar vegaframkvæmdir eru hvað mest atvinnuskapandi og sérlega mikilvægar nú þegar byggðir landsins þurfa að bregðast við atvinnumissi vegna minnkandi búvöruframleiðslu, rýrari aflaheimilda og samdráttaraðgerða ríkisstjórnarinnar. Vegagerð er fjárfesting til framtíðar og samkvæmt þjóðhagslegum útreikningum eru vegaframkvæmdir meðal arðbærustu framkvæmda sem kostur er á. Minni hluti nefndarinnar hefur ítrekað bent á að í því atvinnuástandi, sem nú ríkir, er niðurskurður á fé til vegamála óskynsamlegur. Þvert á móti ættu stjórnvöld að nýta sér það svigrúm sem nú er hjá verktökum og öðrum aðilum vinnumarkaðarins til að flýta brýnum úrbótum í samgöngumálum sem bíða hvar sem farið er um landið. Það er mikið áhyggjuefni að stjórnvöld skuli ekki hafa meiri skilning á þessum málum en raun ber vitni. Við umræðuna munu einstakir nefndarmenn gera nánari grein fyrir afstöðu sinni til tillögunnar og framkominna breytingartillagna við hana. Undir þetta nál. rita Jóhann Ársælsson, Guðni Ágústsson, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir og Stefán Guðmundsson. Ég vil nefna það til viðbótar að með tillögunni eru birtar upplýsingar frá Vegagerðinni um upplýsingar sem tengjast því sem ég var að tala um áðan, m.a. er tafla þar sem fram kemur þróun fjárveitingar til almennrar vegagerðar. Ég vil árétta það sem ég sagði áðan að þar kemur fram að almenn vegagerð hefur dregist mjög mikið saman á síðustu tíu árum. Það má segja að það hafi verið samfelldur samdráttur á árunum frá 1982 til 1992. Fjárveitingar eru núna í 1.662 millj. en voru á sama verðlagi 2.400 millj. árið 1982. Þetta er þróun sem menn hljóta að þurfa að velta alvarlega fyrir sér. Sérstaklega núna vegna þeirra áhrifa sem almenn vegagerð hefur á atvinnulífið í landinu og þá möguleika sem byggðirnar hafa til nýsköpunar í atvinnulífinu. Tekjur til vegaframkvæmda eru lægri en þær ættu að vera miðað við áætlanir fyrri ára. Á bls. 3 í nál. má sjá yfirlit yfir breytingar á vegáætlun frá í fyrra. Þar kemur fram að því var spáð að á árinu 1992 yrði vegafé 6.318 millj. kr. Niðurstöðutalan samkvæmt því sem nú er áætlað eftir að búið er að leiðrétta það verðlag sem miðað var við, þ.e. það hefur ekki hækkað eins mikið og reiknað var með, þá erum við þarna með rúma 6 milljarða eða 6.081 millj. kr. og niðurstöðutala tekna samkvæmt fjárlögum er 5.830 millj. kr. og niðurstöðutala útgjalda samkvæmt fjárlögum er 5.566 millj. kr. Mismunurinn er sem sagt 515 millj. kr., þar af er flatur niðurskurður á launum og rekstri 14 millj. kr. Við gerð vegáætlunarinnar var enn fremur miðað við aflað yrði lánsfjár til Vestfjarðaganga að upphæð 250 millj. Þetta lánsfé átti að koma til uppbótar fjárveitingu til verkefnis í vegáætluninni samkvæmt fjárlögum 1992. En þessa fjármagns verður ekki aflað. Til að menn átti sig á því hvað það er sem hefur verið að gerast má bæta því við að núna eru innheimtar tekjur af umferðinni sem svarar 8,7 milljörðum kr. En vegafé er 5,7 milljarðar eða nálægt því. Ástæða er til að staldra við það sem ég var hér að koma að áðan, þ.e. þær tekjur sem eru til vegagerðar og velta því fyrir sér hvernig þær tekjur, sem mögulegt er að hafa af umferðinni, eru nýttar. Þar hefur hlutur blýlausa bensínsins hækkað mjög mikið. Á minnisblaði frá fjmrn., sem ég hef hér í höndum, kemur fram að til þess að nýta það sem má samkvæmt lögum og reglum þyrfti að hækka blýlausa bensínið um 4,3%--4,6%. Sú aðgerð mundi hækka vísitölu framfærslukostnaðar um 1% en jafnframt mundi hún skila í ríkissjóð 256 millj. í viðbót af bensíngjaldinu. Það væri nálægt þeirri upphæð sem tekin var í ríkissjóð af peningum til vegagerðar fyrir þetta fjárlagaár. Eins er þungaskatturinn ekki heldur nýttur að fullu. Þar er ónýtt heimild til hækkunar upp á 10,2%. Þarna liggja verulegir peningar og full ástæða er til að velta því fyrir sér hvort það er skynsamlegt að nýta sér ekki möguleikana til tekjuöflunar í vegamálum. Minni hlutinn hefur gagnrýnt þetta í vetur og rætt ítrekað í nefndinni að ástæða væri til þess að auka vegaframkvæmdir miðað við það atvinnuástand sem nú ríkir. Meiri hlutinn hefur ekki verið til viðtals um að gera það en hann hefur aftur á móti fært lítils háttar til í áætlunum eins og formaður nefndarinnar lýsti hér áðan. Út af fyrir sig tel ég að það sé góðra gjalda vert sem þar var gert og ætla síst að vanþakka það. En í raun og veru er um að ræða mjög litlar tilfærslur þó að væri um að ræða 120 millj. sem voru færðar af vetrarþjónustu. Þar gerast meirihlutamenn spámenn um veðurfar og gera ráð fyrir því að ekki muni koma til þess að vetur byrji snemma eða verði harður. Vonandi verða þeir sannspáir með það. Ástæða er til að benda á mikilvægi framkvæmda í vegamálum. Þrjár mjög veigamiklar ástæður hafa aukið mikilvægi þess að vinna að betri samgöngum. Hin fyrsta er sú atvinnuháttabreyting sem nú er að verða vegna samdráttar í landbúnaðarframleiðslunni. Nýsköpun í atvinnulífi hinna dreifðu byggða stendur og fellur með betra samgöngukerfi. Íbúar sveita og kaupstaða, sem missa atvinnu vegna þessa samdráttar sem hefur orðið í búvöruframleiðslu, verða annaðhvort að bæta sér það upp með því að sækja hluta af sinni vinnu til annarra staða eða að koma sér upp nýrri atvinnustarfsemi sem í flestum tilvikum er ekki mögulegt nema greiðar samgöngur séu í byggðarlaginu og til annarra landshluta. Allir sem fjalla um þessi mál eru sammála um það að samgöngubætur séu eina byggðastefnan sem megi treysta að geti ekki brugðist. Önnur ástæða er sú að mörg byggðarlög þurfa nú sem aldrei fyrr á auknum samgöngubótum að halda. Sjávarútvegsbyggðirnar allt í kringum landið þurfa að treysta meira og meira á greiðar samgöngur. Fiskmarkaðir munu gefa nýja möguleika til að jafna atvinnu milli byggðarlaga þegar þeir hafa rutt sér til rúms nægilega víða. Þeir eru gjörsamlega háðir því að samgöngubætur verði á ýmsum stöðum landsins. Í þeirri þróun felast möguleikar fiskvinnslufyrirtækja til að bregðast við minnkun afla með auknum flutningi hráefnis milli byggðarlaga. Nú er uppi mjög mikil umræða um sameiningu og samstarf sveitarfélaga. Sú umræða hefur nú þegar breytt afstöðu margra íbúa ýmissa byggðarlaga sem áður voru andvígir sameiningu við önnur byggðarlög. Þó er augljóst að í mörgum tilvikum eru möguleikar á sameiningu algjörlega bundnir því að samgöngubætur fáist. Enda er skipting sveitarfélaganna engin tilviljun heldur afleiðing samgöngumöguleika og atvinnuhátta. Þriðja ástaðan, sem er þung á metunum, er sú að samdrátturinn í þjóðfélaginu hefur mikil áhrif á allt atvinnulíf um landið og möguleikar til að draga úr óheppilegum afleiðingum samdráttarins felast helst í því að halda áfram mjög þjóðhagslega hagkvæmum framkvæmdum og engar framkvæmdir gefa sömu möguleika eða koma byggðarlögunum og landsmönnum öllum að gagni á sama hátt og aðgerðir í samgöngumálum. Það hafa orðið mér mikil vonbrigði að ekki skuli hafa verið tekist að ná samkomulagi á Alþingi um að halda eðlilegum krafti í vegaframkvæmdum. Mér er óskiljanlegt að stuðningsmenn stjórnarflokkanna skuli ekki viðurkenna þau þungu rök sem bæst hafa við hinar almennu forsendur fyrir bættu vegakerfi í landinu. Það tækifæri sem stjórnvöld höfðu til að halda uppi virkri byggðastefnu með framkvæmdum í samgöngumálum er ekki notað. Erfitt er að sjá hvað getur komið í stað þess. Í miklum umræðum, sem hafa farið fram um byggðamál í þinginu í vetur, hefur komið fram mikill áhugi bæði stjórnarandstæðinga og stjórnarsinna á raunhæfum aðgerðum í byggðamálum. Þó að þingmenn séu sammála um þörfina á aðgerðum í byggðamálum eru mjög skiptar skoðanir um það hvaða aðgerðir séu vænlegastar til árangurs. Þó hafa framkvæmdir í vegamálum þá sérstöðu að um mikilvægi þeirra til árangurs í byggðamálum efast enginn. Til eru þeir menn sem halda því fram að aðgerðir í vegamálum séu nánast það eina sem hið opinbera eigi að beita sér fyrir. Byggðarlag sem hafi aðgang að góðu samgöngukerfi hafi það sem til þarf og íbúarnir muni þá spjara sig. Þó ég sé þeirrar skoðunar að hið opinbera eigi að gera fleira til atvinnuuppbyggingar en að sjá íbúunum fyrir góðu samgöngukerfi þá tel ég að þeir sem halda þessari skoðun fram, sem ég lýsti hér, hafi mikið til síns máls. Ég er á þeirri skoðun að þau byggðarlög í landinu, sem hafa gott samgöngukerfi innan sveitarfélagsins og tengingu við hinn besta hluta samgöngukerfis landsins, séu byggðarlög sem séu ekki í hættu. Einnig hefur komið fram að allar líkur eru á því að framkvæmdir, sem verður ráðist í nú, muni fást á sérstaklega hagstæðu verði vegna þeirra aðstæðna sem nú eru í þjóðfélaginu. Mörg af stærstu verktakafyrirtækjum landsins hafa ekki næg verkefni. Þau fyrirtæki hafa hvatt stjórnvöld til dáða og lagt fram hugmyndir sínar um með hvaða hætti eigi að standa fyrir nýjum framkvæmdum. Ég ætla ekki að fjalla nánar um tillögur verktaka í þessu efni en við höfum hvatt mjög til þess að þessum málum verði gefinn gaumur. Árangurinn af hvatningu okkar í minni hlutanum hefur enginn orðið. Ég tel að mikil skammsýni sé fólgin í því að leggja ekki meiri áherslu á framkvæmdir í vegamálum en fram kemur í þeirri tillögu sem hér er til umræðu og ég lýsi yfir vonbrigðum mínum með það. Ég vil svo til viðbótar við þetta gera að umtalsefni mál sem hefur verið með mjög sérstæðum hætti til umfjöllunar í samgn. og var raunverulega aðallega vakið upp af sjálfstæðismönnum. Það er samningur ríkisins og Reykjavíkurborgar um skuldaskil vegna framkvæmda við þjóðvegi í þéttbýli. Bornar hafa verið brigður á að samningurinn væri löglegur og að fjmrh., sem var á þeim tíma, hafi ekki haft til þess heimildir. Ég ætla ekki að fara að lesa yfir þau plögg sem liggja fyrir. Formaður nefndarinnar gerði grein fyrir málinu áðan. Niðurstaða málsins er skýr og augljós. Hún er sú að það sem fjmrh. gerði skuli standa. Ég hef ekki nokkurn áhuga á að halda uppi umræðum um það mál. Kannski verða aðrir til þess og ég mun þá blanda mér í þá umræðu ef ég tel einhverja sérstaka ástæðu til þess. En það kom mjög skýrt og greinilega fram á fundi nefndarinnar þar sem aðilar frá Ríkisendurskoðun voru mættir að niðurstaða þeirra er akkúrat þessi sem ég var að lýsa hér áðan. Þeir telja að ekki hefði átt að standa að málinu með þeim hætti sem gert var, en að það sé gerð sem ekki verði aftur tekin og muni þess vegna standa. Ég tel að það sé mjög miður að ekki skuli hafa fundist betri tími til að ræða samgöngumál í hv. Alþingi en sá tími sem við erum núna að velja til þess. Því miður hafa þingstörfin gengið þannig að þessi tillaga kemur ekki til umfjöllunar fyrr en nú þegar menn eru komnir fram á kvöld á síðasta degi þingsins og flestir argir yfir hverri ræðu sem haldin er. Ég hefði talið að við hefðum þurft að hafa góðan tíma og ekki vera undir þeirri pressu, sem nú ríkir, til að fara yfir þessi mál og ræða þau í þinginu. Mér finnst að samræður okkar í samgn. í vetur gefi ástæðu til þess að halda uppi meiri umræðu í þinginu en verður gert nú. Ég ætla ekki að lengja mál mitt meira. Ég vonast til þess að næsta ályktun verði svolítið myndarlegri næst þegar við ræðum áætlun um vegamál.

Virðulegi forseti. Ég tek undir orð síðasta hv. þm. um að vissulega hefðum við þurft að hafa betri tíma til að ræða um vegáætlun sem hér er lögð fram endurskoðuð. Endurskoðunin er aðallega fólgin í því að nú er verið að skerða vegáætlun enn meira en fyrirhugað hafði verið áður með því að 265 millj. af mörkuðum tekjum eiga að renna í ríkissjóð. Þegar fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár var lagt fram á sl. hausti voru vegamálin eitt af fáum málum sem talið var að fengi óskertar eða lítið skertar fjárveitingar. Hæstv. ríkisstjórn hældi sér mjög af því að aukning væri á vegafé á milli ára en ekki niðurskurður. Annað hefur vissulega komið á daginn og það meira en við höfðum þó reiknað með í upphafi að gæti orðið þar sem niðurskurðurinn er allt að 20% á milli ára. Eins og ég sagði er ansi hart að verða að una því að af þessum mörkuðu tekjustofnum fari 265 millj. í ríkissjóð í stað þess að nota það til framkvæmda, atvinnuskapandi og arðbærra framkvæmda. Í áliti okkar í minni hluta samgn. kemur fram að fjármunir til stórverkefna vega þyngra á þessu ári heldur en áætlað var og er það ekki síst vegna þess að miðað hafði verið við að fjármögnunin dreifðist á fleiri ár en framkvæmdir stæðu. Framkvæmdum við jarðgöng á Vestfjörðum, sem nú er unnið að, á að ljúka á árinu 1995 en greiðslur áttu að ná allt til ársins 1998. Þessu hefur nú verið breytt í ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar þannig að nú á að fjármagna framkvæmdir við jarðgöng á Vestfjörðum af vegafé jafnóðum og ekki að taka nein lán eins og fyrirhugað hafði verið. Á þessu ári hafði verið fyrirhugað að taka 250 millj. kr. lán til framkvæmda en horfið hefur verið algerlega frá því. Það hefur vitanlega haft í för með sér að erfitt hefur reynst að standa við þá samninga, sem búið var að gera við verktaka og hefur þó Vegagerðin lagt sig alla fram og á vissulega þakkir skildar fyrir að reyna eins og mögulegt var að láta þennan samning standa bæði vegna þess að erfitt er að rifta samningi sem byrjað er að vinna eftir og líka vegna hins að það mundi kosta ríkissjóð ómælda fjármuni. Þeir hafa leitað þeirra leiða að taka hluta af eða 40 millj. kr. af snjómokstursfé, sem sparast hefur vegna þess að sl. vetur hafa verið snjóléttir og eru að vonast til að það muni duga til að verktakar fari ekki fram á stórkostlegar bætur vegna samningsrofs. Vissulega vona ég að ekki komi til þess að erfiðleikar verði í framkvæmd þessa verks en þó finnst mér það borin von að það geti staðist miðað við það hvernig á síðan að standa að framkvæmd samningsins. Einnig má geta þess í þessu sambandi að sátt hafði náðst meðal allra flokka og meðal þingmanna í kjördæmum landsins um að fara í þessa jarðgangaframkvæmd vegna þess að það yrði ekki skerðing af almennu vegafé. Síðan hefur komið á daginn að framkvæmdir verða skertar af almennu vegafé, það verða skertar almennar framkvæmdir sem annars hefðu verið meiri úti á landi. Vitaskuld er það ekki góður kostur og verður auðvitað til þess að ef slíkt væri fyrirhugað aftur, t.d. þegar kæmi að því að jarðgöng yrðu byggð á Austfjörðum, taka menn ekki slíkar áætlanir sem trúverðugar. Þá vil ég einnig geta þess að ekki er enn þá lokið við vegskála á Óshlíð, sem er hluti af svokölluðum Ó-vegaframkvæmdum sem sérstök framkvæmdaáætlun var gerð um og átti að ljúka öllum Ó-vegum eftir þeim áætlunum. En því var frestað að ljúka þeim skálum sem eftir var að byggja á Óshlíð og átti að gera það í tengslum við jarðgöngin. Síðan hefur komið á daginn að það er ekki inni í þeim samningum sem gerðir voru við verktaka þannig að það er alveg ófyrirséð á þessu stigi málsins hvenær verður unnið að þeim vegskálum sem enn er eftir að byggja við mjög hættuleg gil á veginum á milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur. Ég þarf áreiðanlega ekkert að lýsa því fyrir hv. þm. hversu mikil hætta getur verið á þeim vegi og hversu mikil nauðsyn er af öryggisástæðum að ljúka þessum vegskálum. Hæstv. ríkisstjórn lýsti yfir við fjárlagagerðina að samgöngumálin hefðu nokkurn forgang og í hvítbók hennar segir að áfram verði unnið að stórverkefnum, þ.e. jarðgöngum og endurbyggingum stórbrúa, og framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu og að hraðað verði lagningu bundins slitlags á hringveginn og unnið að tengingu á milli landshluta. Það eru stór og mikil áform sem ríkisstjórnin hefur sett fram en mér þykja efndirnar ekki eftir því þegar byrjað er á fyrsta fjárlagaári hennar að skerða framlög til vegamála. Ef til vill má þó vonast til þess að reynt verði að einhverju leyti að fara eftir þessari áætlun og vil ég þá minna á í sambandi við jarðgöng og endurbyggingu stórbrúa, að nú er lokið við Dýrafjarðarbrú á Vestfjörðum sem er mikil og góð samgöngubót á því svæði og tekur af stórhættulegan veg fyrir Dýrafjörð þar sem mikil snjóflóðahætta hefur verið, auk þess sem það styttir mjög leiðina á milli Ísafjarðar og Þingeyrar. En því hafði verið lofað þegar farið var út framkvæmdir við Dýrafjarðarbrú að næst kæmi röðin að brú yfir Gilsfjörð. Gerð hefur verið úttekt og áætlun um þau mál en ekkert enn þá komist á framkvæmdaáætlun annað en lítils háttar upphæð til hönnunarkostnaðar. Ég vænti þess að í framhaldi af því að nú er lokið við brú yfir Dýrafjörð þá verði það í alvöru skoðað að byggja brú fyrir Gilsfjörð. Ég hef ekki hugsað mér frekar en aðrir sem hafa talað í dag að eyða mjög miklum tíma þingsins í það að ræða vegáætlunina. Við í minni hlutanum höfum lýst því að við erum mjög ósátt við það hvernig staðið hefur verið að þessum málum og að ekki skuli hafa verið reynt að fara út í að auka framkvæmdir í vegamálum í stað þess að draga úr þeim og kemur það fram í nál. okkar. Ég vil fara nokkrum orðum um greiðslu skuldar Vegasjóðs við borgarsjóð og þann samning sem fyrrv. fjmrh. gerði við Reykjavíkurborg 3. apríl 1991 og hefur verið mjög umdeildur hér í umræðum á Alþingi. Reyndar hefur enn meira verið fjallað um hann í nefndum, bæði í fjárln. og samgn. Ég vil taka undir það að ég lít svo á að ekki sé hægt að rifta þeim samningi. Þó svo ekki hafi verið farið að réttum leikreglum við það að leita samþykkis fjárln. um þennan samning þá er samkomulagið samt sem áður gert samkvæmt heimild í lið 6.7. í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 1991. Það að þáv. fjmrh. leitaði ekki samþykkis fjárln. hlýtur að skrifast á kostnað ríkisstjórnarinnar á þeim tíma og vísa ég því til fjmrh. bæði fyrrv. og núv. að þeir uppfylli þau skilyrði sem þessi liður í 6. gr. fjárlaga kveður á um. Við höfum komið óánægju okkar yfir því hvernig framlög eru til vegagerðar á þessu ári á framfæri. Ekki er mikið meira um það að segja. Vegáætlun mun endurskoðuð aftur á næsta ári og vonandi verður staðan þá betri þannig að hægt verði að leggja meiri fjármuni til framkvæmda í vegamálum og ég vænti þess líka að e.t.v. verði ríkisstjórnin orðin það bjartsýnni að hún sjái að þeim fjármunum sem fara til vegagerðar og bættra samgangna um landið sé vel varið.

Hæstv. forseti. Það má merkilegt kalla að vegáætlun skuli vera eitt af síðustu málum sem tekin eru fyrir í þinginu. Búið er að fara yfir ýmis þau efnisatriði sem við í minni hlutanum höfum gagnrýnt hart í samgn. í vetur og reynt að fá breytt. En því er ekki að leyna að hin dauða hönd ríkisstjórnarinnar hefur ekki síst verið að verki hvað vegamálin varðar. Stefnubreyting varð í landinu fyrir rúmu ári þegar við tóku menn sem ákváðu má segja að skapa svartnætti í samfélaginu og samdrátt á öllum sviðum, bæði í atvinnulífinu til þess að auka atvinnuleysi, halda laununum niðri og ekki síður hefur þetta nú komið fram í samgöngumálum þar sem fyrir liggur að þar hefur verið skorið niður um 765 millj. frá áætlun, sem er náttúrlega æðistór upphæð. Minni hlutinn taldi að það væri mikilvægt við núverandi aðstæður í íslensku samfélagi bæði þar sem verktakaflotinn liggur atvinnulaus í stórum stíl og er tilbúinn að vinna mikilvæg verkefni í vegagerð fyrir tiltölulega lág tilboð að menn á samdráttartímum sneru sér þó að einhverju björgulegu á þessum erfiðleika- og samdráttartímum. En því miður þá varð raunin önnur. Hin dauða hönd setti mark sitt á starf ríkisstjórnarinnar í þessu efni og þingsins. Því blasir nú við mikill samdráttur sem ber að gagnrýna harðlega. Þeir hafa líka með gjörðum sínum snúið frá áætlunum Alþingis á ýmsum sviðum. Ég minni á Vestfjarðagöngin þar sem það var einróma samþykkt Alþingis að fara í það verk og að það kæmi að hluta ekki niður á öðrum vegaframkvæmdum. Nú liggur það fyrir að þeir hafa brotið þessa samþykkt Alþingis og horfið frá því að taka lán sem átti að fara í þessar framkvæmdir upp á 250 millj. kr. Síðan er atriði sem ég vil gagnrýna sérlega í lok ræðu minnar og það er samningur fyrrv. fjmrh. við borgarstjórann í Reykjavík sem framkvæmdur var í apríl rétt fyrir kosningar sem jafnvel stangast á við stjórnarskrána samkvæmt þeim upplýsingum sem liggja fyrir. Það er enginn vafi í mínum huga að fátt er mikilvægara en góðir vegir og góðar samgöngur, bæði hvað atvinnulífið varðar og ekki síður ferðalög innan lands. Ég hygg að þjóðin öll hefði viljað standa að því að sjá að á þessum tímum hefði verið farið í mikla framkvæmd t.d. lok á hringvegi og ýmsum aðalvegum. Það hefði skilað sér til baka. Því að það er enginn vafi að einhver mestu afrek sem unnin hafa verið í þessu landi á síðustu 20 árum eru hinar stórkostlegu framkvæmdir við vegi í varanlegri gerð. Það má segja að þetta standi upp úr þegar horft er til baka. Ég finn það sjálfur að það þýðir ekkert að segja unga fólkinu frá því hvernig vegirnir voru t.d. í lok viðreisnartímabilsins um 1970. Síðan hefur orðið bylting sem ekki er hægt að lýsa fyrir ungu fólki. Það er ljóst í mínum huga að til að ná þessum árangri hafa menn gengið mjög á almennt viðhald vega um allt land ekki síst vegi í sveitum landsins sem eru að mínu viti að verða í óþolandi ástandi og þær mikilvægu brautir þola það ekki öllu lengur að viðhaldinu sé jafnan skotið á frest. Þetta eru lífæðar sveitanna, þetta eru vegir þar sem börnin eru keyrð til skólans á hverjum degi og það væri áreiðanlega fróðlegt fyrir margan að aka um þá vegi sem þessu fólki er boðið upp á að aka um. Eins er ég þeirrar skoðunar að menn hafi jafnvel á ýmsum sviðum ráðist í of mikil stórverkefni þó ég finni mig ekki knúinn til þess á þessu kvöldi að gagnrýna það sérstaklega en svo mikið er ógert í almennri vegagerð að ég er ekki viss um nema það væri mikilvægast að ráðast í það verkefni áður en við ráðumst í fleiri stórverkefni. Ég ætla t.d. að minna á eitt verkefni sem er rándýrt og menn ræða nú mjög um í þinginu að sé mikilvægt og það eru göng undir Hvalfjörð sem ég tel að geti beðið enda ágætis ferja yfir fjörðinn. Ég sný mér þá að því samkomulagi sem fyrrv. fjmrh., hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, gerði sem slíkur við Reykjavíkurborg sem ég vil gagnrýna sérstaklega og kemur nú mjög niður á framkvæmdum í landinu. Nú er ég í engum vafa um að fátt er mikilvægara en að laga ýmislegt til í Reykjavík í samgöngumálum, ég get tekið undir það og tel það mjög brýnt, t.d. slysastaði og samgöngubætur. Til þess þarf að verja fjármagni. En það er alvarlegra þegar menn ganga til samninga sem skerðir verulega vegafé landsbyggðarinnar og mér finnst það skapleysi af landsbyggðarþingmönnum stjórnarflokkanna að sætta sig við að teknar séu 74 millj. á þessu ári til að standa við samninginn við Reykjavíkurborg. Það liggur þó sjálfsagt fyrir að við samninginn þurfti að standa en það átti þá að gera það með fé úr ríkissjóði öðru en að taka vegaféð af landsbyggðinni. Það má segja að það sé furðulegt skapleysi að sætta sig við slíka niðurstöðu. Nú vill svo til að þetta var auðvitað stórmál í samgn. Ýmsir af stjórnarliðum, hvort sem það var sýndarmennska eða góður vilji, segjum að það hafi verið góður vilji, gagnrýndu þennan samning fyrr á þessu þingi. Þess vegna var þetta stórmál í fjárln. og Ríkisendurskoðun fjallaði um þennan samning. Og eins og formaður nefndarinnar sagði er það fylgirit með nál. og er æði fróðlegt fyrir menn að lesa. Ég ætla þá aðeins að fara yfir málið til að rifja það upp. Það mun hafa verið fljótlega eftir að verkaskipting ríkis og sveitarfélaga átti sér stað og ýmis uppgjör voru að fara fram við sveitarfélögin í landinu að það þótti eðlilegt að skjóta inn í 6. gr. fjárlaganna lið þar sem kveðið var á um og gefin heimild til þess að gera upp við stærri sveitarfélög. Og ef ég gríp niður í álit Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta, þá segir svo um lið 1: ,,Liður 6.7 í 6. gr. fjárlaga fyrir 1991 kveður á um að fjmrh. sé heimilt að semja við sveitarfélög með yfir 10.000 íbúa um greiðslu á hluta ríkissjóðs í kaupum eða framkvæmdum til að ljúka brýnum sameiginlegum verkefnum að tilskildu samþykki fjárveitinganefndar.`` Nú hygg ég að það sé svo að þarna sé stór og opinn liður sem Alþingi þarf verulega að hugsa sig um. Hverjum hefði dottið það í hug þegar menn réttu upp hendurnar og samþykktu þessa sakleysislegu 6. gr. að þeir væru að samþykkja fjárveitingu upp á 1,1 milljarð? Að einn ráðherra hefði þar heimild til að borga úr ríkissjóði 1,1 milljarð? Svo stór var þessi liður þegar upp var staðið. Í þessu áliti segir síðar: ,,Telja verður hæpið í ljósi þess sem nú hefur verið rakið að umrætt samkomulag geti talist samningur ,,um greiðslu á hluta ríkissjóðs í kaupum eða framkvæmdum til þess að ljúka brýnum sameiginlegum verkefnum`` eins og heimildin í lið 6.7 í 6. gr. fjárlaga fyrir 1991 gerir ráð fyrir. Framkvæmdum þeim, sem umrætt uppgjör lýtur að, er fyrir það fyrsta löngu lokið. Þá er þess að geta að tilgangurinn að baki umræddri heimild mun fyrst og fremst hafa verið sá að heimila greiðslur vegna tiltekinna ófrágenginna verkefna eða húsakaupa, einkum þó á sviði heilbrigðismála, í kjölfar breytinga á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 87/1989.`` Ég hef rætt þetta atriði við menn sem þá sátu í fjárveitinganefndinni og bar þeim öllum saman um að þessi heimild hefði verið opnuð til að ganga frá heilsugæslustöðvum í Reykjavík og á Akureyri. Það hefði verið hugurinn á bak við þessa grein fjárlaganna. En þarna gerist það að fjmrh. á eigin spýtur sest niður með borgarstjóranum í Reykjavík og semur um skuldir upp á 1,1 milljarð sem ég tel alvarlega athöfn og standist varla þessa grein. Þarna hafi verið farið frjálslega út fyrir efni laganna og það sem meira er að tilgreint var að áður en slíkt væri gert yrði að bera það undir fjárveitinganefnd þingsins eins og hún hét þá. Nú mun það aldrei hafa verið gert á þessu tímabili.

Hún var farin.

Mér hefur alltaf verið sagt að fjárveitinganefnd lifi af hvert þing. Ferðist saman á sumrin og sé að störfum allt árið.  Ég hygg að það hefði verið mikilvægt fyrir Alþingi sem mikilvæga löggjafarstofnun að stöðva þetta mál. Það hefur mjög verið gagnrýnt á seinni árum hvernig Alþingi veitir framkvæmdarvaldinu rúmar heimildir sem taldar eru í mörgum tilfellum stangast á við stjórnarskrána. Þess vegna vil ég við þetta tækifæri gagnrýna harðlega þetta samkomulag sem þarna ver gert. Ég hafði ekki hugsað mér að halda hér öllu lengri ræðu en í lokin þá endurtek ég það að ég harma að samgrh., sem er landsbyggðarþingmaður, skuli ekki hafa sýnt meiri kraft í því mikilvæga verkefni að halda áfram vegauppbyggingu í landinu heldur lotið í lægra haldi og gerst mestur niðurskurðarmeistari allra samgrh. síðustu áratuga.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að átelja það harðlega að hér sé stjórn þingsins hagað á þann hátt að vegáætlunin, eitt af stóru málunum, sé fyrst að koma til umræðu á síðustu nótt þessa vorþings. Ég ætla ekki að halda langa ræðu. Ég ætla ekki að fara út í það mál sem hv. 5. þm. Suðurl. var með í lok sinnar ræðu um samning fjmrh. og borgarstjóra. Ég tel að vísu að þar á bak við hafi legið einhverjir nýsköpunardraumar en ég veit ekki hvort þeir nýsköpunardraumar áttu endilega skylt við vegagerð. En það mun kannski aldrei koma í ljós hvað þarna raunverulega var á ferðinni. Að mínu mati hefði það sem fór til greiðslu á þessu átt að taka af fé til vegagerðar í þéttbýli. Það sem ég ætlaði fyrst og fremst að gera að umræðuefni er sú staða sem uppi er núna gagnvart verktökum og gagnvart almennum verklegum framkvæmdum. Það hefur komið fram áður að það bendir margt til þess að það væri mjög skynsamlegt að ráðast í verulegar framkvæmdir í vegagerð nú á meðan almennur samdráttur er í verklegum framkvæmdum og klára á næstu árum nokkra mikilsverða þætti í samgöngumálum áður en að hugsanlegum stórframkvæmdum kemur, til að mynda í orkugeiranum, hvort sem þar væri um að ræða orkusölu til nýs álvers eða til útflutnings um sæstreng. Ég held að það væri mjög mikilvægt gagnvart sveiflujöfnun í þjóðfélaginu að standa þannig að málum. Það væri í raun gildur þáttur í almennri hagstjórn. Með þetta að leiðarljósi lagði ég fram fyrr í vetur till. til þál. ásamt 4. þm. Reykv. Hún er í samgn. og liggur þar þrátt fyrir að hv. 17. þm. Reykv., formaður þingflokks Alþfl., hefði lýst yfir einróma stuðningi síns þingflokks við tillöguna þegar hún var til fyrri umr. Þetta undirstrikar enn þá einu sinni áhugaleysi Alþfl. í þessari ríkisstjórn.  ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta kanna nú þegar möguleika á því að ljúka uppbyggingu hringvegarins á næstu tveimur árum. Þjóðhagsleg arðsemi framkvæmdarinnar verði könnuð sérstaklega, svo og hagkvæmi þess að vinna verkið nú þegar fyrirsjáanlegur er mikill samdráttur í allri verktakastarfsemi. Þá verði reynt að leggja mat á hvaða ný sóknarfæri skapast í atvinnulífi landsmanna við þessa framkvæmd. Stefnt verði að því að niðurstöður þessarar könnunar liggi fyrir það snemma að hægt verði að hefja framkvæmdir á næsta sumri ef niðurstaða gefur tilefni til.`` Eins og menn heyra var þessi tillaga lögð fram nokkuð snemma á þinginu á meðan menn gerðu sér enn þá vonir um að hér yrðu mál stjórnarandstöðuþingmanna afgreidd og a.m.k. þau fáu sem væru afgreidd yrðu afgreidd fyrr en á síðustu dögum þings. Ég hef þær heimildir að tillagan hafi verið send til Vegagerðarinnar til umsagnar. Ég hef einnig heimildir fyrir því að frá Vegagerðinni hafi borist svar þar sem sagt er að ef miðað væri við nauðsynlega styrkingar og endurbætur ásamt lögn bundins slitlags og hringvegurinn kláraður þannig án þess að farið væri út í þær framkvæmdir sem eftir eru við að styrkja og tvöfalda brýr, þá væri lausleg kostnaðaráætlun við þessa framkvæmd sem hér segir: Frá Reykjavík til Akureyrar 600 millj., frá Akureyri til Egilsstaða 1.470 millj., frá Egilsstöðum til Hafnar í Hornafirði 1.180 millj., frá Höfn til Reykjavíkur 1.150 millj. Samtals 4.300 millj. kr. Nú er vert að taka tillit til þess að hluti af þessari upphæð er nú þegar á vegáætlun. Til að mynda standa vonir manna og ég veit að vonir hæstv. samgrh. standa einnig til þess að geta klárað kaflann Akureyri--Reykjavík á því kjörtímabili sem nú stendur yfir á tveim til þremur árum. Aðrir kaflar á þessari leið eru einnig á vegáætlun næstu ára. Lauslega áætlað, ef við tökum 600 millj. Reykjavík--Akureyri og það sem stendur til að vinna annars staðar á hringveginum, er það um 1 milljarður. Eftir standa 3,3--3,5 milljarðar sem væri kostnaðurinn við að ljúka hringveginum. Það mun vera mjög hliðstæður kostnaður og við Vestfjarðagöngin án þess að ég sé að draga nokkuð úr mikilvægi þeirrar framkvæmdar. En ég vil þó segja í þessu sambandi að ég hef óttast það með þeirri áherslu sem lögð hefur verið á jarðgöng að undanförnu að almenn vegagerð muni sitja á hakanum og við dragast aftur úr á því sviði. Ekki síst ef þetta dregst fram á þann tíma sem við erum komin með aðrar verklegar framkvæmdir á fulla ferð. Þetta er ekki meira verkefni en svo að miðað við þá arðsemi sem Vegagerðin leggur á marga hluta þessa vegar og miðað við þá þjóðhagslegu arðsemi sem má reikna með af öðrum þáttum, til að mynda tengingunni á milli Norður- og Austurlands sem gæti gert einhverja höfn á Austfjörðum að meiri háttar útflutnings- og innflutningshöfn, mundi sú arðsemi borga vexti af lántöku til að klára þessa framkvæmd. Til viðbótar, og það ætla ég að hafa mín lokaorð varðandi þennan þátt míns máls, þá bendir margt til þess, ef við reiknum með því að hugur okkar standi til þess að klára hringveginn á næstu tíu árum, að hagkvæmni þess að bjóða verkið út, þannig að það yrði unnið á tveimur til þremur árum og hagkvæmni þess að bjóða það út sem einn áfanga og vinna það á þeim samdráttartímum sem nú eru, mundi fara langt í að borga vaxtakostnaðinn miðað við að taka féð að láni og borga á 10--12 árum. Það sem menn þyrftu að borga árlega í afborganir og vexti af láninu væri ekki miklu hærri upphæð en það sem færi árlega í þessa framkvæmd samkvæmt vegáætlun. Það er hægt að segja að svona sé hægt að reikna með ýmsar framkvæmdir. Það er eflaust rétt en ég bendi á það, sem hefur margsinnis komið fram í kvöld, að það eru sárafáar framkvæmdir sem við getum ráðist í sem sannanlega eru arðsamari en vegabætur. Þetta ætla ég að láta duga varðandi þennan þátt. Ég ætla að lokum að víkja í örfáum orðum að því sem kom fram hjá framsögumanni, hv. formanni samgn., varðandi það að þingmenn kjördæmisins hafi skipt vegafé heima í kjördæmum og að það hafi verið látið gilda í öllum tilfellum. Nú er það rétt hvað þingmenn Norðurl. e. varðar að þeir skiptu því sem var til skiptanna í fyrstu umferð. Það gerðist hins vegar þegar til skiptanna komu 10 millj. kr., sem teknar voru af snjómokstursfé, að þeim var skipt án þess að hópurinn væri fullskipaður og þar tók sá meirihluti sem saman var kominn stefnumarkandi ákvarðanir varðandi skiptingu þessa fjár sem menn vissu að var ekki samkvæmt vilja hluta þeirra þingmanna sem þar voru mættir og þeirra þingmanna sem fjarstaddir voru þá viku. Ég vil að það komi skýrt fram að að skiptingu þessa fjár var staðið á þennan hátt.