Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Mjög alvarlega horfir nú á allmörgum stöðum vegna mikils samdráttar í rækjuveiðum og vinnslu. Ýmis sjávarútvegsfyrirtæki brugðust við skertum aflaheimildum í þorski á sínum tíma með því að efla rækjuveiðar og vinnslu til þess að vega upp tekjutapið. Á undanförnum árum hafa fyrirtæki og einstaklingar fjárfest umtalsvert í skipum, verksmiðjum og aflaheimildum. Rækjuiðnaðurinn hefur verið endurnýjaður víða um land, vélvæðing aukin og húsnæði bætt til þess að mæta kröfum markaðarins. Þetta var gert á tímum þegar aflaheimildir í rækju fóru vaxandi ár frá ári, tekjumyndun í greininni var góð og afkoma sömuleiðis. Einstök byggðarlög og heil svæði eru nú orðin afar háð þessari atvinnugrein. Sums staðar hafa rækjuveiðar og vinnsla bókstaflega komið í stað bolfiskveiða og vinnslu. Víða háttar líka svo til að fyrirtæki og útgerðir, ekki hvað síst einstaklingsútgerðir, eiga ekki annan kost en að stunda veiðar á tegundum sem liggja næst verstöðvunum. Rækju- og þorskveiðar eru í ýmsum tilvikum eina úrræðið sem þessir útgerðarmenn eiga. Af þessum ástæðum hefur það komið afar illa við þessa aðila að upplifa það hrun sem hefur orðið í rækjuveiðum að undanförnu. Þetta á við um úthafsveiðina en einnig víða innfjarðar. Slakur árangur við veiðarnar hefur bókstaflega kippt fótunum undan rækjuútgerð víða um land. Fjölmörg skip hafa hætt veiðum og hráefnisöflun því snarlega dregist saman. Þetta eru grafalvarleg tíðindi og ekki í samræmi við það sem menn ætluðu því þó almennt hafi verið gert ráð fyrir minni rækjuafla vegna vaxandi þorskgengdar hygg ég að ekki hefði mátt búast við slíkri minnkun út frá því sem lesa má um stöðu rækjustofnsins í riti Hafrannsóknastofnunar. Því hef ég leyft mér sérstaklega að spyrja hæstv. sjútvrh.: Gefur sú ákvörðun að skerða úthlutaðan rækjukvóta um þriðjung nú tilefni til þess að endurskoða aðferðir við stofnmark á rækjustofninum? Slök aflabrögð á rækjuveiðum gefa vísbendingu um að heildarfli á rækju verði langt innan við útgefinn kvóta, jafnvel eftir að búið er að skerða útgefnar aflaheimildir um þriðjung. Nú er staðan sú að einungis var búið að veiða frá 1. september til 31. janúar 12.400 tonn, en á sama tíma árið á undan var það um 24.000 tonn eða helmingi meira. Margir eru því þeirrar skoðunar að ákvörðun núna á miðju fiskveiðiári um að skerða aflaheimildir um þriðjung muni ekki hafa áhrif á heildarveiðina, einungis verði um að ræða tilfærslu á milli útgerða sem eru með aflaheimildir í rækju. Þannig eru til dæmi um skip sem hafa þegar leigt frá sér allar sínar aflaheimildir í rækju. Skerðing á útgefnu á aflamarki nú um þriðjung hefur sáralítil áhrif á þessi skip, mun í mesta lagi hafa áhrif til lítils háttar lækkunar á rækjukvóta þessara skipa á næsta ári í slíkum tilvikum. Hins vegar eru einstaka útgerðir í þeirri stöðu að hafa lagt mikla áherslu á að nýta sínar aflaheimildir til þess að afla hráefnis til vinnslu innan lands. Ákvörðun um að skerða aflaheimildir um þriðjung á miðju ári hefur því áhrif á stöðu þeirra. Ég þekki dæmi um slíkar útgerðir sem nú þurfa að leigja til sín aflaheimildir í rækju frá skipum sem ekki sjá sér hag í því að nýta sínar heimildir. Skerðing á þriðjungi aflamarks í rækju nú á miðju fiskveiðiári mun því hafa það í för með sér að fjármagn færist á milli einstakra útgerða en vafasamt má telja hvort það hefur áhrif á heildarveiðina. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Er talið líklegt að lækkun rækjukvóta muni hafa áhrif á raunverulegan heildarafla í ljósi hinna slöku aflabragða sem hafa verið á rækju? Áhrif minnkandi rækjuveiða eru vitaskuld mikil á þjóðarhag. Heildarútflutningsverðmæti rækju voru á síðasta ári um 11 milljarðar og höfðu þá minnkað um 700 millj. frá árinu áður. Þýðing þessarar greinar er mjög mikil og staðbundin og ljóst að fyrir einstök fyrirtæki, starfsfólk og byggðarlög eru áhrifin af minnkandi veiði afar alvarleg, í rauninni óskaplegt áfall sem hefur þegar leitt til uppsagnar starfsfólks sums staðar og versnandi afkomu heimila, fyrirtækja og viðkomandi sveitarfélaga. Þetta gildir um fyrirtæki og byggðarlög á Norðurlandi, við Húnaflóa og á Vestfjörðum alveg sérstaklega. Tekjubrestur upp á milljarða króna er skelfilegt mál á þessum svæðum. Ætla má að samdráttur í rækjuveiðum upp á 10 þús. tonn þýði lækkun útflutningsverðmæta um 1,5--1,7 milljarða kr. Þetta mál er líka fróðlegt að skoða í ljósi þeirrar umræðu sem stundum fer fram um meintan ofurgróða útgerðarmanna þegar verið er að auka aflaheimildir. Það er ástæða til þess að vekja athygli á því að útgerðir með rækjukvóta verða nú að sæta tekjumissi, í sumum tilvikum gríðarlegum tekjumissi sem valdið getur hreinustu búsifjum í rekstri útgerðar og vinnslu og skapað mikla atvinnu- og byggðaóvissu á þeim stöðum sem eru háðastir rækjunni. Ríkisstjórnin, bæði nú og sú sem sat á fyrra kjörtímabili, hefur sýnt vilja í verki til að koma til móts við þá aðila sem verða sérstaklega illa úti þegar um mikinn tekjusamdrátt er að ræða á einstökum sviðum útgerðar. Löggjöfin gerir sérstaklega ráð fyrir úrræðum til þess að mæta slíkum vanda. Í 9. gr. laga um stjórn fiskveiða er ákvæði sem heimilar hæstv. sjútvrh. að auðvelda útgerðum sem verða fyrir miklum tekjubresti að komast fram úr vanda sínum. Þetta er ekki gert af neinni tilviljun. Við þekkjum sveiflurnar í íslenskum sjávarútvegi og vitum af reynslunni að það er skynsamlegt allra hluta vegna, ekki síst af byggðaástæðum, að grípa til úrræða sem þeirra sem kveðið er á um í 9. gr. laga um stjórn fiskveiða. Eðlilegast væri að mínum dómi að gera það nú með sérstakri ákvörðun á þessu fiskveiðiári, enda er staðan víða orðin svo alvarleg. Þetta á alveg sérstaklega við þar sem senn fer saman minnkun úthafsrækjukvóta og innfjarðarveiði. Ef hins vegar ekki núna þá a.m.k. á næsta fiskveiðiári í tengslum við úthlutun aflaheimilda fyrir það veiðitímabil. Því hef ég spurt hæstv. sjútvrh. að lokum: Telur hæstv. sjútvrh. ekki eðlilegt að á næsta fiskveiðiári verði heimild í 9. gr. laga um stjórn fiskveiða nýtt til að halda eftir aflamagni til ráðstöfunar handa þeim útgerðum sem verða fyrir mestum tekjumissi vegna skertra aflaheimilda í rækju, ekki síst vegna þeirra sem í senn verða fyrir skerðingu á aflaheimildum í innfjarðar- og úthafsrækju eins og dæmi eru um, m.a. við Húnaflóa og víðar?

Herra forseti. Vegna fyrstu fyrirspurnar hv. þm. er það að segja að Hafrannsóknastofnun hefur undanfarin ár unnið að þróun aðferða við stofnmat á úthafsrækju til að styrkja ráðgjöf um þennan mjög svo mikilvæga nytjastofn. Þó svo að rækjan sé ekki mjög langlíf tegund til að mynda samanborið við þorsk eða síld hafa vandamál við aldursgreiningu tegundarinnar hamlað því að unnt hafi verið að nota hefðbundin fiskifræðileg reiknilíkön til mats á ástandi stofnsins. Í staðinn hefur verið notast við gögn úr árlegum stofnmælingaleiðöngrum á rækjumiðum og gögn úr veiðinni til að fylgjast með þróun mála. Ljóst er að töluverðar sveiflur eru í nýliðun í rækju sem kallar á nokkra stýringu í árganganýtingu ef vel á að vera. Mikilvægast hvað varðar sérstöðu rækjunnar er hins vegar hversu háð hún virðist vera afráni þorsks. Í grófum dráttum hefur þetta verið þekkt um árabil, þ.e. að með minnkandi þorskstofni fylgir vaxandi rækjustofn og öfugt þó svo að umhverfisskilyrði spili hér án efa mjög mikilvægt hlutverk. Við stofnmat á úthafsrækju hefur verið tekið tillit til þess á undanförnum árum og var t.d. gert ráð fyrir að rækjuaflinn mundi nú fara í 30--40 þúsund tonn eða líkt og hann var á árinu 1989--1992. Það sem óvænt var við þróunina upp á síðkastið var hins vegar hve seint aflasamdrátturinn kom fram og hve snögg umskiptin urðu. Mikil umskipti hafa verið í útbreiðslu þorsks norðanlands sl. tvö ár og enginn vafi á að aukin þorskgengd á svæðinu ræður hér mestu, bæði aukið afrán þorsks á rækju en einnig er hugsanlegt að þorskurinn tvístri rækjunni og minnki veiðanleika hennar. Þá er hugsanlegt að hitastig sjávar norðanlands sl. þrjú ár kunni að hafa haft áhrif á útbreiðslu þorsks og rækju. Sá lærdómur sem dreginn verður af þessum atburðum á rækjumiðunum er sá að þó svo að sú aðferð sem notuð hafi verið á undanförnum árum hafi gagnast allvel við ráðgjöf á nýtingu rækjustofnsins þegar hann er stöðugur eða í hægum vexti er árangurinn lakari þegar um miklar sveiflur niður á við er að ræða eins og nú. Við slíkar aðstæður er nauðsynlegt að byggja ráðgjöfina á sem nýjustum upplýsingum um ástand stofnsins og því bagalegt að árleg ráðgjöf er gefin út í maílok fyrir komandi fiskveiðiár og því nýjustu gögn ekki fyrirliggjandi. Ein leið til að bæta ráðgjöfina er því að leggja fram bráðabirgðatillögur um aflahámark í maílok en bíða með endanlegar tillögur til loka októbermánaðar, þ.e. eftir að fiskveiðiárið er hafið. Á þeim árstíma liggja fyrir niðurstöður árlegra stofnmælinga rækju, í júlí og ágúst, stofnvísitala, nýliðun og hrygningarstofn og stór hluti ársaflans er kominn á land og frekari gögn um afla og sóknareiningu eru því til staðar. Það skal jafnframt áréttað að Hafrannsóknastofnun mun áfram vinna að endurbótum aðferða við stofnmat á rækjustofninum, m.a. tilraunum við beitingu hefðbundinnar aldursaflaaðferðar sem þó er of snemmt að segja til um hvern árangur ber. Varðandi aðra fyrirspurnina er það að segja að miðað við aflabrögð að undanförnu er ekki líklegt að aflinn það sem eftir er af fiskveiðiárinu fari mikið yfir 30 þúsund lestir en um þetta er auðvitað ógerlegt að segja fyrir um með nokkurri vissu og það ræðst auðvitað mjög af því hver afli á sóknareiningu verður á komandi mánuðum. Varðandi þriðja lið fyrirspurnarinnar er það að segja að þegar langtímanýtingaráætlunin var kunngerð og við hófum með markvissum aðgerðum að vernda þorskstofninn til þess að stækka hann, þá var ráð fyrir því gert að langtímanýting í rækjustofninum yrði milli 30 og 40 þúsund lestir þannig að við yrðum að ná þeim mörkum sem gert var ráð fyrir þegar áformin um langtímanýtingu stofnanna voru lögð fram. Spurningin um það hvort 9. gr. verði beitt á næsta ári er tæpast hægt að svara á þessu stigi málsins. Það verður að gera þegar ráðgjöf liggur fyrir og ákvarðanir verða teknar um heildarafla í einstökum tegundum á vori komanda. Þá er eðlilegt að taka ákvarðanir af því tagi en erfitt er að gera það á þessu stigi málsins.

Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. málshefjanda að upp er komið nokkuð alvarlegt ástand í ýmsum byggðarlögum sem hafa mjög treyst á rækjuvinnslu og rækjuveiðar á undanförnum árum. Mér fannst athyglisvert það sem fram kom í máli hæstv. sjútvrh. að gert er ráð fyrir því að veiðin á yfirstandandi fiskveiðiári nái ekki því aflamarki sem var ákveðið nú á dögunum. Með öðrum orðum hafa menn ákveðið aflamarkið hærra en menn áætla að veiðarnar geti orðið. Þetta þýðir að mínu viti að einu áhrifin af þessari breytingu verða þau að búa til verðmæti á leigukvóta sem voru orðin býsna lítil fyrir vegna offramboðs. Ég held að það sé laukrétt sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að það er greinilega þörf á því að auka rannsóknir á rækjustofninum á komandi árum og lýsandi dæmi um það er að það kemur mönnum í opna skjöldu hve veiðarnar á þessu ári eru miklu minni en ráð var fyrir gert. Ég vil svo í öðru lagi taka undir það og benda á með hv. málshefjanda að þar sem saman fer annars vegar samdráttur í úthafsrækjuveiðum og hins vegar verulegur samdráttur í innfjarðarrækjuveiðum, þá er ástæða til þess að stjórnvöld íhugi að grípa til aðgerða til að draga úr því áfalli sem sá samdráttur er. Þar vísa ég m.a. til Húnaflóa en mörg byggðarlög þar hafa sérhæft sig í rækjuvinnslu og rækjuveiðum og þar er fyllsta ástæða til þess fyrir stjórnvöld að skoða málið nú þegar. Ég hygg að það megi ekki bíða fram á næsta fiskveiðiár að menn geri upp við sig hvað skuli til bragðs taka. Það er augljóst mál að þar sem þorskurinn er hluti af því að skapa vandamálið í Húnaflóanum, þá hlýtur að koma mjög til álita að auka þorskveiðar á því svæði.

Herra forseti. Það er alltaf mjög alvarlegur hlutur í sjávarbyggðunum þegar aflabrestur verður og þarf ekki að tíunda það, herra forseti, við þekkjum svo vel til allra landshaga hér. Sannleikurinn er sá að við þekkjum ákaflega lítið til rækjustofnsins, mjög lítið, og höfum samt verið að gefa hér ráðleggingar og búa til kvóta þar að lútandi um úthafsveiðirækjuna. Margra mál hefur nú verið að við ættum ekki að gera þetta vegna þess að þekking okkar á þessu gæfi ekki tilefni til þess að búa til slíka kvóta. Það væri alveg víst að útgerðarkostnaðurinn, þ.e. olíureikningurinn, mundi hvort sem er stoppa þessar veiðar áður en nokkur hætta væri af þeim. En hitt hefur samt verið ofan á að gefa út þessa kvóta. Eins og allir vita hefur samdrátturinn valdið mjög miklum vandræðum. En því miður hafa viðbrögð sjútvrn. verið á þann veg að valda enn meiri vandræðum með þeirri fljótfærnislegu ákvörðun að draga svo mjög úr kvótanum eins og þeir gerðu nú fyrir skömmu. Þetta veldur enn þá fleiri sjávarútvegsfyrirtækjum vandræðum. Mörg þessara fyrirtækja hafa lagt sig fram um að veiða, voru reyndar búin að veiða allan kvótann eins og hann kemur fram þegar minnkunin kemur til, og þurfa nú að fara að kaupa sér kvóta. Það er náttúrlega alveg ófært ástand, herra forseti, að svo geti komið upp á að á miðri vertíð, á miðju kvótatímabili, þá standi menn uppi með það að vera búnir að veiða miklu meira en þeim var gefin heimild til. Ég skora á hæstv. sjútvrh. að draga þessar tillögur sínar og reglugerð til baka og færa kvótann aftur í það horf sem hann var vegna þess að þá munum við a.m.k. hjálpa þeim sem eru og geta bjargað sér.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Einari Kristni Guðfinnssyni fyrir að taka þetta mál upp því að hér er vissulega alvarlegt mál á ferð. Það kom fram í máli sjútvrh. hæstv., sem raunar er augljóst, að beint samband er á milli stærðar þorskstofnsins og stærðar rækjustofnsins. Ekki síst er þetta augljóst varðandi innfjarðarrækjuna þar sem mikil þorskgengd á grunnslóð hefur valdið því að stofn hennar fer nú mjög þverrandi. Virðulegi forseti. Það eru fordæmi fyrir því að þegar sérveiðiflota gengur illa þá fái hann að njóta hlutdeildar í úthlutuðum kvóta þorskveiða. Það var gert hér um árið þegar loðnuveiðiflotinn stóð illa og því er mjög eðlilegt að menn spyrji sig hvort sama viðhorf hafi ekki komið upp gagnvart rækjunni, ekki síst ef menn taka tillit til þess að mjög víða í kvótalausum byggðarlögum er rækjan uppistaða allra veiða og allrar lífsbjargar. Það var svo að skilja á hæstv. ráðherra að hann væri ekki tilbúinn til að gefa á þessari stundu neina yfirlýsingu í þá veru en það kom líka fram í máli hans að hann virtist vera reiðubúinn til að skoða það. Hins vegar kom fram athyglisverð afstaða hjá tveimur sjávarútvegsnefndarmönnum sem hér töluðu og þess vegna er spurningin sú og tilmælin sem mér finnst rétt að beina til þeirrar nefndar, hvort hún vilji ekki taka þetta mál fyrir, láta í ljós a.m.k. álit á því hvernig eigi að bregðast við þannig að ljóst sé hver vilji sjútvn. sé. Formaður sjútvn. er áhugamaður um að taka upp ýmis mál í tengslum við stjórn fiskveiða og hann ætti þá að beita sér fyrir því að taka þetta mál upp líka og senda hæstv. sjútvrh. erindi í samræmi við þann málflutning sem hann, formaðurinn, viðhafði hér áðan.

Herra forseti. Erfiðleikar útgerða sem lenda í aflaskerðingu er mjög alvarlegt vandamál og kemur verst niður á litlum fyrirtækjum og landsbyggðinni allri. Erfitt er með núverandi fiskveiðistjórnarkerfi að bregðast við slíkum vanda þegar allt er niðurnjörvað fyrir fram og sveigjanleiki nánast enginn orðinn í kerfinu. Síðasta neglingin á þessu sviði var þegar heimildir útgerðar til þess að setja aflaheimildir á leigumarkað voru skertar um helming. Þar sem eftirspurn eftir leigukvóta minnkaði ekkert þó svo að þetta væri gert þá hefur leiguverð á þorskkvóta hækkað um 30% á einu ári. Þessi ráðstöfun sem sett var í lög á síðasta ári hefur komið öllum í koll og ekki hvað síst sjómönnum sjálfum, en samtök þeirra börðust hart gegn leigukvótanum á liðnu ári með þeim afleiðingum að lögunum var breytt, eins og ég talaði um áðan. Herra forseti. Ég tel mjög brýnt að rýmkað verði aftur um þessar heimildir og aukinn sá fiskur sem settur verður á leigumarkaðinn því það er eina leiðin til þess að hægt sé að lækka leiguverðið að nýju. Það má gera með því að minnka veiðiskylduna niður í sama hlutfall og hún var fyrir ári síðan, þ.e. 50% annað hvert ár, ellegar þá að Kvótaþing hafi heimildir til þess að setja inn á markaðinn ákveðinn tonnafjölda, ég hef nefnt 10 þús. tonn, til að mæta sveiflum á markaðnum. Það mundi einnig mæta þeim erfiðleikum sem eru víða um land þegar skerðing verður á aflaheimildum þannig að útgerðir geti komið inn á leigumarkaðinn og fengið aflaheimildir til að hægt verði þá að sækja sjó með því að veiða aðrar fisktegundir. Herra forseti. Ég tel því að það þurfi að grípa inn í með róttækum ráðstöfunum og það fljótt.

Herra forseti. Hér hafa allmargir þingmenn Vestfjarðakjördæmis talað. Mig langar að gera hér að umræðuefni þær aðstæður sem tvö byggðarlög í Vestfjarðakjördæmi búa nú við þegar það liggur fyrir að rækjukvótinn er skertur eins og raun ber vitni. Ég er að tala um Drangsnes og ég er að tala um Hólmavík. Það liggur fyrir að innfjarðarrækjan hefur haldið uppi atvinnu á þessum stöðum um 30 ára skeið og að meðaltali hefur kvótinn verið 1.800 tonn í Húnaflóa. Hann er núna 500 tonn. Hann hefur farið hæst í næstum því 3.000 tonn. Við sjáum því hvað hér er um að ræða. Það er verið að svipta þessi byggðarlög algjörlega atvinnu. Fjölmargir menn sem hafa atvinnu í landi og fjölmargir menn sem hafa atvinnu á bátaflotanum tapa störfum sínum. Hvað á að gera hér? Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson kemur hér og bendir á 9. gr., en hæstv. sjútvrh. skirrist við að vilja beita henni. Ég held hins vegar að það sé nauðsynlegt að ráðherrann taki af skarið hérna og lýsi því yfir hvort hann ætli að verða við þeim áskorunum sem tveir þingmenn stjórnarliðsins hafa hér komið fram með. Ég held að það sé nauðsynlegt. Og það er líka nauðsynlegt að hv. formaður sjútvn. skýri það í umræðunni á eftir hvernig hann hyggst beita sér í þessu máli, vegna þess að það er alveg ljóst að skoðanir hans eru allt aðrar en þær sem hæstv. sjútvrh. hefur lagt fram í þessu máli.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Vestf. fyrir að taka þetta mál hér upp, svo alvarlegt sem það er þegar brestur verður á rækjuveiðum. En það eru auðvitað margar hliðar á málinu og e.t.v. ekki mjög auðvelt að finna lausn sem aðgengileg er. Þróunin hefur verið sú á undanförnum árum að sérhæfing hefur verið að aukast og það hefur verið þannig að í mörgum byggðarlögum hafa fyrirtæki hallað sér að rækjuvinnslu í vaxandi mæli og látið öðrum eftir þorskvinnsluna og þar kemur þessi vandi rækjuveiða og vinnslu mjög harkalega niður. Það er alveg fyrirsjáanlegt að það verður að segja upp fjöldanum af fólki sem skapar auðvitað mikil vandkvæði. Ég vil við þessa umræðu leggja áherslu á það að hæstv. sjútvrh. skoði þetta mál og meti stöðuna mjög fljótlega, þ.e. hvað hægt sé að gera til þess að koma til móts við þau byggðarlög sem verða verst úti í þessari stöðu. Það er alveg ljóst að það verður að leita leiða til þess að koma einhvern veginn til móts við þessi byggðarlög og þau fyrirtæki sem lenda í vanda vegna samdráttar í rækjuveiðum og vinnslu. Þær heimildir sem 1. þm. Vestf. og málshefjandi nefndi þarf að skoða, annað er óhjákvæmilegt. Til þess eru heimildir í lögum að nýta þær þegar nauðsyn krefst. Mér sýnist að það sé alveg augljóst að til þess þurfi að grípa.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og leitt það mjög vel í ljós hversu alvarlegur vandi er hér á ferðinni. Hér er ekki bara um að ræða atvinnugrein sem skiptir mjög miklu máli fyrir þjóðfélagið í heild heldur er hér um að ræða atvinnugrein sem er grundvallaratvinnugrein í einstökum byggðarlögum og á einstökum landsvæðum. Og þegar við upplifum það að afli fer niður um helming eins og stefnir í með rækjuna núna á milli ára og þegar við upplifum það að á einstökum svæðum eins og við Húnaflóa stefnir í að rækjukvótinn sé að fara niður í kannski 25% af því sem hann hefur stundum verið þá sjá allir heilvita menn að það stefnir í mjög mikinn vanda. Þá hljótum við að velta fyrir okkur eftirfarandi spurningu: Hvernig getum við brugðist við? Ég benti á það í ræðu minni áðan að við höfum til staðar úrræði í gildandi lögum um stjórn fiskveiða sem gefa okkur færi á því að létta undir með þessum svæðum. Nákvæmlega eins og við gerðum á sínum tíma þegar tekin var ákvörðun um að færa niður aflaheimildir í þorski mjög verulega þá var tekin um það pólitísk ákvörðun og þetta ákvæði leitt í lög um að létta undir með þeim útgerðum sem yrðu fyrir mestri skerðingu því annars væri hrein vá fram undan sem gæti haft alvarleg áhrif til lengri tíma. Þó að þorskveiðiútgerðirnar hafi vissulega orðið fyrir mjög miklum skelli vegna minnkandi heimilda þá linaði þetta höggið. Þess vegna vil ég hvetja hæstv. ráðherra enn á ný til þess að skoða þetta mál. Ég fagna því í sjálfu sér að hæstv. ráðherra taldi ekki útilokað að gera þetta á næsta fiskveiðiári, en tel hins vegar að mikilvægt sé að menn skoði þetta sérstaklega fyrir þetta fiskveiðiár líka vegna þess að vandinn er til staðar. Vandinn er þegar brostinn á og ég fullyrði að um er að ræða svo staðbundinn vanda og sérstakan að við hljótum að horfa á það mál alveg sérstaklega. Síðan vil ég vekja athygli á sem hefur komið fram í þessari umræðu að í raun og veru hefur þessi ákvörðun um að færa niður heildaraflann í rækju um 1 / 3 engin áhrif á heildarveiðina í rækju. Þetta segir okkur það að þessi ákvörðun hefur því miður fyrst og fremst þau áhrif að færa til verðmæti milli útgerða en hefur ekki áhrif á hinn líffræðilega þátt sem henni var þó stefnt að, að draga úr heildarveiði, heildarafla á rækju, því það er ljóst miðað við aflabrögðin eins og þau eru núna að menn munu ekki ná heildarkvótanum.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram um þetta viðfangsefni. Það er vissulega rétt eins og fram hefur komið í umræðunni að vandi steðjar að ýmsum í atvinnugreininni vegna þeirra snöggu umskipta sem hér hafa orðið, bæði vegna breytinga í úthafsrækjuveiði og eins vegna þess að staðbundnir rækjustofnar hafa líka sveiflast. Það er mjög mikilvægt að aflaheimildir séu í samræmi við leyfðan heildarafla og ráðgjöf í þeim efnum. Ákvörðun um að minnka aflaheimildir á þessu ári um þriðjung var tekin að höfðu samráði við samtök útvegsmanna og sjómanna sem öll studdu að til þessara ráðstafana yrði gripið í samræmi við þau markmið sem menn hafa sett sér í þessum efnum. Það var alveg ljóst þegar uppbygging þorskstofnsins hófst að rækjuveiðarnar mundu dragast saman þegar árangur næðist í uppbyggingu þorskstofnsins. Menn hafa reiknað með að þegar þorskstofninn eða veiðar úr honum nálgast 300 þús. lestir þá gætum við ekki reiknað með meiri rækjuveiði en sem nemur 30 til 40 þús. lestum. Það sem kemur á óvart er að þessi breyting gerðist skjótar en kom eigi að síður síðar en menn höfðu reiknað með. Við erum því að horfa fram á afla í rækju sem við megum reikna með að verði viðvarandi, þ.e. að þetta sé ekki tímabundin sveifla heldur viðvarandi aðstæður. Við höfum í 9. gr. fiskveiðistjórnarlaganna, eins og hér hefur verið bent á, möguleika til að jafna aflaheimildum á milli ef verulegar sveiflur verða. En þá verður líka að taka tillit til þessara aðstæðna og það er eðlilegt að mínu mati að menn horfi til þess þegar ráðgjöf liggur fyrir á vori komanda um heildarafla einstakra tegunda.

Þar sem Sigríður Jósefsdóttir hefur verið varamaður í yfirkjörstjórn leggur forseti til að þegar á þessum fundi verði kjörinn nýr varamaður og biður forseti um tilnefningu.

Þar sem Ástráður Haraldsson hefur verið varamaður í yfirkjörstjórn leggur forseti til að þegar á þessum fundi verði kjörinn nýr varamaður og biður forseti um tilnefningu.

Þar sem Valgerður Jónsdóttir hefur verið varamaður í stjórn Þróunarsamvinnustofnunar leggur forseti til að þegar á þessum fundi verði kjörinn nýr varamaður og biður forseti um tilnefningu.

Herra forseti. Sú brtt. sem hér er verið að greiða atkvæði um og er frá þeim sem hér stendur og Rannveigu Guðmundsdóttur, snýr að lítils háttar breytingum á hafnaáætlun og fyrst og síðast að því að þrjár tilteknar hafnir njóti jafnræðis á við aðrar hafnir í landinu, einkanlega þó tvær, þ.e. Garðabær og Kópavogur, en þær eru ekki með í þeirri aðaltillögu sem fyrirliggjandi er. Það er auðvitað óviðunandi að jafnræðis sé ekki gætt í þessum efnum og við hv. þm. viljum tryggja að svo sé og þess vegna er tillagan hér komin fram.

Herra forseti. Ég og aðrir þingmenn stjórnarandstöðu höfum fyrirvara við það nál. sem fyrir lá um brtt. við gerð hafnaáætlunar fyrir árin 1999--2002. Ég gerði við síðari umræðu grein fyrir því vegna hvers þessi fyrirvari væri og ætla ekki að endurtaka það hér. Enn fremur lagði ég fram brtt. áðan sem ég gerði líka grein fyrir. Það verður auðvitað í minnum haft og er hér dokumenterað hvernig þingmenn greiddu atkvæði í þeim efnum. Að öðru leyti mun ég standa að þessari hafnaáætlun. Það hefur tekist víðtæk og góð sátt um einstök verkefni vítt og breitt um landið og þingmannahópar einstakra kjördæma hafa komið að því verki. Í heild og breidd með örfáum undantekningum þó er þetta því viðunandi niðurstaða. Ég mun því greiða atkvæði með þessu og segi já.

Áður en atkvæðagreiðslan hefst vill forseti geta þess að útbúið hefur verið atkvæðagreiðsluskjal til hagræðis fyrir þingmenn við atkvæðagreiðsluna. Í skjalinu hafa málsgreinar innan frumvarpsgreinanna verið merktar, svo og málsliðir, þannig að betur megi afmarka einstök atriði sem atkvæði eru greidd um. Forseti hefur jafnframt ákveðið að skipta atkvæðagreiðslunni þannig að greidd verði atkvæði um hverja málsgrein frumvarpsgreinanna. Það eru tilmæli forseta að þeir hv. alþm., sem vilja gera grein fyrir atkvæði sínu og afstöðu sinni til málsins í heild, geri það við fyrstu atkvæðagreiðsluna.

Virðulegur forseti. Ég tel að við þessa endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins hafi afar illa tekist til og alveg sérstaklega er ég andvígur því að festa með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir í stjórnarskrá ramma sem leiðir til þess að fjöldi kjördæma í landinu verði í mesta lagi sjö miðað við brtt. og fjöldi þingmanna miðist við lágmarkið sex í kjördæmi. Þetta leiðir til þess að búin verða til risastór kjördæmi á landsbyggðinni. Ég hefði talið að nú ætti að skoða stjórnskipan okkar út frá því að festa í lögum nýtt stjórnsýslustig og ef við því hefði orðið hefði verið hægt að lögfesta sameiginlegt kjör til Alþingis, þ.e. að landið yrði eitt kjördæmi og kosið þannig til þings.

Virðulegi forseti. Það hefur ekki verið ágreiningsefni af minni hálfu að atkvæðisrétt til alþingiskosninga þurfi að jafna. Sú leið sem valin var, þ.e. að stækka og afskræma kjördæmin með þeim hætti sem hér er lagt til er hins vegar ósamrýmanlegt skoðunum mínum á skipan kjördæma. Til undirbúnings þessara verka voru valdir þingmenn sem eiga sín pólitísku viðhorf og hagsmuni í þéttbýlinu. Viðhorf hinna dreifðu og fámennu byggða hafa því einskis mátt sín við undirbúning þessa máls. Tillögur þingnefndarinnar til breytinga á málinu eru sýndarmennska. Vinnsla málsins byggist á pólitískri hagsmunagæslu milli stjórnmálaflokkanna. Þessa geldur fólkið í hinum dreifðari byggðum. Ég er andvígur þessari skipan mála. Þess vegna segi ég nei við 1. gr. frv. en sit hjá við afgreiðslu málsins að öðru leyti.

Hæstv. forseti. Ég er ósammála þeirri grundvallarbreytingu sem lögð er til á stjórnarskipunarlögum. Fyrst lagt er til á annað borð að fækka kjördæmum og stækka þau á landsbyggðinni hefði þurft að stíga róttæk skref til að tryggja pólitískt jafnræði með landsmönnum. Ég hef lýst mig fylgjandi nýju stjórnsýslustigi fyrir einstaka landshluta jafnframt því sem landið yrði gert að einu kjördæmi. Þá tel ég fráleitt að gera Reykjavík að tveimur kjördæmum eins og lagt hefur verið til og tel að það yrði skref aftur á bak en ekki fram á við. En alvarlegast í lýðræðislegu tilliti er að setja þröskuld fyrir úthlutun jöfnunarþingsæta upp á 5% en það getur þýtt að atkvæði 9.500 kjósenda nýtist ekki og pólitískur vilji þeirra virtur að vettugi. Í samræmi við þessa afstöðu mun ég greiða atkvæði í þessari atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég styð frv. í grundvallaratriðum en ég vil að það komi fram að ég er andvíg því ákvæði í drögum að kosningalögum sem fylgja þessu stjórnarskipunarlagafrv. þar sem gert er ráð fyrir að Reykjavík verði skipt upp í tvö kjördæmi. Það er stefna okkar jafnaðarmanna að landið skuli vera eitt kjördæmi og þetta ákvæði stríðir gegn þeirri stefnu. Ég vil að það komi fram við þessa atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég er andvígur þeirri miklu stækkun landsbyggðakjördæmanna sem kveðið er á um í frv. Ég tel að það margþætta samstarf sem nú er í einstökum kjördæmum verði erfiðara í þessum stóru kjördæmum og í sumum tilfellum óframkvæmanlegt. Einnig tel ég að samband þingmanna við kjördæmi sín verði miklu erfiðara eftir þessar breytingar en það er í dag. Miklu betra hefði verið að jafna vægi atkvæða með því að halda óbreyttri kjördæmaskipan en fækka þingmönnum landsbyggðarkjördæmanna sem hefði leitt til svipaðrar niðurstöðu. Ég mun því greiða atkvæði gegn þeim þáttum frv. sem lúta að stækkun kjördæmanna.

Virðulegi forseti. Við 1. og 2. umr. þessa máls gerði ég ítarlega grein fyrir skoðunum mínum. Niðurstaða mín er sú að verið sé að stíga afar slæmt skref. Auðvelt hefði verið að fara aðrar leiðir sem í senn hefðu tryggt bærilega sátt en það hefði líka verið hægt að verja í meginatriðum þau kjördæmamörk sem við lýði hafa verið í 40 ár og hafa gefist vel. Það fyrirkomulag sem liggur til grundvallar frv. leiðir hins vegar til þess að óhjákvæmilegt er að breyta kjördæmamörkum m.a. með skiptingu Reykjavíkur. Breyting kjördæmamarka er þess vegna afleiðing þess að setja sér það markmið að atkvæðamisvægi fari ekki fram ú 1:2. Þær breytingar sem nú er verið að leiða í lög munu rýra hina pólitísku stöðu landsbyggðarinnar í heild og leiða til a.m.k. þriðjungs fækkunar þingmanna Vesturl., Vestf. og Norðurl. v. Ég spái því að við eigum eftir að mæta margs konar erfiðleikum vegna þeirrar ákvörðunar sem nú er að bresta á og því er ég andvígur þessu frv.

Herra forseti. Eins og ég gerði grein fyrir við umræðu þessa máls mun ég styðja þau ákvæði frv. sem ég tel til bóta eða eðlileg en í öðrum tilvikum sitja hjá og í einu tilviki greiða atkvæði gegn efnisatriði, þ.e. 4. efnismgr. 1. gr. Ég er í aðalatriðum sáttur við þá uppbyggingu stjórnarskrár og kosningalaga sem hér er fyrirhuguð, en ramminn sem settur er um afmörkun kjördæma er of þröngur. Ég er sérstaklega ósáttur við útfærslu á þröskuldi við úthlutun jöfnunarsæta og mun því greiða atkvæði gegn 4. efnismgr. 1. gr. frv. Útfærslan á kjördæmamörkum samkvæmt fyrirliggjandi drögum að kosningalögum er meingölluð og bendi ég þar á t.d. þá tilhögun að kljúfa Norðurland upp í tvö kjördæmi í stað þess að hafa Norðlendingafjórðung eitt kjördæmi. Ég mun því hafa fyrirvara á um þá útfærslu málsins.

Herra forseti. Ég styð þetta frv. og tel það vera skref í átt að því að landið verði eitt kjördæmi. Ég tel hins vegar að kjósa ætti strax næsta haust eftir hinni nýju skipan. Þar sem niðurstaða hefur náðst um miklar breytingar á kjördæmaskipan og meira jafnvægi atkvæðisréttar, þá er réttlátt að fólk njóti sem fyrst nýrra réttinda og bíði ekki í fjögur ár eins og ætlunin er. Að mínu mati ber því að kjósa eftir hinni nýju kjördæmaskipan sem fyrst.

Hæstv. forseti. Ég hef haft efasemdir um það fyrirkomulag á kjördæmaskipan sem við erum að greiða atkvæði um. Ég hef sett fram ýmsar athugasemdir sem því miður hafa ekki náð fram að ganga. Það er hins vegar ljóst að ég mun taka þátt í að móta störf Alþingis á næsta kjörtímabili og til þess verks vil ég ganga með jákvæðu hugarfari og mun því greiða atkvæði með þeim breytingum sem hér er verið að gera.

Herra forseti. Það sem hér er til atkvæða nú er að ákvarða að fjöldi þingmanna skuli vera 63. Ég get ekki stutt þá tillögu vegna þess að hún leiðir af sér of mikla skerðingu á hlut fámennari kjördæma Vesturl., Vestf. og Norðurl. v. Ég tel að vilji menn ganga til þess verks að draga úr misvægi atkvæða þá verði það ekki gert öðruvísi en með því að blanda saman fækkun þingmanna í fámennari kjördæmunum og fjölgun þingmanna á Alþingi í heild. Með þeirri tillögu að hafa fjöldann óbreyttan er verið að láta fámennu byggðarlögin eða kjördæmin taka alla skerðinguna á sig og rýra stöðu þeirra á löggjafarsamkundunni sem því nemur. Íbúaþróun í landinu hefur ekki verið á þá leið að mér sýnist rétt að draga úr áhrifum þessa hluta þjóðarinnar á skipun manna hér á Alþingi.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram við 1. umr. málsins er verið að stíga skref til að jafna atkvæðisréttinn sem ég tel að sé óhjákvæmilegt. Það er samkomulag á milli forustumanna flokkanna að gera það á þann hátt sem hér er lagt til. Ég tel að þetta sé stórt skref í þá átt að gera landið að einu kjördæmi og ég mun greiða atkvæði með frv.

Herra forseti. Ég hef stutt þá viðleitni sem unnið hefur verið eftir að draga úr misvægi atkvæða en hins vegar hef ég lýst miklum athugasemdum við þá tillögu að breyta mörkum kjördæma, stækka þau og fækka þeim eins og hér er gert ráð fyrir. Ég tel það vont skref og ég fór yfir það við 2. umr. Ég hef talið að kjördæmin ættu að vera óbreytt og frekar ætti að fara þá leið að fækka þingmönnum núverandi kjördæma. Þá tillögu sem hér liggur fyrir get ég því ekki stutt.

Herra forseti. Þessi brtt. fjallar um að í stjórnarskrá séu sett ákvæði um að kjördæmunum sé hægt að fjölga miðað við það samkomulag sem orðið hefur úr sex í sjö án þess að það sé með nokkrum hætti skýrt hvernig sú fjölgun er hugsuð. Mér hefði fundist nær að opna fyrir þá leið, virðulegi forseti, að fækka kjördæmunum úr sex í fimm þannig að menn geti endurskoðað þá ákvörðun að skipta Reykjavíkurkjördæmi upp í tvö kjördæmi. Mér finnst þetta ekki skynsamlega orðað og hefði gjarnan viljað frekar sjá tillögu frá stjórnarskrárnefnd um að kjördæmin gætu verið fimm til sex heldur en kjördæmin gætu verið sex til sjö. Ég mun þó ekki beita mér gegn þessari grein í atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. Hér er gerð tillaga um breytingu á grunni sem að mínu mati er ótækur. Eftir að fyrir liggur samþykki um að kjördæmin geti mest orðið sjö er með þessari ákvörðun, um að festa þingmannatölu í hverju kjördæmi við minnst sex, verið að ákveða að kjördæmin verði afar stór landfræðilega. Það er t.d. ekki hægt að móta kjördæmi sem tæki frá Langanesi að Fúlalæk eða Sólheimasandi. Það gæfi fjóra þingmenn. Hér eru menn í raun að taka ákvörðun um að allur austurhelmingur landsins, hálft Ísland, verði eitt kjördæmi. Þessu er ég algerlega mótfallinn.

Virðulegi forseti. Nú greiðum við atkvæði um það atriði í frv. sem er upphafið að allri ógæfunni. Það er að setja sér það markmið að vægi atkvæða skuli hið minnsta vera 1:2. Þetta er ástæðan fyrir því að menn hafa leiðst út í að stækka kjördæmin. Afleiðingin af þessu er sú að menn hafa séð sig tilneydda til þess að skipta Reykjavíkurkjördæmi. Þetta er upphafið að ógæfunni. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Alþingi Íslendinga er að greiða atkvæði um breytingar á stjórnarskrá Íslands. Ég vil vekja athygli Alþingis og hæstv. forseta á því að 70% ráðherra í ríkisstjórninni eru fjarverandi við þessa atkvæðagreiðslu. Ég vil vekja athygli þingsins á þessu og ítreka það við forseta þingsins.

Herra forseti. Um leið og ég samþykki þessa tillögu og að hún fari til nefndar er mér ljúft og skylt að benda á að hagkvæmasti kosturinn í jarðgangagerð er á milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar.

Áður en 38. mál á dagskrá er tekið fyrir vill forseti árétta nokkur atriði sem nefnd voru í upphafi umræðna í gær. Það er ætlun forseta að ljúka umræðu um dagskrármálin þótt mörg séu. Góð samvinna hefur verið við starfsmenn þingflokka um uppröðun dagskrárinnar en ljóst er að þetta tekst ekki nema framsögumenn og aðrir sem taka þátt í umræðunum takmarki mjög ræðutíma sinn, helst við um það bil fimm mínútur, til þess að allir komist að með mál sín. Jafnframt verður forseti að fresta þar til síðar á fundinum þeim málum sem kunna að taka mikið meira en 20 mínútur. Það er von forseta að þetta fyrirkomulag takist jafn vel í dag og það gerði í gær en þá tókst að ljúka umræðum um 29 mál á tæpum fjórum klukkustundum.

Herra forseti. Fyrst út af orðum forseta. Það hefur verið gott samráð við þingflokkana um röðun þingmála þessa tvo daga en það er umhugsunarefni varðandi störf þingsins að hér skulum við vera að hefja 38. mál á dagskrá fundarins og fyrirhugað að þau verði orðin 73 áður en yfir lýkur í dag. Það er umhugsunarefni og ég vona að við komumst út úr því, herra forseti, að þannig sé staðið að málum. Ég vík þá að málinu mínu sem er bætt réttarstaða barna samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Herra forseti. Stuðningur við barnafjölskyldur á Íslandi er minni en almennt gerist í nálægum löndum sem við miðum okkur oft við. Margir telja að fjölskyldan hafi setið á hakanum í íslensku samfélagi og það sé alls ekki nægilega barnvænt. Því er þessi tillaga flutt og að skipuð verði nefnd til að gera úttekt á lögum sem varða réttarstöðu barna með það að markmiði að uppfylla skilyrði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem staðfestur hefur verið af hálfu Íslands, að gerð verði úttekt á framkvæmd laga sem snúa að börnum í sama tilgangi og að metið verði hvort rétt sé að lögleiða sáttmálann í heild sinni eins og gert var með mannréttindasáttmála Evrópu. Við höfum reyndar staðið okkur vel á mörgum sviðum en það má ekki láta staðar numið. Fljótlega eftir undirritun samningsins af hálfu Íslands var hafist handa við að laga íslenskan rétt að ákvæðum barnasáttmálans og voru gerðar ýmsar réttarbætur í því sambandi, m.a. á þeim kafla stjórnarskrárinnar þar sem lögfest voru ákvæði þar sem segir að börnum skuli í lögum tryggð vernd og umönnun. Með lögum nr. 58/1992, um vernd barna og ungmenna, fluttist yfirstjórn barnaverndarmála úr höndum menntmrn. til félmrn. Það finnst mér að hafi verið farsælt. Starfsháttum barnaverndarráðs var breytt og lögfestar voru reglur um starfshætti og málsmeðferð barnaverndarnefnda. Flutningsmenn þessarar tillögu telja að enn þá skorti á að íslenskur réttur fylli ákvæði barnasáttmálans og að langt sé í land með að lagaframkvæmd sé í samræmi við anda sáttmálans, þ.e. að börn og ungmenni innan 18 ára aldurs njóti þeirrar verndar sem sáttmálanum er ætlað að veita en öðlist smám saman stöðu fullorðinna með tilheyrandi ábyrgð og skyldum. Það skortir á vernd þjóðfélagsins og síðustu fréttir sem okkur berast eru neyðarkall frá barna- og unglingageðdeildinni og við höfum ekki hugað nægilega að því að hækkun sjálfræðisaldurs kallar á aðgerðir og fjármagn. Við eigum að vernda þennan hóp með sértækum úrræðum. Nefndin sem lagt er til að verði skipuð skal m.a. skoða eftirtalin lög og framkvæmd þeirra þar sem vafi leikur á að réttindi barns séu tryggð í samræmi við ákvæði barnasáttmálans: Í 34. gr. barnalaga frá 1992 er kveðið á um heimild til að skipa barni talsmann til að gæta hagsmuna þess við úrlausn forsjármáls ef sérstök þörf er á því. Vorið 1998 hafði heimildinni aldrei verið beitt, hvorki hjá héraðsdómstólum né dómsmrn. þrátt fyrir mörg erfið mál af þessu tagi. Það var mikil réttarbót þegar gert ráð fyrir skipun talsmanns í barnalögunum frá 1992 við úrlausn forsjármála. En þessari heimild hafði aldrei verið beitt þegar ég spurði um það á þingi í árslok 1998. Þá er og gert ráð fyrir skipun talsmanns í erfiðum barnaverndarmálum en samkvæmt svari við fyrirspurn minni á sama hausti er heimildinni sjaldan beitt. Í þingflokki jafnaðarmanna höfum við beitt okkur fyrir bættri réttarstöðu barna til umgengni við báða foreldra sína. Ásta R. Jóhannesdóttir og Össur Skarphéðinsson hafa flutt þáltill. um breytingu á barnalögum til að tryggja þennan rétt. Það þarf að skoða lög um íslenskan ríkisborgararétt. Barn sem fæðist utan hjónabands á Íslandi og á móður sem er erlendur þegn en íslenskan föður, öðlast ekki íslenskt ríkisfang, en barn sem eins er ástatt með fær íslenskt ríkisfang ef móðirin er íslenskur ríkisborgari en faðirinn erlendur þegn. Staðan gæti hæglega orðið sú að barn sem fæðist á Íslandi, á íslenskan föður og móður sem er erlendur þegn, og það yrði ríkisfangslaust ef móðirin er þegn ríkis sem byggir ríkisfangsrétt á staðarreglunni. Þetta er mjög alvarlegt og í 7. gr. barnasáttmálans er ákvæði um að barn eigi rétt til að öðlast ríkisfang frá fæðingu. Samkvæmt almennum hegningarlögum er heimilt að svipta 15 ára ungmenni frelsi með fangelsun eða varðhaldi. Í íslenskum lögum er hins vegar ekkert ákvæði sem verndar börn gegn því að verða vistuð með síbrotamönnum sem gætu haft afar óheppileg áhrif á þroska svo ungra fanga. Í nýju Barnahúsi sem opnað var í október 1998 er að finna móttöku fyrir börn sem eru þolendur kynferðislegs ofbeldis. Þar fer fram læknisskoðun, ráðgjöf og stuðningur við börnin. Það er mjög nauðsynlegt, herra forseti, að byggja ofan á þessa nýju gjörð. Það er líka veittur réttur til barna með barnasáttmálanum til að láta í ljós skoðun sína um öll mál, og Svanfríður Jónasdóttir í þingflokki jafnaðarmanna hefur flutt mál sem varðar þann rétt og grunnskólann. Herra forseti. Greinargerðin með þessari tillögu er afar ítarleg og víðtæk og ég hefði kosið að eiga þess kost að fylgja þessu máli vel úr hlaði. En ég mun virða ósk forseta og þann samning sem hefur verið gerður í dag til þess að þingmannamál komist á dagskrá. En ég vil þó í lokin nefna það, herra forseti, að við þurfum að skoða aðbúnað barna nýbúa, hver á réttur þeirra að vera varðandi tungumál og menningararf. Við verðum að tryggja börnum flóttamanna, sem óska eftir pólitísku hæli, vernd og mannúðlega aðstoð. Síðan, herra forseti, hvet ég þingmenn til að skoða töflu og fylgiskjal með þessari tillögu vegna þess að þar kemur mjög vel í ljós hversu litlu við verjum til barna samkvæmt jafnvirðisgildum þegar við berum okkur saman við Norðurlönd. Herra forseti. Þó ég hefði kosið að fylgja þessu máli ítarlega úr hlaði þá læt ég hér staðar numið.

Herra forseti. Bara örstutt varðandi þá ágætu þáltill. sem hér er til umræðu um bætta réttarstöðu barna samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég vil leggja áherslu á hvað það er mikilvægt að vinna nefndar sem þessarar fari í gang. Eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur rakið hafa þessi mál verið ítrekað til umræðu á þessu kjörtímabili að frumkvæði jafnaðarmanna. Þingmál, sem ég er 1. flm. að og hv. þm. Össur Skarphéðinsson er meðflm. að, um bætta réttarstöðu barna til umgengni við báða foreldra sína, hefur verið tvívegis til umræðu og var vísað til ríkisstjórnarinnar fyrir u.þ.b. ári. Við vonuðumst til þess að það skilaði einhverju, að vinna væri í gangi til þess að tryggja þann rétt sem börn eiga samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna til umgengni við báða foreldra sína. Við lögðum til ýmsar leiðir til að bæta stöðu barna til þess að þau fengju þennan umgengnisrétt sinn. Ekki hef ég orðið vör við, herra forseti, að nokkuð hafi komið út úr þeirri vinnu. Ég veit reyndar að það er ýmis vinna í gangi í dómsmrn. En þarna er mjög brýnt mál á ferðinni, það eru mörg börn sem líða, það eru margar fjölskyldur sem líða vegna þess að ekki eru tryggð réttindi í íslenskum lögum sem við höfum gengist undir með alþjóðasáttmála eins og þeim sem er til umræðu, þ.e. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég vil bara ítreka að farið verði í vinnuna. Það er ekki bara umgengnisréttur barna sem þarf að tryggja, það eru forsjármálin, það eru ýmis heilbrigðismál. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir minntist á barna- og unglingageðdeildina þar sem þyrfti vissulega að huga að málum o.s.frv. Herra forseti. Ég ætla að verða við því sem hæstv. forseti bað um í upphafi að lengja ekki umræðuna en ítreka enn einu sinni hversu mikilvægt og stórt mál þetta er fyrir öll börn hér á landi.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins í örfáum orðum taka undir efni þessarar tillögu. Ég held að það sé mjög brýnt og eitt af því sem þarf að gera með reglulegu millibili að skoða lagalega og félagslega stöðu barna í hverju einasta samfélagi. Við erum að ganga í gegnum miklar þjóðfélagsbreytingar og aðstæður barna breytast mjög hratt. Ég er ansi hrædd um að þeir séu margir Íslendingarnir sem hafa ekki gert sér grein fyrir því hversu miklar breytingar börn hafa verið að upplifa í fjölskyldulífi sínu, í skólum landsins og í öllu því umhverfi sem þau búa við. Ég rifja upp í þessu sambandi að nefnd Sameinuðu þjóðanna, sem hefur kannað framkvæmd barnasáttmálans, gerði nokkrar athugasemdir hvað Íslendinga varðar og vakti alveg sérstaklega athygli á stöðu barna einstæðra foreldra og þeim aðstæðum sem þau búa við. Rétt er að minna á í þessu samhengi að það er mjög margt sem þarf að skoða og það er aðalsmerki þeirra þjóðfélaga sem vilja kenna sig við lýðræði og skapa gott samfélag að búa vel að börnum. Margt hefur komið upp á yfirborðið á undanförnum árum sem aldrei var minnst á áður eins og einelti og ofbeldi gegn börnum, kynferðislega misnotkun o.fl. Allt þetta þarf að kortleggja og að fylgjast með jafnt og þétt. Því tek ég undir efni tillögunnar og tel brýnt að nefnd á við þessa taki til starfa sem allra fyrst.

Hæstv. forseti. Mig langaði til að leggja það til umræðunnar hér, sem er mjög góð og mér líst mjög vel á þá þáltill. sem er komin fram, að það er einn vandinn sem við búum við hér á landi að allt of snemma er farið að líta á börnin sem fullorðin. Hér hefur verið lengra sumarfrí en víðast hvar annars staðar og börn eru látin vinna sumarvinnu, oft og tíðum nánast sem fullorðin væru. Einnig má rekja mikla unglingadrykkju sem er hér á landi til þess að börn eru mjög snemma vígð inn í fullorðinssamfélag hér og hefur það ekki bara kosti í för með sér heldur ýmsa galla, þar á meðal þann sem ég nefndi. Þetta kemur einnig inn á þá umræðu sem var hér í gær um agaleysi í íslensku samfélagi og þegar börn fá ekki að vera börn á meðan þau eru það og enn þá myndast gífurleg togstreita sem skilar sér í því agaleysi sem rætt hefur verið um. Þess vegna vil ég fagna því að þessi tillaga kemur fram hér og ég vona að henni verði fylgt rækilega eftir.

Herra forseti. Ég vil einnig nota tækifærið og taka undir efni þessara till. til þál. um bætta réttarstöðu barna samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég hvet eindregið til að þessi nefnd verði skipuð, þ.e. að þessi tillaga verði samþykkt núna því að gífurlegar breytingar hafa átt sér stað á þjóðfélaginu sem við erum kannski svolítið að missa sjónar af vegna þess að málefni barna hafa í vaxandi mæli verið að flytjast yfir til sveitarfélaga, t.d. leikskólinn og grunnskólinn. Ég tel því að mjög brýnt sé jafnvel að lögleiða barnasáttmálann sjálfan, eins og þarna er lagt til, en einnig að fylgjast betur með hvað er að gerast. Við þurfum bæði að laga skólana okkar að þessum breyttu aðstæðum, samanber umræðu um að sumarfrí séu orðin of löng og það sé orðin þörf fyrir vetrarfrí á móti. Ég held að þetta eigi vaxandi fylgi að fagna meðal foreldra og kennara. Einnig minni ég á að það hefur verið dregið fram að á Íslandi eru aðstæður mjög sérstakar fyrir börn. Hér er tíðni hjónaskilnaða mjög mikil en sem betur fer búa þó margir einstæðir foreldrar við betri aðstæður hér á landi en víða annars staðar. Það er mjög há tíðni útivinnu beggja foreldra og mjög langur vinnutími hjá foreldrum. Allt þetta eykur álag á börn og full ástæða er til þess að fylgjast mjög vel með því hvað er að gerast. Þess vegna styð ég tillöguna eindregið og vek athygli á mjög góðum upplýsingum sem koma fram í greinargerð með henni. Oft er talað um að það segi mikið um siðferðisstyrk þjóðar hvernig hún býr að börnum sínum. Ég tel svo sannarlega að við getum betur gert í þeim efnum og þingið verði að taka það mál mjög föstum tökum, ekki síst vegna þess að skólarnir eru komnir alfarið út til sveitarfélaganna.

Virðulegi forseti. Ég þakka þau góðu viðbrögð og ágætar ábendingar sem hafa komið fram í umræðunni. Þessi tillaga var lögð fram í byrjun nóvember og því miður er hún að koma seint á dagskrá en það er enn þá tækifæri til fyrir Alþingi að afgreiða tillöguna og hún er þess eðlis að það á að vera hægt og ég hvet til þess að það gerist. Herra forseti. Ég þakka umræðuna og legg til að málinu verði vísað til félmn. og síðari umr.

Herra forseti. Hér er á ferðinni nokkuð stórt mál sem snertir greiðsluvanda skuldugra heimila og ef gera ætti þessu máli ítarleg skil tæki það lengri tíma en hæstv. forseti fer fram á við okkur framsögumenn mála í dag. Með tilliti til þess að þetta er ekki í fyrsta skipti sem þetta mál er á dagskrá skal ég reyna að verða við ósk hæstv. forseta. Um er að ræða frv. til laga um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti sem ég flyt ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, Svavari Gestssyni, Margréti Frímannsdóttur, Guðnýju Guðbjörnsdóttur, Guðmundi Árna Stefánssyni, Bryndísi Hlöðversdóttur, Svanfríði Jónasdóttur, Ögmundi Jónassyni, Kristínu Ástgeirsdóttur og Kristínu Halldórsdóttur. Í frv. er um að ræða greiðsluaðlögunarleið sem eykur líkur á því að lánardrottnar fái skuld sína að öllu eða einhverju leyti greidda fremur en að tefla kröfunni í tvísýnu í gjaldþrotameðferð þar sem skuldir gjaldanda eru langt umfram eignir. Þetta frv. gefur því fólki nýja möguleika til að vinna sig út úr fjárhagserfiðleikum án þess að missa eigur sínar og húsnæði í gjaldþrot og þannig er að hægt að takast á við fjárhagsörðugleika með nýrri og uppbyggjandi sýn úr annars vonlausri stöðu. Það frv. og þær leiðir sem hér eru lagðar til draga úr kostnaðarsömum innheimtuaðgerðum lánardrottna sem skila oft litlum árangri. Greiðsluaðlögun dregur líka úr kostnaði sem fellur oft á samfélagið þegar fjölskyldur komast í greiðsluþrot en kostnaður vegna nauðungarsölu og gjaldþrota fellur í slíkum tilvikum oft á hið opinbera. Upplausn fjölskyldna og félagsleg vandamál fylgja í kjölfarið sem eru bæði einstaklingum, fjölskyldum þeirra og samfélaginu í heild dýr. Hér er því verið að opna fyrir möguleika sem skuldari, lánardrottinn og samfélagið í heild geta fremur haft ávinnig af en með þeim úrræðum sem nú bjóðast. Greiðsluvandi heimilanna hefur oft og iðulega verið á dagskrá á hinu háa Alþingi og lagðar hafa verið fram ýmsar tillögur og leiðir til úrbóta í því efni. Sú leið sem ég tala fyrir um greiðsluaðlögun var t.d. mjög mikið rædd í þingsölum á síðasta kjörtímabili af hv. framsóknarmönnum sem töldu þessa leið vera mjög nauðsynlegt að fara strax í vegna greiðsluvanda heimilanna. Nú þegar þeir hafa verið í ríkisstjórn nær heilt kjörtímabil hefur ekkert bólað á frv. um greiðsluaðlögun en í stað þess lögðu þeir fram úrræði fyrir sennilega tveimur árum sem átti að koma í staðinn fyrir frv. um greiðsluaðlögun sem ekki síst hæstv. núverandi viðskrh., þá þingmaður, mælti sérstaklega fyrir. Leiðin sem hv. framsóknarmenn og hæstv. ríkisstjórn hafa lagt til á þessu kjörtímabili hefur satt að segja, herra forseti, skilað afar litlu fyrir skuldug heimili og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur á þessu kjörtímabili einmitt spurst fyrir um þau úrræði sem framsóknarmenn töldu að mundi koma í staðinn fyrir greiðsluaðlögun en um var að ræða tvær ef ekki þrjár leiðir. Það var möguleiki á að fella niður tekjuskatt og eignarskatt hjá einstaklingum undir sérstökum kringumstæðum, lög um réttaraðstoð einstaklinga, sem leita nauðasamninga, svo þessi tvö úrræði séu nefnd. Segja má að aðeins örfáir einstaklingar, innan við 20, hafi nýtt sér heimildina um nauðasamninga og þegar hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir spurðist fyrir um það vorið 1997 hversu margir hefðu notið úrræðisins um niðurfellingu á tekju- og eignarskatti vegna sérstakra skilyrða, þá hafði enginn getað nýtt sér það úrræði. Þessi saga segir okkur því, herra forseti, að nú í lok þessa kjörtímabils stöndum við frammi fyrir því, þjóðin og þeir einstaklingar og heimili, sem biðu eftir því að úrlausn sem framsóknarmenn tefldu fram mundi leysa greiðsluvanda þeirra, hafa öll verið svikin. Því er það svo, herra forseti, að það mál sem ég mæli fyrir ætti að hafa meirihlutastuðning á Alþingi, vegna þess að um er að ræða nánast sömu tillögu og hv. framsóknarmenn lögðu fram á síðasta kjörtímabili og öll stjórnarandstaðan stendur að þessari nýju leið til úrbóta fyrir skuldug heimili. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan ætla ég bara í örstuttu máli, þó að þetta stóra mál gefi tilefni til ítarlegrar umfjöllunar, að fara yfir helstu efnisatriði þessa frv. Í fyrsta lagi má draga saman helstu efnisatriði með eftirfarandi hætti: Um er að ræða nýtt úrræði fyrir einstaklinga utan atvinnurekstrar sem komnir eru í algjört og viðvarandi greiðsluþrot og ekkert blasir við að óbreyttu annað en gjaldþrot. Greiðsluaðlögun felur í sér gagngera endurskipulagningu á fjármálum skuldara, en á greiðsluaðlögunartímabilinu, sem staðið getur í átta ár, er gerð áætlun sem honum er skylt að standa við gagnvart lánardrottnum. Brýnasti framfærslukostnaður skuldara er metinn og gert ráð fyrir að á greiðsluaðlögunartímabilinu haldi hann eftir því sem sanngjarnt telst til nauðsynlegrar framfærslu. Greiðsluaðlögun felur í sér að greiðslu skulda eða hluta þeirra er frestað og að kröfuhafar gefa eftir vexti, kostnað eða hluta skuldar annaðhvort strax eða að loknu greiðsluaðlögunartímabili. Greiðsluaðlögun getur verið tvenns konar. Annars vegar getur hún verið frjáls greiðsluaðlögun sem byggist á samkomulagi við lánardrottna um frestun eða niðurfellingu skulda og kostnaðar en héraðsdómari úrskurðar um slíkt samkomulag, en hins vegar þvinguð greiðsluaðlögun sem héraðsdómari getur úrskurðað um þótt ekki náist samkomulag við lánardrottna. Skuldara er skylt að ráða sér aðstoðarmann sem fer með málið fyrir hönd skuldara; lánardrottnar geta t.d. ekki krafist kyrrsetningar, fjárnáms, gjaldþrotaskipta eða annarra fullnustugerða á greiðsluaðlögunartímabilinu. Ekki er unnt að ganga að ábyrgðarmönnum skuldara á meðan greiðsluaðlögun stendur. Óheimilt er að veita skuldara heimild til greiðsluaðlögunar nema einu sinni. Ef um er að ræða ófyrirséða atburði eins og slys eða sjúkdóma sem leiða til tímabundinn ar örorku skuldara eða fjarveru frá vinnu eftir að greiðsluaðlögunartímabil hefst er unnt að framlengja það í fjögur ár. Gert er ráð fyrir að þóknun aðstoðarmanns skuldara verði greidd úr ríkissjóði samkvæmt reglugerð er ráðherra setur. Herra forseti. Eins og hér hefur verið lýst mundi þessi leið opna mörgu fólki nýja möguleika sem er nú í vonlausri stöðu og sér ekkert annað fram undan en gjaldþrot og missi íbúðarhúsnæðis. Þetta mál er nokkuð þekkt á hinu háa Alþingi þannig að ef vilji væri fyrir hendi væri unnt að afgreiða þetta mál nú fyrir þinglok og þar með gæti þingið stuðlað að úrræðum fyrir fjölda heimila sem nú eru í mjög slæmri skuldastöðu. Nú kynni einhver að segja að ekki væri eins mikil þörf á þessu úrræði eins og var á síðasta kjörtímabili vegna þess að það hefur ríkt góðæri í landinu eins og hæstv. forsrh. er nokkuð tíðrætt um, en við höfum það fyrir okkur, herra forseti, að staða ýmissa hópa er mjög slæm þrátt fyrir góðærið og erum við þar ekki síst að tala um hópa barnafjölskyldna, einstæðra foreldra, öryrkja, aldraðra og fleiri. Þegar ég ræði stöðu barnafjölskyldna hygg ég að einmitt þessi leið mundi skila sér mjög vel fyrir ýmsar fjölskyldur sem eru í slæmri skuldastöðu. Þrátt fyrir góðærið, herra forseti, er athyglisvert og vil ég nefna það í lok máls míns að skuldir heimilanna hafa aukist verulega á þessu kjörtímabili þrátt fyrir góðærið. Í september sl. kom einmitt fram að skuldir heimilanna hafa aukist um 43 milljarða á einu ári og man ég eftir að hafa séð tölu sem var milli 70 og 80 milljarðar á tveimur síðustu árum eða 24 mánaða tíma. Það er gífurlega mikil aukning þegar skuldir heimilanna til opinberra lánastofnana, lífeyrissjóða og bankakerfisins í heild nema 407 milljörðum kr. Það er vissulega til umhugsunar, herra forseti, að heimilin hafi safnað svo miklum skuldum í þessu góðæri. Það skulu vera lokaorð mín, herra forseti, að þetta mál hefur fengið ítarlega umfjöllun á hv. Alþingi, þannig að ef vilji er fyrir hendi ætti að vera hægt að afgreiða það nú fyrir þinglok og skora ég á hv. nefnd sem fær málið til umfjöllunar að afgreiða það á þeim tíma sem eftir er þannig að hv. þm. gefist tækifæri til að taka afstöðu til þessa frv. og ég er sannfærð um að það er meiri hluti fyrir því á hv. Alþingi. Ég óska eftir því, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. Ég man ekki í augnablikinu þegar ég stend hér, hvaða nefnd hefur fengið málið til umsagnar en þetta er í þriðja skipti sem ég mæli fyrir þessu frv. og legg til að frv. fari til sömu nefndar og áður sem ég hygg að hafi verið hv. félmn.

Herra forseti. Eins og kom fram hjá framsögumanni lofaði ríkisstjórnin öðrum úrræðum en greiðsluaðlögun til að ná sömu markmiðum eins og það var orðað, þ.e. hinni svokölluðu lagaþrennu. Heimild til niðurfellingar skattskulda, réttaraðstoð við nauðasamninga og heimild til niðurfellingar meðlagsskulda ásamt ráðgjafarþjónustu fyrir fólk í greiðsluerfiðleikum. Við skulum skoða þessi úrræði nánar. Ráðgjafarþjónusta er veitt og það er auðvitað góðra gjalda vert. Það hefur haft mikið að segja fyrir fólk að fá hjálp til að skipuleggja fjármál sín. Það hefur reynst mörgum erfitt. Ráðgjafarþjónusta Húsnæðisstofnunar ríkisins vann frumherjastarf á þessum vettvangi sem seint verður lofað nógsamlega og Ráðgjafarstofu heimilanna er ætlað að fylgja því eftir. En þetta er ekki úrræði fyrir þá sem ná alls ekki endum saman. Hér er t.d. ekki að finna heimild til niðurfellingar á skuldum að hluta til meðan fjárhagurinn er endurskipulagður með sölu eigna eftir atvikum. Nei, fjármálaþjónustan er góð fyrir alla sem vilja taka á sínum málum. Þessi þjónusta hefur þó, að ég best veit, ekkert umfram þá þjónustu sem bankarnir veita í dag. Þannig tekur þjónustan t.d. ekki að sér að semja um greiðslu skulda fyrir skuldarann eða niðurfellingu á t.d. ábyrgðarskuldbindingum. Það vantar úrræði fyrir fólk til að forða gjaldþroti en auðvitað undir ströngum skilyrðum. Eins og kom fram hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur leitaði ég svara hjá fjmrh. um hversu margir hefðu óskað heimildar til niðurfellingar á sköttum samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem var eitt af þeim úrræðum sem ríkisstjórnin kom á. Í svarinu kom fram að mjög fáir hefðu uppfyllt skilyrði laga til niðurfellingar á skattskuldum og hafði t.d. enginn fengið heimild, sem þess óskaði, frá 1. maí 1997 til 31. desember sama ár. Þegar fjmrh. var spurður um það hvort hann mundi beita sér fyrir breytingu á lögum sem miðaði að því að gera úrræðið virkara fyrir fólk í fjárhagsörðugleikum, svaraði hann því til að ekki stæði til að rýmka heimildina. Í svarinu kemur fram að opnuð hafi verið leið til að veita þeim einstaklingum sem leita nauðasamninga ókeypis réttaraðstoð. Það hefur hins vegar sýnt sig að heimild til nauðasamninga, sem hefur hentað mörgum fyrirtækjum vel, hefur ekki reynst einstaklingum í greiðsluerfiðleikum á sama hátt. Þannig kom fram í svari við fyrirspurn minni í þinginu að aðeins tveir einstaklingar hefðu leitað eftir slíkri heimild á tímabilinu 1990 til 1. júlí 1992 og hefði annarri beiðninni verið synjað. Ég vek athygli á því að gjaldþrot voru mörg á þessum árum og samkvæmt upplýsingum frá héraðsdómstólum óskuðu aðeins 16 einstaklingar eftir heimild til að leita nauðasamninga á tímabilinu 1. júlí 1992 til 1995. Frá 1. júlí 1996 til loka ársins 1997 höfðu 38 einstaklingar beðið um aðstoð til að leita nauðasamninga og var orðið við beiðninni í aðeins 22 tilvikum. Fjárhagsaðstoð til að leita nauðasamninga hefur gert það að verkum að úrræðið verði aðgengilegra fyrir einstaklinga en það eru þó tiltölulega fáar umsóknir þrátt fyrir brýna þörf. Ef til vill er það því að kenna, herra forseti, að þetta hefur ekki verið auglýst til upplýsingar fyrir almenning og lítið fjallað um þetta úrræði, og það er hreinlega ókunnugt þeim sem lenda í erfiðleikum. Það var t.d. ekki minnst á þessa leið á ráðstefnu um þungar skuldir heimilanna sem haldin var af Fjármálaráðgjöfinni og bönkunum fyrir rúmlega tveimur árum. Heimild til niðurfellingar á meðlagsskuldum hefur hins vegar reynst eitt virkasta úrræði ríkisstjórnarinnar af þeim sem áttu að koma í stað greiðsluaðlögunar. Þeirrar heimildar hafa margir leitað og margar meðlagsskuldir verið felldar niður. Í heild eru úrræðin sem ríkisstjórnin setti á í stað laga um greiðsluaðlögun einber sýndarmennska, herra forseti.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nýtti knappan ræðutíma sinn til árása á Framsfl. sérstaklega, áður en hv. þm. fjallaði um efni þáltill. þeirrar sem hér er til umræðu. Mér þykir þetta afar óviðeigandi þegar þingmenn hafa verið beðnir um að takmarka ræðutíma sinn sem frekast má verða og þingforseti hefur sérstaklega hrósað hv. þm. fyrir að ljúka sex ræðum á fimmtán mínútum. Ég ætla ekki að ræða hin efnislegu atriði þáltill. en hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hóf umræðu um efnismikið pólitískt mál, ásakanir á hendur Framsfl., sem nánast krefjast þess að dregnar verði fram ítarlegar staðreyndir um hið gagnstæða. Ég tel að hér hafi þingmaðurinn gengið of langt í þeim knappa ræðutíma sem hér gefst. Ég vil mótmæla þessum vinnubrögðum. Ég vil mótmæla þeim árásum og pólitísku aðdróttunum sem þm. hv. lét falla í garð Framsfl.

Herra forseti. Sannleikanum verður hver sárreiðastur. Ég veit ekki til þess, herra forseti, í þessu samkomulagi um knappan ræðutíma, að ekki mætti skamma Framsfl. ef það reyndist nauðsynlegt. Herra forseti upplýsir mig þá ef svo hefur verið. Ég tel mig hafa notað mjög stuttan tíma til þess að fara yfir stórt og viðamikið mál og fara yfir staðreyndir málsins. Það hefur áður verið gert hér í þessum ræðustól og ég veit að hv. framsóknarmenn eiga erfitt með að mótmæla því. Það sem ég og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sögðum eru bara staðreyndir málsins. Við erum bara að segja það sem satt og rétt er í þessu máli, herra forseti. Framsóknarmenn hafa ekki staðið við það sem þeir lofuðu kjósendum á síðasta kjörtímabili, þ.e. í kosningabaráttunni. Þeir lofuðu fólki því sem ég mæli hér fyrir, þ.e. greiðsluaðlögun. Hv. þm. Guðni Ágústsson, sem nú er í stól forseta, sagði jafnvel að lífið lægi við að það frv. yrði að lögum fyrir fjórum árum síðan, á síðasta þingi, vegna þess að skuldir heimilanna væru það erfiðar. Þess vegna héldum við auðvitað að þetta yrði fyrsta málið sem hv. framsóknarmenn mundu koma í gegnum þingið. En svo var ekki. Þeir komu í gegn tveimur öðrum málum sem ég og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttur höfum gert grein fyrir. Þau hafa engu skilað fyrir skuldug heimili í landinu. Þetta eru bara staðreyndir málsins og ég tel mig ekki hafa misnotað knappan ræðutíma minn þó ég héldi því til haga, herra forseti. Mér finnst skiljanlegt, herra forseti, að hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni, sem ég veit að vill þessu fólki vel, líði illa vegna svika framsóknarmanna og að það komi fram hjá honum hér í ræðustól. En að því get ég bara ekki gert, herra forseti.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að þingmannamál skuli loksins komast hér á dagskrá og get fyrir mitt leyti lýst yfir stuðningi við fyrirkomulagið sem hér er reynt að viðhafa vegna tímaleysis, að takmarka umræður eða að beina þeim tilmælum til manna. Ég hlýt hins vegar að lýsa megnri óánægju með að hæstv. ríkisstjórn, ofan á frammistöðuna við atkvæðagreiðslu um stjórnarskrárfrv. í dag þar sem sex af tíu ráðherrum ríkisstjórnarinnar voru fjarverandi, skuli síðan heiðra framhald fundarhalda hér í dag með algjörri fjarveru sinni. Þar með sýna þeir þeim málefnum sem hér eru á ferðinni lítilsvirðingu, þ.e. hvernig hæstv. ráðherrar akta þingskyldu sína. Ég mótmæli þessu, herra forseti. Ég vona að hæstv. forseti heyri orð mín, hafi það eitthvað upp á sig. Ég ætla að mæla, herra forseti, fyrir till. til þál. um endurskoðun viðskiptabanns á Írak. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Svavar Gestsson, Ögmundur Jónasson og Össur Skarphéðinsson. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir því að viðskiptabannið á Írak verði tafarlaust tekið til endurskoðunar. Einnig verði mótuð sú stefna að viðskiptahindrunum verði aldrei beitt við þær aðstæður að almenningur, ekki síst börn, líði beinan skort af þeim sökum.`` Ég hygg, herra forseti, að ekki þurfi að fjölyrða um tilefni þessarar tillögu. Svo þekkt ætti það að vera þeim sem fylgjast með alþjóðastjórnmálum hvernig vaxandi andúð hefur grafið um sig á því ástandi sem er í Írak. Raunar fækkar jafn og þétt í stuðningsmannaliði þeirra sem enn halda uppi vörnum fyrir þetta viðskiptabann og reyndar aðeins stjórnvöld í Bandaríkjunum, með fylgispekt Breta, sem þæfa þarna við en halda Sameinuðu þjóðunum að öðru leyti í gíslingu í þessu máli. Ljóst er að enginn stuðningur er við að Sameinuðu þjóðirnar verði áfram notaðar sem skálkaskjól til að viðhalda áfram því ástandi sem þarna er. Afleiðingar þess eru gífurlegt mannfall og nánast ólýsanlegar hörmungar. Og það vegna viðskiptabanns sem að nafninu til er á ábyrgð Sameinuðu þjóðanna eða öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Samkvæmt upplýsingum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, sem nýlega hafa verið staðfestar, deyja nú í Írak milli fimm og sex þúsund börn í mánuði hverjum vegna vannæringar, skorts á lyfjum og hreinu drykkjarvatni. Heilir árgangar írakskra barna eru vannærðir, hafa búið við vaxtar- og þroskaskerðingu á undaförnum árum þannig að þau munu aldrei bíða þess bætur, jafnvel þó að úr rætist, þ.e. þau þeirra sem kunna að lifa af. Ég vísa til rökstuðnings, herra forseti, sem fram kemur í greinargerð með tillögunni. Það er farið yfir sögulega þætti málsins. Ég hygg að við flutningsmenn séum ekki andvígir því að aðgerðir af viðskiptalegum toga geti hjálpað við lausn deilumála á alþjóðavettvangi. Við teljum þó að þær aðgerðir verði að uppfylla ákveðin lágmarksskilyrði. Þær geti aldrei orðið skálkaskjól fyrir einangrun heillar þjóðar og það að svelta hana inni, eins og nú er að gerast í Írak. Ég ætla, herra forseti, að vitna í tvennt máli mínu til stuðnings. Til að fá menn til að reyna að hugleiða við hvaða aðstæður írakska þjóðin býr og hefur búið sl. átta ár. Írakar áttu besta heilbrigðiskerfi Miðausturlanda og voru öfundaðir af heilbrigðiskerfi sínu þegar það var og hét. Sama átti við um þróun t.d. í írökskum iðnaði og írökskum landbúnaði. Á sínum tíma voru Írakar langfremstir arabaþjóða á þessum sviðum. Þeim hafði t.d. að mestu tekist að útrýma mörgum skæðum búfjársjúkdómum sem herjuðu á landbúnað í nálægum ríkjum. Hvernig skyldi ástandið vera í þeim efnum í dag? Talið er að gin- og klaufaveiki hafi á skömmum tíma drepið milli 50 og 100 þúsund nautgripi og kindur í Írak. Talið er að yfir ein milljón gripa séu þegar sýkt af gin- og klaufaveiki. Þetta er í landi sem nánast einu ríkja í Miðausturlöndum tókst að eyða þessum sjúkdómum með markvissum og skipulögðum aðgerðum á sínum tíma. Hver er ástæða þess að svo er komið, herra forseti? Jú, hún er einkum sú að bóluefnaverksmiðja Íraka, þeirra ,,Keldur``, var eyðilögð vegna þess að að mati bandarískra sérfræðinga var talið mögulegt að nota aðstöðuna í bóluefnaverksmiðjunni til að framleiða eiturefni. Eina bóluefnaverksmiðja landsins var eyðilögð og síðan hefur ekki verið hægt að framleiða bóluefni til varnar búfjársjúkdómum. Afleiðingin er sú að m.a. gin- og klaufaveiki eru að sýkja svo til allan búpening landsins. Það bætist við aðrar hörmungar og skort á matvælum sem fyrir er, að landbúnaðurinn er að leggjast í rúst. Herra forseti. Svo undarlega vill til að á Íslandi eru enn á nokkrir stuðningsmenn og kannski síðustu stuðningsmenn stefnu Bandaríkjastjórnar og taglhnýtinga þeirra, Breta, í þessu máli. Það hefur vakið athygli mína að t.d. utanrrh. Íslands hefur gengið fram fyrir skjöldu í að réttlæta þetta ástand en ekki lagst á sveif með utanríkisráðherrum flestra annarra Evrópuríkja sem reynt hafa að byggja upp stuðning við aðrar úrlausnir. Það liggur orðið fyrir að í Evrópu eru Bretar einir um að styðja styðja áframhaldandi viðskiptaþvinganir á sama grundvelli og verið hefur. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vitna hér í einn af æðstu yfirmönnum Sameinuðu þjóðanna, Denis Halliday, sem var fyrir nokkrum mánuðum einn af aðstoðarframkvæmdastjórum Sameinuðu þjóðanna og yfirmaður mannúðaraðstoðar Sameinuðu þjóðanna í Írak. Írinn Denis Halliday var einn af hæst settu embættismönnum Sameinuðu þjóðanna, sérstakur trúnaðarmaður aðalritara Sameinuðu þjóðanna, bar aðstoðaraðalritaratitil og hafði þjónað Sameinuðu þjóðunum í 34 ár. Hann var einn virtasti embættismaður á æðsta stigi innan Sameinuðu þjóðanna og virtur borgari. Hann kom til Íraks til þess að hafa yfirumsjón með mannúðaráætlun Sameinuðu þjóðanna og hafa eftirlit með áætluninni ,,Olía fyrir matvæli og lyf``. Hvernig lítur hann á málin, herra forseti. Ég vitna í ræðu sem hann hélt í Washington-háskóla fyrir skömmu, hér í lauslegri þýðingu, með leyfi forseta: ,,Ég fór til Íraks í september 1997 til að hafa yfirumsjón með áætlun Sameinuðu þjóðanna um ,,Olíu fyrir matvæli``. Ég komst fljótlega að raun um að þessi áætlun var einungis plástur á refsiaðgerðir Sameinuðu þjóðanna, aðgerðir sem í raun voru að drepa fólk. Ég vildi ekki sjá grafið undan siðferðislegum styrk Sameinuðu þjóðanna og vera samsekur í slíku. Ég komst á þá skoðun að um glæpsamlegt athæfi væri að ræða og brot á mannréttindum. Ég sagði af mér eftir 13 mánuði.`` Í þessari ræðu rakti hann t.d. ástandið í Írak og hvernig það hefði verið allt frá Persaflóastríðinu. Hann sagði að til að skilja þá stöðu sem þjóðin væri í yrðu menn að hafa í huga hina algjöru eyðileggingu sem varð í Flóastríðinu. Þá var t.d. skolpkerfið í landinu, og sérstaklega í höfuðborginn Bagdad, eyðilagt. Vatnsveitan og vatnshreinsistöðvarnar voru eyðilagðar. Rafmagnskerfið var eyðilagt. Sjúkrahúsin voru að stórum hluta eyðilögð. Skólarnir voru að mestu eyðilagðir. Samgöngukerfið var lamað. Korngeymar og kornsíló landsins voru eyðilögð o.s.frv. Með öðrum orðum voru nánast öll uppbygging og innviðir þróaðs samfélags eyðilögð. Það hefur verið orðað þannig að Írak hafi verið sprengt aftur á steinaldarstig. Þannig á sig komið fékk landið á sig algert viðskiptabann sem hefur varað síðan. Fyrir vikið, herra forseti, eru t.d. varahlutir til að gera við skemmdirnar ófáanlegir. Afleiðingin er sú að skólpið flæðir eftir götum borga í Írak, skólpveitan og dælukerfin eru ónýt. Það mengar vatnið og hefur valdið alvarlegum smitsjúkdómum, það hefur valdið stanslausum magaeitrunum, niðurgangi og því að taugaveiki og kólera hafa grasserað og svo mætti áfram telja. Raforkuframleiðsla í Írak er nú minni en 40% af því sem hún var fyrir Flóastríðið. Óhugnanleg þróun hefur orðið hvað varðar aukningu á ýmsum sjúkdómum eins og krabbameini, hvítblæði og fæðingum vanskapaðra barna. Það er m.a. talið rekja rót sína til notkunar herja Vesturlanda á úraníumvopnum í stríðinu. Herra forseti. Ég leyfi mér að vitna í þessa ræðu í von um að kannski nái hún frekar eyrum manna. Ég vona að þau orð verði ekki afgreidd sem óraunsæ eða gamaldags hugmynd. Mér finnst nokkuð sérkennilegt að það skuli ekki hafa fengið meiri viðbrögð og leitt til meiri efasemda málsmetandi manna í vestrænum stjórnmálum þegar æðsti yfirmaður Sameinuðuðu þjóðanna, sem á að framkvæma stefnu Sameinuðu þjóðanna í landinu, virtur maður eins og Denis Halliday, bregst við og talar eins og hann gerir. Hann sagði undir lok ræðu sinnar í Washington-háskóla að hann væri að reyna að opna eyru almennings, ekki síst í Bandaríkjunum. Hann líkti ástandinu og framferði Bandaríkjamanna í Írak við Víetnam-stríðið. Hann sagði að eina von hans í málinu væri sú að takast mætti að byggja upp andstöðu á Vesturlöndum við framferði ráðamanna sem nægja mundi til að brjóta það á bak aftur að lokum eins og gerðist í Víetnam-stríðinu. Ég er sannfærður um það, herra forseti, að framganga Vesturlanda í Írak, hversu djöfullegur sem Saddam Hussein er og verður metinn í sögunni, gagnvart óbreyttum almenningi og þær þjáningar sem viðskiptabannið hefur valdið, verða talinn síst skárri kafli í mannkynssögunni þegar frá líður. Þarna hafa gerst hlutir sem eru skelfilegir til að hugsa. Ég vona að þótt seint sé þá fari augu manna að opnast fyrir því að það er ekki hægt að réttlæta þetta ástand. Það verður að bregðast við því og má til sanns vegar færa, herra forseti, að sú tillaga sem hér er flutt sé allt of hógvær í ljósi alvöru málsins. Hún á sér nokkra sögu. Hún var fyrst flutt fyrir nokkuð mörgum árum. Þá var ástandið ekki orðið eins skelfilegt og það er nú, eða mönnum ekki eins vel ljóst. Hér er fyrst og fremst sett fram hógvær tillaga um að Íslendingar beiti sér fyrir því að þetta ástand verði tafarlaust tekið til endurskoðunar og stefnan til endurmats. Ég leyfi mér svo að lokinni þessari umræðu, herra forseti, að leggja til að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og hv. utanrm.

Hæstv. forseti. Vissulega eru miklar hörmungar í Írak og skelfilegt að horfa til þess lands og hugsa til þess sem sú þjóð hefur þurft að þola að undanförnu. Þessi tillaga er án efa mjög vel meint en því miður að mínu mati misráðin. Það velkist enginn í vafa um að afleiðingar þeirrar ógnarstjórnar sem verið hefur í Írak eru skelfilegar. Ég tel að allt of mikil einföldun sé að skella skuldinni á viðskiptabannið eitt og sér. Það má auðvitað deila um réttmæti slíkra aðgerða, aðgerða á borð við viðskiptabann, sem hv. flm. þessarar tillögu viðurkenndi að hefðu í sumum tilfellum borið árangur þó að í öðrum tilfellum, eins og t.d. í tilfelli Kúbu, hafi viðskiptabannið dagað uppi og í raun orðið hlægilegt í ljósi tímans og sögunnar. Það er vart tími til að fara í djúpar umræður um réttmæti viðskiptabanna hér en þetta virðist vera útleið lýðræðisríkja þegar þau eiga í átökum við þjóðir, að í stað þess að fara í bein átök hefur þetta orðið úrræði sem menn hafa gripið til, og eins og sagt var áðan er ástæða til að taka umræðu um réttmæti slíkra aðgerða. Ef hins vegar greinar Jóhönnu Kristjónsdóttur sem fylgja hér með, áhrifamiklar og vel skrifaðar, eru lesnar grannt sést að þarna er við ótrúlega aðila að eiga í Írak. Einræðisherrann situr þarna á valdastóli og eyðir gríðarlegum peningum í mannvirkjagerð sjálfum sér til dýrðar, peningum sem allir menn með réttu ráði mundu nota til að lina þjáningar þjóðar sinnar. Það eru vísbendingar og sannanir fyrir því að stjórnvöld í Írak hafa þvælst fyrir hjálparstarfi alþjóðlegra stofnana á borð við Rauða krossinn og Rauða hálfmánann í Írak. Á meðan þeir byggja hallir og brýr sér til dýrðar og endurreisa hina svífandi garða Babýlons leyfa þeir þjóð sinni að deyja úr hungri og vosbúð. Saddam Hussein og stjórn hans gera einnig sitt ýtrasta til að koma sér upp gereyðingarvopnum og hefur hann margoft verið staðinn að þeirri ætlan sinni, gereyðingarvopnum sem stjórnvöldum þar er trúandi til að beita gegn nágrönnum sínum. Þeir hafa sýnt í verki að þeir hika ekki við að beita vopnavaldi gegn nágrönnum sínum og eru margar hryllingssögur til af framferði þeirra í innrásinni í Kúveit, gegn nágrönnum sínum og Ísrael og jafnvel Vesturlöndum. Með því að samþykkja tillögu sem þessa erum við að bregðast við nákvæmlega eins og þessi hryllilegi einræðisherra vill að við gerum. Hann leyfir þjóð sinni að þjást til þess að fólk á Vesturlöndum loki augunum fyrir grimmd hans sjálfs og fari að kenna sjálfu sér um það sem þarna er að gerast, en ég tel að það sé töluverður viðsnúningur á málum. Einnig má velta því fyrir sér hvaða heimspekilega stefnu menn eigi að taka í beitingu slíkra aðgerða eins og efnahagslegra refsiaðgerða eða viðskiptabanna, hvort þeim eigi einungis að beita gegn þeim sem augljóslega eru ekki nógu geðveikir til að láta slíkt bann bitna á börnum og konum. Ég lýsi þeirri skoðun minni hér að ég tel að Saddam Hussein og stjórn hans beri fulla ábyrgð á þeim hörmungum sem eru í Írak og dynja á írökskum borgurum.

Herra forseti. Hér er hreyft ákaflega mikilvægu og mjög dramatísku máli og ég vil byrja á að þakka flutningsmönnum fyrir að vekja umræðu um þetta mál. Ég get tekið undir flest það sem hv. þm. Magnús Árni Magnússon sagði áðan um vanda slíkra viðskiptabanna og gildi þeirra. Í Írak er skelfilegt ástand og það er ákaflega billegt að kenna viðskiptabanninu um, á sama tíma og leiðtogar landsins eru að reisa hallir og standa í alls konar fjárfestingum sem maður kynni að halda að ættu að koma þjóð þeirra til góða en gera það ekki. Við stöndum því frammi fyrir miklum siðfræðilegum vanda og samtök þjóðanna hafa ákveðið að beita þessu vopni, sem er viðskiptabann á Írak, til að ná fram ákveðnum markmiðum til að minnka ógn við nágranna þeirra en svo virðist ekki sem viðskiptabannið nái tilgangi sínum, og það er ekkert sem segir mér að staða almennings í landinu mundi batna við að viðskiptabannið yrði afnumið. Það hefur reyndar verið linað ansi mikið. Ég vil benda á að í Norður-Kóreu er líka mjög slæmt ástand almennings, virkilega slæmt ástand. Þar er líka ógnarstjórn og þar er ekki viðskiptabann. Það er því ekkert sem segir mér það að afnám viðskiptabannsins muni bæta stöðu barna og annarra sem eru að farast í Írak, sem er virkilega erfitt að horfast í augu við. Herra forseti. Ég vil endurtaka þakkir mínar til flutningsmanna fyrir að vekja okkur til umhugsunar um þetta ástand og ég vænti þess að þessi umræða muni valda því að fulltrúar okkar á erlendum vettvangi, sem koma að þessu máli, muni hreyfa því hvort viðskiptabannið sé hugsanlega úrelt, hvort það nái tilgangi sínum, hvort hægt sé að grípa til einhverra annarra ráða og hvort viðskiptabannið sé orsökin að þessum hörmungum eða hvort það er eitthvað annað.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa orðið og hefði gjarnan viljað hafa svolítið rýmri tíma til að bregðast við þeim en það eru þó aðeins örfá atriði. Í mínum huga snýst þetta mál ekki lengur um það hver beri ábyrgð eða hverjum sé um að kenna. Þegar milljónir eru að deyja, þegar börn eru að svelta í hel svo þúsundum skiptir í hverjum mánuði er málið orðið annars eðlis en svo að það í raun skipti máli hverjum er um að kenna, að finna sökudólg eða hver ber ábyrgðina. Þessi börn eru að deyja samt og spurningin er hvort við getum við forsvarað og réttlætt slíkt ástand áfram. Ég hélt það væri ekki umdeilt í sjálfu sér í alþjóðasamfélaginu að þá yrðu menn að ýta öðru til hliðar og reyna að grípa þar inn í með neyðarhjálp og einhverjum aðgerðum og það er enginn vafi á því, það liggur fyrir í gögnum allra hjálparstofnana og sérfræðinga um þessi málefni og yfirmanna Sameinuðu þjóðanna í landinu sjálfu, að ástandið er afleiðing af vöru- og lyfjaskorti og því að landið er vatnslaust og orkulaust o.s.frv. Þarna ríkir ástand mjög sambærilegt við það sem getur gerst á landsvæðum sem orðið hafa fyrir náttúruhamförum, þar sem allt hrynur, og ef náttúruhamfarir verða í Kólumbíu eða Kóreu eða hvar sem það er, þá erum við yfirleitt ekki að spyrja um hvort þjóðhöfðinginn sé gulur eða svartur eða vondur eða góður, heldur er bara reynt að fara inn og bjarga mannslífunum og um það snýst þetta. Í öðru lagi er það þannig, sem ég bið hv. þm. að hugsa og 15. þm. Reykv. þar með talinn, að viðskiptabannið er alls ekki að skila þeim pólitíska árangri sem því var ætlað að gera. Það er búið að reyna á það í átta ár og Saddam Hussein er enn jafnfastur í sessi og hann hefur verið. Í þriðja lagi er ástandið skýlaust brot, að mínu mati, á öllum viðurkenndum og almennum mannréttindasjónarmiðum. Ég held því menn verði að líta á þetta ástand með þeim augum sem það kallar á, og stór hætta er á því að mínu mati að í raun og veru gæti orðið stjórnarbylting í Írak sem mundi leiða til meiri harðstjórnar og meira haturs á stjórnvöldum Vesturlanda en sem þó er í dag og þykir mönnum nóg um, og ég held menn ættu að kynna sér t.d. álit Denis Hallidays á því hvernig unga kynslóðin í Írak, sem þekkir ekkert annað en viðskiptabann og er alin upp við hatur á Vesturlöndum, er farin að gagnrýna núverandi stjórnvöld í Írak. Fyrir hvað? Fyrir linkind í garð Vesturlanda.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Margrét Frímannsdóttir og Sighvatur Björgvinsson. Þetta frv. hefur tvisvar áður verið flutt og þar sem er um breytingu á stjórnarskrá er að ræða er ljóst að ekki voru forsendur til þess að samþykkja það fyrr en nú á síðasta þingi kjörtímabilsins. Frv. er tvær greinar og fyrri greinin hljóðar svo: ,,Á eftir 72. gr. laganna kemur ný grein og breytist röð annarra greina til samræmis við það. Greinin hljóðar svo: Nytjastofnar á hafsvæði því sem fullveldisréttur Íslands nær til eru sameign íslensku þjóðarinnar. Kveðið skal á um sjálfbæra nýtingu þessara auðlinda til hagsbóta fyrir þjóðarheildina í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum.`` 2. gr. er svohljóðandi: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Hér er sem sagt lagt til að sameignarákvæði 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna verði fest í stjórnarskrá. Síðan ég flutti frv. fyrst fyrir þremur árum hefur mikil umræða verið í þjóðfélaginu um það hvort nytjastofnanirnir séu ekki þjóðareign eins og gildandi lög gera ráð fyrir. Þverpólitísk almannasamtök hafa verið mynduð um að fiskveiðiauðlindin verði sameign þjóðarinnar og einn ef ekki tveir stjórnmálaflokkar hafa verið stofnaðir, fyrst og fremst til að tryggja þetta ákvæði sem allra best. Ein leið til þess að tryggja þetta ákvæði, treysta það og festa betur í sessi, er að festa það inn í stjórnarskrá eins og hér er lagt til. Þar með er ekki mögulegt að fella ákvæðið úr lögum eins og nú væri hægt á einu þingi. Það þarf hvorki að segja þingmönnum né þjóðinni neitt um að nytjastofnar á Íslandsmiðum eru langmikilvægasta auðlind íslensku þjóðarinnar. Þó auðlindirnar séu fleiri þá eru þeir sú langmikilvægasta. Með þessu frv. er lagt til að stjórnskipuleg staða þessa ákvæðis fiskveiðistjórnarlaganna verði tryggð. Með ákvæði 1. málsl. greinarinnar er tryggt, annars vegar forræði Íslendinga yfir auðlindinni og hins vegar að auðlindin sé sameign íslensku þjóðarinnar en ekki þeirra sem fara með nýtingarréttinn samkvæmt lögum hverju sinni. Ástæða þykir til að tryggja stjórnskipulega stöðu þessa ákvæðis þó að það sé þegar lögbundið vegna þess hvernig núverandi fiskveiðistjórn er framkvæmd. Síðara ákvæði greinarinnar kveður annars vegar á um að nýta beri auðlindina á sjálfbæran hátt, en með því er átt við að nýtingin mæti þörfum núverandi kynslóðar án þess að skerða möguleika kynslóða framtíðarinnar til sambærilegrar nýtingar. Í því sambandi skal minnt á hið mikla brottkast sem getur ógnað sjálfbærri nýtingu auðlindarinnar. Hins vegar er yfirlýsing um að hagnýting auðlindanna eigi að vera til hagsbóta fyrir þjóðarheildina og ákveðin samkvæmt lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Ástæða þykir til að ítreka hagsmuni þjóðarheildarinnar í ljósi þess að heilu byggðarlögin geta misst lífsviðurværi sitt við kaup og sölu einstaklinga á aflahlutdeildum. Það getur einnig átt sér stað þegar aflahlutdeildum er úthlutað án endurgjalds til einstaklinga og fyrirtækja sem nýta ekki veiðirétt sinn en hagnast á því að selja hann eða leigja til þeirra sem stunda fiskveiðar, þeirra sem ekki fá veiðileyfi eða aflahlutdeild þrátt fyrir ákvæði 69. gr. stjórnarskrárinnar um að ekki megi leggja bönd á atvinnufrelsi manna nema almannaheill krefji. Eins og ég sagði áðan lagði ég þetta frv. fram fyrir tveimur eða þremur árum. Þetta er í þriðja skiptið sem ég flyt það. Nær samhljóða frv. var flutt á 118. löggjafarþingi 1994--1995 og þá sem stjfrv. Sjálfstfl. og Alþfl. Samkvæmt stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar er stefnt að því að festa í stjórnarskrá ákvæði um að auðlindir sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar. Því mætti ætla að um þetta frv. ríkti víðtæk sátt í þinginu. Þess vegna hefði verið við hæfi að spyrja ráðherra ríkisstjórnarinnar hvort ekki sé vilji fyrir því að samþykkja það en því miður er enginn þeirra staddur í þingsalnum. Það sýnir þá virðingu  Maður veltir fyrir sér spurningunni: Hefur eitthvað sérstakt gerst í þessum málum síðan 1994--1995 þegar ríkisstjórnin flutti svona frv., sem mælir gegn því að þetta frv. verði samþykkt núna? Jú, ýmislegt hefur gerst auk þeirrar gífurlegu óánægju með núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sem kristallast hefur í þjóðfélaginu. Óánægjan endurspeglast nú síðast í því að skip eru farin að veiða þó þau hafi ekki kvóta til þess að knýja fram dómsmál. Tvennt vil ég nefna sem hefur breyst. Í fyrsta lagi vil ég nefna nýfallinn dóm Hæstaréttar. Þar er talið ljóst að núverandi fiskveiðistjórnarlög stríði gegn stjórnarskrárákvæðum um jafnræði og atvinnufrelsi. Lagaákvæðið um sameign þjóðarinnar á fiskimiðunum er notað í röksemdafærslu dómstólsins. Því er ljóst að þetta ákvæði í lögunum er mjög mikilvægt. Í öðru lagi vil ég nefna skrif fræðimanna sem ég fór ítarlega yfir í ræðu minni um þetta mál á síðasta þingi. Ég hef því miður ekki tök á því nú en þar vil ég fyrst og fremst nefna skrif Þorgeirs Örlygssonar prófessors, m.a. í grein hans ,,Hver á kvótann?``, og einnig grein sem birtist í Úlfljóti, eftir Skúla Magnússon lögfræðing. Þeir hafa báðir lagt mikla áherslu á að þessi grein sé mjög mikilvæg. T.d. segir Skúli Magnússon, með leyfi forseta: ,,Þykir óhætt að fullyrða að aflaheimildir nytu verndar 72. gr. stjórnarskrár ef ekki kæmi til áskilnaður löggjafans í aðra átt.`` Túlkun hans er sú að sameignarákvæðið í 1. gr. skipti mjög miklu máli. Það ákvæði er lykilgrein sem kemur í veg fyrir að hægt verði að líta á fiskstofnana sem einkaeign. Prófessor Þorgeir Örlygsson fær álíka niðurstöðu. Hann fór þó inn á svipaða röksemdafærslu og heyrst hefur frá Sigurði Líndal prófessor en ég ætla aðeins að fá að vitna, herra forseti, í Þorgeir Örlygsson sem segir m.a. í grein sinni ,,Hver á kvótann?``: ,,Fiskstofnar á Íslandsmiðum og hafsvæðin umhverfis landið eru verðmæti, sem ekki geta verið undirorpin einstaklingseignarrétti nokkurs manns. Þá verður heldur ekki talið að íslenska þjóðin eða þjóðarheildin geti verið eigandi í lögfræðilegri merkingu þess hugtaks, hvorki þessara réttinda né annarra, því þjóðin sem slík hefur engar þær heimildir, sem almennt felast í eignarrétti.`` Þarna er komið inn á það að þó að fiskstofnarnir séu ekki einkaeign þá geti þeir heldur ekki verið þjóðareign, eins og Sigurður Líndal hefur haldið fram. Í öðru lagi segir prófessor Þorgeir Örlygsson og það vil ég undirstrika hér, einkum síðarnefnda atriðið. ,,Sú yfirlýsing í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna, að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar er villandi að því leyti að hún gefur til kynna að með ákvæðinu sé verið að tryggja þjóðinni eignarrétt af einhverju tagi. Hins vegar felst í þessu orðalagi ákveðin markmiðsyfirlýsing, það er að nýta beri fiskstofnana við landið til hagsbóta fyrir þjóðarheildina, auk þess sem segja má, að í yfirlýsingunni felist nokkur árétting hinnar fornu reglu um rétt manna til veiða í hafalmenningum innan þeirra marka, sem lög segja til um hverju sinni.`` Ég vil einmitt leggja áherslu á þetta. Ég vil ekki ganga svo langt að lögfesta það að ríkið eigi nýtingarréttinn, þó að það sé auðvitað möguleiki, heldur tel ég að festa beri þennan grundvallarskilning og markmiðsyfirlýsingu í stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Það er fróðlegt að lesa Alþingistíðindi frá þeim tíma er fiskveiðistjórnarlögin voru sett eða þegar kvótakerfið komst á árið 1983. Þá var ekki deilt um eignarhald á fiskimiðunum frekar en margt annað sem síðan átti eftir að verða uppspretta harðvítugra deilna milli manna eftir tilkomu fiskveiðistjórnarlaganna. Þó bar þessi mál á góma. Þá var m.a. lagt til að fiskimiðin yrðu sameign þjóðarinnar. T.d. sagði þá hæstv. sjútvrh., svo ég vitni í Alþingistíðindi frá þessum tíma, með leyfi forseta: ,,Auðvitað á íslenska þjóðin öll fiskimið. Ég tek undir það að um það hefur aldrei verið pólitískur ágreiningur. Hins vegar er óþarfi að mínu mati að setja slíkt ákvæði inn í þessi lög. Það er nú svo að ekki verður allt ákveðið í lögum sem betur fer.`` Það var sem sagt ekki talið nauðsynlegt árið 1983 þó að fram kæmi tillaga um það frá alþýðubandalagsmönnum að festa þetta ákvæði í lög. Sem betur fer var það þó sett inn í lög 1988 og aftur styrkt 1990. Ég er sannfærð um að þetta reyndist síðan mjög mikilvægt ákvæði í áðurnefndum tímamótadómi Hæstaréttar. Herra forseti. Þó að þetta ákvæði standi sterkt í fiskveiðistjórnarlögunum þá tel ég og vil ítreka að festa beri það í stjórnarskrá svo aldrei komi til þess að þessu ákvæði verði kippt í burtu með einni einfaldri lagabreytingu. Að lokum vil ég, herra forseti, minna á að í janúarmánuði brást ríkisstjórnin við kvótadómi Hæstaréttar. Við sem sátum í sjútvn. þingsins fengum þá m.a. að glugga í nefndarálit frá bandarískri nefnd sem rannsóknarráð Bandaríkjanna skipaði. Af því var ljóst að mögulegt væri að hafa kvótakerfi, byggðakvóta og blandað stjórnkerfi fiskveiða þannig að jafnræðisreglan og ákvæðið um sameign þjóðarinnar á auðlindum hafsins sé virt, án þess að troðið sé á atvinnuréttindum þeirra sem fyrir eru. Það er vel hægt að gera þetta og við eigum að styrkja þetta ákvæði. Við eigum að líta til þess að jafnræðis verði gætt og tryggja rekstraröryggi. Aðalatriðið er að kerfið verði bæði réttlátt og hagkvæmt og menn virði að nytjastofnarnir í hafinu séu sameign þjóðarinnar. Það er mjög umhugsunarvert ef ríkisstjórnin vill ekki lögfesta þetta nú. Ég á eftir að sjá að svo fari.

Herra forseti. Ég er með þrjár spurningar til hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur. Í fyrsta lagi: Hvað þýðir sameign í þessum skilningi? Í öðru lagi: Hvað þýðir íslenska þjóðin? Eru það þeir sem eru með ríkisborgararétt þó að þeir hafi aldrei komið til Íslands, kunni ekki íslensku og viti ekkert um Ísland, séu jafnvel með annan ríkisborgararétt jafnframt? Er það fólk sem býr á Íslandi, líka útlendingar sem hafa búið hérna í 20 ár eða er það íslenska ríkið? Í þriðja lagi stendur í greinargerð og hv. þm. sagði það líka í framsögunni að nytjastofnarnir væru langmikilvægasta auðlind íslensku þjóðarinnar, og því er spurning mín þessi: Hvernig metur hv. þm. menntun og mannauð íslensku þjóðarinnar? Er mannauður minna virði en fiskarnir í sjónum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir viðbrögðin. Sameign er í mínum huga mjög einfalt orð, það er það sem einhverjir eiga saman og í þessu tilfelli íslenska þjóðin. Íslenska þjóðin er fólkið sem býr í þessu landi eða hefur lögheimili á Íslandi. Það er ekki ríkið heldur fólkið sem býr hér eða hefur lögheimili hér.

Útlendingar líka?

Menntun og mannauður er vissulega mjög mikilvæg auðlind. Það er erfitt að bera nákvæmlega saman hvort fiskarnir í sjónum séu mikilvægari en mannauðurinn. Þeir eru allt annars konar auðlind. Þetta er eitthvað sem við getum fjárfest í, mannauðurinn og menntunin, og ég tel það mjög mikilvægt líka. Kannski er það álitamál hvort sé mikilvægara, þ.e. ef við gætum aðeins haft annað en ekki hitt. En ég held a.m.k. efnahagslega, ef við miðum við útflutningstekjur okkar og annað slíkt, að þá hljóti fiskveiðiauðlindin að koma númer eitt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. sem ég flyt ásamt þeim hv. þingmönnum Kristni H. Gunnarssyni, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur og Össuri Skarphéðinssyni. Frv. er endurflutt og fjallar um að Landssamband eldri borgara tilnefni aðalmann í tryggingaráð, svo og Öryrkjabandalag Íslands. Frv. gengur út á það að fjölga í tryggingaráði úr fimm stjórnarmönnum í sjö en fá inn í ráðið fulltrúa helstu viðskiptavina Tryggingastofnunar. Verkefni Tryggingastofnunar eru þrenns konar, þ.e. að annast lífeyristryggingar og að sjá um slysa- og sjúkratryggingar. Heilbr.- og trmrn. hefur umsjón með starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. Verksvið forstjóra er skýrt afmarkað í lögum. Tryggingaráð skal samþykkja fjárhagsáætlun, ársreikninga, iðgjaldaupphæðir, meginreglur um notkun heimildarákvæða, lánveitingar og atriði sem lög um almannatryggingar ákveða. Samstarf tryggingaráðs og forstjóra er vitaskuld mjög náið og meginhugsunin í þessu er að þessir aðilar, sem eiga margir hverjir allt undir Tryggingastofnun ríkisins, fái líka beina aðild að stjórn hennar. Okkur flutningsmönnum finnst að það hafi ekki verið hlustað af nægjanlegri athygli á skoðanir eldri borgara og öryrkja á undanförnum missirum. Þessir aðilar og hópar hafa reynt að sækja rétt sinn og þrýsta á stjórnvöld um að breyta um stefnu. Stundum hefur þetta borið árangur en stundum ekki. En eldri borgarar hafa skipulagt sig vel nú hin síðari ár. Núna eru starfandi 45 félög eldri borgara víðs vegar um landið. Stærst þessara félaga er Félag eldri borgara í Reykjavík og nágrenni en heildarsamtökin eru Landssamband eldri borgara. Einnig er vert að nefna, herra forseti, mjög virkan hóp eldri borgara, Aðgerðahóp aldraðra, sem hefur vakið athygli á fjölmörgum málum sem tengjast hagsmunum eldri borgara. Frv. gerir ráð fyrir því að þessir nýju fulltrúar verði skipaðir í ráðið til tveggja ára. Þess má geta að þetta mál var lagt fram í fyrra og var það sent út til umsagna og fékk einstaklega góð viðbrögð í samfélaginu, bæði hjá samtökum eldri borgara og öryrkja og margir þeirra komust svo að orði að þeir teldu mjög brýnt að lögfesta frv. Frv. er einfalt í gerð sinni. Hugmyndin hefur reyndar heyrst áður þó að hún hafi e.t.v. hvorki verið lögð fram á þennan hátt né að leitað hafi verið jafnmikilla umsagna um málið og nú var gert þannig að ég treysti því, herra forseti, að þetta mál fái brautargengi hér á hinu háa Alþingi og að mætt verði hagsmunum eldri borgara og öryrkja hérlendis. Að svo mæltu, herra forseti, leyfi ég mér að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og til hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég vil ítreka það í þessari umræðu hversu mikilvægt er að fulltrúar þessara stóru hópa viðskiptavina Tryggingastofnunar ríkisins fái að koma þar að sem þeirra málum er ráðið. En það er einmitt það sem lagt er til í þessu frv. til laga sem hv. þm. Ágúst Einarsson er 1. flm. að, og væri við hæfi í ár, á ári aldraðra, að frv. yrði lögfest. Þess má geta að verkefni Tryggingastofnunar ríkisins, eins og kom fram í máli hv. 1. flm. þessa frv., eru lífeyristryggingarnar, sjúkratryggingarnar og slysatryggingarnar. Lífeyristryggingarnar snerta um 60 þúsund Íslendinga á hverju ári og aldraðir og öryrkjar eru mjög stór hluti þeirra sem hafa sína framfærslu eða a.m.k. hluta sinnar framfærslu frá Tryggingastofnun. Þess má líka geta að þessir hópar koma einnig mjög að málum hvað varðar sjúkratryggingarnar sem nánast koma þó við hvern mann í landinu, því að eins og við vitum þá þarf fólk er það verður fullorðið frekar á sjúkratryggingunum að halda en þegar það er yngra. Það er mjög mikilvægt að tekið verði tillit til þessara hópa í tryggingaráði og að þeir eignist sína fulltrúa þar. Tryggingaráð tekur á mjög stórum málaflokkum og margt af því sem kemur fyrir tryggingaráð kemur kannski ekki til þessara hópa fyrr en seint og um síðir vegna þess að þar er verið að ákveða reglur, ákveða útfærslu á lögum sem ekki er endilega kynnt opinberlega eða leitað samráðs vegna. Tryggingaráð setur ákveðnar vinnureglur og mikilvægt er að þessir hópar eigi þar fulltrúa sem geta þá haft áhrif á það hvernig þessar reglur eru útfærðar. Það verður að segjast eins og er að þessar reglur geta haft mjög afgerandi áhrif á framfærslu þessara hópa, sérstaklega það sem snýr að lífeyristryggingunum og reyndar einnig að sjúkratryggingunum því að þær koma þarna einnig við sögu. Þess vegna vil ég leggja áherslu á það, herra forseti, að þetta mál verði afgreitt úr heilbr.- og trn., vegna þess að sómi væri að því á ári aldraðra að fulltrúar eldri borgara og öryrkja eignuðust sína fulltrúa í tryggingaráði.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgerðir til að bæta tengsl atvinnulífs og einkalífs. Þetta mál hefur víða verið til umfjöllunar erlendis og í greinargerð er minnst bæði á Norðurlöndin og ekki síður Evrópusambandið sem bæði í félagsmálasáttmála sínum og eins í jafnréttisáætlun sinni hefur nefnt þetta atriði sérstaklega sem æskilegt markmið og bent á aðgerðir til þess að aðstoða borgarana innan Evrópusambandsins í þessum efnum. Í tillögunni er bent á allmargar aðgerðir sem mega verða til þess að bæta tengsl atvinnulífs og einkalífs. Það er kannski nauðsynlegt að skýra betur hvað átt er við með þessu. Hugsunin er sú að sjá til þess að fólk geti sinnt fjölskyldu sinni, það hafi tíma fyrir sitt einkalíf, hvort sem fólk er með börn á framfæri eða ekki, að frítími sé tryggður o.s.frv., því að það þekkja margir að oft gengur erfiðlega að samræma atvinnulífið og einkalífið og mjög oft tekur vinnumarkaðurinn lítið tillit til aðstæðna fólks, svo sem þegar veikindi barna eiga í hlut eða að skólakerfið er ekki í samræmi við vinnutíma foreldra o.s.frv. Hér er bent á allnokkur atriði sem vert er að skoða í þessu samhengi en auðvitað er þessi listi ekki tæmandi. Hér er farin sú leið að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sem hafi það hlutverk að setja fram tillögur um aðgerðir sem auðveldi fólki að samræma betur en nú atvinnulíf og einkalíf. Þessi leið er valin vegna þess að hér er um það að ræða að ríkið þarf að grípa til aðgerða, sveitarfélögin þurfa að grípa til aðgerða og ekki síst þurfa aðilar vinnumarkaðarins að grípa til ákveðinna aðgerða. Það er vægast sagt löngu orðið tímabært að aðilar vinnumarkaðarins opni augu sín. Í því sambandi vil ég vil geta þess að Alþýðusamband Íslands hefur bent rækilega á þetta samhengi og kynnt sem hluta af sinni fjölskyldustefnu, þ.e. að bæta tengsl atvinnulífsins og einkalífs. Evrópusambandið hefur beint tilmælum til aðila vinnumarkaðarins um að þeir semji um atriði af þessu tagi og ekki síst að þeir semji um endurmenntun sem er þáttur sem snertir þetta mál og er sífellt að verða brýnni eftir því sem þjóðfélagið breytist. Í rökstuðningi þessarar tillögu er komið inn á allmörg atriði. Fyrst er greint frá þeirri umræðu sem á sér stað um þetta efni, þ.e. það sem ég hef rekist á. Hún kann að vera til staðar miklu víðar. Vakin er athygli á þeim miklu breytingum sem orðið hafa á fjölskylduháttum og ekki síst þeim upplýsingum sem nýjastar eru um samsetningu fjölskyldna hér á landi og leiða í ljós að fjölskyldur með fleiri en einum fullorðnum eða börnum yfir 16 ára aldri eru algengasta tegund fjölskyldna. Það er vikið að vinnutíma og því hversu brýnt er að tryggja að fólk geti fengið nægilega hvíld, hæfilega hreyfingu og lifað góðu félagslífi. Þá er vikið að launamálum og loks að því hlutverki ríkisins og ríkisvaldsins að afla upplýsinga um samfélagsbreytingar sem megi verða til þess að þeir sem fást við daglegt líf fólks eða þar sem fólk er við nám og vinnu, geti áttað sig á breytingum. Síðast en ekki síst er svo hlutverk ríkisvaldsins að tryggja jafnrétti og þá ekki síst jafnrétti og jafna stöðu kynjanna. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, hæstv. forseti. Greinargerðin skýrir sig sjálf. Eflaust hefði mátt tíunda fleira sem má verða til þess að bæta þessi tengsl. En ég vil með tillögunni vekja sérstaka athygli á þessu samhengi sem ég held að okkar samfélag þurfi mjög að taka á til þess, eins og segir í greinargerðinni, að við höldum inn í 21. öldina sem hluti af samfélagi sem virðir jafnan rétt og jafna stöðu kynjanna, samfélagi sem telur sitt æðsta hlutverk að tryggja börnum gott og gjöfult líf.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur fyrir þetta framlag sem er mjög gott svo sem hennar er von og vísa. Hér er tekið á máli sem ég held að sé mjög mikilvægt. Þó að ég sé kannski ekki endilega hrifinn af því að frumkvæðið komi að ofan, frá löggjafarsamkundunni, þá kann það að vera nauðsynlegt. Ég minni á að staðan er þannig í dag varðandi barnaheimili og grunnskóla að þar dettur mönnum í hug að loka þessum stofnunum einn dag öðru hverju vegna starfsdaga kennara eða leikskólastarfsmanna og setja í rauninni öll heimili viðkomandi barna í uppnám. Þetta eru öll tengsl hinnar opinberu þjónustu við neytendur. Ég hygg að við þurfum að ganga öllu lengra. Ég er með hugmyndir um að ganga lengra en hér er lagt til. Þar á meðal er að öryrkjar og ellilífeyrisþegar, þeir sem þess óska, geti haldið áfram að vinna eða verið áfram í vinnu en örorkulífeyrir og ellilífeyrir verði greiddir til fyrirtækjanna sem geta þá ráðið fólkið á sömu laun og það hafði áður. Þannig yrði launakostnaður fyrirtækjanna vegna þessara starfsmanna miklu lægri. Þetta er ein hugmynd sem ég vildi bæta við þarna. Einnig að stuðlað verði að því að foreldrar ungra barna vinni á vöktum þannig að börnin þurfi ekki að fara á barnaheimili og þetta er svo sem lagt til hér líka. Ég hygg að atvinnulífið sé að verða miklu sveigjanlegra en það var fyrir nokkrum árum. Fyrir nokkrum árum var það ákaflega stíft. Menn unnu bara frá níu til fimm á öllum skrifstofum og ekki var um annað að ræða. Núna er komin tölvuvinnsla, fjarvinnsla og miklir möguleikar til að skipuleggja starfið mun sveigjanlegra. Þessari tillögu verður væntanlega vísað til félmn. þar sem ég á sæti og þegar hún kemur þangað vildi ég gjarnan skoða það að hún yrði útfærð enn frekar í þá veru að atvinnulífið og einkalífið geti unnið betur saman. Það er ekki tilgangur fólks að vinna til þess að vinna heldur til að skapa eitthvað og ef hægt er að gera það í betra samræmi við fjölskylduna ættu menn endilega að stefna að því.

Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. Péturs Blöndals um að hægt væri að greiða örorkubætur til fyrirtækjanna til að fólk gæti verið lengur úti í atvinnulífinu er ég sammála því að það á auðvitað að gera sem flestum kleift sem að geta verið sem lengst úti í atvinnulífinu. Mig langar bara til að benda á það í framhaldi af þessu, herra forseti, að fyrir öryrkja er til staðar svokölluð öryrkjavinna, eða samningar á milli Tryggingastofnunar og fyrirtækja, sem hægt er að gera. Sú leið hefur alls ekki verið nýtt sem skyldi. Ég tel þessi möguleiki þyrfti að vera miklu meira nýttur, að gera öryrkjum kleift að taka þátt í atvinnulífinu með stuðningi Tryggingastofnunar. Ég get fúslega tekið undir þetta sjónarmið. Það getur vel verið að það eigi að skoða þetta út frá öldruðum einnig en ég er á því að það eigi að vera sveigjanlegur starfslokatími fyrir aldraða, þeir geti stundað atvinnu þann tíma sem þeir vilja og einnig hætt þá fyrr ef þeir telja það æskilegt. En ég vil benda á það, herra forseti, að þessi leið er til staðar með öryrkjavinnuna að hægt er að gera slíka samninga við fyrirtækin.

Hæstv. forseti. Það var vel mælt hjá hv. þm. Pétri Blöndal áðan að fólk er ekki að vinna til að vinna heldur til að skapa eitthvað og það er nauðsynlegt að taka til skoðunar möguleika á auknum sveigjanleika á vinnumarkaði. Mér sýnist þessi tillaga miða að því og er það mjög vel. Hv. 10. þm. Reykv. Pétur Blöndal benti réttilega á að með aukinni tækni gefst kostur á mjög auknum sveigjanleika á vinnumarkaði. Fólk er farið að geta unnið mikið heima hjá sér sem það þurfti áður fyrr að stimpla sig inn í fyrirtækjum til að gera. Einnig má benda á að mikilvægi samverustunda foreldra með börnum er seint ofmetið og kemur það inn í umræðuna sem verið hefur í þingsalnum um agamálin og uppeldismálin, bæði í gær og í dag. Stimpilklukkan, það ágæta tæki sem dugað hefur 20. öldinni ágætlega, ætti smám saman að vera útlæg ger og áherslan á verkefnatengda vinnu en ekki dauða viðveru í fyrirtækjum þar sem slíks gerist ekki þörf, ætti að verða meiri. Ég þakka þessa umræðu og tel að hún sé brýn og vona að þessi tillaga hljóti framgang.

Hæstv. forseti. Ég þakka þær undirtektir sem tillagan hefur fengið. Ég legg til að henni verði vísað til félmn. og síðari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um kortlagningu ósnortinna víðerna á Íslandi, sem er eins og hæstv. forseti hefur þegar tilkynnt, 327. mál þessa þings á þskj. 404. Auk mín flytur þetta mál hv. þingkona Guðný Guðbjörnsdóttir. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta kortleggja ósnortin víðerni á Íslandi. Gerð verði áætlun um verkefnið, umfang þess og kostnað, og nauðsynleg framlög mörkuð í fjárlögum.`` Eins og glöggir þingmenn hafa eflaust áttað sig á er um nokkurs konar framhaldssögu að ræða. Ég minni á að vorið 1997 ályktaði Alþingi að fela umhvrh. að móta stefnu um varðveislu ósnortinna víðerna landsins og samþykkti þar með tillögu þá sem þingkonur Kvennalistans lögðu fram um þetta efni og að stofnaður yrði starfshópur sem fengi það hlutverk að skilgreina hugtakið ósnortið víðerni en þetta hugtak var þá komið í almenna notkun, ef svo má að orði komast, m.a. í umfjöllun um störf nefndar um skipulag miðhálendis Íslands. Þegar spurt var og eftir leitað hvað átt væri við með þessu hugtaki varð fátt um svör og þess vegna þótti okkur brýnt að fá hugtakið skilgreint. Starfshópurinn skilaði niðurstöðu í febrúar 1998 og hún er birt sem fskj. ásamt greinargerð og nánari skýringum sem ég hvet þingmenn til að kynna sér. Það kom í hlut þeirrar sem hér stendur að stýra þessu verki en nefndina skipuðu hinir mætustu menn sem eru taldir upp í greinargerðinni. Haldi menn að þetta hafi verið einfalt verk, þá reyndist það hreint ekki svo. Verkefnið var mjög skemmtilegt, það bauð upp á miklar athuganir og umræður enda ljóst að í raun er vart lófastór blettur á þessu landi sem getur talist ósnortinn nema þá helst þegar hann er hulinn nýföllnum snjó. Það er því óhugsandi að notað orðið ,,ósnortið`` bókstaflega í þessu samhengi, heldur verður að taka tillit til núverandi ástands landsins þar sem beinna og óbeinna áhrifa meira en 1100 ára byggðar gætir um allt land. Það varð þó niðurstaða nefndarmanna að halda þessu orði og þessu hugtaki sem þegar hafði áunnið sér nokkurn sess. Niðurstaða starfshópsins var sú að skilgreina hugtakið ,,ósnortið víðerni`` svo að það væri landsvæði þar sem ekki gætir beinna ummerkja mannsins og náttúran fær að þróast án álags vegna mannlegra umsvifa, sem er í a.m.k. 5 km fjarlægð frá mannvirkjum og öðrum tæknilegum ummerkjum, svo sem raflínum, orkuverum, miðlunarlónum og þjóðvegum og sem er a.m.k. 25 ferkílómetrar að stærð eða þannig að hægt sé að njóta þar einveru og náttúrunnar án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja á jörðu. Þetta var sem sagt skilgreiningin en í greinargerð koma fram þau skilyrði sem við ákváðum að yrðu að vera fyrir hendi til þess að þessi skilgreining gæti átt við og markmið með varðveislu ósnortinna víðerna, svo og leiðir sem næstu skref í afmörkun og verndun ósnortinna víðerna auk nánari skýringa um það hvað má og hvað ekki innan ósnortins víðernis. Í tillögunni um varðveislu ósnortinna víðerna sem fyrrgreind ályktun Alþingis byggðist á var ekki aðeins kveðið á um skilgreiningu hugtaksins og mótun stefnu um varðveislu ósnortinna víðerna heldur var þar einnig gert ráð fyrir að slík svæði yrðu kortlögð. Sá þáttur tillögunnar var felldur brott í meðförum þingnefndar, fyrst og fremst vegna kostnaðar við slíkt verk. Þess skal getið að í tengslum við störf skilgreiningarhópsins var unnið gróft yfirlitskort sem gefur vísbendingar um þau svæði sem talist gætu ósnortin víðerni samkvæmt tillögu starfshópsins. Það kort er mjög athyglisvert og gefur til kynna að það eru býsna stór svæði sem geta fallið undir þessa skilgreiningu hvernig svo sem menn vilja svo vinna úr því efni. En það er ætlan okkar sem leggjum tillöguna fram að ekki verði hjá því komist að kortleggja þessi svæði nákvæmlega og þá með það fyrir augum að styrkja varðveislu þeirra og leggja grunn að nýtingu þeirra sem mikilvægs þáttar í ímynd Íslands. Sérstaða landsins felst fyrst og fremst í einstæðri náttúru og því hve strjálbýlt landið er og stórir hlutar þess enn óbyggðir og lausir við mannvirki og rask. Þessi sérstaða er einn stærsti þátturinn í þeirri ímynd sem flestir vilja að landið hafi og sem er í æ ríkari mæli notuð sem grunnur undir uppbyggingu og eflingu atvinnuvega. Má þar nefna bæði ferðaþjónustu og matvælavinnslu en í rauninni mætti nýta þessa sérstöðu á miklu víðtækari og markvissari hátt. En ég vil leggja áherslu á að með því er alls ekki verið að tala um að fylla þessi ósnortnu svæði af ferðamönnum heldur að benda á þann stóra þátt sem þau eiga í ímynd lands og þjóðar. Nýlegar rannsóknir benda til að þessir möguleikar séu vannýttir og helsta ástæðan gæti einmitt verið sú að ímyndin er ekki nægilega afmörkuð og skilgreind. Stórbrotið landslag, sérstæð náttúra og hreinleiki er engan veginn jafneinfalt og augljóst ímyndarmerki og t.d. Frelsisstyttan í New York eða Eiffelturninn í París sem allir tengja umsvifalaust við viðkomandi lönd. Öðru máli gegndi t.d. um ,,stærsta ósnortna víðerni í Evrópu`` sem flestir telja að sé að finna hér á landi. Hins vegar skortir skjalfestan grunn undir slíka fullyrðingu og er tillagan leið til þess að bæta úr því. Að lokinni umræðunni legg ég til, herra forseti, að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. umhvn.

Herra forseti. Ósnortin víðerni eru landsvæði þar sem ekki gætir beinna ummerkja mannsins samkvæmt skilgreiningu og maður spyr sig: Hvað með göngustíga sem eru lagðir um fjöll og firnindi? Hvað með tröppur sem eru lagðar í fjöll eins og í Þórsmörk? Ég tel að mesti óvinur ósnortinna víðerna séu ferðamenn en ekki virkjanir, þ.e. sú mengun sem fylgir ferðamönnum, bæði sem einstaklingum og svo þeim farartækjum sem þeir nota. Ég vil bara benda hv. þingmönnum á að fara í Þórsmörk um helgi og sjá alla jeppamergðina sem þar er. Það er eins og í miðborg Reykjavíkur. Það er búið að reisa þorp í Húsadal. Það eru tröppur upp Valahnúk. Þetta eru ekki ósnortin víðerni fyrir tíu aura. Það ganga rútur í Dimmuborgir, heilu flotarnir, þannig að virkileg sjónmengun er að. Ég held að mesti óvinur ósnortinna víðerna séu ferðamennirnir og það þarf virkilega að fara að huga að því hvernig við gætum viðkvæmra náttúruperlna fyrir þeim ósköpum sem hellast yfir þær. Á móti þessu stendur spurningin um það hvort það eigi að vera forréttindi þeirra sem geta gengið um landið að njóta þess. Hvað með öryrkja og hvað með veikburða fólk og hvað með þá sem ekki eru í góðu líkamlegu formi? Þarf ekki að leggja vegi um hálendið til þess að þeir geti notið þessara náttúruperlna? Þetta hefur ekkert verið rætt. Menn hafa takmarkað aðgang að náttúruperlunum við jeppaeign, t.d. Þórsmörk. Menn hafa takmarkað aðgang við að menn geti gengið. Ég spyr: Hvernig er með aðgang öryrkja og veikburða fólks? Ég held að hugtakið ,,ósnortin víðerni`` sé mótsögn í sjálfu sér.

Herra forseti. Ég þakka hv. 10. þm. Reykv. fyrir áhuga hans á ósnortnum víðernum. Ég get náttúrlega ekki annað en mótmælt þeirri fullyrðingu að verstu óvinir ósnortinna víðerna séu ferðamenn en ekki virkjanir. Ástæðan fyrir því að ég mótmæli því er sú að það er þó yfirleitt hægt að afmá ummerki eftir ferðamenn en ekki eftir virkjanir. Ef reistar eru virkjanir og lagðar línur, þá er mjög erfitt að afmá þau ummerki. Ef hv. þm. gerði sér það ómak að kynna sér það sem fram kemur í fylgiskjalinu um niðurstöðu starfshópsins og í greinargerð og nánari skýringum, þá koma þar m.a. fram nánari skýringar á því hvað má og hvað má ekki innan ósnortins víðernis, með leyfi forseta: ,,Mannvirki, sem leyfð eru innan ósnortinna víðerna, skulu vera þannig gerð að mögulegt sé að fjarlægja þau og afmá ummerki eftir þau`` o.s.frv. Ég vona að hv. þm. gefi sér tíma til að lesa þetta og velta því fyrir sér hvað hér er á ferðinni. Það er alveg rétt, og ég held að ég hafi komið að í máli mínu áðan, að ekki er hægt að finna neinn blett á Íslandi sem getur talist gjörsamlega ósnortinn. En viðfangsefni þessarar nefndar var að reyna að ná utan um það hvernig við vildum skilgreina þetta, móta afstöðu og gera tilraun til þess að nálgast það hvernig við getum varðveitt þessi landsvæði sem eru okkur ákaflega mikilvæg. Þetta hefur verið gert í öðrum löndum og þetta eru mjög líkar skilgreiningar og notaðar eru víða, t.d. í Bandaríkjunum, en Bandaríkjamenn hafa tekið ákveðið frumkvæði í þessum efnum og eiga sér langa sögu að baki í varðveislu ósnortinna víðerna. Við litum líka til þess hvernig skilgreiningar hafa verið mótaðar og eftir þeim farið í Noregi. Þetta er sem sagt mjög líkt því hvernig þeir hafa nálgast þetta verkefni. Tilgangurinn er auðvitað ekki að hefta för manna um þessi svæði heldur að reyna að móta reglur sem tryggja að þessi svæði eyðileggist ekki og verði ekki manngerð eins og við segjum. Hvað varðar það sem hv. þm. sagði um aðgengi að þessum stöðum þá er ég ekki þeirrar skoðunar að það sé markmið í sjálfu sér að hver einasta manneskja geti komist á hvern einasta blett á Íslandi. Sem betur fer er landið okkar stórt og víða er hægt að fara um það hvernig svo sem aðstæður eru. En ég held að við værum að ganga ansi langt ef við ætluðum að tryggja það að það að allir geti komist á alla staði á Íslandi. Það held ég að gæti ekki verið markmið í sjálfu sér.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um endurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu sem ég flyt ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur og Lúðvíki Bergvinssyni. Efni tillögunnar er að fela fjármálaráðherra að láta fara fram heildarendurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu með það að markmiði að jafnræðis sé gætt í slíkum greiðslum milli kynja og að virt séu ákvæði jafnréttislaga í því efni. Við þekkjum það hér í þingsölum að af og til tökum við umræður um það launamisrétti sem ríkir hér á landi og þrátt fyrir ítarlegar lagasetningar aftur og aftur í gegnum árin virðist lítið hafa þokast í þessum málum. Margoft hefur verið bent á það í þingsal að ýmsar hlunnindagreiðslur, bifreiðastyrkir og fríðindi séu notuð til að viðhalda þessu launamisrétti og hygla frekar körlum en konum. Aðdragandi eða forsaga þessarar tillögu er sú að í svari viðskiptaráðherra við fyrirspurn minni bílastyrki og stöður í bankakerfinu fyrir um ári síðan kom fram að mjög hallaði á konur í yfirmannastöðum innan bankakerfisins. Auk þess kom skýrt fram að kerfi fastra bílastyrkja væri notað til að hygla körlum á kostnað kvenna í sambærilegum stöðum, sérstaklega innan Landsbankans og Búnaðarbankans. Með leyfi forseta, vil ég aðeins rifja upp tvö, þrjú atriði úr því svari. Þar kom fram að af 70 æðstu yfirmönnum í Landsbanka Íslands voru aðeins níu konur eða um 13%. Það kom fram að Landsbankinn greiddi fasta bílastyrki til æðstu yfirmanna að meðaltali um 610 þús. kr á ári til hvers karlmanns en um 320 þús. kr. til konu í sambærilegri stöðu. Það kom fram varðandi Landsbankann einnig að konur í ábyrgðarstöðum þar fengju aðeins um 50% af bílastyrk karla í sambærilegum stöðum. Og það sem mér þótti líka hvað athyglisverðast var að meiri hluti skrifstofustjóra í Búnaðarbankanum eru konur en fastur bílastyrkur þeirra væri einungis um 60% af föstum bílastyrk karla sem væru skrifstofustjórar. Þingflokkur jafnaðarmanna sá ástæðu til þess í kjölfar þessara svara frá viðskrh. að fara þess á leit við Jafnréttisráð að kannað yrði hvort um væri að ræða brot á jafnréttislögum og Samband íslenskra bankamanna gerði slíkt hið sama. Kærunefnd jafnréttismála fjallaði um þetta mál og var niðurstaða nefndarinnar lögð fram fyrir nokkru síðan. Varð niðurstaða kærunefndar sú að afgerandi munur væri á bifreiðastyrkjum til kynjanna innan Landsbankans og Búnaðarbankans sem bryti í bága við jafnréttislög. Ég hef haldið því fram að það megi ætla að þessi úrskurður geti haft fordæmisgildi fyrir aðrar ríkisstofnanir og að full ástæða væri til þess að á vegum fjmrn. færi fram gagnger endurskoðun innan alls ríkiskerfisins á bifreiðastyrkjum og nefndaþóknunum hjá ríkinu. Þetta rökstyð ég með því, herra forseti, að ég fékk frá fjmrn. greiðslur á bílastyrkjum innan B-hluta ríkisstofnana sem eru á milli 20 og 30. Þar kom fram að 829 starfsmenn fengu greiðslur vegna aksturs, þ.e. bílastyrkja og lokaðra aksturssamninga, þar af 555 karlar og 274 konur. Samtals numu þessar greiðslur tæplega 80 millj. kr. Karlar fengu tæplega 71 millj. af greiðslunum en konur rúmlega 9 millj. Þegar litið er til bílastyrkja en ekki lokaðra aksturssamninga, þá vakti sérstaka athygli mína að af um 74 millj. kr. greiðslum fengu 487 karlar tæplega 66 millj. en 265 konur rúmlega 8 millj. Meðalbifreiðastyrkur karla var því rúmlega 135 þús. kr. á árinu 1996 á meðan meðalgreiðslur til kvenna voru rúmar 30 þús. kr. Einnig kom fram mikill og afgerandi munur á greiðslum til kynjanna vegna fastra nefndalauna og þóknana sem að mínu mati kallar á skýringu. 83% þessara greiðslna runnu til karla en 17% til kvenna. Herra forseti. Ég tel miðað við þessar upplýsingar sem liggja fyrir og miðað við niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála, að full ástæða sé til að fram fari gagnger skoðun á þessu neðanjarðarkerfi launamála hjá hinu opinbera til að koma í veg fyrir að bílastyrkir og hvers konar duldar greiðslur og fríðindi séu notuð til þess að viðhalda launamisrétti kynjanna. Það kemur auðvitað úr hörðustu átt ef ríkisvaldið, sem hefur fyrst og fremst þær skyldur í jafnréttismálum að stuðla að því að jafnréttislög séu ekki brotin, sýnir ekki gott fordæmi fyrir almennan vinnumarkað. Herra forseti. Ég tel að svo verði að líta á niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála að um tímamótaúrskurð sé að ræða sem styður það sem lengi hefur verið haldið fram að hið opinbera noti þessar duldu greiðslur og fríðindi óeðlilega þannig að það gengur þvert á jafnréttislögin. Við því verður að sporna því að ríkisvaldið hefur fyrst og fremst þær skyldur í jafnréttismálum að stuðla að því að jafnréttislög séu ekki brotin og sýna þar með gott fordæmi fyrir almennan vinnumarkað. Það hefði verið mjög æskilegt, herra forseti, að hæstv. bankamálaráðherra hefði verið viðstaddur þessa umræðu vegna þess að mér er það mjög í mun að þessari niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála sé fylgt fast eftir og að unnið sé að því innan Landsbankans og Búnaðarbankans að leiðrétta þann mun sem kærunefnd jafnréttismála komst að að væri á bifreiðastyrkjum sem brytu í bága við jafnréttislög. Síðast þegar ég heyrði af þessu máli var Búnaðarbankinn með tilburði uppi að mótmæla þessari niðurstöðu og síðan hefur ekkert heyrst um framgang þessa máls. Það hlýtur að vera meginmarkmiðið að því sé fylgt fast eftir af bankaráðum þessara stofnana að þetta sé leiðrétt og ef það er ekki gert af bankastjórn eða bankaráðum, þá komi til kasta bankamálaráðherra að fylgja því eftir að þessi lög séu virt. Þar sem hæstv. viðskiptaráðherra er ekki viðstaddur þessa umræðu --- og hann er væntanlega ekki í húsinu --- þá skal ég ekki gera kröfu til þess að hann verði viðstaddur en mun leggja fram fyrirspurn til hæstv. viðskrh. á næstu dögum þannig að við getum fengið vitneskju um það hér í þinginu hvað af þessu máli hefur orðið vegna þess að það er óviðunandi með öllu að kærunefnd jafnréttismála leggi mikla vinnu í að koma fram með sína úrskurði og síðan séu þeir bara svæfðir einhvers staðar í kerfinu eða hjá opinberum stofnunum. Það er mikilvægt, herra forseti, að ríkisstjórn og Alþingi geri allt sem í þeirra valdi stendur til þess að uppræta launamisrétti og því mun ég fylgja þessu máli eftir með fyrirspurn á hv. Alþingi til hæstv. viðskrh. um hvernig þessu máli reiðir af í bankakerfinu, þ.e. að leiðrétta það launamisrétti sem þarna hefur komið í ljós. Herra forseti. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til skoðunar og umfjöllunar í allshn. og til síðari umr. Ég legg áherslu á að málið fái jákvæða umfjöllun. Mér finnst það reyndar, herra forseti, vera skylda ríkisvaldsins að leggja sitt af mörkum til þess að fá fram það rétta í þessu máli, hvort svo sé að kerfi fastra bílastyrkja og ýmiss konar hlunnindagreiðslna og fríðinda sé notað til þess að hygla sérstaklega körlum í ríkiskerfinu. Það á auðvitað ekki að viðgangast, herra forseti.

Herra forseti. Ég vil þakka 1. flm. þessarar till. til þál. um endurskoðun á greiðslum hlunninda og bifreiðastyrkja í ríkiskerfinu, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, kærlega fyrir tillöguna. Þetta mál sýnir mjög vel annars vegar hvað það er fáránlegt að við skulum vera að ræða allan þennan fjölda góðra mála í dag án þess að ráðherrar eða fleiri þingmenn taki þátt og hins vegar hvað staða jafnréttismála er í raun og veru slök miðað við núgildandi lög. Hver úrskurðurinn á fætur öðrum liggur fyrir frá kærunefnd jafnréttismála en síðan gerist ekkert. Þó að bent sé á skýr lagabrot fréttist ekkert meira af málunum. Það er alveg með ólíkindum hvernig þessum málum er háttað. Sem betur fer eru að koma eða eru komin inn í þingið ný jafnréttislög en þetta er mjög gott dæmi um ástandið í jafnréttismálum. Það er lögð mikil vinna í að sýna fram á að það eigi sér stað brot á jafnréttislögum en síðan bara stoppar allt án þess að nokkuð gerist. Herra forseti. Launamisrétti kynjanna hefur mjög oft komið til umræðu á þessu þingi og í þjóðfélaginu og þrátt fyrir að bent sé á að yfirleitt séu launataxtar ekki kynbundnir þó að það sé kannski erfitt að segja það þegar um er að ræða kynbundin störf. En ein ástæðan fyrir því að launamisrétti kynjanna er svona mikið, launamunur kynjanna eða kjaramunur, er einmitt þessar sporslur svokallaðar, þ.e. yfirvinnugreiðslur, bílahlunnindi og önnur hlunnindi. Þær upplýsingar sem koma fram á þessu þskj. eru náttúrlega svo sláandi að fyllsta ástæða er til að taka á þessu í ríkiskerfinu yfirleitt. Hér er fyrst og fremst verið að ræða um bankakerfið og þær niðurstöður sem þar koma fram eru mjög sláandi, þær tölur sem þar birtast, bæði um ástand jafnréttismála innan bankanna og einnig að þessir bílastyrkir eru yfirleitt mun hærri til karla en kvenna í sambærilegum stöðum. Það er með ólíkindum að þetta skuli viðgangast í þessum stofnunum og væri fróðlegt að vita hvernig þetta er í ríkiskerfinu almennt. Þess vegna styð ég eindregið að tillagan verði samþykkt og gerð verði úttekt á þessu í öllu ríkiskerfinu eins og hér er lagt til. Ég tek undir með 1. flm. og harma það mjög að jafnréttisráðherra skuli ekki vera viðstaddur í dag til að svara fyrir um hvað varð um þessa niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála sem sýndi alveg ótvírætt að um brot á jafnréttislögum er að ræða. Það verður að koma til mun skýrara ákvæði um sektir eða hvernig á að fylgja slíkum úrskurðum eftir því að það gengur ekki að hafa málin í þeim farvegi sem þau eru.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36 5. maí 1986. Frumvarpið, sem er á þskj. 767 og er 465. mál þingsins, hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 22. gr. laganna: a. 1. mgr. fellur brott. b. 2. mgr. hljóðar svo: Bankastjóri Seðlabankans stýrir daglegum rekstri bankans. Ráðherra skipar bankastjóra að fengnum tillögum bankaráðs. Bankastjóri skal skipaður til fimm ára í senn, en þó skal gæta reglna um hámarksaldur starfsmanna ríkisins. 2. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Þar til skipunartíma annars af tveimur núverandi bankastjórum lýkur skulu bankastjórar vera tveir og þeir skipa bankastjórn. Skulu þeir koma sér saman um formennsku í bankastjórninni. 3. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Nú hefur stóll bankastjóra við Seðlabanka Íslands verið laus um margra mánaða skeið án þess að staðan hafi verið auglýst. Hefur rekstur bankans síður en svo gengið verr þótt eigi sé fyllt lögmælt tala bankastjóra. Það hlýtur líka að vera fjarstæða að hér á landi þurfi fleiri en einn bankastjóra til þess að stýra daglegum rekstri Seðlabankans og má til samanburðar nefna að í Bandaríkjunum og í Bretlandi nægir einn bankastjóri til þess að stýra margfalt umfangsmeiri rekstri, enda hefur það einnig verið þróunin í nágrannalöndum okkar að bankastjórum hefur verið fækkað og þar er einn aðalbankastjóri þar sem slíkur rekstur hefur verið tekinn upp. Því er hér lagt til að sú bankastjórastaða sem nú er laus verði ekki fyllt og fækkað verði um einn bankastjóra þegar skipunartími seðlabankastjóra rennur næst út, en þeir eru nú skipaðir til fimm ára eins og kunnugt er. Í 1. mgr. 22. gr. laga um Seðlabanka Íslands er fjallað um bankastjórn þriggja bankastjóra. Ákvæðið hefur ekki þýðingu þegar bankastjóri er orðinn einn, en um bráðabirgðaástand er fjallað í 2. gr. frumvarpsins. Lögð er til sú breyting á 2. mgr. 22. gr. að bankastjóri skuli vera einn og lagt er til að hann verði skipaður með sama hætti og verið hefur. Ákvæði til bráðabirgða er ætlað að taka á því ástandi sem nú er, þ.e. að við bankann starfa tveir bankastjórar. Þeir hafa hins vegar verið skipaðir til fimm ára og er því einfalt að koma tölu bankastjóra í endanlegt horf þegar skipunartími seðlabankastjóra rennur næst út. Nokkrar umræður urðu um það á síðasta ári hvort ákvæði um hámarksaldur starfsmanna ríkisins ætti við um seðlabankastjóra og því er það ótvírætt tekið fram að svo sé eins og niðurstaðan varð í umræddu tilviki. Þess ber þá að gæta við skipun bankastjóra þannig að 68 ára einstaklingur yrði aðeins skipaður til 70 ára aldurs að óbreyttum hámarksaldri starfsmanna. Hér er sem sagt lagt til að það verði einn bankastjóri við Seðlabanka Íslands. Það er eins og þróunin hefur verið í öðrum bönkum. Nú er orðinn einn bankastjóri við Landsbankann. Það er einn bankastjóri hjá Íslandsbanka og án efa verður það þróunin einnig í öðrum bönkum, t.d. í Búnaðarbankanum, þótt það sé ekki orðið enn þá. Herra forseti. Ég legg til að þessu máli verði að umræðu lokinni vísað til 2. umr. og til efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Þetta er gott frv. sem hér hefur verið lagt fram um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, um að bankastjóri Seðlabankans verði einn í stað þeirra þriggja sem eiga að gegna því starfi eins og staðan er í dag. Seðlabankinn í hverju þjóðfélagi fyrir sig gegnir afar mikilvægu aðhaldshlutverki. Eitt helsta hlutverk hans er að sjá um peningamagn í umferð og að verðbólgu sé haldið í skefjum og vissulega að veita stjórnvöldum ráðgjöf um efnahagsmál og vera ákveðið mótvægi við oft aðgerðaglaða stjórnmálamenn sem sjást kannski ekki alveg fyrir í sínum verkum. Ég tel að þessi breyting á lögum um Seðlabankann gæti orðið til þess að skerpa á stöðu bankans og ímynd hans og styrkja stöðu hans gagnvart stjórnvöldum. Það er afar mikilvægt að sjálfstæði hans sé styrkt. Aðeins þannig getur sinnt því mikilvæga hlutverki sem ég nefndi áðan. Ég vil einnig leggja það inn í þessa umræðu að það er mjög mikilvægt að í þessum stóli sitji maður sem hefur yfirgripsmikla þekkingu á efnahagsmálum og menntun við hæfi en ekki að þessi bankastjórastóll verði einhvers konar þægilegur starfslokasamningur við gamla stjórnmálamenn.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 15. þm. Reykv., Magnúsi Árna Magnússyni, fyrir þetta innlegg sem var mjög þarft í umræðuna. Það er rétt sem hann kom fram með að þegar einn bankastjóri væri orðinn hjá Seðlabankanum vegna þess hversu hlutverk bankans er mikilvægt, þá þarf auðvitað að ráða slíkan seðlabankastjóra á öðrum forsendum. Það þyrfti sjálfsagt að gera frekari endurskoðun á lögum um Seðlabankann. En hér er mjög einfalt mál á ferðinni, einfalt frv. sem ætti að vera hægt að koma í framkvæmd á einfaldan og skjótan hátt. Ég sakna þess, herra forseti, að hæstv. bankamálaráðherra skuli ekki sinna því að vera hér við þessa umræðu. Bæði var verið að ræða mikilvægt mál áðan um jafnréttismálin og stöðu kvenna í bankakerfinu og nú er mikilvægt mál á ferð þar sem er fækkun bankastjóra í Seðlabankanum þannig að ég harma það að hæstv. ráðherra skuli ekki sjá sér fært að vera hér viðstaddur umræðuna og hefði talið að þetta hefði verið í hans anda að fækka á þessum stað samanber fækkun bankastjóra í Landsbankanum. Því miður, hér sýnir sig enginn ráðherra í allri þessari umræðu nú seinni partinn og er það leitt að ráðherrar skuli ekki hafa áhuga á því að kynna sér hvað hér er á ferðinni því um er að ræða mörg mikilvæg mál. En það þýðir lítið að harma það mikið. Þeir sinna þessu ekki. Ég vonast engu að síður til að efh.- og viðskn. taki á þessu máli og komi því í gegnum nefndina fyrir þinglok því að ég tel að þetta sé mikið þjóðþrifamál og í anda ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um rannsókn á ofbeldi gegn börnum. Á síðasta þingi flutti ég fyrirspurn um ofbeldi gegn börnum og skemmst frá því að segja að svarið leiddi í ljós allskelfilegar tölur. Þegar nánar var að gáð kom í ljós að skráningu hafði verið mjög ábótavant og því voru tölurnar ekki eins skelfilegar og virtist í fyrstu og tilvik stundum tvítalin. En þær voru nógu slæmar samt. Það er skoðun mín að mikil þörf sé á því að rannsaka ofbeldi sem börn eru beitt á mjög víðum grundvelli. Hér hafa farið fram rannsóknir á kynferðislegu ofbeldi gegn börnum og gripið hefur verið til aðgerða til þess að bæta nokkuð úr gagnvart þolendum þess með stofnun Barnahússins en það eru fleiri tegundir ofbeldis sem þarf að rannsaka. Þar á ég við ofbeldi á heimilum, þ.e. annað ofbeldi en kynferðislegt, ofbeldi í skólum, þar með taldir leikskólar, ofbeldi á götum úti, á skólalóðum og víðar, ofbeldi sem börn verða fyrir. Slíkar rannsóknir hafa verið gerðar í öðrum löndum og því miður hafa niðurstöður leitt ýmislegt skelfilegt í ljós. Við erum að ræða um hluti sem eru býsna duldir eða hafa kannski ekki verið teknir nógu alvarlega. Komið hefur í ljós að þau tilvik sem koma upp þar sem ofbeldi á í hlut eru býsna mörg og í greinargerðinni er greint frá þeirri könnun sem gerð var á kynferðislegu ofbeldi og í rauninni eru þær tölur alveg skelfilegar. Nýlega bárust fréttir af því að þeir sem leitað hafa aðstoðar Barnahússins hafa verið miklu fleiri en ráð var fyrir gert þannig að það er oft svo að þegar rannsókn er gerð og gripið til aðgerða, þá opnast leið og málin koma upp á yfirborðið. Að mínum dómi er ofbeldi gagnvart börnum með því skelfilegasta sem hægt er að hugsa sér og það að lítil börn skuli lifa í ótta bæði við önnur börn og fullorðna er aldeilis hræðilegt og þarf að grípa til aðgerða. Eftir að þessi tillaga kom fram hef ég fengið nokkur viðbrögð, m.a. frá kennurum sem segja mér að ofbeldi í skólum sé miklu meira og duldara en menn vilja viðurkenna eða menn gera sér grein fyrir og að því miður séu málin látin dankast ansi mikið þar, það vanti skilning á því hvað ber að gera og farveg þegar slíkt ofbeldi á í hlut. Því er það tillaga mín að fram fari rannsókn á hvers kyns ofbeldi gegn börnum, að hér verði farin sama leið og farin var þegar rannsóknin var gerð á ofbeldi gegn konum, þ.e. heimilisofbeldi, fram fari rannsókn og greining á umfangi og afleiðingum hvers kyns ofbeldis gegn börnum. Lögð verði fram skýrsla á Alþingi og síðan verði unnið á grundvelli hennar að frekari tillögum um það til hvaða aðgerða skuli gripið. Að lokinni þessari umræðu, hæstv. forseti, legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. félmn. og til síðari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingar á lögum um fæðingarorlof. Flutningsmaður auk mín er hv. þm. Kristín Halldórsdóttir. Þetta er annað þingið í röð sem við flytjum þetta frv. en um er að ræða frv. sem Kvennalistinn hefur lagt mjög mikla áherslu á og gerði landsfundarsamþykkt um. Ég tel að um mjög vandað frv. sé að ræða og mikil synd að ekki skuli vera meiri tími til umræðu og skoðanaskipta um þetta mikilvæga mál en eins og margir vita hefur lenging á fæðingarorlofi verið mikið til umræðu í þjóðfélaginu á undanförnum missirum og útlit fyrir að það verði eitt af kosningamálunum nú í vor. Í frv. eru lagðar til breytingar á tvennum lögum, þ.e. annars vegar breytingar á lögum um fæðingarorlof frá 1987 og hins vegar breytingar á lögum um almannatryggingar frá 1993. Ég ætla tímans vegna ekki að fara nákvæmlega í efnisgreinarnar heldur aðeins að tæpa á því helsta en það hefur verið samþykkt að hafa mjög stutt mál í dag. Samkvæmt 1. gr. frv. er lagt til að foreldrar eigi rétt á fæðingarorlofi í allt að 12 mánuði vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur og að foreldrar geti tekið hluta fæðingarorlofs með hlutastarfi og lengist þá orlofið í hlutfalli við vinnu. Í 3. gr. frv. er lagt til að foreldrar skuli fá greidd full laun í fæðingarorlofi. Þetta er mjög mikið nýmæli þó að það eigi við ríkisstarfsmenn núna --- reyndar er það svolítið mismunandi hvernig full laun eru skilgreind í kjarasamningum þeirra --- en þetta er ein ástæðan fyrir því að mjög erfitt hefur verið fyrir feður að taka fæðingarorlof. Ef þeir eru á almennum vinnumarkaði hafa þeir yfirleitt verið háðir greiðslum frá Tryggingastofnun og þá verður fjölskyldan fyrir mjög miklum tekjumissi. Í 4. gr. frv. er gert ráð fyrir að þetta 12 mánaða fæðingarorlof sem báðir foreldrar geta tekið og skipt með sér þannig að feður eigi sjálfstæðan rétt til þriggja mánaða fæðingarorlofs en geti tekið allt að sex mánuði verði komið í framkvæmd að fullu árið 2003, þ.e. að framkvæmdin komi til í áföngum. Í II. kafla er fjallað um breytingar á almannatryggingalögunum. Þar eru annars vegar nauðsynlegar lagfæringar, sex mánuðir breytast í 12 og ákvæði af því tagi. En í 7. gr. frv. er sérstaklega kveðið á um nýja grein, 16. gr. a sem fjallar um fæðingarorlofssjóð og mig langar, herra forseti, að fara nákvæmlega í það atriði því ég tel að það sé eitt af merkum nýmælum þessa frv. að kveðið er á um breytta aðferð við greiðslu á fæðingarorlofi sem ég tel að geti skipt sköpum. Ekki eingöngu varðandi jafnrétti mæðra og feðra til töku fæðingarorlofs heldur muni það einnig ef þetta yrði raunin styrkja konur verulega á vinnumarkaði því að því miður er það oft notað gegn þeim ef þær eru á barneignaaldri, þær eru jafnvel oft spurðar þegar þær eru ráðnar í störf hvort þær fyrirhugi barneignir. Í þessari grein stendur: ,,Fæðingarorlofssjóður. a. Stofna skal sérstakan sjóð, fæðingarorlofssjóð, sem varðveita skal hjá Tryggingastofnun ríkisins. Foreldrar, sem leggja niður launuð störf í fæðingarorlofi, eiga rétt á greiðslu úr sjóðnum samkvæmt þessari grein.`` Það mætti líka hafa það þannig að foreldrar fengju greiðslur frá atvinnurekanda sínum sem síðar fengi endurgreiðslu úr sjóðnum. Í b-lið stendur: ,,Greiðslur úr fæðingarorlofssjóði til foreldra í fæðingarorlofi skulu nema fjárhæð sem samsvarar heildarlaunum þeirra samkvæmt nánari reglum sem ráðherra setur.`` --- Þarna er ráðherra gefið það vald að skilgreina hvort full þaun eru bara dagvinnulaun eða hvort það er einnig yfirvinna eða yfirvinna og bílagreiðslur o.s.frv. þannig að gera má ráð fyrir að þarna yrði að eiga sér stað einhver þróun sem gæti breyst með tímanum. Í c-lið stendur: ,,Greiðslur úr fæðingarorlofssjóði greiðast úr lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins gegn framvísun vottorðs læknis og sönnunar um launagreiðslur og atvinnuþátttöku viðkomandi samkvæmt nánari reglum sem ráðherra setur.`` Og d-liður er svohljóðandi: ,,Útgjöld lífeyristrygginga vegna greiðslna úr fæðingarorlofssjóði skulu greidd af framlagi atvinnurekenda til lífeyristrygginga.`` Þarna er gert ráð fyrir að tryggingagjald hækki. Ekki er nákvæmlega útreiknað í greinargerðinni hvað það yrði mikið en þegar þetta verður komið til fullnaðarframkvæmda er þetta dýr aðgerð, getur kostað um 3 milljarða eða svo. En þetta er svo mikilvæg réttindaspurning fyrir íslenska foreldra að það hlýtur að koma að því að þjóðfélagið taki á þessu máli. Í greinargerðinni er ítarlegt yfirlit yfir þróun fæðingarorlofsmála á Íslandi, allt frá því á árinu 1974 þegar litið var á barnsburð sem atvinnuleysi og yfir 1980 þegar greiðslur færðust til Tryggingastofnunar. Það sem er mjög sláandi við þessa sögu, og ég hef ekki tíma til þess að rekja, er að settar hafa verið á laggirnar mjög margar nefndir gegnum tíðina til þess að taka á þessum málum og Kvennalistinn hefur margoft átt frumkvæði að því að flytja frv. í þinginu. Þá er oft sem breytingar komi hægt og oftar en ekki er ágreiningur um greiðslur það mikill að það gerist ekkert í raun. Það virðist vera annars vegar ágreiningur um hvort beri að líta á fæðingarorlof sem einhvers konar atvinnutengd réttindi eða hvort þetta séu sjúkratryggingar og eigi þá við alla óháð atvinnuþátttöku. Það sem ég vil sérstaklega ítreka og er nýtt í þessu frv. er að gert er ráð fyrir að feður fái þriggja mánaða sérstakan rétt til fæðingarorlofs, þ.e. sem er óháður réttindum móður og falli því niður ef þeir taka hann ekki, en samkvæmt frv. geta þó feður tekið allt að sex mánuðum eins og mæður. Mæður geta reyndar tekið allt að níu mánuðum. En það er mjög sláandi miðað við reynsluna á Norðurlöndunum að feður virðast helst taka þessar greiðslur ef um full laun er að ræða og rétturinn fellur niður ef þeir taka hann ekki. Þess vegna er fyllsta ástæða til þess að hafa hvatningu af þessu tagi í frv. Þess má geta að feður á Íslandi hafa núna ekki neinn sjálfstæðan rétt til töku fæðingarorlofs fyrir utan þessar tvær vikur sem nýlega er búið að samþykkja og á síðustu 11 mánuðum hafa um 1.100 feður nýtt sér þennan sjálfstæða rétt til töku 14 daga fæðingarorlofs. Það sýnir að feður hafa mikinn áhuga á þessu og er vonandi að svo verði einnig ef frv. af þessu tagi nær fram að ganga. En áherslan á að fólk fái full laun er mjög mikilvæg, ekki síst til þess að tryggja að feður taki einnig fæðingarorlof, þ.e. það kemur í ljós að ef feður fara á greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins, sem eru oft mun lægri en tekjur þeirra og oft líka mun lægri en tekjur mæðra, þá tekur sá aðilinn fæðingarorlofið sem lægri hefur tekjurnar og þetta misrétti er mjög brýnt að leiðrétta. Það er sannfæring mín, herra forseti, að það fyrirkomulag sem hér er lagt til á greiðslum, þ.e. að til komi sérstakur fæðingarorlofssjóður, sé mjög gott og sérstakt og ég hef rætt það við ýmsa atvinnurekendur, ekki síst atvinnurekendur kvennavinnustaða sem hafa einmitt sagt að ef allar konurnar á vinnustað þeirra mundu eignast börn með stuttu millibili, þá mundi fyrirtækið hreinlega þurfa að leggja upp laupana. Núna er fyrirkomulagið þannig að atvinnurekendur greiða bara ákveðið hlutfall, tryggingagjald, af öllu starfsfólki sínu samkvæmt þessum tillögum og þá skiptir ekki máli fyrir vinnustaðinn hvort þar vinna eingöngu karlar eða eingöngu konur, þ.e. greiðslur atvinnurekenda eru þær sömu, og síðan ef viðkomandi faðir eða móðir fer í fæðingarorlof, þá fást hans laun eða hennar endurgreidd úr fæðingarorlofssjóði. Ég tel að þetta fyrirkomulag sé best að því leyti að það muni tryggja jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði mun betur en allar aðrar tillögur sem ég hef séð um þessi efni. Það mætti fjölyrða mjög mikið um þetta mál, herra forseti, en ég held að ég sleppi því að sinni. Í greinargerðinni er farið mjög ítarlega út í kostnað af fæðingarorlofi og ljóst er að þarna er um dýra framkvæmd að ræða en einnig kemur fram að langflest fyrirtæki og lönd í kringum okkur eru smátt og smátt að kveikja á perunni með það að fólk eignast nú æ færri börn og það vill fá möguleika til þess að geta sinnt þessum fáu börnum sínum vel á fyrsta æviárinu en fyrsta æviárið er mjög mikilvægt fyrir þroska barnsins og tengsl þess við foreldra. Einnig má segja að allt bendi til að ef feður fá möguleika til þess að tengjast ungu barni sínu á fyrsta æviárinu og fá tækifæri til þess að sinna því þá muni það kalla fram hjá þeim sams konar tengsl og mæður hafa oft verið einar færar um að nýta og því er þetta mjög líklegt til þess að hvetja til jafnréttis í uppeldi barna einnig. Ég vil í því sambandi minna á mjög merka tilraun sem Reykjavíkurborg stóð nýlega fyrir með styrkjum frá Evrópusambandinu. Það var einmitt mynd sýnd um þessa tilraun í ríkissjónvarpinu þar sem fram kom reynsla fjölskyldna af því að bæði feður og mæður tækju fæðingarorlof. Ég tel að þarna hafi mjög mikilvægt rannsóknarverkefni verið unnið sem sýni að þarna er leið sem ber að fara. Ég tel að þetta frv. vísi réttan veg og ég vona að það fái góðar undirtektir.

Hæstv. forseti. Hér er afskaplega mikið og merkilegt mál til umræðu, frv. til laga um breytingar á lögum um fæðingarorlof. Sjálfsagt verður fátt eins mikilvægt í jafnréttisbaráttunni þegar til lengri tíma er litið og að karlmenn taki fæðingarorlof til jafns við konur. Þannig verður útrýmt því misrétti sem konur eru beittar á vinnumarkaði vegna þess að þær kunni að eiga fyrir höndum barneignir eða séu í slíkum hugleiðingum. Það hefur verið útbreiddur misskilningur hjá feðrum að samvera þeirra með börnum sínum fyrstu mánuðina og jafnvel árin væri ekki mjög mikilvæg. Þeir hafa talið hlutverk sitt taka við þegar þeir gætu farið í veiðiferðir með strákunum eða uppfrætt börn sín um lífsins gagn og nauðsynjar. Allar rannsóknir hafa hins vegar sýnt að þetta er mikill misskilningur. Það getur skipt sköpum fyrir tengsl föður og barns að eyða saman fyrstu mánuðunum þó barnið sé mjög háð móðurinni á þessum tíma. Vissulega þarf það á umgengni við föður sinn að halda. Þetta er því mjög mikilvægt mál, bæði varðandi uppeldi barna og jafna stöðu kynjanna á atvinnumarkaði.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir undirtektirnar. Það er fróðlegt að heyra raddir ungra karlmanna í þjóðfélaginu í dag. Það er dálítið athyglisvert að hér skuli ungur karlmaður taka undir efni frv. Í því sambandi vil ég minna á nýlegan fund í Ráðhúsi Reykjavíkur á vegum karlanefndar Jafnréttisráðs þar sem þetta mál bar á góma. Af þeim fundi mátti ætla að velflestir stjórnmálaflokkarnir teldu mjög brýnt að lengja fæðingarorlofið og styrkja rétt feðra til töku fæðingarorlofs á fullum launum eins og hér er lagt til. Hins vegar kom fram verulegur ágreiningur um fjármögnun á fæðingarorlofinu. Þar hefur málið því miður alltaf strandað. Þess vegna verður athyglisvert að fylgjast þróun þessara mála nú í kosningabaráttunni. Ég vil geta þess að þó hér sé um frv. Kvennalistakvenna að ræða, þá hefur samfylkingin tekið þessa stefnu upp. Hún stefnir ótrauð að því að koma á 12 mánaða fæðingarorlofi þar sem feður fái þriggja mánaða sjálfstæðan rétt en geti tekið allt að sex mánuði á fullum launum. Þetta tel ég mjög mikilvæga stefnumörkun hjá samfylkingunni. Ég vona að henni verði haldið á lofti í komandi kosningum því að þetta er baráttumál, ekki bara fyrir feður og mæður heldur og ekki síður fyrir börn og jafnrétti kynjanna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um starfsemi og fjárreiður stjórnmálaflokkanna. Frv. þetta hefur verið flutt árlega á yfirstandandi kjörtímabili. Nú flytur það ásamt mér hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Tilgangur frv. er að gera fjármál flokkanna opin og sýnileg og koma í veg fyrir þá leynd sem mörgum finnst hvíla á fjármálum stjórnmálaflokkanna sem einungis er til þess fallin að auka á tortryggni almennings í garð þeirra. Sama má raunar segja um leyndina sem hvílir yfir styrkjum til stjórnmálaflokka frá einstaklingum eða fyrirtækjum. Í slíkum tilvikum getur skapast hætta á hagsmunaárekstrum sem leitt getur til óeðlilegrar afgreiðslu mála í stjórnsýslunni þar sem fáum er hyglað á kostnað heildarinnar. Áður en ég lagði þetta frv. fram fyrir fjórum árum höfðu áður verið flutt frumvörp sama efnis, t.d. þáltill. flutt af hálfu Kvennalistans ef ég man rétt. Hv. þm. Benedikt Gröndal flutti líka á sínum tíma frv. um starfsemi og fjárreiður stjórnmálaflokka. Þessu máli hefur því oft og iðulega verið hreyft í þingsölum. En það er, herra forseti, eins og einhver tregða sé á því að þingið afgreiði þetta mál og setji lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna. Ég held að almennt sé lítið vitað um fjármál stjórnmálaflokkanna hér á landi en þeir eru hvorki framtalsskyldir né skattskyldir, aðeins bókhaldsskyldir. Þó er ljóst, ekki síst í kringum kosningar, að mikið fjármagn fer í gegnum fjárhirslur þeirra en auk frjálsra framlaga eru íslenskir stjórnmálaflokkar fjármagnaðir úr ríkissjóði. Ekki síst það knýr á að sett verði lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna og að reikningar þeirra verði birtir opinberlega. Þetta eru einu sinni hátt í 200 millj. sem árlega renna til stjórnmálaflokkanna af skattfé almennings. Skattgreiðendur og þjóðin eiga rétt á því að stjórnmálaflokkar séu skyldaðir til að birta opinberlega ársreikninga sína en efni þessa frv. gengur einmitt út á það. Frv. er ítarlegt og þar er annars vegar lagt til að settur verði almennur lagarammi um starfsemi stjórnmálasamtaka. Hins vegar er kveðið á um fjárreiður þeirra. Segja má að það sem lýtur að fjárreiðum stjórnmálaflokkanna sé tvíþætt. Í fyrsta lagi að stjórnmálasamtök verði framtalsskyld, þeim verði gert að skila skattframtali og að reikningar þeirra verði endurskoðaðir og birtir opinberlega. Í annan stað verði stjórnmálasamtökum óheimilt að taka við fjárframlögum eða ígildi þeirra frá einstökum aðilum sem fara yfir 300 þús. kr. á ári nema birta nafn þess styrktaraðila opinberlega. Víða í vestrænum löndum hafa verið lögfestar strangar reglur í þessu sambandi til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. Ég nefni t.d. Noreg, en mig minnir að um síðustu áramót hafi verið sett lög í Noregi um fjárreiður stjórnmálaflokka, þess efnis að ef framlag frá styrktaraðila nemur meira en 20 þús. norskum krónum þá eigi að geta um nafn hans opinberlega. Það verður að segjast að þetta frv. hefur ekki fengið neina efnislega umfjöllun í hv. allshn. þingsins, sem hefur fjallað um þetta mál. Fremur lítil umræða hefur jafnframt orðið um það í þingsölum. Ég minnist þess þó að hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrímur J. Sigfússon, tók til máls um þetta frv. fyrir tveimur árum síðan. Það var mjög gott innlegg í það frv. sem hér er til umræðu. Hann setti fram ýmsar tillögur til úrbóta í þessu efni sem mér fundust allar mjög góðar. Ég hef síðan tekið þær upp í greinargerð minni og bent á það í nefnd þingsins að þau atriði ættu að koma til skoðunar um leið og þetta frv. fengi umfjöllun. Nefndin hefur hins vegar ekki tekið málið til efnislegrar umfjöllunar þó frv. hafi verið lagt fram á fjórum þingum og vísað fjórum sinnum til allshn. Ástæðan er sú, herra forseti, að hæstv. forsrh. skipaði nefnd árið 1994 til að fjalla um og undirbúa frv. til laga um fjárhagslegan stuðning við stjórnmálaflokka og annað sem því tengist. Nefndin hefur verið að störfum allar götur síðan 1994. Ég heyrði síðast af störfum nefndarinnar fyrir nokkrum vikum og frétti að hún hefði skilað af sér niðurstöðu. Ég varð satt að segja mjög undrandi yfir niðurstöðu hennar og tillögum. Nú veit ég ekki hvort allir stjórnmálaflokkar sem fulltrúa áttu í þeirri nefnd standa að þeim drögum að tillögum sem hún lagði fyrir. Það er nánast ekkert nýtt í tillögum frá þessari stjórnskipuðu nefnd hæstv. forsrh. Það er fyrst og fremst svo, eins og við þekkjum, að sérfræðiaðstoðin hefur haft lagastoð en fjárframlög eða útgáfustyrkirnir hafa einungis haft lagastoð á fjárlögum hverju sinni. Það sem mér finnst að er að þessi nefnd gerir það fyrst og fremst að tillögu sinni að þessir útgáfustyrkir fái ákveðna lagastoð í sérstökum lögum og inn í það verði sérfræðiaðstoðin fléttuð þannig að í því er raunverulega ekki nokkur skapaður hlutur nýr. Það sem fyrst og fremst er nýtt í tillögum nefndarinnar, og mér finnst mjög athyglisvert, er að í þeirri skýrslu sem ég hef séð og tillögum kom fram að með hliðsjón af almennri jafnræðisreglu leggi nefndin til að sett verði í lög ákvæði er tryggi frambjóðendum til embættis forseta Íslands sambærilegan stuðning þeim sem stjórnmálaflokkar njóta nú í lögum. Það er það eina nýja, að frambjóðendur til embættis forseta Íslands eiga nú að fá stuðning í forsetakosningum á fjárlögum. Þetta er það eina nýja. Þetta er afraksturinn af fjögurra, fimm ára nefndarstarfi á vegum forsrh. Herra forseti. Ég minnist þess að fyrir tveim árum var á lista þeim sem forsrh. lagði fram um þau mál sem hann mundi flytja á því þingi m.a. að finna frv. til laga um fjárreiður stjórnmálaflokka. Það kom aldrei fram á síðasta þingi og það var ekki að finna í yfirliti því sem forsrh. lagði fram um þau mál sem hann mundi flytja á þessu þingi. Það lifir stutt af þessu þingi, herra forseti, og ekkert bólar á frv. á vegum hæstv. forsrh. Mér segir svo hugur að hann muni ekki efna það loforð sem hann setti fram á sínum tíma, að slíkt frv. yrði lagt fram. Því er það að vonum að ég nefni það, herra forseti, þegar við erum að tala um þingræðið í landinu, að þingmannafrv. fá ekki afgreiðslu á þeirri forsendu að það sé von á slíku frá ríkisstjórninni eða stjórnskipaðri nefnd ráðherra. Síðan stöndum við frammi fyrir því í lok kjörtímabilsins --- það hefur verið mótbára meiri hlutans í allshn. að von væri á þessu frv. og því hefur þetta aldrei fengið efnislega umfjöllun --- að núna í lok kjörtímabilsins, það lifir kannski mánuður af þessu þingi, þá bólar ekki enn á þessu frv. Það er alveg ástæða, herra forseti, til þess að vekja athygli á þessum frumvörpum. Ég vil í lokin ítreka það að ég er eindregið þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt að setja þessa löggjöf sem ég mæli fyrir, en samkvæmt upplýsingum stjórnmálafræðinga við Háskóla Íslands er upplýsingaskylda stjórnvalda um fjárreiður undantekingalítið fyrir hendi í nágrannalöndum okkar. Innan stjórnmálafræðinnar er talið nauðsynlegt að stjórnmálaflokkar geri grein fyrir fjárreiðum sínum hvort sem um er að ræða ráðstöfun fjármuna af opinberu fé eða framlög frá fyrirtækjum og einstaklingum. Lagasetning í anda þess sem frumvarpið gerir ráð fyrir er nauðsynleg til að eyða tortryggni og auka tiltrú almennings á stjórnmálaflokkum og lýðræðislegum stjórnarháttum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um þetta mál. Ég hef gert grein fyrir stærstu efnisþáttum frv. sem er ítarlegt og hef vakið athygli á því að hæstv. forsrh. hefur ekki staðið við þau fyrirheit sem ég taldi að hann hefði gefið Alþingi á sínum tíma, 1994, um að leggja fram frv. til laga um fjárreiður stjórnmálasamtaka. Því hefur oft verið haldið fram að Sjálfstfl. sé aðallega á móti slíkri löggjöf og mér finnst margt benda til þess að eitthvert sannleikskorn sé til í því þegar hæstv. forsrh. sem hefur haft allan þennan tíma, og við sjáum fyrir endann á þessu kjörtímabili, ætlar ekki að leggja fram þetta frv., a.m.k. sýnist svo vera. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um almannavarnir, með síðari breytingum. Frv. er endurflutt. Það var flutt á síðasta þingi og það fjallar um að fjölga í almannavarnaráði um þrjá fulltrúa, þ.e. frá Slysavarnafélagi Íslands, Rauða krossi Íslands og Landsbjörg -- landssambandi björgunarsveita. Í öðru lagi er í frv. kveðið á um að fjölga í einstökum almannavarnanefndum um þrjá fulltrúa, þ.e. frá fyrrgreindum þremur samtökum. Almannavarnaráð hefur með höndum heildarskipulag og stýrir starfsemi almannavarna og er ásamt ráðherra æðsta yfirstjórn almannavarna hérlendis. Hlutverk almannavarna er að sjá um ráðstafanir sem koma í veg fyrir að almenningur verði fyrir tjóni af völdum hamfara eða annarrar vár. Verkefni almannavarnaráðs er margþætt. Landsmenn þekkja vel hlutverk almannavarnaráðs. Þegar kemur að miklum hamförum í landi okkar þá hafa þessi þrenn samtök alltaf unnið með almannavarnaráði við björgun mannslífa og verðmæta. Almannavarnanefndir sem eru í hverju lögsagnarumdæmi skipuleggja og annast björgunar- og hjálparstörf vegna hættu eða tjóns sem skapast af náttúruhamförum eða annarri vá. Skipulag almannavarna er tvíþætt. Almannavarnaráð sér um ráðstafanir til að koma í veg fyrir tjón eins og ég nefndi áðan og síðan starfa á hverjum stað almannavarnanefndir. Að mínu mati er mjög mikilvægt að vel takist til um skipulagningu starfs almannavarna. Mjög oft hefur reynt á almannavarnaráð og almannavarnanefndir hérlendis. Samstarfsaðilar eru hjálparsveitirnar, Rauði krossinn og Slysavarnafélagið. Nú er kveðið á um það í reglugerð fyrir almannavarnaráð að þessi samtök eigi sameiginlega einn áheyrnarfulltrúa á fundum almannavarnaráðs. Að mínu mati er það alls ekki nægjanlegt heldur er brýnt að þessi þrenn samtök fái fulla aðild að almannavarnaráði og almannavarnanefndum. Þau geta gert mikið gagn með formlegri aðild að þessu stjórnkerfi auk þess sem slík skipun svarar betur til nútímans. Samræming aðgerða er mjög mikilvæg við öll björgunarstörf. Slysavarnafélagið, Rauði krossinn og Landsbjörg -- landssamband björgunarsveita vinna mjög mikilvægt starf á sviði almannavarna og því er þessi skipulagsbreyting skynsamleg. Geta má þess að samtökin hafa oft ályktað um þetta efni. Herra forseti. Sú breyting sem hér er lögð til mun að mati mínu og fjölmargra annarra efla og styrkja almannavarnir. Hún er í takt við breyttar aðstæður og tryggir enn betur vönduð vinnubrögð við almannavarnir. Að lokinni þessari umræðu legg ég til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 46/1991, um búfjárhald, forðagæslu o.fl. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, Árni M. Mathiesen, Kristín Halldórsdóttir, Magnús Stefánsson og Svavar Gestsson. Flutningsmenn eru með öðrum orðum, herra forseti, úr öllum þingflokkum. Efni frv. er á þá leið að lagt er til að við 5. gr. laganna um búfjárhald bætist ný málsgrein er orðist svo, með leyfi forseta: ,,Eigendum stórgripa, þ.e. nautgripa og hrossa, er skylt að hafa gripi sína í vörslu allt árið og sjá til þess að þeir gangi ekki lausir á eða við þjóðvegi. Ákvæði þetta skal þó ekki hindra hagagöngu stórgripa utan girðinga þar sem tryggt þykir að af því hljótist engin hætta fyrir umferð, svo sem í heimalöndum eða afréttum sem liggja hvergi að alfaraleiðum. Viðkomandi sveitarstjórn eða sveitarstjórnir skulu setja í samþykktir sínar um búfjárhald, sbr. 3.--4. gr., nauðsynleg ákvæði í þessu sambandi að höfðu samráði við lögreglustjóra. Engin slík ákvæði, sem heimila hagagöngu stórgripa utan girðinga, sbr. 2. málsl. þessarar málsgreinar, öðlast þó gildi nema landbúnaðarráðherra staðfesti þau.`` 2. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. september 2000.`` Herra forseti. Hér er með öðrum orðum verið að leggja til almenna vörsluskyldu á stórgripum í landinu. Þetta er gert með hliðsjón af því að enn er það svo, því miður, að á nokkrum svæðum á landinu er um mjög alvarlega árekstra að ræða milli stórgripa eða búpenings og umferðar. Sá er munur á að í tilviki stórgripanna er oft um mjög alvarleg slys að ræða en það er mun sjaldgæfara þegar annar búpeningur eða sauðfé á í hlut. Það er því að mínu mati, herra forseti, bæði skylt og rétt að gera greinarmun á þessum tilvikum og auk þess er ljóst að vörsluskylda er almenn, varsla á stórgripum er almenn. Þeir eru almennt ekki í lausagöngu og það er í mjög afmörkuðum tilvikum sem þetta ástand á við. Þar af leiðandi er því mun minni röskun og minni breyting frá almennum búskaparháttum í landinu eins og þeir eru orðnir að stíga skrefið til fulls og fyrirskipa almenna vörsluskyldu á stórgripum. Í raun er það mín skoðun, herra forseti, að lausaganga stórgripa í byggð og í nágrenni við vegi sé algjör tímaskekkja og það sé landbúnaðinum til óþurftar að hafa ekki tekið á þessu máli. Það er ekki heldur hægt að horfa upp á það að trassaskapur af því tagi sem þarna á í hlut á ákveðnum svæðum í landinu skuli valda alvarlegum slysum og jafnvel dauðaslysum í nokkrum mæli á hverju einasta ári. Herra forseti. Ég held að það sé mjög óskynsamlegt eins og svolítið hefur borið á í umræðum um þessi mál að leggja að jöfnu annars vegar fjárbúskap og hins vegar stórgripahald. Þar er um mjög óskylda hluti að ræða. Það er ljóst að það væri gríðarleg breyting og mundi kosta feiknalegt átak ef fyrirskipa ætti vörsluskyldu á sauðfé og mun minni ástæða er til þess þar sem lausaganga sauðfjár á afréttum er almenn regla og þeir liggja víða að vegum, en upprekstur á stórgripum og þá fyrst og fremst hrossum, er nánast aflagður. Það er því ekki nema í sárafáum tilvikum sem það veldur einhverri röskun á högun bænda þó að skrefið sé stigið til fulls og vörsluskylda fyrirskipuð á stórgripunum. Þar er langoftast um að ræða hross en þó er aðeins til að nautgripir, einkum ungir nautgripir, séu í lausagöngu og valdi slysum. Auðvitað þarf margt að skoða í tengslum við svona breytingar og þess vegna m.a. er gefinn ákveðinn aðlögunartími. Hann er hugsaður fyrir bændur til þess að undirbúa sig undir þessar breytingar í þeim fáu tilvikum þar sem um verulegt átak er að ræða í sambandi við girðingar og annað. En hann er líka hugsaður til þess að það má þá fara yfir það hvort t.d. ástæða sé til að gera breytingar á umferðarlögum. Ég er þá fyrst og fremst að hugsa um þær greinar umferðarlaganna sem varða skiptingu tjóns og ábyrgðir. Það yrði þá 80. gr. umferðarlaga, ef ég man rétt, sem kæmi til skoðunar í þessu sambandi, í raun er það 88. gr. umferðarlaga, ef ég man rétt, laga nr. 50/1987. Þar eru heimildir til að skipta tjóni í samræmi við ábyrgð hvers og eins og til þeirra mætti vísa þegar um slíkt yrði að ræða. Herra forseti. Núverandi ástand er engan veginn nógu gott. Menn bundu vonir við það þegar lögum var breytt á árinu 1991 í þessu sambandi og sveitarfélögunum voru fengnar sterkari heimildir til þess að fyrirskipa vörslu með reglugerðum, að í framhaldinu yrði tekið á þessu vandamáli. Það var gert víða en því miður ekki alls staðar. Af einhverjum ástæðum hafa nokkur sveitarfélög í landinu ekki treyst sér til að setja samþykktir um vörslu á stórgripum. Þó það sé almenna reglan, og ég fullyrði að yfirgnæfandi meiri hluti sveitarfélaga í landinu sé með slíka vörsluskyldu í sínum samþykktum, þá eru það undantekningarnar sem við erum að ræða um og þær verða þess valdandi að þessi mál hafa ekki komist í lag. Herra forseti. Ég vísa að öðru leyti til fylgiskjala með frv. sem eru nokkuð ítarleg. Mér þykir miður að verða að segja það, herra forseti, af því að hér er um endurflutning á máli að ræða --- það var flutt tvívegis á síðasta kjörtímbili og einnig á síðasta þingi og hefur aldrei fengið afgreiðslu --- að það gerist svona æ leiðinlegra með árunum, herra forseti, eftir því sem árum manns fjölgar á þingi, að standa frammi fyrir því að mál af þessu tagi geti legið hér afvelta svo árum skiptir og aldrei fengið efnislega afgreiðslu á þinginu  Einnig kæmi sú regla vel til athugunar að þingmálin lifi einfaldlega milli þinga þannig að vinnist einu þingi ekki tími til að afgreiða málið, þá vakni það upp á sama stað og það var áður statt á þegar þing kemur saman að nýju að hausti. Í öllu falli, herra forseti, er það alveg óviðunandi að mál af þessu tagi skuli ekki fást afgreitt. Ég hef tekið eftir því að fleiri mál, ætli þau séu ekki tvö, fyrirspurnir og þingmál, sem tengjast skyldum hlutum, lausagöngu búfjár og spurningunni um árekstra búfjár og umferðar o.s.frv., hafa verið til umfjöllunar og sjálfsagt fær ekkert þeirra afgreiðslu á þessu síðasta þingi þessa kjörtímabils. Ég verð með öðrum orðum, herra forseti, að viðurkenna það að ég er ekki ýkja bjartsýnn á að fá þetta mál afgreitt nú þó mér fyndist það skynsamlegt og hefði gaman af því ef Alþingi tæki á sig rögg og tæki á þessu vandamáli. Það sem hér er lagt til er að mínu mati skynsamleg nálgun og hófsamleg. Hér er ekki verið að leggja til íþyngjandi aðgerðir í miklum mæli gagnvart landbúnaðinum. Það er verið að leggja til að tekið verði á þessum árekstrum eða þeim núningi sem þarna er á milli búskaparhátta í landinu og umferðarinnar. Það er öllum til góðs að það sé gert og ekki síst landbúnaðinum sjálfum og þeim sem þar lifa og starfa því að reglubundnar fréttir um slys og óhöpp sem tengjast árekstrum búfjár og umferðar eru ekki sérstaklega jákvæð auglýsing, herra forseti, fyrir búskapinn í landinu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um greiðslur ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, nr. 69/1995, sem er 435. mál þessa þings og er á þskj. 733, en auk mín flytur hv. þingkona Guðný Guðbjörnsdóttir þetta frv. Í örstuttu máli snýst þetta um það hvernig taka skuli á málum þar sem um er að ræða kynferðisafbrot gegn börnum en þau eru þess eðlis og allt öðruvísi en önnur afbrot að þau verður að taka öðrum tökum. Kynferðisafbrot og annað ofbeldi gagnvart börnum eru andstyggilegustu glæpir sem um getur. Hrekkleysi barna og trúnaðartraust í garð fullorðinna gerir þau einstaklega varnarlaus gagnvart misnotkun sem þau eru alls ófær um að túlka og bregðast við. Afleiðingarnar eru skelfilegar og yfirleitt langvinnar og varanlegar. Langur tími getur liðið áður en brotaþoli nær að vinna úr reynslu sinni og herða sig upp í að leita réttar síns. Aukin fræðsla og opinskáar umræður um þetta efni hafa opnað augu margra og auðveldað brotaþolum að átta sig á vanda sínum og möguleikum til úrbóta. Lagalegum úrræðum er hins vegar enn ábótavant. Ofbeldisbrot af þessum toga hafa algera sérstöðu og verður að meðhöndla á sérstakan hátt og þótt reynt hafi verið að bæta réttarstöðu brotaþola í slíkum málum á undanförnum árum, þá er ljóst að betur má ef duga skal. Í því frv. sem hér er til umræðu eru lagðar til breytingar á lögum um greiðslur ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota sem sett voru á árinu 1995 og voru mikil réttarbót. Fyrir setningu þeirra laga urðu tjónþolar sjálfir að freista þess að sækja dæmdar bætur í greipar afbrotamannsins og oftar en ekki með litlum árangri. Nú eru slíkar bótagreiðslur á ábyrgð ríkisins sem síðan getur endurkrafið hinn dæmda og er eðlilega í betri stöðu til þess en tjónþoli. Enn er þó brotalöm í þessum efnum og þá fyrst og fremst þegar um er að ræða ofbeldi gagnvart börnum. Í skýrslu umboðsmanns barna frá 1997, um kynferðisafbrot gegn börnum og ungmennum, er m.a. fjallað um réttarstöðu barna og settar fram vel rökstuddar tillögur um lagabreytingar varðandi meðhöndlun kynferðisafbrotamála. Í skýrslunni er bent á að 6. gr. laganna um greiðslur ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota nái illa yfir kynferðisafbrot gegn börnum þannig að í raun eru þau í mörgum tilfellum útilokuð frá bótarétti. Ástæður þess eru nokkrar. Skýrslan vitnar í fjóra dóma í kynferðisbrotamálum. Þar féllu dómar í málum sem kærð voru, sjö, átta, rúmum tveimur og sex árum eftir að brot voru framin. Bótaréttur er í öllum þessum dómum útilokaður vegna núverandi ákvæðis 6. gr. laganna um að kæra þurfi að hafa borist innan tveggja ára frá því að brot var framið. Þetta er auðvitað gersamlega óviðunandi og verður að taka tillit til þess hversu sérstaks eðlis þessi afbrot eru. Kynferðisafbrot gegn börnum eru oft framin á löngu tímabili og ómögulegt að ætla börnum þá ábyrgð að gæta réttar síns. Oft er um misnotkun á trúnaðar- og tilfinningasambandi að ræða af hálfu brotamanna og því sérlega erfitt fyrir börn að rísa upp gegn þeim. Þar að auki er ekki óalgengt að börn verði fyrir beinum eða óbeinum hótunum frá brotamönnum. Að öllu samanlögðu gerir 6. gr. laganna eins og hún er nú orðuð óraunhæfar kröfur til barna sem orðið hafa fyrir kynferðisofbeldi og því nauðsynlegt að breyta henni til þess að tilgangur laganna nái fram að ganga. Óumdeilt er að kynferðisbrot gegn börnum eru einhver ljótasti blettur á íslensku samfélagi. Það mat á að endurspeglast í íslenskum lögum. Því er sjálfsagt réttlætismál að þar sem ríkissjóður gengst í ábyrgð fyrir greiðslu á bótum til þolenda afbrota séu kynferðisbrot gegn börnum þar ekki undanskilin. Um það eru reyndar flestir sammála og m.a. hæstv. dómsmrh. sem hefur nýverið lagt fram frv. til breytinga á þessum lögum. Það frv. er á þskj. 825 en er að mínu mati ekki nægilega sterkt og skýrt. Þar er einfaldlega lagt til að nokkur orð bætist við 6. gr. þess efnis að þegar veigamikil rök mæli með megi víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. Það er ekki nægilegt að mínum dómi þó það opni fyrir sveigjanleika og möguleika á því að taka tillit til aðstæðna og þá einnig til fleiri tegunda ofbeldisbrota að því er fram kemur í greinargerð með frv. en vonandi gefst færi á að ræða það frv. og þetta atriði nánar þegar hæstv. dómsmrh. mælir fyrir því máli. Í því frv. sem ég er að mæla fyrir er það hins vegar skýrt tekið fram að sérstaklega skuli tekið á kynferðisafbrotum gegn börnum og að á eftir 6. gr. laganna komi ný grein sem taki af öll tvímæli um hvernig það skuli gert. Með þeirri grein er sú afstaða staðfest að kynferðisafbrot gagnvart börnum séu af þeim toga að þau verði að taka öðrum tökum en önnur afbrotamál. Brotaþolar í slíkum málum þurfi því ekki að uppfylla skilyrðið um kæru innan tveggja ára frá því að brot var framið. Ekki er heldur gert að skilyrði að brot af þessu tagi hafi verið kærð án ástæðulauss dráttar, eins og gildir um önnur brot, enda er það ákvæði til þess fallið að rýra rétt brotaþola til bóta í slíkum tilvikum, heldur sé krafan aðeins sú að brotið hafi verið kært og það hafi komið fram krafa um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns. Umsókn um bætur skal hafa borist bótanefnd áður en fyrningarfrestur rennur út eins og þar segir, en árið 1998, þ.e. á síðasta ári, var gerð sú breyting á almennum hegningarlögum að fyrningarfrestur í kynferðisafbrotamálum gegn börnum telst frá þeim degi er brotaþoli nær 14 ára aldri. Þetta er í 1. gr. laga nr. 63/1998. Frá 14 ára aldri brotaþola fyrnist síðan brotið á fimm árum eða 10 árum eða 15 árum eftir alvarleika brotsins. Þar er auðvitað tvímælalaust um að ræða réttarbót frá fyrra ákvæði þar sem tillit er tekið til eðlis brotanna. Að mínu mati og okkar sem flytjum þetta frv. hefði verið eðlilegast að fresturinn miðaðist við sjálfræðisaldur en fyrst þegar þeim aldri er náð er hægt að gera kröfu til ungmenna um fulla ábyrgð á eigin lífi. Í þessu frv. er þó gert ráð fyrir sama fyrningarfresti og gert er í 1. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga og það er gert til þess að gæta samræmis. Herra forseti. Hér er um afar brýnt mál að ræða, mikilvæga réttarbót til handa þeim börnum sem verða fyrir kynferðislegu eða öðru ofbeldi á barns- eða unglingsárum og það er okkur til vansæmdar ef Alþingi tekur ekki sem allra fyrst á þessu máli. Þetta er framlag okkar flutningsmanna til þess að svo verði gert. Að lokinni þessari umræðu um frv. legg ég til að því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Hæstv. forseti. Mig langar til að taka undir þessa tillögu. Mér finnst þetta vera mjög gott og þarft mál og hv. 1. flm. gerði rækilega grein fyrir málinu. Ég vil taka undir að sú regla er býsna sérkennileg þar sem miðað er við 14 ára aldur og mig rak í rogastans við að sjá þetta hér. Ég var búin að gleyma því að slík lög skuli hafa verið sett árið 1998 eftir að búið var að hækka sjálfræðisaldurinn. Maður sér engin rök fyrir því að miða við 14 ára aldur frekar en eitthvað annað. Það væri alveg eins hægt að miða við 12 eða 16 ára aldur. En ég tek undir að það er auðvitað eðlilegt ef menn eru að miða við einhvern aldur, þá eigi að miða við sjálfræðisaldur barna. Hins vegar vaknar sú spurning hvort jafnhrikalega alvarlegir glæpir og kynferðisafbrot gagnvart börnum eru eigi að fyrnast. Eiga slíkir glæpir að fyrnast? Því oft er þarna um sálarmorð að ræða. Ég lít þessa glæpi svo alvarlegum augum að mér finnst spurning hvort þeir eigi að fyrnast. Þó að þetta sé réttarbót í þeim lögum sem nú gilda, þá var það nú svo að meðferð þessara mála fyrir dómstólum var til skammar og skilningsleysið og hvernig þessum málum var meira og minna stungið undir stól. Ég veit um nokkur dæmi þess að slík mál hafa gegnum áratugi og aldir verið þögguð niður. En börnin eru einmitt sá hópur sem þarf að vernda sem allra best. Því tek ég undir efni þessarar tillögu og vona að hún nái fram að ganga á þessu þingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aukinn rétt foreldra vegna veikinda barna sem ég flyt ásamt hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, Margréti Frímannsdóttur og Össuri Skarphéðinssyni. Ástæða þess að þetta þingmál er flutt er mjög sláandi samanburður á rétti foreldra vegna veikinda barna sinna hér á landi samanborið við aðrar Norðurlandaþjóðir. Þar kemur í ljós að Ísland sker sig mjög úr og réttindi foreldra vegna veikinda barna eru langt í frá að vera sambærileg og þar er. Foreldrar íslenskra barna hafa nánast engan rétt samanborið við rétt foreldra annars staðar á Norðurlöndum. Ég vísa í töflu sem fylgir með í greinargerð sem er yfirlit frá Styrktarfélagi krabbameinssjúkra barna en þar kemur í ljós að á Íslandi eru sjö veikindadagar að hámarki greiddir á ári fyrir börn undir 13 ára aldri án tillits til hver sjúkdómurinn er, fjölda barna eða hjúskaparstöðu foreldra. Í Svíþjóð er greitt 90% launa í 120 daga á ári fyrir hvert barn 0--16 ára. Í Finnlandi eru greidd 66% af launum í 60--90 daga á ári og lengur vegna langsjúkra barna og í Noregi allt að 780 veikindadagar, þar af 100% laun í 260 daga og síðan 65% laun í 520 daga fyrir hvert barn 0--16 ára. Og í Danmörku er greidd launauppbót, 90% launa til annars foreldris á meðan á meðferð stendur. Í kjarasamningum hér á landi hefur verið samið um að starfsmaður geti ráðstafað allt að sjö dögum á ári á launum vegna veikinda barna sinna. Auk þess er í reglum einstakra sjúkrasjóða að þeir greiði styrki og jafnvel dagpeninga í fjarveru foreldra frá vinnu í veikindum barna. Hið opinbera veitir enga fjárstyrki eða bætur vegna launataps aðstandenda sjúkra barna. Umönnunarbótum sem Tryggingastofnun ríkisins greiðir er ætlað að koma til móts við kostnaðarauka og aðrar auknar byrðar sem hljótast af aukinni umönnun barns, þegar það veikist alvarlega, en eru ekki bætur vegna launataps aðstandenda langsjúkra barna heldur fyrst og fremst aukinnar umönnunar þeirra. Benda má á að þegar meðferð barns, t.d. með krabbamein, lýkur lækka umönnunarbætur verulega án tillits til þess hvort foreldrið sem hætti að vinna þegar barnið veiktist geti hafið störf að nýju. Umrædd börn þurfa oft langa aðlögun áður en þau geta lifað því sem kallað er eðlilegt líf eftir meðferðina og sum þeirra búa við varanlegar afleiðingar sjúkdómsins. Í tillögugreininni sjálfri er farið þess á leit að leggja til að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sem hafi það verkefni að tryggja betur rétt foreldra til launa í fjarveru úr vinnu vegna veikinda barna. Nefndin verði skipuð fulltrúum félagsmálaráðuneytis, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis, aðila vinnumarkaðarins og samtaka um málefni sjúkra barna. Í starfi sínu hafi nefndin hliðsjón af fjármögnun, fyrirkomulagi og réttindum sem gilda um bætur fyrir launatap aðstandenda sjúkra barna annars staðar á Norðurlöndum. Niðurstaða nefndarinnar verði lögð fyrir Alþingi á haustþingi 1999. Hér er ekki tekin afstaða til þess hvort útgjöld vegna aukins réttar foreldra í veikindum barna lendi á ríkissjóði eða atvinnurekendum, en annars staðar á Norðurlöndum greiðir hið opinbera kostnaðinn og það finnst mér athyglisvert. Í því sambandi er rétt að geta samanburðar á útgjöldum til barna og fjölskyldna þeirra á Norðurlöndum, ekki síst í ljósi opinberrar fjölskyldustefnu sem Alþingi hefur samþykkt en einnig vegna umræðu um að velferðarkerfið sé orðið fyrirferðarmikið hér á landi í þjóðarútgjöldum. Þrátt fyrir að börn séu hlutfallslega fleiri hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum eru útgjöld til barna og fjölskyldna þeirra langlægst hér á landi. Og þegar skoðuð eru útgjöld á íbúa sem hlutfall af landsframleiðslu þá kemur í ljós að Ísland er með 42 þús. rúmar sem útgjöld á íbúa meðan Danmörk er með 72 þús., Finnland 73 þús., Noregur 76 þús. og Svíþjóð 87 þús. kr. Við erum ekki nema hálfdrættingar á við aðrar Norðurlandaþjóðir að því er varðar útgjöld á íbúa sem hlutfall af landsframleiðslu og útgjöld á íbúa í krónum talið. Samt er fjöldi barna undir 15 ára aldri miklu meiri hér á landi hlutfallslega af heild en annars staðar á Norðurlöndum en hér á landi er fjöldi barna undir 15 ára aldri 24,5% af heildinni meðan það er á bilinu 17--19% annars staðar á Norðurlöndum. Þetta finnst mér mjög sláandi dæmi sem segir okkur það að útgjöld er varðar börn, velferðarútgjöld, eru miklu minni hér en annars staðar á Norðurlöndunum. Engu að síður er það svo, eins og ég gat um hér áðan og vil halda til haga, að atvinnurekendur greiða útgjöldin vegna veikinda barna, þ.e. greiða fyrir vinnutap foreldra vegna veikinda barna, það eru atvinnurekendur sem greiða það en ekki hið opinbera. Engu að síður eru útgjöldin hjá hinu opinbera miklu lægri hér á landi. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni umræðunni verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Þetta minnir mig á hálfhlægilega könnun sem var birt í dagblöðum landsins hér um daginn sem sýndi að konur væru miklu oftar veikar en karlmenn og fjarverandi frá vinnu af þeim sökum. Því var slegið upp að þær væru svo sannarlega veikara kynið. En auðvitað er hægt að lesa í gegnum þessar línur að þær eru miklu meira heima með veikum börnum en karlmenn nokkurn tíma og því er þessi till. til þál. sem hér er lögð fram afskaplega mikilvægt jafnréttismál og gott mál á ferðinni. Allir foreldrar vita að úr vöndu er að ráða þegar barn veikist og báðir foreldrar vinna úti. Einhver verður að vera hjá barninu. Einhvern veginn virðist það vera að konan verði oftar fyrir valinu í þeim efnum. Hugsanlega er það af því að konur, eins og við vitum, virðast ekki vinna fyrir jafnháum tekjum og karlinn og að foreldrar taki þá ákvörðun út frá því að það borgi sig frekar fyrir fjölskylduna að fórna tekjum konunnar en karlsins. Ef þessi tillaga næði fram að ganga og nefndin sem hér er lagt til að skilaði einhverjum niðurstöðum, væri þar komið til móts við feður sem vildu vera heima hjá veikum börnum sínum. Eins gefur þetta kost á því að báðir foreldrarnir geti verið heima hjá veiku barni. En veikt barn getur þarfnast stöðugrar umönnunar og það getur verið mjög lýjandi fyrir einungis annað foreldrið að vera hjá því. Ég tel að hérna sé um mikilvægt jafnréttismál sé að ræða og mikilvægt félagsmál og velferðarmál og það er vonandi að það fái jákvæða meðferð í þinginu.

Herra forseti. Ég kem í ræðustól til þess að þakka hv. 15. þm. Reykv., Magnúsi Árna Magnússyni, innlegg hans inn í þetta þingmál sem er vissulega, eins og hann réttilega bendir á, mjög mikilvægt innlegg að því er varðar það að tryggja skynsamlega fjölskyldustefnu og jafna rétt foreldra bæði inni á heimili og úti á vinnumarkaðnum. Full ástæða er til þess að þakka þetta, þetta sýnir áhuga þessa unga manns, hv. 15. þm. Reykv., á þeim málum sem hafa verið rædd í dag, sem mörg hver snerta málefni fjölskyldunnar eins og frv. um fæðingarorlof. Vonandi er þetta merki um það sem koma skal, að ungir menn komi í þingsalinn og það verði líflegri og fjörugri umræða um málefni fjölskyldunnar en mér finnst oft ekki veita af því hér í þessum ræðustól.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um málefni aldraðra sem ég flyt ásamt hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, Guðnýju Guðbjörnsdóttur, Rannveigu Guðmundsdóttur, Svavari Gestssyni og Kristínu Halldórsdóttur. Efni þess er að gera breytingu á lögum um málefni aldraðra í þá veru að samráð skuli haft við heildarsamtök aldraðra og aðildarfélaga þeirra um opinbera stefnumörkun og ákvarðanir er varða hag og kjör aldraðra. Í lögum um málefni aldraðra eru ákvæði um störf samstarfsnefndar um málefni aldraðra en í þeirri nefnd eiga sæti einn fulltrúi, tilnefndur af öldrunarráði og einn af Sambandi ísl. sveitarfélaga og einn án tilnefningar. Verkefni samstarfsnefndarinnar eru að vera tengiliður milli ráðuneyta og stofnana og samtaka sem starfa að málefnum aldraðra og vera heilbrrh. og ríkisstjórn til ráðuneytis um málefni þeirra. Í lögum um málefni fatlaðra er svipað ákvæði að því er varðar stjórnarnefnd um málefni fatlaðra en í þeim lögum er líka ákvæði sem hefur reynst mjög vel að því er varðar þennan málaflokk, málefni fatlaðra, þ.e. að heildarsamtök fatlaðra og félög þeirra geta haft áhrif á ákvarðanir um málefni sín, svo sem með því að leitað er umsagna til heildarsamtaka fatlaðra eða sérstakra félaga þeirra eða styrktarfélaga fatlaðra sem hlut eiga að máli hverju sinni við gerð og framkvæmd áætlana, laga og reglugerða er fatlaða varða. Þetta ákvæði hefur sannað gildi sitt en á undirbúningsstigi er leitað til samtaka fatlaðra um ýmis mál, bæði reglugerðir og frumvörp er snerta málaflokka þeirra og ég held að það hafi reynst mjög farsælt. Ég held að það sé ljóst að við höfum orðið þess vör að á síðari árum hafa aldraðir látið sig meira skipta kjör sín, afkomu og aðbúnað, en aldraðir, 67 ára og eldri, eru um 27 þúsund manns og það er mjög mikilvægt að aldraðir geti á undirbúningsstigi komið sjónarmiðum sínum á framfæri við stjórnvöld og því eðlilegt að tryggð sé aðild þeirra að nefndarstarfi á vegum ráðuneyta þar sem fjallað er um málefni þeirra, ekki síst þau sem hafa áhrif á afkomu og aðbúnað þeirra. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt og til þess fallið að stuðla að lýðræðislegum ákvörðunum að lögbinda slíkt samráð og samvinnu við Samtök aldraðra eins og hér er lagt til enda hafa aldraðir engan samningsrétt um kjör sín. Ég held að það sé alveg ljóst að á því kjörtímabili sem nú er að líða hafa aldraðir átt töluvert undir högg að sækja hjá ríkisstjórninni, a.m.k. sáu þeir ástæðu til þess fyrir tveim árum að standa fyrir utan þinghúsið í upphafi þings til þess að vekja athygli á bágum kjörum fjölda aldraðra. Ég vil í því sambandi nefna nýlegt fréttabréf sem ég hef fengið í hendur, það er fréttabréf SFR og heitir Lífeyrisþeginn. Þar kemur fram, herra forseti, að stjórn Sambands lífeyrisþega ríkis og bæja harmi hve illa gengur að rétta hlut lífeyrisþega. Á yfirstandandi kjörtímabili skorti 1.860 millj. kr. til að jafnvægi næðist við greiðslur lífeyris almannatrygginga og í upphafi kjörtímabils. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því að núverandi ríkisstjórn, eins og reyndar hér er sagt, ruddi burt tengingu ellilífeyris almannatrygginga við launaþróun í landinu með þeim afleiðingum að lífeyrisgreiðslur hafa hækkað miklu minna en lágmarkslaun í landinu eða launavísitala og hefur það komið mjög niður á kjörum aldraðra. Þeir vekja líka athygli á að greiðslur sem þeir fá úr lífeyrissjóðum eru skattlagðar með fullu skatthlutfalli, sennilega núna á milli 38 og 39% meðan fjármagnstekjur eru einungis skattlagðar um 10%, og vekja athygli á því að 2 / 3 þeirra greiðslna sem þeir fá úr lífeyrissjóðum eru ekkert annað en fjármagnstekjur. Í þeim málum sem ég nefni hér, sem eru stór mál fyrir aldraða, hefði verið full ástæða fyrir ríkisstjórnina og stjórnvöld að hafa samráð við aldraða á undirbúningsstigi þegar verið var að taka þessar ákvarðanir, bæði varðandi fjármagnstekjuskattinn, svo dæmi sé nefnt, og um aftengingu á greiðslum úr almannatryggingum við launaþróun í landinu. Þetta eru dæmi um mál sem hefði átt að hafa fullt samráð um við Samtök aldraðra. Það er tilefnið til þess að þetta mál er flutt að tekið verði upp skipulagt samstarf við aldraða á þessu sviði með sama hætti og hefur verið gert um langan tíma í málefnum fatlaðra sem hefur gefið mjög góða raun og árangur. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég legg fram till. til þál. um útflutning á íslenskri dægurlagatónlist. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skipa skuli nefnd fagaðila og aðila úr menntamálaráðuneyti, viðskiptaráðuneyti og utanríkisráðuneyti til að skoða hvernig íslenska ríkið gæti stutt útflutning á íslenskri dægurlagatónlist.`` Á undanförnum árum hafa Íslendingar verið að opna augun fyrir þeim miklu tækifærum sem felast í útflutningi á dægurlagatónlist. Velgengni ákveðinna íslenskra listamanna á erlendum mörkuðum hefur sýnt að við eigum sóknarfæri þegar íslensk popptónlist er annars vegar og að fátt getur vakið eins mikla athygli á landi og þjóð meðal alþýðu manna í hinum stóra heimi og vel kynntir einstaklingar eða hljómsveitir á sviði dægurlagatónlistar. Því er full ástæða til að skoða í fullri alvöru hvað íslenska ríkið getur lagt af mörkum til að styðja alþjóðlega markaðssókn íslenskra popptónlistarmanna sem oftast eru ungir að árum, févana og reynslulausir í viðskiptum. Þessar aðgerðir þyrftu ekki að vera fjárfrekar og gætu til að mynda falist í því að koma á tengslum við áhrifaríka einstaklinga innan þessarar atvinnugreinar og halda til haga upplýsingum um hvernig á að bera sig að við markaðssetningu popptónlistar. Einnig þarf að gera gagngera úttekt á því skattaumhverfi sem popptónlistarmenn búa við hér á landi til að við missum þá ekki úr landi eins og dæmi eru um. Skynsamlegt væri að horfa til þeirrar reynslu og þekkingar sem skapast hefur í Svíþjóð, en það kann að koma fólki á óvart að Svíar eru nú annar stærsti útflutningsaðili popptónlistar í Evrópu, þrátt fyrir að vera einungis tæpar 9 milljónir, og eru það einungis Bretar sem standa þeim framar. Þess má geta að útflutningstekjur Svía af popptónlist voru á síðasta ári milli 20 og 30 milljarðar íslenskra króna. Við Íslendingar við höfum ákveðin sóknarfæri í þessum geira. Við höfum þegar öðlast gæðastimpil, tónlistarlegan gæðastimpil á popptónlist okkar, og það er almennt álit þeirra sem til þekkja úti í hinum stóra heimi að íslensk popptónlist sé mjög vönduð og mikill listrænn metnaður í henni og kemur það að sjálfsögðu til vegna hinna stóru sigra Bjarkar Guðmundsdóttur á erlendum mörkuðum. Hvað ætli margir popptónlistarmenn hafi hlotið tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs eins og hún hlaut fyrir fáum árum? Það eru fleiri hljómsveitir og tónlistarmenn íslenskir sem hafa vakið alþjóðlega athygli. Það hefur ekkert farið mjög hátt, finnst mér, í fjölmiðlum hér að til að mynda hljómsveitin GusGus hefur selt 250 þúsund plötur erlendis og hún hefur velt, segja mér þeir sem til þekkja, um hálfum milljarði kr. á þeim þremur árum sem sveitin hefur starfað. Skattaumhverfi fyrir starfsemi alþjóðlegrar popptónlistar hér á landi er ekki mjög þróað eða greininni hagstætt, og hefur valdið því að við höfum misst úr landi mikilvæga aðila á þessu sviði og jafnvel gæti svo farið að við mundum missa fleiri slíka úr landi og það veldur okkur auðvitað búsifjum. Þar verðum við af tekjum sem mundu annars streyma inn í þjóðarbú okkar. Mér skilst að þeir sem standa í þessum útflutningi og í markaðssetningu þessa varnings mæti litlum skilningi opinberra aðila hér á landi og að svörin séu venjulegast þau að þetta sé vandamál af því að þetta hefur aldrei verið gert áður og að menn þekki ekki hvernig á að bera sig að við þessa útflutningsgrein. Nýsköpunarsjóður kemur ekki inn í þetta af því að hann skiptir sér ekki af hlutum sem gætu hugsanlega verið í samkeppni á innanlandsmarkaði. Þar hefur því verið litla hjálp að fá fyrir þá sem hafa viljað stuðla að útflutningi á íslenskri popptónlist. Hugmyndin hérna er að skipuð verði nefnd fagaðila, þ.e. aðila sem hafa starfað í þessum geira og aðila frá ríkinu, úr menntmrn., viðskrn. og utanrrn. sérstaklega, sem geti skoðað hvernig hægt væri að koma til móts við þetta fólk og hvernig þetta gæti orðið útflutningsgrein sem mundi skila okkur tekjum í þjóðarbúið, þó ekki væri nema broti af þeim tekjum sem þetta skilar Svíum. Þetta er ákveðið átaksverkefni, sem þyrfti ekki að vera mjög dýrt að fara í, að taka saman einhverjar upplýsingar fyrir fólk sem hyggst fara út í þetta til þess að upplýsa það um hvernig það eigi að bera sig að. Það er það sem t.d. Svíar hafa lagt mikla áherslu á. Þeir hafa byggt upp mjög góða og umfangsmikla þekkingu á því hvernig á að markaðssetja popptónlist og hafa haldið ráðstefnur og halda reglulega ráðstefnur á hverju ári og flytja inn stóra aðila á hinum alþjóðlega poppmarkaði sem flytja þar fyrirlestra og sitja í ,,panel`` og taka við fyrirspurnum frá áhugasömum tónlistarmönnum eða öðru fólki innan þessa geira sem vill kynnast því starfi sem fram fer innan þessarar atvinnugreinar. Það er t.d. hugmynd að það væri hægt að halda alþjóðlega tónlistarhátíð á Íslandi einu sinni á ári og bjóða hingað fólki sem vit hefði á og gæti miðlað þekkingu til Íslendinga um hvernig standa ætti að svona málum. Eins og áður er sagt hafa Svíar lagt mikla áherslu á þessa atvinnugrein. Þeir áttu sitt stóra gegnumbrot þegar Abba sló í gegn á áttunda áratugnum. Við eigum okkar Abba. Björk er okkar Abba, hún hefur komið Íslandi á kortið. Sem dæmi um það sem Svíar eru að gera tók ég með mér bæklinga. Þeir láta búa til bæklinga þar sem í eru ekki bara ein eða tvær hljómsveitir heldur fjöldinn allur af hljómsveitum og þeim er dreift til réttra aðila í bransanum á mikilvægum stöðum, í Frakklandi, í Los Angeles, í New York, þar sem saman koma menn sem eru alltaf að leita að nýju hæfileikafólki og kynnast þá því sem Svíar hafa upp á að bjóða. Þeir styðja myndarlega við bakið á sínu fólki í þessum efnum, enda er arðurinn töluverður eins og sýnt er fram á í þeim tölum sem ég hef hér. Þetta er arðbær atvinnugrein og það er ekkert til að skammast sín fyrir að búa til popptónlist. Við erum vel í sveit sett, miðað við önnur Evrópuríki. Við erum á sama tímabelti og London, sem þýðir að við erum einungis átta tíma frá Mekka fjármögnunar og útgáfustarfsemi í heiminum, sem er Los Angeles, á meðan afgangurinn af Evrópu er tíu tíma í burtu. Það getur skipt máli fyrir staðsetningu hljómsveita að geta náð í fólk á eðlilegum tíma í báðum tímabeltum. Ég flyt þessa till. hér til þál. og vona að hún veki einhverja athygli. Ég geri mér grein fyrir því að það er harla ólíklegt að hún nái í gegnum þingið á þeim skamma tíma sem eftir er til stefnu en vona að einhver andi úr henni fljóti eða síist a.m.k. inn í stjórnkerfið og jafnvel að hún verði tekin upp að hausti, ef hún nær ekki í gegn núna, en þó ætla ég ekki að gefa upp alla von um að slíkt gæti þó gerst. Ég vil hvetja Íslendinga til að taka sig á áður en við glutrum þessu tækifæri niður og missum efnilegustu listamennina okkar úr landi. Að lokum legg ég til að málinu verði vísað til hv. menntmn. og til síðari umr.

Hæstv. forseti. Ég þakka flutningsmanni fyrir þessa ágætu tillögu. Mér datt í hug á meðan ég var að hlusta á hann að hefði Björk Guðmundsdóttir ekki komið til að þá hefðu menn sennilega ekki tekið svona tillögu mjög alvarlega. En hún hefur svo sannarlega breytt miklu hvað varðar íslenska dægurtónlist og auðvitað er ekki annað hægt en að taka hana og ýmsa aðra sem eru að fást við dægurlagatónlist mjög alvarlega. Það rifjaðist líka upp fyrir mér að fyrir árið 1963 var popptónlist ekki mjög hátt skrifuð í Bretlandi. Bandaríkin voru alls ráðandi á þeim markaði. En þá gerðist það að nokkrar hljómsveitir, sem höfðu verið að spila á klúbbum og í kjöllurum í Liverpool, náðu inn í útvarpsstöðvarnar og fyrst og fremst hljómsveitin The Beatles, eða Bítlarnir eins og hún hefur nú löngum verið kölluð hér, og á skömmum tíma varð algjör bylting í Bretlandi. Á örfáum árum varð útflutningur popptónlistar að mjög mikilli útflutningsgrein. Ég veit ekki hve miklar tekjur Bretar hafa af popptónlist í dag því að auðvitað hefur það svo sem gengið upp og niður en þeir hafa enn þann dag í dag mjög miklar tekjur af þessari tónlist. Þetta var þvílík lyftistöng í bresku efnahagslífi á sínum tíma að stjórnvöldum fannst ástæða til þess að veita Bítlunum orðu af þessu tilefni vegna þess að þeir höfðu rutt þarna braut fyrir nýja atvinnugrein. Það er því sannarlega ástæða til að skoða alla möguleika og allt sem að þessu máli snýr, m.a. skattaumhverfið og það hvernig hægt er að aðstoða þá sem eru að reyna að koma sér á framfæri. Ég hygg að íslensk utanríkisþjónusta hafi ekki verið mjög upptekin af þessu en þó er einn ágætur maður, sem hefur verið staðsettur í London, sem hefur eitthvað sinnt þessu, þ.e. Jakob Magnússon. Mér er bara ekki kunnugt um hvort hann er farinn þangað aftur eftir prófkjörsslaginn eða ...  Möguleikarnir eru því ýmsir, en eins og ég sagði í upphafi held ég að menn hefðu varla tekið svona mál alvarlega ef Björk Guðmundsdóttir hefði ekki komið til. Ég ítreka að ég tek undir efni tillögunnar. Mig rámar í það að hæstv. viðskrh. hafi sett einhverja nefnd á laggir með íslenskum tónlistarmönnum en hvort sú nefnd hefur skilað af sér, það bara man ég ekki. Mig minnir það en a.m.k. kannast ég ekki við að neinum tillögum hafi verið fylgt eftir. Þetta mun menntmn. væntanlega kynna sér þegar hún tekur málið á dagskrá og ég skal gera mitt til þess að reyna að ýta á það að þessi tillaga verði afgreidd því að þetta er hið besta mál og útlátalaust fyrir ríkisstjórnina að beita sér í þessu ágæta málefni.

Hæstv. forseti. Mér verður tíðförult í stólinn á þessum degi enda eru eingöngu málefni stjórnarandstöðunnar hér á dagskrá. Hér er komin tillaga sem ég er flutningsmaður að, um fornleifauppgröft í Skálholti, sem er mér mikið hjartans mál. Í þessari tillögu er lagt til að Alþingi feli menntamálaráðherra að hefja nú þegar undirbúning að uppgreftri hinna fornu bæjarhúsa á biskupssetrinu í Skálholti í tilefni af 1000 ára afmæli kristnitöku. Skal uppgröfturinn hefjast svo fljótt sem auðið er. Þetta segir í tillögugreininni. Mörgum sem til þekkja er kunnugt um að á árunum 1954--1958 fór fram mikil fornleifarannsókn í Skálholti þar sem kirkjurústirnar voru grafnar upp og jafnframt göngin sem lágu frá kirkjunni og út í biskupssetrið. En sjálf bæjarhúsin, biskupsgarðurinn hefur aldrei verið grafinn upp og mér er ekki einu sinni kunnugt um að gerðir hafi verið neinir tilraunaskurðir þar en þó kann það að vera. Að mínum dómi er þarna um að ræða eitthvert mest spennandi verkefni sem hægt er að hugsa sér í íslenskri fornleifafræði og okkur til vansa að ekki skuli fyrir löngu vera búið að grafa upp og rannsaka þennan merka sögustað okkar. En það er með það eins og svo margt annað, við eigum rannsóknir eftir á Hólum í Hjaltadal, á Þingvöllum, í Reykholti og víðar á helstu sögustöðum landsins. Fram undan er þúsund ára afmæli kristnitökunnar og því tel ég tilvalið að minnast hennar með því að leggja út í þessar rannsóknir og þegar þeim er lokið að nota þá það sem upp kann að koma og rústirnar sjálfar til þess að búa til einhvers konar safn í Skálholti því að það er auðvitað svo, hæstv. forseti, að þeir sem koma til þessa sögustaðar okkar sjá nú harla fátt. Þar er kirkja, þar er skóli, þar er bústaður og þar eru geymslur eða smásafn í kjallaranum undir kirkjunni. En miðað við hvað þarna er um merkan stað að ræða og miklar rústir þá má auðvitað segja að þarna sé kjörið tækifæri fyrir sögukennslu og ferðaþjónustu, ferðamenn og aðra sem koma í Skálholt. Ég er alveg sannfærð um það að verði grafið í Skálholti þá munu þar koma upp mjög merkar rústir og eflaust mun þar mjög margt finnast enda erum við að tala um stað sem líklega hefur verið í byggð frá því á landnámsöld. Við vitum að byggð var í Skálholti fyrir kristnitökuna og að fyrstu íslensku biskuparnir gerðu Skálholt að sínu aðsetri. Skálholt var heimajörð þeirra Ísleifs Gissurarsonar og síðar Gissurar Ísleifssonar og það var Gissur sem gaf jörðina til biskupsseturs og mælti svo um að þar skyldi biskup sitja meðan byggð væri í landinu. En þeir tímar komu, hæstv. forseti, að Suðurlandsskjálfti reið yfir árið 1784. Hann var að því er talið er hvorki meira né minna en 7,5 á Richter. Þá hrundu bæjarhúsin í Skálholti og þá fannst þáverandi stjórnvöldum einsýnt að það mikill kostnaður yrði við að byggja biskupssetrið upp aftur að nær væri að flytja það til Reykjavíkur. Og það var gert um leið og biskupsdæmið á Hólum var lagt niður. Þetta var á þeim tímum þegar íslenskt samfélag stóð sem allra höllustum fæti. En til að gera langa sögu stutta þá hefur verið skóli í Skálholti frá dögum Ísleifs. Þar hefur líklega ávallt unnið margt fólk. Þar hefur verið mikil umferð gesta og gangandi, eins og frásagnir vitna um og því má vænta þess að gríðarlega margt komi þar upp úr rústunum. Ég vil að lokum geta þess að til er uppmæling af Skálholtsstað sem Steingrímur Jónsson, síðar biskup, gerði árið 1784. Ég hygg að styðjast megi við þær teikningar svona í fyrstunni meðan menn eru að grafa upp efsta lagið. En ég hygg að menn muni þurfa að fara nokkuð djúpt. Sem betur fer eru þessar rústir ósnortnar. Menn höfðu sem betur fer vit á því að byggja á öðrum stöðum og því er bæjarhóllinn ósnortinn og bíður þess að upp úr honum komi sú mikla saga sem ég efast ekki um að verður hægt að grafa upp á þessum stað. Eins og segir í lok greinargerðarinnar þá held ég að við gætum varla gefið okkur betri gjöf, sé til þess vilji, í tilefni af þúsund ára kristnitökunni, en þá að grafa upp á þessum merka sögustað.

Hæstv. forseti. Þetta er góð till. til þál. sem hér liggur fyrir um uppgröft í Skálholti. Þó það sé ekki alveg tengt þessari tillögu þá hefur mér samt fundist að Skálholti hafi ekki verið alveg nægur og verðskuldaður sómi sýndur, þó svo að þar sé vissulega nú aðsetur vígslubiskups og að þar hafi verið lýðskóli, ef ég man rétt, til skamms tíma a.m.k. En eins og kemur fram í greinargerðinni með tillögunni hefur verið skóli þarna allt frá því á elleftu öld. Og þeir eru ekki margir skólarnir í Evrópu eða heiminum jafnvel sem geta státað af jafnlangri hefð og er þetta sambærilegt við skólana í Oxford, Cambridge, Sorbonne og víðar. Ég hef einnig oft velt því fyrir mér í umræðunni um byggðastefnu að menn hafa ekki skoðað þann möguleika sem blasir við víðast hvar erlendis, því þar sér maður að stórir háskólar eru ekkert endilega staðsettir í miðjum borgum, eins og hér vill vera, heldur úti í sveit í kyrrð náttúrunnar. Ég tel að það væri mannsbragur að því að koma upp háskóla á þessum merka stað til þess að kenna þó ekki væri nema einhverjar vinsælar greinar sem nemendur slást um að komast í við Háskóla Íslands. Ég nefni lögfræði sem dæmi. Það væri kjörið að kenna eitthvað slíkt á svona stað. Það yrði lyftistöng fyrir sveitirnar og mundi mundi hefja þennan forna menningarstað, einn merkasta sögustað Íslands og Íslandsbyggðar, í þann sess sem hann á svo sannarlega skilinn. Þessi tillaga er um fornleifauppgröft og það er gott að menn hafa sést fyrir og ekki byggt á þessum stað sem hér er lagt til að verði grafinn upp. Ég heyrði nú sagt frá því að menn hefðu kannski verið fullfljótir á sér þegar kirkjunni var valinn staður þar sem hún er, því þar undir hefði hugsanlega verið hægt að grafa meira og finna frekari fornminjar og því hefði jafnvel þurft að koma kirkjunni fyrir á öðrum stað á meðan því verkefni lyki. En það er kannski ekki tilefni til að ræða það mikið hér. Þetta er góð tillaga og styð ég hana og vona að hún nái fram að ganga.