Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að honum hefur borist erindi frá þingflokki Pírata um mannaskipti í nefnd, samanber 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir taki sæti sem aðalmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í stað Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, en hún verði varamaður í sömu nefnd í stað Andrésar Inga Jónssonar. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn gerir athugasemd.

Borist hafa bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 901, um hringrásarhagkerfið og orkuskipti, frá René Biasone, og á þskj. 1026, um markmið um orkuskipti, frá Indriða Inga Stefánssyni. Einnig hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1026, um veikindi vegna rakavandamála í byggingum, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur.

Hæstv. forseti. Ég sé mig knúna til að leita ásjár hæstv. forseta Alþingis undir þessum dagskrárlið eftir að hafa rekist á frétt á vefmiðli hér í bæ þar sem Kári Stefánsson, forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar, segist hafa í samtali við hæstv. dómsmálaráðherra rætt það, og það hafi verið að frumkvæði ráðherrans sem hafi rætt það við hann, að gera tilraunir á föngum. Ég vona að þetta sé rangt. Ég vona að hér sé rangt haft eftir og þetta sé bara einhver dómadagsvitleysa. En ef svo er ekki er svo alvarlegt mál á ferðinni, hæstv. forseti, að í öllum öðrum löndum væri dómsmálaráðherra sem léti slík ummæli falla fyrir hádegi búinn að segja af sér eftir hádegi.  
            

Forseti getur þess eingöngu að þingsköp kveða á um ýmsar aðferðir sem hv. þingmaður getur notað til þess að taka þetta mál upp við hæstv. dómsmálaráðherra og verður að vísast til þess.

Virðulegi forseti. Í gær var opinn fundur hjá efnahags- og viðskiptanefnd með seðlabankastjóra og varaseðlabankastjóra þar sem rædd voru áhrif verðbólgu og vaxta á heimili og fyrirtæki í landinu. Þar kom m.a. fram að þrátt fyrir alvarlega stöðu þá hafa skuldir heimila og fyrirtækja ekki aukist. Ekki eru nein merki um að vanskil séu að aukast. Mikil spenna er í hagkerfinu og til að slá á þá þenslu hefur Seðlabankinn fá önnur úrræði en að hækka vexti. Brýnasta verkefni okkar allra í dag er að ná niður verðbólgunni, þeim forna fjanda. Til að það megi takast er brýnt að ljúka kjarasamningum á vinnumarkaði. Nú er svo komið að búið er að ljúka samningum við um 80% almenna markaðarins. Þeir samningar sem gerðir voru í desember voru allir samþykktir með miklum meiri hluta. Það tókst að ljúka samningum við sjómenn, stétt sem hafði verið samningslaus í nokkur ár. Því er það þyngra en tárum taki að hér sé eitt stéttarfélag við það að lama íslenskt samfélag og valda ómældum efnahagsskaða. Talað er um að um helgina geti skapast hér almannavarnaástand, þar sem hundruð ferðamanna munu verða á götunni. Búið er að virkja neyðarnúmer fyrir ferðamenn. Álit á Íslandi sem áfangastað ferðamanna mun bíða hnekki. Ég er ekki viss um að fólk sem hafði pantað sér ferð til að eyða hér jafnvel hveitibrauðsdögum sínum hafi séð fyrir að það þyrfti hugsanlega að gista í fjöldahjálparstöð. Staðan sem nú er uppi er mikil vonbrigði. Við höfum séð þessa atburðarás áður og það á síðustu öld, því 1990 var að hringja. Þá var staðan þannig að við vorum föst í spíral ósjálfbærra launahækkana sem brunnu upp með gengisfellingum og verðbólgu.

Herra forseti. Í dag mun ég mæla fyrir breytingum á lögum um stjórn fiskveiða. Ekki er það nú í fyrsta skipti. Það verður í fjórða sinn. Af hverju? Og hvers vegna hafa breytingar ekki náð fram að ganga? Mig langar til að benda á það að núna á Tröllaskaga, á Siglufirði, sem telst nú vera orðinn minn heimabær, Fjallabyggð, er hreinlega verið að þurrka upp stórútgerðina af öllu svæðinu. Ísfélagið í Vestmannaeyjum er búið að sameinast Ramma og á orðið núna 70% í Ramma, þannig að við sjáum fram á það að innan skamms verður ekkert um að vera. Það verður bara ekkert að ske, eins og þar stendur, við ströndina. Nú sem aldrei fyrr er nauðsynlegt og lífsnauðsynlegt fyrir sjávarplássin okkar úti um allt land að tryggja strandveiðar, að tryggja smábátunum tækifæri til þess að sækja björg í bú og vinna og stunda sjóinn. Þannig að, virðulegi forseti, ég mun engan veginn átta mig á því hvernig ekki verður tekið utan um það að tryggja það sem frumvarp mitt felur í sér í dag, að tryggja 48 daga skilyrðislaust fyrir þessa smábáta til veiða. Af 365 dögum á ári á er einungis verið að fara fram á það að tryggja þeim 48 daga til að sækja sjóinn og að þeir ráði því sjálfir hvaða daga mánaðar þeir sækja sjóinn, að það sé ekki verið að banna þeim að fara til veiða á föstudögum, laugardögum og sunnudögum bara af því að ráðherrann vill segja það í sinni reglugerð, heldur að þeir geti metið það sjálfir hvort það gefur vel á sjóinn eða ekki, að við séum ekki vísvitandi að ýta þeim út í það að æða út í alls konar veðrum að ástæðulausu. Í alla staði þá er þetta gott mál. 
            

Ánægjulegt, herra forseti.

þannig að forseti mun gefa létt hljóðmerki þegar ræðumenn eru við það að ljúka þeim tíma sem þeir hafa til ráðstöfunar, sem eru tvær mínútur. )

Virðulegur forseti. Ofsatrú ríkisstjórnarinnar á eigið ágæti og góðmennsku gagnvart verst setta fólkinu á Íslandi hefur reynst sárafátæku fólki illa sem á ekki fyrir leigu, mat eða öðrum nauðsynjum fyrir börnin sín. Ríkisstjórnin þarf ekki að skilja verst setta hópinn og heimilin eftir í rjúkandi rústum vegna verðbólgunnar, bara til að hampa og hjálpa þeim ofurríku. En því miður er það stjórnmálastefna og hagstjórn þeirra. Ofsatrú ríkisstjórnarinnar á eigið ágæti og á stjórnlausar stýrivaxtahækkanir bankastjórans við Arnarhól mun stórfjölga þeim sem ekki munu geta staðið undir stórauknum álögum til lengdar og einnig stórfækka þeim sem ná endum saman. Ríkisstjórnin þarf ekki að skilja allt eftir í rjúkandi rúst til að ná tökum á verðbólgunni. Jú, verðbólgan er vissulega slæm en aðgerðir ríkisstjórnar sem er með ofsatrú á eigið ágæti og á stýrivaxtahækkanastjórann sinn valda bara ört hækkandi álögum á húsnæði, mat og aðrar lífsnauðsynjar. Við sjáum ofsatrú þeirra á eigið ágæti birtast í hækkandi matvöruverði, á nauðsynjum og linnulausum hækkunum af afborgunum af húsnæði. Er það ekki fjárhagslegt hryðjuverk að senda ungu fólki löngu eftir á kröfu um aukagreiðslu upp á 3 millj. kr. á ári vegna íbúðarkaupa? Þetta er ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi sem á á endanum að enda í hverju? Enda hvar? Í eignaupptöku? 140.000 kr. leiga á 10 m² herbergi í iðnaðarhúsnæði er okurleiga og leiga upp á 1.400.000 kr. á mánuði fyrir 100 m² íbúð er á sama óboðlega okurverðinu. Það er eftir öðru sem er í boði þessarar ríkisstjórnar sem situr enn aðgerðalaus og er mjög upptekin af því að horfa bara alvarlegum augum í gaupnir sér eða hugsa, skoða og virða málin fyrir sér á meðan neyðarástand ríkir á heimilum, í heilbrigðismálum og í stórfjölgun á biðlistum eftir aðgerðum. Ríkisstjórnin á fyrst og fremst að taka mið af lífskjörum fólks í landinu, ekki köldum kennisetningum ríkra ofsatrúarmanna sem vilja ekkert annað en að leiða almenning í farsælar ógöngur en auðvitað er ríkisstjórnin enn aðgerðalaus og upptekin af að sjá ekki og heyra ekki. Kannski er gott að vekja hana ekki vegna þess að þá gerir hún bara enn þá meiri bölvun af sér.

Virðulegi forseti. Hér á landi viljum við tryggja aðgengi menntunar fyrir sem flesta, óháð efnahag og bakgrunni. En í sumum tilfellum virðist nám vera bara fyrir þá ríku. Atvinnuflugmannsnám hér á landi hefur verið kennt um árabil enda eru skilyrði hér til flugnáms með því besta sem gerist í heiminum. Allir eru sammála um mikilvægi þess að námið sé til staðar hérlendis. Æfingasvæði hér á landi er opið, veður fjölbreytt og innviðir góðir, þótt ákjósanlegra væri að hér væri sérstakur æfingaflugvöllur fyrir flugnám. Flugnám er mjög krefjandi enda ábyrgðin mikil. Það er því ekki á það bætandi fyrir nemendur að Menntasjóður skuli aðeins veita námslán fyrir sirka einum fjórða af heildarkostnaði lánsins. Mér skilst að það kosti um 14,5 millj. kr. að klára atvinnuflugmannsnám hér á landi í dag. Fyrirkomulagið er t.d. annað í Noregi og raunar er mjög sérstakt að ef nemandi ákveður að fara í skipstjórnarnám hér á landi er námið inni í hinu hefðbundna menntakerfi, en ef nemandinn vill fara í flugnám þá er það ekki á færi nema þeirra sem hafa verulega sterkt bakland. Laun flugmanna eru mjög góð og því ættu endurheimtur af námslánum að vera með því besta sem gerist. Því er við að bæta að í flugstefnu fyrir Ísland, sem samþykkt hefur verið á Alþingi, er lögð þung áhersla á það að flugnám verði fært inn í hið hefðbundna menntakerfi. Ég vil því brýna stjórnvöld og hvetja þau til dáða að klára þetta mikilvæga mál. Enginn þarf að velkjast í vafa um mikilvægi flugs á Íslandi og þar eigum við að vera í forystu.

Herra forseti. Að undanförnu hafa bæjarstjórar flestra, líklega allra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, utan Reykjavíkur, kallað eftir því að samgöngusáttmálinn svokallaði verði endurskoðaður. Ég man ekki betur en að hæstv. fjármálaráðherra hafi ljáð máls á því í svari við fyrirspurn minni hér ekki alls fyrir löngu. Hins vegar gerðist það í gær að meiri hlutinn í Reykjavík felldi tillögu um endurskoðun sáttmálans. Þetta þarf kannski ekki að koma á óvart því að þessum sama meiri hluta hefur tekist að plata ríkisstjórnina og þingið til að fjármagna helstu kosningaloforð leiðandi flokksins í því samstarfi. En þá stendur það upp á þingið að bregðast við. Ætlum við að láta það viðgangast að þótt framkvæmdir séu varla hafnar séu þær komnar helming fram úr áætlun og einn verkþáttur sé kominn 550% fram úr áætlun? Hvers vegna er það? Það er vegna þess að búið er að gjörbreyta áformunum í þeim verkþætti og við vitum ekkert hvað verður með alla hina. Þetta kallar með öðrum orðum augljóslega á endurskoðun þessa samkomulags. Nú stendur það upp á þingið, fyrst ríkisstjórnin bregst ekki við, að beita sér fyrir endurskoðun sáttmálans sem þetta þing fjármagnaði á ákveðnum forsendum og áformum sem munu ekki standast, því það er verið að gera ítrekaðar breytingar á þeim áformum sem þar var lýst og voru samþykkt, illu heilli, hér á þingi og af ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Það er verið að gera breytingar á þeim áformum en samt má ekki endurskoða sáttmálann, þrátt fyrir að allir bæjarstjórar bæjanna í kringum Reykjavík kalli eftir því. Því skyldi það vera? Ég held við getum flest fyllt í þá eyðu, en nú stendur upp á þingið að grípa þarna inn í og krefjast endurskoðunar enda er þingið eða ríkissjóður að fjármagna þennan sáttmála að langmestu leyti.

Virðulegur forseti. Þær ánægjulegu fréttir bárust í dag að þess væri að vænta að loðnukvóti þessarar vertíðar yrði aukinn um 100.000 tonn. Það þýðir meiri vinnu á þeim stöðum þar sem uppsjávarfiski er landað; Þórshöfn, Vopnafirði, Neskaupstað, Eskifirði, Fáskrúðsfirði, Höfn og auðvitað Vestmannaeyjum. Það þýðir meiri verðmæti fyrir þjóðarbúið en ætla má að takist að veiða þessi 100.000 tonn sé þarna um að ræða útflutningsverðmæti fyrir 7–10 milljarða kr. Það er ekkert gefið í því en ég hef fulla trú á því að það verði allt kapp lagt á nákvæmlega það sem leiðir til aukinna tekna fyrir byggðirnar, fyrirtækin, sjómennina og landverkafólkið. Ár loðnuleysis voru fyrrgreindum sjávarplássum afar dýr. Miðað við greiningu sem unnin var fyrir Samtök sjávarútvegssveitarfélaga árið 2019 var tekjumissirinn 4,5–6,7% af skatttekjum og tekjum hafnarsjóða. Það var mikið högg fyrir þessi samfélög og þannig eru það geysilega jákvæðar fréttir að fá þessa búbót. Áhrifin á ríkissjóð eru umtalsverð vegna meiri útsvarstekna, veiðigjalda og fleira. Loðnan er einn okkar verðmætasti nytjastofn og munar um það þegar ráðgjöfin eykst um tugi prósenta. Virðulegur forseti. Til þess að við getum nýtt auðlindir sjávar á sem skynsamlegastan hátt þarf að stunda öflugar hafrannsóknir. Breytinga er að vænta í hafinu vegna loftslagsbreytinga og þær þurfum við að skilja. Vísindaleg ráðgjöf er til grundvallar ákvörðunum um leyfilegan heildarafla og þess vegna er Hafrannsóknastofnun einfaldlega kerfislega mikilvæg stofnun í okkar efnahagslífi. Því þarf að búa þannig um hnútana að stofnunin geti sinnt sínum verkefnum, t.d. að finna 10 milljarða útflutningstekjur syndandi við Norðurland, og öðrum grunnrannsóknum með markvissum hætti.

Virðulegi forseti. Að lokinni vel heppnaðri kjördæmaviku er kominn tími á eina af mínum reglulegu ræðum um jöfnun raforkukostnaðar. Í landinu eru tvær gjaldskrár vegna dreifingar rafmagns; dreifbýlisverð og þéttbýlisverð. Íbúar og fyrirtæki í dreifbýli borga umtalsvert meira fyrir dreifingu raforku en þéttbýlisbúar. Ríkisstjórnin hefur gert vel í að jafna dreifikostnaðinn undanfarin misseri en samt sem áður er innbyggð óvissa í fyrirkomulagið eins og það er. Bæði almenna jöfnunin og samningar við garðyrkjubændur byggja á skiptingu á ákveðinni fjárveitingu milli þeirra sem njóta jöfnunarinnar. Þannig er enginn hvati til að fjölga notendum í dreifbýli og má raunar segja að þvert á móti sé skammtímahvati til að fækka notendum. Ef aftur á móti væri litið á heildarmyndina og til langtímasjónarmiða væri það allra hagur að fjölga notendum raforku í dreifbýli því að þá skiptist dreifikostnaðurinn á fleiri notendur, verðið gæti lækkað og um leið þörfin minnkað fyrir jöfnunargreiðslur úr ríkissjóði. Stjórnvöld verða því að halda áfram að leita betri og fyrirsjáanlegri lausna við jöfnun dreifikostnaðar raforku, hvort sem er til almennra notenda eða í stuðningi við orkufreka framleiðslu eins og garðyrkju. Í því sambandi er rétt að rifja upp að samkvæmt stjórnarsáttmála er ætlunin að auka grænmetisframleiðslu með föstu niðurgreiðsluhlutfalli á raforkuverði til ylræktar. Dreifikerfi í jörð, þrífösun rafmagns og fyrirsjáanleiki í dreifikostnaði raforku eru brýnustu hagsmunamálin fyrir fyrirtækin sem staðsett er í dreifbýlinu, jafnt fyrirtæki í ferðaþjónustu, matvælaframleiðslu og á öðrum sviðum. Nýsköpun, orkuskipti, nýliðun og öll framtíð dreifðra byggða er háð því að orka fáist, hún sé afhent á öruggan hátt og á samkeppnishæfu verði.

Virðulegi forseti. Af hverju þarf ég að borga húsið mitt mörgum sinnum? Af hverju er ég að greiða þrefalt hærri vexti en vinur minn í Svíþjóð? Af hverju er svona dýrt að lifa á Íslandi? Þessa dagana er verið að reyna að blekkja okkur með því við séum í svo góðri stöðu af því að hér sé svo mikill hagvöxtur. En er þessi hagvöxtur sjálfbær? Hagvöxtur sem drifinn er áfram af viðskiptahalla er sjaldnast af hinu góða. Við erum þessa dagana að upplifa mikla verðbólgu, þá mestu á öldinni, og ein af ástæðum verðbólgunnar er þessi viðskiptahalli. Það hefur þau áhrif að krónan gefur eftir. Þá verða innfluttar vörur dýrari sem bætir við þá verðbólgu sem fyrir er. Sú verðbólga sem við erum að glíma við núna hefur að mestu leyti orðið til vegna tilbúinnar spennu hér innan lands, t.d. á húsnæðismarkaði, en það kann að vera að breytast með fallandi gengi krónunnar. Þessi verðbólga hefur mikil og neikvæð áhrif á stöðu heimilanna í landinu sem sjá lánin sín stökkbreytast með ófyrirséðum afleiðingum en verðbólga er líka vond fyrir ríkissjóð sem eyðir hátt í 100 milljörðum í vexti. Ísland er á toppnum þegar horft er til vaxtakostnaðar sem hlutfalls af landsframleiðslu. Við greiðum t.d. hærri vexti en Grikkland. Það er sá kostnaður sem við þurfum að greiða fyrir það eitt að vera með sjálfstæðan gjaldmiðil.  Forseti. 

Í dag hófst búgreinaþing og því er vert að ræða komandi endurskoðun búvörusamninga. Nauðsynlegt er að samningar séu bændum og matvælaframleiðslu landsins til hagsbóta og því vil ég brýna hæstv. matvælaráðherra í þeim efnum. Hlusta þarf á þarfir og kröfur bænda. Það skiptir ekki bara máli fyrir þá heldur einnig fyrir samfélagið allt. Við viljum búa við fæðuöryggi þar sem framleiðsluhvatar eru miklir og við líðum aldrei skort á innlendum matvælum. Við sjáum augljósa þörf fyrir stuðning frá ríkinu bæði í formi framlaga og tollverndar. Öll umræða um að breyta kerfinu og taka út greiðslur sem eru beintengdar framleiðslu er aðeins til þess fallin að veikja stoðir landbúnaðarins og þá sérstaklega þegar kemur að nautgriparækt og sauðfjárrækt. Óframleiðslutengdur stuðningur eða grænar greiðslur tryggja ekki næga framleiðslu með skilvirkum hætti. Með minni stuðningi komum við í veg fyrir nauðsynlega endurnýjun í greininni. Öflugur stuðningur og skilvirkt kerfi tryggir grundvöll til upphafs og áframhalds matvælaframleiðslu. Við sjáum að fjárfestingin í búskap er töluverð. Vextir eru kringum 10% af jarðalánum, sem er virkilega mikið umhugsunarefni. Hvernig ætlumst við til þess að tryggja endurnýjun á þessum forsendum? Tryggja þarf öfluga tollvernd og endurskoðun verðlagsgrunnsins, sem er bæði hagsmunamál bænda og neytenda. Öll umræða um að það hækki verð til neytenda er á villigötum og markmiðið á að vera að tryggja framleiðslu afurða. Þá eflum við ekki landbúnað með því að draga úr stuðningi við eina grein í þágu annarrar. Við Íslendingar stærum okkur af því að við búum við gæði og heilnæmi í matvælunum okkar, það byggir jú á íslenskum landbúnaði. Hættan er að þau gæði hverfi ef landbúnaðurinn fær ekki þá virðingu og þann stuðning sem hann á skilið. - Gerum þetta almennilega í eitt skipti fyrir öll.

Herra forseti. Á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar í gær sagði seðlabankastjóri að með evru yrði verðbólga hér miklu hærri. Þetta er stór fullyrðing. Fullyrðing sem ber þess merki að hér sé vísvitandi litið fram hjá því að með evru væri engin verðtrygging, nokkuð sem nú dregur úr áhrifum stýrivaxta á verðbólgu. Og litið fram hjá því að með evru gætu ríkisstjórnin og hæstv. fjármálaráðherra ekki leyft sér sömu vettlingatök í ríkisrekstrinum. Og litið fram hjá því að með evru væru önnur vandamál, t.d. tengd miklum sveiflum á gengi, úr sögunni. Með öðrum orðum, það er hægt að henda því fram að með evru væri verðbólga hér á landi enn hærri en hún er ef litið er fram hjá raunveruleikanum. Ég staldraði líka við þau orð seðlabankastjóra að við værum ívið lægri á verðbólgurófinu en aðrar Evrópuþjóðir og að Eystrasaltslöndin væru með 20% verðbólgu eða meira. Staðreyndin er sú að nær öll Evrópuríkin eru með lægri verðbólgu en Ísland og þar er hún í þokkabót á niðurleið. Svo er ekki hér. Eystrasaltslöndin eru vissulega í fámennum hópi ríkja með jafn háa eða hærri verðbólgu en hér. Þau eru ríki sem voru með mikil orku- og viðskiptatengsl við Rússland fyrir innrásina í Úkraínu og hafa styrkt Úkraínu fjárhagslega í baráttunni svo langt umfram getu að mér þykir afar sérkennileg pólitík að draga þau sérstaklega inn í krónuvörnina á þessum tímum. Staðreyndin er sú að krónan er fyrst og fremst ágætt tæki til að leysa þann vanda sem krónan sjálf skapar. Sú endalausa rússíbanareið sem af því leiðir er einfaldlega of kostnaðarsöm fyrir samfélagið okkar. Herra forseti: Okkur er öllum orðið óglatt í þessum rússíbana.

Herra forseti. Það er afar brýnt að ríkisstjórnin fari nú þegar að efna loforð sín í stjórnarsáttmálanum þar sem kveðið er á um að draga úr skerðingum á lífeyristaka, hvort sem það eru öryrkjar eða eldri borgarar. Vil ég nefna þrjú grunnatriði í þessu sambandi sem þarf að ráðast í, ekki seinna en strax. Í fyrsta lagi að lágmarkslífeyrir verði ekki lægri en lægstu umsömdu taxtalaun. Nú er svo komið að hæsti mögulegi ellilífeyrir er um 95.000 kr. lægri en lægstu umsömdu laun á vinnumarkaði. Munurinn hefur aukist jafnt og þétt síðasta áratug þrátt fyrir nokkra leiðréttingu 2017. Þegar skoðuð eru gögn aftur til 2010 er vöxtur í ellilífeyrisgreiðslum um 95% fram til dagsins í dag. Vöxtur í lægstu launatöxtunum er á hinn bóginn um 140% á sama tíma. Í öðru lagi skerðingar. Frítekjumark verði strax hækkað í 100.000 kr. Frítekjumark vegna lífeyrissjóðsgreiðslna hefur ekki hækkað um 1 kr. frá ársbyrjun 2017 eða í rúm fimm ár, var 25.000 kr. þá og er enn sama krónutala og nú æðir verðbólgan áfram. Hækkun frítekjumarks í 100.000 kr. kemur öllum til góða og það sem mest er um vert er að mesta kjarabótin verður hjá þeim sem minnstar hafa ráðstöfunartekjurnar. Í þriðja lagi heimilisuppbót til allra, burt séð frá búsetu. Það þarf strax að afnema þá útkjálkareglu að binda gamalt fólk í vistarbönd, og það á 21. öldinni, með því að taka af því í heimilisuppbótina 

Herra forseti. Hvað eiga Malta, Kýpur, Mónakó, Lúxemborg, Svartfjallaland og Andorra sameiginlegt? Allt eru þetta fámenn evrópsk ríki. Að því leytinu til eru þau eins og Ísland, enda taka þau þátt í smáþjóðaleikunum með okkur. En þau eru frábrugðin Íslandi að því leytinu til að þau nota evru sem gjaldmiðil og í dag er verðbólgan í þessum ríkjum lægri en á Íslandi. Sem sagt: Sex evrópsk smáríki með evru og lægri verðbólgu en á Íslandi. Í þessu ljósi verður að teljast stórfurðulegt, eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson benti á hér áðan, að seðlabankastjóri skuli í gær hafa valið Eystrasaltslöndin sem einhverja staðfestingu eða sönnun á því að verðbólga væri hærri á Íslandi ef við værum með evru - meira að segja miklu hærri, sagði hann. Af hverju ætti Ísland með evru endilega að vera nær evrulöndunum Eistlandi, Lettlandi og Litháen í verðbólgutölum heldur en evrulöndunum Möltu, Kýpur, Mónakó, Lúxemborg, Svartfjallalandi og Andorra? Er seðlabankastjóri að ýja að því að við Íslendingar séum að færa sambærilegar fórnir og Eystrasaltslöndin gera vegna nálægðar þeirra við Rússa og stríðið í Úkraínu? Á evrusvæðinu er verðbólga líka lægri á Spáni, Þýskalandi, Frakklandi, Portúgal, Belgíu, Hollandi, Grikklandi, Finnlandi, Vatíkaninu og Slóveníu heldur en hér á Íslandi. Svo er verðbólgan á niðurleið á Ítalíu og í Slóveníu á meðan hún er á uppleið hér. Það þarf vart að taka það fram, úr því að við erum að gera þennan samanburð, að vextir eru miklu, miklu hærri hér en í fyrrtöldum ríkjum. Við vitum að seðlabankastjóri er í nauðvörn eftir að hafa sett Evrópumet í vaxtahækkunum á fáeinum mánuðum. Við vitum líka að ríkisstjórnin er að gera verkefni hans nánast ómögulegt með arfaslakri hagstjórn, að ekki sé talað um þá óskammfeilni einstakra ráðherra að beina ábyrgðinni á vöxtum og verðbólgu beint á bankann. Við hljótum að gera þá kröfu til Seðlabankans og stjórnenda hans að þeir villi ekki um fyrir landsmönnum með kirsuberjatínslu af verstu sort. Það á ekki að vera mottó í Seðlabankanum að betra sé að veifa röngu tré en öngu.

Virðulegi forseti. Við Íslendingar njótum mikilla forréttinda. Við búum hér á þessu gjöfula landi þar sem við njótum friðar og öryggis, góðrar menntunar og frelsis til að vera eins og við viljum að langmestu leyti. Það var nefnt í umræðum hér í gær að við ásamt Sviss og Noregi værum þau ríki í Evrópu sem búa við hvað mesta efnisleg gæði. Það er reyndar þannig samkvæmt tölum Alþjóðabankans um verga landsframleiðslu á mann, leiðrétta fyrir kaupmætti árið 2021, að þá voru Noregur og Sviss allnokkuð fyrir ofan okkur. Og það voru líka Evrópusambandslöndin Lúxemborg, með rúmlega tvöfalda landsframleiðslu á mann miðað við okkur, Írland, Danmörk, Holland, Svíþjóð, Belgía, Austurríki og Þýskaland. En engu að síður, við höfum það mjög gott. Við njótum líka þeirra forréttinda að geta ferðast um allan heim á vegabréfinu okkar. Við erum nánast alls staðar aufúsugestir, erum ekki tekin í harðar yfirheyrslur á landamærum um hvað það sé eiginlega sem við séum að vilja á þeim stað sem við lendum. Við erum vissulega í hópi þeirra þjóða sem hafa það allra best í heimi hér. Að auki þurfa að ungir Íslendingar aldrei að sinna herþjónustu eða lenda í þeirri stöðu að þurfa að láta lífið í nafni föðurlandsins. Við höfum komið því þannig fyrir að ef til þess kemur að það þarf að verja landið okkar þá fellur það í skaut annarra að færa hina endanlegu fórn fyrir frelsi þess. Það er því tilefni til að þakka forsjóninni fyrir þessi örlög sem voru á engan hátt fyrirsjáanleg fyrir fáum öldum síðan. Engu að síður er það svo að okkur tekst ekki að halda þannig á málum að allir borgarar þessa lands búi við efnahagslegt öryggi. Dýrtíðin hér er með þeim hætti að ótrúlega margir glíma við það að ná ekki endum saman um mánaðamót og þurfa að safna skuldum til þess eins að borða, greiða fyrir húsnæði og komast í vinnuna á bílnum. Ef veikindi ríða yfir eru ýmsar áskoranir sem bíða í undirfjármögnuðu og undirmönnuðu heilbrigðiskerfi. Það er hlutverk okkar sem hér erum að sjá til þess að þetta sé ekki svona. Hér þarf að lækka framfærslukostnaðinn með markvissum aðgerðum í anda norræna velferðarmódelsins. 

Herra forseti. Ég þarf ekkert að rekja brunann í Vatnagörðum í löngu máli hér enda hefur verið stiklað frekar ítarlega á því af hálfu þingmanna í vikunni, sem ég er mjög þakklát fyrir. Hins vegar tel ég mikilvægt að ítreka rót vandans sem er úrræðaleysi fyrir einn jaðarsettasta hóp Íslands. Það eru varla úrræði fyrir heimilislaust fólk, hvað þá fyrir heimilislaust fólk með fjölþættan vanda. Við segjumst búa í velferðarríki en höldum varla utan um fólkið sem þarf mest á því að halda og sem býr hér. Það þarf líka að ræða ábyrgð ríkisins og sveitarfélaga á ástandinu í samfélaginu og það er löngu kominn tími á að fara í uppbyggingarátak og bjóða upp á varanlega lausn fyrir fólk með fjölþættan vanda. Húsnæðismálin eru áhyggjuefni, þar sem það eru bara nokkur gistiskýli á landinu sem eru oftar en ekki yfirfull, en úrræðaleysið og meðferðarleysið er líka vandamál. Biðlistarnir eru langir og heilbrigðiskerfið er varla í stakk búið til að bjóða upp á viðunandi lausnir fyrir fólk með fjölþættan vanda. Þar á meðal er vímuefnavandi. Heimilislaust fólk eður ei, þá eru sum vandamál til þess fallin að vera leyst innan heilbrigðiskerfisins. Þá er mikilvægt að hafa í huga að á meðan við búum við regluverkið sem við búum við í dag þá stendur það bara því miður ekki til boða. Án þess að fara efnislega út í það læt ég duga að segja að bannstefnan ber auðvitað mikla ábyrgð á þessu ástandi akkúrat núna. Virðulegi forseti. Ég er þreytt á möntrunni um að við ættum að hjálpa Íslendingum fyrst og síðan fólki á flótta. Það er til þess fallið að setja þessa tvo jaðarsettu hópa upp á móti hvor öðrum. Raunin er bara sú að báðir hópar eru jafn úrræðalausir og hafa verið mjög lengi. Skömm okkar hér á Alþingi er rosalega mikil af því að það eru mannréttindi að eiga þak yfir höfuð sér og það eru mannréttindi að geta leitað sér aðstoðar.

Virðulegur forseti. Núna klukkan fjögur lýkur yfirstandandi atkvæðagreiðslu innan aðildarfyrirtækja Samtaka atvinnulífsins um verkbann á allt starfsfólk Eflingar. Þetta er umfangsmesta verkbann sem boðað hefur verið til í Íslandssögunni og það beinist að láglaunafólki sem má illa við nokkrum tekjumissi. Þetta er nýjasta tilraunin til að þvinga þetta fólk til að sætta sig við það sem samið hefur verið um við aðra. Síðast var það miðlunartillaga ríkissáttasemjara sem var samhljóða tilboði Samtaka atvinnulífsins og var sett fram í óþökk samninganefndar Eflingar. Eflingarfólk kaus að fara ekki í samflot með öðrum félögum heldur semja eitt og óstutt og það er þeirra réttur. Þótt ég hefði persónulega viljað sjá meiri samstöðu verkalýðsfélaganna þá er það einfaldlega ekki staðan núna og kannski er bara rík ástæða fyrir þessari stöðu. Hagsmunir þessa félags eru ekki endilega alveg þeir sömu og annarra félaga. Efling sá t.d. ástæðu til að birta athugasemdir um aðgerðir ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga þar sem aðgerðirnar voru taldar léttvægar og þá sérstaklega fyrir láglaunafólk. Hér höfum við val um tvennt, annaðhvort að afskrifa málflutning og kröfugerð Eflingar sem misskilning og frekju eða að líta á þetta sem lögmæta birtingarmynd vaxandi bils milli láglaunafólks og annarra stétta. Sjálfur hef ég þungar áhyggjur af afleiðingum þess ef stjórnvöld kjósa að taka fyrri kostinn og leyfi mér að efast um að þessi sjónarmið hverfi bara ef þau eru hunsuð eða ef reynt er að bæla þau niður. Reynum þá frekar að setja okkur í spor þessa fólks og munum að það er miklu auðveldara að tala fyrir ágreiningsleysi úr fílabeinsturni forréttinda en þegar maður er bókstaflega að lifa frá launaseðli til launaseðils.

Herra forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd þrjár ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar frá árunum 2021 og 2022 sem gera breytingar á 9. og 12. viðauka EES-samningsins. Ég ætla að fara nokkrum orðum yfir hverja ákvörðun fyrir sig. Fyrst vil ég nefna ákvörðun nr. 69/2021. Hún tekur inn í EES-samninginn tilskipun sem hefur það að markmiði að nútímavæða nokkrar lykilgerðir EES-réttar á sviði neytendaverndar. Hún gerir einnig framfylgd gerðanna skilvirkari og bætir réttarúrræði neytenda vegna brota gegn ákvæðum þeirra. Þá er tekin fyrir ákvörðun nr. 70/2021. Hún fellir inn í EES-samninginn tvær gerðir. Annars vegar tilskipun sem kveður á um skilyrði til neytendasamninga sem gerðir eru um kaup á stafrænu efni eins og sjónvarpsþjónustu og netþjónustu, þ.e. kaup á tilteknu stafrænu efni. Hins vegar er um að ræða tilskipun varðandi samninga um sölu á vörum, þ.m.t. vörum með stafræna eiginleika. Báðar þessar tilskipanir kveða á um gallareglur, vanefndaúrræði neytenda og réttarreglur sem tryggja að unnt sé að nýta vanefndaúrræði í framkvæmd. Samkvæmt tilskipununum mega lög EES-ríkjanna ekki innihalda efnisákvæði sem ganga skemur eða lengra en ákvæði tilskipananna. Markmiðið með þessu er að efla neytendavernd. Síðast vil ég nefna ákvörðun nr. 270/2022. Með henni eru settar reglur um stofnun fyrirtækja og skráningu útibúa rafrænt. Markmiðið er að auka hagræði við stofnun fyrirtækja og skráningu útibúa innan EES-ríkjanna. Þannig er sérstaklega dregið úr kostnaði, tíma- og stjórnsýslubyrðum lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Herra forseti. Haft var samráð við utanríkismálanefnd Alþingis vegna upptöku umræddra gerða í samninginn sem gerði ekki athugasemdir við upptöku þeirra á þann hátt sem þingsályktunartillagan tilgreinir. Ekki er gert ráð fyrir að innleiðing gerðanna hafi veruleg áhrif á stjórnsýslu eða fjárhag ríkisins. Gert er ráð fyrir að nokkur kostnaður hljótist af innleiðingu gerðarinnar sem felld er inn í EES-samninginn með ákvörðun nr. 270/2022, þar sem gera þarf breytingar á tölvukerfum fyrirtækjaskrár. Ákvarðanirnar kalla á lagabreytingar hér á landi. Menningar- og viðskiptaráðherra mun til innleiðingar leggja fram í fyrsta lagi frumvarp til breytinga á lögum um neytendakaup, í öðru lagi frumvarp til nýrra sérlaga um afhendingu á stafrænu efni og þjónustu til neytenda og að lokum frumvarp til laga um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög. Ég legg til, herra forseti, að þegar umræðu þessari lýkur verði tillögu þessari vísað til utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég gerði sömu mistök og í gær, ég hefði kannski frekar átt að fara í andsvör en að halda ræðu. Ég ætlaði bara að segja ég held mikið upp á þennan viðauka. Ég held að hann sé til þess fallinn að bæta vernd neytenda hér á Íslandi, eins og fram kom í framsögu hæstv. utanríkisráðherra. Hins vegar er talað um að með innleiðingu þessara gerða sé verið að gera breytingar á lögum um neytendakaup, nr. 48/2003, hvað varðar vanefndir og galla. Mig langaði bara að tékka aðeins á því að hvaða leyti, af því að það stendur í greinargerðinni, minnir mig, við þennan viðauka að hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra leggi fram frumvarp varðandi breytingu á lögum um neytendakaup. Það er bara flott og frábært. En ég væri til í að vita að hvaða leyti verið er t.d. að breyta galla. Er verið að breyta gallahugtakinu í lögum um neytendakaup? Er verið að breyta tímamarki galla? Og sama með vanefndaúrræðið, felur þetta í sér einhverjar efnislegar breytingar? Ég veit þó að þær breytingar sem munu verða á íslenska lagabálknum mega ekki ganga skemur eða lengra en núverandi íslensk lög. Því langar mig að vita hvort það sé komin einhvers konar hugmynd um hvernig á að útfæra þessar breytingar í samræmi við íslensku lögin. Annars tel ég þetta bara vera til hagsbóta. Og eins og ég talaði um í gær held ég að það sé mikilvægt að samræma regluverkið okkar þegar kemur að viðskiptum, neytendakaupum og kröfurétti yfir höfuð til samræmis við hin EES-löndin og þannig auka möguleika á viðskiptum utan Íslands. En ég biðst enn og aftur afsökunar, ég hefði kannski frekar átt að fara í andsvör.

Virðulegi forseti. Í þessari viku verður ár liðið frá því að Rússland gerði á ný innrás í Úkraínu, fullvalda og sjálfstætt ríki í Evrópu. Ár verður liðið frá því að Rússland hóf stríð í Evrópu. Hungursneyðin í Úkraínu eða Holodomor, sem stóð yfir frá 1932–1933, var af völdum alræðisstjórnar Stalíns og dró milljónir Úkraínumanna til dauða. Rússar hafa þó alla tíð neitað því að um hópmorð eða þjóðarmorð hafi verið að ræða. Það hafa þó fleiri en þeir neitað voðaverkum Stalíns í nafni kommúnisma, jafnvel hér á Íslandi tóku kommúnistar til varna þegar fréttir bárust af hungursneyðinni á sínum tíma. Flutningsmenn tillögunnar sem koma úr öllum flokkum vilja bregðast við ákalli Úkraínu um að ríki heimsins lýsi því yfir að hungursneyðin hafi verið hópmorð. Fjölmörg ríki hafa þegar brugðist við ákallinu. Um það er líka breið samstaða hér á Alþingi. Með þessu færi hungursneyðin á lista yfir þá ómannúðlegu alþjóðaglæpi alræðiskerfa sem útrýmdu milljónum mannslífa á fyrri hluta 20. aldar. Ísland hefur þegar skrifað undir sameiginlega yfirlýsingu líkt þenkjandi ríkja á vettvangi Sameinuðu þjóðanna til að minnast þess að 80 ár væru liðin frá Holodomor. Hópmorð var skilgreint sem sérstakur glæpur samkvæmt alþjóðalögum í sáttmála Sameinuðu þjóðanna um ráðstafanir gegn og refsingar fyrir hópmorð frá 1949, en hann var fyrsti mannréttindasáttmálinn sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti. Ísland undirritaði hópmorðssáttmálannn þegar árið 1949 og fullgilti hann sama ár. Ísland hefur sömuleiðis lögfest refsiákvæði vegna alþjóðaglæpa með lögum um refsingar fyrir hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði, nr. 144/2018. Fólk víðs vegar um Úkraínu varð fyrir miklum áhrifum af hungri og kúgun alræðisstjórnar Stalíns. Örvænting fólks var slík að það greip til mannáts og hlutu fjölmargir dóm fyrir. Hungursneyðin var bein afleiðing þvingaðrar stefnu Sovétríkjanna um samyrkjubúskap, auk þess sem svelti var kerfisbundið beitt sem refsingu, m.a. ef bændur gátu ekki uppfyllt tilskilið afhendingarmagn. Svæðin sem urðu verst úti í þessum aðgerðum voru girt af til að koma í veg fyrir að hungraðir íbúar gætu flúið á milli svæða og til að koma í veg fyrir flutning matvæla til svæðanna. Markmið sovéskra stjórnvalda með sveltinu var enn fremur að bæla niður úkraínska þjóðarvitund, að þvinga Úkraínumenn til undirgefni. Þeir voru því vísvitandi sveltir í pólitískum tilgangi. Þessi þjóðarharmleikur Úkraínumanna varð milljónum manna að bana. Þrátt fyrir afneitun Rússa uppfyllir hungursneyðin skilyrði til að vera skilgreind sem hópmorð. Það er mat okkar flutningsmanna að mikilvægt sé að senda skýr skilaboð um þessa hörmulegu atburði í mannkynssögunni og vekja á þeim athygli til að koma í veg fyrir að þeir endurtaki sig. Slík skilaboð um voðaverk fyrri tíma sem mega ekki gleymast geta styrkt viðleitni alþjóðasamfélagsins til að tryggja framgang og vernd grundvallarmannréttinda og frelsis um allan heim. Auðvitað er innrás Rússlands í Úkraínu alveg sérstakt tilefni til þess að samþykkja þetta núna. Sporin hræða svo sannarlega. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir því að málið gangi til utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hingað upp til að þakka hv. þingmanni fyrir málið og fagna því að sjá fulltrúa frá öllum flokkum á Alþingi á málinu, sem mér finnst mikill sómi að. Ég veit og hef rætt það persónulega við mína kollega í Úkraínu að þetta skiptir þau ótrúlega miklu máli. Þetta er fyrst og síðast viðurkenning á voðaverkum. Þetta er táknrænn stuðningur og sérstaklega mikilvægur í þeim ómennsku aðstæðum sem þau eru í núna. Eftir tvo daga er ár liðið frá því að Rússar ákváðu að, ekki hefja en gera innrás og fara í algert, tilgangslaust stríð. Í ljósi þess að sú stund er að renna upp eftir tvo daga þykir mér líka sómi að því að verið sé að mæla fyrir málinu núna, og ég hlakka til að geta komið því áleiðis, og geri ráð fyrir því að Alþingi samþykki þessa þingsályktunartillögu. Við getum sagt frá því að Ísland hafi ályktað með þessum hætti, af því að það skiptir máli. Það skiptir máli fyrir söguna en líka fyrir samtímann, og það skiptir máli fyrir það sem koma skal og hefur líka óbein áhrif á þá tíma sem við lifum núna. Því þakka ég kærlega fyrir að þetta mál sé komið fram og óska auðvitað þinginu góðs gengis með afgreiðslu á málinu, sérstaklega af því að um það ríkir, að því er virðist, þverpólitísk sátt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra andsvarið og fyrir hvatninguna og brýninguna. Ég tek undir hvert orð hæstv. ráðherra og langar bara til að undirstrika hvað það er mikilvægt að málið fari í gegnum þinglega meðferð og tek jafnframt undir þau orð hæstv. ráðherra og mikilvægi þess að við samþykkjum þetta mál hér á Alþingi.

Virðulegur forseti. Mig langaði til að koma hér og fagna framlagningu þessa máls, sem ég er meðflutningsmaður að, en einnig til að spyrja hv. þm. og flutningsmann Diljá Mist Einarsdóttur hvort hún telji að fleiri óhæfuverk alræðisstjórnar Stalíns, sem eru mörg og dugar tveggja mínútna andsvar engan veginn til þess að þylja þau upp, teljist til hópmorða eða e.t.v. annarra alþjóðaglæpa. Mig langar að nefna hérna sérstaklega brottflutning Krímtatara til Kasakstan, sem átti sér stað á árunum 1944–1946, en einnig skipulagðar hreinsanir á tilteknum stéttum, embættismönnum, prestum, eigendum fyrirtækja, sem áttu sér stað í Eystrasaltsríkjunum og Póllandi á árabilinu 1939–1941 á þeim tíma þegar stjórnvöld í Sovétríkjunum átti í vanheilögu bandalagi við Þýskaland nasismans. Það væri gaman að heyra álit hennar á því hvort þetta geti átt við.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir meðflutninginn og fyrir að vekja athygli á fleiri voðaverkum frá þessum tíma því að eins og við vitum og þekkjum þá hefur það verið lenskan að Rússar hafa staðfastlega neitað að hafa framið ýmis voðaverk eins og þau sem hv. þingmaður telur hér upp. Við sjáum merki um þennan falsflutning og afneitun Rússa á sögunni. Við sáum það í ræðu Pútíns í gær. Við sáum um slíkan málflutning í aðsendri grein í íslenskt tímarit í dag frá sendiherra Rússlands. Þannig að ég tel það mjög mikilvægt að við rifjum þessi mál upp og vekjum athygli á þeim sem oftast í sama tilgangi og við leggjum þetta mál fram einmitt núna til þess að þau endurtaki sig ekki. Við vitum að fólk víðs vegar um öll Sovétríkin varð fyrir miklum áhrifum vegna kúgunar alræðisstjórnar Stalíns, við þekkjum það, í sama tilgangi. Og þær tilraunir sem voru gerðar til að bæla niður þjóðarvitund voru ekki bundnar við Úkraínu. Þetta mál sem við tölum um hér í dag stendur e.t.v. upp úr sökum gríðarlegs fjölda fórnarlamba. En það er full ástæða til þess að skoða umrædd mál, ég tek undir orð hv. þingmanns varðandi það.

Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Ég tek undir það alveg sérstaklega að það er mikilvægt að þetta óhæfuverk sem þingsályktunartillagan fjallar um fái framgang hér í þinginu, enda er umfangið slíkt að manni hrýs hugur við að hugsa til þess. Ég vil bara fagna aftur þessari tillögu og styð hana vitanlega, því að þó að það sé ónotalegt að horfa á þessi myrkraverk fortíðarinnar, þessi myrkraverk alræðisstjórnar Sovétríkjanna, þá er það þarft og ekki síst þegar sífellt fleiri vísbendingar birtast úr austri um óhæfuverk á okkar tímum í Úkraínu þessa dagana; sundursprengdir leikskólar og leikvellir og allt þetta. Þannig að ég segi aftur: Ég vona bara að þetta mál fái fullnaðarmeðferð á Alþingi sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir framsöguna. Ég er einn flutningsmanna þessa mikilvæga máls og það er ánægjulegt að sjá svona breiða samstöðu á Alþingi þar sem fulltrúar allra flokka leggja málinu lið. Með því viljum við bregðast við ákalli Úkraínu og lýsa því yfir að hungursneyðin í Úkraínu hafi verið hópmorð og komast þannig í hóp þeirra fjölmörgu ríkja sem hafa þegar brugðist við ákallinu. Hungursneyðin í Úkraínu árin 1932–1933 var af mannavöldum og skipulögð og framin með þeim aðferðum að svipta fólk næringu sinni og einmitt fólk sem var framleiðendur matarins, þ.e. bændur. Þetta gerðist í einu gjöfulasta landi hvað matvælaframleiðslu varðar og olli dauða 3,5–7 milljóna manna að talið er. Við teljum brýnt að senda skýr skilaboð um þessi voðaverk svo þau endurtaki sig ekki. Ég legg því áherslu á að málið fái skjóta meðferð hér í þinginu og verði að svo búnu samþykkt. Það að ár sé liðið frá því að Rússland réðst á ný inn í Úkraínu gefur fullt tilefni til þess.

Frú forseti. Það er ástæða til að fagna framkominni tillögu Diljár Mistar Einarsdóttur og þingmanna úr öllum flokkum á hinu háa Alþingi um að Alþingi álykti um að hungursneyðin í Úkraínu, sem stóð yfir frá 1932–1933, hafi verið hópmorð. Breski sagnfræðingurinn Eric Hobsbawm kallaði 20. öldina öld öfganna og skrifaði um það gagnmerka sagnfræðibók. Hann talar reyndar þá um hina stuttu 20. öld, frá 1914–1991, þegar kalda stríðinu lauk og mörg okkar héldu að allt færðist til betri vegar í heimi hér. Öld öfganna einkennist af alræðisstjórnum, eins og Stalínsstjórninni í Sovétríkjunum, Maó Tse-tung í Kína, Pol Pot í Kambódíu, að ógleymdu þriðja ríki Hitlers. Það skiptir mjög miklu máli að við hér í upphafi 21. aldar höldum ekki bara sagnfræðinni sem slíkri til haga, þ.e. að við munum og gleymum ekki því sem gerðist, heldur að við sýnum því virðingu með því að viðurkenna að slíkt hafi verið gert, með samþykkt tillögu eins og þeirrar sem hér er til umræðu. Það er pólitískt mjög mikilvægt. Í þessu tilviki er það mjög mikilvægt fyrir Úkraínu og vegna innrásarstríðs Rússlands, það sem nú hefur staðið í rétt ár, að við sendum þessi skýru pólitísku skilaboð frá Alþingi Íslendinga þangað á þessari stundu. Mig langar líka að minna á aðra tillögu sem verður vonandi tekin hér til umfjöllunar bráðlega. Hún varðar annað hópmorð sem framið var í upphafi aldar öfganna. Það var þjóðarmorð Tyrkja við upplausn Ottóman-veldisins í við lok fyrri heimsstyrjaldar þegar Armenar voru sendir á vergang og út í opinn dauðann og létu lífið hundruð þúsunda saman, jafnvel ein til tvær milljónir manna. Armenía hefur lengi barist fyrir því að þetta sé viðurkennt og tillaga þessa efnis liggur nú hér frammi á hinu háa Alþingi. En nú erum við að ræða Holodomor. Við erum að ræða um Úkraínu og kannski að horfast í augu við það að hryllingur sögunnar getur endurtekið sig. Að þegar alræðisstjórnir fá að starfa óáreittar, þegar stjórnmálamenn og leiðtogar, í þessu tilviki forseti Rússlands getur náð þeim tökum á löggjafa og fjölmiðlum, og þar með almenningi, að hann getur skipað sjálfan sig forseta til 2036, þá eigum við á hættu að lönd fari þá leið sem þarna var farin með manngerðri hungursneyð í Úkraínu sem var gagngert til þess að halda Úkraínumönnum niðri eða með innrás í Úkraínu, eins og þá sem við horfðum upp á og höfum verið að fylgjast með núna síðastliðið ár. Það eru því miður válynd veður í alþjóðamálunum. Það er fyrir okkur mörg, held ég, erfitt að horfast í augu við þessa stöðu. Við vorum fyrir 30 árum vongóð og full bjartsýni um að lok kalda stríðsins færðu okkur frjálsari heim, frjálsari lönd, frjálslyndari stjórnmál, jafnvel öðruvísi stjórnmálamenn og að við kæmumst á betri stað en við vorum á. Það er þess vegna nokkuð erfitt, finnst alla vega þeirri sem hér stendur, að horfast í augu við stöðuna í Evrópu eins og hún er í dag og svo sem stöðu heimsmála almennt. En um það er svo sem ekki annað að segja en að það er sá veruleiki sem við þurfum að eiga við og horfast í augu við. Að lokum vil ég ítreka þakkir til 1. flutningsmanns tillögunnar og geri ráð fyrir því, í ljósi þess hversu rík samstaða er um þetta mál hér á Alþingi, að tillagan hljóti afgreiðslu og verði samþykkt á yfirstandandi þingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og meðflutninginn. Mig langaði til að koma hingað upp af því að margt af því sem hv. þingmaður fór yfir hefur verið mér svo sérstaklega hugleikið. Hv. þingmaður talaði um öld öfganna og hversu full vonar og bjartsýni við vorum og fólk var þegar henni lauk, en svo horfumst við í augu við það í dag að hryllingur sögunnar getur sannarlega endurtekið sig. Síðast í hádeginu í dag þá sat ég með vini mínum þar sem við vorum að ræða þetta mál og önnur válynd veður í alþjóðapólitíkinni. Við spurðum okkur þeirrar spurningar: Hvar endar þetta? Af því að hv. þingmaður, sem er fyrsti flutningsmaður annarrar tillögu, eins og hv. þingmaður nefndi, sem varðar þjóðarmorð á Armenum, þá tek ég heils hugar undir orð hv. þingmanns varðandi framgang þeirrar tillögu sem ég er sömuleiðis meðflutningsmaður á.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur andsvarið. Já, við deilum örugglega þessum tilfinningum og þessari reynslu hér á Íslandi og kannski víðar í Evrópu. Ég held að það sé mikilvægt að við höfum í huga að kannski hefur aldrei verið eins mikilvægt að halda í heiðri ákvæði mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, mannréttindasáttmála Evrópu og önnur þau gildi og viðmið sem við höfum, vestrænar þjóðir og þjóðir sem teljast til lýðræðissamfélaga, ákveðið að undirgangast og samþykkja. Það eru í rauninni þau bönd sem eiga að halda utan um okkur og halda okkur innan marka, ef svo má að orði komast, vegna þess að eitt eiga harðstjórarnir sameiginlegt og það er að virða ekki mannréttindi og um leið og þú hættir að virða mannréttindi þá held ég að gatan til glötunar sé tiltölulega bein og breið.

Virðulegur forseti. Ég er hingað kominn til að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að vera flutningsmaður þessarar tillögu og mig langar líka til að þakka öllum hinum flutningsmönnum tillögunnar, kannski sérstaklega þeim sem hér hafa tekið til máls í dag. Þetta hafa verið mjög góðar umræður og góðir punktar komið fram. Það er á stundum sem þessum sem mér finnst virðing Alþingis rísa hvað hæst, þegar við sýnum að við erum hlekkur í keðju þjóðþinga, lýðvelda og ríkja heims sem virða mannréttindi og lýðræðislega stjórnarhætti. Því miður hefur þeim ríkjum farið fækkandi í heiminum undanfarin ár. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir talaði um það í sinni góðu ræðu hvað við vorum bjartsýn fyrir 30 árum - ég er einn af þeim sem man þá tíma - og trúðum því eins og ágætur bandarískur fræðimaður, Francis Fukuyama, sagði; að sögunni, þ.e. þessari hugmyndafræðilegu togstreitu um hvernig við ættum að byggja sómasamlegt mannlegt samfélag, væri lokið og fram undan væru tímar framsóknar lýðræðis, mannréttinda og viðskiptafrelsis. En við vorum því miður fljótt dregin niður á jörðina, auðvitað strax með stríðunum í Júgóslavíu og síðan með þeim atburðum sem áttu sér stað í upphafi þessarar aldar, árásinni á tvíburaturnana og Washington o.s.frv. Það er gríðarlega mikilvægt, þótt langur tími sé liðinn síðan þessi morð áttu sér stað, næstum 100 ár, að halda minningu slíkra atburða á lofti. Það var nefnt í umræðu um EES-samninginn í gær að þriðjungur Íslendinga, ef ég man tölurnar rétt - þið leiðréttið mig ef svo er ekki - væri fæddur eftir að EES-samningurinn gekk í gildi. Þetta er þá fólk sem var ekki heldur fætt þegar við stóðum bjartsýn og fögnuðum hruni Berlínarmúrsins og endalokum sögunnar, eins og það var kallað. Þess vegna þarf að rifja þessa hluti upp. Það er þó ekki lengra síðan þetta gerðist en svo að foreldrar mínir voru báðir fæddir þegar þetta átti sér stað; því nær keðja mannlífsins þangað og auðvitað langt aftur. Enn og aftur lýsi ég þakklæti og virðingu til þeirra sem flytja þessa tillögu og styð hana heils hugar. Takk fyrir.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka flutningsmanni þessarar tillögu, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur, fyrir góða framsögu. Ég vil líka fagna þeirri þverpólitísku samstöðu sem er um þetta mál, sem er náttúrlega angi af mikilli samstöðu um stuðning við Úkraínu og andstöðu við alræðisstjórnina í Rússlandi og tilburði þeirra til þess í rauninni að endurvekja það sem stjórnvöld þar líta á sem svolítið glæsta fortíð þar sem þjóðir voru sameinaðar og oft kúgaðar undir formerkjum alræðisstjórnar og allsherjarríkis. Holodomor er hugtak sem Úkraínumenn vilja sjálfir nota yfir þessa hungursneyð sem snertir þá, eins og hér hefur verið rakið, alveg sérstaklega þó að hún hafi haft áhrif á fleiri. Þetta hugtak myndi þýðast beint yfir á íslensku sem hungurmorð, sem virkar bara ágætlega á íslensku. Það hefur í gegnum tíðina verið rökrætt fram og til baka af fræðimönnum og öðrum um nákvæmar skilgreiningar, hvort þetta falli undir þjóðarmorðs- eða hópmorðshugtakið og hvort þetta hafi verið viljandi gert eða hvort það skipti máli að Úkraínumenn hafi orðið fyrir þessu sérstaklega, hvort það hafi verið viljandi. Alþjóðasamfélagið, sérstaklega á síðari árum, hefur verið að hallast mjög að því að það sé fullkomlega eðlilegt að skilgreina þetta sem hópmorð gegn Úkraínubúum og að þetta hafi verið angi af stærri og yfirgripsmeiri stefnu sem snerist um að bæla niður þjóðarvitund þeirra. Þetta er, eins og ég kom inn á í upphafi ræðunnar, dálítið stefna sem núverandi Rússlandsstjórn er að reyna að endurvekja og það er orðræða sem hefur verið undirbúin þar í áraraðir. Í rauninni má líta á það sem undirbúning að því sem Rússar eru að gera í Úkraínu, svona orðræða um að þessar þjóðir og þessi ríki séu ekki lögmæt og tilheyri bara Rússlandi. Rússar byrjuðu náttúrlega tilburði sína í Úkraínu með því að taka Krímskaga 2014. Það var undir þeim formerkjum að það hefðu verið mistök á sínum tíma að afhenda þeim Krímskaga 1954. Nú er náttúrulega búin að bætast ofan á það orðræða um að Úkraína sé ólögmæt og sé í rauninni ekki þjóð. Viðurkenning á þeirra eigin sjálfsvitund, Úkraínumanna, að þessu leyti er því mjög mikilvæg. Alþjóðasamfélagið hefur tekið þarna skýra afstöðu og þetta er árétting á afstöðu sem fulltrúar okkar Íslendinga hafa áður tekið á öðrum vettvangi. Samhengið er auðvitað alveg gríðarlega mikilvægt. Af hverju erum við að taka Úkraínu fyrir sérstaklega þegar það er ýmislegt annað sem væri hægt að álykta um sem tengist voðaverkum Sovétstjórnarinnar? Það er að sjálfsögðu vegna þess að þau standa núna í baráttu fyrir sinni tilvist. Nú erum við að horfa upp á það að stríðið þar hefur staðið yfir í ár. Ég vil bara enn og aftur fagna þessu framtaki og ég lít á þetta sem mjög mikilvægan anga af því að standa með Úkraínu.

Frú forseti. Ég vil, líkt og aðrir hérna, þakka sérstaklega fyrsta flutningsmanni, Diljá Mist Einarsdóttur, fyrir þetta góða mál. Það er sérstaklega ánægjulegt að náðst hefur samstaða um að mæla fyrir því núna og hefja umræðu um það. Eftir tvo daga er eitt ár frá því að innrás Rússa í Úkraínu, fullvalda sjálfstætt ríki, átti sér stað og þetta mál varðar auðvitað úkraínsku þjóðina. Það voru skemmtilegar umræður hér um að fyrir 30 árum hefðum við öll verið full bjartsýni og talið að takmörk okkar væru óendanleg. Og þannig er það bara í lífinu, það skiptast á skin og skúrir. Við förum í gegnum períóður þar sem við erum full svartsýni og öðrum stundum erum við full bjartsýni og kannski er það mannkyninu bara hollt. Það væri erfitt að vera til ef ekki væri fullvissa um að dagur fylgi nótt og nótt fylgi degi. Það er nú bara taktur lífsins. Í því felst líka að jafnvel þó að við stöndum frammi fyrir þessum hrikalegu atburðum í Úkraínu núna þá getum við verið nokkuð fullviss um það að fyrr eða síðar mun birta til. Sagan okkar er öll vörðuð stórum og litlum atburðum og það fennir nú yfir þá flesta. En okkur hættir kannski til að minnast og halda á lofti atburðum sem er auðvelt fyrir okkur að spegla okkur í og okkur líður vel með. Það getur verið léttara að sópa undir teppi hlutum sem eru óþægilegir og óhuggulegir. Þessi hræðilegu hópmorð í Úkraínu eru meðal þeirra atburða sem við getum ekki bara ýtt til hliðar heldur þurfum að horfast í augu við. Mér finnst ekki skipta minnstu máli að gera það núna og afgreiða málið hratt og örugglega vegna þess að við stöndum andspænis stríði sem snýst að miklu leyti um gildi, gildi fyrir frelsi, jafnrétti, mannréttindum og umburðarlyndi. Ástæður þessara hryllilegu atburða má auðvitað rekja til þess að einhverju leyti að lítið var gert með slík viðhorf. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég hlakka til að fjalla um málið í nefndinni. Ég held að það ætti að geta gerst rösklega og það væri gaman að sjá þetta verða að samþykkt innan skamms.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að koma hingað upp og þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir mjög góða og gagnlega umræðu og fyrir brýningu og hvatningu. Það er ljóst að hér ríkir breið og þverpólitísk samstaða um þetta mál. Ég tek undir orð hv. þm. Loga Einarssonar og vonast til að þetta mál verði samþykkt innan skamms, því að eins og hv. þingmaður nefnir réttilega er þetta einn angi af því að við höldum á lofti þessum samevrópsku og samvestrænu gildum, frelsi, mannréttindi og umburðarlyndi. Ég tek sömuleiðis undir orð hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur varðandi það að við reynum að koma í veg fyrir að sagan endurtaki sig þó að útlitið sé e.t.v. ekki bjart í dag. Ég tek einnig undir orð hv. þm. Magnúsar Árna Skjöld Magnússonar varðandi það að það er á svona stundum sem manni finnst að virðing Alþingis rísi hvað hæst.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008. Frumvarpið fjallar um greiðsluþátttöku sjúkratryggðra. Meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Samfylkingarinnar Logi Einarsson, Dagbjört Hákonardóttir, Helga Vala Helgadóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að skv. 1. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, er markmið laganna að tryggja sjúkratryggðum aðstoð til verndar heilbrigði og jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Vorið 2017 tók gildi nýtt greiðsluþátttökukerfi vegna heilbrigðisþjónustu sem hafði það að markmiði að lækka útgjöld einstaklinga sem þurfa á mikilli heilbrigðisþjónustu að halda. Kerfinu var ætlað að tryggja að einstaklingar greiddu ekki meira en ákveðna hámarksupphæð í hverjum mánuði fyrir heilbrigðisþjónustu. Eftir að hámarksgreiðslu væri náð lækkaði mánaðarleg greiðsla umtalsvert samkvæmt kerfinu. Greiðsluþátttökukerfið gerir ráð fyrir ólíkri stöðu sjúklinga og greiða börn, aldraðir og öryrkjar lægri hámarksupphæð en aðrir samkvæmt kerfinu. Því miður hefur hvorki markmið greiðsluþátttökukerfisins né markmið laganna um að tryggja sjúkratryggðum aðstoð óháð efnahag náðst undanfarin ár þar sem samningar við sérfræðilækna hafa verið lausir frá upphafi árs 2019, samningarnir runnu út í lok árs 2018, og sjúkraþjálfara frá upphafi árs 2020. Á þeim tíma hafa veitendur þjónustunnar lagt á aukagjöld en ekki liggur fyrir töluleg greining á samsetningu gjaldanna. Þannig er einstaklingum gert að greiða ýmis aukagjöld sem ekki telja inn í greiðsluþátttökukerfið þurfi þeir á þjónustu sérfræðilækna og sjúkraþjálfara að halda. Ekkert í lögum um sjúkratryggingar tryggir sjúklinga gagnvart slíkum kostnaði þegar samningar eru lausir. Þetta leiðir af sér þá óviðunandi stöðu að það eru sjúklingarnir sem bera þann kostnað sem hlýst af samningsleysi. Sá kostnaður leggst þyngst á öryrkja sem flestir eru langveikir og einnig líklegri en aðrir til að búa við fátækt. Í núverandi ástandi er þar með farið á svig við markmið laga um sjúkratryggingar og lög um heilbrigðisþjónustu í landinu auk þess sem greiðsluþátttökukerfið virkar ekki. Í þeim komugjöldum sem sjúkratryggðir þurfa að greiða til veitenda þjónustunnar og koma til viðbótar greiðslum sem reiknast inn í greiðsluþátttökukerfið er ekki tekið tillit til ólíkrar stöðu sjúkratryggðra, svo sem barna, öryrkja eða aldraðra. Í október 2021 gaf Öryrkjabandalag Íslands út skýrslu um umfang aukagjalda við komur til sérfræðinga og sjúkraþjálfara. Í niðurstöðum skýrslunnar kom m.a. fram að áætlað væri að heildarfjárhæð sérstaks komugjalds til sérfræðilækna að meðaltali síðastliðin þrjú ár næmi 878 millj. kr. á ári, þar af væri hlutur öryrkja af sérstöku komugjaldi áætlaður um 90,2 millj. kr. Áætluð heildarfjárhæð sérstaks komugjalds til sjúkraþjálfara var um 780 millj. kr. á ári og þar var kostnaðarhlutur öryrkja áætlaður um 150 millj. kr. Í niðurstöðum skýrslunnar kemur fram að ætla megi að kostnaður öryrkja og lægri tekjuhópa sé 1,1–1,86 prósentustigaálag á tekjuskatt að meðaltali, eingöngu vegna sérstaka komugjaldsins sem fer hækkandi eftir því sem þjónustan er notuð oftar. Á árinu 2022 hækkuðu aukagjöldin hjá flestum veitendum heilbrigðisþjónustunnar sem um ræðir. Því má gera ráð fyrir að þessi aukatekjuskattur eða aukaskattur á langveikt fólk fari hækkandi eftir því sem það dregst að semja um þjónustuna. Nauðsynlegt er að bregðast við því óviðunandi ástandi sem nú ríkir þar sem einungis þeir sem hafa ráð á að greiða umtalsverðar upphæðir utan greiðsluþátttökukerfisins geta nýtt sér þjónustu sérfræðilækna og sjúkraþjálfara í einkarekstri. Heilbrigðiskerfið á Íslandi byggist m.a. á þjónustu sérfræðilækna og annarra sérfræðinga í einkarekstri. Kerfið virkar ekki sem skyldi ef ekki tekst að semja um þá þjónustu þannig að hún falli að öðrum þáttum heilbrigðiskerfisins sem reknir eru af opinberum aðilum. Verði frumvarp þetta að lögum er tryggt að greiðsluþátttöku sjúklinga verði haldið í lágmarki og viðmið greiðsluþátttökukerfisins virt auk þess sem kveðið er á um afleiðingar þess ef samningaviðræður eru árangurslausar lengur en í níu mánuði. Frú forseti. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að veitendum þjónustu verði óheimilt að krefja sjúklinga frekari gjalda en þeirra sem kveðið er á um í 29. gr. laganna í þeim tilfellum þegar þau skilyrði sem sett eru í 38. gr. eru að öðru leyti uppfyllt. Ákvæðinu er ætlað að koma í veg fyrir að unnt verði að leggja á aukagjöld á heilbrigðisþjónustu sem Sjúkratryggingar greiða fyrir í samræmi við ákvæði 38. gr. Þannig verði sjúklingar ekki látnir bera kostnaðinn af samningsleysi ríkisins við veitendur heilbrigðisþjónustu. Rétt er að árétta að ákvæðið á einungis við um þau tilvik þegar heimild til tímabundinnar endurgreiðslu skv. 38. gr. hefur verið gefin út. Markmið ákvæðisins er fyrst og fremst að tryggja aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Þá er markmið ákvæðisins að mynda aukinn fjárhagslegan þrýsting á stjórnvöld og veitendur heilbrigðisþjónustu til að ljúka samningum um veitingu heilbrigðisþjónustu þar sem ekki verður lengur mögulegt að rukka sjúklinga um kostnað vegna samningsleysis. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að komið verði á samningsbundnum gerðardómi á grundvelli laga nr. 53/1989, í þeim tilvikum þegar samningur hefur runnið út og árangurslausar viðræður um endurnýjun samnings hafa staðið lengur en í níu mánuði frá lokum gildistíma samnings. Í athugasemdum við 38. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 112/2008 er gert ráð fyrir að einungis verði gripið til þess að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu þegar samningar eru ekki fyrir hendi tímabundið og að ákvæðið heimili ekki að komið sé á varanlegu endurgreiðslukerfi án þess að samningar liggi fyrir. Einkum sé gert ráð fyrir að ákvæðið verði nýtt til að brúa millibilsástand þegar samningaviðræður standa yfir og ekki hafa verið gerðir fullnægjandi samningar um heilbrigðisþjónustu á afmörkuðu sviði. Þrátt fyrir þetta hafa sérfræðilæknar nú verið samningslausir í fjögur ár og sjúkraþjálfarar í þrjú ár með tilheyrandi kostnaði sem veitendur heilbrigðisþjónustunnar og sjúklingar greiða. Við þetta verður ekki unað og er því lagt til að lögð verði sú skylda á samningsaðila að gangast undir gerðardóm að loknum níu mánaða árangurslausum viðræðum. Skapar þetta aukinn þrýsting á samningsaðila og minnkar, að mati frumvarpsflytjenda, verulega líkurnar á því að sérfræðilæknar og sjúkraþjálfarar verði ekki samningslausir við ríkið til lengri tíma líkt og nú hefur verið. Þriðja grein frumvarpsins er um að lögin öðlist þegar gildi. Frú forseti. Frumvarpið er ekki flókið. Það er aðeins þessar þrjár greinar, með skýrum ákvæðum til að verja fólk fyrir því að vera rukkað um umtalsverðar upphæðir fyrir nauðsynlega læknisþjónustu. Það var snemma árs í fyrra sem mér fara að berast sögur af fólki sem hafði ekki efni á að fara til læknis. Ég sendi fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra og óskaði eftir upplýsingum um hvernig greiðsluþátttaka sjúklinga í heilbrigðiskerfinu hafi þróast frá árinu 2018. Í svörum heilbrigðisráðherra kemur fram að hann viti að sérgreinalæknar innheimti aukagjöld af sjúklingum en ekki um hve háar upphæðir sé að ræða. Ég hringdi þá í nokkrar læknastofur og fékk upplýsingar um sérstöku komugjöldin sem eru algeng en mishá eftir læknastofum. Það er bráðnauðsynlegt að löggjafinn bregðist við ástandi sem þessu þegar markmið laga um heilbrigðisþjónustu óháð efnahag nást svo augljóslega ekki við núverandi aðstæður. Fólk frestar því að fara til læknis en vandinn hverfur ekki - hann vex með tilheyrandi kostnaði fyrir heilbrigðiskerfið og þau sem þurfa á heilbrigðisþjónustunni að halda. Eins og áður sagði þá runnu samningar við sérgreinalækna út í lok árs 2018. Í dag er 22. febrúar 2023. Upphæðirnar sem fólk er rukkað um utan greiðsluþátttökukerfisins eru umtalsverðar, rúmar 50.000 kr. sums staðar fyrir algengar speglanir, svo dæmi sé tekið. Hver koma einstaklings í viðtal hjá sérgreinalækni kostar í flestum tilfellum meira en 5.000 kr. aukalega sem leggjast við upphæð greiðsluþátttökukerfisins. Þannig getur heimsókn sem ætti að kosta rúmar 5.000 kr. kostað um 11.000 kr. Ég nefni þessi dæmi svo hv. þingmenn átti sig á umfanginu. Það er hægt að nefna mýmörg dæmi um reikninga sem veikt fólk verður að greiða til að fá nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. En ekkert samræmi er í þessari sérstöku gjaldtöku sérfræðinganna. Misháar upphæðir eru eftir læknastofum og sumir sérgreinalæknar taka engar aukagreiðslur. Eins og ég sagði áðan þá liggur ekki fyrir töluleg greining á samsetningu gjaldanna og svo virðist á svörum hæstv. heilbrigðisráðherra að ekki sé verið að leita eftir því. Nú er Eflingarfólk í kjarabaráttu. Baráttan snýst um kjarabót fyrir fólkið á lægstu laununum. Því má spyrja: Hafa þau efni á að verða veik við þessar aðstæður? Hvað með öryrkja sem treysta á greiðslur frá Tryggingastofnun og flestir eru langveikir? Hvað með fólkið á leigumarkaði sem ver meira en 70% ráðstöfunartekna sinna í húsnæðiskostnað, geta þau farið til læknis við þessar aðstæður? Ég tala nú ekki um að splæsa á sig rannsóknum í forvarnaskyni. Ég tel að svo sé ekki. Mikil eftirspurn er eftir þjónustu sérgreinalækna og sjúkraþjálfara og biðlistar langir. Það að fátækt fólk hafi ekki efni á því að fara til læknis býr til pláss fyrir hina sem hafa nóg og ójöfnuðurinn vex. Ekkert í lögum um Sjúkratryggingar Íslands ver sjúklinga fyrir slíkum kostnaði og þess vegna verður að bregðast við. Við flutningsmenn þessa frumvarps tökum ekki afstöðu með eða á móti samningsaðilum en við tökum hins vegar afstöðu með fólki sem þarf á heilbrigðisþjónustu að halda. Ekkert velferðarríki getur látið það viðgangast að efnahagur ráði því hvort fólk geti farið til læknis. Heilbrigðiskerfið okkar er eins og það er og byggist ekki bara á opinberum rekstri heldur líka á þjónustu í einkarekstri. Öll heilbrigðisþjónusta sem við reiðum okkur á þarf að vera aðgengileg óháð efnahag og það er algerlega óásættanlegt að sjúklingar séu rukkaðir um umtalsverða upphæð fyrir nauðsynlega læknisþjónustu þegar þeir standa veikastir fyrir. Svo virðist, frú forseti, sem hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. ríkisstjórn standi óvirk hjá og aðhafist ekkert á meðan árin líða og sjúklingar greiða úr eigin vasa hærri og hærri upphæðir fyrir nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Markmið frumvarpsins sem ég mæli nú fyrir er að tryggja að sjúklingar þurfi ekki að bera kostnað af því að ríkið og sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn nái ekki samningum. Það er gert með því að árétta að á meðan veitendur þjónustunnar fá endurgreiðslu frá ríkinu megi þeir ekki innheimta aukagjöld af skjólstæðingum sínum jafnvel þó að samningar séu útrunnir. Einnig að ef árangurslausar samningaviðræður hafa staðið yfir í níu mánuði verði deilunni skotið til gerðardóms samkvæmt lögum þar um. Við sem flytjum þetta frumvarp teljum að í þessu felist hvati fyrir bæði ríkið og þjónustuveitendur að ganga til samninga. Núna er nefnilega enginn hvati. Á meðan ríkið gerir ekki samning þá þarf það að borga lægri upphæð inn í kerfið og sérfræðingar fá sitt með því að rukka sjúklingana um aukagjöldin. Þetta er ófremdarástand og ég vona að hér sé meiri hluti í þingsal til að taka á þessum vanda. Það er hægt að gera með því að samþykkja þetta frumvarp sem ég mæli nú fyrir, láta það fara hratt í gegnum þingið og láta lögin strax taka gildi samhliða. Frú forseti, að lokum legg ég til að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir framsöguna. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns þá er markmið 38. gr. laga um sjúkratryggingar fyrst og fremst að tryggja aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag sem er afar mikilvægt eins og ég held að við séum öll sammála um. En hins vegar hefur umrætt samningsleysi haft áhrif á kostnað við það að þiggja þjónustu sérfræðilækna. Í dágóðan tíma fylgdu margar ef ekki flestallar heilbrigðisstofnanir gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands en sérstakt komugjald og/eða álag var sett á þjónustukaupin í kjölfar hækkandi launa og efniskostnaðar. Þetta gerðu heilbrigðisstofnanir til að geta haldið áfram að veita nauðsynlega þjónustu svo að ekki kæmi hreinlega til lokunar. Ég held að það sé afar mikilvægt að við bregðumst við. Hvorki viljum við að það komi til lokunar í þessari heilbrigðisþjónustu og við höfum ekki aðgengi að þessari sérfræðiþjónustu né heldur viljum við að aukinn kostnaður, sem leggst eingöngu á sjúklinga í dag, leggist á þá. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort setning gerðardóms sé vænleg til árangurs. Áhyggjurnar eru þær að tilkoma gerðardómsins, eins og lagt er til í þessu frumvarpi, muni jafnvel auka mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins sem á undir högg að sækja, þ.e. að sérfræðilæknar ákveði hreinlega að leita annað í kjölfarið. Það tala fáir fyrir gerðardómi og hvað þá meðan samtal er í gangi á milli stjórnvalda og sérfræðilækna sem heilbrigðisráðherra hefur lagt mikla og ríka áherslu á og sagt vera eitt af sínum forgangsmálum. Ég spyr því hv. þingmann: Telur hann að tilkoma gerðardóms gæti bætt núverandi stöðu þrátt fyrir lítinn vilja beggja aðila við samningaborðið og þá með hvaða hætti?

Frú forseti. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan þá er markmiðið fyrst og fremst að verja sjúklinga fyrir þessu ástandi til þess að verjast því að íslenskt heilbrigðiskerfi og velferðarsamfélag leyfi það að sjúkt fólk sé látið opna veskið og greiða fyrir sjálfsagða og nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Við eigum lög í kringum gerðardóm, það er ákvæði þar um skipan o.s.frv. og hvernig hann eigi að starfa. Samkvæmt þessu frumvarpi er hægt að grípa til ákveðinna ráðstafana ef deiluaðilar eru ekki sammála um hvernig gerðardómurinn á að vera skipaður. En fyrst og fremst er ég þarna, og við sem erum flutningsmenn þessa frumvarps, að horfa á hvaða tæki við höfum og hvaða tæki við höfum við svipaðar aðstæður þegar samningar nást ekki á milli deiluaðila. Þess vegna leggjum við þetta til og ég held að það muni koma að gagni. En það skiptir máli hver útgangspunkturinn er. Útgangspunkturinn er að við erum með heilbrigðiskerfi á Íslandi sem þarf að virka og við erum velferðarsamfélag og viljum ekki sortera fólk eftir því hvort það er fátækt eða ríkt. Núna er ástandið þannig hjá flestum sérgreinalæknum að biðlistar eru langir þannig að þeir loka ekki neitt því að veikt fólk gerir náttúrlega allt sem það getur og borgar eins og það getur til að fá heilbrigðisþjónustu sem það þarf til að lifa. Þetta er fyrst og fremst ómöguleg staða sem sjúklingar og veikt fólk er sett í og við hér, löggjafinn, þurfum að tryggja þau og vernda þau fyrir því ástandi sem nú ríkir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Vissulega viljum við öll gera vel og ég er mikil samvinnukona og vil treysta því að með samtali og samvinnu náist samningar. Það er vissulega markmið okkar allra að enginn neiti sér um heilbrigðisþjónustu af neinu tagi vegna kostnaðar. Það er hvorki einstaklingnum né samfélaginu til framdráttar þegar horft er til framtíðar. Hins vegar verðum við að leita sátta í þessu máli og leita lausna sem allir geta við unað. Eins og ég kom að hérna áðan þá eru samningaviðræður í gangi á milli Sjúkratrygginga Íslands, ráðherra og sérfræðilækna og við bindum öll vonir við að samningar náist sem fyrst. En ég vil spyrja hv. þingmann um hugmyndir hans varðandi aðgengi að sérfræðilæknum um allt land, sem er eitt af lykilatriðum þess að bæta heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Staðan er einmitt sú að aðgengi versnar hratt því lengra sem þú ferð frá höfuðborgarsvæðinu. Telur hv. þingmaður að frumvarp þetta stuðli að frekari mönnun sérfræðilækna utan höfuðborgarsvæðisins og ef svo er, með hvaða hætti?

Frú forseti. Ég held nú reyndar að það sem skipti máli í þessu sé, líkt og hv. þingmaður sagði, að ná samningum á milli ríkisins og sérfræðilækna. Ég held að þetta frumvarp, verði það samþykkt, muni ekki hafa afgerandi áhrif á heilbrigðisþjónustu úti um landið. Hv. þingmaður segir að það sé auðvitað von okkar allra að samningar náist en samningar hafa verið lausir í fjögur ár. Fjögur ár. Hvað vill hv. þingmaður bíða lengi? Hvað eiga þeir sem eru langveikir, sjúklingar í samfélaginu, þeir sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda, að borga marga milljarða á meðan úrræðaleysi ríkir í þessum mikilvæga hluta heilbrigðisþjónustunnar sem við höfum komið okkur upp hér á landi? Það eru auðvitað mörg álitamál um alls konar hluti en við eigum að hafa þann metnað og styrk að geta varið veikt fólk fyrir slíku ástandi sem nú ríkir. Ég á bara ekki nógu ljót og stór orð í minni orðabók til að lýsa þessu ástandi. Þetta er náttúrlega alveg sturlað, fyrir utan að hv. stjórnarþingmenn, hæstv. ríkisstjórn og hæstv. heilbrigðisráðherra skuli ekki setja niður fótinn og segja: Hingað og ekki lengra, og fara í leiðangur með okkur sem flytjum þetta frumvarp til að stöðva þessa óheillaþróun og verja veikt fólk fyrir óhóflegum reikningum.

Frú forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þetta ágæta frumvarp og hennar meðflutningsfólki einnig. Ég veit svo sem að þetta er þingmannafrumvarp og því miður eru örlög þeirra flestra að þau fara ekki í gegnum þingið. En ég verð að segja að mér finnst málið sannarlega þannig vaxið að mikilvægt sé að það fái brautargengi í sölum Alþingis. Sá sem hér stendur á sér skrautlega fortíð, m.a. að hafa verið varaformaður Sjúkratrygginga Íslands á upphafsárum þeirrar stofnunar, 2008–2010, þannig að ég þekki ágætlega það erfiða jafnvægi sem sú stofnun þarf að feta þegar verið er að gera samninga við hinar ýmsu heilbrigðisstéttir og -stofnanir. Ég geri mér líka grein fyrir því að það kostar að reka heilbrigðiskerfi. Það er dýrt. Þetta er dýrt vinnuafl. Það eru dýr aðföng. Lyf geta verið óhemju dýr og meðferðir geta kostað óskaplega mikla fjármuni. Eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur sagt hér í dag þá er þetta ófremdarástand. Við viljum ekki búa í samfélagi þar sem fólk þarf að neita sér um læknisþjónustu vegna þess að það hefur ekki efni á henni. Það þarf ekki einu sinni að fara svo langt að líta á þá sem minnst hafa á milli handanna. Það er fullt tilefni fyrir millitekjufólk til að neita sér um læknisþjónustu sökum kostnaðar eins og staðan er í dag. Ég get nefnt dæmi af sjálfum mér. Ég er orðinn 54 ára gamall og var í heimsókn hjá heimilislækninum mínum um daginn og nefndi af því tilefni hvort það væri ekki ráð að fara í ristilspeglun og kanna hvort allt væri í lagi. Heimilislæknirinn tók vel í það og sendi mig eitthvert sem hún vissi að myndi virka og það var hringt í mig um kvöldið frá læknastofunni og við fundum okkur tíma. Svo les ég Facebook-færslu hjá frá einum vini mínum sem hafði farið í ristilspeglun nokkrum dögum fyrr hjá sömu stofu og ég var skráður í speglunina hjá. Hann hafði verið rukkaður um 50.000 kr. Á reikningnum var einmitt sundurgreindur sá kostnaður sem til hafði fallið vegna þess að það voru ekki til staðar samningar við þessa lækna sem voru að framkvæma speglunina og það var einhver upphæð. Hann spurði: Af hverju er það þessi upphæð? Af hverju var það ekki 150.000 kr. eða 1,5 milljónir? Þetta eru einhverjar tilviljunarkenndar upphæðir sem þessar stofur eða læknar setja sjálfir á þessa reikninga. En, eins og áður segir, auðvitað kostar að reka heilbrigðisþjónustu. Af mér er það að segja að ég hætti auðvitað við þessa ristilspeglun eins hratt og mögulegt var. Ég ætlaði að nota 50.000 kallinn minn í eitthvað annað. Það er kannski misráðið, það kemur í ljós. En þetta má ekki vera svona, þetta er ófremdarástand. Mér finnst tillaga hv. þingmanns sem hér er til umræðu vera ákveðin lausn sem við ættum að geta unað við. Gerðardómur getur auðvitað tekið tillit til þess kostnaðar sem læknastofurnar bera og mun auðvitað gera það. En það þýðir að það er ríkið sem borgar fyrir okkur sem þurfum að nota þjónustuna. Það er þannig sem við viljum hafa það í norrænu velferðarkerfi. Ég get því ekki mælt nógsamlega með þessu frumvarpi og vona sannarlega, þó svo að það sé ekki lengur neinn hér inni í salnum frá þeim flokkum sem mynda hæstv. ríkisstjórn, að þetta frumvarp nái eyrum þeirra og hljóti náð fyrir augum Alþingis.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 8. þm. Suðurk., Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir að fylgja þessu ágæta frumvarpi úr hlaði. Það er ekki ofsögum sagt að það er orðin bráð þörf á að binda á einhvern hátt enda á þetta ófremdarástand sem hefur ríkt um töluvert langt skeið í íslensku samfélagi og bitnar á öllum þeim sem eru sjúkir eða þurfa á einhvern hátt að leita til heilbrigðiskerfisins. Við skulum ekki gleyma því að fólk er ekkert að hlaupa til sérfræðilækna svona bara upp úr þurru. Þetta er fyrst og fremst ráð þegar heimilislæknir eða heilsugæsla hefur vísað fólki þangað vegna þess að það er faglegt mat þeirra að fólk þurfi á sérfræðilækningu að halda. Þegar fólkið síðan mætir á stofu hjá sérfræðilækni þá bíður þeirra kannski bara tilkynning upp á vegg um að nú sé búið að ákveða að komugjaldið verði þetta og þetta hátt. Það er ekkert hægt að fara að prútta um það á læknastofunni. Það er bara uppsett verð sem hver og einn verður að borga án tillits til efnahags og stöðu. Og auðvitað bitnar þetta mest á þeim sem hafa minnst á milli handanna og fólk sem er veikt og getur jafnvel vegna veikinda ekki aflað sér fjár sér til framfærslu að sama marki og aðrir. Ég vil þá sérstaklega benda á fólk í veikri stöðu eins og eldra fólk sem eðli málsins samkvæmt er auðvitað fólk sem mun að öllum líkindum þurfa á þessari aðstoð að halda sem sérfræðilæknar veita. En þegar kemur í biðstofuna verður mörgum hverft við og fallast hendur þegar þeir sjá að þeir þurfa að fara að borga einhverja tiltekna upphæð sem þeir áttu alls ekki von á að yrðu rukkaðir um. Ég vil minna á það að í gær gaf Mannréttindastofu Íslands út mjög merkilegt rit á vef sínum sem hægt er að hlaða niður, þetta er 100 síðna rit, ákaflega vel skrifað með góðum útlistingum, sem heitir Réttarstaða eldra fólks. Með leyfi forseta, vil ég leyfa mér að vitna aðeins í þetta merka rit sem var að koma út og allir hafa aðgang að, þar er sagt m.a.: „Samkvæmt 1. gr. laga um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, er markmið laganna að tryggja sjúkratryggðum aðstoð til verndar heilbrigði og jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Lögin fjalla um sjúkratryggingar almannatrygginga, samninga um heilbrigðisþjónustu og endurgjald ríkisins fyrir heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðisráðherra fer með yfirstjórn sjúkratrygginga og samningsgerð um heilbrigðisþjónustu og yfirstjórn sjúkratryggingastofnunar, sbr. 4. gr. laganna. Hlutverk sjúkratryggingastofnunar er skilgreint í 5. gr. laganna og er það m.a. að annast framkvæmd sjúkratrygginga og semja um og greiða endurgjald fyrir heilbrigðisþjónustu samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu eða sem samið hefur verið um. Stofnunin hefur einnig eftirlitshlutverk og hefur eftirlit með gæðum og árangri starfsemi þeirra sem veita heilbrigðisþjónustu samkvæmt samningum.“ Það er alveg augljóst að þeim er ekki auðvelt um vik að fylgjast með málum þegar raunverulega er komin frjáls gjaldskrá sérfræðilækna á sjúklinga. Ég ætla að vitna hér aftur í þetta merka rit sem Mannréttindaskrifstofa Íslands var að gefa út sem fjallar um réttarstöðu eldra fólks. Þar er vikið að rétti til heilbrigðisþjónustu, með leyfi forseta: „Stundum er sagt að þá fyrst meti menn heilbrigði þegar þeir eru orðnir sjúkir. Góð heilsa er öllum mikilvæg og jafnframt er gott heilsufar almennt afar mikilvægt fyrir hagvöxt og þróun samfélagsins. Heilbrigði einstaklingsins er einn mikilvægasti þáttur vellíðunar og virðingar hans. Af þeim sökum hefur heilsa eða heilbrigði verið talin til mannréttinda í hinum ýmsu lögum, reglum og samningum, bæði innlendum og alþjóðlegum. Þó nokkur fjöldi alþjóðasamninga hefur verið gerður þar sem fjallað hefur verið um réttinn til heilbrigðis sem mannréttindi. Í flestum þessara samninga eru lagðar ýmsar skyldur á hið opinbera til að tryggja þennan rétt. Vitaskuld geta ríki ekki tryggt mönnum heilbrigði eða góða heilsu en þau geta þó búið borgurunum ýmiss konar skilyrði og veitt góða þjónustu sem ætlað er að tryggja og bæta heilsufar þeirra.“ Þetta frumvarp sem liggur hér fyrir er einmitt gert í þessum sama tilgangi og hér um ræðir. Því er svo mikilvægt að frumvarpið fái framgang hér á þinginu og helst ekki seinna en í dag. Mig langar að lokum að vitna enn einu sinni í þetta ágæta rit um eldra fólk og réttindi þeirra sem Mannréttindaskrifstofa Íslands var að gefa út í gær: „Ríkisstjórnir bera ábyrgð á heilbrigði þjóða og verður sú ábyrgð aðeins öxluð með því að tryggja fullnægjandi heilbrigðisþjónustu og félagsleg úrræði. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur fjallað um virka elli og bent á hversu víðfeðmt hugtakið er og hversu margir og ólíkir þættir koma við sögu. Hin virka elli hvar sem er í heiminum er að einhverju leyti ólík milli kynja og mótast af menningu í hverju samfélagi. ,,Heilbrigð elli er virk elli sem felur ekki aðeins í sér líkamlega færni heldur einnig þátttöku í samfélaginu, fjárhagslegt sjálfstæði, menningar- og trúarlega þátttöku og stjórnmálaleg áhrif“. Aldraðir er sá hópur sem þarf einna mest á heilbrigðisþjónustu að halda og því er nauðsynlegt að tryggja öldruðum aðgang að heilbrigðisþjónustu án tillits til fjárhagslegrar getu eða annars konar mismununar. Heilbrigðiskerfið er því öldruðum sérstaklega mikilvægt einkum hvað varðar skipulag, útbreiðslu og þá þjónustu sem í boði er.“

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þetta mikilvæga frumvarp og þetta mikilvæga frumkvæði sem hún hefur tekið sem snýst í grunninn um að verja sjúklinga, ekki síst langveikt fólk, fyrir falinni skattheimtu, földum kostnaði. Hv. þingmaður og fyrsti flutningsmaður málsins, Oddný G. Harðardóttir, fór hér mjög vel yfir efnisatriði frumvarpsins og hvernig stendur á því að það er lagt fram. Mig langar að víkja líka aðeins að því við hvers konar aðstæður í samfélaginu við í þingflokki jafnaðarmanna fundum okkur knúin til að leggja fram og flytja þetta frumvarp. Samkvæmt könnunum Gallup á fjárhag heimila hefur fjölgað mjög í hópi þeirra sem ná ekki endum saman. Þetta hlutfall hefur þrefaldast frá byrjun ársins 2021 til janúar, febrúar 2023, þrefaldast, farið úr 6% í 18%. Þetta eru sláandi tölur, verð ég að segja. Undanfarna mánuði hefur kaupmáttur rýrnað mjög hressilega vegna verðbólgu sem hæstv. ríkisstjórn hefur misst öll tök á. Greiðslubyrði vegna húsnæðislána hefur þyngst, kannski ekki síst í ljósi þess að Seðlabankanum er látið nær einum eftir að reyna að sporna við þessari verðbólgu. Ekki er ríkisfjármálunum beitt nægilega í því skyni. Hlutfall þeirra sem býr við íþyngjandi húsnæðiskostnað fer hækkandi um þessar mundir og ójöfnuður samkvæmt Gini-stuðlinum er líka farinn að vaxa. Þetta eru allt tölulegar staðreyndir. Ofan á þetta bætist það sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir rakti svo vel í sinni ræðu og fleiri ræðumenn hér í dag hafa komið inn á, sem eru þessar hindranir í vegi jafns aðgangs að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og sú staðreynd að aukagjöld sem eru lögð á almenning við komu til sérfræðinga, sérfræðilækna og sjúkraþjálfara, hafa rokið upp úr öllu valdi vegna samningsleysis ríkisins við þessar stéttir. Öryrkjabandalagið hefur látið greina sérstaklega umfang þessarar umframgjaldtöku og um þetta er fjallað í ítarlegri skýrslu eftir Svein Hjört Hjartarson. Þar kemur fram að á árinu 2020 var umfang komugjalda í heilbrigðiskerfinu 1,7 milljarðar. Þetta er sem sagt þessi faldi kostnaður sem ég minntist hér á sem lendir á landsmönnum óháð fjárhag en kemur auðvitað þyngst niður á þeim efnaminni og ekki síst á fólkinu sem þarf á mikilli læknisþjónustu að halda. Það segir sig sjálft. 1,7 milljarðar árið 2020, en í dag er þessi fjárhæð líklega nær 5 milljörðum, samkvæmt þeirri aðferðafræði sem var notuð í þessari skýrslu. Hvernig stendur á þessu? Hvar liggur ábyrgðin? Þann 23. nóvember sl. hélt Öryrkjabandalag Íslands - afsakið, ÖBÍ – réttindasamtök, það vilja samtökin láta kalla sig í dag - samtökin héldu málþing um þessi aukagjöld. Þar voru ræðumenn á einu máli um það að stóri vandinn og það sem helst stæði í vegi þess að samningar næðust og hægt væri að koma böndum á eða eyða með öllum þessum aukakostnaði sjúklinga væri tregða núverandi ríkisstjórnar til að fjármagna heilbrigðisþjónustu með viðunandi hætti. María Heimisdóttir, þáverandi forstjóri Sjúkratrygginga Íslands, sagði á málþinginu að það hvort samningar næðust milli sérgreinalækna og sjúkraþjálfara við ríkið ylti að verulegu leyti á því hvernig fjárlög ársins 2023 myndu lenda, hvaða breytingar yrðu gerðar á fjárlagafrumvarpinu sem þá hafði verið lagt fram, hvort það yrði veitt fjármagn sérstaklega til þess að liðka fyrir þessum samningum. Þetta kom mjög skýrt fram í hennar máli. Hvað gerðist svo í framhaldinu í fjárlagavinnunni? Ja, í þessum efnum gerðist ekki neitt. Alþingi samþykkti fjárlög án þess að gert væri ráð fyrir auknum fjárheimildum til að hægt væri að ná samningum við þessar stéttir. Ég veit svo sem ekki hvort það var tilviljun en akkúrat um það leyti sem það var ljóst að Alþingi hygðist ekki bregðast við til að tryggja að samningar næðust þá bárust fréttir af því að þessi ágæti embættismaður, María Heimisdóttir, hefði ákveðið að segja upp störfum. Hún vísaði einmitt sérstaklega til fjársveltis gagnvart bæði stofnuninni sjálfri sem hún stýrði og þeim verkefnum almennt sem stofnunin kemur að. Fjársveltið væri í raun að gera stofnuninni erfitt að gegna sínu hlutverki. Ég varpaði spurningum til ríkisstjórnarinnar hér í ræðustól þann 5. desember sl. Það lægi greinilega ekki á í huga ríkisstjórnarinnar og ráðherra að semja við sérfræðilækna og sjúkraþjálfara á næstunni fyrst fjármagn hefði ekki verið veitt til þess, og ég spurði: Hvernig ætlar þá ríkisstjórnin að koma í veg fyrir að öryrkjar og langveikt fólk þurfi að greiða allan þennan kostnað úr eigin vasa? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að tryggja að þessum byrðum yrði létt af fólki sem má svo sannarlega ekki við þeim? Ég fékk engin svör. Það komu engar lausnir frá ríkisstjórninni, engar lausnir frá hæstv. heilbrigðisráðherra né öðrum ráðherrum. En pólitík snýst ekki bara um að gagnrýna, hún snýst líka um að leggja til lausnir og hér hefur hv. þingmaður jafnaðarmanna, Oddný G. Harðardóttir, lagt fram mikilvægt frumvarp sem snýst einmitt um þetta og er mjög mikilvægt innlegg inn í umræðuna. Hér er annars vegar lagt til í 1. gr. frumvarpsins að veitendum þjónustu verði óheimilt að krefja sjúklinga um frekari gjöld en þau sem kveðið er á um í 29. gr. sjúkratryggingalaga, í þeim tilfellum þegar þau skilyrði sem sett eru í 38. gr. eru að öðru leyti uppfyllt. Þessu ákvæði er ætlað að koma í veg fyrir að unnt verði að leggja þessi aukagjöld á heilbrigðisþjónustu sem Sjúkratryggingar greiða fyrir í samræmi við ákvæði 38. gr. Með því yrðu þá sjúklingar ekki látnir bera þennan kostnað af samningsleysinu. Svo er hins vegar í 2. gr. lagt til að komið verði á samningsbundnum gerðardómi í þeim tilvikum þegar samningur hefur runnið út og árangurslausar viðræður um endurnýjun samnings hafa staðið lengur en í níu mánuði frá lokum gildistíma samnings. Meðan við sitjum uppi með ríkisstjórn sem greinilega treystir sér ekki til að fjármagna samninga við sérfræðilækna og samninga við sjúkraþjálfara þá er það minnsta sem við getum gert hér á löggjafarþinginu að grípa til aðgerða til að verja sjúklinga fyrir þessum gríðarlega umframkostnaði. Ég fagna mjög þessu frumvarpi og þeirri umræðu sem það vekur. Ég myndi líka fagna því ef það kæmu einhverjar lausnir úr ranni stjórnarliða. Ég myndi svo sannarlega fagna því líka. Ef ekki þá legg ég til að Alþingi sameinist um þetta góða mál og að þetta frumvarp verði að lögum. Ég held að þetta sé það minnsta sem við getum gert fyrir langveikt fólk, fyrir fólk sem má svo sannarlega ekki við því að bera þessar byrðar án stuðnings hins opinbera.

Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur þakka hv. þingmanni fyrir sína framsögu hér áðan því að það er afar mikilvægt fyrir alla landsmenn að ræða þetta málefni, þ.e. samningaviðræður og mikilvægi samninga við sérfræðilækna og þá þjónustu sem þeir veita. Í svari hv. þingmanns við andsvari mínu hér áðan þá var sú sem hér stendur spurð hversu lengi ég, stjórnarliðar og hæstv. heilbrigðisráðherra ætluðum að bíða þar til lausn yrði fundin á núverandi stöðu. Svarið er nú ósköp einfalt: Við erum ekkert að bíða. Það eru samningaviðræður í gangi og því vísa ég þessum upphrópunum bara beint til föðurhúsanna. Við erum í stöðugu samtali og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sagt þetta vera eitt af sínum forgangsmálum, þ.e. að ná samningum við sérfræðilækna. En þegar við ræðum þessi mál, málefni sérfræðilækna, er líka afar mikilvægt að það komi fram að við erum með sérfræðilækna hjá ríkisreknum stofnunum og síðan eru líka sérfræðilæknar hjá heilbrigðisstofnunum víða um land sem eru sjálfstætt starfandi. Staðan er vissulega þannig að það þarf að bæta úr og það er í rauninni algerlega óásættanlegt að þessi aukakostnaður sem lagður er á heimsóknir, hvort sem það er í móttöku til sérfræðilækna eða vegna skurðaðgerða, skuli eingöngu falla á sjúklingana sjálfa. Við erum í grunninn alveg sammála því að við viljum veita heilbrigðisþjónustu öllum íbúum óháð efnahag. En við verðum líka að átta okkur á því að það er líka kostnaður við að reka heilbrigðisþjónustu. Við verðum að geta veitt þá þjónustu sem er verið að veita á viðeigandi máta. Við sjáum að laun hafa hækkað verulega síðan samningar við sérfræðilækna runnu út og efniskostnaður líka. Sérfræðilæknar eiga ekki eingöngu að taka þetta til sín. Þessi kostnaður hefur líka aukist vegna þess að þetta er launakostnaður hjá riturum, í mörgum tilfellum líka hjúkrunarfræðingum og svo þarf einnig að reka þessar stofnanir og svo er annar rekstrarkostnaður sem hefur hækkað. Til að mæta þessum kostnaði hafa læknar og stofnanir leitað leiða og neyðst til að fara í úrræði á borð við komugjöld og fleira. Við megum alveg eflaust rökræða hér með hvaða hætti þetta er gert og hvaða tölur eru settar á þetta aukagjald, því að líkt og kom fram í ræðu hv. þingmanns hér áðan að þá eru upphæðirnar mismunandi og aðferðafræðin eflaust jafn margvísleg og stofnanirnar. En það er líka mikilvægt að hafa það í huga að þessar aðstæður sem hafa skapast - ef sérfræðilæknar hefðu ekki gripið til þessa úrræðis hefði jafnvel komið til að þeir hefðu þurft að loka dyrum sínum. Jú, jú, það eru biðlistar og alveg nóg af þeim, því miður, og við viljum vinna á þeim. En hins vegar er það líka mikilvægt að þeir sem veita þessa þjónustu sjái fram á að þeir geti það hreinlega. Þá kemur einmitt að þessum samningum, hversu mikilvægir þeir eru. Ég held við séum öll sammála um hvaða þjónustu við viljum veita og með hvaða hætti en hins vegar er ég ekki sammála því sem er lagt hér fram, að gerðardómur gæti verið ein lausnin í málinu. Hvað skal segja meira? Ég held alla vega að það sé afar mikilvægt að við náum samningum og ég treysti því að hæstv. heilbrigðisráðherra, sem leggur ríka áherslu á að ná samningum við sérfræðilækna, nái samningum og þá getum í rauninni við nýtt þá þjónustu sem er í boði frá sérfræðilæknum áfram á sama hátt og hefur verið gert og þá geti allir Íslendingar nýtt sér heilbrigðisþjónustu óháð efnahag.

Frú forseti. Nú er þetta ekki í fyrsta sinn sem svipuð staða hefur komið upp, þó að þetta sé einstaklega langur tími núna sem samningsleysi hefur varað. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji þetta ástand vera ásættanlegt, hvort það verði ekki að verja veikt fólk í lögum, hvort við hér, sem erum kjörin til þess einmitt að verja almannahag, sjáum til þess með lögum að svona ástand geti bara ekki komið upp. Við erum að tala um heilbrigðisþjónustu sem gegnir öðru máli um en um venjuleg viðskipti með vörur og þjónustu. Setjum svo að eftir tvö ár, og samningar hafi verið lausir í sex ár, verði hæstv. heilbrigðisráðherra enn með málið í forgangi og það sé verið að reyna að semja en samningar hafi ekki nást. Við getum teiknað upp alls konar stöðu og það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það er ákveðinn kostnaður sem hefur vitanlega lagst á læknastöðvarnar og rekstur þeirra á þessu fjögurra ára tímabili. En það er bara ekki réttlátt að það sé veika fólkið og það séu sjúklingarnir sem borgi þann kostnað. Hv. þingmaður vill ekki gerðardóm. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvaða lausn sér hún á þessu máli eða finnst henni ástandið bara í lagi eins og það er?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir hennar andsvar. Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni um að ástandið í dag sé óásættanlegt. Það er þannig og það hefur verið þannig undanfarin ár frá því að samningar runnu út í lok árs 2018. Ég veit að sérfræðilæknar hafa óskað eftir samtali við stjórnvöld til þess að reyna að ná samningum. Það hefur verið samtal í gangi og sérstaklega núna undanfarið hefur mikið og þétt samtal verið í gangi á milli ráðuneytisins og sérfræðilækna varðandi það að verja í lögum þá þjónustu sem við þurfum að veita. Við erum auðvitað með ríkisreknar stofnanir sem veita þjónustu, sem eru með þessa sérfræðilækna sem eru einmitt að vinna á báðum stöðum, vissulega, og erum með þessa sérsamninga við ríkið. Ég tel að það sé ekki vænlegt til árangurs að fara í gerðardóm, líkt og ég hef sagt hér áður. Varðandi lausnir. Ég er ekki með eina töfralausn. Ég held að ef við værum með hana værum við væntanlega búin að bæta ástandið því að það er vilji allra að það verði gert. En ég held að það sé afar mikilvægt á meðan setið er við samningaborðið að við höfum trú á því að samningar náist. Heilbrigðisráðherra hefur ítrekað sagt að hann leggi ríka áherslu á að ná samningum við sérfræðilækna og það er unnið að því núna dag og nótt að reyna að ná þessum samningum. En ég er alveg sammála því hjá hv. þingmanni um að það er ekkert réttlátt að veika fólkið greiði þennan aukakostnað. Ég kom líka að því í mínu máli hér áðan. Þess vegna er afar mikilvægt, enn og aftur, að þessir samningar náist.

Frú forseti. Það sem við erum að gera með þessu frumvarpi er að leggja fram lausn og draga fram í dagsljósið þetta ástand og leggja hv. stjórnarþingmönnum og hæstv. ríkisstjórn lið í þessu máli, því að það ríkir greinilega algjört úrræðaleysi. Ég get ekki séð, frú forseti, að það sé hægt - að þeir sem þurfa á heilbrigðisþjónustunni að halda geti sætt sig við það að við hér, löggjafarsamkundan, séum bara að vonast eftir því málið muni einhvern veginn leysast. Málið hefur verið í hnút í fjögur ár. Þetta er bara ekki í boði. Við þurfum að leysa þetta mál. Það er ekki hægt að una þessu ástandi lengur. Það var náttúrlega aldrei gott. Við þurfum að setja inn í lögin einhverjar skorður. Við leggjum til að það sé reynt að ná samningum í níu mánuði og ef það tekst ekki þá taki gerðardómur við. Þegar mál er sett í gerð þá eru teknar saman kröfur ríkisins og kröfur sérgreinalæknanna og þeirra sem veita þjónustuna og sett niður einhver lausn á málinu svo kerfið geti haldið áfram. Mér finnst það skipta máli í þessari umræðu, frú forseti, að heilbrigðiskerfið okkar er blandað að því leyti að við erum með opinberan rekstur og svo með einkarekstur. En hvort tveggja verður að virka og vinna saman en það gerir það ekki. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála því að það þurfi að breyta lögum um sjúkratryggingar til að taka á þessu vandamáli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir sitt seinna andsvar. Hún spyr hvort það þurfi að breyta lögum í kringum heilbrigðisþjónustu til að breyta ástandinu. Stutta svarið er nei. Jú, það er rétt, við erum með blandað heilbrigðiskerfi; við erum með ríkisreknar stofnanir í bland við sjálfstætt starfandi lækna. Þessir sjálfstætt starfandi læknar eru oft á tíðum, og sérstaklega úti á landsbyggðinni og jú, reyndar líka hér á stórhöfuðborgarsvæðinu, að sinna þjónustu bæði sem sjálfstætt starfandi læknar og líka inni á ríkisstofnunum. Þessi mannauður sem við höfum yfir að búa er gríðarlega mikilvægur. Það sem hræðir mig, svo það sé sagt hér, er að þessi tillaga varðandi gerðardóm verði til þess fallin að það náist ekki sátt um þessa þjónustu og að þessir sérfræðilæknar sem við stólum á í heilbrigðiskerfinu okkar, hvort sem það er í ríkisrekna kerfinu eða sem sjálfstætt starfandi, kjósi bara að leita annað. Það eru áhyggjur sem ég hef og ég veit að aðrir deila með mér. Ég er reyndar ekki sammála hv. þingmanni um að hér ríki algjört úrræðaleysi því að ég trúi því að á meðan fólk situr við samningaborðið sé klárlega vilji hjá báðum aðilum til að ná samningum. Ég held að þessi tillaga hér sé því í rauninni ekki tímabær eins og sakir standa í dag en þakka samt sem áður fyrir afar mikilvægt samtal.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum, um tilhögun strandveiða. Gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins er á þessu frumvarpi ásamt mér, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 6. gr. a laganna: a. 1. tölul. 6. mgr. fellur brott. b. Við 8. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Heimild þessi gildir þrátt fyrir að búið sé að veiða upp í það aflamark sem ráðstafað er til strandveiða innan fiskveiðiársins skv. 1. mgr. 6. gr. a. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir m.a. að málið var áður flutt á 150. og 151. og 152. löggjafarþingi, 59. mál, en náði ekki fram að ganga. Nú er ég alveg ofboðslega bjartsýn og brosandi, frú forseti, og í ljósi erfiðrar þjóðhagsstöðu víðs vegar um landið og sérstaklega í viðkvæmum sjávarbyggðum þá gæti ég aldrei ímyndað mér hvers vegna ekki yrði utan um þetta frumvarp tekið og það gert að lögum ekki seinna en strax eftir að hafa gengið í gegnum sitt eðlilega ferli í fastanefndinni. Tvær umsagnir bárust með frumvarpinu á 150. löggjafarþingi. Strandveiðifélagið Krókur lýsti yfir stuðningi við frumvarpið og kallaði eftir enn frekari breytingum á strandveiðikerfinu. Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi lýstu hins vegar yfir áhyggjum af efni frumvarpsins og töldu að kerfið óbreytt dygði til að tryggja skilvirkar strandveiðar. Já, Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, gamla góða LÍÚ er samt við sig, breytist ekki mikið. Það er ekki nóg fyrir þá að vera búnir að fara eins og eldur um akur í gegnum meira og minna allt sjávarríki sveitarfélaganna í kringum landið og heimildirnar þar og skilja byggðirnar eftir í sárum, algjörum sárum, heldur finnst þeim alveg nóg að fleygja 5,3% af heildaraflaheimildum í strandveiðisjómenn. Það er alveg nóg. Á 152. löggjafarþingi barst umsögn frá Landssambandi smábátaeigenda. Í umsögninni lagði sambandið áherslu á að lögfesta þyrfti rétt til veiða í 48 daga. Nú mæli ég fyrir þessu frumvarpi í fjórða sinn og við það hef ég bætt nýrri málsgrein sem tryggir einmitt rétt smábátaeigenda til að veiða í 48 daga á hverju strandveiðitímabili. Hvað er svona merkilegt við það? Ég ætla nú ekki að fara í gamla góða textann í laginu, hvað er svona merkilegt við það að vera karlmaður, það passar ekki hér, þá yrði maður nú aldeilis tekinn og hengdur upp á snúru. Nei, hvað er svona merkilegt við það að tryggja 48 daga af 365 dögum á árinu til strandveiðisjómanna? Ég get engan veginn náð upp í það, sérstaklega ekki þegar núna er ráðherrann í matvælaráðuneytinu, sá ráðherra sem fer með mál sjávarútvegsins, einmitt í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, hreyfingunni sem hefur boðað það leynt og ljóst að það þurfi að efla strandveiðar, það þurfi að koma til móts við brothættar sjávarbyggðir í kringum landið. En það þarf samt sem áður að skipa einhverja 46 manna nefnd eða stýrihóp, ég veit ekki eiginlega hvað á að kalla þetta því að það er orðið svo mikið af nefndum og stýrihópum og hinu og þessu sem þurfa að komast að niðurstöðu um hið augljósa, það þarf að slá Íslandsmet í fjölda manna í nefnd til að komast að því raunverulega hvernig við eigum að haga þessum málum. Með frumvarpinu sem ég er að mæla fyrir hér er einnig lagt til að fellt verði brott ákvæði um strandveiðar í lögum um stjórn fiskveiða sem setur þau skilyrði - hugsið ykkur, hlustið nú vel - að óheimilt sé að stunda veiðar á föstudögum, laugardögum og sunnudögum og líka náttúrlega á almennum frídögum. Ráðherra getur sem sagt bannað þessar strandveiðar. Hvers vegna í veröldinni? Hér er verið að tala um að tryggja 48 daga af 365 dögum ársins til strandveiða. Einstaklingar, lítil einyrkjafyrirtæki, hafa komið sér upp rándýru úthaldi upp á tugi milljóna í mörgum tilvikum til þess að fá að sækja sjóinn og helst af öllu myndi stórútgerðin vilja þurrka þá út enda er það alveg augljóst að stórútgerðin hirðir til sín langstærsta hlutann af hinum svokallaða byggðakvóta sem ætlaður hefur verið til þess að styðja við sjávarbyggðirnar og viðkvæmar brothættar byggðir í kringum landið. Frú forseti. Það er hrein og klár skömm að þessu. Og ekki nóg með það að atvinnufrelsi sé náttúrlega fótum troðið, atvinnufrelsi stjórnarskrárinnar er náttúrlega hent í ruslið eins og mörgu öðru sem sú ágæta stjórnarskrá okkar boðar, það er ekki nóg með það, heldur ráða sjómennirnir ekki sjálfir hvaða daga þeir sigla. 12 dagar í mánuði sem þeim er úthlutað, 12 dagar í mánuði í fjóra mánuði á árinu, fjórir sinnum 12, ég er rosa góð í reikningi, eru 48 dagar. Nei, þeir fá ekki að ráða þeim heldur. Þú, ágæti sjómaður, sittu heima föstudaga, laugardaga og sunnudaga. Það skiptir engu máli þótt viðri vel til sjósóknar. Sittu heima, farðu frekar hina dagana þegar hugsanlega er ólgusjór, vont veður og bræla. Drífðu þig bara í bræluna, tökum sénsinn á því að þú lendir í einhverjum ógöngum og sjávarháska í ofsaveðri af því þú ert kappsamur og vilt sækja sjóinn þá fáu daga sem þér eru úthlutaðir á árinu. Hvers lags stjórnvöld eru það sem koma upp slíku kerfi? Sem láta sér standa nákvæmlega á sama, ekki bara um sjávarbyggðirnar í kringum landið heldur um strandveiðisjómennina sem kjósa það að sækja sjóinn á trillunni sinni, á litla smábátnum sínum. Núna er það nýjasta, hugsið ykkur bara - við erum náttúrlega öll eða flest okkar búin að horfa á þessa stórkostlegu þætti um verbúðina, sem eru einhver besta heimild og uppvakning á hörmulegum afleiðingum kvótakerfisins á sínum tíma, hörmulegum afleiðingum, framsali kvóta og hvaðeina, þar sem þeir ríku fá aldrei nóg og græðgin svoleiðis ríður hér röftum. Það er eiginlega ekki hægt að koma orðum að því. Nei, það er ekki nóg. Við erum að hlaða núna í aðra verbúð. Nú er það Tröllaskaginn sem er undir, Siglufjörður. Það er búið að hreinsa allt úr litla fallega sjávarplássinu sem ég ólst upp í, Ólafsfirði. Þar er höfnin, bryggjurnar, allt saman, meira og minna ónotað, til einskis brúks vegna þess að það er búið að hirða burtu allt sem áður var. Núna eru það örlög Siglfirðinga líka þannig að Fjallabyggðin eins og hún leggur sig, Tröllaskagi, getur í rauninni sleppt því að velta fyrir sér að vera með einhverja fína frystitogara og fá útsvarstekjur af togarasjómönnum sínum þar vegna þess að þetta mun flytjast til Vestmannaeyja. Hallelúja fyrir Vestmannaeyjar. Ég er ekki að segja að það þurfi að öfunda þá af því en ég hef meiri skömm á þeim sem eru búnir að maka krókinn og hafa í rauninni fengið aðgang að sameiginlegri auðlind okkar. Og þetta eru þakkirnar. Nú er Rammi búinn að sameinast Ísfélaginu í Vestmannaeyjum nema Ísfélagið á 70%. Eftir eru 30% á Siglufirði. Og hvað segir það mér og hvað segir það ykkur, ágætu áheyrendur og áhorfendur og frábæru hv. þingmenn, þrír, sem eruð í salnum? Hvað segir það okkur? Það segir okkur það að auðvitað mun allt saman fara frá Siglufirði, nema náttúrlega þeir frábæru einstaklingar sem hafa byggt upp af fórnfýsi og óeigingirni sveitarfélagið sitt og sjá svo sannarlega ekki í krónurnar til að svo megi verða. Það væri vel ef fleiri sveitarfélög ættu slíka snillinga eins og Siglufjörður getur státað af. En hvað um það. Það hefur aldrei verið meiri ástæða til að efla strandveiðar en einmitt nú. Aldrei. Flokkur fólksins hefur mælt fyrir frumvarpi um frjálsar handfæraveiðar. Eitt er algerlega á hreinu og verður aldrei hægt að vefengja: Það að vera með eitthvert færi úti á skaki með krók mun seint ógna lífríkinu í kringum landið. Nei, frekar skulum við snurpa bara upp í kálgarð, snurvoðarbátar og stórir togarar, komið þið bara inn fyrir fjórar mílurnar helst, dragið bara inn á svefnherbergisgólf, skrapið botninn - þetta er nú aldeilis umhverfisverndin sem hér er í gangi. Það er slík lítilsvirðing gagnvart lífríkinu, gagnvart sjávarplássunum, gagnvart viðkvæmum brothættum byggðum að varla er hægt að finna annað eins á byggðu bóli, enda líklega alls staðar hlegið að þessari stjórnun. Á strandveiðiárinu 2020 veiddu 668 bátar samtals 11.840 tonn, þar af 10.738 tonn af þorski. Veiðarnar voru stöðvaðar, að sjálfsögðu voru þær stöðvaðar, 19. ágúst, tveimur vikum fyrir áætluð lok strandveiðitímabilsins. Strandveiðiárið 2021 veiddust 12.170 tonn, þar af 11.159 tonn af þorski, og voru veiðar stöðvaðar 18. ágúst það ár, einnig tveimur vikum fyrir áætluð lok strandveiðitímabilsins. Í fyrra, hið frábæra ár 2022, veiddust 12.557 tonn yfir strandveiðitímabilið, þar af 10.981 tonn af þorski, og getið nú bara hvað. Veiðunum var hætt, þær voru hreinlega stöðvaðar 21. júlí, réttum sex vikum fyrir lok strandveiðitímabilsins. Þið, ágætu strandveiðisjómenn, pillið ykkur upp með handfærin og strandveiðataktíkina og komið ykkur í land. Það eru ekki til fleiri heimildir fyrir ykkur. En sjáið til. Strandveiðisjómenn þurfa að vigta aflann sinn í gegnum markaðinn. Þeir svindla ekki á vigtinni. Hvað gerir stórútgerðin? Hvernig skyldi hún fá að vigta aflann sinn? Jú, hún gerir það bara sjálf. Ef félagið er bæði með veiðar og vinnslu þá vigtar það bara sjálft. Þetta er nákvæmlega eins og ég tæki bara hv. þm. Halldóru Mogensen, sem brosir þarna fallega, og sparkaði í hana fyrir framan alla og síðan myndi ég náttúrlega dæma í málinu sjálf. Það er nákvæmlega það sem er gert hér. Stórútgerðin ræður hér lofum og lögum. Hún stýrir stjórn fiskveiða frá A til Ö. Hún hefur hér alveg óumdeilt hagsmunagæsluaðila sem svífast einskis svo þeir geti haldið áfram að safna að sér heimildunum, þjappa þeim saman á þessar örfáu hendur þar sem eru milljarða tuga og aftur hundruð milljarða fyrirtæki sem greiða sér tugi milljarða í arð úr okkar sameiginlegu auðlind. En hvað greiða þeir nú aftur í auðlindagjald? Hvað greiða þeir í auðlindagjald af þessu öllu saman? Jú, ríkisstjórnin hér hefur lækkað auðlindagjaldið hjá þeim. Við sækjum ekki peningana þangað sem er nóg af þeim fyrir. Nei, hvorki þangað eða í bankana þar sem eru allar hirslur fullar fjár. Við skulum bara reyna að troðfylla þær enn þá meira svo út úr öllu flæði. Á meðan býr fólk við sára neyð og lítil sjávarpláss úti um allt land eru að leggja upp laupana, berjast í bökkum. Það er á sjöunda hundrað strandveiðisjómenn sem vilja sækja sjóinn. Ég segi bara, virðulegi forseti: Það er eiginlega ekki hægt annað en að verjast brosi þegar maður veltir fyrir sér hvað í veröldinni gæti stutt þessa framgöngu og þessa framkomu gagnvart þessum afmarkaða hópi vinnandi fólks í landinu. Það eru afleidd störf í litlu sveitarfélögunum af nákvæmlega þessari vinnu, hvort sem það er í sambandi við rafmagnið eða hvaðeina annað sem er; netið, úthaldið yfir höfuð. Öll fjölskyldan jafnvel getur verið að sinna þessu, öll fjölskyldan getur haft vinnu nákvæmlega við þetta og við erum að tala um hásumarið eða fjóra mánuði á ári, 48 daga. En það má ekki tryggja það. Nei, við gætum fengið óvart 6% af heildaraflanum og hamingjan sanna ef það yrðu nú 7% af heildaraflanum, þá færi náttúrlega allt á hliðina. Við skulum frekar lofa stórútgerðinni að vanreikna það raunverulega magn af fiski sem þeir koma með í land og vigta sjálfir. Það er vitað og það er þekkt að það er hér tvöfalt vigtarkerfi. Þeir eru að vigta ísinn, alveg rosa mikið, ísinn er jafnvel kannski á bilinu 3–12% af því sem vigtast upp úr skipinu. Á hverjum skyldi það nú aftur bitna? Í fyrsta lagi á sjómönnunum, á launum sjómanna. Það er verið að að hælast og státa af tíu ára samningi við sjómenn. Það fyrsta sem mér datt í hug: Ætli sé búið að tryggja það að sjómenn séu ekki lengur látnir greiða hlutdeild af olíukostnaði skipanna? Skyldu sjómenn með þessum tíu ára samningi kannski vera undanþegnir því að greiða fyrir umbúðirnar, hluta af umbúðunum sem er pakkað utan um fiskinn um borð í skipunum? Ætli hafi verið felld niður þessi klásúla um að sjómenn ættu að greiða allt að 10% í nýsmíði skipanna? Nei, það er ekkert svoleiðis. Við flutningsmenn þessa frumvarps teljum að með því að fella út ákvæði sem bannar veiðar, t.d. á föstudögum, laugardögum og sunnudögum og heimilar ráðherra að banna þessar veiðar á almennum frídögum, þá gefist strandveiðisjómönnum sjálfsagt frelsi til að velja sína veiðidaga sjálfir. Um leið öðlast þeir meira öryggi við sjósókn sína þar sem síður er lagt upp í veiðiferð í vonskuveðri sem getur og hefur kostað líf. Það er okkar hér, virðulegi forseti, það er löggjafans, það er stjórnvalda að sjá um það að við tryggjum í rauninni ekki bara afkomu og búsetuskilyrði jafnt á landinu heldur ber okkur skylda og það er allsherjarregla sem skyldar okkur til þess að vernda þegnana eins og kostur er. Það að ýta þessum sjómönnum út í vonskuveður til að ná einhverjum fyrirframlofuðum dögum sem bara má veiða á akkúrat þessum tíma - þetta er, ég er orðin svo æst að ég veit ekki hvort ég á að halda áfram. Þetta er mér hjartans mál. Ég er að mæla fyrir þessu í fjórða sinn. Við erum búin að breyta þessu þannig að það ætti að taka af allan vafa og það hlýtur bara að vera að VG standi nú við þó ekki væri nema brotabrot af öllum þeim fögru fyrirheitum sem þeir hafa verið að senda frá sér til sjávarbyggðanna og strandveiðisjómanna. Fyrir síðustu kosningar fóru þeir einmitt sem eldur um akur um Norðvesturkjördæmi til þess að boða það og segja það hvað væri bjart fram undan hjá strandveiðisjómönnum. Bara ef þið kjósið okkur og við fáum að ráða. Og þeir hafa ekki bara verið kosnir heldur eru þeir líka með ráðherrann og ráðuneytið hreinlega sem fer með málaflokkinn. Ég skora á hæstv. ráðherra sjávarútvegs að standa nú við stóru orðin. Það er í rauninni lágmark að við tryggjum þessa 48 daga og menn séu ekki reknir heim eins og í fyrra, sex vikum áður en strandveiðitímabilinu lýkur. Þvílík skömm. Ég trúi varla að ég sé að segja þetta. En þetta er staðreynd. Þetta er satt. Hugsum um það hvernig úthaldinu er í raun háttað. Sjómaðurinn sem hlakkar til að fara að takast á við það sem hann nýtur sín best við, að fá að vera á trillunni sinni, hann þarf að taka trilluna upp, skvera hana af, skoða og græja og gera öll mælitæki og öll veiðarfæri til, það er verið að mála og ég veit ekki hvað og hvað. Svo er báturinn settur niður og nú á að halda af stað. Flestir náttúrlega með þá von í brjósti að þeir geti a.m.k. haldið út og fengið frið til að sækja sjóinn. En við skulum líka átta okkur á því að það er ekki nóg með þetta heldur eru þeir líka heftir af því hvað þeir koma með að landi og hversu mikið magn þeir koma með að landi og hversu marga klukkutíma þeir mega vera á sjó á þessum 12 dögum. 650 kíló má koma með að landi af slægðum þorski, takk fyrir. Punktur. Ekki meir. Hvað ætli verði um afla sem óvart veiðist og er tekinn inn fyrir en er refsað fyrir að koma með í land? Ætli það sé svo að þeir sem vita að þeim er refsað fyrir að koma með ákveðinn fisk í land, taki hann samt og slægi og geymi til þess að láta refsa sér þegar komið er í land? Eða skyldu þeir bara henda honum? Ég veðja á það síðara. Það er líka með hreinum ólíkindum að það skuli ekki þegar hafa verið búinn til hvati til þess að við fáum allan afla í land, til þess að við fáum að njóta og nýta þau verðmæti sem synda í sjónum hringinn í kringum landið. Það er af ýmsu að taka. Í þessu frumvarpi er ég reyndar ekki að taka á nákvæmlega því máli. Það skal sagt að strandveiðar eru óumdeilt ómetanleg lyftistöng fyrir sjávarbyggðirnar allt í kringum landið, sjávarbyggðir sem margar hverjar eiga í vök að verjast og hafa verið skildar eftir í sárum eftir að núgildandi framsalsheimildir og kvótakerfi hafa gert það að verkum að allar aflaheimildir til stærri útgerðar hafa verið seldar eða hrifsaðar þaðan á brott. Það verður að vinda ofan af þessu, virðulegi forseti. Það er orðið tímabært að við tökum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, og tryggjum landsbyggðinni okkar þátttöku í samfélaginu eins og landsbyggðin getur orðið sjálfbær og eins og sjávarplássin geta orðið sjálfbær og bjargað sér sjálf. Ég set punktinn hér, virðulegi forseti, og vona það besta. Ég vísa frumvarpinu alveg örugglega rétta leið, sem ég náttúrlega man ekkert hvert en hæstv. forseti, þú græjar það fyrir mig.

Frú forseti. Þegar ég sá að málið, stjórn fiskveiða, er á dagskrá hér í dag þá stóðst ég ekki mátið að stíga hér aðeins upp því að þann 12. janúar 1999 flutti ég mína jómfrúrræðu hér í þessum sal um þetta málefni undir málsheitinu Stjórn fiskveiða. Þá hafði Hæstiréttur úrskurðað að stjórn sóknar í sjávarútvegsauðlindina stangaðist á við stjórnarskrána, en á einhvern hátt tókst þáverandi ríkisstjórn að vinda sér undan þeim úrskurði á snyrtilegan hátt án þess að nokkrar breytingar yrðu á þessu ágæta kerfi. Við í Samfylkingunni stöndum fyrir það að sókn í okkar auðlindir sé með sjálfbærum hætti og að tryggt verði að ekki sé gengið á auðlindir okkar á þann hátt að skaði hljótist af. Flutningsmaður þessarar ágætu tillögu sem hér er til umræðu í dag, hv. þm. Inga Sæland, hefur sköruglega gert grein fyrir sínum rökum í þeim efnum að heimila strandveiðar á fleiri dögum eða með öðru fyrirkomulagi en við lýði er í dag. Í sjálfu sér eru hennar rök mjög sannfærandi um það að þarna sé hætta til staðar gagnvart lífi og limum þeirra sem eru að sækja sjóinn á dögum sem fyrir fram eru ákveðnir án tillits til veðurfars. Mig langaði til að taka undir að það er full ástæða til að skoða þetta kerfi með tilliti til öryggishagsmuna sjósækjenda og tek þar af leiðandi undir þau orð hv. þingmanns.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sannarlega verulega glöð yfir því að við séum hér í sama liðinu. Ef ég skil það rétt þá erum við í sama liði og því fleiri sem koma með okkur í þetta lið því betur stöndum við. Þannig er nú það. Ég efast ekkert um það að við erum hér mörg, þrátt fyrir að vera ekki í Flokki fólksins þá eru hér mjög margir stuðningsaðilar, nákvæmlega, við landsbyggðina okkar, við sjávarplássin okkar og við smábátasjómennina okkar. Eins og ég benti á áðan mun aldrei verða hægt að draga það fram í dagsljósið að krókaveiðar, handfæraveiðar, muni á einhvern hátt á einhverjum tímapunkti ógna lífríkinu í kringum landið. Það er hafsjór á milli þess eða að vera hérna með snurvoð eða dragnætur nánast upp í fjöru. Þannig að ég bind miklar vonir við það að núna undir stjórn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í sjávarútvegsmálum, muni þetta ná fram að ganga og að hagsmunir strandveiðisjómanna verði settir í fyrirrúm.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað þyngra en tárum taki hvernig kvótakerfið hefur leikið byggðirnar í kringum landið að mörgu leyti þar sem aflaheimildir hafa færst í síauknum mæli á færri og færri hendur og atvinnugrein, sem áður stóð undir blómlegri byggð víða um land, er nú á fallanda fæti í mörgum af þeim bæjum sem áður voru sannarlega sjávarútvegsbæir. Hv. flutningsmaður þessarar tillögu nefndi sinn heimabæ, Ólafsfjörð, og má telja marga aðra bæi sem hafa háð alvarlega varnarbaráttu í kjölfar þessarar samþjöppunar aflaheimilda á hendur fárra. Það verður auðvitað áfram viðfangsefni þessarar samkundu hér að reyna að finna jafnvægi í því að sækja í auðlindina okkar á sjálfbæran hátt og það að sjávarútvegurinn í kringum landið geti áfram verið sú arðbæra atvinnugrein sem hann vissulega er. En það er ekki síður mikilvægt að taka það fram að það er nauðsynlegt að sú atvinnugrein taki meiri þátt í því að borga fyrir samneysluna hér á þessu landi. Þar höfum við horft á hærri veiðigjöld en nú eru lögð á þessa atvinnugrein og að það sé sjálfsagt mál að þeir sem fá aðgang að sameiginlegum auðlindum okkar allra greiði fyrir það sanngjarnt gjald.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Magnúsi Árna Skjöld Magnússyni fyrir síðara andsvar. Ég er eiginlega komin með það á tilfinninguna að hann sé bara alveg að koma í Flokk fólksins. Það er bara þannig. Við erum bara svo tilbúin til að vera sammála. Þegar við lítum á stórútgerðina, hvernig er í rauninni búið að fara með heimildirnar, aflaheimildirnar sem áttu að verða eftir í byggðarlögunum - það hefur ekki verið heykst við að hreinlega þurrka þær burt og skilja sveitarfélögin eftir í sárum. Þá verðum við auðvitað að gera eitthvað til þess að styrkja búsetu og efla búsetuskilyrði í þessum sjávarplássum. Þetta er lítið skref í þá átt, það frumvarp sem ég hef verið að mæla hér fyrir í dag, en það er eitt af mörgum sem Flokkur fólksins er að koma með og er búinn að mæla fyrir og á eftir að mæla fyrir fleirum. Við skulum sjá hvernig tekst til. Ég bind enn vonir við hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála og ég mun seint trúa því ef þau í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði ætla ekki að taka utan um brothættar sjávarbyggðir hringinn í kringum landið, seint mun ég trúa því. Það mun bara verða mér virkilega erfitt ef ég þarf að horfast í augu við slíkt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir skelegga framsögu eins og hennar er von og venja. Rökin eru skýr, að fjárfesting þeirra sem stunda strandveiðar nýtist betur og þeir hafi aukið frelsi til að ákveða hvenær þeir haga sínum veiðum í samræmi við aðstæður, hvort sem það eru veðurskilyrði eða veiðiskilyrði að öðru leyti eða bara þeirra eigin geta, hvenær bátar þeirra eru tilbúnir, að þeir hafi aukið frelsi til að ákveða hvenær veiðar fara fram. Þegar ég velti fyrir mér mótrökunum og reyni að finna þau þá skoðaði ég t.d. lögskýringargögn með lögum þegar þau voru sett á sínum tíma. Ég gaf mér ekki tíma til að kafa mjög ítarlega í það, en ég sé hvergi sérstakar ástæður gefnar fyrir þessu takmarki, af hverju þessar veiðar eru ekki leyfðar á þessum tilteknu dögum. Hins vegar fann ég rök, af því að hv. þm. Inga Sæland kom inn á það að frumvarpið hefði verið lagt fram áður. Þá hafa stundum borist umsagnir og þegar þetta frumvarp var lagt fram í fyrsta sinn þá barst m.a. umsögn frá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi þar sem þau sýna bara mjög vel á spilin varðandi afstöðu sína til strandveiðanna. Í þessari umsögn segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er lagt til að fellt verði á brott úr lögum ákvæði um að óheimilt sé að stunda strandveiðar föstudaga, laugardaga og sunnudaga. Að mati samtakanna mun þessi aðgerð grafa undan sóknarstýringu strandveiðanna. Ekki verður betur séð en að sá afli sem þessum bátaflokki er ætlaður geti þá náðst fyrr á veiðitímabilinu, sem skapar þrýsting á að veiðar verði ekki stöðvaðar við þær aðstæður þegar heildarafli hefur náðst. Þær aðstæður leiða í kjölfarið til þrýstings á flutning meiri aflaheimilda til strandveiðiflotans á kostnað annarra sem fiskveiðar stunda. Þessar afleiðingar eru því miður þekktar.“ Þetta er svona helsti grundvöllur andstöðu Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi um þetta frumvarp á sínum tíma. Þeir óttast bara að missa spón úr sínum eigin aski yfir til strandveiðanna, sem eru akkúrat settar upp í þeim tilgangi að vinna gegn samþjöppun sem orðið hefur í sjávarútvegi og færa aðeins tekjurnar og tekjumöguleika til einstaklinga og til byggðanna um landið. Þannig að þegar ég sé þetta þá hugsa ég bara: Er þetta ekki bara hið besta mál? Er kannski bara gott að þessi samtök séu á móti þessu af þessum ástæðum?

Þá erum við að gera eitthvað rétt.

- Já. Er þá ekki bara óhætt að vera ófeiminn við að viðurkenna að þetta skapi þennan þrýsting og það sé bara jákvætt? Þannig að fyrir mitt leyti þá er þetta jákvætt mál í alla staði og ég sé sér í lagi enga sérstaka hættu fólgna í því að samþykkja þetta.

Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi þess efnis að sett verði á fót nefnd sem nefnist Lögrétta. Nefndin hafi það hlutverk að gefa álit á því hvort lagafrumvarp sem liggur fyrir þinginu samrýmist stjórnarskrá og þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands. Markmið frumvarpsins er að stuðla að auknum gæðum í lagasetningu, að tryggja að frumvörp standist ákvæði stjórnarskrár og að þau uppfylli alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Þannig má stuðla að vandaðri meðferð lagafrumvarpa á Alþingi. Frumvarp um að setja á fót Lögréttu byggir að hluta til á hugmynd stjórnlaganefndar sem var til umræðu á þjóðfundinum 2010. Í skýrslu stjórnlaganefndar frá 2011 um niðurstöður þjóðfundarins var fjallað um mögulegar útfærslur á því að setja á fót ráðgefandi stjórnlagaráð eða fjölskipaðan stjórnlagadómstól sem veitti álit sitt á því hvort efni lagafrumvarps samrýmdist stjórnarskrá. Álit þjóðfundarins var að til greina kæmi að stofna álitsgefandi nefnd eða ráð lögfróðra manna sem gæti að ákveðnu marki sinnt sambærilegu hlutverki og stjórnlagadómstóll. Því miður er það staðreynd að hér á Alþingi hafa oft verið sett lög sem standast ekki stjórnarskrá, standast ekki alþjóðlegar skuldbindingar Íslands og brjóta jafnvel á réttindum tiltekinna hópa. Það er ekki fyrr en mörgum árum seinna þegar æðstu dómstólar kveða upp dóm sinn sem endanleg niðurstaða fæst sem staðfestir brot löggjafans. Til að mynda var nýverið kveðinn upp dómur í Hæstarétti þar sem Hæstiréttur áminnti Alþingi fyrir að hafa ekki kannað samræmi lagasetningar við stjórnarskrá og þar með brugðist skyldu sinni sem löggjafi. Þá vísar dómurinn til greinargerðar frumvarpsins sem varð að lögunum sem um ræðir en í greinargerðinni segir einmitt að ekki hafi þótt tilefni til að skoðað yrði sérstaklega samræmi við stjórnarskrá eða alþjóðlegar skuldbindingar. En þetta á bara við ef málið nær svo langt að fara fyrir dóm. Það eru nefnilega ekki öll brot á stjórnarskrá og á mannréttindum sem hægt er að fara með fyrir dómstóla. Meiri hluti samþykktra laga á Alþingi eru stjórnarfrumvörp og eru þau einna helst samin í ráðuneytunum sjálfum eða sérstökum nefndum sem ráðherrar skipa. Það hlýtur að teljast óheppilegt fyrirkomulag að sömu aðilar sem semja meginþorra samþykktra lagafrumvarpa eigi einir að leggja mat á hvernig það samrýmist stjórnarskrá og alþjóðlegum skuldbindingum og við höfum séð hér trekk í trekk að það er ekkert að ganga þannig. Það færi miklu betur á því ef slíkt mat færi einnig fram af hálfu óháðra aðila. Það er nefnilega skylda okkar sem vinnum hér að tryggja faglega og góða lagasetningu sem brýtur ekki stjórnarskrá eða á réttindum einstakra hópa. Það að stofna nefnd fagaðila sem getur gefið þinginu sitt álit, kalli það eftir því, getur einmitt komið í veg fyrir að þingið endurtaki fyrri mistök sín og setja lög sem ekki standast stjórnarskrá. Það hlýtur að vera grunnkrafa að þegar við erum að setja lög þá stangist þau ekki á við eða brjóti stjórnarskrá eða alþjóðlega sáttmála sem við erum aðilar að. Ef okkur er raunverulega annt um að vernda mannréttindi íslenskra borgara sem tryggð eru í stjórnarskránni og alþjóðlegum mannréttindasamningum hljótum við að sameinast um að tryggja málinu framgöngu hér á þingi.

Frú forseti. Hv. þm. Halldóra Mogensen fór ágætlega yfir tilefni þessa máls í sinni framsöguræðu rétt áðan en ég ætla að leyfa mér að útskýra mína afstöðu til þessa máls. Ég held að þetta sé nokkuð sem er fyrir löngu tímabært að sé tekið upp hér í lög og raunar myndi ég vilja sjá ákvæði af þessu tagi í stjórnarskránni sjálfri, en það er önnur umræða og stærri. Það sem þetta frumvarp gengur út á er að héðan frá Alþingi verði í rauninni ekki samþykkt lög þar sem snert er á einhverjum þeirra grundvallarréttinda sem kveðið er á um í stjórnarskránni sjálfri, með stoð í alþjóðlegum mannréttindaskuldbindingum sem Ísland á aðild að, nema farið sé yfir það sérstaklega af hálfu tiltekinnar nefndar, óháðs aðila, þessarar Lögréttu, hvort frumvarpið standist stjórnarskrá. Við búum við ákveðin grundvallarmannréttindi, eins og tíðrætt er, í okkar samfélagi sem betur fer. Við höfum t.d. réttinn um tjáningarfrelsi, við höfum rétt til friðhelgi einkalífs, við höfum rétt til þess að vera ekki frelsissvipt og annað slíkt. Það er hins vegar ekki svo að það megi ekki grípa inn í þessi réttindi, það má nefnilega grípa inn í þau. Það getur verið heimilt að skerða mannréttindi. Tjáningarfrelsi okkar er t.d. skert á margan hátt. Við megum ekki hóta öðru fólki og það má ekki meiða fólk. Það má ekki ganga á réttindi annarra. Það er sem sagt heimilt að skerða mannréttindi ef það telst nauðsynlegt í lýðræðisþjóðfélagi til að ná lögmætum markmiðum. Þessi lögmætu markmið geta t.d. verið réttindi annarra eða almannahagsmunir og annað, ég ætla svo sem ekki að fara í mjög ítarlegan kúrs í mannréttindum hér. En mig langar til að árétta eitt vegna þess að ég er ekkert alveg viss um að allt fólk geri sér grein fyrir því til hvers lög þurfa að standast stjórnarskrá. Þegar ég var í laganámi þá hélt ég alltaf að stjórnarskráin væri einhver doðrantur, svona eins og Stjórnsýsluréttur eftir Pál Hreinsson, en hún er það ekki. Hún er fjórar blaðsíður. Stjórnarskráin er reyndar fimm blaðsíður ef þú tekur fyrirsögnina með og annað, fer rétt yfir í fimmtu síðuna ef þú prentar hana út. Hvað stendur í þessari stjórnarskrá? Jú, hún skiptist í sjö kafla. Í I.-V. kafla er fyrst og fremst fjallað um stjórnskipan ríkisins, hvernig við byggjum upp þetta land, hvernig því er stjórnað. Þó að það sé kannski ekki orðað berum orðum þannig þá er þar t.d. orðað það sem við köllum þrískiptingu ríkisvalds í löggjafarvald sem setur reglurnar, framkvæmdarvald, sem eru ráðuneytin og stjórnvöld sem framkvæma samkvæmt lögum sem löggjafinn setur, og svo dómstólar sem skera úr um ágreining. Þetta er hin svokallaða þrískipting ríkisvalds sem er orðin tiltölulega viðurkennd grundvallarregla í lýðræðissamfélagi og ríkir hér á landi að mestu leyti - þarna opna ég á enn stærri umræðu - og er kveðið á um í stjórnarskrá. Á vef Stjórnarráðsins er stjórnarskránni ágætlega lýst og ég ætla bara að fá að lesa það upp, með leyfi forseta: „Stjórnarskrá hefur að geyma helstu meginreglur um stjórnskipulag ríkis. Þar er að jafnaði að finna ákvæði um meðferð ríkisvalds, hlutverk helstu handhafa þess og samspil þeirra á milli, auk ákvæða um ýmis grundvallarréttindi borgaranna í samskiptum við ríkisvaldið og hömlur sem lagðar eru við því að á þessi réttindi sé gengið.“ Í lokaköflum stjórnarskrárinnar, VI. og VII. kafla, er fjallað um mannréttindi. VI. kafli fjallar reyndar um trúfrelsi og skipan kirkjumála en trúfrelsi telst sannarlega til mannréttinda þannig að við teljum trúfrelsiskaflann sömuleiðis til mannréttinda þó að hann feli í sér ákveðin inngrip í trúfrelsi líka, en það er enn önnur stór umræða og ég ætla að reyna að halda mig við efnið hérna í dag, aldrei þessu vant. Auk þess eru þar ákvæði um það hvernig stjórnarskránni megi breyta. Það er nefnilega þannig að stjórnarskráin er æðst íslenskra laga og almenn lög sem við setjum hér á Alþingi mega ekki brjóta í bága við stjórnarskrána og stjórnarskránni verður heldur ekki breytt með almennum lögum. Það er tiltölulega erfitt að breyta stjórnarskránni eins og ég held að almenningur sé farinn að gera sér grein fyrir, því ég held að það sé búið að reyna það núna í áratugi. Það sem við erum að fara fram á hér er í rauninni að það verður horfið frá því fyrirkomulagi sem nú er við það að tryggja að lög séu í samræmi við stjórnarskrána því það er ekki nóg að segja að eitthvað eigi að vera einhvern veginn. Við erum búin að segja það og það er á hreinu, að lög mega ekki brjóta í bága við stjórnarskrá. Alþingi má ekki setja lög nema í samræmi við stjórnarskrá. En hvernig tryggjum við það? Eins og staðan er í dag þá er það í raun einfaldlega þannig að Alþingi setur lög og þeim er framfylgt, framkvæmdarvaldið framfylgir þeim lögum. Ef borgarinn sem valdinu er framfylgt gagnvart, þessum lögum er framfylgt gagnvart, telur á sér brotið þá á hann þann kost einan að leita til dómstóla og það er þannig í okkar stjórnskipun í dag að það eru dómstólar sem skera úr um stjórnskipulegt gildi laga. Það þýðir að ef dómstóll kemst að þeirri niðurstöðu að eitthvert lagaákvæði, t.d. eitthvert ákvæði laga um útlendinga, t.d. 2. mgr. 36. gr. eftir þær breytingar sem hæstv. dómsmálaráðherra er að reyna að troða í gegnum þingið, sé ekki í samræmi við stjórnarskrána, t.d. einhver þeirra mannréttinda sem þar er kveðið á um, þá getur dómstóllinn dæmt ákvæðið dautt og ómerkt og þau lög gilda ekki. En það þarf að dæma um það. Málið þarf að ná fyrir dómstóla og þegar við erum að tala um stjórnskipulegt gildi laga þá held ég að það sé nú tiltölulega ótvírætt að málið þarf að komast hærra en til héraðsdóms, helst til Hæstaréttar, til þess að fá endanlega skorið úr um það. Þá erum við komin að öðru vandamáli sem hv. þm. Halldóra Mogensen tæpti á í ræðu sinni áðan, sem er að það eiga ekki allir kost á því að leita á náðir dómstóla, sem er kaldhæðnislegt vegna þess að það eru líka mannréttindi að geta leitað úrskurðar óháðs aðila um embættistakmörk yfirvalda, eins og það er kallað í stjórnarskránni. Þarna er komin þessi staða: Það eru dómstólar sem skera úr um stjórnskipulegt gildi laga en við höfum ekki öll aðgang að dómstólum. Þess vegna er það mikilvægt, eins og hefur komið fram og hefur sýnt sig, bæði í dómaframkvæmd og í framkvæmd laga, að það er þörf á því að meta hvort lög standist stjórnarskrá fyrr af því að við viljum ekki hafa lög í gildi í þessu landi sem fara í bága við stjórnarskrá. Þau eru í gildi þangað til dómstóll hefur kveðið á um að þau séu ekki í gildi. Eins og fólk getur mögulega ímyndað sér þá eru mér að sjálfsögðu oft hugleikin réttindi fólks á flótta sem kannski hefur alveg sérstaka stöðu í þessum efnum þar sem aðgengi þeirra að dómstólum er enn minna heldur en margra. Aðgengi fólks að dómstólum getur verið skert m.a. vegna fjárhags og vegna þess erum við með t.d. ófullkomin ákvæði um rétt fólks til gjafsóknar. Enn önnur stór umræða sem við getum tekið hérna, ýmislegt hægt að ræða hér. En það sem gerir það að verkum að fólk á flótta og í raun allir einstaklingar sem ekki eru íslenskir ríkisborgarar, allir útlendingar, sérstaklega fólk í þessari stöðu, hefur enn minni möguleika á að leita réttar síns fyrir dómstólum er að þau eiga á hættu, ólíkt Íslendingum, að vera hreinlega flutt í burtu frá téðum dómstólum áður en þessir dómstólar geta skorið úr um stjórnskipulegt gildi laganna. Við hér á þingi í dag erum því annars vegar að ræða frumvarp sem gengur út á það að tryggja að við setjum ekki lög sem ganga í bága við stjórnarskrá á en sama tíma, sem kannski skýrir tilefni þessa frumvarps enn frekar, er verið að setja lög þar sem bent hefur verið á mögulega vankanta á frumvarpinu þess efnis að það brjóti í bága við stjórnarskrá. Og hvað gerist þá? Hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað sagt hér upp í pontu og annars staðar, þegar reynt er að benda á að lög sem til stendur að troða hérna í gegnum þingið stangist á við stjórnarskrá: Meiri hlutinn ræður. Hér ríkir meirihlutaræði. Þetta er rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra. Vandinn er sá að tilgangur stjórnarskrárinnar er að tryggja það að Alþingi, jafnvel í krafti meiri hluta, brjóti ekki gegn stjórnarskrá. Við erum með ákveðin grundvallarmannréttindi sem við teljum ekki rétt að gengið sé á, alveg sama hver er hér við völd, alveg sama hver staðan er í samfélaginu og ég held að fólk geti rétt ímyndað sér hversu mikil grundvallarréttindi við erum þar að tala um. Ef við ímyndum okkur öfgafullt dæmi þá er ekki hægt að svipta t.d. bara einhvern einstakling tjáningarfrelsi. Alþingi gæti alveg sett lög hérna um það að hv. þm. Halldóra Mogensen - hún er reyndar þingmaður svo það væri erfiðara - eða að einhver einstaklingur úti í samfélaginu, búum bara til mjög öfgafullt dæmi, einhver fjölmiðlamaður fái ekki að tjá sig lengur og Alþingi samþykkir þessi lög, meiri hluti Alþingis. Alþingi getur gert það. Alþingi getur í rauninni gert það sem því dettur í hug í krafti meiri hlutans, líkt og hæstv. fjármálaráðherra orðaði það. En það má ekki. Þess vegna erum við með grundvallarlög, við erum með grundvallarlöggjöf til þess að koma í veg fyrir ósköp sem eiga sér fordæmi í mannkynssögunni. Þessi grundvallarmannréttindi koma ekkert úr lausu lofti. Þau koma til einmitt vegna þess að þau hafa verið skert í gegnum tíðina. Við sem samfélag, við sem manneskjur á þessari jörðu, af því þetta eru alþjóðleg mannréttindi, höfum komist að þeirri niðurstöðu að sem manneskjur eigum við tiltekin réttindi og það skiptir engu máli hvaða stjórnmálaskoðanir við höfum eða hvernig stjórnarfarið er hverju sinni eða hvað meiri hlutinn vill eða minni hlutinn eða annar. Það er ákveðinn lágmarksþröskuldur. Þetta er það sem við erum að tala um. Við getum ekki látið eins og það sé eitthvert smámál að tryggja það að öll lög, allt sem Alþingi gerir, sé í samræmi við stjórnarskrá. Líkt og hv. þm. Halldóra Mogensen kom að rétt áðan þá er þessi framkvæmd í dag þannig að dómstólar skera úr um stjórnskipulegt gildi laga og þeir munu gera það áfram, það mun áfram vera í höndum dómstóla að gera það, en Hæstiréttur hefur sjálfur mjög nýlega, bara núna í haust, október eða nóvember, ávítt þingið fyrir það að sinna ekki því sem dómurinn kallar stjórnskipulega skyldu þess til að vera ekki vísvitandi að setja lög sem ganga gegn stjórnarskrá. Það er eitthvað sem Hæstiréttur telur þingið í raun hafa gert eða gáleysislega kannski, vegna þess að þar var um að ræða lög sem hafa verið sett þar sem var sama orðalag og er að finna í mörgum lagafrumvörpum, þar á meðal í títtnefndu útlendingafrumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra, að ekki sé tilefni til að kanna samræmi við stjórnarskrá. Það er þannig sem þingið, meiri hluti þings, hefur afgreitt slík álitamál, því miður, í einhverjum tilfellum. En Hæstiréttur kemst að þeirri niðurstöðu að þetta standist ekki. Það stenst ekki að ráðuneytið eitt segi í greinargerð með frumvarpi sem lagt er fram að það þurfi ekki að skoða samræmi við stjórnarskrá. Það er í rauninni þingsins að meta og þinginu ber skylda til þess að taka afstöðu til þess, að undangengnu efnislegu mati, líkt og Hæstiréttur komst að orði, hvort lögin standist stjórnarskrá. Eins og staðan er í dag þá eru það í rauninni bara ráðuneytin sem meta þetta sjálf. Það eru starfsmenn í ráðuneytinu sem búa til frumvarp og framfylgja vilja ráðherra í krafti meiri hluta sem ríkisstjórnin hefur á þingi og í fullkomnum heimi ætti þetta auðvitað að vera nóg. En það er það ekki vegna þess að þarna erum við að tala um að það er verið að koma fram einhverjum pólitískum vilja, eðlilega, en það er ekki þar með sagt að það sé nægilega hlutlaust mat á því hvort lög standist stjórnarskrá. Ég ímynda mér að þetta frumvarp hv. þm. Halldóru Mogensen muni fljúga í gegnum þingið, 

Virðulegur forseti. Eins og hér hefur verið rakið þá eru ýmis ærin tilefni fyrir þessari tillögu og hún er hugsuð til að styrkja þingið og efla getu okkar þingmanna til að taka upplýstar ákvarðanir, að það sé hægt að leita til aðila sem er ekki inni í því ráðuneyti sem lögin eru gjarnan samin í, til að fá ráðgefandi álit á því hvort að lögin séu líkleg til að standast stjórnarskrá eða ekki. Þarna er verið að vinna gegn ráðherraræði þar sem lög eru samin á einum vettvangi og oft svolítið handahófskennt mat á því hvað er lagt þar til grundvallar. Svo skapast gjarnan pressa á meiri hlutann hverju sinni að samþykkja lögin eftir að það er búið að ákveða að ofan að þau eigi að fara í gegn. Umræður um atriði eins og hlítni við stjórnarskrá verða þá gjarnan svolítið eins og einhver skoðanaskipti þar sem allar skoðanir eru jafn réttháar og erfitt að henda reiður á því hvað er hið rétta. En þar sem það er hins vegar þingsins að afgreiða og samþykkja lög og á ábyrgð þess þá hljóta öll tæki sem sett eru upp til að styrkja okkur í okkar ákvarðanatöku að vera jákvæð, sér í lagi ef þau eru ekki íþyngjandi og valdið er áfram hjá þinginu. Ég vildi líka að hugsa þetta út frá þeim geira sem ég er menntaður í og þekki vel, sem er hugbúnaðarþróun. Þar er verið að vinna með flókin kerfi, setja þau upp eða breyta og aðlaga og það gerist í fösum. Fyrst kemur hugmynd. Síðan er unnið að því að skrifa kóða og setja upp kerfi og samþætta og koma þeim í rekstur. Svo þegar þau eru komin í rekstur geta komið upp villur sem þarf að bregðast við og það getur verið mjög kostnaðarsamt og það er mjög þekkt og í rauninni er hægt að setja upp kostnaðarlíkön um það hversu mikið kostnaður við villur eykst eftir því hversu aftarlega í öllu ferlinu þær eru gripnar. Það er alltaf langódýrast að grípa villur fljótt, áður en að kerfið fer í rekstur. Það getur verið falinn mikill kostnaður í því að villur komi ekki fram fyrr en eitthvað er komið í notkun, ýmiss konar skaði sem hlýst af því og erfiðara að vinda ofan af villunum. Með því að haga því þannig í auknum mæli að hægt sé að greina og villugreina lagafrumvörp áður en þau eru samþykkt hlýtur að draga úr villum. Með þeim rökum að alltaf sé hægt að grípa mistök eða villur í lagasetningu eftir á með dómstólum þá er í rauninni verið að segja að það sé eðlilegt að kostnaðurinn falli þar, það sé bara eðlilegur fórnarkostnaður af því að kasta til hendinni við lagasetningu. Þannig að bara út frá gæðaeftirlitsvinkli þá er þetta mjög jákvætt, ekki síst út frá þeim vinkli að þetta efli völd þingsins.

Virðulegi forseti. Við í Viðreisn erum að leggja fram í fimmta sinn þetta mál sem hefur verið lagt fram á öllum þingum síðan á 149. löggjafarþingi og nú erum við á 153. þingi, ef mig minnir rétt. Þetta mál hefur ekki hlotið hljómgrunn hjá ríkisstjórnarflokkunum af því að þeir, eins og við vitum, stoppa mál sem koma frá minni hlutanum. Við vitum það líka að í dag er svokallaður þingmálsdagur þingflokka, þ.e. þingflokkar koma með sín mál og við ákváðum í Viðreisn að leggja áherslu á að mæla strax fyrir þessu máli á þessum tímapunkti þegar verðbólga er núna í kringum 10%, þegar vextir hafa verið hækkaðir ellefu sinnum í röð af hálfu Seðlabanka Íslands, þegar aðstæður eru þannig að matarkarfan á Íslandi hækkar sem vegur mjög þungt í pyngju heimila landsins og ekki síst þeirra sem minna hafa á milli handanna. Við ákváðum að flýta þessu máli með von um að ríkisstjórnin taki nú aðeins mildar á því og hleypi því vonandi gegn, ég ætla að leyfa mér að vera það bjartsýn. Annars vegar ýtir þetta undir meiri neytendavernd, við erum að sjá fram á aukinn styrk á markaði varðandi verslun með búvörur en ekki síður hitt að maður hefði haldið að það væri hægt að kitla einhverja frelsistaug innan ríkisstjórnarflokkanna, sem ég hélt að væri einhvers staðar þar. Mínar vonir eru að það sé hægt að kveikja aðeins í ákveðnum taugum hjá ríkisstjórnarflokkunum þannig að þeir taki til greina og taka til umfjöllunar og hleypa í gegn máli eins og þessu. Þegar við förum yfir gögn frá Samkeppniseftirlitinu reglulega þá sjáum við samkeppnisleysi og þetta frumvarp gengur út á það að ýta undir samkeppni á mjólkurmarkaði þar sem er einokun í dag. Það er segin saga að þar sem er lagaverk, reglur og reglugerðir og fleira sem takmarkar samkeppni þá leiðir það til fákeppni og jafnvel einokunar eins og við höfum margsinnis upplifað og gerum að vissu leyti í dag. Og hvað gerir fákeppni? Hvað gerir einokun? Hún hækkar verð. Við sjáum það þegar ASÍ er að mæla verðið á matarkörfunni og þegar við sjáum gögn frá Hagstofunni. Hvað kemur nákvæmlega fram þar? Þær vörur sem eru undanskildar samkeppnislögum eru teknar út fyrir sviga af því að það eru vinir og vandamenn stjórnarflokkanna sem stýra málum þar. Það eru nákvæmlega þær vörur, nauðsynjavörur fyrir íslensk heimili, sem hækka mest. Samkeppnisleysið, fákeppnin sem ríkisstjórnin beinlínis stendur vörð um, ýtir undir hækkun á verði á matarkörfunni. Þessu viljum við í Viðreisn breyta. Við viljum segja: Inn með samkeppni, út með fákeppni. Út á það gengur þetta mál. Af hverju segi ég það að ég bindi vonir við að ég nái að höfða til einhverra sjaldséðra frelsistauga innan ríkisstjórnarflokkanna? Það er m.a. út af þeim orðum sem hafa fallið af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins, t.d. í gær í mikilvægri umræðu um EES-samstarfið og skýrsluna sem við ræddum í gær. Það var svolítið viðkvæðið: Kæra Þorgerður, eða reyndar var sagt virðulegur þingmaður, við getum bara gert þetta allt saman sjálf. Það er nákvæmlega sama umræðan og ég man fyrir 200 eða 300 árum síðan á landsfundi Sjálfstæðisflokksins þar sem var alltaf sagt: Við getum bara breytt þessum reglum sjálf varðandi tollana og varðandi samkeppni. En það hefur ekki gerst. Við erum ekki að beita okkar sjálfstæða valdi, fullveldi okkar, í þágu almennings því að fákeppni er ekki í þágu almennings, fákeppni er til hagsbóta fyrir hina fáu, annars vegar þá sem hafa efni á því að greiða hærra verð og síðan fyrir þau fyrirtæki og þá aðila sem oft eru hinir ósnertanlegu í íslensku samfélagi sem viðhalda þessu. Þess vegna er svolítið verið að viðhalda þessu mynstri og þessum reglum. Það er ekki bara það að við höfum lagt þetta mál fram ítrekað. Neytendasamtökin í gegnum tíðina, sem virðist vera hentistefna að ríkisstjórnin hlusti á, Samkeppniseftirlitið, Samtök verslunar og þjónustu, Viðskiptaráð og fleiri hafa einmitt talað um að þetta sé mikilvægt. Ef við raunverulega trúum á frelsið og við áttum okkur á gildi og mikilvægi samkeppni þá á að forgangsraða nákvæmlega svona málum sem útrýma fákeppni og sérhygli, sem virðist frekar vera meginregla þessarar ríkisstjórnar heldur en undantekning. Það er eitt og annað í þessu máli sem ég vil draga fram sem skiptir máli fyrir almenning í landinu, fyrir almannahagsmuni. En um leið, vissulega, ógnar það sérhagsmunum og þess vegna er þessi mikla varðstaða sem ríkisstjórnin sýnir okkur ítrekað í hvaða málum sem er. En við erum að setja þetta á dagskrá núna, við hefðum getað komið með fleiri mál sem við höfum lagt fram en við erum að draga fram nákvæmlega þetta mál núna til þess að segja að það er víst hægt að gera ákveðna hluti sem þurfa ekki að kalla á stórfelld útgjöld hjá ríkissjóði. Við verðum að gæta þess að þenja ekki ríkissjóð út frekar eins og þessi ríkisstjórn hefur gert. Ríkisstjórnin hefur með því ekki auðveldað okkur að berjast við verðbólguna. En þetta er ekki leið sem ýtir undir aukin útgjöld ríkissjóðs, þvert á móti. Hún mun hugsanlega með óbeinum hætti ýta undir auknar tekjur ríkissjóðs með aukinni verslun með þær vörur sem eru dýrari í dag og eru undanþegnar samkeppnislögum. Þeir sem boða einfaldara regluverk, þeir sem boða gegnsæi, þeir sem boða samkeppni, þeir sem boða frelsi, raunverulegt frelsi, eiga að styðja þetta mál. Þeir sem vilja setja almannahagsmuni framar sérhagsmunum eiga að styðja þetta mál. Ég vil aðeins fara yfir inntakið í málinu og það er eftir sem áður markmiðið að auka frelsi og sjálfstæði og sjálfræði framleiðenda búvara, þ.e. bænda, til markaðssetningar á afurðum sínum á innlendum og erlendum mörkuðum. Það getur verið að það felist ákveðin ógn í því að við erum svolítið með frumvarpinu að taka út þessa sjálfkrafa virkni sem snertir alltaf Bændasamtökin. Þau hafa staðið sig frábærlega og gert mjög gott fyrir bændur en við teljum samt á grunni þessa að bændur þurfi að meta það sjálfir hvort þeir séu til í að fara inn í ákveðinn farveg eða fara bara aðra leið heldur en Bændasamtökin vilja. Við teljum mikilvægt að bændur sjálfir ákveði þetta en séu ekki sjálfkrafa settir undir regnhlíf Bændasamtakanna þannig að um raunverulegt frelsi þeirra sé að ræða. Við segjum að við þurfum að auka frelsi og sjálfræði framleiðenda búvara til markaðssetningar á afurðum sínum á innlendum og erlendum mörkuðum. Í því felst m.a. að við leggjum til afnám sérreglu búvörulaga sem gildir um mjólkuriðnaðinn og við drögum úr afskiptum ríkisvaldsins, þessum gamaldags afskiptum ríkisvaldsins, verðlagsnefnd búvara, af verðlagningu, framleiðslu og vinnslu búvara. Þetta eru svona grunnelementin í þessu máli. Af því að ég gat þess að við erum búin að leggja þetta ítrekað fram þá hefur málið hlotið jákvæða umsögn ýmissa hagsmunasamtaka, einkum þegar við settum það fram fyrst og síðan hafa þær umsagnir verið undirstrikaðar og ítrekaðar. Samtök verslunar og þjónustu sögðu frumvarpið skref í rétta átt, í átt til nútímalegra viðskiptahátta. Viðskiptaráð Íslands taldi að með frumvarpinu væri stigið mikilvægt skref í átt að eðlilegra viðskiptaumhverfi. Neytendasamtökin hafa einnig fagnað tillögum frumvarpsins og Félag atvinnurekenda hefur hvatt til þess að frumvarpið verði samþykkt í nær óbreyttri mynd. Þá hefur Samkeppniseftirlitið kallað eftir því að frumvarpið verði samþykkt í óbreyttu horfi. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins á sínum tíma kom fram að frumvarpið miði að því að efla samkeppni í landbúnaði og veita bændum frelsi til að hafa val um hvernig afurðum þeirra væri ráðstafað. Við sjáum það m.a. þegar við lesum í gegnum ákvörðun Samkeppniseftirlitsins um að heimila m.a. samruna Kjarnafæðis og Norðlenska - það er alltaf verið að tala um að það sé ekki hægt að beita lögunum um samruna og þess vegna þurfi að búa til sérreglur fyrir sauðfjárræktendur og þeirra afurðir, sem er náttúrlega firra af því að Samkeppniseftirlitið sýndi það með því að heimila samruna Norðlenska og Kjarnafæðis að þetta er alveg hægt samkvæmt núgildandi lögum. Það þarf ekki þessa sérreglu. Það er bara tvennt sem menn þurfa að hafa í huga við svona samruna: Er hægt að sýna að samruninn sé neytendum til hagsbóta og bændum til hagsbóta, en ekki bara fyrir milliliði? Það virðist vera þrálát hugmynd og allt að því þráhyggja, m.a. Framsóknarflokksins og fleiri, Vinstri grænna líka, að það þurfi alltaf þessar sérreglur og það sé ekki hægt að gera þetta á grunni núgildandi laga. En þetta er bara mjög einfalt. Ef viðkomandi fyrirtæki geta sýnt fram á það að samruninn þjóni hagsmunum bænda og þjóni hagsmunum neytenda þá er hægt að fara í svona vegferð. Einmitt í þessum samruna sem ég hef verið að tala um, Norðlenska og Kjarnafæðis, þá kom í ljós að bændur þurfa ákveðinn stuðning, m.a. frá Samkeppniseftirlitinu, sem þeir myndu ekki fá ef það væri búin til sérregla fyrir þá, eins og ríkisstjórnin hefur viljað í gegnum síðustu misseri. Bændur fundu stuðning í Samkeppniseftirlitinu af því að Samkeppniseftirlitið gat í gegnum samrunaferlið allt sett fram ákveðin skilyrði, að bændur væru ekki niðurnjörvaðir í ákveðin viðskipti við þessi fyrirtæki heldur væru aðeins frjálsari. Um leið gátu fyrirtækin blessunarlega sýnt að það var ekki bara til hagsbóta fyrir fyrirtækin heldur líka fyrir neytendur að fara í þennan samruna. Þess vegna var hann heimilaður. Þannig að það er hægt. Þetta vildi ég segja í tengslum við umsögn Samkeppniseftirlitsins af því að það telur sannarlega að þetta frumvarp myndi leiða til aukinnar samkeppni á vinnslu-, heildsölu- og smásölumarkaði og þannig bæta hag neytenda og bænda. Í þeirri umsögn var líka bent á að nýsköpun og samkeppni ættu fulla samleið. Það er nefnilega skrýtið að Samkeppniseftirlitið er alltaf að reyna, ítrekað, aftur og aftur, að sannfæra ríkisstjórnina um að aukin samkeppni og aukið frelsi á þessum markaði muni ýta undir frekari nýsköpun á markaðnum, hún eigi fulla samleið með samkeppni og þetta tvennt geti ekki án hvor annars verið, þ.e. nýsköpun og samkeppni. Ég hefði haldið að það myndi nú kveikja í einhverjum en það hefur ekki enn þá gerst, alla vega ekki birst okkur þannig að það sé mikill stuðningur við þetta frumvarp af hálfu ríkisstjórnarflokkanna, sama hvað þeir álykta á sínum landsfundum. En síðan hefur Samkeppniseftirlitið ítrekað stuðning sinn við þetta mál. Ég vil síðan sérstaklega draga það fram, og við sjáum það þegar við skoðum lögin, að það er eins og bændur hafi sérstaka stöðu sem helst verður líkt við stöðu launþega í þjónustu afurðastöðva og hins opinbera. Til að stuðla að bættum kjörum bænda þarf að búa til regluverk sem gerir þeim raunverulega kleift að vinna og markaðssetja afurðir sínar sjálfir. Að þeir geti sjálfir tekið þessa ákvörðun, ekki milliliðirnir og ekki að Bændasamtökin taki þessa ákvörðun fyrir þeirra hönd heldur verði bændur að ákveða hvort það séu Bændasamtökin eða einhverjir aðrir sem sjái um þennan þátt. Þannig verði þeim gert að starfa sem atvinnurekendur og njóta kosta þess að reka bú sín á opnum markaði. Muna: Frelsi, opinn markaður, öllum til hagsbóta. Í frumvarpi þessu er því lagt til að verðlagsnefnd búvara og framkvæmdanefnd búvörusamninga verði lagðar niður og þannig stuðlað að jafnræði bænda á markaði og að verðmyndun verði í samræmi við almenn markaðslögmál. Hættulegra er þetta nú ekki. Jafnframt er lagt til að felld verði niður heimild til að gera fyrir fram ákveðnar framleiðnikröfur til afurðastöðva eða um einstakar framleiðsluvörur. Þá er einnig lagt til að felld verði niður heimild afurðastöðva skv. 71. gr. búvörulaga til að gera samninga sín á milli um verðtilfærslu - þetta er svona einokunarákvæði - milli afurða fyrir verðmyndun mjólkur og mjólkurafurða. Ákvæðið var lögfest með lögum nr. 85/2004, um breytingu á lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu búvara, nr. 99/1993. Á þeim tíma einkenndi fjárhagsvandi flest svið landbúnaðarins sem aðallega var til kominn vegna óhagstæðra rekstrareininga og lögbundinnar skyldu afurðastöðva og mjólkuriðnaðarins til þess að jafna landsbundinn aðstöðumun einstakra afurðastöðva og fjarlægð frá stærstu mörkuðum landbúnaðarvara. Afurðastöðvum í mjólkuriðnaði hefur fækkað og mikil hagræðing átt sér stað í þau 17 ár sem ákvæðið hefur staðið í búvörulögum. Til að tryggja samkeppni á mjólkurmarkaði og stuðla þannig að nýsköpun og vöruþróun er nauðsynlegt að vinnsluaðilum sé tryggður aðgangur að hrámjólk/ógerilsneyddri mjólk í lausu máli. Hafa undanþágur frá samkeppnislögum samkvæmt búvörulögum verið umdeildar og fyrir liggja fjölmörg álit, eins og ég gat um, Samkeppniseftirlitsins vegna beitingar og túlkunar á þeim. Með þessu frumvarpi er því verið að leggja til að veigamiklar undanþágur frá samkeppnislögum, sem sérákvæði hafa gilt um, verði afnumdar. Við erum að afnema sérreglurnar. Verði frumvarpið að lögum eru leyst helstu ágreiningsefni sem uppi hafa verið vegna beitingar og túlkunar á undanþágum frá samkeppnislögum í búvörulögum. Frumvarpið er samið með hliðsjón af gildandi lögum og reglum í nágrannalöndum Íslands. Ég vil bæta því við sem segir hér í greinargerð frumvarpsins að í skuldbindingaskrá Íslands að GATT-samningnum er kveðið á um skuldbindingar Íslands til þess að veita þjónustuveitendum frá aðildarríkjum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar aðgang að markaði sínum. Þess er sérstaklega getið í skuldbindingaskrá GATT. Þar er líka kveðið á um skuldbindingar Íslands til þess að hafa ekki í gildi reglur sem fela í sér mismunun sem sé innlendum þjónustuveitendum í hag gagnvart erlendum þjónustuveitendum. Hvað erum við að segja? Við erum að segja nákvæmlega að frelsi og samkeppni eiga erindi inn á þennan markað fyrir bændur og ekki síður fyrir neytendur. Þetta myndi hjálpa í núverandi aðstæðum þegar við sjáum fram á þessa dýru matarkörfu þar sem þær vörur sem einmitt falla undir þetta, sem eru með sérreglur, undanþágurnar frá samkeppnislögum, eru akkúrat þær vörur sem leiða hækkanirnar í dag. Þetta er það sem við erum að segja í þessu máli. Ég vil líka draga fram að í II. kafla frumvarpsins er það sem ég hef verið að ræða varðandi sjálfvirkni og Bændasamtök Íslands, sem hafa, eins og ég segi, staðið sig vel í hagsmunagæslu fyrir sína umbjóðendur. Í II. kafla frumvarpsins er lagt til að ákvæði um framkvæmdanefnd búvörusamninga verði fellt brott og lagðar til breytingar sem draga úr sérstöðu Bændasamtaka Íslands sem fyrirsvarsaðila búvöruframleiðenda í samningaviðræðum og samskiptum við ríkið. Í 16. gr. frumvarpsins bætum við því við að enn fremur verði kveðið á um aukinn stuðning ríkissjóðs við umhverfisvernd, nýliðun, skógrækt, lokun framræsluskurða, gerð smávirkjana og þróun á sviði ferðaþjónustu. Við erum sem sagt að draga fram þessar eðlilegu nútímakröfur sem m.a. horfa til framtíðar í tengslum við umhverfismál, í tengslum við loftslagsmál og líka í tengslum við ferðaþjónustu, einn grundvallaratvinnuveg þjóðarinnar. Við erum svolítið að uppfæra 16. gr. miðað við nútímann. Við erum sannfærð um að þessar breytingar eru fallnar til þess að bæta hag íslenskra bænda. Þær eru líka þess eðlis að þær munu stuðla að heilbrigðri samkeppni á markaði, bændum og neytendum öllum til heilla. Virðulegi forseti. Við eigum að nýta öll tækifæri og horfa líka á það umhverfi sem er núna í dag til þess að taka eðlileg og nútímaleg skref, átta okkur á því að við erum á 21. öldinni sem kallar á að frelsið verði nýtt til hagsbóta fyrir alla. Það ýtir undir samkeppni og það ýtir út fákeppni af því að hún er mjög dýrkeypt fyrir neytendur og samfélagið allt. Við sjáum að því miður hefur það verið þannig, af því að ég nefndi EES-samninginn vegna umræðu okkar um skýrsluna í gær, að þar sem sá samningur er ekki að ýta á samkeppni, þar sem hann ýtir ekki á skýrt regluverk til hagsbóta fyrir neytendur og er að krefjast samkeppni, þá erum við ekki að gera neitt annað hér heima á Íslandi heldur en að vera með frekar lokað regluverk sem er ekki til hagsbóta fyrir bændur, ekki til hagsbóta fyrir neytendur heldur fyrir einhvern sérhóp útvalinna, hina ósnertanlegu, sem er áhrifamikill aðili í þessu samfélagi. Það er eins og við þurfum þennan þrýsting að utan til þess að setja hér almennar, heilbrigðar, gegnsæjar leikreglur fyrir markað hvar sem borið er niður, að við séum ekki þess bær, sérstaklega ekki meðan við erum með þessa ríkisstjórn, til að búa til slíkar reglur þó að við höfum allt í hendi okkar með það að búa til slíkt regluverk. Þess vegna erum við að veita ríkisstjórninni aðhald með þessu frumvarpi. Ég ítreka að þetta er m.a. lagt fram af því að við erum almennt að horfa fram í tímann, reyna að nútímavæða, en líka til að bregðast við því ástandi sem er núna á íslenskum markaði og í íslensku samfélagi, allt of mikil verðbólga í boði ríkisstjórnarinnar og að hluta til Seðlabankans og fleiri aðila. Það er líka þetta skringilega umhverfi sem fákeppnin býður upp á. Við erum einfaldlega að reyna að ýta út fákeppninni af því að við trúum því að samkeppnin muni verða öllum til hagsbóta. Að því sögðu mæli ég með því, virðulegi forseti, að málið fari til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Það er ákaflega gaman að verða vitni að því þegar lögð eru fram svona vönduð frumvörp eins og það sem hér er til umræðu og gaman að sjá þegar heill þingflokkur leggur svona mikla vinnu í það að fara í gegnum þennan, ég veit ekki hvað skal kalla það; þessi búvörulög eru eins konar hornsteinn íslensks samfélags, er það ekki? Eða a.m.k. hornsteinn allrar stjórnmálaumræðu, einn af þeim, í landinu í áratugi. Mér hefur liðið stundum þessa daga sem ég hef verið hér inni eins og ég sé svolítill draugur sem hefur komið út úr veggnum. Það er enginn þingmaður eftir af þeim sem sátu með mér hér á þingi 1998 og 1999 og ég er svona draugurinn sem mætir. En vissulega hafa hlutir breyst. Það er búið að byggja nýtt hús hérna við hliðina og svona, en það er enn verið að tala um sömu málin. Í þessu tiltekna máli hefur ekkert breyst - ekkert breyst. Það er í sjálfu sér alveg makalaust því að þetta kerfi var í grunninn búið til sem viðbragð við kreppunni miklu á fjórða áratugnum, í lok þriðja og í byrjun fjórða áratugarins. Þá var ríkisvaldið að taka atvinnugreinarnar í sínar hendur til að bregðast við þeim óskunda. En það hefur ekki náðst að vinda ofan af þessu. Þetta er eitt af því fáa sem ekki hefur náðst að vinda ofan af þótt liðin séu hátt í 100 ár síðan þetta gerðist. Ég tek auðvitað eftir því að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu, talar auðvitað beint inn í sinn gamla stjórnmálaflokk, Sjálfstæðisflokkinn þegar hún talar um frelsi og samkeppni í tengslum við þetta frumvarp og synd að enginn úr þeim flokki sé hér inni til að hlusta á þau orð. Hún nefni líka til sögunnar alla réttu aðilana sem hafa lagt blessun sína yfir þetta góða frumvarp, fyrir utan kannski Samkeppniseftirlitið. En ég verð hins vegar að segja að þetta talar líka mjög inn í mitt hjarta. Ég hef löngum haft þá skoðun að það sé löngu tímabært að taka til í þessu gamla kerfi sem búið hefur verið til utan um landbúnaðinn og er í rauninni einhvers konar furðufyrirbæri. Ef maður á að trúa fréttum úr landbúnaðinum, virðulegur forseti, þá virðast bændur ævinlega lepja dauðann úr skel þannig að þetta virðist hvorki vera til hagsbóta fyrir bændur né fyrir neytendur. Fyrir hverja er þetta kerfi? Ég segi nú ekki annað. Auðvitað veit ég það, en það verður því miður kannski aldrei viðurkennt upphátt af talsmönnum þess. Ég verð nú að viðurkenna að ég missti aðeins áhugann á þessu gamla góða baráttumáli míns gamla flokks, Alþýðuflokksins, eftir að ég hætti að borða kjöt og hætti að þurfa að borga fyrir þessar landbúnaðarafurðir. En vissulega eru auðvitað margir enn sem greiða þetta dýru verði því að þessar vörur eru ekki gefins. Svo sannarlega myndi aukin samkeppni, frelsi og samkeppni, eins og hv. þingmaður orðaði það, alveg örugglega leiða til hagstæðara verðs á landbúnaðarafurðum. Neysluvenjur fólks hafa verið að breytast og það er tekið tillit til þess í þessu frumvarpi og í II. kafla er í rauninni ákaflega góð grein þar sem talað er um að þar komi inn umhverfisvernd, skógrækt, lokun framleiðsluskurða, smávirkjanir og ferðaþjónusta því að landbúnaðurinn, eða hvað á maður að segja, nýting bújarða í kringum landið hefur verið að breytast og þarf að breytast, líka bara í takt við það að kjötneysla og kjötframleiðsla eru auðvitað einn af þeim þáttum sem leiða til gróðurhúsaáhrifanna og þarf auðvitað að taka það með í reikninginn. Annars vil ég bara segja að ég tek undir með hv. þingmanni um að það er löngu kominn tími til þess að landbúnaður á Íslandi komist inn í 21. öldina og við kveðjum þessa arfleifð kreppunnar í eitt skipti fyrir öll. Ég er alveg sannfærður um það, vegna þess að ég þekki til hinna úrræðagóðu íslenskra bænda, að þeir myndu spjara sig vel undir þessu kerfi, undir breyttu kerfi og þegar þeir myndu þurfa að leggja áherslu á hin miklu gæði sinna framleiðsluvara. Ég efast ekkert um að þeir hefðu betur í samkeppninni þegar að því kemur.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um innleiðingu lýðheilsumats í íslenska löggjöf. Flutningsmenn þingsályktunartillögunnar eru, ásamt þeim sem hér stendur, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Guðbrandur Einarsson, Eyjólfur Ármannsson, Ásmundur Friðriksson og Gísli Rafn Ólafsson. Þingsályktunartillaga þessi miðar að því að fela heilbrigðisráðherra að klára vinnu við að festa í sessi lýðheilsumat hér á landi. Sérfræðihópur verði skipaður með þátttöku fagráðuneyta, fræðasamfélags og embættis landlæknis og sá hópur leggi til leiðir sem tryggja rýni allra stjórnarfrumvarpa sem lögð eru fyrir Alþingi út frá áhrifum þeirra á heilsu þjóðarinnar. Að vinnu lokinni skal hópurinn skila stöðuskýrslu. Lýðheilsa er þverfagleg enda tengjast nær allir helstu málaflokkar í daglegu lífi fólks heilsufarslegri útkomu þess. Flutningsmenn þingsályktunartillögunnar telja nauðsynlegt að lýðheilsumat verið fest í sessi hér á landi og gert að föstum hluta stjórnsýslunnar. Slíkt lýðheilsumat er til þess ætlað að fá betri upplýsingar fyrir þá sem taka ákvarðanir hér á þingi. Þannig getum við öll fengið frekari upplýsingar sem gagnast okkur við ákvarðanatöku með lýðheilsusjónarmið að leiðarljósi. Á síðustu áratugum hafa lífslíkur aukist verulega hér á landi og aldurssamsetning þjóðarinnar tekur einnig breytingum. Þannig gerir mannfjöldaspá Hagstofunnar ráð fyrir að 65 ára og eldri verði 20% mannfjöldans á Íslandi árið 2037 og yfir 25% árið 2064. Þetta þýðir að sífellt færri verða á vinnufærum aldri á bak við hvern 65 ára og eldri. Byrði langvinnra sjúkdóma kemur einnig til með að aukast samkvæmt rannsóknum ásamt ýmsum áskorunum sem munu herja á samfélagið. Ef ekki er brugðist við þessari stöðu með markvissum hætti er ljóst að kostnaður og þjónustuþörf mun aukast talsvert innan heilbrigðiskerfisins sem og í öðrum þáttum stjórnsýslunnar. Virðulegi forseti. Heilsuleysi hefur neikvæð áhrif á samfélagið í heild. Því fylgir kostnaður, þörf á frekari mannauði og þjónustu o.fl. Því telja flutningsmenn mikilvægt að lýðheilsumat sé innleitt í íslenska löggjöf sem fyrst svo hægt sé að bregðast við framtíðaráskorunum sem samfélagið stendur frammi fyrir. Heilsu má greina niður í líkamlega, andlega og félagslega líðan. Einn megintilgangur stjórnvalda er að tryggja velsæld landsmanna, m.a. út frá framangreindum þáttum. Stjórnvöld vinna að því markmiði með öllum þeim kerfum sem einkenna velferðarsamfélag. Skipta má áhrifum á heilsu niður í fimm meginþætti og greinast þeir frá víðum áhrifum niður í sértæk áhrif. Fyrst skal nefna áhrif löggjafar af hálfu stjórnvalda, næst áhrif samfélagsins, áhrif stofnana, áhrif ýmissa hópa í samfélaginu og síðast en ekki síst áhrifa persónulegra þátta sem þá flokkast undir sértæk áhrif. Ef horft er til arðsemissjónarmiða og sannreyndra fyrirbyggjandi aðgerða skilar löggjöf mestum heilsufarslegum ábata fyrir heildina. Því er talið að mikilvægt sé að stjórnvöld meti áhrif löggjafar út frá lýðheilsusjónarmiðum á sama hátt og mat er lagt á löggjöf út frá jafnréttissjónarmiðum, umhverfisáhrifum, kostnaði og fleiri þáttum. Í þessu samhengi er sérstaklega vert að nefna umhverfismat en því ferli hefur verið settur skýr rammi með lögum. Tvær mismunandi leiðir eru farnar varðandi mat á áhrifum löggjafar sem nefndar hafa verið hér að framan. Varðandi jafnréttissjónarmið hefur ríkisstjórnin tekið ákvörðun um að öll stjórnarfrumvörp skuli metin út frá áhrifum þeirra á jafnrétti kynjanna. Hins vegar liggur fyrir viðamikill lagarammi er snýr að umhverfismati og ljóst að löggjafinn telur mikilvægt að tryggja skýrt ferli varðandi þá greiningu, m.a. annars með þar til bærri stofnun, Umhverfisstofnun. Góð heilsa er með því mikilvægasta sem samfélagið á og því telja flutningsmenn þingsályktunartillögu þessarar það vera lykilatriði að stjórnvaldsaðgerðir og löggjöf af hálfu stjórnvalda verði metin með þann veigamikla þátt í huga. Í þingsályktunartillögu þessari er ekki lagt til hvernig ákjósanlegast sé að tryggja lýðheilsumat stjórnvalda. Hins vegar höfum við löggjöf í öðrum ríkjum sem hægt er að taka til fyrirmyndar. Nærtækast er að horfa til Finnlands varðandi löggjöf af þessu tagi og framkvæmd hennar en þar eru lagafrumvörp sérstaklega metin út frá áhrifum þeirra á lýðheilsu. Í lýðheilsustefnu til 2030 kemur fram að stjórnvöldum beri að hafa lýðheilsu að leiðarljósi við alla áætlanagerð og stefnumótun í heilbrigðismálum, félagsmálum og menntamálum, skipulags- og samgöngumálum, umhverfismálum, málum sem tengjast nýsköpun og vísindarannsóknum og skatta- og efnahagsmálum. Þá þurfi löggjöf vera skýr og kveða afdráttarlaust á um hlutverk heilbrigðisstofnana, sveitarfélaga og annarra sem sinna lýðheilsustarfi. Þá segir að markmið lýðheilsustarfs þurfi að vera öllum ljós og upplýsingar um árangur þess aðgengilegar almenningi. Tilgangurinn er að skýra hlutverk og vinnu að bættri stjórnun og samhæfingu í lýðheilsustarfi. Grundvöllur þess er fyrst og fremst aukið upplýsingagildi sem aftur skila sér í betri ákvarðanatöku stjórnvalda. Nauðsynlegt er að tryggja kjörnum fulltrúum og almenningi bestu mögulegu upplýsingar um áhrif ákvarðanatöku og löggjafar af hálfu stjórnvalda. Slíkt mat verður að vera framkvæmt á skilvirkan, skýran og upplýsandi máta, m.a. með notkun rannsókna. Framkvæmd lýðheilsumats er byggð á sannreyndum aðferðum og liggja því til grundvallar fjöldi fræðigreina og leiða er tryggja vandaða úttekt. Embætti landlæknis býr nú þegar yfir mikilli þekkingu á sviði lýðheilsu og forvarna og því einsýnt að stofnunin komi að útfærslu á lýðheilsumati er snýr að löggjöf hér á landi. Lengi hafa ríki heims verði hvött til að innleiða lýðheilsumat í sína löggjöf. Hér á landi hefur embætti landlæknis kallað eftir slíkri innleiðingu. Einnig hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin ásamt Sameinuðu þjóðunum gert hið sama. Ef marka má umræðu og aðgerðir stjórnvalda á undanförnum árum má ætla að breið samstaða sé um að Ísland taki Finnland sér til fyrirmyndar og innleiði lýðheilsumat. Í ár hefur hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, lagt mikla áherslu á málaflokkinn og helgað heilbrigðisþingi 2022 lýðheilsu, heilsueflingu, forvörnum og heilsulæsi. Í drögum að aðgerðaáætlun um lýðheilsustefnu sem kynnt var á þinginu var innleiðing á lýðheilsumati ein af aðaláherslunum. Heilsa okkar er það dýrmætasta sem við eigum. Í tengslum við þróun á velsældarmælikvörðum var gerð könnun meðal landsmanna á því hvaða þættir það væru sem landsmenn teldu mikilvægasta fyrir lífsgæði og kom skýrt fram að landsmenn mátu heilsuna þar langmikilvægasta þáttinn. Forseti. Tillaga þessi er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnar. Í sáttmálanum er kveðið á um aukna áherslu á lýðheilsu, forvarnir og geðheilbrigðismál. Með þingsályktunartillögu þessari er leitast við að tryggja faglega og gerlega útfærslu á lýðheilsumati hér á landi sem þátt í vegferð okkar í átt að bættri heilsu og vellíðan landsmanna og komandi kynslóða. Að lokum legg ég til að málið gangi til nefndar og vil þakka sérstaklega þeim sem standa að þessari tillögu með mér og vænti þess að hún fái dyggan stuðning á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka flutningsmanni þessarar tillögu, hv. þm. Jóhanni Friðrik Friðrikssyni, fyrir hana. Það er í rauninni furðulegt að það skuli ekki vera svona lýðheilsumat til staðar nú þegar, því að það er auðvitað svo margt sem stjórnvöld gera sem hefur bein áhrif á heilsu þjóðarinnar eða getur haft það. Eins og hv. þingmaður orðaði ágætlega áðan þá skiptir auðvitað heilsan öllu máli, ef hana vantar þá er ekkert annað sem skiptir máli. Nú er það líka svo að við erum stöðugt að verða eldri og við sem betur fer höldum heilsu lengur og lengur en það setur auðvitað nýjar byrðar á samfélagið að sinna okkur. Eins og hefur komið fram í umræðu fyrr í dag þá er heilbrigðiskerfið dýrt og það er dýrt að þurfa að sinna fólki þegar það er orðið veikt og þess vegna er gráupplagt að reyna að tryggja að samfélagið sé með þeim hætti að færri verði veikir heldur en fleiri. Og það sem er ekki mælt er ekki gert þannig að það er borðliggjandi að meta lýðheilsu með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég geri mér auðvitað vonir um það, þegar maður sér úr hvaða ranni þetta frumvarp er runnið, að eitthvað slíkt sé á döfinni og verði að veruleika fyrr en síðar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég get sagt að ég er algerlega sammála honum og vil nefna m.a. þá staðreynd að fjármagn til forvarna hér á Íslandi er undir því sem gerist hjá nágrannaríkjum sem við viljum bera okkur saman við. Ég held að þar getum við gert mun betur. Ég vil líka taka undir það að lýðheilsumat er mjög mikilvægt og það má eiginlega segja út frá þeirri umræðu sem hefur verið um lýðheilsu á undanförnum árum, kannski tíu, fimmtán árum, og orðum þeirra ráðherra sem hafa setið í stóli heilbrigðisráðherra á þeim tíma að það hefur sannarlega verið breið samstaða um að við þurfum að gera mun betur í þessum málaflokki. Ég held að undanfarnir þrír, ef ekki fjórir heilbrigðisráðherrar hafi allir nefnt mikilvægi lýðheilsumats. Þessi þingsályktunartillaga er sannarlega partur í því að þrýsta á að svo verði, festa það í sessi, og vænti ég þess að núna loksins finnum við leiðir sem eru skilvirkar. Þess vegna fannst mér og fleirum ekki kannski tilefni til að fara að leggja beint til í þessari tillögu hvernig það yrði gert heldur láta okkar helstu sérfræðinga og fræðasamfélag ásamt embætti landlæknis og fleiri aðilum leggjast yfir það hvernig það getur best nýst okkur. Við viljum auðvitað að matið sé þannig úr garði gert að upplýsingarnar séu áreiðanlegar og við getum tekið betri afstöðu og ákvarðanir í kjölfarið.

Frú forseti. Já, ég vil bara halda áfram að taka undir þetta. Mér heyrist að sú leið sem hv. þingmaður leggur til í þessu ferli sé skynsamleg, að fá okkar færasta fólk í þessum efnum til að útfæra hvernig þetta verði gert, og það bendir allt til þess að þetta geti orðið til mikilla heilla fyrir land og þjóð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir, hans tón og stuðning við tillöguna. Mig langar að nýta tækifærið og nefna það að hér á Alþingi eru auðvitað ákveðin mál sem hafa kannski verið umdeildari en önnur þegar kemur að lýðheilsu og forvörnum og ég held að það sé mikilvægt að bæði þingmenn og þjóðin átti sig á því að hér er verið að tala um lýðheilsumat á mun fleiri þáttum heldur en t.d. neysluháttum. Hér eru undir samgöngumál, umhverfismál og allir þeir þættir sem geta haft áhrif á heilsu okkar, ekki bara á neikvæðan hátt heldur líka á jákvæðan. Og skyldi það vera á neikvæðan hátt þá myndi koma fram í slíku lýðheilsumati hvernig væri hægt að mæta neikvæðum áhrifum með mótvægisaðgerðum. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Og ég segi það bara fyrir mig sem þingmann, frú forseti, að ég held að meiri og betri upplýsingar hljóti að vera af hinu góða, hver sem svo pólitíska ákvörðunin kann að vera. Þess vegna er lögð áhersla á það í þessari umræðu, og ég hef heyrt það líka úti í samfélaginu, að þetta snýst ekki til að mynda um forræðishyggju. Þetta snýst um upplýsingu og það er stór munur á. Þess vegna fagnaði ég því sérstaklega hversu margir þingmenn voru tilbúnir til að vera á þingsályktunartillögunni og eru í þessari vegferð með okkur og ég vænti þess að það bætist vel í hópinn þegar við förum að ræða málið í nefnd og svo væntanlega í þingsal og vonandi verður það að lögum sem fyrst.