Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá 12. þm. Suðvest., Birgittu Jónsdóttur, um að hún geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Björn Leví Gunnarsson. Björn Leví Gunnarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins, Sigrúnu Magnúsdóttur, um að Gunnar Bragi Sveinsson, 1. þm. Norðvest., geti ekki sinnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 2. varamaður Framsóknarflokksins í kjördæminu, Anna María Elíasdóttir. 1. varamaður Framsóknarflokksins í kjördæminu situr nú sem varamaður á Alþingi. Kjörbréf Önnu Maríu Elíasdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið áður sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Anna María Elíasdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra og innanríkisráðherra.

Hæstv. forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. sjávarútvegsráðherra er um nýlega breytingu á reglugerð sem hæstv. ráðherra gerði varðandi línuívilnun. Til að gera langa sögu stutta er það í fyrsta skipti frá fiskveiðiárinu 2009/2010 sem ýsukvóti er skorinn niður í línuívilnun, úr 2.100 tonnum í 1.100 tonn, þ.e. um 1.000 tonn. Á svona stuttum tíma sem við höfum er ekki hægt að fara yfir allt en aðeins um forsöguna. Þegar gerð var breyting á fiskveiðistjórnarlögum í vor var eftirfarandi texti settur í nefndarálit, með leyfi forseta: „Engin meiri háttar breyting er fyrirhuguð um nýtingu á svonefndum pottum á komandi fiskveiðiári, en stefnt er að því að áætlun um nýtingu þeirra til lengri tíma verði fyrst lögð fram á löggjafarþingi 2014–2015.“ Þetta var álit allra nefndarmanna í atvinnuveganefnd þó að nokkrir hafi verið með fyrirvara við nefndarálitið. Ég segi fyrir mitt leyti að þetta heiðursmannasamkomulag var grundvallarforsenda mín og míns þingflokks fyrir stuðningi við þessa breytingu, en ráðherra ætlaðist til í byrjun að hann fengi pottana til eigin ráðstöfunar. Það var stoppað af þinginu. Þingsályktunin átti að koma í staðinn en við vissum að við mundum ekki ná því á nokkrum dögum og nýtt fiskveiðiár byrjar 1. september. Þess vegna var þetta heiðursmannasamkomulag gert og sett í nefndarálit og ég minni á það, virðulegi forseti, að nefndarálit er lögskýringartexti. Þess vegna kemur mjög á óvart sú breyting á reglugerð sem er að kvisast út núna og ég gerði að umtalsefni í upphafi. Það ríkir uppgjafartónn nú hjá fjölda útgerða og í fjölmörgum útgerðarplássum um vestan-, norðan- og austanvert landið, útgerða sem treysta sér ekki lengur til að leigja úr stóra kerfinu. Á síðasta fiskveiðiári voru leigð tæp 5 þús. tonn af ýsu úr stóra kerfinu og greiddir fyrir það 2 milljarðar kr. Þessir aðilar veiddu 12 þús. tonn 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að að mínu mati er þetta heiðursmannasamkomulag hvergi svikið. Í niðurstöðum nefndarinnar stendur, eins og hv. þingmaður kom inn á, að engar meiri háttar breytingar verði gerðar á fyrirkomulagi úthlutana í potta á næsta fiskveiðiári heldur verði stefnt að því að leggja fram þingsályktunartillögu þar að lútandi á vorþingi á yfirstandandi þingi. Ég tel að þannig sé málið vaxið. Engin meiri háttar breyting hefur verið gerð. Það er hins vegar kunnara en frá þurfi að segja að við höfum verið í stórkostlegum vandræðum með ýsu á undanförnum árum vegna tillagna Hafró um sífellt minnkandi ýsukvóta, en á sama tíma hefur sýnileiki og veiðanleiki ýsu á miðunum haldist uppi. Menn hafa átt í auknum erfiðleikum með að veiða þorsk og aðrar tegundir, sérstaklega þorsk, og forðast ýsu. Allir aðilar utan línuívilnunar hafa á liðnum árum þurft að segja upp fólki, fækka fólki, og takast á við þennan vanda. Þegar við eftir þinglok í sumar fengum upplýsingar um það hvernig gengið hefði með skiptimarkað á síðasta ári kom í ljós að farið hafði verið fram úr. Grundvöllur íslensks fiskveiðistjórnarkerfis er að halda sig innan heildarákvörðunar um afla. Það er grundvallaratriði. Þá var farið yfir það hvernig við gætum dreift ýsupottinum á sem sanngjarnastan hátt. Línuívilnunarbátar voru með um 2.100 tonn í sínum potti. Þeir veiddu 1.600, þ.e. eini hópurinn af öllum þeim sem stunda útgerð á Íslandi sem hafði frjálsan aðgang að ýsu í línuívilnuninni. Í tilraun okkar til þess að koma fram af jafnræði við alla  Ég hef hins vegar lýst því yfir að við þurfum að skoða málið gaumgæfilega, hvort hægt sé að lina 

Hæstv. forseti. Er það ekki meiri háttar breyting á kerfinu sem leiðir til þess á fyrstu dögum að vestur í Bolungarvík er 17 manns sagt upp og fleiri fyrirtæki í fleiri sveitarfélögum eru í sama farvatni og við munum sjá fjöldauppsagnir á næstunni út af þessu? Er það ekki meiri háttar breyting? Virðulegi forseti. Við vissum af því að ýsupotturinn yrði skorinn niður. Það vissi hæstv. ráðherra líka. Hafró var búinn að undirbúa okkur undir það. Og annað. Þorskkvóti hefur verið aukinn undanfarin ár en línuívilnun í þorski hefur ekki verið aukin í sama hlutfalli. Af hverju vill ráðherrann bara ráðast núna á ýsuna? Sá hluti er skorinn niður, sumir segja að það sé ekki þörf á því, en það er annar handleggur. En núna er þetta í fyrsta skipti gert. Síðastliðin fimm fiskveiðiár hefur þetta verið óbreytt í 2.100 tonnum. Þess vegna, virðulegi forseti, kemur það eins og köld vatnsgusa á okkur að þetta skuli gert, miðað við það nefndarálit sem sett var fram og miðað við orð ráðherrans í nefndinni þegar við vorum að lagfæra þessi lög. Ég ítreka það, virðulegi forseti, 

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta vera nokkuð stór orð  Við erum að leita allra leiða til þess að úthluta takmörkuðum ýsukvóta á sem sanngjarnastan hátt. Ég vona að við í þinginu getum áfram lagst yfir það sameiginlega og fjallað um hvernig úthlutun úr pottunum mun nýtast best í byggðalegu, félagslegu og atvinnulegu tilliti til framtíðar, alveg óháð þessu máli.

Herra forseti. Ég vil halda áfram að ræða um þá miklu skerðingu á línuívilnun sem framkvæmd var með reglugerð frá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra nýlega. Ég held að hæstv. ráðherra geri sér ekki grein fyrir alvarleika málsins. Það er ekki bara eitthvert pennastrik að breyta þessu. Vægi línuívilnunar er mjög mismunandi eftir bátaflokkum og hvar í kerfinu hún er. Það er líka mjög mismunandi eftir landsvæðum. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að ræða við þá aðila sem þetta bitnar hvað harðast á. Þetta er mikil atvinnuröskun og byggðabrestir í sjávarplássum fyrir vestan og víða á landinu. Ég hlustaði á sjómann úr kjördæmi hæstv. ráðherra í morgun á sjó út af á Vestmannaeyjum þar sem allt var vaðandi í ýsu en hann þurfti að leigja af stórútgerðinni á uppsprengdu verði á 300 kr. kílóið. Það er engin hemja að fara fram í vor með breytingu á þessum lögum. Þetta var samþykkt á síðustu metrum þingsins. Engin umræða varð í nefnd eða við hagsmunaaðila um að það ætti að fara að hafa þennan félagslega pott í einni heild, að það yrði engin skipting á því hve mikið færi í byggðakvóta, línuívilnun, strandveiðar, skel- eða rækjubætur. Menn gera ekki svona nema þeir standi við orð sín um að ekki verði hreyft við þessu fyrr en ný þingsályktunartillaga um tillögur í þessu efni fæst rædd í þinginu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann ætli virkilega að þumbast við og gera ekkert í því að fjöldi starfa á Vestfjörðum og víðar eru í uppnámi út af þessari reglugerð, hvort hann geti ekki a.m.k. bakkað það mikið að hann gefi þessu máli þá umræðu sem það þarf í þinginu og að við skoðum það í þeirri þingsályktunartillögu sem hann mun væntanlega leggja fram.

Virðulegi forseti. Ef ég á að meta orð síðustu tveggja ræðumanna sem hafa fjallað um þetta mál þá vil ég varpa þeirri spurningu til þingsins hvort hér sé verið að fara fram á að menn úthluti ýsukvóta sem að mati Hafró er ekki til, hvort þingið sé tilbúið að brjóta meginprinsipp íslenskrar fiskveiðistjórnar um ábyrgar og sjálfbærar veiðar sem er grundvöllur þess að við getum selt vöru okkar á háu verði á mörkuðum erlendis. Er það það sem þingmennirnir eru að fara fram á? Eru menn ekki tilbúnir að hlusta á vísindaleg rök um að ýsukvótinn fari minnkandi? Vegna of mikils sýnileika og veiðileika á miðunum síðustu tvö, þrjú árin ætla menn, þrátt fyrir minnkandi kvóta, engu að síður að veiða langt umfram það sem vísindin segja? Er það það sem þingmennirnir fara fram á? Ég spyr.  Ég ítreka að bátar með línuívilnun hafa haft aukinn aðgang að ýsu á liðnum árum umfram alla aðra og línuívilnun veitir eftir sem áður tæplega þrisvar sinnum meiri aðgang að ýsu en ella væri. Ég geri mér vel grein fyrir afleiðingum þessa. Ég hef hitt menn frá Bolungarvík og gerði mér far um að heimsækja þá þegar ég var þar staddur í öðrum erindagerðum fyrir stuttu. Ég geri mér líka grein fyrir því að þetta vandamál ýsunnar er um allt land og búið að vera lengi. Núna tekur línuívilnunarhlutinn þátt í því, þó þannig að hann hefur engu að síður um þrisvar sinnum meiri aðgang að ýsu en allir aðrir.

Herra forseti. Ég tel að það verði enginn héraðsbrestur þó að dregið verði að ákveða skiptingu innan þessa félagslega potts fram eftir ári meðan menn skoða hvað hægt sé að gera með þeim aðilum sem þarna eiga í hlut. Það er aftur á móti hætta á miklum byggðabresti á þessum svæðum í kjölfarið á því að svona ruddaleg reglugerð er lögð fram, þvert ofan í orð ráðherra frá því í vor. Ég held að ráðherra ætti virkilega að endurskoða þetta. Við vitum öll að veiðar á línu eru umhverfisvænar og línuívilnun hefur skipt byggðarlög fyrir vestan og á fleiri stöðum gífurlega miklu máli, það hversu atvinnuskapandi hún er og hefur fært mikla vinnu inn á þessu svæði. Ætlar ráðherra ekkert að gera, ætlar hann ekki að bregðast við fyrst hann hefur þennan skilning? Á ekki að koma með einhverjar mótvægisaðgerðir strax til að bregðast við þessu? Á að leggja þarna niður fleiri tugi starfa 

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt að við þurfum vissulega að horfa til framtíðarinnar með ábyrgum hætti. Ég vil gjarnan varpa því hér til þingmanna, ekki síst þingmanna atvinnuveganefndar, að vera tilbúnir til slíks samstarfs. Ég vil líka undirstrika það sem ég sagði í upphafi þessarar umræðu að að mínu mati er það heiðursmannasamkomulag sem við gerðum í vor á engan hátt brotið. Hér er reynt að fara með eins sanngjörnum hætti um og hægt er. Ef hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hefur ekki haft áhyggjur af þeim tugum manna sem hafa misst vinnuna vegna þess að þeir hafa ekki haft aðgang að ýsu á liðnum árum en hefur þessar gríðarlegu áhyggjur núna vil ég spyrja hv. þingmann hvort við þurfum ekki að láta eitt yfir alla ganga. Hér reynum við að gera þetta með eins sanngjörnum hætti og hægt er, en eins og ég sagði í svari til hv. þm. Kristjáns L. Möllers hefur það verið til skoðunar í ráðuneytinu hvort hægt sé að lina þetta högg fyrir þennan hluta á einhvern hátt, af því að ég geri mér vel grein fyrir því að þetta er högg. En það er sama höggið og hefur 

Herra forseti. Á síðasta þingi lagði ráðherra fram skýrslu ráðgjafarhóps um raforkustreng til Evrópu og fór hún til meðferðar atvinnuveganefndar sem leitaði álits bæði umhverfis- og samgöngunefndar og efnahags- og viðskiptanefndar. Álit allra þriggja nefndanna var á þá leið að mikilvægt væri að halda vinnunni áfram, þ.e. fara eftir tillögum ráðgjafarhópsins sem var í nokkrum liðum og laut að því að auka þá vinnu að kanna fýsileika þess að leggja sæstreng til Evrópu. Það á enn eftir að kanna umhverfisáhrif til hlítar og hagkvæmni og geranleika. Einn helsti liðurinn sem þarf að vinna að lýtur að stjórnvöldum og hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra á í formlegum viðræðum við bresk stjórnvöld svo að við getum komist til botns í því hvort sæstrengur sé gott viðskiptatæki fyrir Íslendinga og jafnvel í leiðinni hvort við höfum tækifæri til þess að efla uppbyggingu raflína í kringum landið, sem er mjög þarft verkefni. Í umræðunni um sæstreng og sölu raforku er mikilvægt að hafa á hreinu um hvað við erum að ræða. Við erum ekki að ræða um að selja grunnorku þá er Landsvirkjun selur helst til heimila og stóriðju, heldur svokallaða stýranlega orku sem er ekki mikið nýtt hér á landi en er Bretum mjög verðmæt og eftirspurnin eftir henni fer vaxandi þar. Þetta eru grundvallaratriði. Mig langar að spyrja ráðherra af því að fyrir tæpu ári gaf Alþingi boltann til hennar: Hvernig ganga viðræður við bresk stjórnvöld? Hversu marga fundi hefur hún átt við Breta á þessu tæpa ári? Hver eru næstu skref ráðherra í málinu?

Virðulegur forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður greindi hér frá að á haustþinginu í fyrra lagði ég fram skýrslu þverpólitískrar nefndar sem hafði farið yfir sæstrengsmál fyrir þingið og fór skýrslan svo til meðferðar í atvinnuveganefnd. Nefndin tók ekki afstöðu til þess hvort fara skyldi í verkefnið eða stöðva það heldur lagði til að því skyldi haldið áfram. Það hefur verið gert. Í kjölfar niðurstöðu nefndarinnar fundaði ég með orkumálaráðherra Bretlands í vor. Síðan höfum við á grundvelli nefndarálitsins unnið að því að kortleggja þau verkefni sem þar var lagt til að yrðu skoðuð áfram. Það eru milli átta og níu verkefni. Hægt er að nefna efnahagsleg áhrif, umhverfisleg áhrif, áhrif á orkuþörf bæði nær og fjær í tíma. Eins og ég segi eru þetta um það bil átta til níu verkefni. Okkur reiknast til að við getum unnið fjögur af þeim innan ráðuneytis eða stofnana þeirra. Orkustofnun, oruspárnefnd og fleiri aðilar koma að þessu. Með fjögur verkefni munum við þurfa að leita út fyrir ráðuneytið til þess að vinna. Við erum akkúrat þessa dagana að leggja hönd á útboðslýsingar til þess að koma þeim málum í framkvæmd. Engir formlegir samningafundir hafa átt sér stað við Breta, enda hef ég lýst þeirri skoðun minni oftar en einu sinni hér að ég tel ekki rétt að fara í samningaviðræður fyrr en við vitum um hvað við ætlum að semja. Vinnan sem er verið að hefja núna mun hjálpa okkur 

Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með að ráðherra sé að vinna í málinu. Ég hafði ekki heyrt af því fyrr og því er gott að það sé allt á réttri leið, sérstaklega að verið sé að undirbúa starfshópa til að vinna betur að einstökum þáttum málsins því að það er ekki hægt að taka afstöðu til lagningar sæstrengs án þess að vita hvað kemur út úr þeirri vinnu. Það er mjög mikilvægt. Þetta er stærðarinnar mál. Það getur verið stórt mál fyrir ríkissjóð vegna auðlindarentu af rafmagni. Það getur verið stórt mál fyrir heimilin og ríkisreksturinn auðvitað líka. Þetta er stórt mál fyrir náttúruna og hafsbotninn. Svona mætti lengi telja. Við þurfum að fá viðeigandi upplýsingar til þess að geta tekið afstöðu til málsins.

Virðulegur forseti. Ég get vel tekið undir með hv. þingmanni og fullvissa hana um að það er akkúrat það sem við erum að gera núna. Við erum að þoka þessu máli áfram þannig að við öflum okkur þeirra nauðsynlegu upplýsinga sem við þurfum að hafa áður en tekin verður ákvörðun um hvort haldið skuli áfram með þetta verkefni eða ekki. Ég get fullvissað þingmanninn um að þau verkefni sem hafa verið skilgreind á verksviði bæði ráðuneytisins og undirstofnana þess eru þegar farin af stað. Hin eru í undirbúningi og munu verða boðin út þegar þeirri vinnu er lokið.

Virðulegi forseti. Í gær bárust okkur fréttir af því að Eftirlitsstofnun EFTA hefði komist að þeirri niðurstöðu að innflutningsbann á hráu kjöti stæðist ekki ákvæði EES-samningsins. Við höfum séð þróun undanfarinna vikna hvað varðar afurðasölumál í mjólkuriðnaði. Við þessar aðstæður er óhjákvæmilegt að hugsa landbúnaðarstefnuna í heild og ég vil vitna til mjög góðrar og vel rökstuddrar greinar sem varaformaður Samtaka ungra bænda, Ástvaldur Lárusson, skrifaði fyrir nokkrum vikum, áður en þessi mál komu upp. Þar rakti hann þá hættu sem landbúnaðurinn stæði frammi fyrir við þær aðstæður að stöðugt væru að myndast meiri og meiri brot í þá varnarveggi innflutningshafta og fákeppni sem hafa hingað til verið grundvallarhugmyndin að baki stuðningi við íslenskan landbúnað. Hann rakti að það væri orðið varhugavert fyrir bændur að búa við þetta ástand og að landbúnaðurinn stæði berskjaldaður við þessar aðstæður, það væri spurning, eins og hann orðaði það, frekar hvenær en hvort þessi umgjörð mundi molna. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér og varaformanni Samtaka ungra bænda um mikilvægi þess að endurhugsa landbúnaðarstefnuna við þessar aðstæður, búa til umgjörð sem gerir bændum kleift að auka arð af framleiðslu sinni, sækja á markaði fyrir sérvöru erlendis í vaxandi mæli, jafnframt létta á innflutningshömlum, búa þar með til betri sátt milli framleiðenda og neytenda hér í landinu, gefa neytendum aðgang að ódýrari valkostum í landbúnaðarvörum en verja jafnframt afkomu bænda.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að mjög mikilvægt er að gefa bændum landsins tækifæri til að nýta þá sterku innviði sem þeir hafa. Í McKinsey-skýrslunni, þegar fjallað er um framleiðni ólíkra atvinnugreina, var bent á að sjávarútvegurinn væri eina atvinnugreinin á Íslandi sem væri samkeppnisfær við alþjóðlegan markað og aðrar atvinnugreinar, ekki sjávarútveg í öðrum löndum heldur aðrar atvinnugreinar. Bent var á að landbúnaður væri með lága framleiðni en gríðarlegir möguleikar væru þar. Nú eru þeir möguleikar að opnast um allt. Til að mynda er aukning í mjólkurframleiðslu, neyslu, hér innan lands og möguleikar á útflutningsmörkuðum gríðarlegir og mikill hugur í bændasamfélaginu að nýta það tækifæri til uppbyggingar, að auka framleiðsluna og styrkja þar með stöðu sína og auka tekjur. Varðandi innflutningsmálin þá hafa flestir flokkar á Íslandi í mjög langan tíma og samfélagið í heild sinni verið sammála um að mikilvægt sé að verja þá íslensku búfjárstofna sem við höfum og það heilbrigðisástand sem þeir búa við og sjúkdómsstöðu sem er allt önnur hér en annars staðar. Á þeim grundvelli hafa menn meðal annars sagt að fullmikil áhætta sé fólgin í því að hingað inn komi hrátt kjöt sem dæmi. Í þessu er grundvallarágreiningur við ESA sem lítur fyrst og fremst á þetta sem verslun yfir landamæri, en við leggjum áherslu á að þetta snúist um heilbrigðisástand búfjárstofna á Íslandi. Það hafi meðal annars haft áhrif á öryggi matvæla á íslenskum markaði, vegna þess að við erum með gott eftirlitskerfi. Tíðni matarsýkinga, svo að dæmi sé tekið, er til dæmis hvað lægst í heimi á Íslandi ef ekki lægst. Þetta eru einfaldlega hlutir sem neytendur líta á sem grundvöll þess að geta búið á Íslandi en eru gríðarleg gæði í alþjóðlegum samanburði.

Virðulegi forseti. Ég geri engan ágreining um að það er mikilvægt að halda landinu hreinu af búfjársjúkdómum og sækja skilning á vísindalegum rökum í því. Hitt er stóra málið sem er spurningin um hugmyndina um landbúnaðarstefnu. Matvælaöryggishugmyndin er villuljós. Hún felur í sér eilíf átök milli bænda og neytenda. Hún þvingar fram þessi átök, hún er jafn skökk og við mundum marka þá stefnu að það væri grundvallaratriði fyrir velferð þjóðarinnar að við mundum éta allan þann fisk hér á Íslandi sem veiðist á Íslandsmiðum. Ísland stendur vel vegna þess að við seljum fisk til útlanda, vegna þess að við sækjum verðmæti með því. Með sama hætti þarf íslenskur landbúnaður á því að halda að geta selt vörur til annarra landa, sækja inn á önnur markaðssvæði. Og eins og varaformaður Sambands ungra bænda bendir réttilega á þá felur þessi hugmynd, um að vera stöðugt að þvinga íslenskan landbúnað til að framleiða á samkeppnishæfu verði 

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni í því að það er gríðarlega mikilvægt, í því framtíðarkerfi sem næstu búvörusamningar munu til að mynda búa við, að við aukum möguleika bænda til að framleiða vöru til að selja á heimsmarkaðsverði. Meðal annars þess vegna stendur ríkisstjórnin fyrir þeirri stefnu að auka fríverslun við sem flestar þjóðir heims, til að auka möguleika okkar á að koma gæðavöru okkar, hvort sem það er fiskur, kjöt, mjólk eða aðrar þær vörur sem við framleiðum í landinu, á þá markaði með skynsamlegum tollasamningum við aðrar þjóðir. Það er gríðarlega mikilvægt. Ég er hins vegar ekki sammála hv. þingmanni um fæðuöryggið, sem ég býst við að hann hafi verið að meina. Það er ein af öryggisráðstöfunum hverrar einustu þjóðar. Ef ágreiningur er milli mín og hv. þingmanns þá er það bara þannig. Ég tel að fæðuöryggi þjóðar sé mikilvægt. Í öllum alþjóðlegum samanburði er talið ákaflega mikilvægt að menn geti framleitt 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir upplýsandi viðtöl í fjölmiðlum á undanförnum dögum. Það er greinilegt að líta þarf á heildarmyndina á ýmsum sviðum. Það vakti athygli mína hvað hæstv. ráðherra sagði, bæði í Kastljósi á RÚV og í þættinum Ísland í bítið á Bylgjunni. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í hæstv. ráðherra með styttingum: Hvaða tengsl hafa fjölmiðlamenn úr sinni fortíð við eitt og annað, t.d. starfsmenn í Kastljósi? Er ekki rétt að byrja á því ef menn ætla inn á þessa braut? Er ekki rétt að menn byrji á sjálfum sér? - Þetta er dæmigerð „þú líka“-rökvilla. Efnislega er þetta ásökun á starfsmenn Kastljóss án röksemdafærslu. Hvort sem satt reynist eða ekki: Er það í verkahring hæstv. ráðherra að gagnrýna fjölmiðla á þennan hátt eða yfirleitt? Önnur tilvitnun, með styttingum: Varðandi þetta nýjabrum að fara að hjóla í einstaka starfsmann hjá ráðuneytinu þá fannst mér það mjög sérstakt. Það erum við stjórnmálamenn sem berum ábyrgð. - Hér kemur aftur fram ákveðin gagnrýni á fjölmiðla þar sem hæstv. ráðherra tjáir skoðun sína á því hvernig fjölmiðlar eigi að haga starfsemi sinni. Vegna þessarar tilvitnunar vil ég bæta við annarri spurningu: Eru það stjórnmálamenn, þá væntanlega ráðherra, sem bera ábyrgð á verkum einstakra starfsmanna hjá ráðuneytinu? Spurningarnar eru sem sagt tvær: Hvort það sé í verkahring ráðherra að gagnrýna fjölmiðla og hvort ráðherra beri ábyrgð á einstaka starfsmönnum hjá ráðuneytinu.

Forseti vill vekja athygli á því að einhver bilun er í klukkunni en hann reynir eftir föngum að fylgjast með tímanum.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og er að mér finnst það vera sérstakt af frétta- og blaðamönnum að gera einstaka starfsmenn ráðuneyta ábyrga fyrir því hvernig lögin í landinu eru. Ráðherrar bera ábyrgð á starfsemi ráðuneytanna, á því að framfylgja lögunum. Það er þá annars vegar við framkvæmdarvaldið, ráðherrana, og hins vegar við löggjafarvaldið að sakast ef menn telja að lögin séu ekki rétt og að ekki sé rétt gefið. Þess vegna er miklu eðlilegra að taka þessa umræðu við okkur sem erum hér í þessum sal. Það er mín einlæga skoðun að þannig eigi það að vera. Að sjálfsögðu eru athafnir einstaklinga í samfélaginu aldrei yfir athugasemdir hafnar og skoðun. Það hlýtur einnig að gilda um fjölmiðlamenn. Í ljósi þessa, þar sem hv. þingmaður vitnaði til orða minna í viðtölum í gær eða fyrradag, þá gekk ég nú bara á undan í því viðtali og sagði að væru menn til dæmis að velkjast í vafa um að ég hefði fortíð eða tengsl við mjólkuriðnaðinn í landinu þá hefði ég verið kúabóndi ásamt systkinum mínum í nokkur ár og hefði starfað sem dýralæknir í þjónustu kúabænda sem og annarra dýraeigenda á Suðurlandi í 19 ár. Því væri ljóst að ég hefði tengsl við þá atvinnugrein. Mér finnst það bara eðlilegt, ef menn ætla út á þær brautir að gera athugasemdir við starfsemi ráðuneyta og þar með framgöngu einstakra starfsmanna, og velta upp fortíð þeirra áratugi aftur í tímann, hvar þeir hafi verið, að fjölmiðlamenn geri slíkt hið sama.

Virðulegi forseti. Ég þreif nú líka spena og smalaði kúm á svipuðu svæði og hæstv. ráðherra nefndi. En ég vil ítreka varðandi fyrri spurninguna hvort það sé sérstaklega í verkahring ráðherra að segja til um starfsemi fjölmiðla með rökvillum og óljósum ásökunum. Það er að sjálfsögðu ekkert að því að svara á málefnalegan hátt og skjóta til baka með réttmætum spurningum. En þegar skotið er til baka með „þú líka“- ásökun þá er það kannski ekki alveg rétt vinnulag. Ég vil ítreka þá spurningu hvort það sé almennt séð í verkahring hæstv. ráðherra að gagnrýna fjölmiðla með ásökunum og rökvillum.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað ekki í verkahring ráðherra frekar en alþingismanna að segja öðrum stéttum fyrir verkum. Aðspurður var ég að lýsa skoðun minni á viðkomandi viðtali. Ég er þeirrar skoðunar að fjölmiðlamenn, eins og allir aðrir, séu ekki hafnir yfir gagnrýni og eðlilegt sé að ræða efnistök þeirra á einstaka málum. Mér finnst það fullkomlega eðlilegt. Ég verð bara að segja eins og er að það að benda á að það sé þá eðlilegt að menn sem sækja mjög hart fram, að mínu mati á nokkuð einhliða hátt, lýsi með málefnalegum hætti aðkomu sinni að málinu og tengslum. Ég held að það sé bara gegnsærri umræðu í samfélaginu til bóta, ég verð að segja alveg eins og er.

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að bregðast skjótt við beiðni minni um að koma hingað og ræða við þingheim um samkeppni, eða öllu heldur samkeppnisleysi í mínum huga í mjólkuriðnaði, af ærnu tilefni. Fyrst langar mig að hafa nokkur orð um þýðingu samkeppninnar. Samkeppni er ekki bara einhver kredda eða meinloka í ungum hægri mönnum. Samkeppni og möguleiki á samkeppni er einn af hornsteinum frjáls, opins, lýðræðislegs samfélags. Samkeppnislög eru grundvallarlög. Þau veita einstaklingum vernd og færi á að spreyta sig. Eitt einkenni fagurs samfélags og fagurs mannlífs er að fólk fái tækifæri til að spreyta sig á því sem það vill gera og telur sig gott í. Ef einhver telur sig góðan í að framleiða ís eða ost eða sýrðan rjóma eða jógúrt þá á hann að fá tækifæri til þess. Ein meginhættan í svona umhverfi felst í ofríki hinna stóru, þeirra sem eru fyrir á markaði, þeirra sem eru fyrir á fleti. Samkeppnislöggjöfin og eitt megininntak hennar er að vernda litla aðila, nýja aðila, þá sem vilja spreyta sig, gegn ofríki hinna stóru. Þetta hefur tekist í mjólkuriðnaði víða annars staðar en hefur algjörlega mistekist á Íslandi. Það er beinlínis ákvæði í lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum sem gerir mjólkuriðnaðinn undanþeginn samkeppnislögum. Ég fullyrði að þetta sé hvergi svona. Víða eru sérlög um framleiðslu á landbúnaðarvörum en ég held að hvergi njóti mjólkuriðnaður eða landbúnaður undanþágu frá samkeppnislögum. Alls staðar eru hinir smáu verndaðir gegn ofríki hinna stóru. Þetta er lykilatriði. Nýlegur úrskurður Samkeppniseftirlitsins er grafalvarlegt mál. Hann felur í sér aðför að grunngildum opins, lýðræðislegs samfélags. Það er grundvallarspurning í þessari umræðu hvort hæstv. ráðherra ætli ekki að beita sér fyrir því að samkeppnisvæða þetta umhverfi. Kerfið sem við höfum komið á um landbúnaðarframleiðslu á Íslandi er að mörgu leyti úrelt og þunglamalegt. Maður þarf ekki að lesa lög um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum lengi til að sannfærast um að kerfið sé úrelt. Ég held að þessu hafi verið komið á í veröld þar sem óttinn við offramleiðslu var talsverður. Offramleiðslu gætti mjög mikið á 20. öldinni. Hún er vissulega alvarlegt mál ef hennar gætir. Hún getur leitt til fjöldagjaldþrota í landbúnaði. Ég held mögulega að það séu ein sterkustu rökin fyrir því að það þurfti einhvers konar framleiðslustýringu og lög sem vernda landbúnað. Við búum í breyttum heimi. Núna er umframeftirspurn eftir matvælum. Við þurfum ekki þessa miklu vernd. Við þurfum frelsi. Við þurfum að innleiða samkeppni. Mjólkursamsalan flytur núna út vörur. Hún gerir það í gegnum fyrirtæki á Norðurlöndum sem hafa notið verndar samkeppnislaga þar, en á sama tíma nýtur Mjólkursamsalan undanþágu frá samkeppnislögum hér. Hún skákar í skjóli samkeppni annars staðar. Samkeppni á erindi í mjólkuriðnaði. Það myndaðist hér á tímabili samkeppni um umframmjólk þegar nýr aðili vildi kaupa umframmjólk af bændum. Það leiddi til hærra verðs á mjólk til bænda og lægra verðs til neytenda. Það er talað um hagræðingu í greininni. Ég vil hagræðingu vegna samkeppni en ekki hagræðingu sem hlýst af einokun og gallaðri löggjöf. Ég held að við þurfum grundvallarátak í að endurskoða landbúnaðarkerfið og innleiða samkeppni 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa sérstöku umræðu. Í aðdraganda hennar sendi hv. þingmaður nokkrar spurningar til ráðuneytisins sem ég ætla að reyna að svara. Áður en ég byrja á því vil ég minna á - af því að það er eins og þessi umræða fari fram í einhverju tómarúmi um að allt sé óbreytt og verði óbreytt - að búvörusamningar munu renna sitt skeið á þessu kjörtímabili og í aðdraganda þeirra hef ég óskað eftir skoðun Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands á því kerfi sem hefur verið við lýði um tíu ára skeið. Ég vænti þess að niðurstaðan úr því komi núna í þessum mánuði. En hvað er svona sérstakt við mjólk að það þurfi sérstaka opinbera verðlagningu á henni og sérstakt leyfi til að sniðganga samkeppnissjónarmið í sölu á henni eins og hv. þingmaður kom inn á? Þetta er kannski höfuðspurning og hefði átt að vera í forgrunni þeirrar umræðu sem nú stendur yfir í samfélaginu. Í fyrsta lagi er eðli vörunnar sérstakt, hér er um að ræða viðkvæma lífræna vöru sem fellur til daglega alla 365 daga ársins, burt séð frá því hvernig árar eða hver eftirspurn er eftir henni. Þetta eru ekki vélar, það eru kýr, lifandi skepnur, sem framleiða hana. Í öðru lagi er um að ræða forgengilega vöru sem er vandmeðfarin og þarf dýrt og viðamikið flutningakerfi um allt land til að safna mjólkinni frá 650 bændum. Það er farið 90 þúsund sinnum heim á bæi til að ná í mjólk á hverju ári. Í þriðja lagi tekur nú um þrjú ár, eða í það minnsta tvö og hálft ár, að ala upp mjólkurkú sem síðan endist ekki nema í nokkur ár, að hámarki í áratug þó að einstaka fari yfir það. Þessi atriði gera að verkum að óheyrilegar framleiðslu- og verðsveiflur geta orðið í mjólkuriðnaði eins og reynslan sýnir um allan heim. Þess vegna eru víða sérlög eins og hv. þingmaður kom inn á. Slíkar sveiflur geta ekki aðeins hitt neytendur illa fyrir heldur bændurna ekki síður. Því er reyndin orðin sú að víðast hvar í okkar heimshluta er mjólkuriðnaðurinn undir opinberri verðlagningu með einhverjum hætti og/eða framleiðslustýringu með einhverjum hætti. Kerfin eru mörg og ólík en markmið þeirra eru í meginatriðum þau sömu. Við þetta má svo bæta að mjólk er víðast talin til nauðsynjavöru sem sé mikilvæg, sérstaklega fyrir ungar og uppvaxandi kynslóðir og því hluti af fæðu- og matvælaöryggi þjóða. Hv. þingmaður spurði af hverju MS þurfi sérstakar undanþágur frá samkeppnislögum. Ég vil byrja á að benda hv. þingmanni á að allar starfandi afurðastöðvar í mjólkuriðnaði geta nýtt sér þessi heimildarákvæði búvörulaga, ekki einungis MS. Það stóð til um síðustu aldamót að mjólkuriðnaðurinn færi undir frjálsa samkeppni, en kannski latti umræðan um einkavæðingu ríkisfyrirtækja og fákeppni á dagvörumarkaði, sem áberandi var upp úr aldamótunum, til þess að þetta skref yrði stigið. Þá voru forráðamenn smáverslana um allt land uggandi um sinn hag og framtíð þeirra ef af þessum áformum yrði. Ég gæti spurt hv. þingmann: Hvernig hefur gengið á þeim markaði? Því var horfið að því ráði, að mér skilst, að setja í búvörulög ákvæði um heimild til samstarfs eða sameiningar til að skapa þær aðstæður að hægt væri að minnka fjárfestingarþörf í greininni, sérhæfa afurðastöðvar og lækka þar með vinnslu- og dreifingarkostnað mjólkur. Tilgangurinn var skýr, það átti að lækka kostnað og taka af öll tvímæli um að árangri af fyrirhugaðri hagræðingu skyldi skilað til neytenda og bænda. Á því sem liggur fyrir nú þegar í ráðuneytinu, þá vitna ég aftur til skýrslu Hagfræðistofnunar, sýnist mér að tilgangi laganna frá 2004 hafi verið náð. Við væntum þess að úttekt Hagfræðistofnunar HÍ, á árangri í starfsemi mjólkuriðnaðar undir þeim lögum sem starfað hefur verið eftir síðasta áratuginn, muni skýra það enn frekar hvernig tekist hefur til út frá sjónarhóli neytenda og þá getum við tekið þessa umræðu aftur. Hv. þingmaður spyr einnig hvort ekki sé kominn tími til að afnema þær. Þá svara ég því þannig til, eins og ég hóf ræðu mína, að ég hyggst sem landbúnaðarráðherra skipa nefnd þingmanna úr stjórn og stjórnarandstöðu til að yfirfara ákvarðanir frá 2004. Það er eðlilegt. Löggjafinn setti þessi lög. Þingið tók þær og það er Alþingis að meta þær í ljósi reynslunnar. Ég vona að nefndin muni svara spurningunni og ég vona að hún skyggnist í allar áttir og meti það meðal annars hvort og hvernig fyrirkomulag í mjólkuriðnaði í öðrum löndum gæti gagnast okkar aðstæðum á Íslandi til framtíðar. Hættum að horfa í baksýnisspegilinn. Ég geng með opnum hug til skoðunar á þessum málum og vil hvorki festast í fortíðinni né heldur ana út í einhverja ófæru að óskoðuðu máli. Að lokum: Á ekki samkeppni í framleiðslu, verðlagningu og sölu erindi inn á þetta svið matvælaiðnaðar eins og önnur? Alþingi svaraði þessari spurningu neitandi árið 2004 er varðar framleiðslu og verðlagningu á hluta mjólkuriðnaðarins svo að það sé nú líka tekið fram að það eru ekki allar vörur á markaði. Við skulum sjá hver niðurstaðan verður. Ég vil þó nefna að ég styð ekki brot á samkeppnislögum, hvorki í mjólkuriðnaði né á nokkru öðru sviði, en ég vil ítreka að kerfið er í skoðun og komi í ljós að úr þurfi að bæta mun þingið og ráðuneytið og sá er hér stendur væntanlega taka á því.

Virðulegi forseti. Það er vert að hafa í huga að sú undanþága sem mjólkuriðnaðurinn nýtur samkvæmt 71. gr. búvörulaga er ekki ótakmörkuð. Það er afar vel rakið í niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins. Samkvæmt lagagreininni er afurðastöðvum heimilt að sameinast, að gera samkomulag um verkaskiptingu milli samlaga og eiga samstarf til að halda niðri kostnaði við framleiðslu, geymslu og dreifingu. Hvergi er að finna heimild til að beita því sem heitir á erlendum tungumálum „predatory pricing“ og felst í því að verðleggja með ólíkum hætti til samkeppnisaðila og skyldra aðila. Það er annars konar framganga en sú sem leyfð er með þessari undanþágu. Þess vegna var niðurstaða Samkepniseftirlitsins sú sem hún varð og þess vegna er hún efnislega rétt. Það þyrfti sérstaka lagaheimild til þess að heimila að beita ólíkri verðlagningu á skylda og óskylda aðila. Það er misnotkun á markaðsráðandi stöðu samkvæmt öllum kennslubókum í samkeppnisrétti. Það er hvergi í undanþágunni heimild til að beita misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Virðulegi forseti. Ég rakti hér áðan nýjar hugmyndir sem eru að hasla sér völl innan landbúnaðarins. Forsvarsmenn ungra bænda hafa sett fram skynsamlegar hugmyndir um sóknarfæri fyrir íslenskan landbúnað sem geti falist í því að brjóta af greininni það kerfi hafta og fákeppni sem hefur haldið aftur af vöruþróun í greininni og afkomumöguleikum bænda og náð á sama tíma því takmarki að bæta hag neytenda. Mér finnst hæstv. landbúnaðarráðherra gefa hér til kynna að hann sé ekki kominn mjög langt á þeirri vegferð. Það er óskandi að stjórnarmeirihlutinn átti sig á því að það eru sóknarfæri í breytingum fyrir bændur 

Hæstv. forseti. Á Íslandi eru um 660 kúabændur. Þessir 660 einyrkjar hafa komið sér sameiginlega upp samvinnu um fyrirtæki sem heitir MS til að annast milligöngu og vinna afurðir á eins hagkvæman og ódýran máta og mögulegt er fyrir sjálfa sig og neytendur. Að neytendahliðinni hafa verkalýðssamtök einnig komið, ASÍ og BSRB, í gegnum verðlagsnefndir til að ákveða verð á þessum afurðum. Með öðrum orðum, þetta eru lausnir sem byggja á samvinnu og jöfnuði, þetta eru lausnir samvinnu og jafnaðarsamfélagsins. Einmitt það er mörgum þyrnir í auga. Af hvaða ástæðum? Pólitískum. Ég segi: Eigum við ekki að skoða málið praktískt fremur en pólitískt? Ég tek undir með málshefjanda að það þurfi að verja hinn veikasta. Hver er hann? Það er tekjulítið fólk á Íslandi sem vill kaupa mjólk og mjólkurafurðir. Er það rétt sem MS, fyrirtæki bændanna, fullyrðir að mjólk og mjólkurafurðir hafi á síðustu tíu árum lækkað að raunvirði um 20–30% og varið hag bændanna líka, náð niður kostnaði um 3 milljarða á ári, 2 milljarða fyrir neytendur og 1 milljarð fyrir bændur? Er þetta rétt? Eigum við ekki að skoða það? Það eru fleiri sem koma að mjólkurframleiðslu og mjólkurdreifingu. Það er verslunin. Verslunin hefur líka verið með staðhæfingar. Það var gerð skýrsla fyrir Verslunarráð Íslands 2012 sem sýndi fram á að framlegð í verslun væri minni hér á landi en í grannríkjum okkar. Þarna eru sóknarmöguleikar fyrir neytendur. Nú skora ég á alla þá sem að þessum málum koma, ekki bara Bændasamtökin heldur BSRB, ASÍ og Verslunarráð Íslands að setjast sameiginlega 

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka málshefjanda þessarar sérstöku umræðu og fagna henni. Það er mikilvægt að við komumst í að ræða efnislega um þetta stóra mál. Ég vil í upphafi fagna þeirri yfirlýsingu landbúnaðarráðherra sem hér var flutt um að hann hefði falið Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að gera úttekt á þeim árangri sem náðst hefur. Ég vil meina að árangur hafi verið verulegur, sem sýnir sig meðal annars í því að raunlækkun hefur orðið á verði mjólkurvara og raunhækkun á afurðaverði til bænda. Þetta skiptir mjög miklu máli. Ég vil líka minna á að mjólkuriðnaður er aðeins að hluta til undanþeginn samkeppnislögum. Víða er verið að rannsaka mjólkuriðnað eins og allan annan samkeppnisrekstur í heiminum. Í því sambandi er rétt að rifja hér upp að fyrir skemmstu sektuðu samkeppnisyfirvöld í Finnlandi þar lítinn mjólkurframleiðanda fyrir að undirbjóða þann stóra, þ.e. finnska samvinnufélag bænda var sektað í Finnlandi fyrir að undirbjóða Arla sem er miklu stærri risi á mjólkurmarkaði, þannig að þetta getur verið á báða bóga. Ég velti fyrir mér þeim rannsóknarspurningum sem landbúnaðarráðherra leggur fyrir Hagfræðistofnun því að þær skipta verulega miklu máli. Það er mikið atriði að komast að því hvort þessi aðferð hefur skilað árangri umfram aðrar. Við getum nefnilega borið hana saman við aðrar aðferðir um verðlagningu á búvörum. Ég vil nefna afkomu kartöflubænda og verðþróun á undanförnum árum. Ég vil ekki heldur gleyma því að undanþágan sem við fjöllum svo oft um er líka grunnur að þeirri byggðastefnu sem við höfum nú. Ég velti til dæmis fyrir mér hvort rekin væri mjólkurvinnsla í Búðardal eða á Egilsstöðum í dag ef ekki væri fyrir þessar heimildir til skipulagningar. Ég vil líka minna á að bændur hafa jafnstöðu gagnvart því fyrirtæki að framleiða og selja mjólk. Ég vil einnig minna á það að mjólkuriðnaðinum er skylt að afhenda þessa vöru á sama verði um allt land. Enginn bókstafur, hvorki ákvæði í búvörulögum né öðrum lögum, er svo heilagur að það megi ekki breyta eða kúvenda. Ég hvet 

Herra forseti. Þetta er mjög áhugavert mál vegna þess að svo virðist vera sem raunhækkun hafi verið á afurðaverði þannig að þeir sem framleiða mjólk hafa fengið meira fyrir sinn snúð á sama tíma og raunlækkun hefur verið á mjólkurverði. Neytendurnir hafa því fengið vöruna á lægra verði. Hvað stendur þarna á milli? Það er Mjólkursamsalan og kerfið sem er búið að setja upp sem hefur leitt til þessarar hagræðingar. Ég kann þetta mál ekki í þaula en það virðist vera sem þetta sé afrakstur kerfis sem drepur aftur á móti niður samkeppni. Litli maðurinn á markaðnum þrífst ekki í þessu umhverfi. Þetta batterí, þetta kerfi heimilar undanþágur frá samkeppnislögum. Þá kemur hin spurningin: Hvað hefði gerst ef það hefði verið frjáls samkeppni á þessum markaði? Hefði frjáls markaður ekki náð sama árangri og þetta ríkisbatterí hafta og undanþágu frá samkeppnislögum? Það finnst mér stóri, áhugaverði þátturinn í þessu máli. Ef við komumst að þeirri niðurstöðu að með lögum og höftum gegn samkeppni getum við náð fram meiri skilvirkni, a.m.k. á þessum markaði, hvað ætlum við þá að gera? Ætlum við þá að láta skilvirknina á markaðnum ráða eða atvinnufrelsi einstaklinga til að stunda viðskipti á þessum markaði? Hvað verður þá ofan á? Verður það hagkvæmnin eða frelsi í viðskiptum, atvinnufrelsi?

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari víðtæku umræðu um landbúnaðarkerfið sem er að mörgu leyti gallað og þjónar ekki endilega hagsmunum neytenda, skattgreiðenda eða jafnvel bænda. Það að vilja breyta kerfinu þýðir ekki að vera á móti bændum. Það virðist vera hluti af þeirri valdabaráttu og því að viðhalda kerfinu að gera lítið úr fólki sem hefur bent á veikleika kerfisins og óréttlætið sem í því felst. Neytendasamtökin hafa í áratugi gagnrýnt landbúnaðarkerfið og kallað eftir breytingum með hagsmuni neytenda að leiðarljósi. Hverju hefur það skilað? Jú, Neytendasamtökin eiga ekki fulltrúa í verðlagsnefnd, þau eiga ekki fulltrúa í tollahópi sem landbúnaðarráðherra skipaði um daginn og ég veit ekki - eiga þau fulltrúa í þeim hópi sem á að endurskoða landbúnaðarkerfið? Ég ætla rétt að vona það. Það skortir ekki á þekkingu á málaflokknum hjá þessum samtökum, en þeim er haldið fyrir utan ákvörðunartöku vegna gagnrýni sinnar í gegnum tíðina. Vissulega eiga samtök launþega aðila í þessum hópum en samtök launþega er ekki það sama og samtök neytenda. Ég hlýt að velta fyrir mér hvort menn þoli ekki gagnrýni. Mig langar aðeins að koma inn á tollamál líka. Við erum með fyrirtæki sem nýtur í rauninni bæði einokunar, þ.e. er með einokun á markaði, og verndar gegn samkeppni erlendis frá. Það ætti að vera fyrsta skrefið að fella niður tolla á vörum sem ekki eru framleiddar hér á landi því að útlendar vörur eru ekki hættulegri en svo að innlendir framleiðendur nota þær þegar þeim hentar, samanber írska smjörið. Viðkvæðið hefur verið að við viljum ekki afnema tollana heldur gera einhverja tollasamninga við aðrar þjóðir. Á sama tíma má ekki skoða hvaða áhrif aðild að ESB hefði í för með sér en það þýddi innganga í risastórt tollabandalag 28 Evrópuþjóða. Þannig að sama fólk og vill alls ekki í þetta tollabandalag ver að mörgu leyti úrelt landbúnaðarkerfi, einokun og yfirgang markaðsráðandi fyrirtækis. Verði okkur að góðu!

Hæstv. forseti. Ég tel ástæðu til að þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu því að ég vænti þess að hún verði kannski til að dýpka skilning manna og dýpka þá umfjöllun sem hefur verið ansi mikið í eina átt undanfarna daga. Fákeppni kemur að jafnaði niður hvort tveggja á neytendum og framleiðendum, en þó er það þannig að mjólk er undir opinberri verðlagningu og verðlagseftirliti og/eða framleiðslustýringu hins opinbera hér á landi og í nágrannaríkjum okkar beggja vegna Atlantsála. Fyrirkomulagið sem var komið á hér 2004 hefur sannað sig í því að að mjólk og mjólkurvörur hafa hækkað minna en neysluvöruvísitala en jafnframt skilað þeim árangri að bændur bera meira úr býtum. Hagræðingin hefur skilað þessu og er það vel. Þó er nauðsynlegt að öll mannanna verk séu tekin til skoðunar öðru hverju og því er það fagnaðarefni að hæstv. landbúnaðarráðherra hefur ákveðið að kalla eftir skýrslu frá Hagfræðistofnun Háskólans Íslands og stofna þverpólitíska nefnd til þess að fara yfir þetta mál. En leið mjólkurvara frá bændum til neytenda endar ekki hjá vinnsluaðilum, hún endar í versluninni, hún endar í smásöluverslun. Þar vantar mikið upp á að samkeppnin sé næg og það er efni í aðra sérstaka umræðu. Í verslun hefur ekki orðið viðlíka hagræðing og í landbúnaði, það er ljóst. Samkvæmt McKinsey-skýrslunni er hér 20% ofmönnun í verslun og hæstu fermetratölu á mann sem þekkist í nágrannalöndum. Auðvitað verðum við að taka þessa umræðu heilt yfir. Það er þó ljóst að þeir sem hafa yfirburðastöðu á markaði gangast undir samfélagslega ábyrgð 

Virðulegur forseti. Sérhagsmunir hafa sterka stöðu á Alþingi. Svo langt gengur fyrirgreiðslan að fyrir tíu árum síðan veittu Framsóknar- og Sjálfstæðisflokkurinn markaðsráðandi aðila undanþágu frá samkeppnislögum. Nú þegar afhjúpað hefur verið í hvílíkar ógöngur þessi einokun er komin eru þó engu að síður engir þingmenn Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks eða Vinstri grænna tilbúnir til þess að afturkalla undanþáguna frá samkeppnislögum Allt er óbreytt, sérhagsmunirnir eru í meiri hluta á Alþingi. Jafnvel frjálshyggjumennirnir í Sjálfstæðisflokknum reyna að fela sig á bak við það að nú eigi að skoða samkeppni í landbúnaði í nefnd á vegum Kaupfélags Skagfirðinga.  Ég krefst þess af hæstv. ráðherra að hann segi hér í ræðustól hvað hann á við í fjölmiðlayfirlýsingum um tengsl fréttamanna Kastljóss. Fréttamenn Kastljóss gerðu grein fyrir tengslum sem þeir töldu að gætu orkað tvímælis og þyrfti að ræða. Það getur ekki gengið að þegar þeir uppfylla starfsskyldur sínar með þeim heiðarlega hætti sitji ráðherrann í útvarpssal og dylgi um að menn gætu nú farið að skoða tengsl starfsmanna Kastljóss. Ef ráðherrann telur að eitthvað þurfi að ræða um tengsl starfsmanna Kastljóss í þessu sambandi er annað ósæmandi en að hann tilgreini þau tengsl og segi alveg skýrt hvað hann á við en sé ekki að dylgja um það í útvarpssal, síst af öllu þegar hann kvöldinu áður hefur setið í þeim sama þætti, Kastljósi, og haft fullkomið tækifæri til þess að ræða allar þær ávirðingar sem hann hafði vegna umfjöllunarinnar í Kastljósi 

… jafnaðarmenn á mælendaskrá?

Herra forseti. Ég tel mig vera mikinn jafnaðarmann og þarf kannski að taka við því hlutverki af sumum hér sem telja sig vera það líka. En ég tel að það sé eðlilegt að endurskoða samkeppnislög og tryggja rétt smærri úrvinnsluaðila á aðgengi að hráefni á sama verði. En við skulum ekki gleyma því að veruleikinn er ekki bara svartur og hvítur, ekki í þessu máli frekar en öðrum. Það hefur orðið gífurleg hagræðing í mjólkuriðnaði í landinu sem hefur verið sársaukafull fyrir samfélögin, neytendur og bændur. Hagræðingin hefur skilað neytendum vörulækkun, raunlækkun vöruverðs á mjólkurvörum og bændur hafa líka að einhverju leyti notið þess. En ég tel að strax í upphafi, þegar mjólkuriðnaðurinn sameinaðist og fékk undanþágu að hluta til frá samkeppnislögum, hefði átt að setja skýr skilyrði. MS, með sína ráðandi stöðu í söfnun mjólkur alls staðar að af landinu, hefði þurft að gangast undir þá skyldu að selja áfram mjólk og hráefni til annarra smærri úrvinnsluaðila í greininni á sama verði, hvort sem það eru skyldir eða óskyldir aðilar. Þannig væri hægt að tryggja samkeppni í úrvinnslu mjólkur og fjölbreytta flóru fyrirtækja sem kæmu inn með nýjar vöru og vöruþróun eins og hefur verið að gerast hjá Örnu í Bolungarvík og fleiri fyrirtækjum. Mjólkursamsalan hefur ekki verið neinn engill, ég ætla ekki að segja annað hér, og við vitum alveg að þar hafa orðið brestir. Það þarf að tryggja að samkeppnislög séu ekki brotin, það eigum við ekki að líða. En hugmyndafræðina á bak við regluverk Mjólkursamsölunnar, að bændur hvar sem er á landinu fái sama verð fyrir sína vöru og líka að smásöluverslunin fái vöruna á sama verði frá MS, tel ég vera jafnaðarstefnu sem nýtist neytendum. Við eigum ekki að brjóta upp regluverk sem hefur gagnast vel en við eigum að endurskoða þá þætti sem snúa að 

Virðulegi forseti. Það er vert að minna á það undir þessu vinsældaupphlaupi hv. þm. Helga Hjörvars og annarra Samfylkingarmanna í þessu máli að þeir sátu í ríkisstjórn frá árinu 2007–2013 og þá voru þessi lög í gildi. Þeir létu ekki svona þá.  Þessi ríkisstjórn er að takast á við þetta mál. Hún hefur sett það í stjórnarsáttmála. Hæstv. landbúnaðarráðherra er að fylgja því eftir. Hann hefur beðið Hagfræðistofnun um að gera skýrslu um núverandi kerfi. Á þeirri skýrslu verður byggt í vinnu þverpólitískrar nefndar. Þetta hafði síðasta ríkisstjórn ekki kjark til að gera eða getu. Hér þarf ekki að segja fleiri orð, en þá koma þessir vinsældarpólitíkusar úr ákveðnum stjórnmálaflokkum og ætla að slá sér upp hjá þjóðinni með því að villa umræðuna enn og aftur um eina af grundvallarstoðum íslensks samfélags sem er öflugur landbúnaður.  Það stendur auðvitað ekkert annað til en líta til þess árangurs sem orðið hefur og innleiða samkeppni á þessum vetttvangi, það stedur ekkert annað til. Það þarf ekki að draga það í efa, það kemur fram í stjórnarsáttmálanum. En hvernig ætlum við að gera það? Ætlum við ekki að gera það þannig að áfram ríki trúnaður og traust á milli bænda og neytenda í samfélaginu? Eigum við ekki að gera það þannig að það verði áfram búsældarlegt, við getum byggt upp öflugan landbúnað þannig að hér borgi sig að vera með öfluga bændur 

Fáein orð um dreifikerfið. Hæstv. landbúnaðarráðherra nefndi að það þyrfti einn aðila til að tryggja jafnan aðgang bænda að dreifingu og aðgangi að mjólkurbúum. Það er allt gott og blessað en það sem liggur dálítið ljóst fyrir hérna, finnst mér að minnsta kosti, er að framleiðslan þarf greinilega að kaupa af þessu dreifikerfi. Ef það þarf opinbera framleiðslu til að tryggja fæðuöryggi og afkomu hráframleiðslunnar eiga bara allir að geta gengið jafnt að því dreifikerfi. Til þess að það sé ef það er opið dreifikerfi þarf greinilega að vera opið aðgengi að upplýsingum um opinbera framleiðslu líka ef hún kaupir af þessu dreifikerfi. Ástæðan fyrir því er einfaldlega spillingarmöguleikar. Það er það sem bent var á í umfjöllun Kastljóss. Það má benda á áhugaverðan samanburð við þetta og grunnnet samskipta þar sem ekki á að vera hægt að skipta sölunni á milli grunnkerfis Símans og þjónustunnar eða sölunnar. Það virðist vera ósatt eins og sagan hefur leitt í ljós og af hverju er ekki hægt að gera svipað þar? Það hefur verið talað um allan fisk á markað. Mjög svipað dreifikerfi, mjög svipuð hugmynd. Nú er mjög kaldhæðnislegt að næsta mál á dagskrá snýst einmitt um frjálsa verslun áfengis, verslun með áfengi og tóbak, smásölu áfengis. Er það ekki dálítið viðeigandi svipað mál og við erum að ræða hérna? Hvernig kemur það til með að hljóma frá öðrum stjórnarflokknum? Ég ítreka bara eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson benti á, ef frjáls verslun getur ekki verið hagkvæmari, hvað þá? Ég vil bæta við að þar á bak við er ákveðinn kostnaður og það er þessi spilling sem við erum að glíma við. Það er það sem við eigum að einbeita okkur að því að útrýma.

Virðulegur forseti. Ég þakka áhugaverða umræðu. Mér fannst til dæmis áhugavert að heyra jafnaðarhugsjóninni beitt til réttlætingar á einokun á markaði. Ég velti fyrir mér hvort sú röksemdafærsla gildi þá ekki á öllum sviðum samfélagsins og væri fróðlegt að skoða þá heimsmynd sem þá blasti við. Einnig fannst mér forvitnilegt og athyglisvert að heyra yfirlýsingar frá hæstv. ráðherra. Ég fagna því að það eigi að endurskoða kerfið og að það eigi að setja á fót þessa þverpólitísku nefnd. Það er viðleitni til staðar og ég fagna því. Eftirfarandi fullyrðing fannst mér áhugaverð: Allar afurðastöðvar geta nýtt sé undanþágur frá samkeppnislögum. Þetta hljómar flott, en hver er veruleikinn? Eru ekki afurðastöðvarnar tvær? Og þær eru í samstarfi. Í hugann koma fleyg orð: Þar sem eru tvö tré, þar er skógur. Afurðastöðvarnar eru Auðhumla og Kaupfélag Skagfirðinga. Þetta er umhverfið, þetta eru þessar „allar afurðastöðvar“ sem geta nýtt sér undanþágurnar. Hvað er Mjólkursamsalan? Mjólkursamsalan er úrvinnsluaðili í eigu Auðhumlu og Kaupfélags Skagfirðinga. Þegar hráefnið er komið til Mjólkursamsölunnar er það búið að fara í gegnum afurðastöðvarnar - sem eru Auðhumla og KS. Mjólkin hjá Mjólkursamsölunni er bara orðin eins og hver önnur iðnaðarvara og á því stigi framleiðslunnar á auðvitað að ríkja samkeppni. Úrvinnsluaðilarnir eiga að vera í virkri samkeppni sín á milli um það að framleiða vörur í nýsköpun, um það að kaupa hráefnið af bændum á góðu verði. Þannig á þetta fyrirkomulag að vera. MS sem úrvinnsluaðili hagar sér einfaldlega 

Virðulegi forseti. Ég þakka meira og minna málefnalega umræðu fyrir utan hv. þm. Helga Hjörvar sem kom hér upp með sitt hefðbundna „að skjóta og kannski spyrja seinna en jafnvel sleppa því“. Mér finnst mikilvægt í þessari umræðu að spyrja fyrst. Ef það þarf að skjóta, þá er skotið, annars bregðast menn við með öðrum hætti. Bændur sjálfir, 650 bændur, ákváðu út frá samstöðu, samstarfi og samvinnu að búa til það kerfi að allir sætu við sama borð. Má halda því fram að þeir hafi hafnað samkeppni frá því að einn stór aðili sem byggi við hliðina á mjólkurstöð gæti selt sína vöru ódýrara vegna þess að flutningskostnaðurinn er lægri? Já, það má halda því fram. Þeir bjuggu til kerfi þar sem allir sátu við sama borð, allir, hvar sem þeir búa á landinu. Það var mikil ákvörðun hjá bændum. Hagræðing í mjólkuriðnaði á síðustu tíu árum hefur kostað mikið, úr 17 stöðum niður í fimm. Það er margt fólk sem hefur misst vinnuna og margir staðir orðið fyrir miklu höggi. Hvernig er það gert? Jú, með því að tryggja að atvinnan sé hringinn í kringum landið hjá þeim smáu sem geta ekki keppt við hina stóru. Í McKinsey-skýrslunni er meðal annars farið yfir stöðu mjólkuriðnaðarins. Þar eru innviðir sterkir og vaxtarmöguleikar miklir, ég er sammála hv. þm. Árna Páli Árnasyni, formanni Samfylkingarinnar. Þar er líka fjallað um verslunina. Hún er sögð of stór, hún þarf að minnka. Stórverslunin skilar hagnaði upp á milljarða, en vegna opinberrar verðlagningar er Mjólkursamsölunni skammtað að skila af sér 200 milljónum, 230 ef henni gengur vel. Milljarðar hjá öðrum aðilanum á samkeppnismarkaði. Hjá hinum, ef þeim gengur vel, 200 milljónir. Er samkeppni alltaf hin besta? Við þurfum að spyrja okkur þeirrar spurningar. Í fjarskiptum, í ljósleiðarakerfinu 

Hæstv. forseti. Nú fer að hefjast framhald á umræðu sem hófst hér í gær. Þá óskaði ég sérstaklega eftir því að hæstv. heilbrigðisráðherra yrði við umræðuna. Málið snýr að lýðheilsumálum og heilbrigðismálum og við umræðuna var vísað til stefnumörkunar sem ríkisstjórnin, og þar með hæstv. heilbrigðisráðherra, hefur samþykkt. Við teljum, mörg hver, að það frumvarp sem er hér til umræðu stríði beinlínis gegn þeim sjónarmiðum sem þar er að finna. Ég spyr hæstv. forseta þingsins hvort hann vilji beita sér fyrir því að hæstv. heilbrigðisráðherra verði við þessa umræðu og ef hann á ekki kost á því verði henni frestað og fram haldið þegar hæstv. ráðherra getur verið hér.

Forseti mun koma þessum sjónarmiðum hv. þingmanns á framfæri við hæstv. heilbrigðisráðherra og óska eftir því að hann verði við umræðuna, a.m.k. að einhverju leyti.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þá ósk sem kom fram í gær líka. Ekki var þá orðið við henni. Ég tel það afar mikilvægt. Nú berast okkur þingmönnum fjölmargir póstar frá þeim sem hafa miklar áhyggjur af sérstaklega forvarnaþættinum í þessu máli og að hans sé ekki getið með fullnægjandi hætti. Fólk hefur almennt áhyggjur af unga fólkinu í tengslum við það sem lagt er til í þessu frumvarpi. Það hefði líka verið áhugavert að hafa hæstv. fjármálaráðherra hér og heyra hans skoðun á því að hér sé verið að taka ÁTVR sem hefur skilað okkur dágóðum fjárhæðum í ríkiskassann og einkavæða hana. Að auki tókumst við í gær á um hvert ætti að vísa þessu máli. Það er líka afar mikilvægt að fá skoðanir bæði hæstv. fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra á því hvort þeir séu því sammála að þetta eigi heima í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég tel það alls ekki, mér finnst það ekki rétti vettvangurinn og tek undir með þeim þingmönnum sem hafa viljað vísa málinu í aðrar nefndir. Eins og ég segi 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að bregðast eins við og hann gerir, að koma skilaboðum til hæstv. heilbrigðisráðherra og lýsa því yfir að hann telji mikilvægt að ráðherrann verði við umræðuna, a.m.k. að hluta til. Við mundum að sjálfsögðu sætta okkur við það. Þá skil ég það svo að þessari umræðu verði ekki lokið án þess að hæstv. heilbrigðisráðherra verði að einhverju leyti, að hluta til, við umræðuna. Ég þakka fyrir það.

Forsetinn sagði aldrei að umræðan væri háð því að hæstv. ráðherra yrði við hana. Forseti sagði eingöngu að hann mundi koma þessum sjónarmiðum á framfæri og leita eftir því að hæstv. ráðherra yrði við umræðuna að einhverju leyti eða hluta af henni, hygg ég að hafi verið orðalag forseta.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Verði frumvarpið að lögum mun sala á áfengi færast frá ÁTVR til matvöruverslana. Sambærilegt frumvarp hefur sex sinnum áður komið fram en ekki hlotið brautargengi þingheims. Nú er þetta frumvarp endurflutt af 13 hv. þingmönnum úr fjórum þingflokkum. 1. umr. hófst í gær og þá lýstu nokkrir hv. þingmenn undrun sinni yfir því að máli sem fjallar að uppistöðu til um viðskipta- og velferðarmál sé vísað til allsherjar- og menntamálanefndar. Þeir færðu rök fyrir því að málið gengi til velferðarnefndar þar sem það varðar lýðheilsumál eða þá til efnahags- og viðskiptanefndar en sú nefnd hefur yfirleitt fjallað um lögin sem nú gilda. Ég get tekið undir það að málið á betur heima hjá annarri hvorri þessara nefnda og tek undir þau sjónarmið sem þessir hv. þingmenn hafa lýst. Virðulegi forseti. Ef gerð væri könnun meðal landsmanna núna og spurt: Vilt þú geta keypt áfengi í matvöruverslunum? - þá mundu kannski margir svara því játandi. En málið er ekki svona einfalt. Spurningin ætti nefnilega að vera eftirfarandi: Vilt þú geta keypt áfengi í matvöruverslunum ef það leiðir til aukningar á áfengisneyslu og einkum hjá unglingum? Hverju svara menn þá? Það er samhljóma niðurstaða fjölda alþjóðlegra rannsókna að þegar opnað er á sölu áfengis í matvöruverslunum eykst áfengisneysla og ekki síst hjá unglingum. Vart eru forsendur til að ætla að hér verði niðurstaðan eitthvað jákvæðari. Mikilvægt er að fólk spyrji sig hvort sala áfengis í matvöruverslunum sé skref fram á við þegar kemur að hagsmunum barna og unglinga. Samkvæmt gögnum frá ESOAD er staðan á Íslandi góð í alþjóðlegum samanburði. Íslensk ungmenni neyta í dag minna áfengis en flest ungmenni í Evrópu gera. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, þar sem ríkið sér einnig um áfengissölu, er drykkja ungmenna einnig lítil en í Danmörku, þar sem áfengi er selt í matvörubúðum, er neysla ungmenna með því hæsta sem gerist í Evrópu. Varla er þetta tilviljun. Við getum líka lært af reynslu Svía. Þeir hættu að selja miðlungssterkan bjór í matvöruverslunum árið 1977. Áfengisneysla dróst þá saman um 8%. Dauðsföll og veikindi af völdum áfengisneyslu minnkuðu næstu sex ár, sérstaklega hjá ungmennum. Umferðarslysum fækkaði um 15% meðal 10–19 ára eftir 1977. Árið 2010 var gerð skýrsla um mögulegar afleiðingar þess að selja áfengi í sænskum matvöruverslunum svipað og hér er verið að fjalla um. Þá var áætlað að áfengisneysla mundi aukast um 37% með verulega neikvæðum afleiðingum fyrir lýðheilsu, svo sem aukinni dánartíðni, fjölgun ofbeldisbrota og veikindadaga. Svipaða reynslu má læra af Finnum. Árið 1969 hófst þar sala á miðlungssterkum bjór í 17.400 matvörubúðum. Afleiðingin var sú að sala á vínanda jókst um 46%. Allir hópar juku neyslu sína. Samanburðarskýrsla The Community Guide frá 2011, sem byggir á 17 skýrslum, meðal annars frá Bandaríkjunum, Kanada, Svíþjóð og Finnlandi, gefur til kynna að með einkavæðingu áfengissölu verði aukning á neyslu 44% að miðgildi. Allar þessar alþjóðlegu rannsóknir byggja á raunverulegri reynslu og því er erfitt að líta fram hjá þeim. Á heimasíðu landlæknisembættisins segir jafnframt að allar alþjóðlegar rannsóknir bendi til þess að afnám á einkasölu á áfengi muni leiða til aukinnar heildarneyslu. Enn fremur sýna rannsóknir að samhliða aukinni áfengisneyslu aukist samfélagslegur kostnaður vegna áfengistengdra vandamála. Þar er minnt á að aukið aðgengi að áfengi, sem leiðir til aukinnar áfengisneyslu, er líklegt til að auka tíðni ofbeldis og annarra samfélagslegra vandamála sem geta tvöfaldað samfélagslegan kostnað okkar í dag vegna áfengisneyslu. Með frumvarpinu fylgir ítarleg greinargerð og þar á bls. 10 er fjallað um áhrif á neyslu. Þar er eftirfarandi fullyrðing sett fram algerlega órökstudd. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ekki hefur verið sýnt fram á það að varanlegt orsakasamhengi sé milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu.“ Þetta rímar bara alls ekki við þær fjölmörgu rannsóknir sem ég hef séð og landlæknir vísar til og aðrir styðjast við. Það er hafið yfir vafa að nái frumvarpið fram mun það leiða til aukins aðgengis, aukinnar neyslu, og það varanlega. Fyrir mitt leyti er það næg ástæða til að taka afstöðu gegn frumvarpinu. Kannski eru einhverjir sem geta sætt sig við aukna áfengisneyslu og lakari lýðheilsu í landinu ef eitthvað annað kemur í staðinn, einhver ávinningur sem er mikilvægur til mótvægis. Hagsmunir neytenda, hverjir eru þeir? Þeir felast í því að geta nálgast gott úrval af áfengi á góðu verði en er það eitthvert vandamál í dag? Þjónusta ÁTVR fær góða dóma í könnunum, varla lakari dóma en matvörubúðir fá, enda er úrvalið í ÁTVR býsna gott, sérstaklega í stóru vínbúðunum. Vel mætti bæta úrval á smærri stöðum úti á landi. Sums staðar vantar þar útsölustaði, en hins vegar má nálgast þetta og leysa með vefverslun og heimsendingu. Það er alger óþarfi að leysa málið með því að setja vín í allar 112 matvöruverslanir landsins. En verðið, hvað með það? Mun það lækka ef vín fer í matvörubúðir? Þó skattar og gjöld séu vissulega mikil á áfengi þá er álagning ÁTVR ekki nema 12–18% og það er verulega lægra en matvöruverslun gæti sætt sig við í álagningu. Þetta styður frétt í Morgunblaðinu 2. október þar sem sagt var frá því að Hagkaup seldi eina gerð af áfengislausu hvítvíni á 1.300 kr. tæpar en sama flaska kostaði 870 kr. tæpar í ÁTVR. Út frá þessu má reikna út að álagning Hagkaupa hafi verið hátt í 80% en ekki 18% eins og lögbundið er hjá ÁTVR. Það er því erfitt að sýna fram á að frumvarpið sé rakin leið til að lækka verð til neytenda. En það er ljóst að hagsmunir verslunar af frumvarpinu eru gríðarlegir. Hagar, Samkaup og Kaupás, sem ráða samanlagt 90% af matvörumarkaði, mundu að sjálfsögðu fá meginávinninginn af þessu frumvarpi. Árið 2013 seldi ÁTVR áfengi fyrir 18 milljarða og framlegð af þeirri sölu var 2,6 milljarðar. Þetta eru verulegir peningar og það er mikið í húfi. Virðulegi forseti. Áfengi er engin venjuleg vara. Áfengi er meðal sterkustu áhættuþátta lýðheilsu samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Áfengi veldur fíkn, það er orsakaþáttur í slysum, alvarlegum sjúkdómum og líkamsárásum. Fjöldi alþjóðlegra rannsókna staðfesta, svo að hafið er yfir vafa, að ef áfengi er selt í matvöruverslunum leiðir það til verulega aukinnar neyslu og lýðheilsuvandamála af þeim sökum. Ég er að sjálfsögðu fylgjandi verslunarfrelsi og ég er andvígur því að ríkið vasist í verkefnum sem einkaaðilar geta leyst betur af hendi. Það er meginsjónarmið sem ber að fylgja. En það ber ekki að fórna öllu fyrir þetta meginsjónarmið, síst af öllum þeim árangri sem hér hefur náðst í því að draga úr áfengisneyslu unglinga. Ég vil því hvetja hv. þingmenn til að kynna sér þessar alþjóðlegu rannsóknir gaumgæfilega. Við höfum hér tækifæri til að læra af dýrkeyptum mistökum annarra þjóða og við þurfum ekki að endurtaka þau.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki endanlega gert upp hug minn í þessu máli en eftir umræðu gærdagsins hallast ég aðeins að græna pakkanum, aðeins meira en áður. Hv. þm. Frosti Sigurjónsson fór hér yfir ýmis gögn sem ég hefði mikinn áhuga á að fá afrit af og kynna mér mjög gaumgæfilega. Mig langaði að forvitnast um það hvernig hv. þingmaður mundi útskýra það að síðastliðin 15 ár hefur gríðarlegur árangur náðst í baráttunni gegn unglingadrykkju á Íslandi og reyndar í baráttunni gegn fíkniefnaneyslu yfir höfuð - og áfengi er fíkniefni eins og hvert annað, nema það er harðara en flest ólögleg efni ef út í það er farið. En þessi árangur hefur náðst, hann er óumdeildur, hann er ótvíræður, hann er skýr. Á sama tíma hefur aðgengi að áfengi í vínbúðum hins vegar aukist og maður hefði haldið að þróunin væri öfug. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður geti útskýrt þetta mynstur fyrir mér.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að velta þessu upp og ég þakka honum fyrir áhugann á að kynna sér þessar skýrslur, ég get látið hann fá skjal með tenglum yfir þær. En hvað skýrir þann góða árangur sem hér hefur náðst í að draga úr neyslu og unglingadrykkju á undanförnum 15 árum? Ég held að það sé nokkuð ljóst að það eru margir áhrifaþættir, fræðsla, forvarnir og takmarkað aðgengi. Ekkert eitt af þessu ræður úrslitum, þetta eru margir samverkandi þættir. Ef einn þáttur er tekinn út, fræðslu og forvörnum til dæmis hætt, mun neyslan aukast aftur að mínu mati, ég held að það sé nokkuð ljóst. Og ef aðgengið er aukið verulega, verslunum til dæmis fjölgað úr 48 í 112, og víni stillt upp í öllum rekkum við hliðina á matvöru - sem hér er verið að leggja til; allt vín undir 22% má standa við hliðina á kornflexi og jógúrt og hvar sem er í búðinni; það má að vísu ekki afgreiða það eftir kl. 8 á kvöldin - þá held ég að það mundi hafa sitt að segja.

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það að forvarnir vegi þungt í þessum mikla árangri. Það stemmir hins vegar ekki að takmarkað aðgengi hafi áhrif vegna þess að aðgengi hefur verið að aukast. Vínbúðir eru opnar lengur en áður, til dæmis á laugardögum til kl. 8 í Skeifunni og mun víðar, þannig að það stemmir ekki. Það er meðal annars þess vegna sem ég hef ekki mikla trú á því að aðgangsstjórnun sé rétta tækið til að takast á við vandamálið. En kannski fer ég meira út í það í ræðu minni á eftir. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann líti ekki á neyslumynstur sem einn af höfuðþáttunum þegar kemur að neikvæðum afleiðingum áfengisneyslu. Væntanlega erum við ekki bara að reyna að takmarka áfengisneyslu vegna þess að við viljum stjórna lífi fólks heldur vegna þess að við erum að reyna að takmarka neikvæðar afleiðingar hennar. Það er þess vegna sem mér finnst að þungamiðjan eigi að vera á neikvæðu afleiðingunum 

Virðulegi forseti. Hefur aðgengi ekki aukist undanfarin ár, opnunartími lengst og annað slíkt? Aðgengi fullorðinna og þeirra sem eru orðnir tvítugir hefur vissulega aukist en ekki unglinga. Það væri gríðarleg bylting ef vín væri komið í matvöruverslanir, stæði þar allan daginn. Rýrnun getur orðið á lager í verslunum, ungt fólk afgreiðir í þessum verslunum og lagt er til í frumvarpinu að 18 ára fólk afgreiði vínið. Hvað á það að segja ef 19 ára bekkjarbróðir eða bekkjarsystir kemur og segir: Ég er orðin tvítug, viltu afgreiða mig? Og allt þar fram eftir götunum. Þetta hefur bara sýnt sig í reynslu annarra þjóða. Við erum ekkert að ímynda okkur hlutina. Reynslan annars staðar sýnir að unglingadrykkja eykst verulega þegar vín fer í matvöruverslanir. Neyslumynstur skiptir miklu máli en þetta gerist þannig að neysla í öllum hópum eykst þegar vín fer í matvöruverslanir samkvæmt þessum skýrslum sem ég veit að hv. þingmaður mun kynna sér mjög vel.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innlegg sitt í umræðu um þetta mál. Mig langar að spyrja hann hvort aðstæður hafi verið bornar saman í þeim rannsóknum sem hann fór yfir. Hvaða aðstæður eru hér á landi og hvaða aðstæður voru í öðrum löndum? Það þarf líka að taka tillit til aðstæðna í löndum sem lönd eiga landamæri að og annað slíkt. Hann talaði um að áfengisstefnan skipti miklu máli í þessu. Er hann ekki sammála því að við þurfum fjármuni til að framfylgja þeirri stefnu? Hefur takmarkað aðgengi að löglegu áfengi áhrif á notkun annarra vímuefna, t.d. ólöglegra vímuefna og löglegra sem seld eru á annan hátt? Er hann með einhverjar tölur yfir það líka? Ég vitnaði í rannsókn frá vísindamönnum við læknaháskólann í New York þar sem segir að Noregur sé með mun betri áfengisstefnu en Svíar, en 

Virðulegi forseti. Þetta voru ansi margar spurningar, ég veit ekki hvort ég treysti mér til að svara þeim öllum. Hv. þingmaður veltir því fyrir sér hvort rannsóknirnar sem hér er vitnað til, og almennt er stuðst við, séu áreiðanlegar og hvort þær taki tillit til aðstæðna á Íslandi. Að sjálfsögðu hafa þessar rannsóknir ekki verið gerðar á Íslandi, þær hafa verið gerðar í ýmsum fylkjum Bandaríkjanna, í Kanada, í Svíþjóð, í Finnlandi og alls staðar er niðurstaðan hin sama: Unglingadrykkja eykst og vandamál tengd áfengi færast í vöxt. Fíkniefni eru vissulega vandamál en lausnin á þeim vanda er ekki að auka aðgengi að áfengi, ég held að það muni ekki draga úr tíðni sjálfsmorða, þunglyndis eða annarra áhættuþátta sem leiða síðan til annarrar neyslu. Ég veit að hv. þingmanni er mjög umhugað um þessi mál eins og okkur öllum og ég er viss um að þegar hann hefur kynnt sér þessar skýrslur 

Virðulegi forseti. Auðvitað erum við að berjast gegn öllum vímuefnum og við leggjum til í þessu frumvarpi að áfengisvarnir verði efldar. Við erum að segja að þessi þáttur hafi ekki jafn mikil áhrif og menn ætla miðað við þær aðstæður sem eru nú þegar við lýði. Aðgengið er gott í dag og sýnileikinn mun ekki aukast eins og frumvarpið er byggt upp. Mig langaði að spyrja hv. þingmann, sem ég tel vera mjög talnaglöggan mann: Ef þeir stóru sem geta gert allt í stærðarhagkvæmni treysta sér ekki í svona lága álagningu, hvað erum við þá að borga mikið með rekstri vínbúðanna? Ef stóru aðilarnir með alla sína yfirbyggingu og hagræðingarkröfur geta ekki sætt sig við þessa álagningu, hvernig geta þá vínbúðirnar rekið verslanir með þessa vöru en enga aðra?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hóf spurningu sína á því að fullyrða að aðgengi unglinga væri gott að áfengi og mundi ekki batna við það að fá áfengi í 112 matrvöruverslanir. Ég vil bara mótmæla því. Hann telur að sýnileikinn muni ekki aukast við það að áfengi verði stillt upp í matvöruverslunum við hliðina á öllum matvælum þar sem unglingar munu umgangast það í návígi í hvert sinn sem þeir eru sendir út í búð. Ég get ekki fallist á þetta. Ég er ekki í aðstöðu til að spá fyrir um það hver álagning yrði á áfengi í smásölu en ég tók dæmi um 80% álagningu, raunverulegt dæmi um óáfengt hvítvín. Ég held að það hafi ekki verið mistök, ég held að álagning í þessari smásölu verði eins há og kaupmenn munu komast upp með.

Herra forseti. Suðurhluti eða norðurhluti Reykjavíkur, ég er sammála, það veit enginn raunverulega hvar við erum staðsettir; þetta er ein Reykjavík, þetta er út og suður. Ég trúi því að hv. þingmaður sé prinsippmaður og kjósi í þessu máli samkvæmt sannfæringu sinni. Í málflutningnum talar hann um lýðheilsu og honum er umhugað um það. Mig langar að nota tækifærið og kasta til hans óþægilegum bolta og sjá á sama tíma hvar hann stendur þegar kemur að lýðheilsu og neyslustýringu. Það varðar afnám vörugjalda á sykur. Það er vísindalega sannað að sykur er mjög slæm vara. Við vorum með umræðu í gær í þinginu um þjóðarvá, sem er neysla á sykri, offita o.s.frv. Nú er þetta sett í mjólkurvörur í gríð og erg í ofboðslegu magni og allir hafa séð sykurmolamagnið í gosdrykkjum o.s.frv. Hvar stendur þingmaðurinn í þessu? Mun hann kjósa með afnámi vörugjalda á sykur annars vegar og - 

Virðulegur forseti. Við ræðum vissulega þá sykurafurð sem er vínandi. Ég geri mér fulla grein fyrir óhollustu sykurs eins og aðrir og tel mjög mikilvægt að neytendum sé fyllilega gerð grein fyrir magni sykurs í þeim vörum sem þeir láta ofan í sig; hve mikið er af viðbættum sykri og hversu óhollur hann er. Ég held að við séum rétt að byrja á þeim forvörnum sem þurfa að eiga sér stað. Ef forvarnir duga ekki þarf hugsanlega að ganga lengra og setja tolla og skatta á sykur. Ég held að þau vörugjöld sem nú eru á sykri dugi ekki til þess að draga úr neyslu. Þau draga hugsanlega úr vilja framleiðenda til að bæta sykri í vörurnar, þó að ég hafi ekki séð þess merki. Ég hef athugað hvort sykurinnflutningur hafi dregist saman í magni við þessa skatta, hann hefur kannski aukist hægar en hann hefði ella gert en hann hefur vissulega aukist. Ég er því að velta fyrir mér hvort sú leið sé endilega sú besta en ég held að forvarnir séu núna eitt það mikilvægasta sem við gætum gert til að draga úr sykurneyslu. Við erum enn þá á því stigi.

Jæja, gott er að vera kominn í suðrið aftur. Þá spyr ég aftur, því að þingmaðurinn virðist vera sammála því að sykur sé skaðlegur fyrir heilsuna og sé ákveðin vá, vilja sumir þingmenn meina, þegar kemur að lýðheilsu barna. Nú ef sykurskatturinn, vörugjöldin, eru ekki nóg, ber þá að afnema þau, ef það gæti samt sem áður haft afleiðingar til hins verra, svo að ég viti bara hvar hv. þingmaður stendur hvað þetta varðar, ef ekki dugir að hækka vörugjöld eða skatta og tolla á sykur. Við viljum í alvörunni að lýðheilsusjónarmið hvað varðar börn nái fram að ganga og forvarnir duga kannski skammt. Eigum við þá að fara í það að setja slíka vöru utan seilingar barna í búðum? Ég veit alveg að þegar ég fer í búðina með dóttur mína og hún sér kókómjólk þá vill hún fá kókómjólk. Varan er klárlega staðsett þar sem börn sjá hana og kalla eftir henni. Hvar stendur þingmaðurinn hvað þetta varðar, 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að þetta mun byggja á mörgum þáttum, forvörnum, fræðslu, hugsanlega aðgengi, og ég veit fyrir víst að þegar börn eru mjög lítil, eru óvitar, ætti ekki að láta þau ganga óheft í sætindi því að þau munu fara sér að voða. En eftir því sem þau eldast og fræðast þá geta þau flest stillt neyslu sinni í hóf. Ég veit til þess að ýmsar verslanir hafa verið að taka niður nammibarina til að draga úr aðgenginu og gera sælgæti minna áberandi. Mér finnst það mjög alvarlegt mál að framleiðendur bæti sykri í vörur sínar og að við vitum ekki af því. Ég held að þar þurfi að fara í gang einhvers konar herferð um að merkja betur innihaldið, hve mikill viðbættur sykur er í vörunni. Ég held að það væri mjög til bóta.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Frosta Sigurjónssyni sérstaklega fyrir þessa ræðu. Hann er fyrsti þingmaðurinn sem talar af hálfu Framsóknarflokksins við þessa umræðu og ég vona að þetta sé til marks um að Framsóknarflokkurinn sé að reisa að húni lýðheilsufánann sem hann hefur löngum staðið vörð um hér í þingsal og í samfélaginu almennt. Ég hlakka til að heyra aðra fulltrúa Framsóknarflokksins tjá sig um þetta mál. Við höfum gert það í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, við lítum á þetta sem lýðheilsumál og heilbrigðismál að uppistöðu til. Við höfum heyrt formann þingflokks Samfylkingarinnar tala á svipuðum nótum, einnig fyrrverandi heilbrigðisráðherra, hv. þm. Guðbjart Hannesson, og ég hlakka til að heyra sjónarmið annarra flokka. En talandi um að halda merki að húni, hv. þingmaður er formaður efnahags- og viðskiptanefndar 

Virðulegi forseti. Eins og ég tók fram í ræðu minni vék ég að því hvaða nefndir kæmu helst til álita hvað varðar umfjöllun um málið. Ég tel að færa megi ágæt rök fyrir því að þetta sé lýðheilsumál sem mætti ganga til velferðarnefndar. Málið er til komið vegna breytinga á lögum sem efnahags- og viðskiptanefnd hefur fjallað um. Efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði til dæmis á síðasta þingi um breytingar á þessum sömu lögum og því má færa rök fyrir því að hún taki við málinu og fjalli um það. Vissulega mætti síðan senda það til umsagnar til allra þeirra nefnda sem geta lagt eitthvað af mörkum.

Hæstv. forseti. Ég tel að Alþingi þurfi að þessu leyti að hlusta á orð hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar, að hann telji eðlilegt að þetta mál heyri samkvæmt hefð undir efnahags- og viðskiptanefnd. Ég talaði fyrir því í gær að málið færi til velferðarnefndar á þeirri forsendu að fyrst og fremst væri um lýðheilsu- og heilbrigðismál að ræða, að við ættum að nálgast málið á þeim forsendum. Ég er tilbúinn að hlusta á þau sjónarmið, sem einnig komu fram, að málið eigi heima hjá efnahags- og viðskiptanefnd og gangi þá líka til velferðarnefndar en mér þykir það fráleitur kostur að málið fari til allsherjarnefndar. 

Hæstv. forseti. Það væri synd að segja að þetta mál hefði ekki haft áhrif á mig frá því það fór í gang, síðan hv. þm. Vilhjálmur Árnason ákvað að leggja það fyrir í þingið. Áður en ég byrja ræðu mína hér í stólnum langar mig að fá að lesa úr bók sem er mér mjög hugleikin og heitir Gæfuspor eftir heimspekinginn Gunnar Hersvein. Þar fjallar hann um föruneyti barnsins, með leyfi forseta: „Bernskan er ævintýri - og það er ævintýri að ala upp barn. Bernskan er dýrmæt og viðkvæm og þarfnast gætni og virðingar. Barnið þarf föruneyti, ráð og leiðbeiningar til að geta metið aðstæður og tekið gifturíkar ákvarðanir. Fylgdarfólk þess þarf því að taka hlutverk sitt alvarlega svo það týnist ekki eða missi vonina í aðgangshörðum heimi. Voðinn er vís þegar fylgdin sofnar á verðinum. Þá festir tíðarandinn brennandi auga sitt á barninu.“ Síðar í sama kafla segir: „Hugur barnsins er berskjaldaður og inn í hann smjúga jafnt sóma- sem sómalaus viðhorf og hegðun. Föruneyti barnsins ber að skera úr um æskileg og óæskileg áhrif. Annars sinnir það ekki því hlutverki sínu að vernda og efla.“ Og aðeins síðar: „Samábyrgð varpar ljósi á hversu öflugt föruneyti barnsins getur verið. Í því eru ekki aðeins vinir og vandamenn heldur aðrir samstarfsmenn og stofnanir. Stjórnvöld sem búa fjölskyldunni markvisst betra umhverfi eru í föruneyti barnsins […] Stefna sem er hliðholl fjölskyldunni styrkir barnið.“ Síðar í kaflanum segir, með leyfi forseta: „Sjálfsmyndin mótast mjög á unglingsárunum, á veginum að heiman máta unglingar sig við hegðun, áhugamál, hugmyndir, persónur og útlit. Sölumenn kasta netum sínum og sleppa ekki af þeim augunum. Föruneytið má alls ekki sofna á verðinum þegar unglingurinn fer út fyrir garðinn því þá fyrst verður hann fyrir áreitum úr öllum áttum.“ Ég ætla að halda áfram að vitna í þann góða mann, Gunnar Hersvein. Hann skrifaði aðra bók sem heitir Orðspor, gildin í samfélaginu, og er vert að vitna í hana. Hann segir: „Fólk í stjórnmálum sem er valið á þing eða í sveitarstjórnir er ekki byltingarfólk. Það hlúir að og eflir þau megingildi sem samfélagið er reist á: jafngildi, virðingu og samábyrgð. Miklar kröfur eru gerðar til þeirra sem starfa í stjórnmálum […] Þau sem gera stjórnmál að vettvangi starfs síns þurfa að gera sér grein fyrir því hvaða þætti þarf að efla í samfélaginu og hverjum að draga úr […] Hugtakið almannaheill er mælikvarðinn í stjórnmálum. „Er viðmið tiltekinnar ákvörðunar, frumvarps eða laga hagsmunir almennings?“ er spurning sem ævinlega er efst á blaði í stjórnmálum. Hvað er best fyrir land og þjóð? Vandasamt getur reynst að finna svarið en krafan er að ákvörðun sé tekin af heilindum út frá því sem best er vitað hverju sinni eða líklegt þykir.“ Síðan þetta mál komst í brennidepil hef ég verið að velta því fyrir mér hvort þetta frumvarp sé þess eðlis að það auki hag og heill Íslendinga, almennings í landinu. Ég var spurður að því í ágústmánuði, af blaði á Suðurnesjum, hvort ég væri fylgjandi þessu máli. Ég svaraði: Já, ég er fylgjandi því að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ég held að ég hafi hlaupið á mig þar, ekki síst þegar ég fer að velta því fyrir mér hvað um er að ræða. Ég hugsa þetta ekki síst út frá því að ég er sjálfur óvirkur alkóhólisti og hef fengið að upplifa þær hörmungar sem fylgja því að vera í þeirri stöðu, hvað það gerði mér og hvað það gerði fjölskyldu minni. Ég held hreinlega að það sé algert óráð að fara út í þetta. Þrátt fyrir að ég sé frekar frjálslyndur maður og vilji frjálsa samkeppni, vilji byggja upp samfélag sem byggist á samkeppni og samheldni og samhug, þá held ég að þetta mál sé þess eðlis að það verði að horfa á það öðrum augum. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin kynnti í maí skýrslu um áhrif áfengisneyslu á heilsufar 194 þjóða heimsins. Þar kemur fram að 3,3 milljónir manna létu lífið árið 2012 vegna afleiðinga áfengisneyslu og það eru tæplega 6% allra dauðsfalla í heiminum. Og skaðleg áfengisneysla er orsakaþáttur fleiri en 200 sjúkdóma. Í heild má rekja rúmlega 5% allra sjúkdóma og slysa í heiminum til áfengis. Orsakasamband er milli skaðlegrar áfengisdrykkju og fjölmargra geðraskana og athyglisvandamála auk annarra sjúkdóma og áverka vegna slysa, við þurfum ekki að láta segja okkur það, við getum sagt okkur það sjálf. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason, sem ég hef miklar mætur á, veit líka sem fyrrverandi lögreglumaður - og hefur ábyggilega komið margoft að því - um afleiðingar áfengisneyslu. Ég vil samt þakka hv. þingmanni fyrir að koma fram með þetta mál því að það opnar umræðuna. Akkúrat þetta mál opnaði augu mín á ný. Hvað erum við að tala um hérna? Hægt er að sjá það á heimasíðu SÁÁ að líkur eru á því að 22% íslenskra karlmanna verði áfengisvanda að bráð og 10% kvenna. Þetta er gríðarlegur fjöldi sem verður þessum - hvað á maður að kalla það? - vágesti að bráð, þessu böli. Það er nú samt þannig að sumir geta alveg farið með áfengi. Einhvers staðar er sagt að hóflega drukkið vín gleðji mannsins hjarta. En það er líka annað orðtak sem segir að öl sé böl og ég hef kynnst því sjálfur af eigin raun hvað það er og hvernig það getur farið með fólk, og ekki bara ég heldur fleiri meðlimir í minni fjölskyldu. Eftir að hafa velt þessu fyrir mér í rúma tvo mánuði er ég algerlega kominn á þá skoðun að við eigum ekki að gera þetta. Mér finnst allt í lagi að velta því fyrir sér hvort aðrir geti selt áfengi en þá í sérbúðum. Eins og hefur komið fram hjá fjölmörgum sem hafa rætt þetta þá er þetta aukið aðgengi, áfengi verður miklu sýnilegra í öllum búðum. Þið vitið bara sjálf þegar þið farið með börnin ykkar í búð að þegar þið komið að kassanum að borga þá komist þið varla að honum fyrir öllu sælgætinu sem búið er að stilla þar upp. Til hvers er það? Það er til að gera börnin brjáluð þegar verið er að borga og til að fá fólk til að kaupa nammi. Þetta er bara svona, við getum ekki neitað því. Haldin var ráðstefna á Grand Hótel 1. október 2014, fyrir stuttu, hjá Náum áttum sem er forvarna- og fræðsluhópur um velferð barna og unglinga. Þar héldu nokkrir fyrirlestur og þar á meðal Hildigunnur Ólafsdóttir afbrotafræðingur sem vísaði í fullt af rannsóknum sem gerðar hefðu verið um allan heim sem bentu til þess að með því að selja áfengi í búðum aukist neyslan gríðarlega. Ég held að við Íslendingar verðum þannig, við erum þannig þjóð. Munntóbakið var nefnt í gær. Það er faraldur á Íslandi. Við erum svona fólk sem hoppum á það sem er nýtt og ég held að aukið aðgengi að áfengi mundi auka neyslu barna. Ég get ekki staðhæft það en ég tel það. Hildigunnur setti upp íslenska sviðsmynd, ef áfengi færi í matvöruverslanir. Ef áfengi yrði selt í matvöruverslunum í stórmörkuðum mundi vínbúðum fjölga úr 48 í 200 verslanir, úrval áfengra drykkja yrði minna nema í sérverslunum, lenging yrði á afgreiðslutíma upp í 70 klukkustundir á viku og selt á sunnudögum. Verð á áfengi yrði breytilegt, ódýrt áfengi selt undir eigin vörumerki, tekjur ríkisins mundu minnka, vill hún halda fram, og eftirlit með áfengisinnkaupaaldri yrði sennilega ekki eins árangursríkt og hjá vínbúðunum. Bann við auglýsingum á áfengi yrði afnumið, ég held að það mundi örugglega gerast á einhverjum tíma, þrýstingurinn yrði svo gríðarlegur frá þeim sem eru að selja. Við vitum hvernig hægt er að fara í þingmenn og fá þá til að vinna að þessu. Ég held að auglýsingabannið yrði fljótlega afnumið. En það er ekki allt vont í þessu frumvarpi. Til dæmis er talað um aukið fjármagn í forvarnir og fræðslu sem ég tel kannski það besta í því, þá mundu 5% áfengisgjaldsins renna í forvarna- eða lýðheilsusjóð í stað 1% núna. Það væri stórkostlegt framfaraskref vegna þess að það er alveg ljóst, og kom fram hjá hv. þm. Frosta Sigurjónssyni áðan og fleirum, að forvarnir eru gríðarlega mikilvægar og hafa gríðarlega mikið að segja. Ég man eftir því þegar farið var í mikla árásarherferð gegn tóbaki í skólum og hvaða áhrif það hafði. Við eigum endalaust að vera að bera út þann áróður. Mundum við vilja selja kannabis í búðum, amfetamín, mundum við vilja það? Ég fór á fyrirlestur um daginn upp í háskóla hjá David Nutt, sem er heimsþekktur breskur vísindamaður og sérfræðingur í vímuefnamálum. Hann hefur getið sér gott orð fyrir miskunnarlausa gagnrýni á hræðsluáróður og rangfærslur stjórnmálamanna og fjölmiðla í vímuefnamálum. Hann hefur einnig hlotið skrokkskjóður fyrir óþægilegan heiðarleika og hreinskilni ekki síst vegna þess að hann skrifaði um hættu af völdum ýmissa vímuefna. Hann tók fram í fyrirlestri sínum sem hann hélt þarna, og ég held að hér séu fleiri þingmenn sem voru þar, að ef við vildum ekki auka á áfengisvandann hjá þeim sem ættu nú þegar í vandræðum með alkóhól og ef við vildum stemma stigu við drykkju ungs fólks skyldum við aldrei setja áfengi inn í stórmarkaði eða sjoppur. Hann var alveg klár á því. Þetta er maður sem er búinn að stunda þessar rannsóknir í fjóra áratugi, búinn að skrifa 400 greinar og 26 bækur um þessi mál. Hann benti á tölur sem sýndu fram á að áfengisneysla í Bretlandi jókst upp úr öllu valdi þegar áfengi var gefið frjálst inn í búðir. Ég fagna samt þessari umræðu, að hún sé málefnaleg og án stóryrða. Þetta er stórt og mikið mál og ég skil hv. þingmann mjög vel. En hann fékk mig líka til að hugsa þetta mál algerlega upp á nýtt. Mig langar til að vitna í aðstoðarforstjóra Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar þar sem hann hvetur ríkisstjórnir til að stuðla að vitundarvakningu um skaðsemi áfengis. Hann vill skattleggja áfengi og vinna gegn óheftri markaðssetningu. Stofnunin bendir þjóðum heims á að fylgja fordæmi ríkja eins og Íslands þar sem ríkisstjórnir hafa markað þá stefnu að draga úr ofneyslu áfengis; og hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á það í gær. Dæmi um þær aðgerðir sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin vill að ríkið beiti er að skattleggja áfengi sérstaklega umfram aðrar vörur, að lög séu sett um sérstakan lágmarksaldur fyrir áfengisneyslu og að ríkið grípi til aðgerða til að koma í veg fyrir óhefta markaðssetningu. Það þarf að gera meira til að vernda fólk fyrir neikvæðum afleiðingum áfengisneyslu, segir dr. Oleg Chestnov og ég er eiginlega alveg sammála honum. Við þurfum kannski að gera miklu meira af því frekar en að auka aðgengi vegna þess að við þekkjum þetta allt, hvaða afleiðingar þetta hefur. Um helmingur banaslysa í umferðinni og um þriðjungur drukknana er vegna ölvunar. Sjálfsvíg sem hafa mikið verið í umræðunni undanfarið - um þriðjung þeirra má rekja til ölvunar. Ofbeldi af öllu tagi má rekja til ölvunar og heimilisofbeldi. Nánast undantekningarlaust er áfengi valdur að heimilisofbeldi sem við erum að vinna í; og hv. þingmaður hefur komið fram með frábært frumvarp hvað það varðar. Morð - helmingur morða er framinn undir áhrifum áfengis. Fósturskemmdir - ef drukkið er á meðgöngu getur fóstrið skaðast. Heilsutjónið - lifrin, heilinn og taugakerfið skemmast og vinnutap og vinnuslys eru oft vegna áfengisneyslu. Ég varð til dæmis sjálfur að vera frá vinnu í fimm vikur á kostnað ríkisins út af þessum sjúkdómi. Ég fór í gær á baráttu- og afmælisfund SÁÁ. Það var kannski kaldhæðni örlaganna að alþingismenn skyldu leggja þetta frumvarp fram í þinginu sama dag og Vogur hélt upp á 37 ára afmæli sitt. En þar var skýrt að þetta eigum við aldrei að samþykkja. Ég vil að þessi umræða fari fram og að hún verði heiðarleg og málefnaleg svo að við komumst að niðurstöðu sem er til heilla fyrir þjóðina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg í umræðuna. Það er öllum þingmönnum hollt að skipta um skoðun eftir að hafa skoðað málið og ég fagna því. Ég vil spyrja hann um aðgengið. Ég tel ekki miklar líkur á að sérverslun með áfengi verði stofnuð í Smáralind, frekar á Laugaveginum, í miðbænum og annars staðar í borginni: Telur hann það minna áreiti að hafa risastóra verslun með glerveggjum fulla af áfengi merkta vínbúð við innganginn í tveimur stærstu verslunarmiðstöðvum landsins? Ef þetta frumvarp nær fram að ganga verður áfengi líklega selt í Hagkaupum í Smáralind og haft algjörlega úti í horni. Ég spyr hv. þingmann: Hvort felur í sér betra aðgengi?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Betra aðgengi? Já, ég get alveg tekið undir það að þegar þú kemur inn í þessar verslunarmiðstöðvar sérðu þessar vínbúðir, en þú ferð eiginlega aldrei með börnin þín inn í þessar verslanir. Það er kannski meginmunurinn í sambandi við aðgengið að þú ferð með börnin þín í matvöruverslanirnar þar sem þú verslar í matinn en þú ferð ekki með börn í áfengisverslanir. Það er bara þannig. Auðvitað kemur það ábyggilega fyrir, en í hvert einasta skipti sem þú færir í matvöruverslunina, og héldir í höndina á barninu þínu, sæirðu áfengið og þá breytir engu þó að það væri úti í horni. Eitt af þeim skilyrðum sem ég var að tala um, sem ég var að velta fyrir mér, var að hafa þessa vöru einhvers staðar úti í horni sem væri lokað og enginn færi inn. Þá þyrfti að redda pössun fyrir utan fyrir foreldra sem fara inn og kaupa áfengi. Ég held að það sé stór munur á þessu. Það er þessi stóri munur að þú ferð með börnin þín með þér í matvöruverslanirnar en þú ferð ekki með þau í áfengisverslanir. Það er kannski ekki algilt en ég held það, að börnin muni sjá þetta meira.

Virðulegi forseti. Tilvitnanir í ræðu hv. þingmanns voru mjög góðar, þar sem sýnt var að foreldrarnir væru fyrirmynd barna sinna. Ég skora á hv. þingmann að koma við á Fjarðarhrauni rétt hjá stærsta auglýsingaskilti landsins sem er merkt Vínbúð, leggja þar, og sjá hve margir fara með börnin sín inn í áfengisverslunina; sem er örugglega mjög sterk upplifun fyrir börnin, öðruvísi en ef foreldrar gætu farið inn í matvöruverslunina og sett eina flösku í körfuna. Það er önnur upplifun að fara inn í stóra vínverslun. Ég stoppa stundum í þessari Bónusverslun. Þar er undantekningarlaust einhver að fara með börnin sín inn í áfengisverslunina, fer síðan með áfengið út í bíl og svo inn í matvöruverslunina. Hv. þingmaður kom líka inn á fyrirlesturinn Náum áttum. Nú tek ég fram að þar var mér ekki boðið að kynna frumvarpið eða efni þess heldur voru hafðar uppi rangfærslur og þar var einsleit umræða sem ég geld varhuga við.

Já, þegar við tölum um auglýsingar; það er bann við áfengisauglýsingum á Íslandi. Ég hef alltaf verið að velta því fyrir mér að það er í raun verið að auglýsa áfengi. Reyndar finnst mér það frekar vera framleiðendurnir sjálfir. Þeir eru mest að auglýsa sitt vín. Þá taka þeir alltaf fram neðst í auglýsingunni að þeir séu að auglýsa léttöl, sem er náttúrlega bara svolítið fyndið. Auðvitað má segja að auglýsingarnar sem hafa verið að birtast frá þeim, um skilríkin og annað, séu duldar áfengisauglýsingar. En þeir eru ekki að auglýsa vöruna beint heldur eru þeir að minna fólk á að hafa skilríki með sér o.s.frv. Hvað varðar þessa verslun sem þú nefndir, ég náði ekki alveg nafninu.

Fjarðarhrauni.

Fjarðarhraun, já, ég hef bara aldrei komið þangað svo að ég þekki það ekki. En ég hef þá staðföstu trú að þetta hafi miklu meiri áhrif ef þetta fer inn í matvöruverslanir í stað þess að vera í sérverslunum, í áfengisverslunum.

Herra forseti. Aðgengi er eitt atriði og getur vissulega haft áhrif á eftirspurn. Mig langar að spyrja þingmanninn: Ef þetta frumvarp í heild sinni með auknum útgjöldum til forvarna er undir - vissulega hefur sá þáttur meiri áhrif á það hvort vara sé keypt og hennar neytt og dregur úr neyslu unglinga, þ.e. forvarnahlutinn, auglýsingar gegn neyslunni - ef forvarnir hafa meiri áhrif á neyslu en aukið aðgengi, sér hv. þingmaður sér þá fært að styðja frumvarpið?

Hæstv. forseti. Nei, ég held ekki. Það eru gríðarlegir peningar í áfengisgjaldinu, ég hef töluna ekki alveg á hreinu, en ég tel að við eigum bara alls ekki að fara í þetta. Það er vissulega mjög spennandi og áhugaverður þáttur að láta 5% áfengisgjaldsins renna í lýðheilsusjóð, það er ótrúlega freistandi, vegna þess að ég vil auka forvarnir miklu meira, en ég held að ég mundi aldrei vilja samþykkja þetta frumvarp. Ég held að við ættum samt sem áður að einbeita okkur að því að setja meira fjármagn í þennan málaflokk eins og marga aðra. Þessi málaflokkur er gríðarlega mikilvægur. Ég var til dæmis í gær í Háskólabíói hjá SÁÁ. Þeir eru enn að fara af stað með landssöfnun til að byggja við, biðja fólk um að hjálpa sér til að byggja við, fólkið sem hefur byggt upp þessa aðstöðu sem hefur bjargað svo mörgum mannslífum. Ég held að ég mundi ekki vilja samþykkja þetta frumvarp, sama hvað.

Herra forseti. Eins og þingmaðurinn segir þá mundi hann ekki vilja samþykkja frumvarpið, sama hvað. Við Píratar nálgumst þetta mál á ólíkan hátt og höfum gert upp hug okkar hvað það varðar. Ég er hlynntur því en hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson er enn að skoða það. Við skoðum þetta út frá þeim upplýsingum sem liggja fyrir og þeim markmiðum sem menn eru að reyna að ná. Ef ég skil það rétt er markmið hv. þingmanns lýðheilsumarkmið. Hægt er að ná lýðheilsumarkmiðinu með því að styrkja forvarnirnar. Það hefur komið fram í mörgum rannsóknum að forvarnir eru einn árangursríkasti þátturinn í því að draga úr neyslu og misnotkun á vímuefnum almennt. Áfengi er vímuefni og fíkniefni og hægt er að minnka neysluna á þann hátt, og þá 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu, hún er svolítið snúin, erfið. Þetta er svolítið flókið. Ég byggi mína skoðun á eigin reynslu og því sem ég hef lesið. Alls staðar þar sem þetta hefur verið gert hefur áfengisneysla aukist til mikilla muna og leitt til meiri hörmunga fyrir viðkomandi svæði. Þetta er erfið spurning, það er erfitt að segja nei við því að meiri peningar renni í lýðheilsumálin, það er mjög erfitt að segja nei við því. En ég mundi samt gera það vegna þess að ég álít að þetta mál sé þess eðlis að það auki neyslu og við eigum ekki að breyta kerfinu heldur frekar að herða það. 

Hæstv. forseti. Mig langar að benda á að alþjóðlegar rannsóknir hafa sýnt fram á að vandamálið á heimsvísu þegar kemur að fjölda tapaðra lífára varðandi áfengisneyslu er um það bil jafnstórt og viðkemur töpuðum lífárum vegna tóbaksneyslu. Þó að það sé ótrúlegt þá er staðan sú. Og ein besta aðferðin til að stemma stigu við notkun áfengis er að takmarka sölu þess við ákveðna staði með svipuðu eftirliti og við gerum í dag á Íslandi. Mig langar að spyrja hv. þm. Pál Val Björnsson hvort hann sé ekki sammála því að til þess að vinna sem best að forvörnum sé mjög mikilvægt að hafa áfengi ekki fyrir augum okkar í verslunum landsins, meðal annars upp á börnin okkar, forvarnagildið fyrir þau.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir spurninguna. Jú, ég er algjörlega sammála henni í því. Mér finnst svolítið vandræðalegt að standa hér og tala um þetta vegna þess að ég var búinn að segja að ég væri eiginlega fylgjandi þessu. En eftir að hafa grandskoðað þetta mál miklu betur, skoðað það í tvo mánuði, hef ég komist að þeirri niðurstöðu að ég verð eiginlega að biðjast afsökunar á því, alla þá sem haft lagt sig fram við að reyna að hjálpa fólki sem á í þessum vandræðum. Ég hef miklar mætur á mönnum eins og Þórarni Tyrfingssyni og Sigurði Gunnsteinssyni, sem hafa starfað í 40 ár við þessi mál á Íslandi. Þeirra sýn er alveg skýr, að við eigum ekki að auka aðgengi að áfengi. Og það er alveg ljóst að ef áfengi fer í matvörubúðir sjá börnin miklu meira af því. Nóg er nú samt á Íslandi. Við erum allt of fá til að vera að missa fleiri hundruð manns á hverju einasta ári af völdum áfengis- og tóbaksneyslu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, við erum greinilega mjög sammála í þessum efnum. Annað sem ég velti fyrir mér í þessu samhengi, þ.e. ef frumvarpið mundi ná fram að ganga og farið væri að selja áfengi í stórmörkuðum, er hvaða afleiðingar það gæti haft. Þegar maður fer í Bónus eða aðrar búðir þá eru oft mjög ungir krakkar að afgreiða mann. Oft eru bara skólafélagar barna minna, 16, 17 ára gamlir, að afgreiða. Deilir hv. þingmaður ekki áhyggjum með mér af aðgengi barnanna að þessum vörum ef áfengi fer þarna inn? Deilir hann ekki líka áhyggjum með mér af því að erfiðara verði að hafa eftirlit með lágmarksaldri þeirra sem kaupa áfengi ef það fer þarna inn?

Hæstv. forseti. Það stendur í frumvarpinu að það muni aldrei koma til þess að yngri en 18 ára afgreiði vín. En ég velti þá fyrir mér, af því að verslunin í landinu er alltaf að reyna að ná niður kostnaði og græða meira, að t.d. í mínum heimabæ, Grindavík, er meðalaldur þeirra sem eru að afgreiða á kassa 13 og 14 ára, og starfsmannaveltan er gríðarleg. Ég velti líka fyrir mér: Er Nettó í Grindavík tilbúið að fara að stækka húsnæði sitt til þess að vera með áfengi? Ég veit það ekki. Ég held að þetta yrði gríðarlegt vandamál. Nú þegar starfa 350 manns við þetta og starfsmenn ÁTVR á Íslandi eru mjög ánægðir. Í Grindavík erum við með ÁTVR nánast við hliðina á búðinni. Þar starfa ósköp glaðlyndar og skemmtilegar konur, Gunnhildur og Gerður, og þær hafa miklar áhyggjur af þessu. Þetta hefur sett starf þeirra í mikið uppnám. Ég held að það mundi verða mjög erfitt fyrir verslunareigendur að hafa eftirlit með þessu.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann geri ekki greinarmun á fylliríisdrykkju annars vegar og hófsemdardrykkju hins vegar. Nú eru Íslendingar upp til hópa, með fullri virðingu fyrir landi og þjóð, óttalegar fyllibyttur. Þótt hægt sé að tala um tölur um heildarmagn og slíkt og reyna að vinna eitthvað alfarið út úr þeim þá hljótum við að þurfa að horfa til þess hvernig neyslan brýst út og með hvaða afleiðingum. Mér finnst vanta svolítið í þessa umræðu hvaða afleiðingum neyslan veldur vegna þess að það skiptir máli hvort einhver er að drekkja sorgum sínum eða hvort hann er að peppa sig upp til að fara og lemja einhvern niðri í bæ eða hvort hann er að fá sér rauðvín með matnum. Það er eðlismunur á þessu neyslumynstri og vandamálum sem brjótast út í kjölfarið. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann teldi þetta ekki vera eitt af því sem við ættum jafnvel helst að líta til þegar við tökum ákvarðanir eins og þessar.

Hæstv. forseti. Píratar eru alltaf með svo flóknar spurningar. Já, auðvitað eigum við að líta til þess. Ég held að með auknu aðgengi aukist drykkjan á heimilum. Ég er alveg sammála því að við Íslendingar höfum afskaplega gaman af að skvetta í okkur. Áfengisneysla hefur breyst mjög mikið á Íslandi síðan bjórinn var innleiddur hérna. Sterkt áfengi hefur bara hrunið en bjór og léttvín hafa selst miklu meira. Við drekkum samt meira. Ég hef séð afleiðingar af því með eigin augum. Þegar ég fer á bar að horfa á fótboltaleiki þá finnst fólki allt í lagi að fá sér einn, tvo bjóra og keyra svo heim. Það er mikið um það. Ég held að við Íslendingar komum alltaf til með að drekka en þetta er bara spurning um hvernig við viljum hefta aðgengi ungs fólks sérstaklega að áfengi. Það á ekki að hafa það beint fyrir framan þau inni í búðum.

Virðulegi forseti. Við erum alveg í sama liðinu þegar kemur að ölvunarakstri. Það er nokkuð sem við erum alltaf að vinna gegn og ég held að allir séu sammála um og hlynntir því að taka eigi á með hörku, enda var hér þingmál á síðasta þingi, ef ég man rétt, um að bæta úr þeim málum. Hv. þingmaður nefnir einmitt bjórinn. Bjórinn var lögleiddur 1989. Það er alltaf gaman að hneyksla útlendinga með þeirri staðreynd. Ég hef aldrei heyrt síðan þá nokkurn mann stinga upp á því að bjórinn verði aftur bannaður. Þrátt fyrir að það sé óumdeilt að heildarmagn áfengisneyslu hafi aukist virðist vera samhugur um það að áfengismenningin hafi batnað. Þó er ég sammála hv. þingmanni um að maður tekur vissulega eftir fylliríislátunum á börunum þegar maður gengur til dæmis um miðbæinn eða annars staðar þar sem eru margir barir. Þess vegna bendi ég á og inni eftir svörum: Er ekki skömminni skárra að hafa meiri neyslu inni á heimilum með matnum eða fyrir framan sjónvarpið, einn, tvo á kvöldi, en hafa þá fylliríismenningu sem viðgengst hér á Íslandi?

Hæstv. forseti. Nei, ég mundi alls ekki vilja auka áfengisneyslu inni á heimilum, það er alveg á hreinu. Nóg er hún samt. Ég man eftir því þegar ég var unglingur og fór í skóla í fjölbraut, þá var aðalsamkomustaðurinn hérna fyrir utan, fleiri þúsund unglingar ofurölvi um hverja einustu helgi og þar á meðal ég. Þetta er algjörlega horfið. Það er fullt af áfengi enn inni á heimilum eftir að þessi menning breyttist, því miður. Ég held að þetta frumvarp sé þess eðlis að það komi til með að auka áfengisneyslu vegna þess að allar rannsóknir benda til þess að áfengisneysla aukist ef sala á áfengi er gefin frjáls. Það er bara staðreynd. Þetta er ekki neitt sem ég er að finna upp, heldur sýna alþjóðlegar rannsóknir það. Það er það sem ég er ofboðslega hræddur við að muni gerast, að drykkja inni á heimilum muni aukast og verða meiri hjá þeim sem eru yngri, jafnvel eins og í Danmörku þar sem 

Hæstv. forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Þar er lagt til að hefja innleiðingu aukins frelsis á Íslandi með því að nema brott ríkiseinokun á áfengissölu. Á undanförnum árum hefur margt breyst hvað varðar frelsi í viðskiptum á Íslandi. Hið opinbera hefur á flestöllum sviðum dregið sig út úr atvinnurekstri þar sem talið er að einstaklingar og fyrirtæki geti stundað viðkomandi starfsemi betur, eða a.m.k. jafn vel og ríkið. Einstaklingsfrelsi og atvinnufrelsi hafa verið leiðarljósið í þeim miklu breytingum. Þegar við sjáum dæmi þess að ríkið standi í verslunarrekstri er þar um fullkomna undantekningu að ræða. Við erum að ræða eina þeirra. Það eru auðvitað fjölmörg svið sem þar liggja undir sem sagan geymir og margoft hefur verið fjallað um í sölum þingsins. Hér hefur mikið verið rætt um hugmyndafræðina að baki því að ríkið annist þessa sölu og standi í rekstri áfengisverslana. Rökin sem eru færð fram af andstæðingum þessa máls eru kunnugleg. Þetta eru sömu rökin og voru notuð þegar menn mótmæltu því að bjór yrði fluttur til Íslands. Þetta eru sömu rökin og við vitum hvernig þróunin hefur verið. Menn töldu að hér yrði allt of frjálst aðgengi og að þetta mundi hafa afskaplega slæm áhrif á ungmenni landsins o.s.frv., en ég tel að við getum öll verið sammála um, þegar við horfum í baksýnisspegilinn, að það sé eitthvað sem hefur ekki ræst. ÁTVR er metnaðarfullt fyrirtæki og hefur staðið sig ágætlega í því sem þeir eru að gera. Hjá ÁTVR starfar mikið af hæfu fólki, gott starfsfólk sem sinnir störfum sínum af mikilli ábyrgð og glaðlyndi og hefur mikinn áhuga á því að sinna verkefninu vel. Það er rétt að taka fram. Þetta snýr ekki að því að ekki sé gert nógu vel af hálfu ÁTVR. Mikið hefur verið rætt um forvarnir og lýðheilsusjónarmið. Það er rétt að benda á að þegar maður skoðar ársskýrslur og markmiðin sem hafa birst okkur af hálfu ÁTVR í gegnum tíðina er hægt að lesa sig í gegnum það þannig að forvarnahlutverk ÁTVR hafi m.a. falist í því, alla vega hefur verið mikil áhersla á það, að gæta þess að aldurstakmark varðandi áfengisinnkaup sé haldið, þ.e. að fylgja eftir þeim lagaákvæðum sem kveða á um lágmarksaldur þeirra sem kaupa áfengi. Jafnframt kemur fram, bæði í ársskýrslum fyrirtækisins og eins þegar maður kíkir í verslanirnar, að menn reyna að stuðla að bættri vínmenningu og miðla upplýsingum um það t.d. hvaða vín er gott með vissri tegund af mat, sem er auðvitað eitthvað sem þeir sem koma í verslanirnar eru að hugsa um. Þarna er veitt ágæt þjónusta. Það er ekkert sem segir að einkaaðilar sem tækju að sér þetta verkefni gætu ekki gert slíkt hið sama. Þvert á móti. Við sjáum það einfaldlega í öllum öðrum verslunarrekstri á Íslandi að menn leggja metnað í þetta. Varðandi aldurstakmarkið hefur einkaaðilum hingað til verið treyst fyrir því að selja tóbak og ýmsar aðrar vörur sem bundnar eru skilyrðum. Þessi rök eru öll ágætlega rakin í greinargerðinni. Það kemur meðal annars fram að það eru ekki eingöngu stífar reglur um hverjir megi kaupa tóbak heldur er einkaaðilum einnig treyst fyrir því að fylgja eftir reglum laga varðandi afhendingu eiturefna, skotvopna og skotfæra, þar erum við því einnig með vörur sem ekki er ætlast til þess að hver sem er hafi aðgang að. Maður hefur ekki orðið var við sérstaklega mikla gagnrýni í umræðunni á að miklir misbrestir hafi verið á þessu. Það eru reglulega fréttir í blöðum af könnunum á því hvort börn eða einstaklingar undir 18 ára aldri nái að kaupa tóbak. Það er aðhald með þeim sem eru með þessi leyfi. Það er rétt að taka fram að verði þetta frumvarp að lögum og aðilar fá heimild til þess að selja er það auðvitað bundið ströngum skilyrðum. Það verður haft eftirlit með því og við hljótum að trúa á það að við getum sinnt slíku eftirliti. Ég get að minnsta kosti trúað því og geri það. Ég tel litla ástæðu til að fara mikið yfir fjárhagshliðina en menn þekkja að það eru háir skattar og gjöld á áfengi. Það er alveg ljóst að þeim aðilum sem eru í verslunarrekstri er treyst fyrir því að innheimta og skila virðisaukaskatti og þeim yrði að sama skapi gert skylt að standa skil á þessum gjöldum. Ég trúi því að einkarekstur sé hagkvæmari en opinber rekstur. Ég trúi því að það gildi jafnframt um þetta á því sviði. Síðan hefur heyrst í umræðunni að verði þetta frumvarp að veruleika muni áfengisvandinn í þjóðfélaginu aukast vegna þess að aðgangur að áfengi verði auðveldari. Þetta eru háværar raddir í þingsalnum. Nú þekkjum við það, ef við horfum yfir söguna, að útsölustöðum ÁTVR hefur fjölgað mjög, bara frá því að ég var barn. Er þá ekki aukið aðgengi að vörunni? Hvers vegna hefur það fólk sem hér hefur talað hæst á móti þessu frumvarpi ekki verið með slíkar athugasemdir þegar ÁTVR hefur opnað nýja sölustaði? Af hverju hafa þær raddir ekki heyrst ef menn hafa haft slíkar áhyggjur af þessu? Af hverju hafa þær raddir ekki heyrst? Er sannleikurinn ekki einfaldlega sá að menn vilja halda einhverju eftir hjá ríkinu varðandi sölu á einhverri vöru? Er það ekki hugmyndafræðin sem við erum að takast á við hér í dag? Eigum við ekki að horfast í augu við það? Ég hef að minnsta kosti ekki orðið vör við þetta, þvert á móti. Þegar ég var að komast á áfengiskaupaaldur voru ekki útsölustaðir í mínum heimabæ og heimasveit. Það var að kröfu heimamanna sem sú þjónusta kom til. Ef við kíkjum á helsta nágrannabæ minn, ég bý á Hvolsvelli, opnaði útibú eða verslun á Hellu og var hún fyrst um sinn inni í Kjarvali sem var matvöruverslunin í bænum. Samlegðaráhrif voru af rekstrinum vegna þess að til kom aukið húsnæði þar sem nú er verslunin, aðeins betur aðgreind en engu að síður í sama kjarna og matvöruverslunin. Það var ÁTVR sem tók þá ákvörðun. Við þekkjum líka hvernig áfengisverslunin eða útsölustaðurinn í Hveragerði kom til. Hann var á N1 sem er bensínstöð. Íbúar, margir hverjir, gerðu athugasemdir við það og vildu frekar hafa áfengisverslunina í kjarna þar sem fleiri verslanir eru. En ég man ekki eftir því að þeir menn sem hér hafa hæst talað hafi haft áhyggjur af því í umræðunni að aðgengi að áfengi yrði allt of mikið í Hveragerði. Þetta snerist meira um staðsetninguna, á hvorum staðnum þessu væri betur fyrir komið. Það er líka athyglisvert að skoða söguna. Við getum skoðað til dæmis Ólafsvík þar sem vínbúðin var rekin í versluninni Þóru. Það var gert í mörg ár. Ég hafði ekki tök því að kynna mér hvort það væri enn staðan, en a.m.k. var það svo til mjög langs tíma. Í versluninni Þóru var jafnframt selt garn og barnaföt. Ég man ekki eftir neinum sérstökum athugasemdum frá þeim sem hér hafa hæst talað vegna þessa útibús eða þessa sölustaðar. Ég átta mig ekki alveg á umræðunni. Síðan er ákveðinn tvískinnungur í því hvernig menn tala um forvarnir. Það kom einn hv. þingmaður í ræðustól áðan og taldi það algjöra óhæfu að taka barn með sér í vínbúð. Er það þannig? Er það óhæfa? Er maður vanhæft foreldri ef maður hefur gerst sekur um slíkt? Hversu margir hérna inni hafa gert það? Er það ekki akkúrat þannig að við eigum að ala börnin okkar upp í því að skilja hvernig eigi að umgangast áfengi? Áfengi er til. Ég er alin upp í þannig umhverfi að maður þurfti að stelast, það var unglingadrykkja í heimabæ mínum þegar ég var að alast upp. Það var ekki skortur á aðgengi að áfengi. Það að ekki var sölustaður ÁTVR í mínum heimabæ var engin fyrirstaða. Ekki nokkur fyrirstaða. Í kjölfarið kom mikil innrás á þennan markað frá landasölufólki. Það var ekki sérstaklega skemmtileg né góð þróun. Það var enginn búinn að kenna okkur sem þá vorum að alast upp hvernig við ættum að umgangast áfengi. Það mátti ekki tala um þetta. Þetta var ekki til, en engu að síður sá maður það t.d. í réttunum sem barn að þetta var eitthvað sem var mjög skemmtilegt og spennandi. Allt sem er bannað, við vitum hvernig það er. Það er svolítið spennandi að kíkja á hvernig það virkar. Þannig að ég held að við þurfum aðeins að taka okkur tak með þessa menningu, vínmenningu, hvernig við kennum börnunum okkar og þeim sem eru að alast upp að umgangast áfengi. Við þekkjum það viðhorf að mikið sé drukkið á Íslandi. Við höfum heyrt það. Ýmsar kannanir styðja það. Um daginn hélt frægur kvikmyndaleikari í viðtali í frægum spjallþætti í Bandaríkjunum því fram að Íslendingar færu, upp til hópa, illa með áfengi. Ég held hann hafi örugglega sagt að við værum mjög mörg alkóhólistar. Það er ímyndin þrátt fyrir að við séum með ÁTVR. Erum við ekki að tala um þetta á vitlausum forsendum? Er það ekki einfaldlega punkturinn? Ég held það. Ég held að við þurfum að leggja meiri áherslu á fræðslu. Það er hægt og það er meira að segja eitt af því sem lögð er áhersla á hér, á hvað áfengi sé, hvernig áhrif það hefur á mann, hvernig við ætlum að kenna börnunum okkar að nálgast það. Ég hef ekki heyrt neinn í þessari umræðu halda því fram að við ætlum alfarið að banna áfengi á Íslandi. Ég hef ekki heyrt það, en mann grunar að það sé innst inni eina lausnin. Við vitum alveg hvernig það mundi fara; landasalarnir mundu einfaldlega ná öllum markaðnum. Við sem höfum heimsótt Evrópu og önnur lönd þekkjum sælkeraverslanir þar sem hægt er að kaupa ost, kjöt og viðeigandi vín með. Þetta er svona í mörgum löndum. Í mörgum löndum sem við berum okkur saman við. Í mörgum löndum sem standa okkur framar hvað varðar minni unglingadrykkju og færri vandamál tengd áfengisneyslu. Er þetta ekki eitthvað sem við eigum að ræða? Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta mál sé komið fram. Ég fagna því að við séum að ræða aukið frelsi. Ég fagna því að við ætlum að ræða mikið um forvarnir og lýðheilsu og ég fagna því að við séum komin á þann stað að málið hefur verið lagt fram. Ég hlakka til að takast á við umræðuna og ég hlakka til að takast á við nefndastarfið sem fram undan er. Ég vona svo sannarlega, herra forseti, að þetta mál komist það langt að það fari í atkvæðagreiðslu í þingsalnum.

Herra forseti. Ég hef áhuga á að ræða við hv. þingmann um skilgreiningu hans eða Sjálfstæðisflokksins á frelsishugtakinu. Ég velti fyrir mér þegar maður heyrir þessa umfjöllun um frelsi í samhengi við þetta mál frá talsmönnum Sjálfstæðisflokksins, hægri mönnum, frjálshyggjumönnum - er það þá þannig að frelsið a.m.k. í þessu tilviki snúist í grunninn um að verslunin megi græða á því að selja brennivín? Er það sérstakt frelsismál? Frelsið snýr sem sagt ekki sérstaklega að því að einstaklingurinn geti lifað mannsæmandi lífi með reisn? Frelsið snýr ekki að því að einstaklingurinn sé í reynd aldrei frjálsari en þegar tekst að byggja upp gott, réttlátt og heilbrigt samfélag? Til þess þurfum við reglur. Til þess þurfum við skipulag. Þetta er ekki frelsið sem er Sjálfstæðisflokknum efst í huga, heldur hitt að verslunin megi græða á brennivíni. Ég spyr hv. þingmann: Er þessi notkun frelsishugtaksins ekki gengisfelling á því? Mannréttindi og frelsi eru annað en þetta. Ég vil ganga svo langt að segja að mér finnst þetta vera misnotkun á frelsishugtakinu, að nota það jafn blygðunarlaust sem einhverja algilda röksemd í sambandi við það að ekki megi hafa skipulag á því hvernig áfengis- og vímuvarnamálum er háttað í landinu. Hv. þingmaður ónotaðist út í það að þeir sem hafa verið talsmenn aðhaldssamrar stefnu í þessu skyldu ekki hafa verið á móti því að ÁTVR opnaði útibú og aðlagaði þjónustu sína að kröfum og þörfum nútímans. Ég hef stutt það eindregið og talið það skynsamlegt hjá ÁTVR vegna þess að ég vil standa vörð um skipulagið. Þá verður það auðvitað að koma til móts við eðlilegar þarfir í þessum efnum. Ég veit að sjálfstæðismenn hefðu viljað að ÁTVR væri eins og fornaldarleg einokunarstofnun með lélega þjónustu að auðvelt væri að slá hana af. Það sem þvælist auðvitað fyrir íhaldinu í málinu er að almenn ánægja er með 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið vegna þess að mikilvægt er að við ræðum um frelsið í þessum þingsal. Við gerum það allt of sjaldan. Við höfum allt of sjaldan fengið að sjá það í verki hér í salnum að vilji sé til þess hjá þeim sem hér sitja að auka frelsi einstaklinganna í landinu, allt of sjaldan á undanförnum árum. Jafnframt vil ég taka fram vegna þess að hv. þingmaður talar hér eingöngu eins og við séum að tala um það að kaupmaðurinn græði á áfengi. Ég spyr bara á móti: Er eitthvað sérstakt markmið hjá ríkinu að ríkið græði á verslunarrekstri? Er frelsi vinstri grænna falið í því að ríkið græði á verslunarrekstri? Ef það er hugmyndafræði vinstri grænna sem ég heyri ekki betur, hvers vegna er þá frelsi á öðrum sviðum þar sem við erum að selja vörur? Er það hugmyndafræði vinstri grænna að fela ríkinu þá allan verslunarrekstur? Þetta er jafn heimskuleg spurning eða vitlaust viðhorf gagnvart ræðu hv. virðulegs þingmanns eins og hann hafði gagnvart ræðu minni hér. Auðvitað er það ekki það sem við erum að tala um. Við erum að tala um atvinnufrelsi og frelsi einstaklingsins. Ég fór vel yfir það í ræðu minni að þróunin hefur verið sú að færa verslun frá ríki til einkaaðila, vegna þess að það er trú okkar að einkaaðilar geti sinnt rekstri verslana á hagkvæmari og einfaldari hátt en ríkið gerir. Það er mín skoðun. Í því grundvallast kannski hugmyndafræðilegur ágreiningur minn og hv. þingmanns sem er lengst til vinstri í litrófinu. Hv. þingmaður talaði eins og við værum að tala fyrir því að það yrði engin áfengis- og vímuvarnastefna á Íslandi. Hvers lags eiginlega rangfærslur eru þetta? Hv. þingmaður veit betur og svo reyndur þingmaður sem Steingrímur J. Sigfússon er á ekki að standa hér uppi og vera með slíka staðlausa stafi 

Herra forseti. Ég skal koma betur inn á það með frelsi og gróða í þessu sambandi í ræðu minni þegar ég hef aðeins meiri tíma. Það sem hér er einmitt verið að leggja til er að innleiða gróðaþáttinn inn í þetta svið. Ríkið hefur þessa verslun með höndum meðal annars af þeirri ástæðu að þar með er aftengdur hagnaðarhvati einkaaðila af því að selja sem mest áfengi og ríkið hefur það ekki sem markmið. Þetta er lögleg vara og um hana gilda tilteknar reglur, þess vegna hafa margar þjóðir sem betur fer komið sér upp því skipulagi að ríkið, sem ber hinn ómælda kostnað vegna vandamála sem tengjast áfengi og vímuefnum og tóbaki, haldi þá utan um verslunina og framkvæmi stefnu sína í gegnum það meðal annars að það sér um dreifingu vörunnar. Frelsi í mínum huga er til dæmis að eiga fyrir mat. Frelsi í mínum huga er að geta boðið börnum sínum sömu tækifæri og aðrir. Frelsið er kannski umfram allt það að vera ekki fátækur. 

Hæstv. forseti. Já, við erum ekki á sama væng stjórnmálanna og það kristallast kannski í umræðunni um þetta mál. Það er auðvitað þannig að reglur munu áfram gilda. Hér er ekki verið að leggja til að aldurstakmarkið til dæmis detti út. ÁTVR er með álagningu á áfengi, það eru ekki bara skattarnir sem koma til, það er álagning. Vissulega er það þannig að álagning er fyrir hendi af hálfu ÁTVR. En það er alveg rétt að ÁTVR hefur ekki auglýst vöruna sína og hefur ekki massíft haldið henni að fólki eða veitt fólk utan af götu til að koma inn í verslanirnar, alls ekki. Í þessu máli er lagt til að ákveðinn hluti renni til forvarna og í fræðslu. Tekið er á því með rökum á þeim athugasemdum hv. þingmanns í frumvarpinu. Við erum að gera þetta einfaldlega þannig að einkaaðilum sé falið það verkefni að þeir geti 

Virðulegi forseti. Takk kærlega fyrir að koma inn á fræðsluna. Málið snýst fyrir mér dálítið um kunnáttu um það hvað alkóhólismi er eða réttara sagt vankunnáttu sem gerir það að verkum að neytendur skilja ekki hvaða áhrif efnið hefur á líkama þeirra. Í minni fortíð lentu mjög margir bekkjarfélagar mínir í vandræðum með áfengi. Einn taldi sig alkóhólista af því að hann var of kærulaus þegar hann drakk, ekki af því að honum liði eitthvað illa, hefði þörf fyrir að drekka áfengi eða neitt því um líkt. Það er svona þekking sem við þurfum sem neytendur sem erum að koma inn í áfengismenninguna þegar við fáum aldur, við þurfum að skilja við hverju er að búast. Ég er ekkert alveg viss um að frumvarpið skilgreini þetta ferli mjög vel. Ég væri þakklátur ef þú gætir útskýrt aðeins hvað betur felst í þeirri fræðslu og forvörnum sem er gert ráð í frumvarpinu.

Forseti bendir hv. þingmanni á að honum ber að ávarpa þingmenn sem háttvirta.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta ágæta andsvar og þessa fínu spurningu. Það er kafli í greinargerðinni á bls. 12 sem heitir „Aukið fjármagn í forvarnir og fræðslu“. Þar er lagt til að í stað þess að 1% áfengisgjalds renni í lýðheilsusjóð verði það 5% sem segir okkur að okkar helstu sérfræðingar sem vinna á þessu sviði fái þar með aukið fjármagn til að sinna þeim góðu störfum sem þar fara fram. Við þurfum ekki að finna upp hjólið. Ég er ekki sérfræðingur í þessari fræðslu. Ég kann hins vegar ýmsar reynslusögur og þekki hvernig þetta hefur verið í því umhverfi sem maður hefur alist upp í, en við eigum mjög góða sérfræðinga sem ég treysti til þess að gera góða hluti. Aukið fjármagn gerir það einfaldlega að verkum að það er hægt að setja aukinn slagkraft í þau mál.

Virðulegi forseti. Takk kærlega. Það sem ég hef helst áhyggjur af er tímaröðin. Gerist það á sama tíma að aukinn peningur er lagður í forvarnir og fræðslu og sala fer fram? Þá er pínulítið misvægi þar á milli, það sem við eigum að fræða um gerist á sama tíma og þá er ekki búið að fræða um það. Það eru helst svoleiðis áhyggjur sem ég hef.

Hæstv. forseti. Ég skil það að menn vilji sjá tímarammann fyrir sér. Ég geri ráð fyrir að vel verði farið yfir það í þeirri nefnd sem tekur við málinu til að sjá fyrir sér með hvaða hætti þetta yrði gert. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þetta taki gildi um áramótin. Tekjurnar byrja ekki að aukast fyrr en frumvarpið verður að lögum. Þannig virkar þetta. Engu að síður er hægt að gera áætlanir. Það er hægt að sjá fyrir sér gangi málið hratt og vel í gegnum þingið að það vinnist nokkur tími til að undirbúa þessar breytingar.

Herra forseti. Ég þakka hv. ræðumanni fyrir ræðuna. Ég verð að viðurkenna að ég er ein af þeim sem hafa tekið barnið sitt með í áfengisbúð eins og hún. Ég vissi það ekki fyrr en núna, þegar ég stóð hér til hliðar í þessari umræðu, að það væri einhver sérstök skömm að því. Ég vil fá að skila henni til baka. Það eru ekki allir sem eiga í erfiðleikum með áfengi, raunar fæstir. Við verðum að hafa það í huga í allri þessari umræðu og gæta ákveðins meðalhófs þegar við erum að ræða þessi mál. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað hún sjái fyrir sér varðandi aðbúnað vínsölu í breyttu rekstrarformi. Er hv. þingmaður sammála mér um að þörf sé á skýrum reglum um aðgengi og sýnileika vörunnar í þeim búðum sem taka mundu við ef ríkið héldi ekki áfram einokun sinni?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir andsvarið og játninguna. Við erum þá jafn sekar, ég og hv. þingmaður, um þetta athæfi sem virðist vera alveg hrikalegt, alla vega í huga sumra. Engu að síður er þetta góð spurning varðandi aðbúnaðinn. Auðvitað þurfum við að vera með skýrar reglur um hvernig við ætlum að hafa hlutina. Það er mjög misjafnt hvernig hlutunum er fyrir komið hjá þeim þjóðum sem eru með áfengissöluna með þessum hætti. Ég var í Arkhangelsk í Rússlandi fyrr á þessu ári. Þar er áfengi inni í búðunum í hillum við hliðina á matvöru, ýmist í ákveðinni deild eða þá allt saman en ekki blandað saman við aðrar vörur. Á ákveðnum tíma er lokað fyrir þessa deild búðarinnar með slagbrandi eða rimlum vegna þess að ekki er heimilt að selja áfengi eftir klukkan - ég man ekki alveg hvað reglurnar segja um tímann, en þannig er það gert þar. Okkur er frjálst að setja þær reglur sem við viljum hafa. Við þurfum að fara vel yfir það í nefndinni hvernig við gerum þetta svo við höfum fyrirkomulagið sem skýrast og einfaldast, en þó þannig að við gætum okkar að því að hafa þau takmörk sem við ætlum okkur að hafa, þ.e. að aldurstakmarkið sé algjörlega klárt og ég mundi telja að salan yrði á afmörkuðum stöðum.

Herra forseti. Ég þakka svarið. Við erum þá alveg sammála, hv. þingmaður og ég. Við eigum það líka sammerkt að vera meðflutningsmenn á þessu máli. Ég verð að segja að í mínum huga er það mjög skýrt að sé þetta fært í annað form verða að vera mjög skýrar reglur um hvernig aðgengi er háttað, hvernig útstillingu í búðum er háttað. Það er nokkuð sem þarf að ræða og finna út úr. Mergur málsins er sá að mér finnst fjarstæðukennt að það þurfi endilega að vera ríkið sem selji þessa vöru frekar en einhverja aðra. Ég vil treysta öðrum til þess og ég tel að nú þegar sé aðgengið mjög gott hjá ÁTVR. Ég er ekki viss um að það breytist mikið eða að salan aukist mikið við þessa breytingu.

Herra forseti. Fyrsta spurning mín er eiginlega hvaða knýjandi þörf valdi því að enn og aftur telji Sjálfstæðisflokkurinn þetta vera svona brýnt mál að það þurfi að koma fram svo snemma þings. Hér hefur því verið lýst að sölu áfengis sé ágætlega háttað eins og er og aukist líklega ekki mikið í verslunum. Sú skoðun kom fram rétt áðan, en þetta eigi bara ekki heima hjá ríkinu. Það er rökstuðningurinn. Sá rökstuðningur er afar dapurlegur, finnst mér, að vilja flytja þessa starfsemi sem er talin hafa gott gildi, mikið forvarnagildi og vera eitt það besta til þess að sporna gegn aukinni neyslu. Þetta hefur ekkert með velferð barna að gera. Þetta snýst um viðskiptahagsmuni fyrst og fremst og ekkert annað. Það má vel vera að einhverjum finnist það vera forgangsmál að viðskiptahagsmunir hinnar almennu verslunar sé ofar á blaði en lýðheilsusjónarmið og að einhverjir telji sér trú um að það geti haldist í hendur eins og birtist í þessu frumvarpi, sem ég er mjög ósammála. Það er vert að vekja athygli á afar góðu plaggi sem heitir Áfengi - engin venjuleg neysluvara sem er samantekt úr bók og kemur ágætlega inn á leiðir og margt annað sem var skoðað í þessu samhengi. Hér var vitnað í Norðurlandaráð í gær, heilmikla vinnu þess í langan tíma þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að skynsamlegasta leiðin væri meðal annars að hafa áfengi í ríkissölu. Það segir að munurinn á góðri og slæmri áfengisstefnu sé ekki óáþreifanleg stærð heldur oft spurning um líf eða dauða. Af því að við höfum rætt töluvert mikið um forvarnir þá erum við nú að skera niður í framhaldsskólum landsins. Þar hafa heimsóknir forvarnafulltrúa ítrekað fallið niður vegna þess að það eru ekki til fjármunir. Ég var í slíku starfi. Þetta var mjög gjarnan þannig að þegar við vorum að hittast þá var fólk í 10%–15% hlutfalli, þetta var svona hliðargrein, vegna þess að það voru ekki til peningar. Og ekki verða þeir til núna. Það hljómar svolítið sérkennilega að nú eigi að fara að setja fullt af peningum í lýðheilsusjóð sem á svo að koma til móts við þetta. Það er líka vert að geta þess, þótt okkur finnist það dapurlegt, sem kemur fram í plagginu sem ég nefndi áðan, að það sem ber langmestan árangur er aldurstakmörkunin við áfengiskaup, það er ríkissalan, takmarkanir á sölutímum og dögum, takmarkaður fjöldi sölustaða, áfengisskattar o.s.frv. Þær forvarnir sem við erum þó að reyna að berjast með og teljum auðvitað að við þurfum að viðhalda ná því miður ekki eins mikið til unga fólksins og við gjarnan vildum, en þær skora hæst. Þetta vill Sjálfstæðisflokkurinn afnema. Það er óheillaspor. Við þurfum að spyrja okkur að því í grunninn hvort þetta sé afturför þegar við hugsum um að vernda börnin okkar. Er þá afturför að fara þessa leið? Ég held það. Ég held að við getum ekki hunsað það sem fram hefur komið eins og var ábyggilega minnst á hér fyrir hádegi. Hildigunnur Ólafsdóttir afbrotafræðingur var með erindi um daginn þar sem hún fjallaði um aukið aðgengi að áfengi og að það mundi að öllum líkindum verða með tilkomu þess að hin almenna verslun fengi að selja áfengi. Hún tók dæmi frá mörgum löndum og rannsóknir sem sýndu fram á að áfengisneysla ykist og mest auðvitað hjá þeim sem ættu við vandkvæði að etja. Það er líka þekkt að unga fólkið reynir enn frekar að sækja sér áfengi þegar aðgengi eykst í nærumhverfinu. Svo má ekki horfa fram hjá því að þetta er heilbrigðisvandi eins og hér hefur komið fram. Það er ekki bara vegna ofdrykkju því að eins og hér hefur líka komið fram fara margir ágætlega með vín. Það eru mjög mörg önnur félagsleg og heilbrigðisleg vandamál sem fylgja áfengisneyslu burt séð frá ofnotkun. Ég stend fastar en fótunum á því að núverandi fyrirkomulag er gott. Þjónustan er trygg og góð. Hér kom fram að ÁTVR skorar hátt í ánægjuvoginni. Þess vegna spyr ég enn og aftur: Hver er hin knýjandi þörf? Við eigum sem þingmenn og foreldrar að hugsa um velferð ungmenna. Þess vegna finnst mér mjög skrítið, eins og ég sagði, að á sama tíma og Sjálfstæðisflokkurinn stendur fyrir því að draga úr fjármunum til framhaldsskóla sé hann tilbúinn að velta þessu út í samfélagið. Þetta hangir saman, þ.e. stefna í áfengismálum og stefna í uppeldismálum, skólar eru uppeldismál. Mér finnst þetta mjög sérkennileg forgangsröð. Mér finnst barnalegt að telja sér trú um að einkabisnessinn reyni ekki að auglýsa vöruna með einhverjum hætti. Við erum nú þegar í vandræðum og það verður bara að segjast eins og er að stjórnvöld eru óttalega aum og sjá í gegnum fingur sér með áfengisauglýsingar sem dynja á skjánum undir merkjum einhvers sem heitir „léttöl“. Við vitum þetta, en það virðist vera rosalega erfitt að takast á við vandann. Og að halda því fram að þegar þetta er komið út í verslanir vilji innflytjendur og aðrir sem eru að koma þessari vöru inn í verslanirnar ekki auglýsa vöruna enn frekar - mér finnst það mjög barnalegt. Það hafa á bilinu 600–700 kærur borist vegna brots á banni við áfengisauglýsingum frá foreldrasamtökum sem hafa barist gegn þessu. Það er bara pínulítill hluti því að eins og ég segi þá erum við hér inni alveg meðvituð um þetta. Mér finnst þetta vera afar sérstakt, fyrir utan að halda því fram að verslunin komi ekki til með að leggja meira en 18% á vöruna eins og gert er í dag, 12–18%. Eru þingmennirnir sem flytja þetta mál svo sannfærðir í hjarta sínu um það að vöruúrvalið verði óbreytt, að álagningin verði jafnvel minni eða alla vega ekki meiri í ljósi þess hvernig verslunin hegðar sér í dag? Ég er það ekki. Það er líka opinbert að við erum búin að vera í brasi með tóbakssölu í verslunum. Við höfum sem betur fer gengið skrefinu lengra - ég meina, tóbak er ekki sýnilegt og það er merkt í bak og fyrir. Það er samt búið að gera kannanir á því hvort hægt sé að kaupa það undir lögaldri og það er allt of mikið um það. Svo er annað mál þaðan sem ég kem af landsbyggðinni að þar er ein matvöruverslun, ekki ÁTVR, en ÁTVR er bæði á Siglufirði og Dalvík. Ég bý þarna á milli og mér finnst ekkert tiltökumál þó að ég þurfi að skreppa 30 km fram og til baka, þ.e. 15 km hvora leið, ef mig vantar áfengi. Það er eflaust erfitt fyrir einhverja, ég er ekkert að gera lítið úr því og fólk þarf að fara mislangar leiðir.  Ég sé ekki fyrir mér að litla Samkaupsverslunin heima hjá mér verði með gríðarlegt hillupláss fyrir vörur eins og áfengi. Af hverju ætti hún að vera með það nema til að græða? Þá er spurningin: Er það markmiðið? Eða á bara að velja einhverjar tilteknar tegundir sem líklegastar eru til vinsælda? Það má ekki gleyma því að mjög ungt fólk er að vinna í þessum verslunum, oft skólafólk, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur líka víða um land, sem er jafnvel ekki orðið 18 ára. Það er vegna þess að verslanirnar hafa ekki kost á öðru. Hvað gerum við þá? Það kom margt fram í ræðu flutningsmanns hér í gær sem ég hefði viljað fara yfir en mig langar að fara með hugleiðingu sem ungur maður í lýðheilsunámi skrifaði, með leyfi forseta: „Til að byrja með vil ég að allir ímyndi sér að nú væri nýbúið að uppgötva áfengi og almenningur vissi ekkert hvað það væri. Hópur sérfræðinga kemur fram á sjónarsviðið og segir frá efni sem þeir hafa fundið upp, áfengi. Þetta er efni sem hefur áhrif á heilann á þann veg að maður tekur ákvarðanir án þess að hugsa eins mikið um afleiðingar þeirra. Efnið lætur mann gera minna úthugsaða hluti, hluti sem maður myndi jafnvel aldrei gera undir venjulegum kringumstæðum. Sé miklu magni neytt á stuttum tíma verður manni flökurt, höfuðverkur fylgir, svimi og fleiri óþægindi sem geta endað með uppköstum, svo ekki sé talað um heilsuna daginn eftir. Til langs tíma getur þetta nýja efni skemmt lifrina, vöðvakerfið verður lélegra, hjarta- og æðakerfið verður óskilvirkara og svo mætti áfram telja. Hver væru viðbrögð almennings? Hver væri þín skoðun á þessu nýja efni?“ Auðvitað er þetta mjög dökk mynd af neyslu áfengis og flestir nota það sem betur fer bara til að hafa gaman, eins og við vitum. En hvernig værum við samt stödd ef við hefðum enga hugmynd um áfengi en fengjum samt að vita þetta? Hvað mundum við þá gera? Hvernig mundum við vilja hegða sölumálum okkar? Ég gat ekki annað en staldrað við eitt af því sem flutningsmaður sagði hér í gær þegar hann talaði um að eftirlitið mundi sjálfkrafa aukast og að fjölmiðlar mundu fylgja því fast eftir að reglum yrði fylgt. Hvaða vegferð er það? Eiga fjölmiðlar allt í einu að hafa eftirlit með sölu brennivíns? Hver slags málflutningur er þetta? Allir græða en álagningin fer ekki til ríkisins heldur til kaupmanna. Það var eiginlega boðskapurinn, fannst mér, hér í gær. Virðulegi forseti. Við vitum alveg að lýðheilsumál hafa verið ofarlega í umræðunni hér og eiga að vera það. Þetta er ótrúlega mikið þannig mál en ekki spurning um sölu. Það er líka blekking að úrvalið aukist. Við skulum ekki gleyma því að úrvalið í verslunum ÁTVR er í kringum 2 þús. tegundir. Það er alveg sama í hvaða verslun ÁTVR á landinu þú ferð, ef það er ekki til þá panta þeir það fyrir þig þér að kostnaðarlausu og þú þarft bara að sækja það, færð meira að segja að vita þegar það er komið. Sjáið þið fyrir ykkur, flutningsmenn, hvort einkaaðilinn mundi til dæmis þjónusta ykkur þannig? Finnst ykkur kannski allt í lagi að vöruúrvalið verði minna? Finnst ykkur allt í lagi að hunsa þær rannsóknir sem komið hafa fram og sýna fram á svo ekki verður um villst að eftir því sem aðgengi er meira þeim mun meira eykst neysla 

Hæstv. forseti. Við hlustuðum hér á ræðu hv. þm. Bjarkeyjar Gunnarsdóttur. Hún velti upp mörgum mjög mikilvægum þáttum sem snúa að þessu máli. Fyrsta spurning hv. þingmanns var: Er knýjandi þörf á því að þetta mál komi til umræðu á þessum tímapunkti inn í þingið? Af því ég veit að hv. þingmaður situr í hv. fjárlaganefnd, og sinnir því starfi mjög vel, ætla ég að svara því játandi. Þetta er knýjandi. Hér er hellings fjárbinding. Ef við tökum bara nettóeiginfjárstöðu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins erum við að tala um 4,5 milljarða. En ég get jafnframt tekið undir þá skoðun hv. þingmanns að þetta er auðvitað lýðheilsumál, risastórt lýðheilsumál. Mér finnst alltaf tilefni til þess að ræða lýðheilsumál. Við tölum mikið um heilbrigðismál og þetta er nátengt. Ég tala nú ekki um þegar þetta snýr að unga fólkinu okkar. Það er svo margt sem tengist þessu máli sem ég tel knýjandi og fulla þörf á að taka til umræðu. Það er vel. Fyrsta spurningin mín lýtur að því hvort hv. þingmanni finnist ekki ástæða til, til að byrja með, að taka þetta mál upp út frá því hvernig við nýtum almannafé. Ég ætla að koma að lýðheilsumálunum í seinna andsvari.

Virðulegi forseti. Ég get alveg rætt við hv. þingmann út frá nýtingu á almannafé. Hvað skilar ÁTVR okkur í ríkiskassann? Mundum við vilja vera án þess, ef við horfum á það að við þurfum að borga fyrir það að reka ÁTVR eins og þingmaðurinn rakti? Hverju er hann tilbúinn til þess að eyða í lýðheilsumálin? Mundi hann vilja setja þá fjármuni sem mundu sparast yfir í lýðheilsumálin? Ég held að það mundi ekkert sparast. Ég held að þeir fjármunir sem fara í að halda rekstri ÁTVR eins og hann er, fyrir utan það sem ég las upp áðan og má rökstyðja sem forvörn, mundu ekki sparast heldur koma strax í bakið á okkur og fara beint út í aukinn kostnað, meðal annars í heilbrigðiskerfinu eins og hv. þingmaður kom inn á. Þannig að þegar frjálshyggjufólk talar um, og ég leyfi mér að tala þannig, að það kosti okkur svo mikið að reka ÁTVR, þá mótmæli ég því á þeirri forsendu að ég held að það sé dýrara fyrir okkur að reka hana ekki. Ég held að kostnaðurinn mundi klárlega fara út í samfélagið með öðrum hætti og við sætum uppi með hann sem ríki.

Hæstv. forseti. Ég get í fyrstu tekið undir það, en það er um það bil 1 milljarður sem við fáum í arð af rekstrinum, þar af er 1/3 vegna tóbaks, eftir sitja 2/3. Samkvæmt þessu frumvarpi mun um það bil sú fjárhæð fara til eflingar forvarna og lýðheilsumála sem hlýtur að vera kostur. Ég spyr hv. þingmann hvort hún geti ekki verið sammála mér í því að nýta fjármunina í forvarnir, þekkingarmiðlun og fræðslu. Það snúa mjög margir og mismunandi þættir í opinberri stefnumótun að áfengi og áfengisdrykkju. Noregur skorar hæst samkvæmt læknaháskólanum í New York, þar er leyfður 4,6% bjór. Getur hv. þingmaður hugsað sér slíkt fyrirkomulag hér?

Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í ræðu minni tel ég að við þurfum að verja meira fé ef eitthvað er til að efla fræðslu almennt. Það sem mér finnst hins vegar kannski skorta við umræðu um þetta mál er stefna Alþingis, eða er hér kannski verið að setja fram langtímastefnumörkun í áfengismálum þjóðarinnar? Við þurfum að marka okkur stefnu. Ég veit ekki annað en að búið sé að vinna ótrúlega mikla vinnu í því. Mér finnst þetta frumvarp stangast algjörlega á við hana. Það kom fram í umræðunni í gær að það stangast á við almenna stefnumörkun í forvörnum og lýðheilsu. Þess vegna segi ég að það er ekki hægt að taka eitthvað eitt út úr og ræða það sérstaklega, við þurfum að tala um málið í heild sinni. Til dæmis í sambandi við fjármunina, eins og ég sagði áðan, við þurfum að svara því hvort þeir birtist einhvers staðar annars staðar. Það er ekkert svart 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að hún teldi fyrirkomulagið ágætt eins og það væri. Mig langar að benda á að árið 1987, tveimur árum áður en bjórinn var lögleiddur, voru 13 áfengisbúðir á Íslandi, árið 2002 voru þær orðnar 41 og núna árið 2014 eru þær 48. Árið 1997 svöruðu 63% 10. bekkinga þeirri spurningu hvort þeir hefðu drukkið um ævina, játandi. Árið 2013 er sú tala komin niður í 16%. Því langaði mig að spyrja hv. þingmann: Mundi hv. þingmaður snúa aftur til ársins 1987 hvað varðar stefnu í þessum málum? Ef ekki, hvers vegna ekki?

Virðulegi forseti. Nei, að sjálfsögðu mundi ég ekki vilja snúa aftur. Það er ekkert launungarmál að aðgengi hefur auðvitað aukist með fleiri verslunum ÁTVR. Það er breyttur tíðarandi og við bregðumst að sjálfsögðu við því og eðlilegt að ÁTVR geri það. En það þýðir ekki að það sé samasemmerki á milli aukinnar neyslu almennt og þess að ÁTVR hafi fjölgað verslunum. Eins og kemur fram í frumvarpinu sem hér er til umfjöllunar er gert ráð fyrir því að ef áfengið fari í verslanir aukist neyslan eitthvað til að byrja með, svo er ekki vitað meira. En það kemur fram að við erum með einna minnstu unglingadrykkjuna miðað við þau lönd sem við berum okkur saman við. Það segir mér að sú stefna sem við höfum rekið hefur borið árangur. Hún hefur gert það. Meðan svo er, meðan hún ber árangur, veit ég ekki alveg af hverju við þurfum að breyta fyrirkomulaginu. Við þurfum frekar að bæta í og ná enn betri árangri. Enn betri árangri. Ég held því að við séum að minnsta kosti með betra fyrirkomulag núna en það yrði ef við færum með þetta út í verslanir.

Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Ég er sammála hv. þingmanni að við eigum að halda áfram á þeirri braut sem við erum. En sú braut hefur verið að hafa meira aðgengi meðfram meiri forvörnum, betri meðferðarúrræðum og því um líku. Frumvarpið sem hér um ræðir dregur ekki úr því heldur þvert á móti er imprað á því að auka þurfi meira við forvarnir og þess háttar. Allir eru sammála um það, um það er enginn ágreiningur. Hins vegar finnst mér skrítið að það kemur alltaf upp sama umræðan þegar eitthvað svona kemur til tals, hvort sem það er lögleiðing bjórs eða að setja bjór og léttvín í búðir eða sterkt áfengi. Umræðan er alltaf sú sama, fólk varar við þessu en samt er það alltaf sátt við hlutina eins og þeir eru og vill aldrei hverfa aftur í tímann, vill aldrei fara aftur á bak í þessari þróun. Þróunin er klárlega sú að hafa fleiri áfengisbúðir, meira aðgengi, meðfram þeim úrræðum sem raunverulega virka til þess að stjórna unglingadrykkju sem eru forvarnir, fræðsla og meðferðarúrræði. Ég velti fyrir mér sjónarmiðum hv. þingmanns: Hvers vegna viljum við aldrei 

Það er kannski vegna þess að það er þróun. Það er kannski einfalda svarið. Við erum að þróast og þroskast og við teljum að þessar leiðir virki. Við viljum líka reyna að tryggja aðgengi, að í þeim málum sé jafnræði, ekki satt? Á því reynum við að byggja. Ég held að ÁTVR hafi reynt að bregðast við því, að það sé jafnræði í því að nálgast vöruna en þó þannig að þeir fylgja því mjög stíft eftir að ungt fólk kaupi ekki áfengi sem það ekki má. Það er eitt af því sem ég held að verði mjög erfitt að eiga við ef áfengið fer út í verslanir. En ástæðan fyrir því að við förum ekki endilega aftur á bak er auðvitað sú að við höfum lært eitthvað. Okkur getur vissulega greint á um hvort það þurfi að vera svona margar áfengisverslanir. Okkur getur líka greint á um 

Virðulegi forseti. Stutt og laggott. Af hverju er munur á áfengis- og tóbakssölu með tilliti til staðsetningar og aldurs?

Forseti. Af hverju er munur á áfengi og aldurstakmörkum? Sagðirðu það?

Sölu áfengis og tóbaks …

og tóbaks? Já, það er náttúrlega afar góð spurning. Af hverju erum við ekki með sama aldurstakmark þar á? Ég hef svo sem ekki patent svar við því og væri kannski skynsamlegt að skoða í sjálfu sér. En mér finnst þetta ekki endilega vera eitthvað sem við eigum að stilla upp hlið við hlið í sjálfu sér þótt hvort tveggja sé á höndum ríkisins og ÁTVR verslunarinnar. Það má líka segja að tóbakið sé vel merkt. Þar er gerð grein fyrir allri hættu. Það er ekki gert með áfengið. Það er munur á því hvernig þetta er fram sett. Eins og kom fram í ræðu í gær ætti kannski að merkja áfengið í bak og fyrir með alls konar upplýsingum um hvaða afleiðingar það getur haft í för með sér. Ég get ekki svarað því og ég hef eiginlega ekki myndað mér skoðun á því. En ég er hins vegar sannfærð í hjarta mínu um það að fólk á hvorki að byrja að drekka né reykja, það er svo aftur annað mál, allra síst fyrir þann aldur sem við gefum okkur upp að sé áfengiskaupaaldur af því að það er auðvitað alveg staðreynd að eftir því sem lengra líður er minni hætta á óreglu. Það á alveg við um tóbak líka. Ég er alveg sammála þingmanninum, ef það er það sem hann er að leiða líkum að, að það væri ekki óskynsamlegt að hafa hvort tveggja við sama aldur.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fullyrða mikið um tölfræðina varðandi tóbakssölu en mikil minnkun hefur orðið á neyslu tóbaks, samt er betra aðgengi þar en í áfengi og líka lægri aldur. Það er í rauninni það eina sem ég er að fiska eftir.

Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála þingmanninum um að það sé betra aðgengi vegna þess að gerð var nefnilega mjög drastísk góð breyting. Við byrjuðum á því að merkja þetta smám saman en svo gerist það að tóbak er ekki lengur í hillunum. Það var ótrúlega mikil breyting. Hins vegar hvað varðar tóbaksmálin stöndum við frammi fyrir gríðarlega erfiðu og miklu máli sem er munntóbaksnotkun. Við þurfum að reyna að finna leiðir til að sporna við því. En ég held nefnilega í sjálfu sér að þótt menn geti farið út í búð og keypt tóbak, þá þurfi að hafa svolítið fyrir því. Af því að ég nefndi unga fólkið í afgreiðslunni hérna áðan og í ræðu minni líka, þá er það eitt af því sem við höfum þurft að kljást við. Ég hef í rauninni ekki ástæðu til að ætla annað en að það gæti gerst varðandi áfengi. Ég tel að minnsta kosti ekki rétt að útiloka slíkt.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum og lögum um gjald á áfengi og tóbak, með síðari breytingum, sem snýr að smásölu áfengis. Fyrsti flutningsmaður málsins, hv. þm. Vilhjálmur Árnason, fór mjög vel yfir þær breytingar á fyrr talin lög sem frumvarpið felur í sér og önnur þau lög þar sem Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins kemur fyrir. Þá fannst mér hv. þingmaður jafnframt færa góð rök fyrir framlagningu frumvarpsins og tilefni til aukins frelsis í smásölu á áfengi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að málið hefur oftsinnis verið lagt fram áður, síðast á 136. löggjafarþingi, en ekki hlotið afgreiðslu þá frekar en í fyrri skipti. Virðulegi forseti. Sem meðflutningsmaður þessa máls er ég þeirrar skoðunar að það sé tímabært að láta á það reyna að leggja af einkaleyfi ríkisins á sölu áfengis og stíga þannig skref í átt til aukins frelsis. Í prinsippinu er ég þeirrar skoðunar að ríkið eigi ekki að stunda atvinnurekstur sem hinn almenni markaður getur sinnt. Það er þó ekki svo að mér finnist það endilega sjálfsagt í öllum tilvikum og engan veginn í þessu tilviki enda um viðkvæma vöru að ræða í þess orðs fyllstu merkingu. Eftir að hafa vegið og metið kosti þess og galla að afnema einkaleyfi ÁTVR og gefa söluna frjálsa með þeim skilyrðum sem frumvarpið tiltekur styð ég þetta mál og mun reyna í þessu erindi að gera grein fyrir þeirri afstöðu minni. Frumvarpið hefur fengið þó nokkra umræðu í aðdraganda þess að það er nú lagt fram. Sitt sýnist hverjum eftir því frá hvaða hlið það er skoðað og vissulega eru ókostir við það að fara þá leið sem lögð er til í frumvarpinu. Frelsi er jú alltaf vandmeðfarið. Við getum lesið þetta út frá þeirri lagastoð sem ÁTVR sækir einkaleyfi sitt í með lögum nr. 86/2011, um verslun með áfengi og tóbak, en um þau segir í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Markmið þeirra laga eru að skilgreina umgjörð um smásölu áfengis sem byggist á bættri lýðheilsu og samfélagslegri ábyrgð, að takmarka og stýra aðgengi að áfengi og draga þannig úr skaðlegum áhrifum áfengisneyslu, og að vernda ungt fólk gegn neyslu áfengis og takmarka framboð á óæskilegum vörum.“ Virðulegi forseti. Auðvitað ber að staldra við þegar rætt er um almenna lýðheilsu, skaðleg áhrif áfengisneyslu og ekki síst að reyna að vernda ungt fólk gegn neyslu áfengis. Það skiptir miklu máli þegar við ræðum þessa breytingu. Ýmis skilyrði eru þess vegna sett fram í frumvarpinu til að mæta þeirri samfélagslegu ábyrgð sem fylgir því að versla með áfengi. Sveitarstjórnir geta veitt einkaaðilum og lögaðilum leyfi til þess að smásöluverslanir með áfengi fái til þess leyfi gegn gjaldi sem rennur í ríkissjóð. Óheimilt er að selja áfengi undir kostnaðarverði, opnunartími er takmarkaður, en þó er heimilt að hafa skemmri tíma en átta stundir, eins og kveðið er á um í frumvarpinu, ákveði sveitarfélög svo. Það er gert ráð fyrir því að starfsmenn þurfi að vera 18 ára til þess að afgreiða vöruna og þá er verslunaraðilum skylt að uppfylla skilyrði um geymslu vökva sem er sterkari en 22%, sem er jafnframt afmarkaður frá öðru verslunarrými. Að taka þennan rekstur úr ríkisforsjá mun þýða ábata fyrir verslun, ábata fyrir neytendur, aukið hagræði, að líkindum aukið vöruval, aukna framleiðni í verslun, sparnað í rekstri verslunarpláss fyrir ríkið, þægindi við losun um fjármagn sem er bundið í ríkisrekstri, þægindi fyrir neytendur og bætt aðgengi á landsbyggðinni. Með öðrum orðum erum við að tala um aukið verslunarfrelsi og aukið persónufrelsi. Á móti þessum rökum eru aðallega þær skuggahliðar frumvarpsins að neysla muni við þessar breytingar aukast og hafa í för með sér verri lýðheilsu, aukið álag á heilbrigðiskerfið og félagsleg vandamál. Þetta er það sem við erum að vega og meta og kemur vel fram í umræðunni. Afleiðingar þessa eru mögulega dýrari löggæsla og aukin heilbrigðisþjónusta. Hvaða tæki, virðulegi forseti, höfum við almennt til að reyna að stýra áfengisdrykkju? Er það æskilegt og hversu langt eigum við að ganga í þeim efnum? Jú, við höfum verð og skattlagningu. Hér er hvort tveggja hátt og dregur að einhverju marki úr neyslu en hvetur á sama tíma til ólöglegrar starfsemi. Við getum takmarkað aðgengið og við getum spurt: Höfum við verið á þeirri leið? Nei. Hér hefur komið fram að útsölustaðir hafi þrefaldast frá lokum áttunda áratugar, ef ég man það rétt, frá 1987 og hingað til, úr 13 í 41. Á sama tíma berast þau gleðilegu tíðindi að þeim hefur fjölgað um 72% í 10. bekk og yngri sem ekki byrja að neyta áfengis. Þrátt fyrir þessa fjölgun útsölustaða höfum við náð árangri. Þá verðum við að fara með þetta á næsta stig og spyrja: Af hverju og hvernig náum við þessum árangri? Er það ekki vegna þess að forvarnir í formi upplýsinga og þekkingarmiðlunar hafa aukist og er betur sinnt í skólakerfinu og samtökum sem sinna lýðheilsu og forvörnum á þessu sviði? Er þetta ekki lykilatriðið þegar við flysjum tilfinningarnar frá þessu máli og rýnum í rannsóknir frá mismunandi menningarheimum og flöggum hér til stuðnings á báða bóga, sem við gerum, hv. þingmenn? Er ekki fræðsla og þekkingarmiðlun samkvæmt þessu það sem skiptir höfuðmáli þannig að einstaklingurinn geti tekið upplýstar ákvarðanir á þessu sviði sem öðrum? Ég er ekki hissa á því að þeir sem eru andvígir málinu haldi á lofti lýðheilsurökum. Hver mælir gegn lýðheilsu? Forvarnir sem byggja á upplýsingum og aukinni þekkingu duga þar best. Það sýnir sig, trúi ég, í þessari tölfræði að fólk sé meðvitað um afleiðingar þess að neyta áfengis, áhrif þess á líkamann, á taugakerfið, athygli, viðbrögð, að áfengi og akstur fari ekki saman, að áfengisneysla dragi úr árangri á flestum sviðum, að áfengi og íþróttir fari ekki saman og svo mætti lengi telja. Enginn sem flytur þetta frumvarp mælir gegn þessum rökum. Virðulegi forseti. Það stríðir hins vegar gegn minni betri vitund og trú á einstaklinginn að bjarga fólki frá því að taka ábyrgð á eigin lífi með því að einangra söluvöruna við ríkiseinokun. Ég geri þó ekki lítið úr því að vissulega er bent á rannsóknir sem benda til að ríkiseinokun sé ein leið - ein leið - á hinu pólitíska sviði stefnumörkunar til að takmarka aðgengi. Ef mið er tekið af samantekt landlæknis úr bókinni sem hefur verið vitnað til úr ræðustól, Áfengi – engin venjuleg neysluvara, eru þar talin upp tíu atriði sem helst hamla og standa upp úr þegar opinber stefna er mótuð. Það má spyrja sig hver staðan er og hver hún verður gagnvart þessum tíu atriðum verði þetta frumvarp að lögum. Níu af þessum tíu atriðum eru eftirfarandi: Aldurstakmarkanir við áfengiskaup. Þau eru óbreytt. Takmarkanir á sölutímum og söludögum. Það verður enn háð skilyrðum. Takmarkaður fjöldi sölustaða. Enn háð skilyrðum. Áfengisskattar. Áfram háir. Lög um leyfilegt magn áfengis í blóði ökumanna. Ströng skilyrði eftir sem áður. Eftirlit með ölvunarakstri. Óbreytt og vonandi hert. Ökuleyfissvipting við ölvunarakstri. Það helst á staðnum, óbreytt. Ökuleyfi með skertum réttindum handa nýjum ökumönnum. Óbreytt. Stutt úrræði handa fólki sem drekkur mikið (áhættuhópi). Meðferðarúrræði. Það er möguleiki með þessu frumvarpi, nái það fram að ganga, að auka enn rannsóknir, forvarnir og stuðning við þá sem sannarlega eiga í vandræðum. Í þessu frumvarpi getum við því gert enn betur af því góða starfi sem hefur verið unnið. Það sem eftir stendur er að ríkiseinkasala áfengis er afnumin. Það er það sem stendur eftir. Það er ekkert gefið eftir í stefnumótun og forvörnum og vinnu gegn skaðsemi áfengis eða lýðheilsu á þessu sviði. Það er verið að breyta einu af þessum tíu atriðum sem geta unnið á pólitísku sviði í stefnumörkun gegn neikvæðum afleiðingum áfengisdrykkju. Það er ekki óyggjandi að þetta eina atriði og sú breyting sem verður, miðað við þær auknu forvarnaaðgerðir sem frumvarpið felur í sér eða möguleikana til þess, að það verði endilega sá vendipunktur sem haldið er fram gegn þessu máli. Þannig standa eftir hin níu atriði og þá er að nefna að menningarheimar eru mismunandi og viðbrögð við ólíkum aðferðum mismunandi eftir því. Hér hefur unglingadrykkja farið minnkandi og það ber að hrósa samstarfi heimila og skóla og aukinni upplýsingamiðlun. Í þessu frumvarpi er sem sagt gert ráð fyrir því að efla forvarnir með því að efla Forvarnasjóð úr 120 milljónum í 580 milljónir.  Á móti kemur að verslun er efld, framleiðni verslunar aukin, þægindi neytenda aukin, neytandi getur valið að kaupa áfengi á sama stað og um leið og honum sýnist. Það er umtalsvert almannafé bundið í eignum og rekstri og í dýru dreifikerfi. Það eru fjármunir sem má losa um og nýta betur. Aukið aðgengi að löglegu áfengi ætti að minnka ásókn í ólöglegt. Því er líklegt að samþykkt frumvarpsins muni leiða til minni neyslu á hvers kyns bruggi. Slíkt mun aftur draga úr krafti ólöglegrar áfengissölu. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason fór vel yfir það að aðgengið í dag er orðið þannig að þessi breyting verður ekki sá vendipunktur sem helst er haldið fram til rökstuðnings gegn þeirri breytingu til verslunar- og persónufrelsis sem frumvarpið felur í sér. Það er mitt mat, virðulegi forseti. Það hafa verið uppi vangaveltur um í hvaða nefnd þetta mál eigi heima. Ég get tekið undir að þetta snertir svið nokkurra nefnda. Áfengislöggjöfin hefur verið hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta frumvarp hefur hingað til farið þangað. Hér er um að ræða leyfisbreytingar, eftirlitsskyldur, viðurlög og ýmsa þætti sem snúa að stjórnsýslu, aðkomu sveitarfélaga o.s.frv. þannig að það eru sterk rök fyrir því að málið eigi heima hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Hér er um byggðamál að ræða og þetta er ferðaþjónustumál. Okkur finnst ekkert tiltökumál að heimsækja héruð í Frakklandi, á Ítalíu og víðar og smakka vín. Þetta frumvarp mun gefa brugghúsum víða um land tækifæri til að veita viðlíka þjónustu, jafnvel útvíkka viðskiptahugmyndina „Beint frá býli“, gefur ýmsa möguleika og styrkir ferðaþjónustuna sem atvinnugrein. Við tölum um það á tyllidögum að hér skorti afþreyingu fyrir ferðamenn þannig að þeir geti eytt gjaldeyri sem er dýrmætur fyrir hagkerfi okkar þannig að þetta frumvarp á sér margvíslegar hliðar. Þetta er byggðamál, eins og ég segi, aðgengi úti um land er ekki það sama. Með þessu fyrirkomulagi er mögulega verið að bregðast við því og auka jafnræði. Víða er haldið úti kjörbúðum. Það eru 36 vínbúðir og 74 sveitarfélög. Hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir taldi ekkert tiltökumál að keyra 30 kílómetra. Ég held að við ættum að fara betur með tímann okkar, spara olíu og auka hagræði fyrir neytendur og verslun. Virðulegi forseti. Þessi rekstur á í mínum huga að vera í höndum einkaaðila með þeim skilyrðum sem vinna gegn skaðsemi mjaðarins. Það tel ég þegar allt er vegið og metið vænlegri kost fyrir ríkissjóð, fyrir verslunina og fyrir neytendur, það eykur persónufrelsi, viðskiptafrelsi, dagvöruverslunin styrkist, framleiðni eykst, ferðaþjónusta styrkist, ólögleg starfsemi minnkar að líkindum og þessi ávinningur verður á sama tíma og við erum algjörlega meðvituð um þá samfélagslegu ábyrgð sem fylgir viðskiptum með vöruna, jafnvel enn meðvitaðri en áður þar sem við treystum fólki til að taka sínar eigin ákvarðanir með aukið hagræði í huga.

Herra forseti. Ég vil fyrst spyrja hv. þingmann: Ef við viljum auka framlög í lýðheilsusjóð til forvarnastarfs, þurfum við þá að breyta kerfinu til þess? Er það ekki hálfgerð sýndarmennska að tengja þetta svona saman? Ef það kæmi nú út úr þessu máli að samstaða væri meðal þingmanna um að hækka hlutdeild lýðheilsusjóðs í áfengisgjaldi og ekkert annað yrði gert þá yrði ég ánægður. En það er auðvitað það sem blasir við að er hægt að gera. Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þingmann: Okkur hefur borist áskorun frá samstarfsráði um forvarnir þar sem þingmenn eru í fyrsta lagi hvattir til að kynna sér þetta vel og sækja sér ráðgjöf og upplýsingar frá sérfræðingum í lýðheilsumálum, áfengis- og vímuefnamálum og ekki síst þeim sem sinna málefnum ungmenna. Hverjir standa að samstarfsráði um forvarnir? Það eru Heimili og skóli. Það eru foreldrasamtök gegn áfengisvandanum. Það er Krabbameinsfélagið. Það eru skátarnir. Það er Kvenfélagasamband Íslands. Það er Samhjálp. Það er Brautin, bindindisfélag ökumanna. Það er Ungmennafélag Íslands. Það er Foreldrahús. Það er Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands. Og fjöldamörg önnur sambærileg samtök. Þau skora  
             Er hv. þingmaður sammála því að þetta séu aðilar sem við eigum kannski að hlusta á og taka mark 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir andsvarið og spurninguna. Já, ég er alveg sammála því, við eigum að hlusta á öll þessi samtök og við eigum að hlusta vel. Við eigum að vanda okkur, bæði hér í umræðunni og þegar þetta fer til hv. nefndar, að kalla alla þessa aðila til og hlusta vel og fara vel yfir þessi gögn sem rannsóknir sem við tökum tillit til. En varðandi þennan forvarnasjóð þá var ég ekki að fara yfir það. Þetta er bara hluti af frumvarpinu. Ég var ekki að beita því sem rökum fyrir kerfisbreytingu, engan veginn. Það var alla vega ekki meiningin í mínu máli.

Herra forseti. Engu að síður er þetta nú í frumvarpinu og ef flutningsmenn, eins og 1. flutningsmaður, trúa því virkilega að þessar breytingar muni ekki leiða til aukinnar neyslu þá hljóta þeir samt að telja að það sé ástæða til að efla forvarnastarf í þessum efnum. Kannski erum við bara sammála um það öll, þingmenn, að það væri eitt og sér góð breyting að hækka hlutdeild lýðheilsusjóðs í áfengisgjaldi. Vonandi verður það það eina sem eftir stendur þegar afgreiðslu þessa máls er lokið, að menn sameinist um að efla það starf. Varðandi umræður hér um aukið aðgengi gegnum það að ÁTVR hefur fjölgað útsölustöðum þá bið ég menn aðeins að tala varlega í þeim efnum. Fjölgunin sem menn tala hér um er fyrst og fremst vegna þess að ÁTVR hefur komið til móts við óskir íbúa í minni byggðarlögum um að fá útsölur þar. Það er jafnréttismál. Það dregur úr kostnaði landsbyggðarfólks við að afla sér þessarar vöru borið saman við aðra landsmenn. Ekki hefur orðið mikil breyting á aðgengi eða fjölgun útsölustaða hér á höfuðborgarsvæðinu. Fjölgunin er fyrst og fremst fólgin í því að ÁTVR hefur með mjög praktískum hætti, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir þessa seinni spurningu eða andsvar, eða vangaveltur öllu heldur. Við deilum um margt, ég og hv. þingmaður, skoðunum, sér í lagi þegar kemur að ungu fólki og lýðheilsurökum og auknu jafnræði á landsbyggðinni alla daga. Ég trúi því að með frumvarpinu getum við jafnvel gert enn betur þar, hlúð að verslun og aukið enn frekar aðgengi að vörunni með jafnræði í þeim efnum. Það er hins vegar staðreynd að fræðsla og miðlun í lýðheilsu hefur batnað og aukist. Ég er sammála hv. þingmanni um það að við eigum að efla lýðheilsu- og forvarnasjóð og rannsóknir í þessum efnum, óháð því hvort þetta frumvarp verður að lögum eða ekki.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega ræðu um þetta málefni. Það sem mér fannst vera sérstaklega heiðarlegt hjá hv. þingmanni er þegar hann kemur alveg klárt með hver er tilgangurinn með þessu frumvarpi; það er að auka frelsi verslunar til að hafa ágóða af því að selja áfengi. Það er fyrst og fremst það sem þetta snýst um. Mér finnst heiðarlegt að segja það. Og þegar verið er að tala um að andstæðingarnir séu að draga fram lýðheilsurök, það er ekki vegna þess að það sé í sjálfu sér aðalmarkmiðið, markmiðið er aðallega að við teljum að það sé röng afstaða að telja áfengi sem almenna neysluvöru, það er mín skoðun, og að flokka það eins og hvert annað brauð eða mjólkurvöru í matvöruverslun. Og líka trúin á það sem hefur verið lagt fram af ótal aðilum, m.a. í stefnu núverandi ríkisstjórnar um markmið í áfengis- og vímuefnavörnum, að fyrsti punkturinn er að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum, fyrsti punkturinn frá því í desember 2013. Er hv. þingmaður ósammála þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar sem búið er að leggja fram?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni og fyrirspyrjanda Guðbjarti Hannessyni fyrir andsvar hans og spurningu. Já, ég fór ekki leynt með það í ræðu minni að ég er talsmaður frelsis í viðskiptum. Í þessari umræðu er auðvitað erfitt að ræða þetta vegna þess að við erum öll sammála um að þetta sé engin venjuleg neysluvara. Það má líka halda uppi þeim rökum varðandi aðrar vörur. Við eigum og við berjumst sameiginlega gegn því á opinberum vettvangi sem og annars staðar með frjálsum félagasamtökum og íþróttafélögum að halda uppi fræðslu og miðlun um áhrif af neyslu áfengis. En það breytir ekki afstöðu minni gagnvart hagræði og frelsi í viðskiptum og verslun og ábyrgð 

Hæstv. forseti. Eitt af því sem þarf að skoða í nefndum og í framhaldi af þessu er einmitt þetta með að verslunin og þetta frjálsræði leiði til hagræðingar. Nú er það þannig að arðurinn af sölu í ÁTVR, þ.e. af rekstrarhlutanum, er 1 milljarður greiddur inn í ríkissjóð. Af þeim tekjum verður ríkissjóður. Hvað kemur þá í staðinn? Hvar leggjum við það á? Við gætum til dæmis sagt líka að við erum með þá þjónustu í þessu eins og sumar verslanir að boðið er upp á það að vera með sama verð um allt land. Tillagan hér er ekki um það. Það er ekki verðjöfnun í þeim hugmyndum. Það er í áfengisversluninni hjá okkur í dag. Það er hjá Bónus. En sumar verslanir eru í miklum vandræðum og íbúar borga hátt vöruverð á heilu svæðunum. Það mun verða í þessu líka. Hvar er þá jafnræðið í þeirri umræðu sem verið er að leggja fram hér sem rök og fyrir frelsi verslunar? Hún ræður ekki við að jafna kjör 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir seinna andsvar, spurningar og vangaveltur. Góður hagfræðingur sagði nú, sem ritaði hér fyrsta hagfræðiritið, að það væri ekki fyrir góðmennsku bakarans, slátrarans eða víngerðarmannsins sem við hefðum ofan í okkur og á, heldur vegna þess að þeir geta grætt á því. Á því byggir verslun. Nei, það er hárrétt hjá hv. þingmanni að við getum ekki tryggt það ákvæði á hvaða verði verslunin muni selja þessa vöru eða aðra. Við verðum bara að horfa í eigin barm á því sviði og efla samkeppnisumhverfi verslunar. Ég held að það sé verkefnið og það er á okkar ábyrgð ekki síður en verslunarinnar í þeim efnum óháð því hvaða vöru við erum að tala um. Ég er til í að taka þá umræðu hvenær sem er.

Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í auglýsingar á áfengi og hvernig hann sér það fyrir sér ef einkarekstur ÁTVR verður afnuminn, hvort verslunin muni auglýsa vörur sínar. Nú vitum við að ekki má auglýsa vörur ÁTVR í dag. Hvaða breyting telur hann að verði þar á? Ég mundi halda að það yrði mikill þrýstingur á að auglýsa vöruna, jafnvel þótt menn gengju þannig fram í upphafi að hún yrði ekki auglýst frekar en nú er mundi myndast mikill þrýstingur á slíkt. Talandi um allt frelsið sem menn skreyta sig með í þessari umræðu, af hverju ætti þá ekki að vera heimilt að selja áfengi eftir klukkan átta á kvöldin? Hvað með umræðuna um steikina og rauðvín og hvítvín á helgum miðað við núverandi aðstæður? Getur það ekki komið upp hjá einhverjum góðum aðila að hann vilji fá sér 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir góðar spurningar, gott andsvar. Frelsið er vandmeðfarið. Það þekkjum við öll sem erum að ræða þetta mál og verslun almennt. Þetta er góð spurning um það hversu langt við eigum að ganga varðandi opnunartíma. Hér er verið að stíga fyrsta skrefið í að breyta kerfinu og taka ríkiseinokun af og fela versluninni að dreifa þessari vöru án þess að verið sé að slá af öðrum skilyrðum sem fyrir eru. Ég nefndi tíu í ræðu minni áðan þannig að níu standa eftir. Það er aðeins einn þáttur sem við erum í raun að breyta. Ég reyni að svara ef hv. þingmaður rifjar upp seinni spurninguna, eða þá fyrri, ég man ekki hvort var.

Herra forseti. Önnur spurningin var um hvernig verður með auglýsingar á áfengi í framtíðinni. Hv. þingmaður sýnir okkur landsbyggðarfólki mikinn samhug þegar kemur að aðgengi okkar að áfengi. Í dag er það aðgengi mjög gott og mikið úrval í þeim búðum og ráðgjöf um ýmsar tegundir af léttum vínum og öðru sem menn leita eftir fyrir sig og sína. Telur hv. þingmaður að verð á áfengi muni lækka eða hækka? Það er ekki neitt samkeppnisumhverfi fyrir verslanir úti á landsbyggðinni. Ég er ansi hrædd um að þróunin verði sú að verð á áfengi muni hækka til muna og tegundum fækka. Auk þess mun ungt fólk sem á eðlilega leið inn í venjulegar verslanir alltaf hafa áfengið fyrir augunum á meðan fólk í dag sem ekki er á þeim aldri að það megi 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafney Magnúsdóttur seinna andsvar hvað varðar auglýsingarnar. Mér fannst hv. þingmaður koma bara mjög vel inn á það að auglýsingar eru ekki það sem við endilega sjáum á skilti eða í miðlum. Þær eru einmitt líka jafnframt kynningin sem fer fram til að mynda í vínbúðunum 

Verða þær leyfðar í þessu?

Þær eru leyfðar í dag. Slík kynning er leyfð í dag. Jú, þú kemur inn í vínbúð og færð kynningu á hvaða vín henti. Þetta er auglýsingamennska. Þetta er sölumennska. Hv. þingmaður dregur það nefnilega mjög vel fram að þetta er flóknara en svo að segja að við gætum bara bannað sjónvarpsauglýsingar eða auglýsingar í miðlum, enda er farið á bak við það og það er tvískinnungur  Mér fannst hv. þingmaður koma mjög vel inn á þetta svið.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að taka undir með hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. Það er veitt ráðgjöf í ÁTVR, það er ekki auglýsingamennska. Ef þú óskar eftir því þá færðu ráðgjöf, en ég hef ekki, að minnsta kosti ekki í þau skipti sem ég hef rekið nefið þar inn, verið neitt sérstaklega áreitt af því að starfsmenn séu að ota að mér einhverju slíku, heldur hafa þeir boðið mér ráðgjöf ef ég hef leitað eftir því. Þingmaðurinn fullyrti í ræðu sinni að hann teldi að með því að heimila þetta í verslanir mundi að öllum líkindum draga úr bruggi og úr ólöglegri starfsemi. Og mig langar að spyrja hann: Hvað hefur hann fyrir sér í því? Er þetta hans eigið hyggjuvit sem segir þetta, eða hefur hann eitthvað annað fyrir sér í því? Hann talaði líka um að það væri kannski heppilegra að ég nýtti tíma minn betur en að keyra tvisvar sinnum 15 kílómetra til að sækja mér vín. Ég er nokkuð viss um að mjög margir hér, og kannski hann líka, eyða mun meiri tíma á hverjum degi, sem er gott og blessað, í að koma sér í vinnuna og til baka.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur fyrir hennar spurningar. Það er þetta með auglýsingar og sölumennsku. Við eigum ekki endilega að tala, ég er sammála því, á þann veg að öll auglýsingamennska sé neikvæð, það er alls ekki svo. Fræðin kenna okkur að auglýsingar eru annað og meira. Ráðgjöf getur verið auglýsing. Upplýsingar allar sem við veitum geta verið auglýsingar. Auglýsingar eru annað og meira. Í fræðunum er talað um söluráða eða eftirspurnarráða eftir því hvernig við nálgumst þetta viðfangsefni. Við höfum bara eina mínútu til að fara í slíkar vangaveltur. Ég tel þjóðhagslegt hagræði í því að spara spor og kílómetra og olíueyðslu í aðgengi að verslun.

Virðulegi forseti. Af hverju ætti litla matvöruverslunin í minni heimabyggð, Samkaup – Úrval, í takmörkuðu rými, að taka töluvert pláss undir áfengi nema til að græða sérstaklega á því? Hverju ætti að fórna? Hvaða vörum á að henda út? Flestar þessar minni verslanir eru vel nýttar, hvert einasta pláss. Gerir þingmaðurinn ráð fyrir því að þessar verslanir byggi við eða eitthvað slíkt? Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi lesið samantekt úr bókinni sem heitir Áfengi – engin venjuleg neysluvara, þar sem tilgangurinn er að upplýsa og segja frá nýjustu niðurstöðum rannsókna sem hafa beina þýðingu fyrir stefnumótun í áfengismálum heima í héraði á landsvísu og á heimsvísu. Ég spyr hvort hann telji 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur fyrir hennar spurningu. Mér fannst kjarninn í þeirri spurningu snúa að þessari úttekt landlæknis á bókinni Áfengi – engin venjuleg neysluvara. Ég nýtti hana einmitt í ræðunni þar sem ég fór yfir og tiltók þau tíu atriði sem þar eru talin sem eru ákaflega athyglisverð. Ég fór yfir þessi tíu atriði og við erum bara að gefa afslátt af einu þeirra. Það er nákvæmlega það sem þetta frumvarp fjallar um, að það er að taka verslunina úr höndum ríkisins og færa hana yfir 

Herra forseti. Ég held að það sé áhugavert að bera saman lýsingar aðstandenda frumvarpsins í upphafi greinargerðar þess og gildandi lög um verslun með áfengi og tóbak. Það dregur kannski fram þá gjörólíku nálgun á þessu máli sem annars vegar er fólgin í hálfu afstöðu flutningsmanna eða þeirra sem sömdu þá greinargerð og hins vegar hugsunin á bak við gildandi fyrirkomulag. Hér segir á bls. 5 að almennt fari ekki mikið fyrir þeirri skoðun í stjórnmálum að hið opinbera eigi að standa fyrir verslunarrekstri og að hitt sé frekar meginreglan. Svo séu undantekningar á þessu og þá fyrst og fremst þar sem einkaaðilar sjái sér ekki hag í því að stunda verslunarstarfsemi sem þó sé nauðsynleg. Þá finni hið opinbera sig stundum knúið til þess að grípa inn í. Svo segir hér, með leyfi forseta: „Þegar að smásölu á áfengi kemur virðist meginreglan af einhverjum orsökum ekki eiga við.“ Er það flutningsmönnum alveg hulið hverjar þær orsakir eru? Hvernig nálgast menn þetta í gildandi löggjöf sem var sett í góðri sátt? Þar segir í 2. gr., markmiðsgrein laganna, eins og lesin var hér áðan af hv. síðasta ræðumanni: „Markmið laga þessara eru: a. að skilgreina umgjörð um smásölu áfengis og heildsölu tóbaks sem byggist á bættri lýðheilsu og samfélagslegri ábyrgð, b. að takmarka og stýra aðgengi að áfengi og tóbaki og draga þannig úr skaðlegum áhrifum áfengis- og tóbaksneyslu, c. að vernda ungt fólk gegn neyslu áfengis og tóbaks og takmarka framboð á óæskilegum vörum.“ Er í fyrsta lagi einhver ósammála þessu? Eru þetta ekki nokkurn veginn markmið sem við getum sameinast um? Þau leiða líka í ljós að markmiðið er ekki að selja sem mest af þessari vöru, þvert á móti. Markmiðið er ekki að græða á því peninga. Markmiðið er ekki að ríkið standi í verslun verslunarinnar vegna. Það er allt saman misskilningur. Þetta er umgjörð um þetta mál vegna sérstaks eðlis þess. Ég held að enginn okkar sem andmælum frumvarpinu geri það vegna þess að við viljum að ríkið auki umsvif sín eða haldi þeim óbreyttum í verslunarrekstri. Ég hef engan áhuga á því að ríkið fari að selja skrúfur eða nagla, en þessi vara er ekki venjuleg verslunarvara og við verðum að nálgast þetta út frá því. Annars er þvílíkur himinn og þvílíkt haf á milli okkar að við getum varla talað saman þótt við tölum öll íslensku. Það held ég að sé aðalatriði þessa máls. Ég leyfi mér að spyrja, herra forseti, hverra erinda er verið að ganga með frumvarpinu? Hvaða hagsmunum er verið að þjóna? Er það barnanna okkar? Er það ungmenna? Er það landsbyggðarinnar? Er það heilbrigðiskerfisins? Er það okkar allra saman í gegnum ríkissjóð? Í mínum huga er svarið nei í öllum tilvikum. Það eru einhverjir aðrir sem ætla sér í raun ávinninginn af þessu máli. Ég er ekkert feiminn við að segja hverjir það eru. Það er stórverslunin í landinu. Það eru þeir sem standa fyrir stórversluninni í landinu sem munu ná undirtökum á markaðnum, munu ná umboðum fyrir söluhæstu tegundirnar og moka þeim út í sínum búðum. Það er mikill misskilningur að kaupmaðurinn á horninu græði á þessu. Og það er mikill misskilningur að þetta sé í þágu landsbyggðarinnar. Það er eins fjarri sanni og nokkuð getur verið. Það held ég að margt landsbyggðarfólk muni viðurkenna ef menn hafa fyrir því að tala við það, vegna þess að að uppistöðu til er landsbyggðarfólk ánægt með þá þjónustu sem það fær í dag. Það er vissulega þannig að mörg minni byggðarlög sem enn hafa ekki fengið afgreiðslu vildu sjálfsagt gjarnan sjá það þó það sé sums staðar umdeilt, enda er ÁTVR jafnt og þétt að teygja sig í þá átt, nú síðast að opna afgreiðslu t.d. á Kópaskeri. Af hverju? Af því samkvæmt skilgreiningum ÁTVR var óþarflega langt á milli útsölustaða á norðausturhorni landsins. Þess vegna opna þeir á Kópaskeri þó að það sé lítill staður. Þar með er ÁTVR smátt og smátt að þétta netið þannig að landsmenn allir búi við sæmilegt jafnræði að þessu leyti. Hvar mun landsbyggðin fyrst og fremst tapa ef þessu fyrirkomulagi verður fórnað? Það hefur enginn nefnt það hér, held ég, herra forseti, kannski vegna vankunnáttu. Hún mun tapa vegna þess að flutningskostnaður vörunnar lendir allur á notendum. Morgunljóst. Hvað haldið þið að bjórkassinn muni kosta í búðinni á Bakkafirði með flutningskostnaði frá Reykjavík? Og svo fer virðisaukaskatturinn ofan á allt saman á endanum. Þetta er ekki flókið mál. Þess vegna hefur það verið baráttumál margra að fá afgreiðslu á sínum heimastað til að losna við flutningskostnaðinn, en ekki vegna þess að menn hafi í sjálfu sér ekki getað bjargað sér um vöruna öðruvísi. Eins og markmiðsgrein gildandi laga ber með sér eru lögin tæki til að stýra og koma í framkvæmd stefnu ríkisins á þessu sviði. Það verðmæta við áfengiseinkasölufyrirkomulagið er að þar með hefur ríkið, almannavaldið, í sínum höndum tækið til að framfylgja stefnu sinni, þar á meðal að tryggja eftirlit með því að aldursmörkin séu virt. Hvernig halda menn að það gangi úti í mörg hundruð búðum í landinu þar sem ungmenni eru iðulega við afgreiðslu og ættu að fara að neita jafnöldrum sínum um að kaupa eina bjórkippu? Þetta er ekki flókið. Við erum ekki að sáldra hér einhverju óþarfa ryki í loftið, það er nóg af því samt úr Holuhrauni. Betri þjónusta, hafa menn sagt. Nei, hún mun stórversna. Hún verður kannski góð á aðalþéttbýlissvæðinu, alls ekki þó í öllum verslunum, vegna þess að stóru verslunaraðilarnir munu fyrst og fremst hafa á boðstólum söluhæstu tegundirnar og munu væntanlega tryggja sér umboðin fyrir þau eða flytja þau inn sjálfir, kaupa upp litlu heildsalana. Það mun síðan aftur leiða til enn meiri sölu á þeim tilteknu tegundum og fækka tegundaúrvalinu mjög mikið. Reglur ÁTVR eins og þær eru í dag eiga sinn þátt í því hvað úrvalið er fjölbreytt vegna þess að þeir taka inn allar vörur og leyfa þeim að reyna sig í sölu og eru svo með mikið úrval í sérbúðum eins og Heiðrúnu og tryggja að lágmarki um 140 tegundir, jafnvel í minnstu afgreiðslum í fámennum byggðarlögum úti á landi. Halda menn að það verði þannig í lítilli verslun sem þarf einhvern veginn að verða sér út um eina, tvær tegundir af rauðvíni og eina, tvær tegundir af hvítvíni til þess að geta að nafninu til boðið upp á þessa vöru eins og aðrar verslanir? Hún þarf væntanlega að sækja þær og til hverra? Stóru aðilanna sem flytja þær inn, kannski stórmarkaðanna. Kannski fer verslunin bara sömu leið og víða annars staðar, fer í Bónus og kaupir kassavín þar til þess að geta boðið upp á rauðvín hjá sér vegna þess að stórmarkaðirnir munu að sjálfsögðu þvinga álagninguna til sín. Þeir munu ekki sætta sig við þau 18% sem ÁTVR leggur á í dag og kannski 15% sem heildsalarnir leggja á að meðaltali. Þeir munu ætla sér þetta hvoru tveggja og helst meira til. Að sjálfsögðu. Hvað fáum við þá? Hvert verður verslunarfrelsið þá? Þetta fer á fullri ferð yfir í fákeppni og færri tegundir. Það er veruleikinn. Menn ættu að kynna sér samsetninguna á verði áfengis í dag. Kunna menn það, allir sérfræðingarnir hér sem sömdu frumvarpið? Tökum eina venjulega léttvínsflösku sem kostar 1.600 kr. í hilluverði í ÁTVR. Þar af er virðisaukaskattur 325 kr. og álagning ÁTVR 194 kr. Þá stendur eftir verðið frá heildsala með áfengisgjaldi og skilagjaldi, því heildsalan leggur það á, kannski um 1 þús. kr. á flöskuna. Af því er áfengisgjaldið 645 kr. og skilagjaldið 18,30. Eftir stendur þá, með álagningu heildsalans, um 418 kr. sem gæti þýtt miðað við t.d. 15% álagningu að innkaupsverð með flutningskostnaði til landsins sé 363 kr. Þetta gæti verið nokkuð gott dæmi um verðsamsetningu venjulegrar léttvínsflösku á 1.600 kr. Hvernig haldið þið að verslunin fari að ef hún á ekki að hækka umtalsvert verð á vörunni? Ég veit ekki til þess að flutningsmenn ætlist til þess að það gerist. Þá er bara tvennt til; ríkið lækkar áfengisgjald til að búa til svigrúm fyrir álagningu verslunarinnar eða að smásalan hirðir það allt, útrýmir heildsalanum, flytur inn vöruna sjálf og nær þessu þannig. Það er það sem ég spái að gerist. Þar er auðvitað mótorinn á bak við þetta. Það er stórverslunin í landinu sem vill fá þetta til að höndla með. Þá kemur að einu enn sem því miður enginn hefur almennilega nefnt að mínu mati í þessari umræðu. Mikilvægasti einstaki þátturinn við áfengiseinkasöluna er að gróðafaktorinn er tekinn út, að hagnaðarvon einkarekinnar verslunar í því að græða á brennivínssölu er tekinn úr sambandi með því að ríkið sjái um þetta eins og það er í dag að lang-, langmestu leyti. Þannig er það. Er þetta mál verslunarmál eða er það lýðheilsu- og heilbrigðismál? Þar kristallast kannski ágreiningur. Menn tala um verslunarfrelsi og frelsi einstaklingsins. Ég tel að ég hafi leitt í ljós að frelsishugtakið hjá Sjálfstæðisflokknum snýst aðallega um það að einkareksturinn megi græða á brennivíni. Þar er komið alveg að hjartarótum frelsishugtaksins í hugum sjálfstæðismanna. En við sem nálgumst þetta frá öðrum sjónarhóli sem lýðheilsu- og heilbrigðismál horfum öðruvísi á þetta. Það hafa Norðurlöndin með einni undantekningu yfirleitt gert með þeim árangri að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hvetur lönd til að fara að fordæmi Norðurlandanna Íslands, Noregs, Finnlands og Svíþjóðar en ekki Danmerkur að sjálfsögðu, enda vitum við muninn sem þar er á milli. Þetta er ástæðan fyrir því að Norðurlöndin slógust fyrir og höfðu í gegn fyrirvara þegar þau ýmist gengu í ESB eða gerðu EES-samninginn um að þau fengju að halda sinni áfengisstefnu óbreyttri. Og hvað sögðu Norðurlöndin í þeim viðræðum? Þau sögðu: Þetta er ekki verslunarmál. Þetta er ekki viðskiptamál. Þetta er hluti af heilbrigðisstefnu Norðurlandanna. Þetta er lýðheilsustefna Norðurlandanna og við ætlum ekki að offra henni í eitthvert fríverslunarbandalag. Þennan fyrirvara hafa menn haft í gegn. Hann hefur að mestu haldið þrátt fyrir tilraunir manna til að knésetja hann með ítrekuðum málaferlum úti í Evrópu. Það er nú svo gott. Við höfum nýlega innleitt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Er það í anda hans að fara með brennivínið út í allar búðir í landinu? Er það? Nei, auðvitað ekki. Veruleikinn er sá að Ísland væri að fara í öfuga átt miðað við strauminn eins og hann er nú því fjölmargar þjóðir sem glíma við þung vandamál vegna ofneyslu áfengis eru að reyna í vissum skrefum að snúa til baka. Meira að segja í Frakklandi hafa verið umræður um að Frakkar færðu sig í átt til áfengisstefnu Norðurlandanna og færu að því leytinu að ráðgjöf Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Ég vitnaði til áskorunar sem við alþingismenn fengum senda í morgun frá öllum þeim sem standa saman að samstarfsráði um forvarnir. Eigum við ekki að taka mark á þeim? Eigum við að taka mark á landlækni? Lýðheilsustöð? Eigum við að taka mark á Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni? Þá þurfum við ekki að vera í neinum vafa. Við erum með gott fyrirkomulag ásamt þremur öðrum Norðurlöndum sem hefur skilað framúrskarandi árangri borið saman við flest önnur lönd og með því er mælt af heilbrigðis- og félagsmálayfirvöldum í heiminum að fylgja fordæmi Norðurlandanna. Hvers vegna ættum við að fórna því? Það er rétt að ýmislegt gott hefur gerst í þeim efnum. Við höfum náð árangri gagnvart neyslu í grunnskólum, það blasir við. Það hefur verið mikið átak í þeim efnum. Sumir vilja meina að það hljóti að vera mótsögn í því að nefna aðgengismálið annars vegar og fjölgun afgreiðslustaða hjá ÁTVR hins vegar, en samt höfum við náð þessum árangri. Ég tel einmitt þvert á móti að það sýni að við getum, ef við stöndum skynsamlega að því, haft þessa sambúð mun skárri en ella væri og dregið úr vandamálum samfara ofneyslu áfengis sem verða auðvitað alltaf með okkur. Ég trúi ekki öðru en að margir alþingismenn og sérstaklega þeir sem eru ef til vill með óuppgerðan huga að einhverju leyti enn þá hlusti á óskir þessara aðila, hlusti á Ungmennafélag Íslands, Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands, Heimili og skóla, félagsmiðstöðvarnar o.s.frv. Mér finnst að við eigum að gera það, herra forseti. Tíminn er naumur, því miður, en að lokum vil ég segja að ég er að sjálfsögðu sammála því atriði frumvarpsins að verja meira fé til fræðslu og forvarnastarfs, þótt ég taki undir það sem því miður liggur fyrir að áhrifin af slíku eru miklu takmarkaðri en maður vildi vilja trúa og þau vara skammt nema þeim sé fylgst stanslaust eftir. En auðvitað ætlum við samt að halda uppi fræðslu og forvörnum og upplýsa um skaðsemi þessarar vöru. Hér er lagt til að taka myndarlega á í þeim efnum, fara úr 1% af áfengisgjaldi upp í 5% í lýðheilsusjóð. Gerum það þá. Gerum það bara og látum kerfið óbreytt í friði. Það hefur gefist vel. Það eru engin rök sem halda vatni fyrir því að henda því fyrir róða. Það er glannaskapur. Það er ekkert annað en ábyrgðarleysi að mínu mati að horfa ekki praktískt og raunsætt á þessi mál og lenda ofan í einhverjar hugmyndafræðilegar skotgrafir í þeim efnum af því að þær eru líka 

Virðulegi forseti. Ég mundi ætla að á um það bil aldarfjórðungi skipti maður um skoðun, annars mundi ég halda að hann væri ekki að læra mjög mikið. Að minnsta kosti mundi ég ætlast til að hann skipti um skoðun í einhverjum málefnum. Eins og frægt er barðist hv. þingmaður ötullega gegn lögleiðingu bjórs á sínum tíma, sem var nánar tiltekið í maí árið 1988. Þar áður og eftir varaði hann líka við því að áfengisneysla mundi aukast, sem hún hefur gert. Á sama tíma hefur áfengisneysla ungmenna dregist saman af öðrum ástæðum. Það er ekki vegna lögleiðingar bjórsins, það er vegna þess að fólk hefur beitt réttum aðferðum. Réttar aðferðir eru fræðsla og forvarnir. Við stöndum okkur reyndar ekki nógu vel í meðferðarúrræðum fyrir unglinga, ef út í það er farið, en hlutirnir eru að batna þegar kemur að unglingadrykkju þrátt fyrir aukna áfengisneyslu. Sama mynstur birtist í Bretlandi. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Ef hann gæti farið aftur til ársins 1987 og haft hlutina eins og þeir voru þá, þegar í landinu voru 13 áfengisbúðir 

Herra forseti. Ég mundi ekki vilja fara aftur til 1987 nema kannski af einni ástæðu, þá væri ég svolítið yngri að árum. Ég held að þetta séu spurningar sem menn geta auðveldlega beðist undan að svara. Það er heimskulegt að spyrja svona ósköp einfaldlega vegna þess að - hvað hefur það upp á sig? Ef, ef, ef. Eitt af því sem ég lærði snemma í pólitík var að það hefði lítið upp á sig að ræða í skilyrðissetningum, þ.e. ef ég hefði gert eða sagt eitthvað svona eða hinsegin. Það er rétt, ég greiddi atkvæði gegn því að lögleiða bjórinn. Ég áttaði mig alveg fullkomlega á því eins og við sjálfsagt flest á þeim tíma að það væri væntanlega tímaspursmál hvenær hann kæmi, en það skipti máli hvernig það væri gert. Ég hafði mínar tillögur í þeim efnum. Ástæðan fyrir því að ég greiddi á endanum atkvæði gegn málinu var sú að mér fannst vera andvaraleysi ríkjandi gagnvart þeirri breytingu. Hvað kom í kjölfarið? Við sáum það alveg gerast sem margir óttuðust og vöruðu við; drykkjan jókst í heild og færðist niður í aldri fyrstu árin eftir að bjórinn kom. Það eru tölulegar staðreyndir. Síðan leitaði það jafnvægis og þegar frá leið og einkum undanfarin tíu ár höfum við náð góðum 

Virðulegi forseti. Ég leit einmitt á breytingartillögu hv. þingmanns frá þeim tíma og þykir hún góð, a.m.k. 2. gr. þeirrar tillögu þar sem kveðið var á um að eyða skyldi 75 milljónum á ári, minnir mig, á þáverandi verðlagi í forvarnaúrræði. Þegar kemur að þessari tillögu er sérstaklega imprað á því að auka beri forvarnaúrræði og forvarnastarf og fræðslu fyrir ungmenni, sem er mjög jákvætt og ég er fullkomlega hlynntur því. Ég hefði greitt atkvæði með þeim lið tillögu hv. þingmanns. 1. gr. þeirrar breytingartillögu sneri að því að takmarka áfengismagn í bjórnum. Sýnir sagan okkur ekki að þetta sé ekki það sem ákvarði hvernig fer með unglingadrykkju? Sýnir þetta okkur ekki svo ekki verður um villst, bæði reynslan hér og í Bretlandi, að við ofmetum áhrif þess hversu lengi búðir eru opnar og hversu margar þær eru? Sýnir þetta ekki að við eigum að fókusera á vandann eins og hann er hjá unglingum, ekki eins og hann er hjá fullorðnu fólki? Hér er ekki verið að lækka áfengiskaupaaldur.  
             Er hv. þingmaður sammála þessu?

Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi nokkur atriði. Það er spurning hverjum þeirra ég á að vera sammála eða ekki sammála. Ég er a.m.k. sammála því að ég tel að það hvernig ungum börnum og ungu fólki reiðir af í þessum efnum sé langmikilvægast, gerandi þó ekki lítið úr því vandamáli sem áfengisvandi og ofneysla fólks á miðjum aldri og eldri árum er líka. Þess vegna eigum við að hafa það sérstaklega í huga og það á í raun að njóta forgangs í þessum efnum, enda sagði 1. flutningsmaður málsins hér í gær að ef það væri ekki hafið yfir allan vafa að þetta mundi ekki hafa nein áhrif til aukningar á áfengisneyslu ungs fólks þá væri hann fallinn frá stuðningi við málið. Kannski er bara viðfangsefnið að reyna að koma til botns í því. Er tekin áhætta með þessu frumvarpi hvað það varðar? Ég tel svo vera, mikla áhættu, svo vægt sé til orða tekið. Það er ólíku saman að jafna, sérbúðum með ströngu eftirliti með að aldursmörk séu virt og menn framvísi persónuskilríkjum og mörg hundruð 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innlegg hans í umræðuna um málið. Mig langar að spyrja hann hvernig honum þyki stefna ÁTVR harmónera saman við það markmið sem hann las upp um lög um verslun með áfengi og tóbak, og hvort hann hafi gert eitthvað í því þegar hann var fjármálaráðherra að breyta þeirri stefnu ÁTVR. Samkvæmt ársreikningi þeirra hjá ÁTVR kemur fram - þetta er lesið upp úr ársreikningi 2002 - að megináherslan sé að auka aðgengi að vöru, fjölga vínbúðum, frí heimsendingarþjónusta sé fyrir þá sem búa 25 km frá, setja af stað vefverslun, sem þeir eru búnir að reka frá árinu 2000, og lengja afgreiðslutíma.

Herra forseti. Ég tel að ÁTVR hafi samviskusamlega fylgt lögunum og þetta rúmist allt innan laganna, samanber a-lið 2. gr., að skilgreina umgjörð um smásölu áfengis og heildsölu tóbaks, sem byggist á bættri lýðheilsu og samfélagslegri ábyrgð. Það er ekki markmið í starfsemi ÁTVR að reyna að koma bara í veg fyrir að menn neyti þessarar vöru, heldur að hafa skýra umgjörð um það og reyna að halda eins vel utan um þennan málaflokk og mögulegt er. ÁTVR hefur verið það vel ljóst að þeir eru auðvitað að mæta upp að vissu marki eðlilegum kröfum fólks um vöruúrval, bætta þjónustu o.s.frv. Þeir hafa gert það en það hefur verið gert innan þessa ramma mjög meðvitað og markvisst. Á seinni árum hefur þetta fyrst og fremst snúist um það, eins og ég sagði áður, að auka jafnræði landsmanna í þessum efnum með því að fjölga afgreiðslustöðum úti um landið hjá þeim hluta landsmanna sem ekki hafði þá áður. Og það er bara ekkert að því, ég styð það og hef alltaf gert. Ég hef, herra forseti, líka gert það af öðrum ástæðum. Mér hefur verið það lengi ljóst að hægri menn, þeir sem vilja þetta feigt, eiga enga ósk heitari en að ÁTVR standi sig illa, að 

Virðulegi forseti. Ég vil þvert á móti fagna þeim árangri sem vínbúðirnar eða ÁTVR hefur náð í þessu, enda miðar það allt að því að nálgast það fyrirkomulag sem ég legg til í mínu frumvarpi, það er nú bara þannig. Það er því alltaf að verða styttra á milli. Þess vegna er bara spurning hvenær þetta er orðið nákvæmlega eins. Þeir reka meira að segja verslanirnar inni í barnafataverslun, þannig að þetta er bara nákvæmlega eins og fyrirkomulagið er í dag, það er ekki verið að breyta neinu. Þú gleymdir að lesa seinni liðinn, b-liðinn, „að takmarka og stýra aðgengi“, það er líka eitt af markmiðunum. Mig langar líka að spyrja þig af því að þú talaðir mikið um flutningskostnaðinn, hver á þá að borga hann? Ef ÁTVR er að borga hann, eins og ég skildi þig rétt í dag, eru þá mínir skattpeningar að fara í það að borga flutningskostnað á áfengi, ég sem drekk ekki áfengi? Ég mundi nú frekar vilja að þeir færu í umferðaröryggi. Og hvaðan á að taka peningana til að auka um þessar 500 milljónir í lýðheilsusjóð, eins og við leggjum til?  
            

Forseti áminnir hv. þingmann að um að ávarpa þingmenn sem háttvirta.

Herra forseti. Hvaðan á að taka þessar 400–500 milljónir sem bættust við? Þær kæmu úr ríkissjóði, hv. þingmaður. Þær gera það líka í þínu frumvarpi, hv. þingmaður, nefnilega nákvæmlega. Það að ríkið afsali sé 4% af áfengisgjaldi úr ríkissjóði í lýðheilsusjóð þýðir sambærilegt tekjutap fyrir ríkissjóð í frumvarpinu hér eins og það mundi gera ef við breyttum því í einhverju öðru samhengi. Og það getum við gert og þurfum enga kerfisbreytingu til. Það sem hv. þingmaður sjálfsagt skilur ekki og/eða vill ekki ræða, það er auðvitað grundvallarmunurinn sem verður hvað varðar ágóðaþáttinn í þessum tveimur mismunandi kerfum. Í gegnum ríkiseinkasöluna er ágóðaþátturinn aftengdur samanber markmiðin og það sem við vorum að ræða hérna áðan. Ríkið er ekki í þessu til að græða á því peninga. Þvert á móti hefur það teygt sig í átt til aukinnar þjónustu úti um landið og það kostar. Væntanlega er dreifing áfengis núna eitthvað dýrari innan kerfisins en hún var vegna þess að veitt er meiri þjónusta. Ég tel að það sé rétt til að mæta þeim kröfum. Í raun er það því það sem málið snýst um: Viljum við græðgisvæða brennivínssölu eða ekki? 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður sparar ekki stóru orðin; græðgisvæðing, glannaskapur og ábyrgðarleysi flutningsmanna, heimskulegt að spyrja í andsvörum hv. þingmanna sem dirfast að spyrja hv. þingmann spurninga. Ég tel að það sé einfaldlega kominn tími til þess að reynslumiklir þingmenn sýni það fordæmi í þingsal að láta af svona gamaldags kaldastríðshroka og tala málefnalega saman. Berum virðingu fyrir því að við sem hér sitjum erum öll lýðræðislega kjörin. Við höfum rétt á skoðunum okkar en við þurfum ekki að vera dónaleg hvert við annað og saka hvert annað um fávisku og skilningsleysi eða uppnefna fólk 

Herra forseti. Ekki kveinka ég mér undan þessum orðum hv. þingmanns, síður en svo. Ég tel að ég hafi fært rök fyrir máli mínu, ég gerði það á minn hátt og með mínu orðalagi og bið engan afsökunar á því. Varðandi það að ég hafi sagt að það væri heimskulegt að spyrja þá sagði ég það ekki, ég sagði að spurningin væri heimskuleg og ég stend við það. Það er annar hlutur. Ég hef hinar mestu mætur á hv. þingmanni, félaga mínum Helga, þetta er annað mál og ég stend við það. Það hefur ósköp lítið upp á sig að ræða um stjórnmál í þáskildagatíð, ef þetta mundi, ef hitt mundi, ef og skyldi, það er bara þannig. Við getum endalaust leikið okkur með það en við höfum ekki tíma til þess, við erum að ræða hérna grafalvarlegt mál - grafalvarlegt mál. Já, og mér er þess vegna, getum við sagt, heitt í hamsi. Mér finnst þetta vera stórmál. Ég tek það mjög alvarlega þegar við ræðum grundvallarlýðheilsumál og velferðarmál, ekki síst barna og ungmenna, af þessu tagi. Ég ætlast til ábyrgðar af þeim sem fjalla um slík mál. Og mér finnst það yfirborðskennt og illa rökstutt að henda þessu í verslunina til að hún geti farið að græða á þessum viðkvæma og vandasama málaflokki sem skapar mikil vandamál í samfélagi okkar, samfélaginu óhemjulegan kostnað sem við munum sitja uppi með, ríkið, félagslegt böl og mannlegt böl og mikla harmleiki, 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að hann greiddi atkvæði gegn því að bjórinn yrði lögleiddur hér á landi. Það kom líka fram í ræðu þingmannsins að hann hefði áttað sig á því á þeim tíma að það væri tímaspursmál hvenær bjórinn yrði lögleiddur og spurningin aðeins hvernig umgjörðin yrði. Það gildir akkúrat það sama hér. Það er aðeins tímaspursmál hvenær þessu ástandi varðandi sölu áfengis í landinu verður breytt. Spurningin er: Hvernig ætlum við að hafa umgjörðina? Við þurfum að átta okkur á þessu og reyna að nálgast það, a.m.k. koma fram með einhverjar hugmyndir um hvernig við sjáum það fyrir okkur þannig að nefndir þingsins sem fá þetta mál til umfjöllunar nái að fara sem víðast yfir málið og fá fram sem flest sjónarmið.

Herra forseti. Ég ætla að gerast sá spámaður hér að spá því að takist okkur að hrinda þessari atlögu að núverandi fyrirkomulagi og núverandi stefnu í áfengismálum muni hún verða við lýði um langa framtíð, því að ég held nefnilega að þau sjónarmið séu að sækja á. Mönnum eru að verða ljós betur þau alvarlegu vandamál sem við er að stríða á lýðheilsusviðinu og það er fleira en þetta, eins og offita og annað í þeim dúr. Hefði mönnum þótt það trúlegt fyrir 25 árum að nú væri komin í gang alvöruumræða um það að banna tóbak eins og það leggur sig, reyktóbak? Það er þannig í dag eftir þróun sem hefur verið á fullri ferð í þá átt að ýta því út, út úr húsnæði, og draga úr neyslunni með öllum tiltækum ráðum, af því að mönnum er skaðsemin ljós og við sjáum hvað samfélagið verður miklu betra á allan hátt ef við getum a.m.k. lágmarkað skaðann sem þetta veldur. Ég trúi því að stjórnmálamenn framtíðarinnar á Íslandi verði svo kjarkmiklir að þeir láti velferð og lýðheilsu vera í öndvegi og ýti verslunarkreddunum til hliðar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir skelegga ræðu. Þar sem ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi tek ég því mjög alvarlega þegar hann talar um ábyrgðarleysi. Ég tel að við reynum að vanda okkur mjög og að það skipti miklu máli að við vöndum okkur í þessari umræðu og umfjöllun og við að leggja fram slíkt frumvarp. Hv. þingmaður kom inn á starfsemi ÁTVR og að hún sæki stoð fyrir sinni verslun í lög til að skilgreina umgjörð um smásölu áfengis sem byggist á bættri lýðheilsu og samfélagslegri ábyrgð. Það er grundvallarmunur á skoðunum okkar í því efni. Ég trúi að verslunin geti komið með okkur í þá vegferð, þ.e. að með breyttri umgjörð geti verslunin sinnt þessu hlutverki með samfélagslega ábyrgð og lýðheilsumarkmið í huga. Hv. þingmaður hafði áhyggjur af því að hér yrði ekki nægt vöruúrval. Er ekki viðskiptatækifæri fólgið í því fyrir einstaklinga að vera með sérverslanir?

Herra forseti. Ég vil taka fram, hvað sem ég kann að hafa sagt áður, að ég efast ekki eitt augnablik um að hv. þm. Willum Þór Þórsson vill vel í þessum efnum, jafn mikið og hann hefur komið að æskulýðs-, íþrótta- og menntamálum. En okkur getur samt greint á um þessi efni og ekkert að því. Ég ætla þá líka að vera hreinskilinn og segja: Ég hef séð hv. þingmann í betri félagsskap en hann er í með hópi flutningsmanna frumvarpsins, þ.e. í þessum efnislega og yfirfærða skilningi. Mér finnst ekki skynsamlegt að fara inn á þessa braut. Mun vöruúrvalið ekki verða í boði í einhverjum sérverslunum? Jú, það er líklegt að það yrði á höfuðborgarsvæðinu, trúlega spryttu þar upp stórar búðir með miklu vöruúrvali. Það færi sjálfsagt eftir verðflokkum, ég geri ráð fyrir að Bónus yrði frekar með ódýrt kassavín og hefði það við hliðina á kjötinu, svo kæmi kannski Hagkaup með aðeins meira úrval af dýrari tegundum og ef til vill ein flott „exklúsíf“ lúxusvínbúð 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóð svör. Já, ég trúi því að hér mundi skapast viðskiptatækifæri í auknum mæli og jafnframt úti á landi. Það er þegar til bar á Sauðárkróki sem heitir Microbar og gefur sig út fyrir að selja sértegundir sem seljast mögulega ekki í miklum mæli, en hv. þingmaður kom inn á það að stórverslunin mundi vera með söluhæstu tegundirnar. Í seinna andsvari ætla ég að skilja eftir spurningu fyrir hv. þingmann varðandi umgjörðina. Noregur hefur skorað hvað hæst í opinberri stefnumótun og þeir leyfa sölu í verslunum á áfengum bjór upp að 4,6%. Væri það leið sem mundi hugnast hv. þingmanni?

Aðeins um aðgengið áfram, en hv. þingmaður nefnir veitingahús með vínveitingaleyfi. Þau geta selt slíkar vörur. Framleiðendur geta átt slík hús eins og dæmi eru um, bæði þetta brugghús í Skagafirði og eins Kaldi. Þeir eru með eigin veitingahús þar sem þeir selja framleiðslu sína, það er auðvitað hægt. Það minnir okkur á annað sem lítið hefur verið rætt um í sambandi við aðgengismálin að stóra breytingin í aðgengi er ekki fjölgun útsölustaða ÁTVR heldur þau hundruð veitingastaða með vínveitingaleyfi sem hafa sprottið upp aðallega á síðustu 10–25 árum. Fyrir 25 árum eða svo voru vínveitingaleyfi tiltölulega afmörkuð við hótel og örfáa stóra skemmtistaði en nú eru þau úti um allt. Og er það þá ekki gott í bili, segi ég. Varðandi umgjörðina og norska fyrirkomulagið er það að sjálfsögðu miklu minna skref. Og af því að hér var rifjuð upp afstaða manna til bjórsins á sínum tíma þá barðist ég fyrir því að menn gerðu greinarmun á léttu öli og sterku og þess sæi stað í þeirri ákvörðun að lögleiða bjórinn, 

Virðulegi forseti. Hér ræða menn um að setja áfengi í búðir. Mér þykir þetta með afbrigðum skemmtileg umræða vegna þess að hér er tekist á um ansi margt í einu. Ég tek eftir ákveðnu mynstri í þessari umræðu sem er það að menn vilja tala miklu meira um heildarmagn af seldu áfengi, af neyttu áfengi en minna um unglingadrykkju, neikvæðar afleiðingar óhóflegrar eða hóflegrar áfengisneyslu en sérstaklega óhóflegrar áfengisneyslu, og vilja miklu frekar halda sig við einfaldar breytur sem sýna fram á að áfengisneysla hefur aukist mjög mikið, sem er satt. Áfengisneysla hefur aukist mjög mikið síðan bjórinn var lögleiddur, síðan vínveitingaleyfi urðu tíðari, síðan áfengisverslunum fjölgaði hjá ríkinu. Á sama tíma hefur ýmislegt gott gerst. Áfengismenning á Íslandi hefur batnað til muna. Ég heyri engan mótmæla því. Ég hef ekki enn heyrt neinn í þessum sal segja að við ættum að fara aftur til baka til ársins 1987 eða 1988. Ég heyri engan segja að hlutirnir hafi verið betri þá. Ég heyrði hv. þm. Pál Val Björnsson, vin minn, tala hérna fyrr í dag um að fyrr á tímum hefði allt verið vitlaust niðri í bæ út af fylliríi. Menn þurfa ekki að vera eldri en ég til að muna eftir því. Mín tilgáta er sú að það hafi fyrst og fremst verið vegna þess að lokunartíminn var akkúrat klukkan þrjú að nóttu hjá öllum, sem þýddi að allir fóru ölvaðir út á götu á sama tíma og vildu halda áfram að skemmta sér. Auðvitað var haftastefnan enn sterkari þá en hún er nú með tilheyrandi afleiðingum, sem er svo oft dæmið. Haftastefnur eru oft vel meintar, en það er ekki hugurinn sem gildir þegar kemur að lagasetningu. Það skiptir máli hvaða raunveruleg áhrif ákvarðanir okkar hafa, óháð því hvað við erum að reyna að gera, sama hversu vænt okkur þykir um börnin okkar, það gefur okkur ekki einhverja ókeypis dómgreind á það hvaða afleiðingar gjörðir okkar hafa. Þess vegna þurfum við að hugsa lengra en aðeins um hvað við ætlum að gera. Við þurfum að skoða hverjar afleiðingarnar hafa verið. Við vitum að áfengisneysla hefur aukist í kjölfar aukinnar frelsisvæðingar á þessu sviði. Við gerum fastlega ráð fyrir því, þar á meðal sá sem hér stendur, einnig kemur það fram í greinargerð með frumvarpinu og vissulega hefur fólk talað hér um það, að áfengisneysla muni aukast í kjölfar þess að þetta frumvarp verði að lögum, a.m.k. tímabundið. Það er svo gott sem óumdeilt og ætti að vera það vegna þess að það er staðreynd. Eftir stendur umræðan um neikvæðar afleiðingar óhóflegrar drykkju, umræðan um eðli drykkjunnar, umræðan um neyslumynstrið, hversu mikið fólk drekkur í einu, undir hvaða kringumstæðum, hvernig það hagar sér þegar það er ölvað, hvernig það lætur við annað ölvað fólk, hvernig það tekur öðru fólki þegar það er ölvað. Allt þetta hefur mjög veigamikil áhrif. Áður en lengra er haldið langar mig að útskýra eitt um áfengi, sem ég hef sagt margsinnis í pontu: Áfengi er dóp. Áfengi er ekkert minna dóp en annað dóp sem er á markaðnum. Ég heyri engan mótmæla því vegna þess að það er dagsatt. Þetta er staðreynd. Áfengi veldur þunglyndi, dómgreindarbresti, minnistapi, heilaskaða, heilsutjóni, geðveiki, heimsku, fíkn og dauða  Áfengi veldur fráhvarfseinkennum og þolmyndun og er þar af leiðandi fíknivaldandi. Þetta er fíkniefni. Eini munurinn á því og öðru er - ja, munurinn er tvíþættur: Annars vegar er áfengi löglegt, það eru reglur um það en það er löglegt, og hins vegar á það sér ofboðslega langa og ríka sögu í menningu okkar, hvort sem fólki líkar það betur eða verr. Þetta er helsti eðlismunurinn á áfengi og öðrum fíkniefnum. Að öðru leyti er áfengi sem efni ekki neitt frábrugðið öðrum efnum. Það er hægt að drekka kannabisefni, menn gera það. Það er hægt að drekka ofskynjunarsveppi. Það breytir þeim efnum ekki í neitt minna dóp. Það eru aðrir hlutir sem gera það. Mig langar að fjalla um hvað vakir fyrir mér þegar kemur að þessari umræðu, þ.e. hvaða áhrif ég vona og tel að verði af þessu frumvarpi. Ég styð þetta frumvarp að svo stöddu, ekki vegna ástar minnar á verslunarfrelsi og ekki vegna frelsis einstaklingsins. Þótt ég elski frelsi einstaklingsins þá er það ekki forsenda fyrir því að ég styð frumvarpið akkúrat á þessum tímapunkti. Ég gef ekkert fyrir rök um þjónustu og vöruúrval ef ég á að segja eins og er, mér er kannski kært um þessa hluti sem neytanda en sem þingmanni er mér satt best að segja nákvæmlega sama. Ég sé ekki að það sé hlutverk þingmanna að tryggja vöruúrval eða gæði þjónustu. Mér finnst það eiga heima á hinum frjálsa markaði og hvergi annars staðar nema þegar kemur að því sem ríkið hefur ákveðið að hafa einkaleyfi á. Ef þjónustan versnar eitthvað er mér alveg sama. Ef vöruúrvalið versnar eitthvað verður bara að hafa það. Mér finnst það ekkert hræðilegt, ég þarf ekki 120 bjórtegundir. En það er ég, ég tala ekki fyrir aðra. Áhyggjur af verði - mér finnst dálítið skrýtið þegar andstæðingar þessa frumvarps kvarta mikið undan því að áfengisverð muni hækka þar sem það er einmitt einn af þeim þáttum sem er talinn draga helst úr áfengisneyslu. Þá virðast menn vera að skammast meira yfir því að dóppeningarnir fari ekki til ríkisins heldur til einhvers annars. Ég hef reyndar smááhyggjur af hækkandi verði en bara út frá þeim forsendum að ég tel of hátt verð búa til vonda hvata, svo sem þann að fólk fari að brugga landa eða eitthvað því um líkt en vonandi bara bjór. Það sem vakir fyrir mér í þessari umræðu er að breyta áfengismenningunni til hins betra. Íslendingar birgja sig upp, drekka mikið í einu og haga sér eins og fífl þegar þeir eru drukknir. Ég segi hlutina umbúðalaust, fyrirgefið, við erum að tala um áfengi og því leyfi ég mér að tala svona. Eftir að hafa verið erlendis, bæði búið þar og farið oft þangað, þá skammast ég mín fyrir íslenska áfengismenningu. Þegar ég fer inn í markaði í Frakklandi og sé rauðvín í hillum þá hugsa ég með mér: Æ, já, ég er fullorðinn, alveg rétt. Mér á að vera treystandi til að sjá áfengi án þess að ég fríki út, detti í það klukkan tvö á þriðjudegi. Það er bara ætlast til þess, ótrúlegt en satt. Hérna á Íslandi erum við með svo brenglað viðhorf að það má kaupa kassa af brennivíni klukkan tvö á þriðjudegi en það má ekki kaupa sér bjór klukkan níu á föstudagskvöldi nema á barnum. Þetta finnst mér skrýtið. Mér finnst svo skrýtin sú hugmynd okkar Íslendinga að við séum einhvern veginn að hjálpa alkóhólistum að eiga við sín vandamál og fyrirbyggja alkóhólisma eða vandamál í kjölfar áfengisneyslu með því að stjórna opnunartíma og fjölda sölustaða. Ég trúi ekki að þetta sé það sem hafi úrslitaáhrif á þau vandamál sem áfengisneysla veldur. Aðeins meira um áfengisvandamál: Áfengisneysla getur valdið alls konar vandamálum. Fyrir utan þau sem ég nefndi hérna áður eru vandamál sem eiga það sameiginlegt með öðru dópi að valda krabbameini, skorpulifur, vinnutapi o.fl. Hér reynir á gildismat. Ef hægt er draga úr fylliríismenningu, er það ekki skömminni skárra en að hafa meiri fylliríismenningu og kannski færri tilfelli af skorpulifur? Það er gildisspurning sem ég ætla ekki að svara hér og nú vegna þess að það er nokkuð sem við þurfum að ræða burt séð frá einhverjum tölum. Það er nokkuð sem við þurfum að ákveða. Ég segi fyrir sjálfan mig: Ég vil miklu frekar fá skorpulifur eða krabbamein á fullorðinsaldri en vera stunginn í síðuna á þrítugsaldri, eins og áfengi getur valdið vegna þess að áfengisneysla veldur geðveiki, heimsku og öllum þessum hræðilegu hlutum. Eitt þykir mér áhugavert við að heyra andstæðinga þessa frumvarps segja hérna og það er að þeir vilja aldrei snúa til baka. Bjórbannið var afnumið, sælla minninga, og neysla hefur aukist gríðarlega síðan þá, en enginn vill banna bjórinn úr þessu. Þó nefna menn það hér og þar að kannski séu vindar að snúast og menn vilji banna meira, en enginn er reiðubúinn að standa hér og segja að hann sé til í að banna bjórinn, fækka áfengisverslunum, hafa styttri opnunartíma eða neitt því um líkt. Hvers vegna segir þetta enginn? Vegna þess að reynslan af því er ekki góð. Reynslan af því að takmarka áfengi með þeim hætti er einfaldlega ekki góð - nema maður líti á heildarmagn neytts áfengis. Ef maður lítur á áfengismenninguna er þróunin í jákvæða átt, óumdeilt eftir því sem ég fæ best skilið. Ef við lítum á unglingadrykkju er þróunin í jákvæða átt, óumdeilt eftir því sem ég fæ best séð. Á sama tíma stefnum við í átt til frjálsræðis. Það sama kemur fram í skýrslu sem ég las frá Bretlandi, frá 2012, sem heitir á ensku og ég mun íslenska það, með leyfi forseta, „The Dangers of Alcohol Deregulation: The United Kingdom Experience“, þ.e. hættur við afreglunarvæðingu áfengis, reynsla hins sameinaða konungdæmis, sem sé Englands. Þar eru raktir fimm áratugir af tilslökun í regluverki. Heildarneysla hefur rúmlega tvöfaldast frá 1956–2004 þegar hún fór að minnka aftur - áður en menn fóru að hækka verðið, vel að merkja, en áfengisneysla unglinga hefur farið minnkandi frá 1991 til 2010, sem er það tímabil sem þeir mæla. Breskir unglingar drekka meira í einu en bandarískir. Unglingum sem höfðu drukkið seinustu 30 daga fækkaði um 33% milli 1991 og 2010 og á sama tíma dró úr dauðsföllum vegna ölvunaraksturs um 48%. Drykkja og fylliríisdrykkja unglinga er í sögulegri lægð þótt mikil sé. Það er ekki margt sem ég vil taka mér til fyrirmyndar frá Bretlandi en þegar þróunin er í rétt átt verður maður að spyrja hvers vegna. Það er ekki vegna strangari löggjafar. Það er ekki vegna þess að það hafi verið meiri takmarkanir. Síðast en ekki síst langar mig að nefna nokkra fyrirvara. Ég tel ekki að aukið frjálsræði í þessum málaflokki leiði sjálfkrafa af sér minni áfengisneyslu unglinga eða leiði sjálfkrafa af sér færri vandamál við þá neyslu sem vissulega eykst. Ég tel annað og meira þurfa að koma á móti til að stýra þróuninni í þá átt, en ég tel að það sé óhjákvæmilegt hvað svo sem við gerum í sambandi við frjálsræði. Við þurfum að efla forvarnastarf. Við þurfum að halda áfram því góða starfi sem við vitum að virkar, sem er búið að reyna og er búið að takast fjári vel. Það er mikilvægt að það fylgi með. Fyrr í andsvörum mínum við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon nefndi ég breytingartillögu sem hann lagði fram í umræðum um bjórlögleiðingu árið 1988. Þar stakk hann upp á því að 75 millj. kr. yrði varið á ári á þáverandi verðlagi í forvarnir og slíkt starf. Í þessu frumvarpi er sérstaklega imprað á því að efla þurfi það starf líka, sem mér finnst gott, mér finnst það mikilvægt. Flutningsmönnum tillögunnar finnst það mikilvægt, sem það er. Mig langar að setja örstutta fyrirvara í lokin við það sem ég er ekki sannfærður um hvað frumvarpið varðar þó að rök séu fyrir sumum ákvæðum frumvarpsins: Í fyrsta lagi finnst mér opnunartíminn skrýtinn. Mér finnst skrýtið að hætta að selja áfengi klukkan átta á kvöldin, um það bil þegar maður hefði haldið að það væri eðlilegt fyrir hófsemdarmann að fá sér einn eða tvo bjóra með stuttum fyrirvara. Ég hef ekki trú á því að það sé gott. Ég hefði alla vega viljað hafa það til miðnættis, helst allan sólarhringinn ef ég á að segja alveg eins og er, en ekki til átta. Mér finnst skrýtið að mega bara selja áfengi á þeim tímum sem maður mundi ekki búast við því að fólk væri að drekka. Sömuleiðis er ég ekki endanlega sannfærður um að það sé góð hugmynd að flytja allt áfengi yfir í búðir. Bjór og léttvín tel ég að hefði jákvæð áhrif á áfengismenninguna til lengri tíma en hvað varðar sterka áfengið er ég ekki sannfærður. Ég skil þó þau rök að það sé ekki rekstrargrundvöllur fyrir ÁTVR með sterkt áfengi víða um landið. Ég er ekki með fullkomna lausn á því en vafi minn á þessu er samt sem áður til staðar og þess vegna er ég pínulítið efins. Ég hef ekki mótað endanlega afstöðu mína í þessu máli enda er bara 1. umr. í gangi, nefndarumræðan er eftir, sömuleiðis hinar fjölmörgu umsagnir sem munu vafalaust berast og síðast en ekki síst hin eina sanna 2. umr. Það þriðja sem ég hef að athuga við þetta frumvarp að svo stöddu er að áfengissölualdurinn, þ.e. sá aldur sem starfsmaður þarf að vera á, er einungis 18 ár þegar áfengiskaupaaldurinn er 20. Ég tek mikið mark á þeim rökum sem margir andstæðingar frumvarpsins hafa borið hér fram, sem eru þau að 18 ára einstaklingur sem vinnur í slíkri búð og er að selja áfengi á mjög erfitt með að hafna öðrum sem eru í sama bekk eða ári eldri og segjast vera tvítugir. Ef ég hugsa til baka hefði ég sennilega trúað viðkomandi, það virðist einfaldast og auðveldast í stöðunni. Ég skil því þau rök, tek mark á þeim og tek undir þau. Mér finnst þetta skrýtið. Hugsanlega er hægt að hækka þennan aldur upp í tvítugt, hugsanlega er hægt að hækka hann meira. Það yrði aukavesen fyrir þá sem vilja selja áfengi, sem þeir þyrftu bara að lifa við að mörgu leyti. Ég tek að minnsta kosti undir þá gagnrýni. Síðast en ekki síst, þótt tíma mínum sé lokið, þykja mér rökin um sýnileika ekki standast skoðun vegna þess að sýnileiki áfengis er mjög mikill nú þegar. Ef maður gengur niður Austurstræti sér maður helling af áfengi, helling af mjög sterku áfengi, það er ekki séns að komast hjá því að horfa á það. Ég gef einfaldlega ekkert fyrir þessi sýnileikarök. Áfengi er mjög sýnilegt í okkar samfélagi hvort sem maður gengur úti á götu og er ekkert inni í búðum eða fer inn í einstakar verslanir á landsbyggðinni þar sem ríkið 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni Helga Hrafni fyrir afskaplega fína ræðu. Það er aldrei leiðinlegt að hlusta á hann í ræðustól, hann er svo ákveðinn og rökfastur og þar fram eftir götunum. Hann segir í ræðu sinni að áfengi sé dóp. Það er bara þannig, þetta er bara dóp alveg á nákvæmlega sama hátt og kannabis, kókaín og amfetamín og hvað sem það heitir, allt þetta jukk. Fæ ég tvær mínútur, herra forseti?

Já, í fyrra sinn.

Já, í fyrra sinn, já. Hvað fyndist þingmanninum um að við mundum selja kannabis bara í búðum líka? David Nutt sagði, ég veit að hv. þingmaður var á þeim fyrirlestri, að rannsóknir í Bretlandi sýndu að það væri mun minna um dauðsföll af völdum eiturlyfja svonefndra eins og e-taflna, kannabis og ópíumtengdra efna en nokkurn tímann áfengis. Ef ég tók rétt eftir kom fram á glærunum hans að 22 þús. manns hefðu látist af völdum áfengisneyslu í Bretlandi á síðasta ári, 80 þús. manns af völdum tóbaksreykinga. En það var varla mælanlegt af þeim sem dóu vegna e-taflna. Það fer samt allt af hjörunum ef talað er um þær. Getum við ekki bara alveg eins farið að selja þær eins og að selja áfengi, gefa þetta bara allt frjálst, hafa ópíumsjoppur á öðru hverju horni og allir geta bara verið í djollí fíling við að reykja eða drekka brennivín? Getum við ekki alveg eins gert það eins og þetta? Þingmaðurinn er mjög harður á því að þetta sé bara dóp. Og þetta er það. Það er ekkert efni í heiminum sem drepur fleiri árlega en áfengi, ekki einu sinni styrjaldir eða sjúkdómar. Hvað finnst honum um það?

Virðulegi forseti. Vímu- og fíkniefni eru afskaplega víðtækur málaflokkur. Fæst þessara efna eru eins. Sum þeirra hafa sambærilega sögu en fæst þeirra alveg þá sömu. Sem dæmi hefur áfengi þá sérstöðu að við höfum mörg þúsund ára hefð af því að nota það í þó nokkuð miklu magni. Elstu heimildir eiga það sameiginlegt að menn notuðu mjög mikið áfengi, eiga af því miklar skrýtlur og margar sögur, ýmist góðar eða vondar. Það breytir svolítið því hvaða hlutverki tiltekið vímuefni þjónar í viðkomandi menningu. Lagalegt umhverfi sem virkar kannski á eitt vímu- og fíkniefni virkar ekki endilega eins á annað. Gott dæmi um þetta er tóbak. Það virkar tiltölulega vel að banna tóbak, hækka verðið á því o.s.frv. vegna þess að það veldur ekki eiginlegri vímu eða víman er mjög skammvinn, er lítil og truflar mann ekki við það til dæmis að keyra bíl nema bara að hendurnar eru uppteknar fyrst og fremst. Hún veldur ekki breyttu hugarástandi á borð við áfengi, kannabis, amfetamín, kókaín, hvað þá LSD. Þess vegna virkar kannski eitthvað gagnvart tóbaksfíkn sem virkar ekki gagnvart til dæmis heróíni eða e-pillunni, einhverju því um líku. Hvað varðar orð hv. þingmanns um skaðsemi mismunandi efna er rétt að áfengi er alveg stórhættulegt efni. Ef maður skoðar það bara út frá þeim forsendum er næstum því hlægilegt, ef það væri ekki svo sorglegt, hversu yfirþyrmandi hræðilegt efni það er við hliðina á efnum sem eru þó langt frá því að vera skaðlaus, t.d. e-pillan, kannabis og fleira sem eru ekkert skaðlaus efni, þau eru þó að því er virðist skaðminni en áfengi, vissulega hvað varðar dauðsföll og hvað varðar varanlegt heilsutjón. Ég lít ekki svo á að lagaumhverfið eða frjálslyndi þar í eigi að afmarkast af skaðsemi efnisins heldur því hvaða áhrif lagaumhverfið hefur á neikvæðar afleiðingar neyslu þess. Þar á milli og skaðsemi efnisins er ekki endilega samband.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga fyrir þetta svar sem var mjög gott og rökfast eins og venjulega. Ég er enn svo upptekinn af þessu, ekki síst vegna þess að ég er sjálfur óvirkur alkóhólisti og þekki afleiðingar þess að drekka of mikið áfengi og hvaða áhrif það hefur á umhverfið. Ég er svo sannarlega sammála mörgum sem hafa sagt að þetta sé fyrst og fremst lýðheilsumál. Í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá því í vor bendir stofnunin þjóðum heims á að fylgja fordæmi ríkja eins og Íslands þar sem ríkisstjórnir hafa markað stefnu til að draga úr ofneyslu áfengis. Mér finnst einhvern veginn og það er mín skoðun að þetta frumvarp geri það ekki. Ég held að þetta sé akkúrat í hina áttina. Ég spyr því hv. þingmann hvort hann trúi því virkilega að þetta muni ekki hafa áhrif til hins verra.

Virðulegi forseti. Ég tel þetta frumvarp munu auka heildarneyslu. Ef markmiðið er einfaldlega að draga úr neyslu held ég ekki að þetta frumvarp sé til bóta, ég segi það bara hér og nú eins og ég sagði í ræðu minni og kemur reyndar fram í greinargerð frumvarpsins sjálfs. Ég held hins vegar að úr neikvæðum afleiðingum þeirrar neyslu megi draga með því að bæta áfengismenninguna. Og áfengismenningin afmarkast af lagalegu umhverfi út af fleiri þáttum en því hvort fólki sé leyft að gera eitthvað, hvort það megi kaupa það á þessum eða hinum tíma og jafnvel að ákveðnu marki á hvaða verði það fæst. Verðið virðist reyndar, ég verð að segja eins og er, samkvæmt mínum heimildum vera helsta vopnið, a.m.k. til skemmri tíma, til að takmarka neyslu með árangursríkum hætti. Ég lít ekki á það sem höfuðmarkmið að minnka neyslu heldur að minnka skaðlegar afleiðingar neyslunnar. Þær eru misjafnar eftir því hvernig áfengis er neytt. Það er munur á því að drekka hálfan lítra af vodka og tíu bjóra þótt það sé sama áfengismagn vegna þess að maður drekkur ekki tíu bjóra á sama tíma og maður drekkur vodka. Það er eðlismunur á því hvernig vandamálin brjótast út eftir því hvernig neyslan á sér stað. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sérlega skemmtilega og málefnalega ræðu þar sem hann veltir upp mörgum sjónarhornum á þessu máli, bæði lýðheilsulegum og líka orsakasamhengi hlutanna. Hann hefur vakið athygli á því að það er ákveðin mótsögn, að því er virðist, í því að aðgengi að áfengi hefur verið aukið með fjölgun útsölustaða og auknu frjálsræði en á sama tíma hefur unglingadrykkja minnkað. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það hvernig orsakasamhengi það sé. Er það vegna þess að aukið frelsi hafi leitt af sér vínmenningu eða eru það aðrir þættir sem ráða þessu? Sjálfur er ég þeirrar skoðunar. Ég held að menn vanmeti það að í vinnunni við að breyta afstöðu til áfengis hjá ungu fólki fólst líka mikið af skilaboðum frá fullorðnu fólki og reglur breyttust. Til dæmis ríkti ákveðið umburðarlyndi gagnvart því að unglingar mættu drekka á skemmtunum í grunnskólum, það var lengi vel þannig. En eftir áföll og erfiðleika tóku foreldrasamtökin sig til, ásamt íþróttahreyfingunni og fjölda annarra aðila, og reyndu að breyta viðhorfum til áfengis og það markmið var sett að hreinsa grunnskólana. Mér finnst þessi pæling mjög skemmtileg og mér finnst mjög mikilvægt, eins og hv. þingmaður gerir, að velta fyrir sér afleiðingum af breytingum, að velta fyrir sér orsakasamhengi. Hvað kemur fyrst og hvað síðast? Sama hefur gerst í Bretlandi þar sem gríðarlegri orku hefur verið eytt í að stöðva aukna unglingadrykkju, sérstaklega hjá stúlkum en drykkja þeirra jókst af miklum krafti fyrir 10 til 15 árum. Mig langar til að biðja hv. þingmann um að svara þessu. Er ástæða til að breyta núna? Við erum að tala um að breyta í einhverja átt. Er það ávísun á bætta vínmenningu?

Virðulegi forseti. Nei, ég tel að frelsisaukning ein og sér muni ekki þýða minni unglingadrykkju svo að því sé svarað strax. Mig minnir að ég hafi farið með þetta í ræðunni áðan. Það er rétt, sem hv. þingmaður segir, að reglur fylgdu þeirri aðferðafræði sem var beitt til að minnka unglingadrykkju enda lít ég á það sem eitt af höfuðmarkmiðum í baráttunni við neikvæðar afleiðingar af áfengisdrykkju. Ef áfengisdrykkja veldur ekki jafnmiklum vandræðum og ella þá er meiri áfengisneysla í sjálfu sér ekki vandamál. En það sem ákvarðar fyrst og fremst hversu miklum vandamálum áfengisneysla veldur er hvenær fólk byrjar að drekka. Það er þess vegna sem ég legg höfuðáherslu á unglingadrykkjuna. Til að svara hv. þingmanni þá er ekki lagt til að slakað sé á neinum úrræðum sem hefur verið beitt gegn unglingadrykkju. Þvert á móti er imprað á því að auka eigi forvarnir og fræðslu. Ég tók ekki eftir því, þegar ég las frumvarpið og greinargerð, að þar væri fjallað um þessar reglur enda tilheyrir það væntanlega skólayfirvöldum að mestu leyti, en ég er fullkomlega hlynntur þeim reglum. Mér finnst það fínt að þær reglur séu til staðar, en það eru reglur sem eiga við ungu kynslóðina. Það er þess vegna sem ég hef svo litla trú á því að breytingar á reglum fyrir fullorðna fólkið breyti einhverju um unglinganeyslu. Það er þess vegna sem ég tel ekki að þetta frumvarp muni auka unglinganeyslu vegna þess að aðrar reglur gilda um unglinga á öðrum vettvangi í þokkabót. Það er það sem ég vil meina að skipti mestu máli, það er unglinganeyslan, vegna þess að hún afmarkar síðan hversu miklum vandamálum, hvaða neysla sem á sér stað, neysla veldur. Ég vona að þetta svari spurningunni.

Hæstv. forseti. Það er athyglisvert að hv. þingmaður segir að ekki sé verið að slaka á. Hverju er verið að breyta? Það er engu verið að breyta. Það er bara verið að færa ágóðann frá ríkinu yfir á verslanir. Og treystir hv. þingmaður þá verslununum betur til að fylgja málum eftir en ríkisverslununum? Mig langar að heyra aðeins sjónarmiðin hvað það varðar. Ég tek undir með hv. þingmanni að það skiptir gríðarlega miklu máli hvenær fólk byrjar að drekka og þess vegna var markið sett við 18 ára aldur. Á móti hefur það svo leitt til þess að það er eins og það sé löggilt að maður eigi að byrja að drekka 18 ára, sem er annað vandamál sem við erum að glíma við, þannig að við eigum aðeins að færa okkur ofar og markera líka þann valkost að drekka ekki áfengi. Ég var á ráðstefnu um geðheilbrigðismál á Nauthóli í gær þar sem Arne Holte flutti athyglisverðan fyrirlestur og gaf út sjö atriði sem skiptu máli til að verjast geðvandamálum. Þar nefnir hann það magn áfengis sem þjóðin neytir sem einn af áhættufaktorunum; meira magn, fleiri sjúkdómar. Hvað segir hv. þingmaður um þetta? 

Virðulegi forseti. Ég hefði mikinn áhuga á því að fá eintak af þeirri umfjöllun sem hv. þingmaður nefndi hér í lokin, ég vil skoða öll gögn sem þetta varðar. Ég bað um gögn hjá hv. þm. Frosta Sigurjónssyni áðan og hef farið yfir sumt af því, það er þess vegna sem ég nefni Bretland til dæmis. Ég hef reyndar ekki getað farið yfir allt frá því þessi umræða hófst enda erum við hér bæði í umræðu og á sama tíma að reyna að læra heima. Ég vil endilega fá afrit af þeim gögnum ef hv. þingmaður er viljugur til að láta mig hafa þau. Hv. þingmaður spyr hverju sé verið að breyta. Í fyrsta lagi - þetta kann kannski að hljóma svolítið kaldhæðnislega - er verið að minnka sýnileika. Ef maður labbar niður Austurstræti sér maður vínbúð og maður sér fullt af áfengi og helling af sterku. Maður sér fullt af fólki með helling af áfengi að kaupa helling af áfengi og ganga út með helling af áfengi. Þetta sér maður ekki í Frakklandi, í Belgíu, í Kanada eða í Finnlandi ef út í það er farið - jú, maður sér þetta reyndar pínulítið í Finnlandi, þeir eru með ríki fyrir sterk vín og í Manitoba líka, en þar drekka allir bjór, það drekkur enginn sterkt vín þar. Þeir drekka hins vegar bjór og mikið af honum. En alla vega, þetta breytir áfengismenningunni sjálfri eða gefur okkur tækifæri til þess, ef við nýtum tækifærið og bjóðum samtímis 

Herra forseti. Hv. þingmaður talaði af djúpri þekkingu á viðfangsefni þessarar umræðu. Yfirþyrmandi skelfing, dóp, hætta - þetta voru orðin sem sátu eftir í huga mér eftir þessa þróttmiklu ræðu sem hv. þingmaður flutti. Mér fannst hún vera eins og brýning og hvatning til manna eins og mín og margra annarra sem hafa stundum í gáskafullum dansi í gegnum lífið kannski umgengist Bakkus af léttúð sem ef til vill hefur af og til verið úr hófi fram. Mér fannst ræða hans vera ein samfelld varnarræða gegn efni frumvarpsins. Þess vegna varð ég mjög hissa, og velti því fyrir mér hvort ég hefði heyrt rangt, að þegar hv. þingmaður hafði flutt þessa umvöndunarræðu kom hann að niðurstöðu síns máls, sem var sú að hann hefði ekki gert upp hug sinn. Ég tel að sérhver sæmilega vel gefinn og viti borinn maður sem hlustaði málefnalega á þessa vel fluttu ræðu gæti ekki hafa skriplað nema að einni niðurstöðu; að vera á móti frumvarpinu. Þess vegna varð ég svo hissa á því sem hv. þingmaður sagði og vildi biðja hann um að skýra það út fyrir mér. Heyrði ég rétt, flutti hann þessa miklu ræðu gegn böli alkóhólsins en hefur samt ekki gert upp við sig hvernig hann ætlar að taka á málinu? Í annan stað. Hv. þingmaður nefndi þrjú atriði sérstaklega og þriðja atriðið sem hann tiltók undir lokin var að menn höfðu gert athugasemdir við það að afgreiðslufólk sem mundi afgreiða áfengi væri 18 ára, en mætti hins vegar ekki selja nema fólki sem væri orðið tvítugt. Og þá datt upp úr hv. þingmanni: Ef kerfinu yrði breytt fyndist honum vel koma til greina að sett yrðu sérstök lög um að enginn mætti afgreiða í matvörubúðum nema þeir sem væru orðnir 20. Er það í sjálfu sér ekki nóg til þess að vera á móti frumvarpinu? Eða heyrði ég líka rangt hjá hv. þingmanni þegar hann fór með þá rullu?

Virðulegi forseti. Ég er ekki þeirrar skoðunar þegar kemur að skaðsemi fíkniefnis eða nokkurrar vöru í samfélaginu að það sé einfaldlega þannig að eitthvað sé slæmt og þar af leiðandi eigi að banna það, eða að eitthvað sé slæmt og þar af leiðandi eigi að setja tiltekið lagaumhverfi í kringum það. Ég er ekki sannfærður um að þetta sé svo einfalt. Það er ekki reynsla mín, hvorki í þessum málaflokki né almennt í samfélaginu. Þetta virkar ágætlega gegn morðum vegna þess að enginn vill morð, þetta virkar ágætlega gegn þjófnaði vegna þess að enginn vill þjófnað. En fólk vill áfengi, það vill kannabisefni, það vill allan fjárann sem er því skaðlegur, það er bara þannig. Það vill óvarið kynlíf líka, það vill alls konar hræðilega hluti. Skelfilega, skelfilega hluti. En nú grínast ég. Hv. þingmaður nefnir það og heyrir rétt, ég hef ekki gert endanlega upp hug minn gagnvart frumvarpinu. Ég hallast að því að greiða atkvæði með því. Nú veit ég ekki hvernig þingstörfum hv. þm. Össur Skarphéðinsson er vanur. Ég legg það í vana minn að skoða málin með opnum huga. Ég ven mig á að taka sönsum þegar nýjar upplýsingar berast. Það er reyndar eitt af grunngildum Pírata sem flokks. Ef ég er í vafa þá segi ég það og ef mönnum finnst það ekki nógu flott verða þeir að gjöra svo vel að lifa með því, með fullkominni virðingu fyrir þingheimi og öllum sem þar sitja. Hvað varðar seinni spurningu hv. þingmanns um að sölumenn megi vera 18 ára samkvæmt frumvarpinu þá er svar mitt: Já, það kemur auðvitað til greina af minni hálfu að skoða hvort það eigi að vera hluti af áfengisleyfi verslunar að þar starfi eingöngu starfsmenn sem eru tvítugir eða eldri. Það þarf leyfi til að mega selja áfengi, vænti ég. Og mér finnst sjálfsagt að skoða hvort það eigi að gera kröfu um að starfsmenn séu þá tveimur árum eldri.

Herra forseti. Það sem mér fannst merkast í ræðu hv. þingmanns var að hann lýsti því yfir að hann tæki sönsum. Ég vildi að það gilti um fleiri starfsfélaga okkar, þá væri líf okkar í þessum sal miklu auðveldara. Ég lít reyndar svo á að ég sé líka í hópi þeirra sem af og til geta tekið sönsum. Og eins og hv. þingmaður legg ég mig fram um að skoða málin. Hvernig geri ég það? Ég hlusta á menn eins og hann halda málefnalega ræðu. Ég kom til umræðunnar tiltölulega opinn en ég verð að viðurkenna að ég er aðeins að lokast undir ræðu hv. þingmanns því að hann var svo sannfærandi í umvöndunum sínum gegn málinu,  Ef ég má gefa hv. þingmanni ráð þegar hann er að skoða málin, af því að hann getur tekið sönsum, þá ætti hann kannski að hlusta dálítið meira á sjálfan sig, því að hann er ansi sannfærandi. Herra forseti. Að lokum er það alveg nóg til þess að ráðast af hörku gegn frumvarpinu ef hv. þingmaður ætlar að taka þátt í að samþykkja mál sem á síðan að leiða til þess að banna öllum frá 18 til tvítugs að vinna í verslunum, matvöruverslunum, sem eiga að selja þessa vöru. 

Virðulegi forseti. Þá er það bara afleit hugmynd og þá verður henni væntanlega kastað öfugri út. Ég sagði einfaldlega að ég væri reiðubúinn að skoða hana. Ég skammast mín ekki fyrir að skoða nokkurn skapaðan hlut, sama hversu illur hann kann að virðast vera í fyrstu. Ég stæri mig af því viðhorfi. Hvað varðar að ég hafi talað gegn málinu þá misskilur hv. þingmaður aftur nálgun okkar pírata, hvernig við nálgumst lausnir á vandamálum. Það að eitthvað sé skaðlegt þýðir ekki sjálfkrafa að það eigi að vera bannað, að eitthvað sé skaðlegt þýðir ekki endilega að tiltekin lausn virki. Það er ekki endilega samhengi þar á milli. Það að einhver sé vondur þýðir ekki að maður eigi að berja hann, það að eitthvað sé slæmt þýðir ekki að maður eigi að banna það. Heimurinn er flóknari en það. Ég var ekki að tala á móti frumvarpinu nema einstaka þáttum sem mér finnst vera þess virði að skoða. Ég kom með eina hugmynd, kannski er hún afleit. Ég kem með fullt af afleitum hugmyndum á hverjum einasta degi og mun halda áfram að gera það. Sumar þeirra virka. Stundum eru tíu hugmyndir af hundrað betri en níu af tíu.

Hæstv. forseti. Hér er orðin nú þegar löng umræða um þetta mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Ég, eins og sá þingmaður sem talaði á undan mér, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, velti mikið fyrir mér: Hvers vegna er þetta frumvarp komið fram? Hverju er verið að reyna að koma fram í samfélaginu? Er verið að auka frelsi - fyrir hvern? Ég komst að þeirri niðurstöðu eftir að hafa skoðað frumvarpið dálítið vel og farið yfir greinargerðina og allt það sem þar er, að þá gæti maður kannski sagt í nokkrum setningum að frumvarpið sé tillaga um að banna ríkinu að selja áfenga drykki, auka frelsi kaupmanna til að græða á sölu slíkra drykkja. Svo einfalt er málið í mínum huga. Öll greinargerðin er síðan tilraun til að réttlæta það og með mjög misvísandi rökum. Þá segir maður: Það þarf að skoða það í samhengi af hverju verið er að ræða um byggðamál í þessu samhengi. Af hverju er verið að ræða um hugsanlegar hættur, magnaukningar á sölu, hvernig hægt er að auka forvarnir? Af hverju er verið að ræða það? Til að réttlæta það að ríkið afsali sér eða því verði bannað að selja áfenga drykki og leyft verði að selja það í búðum þar sem menn geti haft af því hagnað. Svona lítur málið við mér. Ég er ekki tilbúinn að taka þá áhættu. Þetta snýst ekki um neysluvenjur fyrir mér. Ég ætla að þakka flutningsmönnum frumvarpsins fyrir að gera heiðarlega grein fyrir þeim tilgangi í fyrstu málsgreinum greinargerðar með frumvarpinu. Á nokkrum stöðum er til dæmis sagt, með leyfi forseta: „Almennt er óhætt að segja að ekki fari mikið fyrir þeirri skoðun í stjórnmálaumræðu að hið opinbera eigi að standa fyrir verslunarrekstri á Íslandi. Jafnvel má segja að það sé meginregla að hið opinbera eftirláti einkaaðilum að halda uppi slíkri starfsemi.“ Og takið nú eftir hvert framhaldið er, með leyfi forseta: „Helstu undantekningar frá þeirri reglu eiga sér stað á sviðum þar sem einkaaðilar sjá sér ekki hag í því að ástunda verslunarstarfsemi sem þó er neytendum nauðsynleg, þá finnur hið opinbera sig stundum knúið til aðkomu.“ Ég held áfram á bls. 7 í greinargerðinni. Þar kemur þessi moli sem ég kalla, þessi gullmoli, með leyfi forseta: „Einnig má spyrja þeirrar grundvallarspurningar hvort eðlilegra sé að ríkið hirði þessar tekjur af kaupendum áfengis, sem eru skattgreiðendur, en einkaaðilar.“ Að það sé frekar ríkið en einkaaðilar. Um það snýst þetta. Þetta snýst um hagsmuni. Þetta snýst um hagsmuni þeirra sem hugsanlega geta haft af því gagn að fá tækifæri til að selja áfengi. Það stendur hérna. Það er nóg fyrir mig að velta vöngum yfir. Er það það sem ég vil láta ráða í sambandi við sölu og umsýslu á áfengi? Og er einhver áhætta sem felst í því að velja það? Þá komum við að hugtaki sem oft er notað í sambandi við ákveðnar vörur sem við veljum að vera ekki með, sem sagt sem ágóðahvetjandi söluvöru á markaði, þetta með ágenga sölu. Hver hefur hag af því að koma vörunni ofan í neytendur? Við höfum rætt afglæpavæðingu. Af hverju erum við að því? Það er til þess að minnka hagnaðarvonina hjá þeim sem eru að selja, til að reyna að losna við að menn geti lagt út í glæpi til að koma ákveðinni vöru á markað. Af hverju teljum við okkur trú um að það að setja þetta út í verslanir muni minnka líkurnar á því að ágeng sala verði og menn reyni að koma víni í sem mestu magni ofan í fólk? Þannig er markaðshlutverkið almennt. Það er annað alvarlegt í þessum inngangi líka, það er þessi hugmynd sem er athyglisverð þegar menn segja að frávikið frá því að einkaaðilar séu að selja vörur sé eingöngu þegar ekki er hagnaðarvon, það er orðað þannig, ég var að lesa það. Og þá kemur að því sem hefur einkennt samfélagið allt of mikið. Það er að við einkavæðum hagnaðinn í samfélaginu en ríkisvæðum tapið. Það finnst mér í sjálfu sér vera vandamál almennt, þ.e. að ef einhvers staðar er gróðavon ætlumst við til að menn fái tækifæri til þess að komast inn á markaðinn til að geta selt vöruna, en ef það gengur nú svo illa að ekki er hægt að koma henni á alla staði á landinu eða - við getum tekið sem dæmi þegar menn voru að skipta með sér markaðnum í sambandi við netvæðinguna og skilgreindu markaðsvæn svæði og ekki markaðsvæn. Hvernig fór það þar sem markaðurinn átti að sjá um lausnina, réð svo ekki við það? Það eru þau svæði sem kannski hafa setið mest eftir. Það eru svona hlutir sem ég hef verið að velta fyrir mér. Hver er tilgangurinn með þessu? Af hverju, miðað við umræðuna sem var hér á undan, erum við að reyna að stíga skref í þá átt og reyna svo að grípa til ótal aðgerða til að bregðast við til að minnka skaðleg áhrif? Þetta eru þeir hlutir sem mér finnst ástæða til að velta upp. Ég hef einnig velt mikið fyrir mér af hverju þetta er baráttumál hjá Sjálfstæðisflokknum og búið að vera það til langs tíma. Maður hefði kannski viljað sjá, ef maður vill vera kaldhæðinn og gera svolítið grín að þessu, að svona barátta frá ungum og efnilegum þingmanni, Vilhjálmi Árnasyni, þá hefði hann nú tekið upp mjólkursöluna, MS, frelsið þar, hvernig við förum með einokunina á þeim markaði og tæki þá baráttu sem baráttu fyrir frelsi neytenda til að eiga val á markaði. Ég hefði talið það vera meira atriði en þetta. En látum það nú vera. Það sem ég hafði sett upp fyrir ræðuna, ég kemst ekki nálægt því yfir það sem mig langaði til að ræða um en fæ vonandi tækifæri til þess í nefndum síðar, því að ótal spurningar hafa vaknað. Í fyrsta lagi: Líta flutningsmenn á áfenga drykki eins og hverja aðra dagvöru eða neysluvöru? Og um leið að hugmyndir eldri laga ÁTVR að umgangast eigi þessa vöru með samfélagslegri ábyrgð og það sé haft að leiðarljósi að t.d. engar söluhvetjandi aðgerðir séu leyfðar. Telja flutningsmenn að þetta sé rangt, að þetta sé röng stefna? Í öðru lagi: Lýðheilsustöð, nú undir landlækni, gaf út samantekt í bók sem hér hefur töluvert mikið verið vitnað til og heitir á íslensku: Áfengi – engin venjuleg neysluvara, gefin út árið 2005. Í enska titlinum kemur viðbót, þýtt yfir á íslensku: „Rannsóknir og opinber stefnumótun“. Þá spyr maður: Fer Lýðheilsustöð, nú landlæknir, með fleipur að líta ekki á áfengi sem venjulega neysluvöru? Í þriðja lagi: Erum við tilbúin að taka áhættuna af aukinni neyslu miðað við þá þekkingu og reynslu sem er mjög víða í sambandi við það? Þá er ég að tala um almenna neyslu og hugsanlegar afleiðingar af henni, sjúkdómar og annað slíkt. Vilja tillöguflytjendur meiri neyslu áfengra drykkja, svo dæmi sé tekið? Það má segja hérna til gamans, af því að það er gaman að taka gullmola úr þessari greinargerð, að á bls. 8 í henni kemur þessi gullvæga setning, sem svarar þessu kannski að einhverju leyti: „Áfengi er almenn og lögleg neysluvara“ - takið eftir því hvað stendur svo þar fyrir aftan - „eins og t.d. tóbak og skotfæri.“ Erum við þá að tala um að tóbaki, skotvopnum og áfengi eigi að stilla upp, þ.e. léttari hlutanum af þessu, við hliðina á sælgætisrekkanum, á áberandi stað svo allir sjá inni í versluninni, til að draga athygli þeirra að því að þeir muni eftir að taka með sér vöruna á leiðinni út úr búðinni til að geta átt huggulegt kvöld? Erum við hlynnt því að þetta sé formið? Það er ekkert sem hindrar það miðað við þetta ef við erum að tala um að sterku vínin séu falin. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur skilgreint áfengi sem eitt af stærstu heilsufarsvandamálum samtímans, ítrekað, og það er í þriðja sæti í dag. Nú kann að vera að hægt sé að segja að þar séu eingöngu einstrengingsleg sjónarmið á bak við, en þetta kemur samt fram aftur og aftur. Talað er um áhættuþáttinn fyrir sjúkdómum og ótímabærum dauðsföllum, hvort sem það er vegna slysa, ofbeldisverka eða vegna sjúkdóma. Þeir tilgreina það allt saman og tala um að 5,5% tapaðra góðra æviára séu vegna áfengis. Er Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin á algjörum villigötum þegar hún heldur því fram að aðgengi og verðlag ráði miklu um áfengisneyslu? Eða þegar hún segir að allt beri að gera til að draga úr áfengisneyslu ungs fólks? Nú er spurningin hver skilgreining er á ungu fólki, hvort við tökum þá börn upp að 18 ára eða hvort við tölum um tvítugt eða eldra. Og það var athyglisvert að heyra, eins og ég nefndi áðan, frá ólíkum aðilum sem komu og eru með til þess að gera frjálslynd viðhorf, að menn segja: Magn hefur veruleg áhrif á til dæmis marga sjúkdóma, áhættuþætti, líka ofbeldi og annað slíkt, því að í magninu felst ákveðin áhætta. Þegar menn eru að dramatísera að miklar breytingar hafi orðið hér á undanförnum árum skulum við líka átta okkur á því að enn er gríðarlega mikið af ofbeldisverkum sem tengjast áfengi á Íslandi. Það er það líka erlendis, á stöðum eins og í Danmörku þar sem menn hafa haft áfengi í búðum í fjöldamörg ár. Ég sagði í gríni þegar ég bjó í Danmörku til fjögurra ára að munurinn á Íslandi og Danmörku þá væri sá: Danirnir drukku jafn oft illa og Íslendingar, þeir voru þekktir í sólarlandaferðum, fóru í magnaðar ferðir í sumarbústaði, drukku oft jafn illa og Íslendingar en drukku að auki daglega. Og svo bera menn saman daglegu neysluna, þ.e. með mat, við vonda hlutann á Íslandi. Maður verður að skoða heildina. Danir eiga við mikil vandamál að stríða eins og aðrir og eru að grípa til fjölmargra aðgerða. Það er eitt af því sem mér finnst vera kannski það sem ég kalla þetta frumvarp, tímaskekkju, að meira og minna í öllum heiminum er verið að grípa til aðgerða til að minnka neyslu, til að minnka aðgengið. Danir fóru út í að skilgreina hvað mætti vera mikil drykkja á dag til að teljast eðlileg í vinnutíma. Það voru reglur sem þeir settu til þess að sporna gegn. Menn drukku allt upp í 12–16 bjóra á ákveðnum vinnustöðum yfir daginn. Nú er það skilgreint sem þrír bjórar. Þeir fara í tugmilljóna og hundruð milljóna auglýsingaherferðir til að reyna að sporna gegn drykkju á föstudögum og til að segja: Komið þið heim og eyðið helginni með börnunum ykkar í staðinn fyrir að vera timbraðir eða í neyslu fram eftir helginni. Af hverju eru þeir að þessu? Það er af því að þeir vilja breyta þessum venjum. Þess vegna finnst mér forvitnilegt að skoða í tengslum við þá umræðu sem hér hefur átt sér stað að neysluvenjurnar eru ekkert endilega tengdar frelsi. Það er alveg jafn hárrétt sem hér hefur komið fram að ekki er hægt að stjórna þessu með boðum og bönnum - nema að á bak við það sé almennur þjóðarvilji og þjóðarviðhorf, samfélagslegt viðhorf. Það var það sem gerðist gagnvart unglingum. Það voru flöskuleikir í íþróttum fyrir 16, 17 ára gamla krakka, þ.e. að spilað var um drykki. Þetta er algjörlega búið að hreinsa út úr íþróttahreyfingunni fyrir mörgum árum. Það er vegna þess að viðhorfsbreyting varð. Það hefur auðvitað ekkert með lög að gera, nema það að íþróttahreyfingin hefur sett sér markmið og sett boð og bönn sem hún fylgir fast eftir og mjög strangar reglur eru hjá mörgum af þeim aðilum. Í viðbót við þetta er mjög forvitnilegt að skoða málið í tengslum við stefnu núverandi ríkisstjórnar, lýðheilsumarkmiðið, sem ríkisstjórnin hefur sett sér, þá kláru viljayfirlýsingu að setja af stað ráðherrahóp um lýðheilsumál sem eigi að fjalla sérstaklega um það, og kannski ætti þetta mál einmitt að fara þangað áður en það kemur til frekari umræðu, að vísað yrði bara til ráðherrahóps um lýðheilsumál hvernig þetta harmónerar saman. Einnig er komin fram ný stefna sem heitir Stefna í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020, bæklingur gefinn út í desember 2013. Fyrsti punkturinn er „að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum.“ Er þetta frumvarp í þeim anda? Ókei, við getum sagt það að með því að setja fullt af reglum í kringum þetta þá aukist aðgengið ekki endilega. Þá er eingöngu verið að tala um hver fær ágóðann. En ef aðgengi er aukið þá er það í andstöðu við stefnu núverandi ríkisstjórnar. Eitt af því sem menn þurfa stundum ekki að rökstyðja og kemur fram víða í greinargerðinni, það er að þetta verði miklu hagkvæmara þegar einkaaðilar reka þetta, það kostaði ekki neitt af því að þeir gætu bætt þessu inn á bílana, þeir væru með allt dreifikerfið. Ég vil sjá þær tölur. Ég vil líka sjá hvað kostar að reka dreifikerfi hjá ÁTVR. Hvernig geta þeir myndað 1 milljarðs hagnað sem skilað er sem arði inn í ríkiskassann? Hvað ætlum við að setja í staðinn? Hvað með jöfnunina á verðinu úti um allt land ef við tökum byggðasjónarmiðin þar sem maður getur sagt að frumvarpið sé með brennivín fyrir byggðirnar, að auka eigi verslun úti á landi með því að færa vínbúðir þangað til að reyna að koma hagnaðinum til að gera verslanirnar arðbærar? Hvað með verðlagið þá þar? Það er jöfnun í sambandi við áfengisverð í landinu, alveg eins og Bónus býður fast verð úti um allt land, en það er það ekki í matvöru. Það eru ótal slíkar spurningar sem vakna sem þarf að skoða mjög ítarlega. Það er svolítið hjákátlegt, eins og ég sagði, að skoða greinargerðina sem er eiginlega öll afsökun á því af hverju er verið að þessu. Rökin eru: Við ætlum að hjálpa versluninni en við ætlum að finna fullt af atriðum sem eiga að vera sem ríkið ætlar að gera til að búa til sem mótvægisaðgerðir, meðal annars að auka forvarnir í gegnum Forvarnasjóð með því að styrkja hann. Það hefur bara ekkert að gera með þetta mál, við getum gert það hvort sem er og þurfum að gera það alveg örugglega til að styðja menn í þeirri vörn sem þar þarf að koma fram. 
             Það er gríðarlega margt ósagt í þessu máli sem vonandi fæst tækifæri til að koma fram með, bæði hér í frekari umræðu 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi að það kemur fyrir að hagnaðurinn sé einkavæddur en kostnaðurinn ríkisvæddur. Það er eitthvað sem við ættum að þekkja frekar vel úr bankakerfinu frá hinu tiltölulega nýliðna hruni. Og það er vandamál að sumir þættir samfélagsins séu svona. Telur hv. þingmaður ekki að hægt sé að koma til móts við þetta einmitt með því að gera eins og lagt er til í frumvarpinu, að hækka hlutfall þess sem fer í sjóðinn - ég er búinn að gleyma hvað hann heitir 

Hæstv. forseti. Spurning mín var nákvæmlega þessi: Af hverju erum við að breyta hlutum til þess að þurfa svo að fara í mótvægisaðgerðir? Af hverju sleppum við ekki breytingunni og losnum við mótvægisaðgerðirnar? Þar með ætla ég þó að segja að hvað varðar 1% og 5 % er það því miður borgað af ríkinu í báðum tilfellum. Það er borgað af neyslunni, tekið sem hlutfall af skatti, það er svo í báðum tilfellum í þessu frumvarpi líka og þar af leiðandi er hægt að gera það sjálfstætt með því að taka hluta af því áfengisgjaldi sem við tökum í dag, auka framlagið í lýðheilsusjóð úr 1% í 5%, og ég væri hlynntur því. Það væri full ástæða til að fylgja því máli mjög vel eftir. Þegar maður tekur þetta með tapið og hvernig hagnaðurinn er einkavæddur og tapið er ríkisvætt getum við skoðað það í tengslum við umræðu um almenningssamgöngur. Þegar sveitarfélögin taka yfir almenningssamgöngur er verið að reyna að koma þeim á, t.d. á Suðurnesjunum. Það er ein gríðarlega góð akstursleið á því svæði sem er frá flugstöðinni til Reykjavíkur. Á hún að vera inni eða á hún að vera utan við? Sveitarstjórnarmenn hafa barist fyrir því að hún væri inni af því að þá geta þeir fjármagnað aksturinn frá Sandgerði til Grindavíkur eða á ákveðnum leiðum sem eru óhagkvæmar. Þarna er dæmi um að menn sláist um að láta einkafyrirtækin fá ákveðinn hluta sem hægt að græða á en síðan verður ríkið að bera uppi leiðir sem eru óhagkvæmar og mikið tap á. Ég nefndi einnig netkerfið. Mér finnst svolítið verið að gera það hér líka. Í frumvarpinu er verið að taka þessi dæmi, og er það það sem við viljum? Grundvallargagnrýni mín felst í því að ég skil ekki þessa breytingu, til hvers er hún, fyrir hvern, af hverju? Allar skýringarnar um byggðamál og allt það eru til þess að réttlæta það að verslunin taki við af ríkinu. Og ég tel enga ástæðu til þess með þessa neysluvöru frekar en að við viljum hafa ákveðið form í kringum lyfjasölu o.s.frv., þó að það séu einkaaðilar þar. Auðvitað væri hægt að gera þessar breytingar. Ég kom því ekki að í ræðu minni 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég er með spurningu eða athugasemd. Spurningin er kannski hvernig hv. þingmaður bregst við athugasemdinni. Hún er sú að þegar maður spyr hvers vegna hitt eða þetta þarf maður að spyrja sig hvar sönnunarbyrðin hvíli. Hv. þingmaður spyr: Hvers vegna ætti þetta að fara í búðirnar? Ég mundi spyrja: Hvers vegna á þetta að vera hjá ríkinu? Og ég veit ekki um nein góð rök þess eðlis. Mér finnst frekar að það eigi ekki að vera ríkisafskipti nema skýrar ástæður séu fyrir því, og oft er það þannig, mjög oft. Vissulega hef ég ekkert á móti regluverki um hættulegar vörur á borð við áfengi, enda er ekki verið að mæla með því hér að þetta verði gefið fullkomlega frjálst og að það muni ríkja einhvers konar áfengisanarkí eða stjórnleysi. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmanni finnist ekki að sönnunarbyrðin ætti að hvíla á þeim sem vilja hafa sérstakt kerfi utan við fyrirbærið frekar en á þeim sem vilja það ekki.

Hæstv. forseti. Við skulum segja að við höfum eitthvert ástand í dag og við erum að tala um breytingu á því. Við erum að leggja fram mál sem er að sækja fram, á að vera til bóta ekki satt? Þess vegna spyr maður: Hver eru rökin fyrir að svo sé? Í greinargerðinni og öllu því sem er í þessu frumvarpi er meira og minna verið að reyna að búa til ástæður fyrir því að hagstætt og skynsamlegt sé að gera þetta. Þess vegna gagnrýni ég það og fer yfir það. Ég get líka snúið þessu við og sagt: Ástæðan fyrir því að ég er á móti því að gera þetta bara á verslunar- og viðskiptalegum sjónarmiðum er hugmyndin um ágenga sölu og hagnað af vöru sem í eðli sínu er þess eðlis að við eigum að reyna að stemma stigu við notkun á henni, að lágmarka notkun á henni, skaðsemi vörunnar hefur komið ítrekað fram. Það er hlutverk okkar. Allur heimurinn er að glíma við það. En það er alveg hárrétt að við verðum að velja leiðir til þess og ég er að segja að ég er ósáttur við þessa leið, og færi fyrir því mín rök. Í öðru lagi finnst mér þetta erfitt vegna þeirrar miklu samstöðu sem náðist um að eyða unglingadrykkju eða minnka hana og það er ekki búið að gera það varanlega. Það verður að halda því áfram á hverju einasta ári og heimurinn hefur að sumu leyti náð að breyta þessu. Hvaða skilaboð erum við að gefa með þessu frumvarpi? Hvaða skilaboð erum við að fara með inn í matvörubúðirnar? Ég nefndi sælgætisrekkana og það að sumir hafa verið með hugmyndir um að banna þá, en svo komu allt í einu reglur um að þeir mættu ekki vera þannig að allir gætu káfað á sælgætinu og menn yrðu að ganga frá sælgætinu í umbúðum og annað slíkt. Kannski fara sælgætisrekkarnir út úr verslunum, kannski þarf það að fara út til að verja unga krakka og foreldra sem eru að reyna að setja reglur til verndar fyrir þeim freistingum sem ágeng sala og gróðavon veldur fyrir viðkomandi. Ég er ekki talsmaður boða og banna. Ég er miklu hlynntari því að fara leiðbeinandi leið. En af hverju erum við að búa okkur til vandræði þar sem vel gengur eða hefur miðað í rétta átt?

Virðulegi forseti. Löggjafarþjónustan hefur verið einstaklega léleg í að koma í veg fyrir einokun. Hv. þingmaður nefnir einmitt að það sem kemur til með að gerast ef þetta frumvarp verður að lögum er að áfengi fer úr ríkissölu í nokkurs konar gróðaeinokunarsöluumhverfi hins frjálsa markaðar svokallaða. En það er allt annað vandamál sem löggjafinn verður að glíma við á þeim vettvangi. Það kemur þessu frumvarpi ekkert við. Við verðum að tala um upplýstar ákvarðanir, ekki þingmanna heldur neytenda og samfélagsins, þjóðarviljans sem hv. þingmaður talar um. Aðgengið hefur nefnilega aldrei verið vandamál fyrir þá sem ætla og þá sem vilja. Aðgengið hefur bara verið vandamál fyrir þá sem þurfa með stuttum fyrirvara að útvega rauðvín með matnum eða bjór fyrir spilakvöldið. Það hefur aldrei verið vandamál fyrir áfengisfíklana að útvega sér áfengi nema að þeir hafi kannski ekki pening. Frelsið snýst dálítið um að fá að velja á milli góðra valmöguleika þar sem neytandinn er upplýstur og valið er hjá neytendum og samfélaginu. Ég veit ekki af hverju við erum að skipta okkur of mikið af þessu nema af því að við titlum okkur löggjafarvald, en við erum í raun og veru löggjafarþjónusta og ættum að hlusta aðeins meira á það sem er að gerast í samfélaginu. Vegna annars sem hv. þingmaður nefndi langaði mig til að spyrja á móti: Hefur áfengi nokkurn tíma klárast í ÁTVR? Það er alltaf til nægilega mikið áfengi þannig að ég skil ekki alveg rök hans þar að lútandi.

Hæstv. forseti. Ef við teljum að um áfengi eigi að gilda fullkomið frelsi og að hver og einn eigi að taka upplýsta ákvörðun og þetta sé eingöngu ákvörðun hvers einstaklings af hverju setjum við þá tímamörk? Af hverju má ekki selja áfengi í sjoppum? Af hverju má ekki selja áfengi hér og þar, þar sem maður gæti staðið á horninu og haldið á bjórkassanum, farið niður í bæ í tengslum við skólaballið og selt áfengi? Af hverju ekki, ef þetta er upplýst ákvörðun hvers og eins? Ef þetta er bara spurning um að taka afstöðu, ætla ég eða ætla ég ekki? Við höfum aldrei lifað í þannig samfélagi. Við höfum búið til sameiginleg viðmið og reglur um ýmsa umgjörð í samfélaginu; útivistartíma, umferðarlög, hvað má, hvað má ekki, þú mátt ekki keyra druslu vegna þess að það veldur ákveðinni hættu fyrir aðra, það að halda víni að ungu fólki eða hverjum sem er getur leitt af sér einhverja neikvæða þætti o.s.frv. Við lifum í reglusamfélagi og þannig verður það og á að vera. Þess vegna segi ég: Af hverju erum við að búa okkur til erfiðleika? Ég held að það sé alveg hárrétt sem hv. þingmaður nefnir að hér yrði einokun, þ.e. það yrði samþjöppun. Það verða stórir og sterkir aðilar sem munu ráða þessu. Litlu búðirnar fara í dag í Bónus til að kaupa vörur til að geta keppt á markaðnum vegna þess að birgjar selja þeim ekki á sama verði og Bónus, þær kaupa vörur hjá Bónus vegna þess að þær fá ekki sama heildsöluverð annars staðar. Þetta mun þjappast saman. Hverjir eru milliliðirnir og hverjir eru hagsmunirnir í því og hvar liggur ábyrgðin? Ástæðan fyrir því að við erum að þessu er sú að við berum ákveðna ábyrgð og við verðum að sinna eftirlitinu, við verðum að taka afleiðingunum. Skrifuð hefur verið mastersritgerð þar sem kostnaður við afleiðingar áfengis- og vímuefnaneyslu í samfélaginu er metinn upp á 50–60 milljarða á ári. Er til þess vinnandi að reyna að hindra þá skaðsemi? Hvað þarf þá til? Ég sagði, sem er alveg hárrétt, að við getum ekki farið fram úr vilja fólksins. Það var það sem gerðist t.d. með íþróttahreyfinguna. Almenn viðhorf sem voru í gildi breyttust og þá fór þetta að virka. Ég spyr bara: 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi verðið, dreifinguna og samþjöppunina. Það er nú einmitt það sem við erum að glíma við líka í öðru máli, MS. ÁTVR gæti alveg eins lent í því sama einhvern tíma, ekkert endilega núna, það gengur mjög vel þar núna. Ég ræddi fleiri pælingar um jafnt verð, t.d. húsnæðisverð, viljum við ekki hafa það jafnt úti um allt land? Þetta snýst um svipuð mál. Það sem ég vil leggja helst áherslu á er hvaða lausnir eru bestar. Sýnd hafa verið gögn fram og til baka um að aukið aðgengi sé jafnvel lausn frekar en vandamál þannig að það eru tvö lóð á þeirri vogarskál. Kannski vega hin lóðin þyngra. Þetta er eitthvað sem við þurfum að hlusta á og megum ekki trúa því í blindni að önnur rökin séu fyrir fram gildari en hin.

Hæstv. forseti. Þetta mál er ekki nýtt. Hvaða lausnir eru bestar? Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að það skiptir máli að ræða það. Ástæðan fyrir því að ég hef skýra afstöðu í þessu máli er að ég hef býsna mikla reynslu af umgengni við ungt fólk, og við foreldra og um það hvernig við breytum umhverfinu og hvernig við gefum ákveðin skilaboð. Það er ekki endilega gert með boðum og bönnum eða lögum eða reglum. En takið eftir því að hér erum við að breyta lögum. Við erum ekki að fara í auknar forvarnir til að breyta vínmenningu,  Ég sé ekki að þetta sé í þágu neinna annarra en verslunareigenda og þeirra sem selja áfengi. Vandamálið þegar við berum saman Mjólkursamsöluna og vínbúðir er að mér finnst ekkert endilega neikvætt að koma mjólk ofan í börn eða ungt fólk eða stuðla að því að menn eigi kost á hollri vöru og neyti hennar, hún sé kynnt og auglýstir kostir hennar og gallar og slíkt. Ég hef efasemdir um að það eigi að gilda líka um áfengi. Í því liggur munurinn. Það væri auðvitað gaman og ánægjulegt ef þetta yrði tekið lengra eins og kom hér fram í umræðu og er mjög skemmtilegur vinkill. Úti í Evrópu er það t.d. orðið þannig að ég fer ekki inn á veitingastað, jafnvel ekki í vöruhús eða kringlur þar, öðruvísi en ég fái matseðil þar sem stendur kaloríufjöldi máltíðarinnar. Það er vegna þess að menn eru farnir að hafa lýðheilsumarkmið. Hér erum við með vöru sem þessi markmið gilda ekkert um, hvorki sykurinnihald né kaloríufjöldi. Ég tek þetta bara sem eitt dæmi. Áfengi er auðvitað landbúnaðarvara sem á sér langa sögu og er hluti af mjög stóru atvinnulífi úti í heimi. Það eru aðilar sem hafa gríðarlega hagsmuni af því að selja það. Ríki í allri Evrópu þori ég að fullyrða eru að berjast gegn því að magnið aukist vegna skaðseminnar. Þá er spurningin: Hvernig gerum við það best? Ég vil alveg taka þátt í þeirri umræðu. 

Virðulegi forseti. Hér er lagt fram frumvarp um afnám einkaleyfis Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu áfengis. Þetta frumvarp hefur reyndar verið lagt fram áður, ekki einu sinni, ekki tvisvar eða þrisvar heldur að minnsta kosti sex sinnum. Er það ekki farið að hljóma eins og rispuð plata? Til allrar guðs lukku hafa þessi frumvörp hingað til ekki fengið brautargengi, þökk sé skynsömum þingmönnum á fyrri þingum hvernig sem meiri hluta hefur verið háttað. Að það skuli vera ungur lögreglumaður, þriggja barna faðir og bindindismaður í þokkabót sem leggur þetta frumvarp fram er hins vegar nokkuð athyglisvert. En kannski ekki svo. Mér er sagt að alltaf hafi ungir sjálfstæðismenn lagt fram þessi frumvörp og tilgangurinn sé sá að komast í sviðsljósið. Það hefur 1. flutningsmanni, hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni, svo sannarlega tekist. Ég trúi að reynsluleysi hv. þingmanns í skóla lífsins valdi því að hv. þingmaður lætur leiða sig inn á þessa braut. Að hunsa með öllu varnaðarorð samtaka sem glíma við vandamál sem fylgja ofneyslu vímuefna eins og áfengis ber vott um ákveðið reynsluleysi. Á vef landlæknis er vakin athygli á því að skýrt kemur fram í alþjóðlegum rannsóknum að neysla áfengis eykst við að einkasölu er aflétt. Í tillögum velferðarnefndar Norðurlandaráðs kemur fram að aukið aðgengi og sýnileiki áfengis auki sölu samkvæmt sænskum og bandarískum rannsóknum og að við frjálsa sölu áfengis aukist salan ekki um 1–2% heldur 37–44%. Ég er hér með bunka af alþjóðlegum skýrslum og get verið fram eftir degi að lesa úr þeim, en ég ætla aðeins að drepa niður hér og þar. Ég hef ekki fundið eina línu sem bendir til þess að áfengisneysla standi í stað við aukið aðgengi, hvað þá að hún minnki. Allar þessar skýrslur ber að sama brunni, áfengisneysla eykst með auknu aðgengi og það er í takt við tilfinningu mína og reynslu í lífinu. Í þessari skýrslu velferðarnefndar Norðurlandaráðs kemur einnig fram að almennar forvarnir séu galdralausnin en það er ekki svo. Þar kemur fram að það eru ekki forvarnir sem skipta máli. Þær skipta máli en raða sér ekki í efstu sjö sætin þar sem þessu var raðað eftir áhrifum. Aðalmálið er að minnka aðgengi og sýnileika. Forvarnir og fræðsla gegn tóbaki voru ekki galdralausnin, þær unnu með og skipta að því leyti máli. Árangur í tóbaksvörnum var hins vegar aðallega vegna þess að dregið var úr aðgengi og sýnileika. Við hættum að líta á tóbak sem vöru sem væri hampað. Eins og ég sagði ætla ég ekki að lesa allar þessar skýrslur hérna því að það væri bara endurtekning. Ég ætla að drepa niður í eina frá hinu frjálsa ríki, hinum frjálsu Bandaríkjum: Afleiðingar þess að hafa lagt niður einkaleyfi ríkis á sölu áfengis í Washington-fylki árið 2011. Niðurstaða: Ávinningur íbúa Washington-fylkis var rýr. Áfengisverð hækkaði strax um 12%, of snemmt að meta samfélagsleg áhrif. Þeir sem hafa hagnast á nýju reglugerðinni eru Costco og aðrar stórar verslunarkeðjur. Minni búðir gátu ekki keppt við stóru verslanirnar. Margar vínverslanir urðu gjaldþrota. Reglugerðin leiddi til þess að markaðinum er stjórnað af stóru verslunarkeðjunum, reglugerðin samin þannig að gjöld voru lögð á heildsala en ekki smásala, þ.e. stóru verslunarkeðjurnar sluppu. Minni áfengisframleiðendur eiga erfiðara uppdráttar. Þjófnaður jókst. Sterkar vísbendingar benda til þess að áfengissala og óhófleg neysla áfengis aukist í kjölfar einkavæðingar á sölu áfengis. Ríkisrekstur á sölu áfengis stuðlar að minni skaðsemi en einkavæðing. Hérna er önnur: Fyrirkomulag áfengissölu í fylkjum Bandaríkjanna er skoðað og metnar afleiðingar einkavæðingar áfengissölu. Fylki með stýrða áfengissölu eru líklegri til að halda úti verslunum á fámennum svæðum. Fylki með stýrða áfengissölu neyta 13% minna af sterku áfengi og 7% minna af áfengi meðal 15 ára og eldri. Einkavæðing vínbúða eykur áfengisneyslu og skaðsemi af völdum þess, svo sem líkamsárásir, sjálfsvíg, umferðarslys, lifrarbólgu og fleiri sjúkdóma. Samfélagslegur kostnaður af völdum áfengisneyslu hefur verið metinn meiri en tekjur hins opinbera af virðisaukaskatti, leyfisgjöldum, tekjuskatti, aðflutningsgjöldum og vörugjöldum. Hérna kemur ein frá Svíþjóð: Mögulegar afleiðingar þess að leggja niður einkaleyfi ríkis á sölu áfengis í Svíþjóð og taka upp frjálsa verslun. Niðurstaða: Tvö tilfelli tekin fyrir. Skipta út einkaleyfi ríkis fyrir aðrar einkareknar verslanir með áfengisleyfi og hins vegar leyfa áfengissölu í matvöruverslunum. Fyrra tilfellið er talið skila 17% aukningu í áfengisneyslu sem mundi fjölga dauðsföllum um 770 og líkamsárásum um 8.500. Veikindadögum mundi fjölga um 4,5 milljónir á ári. Seinna tilfellið er talið skila 37,4% aukningu áfengisneyslu sem mundi fjölga dauðsföllum um 2.000 og líkamsárásum um 20.000. Veikindadögum mundi fjölga um 11,1 milljón á ári. Hér er könnun: Mikilvægi stýrðrar áfengissölu í Kanada og öðrum löndum. Niðurstaða: Mikilvægar ástæður eru fyrir því að varðveita einkaleyfi ríkis á sölu áfengis, svo sem lýðheilsa. Einkavæðing áfengissölu getur hvatt til magnafsláttar. Markaðssetning mundi beinast að ungu fólki. Svíar eru búnir að kanna þetta líka. Hér er ein, með leyfi forseta: Áhrif þess að hætta sölu á miðlungssterkum bjór í matvöruverslun 1977 í Svíþjóð. Hefði miðlungssterkur bjór ekki verið seldur í matvöruverslunum á árunum 1965–1977 hefði neysla áfengis verið 15% minni. Áfengisverslun einstaklinga var 8% minni árið 1979 miðað við árið 1977. Dauðsföll og veikindi af völdum áfengisneyslu minnkuðu umtalsvert á árunum 1978–1984, sérstaklega meðal ungmenna. Tíðni skaðsemi af völdum áfengis var mun hærri þegar miðlungssterkur bjór var til sölu í matvörubúðum. Tíðni skorpulifrar var sérstaklega há yfir tímabilið sem miðlungssterkur bjór var leyfður í matvöruverslunum. Umferðarslysum fækkaði um 15% meðal 10–19 ára, 39–40 ára og 60+ eftir 1977. Þetta ber allt að sama brunni. Hérna kemur ein: Mögulegar afleiðingar þess að hætta með núverandi fyrirkomulag á sölu áfengis í Svíþjóð, Noregi og Finnlandi. Niðurstaða: Aukning um 1 lítra af alkóhóli á áfengisneyslu mundi auka tíðni dauðsfalla vegna áfengisneyslu um 9,5% í Svíþjóð og 9,7% í Noregi. Aukning um 5 lítra af alkóhóli í áfengisneyslu mundi auka tíðni dauðsfalla vegna áfengisneyslu um 62% í Svíþjóð og 60% í Noregi. Aukning á fjölda áfengisverslana er talin ýta meira undir aukna áfengisneyslu en aukning á veitingastöðum og börum með vínveitingaleyfi. Neysla áfengis hefur tilhneigingu til að vera minni þegar aðgengi er stýrt. Hér kemur könnun frá virtum velferðarsamtökum í Bandaríkjunum á vegum hins opinbera: Tengsl áfengisneyslu og skaða af völdum þess við aukið takmarkað aðgengi. Niðurstaða: Jákvæð tengsl milli fjölda verslana og aukinnar áfengisneyslu sem og skaðsemi, m.a. sjúkdóma, meiðsla, glæpa og ofbeldis. Stýring á aðgengi áfengis getur verið stjórntæki til að minnka ofneyslu áfengis og neikvæðar afleiðingar þess. Á árunum 1955–1980 jókst áfengisneysla um rúma 10 millilítra hreins áfengis fyrir hvert áfengissöluleyfi sem bætist við á hverja 1 þús. einstaklinga. Tengsl eru á milli fjölda áfengisverslana og dauðsfalla vegna skorpulifrar. Jákvæð tengsl eru á milli sjálfsvíga meðal 10–24 ára einstaklinga og fjölda vínbúða. Árásum og spítalaheimsóknum fjölgar með fleiri vínbúðum. Hér kemur ein: Kannaður er kostnaður og ávinningur af einkasölu ríkis á áfengi og dreifingu. Byggt á þriggja áratuga gögnum frá ýmsum fylkjum Bandaríkjanna. Niðurstaða: Fylki með ríkisrekstur fengu tvöfalt meiri tekjur en fylki sem seldu áfengisleyfi til verslana. Fylki með einkaleyfi á sölu áfengis fengu inn meiri tekjur af áfengissölu, jafnvel þótt þau seldu minna magn en fylki sem höfðu einkavætt áfengissölu. Áfengisneysla var 12–15% minni í fylkjum með ríkisrekstur. Vísbendingar eru um að ríkið sé ábyrgari söluaðili áfengis en einkaaðili. Tengsl áfengisneyslu og hagvaxtar í Bandaríkjunum, gögn frá 1971–2007 skoðuð. Niðurstaða: Aukning á áfengisneyslu tengd við minni hagvöxt og minnkun á áfengisneyslu tengd við aukinn hagvöxt. Hækkun á áfengisskatti eykur hagvöxt. Mat á samfélagslegum kostnaði sem fylgir einkavæðingu á áfengissölu, hér kemur könnun frá Kanada. Niðurstaða: Skaðsemi af völdum áfengis mun aukast ef öll fylkin í Kanada hætta með þau höft sem lögð eru á áfengissölu. Ef öll fylki í Kanada mundu einkavæða sölu áfengis mundi áfengisneysla aukast um 10–20%. Samfélagslegur kostnaður mundi aukast, óbein áhrif einkavæðingar á áfengissölu væri minni landsframleiðsla vegna ótímabærra dauðsfalla og veikinda. Ég spyr: Er minni hagvöxtur og minni landsframleiðsla það sem við þurfum hér? Aðeins í lokin er úttekt á áfengisnotkun og heilsufari í heiminum: Áfengisneysla í OECD-ríkjunum. Niðurstaða: Ísland, Noregur og Svíþjóð skipa sér í hóp þeirra Evrópulanda í OECD sem drekka minnst af áfengi, í kringum 7 lítra á einstakling árið 2010. Meðaltal OECD-landa er 9–10 lítrar á einstakling. Af hverju skyldi það vera? Sama evrópska rannsókn gerð á fjögurra ára fresti sem skoðar áfengis- og vímuefnanotkun ungmenna 15–16 ára. Niðurstaða: Íslensk ungmenni á aldrinum 15–16 ára neyta hvað minnsts áfengis miðað við önnur ungmenni í Evrópu, bæði þegar horft er til heildarneyslu yfir eitt ár og heildarneyslu síðustu 30 daga. Noregur, Svíþjóð og Finnland raða sér öll neðarlega yfir lönd þar sem drykkja ungmenna er lítil. Í Danmörku er ungmennadrykkja með því hæsta sem gerist í Evrópu. Svona má lengi telja, ég gæti verið hér í allt kvöld. Aðeins að lokum, á bls. 8 í frumvarpinu stendur: „Sérstök áhrif á landsbyggðinni. Samþykkt frumvarpsins mun hafa góð áhrif á verslun á landsbyggðinni.“ Hvað með lýðheilsu og almannaheill? Er það bara verslunin sem skiptir máli? Er þetta hin nýja byggðastefna? Ég get að minnsta kosti sagt að þetta er ekki stjórnarfrumvarp og þetta er ekki byggðastefna ríkisstjórnarinnar, svo mikið er víst. Er meira áfengi það sem brothættar byggðir þurfa á Íslandi? Á bls. 11 er talað um tækifæri litlu brugghúsanna. Ég er búinn að heimsækja lítið brugghús og það var ekki bjartsýnt um að fá  Að lokum, þetta er það mikið lýðheilsumál og það mikil samfélagsleg vandamál sem skapast af þessu að mér finnst alveg sjálfsagt og tek undir það sem margir hafa komið fram með 

Hæstv. forseti. Ég þakka samflokksmanni mínum, hv. þm. Páli Jóhanni Pálssyni, fyrir ágætisræðu. Hér fór hann mikinn í ýmiss konar tölfræði frá hinum ólíku menningarheimum og kom líka inn á kjarnann í þessu máli. Þeir eru að tala um verslun annars vegar og lýðheilsu hins vegar og að einhverju marki mætast þessi atriði. Í ræðu hér áðan fór ég yfir starfsemi ÁTVR og ætla með leyfi forseta að lesa beint upp úr frumvarpinu á bls. 5: „Starfsemi ÁTVR sækir stoð í lög um verslun með áfengi og tóbak, nr. 86/2011. Markmið þeirra laga eru að skilgreina umgjörð um smásölu áfengis sem byggist á bættri lýðheilsu og samfélagslegri ábyrgð, að takmarka og stýra aðgengi að áfengi og draga þannig úr skaðlegum áhrifum áfengisneyslu, og að vernda ungt fólk gegn neyslu áfengis.“ Það er mín trú að verslunin geti tekist á við þessa samfélagslegu ábyrgð og komið með okkur í að stuðla hér að bættri lýðheilsu. Þegar við förum að taka hér til tölfræði úr ólíkum menningarheimum - Bandaríkin voru mikið undir í upptalningu - þar sem er ólíkt gildismat, blasir sú staðreynd við á Íslandi að fjöldi áfengisútsölustaða hefur þrefaldast frá 1987 á sama tíma og unglingadrykkja hefur farið minnkandi. Þeim sem neyta áfengis í fyrsta sinn hefur fækkað um 32% í 10. bekk. Ég vil spyrja hv. þingmann: Eigum við að hunsa þessa tölfræði algerlega?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. samflokksmanni mínum þessa fyrirspurn en ég vil ekki taka undir það að þetta séu ólíkir menningarhópar. Ég var að vitna hér til Bandaríkjanna. Ég held að það sé margt líkt með okkur og Bandaríkjamönnum. Ég held ég hafi oftar vísað til kannana á Norðurlöndunum, í Svíþjóð, Noregi og Finnlandi, og ég vil ekki hunsa þá tölfræði. Við þurfum ekki alltaf að vera að finna upp hjólið. Mannskepnan er ótrúlega lík hvar sem er í heiminum og þegar reynsla annarra, kannanir sem aðrir hafa gert, bendir öll í sömu átt þá get ég ekki annað en hlustað. Þegar það fer saman við mína sannfæringu og mína reynslu get ég ekki annað en treyst því. Ástandið er gott. Við erum á réttri leið og þess vegna væri það grátlegt ef við ætluðum að fara að kúvenda og fara einhvern veg sem við í raun þekkjum ekki. Það verður ekki aftur snúið. Það er allt of mikið í húfi, hvert 1%. Hver ein persóna sem við missum í vandamál er bara allt of dýrmæt. Allar hagtölur sýna að aukið aðgengi, aukin neysla, er bara minni hagvöxtur. Það er meiri hagvöxtur sem við þurfum. Við þurfum frekar meiri hagvöxt en minni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála honum í því að við eigum ekkert að finna upp hjólið. Við eigum að líta okkur nær, horfa á tölfræðina hér heima. Staðreyndirnar blasa við, aðgengi eykst þrefalt á sama tíma og dregur úr unglingadrykkju. Þar ætla ég að hrósa samtökum neytenda og skóla, íþróttafélögum, lýðheilsusamtökum og landlækni fyrir mjög öflugt starf í því að efla þekkingu og treysta á að unglingar og fólk almennt taki upplýstar ákvarðanir. Hv. þingmaður ræddi hér um Svíþjóð. Meðalsterkur bjór - það var allt í lagi að selja hann í búðum. Í Noregi, sem skorar hæst í heiminum yfir opinbera stefnumótun, er 4,6% bjór seldur í verslunum. Telur hv. þingmaður að við eigum að stíga það skref og leyfa það, eins og gefst svo vel hjá þessum tveimur þjóðum?

Virðulegi forseti. Ég svaraði reyndar ekki annarri spurningunni áðan um hvort ég treysti ekki versluninni til að fara með þessi mál. Ég skal alveg viðurkenna að ég treysti versluninni til að standa sína plikt og þar snúast hjólin um að selja. Ég veit að þeir eru góðir í því að selja og þess vegna vilja þeir fá þetta, til að geta selt þetta. Ríkið hefur þó 1–2 milljarða í tekjur, 2,6 skilst mér að það sé, þannig að ég er ekkert hissa á því að verslunin vilji fá þetta inn líka. En íþróttastarfið, landlæknir, SÁÁ, öll þessi félagasamtök sem eru að glíma við áfengisvandamál og forvarnir eru á móti þessu. Opnið þið eyrun, öll félaga- og góðgerðarsamtök eru á móti þessu.

Frú forseti. Hv. þingmaður fór með athyglisverðar tölur og hefur greinilega náð sér í efni og rannsóknir, sem var áhugavert á að hlýða, frá Bandaríkjunum eða ýmsum fylkjum Bandaríkjanna, Svíþjóð, Kanada, Finnlandi og Noregi. Auðvitað gætum við sótt víðar í reynslubankann. Ég var að velta fyrir mér hvort maður ætti að þora að nefna hér á nafn Grænland í þessari umræðu og þau hrikalegu vandamál sem á köflum hafa verið uppi í því samfélagi, þar á meðal í litlum byggðum þar sem áfengi er í búðum og afar litlar takmarkanir á því hvernig með það er farið. Á Grænlandi er hægt að koma inn í gömlu KNH-verslanirnar þar sem viskí og bjór er í einni hillu og haglabyssur, rifflar og skot í þeirri næstu. Ætli það samfélag hafi ekki fengið sinn skammt af hörmungum út af því að hafa innflutt hráa, danska áfengisstefnu og ekki gefist vel? Þá vaknar spurningin: Hvaða rannsóknir höfum við eða við hvað getum við stuðst að þessu leyti? Þær eru fátæklegar. Ég hef til dæmis hvergi séð að menn hafi gert tilraun til að reyna að meta og tölusetja líkleg áhrif af því að hverfa frá ríkiseinkasölu yfir í það að færa einkarekinni verslun þetta eins og Svíar og fleiri hafa greinilega gert, samanber það sem fram kom í máli hv. þingmanns. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður treystir sér til að velta upp mögulegu yfirfærslugildi þessara upplýsinga á þeim grunni sem hann hefur verið að skoða þetta mál. Getum við leyft okkur, a.m.k. að einhverju leyti, að líta svo á að þar sem þessar rannsóknir eru það nærri okkur annars staðar á Norðurlöndunum þá hafi vísindalegar niðurstöður að þessu leyti yfirfærslugildi, auðvitað eru þetta áætlanir en samt eins vel ígrundaðar og hægt er, þannig að við megum búast við einhverju svipuðu hér? Maður getur líka spurt: Hvers vegna ekki? Af hverju skyldum við ekki komast að hliðstæðum niðurstöðum verandi með mjög sambærilegt kerfi ef við breyttum því í þessa átt?

Virðulegi forseti. Mér varð einmitt hugsað til þessa lands. Þegar ég heyrði rökfærslurnar fyrir því að þetta væri svo gott fyrir hinar dreifðu byggðir þá var mér einmitt hugsað til Grænlands, þó að ég hefði ekki kunnað við að nefna það. Það er ágætt að það komi hérna fram. Í brothættum byggðum þar sem er atvinnuleysi er ég alveg sannfærður um að aukinn aðgangur að brennivíni er ekki það sem vantar. Því miður fann ég engar beinar kannanir á dreifðum byggðum hérna á Íslandi, hvort eitthvað væri til um það, en ég treysti bara samtökum eins og SÁÁ og mörgum öðrum sem vinna mikið starf í sjálfboðavinnu. Margir hafa haft samband við mig og mönnum finnst þetta grátlegt og trúa því ekki að þetta mál sé komið enn einu sinni inn í þingið. Ég harma það hversu mikill tími fer í þetta. Ég trúi því ekki að þetta fari hér í gegn, að það sé meiri hluti fyrir þessu á Alþingi. Þar fyrir utan hefði ég haldið að við hefðum einhver önnur mál að ræða og einhver mikilvægari en aukið aðgengi að áfengi í verslunum.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það að að því marki sem við höfum eitthvað til að byggja á hljóta upplýsingar og rannsóknir af þessu tagi að hafa eitthvert yfirfærslugildi á íslenskan veruleika þegar verið er að bera saman ekki ólíkari lönd en Norðurlönd. Varðandi röksemdina um að þetta væri sérstaklega gott fyrir landsbyggðina þá staldraði ég líka við hana í frumvarpinu og fór að velta því betur fyrir mér og rifja upp ýmislegt, þar á meðal það sem mér finnst blasa við að í fyrsta lagi yrði þetta strax óhagstætt landsbyggðinni að því leyti til að flutningskostnaður vörunnar mundi væntanlega lenda á neytendunum þar frá því sem nú er og síðan gæti þetta líka orðið mikið álitamál við vissar aðstæður í litlum byggðum. Kannski eru aðstæður þar viðkvæmari en á stærri svæðum ef varningurinn er til sölu í almennri verslun á staðnum og kunningjatengslin „allir þekkja alla“ hugsanlega veikari staða til að framfylgja reglum um aldursmörk og annað því um líkt. Það gæti verið margt sem þyrfti að hyggja að 

Virðulegi forseti. Ég tek undir að það er margt að athuga og alveg þess virði að leggja vinnu í það. Mín sannfæring er sú að þetta sé nokkuð ljóst. Talandi um framandi lönd og að við séum að vitna í þau, eins og ég hef nefnt eru félagasamtökin SÁÁ að glíma við þessi vandamál, landlæknir og velferðarnefnd Norðurlandaráðs. Það er alveg sama hvaða fagaðila við vitnum í, það er alls staðar sama niðurstaðan: Aukið aðgengi þýðir aukin neysla. Ég veit það bara með sjálfan mig að ef það væri bjór við hliðina á kornflexinu mundi ég sjálfsagt drekka 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi margar rannsóknir frá Bandaríkjunum og ríkjum þess og Kanada og víðar og vitnaði í þær. Hefur hann borið þær saman við það sem er að gerast hérna á Íslandi? Hann nefndi m.a. fleiri slys, fleiri komur á slysadeild út af áfengisneyslu og slíkum atriðum. Nú hefur vínbúðunum hér fjölgað um tæplega 300% á síðustu árum. Hefur aukningin verið sú sama hér á landi? Eru til tölur um það? En við höfum alla vega tölur um að það er sama þróunin hér á landi og í Bretlandi, þ.e. að þrátt fyrir aukið aðgengi og breyttar áherslur hefur unglingadrykkja dregist saman, við getum borið það saman. Hefur það sama gerst varðandi komur á slysadeild og vandamál hjá lögreglu og annað slíkt? Hefur hv. þingmaður þær tölur? Hann kom með tölur frá Bandaríkjunum, fyrst við tölum um heilbrigðiskerfið. Í sumum ríkjum Bandaríkjanna tekst vel til og um er að ræða svipaða menningarheima. Er hv. þingmaður þá að boða það að hann vilji taka upp sama heilbrigðiskerfi hér eins og þar? Hann treystir SÁÁ og þessum samtökum. Jú, gott og vel. Þau segja að aukið aðgengi auki neysluna. Þau segja að allir peningar sem fari í forvarnir fari allir í auglýsingamennsku. Það er eins og vínbúðirnar, þær reka forvarnastefnu sína í gegnum auglýsingar og áróður, en SÁÁ sagði á sama tíma við mig að það skilaði engu. SÁÁ sagði að það væru margar rannsóknir til um að svona forvarnir skiluðu ekki neinu. Við leggjum til að óhagræði vínbúðanna verði breytt í hagræðingu fyrir ríkissjóð til að auka forvarnir sem virka samkvæmt SÁÁ.

Virðulegi forseti. Ég skal alveg viðurkenna að ég hef ekki farið í sjálfstæðar rannsóknir á þessu máli eins og hv. 1. flutningsmaður frumvarpsins lýsti í ræðu sinni. En ég treysti fagaðilum, landlækni, velferðarnefnd Norðurlandaráðs og kemur fram í frumvarpinu að flutningsmenn þess vilja setja aukið fjármagn í forvarnir. Af hverju? Jú, það hlýtur að vera eitthvað sem hvíslar að þeim að neyslan gæti aukist. Það er eitthvað sem segir mér það að flutningsmenn frumvarpsins séu aðeins smeykir. Varðandi auglýsingar get ég alveg tekið undir það að við þurfum að taka á þeim málum. Það eru duldar auglýsingar í gangi, við skulum þá taka á því. Tökum á vandamálunum. Við þurfum ekki endilega að kúvenda kerfinu þó að það séu einhverjir gallar á því í dag. Ég hvet til þess. Allar samanburðartölur, opinberar og óopinberar, beinast allar að því hvað við stöndum vel að vígi hér á Íslandi bæði varðandi drykkju unglinga og fullorðinna þannig að ég skil ekki af hverju við þurfum endilega að fara að breyta þessu. Af hverju þurfum við að fara að láta stórverslanirnar ná þessum markaði og hafa hagnaðinn út úr þessu og svo á samfélagið að sitja uppi með vandamálin?

Virðulegi forseti. Það sem við erum að reyna að útskýra, við erum að segja að kerfið sé óhagkvæmt. Það er hægt að fara aðra leið með sömu umgjörð um söluna. Það er ekkert verið að rýmka umgjörðina eitt eða neitt. Þetta er enn við hliðina á sömu verslununum og inni í sömu verslununum þannig að það er verið að breyta umgjörðinni til að skapa hagræði svo að hægt sé að vinna á þeim áfengisvanda sem er til staðar í dag. Við höfum aldrei farið í grafgötur með það að áfengi er vandamál í dag og aðsóknin hjá SÁÁ verður sífellt meiri. Á sama tíma eru vínbúðirnar, sem eiga að sjá um þetta, að fjölga útsölustöðum og lengja opnunartímann. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að það hafi verið rangt skref hjá vínbúðunum að opna uppi á Flúðum, hvort algert ófremdarástand sé á Flúðum og hvort það hafi versnað þegar afgreiðslutíminn var lengdur. Finnst honum það vera ríkisins, ríkisstofnunar, að ákveða hvort sú verslun var opnuð í Reykholti eða á Flúðum, að velja þar á milli? Og af hverju hafa þeir í Reykholti ekki sömu möguleika til að stofna sína vínbúð?

Virðulegi forseti. Maður fær stundum upp í kok af hagræðingu. Það er svo margt sem á að gera í skjóli hagræðingar. Ég kalla það ekki hagræðingu að færa verkefni frá ríki til einkaaðila. Í þágu hverra er verið að hagræða ef á að færa hagnaðinn yfir á annan aðila og sitja svo eftir með kostnaðinn sem fylgir auknu vandamáli? Hvort vínbúð er á Flúðum eða í Reykholti - við búum í dreifðu landi og þá er það bara þannig að það er ekki alveg sama þjónustan í öllum byggðakjörnum, litlum sem stórum. Þeir sem búa í litlum byggðakjörnum sætta sig við það að fá ekki alveg sömu þjónustu. Ég hugsa að 

Hæstv. forseti. Það er staðreynd að stjórnvöld hafa sett sér yfirmarkmið í áfengis- og vímuvörnum fram til ársins 2020. Eitt af þeim markmiðum er að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímuefnum og að mínu mati er það því nokkuð sérstakt að leggja fram frumvarp sem mun að öllum líkindum auka aðgengi að áfengi þar sem lagt er til að sala þess fari fram í verslunum landsins. Tel ég það stangast á við þau markmið sem sett hafa verið fram af stjórnvöldum og vitnað var í hér að framan. Ýmsar rannsóknir hafa sýnt fram á að afnám á einkasölu á áfengi muni leiða til aukinnar einkaneyslu. Embætti landlæknis hefur meðal annars bent á að með aukinni áfengisneyslu aukist samfélagslegur kostnaður. Einnig hefur það komið fram og líka í alþjóðlegum rannsóknum, enda er vandamálið á heimsvísu, að þegar kemur að vanda er tengist áfengisneyslu hvað varðar fjölda tapaðra lífára þá er það hlutfall jafn hátt og hlutfall heilsuleysis og tapaðra lífára vegna notkunar tóbaks. Þessar upplýsingar komu mér talsvert á óvart þar sem mikil herferð hefur verið gegn notkun tóbaks bæði með merkingum á vörunni sjálfri auk þess sem tóbaksvaran er ekki lengur sjáanleg í verslunum. Sömu upplýsingar eru ekki á merkingum á áfengisflöskum. Merkingar á tóbaki gefa vel til kynna þau neikvæðu áhrif sem tóbak getur haft á heilsu einstaklinga en litlar sem engar upplýsingar er að finna um skaðsemi áfengis. Ekki er heldur að finna neinar upplýsingar um hversu margar hitaeiningar eða þess háttar séu í flösku eða dunki eða hvað sem við köllum þetta. Samt sem áður hefur komið fram í ýmsum erlendum greinum er varða áfengisnotkun og lýðheilsu að skaðsemi af völdum áfengis er mikil í Evrópu og um 10% af ótímabærum sjúkdómum séu til komnir vegna áfengisneyslu. Jafnframt hefur komið fram að eitt af hverjum sjö tilvika ótímabærra dauðsfalla megi rekja til áfengisneyslu karla en eitt af hverjum þrettán til áfengisneyslu kvenna. Fram hefur komið að ein besta aðferðin til að stemma stigu við notkun áfengis sé að takmarka sölu þess við ákveðna staði og með ákveðnu eftirliti svipað og gert er á Íslandi nú í dag. Jafnframt hefur komið fram í erlendum rannsóknum, m.a. rannsóknum sem velferðarnefnd Norðurlandaráðs hefur stuðst við í verkefnum sínum, að með auknu aðgengi að áfengi séu ýmsar vísbendingar um að áfengisdauði og umferðarslys af völdum áfengis hafi aukist og einnig hafi ofbeldi farið vaxandi. Í erlendum greinum sem er einnig að finna í gögnum frá velferðarnefnd Norðurlandaráðs má til dæmis sjá að tengsl eru á milli áfengisneyslu, svefns og frammistöðu í háskóla. Áfengisneysla getur haft marktæk áhrif á lengd svefntíma og óreglu í svefnvenjum og jafnframt hefur áfengisneysla marktæk áhrif á einkunnir og námsárangur nemenda. Virðulegur forseti. Mikið starf hefur verið unnið í forvörnum í skólum landsins og hjá ákveðnum samtökum, m.a. Heimili og skóla og foreldrafélögum. Mikil vitundarvakning hefur verið um skaðsemi áfengis og reynt hefur verið að finna leiðir til að hækka þann aldur þegar börnin okkar byrja að neyta áfengis. Sem betur fer hefur árangurinn verið mælanlegur þannig að börn byrja nú seinna að drekka en áður og kemur það fram í könnunum sem hafa stundum verið lagðar fyrir nemendur í grunnskólum landsins. Það er virkilega jákvætt því að samhengi er milli neyslumynsturs og þess hvenær viðkomandi byrjar að drekka. Það hefur sem sagt jákvæðari áhrif á þroska barna ef þau byrja seinna að drekka og vonandi ekki fyrr en á fullorðinsárum. Samhengið milli þess að byrja seinna að drekka er að neyslumynstrið verður betra eða jákvæðara. Margir hafa unnið að forvörnum með börnum og unglingum. Sá þingmaður sem hér stendur hefur meðal annars unnið að forvörnum í foreldrafélögum og með samtökum á vegum Heimilis og skóla. Sumir sem hafa unnið að þessum málum hafa sett sig í samband við mig og lýst yfir áhyggjum af því hvaða afleiðingar þetta frumvarp geti haft á þann árangur sem náðst hefur á undanförnum árum. Frú forseti. Ég ætla að koma aðeins inn á samfélagslegan kostnað. Þar sem lagt hefur verið til að áfengissala fari fram í verslunum en ekki á vegum ríkisins hefur kostnaðarávinningur af einkasölu verið kannaður. Rannsóknir og greinar þess efnis byggja á þriggja áratuga gögnum frá ýmsum fylkjum Bandaríkjanna. Þar kemur fram að þegar ríkið var með sölu á áfengi þá var áfengisneysla um 12–15% minni. Hún jókst sem sagt um þessar prósentur við að salan færi til verslana. Þarna eru sterkar vísbendingar um að ríkið sé ábyrgari söluaðili áfengis en einkaaðilar. Ég spurði mig þegar ég las þetta hvernig við ættum að tryggja þætti eins og aldurstakmark við afgreiðslu áfengis og ýmsa forvarnaþætti ef áfengi er selt í verslunum. Ef við förum t.d. í Bónus, ef ég nefni þann stað, með leyfi forseta, þá vinna þar margir ungir krakkar. Hvernig mun afgreiðslan fara fram? Þegar maður sér einhvern kaupa sér tóbak í dag þá er oft mikið handapat og reynt að finna einhvern fullorðinn til að koma á kassann til að afgreiða tóbakið af því að unglingurinn má það ekki. Hvernig ætti fyrirkomulagið að vera við þessar aðstæður ef farið væri að selja vín þarna og barn sem er undir lögaldri er að afgreiða og hefur verið að selja þarna mjólk og aðrar vörur sem hafa alltaf verið til sölu? Hvernig á að tryggja það? Þetta er einn þáttur sem ég spyr mig svolítið að. Síðan er önnur rannsókn frá Kanada. Þar var gert mat á samfélagslegum kostnaði sem fylgdi einkavæðingu áfengissölu. Gerð var greining á því að ef öll fylki í Kanada mundu einkavæða sölu áfengis þá mundi áfengisneysla aukast um 10–20%. Við getum hugsað til þess ef við yfirfærum þetta á okkur. Ég tel vel hægt að yfirfæra þessar upplýsingar á íslenskt þjóðfélag vegna þess að Íslendingar eru aðilar að Norðurlandaráði, íslenskir þingmenn og íslenska ríkið. Þessi gögn eru þaðan og þess vegna tel ég að þau séu marktæk fyrir okkur þar sem við erum aðilar að þeirri alþjóðanefnd sem fjallar um þessa þætti. Aðilar eins og SÁÁ, læknar og fleiri hafa lýst yfir áhyggjum af þeim samfélagslega kostnaði sem þetta getur haft ef áfengisneyslan eykst. Ef áfengissala verður gefin frjáls er oft sagt að það sé betra, það sé neytandanum í hag og að líklega muni verð lækka út af meiri samkeppni o.fl. Ef við lítum til Washington-fylkis þá voru afleiðingar þess að leggja niður einkaleyfi ríkis á sölu áfengis skoðaðar árið 2011 og þar kom fram að verð á áfengi hækkaði um 12%. Það er því ekki sjálfgefið að verð lækki ef við erum að hugsa um hag neytenda. Svo kom jafnframt í ljós að þar voru stórir risar á markaði sem erfitt var fyrir litlu búðirnar að keppa við og þeir gátu í stærð sinni knésett þá litlu með framboði þessarar vöru. Ef við horfum til Íslands í þessu samhengi þá erum við lítil þjóð og ég mundi telja að hér á landi gætum við varla talað um samkeppni. Þetta yrði nánast fákeppni hér á landi. Í því sambandi hugsar maður um kaupmenn úti á landi sem maður hefur séð fara í stóru verslunarkeðjurnar á höfuðborgarsvæðinu þar sem þeir hafa keypt vörur og selt þær síðan á sínu verði í búðum sínum. Hvernig yrði þetta hér á landi ef áfengissala væri gefin frjáls og stórir heildsöluaðilar færu að flytja áfengi inn og næðu jafnvel að vera með mun lægra verð en hinir? Hvaða áhrif hefði það á markaðshlutfallið hér á landi ef einn stór aðili gnæfði jafnvel yfir alla aðra? Mundu litlu kaupmennirnir á landsbyggðinni þurfa að kaupa áfengi í Bónus og selja á uppsprengdu verði víða um land? Það þætti mér ekki gott. Hér með lýk ég orðum mínum.