Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Það gerðust allmikil tíðindi í gær. Við heyrðum í fréttum íslenskra fjölmiðla orð hæstv. forsrh. varðandi þær samningaviðræður sem lengi hefur verið unnið að á alþjóðavettvangi um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og gera um það skuldbindandi samkomulag helst fyrir lok þessa árs á ráðstefnu á vegum Sameinuðu þjóðanna. Hæstv. forsrh. lét þar koma fram, og við lesum í Morgunblaðinu í dag auk þess frásagnir af ræðu hans í Ósló alveg nýlega, að óvissa ríkti um það hvort Íslendingar yrðu aðilar að ályktunum um þessi efni eins og horfði efnislega um þann samningstexta sem er í mótun vegna ráðstefnunnar í Kyoto í næsta mánuði. Þetta eru stór tíðindi og ég verð að segja afar slæm tíðindi og ég brást við þessu með því að óska eftir því við forseta þingsins að við fengjum aðstöðu til að ræða þetta þó í stuttu formi væri utan dagskrár á Alþingi Íslendinga í dag. Það urðu mér veruleg vonbrigði þegar forseti tjáði mér að hæstv. forsrh. gæfi ekki kost á þessum umræðum eða þátttöku í umræðum um þetta efni utan dagskrár á Alþingi. Ég verð að segja að mér finnst ekki vera sæmandi fyrir ríkisstjórn landsins að halda þannig á afdrifaríkustu málum að við fáum fregnir frá útlöndum um kúvendingu ef túlka má orð hæstv. forsrh. þannig, a.m.k. ef það yrði niðurstaðan að Ísland skæri sig úr í sambandi við væntanlega samninga um þessi efni á sérforsendum sínum. 

Herra forseti. Á mánudaginn kemur verður til umræðu skýrsla um framgang þeirra viðræðna sem er undanfari ráðstefnunnar í Kyoto sem umhvrh. mun ræða og fylgja úr hlaði og mér finnst sjálfsagt að ég taki þátt í þeim umræðum og mun auðvitað gera það. Ég hygg að ummæli mín og ummæli hæstv. utanrrh., sem birt voru í Morgunblaðinu á þriðjudag, séu mjög áþekk og þurfi ekki að koma neinum á óvart. Ég tel hins vegar sjálfsagt og eðlilegt að fara ítarlega yfir þau mál með hv. þm. á mánudaginn kemur þegar þessi mál verða til ítarlegrar umræðu. Það var ekki af neinni meinbægni af minni hálfu sem þessi afstaða var tekin.

Herra forseti. Í framhaldi af orðum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar vil ég taka fram að mér finnst þetta eðlileg ósk sem þingmaðurinn ber fram þegar koma fram fréttir sem er fullt tilefni til að taka til umræðu utan dagskrár. Hæstv. forsrh. hefur hins vegar upplýst að málið verði rætt á mánudaginn kemur. Það breytir hins vegar ekki því að eðli utandagskrárumræðu er slíkt og réttur í þingsköpum er tryggður með þeim hætti eins og hv. þingmenn vita að hægt er að taka brýnt mál hér upp með stuttum fyrirvara. Mér hefði fundist, herra forseti, eðlilegt að það hefði verið gert. Við slíkar aðstæður hefur forseti þingsins oft og tíðum leitað samráðs við þingflokka varðandi mat á þeirri stöðu. Hæstv. forseti hefur ekki gert það í þessu tilviki, a.m.k. ekki gagnvart þingflokki jafnaðarmanna. Mér finnst þau vinnubrögð ekki góð í þessu tilviki vegna þess að þetta er álitamál og ég hefði stutt það að þetta mál hefði verið tekið upp utan dagskrár en hlýtt vitaskuld á þær röksemdir sem hæstv. forsrh. færði fram. Mér finnst málið ekki hafa borið hér að með þeim hætti sem hefði verið eðlilegt með tilliti til þess eins og hér var lýst í upphafi.

Virðulegi forseti. Ég tek skýrt fram að ekki er við hæstv. forseta þingsins að sakast að málið kemur ekki fyrir utan dagskrár. Það er alveg ljóst að forseti hafði lítið ráðrúm til að ræða þessi mál við forustumenn þingflokka þótt út af fyrir sig sjálfsagt sé og eðlilegt að það sé gert að jafnaði. Þetta bar að í fréttum í gærkvöldi og við lesum það auk þess í Morgunblaðinu í morgun. Hér er um það að ræða, virðulegur forseti, ekki aðeins að hér sé af hálfu hæstv. forsrh. boðuð hugsanleg kúvending í afstöðu Íslendinga heldur er hér gengið yfir, leyfi ég mér að segja, hæstv. umhvrh. sem hefur tekið fullan þátt og einarðlega í samningaviðræðunum. Hann hefur ritað um það opinberlega og skilaði nýlega skýrslu til þingsins sem ekki verður tekin öðruvísi en svo að Íslendingar ætli sér að vera fullgildir þátttakendur í samningaviðræðunum og taka þátt í þeim ef viðunandi málalmiðlun næst í Kyoto um þessi efni og megingrunnurinn hefur verið ljós nú lengi. En það er jafnljóst að af hálfu einstakra ráðherra í ríkisstjórninni, þar á meðal af hálfu formanns Framsfl., hæstv. utanrrh., og af hálfu hæstv. iðnrh. hefur verið boðuð allt önnur stefna í þessum málum en af hálfu hæstv. umhvrh. Það er greinilegt að meiri hluti í ríkisstjórn stefnir að því leynt og ljóst að ráðstafa orkulindum Íslendinga í stóriðju hið fyrsta, eins skjótt og erlendir fjárfestar kjósa. Þessi öfl ganga gegn grundvallarhagsmunum í sambandi við umhverfismál í heiminum og ég leyfi mér líka að segja að gangi gegn hagsmunum Íslands til lengri tíma litið. Málið er því mjög alvarlegt.

Herra forseti. Ég ætla að forðast að ræða málið efnislega sem hv. þm. vakti athygli á, en þó vil ég aðeins ítreka þá setningu sem hraut af vörum hans í ræðustólnum. Hann sagði nefnilega að það hefði verið stefna ríkisstjórnarinnar að staðfesta þannig niðurstöðuna ef viðunandi málamiðlun næst og það er nákvæmlega það sem ég hef verið að lýsa og hæstv. utanrrh. Ef viðunandi málamiðlun næst, eins og hv. þm. sagði. En þetta fáum við tóm til þess að ræða á mánudaginn kemur.

Herra forseti. Ársskýrslu Byggðastofnunar hefur verið dreift til þingmanna og lögum samkvæmt skal hún tekin til umræðu í þinginu. Ég vil í fyrstu gera grein fyrir helstu niðurstöðum í ársskýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1996 áður en ég vík að málefnum landsbyggðarinnar almennt. Efnahagur flestra fyrirtækja á landsbyggðinni batnaði á árinu 1996 og endurspeglast það í afkomu Byggðastofnunar. Stofnunin skilaði 127 millj. kr. hagnaði sem skýrist fyrst og fremst af því að hægt var að lækka framlag til afskriftareiknings útlána. Eigið fé stofnunarinnar var í árslok 1996 1 milljarður 170 millj. kr. eða 13 millj. kr. hærra en það var 1992 að teknu tilliti til verðlagsbreytinga. Það ár, þ.e. árið 1992, var stofnuninni sett reglugerð þar sem henni var gert að viðhalda verðgildi eigin fjár og hefur það markmið náðst. Ég vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli á þessum árangri sem ég tel að sé mikilvægur og feli í sér mikla breytingu frá fyrri tímum. Það aðhald sem fólst í reglugerðinni hefur verið til góðs. Ráðstöfunarfé stofnunarinnar á hverju ári er eigið aflafé, þ.e. tekjur af útlánastarfsemi og þjónustu auk framlags úr ríkissjóði. Almenn framlög ríkissjóðs hafa verið um 200 millj. kr. á ári síðustu ár en stuðningur stofnunarinnar við atvinnuráðgjöf hefur á síðustu árum farið stigvaxandi. Stofnunin hefur einnig fengið framlög á fjárlögum til sérstakra verkefna. Árið 1996 fékk stofnunin 128,5 millj. kr. vegna Vestfjarðaaðstoðar og 61 millj. vegna viðauka II við búvörusamning frá árinu 1991. Byggðastofnun lánaði 1.600 millj. kr. á árinu 1996 og var það meira en verið hefur allra síðustu ár. Heildarútlán uxu í fyrsta sinn í langan tíma um 300 millj. kr. og voru 7.600 millj. í árslok. Skil á lánum hafa ekki verið betri í annan tíma og námu vanskil aðeins 4,4% um áramót. Tveir þriðju af lánveitingum eru vegna sjávarútvegs. Eftir breytingar Alþingis á lögum um stjórn fiskveiða árið 1995 sem dró úr óvissu um aflaheimildir smábáta var tekinn upp nýr lánaflokkur fyrir smábátaeigendur sem mæltist vel fyrir. Smábátar höfðu ekki áður haft aðgang að langtímalánum með veði í bátunum. Segja má að ástæða aukinna útlána á árinu sé einmitt þessi lán sem námu samtals á fjórða hundrað millj. Stofnunin leggur í afskriftasjóð vegna hverrar lánveitingar og í raun ræðst útlánageta stofnunarinnar á hverjum tíma að miklu leyti af því hver staða afskriftasjóðsins er. Góð afkoma atvinnuveganna á árinu gerði stofnuninni kleift að endurmeta til lækkunar eldri framlög í sjóðinn. Á árinu var unnið mikið nýsköpunarstarf á landsbyggðinni með tilstyrk Byggðastofnunar. Þar ber hæst starf atvinnuráðgjafa sem nutu stuðnings frá stofnuninni. Stofnunin gerði þriggja ára samning um bætt atvinnuþróunarstarf í þremur kjördæmum árið 1996. Hver samningur kostaði stofnunina um 8,7 millj. kr. Gerðir hafa verið sams konar samningar í öðrum kjördæmum á árinu 1997. Að venju tók Byggðastofnun að sér ýmis mál að beiðni ráðuneyta og Alþingis. Stofnunin annaðist m.a. úthlutun á 500 tonna þorskaflahámarki til þeirra staða sem byggja afkomu sína á útgerð krókabáta. Fyrstu svæðisbundnu byggðaáætlun var lokið á árinu. Hún náði yfir miðfirði Austurlands eða Norðfjörð, Eskifjörð og Reyðarfjörð. Unnið var af krafti við fleiri áætlanir og það sem er af þessu ári hefur ein áætlun verið endanlega afgreidd frá stofnuninni, tvær bíða lokaathugasemda sveitarstjórna og unnið er að þremur öðrum. Byggðastofnun fylgist með þróun byggðar í landinu og hefur verið stjórnvöldum á ýmsum sviðum til ráðuneytis. Á undanförnum árum hefur verið stöðugur straumur fólks frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Vöxtur atvinnu og þjónustu þar hefur veitt viðnám gegn flutningi fólks til útlanda jafnvel á þeim tímum þegar atvinnuleysi var að aukast og illa áraði í þjóðarbúinu. Þær vísbendingar sem gefnar hafa verið um þróunina innan lands það sem af er þessu ári gefur því miður ekki tilefni til bjartsýni því enn heldur þessi stríði straumur áfram. Ríkisstjórnin hefur nýlega rætt um fækkun fólks sem átt hefur sér stað undanfarin ár á mörgum stöðum á landsbyggðinni. Þessi þróun er váleg fyrir margra hluta sakir, ekki síst vegna þess að hallað hefur undan fæti í byggðarlögum þar sem áður ríkti stöðugleiki. Dæmin sýna að það getur reynst erfitt að veita fólksfækkuninni viðnám eftir að hún hefst af einhverjum þunga og fólk er líklegra til að yfirgefa byggðarlög þegar það gefur upp von um að þau vaxi og að hagstæðari skilyrði skapist fyrir þjónustugreinar og fleira sem telst eftirsóknarvert. Ýmsar skýringar hafa verið gefnar á fólksfækkun á landsbyggðinni. Lengi vel var fækkunin einkum skýrð með skírskotun til ástands í atvinnumálum í einstökum byggðarlögum og óöryggis hvað varðar afkomumöguleika fólks. En það er öllum ljóst að slíkar skýringar eru ekki einhlítar. Fækkunin undanfarið hefur ekki síður verið í byggðarlögum þar sem átvinnuástand er traust og afkoma fólks með því sem best gerist í landinu ef litið er til meðallauna. Þá hafa komið fram margs konar skýringar þar sem því hefur verið haldið fram að opinber þjónusta sé ekki sem skyldi og að fólk flytji brott af þeim ástæðum. Þær skýringar eru ekki heldur sérlega trúverðugar, enda sýna nýlegar kannanir að fólk á landsbyggðinni er víða mjög ánægt með opinbera þjónustu en samt fækkar. Viðbrögð stjórnvalda við fólksfækkuninni hefur oft dregið dám af þeim skýringum sem ég hef hér nefnt. Stuðningsaðgerðir við atvinnulíf og fyrirtæki voru áberandi um langt skeið og opinber þjónusta á landsbyggðinni hefur víðast hvar verið aukin og bætt miðað við það sem áður var. Það hefur víða þýtt að framboð atvinnutækifæra hefur þar orðið fjölbreytilegra. Ólíkt því sem margir hafa vænst hefur betra árferði í efnahagsmálum undanfarið og bætt staða sjávarútvegs ekki orðið til að draga úr fólksflutningum af landsbyggðinni og síðustu tölur um fólksflutninga benda til þess að sá árangur sem þarna hefur náðst muni ekki hafa afgerandi áhrif til hins betra. Þessar tölur benda raunar í þveröfuga átt, þ.e. að betra ástand á atvinnumarkaði auðveldi fólki flutninga. Orsakir brottflutnings fólks af landsbyggðinni eru flóknar og enginn hægðarleikur að snúa honum við. Rannsóknir á orsökum búferlaflutninga benda til þess að þær séu margar og hnígi flestar að því að fólk sæki eftir því sem kalla mætti nútímalega lífshætti þar sem saman fara fjölbreytt úrval starfstækifæra, menntunar, menningarlífs og afþreyingar. Í því fámenni sem við búum við hefur engu svæði nema höfuðborgarsvæðinu og e.t.v. Eyjafjarðarsvæðinu tekist að uppfylla með fullnægjandi hætti þessi skilyrði. Við þessar aðstæður verða stjórnvöld að horfast í augu við að þær aðferðir sem við höfum beitt til þessa til að reyna að viðhalda jafnvægi í byggð landsins og koma í veg fyrir óæskilega miklar og hraðar breytingar á byggðamynstrinu hafa ekki gert það gagn sem við vonuðumst til. Við verðum líka að horfast í augu við að möguleikar stjórnvalda til að ákvarða eða hafa stjórn á fólksflutningum eru næsta takmarkaðir og það eru takmörk fyrir því hve langt rétt er að ganga til að hamla gegn því að fólk færi sig úr stað sé það á annað borð ósk þess. Stefna þessarar ríkisstjórnar og þeirrar síðustu hefur verið að leitast við að efla þau svæði landsbyggðarinnar sem risið geta undir óskum fólks um fjölbreytilega þjónustu og framboð atvinnutækifæra. Þeirri stefnumörkun hefur m.a. verið fylgt eftir með uppbyggingu opinberrar þjónustu og framkvæmda í samgöngumálum. Má m.a. vísa til uppbyggingar á háskólastigi á Akureyri og samgöngubóta á norðanverðum Vestfjörðum í þessu sambandi. Sama máli gegnir um staðsetningu nýrrar stóriðju á Austurlandi sem ríkisstjórnin er fyrir sitt leyti reiðubúin að stuðla að. Í bréfi til Byggðastofnunar sem dags. er 15. ágúst sl. óskaði ég eftir því að stofnunin hæfi vinnu við gerð stefnumótandi áætlunar í byggðamálum til fjögurra ára í samræmi við lög og reglugerð sem um stofnunina gilda. Byggðastofnun vinnur nú að undirbúningi þeirrar áætlunar sem brátt mun verða lögð fyrir Alþingi í formi þáltill. og þá um leið mun þinginu gefast kostur á að ræða byggðamál og þau vandamál sem ég hef verið að reifa í þaula hér á þingstaðnum. Jafnframt verða áherslur ríkisstjórnarinnar í byggðamálum kynntar og stofnuninni falið sérstaklega að fjalla um eftirtalin atriði: 1. Þess var farið á leit að stofnunin fjalli um hvernig hún hyggst halda áfram stuðningi við nýsköpun og atvinnuþróun á landsbyggðinni og skulu sett fram skýr markmið í því sambandi. 2. Stofnunin geri tillögu um hvernig ríkisvaldið geti stuðlað að eflingu vaxtarsvæða á landsbyggðinni og hvaða markmið séu raunhæf og æskileg í því sambandi. 3. Fjallað verði um hvernig stofnunin hyggst halda áfram að vinna að gerð svæðisbundinna byggðaáætlana og lögð á það áhersla að þau svæði sem um er fjallað hverju sinni nái ákveðinni lágmarksstærð. Jafnframt er tekið fram að rétt sé að vilji sveitarstjórna til samstarfs þeirra á milli ráði um afmörkun þessara svæða. 4. Fjallað verði um það með hvaða hætti Byggðastofnun geti haft milligöngu um að veita sveitarstjórnum upplýsingar um áform ríkisvaldsins varðandi uppbyggingu og skipulagningu opinberrar þjónustu í einstökum málaflokkum er nýtist þeim við þeirra eigin áætlunargerð. 5. Fjallað verði um framhald á verkefnaflutningi frá ríki til sveitarfélaga og helstu möguleika og markmið í því sambandi. 6. Fjallað verði um hvaða ráðstafanir ríkisvaldið geti gert til að bregðast við búsetuvanda á svokölluðum jaðarsvæðum. 7. Fjallað verði um byggðastuðning stjórnvalda og hvort þar sé aukinnar samræmingar þörf og hvernig best sé að nýta það fé sem varið er til að styðja búsetu og atvinnulíf á landsbyggðinni. Ég vænti þess að tillögur Byggðastofnunar geti orðið ágætur grundvöllur fyrir umræðu um byggðavandann og sér í lagi fólksfækkun á landsbyggðinni. Mér er hins vegar ekki launung á því að ég tel nauðsynlegt að fram fari heildstætt mat á þeim aðferðum sem beitt hefur verið í þeirri viðleitni að koma í veg fyrir breytingar á byggð landsins sem allir eiga að geta sammælst um að séu óæskilegar. Aðstæður í íslensku þjóðfélagi hafa breyst mikið síðan núgildandi lög um Byggðastofnun voru sett. Ég sagði í umræðum um ársskýrslu Byggðastofnunar hér á Alþingi á sl. ári að þörf á sérlánveitingum á borð við þær sem Byggðastofnun hefur staðið fyrir væri ekki sú hin sama nú og áður. Samkeppni um eignarhald fyrirtækja er orðin virkari á síðustu árum og dregið hefur úr þörfinni á því að opinberir aðilar grípi inn í þegar á bjátar í rekstri einstakra fyrirtækja. Íslenskur fjármálamarkaður hefur einnig breyst. Með eflingu hlutabréfamarkaðar orkar meira að segja tvímælis og meira tvímælis en áður að opinberir aðilar stundi áhættusama lánastarfsemi þar sem komið hefur fyrir að lán séu afskrifuð jafnharðan og þau eru veitt. Það er ljóst að lánveitingar stofnunarinnar skarast að nokkru leyti við starfsemi Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins sem tekur til starfa um næstu áramót. Ég tel því að það komi til álita að hætta alfarið lánveitingum á vegum Byggðastofnunar um leið og starfsskipulag og hlutverk stofnunarinnar verði endurskoðað. Það er um leið full ástæða til að líta til þess sem vel hefur gefist í starfi Byggðastofnunar og sjaldnar vekur athygli fjölmiðla og annarra sem óvægilega hafa gagnrýnt hana á opinberum vettvangi. Ég nefni þar sérstaklega stuðning við atvinnuþróunarstarfsemi sem stofnunin hefur lagt æ ríkari áherslu á og raunar er það svo að sú starfsemi hefur tekið til sín vaxandi skerf af útgjöldum hennar. Þessi starfsemi hefur í mörgum tilvikum gefist mjög vel og skilað áþreifanlegum árangri um leið og hún hefur ýtt undir jákvæðari hætti í samskiptum ríkisins við þau félög sem standa að atvinnuþróunarstarfseminni á landsbyggðinni. Heimaaðilar hafa í seinni tíð komið að þessu starfi með beinum hætti og þar hefur á undanförnum árum gætt meira og öflugra frumkvæðis í héraði en þekkst hefur. Allt er þetta mjög góðs viti. Annað sem ég vil nefna jákvætt við starf Byggðastofnunar er gerð svæðisbundinna byggðaáætlana, ekki vegna þess að þessar áætlanir hafi einhver úrslitaáhrif í sjálfu sér, heldur vegna þess að við gerð þeirra hafa fulltrúar ríkisvaldsins og sveitarfélaganna hugað gaumgæfilega að stöðu þeirra og framtíðarmöguleikum. Sú umræða sem þessu hefur fylgt hefur í mörgum tilvikum leitt til þess að viðkomandi sveitarfélög hafa hugað að nánara samstarfi sín á milli og þar gætir víða bjartsýni og framsækni. Heimamenn þurfa að taka á sig ábyrgð á fleiri sviðum opinberrar þjónustu með því að þeir takist á hendur aukinn hluta hennar. Til þess að svo megi verða þurfa sveitarfélög að vera sterkari eining en þau nú eru. Það er góðs viti í þessum efnum að ef öll þau áform um sameiningu sveitarfélaga, þar sem nú standa fyrir dyrum kosningar eða umræður um sameiningu, ná fram að ganga, hefur sveitarfélögum í landinu fækkað um helming á örfáum árum. Herra forseti. Stjórnvöld hafa því miður takmarkaða möguleika til þess að hafa umtalsverð áhrif á búsetuþróunina. Aðgerðir í atvinnumálum einar og sér eru ekki fullnægjandi þótt vissulega sé traustur atvinnurekstur grundvöllur fyrir annarri starfsemi. Sá atvinnurekstur sem vex á landsbyggðinni þarf að vera eftirsóknarverður fyrir fólk með mikla og fjölbreytta menntun ef efling hans á að leiða til þess að ungt fólk velji sér þar stað til að búa. Það hefur sýnt sig að fjárfesting og blómlegur rekstur hinna hefðbundnu atvinnugreina landsbyggðarinnar dregur ekki úr brottflutningi og víða hefur reynst erfitt að manna atvinnustarfsemi í sjávarútvegi. Stjórnvöld þurfa jafnframt að sjá til þess að íbúar hljóti bestu þjónustu sem hægt er að veita og gera það eftir megni. Huga þarf vel að því hvort hægt er að bæta þjónustustig enn með aðstoð nýjustu tækni þannig að sem allra flestir fái notið. Málefni landsbyggðarinnar og byggðaþróun munu á ný koma til umfjöllunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar á næstu vikum og mun ríkisstjórnin þá ræða með hvaða hætti stjórnvöld geti sett sér skynsamleg og raunhæf markmið varðandi flutninga fólks af landsbyggðinni og hvaða tækjum og aðferðum hægt er að beita til að ná þeim markmiðum.

Herra forseti. Þegar ársskýrsla Byggðastofnunar var rædd á síðasta þingi blandaðist mikið inn í þá umræðu nýleg stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar á Byggðastofnun. Umræðunni um ársskýrslu Byggðastofnunar var frestað á síðasta þingi og lauk ekki og því var stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar á Byggðastofnuninni ekki heldur útrædd. Ég mun því gera hana að umræðuefni hér enda er stjórnsýsluúttektarinnar sérstaklega getið í ársskýrslunni fyrir 1996 sem við ræðum hér. Ég vil ítreka þá skoðun mína að skýrsla Ríkisendurskoðunar er mikil áfellisdómur á Byggðastofnun sem kallar á breytt vinnubrögð og að verkefni og hlutverk Byggðastofnunar verði endurskoðuð frá grunni. Ég fagna því sem fram kom í máli hæstv. forsrh. áðan að til álita komi að hætta lánveitingum á vegum Byggðastofnunar. Mín skoðun er sú að leggja eigi Byggðastofnun niður í núverandi mynd. Byggðastofnun á ekki að vera lánastofnun í þeirri mynd sem hún er nú heldur á hún fyrst og fremst að sinna því að gera áætlanir um þjóðfélagslega hagkvæma þróun byggðar og einstakra landshluta og vera ráðgefandi aðili í því efni. Þar á að vera í forgrunni að stuðla að fjölbreytni og nýsköpun í atvinnulífinu sem er ekki síst hagsmunamál landsbyggðarinnar. Stjórn Byggðastofnunar á líka að leggja af, enda gengur það gegn þeirri aðgreiningu sem á að vera á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds að þingmenn sitji í stjórn hennar. Einnig á að leggja af lánafyrirgreiðslu Byggðastofnunar en styrkveitingar til þróunarverkefna og nýsköpunar í atvinnulífinu ásamt áætlunargerð og svæðisáætlunum um þróun byggðar ætti að vera verkefni hennar en fyrirkomulag styrkveitinga, sem nú eru um 100--200 millj. á ári, gæti verið þannig að fjárln. fengi þær til umsagnar eða staðfestingar. Það er ekki einungis að lánafyrirgreiðslan hafi verið mikil og mikið tapast af útistandandi kröfum heldur hefur rekstrarkostnaður stofnunarinnar verið mjög hár, tæplega 24% af heildarkostnaði við Byggðastofnun, eða að meðaltali 150 millj. kr. á ári síðustu tíu árin. Bara að reka lánastarfsemina kostar um 68 millj., eða nálægt 50% af rekstrarkostnaði stofnunarinnar, sem er vissulega eitt og sér rök fyrir því að Byggðastofnun eigi að hætta lánveitingu. Það er ástæða til þess að spyrja hæstv. forsrh. við þessa umræðu hvað hafi verið gert til þess að hrinda í framkvæmd tillögum Ríkisendurskoðunar eða hvort í undirbúningi sé eitthvað í þá veru að framkvæma þær tillögur sem Ríkisendurskoðun lagði til og fram komu í skýrslu hennar um Byggðastofnun. Ég tel að stjórnsýsluendurskoðun Ríkisendurskoðunar staðfesti að við erum og höfum verið á rangri braut varðandi lánastarfsemi Byggðastofnunar. Eða hvað segja okkur þær staðreyndir að af 17--18 milljarða lánum á 10 ára tímabili hafi verið afskrifaðir 3,8 milljarðar, eða 23% af heildarfjárveitingum stofnunarinnar, og í sumum atvinnugreinum eins og fiskeldi hafi nánast allt verið afskrifað, eða 93%? Enn verri er niðurstaðan þegar litið er til hlutafjárkaupa Byggðastofnunar, en afskrifa varð hlutabréf hjá 38 fyrirtækjum af þeim 44 sem Byggðastofnun tók þátt í. Af 443 millj. kr. sem lagt var í hlutafé voru afskrifaðar rúmlega 270 millj. kr., eða 61% af hlutafjárkaupum stofnunarinnar. Áhyggjur hæstv. forsrh. vegna fólksflótta af landsbyggðinni er vissulega hægt að taka undir. En það segir líka allt sem segja þarf að þessum miklu fjármunum hefur ekki verið skynsamlega varið enda var það ein af mörgum gagnrýnisatriðum Ríkisendurskoðunar að Byggðastofnun hafi ekki markað skýra stefnu um það hvar eigi að styrkja byggð í landinu. Alla grunnvinnu vantaði til þess að hægt væri að marka þá stefnu því lán eða annar stuðningur átti að vera í samræmi við byggðaáætlanir, sem gera átti á grundvelli laga um Byggðastofnun, sem fyrst eru að sjá dagsins ljós nú samkvæmt þessari ársskýrslu Byggðastofnunar sem við ræðum hér. Þar kemur fram að aðeins einni svæðisbundinni byggðaáætlun sé lokið sem nær yfir Neskaupstað, Eskifjörð og Reyðarfjörð. Því hefur ekki verið svarað á hverju 17--18 milljarða lán eða styrkveitingar á umliðnum árum hafa verið byggðar eða hvað lá þar að baki og svo virðist vera að lánað hafi verið án nokkurrar fyrirhyggju um hvað best væri fyrir byggðaþróun í landinu til að koma í veg fyrir þá byggðaröskun og fólksflótta sem við stöndum frammi fyrir. Ég minni þar á gagnrýni Ríkisendurskoðunar þar sem því er haldið fram að ætla megi að skort hafi á vilja stjórnarinnar til að láta stofnunina gera áætlun um þróun byggðar og atvinnulífs sem stofnunin á þó að gera samkvæmt lögum. Maður veltir fyrir sér hvort það er til þess að stjórnin hafi frjálsari hendur til að ráðskast með hvert lán- og styrkveitingar renna án þess að markmið og stefna laganna sé höfð að leiðarljósi. Herra forseti. Hæstv. forsrh. nefndi í máli sínu að von væri á nýrri stefnumarkandi byggðaáætlun til fjögurra ára sem yrði fljótlega lögð fyrir þingið. Það er því ástæða til að spyrja hæstv. forsrh. --- sem ég veit ekki hvort hlýðir á mál mitt --- í þessari stöðu, hverju ályktun sem ríkisstjórnin lagði fyrir Alþingi árið 1994 hafi skilað. Það er þál. um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir 1994--1997. Þar kemur ýmislegt fram og maður veltir fyrir sér hverju hún hafi skilað í að treysta og efla byggð í landinu og að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins. Talað er um að gerð verði fjögurra ára áætlanir um hvern þjónustumálaflokk sem verður grundvöllur fjárlagagerðar til lengri tíma. Ég spyr sérstaklega um það atriði. Þar kemur einnig fram að forsrh. skipi nefnd til að endurskoða lagaákvæði um áætlanagerð á vegum ríkisins í þeim tilgangi að vinnubrögð verði markvissari og fjármunir nýtist betur. Ýmis fleiri atriði koma þarna fram, t.d. að litið verði á svæðisbundnar áætlanir sem samstarfssamning milli ríkis og viðkomandi sveitarfélaga og stefnt skuli að valddreifingu með því að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga og tillögur um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga verði lagðar fyrir Alþingi sem fyrst. Ég spyr einkum um það. Nú vitum við um grunnskólann sem kominn er til sveitarfélaga. Í umræðunni eru málefni fatlaðra. En ég spyr um þær tillögur, sem samkvæmt þessari áætlun átti að leggja fyrir Alþingi um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Herra forseti. Ég tel að ekkert eitt mál, engin ein leið, hafi lagt eins mikið fram til þróunar byggða til lengri tíma litið og sameining sveitarfélaga, en þróunin í því máli hefur verið ör á umliðnum árum ekki síst í kjölfar sameiningarátaks sveitarfélaga á árinu 1993. Frá áramótum 1993--1994 til september í ár hafa orðið 14 sameiningar með fækkun sveitarfélaga um 32, og samtals hefur sveitarfélögum fækkað frá 1986 um 58 en í dag eru sveitarfélögin 165. Ef teknar eru með þær sameiningartilraunir sem nú eru í gangi, og þær sem samþykktar hafa verið á þessu ári en ekki staðfestar, og gert ráð fyrir að allar gangi þær eftir og sameiningar takist, verða sveitarfélögin 128 og hefur þá fækkað um 95 á rúmlega 10 ára tímabili. Þetta er gífurlega mikill árangur og ætti að skila sér í því að efla landsbyggðina þó það sé vissulega áhyggjuefni að enn er langt í land að öll sveitarfélögin verði það öflug að þau geti veitt íbúum sínum nauðsynlega þjónustu og verið fær um að taka við auknum verkefnum. Eitt aðalvandamál margra byggðarlaga er einhæfni atvinnulífsins sem í verulegum mæli má rekja til þess að sveitarfélögin eru of smá til að geta myndað sterkar þjónustuheildir. Þetta kemur ekki síst fram á sviði félagslegrar þjónustu þar sem smæð sveitarfélaganna kemur í veg fyrir að grundvöllur sé fyrir rekstri eða að fagfólk sé fáanlegt. Í því sambandi er athyglisvert, sem fram kemur í nýlegri skýrslu Aflvaka, að á árunum 1993--1995 hafi 20% þeirra sem fengu fjárhagsaðstoð frá Félagsmálastofnun Reykjavíkur í ágúst 1996 flutt lögheimili sitt til Reykjavíkur á tímabilinu. Og þegar litið er til ýmiss konar félagslegrar þjónustu kemur fram að kostnaður á hvern íbúa er fjórum sinnum hærri vegna félagslegrar þjónustu í Reykjavík en í öðrum landshlutum. Víða um land er ekki að finna fullnægjandi félagslega þjónustu sem fólk hefur þörf fyrir og veldur það því að fólk hefur leitað til höfuðborgarsvæðisins til að fá þörfum sínum mætt. Á þetta ekki síst við um unga fólkið og aldraða sem verða að treysta á ýmsa félagslega þjónustu og verða oft að taka sig upp og flytja í stærri sveitarfélög þar sem þjónustu er að fá. Það er einmitt þetta tvennt, þ.e. einhæfni atvinnulífsins og lítil félagsleg þjónusta í smærri sveitarfélögum, sem leitt hefur til þess að stöðugur straumur fólks hefur verið á umliðnum árum frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Til marks um það má nefna að á síðasta áratug fjölgaði Íslendingum um 28 þúsund manns. Þessi fólksfjölgun skilaði sér nær eingöngu til höfuðborgarsvæðisins vegna mikilla fólksflutninga á suðvesturhornið á þessu sama tímabili. Þannig að þrátt fyrir að Íslendingum fjölgaði um 28 þúsund var fjölgunin aðeins um 1.800 manns á landsbyggðinni eða aðeins liðlega 6% af heildarfjölguninni. Þessi þróun virðist halda áfram en samkvæmt skýrslu Aflvaka voru aðfluttir umfram brottflutta til Reykjavíkur á árinu 1995 rúmlega 1.100 manns. Það verður líka að hafa í huga að við þessa fólksflutninga til suðvesturhornsins stöndum við frammi fyrir öðru vandamáli sem verður sífellt áleitnara með síauknum alþjóðasamskiptum og það er að unga fólkið flytji í auknum mæli ekki aðeins frá landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið heldur munum við eiga í sívaxandi samkeppni við erlendar þjóðir um að halda unga fólkinu hér á landi. Þar spilar menntastefnan stórt hlutverk en sveltistefna ríkisstjórnarinnar í menntamálum er því ekki bara ógn við alla framþróun í landinu og jafnvægi í byggð landsins heldur einnig hemill á þá samkeppni sem við munum í vaxandi mæli eiga í við önnur lönd um að halda unga fólkinu í landinu. Ég vil einnig gera að umtalsefni atvinnuleysi kvenna sem hefur verið mikið um land allt í tíð þessarar ríkisstjórnar þó atvinnuleysi í heild hafi minnkað og það tengist líka þeirri byggðastefnu sem við viljum sjá. Mikið af þeim sértæku aðgerðum sem gripið hefur verið til á landsbyggðinni tengjast atvinnusköpun sem sniðin er að atvinnuþörfum karla eins og í viðhaldsframkvæmdum og vegagerð. Sú þensla sem verið hefur í efnahags- og atvinnulífinu tengist líka ýmsum stóriðjuframkvæmdum sem eru verkefni sem fremur eru sniðin fyrir karla en konur. Samdráttur hefur aftur á móti verið í ýmsum þjónustustörfum, í heilbrigðisgeiranum, í bankastarfsemi og fleiri greinum sem konur vinna frekar en karlar. Ég nefni sem dæmi að atvinnuleysi kvenna á Norðurlandi vestra var nú í september 6,2% en 1,6% hjá körlum. Það er einnig mikið á höfuðborgarsvæðinu og víða annars staðar á landsbyggðinni eða 4--5% meðan atvinnuleysi karla er 1--2%. Ég spyr því hæstv. forsrh.: Telur hann ástæðu til þess, í ljósi mikils atvinnuleysis hjá konum víða um land, að grípa til sértækra tímabundinna aðgerða til að auka atvinnumöguleika kvenna og t.d. að fela Byggðastofnun að gera sérstaka úttekt á því máli og leggja fram tillögur til að draga úr atvinnuleysi kvenna? Ég vil líka gera að umtalsefni, herra forseti, jöfnun símakostnaðar á landsbyggðinni, um leið og ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir að koma vitinu fyrir hæstv. samgrh., þegar hann ætlaði að nýta þá sjálfsögðu aðgerð í þágu landsbyggðarinnar að gera landið að einu gjaldskrársvæði, að hækka gjaldskrá staðarsímtala upp úr öllu valdi sem líka kemur sér illa fyrir landsbyggðina. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. hvort hann ætli að verða við óskum ASÍ, BSRB, Neytendasamtakanna, Landssambands eldri borgara og Samtaka netnotenda um að hverfa alveg frá þeirri ósvífnu gjaldskrárhækkun á símnotendur sem enn stendur eftir. Í ályktun frá þessum samtökum rökstyðja þau mál sitt mjög vel og segja m.a. að með lagningu ljósleiðara um landið skapist forsendur til að gera landið að einu gjaldsvæði án þess að sú breyting hafi áhrif á afkomu Pósts og síma. Það hefur komið fram í umræðum vegna gjaldskrárbreytingarinnar nú að kostnaður fyrirtækisins við flutning símtala milli landshluta er í dag ekki hærri en flutningur símtala innan svæða. Það eru því engin rök fyrir því að hækka þurfi símtölin innan svæða þótt landið sé gert að einu gjaldsvæði. Tækninýjungar hafi gert slíkt mögulegt án kostnaðarauka fyrir fyrirtækið. Jafnframt má reikna með að notkun muni aukast við lækkun en slíkt skilar Pósti og síma hf. auknum tekjum. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. hvort hann telji nóg að gert eða hvort hann muni beita sér frekar í málinu þegar það liggur fyrir samkvæmt útreikningum sem lagðir hafa verið fram að Póstur og sími á að geta tekið á sig þessar breytingar án þess að það þurfi að koma fram í verulegri hækkun á staðarsímtölum. Ég vil líka nefna aðra nýlega hækkun hjá Pósti og síma en það er hækkun á póstburðargjöldum sem er líka árás á landsbyggðina því nú í októbermánuði var kúvent þeirri stefnu sem rekin hefur verið og tekin ákvörðun um að taka upp tvö gjaldskrársvæði í póstburðargjöldum vegna blaða og tímarita innan lands, þar með talið fréttabréfa og bæklinga. Gengur þetta ekki þvert á þá stefnu að jafna aðstöðumun dreifbýlis og þéttbýlis? Með því að taka upp tvö gjaldskrársvæði verður yfir 40% verðmismunur á póstburðargjöldum vegna blaða og tímarita, fréttabréfa og bæklinga milli landsvæða. Þetta mun bitna á blaða- og tímaritaútgáfu, ýmissi félagastarfsemi og félagspósti sem kemur verulega niður á félagastarfsemi þegar ýmis félagasamtök eru að senda félögum sínum fréttabréf t.d. Öryrkjabandalagið, eldri borgarar, verkalýðshreyfingin og fleiri aðilar sem auðvitað mun á endanum bitna á neytendum. Auk þess að koma á tveim gjaldskrársvæðum þar sem póstburðargjöld verða 40% hærri milli svæða þá er almenn hækkun á gjaldskránni frá 1. október 53--144%. Ég spyr: Telur hæstv. forsrh. ekki ærið tilefni til að skoða þetta mál því hæstv. samgrh. virðist ekki vera sjálfrátt þessa dagana og vikurnar? Herra forseti. Ég ítreka í lokin þær spurningar sem ég hef lagt fyrir hæstv. ráðherra og vænti að fá svar við þeim í þessum umræðum.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lagði áherslu á mikilvægi þess að sameina sveitarfélög. Ég get vissulega tekið undir það sjónarmið þingmannsins en það verður þá að gera það á réttum forsendum þannig að fólk viti að hverju það gengur þegar það samþykkir sameiningu sveitarfélaga. Ég verð að segja að þau sveitarfélög sem sameinuðust fyrst á síðasta kjörtímabili, bæði það sem nú heitir Snæfellsbær og Dalabyggð, gengu til þeirrar sameiningar og samþykktu hana að hluta til á röngum forsendum og telja sig hafa verið svikin af þáverandi hæstv. félmrh., Jóhönnu Sigurðardóttur. Hún hafi gefið digurbarkalegar yfirlýsingar um að í þeim sveitarfélögum sem mundu sameinast yrði gert átak í samgöngumálum en við það var ekki staðið. Og það er svo enn í dag að þingmenn Vesturlands koma ekki í þessi sveitarfélög til að funda með sveitarstjórnarmönnum án þess að vera rukkaðir um loforð þáv. hæstv. félmrh. sem þeir segja hafa verið orðið tóm. Svona má ekki vinna og svona er sem betur fer ekki unnið í dag. Nú er víða verið að undirbúa sameiningu sveitarfélaga og stjórnvöld eru sem betur fer ekki með óraunhæf loforð sem ekki er hægt að standa við. Ég legg áherslu á að nauðsynlegt er að menn viti svona nokkurn veginn að hverju þeir ganga þannig að þeir verði ekki fyrir vonbrigðum og óánægjuraddir út í stjórnvöld heyrist eftir að sameiningin hefur verið samþykkt.

Herra forseti. Ég fagna því að hv. þm. tekur undir það að sameining sveitarfélaganna er mikið byggðamál og forsenda fyrir því að treysta og efla byggð í landinu. Varðandi það átak sem hrundið var af stað, þá hefur það skilað árangri. Þáverandi ríkisstjórn lagði þar sitt af mörkum með ýmsum hætti t.d. í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og fleiri atriði. Vegamál voru þar vissulega í myndinni. Vegáætlun er auðvitað rædd hér á þinginu og það er sérstaklega þar sem tekin er ákvörðun um skiptingu. En ríkisstjórnin lagði það til á sínum tíma, þegar við vorum að fara í þetta átak, að samgöngumál á þessum stöðum þar sem farið væri í sameiningu yrðu sérstaklega skoðuð.

Herra forseti. Það er vissulega rétt að vegáætlun er afgreidd á Alþingi. En það er líka rétt sem ég sagði að hæstv. þáv. félmrh. gaf ákveðnar yfirlýsingar um að átak yrði gert í samgöngumálum á þessum svæðum og við það var ekki staðið. Ég væri nú vís með að bjóða hv. þm. með okkur Vestlendingum í heimsókn í þessi byggðarlög til að heyra þá gífurlegu óánægju sem þar er með að ekkert varð úr loforðum þáv. hæstv. ráðherra, og það er því miður rétt. Ég held að þessi loforð, alla vega í Snæfellsbæ, hafi orðið til þess að sameiningin var samþykkt. Sameiningin hefur á margan hátt tekist ágætlega og ég er ekki að segja að menn séu endilega óánægðir með hana. En þeir eru gríðarlega óánægðir með að ekki var staðið við þessar yfirlýsingar. Ráðherra sem gefur svona yfirlýsingar verður auðvitað að hafa eitthvað á bak við sig til að hann geti staðið við þær þegar til á að taka.

Herra forseti. Ég sagði áðan að ég hefði lagt áherslu á það og ríkisstjórnin gerði það einnig að stuðlað yrði að samgöngubótum þar sem sameining færi fram. Ég gerði það m.a. með því að beina til samgrh. að stuðlað yrði að því á þessum stöðum. En við skulum muna það fyrst og síðast að það er nú flokksbróðir hv. þm. sem hér talaði sem kvartaði yfir þessu.

Samgrh. lofaði engu. Það var félmrh.

Því var beint til samgrh. 

Herra forseti. Í 2. gr. laga um Byggðastofnun er kveðið á um hlutverk stofnunarinnar sem er að stuðla að þjóðfélagslega hakvæmri þróun byggðar í landinu. Spyrja má hvað telst þjóðhagslega hagkvæm þróun byggðar. Það er grundvallaratriði. Ég held að fullyrða megi að það sé ekki þjóðhagslega hagkvæm þróun byggðar þegar svo hagar til um fólksflutninga á borð við þá sem nú eru í landinu þó því kunni að vera haldið fram og kem ég að því síðar. Það blasir við öllum sem fara um höfuðborgarsvæðið að hér er mikil þensla í byggingarstarfsemi. Þegar maður skoðar það mál betur er á hverju einasta ári byggður upp 2.000 manna kaupstaður, ef svo má að orði komast, innan borgarmarka höfuðborgarsvæðisins. Þetta útheimtir mikil útgjöld fyrir bæjar- og borgarstjórnir á svæðinu. Þessi stöðuga móttaka á fólki er ekki endilega hagkvæm fyrir sveitastjórnarstigið hérna. Fullyrða má að það væri miklu hagkvæmari þróun fyrir Reykjavíkurborg og byggðarlögin í kring að svæðið byggi að fólksfjölgun sinni og önnur svæði landsins byggju líka að fólksfjölgun sinni og jöfnuðurinn væri öðruvísi en hann er. Ég er ekki að mæla á móti því að fólk flytji milli byggðarlaga eða að það séu einhverjir átthagafjötrar í landinu. En sú þróun sem hefur verið er gjörsamlega óeðlileg. Sveitarstjórnir á þessu svæði koma til fjárlaganefndar og kynna sín mál, a.m.k. sumar hverjar. Borgarstjórn Reykjavíkur gerði það nú í haust. Hvað haldið þið að sé efst á baugi? Það eru vegamál. Það er orðið svo að til þess að koma fólki á milli borgarhluta þarf að byggja brýr sem eru dýrari en yfir hin straumhörðustu vatnsföll vegna þess að umferðin er allt að sprengja og borgin vex gríðarlega. Þetta kostar aukna þjónustu, svo sem stækkun skóla og aukningu í heilbrigðiskerfinu. Þetta er uppbygging sem hefur þegar farið fram víða úti á landi. Fólk er búið að byggja yfir sig úti á landi og þarf síðan að gera það aftur hér. Ef þetta er þjóðhagslega hagkvæm þróun byggðar er það eitthvað önnur túlkun en ég skil. Þetta er áhyggjuefni. Með fækkuninni úti á landi fjarar undan þeirri þjónustu sem þar er og aðilar sem stunda þá þjónustu lenda í erfiðleikum. Það má taka ótal dæmi um það. Það má spyrja, af því að hér er skýrsla Byggðastofnunar til umræðu, hvernig Byggðastofnun hafi gegnt því hlutverki sínu að sporna við fólksflutningum frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Ég tel að það sé hlutverk hennar. Margir segja að úr því að þetta hafi ekki tekist eigi að leggja Byggðastofnun niður í núverandi mynd eins og hv. 13. þm. Reykv. orðaði það, af því að þetta markmið hefur ekki náð fram að ganga. Ég held að það megi fullyrða og það má styðja með mörgum dæmum að hefði Byggðastofnunar ekki notið við þá væri margt öðruvísi en það er á landsbyggðinni því mörgu hefur verið komið til leiðar. Áreiðanlega væri ástandið enn verra ef þessi skipulega starfsemi hefði ekki verið fyrir hendi. Ég held að það verði að undirstrika og festa í minni. Byggðastofnun hefur stutt ýmsa nýsköpun á landsbyggðinni og mörg fyrirtæki sem hafa risið þar á legg og hamlað við fólksflutningunum. En þrátt fyrir þetta er ástandið óviðunandi eins og það er núna. Samskipti landsbyggðarinnar og höfuðborgarsvæðisins, umræðan um byggðamál, er kapítuli út af fyrir sig. Oft hafa þessar umræður snúist upp í heldur ófrjóar deilur sem eru hvorugum aðilanum til hagsbóta en yfirleitt til bölvunar. Ég vonaðist satt að segja til að þessi umræða væri örlítið að breytast. Mér fannst andrúmsloftið í þessum málum lýsa vaxandi skilningi á því að hér væri vandamál sem þyrfti að bregðast við. En því miður held ég að það hafi verið rangar ályktanir hjá mér. Á dögunum kemur út skýrsla, sem er unnin á vegum Aflvaka hf. og Atvinnu- og ferðamálastofu Reykjavíkur, kynnt af borgarfulltrúa í Reykjavík. Þar segir: ,,Framlög ríkisvaldsins: landsbyggð -- höfuðborgarsvæði.`` Ég varð satt að segja undrandi og mér liggur við að segja dálítið skelkaður þegar ég fór að lesa þessa skýrslu og þær staðhæfingar og umræður sem hún býður upp á. Nægir að vitna í örfá atriði. Á bls. 6 í skýrslunni segir: ,,Almennt virðast sérfræðingar sammála um að þeir samfélagsskattar sem hér eru að verki séu það sterkir að innan næstu 15--20 ára muni allt að 90--95% þjóðarinnar búa á svæðinu frá Stykkishólmi að Hvolsvelli.`` Ég spyr: Hvaða tilgangur er í því að slá fram svona sleggjudómum? Hvaða sérfræðingar eru það sem þarna eru kallaðir til án þess að vitna nokkuð í þá nánar? Síðan er rætt um að það þurfi að rísa sterkir byggðakjarnar á Miðnorðurlandi og Miðausturlandi. Ég er auðvitað sammála því en það bjargar ekki byggðinni í landinu. Það eru öflugir staðir fyrir utan Miðnorðurland og Miðausturland sem ættu að eiga sér lífsvon. Mér dettur í hug það svæði sem hefur fjölgað á þrátt fyrir alla þessa þróun og það er Suðausturlandið og svæðið í kringum Höfn í Hornafirði. Mér þykir einkennilegt ef það á að slá það svæði af í þessari umræðu. Síðan segir hér á bls. 10 eftirfarandi, með leyfi forseta, og það kemur inn á þjóðhagslegu hagkvæmnina: ,,Kostnaður Reykjavíkurborgar vegna félagslegrar aðstoðar hefur aukist um 106% á árunun 1991--1995 en aðeins um 70% á landsbyggðinni á sama tíma. Kostnaður Reykvíkinga vegna félagslegrar aðstoðar er fjórfalt hærri á hvern íbúa miðað við kostnað sveitarfélaga á landsbyggðinni. Þetta má m.a. rekja til þess að fólk af landsbyggðinni leitar beinlínis til Reykjavíkur eftir félagslegri aðstoð. Þannig höfðu um 20% þeirra sem fengu fjárhagsaðstoð frá Félagamálastofnun í ágúst 1996 flutt lögheimili sitt til Reykjavíkur á árunum 1993--1995.`` Þessi sprenging, sem lýst er hér, er afleiðing af þeirri þróun sem verið hefur undanfarin ár og er sagt í öðru orði í skýrslunni að þurfi að halda áfram. Það þurfi 90--95% þjóðarinnar að búa hér á litlu svæði af landinu. Ég er þess fullviss að það hefur eins og í annarri stórborgarmyndun þau áhrif að félagsleg aðstoð mun halda áfram að aukast næstu árin haldi þessi þróun áfram. Hún mun aukast að miklum mun. Þess vegna verðum við að sporna gegn þessari þróun. Í skýrslunni eru alls konar staðhæfingar um framlög til landsbyggðarinnar. Sumt af því er algjörlega fyrir neðan belti eins og að telja framlög í Ofanflóðasjóð framlög til landsbyggðarinnar. Það er hlutverk þjóðarinnar allrar að bregðast við náttúruhamförum. Það er ekkert fyrir landsbyggðina sérstaklega heldur er það öll þjóðin sem býr við vá af náttúruhamförum. Ég skil ekki þessa landafræði framlaga sem talin er í skýrslunni. Ég vona að hún verði ekki til að vekja upp hina ófrjóu og tilgangslausu umræðu milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar um það nauðsynjamál að snúa þróuninni við og hvert landsvæði búi að sinni fólksfjölgun og íbúaþróun sé eðlileg. Mér finnst að forsvarsmenn Reykjavíkurborgar verði að svara því og þeir sem ráða hér ríkjum hver tilgangurinn er með útgáfu þessa plaggs. En ég vil í örstuttu máli nefna í lokin þær úrbætur er ég tel brýnastar. Ég tel sameiningu sveitarfélaga og öfluga stjórnsýslu sveitarfélaga vera mjög mikils virði til að snúa þróuninni við --- flutning verkefna til þeirra. Ég tel mikilsverðast að efla menntun, framhaldsmenntun og menntun á háskólastigi, símenntun og endurmenntun, sérstaklega úti á landsbyggðinni. Ég er ekki að tala um að stofna fleiri háskóla en úti á landsbyggðinni þarf að efla menntun sem er tengd háskólastiginu og þá sérstaklega fullorðinsfræðsluna, símenntun og endurmenntun. Ég tel að jöfnunaraðgerðir og aðgerðir í samgöngumálum séu mikils virði eins og ávallt hefur verið ásamt öflugu atvinnulífi. Það er þó ljóst að þó að sjávarútvegurinn hafi sótt í sig veðrið eins og hann hefur víða gert á undanförnum árum þá megnar hann einn ekki að snúa þróuninni við. Slagurinn stendur um hin sérhæfðu störf. Þess vegna finnst landsbyggðarfólki hvert sérhæft starf vera svo óendanlega mikils virði að um þau er barist. Að þeim þarf að stuðla þannig að fólk hafi störf við sitt hæfi þegar það hefur lokið menntun sinni.

Herra forseti. Hv. þm. gerði að umtalsefni nokkur atriði úr skýrslu Aflvaka. Hann vitnaði m.a. í bls. 6 þar sem talað var um það mat sérfræðinga að innan 15--20 ára muni allt að 90--95% þjóðarinnar búa á svæðinu frá Stykkishólmi að Hvolsvelli og spurði hvaða sérfræðingar þetta væru. Ég vek athygli á því að í neðanmálsgrein er sérstaklega vitnað til bókarinnar Hugmyndasamkeppnin --- ,,Ísland árið 2018``, Þekkingarsamfélagið eftir Þór Sigfússon. Þarna er vitnað í bók sem var gefin út nýlega og Þór er maður sem hefur fulla burði til að leggja mat á þetta og annað. Hann hefur verið til skamms tíma og er enn, held ég, efnahagssérfræðingur fjármálaráðherra. Við horfumst í augu við búsetubreytingar sem eru ekki einsdæmi. Þetta er að gerast víða erlendis. Enginn segir, hvorki í þessari skýrslu né annars staðar, að 90 eða 95% eigi að búa á einhverjum tilteknum stað. Þegar skýrslan var gefin út þá var hún gefin út með þessum orðum af hálfu aðstandenda hennar, þ.e. Atvinnu- og ferðamálastofu Reykjavíkur og Aflvaka hf., og ég ætla að lesa, með leyfi hæstv. forseta: ,,Af hálfu aðstandenda úttektarinnar skal það undirstrikað að til hennar var ekki stofnað til að viðhalda eða kynda undir þeim deilum sem hafa verið milli landshluta eða einstakra hagsmunaaðila heldur þvert á móti. Eftir úttektinni var kallað til að draga fram á eins skýran hátt og kostur er þá heildaryfirsýn sem nauðsynleg er til að ná fram málefnalegri umræðu þar sem heildarhagsmunir þjóðarinnar eru hafðir að leiðarljósi.`` Herra forseti. Í skýrslunni er reynt að draga fram ákveðið talnaefni sem að mínu viti hefur ekki verið gagnrýnt. Vitaskuld er hægt að gagnrýna ýmsar ályktanir sem eru dregnar. Það er eins og gengur og gerist. En ég bið menn um að taka þessa skýrslu og annað sem kom fram í umræðunni málefnalega. Það er greinilegt að við þurfum öll sameiginlega að endurmeta þá byggðastefnu sem hefur verið við lýði undanfarna áratugi.

Herra forseti. Það er alveg rétt að það stendur í aðfaraorðum skýrslunnar að hún sé ekki ætluð til að kynda undir deilum. Hins vegar er það staðreynd að framsetning skýrslunnar er þannig að hún kyndir undir deilum. Ég er ekki að gagnrýna það talnaefni sem er í skýrslunni. Það eru í henni ýmsar upplýsingar. Hins vegar eru ályktanir í henni sem kynda undir deilum eins og að öll framlög til samgangna á landsbyggðinni séu framlög ríkisvaldsins til byggðamála. Það er framsetning sem er ekki hægt að búast við að menn sætti sig við. Samgöngur eru fyrir þjóðina alla. Þó það sé jafnvel vitnað til einhverra sérfræðinga sem hafa starfað í fjmrn. í þessu sambandi þá tel ég með allri virðingu fyrir þeim ágætu mönnum að það sé nú ekki efni til þess að taka það sem algjöran sannleika eða algjör vísindi sem þeir segja. Enda þótt margar staðreyndir séu í skýrslunni er mergurinn málsins framsetningin á henni þannig að hún mun kynda undir deilum og það finnst mér miður. Það var ég að reyna að draga fram. Það þarf að slá á þessar deilur og fá viðurkenningu á því að flutningar fólks af landsbyggðinni eru þjóðfélagslega óhagkvæmir. Það eiga allir að viðurkenna og tala um málið út frá þeirri forsendu og leggjast allir á eitt, bæði höfuðborg og landsbyggð.

Herra forseti. Ég sé aftur ástæðu til að draga fram ákveðna fyrirvara í skýrslunni í sambandi við samgöngumál. Þar segir að færa megi rök fyrir því að það sé lítið áhugavert að skoða hvernig framlög ríkisvaldsins skiptist milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar þar sem framlög til samgöngumála hljóti að gagnast landsmönnum öllum. Þetta kemur fram þegar menn lesa skýrsluna betur. Ég fullyrði að það eru ekki hugmyndir þeirra sem standa að henni á nokkurn handa máta að reyna að kynda undir deilum heldur miklu frekar að draga saman talnaefni sem menn geta síðan skipst á skoðunum út frá. Vitaskuld verðum við að hafa það í huga þegar hv. þm. segir að búsetuþróunin sé óæskileg. Ég veit það ekki. Við erum með frjálsa búsetu hér á landi. Það er áhyggjuefni hve þessir hlutir gerast hratt. Ég hef verulegar áhyggjur af því en bendi á að menntaþátturinn og hin félagslega umgjörð skiptir kannski meira máli en við höfum hingað til talið en atvinnan. Ég held að allir í þessum þingsal, herra forseti, þurfi að endurmeta ýmsa þætti í þessum málum. Þó ég sé ekki sammála öllu um byggðamál vil ég síður en svo stofna til deilna um það efni hvort tilefni sé til þess út frá ræðum manna eða út frá skýrslum eða talnaefni sem liggur fyrir. Það getur ekki verið tilgangur okkar í umræðunni. Ég held að við þurfum sameiginlega að reyna að skiptast málefnalega á skoðunum um þessi mál. Ég veit að hv. þm. er mjög vel fær um það að taka þessa skýrslu eins og þeir sem gerðu hana úr garði ætluðust til þrátt fyrir að vitaskuld megi segja að á sumum stöðum sé ef til vill óvarlega að orði komist, þ.e. ef til vill dregnar ályktanir sem hefði mátt rökstyðja nánar. En ég bið menn samt sem áður að nota það ekki sem tilefni til að setja umræðuna í deilufarveg.

Herra forseti. Ég hef enga löngun til að setja umræðuna í deilufarveg. Ég hef lesið þann fyrirvara í skýrslunni sem hv. ræðumaður minntist á. En þrátt fyrir þann fyrirvara eru málin sett fram með þessari landafræði og með þessum hætti. Það er einfalt mál þegar fjölmiðlar fara að leggja út af skýrslunni. Þá munu þeir segja að framlög ríkisvaldsins til landsbyggðarinnar séu 32 milljarðar og þar af séu 13 milljarðar beinir styrkir. Þetta eru afleiðingarnar af þessari framsetningu. Það er þess vegna, vegna fréttaflutningsins og vegna þess hvaða skilaboð skýrslan gefur til almennings á höfuðborgarsvæðinu, sem ég fer með þetta upp í ræðustól en ekki fyrir það að mig langi til að taka upp deilur við einn eða neinn eða upphefja þá ófrjóu umræðu og deilur milli höfuðborgar og landsbyggðar sem ég held að sé til skaða fyrir báða aðila. Það eru skilaboðin sem koma í fjölmiðlum um skýrsluna sem ég hef áhyggjur af. Að hún komi af stað á höfuðborgarsvæðinu umræðunni um ölmusumenn á landsbyggðinni og enginn kærir sig um að vera ölmusumaður, ekki landsbyggðarfólk heldur. Röng skilaboð felast í fréttaflutningi af skýrslunni. En ég hef lesið skýrsluna vandlega og er hún fullkunn. Hins vegar kemst hún ekki út á milli manna nema í grófum línum. Það eru þær grófu línur sem ég hef áhyggjur af.

Herra forseti. Vissulega er af mörgu að taka þegar ræða skal skýrslu Byggðastofnunar og byggðamál almennt í samhengi við þá skýrslu. Ég drep fyrst á þá þætti sem mér sýnist að séu helst áhrifavaldar hvað varðar þá þjóðflutninga sem hafa átt sér stað á undanförnum áratugum og hafa varið vaxandi á síðustu árum á nýjan leik eftir að úr þeim dró um nokkurt skeið þar á undan. Vissulega er margt af því sem dregið hefur verið fram sem hugsanlegar skýringar satt og rétt og ég get tekið undir margt af því. Hins vegar vil ég árétta að menn eiga ekki að vanrækja að líta á hinar augljósu skýringar. Menn mega ekki láta sér yfirsjást þau augljósu teikn sem sjá má um hvað ræður helst úrslitum í þessu efni. Það er einkum tvennt. Það er atvinna og það eru laun. Þetta tvennt skýrir að mínu viti megnið af fólksflutningum á síðustu árum og áratugum. Aðalorsakavaldarnir eru hvaða atvinna er í boði og hvaða laun eru í boði. Þegar maður hefur þetta í huga og það að á undanförnum árum hefur verið gríðarlegur samdráttur í veiði á ýmsum nytjastofnum, sérstaklega þorski, er augljóst að hægt er að skýra þær breytingar sem orðið hafa. Því er bæði eðlilegt og skiljanlegt hvers vegna breytingar hafa verið meiri á Vestfjörðum en annars staðar. Það er einfaldlega vegna þess að störfin sem í boði eru eru færri, launin eru að jafnaði lág og samdrátturinn í fiskveiðunum hefur verið mestur í þeim atvinnugreinum sem eru stærstar fyrir. Þetta eru augljósar skýringar og að mínu viti eiga menn að skoða þær en ekki láta sér yfirsjást þessar meginskýringar á þeim breytingum sem orðið hafa á síðustu árum. Ég vara við því að menn dragi um of athyglina frá þessum þáttum málsins. Ég tek þó undir að margt annað getur hjálpað til við að leita að skýringum. Ég minni á að Byggðastofnun hefur óskað eftir því við Háskóla Íslands að unnin verði upp skýrsla af þeirra hálfu því að við viljum gjarnan nota hið mikla hugvit og þá spekinga sem hér eru búsettir til að hjálpa okkur við að skýra þessi mál. Það er komið rúmt ár síðan þeir tóku þetta verkefni að sér en ekki er enn farið að sjást í niðurstöður. Ég verð að láta í ljós mikil vonbrigði með það að þessi ágæta stofnun, Háskóli Íslands, sem okkur öllum þykir svo vænt um, skuli ekki sýna þessu verkefni meiri ræktarsemi en raun ber vitni. Í öðru lagi vil ég nefna að ástæða er til að láta sig varða þessa þróun. Margir, sérstaklega þeir sem búa á stöðum sem eru að taka við fólki og eru í uppsveiflu, vilja láta það líta þannig út að hér sé um að ræða náttúrulögmál, rétt eins og vatn sem rennur niður á við og verður ekki breytt og þess vegna sé ekki á færi stjórnvalda að breyta. En ég vil andmæla því og segja að það eru skýringar á þessu og það er hægt að breyta hlutunum. Það er ástæða til að gera það vegna þess að það tapa allir, þeir sem búa út á landi, þeir sem flytja og þeir tapa sem búa á höfuðborgarsvæðinu. Það er það mikill kostnaður við flutningana að það er enginn sem græðir. Það þarf að byggja ný mannvirki, mannvirki sem eru til á þeim stöðum sem eru að tapa fólkinu. Hver borgar þau mannvirki? Þjóðin borgar þau með sköttum sínum, bæði sköttum til ríkis og sveitarfélaga. Við sjáum það ef við skoðum reikninga um fjárhagsstöðu Reykjavíkurborgar að hún hefur farið hríðversnandi á síðustu árum og líka annarra sveitarfélaga í nágrenninu. Hvers vegna skyldi það vera? Það er einföld skýring. Vegna þess að það að fá nýja íbúa þýðir ekki bara tekjur heldur líka útgjöld. Útgjöld Reykjavíkurborgar vegna nýrra íbúa á síðustu árum hafa verið meiri en nemur þeim tekjum sem þeim hafa fylgt. Hjá Reykjavíkurborg hefur verið beint tap af þessum flutningum á undanförnum árum og það mun halda áfram. Það skýrir m.a. þann mikla þunga sem er af hálfu Reykjavíkurborgar um sérframlög gegnum fjárlög ríkisins á ýmsum sviðum, einkum á sviði menntamála. Það hafa verið stofnaðir ákveðnir sjóðir sem dreifa peningum sérstaklega inn á höfuðborgarsvæðið til þess að mæta þeim mikla kostnaði sem borgin verður fyrir. Það er dálítið hlálegt að hafa það í huga í þeirri umræðu að hinir fáu og smáu séu óhagkvæmir að stóru sveitarfélögin fá sérstaka ríkisaðstoð á sumum sviðum. Ég minni á 2 milljarða sem eru veittir til að einsetja grunnskóla og er samkvæmt ákvæðum laganna bundið við að þau framlög fái bara þau sveitarfélög sem eru fjölmennari en 2.000 manns. Þau þurfa sérstaka ríkisaðstoð af því þau geta ekki einsett skóla sína af almennum tekjum sínum. En Alþingi hefur sagt: Þau sveitarfélög sem eru fámennari en 2.000 manns geta einsett skóla sína.  Herra forseti. Skoðun mín á því hvernig við viljum breyta þessu liggur alveg skýr fyrir. Hún er þannig að við eigum að taka upp valddreifingu í stjórnsýslunni. Ísland er fullkomlega miðstýrt land. Alveg frá 1904 hefur verið fullkomin miðstýring, eitt af fáum löndum Evrópu sem er þannig fyrir komið að það er bara ein miðstöð. Sveitarfélagastigið er svo aumt að varla er hægt að kalla að það megni nokkurs. Ég tel að við eigum að byggja upp stjórnsýslustig úti um landið. Þetta eru sömu áherslur sem hafa endurspeglast í því að menn hafa sagt í mörg ár: Við skulum efla sveitarfélögin. En ég segi að það er alveg sama þó að sameining sveitarfélaga gangi eins og villtustu draumar eru um, þau verða þá kannski ekki 150 heldur 50 eða 60 eða 70, það breytir engu, því að þau verða eftir sem áður svo lítil að þau geta ekki tekið við því valdi sem þau þurfa til þess að snúa þróuninni við. Þess vegna þurfum við að byggja upp stjórnsýslustig sem er miklu stærra í sniðum, u.þ.b. fjórar til fimm einingar yfir landið. Þá getum við byggt upp á þeim einingum stjórnsýslu, fært þangað völd, tekjur og verkefni og þá munu menn breyta hlutunum. Þar sem völdin eru þar eru peningar og þar sem peningar eru þar er fólkið. Fólkið flytur til Reykjavíkur af því að þar eru völdin og af því að völdin eru í Reykjavík þá eru peningarnir í Reykjavík og fólkið flytur eðlilega á eftir. Til þess að breyta þessu þarf að taka á þessum þætti málsins. Mín vegna mega menn alveg tengja þessar breytingar við breytingar á kjördæmaskipan, stækka kjördæmi og fækka, ég geri ekki neinn ágreining um það og er reyndar á þeirri skoðun að núverandi fyrirkomulag sé landsbyggðinni ekki til mikils gagns. Það hefur ekki dugað til að halda við og við þurfum endurbætur á þessu sviði til þess að geta snúið vörn í sókn. Hér var vikið að Byggðastofnun og ég vil fara nokkrum orðum um það. Ég vil árétta, svo mönnum sé það ljóst, að Byggðastofnun er til þess að taka áhættu, henni er ætlað að hafa peninga með höndum og dreifa þeim eftir ákveðnum reglum af því að almennu bankakerfi er ekki ætlað að taka áhættu af þessum toga. Þess vegna er eðlilegt að afföll verði í útlánastarfsemi þeirrar stofnunar af því að henni er ætlað að taka áhættu. Þess vegna er það ákaflega skrýtið, sem hæstv. forsrh. hefur ákveðið, að stofnunin verði að varðveita eigið fé. Hvernig á stofnun sem í eðli sínu á að vera útlánastofnun á áhættusviði að varðveita sitt eigið fé? Hvernig fer það saman? Ef hún á að varðveita sitt eigið fé er hún bara venjulegur banki. Við þurfum svo sem engan nýjan banka, það er nóg af bönkum. Við getum þess vegna lokað Byggðastofnun að þessu leyti til. Ef Byggðastofnun má ekki taka áhættu, hvort sem það er formi lánveitinga, hlutafjárframlaga eða styrkveitinga vilja menn bara ekki hafa neina byggðastefnu. Það er einfaldlega svar mitt. Hæstv. forsrh. má mín vegna taka af alla útlánastarfsemi stofnunarinnar sem er ekki á áhættulánasviði, ég geri ekki stóran ágreining um það, en ég bendi á að tekjurnar af þeirri útlánastarfsemi eru uppistaðan í bolmagni stofnunarinnar til þess að veita styrki. Ef ríkisstjórnin ætlar að taka af þessar tekjur, án þess að skerða möguleika stofnunarinnar til þess að veita framlög og styrki verður að auka framlag ríkisins í gegnum fjárlög. Hæstv. forsrh. gat ekki um það hvort hann ætlaði sér að gera það og ef svo er ekki er ráðherra einfaldlega að segja að það sé stefna ríkisstjórnarinnar að við séum ekkert í því að hafa neina byggðastefnu. Við ætlum bara að hafa stofnun sem framleiðir skýrslur og meira af skýrslum. Það er ágætt að fá skýrslur til að lesa annað slagið en við höfum alveg nóg af skýrslum, við vitum allt sem við þurfum að vita um þessi mál. Það sem við þurfum eru menn sem vilja gera eitthvað. Þá er ekki að finna á bekknum hér fyrir aftan mig, eins og þið sjáið, því að þeir eru allir tómir. Þar eru ekki menn sem vilja gera eitthvað í þessum málum. Það er af mörgu fleira að taka. En ég vil víkja aðeins að skýrslu Aflvaka og ég verð að segja að margt hefur nú rekið á fjörur mína af skýrslum en fátt er verra en þessi skýrsla. Þar er margt sem er illa sagt, sem er missagt og margt sem er hreinn rógburður svo ekki sé fastar að orði kveðið. Skýrslunni er fylgt úr hlaði með bréfi og þar stendur, með leyfi forseta: ,,Aðstandendum úttektarinnar er það ljóst að hér er um pólistískt hitamál að ræða þar sem sitt sýnist hverjum eftir því hvar á landinu er búið. Umræðan hefur því gjarnan fremur snúist um skiptingu framlaga milli landsvæða fremur en um heildarhagsmuni þjóðarinnar.`` Og svo vilja skýrsluhöfundar breyta þessu og þá kemur næst: ,,Af hálfu aðstandenda úttektarinnar skal það undirstrikað að til hennar var ekki stofnað til að viðhalda eða kynda undir þeim deilum sem verið hafa milli landshluta eða einstakra hagsmunaaðila, þvert á móti.`` Svo lesum við: ,,Niðurstöður: Ríkið ver árlega um 32 milljörðum kr. til að koma í veg fyrir byggðaröskun og af þessari upphæð má telja tæpa 13 milljarða til beinna styrkja.`` Það er ekkert annað. Ég hef setið í fjárln. en hef ekki séð þá 32 milljarða sem eru til þess að koma í veg fyrir byggðaröskun. Þegar ég fer að lesa skýrsluna kemur í ljós að það eru peningarnir sem eru til þess að reka sjúkrahúsin úti á landi. Það heitir framlag til að koma í veg fyrir byggðaröskun en peningarnir til þess að reka spítala í Reykjavík heita bara framlag til stjórnsýslu og er allt annað mál. Fleira af þessum toga væri ástæða til þess að fara yfir en ég hef ekki tíma til. En vil bara segja að lokum, herra forseti, til þeirra sem skrifa þessa skýrslu, að þeir mega mjög hafa það í huga að þeir sem ráða úrslitum í borgarstjórnarkosningum í Reykjavík eru fólkið sem bjó áður á landsbyggðinni og hefur flutt þúsundum saman til Reykjavíkur á síðustu árum og áratugum. 

Hæstv. forseti. Ég hlustaði mjög grannt á ræðu hv. þm., ekki síst vegna þess að hann kemur úr því kjördæmi þar sem fólksfækkun hefur verið hvað mest og fólksflutningar verið, aðallega til höfuðborgarsvæðisins, og eins vegna þess að hann situr í stjórn Byggðastofnunar. Ég get verið sammála honum um margt af því sem kom fram en mér fannst hann einfalda málið dálítið mikið þegar hann fullyrti að þetta mál, þ.e. að fólk flytur af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins, snúist um tvennt, atvinnu og laun. Þetta er ekki svona að mínu áliti. Það er hægt að nefna mörg dæmi því til staðfestingar. Þetta snýst ekki um atvinnu og laun. Meira að segja er vitað að á Vestfjörðum er bæði atvinna og tiltölulega há laun. Það er að vísu einhæf atvinna, það vitum við. Mér finnst þetta því allt of mikil einföldun. Hann kom inn á þriðja stjórnsýslustigið þótt hann nefndi það ekki með þeim orðum. Hann talaði um að það væri ráð til þess að bæta þarna úr. Við höfum alloft talað um þetta þriðja stjórnsýslustig og alllengi, að vísu ekki mikið síðustu árin. Ég lít svo á að það sé ekki leiðin og það þýði ekkert að tala um þá leið núna. Með því erum við bara að dreifa umræðunni. Ég er sammála um stækkun sveitarfélaga og að nota þá leið til þess að flytja verkefni frá ríki til sveitarfélaga en ekki leiðina sem hv. þm. nefndi vegna þess að ég held að við komum henni ekki til framkvæmda og við skulum ekki eyða tíma í umræðu um það. Hann talaði um að völd og peningar væru í Reykjavík. Það er nokkuð til í því en við skulum samt hafa í huga að það er mikil fátækt til í Reykjavík og ekki síður en úti á landi.

Herra forseti. Ég bið hv. þm. að segja mér og upplýsa þingheim um í hvaða sveitarfélögum menn hafa snúið þróuninni við með því að sameina þau. Er það í sveitarfélögunum á Vestfjörðum? Má ég nefna Vesturbyggð sem sameinuð var í kosningum 1993? Það voru 1.602 á kjörskrá þegar kosningin fór fram. Íbúar eru núna komnir niður fyrir 1.300 á kjörskrá. Ég gæti nefnt fleiri sveitarfélög sem hafa orðið til vegna sameiningar. Í þeim öllum hefur þróunin ekki breyst. Ég spyr hv. þm. hvaðan trú hans kemur á því að þessi aðgerð hafi þær breytingar að þróunin snúist til betri vegar þegar engin gögn styðja það? Varðandi þriðja stjórnsýslustigið má vel vera að hv. þm. meti það svo að enginn pólitískur stuðningur sé við það. Það kann að vera rétt. En þetta er eina leiðin og við verðum að búa til pólitískan stuðning um það og við verðum að gera það heima í héraði því að við fáum ekki stuðning við það hér í höfuðborginni. Stjórnmálamenn í Reykjavík eru á móti valddreifingu. Þess vegna eru þeir á móti aðgerðum sem færa vald út í héruðin. Við fáum ekki stuðning héðan. Við verðum að búa hann til heima í héraði. Hvað varðar laun og tekjur þá vil ég nefna það, af því að þingmaðurinn nefndi Vestfirði, að í Dölum og Reykhólum, Austur-Barðastrandarsýslu, eru tekjur 29% undir landsmeðaltali. Í Vestur-Barðastrandarsýsla eru tekjur 2% yfir landsmeðaltali en sem dæmi eru tekjur af fiskveiðum 20% undir landsmeðaltali. Í Strandasýslu eru tekjur 16% undir landsmeðaltali. Það er aðeins á norðanverðum Vestfjörðum þar sem tekjur hanga í landsmeðaltalinu, eru 12% yfir. Þetta segir það sem ég var að nefna áðan.

Hæstv. forseti. Ég bið hv. þm. að skilja mig ekki þannig að ég álíti að sameining sveitarfélaga bjargi þessu máli. Það er svo langt frá því. En ég tel að það geti verið liður í að breyta þróuninni í rétta átt. Og það að ekki hafi enn sést árangur þar sem sameining hefur farið fram getur komið til af því að þetta er nýskeð og hefur ekki hlotið nægilega reynslu. Við megum ekki draga þær ályktanir strax í dag að vegna þess að þróunin hafi ekki snúist við í þeim sveitarfélögum þar sem sameinað hefur verið, þá sé þar með útséð að sú leið skili ekki árangri. Það finnst mér ekki rétt að gera nú þegar. Hv. þm. nefndi launamál á Vestfjörðum og fer örugglega þar með réttar tölur. Ég er ekki að tala um að þar séu laun að jafnaði hærri en annars staðar. En ég vil bara ekki að menn einfaldi um of umræðuna eins og mér fannst hv. þm. gera þegar hann sagði að þetta snerist um atvinnu og laun og hins vegar um þriðja stjórnsýslustigið.

Herra forseti. Fyrst hv. þm. hefur viðurkennt að sameining sveitarfélaga dugi ekki ein og sér, þá spyr ég hv. þm.: Hvað annað ætlar þingmaðurinn að gera? Hverjar eru hinar tillögur þingmannsins? Ég sé þær ekki í stjórnarsáttmálanum. Ég heyrði þær ekki í ræðu forsrh. og þingmannsins. Og ég spyr: Hverjar eru tillögur þingmannsins fyrst þessi aðgerð dugar ekki til? Ég vil aðeins bæta við upplýsingar um laun eftir landshlutum. Ef við skoðum landsbyggðina sér og höfuðborgina sér og flokkum eftir atvinnugreinum, þá eru meðaltekjur á landsbyggðinni eftir atvinnugreinum undir landsmeðaltali í öllum atvinnugreinum nema einni þar sem það er 1% yfir landsmeðaltali. Á höfuðborgarsvæðinu eru meðaltekjur í öllum atvinnugreinum hærri en landsmeðaltal.

Herra forseti. Ég vil að nokkru leyti taka undir það sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir hélt fram áðan. Að halda því fram að búseturöskunin sé fyrst og fremst vegna atvinnu og launa er allt of einföld skýring. Það er skýring gærdagsins. Hægt er að taka Vestfirði sem dæmi þar sem vitað er að á u.þ.b. tíu ára tímabili hafa þar verið hæst meðallaun. Þar hefur verið mest atvinna. Þaðan er fólksflótti mestur. Þetta eru fleiri skýringar, t.d. það að fólk vill eiga kost á fjölbreyttari félagslegri umgjörð. Fólk vill eiga betri möguleika í sambandi við menntun. Fólk fer oft af landsbyggðinni á eftir börnunum sínum til framhaldsnáms. Í einhverjum tilvikum er um að ræða of mikla vinnu. Þetta eru nýir hlutir sem við þurfum að ræða. Það er engin ein skýring til á þessu og það er ekkert eitt úrræði til. Þetta mál er flóknara en svo. Ég tek hins vegar undir með hv. þm. Kristni Gunnarssyni varðandi valddreifingu þó ég tali nú ekki fyrir þriðja stjórnsýslustigið. Ég held að ákvarðanataka þurfi að færast meira til sveitarfélaganna. Það er hægt að hugsa sér að sveitarfélögin yfirtaki fleiri verkefni sem ríkisvaldið er með, bæði á sviði menntamála og heilbrigðismála. Það er hægt að hugsa sér endurskipulagningu í skattlagningarkerfinu þannig að t.d. tekjur einstaklinga séu alfarið skattstofn sveitarfélaga. Þetta eru allt hugmyndir sem gætu stuðlað að eflingu byggðar í landinu og við ættum e.t.v. að ræða það út frá þessum sjónarmiðum en ekki einblína á hina gömlu hugmyndafræði um atvinnu og kjör. Mér finnst líka oft gæta mikillar neikvæðni gagnvart þessu. Það þarf að vera jákvæðari umræða. Við þurfum að hafa það í huga að víða og víðast á landsbyggðinni er hamingjusamt mannlíf. Við skulum ekki horfa fram hjá því að þó að við séum að ræða þær verulegu breytingar sem eru að verða, þá eigum við ekki að tala af of mikilli neikvæðni eða láta umræðuna eingöngu snúast um hina neikvæðu þætti þessarar þróunar.

Herra forseti. Það er nú þannig að samsetning atvinnu er ólík eftir því hvort um er að ræða höfuðborgarsvæðið eða landsbyggðina. Aðalatvinnuvegir landsbyggðarinnar eru landbúnaður, fiskveiðar og fiskvinnsla. Aðalatvinnuvegir höfuðborgarsvæðisins eru verslun, bankastarfsemi og þjónusta. Í dag er fyrirvinna fjölskyldu ekki bara einn heldur tveir einstaklingar og þeir þurfa báðir vinnu við sitt hæfi og eru margir búnir að mennta sig til ákveðinna starfa. Það þarf að fara saman framboð á vinnu fyrir báða til þess að hjónin velji sér búsetu á landsbyggðinni eða höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki nóg að karlmaður geti átt kost á starfi á sjó ef konan á bara kost á starfi í frystihúsi og hún er kannski menntuð á öðru sviði, er t.d. hjúkrunarfræðingur. Það er bara ekki nóg. Þau flytja þangað sem störfin eru. Samsetning starfanna er betri hvað þetta varðar á höfuðborgarsvæðinu. Ég nefni sem dæmi af því að hér er ítrekað nefnt að meðaltekjur á Vestfjörðum séu hæstar og hæstu tekjur á Vestfjörðum eru af fiskveiðum. Árstekjur af fiskveiðum árið 1994 á Vestfjörðum, í Ísafjarðarsýslu og kaupstöðunum þar, voru 3 millj. og 59 þús. kr. Hverjar voru árstekjurnar það ár á höfuðborgarsvæðinu í sömu atvinnugrein, helstu undirstöðu landsbyggðarinnar? Þær voru ekki 3 millj. og 59 þús. kr., þær voru 3 millj. og 560 þús. kr., hálfri millj. kr. hærri. Síðan voru atvinnutekjur í þjónustustörfunum sem konur starfa í hærri á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni.

Herra forseti. Ég vil sérstaklega taka undir einn þátt sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Það er alveg rétt þegar hann talar um að ein af ástæðunum fyrir þessu sé að menn hafi ekki eftirspurn eftir vinnuafli beggja einstaklinganna sem í hjónabandi eru. Þetta er mikið vandamál og eitt af því sem er orsök þess að mjög víða á landsbyggðinni vantar menntað fólk. Það er sérstakt áhyggjuefni sem ekki hefur kannski verið gert að umtalsefni. Ein af ástæðunum er sú að atvinnulífið er ekki nógu fjölbreytilegt. Þetta er skýring sem ég tel vera í sjálfu sér miklu betri en skýringarnar sem þingmaðurinn nefndi áðan um atvinnu og laun. Hann nefndi líka stækkun kjördæma eða fækkun þeirra. Ég held að það væri mjög góð leið til að skapa betri umgjörð utan um mannlíf á landsbyggðinni. Það sem við þurfum að gera er að skoða þessi mál út frá því að þetta er ekki leyst með peningum einum saman heldur kannski fyrst og fremst með því að reyna að skilgreina byggðastefnuna upp nýtt.

Herra forseti. Ég tók fram í ræðu minni að ég teldi að það væri margt sem menn gætu fundið til skýringar á þeirri þróun sem verið hefði. En ég sagði jafnframt að meginatriðin væru að mínu viti tvö. Það er atvinna og það eru laun. Ég hef leitast við að færa rök fyrir því og ég heyri að hv. andsvarandi er farinn að taka undir þau rök í máli mínu hvað þetta varðar. Ég held því fram að það sem mestu ráði um að fólk hreyfi sig til sé hvaða störf eru í boði og hvaða laun eru fyrir þau störf. Ég vil að lokum segja, herra forseti, varðandi umræðuna um valddreifingu, að ég las á þessu hausti umræður í þinginu árið 1984--1985 um byggðamál. Þar fluttu margir ræðumenn mjög góðar ræður, að mínu mati, sem ég er mjög sammála. Margar voru mjög róttækar, róttækar í þá átt að dreifa valdinu út um landið. Sá ræðumaður sem ég hreifst mest af eftir lesturinn og var hvað róttækastur var formaður Alþfl., hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson. Svo varð hann ráðherra og þá gleymdi hann ræðunni sinni.

Herra forseti. Mér fannst hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson draga afar skýra mynd af flutningi fólks af landsbyggðinni yfir á höfuðborgarsvæðið, enda er hann með allra raunsæjustu alþýðubandalagsmönnum. Hann nefndi laun annars vegar og atvinnu hins vegar. Þingmaðurinn talaði mikið um sjávarútveginn en sleppti að ræða um mjög mikinn samdrátt sem hefur átt sér stað í landbúnaði og hann sleppti öðru sem ég tel að skipti mjög miklu máli í þessu sambandi, þ.e. aðstöðu fólks til framhaldsnáms. Þess eru mýmörg dæmi að foreldrar utan af landsbyggðinni þurfi að leigja eða kaupa íbúðir á höfuðborgarsvæðinu sem leiðir seinna til þess að þetta sama fólk flytur á mölina. Það er því gríðarlegur aðstöðumunur hvað þetta varðar og við þurfum í raun að jafna. Ég var í ónefndu fiskvinnslu- og útgerðarfyrirtæki í Vestmannaeyjum á dögunum. Þar kom fram að árstekjur fiskvinnslufólks voru 1.350 þús. kr. á ársgrundvelli fyrir árið 1996 og 4,2 millj. kr. hjá sjómönnum. Þrátt fyrir þetta fluttu 150 manns á síðasta ári frá Vestmannaeyjum.

Herra forseti. Fólksfækkunin á síðustu tíu árum hefur mest verið í strjálbýlinu, í sveitunum og í minnstu þorpunum. Þar hefur hún verið langsamlega mest. Ef ég man þessa tölu rétt var fækkunin í sveitarfélögum Vestfjarða 32%, og allmikil víðar á landinu. Hverjar eru tekjur manna í landbúnaði? Þær eru á landsbyggðinni 695 þús. kr. hjá bændum árið 1994. Þetta er nú dálítið athyglisvert. Brottflutningurinn er mestur úr þeirri atvinnugrein sem hefur lægstar tekjur og mér finnst það bara skýra málið. Mér finnst það eðlilegt af því að menn taka ákvörðun út frá þessum þáttum öðrum fremur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram, einkum og sér í lagi skýrslu hæstv. forsrh. sem var yfirgripsmikil og mjög í takt við mínar skoðanir í byggðamálum og ýmis nýbreytni sem samræmist svo sannarlega áformum stjórnar Byggðastofnunar. Þetta tel ég vera mjög af hinu góða. Hv. 15. þm. Reykv. braut hér upp eins árs gamla umræðu, sams konar umræðu og nú fer fram, einkum þó um skýrslu Ríkisendurskoðunar, og taldi að skýra þyrfti betur hvaða breytingar hefðu orðið á á áherslum í Byggðastofnun við þessa skýrslugerð og þær ábendingar sem þar hafa komið fram. Ég vil sérstaklega af þessu tilefni taka fram að ég tel að þessi ábending sé afar þörf og það væri góður kostur, t.d. að ári liðnu þegar umræða um byggðamál fer þá fram, að fyrir lægi úttekt Ríkisendurskoðunar á breyttri starfsemi Byggðastofnunar á allra síðustu árum. Ég tel það vera miklu betri kost að Ríkisendurskoðun endurtaki þessa athugun sína og hv. alþingismönnum verði þá gerð grein fyrir því hvaða árangri þessi úttekt hefur skilað. Mér finnst líka eðlilegt að minnast aðeins á það í upphafi máls míns að auðvitað hljótum við, ég eins og aðrir, að hafa áhyggjur af því hvernig straumurinn liggur í byggðamálum og hér hefur reyndar farið fram umræða um þau mál og ýmsar ályktanir dregnar fram í þeim efnum en eins og komið hefur fram fór Byggðastofnun þá leið að fá Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands til að gera sérstaka viðhorfskönnun á þeim ástæðum sem hér liggja að baki. Mér er vel kunnugt um að þar hefur verið unnið afar mikið starf. Það er líka rétt sem hér hefur komið fram að meiri dráttur hefur orðið á því að ljúka þessu verki en efni hafa kannski staðið til, þ.e. miðað við upphaflegan ásetning í þessu máli. Þetta starf hefur hins vegar leitt til þess að það hafa vaknað fleiri spurningar sem ég á von á að verði einmitt svarað í þessari skýrslu en hún mun birtast innan fárra daga, að því er ég best veit, og verða hið gagnlegasta plagg til þess að leggja mat á hverjar þær ástæður eru sem valda fólksstraum af landsbyggðinni. Það hlýtur að vera eðlilegt um þessar mundir að meta líka aðgerðir til stuðnings landsbyggðinni. Það hefur ekki enn verið minnst á það í þessari umræðu að á þéttbýlli svæðum landsins eiga sér stað gríðarlega miklar fjárfestingar. Ég held að einhvers staðar hafi verið frá því sagt að þær nemi 35 milljörðum kr. á tveimur árum. Hæstv. iðnrh. gat þess fyrr á þessu ári eða sl. ári að sérstakar ráðstafanir yrðu gerðar til að mæta þessum fjárfestingum með því að leggja til verkefna á landsbyggðinni 80 millj. kr. Ég hef satt að segja ekki orðið var við aðrar aðgerðir til að mæta þeim miklu fjárfestingum suðvestanlands, ekki einu sinni í vegagerðarmálum sem ýmsir hafa nú mikinn áhuga á. Þetta er eitt af því sem hlýtur að koma til skoðunar og athugunar þegar ný stefna verður mótuð í byggðamálum í upphafi næsta árs með nýrri þingsályktun þar um. En menn mega líka vara sig á því að viðhafa ekki of mikla neikvæðni því að við Íslendingar og ekki síst landsbyggðin býr nú við þær efnahagsaðstæður sem ekki hafa áður verið. Við sjáum þess víða mikil merki að menn eru að ná árangri með nýjum störfum og viðfangsefnum. Einkum og sér í lagi á það við í nábýli Reykjavíkur, í þeim byggðarlögum sem njóta mikils góðs af veru sinni við hliðina á þéttbýlinu við Faxaflóa. Byggðastofnun ákvað í upphafi ferils þeirrar stjórnar sem þar er nú að styrkja atvinnuþróunarstarf á landsbyggðinni. Það er vert að undirstrika það alveg sérstaklega að forustan um þessi verkefni varð hvorki til hjá stjórn né starfsmönnum Byggðastofnunar heldur í atvinnuþróunarstarfi úti á landi. Það var hins vegar afar geðþekkt fyrir nýja stjórn að mæta þeim áhuga sem þar var á ferðinni. Hefur nú verið stofnað til slíkra samninga hringinn í kringum landið og þeir sem hafa starfað lengst á þessum vettvangi hafa sýnilega náð bestum árangri. Í Morgunblaðinu í morgun gefur m.a. að líta grein eftir forustumann þeirra Sunnlendinga í þessum efnum, Óla Rúnar Ástþórsson, og ég ætla, með leyfi forseta, að lesa kafla úr þessari grein: ,,Frá því að samningurinn við Byggðastofnun var undirritaður og til liðinna mánaðamóta hefur sjóðurinn staðið með beinum eða óbeinum hætti að stofnun á þriðja tug fyrirtækja sem hafa skapað eða munu skapa á annað hundrað störf á svæðinu. Fjárfestingar vegna þessara nýju fyrirtækja innan svæðis eru taldar vera liðlega 500 millj. kr. Hefði Atvinnuþróunarsjóður Suðurlands ekki haft jafnsterkt eigið fjárhagslegt forræði og möguleika til að fjárfesta og koma að áhugaverðum verkefnum, tel ég að möguleikar okkar til að koma á fót nýrri starfsemi með beinum eða óbeinum hætti væru mun minni en ella.`` Ég tel að það sé góður kostur að þetta liggi fyrir og vissulega áhugavert að treysta einmitt þessi viðfangsefni frá því sem verið hefur. Og það kemur m.a. fram í þessari grein að Suðurland á lengra starf að baki í þessum efnum en aðrir landshlutar og hlýtur að vera eðlilegt að líta til þess sérstaklega. Ég vil í þessu sambandi leggja áherslu á að um þessar mundir fara fram enn frekari breytingar í Byggðastofnun til stuðnings þessum verkefnum og ég endurtek sérstaklega: Til stuðnings þessum verkefnum. Þar á ég við flutning á hluta af stofnuninni til Sauðárkróks sem ég er sannfærður um að er mikið heillaspor og verður unnið að því af fullum krafti svo allar áætlanir í þeim efnum gangi fram. Það er misskilningur að einhverjir krókar eða hlykkir séu í reglugerðum sem hindra framgang þeirra mála. Með sama hætti, þótt á öðrum vettvangi sé, eru Ísfirðingar eða Vestfirðingar réttara sagt að endurskipuleggja sína starfsemi og sem einn af sjö stjórnendum Byggðastofnunar --- auðvitað verða ákvarðanir þar teknar með sameiginlegri niðurstöðu --- teldi ég afar mikilvægt að starfsemi í heild sinni eins og hún er núna á Ísafirði mundi færast undir forræði og starfsemi Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða. Ég held að það sé algerlega ljóst mál að ef fólkið í byggðarlögunum sjálfum, sem hefur þrek og vilja til að takast á við nýsköpun og atvinnuþróun, klárar ekki þau mál, þá gera það ekki aðrir, ekki stofnanir eða skrifstofur hvar sem þær eru staðsettar á landinu. Reynslan liggur hins vegar fyrir um það hvernig til tekst þegar heimamenn gera þetta sjálfir, eins og á Suðurlandi og Austurlandi þar sem þessi starfsemi hefur getað staðið í tvö ár. Þess vegna eigum við umfram allt að efla byggðaforræðið í þessum efnum. Og mér fannst það afar jákvætt við skýrslu hæstv. forsrh. áðan hvað hann lagði einmitt áherslu á þessi efni. Hér hefur verið minnst á peningamálin og það er auðvitað ekki að ófyrirsynju. Ég er sammála því sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. að með núverandi fyrirkomulagi orkar það mjög tvímælis að lánastarfsemi verði í Byggðastofnun. Það hlýtur að vera eðlilegur kostur a.m.k. að farið sé yfir þau mál á breyttum tímum og það mun stjórn Byggðastofnunar gera síðar í vetur þegar hún er búin að ljúka öðrum verkefnum. En ég minni hins vegar á að til eru þeir sem ekki hafa neina þjónustu til að hverfa að eða stuðning nema í Byggðastofnun. Gleggsta dæmið um það efni eru lánin eða lánaflokkurinn sem tekinn var upp vegna smábátaútgerðar á landinu sem ekki einungis varð til þess að flytja óhagkvæm lán inn í Byggðastofnun heldur hlaust líka af því að aðrir aðilar, sparisjóður og bankar, lækkuðu vextina niður í það sem Byggðastofnun bauð. Það er þess vegna mikið mál að finna rétta vægið þarna á milli. Samhliða því sem hugsanlega yrði horfið að að hætta almennri lánastarfsemi hjá Byggðastofnun þá verða menn að finna ráð til þess að hjálpa þeim sem eru minni máttar á þeim markaði. Tími minn er liðinn og þar með lýk ég að sjálfsögðu máli mínu, en vera má að ég komi hér frekar að öðrum málum síðar í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með formanni stjórnar Byggðastofnunar. Ég tel að þær aðgerðir sem hafa verið gerðar til að styrkja atvinnuþróunarfélögin úti á landi hafi verið mjög til góðs og hafi eflt starfsemi úti á landi og það hafi orðið til góðs. Fyrir nokkru kom út skýrsla nefndar um flutning ríkisstofnana sem inniheldur nefndarálit og tillögur um flutning ríkisstofnana. Ég vil í upphafi vitna, með leyfi forseta, til þessarar skýrslu og vísa til bls. 12, 10. liðar, um ákvarðanatöku. Þar segir: ,,Tilgangur með flutningi stofnana frá höfuðborgarsvæði til landsbyggðar er ekki endilega sá að gera þær hæfari til að gegna hlutverki sínu og verkefnum. Hins vegar getur flutningur oft og tíðum kallað á ákveðna sjálfsskoðun, uppstokkun og endurskipulagningu hjá viðkomandi stofnunum og þannig eflt hana til frambúðar. Aðrar ástæður eru fyrir því að flytja stofnanir og varða þær byggðaþróun í landinu með þjóðarhag fyrir augum.`` Ég er kannski ekki alveg sammála þessu orðalagi um að ekki sé þá endilega verið að gera þær hæfari því að auðvitað verður það til þess að gera þær hæfari þegar farið er að hreyfa við málunum. Og það sem verður að ganga út frá er að það séu ekki forsendur fyrir flutningi nema gildi og hæfi stofnunar séu í engu skert. Það er grundvallaratriði. Það sem nefndin sem ég fjallaði um, sem gerði þessa skýrslu og tillögur, valdi sem sínar tillögur var í fyrsta lagi að flytja út á land eftirfarandi stofnanir: Í fyrsta lagi Byggðastofnun. Hvað er að gerast? Það er komin tillaga um að flytja þróunardeildina þó að ekki sé nú annað, en það er gott spor í áttina. Það var tillaga um að flytja Landhelgisgæsluna, það var tillaga að flytja Landmælingar. Það er þó komið en fátt annað. Það var tillaga um að flytja Rafmagnsveitur ríkisins. Það var tillaga um að flytja Skipulag ríkisins. Það var tillaga um að flytja Skráningarstofu ríkisins. Það var tillaga um að flytja Vegagerð ríkisins. Það var tillaga um að flytja Veiðimálastofnun. Það tókst við illan leik að koma veiðistjóra á Akureyri og menn muna hvað það kostaði. Það kostaði stórstríð hér í þinginu. Þetta eru dæmin sem hægt er að rekja um hvernig til hefur tekist þegar menn hafa ætlað að fara í einhverjar aðgerðir til að efla atvinnustarfsemi á sviði stjórnsýslu á landsbyggðinni. Herra forseti. Það er ástæða til þess að vitna í skýrslu Byggðastofnunar um byggðaáætlun fyrir árin 1994--1997 sem er stefnumótandi áætlun. Það sem þar kemur fram er að í ályktun Alþingis var samþykkt að beina kröftum að valddreifingu frá ríki til sveitarfélaga. Að því vil ég standa því forsenda fyrir slíkri dreifingu valds er sameining sveitarfélaga og aukið samstarf svo að þau séu í stakk búin til að valda þeim verkefnum sem um semst milli ríkis og sveitarfélaga. Með leyfi forseta, vil ég vitna í áðurnefnda skýrslu, bls. 9 og 10. Þar segir í tillögu að ályktun Alþingis um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 1994--1997: ,,Opinber þjónusta og starfsemi opinberra stofnana verði aukin á landsbyggðinni en dregin saman á höfuðborgarsvæðinu að sama skapi. Komið verði á samstarfi ríkisstofnana um svæðisskrifstofur þar sem það þykir hagkvæmt.`` Það verður nú að segjast alveg eins og er að lítið hefur verið gert í þessum málum annað en það litla sem ég taldi upp áðan. Í öðru lagi: ,,Nýsköpun og fjölbreytni í atvinnulífi. Atvinnulífinu í landinu verði búin þau skilyrði að fyrirtæki geti skilað arði. Aukin áhersla verði lögð á atvinnuþróunarstarf á vegum Byggðastofnunar og heimamanna sem beinist að nýsköpun og aukinni fjölbreytni í atvinnulífi. Aðgerðir í þessu skyni verði m.a. eftirfarandi`` og það hefur nákvæmlega ekkert gerst í þessum málum annað en það sem ég tók undir með hv. síðasta ræðumanni, Agli Jónssyni. Herra forseti. Það er búið að taka ákvörðun um vinnuferlið. Það er gert með samþykkt þeirrar ályktunar sem ég var að vitna til áðan og það ber að fylgja henni eftir nema gerðar verði nýjar samþykktir eða sett ný lög. Ég krefst þess að það verði gert. En auðvitað eru fjölmörg atriði sem hægt er að ræða og ber að ræða þegar byggðamál eru á dagskrá. Það er nánast allt, svo sem flutningur kvóta milli byggðarlaga, hvort sem um er að ræða sjávarútvegskvóta eða landbúnaðarkvóta. Það er ástæða til að ræða t.d. hver áhrif af ákvörðunum stórrisanna í flutningum á sjó og landi eru á afkomu byggða úti á landi og á þéttbýlissvæðinu á suðvesturhorninu. Hafa menn velt því fyrir sér? Hvaða breytingar hefði þurft að gera á vegakerfinu í kjölfar ákvarðana flutningatröllanna, eins og ég vil kalla þá, að flytja nánast allan útflutning frá Reykjavík og Hafnarfirði, og svo innflutning um sömu hafnir? Hvað hefði þurft að fylgja með? Hafa menn velt því fyrir sér að þær ákvarðanir sem hafa verið teknar í þessum efnum koma ekki frá Alþingi? Hafa menn velt því fyrir sér að Alþingi Íslendinga hefur orðið að dansa með í trölladansinum um flutningaleiðirnar og orðið að bæta samgöngukerfið eftir vilja flutningatröllanna? Hafa menn velt þessu fyrir sér? Hafa menn velt því fyrir sér að flutningar með sendibílum og minni flutningabílum hafa verið keyptir upp, bókstaflega keyptir upp, og þar með settir út úr þeirri atvinnustarfsemi sem þeir voru í um langan tíma? Og hvað hefur gerst í kjölfarið? Það sem hefur gerst er að tekjur hafna úti á landi hafa fallið niður í nánast ekki neitt, snarminnkað vegna þessarar þróunar. Það getur vel verið að flutningskostnaður hafi lækkað. En tekjuskerðingin sem t.d. hafnirnar hafa orðið fyrir hefur ekki verið bætt á neinn hátt. Í þessum flutningamálum ríkir einokun í dag. Er það hollt? Er það gott? Ég er ekki að ráðast að neinum sérstökum aðilum. Ég er frekar að reyna að draga þá mynd upp sem blasir við mér. Ég tel ekki heldur að menn hafi séð þessa þróun fyrir. Hún hefur bara komið og orðið eins og svo margt annað. Það hefði örugglega fáum dottið í hug að kvótasöfnun á örfáa aðila mundi eiga sér stað í þeim mæli sem raun ber vitni í sjávarútvegi og af þeim völdum blasir við að fjármagnið í verðbréfafyrirtækjum á Íslandi byggist að stórum hluta á óveiddum fiski í sjónum. Hverjum hefði dottið það í hug fyrir svona sjö árum síðan að fjármagnið í verðbréfafyrirtækjunum byggðist á óveiddum fiski í sjónum? Herra forseti. Það er ekki ástæða til að ræða sérstaklega þessa nýútkomnu skýrslu Aflvaka. En ég get ekki varist þeirri hugsun að einhverjir sem þar stjórna séu tilbúnir að fara í stríð við okkur krummaskuðskarlana, eins og við landsbyggðarmenn erum stundum nefndir, sérstaklega þeir þingmenn sem reyna að benda á að það glatast ávallt tækifæri þegar um er að ræða samdrátt í byggðarlögum og þá mest utan þéttbýlisins. Það gerist einnig um leið og þessi samdráttur verður að eignir einstaklinganna rýrna.

Þetta er R-listinn.

Verðgildi þessara eigna er oft og tíðum ekki nema 30--40% af því sem þær mundu kosta á Stór-Bessastaðasvæðinu. Menn þurfa að gera sér grein fyrir þessum afleiðingum. Þetta er afleiðing, hv. þm. Egill Jónsson, af stjórnarstefnu ríkisstjórnarinnar og ekkert annað.

Þetta er allt annað kyn.

Samdráttur í smærri byggðum leiðir af sér rýrnun menningarverðmæta og ýmissa hefða. Samdráttur á landsbyggð leiðir af sér minnkandi þjónustu við þá sem þar búa og það er nauðsynlegt að stjórnvöld hafi hönd í bagga varðandi þá þróun sem æskileg er varðandi búsetu á Íslandi. Það getur verið að það finnist óhagkvæmar byggðir og óhagkvæmir bæir í sveitum sem búið er á. En allar byggðabreytingar í stórum stökkum sem geta leitt af þeim aðgerðum sem kvótaflutningur og breytt flutningatækni og samgöngur hafa í för með sér eru mjög varasamar. Hver er ástæðan fyrir þeirri miklu byggðaröskun sem nú er á landinu? Það eru margir að reyna að skýra hana. Það gengur treglega hjá háskólanum en hér var upplýst rétt áðan að sú skýrsla sem er væntanleg um þessi mál mun vera á ferðinni eftir nokkra daga og það verður mjög fróðlegt að sjá þá niðurstöðu. En ég vil bara segja að þær kröfur sem fólk gerir varðandi val á búsetu eru að mínu mati eftirfarandi: Gott aðgengi að læknisþjónustu og heilbrigðiskerfi, möguleiki á haldgóðri menntun, að boðið sé upp á hæfilegan skammt af menningu og þokkaleg afkoma, þá á ég við vegna atvinnu. Þetta eru mikilvægustu atriðin að flestra mati. Sú fallega mynd sem stundum er dregin upp í sjónvarpi af höfuðborgarsvæðinu hefur einhver áhrif en að mínu mati ekki teljandi. Mig langar að gera að sérstöku umtalsefni eitt atriði sem varðar varnarbaráttu landsbyggðar. Hún birtist í mörgum myndum en kristallast e.t.v. í þeirri baráttu sem hefur staðið um nokkurt skeið varðandi heilbrigðisþjónustuna. Það eru að birtast hugmyndir um samdrátt í rekstri sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og þeim er gert að skera niður án þess að draga úr þjónustu. Það liggur næst manni að tala um að heilbrigðiskerfið sé í henglum því það er ekki hægt að gera hvort tveggja, að skera niður og halda uppi óbreyttri þjónustu. Vonandi er ástandið samt ekki eins slæmt og ég sé það í hendi mér. En á undanförnum árum og síðustu dögum og vikum hefur athygli þjóðarinnar verið bókstaflega dregin að því ástandi sem ríkir í heilbrigðismálum. Sumir beina skeytum sínum til hæstv. heilbrrh. og vissulega ber hæstv. ráðherra ábyrgð. En ábyrgðin er fyrst og fremst hæstv. ríkisstjórnar í heild hvað sem tautar og raular. Og ég segi: Úr þessu verður að bæta. Á flestum heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni er ástandið þannig að þar er uppsafnaður halli frá 4 upp í 80 millj., í heild á annað hundrað milljónir. Ef þessar stofnanir eiga að vinna samkvæmt fjárlagatillögum, hvað blasir þá við? Uppsagnir starfsfólks, lokanir deilda og samdráttur í þjónustu. Á sama tíma ætlast menn til að skorið sé niður um 80 millj. á landsbyggðarsjúkrahúsunum. Svo ég nefni Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, þá á það við mjög mikinn og alvarlegan vanda að etja sem verður að mæta. Það má auðvitað geta þess að á Ríkisspítölunum er ástand þannig að viðhaldsþörfin er orðin slík að menn eru farnir að tala um 5--10 fötu hús til að lýsa ástandinu. Hver sem vill getur séð að byggingar þar eru orðnar þannig að mörgu er ábótavant. Það vantar um það bil 600--800 millj. á Ríkisspítalana til að mæta rekstrarfjárþörfinni einni saman. Á Ríkisspítölunum er rekin heil deild á göngum. Fjórði hver sjúklingur sem lagður er inn liggur á göngum. Þetta gengur ekki. Það er nákvæmlega sama ástandið á Borgarspítalanum. Hann er að grotna niður af viðhaldsleysi. Þar vantar 471 millj. til þess að halda rekstrinum gangandi. Á þessum sama tíma er gert ráð fyrir sparnaði. Mín skoðun er sú, sett fram út frá þeim upplýsingum sem ég hef undir höndum og frá ástandinu eins og ég hef kynnt mér það, að Alþingi verður að taka í taumana og skipa hæstv. ríkisstjórn Davíðs Oddssonar að gera áætlun til þriggja ára þar sem gert er ráð fyrir 1--1,2 milljörðum á ári til viðbótar við reiknitölu fjárlaga til þess að koma viðhaldi sjúkrastofnana í viðunandi horf á landinu. Menn geta haldið áfram að hagræða þá á meðan slíkt er gert. Það er ástæða til að nefna smádæmi um ástandið eins og það er. Það vita allir sem fylgjast með fréttum, a.m.k. þeir sem hafa þurft að leita til sérfræðinga að undanförnu, að kerfið er í henglum. Sjúklingar sem þurfa að leita sérfræðiþjónustu verða að borga allt saman sjálfir. Þeir fá ekki krónu til baka. Hugsanlega fá þeir eitthvað ef skatturinn viðurkennir kostnað þeirra. Það er algengt að einstaklingar sem fara til sérfræðinga leggi út 15--20 þús. kr. fyrir þá þjónustu sem þeir fá frá þeim í dag. Þetta verður að stoppa. Þetta verður að laga. E.t.v. finnst mönnum að þetta sé rógburður um ástandið en það er svona og það er hægt að rökstyðja það með miklu sterkari dæmum ef menn vilja. Jafnvel hefur heyrst að á sumum stofnunum fyrir gamalmenni sé gengið ótrúlega langt í sparnaðarskyni. Það er ástæða til þess að breyta þessu áður en alvarlegri flótti heilbrigðisstétta skellur á heldur en nú er orðinn. 
             Ég skora, herra forseti, á hæstv. ríkisstjórn að grípa nú þegar til aðgerða varðandi þessi mál. Mörg önnur mál geta beðið, flest áherslumál fölna þegar mikilvægi þeirra eru borin saman við mikilvægi heilbrigðisþjónustunnar.

Herra forseti. Við komum hér hver á eftir öðrum hv. þingmenn Vesturlands til að ræða byggðamál, enda ekki vanþörf á. Þær umræður sem nú fara fram um byggðaþróun og búsetubreytingar í landinu almennt eru háværar, enda er ekki að furða að svo sé. Ég held að ekki sé ofmælt að segja að nú þessi síðustu ár aldarinnar standi yfir einhverjir mestu búferlaflutningar Íslandssögunnar þannig að full efni eru til að ræða þessi mál og það heyrir auðvitað undir þann lið sem við ræðum hér í dag. Ég held að almennt séð sé fólk þeirrar skoðunar að landið okkar eigi allt að vera í byggð en hins vegar greinir menn á um hvernig og hvað beri að gera til að svo verði. Það er mál sem við gerum okkur grein fyrir. Í öðrum löndum er hafa menn miklar áhyggjur af þeirri þróun sem á sér stað í öllum heiminum nánast sem er kannski áþekk því sem við stöndum frammi fyrir. Menn hafa miklar áhyggjur af þessu og hafa uppi ýmis áform um það hvernig skuli bregðast við. Við höfum orðið vitni að því hér að það hafa verið raddir uppi um það í áhrifastöðum á höfuðborgarsvæðinu að höfuðborgin sem slík sé ekki nógu öflug og ekki nógu stór og þá eru menn fyrst og fremst að miða það út frá samkeppni við útlönd. Þetta er merkilegt innlegg í þessa umræðu og við þurfum að sjálfsögðu að ræða þetta eins og hvað annað. Í umræðunni um það hvað veldur þessari byggðaþróun sem við upplifum um þessar mundir eru ástæðurnar margvíslegar og kannski má segja að það sé okkar vandi. Þegar við leitum ráða um það hvernig skuli bregðast við, þá er okkar vandi að ástæðurnar eru svo margvíslegar og það er svo erfitt að skilgreina þær nákvæmlega þannig að tillögur til aðgerða verða kannski ekki eins markvissar og að öðrum kosti. Í umræðunni í dag hefur ýmislegt komið fram sem menn nefna til sem ástæður þessarar þróunar en mín skoðun er sú að það að næg atvinna sé fyrir hendi og há laun, sé kannski ekki það sem skiptir öllu máli nú. Ég held að það sé staðreynd sem æ fleiri viðurkenna. Hvað varðar atvinnulífið þá skiptir verulega miklu máli og grundvallarmáli að atvinnumöguleikar séu fjölbreyttir. Við upplifum það hvar sem er um landið að ungt fólk fer til náms, sækir sér menntun á háskólastigi en upplifir það síðan að því loknu að möguleikar eru ekki til staðar til að snúa til baka og stunda atvinnu við hæfi. Þetta er mjög alvarlegt mál en að sjálfsögðu er ekki einfalt að bregðast við þessu. Það er hægt að tína fjölmargt til en ég held hins vegar að sú sýn sem fólk almennt hefur á lífinu og tilverunni skipti líka verulegu máli í dag og þá vil ég kannski nefna afþreyingarmöguleika og félagslega þætti. Þeir skipta verulegu miklu máli og við vitum fjölmörg dæmi þess að það hefur ráðið úrslitum um búsetuval fólks. Ég vil taka undir það sem fram hefur komið í þessari umræðu að þær aðferðir sem við höfum beitt til þess að styrkja byggð í landinu hafa ekki dugað sem skyldi þó svo að ýmislegt jákvætt hafi verið gert. Hér er til umræðu skýrsla um Byggðastofnun og þar er ýmislegt tiltekið af því sem Byggðastofnun hefur verið að gera. Ég held að það megi segja að þar kemur fjölmargt fram sem hefur verið gert á jákvæðan hátt til þess að styðja og styrkja bæði atvinnulífið og búsetuna í landinu. En því miður, eins og ég hef vikið að, duga stjórnvaldsaðgerðir og aðgerðir stofnana eins og Byggðastofnunar kannski of skammt í þessum efnum. Ástæður fyrir þessari þróun eru það margvíslegar að það kannski skýrir það. Það hefur verið rætt um þá kosti að styðja við atvinnu- og þjónustukjarna eða svæði úti um landið og ég vil aðeins víkja nokkrum orðum að því. Ég hef verið þeirrar skoðunar lengi að það sé hugsanlegt, að kannski sé helsti kosturinn að styrkja byggðina innan frá, getum við sagt, þ.e. að leggja áherslu á sérstök svæði eða byggðakjarna sem eru atvinnu- og þjónustukjarnar þannig að viðkomandi landsvæði styrkist innan frá og þannig verði stutt við búsetuna á viðkomandi svæðum. Hins vegar munum við alltaf standa frammi fyrir því að ákveðin jaðarsvæði verði til og það eru þau sem eiga erfiðast uppdráttar. En með því að skilgreina svona atvinnu- og þjónustukjarna, þá náum við e.t.v. betur að nálgast þessi jaðarsvæði og vinna þannig að þeirra hagsmunum. Herra forseti. Í þessu öllu saman vil ég nefna eitt sérstakt atriði sem ég tel að skipti grundvallarmáli varðandi byggðamálin eða búsetu fólks í landinu og það eru samgöngumál. Það er sama hvert farið er, alls staðar virðist þetta vera fólki nánast efst í huga og þá er kannski fyrst og fremst verið að meina vegasamgöngur. Við þekkjum að þetta ástand er alls ekki gott víða um landið og því er mjög mikil ástæða til þess að taka þar á. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að vitna til svars hæstv. samgrh. við fyrirspurn minni sem birtist í þessari viku þar sem ég spurðist fyrir um það hvaða byggðakjarnar á landinu væru ekki tengdir meginþjóðvegakerfinu með bundnu slitlagi og hversu miklar vegalengdir þar væri um að ræða. Í svari hæstv. ráðherra kom fram að það þurfi að leggja um 940 km bundnu slitlagi til þess að tengja þéttbýlisstaði sem eru með yfir 200 íbúa við meginþjóðvegakerfið. Ég held að þetta segi okkur ákveðna sögu og ekki síst þegar við skoðum um hvaða svæði hér er að ræða. Þetta eru þau svæði sem menn gjarnan nefna til sögunnar varðandi þessi byggðamál, þ.e. fyrst og fremst Snæfellsnesið, Vestfirðirnir, afmarkað svæði á Norðurlandi, norðausturhornið og síðan Austurland. Ég tel að menn hljóti að líta verulega til þessara hluta í vinnunni sem fram undan er í gerð vegáætlunar fyrir næstu árin og ég tel að mjög mikilvægt sé að það verði gert. Við höfum rætt um landsbyggðina en það er ekki síður efni að ræða höfuðborgarsvæðið af þessu tilefni. Það er alveg ljóst að sú samsöfnun fólks sem á sér stað á höfuðborgarsvæðinu kostar þjóðfélagið gífurlega peninga. Þegar fólk flykkist af landsbyggðinni og safnast saman hér á þessu svæði, þá er alveg ljóst að verið er að yfirgefa fjárfestingar og uppbyggð mannvirki og þjónustu sem er fyrir hendi á landsbyggðinni. Þessir hlutir verða vannýttir og um leið þarf að leggja í gífurlegar fjárfestingar á höfuðborgarsvæðinu. Sumt af þessu hefur verið nefnt hér en þó vil ég nefna eitt sérstaklega af því að ég var að tala um vegamálin, þ.e. að komið hefur fram hjá borgarstjórn Reykjavíkur að þeir telja að það þurfi einn milljarð á hverju ári núna á næstu árum til þess að byggja upp vegakerfi á þessu svæði til að mæta þeirri fólksfjölgun sem hér á sér stað. Þetta er bara svona eitt dæmi sem ég vildi nefna. Annað mætti nefna. Það hefur komið fram og við þekkjum það, að nú á sér stað og mun eiga sér stað á allra næstu missirum væntanlega, að mínu mati, gífurleg offjárfesting á ýmsum sviðum og þá vil ég nefna það sem menn hafa kallað kringluæðið, þ.e. uppbygging á verslunarkjörnum og verslunarmiðstöðvum og það eru áform um slíkt í stórum stíl hér á þessu svæði. Ég held að ekki sé síður ástæða fyrir menn að velta þessum hlutum fyrir sér þegar verið er að tala um byggðamálin í víðu samhengi og hvað það kostar okkar samfélag og hverjir hagsmunirnir eru. En hvað getum við gert til að bregðast við? Það er hægt að nefna ýmislegt til. Að sjálfsögðu geta stjórnvöld gert ýmislegt til að bregðast við þessu, en eins og ég hef sagt, þá kannski dugar það of skammt miðað við þær aðstæður sem við búum við. Ég hef nefnt samgöngumálin, en ekki er síður ástæða til að nefna að mikill ójöfnuður er á mörgum sviðum varðandi útgjöld heimilanna, annars vegar á landsbyggðinni og hins vegar á höfuðborgarsvæðinu og jafnvel á milli svæða um landið. Þar vil ég nefna tvö dæmi. Það er fyrst og fremst raforkuverð til húshitunar sem er mjög þungur baggi á útgjöldum heimilanna á þeim svæðum þar sem þarf að nýta raforku til húshitunar. Þetta skiptir mjög miklu máli og skiptir máli í útgjöldum fólks. Annað mætti nefna og það hefur reyndar komið fram hér í dag, þ.e. kostnaður sem heimilin þurfa að bera við framhaldsnám barna í fjölskyldunni. Fjölmörg dæmi eru um það að fjölskyldur hafa séð sig knúnar til þess að flytjast búferlum af einstökum stöðum þar sem framhaldsskólar eru ekki til staðar til þess að gefa börnum sínum kost á því að stunda framhaldsnám einfaldlega vegna þess að kostnaðurinn er svo mikill við það að halda börnum til náms fjarri heimili að fjölskyldurnar standa ekki undir því. Mig langaði að nefna þessi tvö dæmi sérstaklega en þau eru auðvitað fjölmörg fleiri. Herra forseti. Tíma mínum fer að ljúka. Það væri hægt að ræða þessi mál daglangt og það er af mörgu að taka. En svona rétt í lokin vil ég segja að að sjálfsögðu eru fjölmargir möguleikar og sóknarfæri víða úti um landsbyggðina og ýmislegt er að gerast, þrátt fyrir að menn ræði það nú ekki mikið, í uppbyggingu bæði atvinnutækifæra og í samgöngumálum á landsbyggðinni. Við megum ekki gleyma að nefna það sem vel er gert og jákvætt er í þessari þróun sem væntanlega og vonandi má þó verða til þess að spyrna við þeirri röskun sem á sér stað um þessar mundir. Við landsbyggðarmenn verðum að breyta þeirri umræðu örlítið sem við höfum kannski haldið uppi til skamms tíma varðandi þessi mál og reyna að gera hana svolítið jákvæðari og bæta þar með ímynd landsbyggðarinnar því það er mjög gott að búa úti á landi víða. Þar er öflugt menningar- og félagslíf og varðandi fjölskyldurnar þá þekki ég af eigin raun að það er miklu vænlegri kostur að ala upp ung börn víða úti um landsbyggðina en á höfuðborgarsvæðinu þar sem mannfjöldinn er orðinn svo mikill og aðstæður eins og þær eru. Þetta eru þau dæmi sem ég vildi nefna. Við landsbyggðarmenn verðum að halda þessu á lofti og reyna að bæta þessa umræðu á jákvæðan hátt. Ljóst er að hagsmunir höfuðborgarsvæðisins eru undir því komnir m.a. að landsbyggðin sé sem víðast blómleg og öflug. Þá eru það einnig hagsmunir landsbyggðarinnar að höfuðborgin sé sem öflugust þannig að þetta fer nú allt saman. Ég held að við verðum í sameiningu, öll þjóðin, að taka á þessum málum. Það er þjóðhagslegt hagsmunamál okkar að við vinnum saman að því verkefni sem blasir við okkur og menn eiga að reyna að eyða þessari umræðu sem því miður er í of miklum mæli þannig að verið er að stilla þessum hlutum upp hvorum gegn öðrum, þ.e. annars vegar höfuðborgarsvæðinu og hins vegar landsbyggðinni. Menn hafa nefnt ákveðna skýrslu til sögunnar frá Aflvaka hf og Atvinnu- og ferðamálastofu Reykjavíkur og ég vil taka undir þá gagnrýni sem hefur komið fram á vinnubrögð og framsetningu hennar. Þessi skýrsla og sú umfjöllun sem hefur orðið um hana virkar þannig á mig að þetta mál hafi verið sett fram beinlínis til þess að etja saman þeim tveimur þjóðfélagshópum. Ég vil leyfa mér að segja það hér og að sjálfsögðu bera þeir ábyrgð á því sem bera ábyrgð á þessum vinnubrögðum og það eru borgaryfirvöld í Reykjavík kannski fyrst og fremst. En ég vil vara við þessu og hvetja til þess að við tökum höndum saman, þjóðin í heild, og vinnum okkur út úr þessu verkefni sem sannarlega er ekki einfalt en er mikilvægt að náist farsæl lausn um.

Virðulegur forseti. Ég get út af fyrir sig tekið undir margt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni og þann anda sem sveif yfir ræðu hans í ýmsum greinum, en þó er það nú svo að það þarf meira til en góðan vilja einan saman og jákvæða umræðu. Það þarf að taka á ákveðnum grundvallarvandamálum og það er stjórnmálalegt viðfangsefni. Það er rétt að markaðskerfið í heild sinni vísar veginn, þetta óhefta markaðskerfi sem stjórnvöld, ekki bara hér heldur víðast hvar á heimsbyggðinni, hafa verið að ryðja til rúms og leiðir auðvitað allt að einum punkti eðli málsins samkvæmt. En það er ekki viðfangsefni umræðunnar núna. Ég held að ákveðnir grunnþættir í uppbyggingu okkar samfélags séu þarna lykilatriði og það verður að minna á það í þessari umræðu. Uppbygging stjórnsýslunnar í landinu á árum þegar opinber stjórnsýsla og þjónustusviðið er það sem tekur störfin og þar sem mest eru umsvifin. Það var hörmulegt að á 8. áratugnum voru ekki nægar undirtektir við að skipta landinu í fylki, að búa til héruð í landinu til þess að koma af stað þeirri þróun sem menn nú eru að tala um allt of seint, en þó kannski betra seint en aldrei um ákveðin vaxtarsvæði. Slík uppskipting stjórnsýslunnar er enn þá brýnt viðfangsefni og á að vera á dagskrá. Þar getur ríkisvaldið gengið á undan því að það er fyrst og fremst spurningin um að færa verkefni hins opinbera, og fyrst af öllu það sem við höfum vald á, að færa þau skipulega út á svæðin á landsbyggðinni, út í fylkin. Sameining sveitarfélaga leysir  Síðan eru aðrir grunnþættir, virðulegi forseti, sem hv. ræðumaður nefndi eins og samgöngumál og orkumál. Og hvað gera menn? 

Herra forseti. Í þessari umræðu um byggðamál er mönnum gjarnt að ræða um hið svonefnda þriðja stjórnsýslustig og það kemur upp aftur og aftur í þessari umræðu. Ég hef ekki verið þeirrar skoðunar að það sé kostur í þeirri stöðu sem við erum að setja upp, þriðja stjórnsýslustigið. Hins vegar er ég sammála þeirri almennu skoðun sem uppi er um eflingu sveitarstjórnarstigsins. Ég tel að ef vel tekst til í þeim efnum, ekki bara með sameiningu sveitarfélaganna, heldur með því að efla sveitarfélögin, þá megum við eða getum byggt betur upp þá stjórnsýslu sem sannarlega þarf að vera sem næst fólkinu. Ég er hins vegar líka sammála því að það er auðvitað hægt að færa ýmis verkefni sem eru t.d. unnin hér á höfuðborgarsvæðinu í stjórnsýslu ríkisins út til einstakra staða. Ég get nefnt sem dæmi að menn hafa rætt um sýslumannsembættin í landinu. Ég held að það sé kostur og að menn eigi að skoða hvort ekki sé hægt að efla starfsemi sýslumannsembættanna úti um landið með því að þau taki til sín verkefni frá stjórnsýslunni hér í Reykjavík. Ég vil bara nefna þetta sem dæmi út af því sem hv. þm. kom inn á.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að efla sveitarfélög og möguleika þeirra til athafna. Sameining þeirra er víða mjög eðlilegt skref en það leysir ekki þennan vanda. Það kemur ekki upp þeim krafti sem þarf að verða í landshlutunum þar sem umfram allt verður að vera til staðar fólk til að geta tekið á verkefnum --- ég segi til jafns hvað snertir hugvit og bakgrunn og hér á höfuðborgarsvæðinu. Það skiptir kannski allra mestu máli. Og síðan það að grunnþættir í þjónustu samfélagsins byggja á jöfnuði. Þingmaðurinn nefndi orkumálin, verðjöfnun á rafmagni til húshitunar svo við tölum beint út. Það er hægt að stíga það skref og það kostar ekki nein ósköp. Hvað gerir Framsfl. í þeim efnum? Ég mundi taka undir með hv. þm. og hæstv. iðnrh. um leið og hann kæmi fram með tillögu um að ná þarna jöfnuði, tryggja jöfnuð út frá gefnum meðaltalsforsendum. Þetta kostar engin ósköp. Varðandi vegamálin þá er það auðvitað öfugsnúið að enda þar sem byggðin stendur veikust á að koma upp nútímalegu samgöngukerfi. Menn áttu auðvitað að byrja á hinum endanum. Það hefði verið jákvætt í byggðapólitísku samhengi. En það er ekki það sem uppi er núna, ekki einu sinni að klára það verkefni að koma upp sómasamlegu vegasambandi á helstu vegum í landinu. Meira að segja á hringveginum ökum við enn þá á möl og hossumst í holum. Framsfl., virðulegur forseti, verður að taka sig á og það verulega ef hann ætlar að vera trúverðugur í þessari umræðu.

Herra forseti. Varðandi sveitarfélögin get ég verið sammála því sem fram kom hjá hv. þm. að sameining sveitarfélaganna ein sér leysir ekki vandann, ég get verið sammála því. Ég tel hins vegar að sameining sveitarfélaga sé mjög mikilvægt skref í að efla sveitarstjórnarstigið. Það er það sem ég vildi sagt hafa hér. Hv. þm. spurði ítrekað: Hvað gerir Framsfl. í hinum og þessum málum? Hv. þingmenn Framsfl. taka fullan þátt og af fullri ábyrgð í umræðum og vinnu að þessum málum. Það liggur fyrir. Og framsóknarmenn eru einarðir í því ásamt fleiri hv. þm. annarra flokka að vinna að lausnum þessara mála þannig að ég held að menn þurfi í sjálfu sér ekki að varpa fram svona spurningum. Svörin koma fram í efndum og vinnubrögðum.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi færa hæstv. forsrh. þakkir fyrir ákaflega athyglisverða og góða skýrslu um starf og starfshætti Byggðastofnunar en ég held að það sé kannski meiri þörf á því að ræða þessi mál núna bæði almennt, eins og hér hefur verið gert, og einnig um starf Byggðastofnunar sem hefur verið að taka mjög miklum breytingum upp á síðkastið. Í fyrsta lagi stöndum við núna frammi fyrir miklu alvarlegri stöðu í byggðamálum en við höfum gert á undanförnum mörgum árum. Það er hraðari flótti af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins og það sem er kannski verra er að í mörgum sveitarfélögum þar sem staðan hefur verið bærileg, þá hefur hún verið að versna. Sveitarfélög sem hafa gert meira en að halda í við fólksfjölgunina í landinu hafa verið að láta undan síga og það er kannski það alvarlegasta veikleikamerki sem við sjáum í byggðaþróun í dag. Við höfum upplifað það almennt talað, ef litið er yfir lengri tíma, að byggðaþróun hefur verið á þann veg að landsbyggðin hefur verið að láta undan síga gagnvart höfuðborgarsvæðinu en það er hins vegar nýtt í málinu þegar svo er komið víðast hvar að staða landsbyggðarinnar er orðin svona alvarleg. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að við ræðum þessi mál málefnalega og förum ofan í þessa þætti og eitt af því sem við höfum verið að gera m.a. í stjórn Byggðastofnunar, er að við höfum verið að reyna að fara skipulega ofan í þessi mál. Það vakti satt að segja dálitla undrun hjá mér á sínum tíma þegar ég settist í stjórn Byggðastofnunar að komast að því að ekki lægju fyrir neinar skipulegar eða skjallegar upplýsingar um ástæður búferlaflutninga á landinu. Að vísu var það svo að á vegum Húsnæðisstofnunar, á árinu 1987 hygg ég, fór fram einhver slík athugun en sú athugun er alls ekki nægjanlega ítarleg til þess að við gætum svarað áleitnum spurningum. Ég get tekið undir að það er orðið býsna langt síðan þessi skýrsla hefði átt að vera tilbúin, en aðalatriðið er að hún mun líta dagsins ljós á næstu dögum og vikum og þá mun eitt og annað mjög fróðlegt koma fram. Það sem hefur verið kynnt af þessari skýrslu, bæði í stjórn Byggðastofnunar og einnig á opinberum vettvangi á sérstakri ráðstefnu sem haldin var, hefur sýnt okkur, og það held ég að sé kannski það mikilvægasta, að ástæður búferlaflutninganna eru mjög margvíslegar. Við héldum áður fyrr að tiltölulega einfalt væri að ráðast gegn vandanum ef við hefðum bara eitt atriðið undir og t.d. ef staða grundvallaratvinnuvega þjóðarinnar væri í lagi, þá væri allt í lagi á landsbyggðinni. En þetta er einfaldlega ekki þannig. Það er að vísu alveg rétt sem hér kom fram í umræðum áðan að auðvitað er það meginforsendan fyrir því að byggð haldist og byggð sé í lagi að staða atvinnugreinanna sem landsbyggðin byggir sitt á sé góð því að þó að allt annað væri gott, skólamál, heilbrigðismál og allt annað, þá væri staðan á landsbyggðinni mjög alvarleg ef grundvallaratvinnuvegir hennar væru ekki í lagi. En það breytir hins vegar ekki því sem hefur komið fram og er alveg greinilegt á þeim upplýsingum sem við höfum séð af skýrslu Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands, að ástæður byggðaþróunarinnar eru miklu fjölbreytilegri en við kannski töldum og jafnvel mismunandi milli svæða. Það er t.d. alveg dagljóst að ástæður þess að fólk er að flytja af Norðurl. v. eru ekki þær sömu og t.d. frá Vestfjörðum. Það er alveg ljóst að íbúar á Vestfjörðum, Austfjörðum og norðausturhorninu eru miklu óánægðari með stöðu samgöngumála en íbúar t.d. á Suðurlandsundirlendinu eða íbúar á Norðurl. v. Þetta mun koma greinilega fram í þessari athugun og þá kemur að því sem snýr að okkur stjórnmálamönnunum og það er hvernig við munum bregðast við þessu. Hvernig munum við túlka þessa niðurstöðu? Hvernig munum við síðan vinna úr þessu og marka stefnuna til framtíðar? Ég held að hér muni reyna mjög mikið á okkur vegna þess að þetta mun þýða að þegar fram í sækir þurfum við að breyta áherslum. Það getur verið, og meira en það, það er augljóst mál að ef við ætlum að draga eðlilegan lærdóm af þessum niðurstöðum, þeim skilaboðum sem fólkið í landinu er með þessu að segja okkur, þá verðum við að leggja meiri áherslu á vegagerð á stöðum þar sem fólk er mjög óánægt með stöðu mála og gefur auga leið að er einn af ráðandi þáttum þess að fólkið er að yfirgefa heimahaga sína. Ég held að það sé alveg rétt sem hér hefur verið sagt og m.a. kom mjög glögglega fram í máli hæstv. forsrh., að eitt af því sem skiptir hvað mestu máli er fjölbreytnin, fjölbreytni í atvinnulífinu, fjölbreytni í umhverfinu sem fólk lifir og hrærist í. Ég held reynar að menn átti sig kannski ekki alveg á því hversu fjölbreytnin er þrátt fyrir allt mikil úti á landi. En það sem máli skiptir er það hvernig við getum skapað skilyrði fyrir því að auka fjölbreytni bæði atvinnulífsins og menningarlífsins og mannlífsins í heild. Það gerum við með því að tengja byggðirnar betur saman þannig að það skipti ekki miklu máli hvort menn búi í einu 800 manna bæjarfélagi ef það tengist með daglegum samgöngum við stærri heild þannig að við getum skapað þessa viðspyrnu. Þetta sjáum við m.a. að er að takast að þessu leyti á norðanverðum Vestfjörðum með tilkomu jarðganganna. Ég sagði áðan að við ættum bara að ræða um byggðamálin almennt þó að það sé mjög freistandi. Ég held að það sé ekkert síður mikilvægt að við ræðum um starfsemi Byggðastofnunar og hvernig hún hefur verið að breytast á undanförnum missirum. Það sem mestu máli skiptir í því sambandi er að á vegum stofnunarinnar hafa verið teknir upp samningar við heimamenn í öllum kjördæmum landsins um atvinnuþróunarstarfsemi. Með þessu erum við að reyna að færa aukinn hlut og aukið forræði til heimamanna sjálfra. Við sjáum þar sem þetta hefur gengið lengst, t.d. á Suðurlandi, að þetta er að skila varanlegum og merkjanlegum árangri. Hægt er að benda á að starfsemi Atvinnuþróunarfélagsins með tilstyrk Byggðastofnunar hefur verið að skapa ný störf, tugi nýrra starfa á Suðurlandi, sem ella hefðu ekki komið þangað. Með þessu er verið að gera svæðið byggilegra. Með þessu er verið að gera það að verkum að möguleikar fólks til þess að kjósa sér búsetu eru fleiri. Fólk er með öðrum orðum ekki neytt til þess að setjast niður á eitt svæði vegna þess að þar á því eina svæði eru til staðar þessir fjölbreytilegu kostir. Það er nákvæmlega þetta, virðulegi forseti, sem ég held að við eigum að reyna að leggja mikla áherslu á, að efla þessa atvinnuþróunarstarfsemi. Það er nefnilega þannig, eins og hér hefur komið fram, að búsetuþróunin er ekkert einkamál dreifbýlisins. Það er ekkert einkamál þeirra sem búa úti í hinum dreifðu byggðum hvernig mál eru að skipast vegna þess að þéttbýlismyndun er mjög kostnaðarsöm. Fyrir um það bil átta árum, árið 1989, gaf Byggðastofnun út rit sem heitir Kostnaður þéttbýlismyndunar um áhrif fólksflutninga á höfuðborgarsvæðið, þar sem m.a. er dregið saman hvernig á mörgum sviðum höfuðborgin, íbúar þar og sveitarfélagið og þar með ríkið jafnframt, verður fyrir miklum kostnaði af þéttbýlismynduninni. Nefnd eru skólamál, dagvistunarmál, heilsugæsla, vegagerð, ferðakostnaður almennings, sorphirða, lóðakostnaður, svo nokkur atriði séu nefnd sem eru bókstaflega íþyngjandi fyrir sveitarfélögin, íbúana og ríkið. Þess vegna skiptir mjög miklu máli fyrir okkur og fyrir lífskjörin í framtíðinni hvernig við munum standa að því að framfylgja þessari byggðastefnu. Byggðastefnan hefur nefnilega verið á margan hátt framkvæmd með öfugum formerkjum. Við köllum það að vísu ekki byggðastefnu þegar við tökum ákvörðun um að leggja mikið fé í uppbyggingu heilbrigðismála á höfuðborgarsvæðinu. Þá heitir það heilbrigðismál. Þá heitir það að koma til móts við eðlileg sjónarmið í þessum efnum. Þegar við hins vegar stöndum frammi fyrir því að það hallar á í heilsugæslu eða sjúkrahúsum á landsbyggðinni og þingmenn bregðast til varnar, þá heitir það kjördæmapot. Þá heitir það ekki heilbrigðismál, heldur kjördæmapot. Þannig er þetta á mörgum sviðum. Það heitir ekki kjördæmapot þegar menn eru að reyna að berjast fyrir því markmiði, sem ég tek undir, að efla menningarstarfsemi, t.d. Þjóðleikhússins, Sinfóníuhljómsveitarinnar eða eitthvað þvíumlíkt. Það heitir menningarmál. Það heitir framlag til þess að efla íslenska menningu og íslenskt þjóðerni og ég veit ekki hvað. Ef aftur á móti þingmanni Austurlands dettur í hug að kannski sé ekkert óeðlilegt að Alþingi styrki djasshátíð á Egilsstöðum um 300 þúsund, þá kemur óðar upp: ,,Þetta er kjördæmapot. Þetta er tilraun til þess að skara eld að sinni köku, til þess að gera sig vinsælan í hópi sinna kjósenda.`` Þannig er þetta, virðulegi forseti. Það er eins og sjónarhóllinn sé svo skakkur. Hann er svo einkennilegur þegar kemur að þessu og það er nákvæmlega þetta sem við sjáum birtast í hinni stórfurðulegu skýrslu Aflvaka sem er ekki furðuleg nema fyrir þeirra hluta sakir að hún hefur fengið svona einhvers konar gæðavottorð frá atvinnumálanefnd Reykjavíkur. Og svo einkennilegt sem það er, þá er því haldið þar fram að það sé dæmi um byggðastefnu að lán banka renni að einhverju leyti út á land og Landsbankinn fær sérstaka gusu úr þessari skýrslu um að það sé einhvers konar byggðastefnuvinkill á því að hann láni mikla peninga til Norðurl. e. og Vestfjarða. Ég verð nú að taka upp hanskann fyrir þennan góða banka.  Ég kom að því áðan að á vegum Byggðastofnunar hefði verið gripið til margs konar aðgerða til að styrkja stöðu stofnunarinnar og sérstaklega til að gegna betur því hlutverki sem henni er ætlað. Það sem fyrst og fremst stendur upp úr er þessi uppbygging og stuðningur við atvinnuþróunarstarfsemina og það er rökrétt framhald af þeirri stefnumótun að nú hefur verið ákveðið, mótatkvæðalaust í stjórn Byggðastofnunar, að flytja hluta stofnunarinnar norður á Sauðárkrók. Ég verð í fyrsta lagi að vekja athygli á því að Byggðastofnun hefur nú þegar starfsemi í Reykjavík, á Ísafirði, Sauðárkróki, Akureyri og Egilsstöðum þannig að það er ekkert nýtt að stofnunin sé ekki undir einu þaki. Við erum einfaldlega að segja sem svo: Þessari starfsemi er ákaflega vel komið fyrir úti á landsbyggðinni á Sauðárkróki og möguleikarnir til þess að sinna henni þaðan eru síst af öllu lakari en þeir eru hér. Hvað er þá óeðlilegt við það að við tökum þessa ákvörðun? Það er auðvitað ekkert óeðlilegt við það. Að þessu leytinu er Byggðastofnun að fara inn á sömu brautir og fyrirtækin hafa verið að gera í landinu. Stóru fyrirtækin hafa verið að opna útibú og færa hluta af sinni starfsemi út um landsbyggðina. Eins og hv. þm. Guðjón Guðmundsson vakti athygli á í Morgunblaðinu í dag, þá á það við um Sölumiðstöðina. Þetta á við um Eimskip. Þetta á við um dagblaðið Dag sem er starfrækt með tveimur ritstjórnarskrifstofum og algjörlega án nokkurra vandamála. Og svo ætla menn að halda því fram að deild fimm manna sem eru að vinna að þróunarmálum geti ekki starfað norður á Sauðárkróki. Það er náttúrlega hvorki hægt að hlæja að þessu né gráta yfir því, það er bara átakanlegt að heyra menn halda fram svona vitleysu. Ég held að það sé eðlilegt að Byggðastofnun þvert á móti haldi áfram á þessari braut og ef menn hafa reynt að lesa í þá umræðu sem hefur farið fram hérna í dag, þá sjá menn að það er alls staðar krafa um að stofnunin taki til í sínum ranni og breyti sínum starfsháttum og efli sig þannig. Og það að breyta engu í starfsemi Byggðastofnunar er vísasti vegurinn til þess að stofnunin trosni upp og verði að engu. Þannig verður hún bara eins og saltstólpi sem á sér enga lífsvon og þess vegna er algjörlega óhjákvæmilegt að henni sé breytt og taki mið af þeim aðstæðum sem uppi eru og það er alveg rétt sem hæstv. forsrh. segir, að tilkoma t.d. Nýsköpunarsjóðs hlýtur að gjörbreyta umhverfi stofnunarinnar og tilkoma atvinnuþróunarfélaganna og þátttaka þeirra í atvinnuráðgjöfinni sem við höfum verið að efla hlýtur að hafa mikil áhrif á það hvernig við ætlum að hafa útibúakerfi Byggðastofnunar. Ég held að næsta verkefni okkar hljóti að vera að skoða nákvæmlega hvernig við getum samhæft það betur og síðan munum við halda áfram í þessum efnum því það er alveg rétt sem hér hefur verið sagt að þessi stofnun verður að taka sínum breytingum eins og allir aðrir.

Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. um að reynt hefði verið í þessari frægu skýrslu að leggja sérstaka áherslu á það að ríkisbankarnir hefðu lánað ótæpilega og kannski óskynsamlega til tiltekinna landshluta, þá vil ég biðja menn að skoða hvað sagt er í þessari skýrslu um það og hvað verið er að bera þar saman. Það er verið að bera saman hlutfall milli inn- og útlána og það kemur í ljós að þar er mjög mikill munur á. Það er lánað í tiltekna landshluta miklu meira en nemur innlánum og þetta er alveg skýrt dregið fram. Vestfirðir eru reyndar hæstir þar. Það þarf hins vegar ekkert að vera óeðlilegt. Það er líka sagt í þessari skýrslu að fjármagn getur leitað og þarf að leita þangað sem þess er þörf til atvinnuuppbyggingar. Það hins vegar mundi að öðru jöfnu leiða til þess, ef um arðsamar fjárfestingar er að ræða, að það mundi þá skila sér í aukinni arðsemi á svæðinu sem aftur mundi endurspeglast í hærri innlánum. Þannig mundi hagfræðin kenna okkur hvernig afleiðingar af góðum lánum væru og þetta er allt sagt í þessari skýrslu. Það hins vegar kemur í ljós að innlánin hafa ekki hækkað á því tímabili sem þarna er skoðað þannig að auðvitað eiga menn ekkert að alhæfa út frá þessu. Þetta er svona smávægileg vísbending í þessari umræðu um að það þarf að taka tillit til lánastefnu stórra aðila eins og sjóða og banka og gera sér grein fyrir því hvernig menn uppskera varðandi þau lán. Þetta þarf alls ekki að vera neitt neikvætt. Það er hins vegar áhyggjuefni að innlán skuli ekki aukast í kjölfar mikilla útlána. Það er áhyggjuefni og menn þurfa að velta því fyrir sér. En menn mega ekki falla í þá gryfju að leggja meira út af textanum en raunverulega ástæða er til því að þetta er sett upp á þann hátt að bera einfaldlega saman hlutfallið milli inn- og útlána.

Virðulegi forseti. Ég vakti athygli á því að það er fráleitt í sjálfu sér að vera að bera saman þetta hlutfall inn- og útlána vegna þess að sumir landshlutar eru einfaldlega þannig að þar er atvinnulíf sem er fjárfrekara en annars staðar. Þess vegna finnst mér þessi umræða vera mjög sérkennileg. Ég talaði um það hér áðan að látið hefði verið í veðri vaka að þetta væri óeðlilegt og í þessu fælist einhvers konar hálfgerður byggðastyrkur af hálfu bankanna. Ég vil hins vegar vekja athyglí á því að ef við sleppum afurðalánunum og berum þá saman innlánin og útlánin, þá blasir við dálítið athyglisverð mynd. Ef við tökum bara Vestfirðina þá eru innlánin þar tveir milljarðar og útlánin tveir milljarðar þannig að við sjáum af þessu, virðulegi forseti, að mismunurinn eru afurðalán sem stafar einfaldlega af því að sjávarútvegurinn er svo stór hluti af atvinnulífinu á Vestfjörðum og gerir það að verkum að veltutölur þar, t.d. á hvern mann, eru allt aðrar en þar sem atvinnulífið er ekki jafnháð sjávarútvegi eins og gerist víða út um landið. Í Vikublaðinu er frásögn af þessari skýrslu og það segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Skýrsluhöfundur lítur á framangreinda þróun [það er í sambandi við útlánin] sem vísbendingu um aukna áherslu á arðsemi í útlánum bankanna enda afskriftir þeirra á undanförnum árum, ekki síst Landsbankans, vísbending um að útlánastefna hafi fremur einkennst af byggðasjónarmiðum og björgunaraðgerðum en arðsemi þeirra fjárfestinga sem farið hefur verið út í.`` Þarna er auðvitað greinilega verið að draga þessa ályktun af matreiðslu skýrslunnar, nákvæmlega í þeim dúr sem ég hef verið að vekja athygli á, að það er svona undir rós látið í veðri vaka að þetta sé eitthvað óeðlilegt, að þetta sé byggðaaðgerð, þegar einfaldlega er verið að lána inn á svæði þar sem fjárfrek atvinnustarfsemi fer fram.

Herra forseti. Ég nefndi áðan að það er ekkert óeðlilegt við það að lánað sé meira til eins landshluta. Og eins og hv. þm. benti á getur verið sérstök uppbygging í atvinnulífinu sem krefst mikilla lána, eins og sjávarútvegur í sambandi við afurðalán. Það sem ég var fyrst og fremst að draga fram, sem kemur fram í þessari skýrslu og er hægt að segja að sé áhyggjuefni, er að innlán hafa ekki hækkað til jafnvægis við þetta. Þetta háa hlutfall milli útlána og innlána sker sig nokkuð úr, t.d. til Vestfjarða. Þetta sker sig dálítið úr, þó sérstaklega í Landsbanka. Allt á þetta sér sínar skýringar en ályktunin sem ég vil draga af þessu er að þrátt fyrir umfangsmikil lán til tiltekinna landshluta í gegnum ríkisbanka eða aðra opinbera sjóði, svo við skiljum ekki þar á milli, hefur ekki tekist að stöðva þann búferlaflutning sem við erum að ræða um. Og ég kem enn og aftur að því sem ég hef verið að nefna hér í umræðunni að þeir búferlaflutningar sem við erum að horfast í augu við stafa af meiru en bara fjármunum og lánveitingum til þessara svæða. Það eru fleiri ástæður sem koma þarna til. Mér finnst einmitt þessi umræða um bankakerfið, sem er líka nauðsynlegur þáttur í þessari umræðu, styðja það að þetta er flóknari atburðarás og þess vegna vandmeðfarnari en menn almennt láta í veðri vaka.

Virðulegi forseti. Mér heyrist nú að við hv. þm. séum að verða sammála um þetta mál vegna þess að það er auðvitað ekkert óeðlilegt við það að bankakerfið láni mikið til þeirra landshluta þar sem atvinnulífið er eins og ég lýsti áðan og þarf í sjálfu sér ekki að hafa um það fleiri orð. Hitt er alveg rétt hjá hv. þm., og það var eitt af því sem ég lagði áherslu á í ræðu minni, að gott atvinnuástand eitt og sér nægir ekki til þess að tryggja stöðugleika og festu í íbúaþróun. Það sjáum við t.d. á miðfjörðum Austfjarða sem eru kannski besta dæmið um það þar sem atvinnulífið er mjög sterkt og öflugt og gott en íbúaþróun hefur verið neikvæð. Þetta er auðvitað líka hægt að rekja með ýmsum öðrum dæmum og er eitt af því sem við höfum verið að hyggja sérstaklega að í stjórn Byggðastofnunar --- hvað það sé sem í raun og veru veldur þessari búseturöskun. Niðurstaðan, eins og ég greindi frá í máli mínu áðan, virðist vera sú að þrátt fyrir að auðvitað séu allir sammála um að frumforsendan sé að grundvallaratvinnuvegirnir séu í lagi þá er mjög margt annað sem kemur til. Kannski er ýmislegt annað sem kemur til núna sem átti ekki við fyrir fimm eða tíu árum vegna þess einfaldlega að þjóðfélag okkar er að breytast svo hratt. Það er gagnvart þessum viðfangsefnum sem við stöndum kannski að sumu leyti berskjölduð og við erum að reyna að ná að festa fang á þessu verkefni sem er að mörgu leyti nýstárlegt vegna þess að við erum að takast á við hluti sem við höfum kannski ekki alveg gert okkur nákvæmlega grein fyrir en ættu þó að blasa við, bæði varðandi skólamál og heilbrigðismál og kannski ekki síst það sem ég hef verið að leggja áherslu á, en það er sú menningarlega afþreying sem ég held að nútíminn krefjist í vaxandi mæli og við getum auðvitað reynt að efla með því að styðja við bakið á úti á landi. Ég tel að landsbyggðin eigi auðvitað mikla heimtingu og rétt á því vegna þess að ríkið gerir það með ýmsum hætti annars staðar á landinu.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að lesa nýjustu ársskýrslu Byggðastofnunar þar sem kemur skýrt fram að mikil breyting til hins betra varð á rekstri fyrirtækja á landsbyggðinni á síðasta ári og efnahagur þeirra flestra stórbatnaði. Að sjálfsögðu speglast þetta í afkomu Byggðastofnunar sem skilaði 127 millj. kr. hagnaði á árinu, fyrst og fremst vegna þess að hægt var að lækka verulega framlag til afskriftareiknings útlána, eða úr 321 millj. kr. niður í 171 milli ára, enda stórbötnuðu skil við stofnunina á árinu og m.a. innheimtust verulegar upphæðir af útistandandi lánum sem áður höfðu verið afskrifuð. Skil á lánum hafa ekki verið betri í annan tíma og vanskil um áramótin voru í lágmarki. Mér finnst ástæða til að geta um þetta hér við þessa umræðu vegna þess að stórbættur hagur fyrirtækja á landsbyggðinni skiptir auðvitað gríðarlegu máli þegar rætt er um byggðamálin. Það er styrk stjórn efnahagsmála undanfarin ár sem hefur lagt grunninn að þessum bætta hag fyrirtækjanna og minnir okkur á mikilvægi þess að halda stöðugleikanum og lágri verðbólgu. Það skiptir auðvitað sköpum fyrir atvinnulífið á landsbyggðinni, sem að langstærstum hluta byggist á útflutningsframleiðslu, að stöðugleikinn haldist og rekstrarumhverfi atvinnuveganna sé viðunandi. Byggðastofnun lánaði talsvert meira fé á síðasta ári en á undanförnum árum. Þar munar mestu að eftir að Alþingi setti lög sem drógu úr óvissu um aflaheimildir smábáta tók stofnunin upp nýjan lánaflokk fyrir þessa tegund útgerðar. Veruleg ásókn varð í þessi lán og þau námu á fjórða hundrað millj. kr. á árinu. Með tilstyrk Byggðastofnunar var unnið mikið nýsköpunarstarf á landsbyggðinni á árinu. Þar ber hæst starf atvinnuráðgjafa sem nutu stóraukins stuðnings frá stofnuninni. Stjórn Byggðastofnunar, undir forustu Egils Jónssonar, formanns, mótaði nýja stefnu varðandi framlög til atvinnuráðgjafarinnar þannig að í stað þess að styrkja einstök verkefni, sveitarfélög eða félagasamtök er nú gerður samningur við atvinnuþróunarfélög og samtök sveitarfélaga í hverju kjördæmi, þar sem Byggðastofnun leggur fram tæpar 9 millj. kr. árlega og sveitarfélögin annað eins til að annast ráðgjöf á sviði almennrar atvinnuþróunar, ferða-, markaðs- og sölumála í viðkomandi kjördæmi. Starfsemin er síðan undir einum hatti í hverju kjördæmi þar sem ráðgjafarnir vinna saman að fjölbreyttum verkefnum en eru síðan með fastan viðtalstíma vítt og breitt um svæðið. Starfsemi með þessum hætti fór fyrst af stað í þremur kjördæmum á síðasta ári, Austurlandi, Suðurlandi og Reykjanesi, og þykir hafa tekist mjög vel til. Á þessu ári hafa síðan verið gerðir sams konar samningar við önnur kjördæmi. Það er ekki nokkur vafi á því að þessi aðferð skilar betri árangri en að dreifa þessu fé tilviljanakennt eins og áður var gert, auk þess sem framlög til þessarar atvinnuþróunar hafa verið stóraukin. En auðvitað ræðst árangurinn af því að gott fólk fáist til starfa og vel sé staðið að málum heima í kjördæmunum og þá ekki síst að samstaða sé meðal sveitarstjórnarmanna um þessa starfsemi og að menn leggi gömlu, góðu hreppapólitíkina til hliðar. Ég hef ekki orðið var við annað en að þannig sé að málum staðið og að miklar vonir séu víðast hvar bundnar við þessa stórauknu atvinnuráðgjöf. Þarna er verið að færa forræðið í þróunarmálum heim í hérað, í hendur fólksins sem þar hefur forustu í atvinnu- og félagsmálum. Þessi stóraukna áhersla Byggðastofnunar á atvinnuþróun fær góða einkunn í Morgunblaðinu í dag þar sem Óli Rúnar Ástþórsson hagfræðingur og framkvæmdastjóri Atvinnuþróunarsjóðs Suðurlands segir, með leyfi forseta: ,,Frá því að samningurinn við Byggðastofnun var undirritaður og til liðinna mánaðamóta hefur sjóðurinn staðið með beinum eða óbeinum hætti að stofnun á þriðja tug fyrirtækja sem hafa skapað eða munu skapa á annað hundrað störf á svæðinu. Fjárfestingar vegna þessara nýju fyrirtækja innan svæðis eru taldar vera liðlega 500 millj. kr.`` Það er því ástæða til að endurtaka það að þarna er rétt að málum staðið og líklegt að þessi atvinnuráðgjöf muni bera meiri árangur heldur en áður þegar styrkjum til slíkrar starfsemi var dritað út og suður meira og minna tilviljanakennt. Byggðastofnun hefur lagt mikla vinnu í athuganir á stöðu bænda og afurðastöðva landbúnaðarins og hefur reyndar fengið til þess sérstök framlög á fjárlögum. Stjórn stofnunarinnar mótaði stefnu um stuðning við afurðastöðvar sem stunda útflutning á unnu dilkakjöti en veruleg aukning hefur orðið á þeim útflutningi og ástæða til að binda vonir við að svo verði áfram. Byggðastofnun hefur einnig styrkt fjölmörg nýsköpunarverkefni á sauðfjársvæðunum sem horfa til þess að skapa ný störf til að mæta þeim mikla samdrætti sem orðið hefur í sauðfjárbúskapnum á undanförnum árum. Á árinu voru veittir allmargir styrkir til bænda sem vildu hefja loðdýrarækt í ónotuðum loðdýrahúsum og voru styrkirnir ætlaðir til lífdýrakaupa. Það hefur verið í tísku í allmörg ár að benda á loðdýrarækt og fiskeldi sem dæmi um vonlausan rekstur sem aldrei hefði átt að fara út í. Staðreyndin er nú samt sú að loðdýraræktin hefur verið á uppleið á undanförnum árum og virðist vera ágætis búgrein þar sem skynsamlega er á málum haldið. Það hafa verið ónotuð loðdýrahús vítt og breitt um sveitir landsins og víðast hvar ekki mikill kostnaður við að hefja búskap í þeim. Það sýnist því skynsamlegt að gera það þar sem vinnuafl er fyrir hendi og aðstaða til fóðuröflunar viðunandi. Þegar Byggðastofnun ber á góma virðast styrkveitingar hennar oftast vera ofarlega í hugum manna. Vissulega má gagnrýna einstakar styrkveitingar þar sem viðkomandi verkefni hefur ekki gengið upp en það er ekki spurning að langstærstur hluti þeirra hefur gert það gagn sem til er ætlast. Nefna má mörg dæmi um verkefni sem Byggðastofnun hefur styrkt og orðið hafa til þess að skapa fjölmörg störf. Í ársskýrslu stofnunarinnar eru nefnd nokkur dæmi um slíkar styrkveitingar, t.d. til hins athyglisverða fyrirtækis Aldins hf. á Húsavík sem hóf starfsemi sína á síðasta ári og er í dag með á annan tug starfsmanna. Þetta fyrirtæki flytur inn, sagar niður og þurrkar norður-amerískan harðvið og selur til Evrópu. Það er vissulega ánægjulegt fyrir Byggðastofnun að aðstoða við að koma slíku fyrirtæki á laggirnar þar sem hugmyndaflug, áræði og þekking heimamanna leiðir af sér fjölda nýrra starfa. Annað áhugavert verkefni sem Byggðastofnun lagði lið á árinu var athugun á áhrifum raflýsingar í garðrækt. Að því verkefni komu, auk Byggðastofnunar, garðyrkjubændur, Landsvirkjun, Rafmagnsveitur ríkisins, Garðyrkuskóli ríkisins og búnaðarfélög. Þessa athuganir hafa einkum beinst að því hvort stýra megi lýsingu í garðrækt þannig að hún falli utan helsta álagstíma veitukerfisins en þannig mætti hugsanlega útvega garðyrkjubændum rafmagn á nægjanlega hagstæðu verði til að íslenskt grænmeti og blóm geti keppt við innflutt að vetrarlagi. Athuganir af þessu tagi taka langan tíma og það er enn of snemmt að spá um eða alhæfa um hagkvæmni raflýsingar fyrir hefðbundnar tegundir grænmetis og blóma hérlendis en fyrstu niðurstöður sýna þó að tæknilega er ekkert því til fyrirstöðu að nota raflýsingu við ræktun tómata og blóma. Agúrkur hafa verið ræktaðar með vetrarlýsingu á síðustu árum og hefur markaðshlutdeild þeirra náð að verða liðlega þriðjungur á þeim tíma sem innflutt grænmeti er ótollað, þrátt fyrir talsverðan verðmun, sem sýnir auðvitað að verulegur hluti íslenskra neytenda virðist vilja borga meira fyrir innlent grænmeti en innflutt að vetrarlagi enda um miklu betri vöru að ræða. Ég nefni þetta hér vegna þess að garðyrkjan er mikilvæg atvinnugrein á landsbyggðinni, einkum á Suðurlandi og Vesturlandi með um 500 ársverk, og niðurstöður þessara rannsókna geta skipt þessa grein miklu máli. Ég nefni eitt dæmi enn sem er lítill styrkur til undirbúnings fyrir stofnun alþjóðlegs björgunarskóla að Gufuskálum. Heimamenn í Snæfellsbæ hafa um nokkurt skeið unnið að undirbúningi þessa verkefnis í samráði við slysavarnafélögin og Landsbjörg. Hugmyndin er að nota byggingar sem til eru á staðnum, þar sem áður var þjónusta lóranstöðvar varnarliðsins sem var aflögð fyrir tveimur til þremur árum. Meining forráðamanna varnarliðsins var að jafna þessar byggingar við jörðu. Stærstur hluti þeirra eru ágætis hús sem sum hver höfðu nýlega verið standsett fyrir tugi milljóna þegar lóranstöðinni var lokað. Nú hefur ríkisstjórnin ákveðið að leggja þessu máli lið og ljóst er að björgunarskólinn á Gufuskálum getur orðið góð viðbót við atvinnulífið í Snæfellsbæ en mörg hálaunastörf hurfu af því svæði þegar lóranstöðinni var lokað. Ég hef nefnt þrjú dæmi um verkefni sem Byggðastofnun hefur stutt á árinu og skipta máli fyrir landsbyggðina. Það mætti tína til mörg fleiri dæmi um styrkveitingar Byggðastofnunar á árinu en ég ætla að láta hér staðar numið. Þeir sem vilja geta kynnt sér þessar styrkveitingar í skýrslu stofnunarinnar sem hefur þann ágæta sið að birta lista yfir alla styrki og allar lánveitingar ársins í ársskýrslu sinni og mættu ýmsir taka sér það vinnulag til fyrirmyndar. Ekkert lát hefur verið á búferlaflutningum fólks af landsbyggðinni á undanförnum árum. Það er oft erfitt að skilgreina ástæður þessara flutninga ekki síst á þeim stöðum þar sem atvinnulífið er blómlegast. Nefna má fjölmarga staði vítt og breitt um landið þar sem mikil uppbygging hefur verið í atvinnulífinu, fyrirtæki hafa fjárfest fyrir hundruð milljóna og jafnvel milljarða, atvinna er yfirfljótandi og tekjur góðar en samt flyst fólk burtu og íbúum fækkar. Vinnuaflsþörfinni er svo mætt með erlendu verkafólki og heimamenn fara oft úr öruggu starfi og mikilli vinnu og flytja suður þó þeirra bíði ekki neitt öryggi hér hvað varðar atvinnu. Þetta er vissulega mikið áhyggjuefni og hefur verið rætt af mörgum hv. þm. í þessari umræðu. Málið er erfitt viðfangs. Stjórn Byggðastofnunar hefur fjallað mjög ítarlega um hverjar séu helstu ástæður flutnings fólks af landsbyggðinni og hvernig bregðast skuli við. Stefán Ólafsson prófessor hefur á undanförnum mánuðum verið að vinna að skýrslugerð um ástæður þessara miklu búferlaflutninga og því verki er nú um það bil að ljúka. Meðal þess sem hann hefur kannað eru viðhorf fólks til þess hvernig því finnst ýmsir málaflokkar sem snúa að lífsháttum fólks hafa þróast á sl. fimm árum. Til að fá svör við því var framkvæmd umfangsmikil skoðanakönnun í vor þar sem 1.200 manns, 200 manns í hverju landsbyggðarkjördæmi voru spurðir. Niðurstöður þessarar könnunar voru mjög athyglisverðar því að í ljós kom að það voru miklu fleiri þættir sem fólk á landsbyggðinni var ánægt með hvernig höfðu þróast á þessum fimm árum en það sem fólk var óánægt með. Ég tek sem dæmi Vesturland þar sem ég þekki best til. Þar voru aðspurðir ánægðir með 13 af þeim 18 málaflokkum sem spurt var um. Mest var ánægjan með möguleika á íþróttaiðkun, þjónustu við aldraða, vöruval, dagvistunarmál, verðlag, úrval þjónustu, vegamál, grunnskóla og heilbrigðisþjónustu. En fólk var óánægðast með þróun atvinnutækifæra, fasteignaverð og fjölbreytni atvinnulífs. Einhæfni atvinnulífsins var einmitt það sem þátttakendur í þessari skoðanakönnun voru ósáttastir við um allt land. Ég er ekki í vafa um að þessi einhæfni á stóran þátt í brottflutningi fólks frá þeim stöðum á landsbyggðinni sem ég gat um áðan þar sem atvinnulíf er í mestum blóma. Þess vegna tel ég þá stórauknu áherslu sem Byggðastofnun leggur á öfluga atvinnuráðgjöf í öllum landshlutum mjög þýðingarmikla og geta þar sem vel tekst til skipt sköpum. Í síðasta mánuði lagði þróunarsvið Byggðastofnunar fram greinargerð um byggðir sem standa höllum fæti. Í þessari greinargerð er einmitt lögð mikil áhersla á mikilvægi fjölbreytni í atvinnulífinu. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Einhæft atvinnulíf og atvinnulíf sem byggir á greinum sem ekki eru í vexti hefur neikvæð áhrif á búsetuþróun og tekjur sveitarfélaga minnka. Með minnkandi tekjum verður sífellt erfiðara að halda uppi nauðsynlegri grunnþjónustu á vegum sveitarfélagsins og aðgengi að skóla og heilsugæslu minnkar sem enn hefur neikvæð áhrif á búsetuþróun.`` Þetta er auðvitað hárrétt skilgreining. Í þessari greinargerð eru þau sveitarfélög talin sýna hættumerki um þróun búsetu þar sem íbúaþróun undanfarinna ára uppfyllir annað tveggja eftirtalinna skilyrða: Annars vegar að fækkun undanfarin tíu ár frá 1986--1996 hafi verið meiri en 10% eða að fækkun undanfarin fjögur ár 1992--1996 hafi verið meiri en 6%. Þar sem þessi sveitarfélög ná yfir heilt svæði og þéttbýli á svæðinu sýnir einnig þessi hættumerki þá er talið að búseta á svæðinu öllu sé í hættu jafnvel þótt einstök sveitarfélög uppfylli ekki ofangreind skilyrði um búsetuþróun. Þá kemur fram í þessari greinargerð þróunarsviðsins að í sveitarfélögum sem sýna hættumerki hvað varðar íbúaþróun búa 13% þjóðarinnar eða tæplega 32 þúsund manns. Þó eru þetta yfir 60% sveitarfélaga í landinu sem helgast náttúrlega af því að þetta eru flest þeirra fámennustu, meðalfjöldi íbúa er aðeins rétt 300. Á samfelldu hættusvæðunum búa svo ríflega 21 þúsund manns eða 8% þjóðarinnar. Það kemur glöggt fram í þessari greinargerð að brottflutningur er langmestur úr strjálbýlinu. Ef strjálbýli án þéttbýlis er skoðað eitt og sér á grundvelli sýslna utan höfuðborgarsvæðisins þá er um að ræða fólksfækkun í öllum tilfellum frá 1986--1996. Þannig var fækkun í strjálbýli 11% á Reykjanesi að Straumi, 16% á Vesturlandi, 32% á Vestfjörðum, 19% á Norðurlandi vestra, 12% á Norðurlandi eystra, 20% á Austurlandi en ekki nema 8% á Suðurlandi. Fækkun í strjálbýli í heild var því 15% en fækkun á landsbyggðinni allri utan höfuðborgarsvæðisins á sama tíma var 0,6%. Á þessu árabili var hins vegar 11% fjölgun í landinu í heild. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Umræðan um mikinn kostnað við landsbyggðina gýs alltaf upp öðru hverju. Flestir muna eftir upplýsingum Ríkisendurskoðunar um fórnarkostnað við byggðastefnuna fyrir einu ári og þeim fáránlegu útreikningum sem þar lágu að baki. Nýlega var birt skýrsla Aflvaka sem mjög hefur verið vitnað til í þessari umræðu og það ekki að ástæðulausu þar sem enn er alið á tortryggni höfuðborgarbúa í garð landsbyggðarinnar. Öðru hverju birtast svo spámenn sem vilja leggja Byggðastofnun niður og finna starfsemi hennar allt til foráttu. Ég er þessu algjörlega ósammála og tel starfsemi Byggðastofnunar mjög þýðingarmikla fyrir landsbyggðina og er ekki í vafa um að þessi starfsemi og þá ekki síst þær nýju áherslur sem hafa verið lagðar og ég hef gert hér að umræðuefni, verði til að efla landsbyggðina.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa hlutlægu og að mörgu leyti mjög ágætu umræðu sem hér hefur verið í dag. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir framsögu hans. Þar kom hann inn á mjög marga hluti sem vert er að ræða og ástæða er til að taka undir margt af því sem hann sagði. Byggðastofnun hefur frá upphafi verið bitbein manna og deilumál og virðist ekki vera lát á því. Ég ætla að nefna nokkur atriði sem mér finnst ástæða til um þá stofnun. Ég er tilbúinn að taka undir að nú sé réttmætt að Byggðastofnun þróist frá hinni almennu lánastarfsemi sem hún hefur tekið þátt í. Ég held að það hafi veikt stofnunina í upphafi að hún tók þá stefnu að hengja sig aftan í suma fjárfestingarlánasjóðina. Hún varð svona viðbótarfjárfestingarlánasjóður og það gerði hana ekki eins beitta og hún hefði ella getað orðið. Ég tek því undir að það á að þróa hana í þá veru sem verið er að gera í dag. Það er miklu nær að Byggðastofnun standi fyrir áhættulánum og styrkveitingum heldur en almennum lánum. Ég vil taka dæmi um vel heppnaða aðgerð sem voru áhættulán. Það var lánaflokkur sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir á árunum 1995 og 1996 og var kölluð Vestfjarðaaðstoð og var um 270 millj. kr. Ég ætla að núna megi segja með nokkurri vissu að yfir 95--100% af þeim lánum séu ákaflega vel tryggð í dag þó þau hafi verið lánuð án þess að gera mikla kröfu til veða. Þetta eru menn að gera um allan heim. Þetta eru menn að gera í Evrópu. Menn eru að styrkja jaðarbyggðir og styrkja veik svæði einmitt með áhættulánum og styrkjum vegna þess að byggðastefna getur verið mjög arðsöm fyrir eitt samfélag. Það vita allir sem hafa skoðað byggðaþróun í heiminum að hún er dýr. Það er mjög kostnaðarsamt þegar mikil röskun verður á byggð einnar þjóðar. Það kostar óhemju mikið og getur verið og er í mörgum tilfellum verjandi að koma í veg fyrir það. Það getur sparað stórkostlega fjármuni. Þess vegna held ég að menn eigi að vera reiðubúnir að tala um byggðastefnu, styrki til byggðamála, sem eðlilegan hlut, sem eðlilegan kostnað sem menn leggja í hverju sinni. Það veldur náttúrlega hver á heldur og það er ekki sama hvernig að því er staðið. Það ber að vanda það. Það ber að fara mjög vel yfir það og á hverjum tíma komum við alltaf að atriðum sem orka tvímælis, mikil ósköp. En sérhæfðar aðgerðir geta og eru mjög eðlileg viðbrögð stjórnvalda til að koma í veg fyrir þá röskun sem við sjáum fram á. Ég held að það sjónarmið sem við verðum að hafa gagnvart byggðum og eigum að hafa sé fyrst og fremst að tryggja með löggjöfinni eins og hægt er að byggðirnar, sveitirnar og héruðin fái að njóta landgæða sinna eins og kostur er. Það er hið stóra almenna viðhorf til byggðanna. Og þó ég segi að sérhæfðar aðgerðir geti og muni alltaf eiga rétt á sér þá er hitt satt að það eru einmitt hinar almennu efnahagsaðgerðir sem fyrst og síðast ráða úrslitum um hvernig til tekst. Ég held að við eigum þess vegna alveg eins að skoða hinar almennu aðgerðir og að það sé ekki minna um vert að átta sig á því hvort okkur hefur orðið eitthvað á varðandi almenna stjórnun. Ég er ekki í vafa um að þar sem hallar mest á byggðirnar í dag, þar sem mest er upplausnin, þar sem menn standa hvað verst að vígi, þá er það einmitt vegna þess að menn eru órólegir yfir stöðu sinni. Það fer ekki milli mála í mínum huga að þau 14 ár sem við höfum stjórnað fiskveiðum á þann veg sem við gerum höfum við verið að veikja byggðirnar, mjög margar þeirra. Ég ætla ekki að eyða þessum tíma í að ræða um stjórn fiskveiða. Sú umræða einkennist mjög oft af því sem er heldur líkara trúboði en almennum rökræðum. En það er ljóst að margar útnesjabyggðir, sérstaklega á vestanverðu landinu og Vestfjörðum, áttu aldrei nokkurn tímann tilveru sína undir öðru en útræði. Þær hefðu aldrei byggst ef ekki hefði verið hið gjöfula útræði. Þegar við breytum svo stjórnarháttunum þannig að menn fá ekki notið þeirrar sérstöðu sinnar þá er náttúrlega ákaflega hætt við að það halli verulega undan fæti. Ég er líka sannfærður um að ýmsar aðgerðir okkar í landbúnaðarmálum hafa á sínum tíma verið heldur óheppilegar. Við gerðum ábyggilega mjög rangt í því á sínum tíma þegar okkur tókst ekki að ná samkomulagi um hvernig skyldi fækka í sauðfjárræktinni og fórum í flatan niðurskurð. Það kom sér illa fyrir allar byggðirnar. Það hafði í för með sér að nú er mikið af fátæku fólki að fást við sauðfjárrækt. En af hinum almennu skilyrðum held ég að eitt skipti miklu meira máli en allt annað til samans og það eru samgöngur. Sú byggðastefna sem byggir á samgöngum og vill byggja upp samgöngur er síst af öllu andsnúin þéttbýlinu eða Reykjavíkursvæðinu. Hún er einmitt Reykjavíkursvæðinu jafnframt til mjög mikils gagns og uppbyggingar. Reykjavík er og verður samgöngumiðstöð Íslands. Það er í Reykjavík sem þúsundir manna hafa gott viðurværi sitt af samgöngum. Það er í Reykjavík sem öll stóru fyrirtækin sem eru í samgöngum blómgast vel. Ég er viss um að Ísland stenst samkeppni við allar nágrannaþjóðir okkar í Norður-Evrópu á öllum þeim sviðum sem menningarsamfélög vilja bera sig saman um nema einu og það er í vegaframkvæmdum. Við erum langt á eftir öllum öðrum þjóðum Norður-Evrópu varðandi vegaframkvæmdir. Ég tel að það liggi fyrir að við getum gert stórátak í vegamálum, eigum ráðið til þess, höfum peningana til þess og eigum að gera það. Það mun skila okkur gríðarlegum arði. Það mun hjálpa samfélaginu verulega til bættra lífskjara. Ríkið á fyrirtæki sem það getur og á að selja ekki á morgun heldur í dag, fyrirtæki eins og Póst og síma sem var mjög gagnlegt fyrirtæki á sínum tíma í ríkiseign og eðlilegt að það væri það fyrstu áratugi aldarinnar. Núna hagar tæknin svo til að það er alveg fráleitt að ríkið eigi slíkt fyrirtæki. Það verður að koma samkeppni inn í þessa grein núna strax. Það á að selja það í dag. Það sama er um bankana. Það var mjög nauðsynlegt á sínum tíma að ríkið ætti þessa banka, stýrði þeim og kæmi þeim á fót. En í dag eru þeir tímaskekkja. Þeir eru bara fyrir. Þeir standa gegn því að við náum upp þeirri samkeppni sem við þurfum í bankaviðskiptum. Það mundi lækka kostnað fyrirtækjanna, heimila og einstaklinga ef við næðum meiri samkeppni í bankastarfsemi. Við getum gert það með því að selja ríkisbankana núna. Þetta eru þeir fjármunir sem við getum nýtt til að byggja upp samgöngukerfi Íslands. Við getum boðið Íslendingum öllum upp á að gerast áskrifendur að þessum fyrirtækjum til nokkurra ára. Þannig getum við aukið enn þann sparnað sem svo brýnt er að við aukum. Þannig getum við byggt upp samgöngur. Með engu öðru móti en bestu vegasamgöngum getum við treyst þær byggðir sem svo sannarlega þarf að treysta vegna þess að fólkið sem býr í jaðarbyggðunum er einmitt fólkið sem getur, vill og kann að lifa í þessu landi. Ég held að með engu móti treystum við í framtíðinni tilveru svo lítils menningarsamfélags og Íslands nema með því að treysta og tryggja að það geti haldið áfram búsetu sinni. Ég tel ástæðu til þess að segja það hér og nú, herra forseti, að ég ber mikið traust til stjórnar Byggðastofnunar. Egill Jónsson er þar í forustu og félagar hans sex. Ég hef ástæðu til að ætla og líta þannig á að þeir séu mjög öruggir með það sem þeir eru að gera, þeir vinni markvisst að því að koma Byggðastofnun út á landsbyggðina þar sem vinnan fer fram í höndum þeirra manna sem gerst þekkja til allra aðstæðna og vita þess vegna helst hvar skórinn kreppir og hvar má koma að liði. Ég þykist vita að það sem þeir eru að gera í samvinnu við þróunarfélögin, fjórðungssamböndin og fleiri aðila muni bera mjög mikinn ávöxt og góðan. Ég tek eftir því að þeir hafa verið gagnrýndir mjög á síðustu dögum fyrir tillögur sínar og ætlanir um að flytja hluta Byggðastofnunar til Sauðárkróks. Ég vil segja það, herra forseti, að á sínum tíma, ég ætla að það hafi verið 1993, voru það mér mjög mikil vonbrigði þegar upp kom að bæði stjórn Byggðastofnunar og allir starfsmenn þeirrar ágætu stofnunar sameinuðust um að eitt mætti ekki yfir þá koma: að flytja út á land. Það mætti ekki yfir þá koma. Nú er ég alveg viss um að hjá þessari góðu stofnun starfar mjög gott og hæft fólk. Ég efast ekki um það. En ég hef alltaf litið þannig á að menn kölluðu til forustu og starfa fyrir sig þá sem með þeim vildu deila kjörum og örlögum. Þannig háttar oftast nær til. Ég var t.d. ekki viss um að ég gæti orðið ágætur verkalýðsleiðtogi, en ég er ekki viss um það að verkalýðsfélögin mundu kjósa mig til forustu. Það vill þannig til. Ég held þess vegna að ekki sé óeðlilegt að Byggðastofnun stígi skrefið til enda, stefni að því markvisst og öruggt að þessi góða stofnun verði staðsett úti á landi. Ég er ekki að leggja til neinn sérstakan stað frekar en annan, en úti á landi á hún að vera og með landsbyggðinni vegna þess að þá eru þeir betur í stakk búnir til að vinna það verk sem ég veit að þeir vilja svo vel vinna.

Herra forseti. Hér hefur farið fram afskaplega málefnaleg og ágæt umræða um skýrslu forsrh. og um byggðastefnu. Það er vert að hafa í huga að saga Íslandsbyggðar er ekki nema liðlega 1100 ára gömul. Á þessum 1100 árum má segja að í 1000 af þessum 1100 árum einkenndist landið af því að vera tiltölulega kyrrstætt bændasamfélag þar sem byggð var dreifð nokkuð jafnt um allt landið. En það er ekki nema á síðustu 100 árum af um það bil 1100 árum í sögu þjóðarinnar sem breytingar hafa orðið og þær nokkuð verulegar á stuttum tíma í sögu þjóðarinnar. Þessar breytingar eiga að sjálfsögðu rætur sínar að rekja til breytinga á atvinnuháttum og má nefna þar fyrst þilskipaútgerðina sem skapar grundvöll fyrir þéttbýli við strendur landsins. Það má nefna samfélagsbreytingar sem verða á stríðsárunum og síðan það sem hefur gerst á síðustu áratugum, þ.e. aukin krafa og réttur um þjónustu í velferðarkerfinu í þess orðs víðustu merkingu. En síðast enn ekki síst er sú ósk fólks og sú krafa fólks að geta lifað mannsæmandi lífi og notið tómstunda og haft aðgang að ýmiss konar afþreyingu í félagslegri merkingu. Atvinnuhættir hafa fyrst og fremst valdið breytingum. Af þeim ástæðum horfum við til ýmissa eyðidala sem áður voru í blómlegri byggð. Við sjáum staði eins og Aðalvík, Djúpuvík fyrir vestan, Viðfjörð fyrir austan og fleiri slíka staði þar sem byggð hefur nú lagst af en eru stundaðir sem sumardvalarstaðir fyrir ýmsa fyrrum íbúa þessara svæða. Þegar fjallað er um staði eins og Aðalvík er yfirleitt talað um að þar hafi orðið ákveðin þróun. En þegar rætt er um þessi mál heyrum við líka á víxl notað orðið byggðaþróun ellegar þá byggðaröskun og ég leyfi mér að vara við notkun orðsins byggðaröskun því að einatt hefur hún yfir sér neikvæð formerki þar sem í rauninni felst í því að berjast gegn ákveðinni þróun sem stundum er óhjákvæmileg vegna þróunar í atvinnulífi. Menn finna á stundum einfaldar skýringar. Gjarnan er fiskveiðistjórnarstefnan nefnd og þá ekki síst kvóti þó að það sé að sjálfsögðu mikil einföldun á flóknu máli. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna til þeirrar skýrslu sem nokkuð hefur borið á góma, skýrslu Aflvaka og vekja sérstaklega athygli á þeim tölum sem þar standa á bls. 42 þar sem m.a. kemur fram að hvergi í Evrópu, a.m.k. á Norðurlöndum, er hlutfall þeirra sem búa í svokölluðu dreifbýli jafnlágt og á Íslandi. Hér mun það vera 8,5% meðan það er í Noregi til samanburðar 26% en 15% að meðaltali annars staðar á Norðurlöndum. Þetta felur vitaskuld í sér ákveðnar staðreyndir enda má varpa því upp hvort ekki bresti ákveðin stífla þegar þetta hlutfall er komið undir ákveðin mörk. Það felur í sér annars staðar fækkun í dreifbýlinu og hins vegar aukningu í þéttbýli en um leið skapast þar meiri möguleikar til bættrar þjónustu í þéttbýlinu, aukinnar félagslegrar starfsemi, menningarstarfsemi, menntastarfsemi og þar fram eftir götunum. Það eru ekki síst þeir þættir sem má segja að sogi til sín fólk því að krafa fólks í nútímanum er sú að vera ekki eingöngu vinnudýr heldur að fá að njóta þeirra sjálfsögðu mannréttinda að geta sinnt tómstundum sínum, sinnt menningu, listum og öðru slíku. Það er það sem hefur blómsrað í þéttbýlinu og fólk í dreifbýli saknar þess. Þetta eru þess vegna afskaplega athyglisverðar tölur að Íslendingar skulu vera með hvað lægst hlutfall í skiptingunni á milli þéttbýlis og dreifbýlis miðað við nágrannalöndin. Kjarni málsins er þessi eins og fram hefur komið í umræðunni: Viljum við byggja landið og með hvaða hætti viljum við byggja það? Viljum við halda uppi landsbyggð og þá til hvers? Það er meginkjarni málsins. Þær raddir hafa merkilegt nokk heyrst að sumir svara þessu jafnvel neitandi og telja það hagkvæmast að hrúga öllum íbúum þjóðarinnar á einn stað, það sé hagkvæmast. En til allrar hamingju verða flestir sem svara því játandi. Auðvitað þurfum við að halda uppi byggð víða í landinu, ekki bara á einum stað. Rökin fyrir því eru augljós vegna þess að þau snúast um gæði og verðmæti landsins. Gæði og verðmæti nýtast okkur ekki fyrr en þau eru notuð og stunduð og til þess þarf fólk. Þjóðin þarf á landbúnaðarafurðum að halda. Hún þarf að nýta orkulindir sínar. Annars eru þær ekki verðmætar. Við þurfum að sinna ferðaþjónustu, laxveiði og þannig má áfram telja. Allt er þetta liður í því að gera landið byggilegt. Við viljum lifa af gögnum þess og gæðum og til þess þurfum við fólk til þess að virkja þessar náttúruauðlindir. Það er þess vegna, herra forseti, sem saman fara hagsmunir þéttbýlis og dreifbýlis. Til þess þarf fólk að búa úti á landsbyggðinni eins og alls staðar þekkist í heiminum. En þá kemur þessi viðkvæma spurning: Í hve ríkum mæli? Þá kemur að jafnvæginu. Hversu langt getum við, viljum við og þurfum við að ganga í svonefndri byggðastefnu? Við starfrækjum annars vegar afskaplega gott og mikið velferðarkerfi sem sýgur stöðugt til sín meira af hinu opinbera fé og ekkert lát mun þar verða á vegna bættrar menningar, bættrar tækni og þar fram eftir götunum. Hins vegar kemur svo byggðastefnan og þörf og krafa fólks til þess að geta haft aðgang að velferðarkerfinu. Hversu langt getum við teygt okkur til þess að veita landsmönnum öllum aðgang og þjónustu í velferðarkerfinu. Þar þurfum við að finna jafnvægið og það er í rauninni hin viðkvæma og stóra spurning. Líka er rétt að benda á, herra forseti, að þær raddir heyrast iðulega að fólk úti á landi telur sig sitja í átthagafjötrum. Fólk sem býr á jörðum sínum eða býr í minni þorpum telur sig ekki komast burt en hafi viljann til þess vegna þess að það sé að fara á mis við ýmsa þjónustu, ekki síst félagslega þjónustu og aðgengi að menningarlegum þáttum. Þetta fólk telur sig ekki komast burt, það sé bundið átthagafjötrum. Ævieign þess er bundin í húsnæði sem enginn vill kaupa. Auðvitað er skylda þingsins að bregðast við þessu því að það er sárt að vera bundinn. Það hlýtur að vera stærsta pólitíska málið fyrir Alþingi að taka á þessum málum og koma upp svonefndum byggðakjörnum sem oft hafa verið nefndir hér. Í mínum huga munu þeir aldrei geta orðið mjög margir á landinu, enda er þjóðin innan við 300 þúsund. En það er erfitt að taka ákvörðun um það hvar vaxtarsvæði eigi að vera. Það er erfitt en til þess þurfum við að hafa pólitískan kjark. Við þurfum að taka ákvörðun um það hvar við viljum hafa byggðakjarna. Þegar sú ákvörðun liggur fyrir koma aðrar pólitískar ákvarðanir en þær eiga ekki að koma fyrr en sú ákvörðun liggur fyrir hvar við viljum koma upp vaxtarsvæðum og byggðakjörnum. Þá kemur hin pólitíska ákvörðun um það hvernig við viljum verja þá með því að byggja þar upp velferðarkerfi, með því að halda þar uppi menntastigi, félagslegri þjónustu, menningu, samgöngum og þannig má áfram telja og auðvitað gegna samgöngur þar mikilvægu hlutverki. Það er hlutverk hins pólitíska valds að taka þá ákvörðun að styrkja og verja þau byggðasvæði. En jafnframt, og í því felst líklega það sem viðkvæmast er, að taka afstöðu til þeirra svæða sem lenda utan hugsanlegra byggðakjarna og með hvaða hætti hægt er aðstoða fólk sem hugsanlega vill og þarf að komast að þeim svæðum. Þetta tel ég vera meginatriði og kjarna málsins varðandi byggðastefnu. Það er þingsins að móta stefnuna. Það er skylda þingsins. Það er erfið ákvörðun og hún kann að vera sársaukafull en til þess eiga hv. þingmenn að hafa kjark.

Hæstv. forseti. Á skýrslu Byggðastofnunar sem hér er til umræðu má sjá að verkefni hennar eru mörg og víðfeðm. Starfsemi Byggðastofnunar hefur í áranna rás verið að þróast og breytast. Með stöðugra efnahagslífi og endurskipulagningu í sjávarútveginum hefur starfsemi hennar verið að ná meira jafnvægi. Á starfstíma sínum hefur Byggðastofnun gjarnan verið í því hlutverki að bregðast við bráðavanda atvinnufyrirtækja sem hafa verið burðarásar atvinnulífs í sínu byggðarlagi. Ekki ætla ég að halda því fram að svo verði ekki áfram að einhverju leyti og nauðsynlegt sé að slíkur aðili verði til, en þörfin virðist nú um stundir vera minni en oft áður. Allt efnahagslífið er heilbrigðara nú. Þess gætir auðvitað í undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar sem eru, eins og menn kannski gera sér grein fyrir, staðsettar á landsbyggðinni. En nú gefast tækifæri til að líta til fleiri átta. Eitt af því sem ég tel afar jákvætt er að stutt hefur verið við handverksfólk víða um land. Samdráttur í landbúnaði og aukið atvinnuleysi hefur leitt til þess að fólk hefur reynt að skapa sér ný störf í heimahéraði. Handverk og smáiðnaður er því vaxandi víða og er nauðsynlegt að hlúa að og styðja slíkt framtak. Það hefur einnig handverksverkefni á vegum forsrn. gert og er það mjög lofsvert. Þarna er vaxandi atvinnugrein og mjór er mikils vísir í þessu. Einnig er mjög gleðilegt að ungt og vel menntað fólk í hönnunargreinum hefur verið að skapa sér starfsgrundvöll. Um það má nefna dæmi t.d. á Egilsstöðum og víðar um land þar sem fyrirtæki á þessu sviði hafa nú skotið sterkum rótum. Þar starfar vel menntað fólk í hönnun og markaðssetningu og verið er að byggja upp fyrirtæki sem tvímælalaust eiga mikla framtíð fyrir sér. Fatahönnuðir eru að framleiða úr hreindýraleðri klassískan fatnað og einnig hátískuvörur, sem eru dæmi um að verið er að framleiða gæðavöru úr því hráefni sem einkennandi er fyrir Austurland. Til þessa þurfum við að horfa í miklu ríkari mæli, þ.e. að Íslendingar nýti öll gæði og auðlindir landsins. Jafnframt er ungt og vel menntað fólk að skapa sér lífsgrundvöll í heimabyggð. En þetta unga fólk þarf á fé að halda á meðan það er að ná fótfestu. Þolinmæði banka og lánastofnana er oft og tíðum ekki mjög mikil þegar til þessara atvinnugreina er litið og hvað þá ef þær eru staðsettar á landsbyggðinni. Því hlýtur Byggðastofnun að styðja við þessa vaxtarsprota sem víða eru að skjóta rótum. Ég vil nefna aðra gleðilega stefnubreytingu hjá Byggðastofnun, þ.e. að gerast aðilar að svonefndum þróunarstofum. Þróunarstofur þessar eru með aðild atvinnuþróunarfélaga, sveitarstjórna og fyrirtækja og eru síðan styrktar af Byggðastofnun. Þarna er í raun verið að styrkja starfsemi atvinnufulltrúa og ferðamálafulltrúa. Starfsgrundvöllur þeirra verður mun traustari og markvissara starf getur því átt sér stað. Eins og mikið er talað um nú eru upplýsingar og þekking einn aðaldrifkraftur nýsköpunar í atvinnulífi þjóða. Þekkingin er einnig undirstaða þess að atvinnulífið sé það sem kallað er heilbrigt, þ.e. að stofnun nýrra fyrirtækja og markaðssetning nýrrar vöru í fyrirtæki sé viðunandi ör, líftími fyrirtækja sé langur og gjaldþrotatíðni lág. Einnig að það skapi störf sem séu eftirsóknarverð og til þess fallin að mæta þeim kröfum sem við sjáum fyrir okkur að fólk muni gera til starfa á komandi árum. Varðandi þekkinguna og upplýsingarnar, þá liggur ljóst fyrir að allar helstu uppsprettur hennar eru í Reykjavík. Þar eru atvinnuvegaráðuneytin, rannsóknastofnanirnar, rannsóknastofnanir atvinnuveganna, Iðntæknistofnun, Útflutningsráð, háskólinn, tækniskólinn og ómæld önnur menntunar- og ráðgjafarstarfsemi, m.a. sú sem samtök atvinnurekenda hafa á sínum vegum. Jafnljóst er að þeir sem búa lengst frá Reykjavík eins og t.d. Austfirðingar og Vestfirðingar, eru eins langt frá þessum uppsprettum og hægt er að vera og því er fyrirhafnarmikið og dýrt að hafa not af þessum stofnunum. Þar af leiðandi hefur minni þekking náð inn í fyrirtæki sem fjærst eru. Það er mjög alvarlegt með tilliti til þeirrar þróunar sem nú þegar er fyrirsjáanleg í atvinnulífinu. Mörg fyrirtæki eru að átta sig á því nú að það er nauðsynlegt að þau komist yfir aukna þekkingu og geta bætt stjórnun, vöruþróun, markaðssetningu og fleira. Þá kemur að því sem áður er sagt að það er fyrirhafnarmikið að komast yfir þekkinguna af því að hún er sjaldnast til á landsbyggðarsvæðum. Við bætist svo það að kostnaðurinn við að afla hennar er óheyrilega mikill, oft svo mikill að það er einfaldlega ekki hægt að komast yfir hana. Sem dæmi má nefna að í Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands er afar hagnýtt nám, m.a. á viðskiptasviði og fleiri sviðum, sem byggt er upp með þeim hætti að hægt er að stunda atvinnu með náminu. Nám sem mundi nýtast einkar vel úti á landsbyggðinni, Austurlandi, Vestfjörðum og Norðurlandi eða hvar sem er, en það er svo gott sem útilokað að nálgast þessa menntun. Því er hægt að nefna það hér að skólar og sveitarfélög á Austurlandi hafa tekið höndum saman um að byggja upp miðstöð á sviði háskólamenntunar, þ.e. sí- og endurmenntunar sem er ákaflega mikilvægur þáttur í því að reyna að koma þekkingunni til landsbyggðarinnar. Úr þessum þekkingarskorti og kostnaði við að afla þekkingar í fyrirtækjum má bæta með því að efla og tryggja framtíð þróunarstofa á landsbyggðinni með því að flytja til þeirra stöðugildi frá stofnunum í Reykjavík, t.d. Iðntæknistofnun og Útflutningsráði, fá samtök í atvinnulífinu, svo sem Samtök iðnaðarins og VSÍ til að veita ráðgjöf og þjónustu inn á svæðin í samstarfi við þróunarstofur og fleira af þessu tagi mætti nefna. Eins þarf að styðja við starfsemi einkaaðila sem eru að hasla sér völl á þekkingar- og upplýsingasviðinu. Eitt vil ég nefna líka og það er Háskólinn á Akureyri. Ég held að hann sé merkilegt framtak í byggðamálum þar sem það sýnir sig að um 80% af þeim sem útskrifast frá Háskólanum á Akureyri setjast að á landsbyggðinni og auka þar með við þekkingu og menntunarstig landsbyggðarinnar. Það hefur sýnt sig að peningar, styrkir og hagstæð lán duga skammt til þess að efla þróun byggðar og atvinnulífs á landsbyggðinni ef annað fylgir ekki með. Peningar í rekstur og verkefni þar sem réttu þekkinguna vantar fara í flestum tilfellum til spillis eins og mörg dæmi sanna því miður. Það er einnig tilgangslítið að setja fé í rekstur sem ekki er líklegur til að verða samkeppnisfær við það sem annars staðar er. Aðilar með góða þekkingu en lítið fjármagn eiga að vísu erfitt uppdráttar en möguleikar þeirra eru þó meiri heldur en hinna sem hafa næga peninga en vantar þá þekkingu sem þarf að vera fyrir hendi. Því er skoðun mín sú að skref þau sem Byggðastofnun hefur verið að stíga séu framfaraskref. Þróunarstofur þar sem þekkingu á atvinnulífinu og staðháttum er safnað saman eru líklegar til að standa að jákvæðri þróun atvinnulífs á landsbyggðinni. Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að nefna þátt fjölmiðla í þeirri umfjöllun sem byggðamál hljóta í landinu. Það er ekki bara hér á Alþingi sem við ræðum um byggðamál. Þau fá töluverða umfjöllun í fjölmiðlum en oft og tíðum með dálítið undarlegum hætti og misjafnlega djúpvitur umræða sem þar fer fram. Eitt innlegg í þá umræðu var svonefnd Aflvakaskýrsla sem kom út nú fyrir mánuði eða svo. Ég hef verið að velta því fyrir mér hvað hefur legið á bak við þá miklu vinnu sem væntanlega liggur í skýrslunni. Hún hefur kostað mikið fé. Aflvaki er hlutafélag sem stofnanir borgarinnar eiga, þ.e. Reykjavíkurborg, hafnarsjóðurinn hér í Reykjavík, veitustofnanirnar hér og fleiri aðilar væntanlega sem koma þar að. Fyrirtækið hefur lagt töluvert fé í að búa til þessa skýrslu, Framlög ríkisvaldsins: landsbyggð -- höfuðborgarsvæði. Það er athyglisvert að þarna er verið að safna saman einhvers konar hagfræðilegum upplýsingum og þær settar saman á mjög merkilegan hátt. Ákveðin framsetning sem sennilega er ekki hægt að misskilja. Alla vega eins og hún ér í því skýrsluágripi sem fylgdi skýrslunni og er væntanlega til að matreiða fyrir fjölmiðla. Eina svarið sem ég hef getað fengið úr allri þessari lesningu, hvers vegna menn eru að fara í slíka vinnu og slíkan kostnað, er að á baksíðu skýrsluágripsins er samantekt Aflvaka um ýmsar alþjóðlegar vísbendingar og þar er fyrsta vísbendingin eftirfarandi: ,,Samkeppni verður fremur milli landsvæða og borgarsvæða en landa.`` Ég dreg af því þá ályktun að höfuðborgin telji sig vera í samkeppni við landsbyggðina og þurfi þess vegna að leggja í slíka skýrslugerð. Í skýrslunni koma fram mjög margar merkilegar tölur sem reyndar voru ekki framreiddar fyrir fjölmiðla því að á bls. 2 er sú tafla sem birtist nú í flestum fjölmiðlum, misjafnlega litskreytt milli fjölmiðla en mun fallegri á að líta heldur en hér á bls. 2 í þessu skýrsluágripi. Í þeirri samantekt birtist, og hefur gjarnan verið nefnt, að landsbyggðin fái til sín 32 milljarða í ýmsum styrkveitingum. Í töflunni er þó ekki tekið fram að á bls. 21 í aðalskýrslunni sé svohljóðandi lesning: ,,Taflan sýnir einnig að svo til allar menningar-, háskóla- og listastofnanir sem reknar eru með framlögum úr sameiginlegum sjóðum landsmanna, eru á höfuðborgarsvæðinu. Framlög vegna þessara málaflokka til starfsemi á höfuðborgarsvæðinu eru samtals 4,7 milljarðar króna.`` Þessar tölur eru t.d. ekki teknar sem dæmi í þessari töflu á bls. 2. Ég ætla ekki að fara neitt dýpra í lesninguna alla, en þetta er satt að segja mjög forvitnilegt ef skýrsluhöfundar meina það sem þeir segja í aðfararorðum skýrslunnar sem fylgdi til okkar þingmanna, en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Af hálfu aðstandenda úttektarinnar skal það undirstrikað að til hennar var ekki stofnað til að viðhalda eða kynda undir þeim deilum sem verið hafa milli landshluta eða einstakra hagsmunaaðila heldur þvert á móti.`` Ég ætla að vona að þetta hafi verið einlæg meining, en ég get því miður ekki lesið það út úr þessari skýrslu.

Herra forseti. Skýrsla forsrh. um Byggðastofnun er hér til umræðu og inn í hana hafa spunnist umræður almennt um byggðamál. Fyrir þessa umræðu vil ég þakka. Hún er málefnaleg og á margan hátt málefnalegri en mörg umræðan sem hefur verið á þessu þingi. Hins vegar eru það engin gleðitíðindi að fólksflótti af landsbyggðinni veldur okkur, sérstaklega landsbyggðarfólki og reyndar einnig höfuðborgarbúum, ákveðnum áhyggjum. Fyrir þessum fólksflótta eru margar ástæður. Menn nefna til sögunnar einhæft atvinnulíf, takmarkaða félagslega þónustu, misrétti til náms, þ.e. að mun dýrara er fyrir fólk sem býr á landsbyggðinni að senda börn sín til náms í þéttbýlið eða í heimavistarskóla og eins og ég benti hér á í andsvari í dag, þá eru þess mýmörg dæmi að foreldrar kaupa jafnvel íbúðir á höfuðborgarsvæðinu sem veldur því síðar að þeir flytjast jafnvel á höfuðborgarsvæðið vegna þess að afar dýrt er að reka tvö heimili. Enn önnur ástæða sem ég vil nefna eru þau atvinnutækifæri sem ungt fólk hefur að námi loknu og að lokum er ákveðið misrétti í launamálum eins og fram hefur komið. Það er kannski nokkuð svæðabundið en er þó áreiðanlega einn af þessum þáttum. Það er líka fróðlegt að velta fyrir sér hvaða ímynd er dregin upp af landsbyggðarfólki í fjölmiðlum. Oft og tíðum eru dregnir fram býsna kynlegir kvistir, sérkennilegt fólk, og unga fólkið í þéttbýlinu sem ekki hefur haft tækifæri til þess að fara í sveit eins og áður var lítur á okkur dreifbýlisbúana út frá þessari mynd sem dregin er upp. Þetta er mjög alvarlegt mál. Við þurfum að varðveita sérkenni landsbyggðarinnar, en landsbyggðin lítur bara ekki svona út. Þess eru líka mýmörg dæmi að ungt fólk, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu, sækir framhaldsmenntun sína til útlanda og það lítur á landsbyggðina eins og þetta sé eitthvert landsvæði sem sé nánast óbyggilegt. Ég þekki fullt af ungu fólki sem hugsar svona í dag. En ef við veltum þessum hlutum betur fyrir okkur, er alveg ljóst að hagsmunir dreifbýlis og þéttbýlis fara saman. Það á við um sveitir og kauptún. Það á við um höfuðborgarsvæðið og landsvæðið í heild. Það eru mörg atvinnutækifæri á höfuðborgarsvæðinu einmitt sköpuð úti á landsbyggðinni. Það er alveg ljóst að annar getur ekki án hins verið. Eitt af því sem gjarnan er rætt um í fjölmiðlum eru styrkir og niðurgreiðslur. Oftast nær er umræðan um styrki og niðurgreiðslur býsna einhæf. Menn ræða gjarnan um að landbúnaðarvörur séu niðurgreiddar og segja aldrei nema hálfan sannleikann í þeim efnum. En þegar við skyggnumst t.d. í fjárlögin --- en ég sit einmitt í fjárln. --- þá kemur í ljós að við veitum styrki til ýmiss konar menningarstarfsemi sem er fyrir allt landið en þéttbýlisbúar hafa meiri möguleika á að nota en landsbyggðarfólk. Við niðurgreiðum miða í Þjóðleikhúsið. Við niðurgreiðum miða á sinfóníuhljómleika og við styrkjum ýmiss konar starfsemi. Við erum t.d. með sjómannaafslátt og sjómannaafsláttur er í raun ekkert annað en niðurgreiðsla á launum, þ.e. við komum þarna inn í málefni vinnuveitenda, útgerðarmanna og greiðum niður laun sjómanna. Í sjálfu sér geri ég ekki neinar athugasemdir við þetta, alls ekki. En þegar við erum að draga upp myndina af landsbyggðinni, þá verðum við að hafa þetta allt saman inni. Við megum ekki taka út bara einstaka þætti og útiloka svo aðra. Við tölum mjög sjaldan um það að t.d. olíufélögin bjóða niður bensínverð á höfuðborgarsvæðinu. Við getum keypt ódýrara bensín hér heldur en t.d. á Selfossi, Hvolsvelli eða Vík í Mýrdal. Þetta er mjög sjaldan í umræðunni. Við þurfum líka að opna svolítið betur heim landsbyggðarinnar. Við þurfum að víkka sjóndeildarhringinn, þ.e. við sem þar búum. Við eigum að geta haft í fullu tré við höfuðborgarsvæðið ef rétt er gefið, ef við höldum rétt á spilunum. Við þurfum að stuðla að sameiningu sveitarfélaga. Það má ekki gera með valdboði. Það kemur ekki til greina.

Hvers vegna ekki?

Það veit hv. þm. Guðni Ágústsson. Við höfum svo oft rætt það að það er alveg óþarfi að fara mjög nákvæmlega yfir það vegna þess að þú sem frjáls maður og ættaður úr Flóanum veist hvernig Íslendingar hugsa. Þeir vilja ekki láta þröngva sér til sameiningar. Það kemur bara ekki til greina. Hins vegar um leið og við færum verkefni yfir til sveitarfélaganna, þá gerist þetta sjálfkrafa. Þess eru fjölmörg dæmi og það veit ég að hv. þm. þekkir. Við þurfum líka mjög nauðsynlega að bæta samgöngur við landsbyggðina. Þegar við þingmenn á Suðurlandi höfum verið á ferðum okkar, þá er mjög gjarnan talað um háan raforkukostnað og háan hitakostnað og það veldur t.d. Sunnlendingum og auðvitað mjög mörgum öðrum landsbyggðarbúum miklum áhyggjum. Sunnlendingum finnst t.d. mjög merkilegt að við njótum alls ekki til fullnustu góðs af mestallri raforku sem framleidd er á Suðurlandi. Við sem á landsbyggðinni búum þurfum líka að passa okkur að draga upp jákvæðari mynd af landsbyggðinni en við sjálf gerum. Við tölum okkur stundum niður í þunglyndi. Ákveðin undirstöðuþjónusta skiptir veurlega miklu máli. Þar má nefna heilsugæslu. Þar má nefna ýmiss konar félagslega þjónustu. Það skiptir líka mjög miklu máli að þeir skólar sem starfa úti á landi séu reknir af metnaði, það á við um leikskóla, það á við um grunnskóla, það á við um framhaldsskóla og það á við um tónlistarskóla og það þarf að vera hægt að bjóða upp á ýmiss konar tómstundastarf. Það er mjög merkilegt að horfa til þess núna að t.d. framhaldsskólarnir eru í mjög mörgum tilfellum í samvinnu við erlenda skóla. Þetta eykur víðsýni unga fólksins og opnar ákveðnar víddir sem við þurfum að gefa gaum. Alveg eins og ég nefndi í upphafsorðum mínum, þá skiptir misrétti til náms dreifbýlisfólk afar miklu máli. Við þurfum einhvern veginn að breyta dreifbýlisstyrknum þannig að þeir sem eiga lengst að sækja framhaldsskólanám fái mestu styrkina. Í umræðunni um byggðamál verður Byggðastofnun oft fyrir ómaklegri gagnrýni. Byggðastofnun hefur á undanförnum árum verið að gera mjög athyglisverða þjónustusamninga við atvinnuþróunarfélög og sveitarfélög og þessir samningar hafa skipt atvinnuþróunarfélögin mjög miklu máli. Ég vil benda á ágæta grein eftir framkvæmdastjóra Atvinnuþróunarsjóðs Suðurlands í Morgunblaðinu í dag, þar sem hann rekur þessi mál. Menn hafa mikið frekar verið að reka horn sín í neikvæð dæmi um hluti sem hafa mistekist heldur en dæmi um hluti sem hafa gengið vel. Ég má til með að nefna mjög glæsilegt byggðaverkefni sem Byggðastofnun kom að á sínum tíma og reyndar margir fleiri. Það var þegar kjötvinnsla Sláturfélags Suðurlands flutti á Hvolsvöll. Frá Hvolsvelli til Reykjavíkur er ekki nema 100 km leið og eins og hv. þingmenn vita, hefur mjög mikil vinnsla á landbúnaðarvörum farið fram í Reykjavík. En árið 1991 --- reyndar hófst þetta starf árið 1990 --- komu fjölmargir aðilar að flutningi kjötvinnslu Sláturfélags Suðurlands á Hvolsvöll. Þar má nefna stjórn fyrirtækisins, en Sláturfélag Suðurlands er samvinnufélag í eigu bænda á Suðurlandi. Sveitarstjórnin á Hvolsvelli kom að þessu máli, héraðsnefnd Rangæinga, Byggðastofnun og ríkisstjórnin og má segja að þetta verkefni hafi verið allra hagur. Það gjörbreytti byggðamynstri á þessu svæði. Fólk í dreifbýli getur sótt vinnu í kjötvinnsluna. Fyrirtækið var í raun og veru komið á hnén en hefur rétt úr kútnum og núna einmitt á þessari stundu er verið að byggja 2.000 fermetra húsnæði til viðbótar því húsnæði sem fyrir er hjá Sláturfélagi Suðurlands á Hvolsvelli. Það er alveg ljóst að atvinnutækifærum mun fjölga, en hjá þessu fyrirtæki eru um 130--140 ársverk. Þetta olli því að inn á svæðið, Rangárvallasýslu, kom margt fólk sem hafði mikla menntun, einnig sérhæft kjötvinnslufólk og sérhæft verkafólk og þetta skipti byggðarlagið miklu máli. Ég tek þetta sem dæmi um mjög vel heppnað mál þar sem byggðaverkefni heppnaðist mjög vel. Það skiptir máli í þessari umræðu um byggðamál að við séum nokkuð fordómalaus og við þurfum að hafa umræðuna uppbyggilega og mér hefur fundist í stórum dráttum umræðan hér í dag vera það. Þjóðin okkar er ung og óþroskuð og við þurfum að finna ákveðið jafnvægi milli sveitanna, milli kauptúnanna, milli kaupstaða og svo höfuðborgarsvæðisins. Og eins og ég sagði áðan verðum við að vinna saman til að ná tökum á þessu verkefni. Ég má til með að benda á eitt þegar verið að tala um sameiningu sveitarfélaga. Umræðan er oft nokkuð lokuð. Þegar við horfum á þjónustukauptún víðs vegar um land, þá eru þau auðvitað ekki byggð af neinum nema fólkinu í dreifbýlinu. Fólk í dreifbýlinu hefur skapað þessa þjónustukjarna og þess vegna ætti að vera léttara að sameina sveitarfélögin í gegnum þessi kauptún. Það er mikið ósamræmi í byggðaþróuninni á Íslandi í dag. Það ósamræmi er óviðunandi og mjög óhagkvæmt. Það er mjög óhagkvæmt að vera að flytja heilu byggðarlögin á suðvesturhornið á ári hverju og það er auðvitað engum til góðs. Þessari þróun verðum við að snúa við.

Hæstv. forseti. Ég vil nú eins og fleiri þakka þessa skýrslu og þessar umræður. Þær eru mikilvægar. Ég vil þó segja við hæstv. forsrh. sem jafnframt er byggðamálaráðherra, ef svo má segja, og hvetja hann til aðgerða, að ríkisstjórnin sem heild marki skýra stefnu. Ég held að sá tími sé kominn í byggðamálum. Menn verða að hverfa af skýrslu- og umræðustiginu yfir í aðgerðir sem skila því í fyrsta lagi að sátt verði í þjóðfélaginu um byggðina og í öðru lagi jafnræði á milli landsmanna. Ég er búinn að þekkja það sem stjórnmálamaður að þessi umræða er búin að standa í áratugi og menn hefur greint á oft og tíðum um aðalatriði. Þess vegna er komið að því, hæstv. forsrh., að einhver verður að hafa kjark til þess að höggva á hnútinn. Mér finnst að sú stund sé komin þegar við horfum fram á það að á uppgangstímum, eins og hæstv. forsrh. rakti, fer fólk frá bullandi atvinnu. Því þurfum við ekki fleiri skýrslur. Við vitum það hver og einn innst inni hvað veldur. Við eigum ekkert að láta menn deila um þetta ár eftir ár. Það er þekkt í öllum löndum hvað þarf að gera þar sem menn takast á um byggðamál. Ég minnist þess að við tókum langa umræðu í þinginu og þjóðfélaginu um það hvort þriðja stjórnsýslustigið ætti að taka við. Ég tók þátt í þeirri umræðu og var stuðningsmaður þess á sínum tíma. Það gekk ekki upp. Um það varð ekki samstaða. Þá stöndum við eftir með það að við ætlum að hafa tvö stjórnsýslustig, annars vegar ríkisvald og hins vegar sveitarstjórnarvald. Þess vegna liggur það beint við að þetta er eiginlega niðurstaða stjórnmálaflokkanna, þetta er niðurstaða sveitarstjórnarmanna. Þá er komið að því atriði að við verðum að styrkja sveitarstjórnastigið myndarlega og taka ákvörðun um hvaða verkefni það á að fá til sín. Hvað þurfa sveitarfélögin að vera stór til að ráða við þau mörgu verkefni sem er vilji ríkisvaldsins og ríkisstjórnarinnar að flytja til þeirra? Við erum eiginlega komnir að þessum punkti í umræðunni. Ég finn það í mínu kjördæmi og þar sem ég fer um landið að skoðanir fólksins í dag eru að þróast á þann veg að það skilur að stærra og sterkara sveitarstjórnastig skilar nýjum verkefnum, það skilar nýju hagsældarsvæði þar sem það er. Svo verðum við auðvitað í þessari umræðu að viðurkenna það að byggðaþróunin hefur verið þannig að kannski eru ekki mjög mörg vaxtarsvæði sem ná því að bæta við sig fólki sé til framtíðar horft. Það er kannski eitt í hverju kjördæmi. Auðvitað ber að stefna að einu í hverju kjördæmi. Á þetta vil ég leggja áherslu, hæstv. forsrh., að framhald þessarar umræðu verði fyrst og fremst það að ríkisstjórnin taki þessi mál á nýjan hátt til skoðunar og láti verkin tala. Hér hefur verið spurt að því hvort sértækar aðgerðir gangi upp. Auðvitað ganga þær upp í einhverjum tilfellum. En þær hafa þó ekki skilað neinum árangri. Þess vegna ganga þær að hluta til ekki upp í mínum huga. Þær hafa ekki skilað þeim árangri sem skiptir neinu máli og þess vegna verðum við að horfa til þessa í nýju ljósi. Við gerum okkur grein fyrir því, landsbyggðarmenn, að það er íslenskri þjóð dýrmætt að eiga jafnglæsilega höfuðborg og Reykjavík er. Við höfum tekið að okkur eins og höfuðborgarbúarnir sjálfir að taka þátt í þeirri uppbyggingu. Hér höfum við byggt upp höfuðborgarsvæði sem stenst samjöfnuð við það besta í mörgum löndum. Þetta er staðreynd málsins. Hér er stjórnsýslan, hér eru menningarstofnanir, hér eru skólastofnanir, hér er Þjóðleikhúsið o.s.frv. Hér er öll sú menning sem einn einstaklingur þarf í raun á að halda hvað það varðar. En þetta höfum við byggt upp ekki síður en aðrir. Ég vil því við þessar umræður velta því upp hvort við séum komnir að þeim punkti að við verðum í raun að viðurkenna að við byggjum ekki mörg svona svæði upp á Íslandi til viðbótar. Það er of dýrt, landið er of lítið, fámennt og samgöngurnar eru orðnar það góðar. Þá er spurningin sú hvort til séu einhverjar leiðir til að sætta menn við að vera þetta langt frá allri þessari starfsemi og þjónustu sem hér er til staðar. Ég vil velta því upp hvort við eigum hreinlega að viðurkenna að ,,hin þjóðin`` sem er fjarri þessum stöðum þarf á einhverju að halda í staðinn. Væri það réttlætanlegt, hæstv. forsrh., að hafa lægri skatta á landsbyggðinni af því að fólk er fjarri þessari þjónustu og verður að leggja mikið á sig til að njóta hennar, t.d. í menntamálum og fleiru? Þá á ég við skatta bæði á fólk og fyrirtæki. Þetta er kunn almenn aðgerð í mörgum löndum og væri góð byggðaaðgerð. Við gætum líka hugsað okkur að erlendir fjárfestar ættu kost á að byggja upp fyrirtæki, og kannski íslenskir líka, og það yrðu gjaldfrí fyrirtæki um sinn. Ég velti þessu upp í umræðunni sem leið til að sætta fólkið í landinu og styrkja um leið landsbyggðina til sóknar. Það er margt sem við getum tekið til skoðunar. Hér minntist hv. 3. þm. Vestf., Einar Oddur Kristjánsson, á kvótakerfið. Kvótakerfi í sjávarútvegi, kvótakerfi í landbúnaði. Það er t.d. enginn vafi að það hefur valdið ákveðinni röskun í báðum þessum undirstöðuatvinnuvegum landsbyggðarinnar. Þá er spurningin sú hvort jafnræði sé á milli landvinnslu og frystitogaravæðingarinnar sem hefur verið að ganga yfir landið þar sem menn hafa í rauninni skapað frystitogaravæðingunni miklu betri starfsskilyrði en landvinnslunni og menn hafa sagt um sjávarútveginn að hann verði að hámarka sinn arð, það muni enginn hjálpa honum þó að hann lendi í vandræðum, hann verði að verja sitt fé. Þetta hefur gert það að verkum að menn hafa farið með sína verkun, vinnslu og útgerð á haf út. Þannig að það er spurning hvort ekki þurfi að jafna þarna á ýmsum sviðum. Við vitum líka að landbúnaðurinn er að stokkast upp og hefur gengið í gegnum miklar þrengingar. Sem betur fer horfir heldur betur í sauðfjárræktinni um sinn og loðdýraræktinni sem mjög hefur verið rætt um. Við stöndum frammi fyrir ákveðnum vanda í mjólkurframleiðslu og margir hafa verið að fara út úr þeirri grein, þannig að þar er vandi á ferð. Síðan verða auðvitað ýmis atriði til að valda röskun. Fram undan er eitt æði í fjárfestingu á Íslandi til viðbótar á höfuðborgarsvæðinu. Nú liggur fyrir að sé tap peningastofnana á Íslandi skoðað síðustu 10--15 árin, þá hefur langmesta tapið orðið í verslun og þjónustu og skiptir milljörðum. Nú stendur til að byggja nýjar kringlur og verslanir á Reykjavíkursvæðinu sem munu hafa veruleg áhrif. Einhverjir munu tapa þar miklum peningum þegar upp verður staðið. Nú er ég ekki að segja að það séu nein mannanna úrræði sem geta stöðvað þessa offjárfestingu. En það er þó athyglisvert að hugsa um það að versluninni virðist það meira umhugsunarefni að fjárfesta í steypu og nýjum mannvirkjum en að hækka kaupið við fólkið og þannig kroppa þeir augun hver úr öðrum. Hæstv. forseti. Það er landsbyggðinni mjög mikilvægt að eiga fjölbreytt atvinnulíf. Aðgangur að menntun og menningarstofnunum skiptir máli eins og ég nefndi. Ég hitti mann í gær sem sagði mér frá því að þegar hann átti orðið börn sín í námi á þremur stöðum þá fjárfesti hann í íbúð í Reykjavík til að sameina fjölskylduna og hafa hana hér. Þess vegna er það kannski eitt mikilvægasta atriði landsbyggðarmanna að styrkir til náms verði viðhafðir og auðvitað að menntastofnanir og háskólastig komi inn á þessi fáu vaxtarsvæði sem við eigum í landinu. Víða á landsbyggðinni eru menn að gera góða hluti. Ég þekki það að í einni bestu byggðavæðingu á Suðurlandi síðustu árin hefur verið bylting í verslunarháttum þar sem menn hafa náð sams konar vöruverði og í Reykjavík með því að nota styrk stórra samtaka eins og KÁ til að ná því markmiði. Þetta hefur mikið að segja. Þegar það hefur náðst verslar fólkið á svæðinu, sækir inn á svæðið og einkageirinn dafnar í kringum svona aðgerðir. Þetta hef ég séð á mínu svæði. Síðan eru það allar þær skýrslur og úttektir frá Byggðastofnun sem maður veltir fyrir sér. Ég er hér með kort sem nýkomið er út hjá stofnuninni og sýnir sveitarfélög sem sýna hættumerki í búsetuþróun. Auðvitað hefur það eitthvað að segja þegar búið er að merkja á kort með rauðum hringjum og sagt að þar sé veruleg hætta á ferðum. Hver fjárfestir á svoleiðis stöðum? Hver vill þar vera? Er ekki komið að því að Byggðastofnun geri fyrst og fremst tillögur en sendi ekki alltaf frá sér svartar skýrslur? Ég sé það í annarri skýrslu sem er með fallegt hrútshöfuð hér uppi --- Þróun sauðfjárbúskapar á Íslandi á tímabilinu 1991--1996 --- sjálfsagt ágætis skýrsla en hún kemur eins og köld vatnsgusa framan í margan sauðfjárbóndann sem finnur að hann hefur þó á síðustu árum verið að ná aðeins tökum á nýjan leik, aðgerðir hafa verið að skila sér og hann finnur smásókn í stöðu greinarinnar hjá sér, eða þetta er alla vega það sem menn ræða við mig. Hvað þýðir þessi skýrsla? Hún er fyrst og fremst bara köld gusa í andlit sauðfjárbænda. Hverjar verða aðgerðirnar sem Byggðastofnun biður um á eftir? Eins og fram hefur komið í þessari umræðu skiptir hugarfarið miklu máli. Að menn séu jákvæðir og sókndjarfir í byggðarlögunum. Ég sé að tími minn er að verða búinn, hæstv. forseti. Ég vil treysta því, hæstv. forsrh., að í framhaldi af umræðunni verði það verkefni ríkisstjórnarinnar og Alþingis alls að taka á og marka miklu skilvirkari og skýrari stefnu miðað við allar þær staðreyndir sem liggja fyrir. Við þurfum ekki fleiri skýrslur, við þurfum ekki fleiri umræður, fyrst og fremst þurfum við aðgerðir.

Virðulegi forseti. Ég er reyndar sammála síðasta hv. þm. um að við þurfum kannski ekki mikið fleiri skýrslur. En ég er honum fullkomlega ósammála um það að skýrslan um stöðu sauðfjárræktarinnar hafi ekki verið góður kostur og nauðsynlegur inn í umræðuna um þau málefni. Það kann vel að vera að það snerti þennan hv. þm. óþægilega að það sé sagður sannleikurinn um þau mál sérstaklega með tilliti til þeirra yfirlýsinga sem fóru á þessu ári um batnandi hag sauðfjárbænda og sem hann endurtók hér nú áðan. Það sem er náttúrlega mikilvægast við þessa skýrslu og í því felst gildi hennar að hún staðfestir að síðasta ár var versta ár sem sauðfjárbændur hafa búið við, alversta ár, þrátt fyrir allar þær yfirlýsingar sem um þau efni hafa verið gefnar, m.a. að tilhlutan hæstv. landbrh. og formanns Bændasamtaka Íslands. Það þýðir auðvitað ekkert að vera að fela slíkar staðreyndir. Það er svo annað mál að það hlýtur að koma inn í þá umræðu sem fram undan er um byggðamál með hvaða hætti verður hægt að bæta úr í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki að fara í langar deilur við hv. þm. en hann sagðist að segja sannleikann um þau mál. Ég viðurkenni að þessi skýrsla fjallar um tímabil í landbúnaði þegar ég gagnrýndi bæði hv. þm. og þá ríkisstjórn sem þá starfaði fyrir það hvernig að landbúnaðarmálum væri staðið. Þannig að þetta kemur ekki sárt við mig. Það segir meira um árin 1991--1995/1996. Það er vonandi að þessi skýrsla hafi eitthvert gildi en ég efast nú um, eins og margir hafa bent mér á, að síðasta ár sé versta ár sauðfjárræktarinnar á Íslandi því það segir þó hér að menn álíti að botninum sé náð. Og þegar botninum er náð þá er eitthvað sem fer upp á við, ef ég þekki hlutina rétt. Þannig að ég trúi því sem ég hef sagt hér og kynnst, bæði á ferðum mínum um landið og ekki síður úr mínu kjördæmi, að sauðfjárræktin er búin að ganga í gegnum miklar þrengingar. En innan þeirrar greinar eru mjög dugandi bændur sem hafa hafið ákveðna sókn, í meðferðinni á afurðunum, komið til móts við neytendurna og eru að nýta hverja einustu afurð af þessari skepnu. Og sú ríkisstjórn sem nú starfar hefur sem betur fer, með nýjum sauðfjársamningi í upphafi tímabilsins, náð þeim árangri að staðan er allt önnur. Birgðir voru allar horfnar á miðju sumri og varan eftirsótt. Þannig að þetta er staða dagsins. Nú er ekkert að marka þótt einhverjir 30 bændur séu teknir út úr. Það þarf miklu ítarlegri könnun til þess að fá niðurstöðu, hv. þm.

Virðulegi forseti. Nú sannast auðvitað orð þingmannsins sjálfs um að hann hafi ekki lesið þessa skýrslu. Hún byggir reyndar ekki á afkomu 30 sauðfjárbænda. Það er mikill misskilningur. Í öðru lagi eru staðreyndir þær að sauðfjárbændur voru á síðasta ári, og það er það nýjasta sem til er um þau efni, með verri afkomu en verið hefur nú á síðustu árum. Ég sagði ekki frá upphafi vega. Þessar staðreyndir liggja alveg ljóst fyrir. Það er hins vegar alveg hárrétt og vert út að fyrir sig að undirstrika það að menn hafa verið að leitast við að snúa ýmsu við í þessari framleiðslu, öllu frekar þó í meðhöndlun og vinnslu og Byggðastofnun hefur satt að segja átt býsna góðan hlut að því máli. Og það er mjög mikilvægt að það skuli hafa verið dregið inn í þessa umræðu. Hitt er jafngagnlegt að það skuli nú liggja ljóst fyrir hver afkoma þessarar búgreinar sé, m.a. vegna þess að byggðin getur ekki lifað við þau kjör sem sauðfjárræktinni eru búin.

Herra forseti. Hv. þm. Guðni Ágústsson flutti hér skörulega ræðu eins og hans var von og vísa og sagði eitthvað á þá leið að nú væri nóg komið af skýrslum og eitthvað yrði að fara að gera og skoraði síðan á hæstv. forsrh. að fara nú að gera eitthvað. Ég tek heils hugar undir mikla trú hv. þm. Guðna Ágústssonar á hæstv. forsrh. Þar erum við trúbræður. En málið er ekki alveg svona einfalt, að það sé nóg að segja bara að nú verði að fara að gera eitthvað. Menn verða að benda á hvað eigi að gera. Það hefur komið aftur og aftur fram í þessum umræðum og reyndar í umræðunni í þjóðfélaginu á undanförnum mánuðum, að menn flytja í stórum stíl alveg jafnt frá þeim stöðum þar sem atvinnuástandið er best, þar sem uppbyggingin er mest í atvinnulífinu og bullandi vinna, þokkaleg þjónusta og menn sjá ekki að neitt sérstakt sé að. Samt flytur fólkið. Það er eins og enginn geti svarað því: Af hverju? Þess vegna er ég ekkert endilega sammála því að nóg sé komið af skýrslum. Ég held að það verði að greina það af hverju fólk er að flytja --- þess vegna bind ég vonir við þá skýrslu sem ég nefndi í ræðu minni áðan, að er væntanleg frá Stefáni Ólafssyni prófessor. Hann hefur verið vinna hana fyrir Byggðastofnun síðustu mánuði --- af hverju þessir miklu flutningar stafa, alveg jafnt frá þeim stöðum þar sem ástandið er best. Hv. þm. gerði heldur lítið úr skýrslugerð Byggðastofnunar og ég er ekkert sammála því. Þessar tvær skýrslur um stöðu sauðfjárræktarinnar sem lagðar voru fram í síðasta mánuði gera auðvitað ekkert annað en segja mönnum sannleikann, segja mönnum hver staðan er. Menn verða að viðurkenna stöðuna og átta sig á henni ef á að reyna að bæta úr ástandinu. Ég er með nýjustu skýrslu Byggðastofnunar í höndunum sem kom út fyrir örfáum dögum og er um þýðingu Kísiliðjunnar fyrir efnahag og atvinnulíf í Mývatnssveit og segir okkur hvað gerist ef svo illa fer að rekstri þeirrar verksmiðju verði hætt, sem vofir nú kannski yfir en verður vonandi ekki. Þetta er afskaplega gagnleg skýrsla og þörf inn í umræðuna um það ágæta fyrirtæki og mikilvægi þess.

Hæstv. forseti. Ég vil segja að auðvitað hef ég fulla trú á hæstv. forsrh. og fulla trú á þessari hæstv. ríkisstjórn og að hún muni hugsa um þessi mál, fyrir utan hitt að þessum tveimur stóru stjórnmálaflokkum sem fara nú með völd í landinu ber skylda til þess að hugsa um þetta upp á nýtt Ég verð að viðurkenna að á mörgum sviðum er ég sem betur fer skoðanabróðir hæstv. forsrh., hvort sem það er nú sauðfjárræktin eða Evrópumálin svo eitthvað sé nefnt sem dæmi.

Ekki í síðustu ríkisstjórn.

Þetta batnaði allt saman með tímanum hjá hæstv. forsrh.  Ég vil að lokum segja að ég benti hér á aðgerðir sem ég vona og sá að hæstv. forsrh. skildi og skoðar vonandi í sinni ríkisstjórn. Ég held að það sé alveg hárrétt að menn eru að fara frá bullandi atvinnu. En þó eru ákveðin svæði. Selfosssvæðið spannar Suðurlandsundirlendið allt. Þar er miðkjarni. Akranes og Borgarnes, það er mikið byggðasvæði. Menn verða að hugsa um þessi svæði, Eyjafjarðarsvæðið, Egilsstaðir. Þetta eru kannski ekki nema fjögur til fimm svæði og við styrkjum fjarsveitirnar í leiðinni. 

Herra forseti. Þá tókst okkur hv. þm. Guðna Ágústssyni að verða sammála því við erum sammála um það að ef einhverjir flokkar eru líklegir til að taka á þeim mikla vanda sem við er að glíma í byggðamálunum þá eru það auðvitað þeir flokkar sem mynda núverandi ríkisstjórn, Sjálfstfl. og Framsfl., undir forustu hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar sem hv. þm. hefur hér aftur og aftur lýst ofurtrú á.

Hæstv. forseti. Ég vil leggja áherslu á þau orð frænda míns að þessir flokkar eiga ekki bara að vera líklegir. Á þessari stundu ber þeim skylda til að taka dálítið öðruvísi á þessum málum. Hæstv. forsrh. er verkstjóri þessarar ríkisstjórnar og fer með byggðamálin og ég treysti því að hann nái góðu samstarfi við ráðherra sína og þingflokka um að marka róttæka stefnu. Það mun að vísu taka á og það mun verða gagnrýnt. En verði það gert þá horfum við bjartari augum til framtíðarinnar og verðum meira sammála í þessu landi. Þá mun ríkja meiri friður héðan í frá en hingað til. Og þá kemur að því að það var ekki til einskis að þessir tveir stóru flokkar, Framsfl. og Sjálfstfl., tóku höndum saman til þess að stjórna þessari þjóð inn í nýja öfluga öld.

Hæstv. forseti. Það svífur svo mikil viska hér yfir að það er á mörkunum að maður treysti sér í umræðuna. En ég ætla nú samt að segja hér nokkur orð. Það hefur mjög margt komið fram af því sem ég vildi hafa sagt þannig að ég ætla ekki að endurtaka það. En hér fer fram umræða um Byggðastofnun og byggðamál almennt í landinu. Ég vil ítreka það sem kom fram hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni, fyrr í umræðunni, að hlutverk Byggðastofnunar er að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar. Þeir sem hér hafa talað hafa að mínu mati verið sammála um að óæskileg þróun hafi átt sér stað. Reyndar hafa fyrst og fremst hv. landsbyggðarþingmenn tekið þátt í umræðunni en ég vil líta svo á að almennt sé það skoðun Alþingis að þetta sé óæskileg þróun. En þetta er þróun sem á sér ekki stað bara hér á landi heldur er þekkt mál frá öðrum þjóðum að fólkið vill safnast saman í borgum. Það sem er hins vegar athyglisvert við stöðuna hér miðað við ýmis lönd sem við berum okkur gjarnan saman við, er að mun lægra hlutfall Íslendinga býr í sveit og á litlum þéttbýlisstöðum en í nágrannalöndunum og helmingi færri búa í 2--10 þúsund manna bæjum. Margir hafa reynt að skýra þessa þróun og reynt að átta sig á því hvers vegna þetta gerist og ýmsar getgátur eru uppi, en því miður getgátur vegna þess að þetta hefur ekki verið rannsakað nægjanlega. Nú stefnir í að það komi skýrsla frá Háskóla Íslands um þetta mál því gerð hefur verið könnun á viðhorfi fólks sem hefur flutt sig og við gerum okkur vonir um að þessi skýrsla geti skýrt það fyrir okkur að einhverju leyti hvers vegna þetta hefur þróast á þennan veg. Það var talað um það í Noregi að ástæða þess, auðvitað er þetta grín, að fólk flytti frá Norður-Noregi til Óslóar gæti m.a. verið sú að það sést svo mikið af fólki í góðu veðri labba þar í miðborginni með ís og þetta virkar þannig á fólkið þarna fyrir norðan að það sé svo huggulegt og skemmtilegt að búa í Ósló. Eitthvað getur það haft að segja hér líka að fjölmiðlar dragi upp mynd af lífinu í borginni á óraunsæjan hátt að einhverju leyti en ég vil þó ekki gera þetta að neinu aðalatriði. Skýringin er ekki einföld og það geta verið margar skýringar og margar eru huglægar. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ef ákvörðun um þriðja stjórnsýslustigið hefði verið tekin fyrir 10 árum eða meira hefði ástandið sjálfsagt verið öðruvísi en það var ekki gert. Við höfum byggt stjórnsýsluna upp á þessu svæði og fjölgað ríkisstarfsmönnum mjög á þessum áratug en sú fjölgun hefur nú verið stöðvuð og það finnst mér vera mikilvægt. Hins vegar er ástæða til þess að binda vonir við að aukin verkefni, flutt til sveitarfélaga, geti komið að einhverju leyti í staðinn. Það er ekki eins og við séum að ræða í fyrsta skipti núna um þessi mál og það vill svo til að ég fann í fórum mínum skýrslu sem er gefin út eftir ráðstefnu sem var haldin á Selfossi fyrir nákvæmlega 10 árum, 13. nóv. 1987, og Byggðastofnun gekkst fyrir ráðstefnunni. Hún hafði í yfirskriftina ,,Hefur byggðastefnan brugðist?`` Í þessari bók eru öll þau erindi sem flutt voru á ráðstefnunni og m.a. flutti þáverandi borgarstjóri í Reykjavík, Davíð Oddsson, eitt af þeim erindum. Ég ætla ekki að tíunda allt sem þar kemur fram en ég vek athygli á því að hæstv. forsrh. var þá í öðru hlutverki en hann er í í dag. En hefur byggðastefnan brugðist eða hefur yfirleitt verið einhver byggðastefna ríkjandi? Það eru svo sem ýmsir sem velta því fyrir sér. Ég leyfi mér að halda því fram að svo hafi verið og það er hægt að benda á ýmis dæmi því til sönnunar, t.d. það sem þáverandi borgarstjóri lætur koma fram í erindi sínu á ráðstefnunni, að heilsugæslan er byggð upp á landsbyggðinni áður en er farið að byggja hana upp í Reykjavík og það er engin tilviljun að mínu mati. Ég álít að sú ákvörðun hafi verið tekin vegna byggðasjónarmiða. Háskólinn á Akureyri, sem hefur verið nefndur og er mjög mikilvæg stofnun fyrir landsbyggðina, hefði ekkert verið byggður nema vegna þess að það voru byggðasjónarmið sem réðu ferð og það hefur verið hægt að færa rök fyrir því að hjá þessari litlu þjóð væri ekki nauðsynlegt að byggja upp sjálfstæðan háskóla á Akureyri. En þetta var gert og þessi stofnun hefur nú verið rekin í 10 ár og hefur sannað mikilvægi sitt, bæði hvað varðar menntun og eins það að hafa stuðlað að því að menntað fólk setjist að á landsbyggðinni. Það mætti nefna jarðgöng og margt fleira. Við viljum breyta þróuninni og þá er það spurning hvernig það verður gert. Hv. þm. Jón Kristjánsson nefndi nokkur atriði sem öll eru mikivæg. Það er m.a. sameining sveitarfélaga, sem ég nefndi áður, menntunarmálin og þá vil ég líka sérstaklega nefna framlög ríkisins til þess að jafna námskostnað sem er ákaflega mikilvægt mál. Það framlag var hækkað nokkuð á þessu ári en eflaust má gera þar betur. Samgöngumálin skipta alveg gífurlega miklu máli og þess vegna þarf virkilega að vanda það verk sem hér er fram undan á hv. Alþingi í sambandi við gerð vegáætlunar og raunar þyrfti að koma þar áð nýrri hugsun á margan hátt. En svo er það Byggðastofnun sjálf sem hér ætti fyrst og fremst að vera til umræðu vegna þess að við erum að fjalla um ársskýrslu Byggðastofnunar. Ég velti því fyrir mér hvort þar sé verið að vinna skipulega að breytingu á stofnuninni eða hvort þetta sé handahófskennt sem heyrst hefur. Ég vitna í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Starfsemi og skipulag Byggðastofnunar, Atvinnuleysistryggingasjóðs og atvinnuráðgjafa verði tekið til endurskoðunar í því skyni að þessir aðilar geti í sameiningu stuðlað að sókn og uppbyggingu atvinnulífsins um land allt.`` Ég geri mér ekki grein fyrir því hvort verið er að vinna í framhaldi af þessari samþykkt að breytingu á stofnuninni eða ekki og mér finnst ég eigi nokkurn rétt á að vita það. Fyrir um 10 árum voru uppi tillögur um að flytja þessa stofnun til Akureyrar. Það var fellt í stjórninni og rökin voru þau, eftir því sem mér var sagt, að stofnunin ætti að vera í Reykjavík og það ættu að vera útibú úti í landshlutunum. Ég var ekki sammála þeirri skoðun en þessi rök voru færð fram. Nú sýnist mér allt annað vera uppi á teningnum og væri fróðlegt að heyra frekar af því. Það kom fram hjá hv. þm. Agli Jónssyni, formanni stjórnar, að Atvinnuþróunarfélag Vestfjarða tæki hugsanlega yfir þá starfsemi sem fer fram á Vestfjörðum og þetta mun vera víðar í undirbúningi. Þetta er mál sem getur svo sannarlega komið til greina og verið réttmætt og skynsamlegt, en eins og ég segi, það er mér hulin ráðgáta hvernig hv. formaður og stjórnin hugsar þetta.  Hér hefur verið talað um skýrslur Byggðastofnunar og ég get tekið undir með hv. þm. Guðna Ágústssyni hvað það varðar að mér finnst að þær hafi oft verið til þess að koma af stað neikvæðri umræðu sem getur verið hættuleg en auðvitað geri ég mér grein fyrir því að við þurfum að vita hver þróunin er. En ef farið verður að byggja upp kringlur, verslunarhúsnæði, í stórum stíl á Reykjavíkursvæðinu í framhaldi af skýrslugerð Byggðastofnunar vegna þess að hún spáir fram í tímann í samræmi við reynsluna frá fyrri árum, þá finnst mér eins og starfsemin sé að snúast upp í andhverfu sína. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarsyni að Byggðastofnun er ætlað að taka áhættu og mér finnst þess vegna ekkert aðalatriði að hún sé rekin með hagnaði vegna þess að hennar hlutverk er að taka áhættu. Það er hægt að nefna mörg dæmi þess að afskipti Byggðastofnunar af atvinnumálum hafi orðið til þess að bjarga atvinnufyrirtækjum á landsbyggðinni og það er mjög mikils virði og það vil ég að komi fram. Að síðustu vil ég, hæstv. forseti, láta þess getið að á vegum þingflokks framsóknarmanna hefur farið fram vinna þar sem við erum að fara yfir byggðaþróunina og reyna að átta okkur á ástæðum. Við höfum fundað í öllum kjördæmum nema einu en fundur í því kjördæmi verður í þessari viku og í framhaldi af því verður þetta sérmál sem tekið verður fyrir á aðalfundi miðstjórnar sem haldinn verður síðar í mánuðinum. Við erum því svo sannarlega áhyggjufull út af þessari þróun og munum koma fram með tillögur til úrbóta.

Virðulegi forseti. Það er greinilegt að formaður þingflokks Framsfl. hefur ekki verið viðstödd umræðuna  ,,Opinber þjónusta og starfsemi opinberra stofnana verði aukin á landsbyggðinni`` og er ekki einmitt verið að gera það með því að flytja hluta úr Byggðastofnun norður á Sauðárkrók? Það er sérstætt að formaður þingflokks Framsfl. sem segist fara víðreist um landið með umræðu um byggðamál skuli ekki hafa vald á því að fjalla um það sem er megináhersla stjórnar Byggðastofnunar og er nákvæmlega í sömu veru og stjórnarsáttmálinn gerir ráð fyrir.

Hæstv. forseti. Það var nokkur þungi í orðum hv. þm. og ég vil byrja á að leiðrétta það, ég hef setið undir umræðunni alveg frá upphafi og þar til nú. Það sem ég er að tala um er þetta: Hver er heildarstefna stofnunarinnar t.d. í sambandi við flutninga út á land og í framhaldi af ákvæði í stjórnarsáttmála sem ég fór með hér áðan? Ég spurði að því hvort það væri heildarstefna í gangi eða hvort það væru handahófskenndar ákvarðanir sem væru teknar. Ég vitnaði sérstaklega til þeirra hugmynda sem voru uppi um flutning starfseminnar til Akureyrar sem varð ekki niðurstaðan vegna þess að þá voru rökin þau að hún ætti að vera hér í Reykjavík en útibú ættu að vera í öllum landshlutum.  Nú veit ég ekki hvað hefur gerst í stjórninni sem hefur orðið til þess að það er eitthvað annað uppi á teningnum. Þess vegna spyr ég hv. formann hvort hann geti komið hér í stuttu máli með þessa heildarstefnu. Er þetta einhver stefna sem þingflokkarnir fá að fjalla um eða hvað? Er búið að móta stefnuna?

Virðulegi forseti. Heildarstefna um stofnanaflutning er því miður ekki á færi stjórnar Byggðastofnunar. Þá mundi hún ganga hraðar fram en raun ber vitni. En að því er varðar stofnunina sjálfa liggur alveg ljóst fyrir að þessi giftusamlega ákvörðun hefur verið tekin um fyrsta sporið í því að flytja Byggðastofnun út á land. Þetta ætti að vera nokkuð skýrt í þessum efnum. Í framhaldi af þessu tek ég sérstaklega fram að að boði hæstv. forsrh. og með tilvísan í lög um Byggðastofnun fer núna fram endurskoðun á stefnu um byggðamál á grundvelli nýrrar ályktunar um byggðamál sem stofnunin er að vinna að og verður vonandi til reiðu í upphafi næsta árs.

Hæstv. forseti. Það mátti eiginlega skilja orð hv. þm. þannig að stofnunin eða stjórnin sé óánægð með byggðaþróunina eins og ég get vel skilið og þess vegna er tekin sú ákvörðun að flytja stofnunina sjálfa og jafnvel skipta henni upp og flytja hana á einhverja staði á landinu sem við þekkjum ekki á þessari stundu hverjir eru. Ég er ekki að gagnrýna sérstaklega að þróunarsvið skuli flutt til Sauðárkróks en ég vil þó fá að vita hvað kemur í framhaldinu og mér finnst þetta sérkennilegt, ekki síst í tengslum við það sem ég hef svo oft nefnt áður í umræðunni að því var hafnað að hún skyldi vera á Akureyri. Reyndar sat ég í nefnd sem gerði tillögur um flutning stofnana út á landsbyggðina sem hæstv. forsrh. skipaði og 

Virðulegi forseti. Þessi umræða er orðin nokkuð löng og ströng og ýmis gullkorn fallið í henni. Það sem mér hefur þótt sérstaklega eftirtektarvert við þessa umræðu er hversu margir hv. stjórnarþingmenn hafa fundið þörf hjá sér eða hvöt til að ræða byggðamál, sem er vissulega löngu, löngu orðið tímabært að þeir geri, en segir mér aðeins það að þeir eru með mikið samviskubit yfir því hvernig þróunin í þessum málum hefur verið undanfarin ár, mikið samviskubit og skyldi engan undra. Ég get tekið undir með hv. þm. Guðna Ágústssyni sem kom hér upp áðan og lýsti eftir kjarki hæstv. forsrh. um að taka einhverja ákvörðun í þessum málum, taka einhverja pólitíska ákvörðun í byggðamálum. Það sem við erum að ræða nú er skýrsla Byggðastofnunar en umræðan hefur smám saman farið út í annað. Umræðan hefur snúist fyrst og fremst um fólksflutninga af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Um það hefur umræðan snúist og um það ætla ég að fjalla í minni ræðu. Það hefur, virðulegi forseti, gersamlega skort á það í hinum fjölmörgu ræðum hv. stjórnarþingmanna að þeir upplýsi okkur hina, stjórnarandstöðuþingmenn og landsmenn almennt, hvaða pólitísk markmið núverandi ríkisstjórn hefur í byggðamálum. Það spyr enginn um grundvallarspurningar í þessu máli. Það koma hvergi fram markmið. Kannski lýsa markmiðin sér í aðgerðaleysi núverandi ríkisstjórnar. Kannski er þessi þróun bara að hennar skapi, mjög líklega. Sennilega felst markmiðssetningin einmitt í því. Það hefur enginn spurt grundvallarspurninga eins og þeirra hvort við viljum halda öllu landinu í byggð. Það hefur enginn komið fram með svör við því og við getum spurt líka: Viljum við halda óbreyttu byggðamynstri? Hver eru markmiðin með þessari umræðu, virðulegi forseti? Ef við viljum halda öllu landinu í byggð, þá þurfum við að segja það. Þá þurfum við að taka um það pólitíska ákvörðun og í kjölfarið þurfa að koma til aðgerðir til að ná því markmiði. Það er ekki hægt að tala hér og vera með einhvern fagurgala eins og ýmsir hafa verið með eins og einn hv. þm. orðaði það svo skemmtilega: Ef einhverjir flokkar eru líklegir til afreka í byggðamálum, þá eru það Framsfl. og Sjálfstfl. Eftir tæplega þrjú ár í ríkisstjórn og eftir að hafa verið við völd meira og minna alla öldina og þetta er þróunin.  Ég get til að mynda tekið hv. þm. Magnús Stefánsson, sem því miður er ekki í salnum. Hann flutti framúrskarandi góða ræðu áðan þar sem hann bað um gott veður og var með almennan fagurgala um það hvað honum þætti vænt um fólkið á landsbyggðinni. En það vill svo til að hann er hluti af meiri hlutanum á Alþingi. Hann er hluti af þeim sem taka um það ákvarðanir hvað gert verður þannig að hann er að tala úr kolvitlausum stóli. Og ég tek undir það með hv. þm. Guðna Ágústssyni að það er fyrir löngu orðið tímabært að menn taki um það pólitíska ákvörðun hver markmiðin eigi að vera í byggðamálum, hvernig byggð menn vilja hafa í landinu. Það er löngu kominn tími til að menn taki þessa ákvörðun og geri eitthvað. Þó að skýrslugerðir séu góðar og grundvöllur að því að skynsamlegar ákvarðanir séu teknar, þá eru þær sennilega orðnar nægilega margar til þess að hægt sé að taka einhverja vitræna ákvörðun. Ég auglýsi, líkt og hv. þm. Guðni Ágústsson, eftir pólitískum markmiðum núverandi ríkisstjórnar í byggðamálum. Vill hún halda öllu landinu í byggð? Vill hún óbreytt byggðamynstur eða vill hún, líkt og hv. þm. Guðni Ágústsson kom með hér áðan, styrkja fjögur, fimm svæði á landinu? Eða vill hún halda áfram þessu aðgerðaleysi sem er að verða til þess að gríðarlegir fólksflutningar eru til höfuðborgarsvæðisins sem eru ekkert sérlega heppilegir fyrir höfuðborgarsvæðið heldur? Ég held að það sé orðið tímabært að pólitísk markmið ríkisstjórnarinnar komi fram við umræðuna í þessum málum. Þar til þau liggja fyrir er umræðan gersamlega innihaldslaus og hefur sýnt sig í því að nánast flestir hv. þm. stjórnarliðsins, sem ekki oft koma hér í pontu, eru búnir að ræða málin í dag og lofa gulli og grænum skógum núna þegar farið er að líða verulega á seinni hluta kjörtímabilsins. 
             Þegar við ræðum um fólksflutninga, við hvað er þá að etja? Um hvað erum við að tala? Við erum að tala um það að einstaklingar hafa tekið ákvörðun um að færa sig um set. Því hljótum við að spyrja: Hvað geta stjórnvöld gert við því? Er það stjórnvalda að hafa áhrif á þessar ákvarðanir einstaklinga? Eða eiga þeir að láta þetta í friði. Í Morgunblaðinu í dag er um margt merkileg grein sem Óli Rúnar Ástþórsson ritar en hann er hagfræðingur og framkvæmdastjóri Atvinnuþróunarsjóðs Suðurlands. Hann svarar einmitt þessari spurningu. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Svarið við ofangreindri spurningu byggist því væntanlega að miklu leyti á hvernig hagur einstaklinganna er í samanburði við hagsæld á öðrum svæðum og hvers þeir vænta af framtíðinni. Ef þetta er rétt dregin ályktun, má ætla að að meðaltali ein vísitölufjölskylda taki sig upp daglega þar sem hún telji hag sínum betur borgið utan landsbyggðarinnar í nútíð og til framtíðar.`` Það er einmitt þetta sem málið snýst um. Stjórnvöld geta ekki tekið ákvörðun fyrir einstaklingana. Það gera þeir sjálfir. En stjórnvöld geta með almennum aðgerðum tekið ákvörðun um að búa þannig að landsbyggðinni ef það er pólitískt markmið að halda landinu í byggð en það hefur ekki komið fram við þessa umræðu. Menn geta með almennum aðgerðum einmitt haft áhrif á það hvar fjölskyldur telja hag sínum best borgið. Við getum tekið nokkur atriði sem teljast almenn aðgerð. Við getum tekið t.d. landbúnaðarkerfið. Við höfum styrkt landbúnað meira en flestar aðrar þjóðir OECD og má gagnrýna það með nokkuð góðum rökum. En það er kannski ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er sá að e.t.v. er meiri fátækt hjá bændum hér en annars staðar. Hvað verður um alla þessa peninga? Það væri fróðlegt að vita það. Hvernig nýtast þessir fjármunir? Hvernig nýtast þessir styrkir? Það væri t.d. fróðlegt að taka það saman hvað nefndafargan og annað í tengslum við landbrn. kostaði. Það væri fróðlegt. Ég spurði fyrir nokkrum dögum hvað nefnd sem fjallar um innflutning vegna GATT kostar. Í þeirri nefnd sitja þrír menn. Hún hefur starfað í 19 mánuði. Kostnaður er 7 millj., launakostnaður tæpar 5 millj. Það eru ýmsir sem vildu komast í þá nefnd, enda fín nefnd. Það er eitt að styrkja landbúnað og að verulegir fjármunir fari þangað en annað hvert þessir peningar renna. Það væri fróðlegt að vita, því það er alveg víst að bændur eru ekki ofhaldnir af sínum launum eða sínum kjörum. Það er eitt af því fáa sem er öruggt í þessu dæmi. Við getum tekið heilbrigðiskerfið á landsbyggðinni. Heilbrigðiskerfið skiptir gríðarlegu máli fyrir atvinnulíf á landsbyggðinni. Það skiptir gríðarlegu máli hvort fólk vilji búa á landsbyggðinni eða ekki og að það sé öryggi, að fólk sé öruggt um fjölskyldu sína. Og hver er þessi almenna stefna ríkisstjórnarinnar í þeim málum? Jú, hún hefur verið að baksa við það undanfarið að lækka ætlaðan niðurskurð úr 300 millj. niður í 80. Vitaskuld er þessi umræða mjög slæm fyrir landsbyggðina. Hún er mjög slæm. Hún ýtir undir umræðu um að heilbrigðiskerfið á landsbyggðinni sé ekki nógu gott. Þarna er enn einn þátturinn sem hægt er að kalla almennar aðgerðir, sem ég er mjög fylgjandi að menn bregðist við í stað sértækra. Verkefnaflutningur til sveitarfélaga. Ég held að það sé eitt af því sem við þurfum að gera meira af til að styrkja byggðina. En ég held að það sé forsenda þess líka að sveitarfélög sameinist til að þau geti tekið við þessum verkefnum. Ég held því að í þessum efnum leiði eitt af öðru. Hvernig eru menntamálin? Það er eitt af því sem við þurfum að skoða. Ég held einmitt að tillaga þingflokks jafnaðarmanna um að kanna betur möguleika á fjarkennslu sé eitthvað sem við þurfum að skoða frekar. Við erum búnir að byggja kennsluhúsnæði um allt land. En vegna fólksflutninga fer það smám saman að standa autt. Við eigum að nýta það til sérkennslu. Við getum komið þar upp sjónvarpskennslu jafnvel beintengdri við háskólann. Þetta er hugmynd sem fyrrv. rektor Háskóla Íslands, Sveinbjörn Björnsson, setti fram í einni af sínum ágætu ræðum. Það er ekki svo að byggja þurfi húsnæði heldur nýta þær fasteignir sem eru fyrir hendi á landsbyggðinni. Orkuverð. Það er eitt sem ég held að við getum kallað eftir hvað hv. þingmenn meiri hlutans á Alþingi vilja gera hvað það varðar. Það eru því margir, margir þættir þar sem hægt væri að grípa til almennra aðgerða til að styrkja byggðina. Það er ekkert verið að kalla eftir því að landsbyggðarmenn komi bónorðsferðir til Reykjavíkur til þess að biðja um aur. Menn eru ekkert að kalla eftir því. Enda er það aðeins til þess fallið að drepa niður sjálfstætt starfandi einstaklinga, sem því miður er að gerast allt of mikið á landsbyggðinni. Mér finnst að landsbyggðin sé orðin þannig að hún sé að tala sjálfa sig mjög niður. Það skiptir miklu máli hvernig andinn er, hvernig mórallinn er. Það skiptir mjög miklu máli hvort menn vilja fjárfesta á landsbyggðinni að andinn þar sé til þess fallinn að taka á móti slíkum fjárfestingum. Þetta skiptir gríðarlegu máli. En því miður verð ég að segja að það er hvergi að finna í þessari umræðu einhver pólitísk markmið. Það væri helst að hv. þm. Guðni Ágústsson kæmi fram með eitthvað. Þar var þó að finna einhvern kjark þegar hann sagði: Við eigum að styrkja fjögur, fimm kjarnasvæði á landinu. Það var þó a.m.k. pólitík í því. En aðrir hafa, held ég, aðallega verið að tala til þess að tala til síns fólks úti á landsbyggðinni án þess að segja nokkurn skapaðan hlut og þetta var á köflum hálfsorglegt á að hlýða. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að skoða það hvort ástæða sé til að taka upp byggðastyrki í einhverju formi og þá á ég við einhverja almenna aðgerð. Ég get tekið undir það með títtnefndum hv. þm. Guðna Ágústssyni að hugsanlega mætti skoða það að veita einhvers konar skattafslátt. En það byggir allt á því hvort við viljum hafa landið í byggð. Ef við viljum það, þá verðum við að grípa til einhverra aðgerða til að landið haldist í byggð. Ég held líka, virðulegi forseti, að þessar deilur landsbyggðar og höfuðborgar séu öllum til ama og leiðinda og engum til góðs vegna þess að hvort svæði sækir styrk til hins. Og ég hef reyndar þá skoðun að vandamál landsbyggðarinnar í dag gætu orðið vandamál höfuðborgarsvæðisins eftir 10 ár. Það gæti vel farið svo ef við tökum bara það gríðarlega áhugaleysi sem hér er að finna á því samrunaferli sem er að eiga sér stað í Evrópu. Hvar ætlum við að vera? Það er bara ekki á dagskrá, það er ekki einn fundur, málið er ekki rætt. Við verðum að átta okkur á því að það unga fólk sem er núna að vaxa upp lifir og hrærist í alþjóðlegu umhverfi. Við þurfum því virkilega að taka okkur taki ef við ætlum að reyna að halda landinu í byggð og þá skiptir kannski ekki máli hvort við erum að tala um landsbyggðina eða höfuðborgarsvæðið eftir 10 ár. Ég held að við ættum að gefa þessu gaum og við þurfum að fara að taka um það pólitískar ákvarðanir hvernig við viljum haga okkar málum. Ef markaðslausnir eiga að leysa allan skapaðan vanda, þá má kannski segja að það sé sú tilraun --- að gera ekki neitt, að gera bókstaflega ekki neitt. Það er út af fyrir sig stefna. En er það ásættanleg stefna? Og ef ég tek mið af þeim orðum sem hér hafa fallið í dag af vörum hv. þingmanna meiri hlutans, þá er það ekki þeirra stefna, langt frá því. 
             Nei, ég held, virðulegi forseti, að ef við ætlum að ná einhverjum árangri, ef við ætlum að taka á þessu eins og menn, þá þurfi að liggja fyrir einhver pólitísk ákvörðun um það hvað við viljum. Einstaka flutningar út á land geta verið af hinu góða. Ég get tekið undir það með stjórnarformanni Byggðastofnunar, að flytja hluta út á land. En það er bara ein einstök ákvörðun. Það er engin almenn ákvörðun. Það liggur engin almenn stefna því að baki en það styrkir þennan byggðakjarna. Ef við förum ekki að koma fram með einhver vitræn markmið um það hvernig við viljum haga byggð í landinu, þá er ég hræddur um að við gætum þess vegna setið eftir eftir 10 ár með vanda landsbyggðarinnar á höfuðborgarsvæðinu og ég held að það sé ekki það sem við sækjumst eftir.

Herra forseti. Sá hv. þm. sem síðast talaði fann að því að skortur væri á heildstæðri stefnumörkun um byggðamál og taldi sig ekki hafa neinar skyldur til að leggja neitt til þess máls að móta slíka stefnu. Athugasemdir hans voru æðibrotakenndar svo ekki sé nú meira sagt. Ég hlýt að vekja athygli á því, fyrst svona er talað, að auðvitað hafa menn áttað sig á þessu fyrr. Hann er ekki sá fyrsti sem kemur auga á að það væri gott að hafa heildstæða stefnu í byggðamálum. Þess vegna setti Alþingi á sínum tíma lög um að slík stefna skyldi undirbúin. Þess vegna undirbjó stjórn Byggðastofnunar, í mjög góðri sátt, heildstæðar tillögur um það efni og þess vegna samþykkti Alþingi að lokum slíka tillögugerð nánast samhljóða og eftir þeirri áætlun hefur verið unnið. Og þeir þættir sem hv. þm. nefndi í ræðu sinni að væru mikilvægastir, eins og að leggja áherslu á tiltekin svæði, komu einmitt fram í þeirri byggðaáætlun, eru eiginlega megininntak þeirrar byggðaáætlunar, sem hv. þm. getur út af fyrir sig kynnt sér. Þessi áætlun liggur fyrir og þessi áætlun hefur verið gerð. Það má auðvitað segja að sú áætlun var frumsmíð, og eins og Snorri Sturluson sagði: ,,Öll frumsmíð stendur til bóta``, og sjálfsagt þessi þá ekki síður en aðrar. Það kom líka fram í upphafi þessarar umræðu að óskað hefði verið eftir því einmitt við Byggðastofnun að hún undirbyggi nú, í ljósi reynslu sögunnar, framhald af þessari vinnu. Og það er ekki aðeins einföld ósk, það er jafnframt lagt fram í nokkrum liðum hvaða atriði það eru sem óskað er eftir að Byggðastofnun láti athuga sérstaklega og fjalli sérstaklega um. Þannig að menn eru að vinna markvisst að þessu. En því halda menn þá fram að engin slík markviss stefna sé til? Það er vegna þess að við hér í salnum í dag, að mestu leyti í mjög málefnalegri umræðu, höfum verið að vekja athygli á því fyrir okkur sjálf og fyrir landsmenn, að þrátt fyrir þess háttar vinnu og þrátt fyrir margvíslega viðleitni og þrátt fyrir batnandi almennan efnahag í landinu þá hefur straumur fólks frá landsbyggðinni til Reykjavíkur haldið áfram. Þetta hafa menn rætt hér hreinskilnislega og ekki verið með ávirðingar í garð nokkurs manns út af því heldur farið málefnalega af stað með umræðu um þennan þátt hér úr þessum ræðustól, á þessum háttvirta stað. Ég verð þó að segja að ekki hefur okkur tekist að finna eitt svar við því hvers vegna, þrátt fyrir batnandi efnahag, batnandi atvinnuástand og allt þess háttar sem við héldum að væri frumforsenda, enn skuli vera slíkur straumur í átt til þéttbýlismyndunarinnar hérna á suðvesturhorninu. Ég ætla að koma með eina tilgátu sem er ekki endilega rétt. Hún er á þá lund að kannski eru þetta eftirhreytur. Kannski tekur þetta tíma. Hér í þinghúsinu var einn af þingmönnunum sem er stýrimaður að ræða óformlega --- ég vona að ég megi vitna til þess --- um hugmyndir um olíuhreinsunarstöðvar og þessi stóru skip, 300 þús. lestir eða hvað þau eru, sem flytja slíka farma. Hann sagði að það tæki 10--15 km að stöðva slík skip ef þau þyrftu á því að halda. Slík væri fartin og slíkur væri þunginn. Mér kom þá í hug þessi umræða hér, þ.e. hvort það gæti ekki einmitt verið þetta, að það tekur tíma að stoppa þennan skriðþunga. Það hafði kreppt mjög mikið að í íslensku efnahagslífi. Það hafði sérstaklega kreppt að þáttum sem snúa að landsbyggðinni varðandi landbúnaðinn, varðandi sjávarútveginn og mjög mikil endurskipulagning hefur átt sér stað í þessum efnum. Við segjum að endurskipulagningin í sjávarútvegi hafi orðið til góðs fyrir fyrirtækin og á því er ekki vafi. Og það leikur heldur ekki vafi á því að sú endurskipulagning hefur auðvitað kostað sitt. Hún hefur kostað það að ýmsir aðilar, einstaklingar í byggðunum víða um landið, hafa misst sitt fyrra viðurværi og fótunum verið kippt undan þeim af ýmsum ástæðum, nauðsynlegum í mörgum tilvikum. Þeir hafa orðið að finna hag sínum borgið annars staðar. Við sögðum að uppstokkunin sem varð í sauðfjárbúskapnum hefði ekki haft þau áhrif sem menn höfðu búist við vegna þess að það vantaði vinnu annars staðar. Síðan, þegar atvinna batnar um landið allt og líka hér í þéttbýlinu, skilar þetta sér. Þá fer þetta los sem varð á fólkinu vegna þessara þátta, vegna þessarar kreppu, vegna endurskipulagningar í landbúnaði og sjávarútvegi og kannski líka vegna þeirra hörmulegu atburða sem áttu sér stað vegna náttúruvár, þ.e. þegar rýmkast um fyrir fólkið að komast af stað burtu á nýjan leik --- fólk sem lenti í losi, ekki allan þorrann --- þá fer þessi straumur af stað með sama hætti og sama þunga og olíudallarnir sem þingmaðurinn nefndi við mig hér niðri. Það tekur tíma að snúa þessu við. Ég er ekki að segja að þetta sé vísindaleg kenning og sennilega skortir hana reyndar allt sem vísindin krefjast. Engu að síður má vel vera að þetta sé einn af þáttunum og ég bind kannski vonir við að þetta sé einn af þáttunum þannig að batnandi hagur og batnandi atvinnuástand þegar fram í sækir muni snúa þessari þróun við og að aðgerðir sem við gerum hér, að aðgerðir sem Byggðastofnun gerir, að skipulagðar áætlanir sem Byggðastofnun vinnur að, muni í því efni og þegar sá tími kemur auðvelda varnarbaráttu byggðanna. Ég er sannfærður um að ekki er eins mikill óvilji á milli landsbyggðar og þéttbýlis og menn ætla. Það er svo stutt í sveitamanninn í okkur öllum, eins og það er orðað, að það er miklu meiri samkennd milli manna hvar sem þeir búa á landinu. Og það er ekki þarfaverk að reyna að rjúfa þá samkennd. Ég tel til að mynda að þessi skýrsla Aflvaka, þó hún hafi sjálfsagt sitthvað til síns góðs, sé ekki til þess fallin að vera hjálpartæki eða hjálpargagn, hvorki fyrir höfuðborgina né heldur þá hina sem telja sig vilja vinna að málefnum og heill landsbyggðarinnar. Hagsmunir þessara tveggja geta iðulega farið saman. Sumt í þessari skýrslu er náttúrlega nánast algjörlega út í bláinn svo ekki sé kveðið fastar að orði en það sem þó gæti verið ástæða til. Eins og menn vita að þótt reglur kveði á um að Byggðastofnun heyri undir forsrh. þá er það svo að lögskipanin er sú að þingkjörin stjórn hefur þar miklu meiri forustu og miklu meiri ábyrgð en forsrh. Þetta er sú skipan sem þingið hefur ákveðið og hefur sína kosti og sjálfsagt einnig sína galla. En af þeim ástæðum hefur það líka verið hjálplegt við þessa umræðu að forustumenn Byggðastofnunar, raunverulegir forustumenn Byggðastofnunar, hafa hér getað tekið þátt í umræðunum og skýrt þau viðhorf sem búa að baki þeim ákvörðunum sem þeir hafa verið að taka. Ég held að það hafi skýrt mjög vel mörg atriði sem þingmenn hafa verið að velta fyrir sér á undanförnum vikum, hvernig þeir hafa tekið á málinu. Það hafa ekki komið fram mjög margar spurningar sem ég þarf út af fyrir sig að svara beint. Þó eru nokkrar sem ég vildi sérstaklega nefna. Það var til að mynda spurt um það hvað hefði verið gert til að hrinda í framkvæmd ábendingum Ríkisendurskoðunar frá sínum tíma. Ég reyndar fjallaði um þær ábendingar eða athugasemdir Ríkisendurskoðunar í ræðu fyrir ári síðan eða svo og taldi þá að margar þær ábendingar væru mjög jákvæðar en jafnframt væru sumar þeirra ekki nægilega hugsaðar og reyndar gallaðar. Það kom strax fram þá af hálfu talsmanna Byggðastofnunar, bæði kjörinna stjórnenda og starfsmanna, að auðvitað yrði ýmsum athugasemdum Ríkisendurskoðunar skilað inn í reksturinn og þeir mundu leitast við að nýta þær vel í þágu rekstursins. Og ég hygg að það sé ágæt hugmynd sem formaður Byggðastofnunar reifaði hér, að ákjósanlegt væri að Ríkisendurskoðun fylgdi sínu verki eftir og sæi hvað hefði verið nýtt af athugasemdum hennar, hverju hefði verið kippt til betri vegar gagnvart þeim aðfinnslum sem hún var með o.s.frv. þannig að þingmenn hefðu þá þann samanburð fyrir framan sig. Sjálfsagt mætti gera þetta á fleiri sviðum en gagnvart Byggðastofnun því gjarnan fáum við svona skýrslur frá Ríkisendurskoðun sem er okkar aðhaldsstofnun og það væri auðvitað fróðlegt að sjá samanburð á því hvernig slíku er fylgt eftir. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir vitnaði í það orðalag að ,,tillögur um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga verði lagðar fyrir Alþingi sem fyrst``, eins og segir í ályktuninni. Þarna er ekki að mínu viti verið að tala um sérstaka heildstæða áæltun heldur einstakar tillögur. Við höfum verið að ganga í gegnum mjög mikinn flutning á verkefnum til sveitarfélaga og kannski gert það hraðar en menn höfðu talið óhætt vegna þess að sameining sveitarfélaga hefur ekki gengið eins hratt fram og margir höfðu kosið þó að þar hafi orðið heilmikill árangur eins og þingmaðurinn benti réttilega á. Enn eru menn að tala í sömu veru með málefni fatlaðra eins og kunnugt er þannig að þar tel ég að mikilvægur árangur hafi náðst og sé að nást. Hv. þm. spurði hvort ástæða væri til þess að grípa til sérstakra aðgerða vegna atvinnumála kvenna á landsbyggðinni eins og reyndar hefur verið gert í smáum stíl og þingmenn hafa minnt hér á. Ég segi fyrir mitt leyti að ég tel ekki að það eigi að grípa til stórfelldra sértækra aðgerða vegna þeirra mála. Sem betur fer hafa atvinnumál kvenna farið batnandi þó að verulegur munur sé á atvinnuleysi karla og kvenna um þessar mundir og ekki eingöngu á landsbyggðinni heldur einnig hér í þéttbýlinu eins og kunnugt er. Menn hafa reyndar á því ýmsar skýringar og sumar þeirra eru þess eðlis að þar sé ekki endilega um bein tengsl við atvinnu að ræða og vekja þá athygli á því hversu nauðsynlegt er að flytja inn mikið af vinnuafli bæði í störf sem konur hafa sótt í og störf sem karlar hafi sótt í. Hv. þm. spurði einnig um það hvort rétt væri að koma til móts við kröfur ýmissa samtaka, sem þingmaðurinn nefndi, um frekari lækkun staðarsímtala umfram það sem gert var nú síðast. Minn atbeini að því máli gekk í þá veru að sjá til þess að upplýsingar væru kynntar almenningi þannig að almenningur hefði fyrir framan sig allar forsendur fyrir ákvörðunum sem vörðuðu hann svo miklu og eins að milda þær ákvarðanir sem teknar voru. Niðurstaðan varð sú, samkvæmt tölum sem ég hef ekki séð gagnrýndar eða dregnar í efa, að meðalsímtalskostnaður heimilanna eftir þær aðgerðir mun lækka. Við vitum auðvitað að meðaltal segir ekki alla sögu í þessum efnum frekar en öðrum. En það er samt afar fátítt að heimili nýti ekki á einhvern hátt síma sinn til langlínusamtala eða samtala við útlönd þannig að sennilega er þessi meðaltalsútreikningur þannig að afar fá dæmi séu um að menn fari mjög illa út úr þessum breytingum. Ég tel ekki efni til þess að ég blandi mér í þetta mál á nýjan leik, svo ég svari spurningunni beint. Þá spurði hv. þm. hvort það ætti að líða þá miklu hækkun á póstburðargjöldum sem orðið hefur og varðaði einkum blöð og tímarit. Það er alveg rétt sem þingmaðurinn segir að þar er um gríðarlega hækkun að ræða sem byggist á því að póstinum er ekki lengur heimilt og ekki stætt á, samkvæmt lögum eða alþjóðlegum samningum, að greiða niður kostnað af þessu tagi þar sem pósturinn er núna í samkeppni. Ekki er um þetta deilt. Reyndar var framkvæmdin á þessum niðurgreiðslum að mínu viti ekki alltaf mjög nákvæm og nokkuð tilviljanakennd og jafnvel geðþóttakennt hvað var greitt niður í hverju tilviki. Ég hygg að það hafi ekki verið til fyrirmyndar um þess háttar stjórnsýslu. En það er enginn efi í huga manna að þar hefur pósturinn ekki lengur heimildir eða samgrh., sem mun hafa haft heimildir hér áður fyrr, til að beita slíkri mismunun. Að öðru leyti vil ég þakka hv. þm. fyrir umræðuna sem ég tel að hafi verið mjög góð og málefnaleg. Ég tel sérstaklega mikilvægt hversu margir þingmenn hafa séð ástæðu til að blanda sér í hana með skipulegum og efnislegum hætti.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það veldur mér vonbrigðum að hann telur ekki ástæðu til að grípa til sérstakra aðgerða út af atvinnumálum kvenna. Nú er atvinnuleysi þeirra 4--6% á meðan atvinnuleysi karla er ekki nema 1--2%. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að atvinnuleysi kvenna var minna á árinu 1993 þegar við vorum saman í ríkisstjórn og töldum þá ástæðu til að grípa til sérstakra aðgerða og veita 60 millj. kr. til þessa verkefnis. 88% hækkun á póst- og símgjöldum sem stendur eftir á 15 mánuðum er auðvitað allt of mikil. Við höfum farið í gegnum það. Varðandi póstburðargjöldin þar sem um er að ræða 53--144% hækkun frá 1. október og verið er að skipta landinu upp í tvö gjaldskrársvæði með 40% verðmismun milli svæðanna, þá gengur það auðvitað ekki. Hæstv. ráðherra nefnir samkeppni og að við megum ekki greiða þetta lengur niður. Ég spyr: Erum við í einhverri samkeppni varðandi þá þætti sem lúta að póstburði á blöðum, tímaritum og félagapósti sem er merktur póstur? Eftir því sem ég hef aflað mér upplýsinga í dag þá skáka þeir í því skjólinu að hér sé um samkeppnispóst að ræða en það er bara enginn í samkeppni við þá varðandi merkta póstinn. Þannig að ég tel að hér séu teknar ákvarðanir á fölskum forsendum og hvet til þess að hæstv. forsrh. skoði þetta mál sérstaklega. Ég hef líka lagt fram fyrirspurn á þingi til hæstv. samgrh. um þetta vegna þess að brjóta þarf þetta mál betur til mergjar. Yfirleitt er um merktan póst að ræða sem sú mikla hækkun póstburðargjalda nær yfir, og það er ekki nokkur einasti aðili í samkeppni hér innan lands við Póst og síma um þá þætti.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að fara nákvæmlega ofan í þessa hluti en þetta hafði nú verið athugað býsna vel þegar það var kynnt í ríkisstjórninni og þá var forsendan auðvitað sú að ekki sé endilega samkeppni fyrir hendi vegna þess að ef um er að ræða starfsemi sem er svo mjög niðurgreidd af ríkinu þá getur enginn búist við að nokkur maður komist inn í þá samkeppni. Spursmálið er hins vegar þetta: Hefur einokuninni verið aflétt? Er þessi starfsemi opin fyrir samkeppni? Það er það sem ræður úrslitum um svarið en ekki það hvort einhver sé á því augnabliki kominn í samkeppni um þessa afgreiðslu.

Herra forseti. Það veldur mér vonbrigðum að hæstv. forsrh. skuli ekki sjá ástæðu til að tjá sig frekar um stöðuna í atvinnumálum kvenna sem ég nefndi áðan að hefði fengið sérstaka fyrirgreiðslu af hálfu ríkisstjórnarinnar í sinni tíð þegar atvinnuleysi var þó ekki meira en við búum við í dag. Þær ráðstafanir sem gripið hefur verið til og sú þensla sem verið hefur í efnahags- og atvinnulífinu, sem m.a. hefur leitt til þess að úr atvinnuleysi hefur dregið, er fyrst og fremst í mannvirkjagerð. Þau störf henta konum síður þannig að ég tel fulla ástæðu til að skoða það að til sérstakra ráðstafana verði gripið og a.m.k. hæstv. forsrh. beiti sér fyrir því að orsakir þess að atvinnuleysi kvenna er miklu meira og afleiðingar þess verði sérstaklega kannaðar. Varðandi póstburðargjöldin þá stendur það eftir að engin samkeppni um þessa starfsemi. Ég gat ekki heyrt að hæstv. forsrh. mótmælti því. Ég velti fyrir mér hvort eðlilegt sé, og tel að það sé ekki, að nú þegar við erum að hverfa frá gjaldskrársvæðum varðandi símgjöldin og erum komin með eitt gjaldsvæði, þá séu á sama tíma tekin upp tvö gjaldskrársvæði fyrir póstburðarþjónustu með 40% verðmismun. Það hlýtur að þurfa einhverjar skýringar á því að á einu bretti séu póstburðargjöldin hækkuð um 53--144%. Það er ekki hægt að láta þar við sitja eins og ekkert hafi gerst. Þetta er okurfyrirtæki sem nýtir aðstöðu sína í skjóli þeirrar einokunar sem það hefur til að hækka síma og póstburðargjöld upp úr öllu valdi. Ég vil minna á það vegna þess að hæstv. ráðherra ræddi um forsendurnar, að hann hefði óskað eftir því að forsendurnar fyrir símahækkuninni yrðu birtar, þá hafa þær alls ekki verið birtar að mínu viti.

Herra forseti. Við skulum ekki gleyma þeirri staðreynd að um eitt sameiginlegt fyrirtæki var að ræða sem gerði það kleift fyrir póstinn að standa í þessum miklu niðurgreiðslum. Það voru sem sagt hinar miklu tekjur símans sem gerðu því fyrirtæki kleift að greiða niður póstburðargjöld á einstökum tímaritum og blöðum. Þetta er ekki lengur fyrir hendi. Það er ein meginforsendan. Þar skiptir einnig meginmáli hvort um einokun er að ræða, einokunarréttindi, eða samkeppnissvið sem opið er öðrum. Ég tel að það hafi verið athugað nægilega vel í ríkisstjórninni en það er sjálfsagt að skoða það betur hvort þetta hafi ekki örugglega verið réttur gerningur en ég tel að svo hafi verið. Varðandi atvinnuleysi kvenna á landsbyggðinni þá var ég beðinn um mína afstöðu í málinu og svaraði því hreint út. Það er sjálfsagt full ástæða til að kanna sérstaklega hvernig standi á þeim mikla mismun á atvinnuleysi kvenna annars vegar og karla hins vegar. Það hafa komið upp skýringar sem byggja á því að skráning á atvinnuleysi sé með öðrum hætti hjá konum en körlum. Það eru getgátur uppi um það á sumum sviðum.

Virðulegi forseti. Ég gerði það að aðalmáli í ræðu minni áðan að ég auglýsti eftir pólitískum markmiðum í byggðamálum, fyrst og síðast, til að kalla það fram hver væru markmið núverandi hæstv. ríkisstjórnar í byggðamálum, hvernig hún vildi haga byggðamynstri í landinu. Vill hún hafa það óbreytt, vill hún breytingar eða hvað vill hún gera? Það var ekkert annað en þetta sem auglýst var eftir áðan. Því miður treysti hæstv. forsrh. sér ekki til að svara þeim spurningum en benti á að ég hefði ekki bent á neitt til að lagfæra það sem miður hefur farið á landsbyggðinni. Ég benti á að vitaskuld ætti að grípa til almennra aðgerða. Það ætti að halda áfram að styrkja heilbrigðismálin á landsbyggðinni og jafna orkuverðið, en það má benda á að nú eru u.þ.b. 450 milljónir sem menn ætla til jöfnunar orkuverðs á landinu og þyrfti nú ekki að bæta miklu við til þess að hægt væri að jafna orkuverðið. Ég benti á að auka þyrfti og efla framkvæmdir í samgöngumálum á landsbyggðinni en því miður eru tíðindin sem nú berast inn á þingið þau að niðurskurður sé væntanlegur í þeim efnum. Auk þess tók ég undir hugmyndir hv. þm. Guðna Ágústssonar um einhvers konar byggðastyrk. Ég taldi sem dæmi að þarna væru á ferðinni almennar aðgerðir sem hægt væri að grípa til til að styrkja byggð í landinu.

Herra forseti. Ég las ekki upp þá byggðaáætlun sem var samþykkt nokkuð samhljóða hér í þinginu vegna þess að ég gerði ráð fyrir að þingmenn gætu kynnt sér hana ítarlega. En um það hefur verið spurt hvort það sé stefnumið okkar, þingmanna ríkisstjórnar sérstaklega, að halda öllu landinu í byggð. Við vitum vel að það er ekki okkar verkefni eða okkar geta að halda öllu landinu í byggð eins og það er orðað. En ég hygg að langflestir hér inni séu þó þeirrar skoðunar að menn eigi að leita úrræða til þess að skapa þau skilyrði, að kjósi menn að eiga búsetu annars staðar en hér á þessu svæði, þá séu skilyrði með þeim hætti að þeir fari ekki á mis við þá þjónustu sem við almennt, sem Íslendingar, gerum nú kröfu til og geti að öðru leyti búið við svipaðar aðstæður og hér. En við munum aldrei geta ráðið því og eigum ekki að ráða því hvort fólk færir sig um set eða ekki. En við getum haft áhrif á hin almennu skilyrði. Það hefur auðvitað verið gert, sérstaklega með því koma efnahagsmálum almennt í betra horf en lengi hefur verið áður. Það gagnast öllum landsmönnum. Ég var að reyna áðan að færa rök fyrir því sem ég tel mig sjá fyrir hvers vegna þær almennu aðgerðir hafa ekki þegar borið þann ávöxt að stöðva strauminn hingað. Ég held að þau sjónarmið sem ég hafði þar uppi hafi töluvert til síns máls og þess vegna megi búast við því að árangur af almennum aðgerðum, og þeim verkefnum sem Byggðastofnun hefur staðið fyrir, muni skila sér þegar fram í sækir.

Virðulegi forseti. Það voru að minnsta kosti tveir hv. þm. stjórnarliðsins, Hjálmar Árnason og Guðni Ágústsson, sem auglýstu eftir þessum pólitísku markmiðum, líkt og ég gerði. Þannig að eftir stendur í umræðunni að ekki hefur komið fram hver markmið ríkisstjórnarinnar eru. Að öðru leyti get ég tekið undir það með hæstv. forsrh. að ekki er hægt að stjórna því hvar fólk vill vera eða hvar það á að vera. Það er aðeins hægt að bregðast við með almennum aðgerðum. En þeim almennu aðgerðum, sem ég vísaði til áðan, hefur ríkisstjórnin einmitt brugðist að sinna sökum þess að þar er að finna niðurskurð í flestum málum.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur flutt skýrslu sína um Byggðastofnun. Nú er það svo að hv. Alþingi kýs stjórn Byggðastofnunar og það er því dálítið undarlegt í mínum huga að hæstv. forsrh. skuli þurfa að svara fyrir Byggðastofnun sem hann hefur ekkert með að gera eða ræður ekki yfir, því það er stjórnin sem kosin er af Alþingi sem stýrir stofnuninni. Það væri miklu nær að Alþingi sjálft, forseti Alþingis, svaraði fyrir stofnunina gagnvart þingmönnum en þetta leiðir hugann að því hvort Alþingi geti yfirleitt gagnrýnt þessa stofnun þar sem það kýs sjálft stjórnina og ber þar af leiðandi ábyrgð á því sem þar gerist. Hvernig hefur tekist til? Umræðan núna er mjög svipuð því sem hún var fyrir ári síðan. Hún hefur verið málefnaleg og ágæt en þó gætir ákveðins vonleysis í umræðunni. Það kemur fram í máli þingmanna að þeir sjá að byggðaröskunin heldur áfram, og meira að segja vaxandi ef eitthvað er, og við höfum ekki náð tökum á því að stöðva þessa byggðaröskun. Byggðaröskunin sem kemur dapurlega fram á síðu 13 í skýrslu Byggðastofnunar, sem við erum að fjalla hér um, sýnir okkur að ekkert hefur áunnist í þessum málum. Og það er spurning hvort Byggðastofnun hefur yfirleitt hægt á þeirri þróun eða ekki. Hvernig hefði hún orðið ef Byggðastofnun hefði ekki verið að starfa? Ég er á því að það breytti engu. Það er verðugt verkefni okkar þingmanna að hægja á þessari þróun, þessum miklu fólksflutningum, þ.e. ef þeir eru ekki eðlilegir. Ef um er að ræða eðlilega þróun þá munum við ekki geta stöðvað hana þó við gjarnan vildum. Herra forseti. Hvað gerir Byggðastofnun? Jú, hún veitir beina styrki og lán til fyrirtækja og einstaklinga á landsbyggðinni. Af hverju er hún að veita lán í dag? Nú er allt yfirfljótandi í peningum. Það getur hver fengið lán sem vill, þ.e. ef reksturinn er skynsamlegur, og það er ef til vil einmitt þar sem hnífurinn stendur í kúnni. Kannski er Byggðastofnun að veita lán til fyrirtækja og reksturs sem ekki er skynsamlegur, sem aðrir vilja ekki setja hlutafé í eða lána til. Það skyldi nú ekki vera. Og hvaða afleiðingar hefur það fyrir landsbyggðina að Byggðastofnun er að búa til atvinnurekstur úti á landsbyggðinni sem ekki er skynsamlegur? Er það gott fyrir landsbyggðina? Ég segi nei. Mikið af þeim lánveitingum sem Byggðastofnun hefur veitt hefur farið til fyrirtækja sem hafa lent í miklum vandkvæðum. Og það sem hefur gerst er að vandi bankakerfisins hefur verið leystur. Það eru þeir sem eiga kröfur á þessi vonlausu fyrirtæki, vonlausar kröfur. Byggðastofnun hefur á undangengnum árum leyst þann vanda bankanna. Það bjargar ekki byggðarlögunum nokkurn skapaðan hlut. Það er lengt í hengingarólinni og byggðarlögin eru jafnilla sett eftir sem áður. Svo fara lánveitingarnar að sjálfsögðu til illa stæðra fyrirtækja, illa rekinna, og þau eru í samkeppni við vel rekin fyrirtæki, sem ekki fá aðstoð að sjálfsögðu því þeim gengur vel. Þarna er vonlaus samkeppni vel rekinna fyrirtækja við illa rekin fyrirtæki. Ég fullyrði því að þessi aðferð til að jafna aðstöðumun landsbyggðarfyrirtækja er misheppnuð. Herra forseti. Ég hef margoft lýst því yfir að styrkir eru nánast alltaf eins og eiturlyf, þau hressa í bili og gleðja en draga viðkomandi til dauða hægt og örugglega. Menn þurfa ekki að taka á vandamálum sem uppi eru í sambandi við stjórnun og rekstur vegna þess að staðan er löguð annars staðar frá. Ef illa gengur við rekstur, einhver er að reka fyrirtæki vonlaust og illa úti á landsbyggðinni þá er, í staðinn fyrir að skipta um stjórnendur og eigendur jafnvel, fengið lán eða hlutafjárloforð frá Byggðastofnun og reksturinn heldur áfram að vera lélegur til skaða fyrir þjóðarbúið og viðkomandi byggðarlag. Það liggur við að ég segi að styrkveitingar séu bölvun fyrir þann sem hlýtur. Sama hefur gerst með landbúnaðinn. Staða landbúnaðarins er svo sorgleg að ekki tekur tárum að tala um það. Og það er vegna þess, að mínu mati, að landbúnaðurinn hefur fengið styrki og styrki og hefur aldrei fengið að taka sig á eins og hann skyldi. Herra forseti. Af hverju eru búferlaflutningarnir? Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og Einar K. Guðfinnsson og fleiri hafa rætt um þennan vanda og það er mjög verðugt verkefni að finna út úr því af hverju búferlaflutningarnir eru. Það eru oft og tíðum persónulegar ástæður, t.d. nám barna og sérstaklega unglinga sem ekki er hægt að stunda í byggðarlaginu. Unglingarnir þurfa að flytja í burtu og við sem erum foreldrar þekkjum það að ekki er auðvelt að sleppa hendinni af óhörðnuðum unglingum til höfuðborgarsvæðisins. Ég skil vel að fólk freistist til að flytja með börnum sínum til náms. Svo er það, eins og hér hefur verið nefnt, að hjón starfa bæði utan heimilis og kannski bæði menntuð, annað þeirra fær vinnu úti á landi og hitt þarf að finna vinnu við sitt hæfi og finnur hana ekki og veldur því að þau fara hvorugt. Það vantar sem sagt atvinnuframboð úti á landi. Þessi mikli búferlaflutningur utan af landi er á margan hátt afar slæmur. Þetta er persónulegt áfall fyrir viðkomandi fólk sem lendir í því að þurfa að gefa upp vini og vandamenn, eigur og þann stað sem það vill búa á, verðfellir eignir og er mjög til skaða bæði persónulega og þjóðhagslega. Ekki hefur verið nægilega bent á þá kosti að búa úti á landi. Menn halda bara að þetta sé eitt allsherjarvolæði að búa úti á landi. Það er rangt. Það er mjög gott að búa úti á landi, verulega gott. Betri yfirsýn er yfir samfélagið og þar er t.d. ekki hávaðamengun eins og í Reykjavík, sem er mjög mikil. Það er ekki rykmengun og annað slíkt, og ekki þeir glæpir sem við upplifum í Reykjavík. Þannig að á margan hátt er gott að búa úti á landi. Ég vil undirstrika það og það ættu menn að segja oftar. En umræðan hefur alltaf verið neikvæð. Og af hverju er hún neikvæð? Til að mynda er það hugsanlega vegna vanda landbúnaðarins, sem hefur verið mjög mikill, og menn færa yfir á alla landsbyggðina. En landbúnaðurinn er ekki nema lítill hluti af landsbyggðinni. Svo er kannski líka það, að út af kjördæmamálunum hefur þróast upp eins konar þrýstingur, kjördæmapot kallast það, þar sem menn reyna að fá opinberar fjárveitingar í einhverjar glataðar fjárfestingar. Ég nefni hafnir, sem engan rétt eiga á sér, algjörlega óarðbærar. Þetta þýðir það að menn setja upp ákveðinn vælutón í röddina --- landsbyggðarþingmenn og landsbyggðarmenn. Þeir væla út fjárfestingar hjá ríkisvaldinu. Og við það að væla svona þá fá íbúarnir á svæðunum það á tilfinninguna að allt sé í kaldakoli þó það sé ekki. Þetta er sálfræðilegt. Svo er ekki síst það sem er mjög mikilvægt --- fólk vill sjá skynsamlegar fjárfestingar. Ef verið er að framkvæma eitthvað í kringum mitt hús þá vil ég sjá að það sé skynsamlegt en ef verið er að gera eitthvað arfavitlaust þá skammast ég mín. Og ég geri ráð fyrir að margir íbúar landsbyggðarinnar skammist sín fyrir þær fjárfestingar sem þar hefur verið útdeilt. Vegna þess að fólkið sér að sjálfsögðu hvað er skynsamlegt og hvað er vitlaust. Þetta er mjög neikvætt fyrir landsbyggðina. Herra forseti. Er byggðaröskunin eðlileg? Ég vil ekki skylda fólk til að búa úti á landi sem ekki vill það. Að sjálfsögðu ekki. En ég hef grun um það að byggðaröskunin sé ekki eðlileg. Þar vil ég nefna þessa miðstýringaráráttu okkar þingmanna sérstaklega. Það skal allt vera í Reykjavík, bankakerfið, fjármálakerfið --- allt er sett hérna í Reykjavík. Það er sett hérna í Reykjvík, það leitaði ekki hingað, það er sett hér. Ef maður leggur inn þúsundkall á Akureyri, þá fer sá þúsundkall til vinnslu í Reykjavík og þar er hann unninn í Reiknistofunni. Þar býr hann til vinnu og þar eru tekin 5% í kostnað og svo siglir hann aftur til Akureyrar og Akureyringurinn getur náðarsamlegast fengið að láni 950 kall, fimmtíukallinn verður eftir í Reykjavík. Þetta er hagur Reykvíkinga af miðstýringunni. Ég nefni stjórnsýsluna. Allt þarf að leita til Reykjavíkur, allt, meira að segja Byggðastofnunin er í Reykjavík. Ég þakka formanni stjórnar Byggðastofnunar fyrir það framtak að ætla að flytja stofnunina að hluta til út á land, hún ætti að fara öll. Ég vil minna á það að Byggðastofnun er ekki fyrir starfsmennina, hún er fyrir landsbyggðina. Sumt af þeirri þróun sem verið hefur er eðlileg. Ég nefni samgöngutæki. Ég nefni verslun og flutninga o.þ.h. Það er hagkvæmt að hafa verslun á einum stað en það er spurning hve miklu af því er stýrt. Bættar samgöngur hafa gert það að verkum að fólk kemur alla leið austan frá Klaustri og norðan frá Dalvík til að versla í Reykjavík. Herra forseti. Eigum við að etja höfuðborgarbúum og landsbyggðarfólki saman? Ég segi nei. Skýrsla Aflvaka stefnir að því. Hún er mjög neikvæð. Hún er að draga fram furðulega kostnaðarútreikninga, t.d. það að vegagerð sé hagur landsbyggðarinnar. Ég veit ekki betur en ég hafi notað þessa vegi, oft og tíðum og þykir gott. Ég keyri um sveitir landsins á þessum vegum. Þetta er ekki styrkur til landsbyggðarinnar frekar en margt annað sem gert er. Hins vegar gætu vitlausar fjárfestingar verið styrkur til landsbyggðarinnar. Ég held að við þurfum að horfa á samkeppnisstöðu höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar með nákvæmlega sama hugarfari og við þurfum að horfa á samkeppnisstöðu Íslands og útlanda. Og þá er það samkeppni um fólk og fyrirtæki og fé. Þetta er orðið mjög alvarlegt alþjóðlegt vandamál vegna þess að það er orðið svo auðvelt að flytja fyrirtæki og fólk. Herra forseti. Það er mjög margt gott að gerast, t.d. vil ég nefna verðbréfamarkaðinn. Hann er búinn að flytja marga milljarða frá Reykjavík út á land. Það er gott því fjármagnið leitar að sjálfsögðu þangað sem hagkvæmnin er mest. Það er til Eskifjarðar, Neskaupstaðar, Akureyrar, á Vestfirði. Þangað hefur fjármagnið leitað af því það er frjálst. Það er enginn að þvinga það. Það er togað, því er ekki ýtt. Byggðastofnun ýtir en verðbréfamarkaðurinn togar. Og það er miklu eðlilegra því það fjármagn gerir kröfu um öguð vinnubrögð og góða stjórnun hjá fyrirtækjunum. Þetta er sjálfviljugt fjármagn. Ég vil nefna internetið og tölvurnar og flutning grunnskólans til sveitarfélaganna. Það er jákvætt, það er gott og það muna efla byggðir landsins. Sérstaklega held ég að internetið muni koma til með að breyta miklu. Ég get alveg séð fyrir mér bandarískan lögfræðing búa uppi í sveit á Íslandi og vinna í gegnum tölvuna í Bandaríkjunum. Vinna að einhverju máli sem hann er með og aflar upplýsinga í gegnum internetið. Þetta er enginn vandi og það getur verið fallegt og gaman að búa uppi í sveit á Íslandi. Þannig að ég sé mikinn hag af internetinu. Herra forseti. Menn hafa talað hér af dálitlu ráðleysi. Mér finnst þingmenn vera ráðlausir gagnvart þessari búsetuþróun. Ég held og tel að eftirfarandi þurfi að gera til að laga stöðu landsbyggðarinnar: Í fyrsta lagi að auka frelsið eins og mögulegt er. Það hefur sýnt sig að frelsið lagar stöðu landsbyggðarinnar frekar en ekki. Svo þurfum við að lækka skatta á fólk og fyrirtæki og við þurfum að selja bankana, eins og hér hefur komið fram. Selja bankana þannig að þeir hætti að vera, nánast samkvæmt lögum, staðsettir í Reykjvík. Við þurfum líka að selja Póst og síma því hann vinnur ekki enn þá eins og hann ætti að vinna þ.e. í fullri samkeppni, þó síðasta aðgerð hans sé reyndar mjög góð fyrir landsbyggðina, þ.e. sama gjald fyrir símtöl um allt land. Og svo, herra forseti, legg ég til að Byggðastofnun verði lögð niður. Það held ég að landsbyggðinni sé fyrir bestu.

Herra forseti. Við erum að ræða byggðamál og stöðu Byggðastofnunar. Ég get ekki að því gert að mér fannst hv. þm., síðasti ræðumaður, tala svolítið óvarlega um lánastarfsemina sem á sér stað hjá stofnun eins og þessari. Við megum ekki, herra forseti, gleyma því að fyrir örfáum árum vorum við að rífa okkur upp úr einhverri mestu óstjórn efnahagsmála sem nokkur þjóð í Vestur-Evrópu hefur lent í síðan frá stríðslokum og við vorum mjög lengi að fara í gegnum tímabil þegar vextir voru neikvæðir. Það var mjög umdeilanlegt 1988 og 1989 hvort afgreiða ætti öll þau vandræði sem að okkur steðjuðu vegna hágengisstefnu 9. áratugarins með því að fara í þær aðgerðir sem Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina var látinn gera. Niðurstaðan var samt sú að tjónið var ekki eins mikið og menn vildu vera láta í upphafi. Þetta hefur allt verið sett inn í Byggðastofnun og Byggðastofnun kennt um það að þarna sé verið að lána vonlausum fyrirtækjum o.s.frv. Ég held, ef menn líta á þetta sanngjörnum augum, að slíkar sögur tilheyri fyrst og fremst sögunni. Í dag er verið að vinna í allt öðru umhverfi, undir allt öðrum formerkjum og á allt annan hátt. Það er ekki verið að nýta Byggðastofnun í dag sem ruslakistu fyrir einhver vonlaus og uppgefin verkefni. Það er af og frá. Í öðru lagi, herra forseti, vil ég mótmæla þeim sjónarmiðum hv. þm. að styrkir inn í atvinnulíf séu alltaf eins og eiturlyf. Styrkir eru notaðir um allan heim til þess að örva atvinnulíf, örva nýsköpun, til að taka þátt í og hjálpa til í áhætturekstri. Það eru einmitt þær aðferðir sem eru notaðar alls staðar og þær geta svo sannarlega gert verulegt gagn og hjálpað í hagkerfi hvers lands fyrir sig.

Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, 16. þm. Reykv., átti góða spretti í ræðu sinni og ég var honum sammála um margt, t.d. því að fréttaflutningur og umtal um landsbyggðina skipti miklu máli og að gott sé að búa úti á landi og menn ættu að halda því á lofti. Ég er honum innilega sammála um það. Það var samt eitt atriði sem ég hjó eftir í ræðu hans að hægt er að fá þá tilfinningu, eftir ræðuna, að vitlausar fjárfestingar eigi lögheimili úti á landsbyggðinni. Það er nú því miður ekki svo og það er vandamál sem hefur gengið í gegnum allt þjóðfélagið. Og ef leitað er og horft á þær afskriftir sem hafa verið í bankakerfinu, þá eru þær nú mestar í Reykjavík, í verslun og viðskiptum og í veitingastarfsemi. Þetta liggur fyrir þannig að því miður er það nú ekki svo að vitlausar fjárfestingar, sem stafa af kjördæmapoti landsbyggðarþingmanna, séu einu áföllin sem hafa dunið yfir hér á landi. Þetta vandamál er miklu víðtækara en svo. Varðandi hafnamál þá hafa auðvitað orðið þjóðfélagsbreytingar frá því ýmsar smærri hafnir voru byggðar upp og miklar breytingar í samgöngukerfinu sem verða alltaf. Það verður alltaf slík þróun sem kannski er ekki hægt að sjá fyrir á þeim tímum sem ráðist er í fjárfestingarnar. Nú eru allir flutningar að fara upp á land og það gerir það auðvitað að verkum að viðskipti eru minni við smærri hafnir. Það eru ástæðurnar fyrir því.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að vitlausar fjárfestingar hafa átt sér stað og þær munu ætíð eiga sér stað vegna þess að það er áhætta í atvinnurekstri. En í Reykjavík hefur ekki verið farið út í sérstakt verkefni til að leiðrétta þær fjárfestingar. Menn hafa bara staðið og fallið með fjárfestingum sínum. Fyrirtæki og einstaklingar hafa orðið gjaldþrota. Engum hefur dottið í hug að setja á einhverja Byggðastofnun til að bjarga kaupmanninum á horninu í Reykjavík þegar sú þróun varð að Íslendingar fóru að versla í stórmörkuðum. Það hefði engum dottið í hug. Munurinn er sá að úti á landi skal þessum mönnum bjargað hvað sem það kostar en ekki í Reykjavík. Þetta hefur hjálpað Reykvíkingum því að þar er búið að hreinsa til. Menn hafa orðið gjaldþrota, nýir aðilar koma inn í fyrirtækið ef það er á annað borð rekstrarhæft en úti á landi hafa ekki komið inn nýir aðilar, ekki fyrr en seint og um síðir. Það er hægt á slíkri þróun úti á landi með því að veita þessa styrki.

Herra forseti. Ég er ekki viss um að það sé svo einfalt að búið sé að hreinsa til í eitt skipti fyrir öll í Reykjavík og að ekki verði lengur um gjaldþrot að ræða. Auðvitað er rangt að draga svo einfalda mynd að menn hafi orðið gjaldþrota í Reykjavík og enginn hafi komið til aðstoðar en úti á landi hafi í öllum tilfellum verið komið til aðstoðar við þá sem lent hafa í erfiðleikum. Því miður verða gjaldþrotin um allt land. Hins vegar hafa verið aðgerðir til hjálpar fyrirtækjum sem voru ráðandi í atvinnulífi úti um landsbyggðina. Það hafa verið aðgerðir þeim til stuðnings. Ef það hefði ekki verið gert liti byggðamunstrið allt öðruvísi út en það gerir í dag. Þessar aðgerðir voru gerðar af byggðaástæðum. Hins vegar hafa fyrirtæki út um landsbyggðina því miður orðið gjaldþrota eins og fyrirtæki annars staðar í landinu. Því miður er hægt að nefna mörg dæmi um það. Ég er ekki að draga þetta upp til að niðra verslun í höfuðborginni en við verðum að tala um allt landið í heild þegar við erum að tala um óarðbærar fjárfestingar en þær eru því miður alls staðar til.

Herra forseti. Hv. þm. talaði um að breytingar hefðu getað orðið á byggðamunstri við gjaldþrot. Ég tel að þær hefðu ekkert orðið. Þótt fyrirtækin, sem voru undirstaða atvinnureksturs í viðkomandi byggðarlagi, hefðu farið á hausinn héldi reksturinn að sjálfsögðu áfram. Það kæmu bara nýir eigendur sem kunnu að stjórna eða kunnu að taka mið af þeim breytingum sem höfðu átt sér stað. Yfirleitt eru vandræði fyrirtækjanna annaðhvort vegna þess að þeim er illa stjórnað eða vegna breytinga í umhverfi þeirra sem þau hafa ekki tekið mið af. Nýir eigendur sem hefðu komið að þeim hefðu verið fljótari að aðlaga fyrirtækin. Sá styrkur sem hefur verið veittur hefur ekki forðað gjaldþrotinu, hann hefur frestað því. Gjaldþrotið kom fyrr eða seinna vegna þess að fyrirtækin voru áfram rekin illa eða þá að umhverfi þeirra var áfram breytt. Styrkurinn frestaði einungis því gjaldþroti sem hlaut að koma.

Herra forseti. Það fer að líða að lokum þessarar góðu umræðu um störf Byggðastofnunar og ég tek undir að hún hefur að mörgu leyti verið mjög málefnaleg. Það verður að segjast um þessa skýrslu eins og margar aðrar skýrslur Byggðastofnunar að þar kennir margra grasa. En vonbrigði Byggðastofnunar og starfsmanna með þá byggðaröskun sem hefur verið á undanförnum árum endurspeglast að sjálfsögðu í skýrslunni. Ég tel að ekki sé ástæða til að gera Byggðastofnun eða stjórn hennar að einhverjum blóraböggli fyrir þeim miklu búferlaflutningum sem nú eru og að ekki sé við einn eða neinn að sakast sem situr nú við stjórnvölinn í þeirri stofnun. Ég tel að stjórnin sé að gera sitt besta og hafi að mörgu leyti tekist vel til. Ég tel að við getum aðallega hent reiður á tvennt sem gæti skýrt mikinn flutningur af landsbyggðinni, sérstaklega frá Vestfjörðum, á undanförnum mánuðum, jafnvel tveimur til fjórum árum. Í fyrsta lagi var sú aðgerð stjórnvalda að stofna Hlutafjársjóð og Útflutningssjóð atvinnugreina á sínum tíma sérlega skaðleg fyrir íslenskan sjávarútveg og viðkvæm fyrirtæki eins og á Vestfjörðum og víðar í jaðarbyggðum. Það segi ég vegna þess að sú ráðstöfun kom í raun í veg fyrir eðlilega þróun sem var hafin í sjávarútvegi annars staðar en tafðist vegna þess að fjármagn var lagt í fyrirtæki sem áttu sér ekki tilverugrundvöll. Stjórnendur sem höfðu greinilega ekki burði til að axla rekstur fyrirtækja sinna sátu áfram við stjórnvölinn með þeim afleiðingum sem við höfum séð og ég hef horft upp á í þeim byggðum sem ég þekki mjög vel til. Ekki einungis að fyrirtækin sem haldið var á lífi með þessum hætti færu á hausinn heldur var búið að flækja nánast öllum íbúum svæðisins inn í fyrirtækið með hlutafjárloforðum og styrkjum, með veðsetningum á húseignum þannig að þegar fyrirtækið fór endanlega á hausinn fór allt plássið á hausinn, íbúarnir, hreppssjóðurinn og allt með. Í einu sérstöku byggðarlagi sem ég hef í huga hefur íbúum fækkað úr um 530 fyrir 16 árum niður í að vera 270--280 í dag. Ég ætla ekki að segja að þetta sé eina ástæðan fyrir þessari miklu fækkun í því byggðarlagi en þetta er ein af þeim ástæðum sem urðu til þess að flóttinn varð svona mikill. Auðvitað hefði getað orðið einhver flótti en hann varð miklu meiri vegna þessa. Annað sem veldur þessari miklu röskun á Vestfjörðum er að sjálfsögðu hin mikla vá og þær hörmungar sem dundu yfir þetta svæði í tveimur plássum aðallega. En óttinn við að það sama geti gerst í öðrum plássum hefur haft gríðarleg áhrif, það heyrum við öll sem förum um þetta svæði. Ég held að þetta tvennt hafi ráðið mestu um það hversu flóttinn hefur verið þungur á undanförnum mánuðum og tveimur til fjórum árum. Mjög mikið hefur verið gert í byggðamálum til að auðvelda fólki búsetu úti á landi. Húshitunarkostnaður hefur verið jafnaður mjög mikið frá því sem áður var. Ég var einn af þeim sem börðust mjög fyrir því fyrir tíu árum að jafna húshitunarkostnaðinn, þá sem bæjarstjóri vestur í Ólafsvík. Ég held að það megi segja að þar hafi náðst verulegur árangur enda eru komnar hitaveitur víðast hvar og Rarik hefur jafnað kostnaðinn. Ef ég lít t.d. á reikningana mína þar sem ég bý nú, á Suðurnesjum, og sé svo reikninga af sumum svæðum á Vestfjörðum þá eru þeir nokkuð sambærilegir. Ég sé að formaður stjórnar Byggðastofnunar, hv. þm. Egill Jónsson, hristir höfuðið og ég býð honum að sjá reikninga sem ég hef í þessu efni. Ég er ekki að segja að það sé alls staðar svona en ég hef séð það af ákveðnum svæðum, a.m.k. með vissri kyndun þannig að ég get sannað mál mitt. Vöruverð hefur einnig lagast mjög og það er fyrst og fremst að þakka aukinni samkeppni. Ekki verður annað sagt en að þar hafi orðið verulegur árangur. Það er ekki stjórnvöldum að þakka heldur framsýnum verslunarmönnum. Símakostnaður hefur verið jafnaður. En það sem meira er og mér finnst slæmt að komi fram í þinginu er að það sé talað um okur af hálfu Pósts og síma. Margoft hefur komið fram í þessum ræðustóli að símakostnaður á Íslandi sé einn sá lægsti í heiminum. Það fengum við, nokkrir fulltrúar samgn., að vita þegar við vorum á ferð í Danmörku. Þar lágu fyrir samanburðartöflur um það hver símakostnaður væri í OECD-ríkjunum. Þar kom fram að símakostnaður á Íslandi væri lægstur af öllum þessum löndum. Eftir því sem Hagstofan hefur upplýst er fyrirhuguð hækkun einungis 2,5% þegar á heildina er litið. Símakostnaður á Íslandi er ekki okurhár, hann er sá lægsti sem við þekkjum þrátt fyrir þær hækkanir sem hafa verið ákveðnar. Annað sem hægt er að segja að hafi verið mjög til bóta eru heilsugæslustöðvar sem eru komnar í flestöll byggðarlög, framhaldsskólar eru komnir í hvern fjórðung og svo mætti áfram telja. Gríðarlega margt hefur verið gert til að styrkja byggðina og efla fyrirtækin þó svo að menn geti sagt þegar litið er tíu ár aftur í tímann að byggðaröskunin sé samt sem áður staðreynd. Við getum velt fyrir okkur hvað við getum gert til að bæta úr þessu. Ég er ekki neinn kraftaverkamaður og því ekki með neinar patentlausnir frekar en aðrir sem hafa talað hér. Til viðbótar við það sem þegar hefur verið gert má að sjálfsögðu bæta einhverjum aðgerðum sem ég tel að muni bæta ástandið þótt það muni kannski ekki stöðva þann fólksflutning alveg. Ég hef haldið því fram að efla eigi sjóði landshlutanna. Lánasjóðir sem landshlutarnir, eins og gert hefur verið með eignarhaldsfélögum víða um landið, stjórnendur þeirra þekkja mun betur sitt svæði og hafa að mínu viti miklu gleggri mynd af því hvaða fyrirtæki það eru sem ættu að koma til greina þegar um er að ræða lánveitingar eða styrki. Þeir hafa að sjálfsögðu betri tilfinningu fyrir þeirri þróun sem er á svæðinu en hægt er að ætlast til að Byggðastofnun geti nokkurn tímann haft. Þess vegna tel ég að það eigi að efla þessa sjóði þó ég geti tekið undir það að fátt er verra en ofstýring að þessu leyti. Annað atriði sem ég held að sé mjög mikilvægt eru samgöngur. Það er alveg lífsnauðsynlegt fyrir landsbyggðina að fá betri samgöngur. Að byggja upp malbikaða vegi um landið er í rauninni eitt mesta og þyngsta atriðið í þessu máli. Við þekkjum það öll sem ferðumst um landið, meira að segja við sem erum fædd og uppalin úti á landi en eigum heima á höfuðborgarsvæðinu eða suðvesturhorninu og þurfum yfirleitt aldrei að fara nema í sumarfríinu út á malarvegina, að fólk sem ekki þekkir þetta fer ekki nema einu sinni þessa vegi. Það bíður eftir því að þeir verði malbikaðir. Það leggur ekki bílana sína í þetta. Ég fór hringinn í sumar og braut framrúðuna og framljósin bæði. Ég held að eitt aðalatriðið sé að flýta samgöngubótum. Að koma upp byggðakvóta fyrir smábáta í jaðarbyggðum held ég einnig að sé ein af þeim aðgerðum sem menn ættu að skoða. Það er engin frágangssök, finnst mér, að nýta fiskveiðistjórnarkerfið til byggðamála þannig að þær viðbótarúthlutanir sem verða í þorskveiðiheimildum t.d. á næsta fiskveiðiári gengju til þess að efla sjávarútveg smábáta í jaðarbyggðum. Ég held alla vega að það ætti að skoða hvernig það væri hægt. Ég tek einnig undir hugmyndir sem hafa komið hér fram um að veita sérstakar skattalegar ívilnanir eftir búsetu. Það er tíðkað, t.d. í Noregi og víða þar sem menn berjast við þessa miklu byggðaröskun, að grípa til skattalegra ívilnana þó að það stingi í augun að vera með skattalegar ívilnanir, eins og við höfum heyrt hér. Það hefur verið fjargviðrast yfir skattalegum ívilnunum fyrir sjómenn. En ég held samt sem áður að ef við ætlum að halda byggð í landi og ætlum að halda sjávarútveginum öflugum og hagsæld í þessu landi, þá verðum við stundum að gera fleira en gott þykir og í þessu tilliti held ég að við getum teygt okkur ansi langt. Ég held, herra forseti, að með samstilltu átaki geti þinginu og stjórn Byggðastofnunar tekist að hamla verulega gegn þessari þróun. Ég treysti stjórn Byggðastofnunar til að koma með heildstæðar lausnir sem við getum unnið með þeim að sameiginlega hér í þinginu því ég held að ekki sé hægt að ætlast til þess af Byggðastofnun að hún geri eitthvað ein og sér heldur hljóti Alþingi og ríkisstjórn að koma að því máli því þær lausnir sem við þurfum að grípa til eru það stórvægilegar að þar þarf að koma til samstillt og mikið átak.

Herra forseti. Ég hef hlustað hér lengi dags á mjög fróðlegar og skemmtilegar umræður um byggðamál. Þetta er svo sem ekki í fyrsta skipti sem ég sit langa fundi um slík efni en ég skal viðurkenna að þessi er ekkert endilega sá leiðinlegasti. Mér finnst menn hafa verið málefnalegir og tekið býsna vel á mörgum þáttum. Það kom hér fram hjá einum ræðumanni að atvinna og laun væru ekki endilega það sem skipti máli. En ég held að það sé engin spurning að atvinna og laun eru frumskilyrði því án launa hafa menn ekkert að gera með vegi eða menningu eða listir, ef þeir geta ekki keypt sig inn eða keypt sér bíl og bensín á hann. Það er ekki flóknara en það. Menn hafa verið að velta upp skýringum á fólksflótta af landsbyggðinni. Það er kannski ekki endilega í tísku í dag að kafa í fortíðarvanda en ég ætla að leyfa mér það samt. Upp úr 1980 komu þrengingar eins og við þekkjum, eiginlega á öllum sviðum og þá var settur á kvóti bæði til sjávar og sveita. Ég ætla að byrja á því að tala um landbúnaðinn, ég þekki hann miklu betur, og fara örfáum orðum þar um. Það þarf ekkert að tíunda það að vá var fyrir dyrum, mikil offramleiðsla í kringum 1980 og það þurfti að gera eitthvað. Ég veit ekki hvernig í ósköpunum stóð á því en með ótrúlega margt af því sem gert var þá virðist hafa tekist afar illa til og þar geri ég engan greinarmun á. Þar held ég að allir hafi tekið saman höndum um að láta þetta mistakast, bændur, bændasamtök og stjórnvöld. Það getur ekki verið tilviljun og það getur ekki verið lögmál að 40% bænda í sauðfjárframleiðslu skuli vera undir fátæktarmörkum í dag og það er alveg ótrúlegt að það skuli hafa verið horft á þetta í gegnum tíðina án þess að nokkuð hafi verið gert annað en bara að halda um það fundi og skrifa um það skýrslur. Nú segja mér bændur í mjólkurframleiðslu að þeir séu á hraðri niðurleið og mjólkurframleiðslan hafi aldrei verið verri atvinnuvegur en í dag. Horfandi á þetta þá þurfum við ekkert að vera hissa á því hvernig standi á því að ungt fólk fari ekki í þennan atvinnurekstur, atvinnurekstur sem skilar 40% af sínu fólki undir fátæktarmörk getur ekki verið fýsilegur enda fer lítið af ungu fólki út í búskap í dag. Þegar kvótakerfið kemur á í sjávarútvegi þá verður þessi geysilega mikla breyting. Í flestum sjávarþorpum er bátaútgerð og mjög margir, kannski flestir þorpsbúar, meira og minna tengdir þessum útgerðum, vinna annaðhvort beint eða óbeint við þær. Allt í einu gerist það að það eru bara fáir og sterkir aðilar sem eru farnir að gera út og þessir duglegu einstaklingar finna sig ekki á stöðunum, finna sig ekki sem verkamenn einhverra fyrirtækja, á lágum launum oftast nær. Og það sem er verst við þann fólksflótta utan af landsbyggðinni í dag er að höfðatalan segir ekki allt. Það er atgervisflóttinn. Duglegt fólk finnur sig ekki þar. Það fer hingað suður. Hér er eitthvað að gerast og það vill heldur vera hér þó það sé ekki öruggt, horfandi þá á vonina um að eitthvað gerist. Það þarf enginn að vera hissa á því. Þetta er orðið svo ömurlegt á öllum sviðum, finnst mér, hvað þessi stóru fyrirtæki hafa náð að sölsa undir sig alla skapaða hluti, að strákagreyjum sem eru að reyna að kaupa sér vörubílspútur, er ekki vært því risarnir, Eimskip og Samskip, eru óðara komnir á hælana á þeim og þeir lifa ekki lengi, enda er þetta alveg að verða horfið úr geiranum sem einkaframtak. Eitt atriði enn ég vil nefna. Það hefur verið nefnt hér í dag, en ég hef aðra skoðun á því. Það eru skattalögin. Þau hafa geysilega mikið að segja og spila stórt inn í þetta dæmi. Ég er algerlega á móti því að ætla að fara að mismuna Íslendingum, 260 þúsund sálum. Það gengur ekki. Við verðum allir að búa við sömu skattalög. En við verðum að hækka skattleysismörkin svo að það verði lífvænlegt fyrir fólk sem er á lágmarkslaunum. Úti á landi hefur fólk nefnilega nánast ekkert annað en dagvinnu. Við vitum það og þekkjum sem búum úti á landi. Það sama má segja um marga í Reykjavík líka. Þetta fólk er náttúrlega ekki á atvinnuleysisskrá. Það telst í atvinnu en það er á mjög lágum launum og ég tel að skattleysismörk ættu að vera að lágmarki 80--100 þúsund kr. 100 þúsund væri þokkalegt. Það væri allt annað og miklu lífvænlegra eftir það og þetta verður að gerast. Ég þekki þetta frá sjálfum mér þegar ég er að borga mínu ágæta fólki út. Maður er að reyna að gera vel við það, en þegar búið er að draga frá því allt þá er varla hægt að lifa af því sem eftir stendur. Svona hlutir ganga ekki. Annað sem maður verður líka of mikið var við núna í þessum uppgangi það er svört atvinnustarfsemi sem er í vexti. Ég ætla ekki að taka sterkara til orða þó ég viti um allt of mörg dæmi. Ef við ætlum ekki að taka á þessu máli fyrr en síðar þá verður hér hálfgerð skálmöld í skattamálum. Það þarf enginn að halda að hægt sé að keyra þetta niður með skattalögreglu. Þá þyrfti bara að setja mann á mann. Ég held að í tímans rás hafi það orðið einhvern veginn þannig að allir --- ég verð að segja allir. Ég ætla ekki að skilja neinn undan, þ.e. fólkið sjálft, samtök þess og stjórnvöld einnig --- hafi einhvern veginn misst taktinn og hætt að heyra hjartslátt grasrótarinnar. Menn hafa einhvern veginn lokast inni í fílabeinsturnum, haldið fundi og skrifað skýrslur en lítið gerst. Eitt sinn var ég hér með manni í bænum sem ætlaði að verða sér úti um smálán. Við fórum inn á virðulega peningastofnun. Hann vildi setja í veð íbúðarhús sitt sem var nýlegt hús úti á landi, en sá sem var þar í fyrirsvari sagði ósköp dapurlega: ,,Við tökum ekki veð í hesthúsum úti á landi.`` Þetta er kannski einn liður líka, þ.e. hve þeir sem hafa með peningastofnanir að gera eru búnir að missa trú á landsbyggðinni og þetta sjáum við á mörgum sviðum. Þegar niðursveiflan var að byrja eða kannski komin í algleyming þá var það mjög í tísku að setja upp á sem flestum stöðum á landinu það sem kallað var átaksverkefni. Þetta var góð hugmynd en það sem vantaði var að það var enginn bakfiskur í þessum verkefnum. Byggðastofnun eða einhver önnur peningastofnun hefðu þurft að standa á bak við þetta. Ég vissi að margir harðduglegir menn voru að reyna að vinna í þessu en ótrúlega lítið hafðist út úr því vegna þess að menn voru bara einir og sér að berjast. Þarna vantaði alveg gjörsamlega bakhjarl. Og ég held að núna væri annað útlit í þessum málum ef betur hefði tekist til. Það gerist ekkert fyrr en það fara að spretta upp á þessum stöðum, í þessum þorpum, lítil fyrirtæki duglegra manna sem koma til með að taka í vinnu til sín fólk sem ekki sættir sig við að vinna í stórum fiskverkunarhúsum. Ég er ekkert að gera lítið úr þeim, því fer fjarri, en það er ekki fyrir alla. Mjög víða á landinu er engin aðstaða. Það vantar húsakost. Ég mundi nú vilja benda hv. þm. Agli Jónssyni á að ég held að a.m.k. á Norðurl. v. sé víða mjög mikil vöntun á einhverjum húsakosti sem þarf að koma upp. Það er mjög víða sem er mjög lítið um aðgengilegt iðnaðarhúsnæði. Ef komið yrði upp vísi að iðnaðarhúsnæði, það þarf ekki að vera stórt eða mikið, þá mundi það vefja utan á sig. Ég veit það og þekki það vel að það er fullt af einstaklingum --- ég þekki það í mínu kjördæmi --- duglegu fólki sem er tilbúið að fara út í einhvern atvinnurekstur ef það fengi einhvern smástuðning til þess.

Virðulegi forseti. Ég þykist verða þess vís að þessari umræðu sé nú að ljúka og er eins gott að tala gætilega hér í lokin svo ekki verði vakin upp á ný, enda er aðalerindi mitt að þakka fyrir þessa umræðu. Reyndar lagði hæstv. forsrh. inn góð orð í síðari hluta hennar og skýrði þar þau viðhorf sem að sjálfsögðu snúa helst að Byggðastofnun í þessum efnum. Það er þó einkum tvennt sem ég vil sérstaklega minnast á hér í lokin. Í fyrra lagi hlýt ég að þakka þann stuðning sem hefur komið fram við þá ákvörðun Byggðastofnunar að flytja hluta stofnunarinnar norður á Sauðárkók. Ég gat reyndar átt von á því að þar kæmu fram einhver andmæli. Fjölmiðlarnir hafa verið á ferðinni, Morgunblaðið og aðrar fjölmiðlastofnanir. Minna þarf nú til til þess að koma af stað óróleika í kringum slíkar ákvarðanir. Þegar minnst hefur verið á þessa ráðstöfun í þessum umræðum hefur hins vegar allt verið á einn veg, til stuðnings við þá ákvörðun stofnunarinnar að flytja þróunarsviðið norður á Sauðárkrók. Það kom mér reyndar á óvart hve tillaga mín sem ég lagði fram fyrir rúmum mánuði síðan naut mikils stuðnings í stjórn Byggðastofnunar. Þá lá reyndar fyrir að af hendi stjórnarmanna var nægur vilji til að ganga lengra í þessum efnum heldur en tillagan náði til. Ég tel hins vegar að þetta hafi verið skynsamleg ráðstöfun. Þetta er verkefni sem hægt er að koma í framkvæmd með hægu móti. Ég er sannfærður um að það muni styðja þróun byggðamála hér á landi. Ég trúi því að hafi einhverjir búist við að hér yrði eitthvað hikað eða hopað þá geri þeir sér grein fyrir því að slíkt er auðvitað víðs fjarri. Hitt atriðið sem ég vildi aðeins minnast á líka er það starf sem Byggðastofnun stendur nú frammi fyrir um gerð nýrrar áætlunar um byggðamál eins og lög kveða á um og hæstv. forsrh. hefur kunngert. Ég tek sérstaklega undir þau orð forsrh. að sú tillaga eða sú stefnumótun sem fyrir liggur var barn síns tíma og það er alveg ljóst að það er vilji stjórnar stofnunarinnar að kveða skýrar og markvissar að orði í þeirri ályktun sem nú er í undirbúningi. Mér er fullljóst að þar er okkur mikill vandi á höndum enda höfum við kvatt til liðsinnis við okkur ýmsa aðila, stofnanir og einstaklinga, og þar á meðal háskólana tvo, Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri. Ég held að þetta hafi verið góður gjörningur, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem hefur lifnað síðustu daga vegna skýrslu Aflvaka. Það er áreiðanlega afar mikilvægt að að þessum málum komi óvilhallir aðilar og að til grundvallar verði lögð fagleg og skýr vinnubrögð. Ég er sannfærður um að stjórn Byggðastofnunar mun leggja sig fram um að vinna þetta verk og setja í það tíma og það liggur alveg ljóst fyrir að í þeirri vinnu mun ekki steyta á neinum sérstökum pólitískum skerjum þótt auðvitað hafi menn um þessi efni misjafnar skoðanir. Virðulegur forseti. Ég endurtek svo það sem ég sagði hér í upphafi að ég er afar þakklátur fyrir þessa umræðu. Hún hefur verið málefnalegri heldur en í flesta aðra tíma. Hún hefur verið einarðari og skýrari gagnvart stuðningi við byggðir landsins og hefur það reyndar komið fram án tillits til þess hvar hv. þm. eiga búsetu. Þetta tel ég afar mikilvægt að liggi fyrir við lok umræðunnar.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um staðsetningu nýrra ríkisfyrirtækja og stofnana á landsbyggðinni á þskj. 215. Flm. ásamt mér er hv. þm. Tómas Ingi Olrich. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa stefnumörkun um hvernig tryggja megi aukna hlutdeild landsbyggðarinnar í opinberri þjónustu með því að staðsetja nýjar stofnanir og fyrirtæki ríkisins utan höfuðborgarsvæðisins þar sem það er mögulegt.`` Tillaga þessi var lögð fram á síðasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu, fór reyndar til allshn., og er því lögð fram að nýju. Eins og reyndar kom töluvert fram í þeirri umræðu um byggðamál sem hér hefur staðið í allan dag þá hefur talsvert verið rætt um það á undanförnum árum hvernig mætti eða hvort ætti yfir höfuð að flytja ríkisstofnanir út á land. Við þekkjum öll þessa umræðu. Hún hefur oft á tíðum orðið sársaukafull þótt mér hafi oftast nær fundist hún óskiljanleg vegna þess að auðvitað eru fyrir því fullkomin rök að ríkisstofnanir séu staðsettar annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel sjálfur að kannski megi skipta þessu máli í þrennt. Verkefnunum megi skipta í þrennt. Í fyrsta lagi er auðvitað hið almenna og hefur oftast verið í umræðunni, það er að flytja ríkisstofnanir í heilu lagi út á land. Í öðru lagi að flytja tiltekna starfsemi úr einhverjum stofnunum út á landsbyggðina. Það er það sem verið er að gera núna hjá Byggðastofnun. Í stað þess að taka stofnun í heilu lagi og flytja hana á annan stað er verið að marka þá stefnu að skilgreina tiltekin verkefni og flytja þau út á landsbyggðina. Það er þannig í dag að þetta er mjög einfaldur hlutur. Það er mjög einfalt að gera þetta svona og skilar oft á tíðum miklu meiri árangri. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur gert þetta á Akureyri með mjög góðum árangri. Blaðið Dagur er rekið þannig. Morgunblaðið er með öfluga ritstjórn á Akureyri og fyrirtæki í olíudreifingu og flutningum skipta starfsemi sinni niður með þessum hætti einfaldlega vegna þess að það eru mikil rök fyrir því. Það er mjög skynsamlegt og eðlilegt að gera þetta með þessum hætti. Þess vegna er mjög einkennilegt þegar menn bregðast við flutningi tiltekinnar starfsemi á einhvern stað fjarri höfuðstöðvum eins og ógnun við starfsemi þeirra stofnana eða fyrirtækja. Það er öðru nær. Þessi skipulagsbreyting er auðvitað í átt við það sem gerist í nútímaþjóðfélagi og er auðvitað bara það að menn eru að nota sér þá tækni sem býður upp á þessa möguleika. Það sem gerir þennan kost líka auðveldari er sú staðreynd að unnt er að gera sérstaka þjónustusamninga við hið opinbera um tiltekin verkefni og ég held að það sé hlutur sem menn þurfi að horfa miklu meira á í framtíðinni. Síðast en ekki síst er raunar sú hugmynd sem verið er að mæla fyrir í þessari þáltill. og það er að staðsetja nýjar stofnanir sem ríkið er að koma á laggirnar úti á landsbyggðinni. Slíkar stofnanir eiga sér þá ekki forsögu. Ekki er hægt að benda á að verið sé að neyða starfsmenn til að flytja búferlum eins og er oft hin algenga viðbára og þeir erfiðleikar sem við verðum oft vör við þegar verið er að flytja gamlar og grónar stofnanir ættu ekki að vera til staðar. Vandinn er hins vegar oft á tíðum sá að þær stofnanir sem verið er að stofna eiga sér einhverjar gamlar rætur eða forsögu og þá verður auðvitað að skoða það sérstaklega. En hvers vegna erum við að velta þessu fyrir okkur? Af hverju erum við að velta því fyrir okkur að staðsetja ríkisstofnanir annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu? Í fyrsta lagi tel ég að það þurfi að fara fram sérstök röksemdafærsla þegar verið er að velja einhverri stofnun stað. Ég tel að það þurfi ekki síður að rökstyðja það að stofnun er sett niður í Reykjavík en að stofnun er sett niður norður á Akureyri, á Ísafirði eða á Sauðárkróki, svo ég taki dæmi. Að sjálfsögðu þarf að fara fram alveg sama röksemdafærslan. Það er ekkert náttúrulögmál sem segir að stórar stofnanir á vegum hins opinbera eigi og þurfi og geti ekki annað en verið á höfuðborgarsvæðinu. Það sem gerir þetta kannski enn þá meira knýjandi er sú staðreynd að hið opinbera er auðvitað langsamlega stærsti vinnuveitandi Íslendinga. Árið 1994, en þessi tillaga styðst við tölur frá því ári, voru unnin 34.614 ársverk á vegum hins opinbera, þar af 22.982 á höfuðborgarsvæðinu. Það svarar til þess að tvö af hverjum þremur ársverkum hjá hinu opinbera séu unnin á höfuðborgarsvæðinu. Á árunum 1984--1995 fjölgaði ársverkum á vegum hins opinbera um 5.648 á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni einungis um 2.114 ársverk. Mismunurinn er 3.534 ársverk. Það gefur auðvitað auga leið að þetta ræður býsna miklu um búsetu fólks. Þegar fólk stendur frammi fyrir því að möguleikar þess á atvinnu á tilteknu sviði eru bara á höfuðborgarsvæðinu, þá á fólk ekkert val, það er ekkert spurt. Það getur ekki valið sér búsetu þegar menntun þess byggist á einhverri tiltekinni prófgráðu sem gefur einungis réttindi eða möguleika á starfi hjá hinu opinbera og hið opinbera velur starfsemi sinni stað á höfuðborgarsvæðinu. Val fólks sem sífellt er verið að tala um í byggðaumræðunni er því ekkert. Stundum er sagt að fólk eigi að velja sér sína búsetu sjálft. Það er alveg rétt. En þá verður auðvitað að gefa spilin þannig að fólk geti valið sér búsetu. Ekki þannig að hún sé valin fyrir það með því að öll atvinnustarfsemi fari fram á einum stað og menn standi frammi fyrir því að geta aðeins unnið á þeim eina stað en ekki neinum öðrum. Það er kannski angi af þessari hugsun sem býr að baki tillögunni, sem sagt þeirri hugsun að reyna að búa til val fyrir unga fólkið í landinu. Ég hitti mektarmann norður á Ströndum í sumar og við tókum tal saman og hann sagði við mig orð sem hafa fest mjög í huga mér. Hann sagði við mig: ,,Það er ekki framleiðslustjórnun í landbúnaði eða sjávarútvegi sem mun gera út af við byggðirnar. Það er menntunin.`` Ég hélt satt að segja í upphafi að hann hefði átt við þennan mikla kostnað sem við þekkjum hjá fólki á landsbyggðinni, við að senda börnin sín til mennta. Það var ekki það sem hann átti við. Hann sagði einfaldlega: ,,Hvað á unga fólkið okkar sem fer til þess að leita sér menntunar að gera að námi loknu? Það á ekkert val. Það kemst ekki heim vegna þess að atvinnutækifærin eru ekki til staðar.`` Auðvitað er þetta ekki bara mál sem snýr að hinu opinbera. Þetta snýr líka að því að reyna að skapa grundvöll til þess að búa til fleiri og fjölbreyttari atvinnutækifæri á öðrum sviðum. Það erum við að gera með því að efla stuðning við atvinnuþróunarfélögin til að reyna að laða fram kraftana sem búa heima í héruðunum. En hið opinbera er líka stærsti atvinnurekandinn og hið opinbera ræður þess vegna gríðarlega miklu um það hvar fólk getur kosið sér búsetu. Það er þetta, virðulegi forseti, sem ég held að skipti svo miklu máli og sé þáttur sem við verðum að horfa miklu stífar til, þ.e. hvar hið opinbera kýs að koma fyrirtækjum sínum og stofnunum fyrir. Við erum kannski að horfa á þetta í alveg nýju ljósi núna vegna þess að möguleikarnir til staðsetningar eru orðnir miklu fleiri en áður. Fjarskiptin gera það einfaldlega að verkum að oft á tíðum skiptir engu máli hvar menn vinna þessi störf. Menn geta unnið þróunarvinnu fyrir Byggðastofnun jafnt á Sauðárkróki sem í Reykjavík. Menn geta unnið við það að selja fisk bæði á Akureyri sem og í Reykjavík og menn geta unnið við hvers konar tækniþjónustu nánast hvar sem er á landinu. Þess vegna, virðulegi forseti, hníga öll rök að því að staðsetning fyrirtækja, jafnt hjá hinu opinbera og á almennum markaði, taki miklum breytingum og í ljósi þess er þessi tillaga lögð hér fram. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég vil með örfáum orðum lýsa stuðningi við þessa tillögu og taka undir efni hennar og taka undir það sem segir í grg., að staðsetning ríkisfyrirtækja og stjórnsýslu hins opinbera getur ráðið miklu um það hvar fólk velur sér búsetu. Ef við ferðumst um byggðir landsins sjáum við að þar sem er opinber þjónusta þá eykur hún fjölbreytnina í atvinnulífi og mannlífi viðkomandi staða. Við ræddum skoðanakönnun sem gerð var í sumar í umræðunni um byggðamálin í dag sem sýndi að fólk á landsbyggðinni var hvað óánægðast með einhæfni atvinnulífsins. Það er auðvitað eitt af því sem dregur úr einhæfninni þegar hægt er að vera með opinbera þjónustu og opinbera starfsemi í byggðunum úti á landi. Það kemur einnig fram í þessari grg. að 2 / 3 hlutar ársverka hins opinbera hafi verið á höfuðborgarsvæðinu árið 1994, eða tæp 23.000 störf og trúlega hefur þetta hlutfall heldur hækkað en lækkað síðan. Margt af þessari starfsemi á hvergi heima nema á höfuðborgarsvæðinu en það er líka svo að sum af þessum fyrirtækjum og þessari starfsemi ættu mjög vel heima úti á landi. Umræður um flutning ríkisstofnana hafa staðið lengi, ég held eins lengi og ég hef fylgst með umræðu um þjóðmál á Íslandi. Allir flokkar og flestar ríkisstjórnir síðustu áratuga hafa haft það á stefnuskrám sínum að flytja opinbera starfsemi frá höfuðborgarsvæðinu og út á land en það hefur orðið lítið um efndir. Það er kannski vegna þess að þetta er mjög erfitt og vekur mjög hörð viðbrögð eins og við sjáum varðandi þessi fáu dæmi sem eru um slíka tilflutninga. Við minnumst viðbragðanna við flutningi veiðistjóraembættisins til Akureyrar, mjög harðra viðbragða starfsmanna Landmælinga við ákvörðun hæstv. umhvrh. um að flytja þá stofnun frá Reykjavík á síðasta ári og þau mótmæli standa reyndar enn. Við höfum fylgst með viðbrögðum við ákvörðun stjórnar Byggðastofnunar um að flytja lítinn hluta af starfsemi hennar norður í land, þróunarsviðið. Það hefur vakið mjög hörð viðbrögð hjá starfsmönnum og reyndar ýmsum fjölmiðlum eins og hér hefur verið bent á. Ég held að megi marka það af þessum viðbrögðum að það verði ekki mikið um slíka flutninga á næstu árum. Í stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 1994--1997, sem var samþykkt hér á Alþingi í maí 1994, segir, með leyfi forseta: ,,Opinber þjónusta og starfsemi opinberra stofnana verði aukin á landsbyggðinni en dregin saman á höfuðborgarsvæðinu að sama skapi.`` Ég hallast helst að því, með tilliti til viðbragðanna við flutningi opinberra stofnana sem átt hefur sér stað, að þessi tillaga sé kannski raunhæfasta lausnin á þessu máli, með öðrum orðum að reikna með að ný starfsemi hins opinbera verði úti á landi, þ.e. að staðsetja nýjar stofnanir og fyrirtæki ríkisins utan höfuðborgarsvæðisins þar sem það er mögulegt, eins og segir í tillögunni. Þess vegna er ég sammála henni og að ríkisstjórninni verði falið að undirbúa stefnumörkun um hvernig tryggja megi að þetta geti átt sér stað.

Virðulegi forseti. Þetta mál sem hér er endurflutt, kom fram á síðasta þingi, er góðra gjalda vert svo langt sem það nær. Ég tjáði mig þá um málið og það væri góðs viti ef ríkisstjórnin hefði sig í það að taka undir einhverja slíka stefnu sem hér er sett fram. En þetta er ekki stjtill. og enn kemur málið fram án þess að nokkur viðbrögð komi frá ríkisstjórn um efni þess, þ.e. að undirbúa stefnumörkun um að auka hlutdeild landsbyggðarinnar í opinberri þjónustu. Þær aðgerðir sem fram hafa komið af hálfu ríkisstjórnar í þessum málum eru satt að segja slíkar að þær eru frekar til þess fallnar að girða fyrir framgang þeirrar almennu stefnu að flytja þjónustuþætti á vegum ríkisins út á land. Einmitt þau atriði sem hv. síðasti ræðumaður nefndi hér, vinnubrögðin við áformaðan flutning Landmælinga upp á Skaga, upp á Akranes og svo síðasta afrekið í þessum efnum varðandi þróunarsvið Byggðastofnunar sem stjórn Byggðastofnunar hefur ákveðið að flytja til Sauðárkróks, eru síst til þess fallin að tekið sé skynsamlega á þessum málum og stefna mörkuð. Báðar aðgerðirnar eru handahófslegar og illa undirbúnar. Það sem skortir er skýr og jákvæð stefnumörkun í þessum málum og að settar verði reglur um það hvernig eigi að undirbúa slík mál þannig að einstakir ráðherrar og einstakar stjórnir stofnana grípi ekki til illa undirbúinna og handahófslegra ráðstafana sem vekja upp mótmæli og andúð þeirra sem hlut eiga að máli, m.a. vegna þess að ekki er farið að eðlilegum reglum við undirbúning ákvarðana. Við vitum um starf margra nefnda sem hafa unnið að tillögugerð fyrir stjórnvöld á þessu sviði. Þær eru orðnar nokkuð margar nefndirnar sem hafa skilað áliti og allt hefur þetta í rauninni verið talað út í vindinn nema síðan þessi fálmkenndu vinnubrögð einstakra ráðherra og nú síðast stjórnar Byggðastofnunar í sambandi við þróunarsvið Byggðastofnunar. Ég harma að svona skuli staðið að verki. Það sem á að gera, fyrir utan það að athuga mál er varða nýjar stofnanir, er að taka einstaka þjónustuþætti hins opinbera sem þarf að sinna í kjördæmum landsins --- sem eru ágætar einingar til að byggja á í sambandi við stjórnsýslu og hefðu þess vegna átt að vera skilgreind sem fylki eða héruð í landinu eins og sá sem hér talar hefur ítrekað lagt til á Alþingi --- þjónustu sem nú er í stórum stofnunum í höfuðborginni og sem varðar einstök svæði og flytja hana út í kjördæmin. Það er leiðin. Það er hin jákvæða og eðlilega leið sem fyrir löngu átti að fara í þessum málum. Á meðan menn ekki bregða á það ráð komast menn skammt í þessum efnum. Það mætti tína upp þjónustuþætti úr öllum hinum stóru stofnunum allt frá heilbrigðismálum og menntamálum yfir í aðra þætti sem varða miklu. Ég get nefnt Húsnæðisstofnun ríkisins sem ágætt dæmi um þjónustu sem ætti auðvitað að vera sinnt á viðkomandi svæðum, þetta margir þættir sem um er að ræða. Það er hægt að taka öll helstu svið á vettvangi ríkisvaldsins og benda á að þeim væri eðlilega fyrir komið úti í kjördæmum landsins. Þannig sköpuðust verkefni þar og þekking og þjónustan væri auk þess nær íbúunuum. Hugmyndir um að rífa upp einstakar, stórar stofnanir á vegum ríkisins sem nú eru í höfuðstaðnum eru mjög illa til þess fallnar að fá undirtektir og hafa þann ókost í för með sér að þá er verið að afnema eða vinna gegn því jákvæða sem þó fylgir höfuðstað og alls ekki ber að horfa fram hjá, þ.e. að höfuðborgin er miðstöð stjórnsýslunnar en einstakir þjónsutuþættir hins vegar byggðir upp svæðisbundið. Þetta er sú stefna sem ég hef mælt fyrir. Á síðasta þingi var til umræðu till. til þál. um að settar yrðu reglur að því er snertir undibúning að flutningi opinberrar starfsemi. Ég geri ráð fyrir því að flytja það mál síðar á þessu þingi, e.t.v. í eitthvað breyttum búningi ef ástæða þykir til. En mér sýnist engin vanþörf á að minna á nauðsyn þess að setja reglur um þessi mál ef það mætti verða til þess að stjórnvöld og aðrir sem ákvarðanir taka horfi aðeins fram fyrir sig áður en það er gert og vandi undirbúning og að réttarstaða þeirra sem hlut eiga að máli sé sem skýrust.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til þess að biðja hv. 3. þm. Austurl. um skýringar. Ég þekki nú þessa tóntegund um það þegar eitthvað á að gera og flytja stofnanir út á land eins og umræðan hér í dag hefur að miklu leyti snúist um. Mig langar aðeins til að spyrja hv. þm. Hjörleif Guttormsson að því hvort hans skoðun sé sú að þau áform og sá undirbúningur sem viðhafður var þegar Skógrækt ríkisins var flutt austur hafi verið jafnilla undirbúin og illa grunduð og þessar hugmyndir sem hann segir að séu hjá Byggðastofnun. Þessi hugmynd Byggðastofnunar um að flytja hluta af starfsemi sinni til Sauðárkróks er ekkert illa grunduð. Þetta er ekkert nema það sem Byggðastofnun hefur verið að gera í gegnum tíðina. Byggðastofnun er t.d. með starfsmenn norður á Akureyri sem eru að vinna þar að ýmsum málum sem eru ekkert staðbundin við Norðausturland eitt og sér. Við erum þar með menn sem vinna á landsvísu að ýmsum málum sem tilheyra stofnuninni og eru mætti kannski segja sérmenntaðir á því sviði samhliða því sem aðrir starfsmenn sem nú eru hjá Byggðastofnun vinna náttúrlega að sjálfsögðu á landsvísu. Tæknin er orðin svona í dag. Fyrir utan það, sem má þó bæta við líka, að það vill nú svo til í þessu tilfelli að verið er að flytja þessa starfsmenn frá Byggðastofnun í húsnæði sem Byggðastofnun á á viðkomandi stað sem áformað er að flytja til.

Virðulegur forseti. Þetta mál sem hér er nefnt, vegna þess að það er mjög nýlegt, er þess eðlis að það skiptir ekki nokkru máli í heildarsamhengi þessara mála. Af þeim sökum er ekki ástæða til að ræða það í tengslum við þessa tillögu, sem er þó um almenna stefnumótun sem ég styð að reynt sé að koma fótum undir fyrr en seinna. Af því að hv. þm. Stefán Guðmundsson spurði um Skógrækt ríkisins í þessu samhengi, þá er sá munur á að sú ákvörðun var tekin með samþykkt á Alþingi. Það er þó alltént nokkuð annað en það sem þarna um ræðir þar sem stjórn stofnunarinnar tekur þessa ákvörðun. Ég tel einmitt að það sé mjög eðlilegur aðdragandi að Alþingi taki afstöðu til flutnings á starfsemi af þessum toga --- það sé lagt fyrir þingið. Það er þó ákveðin trygging fyrir því að um málið sé fjallað á Alþingi og að röksemdirnar fyrir því liggi fyrir og hægt sé að gæta þess hér á þingi að undirbúningur sé með eðlilegu móti og tekinn á skynsamlegum forsendum að áliti meiri hluta á hv. Alþingi. Það er eitt af því sem ég tel að ætti að vera regla í þessu samhengi. Ég skal ekki í einstökum atriðum leggja neinn allsherjardóm yfir flutninginn á þróunarsviði til Sauðárkróks en ég efast um að skynsamlegt sé að taka einstaka mikilvæga þætti úr ákveðinni stofnun sem ekki eru þá fallnir til dreifingar yfir í þróunarstofur sem víðast í landshlutunum. Ég held að það sé í rauninni málið að hér mætti halda ákveðinni yfirstjórn þessara mála en koma öllum öðrum þáttum yfir í kjördæmin þar sem Byggðastofnun rekur einhverja starfsemi.

Virðulegur forseti. Örfá orð. Ef til vill hefði þessi umræða orðið betri ef við hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefðum átt orðastað í dag þegar málið um Byggðastofnun var á dagskrá. En hann talaði öðruvísi í dag. Auðvitað er rétt að taka það fram ef einhver vafi er hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að stjórnin öll, stjórn Byggðastofnunar, hefur tekið ákvörðun um að flytja hluta af starfsemi Byggðastofnunar til Sauðárkróks. Til þess hefur hún rétt og á að taka þá ákvörðun. Hv. þm. sagði að Byggðastofnun eða þróunarsviðið skipti ekki svo máli. Það var nefnilega það sem kom fram í máli hans þegar hann fór yfir sviðið út frá þeirri ágætu tillögu hv. 1. þm. Vestf., Einars K. Guðfinnssonar, sem er hin besta tillaga og ég vil nota tækifærið og lýsa stuðningi við hana. En hv. þm. Hjörleifur Guttormsson brá á það ráð að víkja frá þeirri tillögu og fór að tala um afstöðu Byggðastofnunar til flutnings á þróunarsviði til Sauðárkróks. Það er bara annað mál. Það hefði betur verið rætt í dag. Ég vil aðeins mótmæla því sem hv. þm. segir í þessu máli að Byggðastofnun, stjórn Byggðastofnunar, er sá rétti aðili sem um þetta á að fjalla. Ég greiddi atkvæði með því hér í þinginu að flytja Skógrækt ríkisins austur á Hérað. Ég vænti þess að það hafi verið vel ráðið. En vegna þess hvernig hv. þm. talaði þá lá beint við að spyrja hvort sú ákvörðun stjórnar Byggðastofnunar að flytja hluta af starfsemi stofnunarinnar norður á Sauðárkrók hafi verið jafnilla grunduð eins og hann fullyrti. Það er ekki illa grundað. Það er mál sem menn hafa lengi velt fyrir sér, hv. þm.

Virðulegur forseti. Ástæða þess að ég vék að þeim dæmum sem mönnum eru í fersku minni, sem núv. ríkisstjórn, ráðherrar þar og stuðningsmenn hafa tekið og haft forgöngu um, flutningur Landmælinga ríkisins upp á Akranes og þetta síðasta sem er ákvörðun stjórnar Byggðastofnunar, er sú að hv. þm. Guðjón Guðmundsson ræddi það sérstaklega í sinni ræðu. Það var nú ekki lengra að sækja ástæðuna fyrir þeirri umræðu. Ég ítreka að það sem hér er um að ræða eru smámál í heildarsamhengi, smámál. Ég er þeirrar skoðunar að starfsemi sem snertir Byggðastofnun og ef hún er ekki flutt í heilu lagi eitthvert annað eða yfirstjórn hennar sem er athugunarefni --- það var til umræðu einu sinni með Akranes, það varð ekki að ráði --- þá væri eðlilegt að varðveita ákveðinn kjarna í stofnuninni, samræmingarkjarna, en dreifa annarri starfsemi í miðstöðvar í kjördæmum landsins. Það er mitt viðhorf í þessu samhengi. Hitt er mjög umræðunnar virði og það er sú dæmalausa málafylgja sem fyrrv. ráðherra yfir Landmælingum ríkisins undirbjó og núv. hæstv. umhvrh. fylgdi fram og tók ákvörðun um að flytja ríkisstofnunina Landmælingar ríkisins upp á Akranes sem hefur enga þýðingu í byggðapólitísku samhengi. Akranes er að verða hluti af höfuðborgarsvæðinu og í ljós hefur komið að þessi ráðstöfun var það illa undirbúin að það eru því miður horfur á að stofnunin beri ekki sitt barr úr því sem komið er, því miður.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem fram hefur farið og ég lít svo á að þeir sem tekið hafa til máls séu í sjálfu sér sammála efni þessarar tillögu. Hv. 4. þm. Austurl. notaði að vísu tækifærið til að fjalla um aðra þætti sem ekki koma beinlínis inn á efni tillögunnar um hvernig bæri að standa að því að flytja stofnanir út á land og ýmislegt því tengt. Ég vil því aðeins rifja upp það sem ég sagði í ræðu minni áðan. Ég vakti athygli á því að það væru þrír þættir sem bæri að hafa í huga. Í fyrsta lagi væri hægt að grípa til þess að flytja stofnanir í heilu lagi. Ég hafði um það nokkur orð. Í öðru lagi, sem ég held að ég hafi varið hvað mestu máli í, væri hægt að flytja tiltekin skilgreind verkefni. Ég held að við munum sjá meira af því gerast í nánustu framtíð vegna þeirrar tækni sem er að opnast. Við munum einfaldlega kanna hvaða verkefni væru vel til þess fallin innan tiltekinna stofnana, Vegagerðar, Siglingastofnunar eða hvaða stofnanir sem er. Við veltum því fyrir okkur hvaða verkefni af því taginu gætu átt heima annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Um þetta hafði ég nokkuð mörg orð sem engin ástæða er til að endurflytja. Að lokum var það sú hugmynd sem er sett fram í þáltill., að nýjum stofnunum verði valinn staður utan höfuðborgarsvæðisins eftir því sem kostur væri á. Ég held að það skipti mjög miklu máli ef Alþingi mundi samþykkja ályktun í þessa veru. Það mundi vitaskuld binda hendur framkvæmdarvaldsins að einhverju leyti. Ef Alþingi hefði sagt hug sinn í máli sem þessu með samþykkt þáltill. í þessa veru, þá væri á vissan hátt búið að marka stefnu. Þess vegna tel ég að það gæti varðað talsvert miklu að við reyndum að komast að sameiginlegri niðurstöðu um þetta mál af ástæðum sem ég rakti mjög ítarlega áðan. Hv. 4. þm. Austurl. rifjaði upp að hann flutti tillögu í fyrra um að settar yrðu reglur um flutning ríkisstofnana. Ég tók þátt í þeirri umræðu. Ég held að það geti út af fyrir sig verið góðra gjalda vert. En þá skiptir það gríðarlega miklu máli hvernig þessar reglur verða. Ég hef dálítið beyg af því að niðurstaðan gæti orðið sú að þessar reglur yrðu þannig úr garði gerðar að mjög erfitt yrði að koma því við að flytja starfsemi ríkisstofnana frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar. Við þekkjum það af gamalli reynslu að andstaðan við slíkan flutning kemur almennt séð að langmestu leyti frá starfsmönnum stofnananna sjálfra. Ég held þess vegna að það sé ekki alveg rétt sem fram kom í máli hans að það sé vegna handahófskenndra vinnubragða eða hvort málin væru borin upp á Alþingi og samþykkt eða ekki. Það er ekki það sem gerir gæfumuninn. Það sem þetta mál snýst auðvitað um er að verið er að flytja verkefni, flytja störf sem nú eru unnin af tilteknum starfsmönnum á höfuðborgarsvæðinu eitthvert annað. Það er auðvitað það sem veldur vissum óróa. Það virðist eins og sá órói og óánægja sem oft á tíðum kemur í kjölfar slíkra ákvarðana sé meiri hjá ríkisstofnunum en einkafyrirtækjum þegar maður skoðar þetta í samhengi. Ég tók nokkur dæmi af fyrirtækjum sem eru starfandi víðar á landinu þar sem hreinlega hefði verið tekin ákvörðun um að flytja tiltekna starfsemi frá Reykjavík út á land. Ég tók dæmi af blaðinu Degi og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og fjölda annarra fyrirtækja. Í þeim tilvikum er eins og menn líti svo á að þarna séu það hagsmunir fyrirtækisins sem kalla og menn geti þess vegna lítið við þessu gert. Menn hafa auðvitað í þeim tilvikum eins og hjá hinu opinbera tiltekinn rétt sem reynir þá á. En það er eins og menn bregðist öðruvísi við þegar ákveðið er að flytja starfsemi ríkisins. Menn líta kannski þannig á að með því að fá vinnu hjá ríkinu séu menn nokkuð tryggir um framtíð sína og eigi ekki von á mjög mikilli röskun. Þannig hefur þetta verið en margt bendir til að á því kunni að verða breytingar. Ég held því, virðulegi forseti, þó að ég geti alveg tekið undir það að skynsamlegt sé að við mörkum okkur meginreglur, þá verði þessar meginreglur um flutning ríkisfyrirtækja að vera talsvert almenns eðlis þannig að þær geri það ekki að verkum að við munum aldrei nokkurn tímann sjá verkefni ríkisins og verkefni heilla stofnana verða flutt út á landsbyggðina. Þetta er út af fyrir hlykkur frá þeirri umræðu sem stofnað var til í upphafi. Þessi tillaga fjallar um að setja niður ný ríkisfyrirtæki úti á landsbyggðinni og er kannski svar við þeirri gagnrýni sem hér kom óbeint fram um að það væri mjög erfitt og kallaði yfirleitt á mikla óánægju innan stofnana þegar verið væri að reyna að flytja þær í heilu lagi. Hér er verið að reyna að brydda upp á því að flytja stofnanir, sem ekki ættu sér þessa forsögu eða þessar rætur á höfuðborgarsvæðinu, út á land þannig að þetta er á vissan hátt ný nálgun sérstaklega til að reyna að komast hjá því að lenda í erfiðleikum í samskiptum yfirmanna stofnunarinnar og stofnunarinnar sjálfrar.

Virðulegur forseti. Þörfin fyrir almennar reglur m.a. að því er varðar starfsmenn opinberra stofnana er einfaldlega brýn til að leikreglurnar séu skýrar, til að komið sé í veg fyrir valdníðslu og til að greiða fyrir því að flutningi sem ákveðinn er fylgi skilmerkilegur undirbúningur og það sé líklegt að hann gangi fram án þess að viðkomandi stofnun brotni niður ef þannig er lagt í málið. Ég held að við höfum rætt alveg skýrt dæmi um það þar sem mjög illa var haldið á máli og niðurstaðan geti orðið brotlending fyrir viðkomandi stofnun. Ekki meira um það. Ég vísa til ágæts dæmis fyrir farsælli uppbyggingu opinberrar þjónustu, svæðisbundið, sem sá sem hér talar hefur undirbúið og staðið að og ég held að sé lýsandi dæmi um hvernig hægt er á jákvæðan hátt að ná fram slíkri þróun. Árið 1980 voru sett lög um iðnráðgjafa. Lög sem hafa leitt til þeirrar þróunar, sem nú er undir hatti Byggðastofnunar eða stutt af henni og má vel nefna hér, sem eru atvinnuþróunarfélög í landshlutunum. Það hefur breikkað og ekki nema gott um það að segja. Þetta var jákvæð aðgerð af því að hún miðaði við þarfir og svæðaskiptingu í landinu. Annað dæmi eru náttúrustofurnar sem sérstök lög voru sett um 1992 og eru að rísa ein af annarri í kjördæmum landsins með samvinnu ríkis og sveitarfélaga. Því skylt eru lög sem undirbúin voru í nefnd sem ég veitti forstöðu á sínum tíma, árið 1989 og 1990, um setur Náttúrufræðistofnunar Íslands. Heimild til að byggja upp ákveðin rannsóknasetur á vegum ríkisins, á vegum þeirrar stofnunar. 

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986, með síðari breytingum. Frv. sem kom fram á síðasta þingi og reyndar á því næstsíðasta líka, er nú flutt hér í þriðja sinn um mjög svo tímabærar breytingar á þessum lögum. Það efni sem hér er tekið fyrir varðar annmarka á gildandi sveitarstjórnarlögum frá 1986 sem ég held að nokkuð víðtæk samstaða sé um að þurfi breytinga við. Þar er ekki síst um að ræða ákvæði um mismunandi heiti sveitarfélaga eftir íbúafjölda þar sem njörvað er niður í lögum að sveitarfélög beri ákveðin heiti eftir fjölda, miðað við 1.000 manns eða færri eða fleiri. Á því er tekið með þessu frv. Það eru lagðar til breytingar um þetta efni og jafnframt kveðið skýrt á um heiti formanns og framkvæmdastjóra sveitarstjórnar, svo og heiti framkvæmdanefndar sveitarfélagsins. Allar þessar breytingar lúta að því að afnema lögbindingu á nafngiftum eftir íbúafjölda en festa í sessi tiltekin samheiti fyrir öll sveitarfélög, svo sem sveitarstjórn, oddviti, sveitarstjóri og byggðarráð. Frv. gerir enn fremur ráð fyrir að sveitarstjórn sé í sjálfsvald sett að nota jafnframt aðrar nafngiftir á stöðuheitum og binda í samþykktir sínar. Eins og kveðið er á um í 1. gr. frv. þá er gert ráð fyrir að sveitarfélögin ákveði sjálf nafngift sína en þurfi staðfestingu félmrn. sem er eingöngu hugsað til þess að tryggt sé að ákveðið samræmi og leiðsögn ef sérstök ástæða þykir til en meginreglan verði að sveitarfélögin ákveði þetta sjálf. Eftir að frv. var fyrst flutt hefur komið fram ríkur stuðningur við þessi efni, alveg sérstaklega að því er varðar nafngiftir sveitarfélaga og raunar tók hæstv. félmrh. sig til á síðasta þingi, eftir að frv. var fram komið, að flytja hér sérstakt frv., 538. mál síðasta þings, um breytingu á sveitarstjórnarlögum þar sem tekið er undir þá tillögu sem er í 1. gr. þessa frv. Það hefði auðvitað verið skynsamlegt fyrir hæstv. félmrh. að taka undir það frv. sem þá var þegar komið til félmn. og styðja þá tillögu. En sálfræðin er nú svona að ráðherrar á hverjum tíma virðast eiga erfitt með að taka undir þingmannafrv. og það gerðist varðandi þetta. Maður skyldi ætla að þessu máli hefði þá verið framfylgt af stjórnarmeirihlutanum hér á Alþingi en svo var ekki því þetta frv. hæstv. félmrh. dagaði uppi og hefur ekki verið endurflutt. Það ekki til fyrirmyndar, að mínu mati, að standa þannig að máli. Í umsögnum við frv. á síðasta þingi, það frv. sem ég mæli hér fyrir, kom eindreginn stuðningur frá ýmsum aðilum, alveg sérstaklega að því er varðar nafngiftirnar. Margir aðilar af sveitarstjórnarvettvangi, samtök sveitarstjórna í kjördæmum landsins, tóku efnislega undir frv. eða gerðu ekki athugasemdir við efni þess. Athugasemd af öðrum toga kom hins vegar frá Reykjavíkurborg, svo dæmi sé tekið, sem mælti með því að frv. gengi ekki fram. Það sem virtist einkum fara í taugarnar á talsmönnum Reykjavíkurborgar var að heiti borgarinnar og starfsmanna Reykjavíkurborgar yrðu ekki lengur lögvernduð. Mér finnst full rök vera fyrir því að láta eitt yfir öll sveitarfélög ganga, borgarstjórinn í Reykjavík heiti því ágæta nafni sveitarstjóri en heimild sé til þess að halda nafninu borgarstjóri í samþykktum sveitarfélagsins Reykjavík. Þannig geti það haldið slíkum heitum --- vegtyllum sem vel mætti kalla svo, en þess verði gætt í lögum að sveitarstjórnarstigið er eitt og óskipt og heiti þeirra að því er varðar lagabindingu séu hin sömu og samræmd. Þetta er enn þá sjálfsagðara eftir að sýslur voru aflagðar með lögum 1986, gjörningi sem virðist hafa gleymst hjá mörgum, m.a. í ráðuneytunum þar sem menn tala enn um sýslur eins og þær séu lögbundnar einingar. Og kom það raunar fram í öðru efnisatriði frv. félmrh. á síðasta þingi að staðarmörk sveitarfélaga yrðu ákveðin svæðisbundið með skýrum hætti og þar kveðið á um, með leyfi forseta: ,,Skal miðað við sýslumörk þar sem það á við, en heimilt er að víkja frá þeim með samkomulagi viðkomandi sveitarstjórna.`` Hæstv. félmrh. er í þessu tilviki að vísa til sýslna og sýslumarka sem eru eðli máls samkvæmt ekki lengur til staðar. Sýslurnar hafa enga stöðu, mörk þeirra hafa enga stöðu í löggjöf og því mjög sérkennilegt að hæstv. félmrh. sé að kveða á um viðmiðanir í því sambandi. Sem kunnugt er eru umdæmin sýslur á reiki og þegar farið að brjóta þau niður í sambandi við lögsagnarumdæmi þannig að það væri skynsamlegt að taka tillit til þess af hálfu hins opinbera. Það er ekki viðfangsefni þessa frv. Hér er ekki vikið að sýslum en rétt minnt á það í grg. að þær eru ekki lengur einingar í landinu eftir breytingu á lögum 1986 þegar þær voru aflagðar. Þetta frv. skýrir sig í rauninni sjálft að öðru leyti og ég vil aðeins minna á að efni þess er jafnbrýnt og sjálfsagt og áður. Talsmenn ríkisstjórnar og sum sveitarfélög hafa vísað til þess að sveitarstjórnarlög séu í endurskoðun. Og það er nú oft svo að brugðið er á það, þegar tillögur koma um lagabætur sem víðtæk samstaða er um, að vísað er til þess að það sé verið að endurskoða viðkomandi lagabálk. Ég tel að það megi gjarnan breyta lögum þegar svona góð samstaða er um það fremur en að bíða eftir óvissri heildarendurskoðun laga. Eitthvað er djúpt á þessari endurskoðun, a.m.k. engar tillögur komnar frá Stjórnarráðinu um heildstæða endurskoðun sveitarstjórnarlaga sem sjálfsagt er brýnt verkefni en á meðan að það kemur ekki fram þá er eðlilegt að efnislega sé tekin afstaða til tillagna eins og þeirra sem liggja fyrir samkvæmt þessu frv. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. félmn. þingsins.