Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er langt liðið, síðan þessi till. var lögð fram hér á hv. Alþingi, það var 19. nóv. í vetur. Árið 1954 voru sett lög um viðauka við raforkulögin frá 1946. Svonefnd 10 ára áætlun um raforkuframkvæmdir var byggð á þeim nýju lögum. Framkvæmdir hófust 1954, og hefur verið unnið að þeim síðan. Stofnkostnaður rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins var í árslok 1962 orðinn samtals 648.8 millj. kr. samkv. reikningum raforkumálaskrifstofunnar. Er þar talinn kostnaður við virkjanir og aðalorkuveltur, dísil- og hjálparstöðvar, birgðahús og áhöld, bæði hjá rafmagnsveitum ríkisins og einnig hjá héraðsrafmagnsveitum ríkisins. En þar að auki, auk þeirrar upphæðar, sem ég nefndi, er gengishalli færður eignamegin á efnahagsreikning rafmagnsveitnanna, 130.6 millj. kr. Það er sá halli, sem varð á erlendum lánum við gengisbreytingarnar undanfarin ár. Framlög úr ríkissjóði á árunum 1954-1962, að báðum meðtöldum, til þessara mála, Þ.e. samtals til raforkuframkvæmda og raforkusjóðs, hafa numið í heild samkv. ríkisreikningum 179.6 millj. Nokkuð var búið að leggja fram úr ríkissjóði fyrir 1954 til raforkuframkvæmdanna, sem ekki er hér talið með, og á fjárlögum fyrir 1963 voru áætlaðar 24 millj. 250 þús. samtals til raforkuframkvæmda og raforkusjóðs, þannig að hafi þær upphæðir verið greiddar, sem gera má ráð fyrir, hefur upphæðin verið orðin á þessu tímabili frá 1954-1963 rúmlega 200 millj. kr. Framlögin úr ríkissjóði til rafvæðingarinnar hafa verið allmiklu lægri síðustu árin en á árunum 1957 og 1958. Hefði þó þurft að hækka fjárveitingarnar úr ríkissjóði til að vega á móti þeirri miklu hækkun á framkvæmdakostnaði, sem orðið hefur á því sviði sem öðrum síðan 1960. Samkv. upplýsingum raforkumálaskrifstofunnar höfðu samtals 2458 sveitabýli fengið rafmagn frá samveltum í árslok 1962. Þá var raforkuráð búið að gera samþykktir um raflinur frá héraðsrafmagnsveitum til 692 býla til viðbótar. Þegar þeim framkvæmdum er lokið, má því gera ráð fyrir, að samtals 3150 sveitabýli hafi fengið rafmagn frá samveltum. Fréttir hafa borizt um það frá raforkumálaskrifstofunni, að þaðan hafi verið sendar til ráðh. á s.l. sumri tvær nýjar áætlanir um raflínur um sveitir. Á aðra áætlunina munu vera tekin svæði, þar sem meðalvegalengd milli býla er 1-11/2 km, en á hinni áætluninni er meðalvegalengd milli býla 11/2-2 km. Raforkumálaskrifstofan nefnir þetta bráðabirgðaáætlanir og hefur ekki viljað láta afrit af þeim. Var sagt í haust, að þær væru ekki til birtingar, og því hefur ekki fengizt afrit af þeim. Hins vegar hafa einstakir þm. getað fengið nú eins og jafnan áður upplýsingar hjá raforkumálaskrifstofunni um athuganir og áætlanir, sem gerðar hafa verið um raflínulagnir í kjördæmum þeirra. Af þeim upplýsingum, sem þannig hafa fengizt, virðist koma fram, að hinar nýju áætlanir nái til um það bil 740 sveitabýla til viðbótar þeim, sem þegar hafa verið tekin á framkvæmdaáætlanir, sem búið er að samþykkja í raforkuráði. Ef samþykkt yrði að leggja raflínur til þessara 740 býla og það framkvæmt til viðbótar því, sem nú er búið að samþykkja, væri heildartala sveitabýla, sem hefðu rafmagn frá samveltum, orðin tæplega 3900. Við þessa tölu má svo bæta þeim býlum, sem hafa rafmagn frá sérstökum vatnsaflsstöðvum, því að yfirleitt mun mega segja, að raforku þeirra sé vel eða sæmilega fullnægt, þó að margar þær stöðvar séu að vísu orðnar gamlar og þurfi endurbóta við. Raforkumálaskrifstofan telur, að í árslok 1962 hafi 489 sveitabýli haft raforku frá einkastöðvum, sem reknar eru með vatnsafli. Af þeim tölum, sem ég hef hér nefnt, kemur fram, að þó að lokið verði að leggja raflinur til þeirra heimila, sem raforkuráð hefur gert samþykktir um, og þó að ákveðið yrði að leggja raflínur frá héraðsrafmagnsveitum til þeirra u.þ.b. 740 býla, sem eru á hinum nýju bráðabirgðaáætlunum raforkumálaskrifstofunnar, yrðu samt eftir á annað þúsund sveitaheimili, sem hvorki hefðu rafmagn frá samveltum né sérstökum vatnsaflsstöðvum. Þegar á þetta er litið, virðist sjálfsagt, að gerð sé rækileg athugun á því, hvort mögulegt sé að ganga enn lengra í því að leggja raflínur um sveitir frá samveltum, þ.e.a.s. gera áætlanir um raflínur um svæði, þar sem meðalvegalengd milli býla er 2-3 km. Það getur ekki verið ýkja mikið verk að gera slíkar áætlanir til viðbótar þeim, sem þegar hafa verið gerðar. Raforkuþörf sveitanna á að fullnægja með línum frá samveltum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum, að svo miklu leyti sem mögulegt er, því að með því móti verður þörfinni fullnægt langtum betur en með öðrum úrræðum. En þar sem heimili eru svo mjög afskekkt, að ekki þykir fært að leggja raflínur til þeirra frá almenningsveitum, verður að sjálfsögðu að grípa til annarra ráða, þó að miklu lakari séu. Ég hef nefnt hér fjölda þeirra sveitabýla, sem hafa fengið rafmagn frá samveltum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum, en ég hef með vilja sleppt að geta þeirra sveitaheimila, sem hafa komið upp mótorstöðvum til raforkuframleiðslu, en talið er, að þau séu um það bil 500 alls. Flestar þessar stöðvar eru mjög litlar og alveg ófullnægjandi. Margar af þeim munu hafa verið settar upp til bráðabirgða sem ófullkomin úrlausn, meðan beðið er eftir raflínum frá samveltum. Það gefur því alls ekki rétta hugmynd um ástandið, ef þau heimili, sem hafa mótorstöðvarnar, eru talin með hinum, sem hafa fengið fullnægt sinni raforkuþörf. Till. um nýja rafvæðingaráætlun á þskj. 79, sem hér er til umr., er flutt af okkur 8 þm. úr Framsfl. Aðalefni till. er að skora á ríkisstj. að fela raforkumálastjóra og raforkuráði að gera áætlun um rafvæðingu allra þeirra heimila á landinu, sem hafa ekki fengið rafmagn samkv. 10 ára áætluninni eða frá sérstökum vatnsaflsstöðvum og hafa ekki enn verið tekin á framkvæmdaáætlanir um raflinur, sem raforkuráð hefur samþykkt. Sé áætlunin miðuð við, að framkvæmdinni sé að fullu lokið á árinu 1968. Er og lagt til, að gert verði yfirlit um öll þau heimili í hverju sveitarfélagi, sem hafa ekki enn fengið rafmagn frá samveltum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum og eru utan þeirra framkvæmdaáætlana um raflínur, sem raforkuráðið hefur samþykkt. Lagt er til, að þessar áætlanir séu í tvennu lagi: í fyrsta lagi yfirlit og áætlun um býli, þar sem meðalvegalengd milli þeirra er allt að 2-21/2 km, og í öðru lagi um þau býli, þar sem vegalengdin er 21/2-3 km að meðaltal. Þessu yfirliti fylgi áætlun um kostnað við raflínulögn til þessara heimila. Þetta yfirlit og þessar áætlanir er alveg nauðsynlegt að gera til undirbúnings ákvörðun um það, að hve miklu leyti raforkuþörf sveitanna verður fullnægt með raflinum frá samveltum. Það er undirstöðuatriðið, að slíkar áætlanir séu gerðar. Og þessu þarf að ljúka hið allra bráðasta. Í öðru lagi er í till. lagt til, að gerð skuli áætlun um uppsetningu dísilstöðva fyrir þau heimili, sem eru svo afskekkt, að ekki þykir fært að leggja raflínur til þeirra frá samveltum, og hafa ekki skilyrði til vatnsaflsvirkjunar. Með hliðsjón af miklu framlagi ríkisins til að uppfylla þarfir annarra fyrir rafmagn, virðist sanngjarnt, að ríkið komi upp stöðvum fyrir þá, sem geta ekki fengið raflínur hjá samveltum. Leiguna eftir dísilstöðvarnar ætti að miða við það, að notendur þeirra njóti a.m.k. ekki minni stuðnings af opinberri hálfu en þeir, sem fá rafmagn frá samveltum. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að í raforkul. frá 1946 er ákvæði um, að rafmagnsveitum ríkisins skuli heimilt að selja raforku beint til neytenda á þeim stöðum, þar sem héraðsveitur eru ekki fyrir hendi, eða annars staðar með samþykki héraðsveitunnar. Þar er beinlínis gert ráð fyrir þeim möguleika, að hið opinbera selji rafmagn beint til notenda, þegar svona stendur á. Þá er og í okkar till. farið fram á, að gerðar verði áætlanir um aukinn stuðning við þá, sem koma upp sérstökum vatnsaflsstöðvum til heimilisnota. Loks segir í till., að hin nýja rafvæðingaráætlun skuli fullger fyrir lok marzmánaðar í vetur, sé áætlunin þá lögð fyrir Alþingi ásamt lagafrv. um framkvæmdir. Nú hefur dregizt lengi, að þessi till. væri tekin hér til meðferðar á þingi, og má vera, að þessi frestur sé nokkuð stuttur, en þó held ég, að þessum áætlunum mætti ljúka á mjög skömmum tíma, ef rösklega væri að því unnið, vegna þess að þær undirstöðuupplýsingar, sem þarf fyrir slíka áætlunargerð, eru fyrir hendi hjá raforkumálaskrifstofunni. Eins og ég hef áður vikið að, hefur ríkissjóður lagt fram töluvert fé til rafvæðingarinnar, og ríkið hefur útvegað mikið fjármagn að láni til framkvæmda hjá ríkisrafveltunum. En þar að auki hefur ríkið aðstoðað aðra, einkum bæjarfélög, með ábyrgðum og lánsútvegunum til stórvirkjana. Án þeirrar aðstoðar ríkisins hefðu þau stóru orkuver ekki verið reist. Þannig hafa allar framkvæmdir á þessu sviði verið gerðar með beinum og óbeinum stuðningi ríkisins. Árangurinn af þessari starfsemi er sá orðinn, að nú hafa langflestir landsmenn rafmagn til heimilisnota og annarra þarfa. Tiltölulega fáir eru enn án þessara mikilsverðu þæginda, og það er tvímælalaus skylda þess opinbera að bæta úr þörfum þeirra tiltölulega fáu heimila, sem enn eru utan við ljósið og ylinn frá rafmagninu. Og þetta þarf að gera svo fljótt sem mögulegt er og á þann hátt, að þörfum þeirra heimila verði sem bezt fullnægt. Það hefur þegar dregizt of lengi að láta þetta fólk vita, hvers það má vænta af hálfu þess opinbera í þessu þýðingarmikla máll. Og það er ástæðulaust að láta þetta dragast lengur, því höfum við lagt fram till., sem hér er til umr., um, að nú í vetur verði lokið áætlunum um að ljúka rafvæðingu byggðanna og framkvæmdir síðan ákveðnar strax, þegar áætlanir hafa verið gerðar. Rétt mun samkv. venju, að till. fái athugun þingnefndar, en ég vil leyfa mér að leggja sérstaka áherzlu á, að nefndin hraði afgreiðslu málsins. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. verði frestað nú, en till, vísað til hv. allshn. til athugunar.



Herra forseti. Till. sú, sem hér um ræðir, eða shlj. till. hefur verið til umræðu áður hér í hv. Alþingi, þar sem kallað hefur verið eftir framhaldsáætlun um rafvæðingu dreifbýlisins. Það er vitað, að slík áætlun hefur verið í undirbúningi hjá raforkumálastjóra nú s.l. 3 ár, og má segja, að það sé langt komið að ljúka þeirri áætlun. Hv. frsm. sagði, að það hefði dregizt of lengi að skila þessari áætlun, til þess að bændur, sem bíða eftir raforkunni, geti vitað, hvers þeir megi vænta. Ég hygg nú, að það hafi verið talað svo mikið um raforkumálin að undanförnu, að það sé nokkurn veginn ljóst, hvers menn mega vænta. Það hefur verið talað um það að halda rafvæðingunni áfram. Það hefur verið talað um, að í framhaldsáætluninni yrði ekki miðað við styttri vegalengd milli bæja en sem svaraði l1/2 km og jafnvel 2 km. Ég sé, að í þessari till. er gert ráð fyrir 21/2-3 km. Ég hygg, að það verði ekki miðað við þá vegalengd í framhaldsáætluninni að sinni. Ég hygg, að þeir, sem hafa meira en 2 km á milli bæja, verði að sætta sig við að svo stöddu að fá rafmagn frá dísilvélum. Ég teldi eðlilegt að miða markið við allt að 2 km, en það hefur þó ekki verið ákveðið enn. Ég vil geta þess, að rafvæðingarkostnaður á býli með 11/2 km á milli bæja að meðaltali er 174 þús. kr. og rafvæðingarkostnaður á býli með 2 km milli bæja er 235 þús. kr. Kaupverð 3-4 kw. dísilvélar er hins vegar ekki nema 45 þús. kr., og sé reiknað með stöðvarhúsi, mundi það kosta um 10 þús. kr., þannig að stöðin og stöðvarhúsið kostað aðeins 55 þús. kr. Nú eru dísilvélar orðnar næstum því sjálfvirkar, má kveikja á þeim og slökkva á þeim með því að styðja á hnapp. Þær eru gangvissar, og það fólk, sem hefur dísilstöðvar í góðu standi, er a.m.k. ekki rafmagnslaust. Hitt er svo rétt, að rafmagn frá samveltum er öruggara og betra, en með því að hver km í línunum er svona dýr, þá verður að takmarka vegalengdina, sem unnið verður eftir, að sinni við 11/2-2 km á milli bæja. Hv. frsm. las hér upp tölur um rafvædd býli, og er það í aðalatriðum rétt. Þó ber hér svolítið á milli. Ég hef hér í höndunum skýrslu, sem raforkumálaskrifstofan tók saman fyrir fáum dögum, en það er ekki það mikið, sem á milli ber, að það taki að fjölyrða um það. Hv. frsm. talaði um 770 býli, sem yrðu rafvædd með línum frá samveltum, miðað við allt að 2 km, en þetta eru 850 býli. Það má segja, að það skipti ekki miklu máll. Raforkumálaskrifstofan er enn að vinna að því að setja saman uppdrátt af hverju héraði um sig og tilgreina þar öll þau býli, sem hugsanlega koma ekki á samveltusvæðið í framhaldsáætluninni. Það kort mun verða tilbúið, að ég vona, á þessum vetri, og er þá ljósara en áður, hvað hér er um að ræða. Hv. frsm. var að tala um það hér áðan, að framlag ríkisins hafi raunverulega minnkað hin síðari ár til raforkuframkvæmda. Ég hef nú ekki reiknað það út eftir vísitölu eða auknum kostnaði, en þess ber þá að geta, að hvort sem fjárveitingin hefur verið aukin eða ekki, hefur ekki verið dregið úr framkvæmdum við rafvæðinguna. Það má geta þess, að á árinu 1958 voru rafvædd 148 býli og til þess varið 14 millj. kr., 1959 127 býli og til þess varið 15 millj. kr., 1960 voru rafvædd 215 býli og til þess varið 26 millj. kr., 1961 137 býli og til þess varið 20 millj. kr., 1962 207 býli og til þess varið 31 millj. og 1963 er áætlað, að hafi verið varið til sveitarafvæðingar 40 millj. kr., en það hefur ekki verið alveg tilgreint hér, hversu býlin eru mörg, þau munu þó vera eitthvað talsvert á þriðja hundrað, en hér á öðrum stað er tekið saman, hversu rafvæðingin væri mikil á árunum 1963 og 1964. Þar er gert ráð fyrir 570 býlum, þannig að það er hátt á þriðja hundrað býli hvort ár. En það hefur verið gert ráð fyrir því, að 10 ára áætluninni yrði lokið á þessu ári. Og þá má segja, að það sé tímabært og það sé nauðsynlegt, að framhaldsáætlunin liggi fyrir á þessu ári, til þess að unnt verði að vinna samkv. henni á árinu 1965. Það er rétt, sem hv. frsm. sagði hér áðan, að það væri halli á rafmagnsveitunum, og það er ekkert leyndarmál, að það er halli og hallinn stafar af því, að orkugjaldið hefur ekki verið hækkað nærri nógu mikið til að borga hallann. Ef það hefði verið gert, hefði rafmagnsverðið hjá rafmagnsveitum ríkisins orðið miklu hærra en það er nú og í fullkomnu ósamræmi við það, sem rafmagnsverðið er í þéttbýlinu. Þessi halli verður aldrei jafnaður með því að hækka rafmagnsverðið hjá héraðsrafveltum. Hann verður aldrei jafnaður með öðru en því að dreifa því yfir á alla landsmenn, og þá m.a. með því, að það, sem rafmagnsveiturnar skulda ríkissjóði, verði gefið eftir, og ef að því ráði yrði horfið, held ég, að ríkissjóður bæti fyrir það, ef það þætti eitthvað til vansa, að fjárveitingarnar hafi ekki verið hærri en raun ber vitni undanfarin ár. En út í það ætla ég ekki að fara við þetta tækifæri, heldur aðeins halda mér að því, sem framhaldsáætluninni viðkemur. Það er gert ráð fyrir því í þessari till., að rafvæðingunni verði lokið á árinu 1968. Ég hef hins vegar hugsað mér, að það væri mögulegt að ljúka rafvæðingunni 1970 eða um það bil og í framhaldsáætluninni yrðu þá 850 býli í samveltum, miðað við það, að ákveðið væri, að 2 km væru á milli bæja, sem hefur ekki enn verið gert, en þá væru um 1270 býli í landinu, sem væru með meira en 2 km milli bæja, sem yrðu að fá rafmagn frá dísilstöðvum til að byrja með, en seinna meir mætti hugsa sér að halda áfram að tengja fleiri og fleiri býli við samveltur, enda er það trúa mín, að áður en langt um líður, mun byggðin þéttast og nýbýli byggð viða á milli bæja, þannig að það yrði hagstæðara að tengja ýmis býli nokkru seinna við samveltur en nú er. Þá er spurningin þessi: Hvernig á að aðstoða þá, sem nú hafa dísilstöðvar? Eiga bændur að fá þær leigðar, eins og hv. frsm. sagði hér áðan, eða eiga þeir að fá þær keyptar og styrkur veittur eða hagstæð lán? Nú eru veitt lán úr raforkusjóði út á dísilstöðvar til bænda með hagstæðum kjörum. En ég get tekið undir það með hv. frsm., að það er út af fyrir sig ekki nóg til að jafna aðstöðumuninn við þá, sem fá rafmagn frá samveltum. Það þarf að ganga lengra en gert hefur verið í jöfnunarátt, hvað þetta snertir. Ég vil aðeins segja það, að það má vænta þess, að á þessum vetri, e.t.v. fyrir 3l. marz, ég vil þó ekki að svo stöddu ákveða tímatakmarkið nákvæmlega, en mér fyndist það ekkert ótrúlegt, að það gæti orðið fyrir marzlok, sem framhaldsáætlunin lægi fyrir og ákvörðun væri tekin um, hvernig unnið verður eftir þeirri áætlun samkv. till. raforkuráðs og nánari athugunum í þessu máli. Það hefur oft verið á það minnzt, í hvað komið er með rafmagnið yfirleitt, og held ég, að ég hafi hér skýrstu um það, hvað rafmagn samveitnanna hefur kostað alls, síðan byrjað var að byggja þær, - ég er nú ekki með það blað með mér, - en sé gert ráð fyrir því, að í framhaldsáætluninni verði miðað við, að býli, sem hefur vegalengdina allt að 2 km milli bæja, fái rafmagn frá samveltum og 1270 býli frá dísilstöðvum, má reikna með, að það kosti 210 millj. kr. að rafvæða þessi býli. Og miðað við það að ljúka því á 6 árum, eru það rúmlega 30 millj. kr., sem þyrfti að velta á fjárlögum hvert ár, til þess að þetta gæti staðizt, eða aðeins meira en nú er veitt á fjárlögum til nýrra raforkuframkvæmda. Það, eins og kunnugt er, var hækkað um 15 millj. kr. á núgildandi fjárlögum til nýrra raforkuframkvæmda frá því, sem verið hefur, það eru 27 millj., en miðað við það, að það væru 30 eða rúmlega 30 millj. á ári á fjárlögum plús heimtaugagjald, sem kemur frá bændum, þá mætti ljúka rafvæðingunni á 6 árum. Nú mun einhver e.t.v. segja: Það má alveg eins ljúka henni á 4 árum, því að það þarf ekki nema rúmlega 50 millj. til þess. - Það er vitanlega alltaf matsatriði, en ég býst við, að það þyki e.t.v. alveg nægilegt að hugsa sér 6 ára tímabil til þess að ljúka rafvæðingunni í þessum áfanga. En rafvæðingunni er vitanlega ekki lokið þrátt fyrir það, því að talsverður hluti af þessum 1270 býlum, sem fá rafmagn frá dísilstöðvum, mun síðar meir komast í samvelturnar og verða tengdur við samvelturnar. - Ég sé svo ekki ástæðu til að segja meir um þetta mál.

Flm. (Skúli Guðmundsson) Hæstv. ráðh. segir, að hann telji það eðlilegt, að lagt sé rafmagn frá samveltum um svæði, þar sem vegalengd milli býla sé allt að 2 km, en þó sé þetta ekki ákveðið enn. Hann segir, að ekki muni áætlanir verða miðaðar við það að leggja um strjálbýlli svæði að sinni. Ég vil nú benda á, að það er náttúrlega Alþingis að ákveða um þetta, Og það, sem við förum fram á, er, að það sé gerð áætlun, og þá er auðveldara að átta sig á málinu og taka ákvörðun um það, hve langt eigi að ganga í þessu efni. Á það viljum við leggja áherzlu, að þessari áætlun sé lokið sem fyrst. Hæstv. ráðh. segir, að hver km í raflínulögn sé dýr, og það er alveg rétt. En það er nú mál margra, sem hafa fylgzt með þeim framkvæmdum, að þetta gæti verið dýrara, það væri áreiðanlega hægt að koma á betri vinnubrögðum við þær framkvæmdir en verið hafa, og ég held, að það væri athugandi fyrir raforkumálaskrifstofuna að bjóða út eitthvað af þessum framkvæmdum og sjá, hvort ekki fengjust hagkvæmari vinnubrögð og ódýrari með því móti. Ég vil minna á það í þessu sambandi, að þegar mál þetta var til meðferðar á síðasta þingi, kom nál. frá meiri hl. allshn., dags. seint í marz á s.l. ári, og því fylgdi bréf frá raforkumálastjóra, sem dagsett var 20. des. 1962. Þar ræðir hann í bréfinu um þessa áætlanagerð og telur þar ýmislegt, sem hafi tafið fyrir því að ljúka áætluninni, en segir þó, að reikna verði með, að hún dragist töluvert fram eftir næsta ári, þ.e.a.s. töluvert fram eftir árinu 1963, og hann segir, að það ætti að vera nægilegt, að áætlunin verði fullgerð haustið 1963. Er þá nægur undirbúningstími til þeirra framkvæmda, sem hefjast eiga snemma á árinu 1965. Þetta segir raforkumálastjóri í bréfi sínu í des. 1962, og nú er komið fram í febr. 1964 og áætlunin ekki verið birt enn. Að vísu má segja, að Það hafi verið staðið við þetta, sem raforkumálastjóri segir þarna, þar sem hann mun einhvern tíma á næstliðnu sumri hafa sent hæstv. ráðh. áætlun þá, sem ég nefndi, um raflínulögn um svæði, þar sem vegalengdin er allt upp í 2 km. En þessi áætlun hefur ekki fengizt birt, ætti þó ekki að vera neitt leyndarmál. Ég vildi nú beina því til hæstv. ráðh., hvort hann vildi ekki gera ráðstafanir til þess, að þm. fengju samrit af þessari áætlun. Mér fyndist, að það hefði átt þegar að láta þá sem óskuðu eftir, fá þessa áætlun. Nú er það náttúrulega eins og ég gat um, að það er hægt fyrr einstaka þm. að fá upplýsingar hjá raforkumálaskrifstofunni um þessi mál að því er varðar þeirra kjördæmi, og síðan geta menn lagt þetta saman, en það er miklu óþægilegra en fá áætlun í einu lagi, og þess vegna hefðum við átt að fá hana. Hæstv. ráðh. gerir aths. við þá tölu, sem ég nefndi. Ég sagði, að á þessum bráðabirgðaáætlunum mundu vera um það bil 740 býli til viðbótar þeim, sem áður var búið að gera samþykktir um í raforkuráði. En hæstv. ráðh. segir, að þau séu 850. Þessi mismunur stafar af því, að inn í þessa bráðabirgðaáætlun munu hafa verið tekin nokkuð yfir 100 býli, sem búið var að samþykkja í raforkuráði að skyldu fá rafmagn 1964-1965, eins og það var orðað í þeirri samþykkt, og þegar ég var að draga þetta saman, tók ég þau auðvitað ekki með, því að þá hefðu þau orðið tvítalin, því að þau voru með í þeim tölum, sem ég nefndi um býli, sem búið var að samþykkja í raforkuráði, svo að ef þetta er athugað, ber í raun og veru ekkert á milli hjá mér og hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði verið að tala um halla á rafveltunum. En ég nefndi engan halla í minni ræðu, fór ekkert út í það að ræða um halla á rafveltunum. Ég vil líka segja það viðkomandi héraðsrafmagnsveitum ríkisins, að hagur þeirra má heita nokkuð góður, og það er engin ástæða til þess að draga úr framkvæmdum þess vegna, að fjárhagur þeirra sé svo afleitur. Héraðsrafmagnsveiturnar eiga miklar eignir afgangs skuldum. Þær hafa að vísu verið reknar með nokkrum halla undanfárið, en þó er sá halli ekki neitt verulega fram úr því, sem reiknað hefur verið til afskrifta á ársreikningum fyrirtækisins. Ég vil nú enn sem fyrr leggja á það áherzlu, að hið bráðasta verði gerð áætlun um það, hvað kostar að leggja raflínur um svæði, þar sem vegalengd milli býla er 2-3 km, eins og fárið er fram á í okkar till. Þetta er nauðsynlegt að fá til þess að geta áttað sig á málinu og séð, hvað raunverulega kostar að leggja rafmagn frá samveltum um þessi svæði. Þá fyrst, þegar þetta liggur fyrir, er hægt að taka ákvörðun um málið, því að ég vænti þess, að við séum allir sammála um, að það sé höfuðnauðsyn að fullnægja raforkuþörf landsmanna, að svo miklu leyti sem mögulegt er, með línum frá samveltum, því að dísilstöðvarnar verða alltaf ákaflega ófullkomnar.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að þessi áætlun, sem raforkumálastjóri sendi mér s.1. haust, hefur ekki verið birt, er aðeins sú, að eins og stendur í bréfi raforkumálastjóra, er þetta lausleg áætlun hjá honum, sem hann hefur talið að þyrfti að endurskoða. áður en hún yrði birt. En þetta er ekkert leyniplagg. Það getur ekki verið neitt leyndarmál, hvað þarna er unnið að, en það þykir ekki eðlilegt að birta frumdrög að áætlun. sem e.t.v. á eftir að breytast mjög mikið. Það er rétt, að raforkumálastjóri gerði ráð fyrir því, að áætluninni yrði lokið 1963. Það varð bara ekki. Endanleg áætlun lá ekki fyrir, og þeir hafa verið að vinna að þessu enn á raforkumálaskrifstofunni. Eins og ég sagði áðan, er trúlegt, að það geti orðið fyrir lok marz n.k., það er mjög trúlegt, að þá verður vitanlega áætlunin birt. Eins og ég sagði áðan, hefur verið unnið að því að gera áætlun um, hvað kostaði að leggja rafmagn frá samveltum til býla, sem eru með 2 km fjarlægð eða allt að því, en það hefur ekki verið unnið að því að gera áætlun um samveltur milli þeirra bæja, sem hafa meiri vegalengd en það. Hins vegar ætti að vera fljótlegt og það er sjálfsagt að verða við þeirri ósk að gera sér grein fyrir því, hvað það kostaði að miða fjarlægðina við 21/2-3 km. Það ætti ekki að vera svo mjög seinlegt og sízt af öllu þegar það kort, sem ég áðan nefndi, er til og bæirnir taldir þar upp. Kortið er vitanlega gefið út í einhverjum ákveðnum mælikvarða, og þá er hægt að mæla vegalengdina. En það er hins vegar vitað mál, að hver km í línum kostar um 90-100 þús. kr. Hv. frsm. sagði hér áðan, að það mætti vinna að þessu á ódýrari hátt en raforkumálastjórnin hefur látið gera, með því t.d. að bjóða það út. Ég er nú yfirleitt því fylgjandi að bjóða út verk, en ég efast mikið um, að það sé framkvæmanlegt að bjóða út línulagnir fyrir rafmagnsveitur, því að það er áreiðanlega betra, að það séu engir viðvaningar, sem að því vinna. Það verður að gera það vel, og það verður að vanda það, og ég hef nú heyrt allt annað um það, hvernig hefur gengið að leggja þessar línur, heldur en það, sem hv. frsm. sagði hér áðan. Ég hef heyrt orð fara af því, að þessir línuflokkar, sem eru orðnir mjög vanir þessum störfum, vinni hratt og það gangi vel hjá þeim. Og það eru alltaf sömu mennirnir, sem eru hafðir í þessu, þeir eru orðnir vanir þessu og vinna þetta miklu fljótar og betur en þeir gerðu, þegar þeir voru ávanir, og það hefur verið lögð áherzla á, að það þyrfti ekki að vera að skipta um menn í þessu, heldur væri hægt að halda þeim mannskap, sem er orðinn æfður í að vinna þessi verk. Það er raunar ekki meira um þetta að segja. Það ber í rauninni ekkert á milli mín og hv. frsm. um það, hvort leggja beri áherzlu á að flýta rafvæðingunni eða ekki. Við erum ábyggilega sammála um það. En ég tel, að það sé eðlilegt á hinum næsta áfanga að miða við vegalengdina 2 km og þeir bæir, sem hafa meiri vegalengd, fái dísilstöðvar, en síðar verði að því unnið, þegar frá líður, að tengja fleiri og fleiri býli, eftir því sem mögulegt er, og ég ætla, að hv. frsm. sé ekki fjarri því að hafa svipaða skoðun á þessu og ég.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja hér fram fsp. til hæstv. ríkisstj., sem hæstv. iðnmrh. líklega mun svara, og er hún í tvennu. lagi: ,;1) Hvaða samningaumleitanir hafa farið fram við Alþjóðabankann og erlend alúminíumfélög á vegum ríkisstj., um hvað hefur verið rætt viðvíkjandi raforkuveri og alúminíumbræðslu og lánum í því sambandi, og á hvaða stigi eru þessir samningar?“ Það er vitanlegt, að allmörg ár hefur verið af hálfu ýmissa íslenzkra aðila þreifað á því við erlend alúminíumfélög, ekki sízt við eitt af helztu alúminíumfélögum Bandaríkjanna, Reynolds, hvort þeir mundu hafa áhuga á að setja upp alúminíumbræðslu á Íslandi og gera samninga um raforku í því sambandi. Út úr þeim umleitunum mun ekkert hafa komið. Hins vegar hefur nú upp á síðkastið komið mjög greinilega fram, m.a. í skrifum hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsblaða, hve mjög mikil þörf væri á að koma hér upp alúminíumveri og tengja það við stórvirkjun í einhverri af okkar höfuðám. Það er að mínu áliti mjög nauðsynlegt, að áður en nokkrir samningar fari fram eða nokkuð sé gert í þessum málum, sem bindur hendur Íslands á nokkurn máta, fái Alþingi í fyrsta lagi upplýsingar um, hvernig þessir hlutir standa, og gefist síðar í öðru lagi tækifæri til þess að ræða um þessi mál og taka sínar ákvarðanir. Þess vegna er þessi fsp. borin fram, til þess að fá þær upplýsingar, sem hæstv. ríkisstj. á þessu stigi málsins vildi gefa eða teldi sér fært að gefa. Í öðru lagi er spurt um, hvort það hafi farið fram athuganir eða jafnvel samningaumleitanir á byggingu olíuhreinsunarstöðvar hér, hvaða kosti slík stöð sé talin hafa, hvaða kostnaður sé talinn við hana og hvernig þær athuganir eða samningaumleitanir standa. Viðvíkjandi olíuhreinsunarstöð er mér ekki kunnugt um, að verulega hafi verið rætt um það áður fyrr, en nú upp á síðkastið hefur þetta mál nokkrum sinnum borið á góma í blöðum hæstv. ríkisstj. og jafnvel í greinum hæstv. ráðh., þannig að ég tel heppilegt, að Alþingi fái skýrslu um þetta mál nú. Ég skal fyrir fram ekkert fullyrða, enda er ég þeim málum ekki mikið kunnugur, hvort það mundi vera fyrirtæki, sem mundi borga sig fyrir okkur Íslendinga að setja upp, en ég býst við, að það hljóti að hafa verið vel athugað, og eins væri nauðsynlegt að fá upplýsingar um hitt, hvort gengið sé þá út frá, að þetta sé algerlega íslenzk eign eða hvort, eins og ég býst við að mundi vera með alúminíumbræðslu, að þar mundi vera um að ræða eign erlends félags hér á Íslandi. Ég held, að það sé tími til kominn, að Alþingi fái upplýsingar um þetta, og þá gefist síðar meir, ef ástæða þykir til, tækifæri til þess að ræða þau mál.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. hefur borið fram fsp. til ríkisstj. í tveim liðum á þskj. 200 varðandi alúminíumbræðslu og olíuhreinsunarstöð. Fyrri liður þeirrar fsp., sem nú er hér á dagskrá, fjallar um samningaumleitanir við Alþjóðabankann og erlend alúminíumfélög viðvíkjandi raforkuveri og alúminíumbræðslu hér á landi, og skal ég fyrst svara honum. Eins og áður hefur komið fram hér á Alþingi, hefur ríkisstj. nú um nær þriggja ára skeið beitt sér fyrir athugunum og viðræðum varðandi byggingu stórvirkjunar og alúminíumbræðslu hér á landi. Athuganir þær, sem ríkisstj. hefur látið gera, falla í tvo meginflokka. Annars vegar eru tæknilegar athuganir á möguleikum til stórvirkjunar hér á landi og kostnað við hana og tæknileg atriði varðandi staðsetningu alúminíumbræðslu. Hins vegar eru athuganir á því, hvort unnt verði að semja við erlend alúminíumfyrirtæki um byggingu og rekstur alúminíumbræðslu hér á landi með kjörum, sem Íslendingum væru aðgengileg. Fyrir hönd ríkisstj. og á hennar vegum hafa tveir aðilar unnið að athugun þessara mála, stóriðjunefnd, sem svo hefur verið kölluð, og raforkumálastjórn ríkisins. Stóriðjunefnd var skipuð af þáv. iðnmrh., Bjarna Benediktssyni, með bréfi dags. 5. maí 1961. Nm. hafa verið dr. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, formaður, Eiríkur Briem rafmagnsveitustjóri, Pétur Pétursson forstjóri, Sveinn Valfells forstjóri og Jóhann Hafstein, þar til í nóvember s. 1., að hann vék úr n., en Magnús Jónsson bankastjóri var þá skipaður í hans stað. Unnið hefur verið að því kappsamlega að rannsaka til hlítar möguleika til byggingar hagkvæmrar stórvirkjunar, annaðhvort við Búrfell í Þjórsá eða Dettifoss í Jökulsá á Fjöllum. Hafa þessar athuganir beinzt að því jöfnum höndum að kanna, hvernig bezt megi leysa úr raforkuþörf til almenningsnotkunar hér á landi á næstu árum og hvar og með hvaða hætti sé hagkvæmast að framleiða það orkumagn, sem alúminíumbræðsla þyrfti til starfsemi sinnar. Hafa þessar virkjanir verið bornar saman við smærri orkuver, svo sem gufuvirkjun í Hveragerði og vatnsvirkjun í Brúará, í því skyni að leiða í ljós, hvaða leiðir séu hagstæðastar frá sjónarmiði neytandans hér á landi. Þær athuganir, sem gerðar hafa verið til þessa, benda til þess, að 105 þús. kw. orkuver við Búrfell í Þjórsá muni vera hagkvæmasta lausnin, bæði frá sjónarmiði raforkuframleiðslu til almenningsnota og til alúminíumbræðslu. Mundi þá helmingur orkunnar verða notaður til alúminíumbræðslu, en helmingur til almenningsþarfa. Slik virkjun mundi kosta rúmar 1100 millj. kr. ásamt háspennulínu til Reykjavíkur. Síðar yrði hægt að auka afl þessarar virkjunar um helming eða upp í 210 þús. kw. á mjög hagkvæman hátt, og mundi kostnaður víð þá stækkun, sem gera mætti í áföngum, ekki vera nema um 600 millj. kr. Með þessu orkuveri væri tryggð næg ódýr raforka hér á landi langt fram í tímann. Orkuver við Búrfell er mjög vel staðsett, þar sem það er nærri meginmarkaðinum fyrir raforku hér á landi, í Reykjavík og á Suðvesturlandi. Jafnframt getur orðið hagkvæmt að leggja háspennulinu frá Búrfelli norður til Akureyrar og tengja þannig saman raforkukerfi Norður- og Suðurlands. Um staðsetningu alúmíníumverksmiðju er það að segja, að athuganir hafa leitt í ljós, að ódýrast og hagkvæmast sé að staðsetja hana við sunnanverðan Faxaftóa. Hins vegar er einnig verið að athuga möguleika á því, að alúminíumbræðslan yrði staðsett við Eyjafjörð, ef háspennulína yrði lögð frá Búrfelli til Akureyrar. Stækkun verksmiðjunnar í framtíðinni mundi þá byggjast á raforku frá virkjun við Dettifoss. Ég skal nú víkja að hinu atriðinu, viðræðum við erlend alúminíumfyrirtæki. Eins og kunnugt er, hafa á vegum ríkisstj. átt sér stað síðustu 3 árin viðræður við ýmis alúminíumfyrirtæki um möguleikana á því, að þau settu upp alúminíumbræðslu hér á landi. Hér hefur eingöngu verið um könnunarviðræður að reeða, þar sem skipzt hefur verið á skoðunum um hugsanlegan samningsgrundvöll, en engar skuldbindingar gefnar af hálfu aðila. Viðræður þessar hafa reynzt jákvæðar að því leyti, að nú virðist útlit fyrir, að tvö alúminíumfyrirtæki, annað svissneskt, en hitt amerískt, hafi áhuga á því að reisa hér í sameiningu alúminíumbræðslu. Virðist útlit fyrir, að samningsgrundvöllur geti orðið fyrir hendi, en úr því getur ekki fengizt skorið fyrr en á síðara stigi málsins. Í væntanlegum samningum við alúminíumfyrirtækin skiptir það höfuðmáli fyrir Íslendinga, að unnt reynist að semja um viðunandi tekjur af alúminíumbræðslunni Íslendingum til handa, en þar er raforkuverðið mikilvægast. í öðru lagi er nauðsynlegt, að hægt verði að gera bindandi samning við alúminíumfyrirtæki um það, að þau ábyrgist kaup á tilteknu magni raforku í langan tíma með föstum orkusölusamningi. Slíkur orkusölusamningur er ómetanlegur grundvöllur þess, að Íslendingar geti aflað fjármagns til virkjunarinnar, en um leið taka alúminíumfyrirtækin á sig alla áhættu að því er varðar framleiðslusveiflur í framtíðinni. Margvíslegar fyrirmyndir slíkra samninga má finna í öðrum löndum. Með tilliti til hins jákvæða árangurs af virkjunarrannsóknunum og viðræðum við alúminíumfyrirtækin þótti ríkisstj. tímabært nú fyrir skömmu að taka upp viðræður við Alþjóðabankann í því skyni að kynna honum málið. Verða nú á næstu mánuðum lögð fyrir bankann öll tæknileg gögn, sem fyrir liggja, svo að hann geti metið málið í heild. Eins og af þessu má sjá, er hér enn eingöngu um könnunarviðræður að ræða, og munu raunverulegir samningar um lánsútvegun ekki hefjast fyrr en á síðara stigi málsins. Ríkisstj. er eindregið þeirrar skoðunar, að stórvirkjun sú, sem hér hefur verið rædd, ásamt byggingu alúminíumbræðslu, sé framkvæmd, sem geti haft stórkostlega þýðingu fyrir þjóðarbúskap íslendinga. Með þessu móti mundi Íslendingum opnast í fyrsta skipti leið til þess að nýta hinar geysimiklu orkulindir, sem þjóðin á ónotaðar í stórám Íslands: Stórvirkjanir á borð við Búrfellsvirkjun og Dettifossvirkjun eru svo mikil fyrirtæki, að enn mun liða langur tími, þangað til Íslendingar geta ráðizt í þau af eigin rammleik, nema til komi samtímis nýr iðnaður, sem getur orðið kaupandi að miklum hluta orkunnar. Takist okkur hins vegar að komast yfir fyrsta hjallann, má telja víst, að framhaldið verði auðveldara, svo að ódýr orka til iðnaðar og almenningsnota geti orðið einn af hyrningarsteinum bættrar afkomu íslenzku þjóðarinnar. Auk þeirrar þýðingar, sem alúminíumbræðslan mundi hafa fyrir þróun stórvirkjana hér á landi, mun rekstur hennar gefa þjóðarbúinu drjúgar tekjur í framtíðinni. Ef reiknað er með 30 þús. tonna verksmiðju, eins og gert hefur verið í viðræðum að undanförnu, mundi alúminíumbræðslan skapa 250-300 manns atvinnu, en auk þess er ástæða til þess að ætla, að frekari alúminíumiðnaður mundi vaxa hér upp á grundvelli þess hráefnis, sem frá alúminíumbræðslunni mundi koma. Vilji Íslendingar nota pá möguleika, sem hér eru fyrir hendi, er ekki um aðrar leiðir að ræða en semja við erlent alúminíumfélag, sem býr yfir þeirri þekkingu, fjármagni og markaðsaðstöðu, sem nauðsynleg er í þessari framleiðslugrein. Um 30 þús. tonna alúminíumbræðsla mundi kosta um 1100 millj. ísl. kr., svo að það er augljóst, að í slíkt fyrirtæki mundu Íslendingar ekki geta lagt af eigin rammleik, jafnvel þótt þeir væru fúsir til að taka á sig þá áhættu, sem í því mundi felast. Sú leið, sem hér hefur verið rætt um að fara, felst hins vegar í því, að alúminíumfyrirtækin leggi fram allt fjármagn til alúminíumbræðslunnar og taki á sig alla áhættu af rekstri hennar. Hins vegar verða hagsmunir Íslendinga tryggðir eins vel og verða má með löngum samningi um orkusölu, er geti orðið undirstaða fjáröflunar til fyrstu stórvirkjunar á Íslandi. Eins og hér hefur komið fram, hafa þær viðræður, sem átt hafa sér stað til þessa, eingöngu beinzt að því að kanna málin, hugsanlega aðstöðu og möguleika. Mjög mikið verk hefur hins vegar verið innt af höndum og margþættar athuganir farið fram, sem allt er mjög mikilsvert og forsenda þess, að stórmál, sem hér um ræðir og á áður ótroðnum slóðum af hálfu Íslendinga, geti orðið farsællega til lykta leitt. Þykir mér rétt, að fram komi, að dr. Jóhannes Nordal, formaður stóriðjunefndar, hefur haft mjög ötula forgöngu í málinu af miklum dugnaði og skarpskyggni. Enn mun nokkur tími líða, áður en raunverulegar samningsviðræður geti hafizt. Þegar að því kemur, mun Alþingi að sjálfsögðu verða skýrt rækilega frá gangi málsins, svo að það geti tekið afstöðu til mála, eftir því sem framvinda samninganna gefur tilefni til, og í þess höndum yrði að sjálfsögðu að marka framtíðarstefnu Íslendinga í þessum stóriðju- og stórvirkjunarmálum. Síðari liður fsp., sem hér liggur fyrir, fjallar um olíuhreinsunarstöð, og er spurt um, hvaða samningar muni hafa farið fram í því máli og hvaða kosti það sé talið hafa að byggja slíka stöð hér á landi. Upphaf þessa máls er það, að ýmsir aðilar hafa undanfarin tvö ár gert sér grein fyrir því, að olíuhreinsunarstöð færi að verða arðbært fyrirtæki hér á landi. Kemur par tvennt til: annara vegar ört vaxandi notkun benzíns og olíu vegna aukinnar vélvæðingar, en hins vegar tækniþróun í olíuhreinsun, sem gert hefur minni hreinsunarstöðvar en áður arðbærar. Er nú svo komið, að olíuhreinsunarstöðvar hafa verið byggðar í öllum löndum Vestur-Evrópu nema á Íslandi og í Lúxembourg, og fjöldi smáþjóða utan Evrópu, sem ekki hafa atærri heimamarkað en Íslendingar, hefur pegar fengíð olíuhreinsunarstöðvar. Alvarlegar athuganir á þessu máli hér á landi hófust vorið 1963, er erlendur aðili lét í ljós áhuga á því að beita sér fyrir stofnun olíuhreinsunarstöðvar á Íslandi. Atti hann viðræður við hóp áhugamanna um petta mál, en ríkisstj. átti á því stigi ekki aðild að þeim viðræðum, sem fram fóru. Þessar byrjunarviðræður hafa borið sæmilegan árangur, enda leiddu þær til þess, að í ágústmánuði kom hingað til lands fulltrúi frá amerískri fjárfestingarstofnun, J. H. Whitney & Co. í New York, er tjáði sig reiðubúinn til þess að hafa forgöngu um stofnun olíuhreinsunarstöðvar og útvegun fjármagns til hennar. Lagði þessi fulltrúi fyrirtækisins fram byrjunarupplýsingar um áætlaðan stofnkostnað og rekstur olíuhreinsunarstöðvar. Ríkisstj. fékk um þetta leyti málið til meðferðar, og hefur það m.a. verið til athugunar hjá stóriðjunefnd. Leitað var eftir sérfræðilegri aðstoð hjá ensku ráðgjafarfyrirtæki, Cooper Brothers, sem mikla reynslu hefur í þessum efnum, og hefur það skilað skýrslu um málið, sem byggð er á þeim bráðabirgðaupplýsingum, sem fyrir lágu. Það sem ég hef hér um málið að segja, er byggt á þessum upplýsingum. Það kemur ótvírætt í ljós í skýrslu Cooper Brothers, að olíuhreinsunarstöð hér á landi getur orðið arðbært fyrirtæki. Markaðurinn fyrir olíuvörur hér á landi er hins vegar þannig saman settur, að ekki væri tæknilega hagkvæmt að byggja olíuhreinsunarstöð með Það fyrir augum að fullnægja honum einum. Hefur í áætlununum verið gert ráð fyrir því, að nokkur hluti framleiðslu olíuhreinsunarstöðvarinnar, einkum benzín og brennsluolía, yrði fluttur út, en á hinn bóginn yrði haldíð áfram að flytja inn verulegt magn gasolíu. Gert er ráð fyrir því, að heildarkostnaður við stofnsetningu olíuhreinsunarstöðvar yrði 300–350 millj. kr., og á að vera hægt að fá meginhluta þess fjár að láni erlendis með sæmilegum kjörum. Með í stofnkostnaði fyrirtækisins væru þá taldar allmiklar birgðageymslur fyrir olíuvörur, en það mundi spara íslenzku olíufélögunum mikla fjárfestingu, sem ella þarf að leggja í á því sviði á næstu árum. Í skýrslu Cooper Brothers er gerð tilraun til þess að meta gjaldeyrissparnað, sem rekstur slíks fyrirtækis hefði í för með sér. Sé gert ráð fyrir því, að allur stofnkostnaður sé endurgreiddur á 10 árum, mundi beinn gjaldeyrissparnaður af rekstri stöðvarinnar nema um 75 millj. kr. fyrsta árið, 88 millj. kr. á 5. ári, 112 millj. kr. á 10. ári og 166 millj. kr. á ári eftir 15 ár. Olíuhreinsunarstöðin mundi þannig hafa í för með sér verulegan gjaldeyrissparnað, og þó sérstaklega ef reiknað er með því, hve lítinn mannafla þarf til starfsemi hennar. Gert er ráð fyrir, að heildarmannaflinn, sem reksturinn útheimtir, verði um 100 menn, en það þýðir, að gjaldeyrissparnaður á mann mundi nema frá 750 þús. kr. fyrsta árið, en mundi smáhækka upp í tæpa 1.7 millj. kr. á ári, ef miðað er við framangreindar tölur. Auk beins hagnaðar og gjaldeyrissparnaðar, sem olíuhreinsunarstöð hefði í för með sér, er óhætt að fullyrða, að af henni yrði margvíslegur óbeinn hagnaður fyrir íslenzkan þjóðarbúskap, sem erfitt er að meta. Olíuhreinsunarstöð mundi framleiða ýmis hliðarefni, sem mikla þýðingu gætu haft, svo sem asfalt til vegagerðar og vatnsefni, sem gæti orðið mikilvægt í sambandi við stækkun áburðarverksmiðjunnar. Mikilvægasti óbeini hagnaðurinn af rekstri olíuhreinsunarstöðvarinnar er þó að flestra dómi sá, að með henni mundi koma inn í landið margvísleg tæknikunnátta á sviði efnaiðnaðar og ný tækifæri opnast á því sviði. Olía er nú orðin eitt helzta hráefni í margs konar efnaiðnaði, svo að fullyrða má, að olíuhreinsunarstöð og hliðstæð starfsemi er nauðsynleg forsenda fyrir því, að veruleg þróun geti átt sér stað hér á landi í uppbyggingu efnaiðnaðar. Hefur þessi reynsla komið víða fram, þar sem olíuhreinsunarstöðvar hafa verið byggðar. Hér er því á ferðinni mál, sem fyllsta ástæða er til að gefa gaum. Málið er hins vegar ekki komið á það stig, að tilefni hafi gefizt til ákvarðana í því af hálfu ríkisstj. Enn hafa eingöngu verið lagðar fram bráðabirgðaupplýsingar í málinu, en engar endanlegar áætlanir eða tilboð. Hitt er ekki heldur ljóst enn þá, að hve miklu leyti kemur til kasta ríkisstj. um ákvarðanir í málinu. Gert er ráð fyrir því, að í fyrirtækinu verði íslenzkur meiri hl., svo að stofnsetning þess gæti þess vegna farið eftir gildandi lögum. Jafnframt mun hinn erlendi aðili fús til að selja sinn hluta innan tiltölulega fárra ára, ef þá er sýnt, að fyrirtækið geti staðið við skuldbindingar sínar um endurgreiðslu lána, og yrði félagið þá alíslenzkt. Hafa hinir íslenzku aðilar, sem forgöngu hafa haft um málið, rætt um, að félagið yrði byggt upp með almenningsþátttöku og hlutaféð yrði væntanlega nokkrir tugir millj. kr. Ríkið þyrfti ekki að taka á sig fjárskuldbindingar í sambandi við stofnun slíks fyrirtækis. Enn er athugunum ekki svo langt komið, að fullljóst sé, hvort einhverrar fyrirgreiðslu og þá hverrar sé þörf af hálfu ríkisvaldsins. Með því, sem ég nú hef sagt, hef ég leitazt við að gefa tæmandi svör við þeim fsp., sem hv. 3. Þm. Reykv. beindi til ríkisstj. á þskj. 200.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnmrh. fyrir mjög skýr og góð svör viðvíkjandi þessum tveimur málum, og er greinilegt, að slíkt stórmál er hér á ferðinni, að Alþingi þarf að láta það til sín taka, og mun ég náttúrlega ekki gera neina tilraun til að fara að ræða það mál hér. Það eru aðeins 2–3 atriði, sem ég vildi mega spyrja að í viðbót, þótt skýrslan hafi verið mjög greinileg, ef það væru ekki nein leyndarmál. Það eru í fyrsta lagi þau tvö félög, svissneskt og amerískt, sem hugsanlegt væri að semja við viðvíkjandi alúminíumvinnslu. Ég hef heyrt, að það svissneska félag væri Aluminium Industri í Sviss, sem líka hefur staðið í nokkrum samningum við Norðmenn, og þætti mér vænt um, ef það er ekki neitt leyndarmál, að fá að vita, hvort það væri rétt. í öðru lagi viðvíkjandi því ameríska félagi langaði mig að vita, hvort um væri að ræða eitt af bandarísku félögunum. Það mundi varla vera um önnur að ræða þá en Reynolds eða Kaiser, því að sá stóri alúminíumhringur Bandaríkjanna, Aluminium Company of America, hefur fyrst og fremst Kanada-alúminíumfélagið sem sinn fulltrúa við erlenda samninga. í öðru lagi þætti mér vænt um að vita, hvort það liggja nú þegar fyrir nokkrar upplýsingar, af því að hæstv. ráðh. sagði, að gert væri ráð fyrir 30 þús. tonnum af alúminíum í upphafi og til þess þarf ein 60 þús. kw., hvort nú þegar lægju einhverjar upplýsingar fyrir um, hvað þessi alúminíumhringur mundi áskilja sér mikla stækkun, þar sem vitað er, að 30 þús. tonna bræðsla mundi þykja frekar lítil á evrópskan mælikvarða núna og almennt talað um milli 50 og 100 þús. tonna, þegar verið er að gera ráð fyrir slíku, enda skilst mér, að þetta mundi þá aðeins eiga að vera byrjun eftir upplýsingum hæstv. ráðh. Í sambandi við olíuhreinsunarstöðina væri það líka tvennt. Hefur ríkisstj. athugað það í sambandi við olíuhreinsunarstöð eða einstakir aðilar, hvaða áhrif það kynni að hafa í sambandi við okkar viðskipti, þar sem mjög mikið af okkar freðfisksmarkaði byggist sem stendur á hví, að við kaupum svo að segja alla okkar olíu frá Sovétríkjunum, og gæti haft slæmar afleiðingar fyrir okkur upp á að finna vörur í staðinn, ef því væri kippt burt? Hitt vil ég undirstrika, sem hæstv. ráðh. kom með hvað snertir olíuvinnslu, og held ég, að það væri mál, sem við þyrftum mjög alvarlega að athuga, áður en við tækjum nokkra ákvörðun viðvíkjandi alúminíum, að það hráefni, sem að mínu áliti er langþægilegast fyrir Íslendinga að hagnýta, ef þeir vilja koma upp stóriðju með erlendu hráefni, er olían. Sá efnaiðnaður, sem byggist á því að kljúfa olíuna og hætta að nota hana til brennslu, heldur nota hana sem hráefni til þess að vinna úr plast og nælon og aðra hluti, sem geta komið í staðinn fyrir stál eða hvað sem vera skal, þetta er sá iðnaður, sem nú sem stendur á langmesta framtíð fyrir sér, og sá, sem eykst gífurlegast í heiminum, svo að hvorki stál né alúminíum né neitt annað slíkt kemst í samjöfnuð við hað. En um öll þessi mál held ég, að það gildi, að þetta séu hlutir, sem við þurfum ákaflega vel að athuga og ræða, og þess vegna er mjög gott að hafa fengið þessar ýtarlegu upplýsingar hjá hæstv. ráðh. til þess að byggja á.



Herra forseti. Það er ekki ætlazt til, að um ræðuhöld sé að ræða í sambandi við fsp., og ég skal halda mig við það. En ég vildi gefa bendingar í þessu sambandi. Það er í fyrsta lagi, að hér er um einhver allra stærstu framtíðarmál Íslendinga að tefla, hvorki meira né minna en það, hvernig haga skuli stórum rafmagnsvirkjunum, ef hægt verður að ráðast í þær, hvar orkuverin verði staðsett og annað í því sambandi, sem getur haft hinar þýðingarmestu afleiðingar á allan hátt, enn fremur, hvort taka skuli upp stóriðnað og þá hvort það skuli koma til greina, að það sé að einhverju leyti á vegum erlendra aðila og þá með hvaða skilyrðum og hvernig samninga skuli gera. Síðan kemur til staðsetningar á hinum nýju, stóru iðnaðarfyrirtækjum. Vitanlega er ekki hægt að ræða þessi atriði hér í sambandi við fsp., en það er gott, að þessar upplýsingar hafa komið fram. En ég vil nota tækifærið til þess að segja, að ég álít, að hér sé um svo þýðingarmikið mái að ræða, að það sé fullkomlega tímabært, þar sem hefur verið undanfarið og er óðfluga verið að beina þessum málum inn í ákveðna farvegi, þá er fyllilega tímabært og nauðsynlegt, að Alþingi fái þessi mál til meðferðar nú alveg á næstunni, á því stigi, sem þau eru. Það er ekki nóg að leggja þessi mál fyrir Alþingi, þegar hæstv. ríkisstj. hefur ákveðið alveg stefnu sina og þá kannske um leið meiri hl. Alþingis, heldur er hér um svo þýðingarmikil málefni að ræða, að það þolir í raun og veru enga bið, að þau séu athuguð af ríkisstj. og Alþingi sameiginlega, hvaða stefnu skuli í þessum málefnum taka. Er sjálfsagt að íhuga, í hvaða formi það gæti eðlilega orðið í framhaldi af þessari fsp. og þeim upplýsingum, sem hér hafa komið fram, og ég vona, að hæstv. ríkisstj. taki því vel, að þannig verði á þessum málum haldið. Hér er um svo örlagarík málefni að ræða, að ég vona, að allir fallist á, að það er ekki nóg að leggja þau fyrir Alþingi, þegar allt er í raun og veru klappað og klárt og ákveðið, hvernig það skuli vera, því að sannast að segja er auðvitað mjög margt um álitamál í þessu sambandi. Í sambandi við olíuhreinsunarstöð t.d. er það, að olía ætla ég sé u.þ.b. helmingurinn af öllu því vörumagni, sem flutt er til landsins, - olíur og benzín. Það var a.m.k. þannig fyrir stuttu. Þetta er einhver allra þýðingarmesti þátturinn í þjóðarbúskapnum, notkun þessa eldsneytis, bæði fyrir framleiðsluna og fyrir neytendur. Hér yrði að mestu um innlenda neyzlu að ræða. Mér finnst ekki geta komið annað til mála en það fyrirtæki, sem á þessu yrði reist, yrði að vera íslenzkt fyrirtæki, og meira en það, það yrði líka í því sambandi að gera öflugar ráðstafanir til að tryggja hagsmuni íslenzkra neytenda. Þar á ég bæði við framleiðendur, sjávarútveginn og landbúnaðinn, og neytendur. Það ætti ekki undir neinum kringumstæðum að koma til mála, að erlendir aðilar fengju aðstöðu til þess að reka hér fyrirtæki eins og olíuhreinsunarstöð, sem væri ein í sinni grein, t.d. hliðstæð við áburðarverksmiðjuna og sementsverksmiðjuna, og gæti svo sett Íslendingum stólinn fyrir dyrnar. Yrði því að gera öflugar ráðstafanir til að tryggja það, að fyrirtækið yrði raunverulega íslenzkt, og enn fremur að tryggja hagsmuni þeirra, sem þurfa að kaupa þessar vörur. Á þessu sjáum við, hvað þarna er um gífurlega þýðingarmikið málefni að ræða. Það má segja, að nokkuð öðru máli gegni um alúminíumframleiðsluna að því leyti til, að þar yrði, að því er mér skilst, nær eingöngu framleitt fyrir erlendan markað, og þá kemur fremur til athugunar um nánara samstarf en hér hefur tíðkazt við erlenda aðila. En þá er það, eins og hæstv. ráðh. segir, hvernig á að koma því samstarfi fyrir. Það yrði að gilda um það sérstök löggjöf, og við höfum ekki nein fordæmi hér eða reynslu í að setja slíka löggjöf. Þá er líka vandi að ákveða, hvernig slík samvinna við erlenda aðila gæti orðið á þann hátt, að íslenzkir hagsmunir væru algerlega tryggðir. Enn fremur kemur upp í sambandi við þessi málefni öll saman, eins og ég sagði, spurningin um það, hvar á að virkja í landinu, og þá kemur þar inn á þetta stórfellda mál, hvort með ráðstöfunum eins og þessum væri hægt að stuðla að betra jafnvægi í byggð landsins en hefur verið eða hvort ráðstafanir, sem gerðar yrðu í þessum stóru málum, yrðu til þess að auka enn á það ójafnvægi, sem hefur undanfarið verið að skapast í byggð landsins. En nú er ég í raun og veru, býst ég við, farinn að syndga upp á náðina og farinn að halda ræðu, en þetta á eftir þingsköpunum að vera örstutt aths., og þá er aðalefni þeirrar aths. frá minni hálfu sú bending, að það sé fullkomlega tímabaert, að Alþingi fái þessi mál nú til meðferðar með hæstv. ríkisstj., og málin séu einmitt komin á það stig, að það sé ekki seinna vænna, að sá háttur verði upp tekinn, því að það er alveg áreiðanlega bezt fyrir okkur, að leitað yrði, svo sem suðið væri, samstöðu um þessi stórfelldu mál og bsekurnar bornar saman. Það væri í einskis þágu, ef sá háttur yrði hafður á þessum málum, að mjög lítill meiri hl. Alþingis væri notaður til þess að berja fram einhverja lausn á þeim, sem mjög mörgum væri afar ógeðfelld, en hitt miklu heppilegra, að leita á fyrsta stigi málanna eftir skoðunum á Alþingi sjálfu og hvernig línurnar liggja hér varðandi þessi stórfelldu efni. Ég vil benda á, að hæstv. ráðh. sagði það réttilega, að hér kæmi til greina að fara inn á áður alveg ótroðnar slóðir. Hér er því ekki um neitt smávægilegt að ræða. Ég legg því hina þyngstu áherzlu á, að í framhaldi af þessu verði athugag, hvernig þessi mál gætu komið til meðferðar hér á Alþingi nú í framhaldi af þessum fyrirspurnarviðræðum. Ég vil svo einnig í sambandi við þetta benda á, að það er lífsnauðsyn, að hér verði sett ýtarlegri löggjöf en við höfum nú varðandi rétt útlendinga til þess að reka atvinnu í landinu, sem tryggi íslenzka hagsmuni miklu betur en núgildandi löggjöf, tryggi það betur en núgildandi löggjöf, að íslenzk framleiðsla og íslenzkur atvinnurekstur verði raunverulega framvegis í höndum Íslendinga sjálfra, nema í alveg einstökum tilvikum, þar sem Alþingi setti þá sérákvæði með sérstakri löggjöf í hvert skipti og sérstökum samningum. Þetta þyrfti að verða stefnan, sem framfylgt væri. En þá þarf áreiðanlega að endurskoða íslenzka löggjöf að þessu leyti og gera hana betur úr garði en nú er, og eru raunar till. um það hér liggjandi fyrir hv. Alþingi, sem ég vona að verði samþykktar.



Herra forseti. Ég vil út af því, sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Austf., segja, að það hefur aldrei verið í huga ríkisstj. á nokkurn hátt að fara á bak við Alþingi eða hluta af Alþingi með þessi mál, heldur er ég honum alveg sammála um, að það væri mikið gæfuspor í sambandi við framkvæmd slíkra stórmála, að sem mest samstaða gæti náðst á Alþingi um framkvæmd þeirra, þegar þar að kemur. Fram að þessu hefur ríkisstj. ekki talið, að málin væru af hennar hálfu nægjanlega undirbúin og úr garði gerð til þess að leggja þau beinlínis fyrir Alþingi, og það er því meira hending, sem ræður því að við ræðum þessi mál nú af tilefni fsp. hv. 3. þín. Reykv. En hins vegar hygg ég, að það sé ekki mjög langt í land, eða a.m.k. vona það, að málin verði á því stigi, að hægt sé að gefa þinginu í heild og öllum flokkum þingsins miklu nánari og fullkomnari upplýsingar um þessi mál heldur en verið hefur fram að þessu. En það er mín skoðun, að ég hygg, að ekkert hafi verið gert í þessu máli fram til þessa, sem hefði á nokkurn hátt verið betur farið, að ekki hafi verið gert, vegna þess, eins og ég lagði ríka áherzlu á, að fram til þessa hafa engar skuldbindingar verið gerðar af hálfu hvorugs aðila, heldur aðeins verið lögð rík áherzla á að kanna málin sem bezt, og það er, held ég, einnig farsælast fyrir meðferð málsins á þinginu, þegar þar að kemur, og það er engin ástæða til þess að bera nokkurn kvíðboga fyrir því, að málin verði þá fyrst lögð fyrir Alþingi, þegar ríkisstj. væri búin að ákveða sig í málinu. Hennar markmið er það fyrst og fremst að geta lagt málin fyrir þannig upplýst og þannig könnuð, að þá sé tími til þess og aðstaða til þess fyrir menn að taka ákvarðanir. En það er ómögulegt að neita því að nokkuð hafa þessi mál gengið fram og aftur á þessum undanförnum 3 árum, sem ég hef talað um. Það hefur verið rætt við alúminíumfyrirtæki, bæði svissnesk, amerísk og frönsk, og leitað sérfræðilegrar ráðleggingar frá frændum okkar Norðmönnum í sambandi bæði við alúminíumframleiðslu og virkjanirnar og einnig könnuð nokkuð þeirra reynsla af samvinnu við erlent fjármagn í uppbyggingu þeirra atvinnuvega. En sem sagt, ég tek alveg undir það, að það er mjög æskilegt, að sem bezt samstaða og samvinna geti orðið um þessi mál, þegar til framkvæmda kemur. Varðandi olíuhreinsunarstöðina og þá áherzlu, sem hv. 1. þm. lagði á það, að hún yrði alíslenzk, vegna neyzlunnar og hagsmuna neytenda hér innanlands, skal ég taka það fram og bæta því við það, sem ég sagði áður, að í sambandi við þær viðræður, sem fram hafa farið við erlenda aðila um það að koma upp þessari olíuhreinsunarstöð, bæði aðstoð þeirra við fjáröflun og tækniþekkingu, þá hefur einnig komið fram, að þeir væru fúsir til þess innan mjög skamms tíma að ganga út úr fyrirtækinu aftur, sem þeir væru frá upphafi alltaf í minni hl, f, og hefur þar t.d. verið talað um ekki lengri tíma en svo sem 7 ár, svo að ég held einnig hvað þessu máli viðvíkur, að það þurfi ekki að bera í brjósti neinn kvíðboga fyrir samstarfi við erlenda aðila og á engan hátt þannig, að ekki muni vera séð af hálfu ríkisvaldsins, sem er alveg réttilegt, nægjanlega fyrir hagsmunum neytendanna í sambandi við aðstöðu til að setja upp slíkt fyrirtæki hér á landi. Hv. 3. þm. Reykv. spurði, hvort það væri nokkurt leyndarmál, þessi tvö alúminíumfyrirtæki, sem ég nefndi, og gat þess til, að annað þeirra væri AG, svissneska alúminíumfyrirtækið, sem ég nefndi. Og það er alveg rétt, það fyrirtæki hefur nú breytt um nafn og kallar sig nú Swiss Aluminíum. Hitt fyrirtækið er amerískt, American Metal Climax, og það er í sjálfu sér engin leynd yfir því heldur. Það eru þessi tvö fyrirtæki, sem við nú á síðasta stigi þessa máls höfum verið í viðræðum við. Um annað atriði, sem hv. 3. þm. Reykv. spurðist fyrir um, varðandi stækkun verksmiðjunnar og hvað hinir erlendu aðilar hefðu áskilið sér í því sambandi, liggur ekki neitt ákveðið fyrir um það á þessu stigi málsins annað en þeir hafa ráðgert og í öllum viðræðum hefur það verið ráðgert, að fyrirtækið mundi stækka og þessi 30 þús. tonna alúminíumbræðsla væri byrjunarstigið. En hins vegar er ekki svo langt komið, að talað hafi verið um neinar skuldbindingar í sambandi við stækkanir verksmiðjunnar í framtíðinni. Hv. 3. þm. Reykv. minntist einnig á eitt atriði, áhrifin á viðskiptin við Sovétríkin í sambandi við olíuhreinsunarstöð, því að þaðan höfum við keypt alla okkar olíu. Að sjálfsögðu hefur ríkisstj. fyrir sitt leyti og mun hugleiða það mál sérstaklega. Það er ekki enn komið svo langt, að fyrir liggi neitt ákveðið í því sambandi. Hins vegar dylst engum, að það er atriði, sem þarf að taka til athugunar. Það var að vísu ekkert á þetta minnzt, þegar við byggðum hér sementsverksmiðju, en innflutningurinn á sementi til landsins, þegar verksmiðjan tók til starfa, var um 76 þús. tonn flutt frá jafnkeypislöndunum. En hitt er líka, að það er minna atriði og um minni upphæðir að ræða, og að sjálfsögðu fer það ekki dult, að þetta mál þarf að athugast í sambandi við olíuhreinsunarstöðina, og sé hún byggð af íslenzkum einstaklingum, hvort heldur sem er einum eða í samvinnu við erlenda aðila, er það einmitt íslenzkra stjórnarvalda að hafa þessi atriði í huga - við komumst ekki hjá því - og gæta okkar aðstöðu í því. Ég vona hins vegar, að það verði ekki á vegi hagkvæms fyrirtækis fyrir svona litla þjóð eins og Íslendinga, vona, að það komi ekki til þess, að þar verði á vegi miklir erfiðleikar á þessu sviði í sambandi við hina stóru bjóð, Sovétríkin. Í öðru lagi vitum við bað, að eins og straumarnir liggja nú í milliríkjaviðskiptum, eru í sívaxandi mæli að aukast viðskipti og aukast frjáls viðskipti milli hins austræna og vestræna heims, og ef sú þróun heldur áfram, þá mundi hún að sjálfsögðu draga úr erfiðleikum, sem við jafnvel kynnum að mæta af þessum völdum í sambandi við fyrirtæki eins og olíuhreinsunarstöð. Ég vil aðeins að lokum til frekari fróðleiks og upplýsinga geta þess, að þegar við erum að tala um orkuver við Búrfell eða Dettifoss, erum við að tala um stórvirkjanir, sem eru á 2. hundrað þús. kw. eða rúml. 100 þús, kw., en núna er öll okkar orka frá Soginu, sem er, ef svo má segja, alveg fullvirkjað, tæp 90 þús. kw., svo að það sést, að hér er um mikið átak í einu að ræða af hálfu okkar Íslendinga. Því að þessar aflstöðvar höfum við byggt upp á mörgum undanförnum árum, og jafnframt, eins og ég sagði, verið gert ráð fyrir því, að innan tíðar og á mjög hagkvæman hátt verði hægt að tvöfalda orkuna í slíkri stórvirkjun, eins og hér hefur verið um talað. Það væri kannske einnig nokkur upplýsing í því í sambandi við bað, sem ég gat um gjaldeyrissparnað, í sambandi við olíuhreinsunarstöðina var það víst, að þær tvær stórverksmiðjur, sem við eigum nú fyrir, áburðarverksmiðjan og sementsverksmiðjan, ef við athugum þær til samanburðar, þetta var frá 75 og allt upp í 166 millj. kr. gjaldeyrissparnaður, sem áætlaður var af olíuhreinsunarstöðinni, en það hefur verið gert ráð fyrir því, að gjaldeyrissparnaður af áburðarverksmiðjunni sé nú árlega um 42–43 millj. kr., og ef ætti að byggja nýja slíka verksmiðju, er áætlað, að hún mundi kosta eitthvað á 5. hundrað millj. kr., ný verksmiðja eins og þessi, sem við höfum. Af sementsverksmiðjunni er gjaldeyrissparnaðurinn árlega áætlaður vera nálægt 70 millj. kr. og talið, að ef við ættum að byggja nýja sementsverksmiðju nú eins og þessa, sem við höfum, mundi hún kosta um 350 millj. kr. Ég hef svo ekki fleira um þetta að segja, en ég lýk máli mínu með því, að ríkisstj. mun að sjálfsögðu gera sitt ýtrasta til þess, að Alþingi fái, þegar tímabært er, sem fyllstar upplýsingar um þetta mál, eins og fram hefur komið og óskað hefur verið eftir.



Herra forseti. Eins og minnt hefur verið á úr forsetastól, er hér takmarkaður ræðutími samkv. þingsköpum. En ég vil leyfa mér nú, þegar þessar umr. fara fram, að minna á bað, að Alþingi hefur á sínum tíma gert ályktun um stórvirkjunarmál Sú ályktun var gerð 22. marz 1961 í formi þál. um að undirbúa virkjun Jökulsár á Fjöllum til stóriðju. Sjálf ályktunin var svo hljóðandi; með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvöru og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi.“ Síðan þessi ályktun var gerð hér á Alþingi, eru nálega 3 ár liðin, og nú eru hér í dag af hálfu hæstv. ríkisstj. að gefnu tilefni fsp. um þetta efni gefnar þær upplýsingar, að rannsókn á stórvirkjunarmöguleikum hafi farið fram og að niðurstaðan sé sú, að hagkvæmast virðist að virkja Þjórsá hjá Búrfelli, og að því er iðjuver varðar, virðist vera hagkvæmast að byggja það við Faxaflóa. Það er þetta tvennt, sem hér kemur fram og er sá, ef segja má, nokkuð óbeini árangur af þeirri ályktun, sem Alþingi gerði fyrir 3 árum og ég hef lesið hér upp. Jafnframt er þess getið, að þó að hagkvæmast virðist vera að byggja iðjuver við Faxaflóa, komi einnig til greina að byggja það norðan fjalla. Ég ætla ekki í þeim takmarkaða ræðutíma, sem ég hef hér, að gera að umtalsefni það, sem hæstv. ráðh. sagði um þetta, og mun athuga betur þau ummæli, sem þar komu fram, þegar ræða hans liggur fyrir í handriti hér á lestrarsalnum. Hæstv. ráðh. gat þess, sem reyndar var kunnugt, að ríkisstj. hefði vorið 1961 skipað svonefnda stóriðjunefnd til athugunar á þessu máli. Ég vil aðeins segja það í því sambandi, að mér þykir það mjög miður, að í slíka nefnd skuli ekki hafa verið skipaður neinn maður þúsettur á Norður- eða Austurlandi, með tilliti til þess mikla áhuga, sem sérstaklega hefur komið fram í þeim landshlutum á þessum málum og ekki þarf að rekja hér. Ég vil leyfa mér að taka undir þau ummæli, sem féllu áðan hjá hv. 1. þm. Austf. um það, að málið sé nú komið á það stig, að eðlilegt væri, að Alþingi fjallaði um það eða alþm., áður en lengra er farið. Hér er áreiðanlega um ýmis atriði að ræða, sem eru þess eðlis, að þessa er full þörf. Ég vil svo, áður en ég lýk máli mínu, leyfa mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh. og bið hann að svara því, ef hann hefur möguleika til þess, hvort í sambandi við athugun á hagnýtingu orku til framleiðslu útflutningsvöru, eins og það var orðað í þál. frá 1961, hefur ekki verið athugað um framleiðslu á tilbúnum áburði í þessu sambandi. Það er alkunna, að notkun tilbúins áburðar fer mjög vaxandi í veröldinni og hlýtur að fara vaxandi á komandi árum og þessi vara er allmikill liður í alþjóðaviðskiptum, og við höfum, Íslendingar, dálitla reynslu af framleiðslu tilbúins áburðar. Þess vegna vildi ég sérstaklega spyrja um þetta, hvort þessi möguleiki hefði verið athugaður og þá hvort fyrir liggi einhverjar niðurstöður, og þætti vænt um, að hæstv. ráðh. gæfi upplýsingar um þetta, ef hann hefur þær á reiðum höndum.



Herra forseti. Út af þessu síðasta atriði og fsp. um áburðarframleiðslu til útflutnings í sambandi við stórvirkjanir get ég því miður ekki svarað því nú á þessu stigi málsins öðru en því, að til stóriðjunefndar var vísað athugun þessa máls og hún fór fram á vissu stigi málsins. Það stóð þannig á, að ég var lítt við hana riðinn á þessum tíma, annað en það, að þær bráðabirgðaniðurstöður, sem n. fékk í því, voru ekki eins álitlegar og e.t.v. var ástæða til að búast við. En ég skal athuga það mál nánar og koma upplýsingum um það til hv. þm.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við áburðarvinnslu og hagnýtingu raforku til áburðarvinnslu. Ég vildi aðeins upplýsa það, að það er í athugun stækkun á áburðarverksmiðjunni í Gufunesi, og stjórn áburðarverksmiðjunnar hefur látið slíkar athuganir fara fram, unnið að því núna á undanförnum árum og hefur nú 2 eða jafnvel 3 sérfræðinga til þess að semja ályktun um það, hvernig verði bezt að því unnið, að við Íslendingar getum orðið sjálfum okkur nógir með tilbúinn áburð. Og ég ætla, að það þyki hagkvæmast að stækka áburðarverksmiðjuna í Gufunesi og þá muni nýtast bezt það, sem þar er saman komið, frekar en að byggja áburðarverksmiðju annars staðar á landinu. En ég skildi hv. fyrirspyrjanda þannig áðan, að það hefði vakað fyrir honum, hvort athugað hefði verið, að nýta mætti orkuna við Dettifoss til áburðarvinnslu. Ég hygg, að í sambandi við væntanlega Dettifossvirkjun hafi það ekki verið gert með tilliti til þess að nota aflið úr Dettifossi. Hins vegar liggur það fyrir, að um leið og orka fæst til áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi, er fyrir því hugsað, að stækkun áburðarverksmiðjunnar þar gæti farið fram a.m.k. í það stórum stíl, að áburðarnotkun innanlands gæti orðið fullnægt.



Herra forseti. Ég vil aðeins til þess að koma í veg fyrir misskilning hjá hæstv. landbrh. taka það fram, að ég spurði ekki um það, hvort athugaðir hefðu verið möguleikar á því einu að fullnægja áburðarþörfinni innanlands með því að byggja áburðarverksmiðju, sem notaði raforku frá stóriðjuveri, heldur fjallaði mín fsp. að sjálfsögðu fyrst og fremst um það, hvort athugaðir hefði verið möguleikar á framleiðslu áburðar til útflutnings.