Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra.

Virðulegur forseti. Fjölmiðlar eru hornsteinn lýðræðisins og sterkir og sjálfstæðir fjölmiðlar eru besta vopn okkar í baráttunni við spillingu. Þess vegna er verulegt áhyggjuefni að rekstrarumhverfi þeirra hefur farið hríðversnandi, niðurskurður og hallarekstur er staðreyndin, bæði á litlum netmiðlum, einkareknum ljósvakamiðlum og á RÚV á undanförnum missirum. Þess vegna spyr ég menntamálaráðherra hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því að breytingar verði gerðar á skattumhverfi og stuðningsumhverfi við fjölmiðla til að við snúum vörn í sókn. Það er verulegt áhyggjuefni hvernig tækniþróun og alþjóðleg samkeppni hefur verið að breyta rekstrarumhverfi íslenskra fjölmiðla. Auglýsingamarkaðurinn er að minnka í harðri samkeppni við stór alþjóðleg fyrirtæki eins og Google og Facebook sem ekki borga skatta hér en hins vegar eru þungar skattálögur á miðlana sem eru að reyna að halda úti frétta- og menningarumfjöllun á tungumáli sem aðeins 0,3 milljónir manna tala. Það er líka sífellt minnkandi vilji neytenda til þess að borga fyrir innihald um leið og við þurfum í raun og veru á því að halda meira en nokkru sinni fyrr, sem er gagnrýnin, öflug fjölmiðlun til að veita það aðhald sem þarf að veita með spillingu í sífellt flóknara samfélagi og þar sem við glímum við verkefni eins og ofvaxið fjármálakerfi, Tortóluhneyksli og aðra slíka hluti. Einkareknir fjölmiðlar hafa kallað eftir því að RÚV dragi sig út af auglýsingamarkaði. Ég segi: Eina lausnin sem samstaða getur tekist um er að skapa öllum fjölmiðlum, Ríkisútvarpinu, einkareknum ljósvakamiðlum, líka litlu netmiðlunum og öðrum fjölmiðlafyrirtækjum, grónum gömlum dagblöðum, betri rekstrarskilyrði þannig að allir fjölmiðlar búi við betri skilyrði eftir en áður. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra hvort hann hafi látið þessa knýjandi erfiðu stöðu íslenskra fjölmiðla til sín taka og hvort við munum sjá bætt rekstrarskilyrði og aukinn stuðning við þá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og vil segja strax hvað varðar síðustu spurninguna sem fram kom, hvort einhvers konar skoðun eða umræða hafi farið fram í ráðuneyti mínu um þá stöðu sem uppi er á fjölmiðlamarkaði, þá er svarið já. Í sumar kallaði ég til mín til fundar forustumenn ljósvakamiðlanna þar sem þeir gerðu mér skýra grein fyrir þeirri stöðu sem þeir telja að blasi við ljósvakamiðlunum og var mjög í samræmi við þá lýsingu sem hv. þingmaður gaf hér á þeim áskorunum og þeim miklu breytingum sem hafa orðið á fjölmiðlamarkaði á undanförnum missirum og árum. Það er alveg hárrétt að um er að ræða flókna stöðu, m.a. vegna þess hversu fyrirferðarmikið Ríkisútvarpið er á auglýsingamarkaði. Ekki er hægt að horfa fram hjá því að á Norðurlöndunum eru ríkisútvörpin þar ekki á auglýsingamarkaði og því ekki að undra að þeir sem eru í forustu fyrir fjölmiðlafyrirtækin bendi á þá stöðu og spyrji hvernig ríkisvaldið hyggist beita sér, til hvaða ráða það vilji grípa til að jafna þá stöðu. Nú veit ég að gerðar hafa verið skoðanir á einmitt skattumhverfi fjölmiðlanna og liggja fyrir um það skýrslur. En ég er þeirrar skoðunar að eitt af því sem við þurfum að gera, og ætti að vera hægt að ná fram strax þverpólitískri samstöðu um, er að við notum núna næstu mánuðina til að greina nákvæmlega þessa stöðu, að þingið til dæmis, og ég varpa því kannski hér til hv. þingmanns, þeirri hugmynd, að þingið skipi starfshóp, þverpólitískan, sem hafi þriggja mánaða tíma til þess að skila greiningu akkúrat á þeim þáttum sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni í ræðu sinni, þ.e. breytingum á auglýsingamarkaði, breytingum á tækni, sem gerir það að verkum að staðan er að þróast með þeim hætti sem hér er um að ræða. Á sama tíma vil ég segja að í mínu ráðuneyti er verið að skoða sérstaklega þætti 

Virðulegur forseti. Ég fagna tillögu menntamálaráðherra um þverpólitískt samstarf um að bæta rekstrarskilyrði fjölmiðla í landinu og treysti því að því fylgi alvara af hálfu bæði menntamálaráðherra og fjármálaráðherra ríkisstjórnarinnar, að láta verkin tala í þessu efni. Við stöndum að mörgu leyti frammi fyrir svipaðri stöðu gagnvart fjölmiðlunum og fyrir bókaútgáfunni í landinu fyrir 25 árum. Þá urðum við að spyrja okkur hvort við vildum hafa íslenskar bókaútgáfur að gefa út bækur á íslensku með öflugum hætti og ákváðum að fella af þeim söluskattinn vegna þess að bókaútgáfurnar fóru einfaldlega unnvörpum á hausinn. Ég held að við þurfum að kynna aðgerðir sem samstaða getur verið um þvert á flokka til að bæta þessi rekstrarskilyrði, en það þurfa þá að vera aðgerðir sem ná ekki bara til einkarekinna ljósvakamiðla heldur líka til vaxandi netmiðla, til gömlu dagblaðanna og til að bæta skilyrði Ríkisútvarpsins.

Virðulegi forseti. Um þetta erum við þá sammála, ég og hv. þingmaður, að nauðsynlegt er að þverpólitísk samstaða ríki um slíkar aðgerðir og um leið þarf að hafa í huga að það er ekki langur tími sem menn hafa fyrir framan sig til að grípa til aðgerða. Þess vegna fagna ég þessum viðbrögðum hv. þingmanns. Ég tel að það sé vel á færi þessa þings að hér verði flutt þingsályktunartillaga og hún samþykkt þar sem verði þá kveðið á um verkefni slíkrar nefndar og kveðið á um aðkomu þeirra flokka sem nú eiga sæti á Alþingi. Ég vil leggja til, virðulegi forseti, að líka verði hugað að því í þingsályktunartillögunni að þeir flokkar sem koma síðan nýir inn á þingið að kosningum loknum gætu komið að þeirri vinnu. En ég vil að tíminn sé notaður núna næstu vikurnar og mánuðina til þess að slík greiningarvinna liggi fyrir. Ég efast ekki með nokkrum hætti um fullyrðingar forsvarsmanna fjölmiðlanna að rekstrarstaðan er orðin allt að því óbærileg hjá mjög mörgum þeirra. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni hvað það varðar að ekki er nóg að horfa bara á hluta fjölmiðlaflórunnar, við þurfum að horfa á hinn breiða markað, á alla miðlana, bæði stóra og smáa, bæði þá sem gefa út á pappír 

Forseti. Í gær áttum við mjög góðar umræður um fullgildingu Parísarsáttmálans. Mig langaði í ljósi þess að það voru ekki margir í þeim umræðum að ná fram nokkrum hlutum frá hæstv. umhverfisráðherra. Mig langar í fyrsta lagi að spyrja hæstv. ráðherra að því hver nákvæmlega aðgerðaáætlunin er til að við getum fullgilt þennan samning með sóma, hvort það liggi fyrir tímasett áætlun um eitthvað annað en einvörðungu að fylla upp í skurði, sem í sjálfu sér er góðra gjalda vert en auðvitað þarf að fara varlega í þá vinnu því að ég hef ekki enn séð nákvæma útlistun á hvar á að byrja og hvar á að enda í því. Þá langaði mig líka að heyra viðhorf hæstv. ráðherra til þess hvort tilefni sé til að ganga jafnvel enn lengra og einbeita sér að því að móta einhverja stefnu um ívilnanir eða eitthvað slíkt þannig að við getum tryggt að hér sé t.d. hægt að rækta meira grænmeti. Það hefur verið talað um ákveðna stefnu í þá átt, mig minnir að það hafi verið VG sem talaði um kálver, ekki álver, fyrir margt löngu. Margir hlógu að því á þeim tíma og fannst það kjánalegt. En nú hefur orðið mikil þróun í því að rækta grænmeti með því að nýta tækniþróun er lýtur að því að stjórna t.d. vexti á grænmeti með ljósi. Mig langaði að spyrja hvort til sé eitthvað um það, t.d. í ráðuneytinu, sem hægt væri að gera aðgengilegt og fá frekari umræður um framtíðarstefnu, sjálfbærni og langtímaáætlun um það hvernig við ætlum að fullgilda Parísarsamninginn.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu fyrirspurn. Það er gaman að geta rifjað upp þær umræður sem áttu sér stað í gær. Umhverfismál og þannig loftslagsmál eru mjög víðfeðm og snerta flesta þætti mannlegs lífs. Það er ekki síst daglegt líf okkar og hegðun sem hefur þar mikið að segja. Þess vegna finnst mér afskaplega ánægjulegt að á morgun verður opnuð sýning í Perlunni þar sem bæði Fenúr og Umhverfisstofnun ásamt fjölmörgum frjálsum félagasamtökum á landinu starfa saman gegn sóun á öllum sviðum. Ég hvet alla til að kom þar. Það er stór hluti af því að við tökum okkur öll saman um að skoða hvernig við hegðum okkur, hvert og eitt. Það eru margir hlutir sem þar eru og að þessu hefur verið unnið í ráðuneytinu. Saman gegn sóun er verkefni sem unnið hefur verið í ráðuneytinu og tengist m.a. því að draga úr matvælasóun. Við höfum unnið að Saman gegn sóun til að reyna að draga úr plastsóun og í því sambandi hafa m.a. verið fullgiltar þingsályktanir sem héðan hafa komið. Sannarlega eru í sóknaráætlun okkar í loftslagsmálum áform um að rækta meira grænmeti, yrkja meiri skóg. Við stöndum mjög framarlega í því og við eigum mikið land þar sem við getum svo sannarlega sett niður bæði grænmeti og skóg til þess að binda kolefni. Á móti reynum við að fylla upp í skurði, eins og hv. þingmaður gat um. Það er verkefni sem Landgræðslan sinnir og hún sinnir ekki bara einu verkefni, þau eru nokkur verkefnin hjá Landgræðslunni varðandi það. Við erum að reyna að fá allt umhverfið með okkur og hafa fjölmargir komið að þessu, eins og forsetaembættið, biskupsembættið o.fl. Biskupinn tók þetta fyrir. Það er eðlilegt að gera eitthvað í þessum málum, m.a. í Skálholti þar sem forsetinn var með mér í júlí sl.

Forseti. Það er ánægjulegt að heyra að hafin sé einhver vinna og ég vonast til að sjá ítarlega langtímaáætlun varðandi þessi mál. Það er alveg ljóst að við getum ekki horft fram hjá þeirri vá sem að steðjar út af hlýnun jarðar. Við sjáum þess merki á hverjum degi að við erum næstum því að missa af tækifærinu til að gera eitthvað. Við erum í tímaþröng og þess vegna er mjög brýnt, og ég vil brýna fyrir hæstv. ráðherra og öllum þingheimi, að láta loftslagsmálin verða lifandi í umræðunni því að það er of lítið rætt um þessi mál og við þurfum að finna sameiginlega lausnir. Ég tel það mjög brýnt og vil spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort ekki þurfi að eiga sér stað meiri þverpólitísk vinna um langtímaáætlun til þess að bregðast við þeirri vá sem við stöndum fyrir sem mannkyn.

Virðulegi forseti. Ég tek mjög vel í brýningar í þessu máli og mér finnst eðlilegt að þjóðir heimsins, ekki bara Ísland, komi að málum. Þetta er sameiginlegt vandamál heimsins og er mikilvægt að unnið sé gegn því þverpólitískt, bæði innan lands og á heimsvísu. Það var akkúrat það sem gerðist í París. Þá komu þjóðir saman og ákváðu að nú yrði að gera eitthvað en áður höfðum við verið að rífast um hvað ætti að gera. En það gerðist eitthvað þar á síðustu stundu. Við erum náttúrlega að vinna mjög margt og viljum líka skapa hér ákveðið hringrásarkerfi, nýsköpun í því að hvetja til góðra verka. Við lásum blöðin í morgun og hvað stóð í blöðunum? Þar stóð að við þyrftum að fara að tryggja landrafmagn fyrir skip, það gæti mjög dregið úr losun, 4% hvað það varðar. Það er stórt verk og kostar fjármagn og kostar sennilega líka virkjanir. Það kostar kannski að við þurfum að fara að virkja eitthvað fyrir norðan, ef við förum mikið í það, til þess að flutningaleiðirnar verði ekki of langar.

Nú þegar síga fer á seinni hlutann á líftíma núverandi ríkisstjórnar er rétt að gefa ráðherrum tækifæri til þess að líta yfir farinn veg og gefa okkur innsýn í framtíðarsýnina í einstökum hlutum þeirra málaflokka sem þeir hafa haft forustu um að sinna. Við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra höfum allnokkrum sinnum rætt stöðu íslenskrar tungu og sú sem hér stendur hefur lagt mikla áherslu á að ná um það þverpólitískri áherslu að við styðjum íslenska tungu í stafrænum heimi. Það hefur verið bæði með þingsályktunartillögum, með tillögum við fjárlagaafgreiðslu og við fleiri tilefni. Hæstv. ráðherra hefur í þessum samtölum við mig og við fleiri tilefni ávallt lýst miklum skilningi á mikilvægi þess að búið sé vel að íslenskri tungu þegar ljóst þykir að hún á að sumu leyti undir högg að sækja. Um er ræða einn kjarnann í því að vera samfélag á þessari eyju. Hæstv. ráðherra talaði um það síðast þegar við í stjórnarandstöðunni gerðum tillögu um að auka verulega í í fjárlagaumræðunni og hæstv. ráðherra greiddi atkvæði gegn því, að hann sæi fyrir sér aðkomu atvinnulífsins í þessum efnum. Ég spyr hæstv. ráðherra, því nú fer að styttast í það að hann fari að pakka saman í mennta- og menningarmálaráðuneytinu: Hvernig ætlar hann að skilja við þetta mál?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði um mikilvægi þessa máls. Ég tel tunguna reyndar eina af frumforsendum þess að hér þrífist íslenskt samfélag, hér sé sjálfstæð þjóð. Hvað varðar stöðu málsins þá er rétt að rifja upp að ríkisstjórnin samþykkti á fundi sínum að veita sérstaka fjármuni til þessa verkefnis, eða upphafs þess, ásamt því að atvinnulífið kom með fjármuni. Þá var ráðinn starfsmaður til þess að fara vel yfir stöðu mála, hvað hefði verið unnið, hvað væri óunnið o.s.frv. Sá starfsmaður hefur lokið þeirri yfirferð og skilað til okkar, við höfum átt fund með honum, við erum ekki enn þá komin með sjálfa skýrsluna, en við höfum farið yfir næstu skref málsins. Tillagan sem er komin fram og ég hef síðan skilað fram sem mínum hugmyndum varðandi fjárauka er að strax verði ráðist í næsta fasa verkefnisins sem er í raun og veru verkefnislýsingin, þ.e. hvaða tækni þarf að beita og hvernig henni er beitt til að nýta þá gagnagrunna sem við eigum og reyndar hvað þarf að gera varðandi gagnagrunnana. En fyrst og síðast er það hið flókna tæknilega vandamál að smíða, ef ég má nota það orðalag, vélina sem þarna er um að ræða, lýsa henni nákvæmlega og hvað má ætla að það kosti að búa hana til og hvernig er best að vinna tæknivinnuna með tæknifyrirtækjunum, en það þurfum við að gera. Það er áætlað að sú vinna kosti í kringum 50 milljónir. Það sem ég hef gert er að ég hef lagt til að þessu verði mætt í fjárauka núna, þ.e. farið strax í vinnuna á þessu ári, tíminn nýttur fram að áramótum og væntanlega eitthvað fram eftir næsta ári, við verkefnislýsinguna. Hún er gríðarlega mikilvæg vegna þess að hún þarf að vera til til þess að hægt sé að ráðast í verkefnið, einstaka þætti 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fagna því að þetta er komið í traustan farveg. Nú erum við að tala um tiltekinn hluta verkefnisins ef svo má að orði komast sem kostar 50 milljónir núna og er strax undir hatti fjáraukalaga. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki fara vel á því að Alþingi fyrir alþingiskosningar skili þessu verkefni með skýrari hætti inn í lengri framtíð - þá er ég jafnvel að hugsa um í tengslum við væntanlegt fullveldisafmæli eða einhver slík tímamót - og Alþingi sameinað einhendi sér í að sýna með myndarlegum hætti að við ætlum að gera íslenskri tungu til góða til lengri framtíðar til þess að hún verði áfram þessi styrka stoð og mikilvægi kjarni þess að við erum sjálfstæð þjóð.

Virðulegi forseti. Ég held að fari vel á því að vinna næsta þátt, verkþáttinn. Það þarf auðvitað að rýna aðeins í kostnaðaráætlunina, fara yfir hana, þetta voru fyrstu drög sem við fengum. Þegar sú lýsing liggur fyrir er um leið auðveldara fyrir okkur að gera okkur grein fyrir áætluðum kostnaði. Talan milljarður hefur verið nefnd en ég hef það reyndar á tilfinningunni að þetta geti orðið dýrara. Að vísu geta tæknibreytingar og þróun úti í heimi leitt til þess að það gæti þess vegna orðið ódýrara, það er mjög erfitt að segja nákvæmlega til um kostnaðinn. En ég tel að það fari ágætlega á því sem hv. þingmaður stingur upp á að á næsta þingi, þegar þessi vinna liggur fyrir og á grundvelli hennar, sé Alþingi í þeirri stöðu að samþykkja t.d. með þingsályktun hvernig haldið verði á í framhaldinu. En ég legg eindregið til að það verði ekki bara Alþingi eða ríkið sem standi að verkinu heldur verði það unnið í samstarfi við atvinnulífið vegna þess að atvinnulífið sjálft hefur sýnt því mikinn áhuga. 

Virðulegi forseti. Nefnd á vegum hæstv. heilbrigðisráðherra um mótun stefnu til þess að draga úr skaðlegum áhrifum fíkniefna hefur skilað af sér skýrslu og hefur hæstv. ráðherra lagt hana inn í þingið til frekari vinnslu. Formaður nefndarinnar, Borgar Þór Einarsson, sagði við útkomu skýrslunnar að þar væri að finna verulega afstöðubreytingu í fíkniefnamálum og hefur hæstv. ráðherra tekið í sama streng. Helsta tillagan er sú að leggja til að fangelsa ekki fyrir það að bera á sér neysluskammta fíkniefna heldur sekta frekar fyrir athæfið, eins og hefur reyndar verið gert. Mikilvægt er að taka fram að það hefur auðvitað ekki verið viðhaft að henda fólki í fangelsi fyrir það eitt og sér að bera á sér neysluskammta, það veit starfshópurinn og það veit auðvitað hæstv. ráðherra. En í skýrslunni er lagt til að lögum verði breytt svo þau verði í takt við það hvernig þeim hefur verið framfylgt hingað til. Því er ekki um að ræða neina afstöðubreytingu nema kannski að lögð er meiri áhersla á sektirnar. En vel að merkja á ekki að sekta fólk eins og mig sem velur sér áfengi sem sinn vímugjafa, bara hina sem velja sér önnur vímuefni og bera þau á sér. Þá er mikið talað um skaðaminnkun í tillögunum en það gleymist alveg að gera grein fyrir því hvernig sektir á fíkiniefnaneytendur fara með hugmyndum um skaðaminnkun og fyrir þeirri hugmyndafræði að aðstoða eigi fíkla við að komast úr heimi fíknar. Ég beini því þess vegna til ráðherra að upplýsa okkur um það hér hvernig þetta tvennt fari saman í hans huga. Hvernig sektar maður fólk út úr fíkn? Ég fer auðvitað ekki leynt með og veit það að þetta tvennt fer ekki saman, maður refsar ekki til bættrar hegðunar, það segja okkur öll lögmál í sálfræði og atferlisfræði. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina en ítreka það sem ég hef áður sagt opinberlega að ég hef beðið eftir því að skýrslan kæmi til umræðu í þinginu. Þar er um að ræða niðurstöðu starfshóps sem skipaður var á grundvelli þingsályktunartillögu þar sem mér var falið að setja þessa vinnu í gang. Ég fékk þetta í hendur nú í haust og var svo tilkynnt að skýrslan væri komin fram þegar hún var lögð inn í þingið. Ég bíð sem sagt eftir umræðu í þinginu um tillögurnar sem þarna komu fram, þær eru 12 ef ég man rétt, áður en einhver afstaða er tekin. Ég er að skila af mér verki og skal glaður taka þá umræðu við hv. þingmann sem og aðra hér þegar að þeirri umræðu kemur. Ég vonast eftir því að sú umræða geti farið fram sem fyrst því að við höfum beðið tiltölulega lengi eftir afrakstri þeirrar vinnu sem dreginn er saman í skýrslunni. Það er alveg rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að sumt í skýrslunni er ekki beinlínis neitt nýnæmi að öðru leyti en því að staðfesta eins og í þessu tilfelli ákveðna lagaframkvæmd, og það kallar á lagabreytingu. Ég vil þó nefna önnur atriði sem eru mjög góð að mínu mati, sem eru ábendingarnar um skaðaminnkunina. Mér finnst líka mjög gott mál sem lýtur að breytingum á mælingum á fíkniefnum í blóði o.fl. Sömuleiðis eru atriði sem lúta því að taka minni háttar brot út af sakaskrá o.s.frv. Það er eitt og annað gott í þessu. Vissulega verður sumt af þessu umdeilt, en til að svara spurningunni sem hv. þingmaður kemur fram með tel ég það ekki neina lausn að reyna að sekta 

Virðulegi forseti. Ég varð glöð þarna við niðurlag hæstv. ráðherra að fá loks svar við þeirri spurningu sem ég bar hér upp út. Í byrjun ræðu sinnar sagði ráðherra að hann ætlaði að bíða með að segja eitthvað um skýrsluna þar til eftir að umræðan færi af stað. En það er gott að heyra að ráðherra telur það ekki vera töfralausn að sekta fólk út úr fíkn því að það er það svo sannarlega ekki. Engu að síður er þetta það helsta sem þessi starfshópur leggur til. En hér var rætt um starfshópinn. Það er eftirtektarvert, og mig langar að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur um það að segja, að fulltrúi ríkislögreglustjóra í starfshópnum gat ekki tekið undir tillögur starfshópsins og greiddi þeim ekki atkvæði. Ýmsum, mér þar með talinni, finnast þessar tillögur ganga mjög skammt. Hvað finnst hæstv. ráðherra 

Virðulegi forseti. Það er ekkert sérálit nema við eina tillögu af þessum 12. Ég held að ríkislögreglustjóri styðji flestar aðrar tillögur eða alla vega fulltrúi hans í hópnum. Það sem mér finnst mest um vert í þessum efnum, sem lýtur að þeirri samþykkt sem Alþingi gerði, er að þar er viljayfirlýsing um breyttar áherslur í meðferð og vinnslu þeirra mála sem falla undir fíkniefnalöggjöfina. Það er löngu kominn tími til í mínum huga að breyta um starfsaðferðir, breyta um viðhorf, fara að vinna meira með þessi mál sem heilbrigðismál frekar en glæpastarfsemi, þ.e. það sem snýr að fíklum. Þar er stærsta viðhorfsbreytingin. Við þekkjum öll heitstrengingarnar um fíkniefnalaust Íslands árið 2000, hvernig það hefur gengið eftir, og frá þeim tíma, árinu 2000, hefur ekkert verið breytt um áherslur eða hugarfar. Þetta er smátt og smátt að koma, skýrslan og vinnan. 

Herra forseti. Mig langar að beina orðum mínum til hæstv. menntamálaráðherra varðandi það frumvarp sem nú liggur fyrir þinginu, LÍN-frumvarpið, um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég tel það vera grafalvarlega atlögu að jafnrétti til náms af hálfu stjórnvalda ef frumvarpið verður að veruleika og það komi í veg fyrir að fólk á öllum aldri hafi möguleika til að njóta hæfileika sinna og mennta sig óháð efnahag og búsetu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að allir fái styrk burt séð frá því hvort þeir þurfi á honum að halda eða ekki. Við þekkjum að fólk af landsbyggðinni sem þarf að leigja á höfuðborgarsvæðinu verður fyrir miklum útgjöldum sem fylgja því og hárri framfærslu. Auk þess hækka vextirnir þrefalt. Tekjutengingin er felld niður. Það er verið að þyngja greiðslubyrði á tekjulágt fólk, t.d. hafa konur oftar en ekki lægri laun að námi loknu. Þeir sem hafa lent í erfiðleikum og hafa ekki getað staðið skil á lánum og þurft að afskrifa þau hafa enga möguleika á að fá lán í framtíðinni. Námsaðstoð er takmörkuð við 50 ára aldur. Við vitum að vinnumarkaðurinn er þannig að fólk sem missir vinnu um miðjan aldur á mjög erfitt með að fá vinnu aftur og þá er verið að hefta möguleika þess á að fá lán til þess að afla sér menntunar til þess að hafa meiri sóknarfæri á vinnumarkaði. Svona mætti áfram telja. Ég vil spyrja ráðherra hvort hann hafi ekki virkilega áhyggjur af því, ef þetta verður að veruleika, að lánasjóðurinn tryggi með þessu jafnrétti til náms og félagslegan jöfnuð. Ég vil spyrja ráðherra hvort hann hafi ekki áhyggjur af þeim hópum sem ég nefndi, tekjulágu fólki, konum, fólki utan af landi. Þessir hópar standi frammi fyrir ójafnrétti vegna þess að það er mikill aðstöðumunur milli þeirra og hinna sem búa á höfuðborgarsvæðinu og líka eftir tekjum. Ég vil líka spyrja hvort nokkur greining hafi farið fram áður en frumvarpið var lagt fram varðandi þessa hópa, konur, tekjulága, fólk utan af landi og námsmenn erlendis t.d.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ég hef fylgst með mörgum umsögnum sem hafa komið um þetta mál. Mér hefur fundist nokkuð vanta upp á frá ýmsum umsagnaraðilum tölulegar greiningar á áhrifum frumvarpsins og alveg sérstaklega samspili frumvarpsins og þessa kerfis við aðra aðstoð sem ríkið veitir sem nýtist námsmönnum. Ég hef tekið eftir því t.d. í umræðu um húsaleigu, kostnað við húsaleigu. Ég hef séð gagnrýni á það atriði en henni hefur ekki verið fylgt eftir með útreikningum þar sem skoðuð hafa verið einstök dæmi og staða námsmanna sett upp og reiknað út hver niðurstaðan er. Staðreynd málsins er þessi: 85% nemenda sem núna taka námslán munu fá lægri afborgunarbyrði gangi þetta kerfi fram. Mikill meiri hluti nemenda við stærsta háskóla okkar, Háskóla Íslands, og t.d. við Háskólann á Akureyri eru konur. Sú lága greiðslubyrði eða lægri greiðslubyrði mun nýtast þeim hópi. Hv. þingmaður nefndi að henni fyndist óréttlátt að allir fengu sama styrk. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann, virðulegi forseti, einnar spurningar. Í frumvarpi sem núverandi formaður Vinstri grænna lagði fram um lánasjóðinn var gert ráð fyrir jöfnum styrk til allra þar sem styrkurinn var reiknaður sem hlutfall af framfærslu námsmanna og síðan dreift með jöfnum hætti. Með öðrum orðum, nákvæmlega sama hugsun. Var hv. þingmaður sammála þeirri aðferðafræði en er á móti því að styrkurinn sé veittur jafnt með þeim hætti og gert er í þessu frumvarp? Það skiptir öllu máli að hv. þingmaður svari þessu vegna þess að ég hef þá trú að hér sé um að ræða mjög mikilvægt mál sem eigi að vera hafið 

Herra forseti. Hæstv. menntamálaráðherra er greinilega í mikilli vörn og bunar yfir mig spurningum um fyrrverandi menntamálaráðherra og frumvarp hans. Það væri betra ef það frumvarp lægi undir og við vonumst til að bragarbót verði á því þegar nýr menntamálaráðherra kemur á næsta kjörtímabili og leggur fram almennilegt frumvarp sem gagnast því fólki sem þarf á því að halda að fá lán en það sé ekki verið að smyrja yfir styrk til þeirra sem búa í heimahúsi á höfuðborgarsvæðinu, þurfa ekkert á því að halda að fá neinn vasapening, og eyða peningunum þannig í stað þess að nýta þá fyrir þá sem þurfa á þeim að halda. Við eigum að sýna þann metnað í þessu þjóðfélagi að það sé jöfn aðstaða til náms burt séð frá kyni, aldri, tekjum og aðstöðu. Með þessu frumvarpi er verið að sveigja af þeirri braut og enn og aftur verið að moka undir þá efnameiri og koma í veg fyrir að fólk sem er í jaðarhópum 

Virðulegi forseti. Það var af ástæðu sem ég spurði hv. þingmann. Í því frumvarpi sem var til umfjöllunar á síðasta kjörtímabili segir,  „Fjárhæð styrksins“ - sem þá var lagt upp með - „er miðuð við ákveðið hlutfall af grunnframfærslu sjóðsins á hverjum tíma, eða 25%. Hér er því ekki miðað við það lán sem hver námsmaður tekur heldur er um að ræða sömu styrkupphæð fyrir alla.“ Sömu styrkupphæð fyrir alla. Vinstri grænir lögðu til á síðasta kjörtímabili að styrkjakerfið sem yrði tekið upp yrði þannig að það væri sami styrkur fyrir alla.  Það sem ég er að segja  
             Virðulegi forseti. Það eru akkúrat þeir sem þurfa á því að halda  
            

Virðulegur forseti. Ég er mjög ánægð með að okkur hæstv. ráðherra hafi tekist að koma þessari umræðu að. Mér finnst byggðamál gríðarlega stór og mikilvægur málaflokkur sem er allt of lítið ræddur á Alþingi. Mér finnst líka sú byggðastefna sem er í gildi hverju sinni fá mjög lítið vægi í umræðunni og almennt held ég að fólk viti ekkert mikið um hvað byggðaáætlanir snúast. Sú síðasta var samþykkt á þessu þingi og gildir frá 2014–2017, sem er í rauninni allt of stuttur tími fyrir svona mikilvæga áætlun. Fæst af því sem nefnt er í þeirri áætlun og þegar hefur verið samþykkt hefur komið til framkvæmda. Það átti kannski allt að gerast á næsta ári. Spurningin sem mér finnst mjög aðkallandi er: Hvernig tryggjum við að aðrir búsetukostir en hér á höfuðborgarsvæðinu séu yfir höfuð eftirsóknarverðir? Hvað þarf til? Ég held að við sem þjóð séum flest meira og minna sammála því að við viljum viðhalda byggð á landsbyggðinni. Við viljum öfluga landsbyggð og við viljum auðvitað líka sterka höfuðborg. En maður veltir fyrir sér hvort sú stefna að hlutirnir þróist bara einhvern veginn, án þess að nokkur sé með puttana í því, hafi ekki reynst illa. Við heyrum oft viðhorfið að það sé eðlilegt að allt sem sé þokkalega mikilvægt sé staðsett þar sem stærsti hluti þjóðarinnar býr. Þetta er ríkjandi viðhorf en það viðheldur í raun þeirri þróun að flestir sæki suður. Hver vill ekki búa þar sem þjónustan er best, störfin fjölbreyttust, besta aðgengið að menntun, menningarlífið fjölbreyttast? Án þess að hafa reiknað það út nákvæmlega get ég ímyndað mér að bara það fjármagn sem við höfum sett í Hörpu frá því að hún var byggð sé meira en allt fjármagn sem sett hefur verið í menningarmál á landsbyggðinni frá örófi alda. Ég væri til í að setjast niður og reikna það út. Mér finnst þegar kemur að menningarmálum að landsbyggðin verði sérstaklega út undan. Ég er ekki að segja að ég sjái eftir peningum sem settir eru í menningarmál á höfuðborgarsvæðinu, en ein forsenda þess að fólk vilji búa einhvers staðar er aðgangur að ekki bara grunnþjónustu heldur líka að menningu. Þetta finnst mér vera mikilvægt. Við þekkjum það í rauninni að auður safnast á fárra hendur ef ekkert er að gert, þess vegna erum við með skattkerfi sem miðar að því að breyta þessu. Það sama á í rauninni við þegar fólk hverfur frá byggðarlögum sem því finnst og upplifir að hafi setið einhvern veginn eftir. Við sjáum að byggðastefna Evrópusambandsins og nágrannalandanna er einmitt sú að fara þurfi í markvissar aðgerðir til að hafa áhrif á það hvernig byggðir þróast. Mér finnst það vera rétt leið. Við getum ekki látið þessa hluti einhvern veginn bara gerast af sjálfu sér. Það gengur ekki. Við á Íslandi höfum líka tekið meðvitaðar ákvarðanir í gegnum tíðina. Sumar hverjar sem miða að því að gera höfuðborgarsvæðið sterkara. Þá get ég nefnt, eins og ég heyrði í fyrirlestrum sem ég hafði gaman af, það má fara svo langt aftur til 1750 og nefna til sögunnar innréttingar Skúla fógeta sem danski kóngurinn styrkti mjög mikið einmitt vegna þess að á þeim tíma var Reykjavík kalt svæði, brothætt byggð, og þess vegna var farið í mikið átak í atvinnusköpun. Stundum þarf að gera það. Auðvitað höfum verið með ýmsar ívilnanir og verkefni úti á landi en kannski svolítið einhæf eða sem miðað hafa kannski að stóriðju, sem hefur ekki endilega alltaf reynst vel. Ef við ætlum að styrkja byggð utan höfuðborgarsvæðisins þurfum við að fara í, að mínu mati, miklu markvissari aðgerðir þar sem við höfum í rauninni farið í ómarkvissar aðgerðir. Við höfum ekki skilgreint almennilega hver markmiðin eru, hvers vegna farið er í þessa aðgerð en ekki einhverja aðra. Þessar aðgerðir eru ekki endilega hluti af einhverju plani, heldur virka þær tilviljanakenndar og eru oft tilviljanakenndar. Það veldur því líka í rauninni, getum við sagt, að þær verða umdeildar. Að mínu mati ættum við að vera með 10 til 20 ára plan í byggðamálum, má alveg vera agressíft plan eins og við sjáum hjá Norðurlandaþjóðunum til dæmis. Ég held að mjög mikilvægt sé að þverpólitísk samstaða sé um slíkt plan, og ég held að flokkarnir séu sammála að miklu leyti. Byggðamálin eru eitthvað sem getur farið þvert á flokka. Þegar við erum með plan og erum búin að ákveða að við ætlum að fara í slíkar aðgerðir þá er miklu líklegra að það takist og þær valdi ekki úlfúð, eins og ég leyfi mér að nefna  Ég vil gjarnan heyra hvað hæstv. ráðherra hefur um þetta að segja og kem inn á önnur mál í seinni ræðu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur kærlega fyrir að vekja máls á þessum mikilvæga málaflokki, byggðamálunum. Ég hef alltaf haft mjög djúpa sannfæringu og skýra sýn á það hvernig byggðamálin eiga að vera. Meginrökin fyrir því að við eigum að reka hér öfluga og skapandi byggðastefnu eru þau að það er Íslandi og íslensku samfélagi nauðsynlegt að landið allt sé í byggð. Það er einfaldlega þjóðhagslega hagkvæmt, ekki bara fyrir landsbyggðina heldur líka fyrir höfuðborgarsvæðið, að það séu kraftmikil og verðmætaskapandi samfélög hringinn í kringum landið. Það er að mínu viti mikilvægt að við segjum hlutina með skýrum hætti. Byggðastefna á ekki að hverfast um einhverja ölmusu ríkisins til byggðanna heldur er byggðastefna þvert á móti tækifæri og tæki fyrir íslenskt samfélag til að auka verðmætasköpun og framfarir. Ég ætla að fara stuttlega yfir þau þrjú verkfæri sem verið hafa í þróun til þess að leggja fram byggðastefnu og fylgja henni eftir og þannig reyna að tryggja búsetu sem víðast, eins og hv. þingmaður nefndi hér réttilega. Í fyrsta lagi er það stýrihópur Stjórnarráðsins um byggðamál. Í um eitt ár hefur verið starfandi stýrihópur Stjórnarráðsins um byggðamál sem skipaður er fulltrúum allra ráðuneyta og fulltrúa frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Áheyrnarfulltrúar eru frá landshlutasamtökum sveitarfélaga og Byggðastofnun. Stýrihópurinn vinnur út frá þeirri skilgreiningu að byggðamál séu öll þau viðfangsefni sem hafa áhrif á lífsgæði og samkeppnishæfni landshluta, svo sem búsetu, atvinnu og nýsköpun, og markmiðið er að fá öll ráðuneytin til að koma fram sem ein heild í byggðamálum. Mikilvægt er að samhæfa stefnu ráðuneyta er snerta byggðamál beint eða óbeint. Ég fer, eins og allir vita, með málefni byggðamála í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, en eins og við vitum getur stefna og áætlunargerð í öðrum ráðuneytum haft mjög mikil áhrif á þróun byggðar. Þess vegna er stýrihópurinn mjög mikilvægur til að passa upp á að verið sé að framfylgja einni stefnu. Stýrihópurinn skilar einnig árlegri greinargerð til ráðherra um framkvæmd sóknaráætlana og er ríkisstjórn til ráðgjafar í byggðamálum. Í maímánuði sl. ákvað ríkisstjórnin að fela stýrihópnum að móta skýrar verklagsreglur um umboð og starfshætti í málum er snerta byggðamál, svo sem undirbúning fjármálastefnu og fjármálaáætlana á sviði einstakra ráðuneyta og annarrar opinberrar stefnumótunar. Við höfum lagt áherslu á að fulltrúar stýrihópsins upplýsi stjórnendur ráðuneyta ef talið er að fyrirhugaðar aðgerðir samræmist ekki stefnu stjórnvalda. Í öðru lagi eru sóknaráætlanir landshluta. Þær byggjast á samvinnu stjórnvalda, Stjórnarráðsins, landshlutasamtakanna og sveitarfélaga á staðnum. Í sóknaráætlunum skal mælt fyrir um svæðisbundnar áherslur sem taka mið af meginmarkmiðum byggðaáætlunar, skipulagsáætlunum, menningarstefnu og eftir atvikum annarri opinberri stefnumótun. Á síðasta ári var samþykkt nýtt verklag um gerð byggðaáætlunar og sóknaráætlana í lögum nr. 69/2015, og er mikilvægi þess að heimamenn hafi sem mesta aðkomu að byggðamálum lögfest. Sveitarfélögin sjálf fengu því meira forræði yfir byggðamálum. Staðbundin stjórnvöld hafa betri þekkingu á aðstæðum og viðhorfum svæðisins og eru í betri aðstöðu til að virkja heimamenn til þátttöku en þau stjórnvöld sem við teljum og segjum að séu miðlæg. Það finnst mér mjög mikilvægt og ég er því almennt hlynntur að heimamenn hafi meira um það að segja hvernig fjármunum sem beint er að þeirra svæði sé varið. Ég undirstrika hér að þátttaka heimamanna í stefnumótun, áætlanagerð og verkefnastjórnun er grundvallaratriði til að ná betri árangri í byggðamálum. Í þriðja lagi er það stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2017–2023. Tillaga til þingsályktunar um nýja byggðaáætlun fyrir árin 2017–2023 verður lögð fram á næsta þingi. Samkvæmt fyrrgreindum lögum, nr. 69/2015, hefur nýtt verklag við mótun byggðaáætlunar verið lögfest en helstu nýmælin í verklaginu eru aukið samráð við ráðuneyti, sveitarfélög og landshlutasamtök sveitarfélaga og svo hefur almenningur getað sent inn tillögur á heimasíðu Byggðastofnunar. Sú byggðaáætlun sem nú er verið að vinna að nær til sjö ára í stað fjögurra ára. Það eru árin 2017–2023 sem eru undir. Þeirri vinnu hefur miðað vel áfram og gert er ráð fyrir að Byggðastofnun skili ráðherra drögum að nýrri áætlun til sjö ára mjög fljótlega. Ekki liggur fyrir í smáatriðum á þessari stundu hverjar áherslurnar verða enda er samráði við atvinnulíf og skóla, sveitarfélög og landshlutasamtök þeirra auk ráðuneyta og fleiri aðila ekki lokið. En mjög fljótlega eftir að ég tók við nýju embætti ráðherra byggðamála fól ég Byggðastofnun að útfæra hvernig beita mætti skattkerfinu í byggðalegum tilgangi eins og hefur gefið góða raun í nágrannalöndum okkar og er það mitt helsta innlegg í nýja byggðaáætlun. Þær leiðir sem verið er að skoða eru m.a. að tryggingagjald lækki því lengra sem farið er frá höfuðborgarsvæðinu, að minnka kostnað þeirra sem þurfa að ferðast langar leiðir til vinnu og að fella niður námslán á veikum svæðum þar sem vantar menntað fólk. Ég bind miklar vonir við þessar tillögur, ég vona að þær nái fram að ganga og að um þær muni ríkja sátt. Þetta eru tillögur sem þekkjast annars staðar. Að lokum tel ég mjög mikilvægt 

Virðulegi forseti. Byggðamálin og það að jafna aðstöðu landshlutanna er mikið sanngirnismál, en það er því miður engin raunveruleg byggðastefna að verki á Íslandi í dag eins og verkin sýna. Byggðastefnan er bara orð á blaði. Samt er lag núna í því góðæri sem mikið er gumað af að rétta við og jafna stöðu byggðanna með góðum samgöngum og öflugum nettengingum svo hægt sé að sameina sveitarfélög, atvinnu-, búsetu- og þjónustusvæði. En því fer fjarri að þessir megininnviðir séu alls staðar í viðunandi horfi. Þvert á móti eru þeir verulega hamlandi þáttur í byggðaþróun víða um land. Eins og við vitum liggur t.d. vegakerfið víða undir skemmdum og langt því frá að internettengingar séu í lagi eins og þær ættu að vera. Það er auðvitað ekki boðlegt á öðrum áratug 21. aldar og gengur í berhögg við þá opinberu stefnu að samþætta þjónustu, sameina stofnanir, atvinnusvæði og sveitarfélög. Það verður æ meira aðkallandi að sveitarfélögin fái t.d. að njóta tekna af vaxandi ferðamannastraumi þannig að þau geti sjálf tekist á við aðkallandi verkefni en það bólar ekkert á slíkri stefnumótun enn. Við vitum auðvitað að traust þjónusta í heimabyggð og gott aðgengi að menntun og menningu eru mjög mikilvæg byggðamál, en því miður er það ekki heldur í viðunandi horfi. Síðustu aðgerðir ríkisstjórnarinnar, að beita fjárveitingavaldi til að hamla inngöngu 25 ára og eldri í framhaldsskólana, er eitt dæmi um það og ber ekki vott um að mikill skilningur sé á mikilvægi menntunar til að jafna aðstæður og bæta lífskjör á landsbyggðinni. Núna væri lag til að laða fólk að byggðum landsins með grænum greiðslum, 

Hæstv. forseti. Það gladdi mig að heyra það sem kom fram hjá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að verið er að vinna stefnu til framtíðar, til sjö ára, hjá Byggðastofnun um byggðastefnu á landinu. Mér þykir leiðinlegt að þurfa að taka undir það sem hefur komið fram. m.a. hjá hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur og hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur, að það er ekki í lagi með byggðastefnu úti um landið. Það er mjög nauðsynlegt ef við ætlum að halda byggð um land allt að það sé fastmótuð stefna með tímasetningum sem er fylgt eftir. Þegar ég horfi til þeirra sem búa m.a. austur á landi, á norðausturhorninu og á Vestfjörðum er ýmislegt að og margt sem betur má fara. Vegakerfið er m.a. með þeim hætti á norðausturhorninu að vegirnir eru hreint og klárt ónýtir víða og fólk skemmir bílana sína með því að reyna að fara þar um. Það sem er meginatriði í byggðastefnu er að mótuð sé stefna í atvinnumálum, í samgöngumálum, í fjarskiptamálum, í menntamálum, í þjónustu og afþreyingu. Allt þetta gerir eitt land að byggilegu svæði. Það er ekki nóg að vera með höfuðborg þar sem allt er til staðar vegna þess að þegar dregur saman á landsbyggðinni og byggðin færist nær og nær kjarnanum veikist hún. Það er mikilvægt að við séum með byggð um allt land.

Herra forseti. Það er mikilvægt hagsmunamál allra, bæði okkar sem búum í Reykjavík og annarra úti á landi, að landið sé byggt. Að við hlúum að hinum dreifðu byggðum sem og að við hlúum að höfuðborginni og munum að við erum ein þjóð í einu landi. Stundum finnst mér þessi umræða vera einangruð við þá sem eru utan af landi. Þetta á auðvitað að vera hagsmunamál okkar allra, að ræða hvernig við getum sem best staðið að því að halda landinu í byggð og tryggt öllum, óháð búsetu, góð og viðunandi lífsskilyrði. Ég held að það sé rétt, og get tekið undir með þeim hv. þingmönnum sem það hafa nefnt, að það er auðvitað mikilvægt hlutverk ríkisins þegar kemur að byggðastefnu að tryggja innviði, hvort sem það er í formi samgangna, fjarskipta eða menntunar. Þetta eru mál sem fólk úti um allt land sem og í höfuðborginni leggur gríðarlega áherslu á. Ég held hins vegar að við verðum líka að átta okkur á því að þróunin hér á landi, þó að mörgum finnist hún ansi ýkt, er ekki einskorðuð við Ísland. Um allan heim er ungt fólk sérstaklega að flytja úr hinum dreifðu byggðum í þéttbýli. Það er umhugsunarefni sem við þurfum að taka mið af. Fólk er þá að sækja tiltekna hluti þangað sem ekki bara snúast um atvinnu eða innviði heldur er það að sækja í eitthvað annað. Það heyrir maður svo víða. Fólk vill velja sér búsetu út frá tilteknum kostum sem gera staði eftirsóknarverða. Ég held að mjög mikilvægt sé fyrir stjórnvöld sem fara með byggðastefnu, og ég tek undir með hæstv. ráðherra, að hlusta eftir röddunum úti um land. Ég nefni sérstaklega sóknaráætlanirnar og þjóðfundina sem voru haldnir í öllum landshlutum. Við þurfum að valdefla byggðirnar til þess að taka stjórn á því hvert þær vilja sjálfar fara. Það var eftirtektarvert á þeim fundum að þar voru t.d. mennta- og menningarmál yfirleitt í efsta sæti. Það er það sem skiptir máli þegar maður býr einhvers staðar. Ekki bara að það sé vinnustaður, að vegurinn virki, heldur líka þetta inntak í lífinu. Ég held að það sé mjög mikilvægt ef við ætlum að byggja hér byggðastefnu til framtíðar að taka mið af því að fólk 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir að vekja máls á þessu gífurlega áhugaverða og mikilvæga máli. Eins og staðan er núna eru ákveðnar byggðir hreinlega að leggjast í eyði, sérstaklega ef við horfum til Vestfjarða. Þar eru byggðir sem eru liggur við að hverfa. Það er gífurleg fólksfækkun þar. Sú staða hefur náttúrlega verið lengi að fólk flytjist þaðan eitthvert annað þar sem er þjónusta, þar sem eru vegir, þar sem hægt er að sækja menntun. Þess vegna fannst mér einstaklega athyglisvert að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig hann hyggst vinna með öðrum ráðuneytum beint og óbeint, hvernig stefnur í öðrum ráðuneytum geta haft gífurlega mikil áhrif á stöðu byggðar í landinu, og þá sérstaklega í menntamálum. Nú er lag og hefur verið kallað eftir því, meðal annars frá þeim byggðasamtökum sem eru til staðar í landinu, að norska leiðin verði farin í námslánakerfinu. Það hefur reynst vel þar og virðist vera nauðsyn. Þessir krakkar, stúdentar, fara oft snemma að heiman, 16 ára, tvítugir, og þurfa að flytja sig um set. Þegar maður er búinn að vera í burtu frá heimabæ sínum í tíu ár, af hverju á maður að koma til baka? Hvað er þar sem dregur mann til baka? Ef fjölskyldan er jafnvel líka flutt? Við þurfum einhvern veginn að takast á við þann raunveruleika að það þarf að vera eitthvað til að hverfa til, eitthvað sem er heima. Þegar allir eru farnir, þegar er enginn til staðar, engin skemmtun, t.d. enginn bar eða leikhús eða listir, er ekki mikið til að snúa til.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu, hún er mikilvæg. Byggðastefna hefur hingað til, ekki bara hjá þessari ríkisstjórn heldur ríkisstjórnum á undan, hjá öllum gömlu flokkunum, snúist um þrennt. Hún hefur snúist um sjávarútveg, landbúnaðarmál eða landbúnaðarstefnu og stóriðju. Mér finnst mikilvægt að við skoðum þessa þætti og viðurkennum það bara hvernig okkur hefur mistekist með þessum áherslum að viðhalda byggð í landinu. Með þessum þremur áherslum hefur okkur ekki tekist að ná tilætluðum árangri. Til að ná markmiðum um byggðastefnu þurfum við að hugsa þetta upp á nýtt. Þess vegna finnst mér mjög eftirtektarvert þegar hæstv. ráðherra talar hér um heimamenn, sóknaráætlanir landshluta og annað þar sem ég er sammála honum um og tek undir það, en það er eftirtektarvert að skoða hvað ríkisstjórn hans hefur gert í þeim málum. Hún hefur slegið sóknaráætlanir landshluta út af borðinu.  Við þurfum að hugsa byggðamál upp á nýtt. Það gengur ekki að veita ívilnanir til stóriðju og vonast til þess að það reddi byggðum um landið, að vonast til þess að kvótar haldi sér bara svona einhvern veginn 

Hæstv. forseti. Byggðamál snerta alla. Því er það mikilvægt skref sem stigið var þegar við fórum frá því að hafa byggðamál eingöngu á hendi ríkisins og sveitarfélög, þar með talin höfuðborgin, komu að byggðamálum sem virkir þátttakendur. Það er mikilvægt að líta á landið allt sem eina heild og öll byggðarlög sem mikilvæga hlekki í öflugu samfélagi. Ríkisstjórnin hefur stigið mjög ákveðin skref á þessu kjörtímabili til jöfnunar búsetuskilyrða. Má þar nefna aðgerðir til að jafna raforkukostnað til húshitunar og nú er átakið Ísland ljóstengt komið á fullan skrið. Hæstv. forseti. Nú þegar sér þriðjungur þeirra sem vantar ljósleiðaratengingu fram á að fá lausn sinna mála á næstu mánuðum og áætlað er að ljúka verkinu öllu 2020. Þegar þessi mál eru komin í gott lag getum við í raun talað um möguleika á störfum án staðsetningar. Næst þarf að gera átak í betri tengingum við flutningskerfi raforku. Þetta ásamt samgöngumálum er í raun grunnur að allri byggð í landinu og á að vera eitt af meginverkefnum stjórnvalda til framtíðar. Hæstv. forseti. Nú er nýtt frumvarp um Lánasjóð íslenskra námsmanna til umfjöllunar í þinginu og við þá umfjöllun er mikilvægt að skoða þau tækifæri sem felast í kerfisbreytingunni sem þar er lögð til. Að koma á hvatakerfi í gegnum skattkerfið í endurgreiðslu námslána. Það mætti koma á hvötum fyrir háskólamenntað fólk til að setjast að á svokölluðum veikum svæðum á landsbyggðinni. Væri ekki líka eðlilegt að jöfnunarstyrkur vegna búsetu stæði nemendum í grunnnámi á háskólastigi til boða? Væri það ekki eðlilegt framhald af styttingu framhaldsskólans? Að byggðamálum þarf að vinna jafnt og þétt. Þau þurfa að fléttast inn í alla vinnu stjórnvalda. Því er það fagnaðarefni að nú er verið að vinna byggðaáætlun eftir vinnulagi sem hefur verið í nokkurra ára þróun og var lögfest árið 2015. Nú erum við með heildarlög um byggðaáætlanir og sóknaráætlanir. Byggðastefna snýst um tækifæri fyrir íslenskt samfélag til að auka verðmætasköpun og styðja við framfarir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa mikilvægu umræðu. Sterkari byggðir um land allt þýða sterkara Ísland. Þess vegna skiptir máli að við hættum öllu dútli þegar kemur að byggðamálum vegna þess að við þurfum núna fyrst og fremst skýra sýn og alvöruaðgerðir, stórar alvöruaðgerðir. Þegar ég tala um stórar alvöruaðgerðir á ég ekki síst við samgöngumálin, vegna þess að í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa þau verið í algjörum ólestri. Í sögulegu samhengi hafa framlög til samgöngumála aldrei verið jafn lág og akkúrat núna. Á sama tíma horfum við á vaxandi ferðaþjónustu. Við erum með eitt ráðuneyti sem segir að við þurfum að dreifa ferðamönnum betur um landið og við erum með annað ráðuneyti sem dregur lappirnar í því að byggja upp samgöngkerfið þannig að við getum staðið undir þessum markmiðum. Ég get tekið dæmi um Dettifossveg sem er kjörið tækifæri til að styrkja ákveðið svæði í ferðaþjónustu og ná heildarmarkmiðunum fyrir landið allt sem er að dreifa ferðamönnunum betur, en menn draga alltaf lappirnar. Samgöngumálin eru það stór hluti af okkar byggðastefnu að það er að mínu mati algjörlega óásættanlegt að hér hafi ekki ein einasta samgönguáætlun farið í gegn á þessu þingi. Og enn draga stjórnarflokkarnir lappirnar. Við buðum þeim að taka út samgönguáætlun í júní en því var hafnað. Hér voru greidd atkvæði gegn því. Svona eru efndirnar, svona eru gjörðirnar. Þetta er það sem menn eru að gera. Síðan segja þeir alls konar fallega hluti en þeir gera ekki neitt. Samgöngumálin eru lykillinn að því að fólk geti notið alls þess sem hér er rætt um, notið menningar, haft stærra upptökusvæði, ef svo má segja, fyrir líf sitt og notið þeirra lífsins lystisemda sem svæðin hafa upp á að bjóða og jafnframt skapar þetta 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka upp þessa mikilvægu umræðu og get jafnframt sagt að ég fagnaði mjög þeim áherslum sem hæstv. byggðamálaráðherra lagði í innleggi sínu. Ég vil sérstaklega benda á þá þætti er hann nefndi varðandi stýrihóp Stjórnarráðsins um samþættingu á milli ráðuneyta og hvernig ýmsar stefnur í mörgum málaflokkum þurfa að tvinnast saman til þess að byggja undir öfluga byggðastefnu. Það er nákvæmlega kjarni málsins sem hæstv. byggðamálaráðherra talaði um hér, að byggðastefna okkar birtist í öllum málaflokkum. Þess vegna skiptir máli að við höldum utan hana og notum þau stýritæki sem þingið og stjórnvöld hafa á hverjum tíma. Ég ætla að tilgreina hér hluti eins og ríkisfjármálaáætlun og ný fjárreiðulög ríkisins. Í þeirri löggjöf var sérstaklega rætt um hvernig við ættum að greina fram komin fjárlög á hverjum tíma á grundvelli málefna byggðanna. Það er margt mjög vel gert í byggðamálum á Íslandi og við skulum ekki tala þannig um landsbyggðina að þar sé hörmulegur samdráttur og mikið volæði. Þó að á einstaka stöðum séu verkefni til að ráðast á og vinna með skiptir einfaldlega máli hvernig stefna okkar birtist, t.d. í því þegar við reisum nú við fjárveitingar til heilbrigðisþjónustu, fjárveitingar til háskólakerfisins o.s.frv. Þá veltir maður fyrir sér hvaða stýritæki og mælikvarða við getum notað þar. Ég hef þess vegna gælt við þá hugmynd þegar við tölum um málaflokk háskólans, svo ég nefni hann sérstaklega sem dæmi, hvort ekki ætti þá að vera ákveðið hundraðshlutfall af þeim fjárveitingum sem fari út á landsbyggðina. Að sama skapi má nefna heilbrigðismál og slíka hluti, því að það getur ekki verið gæfuspor, ef við nefnum heilbrigðismál í þessu samhengi, að við bætum ekki aðgengi að heilbrigðisþjónustu og eflum heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni á sama tíma og við bætum hana á suðvesturhorninu. 

Herra forseti. Það er alltaf gott að taka umræðu um byggðamálin, en ég verð að viðurkenna, þar sem ég bý úti á landi og hef tekið þátt í þessari umræðu mjög oft, að maður er orðinn svolítið langþreyttur þegar haldið er áfram að vísa í stefnumótun og skýrslur. Við eigum mörg hundruð kíló af skýrslum og stefnumótun upp á fjölda kílómetra sem hægt væri að nota, svo það er ekki það sem við þurfum á að halda. Við þurfum á fjármunum að halda og raunverulegum aðgerðum. Það er alveg ömurlegt að alltaf þurfi að berjast fyrir hverri einustu krónu og halda í það sem fyrir er á landsbyggðinni. Þessi ríkisstjórn ætti að líta í eigin barm hvað það varðar, dregið hefur verið úr fjárveitingum í samgöngum svo tekið er eftir og skorið hefur verið niður til litlu háskólanna, aðför hefur verið gerð að menntun í landinu, 25 ára og eldri geta ekki sótt framhaldsskóla sem skyldi úti á landi. Heilbrigðiskerfið hefur verið skert og það felur í sér mikinn kostnað fyrir landsbyggðarfólk að sækja heilbrigðisþjónustu á höfuðborgarsvæðið. Póstþjónusta hefur dregist saman, ríkisbankinn skellir útibúum í lás vítt og breitt um landið og þannig mætti áfram telja. Við skulum bara horfa á hlutina eins og þeir eru að gerast fyrir framan augun á okkur en ekki alltaf vera að mæra einhverjar stefnur út og suður og segja að þetta sé allt að koma. Það þarf aðgerðir og það þarf alvöruríkisstjórn sem ætlar að vinna með fólki og fyrirtækjum úti á landi, en ekki líta á það sem ölmusu og henda einhverju hænsnafóðri í fólk þegar mönnum hentar. Það er ekki þannig. Tækifærin liggja úti á landi og við þurfum að vinna með því fólki sem vinnur vel að nýsköpun, menntun og hefur miklar hugmyndir bæði í landbúnaði og sjávarútvegi. Þannig þarf að hugsa en ekki bara að vinna að því að samræma þetta og samræma hitt, þetta liggur allt fyrir ef menn skoða það sem fyrirrennarar 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessar góðu umræður. Mér finnst það í rauninni alveg með ólíkindum að flugvöllinn í Vatnsmýri hefur ekki borið á góma,  Það er svo margt sem ég hefði viljað ræða hérna. Mér finnst þáttur fjölmiðla skipta máli. Hvernig eru fréttirnar af landsbyggðinni? Maður heyrir um verslunarmannahelgina: Íslendingar flykkjast út á land. Eða um góða sumarið okkar sem var, hvað, í hittiðfyrra, en þá las maður ítrekað: Landsmenn langþreyttir á veðrinu. Það er eðlilegt að fréttaflutningur fari fram á landsbyggðinni líka og það sé ekki þannig að þegar fréttamenn fara út á land þá séu þeir svona komnir út á land í heimsókn. Ég veit ekki hvort þið skiljið hvað ég á við. En víða á Norðurlöndunum er það þannig að stór hluti þeirra sem starfa hjá ríkisfjölmiðlunum er staðsettur úti á landi og vinnur sínar fréttir þaðan, ekki bara til að segja: Nú var þessi hátíð í þessu bæjarfélagi, heldur eru fréttirnar beinlínis unnar þaðan. Mér finnst það skipta máli. Dreifing opinberra starfa finnst mér mjög mikilvæg. Þar vil ég minna á og benda á það sem Umhverfisstofnun er að gera sem ætti bara að vera normið. Það er gífurlega flott hvernig fólk þar getur unnið á því útibúi sem það kýs að vinna á.  
             Við þurfum miklu meiri tíma í þetta, virðulegi forseti, ég mun væntanlega ekki ná að ræða þetta í þingsal, 

Virðulegi forseti. Ég vil aftur þakka hv. þingmanni fyrir að efna til þessarar umræðu. Mig langar fyrst að segja að undanfarið höfum við verið að auka við þá fjármuni sem settir eru í sóknaráætlanir og aðrar áætlanir sem voru vissulega skornar niður. Það er í takt við batnandi fjárhag ríkissjóð sem við gerum það. Nú er það þannig að ríkisstjórnin mun skila af sér afar góðu búi þegar horft er til ríkissjóðs þannig að næsta ríkisstjórn sem mun taka við, hvernig hún verður nú skipuð, mun hafa góð tækifæri til að setja stóraukið fé í byggðamálin svo eitthvað sé nefnt. Það er annað merkilegt í þessari umræðu, ekki bara það að ekki var minnst á flugvöllinn heldur hefur ekki verið minnst á kvótakerfið, sem er held ég líka alveg nýtt í umræðu um byggðamál. Mig langar að koma inn á eitt af því að hér voru Vestfirðir teknir sem dæmi. Það er fullt af jákvæðum og flottum hlutum að gerast á Vestfjörðum. Við megum ekki festast í að tala eingöngu um einhverjar neikvæðar myndir. Þar er mikill uppgangur þegar kemur t.d. að eldismálum og öðru slíku. Það er fullt af skapandi fólki fyrir vestan sem er að sinna sínum erindum, en við vitum líka að innviðirnir þurfa að vera sterkir til að þetta geti blómstrað enn þá betur. Mig langar í lokin rétt að segja að ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir mjög mikilvægum málum þegar kemur að byggðamálum eins og hér var rætt áðan, jöfnun orkukostnaðar og húshitunarkostnaðar svo dæmi sé tekið og ljósleiðaraverkefnið. Nú erum við að fara inn í þessa nýju áætlun, þessa nýju stefnu, sem er býsna mikilvæg þó að sumir telji það nú ekki. Það er auðvitað rétt að það er búið að segja margt og skrifa um byggðamál, en við þurfum að taka á ákveðnum hlutum. Við viljum nýta skattkerfið með ákveðnum hætti. Við höfum sett á fót og styrkt þennan stýrihóp sem ég nefndi áðan. Stýrihópurinn á m.a. að koma í veg fyrir það sem hefur gerst allt of oft, eða reyna að koma í veg fyrir það, orða það frekar þannig, að þegar eitt ráðuneyti ætlar sér að bæta hugsanlega við störfum eða setja fjármuni í eitthvað þá séu ekki af hálfu annars ráðuneytis eða stofnunar tekin störf á meðan, þannig að hægri og vinstri hönd séu svolítið að vinna saman, ekki að vinna hvor á móti annarri. Síðan er það að sjálfsögðu þannig, eins og ég sagði áðan, að heimamenn þurfa að hafa svolítið mikið um það að segja hvar 

Hæstv. forseti. Hér er verið að leggja til breytingu á lögum um almannatryggingar. Í breytingartillögu frá meiri hluta hv. velferðarnefndar segir að gera eigi breytingu á 20. gr. laganna þar sem breytingin er að ekki sé unnt að tilgreina annað foreldri barns. Hið sama gildir þegar skilríki liggja fyrir um að staðgöngumóðir sé móðir barns. Staðgöngumæðrun er óheimil samkvæmt íslenskum lögum. Hér er hins vegar verið að smygla staðgöngumæðrun inn í lögbókina. Umræðan um staðgöngumæðrun er mun stærri en svo að hægt sé að afgreiða með svona máli. Því munum við vinstri græn greiða atkvæði gegn þessari breytingu.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé í nákvæmlega svona málum sem við rekumst á raunverulegu vandkvæðin í kringum lagalega stöðu staðgöngumæðrunar. Það er einkum sá þáttur sem fólk greinir á um í þessu máli. Hins vegar kemst ég að þeirri niðurstöðu fyrir sjálfan mig, og einungis fyrir sjálfan mig, eftir að hafa skoðað þetta mál, að ég get ekki látið viðhorf mín til staðgöngumæðrunar hindra hagsmuni barna. Ég met hagsmuni barnanna í þessu tilfelli meira en þá siðferðislegu afstöðu sem ég hef sjálfur til staðgöngumæðrunar. Stóra málið í þessu er staðgöngumæðrunin en ég held að það sé ekki á þeim vettvangi þar sem við ræðum hana sérstaklega sem við þurfum að ræða hana, heldur einmitt í málum sem þessum þegar vandamálin koma fram sem eru afleiðing af viðhorfum okkar til staðgöngumæðrunar.

Virðulegur forseti. Ég árétta að þeir sem standa að þessu nefndaráliti eru ekki undir nokkrum kringumstæðum að segja já við staðgöngumæðrun. Velferðarnefnd hefur lagt fram sérstaka bókun vegna þess frumvarps sem er hjá velferðarnefnd og þingsályktunartillaga fól ráðherra að koma með frumvarp sem heimilaði staðgöngumæðrun. Í ljósi þeirra umsagna sem þar hafa borist, sem eru margar, flóknar og viðamiklar, treystir nefndin sér ekki til að afgreiða það frumvarp vegna þess að það felur í sér svo margar siðferðislegar og áleitnar spurningar og ákveður því að leggja málið til hliðar. Það er ekki ákveðið að leggja það fram. En með þessu frumvarpi hér er ekki undir nokkrum kringumstæðum verið að samþykkja staðgöngumæðrun sem slíka. Verið er að reyna að koma til móts 

Virðulegi forseti. Ég get bara ekki fallist á að þetta orð, staðgöngumóðir, komi inn í íslensk lög. Ég veit að menn vilja reyna að finna einhverja leið og ég trúi ekki öðru en að hægt sé að finna einhverja aðra leið. Ég er í hjarta mínu og prinsippíelt svo á móti því sem nefnt hefur verið staðgöngumæðrun að ég bara get ekki einu sinni setið hjá. Ég ætla þess vegna að greiða atkvæði á móti.

Virðulegi forseti. Mér finnst það sorglegt ef þetta á að fara að snúast um staðgöngumæðrun. Þetta snýst auðvitað um réttindi barns sem hefur ekkert um það að segja með hvaða hætti það hefur komið inn í veröldina, er algjört viðfang í þessu máli og mér finnst fráleitt að við förum að láta pólitískan ágreining um aðra hluti trufla okkur svo að við getum ekki tekið ákvarðanir um að tryggja réttindi barns, hvernig svo sem það er í heiminn komið. Ég get ekki greitt atkvæði gegn þessu.

Virðulegi forseti. Ég tek orð þeirra þingmanna sem í velferðarnefnd sitja og hér hafa talað trúanleg og greiði þess vegna atkvæði með þessari breytingu. Ég lít svo á að þetta snúist ekki um staðgöngumæðrun eins og hefur hér komið fram og færi það til bókar að ég er á móti henni. Þetta snýst um réttindi barna sem hafa ekkert um það að segja hvernig þau koma inn í veröldina og við þurfum sem samfélag að passa upp á að hafa alla lagaumgjörð þannig að sem best sé að þeim búið.

Virðulegi forseti. Ég sit hjá við atkvæðagreiðslu um breytingartillöguna en mun greiða atkvæði með tillögunni sem lítur út fyrir að vera svo breytt. Ástæðan er sú að ég er ekki sannfærður um að breytingarnar séu endilega mér að skapi en málið er það í heild sinni.

Virðulegi forseti. Fyrir hönd atvinnuveganefndar mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum (síld og makríll). 1. gr. hljóðar svo: Eftirfarandi breytingar verða á ákvæði til bráðabirgða VIII í lögunum: a. Í stað orðanna „20 lestum“ í 2. málsl. 2. mgr. kemur: 35 lestum. b. 1. málsl. 3. mgr. orðast svo: Um gjald fyrir aflaheimildir vegna veiða á síld og makríl skv. 1. mgr. skal fara samkvæmt lögum um veiðigjald, nr. 74/2012. 2. gr. hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Í greinargerð kemur fram að í 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða VIII í lögum um stjórn fiskveiða er kveðið á um að ráðherra hafi til ráðstöfunar til sérstakrar úthlutunar 2.000 lestir af íslenskri sumargotssíld, 2.000 lestir af norsk-íslenskri síld og 2.000 lestir af makríl til smábáta. Samkvæmt 2. mgr. er heimilt að ráðstafa þessum aflaheimildum til fiskiskipa sem hafa leyfi til veiða í atvinnuskyni og á útgerð þess kost að fá úthlutað fyrir hvert skip allt að 20 lestum af síld eða makríl. Samkvæmt 3. mgr. er verð á þessum aflaheimildum 8 kr. fyrir hvert kg af síld eða makríl. Með frumvarpinu er lagt til að aukið verði það magn sem útgerð getur fengið úthlutað af síld eða makríl þannig að það verði 35 lestir í stað 20 lesta og er einnig lagt til að gildistími ákvæðisins verði framlengdur. Þá er lagt til að um gjald fyrir aflaheimildir til veiða á síld og makríl fari samkvæmt lögum um veiðigjald, nr. 74/2012. Um þetta varð samkomulag í atvinnuveganefnd. Björt Ólafsdóttir var fjarverandi á þessum fundi en að öðru leyti stendur nefndin á bak við frumvarpið. Málið snýst í fyrsta lagi um að auka þær aflaheimildir sem sótt er um úr 20 lestum í 35. Málið er þannig vaxið að það þarf að sækja um í svokallaðan nýliðapott. Nýliðar, þeir sem ekki fá úthlutaðan makríl, geta sótt um að fá að veiða úr þessum potti. Það þarf að sækja um eigi síðar en á fimmtudegi, það er reglan hjá þeim í Fiskistofu, og fyrir þriðjudag í næstu viku þarf svo að greiða fyrir það sem fæst úthlutað þannig að úthlutunin er ekki klár fyrr en á miðvikudegi. Það má því segja að það taki viku að sækja um þessar heimildir og því þótti nefndinni magnið 20 lestir í minni kantinum þar sem veiðin hefur verið mjög mikil undanfarið. Gjaldið hefur verið fast í lögum 8 kr. Eins og flestir vita hefur orðið verðfall á makríl þannig að makríll selst á um 50–60 kr. Ef engin breyting verður á má segja að þeir sem sækja um þennan pott og þá helst nýliðar þurfi að borga nær fjórfalt veiðigjald miðað við aðra, sem mönnum finnst ansi hart, því að þetta gjald þurfa menn að greiða áður en þeir veiða en svo eftir á greiða þeir veiðigjöld eins og aðrir af því sem veitt er. Veiðin hefur gengið mjög vel það sem af er og þess má geta að ég leit á vef Fiskistofu í morgun og þar má sjá að línu- og handfærabátar er í rauninni eini útgerðarflokkurinn sem er nú þegar búinn að veiða sína úthlutun á fiskveiðiárinu. Aðeins er eftir að veiða það sem flutt var á milli ára, eitthvað um 1.700 tonn. Úthlutunin var 6.000 tonn og það er í raun búið að veiða það rúmlega. Aðrir skipaflokkar, svo sem vinnsluskip eða skip án vinnslu, eiga talsvert eftir af sínum heimildum. Ég held að það séu samtals um 53.000 tonn sem á eftir að veiða af úthlutuðum makrílkvóta. Því lítur nefndin svo á að þetta muni frekar stuðla að því að smábátar haldi áfram veiðum og láti reyna á það hvað makríllinn veiðist lengi fram í haustið. Nefndin trúir því að þetta muni stuðla að því að hlutur smábáta í veiðum á makríl aukist og að það verði minna eftir, helst ekki neitt, af þeim makrílheimildum sem úthlutað verður.

Virðulegi forseti. Ég vil gera grein fyrir afstöðu minni í stuttu máli. Við höfum verið að ræða málið í atvinnuveganefnd en ég var fjarverandi á þeim fundi þegar það var tekið út. Þess vegna var ég ekki með á málinu. Ég vil láta færa það til bókar að ég vil veg smábáta sem mestan, ég leggst ekki gegn málinu, en ég er ekki á því af þeirri prinsippástæðu að mér finnst það alltaf bagalegt og ekki ganga vel hjá þinginu þegar við erum að handstýra gjaldi eða handstýra og færa til eftir því sem hentar ýmsum málum og ýmsum atriðum í fiskveiðistjórnarmálum. Veiðigjöld fyrir makríl eru allt of lág að mínu mati. Ég leggst ekki gegn því að smábátar fái lækkun sem samsvarar annarri lækkun. Það er ekki það sem ég leggst gegn, en ég vil að við höldum öðruvísi á þessum málum og hef fært fyrir því rök. Ég hef talað fyrir því að við skoðum markaðslausnir, sérstaklega hvað varðar makríl, og talaði fyrir því á þarsíðasta löggjafarþingi þegar við ræddum hinar nýju aflaheimildir. Þegar fara átti að kvótasetja þær færði ég fyrir því rök að ég vildi að við byðum upp hluta af makrílnum sem tilraun í því að finna hvort markaðurinn gæti ekki höndlað þessi mál betur. Ég tel að við ættum að færa okkur í smáskrefum í þá átt og makríllinn hefði verið fyrirtaksbyrjun í þeim málum. Eins og ég segi leggst ég ekki gegn þessari breytingu sem slíkri en vil halda því til haga að ég vil sjá aðrar aðferðir við stjórn á fiskveiðikerfinu en svona handstýringu sem oft verður óttalegt fúsk. Eins og við sjáum núna er verið að redda hlutum eftir á, sem er sjálfsagt að gera við þessar aðstæður, en ég vildi óska að við hefðum önnur kerfi hér til að vinna með.

Frú forseti. Ég vil blanda mér í umræðuna þar sem atvinnuveganefnd stóð að þeirri tillögu sem hér liggur fyrir um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Hún snýr að því að komið sé til móts við minni útgerðir varðandi makrílinn og síldina, þó sérstaklega makrílinn. Við vitum að hann er furðuleg skepna og kemur í inn lögsögu okkar til að éta og lítur á þetta sem fæðubúr sitt og fer svo aftur. Við höfum hann ekki inni í landhelginni nema kannski í mánuð í viðbót. Það er mikilvægt að við nýtum okkur það og veiðum makrílinn meðan hann er í okkar lögsögu. Ég tala nú ekki um að minni útgerðir hafi möguleika á að veiða hann á eðlilegu verði miðað við hvert afurðaverðið er. Fram kom í ræðu framsögumanns að afurðaverð á makríl hefur verið á milli 50 og 60 kr., eins og ég skil það. Mér finnst eðlilegt að horft sé til þess og að það gjald sem ríkið hefur tekið fyrir aðgang að pottinum, sem er í þessum félagslegum hluta 3,5%, taki eitthvert mið af afurðaverði og færist niður til samræmis við það veiðigjald sem fyrir er, sem þessar útgerðir þurfa að borga þar fyrir utan, 2,78 kr. Eins og komið hefur verið inn á er mikill munur á því hvaða veiðigjald uppsjávarfyrirtækin borga fyrir aðgang að makrílnum, og minni útgerðir sem þurfa fyrst að leigja úr þessum potti á 8 kr. og síðan að greiða veiðigjald. Ég tel að það sé réttlætanlegt og skynsamlegt að leggja þetta mál fram og nýta þær auðlindir sem við höfum í landhelginni, þ.e. makrílinn, og gera það þess vegna með þessum hætti hratt og vel. Hitt er svo annað mál að makríllinn hefur yfir höfuð ekki verið í mörg ár í landhelgi okkar. Ég tel að það hefði mátt ráðstafa honum heilt yfir með allt öðrum hætti. Þessi ríkisstjórn tók þá ákvörðun að hlutdeildarsetja makrílinn, kvótasetja hann. Hann er í dag kominn á allt of fáar hendur. Í uppsjávargeiranum hafa veiðiheimildir verið að færast yfir á stærstu útgerðirnar, eins og við reiknuðum með. Það er líka hjá minni útgerðum, margir höfðu ekki góða viðmiðun aftur í tímann til þriggja ára og fengu því lítið og töldu því ekki borga sig að gera út miðað við þann mikla tilkostnað sem þeir höfðu lagt í við að breyta bátum sínum til að stunda makrílveiðar. Svo ég er mjög gagnrýnin á þá ákvörðun að kvótasetja makrílinn og að hann sé framseljanlegur. Það kerfi allt er mér ekki að skapi og tel ég rétt að við fyrsta tækifæri, þegar ný ríkisstjórn kemst til valda og hefur einhvern metnað í að gera breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu, að skoða hvernig hægt er að gera þetta þannig að fleirum sé gefið tækifæri til að hafa tekjur og aðgang að þeirri auðlind sem þarna er undir. Það eru auðvitað gífurlegir hagsmunir þarna á ferðinni. Nefna má að færeyskir ráðherrar, Høgni Hoydal og fleiri, eru hér á landi þessa dagana að ræða uppboðsleiðina í Færeyjum þar sem tekið er ákveðið magn af makríl og fleiri tegundum og boðið upp. Ég tel að við eigum að kynna okkur það og taka það til skoðunar þótt ég sé ekki á því að sá þorskur sem við veiðum á Íslandsmiðum eigi allur að fara á uppboð. Það er allt annað mál og þarf miklu meiri tíma til að ræða og rökræða hvaða afleiðingar það hefði. En varðandi makrílinn sem er nýr í lögsögunni hefðum við auðvitað að átt að hafa þor til að skoða leiðir eins og þá að bjóða hann út með einhverjum hætti eftir flokkun útgerða og gera hinum minni útgerðum miklu hærra undir höfði en raun varð á. Það fóru margir frá borði með sárt ennið eftir að það var gert. Menn höfðu lagt í gífurlegan kostnað við að útbúa báta sína á makrílveiðar en síðan kom í ljós að ekki var grundvöllur fyrir áframhaldandi rekstri. Ég tel að þau 2.000 tonn sem þarna eru undir af síld og makríl séu sárabót og skipti máli. Þess vegna tel ég rétt að vera á málinu og stuðla að því að það séu möguleikar fyrir minni útgerðir að nýta sér veiðar á makríl meðan hann er enn í landhelgi okkar.

Hæstv. forseti. Ég verð alltaf svolítið hissa þegar menn ræða stjórn fiskveiða, hvort sem það er makríll eða eitthvað annað, og tala um eitthvert annað kerfi en aflahlutdeildarkerfi, sem hefur reynst okkur mjög vel. Af hverju ættum við að draga makrílinn út úr því? Ef við rifjum aðeins upp er mjög stutt síðan makríll synti inn í lögsögu okkar. Hver er ástæðan fyrir því að við Íslendingar eigum hlutdeild í þessum heildarmakrílkvóta? Hún er sú að einhverjir tóku sig til, tóku áhættu, fóru suður í ballarhaf til að veiða makríl. Svo er eins og íslenskum stjórnmálamönnum finnist í lagi þegar við erum að ákveða hér hvernig skuli skipta og hverjir eigi að fá að veiða okkar hlutdeild í makrílkvótanum að það sé einhvers konar uppboð eða einhver sanngirni í stað þess að byggja á veiðireynslunni, að þeir sem mynduðu hana rétt fái hlutdeild. Telja menn virkilega að það borgi sig og sé eðlilegt, þó að við horfum ekki nema til stjórnarskrárinnar sem byggir á því að menn njóti þeirra réttinda sem þeir afla sér með þessum hætti, að hafa sótt sjóinn? Trúir hv. þingmaður því að það sé til bóta fyrir hagræðið og land og þjóð að fara einhvers konar uppboðsleið með makrílinn og jafnvel einhverjar aðrar tegundir sem við veiðum hér?

Frú forseti. Ég er ekki talsmaður uppboðs í sjálfu sér heldur tel rétt að það sé skoðað í ákveðnum tilfellum. Makríllinn gæti fallið undir það. Ég vil frekar að ríkið hafi öflugan leigupott sem hann leigir en að menn leigi hver af öðrum. Hv. þingmaður talar um að þeir sem hafi aflað veiðireynslu og sótt t.d. makríl og aðrar nýjar tegundir eigi að vera í forgangi. Ég tel að það sé mjög gott að þeir útgerðaraðilar hafi gert það, öðruvísi værum við ekki að gera út á Íslandsmiðum, ekki nema af því menn sjá hag sinn í því að gera út. Það er ekki eins og menn geri út bara til þess að afla íslenska ríkinu þeirra réttinda varðandi deilistofna. Menn hafa gífurlegar tekjur af því líka. Þá skulum við horfa til þess að eigendur útgerða eru ekki einir á ferðinni. Þarna eru sjómenn og landverkafólk. Hvaða rétt hefur það til þessarar auðlindar? Ekki neinn. Á það ekki að hafa líka rétt til auðlindarinnar, alveg eins og sá sem á skipið eða útgerðina eða vinnsluna í landi? Er það ekki líka réttlætismál? Hvað segir stjórnarskráin um það, rétt fólks sem skapar þessum mönnum auð? Ég held að menn ættu að fara að hugsa um fleiri en þá sem eiga þetta. Þeir aðilar sem eiga þessi stórfyrirtæki gerðu nú ansi lítið ef það væri ekki fólk til sjós og lands sem drægi aflann að landi og ynni úr honum. Ég held að menn ættu að hafa það í huga. Ég tel að það sé alveg hægt að stjórna fiskveiðum hér við land með allt öðrum hætti en gert er núna. Við horfum vítt og breitt í kringum strendur landsins og sjáum hvernig þetta kvótakerfi hefur farið með landsbyggðina. Það er hægt að útfæra fiskveiðistjórnarkerfið þannig að það sé ásættanlegra fyrir alla, en ekki aðeins fyrir suma.

Hæstv. forseti. Jú, jú, ég er alveg sammála því að sjómennirnir sem draga fiskinn að landi eigi að fá hlutdeild í því. Þeir fá auðvitað hlutdeild í aflaverðmæti. Það sem ég er að segja er að það eru útgerðir og sjómenn, sem skipta milli sín hagnaðinum þegar hann verður, sem sækja þennan makríl langt út fyrir lögsögu okkar. Það er mikilvægt að þeir njóti þess. Þeir tóku áhættuna, það var örugglega ekki mikill gróði og jafnvel tap á þessu í byrjun. Þeir mynda þennan rétt, að við Íslendingar fáum aflahlutdeild í heildarmakrílkvóta. Ég tel sjálfur að eðlilegt sé að þeir njóti þess. Við njótum þess öll að útgerðin sé hagkvæm, sé sjálfbær útgerð, og ég tel algjörlega óviðeigandi að íslenska ríkið komi hér núna og segi: Ég á allan réttinn. Ég vil bara bjóða út þannig að ég fái sem mest í ríkissjóð í einhverju útboði. Það kann að vera til lengri tíma skaðlegt fyrir íslenska ríkið og ríkissjóð, en það er kannski önnur og miklu stærri umræða. Ég er bara að segja að það skiptir máli að þeir sem tóku áhættuna, fóru langt, mynduðu hana rétt, við getum ekki horft fram hjá því eins og sumir vilja gera. Ég er ekki að halda því fram að hv. þingmaður sé einbeitt í þeim ásetningi heldur að við þurfum að líta til þess að veiðireynslan og að þeir sem kunna þetta, þeir sem hafa gert þetta, njóti frumkvæðis síns með einhverjum hætti. Þannig er allt kerfið okkar byggt upp. Það finnst mér réttlátt. Svo getum við deilt um það hvað á að vera mikil skattlagning á þetta, hvað borgar sig í því. En allt tal um 

Frú forseti. Það er auðvitað dæmigert fyrir íhaldssama sjálfstæðismenn að tala um þessa kapítalísku brauðmolakenningu, að það hrynji alltaf eitthvað af brauðmolum þeirra sem fá allt upp í hendurnar. En það er það sem skilur okkur að í skoðunum okkar, mínum sem vinstri manns og í Vinstri grænum og hv. þingmanns sem sjálfstæðismanns og íhaldsmanns og talsmanns markaðarins. En ef hv. þingmaður er talsmaður markaðarins mundi maður ætla að hann horfði til markaðslögmála varðandi uppboð. Ég endurtek enn og aftur: Ég fell ekkert í trans yfir þessum uppboðshugmyndum. Mér finnst að þær geti átt við ef markmiðin eru skilgreind vel. En þau eiga langt í frá við alls staðar, því að þá er hætta á því að þeir stóru og sterku sópi öllu til sín og aðrir hafi ekki möguleika og tækifæri. Það getur orðið nógu mikil óvissa sem því fylgir fyrir byggðir landsins. Ég tel varðandi þennan mikla rétt sem þeir eiga að hafa fram yfir alla aðra til framtíðar sem hafa í upphafi verið frumkvöðlar að hagsmunir þeirra hafi ekki verið fyrir borð bornir og verði aldrei. Þeir munu alltaf njóta þess að hafa verið frumkvöðlar. Það er enginn að tala um að þeir eigi ekki að njóta þess að einhverju leyti en þeir eiga ekki að vera einráðir á ferðinni. Við þekkjum líka hvernig kvótakerfið byggðist upp þegar skipstjórakvótinn færðist á milli og alls konar slíkar aðgerðir sem áttu ekkert heima við það hver veiðireynslan var, heldur var þetta alls konar tilfærsla sem færði aflaheimildir til þeirra fáu og sterku og á milli landshluta og skildi eftir blæðandi byggðir í kjölfarið. Ég tel mig þekkja þessi mál það vel að ég þekki gallana á kvótakerfinu. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég veit að við erum bæði landsbyggðasinnuð og viljum hag smábáta sem mestan. Við erum bæði á þessu máli og sammála um það og auðvitað fagna ég því, þótt við séum ekki alltaf sammála hvað varðar fiskveiðistjórnarkerfið. Við erum alla vega sammála um það að við leggjum til að þeir smábátar eða nýliðar sem sækja í þennan pott greiði tvöfalt veiðigjald í staðinn fyrir nær fjórfalt. Við erum sammála um það. Það hefur komið fram í ræðu, ekki hjá hv. þingmanni, það var hv. þm. Björt Ólafsdóttir sem var á móti því að við værum að handstýra þessu svona, en ég vil vekja athygli á því að með þessu erum við í rauninni að horfa frá handstýringu með því að hafa fasta krónutölu þarna inni, þetta gjald færist upp og niður í takt við veiðigjaldið. Veiðigjaldið er eins og þarna er svona tæp 5, 4,7–4,8%. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvað henni finnist um það. Er hún sátt við að veiðigjald sé 5% eða vill hún sjá hærri tölu af brúttóupphæð? Hv. þingmaður minntist á uppboðsleiðina. Ég stenst ekki mátið að spyrja hv. þingmann hvort hún geti séð fyrir sér að prófa uppboðsleiðina hjá smábátaflotanum. Ef svo er, hvernig sæi hún fyrir sér að það mundi virka hjá þessum flota? Óttast hún ekkert að þeir stærstu í þeim hópi mundu þá hreppa hnossið?

Frú forseti. Fyrst um uppboðsleiðina sem er til umræðu. Ég er ekki talsmaður uppboðsleiðar en er opin fyrir því að skoða möguleika á því að bjóða upp tegundir eins og makríl. Það er tegund sem er að koma hingað inn í landhelgina sem væri hægt að bjóða upp og láta reyna á hvernig það kæmi út. Varðandi uppboð á hluta af því sem hefur verið í dag í félagslegum potti, þessum 5,3%, þá mundi mér hugnast betur að það væri þar öflugur leigupottur ríkisins sem tæki mið af afurðaverði og rekstrarkostnaði þeirra smærri útgerða sem þar ættu hlut. Ég veit ekki hvort það kæmi endilega vel út að menn færu að bítast mikið um það, að það mundi verða það stór pottur að það mundi myndast einhver eðlileg samkeppni og annað í þeim dúr. Ég held að það væri ekki endilega það skynsamlegasta í þeim efnum, en maður á aldrei að segja aldrei. Ég ætla ekki að loka á neitt í þeim efnum því að ég held að líka skipti máli skilgreiningar og girðingar á útgerðarstærðum og öðru sem koma þar við sögu. Það skiptir máli hvernig útfærslan yrði. Ég hef sagt um veiðigjöldin að þessi ríkisstjórn hefur lækkað flatt á alla og skýlt sér á bak við það að hún væri að lækka á minni útgerðir. Núna sjáum við að stærstu uppsjávarútgerðirnar borga miklu minna veiðigjald en minni bátar á sömu veiðum. Er það eðlilegt? 

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að ræða um kerfisbreytingu á íslenska almannatryggingakerfinu. Lengi hefur verið beðið eftir þessu réttlætismáli og vonbrigði að það hafi tekið ráðherra allan þennan tíma að koma því inn í þingið. Hæstv. ráðherra talaði sjálf um að þetta væri mál sem hefði verið unnið í bútum. Sannleikurinn er auðvitað sá að hér eru loksins að koma breytingar sem kosta einhverja peninga og hún hefur væntanlega ekki treyst sér til að kreista þá úr hnefa hinnar nísku hægri stjórnar, hægri stjórnarinnar sem hefur aðallega verið að koma fé frá þeim efnaminni til þeirra efnameiri. Hvað varðar þá kerfisbreytingu sem hér er lagt upp með er verið að einfalda kerfið og það er mjög jákvætt. Það sem er líka verið að gera er að verið er að afnema krónu á móti krónu skerðingu sem er mjög réttlát aðgerð og nauðsynleg. Þessu fagna ég. En það eru þættir sem ég hef áhyggjur af og það mun auðvitað koma fljótlega í ljós í nefndinni hvort eitthvað er hægt að gera í því og hvaða áhrif það hefur á afgreiðslu frumvarpsins. Þegar eru komnar fram athugasemdir um að skerðingarprósentan sé of há, 45%, og þá ekki síst í samspili við það að engin frítekjumörk verða í kerfinu. Einföldunin felst í því að verið er að sameina bótaflokka og afnema frítekjumörk og slíkt, en það voru mismunandi frítekjumörk á mismunandi tekjum í mismunandi bótaflokkum. Sá fjöldi fólks sem reiðir sig á framfærslu úr þessu kerfi bjó við þær ömurlegu aðstæður að vera kannski aldrei alveg viss hvaða áhrif það kynni að hafa ef tekjur þeirra ykjust, hvort sem það voru fjármagnstekjur, lífeyrissjóðstekjur, atvinnutekjur eða leigutekjur. Þarna er auðvitað um stóra kerfisbreytingu að ræða og við í nefndinni munum þurfa að fara mjög ítarlega yfir afleiðingar hennar. Síðan stendur það í okkur mörgum, þó að um það séu mjög deildar meiningar í samfélaginu, að grunnlífeyririnn sem er í dag og lífeyrissjóðstekjur, þ.e. mjög margir halda að sumt fólk hætti að fá greiðslur úr almannatryggingunum, en ég persónulega er þeirrar skoðunar að almannatryggingakerfið eigi að vera sameign okkar allra og allir eigi að eiga einhver grunnréttindi í því kerfi. En deildar meiningar eru um slíkt. Þetta er líka einn af þeim þáttum sem ég veit að munu koma til umræðu í nefndinni. Ég ætla ekki að fara dýpra ofan í þessa kerfisþætti. Þetta er bara eitthvað sem við munum fá inn umsagnir um og velta fyrir okkur og nefndin mun fara yfir. Það sem ég hef áhyggjur af er að ekki er verið að hækka greiðslur lífeyristrygginga. Þó að fjöldi fólks hækki um einhverjar krónur þá er það vegna afnáms krónu á móti krónu skerðingarinnar, en hámarksréttindin verða áfram 212.776 kr. fyrir þann sem býr með öðrum og 246.902 kr. fyrir þann sem býr einn. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu. Mér finnst þetta metnaðarleysi og mér finnst í ljósi þeirra særinda í garð stjórnvalda út af almannatryggingakerfinu og þeirra láta sem hér voru þegar við í Samfylkingunni reyndum að knýja í gegn hækkanir, en þær voru felldar af stjórnarmeirihlutanum, þá finnst mér merkilegt að ráðherra yfir höfuð hafi kjark til að koma með þessar fjárhæðir óbreyttar. Það sem við í Samfylkingunni viljum og vildum um síðustu áramót og viljum enn er að leiðrétting á almannatryggingum nái aftur til 1. maí 2015 og sé þá með sama viðmiðunartíma og fyrir launafólk á vinnumarkaði. Við hefðum viljað meiri hækkanir og skýr áform um að lífeyrir fylgi kjaraþróun í kjarasamningum. Hættan er sú að núna þegar launaskrið verður og ef ekki er gripið í taumana og almannatryggingar lagaðar að því, þá myndist kjaragliðnun. Kjaragliðnun veldur ójöfnuði. Ójöfnuður er vondur. Hann er ranglátur fyrir hvern þann einstakling sem fyrir honum verður, en hann er líka samfélagslegt mein. Þess vegna segir OECD við þjóðir heims: Lítið þið sérstaklega til þróunar jafnaðar því jöfnuður er svo mikilvægur, ekki síst fyrir hagvöxt. En hann er mjög mikilvægur fyrir heilsu. Hann er mjög mikilvægur fyrir félagslega samheldni í samfélögum og þess vegna megum við ekki láta reka á reiðanum með almannatryggingakerfið og láta greiðslur þar dragast aftur úr þróun þeirra sem eru á vinnumarkaði. Samantekið, frú forseti, er ég ánægð með að loksins eigi að gera einföldun á kerfinu og afnema krónu á móti krónu skerðinguna. Ég er ósátt við að við ætlum að hætta að hafa kerfið almannaeign. Ég hef efasemdir um ákveðnar útfærslur þarna, og svo virðist vera sem töluvert alvarlegar athugasemdir séu m.a. frá Félagi eldri borgara í Reykjavík. Síðan tel ég greiðslurnar koma allt of lágar og hefði viljað sjá hækkun á þeim. Þá langar mig að tala um tvo aðra þætti, annan sem ég tel mjög til bóta, sem er bráðabirgðaákvæði í 18. gr. Eins og staðan er í dag ef fólk fer inn á hjúkrunarheimili þá fara allar greiðslurnar þeirra inn á hjúkrunarheimilið upp að vissu marki og fólk fær bara ráðstöfunarfé, hámark um 70 þús. kr. á mánuði. En hér er verið að breyta þessu þannig að fólk fái inn sínar greiðslur eins og vanalega og borgi svo fyrir þjónustuna á hjúkrunarheimilunum. Farið var yfir það í gær, ég tel það rétt munað hjá mér, frú forseti, að það hafi verið hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sem benti á að þetta gæti falið í sér þá gildru að einhverjir hópar lentu í vandræðum með greiðslur. Ég tek undir þær áhyggjur. En þetta er tilraunaverkefni þar sem á að gera samkomulag við eitt eða fleiri dvalar- og hjúkrunarheimili um að prófa þetta fyrirkomulag. Kallað hefur verið eftir þessu mjög lengi og ég fagna því og tel mjög mikilvægt að við stígum nú fyrsta skrefið og sjáum hvað sé mögulegt í þessum efnum. Þá er það ákvæðið um hækkun á lífeyrisaldri. Nú hafa verið umræður um þetta í nefndinni. Það sem ég hef hvað mestar áhyggjur af hvað þetta varðar er þegar við hugsum um örorkulífeyrisþega. Mjög margar konur um sextugt fara á örorkulífeyri vegna stoðkerfisvanda af því að þær vinna álagsstörf og vinna við þannig aðstæður að þær hafa ekki líkamlega burði til þess að vinna til 67 ára aldurs. Konur sem eru vanar að vinna mikið og vinna fyrir sér, standa uppi og geta það ekki vegna líkamlegs álags. Mér finnst í raun og veru ekki hægt að gera svona kerfisbreytingu nema það sé gert með frekari lýðheilsugreiningu. Og vinnuvernd er þarna lykilatriði. Nú er það þannig að 67 ár eru ekki greipt í stein. Þetta er aldur sem tilheyrir gamla Bismarck-kerfinu og er orðið nokkuð eðlislægt viðmið. Ég ætla ekkert að draga í efa að það kunni ekki að vera full ástæða til að hækka eftirlaunaaldur því að við erum miklu heilbrigðari og verðum miklu eldri. En ég hef áhyggjur af því að þetta kunni að koma illa niður á ákveðnum hópum. Mér finnst við þurfa að skoða þetta í því samhengi að þó að við sem tökum ákvarðanir í samfélaginu búum yfirleitt yfir meðaltali við velmegun þá er fjöldinn allur af vinnandi fólki í samfélaginu sem hefur ekki starfsþrek til sjötugs. Þá þurfum við að vera miklu metnaðarfyllri í vinnuvernd ef við ætlum að fara að breyta þessum viðmiðum. Að lokum, frú forseti, er algjörlega óviðunandi að ekki sé verið að gera sambærilegar breytingar fyrir örorkulífeyrisþega og að þeir eigi að sitja eftir með krónu á móti krónu skerðingu, sá hópur sem kannski einna helst verður fyrir barðinu á þessu ákvæði. Nú hefur heyrst að eitthvað sé verið að skoða þetta í ráðuneytinu. En það er nú líka þannig að við ætlum að kjósa 29. október en ekkert mál um þetta hefur komið inn á okkar borð og er afskaplega óheppilegt að við séum ekki að ræða þetta allt í samhengi. Ég harma það að örorkulífeyrisþegar séu ekki þarna inni og að sjálfsögðu munum við í nefndinni ræða við Öryrkjabandalagið og meta hvort ásættanlegt sé að skilja þá eftir í þessari breytingu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja hana út í 19. gr. Hv. þingmanni er tíðrætt um jöfnuð og réttlæti og í 19. gr. er fjallað um þá sem dvelja á hjúkrunarheimili. Þangað fara engir nema þeir sem uppfyllt hafa færni- og heilsumat. Þeir einstaklingar sem þarna eru geta ekki hugsað um sig sjálfir og þurfa aðstoð og þjónustu. Áður hefur þetta fólk oft verið inni á sjúkrahúsum vegna þess að ekki er pláss fyrir sömu einstaklinga á hjúkrunarheimilum. Ef einstaklingur fer vegna heilsubrests á sjúkrahús er hann þar án þess að greiða fyrir það. En ef sjúklingur eða fullorðið fólk fer inn á hjúkrunarheimili vegna heilsubrests greiðir það fyrir þjónustu þar. Þeir sem hafa lífeyristekjur eða tekjur upp að ákveðnu marki, allt að 378 þús. kr. eða meira, þurfa en leggja að jafnaði 378 þús. kr. inn til hjúkrunarheimilisins. Nú langar mig að spyrja hv. þingmann: Er fólginn jöfnuður og réttlæti í því að verða fullorðinn og hafa fengið færni- og heilsumat vegna þess að maður getur ekki séð um sig sjálfur, en ef maður er svo óheppinn að eiga annað hvort lífeyristekjur eða eignir þannig að maður hefur meiri fjárráð en grunnlífeyrir eða lífeyristekjur almannatryggingakerfisins segja til um, sé fólki mismunað sem getur í raun ekki séð um sig sjálft, og þarf að vera þarna inni? Ef fólk er svo óheppið að eiga góðan lífeyrissjóð eða eignir þarf það að greiða þar umfram aðra íbúa á sama svæði, en ef það væri á sjúkrahúsi fengi það allt frítt. Hvar er jöfnuðurinn og réttlætið í þessu kerfi, virðulegur forseti, og hv. þingmaður?

Hæstv. forseti. Af því að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir spurði mig um jöfnuðurinn og réttlætið í þessu kerfi þá tel ég lítið sjást til þess í þar, enda sagði ég sérstaklega að ég fagnaði því að reyna ætti að komast út úr þeirri stöðu. Ég talaði áðan um að ráðstöfunarfé fólks væri um 70 þús. kr. Það var rangt hjá mér, frú forseti. Ég ætla að leiðrétta það, það er 58.529 þús. kr. En af því að þetta hefur mikið verið gagnrýnt og margir hafa verið ósáttir við þetta, sem eðlilegt er, verðum við bara að segja það beinum orðum: það hefur enginn treyst sér til þess að breyta þessu því að það er kostnaðarsamt. Þar hefur hnífurinn staðið í kúnni. Þess vegna fagnaði ég því að nú ætti að stíga skref til að breyta því. Það verður ekki einfalt. En ef við byrjum ekki á að reyna að leysa verkefnið þá leysum við það auðvitað ekki. Ég fagna því þess vegna og þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa komið með þessa tillögu inn í frumvarpið.

Virðulegi forseti. Mig langaði að spyrja um álit hv. þingmann á því hvernig best sé að meðhöndla þetta kerfi. Ég hef sjálfur verið þeirrar skoðunar lengi að eitt stærsta vandamálið, eða reyndar stærsta vandamálið við almannatryggingakerfið sé flækjustigið, sérstaklega í samhengi við önnur úrræði sem bjóðast hjá sveitarfélögum og svoleiðis. Ég, eins og aðrir þingmenn, fæ reglulega kvartanir frá notendum þessa kerfis. Þeir kvarta yfirleitt undan upphæðum og fara oft í miklar málalengingar um hvers vegna kerfið sé eins og það er og vekja athygli mína á því sem er algjörlega fáránlegt að þeirra mati. Yfirleitt hefur það nú verið þannig í gegnum tíðina að ég skil ekki hvernig endanleg niðurstaða fæst. Þetta er allt miklu flóknara en maður mundi vilja hafa það. Þetta kerfi þarf að vera flókið að einhverju leyti. Ég held að það verði aldrei mjög einfalt. En ég hygg hins vegar að flækjustigið sé eitt stærsta vandamálið, sérstaklega þegar kemur að því að reyna að leysa þetta með einhverjum umræðum og tillögum og úrbótum. Eitt af því sem ég ætla að ræða stuttlega er að hér erum við að tala um nokkra hluti í einu. Við erum annars vegar að tala um einföldun kerfisins og hins vegar um upphæðir. Auðvitað er alltaf einhver tenging þar á milli. Væri ekki eðlilegast að takast á við verkefnið með því annars vegar að aðgreina það svolítið og einfalda, og hins vegar að reyna að gera það sanngjarnara varðandi upphæðir o.þ.h.? Hvert mat er hv. þingmanns sem formanni hv. velferðarnefndar á því? Þegar þetta er haft saman hafa mér þótt tvö ólík markmið blandast saman, annars vegar hin hefðbundnu vinstri/hægri átök um hvað sé sanngjarnt og hvað sé réttlátt, og hins vegar það markmið sem allir hljóta að eiga sameiginlegt, þ.e. að gera það einfalt. Ég hefði gaman af því að fá álit hv. þingmanns á því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina, og já, kerfið er svo sannarlega flókið. Það er mikið réttlætismál að einfalda það svo fólk skilji betur réttindi sín. Svo ber líka að hafa í huga að ef maður nýtur ekki ákveðinna réttinda í almannatryggingakerfinu missir maður líka önnur réttindi sem varðar félagslega aðstoð og slíkt. Þetta er því mjög margslungið. Hér er verið að greina á milli. Hér er verið að gera kerfisbreytingu án þess að gera neitt við fjárhæðirnar. Það koma aðeins meiri peningar inn í það af því að króna á móti krónu skerðingin fer út, en það er sannarlega hægt að gera slíkar breytingar án þess að hækka upphæðirnar. En í ljósi þess að þessi ríkisstjórn hefur skilið lífeyrisþega eftir, hefur ekki sinnt almannatryggingakerfinu eins og skyldi, finnst mér einkennilegt að hún leyfi sér að koma loksins með þessa breytingu sem er nánast sambærileg við tillögur sem lagðar voru fram fyrir tæpum fjórum árum, og vera ekki búin að útvega fjármuni til þess að bæta eitthvað í. En breytingarnar er hægt að gera í tvennu lagi. Spurningin er: Er það forsvaranlegt gagnvart öllum þeim tugum þúsunda sem reiða sig á framfærslu úr þessu kerfi og hafa ekki fengið sambærilegar hækkanir á við aðra samfélagsmeðlimi?

Virðulegi forseti. Ef maður skoðar kostnaðargreininguna eins og ég skildi hana í frumvarpinu er ekki verið að hreyfa mikið við upphæðum þegar kemur að útgjöldum ríkissjóðs. Það er auðvitað alveg rétt. En þetta varðar einnig breyttan lífeyristökualdur í frumvarpinu. Þetta er ekki mikil gagnrýni á frumvarpið af minni hálfu, þetta er miklu frekar vangavelta um það hvernig við eigum að nálgast viðfangsefnið. Ef við erum alltaf að blanda saman annars vegar sanngirnissjónarmiðum um hvaða upphæðir séu sanngjarnar og hverjar ekki, og hins vegar því hvernig hægt sé að einfalda kerfið, hef ég áhyggjur af því að það sem allir ættu í raun að vera sammála um blandist að óþörfu saman við eitthvað sem ágreiningur er um þegar markmiðið er í raun einföldun kerfisins. Hins vegar þegar við ræðum upphæðirnar og sanngirnisspurningarnar er þar eðlilega miklu meiri og pólitískari ágreiningur. En mér finnst í raun gott við þetta frumvarp að það virðist mestmegnis stefna að einföldun. Eins og ég sagði áðan varðar það alltaf upphæðina, það hefur alltaf áhrif á upphæðina þannig að þetta blandast alltaf eitthvað saman. Við ættum auðvitað að reyna að hafa þessa þætti sem minnst saman, þ.e. ef markmiðið er augljóslega að einfalda bótakerfið. Þá velti ég fyrir mér hvernig hv. þingmaður mundi sjálf fara að þessu, fyrir utan það væntanlega að gera þetta hraðar miðað við gagnrýni hv. þingmanns. Ef hv. þingmaður væri velferðarráðherra, mundi hún þá ekki leggja fram mismunandi frumvörp sem reyndu að aðskilja þessa þætti eftir bestu getu? Væru hér þá kannski tvö frumvörp í stað eins? Ég velti fyrir mér verklaginu vegna þess að mér er annt um að einfalda kerfið hreinlega til þess að geta betur svarað þeim spurningum sem ég fæ þegar ég geng um bæinn. Ég á erfitt með að svara þeim og segi það hreint út og fæ þakkir fyrir þá játningu vegna þess að allir aðrir eiga við sama vanda að stríða. Mér sýnist það vera stærsti vandinn.

Hæstv. forseti. Í febrúar 2013 lagði velferðarráðherra Samfylkingarinnar fram frumvarp til breytinga á lögum um almannatryggingar. Þau frumvörp sem hafa verið að mjatlast hér inn á þessu kjörtímabili eru niðurbrot á því frumvarpi. Smávægilegar breytingar og fjöldi nefnda hafa ekki náð neinum sérstökum árangri og litlum framförum. þannig að ég væri ekki í neinum vandræðum með það sem velferðarráðherra að leggja fram frumvarp til breytinga á lögum um almannatryggingar. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að það þarf að gera kerfisbreytingu. Það hefðum við getað gert fyrir þremur árum. Hins vegar eru almannatryggingar grundvöllurinn að tekjujöfnunarkerfinu hér á landi. Við erum annars vegar með skattkerfið og hins vegar með almannatryggingakerfið. Þessi tvö kerfi saman mynda kerfi sem jafna tekjur til þess að tryggja framfærslu allra Íslendinga. Eftir þær deilur sem hér hafa staðið yfir bendi ég á að þegar verið er að leggja fram svo veigamikið frumvarp finnst mér það makalaust að ekki sé samtímis verið að svara kallinu um hækkun á almannatryggingum. Það var punkturinn í mínu máli, en það er líka það sem þessi ríkisstjórn þarf að horfast í augu við gagnvart kjósendum nái þetta frumvarp fram að ganga. Og eins og ég kom 

Herra forseti. Ég ætla að taka aðeins til máls um breytingu á lögum um almannatryggingar. Það hefur verið beðið heillengi eftir því að fá fram einhvers konar kjarabætur fyrir þann hóp fólks sem fyllir flokk eldri borgara. Það er minnisstætt þegar við stóðum hér við gerð fjárlaga og þess var krafist að fá kjör þeirra bætt, sem var ekki hægt samkvæmt því sem var sagt og tillögur okkar í minni hlutanum á þingi voru felldar. Það er ekki svo að frumvarpið sé með öllu ómögulegt, skárra væri það nú. Það eru einhver atriði sem eru ágæt og við þingmenn höfum ekki séð aðrar umsagnir en frá Landssambandi eldri borgara þar sem tekið er jákvætt í að skerðingin króna á móti krónu verði felld niður og bótaflokkar sameinaðir. Eins og komið var inn á áðan varðandi 18. gr. fór hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir ágætlega yfir það í gær. Hún snýr að því að gera tilraunaverkefni, eða koma því á við eitt eða fleiri hjúkrunarheimili, um fyrirkomulag á greiðsluþátttöku íbúa sem þar dvelja. Þar sýnist mér eiga að koma að allir þeir sem máli skipta. Það á að tryggja öllum lágmarksgreiðslur, þ.e. þeir eiga að fá í kringum 58 þús. kr. í ráðstöfunarfé. Á móti kemur að þeir sem standa ágætlega fjárhagslega þurfa að borga meira samkvæmt þessu. Það var ábending um að íbúar á hjúkrunarheimilum þurfa, ef breytingin nær fram að ganga, að borga sjálfir fyrir almenna framfærslu, þ.e. mat, þrif, þvott, tómstundastarf og húsaleigu, eins og hér er tekið fram. Þá þarf að velta fyrir sér að þeir sem lakast standa og eru þarna undir og fá lágmarksgreiðslu upp á 58 þús. kr. eiga hugsanlega ekki mikið afgangs. Ég held að það væri afar gott að þetta væri greint mjög vel af hálfu nefndarinnar. Það hefur komið mikil gagnrýni á þetta frumvarp þótt margir telji að hagur þeirra sem verst standa, hafa hvað lægstu framfærsluna, batni við þetta frumvarp. En það hefur verið staðfest hér að svo er ekki heldur snýst þetta meira um þá sem eru með lífeyrissjóð. Þeir eru verst staddir sem fá einungis lífeyri frá almannatryggingum, þ.e. eru bara á strípuðum lífeyri. Hæstv. ráðherra sagði í einhverri ræðunni að hagur þeirra yrði bættur í framtíðinni. Hagur þeirra sem hafa lífeyrissjóð batnar að einhverju leyti, en Tryggingastofnunarlífeyririnn hins vegar skerðist meira og aðrar tekjur skerða líka lífeyrinn. Lífeyrissjóðurinn er eign okkar sem borgum inn í hann og því finnst manni hljóma undarlega að þegar fólk er búið að safna sér upp lífeyri, borga af atvinnutekjum sínum og fresta einungis skattgreiðslu skuli þetta vera eitthvað sem skerði, þ.e. hér er í raun lagt til að Tryggingastofnun verði aukaaðili máls en lífeyrissjóðirnir aðalatriðið í staðinn fyrir að grunnkerfið á að vera byggt á Tryggingastofnun en ekki öfugt. Þannig upplifi ég alla vega þetta frumvarp þótt ég vilji taka fram að ég er ekki búin að lúslesa það, en ég er samt búin að renna í gegnum það. Þetta er ekki einfalt mál. Lífeyririnn í nágrannalöndunum er að mér skilst töluvert hærri. Eins er það þannig að tekjutengingar eru ekki eins þekktar og hjá okkur. Hér er talað um að hækka lífeyrisaldurinn úr 67 ára í 70 ára. Mörgum þykir það gott á meðan aðrir finna því allt til foráttu. Hann er lægri t.d. í Finnlandi, þar er hann á bilinu 63–65 ár, annars staðar á Norðurlöndum er hann alveg niður í 60 ár. Við vinnum samt miklu meira heilt yfir en nágrannar okkar á Norðurlöndum. Það þarf því að huga að mörgu í þessu. Mér hefur ekki fundist þetta frumvarp ná utan um það og heldur ekki þeim sem ég hef heyrt tala, sem eru t.d. í velferðarnefnd. Greiðslurnar eru líka lægri í nágrannalöndunum en hjá okkur, þrátt fyrir að við séum með ljómandi góðan hagvöxt. Við höfum heyrt ríkisstjórnina guma svolítið af því að það séu til töluverðir peningar en þeir eiga allir að fara í að greiða niður skuldir. Það er með þetta eins og lægstu launin, af því að lægstu launin fyrir vinnu eru mjög lág, að það er einhvern veginn aldrei tími, það er aldrei rétti tíminn til að hækka. Lífeyrir fyrir aldraða sem búa einir er rétt rúmlega 212.000 kr. og það sér það hver heilvita maður að það er algjörlega óásættanlegt. Eldri borgarar hafa gert sömu kröfu og lagt hefur verið af stað með að þeirra lífeyrir verði að lágmarki 300.000 kr., eins og krafan var um lægstu laun. Eftir allt ferlið sem þetta mál er búið að vera í, þ.e. samtal í kringum Pétursnefndina í einhver ár, er niðurstaðan sú að ekki á að hækka grunnlífeyrinn. Ég hefði persónulega viljað setja meiri fjármuni í að hækka grunnlífeyri þeirra sem ekkert annað hafa. Ég trúi því að hæstv. ráðherra, eins og fleiri, fái símtöl frá fólki sem ekki hefur annað til ráðstöfunar og hugsanlega stuðning frá sveitarfélaginu sínu, á jafnvel ekki fyrir nauðþurftum um hver mánaðamót. Það er þetta fólk sem við þurfum að einblína á, finnst mér, áður en við förum að hugsa um fólkið sem hefur lífeyrissjóði eða fólkið sem getur verið að vinna lengur. Þetta er eitt af því sem ég hef trú á að nefndin taki vel til meðferðar. Frítekjumarkið er einnig mjög lágt. Þetta er eins og með fatlaða einstaklinga, eins og með eldri borgara, að vinnumarkaðurinn verður þá líka að vera tilbúinn til þess að hleypa fólki áfram og jafnvel bjóða því, ef það kýs svo, hlutastörf eða eitthvað slíkt. En vinnumarkaðurinn hefur alls ekki verið þannig stemmdur, það verður að segjast alveg eins og er. Það er líka mikilvægt að það sé sagt að hér er ekkert rætt um málefni öryrkja heldur eingöngu eldri borgara. Tekið var út ákvæði um starfsgetumat, þó svo að hæstv. ráðherra hafi upplýst að áfram sé unnið að því og útfærslu á því, en vinnumarkaðurinn hefur ekki verið móttækilegur fyrir því að bjóða fólki vinnu sem er kannski með 30% starfsgetu eða eitthvað slíkt, það getur jafnvel rokkað. Auðvitað veit maður að það er ekki alltaf einfalt mál að vera sjúklingur og kannski dagamunur á fólki og það getur þar af leiðandi ekki alltaf verið stabílt í vinnu. Svo eru aðrir sem hafa ákveðna starfsgetu og eru alveg stabílir í vinnu. Það á bæði við um eldri borgara og öryrkja, því að svo verða öryrkjar eldri borgarar. Það er ekkert öðruvísi með það. Þegar við skoðum þá rýni sem Félag eldri borgara hefur sent frá sér og svo bókunina sem þau lögðu fram í nefndinni þá fagna þau því sem ég byrjaði á að tala um, þ.e. að sameina grunnlífeyri, tekjutryggingu og framfærsluuppbótina í einn flokk ellilífeyris. Þau hins vegar hvetja til þess að með batnandi efnahags landsins verði þetta skerðingarákvæði vegna lífeyrisgreiðslnanna lækkað í áföngum á næstu árum. Það er ekki gert ráð fyrir því hér. Þau taka undir hækkun á lífeyristökualdri. Ég get í sjálfu sér alveg tekið undir það. Það er stundum sagt að sextugt sé hið nýja fimmtuga, sem er auðvitað hið besta mál. Svo taka þau undir að starfsaldur og lífeyristaka verði sveigjanlegri þannig að hægt verði að taka 50% lífeyri og stunda 50% vinnu. Þau segja, eins og ég sagði áðan, að hér sé fyrst og fremst stutt við þá sem eru með lífeyri, þ.e. þessi skerðing, 45% skerðingarhlutfall, á allar tekjur. Sýnt er í töflu í frumvarpinu hverjir koma betur út en aðrir. Það verður að segjast eins og er að það er sláandi hversu lágar þessar fjárhæðir eru. Ef einstaklingur er með 150 þús. kr. í tekjur og býr ekki einn er hann strax farinn að skerðast um 5 þús. kr. á mánuði, það er mikið þegar maður hefur ekki meira. Ef hann býr einn skerðist hann um tæplega 15 þús. kr. Það munar um minna, ég tala nú ekki um fyrir þá sem jafnvel þurfa fyrir utan þetta hefðbundna að kaupa lyf og annað slíkt. Þau vekja líka athygli á því að þetta frítekjumark sé í rauninni þvert á álit verkefnisstjórnarinnar um endurskoðun almannatrygginga sem skilaði af sér tillögum 2009. Þar er ekki lagt til afnám frítekjumarka heldur er lagt til að framtíðarstefnan verði sú að frítekjumörk verði hækkuð umtalsvert. Markmiðið hafi verið og sé að auka sanngirni í almannatryggingakerfinu og þeim markmiðum sé best náð með því að draga úr skerðingum. Þetta ákvæði fær falleinkunn hjá þeim sem málið varðar. Ég veit að það er sjaldan svo að við fáum allt það sem við óskum eftir, hver svo sem við erum og á hvaða tíma, en það er ekkert launungarmál að hér var gengið nærri kjörum þessa hóps eftir hrun og þannig hefur það í rauninni alltaf verið, þetta hafa alltaf verið allt of lágar tekjur. Þetta fólk hefur skilað sinni vinnu í gegnum tíðina og þess vegna finnst manni að það eigi að gera betur þegar árar betur. Ég hefði viljað sjá ráðherrann fara inn í þetta með grunnlífeyrinn. Ég tek undið þau sjónarmið hjá Félagi eldri borgara að lífeyrissjóðurinn verði svo viðbót. Samkvæmt þessum frumvarpsdrögum fá allir lífeyrisþegar sem eru undir þessum lágmarksviðmiðum, þ.e. undir 100 þús. kr., örlítið hærri greiðslur. En þeir sem hafa tekjur yfir 400 þús. munu lækka og það skýrist af afnámi þeirrar reglu um að lífeyrissjóðstekjur skerði ekki lífeyri. Í þessari umsögn kemur fram að 4.200 manns muni fá lækkun og fái engan lífeyri frá Tryggingastofnun ef frumvarpið nái fram að ganga. 

Hæstv. forseti. Við ræðum mjög mikilvægt þingmál. Ekki aðeins að það sé mikið að vöxtum með greinargerð heldur yrði það afar mikilvægt þegar það kæmi til framkvæmda fyrir lífskjör mjög margra einstaklinga. Fyrsta atriðið sem ég vil leggja áherslu á er að okkur beri að skoða þetta mál, frumvarp til laga um almannatryggingar, í samhengi við það sem kemur til með að gerast innan lífeyrissjóðakerfisins vegna þess að á vinnsluborði aðila vinnumarkaðar og ríkisstjórnar eru einnig frumvörp sem lúta að lífeyrissjóðunum í landinu. Ég tel að þetta megi ekki skilja að. Ég tek undir orð Hörpu Njáls í ítarlegri grein sem hún birtir í Morgunblaðinu í dag þar sem hún vekur athygli á þessu. Harpa Njáls er sem kunnugt er sérfræðingur í stefnumótun á sviði velferðarmála. Þetta er fyrsta atriðið. Annað atriðið er að þótt þetta mál hafi verið lengi í smíðum, og ég efast ekki um að menn hafi reynt að vanda þar mjög til verka og leita eftir víðtæku samráði, er það engu að síður svo að nokkrir aðilar, stjórnarandstöðuflokkarnir og Öryrkjabandalagið, eiga ekki aðild að þessu frumvarpi eða sýna ekki stuðning við það. Þetta er annar þátturinn sem ég vildi vekja athygli á. Það sem ég vil staðnæmast við eru tengslin á milli almannatrygginganna og þessa frumvarps annars vegar og lífeyrissjóðanna hins vegar. Það sem verið er að gera hér er að verið er að færa aldursmörkin til töku ellilífeyris úr 67 árum í 70 ár. Það verður hægt að sönnu að taka ellilífeyri fyrr frá 65 ára aldri en þá með skerðingum. Ég segi: Það þarf að vera samhengi á milli aldursmarkanna í almenna lífeyriskerfinu og ellilífeyristökualdurs hjá lífeyrissjóðunum. Hjá almennu lífeyrissjóðunum eru þessi mörk 67 ár. Óskertur lífeyrir úr lífeyrissjóðunum hjá hinu opinbera, A-deild LSR, er við 65 ára aldur. Það er verið að tala um það núna í samkomulagi aðila á vinnumarkaði að færa þessi mörk upp, færa viðmiðunarmörkin úr 65 árum í 67 og samkvæmt þessu eins og ég skil þetta þá er takmarkið sett á 70 árin vegna þess að það þarf að vera samfella, ég á rétt á óskertum lífeyri frá almannatryggingum á sama tíma og réttindum lýkur innan lífeyrissjóðakerfisins. Þannig að við sjáum hvert vegvísirinn bendir. Það er verið að tala um að færa aldursmörkin alls staðar upp í 70 ár. Hvað þýðir þetta? Breytir þetta einhverju um það hvenær fólk hjá hinu opinbera t.d. getur farið á lífeyri? Nei. Hjá hinu opinbera hafa menn verið í svokallaðri A-deild lífeyrissjóða frá ársbyrjun 1997 þegar samið var um nýja skipan lífeyrismála á almennum markaði og hjá hinu opinbera. Þá var búin til regla sem er þess eðlis að reiknipunkturinn, núllpunkturinn, er stilltur á 65 ár. Ákveði maður að fara fyrr á lífeyri fyrir 65 ára aldurinn þá skerðist lífeyririnn um 0,5% fyrir hvern mánuð, skerðist fyrir hvern einasta mánuð. Hvað þýðir það fyrir einstakling sem fær 300 þús. kr. í lífeyri úr lífeyrissjóði? Það eru 1.500 kr. á mánuði. Einstaklingur sem færi á lífeyri frá sextugu lækkar lífeyri sinn um 90 þús. kr. á hverjum mánuði, úr 300 þús. kr. lækkar hann niður í 210 þús. kr. Ef hann frestar því hins vegar að taka lífeyri fram yfir 65 ára aldurinn hækkar hann, þá eykur hann greiðslur sínar úr lífeyrissjóðnum um 0,75%. Hvað þýðir það í krónum talið fyrir einstaklinginn með 300 þús. kr.? Það þýðir 2.250 kr. á mánuði, á hverjum einasta mánuði sem hann fær aukinn pening í sinn hlut. Nú erum við að fá tillögur þess efni að eigi að færa þessa reiknireglu til. Hvað þýðir það í krónum talið? Það þýðir skerðingu, þessa miklu skerðingu. Þess vegna segi ég að þetta frumvarp verður að skoðast í samhengi við samningaviðræður á almennum vinnumarkaði og hjá hinu opinbera. Þar er núna verið að pukrast með einhverja samninga sem verða að koma fram í dagsljósið. Við þurfum að ræða þetta allt saman í samhengi. Mér er fullkunnugt um það að opinberir starfsmenn vilja fá tryggingu á móti í launum, launaskriðstryggingu. Hún á að vera sjálfkrafa. Þegar ég kom inn á vinnumarkað í kringum 1980 þá var þessi launaskriðstrygging fólgin í fyrirkomulagi sem gerði ráð fyrir sérkjarasamningum þar sem ríkið og líka sveitarfélögin breyttu launum hjá starfsmönnum sínum eftir atvikum í samræmi við launaskrið á markaði í sérkjarasamningum. Nú ætla menn að búa til sjálfkrafa vélræna tengingu þarna á milli. Ég hef miklar efasemdir um það. Þetta sama var reynt á 9. áratugnum. Þá átti að selja réttindi, aftengja réttindi opinberra starfsmanna, draga úr þeim á móti launahækkunum. Á árinu 1990, hygg ég það hafi verið, tókst okkur að afstýra þessu. Sem betur fer. Þá var krafan alltaf sú að lækka, að jafna kjörin, lífeyriskjörin, niður á við. Það var alltaf krafan. Okkur tókst að standa gegn þessu og bæta lífeyriskjörin sem varð til þess að lífeyriskjör á almennum markaði voru hækkuð líka og bætt. Þetta var niðurstaðan. Núna standa greiðslur í lífeyrissjóðina í 15,5%, svo kemur séreignarsparnaðurinn þar ofan á. Þetta eru miklir peningar, mjög miklir peningar. Maður er einn dag í viku að vinna fyrir lífeyrissjóðnum. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að taka allt lífeyriskerfið til uppskurðar.  Þetta segi ég án þess að ég sé með einhverjar miklar fordæmingar á þessu frumvarpi, ég vil ekki gera það einfaldlega vegna þess að ég er ekki búinn að skoða málið í þaula. Ég er einvörðungu að benda á að við þurfum að fara varlega og við þurfum að fá miklu meiri umræðu, líka hjá verkalýðshreyfingunni og í samfélaginu almennt um þetta samhengi hlutanna. Það sem er svolítið ógnvænlegt við alla þessa samninga er að menn eru að semja á þann veg að þeir hafa allt tryggt undir eigin fótum en semja síðan um rýrari kjör inn í framtíðina, telja sig vera að tryggja framtíð fólks með því að hækka við það launin og búa til vélrænar skrúfur í því samhengi sem ég leyfi mér hins vegar að segja að ég trúi ekki á. Ég hef ekki trú á því að þær haldi. Þannig að ég segi, þrátt fyrir þá miklu vinnu sem lögð hefur verið í þetta og ég geri ekki lítið úr henni, alls ekki: Skoðum þetta samhengi allt saman. Stígum hægt til jarðar. Fáum fleiri greinar, fleiri sjónarmið, fleiri viðhorf, vegna þess að við erum að tala um lífeyrisréttindi okkar inn í framtíðina. Við erum búin að heyra núna, ekki bara núna í ár eða í fyrra eða árið þar áður eða á síðasta kjörtímabili og þar áður, gagnrýnisraddir frá öryrkjum og öldruðum um að kjör þeirra séu ekki nógu góð. Stígum þá engin skref sem gera þau verri. Reynum að gæta að því. Þá þurfum við að taka þessi mál áfram inn í gagnrýna umræðu. Ég held t.d. að það hafi verið ágætt byrjunarskref eiginlega sem var stigið ekki í síðustu ríkisstjórn heldur þar áður, þegar byrjað var að greina á milli öryrkja, að setja ekki alla öryrkja undir sama hatt, þá sem hafa verið á vinnumarkaði og fá örorkubætur úr lífeyrissjóðum og hina sem aldrei hafa komið inn á vinnumarkaðinn og þurfa að treysta algerlega á almannalífeyriskerfið. Við byrjuðum að sundurgreina hópana. Sama gildir um aldraða. Þar þarf þessi aðgreining líka að fara fram. Það gengur ekkert að tala um öryrkja almennt og aldraða almennt. Við þurfum að skoða aðstæður hvers hóps um sig. Það er náttúrlega vandinn í almannatryggingakerfinu að annars vegar er kallað á skýrari línur, skýr lög, skýrar reglur, allt sé gagnsætt og hins vegar er kallað á réttlæti eins og ég er að gera sem þýðir þá oft flóknara regluverk vegna þess að verið er að mæta aðstæðum í lífi fólks og lífskjörum og kjörum almennt. Það er því vandlifað. Hæstv. forseti. Það var þetta sem ég vildi fyrst og fremst leggja áherslu á. Það á að flýta sér hægt. Við skulum fá fram í dagsljósið samninga sem verið er að gera á vinnumarkaði, almennum vinnumarkaði og hjá hinu opinbera, fáum þá bara fram, það á ekki að pukrast með þetta og það á ekki að dengja svona hlutum inn rétt fyrir lok þings, það má ekki gera það. Ég veit ekki hvað er að gerast uppi í fjármálaráðuneyti. Hvað er verið að ræða þar? Þau mál eru ekki á borði hæstv. félagsmálaráðherra, velferðarráðherra. Þau eru uppi í fjármálaráðuneyti. Ég tek undir með þeim sem segja: Þessi mál verður að skoða heildstætt. Þau eru öll undir nákvæmlega sömu regnhlífinni. Þannig eigum við að taka á þeim.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir ræðu hans. Margt áhugavert sem kom þar fram. Almennt er búið að vera mjög áhugavert að hlusta á umræðuna um þetta frumvarp. Gerð hefur verið athugasemd við það að málið hafi ekki komið fram fyrr, en við tókum við skýrslu nefndarinnar fyrir nokkru og höfum verið að vinna frumvarpið síðan þá í starfshópi þar sem helstu lykilaðilar koma að því. Ég er algjörlega sannfærð um að allir þeir sem sátu í þessari nefnd eða öðrum nefndum sem komu að vinnu almannatrygginga, hvort sem við erum að tala um Árnanefndina á síðasta kjörtímabili eða nefndina sem rædd var hér og skilaði af sér 2009, hafa virkilega lagt sig fram um að koma með tillögur. Nákvæmlega eins og hv. þingmaður nefndi þá erum við með svo mikinn fjölda af einstaklingum sem búa við svo margvíslegar aðstæður. Þá koma alltaf upp þessi sjónarmið: Viljum við hafa einfalt kerfi eða viljum við reyna að koma til móts við sem flesta sem þýðir þá ákveðið flækjustig? Ég get líka tekið undir það sem hv. þingmaður nefnir um mikilvægi þess að huga að samspili þessara lykilkerfa okkar, lífeyrissjóðakerfisins og almannatryggingakerfisins. Það er meginhugsunin með þessum breytingum. Það eru hins vegar ákvæði í frumvarpinu þar sem við segjum að gera þurfi breytingar á lögum um lífeyrissjóði samhliða til þess að tryggja að þau nái markmiðum sínum. Það sem ég hef á þessu kjörtímabili lagt mjög mikla áherslu á er að það er svo margt annað sem spilar líka inn í fyrir utan almannatryggingarnar eða lög um félagslega aðstoð. Minn forgangur er húsnæðismálin. Það er það sem ég hef lagt áherslu á og haft mestar áhyggjur af vegna þess að tölurnar, félagsvísarnir sem fyrri ríkisstjórn, sem hv. þingmaður sat í, lagði drögin að, sýna okkur að það fólk sem hefur minnst á milli handanna á Íslandi er fólkið sem er á leigumarkaðnum, fólkið sem er með mikinn heilbrigðiskostnað. Það eru nákvæmlega þau kerfi 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hennar sem voru ágæt og sérstaklega staðnæmist ég við eitt, að við erum sammála um að skoða þarf þessi mál heildstætt, það þarf að skoða almannatryggingakerfið og breytingar sem við gerum á því, tala nú ekki um aldursmarksbreytingar í samræmi við það sem gerist í lífeyrissjóðunum. Þar eru breytingar ekki komnar fram. Okkur er sagt í fjölmiðlum að verið sé að ræða það, véla um það, en við vitum ekki hvað það er nákvæmlega að öðru leyti en því að sagt er að verið sé að jafna kjörin. Þá spyr ég og hef oft spurt um það áður í þessum ræðustól: Í hvora áttina, upp eða niður? Ég hef ráðið í það af yfirlýsingum talsmanna launafólks, ekki síst hjá Alþýðusambandi Íslands, að hugmyndin sé að stefna niður á við, að færa réttindi opinberra starfsmanna niður til jafns við það sem gerist á almennum vinnumarkaði. Ég vil fara hina áttina. Ég vil færa þau sem þar eru upp á við. Þetta hefur verið okkar baráttumarkmið í áratugi. Þar vísa ég í þau samtök sem ég er sprottinn upp úr, BSRB, og við höfum haft mikinn árangur af því starfi.

Virðulegi forseti. Ég tel að velferðarnefnd muni fara vel yfir það sem hefur komið hér fram í 1. umr. Ég er mjög þakklát fyrir hvað hún er búin að vera efnismikil og góður undirbúningur fyrir nefndina varðandi vinnslu málsins. Ég vil líka fá að segja í ljósi reynslu minnar af því að hafa starfað náið með verkalýðshreyfingunni að þessum stóru húsnæðismálum m.a. og núna varðandi breytingar á almannatryggingunum og almennt að vinnumarkaðsmálunum, að þeir sem tóku við að leiða málin í verkalýðshreyfingu opinberra starfsmanna hafa að mínu mati staðið sig mjög vel og munu svo sannarlega gæta hagsmuna umbjóðenda sinna.

Hæstv. forseti. Ég efast ekki um að menn hafi staðið sig vel í sínu starfi og haft um það góðan ásetning. En menn verða náttúrlega að virða það að við öll ætlum að hafa á þessum málum skoðanir. Við stöndum hér og ég stend hér í ræðustól ráðinn til þess að láta mínar skoðanir og yfirvegaða afstöðu í ljós. Það mun ég að sjálfsögðu gera. Ef ég hef efasemdir um það hvað fyrrum félagar mínir í verkalýðshreyfingunni eru að gera þá læt ég það í ljós. Það er kallað lýðræðisleg umræða. Hún er alltaf til góðs, hygg ég.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu nú sem endranær. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að hann hefði farið inn á vinnumarkað árið 1980. Sá sem hér stendur er reyndar ekki fæddur í gær en fæddist hins vegar árið 1980, þannig að ég hef ekki nálægt því eins yfirgripsmikla þekkingu á þróun mála þessi seinustu 36 ár og hv. þingmaður. En ég hjó eftir því þegar hv. þingmaður fór að tala um muninn á 67 árum og 70 árunum, ef ég skildi hann rétt. Mig langar því gjarnan að heyra aðeins meira um það vegna þess að ef ég skil rétt, ég er engan veginn viss um að svo sé, þá er þarna mismunur sem gerir það að verkum að einhver réttindi fólks skerðast. Mig langar til að heyra meira um þetta og langar þá að varpa fram spurningunni í leiðinni hvort ekki þurfi einfaldlega að hafa einn samræmdan lögbundinn aldur sem nái þá yfir allt sviðið, ef ekki er hægt að hafa mismunandi aldursmörk án þess að einhver slík vandamál verði. Ég er ekki alveg sannfærður um að ég skilji vandamálið nákvæmlega. Hv. þingmaður var með tölur sem mér þótti áhugavert og skemmtilegt að heyra. Sömuleiðis langar mig að heyra meira um hugmynd hv. þingmanns um að endurskoða sjóðsmyndunina í samhenginu við lífeyrissjóðakerfið, það er nefnilega þannig með auðlindasjóð, hugmyndin virkar svolítið eins og hugmyndin um það að kenna börnum eitthvað í grunnskóla, það virki sem lausn við öllu. Auðlindasjóður virkar svolítið þannig. Mig langar að heyra meira frá hv. þingmanni um hvernig hann sér fyrir sér fyrirkomulagið um auðlindasjóð til að standa undir því sem við erum að ræða hér, en sömuleiðis meira um þetta með 67 árin og 70 árin, muninn þar á, hvort sá munur valdi einhverjum skerðingum að mati hv. þingmanns 

Hæstv. forseti. Ég held að eðli máls samkvæmt sé stefnt að því og hljóti að verða ákveðin samfella í aldursmörkum sem sett eru í almannatryggingakerfinu annars vegar og í lífeyrissjóðunum hins vegar. Þú hlýtur að eiga rétt á óskertum lífeyri í almannatryggingum þegar sleppir rétti þínum í lífeyrissjóðunum. Gagnrýni mín er sú að ekki megi ræða eitt úr samhengi við annað. Ég er að vara síðan við því að tilfærsla á aldursmörkum í opinberu sjóðunum, sem er núna núllstillt í 65 ára aldur, muni þýða ef þessi mörk eru færð upp á við verulega kjaraskerðingu fyrir lífeyrisþega sem þaðan koma. Ég nefndi 0,5% á mánuði hverjum sem þarna er um að tefla og 0,75%, þ.e. það er ávinningurinn upp á við eftir 65 ára aldur núna. Við erum að tala um, ekki bara um aldursmörk, við erum að tala um krónur í vasann eftir að þú ert kominn á lífeyri og umtalsverða peninga. Einstaklingur sem fer á lífeyri 60 ára gamall skerðir greiðslur til sín, ef hann er með 300 þús. kr., um 90 þús. kr. á hverjum mánuði með því að fara fyrr. Auðvitað ræðst það síðan af þessum aldursmörkum hvar þau eru sett. Síðan hitt sem er auðlindasjóðurinn og að hverfa frá þeirri miklu sjóðsmyndun. Ég hef sett fram þau rök að ég telji að lífeyrissjóðirnir séu hreinlega of stórir fyrir okkar hagkerfi. Sérstaklega var þetta hættulegt þegar gjaldeyrishöftin voru og hafa verið, lokast inni og þú færð þetta gráðuga fjármagn á beit hér úti um allar koppagrundir og verður of ráðandi í íslensku efnahagslífi, tel ég vera. Ég tel líka vera of mikla áhættu fólgna í þessu. Þess vegna 

Virðulegi forseti. Ég sé fyrir mér að í framtíðinni eigum við eftir að þurfa að breyta þessum aldursviðmiðum mjög reglulega vegna þess að aldurssamsetning þjóðarinnar er að breytast, hún er að breytast í þá átt að stærri hluti verður eldri. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort þurfi þá ekki að samræma þennan aldur yfir allt sviðið, þ.e. milli lífeyrissjóðakerfisins og ellilífeyriskerfisins, nema þetta eigi alltaf að vera vandamál sem við þurfum sérstaklega að stemma af í hvert einasta sinn. Er ekki einhver aldur sem við hljótum öll að vera sammála um að eigi að vera einhvers staðar á einhverju svæði þannig að það sé ekki til mikils vansa að hækka þann aldur aðeins með tímanum. Því að eitt af því sem gerist með tímanum er að við verðum heilbrigðari, þvert á það sem flestir halda reyndar, og getum blessunarlega unnið lengur en áður. Það hefur auðvitað þessi áhrif og ekkert bendir til þess að sú þróun muni breytast í náinni framtíð. Ég velti því fyrir mér framtíðarlausnum á þeim vanda. Varla ætlum við að fara að láta það stöðva okkur í því að breyta kerfinu í hvert einasta sinn sem það kemur upp á næstu áratugum. Ég velti þess vegna fyrir mér hvernig við getum leyst þann vanda varanlega. Ég get bara ímyndað mér tvennt. Það er annars vegar, og ég hef áhuga á skoðun hv. þingmanns á því, að samræma þennan aldur þannig að þetta sé alltaf rætt allt í einu sjálfkrafa, óhjákvæmilega yrði allt vitlaust væntanlega ef við styngjum upp á því að breyta þessu á einum stað. Hitt er síðan að breyta þessu einhvern veginn með þessar skerðingar, sem ég reyndar sé ekki fyrir mér í fljótu bragði hvernig væri hægt að gera án þess að storka tilgangi kerfisins til að byrja með, þ.e. þessar skerðingar ýmist eigi sér ekki stað eða séu hreinlega vægar eða hvað. Þetta eru nú ansi miklar skerðingar ef fólk tekur út of snemma eins og hv. þingmaður fer yfir. Ég sé ekki lausnina þar sjálfur. Þetta er bara það eina sem mér dettur í hug eða þá að hafa þetta samræmt yfir allt sviðið. Ef það skýrir spurningu mína eitthvað vona ég að hv. þingmaður geti farið lítillega inn á það. Eða, er þetta þannig að við þurfum í hvert einasta sinn að fara alltaf rosalega hægt? 

Hæstv. forseti. Já, ég held að þróunin eigi að vera hæg vegna þess að við erum að taka á svo ofboðslega stórum málum. Það sem hefur gerst með lífeyrisaldurinn er að við höfum núna þetta hlaup í honum. Við getum farið á lífeyri frá 60 ára aldri til sjötugs, ráðum því alveg. Svo er það tryggingafræðilegur útreikningur hve skerðingin er mikil, þetta er alveg sjálfbær hugsun að baki, fyrir hvern mánuð ef þú ferð á lífeyri fyrir 65 ára aldurinn og hver ávinningurinn er eftir, 0,5% fyrir, 0,75% eftir. Af hverju er munurinn á þessu? Það er vegna þess að þegar við eldumst þá dregur úr lífslíkum okkar. Það getur borgað sig fyrir lífeyrissjóðina að halda okkur lengur utan í vinnu. Það er hugsunin. Þetta er bara tryggingafræðilegur útreikningur. Það sem ég er að segja er að í rauninni erum við ekkert að ræða um það hvenær fólk fer á lífeyri vegna þess að sveigjan er þarna fyrir hendi, hún er þarna. Við getum alveg ráðið því. Spurningin er hver reiknireglan á að vera um lífskjör okkar. Það er stóra spurningin. Um það erum við að fást. Þar er ég að segja að við eigum ekki að klára þessa umræðu án þess að fara mjög rækilega í hana. Nú er mér sagt að samtök opinberra starfsmanna séu að semja um breytingar á þessu kerfi og skilyrðið sé að fá einhverja launahækkunarskrúfu inn í samningana sem ég leyfi mér að hafa ákveðnar efasemdir um. Þetta var reynt undir lok 9. áratugarins og horfið frá því. Lífeyrisréttindin héldu. Við héldum áfram að bæta þau og laga til hagsbóta fyrir alla, líka almenna vinnumarkaðinn sem var hífður upp á við. Á þeim tíma lagðist Alþýðusambandið, því miður, gegn þessum réttindaávinningi opinberra starfsmanna, það var ágreiningur um það, 

Virðulegi forseti. Ég tek til máls aðeins fyrr en ég hefði viljað miðað við þessar umræður, kannski fer ég í aðra ræðu á eftir. Ég hefði gjarnan viljað heyra frá hv. þingmanni vegna þess að mér þykir það svo áhugavert sem hann segir. Við þessa 1. umr., sem á sér auðvitað stað áður en málið fer til nefndar, ætla ég að renna yfir það sem ég hef myndað mér skoðun á í þessu máli. Fyrst vil ég taka undir það, þótt það sé kannski ekki aðalatriðið, sem hefur verið sagt af öðrum hv. þingmönnum og er það að þessar upphæðir eru of lágar, þ.e. þær sem lenda hjá notendum kerfisins. Það er vissulega eitthvað sem við þurfum að taka á. Þótt þetta mál snúist ekki um það þætti mér eðlilegt að takast á við það vandamál samhliða, sem er ekki eitthvað sem ég ætlast einfaldlega til af fólki því að þetta er flókinn málaflokkur og það blandast saman sanngirnissjónarmið gagnvart upphæðum og það hvernig kerfið virkar. Eins og sést í þessu frumvarpi breytast upphæðir misjafnlega eftir aðstæðum fólks, eins og maður mundi búast við af kerfisbreytingum sem nokkru máli skipta. Hér er lagt upp með að einfalda kerfið og breyta lífeyristökualdri, gera hann aðeins sveigjanlegri o.fl. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar, eins og ég hef farið yfir nokkrum sinnum, að flækjustigið sé stærsta vandamálið við þessi kerfi. Mér finnst erfitt að ræða samkeppnissjónarmiðin án þess að kerfið sé einfaldara vegna þess að þegar notendur lenda sjálfir í vandræðum, af hvaða toga sem er, króna á móti krónu skerðing t.d., sem er blessunarlega afnumin í þessu frumvarpi, eða víxlverkunum þannig að tvö kerfi hafa neikvæð áhrif hvort á annað eða eitthvað því um líkt, þá er þetta ekki lengur spurning um það hvað löggjafinn ætlaði sér að hafa sanngjarnt heldur það hvernig kerfið hefur brotist út í reynd gagnvart notandanum, án þess að einhver hafi endilega ætlað sér að hafa það þannig. Það eru þannig vandamál sem koma upp þegar kerfi eru flókin, vandamál sem fólk kann ekki að leysa, alveg sama hversu mikið það vill það. Þess vegna er svo mikilvægt að einfalda kerfin. Ég tek undir það með öðrum hv. þingmanni sem talaði áðan að ég held að kerfið þurfi heildarendurskoðunar við. Ég átta mig fullkomlega á því að það er ekki hlaupið að því. Það verður að gera það yfirvegað og það mun taka tíma og það er heljarinnar flókið verkefni sem ég ætlast ekki til að einhver einn hæstv. ráðherra inni af hendi. Ég held að það sé verkefni þar sem þurfi að gera miklu meira en svo að hægt sé að setja það í hendur eins ákveðins stjórnmálamanns, jafnvel þótt hann hafi hluta af stjórnsýslunni með sér í liði. Ég hygg að þetta mál sé þess eðlis. Þann rökstuðning læt ég fylgja þeirri fullyrðingu að kerfið er enn þá mjög flókið, þrátt fyrir viðleitni í ákveðinn tíma til að reyna að einfalda það. Ég tel þetta liggja í augum uppi um leið og á það er minnst. Eins og ég sagði áðan fagna ég því að króna á móti krónu skerðingin sé afnumin með frumvarpinu. Ég vona að hún sé þá úr sögunni þótt ég verð að viðurkenna að ég þekki ekki alla anga þessara kerfa nógu vel til að vita hvort sambærileg vandamál leynist annars staðar. En þetta er vissulega það sem ég hef mest heyrt kvartað undan. Ég hygg að hér með sé það mál úr sögunni, ég vona það. Hv. velferðarnefnd fer væntanlega betur yfir það. Það er almennt erfitt að gera kerfisbreytingar þannig að þær komi engum illa. Ég held að það sé alltaf svo að þær komi einhverjum illa. Þá er ofboðslega gott að það sé fyrirséð og helst að hægt sé að bregðast við því með tímabundnum ákvæðum um eitthvert kerfi til þess að grípa fólk sem verður af einhverju við kerfisbreytinguna. Það er auðvitað flókið. Það er ekki heldur hlaupið að því að búa til öryggisnet í kringum slíkt, ég átta mig algjörlega á því. Mig langar að fara yfir í aðra sálma, sem aðrir hafa ekki gert en mér finnst þess virði að nefna í sambandi við almannatryggingar. Þetta er atriði sem ég sé einnig mjög mikið í kringum útlendingamálin og er einkenni kerfa sem eru uppfull af varnöglum. Almannatryggingakerfið sem við höfum ákveðið að setja á fót er til þess að hjálpa fólki í neyð. Hvað þarf þá að gera? Jú, það þarf að passa að fólk sé í neyð. Það er passað rosalega vel að ekki sé verið að gefa fólki peninga sem á ekki að fá þá. Kerfið felur óhjákvæmilega í sér þetta viðhorf og það sést reyndar líka hjá löggjafanum og samfélaginu í heild sinni, mundi ég segja. Það sama á við í útlendingamálum. Við erum búin að setja einhver ákveðin skilyrði. Við ætlum að gefa þessum og þessum hópi þessi og hin tækifærin eða þessi og hin réttindi og þá þarf að passa rosalega vel að viðkomandi eigi það skilið á einhvern hátt. Þetta þýðir að þegar við förum út í það verk að ákveða hver eigi hvað skilið höfum við tilhneigingu til að taka til heldur persónulegra þátta, persónulegra þátta eins og t.d. hvort maður eigi maka, eitthvað sem ég tel með persónulegri hlutum í lífi hvers einstaklings. Annað atriði er kannski ekki alveg jafn persónulegt en persónulegt þó og varðar vissulega tækifæri fólks til þess að hagnýta aðstæður og það er hvort fólk býr með öðrum. Þetta hefur mér reynst svolítið erfitt að tala um, bæði í nefndum Alþingis og almennt, vegna þess að það er eins og samfélagið sé búið að ákveða að það sé eðlilegt að við tökum tillit til þeir þátta þegar við tilgreinum bætur og réttindi. Mig langar að storka þeirri hugsjón og er algjörlega opinn fyrir mótrökum, en ég hygg að það geti þvælst fyrir og hafi þvælst fyrir hversu nærri fólki hefur verið gengið þegar kemur að svona spurningum í gegnum tíðina. Ég fletti upp reiknivél fyrir lífeyrisgreiðslur og þá er spurt hvort maður eigi maka og hvort maður búi einn og ég varð eiginlega pínulítið móðgaður vegna þess að mér finnst það ekki koma kerfinu við. Mér finnst allt í lagi að það kosti einhverja peninga að spyrja ekki þeirra spurninga, kannski ekki 50 milljarða ári en mér finnst allt í lagi að það kosti einhverja peninga að undanskilja slíkar spurningar ef það er á annað borð raunhæft. Það er eitthvað sem þarf að ræða í betra tómi, ekki endilega við þetta tilefni, en mig langar að varpa þessu fram því að mér finnst ekki alveg í lagi hvað íslenska ríkinu og Íslendingum finnst í lagi að seilast langt inn í einkalíf fólks almennt í lífinu. Ég þarf ekki að nefna annað en Þjóðskrá sem dæmi þar sem ganga mætti skemur en gert er, sérstaklega með hliðsjón af tækniframförum og leiðum til þess að ná sumum markmiðum án þess að ganga svo langt inn í einkalíf fólks. Ég hjó eftir öðru í greinargerð sem er annars eðlis en mér þykir líka þess virði að nefna þegar við ræðum almannatryggingar og sambærileg kerfi. Eins og kemur fram í greinargerð, með leyfi forseti: „Eins og fram kemur í töflu 3 munu ellilífeyrisþegar með atvinnutekjur koma verr út í nánast öllum tilfellum samkvæmt nýju reglunum heldur en samkvæmt gildandi reglum. Það eru einungis þeir tekjulægstu og þeir sem eru með tekjur á bilinu um 374.000–473.000 kr. á mánuði í atvinnutekjur sem munu fá jafnháar eða hærri greiðslur í nýju kerfi en í gildandi kerfi.“ Með þeim fyrirvara að ég skil þetta kerfi ekki til hlítar þá er alltaf þessi tilhneiging til að passa að við látum aðeins þá hafa bætur sem við höfum ákveðið að eigi það skilið og þá setjum við um leið takmarkanir sem hafa kannski óæskilegar afleiðingar. Ég vil meina að miklar tekjutengingar, sér í lagi miklar en líka bara tekjutengingar í eðli sínu, séu þannig að þær letja. Þær eru þannig að þegar einhver sem hefur engar tekjur og er notandi ellilífeyris eða almannatrygginga eða hvers sem er, hvaða kerfis sem er, ef hann er í þeirri stöðu að þær tekjur minnka við það að hann sæki sér tekjur með atvinnuþátttöku er það í reynd gagnvart þeim notanda aukaskattur, jafnvel mjög mikill skattur, eftir aðstæðum. Það hefur letjandi áhrif. Í því felst óhjákvæmilega sóun, sóun sem ég held að hjálpi engum, sóun fyrir einstaklinginn sem er ekki aðeins fjárhagsleg heldur líka í skilningi frelsis. Ég er þeirrar skoðunar að flest fólk vilji gera eitthvað. Margir eru ekki búnir að finna út úr því hvað það er sem þeir vilja gera, en ég er algjörlega sannfærður um að næstum því allt fólk vill gera eitthvað. Það vill taka þátt í samfélagi. Það vill skipta máli. Það vill búa til eitthvað eða taka þátt í einhverju. Þegar kerfin eru þannig gerð að það bitnar á fólki er það letjandi. Ég er ekki með neina heildarlausn á því. Ég mundi tengja það við umræðuna um borgaralaun, sem er reyndar ansi frábrugðin þessari umræðu allri og auðvitað á algjöru byrjunarstigi þess að hægt sé að skoða það yfir höfuð og þá einungis fyrir framtíðina. Ég er ekki að leggja til að við tökum upp borgaralaun, ég held að það sé hvorki tímabært né raunhæft núna og verður það sennilega ekki áratugum saman, en það er alveg þess virði að skoða fram í tímann eftir því hvernig aðstæður breytast, sér í lagi með tilliti til atvinnuleysis vegna tækniframfara. En það er svo sem önnur umræða. Ég ætla ekki að fara mjög djúpt í þetta. Hugsunin á bak við borgaralaun er einmitt að það er gríðarleg sóun til staðar í núverandi kerfum okkar út af þessum áhrifum, áhrifum sem enginn vill hafa þarna, áhrifum sem enginn ætlaði sér að væru þarna en eru þar samt. Þetta eru hliðaráhrif af þeim kerfum sem við höfum byggt upp með því að vera sífellt með varnagla. Varnaglarnir eru eðlilegir, vissulega skiljanlegir og jafnvel nauðsynlegir, en þeir hafa óhjákvæmilega þessi áhrif. Mér finnst að við eigum að hafa það í huga þegar kemur að þessu. Ég verð að taka undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að það er svolítið vont hvað þetta mál er rætt seint á þessu þingi. Það væri fínt að hafa meiri tíma til þess að ræða það, sér í lagi ef það á að gera meira. Að sama skapi verð ég að segja að mér finnst umræðan alveg jafn gagnleg þótt hún eigi sér stað núna, hún er hér til framtíðar, og í nefndinni verður aflað frekari upplýsinga. Ég held að það sé ýmislegt sem er mjög mikilvægt að hv. velferðarnefnd fari rækilega yfir, þar á meðal samhengi við lífeyrissjóðakerfið og sviðsmyndir til einföldunar og þá helst, að mínu mati í það minnsta, til að sjá hvað megi einfalda meira. Heimildin til að taka lífeyri að hluta finnst mér áhugaverð. Ég verð að segja eins og er, nú hef ég svo lítinn tíma til þess að ræða þetta, að ég skil ekki alveg nákvæmlega hvernig það á að virka, en eins og hæstv. ráðherra nefndi sjálf í fyrstu ræðu sinni er það eitthvað sem nefndin kemur til með að skoða betur og vonandi vel. Það er áhugaverð nálgun, sérstaklega ef frítekjumarkið er afnumið á móti, eins og ég skil það. Þegar ég sat hér úti í sal áðan og var að hlusta, sérstaklega á hv. þm. Ögmund Jónasson, þá komst ég ekki hjá því að finnast að það þyrfti sérþing til að ræða þessi mál. Svo hugsaði ég strax á eftir að það ætti við um miklu fleiri málaflokka. Mér finnst við aldrei ná mjög djúpstæðri umræðu um þennan málaflokk, og það sama á við um marga málaflokka, í þingsalnum. Við náum yfirleitt ágætri umræðu í nefndum. Það krefst líka tíma. Þeir nefndarfundir eru lokaðir, þeim er ekki útvarpað, sem þýðir að það er erfiðara fyrir almenning að komast inn í þau samtöl sem þar eiga sér stað. Þau samtöl eru oft, samkvæmt minni reynslu, það sem varpar hvað bestu ljósi á stór og flókin mál, ekki endilega öll mál en vissulega stór og flókin mál, nema auðvitað meðal þeirra sem hafa tileinkað sér einhvern sérstakan áhuga á þeim eða hreinlega hafa reynslu af kerfunum sjálfum í atvinnu eða einkalífi. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að svo stöddu, virðulegi forseti. Ég á enn þá eftir að gera upp við mig hvað mér finnst um þetta mál í heild, enda er það þess eðlis að það eru ýmis álitamál sem nefndin þarf að fara yfir til þess að betri skilningur fáist á þeim. Mér þykir þessi umræða mikilvæg og býst fastlega við því að hún haldi áfram langt inn í næsta kjörtímabil.

Hæstv. forseti. Mér er hugleikið viðtal við hv. þingmann frá því fyrir allnokkru síðan þar sem mig minnir að yfirskriftin hafi verið „Jöfnuður er ekki markmið“. Þar fór hv. þingmaður yfir hina ýmsu hópa sem eru í menginu öryrkjar og taldi þar upp hóp sem hann kallaði „plein“ aumingja. Ég hef einu sinni áður spurt hv. þingmann út í þennan hóp, hvort þessi hópur fari að hans mati stækkandi eða minnkandi, hvaða hópur þetta sé, hvort hann sé kynbundinn, þ.e. hvort í þessum hópi sé að finna jafn mikið af báðum kynjum. Mig langar líka til þess að inna hv. þingmann eftir því sem hann sagði hér áðan um að fólk vildi vinna en væri ekki búið að finna út hvað það vildi vinna. Nú vill svo illa til að sá hluti tillagna nefndarinnar um endurskoðun almannatrygginga sem lýtur að starfsorkumati komst því miður ekki á dagskrá, merkilegt nokk fyrir andstöðu Öryrkjabandalags Íslands sem ég hélt reyndar að mundi taka þessum tíðindum fagnandi, en það var ekki. En aðalspurning mín til hv. þingmanns er um þennan hóp sem hann gat um í viðtalinu frá því fyrrum og hvort hann geti upplýst mig og þjóðina um það hvaða hópur þetta sé og hvernig hann sé samsettur.

Virðulegi forseti. Ég minnist þess að hv. þingmaður hafi spurt mig að þessu áður og ég hafi svarað þessu áður.

… ekki svar.

Hv. þingmaður telur sig ekki hafa fengið svar. Þá reynum við bara betur enda hef ég vonandi aðeins meiri tíma til þess núna. Það er ekki rétt að ég hafi sagt að jöfnuður væri ekki markmið. Ég sagði að í mínum huga snerist jafnaðarmennskan ekki um að allir ættu endilega það sama skilið, það væri ekki endilega réttlætismál heldur efnahagsmál. Ég er jafnaðarmaður. Ég er frjálslyndur jafnaðarmaður núna og var það þá og hef enga ástæðu til þess að skipta um skoðun þótt ég gefi því auðvitað alveg séns með tímanum. En forsendurnar fyrir því, eins og ég reyndi að útskýra í þessu viðtali, eru fyrst og fremst efnahagslegar, ekki bara réttlætissjónarmiðin þó að þau séu auðvitað líka til staðar. Ég tel að það skipti efnahagslegu máli að það sé jöfnuður í samfélaginu. Mér finnst það mikilvægt til þess að hagkerfið nýtist sem best fyrir sem flesta. Það er ekki rétt að ég hafi sagt að jöfnuður væri ekki markmið eða að það væri ekki mikilvægt. Það er markmið og það er mikilvægt og ég aðhyllist það og ég er jafnaðarmaður, þannig að það er vonandi komið á hreint. Ég vona að hv. þingmaður leyfi mér alla vega að hafa þær skoðanir sem ég ákveð sjálfur að ég hafi, ég ætla að vona að það verði ekki vefengt frekar. Ummæli mín, ég man ekki nákvæmlega hvernig ég orðaði það, en ég notaði vissulega orðið „aumingjar“, voru ekki til þess að tilgreina einhvern hóp samkvæmt mínu viti þannig að ég get ekki svarað hv. þingmanni um kyn eða hvaða hópur það er. Það sem ég var að vísa til með þeim ummælum er viðhorfið sem margir hafa sem er að það sé hætt við því að almannatryggingar, atvinnuleysisbætur og ýmisleg slík jöfnunartæki styrki aumingja, þá sem öðru fólki finnst vera aumingjar, ekki mér. Það sem ég var að reyna að segja, er: Já, veistu hvað, það er bara allt í lagi. Það er allt í lagi að það sé einhver kostnaður, umframkostnaður, sem fari til svokallaðra aumingja sem einhverjir aðrir en ég skulu svara hvað þýði, því að það er ekki jafn mikilvægt og að passa það og að fólkið sem 

Ég fagna því að hv. þingmaður er fylgjandi auknum jöfnuði. Við erum þá á sama báti þar vegna þess að tillögur nefndarinnar eins og þær liggja fyrir og umræðan í nefndinni gekk mjög út á það að menn hefðu sem jöfnust tækifæri. Ég er ekki enn þá orðinn alveg klár á skýringunni á þessum hópi sem ég spurði um áðan þrátt fyrir orð hv. þingmanns, en ég tek það þannig að hann telji að samkvæmt almannarómi sé einhver hópur innan mengisins öryrkjar sem sé raunverulega ekki öryrkjar heldur svona af eigin ósk og/eða eigin frumkvæði. Mig langar að fá þetta skýrt hjá þingmanninum vegna þess að ef svo er þá er ég gjörsamlega ósammála honum. Ég tel að fólk sem nú nýtur þessara bóta sem mörgum þykja naumt skornar, þar á meðal mér, hafi gengið í gegnum mat, örorkumat, þar sem sérfræðingar hafa kveðið upp úr með að það hafi ekki starfsgetu. Þess vegna langar mig enn, burt séð frá þessum óskilgreinda hópi sem hv. þingmaður virðist hafa gripið á lofti í almannarómi, að spyrja hann um það viðhorf sem ég hafði hér áðan uppi, hvort hann telji að starfsgetumat eins og það er sett fram í tillögu nefndarinnar um endurskoðun almannatrygginga sé líklegra til þess að koma þessu fólki til aðstoðar í því efni að verða virkari þátttakendur í þjóðfélaginu. Þá er ég ekki með því að tala um að spara ríkinu fé heldur að gera þá einstaklinga sem fært er að endurhæfa að virkari 

Virðulegi forseti. Ég get ekki svarað því endanlega núna hver skoðun mín er á starfsgetumatinu. Í fljótu bragði hefur mér litist vel á það. En gagnrýnina sem ég heyrt á það hef ég ekki alveg getað sett í samhengi við þær hugmyndir sem ég hef heyrt um starfsgetumatið hingað til. Eins og er er ég hlynntur því og vona að það hafi þau áhrif sem hv. þingmaður nefndi. Ég get eiginlega ekki svarað þessari spurningu betur á þessum tímapunkti, ekki fyrr en ég hef haft tækifæri til að kynna mér betur muninn á starfsgetumati og núverandi fyrirkomulagi. En miðað við allt sem ég þekki um málið þá er það skref fram á við. Hvað varðar þennan hóp þá held ég, virðulegi forseti, að hv. þingmaður reyni að vera hneykslaðri á þessum ummælum en tilefni er til. Það er þannig í samfélagi sem telur hundruð þúsundir manna og við erum búin að búa til kerfi sem varðar tugþúsundir manna, þá er þessi umræða auðvitað alltaf uppi og hefur átt sér stað hér í þingsal og ekki síst frá hv. 2. þm. Reykv. s. á sínum tíma, sem er framsóknarmaður, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, um að það sé til fólk sem misnoti hin ýmsu kerfi. Auðvitað er það alltaf til staðar. Hvort það er 0,1% eða 1% eða 3% eða hvað veit ég ekki. Það eru aðrir sem vita það betur, ég hef a.m.k. ekki heyrt það háar tölur á þeim nefndarfundum sem ég hef setið um þau efni. Auðvitað er sá hópur til staðar. Hann er væntanlega mjög lítill, eða ég held alla vega að hann sé mjög lítill. En alltaf þegar við ræðum þessi mál þá verður maður stanslaust var við ótta við að gera ekki þetta eða hitt vegna þess að þá fái einhver hópur sem aðrir kalla aumingja meira en hann á skilið. Það sem ég er að segja, því að ég virðist vera meiri jafnaðarmaður en hv. þingmaður, er að ef ég skil gagnrýnendur rétt þá finnst mér þetta ásættanlegur fórnarkostnaður, vissulega upp að einhverju marki, til þess að tryggja að þeir sem þó þurfa á bótum að halda fái þær. Mér finnst það langmikilvægast, miklu mikilvægara en að við séum stanslaust að velta því fyrir okkur hvort þessi eða hinn sé að svindla á einhverju kerfi. Það getur vel gerst í öllum kerfum. Það er enginn áfellisdómur 

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að þetta frumvarp skuli vera komið hér fram. Það er byggt á niðurstöðum nefndar um endurskoðun almannatrygginga sem Pétur heitinn Blöndal stjórnaði í byrjun en sem ég tók síðan við stjórn á við veikindi hans og fráfall. Ég verð að lýsa sérstakri ánægju minni yfir því að þau meginmarkmið sem voru niðurstaða nefndarinnar, þ.e. gegnsæið og einfaldleikinn í kerfinu skuli skila sér hér inn í frumvarpið. Víst er að frumvarpið eins og það liggur fyrir mun ekki leysa hvers manns vanda vegna þess að það sem slíkt er almennt og fjallar um almenna endurbót á þeim lögum sem við höfum haft hér undanfarna áratugi. Þau lög hafa verið stagbætt og eru svo flókin eins og nú háttar til að það er ekki nokkur maður til á Íslandi sem skilur þau til hlítar. Við höfðum afar góðan starfsmann í nefndinni sem lá undir grun um að vera eini maðurinn á Íslandi sem skildi almannatryggingakerfið fullkomlega. Hann lét þess getið mjög snemma í starfinu að það væri ofmat, hann gerði það ekki. Það sér hver heilvita maður að þegar kerfið er orðið svo flókið að enginn getur gengist við því að geta skilið það almennilega er kominn tími til að breyta því. Á undan þessari nefnd hafa líklega verið fjórar, fimm slíkar nefndir að störfum. Ég er afar þakklátur fyrir að þetta er væntanlega í fyrsta skipti sem niðurstöður slíkrar nefndar fara svo langt að tillögur hennar fara inn í frumvarp og mælt er fyrir þeim hér á hinu háa Alþingi. Það er fagnaðarefni. Það er einnig ýmislegt áhugavert í frumvarpinu og til bóta, þar á meðal það að bjóða fólki upp á sveigjanleg starfslok, þ.e. að starfslok geti verið allt frá 65 ára aldri og til 75 ára og áttræðs þegar fram í sækir, vegna þess að við sem þjóð erum að eldast en við erum hress lengur. Það er líka talað um að við getum tekið hálf eftirlaun og unnið hálft starf, en það kemur í veg fyrir félagslega einangrun sem oft fylgir starfslokum. Í heild má segja að þarna sé stigið mjög jákvætt skref. Vonbrigðin í málinu eru þau að tillögur nefndarinnar um starfsgetumat, sem ráðherra var búinn að búa um í mál sem yrði eins konar tilraunaverkefni í þá átt að setja upp starfsgetumat, verður ekki að veruleika núna vegna andstöðu Öryrkjabandalags Íslands. Mér þykir það verulega leitt. Ég hef lýst því áður að vegna þess að mjög góð var samstaða í nefndinni um tilurð skýrslunnar sem liggur frumvarpinu til grundvallar, er afskaplega leitt að Öryrkjabandalag Íslands skyldi ekki vilja eða treysta sér til að taka fullan þátt í störfum nefndarinnar allt til enda og hafa þar með áhrif á efni þess, félögum sínum til hagsbóta og heilla. Öryrkjar sáu sér ekki heldur fært að hafa fulltrúa í því starfi sem unnið var áfram á vegum ráðuneytisins við frumvarpasmíð og það harma ég mjög. Ég tel að með aðkomu þessa hóps að vinnunni allt til enda hefði niðurstaðan getað orðið enn þá betri en sú sem birtist hér. Ég tel afskaplega brýnt að samtök eins og Öryrkjabandalagið hafi áhrif á hvernig framtíðarhagur og framtíðaraðstæður félagsmanna þess eru. Því gerði Landssamband eldri borgara sér hins vegar grein fyrir og tóku þátt í starfi nefndarinnar allt til enda og höfðu þar með áhrif á innihald frumvarpsins. Hér er um að ræða eina mestu breytingu sem orðið hefur á þessu kerfi í áratugi. Ég er mjög stoltur af því að hafa átt svolítinn þátt í því að svo gæti orðið. Það er líka annað sem ber að fagna, þ.e. að það skuli í sjálfu sér vera markmið að greina þau úrræði sem eru á Íslandi til töku lífeyris. Því ber að fagna að skerpt sé á hlutverki almannatrygginga þannig að þær grípi þá sem ekki hafa í önnur hús að vernda, þ.e. að þeir sem hafa burðugan lífeyrissjóð og geta staðið á eigin fótum fjárhagslega geri það en að aðalaáherslan sé lögð á þá sem minnst hafa. Það er alveg ljóst að það eitt og sér sem er í frumvarpinu mun ekki duga öllum. Það er alveg ljóst í mínum huga að t.d. sá hópur aldraðra sem býr við kröppust kjör þarf á sértækum aðgerðum að halda. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að greina vanda þess hóps til þess að grípa til þeirra ráðstafana sem nauðsynleg kunna að verða til að jafna hlut þeirra. Fljótt á litið hefur maður á tilfinningunni að sá hópur sé það fólk sem býr annaðhvort í leiguhúsnæði eða í skuldugu eigin húsnæði og þarf að glíma við mikinn læknis- og lyfjakostnað. Ég held að sé algjörlega ljóst að ef við ætlum að fanga vanda þessa fólks - og það er nákvæmlega eins með þann hóp öryrkja sem er í mestum vanda staddur, má segja að þetta séu fjögur, fimm þúsund manns í hvorum hópi fyrir sig - tel ég algjörlega nauðsynlegt að vandi þessa hóps sé greindur og skoðað hvernig hann birtist þannig að hægt sé að grípa til ráða þar að lútandi. Ég held að sé ekki mjög flókið. Ef þetta snýst t.d. um lyfjakostnað er hægt að gera ýmsar breytingar þar á. Ég minni á að fyrir um tveimur og hálfu ári síðan voru uppi hugmyndir hér um að setja lyf t.d. í lægra virðisaukaskattsþrep. Það mundi strax lækka kostnaðinn. Síðan er það annað sem er náttúrlega mjög umhugsunarvert að þeir sem berjast hvað mest fyrir því að hér sé frelsi í að flytja inn ýmislegt til landsins eins og landbúnaðarafurðir og fleira, taka það ekki í mál að lyf og lyfjakaup séu boðin út á alþjóðamarkaði og telja mikinn héraðsbrest verða ef slíkt yrði gert. Auðvitað á ekki að hlusta á slíka sérhagsmunagæslu. Það á náttúrlega að taka á lyfjakostnaði í þessu landi með öllum þeim ráðum sem við höfum. Við eigum ekki að láta það stöðva okkur þótt einhverjir sérhagsmunahópar bregðist illa við því vegna þess að það er allt of mikið í húfi. Það er það í húfi að bæta lífskjör og líf hóps sem á mjög undir högg að sækja. Okkur ber skylda til þess öllum hér að reyna að bæta þar úr eins og best við getum. Svo ég segi það aftur er þetta frumvarp mjög góð byrjun og ég vona innilega að nefndarmenn í hv. velferðarnefnd leggi sig fram um að afgreiða það fljótt og vel þannig að þær kjarabætur sem hér eru komi þeim til góða sem á þeim þurfa að halda.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að lengja umræðuna mikið en mér finnst ástæða til að taka hér aðeins til máls um frumvarp um breytingu á lögum um almannatryggingar sem lýtur einkum að öldruðum. Það sem sérstaklega er verið að leggja til er annars vegar möguleikinn á sveigjanlegum starfslokum og hins vegar að einfalda bótakerfið, sem eru hvort tveggja jákvæð markmið. Það verður hins vegar að segjast í upphafi að við erum nú stödd í þinginu og starfsáætlun er útrunnin, búið er að boða til kosninga en ekki er enn búið að ákveða hversu langan tíma í viðbót Alþingi ætlar gefa sér til að fara yfir þau mál sem hér eru á dagskrá. Þetta mál er þess eðlis að þrátt fyrir að talsvert samráð hafi verið haft í aðdragandanum og að málið sé að einhverju leyti afurð mikillar nefndarvinnu í fortíðinni er óþægilegt að fjalla um það með jafn stuttan tíma fram undan og við væntum, þó að við vitum í raun ekkert um það frekar en annað hér í þinginu. Gott hefði verið að hafa tíma til að ræða þetta mál og kynna sér það, þrátt fyrir að það hafi haft talsvert langan aðdraganda. Áður en ég fer í efnisatriðin vil ég segja að það liggur fyrir nú þegar komið hafa inn umsagnir í aðdragandanum frá ólíkum samtökum og hópum eldri borgara. Þær eru ekki allar á eina lund. Þó má segja að flestir taki undir stóru markmiðin og telji þau mjög jákvæð sem lúta að einföldun kerfisins annars vegar og sveigjanlegum starfslokum hins vegar. En hins vegar er gagnrýnt að ýmislegt sé ekki gert, að ekki sé tekið á tilteknum þáttum. Svo má ekki gleyma því að frumvarpið sprettur úr vinnu sem ætlað var að taka til talsvert fleiri þátta. Vil ég þá sérstaklega nefna málefni öryrkja sem eru ekki hér undir. Það hefði þess vegna verið gott að hafa tímann fyrir sér í þessum málum, að þau væru rædd um leið, því að þetta er auðvitað bara einn hluti vinnunnar. Ég vitna hér til umsagna. Við sjáum til að mynda að Landssamband eldri borgara hefur sent okkar álit þótt málin séu ekki farin formlega til umsagnar. Félag eldri borgara í Reykjavík hefur einnig sent okkur þingmönnum álit og eins Grái herinn, sem er aðgerðahópur eldri borgara, þannig að við sjáum að það er ýmislegt sem æskilegt væri að fara vel yfir í tengslum við þetta frumvarp. En ég vona að tíminn verði vel nýttur til þess. Eins og ég nefndi áðan er það jákvætt markmið sem hér er sett fram, að starfslok verði sveigjanlegri. Auðvitað sjáum við að hópar eldri borgara eru gerbreyttir að samsetningu frá því sem var kannski fyrir tveimur áratugum. Að sjálfsögðu spilar inn í sú staðreynd að fólk lifir almennt lengur og það eru fleiri möguleikar til þess að halda heilsu fram eftir aldri. Því er ekki óalgengt að fólk sem þarf að hætta störfum sjötugt er enn með fulla starfsorku og vill gjarnan vinna áfram. Það er því mikilvægt að samhliða þessum breytingum, verði þær að lögum, sé hugað að því að vinnumarkaðurinn bregðist við þessum breytingum, að vinnumarkaðurinn hugi að því hvernig hann getur nýtt sér starfskrafta eldri borgara. Það eru margir sem vilja vinna lengur en til sjötugs og kannski í einhvers konar hlutastarfi, jafnvel þá einhver önnur störf en þeir hafa áður sinnt, en það eru ekki endilega mörg tækifæri og það er mjög mismunandi milli geira. Ég held að það geti falist mikil tækifæri í því t.d. að nýta fólk sem verið hefur í yfirmannsstöðu en getur komið að miklu gagni sem sérfræðingar eða í hvers konar öðrum störfum þó að það sé innan sama vinnustaðar. Mér finnst ég þegar finna fyrir ákveðinni hugarfarsbreytingu á vinnumarkaði, og ég held að þarna skipti máli að vinnumarkaðurinn taki þátt og sjái til þess að sveigjanleg starfslok verði raunverulegur möguleiki hjá þeim eldri borgurum sem vilja vinna lengur. Það er auðvitað líka mikilvægt að huga að því að ekki allir eru með góða heilsu eða í þannig störfum að þeir geti unnið lengur. Þá vitna ég sérstaklega til fólks sem verið hefur í erfiðisvinnu og er komið á þann stað í sínu lífi að það getur hreinlega ekki sinnt þeirri erfiðisvinnu sem það hefur sinnt fram að þessu. Það er auðvitað talsverður munur á því að vera í vinnu sem ekki reynir á mann líkamlega og t.d. því að vinna við skúringar. Mér finnst því mikilvægt þegar við skoðum þessi mál að við höfum hugfast að aðstæður eldra fólks eru afar ólíkar eftir heilsu, geirum og öðru slíku. Síðan vil ég nefna það sem lýtur að einföldun og samræmingu bótakerfanna. Ég skal vera fyrst til að viðurkenna að þetta kerfi er vissulega allt of flókið. Ég tek undir það markmið að mikilvægt er að einfalda það. Það er mikilvægt og við höfum öll heyrt það, þingmenn sem erum út um hvippinn og hvappinn, að þetta veldur fólki algjörlega óþörfum áhyggjum og erfiðleikum að til að mynda bótaflokkarnir séu með mismunandi skerðingarhlutföllum. Það er því jákvætt skref að horft sé til þess að einfalda kerfið, því að það er satt að segja afskaplega óaðgengilegt á köflum fyrir venjulegt fólk. Sú breyting er mikilvæg en það þarf auðvitað að skoða hana. Ég tek það fram að ég er ekki búin að lúslesa greinargerðina, en ég sé til að mynda hér aftast að gerð hefur verið tilraun til þess að greina ólík áhrif á kynin. Það er niðurstaða þeirrar greiningar, og ég vænti þess að nefndin fái tíma til að fara vel yfir hana, að þessar breytingar muni koma almennt betur út fyrir konur en karla, og þar af leiðandi jafna stöðu kynjanna. Mér finnst það mjög jákvætt að sú greining sé lögð fram. Það er í takt við stefnu ríkisstjórnarinnar og síðustu ríkisstjórnar að við rekum hér kynjaða hagstjórn og kynjaða fjárlagagerð. Ég hef einmitt kallað eftir því í ýmsum öðrum frumvörpum frá ríkisstjórninni. Ég nefni bara nýlegt frumvarp um Lánasjóð íslenskra námsmanna, eða um námsstyrki og námsaðstoð, sem mig minnir að það heiti. Þar liggur slík greining ekki fyrir. Mér finnst mjög jákvætt að hún liggi fyrir. Ég vil bara segja að það mundi ég vilja sjá í öllum frumvörpum, stjórnarfrumvörpum, sem miða að kerfisbreytingum á borð við þær tvær sem ég hef hér nefnt. Það sem veldur mér hins vegar áhyggjum eru töflurnar sem hér eru. Þar er verið að útskýra hvernig skerðingarnar eru og hvernig breytingarnar verða með tilliti til lífeyrissjóðstekna, með tilliti til fjármagnstekna og með tilliti til atvinnutekna. Gallinn er sá að kjör þeirra sem eru í neðsta flokknum og fá 212.776 þús. kr. í þessa grunnframfærslu, breytast ekkert, þ.e. þetta er talan fyrir þá sem ekki búa einir. Ef maður býr einn er þessi tala 246.902 þús. kr. Ég hlýt að rifja það upp sem einnig er minnt á í umsögn Félags eldri borgara, að eldri borgarar og öryrkjar settu fram þá skýru kröfu í tengslum við það þegar kjarasamningar voru gerðir á almennum vinnumarkaði og ákveðið var að semja um að lægstu laun mundu hækka í áföngum upp í 300 þús. kr., að lágmarkstekjur þeirra yrðu líka 300 þús. kr. Það er ekki óbilgjörn krafa. Miðað við þau framfærsluviðmið sem finna má á heimasíðu velferðarráðuneytis er ekki nokkur maður ofhaldinn af 300 þús. kr. í mánaðartekjur. Þær duga vart til til þess að uppfylla framfærsluviðmiðin sem þar eru. Ég vil nota tækifærið hér að lokum og segja að sú krafa er ekki gleymd. Þetta þarf að fara yfir í velferðarnefndinni. Það er kannski ekki fjölmennur hópur sem tilheyrir í lægsta tekjuhópnum, en þarna eru samt einhverjir.  Af því að hér voru hv. þingmenn að ræða áðan um hvort þeir væru jafnaðarmenn eða ekki þá vil ég segja að ég tel mig a.m.k. í hópi jafnaðarmanna. Mér finnst mikilvægt að við skoðum sérstaklega þessa hópa í tengslum við frumvarpið í þeirri vinnu sem fram undan er, því að það er ekki gott að ljúka þessari vinnu ef við skiljum einhvern hóp eftir, hversu fámennur eða fjölmennur hann kann að vera. Það finnst mér ekki ganga, herra forseti. Þetta er nú það sem ég vil segja um málið svona í blábyrjun, en ég vænti þess að við eigum eftir að eiga miklar umræður um það hér. Þetta er stórt mál og það kallar á ígrundaða skoðun sem ég held að við séum öll reiðubúin að fara í. Það er eðlilegt að skoða alla þætti þess vel. Ég hef trú á því að hér liggi fyrir ágætisgögn þannig að við náum að gera það, en svo verðum við að sjá hvert tíminn leiðir okkur og þinghaldið.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki tefja þennan fund lengi. Ég kem aðallega hingað upp vegna þess að þetta er 1. umr. um þetta mikilsverða frumvarp um breytingu á lögum um almannatryggingar þar sem menn segja að mikil kerfisbreyting sé á ferðinni. Það er einhver einföldun. Samt sem áður verður ekki auðvelt fyrir fólk að átta sig því að jaðaráhrifin af skerðingum sem verða áfram í kerfinu eru ekki ljós til dæmis. Ég tel því að þessi kerfisbreyting sem menn tala um sé nú frekar í orði en á borði. Ég treysti því líka, virðulegi forseti, að málið komi ekki til 2. umr. í þinginu vegna þess að það er 8. september í dag og þingi á að ljúka, ég veit ekki hvenær, það á að kjósa 29. október, held ég að búið sé að ákveða. Ég skil ekki hvernig menn ætla að koma málinu í gegn vegna þess að það hlýtur að fara til umsagnar og það tekur minnst hálfan mánuð, síðan á eftir að ræða það í nefndinni og það á eftir að ræða þetta í þingflokkum. Við verðum að hafa tíma til að skoða hvernig þessi svokallaða kerfisbreyting virkar fyrir fólk af því að ég tel að orðið sem notað er, þ.e. kerfisbreyting, er bara orð. Ég met það svo eftir að hafa mjög svo skautað yfir málið eins og stundum er sagt. Þá á eftir að fara yfir það í nefndinni og svo ætti eftir að kynna mér það í þingflokki hvað kemur út úr því og svona. Það er bara mín skoðun að ekki sé hægt að klára málið á því þingi sem eftir stendur. Þetta er allt, allt of stórt til þess. Síðan vil ég segja, ég vil bara nefna tvennt sem mér finnst mjög einkennilegt hérna. Það er í fyrsta lagi það að kostnaður á fyrsta ári er 5 milljarðar, held ég að ég skilji rétt. Já, áætlaðar árlegar kostnaðarbreytingar á nýju kerfi á árunum 2017–2040 eru á töflu á bls. 34. Og 2017 á breytingin að kosta okkur 5,3 milljarða. En fólkið sem er í lægsta flokknum, fólkið sem virkilega þarf mest, það á ekki að fá eina litla krónu. Ekki krónu. Við ætlum að fara að breyta í orði einhverju kerfi, borga fimm komma eitthvað milljarða, og við ætlum ekkert að láta fara til þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Síðan erum við að koma með sveigjanlegan eftirlaunaaldur, það er mjög gott. Við erum að hvetja fólk til þess að vinna meira. Eldra fólk getur unnið af því að það hefur meiri starfsgetu og um leið ætlum við að lækka frítekjumarkið vegna atvinnutekna. Á blaðsíðu 15 í frumvarpinu stendur: „Þó kom fram að kerfisbreytingin geti að vissu marki leitt til þess að heildartekjur lítils hóps“ - allt í lagi þó það sé lítill hópur - „ellilífeyrisþega, sérstaklega þeirra sem hafa atvinnutekjur á bilinu 105.000–374.000 kr.“ - það er nú svolítið mikið, svolítið stórt bil - „geti lækkað. Stafar það af því að frítekjumark vegna atvinnutekna er mun hærra en frítekjumörk vegna lífeyrissjóðstekna og fjármagnstekna í núverandi kerfi.“ Já, já, það getur vel verið. En af hverju þurfum við að breyta því?

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til þess að tjá mig um að þetta frumvarp skuli vera komið fram, sem er kannski gleðilegt, ég veit það ekki. Það er afrakstur mikillar vinnu nefndar sem fór af stað í upphafi kjörtímabilsins til að reyna að breyta almannatryggingum. Ég held að það sé náttúrlega alveg ljóst að gera þarf eitthvað í þeim málum og gera það vel. Ég treysti alveg því fólki sem er í nefndinni, ég var skipaður í hana á sínum tíma sem aðalmaður en varamaðurinn minn vildi endilega taka þátt í henni þannig að ég tók ekki þátt í starfinu að fullu. Ég er búinn að glugga aðeins í frumvarpið og verð að segja eins og er að ég á eftir að lesa það mun betur. Það var einhver sem sagði í gær að það væru tveir menn á Íslandi sem kynnu eitthvað á almannatryggingakerfið, ég er alveg pottþétt ekki annar þeirra svo það sé nú sagt. En ég velti því fyrir mér hvort þetta sé gott og það eru náttúrlega ýmsar gagnrýnisraddir úti í samfélaginu og menn benda á að það sé ekki gott, eins og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir nefndi áðan, að þeir sem hafa minnst nú þegar fái enga hækkun. Það tel ég náttúrlega mjög alvarlegt. Við höfum vitað það í mörg ár að ástandið er slæmt hjá vissum hópum í samfélaginu, hjá eldri borgurum og ekki síst hjá öryrkjum, sem nánast búa við hungurmörk og hafa verið að berjast við það í mörg ár að fá kjör sín bætt. Það er kannski lykilatriðið, við þurfum að bæta þau. Mig langar til þess að vitna í einn mann sem heitir Björgvin Guðmundsson, hann er viðskiptafræðingur og fyrrverandi borgarfulltrúi og sendifulltrúi í utanríkisráðuneytinu. Hann hefur farið fyrir kjaranefnd eldri borgara í Reykjavík, verið formaður hennar, og segir á heimasíðu sinni hvernig hann hefur haft samband og verið í samvinnu við stjórnmálaflokka. Hann segir í dag, með leyfi forseta: „Margir virðast telja að hagur þeirra aldraðra og öryrkja sem verst eru staddir muni batna ef frumvarp um almannatryggingar verði samþykkt. En það er misskilningur. Stjórnmálamenn og sérstaklega fulltrúar ríkisstjórnarinnar eru búnir að klifa á því í langan tíma, eitt til tvö ár, að hagur þeirra verst stöddu muni batna. En þetta er ekki rétt. Þetta er blekking. Þessi áróður hefur smogið alls staðar inn þannig að ólíklegustu menn eru farnir að trúa þessu.“ Síðan spyr hann: „Hverjir eru verst staddir meðal lífeyrisþega? Það eru þeir sem einungis hafa lífeyri frá almannatryggingum og ekki aðrar tekjur, eru á strípuðum lífeyri eins og sagt er. Er verið að bæta hag þeirra? Nei, ekki um eina krónu. Það var staðfest á Alþingi í gærkvöldi. Eygló ráðherra sagði að hagur þeirra yrði bættur í framtíðinni. Það er mikil huggun í því eða hvað? En hverra hagur batnar þá? Jú, hagur þeirra sem hafa lífeyrissjóð batnar nokkuð. En þó er grunnlífeyrir felldur niður hjá eldri borgurum þó að eldri borgarar hafi alltaf lagt áherslu á að halda honum. En lífeyrir TR skerðist meira en áður vegna atvinnutekna. Hagur þeirra versnar sem sagt. Ég tel að afnema eigi skerðingar vegna lífeyrissjóða alveg. Við eigum þennan lífeyri og ríkið á ekkert með að skerða hann hvorki beint né óbeint. Mál er að linni.“ Ég held að þessi maður hafi miklu meira vit á þessu en nokkurn tímann ég. Ef þetta er rétt sem hann segir þá verður að skoða þetta mun betur og reyna að laga það. Nú veit ég það ekki. Ég sé að hæstv. ráðherra hristir hausinn og ég treysti á að hún skýri það út fyrir okkur hvers vegna hún gerir það. En ég tel að við eigum að fara vel yfir þetta, málið kemur til minnar nefndar, velferðarnefndar, og við munum örugglega skoða það vel. Ég vona að við getum skoðað þetta það vel að við getum sent frá okkur frumvarp, hvort sem það verður á þessu þingi eða hvert sem framhaldið verður, sem bætir hag allra og við getum boðið öllum öryrkjum og eldri borgurum mannsæmandi lífskjör. Það er algjört lykilatriði í mínum huga, hverju sem fram vindur, að við verðum að bjóða þessu fólki mannsæmandi lífskjör. Ég held að það sé líka það eina sem það er að biðja um. Við sem þjóð, svona rík þjóð, eigum að geta gert það. Annað er eiginlega skammarlegt. Og hvernig staðan er hjá mörgum af þessum hópum núna er í raun skammarlegt. Við eigum að sameinast um það öll sem eitt, þvert á alla flokka, að breyta þessu, standa saman að því að breyta þessu þannig að þessir hópar geti borið höfuðið hátt og labbað hér um götur sem fullgildir þegnar í samfélaginu. Það eru allt of margir sem eru utan kerfis eða lenda utan garðs og eiga verulega um sárt að binda. Mín ósk er sú að við leysum þetta mál alveg eins og við leystum húsnæðisfrumvörpin í vor í fullri samvinnu og vöndum okkur við það og skilum frá okkur frumvarpi sem tryggir það að enginn, ekki ein einasta manneskja, lendi utan garðs.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa umræðu og tek undir það og er alveg sannfærð um að velferðarnefnd mun takast á við þetta verkefni jafn vel og hún gerði varðandi húsnæðismálin. Ég treysti engri annarri nefnd betur til þess að fást við þetta verkefni en einmitt velferðarnefnd sem hefur sýnt það aftur og aftur hverju við getum náð fram þegar við tökum höndum saman. Þetta fyrirkomulag, þær breytingar sem hér eru lagðar til á almannatryggingum eldri borgara, snýst um einföldum, að við skiljum betur kerfið, að fólk viti hvaða rétt það á. Það er ekki þannig í dag. Það snýst um að auka sveigjanleikann í kerfinu þannig að fólk hafi sjálft meira um það að segja hvernig það trappar sig niður vegna aldurs eða aukinnar vanheilsu þegar það eldist. Á þeim grunni, þegar kerfisbreytingarnar eru komnar í gegn, þegar fólk veit hvaða rétt það á og skilur hann, munum við halda áfram að bæta í. Þetta sýndi sig vel um síðustu áramót, ég held að aldrei áður hafi orðið jafn miklar prósentuhækkanir á bótum og einmitt þá, það sýndi sig hvað það hefði skipt miklu máli ef við hefðum verið búin að ganga frá þeim kerfisbreytingum þannig að fólk hefði áttað sig betur á því hvað við vorum í raun að setja mikla fjármuni inn í kerfið. Hér erum við að búa til nýjan ellilífeyri, ég get líka notað orðið grunnlífeyri því að hinn svokallaði grunnlífeyrir sem alltaf er verið að tala um heitir samkvæmt lögum um almannatryggingar ellilífeyrir. Hér erum við að búa til nýjan ellilífeyri. Það er rétt að lagt er til að hann skerðist með ákveðnum hætti. Það er tillaga þessarar nefndar og þeirrar nefndar sem starfaði þar á undan. Við erum hins vegar komin með nýtt ákvæði, þá nýjung að hægt sé að fá hálfan áunninn ellilífeyri og það skiptir engu máli hvað þú ert með miklar aðrar tekjur, það mun ekki skerða þann hluta. Það mætir að mínu mati að miklu leyti sjónarmiðum varðandi breytingar sem eru að verða vegna afnáms frítekjumarks atvinnutekna. Ég hef sagt það áður hér og ég hvet nefndina til þess að fara mjög vel yfir þetta ákvæði. Við erum líka að setja inn ákvæði sem er nýjung, það hefur verið til staðar í lífeyrissjóðakerfinu en hefur ekki verið til staðar í almannatryggingakerfinu, að fólk geti farið fyrr á lífeyri, áður en „lögbundnum“ lífeyristökualdri er náð. Núna er það 67 ára. Ef frumvarpið verður að lögum verður það möguleiki fyrir fólk, ef það á nægileg réttindi, að byrja að taka eftirlaun eða fara á ellilífeyri frá 65 ára aldri. Það þýðir að vísu að hann verður ekki jafn mikill og hann hefði orðið ef fólk hefði farið seinna á lífeyri, en það getur líka frestað því og þar af leiðandi fengið aukin réttindi. Ég efast heldur ekki um að nefndin mun fara vel yfir athugasemdirnar vegna frítekjumarks atvinnutekna og velta þeim fyrir sér upp á hvort hægt sé að hreyfa til skerðingarprósentuna sem nefndin lagði til og er nákvæmlega hér í frumvarpinu, var einnig í frumvarpi sem var lagt fram í lok síðasta kjörtímabils og líka fyrr á þessu kjörtímabili frá hendi þingflokks Samfylkingarinnar, og hún skoði samspilið við það að auka ef til vill eilítið flækjustigið með því að setja einhvers konar frítekjumark varðandi atvinnutekjur þannig að kostnaðurinn verði sá sami með því að stilla það af. Það er líka mikilvægt að benda á að af þeim 33.000 eldri borgurum sem fá núna ellilífeyrisgreiðslur hjá almannatryggingum eru 23 einstaklingar ekki með neinar aðrar greiðslur, samkvæmt tölum sem ég fékk fyrir ekki löngu síðan. Allir umfram þessa 23 fá meira. Ég vil líka segja hér að ef sú tillaga yrði samþykkt að það yrðu engar skerðingar á lífeyrissjóðstekjum, þótt hér séum við að taka skref í þá átt að bæta samspilið á milli almannatrygginga og lífeyrissjóðanna, sem sagt tveggja lykilkerfa, værum við fyrst og fremst að huga að þeim sem hafa mest, því að hér er lagt til að klippt sé á þegar fólk er komið með 450–500 þús. kr. í aðrar tekjur. Ég er ekki sammála því að við þurfum að bæta við stuðninginn þar. Ég vil mun frekar horfa til þess hvað við getum gert varðandi þessa 23 einstaklinga eða hvað við getum gert þegar við erum búin að ná kerfisbreytingunni í gegn, þegar við erum líka búin að bæta kerfi öryrkja og ná samtalinu við þá. Þá setjumst við líka yfir það hvað við getum gert, hvernig við sjáum fyrir okkur að breyta bótunum og hvernig hækkum við þær. Það er eitthvað sem við erum öll sammála um. Það eru allir sammála um mikilvægi þess. Síðustu tölur sem ég sá sýndu að það eru um 60.000 manns sem fá greiðslur með einum eða öðrum hætti í gegnum Tryggingastofnun og um helmingur eru eldri borgarar, 33.000 eldri borgarar og það skiptir verulega miklu máli að við hugum að því hvernig við getum búið til sem best kerfi. Þetta er tillaga eftir margra ára nefndarstarf þar sem helstu hagsmunasamtök komu að. Það er mikilvægt að hafa það í huga þó að menn hafi viljað ganga lengra að einhverju leyti og komi því á framfæri í sérálitum, að menn voru sammála um þær tillögur sem hér eru um breytingar, menn voru sammála um að þetta væru góðar tillögur og yrðu til hagsbóta fyrir einstaklingana sem fá greiðslurnar og fyrir samfélagið í heild sinni. Ég vona að menn fari vel yfir, eins og við höfum gert í ráðuneytinu varðandi sérálitin sem voru bókuð þar sem menn voru að horfa til framtíðar, hvað viljum við gera þegar kerfisbreytingin er orðin að raunveruleika, en til þess að við getum komist þangað þá verðum við fyrst að klára þessa kerfisbreytingu, tryggja einföldunina, tryggja að við skiljum öll kerfið betur en við gerum í dag og auka sveigjanleikann. Síðan veit ég að við munum öll taka höndum saman um að halda áfram að bæta kjör lífeyrisþega.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, 44/1998, með síðari breytingum. Markmið lagabreytinganna er að finna hlutverki stjórnvalda við veitingu þjónustu í almannaþágu á húsnæðismarkaði traustan farveg til framtíðar. Lagt er til að stjórnvöld setji fram og kynni heildstæða húsnæðisstefnu með aðkomu Alþingis og að hlutverk sveitarfélaga við mótun húsnæðisstefnu sé skýrt og eflt og aðkoma hagsmunaaðila tryggð með tilkomu húsnæðisþings. Framkvæmd húsnæðisstefnu stjórnvalda er jafnframt fundinn traustur farvegur með því að skerpa á því meginhlutverki Íbúðalánasjóðs að vinna að stefnumótun á sviði húsnæðismála og vera ráðherra til ráðgjafar við mótun húsnæðisstefnu, vinna að upplýsingaöflun um húsnæðismarkaðinn og styðja við sveitarfélög við gerð og framkvæmd húsnæðisáætlana þeirra. Enda sveitarfélögin lykilaðilar þegar kemur að skipulagsmálum og að sinna félagsþjónustunni og halda utan um húsnæðismál þeirra sem minnst hafa á Íslandi. Efni frumvarpsins byggist að miklu leyti á tillögum verkefnisstjórnar og samvinnuhóps um framtíðarskipan húsnæðismála frá árinu 2014, en í framangreindum nefndum áttu sæti fulltrúar frá bæði ríki og sveitarfélögum sem og helstu hagsmunaaðilum. Þá var horft til fyrirkomulags sambærilegra stofnana á Norðurlöndum, þá helst Húsbankans í Noregi og ARA í Finnlandi. Í frumvarpinu eru í fyrsta lagi lagðar til breytingar á lögunum í samræmi við lög nr. 52/2016, um almennar íbúðir, og breytt hlutverk Íbúðalánasjóðs, m.a. vegna þeirra verkefna sem honum eru falin við veitingu stofnframlaga á grundvelli þeirra laga, en Alþingi samþykkti lög um almennar íbúðir nú snemma í sumar. Eitt af meginhlutverkum sjóðsins verður að úthluta svokölluðum stofnframlögum sem ætluð eru til að styðja við uppbyggingu leiguhúsnæðis fyrir einstaklinga sem eru undir tilteknum tekju- og eignamörkum og sinna sértækum lánveitingum á félagslegum forsendum vegna markaðsbrests, hvort sem er almennt eða á einstökum svæðum. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum sem fjalla um hlutverk sjóðsins og bókhaldslegan aðskilnað milli þeirra verkefna sem hann hefur haft hingað til og þeirra verkefna sem hann mun sinna eftir gildistöku frumvarpsins, verði það að lögum. Þessi tillaga var unnin í nánu samráði við Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið þar sem þeir aðilar hvöttu einmitt til þess að þetta yrði skýrt með þessum hætti. Í þriðja lagi er skerpt á hlutverki Íbúðalánasjóðs, sveitarfélaga og Alþingis í stefnumótun og áætlanagerð í húsnæðismálum. Ákvæðum um hlutverk sjóðsins er breytt þannig að stefnumótun, greiningum og áætlanagerð er gert hærra undir höfði og ákvæði um húsnæðisáætlanir sveitarfélaga og skyldu þeirra til að aðstoða þá sem eiga erfitt með að afla sér húsnæðis eru skýrð. Lagt er til að ákvæði um húsnæðisnefndir sveitarfélaganna falli brott enda hefur það svo sannarlega ekki verið virt, en verkefni sveitarfélaga verði fengin sveitarstjórn sem geti svo í samþykktum sínum ákveðið að fela öðrum aðila innan sveitarfélagsins þau. Þá er lagt til að við lögin bætist nýr kafli sem fjalli sérstaklega um stefnumótun á sviði húsnæðismála og húsnæðisáætlanir, en þar er m.a. að finna nýtt ákvæði sem fjallar um húsnæðisþing, sem halda skal á tveggja ára fresti, og skyldu ráðherra til að leggja fram þingsályktunartillögu um stefnumótun á sviði húsnæðismála til að tryggja aðkomu Alþingis. Í fjórða lagi eru lagðar til breytingar á þeim heimildum sem sjóðurinn hefur til að veita lán til einstaklinga til kaupa á fasteignum til eigin nota. Nú hefur sjóðurinn heimild til að veita lán til kaupa á fasteignum sem eru undir ákveðnum verðmörkum auk þess sem ákveðið hámark er á fjárhæð þeirra lána sem honum er heimilt að veita, óháð staðsetningu þeirra. Breyting sú sem lögð er til hér felst í því að til þess að sjóðnum verði heimilað að lána einstaklingum til kaupa á fasteign þarf lántakandi að sýna fram á að hann fái ekki lán á ásættanlegum kjörum hjá lánastofnun vegna staðsetningar fasteignarinnar eða af öðrum ástæðum. Núgildandi ákvæði um hámarkslán og hámarksverð fasteigna munu þó haldast óbreytt. Að lokum eru lagðar til breytingar á ákvæðum um úrræði vegna greiðsluvanda lánþega og afskriftir, ákvæði sem skipta verulega miklu máli til þess að bæta rekstur sjóðsins og draga úr áhættu ríkissjóðs. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta er mikilvægt framhald af þeim lögum sem samþykkt voru í vor, þá sérstaklega lögum um almennar íbúðir. Frumvarpið er líka framhald af þeim lögum sem voru samþykkt árið 2012 sem breyttu umtalsvert stöðu sjóðsins og takmörkuðu þá verulega lánaheimildir hans og þær afleiðingar sem það hefur haft. Þá tel ég líka að vönduð greining, áætlanagerð og skýr stefnumótun í húsnæðismálum sé mikilvæg til að tryggja húsnæðisöryggi landsmanna. Við höfum þegar lagt til hvað þetta varðar það sem ég vil nefna til dæmis, að í dag vorum við að kynna nýtt mælaborð þar sem við tökum saman þær upplýsingar sem eru til í húsnæðismálum, að taka hingað inn í þingið umræðu um hvernig við viljum hátta húsnæðismálum hér, þessum grundvallarrétti fólks, og hvaða sýn við höfum. Ég vona svo sannarlega að frumvarpið verði unnið vel í þinginu og að við vinnum enn á ný má segja kannski lokahnykkinn á því verki sem verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála var falið þegar þessi ríkisstjórn tók við. Fjöldinn allur af málum hefur komið inn í þingið sem hefur byggt á þeirri vinnu og líka því samkomulagi sem náðist við aðila vinnumarkaðarins. Ég tel því að við séum að gera nákvæmlega þetta, að finna hlutverki stjórnvalda við veitingu þjónustu í almannaþágu á húsnæðismarkaði traustan farveg til framtíðar þar sem við horfum til þess hvað Norðurlöndin hafa gert og byggjum á því. Ég leyfi mér því að leggja til við virðulegan forseta að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hæstv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Herra forseti. Þau rök sem höfð hafa verið uppi um að breyta hlutverki Íbúðalánasjóðs eru m.a. þau að lítil umsvif séu hjá sjóðnum, að hann standi í raun ekki undir núverandi hlutverki samkvæmt löggjöf. Ég velti því fyrir mér sem ég kom að í ræðu minni áðan um almannatryggingar. Fyrir þessu þingi liggja mörg stór og knýjandi verkefni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvað liggi á með þessa breytingu. Er ekki í lagi að skoða þessi mál betur á nýju þingi að loknum kosningum? Við fengum ágæta kynningu hjá hæstv. ráðherra fyrir allnokkru síðan á tillögum verkefnisstjórnar um húsnæðismál. Þar var upphaflega gert ráð fyrir því í þeim tillögum, ég ítreka að það er talsvert síðan, að hlutverki Íbúðalánasjóðs yrði breytt en að við mundum horfa á eitthvert nýtt, opinbert húsnæðisfélag og nýtt hlutverk þannig að við mundum ekki afhenda húsnæðislánamarkaðinn eingöngu til bankanna, sérstaklega á meðan fyrirkomulag bankanna hér á landi hefur ekki verið endurskoðað, sem ég tel raunar brýna þörf á. Ég held að ég eigi einhverja samleið með nokkrum hv. þingmönnum í flokki hæstv. ráðherra sem telja mjög mikilvægt að endurskoða bankakerfið, að við hugum til að mynda að stofnun samfélagsbanka. Það hefur ekki verið gert. Við vitum allt um sjónarmið hv. þingmanna og hæstv. ráðherra Sjálfstæðisflokksins til þeirrar hugmyndar, sem er auðvitað samstarfsflokkur hæstv. ráðherra. Ég átta mig því ekki á því að við séum í raun að fara að leggja niður Íbúðalánasjóð í núverandi mynd og skilja hann eftir með afar takmarkað félagslegt hlutverk, og að ekki sé fyrirhugað að fylgja þeim hugmyndum sem voru um opinbert húsnæðisfélag sem mundi taka yfir hlutverk sjóðsins að einhverju leyti og að ekki sé þá búið að ráðast í einhverjar hugmyndir um samfélagslegt hlutverk banka. Ég spyr því hæstv. ráðherra: 

Virðulegi forseti. Ástæðurnar fyrir því að ég hef ekki komið fyrr inn með tillögur sem snúa að framtíðarhlutverki Íbúðalánasjóðs eru nokkrar. Í fyrsta lagi hefur stóra verkefnið hjá okkur í velferðarráðuneytinu verið að takast á við rekstrarvanda sjóðsins. Það hefur tekið á. Ég lagði mjög mikla áherslu á það við stjórn sjóðsins þegar hún tók við því verkefni að við mundum hætta að setja fjármuni úr ríkissjóði í sjóðinn. En við höfum lagt, held ég, um einn nýjan Landspítala í að styrkja eigið fé sjóðsins, eða um 50 milljarða á síðustu árum, ekki á þessu kjörtímabili, en eftir bankahrunið. Það hefur tekist að gera það. Sjóðurinn hefur skilað afgangi. Hins vegar er alveg augljóst að við munum ekki geta leyst grundvallarvandann varðandi sjóðinn sem snýr að fjármögnun hans. Sjóðurinn getur ekki borgað upp þau bréf sem hann notaði til þess að fjármagna sig. Í frumvarpinu eru því ákvæði til þess að draga það sem snýr að sjóðnum úr uppgreiðsluáhættunni. Síðan hefur líka orðið umtalsverð breyting á þessum tíma á húsnæðislánamarkaðnum. Þær breytingar sem snúa að Íbúðalánasjóði eru fyrst og fremst vegna þeirra lagabreytinga sem gerðar voru árið 2012 þar sem lánaheimildirnar voru takmarkaðar verulega. Það er óbreytt samkvæmt frumvarpinu og vegna þess að stór hluti af bankakerfinu er aftur komið í samfélagslega eigu, þ.e. í eigu ríkisins, þannig að við getum haft mjög mikið um það að segja hvernig við byggjum upp nýja fjármálakerfið. Ég og hv. þingmaður erum svo sannarlega sammála um mikilvægi þess að auka samfélagslega hugsun í bankakerfinu, en lífeyrissjóðirnir, sem við erum beinir eigendur að, hafa á síðustu mánuðum verið að taka til sín æ stærri hluta af húsnæðislánamarkaðnum. 

Herra forseti. Vissulega voru lánaheimildir takmarkaðar á síðasta kjörtímabili, en við höfum séð áframhald á því. Íbúðalánasjóður hefur ekki fengið heimild til að lána óverðtryggð lán. Vextir hafa ekki verið lækkaðir þrátt fyrir að rætt hafi verið, a.m.k. af þingmönnum Vinstri grænna, hvort ekki væri eðlilegt að heimila Íbúðalánasjóði að lána á lægri vöxtum. Og þegar lífeyrissjóðir bjóða lán á betri vöxtum velja lántakar eðlilega slík lán. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra segir, við erum sammála um að það þarf að endurskoða hið samfélagslega hlutverk bankakerfisins. Mér er umhugað um það. Við erum ekki búin að því. Og þó að bankarnir séu að einhverju leyti í eigu ríkisins efast ég um að almenningur upplifi að hann hafi raunverulega áhrif á hvernig bönkunum er stýrt. Það er auðvitað eðlismunur á því sem við köllum samfélagsbanka og því sem við köllum hefðbundinn banka í eigu ríkisins sem er fyrst og fremst rekinn út frá arðsemissjónarmiðum og hefur ekki önnur sjónarmið að leiðarljósi sem geta verið á sviði umhverfismála, byggðamála eða hvað það er, einhverra samfélagslegra markmiða. Þess vegna endurtek ég spurningu mína. Hæstv. ráðherra bendir á stöðu sjóðsins, hún er okkur öllum kunn og hún hefur verið rædd hér ítrekað. En liggur eitthvað á því að ljúka þessari lagasetningu á þeim stutta tíma sem er eftir af þessu þingi þegar við vitum að ekki er búið að skoða fjármálakerfið út frá þeim sjónarmiðum sem höfum rætt? Við vitum að það er í raun talsverð óvissa fram undan út frá því t.d. hvaða ríkisstjórn tekur hér við völdum að loknum kosningum, hvort sú endurskoðun mun yfir höfuð fara fram eða hvort þeir bankar verða bara seldir í hendur hæstbjóðenda og við erum komin með allan lánamarkaðinn, fyrir utan þessar mjög svo afmörkuðu heimildir, í hendur banka á markaði sem eru þá fyrst og fremst að hugsa um arðsemissjónarmið. Þannig að ég spyr aftur: Liggur eitthvað á að ljúka þessu máli? Mun það einhverju breyta þó að það sé 

Virðulegi forseti. Varðandi það sem snýr að þessu frumvarpi tel ég rétt að fyrir liggi hver sýnin er varðandi þau verkefni sem mér hafa verið falin sem félags- og húsnæðismálaráðherra og eins að sjóðurinn er kominn í þannig stöðu, oft með erfiðum ákvörðunum, ákvörðunum sem tekið hafa á á fyrir alla hlutaðeigandi - að leggja hér til hvernig sjóðnum verði komið fyrir til framtíðar. Þar höfum við horft á hin Norðurlöndin. Þar höfum við horft á hvað hefur verið að gerast á húsnæðislánamarkaðnum. Þar erum við að horfa á hlutverk sveitarfélaganna, mikilvægi áætlanagerðar, sem er hlutverk sem skiptir gífurlega miklu máli að verði skerpt á, að samræma við lög um almennar íbúðir og bæta varðandi ákvæði um úrræði vegna greiðsluvanda lánþega og afskriftir. Það eru hins vegar líka frumvörp í þinginu sem er ætlunin að klára, eins og t.d. frumvarp um fasteignalán, sem ég vil eindregið hvetja þingmenn til að kynna sér mjög vel og vanda til við þá lagasetningu vegna þess að þar erum við að setja almennar leikreglur um lánveitingar. Meginþorri þess fjármálakerfis sem við erum með, hvort sem við erum að tala um bankana, sparisjóðina, Íbúðalánasjóð eða lífeyrissjóðina, er komið í samfélagslega eigu. Við erum að setja leikreglurnar.

En ekki samfélagslegan rekstur.

Það er náttúrlega líka okkar hlutverk samhliða hinu að gera það. Við erum að tryggja að þeir sem telja sig ekki geta fengið það sem þeir leita að hjá öðrum á markaði muni geta leitað til Íbúðalánasjóðs. Varðandi síðan þær ákvarðanir sem teknar hafa verið og bent var á sem möguleika, eins og verðtrygginguna og annað, þá létum við kanna það 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum, um skilyrði fyrir beitingu úrræða samkvæmt XI. kafla. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur frá innanríkisráðuneyti, Sigríði J. Friðjónsdóttur ríkissaksóknara, Ólaf Þór Hauksson héraðssaksóknara, Stefán A. Sveinsson og Reimar Pétursson frá Lögmannafélagi Íslands, Helgu Þórisdóttur og Ölmu Tryggvadóttur frá Persónuvernd og Skúla Magnússon frá Dómarafélagi Íslands. Þá átti nefndin símafund við Höllu Bergþóru Björnsdóttur frá Lögreglustjórafélagi Íslands. Að auki sat nefndin fund með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og innanríkisráðherra. Umsagnir bárust frá ríkissaksóknara, héraðssaksóknara, Lögmannafélagi Íslands, Persónuvernd, Dómarafélagi Íslands, Lögreglustjórafélagi Íslands og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Markmið frumvarpsins er að skýra betur og þrengja þau skilyrði sem uppfyllt þurfa að vera til að réttlæta beitingu þeirra þvingunaraðgerða sem mælt er fyrir um í 81. gr. og 1. mgr. 82. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Þessar aðgerðir lúta einkum að hlerun og upptöku símtala og verður hér eftir eingöngu rætt um símhlerun, til einföldunar. Með frumvarpinu eru aukinheldur gerðar breytingar á framkvæmd umræddra úrræða og munar þar mestu um 2. gr. frumvarpsins sem leggur til að þegar dómara berst krafa um símhlerun skipi hann lögmann sem gæti hagsmuna þess sem hlerunin beinist að. Loks eru lagðar til breytingar á 85. gr. laganna sem lýtur að meðferð og eyðingu þeirra upplýsinga sem aflað er með umræddum aðgerðum. Samkvæmt gildandi lögum má beita símhlerun ef rannsókn beinist að broti sem varðar átta ára fangelsi eða ef ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjast þess. Gagnrýnt hefur verið að úrræðinu hafi verið misbeitt í framkvæmd þar sem ákæruvaldið hafi átt frjálst mat um hvað teljist ríkir almanna- eða einkahagsmunir. Dómstólar hafa nánast aldrei synjað beiðni um símhlerun. Á fundum nefndarinnar bentu fulltrúar Dómarafélags Íslands og ríkissaksóknari þó á að hátt hlutfall samþykktra beiðna ákæruvalds hjá dómstólum um heimild til símhlerunar væri ekki fordæmalaust og sömu sögu væri að segja annars staðar á Norðurlöndunum. Með frumvarpi þessu er gerð sú breyting að til að beita megi símhlerun þurfi rannsókn að beinast að broti sem varðar sex ára fangelsi og ríkir almanna- eða einkahagsmunir þurfa að krefjast þess. Þótt hinn nauðsynlegi refsirammi brota sé lækkaður um tvö ár er í raun um þrengingu skilyrða fyrir beitingu símhlerunar að ræða þar sem ekki verður lengur unnt að réttlæta beitingu úrræðisins vegna brota með lægri refsiramma með almanna- eða einkahagsmunum einum. Í síðari málslið efnismálsgreinar 1. gr. frumvarpsins, sem verður 2. mgr. 83. gr. laga um meðferð sakamála, eru tæmandi talin þau ákvæði almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sem lýsa brotum sem beita má símhlerun vegna rannsóknar á, þótt skilyrðunum um að brot varði sex ára fangelsi og að ríkir hagsmunir séu fyrir hendi sé ekki fullnægt. Þetta eru 175. gr. a um skipulagða brotastarfsemi, 206. gr. um vændi, 210. gr. um klám, 210. gr. a og 210. gr. b um barnaklám, 226. gr. um frelsissviptingu, 1. mgr. 232. gr. um brot gegn nálgunarbanni, 233. gr. um hótun um að fremja refsiverðan verknað og 264. gr. a um að bera mútur á eigendur eða starfsmenn fyrirtækja og um mútuþægni þeirra. Ríkissaksóknari benti á það í umsögn sinni og á fundi nefndarinnar að við þessa upptalningu þyrfti að bæta 109. gr. almennra hegningarlaga um að bera mútur á opinberan starfsmann. Er því til stuðnings vísað í tilmæli OECD og GRECO til íslenskra stjórnvalda. Nefndin fellst á ábendinguna og leggur til að umræddri grein verði bætt við upptalninguna í 1. gr. Nefndin telur ekki tilefni til að 210. gr. almennra hegningarlaga, um klám, sem fjallar aðallega um bann við dreifingu kláms, sé talin upp á meðal ákvæða um brot sem þykja nógu alvarleg til að réttlæta beitingu símhlerunar óháð því hvort almennum skilyrðum hennar sé fullnægt. Nefndin leggur til að 210. gr. falli brott úr upptalningunni í 1. gr. frumvarpsins en áréttar að eftir standa þar 210. gr. a og 210. gr. b, sem fjalla um barnaklám. Með 2. gr. frumvarpsins er lagt til að dómara sem borist hefur krafa um heimild til símhlerunar verði gert að skipa lögmann sem gæti hagsmuna þess sem símhlerunin á að beinast að. Lögmaðurinn skuli undirrita drengskaparheit um að hann muni gæta þagmælsku um allt það sem hann kemst að við rækslu starfans, þar á meðal gagnvart þeim sem hann gætir hagsmuna fyrir. Lögmaður hafi rétt á aðgangi að gögnum málsins og rétt á að tjá sig eftir að hafa kynnt sér þau. Af hálfu Dómarafélags Íslands var bent á að aðeins væri tekið fram í athugasemdum frumvarpsins að hagsmunagæsla lögmannsins nái til þess að kæra úrskurði dómara til æðra dómstóls. Þetta þyrfti að koma fram í sjálfum lagatextanum. Nefndin fellst á þessa ábendingu og leggur til breytingu í þessa veru. Jafnframt benti Dómarafélagið á að óljóst væri hvernig fara ætti með þóknun lögmanns ef til slíkrar kærumeðferðar kæmi. Til að bregðast við þessu atriði leggur nefndin til að í 2. gr. frumvarpsins, sem verður 2. mgr. 84. gr. laga um meðferð sakamála, verði vísað til 38. gr. laganna í heild, en ekki aðeins 1. og 3. mgr. hennar. Sumir þeirra sem sendu inn umsagnir og mættu á fundi nefndarinnar vegna málsins lýstu yfir áhyggjum af þessari fyrirhuguðu nýjung í framkvæmd veitingar heimilda til símhlerunar. Beiting úrræðisins væri þess eðlis að því færri sem af því vissu, því betra. Úrræðið væri enda allsendis gagnslaust ef beiting þess spyrðist út og raunar væri skaðinn enn meiri ef það spyrðist til þess sem úrræðið beinist gegn, því þannig fengi viðkomandi forskot á þá sem rannsökuðu meint brot hans og gæti spillt fyrir rannsókninni með ýmsum hætti. Á móti var bent á að lögmenn væru opinberir sýslunarmenn og að þeim bæri að treysta jafn vel og öðrum þjónum réttarríkisins, svo sem dómurum og ákærendum, til að gæta lögbundinnar þagmælsku. Nefndin telur nauðsynlegt að tryggja að sem minnstar líkur séu á óæskilegu upplýsingaflæði. Þannig má til að mynda ætla að æskilegt sé að lögmaður sem sinnir þessari hagsmunagæslu fáist að jafnaði ekki við verjendastörf. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins sér dómari um að skipa lögmann til starfans. Nefndin telur mikilvægt að val á lögmanni verði ekki með neinum hætti sjálfvirkt, heldur verði dómara veitt svigrúm til að velja lögmann sem hann telur traustsins verðan að undangenginni könnun á hugsanlegum tengslum lögmannsins við sakborning eða aðra sem hafa kunna hagsmuni af máli. Í 3. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 85. gr. laga um meðferð sakamála sem fjallar um hvernig fara skuli með upplýsingar sem aflað er með símhlerun. Samkvæmt gildandi lögum ber að eyða upplýsingum um leið og þeirra er ekki lengur þörf, enda hafi þær ekki verið lagðar fyrir dóm. Gagnrýnt hefur verið að með þessu móti sé eingöngu ákæruvaldinu eftirlátið að meta hvort upplýsingar hafi þýðingu í sakamáli og þar með sé raunveruleg hætta á að gögnum sem gætu verið metin sakborningi í hag verði eytt. Þannig komst Mannréttindadómstóll Evrópu að þeirri niðurstöðu í máli Natunen gegn Finnlandi frá 31. mars 2009 að eyðing upptaka af símhlerun sem beindist að sakborningi hefði brotið í bága við ákvæði 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð þar sem sakborningnum og verjanda hans gafst ekki kostur á að meta hvort gögnin hefðu getað komið að gagni við vörn í sakamáli. Til að bregðast við þessu er lögð til sú breyting að sé mál höfðað á grundvelli rannsóknar megi engum gögnum varðandi það eyða fyrr en endanlegur dómur er genginn. Á fundum nefndarinnar hafa komið fram sjónarmið um að greinin sé of afdráttarlaus hvað þetta varðar og að heimila ætti eyðingu gagna þegar þau eru bersýnilega þýðingarlaus. Á móti var bent á að slíkt ákvæði mundi í raun engu breyta miðað við gildandi löggjöf, enda hefði þá ákæruvaldið enn þá eitt síns liðs ákvörðunarvald um hvenær gögn teldust bersýnilega þýðingarlaus. Nefndin fellst á síðarnefndu rökin og leggur ekki til breytingu hvað þennan þátt varðar. Þá kom fram í umsögn Persónuverndar og á fundi nefndarinnar með fulltrúum þeirrar stofnunar tillaga um viðbót við 1. efnismálsgrein 3. gr. frumvarpsins þess efnis að gögnum bæri ávallt að eyða þegar rannsókn leiddi ekki til málshöfðunar. Nefndin tekur undir að gögnum beri ávallt að eyða þegar sakamál er ekki höfðað í kjölfar rannsóknar. Nefndin telur hins vegar að sú skylda leiði nú þegar af ákvæðinu og telur því ekki breytinga þörf að þessu leyti. Í 3. efnismálsgrein 3. gr. er lagt til að ríkissaksóknari hafi eftirlit með eyðingu gagna samkvæmt greininni og setji reglur um hvernig því skuli háttað og hvernig tryggt verði að unnt sé að upplýsa eftir á hver eða hverjir hafi haft aðgang að upplýsingum áður en þeim var eytt. Er með þessu móti brugðist við mikilli gagnrýni sem framkvæmd símhlerana hefur sætt nýverið og hefur m.a. lotið að því að rannsakendur sakamála hafi getað hlustað óhindrað, til að mynda á samtöl sakborninga og verjenda þeirra, án þess að skilja eftir sig rekjanlega slóð. Á fundi nefndarinnar með fulltrúum frá innanríkisráðuneyti var lagt til að við þessa málsgrein bættist ákvæði um að ríkissaksóknari gæfi árlega út skýrslu um framkvæmd eftirlitsins og beitingu þeirra úrræða sem kveðið er á um í 80.–82. gr laga um meðferð sakamála. Í slíkri skýrslu kæmi m.a. fram hvernig eftirlitinu væri háttað, hvernig gengi að framfylgja því og tölfræði um beitingu aðgerða, svo sem um fjölda mála, fjölda einstaklinga sem aðgerðir beinast gegn, fjölda dómsúrskurða, tegundir aðgerða og tímalengd þeirra. Slík skýrsla ætti að vera aðgengileg á vefsíðu ríkissaksóknara og Alþingi gæti kallað ríkissaksóknara á fund til að ræða skýrsluna. Nefndin fellst á þessa tillögu og leggur til viðeigandi breytingu. Í umræðum um frumvarp þetta í þingsal kom fram sú skoðun að í ljósi sögunnar, þar sem símhlerunum hefur verið misbeitt í pólitískum tilgangi, væri þörf á lýðræðislegu eftirliti með þeim sem hafa framkvæmd símhlerana á höndum. Mikilvægt væri að þjóðkjörnir fulltrúar kæmu með einhverjum hætti að þess háttar eftirliti og nærtækast væri að Alþingi kæmi þar að, t.d. með því að velja fulltrúa úr sínum hópi, frá stjórn og stjórnarandstöðu. Í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um mál þetta er þeim breytingum sem frumvarpið kveður á um fagnað, en tekið fram að nefndin telji nauðsynlegt að jafnframt verði kannað hvort og með hvaða hætti megi gera aðhald og eftirlit með beitingu lögreglu á úrræðum sem getið er í 80.–82. gr. laga um meðferð sakamála sem markvissast og hvernig tengja megi Alþingi slíku aðhaldi. Leggur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til í umsögn sinni bráðabirgðaákvæði um að úttekt fari fram með þessi sjónarmið að leiðarljósi. Allsherjar- og menntamálanefnd fjallaði sérstaklega um þessa tillögu og fellst á hana með smávægilegum orðalagsbreytingum. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem ég læt áheyrendum eftir að lesa í nefndaráliti til að komast að hverjar séu, í lagatextanum sjálfum. Hv. þingmenn Guðmundur Steingrímsson og Haraldur Einarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álit þetta skrifa Líneik Anna Sævarsdóttir, 2. varaformaður og framsögumaður, Geir Jón Þórisson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jóhanna María Sigmundsdóttir, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir og Vilhjálmur Árnason.