Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til fjáraukalaga, sem hér er lagt fram, er stjórnskipuleg skylda að leggja fyrir Alþ., enda þó að oft hafi verið um það rætt áður, að það væri næsta ankannalegt að vera samtímis með tvö samhljóða frv. í gangi, annað fyrir deildum til staðfestingar á ríkisreikningnum, sem um leið auðvitað felur í sér samþykkt á þessum útgjöldum, sem þar er um að ræða, en hins vegar sérstakt fjáraukalagafrv. í Sþ. Um það tjóar ekki að fást. Það er lögbundin skylda að gera þetta. Frv. þetta er samið í samræmi við niðurstöður yfirskoðunarmanna ríkisreiknings, eftir að þeir hafa afhent rn. aths. sínar, og frv. er lagt fram í samræmi við þeirra till., þar sem þeir hafa lagt til, að aukafjárveitingar verði veittar fyrir öllum þeim umframgreiðslum, sem ríkisreikningurinn 1967 sýnir, og er frv. samið eftir ríkisreikningnum. Ég gerði nákvæmlega grein fyrir afkomu ársins 1967 við fjárlagaumr. s.l. haust og sé því ekki ástæðu til þess að fara nánar út í þetta mál nema með örfáum orðum, nema sérstakt tilefni gefist til þess. Ég sé ekki þörf á því að fara að rekja orsakir þeirra umframgreiðslna, sem hér er um að ræða. Það er tiltölulega fljótgert að gera grein fyrir meginþorra þeirra. Ég vil aðeins leggja áherzlu á það, að það, sem veldur breytingu og gerir hér óvenjulega háar fjárhæðir, er ekki það, að hér hafi átt sér stað einhver óvenjuleg útgjöld umfram það, sem áður hefur verið, heldur fyrst og fremst það, að það eru teknar upp nýjar reglur um færslur, sem ekki hafa áður gilt en eru í samræmi við hin nýju lög um ríkisbókhald og samningu fjárlaga. Tvennt orkar aðallega á þetta frv., annars vegar það, að nú eru fyrirmæli um það, að allar tekjur annars vegar, sem til falla á árinu eða eru álagðar sem skattar, koma fram sem tekjur ársins, enda þótt það sé ekki innheimt, og í annan stað er nú ekki lengur um það að ræða, sem áður var gert í allstórum stíl á hverju einasta ári, að það voru greiddar fyrirframgreiðslur upp á væntanlegar fjárveitingar næsta árs. Þetta er fyrsti ríkisreikningurinn, þar sem allar slíkar greiðslur eru færðar til útgjalda á það sama ár. Hér var um töluverðar fjárhæðir að ræða, sem venja hefur verið að færa alltaf á næsta ár, en nú eru færðar til útgjalda hér, og skýrir það að töluverðu leyti ýmsar þær greiðslur, sem hér er um að ræða. Meginhluti útgjaldanna fellur á 19. gr. fjárl., eins og þau þá voru útbúin, þ.e.a.s. 300 millj. af 400 millj., og er þar fyrst og fremst um að ræða uppbætur vegna sjávarútvegsins og þá fyrst og fremst ráðstöfun á greiðsluafgangi frá árinu 1967, því að ekki verður hjá því komizt, að það bókast út sem útgjöld á árinu 1967, greiðsluafgangurinn frá 1966. Þar er um að ræða eitt út af fyrir sig 140 millj. kr. Þar að auki eins og menn muna var verðstöðvun gildandi meiri hluta þessa árs, sem leiddi af sér veruleg útgjöld vegna aukinna niðurgreiðslna, eða sem nam nærri 50 millj. kr., og enn fremur fóru útflutningsuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, sem eru lögbundnar, fram úr áætlun, sem nam um 20 millj. kr., og útskýrir það meginhlutann af þessum útgjöldum. Það eru hins vegar tiltölulega mjög lágar fjárhæðir, sem um er að ræða sem umframútgjöld á hinum einstöku greinum, og sé ég ekki ástæðu til þess að rekja það. Það kann hins vegar að þykja nokkuð há upphæð, að gert er ráð fyrir, að út verði veittar til eignaaukningar 365 millj. kr. sérstaklega, en hér koma til greina atriði, sem í stórum dráttum má segja, að skiptist í fáeina liði. Það er í fyrsta lagi það, að vangreiddar tekjur frá innheimtumönnum voru 64 millj. meiri þetta ár en árið áður. Þá var óhagstæður greiðslujöfnuður, ef svo má segja, á geymdu fé, sem getur numið miklum fjárhæðum frá ári til árs, en nam þetta ár um 95 millj. kr. Þá er hér einnig að finna öll veitt lán, sem til falla á árinu. og þar er fyrst og fremst um að ræða spariskírteinalán ríkissjóðs, sem hér eru færð til útgjalda, og þykir formlega rétt að leita eftir fjáraukalagaheimild fyrir því af bókhaldsástæðum, og enn fremur voru mjög háar upphæðir í tollalánum til Landsvirkjunar, sem eru lögum samkv. tollalán til Rafmagnsveitna ríkisins, lán vegna síldarleitarskips og ýmislegt annað, sem ég hirði ekki um að tíunda frekar, en allt var veitt með sérstökum lagaheimildum, sem veldur því, að hér verður um svona háa fjárhæð að ræða. Hér er sem sagt ekki um að ræða nein óeðlileg útgjöld vegna ríkiskerfisins í hinni þrengri merkingu. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að orðlengja frekar við þessa umr. Það gefst þá tilefni til þess við 2. umr., ef sérstakar fsp. koma fram, að ræða málið nánar í einstökum atriðum, ef mönnum sýnist svo, en legg til. að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 326 hef ég leyft mér að flytja ásamt fleiri hv. þm. till. um sumaratvinnu framhaldsskólanema. Þessi þáltill. var lögð fram 6. marz, eins og ég hef vikið að hér á fundi fyrr í dag, en hún er nú fyrst til umr. Vegna þess að ég veit, að svipað mun ástatt um fleiri þáltill., sem hv. þm. hafa flutt á undanförnum mánuðum, að þær hafa ekki enn þá komizt að, þrátt fyrir það, að langur tími sé liðinn frá því, að þær voru lagðar fram, þá skal ég ekki vera mjög fjölorður um þetta mál núna, til þess að fleiri mál geti komizt til umr. Fyrr í dag hefur verið að því vikið, að framþróun íslenzks þjóðfélags byggist ekki sízt á því, að við ættum vel menntuðum þjóðfélagsþegnum á að skipa. Þetta eru sannindi, sem oft hafa verið sögð í þessum sal og eru raunar viðurkennd um allan heim, að mennt sé máttur. Það er hins vegar rétt í þessu sambandi að benda á, að við Íslendingar erum að þessu leytinu talsvert á eftir frændþjóðum okkar á Norðurlöndunum og raunar flestum öðrum þjóðum í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum um það, að við útskrifum hlutfallslega miklu færri stúdenta en þessar þjóðir flestar eða allar gera. Úr þessu er nauðsynlegt að bæta, en það kostar verulegt átak að gera það, talsvert fé, en umfram allt þó skipulagningu í sjálfu skólakerfinu. Hér á Íslandi hefur það verið svo undanfarið, að margir eða flestir hafa getað stundað framhaldsnám, enda þótt þeir eigi ekki til ríks foreldris að telja. Þetta hefur verið mögulegt, ekki sízt fyrir það, að við höfum búið við dálitla sérstöðu að því leytinu, að sumarfríin í framhaldsskólunum hafa verið lengri hér en alls staðar annars staðar, þar ég þekki. Og framhaldsskólanemar hafa gjarnan notað þessi löngu frí til þess að vinna fyrir þeim kostnaði, sem samfara er náminu á veturna. Þetta hefur verið á vissan hátt ákaflega æskilegt fyrirkomulag, því að margir af þessum framhaldsskólanemum hafa á þennan hátt kynnzt ýmsum höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar af eigin reynd vegna þessarar vinnu, auk þess, sem þetta hefur gert þeim mögulegt að halda áfram framhaldsnámi. Á uppgangsárunum frá 1960 – 1966 var mikil atvinna í landinu og allir þeir framhaldsskólanemar, sem á vinnu þurftu að halda til þess að kosta sitt nám, áttu þess kost á þessum árum. Nú hefur hin síðari árin, þ.e.a.s. árin 1967 og 1968, mjög brugðið til hins verra að þessu leytinu. Eins og fram hefur komið í umr. fyrr í dag, þá var um talsvert atvinnuleysi hjá framhaldsskólanemum að ræða á s.l. ári og allar horfur eru á, að í ár verði þetta vandamál enn stærra en það var þó í fyrra. Það er af þessum ástæðum, að ég og meðflm. mínir að þáltill. á þskj. 326 hafa freistað þess að fá samþykkta viljayfirlýsingu meiri hl. alþm. um áskorun á ríkisstj. að gera sérstakar ráðstafanir til þess að bæta úr þessu vandamáli. En ég verð að segja, að af þeim upplýsingum, sem fram komu i stuttu svari hæstv. félmrh. áðan við þeirri fsp., sem þá var verið að ræða, virðist hæstv. ríkisstj. ekki hafa lagt á sig ýkja mikið erfiði til að gera sérstakar ráðstafanir til þess að bæta úr þessum vanda. Ég skildi hæstv. ráðh. m.a. þannig, að hann teldi, að forsenda þess, að sérstakt átak yrði gert í því að efla sumaratvinnu fyrir framhaldsskólanema, væri að allir aðrir í landinu hefðu atvinnu. Sem sagt, að þeirra sérstöku vandamál kæmu ekki til álita eða aðgerða af hálfu ríkisstj., fyrr en tryggt væri, að allir aðrir í landinu hefðu atvinnu. Hér tel ég, að skorti skilning á eðli þessa vanda, þessa sérstaka vandamáls skólanemanna. Það er staðreynd, að núna á hávertíðartímanum er um að ræða mjög verulegt atvinnuleysi meðal landsmanna. Og það eru á því horfur, að nú í vertíðarlok, sem eru eftir nokkra daga, kunni þetta atvinnuleysisvandamál að verða enn stærra, heldur en í dag. Þess vegna sýnist mér, að ef meiri skilningur er ekki á þessu sérstaka vandamáli skólanemanna en mér finnst, að þessi yfirlýsing hæstv. ráðh. beri vott um, þá sé ekki að vænta neinna sérstakra átaka af hálfu ríkisstj. til þess að bæta úr í þessum efnum. Ég minnist þess, að á árunum 1930–1940 var mjög áberandi norður á Siglufirði, að ýmsir stúdentar og námsmenn við háskólann voru þar starfandi við Síldarverksmiðjur ríkisins, bæði við rekstur þeirra og eins á þeim árum, þegar efnt var til byggingar nýrra verksmiðja. Þar nyrðra gekk sú saga, sem ég vænti, að sé sönn, að Jónas heitinn Jónsson frá Hriflu hefði sérstaklega beitt áhrifum sínum til þess að tryggja, að þessir námsmenn ættu þess kost að fá sumaratvinnu við síldarverksmiðjurnar. Ég minnist þess, að ég sá á þessum árum ýmsa stúdenta, sem þarna voru í vinnu, sem nú eru orðnir háttsettir og velmetnir menn í þjóðfélaginu, bæði í stétt lækna og ýmissa annarra stétta vísindamanna, sem þjóðin á mikið að þakka. E.t.v. er það því að þakka, að þessum mönnum var tryggð sumaratvinna við síldarverksmiðjurnar yfir sumartímann á þessum árum. Ég vildi gjarnan, að hæstv. núv. ráðh. hefðu þetta fordæmi til hliðsjónar, þegar þeir hugsa um þessi mál. Í umr. áðan las hv. 6. þm. Reykv. upp upplýsingar, sem fram komu m.a. á öðru landsþingi menntaskólanema, sem haldið var í Reykjavík síðustu dagana í marzmánuði, um atvinnuhorfur framhaldsskólanema í menntaskólunum að Laugarvatni og við Hamrahlíð og í Menntaskólanum í Reykjavík. Ég hafði þessar tölur líka hér, en skal ekki lengja umr. með því að endurtaka það, sem hann sagði, en niðurstaðan af þeirri skoðanakönnun, sem þá var gerð, var sú, að 50–60% framhaldsskólanema, sem voru spurðir, töldu, að þeir yrðu að hætta námsferli sínum, ef þeir fengju ekki atvinnu í sumar. Ég held því, að það sé bæði rétt, skylt og skynsamlegt af ríkisvaldinu að gera nú öflugt og sérstakt átak til þess að bæta úr þessum vanda. Ég er engan veginn ánægður með þá hugmynd, sem kom fram í ræðu hæstv. félmrh. áðan, þar sem hann lét liggja að því, að hugsanleg væri sú breyting á lögum um atvinnuleysistryggingar, að nemendur í framhaldsskólunum ættu að uppfylltum vissum skilyrðum rétt á atvinnuleysisbótum. Ég held, að það væri miklu eðlilegra að nota einhverja hluta af sjóðum almannatrygginganna til þess að efna til sérstakra atvinnuframkvæmda í landinu, sem þjóðin öll hefði gagn af og láta skólanema fá atvinnu við þær framkvæmdir. Mér dettur í hug, að ýmsar opinberar framkvæmdir eru þess eðlis, að þær má færa í auknum mæli yfir á sumartímann, þegar yfirleitt fæst meira fyrir þá peninga, sem varið er til framkvæmda, en þegar unnið er fyrir þá um hávetur og oft í vondum veðrum. Mér finnst ekkert óeðlilegt, að við í okkar veglausa landi efndum til mikillar vegagerðar í sumar víða í landinu og veittum til þess lán eða framlög t.d. úr atvinnuleysistryggingasjóði og sköpuðum á þann hátt nemendunum aðstöðu til þess að fá vinnu. Á s.l. ári mun hafa verið flutt inn til landsins af kartöflum og grænmeti magn fyrir um tæpar 20 millj. kr. að verðmæti. Það er meira en hugsanlegt, að við gætum ræktað allar þær kartöflur sjálfir í landinu, sem við neytum, t.d. með því að veita framhaldsskólanemum atvinnu við að brjóta land og rækta kartöflur. Þannig eru ýmsir möguleikar til, ef viljinn er fyrir hendi. En vafalaust gerist ekkert í þessum efnum, ef áhugaleysið hjá þeim, sem með völdin fara, er nær algert um þetta sérstaka vandamál. Við víkjum að því, flm. till., að ef það eigi að vera frambúðarástand í landinu, eða ástand sem vari um langan tíma, að skólanemar fái ekki atvinnu ár eftir ár, þá sé fyllilega tímabært að taka það til athugunar að lengja skólaárið og stytta sumarfríin i þeim tilgangi að útskrifa framhaldsskólanema fyrr út í atvinnulífið, heldur en nú er. Í sambandi við þá breytingu þyrfti nauðsynlega að efla mjög námslána– og námsstyrkjakerfið í landinu, stórefla það og taka til alvarlegrar íhugunar, hvort við ættum ekki að koma á hér námslaunakerfi eins og tíðkast og þekkist í sumum löndum Evrópu og víðar. Ég skal nú, herra forseti, ekki lengja þetta mikið frekar. Ég gat um, að þessi vandamál framhaldsskólanema hefðu verið rædd sérstaklega á öðru framhaldsþingi menntaskólanema hér í Reykjavík og um það var gerð ályktun, sem ég ætla að láta vera mín síðustu orð að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Ályktunin er svo hljóðandi: „Það er skýlaus krafa landsþingsins, að öllum nemendum, sem æskja þess, gefist kostur á að stunda nám. Grundvallarskilyrði þess er, að tryggð sé fjárhagsleg afkoma þeirra. Þess vegna leggjum við til, að: a) Ríkið geri allt, sem í þess valdi stendur, til að auka eftirspurn eftir ófaglærðu vinnuafli yfir sumartímann. b) Athugaðir verði möguleikar á að útvega íslenzku námsfólki atvinnu erlendis yfir sumartímann. c) Námsstyrkjakerfi ríkisins verði stóreflt. d) Jafnaður verði sá kostnaðar munur, sem er samfara námi fjarri átthögunum og eru þá sérstaklega hafðir í huga Austfirðir og Vestfirðir. e) Námsmenn fái gjaldfrest og ívilnanir á opinberum gjöldum. f) Ríkið styrki atvinnumálanefnd menntaskólanema. Í því sambandi lýsir landsþing menntaskólanema yfir eindregnum stuðningi við þáltill. nr. 326, flutta af Jóni Skaftasyni o.fl., varðandi atvinnu skólanema og vill sérstaklega undirstrika, að ríkið styrki vinnumiðlun menntaskólanema; g) Sett verði upp heimavist í Reykjavík til að minnka fjárhagsörðugleika nemenda utan af landi. Kemur hér e.t.v. til greina KFUM–húsið eða eitthvert annað húsnæði, sem hægt væri að breyta með litlum tilkostnaði fyrir næsta haust. h) námsmenn reyni að stilla fjárþörf sinni í hóf, eftir því sem unnt er.“ Þetta eru ályktanir 2. landsþings menntaskólanema. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. um þetta mál verði frestað og því vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykn. var að snupra mig í dag fyrir, að ég skyldi dyrfast að spyrja hæstv. félmrh. um mál, sem hann virtist telja einkamál sitt. Nú langar mig að spyrja þennan hv. þm., hvort hann telji málatilbúnað af því tagi, sem hann hefur hér gengizt fyrir, vera líklegan til árangurs. Hér hafa verið viðstaddir um það bil 10 þm. Sá ráðh., sem hv. þm, er að ræða við, er ekki viðstaddur í þingsölunum. Það voru allar horfur á því, að þegar hv. þm. lyki að flytja ágæta ræðu sína færi málið til n. Við skulum segja, að sú n. verði hraðvirkari en sumar þn. hafa verið að undanförnu, en naumast kemur árangur hennar fyrr, en í maímánuði og á þá Alþ. að samþykkja ályktun, sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að gera hið fyrsta ráðstafanir til þess að tryggja svo sem auðið er, að framhaldsskólanemar eigi kost góðrar sumaratvinnu.“ Dettur hv. þm. í hug, að atvinna skólanemenda verði tryggð, ef í maímánuði verður samþ. áskorun á ríkisstj. um að gera ráðstafanir hið fyrsta? Auðvitað er þetta tóm endaleysa. Það þýðir ekkert að halda þannig á þessum málum, úr því sem komið er. Þetta mál er komið í algeran eindaga. Ríkisstj. hefur svikizt um að efna loforð, sem hún er margbúin að gefa og hún hefur gefið í meira en heilt ár. Það, sem við alþm. þurfum að gera, er að flytja hreinlega till. um fjárveitingar til þessara athafna. Þarna er um að ræða 8.000 nemendur. Við skulum segja, að þeir fari í almenna verkamannavinnu, þar sem kaupið er lágt, 10 þús. kr. á mánuði. Fyrir allan þennan hóp er þar um að ræða 80 millj. á mánuði. Menn munu þurfa a.m.k. þriggja mánaða vinnu, það eru 240 millj. Þetta er allveruleg upphæð, en engu að síður tel ég, að ríkisstj. geti lagt fram hluta af þessari upphæð og gert jafnframt ráðstafanir til þess, að atvinnureksturinn í landinu standi undir aukinni atvinnu þar á móti. En það er þetta, sem nú blasir við; barátta fyrir því, að hæstv. ríkisstj. standi við þau loforð, sem hún er búin að gefa fyrir löngu. Raunar er eitt afl í þjóðfélaginu, sem ég held, að gæti ýtt allverulega við hæstv. ríkisstj. eins og er og það eru nemendurnir sjálfir. Það hefur komið í ljós aftur og aftur, að þegar nemendur láta að sér kveða, er látið undan þeim. Ég held, að það, sem nú þurfi að gera, sé að vísa þessu máli beint til nemendanna í framhaldsskólunum og benda þeim á, að þeir verði að heyja kjarabaráttu alveg á sama hátt og launafólkið á Íslandi.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í deilur um málsmeðferð á milli hv. þm. Það er búið að segja mörg falleg orð um sumaratvinnu skólafólksins, en líka mörg ósönn orð, eins og síðasti hv. þm., sem er búinn að margtyggja hér í dag, að ríkisstj. hafi svikizt um að efna loforð, sem hún hafi margsinnis gefið. Hann byrjaði á því, hv. 6. þm. Reykv., að segja, að ríkisstj. hefði gefið loforð um það í fyrra að tryggja sumaratvinnu skólafólks í marz samkomulaginu. Þá var gert samkomulag um skipun atvinnumálan. við fulltrúa Alþýðusambandsins og verkalýðsins í landinu, sem vitað var um frá upphafi, að hafði enga fjármuni til ráðstöfunar og gat þess vegna ekki búið til nein verkefni. Þessi n. ræddi hins vegar mikið um sumaratvinnu skólafólksins og átti viðræður við allar sveitarstjórnirnar hérna á þéttbýlissvæðinu og lagði að nokkru leyti drög að miklu meiri sumaratvinnu fyrir skólafólkið, heldur en ella hefði orðið, þó að hins vegar hafi verið, eins og komið hefur fram, atvinnuleysi hjá skólafólki. Í þessari n., sem á að hafa svikizt um að gera það, sem hún lofaði, sem er ósatt, áttu fulltrúar Alþýðusambandsins fulltrúa og ekki ein einasta till. kom fram hjá þeim í n. um neinar sérstakar aðgerðir, af því að þeir vissu, að n. hafði ekki aðstöðu til þess að hefjast handa um sumaratvinnu skólafólks fram yfir það að reyna að stuðla að því með viðræðum við sveitarstjórnir og einnig ríkisfyrirtæki eins og t.d. vegagerðina og önnur slík að hraða eitthvað framkvæmdum, sem gert var á mörgum sviðum. Um það, sem n. gerði, var samin skýrsla í lok ágústmánaðar og forseta Alþýðusambandsins var afhent sú skýrsla og við hana hefur aldrei komið fram nein aths., hvorki hjá fulltrúum Alþýðusambandsins eða verkalýðsins í n. né frá Alþýðusambandsstjórninni, en formaður hennar fékk þessa skýrslu í hendur. Menn verða svo einnig að gera sér grein fyrir því, að það er sennilega ekki ástæða til þess að ætla, að atvinnuhorfur skólafólks séu mjög miklar í marz– og aprílmánuði, þegar verið er að tala við það þar um, þegar standa yfir deilur á vinnumarkaðinum, eins og nú hafa staðið, samningslaust á milli atvinnurekenda og launþega frá því 1. marz og síðan hafa verið erjur á vinnumarkaðinum og raunar enginn vitað frá degi til dags, hvort hér yrðu skollin á allsherjarverkföll. Mig furðar ekkert á því á þeim tíma, að skólafólk eigi erfitt með að fá einhver fyrirheit um atvinnu. Þess vegna er það alveg rétt, sem hæstv. félmrh. vék að hér í dag og ég heyrði ekki betur en hv. 6. þm. Reykv. viðurkenndi, að það er og hlýtur alltaf að verða, hversu fögur orð, sem menn vilja hafa um það, grundvöllurinn undir atvinnu skólafólksins, að almenn atvinnustarfsemi í landinu sé í blóma. Ef svo er ekki, á ég eftir að sjá, að fulltrúar verkalýðsins í landinu felli sig við það og sætti sig við það, að varið sé af opinberu fé, eins og hér er talað um, allt að 240–250 millj. kr. til þess að tryggja atvinnu skólafólks meðan almenningur og fyrirvinnur stórra fjölskyldna hafa ekki atvinnu. Hv. 2. þm. Reykn. komst svo að orði áðan, að á uppgangsárunum 1960–1966 hefði allt skólafólk haft atvinnu, sem vildi. Þetta voru nú einu sinni kölluð móðuharðindaár,og það er dálítil breyting orðin á, að þau skulu núna vera kölluð uppgangsár, en hann vék samtímis að því, að árin 1967 og 1968 hefði brugðið mjög mikið við. Þá má segja að, að vissu leyti hafi komið hér móðuharðindaár, þó að þau væru ekki af manna völdum. Og á þessum árum hafa verið erfiðleikar með að útvega skólafólki atvinnu. Þetta horfir betur og eitthvað töluvert af skólafólki gat fengið atvinnu fyrst í stað við hinar stóru framkvæmdir, bæði við Búrfell og Straumsvík. Sumir hafa staðið hér kófsveittir í þessum ræðustól til þess að berjast á móti því, að til slíkra framkvæmda væri efnt. En það er ekki aðeins, að menn verði að gera sér grein fyrir því, þó að mönnum þyki það ekki gott, að erfitt árferði og atvinnuleysi, sem stafar af aflabresti og markaðshruni hjá okkur Íslendingum, kemur líka við skólafólkið. Menn verða líka að hafa í huga og skólafólkið að gera sér grein fyrir því, sem ég efast ekkert um, að það gerir, að það er allt annars eðlis að útvega, ef svo mætti segja, eða skapa tímabundna atvinnu fyrir skólafólk nú, heldur en var áður fyrr. Ég man nú ekki eftir því, þegar ég var á skólaaldri fyrir norðan, að Jónas Jónsson væri neinn brautryðjandi í því að útvega skólafólki atvinnu, eins og vikið var að. Það má vel vera. Það voru margir góðir menn, sem lögðu hönd á plóginn við það, og hann hefur sjálfsagt verið einn af þeim. Hvort hann hefur skorið sig nokkuð úr, skal ég ekki segja. En það, sem ég á við með þessu, er t. d., að það var vikið áðan að vegagerð - að reyna að efla vegagerð fyrir skólafólk, - og það var gríðarlega mikið af skólafólki í vegavinnu á árunum fyrir 1930, þegar við notuðum hesta og kerrur og skóflu og haka við vegagerðina. En þó að við höfum mikið fé, sem skiptir tugum millj. kr. og jafnvel hundruð millj. kr. og setjum það í vegagerð og brúagerð, þá er það sárafátt fólk, sem fer til þessara framkvæmda, eins og hv. þm. er öllum vel kunnugt um og ekkert síður en mér. Skólafólk fékk auðvitað alltaf mjög mikla atvinnu við sumarvertíðirnar, síldarsumarvertíðirnar, ekki aðeins við síldarverksmiðjurnar, heldur ekki síður við síldarsöltunina og þegar hvort tveggja bregzt, eins og verið hefur undanfarin ár, þá skapar þetta gífurlegan vanda. Mér er, held ég, alveg eins ljóst og þeim hv. þm., sem um málið hafa rætt, að hér er um mikið vandamál að ræða. Það er rétt, að skólafólk hefur haft fram til síðustu tveggja ára næga atvinnu á sumrin og meira að segja svo mikla atvinnu, að fjöldinn af þessu skólafólki notaði sér alls ekki möguleikana til þess að hafa sumaratvinnu. Það eyddi sínum sumartíma í ferðalög til sólarlanda í ríkum mæli. Það fóru heilir bekkir í þessi ferðalög. Ég efast alveg um, hvað það var hollt að örva þetta unga fólk til þess að fara í heilum bekkjum í utanlandsferðir, í staðinn fyrir að nota sér þá atvinnu, sem var fyrir hendi í landinu, og afla sér fjár til vetrarins eða safna sér forða, en svona var þetta. Engu að síður mundu þetta verða, eins og réttilega hefur verið tekið fram, gífurleg viðbrigði, ef skólafólkið ætti ekki kost á sumaratvinnunni, og ég er alveg sammála hv. þm., sem talað hafa hér í þessu máli, að það er sjálfsagt af hálfu stjórnvalda og ráðamanna sveitarstjórna að stuðla að því eftir fremsta megni, að aðstaða fáist, svo sem föng eru til, fyrir skólafólkið til að vinna að hagnýtum störfum. Það er ekki aðeins, að það safni fé til vetrarins, heldur safnar það líka í sinn andlega sarp með því að leggja hönd á plóginn í hinu almenna atvinnulífi, og margir hafa búið eins vel að því eins og þeim fjármunum, sem þeir hafa safnað á stuttum sumartíma til þess að standa straum af kostnaðinum með því að vera beinir þátttakendur í atvinnulífinu, vinna með verkamönnum, sjómönnum, byggingamönnum og öðrum landsmönnum, sem hafa þurft að vinna hörðum höndum. Þetta hefur verið mörgum skólamanninum mikið happ og búið um sig í hugarfari hans til síðari ára. Atvinnumálanefndirnar, sem mikið hefur verið vikið hér að, atvinnumálanefnd ríkisins og atvinnumálanefndir kjördæmanna hafa ekki, svo ég viti, enn komið fram með sérstakar till. um atvinnu fyrir skólafólkið og það má segja, að það sé að vissu leyti ekki óskiljanlegt, meðan ekki hefur tekizt að ráða bót á atvinnuleysinu, eins og vitnað er til, þar sem það er töluvert enn þá í lok vertíðar eða um það bil í lok vertíðar, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu og einkum og sér í lagi í Norðurl. e., sem er alverst statt að því er ég bezt veit. En ég er ekki þeirrar skoðunar, að við gerum nokkurt góðverk með því að hafa þessi mál í flimtingum hér á þingi eða annars staðar, telja skólafólkinu trú um með óljósum orðum, að það sé enginn vandi að skapa fyrir það atvinnu alveg óháð því, hvernig ástandið er í þjóðfélaginu og það sé ekkert annað að gera fyrir það en að hefja kjarabaráttu eins og hér var talað um áðan. Það er sjálfsagt að taka með fullum skilningi þeim óskum, er fram koma frá samtökum skólanemanna og veita þeim aðstoð eftir því sem föng standa til. Við verðum einnig að reyna að fá þetta unga fólk til að skilja aðstöðuna eins og hún er á hverjum tíma í þjóðfélaginu og meta sínar kröfur að einhverju leyti með hliðsjón af því. Þá koma að sjálfsögðu eins og nefnt hefur verið, til álita aðrar aðgerðir fyrir skólafólkið til þess að sporna við því, að það verði að hætta sínu námi, því að það er þjóðfélaginu líka dýrt og marg oft hefur það verið tekið fram af góðum mönnum, að dýrasti sjóðurinn, sem landið á, á hverjum tíma, sé sá kraftur, sem býr í æsku þess.



Herra forseti. Mér þóttu það dálítið óvænt og næsta ánægjuleg tíðindi að heyra hæstv. iðnrh. flytja smávegis skýrslu um störf atvinnumálan. sem sett var á laggirnar í marzmánuði í fyrra. Það hefur oft verið minnzt á þessa n. hér, m.a. af mér og ég hef spurt að því, hvernig á því hafi staðið, að þessi n. lognaðist hreinlega út af án þess að gefa nokkra skýrslu um starfsemi sína, en aldrei hafa fengizt svör við þessu fyrr en nú, en þessi hæstv. ráðh. var formaður n. Ráðh. staðhæfði, að það hefði verið rangt hermt hjá mér, að um hefði verið að ræða loforð um ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi skólafólks í fyrrasumar og n. hefði ekki getað gert meira en hún gerði, vegna þess að hún hefði ekki haft neitt fjármagn. En hæstv. ríkisstj. birti yfirlýsingu í sambandi við lausn vinnudeilnanna í marz í fyrra og þar var m.a. komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. hefur ætíð óskað samstarfs við samtök verkalýðs og vinnuveitenda til að halda uppi almennri atvinnu og telur nú brýnni þörf á slíku samstarfi, en nokkru sinni fyrr. Í framhaldi af viðræðum við fulltrúa Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands, lýsir ríkisstj. því yfir eftirfarandi.“ Síðan kom atriði í 10 liðum. 6. liðurinn er svo hljóðandi í yfirlýsingu ríkisstj: „að hún muni í samráði við atvinnumálan, athuga atvinnumál unglinga, sem eru við nám og stuðla að ráðstöfunum til að tryggja sumaratvinnu þeirra.“ Þetta loforð hæstv. ríkisstj. var gefið í sambandi við lausn vinnudeilnanna í fyrra og hæstv. ríkisstj. hafði fjármagn, enda þótt atvinnumálan. hefði ekki fjármagn. Þarna var loforð, sem ekki var nokkur leið að hlaupa frá og þeim mun ósæmilegra að hlaupa frá því, sem þetta loforð var gefið, vegna þess að verkalýðssamtökin slökuðu á frá hreinni lágmarkskröfu, sem fram var borin í kaupdeilunum í fyrra. Verkalýðshreyfingin gaf eftir mikla fjármuni, vegna þess að hún treysti því, að staðið yrði við loforðin í atvinnumálunum. En þessi loforð ríkisstj. voru ekki efnd. Það væri fróðlegt að fara yfir alla þessa 10 liði og spyrja hæstv. ríkisstj., hvað sé að marka slík ummæli. Það var ekki staðið við þau. Þetta ætti raunar að vera alveg sérstakt samvizku mál fyrir þennan hæstv. ráðh., vegna þess að hann var formaður n., á honum hvíldi sérstök ábyrgð. Það er fullkominn ábyrgðarhluti að haga sér þannig í samskiptum við verkalýðssamtökin á Íslandi, að ekki sé hægt að treysta loforðum, sem gefin eru á formlegan hátt, en það sannaðist í fyrra, að þetta er ekki hægt. Út af almennum hugleiðingum hæstv. ráðh. um það, að ekki sé til þess að ætlast, að skólafólki sé tryggð atvinna á meðan atvinnuleysi er í landinu, tel ég það vera fjarstæðu að gera þarna skil á milli. Sem betur fer hefur framhaldsskólanámi verið þannig háttað hér á Íslandi, að það unga fólk, sem nám hefur stundað, er aðeins eðlilegur hluti af fólkinu í landinu. Þetta er fólk af heimilum landsmanna eins og þau gerast og vandamál þessa skólafólks er nákvæmlega það sama og vandamál heimilanna. Ef þetta skólafólk fær ekki sumaratvinnu, þá bitnar það á jafnmörgum heimilum og þetta skólafólk er. Þannig þýðir ekkert að reyna að gera skil á milli og segja, að hæstv. ríkisstj. sé enn þá að reyna að standa við þau loforð, sem hún gaf í janúarmánuði um að uppræta almennt atvinnuleysi á Íslandi og þess vegna geti hún ekki sinnt vandamálum skólafólksins. Henni ber að gera hvort tveggja og fyrir því eru ekki nokkur almenn rök að láta þúsundir manna ganga um atvinnulausar á Íslandi, þar sem verkefnin blasa við í öllum áttum. Það er ekki hægt að rökstyðja það með neinum skynsamlegum rökum, aðeins með hagfræðilegum kreddum.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. er svo oft búinn að skrifa þessi ósannindi sín í Þjóðviljann, að mig furðar ekkert á því, þó hann japli á því hér enn þá, en það sem hann las, sannaði nákvæmlega það, sem ég var að halda fram. Það voru ekki gefin nein fyrirheit um sérstakar ráðstafanir af hálfu ríkisstj., heldur var lofað að hafa samráð við fulltrúa verkalýðsins og vinnuveitenda, eins og hv. þm. las upp, um ráðstafanir, sem stuðluðu að aukinni atvinnu fyrir skólafólk. Þetta var gert. Það var sett upp atvinnumálan. í samráði við fulltrúa launþeganna, verkalýðsins, og vinnuveitenda. Og ég sagði áðan, að það kom engin einasta tillaga frá fulltrúum launþega um neinar sérstakar ráðstafanir af hálfu þessarar n. til þess að tryggja skólafólki atvinnu. Þess vegna er það vonlaust verk fyrir þennan hv. þm. að koma hér og tala um, að það þýði ekkert fyrir verkalýðinn að hafa samvinnu við ríkisstj., sem þannig efnir loforð sín. Ef þessi hv. þm. getur bent mér á einhverja einustu till. í þessari n., sem átti að stuðla að þessu eða fram yfir það, sem n. gerði og ég gerði grein fyrir áðan, að hafa samráð við sveitarstjórnirnar hér í kring, þá er rétt að hann geri það. 



Herra forseti. Það væri ekki úr vegi að taka undir athugasemdir hv. 6. þm. Reykv. áðan um fundarsókn. Mér telst til, að hér sé staddur u.þ.b. 1/4 þingheims.  Hér á þskj. 335 er þáltill., sem ég flyt ásamt Björgvin Salómonssyni. Hann átti sæti sem varamaður á Alþ., þegar till. var lögð fram, og þessari till. er ætlað að ýta á um framkvæmd mikils nauðsynjamáls. Í grg. með till. er vitnað í skýrslu, sem sjónvarpsn. tók saman fyrir 5 árum. Í skýrslunni kemur fram, að n. hefur talið, að fræðslustarfsemi hlyti að verða eitt helzta verkefni íslenzks sjónvarps. N. virðist hafa litið á það sem sjálfsagðan hlut, að íslenzka sjónvarpið yrði ekki aðeins starfrækt sem dægrastytting og til fréttaflutnings og listrænnar uppbyggingar eftir því sem aðstæður leyfðu og mátulegt þætti. Sjónvarpið hlyti einnig að verða starfrækt sem skóli, skipulagður skóli með víðtækt starfssvið. Nú hefur íslenzkt sjónvarp starfað í 21/2 ár og það hefur að vísu flutt ýmsa ágæta fræðsluþætti í dagskrá sinni innan um og saman við og örlítil kennsla hefur þar farið fram, þ.e.a.s. enskukennsla fyrir byrjendur, sem hefur nú verið lögð niður einhverra hluta vegna og væri fróðlegt að vita hvers vegna, en hér er enginn ráðh. staddur til þess að svara þeirri spurningu né öðrum, sem maður kynni að vilja leggja fyrir ríkisstj. En raunverulegt skólasjónvarp, eins og það, sem fyrirheit var gefið um í skýrslu sjónvarpsn. fyrir 5 árum, hefur látið á sér standa. Eðlilegt virðist, að skipulagning og starfræksla skólasjónvarps verði í höndum fræðsluyfirvalda landsins, enda er gert ráð fyrir því í skýrslu sjónvarpsn. og þess um leið getið, að fræðsluyfirvöldin hafi mikinn áhuga á þessu máli og hafi þá þegar, þ.e.a.s. fyrir 5 árum, verið komið fyrir sérstökum útbúnaði í tilteknum skólum til þess að notfæra sér sem bezt fræðslustarfsemi skólasjónvarps. Maður hlýtur að spyrja: Hvað hefur eiginlega orðið af þessum áhuga? Hvers vegna hefur hans hvergi orðið vart í framkvæmd? Varla hafa fræðsluyfirvöldin komizt að þeirri niðurstöðu, að ástandið í skólamálum sé orðið svo gott, að það sé ekki lengur þörf þeirra miklu nota, sem hægt væri að hafa af skólasjónvarpi. Ég ætla ekki af þessu tilefni að leggja út í umr. um þau mál, skólamálin eða kennslumálin almennt. Ennþá bíðum við nú eftir þeirri skýrslu hæstv. menntmrh., sem okkur var einu sinni gefið fyrirheit um, en það má benda á örfáa þætti kennslumálanna, þar sem skólasjónvarp ætti að geta bætt nokkuð og jafnvel mikið úr slæmu ástandi. Þess er fyrst að geta, að samkvæmt könnun, sem nýlega fór fram á aðstöðunni til eðlisfræðikennslu í skólum okkar, þá ríkir þar svo mikill skortur á nauðsynlegri aðstöðu og nauðsynlegum tækjum, að það myndi kosta tugi millj. að skipa þeim málum svo, að sambærilegt væri við það, sem tíðkast hjá frændum okkar á Norðurlöndum og raunar flestum öðrum þjóðum Evrópu. Við stöndum sem sagt óralangt að baki þessum þjóðum að veita ungmennum okkar nauðsynlegustu undirstöðufræðslu í þessari grein, sem svo mikla þýðingu hefur nú á tímum, undirstöðugrein til vísindalegra rannsókna ýmiss konar og tæknilegra framfara og velmegunar. Úr þessu gæti skólasjónvarp að sjálfsögðu bætt mikið. Einn góður kennari, sem fram kæmi reglulega í sjónvarpi og hefði fullkomin tæki til afnota við kennsluna, gæti miklu áorkað í þá átt að veita ungmennum okkar þá fræðslu í eðlisfræði, sem svo mikla þýðingu hefur. Æskilegast væri að sjálfsögðu, að hver skóli hefði á að skipa og hefði til afnota nauðsynleg tæki og byggi við fullkomnustu aðstöðu til eðlisfræðikennslu, en það er nú því miður þannig, að tugir millj. hrynja ekki beinlínis niður úr erminni á fjárveitingarvaldinu, hvenær sem einhverjum dytti í hug að hrista hana. Og jafnvel þó að fjárveiting væri fyrir hendi, þá mundi í fyrsta lagi taka langan tíma að koma góðu skipulagi á þessi mál og þegar tækin væru fyrir hendi, þá er hætt við, að víða mundu ekki einu sinni vera til kennarar með nægilega sérþekkingu til þess að nota þessi tæki. Svipað er að segja um aðstöðu til náttúrufræðikennslu og í fleiri greinum, þar sem mikið vantar á enn þá vegna skorts á tækjum og sérmenntuðum kennurum. Úr slíku mætti eflaust mikið bæta með kennslu í sjónvarpi. Það, sem ég hef hér sagt um skort á nauðsynlegri aðstöðu og sérmenntuðum kennurum, á sérstaklega við um dreifbýlið og raunar um landsbyggðina almennt, en þar bætist einnig við sums staðar í framhaldsskólum og unglingaskólum, að kennarar með nauðsynlega þekkingu í tungumálum, dönsku og ensku og jafnvel líka í íslenzku, þeir fyrirfinnast ekki, þannig að skipuleg og regluleg sjónvarpskennsla í tungumálunum framkvæmd af úrvalskennurum gæti sums staðar að ég ekki segi víða í skólum orðið til þess að leysa mjög alvarlegan vanda. Það er sem sé, eins og ég tek fram í grg., ekki hvað sízt vegna erfiðleika þeirra, sem dreifbýlið á við að búa í skólamálum, að ég hef leyft mér að flytja þessa till. Þörfin fyrir skólasjónvarp er alls staðar mikil, en hún er þó langmest í dreifbýlinu. Og slíkt sjónvarp mundi áreiðanlega, ef vel yrði til þess vandað, geta orðið þar til þess að opna ungu fólki nýjar leiðir til þroska og menntunar, leiðir sem hafa hingað til verið því lokaðar að mestu. Svo legg ég til, að umr. verði frestað og málinu, herra forseti, vísað til allshn.



Herra forseti. Ég er annar flm. að þessari till.; fyrri flm. Björgvin Salómonsson á nú ekki sæti á þingi. Mér þykir því rétt að fylgja henni eftir með fáeinum orðum. Tilefni þess, að till. var flutt, var raunar dálitið sérkennilegt, og það hefði verið ákaflega skemmtilegt, ef hæstv. forsrh. hefði verið viðstaddur til þess að ræða þetta mál. Þegar hann kom heim af Norðurlandaráðsfundi, skýrði hann frá því, að þegar hann kom til Svíþjóðar til þess að sækja fundinn, hefðu íslenzkir stúdentar, sem eru við nám í Stokkhólmi, setið fyrir honum og gert honum grein fyrir mjög alvarlegum fjárhagsvandamálum sínum og þeir höfðu einnig greint hæstv. ráðh. frá því, að þeir hefðu leitað til sænskra yfirvalda um aðstoð. Hæstv. forsrh. Íslands tók þetta mál upp, að því er hann sagði sjálfur, á Norðurlandaráðsfundi og fór þess á leit við sænsk stjórnarvöld, að þau legðu fram úr sínum sjóðum, það sem á vantaði, að námslán og námsstyrkir til íslenzkra námsmanna væru hliðstæðir því, sem sænskir námsmenn hlytu. Ég hef horft upp á mörg viðbrögð íslenzkra stjórnarvalda í þeim vanda, sem við hefur verið að etja nú um tveggja ára skeið, en ég hef aldrei séð smærri og lágkúrulegri viðbrögð en þessi. Þarna er norræn samvinna misnotuð til þess að fara í betliferð til stjórnar vinaríkis um, að hún veiti íslenzkum námsmönnum þá fyrirgreiðslu, sem við teljum okkur ekki vera menn til að veita sjálfir. Mér fannst þetta afar mikil niðurlæging, þegar þessi atburður gerðist, en þótt menn viðurkenni þetta sjónarmið hæstv. forsrh., er þá rétt að láta einvörðungu íslenzka stúdenta, sem eru við nám í Svíþjóð, njóta þessarar undarlegu fyrirgreiðslu? Er þá ekki rétt, að hæstv. forsrh. fari hliðstæða för á fund stjórnarvalda í Danmörku, Noregi, Finnlandi, Þýzkalandi og Englandi og í öllum þeim löndum, þar sem íslenzkir námsmenn eru? Eiga ekki íslenzkir námsmenn allir að búa við hliðstæð kjör? Ef íslenzk ríkisstj. telur það í sínum verkahring að fara fram á það við stjórnarvöld annarra landa, að þau aðstoði íslenzka námsmenn við námið, þá finnst mér, að námsmennirnir eigi þá a.m.k. heimtingu á því, að þetta komi fram við þá alla. Hins vegar held ég ekki, að þetta sé sú leið, sem á að fara til þess að leysa þetta vandamál. Þetta mál var rætt oft í vetur í sambandi við afgreiðslu fjárl. og við Alþb.–menn fluttum margsinnis till. um auknar fjárveitingar til þess að mæta þessum vanda. Þær till. skullu á daufum eyrum ráðamanna, en vera má, að þessi ferð hæstv. forsrh. til Svíþjóðar og sá undarlegi erindrekstur, sem hann rak þar, hafi orðið til þess, að stjórnarvöldunum skiljist, að á þessu máli verður að taka af fullri alvöru. Þessi till. er flutt í því skyni að fela hæstv. ríkisstj. að láta semja og leggja fyrir næsta reglulegt Alþ. till. um breyt. á l. um Lánasjóð íslenzkra námsmanna, er tryggi íslenzkum stúdentum við nám erlendis eigi lakari námskjör, en stúdentar viðkomandi lands njóta. Ef þessi till. verður samþ., þá er þess að vænta, að hæstv. ríkisstj. láti vinna að þessari endurskoðun í sumar og leggi síðan till. sínar fyrir þing, þegar það kemur saman í haust. Ef þær till. fá skjóta afgreiðslu, ætti þessi sjóður fljótlega að geta risið undir hliðstæðri þjónustu við íslenzka námsmenn erlendis og tíðkast meðal námsmanna nágrannalanda okkar. Ég vil svo leggja til, að till. verði að lokinni umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 358 að beina til hæstv. landbrh. svo hljóðandi fsp.: „Hve miklu fé hyggst landbrn. verja á næsta sumri til frækaupa, áburðar og annars kostnaðar vegna sjálfboðaferða til gróðurverndar og landgræðslu í afréttum, sem ungmennafélög og ýmis önnur samtök ráðgera?“ Það munu hafa verið Laionsklúbbar svonefndir, sem hófu fyrir einum 4–5 árum þá starfsemi, sem hér um ræðir, en svo var það sumarið 1967, að ungmennafélagar úr Héraðssambandinu Skarphéðni fóru með áburð og grasfræ og dreifðu á svæði við Hvítárvatn á Biskupstungnaafrétti. Og þetta ágæta fordæmi Skarphéðins varð svo til þess, að á s.l. sumri fóru 9 hópar úr hinum ýmsu ungmennafélögum slíkar ferðir, Þingeyingar, Borgfirðingar, Austfirðingar, Húnvetningar, Árnesingar, Rangæingar, Reykvíkingar o.fl. og dreifðu grasfræi á örfoka land og land, sem er að blása upp. Ingvi Þorsteinsson og með honum Ólafur Ásgeirsson sáu um heildarskipulag þessarar starfsemi fyrir hönd þeirrar deildar Landgræðslunnar, sem nefnist Gróðurvernd og lagði hún, þ.e.a.s. deild þessi, fram áburðinn og fræið og allan flutningskostnað, en hvert handtak við dreifinguna var sjálfboðaliðavinna ungmennafélaganna. Og raunar komu fleiri, eins og ég sagði, við þessa sögu og þó einkum Laionsklúbbar. Og samkvæmt upplýsingum í grein í Tímanum eftir Ingva Þorsteinsson og í ræðu, sem hæstv. landbrh. flutti á nýafstaðinni ráðstefnu um landgræðslumál, tóku þátt í þessum ferðum á s.l. sumri 250 manns og var dreift samtals 70 lestum af áburði og 5 lestum af grasfræi á um 250 ha lands. Á því leikur enginn vafi, að ungmennafélagshreyfingin gæti stóraukið þessa starfsemi og mundi fagna því að fá tækifæri til þess. Það væri áreiðanlega leikur einn fyrir hana að dreifa fimmföldu og jafnvel tíföldu því magni af áburði og fræi, sem hún dreifði á s.l. sumri. Þó var það, þrátt fyrir drjúgan árangur, ekki nema nokkur hluti hreyfingarinnar, sem tók þátt í þessu. Meiri hluti ungmennafélaganna bíður enn tækifæris að fá að taka þátt í þessari starfsemi, og þau ungmennafélög, sem þegar hafa gert það, ætla sér enn þá stærri hlut á næsta sumri. Þannig er t.d. með ungmennafélögin í Borgarfjarðar- og Mýrasýslu, þar sem ég þekki nokkuð til og var raunar svo heppinn að fá að taka þátt í landgræðsluferð þeirra á s.l. sumri. Þessi félög gætu án efa á næsta sumri teflt fram þrefalt eða fjórfalt fjölmennara liði og mundu fegin vilja tefla fram þrefalt eða fjórfalt fjölmennara liði en þau tefldu fram til þessara starfa á s.l. sumri. En er þá nokkuð því til fyrirstöðu að fimmfalda eða jafnvel tífalda þessa starfsemi, eins og ég var að tala um? Til þess þyrfti að sjálfsögðu fimm eða tíu sinnum meira magn af fræi og áburði auk flutningskostnaðarins, og þar kemur til kasta hins opinbera. Hvað hyggst það kosta til miklu fé í þessu sambandi? Það er á valdi hins opinbera og þá fyrst og fremst hæstv. landbrh. Maður gerir þá ráð fyrir, að flokksbróðir hans, hæstv. fjmrh., hafi fullan skilning á málinu, en það er á valdi hæstv. landbrh. að ákveða, hve mikið þessi starfsemi skuli aukast. Það fer allt eftir fjárframlögum til hennar, því að hvort sem hæstv. ráðh. ákveður að sent skuli á næsta sumri upp í óbyggðirnar, upp á afréttarlöndin, þar sem uppblásturinn og önnur slík eyðing hefur helzt til lengi fengið að leika lausum hala, - hvort sem hann ákveður, að á næsta sumri skuli sent tvisvar sinnum meira magn af áburði og grasfræi þangað upp, en á s.l. sumri eða fimm sinnum meira eða tíu sinnum meira, þá mun áreiðanlega ekki standa á ungmennafélögunum að bregða sér á vettvang og dreifa því.



Herra forseti. Það er stutt síðan þessi starfsemi kom til, að ungmennafélög, Laionsklúbbar og fleiri félagasamtök fóru að taka virkan þátt í uppgræðslu landsins. Og það er mikið ánægjuefni, að þetta hefur byrjað, því að það er augljóst, að án skilnings og beinnar eða óbeinnar þátttöku almennings næst ekki fullur árangur í landgræðslustarfinu. Á undanförnum árum hefur skapazt mikill áhugi fyrir gróðurvernd og landgræðslu hér á landi og má segja, að nýju landgræðslulögin hafi komið á þáttaskiptum í þessu efni ásamt auknu fjárframlagi frá ríkissjóði til starfseminnar. Ýmis félagssamtök hafa óskað eftir að fá að taka virkan þátt í starfinu og nokkur hafa þegar hafizt handa. Má þar einkum nefna Ungmennafélag Íslands og Laionshreyfinguna. Ungmennáfélagið hóf þessa starfsemi sumarið 1967, en þá fór ungmennasambandið Skarphéðinn í sáningarferð á Biskupstungnaafrétt. S.l. sumar voru farnar 7 ferðir á hálendið á tímabilinu 22. júní til 29. júlí. Eftirtalin ungmennafélög stóðu fyrir þessum ferðum: Ungmennafélagið Víkverji í Reykjavík, Ungmennasamband Kjalarnesþings, Ungmennasambandið Skarphéðinn, Ungmennasamband Borgarfjarðar, ungmennafélögin á Egilsstöðum, Ungmennasamband A.-Húnvetninga, ungmennafélag í Kelduhverfi og Ungmennasamband Suður–Þingeyinga. Alls tóku um 250 manns þátt í þessum ferðum og var sáð um 70 tonnum af áburði og 5 tonnum af fræi í 250 hektara lands. Landgræðslan lagði til áburð og fræ og kostaði yfirleitt ferðir og fæði, þótt undantekningar væru á því. Enn er full þörf fyrir mannshöndina til landgræðslu, bæði vegna þess, að fullkominni tækni verður ekki komið við alls staðar, og einnig vegna þess, að við höfum ekki efni á að afla nægilega margra slíkra tækja og reka þau enn sem komið er. Starfsemi ungmennafélaganna undanfarin tvö sumur verður að teljast tilraun og undirbúningur að því að virkja þennan ágætlega skipulagða félagsskap í þágu landgræðslu. Eru forustumenn þeirra sammála um, að þegar á sumri komanda verði auðvelt að margfalda þau dagsverk, sem unnin voru s.l. sumar og að því verður stefnt. Þá hafa ýmis önnur félagssamtök og jafnvel skólar boðið þátttöku sína. Það hefur komið í hlut fulltrúa landgræðslustjóra, Ingva Þorsteinssonar, að vinna að þessu samstarfi fyrir hönd Landgræðslunnar. Hefur það orðið árangursríkt. Nytsemi þess verður ekki eingöngu metin eftir þeim tonnafjölda af áburði og fræi, sem sáð er, heldur öllu fremur þeim áhuga, sem starfið vekur. Áætlun hefur verið gerð um kostnað og starf gróðurverndar Landgræðslu ríkisins á árinu 1969. Áætlað er, að verkefnið við gróðurvernd verði með líkum hætti á árinu 1969 og verið hefur og verða þau rakin hér í stórum dráttum. Ákvörðun á beitarþoli. Unnið verður að gróðurkortagerð og ákvörðun á beitarþoli á eftirtöldum svæðum: Möðrudalsöræfum, Fljótsdalsheiði og afréttum Vopnfirðinga, afréttum V.–Húnvetninga og á Síðumannaafrétti. Er rannsóknum lokið á nokkrum þessara svæða, en unnið verður að því að setja saman kort af þeim og reikna út flatarmál gróðurlenda þeirra og beitarþol. Það er skilyrði, að hægt sé að kortleggja landið og reikna út beitarþolið. Það má segja, að það sé undirstaðan að gróðurverndinni. Þá er talað um ítölu. Eins og verið hefur, verður unnið að því að koma niðurstöðum beitarþolsmælinga til bænda og stuðla að því, að eftir þeim verði farið með samkomulagi við bændur.  Þá er einn þáttur úttekt á gróðureyðingu og landskemmdum. Landgræðslulögin kveða svo á, að áður en 5 ár eru liðin frá gildistöku þeirra, skuli landgræðslustjóri hafa látið gera yfirlit um landskemmdir og samið áætlun um, hvernig helzt megi bæta þær, svo og í hverri röð skuli unnið að landbótum. Samkv. þessu skal áætlun því liggja fyrir ekki síðar, en vorið 1970. Slík úttekt er vissulega orðin tímabær, en hún krefst mikillar vinnu, eigi hún að vera svo vel úr garði gerð, að hún komi að fullum notum. Í starfsáætlun þessari er gert ráð fyrir, að mikill tími fari í undirbúning, útreikninga og samningu úttektarinnar. Að því er varðar hálendið verður úttektin fyrst og fremst byggð á gróðurkortunum og annarri vitneskju, sem gróðurrannsóknirnar hafa gefið. Gróðurverndarnefndirnar, sem stofnaðar hafa verið samkv. landgræðslulögunum, hafa þegar flestar gert ágætar skýrslur um ástand gróðurs á láglendi í sínum sýslum og verður unnt að byggja að verulegu leyti á þeim ásamt annarri vitneskju, sem fyrir liggur. Þó þarf að áætla mörg ferðalög með n. í þessum tilgangi á sumri komanda. Þá er samvinnan við félagssamtök um landgræðslu. Áhugi fyrir landgræðslustarfinu hefur aukizt mjög og í vetur hafa fleiri aðilar en nokkru sinni fyrr boðið þátttöku sína. Jafnframt hefur Ungmennafélag Íslands áform um að margfalda þátttöku sína, verði þess óskað. Ekki er álitamál, að slíkri aðstoð ber að taka með þökkum og er lagt til, að hafizt verði þegar handa um undirbúning þessara starfa. Enn er ekki unnt að segja, hvaða svæði yrðu tekin fyrir, en af nógu er að taka og æskilegt er, að slíkt samstarf sé haft við aðila sem víðast á landinu. Þetta, sem ég síðast las, er eftir Ingva Þorsteinsson og fylgdi till. um fjárveitingar á þessu ári í sambandi við þessa starfsemi félagasamtakanna. Hans till. um fjárveitingu til gróðurverndar á þessu ári eru sem hér segir: Til áburðarkaupa verði veittar 400 þús. kr. Hann áætlar bílakostnað 70 þús. kr. eða alls í þessu skyni 470 þús. kr. Þá leggur hann til, að keypt verði fræ fyrir 300 þús. kr. Svo kemur launakostnaður og bílakostnaður og ýmislegt því tilheyrandi, þannig að þessi liður verður 880 þús. kr. eða samtals 1.350 þús. kr., sem hann leggur til, að varið verði til þessarar starfsemi. Þykir sjálfsagt að samþykkja þessar till. Ingva Þorsteinssonar, sem þekkir þetta bezt og hann hefur samið till. í samræmi við þær undirtektir, sem þetta mál hefur fengið og í samræmi við þær hugmyndir, sem hann hefur gert hér um þátttöku félagssamtakanna á sumri komanda í þessu mikilvæga starfi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Það er ánægjulegt að heyra, að hann hefur mikinn skilning á þýðingu þeirrar starfsemi, sem hér um ræðir. Hann vill, að hún verði aukin og má víst segja, að sæmilega sé á þessu haldið af hans hálfu, því að mér virðist eftir fyrri upplýsingum, sem ég hef fengið, að sú fjárveiting, sem ætluð er til þessarar starfsemi á sumri komanda sé helmingi hærri en það, sem varið var til hennar á s.l. sumri. Þó er þetta, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, - þó er þetta framlag, sem ætlað er til starfseminnar á næsta sumri, langt frá því að vera fullnægjandi. Það er langt í frá, að það geti fullnægt óskum ungmennafélaganna um að mega leggja fram sjálfboðavinnu sína til þess að hefta uppblástur landsins og breyta auðnum þess í gróðurlendi. Mér sýnist reyndar að landgræðslumálin öll þarfnist athugunar og endurskoðunar. Ég vil ekki gera lítið úr gildi skógræktar, en ég hef lengi haft nokkurn grun um það, að vegna þess, hve skógræktin hefur haft á að skipa óarðsæknum áróðursmönnum, hafi hún skyggt nokkuð á þá tegund landgræðslu, sem hér um ræðir, á nauðsyn hennar, bæði að því er snertir viðhorf almennings og fjárstyrk af opinberri hálfu. Kannske má orða þetta þannig, að stjórnarvöldin og þjóðin sjálf hafi gengið helzt til mikið upp í skógræktinni og þess hafi fyrir bragðið ekki verið gætt sem skyldi að græða sár landsins með því að sá gróðri, sem að vísu er ekki eins tilkomumikill og tré, - tekur sig ekki eins vel út á mynd og tré, en dugar þó bezt og mestu munar og ég á þar við blessað grasið. Það skyldi sem sé ekki vera, að hinni göfugu hugsjón, skógræktinni, hafi fylgt sú þversögn, að við höfum, Íslendingar, á undanförnum árum mænt svo heillaðir á rómantíska fegurð ýmissa trjátegunda, að okkur hafi láðst að taka sem skyldi tillit til þeirrar órómantísku staðreyndar, að á meðan hefur land okkar eða dýrmætasti hluti þess, þ.e.a.s. gróðurmoldin haldið áfram að fjúka á haf út. Þegar ég segi, að landgræðslumálin þarfnist endurskoðunar, þá á ég líka við, að skipulagi þeirra þyrfti að breyta. Hinir ýmsu þættir þeirra ættu að sjálfsögðu allir að vera undir einni stjórn. Skógræktin ætti ekki að starfa sér á parti. Með slíku fyrirkomulagi fæst ekki það samræmi í aðgerðir, sem nauðsynlegt er, enda skilst mér, að til þess að hefta fullkomlega uppblástur lands, til þess að tryggja fullkomna gróðurvernd, þyrfti að koma til þáttur skógræktarinnar, eftir að sár landsins hefðu verið grædd með grasi og jafnframt því þyrfti að sá ýmsum tegundum lægri trjágróðurs, sem er nógu harðgerður til þess að vaxa uppi á öræfum. Ráðstefna sú, sem nýlega var haldin um landgræðslu, markar vonandi tímamót í þessu, - upphaf þess, að betri skipan komist á um þessi mál. En undirstaðan hlýtur samt að vera grasið. Það, sem mestu máli skiptir er að færa út ríki þess á landi okkar. Ég vil þó ítreka, að ég er síður en svo að telja eftir fjárframlög til skógræktar, þvert á móti, þau mættu gjarnan aukast mín vegna. En engin goðgá mundi það vera að mínum dómi, þótt ögn yrði dregið úr áróðrinum fyrir skógrækt, hvort sem hún á að vera til skrauts eingöngu eða til nytja, eins og stundum er talað um - til nytja einhvern tíma síðar meir í sögu þjóðarinnar, - en þess í stað verði hafin öflug herferð fyrir þeirri tegund landgræðslu, sem hér er til umr. og fjárframlög til hennar ekki bara tvöfölduð, heldur tífölduð a.m.k. Svo endurtek ég þakkir mínar til hæstv. ráðh. og læt í ljós gleði mína yfir þeim skilningi, sem hann sýnir þessu máli.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi er ekki alveg ánægður með upplýsingarnar, en þó að mestu leyti og þakkaði mér fyrir svörin, en talaði um, að þótt framlag til landgræðslunnar á sviði félagssamtakanna væri aukið, þá væri það ekki nóg. En það má vera að hann hafi ekki heyrt það áðan, að það voru till. Ingva Þorsteinssonar fulltrúa landgræðslustjóra, sem sér um gróðurverndina, sem verður farið eftir á komandi sumri og till. hans eru byggðar á því, sem talið er heppilegt að eyða í þetta í sumar, miðað við þá áætlun um þátttöku, sem hann hefur gert. Það má vera að það reynist svo, að þátttakan verði meiri, en hún er áætluð, en það er áætluð mjög veruleg aukning. Það kemur þá í ljós síðar, hvort það er ekki fullnægjandi, sem hér er um að ræða. Hv. þm. hefur þá skoðun, að landgræðslan og gróðurverndin sé enn nauðsynlegri en skógræktin. Því er ekki að leyna, að það eru mjög skiptar skoðanir um þetta í landinu, en enginn vafi er þó á því, að skógræktin, landgræðslan og gróðurverndin eru greinar af sama stofni og menn skyldu ekki gera lítið úr því, að ef ein planta hefur náð að festa rætur, þá hjálpar hún ótrúlega mikið til við gróðurinn og sennilega nægir til þess að hefta uppblástur. Ég get upplýst hv. þm. um það, að framlög til landgræðslunnar hafa á seinni árum aukizt mun meira, en til skógræktarinnar, þrátt fyrir dugnað skógræktarstjóra í áróðri, sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði hér í. Skal ég ekki gera lítið úr því. En landgræðslustjórarnir eða sandgræðslustjórarnir, eins og þeir hétu, voru einnig duglegir á sinn hátt og einnig núverandi landgræðslustjóri ásamt sínum aðstoðarmanni, Ingva Þorsteinssyni. Það má vera, að þessi aukni áhugi almennings í landinu hafi komið í seinni tíð aðeins fyrir tilviljun. Ég hygg, að það sé ekki. Ég hygg, að áróður og dugnaður forustumanna landgræðslunnar eigi sinn stóra þátt í því og þetta skeði eftir að nýju landgræðslulögin voru sett, þar sem gróðurverndarstarfið var tekið alveg sérstökum tökum. Og ég er ekki sannfærður um, að það, sem mest liggi á nú, sé að taka upp nýja skipulagningu í þessum málum, vegna þess að nýju lögin eru nú fyrst að verka og sýna ágæti sitt með þeirri skipulagningu, sem gerð hefur verið samkvæmt þeim, m.a. með því að skipa gróðurverndarnefndir í öllum sýslum landsins, sem eiga e.t.v. sinn stóra þátt í því að skapa þann mikla áhuga, sem verið hefur. Og það er ekki frá mínu sjónarmiði aðalatriðið að sameina þessar stofnanir undir einn hatt, skógræktina og landgræðsluna. Það er gamalt mál og fyrir löngu um það rætt að gera þetta, en skoðanir manna hafa verið skiptar á því. Ég er alls ekki viss um, að það sé út af fyrir sig til batnaðar. Það sem máli skiptir er, að þessar stofnanir geti unnið saman, geti unnið vel saman og það vona ég að þær geri og skilji sitt hlutverk og ég held, að ráðstefnan, sem haldin var fyrir nokkrum dögum um gróðurverndarstarfsemina og landgræðsluna, hafi einnig leitt í ljós, að þessar stofnanir séu óaðskiljanlegar og verði að vinna saman, enda þótt það séu tveir forstjórar. Og ég veit ekki, hvort hægt væri að spara nokkuð að ráði, þótt sameiningin ætti sér stað, nema þá að einn forstjóri væri. Það getur verið, að það sé mögulegt, en það gæti þá verið, að það þyrfti að koma fulltrúi og þá verður harla lítið, sem sparaðist. En er ekki nauðsynlegt að hafa skógræktarstjóra, sem sýnir dugnað í áróðri og áhuga fyrir þessu mikilvæga starfi og er ekki einnig nauðsynlegt að hafa landgræðslustjóra og gróðurverndarstjóra, eins og við nú höfum, svo að þeir geti einnig notið sín með þeim áróðri og dugnaði, sem þeir virðast hafa beitt í seinni tíð, því að árangurinn lætur ekki á sér standa í hinum aukna áhuga alls almennings í landinu?



Herra forseti. Eins og hv. alþm. vita, hefur lengi verið vöntun í Reykjavík á viðunandi aðstöðu til tollskoðunar og tolleftirlits. Alþ. hefur fyrir löngu viðurkennt þessa staðreynd með því að leggja tollstöðvarbyggingu til sérstakan tekjustofn, sem er innheimtur með öðrum aðflutningsgjöldum. Nú er tollstöðvarbyggingin risin á hafnarbakkanum, mikið hús og veglegt og vonandi bætir það úr mjög brýnni þörf. En því er ekki að neita, að raddir heyrast um það, að meira hefði verið hugsað fyrir aðstöðu til skrifstofuhalds, en til að bæta skilyrði sjálfrar tollgæzlunnar. Það er vitanlega slæmt, ef rétt reynist, á það get ég engan dóm lagt að svo stöddu a.m.k. Ég held, að það sé öllum aðilum fyrir beztu, að slík mál séu upplýst eins rækilega og föng eru á. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh. um þetta atriði á þskj. 387 svo hljóðandi: l. Hvenær má ætla, að tollstöðvarbyggingin við Reykjavíkurhöfn verði tekin í notkun? 2. Hvernig verður afnotum þess húss hagað og hvernig verður aðstaða þar til tollskoðunar? 3. Hvað kostar þessi bygging fullgerð.



Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. fyrirspyrjanda, að það er að sjálfsögðu með þetta mál sem önnur, að einhverjar efasemdir kunna að vera um, að það skili þeim árangri, sem til hefur verið stofnað. Sjálfsagt er að ræða þau og upplýsa eftir því sem tök eru á, til þess að menn viti þá gjörla, að hverju er að ganga. Fsp. þær, sem hv. þm. ber fram, eru 3. Í fyrsta lagi: „Hvenær má ætla, að tollstöðvarbyggingin við Reykjavíkurhöfn verði tekin í notkun?“ Um þetta er það að segja, að vörugeymslurnar fyrir ótollafgreiddar vörur, sem eru á 1. hæð tollstöðvarbyggingarinnar og í mestum hluta kjallarans, sem er undir hálfri skrifstofuálmunni við Tryggvagötu að austan, - þessar vörugeymslur eru tilbúnar og hefur þetta húsnæði þegar verið leigt Eimskipafélagi Íslands. Skrifstofuhæðirnar munu geta verið tilbúnar um eða upp úr næstu áramótum, ef unnið er af fullum krafti við bygginguna, sem verður gert, ef fé verður fyrir hendi. Til þess að ljúka byggingunni verður með einhverjum hætti að afla til þess töluvert mikils bráðabirgðaláns. Það væri mjög æskilegt að geta lokið byggingunni með þeim hraða, sem hér er talað um. Um það get ég ekki sagt á þessu stigi málsins, því að það hefur ekki verið afráðið enn. Það mætti skilja eftir einhvern hluta af henni, sem ætlaður hefur verið fyrir skrifstofubyggingar, sem eru umfram þarfir tollgæzlunnar og hefur þá jafnvel komið til álita, að önnur ríkisstofnun fengi þar aðstöðu, þ.e.a.s. skattstofan. Um það hefur ekki verið tekin ákvörðun enn, en sú stofnun er í leiguhúsnæði. „Hvernig verður afnotum þessa húss hagað, og hvernig verður aðstaða til tollskoðunar?“ Um þennan lið er þetta að segja: Vörugeymslur á 1. hæð og í mestum hluta kjallarans, svo sem ég hef áður vikið að, hafa þegar verið teknar í notkun. Þetta húsnæði er 3.491.9 m2 og rúmmálið 20.236 m3. Hefur því helmingur hússins þegar verið tekinn í notkun í þessu skyni. Tollstjóraskrifstofan mun þurfa að nota alla efstu hæð skrifstofuálmunnar svo og hluta af millihæðum og 1. hæð, en tollgæzlan mun hafa aðsetur á báðum skrifstofuhæðum útbyggingarinnar meðfram Pósthússtræti. Neðri skrifstofuhæðin verður leigð út að mestu eða öllu leyti um sinn, eins og ég gat um og kemur þá til álita hvaða ríkisstofnun fari þangað inn. En það er sú eina hæð, sem talið er, að ekki þurfi að vera til afnota fyrir tollgæzluna. Aðstaða til tollskoðunar í tollstöðinni verður mjög góð, enda er geymsluhúsnæði fyrir vörur leigt út með því skilyrði, að tollgæzlan hafi þar alla aðstöðu eftir þörfum til tollskoðunar, m.a. verði þar möguleikar til að taka skipsfarma eða hlut af skipsförmum til sérstakrar skoðunar. Þetta er hin brýnasta nauðsyn í stað þess, að förmum þessum hefur jafnan verið keyrt burtu í geymsluhús hinna einstöku skipafélaga og eins og nú standa sakir er jafnvel mjög mikill vandi að koma fyrir í viðunandi geymslum öllum vörum og hefur það að sjálfsögðu torveldað mjög tollskoðun og skapað hættu á því, að hún geti ekki verið nægilega styrk. Þessu ætti að vera komið í gott lag með tilkomu nýju tollstöðvarinnar. Í þriðja lagi er spurt að því, hvað áætlað sé, að þessi bygging tollstöðvarinnar muni kosta fullgerð. Upphaflega var áætlað, að bygging tollstöðvarinnar mundi kosta 132 millj. kr., en með hliðsjón af hækkuðum byggingarkostnaði, frá því að byrjað var á húsinu, þá er ætlunin nú, að kostnaður verði um 149 millj. Um síðustu mánaðamót var byggingarkostnaður orðinn rúmar 80 millj. Einangrun skrifstofuhæðanna er að mestu lokið svo og múrhúðun og hitalögn. Mér þykir aðeins í framhaldi af þessu rétt, til þess að gefa heildarmynd af málinu umfram það, sem ég hef hér sagt frá, að segja í fáum orðum frá því, hvernig þetta mál er til komið og lýsa örlítið nánar ýmsum atriðum, sem ég hef ekki komið inn á. Eins og hv. þm. er kunnugt, þá er í lögum frá 1956 um tollheimtu og tolleftirlit ákveðið að greitt skyldi 1% gjald eða álag á vörumagnstoll og verðtoll um leið og þeir tollar eru innheimtir samkv. tollskrám og viðaukum svo og öðrum aðflutningsgjöldum og skyldi fé þetta lagt í sjóð og varið til byggingar tollstöðva í landinu eða kaupa á fasteignum í sama skyni. Með lögum frá 1962 var ákveðið, að fé þetta skyldi innheimta af innflytjanda, þ.e. leggjast við aðflutningsgjöldin við greiðslu. Síðan gerist það með tollskrárlögum frá 1963, að gerð er tvenns konar breyting á eldri ákvæðum. Annars vegar, að gjaldið var lækkað úr 1% í 1/2% og hins vegar, að gjaldið skyldi greiðast af innheimtum aðflutningsgjöldum, eins og upphaflega var ákveðið. Á árinu 1963 var síðan tekin ákvörðun um, að byggja skyldi tollstöð í Reykjavík fyrir fé sjóðsins. Var þá skipuð af fjmrh. sérstök n. til að undirbúa og sjá um byggingu hússins og eiga sæti í þeirri n. þeir Torfi Hjartarson tollstjóri, sem er formaður, Sigtryggur Klemenzson bankastjóri, Hörður Bjarnason húsameistari, Páll Sæmundsson stórkaupmaður og Ragnar Jónsson skrifstofustjóri. Þá var fengin lóð undir hús þetta á hafnarbakkanum, mjög góð lóð, að stærð tæpir 5.000 m2 og verður nyrzti hluti hennar undir umferðarbrú þeirri, sem liggja á yfir hafnarsvæðið samkvæmt nýgerðu skipulagi. Hafizt var handa um byggingu á lóðinni um mánaðamótin febr.-marz 1967. Fyrsta hæð hússins verður að mestu leyti vörugeymsla auk farþegaafgreiðslu, eins og áður segir. Á næstu hæð verður síðan opið bifreiðastæði sunnan umferðarbrúarinnar. 3. og 4. hæð verða skrifstofuhæðir meðfram Tryggvagötu og Pósthússtræti og undir suðvesturhorni hússins verður kjallari, sem að vissu leyti var ekki mikill áhugi á að byggja, en það var skilyrði frá skipulagsyfirvöldum Reykjavíkurborgar, að hann yrði byggður. Gólfflatarmál hússins er 8.842.5 m2 og rúmmál alls 40.740 m3. Fyrsta hæð hússins er að flatarmáli 3.780 m2, en skrifstofuhæðirnar hvor um sig 1.615 m2. Á bifreiðastæðinu yfir 1. hæð verður stæði fyrir ca. 105 bíla. Tekjur sjóðsins hafa verið alls frá upphafi til síðustu mánaðamóta um 82.2 millj. kr. og gert er ráð fyrir, að á þessu ári muni tekjurnar af gjaldinu, sem falla til tollsjóðsins, nema 11 millj. 820 þús. kr. Það ætti því með hliðsjón af þessu að vera tiltölulega auðvelt að fá bráðabirgðalán sem þyrfti ekki að standa til langs tíma, til þess að koma húsinu öllu í notkun, en það er hin mesta nauðsyn og skiptir auk þess allverulegu máli atvinnulega séð að þurfa ekki að stöðva þessa vinnu, því þarna vinnur margt manna og mun verða lögð áherzla á, að reynt verði að ljúka húsinu, að koma því í notkun og sjá til þess, að það geti farið að skila þeim árangri, sem til var stofnað og skila leigutekjum, sem það að vísu er farið að skila nú þegar, en á að geta gert mun betur, ef hægt er að ljúka byggingunni. Þar sem húsið er allt byggt fyrir eigið fé, nema þau lán, sem nú kunna að verða tekin til bráðabirgða, ætti að sjálfsögðu að geta orðið á því hagkvæmur rekstur.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör við þessum fsp. Ég tek undir það með honum, að æskilegt er, að þetta hús geti sem fyrst orðið fullgert og eftir þeim upplýsingum, sem hann gaf um fjárhagsástand byggingarinnar, standa vonir til, að ekki ætti að þurfa að stöðva byggingarframkvæmdir við húsið, þar sem þegar hefur verið séð fyrir fjármagni fyrir u.þ.b. 2/3 hlutum byggingarinnar og árlegar tekjur af tekjustofnunum, sem ég gat um í upphafi, eru 12 millj. og treysti ég því, að einhvern veginn takist að útvega fjármagn til þess að ljúka því. Um svörin að öðru leyti skal ég ekki hafa mörg orð. Ég er þessu máli ekki verulega kunnugur. Tvö atriði vekja þó umhugsun hjá mér, aðallega í sambandi við notkun hússins. Það er í fyrsta lagi það, hvernig eigi að koma við tollskoðun á farþegum, sem fara um Reykjavíkurhöfn. Aðstaða til þeirrar tollskoðunar hefur verið ákaflega léleg. Það er þarna timburhús framarlega á hafnarbakkanum, lítið og óhentugt og þar að auki fyrir allri umferð, sem notazt hefur verið við og ég tel víst, að tollgæzlan hafi gert sér vonir um, að þessi starfsemi gæti flutzt í nýja húsið. Ég sé ekki, að fyrir því sé gert ráð, samkvæmt þeim upplýsingum, sem fjmrh, gaf hér, að sú afgreiðsla verði í húsinu, þar sem búið er að leigja Eimskipafélagi Íslands alla neðri hæðina og allan kjallarann. Og það vekur satt að segja nokkra umhugsun hjá mér í öðru lagi, hvernig standi á því að allt það húsnæði, sem tollgæzlan á að fá til afnota til sinnar rannsóknastarfsemi og hvað sem það nú er, sem gert er í tollgæzlu, að það skuli eiga að fara fram í húsnæði, sem búið er að leigja einu skipafélagi. Þetta þykir mér nokkuð undarleg tilhögun. Ég ætla út af fyrir sig ekki að hafa frammi gagnrýni á þetta fyrirkomulag. Það má vera, að það séu rök sem mæla með því, en satt að segja hélt ég, að þetta hús væri fyrst og fremst byggt fyrir tollgæzluna, tollgæzlan ætti sjálf að ráða yfir þessu húsi og hún ætti að ráða því, hvaða vörur væru þarna inni, hvernig væri með þær farið og það þyrfti kannske að rannsaka farma frá fleiri skipafélögum en Eimskipafélagi Íslands, og hvar á þá að gera það eftir breytinguna? Mér finnst einhvern veginn, að þetta sé ekki í samræmi við þá notkun hússins, sem ég a.m.k. hafði gert ráð fyrir, að þarna ætti að fara fram. Vel má vera, að það séu til skýringar, en ég hef þær ekki á reiðum höndum. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðh.



Herra forseti. Það eru aðeins tvö atriði, sem ég vildi víkja að. Annars vegar seinna atriðið, sem hv. ræðumaður kom inn á, varðandi leigu á þessu stóra húsrými, sem þarna er um að ræða, hvort ekki væri hæpið að leigja það í stað þess að hafa það til afnota til að geta tekið þar inn farma frá ýmsum skipafélögum. Sjónarmið hans er fullkomlega eðlilegt, af því að það getur verið nauðsynlegt að gera þetta. Hitt er aftur á móti staðreynd, að hér er um geysilega stórt húsrými að ræða, sem hefði verið alveg ófært að láta standa ónotað og það eru litlar líkur til þess, að þurfi að taka inn farma, sem þurfa að vera langan tíma á þessum stað. Þetta hús verður að öllu leyti undir mjög nákvæmu eftirliti tollsins, og það er gengið út frá því, að ekkert sé því til fyrirstöðu, að þarna sé hægt að taka inn og afmarka farma, sem kunna að vera frá öðrum skipafélögum. Húsið er þannig byggt og með ákveðnum skilmálum frá Reykjavíkurborg, að þarna varð að byggjast mjög stórt hús og kannske hlutfallslega stærra varðandi birgðageymslu, en tollurinn sjálfur hefði þurft á að halda, ef hann hefur ætlað að nota það til skoðunar og var auðvitað ekki neitt vit í öðru en að leigja þann hluta hússins. Ég held, að mér sé alveg óhætt að fullyrða, að það verði gengið vendilega frá því, að hægt sé að koma við slíkri skoðun. Varðandi farþegana er það að segja, að það er ekki ætlazt til, að framvegis þurfi að nota þessa bágbornu aðstöðu,sem er þarna á hafnarbakkanum og hv. þm. vék að. Það kann hins vegar að verða einhver bið á því, vegna þess sem hv. þm. er líka kunnugt, að þetta hús er byggt með mjög sérstökum hætti út frá skipulagsreglum Reykjavíkurborgar. Eins og ég vék að áðan, verður byggð þarna brú, sem er framhald af götu, sem á að liggja einni hæð ofar en núverandi hafnarbakki er, þannig að Reykjavíkurborg verður að taka að sér framlengingu á þessari götu. Tollstöðinni var gert að skyldu að byggja hluta götunnar þarna uppi í loftinu og síðan á að koma framhald af götunni í báða enda, sem Reykjavíkurborg verður að sjálfsögðu að sjá um, en meðan ekki er frá þessu gengið, þá getur þarna verið nokkur erfiðleiki á að koma öllum farþegum þarna upp. Það er ætlazt til þess, að þetta geti samt orðið mjög skjótlega og ég hygg, að Reykjavíkurborg hafi í huga, að það geti orðið og það er fullkomin aðstaða til þess í þessari nýju tollstöðvarbyggingu, mjög góð aðstaða er mér óhætt að segja til þess að láta fara fram í byggingunni sjálfri þessa tollgæzlu á farþegum og með þessu húsrými og með því skipulagi, sem gert er ráð fyrir að þarna verði í kring, þá eigi að vera hægt að skapa þarna mjög lokaða aðstöðu til þess einmitt, að hægt sé að koma við með miklu betri hætti, en nú er þessari rannsókn á farþegum. En eins og ég segi og eins og menn sjá vafalaust, sem skoða þessa byggingu og sjá þessa brú, sem er hæð ofar en gatan, þá hefur þarna skapazt vandamál, sem ekki leysist að fullu, fyrr en Reykjavíkurborg hefur framlengt þessa ökubrú, sem þarna á að koma. Þá leysist þetta af sjálfu sér.



Herra forseti. Ég skal aðeins hafa þetta örfá orð. Ég fagna því út af fyrir sig, að það kom fram í viðbótarsvörum hæstv. ráðh. að það hafði ekki gleymzt að gera ráð fyrir farþegaskoðun í þessu mikla húsi. Hvernig á því stendur, að hún er höfð uppi á annarri hæð skal ég láta liggja á milli hluta. Ég hélt að það hefði verið hentugra að hafa hana á neðstu hæð.  Þetta var fyrri aths. Sú síðari er um það, að þetta hús væri það stórt, að ekki væri vit í því að hafa það allt ónotað. Ég er því algerlega sammála. Það eina, sem mig furðar á í þessu sambandi, er það, að ekki skyldi vera haldið eftir fyrir tollgæzluna hæfilegum hluta af þessu húsnæði, sem hefði hentað þessari skoðun hjá öðrum skipafélögum, sem ég minntist á, en tíminn er búinn, og ég skal ekki ræða um þetta f rekar.



Herra forseti. Ég hef á þskj. nr. 431 leyft mér að bera upp fsp. til hæstv. félmrh. varðandi auknar sjúkrabætur. Fsp. þessi hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hvað líður framkvæmd þáltill., sem Alþ. samþ. 17. apríl 1968, um endurskoðun á IV. kafla l. nr. 40 1963, um almannatryggingar, með það fyrir augum, að sjúklingar, sem leita þurfa læknishjálpar erlendis, fái verulega auknar bætur frá því, sem nú á sér stað?“ Það er nú liðið rúmlega eitt ár síðan till. þessi var samþ. hér á hinu háa Alþ. Ég tel, að hér sé um stórmál að ræða fyrir þá, sem í hlut eiga, hvernig þessum málum verður skipað til frambúðar. Ég hef því leyft mér að bera fram þessa umræddu fsp.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur gert grein fyrir fsp. sinni, en með bréfi dags. 13. maí 1968 sendi félmrn. Tryggingastofnun ríkisins till. þessa til þál. um auknar sjúkratryggingar til sjúklinga, sem leita þurfa lækninga erlendis. Á fundi tryggingaráðsins hinn 29. maí s.l. var samþ. að vísa erindinu til athugunar til formanns ráðsins, tryggingayfirlæknis og skrifstofustjóra, en þeim hafði á fundi ráðsins 8. febr. næsta ár á undan verið falið að athuga reglur um fyrirgreiðslu við sjúklinga, sem ekki geta fengið læknishjálp hér heima. Grg. stofnunarinnar barst rn. með bréfi, dags. 9. nóv. 1968, ásamt svo hljóðandi till. til lagabreytingar: „ Heilbrmrh. er heimilt að ákveða með reglugerð, að sjúkrahús ríkisins skuli kosta vistun sjúklinga á erlendu sjúkrahúsi ásamt læknishjálp og annarri þjónustu, enda hafi yfirmaður sjúkrahúsdeildar þeirrar, sem sjúklinginn sendir, úrskurðað, að honum sé brýn nauðsyn á að fara utan, vegna þess að ekki sé unnt að veita fullnægjandi hjálp á íslenzku sjúkrahúsi og ákveðið, hvar hjálparinnar skuli leitað. Í reglugerðinni má og ákveða að höfðu samráði við félmrh., að sjúkrasamlag sjúklingsins greiði ríkissjúkrahúsinu aukið daggjald þann tíma, sem sjúklingurinn er vistaður á kostnað þess.“ Þessi lagabreyting mundi hafa í för með sér verulegan kostnaðarauka og gæti í ýmsum tilfellum orðið litlum og fámennum sjúkrasamlögum allþung í skauti. Í till. er gert ráð fyrir heimild til, að sjúkrasamlag sjúklingsins greiði ríkissjúkrahúsi kostnað eða aukið daggjald þann tíma, sem sjúklingurinn er vistaður á kostnað þess, að höfðu samráði við félmrh. Í ákvæðunum felst jafnvel, að allur þessi kostnaður verði lagður á sjúkrasamlagið. Það gæti að sjálfsögðu haft í för með sér, eins og ég sagði áðan, verulega hækkun iðgjalda hlutaðeigandi samlags og um leið hækkun á framlagi sveitarsjóða og ríkissjóðs, enda ákaflega erfitt að áætla fyrir fram upphæðirnar í þessu tilfelli. Athugun sú, sem tryggingaráð fól áður nefndum aðilum í tilefni af þál., sem ég áðan nefndi, leiddi aðeins til þess, að framangreind brtt., sem ég las áðan, væri hagkvæmasta lausn málsins. Það virðist út af fyrir sig ekki óeðlilegt, að þessi kostnaðarauki verði lagður á sjúkratryggingarnar með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í till. Kerfisbreyting hefur nú átt sér stað á daggjöldum sjúkrahúsa og er því nauðsynlegt að endurskoða málið allt í ljósi þeirra breytinga, sem sú kerfisbreyting hefur í för með sér. Ríkisstj. hefur af framangreindum ástæðum ekki tekið ákvörðun um að beita sér fyrir lagasetningu þessarar brtt. enn þá, en mun væntanlega gera það, áður en langur tími líður.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin og ég vænti þess, að þessi till., sem hér hefur verið skýrt frá, komi til framkvæmda sem fyrst eða þá eitthvað annað hliðstætt, sem gæti komið að svipuðum notum fyrir þá, sem í hlut eiga. Það er augljóst mál, að hér er um verulegar fjárhæðir að ræða og einhvers staðar verða þær niður að koma, annaðhvort hjá Tryggingastofnuninni eða þá að hluta til hjá sjúkrasamlögunum eins og hæstv. ráðh. gat um, að ætlunin væri með þeirri till., sem hann skýrði frá. Hvort heldur sem verður, þá endurtek ég, að hér er um stórmál að ræða fyrir þá, sem í hlut eiga og getur oltið á mjög miklu fyrir þá, hvenær og hvernig þessi mál verða afgreidd.



Herra forseti. Á 2. landsþingi menntaskólanema, sem haldið var í Reykjavík fyrir skömmu, var að vonum mikið rætt um sumaratvinnu námsfólks og greint frá athugunum, sem framkvæmdar höfðu verið á atvinnuhorfum námsmanna í menntaskólum. Í Menntaskólanum í Hamrahlíð áttu 28.3% nemenda vísa vinnu, 50.5% nemenda töldu sig hafa von um vinnu, en 21.3% eygðu enga von um atvinnu í sumar. Í þeim skóla töldu 38.4%, að þeir yrðu að hætta námi, ef þeir fengju ekki vinnu. Í Menntaskólanum að Laugarvatni áttu tæp 32% nemenda vísa vinnu, 30% gerðu sér vonir um vinnu, en 38% eygðu enga atvinnumöguleika. Í Menntaskólanum í Reykjavík reyndist aðeins 21% nemenda hafa trygga sumaratvinnu, 35% gerðu sér vonir um vinnu, en 44% sáu ekki fram á að geta fengið nein sumarstörf. Þessar tölur, sem ég nefndi, eru aðeins frá þessum þremur menntaskólum, en þær eru til marks um mjög alvarlegt ástand, sem nær til framhaldsskólanna allra, þar með til háskólastúdenta. Það hefur um langt skeið verið einkenni á íslenzku þjóðfélagi, að skólaæskan hefur stundað hvers konar atvinnu á sumrin og greitt þannig að verulegu leyti kostnað af námi sínu. Hefur þessi tilhögun leitt til þess, að meira hefur verið um það hér, en í öðrum Vestur–Evrópulöndum, að börn alþýðufólks hafi getað stundað langskólanám. Vissulega hefur þetta verið erfiður róður fyrir marga, en þessi tilhögun hefur einnig mikla félagslega kosti. Ungt fólk, sem starfar þannig fyrir kaupi á almennum vinnumarkaði, öðlast snemma aukið sjálfstæði og þessi tilhögun stuðlar að því andlega jafnræði, sem er mjög dýrmætt einkenni á íslenzku þjóðinni. Sú kreppa, sem Íslendingar hafa nú fengið að kynnast um tveggja ára skeið, hefur komið sérstaklega illa við skólaæskuna og horfur þær, sem nú blasa við, eru mjög geigvænlegar. 8 þús. nemendur í framhaldsskólunum fara senn að bætast á vinnumarkaðinn, en seinast þegar birtar voru tölur um atvinnuleysi á Íslandi, reyndust atvinnuleysingjar vera yfir 2.000 talsins. Veruleg hætta er á því, að mikill hluti námsmanna fái ekki vinnu og við það ástand bætast skertar atvinnutekjur aðstandenda. Verði ekki að gert, er hætta á, að margir námsmenn verði að hætta í miðjum klíðum og langskólanám verði forréttindi unglinga frá efnafjölskyldum. Slík þróun mundi í senn hafa hrapalleg félagsleg og menningarleg áhrif. Sú staðreynd, að hér sé við stórfellt vandamál að etja, er viðurkennd af öllum, þ.á.m. af hæstv. ríkisstj. Þegar í marzmánuði í fyrra lofaði hæstv. ríkisstj. því hátíðlega í samningum sínum við verkalýðsfélögin að athuga atvinnumál unglinga, sem eru við nám og stuðla að ráðstöfunum til að tryggja sumaratvinnu þeirra. Því miður urðu efndirnar í fyrrasumar ekki öldungis í samræmi við loforðin. Tekjur skólafólks urðu þá mun minni en endranær og allstór hópur fékk aldrei neina vinnu. Nú, þegar mun stórfelldari vandamál blasa við, hefur hæstv. ríkisstj. enn ítrekað loforð sín. Hún hét m.a. öllu góðu í þessu efni í viðtölum við fulltrúa frá landsþingi menntaskólanema, sem ég vék að áðan. Í þessu máli er því ekki um það að ræða að sannfæra hæstv. ríkisstj. eða samþykkja almennar áskoranir á hana. Fyrirheitin eru alveg ótvíræð. Um hitt spyrja nemendur og aðstandendur þeirra: Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að efna fyrirheit sín? Hvaða tilteknar ráðstafanir ætlar hún að gera til að tryggja skólafólki næga atvinnu í sumar? Ég ber fram þessa fsp. mína til þess að fá svar við þeirri spurningu.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur gert grein fyrir þessari fsp. sinni. Það fer ekkert á milli mála, að fyrir þjóðarheildina er hér um mikið vandamál að ræða og eins og hann komst réttilega að orði, er það sérstætt fyrir okkar land, að tryggja þurfi atvinnu alls þess sívaxandi fjölda ungs fólks, sem út úr skólunum kemur á hverju vori. Þessi fjöldi hefur verið áætlaður n.k. vor um 8.000 vinnufærir unglingar og er langstærsti hópurinn, sem á einu vori hefur losnað af skólabekk. Ég segi, að þetta sé sérstakt vandamál fyrir okkur Íslendinga, því að vart mun finnast hliðstæða þess með öðrum þjóðum, að skólafólk vinni í sumarleyfum sínum í jafnríkum mæli og hér. Af þessu vinnuafli hafa alloft orðið góð not í okkar sveiflukenndu starfsgreinum, sér í lagi þegar aflahrotur eru og þá sérstaklega við veiði og vinnslu síldar og fyrr á árum einnig við landbúnaðarstörf, áður en hin mikla vélvæðing hélt þar innreið sína. Sá skammi tími árs, sem fólk þetta býðst á vinnumarkaðinum annars vegar, og hinar gífurlegu sveiflur í vinnuaflsþörfinni hins vegar, gera atvinnutryggingu þessa unga fólks jafnvel enn þá óöruggari, en þess fólks, sem er reiðubúið til starfa allt árið. Nú þarf ekki að fjölyrða um það atvinnuástand, sem ríkt hefur hér á landi 11/2-2 s.l. ár. Það ástand eða réttara sagt þeir miklu erfiðleikar, sem þjóðarbúið hefur á þessum tíma orðið fyrir, hafa komið fram í alvarlegu atvinnuleysi í ýmsum starfsgreinum hjá fólki, sem hefur þar allt lífsframfæri sitt af heils árs störfum. Algjör forsenda þess, að skólafólk fái vinnu í sínum sumarleyfum, er því sú, að full atvinna - og þá á ég við a.m.k. dagvinna - sé hjá því fólki, sem byggir alla afkomu sína og sinna á þessum störfum. Yfir því hefur stundum verið kvartað eðlilega af forsvarsmönnum verkalýðsfélaga, að skólafólk hefur verið tekið til vinnu, meðan félagsbundinn starfsmaður er atvinnulaus. Fyrir þessum aðfinnslum sínum hafa forráðamenn verkalýðsfélaganna fært sín rök, sem hér verða þó ekki talin. Ríkisstj. hefur í samstarfi og samráði við fulltrúa verkalýðs og vinnuveitenda, sbr. samkomulag þar um, sem undirritað var 17. jan. s.l., unnið að úrbótum í atvinnumálum almennt, svo sem skýrt hefur verið frá opinberlega. Aflasæl vertíð og stöðvun a.m.k. í bili á verðfalli sjávarafurða erlendis hafa unnið þarna með okkur. Þarna eygist nú raunverulegur árangur í þessu mikilvæga starfi, ef við sjálf hér heima kunnum fótum okkar forráð. Í þessum efnum tala gleggst sílækkandi tölur atvinnuleysingja, eftir að vinnustöðvun sjómanna lauk, þótt skylt sé að viðurkenna þörfina fyrir enn betri árangur í þessum efnum. Takist okkur að halda áfram að fækka atvinnuleysingjum og helzt að útrýma með öllu atvinnuleysi, mun skólafólk njóta þess árangurs eins og reyndar þjóðin öll. Á árangri þessara aðgerða verður að byggja allar frekari aðgerðir til úrbóta, þ.á.m. vinnu möguleika ungs fólks, eins og skólafólkið vel flest er. Sérstök athugun fer nú fram á vegum Reykjavíkurborgar, en hér hefur atvinnuleysingjafjöldinn verið mestur, hvað mikið af þessu unga fólki vill vinna og hvað mikið af því á trygga atvinnu. Þetta eru að sjálfsögðu atriði, sem nauðsynlegt er að fá upplýst, áður en til annarra ráðstafana er gripið. Mesta hagsmunamál skólafólks í þessum efnum er þó að sjálfsögðu, að útrýming atvinnuleysis á hinum almenna vinnumarkaði takist. Án þess að um það hafi verið spurt, tel ég rétt að skýra frá því, að nú stendur yfir endurskoðun á lögum um atvinnuleysistryggingar. Í þeirri n., sem málið hefur til meðferðar, hefur sú hugmynd verið rædd, að skólafólk geti notið atvinnuleysisbóta, sem það nýtur ekki í dag, ef það hefur á síðustu 12 mánuðum unnið tryggingaskyld störf í þrjá mánuði og verið í skóla 6 mánuði. Hver sem endanleg afdrif þessara hugmynda verða, þegar n. leggur niðurstöður sínar fram, sem ég vona að verði fyrir lok yfirstandandi Alþ., þá læt ég þá einlægu ósk og von í ljós, að meira verði um raunhæf og arðbær störf þessa fólks í þágu lands og þjóðar, en bætur vegna verkefnaskorts. Niðurstöður þessa svars míns eru því þær, að í fyrsta lagi er ríkisstj. fullljós sá vandi, sem hér er fyrir hendi um verkefnasköpun fyrir skólafólk og ungt fólk almennt yfir sumartímann. Í öðru lagi hefur ríkisstj. lagt höfuðáherzlu á úrbætur á hinum almenna vinnumarkaði, þar sem hún telur það forsendu fyrir lausn á atvinnu til handa ungu fólki. Í þriðja lagi mun ríkisstj. fylgjast með niðurstöðum þeirra kannana, sem nú er að unnið um atvinnumöguleika ungs fólks, og leita þeirra ráða, sem tiltæk eru til að fá arðbær störf fyrir sem flest af því unga fólki, sem vilja og getu hefur til starfa.



Herra forseti. Um leið og ég þakka hæstv. félmrh. svörin, kemst ég ekki hjá því að lýsa yfir algerri undrun á efni þeirra. Efnislega sagði hæstv. ráðh., að ríkisstj. hefði gert nákvæmlega ekki neitt til þess að efna þau loforð, sem gefin voru fyrst í marzmánuði í fyrra og hafa síðan verið ítrekuð æ ofan í æ, bæði í ræðum forustumanna og í sérstökum loforðum, sem nemendum skólanna hafa verið gefin. Hæstv. ráðh. taldi það forsendu þess, að skólafólk fengi atvinnu, að hér væri ekki almennt atvinnuleysi meðal launafólks og það er vissulega rétt. En það ástand, að atvinnuleysi sé á Íslandi, hefur staðið allt of lengi og er hæstv. ríkisstj. til fullkominnar minnkunar. Þau loforð, sem hæstv. ríkisstj. gaf í janúarmánuði um að uppræta atvinnuleysi á skömmum tíma og sett var upp sérstakt kerfi í því sambandi, sem mikið var gumað af, hafa ekki enn þá borið fullan árangur. Seinast, þegar birtar voru tölur fyrir landið allt, voru atvinnuleysingjar á þriðja þúsund og mér er fullkunnugt um það, að atvinnuleysingjahópurinn er enn tilfinnanlega mikill hér í Reykjavík og víðar. Þannig er full hætta á því, að það verði hópur atvinnuleysingja á Íslandi, þegar við bætast 8.000 vinnufærra unglinga úr skólunum. Og hæstv. ríkisstj. hefur ekkert gert að því er hæstv. ráðh. upplýsti til þess að bæta úr þessu ástandi. Hann vék að vísu að því, að Reykjavíkurborg ætlaði að framkvæma könnun og hann lofaði því, að hæstv. ríkisstj. mundi fylgjast með þessari könnun. Þakka skyldi henni. En þetta vandamál nær ekki aðeins til Reykjavíkur. Það nær til landsins alls. Allir, sem eitthvað fylgjast með ástandinu í framhaldsskólum á Íslandi, vita, að vandamál nemenda úti um land eru enn þá stórfelldari, vegna þess að kostnaður þeirra við nám, sem þeir verða yfirleitt að sækja til þéttbýlisins, er miklum mun meiri. Auðvitað er ekki hægt að ætlast til þess, að 8.000 menn geti fengið fulla atvinnu á almennum vinnumarkaði, án þess að gerðar séu einhverjar skipulagsbundnar ráðstafanir. Það liggur í augum uppi. Sá tími er liðinn, að atvinnuhættir okkar séu þess eðlis, að við séum algerlega háðir sveiflum, vertíðarsveiflum og sveiflum í aðalatvinnuvegum okkar. Atvinnan er orðið miklu samfelldari en hún var. En ef við ætlum að haga atvinnulífi okkar þannig, að hér geti verið full atvinna að sumri til fyrir allt að 8 þús. manns aukalega, þá verður að undirbúa það, það verður að skipuleggja það, það verður að gera ráðstafanir af hálfu hæstv. ríkisstj. Og það er í sjálfu sér algerlega óþolandi, bæði fyrir Alþ. og fyrir þjóðina, að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér það æ ofan í æ, að afgreiða stórmál eins og þetta með almennu orðagjálfri. Þetta er mjög stórt vandamál, ekki aðeins fyrir þá 8.000 unglinga, sem þarna er um að ræða og fjölskyldur þeirra, heldur einnig fyrir alla framtíðarþróun hins íslenzka þjóðfélags. Mér finnst, að hæstv. félmrh. ætti að skilja það ýmsum öðrum betur, hverju máli það skiptir, að fólk úr alþýðustétt hafi tök á því að njóta þeirrar skólamenntunar, sem fæst í langskólakerfinu. Og það ætti að vera alveg sérstakt verkefni Alþfl. í ríkisstj. að tryggja, að gerðar séu raunhæfar ráðstafanir á þessu sviði. Hæstv. ráðh. er ekki sæmandi að koma hingað og hafa ekkert áþreifanlegt að segja um lausn þessa stórfellda vandamáls.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, 6. þm. Reykv., hefur á þessu þingi látið allmjög að sér kveða í umr. og með málatilbúnaði. Hann mun vera höfundur þess nýmælis, sem hér hefur verið tekið upp í all auknu mæli núna síðustu vikurnar, að taka efni þáltill., sem hafa legið hér á hv. Alþ. og ekki komizt til umr., vegna þess að mikið er á dagskránni hverju sinni og breytt efni þeirra í fsp. og notað sér svo þann rétt, sem þingsköpum er samkvæmur, að fsp. skuli ræðast á undan þáltill. og á þann hátt eignað sér málefni, sem ýmsir aðrir hafa orðið löngu á undan honum að flytja. Þetta hefur komið fram núna síðustu vikurnar, m.a. minnist ég, að hv. þm. flutti fsp. um kvensjúkdómadeild nokkru eftir að þáltill. um það málefni hafði verið lögð fram í Sþ. Flokksbróðir hans einn lagði fram fsp. nokkru síðar um Heyrnleysingjaskóla, en einmitt nokkru áður hafði verið lögð fram þáltill. um sama efni. Svo gerist það, að fyrir nokkru síðan lagði hv. 6. þm. Reykv. fram fsp. um sumaratvinnu framhaldsskólanema, en einmitt um það efni hafði ég ásamt flokksbræðrum mínum flutt till. til þál. 6. marz s.l., sem enn þá hefur ekki verið tekin til umr., vegna þess að áskipað hefur verið á dagskrá í Sþ. Ég er að vísu fús til þess að þakka þann stuðning við þetta málefni, sem hv. þm. sýnir með fsp. sinni þar um. En mér finnst satt að segja, að það beri ekki vott um mikinn frumleika eða frjósemi í hugsun að þurfa þannig að vera að taka upp málefni, sem aðrir hafa flutt löngu áður en fsp. kemur fram. Mér þykir ástæða til þess að benda á þetta, því að ef þetta á að verða vinnuaðferð hér í þinginu, að einstakir þm. tíni upp í fsp.–formi efni þingmála, sem flutt hafa verið í þáltill.–formi, og slík málefni eigi að ræðast eftir þeim reglum, sem gilda um umr. um fsp., þá erum við komnir út á nokkuð nýjar brautir og að ég tel mjög vafasamar. Það er vitað, að umr. í fsp.–tíma eru mjög takmarkaðar, bundnar við 5 mínútur og oft eru efni þeirra mála, sem flutt eru í þáltill. þess eðlis, að um þær þarf að fjalla í nokkuð löngu máli. En ég skal sem sagt ekki fara að kíta mikið út af þessu, enda ekki tími til þess. Ég sé ástæðu til þess að vekja athygli þingheims og annarra sem hér eru viðstaddir, á þessum vinnubrögðum. Ég á þáltill. á dagskrá þessa fundar, - ég held, að hún sé 4. mál dagskrárinnar, – og mun þá efnislega ræða um þetta, þegar þar að kemur. Ég vil taka sérstaklega undir ummæli síðasta ræðumanns og hvergi draga þar úr, að ég varð hneykslaður á þeim svörum, sem hæstv. félmrh. gaf við þeirri fsp., sem borin var fram. Það kom svo greinilega fram í svörum ráðh., að ríkisstj. hefur bókstaflega ekkert gert í því að athuga þessi mál, að ég nú ekki tali um að hrinda í framkvæmd einhverjum sérstökum aðgerðum til þess að bæta úr í þessu efni. Þó er það upplýst, að í marz í fyrra lofaði hæstv. ríkisstj. að framkvæma sérstakar aðgerðir, einmitt til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi meðal framhaldsskólanema og enn í vor og á þessu sumri hefur það líka verið endurtekið og því lofað, að þessi mál skyldu fá sérstaka athugun. En efndirnar hafa bókstaflega engar orðið og hér stendur hæstv. ráðh. uppi í ræðustólnum til þess að lýsa því einu yfir, að ríkisstj. hafi ekkert gert í þessu. Ég hygg, að honum hefði farið betur að sitja sem fastast í sínu sæti og segja ekki eitt orð við þeirri fsp., sem hér er verið að ræða.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta, að hann leyfir mér að segja nokkur orð. Það er aðeins til að bera af mér sakir. Það er ekki öldungis rétt, að ég hafi verið forgöngumaður um eitthvert nýmæli í þingstörfum. Þetta er í fyrsta skipti, sem ég ber fram fsp. af þessu tagi, þar sem efnið hefur áður verið komið í þáltill. Hv. þm. nefndi málefni fæðingardeildar Landsspítalans. Það mál bar þannig að, að ég bar fram fsp. og nokkrir þm. Framsfl. fluttu þáltill. sama daginn. Þeim var útbýtt samtímis. Síðan kom önnur þáltill. næsta dag á eftir. En þarna voru þm. aðeins að bregðast við erindi, sem borizt hafði frá kvennasamtökum. Þeir gerðu það hver á sinn hátt, en þeir voru hvorki að ræna hver frá öðrum né að hafast neitt annarlegt. En ég gerði einnig grein fyrir því áðan, hvers vegna ég bar fram þessa fsp., enda þótt ég vissi ósköp vel, að hér lá fyrir þáltill. Ástæðan er sú, að í þessu máli er ekki nokkur ástæða til þess að samþykkja einhverja almenna áskorun á hæstv. ríkisstj. Hæstv. ríkisstj. hefur gefið bindandi loforð í þessu máli, og almenn áskorun frá Alþ. breytir þar engu um. Það, sem máli skiptir, er að fá að vita, hvað hæstv. ríkisstj. ætli að gera til þess að standa við loforð sín. Og ég held, að hv. þm. Jón Skaftason ætti að vera búinn að hafa af því alllanga reynslu, hvað hlýzt af því að flytja þáltill. um almenn efnisatriði. Til að mynda sýnir fundurinn á föstudaginn var, hvað gerist. Þm. þylja hér vafalaust ágætar framsöguræður fyrir till. sínum. Enginn ráðh. er viðstaddur. Því er ekki anzað, sem þeir segja, og síðan er umr. búin. En það, sem nú skiptir máli, var að yfirheyra hæstv. ríkisstj. og fá að vita, hvað hún ætlaði að gera. Og þau svör höfum við fengið. Þess vegna bar ég fram þessa fsp., en ekki vegna hins, að ég vildi ræna neinu máli frá þessum hv. þm. Enda er þetta ekkert einkamál hans. Þetta er sameiginlegt mál þeirra 8.000 unglinga, sem koma á vinnumarkaðinn í sumar, fjölskyldna þeirra og þjóðarinnar allrar. Það þarf sannarlega engan frumleika til þess að flytja slíkt mál á þingi. Þetta er vandamál, sem hver einasti Íslendingur þekkir.



Herra forseti. Það er aðeins vegna þess, að það hefur borizt í tal hér í þessum umr., hvaða ráðstafanir ætti að gera til þess að útvega framhaldsskólafólki atvinnu og hvaða ráðstafanir Reykjavíkurborg og aðilar þar hefðu í hyggju, að mig langar til þess að segja um þetta örfá orð. Eins og hv. alþm. vafalaust er kunnugt, var atvinnumálanefnd Reykjavíkur sett á stofn 19. sept. 1968 eða fyrir rúmum 7 mánuðum. Hún var þannig skipuð, að allir flokkar í borgarstjórn áttu þar fulltrúa. Auk þess voru fulltrúar frá samtökum vinnuveitenda og launþega. Verkefni þessarar n. var tvenns konar. Annars vegar átti hún að beina störfum sínum að því að útrýma eftir föngum því ískyggilega atvinnuleysi, sem fyrirsjáanlegt var á þeim vetri, sem þá fór í hönd og hins vegar átti þessi n. alveg sérstaklega að hyggja að verkefnum fyrir framhaldsskólanemendur, þegar þeir kæmu úr skólum núna á þessu vori. Verk þessarar n. eru þau, að hún hefur velt þessu heilmikið fyrir sér að sjálfsögðu og þegar atvinnumálanefnda skipan hæstv. ríkisstj. var tekin upp, var þessari n. nokkuð breytt í samræmi við það, sem þá var gert um land allt, þó ekki meira en svo, að ég hygg, að breytingin sé sú ein, að einn maður hefur horfið úr n. En árangurinn, - það er ekki tími til þess að rekja þetta hér í löngu máli, - árangurinn er samt sá um fyrra verkefnið, að nú fyrir nokkrum dögum, á hávertíð í miklum afla, eru þó enn 600 skráðir atvinnulausir í Reykjavík, og satt að segja hygg ég, að atvinnumálanefndin hafi mjög litlu getað komið til leiðar til þess að draga úr atvinnuleysinu og litlu öðru en því að útvega nokkurt fjármagn til hitaveituframkvæmda. Um seinna verkefnið var á síðasta borgarstjórnarfundi upplýst, að ekkert hefði verið gert til þess að útvega framhaldsskólanemendum atvinnu í sumar, en því lýst yfir, að könnun á atvinnuástandi nemendanna mundi fara fram í skólunum einhvern næstu daga. Ég geri þá ráð fyrir, að þeirri könnun sé um það bil lokið nú, án þess að ég viti það. Nú sögðu allir, sem viðstaddir voru á þessum borgarstjórnarfundi, að það væri kannske varla von, að atvinnumálanefnd Reykjavíkur gæti miklum sköpum skipt í þessu, þar sem hún hefði ekkert vald og það þyrfti að leita til ríkisvaldsins til þess að koma einhverjum umbótum í verklegar framkvæmdir. Og menn settu traust sitt þar á hæstv. ríkisstj., samþykktu þar áskorun til hæstv. ríkisstj. um að láta nú hendur standa fram úr ermum í því að útvega framhaldsskólanemendum sumaratvinnu. En nú höfum við fengið upplýsingar um það, hvað hæstv. ríkisstj. hefur aðhafzt í þessu máli. Það eina, sem mér fannst vera alveg áþreifanlegt í svari hæstv. ráðh. var það, að hæstv. ríkisstj. ætlaði að fylgjast með þeirri könnun, sem atvinnumálanefnd Reykjavíkur ætlar að láta fara fram í skólunum á því, hversu marga framhaldsskólanemendur vanti vinnu. Þetta er það, sem hefur verið gert af hálfu yfirvalda borgarinnar og ríkisins til þess að sjá skólafólkinu fyrir atvinnu í sumar. Og þegar það er haft í huga, að eftir örfáa daga kemur fyrsti hópur framhaldsskólanemendanna úr Verzlunarskólanum á vinnumarkaðinn og síðan hver af öðrum, þá sé ég ekki annað, en hér sé fullkomið öngþveiti framundan.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. 6. þm. Reykv. sagði áðan, að tilgangurinn með almennri áskorun á hæstv. ríkisstj. í formi þáltill., eins og ég stend að ásamt fleirum, mundi enginn verða. Þess vegna hefði verið um að gera að setja fram fsp. og yfirheyra hæstv. ríkisstj. rækilega um, hvað hún hygðist fyrir í þessum efnum. Við heyrðum áðan, hver árangurinn varð af þeirri yfirheyrslu hv. fyrirspyrjanda. Að hans eigin mati var ekkert að græða á svari hæstv. ráðh. við þeirri fsp., þannig að ég hygg, að sú forsenda, sem hv. fyrirspyrjandi segist hafa byggt flutning fsp. á, hafi af sannazt greinilega í verki.



Herra forseti. Hæstv. núv. ríkisstj. er ekki hliðholl ríkisrekstri á fyrirtækjum, eins og alkunnugt er. Því miður virðist manni, að þessi afstaða hæstv. ríkisstj. birtist ekki aðeins í almennri stefnuafstöðu, heldur stundum í því, að hún hreinlega afrækir mikilvæg fyrirtæki, sem komið hefur verið á laggirnar og gegnt hafa mjög þjóðnýtu hlutverki. Um þetta eru mörg dæmi, en í fsp. er gert að umtalsefni eitt slíkt fyrirtæki, Landssmiðjan, sem hefur sett mjög mikið ofan að undanförnu. Landssmiðjan var eitt af öflugustu fyrirtækjum þjóðarinnar, og á stríðsárunum síðustu unnu þar um og yfir 300 manns. Nú er svo komið, að starfsmenn þessa fyrirtækis eru aðeins 80-90, ef skrifstofufólkið er með talið. Það hefur verið grafið undan þessu fyrirtæki á flestum sviðum og þessi þróun hefur verið ákaflega ör síðustu árin. Ég hygg, að velta fyrirtækisins hafi dregizt saman um helming síðan 1966, á aðeins tveimur árum. Það er alkunna, að einkasmiðjurnar hafa ýtt mjög á eftir við hæstv. ríkisstj. að takmarka starfsemi Landssmiðjunnar, vegna þess að einkaaðilarnir hafa ekki talið sig geta þolað almenna samkeppni við þetta fyrirtæki og viljað tryggja sér þá einokunaraðstöðu, sem sumar smiðjurnar hafa í sameiningu, ef Landssmiðjan kemur ekki til. Og ég hef haft af því spurnir, að nú séu uppi ráðagerðir um að þrengja kosti Landssmiðjunnar mjög mikið, að takmarka starfssvið hennar svo, að hún verði aðeins þjónustufyrirtæki fyrir nokkur ríkisskip, sem gerð eru út frá Reykjavík, en hætti allri þátttöku sinni í störfum á hinum almenna markaði. Þessi ákvörðun, sem vafalaust er verið að ræða um þessar mundir í hæstv. ríkisstj., er áframhald af verulegum samdrætti, eins og ég sagði áðan. T.d. var ekki alls fyrir löngu lögð niður trésmiðadeild Landssmiðjunnar, sem takmarkaði mjög verkefnamöguleika hennar og þar var í staðinn komið upp verknámsdeild Iðnskólans, sem er ákaflega einkennileg framkvæmd. Mér er kunnugt um, að þegar þessi breyting var gerð, fóru býsna mikil verðmæti forgörðum, vélar og tæki, sem ekki var lengur ástæða til að nota og mér er einnig kunnugt um, að á hálfri hæð eru enn þá vélar og tæki, sem nema miklum verðmætum og alls ekki eru notuð vegna þessarar breytingar. En vegna þessa almenna umtals, að nú eigi að fullkomna þróun, sem hefur verið að gerast að undanförnu með því að takmarka mjög stórlega starfsemi Landssmiðjunnar, þá hef ég leyft mér að bera hér fram fsp. í 8 liðum. Þær eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: l. Hverjar eru ráðagerðir ríkisstj. um frambúðarrekstur Landssmiðjunnar? 2. Hafa viðskipti ríkisstofnana við Landssmiðjuna dregizt saman síðustu árin, og ef svo er, hvers vegna? 3. Hvers vegna eru ýmis ríkisfyrirtæki látin reka málmiðnaðarverkstæði í stað þess að fela Landssmiðjunni þau verkefni? 4. Er ekki unnt að auka samvinnu Landsvirkjunar og Landssmiðju í sambandi við framkvæmdir á járniðnaðarvinnu við vatnsaflsvirkjanir? 5. Hvers vegna eru Landssmiðjunni ekki falin þau verkefni, sem hún getur annazt fyrir Síldarverksmiðjur ríkisins, Sementsverksmiðju ríkisins, Skipaútgerð ríkisins, Kísilgúrverksmiðjuna og fleiri ríkisstofnanir? 6. Hvers vegna var húsakostur Landssmiðjunnar þrengdur með því að setja þar upp verknámsdeild Iðnskólans í stað þess að ljúka við fokhelda byggingu við Iðnskólann í Reykjavík? 7. Hver var kostnaður við breytingar á húsnæði Landssmiðjunnar, sem verknámsdeild Iðnskólans notar nú? 8. Hefur Landssmiðjan fengið greidda húsaleigu fyrir það húsnæði, sem verknámsdeildin notar?



Herra forseti. Það er ekkert launungarmál, að ég hef aldrei talið ríkisrekstur eða ríkisfyrirtæki neitt ástfóstur mitt í stjórnmálum, en ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í þá sálma nú, heldur skal ég svara þeirri fsp., sem beint er til mín um eitt ríkisfyrirtæki, sem heyrir undir rn. það, sem ég fer með. Ég vil í fyrsta lagi, þrátt fyrir þessa almennu skoðun mína, mótmæla því eindregið, að ég í embættisfærslu minni hafi afrækt þetta fyrirtæki, því að það er ekki satt. Ég vil einnig mótmæla því, að ríkisstj. hafi með nokkrum ráðagerðum grafið undan þessu fyrirtæki, því að það er ekki heldur satt. Hitt er annað mál, að það hefur sífellt verið að grafa undan þessu fyrirtæki, en það kunna að liggja fyrir því allt aðrar ástæður og kannske er ein sú, að fyrirtækið er ríkisfyrirtæki. Það er algerlega rangt, að einkaaðilar í þessari atvinnugrein hafi í nokkurt skipti fyrr eða síðar mér vitanlega lagt áherzlu á, að Landssmiðjan væri ekki rekin eða dregið úr rekstri hennar, vegna þess að þau þyldu ekki samkeppni við Landssmiðjuna. Hér er hlutunum snúið við. Það getur verið, að Landssmiðjan hafi ekki þolað samkeppni við einkafyrirtæki, en Landssmiðjan var á sínum tíma sett upp sem verkstæði til þess að annast ýmsar viðgerðir, eins og kunnugt er og aðgerðir fyrir ríkisfyrirtæki, en með þeirri stækkun, sem hefur orðið og aukningu í atvinnulífinu frá þeim tíma og margháttuðum breytingum varð aðstaða Landssmiðjunnar allt önnur, ef hún átti að vera í samkeppni við einkafyrirtækin, sem á sama tíma höfðu risið upp í þessu landi, ef hún átti að standast þá samkeppni. Til þess að færa orðum mínum stað um það, að Landssmiðjan hafi hvorki verið afrækt né af hálfu stjórnarinnar verið grafið undan henni, þá vil ég aðeins hafa þann stutta aðdraganda að svari mínu, sem gefur einnig verulega skýringu á svörunum, þegar að þeim kemur. Það er þá í fyrsta lagi, að ekki löngu eftir að ég tók við því embætti, sem Landssmiðjan heyrir undir, skipaði ég 7. okt. 1965 n. manna til þess að leitast við að gera sér grein fyrir, hvaða hugsanlegar leiðir væru fyrir hendi fyrir ríkisstj. til ákvörðunar um framtíðarstefnu í málefnum Landssmiðjunnar. Ég hafði engin afskipti haft sem ráðh. af þessari Landssmiðju þennan tíma, frá því að ég tók við embætti í nóv. 1963, önnur en sífelld vandkvæði, sem Landssmiðjan var að bera upp við ráðh. út af rekstrarlánaskorti og margháttuðum örðugleikum, sem hún væri í. Með þessu bréfi, dags. 7. okt. 1965, þegar umrædd n. var skipuð, átti verkefni hennar að vera að kynna sér rekstraraðstöðu Landssmiðjunnar, gera sér ljósar þær leiðir, sem hugsanlegar eru við ákvarðanir um framtíðarhlutverk smiðjunnar, kosti þeirra og ókosti og gera grein fyrir þessum athugunum í skýrslu til rn. Nefndina, sem ég skipaði, skipuðu eftirtaldir menn: Jón Sigurðsson núv. ráðuneytisstjóri í fjmrn., en þá deildarstjóri í atvmrn., forstjóri Landssmiðjunnar, Guðlaugur Hjörleifsson, Pétur Pétursson forstjóri, Ólafur Björnsson prófessor og Sveinn Björnsson framkvstj. Iðnaðarmálastofnunar Íslands. Þessi n. skilaði ýtarlegu áliti 14. júní 1967. Niðurstöður n. í sem stytztu máli voru þær, að þrjár leiðir kæmu til greina en nál. er allt of ýtarlegt og margþætt, til þess að út í það sé hægt að fara hér nú. En þær leiðir, sem n. taldi, að kæmu til greina, voru: 1) Landssmiðjan verði byggð upp að nýju sem ríkisfyrirtæki með svipuðum markmiðum og verið hefur; 2) Landssmiðjan verði seld í einu lagi til einkaaðila; og 3) stofnað verði hlutafélag með þátttöku ríkisins um endurbyggingu smiðjunnar. Það kom greinilega fram í álitsgerð nefndarinnar, að hún taldi óhugsandi, að rekstri Landssmiðjunnar yrði haldið áfram á þeim stað og við þær aðstæður, sem hún er rekin. Það segir í bréfi, sem fylgdi þessu nál.: „Í skipunarbréfi er tekið fram, að till. n. sé óskað um nýja stefnu í málefnum Landssmiðjunnar, ef n. telur sér fært að gera slíkar rökstuddar till. Hefur n. orðið sammála um, að hún gæti ekki gengið lengra, en benda á þær þrjár leiðir, sem í bréfi þessu greinir, þar eð valið milli þeirra geti einungis átt sér stað með pólitískri ákvörðun, en ekki sé mögulegt neitt hlutlægt mat né rökrétt niðurstaða um, hver þessara valkosta sé beztur.“ En um þessa þrjá valkosti hins vegar fer n. mjög ýtarlegum álitsorðum í nál. og birtir með því margar skýrslur og töflur, sem stuðla að því að gera sér grein fyrir, hverjir valkostanna mundu verða beztir. Það var mín skoðun, að það væri vonlaust að reka Landssmiðjuna áfram á þessu stigi málsins, þegar þetta lá fyrir, við þær aðstæður, sem hún bjó við, í mjög óhentugu húsnæði á óhentugum stað og ef ríkið ætti að byggja landssmiðju, sem væri hæf til þess að keppa við einkasmiðjur í sömu atvinnugrein hér á landi, þá væri það vonlaust nema byggja þessa smiðju upp með nýtízkusniði. Í það hefðu að sjálfsögðu farið mjög miklir fjármunir, en auk þess fer ég ekki dult með það, að á því hafði ég engan áhuga að byggja upp slíkt ríkisfyrirtæki og upphaflegur tilgangur verksmiðjunnar er líka töluvert mikið annar, ef menn kynna sér lögin, sem um Landssmiðjuna gilda. Og ég taldi engum tilgangi þjónað með því að leggja ríkisfé í slíka aðgerð. Um það atriði höfum við verið ósammála, hv. fyrirspyrjandi og ég, eins og þegar hefur komið fram og þýðir ekki um það að deila. Svo var það næsta, að árið eftir að þetta nál. lá fyrir höfðu tekið gildi hér iðnfræðslulögin nýju um verknámið og þá var talið, að það yrði mjög örðugt að koma því eins fljótt og æskilegt var í framkvæmd með því að ljúka við þá byggingu, sem þegar var byrjað á að byggja á Skólavörðuholti og þá beindist athygli manna að því, hvort sú aðgerð í sambandi við Landssmiðjuna gæti verið heppileg að nota nokkuð af húsnæði hennar fyrir verknámsdeildirnar eða verknám, sem hafið yrði í húsnæði hennar og með þeim vélakosti, sem hún átti við að búa. Og það var 17. maí árið 1967, sem ég skipaði n. manna, Guðlaug Hjörleifsson forstjóra verksmiðjunnar, Óskar Hallgrímsson borgarfulltrúa, Þór Sandholt skólastjóra og Ólaf S. Valdimarsson deildarstjóra í iðnmrn., til þess að gera till. um, með hverjum hætti húsnæði og vélakostur Landssmiðjunnar yrði nýttur fyrir verknámsskóla. Þeir skiluðu svo bráðabirgðaáliti um sumarið, sem þótti hníga að því, að hér gæti verið um hentuga ráðstöfun að ræða, bæði frá sjónarmiði Landssmiðjunnar, frá sjónarmiði iðnfræðslunnar og fyrir fjárhagsaðstöðu ríkissjóðs og var þá falið að halda áfram frekari grg. um þetta mál og gera till. um það, með hverjum hætti húsnæði Landssmiðjunnar gæti hentað og yrði notað fyrir verknámið. Þeirri endanlegu álitsgerð skiluðu þessir aðilar 10. nóv. 1967. Loks var það, að í júlímánuði 1968 skipaði fjmrh. - það snertir nokkuð þetta mál - nefnd manna til þess að gera till. um framtíðarskipun á verkstæða rekstri ríkisins og inn í þessa athugun á verkstæðarekstri ríkisins hefur svo einnig Landssmiðjan blandazt, sem ég síðar kem að. En verkstæðanefndin, sem við getum kallað, skilaði endanlegu áliti 17. marz 1969. Nú skal ég ekki fara nánar út í þessa sálma. Þetta var aðdragandi, sem ég vildi aðeins minnast á til þess að gefa mönnum svolítið yfirlit um það, með hverjum hætti og af hvaða ástæðum hefur á undanförnum 3–4 árum verið fjallað um málefni Landssmiðjunnar, en að svo mæltu snúa mér að því að svara fsp., sem beint er til mín af hv. 6. þm. Reykv. Ég vil biðja hv. þm. velvirðingar á því, að ég mun ekki nota sömu töluröð í svörum eins og er í fsp. hans, en ég hygg, að það komi ekki að sök, þar sem mér þótti það henta betur að breyta nokkuð um röðina vegna tímaákvarðana, sem teknar hafa verið, og það félli betur inn í heildarmyndina. Ég vil þá nefna fyrstu spurninguna, sem er liður 6 á þskj.: „Hvers vegna var húsakostur Landssmiðjunnar þrengdur með því að setja þar upp verknámsdeild Iðnskólans í stað þess að ljúka við fokhelda byggingu við Iðnskólann í Reykjavik?“ Þessu svara ég þannig: Það hefur verið ljóst um nokkurt skeið, að húsakostur sá, sem Landssmiðjan á í dag, er ekki hagkvæmur fyrir meiri háttar málmsmíðaverkstæði. 2. hæðin, sem Iðnskólinn hefur nú á leigu, var notuð af tréskipasmiðum. Þessi starfsemi hafði mjög dregizt saman vegna fækkandi tréskipa. Einnig hefur Iðnskólinn á leigu mest alla 1. hæð. Á sama tíma var ljóst, að verknám yrði að komast í gang, áður en byggingaráætlun iðnskólahúss gerði það mögulegt. Þörfin fyrir slíkt var augljóslega brýn, þar sem nú hafa verið 90 nemar í allan vetur við málmsmíði í húsnæði Iðnskólans í Landssmiðjunni auk venjulegrar kennslu í verklegri trésmíði húsasmiða. Iðnskólinn hefur á leigu samtals 1.168 fermetra eða um 1/4 hluta af heildar húsakosti Landssmiðjunnar. Þá er 2. spurning: „Hver var kostnaður við breytingar á því húsnæði Landssmiðjunnar, sem verknámsdeild Iðnskólans notar nú?“ Það er liður 7 á þskj. Kostnaður við breytinguna á húsnæði því, sem Iðnskólinn hefur í Landssmiðjunni, var um 1 millj. 850 þús. kr. og á þá eftir að framkvæma nokkra lagfæringu á trésmíðadeild, sem ekki hefur verið endanlega ákveðið um. Inni í þessum kostnaði eru kaup á handverkfærum, hefilbekkjum og fleiri tækjum, sem skólinn getur alls staðar notað. 3. spurning: „Hefur Landssmiðjan fengið greidda húsaleigu fyrir það húsnæði, sem verknámsdeildin notar?“ Það er liður 8 á þskj. Ákveðið var, að tveir matsmenn skyldu fengnir til þess að meta leigu fyrir húsnæðið, sem Iðnskólinn hefur tekið á leigu. Var mat þeirra á leigunni 50 kr. á fermetra eða 701 þús. kr. á ári, og hefur sú leiga verið greidd fyrir s.l. ár. 4. spurning: „Hafa viðskipti ríkisstofnana við Landssmiðjuna dregizt saman síðustu árin, og ef svo er, hvers vegna?“ Þetta er liður 2 á þskj. Viðskipti ríkisstofnana við Landssmiðjuna hafa dregizt verulega saman síðustu ár. Ástæðurnar eru þær, að mörg ríkisfyrirtæki, sem Landssmiðjan vann áður fyrir, hafa sett upp sérstök verkstæði, skipum hefur fækkað, eins og hjá Ríkisskip o.fl. Heildarviðskipti ríkisstofnana við Landssmiðjuna voru árið 1966 26.5 millj. kr., 1967 voru þau 14.5 millj. kr. og 1968 15 millj. kr., eða árið 1966 38% af heildarveltu Landssmiðjunnar, árið 1967 29.4% og árið 1968 hlutfallslega mest eða 39.2% af heildarveltu Landssmiðjunnar. 5. spurning: „Hvers vegna eru ýmis ríkisfyrirtæki látin reka málmiðnaðar verkstæði í stað þess að fela Landssmiðjunni þau verkefni?“ Þetta er liður 3 á þskj. Í þeirri viðleitni ríkisstj. að koma á sem hagstæðustum rekstri ríkisstofnana hefur verið ljóst , að hin mörgu og dreifðu verkstæði, sem ríkisstofnanir reka, þyrftu endurskoðunar við. Var því skipuð n. til að gera till. um framtíðarskipan á verkstæðis rekstri ríkisins í þeim tilgangi að koma á hagkvæmari vinnubrögðum og draga úr kostnaði. Ber n. sérstaklega að kanna leiðir til aukinnar sérhæfni, þar sem afkastagetan sé við það miðuð, að verkstæðin geti annað eðlilegri viðgerðarþjónustu, sem stofnanir og fyrirtæki ríkisins þurfi á að halda. Svo er 6. spurning, sem er liður 4 á þskj.: „Er ekki unnt að auka samvinnu Landsvirkjunar og Landssmiðju í sambandi við framkvæmdir og járniðnaðarvinnu við vatnsaflsvirkjanir?“ Samvinna við Landsvirkjun er hæpin umfram það, sem þegar er. Á s.l. ári reisti Landssmiðjan tvo olíugeyma fyrir gasaflstöð Landsvirkjunar við Straumsvík. Öll meiri háttar verk, sem Landsvirkjun hefur með höndum, eru boðin út. Þá eru 7. og 8. spurning. Það eru liðir 5 og 1 á þskj.: „Hvers vegna eru Landssmiðjunni ekki falin þau verkefni, sem hún getur annazt fyrir Síldarverksmiðjur ríkisins, Sementsverksmiðju ríkisins, Skipaútgerð ríkisins, Kísilgúrverksmiðjuna og fleiri ríkisstofnanir? Hverjar eru ráðagerðir ríkisstj. um frambúðarrekstur Landssmiðjunnar?“ Nú er að vísu Kísilgúrverksmiðjan ekki ríkisstofnun, heldur hlutafélag. En svarið er þetta: Í framhaldi af þeirri breytingu, sem verið er að koma á um útgerð skipa ríkisins og með hliðsjón af till. nefndar þeirrar, sem unnið hefur að athugun á verkstæðismálum ríkisstofnananna, er ætlun ríkisstj.: 1) Landssmiðjan taki að sér reglubundið viðhald og eftirlit skipa ríkisins, þ.e. ríkisskip, eins og kunnugt er og varðskipin og síldarleitarskip, hafrannsóknarskip og nokkur fleiri skip. Tekur það ekki til meiri háttar viðgerða né flokkana, það mun ekki geta átt sér stað þar. Skal allt viðhald fara fram í samráði við og með umsjón fjármálastjóra Ríkisskips, sem nú hefur nýlega verið skipaður. Sé allt viðhald og eftirlit skipulagt fram í tímann, eftir því sem unnt er. 2) Verkefni, sem Landssmiðjan getur ekki annazt, eins og meiri háttar flokkanir, sem ég nefndi, verði Landssmiðjunni falið að sjá um, að aðrar smiðjur annist. Hafi Landssmiðjan jafnframt á hendi allt eftirlit og umsjón með verkefnum, sem falin eru öðrum smiðjum. 3) Landssmiðjan taki að sér dísilvéla viðgerðir Rafmagnsveitna ríkisins, og flytjist núverandi verkstæði þeirra í Landssmiðjuna. Enn fremur taki Landssmiðjan að sér viðgerðir fyrir Jarðboranir ríkisins, eftir því sem við á. 4) Gert er ráð fyrir því, að Landssmiðjan verði áfram sjálfstætt fyrirtæki með aðskilið reikningshald, en verði skipt í tvær deildir, skipaþjónustudeild annars vegar og verzlun og rekstur fasteigna hins vegar. Endurgreiði Landssmiðjan ríkissjóði af hagnaði síðarnefndu deildarinnar áhvílandi skuldir við ríkissjóð, sem ríkissjóður hefur þurft að leggja út á undanförnum árum fyrir Landssmiðjuna. 5) Sett verði þriggja manna stjórnarnefnd og hefur ríkisstj. fallizt á það við Landssmiðjuna. Skulu eiga sæti í henni fulltrúar frá atvmrn., fulltrúi frá fjmrn. og fjármálastjóri Skipaútgerðar ríkisins. Skal það vera verkefni stjórnarinnar að taka undir yfirstjórn ráðuneytis sameiginlegar ákvarðanir um öll meiri háttar mál, er varða rekstur Landssmiðjunnar. Eins og menn sjá, hefur komið fram af svörunum, að Landssmiðjunni er fyrst og fremst ætlað að verða skipaþjónustumiðstöð fyrir skip ríkisins, en geta þó sinnt minni háttar verkefnum fyrir ríkisfyrirtæki, sem hún hefur unnið fyrir, svo sem Landssíma, ríkisspítala og fleiri, auk þess sem verknámið hefur fengið inni í Landssmiðjunni, eins og áður hefur verið vikið að. Ég vona, að með þessu séu nokkurn veginn tæmdar þær spurningar, sem til mín hefur verið beint. Um hitt skal ég ekki fara fleiri orðum, hvort eigi að reka slík atvinnufyrirtæki sem ríkisfyrirtæki eða ekki, og það má liggja milli hluta mín vegna á þessum vettvangi.