Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BSv): Jeg tilkynni hjer með hv. þingdeild, að hv. 2. þm. Eyf. (BSt) hefir fengið heimfararleyfi fyrir nauðsynja sakir og tekur því eigi framar þátt í þingstörfum að þessu sinni.

Jón Guðnason Við 2. umr. þessa máls hjer í deildinni var feld burt 2. gr. frv., þar sem var ákvæði um það, að Mosfellspresturinn væri skyldur til þess að taka að sjer að þjóna Þingvallasókn, ef það prestakall yrði lagt niður. Þess hefir orðið vart, að ýmsir hv.þdm. hafa snúist móti frv. fyrir þá sök, að 2. gr. var feld úr því, og fyrir því hefi jeg leyft mjer að koma hjer fram með brtt. á þskj. 505, ef það gæti orðið til þess, að frv. sjálfu, sem jeg tel nauðsynlegt, að nái fram að ganga, væri betur borgið hjer og í hv.Ed. - Jeg veit, að það hefir vakað fyrir þeim, sem greiddu atkv. með því að fella burt 2. gr. frv., að óviðfeldið væri að fella niður sem sjerstakt prestakall Þingvelli, þar sem er um hinn fornfrægasta stað á landinu að ræða, og þeir hafa kunnað illa við, að sá staður yrði sviftur presti sínum. Aftur á móti hafa vakað fyrir þeim, sem óskuðu að halda þessu ákvæði í frv., sjerstakar ástæður, sem jeg skal ekki fara nánar út í. Jeg lít svo á, að þó að Þingvallaprestakall yrði lagt niður, eða yfirleitt þó að breyting yrði gerð á skipun prestakalla í nánd við Reykjavík á næstu árum, þá sje ekki rjett að ákveða þá breytingu fastlega í þessum lögum. Það verður að takast út af fyrir sig, þegar að því kemur. - Jeg hefi heyrt á einum hv.þm., - ekki þó í ræðu, heldur í samtali -, að komið gæti til mála, ef til sameiningar kæmi, að leggja Þingvallasókn undir Reynivelli, en taka aftur eina sóknina þaðan og leggja undir Mosfell. Jeg skal auðvitað engan dóm á þetta leggja, því að jeg er þarna ókunnugur. En jeg tel, að ef brtt. mín verður samþ., þá sje að öllu leyti eins hægt um sameining og niðurlagning, ef til þess kemur, og það var með 2. gr. frv., sem feld var burt. Það er reyndar öllu heldur hægara með brtt. minni, af því að hún er rýmri og víðtækari en greinin var, sem tók aðeins til Þingvallasóknar. Vænti jeg því, að brtt. verði samþ. og að þeir hv.þm., sem undu því illa, að ákvæðið um Þingvelli var felt niður, geti þá felt sig við frv. og greitt því atkv. út úr deildinni. Það er vitanlegt og má vel búast við því, að miklar breytingar geti orðið hjer í kringum Reykjavík á næstu árum, sem útheimti, að skipun prestakalla þurfi að breyta, og er þá gott að hafa í lögum þetta ákvæði, sem jeg hefi borið hjer fram. Jeg hygg svo, að jeg þurfi ekki að taka neitt fleira fram viðvíkjandi brtt.

Pjetur Ottesen Jeg þarf að víkja að nokkrum aths., sem gerðar voru hjer á dögunum við brtt. þá, sem jeg flutti við frv., og var um það að sameina Brautarholts- og Lágafellssóknir Reynivallaprestakalli. Það voru aðallega hæstv. atvrh. (MG) og hv. 2. þm. Reykv. (MJ), sem gerðu aths. við till. mína, og gengu þær út á það, að það væri alt of miklum erfiðleikum bundið fyrir Reynivallaprestinn að þjóna svo víðlendu prestakalli, og einnig væru miklir annmarkar á því fyrir dómkirkjuprestana að taka við Viðeyjarsókninni. Um fólksfjöldann og vegalengdina og þar af leiðandi erfiðleika fyrir prestinn á Reynivöllum til að þjóna Brautarholts- og Lágafellssóknum, því ætla jeg að svara í sambandi við andmæli hv. 2. þm. Reykv. En að því leyti, sem hæstv. atvrh. taldi vandkvæði á því fyrir Reykjavíkurprestana að þjóna Viðey, þá var aðalatriðið það, að dómkirkjusöfnuðurinn væri orðinn svo stór og ekki mætti fella niður messur, en það mundi verða afleiðingin, ef dómkirkjuprestarnir ættu að messa í Viðey, og að þetta mundi verða til að ýta undir þá kröfu dómkirkjusafnaðarins í Reykjavík, að ríkið ljeti stækka dómkirkjuna. Jeg held, að ástæður þessar sjeu mjög veigalitlar. Eins og jeg hefi áður lýst, er sambandið milli Viðeyjar og Reykjavíkur svo greitt, að fæst af því fólki, sem dvelur í Viðey, sækir kirkju þar, heldur fer það flest hingað til messu, því að þar eru stöðugt daglegar ferðir á milli, og að minsta kosti á sunnudögum oft á dag. Það hefir nú verið gömul venja að messa í Viðey aðeins 10. hvern sunnudag; þó kann að vera, að það sje eitthvað breytt nú. Jeg hygg því, að dómkirkjusöfnuðurinn í Reykjavík mundi ekki missa neins í við það, þó að prestar hans tækju að sjer að þjóna Viðey. Það er líka algengt hjer í bæ, að menn með guðfræðiprófi stígi hjer í stólinn af eigin hvötum og trúmálaáhuga. Að það ýti undir kröfuna um stækkun dómkirkjunnar, nær ekki nokkurri átt, því að þrátt fyrir breytinguna stækkar dómkirkjusöfnuður Reykjavíkur ekki neitt. Jeg verð nú líka að segja það, að jeg lít svo á, að söfnuður þessi eigi alls enga kröfu á hendur ríkissjóði, að hann stækki kirkjuna. Þetta er því engin ástæða gegn sameiningunni. Þá kem jeg að hv. 2. þm. Reykv. (MJ). Hann sagði, að hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) og mjer væri sama um það, hvernig prestakallaskipun er háttað, að till. mín, sem hv. 2. þm.N.-M. tók undir, væri sprottin af þessu. Þetta eru nú hvatirnar, sagði hann. Hann vildi láta það skína í gegn, að það væri hann, sem rannsakaði bæði hjörtun og nýrun. Hann sagði, að fyrst hefði verið fundið upp það ráð, að gera ráð fyrir, að presturinn þjónaði Þingvallasókn, en er það hefði ekki tekist, þá var komið með þessa fjarstæðu. Hv. þm. vildi draga það út úr till. minni, að hún hefði verið borin fram, þegar útsjeð var um hina. En jeg vil nú benda honum á það, að það atvikaðist nú svo, að jeg var ekki viðstaddur, þegar 2. umr. fór fram og hin till. var feld. Og jeg get lýst því yfir sem minni skoðun, að jeg tel þá skipun síður en svo hagkvæma. Jeg hefi viljað láta þetta koma fram, úr því að háttv.þm. (MJ) hreyfði þessu. Þá sagði hv.þm. (MJ), að hjer væri verið að fara krókaleiðir og koma aftan að frv., og alt væri það af illum hvötum, sem hann gerði okkur upp. Hann gat þessa í sambandi við þann samanburð, sem jeg gerði á þessari till. minni og prestakallaskipuninni á nokkrum stöðum á landinu, að prestsþjónusta í Dalasýslu væri með öllu ófullnægjandi. Jeg ætla nú að láta þá guðfræðingana, hv. 2. þm. Reykv. (MJ) og hv.þm. Dal. (JG), eigast við um þetta. En jeg býst við því, að hv.þm. Dal. álíti því fullsæmilega fyrir komið, úr því að hann gerði enga aðra sjerstaka ráðstöfun út af brottveru sinni. Þá ætla jeg nú að athuga, hvaða „fjarstæða“ það er, sem jeg legg til með till. minni. Hjer á að vera um svo miklar vegalengdir að ræða, að þetta geti þegar ekki komið til mála þess vegna. En það, sem jeg sagði um það atriði og um það, hvernig veginum væri háttað og að hjer væri um að ræða eitt hið snjóljettasta svæði landsins og engar tálmanir af þeim völdum, því hefir enginn hróflað við og ekki einu sinni gert tilraun til að hrekja. En það, sem jeg sagði um fyrirætlanirnar um áframhaldið af akveginum í Kjós og brú á Laxá, það vildi hv. 2. þm. Reykv. (MJ) vjefengja. Hann blandaði þar saman fastákveðnum fyrirætlunum um lagningu Kjósarvegarins í sambandi við not Kjósar og Kjalnesinga af þessum vegi og því, sem til tals hefir komið um akvegasambandið við Borgarfjörð með mótorferju á Hvalfirði, en það er hugsað sem einn liðurinn í akvegarsambandinu milli Norður- og Suðurlands. Um þetta hefir nú aðeins verið lauslegt umtal, en engin ákvörðuntekin. En lagning Kjósarvegarins er fullkomlega ákveðin og á þann hátt, sem jeg gat um á dögunum, að verkinu ásamt brúnni á Laxá mun verða lokið 1930. Og þó að þarna sje um þjóðveg að ræða, þá leggja Kjalnesingar og Kjósarmenn fram um 1/4, kostnaðar til þess að flýta fyrir vegarlagningunni og með tilliti til hinna miklu afnota af veginum. Hin árlegu fjárframlög eru miðuð við það, að verkinu verði lokið á þeim tíma, sem jeg nefndi. Það stendur því óhrakið, sem jeg sagði um þetta, þrátt fyrir andmæli hv. 2. þm. Reykv. Vil jeg líta svo á, að vjefengingar háttv.þm. hafi komið af ókunnugleika á málinu, en ekki af öðrum ástæðum. Því að jeg vil ekki láta mig henda þá óhæfu að halda því fram, að skoðanir manna á landsmálum sjeu sprottnar af óheiðarlegum hvötum. Þá vildi hv.þm. (MJ) gera lítið úr því, að það yrði til mikilla nota fyrir prestinn, þó akvegur kæmist alla leið inn í Kjós og daglegar bílferðir yrðu þaðan og til Reykjavíkur, því að það mundi svo dýrt fyrir prestinn að ferðast í bíl. Alment tekið er það nú svo um bílferðir, að það eru ódýrustu ferðirnar, sem menn eiga völ á hjer á landi. En auk þess stendur þarna alveg sjerstaklega á hvað þetta snertir. Þegar þetta akvegasamband er komið inn í Kjós, þá verður vitanlega myndaður fjelagsskapur af bændum í Kjós og á Kjalarnesi um það að kaupa bíl eða bíla til að flytja mjólk og aðrar afurðir daglega til Reykjavíkur, og það er ekki að efa, að Reynivallapresturinn - en Reynivellir eru besta bújörðin þar í sveit - muni verða með stærstu ef ekki stærsti hluthafinn í því fyrirtæki. Má af því ráða, hvað óbærilega dýrt honum mundi verða að sitja í þessum vögnum, þegar þeir í áætlunarferðum sínum til og frá Reykjavík renna um sóknirnar. En það hagar nefnilega þannig til, að vegurinn til Reykjavíkur liggur í gegnum allar sóknirnar, og liggja flestir bæirnir tiltölulega stutt frá akveginum, svo að það er ekki nema dálítill spölur af þjóðveginum heim að bæjunum vel flestum. Það sýnist því nokkurn veginn víst, að þrátt fyrir vegalengdina yrði þetta eitt af hægustu prestaköllum á landinu, þegar vegur er kominn og fast skipulag á ferðirnar. Þá er hitt atriðið, sem taka verður tillit til, fólksfjöldinn í sóknunum. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það níundi vera um 1000 manns í Lágafells- og Brautarholtssóknum, eða þessum sóknum, sem jeg hefi lagt til, að yrði bætt við Reynivallaprestinn. Jeg hefi nú athugað manntalið, og samkvæmt því eru þarna ekki 1000 manns og ekki 500, heldur 472. Það er ekki einu sinni helmingur af þeim mannfjölda, sem hv.þm. nefndi. Og í Saurbæjar- og Reynivavllasóknum eru ekki nema 390 manns. Mannfjöldinn í öllum sóknunum verður þá ekki nærri eins mikill og hv. 2. þm. Reykv. taldi, að væri í tveimur þeirra.

Samkvæmt hvaða manntali er þetta?

. Það er samkvæmt manntalinu frá 1920. Og jeg býst við, að þar sem þessar sveitir liggja svo nærri Reykjavík, sem sogar til sín fólkið úr sveitunum, að ekki hafi þar fjölgað síðan. Jeg vænti þess, að þegar menn hafa fengið þessar upplýsingar, verði öllum það ljóst, að það er engin fjarstæða, sem jeg legg til um skipun þessara mála, heldur alveg það gagnstæða. Jeg hygg, að þegar búið er að leggja þarna veg, þá verði þetta samanlagt eitt af allra hægustu brauðum landsins. Þá gat hv. 2. þm. Reykv. þess, að núverandi prestur á Reynivöllum væri þessu mótfallinn. En það eru vitanlega engin rök á móti málinu, þó að svo væri, að hann vildi nú ekki auka starfsvið sitt; hann er orðinn roskinn maður. Þessi sameining er jafnrjettmæt og sjálfsögð fyrir því, þó hún ef til vill geti ekki komist á fyr en við næstu prestaskifti á Reynivöllum. - Nei, ef sníða ætti löggjöf landsins hvað þetta snertir eftir því, sem hver einstakur embættismaður legði til málanna, þá er jeg nú hræddur um, að það sje að minsta kosti ekki leiðin til að fá fastari grundvöll undir skipun þessara mála en þann, sem nú er. Jeg er af þeim ástæðum, sem jeg nú hefi greint, á móti því að stofna þétta algerlega óþarfa embætti, og það því fremur, sem full ástæða er til að draga frekar úr kostnaði við embættaskipun vora heldur en auka hann. Þá skal jeg minnast með nokkrum orðum á brtt.hv.þm. Dal. (JG), sem útbýtt var hjer á fundinum og hann hefir mælt með. Jeg vil benda háttv.þm. á það, að munurinn á hans till. og minni er sá, að með minni till. er komið góðu og heppilegu framtíðarskipulagi á þessi mál fyrir alla aðilja, en þrátt fyrir till.hv.þm., þó að hún verði samþ., þá má ganga út frá því sem gefnu, að sú sameining, sem hann gerir ráð fyrir, komi aldrei til framkvæmdar. Jeg verð að líta svo á, að það að samþ.brtt.hv.þm. Dal. sje í rauninni það sama og að samþ. frv. óbreytt. Hv. þm. sagði, að ýmsir væru á móti því að leggja niður Þingvallaprestakall, og jeg held þá, að þeir sömu menn hljóti að vera jafnt á móti því, þó að það sje gert með þessu móti. Hv. þm. (JG) var að tala um aðra skipun á þessu, en kvaðst ekki geta um það dæmt sökum ókunnugleika í þessum hjeruðum, og er það vorkunn, en hann ætti þá að taka tillit til álits þeirra, sem kunnugri eru og geta bygt till. sínar á kunnugleika.

Þeir segja sitt hvet

. Jeg þykist nú hafa gert svo ljósa og góða grein fyrir rjettmæti minnar till., að hv.þm. sje vorkunnarlaust að taka afstöðu til málsins, bygða á þeim upplýsingum.

Pjetur Ottesen Jeg óska þess, að hæstv. forseti vildi fresta umr. um þetta mál, þar til útsjeð er um, hvernig fer um 1. málið á dagskránni.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil taka undir það með hv.þm. Borgf. (PO), að málinu verði frestað og tekið fyrst fyrir 1. málið á dagskránni. Jeg segi fyrir mig, að það getur haft áhrif á afstöðu mína til þessa máls, hvort jörð þessi á að verða prestssetur aftur eða ekki. Einmitt þetta skiftir miklu máli um það, hvort menn vilja selja. Jeg óska því eindregið, að hæstv. forseti verði við þessu.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vil benda á það, að ef Mosfell verður ekki prestssetur, þá er jafnvel heimilt að selja alt saman, og þá auðvitað parta af jörðinni líka. Jeg álít því, að það þurfi ekki að hafa nein áhrif á afstöðu manna til málsins, hvort sem hitt frv. er afgreitt á undan eða eftir. En auðvitað er mjer sama. En ef á að selja hreppnum heiðarlandið, þá þarf alveg sjerstök lög um það.

Tryggvi Þórhallsson Við 2. umr. um þetta mál bað jeg um upplýsingar um það, hvað kirkjustjórnin eða biskup landsins legði til um þessa sölu. Nú hefir þessi hv. deild samþykt að endurreisa Mosfellsprestakall, en hjer er um það að ræða að skerða land jarðarinnar, prestssetursins, að miklum mun. Út af þessu vildi jeg beina þeirri spurningu til hv. nefndar, hvort hún hafi aflað sjer upplýsinga um það, hvernig kirkjustjórnin lítur á þetta.

Árni Jónsson Jeg býst við, að það sje ekki til neins að fara að ræða þetta mál nú, með því að það mun nokkurnveginn ákveðið, hvernig það á að fara. En í sambandi við það frv., sem samþ. var hjer áðan, um að endurreisa Mosfellsprestakall, vildi jeg benda á það, að það hefir hingað til verið talinn slæmur hrekkur að bjóða manni til sætis og kippa um leið stólnum undan honum. Hjer hafa þau undur skeð, að hinir sömu menn, sem hæst hafa hrópað um þörfina á því að endurreisa Mosfellsprestakall, hafa um leið róið að því öllum árum, að selt yrði landið undan prestinum. Er ekki annað sýnna en að aumingja prestinum sje ætlað að standa á öðrum fæti á blásnum þúfnakolli einhversstaðar í sókninni. Er auðsætt, að svo fýkin sem sóknarbörnin eru í hin andlegu verðmætin, þá er fýknin enn meiri í landið. Nú má af þessu ráða, að vissulega sje þessum afvegaleiddu moldarbörnum ekki vanþörf geistlegrar uppfræðslu. En ósamræmið í atferli þeirra bendir til slíks hugsunarháttar, að vafi hlýtur jafnan á því að leika, hvort fremur sje hlutverk þjóðkirkjunnar en heiðingjatrúboðsins að sjá þeim fyrir fræðslu.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg ætlaði ekki að tefja tímann með því að taka til máls að þessu sinni, en af því að hv.þm. Str. (TrÞ) óskaði eftir að fá að vita, hvort nefndin hefði leitað álits biskups um þetta mál, skal jeg láta þess getið, að hún hefir ekki gert það. Nefndina skiftir það engu, hvað biskup segir um þetta, þó að hann sje höfuð kirkjunnar. Það er eins og hjer sje verið að setja sig út til þess að ná þessu góða landi fyrir lítið verð. Jeg verð að telja það algerlega óverjandi, sem hjer er verið að reyna, að svifta prestinn besta hluta landsins, og jeg ætla að þeim, sem að þessu vinna, verði það minnisstætt, ef þeim tekst það. Jeg vil ekki ætla hv.þdm. það, að þeir samþ. þetta, þó að það væri ekki að undra, þótt svo færi, eins og legið hefir verið í hv.þm. til að knýja þetta fram.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi nú fengið þær upplýsingar frá hv. nefnd, að hún hafi ekki leitað álits biskups um þetta. Jeg er alls ekki sammála hv.frsm. (JörB) um það, að ástæðulaust sje að leita hans álits í máli eins og þessu. Biskup er yfirmaður kirkjunnar og því rjettur aðili til að gera till. í þessu efni, og t. d. er það altaf venja hjá okkur í fjvn. að leita hans álits um þau mál, sem snerta kirkjuna. En jeg vil láta þess getið, að jeg spurði um álit biskups í þessu máli einkum vegna þess, að jeg taldi víst, að hann mundi leggja á móti þessari sölu. Jeg hefi nefnilega við nána athugun komist að þeirri niðurstöðu, að þessi sala eigi alls ekki að fara fram. Það er nú vitað, að það verður eftir fá ár lagður nýr vegur til Þingvalla, og hann verður ekki lagður eftir háheiðinni, heldur einmitt eftir þessu landi, og jeg veit ekki, hvar er aðstaða til að fjölga býlum, ef ekki þarna á þessu stóra svæði, sem liggur mörg hundruð fetum lægra en ein blómlegasta sveitin á Norðurlandi, nefnilega Mývatnssveit, og þar að auki alveg við markaðinn. Jeg býst við því, að hreppsnefndin í Mosfellssveit sje þannig skipuð nú, að óhætt sje að fá henni þetta í hendur, en það eru ekki nema fá ár síðan farið var þannig með eignir hreppsins, að það var til lítils sóma fyrir þá hreppsnefnd, sem þá var.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil leyfa mjer að bera fram þá till., að máli þessu sje vísað til stjórnarinnar til frekari rannsóknar. Jeg hygg, að allir aðiljar megi vel við það una, að stjórnin láti rannsaka þetta mál til hlítar og leggi svo gögnin fyrir Alþingi á ný.

Ólafur Thors Jeg verð að mótmæla till.hv. 4. þm. Reykv. (HjV) um að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Jeg get ekki sjeð, að neitt skorti upplýsingar í þessu máli. Hv. þdm. hafa haft nóg tækifæri til að kynna sjer það; það hefir legið fyrir kort af landinu, sem á að selja, o. s. frv. Þegar jeg hafði flutt rök mín fyrir þessu máli, hafði jeg þá ánægju, að háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) kom til mín og ljet þess getið, að sjer hefðu þótt þetta veigamikil rök, og þó hann sje nú að reyna að vera fyndinn í sambandi við þetta mál, þá má hann gjarnan fyrir mjer spreyta þann fák. Þá sagði hv.frsm. nefndarinnar, að mjög fast hefði verið lagt að hv.þm. um fylgi við málið. Jeg fyrir mitt leyti sje ekkert athugavert við það, þó að hjeraðsmenn leyfi sjer að tala við hv.þm. og beri fram sínar óskir og skýri mál sitt með rökum. Annars virðist það svo um framkomu sumra hv.þm., að rök skifti hjer engu máli; í stað þess að rökræða þetta mál hefir verið beitt kappi. Að lokum vil jeg leyfa mjer að mótmæla því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði, að verið væri að skerða jörðina Mosfell. Að kunnugra manna sögn er hægt að bæta jörðina svo mikið fyrir andvirði hins selda lands, að hún verður betri eftir en áður. Það fer líka vel saman að endurreisa prestakallið og bæta jörðina um leið og þörfum hreppsbúa um afrjett er fullnægt. Jeg vænti, að hv.þdm. sjái, að það er að hengja bakara fyrir smið, að hefna sín á núverandi hreppsnefnd í Mosfellshreppi fyrir eitthvað, sem einhver hreppsnefnd í þessum hreppi hefir einhverntíma gert. Eftir næstu kosningar mun jeg ekki hefna mín á þm. Str. fyrir afglöp, sem núverandi háttv.þm. Str. (TrÞ) hefir gert. Jeg geri ráð fyrir, að þá verði annar maður í því sæti. Menn mega ekki láta villa sjer sýn með því, að talað er um nýbýlarækt á heiðinni. Það er reynsla fengin fyrir því, að nýbýlarækt þarna fær ekki staðist sökum frosta. Jeg orðlengi þetta ekki frekar; jeg vænti þess, að hv.þdm. láti rökin njóta sín og sanngirnina ráða í þessu máli.

Magnús Torfason Jeg hefi ekki getað sannfærst um það af þeim umræðum, sem fram hafa farið um þetta mál, að hreppsnefndin í Mosfellshreppi hafi nokkra þörf á því að fá það land, sem hjer um ræðir, til eignar, heldur þvert á móti. Hreppsnefndin ætlar ekki að nota þetta land til nýbýlaræktunar, heldur til afrjetta, enda verð jeg að segja það, ef nota ætti landið til ræktunar, þá væri það betur komið í eign landsins en hreppsins. Það má nú svo heita um sveitina fyrir vestan Hellisheiði, að þar sje hver blettur ræktaður, sem hægt er að rækta og gróður er á. En þarna er Gósenland, sem bíður ræktunar. Nú á að leggja veg gegnum þetta land, og er þá hægara að nota landið og líkur fyrir því, að þar rísi upp mörg nýbýli. Það er því undarlegt, ef þingið ætlar sjer nú án neinnar þurftar að fara að flýta sjer að selja þetta land. Það er líka enn ein ástæða til þess að jeg tel ekki rjett að ráða þessu máli til lykta sem stendur. Eins og menn vita, er það hinn setti prestur, sem hefir umráð jarðarinnar nú, en eins og stendur getur hann tæplega kallast sjálfráður í tillögum sínum um málið.

Hvers vegna?

. Af því að hann er væntanlegur biðill til prestakallsins og þarf því að eiga vingott við kjósendurna í hreppnum til þess að ná kjöri. Það má því með sanni segja, að hann sje varla sjálfráður um álit sitt í þessu máli; sennilega mundi það spilla kjörfylgi hans, ef hann neitaði beiðni hreppsnefndarinnar. En nú er ekki víst, að þessi setti prestur nái kosningu, þrátt fyrir alt, og þá tekur þingið með þessu fram fyrir hendurnar á hinum væntanlega presti. En það hefir aldrei verið stjórnarsiður að selja undan kirkjujörðum án þess að fá tillögur rjettra umráðamanna. Af fylgismönnum þessa máls hefir verið talað um að leita umsagnar biskups. En það tel jeg ekki rjett vegna aðstöðu hans, þar sem hann er faðir hins setta prests. Að öllu þessu athuguðu álít jeg, að mál þetta sje ekki svo undirbúið, að rjett sje að hrapa að því að samþykkja það.

Ólafur Thors Jeg vil, að gefnu tilefni frá hv. 1. þm. Árn. (MT), benda á það, að svo gæti farið, að afrjettur þessi yrði leigður manni, sem girti hann. Það höfðu tekist samningar milli prestsins og eins ábúanda í Mosfellshreppi, að hann tæki nokkurn hluta af afrjettinum á leigu. Jeg get vel sagt það, að leigutakinn er Thor Jensen. En ef hann fengi þetta stykki á leigu, þá mundi hann girða það. En ef landið verður girt, þá telja hreppsbúar sig illa setta og hafa því farið fram á þessi kaup. Hv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að hinn setti prestur á Mosfelli væri varla sjálfráður gerða sinni í þessu máli. Hvers vegna, spurði jeg. Vegna þess, svaraði hv.þm., að hann er væntanlegur biðill að prestakallinu og þarf að eiga vingott við kjósendurna. Hv. 1. þm. Árn. er dómari. Telur hann sig þá ekki sjálfráðan gerða sinna, þegar hann þarf að dæma mál manna í Árnessýslu vegna þess að hann er væntanlegur biðill við kosningar þar? Vil jeg um leið skjóta þeirri spurningu til hæstv.dómsmrh., hvort rjettaröryggi í landinu sje ekki hætta búin af slíkum hugsunarhætti yfirvaldanna.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get vel skilið það, að þeir, sem vilja þessa sölu, sjeu ekki neitt sjerlega spentir fyrir því að hafa miklar umræður um hana, því að rök þau, er þeir færa fram þessu máli til stuðnings, stangast eins og hrútar. Jeg sýndi fram á það við 2. umr., hve mikið og gott land þetta væri bæði til heyskapar og beitar, og það hefir ekki verið hnekt einu einasta orði af því, enda var það ekki hægt. Jeg bygði þetta á sögusögn kunnugra manna og skírskotaði til matsmanns sveitarinnar. Það er því æðihart, að því skuli vera slegið fram og það staðhæft án nokkurra raka, að þetta sje ekki rjett, þegar ekki er hægt á nokkurn hátt að hnekkja því. Hv. flm. (ÓTh) sagði, að jörðin væri ekkert skert með því að selja þetta land undan henni. En hví sækist hreppsnefndin svo mjög eftir að fá það, ef það er einskis virði?

Það á fult matsverð að koma fyrir landið

. Það eru skóbótaskifti og hundsbætur, sem jörðin á að fá í staðinn. Þá sagði hv.flm., og kastaði þá út mörsiðrinu og þóttist færa fram þau rök, sem riðu baggamuninn, að það stæði fyrir dyrum, að landið yrði leigt, og þá mundi leigutaki girða landið og væri það hreppsbúum mjög bagalegt. Þetta kemur nú ekki vel heim. Í öðru orðinu er sagt, að landið sje svo rýrt, að það sje eiginlega einskis virði, en í hinu orðinu er sagt, að það sje svo mikils virði, að leigutaka muni finnast tilvinnandi að girða landið. Það er nú ósköp sennilegt, ef landið er lítils virði, að leigutaki vilji kosta upp á að girða það fyrir nokkur ár. Því að það verður auðvitað ekki leigt til langs tíma af þessum presti, því að hann hefir ekkert leyfi til að binda eftirkomendur sína. Þetta er því bein sönnun þess, að land þetta er gott og getur sjerstaklega orðið gott og gagnlegt, ef rækt er lögð við það. Enda er það sögn nákunnugra manna, ef vegur verður lagður um landið, þá megi heyja þar frá 1500–2000 hesta.

Á veginum?

. Þetta, eins og reyndar alt annað þessu máli viðvíkjandi, mun standa nokkuð öfugt í hv.flm. Getur hann ekki skilið, að greiðari aðgangur verður að slgjunum, ef vegur verður lagður um landið. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál. Það er búið að margsýna fram á það, að það á engan rjett á því að ná fram að ganga, og það er hreinasta ósvinna, að það skuli hafa verið borið hjer fram.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Í greinargerð fyrir till. á þskj. 347 er flest það tekið fram, sem máli skiftir og þarf til skýringar því, að till. er borin fram. Aðeins fám orðum skal við bætt til frekari skýringar. Með lögum um skoðun á síld, frá 1919, er svo ákveðið, að yfirsíldarmatsmenn skuli vera fjórir á landinu, sem sje á Ísafirði, Siglufirði, Akureyri og Seyðisfirði. Jafnframt var landinu skift í umdæmi fyrir þessa fjóra yfirmatsmenn, og er umdæmi yfirmatsmannsins á Seyðisfirði einna stærst og erfiðast, því að það nær frá Reykjanesi sunnan og austan að Langanesi. Á nokkrum hluta þessa svæðis er þó lítil þörf á matsmanni, því að þar er síldarútvegur nær enginn. En á hinum eiginlegu Austfjörðum, frá Langanesi að Austurhorni, er oft fengsælt, þegar síld gengur að landi. Jeg ætla, að það hafi verið fyrst 1920, að skipaðir voru þessir fjórir yfirsíldar matsmenn. Sá, sem skipaður var á Seyðisfirði var maður aldraður og heilsubilaður, og þótt hann gegndi starfinu fram til síðasta árs, þá varð, heilsubilunar hans vegna, annar maður að annast störf hans, að minsta kosti 2 síðustu árin. Eins og kunnugt er, andaðist þessi yfirmatsmaður næstliðið vor, og var þá enginn skipaður í hans stað. Sá, sem gegnt hafði störfum yfirmatsmanns, sótti um starfið, en var hvorki settur nje skipaður. Í þess stað var yfirsíldarmatsmaðurinn á Akureyri settur til þess að líta eftir þessu svæði. Hann kom einu sinni í fyrrasumar austur og átti tal við nokkra menn, leit eitthvað eftir, en gaf víst fáar fyrirsagnir. En sumstaðar þar, sem veiðivon var mest, kom hann ekki. Undirmatsmenn voru þó, að jeg ætla, á 3 fjörðum eða 4, annarsstaðar engir. Yfirmatsmaðurinn hvarf fljótlega á burtu og sást ekki til hans eða heyrðist í ágúst og september, meðan síldveiðin stóð yfir. Afleiðingin varð sú, að síldarmatið fór í handaskolum, þar sem ýmist vantaði matsmenn, eða lítt vanir menn áttu að sinna því. Veiðin var í fyrstu talsvert ör, en vandhæfi á að selja síldina, því að fáir höfðu tök á að salta, enda bættist það ofan á, að sumstaðar fekst ekki mat á síldinni nýveiddri, svo sem 1. gr. nefndra laga mælir fyrir, og var ekki hægt að fylgja því ákvæði, en það aftraði enn frekar sölunni. Á Mjóafirði, sem er einhver fengsælasti staðurinn, þegar um síld er að ræða, var enginn matsmaður. Þar fór því sem víðar, að síldarmat og síldarsala fór út um þúfur. Veiðin var í byrjun ör, og stöku menn tóku að salta fyrirsagnarlaust og ómetið, en sala til annara staða mistókst, meðfram vegna þess, að alt var ómetið. Aðkomumenn leituðu þangað til veiða, er leið á veiðitímann, jafnvel norðan af Eyjafirði, og urðu allir að verka síldina án fyrirsagnar. Einn aðalgallinn á þessari verkun reyndist síðar sá, að síldin var ekki flokkuð eftir stærð, og feldi það hana mjög í verði við söluna, enda er nokkuð af henni óselt enn, eftir því sem jeg veit best. Á Reyðarfirði var matsmaður vanur starfinu, og þaðan tókst salan líka vel. Aðeins þar og á Seyðisfirði munu hæfir og vanir menn hafa metið. Tjónið, sem af þessu skipulagsleysi leiddi, get jeg ekki tilgreint; veit aðeins, að það var geysimikið, bæði vegna þess, að það dró úr veiðinni og eyðilagði að nokkru leyti söluna, einmitt þegar síldin var þó að stíga í verði, í septembermánuði. Jeg vil nú geta góðs til og ætla, að hv. stjórn hafi ætlað sjer að spara fje með því að skipa ekki yfirmatsmann eystra, en setja í starfið yfirmatsmanninn af Akureyri. Mjer er ekki kunnugt, hve mikið honum hefir verið greitt af þeim föstu launum yfirmatsmanns, en ferðakostnað hans hefir þó orðið að greiða, og hann öllu meiri en þurft hefði, ef maðurinn hefði verið búsettur á Seyðisfirði. Jeg hygg þess vegna, að sparnaður hafi lítill orðið að þessu fyrir ríkissjóð, og hitt veit jeg með vissu, að þessi ráðabreytni bakaði síldveiðamönnum eystra mikið tjón. Það var því fráleitara að setja síldaryfirmatsmann frá Akureyri til þessa starfs, sem hann var bundinn við síldarmat nyrðra yfir veiðitímann og auk þess háður öðrum störfum í þarfir Fiskifjelags Íslands. Setning hans var því hreint og beint málamyndaverk. Jeg verð að telja það skýlaust brot á lögum um skoðun á síld, frá 1919, að kippa þannig yfirmatsmanninum burtu og setja mann til starfsins aðeins að nafni til, sem háður var öðru starfi og að engu liði varð. Um þetta hefði þó líklega ekki verið kvartað, ef ekki hefði viljað svo til, að veiði varð eystra með meira móti og stórtjón leiddi af fjarvera mannsins, þegar mest lá við. Tjónið kom auðvitað mest niður á veiðimönnunum, en einnig á ríkissjóði, sem fær á aðra krónu í útflutningsgjald af hverri tunnu. Útflutningur síldar hefði sem sje orðið miklu meiri, ef þessi handvömm hefði eigi valdið. Tillaga þessi er nú fram komin til þess að reyna að koma í veg fyrir það, að öðru sinni verði sama óhappið þarna. Ástæðan til þess að setja þarna eystra eða skipa yfirmatsmann er nú því meiri en áður, að nú hafa margir búið sig undir síldveiði, aflað sjer veiðarfæra og annara tækja, sem ýmsa skorti næstliðið sumar, af því að síldveiði hafði þá verið treg árum saman og tækin gengið úr sjer. Margir hafa búið sig undir veiði á þessu ári með því að kaupa net eða herpinætur og önnur þau gögn, er með þarf. Það virðist með öllu óforsvaranlegt að framlengja þetta ástand og láta yfirmatsmanninn vanta á þessu víðlenda svæði, þar sem altaf getur að höndum borið stórfelda veiði, líkt og áður hefir komið fyrir. Jeg get ekki sjeð, að það spari eyri fyrir landssjóð, því að þótt minna kunni að vera goldið í kaup til hins setta matsmanns frá Akureyri, þá tapar ríkissjóður beinlínis á því, ef eins fer öðru sinni og næstliðið sumar, að síldin verði ekki flutt úr landi eða reynist óseljanleg, vegna illrar flokkunar. Hjer er um einfalt sanngirnismál að ræða, og jeg vil ekki ætla, að nokkur leggi á móti því, að þessar hrapallegu misfellur vegna vöntunar yfirmatsmannsins verði lagfærðar og þannig afstýrt nýju óhappi. Jeg álít svo, að ekki þurfi fleiri orðum að eyða að þessu máli, nema nýtt tilefni gefist, og læt því bíða þess, er verða vill við atkvæðagreiðslu.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mig minnir, að það væri 26. júní, sem síldarmatsmaðurinn dó síðastliðið sumar. Hann hafði á sinn kostnað og ábyrgð sett mann í sinn stað til þess að gegna þessum störfum í forföllum sínum, og gegndi sá maður þeim störfum, þangað til mikið var liðið á júlímánuð. Fór hinn setti maður ferð um Austfirði í fyrrasumar, til þess að gefa leiðbeiningar um mat.

Áður en hinn dó?

. Nei, eftir það.

Jeg neita því

. Jeg hefi reikninga fyrir því, sem sýna, að hann kom ekki úr þeirri ferð fyr en eftir að hinn var dáinn, og vilji hv.þm. neita því, óska jeg þess, að hæstv. forseti taki málið út af dagskrá, svo að jeg geti fært sönnur á mál mitt. Hann gegndi þessu starfi til þess 24. júlí, ef jeg man rjett, og hafði gert allan undirbúning fyrir síldartímann, sem í hönd fór. Þegar hann kom heim, óskaði hann eftir að verða settur eða skipaður á eigin ábyrgð, en þá tók stjórnin það ráð, að skifta starfinu á milli yfirsíldarmatsmannanna á Akureyri og Ísafirði. Það var þó mjög lítið svæði, sem matsmaðurinn vestra tók að sjer að líta eftir, sem sje Eyrarbakki og kaflinn vestan Lónsheiðar, eða rjettara sagt aðeins Eyrarbakki og Stokkseyri, sem komið gat til mála, að síld væri flutt út frá. Hv. flm. leit svo á, að þetta væri gert í sparnaðarskyni hjá stjórninni, og er það rjett athugað, en hinsvegar áleit hann það engan sparnað. Jeg vil því upplýsa, að þeir, sem settir voru til að gegna þessum störfum, hafa gert það fyrir ekki neitt, en að sjálfsögðu greiðir ríkissjóður ferðakostnað þeirra. Hann hefir verið mjög lítill, og því hefir sparast talsvert á þessari ráðstöfun. Til þess að gefa yfirlit um það, hve mikið hefir veiðst af síld á Austfjörðum síðastliðin 10 ár, hefi jeg aflað mjer upplýsinga um það. Get jeg lesið upp skýrslu um það til fróðleiks hv.þm., en jafnframt tilgreini jeg útflutning frá öllu landinu, þó ekki með meiri nákvæmni en 1000 tn. Útflutt var úr Austurlandsumdæmi: Árið Útflutt alls 1917 658 tunnur .... 90 þús. tn. 1918 423 - .... 15 þús. - 1919 486 - .... 208 þús. - 1920 0,5 - .... 183 þús. - 1921 11422 - .... 129 þús. - 1922 470 - .... 243 þús. - 1923 321 - .... 248 þús. - 1924 364 - .... 137 þús. - 1925 1404 - .... 246 þús. - 1926 9684 - .... 153 þús. - Af þessari skýrslu er bert, að svo lítil síld hefir veiðst á Austfjörðum undanfarin 10 ár, að það er ekki nema lítill brothluti af því, sem veiðst hefir á öllu landinu, þó út yfir taki árið 1920, er ein einasta hálftunna er söltuð þar og metin til útflutnings. En það er líka sú dýrasta síldartunna, sem hjer hefir verið framleidd og flutt út, því að matið á henni kostaði hvorki meira nje minna en um hálft fjórða þús. kr. En þegar svo stendur á, að kostnaðurinn er mun meiri en tollur af útfluttri síld, er ekki nema eðlilegt, að stjórnin athugi, hvort ekki sje hægt að komast af án matsmanns, sem hefir 1600 kr. laun, auk dýrtíðaruppbótar. Það er blátt áfram hlægilegt að hafa fullgildan og dýran mann yfir svo litlu síldarmagni. Alt öðru máli er að gegna, ef síldveiðin þar eystra tekur að glæðast. Síðastliðið sumar var hún mun meiri en áður, og haldi það áfram, býst jeg ekki við, að neinn verði á móti að hafa þar yfirsíldarmatsmann. En síðastliðið sumar, er ekki lá annað fyrir stjórninni um síldveiðar eystra en skýrsla, er sýndi, að aflinn hafði undanfarin 10 ár verið ½–1422 tn. árlega, held jeg stjórnin verði ekki ásökuð, þótt hún skipaði ekki mann í þessa stöðu. Jeg mótmæli þeim orðum hv.flm. (SvÓ), er hann viðhafði í ræðu sinni, og einnig standa í greinargerð till., að hjer hafi verið um vanrækslu að ræða af hálfu stjórnarinnar. Það var gert af ásettu ráði að skipa ekki mann í þessa stöðu, samkv. margyfirlýstum vilja þingsins, að stjórninni beri að sameina þau störf, sem verður við komið, og afnema öll óþörf embætti. En eins og jeg þegar hefi sýnt fram á, var ekki annað sýnna en þetta embætti væri með öllu óþarft. Enda sje jeg ekki betur en störfum þess hafi verið forsvaranlega ráðstafað, þar sem maður sá, er þau hafði annast, var búinn að fara eina eftirlitsferð áður en sýslanin var lögð niður. Og yfirsíldarmatsmaðurinn á Akureyri fór aðra ferð um umdæmið, til þess að líta enn eftir. Ef litið er á stærð umdæmanna - yfirsíldarmatsmaðurinn á Ísafirði hefir t. d. eftirlit með síldarsöltun frá Horni að Reykjanesi - þá sjer maður, að það er ómögulegt að ætlast til, að yfirsíldarmatsmaður sje við í hvert skifti sem síld er söltuð. Enda er það svo, að þeir gefa undirmatsmönnunum umboð til þess að gefa vottorð í sínu nafni, og það var gert hjer alveg eins og í öðrum umdæmum. Yfirsíldarmatsmaðurinn á Akureyri skipaði undirmatsmenn alstaðar þar, sem þörf var á í þessu umdæmi, að svo miklu leyti sem þeir voru ekki skipaðir áður. Það er næsta undarlegt, ef matsmenn hefir vantað, eins og hv.flm. (SvÓ) segir, að sumstaðar hafi verið, að þeir skyldu þá ekki settir í ferð hins mannsins, áður en síldveiðin byrjaði fyrir alvöru. Jeg hygg það ekki rjett hjá hv.flm. (SvÓ), að vantað hafi síldarmatsmenn nokkursstaðar þar, sem mátti búast við einhverri síldveiði, enda fer það í bág við það, sem yfirsíldarmatsmaður inn á Akureyri hefir tjáð mjer. Annars er rjett eins og hv.flm. (SvÓ) búist við, að standa skuli yfirsíldarmatsmaður á landi, hvar sem menn leggja að og síld er veidd, reiðubúinn til þess að meta síldina strax, áður en hún er söltuð. En það er ekki svo eftir lögunum, að fyrirskipað sje að meta alla síld strax þegar hún kemur á land. Það er líka löglegt, þegar um tiltölulega litla veiði er að ræða, enda venjulegasta aðferðin, að salta hana fyrst og fá hana síðan skoðaða og metna, er hún hefir legið vissan tíma. Hitt væri ókleift þar, sem veitt er á mjög mörgum stöðum, eins og t. d. á Austfjörðum, og jafnvel einstakir bæir veiða dálítið hver fyrir sig. En ekki er við því að búast, að síldarmatsmaður sje á hverjum bæ. Þá var hv.flm. (SvÓ) eitthvað að tala um, að blandað hefði verið saman stærri og smærri síld. Mjer þætti gaman, ef hann vildi benda á, hvar það er fyrirskipað að aðskilja stóra og smáa síld. Mjer vitanlega er það hvergi fyrirskipað. En síldarmatsmennirnir geta gert það eftir beiðni hlutaðeigenda. Það er ekkert ólöglegt, þótt síldin sje ekki flokkuð eftir stærð, enda er matið framkvæmt þannig um alt land. Hv. flm. (SvÓ) vildi halda því fram, að það væri brot á síldarmatslögunum að hafa ekki jafnan skipaða 4 yfirsíldarmatsmenn á landinu. En það er hin mesta fjarstæða. Það getur verið og er jafnan svo í hverri embættisgrein, að færri menn skipa stöður en lög mæla fyrir, sumpart af því, að stöður eru lausar í bili, sumpart af því, að þeim gegna menn, sem aðeins eru settir um stundarsakir, hvort sem þeir nú hafa öðrum störfum að gegna jafnframt eða ekki. Það væri þá t. d. líka ólöglegt, að kennari við kennaraskólann er settur fræðslumálastjóri og kensla í grísku hjer við háskólann er falin sjerstökum manni, sem gegnir henni fyrir þóknun, sem nemur ¼ embættislaunum, ef skipaður væri maður í það. Jeg vil spyrja: Hvernig stendur á því, að þingið er að brýna fyrir stjórninni að steypa saman embættum, ef það er svo ólöglegt alt saman. Öll ræða hv.flm. (SvÓ) virtist benda til, að hann álíti yfirsíldarmatsmennina hafa miklu meira með síldarmatið að gera en þeir hafa í raun og veru. Í einu umdæminu eru fluttar út á 2. hundrað þús. tunnur síldar, og getur hver maður sjeð í hendi sjer, að einn maður kemst ekki yfir að hafa eftirlit með svo miklu. Hann á að kenna undirmatsmönnunum, gefa þeim umboð fyrir sína hönd og hafa yfireftirlit með því, að matsreglum sje fylgt. Sú aðferð held jeg ætti líka að geta gengið á Austfjörðum, eins og annarsstaðar, ekki síst þegar tekið er tillit til þess, að síðastliðin 10 ár hefir verið flutt út þaðan að jafnaði langt undir 1000 tunnum síldar árlega. En haldi áfram að veiðast eins mikið og síðastliðið sumar, eða fari afli jafnvel vaxandi, skal jeg fyrir mitt leyti ekki vera á móti, að skipaður verði yfirmatsmaður þar, en jeg vil fyrst sjá til lengur en eitt ár, hvort síldveiðin er virkilega að glæðast. Jeg veit, að hv.þdm. sjá, að það er engin meining að hafa mann með á 3. þús. kr. launum til þess að meta nokkur hundruð tunnur á ári. Að minsta kosti sje jeg ekki annað en það hafi verið sjálfsagt að spara launagreiðslur á þessu sviði á tímabilinu frá því síðasta síldveiðitíma lauk og þar til næsti byrjar, því að á því tímabili hafa yfirsíldarmatsmenn því nær ekkert að gera. Það er lítil hagsýni í því að kosta sjerstakan mann til að sjá um mat á ½–1422 tn. á ári. Árið 1926 veiddist að vísu á 10. þús. tunnur síldar. En það ár kemur hjer ekki til greina, þar eð ákvörðun um þetta var tekin á miðju ári, áður en veiðimagnið væri kunnugt orðið.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Hæstv. atvrh. (MG) hefir gefið einskonar fyrirheit um að verða við þeirri áskorun, sem felst í þessari þáltill., en á þann veg, að hann fái lengri reynslutíma til þess að ganga úr skugga um þörfina fyrir yfirsíldarmatsmann á Austurlandi. Hann vill þá ekki horfa í það, þótt landsmenn bíði öðru sinni, eins og næstliðið sumar, stórtjón vegna þess, að matsmenn vantar. Þetta er einkennileg hugulsemi, að miða við þær fáu krónur, sem ríkissjóði sparast, er landsmenn skaðast margfaldlega við ráðstöfunina, og get jeg ekki verið honum ógnar þakklátur fyrir þá hugulsemi. Hæstv. atvrh. (MG) benti á það til rjettlætingar gerðum sínum í þessu máli, að undanfarin ár hefði síldveiði verið svo lítil á Austfjörðum, að ekki tæki því að kosta sjerstakan mann til þess að hafa yfirmatsstarfið með höndum. En einmitt það sama hefir víðar skeð, t. d. á Vestfjörðum, að síld hefir brugðist, en enginn getur fyrirfram sjeð, hvenær svo verður áður fyrri var vorsíldargengd mikil á Austfjörðum, eins og líka næstliðið sumar. En það dró úr veiði, að fáir voru þá viðbúnir eða höfðu tæki til hennar. Þeir, sem öfluðu sjer þá tækja. þótt seint væri, urðu líka sumir fyrir því óhappi, að matið fór í handaskolum, þar sem ýmist vantaði matsmenn eða þeir voru verkinu óvanir. En þau atvik knýja fastast til þess að láta það ekki koma fyrir aftur. Hæstv. atvrh. (MG) leggur mesta áhersluna á sparnaðinn, er hann telur þessari niðurfellingu starfans fylgja. Jeg var ekki að átelja þá sparnaðarviðleitni, heldur að kvarta yfir því, hve óheppilega hefði til tekist, að yfirmatsmanninn skyldi vanta, er mest lá við, og óska eftir því, að fyrirgirt yrði samskonar óhapp á næsta sumri. Það er alls ekki rjett hjá hæstv. atvrh. (MG), að það sje svo allsendis þýðingarlaust, hvort eystra er yfirsíldarmatsmaður eða ekki, því að þótt lítið hafi verið útflutt á þessu árabili, sem hann tiltók, þá hefir síldartollur af útflutningnum numið svo miklu, að ríkissjóður hefir grætt en ekki tapað á launum yfirsíldarmatsmannsins. Síldartollurinn er, eins og kunnugt er, á aðra kr. af tn. hverri, og þess vegna þar eystra á síðasta ári nálægt 12000 kr. Þótt fyrirskipun um flokkun sílda standi ekki í lögum, eins og hæstv. atvrh. sagði, þá mæla yfirsíldarmatsmenn auðvitað fyrir um slíka hluti, eins og sjálfsagt er, og gefa undirmatsmönnum fyrirsagnir um það og annað. Það var af því, að þær fyrirsagnir vantaði næstliðið sumar eystra, að svo fór hjá undirmatsmönnunum, að síldin var ekki flokkuð; en annarsstaðar fórst matið fyrir með öllu, af því að matsmenn voru ekki til. Jeg veit, að það er leyfilegt, eins og hæstv. atvrh. (MG) sagði, að salta síld, þótt ekki hafi matsmaður skoðað hana nýja. En það er einmitt afleiðingin af því, þegar matsmaður er ekki við höndina, að þeir, sem veiða og salta síldina um leið, vita ekki, hvernig þeir eiga með hana að fara, og skemma vöru sína óviljandi. Mjer þótti furðuleg sú yfirlýsing hæstv. ráðh. (MG), að hinn setti matsmaður síðastliðið sumar hefði unnið kauplaust. Ef svo er - og jeg vil alls ekki neita því, að það sje rjett, þótt mjer virðist það ósennilegt - þá verð jeg að segja, að það er allsendis óvenjulegt, að menn taki þannig að sjer opinber aukastörf ólaunuð, og vissulega eiga þeir menn þakkir skilið, sem það gera og vinna slíkt í guðsþakkaskyni. En ekki verður sagt í þessu tilfelli, að starf hins setta matsmanns hafi borið að sama skapi góðan eða glæsilegan árangur sem sjálfsafneitunin virðist mikil hafa verið. Líklega hefði best komið sjer, að hann hefði aldrei sjest austanlands. Samanburðurinn, sem hæstv. ráðh. (MG) gerði um sameiningu embætta í öðrum tilfellum, svo sem eins og þegar kennarar taka að sjer störf fyrir aðra, kemur hjer ekki til greina. Samlíkingin á ekki við. Þar getur ekki verið um að ræða fjárhagslegt tjón eða skaða, eins og leitt getur og leiddi af þessari hlálegu sameiningu norðan og austan, eða því, að ekki var settur maður á vettvangi, sem þekkingu hafði til þess að líta eftir síldarmatinu eystra. Jeg vil aðeins nefna það, út af skýrslu hæstv. atvrh. (MG) um síldarútflutning síðustu 10 ára frá Austurlandi, að jeg er viss um, að aflinn eða útflutningurinn hefði síðastliðið sumar orðið miklum mun meiri en hann varð - nær 10 þús. tn. -, ef ekki hefði þannig staðið á, sem fyr hefir frá skýrt verið. Margir hættu veiðum, af því að þá vantaði tunnur, salt og önnur skilyrði til þess að geta gert sjer síldina að vöru. Þeir, sem komu með veiðitæki, komu sumir of seint. Og ýmsir þeirra, sem vel veiddu, urðu í vanda með söluna, vegna misfellna matsins. Hefði maður verið á staðnum, sem hægt var að leita til, er svona stóð á, mundi veiðin hafa orðið að miklu meira gagni. „Það má ekki búast við því, að yfirmatsmaður standi yfir söltun síldar“, sagði hæstv. ráðh. (MG). Nei, þess þarf ekki. Það er ekki tilgangurinn, að þeir komi á hvern stað, þar sem síld er söltuð. Það gera undirmatsmennirnir. En sumstaðar voru þeir ekki einu sinni til, og á öðrum stöðum voru þeir óvanir starfinu og höfðu enga forustu eða fyrirsagnir, eins og reynslan sýndi. Undantekning var þó um Reyðarfjörð. Þar var maður, sem hafði þekkingu og reynslu í þessum efnum, og þar fór líka á annan veg; þaðan seldist síldin greiðlega og vel.

Björn Líndal Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) virðist treysta meira á síldarmatsmennina heldur en þm. Ak., og hygg jeg, að það sje fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að sá hv.þm. (SvÓ) þekkir minna til starfs þeirra og þýðingar þess fyrir síldarsölu. Það er nú svo komið, að það er lítið eða ekkert gert með verk þeirra og vottorð á útlendum markaði. Það má heita hreinasta undantekning, ef hægt er að selja síld eftir vottorðum íslenskra síldarmatsmanna, og eina gagnið, sem við getum hugsað okkur af þeim mönnum, er það, að þeir getu stundum skorið úr ágreiningi, sem verður á milli kaupanda og seljanda á nýrri síld, og þegar það kostar kr. 1,50 að fá metna hverja síldartunnu, þá verður það nokkuð dýr dómstóll. Það er vitanlega gott, að við stjórnum þessu mati á okkar vísu, en okkar höfuðskiftavinir, Svíar, gera ekkert úr þessu mati; þeir taka síldina upp og meta hana eftir eigin geðþótta fyrir því, en fara alls ekkert eftir því, sem íslenskir síldarmatsmenn segja eða gera. Jeg á dálítið erfitt með að trúa því, að hv.þm. (SvÓ) fari rjett með það sem hann segir, að ekki hafi verið hægt að salta síld á Austfjörðum síðastl. sumar, af því að enginn matsmaður hafi verið þar. Þetta gerum við oft, og fáum hana svo metna á eftir, og þess vegna getur það alls ekki verið rjett hjá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að þessi vöntun hafi dregið úr veiðunum. Það er firra, sem ekki þýðir að telja mjer trú um, því að jeg þekki of mikið til síldarsöltunar til þess. Jeg verð að taka undir það með hæstv. ráðh. (MG), að það er dálítið einkennilegt að heyra mann, sem þykist berjast fyrir fækkun embætta og hverskonar sparnaði, vera að berjast fyrir að koma upp yfirsíldarmatsmanni á stað, þar sem vitanlegt er, að mjög lítið hefir fiskast af síld. Það er vitanlega alveg rjett hjá hv.þm. (SvÓ), að yfirsíldarmatsmaður stendur ekki yfir hverri söltun, heldur gera undirmatsmenn þeirra það, en það hefir kannske ekki ætíð tekist sem best með valið á þeim. En það, sem yfirsíldarmatsmanninum er ætlað að gera, er að velja þessa menn, og það getur hann eins vel gert, hvort sem það á að vera vestur á Ströndum eða austur á Austfjörðum, eða hvar annarsstaðar á landinu sem er. Jeg tel alveg rjett að fresta aðgerðum í þessu máli, þar til betur byrjar með síldveiðina á Austfjörðum, og jeg er á móti þessari till., og bið hjer með hæstv. forseta (BSv) að bera þá ósk mína til hæstv. stjórnar, að það verði ekkert gert í þessu máli fyrst um sinn.

Jón Ólafsson Það er ekki nema eðlilegt, að hv. 1. þm. S.-M. tali ekki af nægri þekkingu um slík mál sem það, sem hjer liggur fyrir. Hann viðurkennir það, að yfirsíldarmatsmaðurinn á Akureyri hefði átt að hafa eftirlit með síldarsöltun á Austfjörðum. En það er mikill munur á því, hvort yfirsíldarmatsmaðurinn situr á Akureyri eða t. d. á Seyðisfirði. Hv. flm. (SvÓ) kannaðist við það, að skipaðir hefðu verið undirmatsmenn á þessum stöðum. En yfirsíldarmatsmennirnir geta ekki verið á hverjum firði, og verða þeir því að setja þar trúnaðarmenn í sinn stað. Það er oft undir því komið, að upphaflega sje vel vandað til vörunnar, sem flytja á út, en að þetta sje aðalskilyrðið, dettur engum í hug, því þegar yfirmatsmaðurinn kemur til sögunnar, þá fær síldin það mat, sem nauðsynlegt er. Undirmatsmenn segja aðeins um það, hvort síld sje skemd eða eigi en þeir kveða ekkert á um það, hvort salta megi síldina eða ekki. Það er mjög handhægt fyrir hv.þm. (SvÓ) að segja, að Austfirðingar hafi orðið fyrir tjóni og þeir hafi ekki getað selt síldina, vegna þess, að vantað hafi matsmenn. En því er til að svara, að þeir, sem ekki seldu síldina í haust, gerðu það af alt öðrum ástæðum. Þeir drógu að selja hana í von um hækkandi verð á markaðnum, en ekki af því, að vottorð matsmanna vantaði. Það eru engar reglur til fyrir því, hver stærð eða fjöldi sílda eigi að vera í tunnu hverri. Það er samkomulagsatriði kaupenda og seljenda, en matsmaðurinn vottar, að það sje svo sem samningar standa til. Annars er það aðeins um heilbrigði vörunnar, sem matsmaður vottar. Það er ekki rjett hjá hv.þm. Ak. (BL), að síldarmatið sje þýðingarlaust, því það hefir talsverða þýðingu fyrir kaupendurna. Hinsvegar þurfa þeir framleiðendur, sem gott nafn hafa á markaðnum, einskis mats við. Og vitanlega er matið misjöfn trygging þess, að um góða vöru sje að ræða. Það er rjett hjá hv.flm. (SvÓ), að Austfirðingar voru illa undir það búnir í landi að taka á móti síldinni síðastliðið sumar, en með þeim samgöngum, sem eru á landi hjer, þá var hægurinn hjá að ná í nægan mannskap til þess að meta vöruna. Það nær engri átt, að menn hætti að veiða síld, vegna þess, að ekki náist til matsmanna til þess að meta hana. Það má lengi um það deila, hvort það eigi að vera sjerstakur yfirsíldarmatsmaður á Austfjörðum, en eftir því sem hæstv. atvrh. (MG) hefir upplýst, þá hefir til þessa mjög lítið verið að gera fyrir matsmann þar. Árið 1921 hafði hann 1400 kr. í ferðakostnað austur, en veiðin nam aðeins 400 tunnum. Hefði vel verið hægt að skipa einhvern til þess að annast þetta mat, en láta svo yfirmatsmanninn á Akureyri leggja yfir það síðustu blessun sína. Mjer virðist, að verið sje að líta á mál þetta með gleraugum hreppapólitíkurinnar, því þörfin er ekki sú á þessu, að ekki sje hægt að koma þessu fyrir á annan og hagkvæmari hátt en hjer er farið fram á, enda var það ekki af matsmannsleysi, að Austfirðingum mistókst að selja síldina í þetta sinn. Jeg felst algerlega á ummæli hæstv. atvrh. (MG), að best sje að sjá til, hvort nokkur veruleg veiði verði á Austfjörðum. Ef svo verður ekki, þá verður fyllilega hægt að komast af með það fyrirkomulag, sem var á matinu þar síðastliðið sumar. Ef ekki voru hæfir menn við starfann í fyrra, þá er það aðeins bending um það, að vanda betur valið nú og fara í því efni eftir till. þeirra, sem best til þekkja.

Björn Líndal *) Hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) virðist hafa meiri trú á síldarmatinu en jeg, og vildi halda því fram, að það væri trygging þess, að kaupendur fengju ekki skemda vöru, en jeg get sagt hv.þm. (JÓl), að kaupendur kaupa vöruna ekkert frekar, þó þessi matsvottorð fylgi. En hitt er rjett hjá hv.þm. (JÓ), að gott nafn framleiðandans eða seljandans er aðalatriðið í þessu efni. Því er nú þannig farið, að enda þótt síld sje góð, þegar hún er sett í tunnurnar, þá verður hún vond, ef hún er illa hirt eftir að söltunin hefir farið fram. En eftir þessu líta matsmennirnir alls ekki. Því er það alment álitið á Norðurlandi, að síldarmatið sje kák eitt, þó það hinsvegar kosti ærið fje. En auk þessa hafa margir undirmatsmenn ekki næga þekkingu á því, hvað er góð síld nje hvað sje áta í síld, en átan gerir hana ómögulega sem manneldisvöru. Það hefir komið fram, að á síðastliðnu sumri var mikið saltað af slíkri síld. Þá er það annað, sem miklu varðar um gæði síldarinnar, en það er saltið. Mikið af síldinni skemmist, vegna þess, að saltið, sem notað er, er ekki nægilega gott. En þetta láta matsmennirnir sig engu skifta. Þannig er mat á nýrri síld gagnslaust. Hv. flm. (SvÓ) veit, að það stendur fyrir dyrum að endurskoða matslögin, og mjer er kunnugt um það, að Norðlendingar vilja losna við undirmatið. Hið eina, sem missist við að leggja það niður, er, ef kaupanda og seljanda greinir á um það, hvort síld sje söltunarhæf eða ekki, að þá er hægt að láta matið skera úr um það. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Tryggvi Þórhallsson Jeg er ekki vanur að leggja mikið til málanna um slíkar till. sem þá, sem hjer er á ferðinni, enda ætla jeg mjer ekki að blanda mjer inn í málið sjálft. En hv.þm. Ak. (BL) hefir nú látið þau orð falla, að hann áliti síldarmatið „humbug“. Þegar slík ummæli koma frá manni, sem þekkir jafnvel til þessa atvinnurekstrar og telja má víst að hv.þm. geri, þá álít jeg skylt að taka það til athugunar. Er þá ekki einungis orðið um það að ræða, hvort skipa skuli þennan matsmann á Austurlandi, heldur jafnvel hvort yfirleitt skuli hafa nokkra síldarmatsmenn, eða þá hvort ekki sje nauðsynlegt að athuga um síldarmatslöggjöfina og framkvæmd hennar. Jeg legg því til, að málinu verði frestað nú og því vísað til sjútvn.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal geta þess, út af ræðu hv.þm. Str. (TrÞ), að stjórnin hefir þegar skipað nefnd manna til þess að athuga þetta mál, vegna þess, að hún hefir orðið þess vör, að menn hafa gert lítið úr gildi síldarmatsins. Og af þeim ástæðum meðal annars áleit jeg ekki rjett að skipa þennan matsmann á Austfjörðum strax. Ef síldveiði verður mikil á Austfjörðum í sumar, þá álít jeg rjett að setja sjerstakan mann til þess að annast matið þar. En hann verður aðeins settur, því jeg álít ekkert vit vera í því að skipa mann í slíka stöðu, með 2–3 þús. kr. árslaun, aðeins yfir sumarmánuðina. Jeg álít það skyldu mína að gera þetta ekki að föstu starfi, fyr en sjeð er, að síldveiðin sje að glæðast fyrir Austurlandi. En nú höfum vjer ekki á annari reynslu að byggja en þeirri, að á síðustu 9 árum hefir veiðst fyrir Austurlandi frá tunnu og upp í um 1500 tunnur á ári, að undanskildu árinu 1926. Annars fellur mjer vel sú till., að málinu sje vísað til sjútvn. Hv. flm. (SvÓ) sagði, að jeg hefði ekki viljað skipa síldarmatsmann eystra til þess að geta unnið Austfirðingum tjón. Eru þetta óneitanlega miður vingjarnlegar getsakir í minn garð. Jeg hygg, að hv.þm. (SvÓ) eigi örðugt með að sýna fram á það, að Austfirðingar hafi beðið tjón af síldveiðinni í fyrra, vegna þess, að þá hafi vantað yfirmatsmann. Ástæðan er sú, að síld hefir stórfallið í verði, og nú er enn þá verið að selja Akureyrarsíld mjög lágu verði, og er það ekki því að kenna, að þar hafi vantað yfirmatsmann. Þá er og annað atriði, sem hv.þm. (SvÓ) hefir upplýst, og valdið hefir miklu um tjón Austfirðinga af síldveiðunum, en það er það, að þeir voru ekki við því búnir að taka á móti síldinni. Sýnir það, hversu lítil síldveiðin hefir verið fyrir Austurlandi undanfarin ár, og er því ekki nema eðlilegt, að stjórnin skipaði ekki yfirmatsmann, þegar Austfirðingar sjálfir eru ekki undirbúnir, hvorki með tunnur nje salt. Það kom til mála 1922 að leggja niður yfirsíldarmatsmannsstarfið, en það þótti þá nokkuð harkalega að farið, vegna þess, að þá átti hlut að máli gamall og slitinn maður, sem var í starfinu. Mjer þykir því næsta undarlegt, að stjórninni skuli álasað fyrir að hafa sýnt sparsemi í þessu efni nú. Jeg fæ ekki sjeð, að þetta hafi valdið Austfirðingum tjóni; á Eyrarbakka veiddist t. d. síðastliðið sumar allmikið af síld, en undanfarin ár ekki. Eyrarbakki er í umdæmi yfirfiskimatsmanns Austfjarða, - en hvernig hefði hann átt að geta sint mati þar? Mjer kemur undarlega fyrir, að hv.flm. (SvÓ) skuli halda því fram, að undirmatsmenn hafi vantað. Jeg veit ekki betur en að yfirsíldarmatsmaður hafi farið um Austfirði í byrjun síldartímans til að undirbúa matsstarf þar. Jeg hefi brjef frá honum, sem sýnir, að hann hefir verið að fást þar við slík störf. Ef málið fer í nefnd, skal jeg afla fullkominna upplýsinga um, hvort það er ekki rjett, sem hv.flm. neitar, að hann hafi verið þar á ferð í júlíbyrjun. Annars er jeg fús til að setja mann til að gegna þessu starfi í sumar þá mánuði, sem þörf er á, ef síldveiði verður að mun við Austfirði.

Halldór Stefánsson Þessi tillaga hefir mætt andmælum fyrir þá sök, að talið er, að ekki sje þörf á yfirmatsmanni á Austfjörðum. Það er vitanlegt, að síldveiði hefir um tíma verið lítil við Austfirði, en það er líka viðurkent, að hún fari vaxandi hin síðustu árin. Við vitum frá undanförnum tímum, að síldargöngur breytast mjög. Þær hafa verið mestar fyrir Norðurlandi og við Vestfirði, en nú lítur út fyrir, að þær sjeu að færast austur með landinu. Við vitum líka, að um eitt skeið var mikil síldveiði fyrir Austurlandi. Þegar á það er litið, að síldveiði virðist fara vaxandi við Austfirði, sýnist óvarlegt að hafa þar ekki síldarmatsmenn. Þessar ástæður gera það líka skiljanlegt, hvernig á því stendur, að Austfirðir voru ekki fullvel undir það búnir að taka á móti síldinni, þegar síldin fór að leggjast þar að á ný. Nú kemur það fram annarsvegar, að sumir, sem kunnugir eru síldarverkun, eins og t. d. hv.þm. Ak. (BL), telja síldarmatið mjög gagnslítið. Jeg get ekki blandað mjer inn í þá deilu. En ef það er svo, þá á afleiðingin ekki að vera sú, að ekki eigi að vera síldarmatsmaður á Austfjörðum, eins og öðrum stöðum, heldur á þá að afnema þá alveg. En þetta álit hv.þm. Ak. er enn ekki viðurkent, heldur er þetta atriði nú undir rannsókn eftir því sem hæstv. atvrh. hefir skýrt frá. Meðan ekki er úr þessu skorið, verður að halda því fram, að rjett sje að hafa yfirmatsmann á Austfjörðum. Jeg verð að segja það, að yfirmatsmaðurinn á Norðurlandi hefir ekki mikið að gera, ef það á að vera trygt, að Austfirðir geti haft hans full not hvenær sem er. Að veiðitíminn sje stuttur og ekki ástæða til að hafa fastan starfsmann, má vera, en um það gegnir alveg sama máli á Austurlandi og á Norðurlandi. Mjer dettur ekki í hug að bera þær ásakanir á stjórnina, að hún hafi látið niður falla skipun síldarmatsmanns á Austfjörðum í því skyni að gera Austurlandi tjón. Það dettur sjálfsagt engum í hug að bera það fram. En hitt er annað mál, hvort það hefir ekki bakað Austfirðingum tjón, að ekki var skipaður þar síldarmatsmaður.

Pjetur Ottesen Það hefir komið fram tillaga um að vísa þessu máli til sjútvn. Jeg býst við, að hv.flm. þeirrar till. (TrÞ) muni taka hana aftur, þegar það er upplýst, að skipuð hefir verið nokkurskonar milliþinganefnd til að athuga þetta síldarmatsmál alt í heild. Það var aðallega þetta, sem jeg vildi vekja athygli á. En úr því að jeg stóð upp, skal jeg gera grein fyrir, af hvaða ástæðum jeg er á móti þessari tillögu. Ástæður mínar eru aðallega þrjár. Í fyrsta lagi hefir síldveiði fyrir Austurlandi verið svo lítil undanfarin ár, að engin ástæða virðist til þess að hafa þar yfirmatsmann. Þegar á það er litið, að yfirmatsmaðurinn á Siglufirði hefir eftirlit alla leið vestur í Strandasýslu, þar sem oft er mikil síldveiði, þá virðist yfirmatsmaðurinn á Akureyri ekki hafa verri aðstöðu til að hafa þetta eftirlit á Austfjörðum. Það má náttúrlega segja, að lengri leið sje frá Akureyri til Austfjarða heldur en frá Siglufirði vestur í Strandasýslu. En eins og samgöngum er háttað um síldveiðitímann, skiftir munurinn á vegalengdinni ekki miklu máli. En hinsvegar er á það að líta, að undanfarin ár hefir verið um margfalt meiri útflutning að ræða úr Strandasýslu heldur en frá Austfjörðum. Austfirðingar hafa áreiðanlega ekki beðið tjón af því í sumar, eins og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) heldur fram, að vantað hafi þar yfirmatsmann, heldur af því, ef um tjón hefir verið að ræða, að ekki hefir verið nóg af vönum undirmatsmönnum, en það er ekki óeðlilegt í sjálfu sjer, þó svo væri á síðastliðnu sumri, þar sem nálega engin síld hefir veiðst um fjöldamörg ár á Austfjörðum, fyr en á síðastliðnu sumri. Önnur ástæða mín gegn þessari till. er sú, að skipuð hefir verið af stjórninni sjerstök nefnd til þess að athuga síldarmatið. En ástæðan til þess er sú, að um það eru skiftar skoðanir meðal síldarútflytjenda, hve mikla þýðingu þetta mat hafi. Eitt verkefni nefndarinnar er að athuga, hvort nauðsynlegt verði að telja að hafa þetta mat áfram. Ef niðurstaðan verður sú, að leggja matið niður, þá er auðvitað fjarstæða að fara að skipa nú yfirmatsmann á Austurlandi. Þriðju ástæðu mína tel jeg líka mikilsverða, en hún er sú, að á þinginu 1925 var samþ.þáltill. um að skora á stjórnina að veita ekki þau embætti, sem losna kynnu, ef tiltækilegt þætti að sameina þau öðrum, og skyldi þetta líka gilda um sýslanir eins og þessa. Í þessu er fólgið nokkurt aðhald fyrir stjórnina, sem þingið ætti ekki að spilla, því að það er mikilsvert atriði, ef hægt væri að draga úr embættakostnaðinum. Jeg mun greiða þeirri till. atkvæði, að vísa málinu til stjórnarinnar, og tel jeg það fullkomlega rjettmæta afgreiðslu.

Tryggvi Þórhallsson Hv. þm. Borg. (PO) býst við, að jeg taki aftur till. mína um að vísa málinu til sjútvn., að fengnum þeim upplýsingum, sem hæstv. atvrh. hefir gefið. Jeg hefi ekkert að athuga við þessar upplýsingar hæstv. atvrh., en þær hafa það alls ekki í för með sjer, að ástæðulaust sje, að sjútvn. fái að athuga málið. Þvert á móti finst mjer allar upplýsingar benda til þess, að rjett sje, að nefnd, að venju, athugi málið, og held fast við þá till.

Sigurjón Jónsson Jeg vil aðeins láta í ljós, að jeg held, að till. um að vísa málinu til stjórnarinnar eigi að berast upp fyrst.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Ef það verður ofan á að bera málið undir atkv. til úrslita nú þegar, þá vildi jeg þó fá tækifæri til að segja fyrst nokkur orð. Jeg get leitt hjá mjer að mestu athugasemdir hv.þm. Ak. (BL). Hann sagði, að það mundi ekki hafa dregið úr söltun síldar á Austfjörðum, að matsmaður var ekki við höndina. En það var nú samt svo, að menn vissu ekki, hvert þeir áttu að snúa sjer til þess að fá mat á síldinni samkv. fyrirmælum laganna, en þegar þeir buðu síldina til sölu, þá fundu kaupendur að henni eða höfnuðu kaupum, en matsmenn vantaði til að skera úr ágreiningi. Stundum þótti síldin of gömul, og urðu þá veiðimenn af sölunni. Það var því beinlínis vöntun á matsmanni, sem olli því, að þeim varð stundum lítið eða ekkert úr síldinni. Jeg leiði alveg hjá mjer það, sem hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) sagði, því að mjer fanst það fara að mestu leyti fyrir ofan garð og neðan. Hæstv. atvrh. (MG) kvaðst fús til þess að setja mann til þessa starfs næsta sumar, ef líkur yrðu fyrir síldveiði á Austfjörðum. En það er ómögulegt að benda á þær líkur fyr en veiði byrjar, og þá er orðið of seint að setja mann; hann fær þá eigi tíma til ferða og fyrirsagna, og sama sleifarlagið endurtekst. Hitt kannast jeg við, að rjett sje að veita ekki slíkt embætti sem þetta, en setja heldur mann til bráðabirgða. En það er jafnsjálfsagt að hafa þarna settan mann, til þess að ekki komi fyrir sama óhapp og síðasta sumar. Jeg þarf ekki að svara hv.þm. Borgf. (PO). Hann tjáði sig á móti málinu, af því að til stæði að endurskoða þessa löggjöf um skoðun á síld og kosin væri til þess milliþinganefnd. Þessa milliþinganefnd þekki jeg ekki eða kosningu hennar. Skilst mjer, að atvrh. hafi sett einhverja stjórnarráðunauta til að rannsaka málið, og er jafnsjálfsagt fyrir því að setja yfirmatsmann eystra um sinn. Yfirlýsing hv.þm. (PO) um, að útflutningur síldar sje meiri úr Strandasýslu en frá Austfjörðum, veit jeg ekki, hvort er rjett. Getur átt við um einstök ár. En síldveiði hefir verið mikil við Austfirði og var hvergi meiri en þar á árunum frá 1880–1890. Hið sama getur vel komið fyrir aftur, og tel jeg því mjög óvarlegt að láta reka á reiðanum í þessu efni. Jeg skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. Jeg teldi langæskilegast, að sjútvn. fengi að fjalla um málið, og það mundi hafa þótt sjálfsagt um hvert slíkt mál annað.

Forseti (BSv): Það hefir komið fram till. um að vísa þessari till. til þál. um yfirsíldarmatsmann á Seyðisfirði til sjútvn., en áður var komin fram till. um að vísa málinu í heild sinni til stjórnarinnar. En nú hefir orðið samkomulag um, að bera megi hina síðari till. fyrst upp til atkv., og verður því till. um að vísa málinu til nefndar borin upp fyrst, og umr. frestað, ef hún verður samþ.