Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir nokkru hafa verkalýðsfélög fengið lítils háttar kauphækkun. Eins og almenningi er kunnugt um, hefur kaup lægst launaða verkafólksins verið hækkað um 5%. Það hefur mjög verið haft á orði, að þessi kauphækkun ætti að geta orðið raunhæf kjarabót, eins og það hefur gjarnan verið orðað, og síðast í dag í aðalmálgagni ríkisstj. er þetta mjög ítrekað, reyndar látið fylgja, að ýmsir menn séu nú að hugsa um að koma í veg fyrir, að svo geti orðið. En í sambandi við einmitt þetta mál vildi ég að gefnu tilefni. beina því til hæstv. ríkisstj., hvort hún hyggst gera einhverjar sérstakar ráðstafanir til eða beita áhrifum sínum til þess, að þessi launahækkun geti orðið raunveruleg kjarabót, en verði ekki látin kafna í verðhækkunum, eins og átt hefur sér stað undanfarið. Ég beini þessari fsp. hér fram vegna þess, að mér er kunnugt um, að um leið og þessi kauphækkun var orðin veruleiki, sóttu samtök atvinnurekenda um það til verðlagsyfirvalda að fá að reikna þessa lítilfjörlegu kauphækkun inn í verðlagið, frá sama degi, skilst mér, og kauphækkunin varð. Það er náttúrlega augljóst, að ef þessi háttur á að verða, að þessi litla kauphækkun eigi að fá að ganga á þennan hátt inn í verðlagið, eins og raun hefur á orðið yfirleitt, þá getur þetta ekki orðið í hendi verkafólksins raunhæf kjarabót. Ég vildi því hér beina þessari fsp. til hæstv. ríkisstj., hvort hún hyggst gera einhverjar ráðstafanir eða beita áhrifum sínum til þess, að þessi kauphækkun fari ekki inn í verðlagið, eins og verið hefur, þannig að hún verði að engu gerð á stuttum tíma.



Herra forseti. Í sambandi við þá fsp., sem hér kom fram frá hv. 2. landsk., þykir mér rétt, vegna þess að svo vill til, að ég á sæti í verðlagsnefnd, sem fjallar um beiðnir frá atvinnurekendum um hækkun á útseldri vöru og þjónustu, að upplýsa það, að mér er ekki kunnugt um, að að svo stöddu hafi komið nein tilmæli til verðlagsnefndar um það, að sú 5% kauphækkun, sem nú hefur verið samið um, yrði að fullu reiknuð inn í verðlagið. Mér er ekki kunnugt um, að þessi tilmæli hafi enn þá komið fram, en hvort það kann að verða síðar, veit ég ekki. Hins vegar mun það, sem hv. þm. hefur fyrir sér og mun ástæða til þess, að hann hreyfir þessu máli hér nú, vera það, að það er rétt, að atvinnurekendur hafa farið fram á við verðlagsyfirvöldin, að útseldar vinnustundir yrðu hækkaðar sem kauphækkuninni nemur, en það er allt annað en að heimilað sé að reikna þessi 5% inn í verðlagið. Slíkt snertir aðeins þau fyrirtæki, sem selja út vinnustundir. Nú hefur verðlagsnefnd ekki tekið afstöðu til þessa erindis enn þá. Hins vegar hefur það verið venjan, nema þá að alveg sérstaklega standi á, að heimila fyrirtækjum að reikna útseldar vinnustundir á því verði, sem viðkomandi aðilar kaupa þær inn, enda er málið í rauninni hliðstætt því, að innkaupsverð vöru hækki. En hver sem afgreiðsla þess máls verður, sem ég skal ekkert segja um, þá mundi það hafa mjög lítil áhrif á verðlagið, þótt heimilað yrði að hækka verð þessara útseldu vinnustunda. Hvort möguleiki verður svo á því að koma að öllu leyti í veg fyrir það, að verðlagið hækki eitthvað vegna þeirra kauphækkana, sem um er að ræða, skal ég ekki segja um að svo stöddu. Ég geri ráð fyrir því, að verðlagsyfirvöldin muni hér eftir sem hingað til reyna til hins ýtrasta að koma í veg fyrir slíkt. En það verður komið undir mati á því, hvort atvinnuvegirnir geti borið hér kauphækkanir, sem um er að ræða. En enn sem komið er er mér ókunnugt um, að tilmæli hafi borizt frá atvinnurekendum um annað en þetta, sem ég upplýsti.

forseti (FS): Svo hljóðandi bréf hefur borizt frá forseta Nd.: „Reykjavík, 6. febr. 1963. Mér hefur hinn 1. febr. s.l. borizt svo hljóðandi bréf frá Ágúst Þorvaldssyni, 2. þm. Sunnl.: „Vegna anna heima fyrir mun ég ekki geta sinnt þingstörfum nú um skeið. Óska ég því þess, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að 1. varamaður Framsfl. í Suðurlandskjördæmi, Helgi Bergs verkfræðingur, taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jóhann Hafstein, forseti Nd. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Samkv. þessu bréfi tekur Helgi Bergs varaþingmaður sæti Ágústs Þorvaldssonar. Kjörbréf hans hefur áður verið rannsakað og samþykkt, og ég býð hann hér með velkominn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 115 að flytja till. til þál. um úrbætur á rafmagnsmátum í Kjalarneshreppi og Kjósarhreppi, sem hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela raforkumrh. að láta fram fara, svo fljótt sem auðið er, úrbætur á rafmagnsveitum Kjalarneshrepps og Kjósarhrepps til þess að leysa úr þeim vanda, sem er á flutningi rafmagns til þessara byggðarlaga.“ Ég hef litlu við þá grg. að bæta, sem fylgir þessari till. Þetta hefur verið vandræðamál fyrir íbúa Kjalarneshrepps og Kjósarhrepps. Ég vil hins vegar upplýsa hér fyrir þá nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, sem væntanlega verður hv. fjvn., að frá því að þessi till. var flutt hér í þinginu, hafa fyrir atbeina raforkumrh. verið hafnar undirbúningsframkvæmdir, þannig að afgreiðsla málsins gæti e.t.v. farið eftir þeim staðreyndum. Ég legg því til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 144 flyt ég ásamt 4 öðrum þm. Framsfl. till. til þál. um afurðalán vegna garðávaxta. Tillgr. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að veitt verði afurðalán út á garðávexti hliðstætt því, sem gert er vegna sauðfjárafurða, enda séu garðávextir komnir í örugga geymslu, þegar afurðalán er veitt.“ Á undanförnum árum hefur Seðlabankinn veitt lán fyrir fram út á sauðfjárafurðir, og hafa þau stundum a.m.k. numið allt að 2/3 hlutum af áætluðu söluverði afurðanna. Þessi lán bæta að miklum mun fjárhagsaðstöðu framleiðenda og þeirra fyrirtækja, sem annast sölu afurðanna, og eru nauðsynleg, einkum vegna þess að rekstrarkostnaður, svo sem áburðarkaup, fellur á verzlunarfyrirtækin og færist í reikning bænda aðallega á fyrri hluta árs, en sauðfjárafurðir koma ekki á markað fyrr en að hausti og greiðast ekki að fullu fyrr en jafnóðum og sala fer fram til neytenda. Eftir því sem þjóðinni fjölgar, eftir því þarf að sama skapi framleiðslan að vaxa. En það er ekki nóg að framleiðsla hinna einstöku greina landbúnaðarafurðanna vaxi, heldur þarf að fullnægja þörf þjóðarinnar fyrir matvæli, að svo miklu leyti sem auðið er, með framleiðslu þeirra innanlands. Landbúnaðarframleiðslan þarf því að vera sem fjölbreyttust, og ríkisvaldið þarf að styðja að því, að svo geti orðið. Það er einnig mjög heilbrigt, að í landbúnaðinum sé verkaskipting að vissu leyti, því að það er nokkuð misjafnt um hin einstöku svæði landsins, hvaða framleiðslugrein hentar bezt á hverjum stað. Þessi verkaskipting hefur þegar tekizt að nokkru leyti fyrir atbeina bændastéttarinnar sjálfrar, og löggjafinn hefur í vissum efnum viðurkennt þetta og veitt garðyrkjubændum vissa viðurkenningu og réttindi í löggjöf, þó að það sé þeirra aðalframleiðsla. En um framleiðslu garðávaxta gildir mjög svipað og um sauðfjárafurðir, að full greiðsla fyrir þá vöru kemur ekki í hendur bændanna fyrr en jafnóðum og neytendur kaupa vöruna, nema með einhverjum hætti komi til veltufé, sem greiði fyrir þessum viðskiptum. Með þessari till. er því farið fram á, að hliðstæð regla verði tekin upp um afurðalán út á garðávexti eins og í gildi er vegna sauðfjárafurða. Ég hygg, að ekki þurfi að færa fyllri rök fyrir því en ég hef þegar gert með þessum orðum, að þessi till. er réttmæt, og vænti ég þess, að hún njóti skilnings hér á hv. Alþingi. Fyrr á þessu þingi var rætt nokkuð um afurðalán til bænda almennt og þær reglur, sem hafa verið í gildi og nú er farið eftir í því efni, í sambandi við fsp., sem hér var rædd í nóvembermánuði, að ég ætla, á s.l. ári. Þá kom það fram af hálfu hæstv. landbrh., að á s.l. hausti yrði veitt fyrirgreiðsla úr bönkunum í þessu skyni, ekki lakari en gert hefur verið að undanförnu, og að í því sambandi yrði ekki miðað við sömu krónutölu og þessi lán hafa numið að undanförnu, heldur hlutfallslega miðað við aukið magn og hækkun á verði afurðanna. Er mjög eðlilegt og ánægjulegt, að þetta var fyrirhugað. En eftir því sem ég veit bezt, mun reynsla verzlunarfyrirtækja hafa orðið sú, að þetta hafi ekki orðið nákvæmlega þannig í framkvæmd, enda hefur verið um þetta ritað opinberlega, m.a. í tímariti samvinnufélaganna fyrir skömmu, að ég ætla. Reynslan mun hafa orðið sú, að Seðlabankinn miðar við að lána sömu krónutölu og áður vegna afurðalána landbúnaðarins. En viðskiptabankinn, þ.e.a.s. Landsbankinn, mun hafa bætt við þessi lán Seðlabankans, þó tiltekinni upphæð. Og út á ull og mjólkurafurðir mun vera miðað við að lána sömu krónutölu og gert var árið 1961, en út á sauðfjárafurðir, ætla ég, að miðað hafi verið við að lána 55% af svokölluðu skilaverði. Hins vegar er mér ekki fyllilega ljóst, hvort það, sem kallað er skilaverð í þessu sambandi, er hið sama og grundvallarverðið, sem miðað er við að eigi að koma bændum í hendur eftir verðlagsgrundvelli, og er æskilegt, að upplýsingar kæmu fram um það í sambandi við þetta mál. En reynslan mun hafa orðið sú, að magn afurðanna hafi verið áætlað of lágt, þegar þessi áætlun um afurðalánin var gerð, svo að það hafi ekki einu sinni tekizt á s.l. hausti að lána full 55% af skilaverði út á sauðfjárafurðir. Hins vegar ætla ég, að Seðlabankinn muni hafa gengizt undir það, að láta lánið standa, þó að birgðir lækki, svo að hlutfallið 55% náist upp, áður en birgðirnar seljast allar. Til viðbótar við þetta koma svo lán úr viðskiptabönkum, eftir því sem hverju verzlunarfyrirtæki tekst að semja um það við þann banka, sem það hefur aðalskipti við, og má gera ráð fyrir, að þau verði eitthvað misjöfn eftir því, hvernig samningar takast milli hinna einstöku aðila. Af þessu er Ljóst, að hin almennu afurðalán landbúnaðarins eru því miður enn ekki í nægilega góðu horfi að mínum dómi, og hygg ég, að margir í bændastétt muni taka undir það. En án þess að fara lengra út í það almennt, þá styður það, sem ég hef nú vikið að, þessa till, á þann hátt, að því fleiri afurðir sem njóta góðs af afurðalánunum, þeim mun betur er hlaupið undir bagga með bændastéttinni og verzlunarfyrirtækjum hennar að þessu leyti, og er þess að vænta, að fullur skilningur verði fyrir því hér á hv. Alþingi við afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. frsm. sagði hér áðan, að till. sem þessi hefur áður verið flutt hér í hv. Alþingi. Það er vegna þess, að það hefur aldrei verið lánað afurðalán út á garðávexti. Ég er ekki þar með að segja, að það sé ekki réttmætt. Ég vil miklu heldur segja, að það væri réttmætt að veita afurðalán út á garðávexti eins og aðrar landbúnaðarafurðir, þ.e.a.s. þegar garðávextirnir hafa verið metnir og komnir í góða geymslu. En þetta hefur aldrei verið gert, hverjir sem með stjórn hafa farið. Aftur á móti var það fyrir tilstilli mína 1960–1961 og að nokkru s.l. haust, að veitt voru lán út á kartöflur komnar í hús, en með óhagstæðari kjörum en afurðalánin eru, þ.e.a.s. hærri vöxtum. Ég tel því ekkert óeðlilegt, þó að till. eins og þessi sé flutt þing eftir þing, þar sem ekki hefur fengizt árangur í því efni, enda heyrði ég það á hv. flm., að hann talaði ekki í ádeilutón, fann, að það var ekki grundvöllur til þess, þar sem hans hv. flokksbræður, meðan þeir voru í ríkisstj., hefðu ekki komið þessu í framkvæmd. Hv. þm, sagði af allmikilli hógværð, að afurðalánin væru ekki enn komin í nægilega gott horf. Ég get tekið undir það, að það væri æskilegt, að afurðalánin væru hærri, það væri jafnvel æskilegt, að þau væru með enn betri kjörum. En við verðum, um leið og við berum fram þessar frómu óskir, að reyna að gera okkur grein fyrir því, hvernig málefnin eru á hverjum tíma og hvað er til samanburðar hverju sinni. Ég minnist þess t.d., að útvegurinn fékk fyrir ekki allmörgum árum allt að 90% lán út á afurðir sínar. En ég minnist þess einnig, að landbúnaðurinn fékk ekki hærri lán en hann nú fær á sama tíma. Ég minnist þess ekki, að landbúnaðarfyrirtæki hafi nokkru sinni áður greitt meira út til bænda á haustin út á afurðir heldur en s.l. haust. Og við getum byrjað og farið hringinn í kringum landið og við getum byrjað á því að spyrja Borgfirðinga. Hafa þeir nokkurn tíma fengið meira greitt út á afurðir en á s.l. hausti? Hafa Vestfirðingar nokkurn tíma fengið meira en á s.l. hausti? Nei. Hafa Húnvetningar nokkurn tíma fengið meira en á s.l. hausti? Skagfirðingar? Eyfirðingar? Þingeyingar? Austfirðingar? Nei. Hefur útborgun til sunnlenzkra bænda verið lægri á a.l. hausti en áður hjá Sláturfélagi Suðurlands eða Mjólkurbúi Flóamanna? Nei. Það eru 67% lægsta útborgun, en sumir hafa borgað meira út á afurðir til bænda. Það er sagt, að útvegurinn fái 87–70%. Ég er ekki ánægður með þann meting, sem oft er á milli hinna ýmsu atvinnuvega. Ég tel, að það beri að stuðla eins vel og mögulegt er að hinum nauðsynlegu atvinnuvegum í landinu, en munurinn fyrir þá, sem vilja gera samanburð, er miklu minni nú á útlánum til sjávarútvegs og landbúnaðar heldur en var, því að þegar útvegurinn fékk 90% lán, afurðatán og viðbótarlán í viðskiptabönkunum, þá fékk landbúnaðurinn ekki meira fjármagn í bönkunum en svo, að hann gat ekki borgað meira en 67%, þar sem bezt var. Og það er rétt að hafa þetta til samanburðar. Þegar hv. frsm. ræðir um þessi mál af skilningi og hógværð, eins og hann gerði hér áðan, þá er það alveg þess virði að ræða við hann um þessi mál á skipulegan og eðlilegan máta og kanna, í hverju þetta liggur. Og ég get tekið undir með honum um það, að það væri æskilegt, að landbúnaðurinn fengi hærri afurðalán og betri kjör, og að því ber vitanlega að vinna. En þetta hefur verið þörf fyrir áður, án þess að árangur næðist. Ég veit, að þessi hv. þm. veit þetta og man það, þegar útgerðin fékk allt að 90% lán í bönkunum, bæði afurðatán og viðbótarlán, án þess að landbúnaðurinn gæti greitt meira en 2/3 til bænda. Það má þess vegna segja, að bilið hafi mjókkað þarna á milli, það sé nær því nú, að jöfnuður hafi náðst í þessum efnum, heldur en nokkru sinni fyrr. Það stendur einnig í aðalatriðum, að Seðlabankinn hefur tánað 55% út á tandbúnaðarafurðir að þessu sinni eins og afurðir sjávarútvegsins. 55% voru lánaðar út á sauðfjárafurðir, en það var minna út á mjólkurafurðir, en hefur farið smám saman hækkandi, og ég ætla, að nú að 55% afurðalán bæði út á mjólkurafurðir og sauðfjárafurðir í Seðlabankanum. En það mun vera minna á ullinni, sem lánað var út á á s.l. sumri. Það lán mun ekki enn hafa verið hækkað, en það er eitthvað innan við 50% á ullinni, en það eru víst ekki miklar birgðir af ull í landinu nú. Það hefur farið núna undanfarið dálítið af ull, og ég held, að ef spurt er um þetta í Seðlabankanum í dag, þá muni vera um 55% lán út á landbúnaðarafurðir nema ullina. Ég hef svo ekki meira um þetta að segja, en ég tel, að að þessu sinni hafi lánamál út á afurðir landbúnaðarins verið leyst á viðunandi hátt, þótt það mætti vera betra, og munurinn er minni nú á útlánum til landbúnaðar og sjávarútvegs en hann hefur verið oft áður.



Herra forseti. Ég heyri það, að hæstv. landbrh. telur, að till. þessi, sem hér er flutt, eigi fullan rétt á sér. Ég fagna þessu og vænti stuðnings hans og hans flokksmanna við samþykkt till. Þetta er vitanlega aðalatriði málsins, og ég vildi láta þetta koma fram nú, eftir að hæstv. ráðh. hefur talað, að ég hlýt að skilja afstöðu hans til till. þannig, að réttmætt sé að samþykkja hana. Orð hæstv. ráðh. um, hverrar aðstoðar sjávarútvegurinn nyti um afurðalán, eru hans hans eigin hugleiðingar, en ekki svar við minni ræðu, því að ég minntist ekki á það einu orði og gerði engan samanburð milli landbúnaðarins og sjávarútvegsins að þessu leyti í minni ræðu, og þeim mun síður, að ég tæki upp nokkurn meting á milli atvinnuveganna í þessu sambandi. Þessar hugleiðingar eru því algerlega mál hæstv. ráðh., sem hann hefur flutt hér fram til skýringar á því sjónarmiði, sem hann vildi láta koma inn í þessar umr. En ég vil jafnframt vekja eftirtekt á því, að hæstv. ráðh, staðfestir það, sem ég sagði um, að ekki hefði verið auðið þegar í haust að greiða 55% afurðalán út á allar landbúnaðarafurðir, eins og þó var yfirlýst hér á hv. Alþingi í nóv. s.l. Hins vegar segir hæstv. ráðh., að nú muni lánin nema 55% nema út á ull, - ég held, að ég hafi tekið rétt eftir því, - þannig að þetta er smám saman, eftir því sem birgðir minnka, að færast upp í þessa prósentu. En það var ekki auðið þegar í haust að veita afurðalán að þessu marki. Ég vil einnig benda á það, að hæstv. ráðh. lét það undan falla að gefa skýringu á því, hvort hið svokallaða skilaverð í þessu sambandi er hið sama og það, sem kallað er grundvaliarverð til bænda í verðlagsgrundvellinum, eða eitthvað annað. Mér er þetta ekki fyllilega ljóst. Að lokum vil ég nota þetta tækfæri til þess að vekja sérstaka athygli á því, hve það er óhagkvæmt eða óhagstætt landbúnaðinum og í raun og veru ófær regla að miða afurðalánin frá ári til árs við sömu krónutölu án tillits til þess, hvort afurðamagnið vex eða verðlagið hækkar. Ég held, að ég muni það rétt, að þeirri reglu hafi verið fylgt um skeið í Seðlabankanum að miða afurðalánin við sömu krónutölu og veitt var í þessu skyni næsta ár á undan. En ég vil vekja sérstaka eftirtekt á því og leggja á það áherzlu, að ég tel þá reglu mjög óhagstæða og í raun og veru óhæfa fyrir landbúnaðinn, heldur verði í þessu falli að taka tillit til framleiðsluaukningarinnar og breytinga á verðlaginu, enda leiðir það af sjálfu sér, að hjá vaxandi þjóð þarf framleiðslan vitanlega að aukast ár frá ári, og það er á allan hátt heilbrigt, að stuðlað sé að því, að svo verði.



Herra forseti. Við hv. 4, þm. Austf. (LJós) flytjum hér till. til þál. um rannsókn á aðferðum til upphitunar húsa. Á síðasta Alþingi vorum við meðflm. að þessari sömu till., en 1. flm. hennar þá var Ingi R. Helgason, sem þá átti sæti hér á hv. Alþ. um skeið sem varamaður. Till. varð ekki útrædd að því sinni og er því flutt hér að nýju. Efnislega er till. okkar á þá lund, að Alþingi álykti að kjósa 5 manna mþn. til þess að rannsaka til hlítar stofn- og rekstrarkostnað svo og framtíðarmöguleika þeirra aðferða, sem tíðkaðar eru hérlendis við upphitun húsa, með sérstöku tilliti til þess, hvort ekki sé þjóðhagslega rétt og einnig hagkvæmt fyrir viðkomandi aðila, ekki sízt í dreifbýlinu, að stefna að því í sambandi við vatnsaflsvirkjanir næstu áratugi að hita hús hérlendis með raforku. Við flm. teljum, að með till. okkar sé hreyft máli, sem kunni að hafa verulega fjárhagsþýðingu, bæði fyrir þjóðarheildina og einstaklingana, í framtíðinni og sem jafnvel geti ráðið nokkru um þróun raforkumála okkar næstu áratugina. Við teljum, að brýn nauðsyn sé orðin á, að ekki dragist miklu lengur að meta það með sem gleggstum útreikningum og athugunum sérfróðra manna, hversu hagkvæmt sé að stefna í vaxandi mæli að því að leysa hina aðkeyptu orku, sem að mestum hluta er notuð til upphitunar húsa, at hólmi og nýta til þess þá orku, sem við eigum sjálfir óbeizlaða í vatnsföllum og í jarðhita, og einnig, að þá sé rannsakað og metið hagkvæmt hlutfall á milli hinna innlendu orkugjafa. Sú staðreynd liggur fyrir, að við Íslendingar þörfnumst stærri hluta heildarorkunotkunar til þess að híta híbýli landsmanna en flestar aðrar þjóðir. Þannig er talið, að í Evrópu almennt fari 28% notaorkunnar til húsahitunar, en hér á Íslandi fara um 53% notaorkunnar til húsahitunar og heimilisnotkunar og til hitunarinnar einnar fara 48,1% af allri notaorkunni, þ.e.a.s. til hennar fer mjög nálægt helmingi allrar þeirrar orku, sem notuð er. Nú má, að vísu ætla, að þetta hlutfall fari minnkandi með meiri iðnvæðingu, en þó ekki örar en svo, að sérfræðingar áætla, að árið 1970 verði hlutfalli orkunotkunar til hitunar 42%. Ég hef ekki tiltækar nákvæmar tölur um heildarkostnað orkunotkunarinnar, en á það má benda, að árið 1960 nam sala raforku um 190 millj. kr., og innflutningur kola, brennsluolíu og benzíns var þá, 413 millj. Þessu til viðbótar kemur svo sala jarðhita, sem það ár nam fast að 1/5 hluta orkunotkunarinnar, og svo að sjálfsögðu aðflutningsgjöld, álagning og dreifingarkostnaður vegna hinna aðfluttu orkugjafa, sem nemur mjög háum upphæðum. Það er því ekki fjarri að ætla, að kostnaður neytenda orkunnar nálgist nú fast að 1 milljarði kr. á ári. En á næsta áratug er svo áætlað, að orkunotkunin vaxi um 50–60%, þ.e.a.s. fyrir 1970. Ætla ég af þessu, að ljóst megi verða, hversu mikilvægt er, að þessarar gífurlegu orku sé aflað með sem hagkvæmustum hætti og þá ekki sízt til þess þáttarins, húsahitunarinnar, sem tekur um það bil helming af allri orkunotkuninni. Í þessu sambandi er rétt að athuga, hvernig orkunnar til húsahitunar er nú aflað, en samkv. heimildum, sem komu fram á ráðstefnu verkfræðinga á s.l. sumri, hafa tæp 6% húsahitunar verið framkvæmd með raforku, 30% með jarðhita, 9% með kolum og 55% með olíu. Þannig er aðeins liðlega þriðjungur orkunnar runninn frá innlendum orkugjöfum, en nær því 2/3 hlutar keyptir erlendis frá. Og þá er ekki síður athyglisvert, hversu smár hlutur raforkunnar er í þessu eða aðeins tæp 6%. Hvernig má svo ætla, að þróunin í þessum efnum verði á næstu tímum, miðað við þá stefnu, sem nú er fylgt í meginatriðum, og fyrirætlanir, m.a. um nýtingu jarðhitans, sem flestir virðast vera sammála um að stefna beri að því að beizla, þar sem því verður við komið? Samkv. spá Jakobs Björnssonar verkfræðings, sem hann gerði grein fyrir á verkfræðingaráðstefnu á s.l. sumri, er reiknað með, að þróunin verði sú, að árið 1970 verði 5% húsahitunar framkvæmd með raforku, 55% með jarðhita og um 40% með olíu. Það er þannig gert ráð fyrir því, að kolin hverfi algerlega úr sögunni og nýting jarðhitans aukist mjög verulega, sem svo til eingöngu stafar af því, hve stór hluti þjóðarinnar býr á jarðhitasvæðinu í og umhverfis Reykjavík. Enn er gert ráð fyrir, að hlutur olíunnar verði mjög stór, eða um 40%, en notkun rafmagns til hitunar híbýla minnki hlutfallslega fremur en hitt og verði aðeins um 5% í staðinn fyrir nálægt 6% nú. Sú skoðun, að hlutur raforkunnar sem hitagjafa til híbýlahitunar haldi áfram að verða mjög óverulegur í framtíðinni eða a.m.k. í náinni framtíð, er byggð á því, að það sé stefna flestra rafveitna nú orðið hér á landi að takmarka hana sem mest til þessara nota við það, sem hún nú er. En sú stefna jafngildir því að slá því föstu, að stórinnflutningur olíu til húsahitunar haldi áfram um ófyrirsjáanlega framtíð að vera óhjákvæmilegur og þeirri geysimiklu þörf, sem við verðum að fullnægja í bráð og lengd og sífellt vex með fjölgun þjóðarinnar að hita híbýli hennar, verði að halda áfram að svara með kaupum á vaxandi magni af hitagjafa, sem flytja verður til okkar með ærnum kostnaði yfir heimshöfin. Jarðhitasvæði okkar eru að vísu hvergi nærri fullrannsökuð, og því verður ekki fultyrt um, hve stór hluti þjóðarinnar fær notið hans í framtiðinni. En hitt er þó alveg ljóst, að nýting hans er staðbundin við vissa landshluta og byggðarlög og sú lausn, sem hann veitir, verður því ávallt takmörkunum bundin. Sú spurning hlýtur þess vegna að krefjast svars, hvort útilokað sé að leysa vandann með aukinni notkun raforku til híbýlahitunar. Tæknilega séð er því auðvitað ekkert til fyrirstöðu. En spurningin varðar eingöngu fjárhagslegu hliðina. Er eða getur raforkan reynzt álíka eða betur samkeppnisfær við hina aðkeyptu orkugjafa en allir virðast vera sammála um að jarðhitinn sé, þar sem hann er til staðar? Og er sú stefna rétt, sem nú er fylgt, að útiloka sem mest nýtingu raforkunnar til hitunar? Það eru fyrst og fremst þessar spurningar, sem stefnt er að með þessari þáltill. að fá sem allra skýrust svör við, eftir að ýtarlegar athuganir hafa verið gerðar á öllum þeim atriðum, sem þetta mál varða. Með því að fá þessum spurningum svarað væri svo lagður grundvöllurinn að þjóðhagslega réttri stefnu í orkumátum þjóðarinnar, að því leyti sem hér um ræðir. Auðvitað höfum við flm. þessarar till. ekki neina aðstöðu til að fullyrða fyrir fram um niðurstöðu slíkrar athugunar, sem hér er rætt um. En fram hjá því verður ekki gengið, að sterkar líkur benda til, að hún yrði hagstæð raforkunni sem framtíðarlausn á orkuþörfinni til húsahitunar, a.m.k. þar sem jarðhiti kemur ekki til greina, og þó jafnvel þar, sem hann kemur líka til greina. í mjög athyglisverðu erindi hefur einn færasti sérfræðingur okkar á sviði orkuvísinda, Gunnar Böðvarsson verkfræðingur, komizt að þeirri niðurstöðu, að greiða mætti 35–45 aura fyrir kwst. raforku til húsahitunar miðað við kostnaðarverð þeirra hitunaraðferða, sem nú tíðkast aðallega. Þannig telur hann, að vinnsluverð varma frá Hitaveitu Reykjavíkur við húsvegg svari til raforkuverðs allt að 35 aurum á kwst. og vinnsla varma af gasolíu til 45 aura kwst. Eftir að hafa rakið þetta segir Gunnar svo orðrétt: „Þetta er allhátt verð, og sýnir það þá athyglisverðu staðreynd, að það er fyllilega réttlætanlegt að nota raforku, sem unnin er á grundvelli vatnsorku og jarðvarma, til húsahitunar, Þegar tekið er tillit til þessa, virðist taflan,“ þ.e.a.s. útreikningar hans, „bera með sér yfirburði innlendra orkugjafa.“ Þetta voru ummæli Gunnars Böðvarssonar, og svo stórathyglisverð sem þau eru, þá verða þau tæpast vefengd að órannsökuðu máli. Og sé það nú svo, að raforka, sem kostar 35–45 aura við húsvegg, sé samkeppnisfær við aðra orkugjafa og þar með talinn jarðhiti, þá er komið að spurningunni um það, hvort líklegt sé, að unnt sé að framleiða raforku við þessu verði eða jafnvel enn lægra verði. í þessu sambandi kemur að sjálfsögðu til greina meiri notkun svonefndrar afgangsorku til þessa heldur en nú er tíðkuð og miðuð er hvað verðtag snertir við að nýta sem bezt framleiðslugetu orkuveranna og flutningsgetu dreifikerfanna milli álagstoppa. í þessu felast vafalaust talsverðir möguleikar, og er allýtarlega gerð grein fyrir þessu í grg. með till. okkar. En mikilvægasta spurningin og sú, sem gæti ráðið um gerbreytingu á öllum viðhorfum, stendur um það, hvort stærri virkjanir en við höfum til þessa ráðizt í gætu borið sig fjárhagslega, m.a. miðað við, að raforkan væri seld að meira eða minna leyti til híbýlahitunar á líku eða lægra verði en því, sem Gunnar Böðvarsson nefnir, hvort þessi markaður fyrir raforku gæti með öðrum orðum orðið undirstaða jafnvel stórvirkjana, sem gætu framleitt orku á miklu lægra verði en okkar tiltölulega smáu orkuver geta nú gert. Í umr. um mjög stórar virkjanir í sambandi við stóriðju hefur verið gert ráð fyrir, að þær gætu framleitt orku á 13–14 aura kwst., miðað við fulla nýtingu hjá notanda. Slíkar virkjanir mundu vafataust gefa möguleika til þess, a,ð unnt væri að selja raforku til híbýlahitunar langt undir því verði, sem væri samkeppnisfært, miðað við verðiag á núverandi hitagjöfum, ekki sízt þar sem dreifingarkerfið sjálft er mjög víða til staðar og ekki þyrfti að reikna með því nema að einhverju leyti. En hitt yrði einnig mikilvægt rannsóknaratriði, hve smáar virkjanir mættu vera, til þess að þetta yrði fært, og koma þá til ýmis atriði, svo sem samtenging veitukerfa og fleira. En í sambandi við allt þetta mál ber svo vafataust að taka tillit til þess, að ef ekki verður horfið að því ráði að nýta í æ ríkara mæli hina innlendu orkugjafa, þá verðum við um langa framtíð háðir kaupum á orkugjafa, þ.e.a.s. gasi og jarðolíu, sem allar líkur benda til að fari mjög þverrandi og því er líklegt að verði seldur á stöðugt hærra verði á heimsmarkaði. Þannig er því spáð af mikilsvirtum sérfræðingum, að þegar á allra næstu árum muni framleiðsla á olíu verða langt aftur úr eftirspurninni. En sitthvað fleira kemur hér einnig til, sem vert er að hafa í huga. í okkar strjálbýla landi verðum við að halda uppi kostnaðarsömu dreifingarkerfi eða kexfum öllu heldur til flutninga og til sölu á hinum aðkeyptu orkugjöfum, flytja þá um tanga vegu með bifreiðum út um dreifbýlið jafnt á sumrum sem vetrum, oft við erfið skityrði og að sjálfsögðu með ærnum tilkostnaði, bæði fyrir þjóðfélagið og einstaklingana. Þá kemur líka til athugunar sú hliðin, sem snýr að byggingarkostnaði, en það virðist nær óyggjandi, að unnt væri að lækka hann um verulegar upphæðir með því að taka upp rafhitunarkerfi og sömuleiðis að lækka rekstrarkostnað hitunarkerfanna í híbýlum þjóðarinnar. Þó að ég hafi hér aðeins drepið á helztu atriðin, sem þetta mál varða, þá ætla ég, að það sé sæmilega ljóst, að hér sé um að ræða stórt hagsmunamál, jafnt fyrir þjóðarheildina sem einstaklingana, mál, sem ástæða sé til að tekið sé föstum tökum og mörkuð í stefna af framsýni. En það verður naumast gert nema með ýtarlegum athugunum þar til hæfra manna. Og við flutningsmennirnir álítum sem sé, að slík athugun, sem fyllilega væri hægt að byggja á, megi ekki dragast öllu lengur. Ég vil svo að lokum vænta þess, m.a. vegna góðra undirtekta, sem þessi þáltill. fékk á síðasta þingi, þó að hún yrði ekki útrædd, að málið hljóti nú greiða afgreiðslu. Ég leyfi mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 102 hef ég ásamt þeim hv. 5. þm. Austf. (PÞ) og hv. 4. þm. Norðurl. e. (IG) leyft mér að flytja till. til þál. um undirbúning löggjafar um þjóðaratkvæði. Í þeirri þáltill. er lagt til, að Alþingi kjósi 5 manna nefnd til að rannsaka, hvort ekki sé rétt að setja löggjöf um þjóðaratkvæði í mikilvægum löggjafarmálefnum, svo og hvort ekki sé rétt að setja grundvallarreglur þar um í sjálfa stjórnarskrána. Skal nefndin, ef hún telur ástæðu til, semja lagafrv. um það efni. Nefndin skal kynna sér sem rækilegast öll atriði varðandi þjóðaratkvgr., þ. á m. reynslu annarra þjóða í þeim efnum. Sérstaklega á nefndin að kynna sér eftirtalin atriði: í fyrsta lagi, hvort í ákveðnum tilvikum eigi að vera skylda eða aðeins heimild til þjóðaratkvgr. í öðru lagi, hvaða aðilar eigi að fá rétt til að krefjast þjóðaratkvgr., t.d. hvort þann rétt eigi að veita tiltekinni tölu þm. eða ákveðnum fjölda kjósenda. Og í þriðja lagi, hvort úrslit þjóðaratkvgr. eigi að vera bindandi eða aðeins ráðgefandi. Þjóðaratkvæði um löggjafarmál mun talsvert hafa verið notað í nokkrum löndum, einkanlega t.d. í Sviss og í einstökum fylkjum Bandaríkjanna - a.m.k. áður fyrr og í sumum samveldislöndum Breta. Heimild til þjóðaratkvæðis í einni eða annarri mynd er í stjórnlögum margra ríkja, svo sem Danmerkur, Frakklands, Austurríkis, Tékkóslóvakíu o.fl. í stjórnarskrám sumra landa er beinlínis boðið, að almenn atkvgr. kjósenda skuli fara fram um tiltekin lög eða lagafrv. Í sumum löndum veita hins vegar stjórnarskrár skilorðsbundna heimild til þjóðaratkvæðis, þ.e.a.s. veita tilteknum aðilum, svo sem tiltekinni tölu þm., tilteknum fjölda kjósenda, þingmannaminnihluta plús ákveðinni tölu kjósenda eða þá þjóðhöfðingja og ríkisstjórn rétt til að krefjast þjóðaratkvæðis um nánar tilgreind lög eða lagafrv. Þess eru jafnvel dæmi, að löggjafarþinginu sé veitt sérstök heimild til að ákveða, að tiltekin lög skuli ekki öðlast gildi, fyrr en þau hafa verið staðfest eða samþykkt við þjóðaratkvgr. Sjálfsagt mundi þó löggjafarvaldinu víðast hvar vera talið heimilt að taka slíka ákvörðun án sérstakrar heimildar í stjórnarskrá. Sums staðar mun það og nokkuð tíðkast, að svo sé mælt fyrir í einstökum lögum, að þau skuli ekki koma til framkvæmda eða jafnvel ekki öðlast gildi, fyrr en þau hafa verið samþ. við þjóðaratkvgr. Þar sem þjóðaratkvgr. er stjórnarskrárboðin og lögákveðin, eru úrslit hennar ýmist ákvarðandi um gildi þeirra laga eða lagafrv., sem þjóðaratkvæði varða, en aðeins til leiðbeiningar fyrir löggjafann, þ.e.a.s. hann er óbundinn af þjóðaratkvæðinu. Það þekkjast þannig ýmis afbrigði af þjóðaratkvæðgreiðslu og framkvæmd hennar er með ýmsum hætti. Það mun og hafa kveðið misjafnlega mikið að notkun þjóðaratkvæðis á ýmsum tímum, þ.e.a.s. þess hefur gætt meira á einu tímabili en á öðru. Á þessum vettvangi er því fyrir hendi umfangsmikið efni og rannsóknarsvið. Það er efalaust, að mikið má læra af skipun þessara mála hjá öðrum þjóðum og reynslu þeirra í þessum efnum. Hér á landi hefur kveðið tiltölulega lítið að þjóðaratkvæði. Skv. stjórnarskránni er þó skylt að efna til þjóðaratkvgr. um löggjafarmál í tveimur tilvikum. Í öðru tilvikinu er um að ræða þjóðaratkvgr. um lagafrv., sem horfir til breytinga á kirkjuskipuninni, sbr. 2. mgr. 79. gr. ag 62. gr. stjórnarskrárinnar. Í hinu tilvikinu er um að tefla lög, sem forseti hefur synjað staðfestingar skv. 28. gr. stjórnarskrárinnar. 1 hvorugt þessara tilvika hefur reynt í framkvæmd. Skv. stjórnarskránni frá 1920 átti þjóðaratkvæði að fara fram um frv. til breytinga á sambandslögum Íslands og Danmerkur, og fór sú atkvgr. fram 1944, eins og kunnugt er. Um uppkastið að sambandslagasamningnum fór einnig fram þjóðaratkvgr. árið 1918 skv. fyrirmælum í stjórnarskránni frá 1915. Lýðveldisstjórnarskráin var borin undir þjóðaratkvæði skv. því, sem fyrir var mælt í hinum sérstöku stjórnskipunarlögum nr. 97 frá 1942, og skyldi hún ekki öðlast gildi, fyrr en meiri hluti allra kosningabærra manna í landinu hefði samþ. hana með leynilegri atkvgr. Um þá þjóðaratkvgr., sem er ákveðin í núgildandi stjórnarskrá, eru engin önnur lagaákvæði en stjórnarskrárfyrirmælin sjálf. Stjórnarskrárákvæðin ná þó skammt, bjóða aðeins, að leynileg þjóðaratkvgr. skuli fram fara, en segja annars ekkert nánar um það, hvernig henni skuli hagað, kveður ekki heldur á um tiltekna þátttöku í þjóðaratkvgr. og raunar ekki: heldur fullskýrt, hvort til samþykkis laganna er nægilegur einfaldur meiri hluti greiddra atkvæða eða hvort krafizt er samþykkis meiri hluta. allra kosningabærra manna. Ef á reyndi yrði því óhjákvæmilegt að setja lög um þessar þjóðaratkvgr. Það er miklu eðlilegra að mínum dómi, að um það efni séu sett fyrir fram almenn lög, en ekki sérstök lög í það einstaka skipti, er á kann að reyna. Með tilliti til þessara stjórnarskrárákvæða einna og þó ekki kæmi annað til, er því eðlilegt, að sett sé löggjöf um þjóðaratkvgr. eða framkvæmd hennar. Í stjórnarskránni eru engin ákvæði um skilorðsbundna heimild til þjóðaratkvæðis. Hafa slík heimildarákvæði aldrei verið í íslenzku stjórnarskránni. Það er þó að dómi okkar flm. þessarar till. full ástæða til að athuga, hvort ekki sé skynsamlegt að taka upp í stjórnarskrána skilorðsbundna heimild til þjóðaratkvæðis og fylgja í því efni fordæmi nokkurra annarra þjóða. En þá rís vitaskuld sú spurning, hverjum nánari skilyrðum sú heimild eigi að vera bundin, t.d. hverjir eigi að hafa rétt til þess að krefjast þjóðaratkvgr. Það þyrfti rækilega að athuga, ef að því ráði yrói horfið að athuguðu máli, að taka þvílíka heimild upp í stjórnarskrána. Eins og áður er sagt mætti sjálfsagt að óbreyttri stjórnarskrá ákveða í almennum lögum, að þau skyldu ekki öðlast gildi, fyrr en þau hefðu verið borin undir þjóðaratkvæði og staðfest þar. Sú leið hefur þó ekki verið farin hér. Hins vegar eru þess dæmi, að Alþingi hafi með þál. samþ. að kanna hug kjósenda til ákveðinna löggjafarmáiefna. Það var gert 1908 um setningu bannlaganna og 1933 um afnám þeirra laga. Og það var gert 1916 um þegnskylduvinnu. Tók löggjafinn í öllum þeim tilfellum fullt tillit til úrslita þeirra þjóðaratkvgr. Það er ekki ósennilegt, að oftar yrði gripið til slíks ráðgefandi þjóðaratkvæðis, ef fyrir hendi væru almenn lög um þjóðaratkvgr., einkanlega auðvitað ef til hennar væri skilorðsbundin heimild í sjálfri stjórnarskránni. Eins og ljóst er af því, sem þegar er sagt, hefur þjóðaratkvgr. farið fram hér á landi aðeins 5 eða 6 sinnum, eftir því, hvernig talið er, þ.e.a.s. 1908, 1916, 1918, 1933 ag 1944, en þá bæði um stjórnarskrána og um niðurfellingu sambandslaganna. Má því segja, að þjóðaratkvæði hafi aðeins farið fram 5 sinnum. Um þjóðaratkvgr. 1944 voru sett sérstök lög, eins og kunnugt er. Stöku sinnum hafa komið fram till. um þjóðaratkvæði um einstök mál, en þær hafa ekki náð fram að ganga. Því má vissulega hreyfa, hvort það sé ekki illa farið, að þjóðaratkvæði skuti ekki hafa verið notað hér á landi meir en raun ber vitni. Það eru a.m.k. nokkrar líkur fyrir því, svo að ekki sé meira sagt, að sumum málum hefði verið ráðið til lykta með öðrum hætti en gert var, ef skoðanir kjósenda hefðu verið kannaðar með þjóðaratkvgr. áður. Eru ýmsir þeirrar skoðunar, að við gætum í þessu efni nokkuð lært af þeim þjóðum, sem notað hafa þjóðaratkvæði með góðum árangri. því verður vissulega ekki neitað, að í því er að sumu leyti fólgið hið fyllsta lýðræði, að veita kjósendum með þjóðaratkvæði beina þátttöku í löggjafarstarfi. Þannig birtist lýðræðið í sinni upphaflegu mynd. Slíkir stjórnarhættir henta að vísu ekki almennt í nútímaríkjum með sama hætti og á hinum fornu þingum, en í einstökum mátum getur málskot til kjósenda tvímælalaust átt rétt á sér. Þjóðaratkvæði getur, ef vel tekst til, verið mikilvægur þáttur í lýðræðislegum stjórnarháttum. Því er ekki að neita, að oft heyrast raddir meðal kjósenda um, að þeir hafi lítið um gang mála að segja milli kosninga, að þeim finnist sitt hlutverk um of bundið við kjörklefann á 4 ára fresti og að á milli kosninga séu þeir títt spurðir ráða og áhrif þeirra séu þess vegna lítil. Ég held að vísu, að þetta sé nú ekki rétt á litið, því að ljóst er, að áhrifa kjósenda gætir með ýmsum hætti á milli kosninga. En ég held samt, að þjóðaratkvæði gæti vakið þjóðmálaáhuga og ábyrgðartilfinningu hjá, kjósendum. En sumir segja ef til vill, að stjórnmálaáhuginn sé nægur. Þar er ég nokkuð á öðru máli, þó að mönnum kannske þyki nóg um það, sem kallað er stjórnmálaþref, En þess eru ýmis dæmi með öðrum þjóðum, að allt of margir kjósendur hafi, því miður, hætt að hugsa sjálfstætt um þjóðmál, þeir hafi allt of margir ekki lengur nennt að setja sig inn í þjóðmál, ekki nennt að lesa um þjóðmál og ekki nennt að hugsa um þjóðmál, heldur kosið þá auðveldu leið að láta aðra hugsa fyrir sig - flokk sinn eða forustumenn. Það sé fjarri mér að halda því fram, að þannig sé ástatt fyrir íslenzkum kjósendum, enda væri það mjög óheillavænleg þróun fyrir lýðræðisskipulag, ef svo væri komið. En það er þó rétt í þessu efni að vera hér vel á verði sem annars staðar. Og víst er um það, að íslenzkir kjósendur almennt eru það skynsamir og menntaðir, að þeir þurfa ekki að láta aðra - einhverja fáa útvalda - hugsa og ákvarða fyrir sig. Ég held þess vegna einmitt, að aukin notkun þjóðaratkvæðis gæti verið spor í þá átt að halda vakandi heilbrigðum þjóðmálaáhuga og þjóðmálaumhugsun, en hvort tveggja eru óhjákvæmileg lífsskilyrði lýðræðis. Flm. þessarar till. vilja ekki á þessu stigi fella neinn dóm um það, hvort aukin notkun þjóðaratkvæðis hér á landi muni við eiga eða henta, þegar alls er gætt, því að það er ljóst, að á þjóðaratkvæði eru vissir agnúar og þjóðaratkvgr. hafa vissar neikvæðar hliðar, þó að hér verði ekki fjölyrt um þær. En okkur flm. virðist þetta mál þess virði, að því sé gaumur gefinn og það sé allt tekið til ýtarlegrar athugunar. Við teljum það tímabært, að fram fari rækileg rannsókn á þessu sviði. Og við teljum eðlilegt, að sú rannsókn sé framkvæmd af þingkjörinni nefnd. Eins og vikið er að í sjálfri tillgr., koma mörg atriði til greina, sem kanna þarf, og skal það ekki endurtekið hér, en það er ljóst, að hér er um mikið verk að ræða. Það er kunnugt, að fyrir nokkrum árum fór fram víðtæk rannsókn í Svíþjóð á því málefni, sem hér er fjallað um. Var þá sett nefnd í málíð, og skilaði hún ýtarlegu áliti, þar sem m.a. voru skilmerkilegar upplýsingar um framkvæmd þjóðaratkvæðis í ýmsum löndum. Sú nefnd samdi einnig lagafrv. um þetta efni, en ekki er kunnugt, að þau hafi enn verið afgreidd. Vafalaust má mikið gagn hafa af slíkum skýrslum hinnar sænsku nefndar við athugun málsins hér. Skv. till. þessari er til þess ætlazt, að hin þingkjörna nefnd kynni sér hvað eina, sem þetta mál varðar, sem rækilegast og semji að því búnu, ef hún telur ástæðu til, frv. eða frumvörp um þetta efni og eftir atvikum frv. til breytinga eða viðauka við stjórnarskrána. Það skal skýrt tekið fram til öryggis, að hér er aðeins um að ræða þjóðaratkvæði um löggjafarmál. Þessi þáltill. varðar ekki að neinu leyti þá spurningu, hvort rétt sé að taka upp í stjórnarskrána sérstakt ákvæði um aðild Íslands að alþjóðastofnunum, svo sem gert hefur verið í ýmsum löndum, þ. á m. í Danmörku og Noregi. En slík stjórnarákvæði heimila visst valdaframsal í hendur alþjóðlegum stofnunum að fullnægðum tilteknum skilyrðum, en án stjórnarskrárbreytinga hverju sinni. Þær skorður, sem slík stjórnarskrárákvæði setja við aðild að alþjóðastofnunum, eru einmitt stundum fólgnar í þjóðaratkvgr. Það væri að mínum dómi skynsamlegt að taka þvílíkt ákvæði upp í íslenzku stjórnarskrána, en það er sem sagt allt annað mál, sem má ekki á neinn hátt blanda saman við þá þáltill., sem hér liggur fyrir. Hún snertir alls ekki þá spurningu, hvaða skilyrði skuli sett varðandi þátttöku Íslands í alþjóðastofnunum eða milliríkjasamvinnu. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að till, verði að lokinni þessari umr. vísað til nefndar, sem þá yrði annaðhvort allshn. eða fjvn., og legg ég það á vald forseta, hvort hann telur réttara.



Herra forseti. Við tveir þm. Alþb., Hannibal Valdimarsson og ég, höfum leyft okkur að flytja hér þáltill. um ábyrgðartryggingu atvinnurekenda vegna slysa, er verða kunna á starfsfólki þeirra við vinnu. Till. er þess efnis, að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir Alþingi frv. til l., sem geri atvinnurekendum að skyldu að kaupa fullnægjandi ábyrgðartryggingu fyrir slysabótum, sem á atvinnureksturinn kunna að falla. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að oft hendir það, að slys verða á fólki við störf. Viðkomandi atvinnurekandi er þá lögum samkv. skaðabótaskyldur í mörgum tilfellum fyrir slíkum slysum, og einnig getur á atvinnureksturinn fallið með sama hætti bótaskylda vegna tjóns, sem umsvif í atvinnurekstri kunna að valda á eignum annarra manna. Flest meiri háttar atvinnufyrirtæki tryggja sig fyrir slíkum skakkaföllum, fyrir slíkum tjónum, sem á þau kunna að falla, og er þá ekki um annað að ræða en að viðkomandi atvinnurekstur reiknar með því sem óhjákvæmilegum útgjaldalið í sinum rekstri að borga iðgjöld af slíkri tryggingu. En því miður á þetta alls ekki við um allan atvinnurekstur í landinu. Fjölmargir atvinnurekendur eru með atvinnurekstur sinn atgerlega ótryggðan í þessu tilliti, og þegar slysabótaskylda fellur á slíkan atvinnurekstur, verður það í fyrsta lagi atvinnurekstrinum mjög þungt í skauti að standa undir því og kyrkir venjulega frekari framþróun hans, því að slíkar skaðabótaupphæðir geta stundum verið verulegar. En það, sem verst er þó, er það, að hinn slasaði maður verður oft af þeim bótum, sem hann lögum samkv. á rétt til, vegna þess að sá atvinnurekstur, sem á að inna þær greiðslur af höndum, er þess vanmegnugur. Stundum kemur það fyrir, að hann getur ekki innt þetta af hendi nema á löngum tíma, en hins eru líka dæmi, að hann inni þetta aldrei af höndum, og sá, sem fyrir slysinu verður, situr uppi ýmist bótalaus með öllu eða fær ekki fullar bætur, þótt hann eigi þær samkv. lögum, vegna þess að sá aðilinn, sem á að inna greiðslurnar af hendi, hefur ekki bolmagn til þess. Slíkur atvinnurekandi, sem fyrir þess háttar tjóni verður, sem hann er ekki borgunarmaður fyrir eða atvinnurekstur hans er ekki borgunarmaður fyrir, getur ekki staðið í skilum með, er ekki heldur vel kominn, því að á honum hvílir þá venjulega dómkrafa um greiðslu slíkrar skuldar, og það er allt annað en þægilegt að burðast með það á bakinu kannske í gegnum tilveruna án þess að hafa möguleika til þess að inna þær greiðslur nokkurn tíma af hendi. Það er þess vegna augljóst mál, og ég vænti þess, að hv. alþm. sjái þörfina á því að gera öllum atvinnurekstri það að skyldu að tryggja sig fyrir þeim slysabótum, sem á viðkomandi atvinnurekstur kunni að falla. Að sjálfsögðu er eðlilegt, að það sé takmarkað við einhverja hámarksupphæð, en hún þyrfti að vera svo há, að hún væri nægjanleg til að bæta öll þau slys, sem venjulegt er að komi fyrir. Hver sá maður, sem tekur bíl í umferð, verður lögum samkv. að tryggja bifreiðina fyrir því tjóni, sem hún kann að valda öðrum mönnum. Þetta þykir öllum mönnum sjálfsagt. En eins og það er sjálfsagt, að sá, sem tekur bíl í umferð, geri ráðstafanir til þess, að hann geti innt af höndum þær skaðabótaskyldur, sem á hann kunna að falla, þá virðist ekkert eðlilegra en þetta sé látið gilda um hvern þann mann, sem tekur annan mann í vinnu hjá sér eða aðra menn. Það er nokkrum vandkvæðum bundið og þarf til þess, ef vel á, að fara, nokkra sérfræðilega þekkingu að koma ákvæðum þessa efnis inn í lagakerfi, þar sem það ætti bezt við, og þykir okkur flm., að eðlilegust meðferð málsins væri sú, að Alþingi samþykkti áskorun á ríkisstj. að láta semja og leggja fyrir Alþingi lagaákvæði eða frv. til laga, sem gerði atvinnurekendum það að skyldu að kaupa sér ábyrgðartryggingu fyrir þeim slysabótum, sem á þá kunna að falla. Ríkisstj. hefur jafnan í sinni þjónustu lagasmiði, og þar sem hér er í rauninni um mál að ræða, sem fyrir fram verður ekki ætlað að menn skiptist í flokka um eða telji ósanngjarnt, þá teljum við eðlilegast, að þessi leið verði farin. Till. til þál. shlj. þessari fluttum við sömu þm. á s.l. vetri. Þá, var nokkuð liðið á þing, þegar hún var lögð fram, og náði hún ekki afgreiðslu í það skipti. En það er von okkar, að svo þurfi ekki að fara að þessu sinni, heldur verði till. tekin til afgreiðslu með eðlilegum hraða og hún ekki látin bíða. Og í trausti þess, að hún fái góðar undirtektir og greiða afgreiðslu, leyfi ég mér að leggja til, að umr. um hana verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Við sex, sem erum þm. fyrir Norðurl. e., ásamt tveimur landskjörnum þm. úr því kjördæmi, höfum leyft okkur að leggja fram till. á þskj. 116 til þál, um jarðhitarannsóknir, jarðhitaleit og áætlanir um hagnýtingu jarðhita á Norðurlandi eystra. Í jarðhitanum á Íslandi eru mikil auðæfi, sem enn eru ekki hagnýtt nema að örlitlu leyti. Samt er talið, að nú orðið muni meir en 1/4 hluti landsmanna búa í húsum, sem hituð eru með jarðhita. Gróðurhús eru allvíða rekin við jarðhita, og um 80 sundlaugar í landinu nota hveravatn. Reynslan er alls staðar hin æskilegasta, þar sem tekizt hefur að ná til nægilegs hita og hagnýta hann, lífsþægindin mikil fyrir notendur, framleiðsluaukning af jarðargróða og mikill gjaldeyrissparnaður. Eðlilegt er, að fólk, sem býr, þar sem líklegt er, að hagnýta megi þessar auðlindir, hafi áhuga á, að skilyrði verði rannsökuð. En slíkar rannsóknir verða ekki gerðar yfirleitt, svo að gagni komi, nema af kunnáttumönnum. Jarðboranir eru kostnaðarsamar, og má því ekki í þær ráðast nema að vel og vísindalega athuguðum aðstæðum. Hið opinbera verður þess vegna að hafa í þessum málum forgöngu í framkvæmdum og leggja til hina fræðilegu forsjón og fyrirhyggju. Auk þess verður hið opinbera að taka á sig um leið að verulegu leyti fjárhagslega áhættu af jarðhitaleit, bera kostnað, ef leitin mistekst eða ber ekki árangur. Lögin um jarðhitasjóð og jarðboranir ríkisins frá 25. marz 1961 eru líka byggð á þeirri hugsun. Sú hugsun er grundvöllur þeirra laga og andi þeirra. Sá landshluti, sem hér á Alþingi er orðið fast í máli að kalla Norðurland eystra, liggur að verulegu leyti í aðaljarðhitabelti landsins eða rétt við það. Heitt vatn dreifist með sprungum víðs vegar um þennan landshluta út frá jarðhitabeltinu sjálfu. Dálítið hafa menn á Norðurlandi eystra nú þegar getað tekið jarðhitann til þjónustu. Ólafsfjarðarkaupstaður hefur til þess að gera á auðveldan hátt getað náð heitu vatni til húsahitunar hjá sér. Nokkur býli hér og þar hafa heitt vatn til híbýlahitunar. Nokkrir skólar og sundlaugar hafa verið byggð við auðfenginn jarðhita, einnig fáein gróðurhús. Þá er heilsuhælið að Kristnesi hitað á þann hátt, þó að þar þyrfti aukningar við. En sá jarðhiti, sem þannig notast nú í þessum landshluta, er aðeins örsmátt brot af þeim auðlindum, sem Norðurland eystra býr yfir í þessum efnum. Húsavíkurkaupstaður hefur þegar kostað allmiklum fjárhæðum til rannsókna á jarðhitaskilyrðum sínum. Sterkar líkur eru taldar benda til, að árangur geti borið að bora þar eftir heitu vatni. Eru nú byrjaðar boranir hjá Húsavíkurkaupstað með hinum svonefnda Norðurlandsbor, sem ríkið á. Borinn hefur unnið þar í nokkra daga, en verkið er skammt á veg komið ag ekki svo langt, að von sé, að komið hafi í ljós árangur. En menn eru þar bjartsýnir um, að vel muni takast. Jarðhitamál Húsavíkur má því telja komið á góðan rekspöl til framkvæmda. Gert er ráð fyrir, að Norðurlandsborinn verði, þegar hann hefur lakið starfi í Húsavík, látinn bora eftir gufu á háhitasvæðinu við Námafjall vegna fyrirhugaðrar kísilgúrverksmiðju við Mývatn. Þá mun Norðurlandsborinn í þriðja lagi eiga að starfa að leit að heitu Vatni fyrir Akureyrarbæ. En þó að þessi þrjú fyrirhuguðu og stóru verkefni, sem ég hef nefnt, verði vonandi leyst með Norðurlandsbornum, til ómetanlegs gagns fyrir þá, er þess njóta, þá verða ótal verkefni eftir að því er jarðhitann á Norðurlandi eystra snertir. Mörg af þeim eru þannig, að fáir standa að þeim heima fyrir, a.m.k. í byrjun. Víða stendur svo vafalaust á, að betur hæfa minni tæki en Norðurlandsborinn til að vinna þar. Við, sem flytjum þessa till., báðum raforkumálastjóra ríkisins um skrá um þá jarðhitastaði, sem jarðhitadeildinni væri kunnugt um á Norðurlandi eystra. Raforkumálastjóri brást vel við beiðni okkar og sendi okkur lista um jarðhitastaðina, yfirborðshitastig flestra þeirra og rennsli í sekúndulítrum, þar sem um vatn er að ræða og vatnið hefur verið mælt. Hitastaðir þessir, sem raforkumálastjóri telur, eru um 90 talsins, en vitanlega mjög misjafnlega þýðingarmiklir, misheitir, misvíðfeðmir, misjafnlega vel settir fyrir mannabyggðir til hagnýtingar. Einhverja staði með jarðhita, sem eru ekki taldir á skýrslunni, munu íbúar á Norðurlandi eystra þekkja, og væntanlega munu fleiri koma í ljós við ýtarlegar rannsóknir. En þeir, sem taldir eru á listanum, nægja til að sýna, að till. okkar er af fullum tilefnum flutt. Menn gera sér með hverju árinu sem líður ljósara en verið hefur, hve jarðhitinn getur verið dýrmætur. Þeir, sem hafa jarðhita í nágrenni sinu, þurfa sem allra fyrst að vita með sannindum, hvað þar er um að ræða, til þess að geta haga,ð sér samkv. því, valið sér stað fyrir nýbýli, fært sinn gamla bæ með tilliti til jarðhita, ef þeir endurbyggja hann, staðsett byggðahverfi og iðjuver með aðstöðu til jarðhita, ef hans er kostur, reist skólahús, félagsheimili og sundlaugar á jarðhitastöðum, ef þeir fyrirfinnast á hæfilegum svæðum eða í hæfilegum aðstæðum, stundað ylrækt, þar sem það hentar o.s.frv. í fáum orðum sagt, það þarf að taka þessi mál þjóðfélagslegum tökum af vísindalegri kunnáttu og hagsýni. Till. er í þrem málsgr., og með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að lesa hana: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá um, að á vegum jarðhitasjóðs verði hið fyrsta rannsókn gerð á jarðhitasvæðum þeim, sem vitað er um á Norðurlandi eystra og ekki hafa enn þá verið rannsökuð nægilega, en ætla má, að hagfellt geti verið að nytja. Enn fremur, að framkvæmd verði í þeim landshluta rækileg jarðhitaleit á þeim stöðum, sem líklegt þykir, að hagnýtur jarðhiti sé finnanlegur með viðráðanlegum kostnaði. Í sambandi við þessar athafnir verði svo jafnóðum gerðar bráðabirgðaáætlanir um hagnýtingu jarðhitans á hverjum etað.“ Till. þessi er, eins og ég sagði áðan, í samræmi við anda jarðhita,laganna. Hún er að áliti mínu mjög hófleg. Það er beðið um rannsókn, en á þeim svæðum einum, sem ætla má, að hagfellt geti verið til nytja. Ýmsir afskekktir staðir liggja því þarna fyrir utan. Það er beðið um jarðhitaleit, en aðeins þar sem frumrannsókn hefur verið lokið og hefur sýnt, að líklegt sé, að jarðhiti sé finnanlegur með viðráðanlegum kostnaði. Loks ætlast till. til, að þegar jákvæðar niðurstöður fást af rannsóknum og jarðhitaleit, verði jafnharðan gerðar bráðabirgðaáætlanir um hagnýtingu jarðhitans, til þess að hlutaðeigendur fái strax upplýsingar um, hvað þeir eigi í vonum, og geti hagað sér og athöfnum sínum samkv. því. Þetta, að gera gangskör að nýtingu á jarðhitanum, er einn þátturinn í, að þjóðin nemi land sitt skipulega og skynsamlega í samræmi við þá kosti, sem það hefur að bjóða, og láti ekki gull liggja ónotað hjá garði. Það hefur verið ákveðin ein umr. um þessa till., en ég vil leyfa mér að óska þess, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn. til umsagnar og athugunar.



Herra forseti. Ég vil aðeins í tilefni af þessari þáltill. beina þeirri spurningu til hv. flm., hvort hann og þeir aðrir hv. flm., sem flytja með honum till., hefðu nokkuð á móti því, að inn í till. yrðu sett ýmis önnur svæði á landinu en hér er talað um, sem hafa jafna aðstöðu til hitagjafar. Það er vitanlega ekki hægt að neita því, að ef þessi till. er samþ. eins og hún liggur fyrir, þá eru veitt hér nokkur forréttindi því héraði, sem hér er um rætt. Og það er vitað, að það eru ýmsir aðrir staðir á landinu, sem líkt etendur á um, m.a. á Vestfjörðum og víðar, og þess vegna vildi ég spyrja um, hvort það væri þeim nokkuð á móti skapi, að brtt. um að bæta þeim landshluta inn í till. yrði flutt. Mundi ég þá bera fram slíka brtt. Það er vitað, að það stendur eins á um Reykhóla á Reykjanesi. Reykhólaæðin sýnist ganga alla leið frá Dalasýslu um Barðastrandarsýslu, kemur upp á Barðaströnd, einnig í Arnarfirði, Tálknafirði, og ekki ólíklegt, ef farið væri að rannsaka þetta, að í ljós kæmi, að hita mætti hús með þeim hita, sem þar er í jörðu, og stendur svo á víðar á Vestfjörðum. Ef þáltill. er samþykkt hér óbreytt, er verið að veita, eins og ég sagði áðan, forréttindi um fjáreyðslu úr jarðhitasjóði til ákveðins héraðs, sem á að ganga á undan öðrum héruðum í landinu. Úr því að ég stóð upp, vildi ég mega beina því til hæstv. forseta, hvort ekki sé hægt að taka upp þá reglu hér að láta fara fram atkvgr. um mál og fresta ekki atkvgr., eins og gert er hér, til þess að tefja ekki mál a.m.k. um heila viku. Ég sé enga ástæðu til þess, að hæstv. forseti þoli það, að menn mæti ekki hér á þingfundi til þess að greiða atkv. um mál, sem eru á dagskrá. En sú regla hefur verið tekin upp hér, ekki sérstaklega í dag, heldur oft áður, að fresta atkvgr. og þar af leiðandi -fresta afgreiðslu mála um heila viku. Ég vildi beina því til hæstv. forseta, sem væntanlega tekur það til athugunar.



Herra forseti. Í tilefni af fsp. hv. 1. þm. Vestf. vil ég segja það, að mér er engin ömun í því, þótt till. væri gerð breiðari. Mér þykir út af fyrir sig réttlátt, að sama gangi yfir alla landsmenn, og ég hygg, að ég geti svarað þessu þannig einnig fyrir meðflm. mína. Í fyrra var flutt, að mig minnir, till. um sérstakar athuganir á jarðhita á Snæfellsnesi. Sú till. var framkvæmd. Fyrr á þessu þingi kom fram till. til áskorunar um athugun á jarðhita í Borgarfjarðarsýslu. Þegar svo var komið, sýndist mér fyrir mitt leyti tómlæti af okkur öðrum þm. að bera ekki fram óskir fyrir okkar svæði. Og það var samróma álit okkar þm. úr Norðurl. e., að svo væri. Hins vegar er ekki í því nokkur sú stefna að vilja bola öðrum frá að njóta svipaðrar fyrirgreiðslu. Þess vegna er það, að ég svara hv. 1. þm. Vestf. á þá leið, að ég hef ekkert við það að athuga, þó að hann flytji brtt. við okkar till. á þessa leið. Með því er ekki sagt, að það geti ekki verið mismunandi ástæður í landshlutunum og mismunandi gagn að rannsóknum, meira liggi við sums staðar en annars staðar, og eins og ég tók fram í ræðu minni áðan, þá er Norðurl. e. í því belti að nokkru leyti, sem kallað hefur verið jarðhitabelti landsins, og því um mikinn jarðhita þar að ræða. Hv. 1. þm. Vestf. vakti athygli á því, sem ég vit taka undir, að þegar þáltill. eru málefni, sem mega teljast einboðin, þá virðist vera hinseginn að tefja þær við eina umr. með því að fresta henni og vísa þeim til n. Þegar ég gerði till. um það, að afgreiðslu þessarar till. yrði frestað, var það aðeins vegna þess, að ég vildi fylgja venjunni. En ég er síður en svo á móti því, ef þingheimur getur fallizt á þá bendingu 1. þm. Vestf., að till. sé afgreidd án þess að fara til n.

Ég átti nú ekki við það með því, sem ég sagði.

Forseti (SÁ): Út af ummælum hv. 1. þm. Vestf. vil ég taka það fram, að þegar till. til þál. eru fluttar hér í Sþ., er það venja, að forseti ákveði annað tveggja eina umr. eða tvær um till. Þegar hv. flm. óska svo eftir, þegar ákveðin er ein umr. um till., að henni sé frestað og till. vísað til n., þá fær hún auðvitað þinglega afgreiðslu á þennan hátt og sjálfsagt að láta Alþingi á hverjum tíma kveða á um, hvað það tetur rétt í þessu efni. Og eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. tók fram. þá er þetta venja, sem hefur skapazt og virðist ekki óeðlilegt. Ég mun því að þessu sinni fresta umr. um þessa till. og vísa henni til hv. fjvn., eins og 1. flm. óskaði eftir.



Herra forseti. Mér þykir leitt, að bæði hæstv. forseti og hv. flm. till. hafa misskilið mig í aths. um atkvgr. Ég talaði aðeins um það að fresta ekki atkvgr. um málið á þingfundi. Í till., sem hér var til meðferðar áðan, var atkvgr. frestað um að senda málið til nefndar, og þetta hefur verið gert hvað eftir annað hér. Það tefur um heila viku að afgreiða málið til nefndar. Það var þetta eina, sem ég óskaði eftir, en alls ekki það, að málið væri afgreitt án nefndar, nema síður sé. Ég vil svo leyfa mér að þakka hv. flm. fyrir ummæli hans um það, sem ég gerði fsp. um. Ég vænti þess eftir það, að hann muni ekki sýna neina ósanngirni í málinu, og ég vænti þess, að sú nefnd, sem fær málið til athugunar, taki til athugunar till., sem fram kunna að koma til breytingar í þá átt, sem ég talaði um. Skal ég ekki að öðru leyti ræða málið á þessu stigi.



Herra forseti. Ég ætla í tilefni af umr. um þetta mál enn fremur að bæta við ósk hv. þm. Vestf., að ég vænti sömuleiðis, að flm. taki það ekki illa upp, þó að okkur Austfirðingum detti í hug að bera fram viðaukatill. í sambandi við jarðhitarannsóknir. Það er ekki óeðlilegt, að menn hafi áhuga á betri rannsóknum í þessu efni en verið hafa, og því sízt ættum við Austfirðingar að hafa lítinn áhuga í þessu efni, þar sem fram er komin nærri því í blóra við jarðfræðingana staðreynd um það, að jarðhiti muni vera á Austurlandi annars staðar en talið hefur verið. En talið hefur verið, að jarðhiti sé þar á örfáum stöðum og varla teljandi í byggð. Nú hefur það komið upp á diskinn, að jarðhiti hefur fundizt í byggð á Fljótsdalshéraði, og eitt dagblaðanna hefur skýrt frá því á mjög dramatískan hátt, hvernig einn þm. okkar Austf. hætti sér í vetur á tæpasta vaðið, - þessi jarðhiti er nefnilega í vatni, - af einskærum áhuga fyrir málinu, út að vök á vatninu til þess að rannsaka, hvort hér gæti verið um jarðhita að ræða. Það má enginn hætta sér of langt á rannsóknarsviði og ekki frekar þm, en aðrir, og mér finnst eðlilegra og vera frekar í verkahring vísindamannanna, sem eiga að vinna þessi störf, að hætta sér þá eins langt og forsvaranlegt er í sambandi við slíkar rannsóknir. Þetta styður m.a. það, að ég vildi gjarnan, að við Austfirðingar fengjum samþykkta ályktun um, að réttir aðilar tækju að sér rannsókn á Austurlandi og rannsökuðu það ýtarlega, hvar kynni að leynast jarðhiti, sem hefur ekki fram að þessu verið talinn þar í byggð. Og ég geri ráð fyrir því, að flm. líti ekki slíka viðaukatilt, illu auga, þó að hún kynni að koma fram undir meðferð málsins.



Herra forseti. Það er aðeins til staðfestingar á því, sem hv. síðasti ræðumaður var að segja í sambandi við rannsókn eins þm. á Austurlandi, hvort þar væri jarðhiti nærri byggð. Það getur vel verið, að hann hafi hætt sér óþarflega langt út á ísinn, en það liggur fyrir, að hann fór nægilega langt til þess að sannfærast um, að þarna var hiti, og þess vegna sneri hann sér til raforkumálastjórnarinnar og hefur beðið um rannsókn á þessu nánar. - Ég vildi aðeins láta þetta koma fram hér að gefnu tilefni.

Forseti (SÁ): Ég vil benda hv. 1. þm. Vestf. á, að það er ekki rétt athugað hjá honum. Ég hef ekki tekið málið út af dagskrá, heldur aðeins frestað atkvgr., svo að ef nógu margir hv. þm. verða hér í salnum, áður en fundi er slitið, þá verður reynt að koma atkvgr. fram.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 149 um aðstoð við Snæfjallahrepp í Norður-Ísafjarðarsýslu til varnar eyðingu byggðar. Snæfjallahreppur í Norður-Ísafjarðarsýslu er lítið og fámennt hreppsfélag. Áður fyrr var þetta allfjölmenn byggð. Á utanverðri Snæfjallaströnd voru þá verstöðvar, a.m.k. tvær allfjölmennar, allt fram yfir aldamót, og þar voru einnig stórar bújarðir, svo sem prestssetrið og kirkjujörðin Snæfjöll og einnig Sandeyri, Skarð o.fl. Þessar jarðir allar eru nú í eyði og öll byggð horfin af utanverðri Snæfjallaströnd. Eftir er nú innanverður hluti Snæfjallahrepps, og er eyðingin komin að stóru jörðinni Æðey, stórbýlinu Unaðsdal og býli, sem Tyrðilmýri heitir, var til skamms tíma nauðaðmerkilegt kot, en ungur maður tók sig til fyrir nokkrum árum, keypti þetta býli og byggði það upp, hefur byggt þar upp nýtízku íbúðarhús og komið upp stórri hlöðu og til bráðabirgða innréttað þar fjós fyrir eina 10–12 gripi og ræktað 11 eða 12 hektara lands á þessum býlisskika, sem áður var með öllu í órækt og niðurníðslu. Ég dreg þetta fram af því, að sakir standa nú svo, að eyðing byggðarinnar er komin að þessum hluta hreppsins, Æðey, Unaðsdal og Mýri. Og þarna býr atorkusamt fólk, sem þegar hefur unnið mikið afrek í því að byggja upp þessar jarðir, auka ræktun þeirra og standa mitt í þessari þjóðfélagsbaráttu. Eftir eiga þeir mikið til þess að hafa komið sér svo fyrir, að vel sé viðunandi á þessum jörðum. Bóndinn í Unaðsdal á t.d. eftir að byggja fjós, sem þarf að vera fyrir 30 gripi og mér er sagt að kosti á sjöunda hundrað þús. kr., og hann á einnig eftir að endurbyggja sín fjárhús. Og þannig er með þessa bændur, að þeir eru þegar sokknir í miklar skuldir vegna sinnar athafnasemi og dugnaðar, en byggja þarna góðar jarðir og eru staðráðnir í því að gefa þessa baráttu ekki upp. Nú er það ekki ætlun mín að flytja till. á Alþingi um að veita þessum bændum persónulega hjálp til að reka sinn búskap. Það vakir ekki fyrir mér með þessari till. Hitt vakir fyrir mér, að þarna standi þannig á, að þjóðfélagið hafi fyllstu ástæðu til að gera sérstakar, almennar ráðstafanir til þess, að sá hluti Snæfjallahrepps, sem enn þá er í byggð, eyðist ekki og það fari þannig fyrir honum eins og tveimur nágrannabyggðum þessa sveitarfélags, nefnilega Sléttuhreppi, sem áður var byggð með á sjöunda hundrað íbúa og var annar fjölmennasti hreppur Norður-Ísafjarðarsýslu og er nú eyddur með öllu, og Grunnavíkurhreppi, nágrannasveit Snæfjallahrepps, sem smátt og smátt eyddist að byggð og má segja að nálega tæmdist að fólki á s.l. hausti. Þó skal þess getið, að eftir er vitavörðurinn á Hornbjargsvita og 3 manneskjur á stórjörðinni Reykjarfirði nyrðra, sem enn þá eru þar í Grunnavíkurhreppi. Að öðru leyti er Grunnavíkurhreppur nú eydd byggð. Ég minnist þess fyrir nokkrum árum, að ég átti tal við Pálma Einarsson landnámsstjóra, sem þá þóttist sjá fram á það, eins og margir menn, sem þarna þekktu til, að Grunnavíkurhreppur væri að eyðast, og þá var Pálmi Einarsson með tillögu um, að það þyrfti að koma þessari byggð til hjálpar, áður en hún eyddist, því að þarna væru landkostir góðir. Hann taldi, og ég hygg, að það sé alveg óyggjandi, að ræktunarskilyrði í Grunnavík séu með ágætum, og aðstaða til sjósóknar er þar líka góð. En þessi hjálp barst ekki og erfiðleikar fámennisins uxu, og að síðustu varð skriðan á s.l, hausti, að 6 eða 7 búendur fóru samtímis úr byggðinni, úr Grunnavíkinni, og fluttu sig til Ísafjarðar og hér suður á land. Ég tel, að þannig standi á nú í Snæfjallahreppi, að það eigi að koma í veg fyrir það með þjóðfélagsaðstoð, að það, sem eftir er af Snæfjallahreppi, leggist í eyði. Og ég tel og geri grein fyrir því í till. í fjórum töluliðum, að það, sem þurfi sérstaklega að gera af þjóðfétagsins hendi til þess að uppörva þetta fólk í baráttunni og koma því til hjálpar, að í fyrsta lagi að veita sérstaka fjárveitingu til virkjunar Mýrarár, þannig að öll lögbýli hreppsins fái raforku. Þarna eru hin ágætustu virkjunarskilyrði. Hreppsnefndin og hreppsbúar hafa látið raforkumálaskrifatofuna mæla þessa á um langan tíma og undirbúa virkjun, og raforkumálaskrifstofan mælir eindregið með virkjun, telur ána vel til virkjunar fallna. En vitanlega kostar þetta hátt í 2 millj. kr., þessi virkjun fyrir Æðey, Mýri, Unaðsdal, Lyngholt og Bæi, en Bæir eru stór jörð, tvíbýli, áður var það fjórbýli. En sveitarfélaginu, eða því sem eftir er af því, ekki fleiri býlum en þetta, er um megn að taka á sig virkjun Mýrarár ofan á aðra fjárfestingu, sem þessir ötulu bændur hafa staðið í, og ég hygg, að enga ráðstöfun sé hægt að gera, sem betur uppörvi þá við að halda baráttunni áfram, heldur en einmitt að þjóðfétagið komi til sérstakrar hjálpar í viðbót við þau lán og styrk, sem hægt er að fá til virkjunar á þessum stað, með sérstakri fjárveitingu. Og mér er sérstök ánægja að því að upplýsa það, að þegar þessi tíu. kom fram í nóvembermánuði í haust, áður en fjárlög voru afgreidd, var fallizt á það, að um 1/2 millj. kr. skyldi á fjárl. þessa árs vera ætluð til aðstoðar búendunum í Snæfjallahreppi til virkjunar Mýrarár, og þykist ég alveg vita., að hæstv. raforkumálaráðh. standi við það, því að hann upplýsti, að í þeirri fjárveitingu, sem um virkjanir fjallar, væri ætluð 1/2 millj. kr. til virkjunar þessarar ár, af þessu tilefni, að till. var komin fram og á þetta vax mjög sótt þá: Áætlanir raforkumálaskrifstofunnar eru sem sagt fullgerðar, og ég geri ráð fyrir, að bændurnir eða sveitarfélagið ráðist í þessa virkjun með vorinu, og það er góð byrjun. Ég fagna þessu. Það skal upplýst enn fremur, að það er ekki talíð líklegt, að Snæfjallahreppur fái nokkurn tíma raforku frá samveitum ríkisrafveitnanna, svo að sveitarfélaginu yrði aldrei séð fyrir raforku, að ég hygg, nema einmitt með virkjun Mýrarár. Þá taldi ég aðra sjálfsögðustu aðstoðina, sem þjóðfélagið gæti gert Snæfjallahreppi, að koma á vegasambandi úr Snæfjallahreppi inn yfir til Nauteyrarhrepps og koma þessu afskekkta og fámenna sveitarfétagi þannig í samband við akvegakerfi landsins. En þannig er það nú sett, að það er ekki í akvegasambandi. Það eru akvegir innan sveitar, en enn þá vantar vegagerð í Kaldalóni báðum megin við ána Mórillu og brúarmannvirki á hina miklu jökulá, Mórillu, sem fellur til sjávar í Kaldalóni. Þar er hreppurinn aðskilinn frá sinni nágrannasveit innar á ströndinni, Nauteyrarhreppi á Langadalsströnd. Ég býst þó við, að einna, eðlilegast væri, þegar Snæfjallahreppur er orðinn svona fámennur, að þegar vegasamband væri komið þarna á milli þessara sveitarfélaga, sem bæði eru fámenn, þá væru þessi sveitarfélög sameinuð, svo að burðarmáttur þeirra væri meiri til sameiginlegra aðgerða. Það fékkst nú ekki fram, að fjárveiting væri tekin til þessarar brúar og þessarar vegagerðar, nema að mjög litlu leyti á þessa árs fjárl., og voru það sveitarfélaginu eða íbúum þess mikil vonbrigði. En væntanlega gerist það nú á næsta ári og má þá vænta þess, að undir það hylli. Í þriðja lagi legg ég til, að ríkið taki að sér að dýpka innsiglinguna á Æðeyjarhöfn. Æðeyjarhöfn er einhver allra bezta höfn frá náttúrunnar hendi, þegar inn á hana er komið. En framan við höfnina er grynning, í hálfgerðri grynningu er klapparnef, sem Úfur nefnist, og af því leiðir, að bæði sundin, beggja vegna við Úfinn, verða of þröng til innsiglingar og Djúpbáturinn kemst ekki inn á Æðeyjarhöfn, nema þegar ekki lóar við stein og aðeins um háftæði. En að vetrum er þetta mjög erfitt fyrir Æðeyjarbónda, að þá er Æðeyjarhöfn ísilögð og þá verður hann að flytja sínar afurðir - hann hefur allstórt bú - út á eyjarendann með mikilli fyrirhöfn og grafa þar upp bát úr snjónum og komast þannig í samband við Djúpbátinn. En ef Æðeyjarhöfn væri fær Djúpbátnum, kæmist hann að bryggju rétt fyrir framan íbúðarhúsið í Æðey. Ég held, að þetta sé of mikið átak að ætla bóndanum, hver sem hann er, að sprengja innsiglinguna og dýpka hana að Æðey, og að þessi aðgerð mundi um alla framtíð vera bezta aðgerðin til þess að bæta aðstöðu Æðeyjarbónda. Og ég lít svo á, að þetta væri sannarlega engin styrkveiting við hann, þetta væri bara þjóðfélagsaðgerð til þess að reyna að tryggja, að náttúruforðabúr eins og Æðey er sé hagnýtt af þjóðinni. Í fjórða lagi legg ég svo til, að ríkið láti byggja ferjubryggju á Mýri. Þar er hafnaraðstaða góð, betri en nokkurs staðar annars á ströndinni, með því að þessi staður er í landvari af Æðey, sem er þar fyrir landi, en snardjúpt að klöppum þarna skammt fyrir utan Mýrarbseinn. Ég hygg því, að það væri tilvalin endastöð fyrir Djúpbátinn einmitt við bryggju á Mýri og ómetanlegt fyrir bændurna á þessari jaðarbyggð að hafa þarna góðan afgreiðslustað fyrir flóabátinn. Þetta er efni till., og ég vil vænta þess, að hv. alþm, fallist á, að það sé sérstök ástæða til þess, að þjóðfélagið komi þarna hjálpandi til og fyrirbyggi frekari eyðingu byggðar en orðin er. Eyðing Grunnavíkurhrepps og Sléttuhrepps er harmsaga, og það er fyllilega ástæða til þess, að alþm. gefi því gaum, að þeir geta komið í veg fyrir, að sú harmsag: verði framhaldssaga. Og það er alveg ástæðulaust að láta hana verða það. Ég tel hér ekki vera um persónulegar styrkveitingar að ræða til þeirra manna, sem búa í Snæfjallahreppi nú, og væru þó þeir menn fyrir atorku sakir allra góðra hluta maklegir. Ég tel þetta vera þjóðfélagsráðstöfun, sem þjóðfélaginu beri að gera, til þess að blómlegar byggðir með góðum jarðnytjum leggist ekki í eyði. Auk ræktunarskilyrðanna, sem allar þessar jarðir í Snæfjallahreppi, sem nú eru í byggð, eiga, má þess enn geta, að jarðhiti er í Unaðsdalslandi og ekki ólíklegt, - hann liggur það nærri bæjum, - að hann mætti nytja fyrir þessa byggð, e.t.v. alla. Ég tel því, að hér sé alls ekki ómerkilegt mál á döfinni, og ég vænti góðra undirtekta við það og hef þegar skýrt frá því, að að nokkru leyti hefur málið þegar fengið góðar undirtektir, þó að till. væri þá bara aðeins fyrir skömmu fram komin, þegar fjárlög voru afgreidd. En framhald þarf á því að verða, ef að gagni á að koma. Ég legg til, herra forseti, að till. verði vísað til fjvn. og umr. um hana nú frestað, því að um hana hefur verið ákveðin ein umræða.