Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta er eitt af þeim tekjuaukafrv., sem ríkisstj. hefur hlutazt til um, að borin yrðu fram á Alþ. Það var flutt af hv. fjhn. Ed. og hefur gengið í gegnum þá d. og kemur óbreytt til Nd. Frv. þetta hefur verið rætt svo mikið, bæði á Alþ. og utan þings, að ég tel ástæðulaust að þreyta hv. þm. með langri framsöguræðu. Ég skal aðeins með örfáum orðum gera grein fyrir höfuðefni frv. Í frv. er gert ráð fyrir, að árinu 1945 verði lagður skattur á veltu þess árs hjá verzlunar- og iðnfyrirtækjum. Skatturinn er mismunandi hár, eftir því hverrar tegundar atvinnureksturinn er. Samkv. 3. gr. frv. er ætlazt til, að á heildsölu og umboðssölu verði skatturinn 11/2% af veltunni, með þeirri takmörkun þó, að hann fari aldrei yfir 25% af umboðslaunum. Af smásölunni verður veltuskatturinn 1% og eins af iðnfyrirtækjum, 1%. Nokkrar vörur eru undanþegnar skattinum. Það eru allar vörur, sem seldar eru úr landi, andvirði mjólkur og mjólkurafurða, kjöts, nýs, frosins, reykts og saltaðs, fisks, nýs, frosins og saltaðs, að síld meðtalinni, þegar vörur þessar eru seldar af framleiðendum þeirra eða í heildsölu. Ég vil aðeins láta þess getið, að ástæðan fyrir því, að hærri skattur er lagður á heildsölu, þrátt fyrir yfirleitt lægra álag, er sú fyrst og fremst, að talið hefur verið, að heildsalan hafi gefið meiri arð á undanförnum árum en smásalan og þar af leiðandi sé gjaldþolið meira hjá þeim fyrirtækjum, sem heildsölu hafa rekið. Enn fremur er þess að gæta, að heildsalan er yfirleitt, þó að undantekningar séu frá því, rekin í hlutafélagsformi, og njóta því heildsölufyrirtæki, að svo miklu leyti. sem þau eru rekin sem hlutafélög, þeirra skattafríðinda, sem hlutafélög njóta samkv. gildandi skattar. Þeim er heimilt að leggja 20 af hundraði í varasjóð, án þess að skattur sé á lagður. Samkv. 7. gr. frv. er ákvæði þess efnis, að óheimilt sé að telja skattinn í kostnaðarverði vöru eða taka á annan hátt tillit til hans við verðákvörðun. Í 8. gr. er ákvæði um, að samvinnufél. og samvinnusamböndum sé eigi skylt að leggja í varasjóð gjald af viðskiptaveltu sinni á árinu 1945, eins og þeim ber að gera samkv. l. frá 1937. Þetta þótti rétt í varúðarskyni, að leysa samvinnufél. frá þessari skattgreiðslu, þar sem hér er um óvenjulegt skattaálag að ræða. Loks er í 9. gr. ákvæði um, að skattur þessi sé ekki frádráttarbær við ákvörðun skatts á tekjur. Því hefur verið hreyft, bæði innan þ. og utan, að þessi skattur væri ranglátur og hann kæmi mjög misjafnt niður á þau fyrirtæki, sem hann er lagður á. Út af þessari aths. vildi ég aðeins segja það, að það hefur þráfaldlega verið á það minnzt á undanförnum árum, að stríðsgróðinn hafi eigi verið nægilega skattlagður. Þau fyrirtæki í landinu, sem aðallega munu vera talin stríðsgróðafyrirtæki, eru annars vegar stórútgerðarfélög og svo ýmis af þeim fyrirtækjum, sem reka verzlun og iðnað. Fram hefur komið frv. um að leggja skatt á stórútgerðina, og hefur það gengið gegnum hv. Ed. Þessu frv. er ætlað á sama hátt, eins og frv. um veltuskatt á útgerðina, að ná til annarra þeirra fyrirtækja, sem hægt er að tala um stríðsgróða hjá, þ.e.a.s. verzlunar- og iðnaðarfyrirtækja. Það má vel vera, að þessi skattur komi ekki alls kostar réttlátlega niður að því leyti, að afkoma þeirra fyrirtækja, sem skatturinn verður lagður á, hefur vitanlega verið æðimisjöfn. En þetta er ekkert séreinkenni á þeim skatti, sem hér um ræðir. því að það má vafalaust segja um alla skatta, að þeir komi misjafnlega niður, og það jafnvel þeir skattar, sem minnstri gagnrýni hafa sætt. Skal ég ekki fara nánar út í þetta nú, því að síðar mun gefast tækifæri til þess. Eins og segir í grg. fyrir frv. er gert ráð fyrir því, að skatturinn muni gefa í tekjur árið 1945 ca. 9–10 millj. kr. Þetta er sjálfsagt miklu fremur ágizkun en áætlun, þótt að vísu hafi verið gerð tilraun til þess að athuga þetta af mönnum, sem góð skilyrði hafa til þess að gera sér grein fyrir þessu, en þeir létu þess getið, að mjög erfitt væri að gera nokkra áætlun um þetta. Vildi ég samt vænta þess, að þessi áætlun eða ágizkun sé ekki mjög óvarleg. Skal ég svo ekki fjölyrða um þetta frv. nú og vil leyfa mér að vænta þess, að frv. gangi til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. - Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að fara að ræða almennt um þennan skatt, sem hér er til umr., því að vafalaust mun síðar gefast tækifæri til þess. þegar málið kemur frá hv. fjhn. - Ég vil þó aðeins á þessu stigi bera fram eina fyrirspurn til hæstv. fjmrh., og gæti svar við henni einnig komið til athugunar í sambandi við meðferð þessa máls í nefnd. Eins og hæstv. fjmrh. gat um, er í 3. gr. frv. gerð undantekning að því er þennan veltuskatt snertir. Þar er ákveðið, að undanþegið veltuskattinum skuli fyrst og fremst vera andvirði vöru, sem seld er úr landi, og auk þess andvirði mjólkur og mjólkurafurða, kjöts, nýs, frosins, reykts og saltaðs, og fisks, sem verkaður er með sama hætti, en þessar vörur eru aðeins undanþegnar veltuskatti, þegar þær eru seldar af framleiðanda þeirra eða í heildsölu. Það er einmitt í sambandi við það. sem þarna segir, að þessar vörur séu því aðeins undanþegnar veltuskatti, að þær séu seldar af framleiðanda þeirra. sem ég vildi spyrjast fyrir um það hjá hæstv. fjmrh., hvort þetta bæri að skilja innan svo þröngra takmarkana, að það væri eingöngu sá maður, sem sjálfur framleiðir vöruna, og hann verði einnig sjálfur að hafa á hendi sölu á henni, sem verði undanþeginn veltuskattinum, eða hvort mætti leggja þann skilning í þetta, að þetta undanþáguákvæði taki einnig til þeirrar vöru, sem þau félög selja, sem bændur hafa komið sér upp til þess að selja vöru sína, og á ég þar við félög, sem eingöngu hafa það verkefni með höndum fyrir bændur að koma vöru þeirra í verð. Til þess að gera þetta gleggra vildi ég benda á Sláturfélag Suðurlands, sem er félagsskapur, sem eingöngu hefur haft það verkefni með höndum að verka og selja kjöt fyrir þá bændur, sem eru í þessum félagsskap. Ég vildi vænta þess, að það mætti leggja þann skilning í þetta undanþáguákvæði, að það tæki til þeirrar vöru, sem þannig er ástatt um, því að það er vissulega framleiðandinn sjálfur, sem stendur að sölunni í þessu tilfelli. Og því fremur finnst mér ástæða til þess að leggja þennan skilning í þetta atriði, þar sem segir enn fremur í 3. gr. frv., að þetta undanþáguákvæði nái einnig til þeirra, sem ekki eru bókhaldsskyldir. Skilst mér þetta vera í sambandi við það, að erfitt mundi verða að innheimta skattinn undir þeim kringumstæðum, en það er vissulega þannig ástatt um hvern einstakan bónda, sem framleiðir vöru sína og selur frá búi sínu gegnum félagsskap bænda, að hann er ekki bókhaldsskyldur og ætti með þessu ákvæði að vera undanþeginn veltuskatti, ef ég skil þetta rétt. Ég vildi aðeins leggja þessa fyrirspurn hér fram. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða um málið á þessu stigi.



Herra forseti. - Hæstv. fjmrh. minntist á, að þetta mál hefði verið talsvert mikið rætt í hv. Ed. og eins utan þ., og er það að vísu rétt. Eigi að síður er full þörf á því, að þetta mál verði einnig ýtarlega rætt hér í þessari hv. d., en ég hef hugsað mér að geyma umr. af minni hendi, þangað til það kemur aftur úr n., og ræða þá annaðhvort við 2. eða 3. umr. Ég geri þetta af þeim ástæðum, að ég sé, að það muni verða notadrýgra fyrir þinghaldið, að málið komist í n. í dag og að umr. fari frekar fram, er málið kemur úr n., og er þetta gert í trausti þess, að hæstv. forseti verði ekki á móti því, þótt málið verði rætt almennt við 2. umr., en slíkt verður betra fyrir þingstörfin. - Það leiðir af sjálfu sér, þótt Framsfl. sé mótfallinn þessu máli, þá vill hann ekki láta þá afstöðu sína verða til þess að tef ja þinghaldið; og þess vegna er þessi málsmeðferð við höfð. Ég vil aðeins segja það út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði, að ég fyrir mitt leyti lít á þetta mál sem þrotabúsyfirlýsingu um þá stefnu, sem nú er við höfð í fjármálum landsins, og það hlýtur að liggja í augum uppi, að það er meira en litið bogið við það, að á þessum mestu gróðaárstímum skuli þurfa að grípa til skattaaðferðar, sem allir munu sammála um, að sé neyðarráðstöfun, og þarf hér áreiðanlega endurskoðunar við. Út af því, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh., að hér væri sérstaklega lagt á stríðsgróðann, þá er auðvitað ekki hægt að hugsa sér öllu undarlegri aðferð á því en með þeirri, sem hér er hugsuð, því að þannig gæti vel farið samkvæmt þeim reglum, sem hér eru fyrirhugaðar, að menn greiði gjöld til ríkisins í engu hlutfalli við þann gróða, sem þeim hefur áskotnazt, hvað þá heldur í hlutfalli við þann stríðsgróða, sem þeim hefur áskotnazt á undanförnum árum. En eins og ég hef áður sagt, læt ég umr. um þetta bíða, þangað til málið kemur úr n.

Forseti (JörB): Ég get á það fallizt af minni hálfu. að það kunni að reynast hyggilegri vinnubrögð, ef menn geta látið sér lynda, að aðalumr. fari fram við 2. umr., og býst við, að slíkt muni reynast hagkvæmara hvað snertir afgreiðslu málsins.



Ég er hv. 2. þm. S.-M. þakklátur fyrir það að vilja greiða fyrir málinu til n. - Að öðru leyti gefur ræða hans ekki mikið tilefni til andsvara: Mér sýnist hins vegar ástæðulaust fyrir hv. þm. að tala um þrotabúsyfirlýsingu af hálfu ríkisstj., því að í raun og veru hefur hún fylgt ráðum flokks þessa hv. þm., hvað efni þessa frv. snertir, þar sem hvergi hefur verið hrópað hærra um skattaálagningu á stríðsgróðann heldur en í blaði hans flokks, og það, sem ríkisstj. er nú að gera, er einmitt að leggja veltuskatt á þennan gróða. Hv. þm. sagði, að það væri ekki trygging fyrir því, að þessi skattur á stríðsgróðann kæmi í hlutfalli við veltuna. Þótt nokkuð sé til í þessu í einstökum tilfellum, þá er það samt svo, að ekki er um stórkostlegan stríðsgróða að ræða nema þar, sem veltan hefur verið mjög mikil, og þess vegna kemur þessi skattur á stríðsgróðann í flestum tilfellum í nokkuð svipuðu hlutfalli og sá gróði hefur verið. Út af fyrirspurn hv. þm. Borgf. vildi ég segja það, að eins og 3. gr. frv. ber með sér, verða þær landbúnaðar- og fiskafurðir, sem þar eru greindar, ekki skattskyldar, þegar þessar vörur eru seldar af framleiðanda þeirra eða í heildsölu. Hann spurðist fyrir um, hvernig viðhorfið yrði hjá sumum félögum bænda, eins og t.d. Sláturfélagi Suðurlands. Eins og frv. er nú, verður fyrst og fremst undanþegin veltuskattinum sala bænda til þess konar félagsskapar og sala hans í, heildsölu. Aftur á móti mun útsala kjötbúða í bæjum verða að greiða veltuskatt af sölu sinni og jafnframt af kjöti eins og öðru, sem þar er selt, en nú er í mörgum búðum selt meira af öðrum .vörum en óunnu kjöti. Ég skal. geta þess, að hugsun stj. var upphaflega sú, að kjöt væri algerlega undanþegið veltuskatti. af því að stj. leit svo á, að búið væri að semja um það við bændur, að þeir fengju tiltekið verð fyrir afurðir sínar á árinu 1945, og vildi stj. að sjálfsögðu ekki ganga á gerða samninga hvað það snertir. Hins vegar var talið, þegar farið var að athuga þetta nánar, að í framkvæmdinni mundi það verða algerlega óframkvæmanlegt að undanþiggja kjöt undan veltuskatti, þegar það er selt í smásölu. því að verzlanirnar þyrftu að hafa alveg sundurliðað bókhald til þess að þær gætu gefið upp, hvað þær hefðu selt mikið af kjöti og öðrum vörum, og býst ég varla við, að verzlanirnar vildu vinna þetta til. En þó að veltuskatturinn sé lagður á vörur í smásölu, á hann ekki að hafa nein áhrif á verð vörunnar í útsölu, en hins vegar má gera ráð fyrir því, að hagnaðurinn af útsölunni verði minni en ella mundi verða. Það sama gildir um kaupfélögin, að þar verður að gera ráð fyrir því, að þau geti ekki úthlutað eins miklum arði til félagsmanna og þau mundu gera, ef skatturinn væri ekki lagður á. - Um mjólkina er það að segja, að ég geri ráð fyrir því, að eftir frv. sé öll útsala mjólkur undanþegin skattinum, en síðan hefur verið upplýst, að einhver mjólk væri seld í umboðssölu, en hins vegar má gera ráð fyrir því, að notað verði ákvæði 10. gr. frv. til þess að undanþiggja þá mjólk veltuskattinum, af því að upplýst er, að þau umboðslaun, sem tekin eru fyrir þessa mjólkursölu, eru svo lág, að hætta yrði á, ef veltuskatturinn yrði lagður þar á, að það kæmi til frádráttar mjólkurverðinu, og kæmi þannig yfir á ríkissjóð aftur að greiða það, því að stj. yrði að greiða kr. 1,23 fyrir hvern mjólkurlítra, svo að ég tel víst, að umboðssala mjólkur yrði undanþegin samkv. ákvæði 10. gr. Ætla ég nú, að ég hafi svarað þeirri fyrirspurn, sem hv. þm. Borgf. beindi til mín.



Ég vildi leyfa mér að segja örfá orð út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði, sem annars gæti gefið tilefni til margra orða, en mun ræða það síðar. Hæstv. fjmrh. var ekki ánægður með það, sem ég sagði varðandi það, að þetta mál væri þrotabúsyfirlýsing um fjármálastefnu hæstv. ríkisstj., sem ég mun rökstyðja nánar við síðari umr. Hæstv. ráðh. sagði að hér væri ráðgerður skattur á stríðsgróðann. Ég vildi benda hæstv. ráðh. á, að það fer ekki alls kostar vel saman af hans hendi, þegar hann kallar þetta skatt á stríðsgróðann, en lýsir því yfir hitt veifið, að sé neyðarúrræði til þess að afla ríkissjóði tekna, en gæti komið ranglátlega niður með því móti, sem hér er ráðgert, og þar sem þessi skattur gæti jafnvel orðið að eignarskatti, sem yrði lagður á í hlutfalli við eignir manna. Það mun sönnu nær, að vart mun hægt að komast lengra á rangri braut en að halda því fram, að skattur, sem lagður er á almenna vöruumsetningu og jafnhátt á alla vöru, sé skattaálagning á stríðsgróðann. Það er tæplega hægt að komast lengra í öfugmælum en að halda slíku fram. - Hæstv. fjmrh. minntist á það, að ég ætti ekki að vera svo viðkvæmur fyrir þessari skattaálagningu, því að í rauninni væri hér farið eftir ráðum flokksblaðs míns. Ég veit ekki, hvort það er meining hæstv. ráðh., ef hann vill bæta því ofan á allt annað, að það sé eftir ráðleggingum flokks míns, að þessi veltuskattur verði lagður á. 



Herra forseti. - Hæstv. fjmrh. hefur nú gert till. um, að þetta frv. fari til n., sem ég á sæti í, svo að ég skal ekki segja margt um það á þessu stigi málsins. Ég hafði þá hugsað mér að gera fyrirspurn til hæstv. fjmrh. um það sama atriði, sem hv. þm. Borgf. gerði að umtalsefni í ræðu sinni. Hæstv. ráðh. hefur nú svarað fyrirspurn hans, en mér fannst í því svari koma fram nokkur misskilningur hjá hæstv. ráðh. Hann var að tala um - t.d. að því er snertir Sláturfélag Suðurlands. sem hv. þm. Borgf. minntist á í þessu sambandi, - að bændur mundu ekki þurfa að greiða veltuskatt af verðmæti þeirrar vöru, sem þeir seldu félaginu, en aftur á móti mundi félagið þurfa að borga skatt af andvirði þeirrar vöru, sem seld er í búðum þess í smásölu. - Ég hef nú staðið í þeirri meiningu, og ég held, að hún sé rétt, að þetta félag kaupi ekki vörur af félagsmönnum sínum, heldur starfi sem umboðsverzlun fyrir þá, og þannig er þetta um samvinnufélögin, þau kaupa ekki vöruna af sínum félagsmönnum, heldur taka hana til sölu fyrir þeirra reikning. Það er því þarna um að ræða sölu frá framleiðendum. Hins vegar skildist mér á hæstv. fjmrh., að t.d. mjólkursamsalan mundi verða undanþegin þessum skatti, vegna þess að þar væri um að ræða umboðsverzlun, sem tæki mjólk í umboðssölu fyrir framleiðendur. Ég vil benda hæstv. fjmrh. á það, að hér er alveg nákvæmlega um hið sama að ræða hvað snertir Sláturfélagið, samvinnufélögin og kaupfélögin, að þau taka vöruna, t.d. kjötið, eingöngu í umboðssölu frá sínum félagsmönnum. Hins vegar skildist mér á hæstv. fjmrh., að það væri ekki ætlun hæstv. ríkisstj., að þetta gjald yrði á neinn hátt til þess að lækka það verð, sem framleiðendur ættu að fá fyrir framleiðsluvörur sínar, samkvæmt því samkomulagi, sem gert var í haust, en samt finnst mér réttara að taka það fram í frv., að sölufélög framleiðenda verði undanþegin skattinum, að því er snertir þessar vörur. Ef það er ekki gert, mun afleiðingin verða sú, að ríkissjóður verður að greiða þeim mun meira til þeirra. til þess að þau geti borgað út hið tiltekna verð fyrir framleiðsluvörurnar. Mér finnst ástæða til þess að taka þetta til meðferðar í n., þegar málið verður þar til athugunar í heild, og væri gott að fá nánari skýringar á þessu frá hæstv. fjmrh.



Út af því, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði, skal ég aðeins láta þess getið, að ég er mjög fús til þess að taka það til athugunar með hv. fjhn., hvort hægt væri að koma þessu fyrir á annan hátt en gert er í frv. - Það er rétt, sem hann sagði, að svo er til ætlazt, að þessi skattur hafi ekki áhrif á það verð, sem bændur eiga að fá borgað fyrir vöru sína. Ég hef látið þess getið áður, að ríkisstj. ætlar sér að standa fullkomlega við það samkomulag, sem gert var á síðastliðnu hausti, þótt mjög erfitt sé í framkvæmdinni að skilja kjöt í smásölu frá öðrum vörum. en eins og ég hef sagt áður, er ég reiðubúinn til samvinnu við hv. fjhn.