Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls lofaði ég því að afla upplýsinga um ákveðna liði. Þeim liðum er svo háttað, að yfirskoðunarmenn hafa talið, að þeir hafi ekki fengið nógu greinargóð svör varðandi þá, og þess vegna vísað til aðgerða Alþ. Þær upplýsingar, sem ég get gefið, eru lítið annað en það, sem fyrir liggur og yfirskoðunarmennirnir hefðu hæglega getað fengið. En ég lofaði þessu, og til þess að uppfylla það loforð, skal ég gefa nokkrar upplýsingar um þetta. Það er þá fyrst aths. 18, varðandi eignir skipasmíðastöðvarinnar við Elliðaárvog og Landssmiðjunnar. Hvað eignir skipasmíðastöðvarinnar snertir, hef ég engu, að bæta við þær upplýsingar, er fyrir liggja. Það er kunnugt, að Landssmiðjan beið fjárhagslegt tjón í sambandi við byggingu bátanna, en þó held ég, að ástæðulaust sé að átelja þá ráðstöfun. Um leið og bátasmíðarnar hættu, var skipt um forstjóra, og var árið 1947 fyrsta starfsár nýja forstjórans. Hagur Landssmiðjunnar var þröngur árið 1947, svo að fjmrn. varð að lána henni peninga, til þess að allt stæði ekki fast eða beinlínis yrði að loka henni. En það er ánægjulegt, að hagur hennar hefur síðan sífellt farið batnandi. Rekstur Landssmiðjunnar er nú kominn á nokkurn veginn heilbrigðan grundvöll, og má ætla, að hagur hennar batni áfram. Ég þykist vita, að hv. dm. sé þetta gleðiefni, ekki síður en mér. Þá er 20. aths., varðandi byggingu Síldarverksmiðja ríkisins. Um þetta mál voru nýlega gefnar upplýsingar í Sþ., og hér í d. var kveðið hart að orði um byggingu verksmiðjanna á Skagaströnd og Siglufirði, er reyndust óhóflega dýrar, og halið, að rannsaka þyrfti þetta mál vel. Árið 1947 voru settir í þetta tveir lögfræðingar, er sátu lengi og gáfu síðan skýrslu til fyrrv. stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, er þá hóf nýja rannsókn á málinu, sem sumir af stjórnarmeðlimum verksmiðjanna tóku þátt í. Í umr. í Sþ. kom í ljós, að stjórn verksmiðjanna hefur nú fengið í hendur niðurstöður þessarar rannsóknar, en hefur enn ekki tekið ákvörðun um það, hvort heimta eigi aðra rannsókn eða láta þetta nægja. Þetta eru sömu upplýsingar og hæstv. atvmrh. gaf í Sþ. Þá er aths. 25 varðandi fiskflutninga, er fram fóru árið 1945, að á þeim hafi orðið mikið tap. Það stendur svo: „Yfirskoðunarmenn óska ýtarlegra skýringa á orsökinni til þessa mikla tjóns, sem á fiskflutningunum hefur verið“. Þetta tjón nam 2 millj. og 221 þús. kr. ?rg hef hér í höndum skýrslu þá, er sjútvmrn. barst frá fiskimálan. varðandi þetta. Vil ég til skýringar, með leyfi hæstv. forseta, lesa þessa skýrslu, en hún er dags. 1. sept. 1947: „Í framhaldi af bréfi voru 30. júlí og mótteknu bréfi hæstvirts ráðuneytis, dags. 6. ágúst s.l., leyfum vér oss hér með að senda hæstvirtu ráðuneyti yfirlitsreikning yfir fiskflutninga þá, er fiskimálanefnd hafði með höndum fyrir ríkissjóð á árinu 1945, þar sem nú hefur verið endanlega gengið frá samkomulagi um þau deiluatriði, er uppi voru við hina færeysku aðila. Samkvæmt ársuppgjöri nefndarinnar fyrir árið 1945 var halli á rekstri skipanna þá kr. 2.078.333.56. Auk þess hafði nefndin samkvæmt bréfi atvmrn., dags. 15/2–'47, fært ríkissjóði til gjalda kostnað við e/s Lagarfoss og e/s Selfoss, vegna þess að skipin voru tekin til kolaflutninga nokkuð af þeim tíma, er þau voru leigð til fiskflutninga. Hæstvirtu ráðuneyti voru á sínum tíma sendir reikningar yfir þessi frátök skipanna, sem námu alls kr. 252.362,17. Nefndin hafði á því ári einnig á hendi söfnun skýrslna, útreikning og greiðslu verðjöfnunargjalds á fiski, og námu útgjöld við það kr. 114.470.85. Alls urðu útgjöldin á árinu því kr. 2.445.166.58. Í lok ársins 1945 var þó vitað, að stórkostlegur ágreiningur var á milli nefndarinnar og Rederiforeningen í Þórshöfn út af leigutíma skipanna, tryggingum o.fl., svo að viðskiptum var á engan hátt lokið. Þar að auki gerðu félagssamtök hinna færeysku sjómanna kröfu til viðbótarkaups fyrir flutning á sementi og salti til landsins með skipunum og auk þess kauphækkun vegna lækkaðs verðs á fiski í Bretlandi á útgerðartímabilinu. Fiskimálanefnd hafði í sambandi við lausn þessara deilna lögfræðilega aðstoð og auk þess náið samstarf við hæstv. atvmrn. um endanlega afgreiðslu þessara deiluatriða í öllum aðalatriðum. Nokkuð af þessum kröfum varð nefndin að fallast á að greiða og hefur þannig á árinu 1946 samþykkt greiðslur á kr. 238.939.52. Skrifstofukostnaður á því ári vegna uppgjörsins og ýmis kostnaður í kringum það var reiknaður kr. 33.700.83. Frá áramótum 1945 til 31. júlí 1946 hefur nefndin orðið að greiða vexti af hlaupareikningsláni við Landsbankann vegna útgerðarinnar, þar sem nefndinni hafði ekki verið fengið neitt fé til rekstrarins af hálfu ríkissjóðs. Vextir þessir, að upphæð kr. 85.985.49, eru því færðir ríkissjóði til skuldar. Þá eru einnig á því ári færðar yfir á ríkissjóð skuld Sverris Júlíussonar, Keflavík, kr. 244.865.49, og skuld Sölusamlags útvegsmanna á Hornafirði, kr. 33.640.80. Andvirði þeirra fiskkassa, sem notaðir voru til fiskflutninga, er þar og uppgefið kr. 413.087.04. Þó að samkomulagi hafi verið náð, bæði um kaupkröfur Færeyinga og leigu fyrir skipin, þá var þó eigi endanlega frá því gengið fyrr en á þessu ári, eins og nánar kemur fram í bréfi fiskimálanefndar til hæstv. ráðuneytis, dags. 19. júní s.l., og nemur sú lokagreiðsla, sem þá var samþykkt, alls kr. 118.924.11. Nokkur brögð voru að því á útgerðarárinu 1945, að skipsmenn höfðu tekið út bæði í vörum og peningum á hinum ýmsu hleðsluhöfnum á landinu og einnig í Englandi svo mikið, að kaup þeirra hrökk ekki fyrir því. Á þennan hátt urðu til skuldir hjá hinum ýmsu skipsmönnum. N. vildi gera skipstjórana ábyrga fyrir þeim skuldum, sem þannig voru til komnar, og tilkynnti það um leið og uppgjör voru send og hélt eftir af kaupinu því, sem nam þessum skuldum. Nokkur ágreiningur reis út af þessu, en varð að lokum að samkomulagi, að skipstjórafélagið reyndi að innheimta það af þessum skuldum, sem mögulegt væri. Þetta tókst að mestu, og hefur n. fært þá upphæð ríkissjóði til tekna, kr. 7.971.71. Eins og sjá má af yfirlitinu, hefur n. fært ríkissjóði til tekna andvirði þeirra fiskkassa, sem hún hefur selt, kr. 46.804.00 og kr. 20.935.50. Þá hafa á þessu ári verið greiddar frá Seyðisfirði kr. 1.350.00 fyrir fisk, sem tekinn var úr einu skipinu vegna þess, að hann var dæmdur óhæfur til útflutnings. Vér væntum þess, að þessar upplýsingar um rekstur þennan í aðalatriðum, auk þess sem áður hefur verið sent ráðuneytinu, megi til skýringar á meðfylgjandi reikningsyfirliti. Vér viljum benda á samkvæmt framanrituðu og með tilvísun til bréfs vors 19. júní s.l., að enn þá hefur ekki farið fram greiðsla á 317.923 kr., sem oss ber að greiða til í æreyja samkvæmt gerðu samkomulagi, og verði langur dráttur á því enn þá, er ekki ólíklegt, að hinir færeysku aðilar setji fram kröfu um dráttarvexti. Það er því mjög nauðsynlegt, að hæstv. ráðuneyti geri nú þegar ráðstöfun til þess, að oss verði greiddar þær kr. 580.675.40, sem er skuld ríkissjóðs, eða a.m.k. til bráðabirgða kr. 317.923.00, sem greiða þarf nú þegar til hinna færeysku aðila.“ 26. aths. er varðandi bátasmíðar, og skal nú gerð nokkur grein fyrir þeim. Á árunum 1943 og 1944 hafði ríkisstj. með höndum athugun á möguleikum á smíði fiskiskipa í Svíþjóð. Eftir að leyfi sænskra stjórnarvalda var fengið fyrir smíði 45 tréskipa, voru uppdrættir gerðir af tveimur stærðum skipa, 50 rúmlesta og 80 rúmlesta, og tilboða leitað hjá sænskum skipasmíðastöðvum í smíði þeirra, og einnig var leitað tilboða í vélarnar. Áður en tilboðin voru samþykkt, var spurzt fyrir um það hjá þingflokkunum, hvort þeir teldu rétt að samþykkja framkomin tilboð á umræddum 45 skipum, þrátt fyrir óvissu þá, sem var um kaupendur skipanna. Að fengnu samþykki allra þingflokkanna var sendiráðinu í Stokkhólmi hinn 19. sept. 1944 falið að samþykkja hagkvæmustu tilboðin. Væntanlegum kaupendum var tilkynnt, að þeir yrðu að greiða 125.000 kr. upp í andvirði 50 rúmlesta skipanna og 150.000 kr. upp í andvirði 80 rúmlesta skipanna. Vegna örðugleika kaupenda á greiðslu hins tilskilda framlags var það af stjórn þeirri, er tók við völdum í októbermánuði 1944, lækkað niður í 60.000 á minni skipin og 75.000 á þau stærri. Á árinu 1945 var samið um smíði 5 skipa til viðbótar, eða alls 50 skip. Fyrstu skipin komu. heim á árinu 1946 og það síðasta árið 1948. Með lögum nr. 41/1946 var stofnlánadeild sjávarútvegsins stofnuð, og var gert ráð fyrir, að hún veitti lán út á öll Svíþjóðarskipin. Strax og reikningar yfir smíði hvers einstaks skips höfðu borizt ráðuneytinu, voru væntanlegir kaupendur krafðir um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðsins að frádregnu stofnláni. Þrátt fyrir hin hagkvæmu lánskjör stofnlánadeildarinnar gekk kaupendum mjög erfiðlega að gera skil, sem stafaði fyrst og fremst af aflabresti á síldveiðunum undanfarin ár. Nú var um tvennt að velja, annaðhvort að rifta kaupunum og reyna að selja skipin hæstbjóðanda eða lána eftirstöðvarnar til bráðabirgða þeim, sem upphaflega höfðu pantað skipin. Eins og hag útgerðarinnar var komið, mátti gera ráð fyrir, að ef mörg skip af sömu stærð yrðu boðin til kaups, þá mundu þau ekki seljast fyrir kostnaðarverð og ríkissjóður verða fyrir stórkostlegu tapi. Fyrrv. ríkisstj., er sat að völdum til 4. febr. 1947, ákvað því að lána kaupendunum eftirstöðvarnar af kostnaðarverði skipanna til bráðabirgða, og hefur ríkisstjórn sú, er sat að völdum til 6. des. 1949, fylgt sömu reglu. Á árinu 1947 var öllu starfsfé stofnlánadeildar ráðstafað, og hafði þá 33 skipum verið veitt stofnlán, en 17 skip voru óuppgerð. Til þess að gera kaupendum Svíþjóðarbátanna jafnt undir höfði, var 13 af þessum 17 skipum veitt lán úr ríkissjóði með sömu kjörum eins og um stofnlán væri að ræða og skuldabréfin falin Landsbankanum til varðveizlu. Fjögur skip eru hins vegar óuppgerð. Jafnframt var ráð fyrir því gert, að ráðstafanir yrðu gerðar til þess að auka starfsfé stofnlánadeildarinnar og hún innleysti síðan þessi skuldabréf. Eins og að framan segir, samþykktu allir stjórnmálaflokkar á Alþingi, að ráðizt yrði í smíði Svíþjóðarskipanna, þrátt fyrir að á þeim tíma væri engin vissa fyrir, að ríkissjóður yrði skaðlaus af þessum framkvæmdum. Jafnframt hefur Alþingi á sama tíma, sem smíði Svíþjóðarbátanna stóð yfir, veitt útvegsmönnum fjárhagslega aðstoð, er nemur á annan tug milljóna, vegna aflabrestsins á síldveiðunum. Það virðist því algerlega hafa farið í bága við stefnu Alþingis að svipta kaupendurna umráðarétti yfir skipunum vegna fjárhagsvandræða þeirra. Þá er annar þáttur þessa máls, sem eru bátar smíðaðir innanlands. Á árinu 1945 ákvað ríkisstj. að láta smíða innanlands á næstu 1–2 árum 50 fiskibáta, ef kaupendur fengjust. Umsóknir bárust um mun fleiri báta, en ráðgert var að smíða, og var þá leitað tilboða í smíði þeirra. Síðan var ákveðið, að smíðaðir yrðu aðeins 26 bátar, 17 bátar 35 rúmlestir, 7 bátar 55 rúmlestir og 2 bátar 62 rúmlestir. Samningar um smíði bátanna voru á þá leið, að skipasmíðastöðvarnar áttu að leggja til allt efni og vinnu ásamt öllum venjulegum tækjum og vélum, að undanteknum aðalvélum, sem ráðuneytið átti að útvega sérstaklega. Við smíði bátanna hafa þeir reynzt nokkru stærri, en í upphafi var gert ráð fyrir, þannig: 35 rúml. bátar reyndust 37–44 rúmlestir 55 - - - 66 - 62 - - - 65 - Kostur hefur það þótt, að bátarnir reyndust þetta stærri, en þar sem verðið var miðað við rúmlestastærð (7.700 kr. rúmlest), verða þeir talsvert dýrari. Söluskilmálar eru þeir, að kaupendur lögðu fram við kaup 100 þús. kr. fyrir stærri bátana og 70 þús. fyrir þá minni. Í þremur tilfellum hefur aðeins verið krafizt 60 þús. kr. útborgunar fyrir minni bátana og einn bátur án nokkurrar útborgunar, samkv. þál. frá 23. maí 1947. Fiskveiðasjóður lánar um helming kostnaðarverðs, síðan lán úr styrktar- og lánasjóði fiskiskipa, 100 þús. kr. út á stærri bátana, en 90 þús. kr. út á þá minni. Eftirstöðvar kaupverðsins lánar ríkissjóður til bráðabirgða með veði í bátunum. Bátarnir eru seldir fyrir kostnaðarverð að viðbættum 4% vöxtum af því fé, sem ríkissjóður hefur í þá lagt, hvern fyrir sig. Allir stærri bátarnir eru þegar seldir, og af þeim eru 8 fulluppgerðir. Hefur söluverð þeirra numið samtals 5.422.094 kr. Um einn bátinn hefur svo um samizt, að skipasmíðastöðin ætlar sjálf að kaupa hann, án aflvélar. Ég geri ráð fyrir, að hv. þdm. hafi fengið með þessari skýrslu nokkrar upplýsingar varðandi þessi mál, þótt þetta sé ekki nægilegt, ef athuga ætli málið „kritiskt“ eða endurskoða allar ráðstafanir og gerðir í þessu máli. Sá maður, sem fór hvað mest með þessi mál í stjórnarráðinu, var hr. Gunnlaugur Briem, sem verið hefur ráðunautur ríkisstj. í málum þessum. Ég held að fullyrða megi, að þessi maður hafi af fremsta megni gætt hagsmuna ríkissjóðs. Að vísu reyndust allar aðstæður mjög óhagstæðar, þar sem allir þeir menn, sem festu kaup á bátunum, byggðu vonir sínar á síldveiðunum fyrir Norðurlandi, en þær hafa nú brugðizt, eins og öllum er kunnugt um. Af þeim sökum skyldi engan undra, þátt ráðuneytið hafi orðið að teygja sig sem lengst og oft hlaupa undir bagga í þeirri von, að úr raknaði hjá mönnum. Ég held, að hver sá maður, sem verið hefði í sporum Gunnlaugs Briems og ráðuneytisins, hefði líkt aðhafzt, ef ekki hefði átt að binda fleyin við land. Hins vegar hef ég áður haldið því fram, að kaupin á Svíþjóðarbátunum hafi verið verri spekúlasjón eða kaup, en kaupin á þeim bátum, sem smíðaðir voru hér innanlands. Sú spurning liggur fyrir frá yfirskoðunarmönnum landsreikningsins, hvort hin innlenda bátasmiði, sem fram fór árið 1946, hafi verið framkvæmd með samþykki allrar ríkisstj. Ég treysti mér nú ekki til að svara fyrir þá ríkisstj., sem þá fór með völd. En ef litið er á þær framkvæmdir, þá held ég, að við þurfum ekki að harma það. Smíði bátanna veitti mörgum mönnum atvinnu, en sorglegt er það, að margir þeirra smíða, sem unnu við þessi verkefni, töpuðu stórfé á akkorðum sínum. Engri ríkisstj. hefði dottið í hug að efna til slíkra smíða, þar sem þeir tapi, sem taka verkin að sér. Ég segi þetta í sambandi við annað mál, vegna þess, að þegar ég undirbjó fjárlagafrv., lagði ég til, að þeim mönnum, sem orðið höfðu fyrir skaða á þessum smíðum, yrði bætt upp það tjón, sem þeir höfðu orðið fyrir. Nú hefur hv. fjvn. vikið þessari fjárveitingu til hliðar. Nú er það ljóst, að þeir bátar, sem hér voru smíðaðir, reyndust vel, en smíðin fór fram á Norðurlandi, Austurlandi, í Vestmannaeyjum og Landssmiðjunni. Þessa báta fengu, færri en vildu. Ef rétt ætti að fara að, þá ætti dálítil bátasmíði alltaf að fara fram í landinu. Alltaf fer nokkuð af bátum forgörðum, og það meir, en menn gera sér grein fyrir, og það þarf að vera hægt að bæta upp þann skaða. Það hefur alltaf verið eftirspurn eftir hentugum fiskibátum, bæði af þeim ástæðum, sem ég nefndi, og svo vegna þeirra, sem hugsa sér að hefja útgerð. Bátasmíði Íslendinga er nú komin á það stig, að það má líkja henni við gerð og handbragð opnu skipanna, sem var á hinum myndarlegu breiðfirzku fleytum og þeim sunnlenzku. Skipasmíðastöðvarnar hér virðast vera vel starfi sínu vaxnar. Það virðist þó vera svo, að heppilegra sé að kaupa skipin tilbúin.



Herra forseti. Ég stóð upp fyrst og fremst til þess að þakka hv. frsm. fyrir þá grg., sem hann gerði í þessu máli. Grg. hans var mjög skýr, en þótt ég sé ekki sammála öllu, sem varðar þetta mál og fram kom í skýrslunni, er það aðeins tvennt í þessu sambandi, sem ég ætla að benda á. Ég skil hvernig maður, sem smíðar skip í akkorði eftir teikningu, fer að því að byggja það vitlaust, það er, hann smíðar skip af annarri stærð en teikningin og áætlanir gera ráð fyrir. Svo er skipið borgað eftir hinni nýju stærð. En það var ekki þetta, sem olli því, að ég stóð upp, heldur var það til að þakka fyrir hina ýtarlegu grg., sem hv. þm. Vestm. lét hér í té. - Mér er það og gleðiefni, að Landssmiðjan skuli hafa rétt hag sinn og sé fjárhagslega á grænni grein. Þetta er nú gott út af fyrir sig, en aðgætandi er, að hann er fenginn með því, að starfssviði Landssmiðjunnar hefur verið nokkuð breytt. Hlutverk Landssmiðjunnar var fyrst og fremst að halda niðri verði á viðgerðum skipa og véla og smíðum alls konar. Er nú meining Alþingis að láta Landssmiðjuna verða verzlunarfyrirtæki? Er sú stefna ekki nokkuð vafasöm? Gísli Jónsson: Herra forseti. Ég flyt hv. frsm. þakkir mínar fyrir skýrsluna. Ég tel, að af henni megi margt læra, og er ekki að ófyrirsynju, að hæstv. ríkisstj. reyni að ná fótfestu, í fjárhagsmálum. Mér þykir vænt um, að þessi skýrsla kom fram, og ég ásaka ekki einn frekar en annan, en mjög eðlilegt er, að slíkar skýrslur liggi fyrir sem þessi. Þessi skýrsla hefur gefið mér tilefni til þess að ræða nokkur atriði þessa máls. Það er ekki ádeila, en nokkrar ábendingar og leiðbeiningar, sem mættu verða til bóta því ástandi, sem hefur ríkt. Á fundi í Sþ. í gær var borin upp fyrirspurn frá hv. 3. landsk. varðandi byggingarkostnað nýju síldarverksmiðjanna á Siglufirði og Skagaströnd. Það var ekki hægt að skilja orð hv. þm. öðruvísi en þannig, að námsstyrkur, heimilisvél o.fl., sem ekki var verksmiðjunum viðkomandi, hafi verið skráð til útgjalda hjá þeim. Og það er ekki sæmandi neinum hv. þm. að flytja slíkt mál inn á Alþ., nema fyrir því séu full rök, svo að ríkisstj. sé alveg tilneydd að láta fara fram nákvæma rannsókn í þeim efnum. Ég vil því vænta þess, að sem fljótast upplýsist, hvort nokkur fótur sé fyrir því, sem borið var á byggingarnefndina, sem í þessu tilfelli hefur ráðið yfir miklu fé ríkisins, því að þær sakir voru svo þungar, að hv. þm. mega ekki gleyma þeim, heldur verða þeir að krefjast þess, að þetta sé upplýst. - Fjvn. hefur fengið í sambandi við annað mál þungar ásakanir í garð annarrar stofnunar. Það mál var sent til viðkomandi ráðh., en hann taldi málið ekki á rökum byggt og eyddi því. Ég er ekki að halda því fram, að svo hafi ekki verið, en það er ákaflega leiðinlegt að koma með svona mál inn á Alþ., sem ekki reynast svo nema fleipur eitt. Að öðrum kosti á að láta menn sæta ábyrgð fyrir slíka meðferð á fé ríkissjóðs. Bátasmiðjan mun vera bókfærð hér á landsreikningnum á 700 þús. kr., og ég vildi gjarna heyra frá hv. frsm., hvort það sé það verð, sem hugsað er að leggja til grundvallar, ef nota á heimildina, sem lagt er til að gefin sé í 22. gr. til sölu þessarar fasteignar. Mér er kunnugt um, að þegar þetta er bókfært hér, þá er búið að afskrifa þessa eign með 900 þús. kr. og talið rekstrarhalli verksmiðjunnar á sínum tíma. Og verðlag allt hefur hækkað síðan. Nú veit ég það, að hv. frsm. er nokkuð við þá ósk riðinn að selja eignina öðrum aðila. Meiri hl. fjvn. hefur fallizt á, að það væri rétt, og væri þá æskilegt, að a.m.k. þetta bókaða verð eignarinnar og helzt eitthvað af því tapi, sem afskrifað hefur verið, gæti unnizt upp við sölu þessarar eignar, ef til kæmi. Í sambandi við verksmiðjuna sjálfa verð ég að segja það, að ég gladdist yfir því að heyra, að hagur hennar hefði batnað, en aftur á móti minnti það mig á annað. Hafa þeir menn, sem báru ábyrgð á stjórn þessara mála undanfarið, gætt að fullu skyldu sinnar við yfirstjórn þessara mála? Hvernig stendur á þessari útkomu hjá Landssmiðjunni, sem starfar hér öll stríðsárin við þau beztu skilyrði, sem til eru á landinu til að græða peninga og það svo stórkostlega að þeir aðrir, sem sömu atvinnu stunduðu, urðu hæstu skattgreiðendur á öllu landinu? Hvernig stendur á því, að þeir menn, sem áttu að bera ábyrgð á því, hvernig þessu fyrirtæki var stjórnað, gátu liðið það athugasemdalaust, að það tapaði stórkostlega og varð svo að segja gjaldþrota á þessum árum? Þegar svo aftur þrengist að og aðrir menn stríða við erfiðleika í atvinnurekstri sínum, þá fer þetta fyrirtæki að blómgast. Hvernig gat slíkt fyrirtæki tapað þessu fé á þessum árum, og er ekki eins mikil ástæða til að láta rannsaka þetta og síldarverksmiðjurnar á Siglufirði og Skagaströnd? Er þá ekki ástæðan fyrir afkomu Landssmiðjunnar sú, að hún hafi keypt hrærivél, grammófón o.fl. og fært á rekstrarreikning sinn. Ég vil í þessu sambandi benda á, að mér er persónulega kunnugt um, að sá maður, sem hv. frsm. gladdist yfir að væri kominn frá þessu starfi og á sök á því, að mér skilst, að þetta hefur gengið svona, er í ágætri stöðu og á ágætum launum hjá ríkissjóði og mun hafa greipt sér töluvert hærri laun, en samningar stóðu til. Og það væri kannske líka ástæða til að rannsaka þetta mál. Ég hygg, að þeir hv. alþm., sem nú bera þungar sakir á aðra, af því að þeir eru í öðrum flokki, ættu að líta í kringum sig, því að áreiðanlega var stjórn þessara mála undir stjórn Alþfl. öll þessi ár, og væri gott, að hv. 3. landsk. þm. kæmi með skýrslu um þessi mál.

Það var lögð fram skýrsla um þetta mál.

Mér er kunnugt um það, að á meðan þessi mál voru undir stjórn hv. þm. Hafnf. (EmJ), fóru þau í það öngþveiti, sem hv. frsm. hefur nú lýst. Hv. 1. þm. N-M. (PZ) gat um það, að hann væri óánægður með, að farið væri inn á þá braut að gera í þessu sambandi ráð fyrir verzlunarfyrirtæki í stað iðnaðarfyrirtækis. Ég get upplýst hv. þm. um það, að Landssmiðjan hefur aldrei selt neinum sína vinna á öðru verði en samkeppnisfæru við aðrar vélsmiðjur, en hún hefur haft alls konar fríðindi, t.d. skattfríðindi, og losnað þannig við byrðar, sem hafa kostað önnur fyrirtæki mikið fé. Og hún hefur haft fyrirskipun um að mega fleyta rjómann ofan af hjá öðrum fyrirtækjum ríkisins, t.d. skipaútgerðinni, og haft þannig hagkvæmari aðstöðu en önnur fyrirtæki, en samt tapað stórfé. Ég sé ekki, að hægt verði að bjarga henni á annan hátt en þann, að hún verði gerð að lélegu verzlunarfyrirtæki, eins og hv. 1. þm. N–M. gat um. Er þá athugandi, hvort ekki eigi að selja þetta fyrirtæki: Það hefur í öll þessi ár aðeins valdið ríkissjóði erfiðleikum og kostnaði, en aldrei gefið honum tekjur. Þegar vel hefur gengið, hefur fyrirtækið aldrei gefið neitt í ríkissjóð, en þegar illa hefur gengið, þá hefur það sótt fé í ríkissjóð til að greiða starfsmönnum sínum laun, greiða skuldir og önnur útgjöld. Ég held, að nægileg reynsla sé á það komin, að ríkissjóður eigi að selja eignina og gera fyrirtækið upp, og það væri mjög til athugunar fyrir hæstv. núv. ríkisstj., hvort ekki ætti að hefjast handa um það. Hv. frsm. minntist hér á fiskflutningana í sambandi við Færeyingabátana. Ég verð að segja það, án þess að ég ætli að fara að gagnrýna það mál nú, að mér finnst þáttur fiskimálan. á sínum tíma ekki til fyrirmyndar í þessu máli. Hvar mundi það enda, ef verzlunarviðskipti væru almennt rekin svona í landinu? Þetta er fullkomin sönnun þess, að ríkissjóður á ekki að koma nálægt verzlunarfyrirtækjum yfirleitt. Mig undrar það sannarlega, að fimm menn, sem ekki hafa um annað að hugsa en þessi mál, skuli geta látið þetta verk fara á þann veg, sem skýrslan ber með sér, og ég er hissa á, að slíkir menn skuli ekki vera afskráðir frá opinberum störfum. Ég er ekki að ásaka ríkisstj., sem hefur hundruðum mála að sinna, þó að hún geti ekki gripið inn í þennan rekstur. Mér skilst, að hér sé um ýmsar útistandandi skuldir að ræða og ekki sé hægt að gera upp nema með stórkostlegu tapi fyrir ríkissjóð, sem ekki hefði þurft að vera, ef gætt hefði verið samninga, sem gerðir voru í sambandi við þessi mál. Hitt er svo annað atriði, hvort rétt hefur verið að fara út í þessa fiskflutninga, en út í það skal ég ekki fara. Hv. frsm. sagði, að ekki hefði verið hægt að salta fisk á þeim tíma. Ég er ekki sammála honum um það, en er þeirrar skoðunar, að aldrei hefði átt að hætta við saltfiskverkun á Íslandi.

Heyr! Heyr!

Ég skal ekki tefja umr. með því að fara inn á það mál. Út af ummælum hv. frsm. um bátasmíðina innanlands, - sem hann sem þáv. fjmrh. gerði till. um, að tekin yrði á 22. gr. fjárlfrv., - þar sem hann sagði, að ríkisstj. hefði vikið þessu til hliðar, þá hygg ég, að þetta sé af misskilningi mælt. Mér er ekki kunnugt um, að ríkisstj. hafi haft nokkur áhrif á þetta mál, a.m.k. ekki á fjvn. í sambandi við það. Fjvn. hefur tekið það upp sjálf að víkja þessu máli til hliðar, og var lítill ágreiningur um það í n. Það er vegna þess, eins og oft hefur verið tekið fram hér í þessari hv. d., að þetta mál er í nánum tengslum við önnur mál, sem hér hafa verið fyrir þinginu undanfarin ár, og fjvn. hefur alltaf verið og er enn þeirrar skoðunar, að ekki sé hægt að bæta þeim mönnum, sem hér um ræðir, það tjón, sem þeir hafa orðið fyrir, nema þeim öðrum aðilum, sem hér koma til greina, sé bætt upp sitt tjón. Þessi mál eru: endurgreiðsla á tollum vegna sænsku timburhúsanna, endurgreiðsla á innflutningstollum af bátum, tapið á bátasmíðinni og það stórkostlega tap, sem þorri þeirra manna varð fyrir, sem hófu saltfiskverkun 1947. Þessa vegna hefur fjvn. lagt til, að þessi liður sé tekinn út af 22. gr. fjárl. Það er áreiðanlegt, að verði einn af þessum liðum tekinn upp, með hverjum hætti sem það er gert, þá verður ekki hætt, fyrr en öll málin hafa verið tekin til greina og gerð upp. Það er réttlætismál að gera hér ekki upp á milli þessara aðila, og þess vegna hefur fjvn. lagt til, að þetta sé ekki tekið á fjárl., en ekki af andúð á þessum aðilum eða fyrir tilmæli frá ríkisstj. Mér fannst hv. frsm. ganga hér fram hjá einu atriði, sem ég gerði fyrirspurn um og lagði nokkra áherzlu á, en ég skal hvorki lengja umr. né óska þess, að málinu sé frestað þess vegna. Í sambandi við 3. hölulið á þskj. 530 spurði ég um, hvort samkomulag hefði orðið um þetta milli ríkissjóðs og jarðakaupasjóðs. Mér þykir einkennilegt, að það skuli ekki vera upplýst af sjálfum endurskoðendunum og þeim aðilum, sem starfað hafa að þessum málum, hvort hægt er að fá samkomulag um ákveðið atriði í sambandi við ríkisreikningana, en ég mun ekki halda því frekar til streitu, þar sem þetta er ekki stórt atriði. Ég vil endurtaka þakklæti mitt við hv. frsm. fyrir skýrslu þá, sem hann gaf, og ég vil benda á, að svona skýrslur eru eitt sterkasta meðalið til að átta sig á því, að það forað, sem við stöndum nú í, í fjármálum landsins, skapast af því, að ríkissjóður hefur tekið að sér að sjá einstaklingunum miklu meira fyrir því, sem þeir þurfa með til sinnar lífsafkomu, en nokkru sinni áður. Það sýnir að sú stefna, að láta ríkissjóð velja og hafna fyrir einstaklingana, er röng og að afkomu landsins í heild er miklu betur borgið með því að láta einstaklingana njóta sín og berjast fyrir sínum málum sjálfir, en að þeir leggi árar í bát og geri kröfur til ríkissjóðs, með þeim árangri, sem nú er sýnilegur, og það á þeim fjárhagslega beztu árum, sem yfir landið hafa komið.



Herra forseti. Ég skal gjarna verða við þeim tilmælum að lengja ekki um of umr. um málið. Ég vildi aðeins geta þess út af aths., sem hér hafa fram komið, að mér þykir vænt um, að hv. 1. þm. N–M. og hv. þm. Barð. hafa metið viðleitni þá, sem ég hef sýnt til að gefa upplýsingar, sem um var beðið, þó að ég játi, að þær hafa hvergi nærri verið nógu tæmandi og gefið tilefni til miklu meiri umr. en hér hafa orðið. Ég get samt sem áður ekki gengið alveg fram hjá því, sem kom fram hjá hv. 1. þm. N–M. Það má endilega ekki skilja mín orð þannig, - ég játa, að ég er feginn því, að Landssmiðjan er laus úr þeim einstöku fjárhagsvandræðum, sem hún var í á þeim tíma, sem ég var í rn., - að ég sé fylgjandi því, að hún hverfi að mestu leyti af iðnaðarsviðinu og fari inn á önnur svið. Mér er ekki kunnugt um, að hve miklu leyti hún gerir það, en ég tek undir það, að hennar verksvið hefur aldrei verið hugsað sem verzlun, heldur er hún hugsuð sem iðnaðarfyrirtæki, starfandi sem önnur heilbrigð iðnaðarfyrirtæki hér í bænum, og ég vona, að hún eigi sér góða framtíð fyrir höndum undir stjórn, sem hún hefur nú. Og meðan hennar verkefni er ekki breytt af réttum aðilum eða fyrir hana lagt af Alþ. að gera eitthvað annað, þá er ég samþykkur hv. þm. um það, að hún eigi að skoðast sem iðnaðarfyrirtæki. Um það tap, sem orðið hefur hjá einstöku mönnum, sem hafa smíðað báta fyrir ríkissjóð, er ekki vert að fjölyrða. En til skýringar á þessu atriði vil ég benda á það, að það er að vísu alveg rétt, að þegar maður gerir samning um ákveðið verk, þá verður maður sjálfur að bera ábyrgð á því, ef samningurinn hefur orðið manni of þungur í skauti, en á hinn bóginn vil ég benda á það, að þetta er líklega í fyrsta sinn í sögu landsins, sem ríkisvaldið hefur gert stórkostlegan verksamning á sviði skipasmíða við marga aðila í landinu og með dálítið nýstárlegum hætti, og var fylgt teknískum reglum, svo sem vera ber. Ríkisstj. hafði lærðan mann á þessu sviði, og við þann lærða mann sömdu svo þessar skipasmíðastöðvar, og það má vel vera, að þeim hafi kannske skotizt yfir í einhverjum þeim skuldbindingum, sem þeir undirgengust. Venjulega, þegar einhver byggir fyrir mann, er það ekki undir svo ströngum formúlum, að það geti ekki lent á eigandanum, ef eitthvað kemur fyrir. Það er annað, sem getur líka skýrt það tap, sem menn hér hafa orðið fyrir hér og er mismunandi mikið, að menn eru misjafnlega fyrirhyggjusamir að afla þeirra hluta, sem þarf, þegar framkvæmd eru svona verk, og sé ekki einhver hlutur pantaður í tíma, þá lendi menn í því að kaupa hann á hærra verði. Ég bendi á þetta sem hugsanlega möguleika. Það eru margar utanaðkomandi ástæður, sem geta valdið því, að menn tapi á svona verkum, þó að þeir haldi, að þeir hafi gert samning, sem fyrirbyggi það. Og ég er hræddur um, að það hafi hent þessa menn marga. Út af þeim aths., sem hv. þm. Barð. gerði hér, vil ég taka það fram, að þær eiga allar við á allt öðrum vettvangi. Ég skil, að þær muni vera sérstaklega ljósar dyrir honum, þar sem hann er form. og frsm. fjvn. á Alþ., og í raun og veru ættu allar þessar aths. þm. að koma fram á þeim vettvangi. Ég sé mér ekki fært að svara þeim hér. Ég tel t.d., að það sé fánýtt að hafa hér umr. um verk fiskimálan. frá árinu 1945 og þeirra manna, sem í henni voru, því að hér er enginn til að forsvara þeirra gerðir eða verja einstök framkvæmdaratriði, sem þeir hafa séð um. Ég taldi fram svona almennt þær málsbætur, sem voru til fyrir sjálfri ráðstöfuninni, fiskflutningunum, að þeir voru framkvæmdir, en ég sé mér á engan hátt fært að fara út í einstök framkvæmdaratriði, enda álít ég það ekki viðeigandi í þessari hv. d. Ég vil alls ekki, að mín orð séu skilin þannig, að ég hafi haldið á þeim tíma, að saltfiskverzlun ætti ekki rétt á sér. Ég er einn af þeim, sem alltaf hafa verið með því, að henni væri haldið í heiðri, og benti þráfaldlega hraðfrystihúsaákafamönnunum á þá staðreynd, að hinir gömlu saltfiskmarkaðir, sem við hefðum haft fyrr á árum, mundu verða okkur nokkuð öruggir í framtíðinni, þegar stríðsvíman væri liðin hjá. En á þessum árum var hægt að selja allt nýtt, sem hafði höfuð og sporð, á brezka markaðinum og var mönnum hér heima vorkunn, þó að þeir tækju heldur kelduna en krókinn, þ.e.a.s. sendu, fiskinn á enska markaðinn heldur en að halda við saltfiskverkun hér heima, með því kaupgjaldi, sem þá var. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vonast til, að málið geti nú fengið fylgi hér í hv. d. Okkur stendur svo öllum opin leið að því sem þm. að draga hvaða atriði af þessu sem vera vill inn í umr. í Sþ. Það er leitt, að enginn úr hæstv. ríkisstj. skuli hafa hlustað á þær aths., sem hv. þm. hafa hér gert um þessi atriði. Þó að okkur öllum sé lærdómsríkt á þær að hlýða, þá er það þó mestur lærdómur fyrir þá, sem bera hita og þunga dagsins af stjórnarráðstöfunum þá og þá stundina.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt af hv. þm. V-Ísf. og er um það, að Hjarðardalsbót í Önundarfirði verði tekin upp í hafnarlög. Það er þörf á, að þarna verði byggð lítil bryggja, sem fært sé vélbátum að leggjast að, einkum sökum mjólkurflutninga úr þessu héraði, sem þarna liggur að, til Ísafjarðarkaupstaðar að vetrinum, en þá verður þar mjólkurþurrð að jafnaði. Það mætti kannske segja, að hægt væri að afskipa þessari mjólk við bryggju á Flateyri. En það kostar bændur við innanverðan og vestanverðan Önundarfjörð að fara inn fyrir fjörðinn með hana og svo út með firðinum til Flateyrar, sem mundi kosta mikið. Ef hægt væri hins vegar að skipa mjólkinni út við Hjarðardalsbót, mundi framleiðslukostnaður bænda í Önundarfirði minnka mikið við það mikla hagræði. Telur sjútvn., að ekki verði meiri kostnaður við bryggjugerð þarna en svo, að sjálfsagt sé að samþ. þetta frv. og greiða þannig fyrir afurðasölu bænda þarna í Önundarfirði. - Hv. flm. frv. hefur upplýst, að í Hjarðardal í Önundarfirði er löggiltur verzlunarstaður síðan 1936.



Herra forseti. Ég hreyfði þessari athugasemd til að ræða málið almennt. Og einmitt Svalbarðsströnd og Akureyri eru gott dæmi þess, að ríkisstj. hefur ekki gert rétt, þegar hún baksar við að gera tvær hafnir nærri hvora annarri og meira eða minna ófullkomnar. Ég tel þessa stefnu ekki rétta, sem fylgt er. - Ég tel heldur ekki rétt að gera bryggju á Stóra-Árskógssandi og svo aðra dálítið sunnar og þá þriðju á Dalvík. Þetta er stefna, sem Alþ. hefur fylgt og er á enn. Það getur vel verið, að það sé rétt að hafa þetta svona í Önundarfirði eins og í þessu frv. er gert ráð fyrir, þegar borið er saman við það, sem gert hefur verið. En ég tel þessa stefnu, sem fylgt hefur verið, varhugaverða. Ég tel réttara að hafa góða bryggju á Akureyri heldur en að vera að kasta hundruðum þúsunda í bryggjur á öllum stöðum, þar sem hugsanlegt er, að skip komi að við Eyjafjörð.

Þetta frv. er um smábátabryggju, en hér er ekki að ræða um stórt hafnarmannvirki.



Herra forseti. Á milli 2. og 3. umr. barst fjhn. sú málaleitan frá fjmrn. að gera lítils háttar breyt. á tollskránni og koma henni að í þessu frv. Samkv. g-lið 3. gr. er fjmrn. heimilt að innheimta ekki aðflutningsgjöld af vörum, sem settar eru hér á land um stundarsakir til áframhaldsflutnings til annarra landa. Þetta ákvæði hefur í vissum tilfellum ekki þótt tæmandi, t.d. þegar vörur eru settar á land, sem eiga að fara um borð í annarra þjóða skip, sem ekki hafa hér neinn bólstað. Slíkur transitflutningur er leyfður hjá öllum þjóðum, þó að hann sé auðvitað háður tolleftirliti. Kröfur liggja á fjmrn. um undanþágu frá tolli varðandi slíka vörusendingu, og þar sem ekki er talið, að fullnægjandi heimild sé fyrir hendi, er lagt til, að í stað orðanna „settar eru hér á land um stundarsakir til áframhaldsflutnings til annarra landa“ komi: sem sendar eru í gegnumflutningi (transit). - Það má að vísu líta á skip undir framandi flaggi sem annað land, og það er vissulega önnur „jurisdiktion"`. En með því að breyta orðalaginu að siðaðra manna hætti, er leystur sá hnútur, sem hér er um að ræða. Í flestum löndum eru fríhafnir, og verði þessi breyt. lögfest, jafngildir það því, að hér verði í gildi þau ákvæði, er um þær gilda. Það er nauðsynlegt, að um þetta séu skýr fyrirmæli í l., svo að ráðuneytið og tollyfirvöldin lendi ekki í vandræðum í þessu sambandi. N. leit svo á, að þetta væri á rökum reist. Með breyt. er tvírætt orðalag gert ótvírætt.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. þm. Barð. lýsti hér, að það lá fyrir sjútvn. einnig beiðni um að taka Selsvör inn á lög um hafnargerðir og lendingarbætur. En ég hafði ekki ástæðu til að ræða það atriði hér, þar sem n. lagði ekki til, að því frv. yrði vísað hér til aðgerða þessarar hv. d., heldur hafði verið tekin upp till. um fé til hafnargerða og lendingarbóta vegna þessa staðar í eitt skipti fyrir öll, í brtt. við fjárl. Ef það sama hefði fengizt viðkomandi Hjarðardalsbót í Önundarfirði, að tekin hefði verið upp till. um að taka inn á fjárl. greiðslu til bryggjugerðar þar, sem staðið hefði getað undir því, sem þar er fyrirhugað, þá hefði getað farið á sama veg með frv. það, sem hér liggur fyrir nú, eins og um frv. viðkomandi Selsvör. En það fékkst ekki, viðkomandi Hjarðardalsbót í Önundarfirði, og þurfti því að fara með þetta mál inn í hv. þd. hér til þess að reyna að fá þennan stað tekinn inn á hafnarlög, og þá síðar væntanlega tekinn á fjárlög. Og viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. N-M. var að tala hér í sambandi við þetta mál, þá er ég ákaflega undrandi yfir því að heyra, hvernig afstaða hans er í þessum efnum og til þessa máls, og skil ég bókstaflega ekki afstöðu hans í málinu. Hér er um mikilsverða fjárgreiðslu að ræða, til hagsbóta fyrir bændur við vestanverðan Önundarfjörð. Og ég er sannfærður um, að þeir kunna honum enga þökk fyrir afstöðu hans í málinu - bændur í Valþjófsdal, í Holti og í Bjarnardal og Korpudal o. fl., sem þurfa að koma mjólkinni á markaðsstað að vetrinum. Og það er ekkert vit í því að ætla þeim í framtíðinni að koma sinni mjólk að vetrinum í kringum allan fjörðinn. Og í þessu sambandi skiptir það engu máli, þó að Önundarfjörður sé mjór fjörður. Önundarfjörður er a. m. k. það breiður, að ekki verður stokkið yfir hann, og ekki getur hv. 1. þm. N-M. heldur kastað mjólkurbrúsum yfir hann né aðrir. Og Önundarfjörður er nógu djúpur til þess, að Páll Zóphóníasson veður ekki þann fjörð milli landa. - Það má vel segja, viðkomandi Svalbarðseyri, að þar sé ekki mjög langt á milli hafnargerða. En það er miklu lengra inn fyrir Önundarfjörð til Flateyrar frá Hjarðardalsbót heldur en frá Svalbarðseyri til Akureyrar inn fyrir Eyjafjörð. - Ég nenni ekki að hafa fleiri orð til þess að útskýra þetta fyrir hv. 1. þm. N-M. Hann á að hafa skilning á þörfum bænda í þessu efni, þó að hér sé ekki um að ræða kynbætur búfjár eða annað það, sem hann fjallar um sjálfur.



Herra forseti. Ég hef borið fram aftur tvær brtt. við 2. gr. frv., á þskj. 686. Þetta eru sömu till. og ég bar fram við 2. umr., aðeins breytt orðalagi í samræmi við þá breyt., er orðið hefur. Þessar till. komu ekki til atkv. við 2. umr., því að till. hæstv. fjmrh. voru samþ. Hins vegar er efni þeirra í fullu gildi, og þess vegna hef ég borið þær aftur fram. Hv. dm. mun þá gefast kostur að taka afstöðu til þeirra. Ég hef mælt fyrir till. við 2. umr. og þarf ekki að endurtaka það.

Forseti (BSt): Brtt. á þskj. 686 hafa ekki beinlínis verið felldar, og mun því mega bera þær upp.

Frsm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Það var háð sjómannaverkfall í Bolungavík árið 1939, og stóð þá deilan um hlutaskipti þar. Það hafði verið mjög tregt með aflabrögð á þeirri vertíð. Útgerðarmenn stóðu þar þá höllum fæti, en sjómenn þó verr staddir vegna aflaleysisins. Samdist þá um það þar á staðnum, að stofnaður yrði sjóður, sem fengi 2% af aflaverðmæti óskiptu, og skyldi starfsemi þessa sjóðs stjórnað af fulltrúum útgerðarmanna og sjómanna í Bolungavík, og skyldi verða veittur styrkur úr sjóðnum, þegar aflabrestur yrði, og tekjum sjóðsins þannig varið til þess að bæta hlutarsjómönnum upp, þegar þeir stæðu sem höllustum fæti. Þessi sjóður hefur starfað þarna síðan. En þegar lögin voru sett um hlutatryggingasjóði 1943, var gerð breyt. á reglugerð tryggingasjóðsins þarna í Bolungavík, og komst hann þannig undir ákvæði l. um hlutatryggingafélög. Upp frá því greiðir ríkissjóður 0,7% af aflaverðmæti til hlutatryggingafélagsins á móti þeim 2% af óskiptum afla, sem útgerðarmenn í Bolungavík hafa greitt í sjóðinn þar. Aftur á móti hefur ríkissjóður ekki greitt neitt á móti heimaframlögunum í sjóðinn á árabilinu 1939–44. Nú, þegar á síðasta þingi að afgreidd voru lög um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins, var svo ákveðið, að lög um hlutatryggingafélög yrðu afnumin. Frá þeim tíma hefur hlutatryggingasjóðurinn í Bolungavík starfað áfram, en ekki fengið neitt fjárframlag úr ríkissjóði á móti framlagi í sjóðinn frá útgerðarmönnum og sjómönnum heima fyrir. Í l. um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins var svo ákveðið, að sú löggjöf kæmi ekki til framkvæmda fyrr en að ári liðnu, og hefur því sjóðurinn í Bolungavík byggt starfsemi sína einungis á eigin framlögum manna á staðnum síðasta ár. En eins og kunnugt er hefur aflatregða verið nær óminnileg þar á síðustu vertíð og hagur sjómanna sjaldan, ef nokkurn tíma, verið bágbornari en einmitt nú. Hefði því verið full þörf á, að hlutatryggingasjóðurinn þar hefði verið vel fjáður og getað hlaupið undir baggann með sjómönnum þar nú. Þess vegna er þetta frv. fram borið, og er af flm. þess, hv. þm. N-Ísf., farið í því fram á, að lögin um hlutatryggingafélög frá 1943 skuli koma til framkvæmda að nýju og gilda frá 1. jan. þ. á. til ársloka 1952, að því er snertir tryggingasjóð sjómanna og útgerðarmanna í Bolungavik, sem tók til starfa þar 1939, þannig að þeir fengju mótframlag á móti sínu eigin framlagi til tryggingasjóðsins, ef þeir vildu leggja það á sig í viðbót við þeirra framlag, sem þeim er lagt á herðar að inna af hendi við hlutatryggingasjóð bátaútvegsins. Yrði þetta aukaframlag vegna hlutatryggingasjóðsins heima fyrir til bóta, ef aflaleysi bæri að höndum, en undir öllum kringumstæðum tækju þeir á sig tvöfaldar byrðar. - En með því móti, ef Alþ. breytir frv. endanlega þannig frá þeirri upphaflegu mynd sinni, eins og því var breytt í hv. Nd., að l. um hlutatryggingafélög frá 1943 skuli gilda fyrir tryggingasjóð sjómanna og útgerðarmanna í Bolungavík fyrir árið 1950 eingöngu, en ekki eins og beðið var um, - og þannig liggur frv. nú fyrir, - þá væri þó með þessu móti mögulegt, að sjóðurinn í Bolungavík fengi mótframlagið úr ríkissjóði, 0,7% framlagið, fyrir vetrarvertíðina, sem nú er nýliðin. Og ég lít svo á, að þetta sé mjög augljóslega sanngirnismál. Þetta mundi kosta ríkissjóðs 10–12 þús. kr. fjárframlag. Hefur hv. fjvn. talið það svo sjálfsagðan hlut, að þetta frv. verði að l., að hv. fjvn. hefur nú flutt brtt. við fjárl. um, að 12 þús. kr. upphæð sé tekin upp á útgjaldahlið fjárl., til þess að mæta þessum væntanlegu útgjöldum, ef frv. þetta verður samþ. Sé ég ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta. Ég geri ráð fyrir, að viðkomandi meðferð þessa máls komi fram réttur skilningur hv. þm. gagnvart þessari viðleitni sjómanna og útgerðarmanna í Bolungavík um að tryggja afkomu sjómanna, þegar aflabrest ber að höndum, sem þeir sýndu löngu áður en lög voru sett um þetta efni almennt í landinu, og þar sem útgerðarmenn og sjómenn þar á staðnum hafa að langmestu leyti haldið uppi þessari starfsemi með eigin framlögum, en starfsemin hefur þó fengið nokkra viðurkenningu af löggjafarvaldinu, þar sem sjóðurinn hefur fengið framlag nokkurt úr ríkissjóði gegnum l. um hlutatryggingafélög, - og ég vænti þess vegna, að frv. þetta verði samþ.



Herra forseti. Ég vil bara benda á, að ég er í mjög miklum vafa um það, hvort það er rétt stefna, sem Alþ. hefur fylgt og kemur fram í þessu frv., sem hér liggur fyrir, að vera að búa til lendingarbætur hverja ofan í aðra, kosta til þess að gera hafnargerðir og lendingarbætur hverja, svo að segja, við aðra. Sums staðar eru ekki nema 7–10 km. á milli bryggjugerða. Og þessi bryggjugerð, sem hér er um að ræða í þessu frv., er bara hinum megin við mjög mjóan fjörð, þar sem Flateyri er annars vegar. - Ég tel ákaflega vafasamt, að þetta sé rétt stefna. Ég veit ekki, hvað mundi kosta bryggjugerð þarna. En ég hef lent í Hjarðardalsbót og orðið að vaða í land, af því að þar var svo grunnt, að ekki var hægt að lenda báti, hvernig svo sem aðstaðan er þar til lendingarbóta.

Það er af því, að þar hefur vantað bryggju.

En hvað á bryggjan að ná langt fram á þessum stað, og hvernig er aðstaðan þarna til bryggjugerðar? Það hefur ekki verið rannsakað. Ég tel það því varhugaverða stefnu, sem kemur fram í þessu frv., og að það sé mikil spurning, hvort lendingarbætur eigi að gera eins víða og gert hefur verið ráð fyrir, eða hvort ekki á heldur að gera þær færri en fullkomnari. Ég tel það mjög til athugunar.



Herra forseti. Ég stend upp aðallega vegna þess, að hv. frsm. hefur láðst að geta þess, sem óskað var í sambandi við afgreiðslu málsins í n., að fyrir þessari hv. d. liggur einnig frv. á þskj. 302, sem er frá hv. þm. Str., um að taka Selsvör inn á hafnarl. Að þessi till. til breyt. á hafnarl. var ekki tekin hér upp í þessu þskj., sem hér er um að ræða í sambandi við Hjarðardalsbót í Önundarfirði, er vegna þess, að það hefur orðið að samkomulagi við hv. flm. þess máls, að það mál yrði ekki látið fara lengra, þar sem búizt er við, að aðeins sé tekin fjárveiting til þess staðar í eitt skipti fyrir öll, sem fjvn. hefur fallizt á, að tekin sé upp í fjárl. að þessu sinni, enda tekið fram í brtt. á þskj. 699, að þetta sé í eitt skipti fyrir öll. Þetta vildi ég láta koma fram, vegna þess að ég vil ekki láta líta svo út sem sjútvn. sé andstæð því frv., sem hér var borið fram um þetta, eða á móti því, að þetta sé tekið inn á hafnarlög. En þetta hefur orðið að samkomulagi við hæstv. landbrh., að þessu yrði hagað eins og ég greindi frá. Út af því, sem hv. 1. þm. N-M. sagði, vil ég taka fram, að hans ræða var byggð á ákaflega miklum misskilningi. Mér er persónulega kunnugt um, að það fé, sem varið hefur verið til lendingarbóta á landinu, hefur bætt stórkostlega úr fyrir mönnum og létt lífsbaráttuna fyrir þá menn, sem búa úti í dreifbýlinu, og kannske ekkert minna heldur en það, sem gert hefur verið fyrir það fé, sem varið hefur verið til vega og síma. T. d. um nauðsyn bryggjugerða vil ég nefna Örlygshöfn, sem er við Patreksfjörð sunnanverðan, þar sem stórt þorp, Vatneyri, er handan við fjörðinn. Viðkomandi Örlygshöfn er það svo, að þar hafa nokkrir bændur tekið á sig þá þungu byrði að standa undir því að greiða helming af rúmlega 100 þús. kr. kostnaði, sem það kostar að byggja bryggju þarna í Örlygshöfn, svo að hægt sé að hafa daglega mjólkurflutninga þaðan til kaupendanna í þorpinu hinum megin fjarðarins. Þeir, sem þarna selja mjólk, bjuggu áður við þau skilyrði, að þeir urðu að senda með línubyssu línu út til flutningabáts að vetrinum og draga þann veg mjólkurbrúsana gegnum brimgarðinn, áður en þeir fengu þessa hafnarbót. Og ég veit, að hv. 1. þm. N-M. er svo velviljaður bændastétt landsins, að hann ætlast ekki til þess, að bændur landsins búi við slík kjör. Og ég vænti, að þegar hann fær þær upplýsingar, að þetta er ekki eini staðurinn, þar sem líkt þessu stendur á, þá verði hann með því að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Þetta frv. er frá Nd. Það kann að sýnast, að við höfum gert á því miklar breyt., en þær eru í rauninni sárfáar og lítils virði. Eins og frv. kom frá Nd., var það breyt. á l. frá 1945 um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum. En Nd. láðist að gæta þess, að áður var búið að breyta jarðræktarl. og umskíra n. og kalla vélan., sem áður var kölluð verkfæran. Þess vegna höfum við alls staðar sett inn vélan. fyrir verkfæran. Þetta er bara orðabreyt., enda var það sagt í gríni hér áðan, að við værum orðnir prófarkalesarar fyrir Nd. Eins og frv. kom frá Nd., var heimilað að ávaxta séreignir einstakra ræktunarsambanda í sparisjóðum í héraði, en áður skyldi ávaxta allan fyrningarsjóð í Búnaðarbanka Íslands. Nm. töldu réttara, að þessi heimild næði einnig til banka á svæðum viðkomandi sambanda, eins og t. d. bankanna á Selfossi, Akureyri og Seyðisfirði. Þetta eru allar breyt. n. Verkfæran. hefur verið breytt í vélan. og heimilað að ávaxta fyrningarsjóðina einnig í bönkum. Annars er frv. eins og það kom frá Nd. Breyt. Nd. eru nokkrar og verulegar. N. er sammála þeim, og er kannske rétt að ég geri nokkra grein fyrir þeim. Lagt er til, að framlag ríkisins til öflunar ræktunarvéla hækki úr 3 millj. kr. upp í 6 millj. kr., þar sem sýnilegt er, að hin upphaflega áætlun um stofnkostnað mun ekki standast. Síðan sú áætlun var gerð hefur tvennt skeð, samböndin hafa hallazt að kaupum á stærri og dýrari vélum en upphaflega var ætlað, og stórkostleg verðhækkun hefur orðið á vélum. Þessi verðhækkun á vélum veldur mestu um það, að nauðsynlegt er að hækka framlag ríkisins. Enn eiga 23 ræktunarsambönd eftir að fá vélar, og þessar 6 millj. kr. eru miðaðar við, að þau njóti sama stuðnings og önnur sambönd hafa fengið. Þetta er því réttlætismál, þrátt fyrir allan sparnað. Þá er önnur breyt. sú, að áður skyldi ávaxta fyrningarsjóði í Búnaðarbankanum, en nú má líka ávaxta þá í sparisjóðum og bönkum í héraði. Þriðja breyt. á rætur sínar að rekja til þess, að minni ræktunarsambönd, sem þröngt hafa um rekstarfé, hafa farið fram á að fá að hafa fyrningarsjóði sína í rekstrarfé. Með samþykki Búnaðarfélags Íslands og gegn ábyrgð sýslun. er samböndunum heimilað að hafa allt að helmingi fyrningargjaldsins í rekstri sínum. Þar sem gengið hefur illa að ná inn fyrningargjaldinu í einstaka tilfellum, - það munu vera tvö eða þrjú ræktunarsambönd, sem ekki hafa staðið í skilum, - er loks Búnaðarfélagi Íslands heimilað að halda eftir af jarðræktarstyrk, svo að gjaldið verði greitt og hægt að endurnýja vélarnar. Fyrningargjaldið er nú 15%. Sums staðar, þar sem vel er farið með vélarnar, er það tiltölulega of hátt, en annars staðar ekki nóg; þó má telja það nærri réttu lagi. Þetta eru breyt. Nd. Okkar eru í rauninni engar, þó að nokkuð fari fyrir þeim.



Herra forseti. Þó að þunnskipað sé í d., eftir umr. í dag, vil ég þó ekki, að þetta mál fari til 3. umr. án þess að ég segi nokkur orð. Ég er á móti frv. eins og það liggur fyrir. Það er ljóst, að verkefni fyrir aukinn vélakost eru aðkallandi í sambandi við annan aðalatvinnuveg okkar. En það er líka ljóst, að svo mörg fyrirmæli eru í l. um að greiða millj. kr. til þess fyrirtækis eða hins, að spyrna verður við fótum. Við, sem vinnum að afgreiðslu fjárl. árlega, þekkjum allar þær kröfur, sem ríkissjóði berast, ekki bara umsóknir, heldur kröfur um að uppfylla þau fyrirmæli, sem Alþ. hefur gefið. Mér finnst hv. 1. þm. N-M. ekki 1angminnugur. Hann hefur áður lýst því yfir, að hann vildi ekki lofa meiru, en staðið yrði við, nú gerist hann hins vegar talsmaður þess, að farið sé inn á þá braut að auka brigðmæli alþm. Á ríkissjóði hvíla stórkostlegar kröfur vegna verkamannabústaða, sjúkrahúsa, hafnarbóta og mannvirkja, skólamála og annars. Þetta er afleiðing af bjartsýni undanfarinna ára og af því kapphlaupi, sem hver og einn hefur háð til þess að tryggja sér sem mest. Bikarinn er þegar fullur. Ég get ekki um það dæmt, hvort þetta eigi að hafa framgang fremur en annað. Það er vitað, að mikil þörf er á því að hlúa að landbúnaðinum, svo að unnið verði á véltæku landi. En í öðrum atvinnuvegum er einnig þörf fyrir stórkostlegar umbætur, ef þeir eiga ekki að leggjast niður. Í landinu eru líka þúsundir örkumla manna, sem gætu framfleytt sér án þess að vera öðrum byrði, ef vinnustöðvum væri komið upp, þar sem þeir gætu unnið eins og kraftar og líf þola. Reynslan á Reykjalundi hefur sýnt það. Það eru því ótal verkefni, sem eiga eins mikinn rétt á sér. Mér finnst líka rétt að minna á það, að ríkisstj., undir forustu búnaðarmálastjóra, hefur sett sér það takmark að minnka fjárfestingu og innflutning. Fyrirmæli 1. gr. koma því í bága við stefnu stj. Annars er það táknrænt, að hv. frsm. minntist varla á aðalefni frv., en það er hækkun á framlagi ríkissjóðs um helming. Ég vil leyfa mér að bera fram rökst. dagskrá, er ég óska, að hæstv. forseti beri upp. Hún er svo hljóðandi: „Með því að vitað er, að ríkissjóður á þess engan kost sem stendur að greiða af árstekjum sínum framlög til margvíslega framkvæmda samkvæmt gildandi lagaákvæðum, þykir ekki rétt að samþykkja frumvarp það, sem hér um ræðir, og í trausti þess, að ríkisstjórnin láti fara fram athugun á því, hvaða lögbundnar greiðslur eru mest aðkallandi og á hvern hátt unnt er að inna þær af hendi, og leggi niðurstöður þessar til athugunar fyrir næsta Alþingi ásamt tillögum um, hvaða greiðslur skuli hafa forgang, á meðan ekki er unnt að inna þær allar af hendi svo sem lög mæla fyrir um, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég álit þetta einu sjálfsögðu og þinglegu leiðina. Þegar búið er að hlaða á ríkissjóð skyldum, eins og raun ber vitni um, þá á ekki að knýja fram útlát án tillits til þess, hvort hægt er að greiða þau útgjöld, sem áður hafa verið samþ. Ég vildi óska þess, að hæstv. forseti frestaði atkvgr., þar til dagskráin hefur verið prentuð, svo að þm. geti kynnt sér hana.

Forseti (BSt) : Mér hefur borizt svo hljóðandi rökst. dagskrá frá hv. þm. Barð.: (sjá að framan og þskj. 722). Það er ekki unnt að halda lengur áfram fundi, því að fundur hefur verið boðaður í Sþ. Umr. er því frestað og 7., 9. og 10. mál tekin út af dagskrá.



Herra forseti. Ég vildi spyrja hæstv. forseta að því, hvort hann hugsaði sér að taka á dagskrá það mál, sem var tekið hér af dagskrá í fyrradag, um breyt. á l. um tekjuskatt og eignarskatt, og óska ég þess, að það verði gert. Og vegna þess, hve áliðið er þings og komið nærri þinglokum, vildi ég mjög gjarnan óska þess, að þetta mál yrði tekið fyrir á morgun.

Forseti (BSt) : Þar sem nefnt frv. hefur verið tekið upp aftur, þó að hv. flm. hafi dregið það til baka, þá mun það verða tekið á dagskrá. - En það eru mörg mál á dagskránni í dag, og er ekki sýnt, að þessari dagskrá, sem liggur fyrir þessum fundi, verði lokið, og hefði þá að sjálfsögðu verið litlu nær, þótt þetta nefnda mál hefði staðið einhvers staðar á þessari dagskrá. En þetta mál verður, sem sagt, tekið á dagskrá, því að ég skoða það, samkv. þingsköpum, sem fyllilega lifandi mál enn.