Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Helgi Jónasson) : Herra forseti. Fjvn. hefur athugað þessa till. og leggur til, að hún verði samþ. óbreytt. Það kom skýrt fram í n., að ýmsir nm. litu svo á, að þetta mál, sem till. er um. sé komið í nokkuð óvænt efni, og að það þurfi að taka til rækilegrar athugunar þessi lög um embættismannabústaði. Nú er ríkjandi mjög mikið ósamræmi í framkvæmdum hins opinbera á byggingu embættismannabústaða. Og margir eru þeirrar skoðunar, að fulllangt sé búið að ganga í því að leggja ríkinu skyldur á herðar til þess að byggja yfir marga embættismenn. - Fjvn. er sammála um að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. taki þetta mál til gaumgæfilegrar athugunar.



Herra forseti. Það liggja nú fyrir hér mjög margar brtt. við þessa upphaflegu þáltill. á mörgum þskj., og mikið er búið um þetta mál að ræða. Síðast þegar það var til meðferðar, kom hér fram í ræðu hæstv. menntmrh., að samkomulag hefði orðið milli ráðuneytisins, menntamálaráðs og viðskiptanefndar um fyrirkomulag á gjaldeyrisyfirfærslum til námsmannanna. Og ég vil því leyfa mér að leggja til, að málið verði afgreitt hér með dagskrártill., sem ég vil leyfa mér að lesa upp. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með tilvísun til þess samkomulags, sem orðið hefur milli menntamálaráðuneytisins, viðskiptanefndar og menntamálaráðs um tilhögun á gjaldeyrisyfirfærslum til íslenzkra námsmanna erlendis, og í trausti þess, að séð verði fyrir gjaldeyrisþörf námsmannanna eftir því, sem ástæður frekast leyfa, telur þingið eigi ástæðu til að gera sérstaka ályktun um það efni og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (JPálm) : Hér hefur verið lögð fram till. til rökst. dagskrár af hv. þm. V-Húnv., sem hann nú lýsti, og liggur hún fyrir til umr.



Herra forseti. Ég hef flutt hér brtt. á þskj. 477, sem er um umorðun á fyrri málslið meginmálsgr. á brtt. á þskj. 434, sem ég er líka flm. að, og er þetta gert eftir að hafa heyrt yfirlýsingu frá hæstv. menntmrh. hér við umr., síðast þegar málið var rætt hér. Það kom þá beinlínis fram, sem einnig kemur fram í rökst. dagskrártill., sem hv. þm. V-Húnv. las nú upp, að það hefur verið gert um þetta samkomulag milli hæstv. ráðh., viðskiptan. og menntamálaráðs á þeim grundvelli, að mál þessi verði ekki afgreidd á þeim grundvelli, sem óskað hefur verið eftir, heldur þeim grundvelli, að ekki sé látinn nægilegur gjaldeyrir til þeirra manna, sem stunda nám erlendis og hafa fyrir fjölskyldu að sjá, og óska ég því eftir, að till. komi til atkv. í trausti þess, að svo margir alþm. séu þeirrar skoðunar, að ekki beri að svelta þá námsmenn, sem hafa fyrir fjölskyldu að sjá, þá sem fóru á sínum tíma með sína fjölskyldu vegna þess, að ekki voru lögð bönd á yfirfærslu.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Það er orðið langt síðan þetta mál var hér til meðferðar, og eins og nál. á þskj. 240 ber með sér, lagði n. til að gera nokkra breyt. á upphaflegu till. Við till. n. kom fram brtt. á þskj. 434, og eftir því, sem upplýst er af hæstv. menntmrh. og þeim, er þessa till. flytja, þá hygg ég, að við í n. getum fallizt á þá ráðstöfun og þannig gæti málið fengið heppilega afgreiðslu, og vildi ég mega vænta þess, að það gæti borið tilætlaðan árangur um það, að séð yrði fyrir þörfum námsmanna erlendis. Ég hefði viljað ætla, að eins og er sagt í brtt. 434, þar sem tekið er fram, að ætlazt sé til, að námsmenn fái nægilegan gjaldeyri miðað við framleiðslukostnað og námskostnað í hverju landi, þá sé þessu ætlað að taka til þess, þó að einhver námsmaður hafi konu eða fjölskyldu fram að færa, því að tæplega get ég búizt við því, að ætlazt sé til, að fram fari hjónaskilnaður sakir þess, að menn vilji komast hjá að greiða, þegar svo stendur á. þetta meiri gjaldeyri, sem slíkir námsmenn kynnu að þurfa. Mér skilst, að hæstv. ráðh. vilji greiða fyrir þessu máli eftir ýtrustu getu, þó að hann fyrirfram ekki vilji staðhæfa, hvaða árangur það bæri. Ég hefði gjarnan viljað, að þessi brtt. næði samþykki Alþ., því að þá get ég búizt við því, að þetta mál fái heppilega lausn. Eins og málið liggur fyrir, finnst mér ekki, að hæstv. Alþ. geti fallizt á að afgreiða það með rökst. dagskrá sökum þess, að óánægja hefur nokkur verið með, að laklega hafi verið séð fyrir þörfum námsmanna, og er þá ekki von til þess, að Alþ. vilji ekki af sinni hálfu sýna, hvernig augum það lítur á málið, og sinnt sé nauðsynjum þessa fólks. Hygg ég, að mér sé óhætt að segja það fyrir munn flestra meðnm. minna, að þeir muni fallast á þessa brtt. Ég skal taka það fram, að ég hef ekki átt tal við þá alla og n. hefur ekki í sjálfu sér tekið málið fyrir, en ég veit um suma þeirra, að þeir munu sammála um að styðja brtt. 434.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég ætlaði bara að benda á það, að ég hygg, að hv. þm. Barð. hafi misskilið það, sem ég sagði um málið hér um daginn. Í fyrsta lagi er það, að það samkomulag, sem ég skýrði frá, að orðið hefði milli menntamálaráðs og viðskiptan. um þessi efni, það er einvörðungu rammi fyrir samstarf þessara stofnana, en nær ekki til þess að svo komnu, hvað mikil yfirfærsla fer handa hverjum námsmanni í hverju landi, og ég álit mitt hlutverk í þessu að koma á sem beztri samvinnu milli menntamálaráðs og viðskiptan. En ástæðan til þess, að hv. þm. Barð. er sífellt að tala um, að ég taki illa í, að yfirfærður verði nægilegur framfærslueyrir fyrir fjölskyldumenn, er sjálfsagt sú, þegar hann spurði, hvort ég gæti tryggt, að nægilegur gjaldeyrir yrði yfirfærður, þá vildi ég ekki gefa ákveðna yfirlýsingu um efni, sem ég vissi ekki, hvort ég gæti staðið við. Vegna þess að ef ég færi að tala um að koma því í kring, þá mundi hv. þm. Barð. telja það vilyrði, sem ég gæti svo kannske ekki komið í framkvæmd. Þess vegna gat ég ekki lýst yfir neinu um það, því að það er ekki á mínu valdi að ákveða um það. Það er ekkert um þetta atriði í þessum reglum og heldur ekkert í þeim, sem útilokar það, að tekið sé tillit til þess, ef námsmaður hefur fyrir fjölskyldu að sjá. Og ég hefði haldið, að með því að samþykkja brtt. 434 eða dagskrártill. væri bezt séð fyrir afgreiðslu málsins, en síður, ef brtt. hv. þm. Barð. verður samþ., en það er vegna þess, að ef hún verður samþ., lofar hún meiru en gjaldeyrisyfirvöldin kannske sæju sér fært að standa við og kannske gefur mönnum það í skyn, að undir öllum kringumstæðum væri eðlilegt að yfirfæra ekki aðeins fyrir námsmenn, heldur líka fyrir fjölskyldur. Ég held þess vegna, að það sé heppilegt að samþykkja brtt. 434 eða dagskrána, en mun að öðru leyti ekki skipta mér frekar af þessu máli.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að benda hv. þm. á það, áður en gengið er til atkv., að síðan fyrir nýár er búið að standa í sífelldu stappi við gjaldeyrisyfirvöldin um það að fá þessi mál leiðrétt. Það hefur ekki fengizt leiðrétt, að þau létu nokkru meiri yfirfærslu til manna, sem fóru utan á þeim tímum, þegar þetta allt var opið, og hafa dvalið þar með fjölskyldu sína síðan og hvorki viljað senda hana heim né hætta námi. Það hefur ekki fengizt meiri yfirfærsla fyrir þessa menn en einstaklinga þrátt fyrir óskir hæstv. viðskmrh. í þessu máli. Og með því að hæstv. menntmrh. hefur ekki séð sér fært að lýsa yfir, að þetta verði framkvæmt eins og brtt. 434 gerir ráð fyrir, þá neyðist ég til að bera till. svo ákveðið fram og óska að fá um það ákveðið svar, hvort hæstv. Alþ. vill samþykkja hana.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins benda á það, hvort það væri þá ekki betra að fresta afgreiðslu málsins um sinn og allshn. hefði viðtal við viðskiptan. og kynnti sér málið betur, og hvort hægt væri að sjá fram úr því, að framkvæmdin færi betur úr hendi en verið hefur, heldur en fara nú að bera upp þessa brtt. frá hv. þm. Barð. Segjum, að hún yrði felld af því, að það þætti of ákveðið að setja það inn í ályktun, að undir öllum kringumstæðum skyldi yfirfæra, þá mundi það síður en svo greiða fyrir því, að hægt væri að fá leyst úr kannske vissum dæmum, þar sem eðlilegt væri, að þetta væri tekið til greina.



Herra forseti. Mér finnst meðferð þessa máls öll vera skýrt dæmi um það, hvernig hægt er að gera einfalt mál að margbrotnu máli í þessari stofnun. Málavextir eru þeir, að snemma á þinginu ber ég fram þáltill. um yfirfærslu á gjaldeyri til námsmanna erlendis. Ég taldi mig gera það af brýnni nauðsyn, og það hefur ekkert komið fram í umr., sem benti til þess, að ekki hafi verið full ástæða til að hreyfa málinu. Engu að síður þvælist það hér og hefur verið rætt á mörgum fundum. Hv. allshn. tók málinu mjög vel og lagði til löngu fyrir jól, að það yrði afgreitt, þó hefur svo farið, að það er enn til umr. og virðist því enn ekki eiga að ljúka. Að vísu held ég, að umr. um þetta mál eigi verulegan þátt í því, að menntmrn. hefur látið málið til sín taka og komið á nokkurri samvinnu milli viðskiptan. og menntamálaráðs um lausn málsins. Ég skil það hins vegar svo, að sú samvinna sé ekki endanlega komin á, og með tilliti til þess kom mér dagskrártill. hv. þm. V-Húnv. dálítið á óvænt, þar sem hún gerir ráð fyrir alveg fastákveðnu formi og samvinnu milli viðskiptan. og menntamálaráðs. Enn fremur er dagskrártill. að því leyti undarleg, að tekið er upp í hana allt efni þeirrar brtt., sem hún er dagskrá við. Ég vil að síðustu þakka form. allshn. fyrir það, að hann skuli mæla með því, að brtt. 434 verði samþ. Hins vegar skal ég ekkert vera á móti þeim tilmælum hæstv. menntmrh., að umr. verði frestað til þess að n. fengi málið enn til athugunar. Fyrir mér vakir það einungis að fá einhvern endanlegan botn í þetta mál, þannig að hagur námsmanna, sem nú stunda nám erlendis, verði betri og tryggari en verið hefur undanfarið hálft annað ár. Það er mergurinn málsins.

Forseti (JPálm) : Það er búið að fresta þessu máli svo oft, að mér væri heldur ógeðfellt að fresta því enn á ný. Og mér skilst, að svo lítið beri á milli, að það skipti ekki miklu máli, þó að atkvgr. fari bráðlega fram.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það eru ekki tilmæli frá mér að fresta málinu, heldur bendi ég á, hvort það er ekki hagkvæmara, af því að örðugt er að koma við atkvgr. Ég vil aðeins benda á það út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að það er komið á fast form fyrir samstarfi milli viðskiptan. og menntamálaráðs. Hitt er annað mál, að þessar stofnanir eru ekki enn búnar að fastmóta það til frambúðar, hversu mikil yfirfærsla skuli fara til hvers námsmanns, vegna þess að meiningin er að fá viðbótarupplýsingar við það, sem áður er fyrir hendi.



Herra forseti. Mér þykir vænt um að heyra, að hæstv. forseta þykir ekki vænlegt að fresta málinu enn á ný. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að ef málinu væri nú frestað með það fyrir augum, að allshn. færi enn að tala við viðskiptan., þá væri það sama sem að málið dagaði uppi. Svo sem sjá má af þskj. 240, byrjaði allshn. að sjálfsögðu á því að senda málið til umsagnar viðskiptan. og fékk það svar, sem frá er greint í nál., að hún gaf engar upplýsingar. Svarið var á þessa leið: Að viðskiptan. hefði þessi mál með höndum og að sjálfsögðu gæti Alþ. sett þar á aðra skipan, ef því sýndist svo. - Þetta bréf er dæmi um það, hvernig opinberir embættismenn eiga ekki að skrifa. En þar við var ekki látið sitja. Allshn. vildi reyna að fá upplýsingar og boðaði form. viðskiptan. á sinn fund, en svarið var svona: „Form. hefur ekki tíma til að mæta.“ Viðskipti Alþ. við þessa stofnun sýna, að örvænt er um framgang málsins, ef ætti að fresta því með það fyrir augum að spyrja þessa menn. Ég er einn af þeim úr allshn., sem vilja fallast á að draga til baka brtt. n. á þskj. 240 og fallast á brtt. 434, en mun þó greiða atkv. brtt. hv. þm. Barð., því að mér sýnist einsætt mál, að það megi ekki henda, ef svo er ástatt, að um er að ræða námsmenn, sem hafa fjölskyldu, að þeim sé meinað að vera með fjölskylduna þar, sem þeir stunda nám, og ég tel, að Alþ. megi ekki láta hjá líða að segja álit sitt í þessu efni. Mér sýnist öll reynsla benda til þess, að Alþ. verði að gefa viðskiptan. fyrirmæli í þessu efni. Að vísu má segja, að þetta geti varla heitið fyrirmæli, því að það er ekki annað en að Alþ. skorar á ríkisstj. En ég hef enga ástæðu til annars en að ætla, að hæstv. menntmrh. mundi vilja verða við þeirri áskorun, sem Alþ. beinir til hans.



Herra forseti. Mér skilst, að mismunurinn á þessum brtt., sem fyrir liggja, brtt. 434 og brtt. 477, sé ekki ýkja mikill. Mér skilst, að það megi a. m. k. túlka brtt. 434 þannig, að í námskostnaðinum felist, hjá þeim sem nú eru við nám, kostnaður við konur þeirra og börn. En yrði brtt. 477 samþ., þá segir hún, að þetta gildi líka fyrir þá, sem hér eftir fara í nám. Og vitanlegt er það, að í vetur hafa 4 menn siglt til náms og fengið vilyrði fyrir því að fá nógan gjaldeyri með konu og börn. Hitt er svo allt annað mál með menn, sem hafa farið fyrir fleiri árum - os þá giftir. Þeir hafa allt aðra aðstöðu. En spurningin er þá: Eigum við framvegis að slá því föstu, að hver maður, sem ætlar að sigla, til náms, gifti sig fyrst og sigli svo með sína konu? Við segjum honum að bíða með það, ef við samþykkjum brtt. 434, en veitum hins vegar heimild til þess, að þeim verði sinnt, sem nú eru við nám, en gefum ekkert vilyrði fyrir því í framtíðinni, sem við gerum, ef við samþykkjum brtt. hv. þm. Barð. Ég hef átt syni erlendis, gifta og ógifta, sem hafa þurft gjaldeyri, en aldrei verið gerður neinn munur á því, hvort þeir eru giftir eða ógiftir.



Með því að ég tel brtt. 434 gefa möguleika til þess að veita giftum námsmönnum erlendis meiri styrk en þeim, sem eru ógiftir, vil ég ekki slá því föstu, að hver maður, sem utan fer, gifti sig fyrst til þess að fara með sína konu, og greiði því atkv. á móti brtt. 477.



Ég tel, að í brtt. 434 felist nægileg trygging fyrir giftar persónur, og þeirri till. mun ég greiða atkv., en segi nei við þessari brtt.



Mér skilst, ef þessi till. verður samþ., að þá sé það áskorun á ríkisstj. að veita undir öllum kringumstæðum fjölskyldumönnum, sem stunda nám erlendis, nægilegan gjaldeyri til þess að halda fjölskyldu sinni uppi. Mér þykir ekki fært að samþ. þetta og segi nei. Brtt. 434 (ný tillgr.), svo breytt, samþ. með 23 shlj. atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: StSt, StgrSt, ÁS, BÁ, BrB, EOl, GJ, GÞG, HB, HV, HermG, JJós, JG, JörB, KTh, LJóh, LJós, PZ, PÞ, SigfS. SB, SG, JPálm. SÁÓ, SkG, StJSt, StgrSt, PÞ, BK, EmJ, EystJ, GÍG, HÁ, HelgJ, JS greiddu ekki atkv. 17 þm. (ÁkJ, ÁÁ, BG, BSt, BBen, EE, FJ, GTh, HermJ, IngJ, JóhH. JJ, ÓTh, PM, PO, SEH, SK) fjarstaddir. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Till., svo breytt. samþ. með 20 shlj. atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: StSt, ÁS, BÁ, BrB, EOl, GJ, GÞG, HB, HV, HermG, JG, JörB, KTh, LJóh, LJós, PÞ, SigfS, SB, SG, JPálm. SÁÓ, SkG, StJSt, StgrSt, ÞÞ, BBen, BK, EmJ, EystJ, GÍG, HÁ, HelgJ, IngJ, JS, PZ greiddu ekki atkv. 17 þm. (StgrA, ÁkJ, ÁÁ, BG, BSt, EE, FJ, GTh. HermJ, JóhH, JJós, JJ, ÓTh, PM, PO, SEH, SK) fjarstaddir. 1 þm. gerði grein fyrir atkv. sínu:



Með því að það er sýnilegt, að till. verður samþ. af miklum minni hl. þm. og forseti vill ekki taka tillit til að fresta atkvgr., svo að meiri hl. fengist, þá held ég sé bezt að sitja hjá við þessa atkvgr.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Þessi till. á þskj. 486 er fram borin af 8 mönnum úr öllum flokkum þ. Till. er um að fela hæstv. stj. að koma á sérstakri tilhögun um skiptingu á vörum milli landshluta. Till. þessi byggist á samhljóða ályktun um þetta efni, sem gerð var á fundi fulltrúa frá kaupstöðum og kauptúnum víðs vegar að af landinu, sem haldinn var í Reykjavík nú í febrúarmánuði. Fyrsti töluliður þessarar till. snertir innflutning á skömmtunarvörum og öðrum venjulegum verzlunarvörum. Þar er farið fram á, að þessum vörum verði skipt niður á landsfjórðunga eftir nánar tilteknum mörkum í hlutfalli við íbúatölu og þarfir hvers fjórðungssvæðis. Leyfunum sé úthlutað til verzlana og fyrirtækja búsettra innan hvers fjórðungssvæðis. 2. liður er um innflutning á byggingarvörum, og er þar farið fram á að innflutningi á þeim verði skipt á milli landshlutanna í fullu samræmi við fjárfestingarleyfi fjárhagsráðs og leyfi, sem sveitarstjórnir veita. 3. liður ræðir um innflutning á útgerðarvörum, og er farið fram á, að þeim leyfum sé úthlutað í hlutfalli við skipastól og útgerðarrekstur á hverju svæði. Loks er 4. liður um að skipta á fjórðungssvæðin efnisvörum til iðnaðar í hlutfalli við verksmiðju- og iðnrekstur á hverju svæði. Tekið er fram, að iðnfyrirtæki, sem fái þessi leyfi, skuli að sjálfsögðu fara eftir fyrirmælum viðskiptanefndar um sölu á þessum vörum, þannig að jafnt verði séð fyrir þörfum landsmanna. Þá er í till. farið fram á, að viðskiptan. verði falið að birta opinberlega á 6 mánaða fresti yfirlit um leyfisveitingar og verði sú skýrsla sundurliðuð eftir landsfjórðungum. Eins og ég gat um áðan, er þessi till. samhljóða þeirri ályktun, sem gerð var á ráðstefnu um viðskipta- og siglingamál, sem haldin var í s. l. mánuði, þar sem mættir voru fulltrúar frá mörgum kauptúnum og kaupstöðum á Vestur-, Norður- og Austurlandi, og er áreiðanlegt, að þessar kröfur eru í samræmi við vilja og óskir mikils þorra manna í þessum landshlutum. Krafa þessa fulltrúafundar, sem fram er borin í 1. tölulið, er um það, að verzlanir búsettar í einstökum landshlutum fái leyfi til innflutnings á þeim vörum, sem skömmtunaryfirvöldin veita fólki í þessum landshlutum heimild til að kaupa. 2. töluliður er um byggingarvörur og alveg á sama hátt miðað við það, að menn þurfi ekki að kaupa utan síns fjórðungssvæðis þær vörur, sem yfirvöldin heimila þeim nú kaupa. Á sama hátt er farið fram á það, að fyrirtæki búsett í hverjum fjórðungi fái það, sem þeim ber af útgerðar- og iðnaðarvörum, sem hverju sinni er leyfður flutningur á til landsins. Væntanlega er öllum ljóst, að þarna eru menn ekki að reyna að ná til sín neinu, sem annarra er. Þetta er krafa um að fá til sín þær vörur, sem þangað eiga að fara samkv. fyrirmælum skömmtunaryfirvaldanna og annarra ráða og nefnda, sem með þetta eiga að fara. Þetta finnst okkur svo sjálfsagt réttlætismál, að undarlegt sé, að viðskiptan. skuli ekki, strax og krafa ráðstefnunnar kom fram, hafa tekið þetta til greina. Það má geta þess, að viðskiptan. hefur tekið þessu máli vinsamlega, en þrátt fyrir það ekki tekið ákvörðun um það, þannig að við flm. teljum það fullnægjandi. Það var reynt að fá þá lausn að gera þetta ekki að þingmáli, en það hefur ekki tekizt, og var okkur, þessum 8 mönnum, falið það, ef þess gerðist þörf, að fara með málið inn á þ. til þess að bera fram óskir um þetta fyrirkomulag. Við höfum ekki í þessu sambandi talið neina þörf á því að breyta l. um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit. Stj. hefur það í hendi sinni að verða við þessum kröfum, án þess að lagabreyt. verði gerð, og í þeim l. er einmitt gert ráð fyrir því, að reglugerð verði sett um framkvæmd þeirra, og því er vel hægt að koma þessu máli fyrir, án þess að breyt. verði gerð á l. Einmitt í þeim 1. er gert ráð fyrir því, að stj. hafi yfirstjórn framkvæmdanna með höndum skv. lögunum. Um meðferð málsins vil ég segja það, að ákveðin hefur verið, eins og sést af dagskránni, um umr. Ég sé ekki ástæðu til þess að gera till. um, að málið fari til n., en ef það færi til n., teldi ég eðlilegast. að það væri allshn. Við flm, leggjum ríka áherzlu á, að málinu verði hraðað svo sem unnt er, svo að það geti fengið afgreiðslu áður en þ. lýkur. Ég vil svo vænta þess, að þessu verði vel tekið, bæði af Alþ. og stj., því eins og ég hef bent á. er hér um fullkomið sanngirnismál að ræða.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Það var nú eiginlega fyrst og fremst vegna niðurlags ræðu hv. frsm., að ég stóð hér upp til að segja nokkur orð. Hann sagðist ekki mundu gera till. um, að málið færi til n., en ég held, að þetta mál sé svo vaxið, að það sé mjög æskilegt, að því verði vísað til n., enda skildist mér á flm., að ef till. yrði uppi um það, mundu þeir ekki setja sig á móti því. Fyrsta atriði, sem ég vildi taka fram um þetta mál, er að það fái þinglega afgreiðslu, verði vísað til n. og aflað þeirra upplýsinga um það, sem fáanlegar eru frá viðskiptan. og fjárhagsráði um það, hverjar till. þessir aðilar eru búnir að gera um lausn þessara mála og á hvern hátt þær mundu geta samrýmzt þeim till., sem hér liggja fyrir. Þetta mál er vissulega ekki eins auðvelt og það kynni að líta út fyrir við fyrstu sýn. Það er talsvert miklum vandkvæðum bundið, eins og nú standa sakir, að úthluta leyfum, svo að fyllsta réttlætis sé gætt, þegar allt er tekið með í reikninginn, sem taka þarf. Það er, eins og hv. þm. vita, svo komið, að verzlunin er viðkomandi einstökum vörum meira og minna bundin við ákveðin lönd. Og þess vegna þarf að því leyti að beina viðskiptunum í gegnum ákveðin viðskiptasambönd til þess að ná sem mestum árangri. Það er ekki sá möguleiki til frjálsra viðskipta nú orðið, sem áður var. Og með þeirri clearing-verzlun, sem nú er uppi, þá er hringurinn þrengdur og vöruseljendum fækkað, svo að menn eru þar, eins og ég sagði, bundnir við svo að segja ákveðna seljendur í ákveðnu landi til að kaupa vöruna. Í l. um fjárhagsráð er svo ákveðið, að vörur skuli yfirleitt og að öðru jöfnu kaupa þar, sem hægt er að fá þær ódýrastar. Og getur það að nokkru leyti átt við innan þeirra takmarka, sem verzluninni eru sett, þó að í ákveðnum löndum sé. En mér virðist við fyrstu sýn, þó að ég hafi ekki haft tækifæri til að bera það nákvæmlega saman, að sú leið mundi ekki vera eins greið og áður, ef þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, væri samþ. Mér virðist því vera hér slegið föstu til að byrja með, að ákveðið magn af innfluttum vörum skuli ákveðið á ákveðna landshluta, án þess að leita fyrir sér um það, á hvaða verði hægt sé að kaupa vörurnar, og síðan verði mönnum gefinn kostur á innan landshluta að keppa um neytendur. Mér finnst, að þetta fyrirkomulag mundi gefa möguleika til óheppilegra innkaupa á vörum, sem erfitt mundi vera að koma í veg fyrir, þó að menn væru allir af vilja gerðir. Mér virðist fljótt á litið, að hér sé blandað saman tveimur hlutum óskyldum í sjálfu sér, að sjá landsfjórðungunum fyrir vörum og að sjá verzlunarfyrirtækjum í þessum landsfjórðungum fyrir vörukaupum frá útlöndum, sem alls ekki er það sama, því að það er alls ekki vissa fyrir því fyrir fram a. m. k., að kaupandi á Norðurlandi t. d. geti keypt inn fyrir hagkvæmara verð heldur en annar á Suður- eða Vesturlandi. Mér finnst óþarfi að vera að binda þetta við ákveðna landshluta áður en vitað er, fyrir hvaða verð þessir aðilar geta flutt inn og boðið vörurnar. - Ég vil, að þessari þáltill. verði vísað til hv. allshn., sem athugaði, á hvern hátt skynsamlegast væri hægt að samræma óskir þessara manna, sem bæði hafa verið bornar fram á fundi hér í Reykjavík og hér á Alþ. fyrir munn þessara hv. flm., og reyndi að benda á leið til að leysa málið á sem skynsamlegastan hátt, og að um leið yrði aflað upplýsinga um það, hvað líður till. viðskiptan. og fjárhagsráós um það að setja fastar reglur um innflutninginn. Mér er kunnugt um, að þeir hafa verið að vinna að því undanfarið. Og ég hygg, að það mundi geta verið gagnlegt að fá upplýsingar um það. hversu þeim málum er þar langt komið.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Ég get fyrir mitt leyti fallizt á þá ósk, sem fram kemur frá hæstv. viðskmrh., að málinu verði vísað til hv. allshn. Mér þykir líklegt, að aðrir flm. till. hafi ekkert á móti því. En á það viljum við að sjálfsögðu leggja áherzlu, að meðferð málsins þar verði hraðað svo, að það geti komizt hér til úrslita áður en þingi verður slitið, nema það komi á daginn, að viðskiptan. eða fjárhagsráð gangi frá viðunandi reglum um þessa úthlutun fyrir þann tíma, þannig að ekki yrði þörf á neinum frekari afskiptum þingsins af málinu. Hæstv. ráðh. benti réttilega á það, að verzlunin væri nú um margar vörur bundin við einstök lönd og jafnvel fáeina ákveðna seljendur vörunnar í hverju landi og talaði í því sambandi um clearingviðskipti, sem kunnugt er, að tekin hafa verið upp í milliríkjasamningum milli einstakra landa. Það er að sjálfsögðu ekki meining okkar flm. þessarar þáltill., að innflytjendur í einstökum landshlutum njóti neinna sérstakra fríðinda að þessu leyti um innflutningsleyfi. Þeir verða að sjálfsögðu að fara eftir þeim fyrirmælum. sem á hverjum tíma gilda og fylgja þessum leyfum um vörukaup í ákveðnum löndum. Það liggur í hlutarins eðli. Það, sem hér er farið fram á, er aðeins það, að leyfin fyrir þessum vörum, þau sem raunverulega tilheyra fólki víðs vegar um landið, fari til verzlana í þeim landshlutum og síðan verði þær, bæði kaupmenn og kaupfélög, að komast í sambönd við seljendur varanna, sem inn þarf að flytja, í öðrum löndum, annaðhvort gegnum umboðsmenn hér eða á annan hátt. Hæstv. ráðh. gat um það, að sér virtist hér í þáltill. vera blandað saman tveimur atriðum. Annars vegar því að sjá landsmönnum fyrir vörum, sem þeir þurfa og eiga að fá og er heimilt að kaupa samkv. ákvörðun skömmtunaryfirvaldanna, og hins vegar því að sjá verzlunarfyrirtækjum einstakra landshluta fyrir vörum frá útlöndum til að verzla með. En þetta er svo nátengt hvað öðru að sjálfsögðu. - Ég ætla að taka dæmi til þess að sýna, hvað þetta er í raun og veru sanngjörn og sjálfsögð ósk, sem hér er fram borin af þessari ráðstefnu kaupstaðanna. Við skulum hugsa okkur, að þannig hefði staðið á nú, að innflutningur á einhverri nauðsynjavörutegund, sem landsmenn almennt þurfa að nota, og fá leyfi til að kaupa, hefði verið þannig, að það hefðu verið verzlanir norður á Akureyri eða vestur á Ísafirði, sem hefðu flutt inn meginhlutann af þessari vörutegund, þannig að Reykvíkingar, þar sem um er að ræða einn þriðja hluta þjóðarinnar, hefðu orðið að senda sína skömmtunarseðla til Akureyrar eða Ísafjarðar til þess að fá þessar vörur. Ég geri ráð fyrir, að Reykvíkingum hefði ekki þótt gott að búa til lengdar við þessi kjör, en að það hefðu komið fram óskir um það, að sá hluti af þessum vörum, sem þeim réttilega ber, væri látinn ganga til verzlana í Reykjavík, þannig að þeir þyrftu ekki í aðra landsfjórðunga að fara með sína skömmtunarseðla til þess að fá þessa vöru. Og ég tel ólíklegt, að nokkur hefði séð ástæðu til að standa í vegi fyrir því, að á þessu hefði fengizt breyting. Það er í raun og veru þetta, sem hér er um að ræða, sem hér hefur gerzt. Og óskir eru fram bornar til þess að fá fluttar beint inn í þessa landshluta, sem afskiptir hafa orðið, þær vörur, sem raunverulega eiga þangað að fara. Þetta vildi ég aðeins benda á í tilefni af ummælum hæstv. viðskmrh., en sé ekki ástæða til að orðlengja um málið á þessu stigi frekar, þar sem það vitanlega kemur aftur til umr., eftir að n. hefur fengið það til athugunar.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég skal heldur ekki orðlengja um málið. En mig langaði aðeins til að segja nokkur orð. Það kann að vera, að ég hafi ekki lesið þessa þáltill. nógu vel eða borið saman við fjárhagsráðslögin. Það hef ég ekki gert nákvæmlega. En mér skilst, að þetta geti borið þannig að, að ákvæði þáltill. stangist verulega á við þau. - Hv. þm. V-Húnv. sagði, að framkvæmd á þessu yrði þannig, að það yrði úthlutað til landsfjórðunga ákveðnum leyfum til innflutnings á þessum nauðsynjavörum, ef efni till. yrði framkvæmt. Síðan gætu þessar verzlanir farið með leyfin og annaðhvort aflað sér viðskiptasambanda erlendis eða keypt gegnum umboðsmenn í Reykjavik.

Eða annars staðar á landinu.

Já, hvar á landinu sem þeir vilja. En hvar er þá tryggingin fyrir því, að hagkvæmustu kaupin verði gerð, ef ekkert er um það fyrir fram ákveðið af viðskiptan. eða fjárhagsráði, að verzlunin skuli vera við þá innflytjendur, sem skila vörunni ódýrast inn í landið, hvað gjaldeyri snertir og álagningu í afhendingu varanna til almennings? Mér hefði fundizt, að eðlilegt væri að veita þeim innflytjanda, sem flytti vöruna ódýrast inn, leyfi til að flytja inn, en gera honum svo það skilyrði að dreifa henni milli landshluta í hlutfalli við íbúafjölda og þarfir. En mér finnst, að eftir þessari till. sé byrjað á öfugum enda, þannig að því sé slegið föstu að veita leyfin til aðila í landsfjórðungunum án tillits til þess, hvar varan er keypt og fyrir hvaða verð. Þegar maður á Austfjörðum eða Akureyri t. d. hefur fengið leyfi í sínar hendur, skilst mér, að hann eftir þáltill. sé ekkert við bundinn um það hvar hann notar þau. Getur vel verið, að hann í ýmsum tilfellum notaði þau í því landi, þar sem varan er ódýrust. Og við skulum segja, að hann sé búinn að kaupa hana frá ákveðnu landi. En þar getur þó verið verðmunur og gæðamunur, sem hann hugsi um á annan hátt heldur en gjaldeyrisyfirvöldin mundu gera, ef leyfin væru veitt eftir þeim leiðum og sjónarmiðum, sem fjárhagsráðslögin segja til um. - Ég skal ekki fara langt út í að deila um þetta á þessu stigi, því að hv. flm. hefur fallizt á, að málinu verði vísað til n. En ég vildi vænta þess, að hv. allshn. tæki málið upp til athugunar í sambandi við viðskiptan. og fjárhagsráð og þá ekki sízt viðskmrh., ef henni fyndist ástæða til, og reyndi að gera sér grein fyrir þeim till., sem uppi eru í þessu efni, og hvort ekki væri hægt að samræma þær og þessar till., sem hér koma fram.

Flm. (Skúli Guðmundsson) ) : Herra forseti. Aðeins örstutt aths. út af síðari ræðu hæstv. viðskmrh. Kunnugt er mér um það, að í l. um fjárhagsráð stendur einhvers staðar, að við úthlutun innflutningsleyfa skuli reynt að láta þá sitja fyrir leyfum. sem bezt og hagkvæmust innkaup geri og sýni fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu. Þetta er mjög fallegt á pappírnum. En ég hef ekki orðið var við, að þetta hafi orðið eins í framkvæmdinni eða að mikið hafi verið eftir þessu farið. Enda held ég, að þegar athugað er nánar, þá komi það í ljós, að að ýmsu leyti sé erfitt við þetta að fást. Ég hef, t. d., síðan þessi lög voru sett og til skamms tíma veitt verzlunarfyrirtæki forstöðu hér á landi. Og ég minnist þess ekki, að nein ósk hafi komið um það frá yfirmönnum þessara mála, að verzlunarfyrirtæki þetta gæfi upplýsingar um vöruverð hjá sér. Mér hefði þótt eðlilegt, að safnað hefði verið skýrslum um þetta, ef í alvöru ætti að fylgja þessu lagafyrirmæli fram, til þess að vita, hverjir selji ódýrastar vörur í landinu. Það hefur verið bent á, að ýmsir annmarkar séu við þessa framkvæmd, þó að þetta, líti vel út á pappírnum. Og hefur það líka komið í ljós, þar sem ég hef ekki orðið var við, að eftir þessu hafi verið farið. - Í þessari sömu lagagr. um fjárhagsráð stendur, að miða skuli úthlutun leyfanna við það, að neytendur geti verzlað þar, sem þeir telji sér hagkvæmast að verzla. Ég veit, að þetta, sem í þáltill. kemur fram, er í fullu samræmi við það. Og ég veit, að bak við þessar óskir stendur allur þorri manna víðs vegar um landið. Og ég hygg, að engin hætta sé á því, þótt þetta væri svona framkvæmt, að þá yrðu óhagkvæmari innkaup gerð til landsins fyrir því. Ég fæ ekki betur séð heldur en að þeir, sem úthluta leyfum, ef þeim er á annað borð kunnugt um lægst verð á einhverri vörutegund, sem hægt er að fá þessa vöru fyrir innflutta til landsins, þá hafi þeir á sínu valdi að láta þau skilyrði fylgja við afhendingu innflutningsleyfis, að vörurnar séu ekki keyptar yfir einhverju ákveðnu verði. Ég held, að öruggt sé, að hægt sé að setja slík skilyrði. En það þarf ekki að taka fram í þáltill. varðandi þessi mál. - Ég sé svo ekki ástæðu til að segja fleira út af þessari síðustu ræðu hæstv. ráðh.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Hv. flm. fór, eins og vænta mátti, alveg rétt með það, sem í fjárhagsráðsl. stendur, að það eigi að hafa til hliðsjónar við úthlutun innflutningsleyfa, að innkaupin séu gerð á sem ódýrastan hátt og varan geti verið seld innanlands fyrir sem ódýrast verð. En hann vildi halda fram, að erfitt væri að fást við þetta og að þessi regla hafi alls ekki verið framkvæmd. Ég geng inn á þetta hvort tveggja. En hann minntist ekki á það einu orði, sem mér er kunnugt um, að viðskiptan. hefur um alllangan tíma verið að reyna að setja í kerfi reglur um þetta á þeim grundvelli, sem fjárhagsráðsl. gera ráð fyrir. Og ég hef hugmynd um, að þessir aðilar séu einmitt komnir allvel á veg með það um nokkrar vörutegundir að setja reglur um flutning til landsins á þessum vörutegundum. einmitt á þeim grundvelli, sem fjárhagsráðsl. gera ráð fyrir, sem er sá eini eðlilegi grundvöllur, meðan þau lög eru í gildi. Hins vegar viðurkenni ég, að margir vöruflokkar geti verið, sem ákaflega erfitt - að ég ekki segi ómögulegt - sé að nota þessa reglu við. En það virðist vera, að þó nokkuð margir séu þeir vöruflokkar, sem hægt sé að beita þessari reglu við. Og ég hef hugmynd um, að viðskiptan. og fjárhagsráð séu nú vel á veg komin með að undirbúa reglur um þetta einmitt á þessum grundvelli, sem að vísu ná ekki til nærri allra vörutegunda, en þó til ærið margra. Hv. flm. sagði líka, að í þessum l. væri þess getið, að neytendur ættu að fá að verzla þar, sem hagkvæmast væri fyrir þá. Það ættu þeir að geta með því að þeim væri gefinn kostur á að fá vörurnar sem ódýrastar, því að ef um sambærilegar vörur er að ræða að gæðum, vilja menn jafnan fá þær ódýrustu. Og ef við úthlutun leyfa eru sett skilyrði um að hafa sem ódýrastan innflutning, þá hygg ég, að þetta geti tekizt.

Það þarf að taka með í reikninginn flutningskostnað innan lands.

Það þarf að taka með alla liði. En ég hygg, að með þessu, að úthluta til ákveðinna landshluta leyfum fyrir ákveðnu vörumagni án þess að vita neitt um, fyrir hvaða verð verzlanir þar geti keypt inn vörurnar, þá sé ekkert öryggi í því fyrir því, að vörurnar séu sem ódýrastar til neytenda eftir gæðum. Þess vegna vil ég, að n. athugi, hvert hér væri ekki farið öfugt að, ef farið væri eftir þessari till. Ég hygg, að réttast væri að tryggja fyrst, að varan fengist sem ódýrust - og skipta henni síðan niður á landsfjórðunga, gera það á eftir, en ekki á undan.



Herra forseti. Það er nokkuð langt síðan mál þetta var til umræðu, en það er jafngott fyrir því. Ég flutti þá brtt. (Má ég spyrja forseta, hvort afbrigði séu leyfð?) Þegar málið var hér fyrst til umræðu, var því haldið fram, að ekki væri hægt að þrengja svo eins og hér er gert að risnu þeirri, sem þeir hafa haft bæði forseti, stjórnarráðið og ráðherra. Á þessu stigi málsins er ástæða til að minnast á till., sem ég flutti hér. Í till. fór ég fram á, að Alþ. lýsti óánægju sinni og bannaði. að þegnunum væri mismunað í ýmsum atriðum, og nefndi sérstaklega kaup á tóbaki, áfengi og bílum. En nú hefur málið fengið þá afgreiðslu hjá allshn., að ekki er hægt að minnast á nema áfengið. Samt sem áður ætla ég að minnast lítillega á hitt. Ég sé, að hæstv. forsrh. er hér, svo að hann getur komið fram með skýringar á því, sem hér kemur fram. Ég vil minna á það, að ráðh. hafa nú undanfarið fengið bíla tollalaust og álagningarlaust. Ég veit ekki fyrir víst, hversu lengi þetta hefur átt sér stað, en ég hygg að minnsta kosti síðan 1942. Nú hefur þetta gengið upp og niður, og Þjóðviljinn deilir á Ólaf Thors fyrir að hafa fengið ráðherrabíl tolllausan, eftir að hann fór úr stjórn. Ég veit ekki, hvort þetta er rétt, en hitt er víst, að ráðherrar kommúnista fengu báðir sína tolllausu bíla. Og er þetta gott dæmi þess, hvernig þetta dæmi lukkast, því að þegar flokkar fara að brigzla hver öðrum um þetta, er auðséð, að þeir telja, að borgararnir séu á móti þessu. Ég vil nú spyrja hæstv. forsrh., hvort hann vilji ekki leggja til við sína stjórn, þegar hún fer frá eftir margra ára stjórn, að hún hætti þessu og borgi toll af sínum bílum. Ég mun nú ekki tala um tóbakið að sinni, enda hefur það minni þýðingu en vínið. Ég sé nú, að hæstv. dómsmrh. er kominn í d. Ég mun nú víkja að till. Þó að hún lúti að því, að utanrrh. og forseti lýðveldisins hafi risnu með niðursettu verði, tel ég það rangt. En þar sem fjölmenn n. komst ekki lengra en að bæði ráðh. og forseti hefðu þetta, sé ég ekki ástæðu til að halda lengra, en tala um vínið. Ég hefði heldur kosið, að þessir tveir menn, sem risnu hafa fyrir ríkið, hefðu reikningshald yfir það og fengju síðan borgaða sína nauðsynlegu risnu, og með forsetann er það svo, að hann fær risnu borgaða eftir reikningi. Hitt veit ég, að er rétt hjá hæstv. utanrrh., að sé vín til stórveizlu keypt með gangverði, verði það mjög há upphæð. En ef borgurum landsins er sagt satt frá, geri ég ekki ráð fyrir, að erfitt verði að láta fólk skilja, að ekki beri öðrum en forseta og utanrrh. að hafa vínveitingar í veizlum. En nú er það svo, að borgarar landsins eru ekki á móti víni, og þar sem menn langar í vín, er ekki hægt að halda veizlur án áfengis. Ég er hér með brtt., og ef hún yrði samþ., væri hægt að komast nær takmarkinu. Og menn verða að viðurkenna, að meðan vín er haft með höndum í opinberum veizlum, er hentugast að hafa það aðeins hjá þessum tveimur mönnum. Ég álít, að allshn. sé ekki mjög dugleg, þótt í n. séu duglegir menn, og að hún hefði getað gert betur en að leggja til, að undanþáguhringurinn væri þrengdur, og mun hún ætla að taka vínið af forsetum, þinginu, forstjóra Á. V. R. og stjórnarráðinu, en vill vera holl ráðherrunum og leyfa þeim vínið sem áður. En þar sem hv. frsm., hv. 1. þm. Árn., er hér viðstaddur, vil ég segja honum eina sögu um það, hversu lítil virðing það er fyrir stjórnarráðið að hafa þessa undanþágu. - Það mun hafa verið fyrir 2 árum, að starfsfólk í stjórnarráðinu var í veizlu austur í Valhöll á Þingvöllum, og voru menn orðnir drukknir. Þá var það að 2 menn, kunnir að góðu, fóru að berjast eins og hrútar á gólfinu. Þetta voru engan veginn ósmekklegustu drykkjulætin, en aðeins tekið hér sem dæmi um það, hversu heppilegt slíkt sé á einum helzta stað landsins, þar sem Íslendingar og útlendingar hittast einkum. Ég tel ekki, að starfsfólk í stjórnarráðinu sé drykkfelldara en gengur og gerist, en get þessa einungis vegna þess, að það er eina stofnunin, sem fengið hefur þessi hlunnindi. - Ég álít því, að n. geri rétt í því að steypa yfir þetta. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til forseta, að ef þessi till. næði ekki afgreiðslu nú eða yrði felld, hvort hann vildi, að þessum veizlum yrði haldið áfram í sinni stjórnartíð. Það hefur verið mikið talað um undanþágu forsetanna og mikið rætt um það í blöðunum. Nú er það ekki svo, að forsetar séu verri menn en aðrir. En af pólitískum ástæðum hefur það vakið meira umtal en hjá öðrum. Og einkanlega þeirra vegna vil ég, að þessari till. sé hraðað sem mest í gegnum þingið. Og ef það tekst ekki, vona ég, að forsetar sjái sóma sinn í því að hætta að nota þessa undanþágu. En það varð skoðanamunur milli mín og allshn. í því, sem viðvék risnu ráðherranna. Því var haldið fram, að allir 6 ráðh. hefðu risnu og þyrftu þess samkvæmt íslenzkri venju, og þyrftu því að hafa þessa undanþágu. Þessu var ekki þannig háttað þau 5 ár, sem ég var í stjórn. Við höfðum enga risnu, hvorki vín né fé. En við tókum stundum hádegisverð með gestum, sem voru í landinu, og var það þá borgað sérstaklega, en án undanþágu. Og sem form. utanrmn. borðaði ég stundum með sendiherrunum, þegar þeir komu heim, og var þá vín í veizlunum og var það þá borgað eftir reikningi. Gæti slíkur kostnaður hjá þeim, sem ekki hafa skyldurisnu, orðið svo lítill, að hann gæti komið undir liðinn óviss útgjöld. - Ég álít, að draga beri skarpa línu á milli núverandi skipulags, að forsrh. hafi risnuna, og að öll risnuskylda verði lögð í hendur utanrrh. og forsrh. undanþeginn því að hafa hana á hendi, og það því fremur sem hann er nú hættur að búa í forsætisráðherrabústaðnum, en þar mátti við koma nokkurri risnu, en búast má við, að utanrrh., búi þar a. m. k. stundum, þótt ekki sé svo nú. Ef því verður svo breytt, sýnir bæði þing og stjórn, að það óskar ekki eftir neinu slíku af forsrh. í þessum efnum. - Í þessu sambandi má benda á það, að þeir Stauning og Per Albin Hansson bjuggu í litlum húsum í útjaðri borganna og gátu þar af leiðandi ekki haldið veizlur heima hjá sér, en héldu þær á gistihúsum í borginni. Af þessu má sjá, að engin rök eru fyrir því, að þessi undanþága þurfi að ná til, allra ráðh., heldur aðeins til utanrrh., sem hefði þá forsætisráðherrabústaðinn til umráða. - En hvað er svo unnið með því að taka þessa undanþágu af ráðh.? Þeir liggja nú sem stendur undir umtali fyrir það, að sagt er, að þeir sækist eftir að fá vín með undanþágum. Skipulagið gefur tilefni til slíks. Ég hygg því langfarsælast fyrir þessa stjórn, sem stýrir á erfiðum tímum og vill láta gott af sér leiða, að afnema þetta. Þá held ég, að hún gerði fátt betra en ef hún segði: Við kærum okkur ekkert um undanþágur með bíla og áfengi. - Það er óþægilegt fyrir ráðh., sem standa næst forseta að mannvirðingu, að hægt sé að segja um þá, að þeir hefji sig yfir skattalögin með svo lítilfjörlegum hlutum sem áfengi, tóbaki og bílum.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins segja nokkur orð og mun draga saman mál mitt. Það hefur litla þýðingu að fjölyrða um þetta. Háttv. frsm. minni hl. þótti afgreiðsla meiri hl. ekki fullnægjandi. Hann taldi ekki mikils að vænta af framkvæmdum núverandi stjórnar. Hann gat þess, að hann hefði ekki átt tal við hana, en við undanfarandi stjórn, en af því hefði enginn árangur orðið hvað við kæmi minnkaðri áfengissölu, og bjóst við, að svo mundi verða enn. Ég skal ekkert segja um, hver raunin verður, en vænti þess, ef till. okkar verður samþykkt, að þá snúi ríkisstj. málinu eftir beztu getu, og megi þá árangurs vænta. Og hvað viðvíkur því, sem nú er að gerast varðandi sölu áfengis, tel ég það stefna í rétta átt og tel það vera byrjun nýrrar stefnu í þessum málum að uppræta leynivínsöluna; eins og nú er verið að gera þessa dagana, og tel þess fulla þörf. Ég gat þess áður, að meiri hl. gæti ekki fallizt á róttækar ráðstafanir í þessum efnum vegna ástandsins í fjármálum þjóðarinnar. Mér heyrðist hv. 1. þm. Eyf. (BSt) gera lítið úr þessu. En þegar fjórða hver króna af tekjum ríkisins er fyrir sölu á áfengi, skil ég ekki annað en það grípi óþægilega inn í, ef því væri kippt burtu, og að gera þyrfti einhverjar ráðstafanir til að mæta þeim tekjumissi. Ég legg því til, að ríkisstj. fái frest til að athuga ráðstafanir til að mæta tekjumissinum, áður en stórkostlegar takmarkanir eru settar. Ég vil nú ekki fjölyrða frekar um þetta, en vil svara frsm. minni hl. nokkru. Hann sagði raunar um eitt atriðið, að hann væri í vafa um gildi skömmtunar til langframa. Hann bað guð að hjálpa okkur, ef við tækjum þessa afstöðu út af fjármálum. En hvernig eigum við að fara að, ef við treystum hans forsjá, þegar hann segist ekki hafa trú á skömmtun og varla heldur héraðabanni? Og tæplega getur háttv. minni hl. bent á, að vín verði algerlega bannað. En hvað á þá að gera, því að þetta eru þó þær ráðstafanir, sem líklegastar eru til að verða að gagni, og kem ég ekki auga á aðrar leiðir, nema þá að bíða eftir algeru aðflutningsbanni á áfengi, og er ég þá í vafa um, hvort það verður á næstunni. Ef við getum ekki haft hemil á áfengisneyzlu með skömmtun áfengis og öðrum slíkum ráðstöfunum, þá vil ég vænta, að minni hl. bendi á þær leiðir, sem vakir fyrir honum, að verði til bóta í þessu efni. Ég skildi það, þegar hv. 1. þm. Eyf. (BSt) stóð upp og lýsti yfir, að hann væri eiginlega, þó að furðulegt væri, sammála hv. 6. þm. Reykv. (SigfS). Ég skildi vel, hvað vakti fyrir honum. Hann hefur ekki sérstaklega mikinn áhuga fyrir að gera mikið í þessu máli, og er það ekki sagt honum til lasts. Því miður er hv. 1. þm. Eyf. ekki við, en ég kemst samt ekki hjá að víkja að honum nokkrum orðum, af því að þetta er síðari umr. málsins. Hv. þm. taldi, að þetta þskj. 319 mundi verða frægt og hélt fram, að samkvæmt því mættu menn ekki láta í ljós skoðun sína í þessu máli. Þetta finnst mér hljóma einkennilega, því að með þessari till. er stj. að vísu falið að undirbúa þetta mál, en till. bera með sér, að þar er unnið af fullri alvöru að þessu máli. Hann gerði lítið úr fjárhagslegu hliðinni. Þar geta menn haft sína skoðun, eftir því sem þeir hafa skaplyndi til og viðhorf þeirra er, en það hygg ég samt, að margur, sem hugsar þetta mál í alvöru, geti ekki gert lítið úr því. Hv. þm. taldi sig á móti héraðabönnum og taldi, að lítið gagn væri að þeim, og það hygg ég, að sé rétt, ef það eru bara þau ein. Hann taldi, að eins mikil áfengisneyzla væri þar, sem engin áfengisútsala væri, og þar, sem áfengi væri selt. Um það hef ég ekki þá kunnleika, að ég geti dæmt um það, og ég efast um, að hv. 1. þm. Eyf. geti það heldur. En af því að hann talaði svona um málið, þá þykir mér einkennilegt, að hann skyldi á síðasta þingi taka þátt í að afgreiða svo að segja sömu till. Þá lagði hann til ásamt okkur fleirum að koma á héraðabönnum - og héraðabönnum einum. Hann skrifaði að vísu undir með fyrirvara, en hann var þó fylgjandi málinu. En ég veit vel, af hverju það stafaði. Það var af því, að þá lögðu templarar til mjög ákveðið, að þessi ráðstöfun væri gerð. Þá taldi hv. þm. það skyldu stj. að koma á héraðabönnum. Það væri samkvæmt l. og þess vegna ekki þörf að gefa um það ný fyrirmæli. Það kann að vera. Þó vil ég benda á í þessu sambandi, að þetta eru heimildarl. og þess vegna ekki um neina skyldu að ræða fyrir stj. Það er undir mati stj. komið, og þessi l. eru þó orðin nokkuð margra ára og hafa ekki verið framkvæmd enn. Ég ætla meira að segja, að þau hafi ekki enn öðlazt gildi. Það þurfti að gera sérstakar ráðstafanir, sem ég ætla, að hafi ekki verið gerðar enn. Þess vegna er síður en svo þarflaust eða út í loftið að skora á ríkisstj. að láta þessi l. taka gildi og koma til framkvæmda. Þá minntist hann á undanþágurnar eða þessi fríðindi, og get ég þá um leið komið að því, sem hv. þm. S-Þ. (JJ) sagði um það mál. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að ef till. yrði samþ., væri hún nokkurs konar áskorun á ríkisstj. að halda áfram þessum hlunnindum, sem nú eru, og með þessu værum við að veita þeim nokkurs konar lagagildi. Þetta er fjarri öllu lagi. Það, sem gerist í þessu efni, er, að þingið tekur enga afstöðu til þess, lætur það hlutlaust, en lýsir yfir um leið, að það geri enga sérstaka ákvörðun um það efni, svo að það er á valdi ráðh., hvað þeir vilja gera í því. Meiri hl. hefði hiklaust lagt til að afnema þessi hlunnindi eða ívilnun, ef það er rétt að nefna það svo, ef Alþ. væri búið að sjá fyrir að veita meira fé til risnu en gert hefur verið hingað til. Það er aðeins fyrir þessa sök, að við látum þetta standa og leggjum til, að ekki verði gerð breyt. á því. En ef Alþ. sýnir einhverja viðleitni í því að veita ráðh. risnufé, mun ekki standa á okkur í meiri hl. allshn. að vera með því að afnema þetta. En meðan þessi ákvörðun stendur, finnst mér heldur óviðfelldið að flokka ráðh., eins og hv. þm. S-Þ. vill gera. Þá sagði hv. 1. þm. Eyf., að þetta snerti aðeins 2–3 menn, því að forseti Alþingis hefði þessi réttindi, því að það gæti svo farið, að hann yrði að gegna forsetastörfum, og þá hefði hann þennan rétt. Þetta er mikil fjarstæða. Það eru þrír menn, sem eiga að fara með forsetavald í forföllum forseta sjálfs, og þá er ekkert lögleg athöfn nema a. m. k. tveir af þeim séu sammála. En hvað áhrærir risnu, þá kemur það í hlut forsrh. að sjá um það, og ef till. okkar verður samþ., kemur það ekki til, því að til þess að forseti Sþ. geti gert það gildandi, yrði hann að hafa annan mann með í því, og það held ég satt að segja, að enginn mundi gera. Fleira mætti um þetta segja, en ég ætla ekki að fara um það fleiri orðum. Þetta liggur svo fjarri, að það tekur engu tali, en eftir okkar till. hefur enginn þessi réttindi nema ráðh. og forseti ríkisins. Hv. þm. S-Þ. benti á í ræðu sinni, hversu áfengi væri misnotað. Mér skildist hann vilja halda fram, að starfsmenn stjórnarráðsins hefðu misnotað það, að þeir hefðu fengið áfengi ódýrar. En úr því að ríkið selur áfengi og menn eru svo gerðir hvað neyzlu á þessum drykk snertir, að þeir kunna sér ekki hóf, þá er alltaf hætta á, að einhverjir gangi of langt og verði jafnvel sjálfum sér til minnkunar. Sú lýsing, sem hann gaf á framferði þessara manna, hefði eins getað átt sér stað, þó að þessi réttur hefði ekki komið til.

Það er mjög sjaldgæft, að menn berjist eins og hrútar

. Já, sem betur fer, og það er sagt, að einsdæmin séu verst. En því miður eru það sjálfsagt fleiri en þessir menn, sem hafa hagað sér verr en vera ætti. Þetta er það, sem hefst upp úr því, þegar þjóðin hefur þessa vöru til sölu, að menn gæta sín ekki, skortur á velsæmi og skortur á menningu. Ég man, að hv. þm. S-Þ. sagði eitt sinn viðvíkjandi þessu, að þannig ættu menn að kunna að fara með áfengi, að menn gætu drukkið það úr kaffibollum án þess að það kæmi að sök.

Það er svolítið lagað

. Ég ætla, að efnið hafi ekki raskazt.

Ég sagði, að í útlöndum drykkju menn vínið eins og menn drekka hér kaffi

. En það hefur sýnilega misheppnazt hjá mönnum að læra að fara þannig með vínið, og þá er að gera við því. Það er síður en svo, að ég mæli þessu bót, en það kemur ekki þessari till. við. Ég vil því mega vænta þess, að Alþ. fallist á till. meiri hl. allshn. Ef enginn ávinningur næst með henni, lízt mér ekki á, að mikill árangur fáist, þó að till. minni hl. yrði samþ., kannske eitthvað harðorðari, en ef til vill ekki hægt að fara eftir henni.



. Herra forseti. Ég hef því miður ekki getað verið við þessar umr. vegna anna við afgreiðslu fjárl., en hefði þó gjarnan viljað heyra rök með og móti þessu máli. Ég vil, áður en þetta mál fær fulla afgreiðslu, beina þeirri fyrirspurn til hv. form. allshn., hvort n. hefur ekki rætt þetta mál við embættismann, sem nefnist áfengisvarnaráðunautur ríkisins. Ég vil einnig heyra frá hæstv. ráðh., hvort hann veit, hvernig starfi þessa embættismanns er háttað nú. Það eina, sem ég veit, er það, hvað þessi maður fær í laun ár frá ári, og þau eru ekki lítil. En hvenær sem rætt er um áfengismál, kemur ekkert frá þessum manni, hvorki álit né till. Hann ætti þó að vera formaðurinn í sókninni í þessum málum. Er þetta bara styrkur til hans, og mætti ekki spara þarna eitthvað á móti því tekjutapi, sem verða mundi, ef hætt væri að hafa þessa vöru til sölu? Ég vil gjarnan fá að heyra um þetta atriði. Í sambandi við afgreiðslu frá n. vil ég leyfa mér að benda á, að ég á ákaflega erfitt með að skilja afgreiðslu hennar á þessu máli. Þessu máli er vísað til stj. til að benda henni á, hvað hún eigi að gera. En hefur ekki verið bent á að skora á stj. að setja sérstaka n. manna til að gera till. í málinu? Ég held, að því fé væri ekki illa varið, sem færi til að kosta undirbúning undir þá sókn, sem verður að hefja í þessu máli, því að það er engin lausn að gera það, sem hér hefur verið stungið upp á. Það er búið að reyna þessar leiðir. Við höfum reynt skömmtunarleiðina. Hún endaði með smán. Aðflutningsbannið fór á sömu leið. Það má segja, að það sé á valdi ríkisstj., hvort hún flytur inn vín eða ekki, því að það má enginn flytja inn áfengi nema hún, en sú hugmynd hefur liðið skipbrot. Um héraðabönnin þarf ekki að ræða, því að það er alkunnugt, að þau héruð, sem hafa ekki áfengisútsölu, eru sízt betri en hin. Í fyrra var upplýst af hv. 3. landsk., að strandferðabátur, sem hefur styrk á þriðja hundrað þúsund, Fagranes, gerði lítið annað en flytja áfengi frá Ísafirði. Ég býst við, að þótt áfengisútsalan á Ísafirði yrði lögð niður, mundi hann vera látinn flytja áfengið frá Rvík í staðinn. Það þýðir því ekki að tala um héraðabönn. Þau eru út af fyrir sig engin lausn á þessu máli. Svo lengi sem einhvers staðar er opin vínútsala„ hafa menn einhver ráð með að ná í áfengið. Það þýðir því ekki að ætla sér að leysa málið með því að samþykkja till. um héraðabann. Það er ákaflega mikilsvert atriði, hvernig hægt væri að bæta ríkissjóði það tekjutap, sem hann yrði fyrir, ef hætt væri að selja áfengi, og það er raunverulega kjarni málsins, því að það er þess vegna, sem hver ríkisstjórn hefur tilhneigingu til að auka söluna, til þess að fá meiri tekjur. Það hefur verið rætt í Ed. um að finna ráð við þessu, ekki hvernig á að bæta tekjumissinn, heldur hvernig eigi að stöðva drykkjuskapinn. Það hefur verið talað um að setja hluta af ágóða áfengissölunnar til ákveðinnar starfsemi, sem er þó ekki fljótvirkari en svo, að það á að byrja á að byggja 4–5 millj. kr. höll. Svona er alvöruleysið mikið hér á landi. Enginn vill taka föstum tökum á málinu. En það sorglegasta er, að menn vilja ekki líta við því frv., sem hefði getað orðið liður í þessari sókn, en það er ölfrv. Það hefði verið hægt að nota það sem lið í sókninni gegn ofnautn áfengra drykkja og um leið að bæta ríkissjóði upp þann tekjumissi, sem orðið hefði vegna minnkandi sölu sterkra drykkja. En hvernig hefur þessu máli verið tekið? Bindindismenn úti um allt land hafa sent mótmæli gegn því að reyna þessa leið. Það hefur rignt yfir Alþ. mótmælum víðs vegar af landinu til að dæma þessa tilraun til dauða fyrirfram. Ég fyrir mitt leyti var alveg viss um, að það var möguleiki á að sameina þetta tvennt, að minnka áfengisneyzlu í landinu og á sama tíma halda uppi starfsemi til tekna fyrir ríkissjóð með ölframleiðslu og minnka innflutning sterkra drykkja og útsölu á þeim á hverjum tíma. En það hefur ekki verið hægt að tala um þetta mál fyrir ofstæki þeirra manna, sem alltaf berja sér á brjóst og segja: Við erum þeir einu, sem vitum, hvað rétt er að gera í þessum málum.

Eru það nokkrir aðrir en þeir?

. En hvað sem líður siðferðisvottorðum hæstv. dómsmrh. í þessu máli, efast ég um, að hann unni þessu máli meir en ég. En ég hef aldrei verið sá ofstækismaður, að ég hafi ekki viljað líta á allar leiðir, sem leitt geti að ákveðnu marki. Ég hef séð aðflutningsbannið hrynja og fleiri ráðstafanir, sem átt hafa að draga úr áfengisneyzlu. Samt sem áður vilja ýmsir reyna aftur þessa hluti, án þess að taka tillit til staðreyndanna, sem er lífið sjálft. Ég skil ekki enn - án þess að ölfrv. sé á dagskrá -, að það sé undir neinum kringumstæðum hægt að drekka sig daglega fullan af 4% öli. En ég skil hitt, að ef ölið væri sett inn og sterku drykkirnir dregnir út, væri hægt að minnka ofnautn á áfengi stórkostlega, án þess að tekjur ríkissjóðs þyrftu að líða við það. En það hefur enginn viljað tala um þá lausn fyrir hreinu ofstæki. Og sannleikurinn er sá, að þegar maður les þessa till. hér og athugar afgreiðslu hennar í allshn., er sýnilegt, að þessir menn meina ekki nokkurn skapaðan hlut með nál., sem annaðhvort stafar af hræðslu við að segja eitthvað, sem ekki kemur sér vel hjá ríkisstj., sem þeir styðja, eða þá meina þeir allt annað en þeir segja í nál. Þeir þora ekki að taka á málinu. Ég tala nú ekki um, þegar maður kemur að 2. tölul. Þá skil ég nú bara ekki, hvað sá liður á að þýða hér í þáltill. Það, sem þar er, er ekki annað en að segja, að allt skuli vera í þessum efnum eins og það er nú. Þar er sagt, að það eigi ekki að halda þessu áfram, sem þar er um að ræða, þó að óbreyttri þeirri venju, sem gilt hefur áður um þetta efni gagnvart æðstu stjórnarvöldum landsins, þeim er fara með framkvæmdarvaldið. En hvað er það annað en að halda áfram á sömu braut og verið hefur? Það hefur víst enginn búizt við því, að hv. allshn. mundi skora á ríkisstj. að skerða þessi hlunnindi fyrir sérstaka menn. Nei. Enda vill hún undirstrika, að þessi hlunnindi fyrir sérstaka menn séu ekki skert, heldur skuli allt standa í þessum efnum eins og það er nú. Allshn. virðist ekki þora að taka á þessum málum, sem kannske er af einskæru fylgi við hæstv. ríkisstj., og ég býst við, að svo sé. Það gæti verið, að það eina, sem árangur verður af í þessari þáltill. og flutningi hennar, að c-liðurinn í brtt. allshn. hafi kannske haft nokkurn árangur, ef hann hefur orðið til þess, að gerð hefur verið sú herferð gegn leynivínsölu í bænum, sem blöðin geta um, að gerð hafi verið. Og sé svo, þá hefur þó nokkur árangur orðið af flutningi hennar. - Annars held ég, satt að segja, að hæstv. dómsmrh. hafi svo mikinn áhuga fyrir þessu máli, að hann hafi e. t. v. um lengri tíma gert ráðstafanir til þess að uppræta leynivínsöluna. Og mér er kunnugt um, að hann hefur haft áhuga á að fá enn sterkari lagaákvæði í sambandi við það, þó að það hafi drukknað í önnum, svona rétt fyrir þingslitin. Ég held, að ég treysti mér tæplega til að vera með þessari grautargerð, sem hér er soðin upp. Ég tel þetta engan áfanga í þessu stóra máli. Það verður að skipuleggja sóknina gegn ofdrykkjunni þannig að reyna að breyta áliti þjóðarinnar, byrja á því, svo að það sé útilokað, að menn geti leyft sér að hafa æðstu menntastofnun þjóðarinnar, eins og háskólann, opinn annaðhvort einu sinni eða tvisvar á ári fyrir skemmtunum, sem fá önnur eins blaðaummæli og birt hafa verið um þær skemmtanir, sem þar hafa farið fram. Þarna er það virki Bakkusar, sem þarf fyrst að sprengja. Það er óverjandi í menningarlandi, að um þá stofnun, sem þjóðin lítur mest upp til og foreldra dreymir um, að börn sín geti orðið að mönnum í, skuli vera skrifað um það á hverju árl. að skemmtanir fari þar þannig fram, að þar séu bæði unglingar og eldra fólk á kolfylliríi. Ég er ekki að segja, að svo sé. En hvaða tilefni er þá til þessara skrifa? Og þessu verður sem fyrst að breyta. Og það verður að byrja á því að breyta almenningsálitinu í þessum efnum. Það liggur miklu nær en að skammta áfengi, sem hefur sýnt sig, að ekki hefur dugað hingað til. Það er nú látið óátalið, að þeir menn, sem eiga að vera leiðandi menn þjóðarinnar, og menn, sem eiga að mennta unglingana, geri ekki skyldu sína í þessum málum. Þar á fyrst að ráðast á garðinn til að reyna að bæta úr. Og í trausti þess, að hæstv. dómsmrh. beiti sínum miklu áhrifum í þá átt, að það verði gert, mun ég ekki hafa mikil afskipti af þessu máli, sem hér liggur fyrir, eins og afgreiðsla þess er hér í þinginu.

Forseti (JPálm) : Mér hefur borizt brtt. frá hv. 1. þm. Árn. (JörB), um að við fyrirsögnina. bætist: „og fleira“. Það er víst von á fleiri brtt. skriflegum, svo að ég fresta að biðja um afbrigði.



Herra forseti. Ég held, að hinar mörgu till., sem liggja fyrir þessu þingi um áfengismál, sýni greinilegar en kannske flest annað, hvers konar úrræðaleysi og öngþveiti ríkir í þeim málum, ekki aðeins hjá þjóðinni, heldur og á hæstv. Alþ. Mér virðist einnig, að efni þeirra till. beri það sorglega með sér, hvílík eindæma kákstefna er uppi meðal þeirra manna í þessu máli, sem vilja nú boða þjóðinni nýja og betri siðu í þessum efnum. En um þetta mál í heild skal ég ekki fara mörgum orðum. Það, sem ég vildi fyrst og fremst segja hér, er ekki að ræða um ölið, eins og hv. þm. Borgf. gat sér nú til um. Það er nú nefnilega þannig, að þó að sá hv. þm. verði sem ölóður, strax og hann heyrir það mál nefnt, þá er því nú ekki þann veg farið með mig. Ég læt honum það eftir að fást við það mál í tíma og ótíma og skal ekki fara um það neinum orðum hér, enda þótt ég sé að sjálfsögðu sammála því, sem hv. þm. Barð. mælti um það mál.

Og líka því, sem hann sagði um Fagranesið og að styrkja það til að flytja brennivín?

. Ég heyrði það ekki. Hins vegar veit hv. þm. Borgf., hvaðan það skip var fengið. Skipið var fengið beint frá höfuðstað kjördæmis hans. Ég skal ekki fullyrða um það, hvað með það var gert áður en það kom vestur. En fyrir vestan veit ég ekki til þess, að það hafi verið notað til slíkra flutninga. En vel má vera, að það hafi verið notað til þeirra hluta meðan það gekk á milli höfuðstaðar landsins og kjördæmis hv. þm. Borgf. En ég vildi segja það, að ég er að nokkru leyti samþykkur allshn., en hef skrifað undir nál. með fyrirvara um afgreiðslu þessa máls, sem er að nokkru leyti vegna fyrri liðar brtt. hennar. Ég vil láta í ljós þá skoðun, að ég tel mjög hæpið, að það kæmi að nokkru gagni í þessu efni, þó að l. um héraðabönn væru látin koma til framkvæmda. Ég hef hugsað þetta mál töluvert. Og því meir sem ég hugsa, því vantrúaðri verð ég á það, að þau l. kæmu að nokkru gagni, þó að þau kæmu til framkvæmda. Og ég held, að þeir hv. þm., sem búa í héruðum, þar sem engar áfengissölur eru, geti nokkurn veginn dæmt eftir reynslunni í þessum efnum. Er það virkilega þannig, að í þeim héruðum, þar sem engar áfengisútsölur eru, sé minna drukkið og meiri hófsemd í meðferð áfengis en þar, sem áfengisútsala er á næstu grösum? Ég held, að svarið verði neikvætt. Ég hef komið í héruð, þar sem næsta áfengisútsala er hundruð km í burtu, og ég hef hvergi séð meiri né almennari ölvun en á þessum stöðum. Og mega svo aðrir telja sér trú um, að lokun áfengisútsalanna hingað og þangað um landið hafi siðbætandi áhrif í þessum efnum. Ég get ekki verið þeirrar skoðunar. En það, sem ég fyrst og fremst vildi minnast á, er síðari liður brtt. hv. n., sem ég hef skrifað undir með fyrirvara, þ. e. a. s. varðandi afnám þeirra fríðinda, sem vissir embættismenn ríkisins hafa haft varðandi kaup á áfengi og tóbaki. Ég get lýst því sem minni skoðun, að mér fyndist það fyllilega athugandi mál, að engir af ráðamönnum eða embættismönnum ríkisins nytu slíkra fríðinda, ekki heldur þeir, sem með æðstu stjórn fara, eins og forseti Íslands og utanrrh., sem risnuskylda hvílir að vísu á. Ég held, að sú leið, sem hv. n. hefur farið í þessu, sé með öllu ófær, að leggja til, að ákveðin æðstu stjórnarvöld landsins, sem fara með framkvæmdarvaldið, njóti slíkra fríðinda. - Ég vil í þessu sambandi rifja upp það, sem gerzt hefur hér á þingi nú í haust, fyrst og fremst það, að hér hafa farið fram umr., þar sem beint hefur verið þvílíkum svigurmælum til hæstv. forseta Alþ., bæði sameinaðs þings og deilda, að furðu sætir, þessara æðstu embættismanna þingsins. Þessi ummæli hafa verið á þá leið, að þeim væri ekki treystandi til þess að njóta slíkra fríðinda. Þeim hefur verið borið það á brýn, að þeir notuðu forsetabrennivín til þess m. a. að afla sér fylgis, og ekki aðeins til þess, heldur til þess að gera þm., sem sérstaklega hefðu áhuga fyrir því að fá sér í staupinu, handgengna sér með því að veita þeim sitt ódýra risnu- og forsetabrennivín. Ég álít, að þessi ummæli og allur tónninn í þeim hafi verið með þvílíkum gersamlegum siðleysisblæ, að það hafi verið alveg furðulegt af Alþ. að ætla að undirstrika réttmæti þeirra ummæla með því að samþykkja till. eins og þá, sem hv. allshn. leggur hér til í 2. tölul. brtt. sinnar. Ég skal ekki fara að gefa forsetum þingsins neitt siðferðisvottorð. Þeir þarfnast þess ekki. En Alþ. þarfnast þess, að einstökum alþm., sem illa hafa gát á tungu sinni, liðist ekki að setja slíkan blett á hæstv. Alþ., að samþ. sé þessi liður till. Heiður Alþ. þarfnast þessa. Ég hika ekki við að fullyrða, að þessir hv. þm. hafa með framkomu sinni sett blett á heiður þingsins, sem mundi verða miklu stærri, ef Alþ. tæki undir ummæli þeirra með því að samþykkja till. eins og þessa. Ég álít, að það væri hreint og beint móðgun við Alþ. að samþykkja slíka till. En það er engin móðgun við forsetana eða embættismenn ríkisins að láta þá hafa þessi fríðindi um áfengiskaup. Ég lít á þessi fríðindi sem sára lítils eða einskis virði, og mér hefur heyrzt á öllum forsetum þingsins, að þeir kærðu sig lítið um þau. Það er alveg furðulegur skilningur, að það eigi í þessu efni að setja þá, sem gegna þeim embættum að fara með framkvæmdarvaldið, skör hærra um þessi sérstöku fríðindi en sjálfan löggjafann. Þetta er varla takandi alvarlega.

Á löggjafinn að fara á fyllirí?

. Ég held, að hvorki löggjafarnir né þeir, sem fara með framkvæmdarvaldið, eigi að fara á fyllirí. En ég býst ekki heldur við, að þessi fríðindi séu veitt til þess, að þessi stjórnarvöld skemmti sér á þann hátt, sem hv. þm. gerði aths. um. Ég skal ekki fara lengra út í að ræða þetta. En ég vil lýsa yfir, að ég vil ekki taka þátt í slíkum skrípaleik, sem hér er verið að leika, Alls ekki. Ég vil ekki láta ata saklausa menn auri og taka undir slíkt athæfi með því að samþykkja till. eins og þessa. Og ég er alveg óhræddur við að láta í ljós þá afstöðu mína. Ég hef aldrei sótzt eftir því að vera talinn í hópi þeirra manna, sem sífellt þykjast vera að flytja einhvern siðbætandi boðskap og benda á nýjar skynsamlegar leiðir í þessum vandamálum þjóðarinnar, en hafa á sér yfirskin guðhræðslunnar, en afneita hennar krafti. Því að það er gert með till. þeim, sem bornar hafa verið fram í þessum málum hér á þessu þingi. Ég vil svo í samræmi við það, sem ég hef sagt um 2. tölul. þessarar brtt. hv. meiri hl. allshn., leyfa mér að flytja brtt. við þennan lið á þá leið, að niður verði felld síðustu orðin í þessum tölul.: „þeim, er fara með framkvæmdarvaldið“. Og ég vil fastlega vænta þess, að hv. þm. láti það ekki henda sig að ganga frá þessu máli eins og lagt er til í 2. tölul. brtt. hv. meiri hl. allshn., því að ef það væri samþ., held ég, að það gæfi allt of mikinn höggstað á þessari stofnun, Alþ., ef þann veg yrði tekið á þessum málum eins og gert er ráð fyrir í þessum tölul. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni, að nauðsyn beri til þess að gera raunhæfar ráðstafanir til þess að draga úr áfengisnautn meðal þjóðarinnar. En öll framkoma þeirra manna og aðgerðir, sem hér þykjast vilja þessum málum bezt á þessu þingi, miðar því miður að því gagnstæða.

Forseti (JPálm) : Mér hefur borizt brtt. frá hv. þm. N-Ísf. (SB), sem hann hefur nú lýst. Það mun vera von á fleiri brtt., og leita ég því ekki afbrigða strax.



Það er utan dagskrár, herra forseti. Ég ætla aðeins, sérstaklega út af því, að það stendur til gleðskapur þm. eftir örstuttan tíma, og í sambandi við ræðu hv. þm. N-Ísf., taka fram, að meðan ég er á þingi, ef það kemur fyrir í samkomum þm., að einhver af þingbræðrum mínum er ölvaður, þó að það sé forseti, og ætlar að rífa föt eða berja menn, mun ég kalla á lögregluna hvenær sem er. Þetta vil ég tilkynna hv. þm. N-Ísf., ef hann gæti eitthvað af því lært.



Herra forseti. Auk þeirrar till., sem hér er nú til umr., liggja fyrir þessu þingi fleiri till. um áfengismál, t. d. till. um afnám sérréttinda í áfengiskaupum, sem er ekki á dagskrá þessa fundar, og önnur, um afnám vínveitinga á kostnað ríkisins, sem er 9. mál á dagskrá fundarins. Ég er meðflm. að öllum þessum till. og átti jafnvel öðrum fremur þátt í því, að þessar till. eru í fleira en einu lagi, vegna þess að hér var um nokkuð óskyld atriði að ræða, þó að þau væru varðandi sama málið í raun og veru. Nú hefur hv. allshn. fundið tilhneigingu hjá sér til að tengja saman tvær þessara till. og hefur lýst yfir því, að hún muni ekki skila áliti um hinar till., sem hjá henni liggja til athugunar um þessi mál. Á þskj. 319, þar sem er brtt. frá meiri hl. allshn., er tekið upp að nokkru leyti efnið úr till. um afnám sérréttinda í áfengiskaupum. En þar sem þessi till. er þannig, að hæstv. forseti telur, að tæplega muni vera hægt að bera hana upp í tvennu lagi, þá ætla ég að leggja hér fram brtt. um þetta atriði við sjálfa till. á þskj. 30, sem mundi þá koma til atkvgr., ef brtt. hv. meiri hl. n. yrðu felldar. Þó að ég hafi talið óheppilegt að ríma þetta saman í eina ályktun, vil ég ganga til móts við meiri hl. n., fyrst hann hefur áhuga á, að þetta verði samferða. Ég vil því leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa skriflegu brtt., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við tillögugreinina bætist: Enn fremur ályktar Alþingi að fela ríkisstjórninni að koma á þeirri skipan, að engir fái keypt áfengi undir útsöluverði.“ Ég ætlast til, að þetta bætist við till. á þskj. 30, svo framarlega að brtt. meiri hl. allshn. verði felld. Ég ætla ekki að taka þátt í þeim umr., sem hér hafa farið fram um þetta málefni, tel ekki ástæðu til þess.

Forseti (JPálm) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. þm. V-Húnv., sem hann hefur nú lýst.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Ásamt þm. Reykv., sjö að tölu, hef ég leyft mér að flytja þessa till. um heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast lán allt að 2700000 kr. fyrir h/f Skipanaust. Þetta mál er ýtarlega skýrt með fylgiskjali í grg., og get ég því verið stuttorður. Forsaga málsins er það, að árið 1944 stofnuðu allmargir iðnaðarmenn í Reykjavík með sér félag til að koma upp dráttarbrautum og öðrum nauðsynlegum tækjum til skipaviðgerða. Hlutafjárloforð eru þegar orðin 1300000 kr., og hefur félagið tryggt sér land undir mannvirkin og samið við amerískt verkfræðingafirma um framkvæmdina. Nýbyggingarráð mælti með þessu á sínum tíma, og í bréfi frá 12. maí 1947 sagðist ráðið hafa samþykkt að taka byggingu dráttarbrautanna sem einn lið í heildaráætlun sinni um þjóðarbúskapinn árið 1947 og tilkynnti, að það hefði lagt fyrir stofnlánadeild sjávarútvegsins að lána 2400000 kr. til fyrirtækisins, og ef fyrirtækið reyndist dýrara, þá mundi ráðið athuga, hvort það sæi sér fært að mæla með hærri upphæð. Nú hefur það farið svo, að stofnlánadeildin hefur ekki reynzt þess megnug, sem nýbyggingarráð ætlaðist til. Hins vegar er nú svo um þetta fyrirtæki, að jarðframkvæmdum er að mestu lokið og fest hafa verið kaup á efni, og er timbrið komið til landsins, en annað efni ekki og hætt við að það missist, ef ekki er hægt að tryggja fyrirtækinu fjármagn. Hið ameríska firma hefur lofað að ljúka byggingunni á hálfu ári, eftir að allt efni sé komið til landsins. Til að tryggja þessar framkvæmdir er þáltill. flutt, sem er um það, að ríkissjóði sé heimilt að ábyrgjast fyrirtækinu 2700000 kr. lán. Það er vitanlega öllum hv. þm. kunnugt, hve nauðsynlegar þær dráttarbrautir eru, sem hér er áformað að reisa, einkum þegar litið er á hina miklu aukningu fiskiskipaflotans, og ég vil minna hv. þm. á að hér kom fram fyrir nokkru önnur till. svipaðs efnis eða um það að ábyrgjast lán fyrir Slippfélagið, og var hún samþ., og vænti ég þess að þessi till. verði það einnig, því að bæði þessi félög hafa brýn verkefni. Það er ekki hægt að koma upp í sambandi við Reykjavíkurhöfn öllum nauðsynlegum dráttarbrautum, og er því óhjákvæmilegt að vinna að þessu utan hafnarinnar, og það hefur félag þetta, Skipanaust valið sér að verkefni. Ég legg svo til, að till. verði vísað til fjvn., og vænti þess, að hún fái meðmæli n. og greiða afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vildi aðeins óska upplýsinga um atriði, sem ég hef ekki komið auga á í grg., og það er um það, hvort þetta félag ætli að hafa með höndum aðeins byggingu og rekstur dráttarbrauta, eða hvort það einnig ætlar að hafa með höndum skipaviðgerðir og skipasmíðar. Og í sambandi við till. vildi ég vekja athygli á því, hvort ekki væri ástæða til, ef ábyrgðin væri veitt að láta þá fylgja einhver skilyrði um aðgang annarra að þessum dráttarbrautum, hvort sem um væri að ræða ríkisstofnanir, er eiga skip, eða einstaklinga og félög, sem hafa skiparekstur á hendi. Það kann að vera, hvað snertir leigu eftir dráttarbrautirnar, sem þetta félag kynni að lána, ef um skipaviðgerðir væri að ræða, að það félli undir hið almenna verðlagseftirlit, en þá vildi ég vekja athygli á því, hvort ekki væri ástæða til að setja einhver skilyrði um aðgang að dráttarbrautunum og gjald fyrir uppsátur þar. Það er vafalaust þörf fyrir þetta fyrirtæki og ástæða til að hlynna að því, að það komist upp.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. V-Húnv. skal ég geta þess, eins og segir í grg., að stjórn félagsins mun veita allar upplýsingar um tilgang og skipulag fyrirtækisins til þeirrar n., er fær málið til meðferðar. Að öðru leyti skal ég taka það fram, að ég geng út frá því, að ætlazt sé til þess, að allir hafi þarna frjálsan aðgang eftir því, sem rúm leyfir. Ef hv. þm. hefur átt við það, að ríkisfyrirtæki ættu að hafa forgangsrétt, þá er það náttúrlega til athugunar fyrir n. Hins vegar voru slík skilyrði ekki sett, þegar lánsábyrgðarheimildin var samþ. fyrir Slippfélagið. Eftirlit með þeim gjöldum, sem fyrirtækið tekur eftir leigu og viðgerðir, fellur vafalaust undir hið almenna verðlagseftirlit, og geri ég ráð fyrir, að hv. n. muni að öðru leyti taka til meðferðar þau atriði, sem hv. þm. V-Húnv. minntist á.



Herra forseti. Ég hef engar athugasemdir fram að bera við ræðu flm. En þar sem enginn úr n. er á fundi, þýðir ekki að beina spurningum til n.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina þessari fsp. til hæstv. forsrh., sérstaklega með tilliti til þess, að hann var utanrrh., er það gerðist, sem hér er spurt um, og ætti því samkvæmt hlutarins eðli að hafa aðstöðu til að vita það, sem ég spyr um. Ég spyr um þetta af því, að mál þetta er nú nokkuð rætt hér á landi í sambandi við það, að nýlega kom út bók um sögu hernámsins. Í þessari bók eru ýmsar merkilegar Skýrslur m. a., og virðast þær bera með sér, að höfundurinn hafi haft aðgang að góðum heimildum, sem fáum einum hefur gefizt kostur á að rannsaka, og öll ber bókin það með sér, að höfundur hefur haft aðgang að valdamönnum við samningu hennar. og er því ástæða til að kryfja efni hennar til mergjar. Þar er sagt frá bréfaskriftum þeim, sem fyrirspurnin fjallar um, og það, sem vekur athygli utanrmn., er það, að veturinn 1939 sendir þáverandi sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn þrjú bréf til ríkisstj. sinnar um það, að njósnarkerfi Þjóðverja í Danmörku sé látið teygja sig til Íslands og sé mjög fjölþætt, og að danska lögreglan vari Íslendinga við þessu. Sendiherra er þetta svo mikið áhuga- og alvörumál, að hann sendir ríkisstj. þrjú bréf um sendiráðið í sama mánuðinum, 2., 10. og 28. marz 1939. Ég var þá formaður utanrmn. og álít, að það hefði verið eðlilegt og sjálfsagt að sýna n. þessi bréf, en það var aldrei gert. Um sama leyti fjallaði n. þó um óskir Þjóðverja um flugvöll hér á Íslandi. Það mál var aðallega tekið fyrir í þessari n., og voru allir sammála um að neita þeim tilmælum, þótt seinna hafi komið fram, að þetta hafi sérstaklega verið baráttumál eins manns í þáv. ríkisstj. Sannleikurinn var sá, að hann gat ekki staðizt þunga þjóðarinnar í þessu efni, hún knúði á, og þeir, sem töluðu við Þjóðverja og færðu þeim svörin, gerðu ekkert annað en tala máli þjóðarinnar allrar. En utanrmn. fékk sem sagt aldrei að sjá þessi bréf, sem um ræðir, né neitt um málið að vita, og mér hefur skilizt af því, sem hv. þm. Ísaf. og fleiri sögðu hér í fyrra, að sjálfur þáv. utanrrh. hafi ekkert fengið um þetta að vita. Ef það er rétt, þá er sjálfsagt að kryfja þetta mál til mergjar, ekki svo mjög með tilliti til þess, sem liðið er, heldur með tilliti til framtíðarinnar og þess, sem hún ber í skauti sér, því að ekki lítur svo friðvænlega út í heiminum, að betra er að hafa öll utanríkismál í lagi og læra í því efni af mistökum fortíðarinnar.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Ég hef nú mjög lítið að segja og fáar upplýsingar að gefa í þessu sambandi. Ég tók við starfi utanrrh. í apríl 1939, og hafa þá væntanlega verið komin hingað þrjú fyrstu bréfin, sem um er rætt í fyrirspurninni, og þessi bréf munu vera í utanrrn. Ég get ekki sagt annað en að þrjú fyrstu bréfin munu hafa verið komin áður en ég varð utanrrh., en ég held, að bréfin hafi fremur verið trúnaðarmál til þáv. forsrh., því að þau voru stíluð til hans, ef ég man rétt. Ég get ekkert annað sagt um þetta, né hvers vegna mál þetta var ekki rætt í utanrmn., og ég man satt að segja ekki heldur eftir því, hvenær ég fékk fyrstu vitneskjuna um þetta. Hvað viðkemur 2. lið fsp. hv. þm. S-Þ., þá get ég þar engu svarað til heldur, því að sá maður, er síðan tók við lögreglustjóraembættinu, fór ekki utan að minni tilhlutan, heldur að tilhlutan þáv. dómsmrh., til þess að undirbúa sig, þessi ungi maður, undir sitt starf.



Herra forseti. Ég geri nú ráð fyrir því satt að segja, að þessar fyrirspurnir, sem hér eru bornar fram og þingið hefur leyft, að bornar væru fram, séu ekki bornar fram til að fá nýjar upplýsingar, og það er sannast að segja illa farið, ef ákvæði, sem sett eru til þess að gera störf okkar lýðræðislegri hér á Alþ., verða misnotuð eins og gert er með þessum fsp. Þessi ákvæði munu hafa verið sett að tilhlutan hv. núv. forsrh., og því kemur mér það dálítið á óvart, hvernig hann svarar fyrirspurnum. Ég hef satt að segja sjaldan komið í fyrirspurnatíma, af því að ég tel þá vera til lítillar ánægju og uppbyggingar, og svör hæstv. forsrh. ollu mér vonbrigðum, af því að ég hélt ekki, að hann væri orðinn svo gamall maður og kalkaður, að hann myndi ekki eftir þeim upplýsingum, sem gefnar voru hér fyrir ári síðan. Þá voru öll þessi bréf lesin hér upp og standa því prentuð í Alþt., að einu atriði undanskildu, sem þáv. stj. vildi ekki láta gera kunnugt, en það atriði var varðandi eitt erlent stórveldi, sem varað var við í bréfunum. Ég skrifaði þá þáv. forsrh. og bað hann um að birta bréfin þá þegar, svo að þau væru ekki misnotuð af mönnum, sem hafa tilhneigingu til slúðurburðar, en hæstv. forsrh. varð ekki við þeirri ósk, hvernig sem á því stendur, og nú skora ég á núv. hæstv. forsrh. að birta þessi bréf. Niðurstaða þessara bréfa var sem sagt sú, að ekki væri um neina hættu af njósnum að ræða, Þjóðverjar hefðu aðeins haft einn gamlan karl héðan að heiman með höndum, sem þeir hefðu að líkindum verið að reyna að hafa eitthvað upp úr, en sá hinn sami var eiginlega orðinn elliær. Þessi bréf las ég hér upp í fyrra, eins og áður er sagt, fyrir öllum þingheimi, og sami þingheimur leyfir nú fyrirspurn um þetta, þó að hann hafi heyrt bréfin lesin upp og geti lesið þau í þingtíðindunum. Það er vitað mál og öllum ljóst, að þessi fyrirspurn er aðeins borin fram í þeim eina tilgangi að reyna að læða því inn hjá mönnum og láta líta svo út, að eitthvað hafi verið grunsamlegt við mig sem ráðh. í þessu sambandi. Mér dettur ekki í hug að svara þessum dylgjum einu orði og elta ólar við það, sem bak við þær býr. Maður, sem neitaði Þjóðverjum um flugvelli hér, þegar engin þjóð svo að segja neitaði þeim um nokkuð, sá maður, sem tók svo vinsamlega á móti Englendingum hér fyrst, að lengi var talið aðfinnsluvert af ýmsum, þó að það þætti gott seinna, maður, sem beitti sér fyrir herverndarsamningnum við Bandaríkin, er Bretar stóðu sem tæpast, sá maður þarf ekki á neinum vörnum að halda í þessu sambandi. Ég sagði, þegar Bretar stóðu sem tæpast, - það vissu allir, og ég get sagt það nú eftir á, - að sendiherra Breta tjáði mér það þá í einkaviðtali, að Bretum væri það lífsnauðsynlegt, vegna þess hve tæpt þeir stæðu í stríðinu, að Bandaríkjamenn kæmu hingað. Þessi auðhrakti rógburður, sem felst í þessari fyrirspurn, sýnir aðeins, af hvaða efnum er að taka. Og ég vildi að lokum segja það, að ég held, að ef Alþ. ætlar að hafa gagn af fyrirspurnum, þá ætti það ekki að leyfa fyrirspurnir, sem eru því til minnkunar og valda almennu athlægi meðal þjóðarinnar.



Herra forseti. Hv. þm. Str. þóttist vera undrandi á því, sem ég sagði áðan.

Ég hélt, að ráðh. myndi betur.

Ég man ekki, hvenær ég sá þessi bréf fyrst, það má hver lá mér það, sem vill, en ég man það ekki nákvæmlega. Ég upplýsti það eina, sem ég gat, að bréfin bárust ekki til mín og að þrjú þeirra voru komin áður en ég varð ráðh., og ég er alveg hissa á því, að hv. þm. Str. skuli vera það undrunarefni, að ég segi það eina, sem ég get sagt, og bæti þar engu við.



Herra forseti. Það fór eins og ég bjóst við, að hæstv. forsrh. hefur ekki fengið þá vitneskju í þessu máli, sem eðlilegt var, að hann fengi á sinni tíð sem utanrrh. A. m. k. hefði hann þó alltaf átt að fá bréfið frá 28. marz til meðferðar, er hann var orðinn ráðh. Og ég álít, að þjóðin eigi að vita þetta vel. Þjóðin á ekki að láta það viðgangast, að of fljótt fenni yfir spor pólitískra óhappamanna, heldur eiga þeir að þola sinn dóm. Það er mjög eftirtektarvert, sem komið hefur fram hjá hv. 4. þm. Reykv. og nú hjá hv. þm. Str., að leyfa sér að segja það hér á Alþ. um njósnir útlendinga, að hér sé svo lítilfjörlegt mál, að ekki megi tala um það. Ég skal með mikilli ánægju halda áfram umr. um þetta mál utan þings, ef ekki hér á hæstv. Alþ., til þess að vita, hvort þjóðin álítur rétt að hafa það að engu, þegar sendiherra, sem í þessu tilfelli er Sveinn Björnsson, skrifar þrjú bréf sama manninum og varar við njósnum Þjóðverja á Íslandi. Yfir slíka menn, sem vilja leyna þjóðina þessu og ekki ræða það á Alþ., á að ganga réttlátur dómur almenningsálitsins og almenn fyrirlitning á þeim, sem vilja leyna slíku, hvað sem þeir heita. Ég býst við, að hæstv. Alþ. hafi veitt því eftirtekt, að hv. þm. Str., sem þá var forsrh. og tók við þessu bréfi, áleit ekki ástæðu til þess að segja, hvers vegna hann talaði ekki við utanrmn. eða Alþ., þegar hann fékk þessi bréf, og enn fremur, hvers vegna hann sendi ungan mann, sem átti að verða lögreglustjóri hér í Rvík. til Þýzkalands eftir þetta. Hvers vegna sendi fyrrv. forsrh. þennan unga mann beint í fangið á Himmler og Gestapo til þess að fræðast þar? Það liggja fyrir í stjórnarráðinu skýrslur um það, að þessi ungi maður hafi þar verið, og í þeirri skýrslu minnist hann á þá blóðhunda, sem lögreglan hafði þar í sinni þjónustu. Hvers vegna sendir ráðh. þennan unga mann til Þýzkalands 1939, þegar menn vissu, að Þjóðverjar voru að búa sig undir stríð og þegar búið var af sendiherra okkar í Danmörku að aðvara okkur? Mér þykir mjög fróðlegt að heyra, hvaða skýrslu hv. þm. Str. gefur um þetta efni.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Mér finnst það heldur raunalegt fyrir hæstv. Alþ., að hv. þm. S-Þ. skuli ekki geta látið sér nægja að nota sitt málgagn, sem hann gefur út til rógsiðju sinnar, heldur skuli hann nota aðstöðu sína hér á hæstv. Alþ. til þess að bera fram fyrirspurnir í sama tilgangi. Og svo hefur kveðið mikið að þessum skrifum hér á þingi í grg. hv. þm. að þingheimur má skammast sín fyrir, að sá maður skuli vera á þingi. Og komið hefur til orða út af þessum ósköpum að banna að hafa grg. með þáltill. Þessu hef ég heyrt greinda menn halda fram. Slíkt er að mínum dómi ekki rétt. og verði menn heldur að þola þennan kross að hafa svona grg. og spurningar. Nú er farið að nota fyrirspurnatímann á annan hátt en upphaflega var ætlazt til. Hér er um að ræða fyrirspurn, sem í raun og veru er ekkert annað en rógur, þar sem verið er að reyna að læða inn hjá þjóðinni, að fyrrv. dómsmrh. hafi leynt stjórnbræður sína og þjóðina alla einhverjum mikilsverðum upplýsingum, sem honum bárust 1939. Nú er mér vel kunnugt um, að hér er ekki um að ræða annað en rógburð, því að þessi bréf, sem hér er verið að tala um, voru ekkert leyndarmál, hvorki fyrir þjóðstj. né heldur stj., sem var þar áður. En bréfin voru ekki þannig vaxin, að ástæða þætti til að gera út af þeim sérstakar ráðstafanir. Menn geta lesið bréfin, því að þau hafa verið lesin upp hér í þinginu, til þess að rifja upp fyrir sér, hvað í þessum bréfum stóð.



Herra forseti. Þegar ungir menn ætla út til framhaldsmenntunar, er það þeirra sjálfra að ákveða, hvert þeir fari, og þeir ákveða það líka sjálfir, hvað sem hv. þm. S-Þ. segir um það, hvort þeir séu sendir eða ekki. Það sýnir aðeins, til hvers er að eiga orðastað við hv. þm., þegar hann fullyrðir, að ég hafi sent ungan mann í skóla til Himmlers. Um bréfin er það að segja, að þau eru í þingskjölum, sem hver hv. þm. getur farið yfir og kynnt sér. Og svo segir hv. þm. S-Þ., að hér sé um leyndarmál að ræða, sem aldrei hafi mátt tala um og enginn fengið að vita um. Til hvers er að eiga orðastað við mann af þessari tegund? Þetta er ekki í fyrsta skipti, sem þessi þm. kemur svona fram. Ég man, að menn ráku hér upp stór augu. þegar fyrirspurn kom frá þessum hv. þm. um bein Jóns Arasonar. Þá stóð þessi hv. þm. hér upp og þóttist ekkert vita um þessi bein eða neitt í því máli. En þá stendur annar hv. þm. upp og upplýsir, að einmitt hv. þm. S-Þ. hafi um þetta vitað í 20–30 ár. Hvað er meint með svona fyrirspurnum? - Þá mátti líka skilja fyrirspurn hv. þm. S-Þ. varðandi þjóðleikhússjóðinn þannig, að hv. 4. landsk. (BrB) hefði tekið hann til eigin þarfa, - mig minnir það hafi verið um 60 þús. kr. Þannig er fyrirspurninni dreift út um landið. Svo kemur það í ljós hér á Alþ., að það er n., sem tók við þessu fé. En fyrirspurnin gaf allt annað til kynna. - Svo er fyrirspurnin um Bessastaði á þann veg, að arkitektinn, sem sér um verkið, hefur spurt um það, hvernig hann geti varið sig, því að í útvarpinu er með fyrirspurninni gefið í skyn, að um óheiðarlegan verknað sé að ræða. Það er spurt að því, hve mikið ríkissjóður hafi greitt Sigurði Jónassyni í sambandi við burtför hans af jörðinni. Með þessu er aðeins verið að reyna að ná til manns eins og Sigurðar Jónassonar með miður sæmandi dylgjum. En Sigurður Jónasson segir við ríkisstj.: Ég gef ríkinu jörðina nákvæmlega eins og ég tók við henni, en ég hef ekki efni á að gefa meir. Ríkið verður að taka við þeim aðgerðum, sem ég er að láta gera á húsinu, og einnig jarðabótum. Ég hef ekki efni á að gefa fræ og áburð á túnið og í garða, áhöfn jarðarinnar eða verkfæri og þess háttar. En ég gef ríkinu jörðina til forsetabústaðar, ef þið viljið taka við henni eins og ég keypti hana. - Það hvíldu á jörðinni 92 þús. kr., en Sigurður Jónasson rétti ríkinu þessar 92 þús. kr., til þess að ekkert hvíldi á henni. En ríkið keypti áhöfn og vélar o. fl. og borgaði viðgerðarkostnað, sem Sigurður hafði lagt í fyrir 122 þús. kr., og það liggja fyrir hjá forsrh. plögg um hvert einasta atriði þessu viðkomandi. Svo er notaður fyrirspurnatími hér á hæstv. Alþ. til þess að reyna að dreifa því út um landið, að hér hafi mikið svindl átt sér stað. Viðvíkjandi þessum bréfum, sem hv. þm. S-Þ. er mest að tala um nú. þá liggja fyrir upplýsingar um þau í rn., og þau hafa áður verið lesin upp hér á þingi. - Að öðru leyti ætla ég ekki að svara hv. þm. S-Þ. Þetta er aðeins einn þáttur í rógburði hans gegn mér, mér dettur ekki í hug að eltast við slíkt og álít, að ég standi jafnréttur fyrir því. Það hefur rækilega verið gerð grein fyrir þessum bréfum. þegar um þau var spurt. Ég vil leyfa mér að skora á hæstv. forsrh. –og ég veit, að hann verður við þeirri áskorun - að birta bréfin og það næsta dag. Það gæti kannske orðið til þess að opna augu manna fyrir því á Alþ. og utan þings, til hvers þessi fyrirspurnatími er orðinn notaður, þegar menn sjá þessi bréf. Mér dettur ekki í hug að væna hæstv. forsrh. um þann ódrengskap að neita að birta bréfin. Ég skora á hann í viðurvist þings og þjóðar að birta bréfin, ekki mín vegna, heldur til þess að það komi fram, til hvers hv. þm. S-Þ. ber fram þessar fyrirspurnir og til hvers fyrirspurnatíminn er notaður á Alþ.



Herra forseti. Það er alveg sjálfsagt að verða við þessari ósk hv. þm. Str. Og það var í raun og veru samþ. af hæstv. fyrrv. ríkisstj., en ég veit ekki, hvernig á því stendur. að þessi bréf hafa ekki verið birt. Ég hef hér í höndunum afrit af bréfi hæstv. fyrrv. forsrh., þar sem hann svarar hv. þm. Str. og segir, að rétt sé að birta þessi bréf. En hvers vegna það var ekki gert, er mér ókunnugt um. Og mér finnst sjálfsagt, þar sem fyrir liggur samþykki fyrrv. ríkisstj., að þetta sé gert.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Ég held, að menn ættu ekki að vera óánægðir yfir fyrirspurnatímanum á Alþ. Þeir geta verið ánægðir með hann, því að hver fyrirspurn, sem borin hefur verið fram, hefur upplýst fyrir almenningi þá hluti sem hann gjarnan vildi fá að vita um. Það kom t. d. Skagfirðingum dálítið óvart, þegar þeir vissu, að stolið hafði verið beinum Jóns Arasonar og þau flutt hingað, sem mér er ekki hægt um að kenna. En ég hef orðið til þess að ljóstra málinu upp, og hvort sem hv. 1. þm. N-M. hefur eitthvað sagt um það, sem hafi átt að gerast fyrir 20 árum, þá skal ég ekkert segja um það, ég veit ekkert um það, en ég trúi svo að segja engu, sem sá maður segir. Þá vil ég láta í ljósi gleði mína yfir því, að bréfið um njósnirnar verður birt, en þá vil ég skora á hæstv. forsrh. að birta líka bréf varðandi sendiför lögreglustjórans til Berlínar og skýrslu hans, svo og það, sem hann segir um blóðhundana o. fl. Þá verð ég að hryggja hæstv. menntmrh. með því, að fólkið í landinu er alls ekki eins óánægt með fyrirspurnirnar og hann heldur. Það verður fegið, þegar eitthvað kemur betra en það, sem hann getur lagt hér fram. Þess vegna reyni ég upp á gamlan kunningsskap að bæta úr hans andlegu fátækt. Ég hef borið fram fyrirspurn í vetur, sem er nokkuð svipaðs eðlis og það, sem hér er um að ræða. En hér er um svo stórt mál að ræða, nokkrar millj. króna, sem eytt hefur verið vegna gistihússins á flugvellinum, og þegar þar við bætist, að útlit er fyrir, að stolið hafi verið mjög miklu af eignum hússins í sumar, einmitt um leið og þessi hæstv. ráðh. tók við, - en mér dettur ekki í hug að halda, að hann hafi stolið því, - þá er ég ekki hissa á því, þó að almenningur í landinu láti sig það varða, sem líka sjálfsagt er. Það var ákaflega óviturlegt hjá hæstv. ráðh., þegar hann tók við þessari eign hjá kommúnistum, þar sem hann mátti vita, hvernig fólk hafði verið ráðið þar, að hafa þar ekki meira eftirlit í sumar. Það er ákaflega erfitt að átta sig á því nú, hvað þetta fólk hefur flutt með sér, af því að það var svo gersamlega eftirlitslaust. Stjórnarfarið þar á flugvellinum sést bezt á því, að það skyldi kosta 200 þús. kr. að mála þetta litla braggahús. En hæstv. ráðh. gerði rétt í því að hætta þjóðnýtingu á gistihúsinu, a. m. k. nú um stund, og mun allt vera í betra horfi nú. En samt sem áður er það fullkomlega eðlilegt, að þjóðin vilji fá að vita, hvernig þetta stendur nú. Hæstv. ráðh. verður að gera sér ljóst, að fullkomin óánægja ríkir um það, hvernig flugmálin eru rekin, og þá sérstaklega út af þessum velli, að hann skuli vera rekinn með svo gífurlegum tekjuhalla. Og það sýnist eins, þó að stj. reyni að ráða bót á þessum málum, að þá haldi það ófremdarástand áfram.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra froseti. Ég ætla ekki út í almennar umr. um flugmálin, þótt ástæða væri til þess út af því, sem fyrirspyrjandinn segir, þar sem hann tók fram, að menn væru ekki ánægðir með það, hvernig flugvöllurinn væri rekinn. Ég vil benda á, að samkvæmt því sem forráðamenn, sem tekið hafa þar við, hafa upplýst, er áætlunin, sem þar hefur verið gerð, á þann veg, að gert er ráð fyrir, að rekstrarhallinn verði 1700 þús. kr. lægri á árinu, sem nú er að byrja, en hann var 1946 og 1947. Og ég verð að segja það, að ef einhver hliðstæð breyting yrði annars staðar á starfsemi og rekstri hjá ríkinu, þá held ég, að margt mundi betur fara en í raun og veru á sér stað og margt mundi horfa til bóta. Sumt af þessu, sem gert er ráð fyrir að megi reikna til hagnaðar, er vegna þess, að búizt er við meiri tekjum af flugvellinum. En lækkun á rekstrarkostnaði er einnig fólgin í því, að í framkvæmdinni verður viðhafður meiri sparnaður vegna fækkunar starfsfólks og komið í veg fyrir alls konar eyðslu í þessum rekstri, sem furðulegur var í sumum greinum. Það væri hægt að upplýsa þetta nánar, en það er búið að upplýsa það áður. En hvað hv. þm. S-Þ. segir um þetta, veit ég ekki, og ég ætlast ekki til af honum, að hann viðurkenni nokkuð, sem ég geri, eða menn, sem ég hef ráðið til þess. En fyrsta spurningin er: Hver voru útgjöld og tekjur af flugvellinum í jan. 1948? Samkv. skýrslunni, sem ég hef fengið, voru útgjöldin kr. 95176,46, en tekjurnar kr. 56294,45. Spurning: Hve margar útlendar vélar komu á völlinn á þessum tíma, og hver var hagnaður af þeim? Á vellinum lentu erlendar vélar 7 sinnum í janúar og greiddu kr. 1485,00 í lendingargjöld. Spurning: Hve margar íslenzkar vélar komu á völlinn? Íslenzkar vélar lentu í 291 skipti á völlinn í janúarmánuði. Þá er spurt: Hve margir fastráðnir menn unnu þar í janúarmánuði, og hvernig skiptast þeir eftir starfsgreinum? Þeir skiptast þannig: Við flugumferðarstjórn 4 menn - slökkvistöðina 6 - - vélaverkstæðið 2 - - sjóflughöfnina 2 - - verkstjórn 2 - - benzínafgreiðslu 1 - - birgðavörzlu 1 - Samtals eru það 18 menn, sem eru fastráðnir, en auk þeirra unnu í janúarmánuði 24 daglaunamenn og 4 vikukaupsmenn, og er skipting þeirra í starfsgreinar þannig: 17 verkamenn, 7 vélvirkjar og bifreiðastjórar, 4 trésmiðir, sem unnu að ýmiss konar lagfæringu. Kaup starfsmanna vallarins í janúar var kr. 89279,34. Við flugvallarstjórn vinna 14 menn, og greiðir Reykjavíkurflugvöllurinn kostnaðinn af 4 þeirra. Skrifstofukostnaður flugvallastjóra ríkisins er ekki talinn með að framan, þar sem erfitt er að segja um, hve mikið af þeim kostnaði ætti að færast á Reykjavíkurflugvöllinn og hve mikið á aðra flugvelli. Laun flugvallastjóra og starfsmanna hans á skrifstofunni og starfsmanna í sameiginlegri skrifstofu flugvallastjóra er sem hér segir: Skrifstofa flugvallastjóra 3 menn kr. 6475,00 Sameiginleg skrifstofa 4 menn - 6750,00 Bifreiðastjóri og innheimta 1 maður - 1875,00 Kynding og umsjón á húsi 1 maður - 1650,00 Ræsting - 350,00 Þessi skýrsla gefur í raun og veru enga mynd af þessum rekstri, þó að tekinn sé einn mánuður, en ég svara aðeins því, sem að er spurt. Þá er spurt að því, hve mikið landið hafi fengið greitt á þessu ári úr alþjóðasjóðnum upp í skuld fyrir flugþjónustu og hve mikið enn er ógreitt til ríkissjóðs. Þetta er eiginlega sams konar fyrirspurn og hv. þm. S-Þ. hefur borið fram hér áður, en það er að vísu dálítið liðið síðan, og get ég vel svarað honum aftur. En málið horfir þannig við, að það er samningur um, að alþjóðaflugmálastofnunin borgi 95% af kostnaðinum við Loranstöðina í Vík. Frá því stöðin var afhent Íslendingum þann 7. nóv. 1946 og til 31. des. 1947 greiddi alþjóðaflugmálastofnunin ICAO 79555 dollara fyrir þjónustu stöðvarinnar. Skilagrein hefur ekki borizt fyrir 4500 dollurum af ofangreindri upphæð. Fullt samkomulag hefur náðst um rekstur stöðvar þessarar, og er alþjóðatillag til rekstrar stöðvarinnar 6000 dollarar á mánuði. Ísland tekur þátt í þeirri upphæð, sem nemur 5%. Greiðsla fyrir mánuðina janúar og febrúar hefur enn ekki borizt. Svo er fjarskiptaþjónustan. Ísland hefur gert kröfu til greiðslu fyrir flugfjarskiptaþjónustuna, sem innt er af hendi í stöðvunum á Rjúpnahæð, í Gufunesi og flugturninum á Reykjavíkurflugvellinum ásamt þjónustu veðurstofunnar, fyrir umferðarstjórn á gæzlusvæði Íslands á Norður-Atlantshafi. Kröfur okkar eru sem hér segir: Fyrir árið 1946 316374,52 dollarar, fyrir árið 1947 577104,13 dollarar. Hlutfallslega er þá krafa okkar fyrir janúarmánuð og febrúar 1948 96184 dollarar, eða samtals: 989662,65 dollarar. Innifalið í ofangreindum upphæðum eru tryggingargjöld fyrir starfsmenn stöðvanna og skrifstofukostnaður þeirrar stofnunar, sem um þetta á að sjá. Ekki hefur fengizt nein lausn á máli þessu enn sem komið er. Ástæða er þó til þess að vona, að kröfurnar verði greiddar, þar eð Bandaríkjamenn hafa heitið aðstoð sinni í því sambandi. En Bandaríkin munu verða stærsti greiðandinn, því að þau greiða 70% af kostnaðinum við Loranstöðina. Geta má þess, að formaður flugráðs, Agnar Kofoed-Hansen. er nú sem stendur í Bandaríkjunum og mun m. a. athuga þetta mál. Ég vil lýsa því yfir, að það er alveg óhugsandi, að íslenzka ríkið geti haldið áfram þessari þjónustu, nema því aðeins að þessi endurgreiðsla fáist. Hins vegar er ekki því að leyna, að það yrði talsvert áfall, ef sú þjónusta legðist niður. Það er áreiðanlegt, að allt hefur verið gert, sem unnt er, til þess að herða á því máli, og ekkert tækifæri látið ónotað til þess að þoka því áleiðis. Þá er hér spurt: Hve mikið tap hefur ríkið nú þegar beðið við eign og rekstur gistihússins á flugvellinum? Frá því að hótelið var yfirtekið þann 1. maí 1946 og þar til einstaklingi var fenginn í hendur rekstur þess, þann 1. okt. 1947, var rekstrarhalli hótelsins kr. 214183,88. Kostnaður við innréttingu, endurbætur og viðgerðir var á sama tímabili kr. 249887,83. Brunabótaverð hússins er kr. 845100 og innbú er vátryggt fyrir kr. 500000. Út af því, sem hv. þm. sagði um hótelið, skal ég taka það fram, að ég lagði það fyrir flugráð að taka þá þegar allan rekstur flugvallarins til ýtarlegrar endurskoðunar. Þá var öllum starfsmönnunum sagt upp til þess að þeir væru lausir. Sérstaklega var lagt fyrir flugráð að taka fyrir rekstur hótelsins líka. Þeir komu nú ekki hótelinu af sér fyrr en 1. okt., og hef ég ekki fengið neina skýrslu yfir rekstur hótelsins á þeim tíma og get því ekki vitað um það. Þá er það spurningin, hve mikið af lausum munum Bretar létu samkvæmt úttektarskrá fylgja gistihúsinu, þegar þeir afhentu það. Þetta er næsta fyrirspurnin, og hún sýnir, hvernig þessi fyrirspurnatími er notaður, ekki vegna þess, að ekki væri fróðlegt að vita þetta, heldur vegna þess, að það væri ekki hægt að telja þetta upp. Ég hef hér lista. Hann er 4 vélritaðar síður, og svo hef ég annan álíka lista yfir koddaver, sængurver, steikarpönnur, könnur o. s. frv., sem til var, þegar einstaklingur tók við hótelinu. En þó að ég legði út í að lesa þennan lista, sem tæki allan daginn, þá væru ekki neinar upplýsingar í því. Þá er hér næsta spurningin (3. b) : „Hve mikið var eftir af þessum lausu munum, þegar ríkið lánaði einstökum manni gistihúsið?“ Um þetta segir skrifstofa flugvallastjóra, að er tekið var við hótelinu,var lausaféð keypt fyrir 125 þús. kr., og er hótelið var afhent einstaklingi, var gerð nákvæm skrá yfir lausafé þess, en eins og áður er sagt, var ómögulegt að vita, hvað af mununum voru nýir, nema með því að fara yfir allt bókhald hótelsins frá byrjun. Af þessum ástæðum er óframkvæmanlegt að svara þessari fyrirspurn. Hins vegar skal ég segja það út af fyrirspurninni í c-liðnum, að flugráðið hefur í samráði við mig falið mönnum að fara gegnum reikningana fyrir árin 1945 og 1946 til þess að fá yfirlit um reksturinn og það sem ýtarlegast og gleggst. Ég fékk afrit af þessum reikningum, en flugráðinu voru afhentir þeir fyrst og fremst. Það kemur fram, að þarna hefur átt sér stað alveg óverjandi sukk. Nú bíð ég eftir till. flugráðs um það, hvað það telji, að eigi að gera í þessu máli, en ég geri ráð fyrir. að óskað verði eftir opinberri rannsókn. a. m. k. út af rekstri hótelsins. Sem sagt, ég bíð eftir þessari skýrslu, en tel óframkvæmanlegt að svara a- og b-liðunum öðruvísi en ég hef gert, enda skortir mig gögn til þess á þessu stigi, en það verður sjálfsagt tekið til athugunar ásamt öðru, sem tilheyrir þessum rekstri.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Ég skal taka það strax fram, að ég álít, að ráðh. hafi svarað a- og b-liðunum nægilega með því, sem hann sagði um c-liðinn í fyrirspurninni, því að það, sem fyrir mér vakti, var það, að þm. og almenningi yrði kunnugt, hvílíkur rekstur var á hótelinu, að þrátt fyrir allan tilkostnaðinn er þetta í svo hörmulegu ástandi, m. a. fyrir það, að húsgögn og munir hafa horfið, eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að slíks munu engin dæmi, og ég þykist vita, að betur muni séð fyrir réttlæti í landinu, ef þetta er ekki svæft, heldur látin ganga í því rannsókn og dómur. Það að eyða ½ milljón á einu bretti er alveg einstakt þrekvirki. Ég vil benda á það, að af þessari fyrirspurn kemur í ljós, að flugvöllurinn okkar hefur tapað nálega öllum útlendum viðskiptum, og eru ekki líkur til, að þau náist aftur. Flugvöllurinn er bara notaður af íslenzkum flugvélum, og við hann er mikill tilkostnaður, sem fer vaxandi, þegar kemur til með meira viðhald, og er þetta mikið umhugsunarefni. Ég býst við, að leggja megi við þennan tilkostnað nokkuð af kostnaði við yfirstjórn flugmálanna. Þá er það annað, sem fyrirspurnin hefur einnig leitt í ljós, en það er það, að svo hörmulega sem mest má vera hefur verið gengið frá greiðslum út af þessu. Fyrrv. flugmálarh. sendi hverja n. á fætur annarri, sumar til Kanada og sumar til Dublin, - ég held að það hafi verið 7 menn í sumum n. Þarna eru milljónaskuldir. og ef stj. getur ekki fengið þær greiddar, verður að hætta þessari þjónustu. Þarna er glöggt dæmi um það, hvernig flugmálunum hefur verið stjórnað. Þetta er eðlilegt, þar sem þessir menn vildu umfram allt losna við að láta Bandaríkjamenn hafa þessa þjónustu og taka hana, án þess að hafa nokkur ráð til þess. Vel getur farið svo, að við verðum að henda þessu öllu í Bandaríkjamenn og segja, að við höfum ekki ráð á þessu. Ég tel það heppilegt, að nú hefur ráðh. tvisvar gefið þinginu skýrslu um þessi mál, og nú fær þjóðin að vita, hvernig gengur til þarna suður frá, því að annars hefði þessu verið leynt af núv. stj., sem hefur gert það, sem unnt hefur verið, til þess að bæta úr því, sem fyrrv. stj. hafði gert. Annars er það alveg einstakt, að það skuli liggja við, að loka verði gistihúsi í nánd við Rvík, gistihúsi með um 80 rúmum, þar sem vantar gistihús, og kemur það einnig Rvík og ríkinu við, því að gestakoma er þeirra mál beggja. Ég vona, að haldið verði áfram að reka þetta hótel og að þjófar verði ekki látnir ráða þar lögum og lofum, eins og átt hefur sér stað.