Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BSt) : Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf frá hv. þm. Vestm.: „Reykjavík, 13. nóv. 1950. Með því að ég þarf að fara til útlanda á morgun til þess að sitja sem einn af fulltrúum Íslands framhaldsfundi ráðgjafarþings Evrópuráðsins í Strasbourg, en þeir hefjast um miðjan þennan mánuð, leyfi ég mér að biðjast fjarvistarleyfis þann tíma, sem þessi ferð tekur mig, væntanlega nálægt tveim vikum. Virðingarfyllst, Jóhann Þ. Jósefsson.“



Herra forseti. Mér þykir það mjög óviðkunnanlegt að taka mál, sem ríkisstj. flytur, og hafa ekki um það framsögu, áður en það er sett í nefnd; og alveg sérstaklega um þetta mál, þar sem ríkið keypti þessa jörð mjög dýru verði. Ómögulegt er að sjá af lögunum, hvað fyrir ríkisstj. vakir, hvort hún ætlar að selja hana eftir lögum um erfðarétt og með þeim greiðsluskilmálum, sem þau gera ráð fyrir, eða með einhverjum öðrum greiðsluskilmálum, sem um semst. Ég óska eindregið að heyra framsögu um þetta mál og greiði því ekki atkv. fyrr en ég hef heyrt nánar um það. Frv. vísað til landbn. með 6 shlj. atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: RÞ, VH, IF, BBen, LJóh, BSt. StgrA, EE, FRV, PZ greiddu ekki atkv. 7 þm. (BrB, GJ, HV, HG, HermJ, JJós, KK) fjarstaddir.



Herra forseti. Í frv. þessu er gerð ýtarleg grein fyrir því, hvernig á því stendur, en upptök þess eru hjá fjmrn. eða innheimtumönnum þess. Þessir aðilar hafa talið óþarfa kostnað vera samfara innheimtu á almannagjöldum og að hægt sé að framkvæma hana á einfaldari hátt, en þó jafntryggan. Í þeim tilgangi að lækka kostnað við innheimtuna verulega hafa þessir aðilar komið hugmyndum sínum á framfæri til dómsmrn., og hefur málið síðan verið athugað þar, og eftir að nokkrar breyt. hafa verið gerðar frá minni hálfu til frekara réttaröryggis, var frv. lagt fram. Tel ég, að frv. eins og það er nú verði til verulegs sparnaðar, en um leið fullkomnari trygging fyrir viðkomandi aðila, þannig að ekki verði á þá hallað. Vegna þess að í grg. er ýtarlega skýrt frá þessum breyt. á l., sé ég ekki ástæðu til a$ rekja þær frekar. Ég vil aðeins geta þess, að í 1. gr. er ætlazt til, að hreppstjórar megi gera lögtak fyrir allt að 10 þúsund króna skuld, en frá árinu 1928 var þetta miðað við 1000 kr. Með þeirri breyttu aðstöðu, sem orðin er, virðist ekki hættulegt að hækka þetta, einkum þar sem hægt er að leggja aðgerðir hreppstjóra undir fógeta, ef ástæða þykir til. - Þá er samkvæmt 2. gr. ætlazt til þess að hverfa frá þeirri meginreglu, sem nú er, að lögtak þurfi að byrja á heimili lögtaksþola, en í stað þess er ráðgert, að með hæfilegri aðvörun eða boðun megi lögtak hefjast á skrifstofu fógeta. - Síðan er ætlazt til þess, að einn lögtaksvottur nægi í stað tveggja, og loks er gerð rýmri heimild til þess að taka lögtak af inneignum manna í bönkum og sparisjóðum. - Ég hygg, að með þessu frv. ver$i verulega létt undir með eðlilegri innheimtu gjalda í landinu, en þó ekki hallað á gjaldþola, þannig að þeir hafi ekki yfir neinu að kvarta. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Forseti (BSt): Átta hv. dm. hafa sagt já, en níu eru fjarstaddir. Deildin er því ekki ályktunarfær, og er málið tekið af dagskrá.



Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til að gera þrjár breyt. á l. um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm. - Það hefur sýnt sig, að fornsölur hafa haft vörur á boðstólum svo að segja nýjar, sem eru ófáanlegar annars staðar, og við verði, sem annars staðar er óþekkt. Sumpart er þetta verð svona hátt vegna þess, að fornsölurnar kaupa vörurnar hærra verði en heildsöluverð þeirra er, og sumpart vegna þess, að þær leggja meira á en venjulega álagningu. Ég vil aðeins leyfa mér að nefna hér eitt dæmi: Gólfteppi, sem var fyrir nokkrum mánuðum keypt á 1600 kr., er nú til sölu í fornverzlun á 4200 kr., og þannig eru mörg dæmi um vörur, sem fornverzlanir hafa á boðstólum - stundum á þreföldu verði. Það mun vera nokkur vafi á því, hvort verðlagsákvæðin nái til þessara verzlana, en það er að minnsta kosti enginn vafi á því, að þau ná ekki til þess, að hægt sé að gera ráðstafanir til að hindra, að þær geti haft til sölu þessar óheyrilega dýru vörur og þannig aukið ágóða sinn og álagningu, því að það er gefinn hlutur, að ef keyptur er hlutur á 2000 kr. og síðan seldur með skaplegri álagningu, þá hefur fornsalan minna upp úr því en ef hún keypti hann á 3000 kr. og seldi siðan. - Þá miðar 2. gr. frv. að því að útiloka, að vefnaðarvara, sem ætluð er til sölu í verzlunum, sé seld til iðnaðar, nema til þess sé ætlazt, og 3. gr. er til lagfæringar á hegningarákvæðum l., sem margir hafa séð að þurfa lagfæringar við. Ég vona, að þessar till. nái því, sem til er ætlazt, og leyfi mér að vænta þess, að frv. verði vísað til 2. umr., og þar sem frv. um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm var í allshn. á síðasta ári, geri ég það að till. minni, að málinu verði vísað þangað að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég gat þess við 1. umr. þessa máls, að við flm. frv. hefðum breytt nokkuð 1. gr., til þess að taka af þann ágreining, sem hér var í fyrra um það, hvað væru ítök. Eins og gr. var orðuð, mátti skilja, að það væri skoðað ítak, þegar einhver jörð ætti land utan sinna eðlilegu landamerkja en innan landa annarrar jarðar. Frá þessu er nú horfið, og er hér það aðeins kallað ítak, þegar einhver jörð á réttindi til landsnytja á annarri jörð en sinni eigin, og það segja mér lögfróðir menn, að það sé venja að kalla þetta eitt ítak, en ekki hitt, þegar jörð á bæði land og rétt til nytja lands, þótt það sé innan landamerkja annarrar jarðar. Ég vona þess vegna, að sá ágreiningur, sem var í fyrra hér í hv. d. út af 1. gr., þurfi nú ekki að standa lengur í vegi fyrir málinu. Landbn. hefur athugað frv., rætt það á fundum sinum og gert við það tvær brtt., við 5. og 6. gr. - Fyrri brtt. er til þess gerð að tryggja það, að umboðsmaður eiganda ítaks, ef hann er búsettur í öðru lögsagnarumdæmi en því, sem ítakið er nytjað í, geti gegnum þann, sem þar er dómkvaddur til, komið fram sínum sjónarmiðum, ef mat þarf að fara fram á ítakinu. Ég held, að þeim mönnum, sem vantreysta því að möt séu gerð hlutdrægnislaust og halda, að einhver hlutdrægni geti komizt að í slíku tilfelli, þegar maður ætlar að kaupa ítak undir jörð sína, finnist meiri trygging í því, að matið verði réttlátt, ef einn matsmaðurinn er heimilisfastur þar, sem sá, sem ítakið telst eiga þá stundina, en nytjar ekki, á heimili. Ég geri þess vegna ráð fyrir því, að um þetta sé enginn ágreiningur í d., svo og ekki um hitt, að taka það fram í l., sem ekki hefur verið gert áður, að sá, er óskar mats, greiði kostnað við það. Við höfðum í fyrra bætt nýrri gr. inn í frv., til þess að tryggja, að ítak yrði ekki selt, ef þannig mætti líta á, að það væri verðmætara og nýttist betur af þeim, sem nytjaði það, heldur en þeim, sem mundi annars fá það keypt. Til þess að gera þetta enn gleggra hefur orðalagi 6. gr. nú verið breytt eins og segir í nál. á þskj. 145. Þar er það alveg skýrt ákveðið, að ef hinir dómtilkvöddu menn komast að þeirri niðurstöðu við mat, að ítak nýtist betur áfram frá þeirri jörð, sem nýtti það, heldur en þeirri, sem það yrði keypt undir, þá verði sala á því óheimil. Ég held þó, að slík tilfelli séu fá. Það er þó kannske á 10–20 stöðum um einkaítök að ræða, sem enn þá eru nauðsynleg þeim jörðum, sem nytja þau, vegna þess að þær eru ekki komnar það langt áleiðis með sína túnrækt að geta aflað nægilegs heyfengs án þeirra, og eru ítökin því nauðsynlegri þessum jörðum heldur en þeim, sem þau mundu annars leggjast undir. Ég vona, að báðar þær breyt., sem n. gerði á frv., verði samþ. og að það verði nú að l., því að það er mjög óeðlilegt, að jarðir, kirkjur og ýmsar stofnanir eigi ítök margar dagleiðir - jafnvel í bifreið - frá sínum heimkynnum.



Herra forseti. Vera kann, að frv. þetta sé eitthvað betur úr garði gert en í fyrra, en engu að síður virðist mér það þurfi nánari íhugunar við en hv. landbn. hefur veitt því. Ég vil fyrst vekja athygli á því varðandi 3. og 4. gr., hvort það sé ekki nokkuð hart aðgöngu, að ítak skuli falla niður, ef eigandi þess lýsir því ekki eins og þar greinir, jafnvel þótt vitað sé og hann hafi tryggt með þinglýsingu, að ítakið eigi sér stað og sé fyrir hendi. Í flestum tilfellum hygg ég, að ítaka sé getið í veðmálabókum, og ég verð að segja það, að mér finnst það mjög hart aðgöngu, ef slík óvéfengjanleg sönnun liggur fyrir ítaki, að þá sé engu að síður hægt að fella það niður vegna þess að aðila hefur yfirsézt að taka eftir auglýsingu í Lögbirtingablaðinu. Maður hefur yfirleitt talið rétt sinn svo öruggan, ef þinglýsing hefur átt sér stað, og sá réttur hefur verið óvéfengjanlegur og ef til vill notaður öldum saman, að maður ætti ekki að þurfa að líta í Lögbirtingablaðið til þess að sjá, hvort ætlunin væri nú að fella þennan rétt bótalaust niður. Ég efast um það, hvort þessi ákvæði geti staðizt, að minnsta kosti virðast mér þau allsendis óeðlileg. Mér finnst ekki vera hægt að ganga lengra í þessu en að ítaksþola eða eiganda þeirrar jarðar, sem ítakið á, væri gefinn kostur á innan tiltekins frests að gera tilkali til ítaka sinna. Með því móti virðist mér að réttar þeirra sé nægilega gætt. Þá sýnist mér einnig óeðlilegt, að það sé héraðsdómari, sem eigi að tilnefna menn í yfirmat, eins og gert er ráð fyrir í frv. Mér sýnist miklu eðlilegra, að hæstarétti væri falið þetta hlutverk. Það er undirdómur, sem tilnefnir menn í undirmat, en ef menn vilja leggja í kostnað við yfirmat og taka á sig þann kostnað, sem því er samfara, virðist mér meiri trygging í því fyrir alla aðila, að það væri hæstiréttur, sem tilnefndi þá matsmenn. - Á sama hátt virðist mér það óeðlilegt varðandi 6. gr. að láta við það sitja, að aðeins sé um undirmat að ræða, ef mat á sér stað, er ágreiningur er um sölu á ítaki. Það væri sýnu nær, að hægt væri að fella sig við þetta, ef heimilt væri að skjóta þeim ágreiningi, sem þar um ræðir, til yfirmats, og þá væri eðlilegt, að þeir yfirmatsmenn væru tilnefndir af hæstarétti. - Þessu til viðbótar vil ég geta þess, að mér finnst ákaflega óeðlilegt ákvæði í brtt. n. við 5. gr., sem fjallar um, að dómari þess lögsagnarumdæmis, sem eigandi ítaksins er heimilisfastur í, skuli tilnefna þriðja manninn við yfirmatið. Þarna getur verið um fleiri en eitt heimilisfang að ræða, það er heimili jarðarinnar, sem ítakið er í, og svo heimilisfang eiganda jarðarinnar, sem á ítakið, og eftir gr. er það dómari í því heimilisfangi, sem á að tilnefna oddamanninn, en það væri sýnu nær, að dómari í heimilisfangi jarðarinnar, sem ítakið er í, gerði þetta. Við skulum taka sem dæmi, að hér væri um að ræða jörð í Norður-Múlasýslu, en eigandi ítaksins væri í Reykjavík, og þá væri það dómari í Reykjavík, sem ætti að tilnefna oddamanninn. Ef ætlunin er að fylgja þeirri hugmynd, sem sýnist vaka fyrir nefndinni, þá er miklu eðlilegra að láta það vera dómarann heima í héraði jarðarinnar, sem þarna tilnefni oddamann. Það er í samræmi við þá meginreglu, sem frv. fylgir, svo að ég held, að þetta hljóti að vera skyssa. En aðalatriðið er það, að mér finnst eðlilegast, að þegar yfirmat á sér stað, sé það hæstiréttur, sem tilnefni matsmennina, en ekki dómarar heima í héraði. Ég áskil mér rétt til þess að flytja brtt. við frv. við 3. umr., en mundi þó telja hitt eðlilegra, að n. tæki málið enn til athugunar og athugaði, hvort ekki mætti koma frv. í skaplegra horf en það er í.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur nú gert við þetta sínar aths. Honum þótti það mjög óviðeigandi, að niður félli eignarréttur manna til ítaka, þó að þeir gæfu sig ekki fram við auglýsingu. Hér er ekki neitt nýtt á ferð. Þessi ákvæði í 2. og 3. gr., sem hann talaði um, eru nákvæmlega samhljóða einni setningunni í l. um skógarítök, sem dómsmrh. hafði ekkert við að athuga og greiddi atkv. með á sínum tíma. Í þessum umræddu l. er kveðið svo á, að eigendur skógarítakanna verði að gefa sig fram innan ákveðins tíma frá birtingu auglýsingar í Lögbirtingablaðinu, því að annars falli réttur þeirra niður, og þannig hefur réttur til þeirra flestra fallið niður. Hins vegar er sjálfsagt að athuga, hvort ástæða þyki til að breyta þessu, en þessi ákvæði hér eru tekin upp úr umræddum l., sniðin ettir þeim, og ég sé ekki neina hættu á því, að það komi að neinni sök. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann teldi eðlilegast, þegar yfirmat ætti sér stað, að hæstiréttur tilnefndi þá matsmennina, en ekki héraðsdómarar. Ég geri ráð fyrir, að það fyrsta, sem okkur ber þarna á milli, sé það, að ég er ekki svo hræddur um, að maður, sem settur er í dómnefnd til að gera eitthvert verk, sýni í því hlutdrægni, og það þótt kunningi hans einhver sé aðili í málinu, og þess vegna finnst mér ekki eins rík ástæða og sumum öðrum til þess að láta ekki héraðsdómara heima í héraðinu, þar sem ítökin eru nytjuð, tilnefna dómnefndarmennina. Þegar við hnigum að því ráði að setja viðkomandi héraðsdómara þarna inn til að tilnefna dómnefndina, en ekki hæstarétt, þá var það af tveimur ástæðum og aðallega þeirri, að þegar hæstiréttur kemur yfirleitt nærri mati, þá kostar það eitthvað margfalt, - ég skal ekki segja, hvað margfalt, en töluvert margfalt meira en ef mennirnir eru tilnefndir af héraðsdómurum, án þess að ég fari út í einstök tilfelli, sem hægt er að tína til, til að sanna þetta. Þar sem þessi kostnaður veltur á þúsundum og tugum þúsunda á stundum hjá hæstarétti, þá þótti okkur gróflega viðurhlutamikið, ef ágreiningur risi um nokkurt ítak, sem hlypi upp á nokkur hundruð króna, að láta hæstarétt tilnefna mennina og sóa þannig fé í kaup til þeirra og allt, sem því er samfara. Það er þessi kostnaður, sem olli því, að við tókum ekki hæstarétt inn. Hitt getur svo verið, að með því að taka hæstarétt inn og þegar mönnum væri ljóst, hve dýr hann er, gæti það orðið til þess, að ekki yrði farið í mat. Ég hef nú skrifað niður þær aths., sem hæstv. ráðh. hefur gert í þessu sambandi, og skal ég lofa því, að n. athugi frv. á ný milli 2. og 3. umr. og þessar aths. og viti, hvort henni finnst ástæða til að gera breyt. Ég óska því, að hæstv. forseti taki málið ekki á dagskrá, fyrr en komnar eru frá okkur brtt. eða þá hann er búinn að frétta frá okkur, að það komi ekki brtt. Ég skal láta hæstv. ráðh. vita, þegar n. er búin að taka sínar ákvarðanir, og tala um það við forseta að taka ekki málið á dagskrá fyrr en einum til tveimur dögum þar á eftir, svo að honum gefist kostur á að koma fram með sínar brtt.



Herra forseti. Það skiptir út af fyrir sig ekki miklu, hvort ég hef verið sammála slíkum ákvæðum og hér um ræðir einhvern tíma áður. Ég tel það enga fullnægjandi sönnun fyrir ágæti þeirra, þótt mér hafi missýnzt, vegna þess að „svo lengi lærir sem lifir“, og er ekki nema sjálfsagt, ef menn sjá, að þeim hafi áður missýnzt, að þeir leiðrétti sig þá og taki það, sem betur má horfa. En til viðbótar vil ég nú benda á, að l. varðandi þau ákvæði, sem hv. 1. þm. N-M. sagði, að ég hefði tekið þátt í að setja og greitt atkv. með, varðandi skógarítök, voru sett 11. maí 1940, eða tveimur árum áður en ég kom á Alþing, svo að ég held nú, að hið góða minni hv. þm. hafi brugðizt honum í þessu tilfelli, og er ég ekki að ásaka hann fyrir það, því að það getur alla hent, en þá er að taka leiðréttingunni, þegar hún kemur. En aðalatriðið er það, að ég tel, að þessi ákvæði séu í raun og veru óheppileg, hver sem hefur sett þau. Hv. þm. vildi telja, að þessi ákvæði væru fyrnt, en ég er aftur á móti þeirrar skoðunar, að varla geti átt sér stað um réttindi sem þessi, að þau fyrnist eða aðili geti glatað rétti sínum við það eitt að taka ekki eftir auglýsingu í Lögbirtingablaðinu, og finnst það líka með öllu ástæðulaust. Í sambandi við matið get ég fallizt á það að vissu leyti, að það er kannske of kostnaðarsamt að skjóta þessu ætið til hæstaréttar eða heimila það, en vil þó taka fram, að í því felst raunverulega ekkert vantraust á undirmatsmönnunum, þó að menn vilji, að yfirmat geti átt sér stað. Þetta er álitamál og kallað mat vegna þess, að það er matsatriði, - betur sjá augu en auga. Og það er einnig svo, að þó að menn vilji vera hlutlausir, getur of mikill kunnugleiki á staðháttum og fleira villt mönnum sýn, þannig að þeir séu ekki mjög heppilegir til að ákveða um þetta. Undir öllum kringumstæðum á sá, sem telur mat halla á sig, miklu óhægara með að bera sig með réttu undan því að hafa orðið fyrir rangsleitni, ef hann á ekki kost á því að skjóta matinu til yfirmats. Það er meira réttaröryggi í slíku. - Ég þakka frsm. fyrir það, að hann vill athuga þetta milli umr., og læt mér það alveg nægja.