Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Ásgeirsson Ég og hv. 2. þm.N.-M. flytjum hér brtt. á þskj. 269 þess efnis, að hækka tillag til búfjárræktar úr 42 þús. kr. í 56 þús. kr., en það er sú upphæð, sem þarf samkv. gildandi lögum. En vegna þess að við búumst ekki við því, að hægt verði að fá þessa hækkun, nema lækkað verði sem henni svarar annarsstaðar, leggjum við það til, að fjárveitingin til kaupa á tilbúnum áburði verði lækkuð um 14000 kr. Þetta má að vísu teljast neyðarúrræði en þar sem áburður hefir nú lækkað nokkuð í verði, er þess að vænta, að þessi lækkun á framlagi ríkissjóðs til áburðarkaupa þurfi ekki að verka á verðið. En við teljum það betra af tvennu illu en að svo mjög verði dregið úr búfjárræktarstyrknum sem frv. ætlast til. Ég vil ennfremur gera þá sömu aths. og ég gerði við þetta frv. á síðasta þingi um það, að ég geng út frá því, að frestunin á greiðslu til ræktunarsjóðs verði ekki til að hnekkja starfsemi sjóðsins, heldur verði honum bætt þetta upp með jarðræktarbréfakaupum, svo að sjóðurinn biði ekki hnekki af. Að öðrum kosti get ég ekki greitt atkv. með þeim lið frv.

*Hannes Jónsson: Ég bar fram brtt. um það í byrjun þessarar umr., að felldur yrði niður l5. liður frv. Það hefir nú komið í ljós, að n. muni ekki vilja fylgja þeirri brtt. En ég tel þó óhjákvæmilegt, að bætt verði um það, sem hér er lagt til. Nú er gengið svo frá, að móti 2‰ af fasteignagjaldi frá héruðunum kemur ekkert frá ríkissjóði, móti 3‰ kemur 1‰ frá ríkissjóði, móti 4‰ kemur 3‰, móti 5‰ kemur 4‰ og móti 6‰ kemur 6‰. Fyrst þegar álagning á fasteignir er komin upp í 6 af þúsundi í héruðunum, verður tillag ríkissjóðs jafnhátt. En til þess að leggja á hærra gjald en 6‰ þurfa héruðin stjórnarleyfi. Héruðin hafa að vísu fengið þetta leyfi, en hlutföllin hafa ekki orðið hækkandi til hagsbóta fyrir héruðin, því að aldrei hefir verið greitt meira á móti úr ríkissjóði en jafnhá upphæð, að einu dæmi undanskildu. Eftir plöggum frá vegamálastjóra, sem nefndin hefir byggt á nú og byggði á í fyrra, má ríkissjóður aldrei greiða tillag á móti meira en 5‰ frá héruðunum. Ef héruðin vilja leggja meira á sig, fá þau ekki neitt í viðbót. Ef athugað er framlag til sýsluvega undanfarin ár, sést, hve geysileg skerðing á vegafénu þetta er í sumum héruðum. Hér er að vísu ekki um að ræða nema 5 sýslur á landinu, sem hafa komizt í hámarkið eða þar yfir, sem sé Vestur-Húnavatnssýslu, Austur-Húnavatnssýslu, Skagafjarðarsýslu, Eyjafjarðarsýslu og Suður-Þingeyjarsýslu. Að meðaltali mundi þetta framlag minnka í Vestur-Húnavatnssýslu um kr. 4100,00, Austur-Húnavatnssýslu kr. 3400,00, Skagafjarðarsýslu kr. 7000,00. Eyjafjarðarsýslu kr. 8000,00 og Suður-Þingeyjarsýslu kr. 5200,00. Og ef héruðin ættu ekki að leggja á sig meiri byrðar heldur en þær, sem þau fengju greiðslu á móti frá ríkissjóði, sem náttúrlega má búast við, að þau verði treg til, nema í brýnustu nauðsyn, þá mundi lækka framlag héraðanna þannig: í Vestur-Húnavatnssýslu kr. 2600,00, Austur-Húnavatnssýslu kr. 1600,00, Skagafjarðarsýslu kr. 4000,00, Eyjafjarðarsýslu kr. 8700,00 og Suður-Þingeyjarsýslu kr. 2500,00. Þetta mundi því hafa í för með sér minnkun á greiðslu til vegalagninga í Vestur-Húnavatnssýslu kr. 6700,00, Austur-Húnavatnssýslu kr. 5000,00, Skagafjarðarsýslu kr. 11000,00, Eyjafjarðarsýslu kr. 16700,00 og Suður-Þingeyjarsýslu kr. 7700,00, eða samtals um kr. 47100,00. Nú getur engum blandazt hugur um það, að þessi mikla fjárveiting til þessara vegaframkvæmda er fram komin fyrir sérstaka brýna þörf til aukinna vegalagninga, og það sýnist því hart að gengið að skera svo mjög niður vegaframkvæmdir í þessum héruðum eins og hér er farið fram á. Ég vil því með þeirri brtt., sem ég nú flyt á þskj. 277, reyna að gera hér nokkra bót á, ef svo færi að mín aðaltill. yrði felld, þannig að ríkissjóður greiði aldrei meira en 4/5 á móts við framlag héraðanna. Er með þessari till. skorið nokkuð af framlagi ríkissjóðs, og þá kannske um leið dregið úr tilhneigingu héraðanna til þess að hafa þetta gjald hærra en allra brýnasta þörf útheimtir. En aftur á móti vil ég með þessari till. láta haldast þann praksis, sem verið hefir í framkvæmd þessara laga, að ekki sé takmarkað upp á við, hvað mikið má leggja til vegalagninga í héruðum, svo að framlag komi á móti úr ríkissjóði. Það helzt því áfram, og geta héruðin því lagt á sig eins þungar byrðar og þeim þóknast, að vísu með leyfi ráðh., og fengið framlag á móti úr ríkissjóði, ekki að vísu jafnmikið, heldur á móti framlagi héraðanna. Þetta finnst mér nægileg skerðing á þessum framkvæmdum í þessum héruðum, þegar á það er að líta, að ákvæði frv. kemur ekkert við hin sýslufélögin, sem minna hafa lagt á sig í þessu augnamiði, sennilega af því að þau hafa haft minni þörf að fullnægja fyrir héraðsbúa. En það má líka líta á þetta frá öðru sjónarmiði, sem sé því, að þessar vegaframkvæmdir skapa ekki svo litla atvinnu fyrir fólkið í þessum héruðum, sem annars mundi verða að leita út fyrir héraðið til þess að afla sér vinnu. Þetta sýnist mér full ástæða til að taka tillit til, ekki sízt fyrir það, að í sumum þessara héraða er dregið stórkostlega úr vegaframkvæmdum frá því opinbera. Ég vil því vænta þess, að hv. d. taki þessari till. minni vel, því ég býst við, að mönnum blandist ekki hugur um, að hér er verið að gera hvorttveggja í senn, að rétta héruðunum hjálparhönd til þess að koma á vegaumbótum og skapa atvinnuskilyrði fyrir fólkið í þessum héruðum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál að sinni, en vil þó aðeins benda á það að lokum, að þó hér sé kannske um 26–28 þús. kr. sparnað að ræða á ári, þá er vafasamt, að sá sparnaður nái að vinna upp það tjón, sem af þessu leiðir út um héruðin, bæði hvað snertir heftingu á vegalagningum og atvinnumissi fyrir fólkið.

*Jón Sigurðsson: Ég á hér eina brtt. ásamt hv.þm. A.-Húnv., sem gengur í þá átt, að 12. liður frv. falli niður. Ástæðan til þess, að við leggjum til, að þessi liður falli niður, er sú fyrst og fremst, að við teljum það ekki vera ástæðu til að taka þennan lið svona sérstaklega út úr vegna þess að þeim, sem eiga að framkvæma hann, kemur saman um, að þetta sé lítt framkvæmanlegt, og í öðru lagi kemur þetta tilfinnanlega niður á búfjárræktinni og þeim umbótum, sem þar er verið að vinna, og má gera ráð fyrir, að ef þetta nær fram að ganga, þá leiði af því talsverða kyrrstöðu eða jafnvel fullkominn afturkipp í þessum efnum. - Ég sé að vísu, að það er komin fram brtt. um að hækka þennan lið, en lækka 13. liðinn að sama skapi, og get ég fyrir mitt leyti greitt atkv. með því sem nokkurskonar varatill. En ég vil taka það fram, að eins og nú er komið þessum málum, þá eru horfurnar þannig, að það eru ekki ýkjamiklar líkur til þess, að útgjöldin við búfjárræktina vaxi verulega, því mér skilst, að ekki þurfi að búast við því, að búfjárræktarfélögunum fjölgi verulega úr þessu vegna strjálbýlisins, en á hinn bóginn er óviðkunnanlegt að þurfa að hringla með þetta frá ári til árs. Ég tel þess vegna eðlilegt, að þessi liður falli algerlega niður. Um aðra liði frv. ætla ég ekki að ræða, en aðeins minnast örfáum orðum á brtt.hv.þm. V.-Húnv. á þskj. 277, þar sem hann leggur til, að á árinu 1937 greiði ríkissjóður ekki hærra framlag til sýsluvegasjóða en sem svarar 4/5 á móti framlagi héraðanna, sbr. l. um sýsluvegasjóði frá 1933. Ég vil aðeins í þessu sambandi upplýsa það, að fyrir mér, og ég býst við ýmsum fleirum, sem studdu að því, að þetta atriði var tekið upp, vakti það alls ekki, að ekki skyldi lagt neitt á móti, þegar komið væri yfir 5‰. Að vísu hefir það orðazt þannig og ég býst við, að það verði skilið þannig, og þess vegna tel ég, að brtt.hv.þm. sé til bóta frá því, sem nú er. Það er ranglátt og í alla staði óeðlilegt, að ef t. d. sýslufélag treystir sér til þess að leggja á sig 5‰ gjald, og svo býðst hreppur til að leggja á móti, af því að honum er það nauðsynja- og áhugamál, þá sé ekki von til, að þar komi nokkuð á móti úr ríkissjóði. Það er ranglátt, eins og nú standa sakir, og þess vegna mun ég ákveðið fylgja þessari brtt.hv.þm. V.-Húnv.

*Frsm. (Sigfús Jónsson): Það eru nú komnar fram nokkrar nýjar brtt. við þetta frv., og þar á meðal frá hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M. um það að hækka 12. liðinn, en lækka þann 13. um sömu upphæð. Ég fyrir mitt leyti get vel samþ., að þessi tilfærsla á milli liða fari fram, því þetta breytir engu um heildarútkomu frv. Og þá virðist mér brtt.hv. 7. landsk. og þm. A.-Húnv. vera fullnægt á þann hátt, að 12. liðurinn er hækkaður upp í það, sem mér skilst, að þeir óski eftir. Að vísu vilja þeir fella hann niður, en mér skilst ekki vera þörf á því, ef þeir fá jafnháa upphæð og þeir telja nauðsynlegt til búfjárræktarinnar. Þá eru 2 till. frá hv.þm. V.-Húnv. Önnur till. fer fram á það, að 13. liðurinn falli niður, en hin fer fram á það, að honum verði breytt. Hvort hin síðari á að vera varatill. við hina fyrri, veit ég ekki, en ég býst þó við því. En það er um þá till. að segja, að mér virðist, að ef þetta er upp tekið, sem hv.þm. fer fram á, að ríkið greiði ekki hærra framlag til sýsluvegasjóða en sem svarar 4/5 móti framlagi úr héruðum, þá sé það tap fyrir þau sýslufélög, sem ekki leggja til nema 3–4‰. Þau fá minna framlag úr ríkissjóði heldur en samkv. frv. En aftur á móti, þegar komið er yfir hámarkið og upp í 6‰, þá fá þau vitanlega heldur meira heldur en eftir því, sem 15. liðurinn segir. Svo mér skilst, að það geti staðizt á tap og gróði, þegar á heildina er litið, hvað þessa till. snertir. Það eru fleiri sýslufélög, sem ekki fara upp í hámarkið, mörg ekki nema í 3–4‰, og ég álít, að þau tapi við þessa breyt., en hin aftur á móti vinni ofurlítið, sem komast upp í 6‰. Sýslufélag, sem t. d. leggur fram 3‰, fær einn á móti einum, en eftir till.hv.þm. ekki nema 4/5. Við skulum segja, að tillag frá ríkissjóði væri 100 kr. samkv. frv., þá væri það aðeins 80 kr. samkv. till. Og þegar komið er upp í 5‰, þá munar þetta því, að framlag frá ríkissjóði yrði ekki nema 320 kr. á móti 500 kr. frá sýslufélögunum, en samkv. frv. 400 kr. En svo hækkar þetta, þegar komið er þar upp yfir. Ég held þess vegna, að ekki sé ástæða til að breyta frá því, sem í frv. stendur. Enda hefir vegamálastjóri gengið inn á það, að ríkisframlagið til sýsluvegasjóða væri fært niður í 5‰. Og sú lækkun, sem af því stafar, mun láta nærri að vera 26 þús. kr., og því hefir hann lagt til, að áætlunarupphæðin á fjárl. sé færð úr 100 þús. kr. niður í 70 þús. kr. Inn á þetta gekk fjvn. í fyrra, og ég býst við, að hún hafi sömu skoðun á málinu nú, og sé ég þess vegna ekki ástæðu til að hrófla því til, sem stendur í frv. í þessum lið. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að sinni, en vænti þess, að hv. d. greiði atkv. með till.hv.þm. Mýr. og hv.þm.N.-M., en á móti hinni.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. þm. Mýr. kvaðst vænta þess, að ef frestað væri framlaginu til ræktunarsjóðs, þá mundi ríkisstj. sjá um að selja skuldabréf fyrir sjóðinn, þannig að hann fengi svipað fjármagn til umráða eins og hann hefði fengið, ef framlaginu hefði ekki verið frestað. Ég skal taka það fram, að það vakir fyrir stj. að gera þetta á árinu 1937, eins og hún hefir gert á yfirstandandi ári.

*Pétur Ottesen: Það má sjálfsagt taka undir það með hv.þm. Mýr. og hv. 7. landsk., að mikil þörf sé á því að hækka tillagið til búfjárræktarinnar, en það var einn af þeim liðum á 16. gr. fjárl., sem lækkaður var í fyrra samkv. till.fjvn. En lækkun á þessari gr. bæði að því, er snertir stuðning við landbúnaðinn og við sjávarútveginn, nam þó ekki meira en sem svaraði 10‰, að því undanskildu, að styrkurinn vegna tilbúins áburðar var lækkaður nokkuð meira. Og nú er komin fram till. um að lækka þennan styrk ennþá verulega, svo það má segja, að ef þetta verður samþ., þá sé hann næstum því þurrkaður út samanborið við það, sem hann hefir verið að undanförnu, því ég ætla, að ef þessi lækkun nær fram að ganga til viðbótar við lækkunina í fyrra, þá nemi það um 70% af því, sem greitt var á árinu 1935, og er þá komið langleiðis með að gera þennan styrk að engu. Á sínum tíma, þegar 1. um tilbúinn áburð voru sett, þótti það mikilsvert atriði í sambandi við ræktunarmál landsins, að mönnum væri gert sem aðgengilegast með að geta notfært sér erlendan áburð til uppbótar á þeim áburðarskorti, sem þeir menn ættu við að stríða, sem fengjust við að auka ræktun í landi sínu. Eftir þessu að dæma eru hugir manna það umhverfir, að nú þykir minnst um það vert að styrkja þessa grein landbúnaðarins, sem sé ræktunina, þar sem hér er farið fram á að lækka styrkinn til áburðarkaupa um 70% samtímis því, sem styrkir til annara búnaðarframkvæmda eru ýmist ekki lækkaðir eða því aðeins um 10%. Ég hefi spurnir af því, að nú sé í smíðum hjá hæstv. stj. og stjórnarflokkunum breyt. á jarðræktarlögunum, þar sem að nokkru leyti að minnsta kosti er gengið í þessa sömu átt, að líta ekki með jafnmikilli velþóknun á ræktunina eins og gert var, þegar jarðræktarlögin voru sett á sínum tíma, og gert hefir verið síðan með því að uppfylla ákvæði þessara laga. Maður hefir nú reyndar ekki séð framan í neinar slíkar till. ennþá, en hér blasa við manni till. um að lækka styrkinn vegna tilbúins áburðar um 70%, og þykir mér það harkalega að gengið, þar sem svo verður að telja, eins og nú er komið í sveitum landsins með fólkshald og annað, að aðallíftaugin sé það, þegar frá er tekið afurðasöluverðið, að menn geti aflað heyja á ræktuðu landi. Að vísu gegnir dálítið öðru máli þar, sem beit er sérstaklega góð og um er að ræða sauðfjárbúskap. Undir öðrum kringumstæðum er það undantekning, ef hægt er að fleyta búskap í sveit, nema stuðzt sé að meira eða minna leyti við ræktað land, það land, sem hægt er að koma vélvinnslu við. Ég vildi þess vegna vekja athygli á því, hvort gerlegt sé að ganga svo harkalega til verks hvað þennan lið snertir, þó að ég hinsvegar viðurkenni mikla og brýna nauðsyn á því að lækka útgjöld fjárl. í heild. Og af þessari ástæðu er það, sem ég er í miklum vafa um, hvort það sé til hagsbóta fyrir íslenzkan landbúnað, að þessi tilfærsla, sem hér er um að ræða milli tveggja liða, eigi sér stað, þó að ég viðurkenni búfjárræktina sem þarft og gott fyrirtæki hjá landsmönnum. - Nú má einnig á það líta í þessu sambandi, að út frá kaupstöðum landsins er hafin allmikil ræktun, og sú ræktun verður að sjálfsögðu að styðjast enn meir við notkun erlends áburðar heldur en ræktunin í sveitunum. - Og þar sem nú blasir við mikið aflaleysi við Faxaflóa og víða um land, þá virðist mér líka hvað aðstöðu þeirra manna snertir, sem þar eiga hlut að máli, mjög varhugavert að veikja aðstöðu þeirra til þess að fá þar nokkurt mótvægi með aukinni ræktun með því að ganga svo frá þessum hnútum, að það sé næstum felldur niður allur sá verulegi styrkur, sem hingað til hefir verið veittur til kaupa á erlendum áburði.

*Hannes Jónsson: Það er leitt, að hv.frsm.n. skuli ekki hafa tekið eftir því, sem ég sagði um brtt. mína á þskj. 277. Ég sagði það um hana, að ef mín fyrri till. yrði ekki samþ., þá vildi ég bera fram þessa brtt. til þess að laga liðinn frá því, sem hann nú er. Náttúrlega legg ég aðaláherzluna á það, að liðurinn sé alveg felldur niður, en ef það má ekki verða, sem ég býst við, þá ætlaðist ég til, að hægt væri að færa hann í það form, sem viðunandi mætti teljast. Þá þykir mér það mjög undarlegt, að hv.frsm., sem búinn er að „stúdera“ lögin mjög vel, skuli halda því fram, að þessi brtt. mín raski hlutföllunum til hins verra fyrir þau sýslufélög, sem ekki leggi á sig meira í þessu augnamiði en 3–4‰, því í lögunum sjálfum er það tekið fram, og hefir alltaf verið framkvæmt svo, að á móti 3‰ álagningu heima í sveitunum, skuli lagt frá ríkissjóði 1‰; á móti 4‰ álagningu í sveitum skuli ríkissjóður leggja fram 2‰, og á móti 5‰ skuli ríkissjóður leggja fram 45‰, og þá erum við komin upp í það hámark, sem í frv. er ætlazt til, að veitt verði úr ríkissjóði. Nú hefir hv. 7. landsk., sem á sæti í hv.fjvn., lýst yfir því, að hann hafi skilið ákvæði till.hv.fjvn. á þann hátt, að það væri engin hindrun lögð á það, hvað fjárupphæðin í heild sinni mætti fara upp fyrir 5‰ bæði í álagningunni heima fyrir og í fjárveitingunni frá ríkissjóði, heldur væri aðeins stefnt að því að takmarka hlutfallið á milli framlags ríkissjóðs og framlags héraðanna, og í stað þess að lagt væri jafnmikið fram af báðum aðiljum, þá skyldi ríkissjóður leggja fram 4/5 á móti því, sem héruðin leggja fram. Það gefur mér meiri von um, að hv. þingd. muni samþ. þessa till. mína, þegar a. m. k. einn af meðlimum þeirrar n., sem gekk frá þessu máli í fyrra, hefir gefið yfirlýsingu um það, að till. mín sé í fyllsta samræmi við skoðun n. Annars vildi ég gjarnan beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh., sem kemur til með að framkvæma þetta ákvæði, hvernig hann lítur á þetta, því að það gæti ef til vill komið til greina að ég tæki till. til baka, ef hann hefir sömu skoðun í þessu efni og skilur ákvæði þessa liðs á sömu lund og hv. 7. landsk.; mér sýnist nefnilega breyt. í frv. vera þannig orðuð, að mönnum geti ekki blandazt hugur um það, að það eigi ekki að greiða úr ríkissjóði meira en sem samsvarar 5‰ framlagi frá sveitunum, og þó eitthvað yrði lagt fram frá sveitunum yfir 5‰, þá ætti ríkissjóður samkvæmt þessu ekkert að leggja fram á móti því, sem er fram yfir 5‰. Það getur ekki verið neitt annað en orðhengilsháttur að binda sig endilega við það, þótt lögin orði þetta þannig, að á móti fyrstu 2‰, sem sveitirnar leggja fram, leggi ríkissjóður ekkert, en á móti næstu 2–4‰ leggi ríkissjóður jafnmikið og sveitirnar, og á móti því, sem er fram yfir 4‰, leggur ríkissjóður tvöfalt meira. Mín till. er aftur á móti miðuð við það, sem lagt er í allt fram af héruðunum, án þess að taka sérstaklega tillit til hverrar stigs-tölu út af fyrir sig. Samkvæmt lögunum leggur ríkissjóður fram 1‰ á móti fyrstu 3‰, sem sýslurnar leggja fram, og á móti 4‰ frá sýslunum leggur ríkissjóður fram 2‰. Þessu breyti ég ekkert með minni brtt. Ég tala um 4/5 í þessu sambandi, en það er hærri tala en 2/4, eins og kunnugt er. Sá, sem hefir tekið barnaskólapróf, flaskar ekki á þessu, svo að þá ætti maður, sem tekið hefir embættispróf, ekki að vera í vandræðum með að reikna þetta einfalda dæmi.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég skal strax taka það fram, að það heyrir ekki undir mig að framkvæma þetta ákvæði, sem hv.þm. V.-Húnv. var að tala um; það heyrir undir þann ráðh., sem fer með vegamálin. Ég var að líta á bréf frá vegamálastjóra til fjvn. í fyrra, þar sem hann lætur í ljós álit sitt um það, hvað sparast mundi í útgjöldum fyrir ríkissjóð, ef framlög ríkissjóðs til sýsluvegasjóða væru ákveðin þannig, að framlag ríkissjóðs mætti ekki fara fram úr 5‰ frá sýslunum. Vegamálastjóri hefir fengið það út, að útgjöldin lækka úr 94,8 þús. kr. niður í 68,1 þús., og ég hefi séð, að fjvn. hefir reiknað með því í fjárlfrv., að þessi útgjöld yrðu samkvæmt þessari till. um 70 þús. kr. 1936; fjvn. hefir m. ö. o. lagt sama skilning og vegamálastjóri í þetta atriði. Ég hefi ekki rannsakað, hvort þessi útreikningur vegamálastjóra er réttur, en ég held, að það sé ljóst, hvað hann og fjvn. meinar, sem sé það, að ríkissjóður greiði ekki hærra framlag til sýsluvegasjóða en það, sem ákveðið er til móts við 5‰ úr héruðunum. Ég verð að segja, að ég hefi ekki fylgzt það vel með í þessu máli, að mér sé ljóst, hvort þetta, sem ég hefi sagt, nægir hv.þm. V.-Húnv., en ef hann tekur aftur til máls, þá vona ég, að hann leggi frekari áherzlu á það, sem kann að vanta í upplýsingarnar af minni hálfu.

Frsm. (Sigfús Jónsson) Ég ætla aðeins að segja nokkur orð. Mér finnst hv.þm. V.-Húnv. fara gegnum sjálfan sig, þar sem hann ætlast til, að ríkissjóður leggi fram 4/5 á móts við framlög héraðanna til sýsluvegasjóðanna. Ef héruðin leggja t. d. fram 1000 kr. í sýsluvegasjóð, þá á ríkissjóður samkvæmt till.hv.þm. að leggja fram aðeins 4/5 á móti, en samkvæmt lögunum á hann að leggja jafnmikið, eða 1000 kr. 4/5 af þessari upphæð er ekki nema 800 kr. Þannig hefi ég a. m. k. lært að reikna, en hv.þm. virðist reikna öðruvísi. Þetta er svo augljóst mál, að ég nenni ekki að þrefa lengur um þetta við hv.þm. V.-Húnv.

*Hannes Jónsson: Ég vil taka það fram, að ég bjóst ekki við öðru svari frá hæstv. fjmrh. en ég fékk, því að mér skilst þetta vera rökrétt niðurstaða af því, sem stendur um þetta atriði í frv. sjálfu og eins í álitsskjali vegamálastjóra, en hinsvegar gat vel verið, að hv.fjvn. hefði misskilið þetta í fyrra, eins og mér finnst hv.frsm.n. hafa misskilið þetta ákvæði, sem hér um ræðir, og útreikningana í sambandi við lögin sjálf. En það kom ekkert fram hjá hæstv. ráðh. um það, hvort hann teldi þá leið, sem byggist á þeim skilningi, sem við leggjum báðir í þetta atriði, eðlilega eða ekki. Og svo vil ég minna á annað í þessu sambandi, sem æskilegt væri, að hæstv. ráðh. svaraði og það er það, hvernig hann hefir hugsað sér að framkvæma lögin; það væri ákjósanlegt að fá að vita, hvort hann ætlar að framkvæma þau á svipaðan hátt og gert hefir verið, en sú framkvæmd hefir verið hálfeinkennileg. Þau hafa verið framkvæmd þannig, að ráðh. hefir verið heimilt að veita leyfi til meiri álagningar en sem svarar 6‰; héruðin hafa mátt leggja meira á sig, og fengið dálítið á móti, en þó ekki eins mikið og lögin sjálf gera ráð fyrir; eftir þessu er framkvæmdin þannig, að það er aldrei lagt fram jafnmikið af ríkissjóði og héruðunum, en eftir sjálfum lögunum að dæma á að veita þessa heimild skilyrðislaust, og þá færi hlutfallið vaxandi, þannig að framlag ríkissjóðs yrði því meira sem héruðin leggja meira fram. Ég ætla svo að svara hv.frsm., því að hann virðist gleyma þeim 2‰, sem héruðin leggja fram án þess að ríkissjóður leggi neitt fram á móti. Héruðin komast ekki hjá því, að leggja á sig þetta gjald til þess að komast í þá aðstöðu að fá eitthvert framlag úr ríkissjóði; til þess að geta fengið það minnsta, sem um er að ræða, 1‰, verða þau að leggja á sig 3‰. Þetta er svo augljóst mál, að hvert mannsbarn hlýtur að skilja það, nema ef til vill hv. 2. þm. Skagf., og furðar mig á því, að hann skuli ekki geta skilið þetta, því að hann er yfirleitt glöggur á tölur, en hann virðist hafa fengið þetta inn í kollinn, svo að hann vill ekki falla frá þessari skoðun sinni, hversu rækilega sem honum er sýnt fram á það rétta í þessu atriði.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. V.-Húnv. spurði mig, hvort mér fyndist eðlilegt að afgreiða málið eins og frv. gerir ráð fyrir. Það má náttúrlega deila um það, hvernig eðlilegast sé að láta koma fram lækkun á þessu framlagi, en mér finnst liggja sterk rök fyrir því, að ef framlagið er lækkað á annað borð, þá sé það fyrst og fremst lækkað við þá, sem hafa fengið mest, þótt þeir leggi mikið á sig heima fyrir. Þegar um það er að ræða, að ná einhverju ákveðnu marki í niðurfærslu þessa framlags, þá finnst mér sú leið eðlilegust, að jafnt sé tekið af öllum og meira af þeim, sem meira hafa fengið; ég er því fylgjandi þeirri leið, sem frv. gerir ráð fyrir. Hv. þm. spurði, hvernig lögin um framlagið yrðu framkvæmd, og verð ég að taka það fram, eins og áður, að þetta heyrir ekki undir mig, og ég tel mér ekki fært að gefa neinar upplýsingar um það, hvernig þessi lög verða framkvæmd, en minn skilningur á 15. lið frv. er sá sami og ég gat um áðan, og ég held, að það verði ekki villzt um, að sá skilningur er réttur, eins og við erum sammála um.

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) N. hefir athugað frv. þetta og mælir með því, að það verði samþ. Frv. þetta er að efni til samhljóða l. frá 1933 um ógildingardóm á veðmálaskuldbindingum í veðmálabókum fyrir 1. apríl 1934. En þar sem mörg lögsagnarumdæmi hafa látið það hjá líða að nota sér þá heimild, er nú frv. um þetta flutt að nýju. Að vísu hefði nægt að flytja frv. um breyt. á dagsetningunni einni, en n. telur eins heppilegt, að nýtt frv. verði samþ. Þar sem nauðsynlegt er, að þessar gömlu veðskuldir verði afmáðar, mælir n. einróma með frv. eins og það er.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Þetta mál lá fyrir hér um bil eins og það er nú á þinginu í fyrra, og var þá samþ. í þessari d. áskorun til stj. um að undirbúa og leggja fyrir þingið frv. um þetta efni, og er 1. gr. þessa frv. óbreytt eins og hún var í þeirri þáltill. Svo hefir verið gerð á þessu lítilsháttar breyt., þannig að í 2. gr. þessa frv. er svo ákveðið, að stjórn menningarsjóðs skuli vera ein, í stað þess að nú eru í raun og veru þrjár stjórnir yfir honum. Aðalstjórn menningarsjóðs, sem þingið kýs, hefir yfirstjórnina á hendi, og er hún líka yfir þeirri sérstöku deild, sem lýtur að listum, en aftur á móti eru þrír menn yfir bókaútgáfunni, prófessorarnir í íslenzku og sögu við háskólann og íslenzkukennarinn við kennaraskólann, en kennararnir í náttúrufræði við menntaskólana í Rvík og á Akureyri og forstöðumaður náttúrugripasafnsins í Rvík hafa á hendi stjórn þess hluta sjóðsins, sem varið er til eflingar náttúruvísindum. Nú þykir það að mörgu leyti hentugra, að það sé ein stjórn yfir sjóðnum, og þess vegna er lagt til að fela stjórnina menntamálaráði Íslands. Í skýrslu þeirri, sem fylgir frv. frá stjórn menningarsjóðs, sést, að tekjur sjóðsins hafa síðustu 7 ár verið rúmar 50 þús. kr. að meðaltali á hverju ári. En síðustu tvö árin, sem þar eru talin, 1933–1934, hafa tekjur sjóðsins farið niður í um 20 þús. kr., og lítur út fyrir, að það haldist af ástæðum, sem ég þarf ekki að skýra mikið, því þær eru öllum kunnar. Sektir komu aðallega inn í sambandi við innflutning á sterkum vínum, en eftir að heimabruggið fór að magnast og sérstaklega eftir að leyfilegt var að flytja inn sterku vínin, þá minnkuðu sektirnar. Þar sem á hinn bóginn tekjur ríkisins hafa vaxið mjög mikið, ekki aðeins fyrir þá eðlilegu sölu, heldur vaxið fyrir það, að bruggið hefir mikið til horfið og leynisalan, þá má segja, að það sé ekki óeðlilegt, að þar sem þessi sjóður, sem stofnaður var fyrir sjö árum, tapar tekjum sínum, en landið fær margfaldar tekjur við það, að hin ólöglega sala hættir, þá fái hann tekjur sínar að nokkru leyti á þann hátt, sem í frv. segir. Ég hefi orðið þess var, að mörgum þeim, sem eru á móti víni, finnst það óviðkunnanlegt að láta þessa viðbót koma frá áfengissölunni, en þetta er gert víða, eins og bent er á í áliti menntamálaráðs, t. d. bæði í Danmörku og Noregi eru andlegar framfarir styrktar á þennan hátt. Ég vil engan veginn segja, að það væri ekki hægt að koma þessu öðruvísi fyrir, en aðalatriðið er, að hér á landi hefir á hinum síðustu 30 árum verið að vaxa upp vísir að listum, sem er að mörgu leyti álitlegur. Hér á landi munu vera um 20 listamenn, og eru flestir þeirra búsettir hér á landi, en þó eru einstaka búsettir erlendis. Þessir menn eru náttúrlega misgóðir; sumir eru ágætlega snjallir menn, en aðrir minni fyrir sér. En það má segja um þessa menn í heild, að þeir hafa auðgað þjóðlíf okkar um alveg nýjan þátt, sem þjóðin vill ekki missa. Þó að ekki sé tekið það, sem einstakir menn hér á landi hafa gert mikið að, en það er að prýða heimili sín með verkum eftir þessa menn, þá vil ég benda á það, að þegar ríkið þarf að sýna landið erlendis með einhverjum gjöfum, þá hefir ekki verið öðru til að dreifa en fara til málara okkar, og þannig var það núna nýlega, að ríkisstj. og alþingi leitaði til tveggja málara, Ásgríms Jónssonar og Jóns Stefánssonar, og fékk hjá þeim hluti, sem voru svo gefnir við sérstök tækifæri, þar sem sómi landsins lá við, að gefnar væru slíkar gjafir. Og ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að þessar tvær gjafir og aðrar, sem áður hafa verið gefnar, hafi orðið landi okkar til sóma. Og hefðum við verið illa settir, þar sem við nú viljum vera sjálfstætt ríki, ef við hefðum ekki haft neina góða listamenn til þess að koma fram fyrir landsins hönd út á við. Síðan tók að harðna í ári fyrir öllum almenningi, þá hefir lífsbarátta þessara manna auðvitað harðnað, og fylgir hér á þessu sama þskj. áskorun frá nálega öllum helztu rithöfundum, listamönnum og náttúrufræðingum landsins. Ég hefi ekki veitt því eftirtekt, að það vanti undir þessa áskorun nema einn af þeim þekktu mönnum, sem eru búsettir hér, en sennilega hefir ekki náðst til hans. Þetta sýnir, að allir þessir menn skilja það, að þetta er mikilsvert atriði. Menn gætu hugsað sér, að þessir menn fengju styrki, eins og sumir hafa fengið, en það er að mörgu leyti óheppilegt. Það, sem vakir fyrir okkur í menntamálaráðinu, er, að við álitum það heilbrigðast, að þessir menn fái ekki styrki eða gjafir, heldur sé þeim launuð sú vinna, sem þeir inna af hendi, hvort heldur það er sem rithöfundar, listamenn eða náttúrufræðingar. Það vita allir, að náttúrufræðirannsóknir geta aldrei verið atvinnuvegur fyrir þá, sem þær stunda. Þegar Þorvaldur Thoroddsen rannsakaði landið í nærri 20 ár, þá var hann aðallega styrktur frá útlöndum, og þá styrki geta íslenzkir náttúrufræðingar ekki fengið nú. Eftir að við urðum sjálfstætt ríki, þá veitir Carlsbergssjóðurinn íslenzkum náttúrufræðingum ekki lengur sterk, og ekki heldur íslenzkum listamönnum, og hefir þannig frelsið, sem við allir viljum, þrengt kosti þessara manna. Ég þarf ekki að taka það fram, að það fylgir hér undirskrift þeirra fulltrúa, sem þingið hefir kosið í menntamálaráð, og standa þeir allir saman um þessar óskir. Einn þeirra, Kristján Albertson, er búsettur erlendis, en hann er þessu samþykkur, og er þetta með fyllsta stuðningi hans. Þetta mál er því ekki flokksmál. Fulltrúarnir í ráðinu eru frá aðalflokkunum þremur, en einn þeirra er utan flokka Og þessir menn eru allir sammála um það, að annaðhvort eigi að leggja þessa stofnun niður eða að hún verði að hafa eitthvað handa á milli. Sumir í fjvn. hafa meðal annars stungið upp á því, að það væri hægt fyrir sjóðinn að létta af Alþingi og ríkissjóði einhverjum gjöldum, sem hann hefir nú, og það er ekki nokkur vafi á því, að það gæti orðið. En við, sem erum í ráðinu, álítum, að það sé ekki hyggilegt að ætla menntamálaráði að hafa þá styrki, sem verða eftirlaun. Það, sem við viljum helzt, er, að menningasjóður geti starfað sem fyrirtæki, svo að hann gæti keypt fyrir landið ýmsa góða hluti af listamönnum og gæti gefið út bækur, sem þjóðinni er þörf á að fá, en ekki væru gefnar út annars. En við viljum ekki, að það sé lögð á sjóðinn dauð hönd, eins og var í raun og veru, þegar honum var í byrjun kreppunnar gert að skyldu að kaupa náttúrugripasafn Guðm. heitins Bárðarsonar, sem þyngir sjóðnum mikið síðan. Það er auðvitað merkilegt safn, en það hafði ekki neina augnabliksþýðingu fyrir sjóðinn. Það er óhætt að fullyrða, að menningarsjóður getur á hinn heppilegasta hátt, eða með því að veita listamönnum, náttúrufræðingum og rithöfundum atvinnu hverjum í sinni grein, létt nokkuð þá pressu, sem alltaf er á þinginu frá þessum mönnum. Þegar menn líta yfir nafnalistann, sem er prentaður sem fylgiskjal með frv., þá sjá menn, að tveir af þeim mönnum, sem þar eru, eru þeir Einar Kvaran og Einar Jónsson, en þeir munu hafa um 5000 kr. hvor frá ríkinu, og Einar Benediktsson mun hafa svipað. Það þarf því ekki annað en að líta á þetta til þess að sjá, að sú vinna, sem þjóðfélagið getur veitt hinum mönnunum, verður auðvitað ekki ríkuleg, þó að það verði, sem frv. gerir ráð fyrir, en hinsvegar er þarna möguleiki til þess, að þessir menn geti lifað. Og það er eins með alla þessa menn, náttúrufræðingana, listamennina og rithöfundana, að annaðhvort verður þjóðin að hlynna að þessum mönnum á þennan hátt, eða hún verður að geta þá alveg upp og sætta sig við, að hér séu ekki listir eða náttúruvísindi. Ég get sagt það, að það er mjög erfitt fyrir rithöfunda, og það tiltölulega góða rithöfunda, að fá bækur sínar gefnar út. Mér er kunnugt um þetta af viðtali við þessa menn, enda er ákaflega takmarkað, hvað hægt er að gefa út. Það sjá því allir hve litlar líkur eru til að halda þessum andlega þætti við, ef ekki er styrkur veittur af því opinbera. Ég hygg, að enginn hv.þm. sé í vafa um, ef hann veit, hvað okkar listamenn hafa orðið að ganga í gegnum, að þeir hafi beinlínis soltið á sinni listamannsbraut; það er fyrir ótrúlega seiglu og alúð, sem þeir leggja í starf sitt, að þeir ekki gefast upp. Ég vil svo að lokum lesa hér upp álit hv.fjvn., sem menntmn. leitaði til. Það er dags. 3. apríl síðastl. og hljóðar svo með leyfi hæstv. forseta: „Hv. menntmn. Ed. hefir óskað umsagnar fjvn. um frv. til l. um breyt á l. nr. 54 7. maí 1928, um menningarsjóð. Eftir nokkrar umræður um málið samþ.n. á fundi sínum 2. apríl með 5 atkv. gegn 4 að mæla með því, að frv. þetta yrði samþ. F. h. fjvn. Alþingis. Bjarni Bjarnason. Jónas Guðmundsson.“ Ég hefi svo ekki að svo stöddu meiri skýringar að gefa um málið.

Þorsteinn Þorsteinsson Þegar þáltill. um samskonar mál og þetta lá fyrir síðasta þingi, lýsti ég afstöðu minni til þessa máls og tjáði mig vera mótfallinn því að leggja þyngri gjöld á ríkissjóð frá því, sem verið hefði, og fá það fé í hendur sérstöku ráði eða n. til útdeilingar. Áleit ég ekki heppilegt að fá slíkri n. mikið fé, sem hún úthlutaði án þess að bera undir þingið. Aðstaðan í fjvn. var sú, að við 4 nm. töldum, eins og útlit allt og fjárhagsástæður ríkissjóðs eru nú, ekki gerlegt að leggja fleiri tuga þúsunda skatt á ríkissjóð til að greiða útgjöld, sem að litlu eða engu leyti hafa hvílt beint á ríkissjóði. Ég get ekki séð annað, ef frv. þetta gengur í gildi, en að færa verði þennan útgjaldaauka á fjárl. Ég fæ ekki séð, að hægt sé að veita sérstöku ráði þennan rétt með einföldum lögum, heldur verði og að færa þessa upphæð sem útgjaldalið á fjárl., og eftir því, sem hér er krafizt, mun þurfa 39 þús. kr. eða meira. Ég hygg, að ekki muni of þægilegt að halda jafnvægi á fjárl., þó þessu sé ekki bætt við. Það er í sjálfu sér ekki lastvert, heldur hrósvert að styrkja listamenn eða gefa út góðar bækur, ef það er gert að vel athuguðu máli, og eins að styrkja náttúrufræðirannsóknir. En ég álít ekki fært að bæta við stórfé fram yfir það, sem áður hefir verið. Ef sérstöku ráði er falið að úthluta þessu fé, er fjárveitingavaldið dregið að nokkru leyti úr höndum Alþingis, því það ræður þá ekki, hvernig því er útbýtt, þó að það velji mennina til að úthluta því. Eins er ég smeykur um, þó að þetta ráð fái umráð yfir meira fé, þá verði sama útkoma og áður hefir verið, að það sendi menn beint til Alþingis með fjárkröfur sínar, og það veiti styrki eins og verið hefir, þó að meira fé sé látið til úthlutunar. Hvað breyt. í 2. gr. viðvíkur, vil ég segja, að þó ég sé ekki ánægður með ráðstafanir eða úthlutun nú undir þessu ráði, þá er ég ekki viss um, að hún verði til bóta, því það veit hönd, hvað hefir, en ekki, hvað hreppir; ég tel því ekki rétt að breyta þessu. Breyt. sú, sem n. vill gera á 3. gr. laganna, er næsta þýðingarlítil eins og hún er, 3. gr. má breyta með því að breyta einu orði í 2. gr. Upphaf hennar hljóðar svo: „Menntamálaráð hefir á hendi yfirstjórn menningarsjóðs.“ Get ég ekki séð annað en með því að fella niður fyrri hluta orðsins „yfirstjórn“ næðist alveg það sama, og mætti þá 3. gr. falla niður. Hv. þm. S.-Þ. segir, að gerð hafi verið lítilfjörleg breyt. á l., en mér finnst, að gerð hafi verið töluverð breyt. Í stað þess að áður hefir úthlutun hvílt í höndum 2–3 undirnefnda, eiga þær nú að hverfa úr sögunni og allt að leggjast í hendur 5 manna sjóðstjórnar. Ég verð nú að segja, að ég legg ekki allt upp úr þessu ávarpi frá listamönnunum, - eða svokölluðum listamönnum, getum við sagt um suma þeirra. Það hefir sýnt sig, og er eins og maður veit, þegar gengið er um og safnað undirskriftum, að þá má ná nokkuð mörgum nöfnum, en það hefir ekki alltaf verið farið eftir því, og þingið verður vitanlega að taka sínar ákvarðanir fyrir því, þó einhverjir vilji skipa því fyrirfram fyrir verkum. Það getur vel verið, að oft hafi verið farið illa með okkar listamenn, en að hver einn og einasti, sem hefir náð því stigi, hafi gengið gegnum sárar þjáningar af skorti og hungri, held ég að sé of mikið sagt. Það er náttúrlega erfitt fyrir þá að ná sínum sigurhæðum, en sumir hafa náð þeim án þess að verða miklir píslarvottar hungurs eða fátæktar, sem betur fer. Ég tek það svo fram að lokum, að ég áskil mér rétt til að gera brtt. við 3. umr., en annars hefði ég ekki talið fráleitt að fresta málinu og gera á því smábreyt. nú við þessa umr.

Bernharð Stefánsson Eins og hér hefir verið getið, var mál þetta borið undir fjvn., og af því að annar hv. dm., sem á sæti í þeirri n., hefir látið uppi álit sitt, þykir mér hlýða að gera grein fyrir minni afstöðu, og skal ég jafnframt í upphafi geta þess, að ég er í þeim hl. fjvn. sem mælir með því, að frv. þetta verði samþ. Eins og menn muna, gekk í gildi fyrir rúmu ári síðan, eða 1. febr. 1935, áfengislagabreyt. sú, er leyfði sölu sterkra drykkja auk Spánarvína. Afleiðingin af þeirri löggjöf hefir orðið sú, að töluvert meiri sala fer fram á löglegum vínum en áður var, þannig að ríkissjóður fær töluvert meiri tekjur af vínsölunni en áður. Hinsvegar er það vitanlegt öllum, sem ekki eru haldnir fyrirfram öfgum í þessum málum, að drykkjuskapur hefir þó ekki aukizt, og sízt í hlutfalli við aukningu hinnar löglegu áfengissölu. Ríkissjóður hefir því grætt á áfengislagabreytingunni og ástandið batnað, a. m. k. siðferðislega, því skárra er þó að drekka löglegt áfengi en ólöglegt.

Hafa bruggarar grætt?

. Þó bruggararnir hafi ekki grætt, þá eru allir sammála um, að þeir hafa ekki rétt á sér. Málið liggur því þannig fyrir, að ríkissjóður hefir fengið töluvert auknar tekjur vegna þessarar breyt. á löggjöfinni. En menningarsjóður, sem lifði á sektum smyglara og bruggara, hefir tapað. Menningarsjóður var settur á stofn til að styrkja vísindi og listir í landinu, af því að það þótti nauðsynlegt. Tekjum var honum séð fyrir á þann hátt, að til hans skyldu renna tekjur ríkissjóðs af ólöglegu áfengi. Vitanlega var ekki borgaður tollur í ríkissjóð af smygluðu eða brugguðu áfengi, og tekjurnar voru því sektir þær, er greiddust, þegar þessir lögbrjótar voru nappaðir. Nú hefir önnur þessi „atvinnugrein,“ bruggið, lagzt algerlega niður, eða sama sem alveg, og smyglið hefir stórlega minnkað, og hafa því tekjur menningarsjóðs þorrið. Virðist því ekki ósanngjarnt, úr því sjóðurinn hafði þessar tekjur, að hann fái nú tekjur af hinni löglegu áfengisverzlun ríkisins, þar sem með skynsamlegum áfengislögum hefir reynzt auðið að útrýma svo að segja alveg ólöglegu áfengi, en tekjur ríkissjóðs jafnframt stórvaxið af áfengissölunni. Mér finnst þetta því hið mesta sanngirnismál. - Þess gerist ekki þörf að taka undir rök hv.frsm.menntmn., en ef menn ætlast til þess, að menn hér leggi fyrir sig vísindastörf eða listir, þá getur það engan veginn orðið, nema möguleikar séu á því að styrkja þá úr opinberum sjóði, enda held ég, að um það sé enginn ágreiningur milli hv.þdm., heldur um hitt, sem hv.þm. Dal. vildi halda fram, að réttara væri, að þingið ráðstafaði þessu fé, en setti ekki einstaka menn til að annast úthlutun þess. Þarna hefi ég algerlega gagnstæða skoðun. Ég held, þegar um persónustyrki er að ræða, að heppilegra sé, að um það fjalli n. manna, en þingið sé ekki að vasast í því. Ég veit ekki heldur hvaða aðstöðu hv.þm., sem eru nú orðnir 49, ættu að hafa til að meta, hvort kaupa skyldi einstakt málverk af einhverjum málaranum eða ekki. Vel kann að vera, að í einstöku tilfellum hafi orðið handahóf um meðferð þessa fjár, en þrátt fyrir það, þó svo kunni að vera, þá er ég sannfærður um, án þess að ég vilji gera lítið úr hæstv. Alþingi, að á þessu yrði enn meira handahóf hjá því, vegna þess að hv.þm. hafa ekki aðstöðu til að gera upp á milli listamannanna. Ég er svo þvert á móti skoðun hv.þm. Dal., að ég tel, að svo ætti að koma fyrir þessum málum, að Alþingi veitti enga persónustyrki, heldur sérstakar n. eða stofnanir. Er svo margt persónulegt, sem kemur til greina, þegar Alþingi úthlutar slíkum styrkjum, og þó að það geti vitanlega orðið í böndum n. er hættan miklu minni. Svo ber á það að líta, að menningarsjóður er til, og hefir engin till. komið fram um að leggja hann niður; slík till. hefir ekki heldur komið frá hv.þm. Dal., en með því fyrirkomulagi, sem nú er, þá er menningarsjóður sýnilega máttlaus. Ef hann á annað borð á að lifa og inna sitt hlutverk af hendi, þá verður að sjá honum fyrir tekjum. Eins og ég hefi tekið fram, þá finnst mér sanngjarnt, að hann fái örlítið brot af tekjum þeim, sem fást af löglegri sölu sterkra áfengra drykkja, þar sem hann áður hafði allar þær tekjur, sem hið opinbera hafði af þeim drykkjum, á meðan þeir voru ólöglegir, en þó hafðir um hönd, sennilega alveg eins mikið og nú er gert.

Magnús Guðmundsson Ef ég skil þetta frv. rétt, þá gengur það út á það, að til vísinda og lista skuli renna það fé, sem kemur inn vegna brota á áfengislögunum, þ. e. a. s. sektir fyrir brugg og smygl, en ef þetta fé verður ekki svo mikið, að nemi 50 þús. kr. á ári, þá skuli það, sem á vantar, greiðast úr ríkissjóði. Ég verð að segja, að ég hefi alltaf kunnað því illa að láta listir og vísindi lifa á lögbrotum, eins og smyglun og bruggi, eða þá óhófsdrykkju. Mér finnst sjálfsagt, þegar veitt er fé til einhvers, þá sé það veitt úr ríkissjóði, en síðan hirði ríkissjóður allar sínar tekjur og greiði sín ákveðnu gjöld beint úr sameiginlegum sjóði. Ég vil því spyrja hv.þm. S.-Þ., hvort hann geti ekki gengið inn á það, að í lögunum skuli standa, að verja beri árlega til vísinda og lista 50 þús. kr., en það þýðir, að þá er skylt að taka þá upphæð árlega í fjárl. Er þetta ólíkt viðkunnanlegri leið. En hitt er óviðkunnanlegt, að láta líf vísinda og lista í landinu vera undir því komið, hvort menn í stórum eða smáum stíl brjóta landslög eða ekki. - Mér finnst líka óþarft að gefa áfengislagabrjótum þann móralska styrk, sem í því liggur, að jafnhliða því, sem þeir fótumtroða lögin, þá séu þeir að styrkja vísindi og listir. Ég tók eftir því, að hv.þm. sagði, að þetta væri ekkert einsdæmi hér, heldur ætti það sér líka stað í öðrum löndum, og minntist í því sambandi á Carlsbergssjóðinn danska. En þar er um allt annað að ræða; það er félag einstakra manna, sem stofnaði þann sjóð. Að vísu hefir félagið grætt á ölframleiðslu, en á löglegan hátt. Þetta er því ósambærilegt við það, sem hér er um að ræða, sem sé sektarfé, sem greitt er fyrir að brjóta landslög. Ég skal ekki í þetta skipti fara inn á að ræða þann gjaldauka, sem af þessu leiðir fyrir ríkissjóð, en það kemur fram hér sem oftar, að hv. stjórnarflokkar eru alveg óragir í því að binda ríkissjóði varanlegar byrðar, og þó munu þeir eiga fullerfitt með að rogast með þær byrðar, sem honum þegar eru bundnar. Hér er að sönnu ekki um stóra upphæð að ræða, en þó er það svo, að kornið fyllir mælinn, og ef haldið er áfram að leggja á meiri og minni útgjaldabyrðar frá ári til árs, þá kafnar allt að síðustu undir fargi því, sem þannig leggst á atvinnuvegi landsins. Það, sem ég vildi aðallega fá að vita hjá hv.þm. S.-Þ., er það, hvernig hann tæki í það, að fyrirskipað væri í l. að leggja árlega 50 þús. kr. til menningarsjóðs, í stað þess fyrirkomulags, sem stungið er upp á í frv. Ég hefi frá upphafi litið svo á, að þessi þrí- eða fjórskipta stj. sé of marghöfðuð fyrir svo litla stofnun sem þessa. Vil ég því höggva af nokkur af höfðunum, sem þarna reka upp kollinn.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Ég þakka hv. dm. vinsamlegar undirtektir við málið. - Um gagnrýni hv.þm. Dal. og hv. 1. þm. Skagf. er það að segja, að hún var að miklu leyti samhljóða hjá báðum, og sé ég ekki ástæðu til að svara henni nema með einni röksemd. Þeir benda réttilega á illt árferði, og verður því ekki mótmælt, að tímarnir eru erfiðir. En þetta, sem hér er um að ræða, leiðir beint af því, sem áður hefir verið gert. Þeir, sem réðu hér málum 1918 og slitu ríkissambandinu við Dani, sviptu okkur um leið Carlsbergssjóðnum, sem áður hafði haldið hér uppi nokkurri vísindastarfsemi, kostað ferðir Þorvalds Thoroddsens o. s. frv. Af því að við verðum pólitískt sjálfstæð þjóð má nú ekki leiða, að við verðum menningarlega ósjálfstæðir. Við megum ekki þar fyrir láta niður falla nokkurn þátt í okkar andlega lífi, því að ef við gerum það, viðurkennum við um leið, að við getum ekki verið pólitískt sjálfstæðir, Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. lýstu yfir því á þingi 1928, að eftir 1943 myndu Íslendingar taka utanríkismálin í sínar hendur. Þetta getur nú ekki kostað okkur minna en 600–700 þús. kr. á ári. Ég er ekki með þessu að afsanna, að erfitt sé að bera þær byrðar, sem hér er um að ræða. En eins og þjóðin komst að þeirri niðurstöðu fyrir 8 árum, að við yrðum að taka að okkur utanríkismálin, þótt dýrt myndi reynast, eins verðum við nú að horfast í augu við þá nauðsyn að halda hér uppi listum og menningarlífi. Út af því, sem hv.þm. Dal. sagði, að ef frv. yrði samþ., þá yrði upphæðin að koma á fjárl. er það að segja, að ég býst við, að það sé rétt. En með því að frv. er mjög skammt á veg komið, býst ég við, að menn myndu sættast á, að það þyrfti ekki að koma í fjárl. að þessu sinni, því að þótt það næði samþykki á þingi, þá eru líkur til, að það yrði ekki búið í Nd. fyrr en fjárl. umr. væri lokið. Hv. 1. þm. Skagf. stingur upp á því, að ríkið leggi sjóðnum til ákveðna upphæð árlega, og kemur það að sjálfsögðu í sama stað niður fyrir málefnið. En ég hefi nú beitt mér fyrir hinu í n., og ég get fullyrt, að þessar 50 þús. kr. hefðu ekki verið samþ. 1928 sem fast tillag úr ríkissjóði. Ef það yrði nú, þá væri það bara af því, að þessi fjárveiting er áður komin á. Hinsvegar vil ég ekki beita mér fyrir þeirri aðferð, því að það myndi setja málið í meiri hættu en það er í nú. Og ég sé ekki ástæðu til að vera á móti þessu tillagi til menningarsjóðs, þótt það sé fengið af sektarfé. Það er með þetta fé eins og rómverska peninginn, sem Vespasíanus keisari sagði, að væri jafngóður í ríkissjóðinn, hvernig sem hann væri fenginn. Og þó að sumum þyki það leitt, að ríkið skuli hafa áfengið að einni sinna stærstu tekjulinda, þá ber á það að líta, að svo er víða annarsstaðar. Okkur hv. 1. þm. Reykv. má vera það eftirminnilegt, er við skoðuðum Carlsbergsverksmiðjurnar og síðan listasöfnin, sem komið hafði verið upp fyrir fé þessa fyrirtækis, og sáum, hvernig Danir láta gróðann af ölinu renna til lista og vísinda, því að um ölverksmiðjurnar Tuborg gegnir svipuðu máli og um Carlsberg. Það hefði ekki verið viðlit að veita öðrum eins peningastraumi til vísinda og lista í Danmörku og gert hefir verið, ef ekki hefði fengizt fé frá þessum fyrirtækjum. Ég get t. d. bent á, að Carlsbergssjóðurinn veitti Frederiksbergi 90 þús. kr. til eins einasta listaverks, sem á að standa þar í sundhöll einni, sem reisa á í sumar. Út um alla Danmörku er dreift listaverkum, sem gerð eru fyrir þá peninga, sem Carlsberg hefir upp úr sínu öli. Ef þessi sjóður hefði ekki verið, myndi ekki hafa fengizt fé til kaupa á þessum listaverkum. Ég get í þessu sambandi minnt á, að á einu af mínum fyrstu þingum fór ég fram á 2000 kr. fjárveitingu til kaupa á málverki eftir Ásgrím Jónsson, en það var fellt. - Norðmenn leggja mikið af áfengisgróða sínum beint til íþróttamálanna. Þeir gera það bókstaflega til að friða samvizku sína. Þegar ekki er hægt að komast hjá því að hafa vín í landinu, svo skaðlegt sem það er, er eins og menn vilji gefa til guðsþakka með því að leggja ágóðann af því til menningarmála. Ég sé af bendingu, sem ég fékk áðan, að réttara muni vera að leggja fram skrifl. brtt., og mun ég gera það.

Magnús Guðmundsson Ég skal ekki fara út í það, hvað verða kann eftir 1940. Það væri víst of mikið kjarkleysi að halda, að það riði okkur að fullu, þótt á okkur bættust 600–700 þús. kr. á ári, þegar stjórnarfl. hafa hækkað gjöldin um 1½ millj. kr. í fyrra, en 2 millj. árið áður. Hv. þm. S.-Þ. svaraði fyrirspurn minni ekki beint, en ef ég hefi skilið hann rétt, áleit hann heppilegra að hafa frv. eins og það er, til þess að slá ryki í augu fólks, þannig að það tæki síður eftir fjárframlaginu. Ef menn eru yfirleitt svo heimskir að láta blekkjast af slíku, er það ef til vill heppilegra frá hans sjónarmiði, en ég vil heldur segja hlutina eins og þeir eru. Fé Carlsbergssjóðsins á ekki að líkja við fé það, sem fengið er fyrir lögbrot, því að rekstur sjóðsins er að öllu leyti löglegur. En hér á að lifa á þeim gróða, sem hlýzt af brotum á áfengislöggjöfinni. Þetta er ákaflega óviðkunnanlegt, eins og hv.þm. hlýtur að sjá, og ég skil, að hann muni vilja fara með þetta í felur gagnvart listamönnum. En margir munu þó sjá í gegnum það. Hv. þm. segir, að jafnan hafi lítið verið látið af mörkum við listamenn. Ég held, að við höfum, eftir okkar getu, látið meira en nokkur önnur þjóð. 50 þús. kr. á ári svara til þess, að Danir létu 1½–2 millj. á ári. Ég er viss um, að það myndi mæta mótmælum, ef í Danmörku væri flutt till. um slíkt framlag. En við höfum heldur ekki sjóð eins og Carlsbergssjóðinn, sem lætur nær milljón kr. á ári til vísinda og lista. Mér þykir þetta mál of lítilfjörlegt til að taka upp í því sambandi deilur um það, hve miklu sé dembt á ríkissjóð með ýmsum hætti, því að sú upphæð, sem hér um ræðir, getur aldrei riðið honum að fullu.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. S.-Þ. svo hljóðandi: „2. gr. orðist svo: 3. gr. laganna falli niður. Þar sem brtt. þessi er of seint fram komin og auk þess skrifl., verður að leita afbrigða til þess að hana megi taka til meðferðar.

Þorsteinn Þorsteinsson Þessi stofnun, sem hér ræðir um, er að því leyti frábrugðin öðrum stofnunum, að ær og kýr hennar eru lögbrotin. Ef lögbrotum fækkar, visnar hún, en fjölgi þeim, þenst hún og tútnar út, eins og púkinn í fjósinu við blótsyrðin. Ég kann illa við slíkar sveiflur á ekki óvirðulegri stofnun en menningarsjóður er, og enda þótt ekki finnist lyktin af peningunum, eins og Vespasíanus sagði við Títus son sinn, þá finnst mér það óviðfelldið, að þessi sjóður skuli beinlínis, eiga að lifa á lögbrotum og brennivíni. Ég get fallizt á það, sem hér hefir verið talað um af hv. 1. þm. Skagf., að láta ákveðna upphæð af almennum tekjum ríkissjóðs renna til þessarar stofnunar. Hv. 1. þm. Eyf. taldi heppilegt, að n. væri kosin til að úthluta persónustyrkjum. Þetta getur verið og getur verið ekki, og það fer vitanlega eftir því, hverjir í þá n. veljast, og hér er ekkert smáræði, þar sem er hálft hundrað þúsunda á einu bretti. Kaup á listaverkum getur þingið vitanlega falið sérstökum mönnum, og þá getur það tekið upp á fjárlög, hve miklu skuli verja til þess, ef því sýnist svo. En þótt þessar n. séu, þá hefir það verið svo og verður þannig eftirleiðis, að þingið sjálft veitir alltaf meiri eða minni persónustyrki, en úr því þessum stjórnum er ætlað svo mikið fé, þá vil ég, að þingið sé losað við að veita annan styrk til listamanna. Hv. 1. þm. Eyf. talaði um fjárhagsvandræði ríkissjóðs og taldi, að ríkissjóður værri að sligast undir gjöldunum. Hann beitti sér á móti því, að berklavarnagjaldinu væri létt af, vegna þess að ríkissjóður mætti ekki missa af þeim tekjum. Mér finnst, að það gæti verið heppileg leið að þingið hætti að veita persónulega styrki til listamanna, og láta þessa nefnd fá ákveðna upphæð til yfirráða í því skyni, en mér þykir þetta of mikið fé, en ef það væri um 40 þús. krónur, fyndist mér það nær sanni. En það er sennilega þýðingarlítið um slíkt að deila. Ég býst við, að þetta mál hafi verið þannig undirbúið, að hv.þdm. hafi komið hingað með ákveðnum huga um það, hvernig þeir greiddu atkv. í því.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Það eru aðeins fá orð, sem ég vil segja út af þeim skoðanamun, sem er hjá okkur hv. 1. þm. Skagf. um fjáröflunarleiðina, sem aðallega er sektirnar. Hann hélt því fram, að ég myndi gera ráð fyrir, að hægra yrði að koma málinu áleiðis á þann hátt heldur en með því að taka féð úr ríkissjóði með beinu ákvæði í fjárlögum. Án þess að ég játi þessu eða neiti, þá vil ég benda á, að fram að þessu hefir Alþingi orðið að beygja sig fyrir því, að það er léttara að ná tekjum með tollum heldur en með beinum sköttum. Ég býst við, að þeir séu margir, sem játa að það ætti heldur að taka skattana þannig, að leggja þá á eftir efnum og ástæðum manna, heldur en að leggja tolla á þar vörur, sem almenningur þarf að kaupa. Það er alkunnugt, að jafnaðarmenn hafa haldið þessu fram, og margir ungir menn hafa slegið því föstu, að ekki eigi að leggja á tolla, en niðurstaðan hefir orðið sú, að menn lenda samt á tollaleiðinni, þótt það sé á móti vilja þeirra, af því að hún er greiðfærari. Um þetta eru til ýms dæmi úr skattamálasögunni. Hér hefir verið á ferð frv. til l. um tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarfélög, og þeir menn, sem um það höfðu að fjalla, komust að þeirri niðurstöðu, að ekki væri unnt að ná tekjum fyrir þessa sjóði með beinum sköttum, heldur yrði að fara hina leiðina. Þessi lausn á máli því, er hér liggur fyrir, er kannske ekki góð, en hún er studd af reynslu okkar sjálfra og annara þjóða, sem nota sér áfengið í þessum efnum.

Flm. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti! Á seinasta þingi var samþ. frv. um erfðaábúð og óðalsrétt. Og um það frv. var ekki mjög mikill ágreiningur. Mönnum var ljóst þá, að það var óheppileg, að hver kynslóð verði orku sinni og striti til þess að kaupa jarðirnar, og ég hygg, að fjöldanum af hv.þm. hafi verið ljóst, að með því að festa jarðirnar í erfðaábúð, eða gera þær að ættaróðali, þá var skapaður möguleiki til þess, að nokkuð af því fé, sem undanfarið hefir farið í afborganir og vexti af jarðakaupalánum, færi í það að bæta jarðirnar og lífsskilyrði framtíðarkynslóðarinnar, og því væri það til bóta að samþ. frv. Ég hygg líka að flestum hv.þm. hafi þá orðið það ljóst, að með sölu jarðanna jarðabraski fluttist fjármagnið úr sveitunum í kaupstaðina, og að það var allt annað en heppilegt fyrir gjaldgetu sveitarfélaganna og framtíð búskaparins þar. Úr hvorutveggja þessu er nú bætt með þær jarðir, sem komast undir lögin um erfðaábúð og óðalsrétt. En þetta eru þó enn tiltölulega fáar jarðir. Það opinbera á um milli 700 og 800 jarðir. Af þeim eru allmargar embættismannabústaðir, og til þeirra ná lögin ekki. Það eru því milli 600–700 jarðir, sem vænta má, að erfðaábúðin nái til. Á tæpum 400 jörðum, sem taldar eru í sjálfsábúð, mun ekki hvíla meira af fasteignaveðslánum en það, að þær geta þess vegna orðið að ættaróðulum. Hinar allar komast það ekki, og okkur, sem að þess frv. stöndum, er þetta ljóst, og því viljum við með flutningi þess styðja að því, að fleiri jarðir hverfi úr braskinu, og að á fleiri jörðum geti skapazt þeir nýju möguleikar til framkvæmda, sem erfðaábúðin gerir ráð fyrir. Að þessu leyti er þetta frv., sem hér liggur fyrir, mál framtíðarinnar. Það gerir ráð fyrir, að ríkið fái heimild til að kaupa jarðir og leigja þær á erfðafestu. En það er líka og jafnframt dægurmál, sem getur, ef að lögum verður, orðið til þess, að ýmsir þeir, sem nú hafa eignarhald á jörðunum, en geta ekki risið undir skuldunum, sem á þeim hvíla, geti þó haldið áfram að búa á þeim, og það undir nýjum skilyrðum, sem bæði eru þeim og þjóðfélaginu sem heild hagkvæmari. Það munu nú vera um 1200 af þeim ca. 3200 jörðum, sem í sjálfsábúð eru taldar, sem á hvíla 90% af fasteignamatsverði jarðanna, og allar þær skuldir, sem þannig hvíla á jörðum, munu vera um 8 millj. kr. Þeir, sem á þessum jörðum búa, eiga mjög erfitt með að standa í skilum með afborganir og vexti af veðlánunum. Um 700 mann eiga enn óborgað af lánum sínum, og hjá þeim hefir verið krafizt sölu á jörðunum, verði ekki komin full skil fyrir 15. apríl. Það kann að vera, að hjá einhverjum stafi þetta af trassaskap, en hjá fjöldanum er það getuleysi, og á það vitanlega að nokkru leyti rót sína að rekja til þess harðæris, sem í tvö undanfarin ár hefir gengið yfir stóran hluta af landinu. Þessum mönnum er frv. þessu ætlað að hjálpa, ef þeir vilja. Það er gert ráð fyrir, að ríkið geti tekið að sér skuldirnar eftir því, sem um semst við lánsstofnanirnar, og að því, sem fæst í afgjöld eftir þjóð- og kirkjujarðirnar, verði varið til að standa straum af afborgunum og lánunum á jörðunum, sem keyptar yrðu. Segja má, að þetta geti ekki hjálpað öllum, og það er rétt. En þar við er það að athuga, og lítil líkindi eru til þess, að allir þeir 1200, sem eiga og búa á jörðum, sem meira hvílir á en 90% af fasteignamati, vilji selja þær. Ég hefi athugað þetta nokkuð með því að lesa yfir, hvaða jarðir þetta eru, sem mest hvílir á, og athuga svo eftir mínum kunnugleika, hverjar líkur væru til, að þær yrðu boðnar ríkinu. Og ég sé að margar af þeim verða alls ekki boðnar ríkinu til kaups. Sumir vilja alls ekki selja því, og sízt fyrir það, sem frv. gefur fyrirheit um; aðrir mundu hafa kaupendur, sem biðu hærra, og enn margir, sem kljúfa mundu þrítugan hamarinn til þess að halda eignarréttinum og hafa von í hærri sölu síðar, og hafa þá ágóðann sjálfir, í stað þess að gefa framtíðinni hann með því að selja ríkinu. Ég býst því við, að verði þetta frv. að lögum, þá geti hvorttveggja orðið - mörgum af þeim, sem nú búa á jörðum, sem mikið hvílir á, og sem þeir sjá ekki fram á, að þeir geti búið á áfram, gert mögulegt að gera það, og miklu fleiri jörðum komið undir það ábúðarfyrirkomulag, sem þingið í fyrra var sammála um að felja bezt, en hægt var þá með lögunum um erfðaábúð og óðalsrétt. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn., að þessari umr. lokinni.

*Jón Sigurðsson: Það er nokkuð síðan hv.frsm. þessa máls flutti sína síðustu ræðu, og ég er búinn að týna einu og öðru af því, sem ég ætlaði að segja. Hann minntist á það, að það væru aðeins 300 jarðir á landinu í sjálfsábúð, sem gætu komið undir óðalsréttarlögin. Ég hefi ekki rannsakað þetta, en ég tek orð hans trúanleg um þetta, og sýnir þetta greinilega, hvernig haldið hefir verið á málefnum bænda í þessu efni. Það er gengið þannig frá þessu, að það eru aðeins 300 bændur á landinu, sem geta notfært sér þetta, enda þótt meiri hl. af. bændum landsins séu sjálfseignarbændur. Ákvæðin í þessari löggjöf eru svo ströng, að það er aðeins þessi fámenni hópur, sem fellur undir þessa löggjöf; það er ekkert tekið tillit til þess, hvernig hag manna er komið að öðru leyti. Það er álitið sama, hvort skuldir viðkomandi bónda hvíla á jörð hans að öllu leyti eða aðeins að örlitlu leyti, og hann ber svo og svo mikið af lausum skuldum, sem gætu verið jafnþungbærar eða jafnvel þungbærari. Auk þess er þetta ekki aðeins komið undir skuldaupphæðinni, heldur líka dugnaði mannanna og ýmsu öðru, sem vitanlega getur komið til greina í þessu sambandi. Þetta veit ég að sjálfstæðismenn í n. reyndu að fá lagfært, en vegna andstöðu þessa hv.þm. og fleiri manna tókst það ekki, og ég veit, að þetta var gert með ráðnum hug til þess að útiloka sem allra flesta af sjálfseignarbændum frá því að geta komizt undir þessi ákvæði l. Nú hefir nokkur hl. n. flutt frv. um það að losa allmarga sjálfseignarbændur við jarðir sínar. Þetta er náttúrlega ekki annað en það, sem maður vissi fyrirfram, því að það, sem hér er að gerast, er í raun og veru aðeins einn liðurinn í þeim samningi, sem gerður var í tíð stjórnarmyndunarinnar. Markmiðið er að reyna að koma sem flestum jörðum í leiguliðaábúð og eign ríkisins. Annars tel ég það lítinn drengskap gagnvart íslenzkri bændastétt, að leggja slíkt kapp á að ná jörðunum af bændum, einmitt þegar verst gegnir. Ég hefði talið það meiri drengskap af hálfu þessara hv.þm., að þeir reyndu að styðja að því, að bændur yrðu þess megnugir að halda jörðum sínum, því að það er vitanlega sprottið af örðugum kringumstæðum og erfiðri fjárhagsafkomu, að þær óskir kona fram, að ríkið kaupi jarðir af sjálfseignarbændum. Það hefði vafalaust orðið töluverð leit að þeim sjálfseignarbændum, sem óskuðu eftir þessu á árunum 1927–1930, og þótt þessu verði komið í kring, þá er það víst, að jafnskjótt og hagur bænda kemst aftur í viðunanlegt horf, þá rís aftur upp ný alda um það frá þessum sömu mönnum að fá þessar sömu jarðir keyptar. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að því er einu sinni þannig farið, að bændur óska fyrst og fremst eftir því að geta átt jarðir sínar sjálfir og ráðið yfir þeim. Yfirleitt finnst mér ekki verða vart við viðleitni hjá þessum mönnum, sem vilja koma jörðunum undir ríkið, til þess að styðja að bættri afkomu bænda, og yfirleitt finnst mér þeim svipa til ákveðins stjórnmálaflokks, sem telur það sína stefnuskrá að eyðileggja allan atvinnurekstur til þess að geta komið sínum málum í framkvæmd. Hér er að vísu ekki gengið eins langt, en það er ekki hirt um það, þótt allt stefni meira og meira að því marki að fara í rústir. Auk þess er gengið út frá því að taka hér stóran sjóð, sem lögum samkvæmt á að hafa það hlutverk að láta vexti sína ganga til prestlaunasjóðs, og loks á að taka nokkuð af tekjum ræktunarsjóðs. Það er kunnugt, hvernig ástæður þess sjóðs eru; þær eru vissulega ekki svo glæsilegar, að heppilegt sé að skerða tekjur hans. Því að það er vitanlegt, að það er margt, eins og t. d. bygging á jörðum, sem bændum er knýjandi nauðsyn að koma í framkvæmd, en þeir geta ekki fengið lán til þess, nema helzt úr ræktunarsjóði. Hv. flm. þessa frv., sem hér liggur fyrir, virðast hafa verið frekar einhliða í skoðunum sínum í þessum efnum. Þeir hafa ekki séð annað en það, að nauðsynlegt væri að koma jörðunum undir ríkið, en um hitt hafa þeir ekki viljað hugsa, að reyna að styðja að því að þær væru í sjálfsábúð, og að leiguliðar gætu fengið jarðir sínar keyptar; það virðist vera þeim þyrnir í augum. Ég ætla ekki að fara út í einstakar gr. frv., þar sem þetta er 1. umr. En benda má á, að hér mun vera í uppsiglingu nýtt embætti, sem n. hugsar sér að stofna; er það ekki nema eðlilegt og í samræmi við annað. Það er sjálfsagt einhver, sem vantar feitan bita.

*Guðbrandur Ísberg: Það er e. t. v. ekki ástæða til að fjölyrða um þetta frv. þegar við þess, umr., en þó finnst mér rétt að fara um það nokkrum orðum. Hv. frsm. hefir nú gert grein fyrir því, hver væri tilgangurinn með flutning þess. Í fyrsta lagi sem sé sá, að ná sem fyrst því fyrirkomulagi, að allar jarðir séu ríkiseign, og í annan stað að hjálpa þeim bændum, eins og hann orðaði það, sem erfiðast eiga nú þeim bændum, sem skulda svo mikið út á jarðir sínar, að þeir rísa ekki undir því. Sá tilgangur hv.flm., að ná öllum jarðeignum í landinu undir ríkið, er sannarlega ekki nýr, ekki heldur hér í þessari hv. d. Það hefir verið klifað á þessu þing eftir þing, og annar þeirra flokka, sem nú fara með völdin, sósíalistar, hafa fyrir löngu lýst yfir því sem sinni stefnu, að svona ætti þetta að verða. Mér var nú kunnugt, að hv. 2. þm.N.-M. hallaðist að þessari skoðun, en mér kemur það hinsvegar á óvart, að hv.þm. Mýr. skuli nú vera í þessari fylkingu, nema svo sé að hitt atriðið, að koma nauðstöddum, skuldugum bændum til hjálpar, hafi glapið honum sýn og dregið hann til fylgis við málið, þó hann sé e. t. v. í hjarta sínu höfuð atriðinu mótfallinn. Ég get tekið undir það með hv. 7. landsk., að mér finnst dálítið harkalegt að nota sér þá neyðaraðstöðu, sem margir bændur eru nú í, til þess að reyna að ná jörðunum af þeim. Því það er vitanlegt, að enginn bóndi, sem á þess kost að velja um að búa á sjálfseign eða leigujörð, kýs leiguábúðina. Hinsvegar má gera ráð fyrir, að margir bændur myndu nú grípa þetta tækifæri til þess að reyna að losna við jarðirnar. Það er nú svo, að þó þessi tilgangur sé að mínu áliti illur, þá er frv. þetta eins og það liggur fyrir e. t. v. ekki eins hættulegt eins og hefði mátt halda og e. t. v. er ætlazt til. Hv. þm. benti á það, að þrátt fyrir alla örðugleikana væri þó til nokkur eftirspurn eftir jörðum, þannig að einstakir menn mundu kaupa jarðir jafnvel hærra verði heldur en þær eru metnar að fasteignamati. Sem betur fer, er þetta rétt, en það gildir bara um þær jarðir, sem menn almennt telja sæmilegar ábúðarjarðir. Svo er hópur jarða, sem ekki mundu seljast nema fyrir neðan fasteignamat til einstaklinga og það eru þá fyrst og fremst þessar jarðir, sem menn mundu vilja selja ríkinu. Þetta eru jarðir, sem ýmsar eru komnar að því að leggjast í eyði. Ég veit t. d. um eina jörð, sem búið er á góðu búi nú og bóndinn á skuldlausa, en hann getur ekki selt hana, þó hann af sérstökum á stæðum vilji og þurfi að komast í burtu. Það er búið að gera þarna talsverðar jarðabætur en jörðin er afskekkt og mundi leggjast í eyði, ef bóndinn, sem þar er nú, flytti burtu. Það væri tilvalið að selja ríkissjóði þessa jörð og aðrar, sem svipað er ástatt um. En hverju ríkissjóður væri bættari að eiga þessa skika fram um allar heiðar, er mér ekki ljóst. Virðast þeir, sem að þessu máli standa, a. m. k. ekki telja ríkissjóð eiga svo erfitt, að hann geti ekki lagt fé í eitthvað, fyrst þeir telja honum mögulegt að kaupa slíkar jarðir, er ég nú lýsti. Að vísu er sagt hér, að ekki eigi að kaupa þær jarðir, sem hætta er á, að leggist í eyði í náinni framtíð. En hvað ætli menn fari að greina frá því, hvort mönnum þykir líklegt, að þær jarðir leggist í eyði, sem menn vilja selja ríkinu, og hvað vita þeir menn, sem jarðakaupunum eiga að stjórna hér í Reykjavík, um þetta? Ekki nokkurn skapaðan hlut. Þeir vita hvort jarðirnar eru komnar í eyði, en hvort þær eru á leiðinni að fara í eyði, um það verða þeir að hlíta umsögn manna úr viðkomandi sveit, sem varla mundu vilja spilla fyrir því, að nágrannar þeirra geti selt ríkinu jarðir sínar. Það er þannig útilokað með sumum ákvæðum frv., að ríkið geti eignazt aðrar jarðir en þær, sem fæstir einstaklingar vilja eiga, og má þá segja, að minni skaði sé, þó þar lendi í eign ríkisins fyrir það fé, sem menn vilja fyrir þær fórna. Þetta er 1. umr. málsins, og vil ég því ekki fara út í einstakar gr. frv. Ég vil aðeins benda á, að það er rétt, sem hv. 7. landsk. hélt fram, að bændur eru nú einu sinni þannig gerðir, að þeir vilja heldur eiga sínar jarðir en vera leiguliðar, og þegar batnar í ári, er það víst, að ef bændur annars hafa með sér nokkurn félagsskap um þessa hluti, eru þeir þess megnugir að fá breytt þeim 1., sem kunna að vera beint til tjóns á þessu sviði. Svo ég er ekkert hræddur við það, þó svona löggjöf verði knúin í gegn. Hún er gagnslaus og heimskuleg og þeim einungis til háðungar, sem að henni standa.