Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hafa Íslendingar um aldir haft náið samstarf við Norðurlöndin. Þeir hafa þangað sótt menntun í aldaraðir, einkum hina æðri menntun. Þeir hafa á síðari tímum einnig sótt þangað menntun í vísindum og tæknilegum atriðum. Þeir hafa haft viðskiptasambönd við þessi lönd einnig í aldaraðir og alls konar tengsl verið bundin við löndin í menningarmálum og efnahagsmálum. Þótt Íslendingar hnikuðu sér nokkuð til annarra þjóða, á meðan tvær síðustu styrjaldir gengu yfir heiminn, þá slitnuðu þessi sambönd að sjálfsögðu aldrei. Þeir hafa jafnan tekið mjög drjúgan þátt í norrænu samstarfi, enda mjög skyldir þeim þjóðum, sem þar búa. Til Norðurlandanna hafa flutzt fleiri Íslendingar og tekið þar bólfestu en til nokkurra annarra ríkja, að undanteknu Kanada, svo að það er sýnilegt, að þessi lönd hafa áhuga fyrir samstarfi á mörgum sviðum. Því var það, að þegar Norðurlandaráð var sett á stofn fyrir 10 árum, gerðust Íslendingar meðlimir að þeirri stofnun og tóku þátt í því samstarfi og hafa jafnan starfað þar síðan. En það er einmitt Norðurlandaráð, sem hefur undirbúið þann samstarfssamning, sem lagður er hér fyrir hæstv. Alþ. og ætlazt er til að sé staðfestur hér, áður en þingi lýkur. Forsætisráðherrar allra Norðurlandanna létu undirbúa þennan samning, sem hér um ræðir, að óskum Norðurlandaráðs, og þeir ásamt forsetum Norðurlandaráðs hafa rætt samninginn, fyrst í Svíþjóð 1960 og síðan í Hangö í Finnlandi 1961, og að lokum var gengið frá þessum málum á þingi Norðurlandaráðs í Finnlandi nú í marzmánuði. Örlitlar breytingar voru gerðar á samningnum, og síðan var hann undirritaður þannig af ráðherrum allra Norðurlandaþjóðanna í Helsingfors. Ályktunin á þskj. 637 er um það, að þessi samningur verði staðfestur, eins og hann liggur hér fyrir og er birtur sem fskj. með þáltill. Utanrmn. hefur tekið málið til meðferðar á fundi sínum 9. apríl. Hún hefur kynnt sér samninginn, og málið hefur verið rætt í nefndinni. Og hún leggur til einróma, að þáltill. verði samþykkt óbreytt, eins og hún liggur fyrir. Ég sé ekki ástæðu til þess að lýsa hér innihaldi samningsins. Hv. þingmönnum er innihaldið kunnugt, og þar miðar allt að því, eins og ég sagði áðan, að taka upp samstarf á milli þjóðanna í menningar- og viðskiptamálum á sem víðtækustu sviði. Fyrir hönd nefndarinnar legg ég til, að till. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Fjvn. leggur til, að þáltill. verði samþ. með þeirri breytingu, sem fram kemur í nál. N. ræddi málið og sendi það til umsagnar Tryggingastofnunar ríkisins. Ég vil leyfa mér að lesa hér efni umsagnar Tryggingastofnunarinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Mál það, sem hér um ræðir, er tvíþætt. Annars vegar er um það að ræða, hvernig bezt megi tryggja hagsmuni aldraðs fólks, en hins vegar, hvernig örva megi þá sparnaðarhvöt, sem í fyrirhyggjunni fyrir ellinni felst. Fyrra sjónarmiðið er m.a. ein ástæðan til þess, að endurskoðunarnefnd almannatryggingalaga, sem nú starfar, hefur tekið til athugunar, hvort ekki sé rétt að láta almannatryggingar ná til allra landsmanna og gera lífeyrissjóðina þar með alla að viðbótartryggingu við þær. Niðurstaða þessa máls getur haft áhrif á, hve víðtæk sú verðtrygging frjálsra lífeyristrygginga, sem til greina þætti koma, þyrfti að vera. Á undanförnum árum hefur verðrýrnun bitnað mjög á lífeyrissjóðum. Áhrif hennar á hag sjóðsfélaga eru þó með sérstökum hætti, þar eð sjóðmyndunin hefur að miklu leyti verið jafnóðum notuð til lána til sjóðsfélaga sjálfra. Hjá sjóðum, þar sem enginn aðili tekur ábyrgð á lífeyrisgreiðslum, skapast að sjálfsögðu við þetta misrétti fyrir þá sjóðsfélaga, sem ekki hafa tekið lán, en fá síðar skertan lífeyri vegna verðrýrnunar. Sennilegt er, að lánsfjárformið hafi engu minni áhrif haft en fyrirhyggja fyrir ellinni á fjölgun lífeyrissjóða undanfarin ár, enda hefur sú fjölgun verið mikil. Sökum verðrýrnunarinnar hefur hins vegar verið mjög litið um lífeyristryggingar hjá tryggingafélögum, en hvarvetna í nágrannalöndum okkar er sparifjármyndun með þeim hætti mikilvægur þáttur efnahagslífsins. Telja má víst, að sjóðmyndun lífeyrissjóða verði það mikil á næstu áratugum, að verðtrygging þeirra hljóti að hafa víðtækar efnahagslegar afleiðingar. Tryggingastofnunin telur sjálfsagt, að mál þetta verði tekið til rækilegrar athugunar, en er á þeirri skoðun, að slík athugun sé tímafrekari en svo, að henni sé lokið á fáum árum: Eins og ég sagði í upphafi, leggur n. einróma til, að þáltill. verði samþ.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að þakka hv. fjvn. og frsm. hennar fyrir jákvæða afstöðu, sem hún hefur tekið til þessarar till. Mér er ljóst, að tímatakmörk þau, er ákveðin voru í till., þegar hún var lögð fram hér á s.1. hausti, eru óraunhæf, og tel því eðlilegt, að brtt. hv. fjvn. verði samþ.



Herra forseti. Fjvn. hefur rætt þessa till. á nokkrum fundum sínum og orðið sammála um að leggja til, að till. verði samþ. Þessi till. var flutt í upphafi þings af öllum þm. Norðurlandskjördæmis eystra og þeim þm., sem þar eiga búsetu, og var fyrsti flm. hennar Magnús Jónsson. Þessi till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar gera nauðsynlegar ráðstafanir til að fá úr því skorið, hvort ekki sé arðvænlegt að koma upp verksmiðju til vinnslu kísilgúrs úr Mývatni, og kanna þá jafnframt, hverjar leiðir séu heppilegastar til að tryggja fjárhagsgrundvöll þeirrar verksmiðju.“ Till. fjallar þannig um það að gera lokaathugun á því, hvort arðvænlegt sé að koma upp þeirri kísilgúrverksmiðju, sem unnið hefur verið að á undanförnum árum, og eins og fram hefur komið hér, bæði í umr. áður um þessa till. og eins í nál, okkar, þá hefur verið unnið að þessu máli á vegum rannsóknaráðs og raforkumálaskrifstofunnar, og þær efnafræðilegu rannsóknir, sem gerðar hafa verið á leirnum í Mývatni, benda ótvírætt í þá átt, að það sé hagkvæmt að vinna úr honum þetta efni, þennan kísilgúr, sem getur orðið mjög mikilvæg framleiðslu- og útflutningsvara. Ég vil geta þess, að á Norðurlandi er mjög mikill áhugi á þessu máli, áhugi, sem nær út í raðir alls almennings, og hefur það líka komið fram á almennum fundum á Norðurlandi og í áskorunum, sem gerðar hafa verið á stjórnvöld og Alþ. um það að fylgja þessu máli eftir. Og ég vil sérstaklega geta þess, að því yrði mjög fagnað á Norðurlandi, ef þessi till. yrði nú samþ. Fjvn. leggur því eindregið til, að till. fái afgreiðslu.



Herra forseti. Allshn. hefur haft mál þetta til meðferðar. Hún leitaði umsagnar hjá Fiskifélagi Íslands og fiskideild atvinnudeildar háskólans, og við höfum leyft okkur að prenta umsagnir þeirra með nál. okkar. Það hefur komið fram í þessum umr., að enn skortir mikið á, að þær rannsóknir hafi verið framkvæmdar, sem þyrftu að vera undanfari þess, að ákveðin veiðisvæði væru friðuð, og það hefur orðið samkomulag í n. um að breyta tillögugreininni í það, eins og segir í nál., að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að gera hið fyrsta nauðsynlegar ráðstafanir til, að framkvæmdar verði rannsóknir á hrygningarsvæðum nytjafiska við landið. Allir nm. eru sammála þessari meðferð málsins. Við erum allir í n. á því líka, að hér hafi verið hreyft mjög mikilsverðu máli, og gerum í heild, allshn., till. um, að þessi till. verði samþ. með þeirri breytingu, sem segir í nál. okkar.



Herra forseti. Þáltill. sú. sem hér um ræðir, er nm að heimila ríkisstj. að láta fara fram borun eftir heitu vatni að Leirá í Borgarfirði. Er það með það fyrir augum, að þær orkulindir, er þar kunna að vera, verði hagnýttar fyrir hitaveitu til Akraness. Á þessum umrædda stað hefur nú þegar farið fram nokkur forrannsókn. 1960 var gerð ein borhola, sem er 133 m á dýpt. úr þeirri borholu koma nú stöðugt 7-8 sekúndulítrar af 80 stiga heitu vatni. Þessi árangur er talinn mjög góður, þegar tillit er tekið til þess, að borinn, sem notaður var í sambandi við framkvæmdina, er bæði lítill og ófullkominn. Þá hefur farið fram athugun á því, að alls muni vatnsmagnið þurfa að verða um 55 sekúndulítrar, svo að nægilegt sé, til þess að fjárhagslegur grundvöllur sé fyrir hendi, og að það vatnsmagn muni nægja til þess að fullnægja Akraneskaupstað, miðað víð það, að íbúatalan sé 5000 íbúar. Sem kunnugt er, er íbúatala Akraness nú um 4 þús. Á þskj. 289 var flutt brtt. við þessa þáltill um að hefja borun jafnframt í Skútudal í Siglufirði. Fjvn. ræddi þessar till. báðar og sendi þær til raforkumálastjóra eða jarðborunardeildar ríkisins til umsagnar. Í bréfi frá raforkumálastjóra segir, að jarðhitadeildin skýri frá því, að rannsóknarborun hafi farið fram að Leirá með góðum árangri, og telji líkur fyrir frekari árangri, ef borun yrði haldið áfram. Hins vegar er það álit jarðhitadeildarinnar, að óráðlegt sé að svo stöddu að leggja út í kostnaðarsamar boranir í Skútudal. Telur jarðhitadeildin, að áður en út í það sé ráðizt, þurfi að fara fram ýtarlegri forrannsókn á Skútudalssvæðinu með jarðfræðilegum og jarðeðlisfræðilegum aðferðum, og telur rétt að verja til þess fé úr jarðhitasjóði. Fjvn. var sammála um að mæla með afgreiðslu þáltill. með þeirri breytingu varðandi Skútudalsframkvæmdina að láta framkvæma sem fyrst ýtarlegar forrannsóknir á Skútudalssvæðinu í Siglufirði með jarðfræðilegum og jarðeðlisfræðilegum aðferðum með það fyrir augum, að úr því fáist skorið, hvort líkur bendi til þess, að þar sé að vænta árangurs með borun eftir heitu vatni til hitaveitu fyrir Siglufjarðarkaupstað. Raforkumálastjóri segir, að þær athuganir, sem til þessa hafi verið gerðar á jarðhitasvæðinu í Skútudal, bendi ekki til þess, að líkur séu fyrir miklum árangri af borunum þar. Þó telur hann rétt að gera ýtarlegri forrannsóknir, eins og um getur í till. fjvn., og er það það, sem við leggjum til. Ég tel svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið. Ég vænti þess, að það fái samþykki þingsins, eins og fjvn. hefur lagt til.



Herra forseti. Efni þessarar till., sem fyrir liggur á þskj. 85, er að skora á ríkisstjórnina að láta endurskoða lög um læknisvitjanasjóði, enda verði þeirri endurskoðun lokið fyrir næsta reglulegt Alþingi. Lögin um læknisvitjanasjóði voru sett fyrir 20 árum eða því sem næst, og var markmið þeirra að greiða fyrir læknissókn í héruðum, þar sem erfitt er að ná til læknis. Tekjur þessara sjóða áttu að koma úr héraði og ríkissjóði allt að þriðjungi, en þó skyldi framlag ríkissjóðs ekki fara fram úr 2 kr. á hvern héraðsbúa, sem heima á utan þess kaupstaðar eða kauptúns, þar sem læknir situr. Miðað við núverandi verðgildi peninga er hér um mjög lágar upphæðir að ræða. Í grg. till. segja flm., að nú þurfi annað hvort að gera, að auka tekjur læknisvitjanasjóðanna í samræmi við þarfir þeirra og verðgildi peninga eða fela sjúkrasamlögum og Tryggingastofnun ríkisins að láta í té þann stuðning, er læknisvitjanasjóðum hefur verið ætlað að veita, enda væri þá tryggt, að þessar stofnanir hefðu fé til ráðstöfunar í þessu skyni. Allshn. hefur haft till. til athugunar, en hún var flutt á öndverðu þingi, og fengið um hana umsögn landlæknis og Læknafélags Íslands. Að athuguðu máli telur n., að þörf sé á að endurskoða lögin með hliðsjón af ýmsum öðrum lagaákvæðum, sem sett hafa verið í svipuðum tilgangi, og þá m.a. með það fyrir augum, að þau ákvæði verði samræmd eða sameinuð, ef rétt þykir. Með tilvísun til þessa leggur n. til, að till. verði samþ.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft til athugunar till. til þál., sem þannig hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um það í samráði við þjóðminjavörð, að fræðslumyndasafn ríkisins og menntamálaráð Íslands skipuleggi og beiti sér fyrir kvikmyndun íslenzkra starfshátta, sem hætta er á að falli í gleymsku að öðrum kosti. Í rökstuðningi fyrir þessari till. er á það bent, að örar breytingar á lífnaðar- og starfsháttum þjóðarinnar muni valda því, að gömul vinnubrögð gleymist, ef ekki verður notað tækifærið til að kvikmynda þau, á meðan sú kynslóð er á lífi, sem kann til slíkra vinnubragða. Að vísu hefur verið safnað ýmsum munum og áhöldum á byggðasöfn víðs vegar um landið, en komandi kynslóðir munu varla skilja, hvernig tæki þessi voru notuð, nema kunnáttumenn verði fengnir til þess að sýna á kvikmynd, hvernig á að beita þeim. N. fékk umsögn um þetta mál frá þjóðminjaverði. Þar kom fram, að slík kvikmyndun, sem um er að ræða, hefur átt sér stað á vegum félaga og einstaklinga, en það starf hefur verið ókerfisbundið og misjafnlega vel af hendi leyst. Telur þjóðminjavörður, að hlutverk ríkisins eigi að vera það að stuðla að skipulegu starfi á þessu sviði og verði byrjað á því að gera yfirlit yfir allt, sem nýtilegt getur talizt af þeim kvikmyndum, sem til eru, og fá leyfi eigendanna til að safna því saman á einn stað. Enn fremur kemur fram í umsögn þjóðminjavarðar, að hann telur fræðslumyndasafnið og menntamálaráð rétta aðila til að hafa forgöngu í þessu máli í samráði við þjóðminjavörð. Fjvn. hefur fyrir sitt leyti fallizt á þessi rök fyrir till. og á ábendingar þjóðminjavarðar og mælir með samþykkt till. Það er að vísu ljóst, að þegar til framkvæmda kemur, mun þurfa fjárveitingu til þessa, en á fjárlögun þessa árs er engin slík fjárveiting. Hins vegar geta umræddir aðilar hafið það skipulagsstarf, sem þjóðminjavörður bendir á, án verulegs kostnaðar, og með því að mæla með samþykkt till. vill fjvn. bæði stuðla að þeirri byrjun og jafnframt gefa fyrirheit um áframhaldandi stuðning við málefnið á síðara stigi.



Forseti. Ég vil fyrir hönd okkar flm. þessarar till. leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr. á þskj. 67, hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj, að láta endurskoða lög um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Skal endurskoðun þessari lokið svo snemma, að frv. um breytingu á lögunum verði lagt fyrir Alþingi það, er nú situr: Allshn. hafði sent þetta mál til umsagnar til stjórnar gæzluvistarsjóðs og enn fremur til landlæknis. Hefur n, fengið svör frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu fyrir hönd gæzluvistarsjóðs, sem er birt sem fskj. nr. 1, og frá landlækni, sem er birt sem fskj. nr. 2. Þáltillgr. segir ekkert um það, hvernig þessari endurskoðun skuli hagað, og bendir heldur ekkert á það, hvaða sérstök atriði það eru í núgildandi lögum, sem þurfi endurskoðunar með. En í grg. er svo nokkuð bent á þetta, og skal ég ekki fara nánar út í það atriði. Í upplýsingum frá dóms- og kirkjumrn. kemur fram, að lögin hafa verið í endurskoðun. Það kemur og fram hjá landlækni, að skipuð hafi verið nefnd til þess að endurskoða lögin og n. þegar sent till. sínar til dómsmrn., en dómsmrn. hefur talið nauðsynlegt að athuga málið nánar, m.a. að ræða um það við aðra lækna en þá, sem þegar hafa látið í té álit um málið. Það telur hins vegar, að endurskoðuninni sé komið svo langt, að það verði unnt að leggja málið fyrir það þing, sem kemur saman á næsta hausti. Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að það hefur ekki komið fram í umr. um þetta mál, að það væri neinn ágreiningur um I. kafla laganna, en hann er um meðferð ölvaðra manna. Ágreiningur mun hafa einkum verið um III. kaflann, sem er um meðferð drykkjusjúkra manna, en enginn ágreinin er hins vegar um III. eða IV. kafla l. frá 1949. Ágreiningur mun einkum vera um það, hvort þessum málum skuli stjórnað af lækni geðveikrahælis og sjúklingarnir álitnir að einhverju leyti geðsjúkir menn. Um þetta mun einkum vera ágreiningur. Allshn. sem slík leggur engan dóm á þetta atriði. En ég vil persónulega vænta þess, að þegar endurskoðunin hefur farið fram, verði fulltryggð framkvæmd I. kafla laganna, því að það er raunverulega meginatriði þessa máls, að framkvæmdin verði þannig, að allir þeir menn, sem hafa áhuga á umbótum í þessum málum, fái að njóta sín í samstarfi um þær umbætur. Vænti ég, að hæstv. rn. taki það til athugunar, þegar það leggur fram till. sínar. Að sjálfsögðu koma þær till. til þingsins, og þingið getur þá gert um þær sínar athugasemdir. En mér þótti rétt að láta þetta fylgja með frá mér persónulega sem frsm. Nefndin leggur til, eins og sést á þskj. 692, að með tilvísun til þess, sem kemur fram í umsögnunum, og í trausti þess, að ekki verði frekari dráttur á afgreiðslu málsins, verði málinu vísað til ríkisstj.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Ég flutti þessa tillögu í því skyni að flýta fyrir því, að sú endurskoðun færi fram á lögum um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra, sem í till. getur. Ég get vel fellt mig við till. hv. allshn., að málinu sé vísað til hæstv. ríkisstj., með þeim ummælum, sem till. fylgja. Ég mun því greiða atkv. með þessari till. hv. nefndar.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur 4 þm. að flytja till. til þál. um skóla fyrir fiskmatsmenn, verkstjóra í fiskiðnaði o.fl., en till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér hið fyrsta fyrir setningu löggjafar um sérstakan skóla fyrir fiskmatsmenn, verkstjóra í fiskiðnaði og aðra leiðbeinendur og starfsmenn við fiskverkun.“ Þessi till. hefur tvívegis áður verið flutt á Alþingi, en ekki náð fram að ganga og er flutt í þriðja skipti, í þeirri von, að hún verði loks samþykkt. Ég hef áður rætt þessa till. nú á þessu þingi í sambandi við annað mál, og ég ætla því ekki að fara mjög langt út í það nú að ræða hana, en vísa til þess, sem ég sagði þá, og jafnvel þó að nú sé liðið nokkuð á þingtímann og ólíklegt, að meira sé eftir af þingi en um það bil ein víka, þá vona ég þó, ef þessu máli verður nú vísað til nefndar, að sú n., sem fær málið til afgreiðslu, geti fjallað um það og skilað áliti sínu, þannig að till. verði samþykkt. Ég vil geta þess í framhaldi af því, sem ég hef áður sagt um þetta mál, að ég hef átt tal við fiskmatsstjóra ríkisins um málið. og hann mælir eindregið með hví, að slíkum skóla sé komið upp. Sjálfur hefur hann beitt sér fyrir námskeiðum fyrir fiskmatsmenn og raunar verkstjóra í fiskiðnaði líka, því að eins og nú er háttað, þá eru verkstjórar og fiskmatsmenn í hraðfrystihúsunum raunar eitt og hið sama yfirleitt, en hann mælir mjög með því, fiskmatsstjóri, að slíkum skóla verði komið upp, og telur það hið mesta nauðsynjamál. Ég vil biðja hæstv. forseta að fresta nú umr. um þessa till. og óska eftir því, að henni verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. í Sþ., þess efnis, að Alþingi skori á hæstv. ríkisstj. að undirbúa geðveikralöggjöf. Hér hefur ekki verið til nein löggjöf af slíku tagi fram á þennan dag, en alls staðar erlendis, þar sem ég þekki til a.m.k., hafa um langan aldur verið til sérstök lög um geðveikramál. Erlendis er þessi löggjöf mjög misjöfn að magni. Víða eru þetta stórir lagabálkar, þar sem ákvæði eru um svo að segja öll þau atriði, sem geðveikramál snerta. Með öðrum þjóðum eru þessi lög minni að vöxtum og fjalla þá fyrst og fremst um það, hvernig að skuli farið, þegar geðsjúklingar eru vistaðir á stofnunum, hvernig með skuli farið, á meðan þeir eru vistaðir þar, og hvernig með skuli farið um brautskráningu þeirra af slíkum stofnunum. Hér á landi eru að vísu til lög, sem ná til geðsjúklinga í víðtækustu merkingu þess orðs, og auk þess er víða í íslenzkum lögum að finna ákvæði, sem snerta geðsjúklinga sérstaklega. En það eru engin samfelld ákvæði um það, hvernig að skuli farið, þegar þörf telst á því að vista geðsjúkling í spítala. Það eru ekki heldur til ákvæði um það, hvernig að skuli farið, ef slíkur sjúklingur, kominn inn á geðveikrahæli, heimtar sig brautskráðan þaðan. Og það eru heldur engin ákvæði til um, hvernig með skuli farið, þegar að því kemur að brautskrá geðsjúkling af hælinu. Fyrir þessa vöntun geta skapazt ýmiss konar vandkvæði og jafnvel vandræði, og það sem verst er, að fyrir vöntun á slíkum ákvæðum er alltaf hætta á, að fólki, geðsjúku eða ekki geðsjúku, sem komið hefur verið á geðveikrahæli, sé gert rangt til. Og vitanlega er það mjög alvarlegt mál hverju sinni, þegar um slíka frelsissviptingu er að ræða sem þessa. Ég tel, að geðveikralög hefði átt að setja hér á landi fyrir langalöngu. Eins og ég tek fram í grg., þá kemur það greinilega fram í löggjöf íslenzkri, að árið 1932 var þetta talið sjálfsagður hlutur, að setja geðveikralög í landinu. En þetta hefur komið fyrir nokkrum sinnum a.m.k. á síðustu árum, að menn, sem hafa verið vistaðir á Kleppi, hafi farið í mál út af því og þeir hafa unnið þau mál. Þannig hefur ríkissjóður orðið fyrir skakkaföllum að mínum dómi fyrir það, að engin gildandi lagaákvæði eru til í þessum tilvíkum. Það má gera ráð fyrir því, að ef svo heldur fram sem verið hefur í þessu efni, þá fari slíkum málsóknum á hendur ríkissjóði fjölgandi á næstum árum. Það er því einnig af þessari ástæðu nauðsyn að setja geðveikralög hér á landi. Ég tei, að slík lagasetning sé alls ekki neitt auðvelt verk. Það getur ekki hver sem er setzt niður og samið geðveikralög. Til þess þarf að mínum dómi sérfróða aðila, sem hafi aðstöðu og tíma til að kynna sér það bezta í þessum efnum erlendis og sniða siðan lög með þær fyrirmyndir fyrir augum í samræmi við aðstöðu og þarfir okkar Íslendinga. Ég held, að ég þurfi ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vænti þess, að málið fái góðar undirtektir hjá hv. alþm. og að hæstv. ríkisstj. sé ekki ófús til að verða við þeirri áskorun, sem í till. felst. Ég legg til, að till. verði vísað til hv. fjvn. og til síðari umr.



Herra forseti. Ég hef ásamt 6 öðrum hv. alþm. leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 373 um, hvernig daglega megi fylgjast með ferðum íslenzkra fiskiskipa. Tillagan hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að athuga og gera till. um, hvaða ráðstafanir þurfi að gera, til þess að samband megi hafa við íslenzk fiskveiðiskip á ákveðnum tímum sólahringsins og þannig verði fylgzt með, hvar þau eru stödd hverju sinni, svo að hjálp megi berast sem fyrst, ef slys ber að höndum eða skipi hlekkist á. Athugun þessa skal gera í samráði við Slysavarnafélag Íslands og samtök sjómanna og útvegsmanna.“ Ég hef ákveðið að hafa ekki mörg orð um þessa till. hér í framsöguræðu minni. Bæði er það, að mörg mál eru á dagskrá og bíða afgreiðslu og langt liðið á þingtíma. Ég hef tekið fram í grg. það, sem ég tel máli skipta í sambandi við þetta mál. Ég hef leyft mér þar að benda á hin miklu sjóslys, sem hafa orðið hér við land á þessum vetri, og ég hef jafnframt leyft mér að benda á það hörmulega slys, sem er m.a. orsök þess, að till. þessi er flutt. Ég veit, að bæði sjómenn og útvegsmenn hafa rætt þetta mál í röðum sínum, hvort ekki mætti betur fylgjast með ferðum fiskiskipa okkar heldur en raun ber vitni um, svo að hjálp mætti berast hið fyrsta, ef slys bæri að höndum eða skipi hlekktist á. Mér er kunnugt um, að þegar árið 1946 var þessi háttur tekinn upp í einni af stærri verstöðvum landsins, Vestmannaeyjum, og mun vera enn við haldið í líkri mynd. Þetta var gert að forgöngu útvegsmanna þar og skipstjóra og hefur gefizt vel. Ég geri ráð fyrir, að ef af þessu gæti orðið, þá mundi þetta verða útfært til fleiri verstöðva en þeirrar einu, sem mér er kunnugt um að þetta er framkvæmt í nú. Það er nú þegar komnar radíóstöðvar í flestar stærri verstöðvarnar. Kostnaður af þessu mundi ekki heldur verða ýkjamikill, heldur mundi ég segja, að hér væri um skipulagsatriði að ræða, sem mundi bezt verða fram úr ráðið af þeim mönnum, sem til þekkja okkar fiskveiða og ferða okkar fiskiskipa, en það eru af skiljanlegum ástæðum samtök sjómanna og útvegsmanna, og að sjálfsögðu ætti þarna að hafa með í ráðum fulltrúa frá Slysavarnafélagi Íslands, sem alltaf hefur með ráðum og dáð stuðlað að auknu öryggi sjófarenda við strendur landsins. Ég mun gera till. um það, að málinu verði vísað til hv. allshn. En ég vil mjög beina þeirri ósk til n., að hún sjái sér fært að taka málið fyrir, áður en þingi lýkur, því að eins og getið er um í grg., ef Alþingi og hv. alþm. mættu stuðla að því á einhvern hátt að fyrirbyggja, þótt ekki væri nema lítinn hluta af þeim slysum, sem á hverju ári höggva skörð í sjómannastétt okkar, þá held ég, að allir mættu þar vel við una. Og eins og ég segi, ég vil mjög eindregið mælast til, að n. sjái sér fært að taka þetta mál fyrir og afgr. það. Ég tel mig ekki þurfa að hafa fleiri orð um þessa till. Ég legg til, að umr. verði frestað og þá verði henni vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera svo hljóðandi fyrirspurn til hæstv. ríkisstj.: „Hvað veldur því, að jarðbor sá, sem ríkið keypti til jarðhitarannsókna á Norðurlandi, hefur enn ekki verið látinn taka til starfa? Hvenær má vænta þess, að jarðborinn verði tekinn í not, og hvar verður hann látinn hefja starf?“ Það er allmikill jarðhiti víðs vegar á Norðurlandi, og áhugi er þar mikill til að hagnýta þau verðmæti. Ég átti nokkurn þátt í því að koma inn í 22. gr. fjárlaga 1959 heimild handa ríkisstj. til, eins og þar er orðað, að kaupa í samráði við jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar jarðbor, sem notaður verði til jarðhitarannsókna á Norðurlandi. Á aukaþinginu síðla sumars 1959 minnti ég á þessa heimild og lagði áherzlu á, að hraðað yrði borkaupunum. Árið eftir, 1960, voru settar á fjárlögin, 16. gr. þeirra, 2 millj. kr. til rekstrar jarðbors fyrir Norðurland. Hins vegar kom ekki borinn til landsins fyrr en í ársbyrjun 1961, og ekkert veit ég, hvað hefur orðið af 2 millj.; sem 1960 höfðu verið ætlaðar til að reka borinn. Og borinn hefur enn ekki verið fluttur til síns fyrirheitna lands, Norðurlands, og ég hef heyrt, að hann sé enn í innflutningsumbúðum sínum hér í Reykjavík, og mér er sagt, að það þurfi að taka hann hér upp og prófa hann, áður en hann verði fluttur norður, og geti það verk tekið tvo mánuði. Hæstv. fjmrh. sagði í fjárlagaræðu 24. okt. 1960, með leyfi hæstv. forseta: „Jarðboranir eftir jarðhita eru meðal þeirra framkvæmda, sem halda verður áfram með fullum hraða, svo mikil eru þau verðmæti, sem í aukinni hitaorku liggja.“ Hinn 25, marz 1961 voru sett lög um jarðhitasjóð og jarðboranir ríkisins og í því sambandi gefin mjög áheyrileg fyrirheit um þessi mál. Ég verð að segja, að mér finnst ekki vera hafður fullur hraði á, þegar Norðurlandsborinn liggur enn óhreyfður í innflutningsumbúðum sínum eftir meira en heilt ár. Borinn kvað hafa kostað 8 millj. kr. í innkaupi. Það er vafalaust kostnaðarsamt að reka þetta stórvirka tæki, en það er líka dýrt að láta það liggja ónotað. Fyrst og fremst eru rentulausar 8 millj. kr., og svo er drátturinn á því, að jarðhitinn hagnýtist. Að láta borinn liggja ónotaðan, þegar búið er að kaupa hann, er eins og að láta gott skip liggja í höfn, þegar góðar aflavonir eru. Fyrir norðan eru mikil verkefni fyrir jarðborinn. Líklegt til árangurs er m.a. talið að bora eftir jarðhita hjá Húsavík, Akureyri, Dalvík, Ólafsfirði, Siglufirði, Sauðárkróki. Að því er snertir Ólafsfjörð og Sauðárkrók, er um viðbótarvatnsleit að ræða. Þetta eru þéttbýlustu staðirnir, sem ég hef nú nefnt, en svo er Námafjall við Mývatn. Þar er, eins og allir vita, mikill jarðhiti og mikil og verðmæt jarðefni í gufum, sem fást með borunum. Og verði nú leirinn - kísilgúrinn - unninn úr Mývatni, eins og vonir standa til að bráðum verði, þarf hið fyrsta að bora eftir jarðhita í Námaskarði. Á Húsavík er talið hér um bil öruggt, að heitt vatn fáist með þessum bor, svo að segja rétt hjá bænum. Þar eru nú um 1600 manns, og fjölgar ört íbúum bæjarins. Húsvíkingar áttu von eftir viðtölum við ráðamenn Norðurlandsborsins, að byrjað yrði að bora þar s.1. sumar, en það brást. Hins vegar hefur bærinn kostað til undirbúnings með kaupum á efni í vatnslögn að borstaðnum o.fl., og er mér sagt, að sá útlagði kostnaður sé orðinn 250 þús. kr. Ég spyr fyrst og fremst vegna Húsavíkur, hvar mundi verða byrjað. Auðvitað er það ekki aðalatriðið, hvar byrjað verður. Aðalatriðið er, að byrjað verði. Það má ekki draga, og þess vegna hef ég gert þessar fyrirspurnir. Ég leyfi mér að vænta hiklausra svara og góðra frétta um, að nú verði öllum doða aflétt í þessu máli og Norðurlandsborinn látinn taka til starfa í vor.



Herra forseti. Fyrirspurn sú, sem hér er um að ræða á þskj. 515, er af eðlilegum ástæðum fram borin. Það er rétt, að Norðurlandsborinn kom til landsins á s.l. ári, og hann hefur ekki verið tekinn í notkun. En til þess liggja gildar ástæður. Það þykir ekki heppilegt að byrja að bora í Norðurlandi að hausti til, með lítt þjálfuðu starfsliði, og það þykir ekki heldur heppilegt að byrja, nema hægt sé að halda óslitið áfram, eftir að hefur verið ráðið lið til starfans, sem kann til verksins. Þess vegna er það ekki aðalatriði, þótt það hafi liðið nokkrir mánuðir, frá því að borinn kom og þangað til hann byrjar, heldur skiptir það mestu máli, að nú, þegar borinn fer af stað, geti hann haldið óslitið áfram með þjálfuðu starfslíði, og það vænti ég að verða megi. Fjárveitingar til jarðhitasjóðs á þessu ári eru 6 millj. kr., og það er vitanlega allt of lítið. Það þarf fé til þess að standa undir vöxtum og afborgunum af kaupverði borsins, og það þarf mikið fé til þess að reka borinn. Nú hefur fengizt rífleg upphæð til þess ekki aðeins að koma bornum af stað, heldur til þess að starfrækja hann nú um nokkuð langan tíma. Það er spurt um það, hvenær borinn muni geta byrjað, og það má vænta þess, að það verði í maí eða byrjun júnímánaðar, sem hann væri kominn norður og gæti byrjað þar. Það er rétt, að það er núna fyrst verið að taka borinn upp, en það þykir ráðlegt að gera það hér syðra og þjálfa starfslið til verksins hér, og það getur tekið 4-6 vikur, að talið er. Síðan verður borinn fluttur norður, og er gert ráð fyrir að byrja boranir á Ólafsfirði. Þar er fyrir hendi hitaveita, sem lögð var á árinu 1943. Um langt árabil hefur veituna skort vatn og einnig hærri vatnshita, en hún hefur verið rekin með 50 gráðu heitu vatni. Jarðhitasvæðið, sem hitaveita Ólafsfjarðar hagnýtir, er á Skeggjabrekkudal, um 3 km vestur af kaupstaðnum. Er þar aðeins hægt að bora að sumarlagi, og var því ákveðið, að Norðurlandsborinn færi þangað fyrst, og þar sem á Ólafsfirði er allt kerfið fyrir hendi og vatnið og það er öruggt, að þar fæst árangur strax af boruninni, og mörg hús, sem skortir vatn, þá þykir eðlilegt og hagkvæmast að byrja þar. Þá er spurningin, hvert hann fer næst. Það er ekki alveg ákveðið, en það væri eðlilegt, að hann færi til Húsavíkur eða þá í Námaskarð. Það eru a.m.k. ýmsir, sem halda því fram, að það liggi jafnvel mest á því að byrja í Námaskarði vegna fyrirhugaðrar kísilverksmiðju. En það hefur ekkert verið afráðið um það, hvort hann fer fyrst til Húsavíkur eða í Námaskarð. Og svo eru fleiri staðir á Norðurlandi. Það vantar ekki verkefni fyrir borinn. Það er Akureyri, það er Sauðárkrókur og ef til vill fleiri staðir, og það er áreiðanlega mikils virði, að nú, þegar borinn fer af stað, þá verði hann notaður. Það er miklu meira virði heldur en ef hann hefði farið af stað og hefði orðið að hætta í miðju kafi, það hefði orðið að segja upp starfsliði, sem búið var að þjálfa til verksins, - það hefðu ekki verið hyggileg vinnubrögð. Ég tel, að með því að fara þannig að sem nú hefur verið gert, að undirbyggja starfið þannig að gera ráðstafanir til þess að þjálfa starfslið á borinn, gera ráðstafanir til þess, að það þurfi ekki að segja því upp, og að borinn geti haldið áfram að vinna, það hafi verið hin hagkvæmu vinnubrögð.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinagóð svör við fyrirspurnum mínum. Að vísu verð ég að segja það, að mér fundust ekki afsakanirnar, fyrir því, að borinn hefur ekki tekið til starfa, fyllilega nægilegar. Hæstv. ráðherra taldi eina ástæðuna það, að heppilegt væri að byrja að hausti á borununum. Borinn var kominn hingað til landsins í upphafi árs 1961. Þá var eftir seinni hluti vetrar og sumar, áður en haust kom, og við Húsvíkingarnir reiðubúnir að taka á móti honum, og þannig hagar til á Húsavík einnig, ef hann hefði orðið eitthvað síðbúinn á árinu 1961, að vinna má að borunum að vetrarlagi, aðstaðan er slík. Snemma í vetur sem leið var unnið þar að prófborunum, og gekk það sæmilega. Ég get getið þess í leiðinni, að þær boranir voru mjög til að styrkja það. að þar væri til þess að gera auðvelt að ná í heitt vatn örskammt frá bænum. Það er rétt, að 6 millj. kr. eru ekki fullkomið fé til rekstrar, en í hitarannsóknarlögunum er gert ráð fyrir því, að tekið sé 60 millj. kr. lán, og það var það lán, sem við væntum að til sögunnar kæmi. Hæstv. ráðherra upplýsir, að byrjað muni verða í Ólafsfirði. Við höfðum í Húsavík gert ráð fyrir því, að byrjað yrði þar, en sem þm. Norðurlandskjördæmis eystra skal ég nú ekki gera við það athugasemdir, að borinn verði látinn byrja í Ólafsfirði, enda mun það sannast sagna, að þar geti hann ekki unnið nema að sumarlagi. En það er ekki búizt við því, að hann þurfi að vera þar lengi að verki, vegna þess, eins og getið var um, að þar er um að ræða aukningu hitaveitunnar, en ekki jarðhitaleit í neinni óvissu eða fullkomin útvegun vatns til nota í bænum, heldur útvegun viðbótarvatns. Við höfðum miklar vonir um það, Húsvíkingarnir, að byrjað yrði s.l. sumar, og til þess að segja frá því og sanna það, að slíkt var ekki og átti ekki að vera á mjög lausu byggt, þá vil ég hér vitna í ræðu, sem hæstv. landbrh. hélt, þegar lögin um jarðhitasjóð voru sett, eða nánar tiltekið 16. marz 1961. Í þeirri ræðu segir, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og kunnugt er, er hinn svokallaði Norðurlandsbor kominn til landsins, og til þess að geta notfært sér hann þarf meira fjármagn en áður til jarðborana, því að undanfarið hefur aðallega og nær eingöngu verið í notkun hinn svokallaði gufubor, sem víða hefur komið við sögu. - Þá er gert ráð fyrir, að rekstur Norðurlandsborsins muni kosta um 5 millj. kr. á ári, ef hann er starfræktur allt árið, en verkefni fyrir hann virðast vera mikil. Gert er ráð fyrir, að hann byrji á Húsavík. Það gefur góðar vonir með jarðhitann þar og að unnt verði með ekki allt of miklum kostnaði að notfæra sér jarðhitann fyrir Húsavík og nágrenni. Þá er og gert ráð fyrir, að borað verði í Ólafsfirði og nágrenni Akureyrar. Með tilliti til þessarar yfirlýsingar hæstv. ráðherra höfðum við rökstudda ástæðu til þess, að byrjað mundi verða verk með honum í Húsavík. Þar að auki voru svo viðræður bæði við hæstv. ráðh. og raforkumálastjóra. Okkur finnst til um það, hvað verkum seinkaði frá því, sem ráð var gert fyrir, og hörmum það, að ekki skyldi vera hægt að hefja borunina á Húsavík s.l. vor, eins og áætlað hafði verið í viðræðum, og ef það hefði verið gert, þá væru miklar líkur til þess, að nú væri hægt að framkvæma hitaveitu í Húsavík á þessu ári og bora fyrir Ólafsfirðinga einnig. Annars er ég ekki að sakast um það, þó að byrjað verði í Ólafsfirði, eins og ég tók fram áðan, en ég vænti þess, að Húsavík verði áreiðanlega næst í röðinni. Hún mundi telja, að ekki væri fullkomlega staðið við fyrirheit gagnvart sér annars.



Herra forseti. Í tilefni af því, að hv. fyrirspyrjandi las kafla úr ræðu, sem ég hafði flutt hér í fyrra, þá kannast ég við það, að í fyrra var gert ráð fyrir, að það yrði byrjað í Húsavík. Raforkumálastjóri gerði ráð fyrir því og aðrir, sem um þessi mál ræddu. En við nánari athugun málsins þykir hagkvæmara að byrja á Ólafsfirði, m.a. vegna þess, að á Ólafsfirði er ekki hægt að vinna nema yfir hásumarið. Á Ólafsfirði er ekki gert ráð fyrir, að það taki nema 4-5 vikur að bora það, sem bora þarf. Og það er aðeins nánari athugun á þessum málum, sem hefur leitt í ljós, að hagkvæmara þykir að byrja á Ólafsfirði. Ég heyrði það einnig á hv. fyrirspyrjanda, að hann hafði út af fyrir sig ekkert við þetta að athuga, þegar nánar var að gætt, og skil ég það, að þegar hann skoðar málið í réttu ljósi við nánari athugun, þá er það praktískara og skynsamlegra að ljúka á Ólafsfirði boruninni, sem tekur tiltölulega stuttan tíma og kemur strax að notum, heldur en að fara t.d. fyrst til Húsavíkur og síðan til Ólafsfjarðar, því að það má reikna með, að í Húsavík sé miklu meira verkefni og lengri tími, sem borinn verður þar, heldur en á Ólafsfirði: Varðandi það, að borinn er ekki tekinn fyrr í notkun en þetta, þá var aldrei ákveðið, að hann byrjaði í fyrrasumar. Menn gerðu jafnvel ráð fyrir því, en það varð ekki af því, og skýringin, sem ég gaf áðan, hefur mikið til síns máls. Það þarf að velja starfsmenn á borinn, það þarf að þjálfa starfsmenn, og það á ekki að byrja með borinn, fyrr en það er nokkurn veginn víst, að hann geti haldið áfram óslitið, til þess að hinir þjálfuðu menn missist ekki, því að það kostar mikið að bjálfa nýja starfskrafta. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta. Ég heyrði það á hv. fyrirspyrjanda, að hann var eftir atvikum ánægður með þessi svör, sem ég hafði gefið.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að lengja umræður um þetta mál, en það var aðeins vegna ummæla í ræðu hv. fyrirspyrjanda, sem ég stóð hér upp. Hann sagði, held ég, eitthvað á þá leið í upphafi ræðu sinnar, að hann hefði átt nokkurn hlut að því, að ákveðið var að kaupa þennan jarðbor. Ég skal sannarlega ekki draga úr hans áhuga í því máli. En af því að ég veit, að hann muni hafa áhuga á því að segja hlutina eins og þeir raunverulega eru, þá tel ég rétt í framhaldi af hans ræðu, því að það kom ekki glöggt fram, að skýra frá því, að heimildin um kaup á þessum jarðbor var flutt af mér í fjvn. 1959 í samráði við hæstv. þáverandi raforkumrh., Friðjón Skarphéðinsson, og var þá ákveðið að hefjast handa um kaup á þessum bor. Mér er hins vegar vel kunnugt um það, að vitanlega hefur hv. 1. þm. Norðurl. e. haft mikinn áhuga einnig á þessu máli. En til þess að það komi fram í þessu máli, sem rétt er, taldi ég aðeins rétt að segja þetta. Ég vil svo taka undir það með honum, að það er mjög þýðingarmikið fyrir byggðirnar Norðanlands, að þessi bor verði hagnýttur sem bezt. Það eru víða þar skilyrði til þess að fá heitt vatn til hitaveitu og raunar einnig iðnaðar og annarra þarfa, og þess verður mjög að vænta, að þessu máli verði hraðað svo sem verða má og samfelld starfsemi jarðhorsins tryggð, eins og hæstv. raforkumrh. sagði að mundi verða lögð áherzla á.