Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Á þskj. 351 er frv. til I. um breytingu á þinglýsingalögum nr. 39 10. maí 1978. Frv. fjallar um breyttar reglur um þinglýsingu skjala er varða skráðar bifreiðir. Er frv. flutt í tengslum við frv. sem liggur fyrir deildinni um breytingu á umferðarlögum, þar sem gert er ráð fyrir breyttri skipan á skráningu bifreiða og annarra skráningarskyldra ökutækja. Reglur um þinglýsingu skjala er varða bifreiðir byggja á umdæmaskráningu. Verði umdæmaskráning bifreiða felld niður raskast að óbreyttum þinglýsingarlögum tengsl milli skráningar og þinglýsingar. Þarf því að aðlaga þinglýsingareglur að þessu leyti nýjum skráningarreglum ef þær verða lögfestar og fjallar frv. um það efni. Í frv. er við það miðað að skjalinu verði þinglýst á heimavarnarþingi eiganda bifreiðar og er það í raun og veru óbreytt fyrirkomulag þó miðað sé við það hvar bifreið er skráð. Við flutning bifreiðar verður hins vegar ekki þörf á nýrri þinglýsingu eða sendingu skjala milli umdæma. Þess í stað er gert ráð fyrir að upplýsingum um að skjali hafi verið þinglýst á bifreið verði komið í ökutækjaskrá Bifreiðaeftirlitsins þannig að þar liggi jafnan fyrir upplýsingar um hvort og þá hvar skjali hafi verið þinglýst, en hins vegar ekki upplýsingar um efni skjals. Upplýsingar um það yrði einungis að fá við embættið þar sem skjali var þinglýst. Við fyrri umræður um breytt skráningarkerfi bifreiða þótti nokkur óvissa um það hvernig þinglýsingu yrði hagkvæmast komið fyrir miðað við að áfram yrði heimilað að veðsetja bifreiðir og að veðsetning veitti veðhafa svipaða vernd og verið hefur. Þær leiðir sem þá koma helst til álita hefðu væntanlega haft í för með sér aukna pappírsvinnu við sendingu skjala milli umdæma með hættu á mistökum. Þær leiðir hefðu og trúlega að einhverju leyti dregið úr viðskiptaöryggi og rétti veðhafa. Einnig kom til álita að koma á fót einni þinglýsingastofu fyrir allt landið við Bifreiðaeftirlitið eða borgarfógetaembættið í Reykjavík. Með tölvuvæðingu Bifreiðaeftirlits og embætta þinglýsingardómara verður nú unnt að koma upplýsingum þeim sem hér um ræðir í ökutækjaskrá um teið og skjal er móttekið til þinglýsingar. Verður að ætla að með þessum hætti verði unnt að halda uppi fullu öryggi í sambandi við þinglýsingu auk þess sem aðgangur að upplýsingum að þessu leyti yrði greiðari svo sem við kaup og sölu bifreiða. Rétt er að taka fram að færsla í ökutækjaskrá Bifreiðaeftirlitsins á upplýsingum um þinglýsingu skjala er varðar bifreiðir er þegar hafin við borgarfógetaembættið í Reykjavík og mun það að óbreyttu skráningarkerfi hafa í för með sér ýmiss konar þægindi fyrir bifreiðaeftirlit, borgarfógetaembættið og bifreiðaeigendur. Skiptir þetta verulegu máli í Reykjavík þar sem þinglýsing og skráning fer ekki fram á sama stað. En einnig á öðrum stöðum mun þetta hafa í för með sér hagræði og er við það miðað að upplýsingar um þinglýsingar á bifreiðum við önnur embætti verði og færðar í ökutækjaskrána og að því verki megi ljúka á árinu. Hæstv. forseti. Ég tel eigi þörf á að víkja frekar að efni þessa frv. en legg til að því verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Virðulegi forseti. Allshn. hefur fjallað um það frv. um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum sem hér er til 2. umr. Hefur n. skilað um það áliti á þskj. 320. Eins og það nál. ber með sér leggur allshn. til að frv. verði samþykkt. Með þessu frv. er stefnt að því að setja almenn lög um framsal sakamanna. Slík lög eru nú ekki fyrir hendi en í 9.–11. gr. almennra hegningarlaga eru ákvæði um framsal sakamanna. Um framsal sakamanna á milli Norðurlandanna gildir samræmd löggjöf, sbr. íslensku lögin nr. 7 frá 1962. Þetta frv. skiptist í fimm kafla. I. kaflinn er um efnisreglur, þ.e. skilyrði fyrir framsali sakamanna. II. kaflinn er um réttarfarsreglur, þ.e. meðferð framsalsmála. III. kaflinn fjallar um aðrar ákvarðanir í tengslum við framsal. IV. kaflinn fjallar svo um aðra aðstoð í sakamálum og loks eru svo í V. kafla nokkur lokaákvæði. Þetta lagafrv. er byggt á lögum sem sett hafa verið á Norðurlöndum um framsal sakamanna. En þau lög munu hafa verið sett með tilliti til samninga sem gerðir hafa verið um þetta efni á vegum Evrópuráðsins. Hafa Norðurlöndin önnur en Ísland fullgilt aðalsamninginn, sbr. bls. 9 í grg. með þessu frv. Ísland hefur skrifað undir en ekki fullgilt. Verði þetta frv. að lögum getur Ísland fullgilt samningana. Þeir eru birtir sem fskj. með þessu frv., sbr. bls. 25–45 og fer ég ekki út í þá. Ísland hefur verið talið bundið af gagnkvæmum framsalssamningum við nokkur lönd, sbr. bls. 8 og 9 í grg. þar sem greint er frá því hverjir þeir samningar eru. Verði þetta frv. að lögum er eðlilegt að þeir samningar verði endurskoðaðir þannig að tryggt sé að þeir séu í samræmi við þessi væntanlegu lög og Evrópusamningana. Það mun vera í samræmi við almenna réttarvitund hér á landi að varlega eigi að fara í framsal sakamanna og að það eigi sér því aðeins stað að tilteknum skilyrðum sé fullnægt. Ekki þarf að eyða orðum að því að framsal á sakamanni er mjög alvarleg íhlutun í frelsi einstaklings. En ákvæði þessa frv. eru í samræmi við þá almennu réttarvitund hér á landi, sem ég drap á, þar sem þær reglur sem hér eru settar um framsal virðast mjög varfærnislegar og skynsamlegar. Í skilmerkilegri grg. með frv. er gerð grein fyrir þeim og fer ég ekki nánar út í það enda mun hafa verið gerð grein fyrir því í framsögu á sínum tíma. Ég get aðeins undirstrikað það sem segir á bls. 10 í grg. þar sem dregin eru saman grundvallaratriði sem byggt er á í Evrópusamningnum. Ég sé ekki ástæðu til að lesa þau upp en vísa til þeirra. Ég held, virðulegi forseti, að ekki sé ástæða til að ég fari að fjölyrða frekar um málið. Allshn. er sammála um að mæla með því. Læt ég þá máli mínu lokið.



Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. hefur haft þetta frv. til l. um gleraugnafræðinga til umfjöllunar síðan síðla á haustdögum. Nefndin hefur haft samband við Apótekarafélag Íslands. Jafnframt hefur verið leitað upplýsinga hjá Ingimar Sigurðssyni deildarstjóra í heilbr.- og trmrn. varðandi þetta mál, en hann var formaður nefndarinnar sem samdi þetta frv. É.g þarf ekki að taka það fram hversu brýnt er að lögfesta starfsréttindi fjölmargra starfshópa í þjóðfélaginu, enda hefur það verið gert á undanförnum árum. Allir nm. rita undir þetta nál. Það var einhugur um málið. En á sérstöku þskj., þskj. 375, eru brtt. við frv. 1. brtt. er á þann veg að nefndin leggur til að í stað heitisins gleraugnafræðingur komi: sjóntækjafræðingur. Þessi breyting á fyrst og fremst rót sína að rekja til þess, að mönnum þótti gleraugnafræðingur heldur þröngt heiti, þrengra en heitið sem varð ofan á í þessari umfjöllun, þ.e. sjóntækjafræðingur. 2. brtt. er á þá lund að í 4. gr. komi á eftir orðunum „ótakmarkað starfsleyfi“: að fenginni umsögn sömu aðila og um getur í 2. gr. Þessi breyting varðar fyrst og fremst leyfisveitingu á grundvelli starfsreynslu, og sú leyfisveiting verður í höndum ráðh. eins og gert er ráð fyrir í frv., en einnig þarf til að koma umsögn sömu aðila og nefndir eru í 2. gr. frv. 3. brtt. er ekki stórvægileg. Þar gerum við ráð fyrir að 6. gr. orðist á þessa lund: heimilt er að ráða til hvers konar sjóntækjafræðistarfa aðra en þá sem hafa starfsleyfi skv, lögum þessum. Í fjórða og síðasta lagi leggjum við til að heiti frv. breytist og verði frv. til l. um sjóntækjafræðinga. Ég sé ekki ástæðu til, virðulegi forseti, að fjalla um þetta frekar. Eins og ég sagði var einhugur um þessa málsmeðferð í nefndinni.



Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að mæla hér fyrir frv. til l. um virðisaukaskatt á þskj. 353. Almennur skattur á neyslu hefur um alllangt skeið verið langstærsti tekjustofn ríkissjóðs. Það liggur því í augum uppi að fyrirkomulag og framkvæmd slíkrar skattlagningar skiptir gífurlega miklu máli, ekki einungis fyrir afkomu ríkissjóðs heldur og fyrir afkomu og velferð landsmanna allra og þróun atvinnuvega þjóðarinnar. Hugmyndir um að gerbreyta núverandi neysluskattskerfi hljóta því að teljast með mikilvægustu viðfangsefnum Alþingis. Er þess því að vænta að það frv. um virðisaukaskatt sem ég mæli nú fyrir hljóti rækilega umfjöllun á Alþingi. Eins og alkunna er er núverandi almenn neysluskattsinnheimta í formi söluskatts. Söluskattur hefur verið innheimtur hér á landi í einhverri mynd allt frá árinu 1945 að undanskildum árunum 1946 og 1947. Á árunum 1945–1960 var innheimtur fjölstigasöluskattur en með nokkuð mismunandi hætti. Var hann nefndur ýmsum nöfnum svo sem veituskattur, söluskattur, innflutningssöluskattur og framleiðslusjóðsgjald, útflutningssjóðsgjald, farmiðagjald og iðgjaldaskattur. Skattstofnar eru ólíkir eins og nöfnin gefa til kynna. Ef dregnir eru saman meginþættir þess söluskattskerfis, sem í gildi var fyrir breytinguna 1960, má segja að söluskatturinn hafi verið fjölstigaskattur þar sem skattur er lagður á sölu á hinum ýmsu stigum framleiðslu og dreifingar. Reyndist þetta kerfi vera mjög þungt í vöfum og erfitt að hafa raunhæft eftirlit með því undir lok gildistíma þess, m.a. vegna fjölda takmarkatilvika og erfiðleika á að draga skýr mörk milli skattskyldrar og skattfrjálsrar sölu. Með lögum nr. 10/1960, um söluskatt, var gerð mikilvæg breyting á álagningu og innheimtu söluskatts hér á landi frá því sem áður hafði verið. Innheimta söluskatts grundvallast enn í dag á þeim lögum þótt gerðar hafi verið nokkrar breytingar á þeim. Söluskattur er nú lagður á andvirði seldra vara og þjónustu í innlendum viðskiptum og á innfluttar vörur til eigin nota eða neyslu innflytjanda eins og nánar er ákveðið í lögum og reglugerðum. Söluskatturinn er almennt bundinn við síðasta stig viðskipta eða sölu til neytenda og er því eins stigs söluskattur, en frá þeirri meginreglu eru nokkrar undantekningar. Söluskattur leggst einnig á fjölmörg aðföng fyrirtækja, svo sem fjárfestingu, orku og ýmsar óvaranlegar rekstrarvörur og fæst í slíkum tilvikum yfirleitt hvorki endurgreiddur né frádreginn innheimtum skatti af sölu. Allir þeir sem selja eða afhenda í atvinnuskyni vörur eða verðmæti og allir þeir sem inna af höndum vinnu eða þjónustu eru skattskyldir með þeim takmörkunum sem lög og reglur ákveða. Þannig greiða t.d. fyrirtæki ríkis og sveitarfélaga söluskatt á sama hátt og aðrir söluskattsgreiðendur. Fjölmargar undanþágur eru nú frá hinni almennu söluskattsskyldu við sölu á síðasta viðskiptastigi. Ákvæði um þær er að finna í lögum, reglugerðum og einstökum ákvörðunum fjmrh. Ein meginforsenda þess að söluskattskerfi sem okkar geti orðið þjált og skil söluskatts örugg er að söluskattsskyldan sé almenn og undanþágum sé haldið í algeru lágmarki. Hér á landi eru undanþágur frá söluskattsskyldu orðnar svo margar, að þær hafa þegar veruleg áhrif á alla framkvæmd kerfisins og öryggi þess. Undanþágum fer sífellt fjölgandi en ásóknin í undanþágur hefur vaxið mjög með hækkun skatthlutfallsins. Undanþágurnar eiga sér stað með margvíslegum hætti. Þannig eru t.d. tilteknar vörutegundir og þjónusta undanþegnar söluskatti, sala til tiltekinna aðila svo sem endurseljenda og í vissum tilvikum til annarra aðila er undanþegin og sala tiltekinna aðila eða atvinnugreina er undanþegin söluskatti. Þá er söluskattur af tilteknum vörum, tækjum og efnivörum endurgreiddur í vissum tilfellum. Í mörgum tilvikum er afar erfitt að ákvarða hvort sala er söluskattsskyld eða ekki. Á það t.d. við um sölu til ýmissa framleiðenda en þá fer söluskattsskyldan eftir því hvort um er að ræða sölu á hráefnum eða óvaranlegum hjálparefnum til framleiðslu. Hin ýmsu undanþáguákvæði söluskattslaga og -reglna valda mismunun í samkeppnisaðstöðu atvinnugreina og framleiðsluaðferða eins og uppsöfnunaráhrifum og hafa þessi áhrif söluskattsins að þessu leyti farið vaxandi með hækkun söluskattshlutfallsins. Ljóst er að neytendur beina vali sínu fremur að vörum og þjónustu sem undanþegnar eru söluskatti en þeim sem eru söluskattsskyldar. Þannig getur söluskattur haft áhrif á neysluvenjur sem leitt geta til óeðlilegrar eða óheppilegrar dreifingar framleiðsluaflanna. Sem dæmi um mismunun að þessu leyti má nefna að vinna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð er undanþegin söluskatti fari vinnan fram á byggingarstað. Séu húshlutir hins vegar framleiddir í verksmiðju verður salan söluskattsskyld. Í þessu tilviki veldur söluskatturinn mismunun milli framleiðsluaðferða og kemur jafnvel í veg fyrir eðlilega vélvæðingu eða hagræðingu við framleiðslu, enda þótt nokkuð hafi dregið úr þessari mismunun með sérreglum um verksmiðjuframleidd íbúðarhús. Almennt má segja að erfitt sé að halda sölu á söluskattsskyldum og söluskattsfrjálsum vörum aðgreindum á smásölustigi. Þrátt fyrir þessa staðreynd hefur undanþágum frá söluskattsskyldu í smásölu sífellt fjölgað. Til að finna söluskattsstofninn hjá hinum ýmsu innheimtuaðilum þarf því að beita sérstökum reikniaðferðum sem aldrei verða nákvæmar en sífellt verða flóknari eftir því sem undanþágum fjölgar. Af þessu leiðir aukna fyrirhöfn, bæði fyrir þá sem innheimta söluskatt og standa skil á honum í ríkissjóð og skattyfirvöld, og erfitt er orðið fyrir hina söluskattsskyldu aðila að kunna skil á hinum fjölmörgu undanþáguákvæðum og sérreglum um söluskatt. Söluskatturinn er ekki hlutlaus þótt aðalreglan sé sú að hann sé einsstigsskattur. Hann leggst t.d. á ýmis mikilvæg aðföng fyrirtækja, svo sem orku, orkugjafa og viðhaldsþjónustu, auk þess sem hann er innheimtur af flestum fjárfestingarvörum. Af þessum ástæðum felur núgildandi söluskattskerfi í sér uppsöfnun skatts sem valdið getur m.a. ófyrirsjáanlegri mismunun á samkeppnisaðstöðu meðal hinna ýmsu atvinnugreina. Áhrif uppsöfnunar geta þar með haft áhrif á val neytenda á neysluvörum og þau hafa tilviljanakennd áhrif á samkeppnisaðstöðu íslenskra framleiðsluvara bæði á erlendum og innlendum markaði í samkeppni við vörur framleiddar erlendis. Veigamiklir gallar eru á söluskattskerfinu hér á landi eins og hér hefur verið rakið. Þar vega uppsöfnunaráhrifin og hin flóknu undanþáguákvæði þyngst, en söluskattskerfið hefur óneitanlega einnig kosti. Framkvæmd söluskattskerfisins hefur verið afar ódýr og litlu hefur verið til kostað. Þegar gerður er samanburður á kostnaði við framkvæmd einstakra skattkerfa verður um leið að íhuga hvort ríkjandi framkvæmd á hverjum tíma fullnægi þeim kröfum sem talið er eðlilegt að gera til hennar, svo sem varðandi öryggi, eftirlit með skilum o.fl. Telja verður að svo hafi ekki verið að því er söluskatt og eftirlit með honum varðar, einkum með tilliti til hækkunar hans á síðustu árum og aukins mikilvægis í tekjuöflun ríkissjóðs. Af þessu leiðir að samanburður á kostnaði milli hinna ýmsu skattkerfa verður vart raunhæfur miðað við ríkjandi framkvæmd. Söluskattsskyldir aðilar eru hlutfallslega fáir miðað við heildarfjárhæð söluskattsins en það er nokkur kostur. Því fylgir hins vegar áhætta að innheimta svo hátt söluskattshlutfall sem hér er gert á einu og sama viðskiptastiginu og hefur sú áhætta aukist með hækkun skatthlutfallsins. Af framansögðu er ljóst að núv. söluskattskerfi er að mörgu leyti mjög gallað. Liggur raunar í augum uppi að við núverandi kerfi verður ekki búið til langframa nema með róttækum umbótum á því. Þegar menn hafa hugleitt möguleika á slíkri endurskipulagningu neysluskattsálagningar er eðlilegt að leitað hafi verið fyrirmyndar hjá grannlöndum vorum í þessum efnum. Er skemmst frá því að segja að í allflestum löndum Evrópu hefur virðisaukaskattsformið orðið fyrir valinu. Má raunar rekja þá þróun að verulegu leyti til stofnunar Efnahagsbandalags Evrópu. Markmiðið með stofnun bandalagsins var m.a. að stuðla að fríverslun landa í milli. Í upphafi var höfuðáhersla lögð á niðurfellingu innflutningsgjalda í viðskiptum milli aðildarríkjanna. Fljótlega varð þó ljóst að hin mismunandi skattkerfi þjóðanna voru hemill á sókn þeirra að settu marki. Samræming skattlagningar á vöru, eftir að hún er komin inn fyrir viðkomandi landamæri, var ekki síður mikilvæg en samræming innflutningsgjalda. Aðildarríkin settust því á rökstóla um þetta efni og eftir áralangar viðræður og rannsóknir á hinum ýmsu skattkerfum var ákveðið árið 1967 að samræma neysluskattkerfi landanna á þann hátt að virðisaukaskattur yrði tekinn upp. Skyldi breytingin vera um garð gengin fyrir 1. janúar 1970. Þegar til kom varð þó af ýmsum framkvæmdaástæðum að veita rýmri tímamörk. Árið 1973 höfðu hins vegar öll ríkin sem stóðu að stofnun Efnahagsbandalagsins tekið upp virðisaukaskattskerfið. Sú samræming, sem átti sér stað á neysluskattskerfum Efnahagsbandalagsríkjanna og þær rannsóknir sem fóru fram á skattamálum í því sambandi, leiddi til þess að ýmsar Evrópuþjóðir, sem stóðu utan bandalagsins, tóku einnig upp virðisaukaskatt. Var virðisaukaskattur þannig t.d. bæði innleiddur í Noregi og Svíþjóð. Þrátt fyrir að virðisaukaskattur hafi verið innleiddur í flestum löndum Evrópu er framkvæmd skattheimtu þó mjög mismunandi. T.d. er skatthlutfallið mjög mismunandi frá einu landi til annars, svo og hvaða starfsemi er skattskyld og hver ekki. Í mörgum löndum Evrópu eru í gildi fleiri en eitt skatthlutfall eftir því hvaða starfsemi á í hlut og er fjöldi skatthlutfalla og flokkun einstakra tegunda af vörum og þjónustu á þessi skatthlutföll mjög mismunandi eftir löndum. Þó er lægsta hlutfallið undantekningarlaust á matvörum og öðrum nauðsynjavörum. Undanþágur um mismunandi skatthlutföll eru þó ekki í samræmi við þá hugmynd sem liggur að baki virðisaukaskatti. Auk þess skapar slík mismunun milli hinna ýmsu tegunda vöru og þjónustu torleyst vandamál við einfalda og réttláta framkvæmd skattheimtunnar. Í Danmörku, Noregi og Svíþjóð hefur því einungis verið notað eitt skatthlutfall og stefnan innan Efnahagsbandalagsins hefur verið sú að samræma reglur aðildarríkjanna þannig að eitt og sama hlutfall gilti um alla starfsemi innan hvers aðildarríkis. En hvaða skilyrði þyrfti þá almennur neysluskattur, sem kæmi í staðinn, að uppfylla? Slíkur skattur þarf að vera hlutlaus gagnvart framleiðslu, dreifingu og neyslu. Hann má því ekki mismuna einstökum framleiðsluaðferðum, viðskiptaháttum eða atvinnugreinum og ætti að hafa sem minnst áhrif á almennar neysluvenjur. Einnig skiptir miklu máli að ákvörðun skatts og innheimta sé eins einföld í framkvæmd og kostur er jafnt fyrir atvinnulífið sem ríkissjóð og í því sambandi þarf skattstofninn að vera glöggt afmarkaður og ótvíræður. Til þess að skatturinn geti talist hlutlaus gagnvart atvinnulífinu eða dreifingu framleiðsluafla á hinar ýmsu framleiðslugreinar verður skattkerfið að hafa þá eiginleika að skattfjárhæð sé óháð fjölda viðskiptastiga, þ.e. óháð því hve varan fer mörg viðskiptastig áður en endanlegum neytanda er náð. Hundraðshluti skattfjárhæðar af vöruverði verður að vera sá sami, hvar sem kaupandi festir kaup á vörunni og framleiðsluaðferð, svo sem hvort vara er handunnin eða verksmiðjuframleidd, á ekki að skipta máli. Skattkerfið ætti þannig ekki að hafa nein áhrif á það við hvaða dreifingaraðila kaupandi kýs að hafa viðskipti og kerfið verður einnig að vera þannig úr garði gert að það hindri ekki eðlilega hagræðingu við framleiðslu eða dreifingu. Hlutleysi skattsins gagnvart almennu neysluvali felst í því að hann hafi ekki áhrif á val neytenda milli hinna ýmsu neysluvara. Því markmiði verður best náð með því að skatturinn breyti ekki verðhlutfallinu milli neysluvaranna. Krafan um hlutleysi neysluskatts gagnvart utanríkisviðskiptum snertir bæði innflutning og útflutning. Að því er innflutning varðar felur hlutleysið í sér að skatturinn sé nákvæmlega jafnhár á innfluttar vörur og sams konar vöru sem framleidd er í landinu sjálfu og seld er á sama verði og hin innflutta vara. Varðandi útflutning verður að undanþiggja útflutningsvörur skatti til að algjöru hlutleysi verði náð þannig að skatturinn hafi ekki áhrif á samkeppnisaðstöðu íslenskra útflutningsvara á erlendum mörkuðum. Mikilvægi þess fyrir Íslendinga að skattkerfið sé hlutlaust gagnvart utanríkisviðskiptum fer vaxandi eftir því sem aðflutningsgjöld og viðskiptahömlur landa í milli minnka, en breytingum í þá átt hefur enn fremur fylgt samræming neysluskattskerfa flestra Vestur-Evrópuríkja þar sem utanríkisviðskipti eru gerð óháð slíkum skatti. Ljóst er að verð á íslenskum útflutningsvörum, sem að einhverju leyti bera í sér söluskatt, getur átt erfitt með að keppa á erlendum mörkuðum við verð á framleiðsluvörum annarra þjóða sem eytt hafa áhrifum söluskatts á framleiðsluverðið með breytingum á skattkerfum sínum. Þar sem virðisaukaskattsformið gefur möguleika á því alhliða hlutleysi sem að framan er rakið er ekki að undra að hann hafi verið mjög til athugunar á undanförnum árum hér á landi. Hafa tvær viðamiklar skýrslur verið samdar um málið að tilhlutan fjmrn. Sú fyrri á árinu 1971 og hin síðari á árinu 1975. Haustið 1982 fól fyrirrennari minn í fjmrh.-embætti, Ragnar Arnalds, síðan hópi embættismanna að semja drög að lagafrv. um málið. Var þessu starfi haldið áfram í rn. eftir ríkisstjórnarskiptin s.l. vor og lauk starfinu snemma vetrar. Í nóvember s.l. lét ég síðan dreifa frv.-drögunum sem handriti til kynningar á málinu. Er það frv. sem hér er til umr. nánast óbreytt frá áður kynntum drögum þannig að þm. ættu nú þegar að hafa haft nokkurt tækifæri til að kynna sér málið. Virðisaukaskattur er í sjálfu sér einungis annað form á söluskatti en hingað til hefur tíðkast hér á landi. Skatturinn er lagður á söluverð vöru og þjónustu á öllum viðskiptastigum. Skatturinn er fjölstigaskattur þar sem fyrirtækjum, jafnt á sviði frumgreina, úrvinnslugreina og þjónustugreina, er gert að innheimta skatt af heildarandvirði seldra vara og þjónustu. Skatturinn hefur hins vegar ekki margsköttun í för með sér því að við skil á skattinum í ríkissjóð mega fyrirtækin draga frá innheimtum skatti af heildarsölu þann skatt sem þau greiða við kaup á vörum og hvers konar aðföngum. Þannig skilar hvert fyrirtæki í ríkissjóð aðeins skatti af virðisaukanum sem hjá því myndast, þ.e. mismuninum á útskatti og innskatti. Orðið „virðisauki“ í þessu sambandi er fremur tæknilegt hugtak en hagrænt því hér er ekki beinlínis átt við hinn hagræna virðisauka sem skapast í hverju fyrirtæki heldur mismuninn á milli ákveðinna stærða sem nánar er skilgreindur í þeim lögum og reglum sem um skattinn gilda á hverjum stað. Aðaleinkenni virðisaukaskattsins er að hann leggst í raun aðeins einu sinni á sama verðmætið, hversu oft sem það gengur milli viðskiptastiga, og verður hann því hlutlaus gagnvart söluverði til hins endanlega neytanda. Þessu marki er náð með frádráttarheimildinni á hverju viðskiptastigi sem ég nefndi áður. Það er einkum þessi eiginleiki virðisaukaskattskerfisins sem skilur það frá öðrum söluskattskerfum þar sem uppsöfnunaráhrifa söluskatts gætir mismunandi mikið eftir því hve varan eða verðmætin fara um mörg viðskiptastig áður en hinum endanlega neytanda er náð. Til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt með upptöku virðisaukaskatts þarf hann að meginstefnu til að ná til allrar vöru og þjónustu. En eins og ég drap á áðan er mjög erfitt í framkvæmd að undanþiggja einstakar vörutegundir virðisaukaskatti á smásölustigi eins og nú er gert í söluskattskerfinu, auk þess sem undanþága einstakra vörutegunda á fyrri stigum mundi skapa mikla framkvæmdaörðugleika. Frá tekjuöflunarsjónarmiði hins opinbera er og mikilvægt að skattskyldan sé sem almennust en það gefur einnig möguleika á að beita lægra skatthlutfalli en ella. Víðtæk skattskylda hefur úrslitaþýðingu um framkvæmd slíks kerfis og öryggi þess en jafnframt er víðtæk skattskylda forsenda hlutleysis gagnvart neysluvali og framleiðsluaðferðum eins og áður hefur komið fram. Með hliðsjón af þessu er meginregla frv. sú að öll almenn sala á vörum og þjónustu er skattskyld. Vil ég ítreka það og leggja á það áherslu að hin almenna skattskylda er slíkir grundvallarþáttur varðandi framkvæmd virðisaukaskattskerfisins að telja verður hana forsendu þess að skynsamlegt sé að innleiða kerfið. Telji menn ekki fært að víkka skattskyldukerfið verulega frá því sem nú er í söluskattinum væri verið að fara úr öskunni í eldinn með upptöku virðisaukaskatts. Þrátt fyrir þær áherslur sem ég hef hér lagt á víðtæka skattskyldu er tæknilega mögulegt að halda tilteknum afmörkuðum þáttum utan skattskyldunnar og í nokkrum tilvikum getur verið hagræði í því í framkvæmd. Í öllum þeim löndum, sem tekið hafa upp virðisaukaskatt, eru einhverjar undanþágur frá hinni almennu skattskyldu. Eins og áður hefur komið fram gera grundvallarreglur virðisaukaskattskerfisins ráð fyrir fullri undanþágu af sölu úr landi, en einnig er hugsanlegt að undanþiggja sölu á skýrt afmörkuðum vörum eða þjónustu sem ekki hefur í för með sér mismun á samkeppnisaðstöðu eða erfiðleika í framkvæmd. Undanþágur frá virðisaukaskatti eru í grundvallaratriðum tvenns konar: Annars vegar er ákveðnum þjónustusviðum haldið algjörlega utan kerfisins. Þessi þjónustusvið eru upptalin í 2. málsgr. 7. gr. frv. Meðal þeirra má nefna þjónustu sjúkrahúsa og hliðstæðra stofnana, félagslega þjónustu ýmiss konar, þjónustu lækna og tannlækna, þjónustu banka og vátryggingarstarfsemi. Þessir aðilar verða að greiða innskatt af aðföngum og fá hann ekki frádreginn þar sem þeir innheimta ekki útskatt af þjónustu sinni. Þeir eru þannig ekki undanþegnir skattskyldunni þar sem þeir bera innskattinn, en undanþágan frá skráningarskyldunni mun í þessum tilvikum einfalda framkvæmd kerfisins, án þess að fórnað sé öðrum umtalsverðum hagsmunum. Hliðstæðar reglur eru settar um smáfyrirtæki. Hinn meginflokkur undanþága felst í því að endurgjald fyrir tiltekna vöru eða þjónustu er við ákveðnar kringumstæður heimilt að draga frá heildarveltu við uppgjör skattsins. Þessar undanþágur eru taldar upp í 10. gr. frv. Meðal þeirra má nefna vöru og þjónustu sem seld er úr landi, sölu skipa og loftfara og flutninga milli landa. Áhrif þessarar tegundar undanþágu eru mun víðtækari en hinnar fyrrnefndu þar sem þeir aðilar er hér um ræðir hafa í flestum tilvikum heimild til frádráttar á innskatti þannig að engin uppsöfnun skatts á sér stað í verði hinnar undanþegnu vöru og þjónustu. Almenna reglan er sú að virðisaukaskattur er greiddur af allri vöru og þjónustu án tillits til þess hver kaupandinn er. Sala úr landi er þó undantekning frá þessari meginreglu. Hliðstætt því sem nú gildir um söluskattinn eru skráð fyrirtæki í raun undanþegin virðisaukaskatti af sölu úr landi. Þau fá að draga innskatt af aðföngum frá innheimtum útskatti af sölu á innanlandsmarkaði eða fá hann endurgreiddan að svo miklu leyti sem hann er hærri en útskatturinn. Við skattlagningu á innflutta vöru koma aðallega til tvær aðferðir. Önnur þeirra gerir ráð fyrir innheimtu virðisaukaskatts af öllum innfluttum vörum, strax við tollmeðferð, en með hinni aðferðinni er skatturinn aðeins innheimtur af innflutningi til neytenda við tollmeðferð, en skráð fyrirtæki greiða ekki skatt við tollmeðferð innflutnings. Ef fyrri aðferðin er notuð skiptir ekki máli hver innflytjandinn er því að skatturinn er innheimtur hvort sem um er að ræða neytanda eða skráð fyrirtæki sem flytur inn vöruna til endursölu. Þegar skráð fyrirtæki flytur inn vöru fær það virðisaukaskattinn, sem það greiðir við tollmeðferð, frádreginn útskatti af sölu og skilar mismuninum í ríkissjóð. Margt bendir til þess að fyrri aðferðin, þ.e. innheimta virðisaukaskatts strax við tollmeðferð, sé öruggari í framkvæmd hér á landi, m.a. með tilliti til þeirra erfiðleika sem á því eru að ákvarða við tollmeðferð vara til hvaða nota þær eru ætlaðar. Þetta vandamál er vel þekkt í núgildandi söluskattskerfi hér á landi. Er því gert ráð fyrir að hún verði lögleidd, sbr. ákvæði X. kafla frv. Heimild fyrirtækis til að draga innskatt af aðföngum frá útskatti af sölu er veigamesta einkenni virðisaukaskattskerfisins. Með henni er komið í veg fyrir tvísköttun eða uppsöfnun skatts í framleiðslu- og dreifingarkostnaði. Ef stefna á að algeru hlutleysi virðisaukaskatts verður að fylgja þeirri grundvallarreglu að skráð fyrirtæki hafi heimild til að draga allan innskatt frá útskatti. Þess vegna er ekki nægjanlegt að frádráttarheimildin nái til innskatts af fullunnum vörum, sem keyptar eru í þeim tilgangi að setja þær aftur í óbreyttri mynd, eða hráefna og hálfunninna vara, sem keyptar eru til frekari vinnslu. Heimildin nær til innskatts af hvers konar aðföngum, svo sem vélum, fasteignum, flutningatækjum, skrifstofuvélum og öðrum tækjum og efni sem á þarf að halda við reksturinn. Enn fremur nær heimildin til innskatts af öllum öðrum rekstrarkostnaði, til að ná algeru hlutleysi skattsins. Reglur um frádrátt á innskatti af kaupum á fastafjármunum, svo sem vélum, áhöldum og fasteignum, eru nokkuð mismunandi í hinum ýmsu ríkjum sem tekið hafa upp virðisaukaskattskerfið. Tvær aðferðir eru einkum notaðar. Önnur þeirra gerir ráð fyrir fullri frádráttarheimild á innskattinum um leið og kaup á fastafjármunum fara fram. Hin reglan dreifir hins vegar frádráttarheimildinni á nokkur ár frá því að kaupin fara fram, hliðstætt því sem gert er með afskriftum. Þar sem síðari aðferðin er notuð verða fyrirtækin að fjármagna virðisaukaskattinn þann tíma sem tekur að fá hann endurgreiddan eða dreginn frá útskatti. Í frv. er gert ráð fyrir að fyrrnefnda aðferðin verði notuð. Enda þótt meginreglan sé sú að heimilt sé að draga innskattinn frá útskatti við skil til ríkissjóðs er samt sem áður eðlilegt að takmarka frádráttarheimildina í nokkrum tilvikum. Kaup aðfanga eða kostnaður getur verið þess eðlis, að ekki sé eðlilegt að veita fullan frádrátt á innskatti. Að sjálfsögðu er innskattur af einkaneyslu eiganda fyrirtækis ekki frádráttarbær. Sama gildir um vörur og önnur aðföng sem notuð eru til að greiða starfsfólki laun í hlunnindum eða með öðrum hætti. Réttmætt getur verið að takmarka frádráttarheimildina á fleiri sviðum en hér hefur verið nefnt og er það víða gert. Þar má nefna risnu, bifreiðakostnað og önnur þau útgjöld sem tengjast oft persónulegri neyslu eigenda eða starfsmanna. Eru takmarkanir af þessu tagi í 13. gr. frv. Þau fyrirtæki sem skv. frv. er gert að innheimta virðisaukaskatt af sölu sinni verða að gera hann upp og skila honum í ríkissjóð á grundvelli skráningar í bókhaldi. Verður að telja að upptaka virðisaukaskatts í stað söluskatts muni hafa í för með sér aukna fyrirhöfn fyrir þau fyrirtæki sem innheimta munu skattinn. Stafar þetta af því að vegna frádráttarheimildarinnar á innskatti verður að gera meiri kröfur til bókhalds en nú er gert að því er varðar skráningu á gögnum um kaup á aðföngum. Er allítarlegar reglur um bókhald að finna í VII. kafla frv. Er þar m.a. lagt til að skattskil virðisaukaskatts miðist við afhendingartíma og bókhaldslega færslu vörunnar en ekki peningalegar greiðslur. Frv. byggir því á svonefndri reikningsaðferð eins og núverandi söluskattslög. Með sama hætti og nú á sér stað um söluskatt verða skráð fyrirtæki að gera skil á innheimtum virðisaukaskatti með ákveðnu millibili. Skilunum þurfa að fylgja upplýsingar um útskatt og innskatt á hverju greiðslutímabili. Skv. gildandi söluskattsreglum er aðalreglan sú að greiða skuli söluskatt mánaðarlega. Fellur hann í gjalddaga 15. næsta mánaðar eftir uppgjörsmánuð og er eindagi skattsins 10 dögum síðar. Vinna skattyfirvalda og framteljanda vex í hlutfalli við fjölda uppgjörstímabita. Að þessu leyti er því hagkvæmara að uppgjörstímabilin séu lengri og færri. Hins vegar hafa lengri uppgjörstímabil í för með sér lengri gjaldfrest á skattgreiðslum til handa fyrirtækjum og þar með minnkandi raungildi skatttekna ríkissjóðs. Auk þess verða skattfjárhæðir, sem fyrirtækin verða að greiða hverju sinni, hærri. Af því leiðir einnig að meiri sveiflur verða á innstreymi skatts í ríkissjóð og á greiðslugetu fyrirtækjanna. Á það ber hins vegar að líta að við upptöku virðisaukaskatts í stað söluskatts lækkar sú skattfjárhæð sem hverju fyrirtæki ber að skila í ríkissjóð. Með hliðsjón af þessum atriðum er lagt til í frv. að árlegum uppgjörstímabilum verði fækkað úr 12 í 6. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir breytingu á því að eindagi skattsins sé 25. dag næsta mánaðar eftir lok uppgjörstímabils. Lenging uppgjörstímabilsins með þessum hætti leiðir að sjálfsögðu til að tekjur ríkissjóðs minnka á því ári sem breytingin gengur yfir og benda lauslegar áætlanir til þess að tekjulækkun af þessum sökum gæti orðið allt að 8–10%. Landbúnaður og fiskveiðar hafa um margt sérstöðu sem leiðir til þess að eðlilegt virðist að lögleiða sérstakar reglur um virðisaukaskattsmeðferð þeirra. Báðar þessar greinar eru að mestu utan núverandi söluskattskerfis. Meiri hluti þeirrar fjölgunar gjaldenda sem verður við upptöku virðisaukaskattskerfis kemur úr þessum tveimur greinum eða milli 5 og 6 þús. gjaldendur. Ríður því á miklu að finna leiðir sem einfaldað gætu virðisaukaskattsuppgjör þessara aðila. Í IX. kafla frv. er að finna tillögur í því efni. Ef virðisaukaskatturinn næði til útgerðar með sama hætti og annarra greina yrðu útgerðarfyrirtækin að innheimta fullan skatt af sölu til fiskvinnslunnar og skila honum í ríkissjóð að frádregnum innskatti. Fiskvinnslufyrirtækin fengju síðan þennan skatt endurgreiddan eins og annan innskatt vegna sölu úr landi. Vegna þess að afli útgerðarfyrirtækjanna fer að mestum hluta til vinnsluaðila, sem síðan selja framleiðsluna úr landi, en aðeins lítill hluti hans er seldur beint til neyslu á almennum markaði innanlands kemur mjög til greina að fara aðrar leiðir til uppgjörs á skatti útgerðarinnar. Hefur verið áætlað að sá innskattur sem leggjast muni á útgerðina vegna kaupa á skattskyldri vöru og þjónustu nemi að meðaltali 10% af andvirði sjávarafla. Við kaup vinnslustöðvanna á afla er gert ráð fyrir að þær greiði verðmæti hans að viðbættum 10% skatti, en það svarar meðaltalsinnskattinum hjá útgerðinni. Innskattur og útskattur útgerðarfyrirtækjanna ætti því að verða nokkurn veginn jafnhár. Útgerðarfyrirtæki verða hins vegar að innheimta fullan skatt af sölu til annarra en vinnslustöðva. Hjá útgerðarfyrirtækjum almennt er gert ráð fyrir uppgjörsskilum á hinum reglulegu skiladögum, en þeir sem smábátaútgerð stunda munu þó almennt einungis skila skýrslu einu sinni á ári. Um fiskvinnslu eru ekki settar aðrar sérreglur en þær er leiðir af sérstöðu útgerðar. Fiskvinnslufyrirtæki verða því að greiða útgerðinni 10% virðisaukaskatt ofan á verðmæti afla en 21% skatt af öðrum aðföngum. Þar sem meginhluti framleiðslu fiskvinnslufyrirtækjanna er seldur úr landi er skattur ekki innheimtur af þeirri sölu. Fá fiskvinnslufyrirtækin innskatt sinn því að mestu endurgreiddan úr ríkissjóði að loknu hverju reglulegu uppgjörstímabil. Búrekstur er eina atvinnugreinin í landinu sem yfirleitt er ekki háð bókhaldsskyldu skv. ákvæðum laga um bókhald. Það verður því afar mikilvægt að laga virðisaukaskattkerfið þannig að landbúnaðinum að framkvæmd þess valdi ekki verulegri fyrirhöfn fyrir bændur og skattyfirvöld. Enn fremur má benda á að landbúnaðurinn hefur nokkra sérstöðu að því er varðar tímasetningu tekjustreymis, en tekjur bænda koma að verulegu leyti inn löngu eftir að rekstrarkostnaður fellur til. Segja má að í landbúnaði séu margar litlar rekstrareiningar sem selja nær allar afurðir sínar til fárra vinnslustöðva. Frá þeirri meginreglu eru fáar undantekningar. Framangreind atriði og reyndar fleiri eru þess valdandi að ástæða er til að huga að sérstakri meðferð landbúnaðarins í virðisaukaskattkerfi hér á landi eins og í flestum öðrum löndum sem tekið hafa upp þetta kerfi. Í frv. er valin sama leið og lýst var hér að framan varðandi fiskveiðar. Áætlað hefur verið að innskattur í landbúnaði muni verða að meðaltali 9% af andvirði landbúnaðarafurða. Bændur innheimta útskatt frá vinnslustöðvunum sem nemur þessu meðaltalshlutfalli. Útskatturinn ætti því að verða svipuð fjárhæð og innskatturinn. Með þessum hætti fá bændur jafnaðan þann innskatt sem þeir hafa þurft að greiða af aðföngum sínum með útskatti innheimtum af vinnslustöðvunum. Vinnslustöðvarnar greiða bændum því 9% í skatt sem telst innskattur stöðvanna og kemur til frádráttar þeim útskatti sem þær heimta við sölu á framleiðsluvörum sínum. Bændur eiga síðan að skila einni virðisaukaskattskýrslu fyrir hvert ár og skal hún fylgja skattframtölum þeirra fyrir það ár. Eftir álagningu þinggjalda ber þeim síðan að greiða það sem útskattur kann að hafa farið fram úr innskatti, en eiga rétt á endurgreiðslu mismunarins ef innskatturinn er hærri. Þar sem 9% útskattur á, eins og að framan greinir, að samsvara að meðaltali innskatti af aðföngum bænda er ekki við því að búast að hér verði um verulegar fjárhæðir til greiðslu eða endurgreiðslu að ræða. Við kaup á varanlegum rekstrarfjármunum getur þó tímabundið komið til allverulegra endurgreiðslna. Til að flýta fyrir þeim eru sett ákvæði 30. gr. um heimild og stundum skyldu skattstjóra til að fallast á beiðni bænda (og smábátaútgerðarmanna) um skemmri uppgjörstímabil. Framangreind ákvæði um innheimtu bænda á 9% útskatti gilda einungis ef selt er til vinnslu- eða dreifingaraðila. Af sölu til annarra verða bændur að innheimta hið almenna 21% skatthlutfall. Nemi slík sala 50% eða meira af heildarsölu viðkomandi fellur niður heimildin til árlegs uppgjörs og ber þessum aðilum að skila skýrslu og skatti á reglulegum gjalddögum. Skv. gildandi söluskattsákvæðum er sala bygginga og hvers konar fasteigna undanþegin söluskatti. Vinna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð svo og vinna við endurbætur og viðhald þeirra er einnig undanþegin söluskatti. Undanþágan á þó ekki við um vinnu við framleiðslu byggingarvara eða byggingarhluta sem fer fram í verksmiðju eða á verkstæði, heldur tekur hún einungis til þeirrar vinnu sem unnin er á byggingarstað. Söluskattsskyldan við húsagerð og aðra mannvirkjagerð nær því einungis til efniskostnaðar við mannvirkjagerðina og þar með til þeirra hluta sem framleiddir eru í verksmiðjum eða unnið er að á verkstæðum. Sömu reglur gilda um viðhald mannvirkja. Ókostur framangreindrar undanþágu er sá, að söluskatturinn verður hærri á verksmiðjuframleiddum byggingarhlutum en þeim sem unnir eru með hefðbundnum byggingaraðferðum. Þessi ókostur er tilfinnanlegur og kann að standa í vegi fyrir hagræðingu í byggingariðnaði, enda þótt nokkuð hafi verið úr þessu dregið með sérreglum um verksmiðjuframleidd íbúðarhús. Er aðkallandi að bæta þar úr þannig að söluskatturinn valdi ekki mismunun eftir framleiðslu- og byggingaraðferðum. Vegna þess að áður nefnd undanþága miðast við hvar vinnan fer fram getur verið afar erfitt fyrir byggingarfyrirtækin og ákvarða skiptingu milli söluskattskyldrar og söluskattsfrjálsrar sölu. Enn fremur hafa skattyfirvöld litla möguleika til að sannreyna þá skiptingu með nákvæmni. Á þetta t.d. við um innréttingasmíði og uppsetningu þeirra sem yfirleitt fer fram bæði á verkstæði og byggingarstað. Þegar vinna og efni er selt í einu tagi, t.d. eftir tilboði, getur einnig orðið torvelt að ákvarða skiptinguna milli efnis og söluskattskyldrar vinnu annars vegar og undanþeginnar vinnu hins vegar. Við upptöku virðisaukaskatts hér á landi verða allir þeir sem reka sjálfstæða starfsemi í byggingariðnaði skráningarskyldir. Verða þeir að innheimta virðisaukaskatt af sölu sinni eins og aðrar greinar atvinnurekstrarins. Áætla má að fjölgun gjaldenda verði rúmlega 1800 í þessari grein. Undanþága á sölu byggingarfyrirtækja frá virðisaukaskatti á hliðstæðan hátt og nú á sér stað í söluskattskerfinu hefur margvíslega ókosti í för með sér. Með því yrði vikið frá grundvallarreglum kerfisins með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Vandamálin við núverandi framkvæmd söluskatts í byggingariðnaði yrðu þau sömu, og að svo miklu leyti sem hægt yrði að leysa þau yrði að gera það með sama hætti. Undanþágan hefur þann kost helstan að gjaldendur yrðu færri í kerfinu. Því er gert ráð fyrir í frv. að full skattskylda verði jafnt á vinnu við húsbyggingar og mannvirkjagerð sem á efniskostnað. Full skattskylda hefur í för með sér umtalsverða hækkun á byggingarkostnaði einkaaðila, ríkis og sveitarfélaga. Skráð fyrirtæki fengju hins vegar að draga innskattinn frá útskatti. Ætla má að ekki sé vilji til að haga skattlagningunni þannig að hún hafi í för með sér verulega hækkun á byggingarkostnaði íbúðarhúsnæðis. Þess vegna þarf að huga að öðrum leiðum til að vega á móti þessum hækkunum. Kemur þá helst til greina að veita fjármagni sem nemur tekjuaukanum af skattlagningu á vinnu við byggingu íbúðarhúsnæðis til húsnæðismála, annaðhvort í formi aukins lánsfjármagns með hagstæðari kjörum en nú tíðkast eða í formi styrkja til húsbyggjenda. Rétt er að benda á að hér er um viðkvæmt og erfitt vandamál að ræða sem finna þarf fullnægjandi lausn á áður en virðisaukaskatturinn kemur til framkvæmda. Í frv. er gengið út frá því að virðisaukaskatturinn skili jafnmiklum tekjum og gjöld byggð á söluskattsgrunni gera nú. Hefur verið áætlað að til þess að ná þessu marki þurfi virðisaukaskatturinn að vera 21%, en nú eru gjöld af söluskattsstofninum 23.5% eins og kunnugt er. Er í aths. með frv. gerð rækileg grein fyrir því hvernig þetta skatthlutfall er áætlað og læt ég hér nægja að vísa um það efni til þess er þar stendur, en vil þó undirstrika að veigamiklir þættir þeirrar áætlunar hljóta að vera óvissu háðir. Í frv. er einnig gengið út frá því að hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í söluskattstekjunum verði óbreytt frá því sem verið hefur. Það atriði varðandi upptöku virðisaukaskatts í stað söluskatts sem hvað viðkvæmast er eru líklega áhrif skattkerfisbreytingarinnar á verðlag í landinu. Ýmis tormerki eru á því að segja nákvæmlega fyrir um hver þessi verðlagsáhrif verða. Í aths. við frv. er þó reynt að áætla þessi áhrif og er niðurstaða þeirra áætlana að verð á vörum til einkaneyslu muni í heild hækka um 3.8%. Hækkun þessi er þó mjög misjöfn eftir einstökum þáttum einkaneyslunnar. Langmest yrði hækkunin eðlilega á þeim þáttum sem nú eru undanþegnir söluskatti, einkum á matvælum, og er áætlað að þar nemi hækkunin milli 18 og 19%. Aðrir þættir mundu hækka minna, eins og t.d. útgjöld vegna húsnæðis, ljóss og hita um 2–3%. Flestir aðrir þættir einkaneyslu mundu lækka nokkuð í verði. Eins og rakið er í aths. með frv. eru þessi verðhækkunaráhrif þó líklega ofmetin. Einkum liggur í augum uppi að lækkaður framleiðslukostnaður innanlands vegna brottfalls uppsöfnunaráhrifa söluskatts muni skila sér aftur í lækkuðu vöruverði þegar frá líður. Í þessum efnum held ég að meginatriði sé að ekki er stefnt að aukinni skattheimtu hins opinbera í heild með upptöku virðisaukaskattsins. Skattbyrði landsmanna í heild verður því óbreytt eftir upptöku kerfisins. Skattarnir kunna hins vegar að dreifast með öðrum hætti en verið hefur hingað til. Ef mönnum sýnist að dreifing skattbyrðarinnar eftir upptöku virðisaukaskattkerfisins sé óheppilegri en nú er, t.d. vegna hækkunar á matvælum, þá hvet ég þá til að skoða hvort ekki megi leiðrétta þann mun eftir öðrum leiðum áður en þeir dæma virðisaukaskattkerfið óalandi og óferjandi af þessum sökum. Þar sem virðisaukaskatturinn er fjölstiga skattur og frv. gerir ráð fyrir sárafáum undanþágum frá skattskyldu er ljóst að veruleg fjölgun verður á gjaldendum við upptöku kerfisins. Er áætlað að fjöldi framteljenda til virðisaukaskatts verði 19 500 í stað 9 000 í söluskattinum nú og er þar um ríflega tvöföldun að ræða. Tæpur helmingur þeirra sem framtalsskyldir yrðu við upptöku virðisaukaskatts fellur þó undir þá einföldu uppgjörsaðferð varðandi landbúnað og smábátaútgerð sem ég rakti áðan. Er þar með dregið mjög úr þeirri aukningu á kostnaði og fyrirhöfn sem af fjölguninni mundi leiða. Nú vinna aðeins 20–25 starfsmenn hjá skattyfirvöldum störf er snerta eingöngu söluskattinn. Fjölga yrði verulega starfsmönnum við upptöku virðisaukaskatts, en samanburður á kostnaðarauka verður ekki raunhæfur vegna þess að auka þyrfti verulega aðhald með núgildandi söluskatti. Mjög lauslega áætlað má reikna með að við upptöku virðisaukaskatts þyrfti að tvöfalda fjölda starfsmanna frá því sem nú er í söluskattinum. Skattkerfisbreytingunni sjálfri fylgir talsverður kostnaður. Þar yrði fyrst og fremst um að ræða kostnað við margs konar undirbúning og breytinguna. Áður hefur þess verið getið að gjaldendum fjölgar og verða fyrirtæki að skila uppgjöri og greiða virðisaukaskatt sem nú greiða ekki söluskatt. Auk þess má búast við að uppgjör á skatti verði yfirleitt nokkuð viðameiri fyrir fyrirtæki en uppgjör á söluskatti. Þessu veldur frádráttur innskatts og sérstök færsla hans í bókhaldi. Þetta ætti þó ekki að breyta miklu fyrir fyrirtæki sem nú selja bæði söluskattsskyldar og söluskattsfrjálsar vörur til neytenda og verða af þeim sökum að færa innkaup og sölu þessara vara aðgreind í bókhaldi. Þegar á heildina er lítið verður að telja að virðisaukaskattskerfið hafi í för með sér kostnaðarauka bæði fyrir skattyfirvöld og gjaldendur. Herra forseti. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir aðdraganda þess að fyrir Alþingi er nú í fyrsta sinn lagt fram frv. til l. um virðisaukaskatt eftir áralangar umr. í þjóðfélaginu um þetta málefni. Þá hef ég rakið í grófum dráttum örfá meginatriði frv. Í þeim efnum hef ég orðið að stikla á stóru, enda málið einstaklega umfangsmikið. Kerfisbreytingu úr söluskatti á síðasta viðskiptastigi fylgja fjölmargir kostir, en slíkri breytingu fylgja einnig ókostir. Að mínu mati eru kostirnir þessir: Kerfið kemur í stað núgildandi söluskattskerfis, sem er stórlega gallað og erfitt í framkvæmd, og leysir sjálfkrafa ýmis vandamál söluskattskerfisins. Virðisaukaskattur stórbætir samkeppnisaðstöðu íslenskra atvinnuvega, jafnt á heimamarkaði sem við útflutning. Virðisaukaskatturinn er algjörlega hlutlaus gagnvart framleiðsluaðferðum, viðskiptaaðferðum og neysluvali. Á móti þessu kemur að virðisaukaskattskerfið er flóknara og dýrara í framkvæmd en núgildandi kerfi, bæði fyrir ríkissjóð og þá sem skattinn innheimta. Þá er ljóst að kerfisbreytingin mun valda verulegum tilflutningi á skattbyrði milli vöruflokka og þjónustu og þar með e.t.v. á milli þjóðfélagshópa. Það liggur í augum uppi að þm. geta ekki mótað afstöðu til þess hvort kostirnir eða gallarnir séu þungvægari í svo flóknu máli sem þessu nema með rækilegri skoðun á frv. og mati á áhrifum þess og þeim möguleikum sem fyrir hendi eru til að bæta með öðrum hætti þá hækkun á einstökum þáttum einkaneyslu sem af samþykkt frv. kann að leiða. É,g legg til að málinu verði vísað til n. og legg áherslu á að það fái þar rækilega umfjöllun. Hitt vil ég einnig benda á, að eigi þess að vera nokkur kostur að innleiða kerfið um næstu áramót þarf málið rösklegrar meðferðar í þinginu. Í aths. með frv. er lögð á það áhersla að verulegan tíma þurfi til undirbúnings og er talað um ár frá samþykkt frv. í því sambandi. Ég tel að slíkur undirbúningur ætti að geta tekist á 8–9 mánuðum ef vel er á haldið, en dragist fram á vorið að afgreiða mátið er ljóst að ekki getur orðið um að ræða gildistöku frv. fyrr en í ársbyrjun 1986. Að svo mæltu legg ég til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. þessarar virðulegu deildar.



Herra forseti. Eins og hæstv. fjmrh. sagði er þetta umfangsmikið frv. sem þarf mikla umfjöllun í n. og ég ætla ekki að hafa mörg orð um það hér þar sem ég á sæti í þeirri n. sem fær frv. til meðferðar. En mig langar samt hér og nú til að leyfa mér að efast um að eins og nú háttar málum sé rétti tíminn að taka upp það fyrirkomulag á skattheimtu sem hér er lagt til. Ljóst er að virðisaukaskattur mun hafa áhrif á verðlag í landinu. Að vísu er mjög erfitt að reikna það út og það er e.t.v. eitt af megineinkennum þessa frv. hversu óútreiknanlegt það er. Það er út af fyrir sig spurning hvort það sé verjanlegt að fara fram með jafnstórt mál sem er jafnóljóst og það er á þessari stundu. Það er annað mál. Hins vegar er ljóst, þrátt fyrir þessa erfiðleika í útreikningi, að matvörur koma til með að hækka um 18–19%. Þetta er ákaflega viðkvæmur neysluþáttur og ekki síst í dag ef við tökum mið að þeirri kaupgjaldsþróun sem orðið hefur á undanförnum misserum. Frá mínum bæjardyrum séð er því mjög varhugavert að fara af stað með skattafyrirkomulag sem eykur þyngd þessa þáttar enn. Hæstv. fjmrh. bað menn að skoða aðrar leiðir til þess að reyna að vega á móti þessu og til þess er ég vitaskuld tilbúin en þá jafnhliða umfjöllun um virðisaukaskatt en ekki eftir að hann hefur verið settur á. Það er margt annað í þessu frv. sem þarf að athuga en ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri við þessa umr.



Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú flutt langa og ítarlega ræðu um þetta frv. til l. um virðisaukaskatt. Ég hef ekki hugsað mér að fjalla um þetta frv. í löngu máli, síður en svo. Ég vildi segja hér örfá orð. Það er laukrétt sem fram hefur komið að lengi hefur verið til umr. að breyta því skattkerfi sem hér hefur verið og á því lagastoð að meginhluta frá 1960 enda þótt söluskattur hafi verið innheimtur fyrr. Það er mín skoðun að á undanförnum árum hafi menn jafnvel heykst á því að gera betrumbætur á núverandi söluskattskerfi. E.t.v. á það að hluta til rót að rekja til þess að menn hafa um skeið haft í huga mjög mikla breytingu á innheimtu svipaðs skatts, eins og hér er komið fram, upptöku virðisaukaskatts, sem er náttúrlega ekkert annað en söluskattur með öðru formi. Ég vil, eins og hv. síðasti ræðumaður, ekki síst vekja athygli á þeim skattbreytingum og nýjum gjaldstofnum sem upptaka virðisaukaskatts hefði í för með sér. Það er nokkuð sterkt kveðið að orði, að mér finnst, í aths. með frv. enda þótt mér finnist að hæstv. ráðh. hafi farið mildilegum orðum um það. Mér finnst vera tekið nokkuð sterkt til orða í aths. með frv. á þá lund að óhjákvæmilegt sé að hafa sama skatthlutfall, einu gildir hvaða starfsemi eigi í hlut. Að vísu er hér getið um undantekningarákvæði en þau eru að mínum dómi alls ekki nógu víðtæk. Ég viðurkenni að undantekningar frá slíkri skattheimtu, eins og raunar hefur sannast með innheimtu söluskattsins, eru erfiðar í framkvæmd og valda því miður ruglingi. Hins vegar er rétt sem komið hefur fram að ef menn ætla að taka upp þennan virðisaukaskatt og hafa sem flesta þætti vöru og þjónustu þar inni í, m.a. matvæli, er augljóst að neysluvöruverð hækkar verulega og allt upp undir 20% á matvöru. Þetta er miklu meiri hækkun en svo að maður sjái fram úr þeim afleiðingum, a.m.k. í augnablikinu, sem það hefði í för með sér. Ég segi þetta síður en svo vegna þess að ég sé á móti því að athuga og hafa sífellt í athugun okkar skattkerfi. Að mínum dómi er eðlilegt að það breytist með breyttum þjóðfélagsháttum, með breyttum viðskiptaháttum. Ég tek undir það, það er eðlilegt sjónarmið. En hins vegar megum við vara okkur á því að taka þarna of stór stökk í því sambandi að gera ekki greinarmun á hinni ýmsu starfsemi. T.d. varðandi matvöruna vil ég, eins og raunar hefur verið gert, grípa örstutt niður í aths. með frv. en þar stendur: „Þrátt fyrir að virðisaukaskattur hafi verið innleiddur í flestum löndum Vestur-Evrópu er framkvæmd skattheimtu þó mjög mismunandi. T.d. er skatthlutfallið mjög mismunandi frá einu landi til annars, svo og hvaða starfsemi er skattskyld og hver ekki. Í mörgum löndum Evrópu eru í gildi fleiri en eitt skatthlutfall eftir því hvaða starfsemi á í hlut og er fjöldi skatthlutfalla og flokkun einstakra tegunda af vörum og þjónustu á þessi skatthlutföll mjög mismunandi eftir löndum. Þó er lægsta hlutfallið undantekningarlaust á matvöru og öðrum nauðsynjavörum.“ Að vísu mun það vera svipað eða sama í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Þetta leiðir huga okkar að sjálfsögðu að því að þrátt fyrir að þau lönd, sem hér er getið um, hafi búið við þess konar skattheimtu, sem hér er verið að fjalla um, hefur ekki tekist af ýmsum ástæðum að koma á sama skatthlutfalli. Ég hygg að í mörgum tilvikum hafi verið gengið til baka, ef ég má svo að orði komast, þ.e.a.s. skatthlutfall hafi verið lækkað frá því sem upphaflega var framkvæmt við gildistöku virðisaukaskatts í viðkomandi löndum. Það eru margar fleiri spurningar sem vakna að sjálfsögðu en þessar. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að ég tel út af fyrir sig ekki að það þurfi að vera óeðlilegt í öllum tilvikum að neyslu sé með einhverjum hætti stýrt á grundvelli skattlagningar. Ég tel að í sumum tilvikum geti það verið fullkomlega réttlætanlegt. Hitt er það að erfitt er að greina þarna sundur, þ.e.a.s. setja á einn bekk það sem við viljum kalla eðlilega og brýna neyslu, nauðþurftir, og svo á annan bekk eyðsluna. Þarna er erfitt að setja mörk á milli og ekki síst þegar við förum að huga að því hvað byggir upp framtíðarstoðir í okkar efnahagskerfi. Ég skal viðurkenna að það sem okkar efnahagskerfi þyrfti kannske fyrst og fremst á að halda í dag væri að okkur væri lagnara og við gengjum fremur fram í því en hitt að framleiða margt af því lífsgæðaglingri sem við þurfum að eyða dýrmætum gjaldeyri til að kaupa. En ekki meira um það. Komið hefur fram í máli hæstv. ráðh., sem er jafnframt skýrt í aths. með frv., að upptaka og framkvæmd virðisaukaskatts hefur í för með sér verulega meiri kostnað en innheimta söluskattsins. Að þessu þarf að sjálfsögðu að huga. Sannleikurinn er sá að innheimta söluskattsins hefur kostað sáralítið. Þar hafa að vísu ekki mjög margir komið til miðað við innheimtu eða skil á virðisaukaskatti ef upp yrði tekinn. Það er ekki víst að menn séu tilbúnir til þess að auka á þessu sviði kostnað vegna innheimtu skatts. Það þarf að meta, ekki síst hvort þessi skattur innheimtist betur og eðlilegar, sem ég út af fyrir sig efast ekki um þegar um er að ræða að innheimta skatt á fleiri viðskiptastigum en einvörðungu í hinu síðasta. Ég efast ekki um að skatturinn myndi fremur skila sér þegar um er að ræða lægri fjárhæð hverju sinni sem innheimtur er . Skv. frv. er gert ráð fyrir að virðisaukaskatturinn yrði 21%. Með þeirri prósentu er skilað viðlíka fjárhæð og núverandi söluskattur ásamt söluskattsauka og orkujöfnunargjaldi sem samanlagt gerir 23,5%. Ég geri fremur ráð fyrir að þeir útreikningar sem hér eru séu réttir. Hitt vil ég minna á að ég hef grun um að til grundvallar þeirri tölu liggi það að virðisaukaskattur, ef upp yrði tekinn, leggist á í langtum fleiri tilvikum en samstaða mundi verða um. Ég lofaði því að tala ekki langt mál um þetta frv. Ég vil að síðustu leggja áherslu á að fjh.- og viðskn. vandi ekki síður til verka um þetta frv. en önnur sem hún fjallar um. Við skulum ekki gera hér breytingar breytinganna vegna, síður en svo. Við þurfum að athuga þetta mjög vel. Ég endurtek það sem ég sagði áðan: Ég er ekki í mínu máli að mæla gegn því í sjálfu sér að upp verði tekinn einhver slíkur skattur sem þetta frv. felur í sér. Ég vil aðeins leggja áherslu á að menn reyni eftir föngum að gera sér grein fyrir viðverandi efnahagsaðstæðum - og e.t.v. langvarandi, eftir atvikum góðar eða slæmar-og að við reynum að sníða þetta sem best eftir því hagkerfi og þeim aðstæðum sem við búum við hér heima.



Virðulegi forseti. Ég fagna framlagningu þessa frv., frv. til l. um virðisaukaskatt. Skattlagning er oft rædd á Atþingi og oft hefur virðisaukaskattur verið nefndur sem betra kerfi en það kerfi sem við nú notum, en menn hafa ekki treyst sér til að setja neitt á blað í þá veru. Nú hefur fjmrh. gert það og ber það vitni um röskleika hans og dugnað að gera það. Hins vegar tel ég að umfjöllun um þessa skattlagningu þurfi að vera mjög ítarleg. Ég lít svo á að þetta séu fyrst og fremst frumdrög, sem síðan verði skoðuð vandlega í fjh.- og viðskn., og þessu frv. verði breytt á þann hátt sem viðunandi telst. Hafa þarf í huga að hætta er á að þessi skattlagning raski ýmsum hlutum óeðlilega, einkum hvað varðar matvöruna, en ég er viss um að hægt er að finna leið til að komast hjá miklum erfiðleikum í þeim efnum. Við fyrstu sýn tel ég skattinn áætlaðan of háan, 21%. Þennan skatt á að innheimta af miklu fleiri þáttum en gert er með söluskatt og því tel ég að virðisaukaskattsprósentan gæti verið lægri. En það á eftir að koma í ljós. Öllum er vel kunnugt að söluskattssvik eru veruleg í þjóðfélaginu. Mætti herða þá skattheimtu mjög frá því sem nú er þó að seint verði það gert til fullnustu þannig að allt skili sér. Staðreyndin er sú að söluskatturinn er of hár og það er mikil freisting fyrir þá aðila sem þurfa að innheimta söluskattinn að svíkja hann undan. Því er það gert í stórum mæli. Það er svo með öll skattkerfi að tímans tönn vinnur á þeim og menn læra að spila á skattkerfið. Þess vegna eru uppi umræður um að breyta fyrirkomulagi nú. Ég tel einnig að samfara því að breyta um kerfi þurfi að huga að því að leggja niður tekjuskattinn sem er einn ranglátasti skattur sem innheimtur er í dag. Það raskar miklu líka, en þar eiga tryggingarnar að koma á móti að mínu mati. Ég leyfi mér að spyrja fjmrh. hvort ekki hafa verið hugað að því að skoða það mál í samhengi við þetta. Ég tel að tekjuskattskerfið hafi verið ágætt á sínum tíma og þjónað sínum tilgangi, en í dag er það úreltur skattur og ranglátur, vegna þess að það eru svo fjölmargir í þjóðfélaginu sem geta í raun ákveðið hversu háan tekjuskatt þeir greiða. Því þarf að breyta líka. Við umr. í fjh. og viðskn. verða þessi mál sjálfsagt skoðuð vandlega. Ég treysti því að fundinn verði viðunandi millivegur þar sem menn geta mæst. Og ég endurtek: ég fagna því að nú er í alvöru farið að huga að þessum breytingum sem geta verið til stórra bóta ef vel er að staðið. Jafnframt þarf í leiðinni að fella niður tekjuskattinn. Það þarf að nota það lag sem þessar breytingar hafa í för með sér. Þá er hægt að breyta fleiru til batnaðar, til réttlátara horfs en er í dag. Ég óska eftir að fjmrh. upplýsi okkur um það hvort einhverjar umr. hafi farið fram um þau mál.



Virðulegi forseti. Vegna fsp. hv. 6. landsk. þm. til mín um hvort rætt hafi verið um að leggja niður tekjuskatt þegar frv. það til virðisaukaskatts sem hér liggur fyrir var í smíðum, þá held ég að það hafi ekki verið rætt í þessu samhengi. Hitt er annað mál, að ef fjh.- og viðskn. getur komið með hugmyndir, sem gera okkur sjálfstæðismönnum kleift að standa við kosningaloforð okkar um að leggja niður tekjuskatt sem fyrst, þá fagna ég því. Það er verið að kanna hvaða leiðir við getum farið til þess að leggja niður tekjuskatt í áföngum. Spurningin var um það hvort það hefði verið kannað í þessu samhengi, við samningu þessa virðisaukaskattsfrv. En það var ekki gert svo ég viti til.



Ég fagna þessu svari hæstv. fjmrh. og bendi jafnframt á, fyrst hann nefndi kosningaloforð, að Alþfl. hefur haft það á stefnuskrá sinni lengi að afnema tekjuskatt. Treysti ég því að við fáum atfylgi sjálfstæðismanna til þess að gera svo. Við erum reiðubúnir til þess og ég tel að það megi ekki bíða lengi að svo verði gert. Ég geri mér grein fyrir að það verður sjálfsagt að gerast í áföngum, en það er, mikils virði að stíga fyrstu skrefin og hverfa frá því ófremdarástandi sem er í þessum málum í dag.