Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um fangelsi og fangavist á þskj. 415. Frv. um sama efni var lagt fram á síðasta þingi, en varð þá ekki útrætt. Frv. sem þá var rætt var samið af nefnd sem í sátu þau Bragi Jósepsson uppeldisfræðingur, Davíð Aðalsteinsson alþm., Hildigunnur Ólafsdóttir afbrotafræðingur, Jakob Havsteen lögfræðingur, Jósef Þorgeirsson fyrrv. alþm., Ólafur Þ. Þórðarson alþm. og Salome Þorkelsdóttir alþm. Þorsteinn A. Jónsson, deildarstjóri í dómsmrn., starfaði með nefndinni. Frv. nefndarinnar var á sl. hausti endurskoðað í dómsmrn. og ég legg það nú fram með nokkrum breytingum sem einkum felast í því að nú er gert ráð fyrir að á fót verði sett sérstök fangelsismálastofnun og einnig yrði veitt með þessari tillögu heimild til að deildaskipta fangelsum. Auk þess hafa verið gerðar nokkrar minni háttar breytingar frá hinu fyrra frv. og er þá tekið tillit til ábendinga sem borist hafa um málið. Í hv. er lagt til að sett verði í ein lög öll ákvæði um fangelsi og fangavist og komi hin nýju lög í stað laga um fangelsi og vinnuhæli nr. 38/1973 og fyrri ákvæða V. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem fjallar um fangavist. Að meginstefnu til hafa ákvæði um fangelsi verið í lögum um fangelsi og vinnuhæli, en þau atriði sem lögfest hafa verið um fangavist hafa verið í almennum hegningarlögum. Meginástæðan fyrir því að nú er lagt til að um framangreind atriði gildi ein lög er einkum sú að mörkin á milli laga um fangelsi og vinnuhæli og þeirra lagaákvæða sem eru í almennum hegningarlögum og fjalla um fangavist eru ekki skýr, auk þess sem nauðsynlegt þótti að gera tillögur um að lögfesta ýmis atriði sem varða fangavist og ekki þykja fara vel í almennum hegningarlögum. Frv. skiptist í fimm kafla. Í I. kaflanum er fjallað um stjórn og skipulag fangelsismála. Þar eru lagðar til veigamiklar skipulagsbreytingar á yfirstjórn fangelsismála og grundvallarstefnubreyting á gildandi lögum um fangelsi og vinnuhæli. Í 2. gr. frv. er lagt til að sett verði á stofn sérstök stofnun, fangelsismálastofnun, til þess að annast daglega yfirstjórn fangelsanna og fullnustu refsidóma, skilorðseftirlit og félagslega þjónustu við fanga svo og aðra sérhæfða þjónustu sem tengist fangavist. Þá mundi slík stofnun einnig sjá um framkvæmd á öðrum refsiúrræðum sem ákveðin kunna að vera í framtíðinni, svo sem um samfélagsþjónustu, en sérstök nefnd á vegum dómsmrn. vinnur nú að könnun á því hvort slík úrræði gætu hentað í vissum tilfellum hér á landi. Dagleg yfirstjórn fangelsismála og fullnusta refsidóma er nú í höndum dómsmrn. Skilorðseftirlit ríkisins sér hins vegar um eftirlit með þeim sem fá skilorðsbundna reynslulausn og náðun og þeim sem fá frestun ákæru. Verði þetta frv. að lögum yrði skilorðseftirlitið hluti af hinni nýju fangelsismálastofnun og teldi ég það vel farið að sá ágæti maður sem nú starfar að því fengi þar stuðning af samstarfi við aðra og tel ég að það mundi á allan hátt bæta þá framkvæmd. Félagslegri þjónustu við fanga er ekki nægilega sinnt eins og nú háttar og er brýnt að hún verði aukin og aðstoð við fanga umfram allt til að gerast virkir og heiðvirðir þjóðfélagsþegnar að lokinni afplánun. Með því að fela sérstakri stofnun yfirstjórn fangelsismála tel ég að þróun og umbætur í fangelsismálum geti orðið markvissari og það sama gildi um þjónustu við fanga. Auk þess kemst þá á skynsamlegri verkaskipting á sviði dómsmálanna þar sem fangelsismálastofnun sér um þau mál sem daglega koma upp og varða afplánun refsinga og stofnanarekstur í því sambandi, en dómsmrn. getur þá einbeitt sér að því að sinna skipulagsmálum og þróun réttarreglna á þessu sviði, en í kjölfar nýrrar löggjafar um fangelsismál þarf að semja og endurskoða allar reglugerðir um fangelsismál. Refsivörslu utan fangelsa hefur e.t.v. ekki verið nægur gaumur gefinn hér á landi, en hún hefur þróast mjög í nágrannalöndum okkar á síðari árum. Samfélagsþjónusta í stað fangelsis er ein tegund slíkrar refsivörslu og verði hún tekin upp hér á landi mundi framkvæmd hennar heyra undir fangelsismálastofnun eins og ég nefndi áðan. Nú hefur nýhafið störf nefnd, eins og ég nefndi fyrr, á vegum ráðuneytisins til að kanna hvort slíkt refsiúrræði bæti viðurlagakerfið hér á landi. Skv. 3. gr. frv. ákveður dómsmrh. staðsetningu, gerð og rekstrartilhögun í fangelsum. Gert er ráð fyrir tvenns konar fangelsum, þ.e. afplánunarfangelsum og gæsluvarðhaldsfangelsum. Hér er um stefnubreytingu að ræða frá gildandi lögum um fangelsi og vinnuhæli þar sem fallið er frá hugmyndinni um ríkisfangelsi, en þrátt fyrir að ákvæði þar að lútandi hafi verið í lögum frá árinu 1961 hefur þeirri hugmynd aldrei verið hrint í framkvæmd og á síðasta áratug eða lengur hafa ekki verið uppi ráðagerðir um að gera það, enda á sú hugmyndafræði, sem áformin um ríkisfangelsi byggist á, sér nú fáa formælendur. Í frv. er ekki gerð tillaga um það hvers konar fangelsishús verði byggð í framtíðinni, hvorki hvað varðar gerð, stærð eða staðsetningu. Rétt þykir að um þessi atriði ráði kröfur hvers tíma. Ekki þykir heldur rétt að lögfesta ákvæði um að byggja skuli tiltekin fangelsi eða að fangelsi skuli rekin á tilteknum stöðum svo sem nú er í lögum um fangelsi og vinnuhæli. Síðar í vetur hyggst ég leggja fyrir Alþingi skýrslu um húsakost fangelsanna og um næstu aðgerðir og áform í þeim efnum. Í þessu frv. eru ekki ákvæði um fangageymslur í tengslum við lögreglustöðvar eins og nú er í lögunum um fangelsi og vinnuhæli. Slíkar fangageymslur eru svo nátengdar löggæslustarfseminni sjálfri að ekki þykja efnisrök til að hafa ákvæði um þær í lögum um fangelsi og fangavist, enda heyrir rekstur þeirra, stjórn og fyrirkomulag eðli málsins samkvæmt undir lögreglustjóra á hverjum stað. Hins vegar er auðvitað ljóst að ýmislegt er náskylt hvað varðar þessar fangageymslur og fangelsi og vinnuhæli. Í 3. gr. frv. eru ákvæði um hverja megi vista í fangelsum og er í því sambandi rétt og skylt að nefna að í greininni er ekki að finna þá heimild, sem nú er lögfest í 1. mgr. 7. gr. laga um fangelsi og vinnuhæli, þess efnis að vista megi í fangelsum þá sem úrskurðaðir eru skv. framfærslulögum og lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga til þess að vinna af sér meðlag eða barnalífeyri. Slíkir menn hafa reyndar ekki verið vistaðir í fangelsum frá því á árinu 1970 eða þar um bil. Á árinu 1978 bárust nokkrir slíkir úrskurðir til fullnustu, en þegar á reyndi höfðu forsvarsmenn Innheimtustofnunar sveitarfélaga ekki hug á því að þeim yrði framfylgt, enda virðist slíkt skuldafangelsi tæpast í samræmi við samfélag nútímans. Nýlega kom til umræðu á Alþingi í fyrirspurnatíma öryggisgæsla ósakhæfra manna í fangelsum og vil ég ítreka það sjónarmið mitt að hún á ekki að viðgangast. Séu menn ekki hæfir til þess að þola refsingu fyrir alvarleg afbrot er að sjálfsögðu ekki rétt að vista þá í fangelsi engu að síður heldur á að vista þá á viðeigandi sjúkrastofnun. Í nýsamþykktum fjárlögum eru ætlaðar 250 þús. kr. á fjárlagalið heilbrmrn. til að undirbúa aðgerðir á sviði réttargeðlækninga. Dómsmrn. mun leggja nokkurt fé á móti til að standa straum af athugunum á því hvernig best er með þennan vanda að fara í samstarfi dómsmrn. og heilbrmrn. Ég hef rætt þetta mál við heilbrmrh. nýlega og munum við innan skamms nefna menn til þess að undirbúa þetta mál. Í II. kafla frv. er fjallað um starfsmenn fangelsismálastofnunar og fangelsi, þ.e. um embættisgengi yfirmanna og um það hver ráði þá til starfa. Auk þess eru þar ákvæði um það að fangaverðir megi ekki gera verkfall eða taka þátt í verkfallsboðun og um bætur þeim til handa vegna meiðsla og tjóna sem þeir kunna að verða fyrir við starf sitt og eru síðastgreindu ákvæðin óbreytt úr lögum sem sett voru í árslok 1986, en það voru lög nr. 81/1986. Í III. kafla frv. er fjallað um ýmis atriði varðandi fangavistina sjálfa og um grundvallaratriði varðandi réttarstöðu fanga. Þessi ákvæði eiga einungis við um þá sem dvelja í afplánunarfangelsum. Um réttarstöðu gæsluvarðhaldsfanganna er hins vegar fjallað í IX. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 74 1974. Í þessum kafla frv. er ekki gerður greinarmunur á réttarstöðu þeirra sem afplána varðhalds- og fangelsisrefsingu. Við gildistöku almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var refsivist þá skipt í tvo flokka að danskri fyrirmynd, þ.e. annars vegar varðhald og hins vegar fangelsi. Þessir tveir flokkar refsivistar leystu reyndar af hólmi flókna refsivistarflokkun eldri hegningarlaga frá árinu 1869. Í þeim lögum var refsivistinni fyrst skipt í tvo flokka, þ.e. hegningarvinnu og fangelsi. Hegningarvinnan skiptist síðan í tyftunarhúsvinnu og betrunarhúsvinnu, en fangelsi skiptist svo aftur í fernt, þ.e. einfalt fangelsi, fangelsi við venjulegt fangaviðurværi, fangelsi við vatn og brauð og ríkisfangelsi. Skiptingin í gildandi lögum er í raun og veru arfur frá þessum tíma og hefur ekki lengur neina merkingu. Í grg. með frv. til hegningarlaganna sem gildi tóku 1940 segir að með fangelsi sé samkvæmt þeim lögum nánast átt við hegningarvinnu og fangelsi við venjulegt fangaviðurværi. Hins vegar samsvari varðhald því sem áður hét einfalt fangelsi. Í framkvæmd hefur ekki verið gerður munur á þessum mismunandi stigum fangavistar hér á landi síðustu áratugi. Markmiðum um aðgreiningu fanga má betur ná með öðrum leiðum en því í hvers konar refsivist menn séu sendir og gerir frv. reyndar ráð fyrir nýju úrræði í því skyni því í 10. gr. er lagt til að heimild sé til þess að deildaskipta fangelsunum og tel ég tvímælalaust að þar sé um ákvæði að ræða sem með skynsamlegri framkvæmd geti leitt til mikilla endurbóta í fangelsismálum okkar. Verði frv. að lögum er síðan ætlunin að endurskoða almenn hegningarlög og sérrefsilög í þeim tilgangi að afnema varðhaldsrefsingu sem sérstakt stig refsivistar, enda hafa fangelsi og varðhald þróast til þess að verða sams konar refsiúrræði á síðari árum. Eins og fyrr er fram komið í máli mínu er í þessum kafla frv. fjallað um almenn atriði varðandi fullnustu refsivistardóma, um vinnu, nám og tómstundir fanga og um nokkur grundvallaratriði varðandi réttarstöðu þeirra, svo sem um heimsóknir, bréfaskipti og símtöl. Mörg þessara atriða eru nú lögfest, sérstaklega þau sem varða framkvæmd fullnustunnar og vinnu fanga og um önnur er nú fjallað í reglugerð. Rétt þykir að um grundvallarréttindi fanga séu skýr lagaákvæði. Ég tel ekki ástæðu til að rekja þessar greinar hverja fyrir sig heldur vil ég hér vekja athygli á nokkrum grundvallaratriðum. Í 13. og 14. gr. frv. er nám og vinna í fangavist lagt að jöfnu. Vinnuaðstaða fanga er því miður ekki viðunandi nú nema í einu fangelsi, þ.e. á Kvíabryggju. Í stærsta fangelsi landsins, að Litla-Hrauni, er einungis unnt að veita föngum vinnuaðstöðu í 3–4 stundir á dag og í öðrum fangelsum, svo sem Hegningarhúsinu hér við Skólavörðustíg, er alls engin vinnuaðstaða. Það hlýtur að vera eitt af forgangsverkefnum í fangelsismálum að bæta vinnuaðstöðu fanga og þá fyrst á Litla-Hrauni, en reynslan hefur víða sannað þá fornu kenningu að vinna sé mannbætandi. Í 15. gr. frv. er það nýmæli að þar er ákvæði um að föngum skuli séð fyrir aðstöðu til tómstundaiðkunar og líkamsþjálfunar. Núverandi aðstaða í þessum efnum er mjög bágborin og brýn nauðsyn að bæta þar úr, ekki síst með hliðsjón af því hversu mikinn tíma fangar hafa til að fylla jafnvel þótt 40 klukkustunda vinnuviku yrði haldið uppi. Varðandi það ákvæði í 15. gr. frv. að heimilt sé að leita á þeim sem heimsækja fanga er það að segja að þetta ákvæði er tilkomið af illri nauðsyn. Í fangelsum landsins er engin sérstök aðstaða til fyrir heimsóknir til fanganna og því fá gestir að fara inn á herbergi eða í klefa fangans sem heimsóttur er. Þetta ástand skapar mikil óþægindi í fangelsum og ákveðna hættu, m.a. hvað varðar möguleika á því að smygla inn í fangelsin t.d. fíkniefnum. Víðast hvar erlendis eru sérstök heimsóknaherbergi þar sem gestir hitta fanga, en einnig þar hefur reyndar reynst erfitt að girða fyrir smygl inn í fangelsi. Í IV. kafla frv. er fjallað um öryggi í fangelsum og agaviðurlög. Ákvæði 22.–24. gr. eru nýmæli í lögum, en í 25. og 26. gr. eru nokkru fyllri ákvæði en nú eru í gildi. Í 22. gr. eru ákvæði um að heimilt sé að gera áfengi, vímuefni og lyf upptæk sem fangi hefur við komu í fangelsi eða kæmist yfir meðan á fangavistinni stendur. Einnig er upptökuheimild fyrir aðra muni, svo sem fyrir muni sem fanginn kemst yfir í fangavistinni. Rökstuðningur fyrir heimild til að gera áfengi, lyf og vímuefni upptæk ætti að vera óþarfur. Þeir munir sem upptökuheimildin beinist að eru hlutir sem fanga, samföngum eða starfsmönnum gætu reynst hættulegir eða nota mætti til að strjúka úr fangelsinu eða til annarrar ólögmætrar starfsemi eða athafna í fangelsi. Ekki þykir tilefni til að hafa hér ákvæði um upptöku annarra muna, sem ástæða kann að vera til að banna notkun á í fangelsinu. En í greininni eru ákvæði um að muni megi taka í vörslu fangelsisstjóra og skila þeim þegar afplánun lýkur. Í 24. gr. eru ákvæði um að heimilt sé að taka blóð- og þvagsýni úr fanga. Tilgangur þessa ákvæðis er tvíþættur. Í fyrsta lagi þykir nauðsynlegt að unnt sé að ganga úr skugga um hvort fangi sé undir áhrifum áfengis eða lyfja og í öðru lagi eru margir fanganna áhættuhópur gagnvart alvarlegum smitsjúkdómum og er ástæða til þess að fylgjast náið með heilsufari þeirra, jafnvel gegn vilja þess er í hlut á ef svo ber undir. Í 26. gr. er fjallað um agaviðurlög. Ákvæðin eru að mestu óbreytt frá gildandi ákvæðum. Þó eru gerðar þær breytingar að heimilt sé að beita áminningu fyrir minni háttar afbrot, auk þess sem skilorðsbinda má ákvæði um agaviðurlög. Þá er einnig í greininni heimild til einangrunar vegna agabrota stytt úr 90 dögum í 60 daga. Í greininni eru loks ákvæði um það hvernig standa skuli að beitingu agaviðurlaga, en um það eru nú ákvæði í reglugerð um fangavist. Í V. kafla frv. eru ýmiss konar ákvæði almenns eðlis. 27. gr. er t.d. efnislega samhljóða 2. gr. laga nr. 26/1983 þar sem lögfest var ákvæði um að fresta skuli innheimtu opinberra gjalda hjá föngum um ákveðinn tíma og að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Þótt í sjálfu sér sé óeðlilegt að ákvæði um innheimtu opinberra gjalda séu í lögum um fangelsi og fangavist þótti ekki hjá því mega komast af lagatæknilegum ástæðum. Löggjöf um fangelsi og fangavist er eins konar rammalöggjöf sem fylla þarf út í með ýmsum reglugerðum og fyrirmælum. Í stað þess að fjalla um það við hverja einstaka grein frv. að um ákveðin atriði skuli sett reglugerð er í 30. gr. frv. valin sú einfalda leið að þar er tilgreint um hvað skuli setja reglur auk þess sem þar er almenn heimild til reglugerðarsetningar. Hæstv. forseti. Ég hef nú lýst þessu frv. í stuttu máli. Það er eins og ég rakti áður upphaflega samið af nefnd mætra manna, en í þann búning sem það birtist nú í þinginu komst það að lokinni vandlegri yfirferð í dómsmrn. Ég vil geta þess sérstaklega að Sigurgeir Jónsson, fyrrv. hæstaréttardómari, ritaði á sl. hausti blaðagrein þar sem hann færði fram nokkra gagnrýni á frv. eins og það var lagt fram á síðasta þingi. Í ráðuneytinu var farið yfir sjónarmið Sigurgeirs og áttu starfsmenn ráðuneytisins viðtöl við hann um þetta mái. Í frv. í þeirri gerð sem það er hér lagt fram og fyrir því mælt hefur verið tekið tillit til nokkurra ábendinga Sigurgeirs og legg ég það þannig fyrir þingdeildina. Ég legg á það áherslu að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi. Fangelsismál okkar eru ekki í því lagi sem þau ættu að vera og þetta frv. er þýðingarmikill áfangi í endurbótum fangelsismála þó fleira þurfi á eftir að koma. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn. og 2. umr.



Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi fagna því að þetta frv. hefur verið lagt hér fram. Í því koma fram mjög veigamiklar breytingar á þeim lögum sem nú eru í gildi, vægast sagt miklar breytingar út af því að þau lög, sem gilda um fangelsi og fangavist og hafa gilt síðan 1973, gerðu ráð fyrir því að hér yrði ríkisfangelsi og lögin eru byggð upp á þeirri forsendu og átti núverandi fyrirkomulag að leggjast af með því ríkisfangelsi sem átti að byggja við Geitháls. Eins og fram kom hjá hæstv. dómsmrh. hefur verið fallið frá þeirri byggingu, en hins vegar hefur ekkert verið gert í því að laga núverandi fangelsisaðstöðu. Það eru sömu fangelsin núna og voru þegar gömlu lögin voru sett, fyrir utan það að fangelsið á Akureyri hefur verið tekið í notkun, upphaflega sem kvennafangelsi en nú síðar sem fangelsi fyrir karlmenn. En það kemur margt gott fram í frv. sem hér hefur verið lagt fram og fagna ég því og þá sérstaklega að þar er gert ráð fyrir samræmdri stjórn fangelsismála og að hún verði í höndum fangelsismálastofnunar. En það er kannski eitt atriði varðandi fangelsismálastofnunina sem ég vildi spyrja dómsmrh. út í, hvort það er gert ráð fyrir því að fangelsismálastofnunin hafi með reynslulausn að gera og náðun á einn eða annan hátt eða hvort það verði áfram í höndum fullnustumatsnefndar. Ég byggi þetta aðallega á því að eins og staðan er núna hefur ekki skipt máli hvernig fangi hefur hagað sér í fangelsi, hvort hann hefur hagað sér vel eða illa. Það hefur ekki haft nein áhrif á veru hans í fangelsinu. Þetta tel ég mjög bagalegt út af því að inni í fangelsum, því miður, eru menn sem verður að mínu mati varla bjargað, en stór hluti eru menn sem hafa lent kannski af slysni á glapstigum og að mínu mati vel tekið þátt í samfélaginu á nýjan leik að fangelsisvistinni lokinni. En það sem ég ætlaði aðallega að ræða hér um er ekki beint varðandi þetta frv., ég hef lýst þeirri skoðun minni að ég fagna tilkomu þess og flestum meginatriðum sem í frv. eru, heldur hvort það standi til að einhverju leyti að bæta úr að því er varðar fangelsin sjálf, hvort í bígerð sé að koma á nýjum fangelsum er byggð verði sem fangelsi en ekki að breytt sé einhverju óhentugu húsnæði í fangageymslur. Þau fangelsi sem nú eru á Kvíabryggju og á Litla-Hrauni voru upphaflega reist í öðrum tilgangi en hýsa þar fanga. Á Akureyri er kannski fangelsið sama marki brennt og Hegningarhúsið, það átti að vera fangelsi til skammtímadvalar. Þessi atriði hef ég töluverðan áhuga á að fá að vita um, hvort það séu einhverjar breytingar í farvatninu eða þetta komi til með að breytast á næstu árum þó þess sé ekki krafist að það verði á þessu ári. Svo ég víki aftur að þessum fangelsum og reki hvernig þau eru og byrji þá fyrst á Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg, þá er þar yfirleitt viðkomustaður. Þar eru fangar frá tveimur vikum upp í 2–3 mánuði og jafnvel lengur, alveg upp í ár. Eftir því sem mér hefur skilist er þar ein kona sem hefur verið þar frá því í mars á síðasta ári. Þar er engin aðstaða til vinnu og annars er þarf til að stytta föngum dvölina á þessum óæskilegu stöðum. Á Akureyri er mjög líkt farið og vert að íhuga hvernig staðan hefur breyst á Akureyri. Þegar Akureyri var kvennafangelsi var mikið frjálsræði þar og kannski liður í jafnréttisbaráttunni að þá var kvenföngum heimilt að fara um helgar til Reykjavíkur og fengu að fara í kvikmyndahús og fara í innkaupaleiðangur eftir því sem mér hefur skilist. En síðan því var breytt í fangelsi fyrir karlmenn hefur þessi þjónusta öll verið afnumin og þeir sitja þarna inni eins og hverjir aðrir fangar á öðrum stofnunum. Það er sem sagt mjög lítil aðstaða þar eins og í Hegningarhúsinu fyrir vinnu eða tómstundaiðkun. A Kvíabryggju er staðan nokkuð góð eftir því sem ég best veit, en á Litla-Hrauni, eins og fram kom hjá hæstv. dómsmrh., er mörgu ábótavant, bæði er varðar húsakostinn og klefana, vinnu og annað er varðar vistunina. Ég mundi vilja, eins og ég rakti áðan, fá að vita hvort standi til að breyta þessum fangelsismálum. Ég er einn af þeim sem hafa trú á því að hægt sé að bæta menn í fangelsisvist. Að vísu hefur sú skoðun verið á undanhaldi. Fólk heldur að þetta séu menn sem verða ekki bættir, en af þeirri reynslu sem ég hef af þessum málum veit ég að þarna fara menn inn sem gætu vel spjarað sig í þjóðfélaginu og verið góðir þjóðfélagsþegnar, en því miður hafa menn farið þarna inn og komið verri út aftur. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að í frv. er heimild til leitar á föngum og þeim sem heimsækja fanga í fangelsum. Ég held að það sé mikil nauðsyn að slík heimild sé fyrir hendi. Ég þykist vita að tilkoma þessarar heimildar hafi verið sú að atvik kom upp á Litla-Hrauni sem síðan leiddi til þess að það hefur ekki verið talið heimilt að grípa til slíkra ráðstafana. Fíkniefni eru nefnilega að mínu viti eitt af því sem á ekki að fyrirfinnast í fangelsum. Ég hef mjög lúmskan grun um að það sé í fangelsum í dag. Hvað mikið get ég ekki sagt til um. Að því er varðar það að bæta menn sem í fangelsi koma, þá held ég að forsendan sé sú að aðhlynning sé góð, þ.e. vistarverur sem eru þannig að á móti þeim kemur einhver ylur sem vilja hjálpa þessum mönnum við að bæta sig. Vinna er einn stór þáttur í því og því fagna ég því, sem hæstv. dómsmrh. sagði, að það stæði til að auka þá vinnu sem nú er. Eins og fram kom í hans máli eru það þrír tímar sem fangar á Litla-Hrauni vinna á dag, einn og hálfur tími fyrir hádegið og einn og hálfur tími eftir hádegi. Ég hef þá trú að margir þeir menn sem koma inn í fangelsin geti bætt ráð sitt með slíkri meðferð. Þá vil ég í því sambandi minnast á 10. gr. laganna er varðar deildaskiptingu og fagna því sérstaklega að það skuli koma inn í lögin, en hins vegar get ég ekki séð hvernig það verður í núverandi fangelsum tekið upp. Á Litla-Hrauni hefur verið einhver mynd eða ómynd af deildaskiptingu þannig að fangar hafa beðið um að fara í einangrunarklefa svo að þeir þurfi ekki að vera með hinum föngunum. Þeim beiðnum hefur verið sinnt. Þessir einangrunarklefar eru í þeirri byggingu sem var reist þegar Guðmundar- og Geirfinnsmálið var uppi. Þetta eru ekki heppileg híbýli fyrir menn sem vilja bæta ráð sitt. En þetta virðist vera í mínum huga eini möguleikinn á því að hægt sé að koma upp deildafyrirkomulagi. Síðan er annað atriði hvernig á að velja í deildir og svo hvaða ávinning fangi hafi af því að fara í æðri deild. Ég vil leggja á það áherslu að hvað snertir þá sem hafa sýnt góða hegðun og fara í betri deild verði tekið tillit til þess sérstaklega þegar sótt er um reynslulausn eða náðun. En slíkt hefur ekki, eins og ég sagði fyrr í máli mínu, verið uppi á teningnum, að ég best veit og samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið, heldur hefur fullnustumatsnefndin meira litið á þann tíma sem viðkomandi hefur verið í fangelsinu en hvernig hann hefur hagað sér. Það væri kannski ágætt í þessari umræðu að spyrja þá líka hæstv. dómsmrh.: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í afbrotamálum yfir heildina? Hérna er aðeins verið að taka á einum þætti. Eftir því sem mér er kunnugt um er í flestum löndum ákveðin stefna sem heitir t.d. í Danmörku "kriminalpolitik". Þá er litið yfir allan ferilinn og þá frá rannsókn og alveg til loka, þangað til maðurinn er kannski orðinn nýtur þjóðfélagsþegn aftur. Eins og flestir vita er mikill seinagangur í þessum málum, því miður, varðandi rannsókn, ákæru og síðan dóm. Ég minnist þess þegar ég var í fyrri vinnu minni, það hefur verið seinni hluta árs 1986 eða um áramót, að ég var með mann sem var í gæsluvarðhaldi, og það er ekki búið að ákæra enn þá, en það er nokkuð viðamikið mál. Samt liggja upplýsingar allar á borðinu. Manni finnst með þennan mann að hann bíði í ofvæni og sé búinn að bíða núna í meira en ár eftir því hvað komi til með að gerast. Það má búast við því að eitt ár líði þangað til dómur falli í því máli. Hann er kannski búinn að bæta ráð sitt og þegar dómurinn fellur allt í einu er honum kippt út úr samfélaginu og allar aðstæður breyttar. Þess vegna mundi ég vilja fá upplýsingar núna um hvort það standi ekki til að eyða meiri peningum í þennan þátt í ríkiskerfinu og þykist raunar vita að ástæðan m. a. er sú að mannekla er og þá sérstaklega að það eru ekki borguð sæmileg laun hjá ríkinu fyrir þessa menn. Ég held að það vanti núna tvo fulltrúa hjá saksóknara og það hefur ekki tekist að ráða í þær stöður, en þetta eru yfirleitt stöður sem eru mjög eftirsóknarverðar erlendis. Það má ekki skella allri sökinni á kerfið eða mennina sem vinna í kerfinu. Það þarf að hugsa betur um "kriminal"pólitíkina og annað er varðar afbrotamál og fangelsismál, athuga hvaða markmiðum á að ná með slíku. Hingað til hafa varnaðaráhrifin verið alls ráðandi í kenningum varðandi afbrot og refsingu, bæði hin almennu og hin sérstöku, hin almennu að menn sjái á meðferðinni á þessum manni að það sé óhagstætt að brjóta lögin og hin sérstöku að kippa þeim manni sem brotlegur hefur verið gagnvart lögunum úr umferð svo að hann sé ekki skaðlegur öðrum. Það má kannski líka í þessu sambandi athuga það viðhorf sem hefur ríkt gagnvart afbrotamönnum. Það hefur í fjölmiðlum og í umræðu verið mjög neikvætt. Á þeim tíma sem mest var rætt um afbrot, það var þegar svokölluð meðferðarstefna var uppi og ríkisfangelsi, sem rætt var um hér áður, átti að byggja upp samkvæmt henni, var tilhneiging til að líta á afbrotahneigð sem sjúkdóm og fengu afbrotamenn þá alla vega ekki mjög slæmt orð á sig. Það má kannski velta líka fyrir sér muninum á sjúkdómi, t.d. alkóhólisma, og afbrotahneigð. Hér áður fyrr var litið á alkóhólisma sem mjög neikvæðan, en síðan skipt var um stefnu og litið á alkóhólisma sem sjúkdóm fær hann miklu jákvæðari ímynd í huga almennings. Þess vegna er líka spurningin með afbrotamennina að það verði breyting að því leyti til hjá fólki að það sjái að þetta eru ekki alslæmir menn. Eins og ég sagði áðan eru mörg tilvik þarna sem því miður verður ekki bjargað eða mjög erfitt að bjarga. Það er spurning um að líta á manninn sem slíkan en ekki afbrotið. Síðan er líka á það að líta að fangelsisvist og afbrot er afleiðing en ekki orsök. Þetta eru almennar hugleiðingar um fangelsi og refsivist. Þetta frv. er að nokkru leyti staðfesting á því sem hefur verið að þróast í fangelsismálum er varðar réttindi og skyldur fanga og finnst mér mjög vel að reglur sem gilt hafa skuli nú lögfestar og skýrar línur séu um hvers er rétturinn og hvers skyldurnar. Í frv. er gert ráð fyrir því varðandi afplánunarfangelsi að fellt verði niður "varðhald". Ég held að það sé afleiðing þess, sem gerst hefur, að á undanförnum árum hefur ekki verið gerður greinarmunur á þessu tvennu, fangelsi og varðhaldi. Hugsunin með varðhaldi var sú að það væri minni refsing og þeim föngum ætti að halda sér og stæði vistin yfirleitt í styttri tíma en fangelsun. Því var mjög oft beitt varðandi sérrefsilög, en fangelsun aftur á móti þegar um alvarlegri brot var að ræða. Ég held að rökin fyrir því að koma þessu í eitt séu aðallega þau að það hafa aldrei verið neinar skýrar reglur þarna á milli. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér fyndist eftirsjá í því að fella niður varðhald. Þar er um að ræða minni háttar brot og brot er ekki varða stór atriði í huga fólks. Þó að sjálfsögðu séu öll brot gegn reglum ríkisins alvarleg er þarna ekki um að ræða eins alvarleg brot og brot gegn hegningarlögum. Ég var búinn að lýsa því áðan að ég fagnaði fangelsismálastofnun, en það sem ég vildi fá að vita er hvernig hún kemur inn í gang mála varðandi reynslulausn og náðun, hver er hugsunin. Svo er annað atriði sem ég vildi vekja máls á og raunar kom hæstv. dómsmrh. inn á það. Það er varðandi öryggisgæsluna. Mig langar að spyrja: Hvað þýðir í 3. gr. "ef sérstakar ástæður krefjast er einnig heimilt að vista þar þá sem dæmdir eru í öryggisgæslu"? Hverjar þurfa þessar sérstakar ástæður að vera? Eru það þær ástæður að ríkið geti ekki komið þeim fyrir á öðrum stöðum eða er eitthvað annað sem býr þarna að baki? Í 8. gr. kemur fram að fangelsismálastofnun ákveður í hvaða fangelsum afplánun fer fram. Ég held að það þurfi að setja nokkuð ákveðnar reglur um þetta, þá eflaust nánar í grg., hvernig á að velja hver á að fara hvert. Ég var búinn að minnast á 10. gr. Ég tel að það sé til bóta. Og líka 13. gr. er varðar vinnuna. Síðan kemur seinni hlutinn af 13. gr. er varðar samfélagsþjónustuna. Þá þætti mér fróðlegt að fá að vita hver á að ráða því hvort maður á að sitja í fangelsi eða hvort hann eigi að stunda vinnu utan fangelsisveggjanna og þá ef dómur gengur um að maður lendi í fangelsi hvort það eigi að breyta þeim dómi. Er ágætt að fá svar við því. Það er líka annað sem kemur fram í 15. gr. Mig langar fyrir forvitni sakir að vita hvort það standi til að fullnægja þeirri grein, en þar segir: "Fanga skal séð fyrir aðstöðu til tómstundaiðkana og líkamsþjálfunar." Stendur þá til að hætta með Hegningarhúsið á Skólavörðustíg og Akureyrarfangelsið eða hvað á að gera? Sama er varðandi 16. gr. Þar segir: "Fangi skal vera einn í klefa." Það er á Litla-Hrauni einn í klefa, en það eru fleiri í klefa á Skólavörðustígnum. Í 17. gr., sem ég var búinn að fagna, er heimild til að leita á þeim sem heimsækja fanga. Á þessu stigi hef ég ekki meira um frv. að fjölyrða, en ég sit í þeirri nefnd sem fær þetta til meðferðar og vonast eftir því að við fáum gleggri upplýsingar og nánari um ýmis atriði er varða frv. En eitt gleymdist varðandi frv. og mig langar að spyrja hæstv. dómsmrh. um það að gefnu tilefni. Hann talaði um að taka blóð- og þvagsýni og minntist á smitsjúkdóma. Þá vil ég spyrja hann að því hvort hafi komið upp á Litla-Hrauni eða í fangelsum að fangar hafi verið haldnir eyðni og í framhaldi af því: Ef svo er, hvenær uppgötvaðist að fangar væru haldnir þessum sjúkdómi? Ég hef ekki fleira um þetta að segja, en ég hef beint ákveðnum spurningum til dómsmrh. og ef ég þekki hann rétt gefur hann mér greinargóð svör. En ég vil að lokum fagna þessu frv. og mun líta á það mjög jákvæðum augum.



Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja umræður um frv. Ég vildi aðeins koma hér og fagna því sérstaklega að það hefur nú verið endurflutt, en eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra var frv. flutt á síðasta þingi en var þá ekki afgreitt. Það hefur einnig komið fram að ég var einn af þeim nefndarmönnum sem var falið að gera heildarúttekt á fangelsismálum og endurskoða lög og reglur þar að lútandi og þetta frv. er einmitt samið á grundvelli starfs þeirrar nefndar. Þegar nefndin var að störfum heimsótti hún flest fangelsi í landinu, Litla-Hraun, Kvíabryggju, Hegningarhúsið, Síðumúla og Bitru, og við reyndum að kynna okkur eins vel og kostur var hvernig aðstaðan var í fangelsum hér á landi og hver aðbúnaður fanga var. Við ræddum að sjálfsögðu bæði við fangaverði, hittum fanga og áttum fundi með fulltrúum þeirra þar sem þeir komu á framfæri við okkur því sem þeim lá á hjarta. Ég tel að það hafi verið mjög gagnlegt fyrir nefndina að fá þessa aðstöðu til að kynnast stöðu þessara mála með þessum hætti. Jafnframt áttum við fundi með fulltrúum Verndar, sem eins og kunnugt er hafa unnið mikið starf í þágu fanga eða fangahjálpar, og fulltrúa Skilorðseftirlits ríkisins og fanga svo að eitthvað sé nefnt. Niðurstaða okkar eftir að hafa heimsótt fangelsin var sú að við töldum að starfsfólk í fangelsum ynni sín verk af stakri samviskusemi og jafnvel betur en hægt væri að ætlast til miðað við viðkomandi aðstæður og fyrirkomulag í fangelsunum. En eins og fram hefur komið er viðurkennt að aðstaða í fangelsum hér á landi er langt frá því að vera eins og hún ætti að vera eða eins og kröfurnar ættu að vera. Við, eins og ég sagði, ræddum við ýmsa aðila sem hafa með þessi mál að gera og kom mjög skýrt fram hjá þeim öllum að endurhæfing fanga hlýtur að vera grundvallaratriði í öllum refsimálum og að fangar verði nýtari þjóðfélagsþegnar að lokinni refsivist, með hvaða hætti sem hún svo hefur verið, og þannig verði t.d. endurhæfingin að byrja í fangelsunum sjálfum. Þar er aðgerðarleysið eitt stærsta vandamálið. Vinna í fangelsi skiptir miklu máli og þessi vinna þarf að vera eins fjölbreytileg og mögulegt er og vera arðbær. Þá kom það líka skýrt fram að það að gefa föngum kost á skóla eða að mennta sig, hvort sem þar er um að ræða starfsmenntun eða þá aðra menntun, sé mjög þýðingarmikið og jákvætt. Það kemur fram í 2. gr. frv. í 5. lið um hlutverk fangelsismálastofnunar, sem er nýtt ákvæði miðað við fyrra frv., og ég tel eftir því sem ég get best séð að það hljóti að vera til bóta, að sjá á um að í fangelsum sé veitt sérhæfð þjónusta, svo sem heilbrigðisþjónusta, prestsþjónusta o.s.frv. Kannski á það ekki beint heima undir þessum lið, en mig langaði að spyrja hvernig væri hugsað það hlutverk sem Vernd hefur haft og ég held að allir viðurkenni nú að sé til mikilla bóta, hvernig hlutverk þess félags sé hugsað í framtíðinni. Nú voru menn sammála um það, a.m.k. þeir starfsmenn sem hafa sinnt málum Verndar og hins vegar Skilorðseftirlitið, að þó að þetta gæti skarast eitthvað hefur verið þarna mjög góð samvinna á milli. Það þarf að vera bein skilgreining á hlutverkum þessara aðila, annars vegar Verndar og hins vegar Skilorðseftirlitsins. Það kom fram í umræðum innan nefndarinnar að þetta þyrfti að vera á hreinu því að það ætti ekki bara að byggjast á þeim einstaklingum sem starfa hverju sinni. Ég veit ekki hvort það er ástæða fyrir mig að fjalla miklu meira um þetta. Ég vildi aðeins koma þessum hugleiðingum á framfæri og láta það koma fram að nefndin sem vann þetta verk á sínum tíma reyndi að kynna sér sem best stöðu þessara mála og ekki síst með því að heimsækja fangelsin. Segja má að það hafi verið lífsreynsla út af fyrir sig og væri kannski hverjum manni hollt að gera það. En mig langar til þess líka, af því að hæstv. ráðherra minntist á samfélagsþjónustuna og fsp. mína sem ég bar upp fyrir hann fyrir stuttu hér á hv. Alþingi, ég held að það hafi verið í lok nóvember, að geta þess að þá kom fram að hann hafði nýlega skipað þá nefnd sem var samþykkt skv. þáltill., sem ég var einn af flm. að, um að skipa nefnd til að kanna hvort endurgjaldslaus vinnuþjónusta í þágu samfélagsins geti við ákveðnar aðstæður komið í stað afplánunardóma í fangelsi. Mig langar að spyrja hvort það sé vitað hvenær sú nefnd muni ljúka störfum og hvort niðurstöður hennar gætu hugsanlega komið inn í umfjöllun um frv. í hv. allshn. Að öðru leyti vil ég endurtaka þakkir mínar fyrir að frv. er nú komið fram. Ég ætta ekki að fjalla frekar um það því ég á sæti í nefndinni og hef því tækifæri til að koma athugasemdum á framfæri á þeim vettvangi.



Hæstv. forseti. Ég fagna fram komnu frv. um fangelsismál. Virðist það í flestum greinum vera til bóta. Ég hafði hugsað mér að leggja fyrir nokkrar spurningar, örfáar. Það kemur fram í 10. gr. að nú verði heimilt að fangelsi skiptist í deildir. Mig langar að vita hvaða hugmyndir eru uppi um deildaskiptingu. Það kom fram í máli hæstv. dómsmrh. að fyrirhugaðar eru úrbætur hvað varðar geðsjúka afbrotamenn. Ég fullyrði að meðferð á því fólki hefur verið skelfileg í gegnum tíðina og fagna ég því ef fyrirhugað er að gera úrbætur í meðferð þess fólks. Þá á ég reyndar við að því sé ekki troðið í fangelsi heldur sé leitast við að lækna þann sjúkdóm sem þetta fólk er ***haldið, en sagan segir okkur að það hefur gersamlega verið vanrækt þrátt fyrir samþykktir, þrátt fyrir lagafyrirmæli og hvað eina. Geðsjúkir afbrotamenn hafa mætt afgangi og búið við skelfilegar aðstæður. Það er fullyrt í mín eyru að 80–90% af þeim sem vistaðir eru í fangelsum séu þar vegna vandamála er lúta að áfengi eða vímuefni. Það má vera að það sé of há tala, en það er fullyrt í mín eyru og jafnvel er því haldið fram að margir gisti fangelsi sem ekki einu sinni viti hvort þeir hafa framið afbrot eða ekki sem mun vera afleiðing af áfengis- eða vímuefnaneyslu. Það gefur tilefni til að spyrja hvort ekki verði tekið á þeim málum, áfengisvandamálum fanga, vímuefnavandamálum fanga, hvort ekki verði til deild sem lýtur að þeim vandamálum þar sem hugað verði að því að bæta fólk, koma fólki frá þessum vanda, því dæmin sýna, reynsla okkar Íslendinga sýnir að það er hægt að gera kraftaverk í þessum málum. Þau hafa gerst og munu gerast ef vel verður að þessum málum búið, en svo hefur ekki verið gert til þessa, ekki nægjanlega að mínu mati, og væri fróðlegt að vita hvar þessi mál eru á vegi stödd, hvort eitthvert samband eða samráð er við SÁÁ t.d. eða þá aðra aðila sem hafa sinnt þessum málum undanfarin ár. Þá langar mig til að vita hvort það viðgengst enn sem ég komst að fyrir nokkrum árum. Dæmi: Piltur nokkur hafði verið dæmdur í sex mánaða fangelsi vegna afbrots. Hann var einhleypur. Að tæpum fjórum árum liðnum kemur tilkynning um að hann skuli afplána dóminn í fangelsi. Þá var hann fjölskyldumaður og hafði eignast börn. Aðstæður eru gerbreyttar, maðurinn allt annar, umhverfið annað. Þessi tilkynning olli miklum vandræðum og erfiðleikum. Ég vona að svona sé málum ekki háttað enn í dag, en ef svo er er mikið tilefni til að breyta því. Ég fagna á ný þeim umbótum sem fyrirhugaðar eru í frv. Það var að heyra á dómsmrh. að hann hefur hugsun nútímamanns hvað varðar þennan málaflokk og fagna ég því.



Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingdeildarmönnum fyrir þeirra undirtektir og athugasemdir við frv. Ég hygg gott til samstarfs við þá og aðra þm. um framgang þessa máls og treysti þá að málið fái vandaða meðferð í allshn. þessarar hv. deildar og veit að þar verður málinu sinnt af alúð. En ég vildi líka leggja það inn strax í upphafi að þetta mál tefjist nú ekki úr hófi fram í meðförum þingsins þótt það eigi að fá vandaða meðferð því að það er vissulega þörf á að færa ákvæði um fangelsismál og fangavist til nútímahorfs til að tryggja rétta framkvæmd þessara mála, réttarstöðu þeirra sem við fangelsin starfa og fanganna sem í þeim þurfa að dveljast. Ég vildi víkja fyrst nokkrum orðum að því sem kom fram í máli hv. 11. þm. Reykv. Guðmundar Ágústssonar og vildi þakka honum stuðning við frv. og margar gagnlegar athugasemdir. En ég hlýt þó að gera við það vissa athugasemd, sem hann sagði að ekkert hafi verið gert til þess að laga núverandi fangelsisaðstöðu upp á síðkastið. Það er vissulega rétt að þarna hefur ríkt mikil kyrrstaða um áratug eða svo. Ég vildi minna á enn að í fjárlögum fyrir árið 1988, sem Alþingi samþykkti, er í fyrsta sinn í langan tíma samþykkt fjárveiting til að reka nýtt fangelsi, fangelsi við Kópavogsbraut 17, sem fyrst og fremst er ætlað fyrir kvenfanga. Það er að vísu rétt að það er ekki byggt sérstaklega til þessara þarfa, en þykir henta vel til þeirra og gæti gefið færi á að sinna sumum af þeim sérþörfum sem ég veit að hv. 11. þm. Reykv. eins og ég ber mjög fyrir brjósti að sinnt verði. En ég mun víkja að því nokkrum orðum á eftir þegar ég kem að því að ræða hvað kunni að verða fram undan hvað varðar húsakost fangelsanna, áform og úrbætur. Hv. 11. þm. Reykv. spurði í fyrsta lagi hvort fangelsismálastofnun mundi fara með reynslulausn og náðun fanga eftir að hún væri orðin að veruleika, ef frv. yrði samþykkt, og hvert yrði hlutverk fullnustumatsnefndar og tengsl fangelsismálastofnunar og fullnustumatsnefndar hvað varðar afplánun. Ég vil gera það alveg skýrt að ég hef ekki í huga að fullnustumatsnefnd hætti störfum, alls ekki. Hins vegar verður samstarf hennar og fangelsismálastofnunar ákaflega mikilvægt. Ég geri þó ráð fyrir að fangelsismálastofnun og forstöðumaður hennar verði þar með einn helsti ráðgjafi fullnustumatsnefndar og ég tek undir það með hv. 11. þm. Reykv. að hegðun fanga í fangelsinu og viðleitni sem hann þar kann að hafa sýnt til að bæta ráð sitt á að mínum dómi að hafa áhrif á hvort reynslulausn skuli veitt eða ekki. Þá kem ég að annarri spurningu hv. 11. þm. Reykv. en hún snerist um: Hvað er það sem til stendur að gera? Hann fór ítarlega yfir ástand núverandi fangahúsa, bæði í Reykjavík og annars staðar. Ég geri ekki athugasemdir við þá lýsingu sem þar kom fram. Hún er rétt. Að Skólavörðustíg og á Akureyri er ekki aðstaða til þess að fangar geti notið útiveru eða stundað vinnu svo vit sé í. Úr því þarf að bæta. Ég geri ráð fyrir, eins og kom fram í framsöguræðu minni, að gefa þinginu skýrslu um húsakost fangelsanna og ástand húsanna, þarfir og hugmyndir um hvernig úr þessu megi leysa, en eins og kom líka skýrt fram í mínu máli geri ég ekki ráð fyrir að leggja þar fram áform um að byggja stórt nýtt fangelsi þótt ég vilji segja það skýrt að ég tel þörf fyrir að byggja gæsluvarðhaldsfangelsi í Reykjavík. Ég tel mikla þörf fyrir að bæta húsakostinn að Litla-Hrauni. Ég hef í huga stækkun að Kvíabryggju, þó þannig að þar njóti sín áfram þeir kostir sem fylgja því að reka tiltölulega fámenna stofnun sem gerir kleift að sinna högum hvers og eins sem þar verður að dveljast. Ég er sem sagt með lausnir í huga sem svari þörfum tímans hverju sinni og þegar þessi skýrsla verður fram komin vonast ég til þess að undirstaða fáist fyrir skipulegri fjárveitingar til þessa málaflokks á næstu árum. Ég held að þetta sé hyggilegri leið en sú að samþykkja með lögum að byggja skuli stofnun svo og svo á ákveðnum stöðum. Ég vil líka hlýða mjög á starfsmenn fangelsanna í þessu efni, þá sem fyrir þeim standa á degi hverjum. Það hef ég reyndar þegar gert og hugsa mér að gera enn betur þegar fram í sækir og að sjálfsögðu er líka nauðsynlegt að kynnast vandlega viðhorfum fanganna sem þarna dveljast. Ég er ánægður með að hv. 11. þm. Reykv. tók undir þá skoðun að það sé nauðsyn - þótt ill sé - að setja ákvæði til að heimila leit vegna fíkniefna. Það er ekki tilviljun að þetta er í frv. eins og hann nefndi réttilega. Því miður þarf að hafa þessa heimild algerlega ótvíræða því það er vágestur í fangelsunum eins og víðar í þjóðfélaginu, sem við verðum að verjast með öllum tiltækum ráðum, sem er ásókn fíkniefnanna í líf og heilsu fólks og því miður er það rétt, eins og fram hefur komið í máli þeirra sem hér hafa talað auk mín, að fíkniefnin eru algeng í hópi afbrotamanna. Það er líka ástæða til að nefna, af því að það hafa nefnt bæði hv. 11. þm. Reykv. og 9. þm. Reykn. í sínu máli, að deildaskiptingin er á þessu stigi ekki bundin í frv. Ég tel það ekki hyggilegt því að það er ekki hægt að sjá fyrir nákvæmlega hvaða viðmiðanir séu þar bestar. En í mínum huga er það fyrst og fremst tvennt sem þar kemur til álita: Í fyrsta lagi að gefa þeim mönnum kost á, sem standa sig vel, sýna framför, stunda vinnu eða nám, halda sig frá óhollum efnum, að þeir færist í betri stað í fangelsinu og að slík framför hafi áhrif á reynslulausn, hugsanlega á þeirra leyfi og samgang við fólk utan fangelsis. I öðru lagi er svo það, sem hv. 9. þm. Reykn. kom inn á, að deildaskiptingin eigi að taka mið af þeim veruleika sem við horfumst í augu við, sem eru fíkniefnin, bæði innan og utan veggja fangelsanna, þó ég vilji ekki gera svo mikið úr því sem hann gerði, hv. 9. þm. Reykn., að í fangelsunum að því væru brögð að þar væru menn sem vissu ekki af því, væru í vímu allan tímann, ef ég legg út það sem sagt var. Ég óttast nú, því miður, að flestir þeirra viti fullvel af því að þeir gista fangelsin. En það dregur ekkert úr því að það er mikil þörf á að reyna að beita deildaskiptingu til að halda aðgreindum þeim mönnum sem vilja og sýna að þeir séu að reyna að losa sig við fjanda þann. En það er ekkert auðvelt og það er alveg rétt ábending, sem kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv., að til að geta skipt í deildir þurfum við húsakost sem er að einhverju leyti öðruvísi en sá sem nú er. Dæmið sem hann nefndi, að fangar á Litla-Hrauni færu í einangrun eða öryggisfangelsi ef þeir óskuðu eftir því að vera lausir við félagsskap annarra, er ekki heppileg lausn. Hins vegar er þetta öryggisfangelsi, úr því að 11. þm. Reykv. nefndi það, annað dæmi um nýtt hús á þeim tíma sem liðinn er frá því að lögin um ríkisfangelsi voru sett.  En hins vegar er það nú alls ekki mín meining að mæla því bót sem er. Hið rétta er að í þessum efnum hefur verið mikil kyrrstaða og þetta mikilvæga svið hefur því miður ekki fengið viðhlítandi aðhygli eða fjárveitingar frá löggjafanum. Ég ætlaði að fara örfáum orðum um það sem hv. 11. þm. Reykv. innti eftir og varðar stefnu ríkisstjórnarinnar í afbrotamálum almennt, það sem hann vildi nefna "kriminalpolitik" og óskaði eftir því að litið yrði yfir allan ferilinn frá rannsókn, ákæru, til dóms og afplánunar og þess, sem ég tel nú ekki síður mikilvægt, hvernig þeim sem þolað hefur refsivist gengur að komast út í þjóðfélagið aftur sem nýtir menn að lokinni afplánun. Þetta nefndi hv. 11. þm. Reykv. ekki, en ég veit að hann telur það eins og ég kannski mikilvægasta þrepið í þessum ferli. Ég get fullvissað hv. ræðumann um að það er minn vilji og ríkisstjórnarinnar að einmitt verði litið á dómsmálin og refsimálin í þessu víðtæka samhengi. Ég vildi líka leyfa mér að benda á að nú er unnið að umbótum á mörgum sviðum dómsmálanna. Bæði á sviði dómstóla þar sem í undirbúningi er dómstólafrumvarp, á sviði meðferðar einkamála og á sviði meðferðar opinberra mála. Allt er þetta til þess hugsað að koma í veg fyrir óþarfar tafir í dómskerfinu, tafir sem valdið geta persónulegum vandkvæðum og jafnvel harmleikjum, eins og hv. 9. þm. Reykn. kom inn á í sínu máli og reyndar hv. 11. þm. Reykv. líka. Því miður eru brögð að því, sem báðir nefndu, að menn þola sína dóma eftir að langt er um liðið frá því að brotið var framið og jafnvel að dómur gekk og við aðrar aðstæður. Það þarf að reyna að koma í veg fyrir þetta. Ég tel að sú samræming á afplánun sem fólst í því að afplánun fangelsisdóma var færð til dómsmrn. á sínum tíma og nú enn frekar með því að fela þetta þeirri stofnun, sem hér er kölluð fangelsismálastofnun, muni einmitt geta stuðlað að skjótari meðferð, þ.e. skjótari afplánun og betra samræmi í fullnustu refsidóma. Þetta kemur þó ekki fyrir margt eða mikið ef dómsmálagangurinn sjálfur er hægur og ómarkviss. Úr því þarf að bæta á sínum stað og að því er líka unnið. Ég endurtek að ábendingar hv. 11. þm. Reykv. eru vel þegnar. Ég skil þær þeim skilningi, sem fram hefur gengið af mínum orðum. Það þarf einmitt að skoða fangelsismálin í þessu samhengi. En það verður ekki allt sagt í einni og sömu prédikun. Það ætla ég heldur ekki að reyna en sný mér að ýmsu öðru sem fram kom í máli 11. þm. Reykv. og annarra sem hér hafa talað. Ég vildi þá svara því beint, sem til mín var beint, að það munu ekki vera dæmi um að fangi í íslensku fangelsi hafi reynst smitaður af eyðni svo mér sé kunnugt. Um það var spurt vegna þeirrar heimildar sem þetta lagafrv. felur í sér til að taka blóð- og þvagsýni úr föngum. Ef ég svo vík að beinum ábendingum og athugasemdum hv. 11. þm. Reykv. við einstakar frvgr. vildi ég fyrst víkja að því sem hann nefndi varðandi 3. gr., en þar segir að ef sérstakar ástæður krefja er einnig heimilt að vista þar þá sem dæmdir eru í öryggisgæslu, þ.e. í fangelsum. Þar vildi ég segja að þær sérstöku ástæður sem þarna er til vísað varða að sjálfsögðu ekki persónu þess manns sem ósakhæfur hefur verið úrskurðaður heldur eingöngu það neyðarúrræði að það kunni að þurfa að hýsa slíka menn í fangelsum ef ekki er um neina aðra lausn að ræða. Þetta er þó eingöngu neyðarúrræði frá hálfu hins opinbera, en varðar ekki aðstæður þess ólánssama ósakhæfa manns sem um er að tefla hverju sinni. Ég vona að þetta svari spurningu hv. 11. þm. Reykv. En ég drap á það í mínu máli að á fjárlögum þessa árs væri vísir að fjárveitingu til að undirbúa hvernig best sé að haga meðferð á öryggisgæslu ósakhæfra manna. Ég vildi þá víkja að öðru atriðinu sem hv. 9. þm. Reykn. kom að í sínu máli. Það er sannarlega þörf á úrbótum vegna geðsjúkra afbrotamanna. Þetta eru tvenns konar mál. Annars vegar menn sem ósakhæfir eru sakir geðveiki og eiga ekki að vera í fangelsum. Það er gert alveg skýrt í frv. sem áður var ekki skýrt og reyndar var gert ráð fyrir sjúkradeildum í ríkisfangelsinu. Það er ekki í tillögu minni nokkurs staðar. Hitt málið er svo hvernig fara skuli með þá menn sem veilir verða á geði í fangelsi eða í fangavistinni. Þeir eiga að sjálfsögðu að njóta sjúkraþjónustu ef þeir verða fyrir slíkri hremmingu. Þeim eins og öðrum mönnum getur orðið meint af þessum völdum og það þarf þá að leita þar réttra læknisráða. Þetta eru verkefni sem ég vil og mun beita mér fyrir að finna farsælar lausnir á í samráði við heilbrmrh. og eins og ég vék að í fyrri ræðu minni hef ég þegar lagt að því nokkur drög. Auðvitað er langt frá því að hægt sé að lofa þarna fullkomnum lausnum. En þó hlýtur okkar velferðarríki að stefna að því að sinna eins og best má verða þessu ólánssama fólki. Ég ætlaði svo að drepa á það sem sagt var um ákvæði 13. gr. um hver skuli ákveða beitingu annarra refsiúrræða skv. þeirri grein. Þar ætlaði ég að segja að það mun fyrst og fremst verða tillöguefni fullnustumatsnefndar til dómsmrh. eins og ég lít á þetta mál. Það er hins vegar mjög mikilvægt að forstöðumaður þeirrar stofnunar, sem daglega sér um fangann sem í hlut á, eigi orð í málinu og skilorðseftirlitið ef svo háttar. Einmitt fangelsismálastofnunin á að geta sameinað þessar upplýsingar og ráðgjöf og þar með orðið ráðgjafi fullnustumatsnefndar í þessum málum. En þetta á eingöngu við það sem er í 13. gr. frv. en ekki um hugsanleg ný refsiúrræði eins og samfélagsþjónustuna. Ég vildi þó segja það skýrt að ég tel það sjálfsagt að fara skuli á sama hátt með það því í vissum skilningi má líta á hugsanlega samfélagsþjónustu án launa í stað fangavistar sem eins konar millistig á milli skilorðsbundins dóms og óskilorðsbundins fangelsis. Þetta er að vísu bara einn flötur á því máli, en flötur, sem kann að skipta máli í framtíðinni. Á málinu eru fleiri hliðar sem ég ætla ekki að nefna. Sumar gætu þó tengst því sem allir ræðumenn hafa nokkuð nefnt og það er þegar hið refsiverða athæfi tengist áfengissýki eða vímuefnum, fíkniefnanautn. Það er vissulega þörf á að skipuleggja hvernig við þeim vanda skuli snúist í fangelsunum. Ég vildi nefna, vegna þess sem fram kom í máli hv. 9. þm. Reykn., að samstarf við SÁÁ og AA-samtökin er reglulegt og gagnlegt frá sjónarmiði fangelsanna. SÁÁ-menn og AA-menn koma í heimsóknir í fangelsin, sérstaklega til Litla-Hrauns. Það er ekki mjög mikið um að fangarnir notfæri sér þessa fúslega framboðnu þjónustu, en það sem er í þá átt er að sjálfsögðu af hinu góða. Það samstarf má styrkja, en þó tel ég nauðsynlegt að af opinberri hálfu verði vegna þeirra sem í fangelsum eru hugsað fyrir því hvort hægt sé að skipuleggja meðferðarþjónustu vegna vandamála af þessu tagi betur en gert hefur verið í tengslum við fangelsin. Meira treysti ég mér ekki til að segja um þetta og vona að ég hafi þá svarað því sem fram kom í máli þeirra hv. 11. þm. Reykv. og hv. 9. þm. Reykn., en ætla þá að lokum að víkja nokkrum orðum að því sem kom fram hjá hv. 6. þm. Reykn. Ég vildi þá byrja á að þakka henni sérstaklega og öðrum nefndarmönnum, sem drögin lögðu að þessu frv., fyrir vel unnin störf. Ég þakka henni líka þau orð sem hún lét hér falla um frv. í þeirri gerð sem það er nú og sérstaklega að hún skuli taka undir þá breytingu á yfirstjórn fangelsanna sem felst í tillögunni um fangelsismálastofnun. Ég skildi hennar orð einnig þannig að hún styddi þá megintillögu um breytta skipan í innri málefnum fangelsanna sem felst í hinu nýja frv. sem er tillagan um heimild til deildaskiptingar. Hv. 6. þm. Reykn. vék í sínu máli að nefnd sem skipuð var á sl. hausti til að kanna hvort samfélagsþjónusta án launa geti komið til greina sem refsiúrræði hér á landi eða við íslenskar aðstæður í stað fangavistar. Ég get því miður ekki spáð um það hvenær störfum nefndarinnar ljúki og ekki um það hvort ávöxtur af hennar starfi geti lagst á borð með öðrum gögnum þessa máls hjá allshn. þegar hún fer að fjalla um það. Ég vildi segja það sem praktíska ábendingu að ég teldi heppilegra að kveðja formann nefndarinnar og nefndarmenn til fundar með allshn. þegar allshn. hefur sín störf fremur en bíða eftir nefndarskýrslunni því ég á ekki von á að unnt verði að leggja hana fram á þeim tíma sem ég geri mér vonir um að nefndarmeðferðin taki á þessu mikilvæga máli og lýk ég þar með minni ræðu.



Hæstv. forseti. Ég tel nauðsynlegt að leiðrétta misskilning sem ég tel að hafi komið fram hjá hæstv. dómsmrh. Ég ræddi um fíkniefnaneyslu og áfengisneyslu um leið og minntist á að mér hafi verið sagt og áætlað væri að 80–90% af þeim sem væru í fangelsum væru þar vegna þeirra vandamála sem tengdust vímu- og áfengisneyslu, þ.e. utan fangelsanna. Óminnishegrinn, sem oft gerir vart við sig þegar menn eru í þessu ástandi, gerir það að verkum að oft vita menn ekki hvað þeir gjöra. Það er fullyrt í mín eyru að einhverjir gisti fangelsin sem einmitt hafi framið sín afbrot í þvílíku ástandi og sýnir það hversu skelfileg aðstaða þeirra einstaklinga er. Ég þakka þau svör sem komu fram hjá hæstv. dómsmrh. og ítreka að ég tel afar mikils virði að gert sé betur í málefnum geðsjúkra fanga og þeirra sem eiga við áfengis- og vímuefnavandamál að stríða og tel ég reyndar nauðsynlegt að skipuleg meðferðarþjónusta fari fram, ráðuneytið hafi frumkvæði í þessum efnum þannig að mönnum verði hjálpað til að komast frá því ástandi sem neyslu vímuefna fylgir.



Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. dómsmrh. fyrir greinargóð svör við fsp. mínum áðan, en það eru nokkur atriði sem ég vildi undir lok þessarar umræðu minnast á. Hann sagði að ég hefði sagt áðan að ekkert hafi verið gert í þessum málum og það er rétt. Þá átti ég ekki við hvað verður gert og raunar vissi ég að það stæði til að setja á stofn kvennafangelsi í Kópavogi, hafði fengið upplýsingar frá hæstv. dómsmrh. um það áður. En ég verð í framhaldi af þessu að segja að frá því að öryggisálman á Litla-Hrauni var reist, og það var í kjölfar, eins og ég minntist á áðan, svokallaðs Guðmundar- og Geirfinnsmáls, hefur lítið eða ekkert verið gert í að bæta fangelsin nema það að reist var á síðasta ári, að mig minnir, aðstaða fyrir forstjóra fangelsisins á Litla-Hrauni, skrifstofa. Er það ekki rétt? Það er alla vega ekki hægt að merkja að nokkuð hafi verið gert í þessu. En ég fagna því að sjálfsögðu og veit að hugur hæstv. dómsmrh. er góður í þessum málum og hann hefur sýnt það á þingi að hann ætlar að vinna að þessum málum á næstu árum. Það er meira en sagt verður um forvera hans í starfi. Ég er ekki meðmæltur því að byggt verði stórt fangelsi. Ég held einmitt að litlu fangelsin séu líklegri til að ná árangri. Það hefur sýnt sig um fangelsið á Kvíabryggju að þeir sem þar gista hafa skilað sér miklu betur út í þjóðfélagið en þeir sem koma af Litla-Hrauni. Kannski er hluti af skýringunni sá að það eru valdir þangað menn sem ekki eru hættulegir umhverfi sínu og sem ekki hafa drýgt mjög alvarleg brot. Ég vil að það komi skýrt fram að ég er ekki að mælast til þess að það verði byggt stórt fangelsi og þaðan af síður að byggt verði það fangelsi sem sagt er fyrir um í gömlu lögunum um ríkisfangelsi. En ein af mínum spurningum var varðandi heildarstefnu í afbrotamálum, "kriminalpolitik" á dönsku. Ég veit ekki hvernig á að þýða það á íslensku. Ég minntist á að þetta ætti að vera frá því að rannsókn byrjar og þangað til maðurinn megi teljast nýtur þjóðfélagsþegn og allt þar á milli og ekki síður það sem gerist eftir að afplánun lýkur. Oft og tíðum er það einmitt stærsti þátturinn í því að maðurinn lendi ekki út á sömu braut aftur. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér mun vera 60% endurkoma í fangelsi. Ég held að það nái til allra fangelsa. Það er mjög stórt hlutfall og segir manni að ef á að gera eitthvað í þessum málum megi byrja á að athuga þá fanga sem nú eru þar. Ef það eru 60% líkur á að fangi sem fer út lendi í afbrotum aftur og það eru innan við 500 sem gista þar mætti taka þá til betri meðferðar en hingað til. Sú spurning um eyðni sem ég setti fram var að gefnu tilefni þegar hæstv. dómsmrh. minntist á að það þyrfti að vera heimild í lögunum til blóðtöku og slíks. Þessi kvittur hefur komist á kreik og hef ég ekki neinar beinar upplýsingar um það, en það var fullyrt í mín eyru að svo væri. Það kom í Ijós, að vísu eftir að afplánun hafði lokið, að einhver fanginn hefði verið haldinn þessum sjúkdómi. En ég get ekki fullyrt neitt um það. En ég ítreka það, sem ég sagði áðan, að ég held að frv. sé til mikilla bóta og í flestum atriðum er ég sammála því og vona að þetta mál verði tekið sem fyrst fyrir í allshn., þar sem ég á sæti, og lýsi því yfir að ég mun stuðla að því að frv. verði samþykkt hafi ég eitthvað um það að segja.



Hæstv. forseti. Örfá orð vegna þessara síðari ræðna hv. 9. þm. Reykn. og 11. þm. Reykv. Það má vera, hæstv. forseti, að í orðaskiptum okkar áðan hafi gætt nokkurrar ónákvæmni, en ég get fullvissað hv. 9. þm. Reykn. um að milli mín og hans er enginn skoðanamunur um kjarna málsins, nefnilega þörfina á því að taka fíkniefna- og vímuefnavandann í fangelsunum og utan þeirra föstum tökum og hitt að huga vel að því hvernig okkar vonandi mannúðlega þjóðfélag býr að því ólánssama fólki sem hv. 9. þm. Reykn. gerði að umtalsefni áðan, nefnilega geðsjúkum mönnum sem þurfa að sæta öryggisgæslu og þeim sem geðveikir verða í fangavist. Þar er enginn munur á mínum skoðunum og þeim sem hv. 9. þm. Reykn. lýsti svo vel í sinni fyrri ræðu. Hv. 11. þm. Reykv. ítrekaði skoðanir sínar um hvernig standa ætti að uppbyggingu fangelsanna og ég fagna því að hann skuli ítreka þá skoðun að það sé hyggilegra að byggja á frekar smáum einingum og fámennum fangelsisstöðum en stórum. Ég er honum algerlega sammála um þetta. Hann ræddi líka afbrotamálastefnuna ef nota mætti það orð á íslensku yfir það sem hann gerði að umtalsefni. Það er vissulega rétt að með bættri félagslegri þjónustu og ráðgjöf við þá sem í fangelsum lenda, ekki síst þegar athugað er hversu há endurkomutíðnin er í fangelsin, megi bæta ástandið almennt talað, en það er náttúrlega veigamikill þáttur í stefnu samfélagsins gegn afbrotum að reyna að koma í veg fyrir þau, að girða fyrir þau verk sem valda fangelsun manna. Það er mikilvægur hlekkur í þessari keðju sem hv. 11. þm. Reykv. nefndi ekki, þ.e. varnir gegn afbrotum, en ég veit að það er ekki af því að hann vilji vanrækja hann. Þetta er uppeldismál og ég held að það sé rétt skoðun að það uppeldi geti byrjað í fangelsunum og það sé ekki vonlaust verk þótt erfitt sé.



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. þessu sem er fylgifrv. með frv. til l. um fangelsi og fangavist og deildin hefur nýlokið við að ræða í 1. umr. Eins og fram kemur í grg. með frv. er frv. beinlínis flutt í tilefni af þeirri fyrirhuguðu breytingu að gert er ráð fyrir að fangelsismálastofnun annist fullnustu refsidóma. Það er því eðlilegt að dómarnir berist beint til þeirrar stofnunar í stað dómsmrn. eins og nú er gert ráð fyrir í 179. og 189. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 74/1974. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. þessu sem er fylgifrv. með frv. til l. um fangelsi og fangavist og deildin hefur nýlokið við að ræða í 1. umr. Eins og fram kemur í grg. með frv. er frv. beinlínis flutt í tilefni af þeirri fyrirhuguðu breytingu að gert er ráð fyrir að fangelsismálastofnun annist fullnustu refsidóma. Það er því eðlilegt að dómarnir berist beint til þeirrar stofnunar í stað dómsmrn. eins og nú er gert ráð fyrir í 179. og 189. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 74/1974. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.