Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Guðmundsson Eins og háttv. dm. muna, varð nokkur ágreiningur við 2. umr. þessa máls hér í d. um vegabréfin. Var því haldið fram af hálfu hæstv.forsrh. og fleiri hv.þm., að vafasamt væri, hvort hægt væri að fyrirskipa, að ferðamenn hefðu vegbréf, ef orðið „vegabréf“ væri strikað út úr 2. gr. frv., eins og gert var. Til þess að ráða bót á þessu, þá hefir allshn. komið fram með brtt. á þskj. 140, þar sem það er tekið fram, að ráðh. sé heimilt að ákveða, hvort og hvenær ferðamenn skuli hafa vegabréf. N. væntir þess fastlega, að allir hv. dm. geti sætt sig við brtt. þessa og samþ. hana.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Á þskj. 138 hefi ég leyft mér að flytja þrjár brtt. við frv. Ég hafði í raun og veru ætlað mér að koma fram með þær í allshn., en svo stóð á í gær, að fundur féll niður í n. - Þrátt fyrir það sá ég ekki annað fært en að bera þær hér fram í þd., án þess að hafa borið mig saman við samnm. mína. Ég veit ekki um afstöðu þeirra allra, en við suma þeirra hefi ég þó rætt um brtt., og hafa þeir lýst sig samþykka þeim. Fyrsta brtt. er fólgin í því, að heimilað er að ganga frá og afgreiða till. á Alþingi án þess að atkvæðagreiðsla þurfi að fara fram um þær með handauppréttingu, þegar sýnilegt er, að ekki hefir orðið neinn meiningamunur um þær. Í 47. gr. þeirra þingskapa, er nú gilda, eru nokkur ákvæði um þetta, en mér þótti ástæða til, að þau yrðu gerð nokkru fyllri, og taldi ég þá sérstaklega praktiskt, að ekki þyrfti að greiða atkv. með handauppréttingu um hverja smávegis brtt., t. d. við fjárl., sem vitanlegt er, að allir muni vera sammála um. En að sjálfsögðu geta allir þm. krafizt atkvgr. með handauppréttingu um hvaða till. sem er. Slík afgreiðsla á einstökum till., sem hér er stungið upp á í brtt. minni, er algeng á þingum í öðrum löndum, að það er ekki látin fara fram formleg atkvgr. um till., sem enginn ágreiningur hefir komið fram um. Önnur brtt. mín snertir ákvæði um útvarpsumræður frá Alþingi. Hún er fram komin út af aths. hv. 2. landsk., er hann bar hér fram við umr., um að þm., sem væru utan flokka, fengju að taka þátt í þeim. Ég hefi því stungið upp á að þm., sem væri utan flokka, fengi þar ræðutíma, en þó aldrei meira en helming af þeim tíma, sem hver einstakur þingflokkur hefir til umráða við þessar umræður. Og til þess að koma í veg fyrir of mikla tímaeyðslu, ef utanflokkaþm. eru fleiri en einn, þá hefi ég sett þau takmörk, að samanlagt mættu þeir aldrei hafa meiri ræðutíma en hver einstakur þingflokkur. Með þessu móti er fyrir það byggt, að utanflokkaþm. geti samtals fengið lengri ræðutíma í útvarpsumræðum en einn þingflokkur, og finnst mér það sanngjarnt. Hv. 2. landsk. gerði glögga grein fyrir þessu við 2. umr., og sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það. - Loks kem ég að 3. brtt., en hún er aðeins leiðrétting, því að eins og orðalagið er á 37. gr., fékk hún vart staðizt, eftir að búið var að gera þær breytingar á frv., sem samþ. voru við 2. umr. - Ég skal svo aðeins endurtaka það, sem ég sagði í upphafi, að þessar brtt. eru fluttar af mér einum, af því að mér vannst ekki tími til að bera mig saman við meðnm. mína í allshn., og vænti ég að ekki verði verulegur ágreiningur um þær. Ennfremur skal ég geta þess að hvorki ég né meðnm. mínir hafa fengið aðstöðu til að athuga brtt.hv.þm. Borgf. á þskj. 139, enda verður ekkert um þær sagt frá hálfu allshn. fyrr en hv.flm. hefir gert grein fyrir þeim.

*Pétur Ottesen: Það urðu endalok þessa máls á síðasta þingi, að það var þá dregið til baka með það fyrir augum, að unnið yrði að því á milli þinga að fá samkomulag milli þingflokka um þau atriði frv., sem þá var mestur ágreiningur um. Nú var því lýst yfir af hv.flm., 1. þm. Árn., við 1. umr. málsins, að úr þessu samstarfi flokkanna um frv. hefði ekkert orðið. En hinsvegar hefir í hv.allshn. orðið samkomulag á milli fulltrúa stjórnarflokkanna og fulltrúa Sjálfstfl. um sum af þeim ágreiningsatriðum, er deilt var um á síðasta þingi. Þó eru enn eftir nokkur atriði í frv., sem sjálfstæðismenn telja, að rekist á ákvæði stjskr.; um þessi atriði hefir því ekki náðst samkomulag við fulltrúa Sjálfstfl., hvorki í allshn. eða í þd. Þessi skoðun Sjálfstfl. var mjög vel og ljóslega rökstudd við 2. umr. af hv. 8. landsk. og hv. 3. þm. Reykv. Ágreiningurinn er byggður á því, að einstök ákvæði þessa frv. samrýmast ekki ákvæðum stjskr.; t. d. ákvörðun frv. um, að þeir þm., sem sitja hjá við atkvgr., geti talizt greiða atkvæði eða taka þátt í atkvgr. Hv. l.þm. Árn. vill skýra þetta þannig, að þeir, sem sitja hjá við atkvgr., skuli teljast þátttakendur í atkvgr. - Það er nú sennilegt, að skilningur sjálfstæðismanna á þessu atriði, eins og hann kom fram við 2. umr., verði ofurliði borinn, og að þetta frv. verði knúð fram, enda þótt þetta atriði sé í fullu ósamræmi við stjskr. En þó að þessu sé sleppt, þá get ég ekki betur séð en að á öðrum vettvangi í frv. hv. 1. þm. Árn. sé einnig skýlaust stjórnarskrárbrot. Það er í 10. gr. frv., eins og það var upphaflega, en nú í 16. gr., eins og það var afgr. við 2. umr. Í 16. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þá er Alþingi, sem nú segir, skipar eina málstofu, þarf til þess, að gerð verði fullnaðarályktun um mál, meira en helmingur þm. að vera á fundi og eiga þátt í atkvgr.“ En í 40. gr.stjskr. segir svo um þetta: „Þegar Alþingi skipar eina málstofu, þarf meira en helmingur þm. úr hvorri þingd. að vera á fundi“ o. s. frv. Mér virðist, að í 16. gr. frv. sé því gersamlega brotið í bág við þessi ummæli stjskr. Og auk þess er hér einnig brotið í bág við núgildandi þingsköp; því að þar stendur í 26. gr., að í sameinuðu Alþingi „þurfi meira en helmingur þm. úr hvorri þingd. að vera á fundi“ til þess, að fullnaðarákvörðun verði tekin um mál. Við nánari athugun á þessu máli sé ég, að þetta hefir skolazt til í sérprentun þeirri, sem gerð hefir verið af þingsköpum Alþingis, því að hún inniheldur sama orðalag og hv. 1. þm. Árn. hefir tekið upp í frv. sitt. En þetta er algerlega gagnstætt ákvæði stjskr. og núgildandi lögum um þingsköp, eins og þau eru birt í stjórnartíðindunum. Ég hefi þess vegna flutt brtt. um það að inn í þessa frvgr. verði tekið samskonar ákvæði eins og er í núgildandi þingsköpum, og sem er í samræmi við ákvæðin í 40. gr.stjskr., og það leiðir vitanlega af sjálfu sér, að það verður að samræma stjskr. og þingsköpin að þessu leyti, þar sem þetta ákvæði er alveg skýlaust og getur ekki valdið neinum ágreiningi. Þá hefi ég ennfremur flutt litla brtt. við 24. gr. þessa frv., um það, að felld verði burt úr 3. málsl. fyrri efnisgr. orðin: „meira en“, sem mér virðist vera alveg ofaukið í þessu sambandi, og sé bara hortittur í málinu, sem getur ef til vill raskað réttri hugsun; en þegar þessi orð eru felld burt, þá verður málsl. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Eigi má þó, meðan nokkur þm. kveður sér hljóðs, takmarka ræðutíma við nokkra umr. svo að hún standi skemur en 3 klukkustundir alls.“ Ég hefi ekki flutt fleiri brtt. við þetta frv.; ég er samþykkur þeim brtt., sem hér liggja fyrir, að öðru leyti en því, sem kom fram í ágreiningi þeim, sem sjálfstæðismenn hafa gert að því leyti, að þeir álíta ekki, að sú breyt., sem gerð er með frv. á atkvgr., samræmist ákvæðum stjskr. um sama efni, auk þess sem þeir álíta, að af þeirri breyt. geti líka leitt ýmislegt, sem sé ekki heppilegt eða rétt að ýta undir, en af því að það mál er orðið svo þrautrætt, þá sé ég ekki ástæðu til að fara frekar út í það. Til viðbótar þessu vil ég þó minnast á það ákvæði þessa frv., sem gerir ráð fyrir, að lagt verði í hendur forseta, mikið meira en verið hefir, vald yfir umr. á Alþingi, þannig að hann hefir það mjög mikið á sínu valdi, að vísu innan vissra takmarka, hvernig umræðum skuli hagað að ýmsu leyti, og getur skorið þær niður ýmist með ákvörðun um það fyrir fram eða á hvaða stigi máls, sem er, svo að hann hefir umr. yfirleitt mjög mikið á valdi sínu. Um þetta atriði varð þó samkomulag í n., enda fengust ýmsar lagfæringar á frv. Samkv. frv. átti t. d. skerðing á umr. ekki að neinu leyti að ná til ráðh.; þeir áttu að hafa óskertan umræðurétt, þótt umræðuréttur þm. væri skertur; innan n. fékkst samkomulag um það, að það sama skyldi gilda um þá í þessu efni eins og um aðra þdm., og er það vitanlega spor í rétta átt, að það skuli hafa tekizt að fá þetta atriði lagfært. En ég vil benda á það, að ef slíkt vald er í höndum harðdrægs forseta, sem vitanlega er skipaður af meiri hl. Alþingis og hefir þess vegna hin pólitísku ráð yfir gangi mála á Alþingi miklu meira í sinni hendi heldur en áður var, þá hefir forseti mjög mikið vald í þessu efni, ef hann vill beita því. Ég vil vekja athygli hv.þdm. á því, að þótt slíkt vald hafi komizt í hendur forseta í þingum nágrannaþjóðanna, t. d. í Danmörku, Noregi og ef til vill í Svíþjóð, þá er þar allt öðru máli að gegna vegna þess, að forsetarnir þar eru valdir með allt öðrum hætti heldur en hér; hér er það svo, að það er meirihlutavaldið á Alþingi, sem ræður því algerlega á hverjum tíma, hver skipar forsetasæti, en í þessum löndum, sem ég nefndi, er farið eftir stjórnmálaflokkum þeim, sem sæti eiga á þinginu, án tillits til meirihlutavaldsins, og í Danmörku, ætla ég, að þessu sé þannig háttað, að aðalforsetinn er valinn af stærsta þingflokknum, en hann þarf vitanlega ekki að vera ráðandi þingflokkur. Eftir þessari reglu yrði þetta þannig hjá okkur, að Sjálfstfl. ætti að skipa fyrsta forseta. Þegar tekið er tillit til þess, að minnihluta flokkum á Alþingi er mjög mikill styrkur í því að eiga mann í forsetastól, þá liggur það í augum uppi, að völd hans má ekki miða við völd forsetanna í nágrannaþingunum, því að kosning þeirra byggist á allt öðrum grundvelli heldur en kosning á forsetum Alþingis, eins og ég minntist á áðan. Ég vil benda á þetta atriði í sambandi við það, að það getur komið á daginn, að það sé ekki áhættulaust fyrir minni hl. á þingi í hvert skipti að hafa lagt eins mikið vald í hendur forseta og gert er með þessari breytingu, nema því aðeins að sú breyting fylgi í kjölfarið, að allir flokkar þingsins fái að ráða einhverju um það í sameiningu, hverjir verði skipaðir forsetar. Það er sýnilegt, að þetta frv. gengur fram, og það er óneitanlega margt í því, sem stefnir til bættrar skipunar frá því, sem nú er, enda kemur þetta fram sem afleiðing af þeim breyt., sem gerðar hafa verið á ýmsum lögum, og það er því ekki annað, sem skilur í þessum málum, en það sem ég gerði grein fyrir við 2. umr., og það, sem ég hefi nú bent á í þessu sambandi.

*Hannes Jónsson: Ég hafði ekki ástæðu til þess að taka þátt í umræðum um þetta mál, þegar það var til 2. umr., en ég veitti því strax eftirtekt, að breyt. sú, sem gerð er á þingsköpunum með 5. gr. frv., nær ekki þeim tilgangi, sem ég býst við, að ætlazt sé til með því að gera þessa hreyfingu á þingsköpunum. Samkvæmt ákvæðum 5. gr. er það skýlaust fram tekið, að hver flokkur eigi að tilnefna jafnmarga menn til Ed. eins og hann hefir atkvæðamagn til í þinginu; þetta er skýlaust tekið fram; það er ekkert talað um það t. d., að tveir flokkar geti sameinazt og fullnægt í sameiningu hlutdeild sinni í skipun Ed.; um þetta stendur ekkert í ákvæðum gr., heldur er einungis miðað við hvern flokk út af fyrir sig. Ég gæti fært augljóst dæmi fyrir því, að svo gæti verið háttað um skipun þingsins, að ósamræmi það, sem á að sneiða hjá um skipun deildarinnar, yrði jafnáberandi eftir sem áður. En það þarf ekki einu sinni til. Við getum tekið þingið, eins og það er nú skipað, sem dæmi. Ég vil spyrja: Hversu marga menn ætti hver núverandi þingflokkur að senda upp í Ed., ef kosning færi fram til þeirrar deildar t. d. í dag? Framsfl. gæti sent 5 menn og fengi 3 atkv. á hvern kosinn mann, jafnaðarmenn fengju 3 menn kosna og 31/3 atkv. á hvern og Sjálfstfl. gæti tilnefnt 7 menn og fengi þá 26/7 atkv. á hvern mann; þá eru komnir 15 menn í d., og vantar þá einn mann í hana, svo að hún geti talizt fullskipuð. Hver á að tilnefna hann? Ef Framsfl. bætir við sig einum manni, svo að þeir verði 6, þá fá þeir 2½ atkv. á mann; ef jafnaðarmenn bæta við sig einum, þá hafa þeir líka 2½ atkv. á hvern fulltrúa, og ef sjálfstæðismenn senda einn til í Ed., þá hafa þeir einnig 2½ atkv. á hvern sinna manna. Útkoman verður því sú, að þessir flokkar standa allir jafnt að vígi með útnefningu 16. mannsins. Hvernig á að fara að í þessu efni? Það er ekki hægt að fara öðruvísi að samkvæmt orðalagi gr. en að láta hlutkesti ráða því, hvaða flokkur skuli senda 16. manninn til Ed., en þá gæti svo farið, að þeim tilgangi frv. yrði ekki náð, að meiri hl. þingsins hefði meiri hl. í Ed.; hlutkestið gæti t. d. fallið þannig, að Sjálfstfl. fengi að tilnefna l6. manninn, svo að hann ætti 8 menn alls í Ed. Ekki er þetta frv. nú betur hugsað en svo, að á því er svona stórt gat frá þeim, sem hafa undirbúið það, áður en það var lagt fyrir þingið, og hv.þd. gengur þannig frá frv. við 2. umr., að þetta gat helzt. Nú þykir mér ekki óráðlegt fyrir þá hv.n., sem hefir málið til meðferðar, að hún fái málinu frestað til frekari athugunar á því, svo að hún geti troðið í götin, sem á því eru. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 138 undir tölul. 2 vil ég segja það, að ég teldi sanngjarnt, að réttur utanflokkaþm. til þátttöku í útvarpsumræðum væri á nokkurn annan veg en hér er ætlazt til. Ég skal náttúrlega ekki mæla á móti því, að utanflokkamenn hafi rétt til þátttöku í útvarpsumræðum, en mér finnst réttast að haga þessu þannig, að hver utanflokkaþm. hafi rétt á móts við hvern þingflokk, deilt með þeirri tölu utanflokkaþm., sem sæti eiga á þingi. Þetta er sú eina rétta leið, og fullkomlega réttmæt gagnvart þessum mönnum, því að samkvæmt till.hv. 1. landsk. er gert ráð fyrir því, að enginn einn utanflokkaþm. fái meiri tíma en til hálfs á við heilan flokk, en hinsvegar gæti svo farið, að tveir eða fleiri utanflokkaþm. hefðu það ólíkar skoðanir, að þeir yrðu engu bættari hver út af fyrir sig, þótt þeir fengju að nafninu til allir í sameiningu rétt til þátttöku í útvarpsumræðum á við heilan flokk. Þetta ákvæði í brtt.hv. 1. landsk., held ég, að beri að skilja þannig, að ef utanflokkamennirnir eru t. d. 3, þá eigi þeir hver um sig að fá 1/3 af ræðutíma þeim, sem þeim er öllum skammtaður í sameiningu, en ekki t. d. einn af þeim helming ræðutímans og hinir tveir 1/4 af honum; en um þetta atriði er samt ekkert tekið fram beinlínis, svo að ég tel hyggilegra að ákveða greinilega fyrirfram, hvernig skipta skuli umræðutímanum á milli utanflokkamanna. Það getur líka oft komið fyrir, að sumir utanflokkamenn séu stuðningsmenn stj., en aðrir aftur andstæðingar hennar; í því tilfelli þyrfti að vera fyrirfram ákveðið, hvernig ætti að skipta ræðutímanum á milli utanflokkamannanna; það gæti t. d. komið til mála að skipta honum þannig, að þeir, sem eru utan flokka, fengju að taka þátt í útvarpsumræðum á þann veg, að þeir sem eru stuðningsmenn stj. fengju helming af ræðutímanum á móts við heilan flokk, og andstæðingarnir hinn helminginn. Mér sýnist ástæða til þess að athuga þetta nokkuð nánar, og vildi ég því vænta þess, að hv.n. tæki þetta mál til nánari athugunar, ef umr. verður frestað, sem mér sýnist varla unnt að komast hjá, svo að hægt sé að fá í 5. gr. frv. skýlaust ákvæði til þess að ná því takmarki, sem mér virðist vera stefnt að með þessari gr.

*Garðar Þorsteinsson: Ég vil taka undir það, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, að réttast væri, að umræðunum um þetta mál yrði frestað, málið tekið af dagskrá og lagt fyrir allshn. á ný til athugunar. Við 2. umr. kom hv. 2. landsk. fram með þá till., að tekið yrði meira tillit til utanflokkamanna á þingi, þannig að þeir hefðu sama rétt og flokkur, jafnvel til þess að taka þátt í útvarpsumræðum; hv. 1. landsk., sem þá var frsm. meiri hl. allshn., lofaði að athuga þetta og leggja það fyrir n., en í stað þess að gera eins og hann hafði lofað, hleypur hann til og ber fram brtt. í þá átt að tryggja utanflokkamönnum þennan rétt, og jafnvel meiri rétt en hv. 2. landsk. hafði nokkurn tíma látið sig dreyma um, að hann gæti fengið. Ég vil ekki taka afstöðu til þessa máls núna vegna þess, að þetta atriði liggur nú nýtt fyrir og hefir ekki verið rætt innan Sjálfstfl., en hinsvegar get ég sagt það frá mínu eigin sjónarmiði, að mér finnst óeðlilegt að víkka þessa heimild frekar en gert er ráð fyrir í frv. sjálfu, en þar er ætlazt til þess, að utanflokkamenn fái málfrelsi í útvarpsumræðum með leyfi forseta, sem mundi væntanlega eiga að skiljast þannig, að þingflokkarnir kæmu sér saman um það, hvernig þessu skyldi hagað. Eins og ég sagði áðan, hefði mér fundizt viðkunnanlegt, að hv. 1. landsk. hefði staðið við orð sín og lagt þetta mál fyrir n. í stað þess að hlaupa til og bera fram till. um þetta atriði; auðvitað kemur hann þar fram sem þm., en mér finnst það litlu skipta. Viðvíkjandi till. frá hv.þm. Borgf. vil ég taka það fram, að ég er henni samþykkur; það er rétt, að orðin „úr hvorri deild“ eru í samræmi við stjskr. Að því, er það atriði snertir, að fá mann kosinn til Ed., ef sæti losnar þar, þá finnst mér það út af fyrir sig byggjast á misskilningi hjá hv.þm. V.-Húnv., að það sé óeðlilegt, að hlutkesti sé látið ráða úrslitum, ef svo fer, að tveir flokkar eiga jafnan rétt á útnefningu mannsins að því, er þingmannatölu snertir. Vitanlega verður sú hending að ráða í þessu tilfelli sem öðrum, þegar hlutkesti er viðhaft.

Er flokkum óheimilt að bera fram sameiginlegan lista?

. Eftir ákvæðum gr. ætti það að vera. Annars má nú benda á það í þessu sambandi, að þessi hæstv. stj., sem nú situr, hefir tórt aðeins fyrir þá sök, að hlutkestið varð henni hliðhollt. Eins og hv. 3. þm. Reykv. hefir bent á, er ákvæði þessarar gr., sem hér um ræðir, ekki nógu ýtarlegt, og geri ég ráð fyrir, að fram komi brtt. um það efni. Viðvíkjandi brtt.hv. 1. landsk. um utanflokkaþingmenn skal ég taka það fram, að mér finnst of langt gengið í þessari brtt.; þetta segi ég frá eigin brjósti en ekki í nafni flokks míns; ég fæ ekki séð, að utanflokkamenn eigi að hafa jafnan rétt í þessu efni og flokkarnir, og heldur ekki að hálfu, en auk þess hefi ég verið að velta því fyrir mér, hversvegna hv. 2. landsk. hefir komið fram með þessa till.; ég veit ekki, hvort því veldur hans meðfædda réttlætistilfinning, til þess að veita þeim útskúfuðu rétt, því að naumast geta eiginhagsmunir þar ráðið, þar sem hv.þm. er að sjálfs sín sögn ekki utan flokka, heldur hinn eini sanni bændaflokksmaður.

*Jörundur Brynjólfsson: Ég get verið allri hv.allshn. þakklátur fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli, en sérstaklega þó hv. meiri hl. hennar, sem fallizt hefir á öll höfuðatriði frv., og einnig hv. minni hl. fyrir að fallast á mörg helztu atriðin. Það er aðeins eitt atriði, sem hv. minni hl. hefir ekki getað fallizt á, og er það viðvíkjandi því, hverjar skyldur hv.þm. hafa gagnvart atkvgr. á þingi. Hv. 8. landsk. sagði við 2. umr., að hann gæti fallizt á mörg ákvæði frv., og taldi þau til bóta, enda efast ég ekki um það, að hver viti borinn maður, sem nokkra þekkingu hefir á þessum efnum, geti verið sammála okkur um þau atriði. Því undarlegra þótti mér, þegar hv.þm. sagði, að einhver annar tilgangur væri með þessu frv. heldur en sá að reyna að ráða bót á því, sem miður fer í þessu efni, og það gott, sem frv. hefði í sér fólgið, væri ekki flutt með það fyrir augum að gera bætur á þingsköpum og löggjöf í þessu efni. Ég veit ekki, hvernig hv.þm. fer að finna þetta út úr þessu máli, og þykir það harla einkennilegt. Hitt þykir mér leiðinlegt, að andstæðingar þessa máls skuli halda svo fast við sem þeir gera, að það sé um stjórnarskrárbrot að ræða í sambandi við ákvæðin í 10. og 20. gr., sérstaklega þegar þess er gætt, að það má rekja þessi ákvæði til þess, er við fyrst fengum stjskr. Og þó að þessi ákvæði séu ekki fullkomlega eins, eða þó annað orðalag sé á núgildandi ákvæðum, þá er áreiðanlegt, að þar er um athugaleysi í þýðingu að ræða, og annað ekki, því að þessar 2 gr. stjórnarskrárinnar lúta báðar nákvæmlega að því sama. Til frekari rökstuðnings má á það benda, að ákvæði þingskapanna voru upphaflega miðuð við stjórnarskrána frá 1874, sem var mjög rækilega gerð grein fyrir á síðasta þingi, og enda nú einnig af hv. 1. landsk. og ætla ég ekki að fjölyrða um það frekar. Þau fyrstu þingsköp, sem sett voru eftir þeirri stjórnarskrá, giltu hér þangað til 1905, og voru sett af þeim mönnum eða mörgum af þeim, sem tóku við hinni nýju stjskr. og voru því allra manna kunnugastir, hvernig skilja bæri þessi ákvæði. En 35. gr., sem ræðir um þetta efni, var breytt frá því sem áður var ákveðið, og sett um þetta fyllri ákvæði. Ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa þá gr. upp, svo að menn geti séð orðalag hennar: „Hvorug þd. má gera ályktun um neitt mál, nema að minnsta kosti tveir þriðjungar þm. séu á fundi og greiði atkv. Skyldur er hver þm. að vera viðstaddur, þegar atkvæði eru greidd, nema hann hafi lögmæt forföll eða fararleyfi (42. gr.). Nú greiðir þm. ekki atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og er hann þá skyldur að leiða rök að því, hversvegna hann ekki greiðir atkv. Ber forseti þá undir þing eða þingd., hvort ástæður þm. skuli gildar taka. Ef þing eða þd. ógildir ástæður þessar, skal svo álíta, að þm. hafi greitt atkv. með meiri hlutanum. Sama á sér stað ef hann skorast undan að gera grein fyrir aðferð sinni. Þó er honum heimilt að láta bóka málavöxtu. Afl ræður við atkvæðagreiðslur, nema þar um öðruvísi sé ákveðið í stjórnarskránni og þingsköpunum.“ Það er enginn vafi á því, að þeir þm., sem samþ. þingsköpin eftir stjórnarskránni frá 1874, hafa skilið ákvæðin þannig, að þm. væri gefin kostur á að taka þátt í atkvgr. Og ég hefi athugað, að þeir menn, sem sömdu þingsköpin og tóku við stjskr., eru margir hinir sömu og einmitt þeir menn, sem miklu hafa ráðið um afgreiðslu mála á þeim tíma, og hafa haft fullkomna þekkingu á ákvæðum stjskr. og hvernig þau bæri að skilja. Þó að ég eins og ég sagði við umr. þessa máls á síðasta þingi, hefði kosið, að ákvæði stjskr. einmitt um þetta atriði hefðu verið fyllri, þá er ekki nokkur vafi á því, hver meiningin hefir verið upphaflega í þessum sökum. Orsökin til þess, að við viljum nú ákveða þetta í því upphaflega formi, er sú, að það hefir ósjaldan komið fyrir, að menn hafa komið sér hjá að greiða atkv., sem hefir þó orðið til þess meira að tefja fyrir afgreiðslu mála heldur en að það geti ráðið úrslitum þeirra. Ég get fallizt á brtt., sem liggja hér fyrir frá hv. 1. landsk. og hv.þm. Borgf. Ég þarf ekki um þær að fjölyrða. Aðeins vil ég benda hv.þm. Borgf. á það, að það er of mælt hjá honum, að það sé um stjórnarskrárbrot að ræða, þó að 16. gr. væri samþ. eins og hún hljóðar í þessum þingsköpum. Það er ekkert í þeirri gr., sem kemur í bága við ákvæði stjskr. um þetta efni. Hitt er annað mál, að þau eru ekki tæmandi, og það er sennilega óviljaverk, að þetta ákvæði hefir fallið niður við endurprentun þingskapanna 1920, því þetta hefir staðið í þingsköpunum, og á að standa þar; þó eru ákvæðin ekki tæmandi. En úr því að ekkert er í þeim, sem brýtur í bága við ákvæði stjskr., þá er það ekki stjórnarskrárbrot. Hinsvegar er ég sammála hv.þm. Borgf. um það, að það færi betur á því, að þetta stæði þarna. Og að gr. hefir verið prentuð svona, er fyrir sömu vangá, eins og þegar ákvæðin féllu niður. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar af minni hálfu.

*Jakob Möller: Ég er hræddur um, að þessi ræða hæstv. forseta hafi misst marks, svo um muni. Hann hefir verið að lesa hér upp úr gömlum l. misskildar útskýringar á ákvæðum stjskr., og þær misskildu útskýringar hafa ekkert sönnunargildi í þessu máli. Mér þykir leitt, að hæstv. forseti skuli vera farinn af fundi, því að það, sem ég ætlaði að segja, stóð í beinu sambandi við ræðu hans. Ég gæti náttúrlega farið að teygja lopann eitthvað annað, en mér finnst það harla óviðeigandi, þar sem enginn ágreiningur er um það.

Þingsveinn gæti kannske sótt hæstv. forseta

. Ég held það þýði ekki, hann er sjálfsagt að gegna þýðingarmeiri störfum en hann hefir hér. Ég verð þá að treysta því, að einhver verði til þess að flytja honum skilaboð um það, hvað ég hefi við ræðu hans að athuga. Þessi útskýring á ákvæðum stjskr. er svo vitlaus, að það er þraut fyrir menn, sem eiga að teljast með fullri skynsemi, að tala um þetta á hverjum fundi eftir annan. Það má auðvitað útskýra í vitleysu hvert einasta atriði stjskr. með því að segja, að þetta og þetta ákvæði eigi ekki að þýða þetta heldur eitthvað annað. Nú skulum við taka atriði, sem liggur miklu nær. Hér er um það rætt, að til þess að lögmæt samþykkt máls fari fram, þá þurfi meira en helmingur þm. að vera á fundi og greiða atkvæði. Ef þm. greiðir ekki atkv. og tilgreinir ekki ástæðu, þá telst hann eigi að síður greiða atkv. Eina ráðið fyrir mann, sem ekki treystir sér að greiða atkvæði um mál, er að ganga af fundi. Næsta óhjákvæmilega sporið er því að slá varnagla við þessu og bæta við gr. ákvæði um það, að þm., sem sé farinn af fundi, án þess að boða forföll, hann teljist eigi að síður vera á fundinum og greiða þar atkv., og það er í rauninni alls enginn munur á þessu tvennu. Mér datt í hug út af aths. hv.þm. Borgf., sem er náttúrlega ómótmælanlegt, að ákvæði 16. gr. eru ekki sambærileg við ákvæði stjórnarskrárinnar um það, að til þess að lögmæt samþykkt sé gerð, þurfi meira en helmingur þm. í hvorri d. að vera á fundi, en frv. segir, að meira en helmingur þm. þurfi að vera á fundi. Þarna þarf að bæta við og segja, að meira en helmingur hvorrar d. þurfi að vera á fundi, annars er ákvæðið alls ekki fyllilega í samræmi við ákvæði stjskr. Tilgangur stjórnarsinna er vissulega enginn annar en sá að breyta þessu af því, að þetta passar ekki í þeirra kram, og ef reynslan verður sú, að þetta dugar ekki, ef stjórnarandstæðingar finna t. d. upp önnur ráð til þess að hindra framgang mála, t. d. ganga af fundi, þá halda þeir áfram með skýringarnar og segja, að maður, sem ekki er á fundi, skuli þó teljast viðstaddur og greiða þar atkv., svo framarlega sem hann hefir ekki boðað lögmæt forföll.

*Pétur Ottesen: Hv. fyrri þm. Árn. hefir að vísu fallizt á það, að sjálfsagt væri að samþ.brtt. mína við 16. gr., þó að hann hinsvegar teldi það ofmælt, að það væri stjórnarskr7árbrot, ef svo væri ekki gert. Ég sagði að það kæmi í bága við ákvæði stjskr., en ég sagði aldrei, að þar væri brot á henni. Ég skil satt að segja ekki í því, hvers vegna hæstv. forseti er að reyna að komast í kring um svo skýlaust ákvæði eins og þetta er, þó það hafi nú tekizt svo til fyrir honum, þegar hann flutti þetta frv., að hann kafaði ekki dýpra en það að hann fór eftir sérprentun þingskapanna, sem fyrir liggur, en gætti ekki í þingsköpin, eins og þau eru birt í Stjórnartíðindunum, en þar ber ekkert á milli ákvæða stjórnarskrárinnar og þingskapanna um þetta efni. En mér skilst tilgangur stjskr. með því að kveða svona á vera skýlaus út frá þeirri staðreynd, að hvor d. Alþingis er sjálfstæður aðili, sem hefir sjálfsákvörðunarrétt án tillits til hinnar d. um afgreiðslu mála. Stjskr. vill tryggja, að sameinað þing sé byggt upp á sama grundvelli, þannig að engin ályktun frá því sé gild, nema meiri hluti hvorrar d. sé á fundi. Hitt er augljóst, að með ákvæðinu eins og það er í frv., og eins og það hefir misprentazt í sérprentun þingskapanna, getur þetta raskazt og orðið miklu meiri munur á tölu þm. í hvorri d. heldur en nú er. Þetta ákvæði þarf að laga og heimfæra við þingsköpin, eins og gert er ráð fyrir í till. minni. Ég vildi aðeins taka þetta fram út af því, að hv. 1. þm. Árn. var að gera lítið úr þeim mismun, sem er á ákvæðum stjskr. og frv., eins og það liggur hér fyrir. Að öðru leyti þarf ég ekki að fara lengra út í það. Ég vildi gera dálitla fyrirspurn til flm. og líka til hv.allshn., og hún er í sambandi við breyt., sem þeir hafa lagt til, að gerð verði á útvörpun umræðna. Þeir hafa sem sé lagt til að gera þá breyt. frá því sem nú er, að leyfa utanflokkamönnum að taka þátt í útvarpsumræðum. Hingað til hefir þessi heimild verið bundin einungis við flokka. Ég skal engan dóm á það leggja út af fyrir sig, en ég vil spyrja, hvort það sé meiningin, að sú þátttaka, sem utanflokkamenn fá, eigi að ganga út yfir þann tíma, sem flokkunum er ætlaður samkvæmt þessu frv.? Mér skilst eftir orðalaginu, að tíminn sé miðaður við það, sem flokkarnir hafa haft að undanförnu. En niðurstaðan af því verður sú, að tími utanflokkamannanna kemur fram sem stytting á þeim tíma, sem flokkunum hefir verið ætlaður. Hér stendur t. d. um 1. umr. fjárlaganna, að í fyrstu umferð eigi að vera ein stund fyrir hvern flokk, síðan hálf stund 3 umferðir og enn aðrar 3 hver um sig fjórðung stundar. Þetta skiptist á þá 3 klukkutíma sem varið er til umr. Svo stendur að eftir þetta skuli útvarpsumræðum um fjárlögin lokið. Eftir að þær hafa staðið í 3 tíma með þeirri skiptingu, sem er á milli flokkanna, á umræðunni að vera að fullu lokið. Eftir brtt. getur þetta orðið allveruleg skerðing á tíma flokkanna við útvarpsumræður, þar sem gert er ráð fyrir, að ef um 2 utanflokkamenn er að ræða, þá geti þeir öðlazt jafnlangan tíma og hverjum flokki er ætlaður. Það þarf vitanlega að vera skýrt, hvað við er átt með þessu, og hvort réttmætt er að leyfa utanflokkamönnum þátttöku í útvarpsumræðum, ef það kemur þannig niður á flokkunum. Ef allshn. tekur þetta mál til athugunar, þá vænti ég, að hún athugi einnig þetta atriði.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég ætla ekki að blanda mér verulega inn í umr. á þessu stigi málsins. Ég get lýst yfir því, að þeir allshn.menn, sem staddir eru á fundinum, eru sammála um, að málið verði í dag tekið af dagskrá, til þess að n. gefist færi á að athuga það nánar til morguns. Ég vil þó taka það fram út af orðum hv. 8. landsk., að framkomnar brtt. mínar, sem hafa verið ræddar nokkuð, eru fluttar vegna þess að málið var tekið út af dagskrá í gær með það fyrir augum, að það væri athugað í allshn. Þegar svo átti að halda fund í gær, varð ekki af honum, en ég sá mér ekki annað fært vegna þess, að málið var á dagskrá í dag, en að koma með þessar brtt., svo að hægt væri að vekja menn til athugunar um þær. Ég vænti svo, að hæstv. forseti taki málið út af dagskrá, og sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um það að sinni.

Guðbrandur Ísberg Það hefir verið vakið máls á því af 1 eða 2 ræðumönnum að ganga til samninga um þetta frv., ef á því fengist nokkur breyt. til bóta. Ég vil taka það fram strax fyrir mitt leyti, að ég get ekki tekið undir það. Ég álít, að hér sé um svo mikilvægt stefnumál að ræða, að það komi ekki til mála nokkrir samningar um slíkt. Það er eins og allir vita yfirlýst stefna jafnaðarmanna að taka sem mest af atvinnurekstri þjóðarinnar undir ríkið. Þetta nær til allra atvinnuvega þjóðarinnar, og er því ekki úr vegi í þessu sambandi að athuga, hvernig þessi flokkur, jafnaðarmenn, hefir búið að atvinnuvegum þjóðarinnar. Við vitum það, að eftir síðustu aldamót reis hér upp fyrir atbeina og dugnað nokkurra útgerðarmanna allblómleg útgerð, sem þróaðist um langt skeið, og hér myndaðist álitlegur vísir til fjársöfnunar, sem hagfræðingar allra þjóða mundu telja fulla þörf og nauðsyn á. En hvernig hefir svo afstaða sósíalista verið til þessa atvinnuvegar? Þeir hafa frá byrjun, í stað þess að styrkja hann, nítt hann á alla vegu og íþyngt honum með sköttum, þar til nú, að svo er komið, að þessi atvinnuvegur er að hrynja í rústir. Yfir lík hans ætla þeir svo að ná valdi yfir þessum þætti athafnalífs þjóðarinnar og koma á ríkisrekstri á því sviði. Þetta er um það svið atvinnulífsins. Næst getum við athugað landbúnaðinn. Við vitum það, að fyrir nokkrum árum var sendur maður úr þeirra herbúðum til þess að ginna bændur til fylgis við jafnaðarstefnuna. Þetta tókst svo, að nú mun allmikill hluti bænda vera reiðubúinn til að láta Jafnaðarmannaflokkinn gleypa sig með húð og hári, ef hann kærir sig um það. Samtímis þessu hafa svo jafnaðarmenn alltaf haldið fast fram þeim kröfum sínum, að allar jarðir ætti að taka af bændum og gera þær að ríkiseignum, og gera bændur þann veg að einskonar ríkisleiguliðum eða ríkisþrælum. Þannig er að landbúnaðinum farið. Þá er næst að minnast á verzlunina. Það er sama sagan. Verzlunarstéttin er ung, og fyrst meðan henni var að vaxa fiskur um hrygg, þurfti hún stuðnings með, en ekki fjandskapar og andúðar, en í þess stað hefir hún frá byrjun verið hundeit af sósíalistum með þeim árangri, að nú er frjáls verzlun að leggjast í rústir að framkvæmd stefnu sósíalista með því að fjölga æ meir og meir einkasölum, sem sagt að taka verzlunina úr höndum einstaklinganna og færa hana í hendur ríkisins. Hvað er þá eftir af atvinnuvegum þjóðarinnar? Það er iðnaðurinn, sem er tiltölulega ungur og má segja að sé ekki nema fárra ára gamall, svo að nokkru nemi. En iðnaður hefir á undanförnum árum blómgazt hér furðu hratt fyrir dugnað og atorku iðnaðarmannastéttarinnar. En nú á líka að fara að ráðast á þessa stétt. Á nú að byrja með því að gera landssmiðjuna, sem upphaflega var ekki annað en járnsmiðja vegamálastjóra, að miklu ríkisfyrirtæki, sem gleypa á járniðnaðinn í höfuðstað landsins. Það er látið í veðri vaka, að þetta eigi að skapa einhverja festu í þessum iðnaði, en ég hefi þegar bent á, að þess er ekki þörf. Þetta sjá líka hv.flm., því að þeir segja, að smiðjan eigi líka að hafa það hlutverk að stofna til ýmiskonar nýsmíði. En þetta er ekki annað en blekking. Ef þeir treysta ekki okkar duglegu iðnaðarmannastétt til að hafa þetta með höndum, þá mætti ná þessu marki, að ýta undir nýsmíði véla o. fl., með því að veita nokkurn ríkisstyrk til þeirra hluta. En þetta er sem sagt blekkingin ein. Hér er byrjað á járniðnaðinum, en það er heldur ekki nema byrjunin. Næst kæmi svo t. d. húsgagnaiðnaðurinn, efnagerðin o. s. frv. Sú mynd, sem við höfum fyrir okkur, er þessi: Iðnaðarmannastéttin hefir sýnt af sér mikinn dugnað og atorku. Á þessa stétt á nú að ráðast með harðneskju og knýja hana til að gefast upp. Áhugi og þekking eiga ekki lengur að fá að vera driffjaðrir þessarar iðngreinar, í stað áhuga- og kunnáttumannanna eiga að koma pólitískt litaðir miðlungsmenn, sem vantar atvinnu, e. t. v. vegna þess að einkafyrirtækið getur ekki notað þá vegna áhuga- og kunnáttuleysis. Þetta er sú mynd, sem ég hefi fyrir augum, þegar ég horfi á þetta frv. Nú er svo komið, að enginn vill vera útgerðarmaður hér á landi og enginn treystist til að hefja verzlun, af því að búið er að leggja allt í rústir, og áður en langt um líður mun enginn vilja byrja á iðnrekstri á eigin spýtur. Þó er eitt sorglegast af öllu. Hv. þm. Hafnf., sem ég veit ekki betur en að iðnaðarmenn hafi kosið sem varaformann félagsskapar síns, gengur í þessu fram fyrir skjöldu. Verð ég að segja, að það er hart til þess að vita, að hann, sem kosinn var til að gæta hagsmuna iðnaðarmanna, skuli nú koma fram eins og flugumaður til að eyðileggja hagsmuni þeirra.

*Pétur Halldórsson: Það er ekki lítilsvert mál, sem hér liggur fyrir, heldur er hér um stefnumál að ræða, sem sýnir þá braut, er meiri hluti Alþingis er að ganga inn á í atvinnumálum, einkum hér í Reykjavík. Er þetta aðeins framhald af þeirri byrjun, sem þegar er hafin í því skyni að leggja sem flest einkafyrirtæki, a. m. k. hér í Reykjavík, undir ríkið. Ég vil í þessu sambandi minna á, að hér er svipað að gerast um landssmiðjuna og prentsmiðjuna Gutenberg. Landssmiðjan var fyrst stofnuð aðallega vegna brúargerða og annara stærri smíða fyrir ríkið, sem óhentugt þótti að láta vinna annarsstaðar og þurftu sérstakt eftirlit. Þetta var eðlilegt og ekki nema gott. Nú er landssmiðjan búin að starfa á þessum grundvelli í nokkur ár og gengið vel. En svo þykir ófært, að hún starfi ekki eftir sérstökum l., sem eiga að gefa henni festu. En hvað vantar á, að landssmiðjan hafi getað unnið það, sem af henni hefir verið heimtað? Mér skilst, að þessi festa, sem á að skapa, sé í því fólgin að tryggja smiðjunni, að hún hafi allt árið nægilegt verkefni fyrir sína starfsmenn; einnig á þeim tímum árs, sem lítið er að gera á öðrum verkstæðum, á að afla henni nægra verkefna annaðhvort með góðu eða illu. Verði þingið eins skipað og nú, er ég viss um, að þetta verður gert á næsta ári, þó allar aðrar smiðjur verði með því eyðilagðar. Þetta er sjáanlega stefnan hjá meiri hluta Alþingis. Við höfum dálitla reynslu fyrir okkur í því, að ekki muni líða á löngu, þangað til þetta þykir ekki nægilegt, og þarf að auka við starfsemina. Svo hefir það gengið við ríkisprentsmiðjuna Gutenberg, að nú er verið að leggja undir hana verk, sem áður hefir ekki verið talin þörf á að láta hana vinna. Til þess að hægt sé að sýna góðan árangur af rekstrinum lætur ríkisstj. sópa verkefnunum að með valdboði. Það hefir heyrzt, að til mála hafi komið að láta Gutenberg taka í sínar hendur allan innflutning á pappír. Það má e. t. v. segja, að ekki sé nema, gott, að ríkið láti vinna sjálft þau verk, sem hentugra þykir en kaupa þau af öðrum, t. d. er það rétt, ef einstaklingar hafa monopol-aðstöðu og taka óeðlilega mikið fyrir verkið. En um slíkt er hér alls ekki að ræða, heldur er aðeins verið að finna upp tilefni til þess að gera landssmiðjuna samkeppnisfæra við aðra, sem hún hefir keppt við með svo lélegum árangri, að nú á að setja sérstök l. með þeim aðaltilgangi að tryggja, að hún dragist ekki aftur úr í samkeppninni. Ég hygg, að hér sé farið inn á gersamlega ranga og hættulega braut, einkum fyrir atvinnulif Reykjavíkur, þar sem stj. er heimilað að leggja árlega fram fé úr ríkissjóði til þess að halda uppi óeðlilegri samkeppni við einstaklinganaeða eins og það er orðað, til að hindra, að fyrirtæki ríkisins dragist aftur úr í samkeppninni. Þetta getur vitanlega orðið til þess, að þau fyrirtæki geta boðið verkið niður fyrir sannvirði og hindrað á þann hátt, að nokkur annar komist að. Á þennan hátt geta þau með styrk frá ríkinu dregið undir sig öll þau verk, sem þeim sýnist. Ef landssmiðjan hefði haldið sér við þau verkefni, sem henni voru upphaflega ætluð, var hún góð og sjálfsögð, en hér er verið að fara inn á óhæfa leið. Það er látið í veðri vaka, að með þessu frv. eigi að skapa landssmiðjunni festu. Hv. þm. Hafnf. nefndi sem dæmi um festuleysið að undanförnu, að ýms áhöld hefðu verið keypt eitt árið og seld annað o. s. frv. En það getur verið alveg réttmætt og eðlilegt að selja einhvern hlut, sem búið er að kaupa, og mér finnst mjög óhyggilegt að slá nokkru föstu í því efni eða fordæma undir öllum kringumstæðum slíkar ráðstafanir. Önnur tegund þeirrar festu, sem hér á að skapa, er að fyrirskipa, að landssmiðjan sé látin vinna öll þau verk, sem hún getur af hendi innt fyrir ríkið og þær stofnanir, sem ríkið styrkir beint eða óbeint. Þetta mun vera sett af ráðnum hug, því þó verkið sé að nafninu boðið út, getur landssmiðjan alltaf verið lægst vegna þess styrks, sem hún fær frá ríkinu. En ef það þykir ekki öruggt, getur ráðh. fyrirskipað, að verkið sé unnið, og er það nægilegt til þess að leggja í rústir alla samkeppni við slíkar stofnanir. Til þess svo að gera þetta allt dálítið sætara. er fundið upp á því, að hér eigi að fara að skapa nýja iðn með smíði bátamótora, og er reynt að láta líta svo út sem þar sé um stórkostlega framtíð að ræða fyrir íslenzkan iðnað. En allir, sem hafa augun opin, sjá, að slíkt er hreinasta fjarstæða. Í fyrsta lagi vegna þess, að engar líkur eru til, að íslenzkar verksmiðjur hafi það fjármagn, að þær geti keppt við verksmiðjur í nágrannalöndunum. Var ekki nýlega verið hér á Alþingi að tala um niðurfellingu beinatolls, sem settur var til þess að gera íslenzku verksmiðjurnar samkeppnisfærar við þær erlendu? En þar var fullyrt, að íslenzku verksmiðjurnar mundu ekki standast samkeppnina, ef tollinum væri létt af, en hann á að verka sem verndartollur fyrir íslenzku framleiðsluna. Ýmislegt fleira mætti telja því til sönnunar, að ekki er hægt að reka innlendan iðnað nema með tollvernd. T. d. eru íslenzku klæðaverksmiðjurnar verndaðar með tollum á erlent klæði. Og hvernig er það með aðra framleiðslu, t. d. mjólkina? Eru ekki lagðir verndartollar, á þá framleiðslu, og það hér innanlands? Svo verður árangurinn auðvitað sá, að sá hluti framleiðendanna, sem borgar tollinn, smáleggur niður sína framleiðslu. Og svo er meiningin að fara að framleiða mótora hér á Íslandi í samkeppni við erlendar verksmiðjur. Ég er sannfærður um, að þetta er aðeins fundið upp til þess að gera frv. bragðbetra. Ég er einnig sannfærður um, að verði frv. samþ., koma á eftir ný vandamál, svo annaðhvort verður að gera, að vernda landssmiðjuna með innflutningstollum eða framlagi úr ríkissjóði, eigi hún að verða starfhæf. Fyrir utan það, að ég held, að það yrði enginn greiði við íslenzka sjómenn, ef það færi svo, að þeim yrði fyrirskipað að kaupa íslenzka mótora í skip sín. Ég held, að það megi ekki fyrirskipa það með lögum, að þeir fái ekki ráðrúm til þess að velja hreyfivélar í báta eftir eigin vild, en verði neyddir til að kaupa þær af einhverjum fúskurum, sem myndi verða, ef framleiðslan væri innlend, og það allra sízt vegna þess, að þeir eiga líf sitt undir þessum áhöldum. Það er auðséð, að hér er verið að fara inn á þá braut að setja upp iðnað, sem á að styðjast við framlag úr ríkissjóði til þess að geta staðizt samkeppni við þá, sem enga slíka aðstöðu fá. Ég er alveg viss um, að það kemur að því, ef þeir fara með framkvæmd þessara mála, sem vilja vinnu einstaklingsins feiga í þessari grein þá tekst þeim, áður en langt um liður að leggja alla samkeppni í rústir, og þá er kannske tilganginum náð, en ég er sannfærður um, að þar með er ekki öllum vanda afstýrt fyrir íslenzkan járniðnað, því þá kemur fyrst verulegur vandi fyrir þá menn, sem talið er, að eigi að vernda atvinnu fyrir með þessari löggjöf. Þess vegna álít ég fyrir mitt leyti, að það sé ekki viturlegt af Alþingi að samþ. þetta frv., og að það beri að fella það. Annars geti verr farið en útlit er fyrir eftir orðanna hljóðan í frv.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég hefi litlu að bæta við það, sem sagt hefir verið. Ég get lagt það eitt til þessara mála, að ég tel rétt og sjálfsagt, ef hér er um nýja markaðsvöru að ræða, að notfæra sér hana eftir því sem hægt er, því að það eykur erlendan gjaldeyri inn í landið, ef vel selst. - Ég geri ráð fyrir, að þessu máli verði vísað til hv.allshn. Það var sérstaklega þess vegna, sem ég vildi standa upp og leiða athygli n. að því, að athuga um það, áður en farið væri að flytja þessa vöru út í stórum stíl, hve mikið er til af þessari vöru í landinu. Ég veit ekki, hvort það hefir verið rannsakað áður, en mér finnst rétt, áður en nefndin kemur með till. sínar, að afla skýrslna frá jarðfræðingum um það, hvort þeir telja birgðirnar miklar af þessari vöru hér á landi.

Það er áreiðanlega nóg til næstu 100 þúsund ára

.

*Jónas Jónsson: Umr. þessar geta frekar talizt upplýsingar um málið en hörð deila. Til frekari upplýsinga skal ég taka það fram, að húsameistari hefir einnig nú í seinni tíð unnið nokkuð að hinni teknisku hlið þessa máls, því að ég hefi séð erlendis sýnishorn frá honum, sem hann hefir sent byggingarmeisturum ytra. Hann hefir því haldið áfram uppgötvunarstarfsemi sinni, alveg án þess að vera með verzlun fyrir augum, uppgötvunarstarfsemi, sem getur orðið stór gjöf til landsins, ef allt fer sem að líkum lætur. Og þetta gerir húsameistari jafnt fyrir það, þó að laun hans séu ekki nema helmingur á móti því, sem aðrir sambærilegir starfsmenn hafa. Þá vildi hv.flm. halda því fram, að kaupmaður sá, sem í þessu tilfelli vill fá einkaleyfi, hafi gert tilraunir í þessu efni. En þetta er ekki rétt; hann hefir aðeins gert það sama og ef hann hefði selt kjöt og fisk. Því getur hann haldið áfram, ef hann vill, og það eina, sem ætti að vera tap, er, ef einhverjir aðrir flyttu út þessa vöru líka. - Nú veit ég, að hv. 2. þm. Rang. er svo kunnugur hagfræðikenningum síns flokks, að hann veit, að því hefir verið haldið fram, að það væri um að gera, t. d. með fisk og kjöt, að framboðið væri á sem flestra höndum. Þó að breytt hafi verið út af þessu með fiskinn á síðustu tímum, þá nær það ekki til þessarar vöru, og ég get ekki séð annað en að það sé heppilegra fyrir þennan mann að halda áfram með þetta í frjálsri samkeppni, a. m. k. ef hann hallast að þeirri hagfræðilegu pólitísku trú, sem ég hygg, að hv.flm. styðjist við. Þar sem hv.flm. vék að hinum einkaleyfunum, þá hrakti hann það ekki, að Sveinbjörn Jónsson hefði átt hugmyndina að því að nota vikur sem einangrunarefni í byggingar, og það hefir verið sannað með tilraunum, að það hefði verið æskilegt líka hér á landi að nota vikur til einangrunar í hús. Um hitt er ég raunar samdóma hv.þm., að það séu ekki ákaflega miklar líkur til þess, að Sveinbirni Jónssyni takist það nú, en það var a. m. k. sú réttlæting, að hann fékk með þessu móti að reyna sínar eigin hugsjónir.

*Flm. (Pétur Magnússon): Það er síður en svo, að ég sé á móti því, að frv. þetta sé borið undir húsameistara, enda þótt það hafi verið gert á síðasta þingi og hann legði þá á móti því. Þá var hann með einhverjar bollaleggingar um það, að ríkið tæki útflutning þessarar vörutegundar í sínar hendur, en ég hefi ekki heyrt, að hann eða ríkið hafi gert neitt í málinu síðan.

Jú, húsameistari hefir gert tilraun með sýnishorn

. Það má vera, að svo sé, en það hefir þá farið dult. Hv. þm. S.-Þ. vildi halda því fram, að það væri engin ástæða til þess að veita þessum ákveðna manni, sem hér er um að ræða, einkaleyfið frekar en einhverjum öðrum. Það er nú þó svo, að maður þessi varð fyrstur til þess að flytja þetta efni út. Hann komst í samband við danskt byggingarfirma. Hversu gott samband það hefir verið, veit ég ekki, en hitt er víst, að það hefir sent sýnishorn af þessu múrhúðunarefni víða um Norðurlönd, og þau hafa líkað vel. Þar sem það er nú vitað, að maður þessi varð fyrstur til þess að ryðja þessu nýja múrhúðunarefni braut erlendis, og vill halda áfram með tilraunir sínar, þá virðist nokkur ástæða til, að hið opinbera láti honum þann styrk í té, sem að gagni má verða, jafnframt því, sem á það ber að líta, að það eykur ekki svo lítið vinnu í landinu, ef útflutningurinn gæti orðið í nokkuð stórum stíl. Þá sagði hv.þm., að útflutningsgjaldið af þessari vöru væri allt of lágt eins og það er áætlað 1 frv. Þetta kann að vera, en það er vitanlega á valdi þingsins að hækka það. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að það gegndi öðru máli um einkaleyfin, sem veitt voru í vetur til vinnslu á litarefnum og útflutnings á vikri, en um þetta. En ég verð að segja, a. m. k. hvað snertir vikurútflutninginn, að það sé sízt minni ástæða til þess að veita þetta einkaleyfi, því að sú hugmynd virtist mjög úr lausu lofti gripin. - Hvað málningarefnin snertir, þá verður ekki sagt, að verið hafi nokkur meiri ástæða til þess að láta málarameistara þá, sem einkaleyfið fengu, fá það, frekar en í þessu tilfelli einstakling þann, sem um einkaleyfið sækir. Þeir höfðu alls ekki lagt í neinn kostnað til undirbúnings því máli, heldur upplýstist það þvert á móti, að aðrir menn, sem ekki fengu einkaleyfið, voru búnir bæði að leggja fram vinnu og fé til undirbúnings því máli. Ég held því, að í þessu tilfelli þoli einkaleyfisbeiðandi fullkomlega samanburð við einkaleyfishafana frá í vetur, að því er snertir málninguna.

*Jakob Möller: Það gleður mig, að hv.þm. Hafnf. hefir gefið fyrirheit um, að hann myndi ekki leggjast á móti breyt. á frv. í þá átt, sem ég ræddi um áðan, að skylda opinber fyrirtæki til að hafa útboð á þeirri vinnu, sem þau ætla að láta framkvæma. Hann beitir þá væntanlega áhrifum sínum í þá átt, að slíkar breyt. komist fram. Ummæli hv.þm. um ótta manna við landssmiðjuna gáfu mér tilefni til að taka til máls. Slíkur ótti er til og ekki ástæðulaus, þar sem viss opinber fyrirtæki fá alltaf vinnu öðrum fremur og samkeppnilaust, enda þótt þau selji vinnuna dýrar en aðrir, og standa þar af leiðandi betur að vígi en önnur fyrirtæki. Geta þau því með tímanum komið einkafyrirtækjum á kné, enda þótt þau séu í rauninni alls ekki samkeppnifær. Þessi ótti er líka til í sambandi við rekstur landssmiðjunnar. Með tilliti til hans er sú krafa gerð, að allt, sem fyrirtæki þessi vinna, skuli gert samkvæmt útboðum, til þess að tryggja, að þau geti verið samkeppnifær á öllum sviðum. Nú gefst meðmælendum frv. tækifæri til að sýna, að þeir álíti í raun og veru, að þessi fyrirtæki geti verið samkeppnifær. Ef þeir greiða ekki atkv. með þessum breyt., þá er það af því, að þeir treysta þeim ekki til að standast samkeppnina.

*Emil Jónsson: Ég ætlaði ekki að taka til máls aftur, en síðustu orð hv.þm. Ak. gáfu mér tilefni til andsvara. Hann sagði, að sér þætti hart, að ég skyldi koma fram sem flugumaður til að eyðileggja hagsmuni iðnaðarmanna, þar sem ég hefði verið kosinn til að gæta hagsmuna þeirra. Ég veit ekki, hvaðan honum kemur réttur til að halda slíku fram. Hann bar ekki fram nein rök fyrir þessari fullyrðingu, og skora ég hér með á hann að færa rök fyrir máli sínu. Iðnaðarmenn hafa ekki látið það í ljós, að ég hafi rækt illa þau störf, er ég hefi fyrr og síðar haft á hendi fyrir þá. Ég hefi átt sæti í stj. félag, þeirra, ekki aðeins eitt kjörtímabil, heldur þrjú, og ég hefi verið endurkosinn eftir að frv. það kom fram, sem ég hefi flutt í þessu máli. Þeir hefðu getað rekið mig eftir að frv. kom fram. En það er svo langt frá, að þeir líti á mig sem flugumann, að þeir endurkjósa mig.

Þeir héldu, að hv.þm. myndi bæta ráð sitt

. Það má vera að þeir hafi haldið það. En það hefir víst enginn haldið um hv.þm. V.-Sk. Mér þykir leitt, að hv.þm. Ak. skyldi láta sér þessi orð um munn fara, því að hann hefir hvorki ástæðu né heimild til að kalla mig flugumann. Hv. þm. Ak. sagði, að allt stæði óskerf, sem hann og minni hl. hefðu sagt, en sannleikurinn er sá, að þar stendur ekki steinn yfir steini. Þeir sögðu, að þetta frv. yrði til að draga úr atvinnu meðal járniðnaðarmanna. En nú hefir einmitt borizt bréf frá þeim, þar sem þeir mæla með frv., af því að þeir álíta, að það muni auka atvinnu þeirra. Þá hafa þeir haldið því fram, að landssmiðjan hafi aldrei verið samkeppnisfær, þó að þeir hafi engin rök fært fyrir því. Þeir notuðu sér það, sem ég sagði, að hætta væri á því, að hún drægist aftur út vegna þess, hve illa væri að henni búið. En auðvitað er það skylda eigendanna, í þessu tilfelli ríkisins, að búa svo að fyrirtækjum sínum, að þau dragist ekki aftur úr. En landssmiðjan hefir skilað góðum arði undanfarin ár, að fráskildu einu, og sýnir það, að hún getur vel verið samkeppnisfær. Það væri ýmislegt fleira af því, sem hv.þm. hafa sagt, sem ástæða væri til að fara frekar út í, en fyrst ég sagði í síðustu ræðu minni, að pólitísku hlið málsins vildi ég ekki ræða, sleppi ég því. Ég ætla aðeins að svara því fáum orðum, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að við hefðum eyðilagt sjávarútveginn, verzlunina og landbúnaðinn í landinu, og nú ætluðum við að snúa okkur að iðnaðinum. Hann trúir okkur auðsjáanlega til mikilla valda á þingi, þessum fáu alþýðuflokksmönnum, sem ekki höfum verið hér á þingi nema fá ár, ef hann heldur, að við höfum getað eyðilagt þetta allt. Ég held það hafi fremur verið vegna slæmra ástæðna þessara atvinnugreina og örðugs árferðis, að þær hafa farið niður á við, en ekki vegna aðgerða sósíalista. Og að við ætlum að eyðileggja iðnaðinn, er misskilningur, því að hér er einmitt um það að ræða að byggja hann upp. Það hefir ekki verið tilgangurinn með þessu frv. að ganga inn á svið einstaklinganna. Ef þessir hv.þm. eru svo hræddir við þetta frv., sem þeir láta, þá er það af því, að þeir treysta ekki lengur einstaklingunum.

*Frsm. minni hl. (Gísli Sveinsson): Herra forseti. Það fer að verða óþarft og að bera í bakkafullan lækinn að ræða meira á þessu stigi málsins, nema því aðeins, að eitthvert lát fengist á því, sem við minnihlutaþingflokkar höfum gengið út frá, að ekki fengist, og að meiri hl. gangi nú til nýrrar samvinnu um að breyta stórkostlega þessu frv., því við umr. hefir það berlega komið í ljós, að gallar frv. eru svo miklir, að ekki tekur tali að lögleiða það, nema vitandi vits um, að ýms ákvæði í því eru ekki eingöngu óþörf, eins og komizt er að orði í nál., heldur líka beinlínis skaðleg. Ég skal aðeins með fáum orðum benda á sumt af því, sem komið hefir fram í umr. bæði af minni hálfu og annara og ekki hefir tekizt að hrekja. Í fyrsta lagi, að nýrri og eldri einkafyrirtæki, sem hér eru fyrir í þessari grein (og má segja, að þau nýrri séu framhald af þeim, sem fyrir voru, það er að segja með endurnýjun á vélum), hafa bæði tæki og mannafla til þess að smíða allt það, sem þetta frv. greinir, að landssmiðjunni sé ætlað að smíða, að einu undanteknu, sem mjög er deilt um og flestir komast að við athugun, að lítið sé upp úr að leggja, eins og ætlazt er til, að landssmiðjan hafi það með höndum - sem sé að smíða mótora í báta. En þess er að geta, snertandi þessa mótora, að þótt þeir séu ekki smíðaðir hér, og það verði ekki af landssmiðjunni gert fyrst um sinn, þá eru smíðaðar ýmsar smærri vélar, sem til nota koma, og eru smíðaðar óaðfinnanlega að dómi þeirra, sem reynt hafa. Í öðru lagi er það upplýst og stendur fast, að landssmiðjan, eins og hún upphaflega var, varð til fyrir atbeina vegamálastjórnar, til þess að smíða þar það, sem þá var ekki hægt að smíða í landinu og heyrði sérstaklega til brúargerðar. Þá var engin vélsmiðja hér, þegar þetta var gert, en nú eru komnar fleiri vélsmiðjur, sem eru svo fullkomnar, að þær geta tekið þetta að sér, vitanlega í frjálsri samkeppni, svo þess vegna þarf ekki að halda uppi þeirri landssmiðju, sem nú er. Hitt er líka ljóst, að landssmiðjan, eins og hún starfar, og sérstaklega, ef lögfest er það, sem í frv. er, hlýtur að draga vinnukraftinn frá þeim einkafyrirtækjum, sem fyrir eru. Þess vegna er það ekki fjarstætt, sem svo hefir verið orðað, að þessi tilraun með frv. væri árás á fyrirtæki þau, sem fyrir væru í landinu, og um leið, fjárhagslega séð, árás á gjaldþegna landsins, bæði að því er snertir ríki og bæi. Í fjórða lagi er það upplýst og stendur óhrakið, að ef landssmiðjan yrði einokuð um þessi verk, þá hlyti það að valda mikilli verðhækkun á öllu smíði, og sérstaklega fyrir ríkið, því þess er að gæta, að aðalverkefni landssmiðjunnar hlýtur að verða verk fyrir ríkið, því ríkisstofnun með þeim hætti, sem nú er og verða kann, verður látin gera þau stórfelldustu verk, sem nú eru gerð hér á landi í þessari grein, og þetta kemur til af því, að ef þessi verk verða einokuð hjá landssmiðjunni, þá er ekki við neitt að keppa. Það má nærri geta - þótt hv.þm. Hafnf. vildi láta það skína í gegn, að þetta væri gert til þess, að verkið yrði ódýrara hvernig fer, þegar útilokuð er öll samkeppni, þegar, eins og upplýst er og vottað, svo er, þótt samkeppni sé lofað, að tekið er tilboði landssmiðjunnar, þótt það sé mörgum þúsundum króna hærra en annað tilboð. Ég nefndi hér tvö tilfelli, þar sem svo var ástatt, um viðbótarbyggingu fyrir síldarverksmiðju á Siglufirði, að annað tilboð landssmiðjunnar var 7 þúsund krónum, en hitt 11 þúsund krónum hærra en annað fáanlegt tilboð. Það var ekki um það að ræða, að hinn tilbjóðandinn væri ekki fullfær um með sínum tækjum að vinna verkið. Hér átti þessi stofnun hlut að máli, og var ekki haldið þeirri höfuðreglu, sem er um útboð, að fara eftir lægsta tilboði, heldur var úrskurðað, að því hærra skyldi tekið. Þessi spor hræða. Og vitanlega verður það svo, að ef lögfest verður það frv., sem hér er á ferðinni, þá er samkeppnin útilokuð í þessari grein, og þá eru engin takmörk fyrir því, hversu háttað verður verðlagi fyrir þau verk, sem þessi stofnun verður látin inna af höndum, því hið pólitíska vald yrði þá einrátt og skeytti engu öðru. Þá er nokkur hvöt til þess að láta kostnaðinn berast uppi af verðinu og þar af leiðandi að þurfa ekki að koma fram fyrir stjórn og þing með ævarandi árlegan halla, hvöt sem þá yrði í algleymingi, þegar dæmin sýna, hvernig með svokallaða frjálsa samkeppni er farið. Þá verður hvötin í algleymingi með það að halda uppi verðinu, til þess að verkið teljist borga sig, því allur tilkostnaður við verkið verður raunverulega óútreiknanlegur, - hann verður alltaf hár og hærri en hjá einkafyrirtækjum, að fenginni reynslu. Það er sem sé augljóst, enda fram tekið í meðmælum um þetta frv. í grg., að reynslan af landssmiðjunni hingað til er sú, að hún getur ekki keppt við einkafyrirtæki, og það eru einkennileg meðmæli með stofnun fyrirtækis, að það er ekki samkeppnisfært, og þá á að gera það að einkafyrirtæki fyrir ríkið, - að einoka það. Í sjötta lagi er ljóst, og ekki hrakið, að landssmiðjan, eins og til hennar er stofnað, hlýtur að verða kostnaðarauki fyrir ríkið. Það opinbera þarf með þessu að leggja fram stórfé til bygginga og vélakaupa, að ég ekki tali um það nýsmíði, sem hv.þm. Hafnf. leggur mest upp úr, og tilraunir með verk, sem ef til vill verða eingöngu til kostnaðar, fyrir utan það, að engar líkur eru til að halda uppi landssmiðju með þessu. Miklu réttara væri að gera tilraunir einhversstaðar annarsstaðar með nýsmíði, ef ástæður leyfðu, en með þessu hlýtur að verða mikill kostnaðarauki. Hitt er líka víst, að svo miklu leyti sem landssmiðjan tekur að sér að vinna fyrir einstaklinga og önnur einkafyrirtæki, þegar þau ekki eru til þess lengur, þá bætist við sú almenna viðskiptahætta, sem vitanlega vélsmiðjur eins og öll önnur fyrirtæki eiga við að búa, - áhætta af viðskiptum og ástandi á hverjum tíma. Sú áhætta er engu minni hjá opinberu fyrirtæki, en það er áhætta, sem ber að reikna með, því sögur segja, að hjá slíkum verksmiðjum fari mikið forgörðum, sem ekki næst inn og verður að afskrifa. Það er enn í viðbót við það, sem ríkið ætti á hættu, ef það tæki hana sem einokunarfyrirtæki á sína arma. Ég skal þá benda á það beina, sem ætlazt er til, að ríkið leggi fram og mundi gera það að verkum, að þótt landssmiðjan væri ekki einokuð í sjálfu sér, þá mundi hún standa miklu betur að vígi en nokkurt annað fyrirtæki í landinu. Í fyrsta lagi á að afhenda landssmiðjunni lóð: ekkert annað fyrirtæki á kost á slíku. Í öðru lagi á að ábyrgjast handa henni lán, allt að 400 þúsundum króna, sem að vissu leyti er sama sem veiting, enda ekki hægt að endurborga lán nema með tekjuafgangi. Í þriðja lagi er gengið út frá því, að fé verði lagt í fjárlögum til styrktar landssmiðjunni. Ekkert fyrirtæki á kost á þessu, enda væri það óeðlilegt. Í fjórða lagi á landssmiðjan að vera útsvarsfrjáls að öðru leyti en þessu, að nú á að borga, eins og af öðrum ríkisstofnunum, 5%. En þetta eru hlunnindi, sem taka yfir allt, sem allir aðrir geta átt kost á. Og loks í fimmta lagi, ef frv. yrði að lögum, þá er þessi allsherjarstyrkur, sem felst í 2. gr., 1. málsgr. 2. málsl., að ríkisstj. geti einokað það, að allar stofnanir, ríkisstofnanir fyrst og fremst, og allar stofnanir, sem fá nokkurn styrk úr ríkissjóði, skuli skipta við landssmiðjuna, en er, eins og ég sagði í gær, svo lævíslega orðað, en enginn efi um, hvernig farið verður með þetta, að sú ríkisstj., sem nú situr, mundi gera þetta, þótt bætt sé við, „að sambærilegum vinnubrögðum og kostnaði“, eftir því dæmi, sem ég tók, að þótt það munaði mörgum þúsundum króna, þá er landssmiðjan úrskurðuð sú, sem verkið eigi að taka. - Það er þá svo komið, að þessir kostir, sem áttu að fylgja þessu frv., eru orðnir að stórvægilegum ágöllum. Það er ekkert uppistandandi af því nú, sem talið var til kost, frv., og það stendur fast, sem við leyfðum okkur að taka fram í nál. minni hl., að sumpart er frv. óþarft og sumpart beinlínis skaðlegt. Niðurstaðan verður þá þessi, að með því að lögleiða þetta frv. muni koma á daginn, að ríkinu út af fyrir sig með sínar stofnanir aðrar verður gert erfiðara fyrir. Það á erfiðara með smíði á því, sem þarf, af því að það er gefið, að það verður dýrara. Í öðru lagi er verið að skapa ríkissjóði óþarfa áhættu í rekstri, og hún er óútreiknanleg. Í þriðja lagi er bert, að slíkt ríkisfyrirtæki einokað mundi verka til skaða fyrir þau fyrirtæki, sem fyrir eru í þessari grein. Þá sjá væntanlega hv.þm., að þetta spor getur ekki orðið neitt heillaspor. Og þetta hefir alls ekki verið hrakið, heldur hafa allar umr. sannað, að svo er, sem ég nú hefi mælt. Ég skal geta þess, eins og ég tók fram í gær, að það er ekkert við því að segja, ef ráðamönnum járnsmiðjanna kæmi saman um að gera tilraun með einhverja nýsmíði, við skulum segja mótorsmíði í vélbáta, sem erfitt er að taka upp nema með ærnum kostnaði. En í fyrsta lagi er því aðeins ekkert við það að athuga, að það sé falið þeim mönnum, sem beztir eru í það hlutverk, og án þess að nota það sem gyllta veifu yfir framkvæmd þessa máls. Þá skal ég aðeins taka þetta fram út af því, sem hv.þm. Hafnf. gat um í sinni ræðu, þar sem hann bar saman þá verkfræðinga, sem minni hl. n. vitnar til, og þann félagsskap, sem hann bar fram álít frá. Ég tel í raun og veru, að það sé ekki neitt um það að ræða. Ég fór ekki neinum hörðum eða lítilsvirðandi orðum um þann félagsskap, félag járniðnaðarmanna í Rvík, en ég sagði það, að það félag er faglegt eða tekniskt félag í þessu efni. Tilgangur þess er, eins og hvers annars verklýðsfélags, atvinnutrygging, og hefir það eitt með höndum að annast hag verkamanna í iðninni í atvinnuskyni, og þessu hefir heldur ekki verið mótmælt. Og þótt ég hafi heyrt sagt, að þetta félag sé svo kommúnistískt, að Alþýðusambandið á sínum tíma hafi vart séð sér fært að taka það í sambandið, þá er það ekkert verra fyrir það, ef það stundar sína vinnu í rétta átt. En þetta sýnir ekki, að hér sé um að ræða félagsskap, sem eigi að láta í ljós skoðun sína á vélagerð og framgang þessarar stofnunar, en það nær einhverri átt, að trúnaðarmaður iðnaðarmanna og menntaður maður í ýmsum greinum er látinn gefa álit um málið, þótt hv.þm. Hafnf. vefengi það. Ég get þá alveg eins vefengt vizku hv.þm. Hafnf. í þessu efni, sem þó er verkfræðingur. Ég veit ekki til, að hann sé járnsmíður. Hann getur kannske rekið nagla í hóf, þótt hann kannske sé ekki svo hófsamur að vera í skeifunni. Ég vil svo að lokum geta um eitt atriði enn. Hér fyrir fáum árum var sett upp trésmíðadeild við landssmiðjuna, en svo þótti ekki fært af þeim ráðamönnum, sem voru í stjórn landssmiðjunnar, að halda henni áfram, og þessi stjórn lagði einróma til, að sú deild yrði lögð niður, vegna þess að hún væri að engu leyti samkeppnisfær við aðrar trésmiðjur og bæri sig ekki og mundi ekki bera sig. Nú mundu hv.þm. andstöðuflokkanna svara því, eins og hv.frsm. meiri hl., hv. 1. landsk., gat um í gær, að þessir menn í stjórn landssmiðjunnar hefðu verið andstöðumenn hennar og kannske íhaldsmenn. En þessir tillögumenn að þessari einróma till. voru ekki slakari menn en Hermann Jónasson, sem nú er forsrh., og Pálmi Loftsson, sem er trúnaðarmaður ríkisstofnana hér. Þessir menn álitu þá, að þetta gæti ekki gengið. Þá voru þeir það vitibornir - og eru það kannske enn, - og ekki á valdi sósíalista, en það er þeirra, sósíalista, skoðun á málefninu, sem kemur fram. Ég geri ráð fyrir, að þessi óhæfa trésmíðadeild, sem dæmd var fyrir nokkrum árum, sé nú aftur endurreist, því það er raunverulega í samræmi við allan gang málsins.

*Jakob Möller: Hv. þm. Hafnf. hélt því fram hér við umr., að ekki gæti verið nein spurning samkv. 2. gr. frv. um afstöðu landssmiðjunnar til vinnu fyrir það opinbera, að því aðeins eigi hún að fá vinnuna, að hún bjóði eins lágt eða helzt lægra en aðrir í að vinna verkið. En þetta er einmitt höfuðatriðið, sem um er deilt. Í fyrra kröfðumst við sjálfstæðismenn þess, að þetta væri skýrt og ákveðið tekið fram í frv., og skilyrðislaust reynt með útboðum, svo að landssmiðjan yrði að sýna, að hún væri samkeppnisfær. Enda liggur það í augum uppi, að sé þetta meiningin hjá hv.þm. Hafnf., þá er sjálfsagt að setja það inn í frv., og vænti ég, að það verði gert við 3. umr. verði ekki aðrir til þess, mun ég flytja um það brtt. og vænti, að hv.þm. Hafnf. greiði þá atkv. með þeirri till. Þarf sú till. að fela það í sér, að sannað verði með útboði, að landssmiðjan fái ekki verkið fyrir hærra verð en aðrir bjóða. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið á þessu stigi, en geri ráð fyrir, að hv.þm. Hafnf. standi við orð sín um þetta atriði.

*Flm. (Pétur Magnússon): Frv. shlj. þessu frv. lá fyrir síðasta þingi; var það flutt af mér og hv. 1. þm. Eyf. Frv. þetta komst ekki nema til 2. umr. í þessari hv. deild, því að það mætti þegar allmikilli mótspyrnu hér. Síðar á því þingi voru þó veitt einkaleyfi, sem sízt var meiri ástæða til þess að veita en einkaleyfi það, sem hér er farið fram á. Í fyrra lagðist hv. 4. landsk. hvað mest á móti frv. þessu, en eftir að hafa átt tal við hann um málið nú, ber ég frv. fram að nýju. Til viðbótar því, sem ég tók fram í fyrra, skal ég geta þess, að síðan hefir einkaleyfisbeiðandi flutt dálítið út af hrafntinnu, þó í smáum stíl sé, því að hann hefir ekki þorað að leggja út í mikinn kostnað við þessar tilraunir, eins og nú standa sakir. Tilraunir þessar telur hann þó benda í þá átt, að afla megi nokkurs markaðar erlendis fyrir hrafntinnuna, því að þeir, sem hafi notað hana til múrhúðunar, séu ánægðir með hana. Má því búast við, að útflutningurinn geti aukizt nokkuð ört. En til þess að einhver þori að leggja fram fé til slíkra hluta sem þessara, þá þarf viðkomandi að hafa tryggt sér rétt til útflutningsins, svo að hann verði ekki sviptur honum fyrirvaralaust, því að það er jafnframt vitað, að þeir peningar, sem fyrst eru lagðir í þessa tilraun, nást ekki aftur, nema nokkurt áframhald verði á útflutningnum. - Legg ég svo til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til allshn.

Guðbrandur Ísberg Hv. þm. Hafnf. skoraði ú mig að færa orðum mínum stað, að hann væri flugumaður í herbúðum iðnaðarmanna. Ég sagði nú aldrei, að hann væri flugumaður, heldur að hann kæmi fram sem flugumaður. Ef hann vill ekki viðurkenna þetta, þá er það af því, að honum er þetta ekki ljóst sjálfum, enda þótt öðrum sé það ljóst. Ég færði rök að því áðan, að það væri yfirlýst stefna sósíalista að koma öllum atvinnurekstri yfir í ríkisrekstur. Ég benti á, hvernig þessi stefna hefir verið færð út í praksis. Að því, er iðnaðinn snertir, á nú að byrja á því að taka eina grein hans og leggja undir ríkið, svo verður tekin önnur greinin og svo koll af kolli. Hér liggur annarsvegar fyrir yfirlýst stefna flokksins, en hinsvegar viðleitni hans með þessu frv. til að taka eina grein iðnaðarins til þessarar meðferðar. Hitt getur vel verið, að iðnaðarmönnum sé það yfirleitt ekki ljóst, að stefnt sé að þessu. Hv. þm. hélt því enn fram, að hér ætti aðeins að vera um atvinnuaukningu að ræða, hér væri aðallega stefnt að nýsmíði o. þ. h. En þetta er ekki annað en blekking. Í frv. eru ýms ákvæði, sem miða beinlínis að því að skapa landssmiðjunni betri skilyrði en fyrirtækjum einstaklinga. Er því ljóst, að landssmiðjunni er ætlað að standa í samkeppni við þau. Mér þykir leitt, að hv.þm. skyldi hverfa úr d., því að ég ætlaði að leiða enn frekari rök að því, að ég teldi hann koma fram sem flugumann í herbúðum iðnaðarmanna.

*Flm. (Pétur Magnússon): Þeir tala um þetta mál, bæði hv.þm. S.-Þ. og hv. 4. þm. Reykv., á þann veg eins og væri verið að binda útflutning á hrafntinnu um aldur og æfi. En ef þeir hafa lesið frv., þá hljóta þeir að sjá, að tíminn, sem hér er ráðgerður, er ekki nema 4½ ár, eða það má gera ráð fyrir, að ekki verði um lengri tíma að ræða. Það er augljóst, að þó að einkaleyfið verði veitt á þessu þingi, getur útflutningur ekki byrjað fyrri en meira en helmingur ársins er liðinn. Hv. 4. þm. Reykv. er að tala um, að hann sjái ekki ástæðu til að veita þetta einkaleyfi, og hv.þm. S.-Þ. er einnig að tala um það, að það ætti að vera auðvelt fyrir þennan mann að flytja út þessa bergtegund í samkeppni við aðra. En ég vil benda þessum mönnum á það, að það þarf ekki að gera ráð fyrir, að útflutningur fyrsta árið verði verulega mikill. Ef þetta gengur vel, þá fer útflutningurinn smávaxandi ár frá ári, og í frv. er gert ráð fyrir því, að lágmarksútflutningur verði ekki undir 100 smálestum eftir að þetta ár er liðið. En þessi maður, sem ætlazt er til að fái einkaleyfið, hefir ráðgert að setja upp uppi á öræfum, þar sem bergtegundin finnst, talsvert kostnaðarsamar vélar til þess að mala hrafntinnuna þar, í þeim tilgangi að spara flutningskostnaðinn til Reykjavíkur, sem er stór liður í þeim kostnaði, sem hér er um að ræða. Því að það er, að ég ætla, meira en helmingur af bergtegundinni, sem hingað er flutt, sem gengur úr og verður ónýtt, þegar malað er. Það á því að mega spara flutningskostnaðinn um helming með því að setja upp mölunarvélar þar, sem bergtegundin er. En ef þessi maður, sem hér er um að ræða, á að gera ráð fyrir því, að svo og svo margir aðrir verði einnig um þennan útflutning á næstu árum, þá getur hann gert ráð fyrir því, að fyrir þann útflutning, sem hjá honum lendir, muni ekki borga sig að leggja í þann kostnað, sem því er samfara að mala hrafntinnuna uppi á fjöllum. Það er höfuðástæðan til þess, að hann fer fram á að fá þetta einkaleyfi, og hann vill fá nokkurnveginn tryggingu fyrir því að geta fengið endurgreiddan þann stofnkostnað, sem hann verður að leggja i, til þess að geta hagað þessum útflutningi á sem hagkvæmastan hátt. Það er misskilningur hjá hv. 4. þm. Reykv., að þessi bergtegund sé eingöngu notuð til þess að skreyta með hús. Ef á annað borð á að vera um einhver framtíðarnot að ræða, þá er það af því, að líkur benda til, að hér sé um varanlegri húðun að ræða heldur en kostur er að fá á annan hátt. Þetta sparar málningu, og rannsókn, sem fram hefir farið, bendir í þá átt, að hér sé um varanlega húðun að ræða. Ef svo þessi tilraun lánast vel og útflutningur vex ár frá ári. þá er það augljóst, að þegar frá líður, geti vel komið til greina að flytja út í samkeppni við aðra. En það verður vitanlega að vera einhver lágmarksútflutningur til þess að það geti svarað kostnaði að leggja fram fé til þess að undirbúa þessa vöru til útflutnings. Ég get ekki séð annað en að það sé fullkomlega eins mikil ástæða til þess að veita þetta einkaleyfi eins og einkaleyfið fyrir vikurútflutningnum, og ef það væri rétt, að þessi maður gæti í samkeppni við aðra lagt í þennan kostnað, sem er samfara byrjunartilraunum í þessu efni, þá hefðu vitanlega þeir, sem flyttu út vikur á sama hátt, getað gert það í samkeppni við aðra. En mér finnst fyrir mitt leyti það undarlegt ósamræmi eftir það, sem gert var á síðasta þingi, ef ætti að synja um þetta einkaleyfi. Það virðist ekki hættulegt að leyfa þessum manni að brjóta ísinn og hafa einn réttinn til útflutnings í 4½ ár, og lofa honum að gera þær tilraunir, sem svo síðar ættu að geta komið að haldi fyrir landið í heild, úr því að hann sjálfur vill ráðast í það.

*Jónas Jónsson: Eins og hv.flm. tók fram, þá hefir mál þetta legið fyrir þinginu áður, og voru menn ekki á einu máli um það þá. Að sjálfsögðu tel ég rétt, að frv. verði vísað til n. nú, en jafnframt tel ég sjálfsagt, að n. sú, sem fær það til meðferðar, leiti upplýsinga hjá þeim manni, sem hefir skapað þetta hagfræðilega verðmæti, en það er sem kunnugt er húsameistari ríkisins. Að notkun þessa byggingarefnis sé ekki svo þýðingarlítil, má sjá bezt á því, að ýmsir efnamenn hér í Rvík hafa látið mylja hina eldri múrhúðun utan af húsum sínum og setja þetta nýja efni í staðinn. Eftir þeirri reynslu, sem fengin er um múrhúðunarefni þetta, þá virðist ekki útilokað, að hér geti orðið um útflutningsvöru að ræða, en mér finnst ekki rétt að binda þann útflutning, sem á þessu kann að verða, við þennan einstaka mann, sem frv. ræðir um, sem sýnilega vill fá rétt til þess að spekúlera með þessa uppgötvun ríkisins. Þá finnst mér og alveg sjálfsagt að hafa hærra útflutningsgjald af hverri útfluttri smálest en frv. gerir ráð fyrir, því að hér er um svo verðmæta vöru að ræða. Eins og ég þegar hefi tekið fram, þá tel ég sjálfsagt, að n., sem málið fær til meðferðar, ráðfæri sig við byggingarfræðing landsins. Ef þinginu kynni nú að sýnast svo, að í þessu tilfelli væri rétt að veita einkaleyfi til stutts tíma, þá tel ég sjálfsagt, að það einkaleyfi verði ekki bundið við nafn, og jafnframt teldi ég rétt, að stj. væri heimilað að heimta t. d. allt að 20 kr. útflutningsgjald af smálest. Hv. flm. taldi, að á síðasta þingi hefði svipuð mál og þetta verið samþ. Mun hann þar fyrst og fremst hafa átt við sérleyfið, sem veitt var til þess að vinna innlend litaretni. En þetta er bara ekkert sambærilegt, þar sem þar var um stórt gjaldeyrisspursmál að ræða. Í öðru lagi mun hann hafa átt við víkurinn. Þar skiptir sömuleiðis öðru máli. Hvað hann snertir, þá hafði Sveinbjörn Jónsson byggingarmeistari á Akureyri rutt hér nýja braut og lagt fram mikið fé í þær tilraunir, sem hann hafði gert með þetta efni. Það er því ólíku saman að jafna hvað þessi tvö sérleyfi snertir og það, sem hér er farið fram á að fá. Hér kemur fram alveg óviðkomandi persóna, sem stendur ekki í neinu sambandi við uppgötvunina, maður, sem ekki hefir svo mikið sem leitað til aðalbyggingarfirmanna á Norðurlöndum í þessu sambandi, hvað þá meira. Hann hefir því enga sérstaka ástæðu til þess að vænta þess, að honum verði veitt sérleyfi í þessu tilfelli frekar en öðrum.

*Emil Jónsson: Það eru aðeins örfá orð út af ræðu síðasta ræðumanns og orðum, sem féllu hjá hv.þm. V.-Sk. hér í gær. Ég vil þá fyrst víkja aðeins að síðustu ræðu hv. 3. þm. Reykv. og þá einkum því, sem hann talaði um útboð á vinnu fyrir það opinbera. Hv. þm. var á því, enda enginn ætlazt til annars, að frv. þyrfti að vera gert svo úr garði, að landssmiðjan gæti ekki tekið verk hjá ríkisstofnunum, nema hún sýndi, að hún væri samkeppnisfær. Þetta finnst mér vera tekið ljóst fram í 2. gr. frv.: „enda séu vinnubrögð og verðlag að dómi ríkisstj. ekki óhagstæðari en annarsstaðar innanlands.“ Ríkisstj. getur ekki gengið úr skugga um þetta atriði nema með útboði eða kynna sér það á annan hliðstæðan hátt. Mér finnst því, að þetta sé fullljóst eins og það er, en skal ekki vera á móti, að það sé ákveðið skýrara. Þá vildi ég segja aðeins nokkur orð við hv.þm. V.-Sk. út af þeirri þýðingu, sem hann lagði upp úr umsögnum þeirra aðilja, sem hafa sagt álit sitt um málið. - Það eru 3 aðiljar, sem hafa sagt álit sitt á þessu máli, Helgi H. Eiríksson skólastjóri, fiskiþingið og Félag járniðnaðarmanna. Ég ætla að láta fiskiþingið liggja milli hluta, en halda við hinar tvær umsagnirnar frá Helga H. Eiríkssyni og Félagi járniðnaðarmanna, sem eru alveg gagnstæðar. Hv. þm. V.-Sk. vildi ekki taka tillit til umsagnar Félags járniðnaðarmanna vegna þess, að í því væru ekki fagmenn eða sérfræðingar, heldur aðeins óbreyttir verkamenn, sem ekkert vit hefðu á þessum hlutum og kæmi þetta ekki við að öðru leyti en því, sem vinnan veitti þeim lifibrauð. En mér finnst undarlegt ósamræmi í rökum hv.þm. Hann leggur mikið upp úr umsögn Helga Eiríkssonar og vitnar til þess, að hann er trúnaðarmaður þeirrar stéttar, sem mikið mark verði að taka á. En þegar stéttin kemur svo sjálf og segir sitt álit, þá er ekkert mark á því takandi. Ég verð að segja, að mér finnst þetta undarlegt ósamræmi, og mér er ekki ljóst, hvað fyrir hv.þm. vakir. Það er verið að tala um að vísa frv. til iðnráðsins, en einu mennirnir í því, sem vit hafa á þessum hlutum, eru fulltrúar frá Félagi járniðnaðarmanna, sem nú þegar eru búnir að segja sitt álit um málið. Eða kannske það eigi að senda frv. til umsagnar manna í einhverjum öðrum iðngreinum. Ég hefi grun um, að hér ráði flokkspólitískar ástæður, og vegna þess að Félag járniðnaðarmanna er í Alþýðusambandi Íslands, má ekki taka til greina ummæli þess í málinu. En ég hefi einnig grun um, að umsögn Helga Eiríkssonar sé ekki síður með pólitískum lit. Þá nefni hv.þm. tilboð frá landssmiðjunni, sem hefði verið hærra en eitthvert annað, en þó verið tekið. Það er mjög oft svo af ýmsum ástæðum, að ekki þykir hyggilegt að taka lægsta tilboði. Ég get líka nefnt dæmi, þar sem landssmiðjan hefir verið lægst. - Þá held ég, að það sé ekki annað í ræðu hv.þm. V.-Sk., sem ég hirði um að taka til meðferðar. Það er nú búið að ræða málið frá flestum hliðum, en þá pólitísku hlið, sem dregin hefir verið inn í umr., hirði ég ekki um að ræða, því frá minni hálfu hefir málið aldrei verið pólitískt.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Það, sem kemur mér til þess að segja nokkur orð í sambandi við þetta mál, eru þær umr., sem farið hafa fram á undanförnum þingum um skyld mál. Þegar þetta mál lá fyrir síðast í þessari hv. d., var m. a. færð sú ástæða fyrir því, að ekki væri rétt að láta það ganga fram vegna þess, að hér væri um verðmæti að ræða, sem ríkið í heild gæti notað á arðsaman hátt. Ég hefi ekki heyrt við þessar umr. nú, að neitt slíkt hafi komið fram, að þessi skoðun sé fallin úr gildi. - Hér mun sennilega vera vöknuð nokkur hreyfing fyrir því, að hrafntinna sé nytsamleg til þess að skreyta með hús manna, og augu útlendinga hafa opnazt fyrir því, að hér sé um steintegund að ræða, sem vert sé að gefa nokkuð fyrir. Ég kynni nú betur við, ef útflutningur þessarar vöru ætti að vera á einni hendi, að þá væri það ríkið eitt, sem hefði hann með höndum, og meðan svo er ekki, er ég yfirleitt á móti því, að einum manni eða einu firma sé veitt slíkt einkaleyfi, því að ef eftirspurnin vex, því þá ekki að leyfa þeim mönnum, sem geta náð í þessa steintegund, að flytja hana út? Ég geri ekki ráð fyrir, að það yrði svo mikið kapphlaup, að það gæti ekki orðið arðsöm verzlun. Augu manna eru að opnast fyrir því, sérstaklega hér á landi, að hrafntinna er þess virði, að hennar sé aflað, og ég geri ráð fyrir, að það geti orðið fleiri en einn og fleiri en tveir, sem vildu gera það að atvinnu að sækja hana þangað, sem hún er, og vinna hana. Ég tel það varhugavert af hæstv. Alþingi að veita sérstökum mönnum fríðindi með því að þeir einir og engir aðrir fái sérstöðu til þess að flytja verðmæti, hvort sem það eru steintegundir eða annað, út úr landinu. Ég hefi ekki heyrt í þessum umr., að þeir, sem héldu svipuðu fram og ég nú, þegar þetta lá síðast fyrir þinginu, hafi breytt skoðun frá því, sem þá var. Hinsvegar verð ég að játa, að samræmið í að veita einkaleyfi er ekki á eina og sömu lund hjá þessari hv. d., og kom það bezt í ljós, þegar var verið að ræða annað mál, sem gert var að lögum á síðasta þingi. Eins og ég var því máli mótfallinn, þá mun ég á sama hátt vera því mótfallinn að veita þetta einkaleyfi. Ég vil að síðustu geta þess, að ég man ekki betur en að þetta mál hafi verið í fjhn., þegar það lá hér síðast fyrir.

Það mun vera rétt

. Ég vil því gera að till. minni, að málinu verði vísað til sömu nefndar og það var í. - Á þessu stigi málsins vil ég ekki teygja umr. frekar.