Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Það er nú ekki seinna vænna, að Alþ. fari nú eitthvað að hugsa í dýrtíðarmálunum. Og það er auðséð, að þingflokkarnir hafa verið að bíða eftir því að sjá, hver væri vilji ríkisstj. í þeim efnum. Frv. um dýrtíðarráðstafanir er þá líka komið hér fram frá hæstv. ríkisstj. Sósfl. hafði að vísu gengið át frá því, að hægt mundi vera að hafa aðra stefnu hér í þinginu um þetta mál. Strax þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, skrifaði Sósfl., að hann væri reiðubúinn til að taka upp samvinnu við ríkisstj. um að flytja frv. um dýrtíðaranálin. Flokkurinn sá ekki ástæðu til að bera fram frv. einn um málið, þar sem hann áleit ekki hægt að fá alla flokka sameiginlega til þess að leysa þessi mál svo, að viðunanlegt yrði, og áleit, að slík mál sem þessi yrðu ekki heldur leyst öðruvísi en með samvinnu milli þings og stj. Nú hefur hæstv. ríkisstj. haft þá aðferð að bera þetta frv. hér fram án þess að hafa ráðfært sig við þingflokkana. Og eftir að hafa heyrt framsöguræðu hæstv. ráðh., verður maður að líta svo á, að hér sé fyrst og fremst að ræða um till. frá hendi hæstv. ríkisstj., en ekki lausn, sem hún ætli sér sérstaklega að halda fast við; m.ö.o., að ríkisstj. hafi ekki komið sér niður á, hvaða stefnu hún ætlar að taka í þessu máli, og treysti sér ekki til að leggja fyrir þingið ákveðna stefnu, sem hún ætli að halda fast við, heldur leggi fram till., sem hún gerir. Hér hefur farið ákaflega mikill tími til spillis. Ríkisstj. gat tekið upp samvinnu strax við þingflokkana um þessi mál, þegar hún tók við völdum, til þess að reyna með samstarfi milli þingflokkanna og ríkisstj. að leysa málið. En það hafa nú liðið tveir mánuðir síðan, sem ríkisstj. hefur verið að hugsa um þetta mál, með þeim árangri, sem hér sést. Ég er hræddur um, að árangurinn komi seint, ef nú fyrst er farið að ræða í n. það, sem átti að fara að ræða fyrir 2 mánuðum, lausn dýrtíðarmálanna. Við höfum tapað 2 mánaða dýrmætum tíma, sem átt hefði að nota til að ná þar niðurstöðu, og stöndum nú í þeim sporum að eiga fyrst um það að ræða, hvers konar þessi dýrtíð sé og hvaða ráð séu við henni, en á þingfundum er ekki þægilegt að ræða þannig allt málið frá rótum. Það er þeim mun verra viðfangs, sem þetta frumvarp sjálft er ósanngjarnara. Frumvarp hæstv. ríkisstjórnar er eins og hnefahögg í andlit meiri hluta þjóðarinnar. Hagsmunir verkalýðsins eru með frv. þessu skertir miklu meir en annarra stétta. Þegar ríkisstj. fyrri ára vorn að hækka dýrtíðina í þágu annarra stétta, var það gert á kostnað verkalýðsins, en þegar hinir vísu menn komast að þeirri niðurstöðu, að lækka þurfi dýrtíðina vegna hinna sömu, sem áður þurfti að hækka hana, þarf lækkunin líka að verða á kostnað verkalýðsins. Dýrtíðarhækkunin var eins og skipulögð herferð allt frá því vorið 1939, að gengi ísl. krónu var lækkað til þess að lækka verðgildi þeirra króna, sem greiddar voru verkalýðnum í kaup, en skapa stórútgerðinni gróða. Samtímis var verkalýðsfélögum bannað að neyta samtaka sinna til að hækka grunnkaup. Gengislækkunarleiðin var valin af því, að ekki var álitið fært að lækka kaupið beinlinis að krónutali. Þannig var dýrtíðaraldan fyrst leidd yfir þjóðina, meiri hl. hennar til tjóns. Ekkert verulegt var gert til að stöðva flóðið, ekki fengust tollar lækkaðir á nauðsynjum nema þetta litilræði, sem lagfært var í fyrra. Síðan þegar gróðarráðstafanirnar hafa borið árangur og milljónirnar fara að safnast fyrir hjá stórútgerðarmönnum, krefjast þeir að fá þær yfirfærðar og borgaðar út í íslenzkum krónum. Fráfarin ríkisstj. varð við þeirri kröfu. Með því að yfirfæra þá peninga svo að skipti hundruðum þúsunda sterlingspunda eða milljónum, án þess að ykist vöruinnflutningur sá, sem þessi aukna kaupgeta beindist að í landinu, óx dýrtíð. Þessar ónotuðu milljónir í höndum nokkurra auðmanna urðu til þess að sprengja allt upp, jafnframt því sem þær komu í klær þeirra mjög miklum fasteignum miðstéttarmanna, sem síðan kunna að standa eftir rúnir. Þannig kom hver ráðstöfunin af annarri til hækkunar dýrtíðinni. Ég þarf ekki að rekja þann þátt, sem hækkun landbúnaðarafurða átti, svo margt er búið um það að tala. Vísitöluhækkun verkalauna átti einnig þátt, en þess ber að gæta, að það var í hverjum mánuði lægsta vísitalan, sem farið var eftir á Íslandi. Á hverra kostnað hækkaði þá dýrtíðin? - Verkalýðsins auðvitað og svo sparifjáreigenda. Fyrstu stríðsárin hækkaði grunnkaupið ekkert hjá verkamönnum, svo sem Dagsbrúnarmönnum í Rvík, en eftir 10 ára meira og minna atvinnuleysi varð atvinna svo mikil og aIlmikið stunduð eftirvinna, að með auknum þrældómi gátu þeir aukið tekjur sínar í bili, tekjur, sem hin sívaxandi dýrtíð hrifsaði svo af þeim. Tvisvar var verkalýðurinn sviptur samningafrelsi með lögum. Svo loks í ágúst 1942 tekst honum að knýja fram grunnkaupshækkun. Síðan hefur það kveðið við, sérstaklega í blöðum afturhaldsins, að þessi hækkun s.l. missiri sé orsök dýrtíðarinnar, sem hófst upp úr gengislækkun 1939 og hefur svo stöðugt vaxið, og því sé ekki um annað að gera en skerða með l. þau réttindi, sem verkalýðurinn hefur áunnið sér. Af því að hann var afskiptur, meðan dýrtíðin var að hækka, á hann að bera mestan þungann af lækkun hennar og kaupið að lækka á undan dýrtíðinni, - það er hvort í samræmi við annað. Ég held, að þá sé full ástæða til að spyrja nokkurra spurninga um dýrtíðina og tekjuskipting í landinu. Þau er vitanlegt, að með löggjöf sem þessari er verið að skipta upp þjóðartekjum og þar með þjóðareignum milli stéttanna, og furðar mann, ef þm. kæra sig ekki um að fá glögga vitneskju um þær breyt., sem verið er að gera. Af hverju og til hvers er verið að lækka dýrtíðina? Til þess að afstýra böli, sem hún er farin að baka öllum stéttum, e.t.v. ekki sízt stórútgerðinni, sem að henni stóð fyrst og lengst í von um gróða. Böl dýrtíðarinnar er ekki aðeins efnahagslegt, heldur og siðferðilegt, - öryggisleysið, sem við hana skapast, eyðslutilhneigingin, sem fylgir, o.s.frv. En fyrir hverja þarf fyrst og fremst að stöðva dýrtíðina og lækka? Ég vil kasta fram nokkrum ágizkunum. Framleiðslutekjum landsmanna má nú skipta í þrennt. Hve mikil er sú framleiðsla, sem við njótum í landinu? Hvað er m.ö.o. aðeins í umferð milli okkar sjálfra? Það er afarerfitt að vita. Ég veit ekki, hvort það er út í loftið að gizka á 300 millj. kr. s.l. ár. Það mætti e.t.v. álíta það meira. Okkur er það ekkert sérstakt böl, þó að verð þessarar framleiðslu sé reiknað hátt, ef hver stétt fær rétt látlega upp skorið. Þá eru í öðru lagi útfluttar vörur, um 200 millj. kr. s.l. ár. Þar er það, sem skórinn kreppir núna. En liggja fyrir nokkrar rannsóknir um það, hvaða vörutegundir það eru, sem seldar eru erlendis með halla? Ég býst t.d., við góðri útkomu á lýsissölunni, enn sem komið er, og á ísfiski togaranna, sem sigla á vesturströnd Englands, og stærstu skipa, sem á austurströndina sigla. Sérstaklega hefur mikið verið talað um halla á rekstri hraðfrystihúsa. En eftir þær ívilnanir, sem fengizt hafa, vildi ég vita, hver sá halli er eða hvort hann þarf nokkur að vera, - ef rétt er reiknað. Þá er smábátaútgerðin. Það mun vera rétt, að þar sé um þó nokkurt tap að ræða. Einnig mun framleiðslukostnaður síldarútgerðar vera orðinn of hár í ísl. krónum. Ég vil spyrja hæstv. stjórn, hverjar athuganir hún hefur gert á því hverjar framleiðslugreinar aðeins verði reknar með tapi, eins og er, og hverjar sýnast geta gengið án þess. Vitneskja um þetta þarf að liggja fyrir, þegar verið er að ræða um dýrtíðarmálin. Það er vel hugsanlegt að jafna milli framleiðslugreina eins og stórútgerðar og smáútgerðar, t.d., með því að reikna þessum aðilum mismunandi gengi í yfirfærslum, án þess að nokkur heildargengisbreyting ætti sér stað. Svör við þeirri spurningu, hvernig hægt er að láta útflutning bera sig, byggjast á þekkingu, sem þarf um þessa hluti. Nú mun verða sagt, að við þurfum líka að þekkja til hins, hvaða útflutningsvörur okkar seljist án halla eftir stríðið og hvaða verðlækkunar megi þá vænta á þeim. Mér virðist auðsætt, að tap verði á landbúnaðarafurðum á erlendum markaði hvort sem er, ríkið verði eins og nú að ráða fram úr fjárhagsafkomu bænda án mikils tillits til erlends verðlags, svo að það sé hér aukaatriði. En ég vil spyrja að einu: Hvaða vissu höfum við um verðlag í markaðslöndum okkar, t.d. Englandi, eftir stríð? Ef verðlag í Englandi hækkaði stórkostlega eftir stríðið, ef ensku stj. finnst það hentugt að lækka peningagildið í hlutfalli við vöru, - ef ekki í hlutfalli við aðrar myntir -, meðan landið er að hrinda af sér stríðsskuldunum, en við hefðum með miklum fórnum lækkað dýrtíðina hér og hlytum svo að fá dýrtíð aftur, þá væru þær fórnir okkar unnar fyrir gýg. Verði hins vegar engin hækkun í Englandi og öðrum markaðslöndum eftir stríð, kemur hér auðvitað kreppa, og við verðum að færa framleiðslukostnað okkar til samræmis við erIenda verðið. En það er mikið íhugunarefni, hve langt við eigum að ganga í fórnum, sem hugsanlegt er, að unnar verði fyrir gýg, þótt ég álíti vafalaust, að við verðum að færa dýrtíðina eitthvað niður. Og þessu má ekki gleyma, að það er fyrst og fremst gert vegna útflytjendanna. Þá kem ég að þriðja þætti framleiðslunnar, en það er sú vinna og framleiðsla, sem keypt er af erlendum mönnum í landinu sjálfu. Afurðir. sem þeim hafa verið seldar, og vinna nema 130 millj. kr. á s.l. ári, en það er álíka mikið og allur ísfiskurinn eða meir en af útflutningnum í vörum. Á þessum liðum getum við að vissu marki grætt á aukningu dýrtíðarinnar. Að henni hefur orðið þar þó nokkur beinn hagur. En fyrir þeim hagnaði eru þau takmörk, að minna er keypt, ef verð er hátt, og ég býst við, að á síðasta ári hafi að því takmarki komið, er á leið, svo að dýrtíðin sé þar farin að baka okkur tjón, og þetta þarf að athuga. Þess er skemmst að minnast, að fjandskapazt var yfir því, að íslenzkir verkamenn skyldu vinna í setuliðsvinnunni, af því að ekki var um að ræða útflutningsverðmæti, sem kapítalistarnir í landinu gátu hirt bróðurpartinn af. Það hefur sem sé alltaf verið hugsað um það eitt, að stórútgerðin haldi sínum gróða og hlunnindum, hvernig svo sem fari fyrir þeim, er lítið sem ekkert hafa sér til lífsframfæris, varla ofan í sig og á. Árið 1939 var um að gera að lækka laun verkamanna til þess að bjarga stórútgerðinni frá hruni, eins og það var kallað. Það var m.ö.o. verið að bera fyrir brjósti gróðavon stórútgerðarinnar, og svo er nú það sama að endurtaka sig, þegar á að fara að lækka laun verkalýðsins, svo að stórútgerðin geti haldið áfram að græða eins stórkostlega og hún hefur gert undanfarið. Og sú hæstv. ríkisstj., er nú situr, sér ekki aðra leið en þessa til þess að vinna bug á dýrtíðinni. Lausnin á með öðrum orðum að vera sú að halda við stórgróða stórútgerðarinnar á kostnað verkalýðsins í landinu. Er hægt að trúa því, að hv. þm. sjái ekki, að hér er farið þveröfugt í sakirnar? Því að hvort er réttlátara að láta verkalýðinn, sem dýrtíðin bitnar hvað harðast á, bera kostnaðinn af völdum dýrtíðarinnar, eða stórútgerðina, sem mest hefur auðgazt og mest hrúgað upp hjá sér stórgróðanum vegna styrjaldarinnar og dýrtíðar? Það þarf enginn maður með heilbrigða skynsemi að vera í vafa um annað eins og það, hver það á að vera, sem bera skal kostnaðinn af dýrtíð þeirri, sem nú er í landi voru. En það er samt sem áður eins og þessi sérréttindi útgerðarfyrirtækja séu eins og einhver heilagur hlutur, sem á engan hátt megi hrófla við, og að voðinn væri vís, ef það yrði gert. Það má með l. hindra það, að stórútgerðin tapi, og það á að mega með l. ákveða stórútgerðinni ákveðinn og öruggan stórgróða, en það má líka ræna rétti þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu, til þess að semja um kaup sitt og kjör. Ef verkalýðurinn fær tækifæri til að kaupa sér ver utan um koddann sinn, föt til að klæðast í eða til að lifa sómasamlegu lífi með því að þurfa ekki að búa við skort, þá má það ómögulega viðgangast, þá þarf að rýra kjör þessa fólks, til þess að stórútgerðin, togaraeigendurnir, fái óáreittir að safna til sín stórgróðanum. Nei, það á að vera réttlátara að láta verkalýðinn koma biðjandi til fátækrafulltrúans og biðja hann ásjár, en sérréttindi stórútgerðarinnar má ekki með neinu móti skerða. Þetta er sú stefna, sem mestu hefur ráðið og verið aðalinntakið í þeim dýrtíðarfrv., sem komið hafa undanfarið. Þá ætla ég nú að ræða einstaka liði og atriði í dýrtíðarfrv. því, sem hér liggur fyrir. Það er þá fyrst við 1. kafla frv., um nýbyggingarsjóðinn. Hæstv. fjmrh. lýsti yfir því, að um 13 millj. kr. mundu nú vera í þeim sjóði, en ekki var neitt um það sagt, hvað í varasjóðnum væri. Hvað skyldi það vera? En ég vil leyfa mér að spyrja, hvernig á því stendur, að eftir að flutt hefur verið út árlega af ísfiski fyrir um 100 millj. kr. og eftir allt skattfrelsið, sem þjóðin hefur veitt stórútgerðinni, þá skuli hún ekki hafa í nýbyggingarsjóði eftir þennan stórgróða annað en einar 13 millj. kr. Það hlýtur eitthvað meira en lítið að vera bogið við þetta. Og ég er hræddur um, að það sé full þörf á strangari skattaaðgerðum gagnvart stórútgerðinni með því að taka undan yfirráðum hennar þann sjóð, sem ætlaður er til endurbyggingar á skipastólnum, og að engar undanfærslur geti þar átt sér stað, og enn fremur þarf það að vera gersamlega fyrirbyggt, að togarigendurnir geti að stríðinu loknu beitt stórgróða sínum gegn þjóðinni. Um skattamálin er það að segja, að ég vil talta það fram, að mér finnast undanþáguheimildir stj. vægast sagt óviðfelldnar. Annars er svo mikið búið að ræða þetta, að ég ætla ekki að eyða neinum orðum að því. En þó get ég ekki látið hjá líða að minnast á það, sem hæstv. fjmrh. sagði, að fyrirtækin mundu ekki samkeppnisfær, ef þau nytu ekki þessarar undanþáguheimildar. Nú vill einmitt svo til, að þessar dýru húsabyggingar, sem hann var að minnast á, að væru svo þungbærar fyrir fyrirtækin, þær eru eitt af beztu ráðunum til þess að svíkja undan skatti. Það er því harla lítil ástæða til þess að heimila undanþágur hjá fyrirtækjunum af þeim sökum. Væri ekki nær að hjálpa eitthvað með undanþágu eða öðru slíku því fátæka fólki, er af húsnæðisvandræðum hefur orðið að ráðast í að reisa sér húskofa í dýrtíðinni og berst í bökkum með að standa straum af kostnaðinum? Nei, það er ekki gert, heldur á að veita einhverjum fyrirtækjum undanþágu og innleiða með því stórfellda spillingu. Nú, svo er það viðreisnarskatturinn. Sá skattur á sérstaklega að leggjast á hina efnaðri gjaldendur í landinu, að því er ríkisstj. ættar, og mun þessi skattur samtals nema 11 millj. kr. að frádregnum 2 millj. kr., sem eiga að endurgreiðast á sínum tíma. En eins og þessari skattaálagningu er fyrir komið, þá mun skattur þessi aðallega greiðast af millistéttinni í landinu. - En hvað er nú þessi upphæð í samanburði við þann stórgróða, sem yfirstéttin í þessu landi hefur fengið? Árið 1940 höfðu 40 íslenzkir gjaldendur í Rvík 17 millj. kr. í tekjur, og 1941 höfðu 1I6 menn 34 millj. kr. í hreinar tekjur, og þetta er þó eftir óáreiðanlegu skattaframtali, en það er þó bersýnilegt af þessu, hversu hverfandi lítið það er, sem auðmannastéttin þarf að greiða af gróða sínum í sambandi við þennan skatt. Ég vil nú spyrja: Ef það er svo mikið nauðsynjamál að lækka dýrtíðina, eins og þessi hæstv. stj. vill halda fram, því er þá ekki hægt að takmarka blátt áfram þá tekjuupphæð, sem hver einstakur maður má hafa, og láta það, sem fram yfir er, ganga til hins opinbera? Því ekki að taka fyrir uppsprettuna sjálfa að dýrtíðinni? Nei, þetta er ekki gert, sem er þó það eina, sem vit væri í, heldur á að hjálpa stórgróðamönnunum til að varðveita sinn stórgróða, á meðan þjóðin er látin fórna. Er ekki von, að manni blöskri þetta háttalag, sem innleiða á og staðfesta með l. Þá kem ég að eignaraukaskattinum. Það hefði nú verið hægt að ímynda sér, að þegar stjórnarvöldunum loksins hugkvæmdist að leggja á kapítalskatt hér í þessu landi, þá væri hann hafður það ríflegur og honum hagað þannig, að hægt yrði með honum að bæta afkomumöguleika hinna eignalausu og afstöðu þeirra í þjóðfélaginu. En hvað skeður? Það á að verja þessu fé til þess að reisa hús fyrir ráðuneytin, hæstarétt og helztu stofnanir ríkisins, en þegar farið hefur verið fram á það allt fram á þennan dag að reisa hús og stofnanir, sem bráðnauðsynlegar eru allri alþýðunni í landinu, þá hafa þær till. verið drepnar og því borið við, að fé væri ekki fyrir hendi til þessara hluta. Svona er nú samræmið á háu stigi, og eftir því fer viljinn til þess að hlúa að alþýðunni og þeim, sem verst eru settir í þjóðfélaginu og alltaf eru látnir fórna. - Ég býst því við, að þessi eingaraukaskattur og tilhögun hans eigi hvorki vinsældum að fagna hjá þingi né þjóð. Þá kem ég að 4. kafla frv. Ég þarf í raun og veru ekki mörgum orðum um hann að fara, því að verkalýðurinn í landinu hefur þegar sýnt það með samtökum sínum og einingu, að hann lætur ekki ganga á rétt sinn með hvaða brögðum, sem vera skal. Þetta hafa hv. þm. áþreifanlega orðið varir við. Það er heldur ekkert réttlæti í því að ætla sér að ganga á þau kröppu kjör, sem verkalýðurinn á við að búa, og að ætla honum sérstaklega að fórna. En þetta fer 12. gr. frv. fram á. Þess vegna er sú gr. ekki einungis óréttlát, heldur bæði óviturleg og ógerleg, því að það er búið að sannreyna það, að verkalýðsstéttin ísIenzka lætur það ekki viðgangast, að komið sé með óréttmætar og ósanngjarnar kröfur á hendur henni. Ef eitthvað á að gera, sem verkalýðsstéttina . varðar, þá verður það að gerast í samkomulagi við hana, ella verður það ógert. Það er ekki svo gott að áætla, hvað verkalýðsstéttin mundi, ef þetta yrði að l., þurfa að fórna miklu af fjármunum. En ef við höldum okkur við Rvík eina, þá mundi það sennilega ekki vera fjarri sanni að áætla, að hún hafi haft í tekjur 100 til 120 millj. kr. síðasta ár. Og ef hún mundi hljóta sömu upphæð í ár, sem varla má þó búast við, mundi verkalýðurinn hér í Rvík þurfa að láta af hendi rakna um 14 millj. kr. eftir 12. gr. þessa frv., sem framlag sitt, og það bara verkalýðurinn í Rvík. Það er m.ö.o. meira framlag en auðmannastéttin og stórútgerðin hefur á þremur árum lagt í nýbyggingarsjóð til þess að varðveita gróða stríðsáranna, þangað til eftir styrjöldina, svo að hægt verði að endurbyggja skipastólinn. Sjá nú ekki allir, hversu hróplegt rangIæti er í þessu? Verkalýðsstéttin í Rvík á á einu ári að borga 14 millj. kr. til þess að reyna að vinna bug á dýrtíðinni, en stórgróðamennirnir eiga að halda sínum sérréttindum og sínum gróða að mestu óskertum. Það er verkalýðsstéttin, sem enn sem fyrr á að fórna, og hvaða tryggingu hefur hún svo fyrir því, að ekki bíði sama atvinnuleysið og bölið eftir stríð? Enga, - alls enga. Það var ekki dýrtíð á árunum 1931–1939, þegar verkalýðurinn gekk atvinnulaus meira og minna og neyðin var daglegur gestur á heimilum þeirra. Hafa íslenzk stjórnarvöld gert nokkuð til þess að fyrirbyggja, að hið sama verði eftir þetta stríð? Það er vissulega mál til komið, að um þetta sé hugsað í alvöru og gerðar séu róttækar ráðstafanir til þess, að sama bölið meðal verkalýðsins endurtaki sig ekki eftir stríð. Það verður að gá að því, að stríð og dýrtíð er ekki eina bölið í þessum heimi, - það veit a.m.k. sá verkalýður, sem hefur þurft að horfa fram á atvinnuleysi, skort og örbirgð. Það, sem því verður að gera um leið og þessi mál eru til úrlausnar hér á Alþ., er að fyrirbyggja, að afkomumöguleikar verkalýðsins sæki í sama horfið eftir stríð eins og þeir voru fyrir stríð, eða verði jafnvel verri. - Það, sem nú er að gerast á sviði fjármála í landinu, getur haft hinar örlagaríkustu afleiðingar til hins verra að stríðinu loknu, ef ekkert er að gert nú. Mestur hluti þess fjármagns, sem inn í landið kemur, fer, eins og nú standa sakir, í hendur örfárra manna, eða 20–30 manna, sem reka stórútgerðina. Þessi stórútgerðarfyrirtæki eru nú orðin stórauðug, en fyrir stríð urðu þau að leita á náðir bankanna til þess að geta haldið togurunum úti sér og sínum til framdráttar. Eftir stríð verður þetta viðhorf gerbreytt af því, sem gerzt hefur. Þá þurfa auðmennirnir aðeins að grípa til varasjóðanna og þurfa ekki lengur að leita til bankanna. Það verður því að ætla, eftir því seill á undan er gengið, að það verði undir geðþótta þessara togaraeigenda komið, hvort þeir gera út eða ekki, og að ekki verður fyrst og fremst spurt um, hvað verkalýðnum og öllum almenningi sé fyrir beztu. Þeir geta með öðrum orðum látið togarana liggja, þegar þeim sýnist. Forsmekk þess, er vænta má af þeim eftir stríð, getum við séð í bréfi ísl. botnvörpuskipaeigenda frá því í des. s.l., þar sem farið er fram á, að kaupið sé lækkað hjá verkamönnunum. Það má svo sem sjá af þessu, hverju verkalýðurinn má búast við, ef togaraeigendurnir eiga að vera einráðir um það að gera út eftir stríð. Ef þetta mál er ekki tekið föstum og ákveðnum tökum nú, um leið og reynt er að lækka dýrtíðina, þá er það, sem verkalýðurinn leggur til frá sinni hálfu, unnið fyrir gýg, ef ekki fæstjákvæð lausn á því böli, er verkalýðurinn átti við að stríða fyrir styrjöldina. Það er því ekki nema eðlilegt, að verkalýðurinn setji fram þetta sjónarmið, um leið og dýrtíðarráðstafanir eru teknar til yfirvegunar, því að af tvennu illu er þó dýrtíðin skárri böl því, sem verkalýðurinn hefur árum saman orðið að berjast gegn fyrir tilveru sinni svo að segja frá degi til dags. Það er því ekki nema eðlilegt, að í umr. um þetta dýrtíðarfrv. fléttist hitt og þetta, sem kannske, strangt tekið, heyrir ekki til því frv., sem hér liggur fyrir, en aftur á máti snertir mjög rekstrarafkomu þjóðfélagsins í heild og einstakra stétta. Það þarf að taka það til rækilegrar athugunar, hvernig auðnum, sem nú safnast í hendur einstakra manna, verði sem bezt fyrir komið með heill almennings fyrir augum, en að engan veginn verði hægt að nota hann að stríðinu loknu móti þeim, sem þetta land byggja og rækta, sér og þjóðinni til framfæris. Með þessu er þó á engan hátt verið að setja stólinn fyrir dyrnar um lausn dýrtíðarinnar. Það er ekki nema eðlilegt og sanngjarnt, að verkalýðnum séu sköpuð betri skilyrði og að kröfur um að tryggja atvinnu hans séu fram bornar. Ef á að tryggja rekstur stórútgerðarinnar, þá er eðlilegt að verkamenn vilji, að atvinna þeirra sé einnig tryggð. Um eitt vildi ég fá upplýsingar hjá hv. atvmrh., og það er, hvort það er rétt, að ég held, að hann hafi sagt, að við útreikning þennan á vinnulaunum, sem lagður væri til grundvallar, væri miðað við 78%, þegar reiknuð eru vinnulaun bænda. Ef vinnulaun þeirra eru reiknuð þannig, eru þeir skoðaðir sem launþegar. Í þessu sambandi væri gott að fá að vita um vinnustundafjölda. Vil ég spyrja, hvort vinnustundafjöldi er það, sem leggja á til grundvallar eða er hafður til hliðsjónar. Gæti það verið gott sjónarmið, ef það yrði til þess, að stundirnar yrðu notaðar betur. En ef leggja skal til grundvallar verðlagsuppbætur á útfluttar gærur og kjöt, þá verður annað uppi á teningnum en þegar vinnustundafjöldinn er hafður til þess. Nú er það eigandi varanna, sem liggur til grundvallar. Stórbóndinn fær þá tífalt, tvítugfalt á við fátæka bóndann. Ég býst ekki við því, að stórbóndinn leggi fram fleiri vinnustundir en fátæki bóndinn. Eftir þessu er litið á bóndann sem launþega, og er gott, að hætt er að líta á hann sem atvinnureiganda. Þá verður að gegnumfara „princippið“, þegar í öðru tilfellinu er litið á hann sem launþega, en í hinu sem eiganda. Þessu kasta ég fram til þess að fá nákvæmar í upplýsingar í málinu. Í 5. kafla er gengið út frá því, að bændum verði greidd allmikil upphæð, 41/2 millj. kr., í uppbætur á afurðaverðið. Ég sé ekki betur en hækkun sú á landbúnaðarafurðum, sem þetta hefur í för með sér, sé látin í té af pólitískum ástæðum fremur en kröfum frá bændum. Það er gert á kostnað verkalýðsins þegar verið er að veita þessar uppbætur á afurðir landbúnaðarins. Hef ég nú rætt nokkuð almennt um málið og ýmislegt, sem kemur til greina í þessu sambandi. Sósíalistaflokkurinn hefur verið reiðubúinn til samstarfs í dýrtíðarmálum. Það hefur lítið verið unnið að þessum málum af hálfu þingflokkanna og stjórnarinnar og án mikils árangurs. Fæ ég ekki séð, að þetta sé nokkur lausn á því eða leið út úr vandræðunum, heldur aðeins árás á verkalýðinn. Einna praktískasta leiðin er sú, að málið verði tekið af dagskrá. Vil ég kasta því fram, án þess ég vilji gera það að till. minni, hvort ekki væri rétt að nefnd væri skipuð til þess að vinna að lausn dýrtíðarmálanna með ríkisstjórninni. Það þýðir ekki að karpa svona aftur og fram og komast ekki að neinni niðurstöðu. En eins og ég tók fram, þá geri ég þetta ekki að till. minni, heldur kasta þessari uppástungu fram sem hugsanlegri leið til þess að greiða fyrir skynsamlegri vinnubrögðum í sambandi við þetta mál.



Herra forseti. - Þegar lm. núverandi ríkisstjórn tók við völdum, gaf hún það fyrirheit, að hún mundi beita sér fyrir lausn dýrtíðarmálanna í landinu. Hún hefur, frá hennar sjónarmiði séð, gert tilraun til að ráða bót á þeim vandræðum, sem þing og þjóð eru einhuga um að ráða þurfi bót á, með frv. því, sem hér liggur fyrir. Það hefur verið rætt nokkuð af flokkunum og hefur sætt þungri gagnrýni. Það var borið fram af ríkisstjórninni, án þess að hún leitaði samstarfs við þingflokkana við samningu þess. Það hefur og komið fram í umr. nokkuð sterk gagnrýni á þingflokkana fyrir það að geta ekki komið sér saman um lausn þessa máls. Með hliðsjón af því mætti taka till. stjórnarinnar með góðvild, þótt hins vegar sé ekki óeðlilegt, að þær séu nokkuð gagnrýndar í einstökum atriðum. Vil ég leyfa mér að víkja örfáum orðum að aðaldráttum frv. Ég tel það mjög varhugavert að skerða rétt varasjóða, eins og gert er ráð fyrir í frv. Það verður að Iíta á það, hve atvinnurekstur Íslendinga er áhættusamur. Þess vegna er talsvert rík ástæða til að hvetja menn til að safna í varasjóði til þess að geta staðizt misæri, ekki sízt þegar þess er gætt, að nú hækkar hagur ríkissjóðs ekki nema um 11/4 millj. kr. Það er því vafamál, hvort það er rétt leið, sem hæstv. ríkisstjórn hefur tekið, með tilliti til þeirrar nauðsynjar að standast taprekstur. Tel ég það varhugavert, ef skerða á rétt hlutafélaga, en samvinnufélögin eiga að njóta áfram sömu réttinda. Ég hef sett þetta fram hér, án þess að ég hafi beina jákvæða till. að bera fram viðvíkjandi þessum kafla. Varðandi 2. kafla frv. get ég tekið undir það, að um verulega skattaukningu er að ræða, einkum þegar þess er gætt, að áður hvíldi mikill skattaþungi á íslenzkum skattgreiðendum. Vil ég f.h. Sjálfstfl. áskilja mér rétt til að bera fram till. um þessi atriði síðar. 3. kaflinn er, eins og hv. fjmrh. tók fram, nýmæli í íslenzkri löggjöf. Það er náttúrlega neyðarúrræði mikið að leggja sérstakan skatt á eignir hlutafélaga og einstaklinga vegna þessa gróða. Menn verða að líta á það, að nú þegar eru greiddar 3 til 4 krónur af hverjum 5. Tel ég að rök ríkisstjórnarinnar séu ekki nógu sterk til að réttlæta það, hversu nærri eignaréttinum er hér gengið. Varðandi 4. og 5. kafla vil ég taka fram, að enginn þurfti að ganga þess dulinn, að það efni mundi sæta gagnrýni, enda hefur það farið svo. Hv. frsm. framsóknarmanna sagði, að það þyrfti að athuga leiðir til lækkunar á dýrtíðinni. Vil ég taka undir þá skoðun. Hitt vil ég ekki styðja, sem sumir hafa haldið fram, að rétt sé að láta hana leika lausum hala. (Vantar í hndr.). Að hann er mildilegur, sést bezt af því, að í dag er honum ætlað að vera 121/2%, en ef dýrtíðarvísitalan er 250 stig, þá á hann ekki að vera nema 61/2%, og ef vísitalan kemst niður í það, sem var 1939, er ekki um lækkun kaups að ræða fyrir launastéttirnar lengur. Þeir, sem bera hagsmuni launastéttanna sérstaklega fyrir brjósti, verða að viðurkenna, að hér er beitt mjög mildilegum aðferðum í þessum efnum. Ég get vel skilið, að umboðsmenn bænda standi upp og segi: „Gamla þrætueplið, sem verið hefur í allri dýrtíðarbaráttunni, er hér tekið upp, og sú hliðin, sem verri er, er látin vita að okkur.“ Því að ég hef skilið ákvæði frv. þannig, að með því séu bein fyrirmæli sett um verðlag á landbúnaðarafurðum. En þó að þetta frv. sé samþ. óbreytt, er ekki með því af skorinn möguleiki launastéttanna til þess að bera úr býtum sömu krónutölu eins og nú að óbreyttum 1., eingöngu með því að beita samtökum sínum til grunnkaupshækkana, ef atvinnuvegirnir eru álitnir þola það, sem ég þó tel að sé ekki. En vegna lagafyrirmæla er ekkert að mínu viti því til fyrirstöðu, að slík launahækkun geti átt sér stað hjá launastéttunum, þó að þetta frv. verði samþ., þar sem þó bændum væri ákveðið visst verð fyrir sínar vörur, sem þeir með engu móti gætu breytt. Ég get - eins og ég vona, að menn sjái af þessum orðum - ekki á þessu stigi málsins heitið einstökum atriðum þessa frv. fylgi Sjálfstfl. En ég vil - og ég held að ég megi mæla það fyrir hönd Sjálfstfl. - eiga þátt í því, að þetta mál sé athugað í ljósi þeirrar alvöru, sem hér er á ferðinni og með fullum góðvilja til þess að ná einhverri niðurstöðu. Ég hef litið á ræður hæstv. ráh. þannig, að þeir með þeim hafi viljað segja: „Við höldum nokkuð fast á þessu máli, bæði almennt og í einstökum atriðum, en þó ekki svo fast, að við séum ekki reiðubúnir til þess að hnika til, ef aðeins höfuðtilgangi okkar er náð, sem er að lækka dýrtíðina í landinu og reyna að fullnægja þeim þjóðarvilja, sem kveðið hefur hæst á um þessi mál innan sala Alþ, og af vörum alþm. utan þessara sala, enda þótt þeir hafi engar till. komið fram með, með nægilegu þingfylgi að baki til þess að leysa þessi mál.“ En til þess að niðurstaða náist í slíkum málum sem þessum, finnst mér verði að seilast dýpra og nota betur þá þekkingu, sem er fyrir hendi, heldur en kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, frsm. Sósíalistafl. (EOl). Ég heyrði ekki betur heldur en meginþættir ræðu hans væru helzt um þjóðnýtingu á einstökum atvinnurekstri eða einstakra greina atvinnurekstrar landsmanna, sem ekki stendur í neinu beinu sambandi við lausn þessa máls, eins og það liggur fyrir. Og allt hans tal um þá hlið málsins var líkara því, að hann kæmi frá Grænlandi eða einhverjum öðrum afskekktum skika veraldarinnar, heldur en hinu, að hann hefði setið á Alþ. á undanförnum árum og átt sinn þátt í því að semja um það, hvernig beri að skipta arðinum milli einstaklinga þjóðfélagsins annars vegar og þjóðfélagsins hins vegar. Það var ekki annað að skilja á honum heldur en að hann áliti, að gróði, sem hann taldi, að hálaunastéttirnar á Íslandi, sem hann svo kallaði, hafa fengið, væri eign útgerðarinnar, sem það opinbera hefði engin afskipti af. En sjálfur hefur þessi hv. þm. ásamt okkur, sem hér höfum átt sæti á hæstv. Alþ., ákveðið, að 3 og upp í og yfir 4 kr. af hverjum 5 af þeim gróða, sem fallið hefur í skaut af þessum atvinnurekstri, sé um leið orðið eign hins opinbera. Og mér var alveg óskiljanlegur sá hugsanagangur, sem þó mjög gætti hjá honum, að dýrtíðin í landinu hefði verið látin hækka takmarkalaust til framdráttar þessum stórtekjumönnum. Þessi hv. alþm. er það skýr í hugsun og hefur það mikla þekkingu á þjóðmálum, að hann hlýtur að tala hér alve g um hug sér. Hann hlýtur að vita, að þessi stórútgerð, sem hann kallar, hefur borið því minna frá borði sem dýrtíðin hefur vaxið meira í landinu. Tekjuhlið þessarar útgerðar markast af söluverði aflans í Englandi, en útgjaldahliðin hins vegar markast að verulegu leyti af dýrtíðinni í landinu, og verður því hærri sem dýrtíðin vex meir. Af þessu leiðir, að vaxandi dýrtíð í landinu er vaxandi böl fyrir þessa útgerð. Þetta er augljóst mál, þar sem söluverðið fylgir ekki dýrtíðinni. En það, sem mér skildist vaka fyrir þessum hv. þm., að það, að látið hefði verið að kröfum útgerðarinnar um að afhenda henni sín pund, sem bundin voru í Englandi, þ.e. borga þau út í íslenzkum krónum, hefði orsakað aukna dýrtíð í landinu, það held ég að sé á misskilningi byggt. Mér vitanlega hefur ekki verið varið einni einustu krónu hjá því útgerðarfyrirtæki, sem ég er kunnugastur, í nokkuð það, sem er óskylt rekstri þess félags. En þá sök bar hv. þm. (EOl) á hendur útgerðinni, að hún hefði braskað með þessa peninga, pundin, sem bundin voru en svo borguð út hér í íslenzkum krónum, og þar með aukið dýrtíð í landinu, með því að yfirborga fasteignir og þess háttar. Ég er reiðubúinn að sýna þessum hv. þm. reikninga þessa félags, margendurskoðaða m.a. af hv. 2. þm. S.-M. og af löggiltum endurskoðendum. Hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) var um hríð daglegur gestur við að athuga þetta reikningshald, og sömuleiðis Helgi Briem á sínum tíma. Og ég held, að ekki hafi sá töluglöggur maður til verið á landinu, að ekki hafi rekið nefið ofan í reikninga þessa. Ég get sýnt hv. þm. (EOl) reikninga þessa. Og ég held, að ekki sé nein upphæð, sem neinu nemi, sem farið hefur hjá þessu félagi til þess, sem hann var að tala um, sem ekki hafi verið greiðsla skulda eða tillag í nýbyggingarsjóð. Og aðeins í tvö skipti var greiddur 5% arður af hlutafé. Þetta er kannske ótrúlegt, en það er samt satt. Og ég er reiðubúinn, ef þessi hv. þm. óskar, að sýna honum þessi plögg. Af því að ég hafði látið ávur orð falla í svipaða átt við annan hv. þm., eins og ég nú læt falla við þennan hv. þm., hef ég sýnt þeim hinum öðrum hv. þm. þessi plögg, og varð hann hissa yfir því að sjá þau, því að hann hafði búizt við öðru þar. Og ég held, að það mundi hreinsa loftið í íslenzku þjóðlífi, ef þessi plögg yrðu opinber.

Er ekki bezt að leggja þau fram á lestrarsal?

. Þessi hv. þm. (EystJ) veit, að ég fer með rétt mál, ef hann hefur skrifað það í þá vasabók, sem hann er ekki búinn að týna. En það er eðlilegt, að þegar menn horfa á tölur um t.d., 13 þús. sterlingspunda sölu í einni för, þá spyrji menn: „Hvar eru þessir gullklumpar allir?“ En það eru ekki margar krónur að tiltölu af þessum gróða, sem sigla í varasjóðina, þegar skattyfirvöldin eru búin að fara höndum um þá tekjusjóði, það fé, sem fæst við þessar sölur. Og þegar hv. þm. spyr, hvers vegna sé ekki meira fé í nýbyggingar sjóðum, þá liggur skýringin í því, að 3–4 kr. eru teknar í ríkissjóð og bæjarsjóði af hverjum 5 kr. þessara tekna. Og þegar það er búið, rennur helmingur afgangsins í nýbyggingarsjóð viðkomandi firma og helmingurinn í varasjóð. Og ég hygg, að hæstv. fjmrh. hafi sagt, að ekkert félag, sem ætti eitt skip, ætti enn nægilegt fé í nýbyggingarsjóði til þess að byggja nýtt skip: Ég veit ekki, hve mikið nýtt skip kostar, en eftir síðustu styrjöld kostuðu ný skip um 40 þús. sterlingspund. Eftir þessa styrjöld má búast við, að byggð verði stærri skip en áður fyrir íslenzka útgerð. En af þessu má sjá, hvað þessir sjóðir eru máttvana. Útgerðarmenn sjálfir þurfa engu að kvíða sjálfra sín vegna, að þeir hafi ekki nóg til að bíta og brenna. En sjónarmiðið verður að vera víðara heldur en að hugsa um það. Það verður að taka til greina sjónarmið sjómanna, verkamanna og þjóðarheildarinnar, og þau sjónarmið verða að liggja til grundvallar löggjafar á þessu sviði. Ef ekki hefur verið um skattsvik að ræða, hefur sú löggjöf, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) og ég höfuð staðið að að setja, tekið nú þegar svo mikið af tekjum útgerðarinnar til hins opinbera, að svona veikir eru nú nýbyggingarsjóðirnir. Ég hef nú ekki gaumgæfilega athugað, hvaða afleiðingar þetta frv. mundi hafa, ef það væri samþ. óbreytt. En mér sýnist, fljótt á litið, að ef þetta verður að l., muni aðili, sem græðir 200 þús. kr., borga nálega 150 þús. kr. til ríkis og bæjar, þegar þess er gætt, að ekki er lengur heimilt að draga skatt og útsvar síðasta árs frá tekjum við ákvörðun skattskyldra tekna. Sumir halda, að það sé meira en 3/4 af skattskyldum tekjum, sem renni til hins opinbera af þessum tekjum. Ég viðurkenni, að mér fróðari maður í þessum efnum telur, að þetta sé ekki rétt hjá mér, að það séu 3/4 teknanna, sem að þessu marki renni til hins opinbera, heldur sé það meira. Ég endurtek það, að Sjálfstfl. getur ekki heitið fylgi sínu einstökum atriðum þessa frv. á þessu stigi málsins, en vill gjarnan taka málið til gaumgæfilegrar athugunar og lita á þessa viðleitni stjórnarinnar til þess að leysa vandann sem mjög virðingarverða. Ég vildi svo leyfa mér að bera fram þá uppástungu við hæstv. forseta, hvort ekki mundi vera réttara, þegar eðli málsins er athugað, að setja sérstaka n., sem sérstaklega yrði til þess kosin að fjalla um þetta mál. Hv. fjhn. hefur nógum störfum að gegna, og ég veit heldur ekki, hvort flokkarnir hafa valið þá n. með þetta frv. fyrir augum. En þetta mál er alveg sérstaks eðlis, og menn verða að gera sér ljóst, að afleiðing framkomu þessa máls er sú, að þm. verða að samþ. þetta frv. óbreytt, eða lítið breytt, eða há að koma með nýtt frv. og mynda um það nýja stjórn, hvernig sem hún þá yrði.



Herra forseti, - Eins og tekið hefur verið fram, einkum af hæstv. forsrh., er frv. það til l. um dýrtíðarráðstafanir, er ríkisstjórnin hefur lagt fyrir þessa hv. d., tilraun af hennar hálfu til að efna það heit, er hún gaf þegar í upphafi, að hún vildi reyna að vinna bug á þeirri dýrtíð og verðbólgu, er sýndist vera á góðum vegi með að stöðva aðalatvinnuveg þjóðarinnar, sjávarútveginn, og gera gjaldmiðilinn verðlausan, ef haldið hefði verið áfram á sömu braut. Öllum var og er ljóst, að svo mátti eigi fara. Bölvun atvinnuleysisins blasti fram undan, og þeir, sem með ráðdeild höfðu lagt fé til hlíðar til öryggis sér og sínum, horfðu fram á það, að fljótt mundi spariféð ganga til þurrðar, ef atvinna stöðvaðist, en vöruverð væri óbærilega hátt. Öllum ber saman um, að það hafi verið þjóðarböl að gefa dýrtíð og verðbólgu jafnlausan tauminn og raun ber vitni. Að nokkru leyti var það á valdi okkar að halda dýrtíðinni í skefjum, en að öðru leyti ekki. Erlendar nauðsynjar og farmgjöld hækkuðu vegna stríðsins, innlend framleiðsla og kaupgjald hlaut að hækka vegna hækkunar erlendra nauðsynja, fyrst þess var ekki gætt að halda niðri verði þeirra með framlagi af opinberu fé. En loks jókst eftirspurnin eftir vinnuafli mjög eftir komu setuliðsins og átti sinn þátt í vexti dýrtíðarinnar. Þetta eru allt alkunn atriði og margrædd. Verðbólgan hefur haft mjög ólík áhrif á stundarhag ýmissa þegna þjóðfélagsins. Hún hefur eflt stundarhag þeirra, er fást við verzlun, viðskipti og atvinnurekstur; einnig þeirra, er fást við framleiðslu landbúnaðarafurða og sumra launastétta, einkum í iðnaðinum, og þeirra, er skulda öðrum peninga. Aðrir hafa stórtapað á verðbólgunni. Ber þar fyrst og fremst að nefna sparifjáreigendur og alla, sem eiga peningakröfur á hendur öðrum og fá þær greiddar með verðminni peningum, og snertir þetta flesta launþega. Útflytjendur græða hins vegar minna og minna vegna verðbólgunnar og fara loks að tapa, sé gengið óbreytt, þar sem tilkostnaður eykst jafnt og þétt, án þess að verðið hækki á útflutningsvörunum. Þótt svo hafi verið til þessa, að ýmsir hafa grætt, en aðrir tapað á verðbólgunni, er nú flestum ljóst, að allir tapa að síðustu, nema að sé gert, því að gengishrun yrði annars afleiðingin. Hitt er annað mál, að menn greinir á um. hvernig ráða beri fram úr vandanum, og hafa umr. hér í hv. d. leitt það í ljós. Í raun og veru er ekkert eðlilegra en þetta, því að hvern tekur jafnan sárt til sinna. Till. stjórnarinnar byggist á þeirri meginhugsun, að allir verði eitthvað á sig að leggja til þess að rétta við þjóðarhag, sem annars væri í voða. Stjórnin hefur því lagt til, að allir tækju á sig byrðar, en hitt er á valdi fulltrúa þjóðarinnar - Alþingis - að meta og vega, hversu tekizt hafi um úthlutun þeirra byrða. Stjórnin mun leitast við að skýra málið eins vel og henni er unnt, bæði við umr. og í væntanlegu samstarfi við n. þær, er um málið kunna að fjalla. Henni er fullljóst, að þetta dýrtíðarmál er flókið, erfitt og viðkvæmt, hvernig sem á það er litið, hvort heldur er frá sjónarmiði einstaklinga eða þingflokka. En þetta er mál allrar þjóðarinnar. Við erum allir í einum báti, Íslendingar. Enginn má færast undan að setjast undir árar og leggja lið sitt til, að höfn verði náð úr ölduróti óvissu og öryggisleysis. Stjórnin hefur ekki samið till. sínar til þess að ala á ófriði í þjóðfélaginu. Hún óskar eftir friði og samhug með þjóðinni. Henni er fullljóst, að tilgangslaust er að fá samþ. l., sem vitað er um fyrirfram, að ekki verði haldin. Slíkt leiðir aðeins til spillingar þjóðinni og ógæfu fyrir heildina. En hún treystir á heilbrigða skynsemi manna, ef þeir fá næði til að hugsa hlutlægt um málin og láta tilfinningar ekki ráða, þótt höggvið sé nærri þeim. Flestar þjóðir heims eru nú í hlekkjum með einhverjum hætti. Sumir þeirra eru úr járni, svíðandi sárir. Þeir hlekkir, sem leggja þarf á þegna okkar lands, eru úr rósum í slíkum samanburði. En hlekkir eru alltaf hlekkir, hvort sem þeir eru úr járni eða rósum. Eins og tekið hefur verið fram, eru meginatriði frv. þau, að nýir skattar skuli lagðir á þá skattþegna, er hafa haft sæmilega ríflegar tekjur eða gróða síðast liðin ár, en þeir, sem hafa haft lágar árstekjur, skuli sleppa við skattinn. Hins vegar hlíti þeir og allir launþegar 20% skerðingu á allri dýrtíðaruppbót á laun sín og bændur hliðstætt. 6000 kr. eru lægstu skattskyldar tekjur, sem viðreisnarskattur yrði lagður á. Er vert að benda á, að þar er um að ræða niðurfærðar tekjur um meðalvísitölu ársins, sem leið, en hún var 206. Sem dæmi má nefna, að einhleypur maður hefði orðið að hafa rúmlega 14200 kr. tekjur, til þess að viðra eingarskattur sé á hann lagður, en maður með konu og 2 börn á framfæri, hefur þurft að hafa um 8950 kr. tekjur, til þess að viðreisnarskattur lenti á honum, eða 63 kr. á dag að meðaltali í 300 vinnudaga, og er þá augljóst, að þessi skattur snertir ekki fjölskyldumenn við algeng störf. Lægsta skattgreiðsla í viðreisnarskatt er kr. 267.80, eða kr. 130.00 margfaldaðar með meðalvísitölu ársins 1942, sem var 206. Ég skal ekki fara fleiri orðum um skattinn að sinni, en rétt er þó að benda á, vegna ummæla háttv. 2. þm. S.-M. (EystJ) í þá átt, að skatturinn kynni að vera of þungur á teknabilinu milli 20 þús. kr. til 100 þús. kr., einkum með tilliti til smáútgerðar, að enginn umreikningur á sér stað varðandi fyrirtæki eða félög og þá heldur ekki hækkun á skattinum um vísitölu, og yrði því skattsfjárhæðin nákvæmlega sú, sem stendur í frv., þegar um slíka skattþegna er að ræða. Ég skal nú fara nokkrum orðum um landbúnaðarafurðir og lækkun á kaupinu. Lækkun landbúnaðarafurðanna á kostnað framleiðenda er hugsuð þannig, að hún verði í svipuðu hlutfalli á hverjum tíma og sú launaskerðing, sem launþegar bæru. Aðra leið treysti stjórnin sér ekki til að fara. Um það er deilt, hvort rétt hlutfall sé milli verðs landbúnaðarafurða og kaupgjalds í landinu. Það er rétt, að verð landbúnaðarafurða hefur hækkað meira en t.d. Dagsbrúnarkaup. Sé athuguð verðvísitala landbúnaðarafurða, að meðtöldum eggjum og garðávöxtum, og verðið vísitölumagninu í jan. 1939 sett sem 100, kemur í ljós, að vísitala þeirra var 453, þegar framfærsluvísitalan var 272, þ. 1. des. 1912. Vísitala dagkaups Dagsbrúnarverkamanns með 10 tíma vinnu (þar af 2 tímar eftirvinna) var í des. 414 miðað við að dagkaup 1939 sé sett sem 100, en dagkaupsvísitalan varð 433 í jan. fyrir 10 tíma vinnu á sama hátt. Miðað við 8 stunda vinnudag var dagkaupsvísitalan 376 í desember, en 394 í janúar. Stjórnin hefur til glöggvunar látið gera línurit, er sýnir greinilega verðbreytingar þess magns landbúnaðarafurða, er reiknað er með í vísitölunni, breyt. á dagkaupi eftir Dagsbrúnartaxta, hreyfingu vísitölunnar sjálfrar og loks vísitölu alls annars, sem reiknað er með í vísitölunni, þ.e. erlendra vara, fatnaðar, húsnæðis, fiskmetis o.s.frv. Þann 1. des. s.l. var vísitala þessara vara og gæða 214. Skal þessu línuriti ekki frekar lýst, enda varla hægt að gera það, nema allir hafi það fyrir sér, um leið og það er gert. En það mun verða fjölritað, til þess að hv. þm. geti kynnt sér það. Í till. stjórnarinnar er lagt til, að skipuð verði n., er finni framfærsluvísitölu við landbúnað og verðlagsvísitölu fyrir landbúnaðarafurðir. Með því er ,ætlunin, að úr því fáist skorið, hvort sama framfærsluvísitala eigi við fyrir þá, er í sveit búa og í kaupstöðum, og í öðru lagi sé fundinn réttlátur grundvöllur fyrir verði á landbúnaðarafurðum. Því var hreyft af hv. 2. þm. S.-M. (EystJ), að hæpið væri að greiða fé úr ríkissjóði til að lækka verð á landbúnaðarvörum. Mér skildist, að hv. þm. væri þeirrar skoðunar, að ef hætt væri við það aftur, hlytist af því annaðhvort byrði fyrir bændur eða hækkun á landbúnaðarvörunum. Það er þó augljóst mál, að fjárgreiðsla úr ríkissjóði í eitt skipti fyrir öll til að lækka verð þessara vara, eins og lagt er til í frv., hefur í för með sér mikla lækkun á vísitölunni. Mjólkurframleiðslan er mjög nam fyrir vísitölubreytingum, sökum þess, hve mikill liður kaupgjaldið er í mjólkurverðinu, og þá vítanlega jafnt, hvort sem kaupið hækkar eða lækkar. Eins og frv. ber með sér, er gert ráð fyrir, að eigi þurfi að greiða með mjólk og mjólkurafurðum nema skamma stund. Lækkun vísitölunnar og þar með kaupgjaldsins muni nægja til þess, að mjólkurframleiðslan standi undir sér sjálf án styrks úr ríkissjóði. Um greiðslu með kjötinu er það að segja, að lækkun á verði þess ætti að greiða fyrir sölu þess á innlendum markaði fyrir miklu hærra verð þó en fæst fyrir það erlendis. Sé hins vegar flutt út kjöt, ber að verðbæta það úr ríkissjóði, samkvæmt þál. frá 31. ágúst. Virðist því auðsætt, að það sé fyllilega réttmætt að lækka verð kjötsins, sem eftir er frá fyrra ári, með framlagi úr ríkissjóði, og stuðla með því að aukinni neyzlu innan lands, og ná vísitölunni niður, áður en heyannir byrja í sumar, svo að verð á landbúnaðarafurðum geti orðið sem lægst, mjólkurverðið mjög fljótlega, en kjötið, þegar næsta framleiðsla kemur á markaðinn. Ef gert er ráð fyrir, að vísitalan komist niður í 230 vegna dýrtíðarráðstafana og samkomula g næst um, að greidd skuli aðeins 80% af fullri dýrtíðaruppbót, færi um kaupgreiðslu atvinnuveganna, bæði í sveit og við sjó, eins og vísitalan væri komin niður í 204 stig. Dagkaup fyrir 8 tíma vinnu yrði þá með Dagsbrúnartaxta kr. 34.27 í staðinn fyrir kr. 45.70 með vísitölu 272. Hjá því getur ekki farið, að slík lækkun á dýrtíðinni muni hafa mikil áhrif á framleiðslukostnað landbúnaðarins og gera kleift að selja vörurnar við hóflegra verði en nú er án nokkurs framlags úr ríkissjóði, enda er það þetta, sem vakir fyrir stjórninni. hafi það ekki verið ljóst áður. Ég skal svo að lokum fara nokkrum orðum um skerðingu dýrtíðaruppbótar til launþega. Ég skil það vel, að þetta er víðkvæmt mál fyrir alla launþega og forvigismenn þeirra. En ég held, að fullyrða megi, að sú byrði, sem þannig væri lögð á launþega, sé ekki þyngri en svo, að hægt sé að bera hana. Það er hagur launþega að stuðla að því, að ekki komi til þess, að atvinnuleysi og hrun læsi hrömmum um þjóðfélagið. Það er hagur launþeganna, að atvinnuvegirnir geti haldið áfram að skila gróða, sem ríkið geti tekið í sína vörzlu með sköttum, en síðan verið til hagsbóta fyrir alþjóð til framkvæmda, er gætu gert lífið í landinu betra. Sé haldið áfram á sömu braut og hingað til, verður bráðlega enginn gróði, sem hægt er að taka, og þá er ekki einu sinni handbært fé til að standa undir daglegum rekstrarútgjöldum ríkis og bæjarfélaga, hvað þá meira. Hvar yrði þá framkvæmdasjóður ríkisins, og hve mikið væri hægt að fá af framförum, sem allir þrá? Hv. 2. þm. Reykv. spurði, hvers vegna ætti að lækka dýrtíðina og fyrir hverja. Hann taldi alveg sjálfsagt að stöðva hana, en virtist í efa um, hvort nauðsynlegt væri að lækka hana til muna. Það er staðreynd, að smábátar hafa tapað og hraðfrystihúsin stöðvuðust s.l. haust. Nú sem stendur stunda bátarnir sjóinn, og hraðfrystihúsin eru í gangi. En þess er að gæta, að nú stendur vertíð sem hæst, og hvað tekur við, þegar fiskaflinn minnkar? Hvað tekur við, ef stríðið hættir skjótlega, t.d.. í haust, og verðið á útflutningsvörum okkar fellur? Við getum ekki treyst því, að I3retar felli pundið eftir stríð. Það er ekki vegna einkahagsmuna útgerðarmanna, sem lagt er til, að dýrtiðin lækki, heldur ber til, að sjávarútvegurinn haldi áfram, helzt svo, að hann skili gróða, sem hægt er að taka með sköttum í almenningsþágu. Er þetta svo voðalegt? Ég vil svo að lokum benda á, að lækkun kjöts og mjólkurvara með framlagi úr ríkissjóði er bein hagsbót fyrir þá, sem lægst eru launaðir. Þeir, sem lægst eru launaðir, sleppa við viðreisnarskattinn, en honum á einmitt að verja til að lækka þessar vörur. Ef verðið á kjöti yrði 4.50 kr. kg nýtt kindakjöt og lítri af mjólk 1.30 kr., munar litlu, að verkamaðurinn standi jafnvel að vígi til að kaupa sama magn af þessum vörum eins og árið 1939. Árið 1939 þurfti verkamaðurinn að vinna í 54 mínútur fyrir því magni, er 4.8 manna fjölskylda notaði að meðaltali á dag af nýju kjöti og mjólk, nefnilega 2.3 l af mjólk og 260 g af nýju kjöti, samkvæmt vísitöluútreikningunum. Ef vísitalan yrði 230 og greidd væri 80% dýrtíðaruppbót, yrði tímakaupið í dagvinnu 4.28 kr., og þá þyrfti verkamaðurinn að vinna í 58 mínútur fyrir dagmagni vísitölunnar af nýju kjöti og mjólk í stað tæpra 54 mínútna 1939. Að lokum vil ég taka fram, að till. hv. 2. þm. Reykv. og hv. þm. G.- K. um að skipuð sé sérstök n. þm. úr öllum flokkum til að fjalla um dýrtíðarmálin, fellur mér persónulega vel í geð. Um þetta mál verður að nást samkomulag allra, því að það er gagnslaust og ríkinu hættulegt, að sett séu l., sem ekki eru í heiðri höfð.



Herra forseti. - Áður en þetta frv. fer til n., vil ég benda á 2–3 atriði í frv. til athugunar fyrir n., sem mér virðist, að ekki hafi enn komið fram. Fyrst vil ég benda á, að áður en eignaraukaskattur er lagður á samkv. 9. gr., er heimilað að draga frá tapsfrádrátt útgerðarfélaga. Í þessu sambandi vil ég biðja n. að athuga, að þennan tapsfrádrátt hafa ekki fengið önnur félög en þau, sem hafa haft glögga reikninga, sem hafa sýnt, hvert tapið var. Þau, sem ekki hafa gert það, hafa sum komið á eftir, þegar tapsfrádráttur var leyfður með lögum og sagt: „Við höfum tapað, og við viljum fá tapsfrádrátt.“ En þau hafa ekki fengið hann, enda ekki getað sannað, hver hann hafi verið. Afleiðingin er sú, að það er til, að tvö félög, sem hefur staðið eins á fyrir að öllu leyti, að annað hefur fengið 5 millj. kr. frádrátt vegna tapa, en hitt ekki neitt. Í öðru lagi vil ég benda á, að sú vísitala, sem á að finna samkvæmt 5. kafla frv., eigi að vera til grundvallar fyrir hvert verð, sem verður á landbúnaðarafurðum. Það er sjálfsagt hægt að finna hana, þó að það kunni að vera erfitt og sú tala verði ekki eins nákvæm og sú vísitala, sem gildir hér í Rvík. Mér skildist á hæstv. félmrh., að þál., sem samþykkt var í sumar, geri það að verkum, að ef ekki fengist það verð fyrir þær vörur, sem vísitalan segir um, þá mundi ríkissjóður hlaupa undir bagga. Það hlýtur eitthvað að liggja á bak við þetta, því að það vitum við, að oft hefur verð landbúnaðarafurða verið langt fyrir neðan þessa vísitölu. Það hefur verið reynt að ráða bót á þessu, t.d., með því að hafa verðið á kjöti á innlenda markaðinum hærra en verðið á útflutta kjötinu og jafna síðan mismuninn. En ef verðið innan lands á að vera miðað við þessa vísitölu, þá er það gefið, að sama verð eigi að vera fyrir útflutta kjötið, en þál. frá í sumar nær ekki yfir nema framleiðslu ársins 1942. Enn fremur vil ég benda á, að ef það er, sem mér skildist á upplýsingum, sem gefnar voru í gær, að 14. gr. mundi gera 10 stiga lækkun, þá fæst hún því aðeins, að reiknað sé með fleiru en talað er um í 14. gr., en þar er talað um þær vörur, sem verðlagðar séu samkvæmt sérstökum lögum, en það eru þær vörur, sem verðlagðar eru af mjólkurverðlagsnefnd, kjötverðlagsnefnd og verðlagsnefnd grænmetisverzlunarinnar. Ef við tökum þessar vörur, fáum við engin 10 stig, heldur 7 stig, og það er vegna þess, að þarna eru ekki allar landbúnaðarvörur. Það vantar t.d.. nautakjöt og kjötfars, en verðlagning á því heyrir ekki undir kjötverðlagsnefnd. Þó að kindakjöt lækki um 10%, þá stendur verð á nautakjöti og kjötfarsi í stað eins og annað, sem n. verðleggur ekki. Svipað er að segja um þann stigafjölda, sem á að nást með 16. gr. Mér reiknast, að ef ekki eru teknar nema þær vörur, sem þessar n. verðleggja, þá fari vísitalan ekki niður í 236 stig, heldur 244 stig. Ég vil benda á, að ef það er meiningin að láta þessa lækkun koma á fleira, þá verður að búa þannig um í gr., að sá tilgangur náist. Þetta vil ég biðja n. að athuga. Ég sé ekki ástæðu til að nefna fleira sérstaklega, en þó held ég, að það sé tæplega nógu ljóst í 12. gr., þar sem talað er um, að ekki eigi að borga uppbót af hærri grunnlaunum en um opinbera starfsmenn segir. Nú er það tvennt, sem gildir um opinbera starfsmenn, annars vegar að það hámark, sem megi borga vísitölu á, sé 650 kr. á mánuði, og hins vegar hefur það líka verið ákveðið, að kaup megi hækka um 25–30%. Ég býst við, að í þessari gr. sé átt við 650 kr., og þá finnst mér það þurfa að koma fram greinilegar en það gerir nú. Nú er mörgum, sem fá þessa uppbót, ekki greitt mánaðarkaup, heldur dagkaup. Þess vegna þarf að miða hámarkið bæði við dagkaup og mánaðarkaup. Þetta vil ég einnig benda n. á. Að öðru leyti skal ég ekki ræða frv. Þó vil ég undirstrika það, að ég held, að eignaraukaskatturinn nái engan veginn takmarki sínu eins og þarna er fram sett, því að sá eignarauki, sem fram kemur, er að vísu nokkur, en sá, sem þyrfti að ná til, er fyrst og fremst sá, sem ekki sést, en það eru eignir manna, sem faldar eru í veðdeildarbréfum og ýmsum öðrum verðpappírum og hvergi eru taldar fram, en það eru eignir, sem fyrst og fremst þarf að ná í með þessum skatti. Það kann að vera, að skattadómari eigi að ná yfir það, og hann nær kannske í einhverja smáviðbót, en þar þarf að verða mikil breyting til bóta, ef á að nást í það allt, og það næst ekki með þessum kafla, eins og hann er þarna.

Forseti (JJós): Ég vil geta þess út af þeim tilmælum, sem komið hafa fram beinlínis af hálfu hv. þm. G.- K. og ýmsir aðrir hv. þm. hafa látið í ljós, að ég mun fallast á, að sérstök n. verði kosin til að fjalla um þetta mál, og verður hún þá kosin, eftir því sem samkomulag næst um hana á sama fundi og atkvgr. fer fram um frv., en það verður á morgun. Atkvgr. um málið er því frestað nú og það tekið af dagskrá.



Herra forseti. - Það er dálítið einkennilegt, að hæstv. Alþ. skuli nær einróma samþ. frv., sem fer fram á að innheimta útsvör, áður en þau eru lögð á. Ég þykist sjá, að til þess arna liggi í raun og veru ein höfuðástæða, eða a.m.k. er ekki gerð grein fyrir nema einni ástæðu fyrir því í grg. frv., nefnilega, að Rvíkurbær sé svo illa staddur, að hann geti ekki komizt af án þess að fá útsvör innheimt, áður en þau eru lögð á. Þó hygg ég, að í fyrra hafi ver:ð lögð á í Rvík meiri útsvör heldur en bærinn var álitinn þurfa þá, eftir fjárhagsáætlun bæjarstjóra, og mun það hafa numið um 2 millj., og þar fyrir utan fékk hann stríðsgróðaskattinn, svo að alls komu í bæjarsjóð yfir 5 millj. fram yfir það, er bæjarstj. í febr. 1942 taldi hann þurfa. Eyðslan hefur því verið mikil. Ástæða er því engin til að bera þetta frv. fram, því að bærinn getur fengið lán til þess að koma sér yfir það tímabil, sem hér er um að ræða. En mér virðist geta legið önnur orsök til þess, að þetta frv. er fram komið, heldur en þessi, sem tekin hefur verið fram, nefnilega, að gjaldendum sé betra að borga útsvörin á fleiri gjalddögum en verið hefur til þessa. Og þegar búið er að jafna niður útsvörum, sem er ekki gert fyrr en svo, að því er lokið kannske ekki fyrr en í júní, þá er til áramóta ekki orðið eftir nema hálft árið. Það mætti hugsa sér að breyta þessu til á þann hátt að breyta reikningsári hreppanna eða bæjanna þannig, að láta það ekki miðast við áramót, heldur t.d. við 1. júní, svo að útsvörum væri jafnað niður fyrirfram, síðast á reikningsárinu og fyrst á almanaksárinu. Með þessu væri að vísu ekki hægt að komast yfir vandræðatímabil, eins og nú virðist vera í Rvíkurbæ, en þetta gæti verið mjög athugandi fyrir framtíðina. Ég vil heyra, hvort hv. þm. almennt eru þeirrar skoðunar, að þeir vilji leyfa bæjafélögum að innheimta útsvör áður en þau eru lögð á. Og því þá ekki að leyfa ríkissjóði líka að leggja á beina skatta á sama hátt? Hvaða stefna er það yfirleitt að leyfa mönnum þetta ? Hvers konar réttarfar er það, sem á að fara að reka í landinu, að heimta inn skatta af gjaldendum, sem þeir eiga ekki l. samkvæmt að borga - sem ekki er búið að leggja á? Mig undrar, að þm. yfirleitt skuli vera með þessu.