Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eggert Pálsson) Eins og háttv.þdm. muna, var þessu frv. breytt nokkuð hjer í deildinni síðast er það var hjer á ferðinni. Ein af breytingunum var hækkun hundraðstölunnar. Hv. Nd. hefir ekki getað fallist á þessa hækkun, en hefir aftur á móti sætt sig við breytingar á máli og orðfæri, þar sem augljóst var, að betur mátti fara. En þrátt fyrir það, þótt vilji Ed. hafi ekki allur náð hjer fram að ganga, leggur meiri hl. allshn. til, að frv. Verði samþykt hjer eins og það nú liggur fyrir.

Sigurður Eggerz Jeg tel víst, að hæstvirt stjórn hafi þegar trygt þessu frv. fylgi þessarar hv. deildar. Þýðir því lítið að halda uppi löngum umræðum um málið. Jeg tel nú ekki neitt athugavert við það, þótt hæstv. stjórn vilji hafa fulltrúa frá sjer, sem í samráði við bankana ákveði gengið. En hinsvegar er jeg á móti nauðungarákvæðum frumvarpsins. Jeg veit ekki betur en bankarnir fái nú svo að segja allan gjaldeyrinn í sínar hendur. Það byggist í einu orði á því, að engir gefa betur fyrir hann en bankarnir. Allir fá nú yfirfært hjá bönkunum. Þeir, sem þurfa að fá yfirfært, gefa því ekki gjaldeyrishafa fyrir utan bankana meira fyrir gjaldeyrinn en þeir þurfa að borga í bönkunum fyrir yfirfærslu, og af því kemur aftur það, að gjaldeyrishafarnir hafa engan hag af að selja öðrum fremur gjaldeyrinn en bönkunum. Með öðrum orðum, gjaldeyririnn lendir hjá bönkunum eftir eðlilegu lögmáli viðskiftanna. - Þar sem nú svo er, þá sýnast nauðungarráðstafanir ástæðulausar. En þær eru meira en það; þær eru hættulegar, því að það er vitanlegt, að ef nefnd sú, er frv. ræðir um, tæki allan gjaldeyrinn og verðlegði hann t. d. of lágt, þá mundi gjaldeyrishafinn reyna að koma eins miklu og hann gæti af gjaldeyrinum undan. Væntanlega verður þessum ráðstöfunum ekki beitt, en það er líka einasta afsökunin. Jeg hygg, að lögmál hinnar frjálsu verslunar reynist betra í þessu máli.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skildist það á ræðu hv. 1. landsk. (SE), að hann væri hræddur við ákvæði 4. og 5. gr. frv. En jeg hygg, að hann þurfi ekki að óttast þau ákvæði, því að jeg geri ráð fyrir því, að ekki verði til þeirra gripið, ef bankarnir báðir eru á móti því. Og sjerstaklega ætti hv.þm. (SE) að vera rólegur í þessu efni, þar sem hann er bankastjóri sjálfur, og getur því haft áhrif í þessu efni. Til þess að til ákvæðanna verði gripið, þarf ennfremur samþykki fjármálaráðherra og þess nefndarmanns, er hann skipar. Það var um tíma svo, að töluverður gjaldeyrir var utan bankanna, og það verður því aðeins ástæða til að nota ákvæði 5. gr., að slíkt komi fyrir aftur. Nú hafa bankarnir svo að segja allan gjaldeyrinn, og hafi þeir hann áfram, er ákvæðið hættulaust. Þegar þeir höfðu ekki gjaldeyrinn, þá bar nauðsyn til að hefta verslunina með hann, svo að hægt væri að greiða erlendar skuldir. Hv. þm. (SE) gat þess, að hann hefði trú á frjálsri verslun. Við því er í sjálfu sjer ekkert að segja, en þegar alvarlegir tímar eru fyrir hendi, þá þarf oft að beita alvarlegum ráðstöfunum. Og svo er í þetta sinn. Annars virtist mjer háttv. 1. landsk. ekki hafa mikið við frv. að athuga. Frv. var samþ. með miklum atkvæðamun í hv.Nd., og jeg vænti, að það verði einnig samþykt hjer.

Jóhann Jósefsson Hv. 1. landsk. (SE) mintist á það, að eins og nú væri ástatt, þá mundu þeir atvinnurekendur hjer á landi, sem eiga erlenda mynt, ekki sækjast eftir því að fara framhjá bönkunum með hana. Þetta mun vera rjett. En líkt hefir þó átt sjer stað áður, að menn hafi forðast bankana um kaup og sölu erlendrar myntar. En það var bönkunum sjálfum að kenna; þeir gerðu of mikinn mismun á kaupverði og söluverði myntarinnar. Þá reyndu menn að fara nýjar leiðir í þessu efni, þannig, að minna skarð yrði höggið í eignir þeirra. Þetta hefir nú breyst þannig, að jeg hygg, að ekki sje ástæða til þess að óttast, að bankarnir fái ekki erlendan gjaldeyri þeirra atvinnurekenda, er njóta lánstrausts hjá þeim. Þó kunna þeir menn að reka atvinnu hjer á landi, sem fá rekstrarfje sitt annarsstaðar en frá bönkunum hjer, eða sem sje erlendis. Það var annars aðallega 6. gr. frv., sem jeg vildi gera að umtalsefni. Í henni er ákvæði, sem jeg tel mikilsvert. Stjórninni er þar heimilað meðal annars að heimta allan erlendan gjaldeyri þeirra, er hjer á landi búa, sjer afhentan. Eins og öllum hv. deildarmönnum er kunnugt, þá er það svo, að margar kaupmannaverslanir og kaupfjelög þessa lands hafa að meira eða minna leyti bein viðskifti við erlend verslunarhús, og þurfa því oft að inna þar ýmsar greiðslur af hendi. Þetta gera þessi verslunarfyrirtæki oft með þeim hætti, að þau senda til útlanda vörur til þess að selja þar, og er andvirðið, sem greitt er í erlendri mynt, látið ganga upp í viðskiftin. 6. gr. frv. gerir ráð fyrir því, að þeir, er þurfi að nota þann erlenda gjaldeyri, er þeir eiga, til þess að greiða með nauðsynjavöru eða skuldir, er stofnaðar eru fyrir slík viðskifti, megi hafa umráð yfir gjaldeyri sínum í því skyni. Tel jeg það mjög mikilsvert, að ákvæðið fái svo að vera. En í sömu gr. frv. er ennfremur gert ráð fyrir því, að nefndin geti einnig tekið þennan gjaldeyri, ef hún um leið tryggir eiganda hans yfirfærslu á gjaldeyri í sama skyni. Jeg vildi leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar, hvort hún líti svo á, að sá mismunur á kaupverði og söluverði myntarinnar, sem þá kann að koma fram, er yfirfærslan á sjer stað, eigi að greiðast af eigandanum, eða hvort hann eigi að fá útgjaldalausa yfirfærslu að því er hann snertir á samsvarandi upphæð og þeirri, er af honum hefir verið tekin. Jeg lít svo á, að eftir anda nefndrar gr. frv. eigi eigandi myntarinnar að fá samsvarandi upphæð þeirri, er frá honum var tekin, yfirfærða frádráttarlaust án sjerstaks kostnaðar fyrir hann, hver sem mismunur kaup- og söluverðs kann að vera og án tillits til yfirfærslukostnaðarins. Jeg kynni því betur, að það kæmi fram í umr. um þetta mál, hvernig hæstv. stjórn lítur á þetta ákvæði gr., því væri svo, að eigandi erlends gjaldeyris, sem skyldur er samkv. lögum að láta hann af hendi, fengi yfirfærslu aðeins með því móti að kosta hana eftir þeirri skráning, sem er á gjaldeyrinum, þegar yfirfærslan fer fram, - eins og sá maður mundi þurfa að gera, er að öðru leyti enga völ ætti á gjaldeyri erlendis, - þá er, að því er mjer sýnist, gjaldeyriseigandanum þar með órjettur ger og að óþörfu lagður á hann skattur til bankanna.

Jóhann Jósefsson Vegna ummæla hæstv. fjármálaráðherra um framkvæmd á 6. gr. frv., skal jeg taka það fram, að hæstv. fjrh. mun ekki hafa skilið tilgang fyrirspurnar minnar alveg rjett, sem ekki var von, þar sem hann var ekki staddur hjer inni, þegar jeg gerði hana. Jeg var ekki að tala um gengismun, vegna þess að jeg áleit, að ekki kæmi til mála annað en að eigandi gjaldeyris slyppi við þann skaða, sem gengisbreyting kynni að geta komið af stað í því tilfelli, er hjer ræðir um, heldur um mismun á kaupverði og söluverði gjaldeyris, og svo yfirfærslukostnað. Jeg gat þess í fyrri ræðu minni, að jeg liti svo á, að ef ákvæðum 6. gr. yrði beitt þannig, að gjaldeyrir, sem hjerlendur maður kann að eiga erlendis, yrði tekinn til afnota samkv. greininni og nefndin fái honum í staðinn samskonar gjaldeyri ytra, hvort heldur strax eða síðarmeir, þá eigi viðkomandi maður ekki að bera neinn beinan kostnað við þessa ráðstöfun.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þessari bendingu hv.þm. (JJós) mun verða tekið með fullri velvild, annaðhvort þegar væntanleg reglugerð verður sett, ef ástæða þykir að hafa í henni ákvæði hjer að lútandi, en annars ef til þess kemur, að framkvæma þurfi greinina.

Fjármálaráðherra (JÞ): Viðvíkjandi 2. gr. frv., sem fjallar um fjármál, vildi jeg einungis geta þess, að nú er ekki heimilt að leggja neitt á áfengi það, sem ætlað er til lyfja, en þessi grein fer fram á, að því ákvæði verði breytt. Jeg hefi leitað upplýsinga hjá forstjóra áfengisverslunarinnar um það, hvernig fjárhagshlið þessa máls snýr við. Hann segir, að hún fari mikið eftir því, hvort svo naumt sje skamtað áfengi til lyfja sem nú er gert. Segist hann hafa gert till. um skömtunina til lyfjabúða, en landlæknir um skömtunina til lækna. Að vísu segir hann, að ekki hafi verið fallist á þessar till. sínar og landlæknis, heldur hafi aðeins verið leyfð skömtun ca. helmings þess, sem þeir gerðu ráð fyrir. En hann álítur, að þessi skömtun geti ekki staðist til lengdar, og miðar því útreikninga sína við það, að framvegis verði farið eftir till. þeirra landlæknis og hans um skömtunina. Þá áætlar hann tekjuauka ríkissjóðs skv. þessari grein um 120 þús. kr. á ári, ef að álagningin yrði 33%, en greinin heimilar 25–75% álagningu. - Segir hann, að ekki verði hjá því komist, að lyf þau, sem áfengi er notað í, hækki eitthvað við þessa ákvörðun, en sú hækkun verður ekki í hlutfalli við þá hækkun, sem frv. að öðru leyti hefir í för með sjer. Mjer þótti rjett að skýra hv.þdm. frá þessu áliti forstjórans, svo að þeir geti haft það í huga, þegar þeir taka afstöðu til frv. Jeg skal aðeins bæta því við, að ríkissjóði er full þörf allra þeirra auknu tekna, sem hv.þm. þykir fært að aflað verði á þennan hátt.

Jónas Jónsson Jeg er sammála hæstv. fjrh. (JÞ) um það, að ekkert sýnist á móti því, að ríkissjóður fái meiri tekjur af þeim lyfjavínanda, sem notaður er í landinu, en verið hefir hingað til. Frumástæðan fyrir því, að svo lítið var upphaflega lagt á þennan vínanda, var sú, að sjúkdómum landsmanna myndi ekki svo varið, að líklegt væri, að neysla þessara lyfja yrði mikil. En síðan hefir það komið í ljós, að heilsufar okkar Íslendinga er þannig, að tiltölulega mjög mikið af vínanda þarf til þess að hressa okkur með. Þó að ekki sje rjett að leggjast yfirleitt á sjúka menn með skattaálögun, þá munu kringumstæður margra þeirra, sem þessi lyf nota mest, vera þannig, að ekki sje ástæða til að hafa mikið samviskubit, þó að frv. þetta nái fram að ganga. 1. gr. frv. er í samræmi við meðferð þingsins á öðrum málum. Það var tilviljun, sem olli því, að þessar tvær greinar verslunar ríkisins voru aðskildar. Mun það meðfram hafa stafað af því, að lögin um sjerstakan áfengissöluforstjóra voru komin áður en afnám bannlaganna var samþ. í þeirri mynd, sem það nú er. Þessi sjerstaka forstaða áfengiseinkasölunnar er landinu mjög dýr. Laun forstjórans - kr. 18000 - eru hæstu embættislaun, sem greidd eru hjer á landi, að fráskildum launum bankastjóranna, og er þannig heimtað, að hann sje töluvert duglegri starfsmaður en sjálfir ráðherrarnir. Jeg geri ráð fyrir því, að ein ástæða þess, hversu frv. þetta fjekk mikinn stuðning í hv.Nd., muni vera sú, að með því sje ríkissjóði aflað tekna, bæði með því að selja lyfjaáfengið dýrara en hingað til, og svo með því að spara - og það ekki alllítið - á forstöðu áfengiseinkasölunnar.

Frsm. (Jónas Jónsson) Það er rjett skilið hjá hæstv. forseta (HSteins), að till. þessi, sem mentmn. deildarinnar ber fram, sje orðuð eins og raun ber vitni um, af því, að ekki sje ætlunin, að ríkisstjórnin eyði neinu fje í framkvæmdir hennar. Munu vegamálastjóri og húsameistari ríkisins vart vera svo önnum kafnir á næstunni, að þeim vinnist ekki tími til að athuga þetta mál og gera kostnaðaráætlanir. Það mun vera talsverður áhugi fyrir þessu hjá íþróttamönnum hjer í bænum, og hafa leiðandi menn þeirra sagt mjer, að þeir hafi hugsað sjer að haga fjársöfnun til þessa fyrirtækis á líkan hátt og konur hafa hugsað sjer um landsspítalann. Það eru viss atriði í brjefi því, sem íþróttamenn hafa sent þinginu, sem ekki mun vera hægt að taka tillit til, þar á meðal tilmælin um að fá lóð í miðjum bænum. Hefir borgarstjórinn þegar hugsað sjer heppilegan stað í þessu skyni í útjaðri bæjarins, og býst jeg við, að sá staður verði valinn. Fleiri atriði eru í brjefi íþróttamanna, sem ekki verður fallist á, en meginatriðið er þó á rjettum rökum bygt, og er það engum efa bundið, að rannsókn og síðar framkvæmd þessa máls yrði til mikils gagns fyrir íþróttalíf hjer í Rvík og jafnvel á öllu landinu. Með því að jeg hefi áður talað um nauðsyn þessa máls, þá mun jeg nú ekki halda lengri ræðu að sinni, en vil aðeins óska þess, að till. verði samþykt og skilyrðin sem fyrst athuguð.

Forsætisráðherra (JM): Það er ekki til þess ætlast, að þetta valdi neinum útgjöldum fyrir ríkissjóðinn, og er jeg því ekki að neinu leyti mótfallinn því, að málið verði athugað.

Jónas Jónsson Jeg er ekki fyllilega ánægður með frv. eins og það liggur fyrir, enda þótt jeg búist við að greiða því atkvæði. Það kom fram í hv.Nd. ósk um það, að fleiri menn ættu sæti í nefndinni, og að verslunarstjettin hefði íhlutunarrjett, ekki einungis um peningaverslunina sjálfa, heldur og um gjaldeyrisverslun þeirra manna, er flyttu inn og út. Um þetta hefir ekki orðið samkomulag, og verður við það að sitja. Ástæðan til þess, að jeg fylgi frv., er sú, að þetta er nálega eina tilraun þingsins til þess að hafa áhrif á gengi íslensku krónunnar. Tillagan er vafasöm, en gæti þó, ef lán væri með, orðið til einhvers gagns, og það fer vitanlega eftir því, hvernig lögin verða framkvæmd. Fyrir ríkissjóð og einstaka menn er lággengi og óstöðugt gengi hið mesta böl. En ástæðuna til þess, að slíkt gengi hefir komist á, vita allir, þó að það hafi ekki verið viðurkent af kaupmannablöðunum, - sem sje það, að við höfum eytt meira en við höfum aflað. Það er alkunna, að meiri hluti þingsins hefir hallast að því að gera þróttlausar ráðstafanir til þess að hefta innflutning á óþarfavarningi, vegna þess, að ríkissjóður hafi ekki ráð á því að missa tollinn. Ef krónan fellur, þá á stjórnin sennilega að leyfa innflutning á fleiri vörutegundum, til þess að auka tolltekjurnar. Þetta er ákveðið, og því verður ekki breytt nú, - en jeg skal játa það, að þó að stjórnin reyni að fylgja fram einhverjum innflutningshöftum, þá verður það mjög erfitt, nema hún hafi einnig eftirlit með gjaldeyrinum. Annars skal jeg taka það fram, að mjer finst höfuðgalli frv. vera sá, að ekki er ákveðið í 4. og 5. gr., að nefndin skuli hafa fullan umráðarjett yfir öllu því, sem inn kemur af erlendri mynt, Getur farið svo, að ef bankastjórnirnar og landsstjórn álíta, að bankarnir fái meginhluta allrar erlendrar myntar, að þá verði ekki hugsað meira um það, og að margir menn fari utan um bankana um kaup á óþarfa vöru, sem þeir gætu ekki, ef eftirlitið væri nógu strangt. Þetta á að skýra afstöðu mína til frv. Jeg skoða það spor í rjetta átt, þó að jeg hinsvegar telji það þýðingarlítið, ef heimild stjórnarinnar verður ekki notuð. Jeg geri ráð fyrir því - og beini því til hv. 1. landsk.þm. (SE), - að hann láti ekki kenningar um frjálsa eða ófrjálsa verslun hindra sig í því að stuðla að því, að landið fái fult vald yfir öllum íslenskum gjaldeyri erlendis.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þykir rjett að láta það koma fram í umr. um þetta mál, sem jeg sagði í hv.Nd., er málið var rætt þar, að frv. þetta var borið fram af hv.fjhn. í Nd. í samráði við mig og bankana, sjerstaklega Landsbankann, sem hafði sent nefndinni till. um frv., sem gengur lengra en þetta frv. og þó í sömu átt. Aðalákvæði frv. er í 4. gr., þess efnis, að nefndin megi, með samþykki fjármálaráðherra, krefjast þess, að sjer verði afhentur til umráða sá erlendur gjaldeyrir, sem til er í landinu. Ástæðan til þessa ákvæðis er ekki sú, að álitið sje, að nokkur gjaldeyrir hafi á undan- förnum árum misfarist, þannig, að hann hafi ekki komið fram í greiðslujöfnuði þjóðarinnar. Hafa stjórnir beggja bankanna fullyrt það afdráttarlaust, að allur gjaldeyrir landsins hafi komið til skila, ýmist til bankanna sjálfra eða verið notaður af eigendunum til þess að borga fyrir innfluttar vörur eða til greiðslu skulda. Þegar svo er, þá er ekki ástæða til neinna þvingunarráðstafana, en það er annar möguleiki hugsanlegur, og hann er sá, að gjaldeyririnn skiftist ekki í hæfilegu hlutfalli milli bankanna, og af þröng annars bankans í því efni gæti leitt fall íslensku krónunnar. Var því þetta ákvæði sett, svo að hið opinbera gæti gert ráðstöfun til þess að afstýra slíku. Jeg mun ekki nota ákvæði 4. gr. nema almenningsþörf krefji. Hv. þm. Vestm. (JJós) bar fram fyrirspurn til stjórnarinnar viðvíkjandi 6. gr. frv., um það, við hvaða gengi ætti að miða gjaldeyrinn, er um yfirfærslu væri að ræða. Hvort miða ætti við það gengi, er var þegar gjaldeyririnn var tekinn, eða það, sem skráð er þegar yfirfærslan fer fram. Jeg geri ráð fyrir, að um það atriði mundi nást samkomulag við hlutaðeigendur í hvert skifti. En takist það ekki, þá verða eigendur að sætta sig við það gengi, sem skráð er á yfirfærslutímanum.

Sigurður Eggerz Jeg get að mestu vísað til þess, sem jeg tók fram áðan, en út af athugasemd hæstv. atvrh. (MG) og hv.þm. Vestm. (JJós), um að gjaldeyririnn hafi stundum áður farið fram hjá bönkunum, vildi jeg taka fram, að ástæðan til þess var sú, að bankarnir yfirfærðu þá aðeins mjög takmarkað og gáfu lítið fyrir gjaldeyrinn. Þeir, sem ekki fengu þá yfirfært í bönkunum, sneru sjer beint til gjaldeyrishafans og buðu honum hærra verð fyrir gjaldeyrinn en bankarnir. Smátt og smátt fór svo mikill hluti af gjaldeyrisversluninni framhjá bönkunum, og verðið fyrir utan bankana hagaði sjer alveg eftir eftirspurninni. Það var því ekki nema eðlilegt, að þeir, sem sterlingspund áttu, leituðu þangað, sem þeir gátu fengið mest fyrir peninga sína. En nú er yfirfært fyrir alla og best að versla með gjaldeyrinn við bankana. Því er það, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) tók fram, að bankarnir fá nú allan gjaldeyrinn, og því sýnast einmitt þessar ráðstafanir ónauðsynlegar. Jeg er því hræddur um, ef til nauðungarráðstafana kemur, að þá sje líklegt, ef verðið verður ákveðið lágt á sterlingspundi, - og eigendumir verða illa úti -, að þeir reyni til þess að draga gjaldeyrinn undan bönkunum. Það er auðvitað allhart frá sjónarmiði hins frjálsa viðskiftalífs, að þeir, sem taka eiga gjaldeyrinn með valdi, skuli einnig verðleggja hann. Af þessum ástæðum er jeg ákveðinn á móti nauðungarráðstöfunum frumvarpsins, enda greiði jeg atkvæði gegn því vegna þeirra. Jeg hefi hinsvegar ekkert við það að athuga, þó að landsstjórnin vilji fylgjast með gengisráðstöfununum, en jeg vona, að stjórnin vandi vel valið á þeim manni, sem hún á að skipa í nefndina, því að það skiftir mjög miklu máli. Jeg hefi nú gert grein fyrir afstöðu minni til frv. En hvað þá aðalástæðu snertir, sem hæstv. fjrh. gat um fyrir frv., að ske kynni, að annar bankanna yrði harðara úti um gjaldeyri en hinn, þá vona jeg, þar sem samvinna milli bankanna er mjög góð, að þeir muni hvor um sig skoða það sem skyldu sína að hjálpa hinum í þessu efni, ef hægt er. Veit jeg, að bankastjórn Íslandsbanka mundi hjálpa Landsbankanum um þann gjaldeyri, sem Íslandsbanki gæti verið án. Og jeg geri ráð fyrir, að sama væri tilfellið með stjórn Landsbankans. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál, enda býst jeg ekki við, að það hafi mikla þýðingu.