Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en þessari 3. umr. er lokið verð ég aðeins að vekja athygli á smávegis ósamræmi, sem gætir hér annars vegar í lagagreinunum og grg., til að öll tvímæli verði af tekin. Í 2. gr. er sagt í sambandi við væntanlegan g:engishagnaðarsjóð að hann eigi við útfluttar sjávarafurðir, og ráðh, og aðrir talsmenn þessa frv. hafa gert grein fyrir því. Hins vegar segir í grg. á bls. 3, þar sem gert er ráð fyrir ákveðnum undanþágum, að ríkisstj. geti ákveðið til hvaða afurða ákvæði um gengismun skuli taka. Er þá sérstaklega haft í huga að undanskilja vissar afurðir, svo sem niðurlagðar og niðursoðnar sjávarafurðir. Ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á því að hér er um misskilning að ræða og nokkurt ósamræmi, vegna þess að þegar á síðasta ári, held ég að ég megi segja, lá fyrir úrskurður þáv. hæstv. iðnrh. og hans rn. um að niðurlagðar sjávarafurðir, lagmeti öðru nafni, beri að flokka sem iðnaðarvörur og séu þar af leiðandi ekki sjávarafurðir, og þarf enga undanþágu til. Ég óska eftir því í öryggisskyni, vegna þess að þótt þetta sé að vissu leyti heimildarákvæði og yfirlýsing í þá átt að slík undanþága verði veitt, þá upplýsi forráðamenn ríkisstj. hér og þá væntanlega hæstv. iðnrh., að hér sé um misskilning að ræða, þannig að öll tvímæli verði tekin af í þessu máli. Ég held það sé nauðsynlegt því að þarna hefur ákveðinn misskilningur slæðst inn.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur rætt frv. það til l. um Framkvæmdasjóð Suðurnesja sem hér er til 2. umr. N. hefur orðið sammála um að leggja til að frv. verði vísað til ríkisstj. Ýmis rök mætti nefna sem urðu til þess að móta þessa afstöðu n. til þessa frv. og skal ég geta nokkurra. Áður vil ég þó geta þess að hinn 4. des. s.l. var ákveðið á fundi n. að senda frv. til umsagnar til þeirra aðila sem málið virtist einkum snerta, þ.e. Samtaka sveitarfélaga í Reykjanesumdæmi, Samstarfsnefndar sveitarfélaga á Suðurnesjum og Framkvæmdastofnunar ríkisins, og var frestur veittur til 15. jan. til þess að skila umsögnum. Frá tveim hinum fyrr töldu barst engin umsögn. Framkvæmdastofnun ríkisins sendi hins vegar allítarlega umsögn sem ég sé þó ekki ástæðu til að rekja, en niðurstaðan í þeirri umsögn er sú að ekki var mælt með samþykkt frv. Vart verður talið skynsamlegt að fjölga fjárfestingarsjóðum, og enn síður getur það talist skynsamlegt að kljúfa stofnlánasjóði upp eftir landshlutum eða héruðum og mundi við slíkt koma upp nokkuð undarlegur flötur á byggðastefnunni svonefndu. Lánakerfið virðist nægilega flókið fyrir þótt svo sé ekki gert, og slíkir sjóðir eru ekki líklegir til að ráða við fjármagnsþörf hinna einstöku fyrirtækja í hinum einstöku héruðum. Í frv. er gert ráð fyrir að einn af tekjustofnum sjóðsins sé ákveðin skattlagning á starfsemi sem tengd er varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Það er rétt að benda á í því sambandi að varnarsamningurinn setur nokkrar skorður við slíkri skattlagningu. Annar tekjustofn er hluti af aðstöðugjöldum sveitarfélaga á svæðinu, en það þýðir í raun að viðkomandi sveitarfélög eru þar með svipt hluta af sínum tekjustofnum sem aftur önnur sveitarfélög njóta. Slíkt veldur ósamræmi. Þriðji tekjustofninn er svo gjald af ríkisfyrirtækjum á Keflavíkurflugvelli, - ríkisfyrirtækjum, sem nú eru skattfrjáls. Það verður að teljast í meira lagi vafasamt að skattleggja ríkisfyrirtæki á einu svæði, en ekki öðru, og þarf vart að rökstyðja það nánar. Þau atriði, sem ég hef hér nefnt og mótað hafa afstöðu n., ættu kannske að nægja til þess að n. legði til að frv. yrði fellt. N. hefur þó valið þann kostinn að leggja til að frv. verði vísað til ríkisstj., og má skilja þá afstöðu n. sem vísbendingu um það að ástæða sé til að taka málefni Suðurnesja til sérstakrar athugunar að því er varðar afstöðu fjárfestingarsjóða til lánveitinga á þessu svæði.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að gera að umræðuefni raunveruleg efnisatriði þessa máls, þar sem afstaða mín til þess kemur fram í nál. sem hv. frsm. fjh.- og viðskn. var að lýsa hér áðan, en ég stend að því nál. ásamt öðrum nm. En það, sem ég vildi vekja athygli á í sambandi við þetta mál er, að okkar sjóðakerfi eða okkar lánakerfi er orðið býsna flókið og umsvifamikið. Ég hef hér í höndum skrá yfir fjárfestingarlánasjóði og helstu sjóði sem lána til atvinnuveganna og það er býsna löng upptalning að telja þá alla upp. En ég ætla samt að gera það. Það er í fyrsta lagi Byggðasjóður, það er Byggingarsjóður ríkisins, Byggingarsjóður verkamanna, Ferðamálasjóður, Fiskimálasjóður, Fiskveiðasjóður Íslands, Framkvæmdasjóður Íslands, Framleiðnisjóður landbúnaðarins, Iðnlánasjóður, Iðnrekstrarsjóður, Iðnþróunarsjóður, Lánasjóður sveitarfélaga, Stofnlánadeild landbúnaðar, Stofnlánadeild samvinnufélaga, Veðdeild Búnaðarbankans, Veðdeild Iðnaðarbankans, Veðdeild Landsbankans, Verslunarlánasjóður, Atvinnuleysistryggingasjóður, Bjargráðasjóður, Fiskræktarsjóður, Hafnabótasjóður, Orkusjóður og Útflutningslánasjóður. Þetta eru samtals 24 sjóðir. Einn er sá sjóður til viðbótar sem stofnaður var með sérstökum l. í tilefni af náttúruhamförunum í Vestmannaeyjum, Viðlagasjóður, sem mundi verða sá 25. Auk þessa koma svo um 100 lífeyrissjóðir sem allir stunda lánastarfsemi, þannig að hér er um að ræða 125 aðila sem lána með ýmsum hætti til ýmiss konar framkvæmda og starfsemi í landinu. Til viðbótar við þessa 125 aðila kemur svo bankakerfið, allir bankarnir og útibú þeirra sem ég hef nú ekki tölu yfir, svo og sparisjóðir. Það er hverjum manni ljóst af þessari upptalningu að lánakerfið í heild fyrir 215 þús. manna þjóð, þar sem um er að ræða 125 sjóði, banka og sparisjóði og allt sem þeim fylgir, er býsna margbrotið. Það er dýrt fyrir þjóðina og það er að mörgu leyti óhagkvæmt. Ég er ekki með till. um að gera á þessu breytingar. Ég vildi aðeins nefna þetta í tilefni af því að hér er flutt frv. um að stofna nýjan sjóð fyrir ákveðið svæði í landinu, sem mundi eflaust þýða það ef það væri samþ. að fram kæmu kröfur um aðra sjóði fyrir önnur svæði landsins. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessum staðreyndum og þær mega gjarnan koma inn í þingtíðindi í sambandi við þetta málefni. Og ég er þeirrar skoðunar að þegar af þeirri ástæðu, hversu okkar lánakerfi er margbrotið og yfirbyggingin geysilega dýr fyrir fámenna þjóð, að stofnun nýs sjóðs sé óþörf. Þegar af þeirri ástæðu leggst ég á móti stofnun nýrra sjóða af því tagi sem hér er um að ræða. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál sérstaklega.



Herra forseti. Ég var sammála meðnm. mínum um það að rétt væri að afgreiða þetta mál til ríkisstj., m.a. af þeirri ástæðu sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að þegar er orðið helst til mikið af fjárfestingarsjóðum og því eðlilegra að vinna að sameiningu þeirra heldur en fjölga þeim. En ég kaus hins vegar að þessari till. n. um að vísa málinu til ríkisstj. hefði fylgt jákvæð afstaða að því leyti, að hún teldi rétt að málefni Suðurnesja væru tekin til sérstakrar athugunar í samræmi við þær hugleiðingar sem komu fram í grg. þessa frv. Aðstaða suðurnesjamanna er að ýmsu leyti sérstæð t.d. vegna herstöðvarinnar sem þar er og kannske verður lögð niður þá og þegar, enginn getur sagt um það, hvenær það verður. Það getur vel farið svo að það verði fyrr en varir vegna breyttra aðstæðna í alþjóðamálum. Þá er ljóst að á Suðurnesjum mun skapast alveg sérstakt ástand. Til þess verður að sjálfsögðu að taka nokkurt tillit. - Ég sé að hv. 5. þm. Vesturl. brosir að þessum hugleiðingum mínum í sambandi við Keflavíkurvöllinn eða herstöðina. Ég vona að það sé nú ekki af því að honum líki sú hugmynd illa, að svo gæti farið að herstöðin þar yrði lögð niður fyrr en seinna, m.a. vegna breyttra aðstæðna í alþjóðamálum. Ég held að allir landsmenn mundu fagna slíkum breytingum, jafnvel líka þeir sem misstu nöldrið sitt ef slík breyting yrði. Ég a.m.k. trúi ekki öðru en að það yrði fagnaðarefni fyrir hv. 5. þm. Vesturl. eins og aðra. Ég er líka viss um að það yrði fagnaðarefni fyrir sjálfstæðismenn ef slík breyting yrði í alþjóðamálum, þó að þeir hafi nú aðra afstöðu en hv. 5. þm. Vesturl. í þessum efnum. En þetta var nú innskot sem ekki heyrir þeim hugleiðingum til sem ég ætlaði að flytja hér. Ég tel að vegna þessa viðhorfs þurfi að gefa málefnum Suðurnesja sérstakan gaum, það þurfi að vera til áætlanir eða viðbúnaður í sambandi við það, hvað eigi að gera til að tryggja atvinnuástandið þar ef þróun yrði slík í alþjóðamálum eins og ég er að minnast hér á. En annað atriði er nærtækara í þessum efnum sem ég tel ástæðu til að ríkisvaldið gefi sérstakan gaum. Aðstaða útgerðarinnar á Suðurnesjum er um þessar mundir á ýmsan hátt erfiðari en víða annars staðar á landinn. Það hefur verið aflabrestur þar í ýmsum verstöðvum á undanförnum vertíðum og afkoma útgerðar þar því tiltölulega lakari en víða annars staðar. Að auki er þess að gæta að bátaflotinn þar mun vera tiltölulega eldri en viða annars staðar og þarfnast því sérstakrar fyrirgreiðslu. En samkv. ákvörðun stjórnar Byggðasjóðs, sem ég er ekki að deila á hér, er ákveðið að veita ekki sérstök framlög úr honum til svæðisins frá Akranesi til Þorlákshafnar. Þess vegna er þetta svæði út undan hvað þetta snertir. Í verstöðvunum við Faxaflóa á Suðurnesjum er nú orðið meira aðkallandi að endurnýja skipin heldur en viða annar staðar og því máli tel ég að þurfi að gefa sérstakan gaum. Það er af þessum ástæðum sem ég hef rakið, að ég hefði kosið að till. n. um að vísa þessu máli til ríkisstj. hefði fylgt ábending um að hún teldi rétt að gefa málefnum Suðurnesja sérstakan gaum, þó að n. álíti ekki fært að afgreiða þetta frv. í því formi sem það er.



Herra forseti. Það er mikill eftirrekstur hjá hæstv. menntmrh. með þetta frv. sem hann hefur verið að reyna að ýta í gegnum Alþ. núna í 3 mánuði og hefur hyllst til að ýta helst á eftir þegar við höfum verið að fjalla um ýmis erfið og vandasöm efnahagsleg vandamál. Við munum öll eftir því, að skömmu fyrir jólin kom upp sá vandi hvort heldur ætti að afgreiða þetta mál eða fjárl., og það tók alllangan tíma fyrir hæstv. ráðh. að sætta sig við það að fjárl. væru látin ganga fyrir. Þegar þetta mál er hér til 2. og 3. umr., þá er öll þjóðin að ræða um mjög alvarlegar efnahagsráðstafanir sem henni hefur fundist Alþ. fjalla furðulega litið um. Við höfum í staðinn verið hér jafnvel heila daga, heil kvöld og langt fram á nótt til þess að ræða þetta mál, á sama tíma og fólkið í landinu var ákaflega áhyggjufullt vegna væntanlegra efnahagsráðstafana sem það vissi ekkert um og átti sannarlega von á að yrðu lagðar fram hér fyrir opnum tjöldum og alþm. leyft að fjalla um þær á eðlilegan hátt áður en ákvarðanir væru teknar. Mér finnst að hæstv. menntmrh. hafi í þessu máli fyrst og fremst kynnt okkur þann þráa sem stundum er kenndur við sauðkindina. Hann hefur hins vegar ekki látið svo lítið að vilja fást til þess að fjalla um hinar raunverulegu ástæður á bak við flutning þessa frv. Hann hefur verið spurður um slíkt aftur og aftur, æ ofan í æ, og hann hefur stundum komið hér upp í stólinn og endurtekið þá aðeins sömu ræðuna, sem hann flutti í fyrsta skipti, að hér sé aðeins um að ræða tæknilega breytingu og ekkert annað, það sé ekkert á bak við þetta annað en það viðhorf hans að útvarpsráð eigi á hverjum tíma að vera eins samansett og meiri hl. Alþ., þ.e.a.s. þeir flokkar sem hafa rottað sig saman til að stjórna landinn. Hæstv. ráðh. var 1971 á gagnstæðri skoðun og hann hefur ekki gert neina grein fyrir því, hvað hafi gerst á þessum árum sem hafi valdið því að hann hefur skipt um skoðun. Hann hefur aðeins borið fram þessi tæknilegu atriði. Nú verð ég að segja það að mér hefur runnið til rifja að sjá hæstv. ráðh. í þessu hlutverki. Ég þekkti hann sem þm. að því að vera hreinskilinn og einlægur í afstöðu sinni til mála. Ég kynntist ekki þeirri hlið á honum að fást ekki til þess að tjá hug sinn og tala opinskátt um þau vandamál sem uppi voru. Og mér þykir það leitt að hæstv. ráðh. skuli hafa tekið upp þennan hátt eftir að hann var sestur í ráðherrastól. En það er kannske ekki alveg út í bláinn þrátt fyrir allt að við fjöllum um þetta mál á sama tíma og verið er að fjalla um meiri háttar efnahagsaðgerðir, því að tengslin þarna á milli eru vissulega raunveruleg. Það hafa gerst þeir atburðir í landinu að íhaldsstjórn hefur tekið við af vinstri stjórn, að gróðahyggjustjórn hefur tekið við af félagshyggjustjórn. Og þegar slíkar umbreytingar verða, ekki aðeins hér á landi, heldur alls staðar þar sem slíkir atburðir gerast, þá birtast áhrifin ekki aðeins á sviði efnahagsmála, þau birtast ekki aðeins í því að það er reynt að færa fjármuni til í þjóðfélaginu, frá launamönnum til forréttindastétta, eins og íhaldsstjórnir reyna ævinlega að gera, heldur birtist það einnig í nýjum og þrengri viðhorfum á sviði félagsmála og sviði menningarmála. Þetta eru ævinlega fylgifiskar slíkrar ríkisstj. Einmitt þess vegna er þetta frv. alveg augljóslega tengt þessari stjórnarbreytingu. Það er afleiðing af því að í stjórnarflokkunum báðum og ekki síst í Sjálfstfl. eru ofstækisöfl sem vilja láta sín þröngsýnu, pólitísku sjónarmið komast til meiri valda og vegs í þjóðfélaginu en verið hefur að undanförnu. Þetta viðhorf hefur ekki farið neitt leynt í Morgunblaðinu. Á þessu hefur verið klifað og þráklifað á undanförnum árum. Það hefur verið talað um að hættulegir menn hafi vaðíð allt of mikið uppi, ekki síst í ríkisfjölmiðlum, og þess hefur verið krafist að beitt yrði valdboði til þess að koma í veg fyrir að þar gæti farið fram frjáls og heiðarleg umr. um málið. Á því er að sjálfsögðu enginn vafi að flutningur þessa frv. er tilkominn vegna þrýstings úr þessari átt. Ef það væri aðeins um þessi formsatriði að ræða sem hæstv. menntmrh. ber fyrir sig, þá vita allir að honum hefði ekki þótt taka því að flytja sérstakt frv. til þess að breyta samsetningu útvarpsráðs sem hvort eð er á að kjósa eftir 3 ársfjórðunga. Og ef ástæðan væri bara þessi, þá mundum við andstæðingar frv. ekki heldur leggja slíka áherslu á andstöðuna gegn þessum málatilbúnaði. Ástæðan þarna er sú að þetta er merki um nýja og háskalega ofstækisstefnu í menningarmálum, - stefnu sem getur orðið okkur ákaflega hættuleg ef hún fær að vaða áfram yfir þjóðfélag okkar. Við skulum vissulega minnast þess að þjóðfélag okkar byggist ekki aðeins á því, hversu mikla peninga launamenn geta talið upp úr umslögunum sínum, heldur einnig á andrúmsloftinu í landinu, á frjálslyndi okkar og umburðarlyndi, á því hvernig við getum starfað saman og ræðst saman á sem eðlilegastan hátt, án þess að á það séu lagðar óeðlilegar hömlur eins og nú er greinilega stefnt að. Allt hefur þetta verið rætt ítarlega í umr. hér að undanförnu og hafa ekki komið fram neinar réttlætingar á þessari breytingu. Þvert á móti þótti mér afar fróðlegt að hlýða hér á hv. þm. Guðmund H. Garðarsson, þegar hann var að gera grein fyrir því, hvers vegna hann styddi þetta frv. Hann sagði þar ákaflega margar fróðlegar setningar. Hann sagði m.a. að núv. útvarpsráð hefði með því að opna útvarpið fyrir meiri og viðtækari umr., m.a. með því að hleypa ýmsum sjónarmiðum minnihlutaskoðana inn í útvarpið og leyfa þeim að gera grein fyrir skoðunum sínum, reynt að þrengja upp á íslendinga lífsskoðunum sem væru meiri hl. þjóðarinnar ógeðfelldar. Þetta sagði þessi hv. þm.: Með því að leyfa slíkt málfrelsi væri verið að þrengja upp á íslendinga skoðunum sem væru meiri hl. þjóðarinnar ógeðfelldar. Samkv. þessari kenningu eiga engar skoðanir rétt á sér í fjölmiðlum, ríkisreknum fjölmiðlum, ef þær eru ógeðfelldar meiri hl. þjóðarinnar. Við skulum gera okkur grein fyrir því hvers konar feiknalegur háski liggur í afstöðu af þessu tagi. Þetta er í sjálfu sér nákvæmlega sams konar sjónarmið og við heyrum frá ríkjum austan járntjalds þegar verið er að verja þar árásir á afstöðu minnihlutaaðila, listamanna og annarra slíkra, sem eru valdhöfunum ógeðfelldar. Þeir segja: Meiri hl. þjóðarinnar er á móti öllum þessum tilraunum og þessari afstöðu og þessum viðbrögðum þessara menntamanna og þess vegna viljum við ekki leyfa þeim að koma fram. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson stóð hér alveg eins og rússneskur menningarkommissar um daginn og flutti nákvæmlega sömu skoðun og þeir flytja. Ég skrifaði hjá mér að það væri reynt að þrengja upp á íslendinga lífsskoðunum sem væru meiri hl. þjóðarinnar ógeðfelldar.

Hvenær sagði ég að það ætti að útiloka minni hl.?

Með þessu, að það mætti ekki flytja skoðanir sem væru meiri hl. þjóðarinnar ógeðfelldar.

Það sagði ég ekki

. Ég skrifaði það hjá mér, það birtist á prenti eftir nokkra daga. Og hv. þm. sagði miklu meira, hann sagði margt, margt meira af þessu tagi. Ég hafði ekki við að skrifa setningarnar eftir honum, þær voru allar til marks um það sama. Hann var m.a. að gagnrýna útvarpsráð fyrir það að fluttar hefðu verið í sjónvarpi kvikmyndir sem teknar hefðu verið austantjalds. Og hann sagði: Öll framleiðsla í austrænum ríkjum hefur pólitískan boðskap að flytja, svokallaðan sósíalrealisma, eins og hann sagði. Flokkurinn þar ákveður, hvað skuli vera list, og þess vegna væri með sýningu slíkra kvikmynda verið að reyna að lauma þessum áróðri yfir íslendinga ófúsa.

Þetta er rétt.

Já, þetta er rétt, segir hv. þm. Þetta er nákvæmlega það sama og rússnesku menningarkommissararnir segja þegar þeir vilja ekki flytja í sjónvarpi hjá sér kvikmyndir eða aðra þætti frá Vesturlöndum. Þeir segja: Þarna er um að ræða kapítalískan undirróður. Þetta er hættulegt fyrir þjóðfélagið. Við viljum ekki heimila þetta. - Þetta er nákvæmlega sama afstaðan, alveg nákvæmlega sama afstaðan. Og þetta er sú afstaða sem ævinlega birtist í Morgunblaðinu, vegna þess að á þessu sviði er enginn munur á afstöðu Prövdu og Morgunblaðsins. Það eru nákvæmlega sömu viðhorfin sem þar eru uppi þ.e.a.s. þjónusta við ríkjandi valdastétt. Það er þetta sem skilur á milli þeirra sjónarmiða, hvort við eigum að hafa opið og frjálst þjóðfélag með eðlilegum skoðanaskiptum eða hvort aðeins á að leyfa það sem valdhafar kæra sig um í það og það skiptið. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson endurtók rétt einu sinni þetta sem hann sagði áður, að þjóðin hefði verið óvarin fyrir ýmsu sósíalisktísku efni. Það á að verja þjóðina fyrir sósíalistísku efni með því að banna að það sé flutt í hljóðvarpi og sjónvarpi. Það á að verja þjóðina á þann hátt. Það á að koma upp menningarvarðhundum, pólitískum kommisörum, sem eiga að sigta það hvað þjóðinni er óhætt að sjá og heyra og hvað ekki. Og hann sagði enn, - ég skrifaði mikið hjá mér, hann var alltaf að segja svo merkilegar setningar sem gefa innsýn inn í þetta ritskoðunarsjónarmið, - hann sagðist vilja koma í veg fyrir að í fjölmiðlum sé ráðist gegn því þjóðfélagi sem meiri hl. þjóðarinnar vill búa við. Slík sjónarmið mega ekki heyrast, þau mega ekki sjást. Og ég endurtek: Þetta er nákvæmlega sama afstaðan og við heyrum frá Sovétríkjunum, að það megi ekki koma þar fram í blöðum, í hljóðvarpi eða sjónvarpi neitt það sem ráðist gegn því þjóðfélagi sem þar er, þeirri þjóðfélagsskipan. Þetta er alveg sama ritskoðunarsjónarmiðið, nákvæmlega það sama og sannar þann einfalda hlut sem við þekkjum frá ákaflega mörgum löndum,að valdastéttir reyna ævinlega að tryggja völd sin með aðgerðum af þessu tagi. Ég tel skipta ákaflega miklu máli að við íslendingar reynum að halda áfram að lífa í þjóðfélagi sem hefur önnur viðhorf til þessara mála, sem leyfir frjálsar umr., sem leyfir einnig að minnihlutaaðilar gagnrýni valdhafa og gefur almenningi kost á að taka frjálsa og sjálfstæða afstöðu til mála eins og þau eru borin fram, án þess að ákveða fyrir fram hvað þjóðin þoli og hvað hún þoli ekki, og allra síst án þess að ákveða fyrir fram að með vissum skoðunum sé vegið gegn þjóðfélaginu og þess vegna megi hún ekki heyra þær. Árás á þjóðfélagið, sagði þessi hv. þm., það mætti ekki gera árás á þjóðfélagið, það mætti ekki gera árás á þjóðfélagið í hljóðvarpi og sjónvarpi. Og hann sagðist vilja fá að hafa þessa skoðun án þess að ráðist væri á sig. Hann þolir ekki einu sinni að hann sé kannske gagnrýndur, að skoðunum hans sé svarað. Hann vill fá að hafa þessa skoðun án þess að ráðist sé á sig. Fyrr má nú vera. Það er eins og Brésnef sjálfur sé kominn hér í þingið til okkar og vilji fara að stjórna málunum. En þessi ræða var ákaflega gagnleg, vegna þess að hún sýnir okkur nákvæmlega hvað er á bak við þetta frv., og ég skil það í sjálfu sér ákaflega vel að hæstv. menntmrh. kveinki sér undan því að þurfa að reyna að gera grein fyrir sjónarmiðum af þessu tagi á kannske svolítið hærra stigi en þessum hv. þm. hefur tekist, því að það er í rauninni alls ekki hægt. Það hafa verið haldnar margar fróðlegar og skemmtilegar ræður í tilefni af þessu frv. M.a. flutti hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson ágæta og gagnlega ræðu á kvöldfundi. Hann fór þar mörgum fögrum orðum um íslenskt þjóðfélag, að við nytum þeirrar gæfu að búa í kannske hesta þjóðfélagi í heimi, og ég get tekið undir þetta á margan hátt. Við njótum þess í ákaflega ríkum mæli að við búum í svo litlu þjóðfélagi að hér getur ekki verið um að ræða þær miklu fjarlægðir, sem verða í milljónaþjóðfélögum á milli valdamanna og óbreyttra borgara. Við erum hér í nábýli hver við annan og eðlileg jafnréttistilfinning er okkur öllum í blóð borin. Þetta eru ákaflega verðmætir eiginleikar. En við skulum ekki gleyma því samt, að einnig í þessu þjóðfélagi okkar hefur verið reynt að halda uppi valdstjórn af valdastéttunum og beygja og kúga aðila sem hafa viljað breytingar á þjóðfélaginu, sem hafa gagnrýnt ríkjandi valdakerfi og hafa beitt sér fyrir breytingum á þjóðfélagsskipaninni. Þessi dæmi þekkjum við ákaflega mörg á undanförnum áratugum. Það er ekki langt síðan einn merkasti rithöfundur þjóðarinnar, Þórbergur Þórðarson, lést. Ég veit ekki, hvort allir hv. þm. vita það, kannske er það nú svo þó að þeir séu yngri en að þeir muni það persónulega, að þegar Þórbergur Þórðarson skrifaði og gaf út Bréf til Láru, þá var hann rekinn úr störfum sínum einvörðungu af pólitískri ofsókn. Hann var blásnauður maður, hann þurfti á þessum störfum að halda, en hann var rekinn úr kennslustörfum fyrir að hafa skrifað þessa bók, fyrir að hafa þessar vanþóknanlegu skoðanir. Slík dæmi eru því miður ákaflega mörg á Íslandi. Hér var háð mjög hatrömm deila á milli íslenskra listamanna, ekki síst rithöfunda, og stjórnarvalda á 4. áratugnum og fram á þann 5. Meðan þessar deilur stóðu - þær stóðu um stjórnmál, þær stóðu um menningarmál, sem ekki verða skilin í sundur - þá gerðist það aftur og aftur að tilteknir listamenn voru sviptir listamannalaunum einvörðungu af pólitísku ofstæki. Þetta bitnaði ár eftir ár á Halldóri Laxness t.d., enda var aldrei birtur annað en óhróður um Halldór Laxness í stærsta blaði þjóðarinnar, Morgunblaðinu, þangað til hann fékk Nóbelsverðlaunin. Fram að þeim tíma var birt um hann endalaust níð í blaðinu, endalaust nið. Hann var talinn mjög hættulegur maður, hann var talinn erindreki erlends valds, og það var farið um hann þeim svívirðilegustu orðum sem Morgunblaðið getur fundið andstæðingum sínum og á þeim er vissulega enginn hörgull. Það gerðust meira að segja þau tíðindi að utanrrn. Íslands var beitt til þess að reyna að koma í veg fyrir að ein af skáldsögum Halldórs Laxness, Atómstöðin, væri þýdd á erlendar tungur. Því var haldið fram, að þessi skáldsaga væri þvílíkt níð um íslensku þjóðina að það yrði að forðast að aðrar þjóðir fengju vitneskju um þessi ósköp. Af hálfu utanrrn., starfsmanns í utanrrn., var reynt að koma í veg fyrir að erlendir bókaútgefendur gæfu þessa bók út og, að hún væri þýdd. Það hefur því miður oft verið grunnt á ofstækinu á Íslandi. Það gerðist einnig á þessum árum, að það var haldin myndlistarsýning á vegum opinberra aðila til háðungar íslenskum myndlistarmönnum. Þetta átti að vera sýning sem sýndi úrkynjaða list, - alveg að fordæmi þýsku nasistanna - og meðal þeirra listamanna, sem þarna voru sýndar myndir eftir og áttu að vera þeim til háðungar, voru ýmsir af bestu listamönnum okkar, Jón Stefánsson og Þorvaldur Skúlason, - ég get ekki talið þessi nöfn. En þessir atburðir hafa líka gerst og þetta var gert af hálfu opinberra aðila í pólitísku ofstækisástandi, þegar reynt var að bæla og berja niður frjálsa og eðlilega umr. um stjórnmál, um listir og um menningarmál. Hér voru rifjuð upp um daginn ýmis dæmi sem gerðust á tímabili kaldastríðsins, þegar íslenskir sósíalistar voru ekki taldir hæfir til þess að koma fram í útvarpinu og ýmsir þeirra hraktir þaðan burt, þótt þeir væru meðal vinsælustu útvarpsmanna landsins. Það væri hægt að rekja mörg slík dæmi, m.a. dæmi sem hafa bitnað á mönnum sem eiga sæti og hafa átt sæti í þessum sal. Þessi ofstækisafstaða leynir sér ekki enn í dag. Hún er alltaf að birtast í Morgunblaðinu í sífellu, ekki aðeins í svokölluðum lesendabréfum, sem allir vita að eru framleidd fyrst og fremst á ritstjórnarskrifstofum Morgunblaðsins, heldur einnig í afstöðu ráðamanna blaðsins. Ég tók eftir ákaflega skemmtilegu dæmi fyrir nokkru, um það leyti þegar rússnesk stjórnvöld tóku einn mesta rithöfund sem nú er uppi, Solzhenitsyn, og fluttu hann nauðugan úr landi. Þá skrifaði ritstjóri Morgunblaðsins, Matthías Johannessen, margar greinar í blað sitt og gagnrýndi þessa ákvörðun af mjög svo skiljanlegum ástæðum. Ég gat tekið undir flest þau sjónarmið sem hann hafði uppi til þess að gagnrýna rússnesk stjórnarvöld. En það kom fram eitt atriði hjá Matthíasi Johannessen sem mér þótti ákaflega fróðlegt. Hér á Íslandi er starfandi rússnesk fréttastofa samkv. alþjóðlegum samningum. Hún hafði birt í einhverju sem hún gefur út einhverja málsvörn rússneskra stjórnvalda fyrir þessu óhæfuverki. Og hver urðu viðbrögð Matthíasar Johannessens við þessum atburði? Hann gagnrýndi ekki aðeins þetta - eins og hann átti að sjálfsögðu að gera - hann bar fram þá kröfu að þetta blað, sem þessi upplýsingaskrifstofa gefur út, yrði bannað og að starfsmenn þess yrðu teknir og fluttir úr landi. Þetta var nákvæmlega sama afstaðan og uppi er hjá rússunum, aðeins með öfugu formerki. Það er sama ofstækisviðhorfið þarna á bak við, nákvæmlega sama ofstækisviðhorfið. Meðan menn geta ekki áttað sig á því að forsenda heilbrigðrar, eðlilegrar umr. er umburðarlyndi, er frjálslyndi, þá komast þeir ekkert áfram. Það er ósköp auðvelt að sitja í sínum stól og segja: Ég er með allar réttar skoðanir. Ég er frjálslyndur af því að mínar skoðanir eru réttar. Hins vegar eru þessir þarna með rangar skoðanir og þess vegna má ekki heyrast neitt í þeim. - Þetta ofstækissjónarmið er enn uppi, og það er þetta ofstækissjónarmið sem er undirrót þessa frv. Einmitt þess vegna er frv. ákaflega alvarlegt og einmitt þess vegna er óhjákvæmilegt að það sé varað við því eins sterklega og hægt er að haldið verði áfram á þessari braut. Hér hefur verið minnt á það áður í umr. að fyrir nokkru birtist í Morgunblaðinu ákaflega fróðleg grein, þar sem taldir voru upp - ég man ekki hvort það voru 7 eða 9 menn sem væru með einhverja þætti í hljóðvarpi og sjónvarpi. Þessir þættir voru ekki gagnrýndir, það var ekki sagt að þar hefði verið um misnotkun að ræða á neinn hátt. Hins vegar var þess getið að þessir sömu menn hefðu skrifað greinar í Þjóðviljann, og þess vegna var þetta ótækt, þessir menn voru óalandi og óferjandi. Vegna þess að þeir höfðu skrifað greinar í Þjóðviljann, þá voru þeir ekki hæfir um að annast um vissan þátt eða flytja visst efni í útvarpið. Menn kunna kannske að segja að ég sé að mála skrattann á vegginn og vonandi er ég að gera það. En við skulum samt vera tortryggnir þegar við verðum varir við svona ofstækistilburði í þjóðfélaginu. Ég minntist í gærkvöld á dæmi um hrikalegt ofstæki sem fram kom í grein í Morgunblaðinu í gær frá formanni Stéttarsambands bænda, og við verðum varir við það að þetta ofstæki er uppi allt í kringum okkur. Ef við látum undan því, þá er mikil hætta á ferðum vegna þess að þarna er ekki aðeins um að ræða íslenskt fyrirbæri. Þetta ofstæki gerir vart við sig í löndunum umhverfis okkur einnig um þessar mundir. Það er svo ástatt umhverfis okkur, ekki síst í Vestur-Evrópu, að þar er um að ræða mjög alvarleg kreppueinkenni, ekki aðeins efnahagslega kreppu, heldur einnig pólitíska kreppu. Við þekkjum best dæmi frá Danmörku um þetta. En í þessu pólitíska og efnahagslega upplausnarástandi eiga ofstækiskenningar mjög auðvelt uppdráttar og við höfum sannanir fyrir því úr sögunni hvert slík ofstækisafstaða leiðir, og þess vegna ber okkur alltaf að vera á varðbergi gegn slíkum viðhorfum. Ég vona að slík tíðindi eigi ekki eftir að dynja yfir okkur. En það er hætta á því að þau geri það ef við erum ekki sífellt á varðbergi, ef við hugum ekki vandlega að því að þessir ofstækisaðilar mega ekki komast til of mikilla pólitískra valda í þjóðfélaginu. Ég minntist áðan á grein sem formaður Stéttarsambands bænda birti í Morgunblaðinu í gær. Það er margt fleira af þessu tagi sem hefur verið uppi að undanförnu. Það er uppi alls konar ákaflega leiðinlegur rógburður gegn námsmönnum, gegn menntamönnum, gegn listamönnum. Við urðum varir við það í vaxandi mæli að það er reynt að hreykja lágkúrunni, eins og alltaf er gert á slíkum tímum, og þetta liggur í andrúmsloftinu í kringum okkur og við skulum vara okkur á því. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson sagði í hinni gagnmerku ræðu sinni við 2. umr., að hann sem upplýsingamiðlari fyrir Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna teldi ekki að það samrýmdist því starfi að hann persónulega tæki sæti í útvarpsráði og hann bætti við: Það sýnir þó að enn er til siðferði hjá þjóðinni. - Mér þykir vænt um að heyra að þessi hv. þm. hefur siðferðisþroska sjálfur, og sem betur fer eru það margir sem eiga hann. Það var flutt hér við 2. umr. brtt. um að starfsmenn erlendra sendiráða og fjölþjóðlegra stofnana ættu ekki að vera kjörgengir í útvarpsráð. Sumir urðu til þess að lýsa því yfir úr þessum ræðustól að þetta sjónarmið væri alveg laukrétt, en þeim fyndist leiðinlegt að setja þetta í lög, þetta væri svo sjálfsagt að það væri aðeins siðferðilegt viðhorf manna sem ætti að tryggja þetta. Og mikið væri það nú ánægjulegt ef siðferðileg viðhorf manna væru svona öflug. Þá væri vafalaust hægt að grisja lagasetningu á Íslandi þó nokkuð mikið, vegna þess að æðimörg lög hér eru af siðferðilegum toga spunnin. En því miður er raunin ekki sú og hefur ekki verið sú, t.d. að því er varðar útvarpsráð. Þegar þessi till. kom til umr. eða til afgreiðslu hér, þá gerðu menn einnig þá grein fyrir atkv. sínu að orðalagið, eins og frá því var gengið, væri þess eðlis að það væri ekki hægt að greiða um hana atkv. á eðlilegan hátt. Menn beittu fyrir sig formlegum rökum. Ég vildi leyfa mér hér við 3. umr. að flytja brtt. um þetta atriði, að á eftir 1. mgr. 5. gr., eins og hún er, eða 1. gr. frv. komi ný setning: „Ekki eru kjörgengir í útvarpsráð ráðnir starfsmenn erlendra eða fjölþjóðlegra stofnana.“ Þetta er ákaflega einfalt og getur ekki valdið neinum misskilningi, hvað við er átt, og ég held að þetta hljóti að vera afstaða allra hv. alþm. í hjarta sínu. Ég vil leyfa mér, þar sem þessi brtt. er skrifleg, að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir henni.



Herra forseti. Það eru nú aðeins örfá orð. Það fór aldrei svo að í öllum þessum ræðum sem fluttar hafa verið í þessu máli, komi þó ekki fram eitt atriði sem gleður mann stórlega, þó að það sé ekki nema staðfesting á því sem maður áður vissi, þ.e. að hv. þm., sem hér talaði síðast, staðfesti það að hann væri með öllu horfinn frá átrúnaði á hið austræna einræði sem við höfum oft kallað svo. Þetta þótti mér vænt um að heyra. Og ég tel að hv. þm. hafi haft fyllsta rétt til þess að skipta um skoðun og ég sem sagt fagna því. Á sama hátt tel ég að ég hljóti að hafa haft fullan rétt til að skipta um skoðun á því, hvort kjósa skyldi útvarpsráð á fjögurra ára fresti ellegar eftir hverjar alþingiskosningar. Ég greiddi atkv. með breytingunni á sínum tíma yfir í það horf sem nú er, en hef skipt um skoðun. Þetta er nú allt og sumt. Þá vildi ég segja það enn fremur, að þó að þetta gleðji mig og ég samfagni hv. þm. yfir þessum löngu teknu sinnaskiptum sem hann var bara að staðfesta núna að hann hafi tekið, þá verð ég jafnframt að segja það, að mér finnst hv. þm. örlítið vondur með að hagræða í málflutningi sínum því sem hann hefur eftir öðrum ræðumönnum. Það er kannske ekki alveg nýtt í skylmingum á Alþ. og annars staðar í orðasennum að menn geri það, og skal ég ekki fara um það fleiri orðum. Þessi ræða var eins og margar aðrar, sem fluttar hafa verið um þetta mál, nokkuð svona á við og dreif og um sumt kannske teflt á það tæpasta. Það er t.d. ákaflega lengi hægt að ræða um úthlutun listamannalauna og um afstöðu manna til þeirra. Þar sýnist sitt hverjum enn í dag. Ýmsir telja að mismunandi viturlega sé á málum haldið og menn eru ekki alveg vissir um nema einstakir hópar hafi tilhneigingu til þess að halda utan um sitt o.s.frv. Ég vil enn. eins og ég hef gert einhvern tíma áður, vísa á bug öllum ásökunum um það að ég stefni að því með þessari breytingu að innleiða ný vinnubrögð hjá útvarpinn í þá veru að útvarpið dragi taum eins ákveðins stjórnmálaflokks. Ég vísa því algerlega á bug. Það stendur óhaggað í útvarpslögunum og ég hef lagt á það áherslu hér í ræðu, að það telji ég eitt meginatriðið að Ríkisútvarpið gæti fyllstu óhlutdrægni í öllum sínum störfum og málflutningi. Og á það legg ég hina fyllstu áherslu enn, að það boðorð verði í heiðri haft í Ríkisútvarpinu eins og ætíð hefur verið meiningin, hver sem þarna hefur haldið um stjórnvöl, þó að auðvitað sýnist mönnum sitt hvað um það hversu til hafi tekist þá og þá. Ég hef sagt það hér og get sagt það enn til upprifjunar, að fyrir mér vakir að skipan útvarpsráðs sé í samræmi við skipan Alþ. á hverjum tíma. Ég held að þegar ákveðið er. að Alþ. kjósi þetta ráð eða þessar nefndir hlutfallskosningu, sé það í raun og veru alltaf það sem fyrir mönnum vakir, þó að menn leggi mismunandi mikla áherslu á það og þó að í sumum tilfellum hafi verið kosið til fjögurra ára. Það er alveg fráleitt að menn hafi nokkurn tíma hugsað sér það gagnstæða. Aldrei man ég t.d. til þess. að nokkurn tíma hafi komið fram till. um það að kjósa í nokkurt ráð eða nokkra n. ári fyrir alþingiskosningar. Það held ég að öllum mundi þykja fráleitt ákvæði.  Um þetta má auðvitað deila. En sú skipan, sem hér er lögð til, er mjög algeng eins og oft hefur verið tekið fram. og hún hefur oftast gilt varðandi þetta ráð. Ég hef t.d. nýlega rekið augun í það að þeir, sem undirbjuggu frv. um þjóðleikhús eða frv. til nýrra þjóðleikhúslaga, eru á þessari skoðun. Lagt er til í því frv., að kosið sé nokkuð stórt ráð sem komi saman sjaldan og leggi meginlinur, en svo verði aftur fámenn stjórn innan stofnunarinnar sem skipuleggi daglega starfið. Ég trúi að það frv. hafi að miklu leyti verið undirbúið af mönnum utan þings, en þar er lagt til einmitt að velja til þessa ráðs að loknum alþingiskosningum. En um þetta má sem sagt deila. En þetta er það sem fyrir mér vakir og það árétta ég hér enn og væntanlega í síðasta skipti við umr. um þetta mál. Þá vil ég alveg sérstaklega vísa frá mér öllum ásökunum um það að ég hafi farið fram í þessu máli með einhverju offorsi og heimtað það afgr. fyrr en eðlilegt er að gerist hér á Alþ. Þessu frv. var útbýtt 4. des. Það er nú komið þetta á 3. mánuð, og ég held að það geti enginn haldið því fram með nokkrum rétti að þar hafi verið harkalega að unnið af hálfu meiri bl. á Alþ. Ég held að það sé alveg fráleitt. 



Herra forseti. Það er búið að segja ærið margt um það frv. sem hér er til umr., en ég tel mig enn hafa ýmsu við að bæta. Ég vil fyrst víkja lítillega máli mínu að því sem fram kom í ræðu hæstv. menntmrh. sem hér var að ljúka máli sínu. Ég átti satt að segja síst von á því að hæstv. ráðh. gripi til svo ómerkilegra áróðursbragða að tala um það hér, að hann hafi verið að heyra í ræðu hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar hér áðan lýsingu á sinnaskiptum sem hv. þm. Magnús Kjartansson átti að hafa tekið að dómi ráðh. Og þessi sinnaskipti Magnúsar Kjartanssonar, sem fram komu í ræðu hans nú hér í hv. d. að dómi hæstv. menntmrh., áttu að vera fólgin í því að hv. þm. Magnús Kjartansson fór hér nokkrum orðum um stjórnarfar í ýmsum ríkjum Austur-Evrópu og lýsti skoðunum sínum á því og varaði jafnframt við því, að það, sem fram hefði komið í máli einstakra talsmanna ríkisstj. áður við þessar umr. bæri um of keim af málflutningi valdhafa í slíkum ríkjum. Í þessu áttu að hafa komið fram einhver sinnaskipti að dómi hæstv. menntmrh. Ja, maður skilur fyrr en skellur í tönnum. Hæstv. ráðh. leyfir sér að gefa í skyn að sá þm., sem um ræðir og fyrir skömmu var samstarfsmaður ráðh. Framsfl. í fyrrv. ríkisstj., hafi áður, á þeim tíma, haft einhverjar aðrar skoðanir í þessum efnum og þess vegna hafi verið að birtast sinnaskipti hans allt í einu nú. Ég vil leyfa mér að minna rækilega á það og undirstrika hér, að það er ekki heppilegt, hvorki fyrir hæstv. menntmrh. né aðra, að ætla að hafa ummæli og sleggjudóma Morgunblaðsins að biblíu í þessum efnum frekar en öðrum. Það vita allir, sem eitthvað hafa fylgst með íslenskum stjórnmálum, að það hefur í fyrsta lagi frá upphafi verið skýr og afdráttarlaus stefna Alþb., frá því að það tók til starfa í íslenskum stjórnmálum, að ekki kæmi annað til greina heldur en hér skyldi haldið uppi því þjóðfélagi þar sem störfuðu allir þeir stjórnmálaflokkar sem um það kærðu sig og sem menn fengju að tala og skrifa það sem þeim best líkaði hverjum og einum. Og ekki aðeins hefur þetta verið svo þau ár sem Alþb. hefur starfað, heldur var þetta einnig stefna þess stjórnmálaflokks sem hv. þm. Magnús Kjartansson starfaði áður í. Það ætti hæstv. menntmrh. að vita fullvel, og ég tel að það sé honum síst af öllu sæmandi að hafa frammi dylgjur af þessu tagi hér á hv. Alþ. Það er alkunna að hv. þm. Magnús Kjartansson, sem hæstv. ráðh. beindi að þessum orðum, hefur um mjög langan tíma verið einn allra skeleggasti gagnrýnandi sovéskra stjórnarhátta og stjórnarhátta sem bera keim af aðferðum sem valdhafar þar í landi beita, hvort sem sá selshaus skýtur upp kolli hér á Ísandi eða annars staðar. Hæstv. menntmrh., Vilhjálmur Hjálmarsson, vildi láta svo varðandi dæmi sem hv. þm. Magnús Kjartansson minntist hér á um einræðistilhneigingar gagnvart listamönnum, rithöfundum og myndlistarmönnum sérstaklega, sem hv. þm. Magnús Kjartansson rakti hér dæmi um, að þar hefði svo sem ekki verið um neitt sérstakt að ræða. Menn greindi jú alltaf á um úthlutun listamannalauna og þetta væri í rauninni ekki til að nefna, það sem hv. þm. Magnús Kjartansson talaði hér um í þessum efnum. Látum svo vera að hæstv. ráðh. þyki þau dæmi úr liðnum tíma hér í okkar landi e.t.v. ekki umtalsverð. En við skulum vona að það þýði ekki það að við eigum í vændum fjölgun slíkra dæma hér í okkar landi. Hæstv. ráðh. kvaðst vilja vísa því algerlega á bug, að fyrirætlunin með þessu frv. ríkisstj. væri sú að dreginn yrði taumur eins eða annars stjórnmálaflokks í Ríkisútvarpinu. Og ég leyfi mér að segja, að þrátt fyrir allt hef ég þá trú að hæstv. ráðh. mæli þetta af heilum hug, og ég vil út af fyrir sig treysta því hvað hann snertir. En ég lýsi enn og aftur furðu minni á því, miðað við allt sem fram hefur komið í umr. um þessi mál, ef hæstv. ráðh. er ekki uggandi um það að ýmsir hans samstarfsaðilar séu þarna í allt öðrum og verri hug. Ég vil leyfa mér að minna hæstv. menntmrh. á það að tveir af hv. þm. Framsfl. í þessari d. hafa lýst eindreginni andstöðu sinni við þetta frv. og annar þeirra a.m.k., hv. þm. Jón Skaftason, færði m.a. þau rök fyrir sinni andstöðu, að hann teldi að frv. miðaði í einræðis- eða alræðisátt, það drægi úr lýðræðislegu yfirbragði þessara mála og færði okkur nær einræðislegum vinnubrögðum. Ég hygg að það, sem hv. þm. Jón Skaftason sagði um þessi efni, sé alveg laukrétt og ætti að vera mjög auðskilið. Ef menn líta svo á að meginatriðið í þessum efnum skuli vera eindregið það að útvarpsráð skuli skipa í samræmi við meiri hl. Alþ., þar megi alls ekkert út af bregða undir neinum kringumstæðum, ekki í fáeinar vikur eða fáeina mánuði, þá hlýtur að vera eðlilegt að það hvarfli a.m.k. að mönnum að svona vilji menn hafa þetta vegna þess að útvarpsráðið eigi með einum eða öðrum hætti að vera verkfæri í höndum stjórnvalda. Ég vil leyfa mér að vekja á því athygli líka, að enda þótt hæstv. ráðh. beri af sér sakir varðandi það að hann hafi verið að reka eitthvað sérstaklega á eftir þessu máli, þá virðist áhuginn vera svo mikill einmitt varðandi þetta, að staðreynd er það, að á þessu þingi, sem hér hefur setið síðan í okt., með jólaleyfi að vísu, - þá mun ekkert frv. hafa komið fram frá hæstv. menntmrh. sem ekki var búið nokkurn veginn að fullvinna í tíð hans fyrirrennara, ekkert frv. á vegum menntmrn., menntmrh. nema þetta eitt. Þetta mun vera það eina sem eftir hann liggur í menntamálum, þótt hann sé búinn að sitja á þeim stóli í nær hálft ár. Og það er vissulega hugleiðingarefni. Það eru tvö atriði í þessu ákveðna frv. ríkisstj., það má segja tvö efnisatriði. Hv. þm. Magnús T. Ólafsson undirstrikaði sérstaklega í sinni ræðu við 2. umr., - og ég vil ítreka það - að ef taka ætti mark á málflutningi hæstv. menntmrh., ef taka ætti hann alvarlega, þá hlyti að vera nægilegt að setja í lög aðeins fyrra atriðið af þessum tveimur, þ.e.a.s. að útvarpsráð skuli kosið að loknum hverjum alþingiskosningum, en þetta er ekki látið duga í frv. eins og það er, heldur er bætt við og hnykkt á að það útvarpsráð, sem nú starfar, skuli hætta þegar í stað, það skuli ekki fá að sitja þá fáu mánuði sem eftir eru af þeim starfstíma sem það var kjörið til samkv. þágildandi lögum árið 1971. Út frá málflutningi hv. þm. Sjálfstfl. er þetta mjög skiljanlegt og í fullu samræmi við þeirra málflutning. En hæstv. menntmrh., sem ég hygg að sé eini talsmaður Framsfl. á hv. Alþ. sem mælt hefur með þessu ákveðna frv., hefur ekki gefið neina skýringu á því, hvers vegna hann telur líka nauðsynlegt að reka þetta ákveðna útvarpsráð frá strax. Hann er enn að halda uppi málflutningi sem er ætlaður til þess að menn líti væntanlega svo á að hann hafi út af fyrir sig ekkert við störf þess útvarpsráðs, sem nú situr, að athuga. En samt vill hann reka það. Það er auðvitað engin ástæða til að reka þetta útvarpsráð frá nema því aðeins að menn líti svo á að það hafi misfarið með sitt vald, og það hefur borið hér á góma áður í þessum umr., hvaða dæmi væru um það að útvarpsráð hefði misfarið með vald eða meiri hl. þess. Það hafa verið nefnd ýmis dæmi um að það hafi leyft þessum og þessum aðila að tala. Ég ætla ekki að fara að rekja þau hér eða það sem um það hefur verið sagt, en ég hef lýst eftir því, hvaða dæmi menn hefðu um hitt, að hv. útvarpsráð eða meiri hl. þess hafi bannað aðilum að koma fram í Ríkisútvarpinu, sjónvarpi eða hljóðvarpi. Eru þessi dæmi til? Einn hv. þm. tæpti á því hér við 1. umr., það var hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, að þessi dæmi væru vissulega til, jafnvel fjölmörg. Hann hefði þau að vísu ekki við höndina, en skyldi gefa mér kost á að sjá þau síðar. Þau hafa ekki komið enn. Nú er komin hér 3. umr., ekkert dæmi. Það væri ágætt að fá þau á borðið fyrir síðustu atkvgr. Ég hef hins vegar nefnt hér eitt dæmi um þetta, ég gerði það hér við 2. umr., og það var dæmið um það, að ákveðnum sjónvarpsþætti, sem búið var að taka upp, sem starfsmaður sjónvarpsins var búinn að fullvinna, honum var hafnað, honum var fleygt í ruslakörfuna, neitað að sýna hann í sjónvarpinu þótt hann lægi fyrir fullunninn. Þessi ákvörðun var ekki tekin af þeim hópi manna sem venjulega er talað um sem meiri hl. í því útvarpsráði sem hér hefur setið að störfum. Hún var tekin af fulltrúum Sjálfstfl. og fáum öðrum. En flestir þeirra manna, sem þennan umrædda „fasta“ meiri hl. - fasta segi ég nú innan gæsalappa - skipa, þeir voru andvígir þessu eina dæmi um ritskoðun. Þetta var ritskoðun sem var í samræmi við kröfur Morgunblaðsins og Sjálfstfl. Hin dæmin hef ég hvorki séð né heyrt, og ég hygg að þau séu vart finnanleg. Það væri ákaflega fróðlegt að heyra hver þau væru, ef þau eru til. Ég þekki þau ekki. En það er út af fyrir sig skoðun, að það sé vitavert að hleypa fram í fjölmiðlum, Ríkisútvarpinu, skoðunum eða viðhorfum sem menn telja hættuleg. Mér kemur út af fyrir sig ekki á óvart þó að menn finnist með slík viðhorf. En menn skulu gæta sín á slíkum viðhorfum. Þau geta mjög fljótlega leitt menn út í hreina ófæru, - ófæru sem menn hafa kannske ekki ætlað sér að lenda í, þannig að menn verða að gera svo vel að mínu viti, bæði hv. alþm. og aðrir, að hafa uppi nokkra sjálfsgagnrýni, vil ég segja, í þessum efnum, skoða hug sinn vandlega á hvaða leið þeir yfirleitt séu, áður en þeir stíga skref í slíka átt. En það skref liggur ekki fram á við, það liggur niður. Og það er þeim mun athyglisverðara að slíkt skuli geta átt sér stað, að hv. alþm. telji, nokkrir þeirra a.m.k., að útvarpsráð hafi misfarið með sitt vald á þann hátt, með því að leyfa þessum og þessum að komast að í Ríkisútvarpinu. Og það er athyglisvert, að þetta skuli í allmörgum tilvikum vera sömu mennirnir, sömu einstaklingarnir sem vart hafa mátt vatni halda yfir því að fyrrv. ríkisstj. leyfði sér að loka hér fyrir útsendingar sjónvarps frá erlendri herstöð hér í landinu. Þá átti að leyfa öllum að tala - eða var það ekki? Sjónvarpsstöð á vegum erlends herveldis sem hér hefur herbækistöð um takmarkaðan tíma - hún átti aldeilis að fá að vera í friði og ala þessa þjóð upp. Það að vilja hafa þar einhverjar hömlur á, það hét á máli þeirra sem þar gengu harðast fram, að menn væru að ráðast á hið eðlilega tjáningarfrelsi sem allir aðilar ættu að hafa og eðlilegt væri að hér væri til staðar. En þegar að því kemur að íslensk stofnun, stofnun þessa þjóðríkis sem við búum í, ríkisstofnun, ríkisfjölmiðill fái stjórn sem ætlar að fara eftir þeirri almennu reglu að þar skuli sem allra fæstir okkar samlanda útilokaðir, þá er hlaupið upp til handa og fóta og menn þola ekki lengur við. Ég vil aðeins segja við hv. þm.: Er ekki ástæða til að vera a.m.k. svolítið hugsandi varðandi þann samanburð sem ég hef hér dregið fram hvað þetta snertir? Við skulum varast það öll í þessari stofnun, hv. Alþ., sem annars staðar að halda okkur hvert og eitt sitja inni með allan sannleikann. Við þurfum öll á því að halda að hugsa, að taka kannske fyrri viðhorf til endurskoðunar, og ég held að við ættum að skoða vel í hug okkar, hvort ekki sé ástæða til að draga nokkurn lærdóm af þeim samanburði sem ég hef hér sett fram. Hv. 4. þm. Norðurl. v., Eyjólfur K. Jónsson, sagði hér við 2. umr. málsins á kvöldfundi að það blað, sem hann hefur lengi starfað við, Morgunblaðið, vildi gjarnan gæta hlutlægni í fréttaflutningi og leyfa sjónarmiðum að komast að. Ég vil út af fyrir sig ekki vefengja það, að innan ákveðins ramma sé nokkur vilji fyrir hendi í þessa átt - innan ákveðins ramma. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hrósaði yfirstjórn blaðsins á liðnum árum - þar með væntanlega sjálfum sér jafnframt - af því í næstu setningum, sem hann mælti þar á eftir, að það væri þó föst regla við þetta blað að þegar menn væru þar ráðnir til starfa, þá væru þeir spurðir að því, hvort þeir væru anarkistar, og hvort þeir væru kommúnistar, og að sjálfsögðu væri enginn ráðinn nema hann sverði þetta af sér. Hann talaði að vísu ekki um svardaga, en sagði að slíkir menn kæmu auðvitað ekki til greina. Honum fannst þetta algerlega eðlilegt og sjálfsagt mál, sem væntanlega ætti að gilda hvar sem er og væntanlega líka við Ríkisútvarpið - eða hvað? Það hefur verið ákveðin stofnun hér á Íslandi önnur en Morgunblaðið sem líka hefur haft þessa reglu. Ég veit ekki með vissu nema um þessar tvær. Hvaða stofnun er það? Ég tala þá um hlutina eins og þeir voru a.m.k. fyrir fáeinum árum. Það er hugsanlegt að þeir hafi breyst nú. Þessi stofnun er sendiráð Bandaríkja Norður-Ameríku á Íslandi. Það hefur líka uppi þennan sama spurningalista eða hafði a.m.k. fyrir ekki ýkjalöngu. Ef menn vildu fá vegabréf til Bandaríkjanna, þá urðu þeir að gera svo vel að skrifa undir svipaða pappíra um að þeir væru ekki kommúnistar eins og hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson hældist yfir að Morgunblaðið rétti að mönnum sem hygðust ráða sig þar í vinnu. Við skulum vona það, hv. alþm., að þessar tvær stofnanir lendi ekki í því að rugla saman sínum pappírum, þannig að þeir viti ekki hvað er blað annars og hvað er blað hins. Þá er illa komið. Á sama tíma og það þykir rétt og skylt af ýmsum mætum mönnum hér á hv. Alþ. að setja sérstök lög til að hnekkja einu útvarpsráði nokkrum mánuðum áður en kjörtímabil þess rennur út, og þetta er gert vegna þess af flestra hálfu, sem að því standa, að þetta útvarpsráð er talið hafa misfarið með sitt vald og misfarið með sitt vald fyrst og fremst varðandi það að hafa ekki gætt nægilega grundvallarreglu Ríkisútvarpsins um óhlutdrægni, þá virðast menn á sama tíma ekki eiga neitt erfitt með að fella brtt. sem hér var borin fram af okkur í minni hl. menntmn., - brtt. og þá sérstaklega ákveðinn málsl. hennar, þann málsl. sem kvað á um að starfsmenn erlendra ríkja eða erlendra fjölþjóðastofnana, sem njóta sérstakra fríðinda gagnvart íslenskum lögum, gætu ekki verið kjörgengir í útvarpsráð. Um þetta var okkar till., sá málsl. sem hér voru greidd atkv. um með nafnakalli, og sú brtt, var felld. Það er sem sagt niðurstaðan hér á hv. Alþ., að þetta sé allt í lagi, við það sé ekkert að athuga þótt starfsmenn erlendra ríkja eða erlendra fjölþjóðasamtaka, eins og um var að ræða í því ákveðna dæmi sem var tilefni þessarar till., skipi æðstu stjórn íslenska Ríkisútvarpsins og það þrátt fyrir það þótt slíkur aðili njóti hér sambærilegra réttinda að mörgu leyti við erlenda sendimenn annarra ríkja, skattfríðinda, friðhelgi gagnvart málssókn o.s.frv. Ég held að þegar þessi brtt. okkar var felld, þá hafi gerst hér á hv. Alþ. atburður sem mundi vekja mjög mikla athygli í flestum þeim ríkjum heims hér í nágrenni við okkur, sem við teljum okkur skyldust um stjórnarfar, ekki aðeins hjá stjórnmálamönnum, heldur einnig hjá almenningi, svo fremi sem þeim væri um það kunnugt að annað eins gæti gerst í þessari stofnun. Ég vil biðja hvern einstakan hv. þm. að hugleiða það, áður en hér kemur að lokaatkvgr., hvort hann geti látið það hvarfla að sér að annað eins og þetta, - og ég á þá fyrst og fremst við veru viðkomandi einstaklings í útvarpsráði, hvort annað eins og þetta gæti gerst í nokkru ríki sem við teljum standa okkur nálægt um stjórnarfar. Ég leyfi mér að fullyrða að það er gersamlega útilokað og þætti fjarri öllu lagi, t.d. á Norðurlöndum. Hér er nú að hefjast Norðurlandaþing. Kannski hv. þm. vildu spyrja þm., sem hingað koma frá öðrum Norðurlandaríkjum, ef þeir eru í vafa: Gæti þetta átt sér stað í einhverju þeirra? Það er út af fyrir sig hægt að segja að við eigum ekkert að vera að apa neitt eftir öðrum þjóðum, við eigum að hafa hlutina eftir okkar eigin höfði. Víst er mikið til í því og það er rétt, við eigum að hafa þá eftir okkar eigin höfði. En er samt ástæða til að skera sig úr hvað þetta snertir? Það hefði ég a.m.k. viljað vona að meiri hl. Alþ. teldi ekki vera.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Ég vil segja: það í upphafi míns máls að alltaf hef ég borið ákveðna virðingu fyrir hv. 3. þm. Reykv., Magnúsi Kjartanssyni. Það á sér alveg örugglega lengri sögu en þingferill hans og pólitík að svo er. En hvað sem því líður þá hefur þessi afstaða mín ekki breyst. Hins vegar verð ég að segja það, að lífsreynsla Magnúsar Kjartanssonar, sem hefur örugglega verið mjög mikil á mörgum sviðum, hefur haft töluvert mikil áhrif á hann og kemur það því miður oft fram í pólitískum málflutningi. Það er greinilegt að hv. 3. þm. Reykv. er mjög fróður um bæði nasisma, kommúnisma, sósíalisma og ýmislegt af þessu tagi og hann hefur oft á tíðum beitt sér fyrir og stutt góð mál. En því miður slær út í fyrir honum, sérstaklega þegar komið er út í umr. sem fjalla um isma, Morgunblaðið o.s.frv. En eitt er augljóst, að það, sem ég hef sagt hér í þessu máli, hefur greinilega farið mjög í taugarnar á hv. þm. Alþb. sem hér hafa talað. Ég tel það gott, vegna þess að ég er kominn á þetta þing til þess að tjá mig, hafa mínar skoðanir óháð því hvort þær falli saman við skoðanir hv. þm. Alþb. eða skoðanir Morgunblaðsins eða yfirleitt annarra þm. Svo verður það að ráðast hvort þær reynast réttar eða rangar eða hvort þingheimur getur aðhyllst þær eða eigi. Þess vegna er þessi umr. hér og ég hafði búist við því að hún gæti farið fram af prúðmennsku og verið öfgalaus. Það kann að vera að fyrir suma hv. þm. hafi ég verið einum of hreinskilinn. Ég kann ekki þá list að færa mál mitt í margfaldar umbúðir sem er svo verið að taka utan af af hv. þm. sjálfum oft og tíðum eða öðrum í lengra máli. En það er e.t.v. háttur þessara reyndu atvinnustjórnmálamanna að komu yfirleitt aldrei umbúðalaust að sannleikanum eða a.m.k. umvefja sannleikann þeim umbúðum að hann sjáist ekki. Síðan hljóta þessir æfðu stjórnmálamenn að sjálfsögðu að ráðast að þeim sem eru hreinskilnir og segja hlutina eins og þeir eru. Ég frábið mig því að vera borinn þeim sökum að í þessu máli hafi ég annarlegar skoðanir og að tilgangurinn á bak við skoðanir mínar í þessu máli sé sá, að ég ætli að útiloka minni hl. eða einhverja ákveðna einstaklinga. Það hefur margsinnis komið fram í ræðum mínum hér að það er ekki tilgangurinn með afstöðu minni til þess að kjósa skuli í útvarpsráð eftir hverjar þingkosningar. En hverjir tala mest um að það eigi að útiloka minni hl, frá aðild að útvarpsráði eða möguleikum til tjáningar í ríkisfjölmiðlum? Hverjir hafa talað um að hrekja t.d. Sverri Kristjánsson frá því að lesa upp Passíusálmana í Ríkisútvarpinu? Það eru engir sem hafa gert það nema talsmenn Alþb. Þessi orð hafa aldrei hrotið af vörum okkar hinna. En það getur hentað hins vegar að setja það þannig upp í Þjóðviljanum til þess að færa sannleikann í búning að láta í það skína að hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson hafi í ræðu talað þannig að það mætti skilja það að hann vildi útiloka að sá ágæti maður, Sverrir Kristjánsson, gæti lesið upp Passíusálmana í Ríkisútvarpinu. Ef það er slíkt frelsi sem þessir hv. þm. eru að verja hér í dag, þá frábið ég mig slíku tjáningarfrelsi þeirra, manna sem hreint og beint nota sín málgögn til þess að gera mönnum upp hugsanir og skoðanir sem þeir hafa aldrei látið orð um falla hér í þingsal. Ég kannast ekki við ofsóknir af því tagi sem verið er að gera hér skóna af hv. talsmönnum Alþb. Ég hef aldrei kynnst slíkum ofsóknum,, hérlendis né erlendis, þar sem ég hef dvalist. Ég veit ekki hvaðan þessar hugsanir eru komnar til hv. þm. Alþb. Mér finnst þær annarlegar og óeðlilegar. Það er athyglisvert þegar maður hlýðir á mál þessara reyndu þm., þessara æfðu stjórnmálamanna sem eru búnir að vera hér í ræðustól í áratugi, sem eru búnir að skrifa útþvældar greinar um pólitík í þessum flokksmálgögnum sem Jón Baldvin Hannibalsson lýsti ágætlega í ræðu fyrr við þessa umr., - það er athyglisvert að heyra orðalag þeirra, orðbragð, hvernig þeir gera mönnum upp hugsanir og athafnir. Það olli mér vonbrigðum þegar hv. 3. þm. Reykv. gat ekki stillt sig um að tala um að núv. stjórnarflokkar hefðu rottað sig saman,það væru ofstækisöflin í Sjálfstfl. sem réðu ferðinni og nú væri ný og háskaleg stefna á ferðinni í sambandi við menningarmál, bara út af því einu að það á að kjósa í útvarpsráð eftir hverjar þingkosningar í stað þess að kjósa samkv. lögum sem samþ. voru í ársbyrjun 1971. Ég skil þetta ekki. Og ég skil það ekki heldur þegar sami maður er að tala um frjálslyndi og umburðarlyndi í sömu andránni. Einnig sagði hann að nú væri stefnt að hömlum. Ég skil ekki hvernig hv. þm. getur komist að þessari niðurstöðu. Ég ítreka það enn einu sinni: Það hefur aldrei komið fram, hvorki hjá mér né öðrum sem hafa talað fyrir þeim breytingum sem hér eru til umr., að það ætti að útiloka minni hl. í einu eða neinu. En ég benti hins vegar á að það efni, sem hér hefur verið töluvert til umr., þetta mikla magn af austrænu - skulum við segja - kvikmyndaefni sem hefur verið í sjónvarpinu það hefur verið óeðlilega mikið ef litið er til óska og smekks þjóðarinnar um dagskrárefni yfirleitt. Þetta hef ég sagt og við það stend ég. Um það að verja þjóðina fyrir misnotkun ríkisfjölmiðla væri hægt að flytja hér langt mál. En ég spyr hv. þm.: Er það ekki hlutverk þingkjörinna fulltrúa að stuðla að því að ríkisfjölmiðlar séu ekki misnotaðir? - Mundi t.d. hv. 3. þm. Reykv. vilja leyfa ótakmarkaðar árásir í ríkisfjölmiðlum á hópa manna eða einstaklinga eða vilja láta endurtaka slíkar árásir, hvaðan sem þær! væru komnar? Ég hugsa að ég geti hiklaust svarað fyrir hans hönd að það mundi hann ekki vilja. Það vel þekki ég hann. Það er þetta sem ég átti við, þ.e. að Ríkisútvarpið sé ekki notað þannig og útvarpsráð komi í veg fyrir að það sé endurtekið. Varðandi umburðarlyndið, sem ég kann vel að meta og ég veit að hv. þm. á töluvert af, vil ég segja það, að hann ætti að temja sér sjálfur ákveðið umburðarlyndi hér í þingsal, og einnig vildi ég beina því til hans, að hann beitti sínum ágætu áhrifum til þess að Þjóðviljinn, hans ágæta málgagn, sýndi meira umburðarlyndi en það yfirleitt gerir og færi betur höndunum um sannleikann í fréttaflutningi sínum. En sem sagt, ég vísa á bug að það eigi að fara að innleiða einhverjar einræðisaðferðir, það eigi að fara að breyta stefnunni í menningarmálum. Sú stefna á auðvitað að vera frjáls. Ég hef margsinnis sagt það hér, að ég hef lagt áherslu á að ríkisfjölmiðlarnir eigi að vera sjálfstæðir og sem óháðastir stjórnmálamönnum og stjórnmálaflokkum. Þetta hef ég sagt í hverri einustu ræðu sem ég hef flutt um þetta mál. Hins vegar hefur lítið verið talað um það atriði, sem ég minntist á í síðustu ræðu minni, breytingarnar sem hafa verið gerðar í sambandi við ríkisfjölmiðlana í nágrannalöndunum. Ég vakti t.d. athygli á því að í Frakklandi hefði sú skipulagsbreyting nýlega verið gerð, að 2/3 hlutar þeirra 7 fyrirtækja, sem voru stofnuð upp úr ríkisfjölmiðlunum í Frakklandi, væru skipuð fulltrúum frá samtökum launþega og vinnuveitenda, en 1/3 hins vegar kæmi frá hinn opinbera. Ég ræddi einnig um að það kæmi vel til athugunar - og ég get sagt það hér að ég er mjög fylgjandi því - að t.d. fulltrúar starfsmanna þessara stofnana ættu aðild að útvarpsráði. Ég tel það í anda þeirrar stefnu sem ég hef leyft mér að tala fyrir - stefnu atvinnulýðræðis í stærri fyrirtækjum og hjá ríkisstofnunum. Ég vil leyfa mér að segja það, að eftir þessa ræðu var lítið um þetta fjallað, bæði hér í umr. og annars staðar, og það hefur ekki verið minnst á það atriði t.d., að minni hl. bar fram till. til breytingar á kjöri manna sem kæmu til greina í útvarpsráð, þar sem átti algerlega að útiloka það að starfsmenn gætu tekið sæti í útvarpsráði. Ég fyrir mitt leyti tel æskilegt að þetta atriði - þ.e. afstaða mín til þess að þessir starfsmenn gætu komist í útvarpsráð sem fulltrúar sinnar stofnunar og einnig að minni hl. hafi viljað útiloka að svo gæti orðið - að það kæmi fram í þingfréttum ríkisfjölmiðlanna. Það hefur ekki gert það. Það er lýðræði að skýra rétt og satt frá öllu sem máli skiptir. Og það er að mati okkar margra mikið mál, stefnumál verkalýðssamtakanna, að vísu ekki hér á Íslandi enn þá, en í vestrænum ríkjum, að slíkt atvinnulýðræði verði innleitt. Ég treysti því að þeir tímar komi og þá skapist svigrúm til þess hér á Alþ. að gera þær breytingar á útvarpslögunum og öðrum lögum um ríkisstofnanir og stórfyrirtæki, að starfsmenn geti átt aðild að stjórn þessara fjölmiðla.