Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Árni M. Mathiesen, 3. þm. Reykn., Einar K. Guðfinnsson, 3. þm. Vestf., Halldór Blöndal landbrh., Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf.

Virðulegi forseti. Svo sem öllum hér inni er kunnugt þá sameinaðist þingheimur í upphafi þings í fyrra um að gera nokkrar breytingar á þágildandi þingskapalögum. Í lögum um þessar breytingar, nr. 102 frá 1993, er svohljóðandi ákvæði til bráðabirgða, með leyfi forseta: ,,Ákvæði laga þessara skal taka til endurskoðunar fyrir 10. okt. 1994.`` Þarna er sem sagt kveðið á um að ákvæði þessara laga skuli endurskoða fyrir daginn í dag, 10. okt. 1994. Þær breytingar sem hér er um að ræða, rétt til glöggvunar, fólust m.a. í breytingum á ræðutíma, einkum við 1. umr. um lagafrumvörp en einnig ýmsum öðrum smærri atriðum. Ég hygg að það sé skoðun flestra þingmanna að þessar breytingar hafi tekist vel og rétt og eðlilegt sé að þær standi áfram óhreyfðar. Í greinargerð frv., sem síðar varð að lögum nr. 102 1993, segir enn fremur að lagabreytingin sé liður í heildarendurskoðun þingskapa í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur af starfi þingsins í einni málstofu. Einnig segir að það sé ásetningur formanna þingflokka að halda þessari endurskoðun áfram og ,,stefna að því að ný þingsköp taki gildi við upphaf nýs kjörtímabils``, eins og segir í greinargerðinni. Formenn þingflokka hafa rætt þetta bráðabirgðaákvæði nokkuð á fundum sínum síðla sumars og nú í haust. Niðurstaða okkar var sú að gera að þessu sinni engar tillögur um breytingar á þingsköpunum. Nokkrar hugmyndir, flestar tæknilegs eðlis, hafa verið lauslega ræddar en ákveðið var að slá þessu máli á frest fram eftir vetri enda yrði þá, svo sem venja er til, haft náið samráð við þingflokkana um málið og eins og ég sagði áður væri markmiðið þá það að ný og endurskoðuð þingsköp gætu tekið gildi frá og með upphafi nýs kjörtímabils. Þetta vildi ég, virðulegi forseti, að fram kæmi í dag vegna þessa bráðabirgðaákvæðis.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti minna á að að lokinni atkvæðagreiðslu fer fram utandagskrárumræða að beiðni þingflokka stjórnarandstöðunnar. Málshefjandi verður hv. 1. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og er um stöðu ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Ástæðan fyrir því að við í stjórnarandstöðunni biðjum um umræðu um stöðu og störf ríkisstjórnarinnar er vaxandi vantrú á að ríkisstjórnin ráði við ýmis mikilvæg verkefni sem eru fram undan. Við viljum beina ýmsum spurningum til ríkisstjórnarinnar, gagnrýna hana en við teljum jafnframt að mikilvægt sé fyrir ríkisstjórnina sjálfa að hún fái tækifæri til að útskýra ýmis mál betur sem hafa verið í umræðunni að undanförnu. Þótt við í stjórnarandstöðu séum andvíg núv. ríkisstjórn þá teljum við að á hverjum tíma sé það mikilvægt að mál séu sem mest á hreinu. Að sjálfsögðu þarf jafnframt að gæta sanngirni í garð ríkisstjórnar á hverjum tíma og mikilvægt að hún geti komið sínum útskýringum að. Ástæður þess að við biðjum um þessa umræðu eru margar. Það er öllum kunnugt að einn af ráðherrum í ríkisstjórn sagði af sér ráðherradómi á sl. vori sem eru að sjálfsögðu mikil tíðindi þegar ráðherra sem setið hefur í ríkisstjórn í sjö ár gefst upp á stjórnarsamstarfinu og velur þann kost að fara frá ráðuneyti sínu og yfirgefa ríkisstjórnina. Þetta bendir til þess að margt af þeirri gagnrýni sem við í stjórnarandstöðunni höfum haft í frammi eigi við rök að styðjast því að fyrrv. félmrh. hefur í reynd tekið undir mörg gagnrýnisatriði með afsögn sinni og útskýringum á því hvers vegna hún kaus þennan kost. Þá hefur staða ýmissa ráðherra verið mjög til umræðu að undanförnu, hvort þeir hafa í reynd traust innan ríkisstjórnarinnar, hvort oddvitar ríkisstjórnarinnar hafa traust á meðráðherrum sínum og eru uppi mikilvægar efasemdir um það, sérstaklega að því er varðar hæstv. félmrh., hvort hann njóti þess trausts innan ríkisstjórnarinnar sem hlýtur að vera honum nauðsynlegt til að geta gegnt störfum sínum. Þá hafa ýmsar pólitískar embættaveitingar ráðherra verið mjög til umræðu. Það kannast allir við umræðuna sem varð á sl. ári um skipan sjónvarpsstjóra í embætti sem var hápólitísk embættisveiting og skapaði mikinn óróleika í mikilvægri ríkisstofnun. Þá hafa embættaveitingar hæstv. utanrrh. og margra annarra ráðherra verið af pólitískum toga og hafa þær verið gagnrýndar. Allt þetta hefur orðið til þess að veikja tiltrú á núv. ríkisstjórn og kannski hefur það ekki síst veikt tiltrú að mikið ósamlyndi virðist vera innan ríkisstjórnarinnar, sérstaklega milli oddvita hennar, sem verður til þess að menn hljóta að efast um að ríkisstjórnin sé fær um að taka á mikilvægum málum, t.d. út á við. Ég vil rifja upp í sambandi við umræðu um Evrópumál að hæstv. forsrh. sagði hinn 25. sept. sl. þegar hann ræddi um sjávarútvegsmál, með leyfi forseta, svo vitnað sé í útvarpsviðtal sem við hann var haft: ,, . . . og það er afskaplega hæpið fyrir aðila sem vilja ganga í ESB hér á landi að segja að þessi samningur sé góður.`` Þá er átt við samning Norðmanna um sjávarútvegsmál. Ég er sammála hæstv. forsrh. um það. Síðan segir hann: ,,Slíkum mönnum [þ.e. mönnum sem telja að þessi samningur sé góður] er ekki treystandi fyrir því að semja um okkar fiskveiðimál ef þeir halda að þessi samningur sé góður.`` Hann bætti enn um betur: ,,Ég er ekki heldur í vafa um það að hinn ágæti formaður Alþfl. býst við því að hann geti með umræðum um Evrópusambandið eitthvað ruglað stöðu mála og jafnvel krækt sér í eitthvert fylgi frá sjálfstæðismönnum. Það er engin ástæða til þess að láta hann gera það.`` Nú hefur það ekki, a.m.k. samkvæmt skoðanakönnunum, verið að gera út af við hæstv. ríkisstjórn að Alþfl. væri með svo mikið fylgi. Ég veit ekki betur en að hæstv. forsrh. hafi fremur haft áhyggjur af því hvað samstarfsflokkurinn hefur lítið fylgi samkvæmt skoðanakönnunum og er því merkilegt að hann skuli hafa áhyggjur af því að flokkurinn næli sér í eitt og eitt atkvæði. Í þessum ummælum kemur fram mikið vantraust á hæstv. utanrrh. Það er greinilegt að hæstv. utanrrh. skilur það svo því hann sagði eftirfarandi daginn eftir að forsrh. lét þessi orð falla, þann 26. sept., með leyfi forseta: ,,Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. segir ummæli sem forsrh. lét falla í sinn garð á málefnaþingi Sambands ungra sjálfstæðismanna í gær vægast sagt ómálefnaleg. Þau séu fyrst og fremst pólitísk aðgerð af hálfu Davíðs til að halda hjörð sinni saman.`` Það er því enginn vafi samkvæmt þessum ummælum að hér var verið að tala um hæstv. utanrrh. og hæstv. utanrrh. tekur þessi ummæli til sín. Hann reynir ekkert að halda því fram að trúlega hafi þetta verið misskilningur, hæstv. forsrh. hljóti að vera að tala um einhverja aðra eða einhvern annan. Nei, það er enginn vafi á því í hans huga. Hann tekur þetta til sín og telur að hann njóti ekki lengur trausts forsrh. til að fara með sennilega mikilvægustu mál sem við eigum nú fram undan í sambandi við samskiptin við Evrópusambandið. Það er mjög alvarlegt þegar oddvitar ríkisstjórnarinnar eru svo ósammála í mikilvægu máli eins og þarna kemur fram. Það er líka mjög alvarlegt þegar ekki ríkir lengur traust á milli þeirra sem fara með stjórnarforustuna. Það er ekki líklegt að slíkir menn geti leitt mikilvæga málaflokka eins og þennan. Þess vegna er nauðsynlegt að hæstv. ráðherrar útskýri það hver sé í reynd stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli og hvernig sé verið að vinna að því að koma fram mikilvægum hagsmunum Íslands í sambandi við samvinnu og samstarf við Evrópusambandið. Það vita það flestir að á næstunni munu tollar hækka, t.d. á síldarafurðum. Ekkert er vitað um það enn þá hvort tollur leggst á síldarafurðir til Finnlands og Svíþjóðar um næstu áramót miðað við að þessi ríki gangi í Evrópusambandið. Þótt nokkur óvissa ríki um það þá hefur ávallt í sambandi við þessi mál verið almennt gengið út frá því að það gæti gerst og mundi sennilega gerast. Því miður er það svo að tollur mun þá leggjast á þessar afurðir. Það er jafnframt staðreynd að tollur er innheimtur af síldarafurðum til Þýskalands og Bretlands um þessar mundir, t.d. edikverkaðri síld, jafnvel þótt hæstv. utanrrh. hafi haldið öðru fram. Þessi tollamál skipta miklu máli og ríkisstjórnin þarf að gera grein fyrir því hvernig hún er að vinna að framgangi þeirra og hvort það megi vænta þess að við fáum úrlausn þeirra mála. Ríkisstjórnin þarf jafnframt að gera grein fyrir hvernig hún hyggst tryggja að Íslendingar geti haft áhrif á gang mála innan Evrópusambandsins í þeim samningum sem við eigum eftir að fara út í við þá. Mér er ekki kunnugt um að neitt liggi fyrir enn þá um undirbúning þeirra mála og ég minni á að nú leggja sósíaldemókratar í Noregi mikla áherslu á það í kosningabaráttunni þar að líklegt sé að stofnanir EFTA muni verða gjörsamlega áhrifalausar og Evrópskt efnahagssvæði muni í reynd leggjast af. Ég er ekki sammála þeirri umræðu sem þeir efna til en það hlýtur að vera alvarlegt fyrir okkur Íslendinga ef ráðamenn í Noregi eru að túlka þessi mál með allt öðrum hætti en sagt hefur verið við okkur, þ.e. íslenskir ráðherrar hafa verið fullvissaðir um að stofnanir þær sem við nú byggjum á muni starfa áfram eða a.m.k. muni það annað koma í staðinn sem jafngildi þeim. Hitt er svo annað mál að áhrif okkar Íslendinga, ef við verðum einir eftir í EFTA, verða ekki hin sömu og þess vegna er nauðsynlegt að tryggja pólitísk áhrif með öðrum hætti og mikilvægt að umræða fari fram um það og málið undirbúið sem best. Mér vitanlega er ekki mikill undirbúningur í gangi, enda kannski ekki von þegar það liggur fyrir að hæstv. utanrrh. vill sækja um aðild að Evrópusambandinu jafnvel þótt aðrir flokkar hafi ekki tekið undir það og er þar af leiðandi í algerum minni hluta með það mál. Svo virðist sem þessi stefna gildi hjá utanrrn. enda væri vart um það að ræða að hæstv. forsrh. hefði mikið vantraust á utanrrh. ef hann væri í reynd að framfylgja þeirri stefnu sem mótuð var hér á Alþingi. Vantraustið hlýtur að koma m.a. til af því að hann hafi fullvissu fyrir því að hæstv. utanrrh. sé að framfylgja annarri stefnu. Ég tek jafnframt fram að sú mikla styrkjastarfsemi sem viðgengst nú innan Evrópusambandsins í sjávarútvegsmálum hlýtur að hafa mikil áhrif á samkeppnisstöðu okkar og þess vegna er nauðsynlegt að starf fari í gang til að endurskipuleggja ýmsa sjóði hér á landi til að mæta þeirri stöðu. Þar á ég einkum við Þróunarsjóð sjávarútvegsins, Fiskveiðasjóð og aðra þá sjóði sem koma inn á samkeppnisstöðu sjávarútvegsins. Þetta starf er mjög mikilvægt þannig að samkeppnisstaða okkar verði sem best tryggð. Ég legg jafnframt áherslu á sameiginlegt starf Norðurlandanna og minni á að það er mikilvægt að Norðurlöndin hafi með sér gott samstarf innan Evrópusambandsins til þess að tryggja þar áhrif, ekki síst vegna okkar Íslendinga. Ég er því þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að Norðurlöndin hafi sameiginlega skrifstofu í höfuðstöðvum Evrópusambandsins til þess að tryggja áhrif okkar betur. Ég vil spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ríkisstjórn hver er skoðun hennar í því máli. Það sem er alvarlegast í þessu öllu er að Evrópusambandinu hefur í reynd verið tilkynnt það af hæstv. forsrh. að utanrrh. njóti ekki trausts ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Ólíklegt er að Evrópusambandið taki alvarlega samningaumleitanir Íslendinga þegar svo er. Þetta hlýtur að vera mikið áhyggjumál hæstv. utanrrh. og það er jafnframt mikið áhyggjumál þjóðarinnar því að hæstv. utanrrh. er að sjálfsögðu fulltrúi hennar í þessum mikilvægu málum. Ef hann hefur ekki lengur þann styrk og það traust sem er nauðsynlegt til að standa í samningum þá er það að vissulega mjög alvarlegt mál. Ég nefni jafnframt eitt annað mál sem er mjög mikilvægt um þessar mundir og það eru veiðar okkar í Barentshafi og samningar þar um. Hæstv. forsrh. hefur látið svo um mælt í fjölmiðlum að enginn hafi tekið eftir þeim mikilvægu ummælum sem hann viðhafði í stefnuræðu sinni þar sem hann var að tala um það hvernig hugsanlega ætti að reikna út kvóta í sambandi við Barentshafið. Ég verð að segja alveg eins og er að ég taldi þessi ummæli ekki skipta miklu máli því að sjálfsögðu er samningamál á hverjum tíma hvernig kvóti skal reiknaður út er. Þar er hægt að viðhafa ýmsar aðferðir og sú aðferð sem hæstv. forsrh. nefndi kemur að sjálfsögðu til greina. En aðalatriðið er að styrkja stöðu okkar í þessu máli og ég vil láta þá skoðun mína í ljós að ég tel nauðsynlegt að nú þegar verði farið út í viðræður við Grænlendinga um að koma upp fiskveiðistofnun Íslendinga og Grænlendinga á Reykjaneshrygg með hugsanlegri aðild annarra að þeirri stofnun. Ég treysti ekki nægjanlega þeirri stofnun, sem hefur farið með þau mál, þ.e. NEA, og mér finnst eðlilegt að við setjum upp slíka fiskveiðistofnun með sama hætti og Rússar og Norðmenn hafa gert í Barentshafi. Slík útspil geta styrkt stöðu okkar vegna þess að Norðmenn og Rússar framkvæma á sama tíma svipaðar aðgerðir á Reykjaneshrygg og þeir eru að mótmæla að við höfum í frammi í Barentshafinu. Þeir eru sem sagt ekki samkvæmir sjálfum sér, þeir vilja halda rétti sínum í Barentshafi með þeim aðferðum sem þeir viðhafa þar en þeir vilja jafnframt halda rétti sínum á Reykjaneshrygg með þeim aðferðum sem þeir mótmæla af okkar hálfu í Barentshafinu. Ég held því að nauðsynlegt sé að blanda þessum málum saman ef við eigum að vænta þess að ná sanngjarnri niðurstöðu. Hæstv. utanrrh. er á förum til Rússlands til viðræðna við stjórnvöld þar. Ég tel ástæðu til að fagna því að sá fundur er haldinn því ég er þeirrar skoðunar að allt of lítið hafi verið rætt við Rússa um þessi mál og því sé þessi fundur mikilvægur. En það er með þann fund eins og aðra að utanrrh., sem ekki nýtur trausts í eigin ríkisstjórn, getur vart komið mikilvægum málum fram. Ég vil lítillega minnast á málefni hæstv. félmrh. Ég tek fram að við í Framsfl. höfum ekki krafist þess að hæstv. félmrh. segi sérstaklega af sér. Við krefjumst þess að ríkisstjórnin í heild sinni segi af sér. Við teljum vart taka því að hæstv. félmrh. segi af sér sérstaklega. Að sjálfsögðu ber ríkisstjórnin í heild ábyrgð á þeim málum eins og öðrum og það sem þar hefur gerst er áfellisdómur á ríkisstjórnina í heild sinni en ekki eingöngu hæstv. félmrh. Það hlýtur að vera mikilvægast fyrir hæstv. félmrh. að vita hvort hann nýtur trausts samstarfsmanna sinna í ríkisstjórn. Ég hef ástæðu til að ætla að svo sé ekki, a.m.k. hefur hæstv. forsrh. ekki lýst því yfir að hann beri traust til ráðherrans. Hann segir m.a. í útvarpsviðtali eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Og þær alvarlegu athugasemdir sem fram hafa komið á embættisfærslur hans sé alfarið innanhússmál hjá Alþýðuflokknum.`` Þá vitum við það. Hæstv. forsrh. telur að um mjög alvarlegar athugasemdir sé að ræða en telur jafnframt að þetta sé eingöngu innanhússmál Alþfl. Náttúrlega er svo alls ekki. Þetta er málefni ríkisstjórnarinnar í heild og þó að Alþfl. beri fyrst og fremst ábyrgð á ráðherrum sínum þá ber hæstv. forsrh. líka ábyrgð á ráðherrum sínum. Þess mætti vænta að það væri það samstarf og þau samtöl á milli hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. að þeir geti komist að niðurstöðu í þessu máli. Hæstv. forsrh. lét líka hafa eftir sér eftirfarandi, sem gefur ákveðnar vísbendingar, í viðtali við sjónvarpið þann 1. október, með leyfi forseta: ,,Það gæti hins vegar verið svo að stjórnmálaflokkur teldi að vegna umræðunnar sem kannski hefur farið úr böndum og vegna alls máls gæti það verið hagfelldara fyrir viðkomandi ráðherra sjálfan, fyrir flokk hans eða ríkisstjórn að hann dragi sig í hlé þó í því fælist enginn áfellisdómur.`` Ég tel að þetta sé ákveðin vísbending frá hæstv. forsrh. um að hæstv. félmrh. ætti alvarlega að hugsa um að draga sig í hlé. Ég veit ekki hvernig á að túlka slík ummæli öðruvísi. Hæstv. utanrrh. hefur ekki kveðið upp úr um það hvort hann hefur traust á samstarfsmanni sínum og hefur vísað því frá sér. Að endingu er öllu málinu vísað til Ríkisendurskoðunar og Ríkisendurskoðun beðin um að fara ofan í málið. Ég tel að það breyti engu þó það sé allt í lagi að senda mál til endurskoðanda. Ég hef út af fyrir sig ágætis traust á þeim. En ég tek eftir því að hæstv. félmrh. hefur ekki mikið traust á endurskoðendum því í nýlegri úttekt löggiltra endurskoðenda hér í Reykjavík á málefnum Hafnarfjarðarbæjar kemur fram að hann gefur lítið fyrir það og hann leggur mikla áherslu á það að þessir sömu endurskoðendur séu frá Reykjavík. Mér skilst að endurskoðendur í Hafnarfirði séu miklu betri og allt öðruvísi þó mér komi það á óvart. Ég bendi á það að flestir þeir sem starfa hjá Ríkisendurskoðun eru búsettir í Reykjavík og ég vænti þess að það sé þá sama með þá að hæstv. félmrh. hafi litla trú á endurskoðendum hjá Ríkisendurskoðun sem búa í Reykjavík.  Að sjálfsögðu er það mál félmrh. sjálfs hvort hann vill sitja í ríkisstjórn við þessar aðstæður og ég skil vel að hann sé mjög hugsandi yfir því. Samt hlýtur að vera aðalmálið hvort ríkisstjórn, sem er með svo mörg mál í lausu lofti, vill sitja áfram. Hvernig getur það gengið til langframa að hér starfi ríkisstjórn þar sem utanrrh., oddviti annars stjórnarflokksins, nýtur ekki lengur trausts samstarfsflokksins? Hvaða siðgæði er það að starfa við slíkar aðstæður? Ég tel að skylda þessara oddvita ríkisstjórnarinnar sé að gera grein fyrir innri málum sínum og innra samstarfi þannig að það megi vera alveg ljóst hvort einhver samstarfsvilji er milli þeirra lengur eða ekki. Ég tel að þeir skuldi þjóðinni og Alþingi þær útskýringar vegna þess að þrátt fyrir allt eru mikilvæg málefni fram undan sem varða okkur öll, ekki aðeins ríkisstjórnarflokkana heldur jafnframt stjórnarandstöðuna. Þar vil ég ekki síst nefna til mál eins og Evrópumálin og þær deilur sem eru nú uppi að því er varðar Barentshafið. Vissulega væri ástæða til að gera mörg önnur mál að umtalsefni. Síðar í umræðunni gerum við málefni landbúnaðarins að umtalsefni. Þar eru miklar breytingar fram undan. Innflutningur á landbúnaðarvörum stendur fyrir dyrum vegna samninga við Evrópusambandið og vegna samninganna um GATT. Ekkert hefur komið fram um það hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að mæta þessum nýju aðstæðum og hæstv. landbrh. hefur ekki gert skilmerkilega grein fyrir því hvernig það muni verða gert. Líka er mikil ástæða til þess að ræða málefni fjmrn. Það verður að sjálfsögðu aðallega gert í umræðunum um fjárlögin en mikil óvissa er um ýmsa útgjaldaliði. Það er ljóst að rekstrarútgjöld hafa vaxið, fjárfestingar eru að dragast saman. Myndin sem hæstv. forsrh. og fjmrh. reyna að draga upp af fjárlögunum er því miður ekki jafnbjört og þeir hafa látið skína í. Það hlýtur líka að vera mikið umhugsunarefni fyrir hæstv. fjmrh. að standa frammi fyrir því að hafa valið langviðamestu og dýrustu breytinguna á skattkerfi ríkissjóðs til þess að ná fram ákveðinni kjarajöfnun. Hann vill að vísu kenna öðrum þar um en það er hæstv. fjmrh. sem ber ábyrgð á skattamálum ríkisins og ber að sinna því samkvæmt starfsskyldum sínum. Eitt mikilvægasta óréttlætið í landinu eru þau miklu skattsvik sem nú eru uppi. Ef alltaf eru sett ný göt á skattkerfið og það gert flóknara aukast skattsvik. Sífellt fleiri menn eru uppteknir við að stoppa í þessi göt og hafa ekki við þeim nýju götum sem hæstv. fjmrh. pikkar á kerfið á hverju ári. Það verður náttúrlega til þess að skattsvikin aukast og möguleikar þeirra manna sem starfa þar verða minni og minni til þess að uppræta þau. Það er líka umhugsunarvert fyrir hæstv. fjmrh. að hafa staðið að því að lækka skattleysismörk verulega, lækka barnabætur og vaxtabætur svo eitthvað sé nefnt þrátt fyrir fögur kosningaloforð flokks hans fyrir síðustu kosningar. Aðalmálið er þrátt fyrir allt það að þessi núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur leitt fjöldaatvinnuleysi yfir þjóðina hvað svo sem þeir segja. Nú er atvinnuleysi í landinu sem samsvarar því að 6.300 menn gangi atvinnulausir og það hefur vaxið um 4.400 störf á þremur árum. Ekki verður ráðið af ummælum hæstv. ríkisstjórnar að hún hafi mjög miklar áhyggjur af þessu. Af þeim ummælum verður fremur ráðið að þetta sé nokkuð gott og þetta standi nokkuð vel, þetta gæti verið miklu verra. Ekki verður ráðið af fjárlagafrv. og þjóðhagsáætlun að það standi almennt til að fara út í aðgerðir sem breyti miklu um þetta. Fjárfestingarnar hafa farið lækkandi og eru allt of lágar og ef svo heldur áfram mun atvinnuleysið því miður aukast. Það þarf að grípa til margvíslegra ráðstafana til þess að draga úr þessu mikla atvinnuleysi og leitt er til þess að vita að núverandi ríkisstjórn hafi litlar áhyggjur af því. Ummæli verkalýðshreyfingarinnar benda jafnframt til þess að verkalýðshreyfingin hafi mikla vantrú á fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar, sérstaklega að því er varðar atvinnumálin. Það virtist vera að það hefði skapast traust hjá verkalýðshreyfingunni að núv. hæstv. ríkisstjórn ætlaði að fara út í atvinnuskapandi aðgerðir, en ríkisstjórnin virðist hafa misst traust verkalýðshreyfingarinnar í þessum málum. Þetta er að sjálfsögðu alvarlegt vegna þeirra kjarasamninga sem nú eru fram undan og það má ráða af ummælum sem komið hafa fram hjá forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar að ríkisstjórnin njóti ekki nauðsynlegs trausts í sambandi við væntanlegan kjarasamning. Virðulegur forseti. Tími minn er búinn. Ég vil þakka fyrir að þessi umræða hefur getað farið fram í dag. Það er ljóst að við í Framsfl. og í stjórnarandstöðunni almennt teljum að núv. ríkisstjórn eigi að fara frá, það sé öllum fyrir bestu og kannski ekki síst henni. Ef hún gerir það þá leysir hún sín innri mál í leiðinni og það sé nauðsynlegt að ganga til kosninga sem fyrst. Ég vil óska eftir því að hæstv. forsrh. geri betri grein fyrir þessum alvarlegu málum og segi það skýrt hér á eftir hvort hann ætlar að sitja við þessar aðstæður áfram, hvort hann ætlar virkilega að sitja í ríkisstjórn þar sem hann hefur ekki lengur traust á sínum eigin ráðherrum.

Hæstv. forseti. Ég vil gjarnan strax í upphafi ræðu minnar til að forðast að skapa nokkra spennu í salnum svara síðustu spurningunni strax. Það stendur ekki til að ríkisstjórnin fari frá og það stendur ekki til að efnt verði til kosninga fyrr en í vor, þannig að því sé svarað þegar í upphafi. Á hinn bóginn vil ég nefna að mér finnst málatilbúnaðurinn og aðdragandinn að þessari umræðu athyglisverður, sérstæður um margt. Ég hygg, að það séu liðnir á þriðja tug daga síðan einn af stjórnarandstöðuflokkunum hér á Alþingi tilkynnti að hann mundi bera fram vantraust á ríkisstjórnina. Það hefur ekki bólað á þessari vantrauststillögu frá stjórnarandstöðunni eða frá þessum flokki og ég hygg að það sé einsdæmi að vantrauststillaga sé svo lengi á leiðinni. Kannski felst í þessari staðreynd óbeint traust á ríkisstjórninni að meira að segja flokkur sem hefur lýst því yfir að nú verði lagt fram vantraust á ríkisstjórnina geti ekki komið sér til þess og þarf til þess næstum því 30 daga. Það má vel vera að hinir flokkarnir hafi ekki kunnað að meta það að Kvennalistinn tók frumkvæði með þessum hætti í málinu, þess vegna hafi Kvennalistinn hægt á sér og ekki haft sig í að bera fram vantraust á ríkisstjórnina. Ég hygg að það hafi verið eitt fyrsta verkefni nýkjörins formanns þingflokks Framsfl., ég vil nota tækifærið til að óska honum til hamingju með það kjör um leið og ég þakka hv. þm. Páli Péturssyni fyrir mjög traust og ánægjulegt samstarf en hann gegndi því starfi, en ég hygg að það hafi verið fyrsta embættisverk eða eitt af því fyrsta hjá núv. formanni þingflokks Framsfl. að hafa samband við mig og orða þessa umræðu. Og ég hygg að ég sé ekki að ljósta upp neinu leyndarmáli úr tveggja manna tali að ég sagði við hann: Viltu ekki bara flytja vantraust á ríkisstjórnina? Nei, hann vildi það nú ekki, hann vildi bíða eitthvað með það þannig að Kvennalistinn kemur sér ekki til að flytja vantraust á ríkisstjórnina, Framsfl. meira að segja er með hálfgerða beiðni frá forsrh. en það dugir ekki til. Hér hefst hins vegar eins konar vantraustsumræða án tillögu. Það er afar sérkennileg málsmeðferð svo að ekki sé nú meira sagt. Ef ég skildi útvarpsfréttirnar rétt, þá ætlar síðan stjórnarandstaðan að meta það eftir þessar umræður, hvort efni og ástæður séu til að flytja vantraust á ríkisstjórnina. Það liggur sem sagt ekki fyrir nægjanleg þekking stjórnarandstöðunnar á störfum ríkisstjórnarinnar eftir þrjú og hálft ár til þess að hún geti gert upp við sig að flytja vantraust á ríkisstjórnina. Hún þarf að fá þessa umræðu líka til þess og svo væntanlega þá aðra vantraustsumræðu eins og við erum stödd í núna eins og ég skil málið. 
            

Ekki frammíköll.

Hv. 1. þm. Austurl., málshefjandi þessarar umræðu, sagði hins vegar að ástæðan fyrir umræðunni væri vaxandi vantrú á ríkisstjórninni og að stjórnarandstaðan vildi hafa mál á hreinu. Það væri hluti af aðdragandanum að einn af ráðherrum úr ríkisstjórninni, hæstv. fyrrv félmrh., hafi gefist upp á ríkisstjórnarsamstarfinu eins og hv. þm. orðaði það. Ég kannast reyndar ekki við að hæstv. fyrrv. félmrh. hafi lýst ástæðum brottfarar sinnar úr ríkisstjórninni með þessum hætti og þar sem mikið er nú rætt um trúnaðarbrest á milli ráðherra, þá get ég a.m.k. fullyrt að ástæðan fyrir því að fyrrv. félmrh. fór úr ríkisstjórninni var ekki trúnaðarbrestur á milli mín og ráðherrans. Engum slíkum trúnaðarbresti var til að dreifa og ég tel að ég og hæstv. fyrrv. félmrh. höfum ætíð haft fullan trúnað og traust á milli okkar og við höfum bæði getað treyst þeim orðum sem við sögðum hvort við annað og vonandi verður það þannig í framtíðinni. Þá er hitt eftir hvort nú sé komin upp slík staða og slíkt vantraust innan ríkisstjórnarinnar og milli manna að ríkisstjórninni sé ekki vært af þeim sökum. Hv. 1. þm. Austurl. rakti nokkur ummæli úr úrklippusafni sínu til þess að ýta undir þá röksemd að vantraust milli manna væri orðið slíkt að þeim væri ekki fært að sitja saman í stjórninni. Reyndar vantaði nú nokkur ummæli í úrklippusafnið sem hefðu getað gengið í þveröfuga átt. Til að mynda ein ummæli sem ég viðhafði aðspurður í sjónvarpinu varðandi hæstv. félmrh. núv. þar sem ég sagðist hafa persónulega á honum traust. En hv. þm. sagði hér að ég hefði ekki lýst neinu slíku yfir. Ég gerði það og sé ekki ástæðu til þess að draga fjöður yfir það. Þá sagði hv. þm. að ein ástæðan enn fyrir vaxandi vantrausti á ríkisstjórninni væri sú að einstakir ráðherrar hefðu staðið fyrir eins og hann orðaði það embættislegum veitingum af pólitískum toga. Það er alveg örugglega rétt hjá hv. þm. að það hafa ráðherrar gert og það hafa allir ráðherrar gert fyrr og síðar í þessu landi og í öllum löndum, staðið að embættaveitingum af pólitískum toga. Það er ekki hægt að minnast á neina ríkisstjórn eða neinn ráðherra sem ekki hafi staðið fyrir embættaveitingum af pólitískum toga. Reyndar er það gert í stærri stíl og víðar annars staðar heldur en hér á landi, til að mynda í Bandaríkjunum þar sem gert er ráð fyrir að það sé skipt um, sumir tala um allt að 200 þús. manns, eftir hverjar forsetakosningar af hreinum pólitískum toga. Ég sá eftir fræðimanni haft við háskólann að erlendis hefðu ráðherrar ekki með mannaráðningar að gera. Þetta er ekki merkileg fræðimennska. Til að mynda hefur breski forsætisráðherrann persónulega með ráðningar á hunduðum manna að gera, meira að segja biskup, hvað þá heldur annað. Auðvitað er það svo að ráðherrar standa fyrir embættaveitingum af pólitískum toga. En það er auðvitað spurning, það er rétt hjá hv. þm. að slíkar veitingar geta út í öfgar gengið, en það getur ekki verið gagnrýnisatriði af hálfu formanns Framsfl. að menn séu með embættaveitingar af pólitískum toga. Það hefur Framsfl. svo sannarlega í gegnum tíðina gert og oft ráðið ágæta menn þó pólitísk sjónarmið hafi verið höfð þar til hliðsjónar og mætti nefna mörg dæmi um það. Að þessu frátöldu taldi hv. 1. þm. Austurl., formaður Framsfl., að slíkt vantraust væri komið upp á milli mín og hæstv. utanrrh. að við gætum ekki saman starfað og það væri þá meginröksemdin fyrir því að stjórnin ætti að fara frá. Ég hef átt mjög gott samstarf við hæstv. utanrrh. Það breytir ekki hinu að okkur greinir á um nokkur mál og allmörg mál sem kemur engum á óvart. Hann er formaður í einum stjórnmálaflokki og ég í öðrum. Jafnvel innan stjórnmálaflokks greinir menn á, hvað þá milli flokka og auðvitað greinir menn á. En sá ágreiningur er ekki í því fari og fjarri því að hann ætti að leiða til þess að þessir flokkar gætu ekki saman starfað. Ég held nefnilega að það séu ekki einstök ummæli sem tekin eru úr ræðum manna eða viðtölum sem segja til um það hvort nægilegur trúnaður sé milli manna og traust til samstarfs að þeir geti áfram unnið heldur þau verk sem þeir skila og auðvitað er ágreiningur milli mín og hv. 1. þm. Austurl., formanns Framsfl., um það hvort ríkisstjórnin hafi skilað góðu eða slæmu starfi, en ég leyfi mér að fullyrða að árangur ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum sé einhver sé besti og mesti sem nokkur ríkisstjórn hafi náð við jafnerfiðar aðstæður. Og ég segi: Ríkisstjórn sem nær slíkum árangri hlýtur að hafa andrúmsloft til vinnufriðar innan sinna raða ella næði hún ekki slíkum árangri. Það er ekki hægt að taka einhver ummæli héðan og hvaðan og reyna að láta þau sannfæra menn um að það sé ekki nægilega góður starfsandi innan þessarar ríkisstjórnar. Það vita allir um það og ekkert er undan dregið að það er meginágreiningur milli mín og hæstv. utanrrh. um það hvort Íslendingar eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég held því fram og reyndar heldur Evrópusambandið því fram líka að það sé ekkert inni í neinni mynd fyrr en upp úr aldamótum. Ég held því fram að ríkisstjórnin og reyndar Alþingi hafi árið 1992 tekið ákvörðun um það að sækja ekki um aðild að Evrópusambandinu. Ég held því fram að þessi spurning rísi ekki á ný fyrr en árið 2000, hið fyrsta. Ég held þessu fram --- og reyndar halda allir forráðamenn Evrópusambandsins slíku fram líka --- þannig að ég lít svo til að ágreiningur okkar hæstv. utanrrh. um þetta efni sé ekki ríkisstjórninni skaðlegur, tefji ekkert fyrir störfum hennar eða skaði þau á neinn veg, af því að á þetta mun ekki reyna fyrr en um aldamótin þannig að ég hef ekki áhyggjur af þessum þætti málsins.  Hv. 1. þm. Austurl. nefndi það að vegna þessa ósamlyndis sem hann vildi meina að væri í ríkisstjórninni þá gengju menn ekki fram í að undirbúa þau þýðingarmiklu mál sem snertu breytingar í tilefni þess að hinar norrænu þjóðir þrjár, sem um aðild sækja nú, mundu hugsanlega, jafnvel væntanlega ganga inn í Evrópusambandið eftir þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég fullyrði að þetta undirbúningsstarf er í góðum gangi og ég tek mark á fullyrðingum forráðamanna Evrópusambandsins um að við þurfum ekki að hafa af þessum málum áhyggjur, þessi mál verði leyst. Þeir hafa fullvissað okkur um það, en það verður ekki gert fyrr en menn sjá niðurstöðuna í þjóðaratkvæðagreiðslunum. Það er mikið talað um síldina og þetta hefur orðið stórmál í heilmörgum fréttatímum. Ef allt færi á versta veg með síldina þá eru það hagsmunir upp á 34 millj. kr. En það eru engar líkur að allt fari á hinn vesta veg með síldina. Þvert á móti standa allar líkur til þess að það mál verði leyst en við fáum ekki úr því skorið endanlega fyrr en í formlegum viðræðum sem hefjast ekki fyrr en eftir þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Skandinavíulöndunum. Ég hef tekið eftir því sem hv. þm. og málshefjandi nefndi að norskir stjórmálamenn halda því fram núna á lokadögum baráttunnar um aðild eða ekki aðild að EES-samningarnir muni ekki halda. Ég er sammála hv. þm. um að þetta er rangt og ég er undrandi á því hversu norskir stjórnmálamenn leyfa sér að ganga langt í kappsmáli og baráttu sinni fyrir ESB-aðild. Ég hef á hinn bóginn verið viðstaddur blaðamannafund þar sem Gro Harlem Brundtland var spurð um þessi atriði og svaraði aðgerlega hinu gagnstæða til, að ef þetta yrði fellt í Noregi þá hefðu þeir EES-samninginn og hann væri í fullu gildi, yrði í fullu gildi og þeir hefðu þar samning þannig að að því leyti væri engin katastrófa fram undan hjá Norðmönnum. Því kemur mér þessi áróður í kosningabaráttunni vissulega á óvart. Varðandi aðra þá þætti sem hv. þm. nefndi þá vil ég víkja nokkrum orðum að vinnunni varðandi undirbúning staðfestingar okkar á GATT-samkomulaginu. Starfshópur ráðuneytanna sem að mállinu koma hafa verið í fullri vinnu við að undirbúa það mál. Það var lengi mjög á huldu hvort lykilþjóð í þessari samningsgerð allri, Bandaríki Norður-Ameríku, mundu staðfesta þennan samning eða ekki. Nú er almennt talið að þau muni staðfesta samninginn fyrir áramót. Þó að málinu verði frestað fram yfir kosningar, þingið verður kallað saman á nýjan leik, þá muni verða meginsátt milli stóru flokkanna bandarísku um að afgreiða málið fyrir áramót samkvæmt þeim heimildum sem við höfum. Ég tel mikilvægt að við fyrir okkar leyti afgreiðum málið líka fyrir áramót. Ég tel að á því eigi ekki að þurfa að vera nein vandræði, þau eigi að geta gengið fram. Nefndastarfið að undirbúningi gengur vel og ég á von á því að þau mál verði kynnt fyrir ríkisstjórninni á næstu dögum. Varðandi matarskattinn sem hv. þm. nefndi, þá verð ég nú að segja eins og er að ég tel að í þessari löngu skýrslu Ríkisendurskoðunar komi nú ekki margt nýtt fram sem ekki var vitað áður. Það er vitað um ýmsa þá annmarka sem á framkvæmdinni væru. Það var vitað að menn gætu gefið sér, að hinir efnameiri fengju jafnvel fleiri krónur út úr breytingunni heldur en hinir tekjulægstu, það var allt vitað. En það var líka vitað að breytingin væri miklu þýðingarmeiri fyrir hina tekjulægstu heldur en hina tekjumeiri, miklu stærri hluti tekna þeirra færu í matarkaup þannig að þeir stæðu miklu betur eftir en áður. Og meginniðurstaðan í skýrslunni sem máli skiptir er sú að lækkunin skilaði sér, hún gekk fram, en það voru miklar efasemdir á lofti um það að matarskattslækkunin mundi skila sér, en það er meginniðurstaðan að hún skilaði sér, það er meginniðurstaðan. Mér þykir mjög merkilegt ef Framsfl. ætlar að fara með það sem sitt höfuðbaráttumál fyrir næstu kosningar að hækka matarskattinn. Mér finnst afar sérstætt ef það verður höfuðbaráttumál Framsfl. fyrir næstu kosningar að hann muni berjast fyrir því að hækka matarskattinn, það fyndist mér afar sérstætt, en það verður fróðlegt að heyra það, hvort það verður eitt af þeim málum sem Framsfl. muni setja á oddinn. Varðandi atvinnuleysið sem hv. þm. nefndi, þá er það auðvitað þannig að sérhver maður, jafnt stjórnarsinnar sem stjórnarandstæðingar sem allur almenningur í landinu hefur auðvitað áhyggjur af atvinnuleysi. Sama er með öðrum þjóðum þar sem atvinnuleysi er margfalt á við það sem hér gerist. Ég er viss um það að stjórnmálamennirnir þar, hvaða flokkar sem eru þar í stjórnarforustu, hafa miklar áhyggjur af atvinnuleysinu þó þeim hafi ekki tekist að koma því niður fyrir 14--15% eins og í Belgíu þar sem reyndar höfuðstöðvar Evrópusambandsins eru, en Háskóli Íslands telur að til að tryggja atvinnustigið eigum við einmitt að ganga í Evrópusambandið. Það er dálítið merkileg skoðun það. En auðvitað hafa allir þessir aðilar miklar áhyggjur af atvinnuleysinu. Það höfum við, en það dregur ekki úr því að það gleður auðvitað okkar huga og okkar hjarta þegar varnarbaráttan gegn atvinnuleysinu heppnast, þegar tekst að minnka atvinnuleysið frá því sem spáð var, þegar tekst að minnka atvinnuleysið frá því sem spáð var, þegar tekst að mæta vaxandi fjölda á vinnumarkaði þannig að atvinnuleysið eykst ekki af þeim sökum. Og þegar sést núna í könnunum, í fyrsta sinn í langan tíma þegar forráðamenn fyrirtækja eru spurðir eru þeir ekki að fara að fækka hjá sér fólki eins og þeir hafa svarað í öllum könnunum fram að þessu, heldur að fjölga hjá sér fólki. Það er alveg ljóst að sá efnahagsbati sem þegar er orðinn hefur verið nýttur til þess að grynnka á skuldum fyrirtækjanna. Það sést á öllum tölum. Í framhaldinu munu fyrirtækin auðvitað fara í fjárfestingar og sú staðreynd mun styrkja atvinnustigið. Þess vegna erum við bjartsýn hvað það varðar. Hv. þm. sagði að ég hefði gefið til kynna að deilan um störf hæstv. félmrh. væri mál Alþfl. Hv. þm. var andvígur þeim skilningi mínum og sagði að auðvitað væri þetta mál ríkisstjórnarinnar allrar og mitt mál sérstaklega. Svona mál hafa komið upp áður, ekki algerlega samkynja. Þá var það viðhorf formanns Framsfl. þáv. að slík mál væru alfarið mál þess flokks sem þá var í stjórn með Framsfl. Hv. þm. sat í þeirri ríkisstjórn og ég man ekki til þess að hann hafi nokkurs staðar, a.m.k. ekki opinberlega, gert grein fyrir því að hann væri andvígur þeim skilningi fyrirrennara síns í formannsstól Framsfl., sem marglýsti því yfir að það mál sem þá var til umræðu væri algerlega mál samstarfsflokksins, ekki mál hans sem forsrh. né Framsfl., hann marglýsti því yfir. Ég hef því með mínum ummælum og sjónarmiðum algerlega fylgt því mati sem þáv. formaður Framsfl., Steingrímur Hermannsson, hafði og ég hygg varaformaðurinn einnig, a.m.k. lét hann ekki afstöðu sína í ljós neins staðar eða aðra skoðun á málinu. Ég tel mikilvægt í íslenskri stjórnskipun að það sé samkvæmni í skilningi af þessu tagi. Það gildi ekki eitt í dag og annað á morgun, eitt í dag og annað í gær. Hv. þm. sagði það sitt mat að hæstv. utanrrh. nyti ekki trausts samstarfsflokksins. Ég tel að hann hafi ekki getað sýnt fram á í ræðu sinni að hæstv. utanrrh. nyti ekki trausts samstarfsflokksins. Það gerir hann auðvitað. Hins vegar eru dæmi um það að utanrrh. hafi setið í ríkisstjórn þó þeir nytu ekki trausts samstarfsflokksins þó það væri ótvírætt. Ég minni á einn formann Framsfl. til og ekki ómerkari mann en Ólaf Jóhannesson sem var utanrrh. Það var alveg ljóst að hann naut þá ekki trausts Alþb. þegar hæstv. fyrrv. utanrrh., Ólafur Jóhannesson, var að byggja flugskýli. Þá var nú aldeilis hljóð í einum strokki í samstarfsflokknum Alþb. Þeir fullyrtu að honum væri þetta óheimilt og Alþb. mundi aldrei samþykkja það að hann fengi að byggja þetta flugskýli. Hvað sagði Ólafur Jóhannesson: Þið étið það eins og allt annað. Hvað gerði Alþb.? Þeir átu það eins og allt annað. Þegar málið kom til umræðu í þinginu vakti það ekki bara athygli að Alþb. æti málið, þeir töluðu ekki einu sinni. Þáv. formaður þingflokksins, Ólafur Ragnar Grímsson hv. þm., hafði skýringu á því af hverju stjórnarflokkurinn talaði ekki. Það segir hér, með leyfi forseta: ,,Nokkra athygli vakti að þingmenn og ráðherrar Alþb. tóku ekki þátt í þessum umræðum`` --- um flugskýlið og allt átið. --- ,,Var Ólafur Ragnar Grímsson, formaður þingflokksins spurður hverju það sætti. Þær voru fyrir neðan okkar ,,standard``, sagði Ólafur. Morgunblaðið spurði þá Ólaf hvort það væri rétt skilið að umræður á Alþingi væru stundum fyrir neðan ,,standard`` Alþb.? Já, sagði formaðurinn. Yfirleitt þær umræður sem stjórnarandstaðan stendur fyrir.`` Þetta er lýðræðissinninn sjálfur. En hvað ætli væri sagt við mig, hv. þm. og þingheimur, ef ég hefði sagt við hv. 1. þm. Austurl.: Nei, ég ætla að sitja hér og segja ekki eitt einasta orð því umræðan sem stjórnarandstaðan stendur fyrir er fyrir neðan minn ,,standard``. 

Þig dauðlangar til þess.

Ég verð að segja það að þessar umræður hljóta að hafa verið afskaplega lélegar fyrst þær voru fyrir neðan ,,standard`` Alþb. miðað við þann standard sem sá flokkur hefur á umræðum. Hæstv. forseti, ég læt lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Það er gott að það liggur vel á hæstv. forsrh. Sennilega er það ástæða kæti hans að hann veit þrátt fyrir allt að um eitt getur þessi ríkisstjórn alltaf komið sér saman, á það má þó treysta í hverfulum heimi og það er að sitja í stólunum, ríghalda í stólana og hanga í þeim hvað sem tautar og raular. Það virðist ætla að verða niðurstaða þessarar umræðu ef marka má ræðu hæstv. forsrh. eins og áður að þrátt fyrir allt og allt, að stjórnarsamstarfið sé í molum og stjórnarflokkarnir klofnir og í tætlum út og suður þá nái þeir saman um eitt, að vísu aðeins eitt, og það er að sitja. Við höfum óskað eftir því, hæstv. forseti, að fá þessa umræðu um stöðu og störf ríkisstjórnarinnar og þar með talin störf einstakra ráðherra. Við höfum jafnframt valið að beina þeirri umræðu til hæstv. forsrh. Hvers vegna er það? Það er bæði vegna þess, hæstv. forseti, að við höfum staðið í þeirri trú að hæstv. forsrh. væri verkstjóri og leiðtogi einnar ríkisstjórnar. Þetta væru ekki tvær ríkisstjórnir og hæstv. utanrrh. væri ekki einhvers konar tvíburaforsætisráðherra þess sem ber þann titil að forminu til en hæstv. forsrh. talar eins og um sé að ræða tvær ríkisstjórnir, ríkisstjórn Sjálfstfl., sem hann veiti forstöðu og beri ábyrgð á, og ríkisstjórn Alþfl. Þetta séu tvö aðskilin ráðuneyti. Ráðuneyti Davíðs Oddssonar, hæstv. forsrh., og ráðuneyti Jóns Baldvins Hannibalssonar, hæstv. utanrrh. Það er ekki síst ástæðan fyrir því að við beinum okkar spurningum til hæstv. forsrh. að við viljum fá úr því skorið í eitt skipti fyrir öll og fá það á hreint: Ber hæstv. forsrh. ábyrgð á þessari ríkisstjórn? Er þetta ein ríkisstjórn eða eru þetta margar ríkisstjórnir? Hæstv. forsrh. hefur gefið tilefni til að svo sé spurt. Hann hefur margoft í fjölmiðlum undanfarnar vikur reynt að komast hjá allri ábyrgð á því sem einstakir ráðherrar samstarfsflokksins gera og afgreitt það sem vandamál Alþfl. Vegna svara hæstv. forsrh. áðan þá hlýtur maður að leyfa sér að spyrja: Hve langt þarf mál að ganga og hvers eðlis þarf það að vera til að hæstv. forsrh. telji það varða ríkisstjórnina alla en ekki bara samstarfsflokkinn? Er sama hvað ráðherrar Alþfl. tækju upp á að gera? Hversu kirfilega sem þeir gengju fram í því að brjóta lög og misnota vald sitt, mundi það aldrei neinu máli skipta? Væri það alltaf vandamál og hausverkur Alþfl.? Ég held að hæstv. forsrh. komist ekki upp með það að koma sér hjá því að svara kjarna málsins eins og hann er að reyna með sínum undanbrögðum. Þessar spurningar snúast líka orðið um miklu meira en einstök efnisatriði þessa máls. Einstakar embættisathafnir viðkomandi ráðherra. Þetta snýst um hvort ríkisstjórn hafi tiltrú, sé starfhæf og hvort fólkið í landinu geti búið við stjórnvald af þessu tagi. Ég vil í fyrsta lagi spyrja hæstv. forsrh.: Hvað segir hann um þá stöðu að embættisathöfnum tveggja ráðherra í hans ríkisstjórn er vísað til skoðunar hjá Ríkisendurskoðun? Eru send þangað í rannsókn? Telur hæstv. forsrh. það slíkt smámál að hann geti notað stóran hluta af ræðutíma sínum hér til að fara með gamanmál, það liggi svo vel á honum og málið sé svo léttvægt að hann segi bara brandara í stórum hluta af ræðutíma sínum. Finnst hæstv. forsrh. það bara vera sjálfsagt mál og ekkert milli vina þó embættisathafnir ráðherra í samstarfsflokknum í þessu tilviki sæti rannsókn hjá Ríkisendurskoðun? Þar á ég við í fyrsta lagi þá rannsókn sem óskað hefur verið eftir á fjölmörgum mjög umdeildum embættisathöfnum hæstv. heilbrrh. og sömuleiðis á framgöngu hæstv. utanrrh. í utanrrn. sem sjálfur hefur haft um það þau orð að hann liggi undir ámæli fyrir að hafa gert utanrrn. óstarfhæft. Hæstv. forsrh. hafði sjálfur í viðtali við fjölmiðla miklar efasemdir um að Ríkisendurskoðun væri rétti vettvangurinn til að fara yfir mál siðferðilegs og stjórnmálalegs eðlis sem hér eiga í hlut ekki síður en fjármálalegs. Að vísu eiga þarna einnig undir mál þar sem til að mynda hæstv. heilbrrh. hefur sýnt svo ótrúlegt dómgreindarleysi í meðferð fjármuna að slíks eru vonandi fá ef nokkur dæmi. Á maður þar til að mynda við það að ráða mann, fyrrum opinberan embættismann, í sérverkefni sem sætir samtímis rannsókn vegna meintra stórfelldra skattsvika. Slíkt er fáheyrt. Um hina fjármunalegu þætti þess máls getur Ríkisendurskoðun að sjálfsögðu að einhverju leyti fjallað en ekki hina sem eru siðferðilegs og pólitísks eðlis. Hvað finnst hæstv. forsrh. um þetta? Er hægt að fá hann til að fara yfir það hér? Finnst honum það þægileg staða í ríkisstjórn að vera með ráðherrana í rannsókn og embættisverk þeirra hér og þar hjá Ríkisendurskoðun? Og næst þegar eitthvað kemur upp á verður þá bara næsti maður sendur í rannsókn og ríkisstjórnin situr áfram eins og ekkert sé? Ég vil fara yfir nokkur atriði sem eru þess eðlis að þau verða ekki leyst með því að skrifa bréf til Ríkisendurskoðunar. Þau safnast þegar saman kemur og snúa að því hvort almennt séð sé hægt að bera traust til stjórnvalds. Við höfum horft upp á það á þessu þingi að þriðjungur þingflokks Alþfl. er hlaupinn á dyr, komin í bitlinga innan lands eða utan. Þriðji hver maður fyrir borð á einu kjörtímabili og munar um minna. Við höfum horft upp á það í öðru lagi að þjóðin hefur verið höfð að fíflum með því að það hafa verið auglýst til umsóknar opinber embætti og það er löngu ákveðið fyrir fram hvaða kratar eða hvaða stjórnarsinnar fái þau embætti. Það var auglýst eftir seðlabankastjóra og forstjóra í Tryggingastofnun og öll þjóðin vissi að það var búið að ráðstafa því fyrir fram hvaða gæðingar færu í þau embætti. Telur hæstv. forsrh. það vera eðlilega meðferð á slíkum málum þegar Jón Sigurðsson var gerður að seðlabankastjóra og Karl Steinar, fyrrv. hv. þm., að forstjóra Tryggingastofnunar og allt saman löngu ákveðið fyrir fram? Hvað segir hæstv. forsrh. um starfsaðferðir menntmrh. sem í sambandi við ráðningu á skólastjóra á Suðurlandi sagði fyrir nokkrum mánuðum að hann legði fyrst og fremst áherslu á menntun. Það yrði að ráða í svona embætti eftir því hvað menntunin væri mikil og þess vegna hefði hann ráðið einn en ekki annan í starf skólastjóra á Suðurlandi. En bíðum við. Nokkrum vikum seinna þarf að ráða landsbókavörð og hvað gerist þá? Þá ræður hæstv. menntmrh. mann sem hefur miklu minni menntun en annar umsækjandi og snýr allri röksemdafærslunni við eins og ekkert sé, allt á hvolfi. Nú skal það ekki vera menntunin sem gildir. Þó menn hafi doktorsgráður og hvaðeina í viðkomandi fagi, nei, heldur eitthvað annað. Hvað með ráðninguna á þjóðminjaverði? Eitt afrek menntmrh. enn. Telur hæstv. forsrh. að þarna hafi verið farið eðlilega með embættaveitingavald? Og hvað með Hrafnsmálið? Er ekki rétt að minna aðeins á það hér. Það er að vísu mikið hættuspil því eins og kunnugt er þá vill hæstv. forsrh. verða oft mjög hvumpinn ef það ber á góma. Nú er ómögulegt að vita hvaða fordæmingar ég fæ á mig fyrir að voga mér að nefna það hér. En það var fáheyrður atburður í stjórnsýslunni að opinber embættismaður er látinn víkja en hann er ráðinn aftur daginn eftir í æðra embætti. Honum er sparkað upp á við, eins og þjóðin réttilega orðaði það. Er þetta eðlilegt, hæstv. forsrh.? Er þetta til þess fallið að skapa tiltrú í stjórnsýslunni? Hvað með það í fimmta lagi, hæstv. forsrh., í þessari ríkisstjórn hafa pólitískir aðstoðarmenn ráðherra verið gerðir að ráðuneytisstjórum í röðum. Hvað segir hæstv. forsrh. um þetta? Er þetta ný stefna? Vill þá hæstv. forsrh. beita sér fyrir breytingu á lögunum um Stjórnarráðið þannig að ráðuneytisstjórar fylgi hér eftir ráðherrum og þeir geti tekið sína pólitísku embættismenn í ráðuneytin og farið síðan með þá aftur. Eða er hæstv. forsrh. tilbúinn að lýsa því yfir að pólitískir aðstoðarmenn ráðherra sem gerðir hafi verið að ráðuneytisstjórum muni allir láta af störfum þegar þessi ríkisstjórn hættir? Ég segi alveg eins og er: Hvernig á að ætla mönnum það að taka við --- því sem betur fer verður þessi ríkisstjórn ekki eldri --- og annarra flokka menn kunna að koma að þessum verkum eftir fáeina mánuði? Er eðlilegt að ætlast til þess að þeir gangi að pólitískum aðstoðarmönnum forvera sinna sem ráðuneytisstjórum í stórum stíl? Þetta er auðvitað ekki hægt, hæstv. forseti. Hæstv. forsrh. verður að horfast í augu við það að þessi annáll verður tekinn saman og er miklu ítarlegri og lengri en ég hef tíma til að fara hér yfir. Hvað með langa lista flokksgæðinga sem til að mynda hafa verið gerðir að sýslumönnum og öðrum slíkum sýslunarembættismönnum í tíð hæstv. dómsmrh.? Og hvað með meðferð hæstv. ríkisstjórnar á ýmsum öðrum þáttum eins og fjármunum sem þeir hafa óskipta til ráðstöfunar? Hvað með styrkveitingar hæstv. iðnrh., sem hefur nú þóst öðrum mönnum heilagri yfirleitt í þessum málum, til Sunnukórsins á Ísafirði? Hvað kemur það iðnrn. við, hæstv. forsrh.?  Meðferð hæstv. ríkisstjórnar á valdi sínu er löngu orðin að ja, mér liggur við að segja goðsögn. Það er náttúrlega allt of jákvætt orð í þessu sambandi. Það mun lifa með þjóðinni hvernig þessi ríkisstjórn Davíðs Oddssonar fór með vald sitt. Og alveg sérstaklega ef niðurstaðan verður svo sú að hún bara situr og situr og situr og ráðherrarnir sitja og sitja og sitja alveg sama hvað gerist. Það er ekki einu sinni opnað fyrir þann möguleika að menn stigi til hliðar á meðan mál þeirra sæta rannsókn. Ráðherrar, sem hafa beðist afsökunar á gjörðum sínum í fleiri en einu og fleiri en tveim tilvikum og viðurkennt á sig mistök, gangast fyrir því sjálfir að senda mál sín í rannsókn til Ríkisendurskoðunar en þeir sitja. Og hæstv. forsrh. virðist ekki telja neitt athyglisvert við það. Að síðustu, eins og hér hefur svo verið nefnt, hæstv. forseti, er það til að kóróna allt saman að hæstv. forsrh. skuli opinberlega lýsa vantrausti á utanrrh. Það hefur ekki verið dregið til baka að hæstv. forsrh. átti við utanrrh. þegar hann sagði: Þeim mönnum sem telja að Norðmenn hafi gert góðan sjávarútvegssamning er ekki treystandi til að fara með samninga Íslands út á við gagnvart þessu bandalagi. Í næstu stetningu fór hæstv. forsrh. að tala um utanrrh. Síðan hefur hv. þm. Björn Bjarnason, sem stundum gengur í lið með forsrh. í greinarskrifum, hnykkt á þessari skýringu. En hvernig liggur svo málið? Málið liggur þannig að eini nafntogaði Íslendingurinn sem hefur ítrekað sagt að Norðmenn hafi gert góðan sjávarútvegssamning er hæstv. utanrrh. Hann á þann heiður einn og óskiptan að telja þetta góðan samning. Berara getur þetta ekki orðið. Hæstv. forsrh. hefur lýst vantrausti á hæstv. utanrrh. á sama tíma og samkvæmt ákvörðun Alþingis eiga að vera í gangi samningaviðræður við Evrópubandalagið. Undir forustu hvers? Undir forustu utanrrh. því hann fer með það verkefni samkvæmt stjórnskipun landsins að leiða viðræður okkar í alþjóðlegum samningaviðræðum. Getur þetta gengið svona, hæstv. forsrh.? Það þýðir ekkert að koma hér upp í ræðustólinn og rifja upp 15 ára gamla sögur eða segja brandara. Það er verið að spyrja um ástand mála á líðandi stundu hjá ríkisstjórn sem situr í dag en ekki einhverja sem sat fyrir 15 árum þó það geti verið sagnfræðilega áhugavert út af fyrir sig að fara yfir þá hluti. Ég held, hæstv. forseti, að forsrh. verði að gera betur hér í þessari umræðu og í raun og veru er málið ósköp einfalt. Hæstv. forsrh. þarf að koma hér upp og segja: Ég ber ábyrgð á embættisathöfnum heilbrrh. þar á meðal, utanrrh. þar á meðal, og þeir njóta óskoraðs trausts míns. Þingflokkur Sjálfstfl. ber ábyrgð á embættisathöfnum heilbrrh. og er tilbúin til að verja þær gjörðir sem hann hefur staðið fyrir. Ef hæstv. forsrh. gerir þetta ekki þá ber honum að koma hér upp og segja af sér. Þá ber honum að gera það. Þá er komin upp sú staða í ríkisstjórninni að hún er ekki starfhæf og hefur lengi verið að okkar mati. Og það er, hæstv. forseti, m.a. ástæðan fyrir því að við stjórnarandstæðingar töldum eðlilegt að byrja þetta mál með umræðu þar sem hæstv. forsrh. gæti svarað fyrir sig og stöðu málsins. Það var harla sérkennilegt að heyra hæstv. forsrh. eins og agnúast út í það að Alþingi Íslendinga ætti kost á því að ræða þessi mál og biðja um vantraust. Var það e.t.v. vegna þess og er það vegna þess að hæstv. forsrh. veit að stjórnin er að gliðna sundur og bindur helst vonir við að hann geti lamið hana saman í atkvæðagreiðslu um vantraust? Auðvitað er slík stjórn ekki starfhæf. Bara nýleg dæmi sýna að hún er ekki starfhæf. Utanrrh. kemst ekki á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna til að flytja þar ræðu vegna þess að deilurnar í hans eigin flokki og illindin í stjórnarsamstarfinu gera það að verkum að hann á ekki heimangengt, hann kemst ekki úr landi, hann þorir ekki úr landi. Þetta er orðið eins og hjá einræðisherrunum í sumum Afríkuríkjum að þeir þora ekki úr landi af því að þeir óttast að það verði gerð bylting á meðan og allt fari í vitleysu. Ráðherrar íslensku ríkisstjórnarinnar geta ekki sinnt störfum sínum vegna þessara innri mála. Að lokum, hæstv. forseti, óska ég eftir því að hæstv. forsrh. svari því skýrt og skorinort vegna þess að í haust viðurkenndi hann í raun og veru stöðu málsins með tali sínu um haustkosningar. Er hæstv. forsrh. tilbúinn til þess að ræða þann möguleika á næstu dögum og vikum að það verði gengið til kosninga til að mynda í lok nóvember eða byrjun desembermánaðar eða ætlar hæstv. forsrh. að láta örfáa krata, sem eftir eru í þeim flokki, halda öllu þinginu í gíslingu og gera það að verkum að þessi ríkisstjórn, sem í raun og veru er búin að vera í öllum skilningi nema þeim einum að hún hangir í stólunum, sitji óstarfhæf í allan vetur?

Virðulegi forseti. Ef stjórnarandstaða telur sig hafa ástæðu til að ætla að sitjandi ríkisstjórn eða stjórnarmeirihluti hafi af einhverjum ástæðum tapað meiri hluta sínum, þá er sá kostur fyrir hendi að láta á þetta reyna með því að bera fram vantraust. Áður en gengið var til þings mátti heyra yfirlýsingar, misjafnlega skilmerkilegar, af hálfu forustumanna stjórnarandstöðunnar um að hún þráði þá heitast að þing kæmi sem fyrst saman til þess að unnt væri að koma fram vantrausti. Nú er ég farinn að halda eftir að hafa hlustað grannt á þessar umræður að það sé eiginlega ekki nokkur leið að fá stjórnarandstöðuna til að bera fram þetta vantraust og það þurfi jafnvel að láta enn frekar á það reyna en orðið er hvort stjórnarandstaðan er fáanleg til þess, sérstaklega þegar hv. þm., varaformaður Alþb., missti það út úr sér að það yrði sennilega til þess eins að þétta raðir stjórnarsinna. Og ef stjórnarandstaðan er ófáanleg til þess að bera fram vantraust þá tekur hún þann kost að ræða stöðu ríkisstjórnarinnar. Nú vill svo til að þeirri umræðu er lokið. Hún fór fram um stefnuræðu forsrh. og þá var að sjálfsögðu rætt um stöðu ríkisstjórnarinnar 

Hver sagði þér það?

Kannski er þá tilgangurinn sá með þessari umræðu að rétta hlut stjórnarandstöðunnar eða freista þess? Hæstv. forsrh. hefur út af fyrir sig þegar svarað þeim málsatvikum sem fram komu í ræðu framsögumanns og varðaði grunsemdir um gagnkvæman trúnað einstaklinga í ríkisstjórnarsamstarfinu og ég hef út af fyrir sig engu við það að bæta. Það er sérstaklega ástæða til þess að spyrja: Eru líkur á því að stjórnarflokkarnir hafi tapað meiri hluta sínum vegna þeirrar staðreyndar að hv. þm., fyrrv. félmrh., hefur vikið úr ríkisstjórninni? Forsrh. svaraði því skilmerkilega fyrir sitt leyti. Og ég get svarað því fyrir mitt leyti að ég sé ekki ástæðu til þess að ætla að þingmeirihlutinn sé brostinn af þeim sökum og tel reyndar ekki hafa orðið mikla breytingu á afstöðu hv. þm., þ.e. þess gætti stundum áður í stjórn að hún lýsti ýmsum sjónarmiðum sem hún átti sameiginleg með stjórnarandstöðunni. Ekki geta menn verið að byggja þetta tal á skoðanakönnunum, jafnvel ekki þeir sem telja ævidaga sína í pólitík eftir slíkum vinsældakönnunum vegna þess að nú bregður svo við að þessar blessaðar skoðanakannanir sýna það helst ef eitthvert mark er á þeim takandi þessa stundina að nú undir lok kjörtímabilsins er það svo með forustuflokk stjórnarandstöðunnar, Framsfl., að hann hefur lengst af kjörtímabilsins staðið mun betur í skoðanakönnunum. Sama á við um Kvennalistann. Að því er varðar Alþb. þá eru skilaboðin nokkuð misvísandi þessi dægrin. Ein skoðanakönnunin leiddi í ljós að Alþb. væri býsna óvarið fyrir stuðningsmönnum hæstv. fyrrv. félmrh. en könnun sem núna var nýlega virtist leiða í ljós að Alþb. væri ögn að hressast, en það var tekið fram að hún væri ómarktæk vegna þess að það væri helmingur sem vildi ekki svara. Það eru því vandfundin haldgóð rök fyrir því hvers vegna verið er í þessum umræðum að forðast að tala um vantraust en tala heldur um daginn og veginn, um stöðu ríkisstjórnarinnar. Ég minnist þess frá fyrri dögum, árið 1988--1989, þá fór svipuð umræða fram. Þá var Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu og var eitthvað að spyrjast fyrir um hvort ekki væri eitthvað á huldu um það hvort stjórnarmeirihlutinn væri fyrir hendi á þingi og þá stóð upp mjög virtur stjórnmálamaður, fyrrv. framsóknarmaður Stefán Valgeirsson og sagði: Jú, það væri kannski á huldu en það væru huldumenn hér á þingi sem mundu greiða þáverandi stjórn atkvæði og verja hana falli og það var bara látið gott heita, að þáv. ríkisstjórn sæti í krafti þess að henni bærist stuðningur að handan og menn voru ekkert að gera sér rellu út af því. Sú ríkisstjórn hélt sínu striki og reyndi þó ekki á að huldumenn gæfu sig fram  En það verður að reyna að taka þetta alvarlega og það er verið að spyrja um stöðu ríkisstjórnarinnar.

Aðallega verið að spyrja um stöðu þína.

Sannleikurinn er sá að ef við lítum yfir feril og verk þessarar ríkisstjórnar og spyrjum hvernig hún skilar af sér verkum sínum og hvernig búi hún skilar í samanburði við það ástand sem hún tók við, þá held ég að flestum beri saman um það að staða ríkisstjórnarinnar er sterk. Nú fer það ekkert á milli mála og á bæði við þessa ríkisstjórn og forvera hennar að þessar ríkisstjórnir hafa stjórnað á einhverju langdregnasta samdráttarskeiði sem yfir þessa þjóð hefur gengið. Sjö ár eru langur tími í samfelldu samdráttarskeiði. Nú er það að vísu sögulegt álitamál hvort erfiðara er að stjórna í góðæri eða harðæri, en það fer þó ekki á milli mála að það reynir á þegar svo háttar til að þjóðartekjur og þjóðarframleiðsla og verðmætasköpun dregst saman yfir heilt tímabil með mjög alvarlegum hætti. Ég held að það sé best að gera grein fyrir því með því að vísa til þess að ef hagvöxtur á Íslandi hefði verið sá hinn sami á árunum 1987--1994 og hann reyndist að meðaltali í OECD-löndunum þá væri þjóðarframleiðsla okkar 100 milljörðum kr. meiri heldur en hún í reynd er. Hagvöxtur OECD-ríkjanna að meðaltali varð ekkert mjög mikill en samdrátturinn hér leiðir þó í ljós að það vantar til þess að halda í við þessar þjóðir um 100 milljarða kr. á þessu tímabili á verðlagi ársins 1994. Ef við metum þetta á hvern einasta mann, þá er niðurstaðan sú að það vantar um 400 þús. kr. í buddu hvers einstaklings á Íslandi vegna þess sem við höfum tapað í þjóðarframleiðslu á þessu langa samdráttarskeiði. Tökum annað dæmi til þess að sýna hið sama. Ef við hefðum haldið áfram hagvexti í sama takti og 10 árin næst á undan 1987 þá hefðu ráðstöfunartekjur á mann á Íslandi núna verið um 20% hærri en þær eru. Ég læt þessi dæmi nægja til þess að sýna hvers konar erfiðleika hefur verið við að fást. En ég nefni annað til sögunnar og það er þetta: Við höfum á tímabili lýðveldisins oft lent í því og oftar en aðrar þjóðir vegna þess hve efnahagslíf okkar er einhæft og sveiflugjarnt að það hafa orðið samdráttarskeið, ellefu slík tímabil á sl. hálfri öld. Það hafa yfirleitt verið þau tímabil þegar allt hefur farið úr böndunum á Íslandi vegna þess að þá hefur hinn pólitíski þrýstingur vaxið um allan helming um það að reyna að halda sér gangandi með svikinni mynt og aukinni verðbólgu, það hefur verð gripið til gengisfellingar og við höfum endað í kollsteypum, víxlhækkanaverðbólgu og yfirleitt þjóðfélagið allt saman að meira og minna leyti farið úr skorðum. Það er einmitt í lok slíkra erfiðleikatíma vegna þess að menn hafa ekki haft þrek til þess að halda út sem allt hefur farið á hvolf og að mínu mati, til þess að segja það hreint út, þá er það hið pólitíska afrek þessarar ríkisstjórnar, sem auðvitað er ekki hafin yfir gagnrýni og alls ekki verður um hana sagt að hún hafi ekki gert sín mistök, að hafa haldið út á erfiðum tíma og skilað nú af sér, þrátt fyrir þetta samdráttarskeið, þjóðfélagi sem hægt er að lýsa með eftirfarandi orðum: Það rengir það enginn að það er ríkjandi festa og stöðugleiki í íslenskum þjóðarbúskap. Það rengir það enginn að raungengi íslenska gjaldmiðilsins, sama á hvaða kvarða það er mælt, er traust og þar af leiðir að samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs er með því besta sem þekkst hefur um áratuga skeið. Og það er staðfest sérstaklega með því að útflutnings- og samkeppnisgreinar, að sjálfsögðu einnig á grundvelli þessa ákvæðis sem EES-samningurinn færði þeim, eru betur staddar núna en verið hafa um mjög langt skeið. Verðbólga á Íslandi er með því lægsta sem þekkist meðal grannlanda okkar og það er pólitískt afrek og það er einhver mesta kjarabót sem unnt er að tryggja fólki og einhver besta og traustasta forsendan fyrir því að unnt sé að vinna bug á atvinnuleysi. Það er forsendan fyrir því að vextir hafi farið lækkandi og ef við berum saman vaxtastigið nú og fyrir um það bil ári síðan þá skilar það fyrirtækjum og heimilum í landinu um það bil 8.000 millj. kr. ávinningi á ársgrundvelli á ári hverju, það er besta kjarabót sem hægt hefur verið að færa þessari þjóð. En það ber að taka það fram að þetta er ekki bara afrek ríkisstjórnarinnar. Þetta er ávinningurinn af annars vegar sparnaðar- og aðhaldsaðgerðum ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum og trausti aðila vinnumarkaðarins á þá stefnu og skynsamlegum kjarasamningum sem hafa tryggt vinnufrið á þessum forsendum. En þetta er engu að síður þessum aðilum að þakka og besta kjarabótin sem fólki hefur verið færð hér á landi. Það er þess vegna sem afkoma fyrirtækja fer nú batnandi. Meira að segja afkoma bankakerfisins eftir að hafa orðið fyrir ómældum skaða í formi tapaðra útlána vegna fortíðarvanda. Það er þess vegna sem útflutnings- og samkeppnisgreinar hafa nú reynst þess umkomnar að skapa ný störf þannig að atvinnustigið á Íslandi er ekki versnandi eins og víðast hvar í kringum okkur heldur þvert á móti hefur tekist að taka við fjölguninni á vinnumarkaðinum. Allt byggist þetta á því að ríkisstjórnin, þrátt fyrir mjög harða og ósanngjarna gagnrýni stjórnarandstöðunnar, sveigði ekki af leið varðandi það sem er pólitískt erfiðast yfirleitt og það er að grípa til spanaðaraðgerða í ríkisfjármálum. Með öðrum orðum, þessi ríkisstjórn, ef menn spyrja um það, er að skila af sér góðu búi, er að leggja í hendur þeirra sem taka við, hverjir sem það eru, forsendur fyrir nýrri framfarasókn og skapa ný sóknarfæri á traustum grundvelli. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að það er leitun á því að ríkisstjórn hafi skilað af sér jafn vel.

Ætlarðu þá ekki að halda áfram með Davíð?

Þetta er byggt á staðreyndum sem ég hygg að séu svona nokkurn veginn óumdeildar.

Ætlarðu þá ekki bara að halda áfram?

Hvernig sem það nú fer, nú get ég ekki svarað spurningum hv. þm., þá getur hann ekki undan því kvartað að þannig hefur verið staðið að verkum að taki hann við, þá getur hann ekki skellt skuldinni á forvera sína og það er þá betur lagt upp í hendurnar á honum það sem hann á að fara með heldur en það sem við tókum við.

Það er auðveldara að taka við af Ólafi Einarssyni en mér, áttu við það?

Stjórnarandstaða sem boðar vantraust en þorir ekki að leggja það fram er auðvitað í dálitlum vanda. En ég skil það hins vegar ákaflega vel vegna þess að það er í sjálfu sér hjákátlegt að ætla að byrja seinasta þing kjörtímabilsins með því að bera fram vantraust á ríkisstjórn sem skilaði af sér þannig verkum. Hvernig ætlar stjórnarandstaðan að rökstyðja það? Eigum við að hafa eitthvert sérstakt traust á því að þeir stjórnarandstöðuflokkar sem hér sitja hafi áunnið sér traust á þessu kjörtímabili af sínum verkum? Ég nefni tvennt sem er bara dæmi um það að stjórnarandstaðan fær nú væntanlega ekki undir því risið. Þegar þessi ríkisstjórn lagði hvað mest á sig og harðast var að henni sótt vegna sparnaðaraðgerða í heilbrrn. þá ætlaði hér allt um koll að keyra vegna hástemmdra yfirlýsinga um að hér væri verið að leggja velferðarkerfið á Íslandi í rúst. Nú er sú gerningahríð að baki og staðreyndirnar eru þekktar. Það tókst á árunum 1992--1993 að ná fram raunsparnaði í útgjöldum heilbrrn. upp á 4 milljarða. Það mun takast að mati Ríkisendurskoðunar ef forsendur fjárlagafrv. reynast traustar að ná fram 10% sparnaði að raungildi í þessum útgjaldaflokkum. Það er ekki rétt að þessum sparnaði hafi verið náð með því að velta gjöldunum á einstaklinga í landinu vegna þess að það er staðreynd að sameiginleg útgjöld hins opinbera og einstaklinga, viðskiptavina heilbrigðiskerfisins, hafa lækkað á kjörtímabilinu sem svarar um 8.000 kr. á mann. Með öðrum orðum, stjórnarandstaðan reyndist vera ósanngjörn og ómálefnaleg í þessari gagnrýni. Þetta var nauðsynlegur sparnaður til þess að ná þessum árangri en stjórnarandstaðan afflutti málið og vann sér ekki truast með þessum málflutningi. Hitt dæmið er auðvitað EES-samningurinn. EES-samningurinn er eitthvert stærsta mál sem þessi ríkisstjórn hefur komið fram. Hann er mikil lyftistöng fyrir atvinnulíf í landinu. Og nú vill svo til að það eru ekki bara stjórnarflokkarnir heldur málsvarar stjórnarandstöðunnar sem leggja öll mál upp á þann veg að meginmálið sé að halda þeim ávinningi sem EES-samningurinn hefur tryggt okkur og festa hann í sessi með því að gera hann að formi til að tvíhliða samningi. Það er stefna þessarar ríkisstjórnar og að því erum við að vinna eins og forsrh. vék að. En ég spyr, ef menn eru að spyrja um traust: Munið þið hvað leiðtogar stjórnarandstöðunnar sögðu um þennan samning á sinni tíð? Munið þið gerningaveðrið sem stóð hér yfir í mörg ár? Munið þið röksemdirnar um það að þetta mundi binda endi á íslenskt sjálfstæði? Munið þið röksemdirnar um að þetta mundi kollvarpa okkar íslensku þjóðfélagsskipun, færa allt vald, framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald úr landinu o.s.frv. og væri náttúrlega til einskis gagns að því er varðar íslenskt atvinnulíf? Nú er það svo að þessir hinir sömu menn sem svona töluðu og greiddu atkvæði á Alþingi Íslendinga segja: Þessi EES-samningur er haldreipi vort. Á þessu bjargi munum við byggja framhaldið. Hefur nokkur utanrrh., umdeildur að vísu, nokkurn tíma fengið jafnmikið traust frá leiðtogum stjórnarandstöðunnar eins og sá sem hér stendur?

Virðulegi forseti. Eftir að hafa hlustað hér á ræðu hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh., þá spyr ég mig að því, í hvaða heimi lifa þessir menn? Hvers konar veruleikasýn er það sem þeir hafa þegar þeir lýsa ástandi mála eins og þeir gera? Annars vegar er hæstv. utanrrh. sem sér ekkert nema bjart fram undan og væri betra að satt væri og síðan hæstv. forsrh. sem bara segir: Aðrir gera það líka. Aðrir veita stöður pólitískt, þá er allt í lagi að gera það hér. Mig langar til að minna hæstv. utanrrh. á nýútkomna skýrslu Ríkisendurskoðunar sem sýnir þann tilflutning sem orðið hefur á fjármagni frá fyrirtækjum í landinu yfir á almenning. Ég vil minna hæstv. utanrrh. á það að það er vaxandi misskipting í okkar þjóðfélagi. Við höfum upplifað hér meira atvinnuleysi á undanförnum árum en við höfum áður séð. Við sjáum fátækt, við sjáum fólk sem þarf að leita til félagsmálastofnana, fólk sem getur ekki lifað á laununum sínum. Hvers konar stöðugleiki er þetta? Er þetta viðunandi stöðugleiki? Ég hef hitt margt fólk á undanförnum dögum og ég finn fyrir því og ég veit að það gildir um aðra líka að það er mjög vaxandi þrýstingur úti í þjóðfélaginu á það að hér verði breyting á, að fólk fái einhverjar kjarabætur. Þeir sem hafa tekið á sig aukna skatta og minnkandi kaupmátt, það fólk krefst þess að nú verði hér breyting á og þarf ekki annað en að minna á þing Alþýðusambands Austurlands um helgina þar sem greinilega heyrist harðari tónn en við höfum heyrt hingað til vegna þess að fólk er algjörlega að þrotum komið. Það er ekki hægt að ganga lengra og ég held að hæstv. utanrrh. ætti að fara og hlusta á þær raddir. Hann minntist líka í sinni afrekaskrá á raunsparnaðinn í heilbrrn. Þar hefur gjöldum verið velt yfir á almenning. Það er sama sagan. Gjöldunum hefur verið velt yfir á almenning og sveitarfélögin. Hann ætti líka að lesa nýútkomið fjárlagafrv. þar sem það er tekið fram hvað eftir annað að áformaður sparnaður í heilbrrn. hafi ekki náðst fram. Þar hafa menn gefist upp við sparnaðinn. Þannig að hann ætti að fara varlega í að fullyrða um þennan mikla árangur sem þessi ríkisstjórn á að hafa skilað. Mér fannst sú ræða sem hæstv. forsrh. flutti í upphafi þessarar umræðu vera mjög dæmigerð fyrir þá siðferðilegu kreppu sem við stöndum frammi fyrir í íslenskum stjórnmálum og risið hefur hvað hæst á undanförnum vikum í kringum mál hæstv. félmrh. Hæstv. forsrh. sagði í sinni ræðu að aðrir hefðu veitt stöður pólitískt og vitnaði til þess að það væri gert í öðrum löndum líka. Það er vissulega rétt að hér á landi höfum við búið við, því miður, það siðferði að menn hafa deilt út mjög mikilvægum stöðum til sinna flokksmanna og þarf ekki annað en að minna á Seðlabankann í því efni. En hjá öðrum þjóðum sem telja sig siðmenntaðar og hafa sterkt gildismat varðandi pólitískt siðferði gilda þær reglur, t.d. í Bandaríkjunum, að menn eru kallaðir fyrir af þingnefndum og það er kannað hvort þeir eru þess trausts verðir sem stjórnvöld vilja sýna þeim. Jafnvel þeir sem eru tilnefndir sem hæstaréttardómarar eru kallaðir fyrir og þeirra ferill kannaður. Þetta er auðvitað allt annar mælikvarði heldur en hér gildir þar sem búið er að úthluta stöðum fyrir fram. Það sem hér er að gerast er einfaldlega það og í ljós hefur komið í þessari umræðu að ríkisstjórnin og sá sem situr í forsæti hennar er að koma sér undan því að axla ábyrgð og taka á þeim siðferðilegu spurningum sem við stöndum hér frammi fyrir. Nú ætla ég ekki að fella dóm yfir hæstv. félmrh. og við erum að velta því fyrir okkur í þessari umræðu hvar landamærin eru milli þess sem siðlegt getur talist og þess sem misbýður siðferðiskennd almennings. Hvar liggja þessi mörk? Það er erfitt að skilgreina þau og þau geta verið mjög persónuleg, en það dugar ekki að gera það sem menn hafa gripið til hér hvað eftir annað að kalla á Ríkisendurskoðun. Þegar málefni Hrafns Gunnlaugssonar og reyndar hæstv. menntmrh. voru hér til umræðu og mér fannst það mál snúast fyrst og fremst um hæstv. menntmrh. og hans gjörðir, þá var því máli vísað til Ríkisendurskoðunar. Það snerist ekki um það hvort lög og reglur hefðu verið brotnar. Það snerist um embættaveitingar og gjörðir hæstv. menntmrh. Hið sama gildir hér, við erum að ræða um embættisverk hæstv. félmrh., sem reyndar hefur ekki fléttast inn í umræðuna hér. Við erum að tala um hans verk og það hvort þar hafi verið rétt að málum staðið. Ég efast um að hann hafi brotið nokkra einustu reglu eða lög. Ég efast um það. En hann hefur að mínum dómi farið yfir mörk hins siðlega. Nú skal ég viðurkenna það að ég var ekki á landinu meðan þessi mikla orrahríð stóð yfir en hef lesið um hana í blöðunum og mér fannst ógnvekjandi að lesa lýsinguna á þeim blaðamannafundi sem hæstv. félmrh. hélt og finnst augljóst af því sem þar kemur fram að hann hefði átt að segja af sér. Það hefði verið honum og okkar stjórnmálalífi fyrir bestu og ég harma að hann skyldi ekki gera það. Hér hafa hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. sýnt mikinn söknuð yfir því að ekki skuli hafa komið fram vantraust á ríkisstjórnina. Það er auðvelt að bæta úr því. Okkur í stjórnarandstöðunni fannst rétt að hér færi fyrst fram umræða á Alþingi um stöðu ríkisstjórnarinnar. Það væri eðlilegt að bera fram spurningar til hæstv. ráðherra áður en vantrauststillaga kæmi fram. Umræða um stöðu ríkisstjórnarinnar á ekki að fara eingöngu fram í fjölmiðlum, hún á að fara fram á Alþingi og það er Alþingis að skera úr um það hvort ríkisstjórnin nýtur trausts. Mig langar að koma aðeins inn á stöðu þessarar ríkisstjórnar vegna þess að þar er auðvitað margt fleira en þau vinnubrögð sem við höfum orðið vitni að á undanförnum vikum sem koma inn í. Þegar ég spyr mig hvað þessi stjórn ætlaði sér í upphafi þá var það ekki lítið. Það kom út stefnuyfirlýsing 30. apríl 1991 þar sem segir m.a. að markmið ríkisstjórnarinnar sé að rjúfa kyrrstöðu og auka verðmætasköpun í atvinnulífinu sem skili sér í bættum lífskjörum. Auk þess ætlaði þessi ríkisstjórn að standa að sáttargjörð um sanngjörn kjör --- sáttargjörð um sanngjörn kjör --- sem flestir eru búnir að gleyma. Þau efnahagslegu markmið sem þessi ríkisstjórn setti sér í upphafi hafa ekki náðst fram að ganga. Hún ætlaði sér að ná ríkishallanum niður á tveimur árum. Það hefur alls ekki gengið eftir og er þar ekki við ríkisstjórnina eina að sakast heldur einnig það umhverfi sem hún hefur átt við að glíma. Það gerðist líka í upphafi ferils þessarar ríkisstjórnar að hún tók að boða þar ýmis stefnuatriði sem alls ekki höfðu verið rædd í kosningabaráttunni, sem alls ekki voru þar til umræðu, eins og einkavæðing ríkisfyrirtækja, þjónustugjöldin sem velt hefur verið yfir á almenning. Það hafa þeir allt gert í umboðsleysi kjósenda. Þeirra stefna er meira og minna í umboðsleysi kjósenda. Hver er árangurinn? Árangurinn er sá að hér er meiri halli á ríkissjóði en nokkurn tímann hefur sést og á tíma þessarar ríkisstjórnar nemur hann tæplega 30 milljörðum króna. Sem betur fer hafa ýmis af stefnuatriðum ríkisstjórnarinnar eins og einkavæðingin runnið meira og minna út í sandinn og er fróðlegt að minnast þess að á fyrstu árum þessarar ríkisstjórnar ætlaði hún að selja fyrirtæki fyrir 1,5 milljarða en núna er sú tala komin niður í 100 millj. í fjárlagafrv. ársins 1995. Þá er vert að minnast á þær breytingar sem gerðar voru á Lánasjóði ísl. námsmanna og við eigum enn eftir að sjá afleiðingar þeirra breytinga. Ég minni líka á þann mikla óróa sem núv. heilbrrh. skapaði í heilbrigðiskerfinu vegna þeirra stöðugu upphlaupa sem voru í kringum hann, þar sem hann var stöðugt að skapa óvissu og glundroða og enginn vissi hvaðan á sig stóð veðrið í þeim handahófskennda niðurskurði og þeim sundurleitu tillögum sem hann lagði fram. Síðast en ekki síst hefur tímabil þessarar ríkisstjórnar einkennst mjög af innbyrðis átökum milli stjórnarflokkanna þar sem hnútur hafa gengið á milli. Er þar skemmst að minnast deilunnar miklu um landbúnaðarmálin sem geisaði allt sl. sumar og langt fram eftir hausti og nú það sem við höfum orðið vitni að í sumar með yfirlýsingum hæstv. utanrrh. varðandi Evrópusambandið þar sem hæstv. forsrh. hefur reynt að troða ofan í hann yfirlýsingunum aftur, hvað eftir annað. Þar við bætast svo þær stöðuveitingar sem einkennt hafa allt þetta tímabil og sem hafa að mínum dómi keyrt svo um þverbak að annað eins hefur ekki sést --- alla vega á lýðveldistímanum. Ég hygg að ef við færum í pólitískan samanburð þá hafi ekki ríkt annar eins órói og önnur eins vinnubrögð í íslenskum stjórnmálum síðan á dögum Jónasar frá Hriflu í kringum 1930. Menn hafa farið í gegnum þessarar stöðuveitingar og er óþarfi að vera að rifja það upp aftur, en það var reyndar allt fyrirséð fyrir tveimur árum að sú hringekja mundi fara af stað þar sem ýmsum æðstu stöðum okkar samfélags yrði úthlutað til háttsettra krata. Ekki vil ég fullyrða að þar séu eðalkratar á ferð. En síðast á þeim ferli eru svo mál hæstv. félmrh., Guðmundar Árna Stefánssonar, og þau endurspegla því miður þvílíkt dómgreindarleysi að það er sorglegt upp á að horfa. Ég vil þar taka sem dæmi það sem snertir hans aðstoðarmann. Nú vil ég taka það skýrt fram að hann hefur að sjálfsögðu rétt til þess að velja sér hvern þann aðstoðarmann sem hann vill og það gildir auðvitað um aðra ráðherra líka. Þar er um það að ræða að menn velji sér fólk til samstarfs sem hægt er að treysta. En að sá aðstoðarmaður skuli taka sæti í 12 nefndum og starfshópum, hvað sem fyrri aðstoðarmaður gerði, þetta eru þvílík fádæma vinnubrögð að maður skilur ekki að mönnum skuli detta svona lagað í hug. Hvernig á nokkur maður að geta sinnt svona starfi? Hvers konar starf fer þarna fram? Er það eðlilegt að aðstoðarmaður ráðherra sé stjórnarformaður stjórnar Ríkisspítalanna? Eru það einhver eðlileg vinnubrögð að menn setji sína helstu aðstoðarmenn sem stjórnarformenn í ríkisstofnunum? Ég er ekki sammála því og mér finnst að þarna hafi skort mjög á fagleg vinnubrögð ráðherrans. Og í ljósi alls þess sem Alþfl. hefur staðið fyrir og gert á þessu kjörtímabili þá verkar það hálf hjákátlega að hann skuli nú boða siðbót. En batnandi mönnum er best að lifa og ég held að þeir ættu í mikilli alvöru að fara í gegnum sín vinnubrögð og að skoða þann feril sem þeir hafa að baki ef þeir ætla sér að lifa af í íslenskum stjórnmálum. Að lokum, virðulegi forseti, þá eru það auðvitað allt alvarlegar spurningar sem við okkur blasa um hlutverk stjórnmálamanna og hvar hin siðferðilegu mörk liggja. Við megum ekki gleyma því að við sem hér erum innan dyra erum fulltrúar almennings í landinu. Okkur er falið að gæta almannahags og að fara með hluta þess valds sem skilgreint hefur verið sem ríkisvaldið og þess utan fer hér auðvitað fram hin almenna pólitíska umræða í þjóðfélaginu. Það sem þeir sem bjóða sig fram sem fulltrúar almennings í landinu eiga að gæta er auðvitað að standa vörð um almannahag og vera ekki að hygla sér og sínum. Þar liggja mörkin. Að spyrja um almannahag, að spyrja um fagmennsku, en vera ekki að hygla sér og sínum. Þær spurningar sem við glímum við hér verða ekki leystar með því að kalla til Ríkisendurskoðun, þær verða fyrst og fremst leystar með því að við horfum í eigin barm og viðurkennum að siðferðið kemur innan frá eins og presturinn sagði við setningu Alþingis og þar ber hverjum og einum að standa sig.

Virðulegi forseti. Við þær umræður sem hér fara fram þá er vegin og metin staða ríkisstjórnarinnar og þá hvort ástæða sé til að hún fari frá. Það er auðvitað hægt að vega og meta stöðu ríkisstjórnarinnar út frá ýmsum hliðum og ég vil staðnæmast hér við nokkra þætti. Spurningin er: Hvaða árangri hefur þessi ríkisstjórn náð? Og kannski einnig út frá því: Hefur þessi ríkisstjórn meiri hluta fyrir sínum málum sem hún vill ná fram á þessu þingi fyrir fjárlagafrv. til að mynda og fleirum málum sem ég vil koma hér að á eftir? Það er líka spurt hvort trúnaðarbresturinn og sundurlyndið sé það mikið innan og milli stjórnarflokkanna að hún sé óstarfhæf og hafi þá ekki burði til að takast á við brýnustu úrlausnarefni landsmálanna. Og er málefnastaða hennar slík og þær aðgerðir sem hún leggur upp með til að bæta lífskjörin að það sé kannski betra fyrir þjóðarhagsmuni að hún fari frá strax? Ég vil aðeins fara inn á þessa þætti og ég vil segja það fyrst að það er ekki með neinni sanngirni hægt að halda því fram að ríkisstjórnin hafi ekki náð árangri til að mynda í efnahagsmálum. Við vitum að varðandi verðbólguna hefur náðst umtalsverður árangur. Viðskiptajöfnuð má nefna þar sem hefur náðst verulegur árangur, sem er forsenda þess að það hefur verið hægt að lækka hér vexti. Varðandi erlendar skuldir þá hefur skuldasöfnun verið stöðvuð og orðið reyndar nokkur raunlækkun á erlendum skuldum og það hefur náðst verulegur árangur í vaxtamálunum. Varðandi atvinnumálin og atvinnuleysið þá má segja að þarna hafi unnist ákveðinn varnarsigur þó vissulega sé atvinnuleysi enn þá mjög mikið. Við munum að það er ekkert langt síðan, tvö ár, síðan spáð var að atvinnuleysi gæti farið í 15 eða 20%. En mér finnst reyndar að í spá ríkisstjórnarinnar fyrir þetta og næsta ár þá sé spáin reist á mjög veikum grunni. Við höfum náð niður atvinnuleysinu til að mynda vegna átaksverkefna milli ríkis og sveitarfélaga, vegna fjármagns sem hefur farið í vegaframkvæmdir og viðhaldsverkefni, sem hefur skapað um 3.000 störf á þessu og sl. ári og spurning hvort framhald verði á þessum átaksverkefnum ríkis og sveitarfélaga. Það er alveg ljóst að það á ekki að setja peninga í þessar vegaframkvæmdir eða viðhaldsverkefni áfram. Þvert á móti er talað um mikla lækkun á fjárfestingu, 25% niðurskurð sem er um 3 milljarðar kr. og það er alveg ljóst að það mun magna upp samdráttareinkennin í þjóðfélaginu og auka hér atvinnuleysi. Þess vegna tek ég með mikilli varfærni því sem haldið er hér fram að við munum hafa atvinnuleysi hér sem verður innan við 5% á næsta ári. Ég held að það sé miklu nær því að verða 6 eða 7%. Síðan þarf að vega það og meta hvernig þessi árangur er fenginn sem við erum að tala um. Það er auðvitað fyrst og fremst vegna þeirrar þjóðarsáttar sem komst á milli aðila vinnumarkaðarins og reyndar ríkisvaldsins og það hefur orðið veruleg fjármunatilfærsla í þessu þjóðfélagi frá launafólki yfir til atvinnulífsins. Við erum að tala um að það er flutt skattbyrði frá fyrirtækjum sem nemur sennilega 5--6 milljörðum kr. yfir til launafólks og það er auðvitað stærsti hlutinn af því að hér hefur náðst árangur. Við vitum og það er ekkert hægt að mótmæla því að það hefur verið þrengt að velferðarkerfinu á ýmsum sviðum, ekki síst í heilbrigðis- og menntakerfinu og árangurinn er líka fenginn með þeirri búbót sem verið hefur í Smuguveiðunum, sennilega upp á 3--4 milljarða. Útflutningur hefur aukist og bati í alþjóðlegum efnahagsmálum sem hér hefur m.a. skilað sér í verulega auknum tekjum í ferðamannaþjónustunni. Þetta eru nú helstu þættirnir og hitann og þungann af þessu öllu hefur launafólkið borið. Ýmislegt má benda á annað sem ríkisstjórnin hefur náð árangri í, m.a. sem hæstv. utanrrh. nefndi varðandi EES-samninga og ýmis umbótamál hafa náð fram á kjörtímabilinu. En spurningin er, hefur ríkisstjórnin meiri hluta fyrir þeim málum sem hún leggur upp með nú á þessu síðasta ári sínu? Þar tala ég um fjárlagafrv. og auðvitað kemur það ekki í ljós fyrr en tekist er á um einstök mál í ríkisstjórninni, ekki síst þeirri stefnumörkum sem birtist fjárlögum. Stjórnarliðar hafa ekki enn sem komið er lýst yfir andstöðu við þá stefnumörkun eða einstaka þætti fjárlaga eða einstaka mál sem boðuð hafa verið og það er auðvitað æskilegt að það komi sem fyrst fram hvort meiri hluti ríkisstjórnarinnar sé svo tæpur að ástæða sé til að ætla að hún hafi ekki alla stjórnarliða á bak við sig. Það er ýmislegt sem mér kemur á óvart í fjárlagafrv. og í málum reyndar sem boðað er að verði flutt af hæstv. ríksstjórn, að Alþfl. og einstaka þingmenn hans ætli að standa að. Ég nefni hér að flokksþing Alþfl. lagði á það áherslu í sumar, þunga áherslu, eins og það er orðað í ályktun flokksþingsins, að það eigi að skattleggja fjármagnstekjur. Flokksþingið ályktaði um það að strax á þessu haustþingi yrði lagt fram frv. um fjármagnstekjuskatt sem kæmi til framkvæmda um nk. áramót. Og spurningin er sú í mínum huga: Mun Alþfl. beita sér fyrir því að lagt verði fram frv. um fjármagnstekjuskatt eða ætlar flokkurinn að sætta sig við að Sjálfstfl. ráði ferðinni í þessu máli? Er ágreiningur uppi milli stjórnarflokkanna varðandi fjármagnstekjuskattinn? Mér finnst mjög mikilvægt að þetta komi fram vegna þess að við höfum það fyrir okkur að það væri hægt frá og með næstu áramótum að fá töluverða fjármögnun til þess að skila þá yfir til láglaunafólksins með því að lækka skattbyrði á því ef það næðist samstaða um það mál. Það er alltaf borið fyrir sig tæknilegum erfiðleikum og að það hafi óæskileg áhrif á vaxtastig að taka hér upp fjármagnstekjuskatt. Ef svo hefur verið þá hefði flokksþing Alþfl. átt að gera sér grein fyrir því í sumar þegar var ályktað um þetta mál. Þess vegna spyr ég um það mál. Það eru öll lönd innan OECD sem hafa tekið upp fjármagnstekjuskatt í einni eða annarri mynd. Alþfl. hefur talað fyrir því að breikka t.d. eignarskattsstofninn, það sé auðveldasta leiðin og því er ástæða til að spyrja um það. Það kemur fram í fjárlögunum að það á enn þá að þrengja að velferðarkerfinu á ýmsum sviðum og þá spyr ég: Vill Alþfl. frekar standa að þeirri skerðingu í velferðarkerfinu en að berjast fyrir fjármagnstekjuskatti? Sama má má spyrja varðandi hátekjuskattinn. Flokksþingið ályktaði t.d. um það að við ríkjandi aðstæður bæri að framlengja hátekjuskattinn. Hefur Alþfl. fallist á það með Sjálfstfl. að hátekjuskattur verði ekki framlengdur? Hv. formaður fjárln. hefur m.a. lýst þeirri skoðun sinni að hann telji að það eigi að framlengja hátekjuskattinn. Verður þetta mál tekið upp á síðari stigum eða er þetta endanlega afgreitt af hálfu stjórnarflokkanna? Ég spyr um annað mál. Það er það sem boðað er í málaskrá ríkisstjórnarinnar að það eigi að breyta Landsbankanum og Búnaðarbankanum í hlutafélagabanka. Er samstaða um það milli stjórnarflokkanna? Hefur Alþfl. fallist á að það mál verði lagt fram á þessu þingi og það verði samþykkt? Það er ástæða til að spyrja um það vegna þess að öllum er ljóst að það er fyrsta skrefið í átt til einkavæðingar ríkisbankanna og í stefnu ríkisstjórnarinnar, sem birtist í fjárlögum, er sett fram sú stefna að rétt sé að selja hlutabréfin. Um það mál hefur verið ágreiningur í þingflokki Alþfl. og þess vegna spyr ég um það þegar við erum að vega og meta hvort þessi ríkisstjórn hafi meiri hluta, hvort það sé samstaða um þetta mál. Einnig væri hægt að spyrja um það sem Alþfl. lagðist gegn á síðasta þingi, þ.e. að takmarka aðgang að háskólanum. Er samstaða um það milli flokkanna að slíkt frv. verði lagt fram og hefur slíkt frv. meiri hluta hér á þingi? Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að ýmislegt hefur komið fram sem staðfestir að það er djúpstæður trúnaðarbrestur í samskiptum forustumanna flokkanna og það hefur verið rætt í þessari umræðu og það eitt út af fyrir sig gerir ríkisstjórninni erfitt í því að takast á við brýnustu úrlausnarefni sem eru fram undan. Og þegar verið er að spyrja um meiri hluta þá er náttúrlega reynslan sú á þessu kjörtímabili að það er frekar Alþfl. sem hefur komið fram sem ein heild í erfiðum málum en Sjálfstfl., þannig að það er líka ástæða til að spyrja um það hvort þinglið Sjálfstfl. haldi í ýmsum málum. Það eru miklu frekar þingmenn þeirra sem hafa ekki stutt ríkisstjórnina í veigamiklum málum. En spurningin snýr að mínum gamla flokki um afstöðu þeirra til grundvallarmála sem ég hef nefnt, fjármagnstekjuskattsins, einkavæðingu banka í bankakerfinu, hátekjuskattinn. Við erum þannig stödd að skattfrelsismörk eru bara 57 þús. en ættu að vera 71 þús. kr. ef þau hefðu haldið í við verðlag og þess vegna er ástæða til að spyrja, hvort ekki sé eðlilegt að þessir skattar séu lagðir á sem ég hér nefndi. Síðan er það það grundvallaratriði sem ekki síst vekur furðu mína. Ef þingflokkurinn ætlar að standa að þeirri stefnumörkun, og það tel ég það alvarlegasta sem fram kemur í fjárlögum og ég hefði aldrei staðið að fjárlögunum eins og þau eru lögð fram núna, ekki síst með tilliti til þeirrar forsögu sem við höfum hér talað um, að það er láglaunafólkið sem hefur borið hitann og þungann af því að viðhalda hér stöðugleika og það sést ekki ljós glæta í fjárlagafrv. um það að stjórnarflokkarnir ætli nú þegar betur árar og bati er boðaður í efnahagslífinu að umbuna láglaunafólki eða skila batanum til láglaunafólksins. Þvert á móti, það á ekki að létta skattbyrði á láglaunafólki, þess sér ekki stað í frv., og á ýmsum sviðum er þrengt enn að velferðarkerfinu þrátt fyrir að bati sé boðaður, svo sem í menntakerfinu, ekki síst í háskólanum og Lánasjóði ísl. námsmanna. Upptöku þjónustugjalda í heilbrigðiskerfinu er haldið áfram og það á að skerða réttindi atvinnulausra og raunlækkun er, það vekur furðu mína, á ýmsum framlögum til hópa sem höllum fæti standa eins og fatlaðra og það er ekki heldur gert ráð fyrir eingreiðslum til aldraðra eða atvinnulausra. Ég tel því að í ljósi þessarar stefnumörkunar sem fram kemur núna á síðasta ári þessarar ríkisstjórnar, þar sem batanum á með engum hætti að skila til láglaunafólks, þá væri ástæða til þess að ríkisstjórnin segði sem fyrst af sér og boðað yrði til kosninga. Og ekki síst þegar horft er til áætlunar sem ríkisstjórnin leggur fram varðandi næstu fjögur árin. Þar er áfram boðuð 7% lækkun eða 9% að raungildi á útgjöldum og tekjur eiga að standa í stað. Það segir okkur þá að þessi ríkisstjórn ætlar ekki að koma á fjármagnstekjuskatti ef hún fær umboð til að sitja næstu fjögur árin, a.m.k. á sá fjármagnstekjuskattur þá varla að skila sér til launafólks. Það á kannski að fara með hann eins og íhaldið vill, að hann fari þá til þess að lækka almennt eignarskatt. En það er alveg ljóst þegar skoðað er hvert þessi bati hefur skilað sér, eins og utanrrh. nefndi. Hann nefndi í batnandi afkomu fyrirtækja og það er auðvitað gott og vel og líka til fjármálastofnana. Við höfum það fyrir okkur að á síðustu 12 mánuðum hafa skuldir fyrirtækja við bankakerfið minnkað um 9 milljarða, en skuldir einstaklinga á sama tíma aukist um 4 milljarða. Þannig að það hlýtur að vera komið að láglaunafólkinu núna, að skila batanum til láglaunafólksins. Það má líka nefna það sem hefur verið rætt hér í þessari umræðu varðandi lækkunina á matvælum að ég held að það sé alveg ljóst að hún hafi ekki skilað sér til láglaunafólks. Ríkisstjórnin stóð að þessu og þar með talin sú sem hér stendur. Það var gert að kröfu verkalýðshreyfingarinnar, en ég held að fólk finni það og ég hef rætt við mikið af fólki á vinnustöðum á umliðnum vikum, að það segir að matarskattslækkunin hafi skilað sér á fyrstu vikunum og síðan ekki söguna meir. Þannig að það er ástæða til þess að fara ofan í það betur heldur en gert hefur verið, hvort þessi matarskattslækkun hafi skilað sér til láglaunafólksins. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð við þessa umræðu. Mér finnst að það komi mjög skýrt fram, og vil ítreka það, í fjárlagafrv., þeirri málaskrá sem ríkisstjórnin leggur fram, þeirri áætlun sem hún hefur sett fram um hvernig taka eigi á efnahagsmálunum til næstu fjögurra ára, að ríkisstjórnin ætlar sér ekki, og það sést ekki í fjárlagafrv. eða þeim málum sem hún leggur fram, að hún ætli að fara í aðgerðir sem breyti hér skiptingu þjóðarkökunnar eða sem ganga í þá átt að stokka upp tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu og það finnst mér það alvarlegasta sem er núna hjá ríkisstjórninni að þess sér ekki nokkur merki. Og það væri á þeim grundvelli sem frekar ætti að skoða þann málatilbúnað að ríkisstjórnin ætti að fara frá fremur heldur en ýmislegt annað sem fram hefur komið í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé full ástæða til þess að ræða störf hæstv. ríkisstjórnar nú í upphafi þings og gera upp störf hennar, þar sem hún hefur í raun lokið störfum. Ég heyri að það fer mjög í taugarnar á hæstv. ráðherrum og hv. forustumönnum stjórnarflokkanna að ræða þessi mál hér á hv. Alþingi, en miðað við ræðu síðasta hv. ræðumanns, hv. 12. þm. Reykv., fyrrv. félmrh., þá staðfesti hún í raun að það er djúpstæður ágreiningur, það er djúpstæður trúnaðarbrestur, eins og hv. þm. orðaði það, á milli forustumanna stjórnarflokkanna. Ég hjó líka eftir því að hún er efins um það að ríkisstjórnin hafi meiri hluta hér á hv. Alþingi. Þannig að það sýnir kannski betur heldur en margt annað, þar sem sá hv. þm. hefur þó nokkra reynslu af því að sitja í þessari hæstv. ríkisstjórn, að umræðan er svo sannarlega tímabær. Hæstv. forsrh. gerði sér raunar grein fyrir því í haust að ríkisstjórnin væri illa starfhæf og vildi fara í kosningar. Þegar á reyndi ákvað hann að beygja sig undir vald hæstv. utanrrh. og láta hann ráða ferðinni og sitja til vors og staðfesti hann það í sinni ræðu áðan að hann sé enn með það á prjónunum. Mér heyrðist hæstv. forsrh. vera hér þó nokkuð að vitna í fortíðina, eins og hans er von og vísa, og hann vitnaði m.a. í Ólaf heitinn Jóhannesson og þá ríkisstjórn sem hann sat í sem reyndar mun hafa verið ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. Samlíkingin var náttúrlega ekki alveg nógu góð hjá hæstv. ráðherra vegna þess að Ólafur Jóhannesson var ekki forsrh. í þeirri ríkisstjórn og þess vegna gat hann illa borið sig saman við hann hvað það snertir að hann mun hafa haft orð um samstarfsflokk sem þá var Alþb., en hann sagði það ekki sem forsrh. þeirrar ríkisstjórnar. Mér er það ofarlega í huga að í haust var það skoðun ungra sjálfstæðismanna að það ættu að fara fram haustkosningar. Það var vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefði lokið við þau verk sem hún ætlaði sér að vinna þannig að hún væri bara búin og gæti bara farið frá og það væri rétt að kjósa. Það er hins vegar ekki alveg í samræmi við það að hæstv. ríkisstjórn leggur nú fram --- í opinberum plöggum kemur fram að hún hyggst leggja hér fram á þinginu um 150 þingmál. En auðvitað er staðreyndin sú að hæstv. ríkisstjórn hefur litlu áorkað og það má a.m.k. fullyrða það að kjör fólksins í landinu eru óviðunandi og þar tek ég undir orð síðasta ræðumanns. Ég ætla, eins og reyndar hæstv. forsrh., aðeins að fara svolítið aftur í tímann, ekki mörg ár, en mér er það ákaflega minnisstætt þegar ríkisstjórnin tók við og það birtust glaðhlakkalegir stjórnmálaforingjar á skjánum og höfðu hist í Viðey á vordögum. Það sem mér er hvað minnisstæðast er að hæstv. ríkisstjórn ætlaði ekki að tala saman í fjölmiðlum. Það var komin ný ríkisstjórn sem ætlaði ekki að tala saman í fjölmiðlum. Og Sjálfstfl. var svo hamingjusamur með þetta nýja samstarf að hann færði Alþfl., samstarfsflokknum, fimm ráðherrastóla á silfurfati. Það má því segja það að Alþfl. hefur mikil áhrif og völd í skjóli Sjálfstfl. Nú finnst mér hins vegar vera þannig komið að Alþfl. hefur fengið það hlutskipti að vera eins konar skóþurrka Sjálfstfl. Sjálfstfl. nærist á óförum Alþfl. sem eru allveruleg, það fer ekkert á milli mála. Man nokkur eftir fréttatíma þegar við lítum daga og vikur aftur í tímann þar sem ekki hefur verið einhver forustumaður, annar forustumaður stjórnarflokkanna, að gefa álit á einhverju sem hinn hefur sagt? Þetta hélt ég að væri sú skilgreining sem við köllum að tala saman í fjölmiðlum. Það er ekki talað saman nema í fjölmiðlum og hv. 12. þm. Reykv. staðfesti það hér áðan að það er djúpstæður trúnaðarbrestur á milli forustumanna stjórnarflokkanna. Hæstv. forseti. Ég álít að þessi vetur sem nú fer í hönd muni ganga þannig fyrir sig að Sjálfstfl. muni halda áfram þegar tækifæri gefst til að sparka svolítið í Alþfl. í fréttatímum og það verði ekki mikið aðhafst. Það eru ýmis vandamál sem þyrfti að taka á og það er því dýr tími fram undan og illa farið með þann tíma ef hv. Alþingi fær ekki önnur verkefn en þau að nánast bíða þess að vorið komi því þá megi fyrst kjósa. Hæstv. forsrh. hafði hér mörg orð í sinni stefnuræðu um það hvað ástandið væri gott og það væri náttúrlega honum að þakka að hér hefði verið sveigt af Færeyjaleiðinni. Ég verð að segja það að ég óttast því miður að hæstv. forsrh. vanti tengsl við þetta þjóðfélag og ég hef áður haldið því fram. Ég óttast að hann einblíni á tölur sem segja aldrei allan sannleikann. Ég óttast að hann fari ekki um landið til að tala við fólk. Það virtist t.d. hafa haft mjög góð áhrif á fyrrv. félmrh. að fara um landið og tala við fólk og eftir orðum hæstv. forsrh. áðan þá virðist vera og hafa verið gott samstarf á milli þeirra þannig að ég held að hann ætti að taka fyrrv. félmrh. sér til fyrirmyndar og ferðast um landið og fræðast um það hvernig fólkið hefur það í landinu, hver kjör fólksins eru.

Og segja svo af sér.

Það var innskot frá hv. 4. þm. Norðurl. e. að hann mundi þá sennilega segja af sér á eftir og það getur verið að það yrði einmitt raunin. Það er nefnilega þannig að fólkið í landinu fer algjörlega á mis við þessa miklu velgengni sem hæstv. forsrh. hælir sér mjög af. Mér eru minnisstæð orð hæstv. fjmrh., sem heiðrar okkur með nærveru sinni, sem hann lét falla fyrir nokkrum dögum í fjölmiðlum og voru þess efnis að skattleysismörkin hér væru alls ekki lág vegna þess að það væru svo margir innan skattleysismarka og þess vegna hlytu þau bara að vera nógu há. Það var eins og hæstv. fjmrh. léti sér ekki detta í hug að ástæðan gæti verið sú að hér væru svo margir á lágum launum. En það er með þetta eins og annað að það eru súluritin og línuritin sem eru látin ráða ferðinni en ekki fólkið. Siðferði í stjórnmálum hefur verið mikið í umræðunni að undanförnu og ég get sagt það að mér hefur ekki áður fundist eins niðurdrepandi að vera atvinnupólitíkus og síðustu vikurnar. Auðvitað er eitthvað töluvert að hjá okkur í þessum efnum og við eigum að vera manneskjur til þess að viðurkenna það og taka á þessum málum. Þetta verðum við að gera. Það er alltaf erfitt að setjast í dómarasæti og ég ætla mér ekki að gera það, hef engan áhuga á því en mín skoðun er þó sú að hæstv. félmrh. hefði átt að segja af sér og hefði átt að vera búinn að því. Eins og ég segi ætla ég mér ekki að setjast í neitt dómarasæti en ég tel að svo sé komið að hæstv. ráðherra njóti ekki trausts þannig að það væri honum fyrir bestu og kannski okkur öllum þegar ég horfi til framtíðarinnar. Hann hefur sýnt ákveðið dómgreindarleysi, ég held að það fari ekkert á milli mála. Þjóðin verður að hafa traust á stjórnvöldum og stjórnmálamönnum. Hvers vegna svo er ekki í nægilegum mæli er erfitt að segja til um en ein ástæðan er sú að það eru of mörg dæmi þess að hæstv. ráðherrar hafi misnotað vald sitt. Ég leyfi mér að fullyrða að þó að ýmislegt hafi gerst í tíð fyrri ríkisstjórnar sem ekki er til fyrirmyndar þá keyri um þverbak í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Hæstv. forseti. Mig langar að segja örfá orð um landbúnaðinn sem geta verið í góðu samhengi við það sem kom fram hjá hæstv. utanrrh., m.a. í ræðu hans áðan. Það er skaði að hæstv. landbrh. er ekki viðstaddur þessa umræðu en maður efast stundum um að hann hafi öll völd í landbúnaðarmálum þannig að það er kannski allt í lagi að tala um þau líka við hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Þannig er að landbúnaðurinn, eins og allir vita, er að ganga í gegnum mikið breytingarskeið og það mætti kalla það allt að því byltingu. En hvaða vinna skyldi vera í gangi í landbrn. í sambandi við það? Sannleikurinn er sá að það er engin vinna í gangi. Aðrar þjóðir taka öðruvísi á þessum málum og þar er unnið að því að aðlaga starfsgreinar að breyttum starfsháttum. En hæstv. ríkisstjórn virðist ekki hafa miklar áhyggjur af þessum málum eða eru ástæðurnar kannski aðrar? Eru ástæðurnar kannski þær að það er vitað að það náist ekki samstaða um neitt landbúnaðarmál og þess vegna sé ekki óhætt að leggja slíkt mál fram á hv. Alþingi? Til að rökstyðja þetta örlítið þá ætla ég að koma með dæmi. Í framhaldi af lögum sem sett voru í desember á síðasta ári var gert ráð fyrir því að hæstv. landbrh. gæfi út reglugerð um jöfnunargjöld sem snertu útflutning. Á hátíðarstundum tölum við og hæstv. ráðherrar tala gjarnan um útflutning Íslendinga á matvælum. En þessi útflutningur getur hins vegar ekki átt sér stað vegna þess að hæstv. landbrh. kemur ekki frá sér þessari reglugerð. Hæstv. utanrrh. sagði áðan að samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs væri betri en um langt skeið. Skyldi það varða landbúnað líka? Ég veit ekki hvort það þarf að útskýra það frekar fyrir þingheimi út á hvað sú reglugerð á að ganga sem ekki lítur dagsins ljós. Í stuttu máli er það að hráefni landbúnaðarins til útflutnings á að fást á sama verði og lægst þekkist á ESB-svæðinu. Svona tækifæri nota aðrar þjóðir sér til fullnustu en það gerum við greinilega ekki því ekkert bólar á þessari reglugerð. Kannski hæstv. utanrrh. geti sagt okkur eitthvað frá því hvað veldur ef hann tekur til máls aftur? Minn tími er senn á þrotum en ég hafði hugsað mér að hafa nokkur orð um menntamálin. Eftir því sem mér skilst þá er meiningin að hér fari fram umræður um menntamál í vetur og verða lögð fram frumvörp sem kveða á um breytingar á lögum, bæði um grunnskóla og framhaldsskóla. Róttækasta breytingin hvað varðar grunnskólann er kannski sú að það er meiningin að flytja hann til sveitarfélaganna og það strax 1. ágúst á næsta ári. Undirbúningur sem þarf að fara fram áður en þetta getur átt sér stað er allur í skötulíki. Það er t.d. ekki ljóst hvernig á að vera með eftirlitsþátt þess máls þegar grunnskólinn er kominn til sveitarfélaganna. Geta sveitarfélögin fækkað kennslustundum eins og þeim sýnist án þess að nokkur fái því breytt? Þetta er mál sem hefur t.d. verið í umræðunni í Noregi og óljóst um réttarstöðu sveitarfélaga hvað þetta varðar. Það hafa ekki farið fram viðræður við kennarafélögin varðandi kjara- og réttindamál. Sveitarfélögin hafa ályktað og sett ákveðin skilyrði til þess að af þessu geti orðið 1. ágúst á næsta ári og mér finnst að þau skilyrði séu mjög eðlileg en það heyrist lítið frá hæstv. ríkisstjórn um þetta mál eins og svo mörg önnur.

Virðulegi forseti. Það var dálítið sérkennilegt að hlusta á hæstv. forsrh. að tala hér fyrr í dag. Sérstaklega var athyglisverð sjálfsánægjan sem birtist í máli hans og hæstv. utanrrh. Þeir eru fjarska sáttir greinilega við þessa stjórn og stöðu hennar.  úr þessum ræðustól í dag. Það er afar sérkennilegt að hlusta á þessar yfirlýsingar frá hæstv. ráðherrum líka með hliðsjón af því að núv. ríkisstjórn hefur verið að molna í sundur innan frá svo að segja allan tímann frá því að hún var mynduð. Eða hver er sú stjórn sem situr í dag? --- Hvar er iðnrh. og viðskrh. sem í upphafi lagði af stað með þessari stjórn og ætlaði að byggja álver með meiru? Hann er núna kominn í vinnu í útlöndum. --- Hvar er umhvrh. sem lagði af stað með þessari stjórn? Hann er kominn í vinnu í útlöndum. --- Hvar er formaður fjárln. sem lagði af stað með þessari stjórn? Hann er ekki kominn í vinnu í útlöndum, hann er kominn í vinnu innar á Laugaveginum. --- Og hvað er með hæstv. fyrrv. varaformann Alþfl. og félmrh.? Hvar er hún?  Það er alveg með ólíkindum að hlusta á þær ræður sem hér eru fluttar með hliðsjón af þeim veruleika sem hér blasir við. Forsrh. vildi fá vantrauststillögu. Til hvers? Til þess að safna saman sínu liði, til þess að fá tækifæri til að rjúfa þing og efna til kosninga ef hinir óþekku væru of margir en annars til að berja þá saman til hlýðni í allan vetur. Auðvitað gæti verið fróðlegt að kanna hvort hver einasti þingmaður Sjálfstfl. er tilbúinn til að skrifa t.d. upp á embættisverk hæstv. félmrh. eða hvort hver einasti þingmaður Alþfl. og Sjálfstfl. er tilbúinn til að skrifa upp á framlengingu lífs þessarar ríkisstjórnar til vorsins miðað við þá afrekaskrá sem fyrir liggur. Það var athyglisvert og alveg einstakt í stjórnmálasögu Íslands að það skyldi gerast að hæstv. forsrh. sá sérstaka ástæðu til þess í ræðu sinni að taka það fram, að vísu sem viðbragð við frammíkalli, að utanrrh. væri enn í ríkisstjórn hans. Ég hygg að þess séu fá dæmi að forsrh. hafi þurft að telja saman ráðherra sína með þeim hætti sem hann gerði áðan. Með hvað eru þeir ánægðir, þessir snillingar? Hvað er það sem gefur þeim rétt, möguleika, innri styrk --- liggur mér við að segja --- til að tala með því yfirlæti, steigurlæti, sem birtist í ræðum þeirra í dag? Það er batinn í efnahagsmálum. Það er hinn mikli árangur í efnahagsmálum sem þeir telja ástæðu til að hæla sér af. Hver hefur borgað batann í efnahagsmálum? Hver hefur borgað þann bata? Hverjir eru það í landinu? Það eru m.a. 3.500 einstaklingar sem í Reykjavík hafa lífsviðurværi sitt af Félagsmálastofnun einni. Það eru þeir einstaklingar. Fátæktin hefur haldið innreið sína á þúsundir heimila í sjálfu kjördæmi forsrh. Þeir sem hafa borgað batann eru m.a. hinir atvinnulausu en þeir hafa aldrei verið fleiri á Íslandi en í tíð núv. ríkisstjórnar og því er spáð, m.a. af þeim sem mætti gerst til þekkja, hæstv. fyrrv. félmrh., að atvinnuleysistölurnar muni hækka verulega á næsta ári frá því sem spáð er í fjárlagafrv. Það liggur líka fyrir að ýmsir þættir velferðarkerfisins hafi orðið fyrir stórfelldu hnjaski. Það eru sjúklingar sem þurfa að kaupa lyf sem hafa borgað batann. Það eru sjúklingar sem þurfa að leita til heilsugæslustöðvar sem hafa borgað batann sem þeir eru að hæla sér af í efnahagsmálum. Það er þetta fólk og það er líka menntakerfið þar sem staðan er þannig að raunniðurskurður framlaga til skóla á Íslandi, menntamála á Íslandi, er hver? Hann er 2.100 millj. kr. Heimildin er hver? Heimildin er fjárlagafrv. fyrir árið 1995. Ríkisstjórnin hælir sér af því að hún hafi verið að ná stórfelldum árangri m.a. með því að spara stórkostlega í heilbrigðiskerfinu. Staðreyndin er sú að þar hefur hún lagt hundruð milljónir króna á sjúklinga og aðra viðskiptamenn heilbrigðiskerfisins, hundruð millj. kr. ef ekki milljarða kr., a.m.k. tvo milljarða kr. miðað við þær tölur sem við röktum hér í umræðum um þessi mál á Alþingi í fyrra. En það liggur líka fyrir samkvæmt tölum Ríkisendurskoðunar, sem ég hef undir höndum, að heilbrrh., Sighvatur Björgvinsson, hefur engum árangri náð í að skera niður raunkostnað ríkisins í lyfjamálum. Það liggur fyrir samkvæmt tölum sem ég hef hér undir höndum frá Ríkisendurskoðun að raunkostnaður til lyfjamála á verðlagi ársins 1994 var 2,7 milljarðar 1991, 2,9 milljarðar 1992, 2,6 milljarðar 1993, en verður hver? 2,9 milljarðar 1994 og samkvæmt fjárlagafrv. verður þessi tala á árinu 1995 2,9 milljarðar líka. Þannig að frá því að núv. hæstv. heilbrrh. tók við störfum á árinu 1991 hefur lyfjareikningur ríkisins hækkað samtals um 600 millj. kr., hvorki meira né minna, sem er æðimikið önnur uppstilling en hann vill vera láta í sínum ræðum og hæstv. utanrrh. endurtók hér áðan. Auk þessa kostnaðar ríkisins upp á 600 millj. kr. er almenningur í landinu að borga meira fyrir lyf, meira fyrir læknisþjónustu en nokkru sinni fyrr. Það er þess vegna augljóst mál að hæstv. núv. heilbrrh. hefur farið fram af svo miklum bægslagangi í heilbrigðismálum að í raun og veru er heilbrigðiskerfið að því er lyfin varðar dýrara nú í rauntölum en þegar hann tók við 1991. Það er lítill árangur eftir allar ræðurnar, blaðamannafundina, skýrslurnar og belginginn, m.a. hér í þessum ræðustól. Er það kannski ástandið í heilbrigðismálum, t.d. í þjónustu við aldraða, sem veldur því að stjórnarflokkarnir eru svona ánægðir með sinn hlut? Eða er það t.d. að því er varðar aðbúnað atvinnualausra í landinu? Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því að skera niður kjör atvinnulausra þannig að kaup atvinnulausra verði minna, lægra, verra á árinu 1995 en það er á árinu 1994. Eða er það kannski ástandið í húsnæðismálum sem veldur því að stjórnarflokkarnir eru svona sérstaklega ánægðir með sig þar sem gert er ráð fyrir því að á sama tíma og fjórða hvert húsbréf er í vanskilum að skera niður framlög til félagslega húsnæðiskerfisins í fjárlagafrv. fyrir árinu 1995 um sýnist mér um það bil 200 millj. kr.? Er þetta árangurinn? Atvinnuleysi meira en nokkru sinni fyrr. Biðlistar fátæktar hjá félagsmálastofnunum allt í kringum landið. Biðlistar eftir þjónustu aldraða. Dýrari heilbrigðisþjónusta á heilsugæslustöðvum og annars staðar en nokkru sinni fyrr. Verri þjónusta við atvinnulausa. Stórfellt vanskilaástand í húsnæðismálum. Er það þetta sem þessir flokkar ætla að vaða með núna út til kjósenda og segja: Við viljum áfram meiri hluta, einmitt við, þessir flokkar sem skiljum svona við þetta fólk, biðlista vonleysisins í öllum opinberum stofnunum á Íslandi. Þessir menn ættu ekki að hreykja sér af þessum árangri að mínu mati heldur að blygðast sín. Og síðan kemur, hæstv. forseti, umræðan um mál núv. hæstv. félmrh. Það er umræða sem væri ástæða til að fara mjög rækilega yfir hér. Ég ætla þó ekki að gera það heldur bendi á að það hefur verið flutt hér lítil tillaga um endurskoðun laga um ráðherraábyrgð þar sem ég tel að ástæða væri til að ræða mjög rækilega þau mál sem snúa að hæstv. félmrh. Staðreyndin er auðvitað bersýnilega sú að íslenska stjórnkerfið þarf á því að halda að menn fari yfir mér liggur við að segja siðrænar forsendur þess og allra embættisathafna hvar sem svo þær eru, á vegum hvaða flokks sem er og í hvaða ráðuneyti sem er. Ég get ekki neitað því að eftir að hafa setið hér í þessari stofnun um nokkurra ára skeið og eftir að hafa fylgst með þeirri umræðu sem fram hefur farið núna að undanförnu varðandi þær ávirðingar sem bornar eru á hæstv. félmrh. þá tel ég að full ástæða sé til þess fyrir Alþingi til að staldra við og velta því fyrir sér hvort ekki er unnt að setja reglur sem eru með þeim hætti að ráðherrar geti ekki misbeitt valdi sínu á einn eða annan hátt í skjóli nafnleyndar á bak við lokaða glugga og lokaðar dyr ráðuneytanna. Að vísu er það rétt, sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir benti á hér áðan, að í rauninni verða aldrei settar tæmandi reglur um mál af þessum toga því að það sem ræður úrslitum er auðvitað sá innri styrkur sem hver og einn hefur til að bera sem öðlast mikinn trúnað á Alþingi eða í ríkisstjórnum á hverjum tíma. En þessar umræður eru hrikalegar í raun og veru eins og þær hafa farið fram og ég tel þess vegna ástæðu til að draga þær inn í ræðu mína um stöðu ríkisstjórnarinnar því að þessi mál sem kölluð eru spillingarmál eru hvað sem öðru líður, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, partur af þeirri mynd sem þjóðin hefur af núv. ríkisstjórn þó svo að forustumenn stjórnarflokkanna kjósi að reyna að setja þetta upp sem glansmynd eins og fram kom í ræðum formanna stjórnarflokkanna hér áðan þegar vantaði í rauninni bara hálft orð til þess að þeir lýstu því yfir að þeir ætli sér að berjast fyrir meiri hluta Sjálfstfl. og Alþfl. í næstu kosningum. Og ég segi, virðulegi forseti og með leyfi forseta: Guð og aðrar góðar vættir forði þjóðinni frá þeim ósköpum.

Herra forseti. Ég vil taka þátt í þessari umræðu vegna þeirra dóma sem hafa verið látnir falla í umræðunni af hálfu stjórnarandstöðunnar. Mig langar að minna á að það eru ekki nema örfáir dagar frá þingsetningu þar sem við kirkjuathöfn var beint til þingmanna tilmælum um að dæma á þann hátt sem þeir sjálfir vilja vera dæmdir. Ég minni menn á þessi orð sem presturinn las þeim. Mig langar að ræða málin út frá hluta af þeim verkum sem unnin hafa verið á vegum ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Ég bið um að landsmenn meti hvort ekki hafi vel áunnist í ljósi þeirra orða sem hér á eftir fara. Ég hlýt að taka undir orð hæstv. forsrh. að mikill árangur hafi náðst í stjórn efnahagsmála. En að líkum erum við nokkuð ósammála um hvernig standa skal að undirbúningi að umsókn um ESB-aðild. Ég tel að í því máli þurfi að gera grein fyrir niðurstöðum úr úttektarskýrslum Háskóla Íslands. Ef þær eru á þann veg sem heyrst hefur að vænta megi mjög bættrar stöðu bænda með ESB-aðild, ólíkt betri möguleikar munu verða til að útrýma atvinnuleysi með fullvinnslu framleiddra vara á Íslandi og fleiri atriða sem mætti telja þá þurfum við að skoða okkar huga. Ég hef þá trú að Íslendingar hafi besta stöðu á jafnréttisgrundvelli meðal okkar helstu viðskiptaþjóða og samstöðu með frændþjóðum okkar, Finnum, Svíum og Norðmönnum. Ég tel að ríkisstjórnin sem nú situr eigi að halda áfram og klára sín verk og leggja þau síðan í dóm kjósenda á réttum tíma. Það hefur komið áður fram í mínu máli að ég tel að rétt sé að málum staðið. Ég vil reyndar til þess að taka undir með þeim mönnum sem hér hafa talað að brýnustu verkefni á næstu mánuðum eru að bæta kjör fólks á lægstu launum launastéttanna. Ég tel að það verði að afnema tvísköttun lífeyris, ég tel að skattleysismörkum verði að breyta til samræmis við framfærslukostnað. Ríkisstjórnin hefur tækifæri til inngrips í þessi mál með því að klára sitt kjörtímabil og hún á að gera það. Ég vil nú víkja nokkrum orðum að stöðu í efnahagsmálum. Með ábyrgri efnahagsstjórn og sátt í kjaramálum þá hefur tekist að varðveita stöðugleika í efnahagsmálum og koma verðbólgu á lægra stig en undanfarna þrjá áratugi og lægra stig en í helstu viðskiptalöndum. Núna er spáð hækkun á framfærsluvísitölu milli áranna 1993 og 1994 um 1--1,5% sem er með því lægsta sem þekkist í heiminum. Verðbólga á Íslandi hefur aldrei verið lág --- og takið eftir því --- nema þegar Alþfl. hefur verið í ríkisstjórn. Þá hefur einnig tekist að tryggja jafnvægi í viðskiptum við útlönd og stöðva skuldasöfnun erlendis. Útflutningsgreinar hafa ekki búið við betri samkeppnisskilyrði um áratuga skeið, þar sem saman fara lágir tollar erlendis og það eru áhrif EES-samningsins, það er lágt raungengi, lækkandi vextir og lægri skattar fyrirtækja. Og það vita þeir sem eru að reka fyrirtæki, hv. þm., sem við mér brosir. Þessi árangur hefur náðst að nokkru leyti á kostnað jafnvægis í ríkisfjármálum, með lækkun virðisaukaskatts og auknum framlögum til atvinnuskapandi aðgerða til að stuðla að friði á vinnumarkaðnum með kjarasamninga til langs tíma. Það hefur verið sett ný nútímaleg löggjöf um nær öll svið fjármagnsmarkaðarins. Almennar leikreglur hafa verið færðar til þess horfs sem algengast er í nágrannaríkjunum. Það hafa verið sett ný lög um innflutning, ný gjaldeyrislög og nýjar gjaldeyrisreglur á grundvelli þeirra. Það hafa verið afnumin fjölmörgt höft á gjaldeyrisviðskiptum og leiðin vörðuð til afnáms síðustu haftanna í árslok 1994. Ég vil minna á það að Alþfl. hefur verið í fylkingarbrjósti þeirra sem vilja aukið frelsi í viðskiptum með landbúnaðarvörur, bændum og neytendum til hagsbóta. Nýr GATT-samningur heimilar frjálsan innflutning á búvörum frá árinu 1995. Á móti koma há jöfnunargjöld til að auðvelda innlendum framleiðendum og vinnslustöðvum þessa tímabæru aðlögun að eðlilegum viðskiptaháttum. Ég vil minna á það að að frumkvæði Alþfl. hafa verið sett samkeppnislög sem stuðla að virkri samkeppni. Lögin banna fyrirtækjum sem eru ráðandi á markaðnum að misnota aðstöðu sína. Jafnframt er lögunum ætlað að skapa eðlilega umgjörð fyrir fyrirtæki í opinberri eign þannig að þau geta ekki notað einangrunaraðstöðu sína á einu sviði til að niðurgreiða starfsemi á öðru sviði þar sem samkeppni við einkafyrirtæki er fyrir hendi. Ég vil minna á að það var ráðherra Alþfl. sem hafði forustu í vaxtalækkunaraðgerð ríkisstjórnarinnar í október 1993. Sú aðgerð hefur nú borið ríkulegan árangur. Vextir ýmissa ríkisverðbréfa eru nú jafnlágir eða lægri á Íslandi en í grannlöndum og seðlbankavextir sömuleiðis. Bankavextir hafa lækkað og vextir fjárfestingarlánasjóða fara lækkandi. Varanleg vaxtalækkun --- ég segi varanleg vaxtalækkun er mesta kjarabót sem hægt er að tryggja skuldugum fjölskyldum. Þetta er líka öflugasta aðgerðin til að fyrirbyggja vaxandi aðgerðarleysi, treysta afkomu fyrirtækja og þar með atvinnuöryggi. Herra forseti. Síðastliðinn fimmtudag bar ég fram fyrirspurn og taldi að ég þyrfti að fá að vita og þingið hver væru áhrif af jöfnunaraðgerðum varðandi skipasmíðaiðnað á árinu 1994. Ég hef á þessum dögum sem liðnir eru síðan þá aflað mér upplýsinga um hvernig til hefur tekist með þær aðgerðir sem menn voru hér sammála um að þyrfti að grípa til á vordögum. Það er búið að veita jöfnunaraðstoð í skipaiðnaði frá ársbyrjun 1994. Ég hef hér yfirlit þar sem finna má niðurstöður á ráðstöfunum þess fjármagns eftir verkefnum og fyrirtækjum sem það hafa hlotið. Iðnlánasjóður sér um framkvæmd jöfnunaraðstoðarinnar og það var óskað eftir því í apríl að það yrði lagt mat á árangur jöfnunaraðstoðarinnar fram að þeim tíma. Þetta mat er ég kominn með í hendur og tel ástæðu til að greina frá því. Það hefur verið stuðlað að hagræðingu innan greinarinnar með því að auðvelda fyrirtækjum aðgang að ráðgjafarþjónustu vegna hagræðingarverkefna. Fyrirtæki hafa getað fengið greitt allt að 80 ráðgjafartímum. Það hefur einnig verið veitt ráðgjöf til endurskipulagningar iðngreinarinnar í heild. Varið hefur verið til þessa verkefnis um 3 millj. kr. Það hefur verið unnið að verkefninu Skipasmíðaiðnaður 1994, þar sem miðar að því að efla vöruþróun og markaðsmál fyrirtækja. Verkefnið nær til 12 verkefna í skipasmíða- og málmiðnaði og auglýst var eftir þátttöku að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Iðntæknistofnun, sem sér um framkvæmdir verkefnisins, hefur þegar skilað þeim afurðum sem komnar eru í framleiðslu. Það hefur verið veitt 12 millj. til þessa verkefnis og er þá talinn með kostnaður vegna sjálfs verkefnisins. Það er búið að veita jöfnunaraðstoð í skipasmíðaiðnaði frá ársbyrjun 1994. Rétt er að minna á hverjir hafa fengið þessa jöfnunaraðstoð. Það eru fyrirtæki sem eru að vinna við þetta verk, þ.e. Ósey hf., Landsmiðjan hf., Stálsmiðjan hf., Skipalyftan hf., Þorgeir og Ellert hf., Slippstöðin Oddi hf. og Marel hf., svo nokkrir séu nefndir. Upphæðirnar sem þessi fyrirtæki hafa fengið í styrki til að efla atvinnu eru frá 400 þús. kr. upp í 16 millj. kr. sem hafa fallið í hlut Odda hf. Það er ljóst að það hefur verið unnið á þessu ári fyrir u.þ.b. 350 millj. kr. meira í skipasmíðaiðnaði árið 1994 það sem af er ársins heldur en á öllu sl. ári. Ef menn telja ekki að það hafi verið gripið til aðgerða í ljósi þessara staðreynda þá eru menn blindir eins og hér var sagt áðan, þeir vita ekki hvað er verið að gera í landinu. Og eins og var nefnt hér, menn eru firrtir því að fylgjast með hvað er að gerast í kringum þá.

Virðulegi forseti. Það var hressilegt að heyra kosningaræðu hv. seinasta ræðumanns sem greinilega er ekki mjög öruggur um langlífi þessarar ríkisstjórnar og deili ég því raunar með honum að það væri hið æskilegasta og heppilegasta. Ekki veit ég hvort sú var ástæðan eða að þarna væri bara um hreint raunsæi að ræða. Það hefur verið mjög sérkennileg umræða hér í dag þar sem hæstv. forsrh. og utanrrh. hafa báðir talað sérstaklega um þá beiðni sem þeir hafa lagt fram til ýmissa aðila um að leggja fram vantraust á þessa ríkisstjórn. Þetta hefur almennt verið túlkað sem svo að þetta yrði þá til að þjappa ríkisstjórninni saman. En það læðist að manni sá grunur að e.t.v. sé að minnsta kosti í huga hæstv. forsrh. um ákveðna óskhyggju að ræða þar sem hann og ýmsir flokksbræður hans gátu illa dulið vonbrigði sín þegar ekki kom til haustkosninga. Þeim er greinilega orðið mjög illa líft í þessari ríkisstjórn og það skyldi nú ekki vera að sú von alla vega blundaði einhvers staðar baka til í huga þeirra. En þeir geta ekki vikið sér frá því sem hér er til umræðu í dag. Nú er boltinn hjá ríkisstjórninni og það er hennar og hennar einnar að taka á þeim málum. Þeim alvarlegu ásökunum sem fram hafa komið að undanförnu um það að ríkisstjórnin sé ekki vandanum vaxin sem hjá henni er, bæði í þeim málum sem hún hefur tekið að sér að koma áfram og einnig vegna sundurlyndis innbyrðis og vegna þess að vinnubrögðin eru orðin með þeim hætti að jafnvel blöskrar einum flokki hvað annar gerir og þá er mikið sagt því að samkeppnin er hörð á því sviði sem fjallar um ýmsar embættisákvarðanir sem eru vafasamar. Ef þetta er sem margir hér hafa ætlað í dag að hæstv. forsrh. eigi illt með að þola þá umræðu sem hefur verið og vilji þess vegna fara að fá vantrauststillögu þá er það út af fyrir sig skiljanlegt því þessi umræða er ekki bara brýn og þörf hún er jafnframt slíkur áfellisdómur um ríkisstjórnina að stuðningsmönnum hennar fer fækkandi. Þegar allt var að lappast í rétta átt hjá þessari hæstv. ríkisstjórn í skoðanakönnunum og stuðningurinn rétt að koma þar sem kosningar nálguðust nú í sumar að ýmissa mati þá er hún nú óðum að glata fylgi sínu aftur og stefnir í enn verra ef ekkert verður að gert. Kvennalistinn hefur tekið af skarið og bent á það að dugi ekki annað þá muni Kvennalistinn --- að sjálfsögðu í samráði því sem heppilegt væri við aðra stjórnarandstöðuflokka --- vera reiðubúinn til að flytja vantraust á ríkisstjórnina en auðvitað á ríkisstjórnin sjálf fyrst og fremst að taka á þessum málum. Það að stjórnarandstaðan flytji vantraust er úrræði sem á ekki að þurfa að grípa til ef ríkisstjórn er vanda sínum vaxin. En mér sýnist nú á þeim umræðum sem hafa verið hér í dag að ríkisstjórnin sýni ekkert fararsnið og þá vitna ég í tillögur eða ályktun sem kom frá þingflokki Kvennalistans þann 28. sept. sl. þar sem sérstaklega er talað um að ríkisstjórnin sé vanhæf taki hún ekki á sínum vanda og þingflokkur Kvennalistans muni leggja fram vantraust á hana á þingi ef hún taki ekki á málunum. Um það erum við að fjalla í dag. Þetta er síðasti möguleiki ríkisstjórnarinnar til að taka sjálf á sínum vanda. Það sem þingkonur Kvennalistans eru einkum að gagnrýna, þó af nógu sé að taka, er að margoft hefur verið ástæða til að gagnrýna störf einstakra ráðherra og ríkisstjórnarinnar allrar og tækifærin hafa því miður verið allt of mörg og allt of veigamikil til að undan því hafi verið vikist. Allir ráðherrar meira og minna, ríkisstjórnar Alþfl. og Sjálfstfl., bera ábyrgð á þessu og hafa flestir ítrekað gert sig seka um vafasamar embættisfærslur og stöðuveitingar og þetta hefur verið rakið hér bæði í þessari umræðu í dag og fjölmiðlunum að undanförnu. Skorti menn eitthvað á að dæmi séu hér nefnd þá er velkomið að koma hér upp aftur en ég vil fyrst og fremst ræða þetta prinsippatriði því ég vil ekki vera að gera upp á milli þeirra atriða sem ég tel vera ámælisverð hér vegna þess einfaldlega að þá gæti verið á einn hallað þegar ástæða væri til að halla á annan frekar. En vilji menn fleiri dæmi en þau sem hér hafa birst í umræðunni og í fjölmiðlum þá er það að sjálfsögðu velkomið. Ég vil líka taka fram það sem við þingkonur Kvennalistans höfum orðið að ítreka hvað eftir annað og það er að það þarf að fara mjög á saumana á því hvernig fjárframlögum til stjórnmálaflokka er háttað. Ég vil vekja athygli á því að á síðasta þingi þá lögðum við kvennalistakonur fram tillögu með 1. flm. Jónu Valgerði Kristjánsdóttur, þingflokksformann okkar, um að það yrði sett löggjöf um fjárframlög til stjórnmálaflokka. Og í greinargerð með þessari tillögu sem síðan hefur verið endurflutt nú á þessu þingi og er að finna á þskj. 46, 46. mál, þá segir m.a., með leyfi forseta: ,,Síðustu missirin hefur komið fram hörð gagnrýni á það valdakerfi sem íslenska þjóðin býr við. Stjórnmálaflokkarnir eru þar ekki undanskildir og hefur gagnrýnin ekki síst beinst að því að um þá gilda ekki nein skýr lög eða reglur, hvorki varðandi fjárreiður né annað, og má m.a. minnast á áskorun átta háskólakennara frá 15. september 1993 sem birt er sem fylgiskjal með tillögunni. Þar sem stjórnmálaflokkar og samtök eru tæki almennings til að hafa áhrif á stjórnkerfið er nauðsynlegt að eyða allri tortryggni um óeðlileg fjárhagsleg hagsmunatengsl flokkanna við fjársterk fyrirtæki eða hagsmunasamtök.`` Ég held að það sé full ástæða til að halda þessu einnig til haga í þeirri umræðu sem núna er í gangi og fjallar m.a. um það hver vinnubrögð hafa verið og hvers við eigum að vænta af okkar stjórnmálamönnum. Þetta er í rauninni mál sem er svo alvarlegt að það eitt út af fyrir sig dygði algerlega til þess að við ættum þá kröfu á þá ríkisstjórn sem nú situr að hún viki hið snarasta. Bara með því að líta á þessi afglöp í embættisfærslum höfum við nógu veigamikla ástæðu til þess að það er krafa um að ríkisstjórnin fari frá. Það hefur verið fjallað töluvert um siðvæðingu stjórnmála og meira að segja eru ótrúlegustu flokkar farnir að taka þátt í þeirri umræðu og boða aðgerðir. Við bíðum og vonum að batnandi mönnum sé best að lifa. Auk þessa stöndum við frammi fyrir því að hér er sundurlyndi þessarar ríkisstjórnar með slíkum eindæmum og verklagið svo óskaplegt að það yrði einnig full ástæða til þess að þessi ríkisstjórn viki. Sambúð þeira Viðeyjarbræðra má líkja við löngu útbrunnið hjónaband, samband sem er dautt úr öllum æðum og spurningin er: Hvers vegna er því haldið saman? Er það barnanna vegna? Nei, landsins börn eru löngu búin að fá sig fullsödd af aðgerðum ríkisstjórnarinnar og eiga sér ekki aðra ósk heitari en að upp úr þessu óheillasambandi slitni hið fyrsta. Ósamlyndið birtist í ýmsum myndum. Forsrh. treystir ekki utanrrh. og fyrir hverju treystir hann honum ekki? Utanríkismálum. Og hér ætla ég eins og fleiri að vísa í það útvarpsviðtal sem málshefjandi, hv. 1. þm. Austurl., gerði að umtalsefni í sinni ræðu. En það viðtal er frá 25. síðasta mánaðar. Lýsing hæstv. utanrrh. eða dómur hans um ríkisstjórnina er sá að hún hafi haldið út. Þetta er nú ekki beinlínis hægt að segja að séu mikil meðmæli með ríkisstjórninni en þetta eru hans óbreyttu orð nú í umræðunni. Spurningin er hvers vegna ættu börnin, landsins börn, að vilja að þessari ríkisstjórn yrði haldið saman? Varla er það vegna vanefndra loforða um hækkun skattleysismarka. Það er nú varla að slíkt réttlæti áframhaldandi setu ríkisstjórnarinnar. En hér hefur komið fram í umræðunni að skattleysismörk ættu að vera komin upp í 71 þús. en eru í um 57 þús. kr. Ég tek það fram að það var nú ekki einasta að þeir flokkar sem nú standa að ríkisstjórninni hafi lofað óbreyttum skattleysismörkum heldur ætluðu þeir nú að gera gott betur og bæta hag fólks með því að hækka þessi skattleysismörk. Haldið er áfram skattlagningu á lágtekjufólk af fullum þunga bæði með þessum hætti og einnig með auknum þjónustugjöldum og þetta er gert í stað þess að nýta þau úrræði sem eru fyrir hendi eins og t.d. að halda áfram hátekjuskatti eða setja á fjármagnstekjuskatt. Varla eru það loftfimleikarnir með vextina sem ríkisstjórnin snarhækkaði í upphafi ferils síns sem valda því að landsins börn vilji að þessi ríkisstjórn haldi áfram, þau vilja það einfaldlega ekki og þau tengja það að sjálfsögðu aðgerðum ríkisstjórnarinnar hvernig komið er hér á þúsundum heimila sem eru að sligast undan vaxtabyrðinni sem safnast hefur upp á ríkisstjórnartíma þessarar ríkisstjórnar. Varðandi þann sparnað í heilbrigðiskerfinu sem hæstv. utanrrh. m.a. tíundaði að það hefði ekki bitnað á notendum heilbrigðisþjónustu þá einfaldlega spyr ég eins og fleiri hér: Hvar lifir þessi maður? Ég veit að hann hefur verið mikið erlendis og má vera að það sé þess vegna sem raunveruleikaskynið er með þessum hætti en ég held að það sé nóg að hlusta á hvað fólk segir sem þarf að nota þessa þjónustu, þarf að greiða meira fyrir sín lyf, þarf að greiða meira fyrir læknisþjónustu og á nú að fara að greiða fyrir það líka að bregða sér á spítala í bráðnauðsynlegar aðgerðir. En það er sá boðskapur sem lesa má út úr því fjárlagafrv. sem hér verður væntanlega tekið fyrir á morgun að óbreyttu. Þetta eru aðeins nokkur dæmi af því sem blasir við. Hér eru komnir tveir stórir málaflokkar sem eru þess eðlis að ég skil ekki hvers vegna hæstv. ríkisstjórn lætur sér detta í huga að sitja áfram. Það er í fyrsta lagi stefna hennar og í öðru lagi vinnubrögðin. Ég held að ég láti það eftir mér hér fyrst ég á örlítinn tíma eftir að vitna í erindi Vilhjálms Árnasonar heimspekings á siðvæðingarfundi svokölluðum sem Félag frjálslyndra jafnaðarmanna hélt á Hótel Sögu þann 22. sept. sl., ekki síst vegna þeirra ummæla sem hafa verið hér um mismunandi áherslur hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. um inngöngu í Evrópusambandið og ég held að það skýri sig að nokkru leyti sjálft hver tengingin er. En sé hér á landi hætta að stjórnmálamenn og embættismenn losni úr tengslum við umbjóðendur sína þá held ég að sú hætta sé enn meiri innan þess stóra batterís sem Evrópusambandið er alla vega eins og það lítur út hér og nú. Í þessu erindi sagði Vilhjálmur, með leyfi hæstv. forseta, m.a.: ,,Vegna þessa virðingarleysis stjórnmálamanna gagnvart umbjóðendum sínum hefur almenningur almennt glatað virðingu sinni fyrir fulltrúum sínum og pólitískur doði hefur sest að í hugum margra í lýðræðisríkjum samtímans. Það er alvarlegt áhyggjuefni því þar með dæmir hinn eiginlegi valdhafi, lýðurinn, sjálfan sig úr leik. Enn er aukið á þessa firringu stjórnmálanna frá almenningi með síauknu valdi sérfróðra ráðunauta og sérfræðinga í stjórnkerfinu. Þeir gefa afdrifaríkum pólitískum ákvörðunum tæknilegt yfirbragð því úrlausnarefnin eru sögð vera á valdi sérfræðinganna einna. Þessi tæknivæðing stjórnmálanna á stóran þátt í því að útiloka almenna pólitíska umræðu.`` Þetta er einmitt kjarninn í einni höfuðgagnrýninni sem komið hefur á Evrópusambandið og þetta er tekið með sem hluti af umræðu um siðvæðingu í pólitík. En í lokin þá vil ég koma aðeins framar í þetta erindi þar sem komið er að ástandinu hér á landi. Þar segir Vilhjálmur, með leyfi forseta: ,,Hin afleiðingin á afsiðun stjórnmálanna í þessum víða skilningi er að þau eru að verða vettvangur tiltölulega þröngs hóps atvinnustjórnmálamanna og stjórnmálaflokkanna sem leitast við að tryggja eigin afkomu og völd. Um þetta segir í hinni ágætu bók, Uppreisn frá miðju: Hagur flokksins er settur ofar þjóðarhag, tillitið til flokksins vegur þyngra en rökstudd sannfæring og tillit til kjósenda kemur einna ljósast fram í óttanum við atkvæðatap.``

Hæstv. forseti. Það er sannarlega ekki að ástæðulausu að hér hefur verið óskað eftir umræðu um stöðu ríkisstjórnarinnar. Og það er kannski ekki að undra það heldur þótt hæstv. ráðherrar, forsrh. og utanrrh., séu nokkuð undrandi á því hvernig þá umræðu ber að og virðast helst óska eftir því að hún væri með öðru móti, það væri talað hér um vantrauststillögu, vegna þess að þeir vona það auðvitað og telja að með slíkri tillögu væri líklega hægt að berja stjórnarliðið, sem er nú alltætt, saman til stuðnings við þessa ríkisstjórn sem er nú ekki að verða mikils virði. Mér fannst reyndar einnig að svör hæstv. forsrh. við þeim fyrirspurnum sem málshefjandi lagði fyrir hann með spurningum vera heldur veigalítil. Það er margt sem við stjórnarandstæðingar hljótum að vekja athygli á og spyrja um. Eitt af því var t.d. uppgjöf fyrrv. hæstv. félmrh., uppgjöf hæstv. ráðherra við að sitja í þessari ríkisstjórn og að fylgja fram stefnumálum hennar. Forsrh. hæstv. svaraði því nánast þannig að þeim hefði alla tíð verið vel til vina, forsrh. Hæstv. forsrh. svaraði því nánast þannig að þeim hefði alla tíð verið vel til vina, forsrh. og félmrh., og er vissulega gott til þess að vita að svo hafi verið. En einhverra hluta vegna gafst hæstv. ráðherra, sem fór með félagsmálin, upp á því að sitja í ríkisstjórn með vini sínum forsætisráðherranum og vænti ég þó að hún hafi kannski átt einhverja aðra  Í öðru lagi var spurt um trúnaðarbrest milli hæstv. forsrh. og utanrrh. og hæstv. forsrh. svaraði því eitthvað á þá leið, ef ég tók rétt niður eftir honum, að það þýddi ekki að byggja slíkt á einhverjum ummælum héðan og hvaðan. Þessi ummæli, sem verið er að vitna til, eru þó ummæli hæstv. forsrh. um hæstv. utanrrh. í hans eigin ríkisstjórn. Við hljótum að spyrja: Er það virkilega svo að hæstv. forsrh. geti talað þannig til utanrrh., þó það sé á fundi hjá ungum sjálfstæðismönnum, að hann sé ekki þess trausts verður að semja fyrir hönd Íslands um utanríkismál? Við hljótum að telja að þetta séu ekki bara einhver ummæli héðan og hvaðan. Þetta eru ummæli sem hæstv. forsrh. hefur um formann samstarfsflokksins í sinni ríkisstjórn, hæstv. utanrrh. Ég hef setið á fundi í utanrmn. á liðnu sumri þar sem forsrh. tók það fram að hann vildi ekki sitja undir ummælum um það að ríkisstjórnin sé að hafa af þjóðinni til lengri tíma litið tekjur og tækifæri ef ekki verði sótt um aðild að Evrópusambandinu. Hver skyldi hafa viðhaft þessi ummæli sem hæstv. forsrh. vildi ekki sitja undir? Það var hæstv. utanrrh. Ég man ekki eftir því að annar hafi talað hærra um það að með því að sækja ekki nú þegar um aðild að Evrópusambandinu væri ríkisstjórnin að hafa af þjóðinni tækifæri til frambúðar til lengri tíma litið og undir slíkum ummæli vildi hæstv. forsrh. ekki sitja. Ég tek alveg undir það með honum út af fyrir sig, ég er alveg sammála honum í því. Þetta hlýtur einnig að sýna okkur að það er alvarlegur trúnaðarbrestur innan ríkisstjórnarinnar milli þessara tveggja forustumanna hennar og því hljótum við að vera undrandi á því að ríkisstjórnin skuli ætla sér að reyna að sitja heilt þing og halda þessu tætingsliði saman og stefna að kosningum í vor. Slíkt hefði auðvitað átt að gerast fyrr. Í þriðja lagi var hér rætt um pólitískar embættisveitingar sem hafa verið mjög til umræðu að undanförnu. Þá líkti forsrh. því við stjórnarfarslegt skipulag í öðrum ríkjum sem mér finnst ekkert eiga skylt við þá umræðu sem hefur farið fram í þjóðfélaginu hjá okkur að undanförnu. Auðvitað er það með ýmsum hætti. Ef stjórnarskrá og stjórnskipulag gera ráð fyrir því að embættismenn víki þegar ný ríkisstjórn tekur við og nýir embættismenn eru valdir þá hljóta þeir að vera valdir í pólitískum tilgangi og þá er gert ráð fyrir því. Hér hafa menn verið að tala um annars konar pólitískar ráðningar og ég eyði ekki tíma mínum, hæstv. forseti, í að rekja það. Bæði er hv. þm. öllum vel kunnugt um það svo og þjóðinni allri. Að lokum langar mig að nefna eitt mál enn sem hefur verið mikið til umræðu að undanförnu og alþjóð orðið vitni að og sennilega nánast orðin leið á. Það er umræðan um siðferði en þó má alþjóð ekki verða leið á slíkri umræðu því eitt það mikilvægasta sem við þingmenn allir og allir stjórnmálamenn þurfa að gæta sín á er að þeir fari fram með réttu siðferði í öllum sínum embættis- og trúnaðarstörfum. Það er erfitt að gerast dómari í siðferðismálum og hefur verið haft eftir hæstv. ráðherrum og sjálfsagt hv. þm. einnig að rétti dómarinn í slíkri umræðu sé kjósandinn, það séu kosningarnar sem við allir þurfum að gangast undir á fjögurra ára fresti hið minnsta. Þar fáum við þann dóm sem okkur ber fyrir þau störf sem við höfum verið að vinna og væntanlega í samræmi við það hvernig við höfum farið með þann trúnað sem kjósendurnir hafa veitt okkur. Ég ætla því ekki að gerast dómari frekari en aðrir sem hafa komið í þennan ræðustól í umræðunni um siðferði hæstv. ráðherra sem hefur verið mikið til umræðu að undanförnu. En eitt atriði langar mig þó að nefna sem mér finnst hafa verið sérstaklega ámælisvert í störfum hæstv. núv. félmrh., sem hefur legið mjög undir ámæli í þessari umræðu og þessari gagnrýni og ég ætla ekki að nefna neina aðra þætti en þennan eina, að ráðherra sveitarstjórnarmála má ekki kveða upp vafasama dóma um fjárhagslega skýrslugerð sem unnin er af löggiltum endurskoðendum. Ég tel að þó að viðkomandi hæstv. ráðherra hafi áður verið sveitarstjórnarmaður í sveitarfélagi þá verði hann að gæta sín fyrst og fremst í þessu tilfelli í því hlutverki sem hann gegnir nú sem ráðherra sveitarstjórnarmála. Það verður erfitt fyrir aðra sveitarstjórnarmenn í öðrum sveitarfélögum að leggja ágreiningsmál í dóm þess ráðherra sem ég tel að hafi farið illa með sitt vald þegar hann kvað upp þennan dóm sem ég hygg að hafi verið vafasamur og hafi mótast af hita umræðunnar en hafi ekki verið kveðinn upp af hæstv. ráðherra í því embætti sem hann nú situr í, þ.e. í hlutverki hans sem ráðherra félagsmála og þar með talinna sveitarstjórnarmála. Mig langar aðeins, af því að ég er að ræða þessi siðferðismál, að nota þetta tækifæri, hæstv. forseti, og fara örlítið yfir þátt sem hefur verið í umræðum í fjölmiðlum að undanförnu og mitt nafn hefur verið bendlað við, þ.e. ráðning og starfskjör eins af okkar opinberu embættismönnum, Guðjóns Magnússonar, skrifstofustjóra í heilbr.- og trmrn. Ég var heilbr.- og trmrh. þegar þessi umræddi starfsmaður var ráðinn skrifstofustjóri í ráðuneytinu. Það var mitt verk. Ég lagði áherslu á það að fá hann í það starf og taldi mig vera að ráða þar hæfan og duglegan mann til starfa. Hann setti nokkrar forsendur fyrir umsókn sinni þegar hann sótti um þetta starf. Mig langar að nefna --- ég hef varla tíma til að lesa það upp en nefna þau atriði. Hann bað um það að fá áfram að gegna þeirri ábyrgð sem hann hafði tekið á sig sem varaformaður Alþjóðasambands Rauða krossins. Hann bað um að fá áfram að þiggja laun samkvæmt sama kjarasamningi og hann hefði haft áður, þ.e. kjarasamningi við Læknafélagið, þó hann færi úr starfi aðstoðarlandlæknis yfir í starf skrifstofustjóra. Hann bað um það að mega áfram gegna hlutastarfi sem dósent við læknadeild háskólans. Þetta voru forsendur sem hann setti. Síðan gat hann þess í lok umsóknar sinnar og með leyfi hæstv. forseta þá ætla ég að lesa þá setningu: ,,Þá vek ég athygli ráðuneytisins á því að ég hefi til þessa ekki átt þess kost að nýta mér námsleyfi samkvæmt kjarasamningum.`` Þess umsókn sendir Guðjón til ráðuneytisins 31. maí 1990. Um miðjan ágúst er hann settur í þetta starf af því að hann fékk launalaust leyfi í tvö ár sem aðstoðarlandlæknir en var settur í starf skrifstofustjóra í ráðuneytinu og þá skrifaði ég honum svofellt bréf sem ég ætla að fá að lesa, með leyfi forseta. Það er dagsett 15. ágúst 1990: ,,Með vísun til umsóknar yðar um starf deildarstjóra í heilbr.- og trmrn.`` --- sem var undanfari þess að hann var síðan settur sem skrifstofustjóri --- ,,og setningar yðar í það starf, samanber bréf dagsett 15. ágúst 1990, tekur ráðuneytið fram: Um laun yðar fer samkvæmt kjarasamningi Læknafélags Íslands og fjármálaráðuneytisins þannig að laun yðar verða þau sömu og aðstoðarlandlæknis. Ráðuneytið veitir yður leyfi til þess að gegna áfram hlutastarfi dósents í félagsfræði við læknadeild Háskóla Íslands og tekið mun tillit til þeirrar ábyrgðar sem þér hafið tekist á herðar sem varaformaður Alþjóðasambands Rauða kross félaganna. Um áunninn námsleyfisrétt vegna starfa yðar sem aðstoðarlandlæknir fer samkvæmt samningum.`` --- Ég ætla að leyfa mér að endurtaka þessa síðustu setningu: ,,Um áunninn námsleyfisrétt vegna starfa yðar sem aðstoðarlandlæknir fer samkvæmt samningum.`` Það var sem sagt kirfilega undirstrikað af minni hálfu að það er fallist á önnur skilyrði sem sett eru fyrir umsókninni, þar á meðal kjarasamningar. Varðandi það atriði var haft samráð við launadeild fjmrn. þannig að það fari ekkert á milli mála. Það var engin ákvörðun tekin af heilbrrh. sérstaklega heldur í samráði við launadeild fjmrn. en um námsleyfisrétt yrði farið samkvæmt samningum. Síðar gerist það þegar Guðjón hefur nýlega hafið störf við ráðuneytið að honum býðst staða sem prófessor við heilsuháskóla í Gautaborg. Þetta var tímabundin staða en ég taldi mikilvægt að hann gegndi áfram störfum sem skrifstofustjóri í ráðuneytinu, þá nýlega tekinn við því veigamikla embætti og var að vinna að mörgum mikilvægum störfum. Ég nefni t.d. frv. um ný lyfjalög sem lagt var fram á hv. Alþingi rétt fyrir þinglok 1991. Ég taldi afar brýnt að Guðjón ynni áfram þau verkefni. Ég taldi hins vegar líka að það væri ekki bara fyrir hann mikill heiður að þiggja þetta starf heldur einnig fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu og íslenska heilbrigðisstjórnun, sem hann var sannarlega orðinn aðili að sem skrifstofustjóri í ráðuneytinu, að fara í þetta starf og gegna þessu prófessorsembætti í nokkra mánuði. Við gerðum um það samkomulag hvernig að því yrði staðið, hvernig það mætti falla að störfum hans í ráðuneytinu og hvernig hægt væri að sinna þessum störfum báðum samtímis. Það kann að vera umdeilanlegt að ráða menn til þess að gegna tveimur störfum eða heimila mönnum að gegna tveimur störfum á sama tíma. Það er þó ekki óþekkt í íslensku samfélagi og ég hygg að það sé meira um það talað í dag að menn hafi ekki nema eitt starf og menn geti varla lifað af því að hafa aðeins eitt starf. Flestir vildu hafa a.m.k. eitt og hálft ef ekki tvö störf til þess að komast af í þessu þjóðfélagi hæstv. ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í dag. Í þessu tilfelli kann það reyndar alltaf að vera umdeilanlegt hvort þetta er rétt. En af þeim ástæðum sem ég hef rakið þá taldi ég það vera og samþykkti þá ráðningu. Ég tel að Guðjón hafi fyllilega skilað sínu hlutverki til heilbrrn. á þessum tíma sem hann gegndi stöðunum báðum meðan ég var í ráðuneytinu, sem var reyndar ekki nema skamman tíma eftir að þetta nýja starf hans hófst, þ.e. um mánaðamótin febrúar/mars 1991 en úr ráðuneytinu fór ég um mánaðamótin apríl/maí eins og alþjóð veit. Alla vega verður varla sagt að þarna hafi verið um að ræða ráðningu af pólitískum toga. Ég veit að vísu ekki hvar eða hvort Guðjón Magnússon er einhvers staðar skráður í stjórnmálaflokk en ég veit að hann er ekki skráður í Framsfl. og ég man ekki eftir því að hafa séð hann á neinum flokkslegum eða pólitískum samkomum. Ráðning hans í þetta starf var því a.m.k. ekki af pólitískum toga heldur af því að þar taldi ég mig vera að ráða góðan mann til starfa. Aðeins að lokum, virðulegur forseti, af því að tími minn er að renna út, þá er það ekki og getur ekki verið á verksviði eða á borði ráðherra á hverjum tíma að fara yfir ferðakostnaðarreikninga. Þeir hljóta að verða að greiðast og meðhöndlast eins og kjarasamningar kveða á um og það hlýtur að vera yfirmanna hinna daglegu starfa í hverju ráðuneyti að sjá um uppgjör ferðareikninga á hverjum tíma. Séu þeir eitthvað athugaverðir þá hlýtur það að vera ríkisféhirðir og launadeild sem gerir við það athugasemdir.

Virðulegi forseti. Það er ekki langt síðan hæstv. forsrh. stóð í þeim sporum að hann hugðist boða til kosninga 1. okt. í stað þess að kalla saman þing á þeim tíma. Þetta var svo þroskuð ákvörðun orðin að mér er alveg fullkunnugt um það að þingmenn Sjálfstfl. töldu það víst að af þessu yrði og voru búnir að gera sínar ráðstafanir í samræmi við það. Ég fullyrði það að af hálfu Sjálfstfl. var þetta ákveðið. Ástæðurnar voru taldar að páskarnir væru ekki á réttum tíma á dagatalinu, það yrði vont veður í vetur og erfitt að kjósa. En ástæðurnar hafa áreiðanlega ekki verið af þessum toga í raun. Ástæðurnar voru þær að þetta stjórnarsamstarf var í uppnámi. Ég er sannfærður um að einhverjir aðilar hafa gengið í það að berja það saman þannig að það var hætt við þessa ákvörðun. Það var hætt við hana einfaldlega vegna þess að Sjálfstfl. vildi ekki klippa á þann möguleika að hafa Alþfl. með áfram í ríkisstjórn eftir kosningar. Það er alveg ljóst að þetta liggur fyrir og því auðsærri er því ábyrgð Sjálfstfl. á Alþfl. Ég segi þetta vegna þess að hv. þm. Sjálfstfl. er það gjarnt að berja sér á brjóst og telja sig ekki bera neina ábyrgð á ýmsum siðspillingarmálum í hópi Alþfl. En auðvitað bera þeir ásamt ráðherrum Sjálfstfl. í ríkisstjórninni fulla ábyrgð á því öllu saman. Síðan kemur hæstv. forsrh. hér upp og undrast að það skuli vera beðið um umræður um stöðu ríkisstjórnarinnar og telur að það hafi farið fram umræður um stefnuræðu forsrh. fyrir viku síðan og það sé alveg nóg í þessu sambandi. Stefnuræða er flutt samkvæmt þingsköpum og útbýtt fyrir fram og umræðan snýst um hana. Það er í ákveðnum farvegi og skoðanaskipti eru ekki möguleg um þá stefnuræðu frá okkur almennum þingmönnum. Hins vegar tek ég eftir því að eini stjórnarliðinn sem hefur haft kjark til þess að taka þátt í þessari umræðu fyrir utan þá ráðherra sem hér hafa komið upp er hv. 4. þm. Vesturl., Gísli Einarsson. Þingmenn Sjálfstfl. kjósa að þegja þunnu hljóði í þessari umræðu. Það er eðlilegt því þeir óttast að tala af sér. Þeir óttast að það verði á skjön við ræðu hæstv. forsrh. sem talar af mikilli bjartsýni og segir að þó að hann lýsi vantrausti á utanrrh. í ræðu hjá ungum sjálfstæðismönnum út af Evrópumálum þá sé það allt í lagi. Það sé allt í þessu fína lagi, málið sé ekki á dagskrá fyrr en um aldamót og menn geti haldið áfram að rífast þangað til innbyrðis um þetta mál og lýsa vantrausti hver á annan. Ég vona reyndar að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. verði ekki saman í ríkisstjórn um aldamótin. Ég vona að komið verði í veg fyrir það í vor þegar kosið verður en það gæti verið vilji til þess þrátt fyrir allt þetta tal. Auðvitað verða Evrópumálin á dagskrá. Þau verða á dagskrá eftir nokkrar vikur eftir þjóðaratkvæðagreiðslurnar á Norðurlöndum. Það er alveg ótrúlegt að það breytist ekki neitt eftir niðurstöður af þeim atkvæðagreiðslum. Vont er að hlusta á yfirlýsingar ráðherranna innan lands og þær vekja ekki mikið traust en það versta er að misvísandi afstaða íslenskra ráðamanna veikir traust erlendis á íslensku ríkisstjórninni og á íslensku stjórnarfari yfirleitt þegar hæstv. ráðherrar koma fram klofnir í hverju málinu á eftir öðru til stórmála á erlendum vettvangi. Þess vegna er m.a. beðið um þessa umræðu um stöðu ríkisstjórnarinnar Þess vegna viljum við stjórnarandstæðingar fá yfirlýsingar um það hvort ríkisstjórnin ætli virkilega að sitja áfram í vetur. Sú yfirlýsing er komin. Hún ætlar að gera það samkvæmt yfirlýsingu hæstv. forsrh. á þeim forsendum að allt sé í fínu lagi fyrir hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni að rífast innbyrðis í allan vetur, fara í kosningabuxur þegar þeir koma á fundi út um land og í kjördæmum sínum og lýsa vantrausti hver á annan. Þetta er satt að segja ekki til þess fallið að auka tiltrú á stjórnmálum eða stjórnmálamönnum yfirleitt. Það sem er kannski verst er að auðvitað gengur þetta út yfir alla og almenningur er forundrandi á því hvernig þessi mál ganga til.  Síðan er leiknum haldið áfram með því að setja fjárlagadæmið þannig upp að nú eigi að brjóta blað, nú eigi ekki að setja upp svokölluð kosningafjárlög og óhætt sé að skera niður útgjöld til opinberra framkvæmda um einn fjórða því atvinnulífið sé svo vel statt að það muni taka við þeirri fjárfestingu. Skyldi atvinnulífið í landinu vera svo vel statt að það taki við þar sem ríkisvaldið sleppir af hendinni? Ég stórefa það svo ekki sé meira sagt að hægt sé að halda uppi atvinnustiginu og halda atvinnuleysinu um 5% með þessu sem nú liggur fyrir í fjárlögunum og með þessum horfum í atvinnulífinu. Hæstv. forsrh. orðaði það svo að atvinnuleysi hefði verið miklu minna en spáð var. Staðreyndin er sú að atvinnuleysi í þjóðfélaginu er 5%. Ég hefði orðað það þannig að atvinnuleysi hefði þrefaldast á kjörtímabilinu. Það má segja hlutina á misjafnan hátt og ég held því fram að við eigum ekki að sætta okkur við þessa stöðu mála og útilokað sé að sætta sig við slíkt atvinnustig. Ég sagði áðan að ríkisstjórnin væri í uppnámi en það er greinilega ákvörðun formanna stjórnarflokkanna þrátt fyrir allt að halda henni saman í vetur. Það er ekki einungis svo að einn fyrrv. ráðherra í ríkisstjórn sé stunginn af sökum ágreinings við ríkisstjórnina og búin að kljúfa annan stjórnarflokkinn heldur er það alveg ljóst að sá hluti Alþfl. sem eftir er gengur ekki í takt. Þrátt fyrir að þetta sé svo hafa hæstv. ráðherrar og þingmenn Sjálfstfl. tekið þá ákvörðun að sitja, þegja þunnu hljóði, samþykkja með þögninni við þessa umræðu að halda þessari ríkisstjórn saman. Hins vegar þegar þeir koma út í kjördæmi sín í prófkjörsslaginn og á aðra fundi, sem tilheyra þeirra pólitíska starfi, eru þeir tilbúnir til þess að sverja þennan samstarfsflokk sinn af sér og telja sig enga ábyrgð bera á gerðum hans. Gerðu þeir það þá blasir það við að ráðherrar þeirra eru síður en svo saklausir heldur af ýmsum embættaveitingum ef svo má að orði komast. En þetta stjórnarfar kann ekki góðri lukku að stýra og títtnefnd yfirlýsing hæstv. forsrh. um að utanrrh. væri ekki treystandi til þess að fara með samninga fyrir íslands hönd hefur auðvitað algera sérstöðu í ljósi þess að um er að ræða forsrh. og utanrrh. og formenn stjórnarflokkanna sem halda ríkisstjórninni saman. Ég hélt að það væri hlutverk hæstv. forsrh. að vera mannasættir og bera klæði á vopnin í þeirri ríkisstjórn sem hann stjórnar á hverjum tíma. Þetta er alveg nýtt í íslenskum stjórnmálum og ég er viss um að þetta dregur úr trausti almennings á stjórnmálamönnum almennt og það lýsir bæði lélegri dómgreind og vissu kæruleysi að sitja áfram við þessar aðstæður.

Virðulegi forseti. Stjórnarandstaðan hóf þessar umræður í dag með því að hafa miklar áhyggjur af heilsufari ríkisstjórnarinnar. Ég hygg að sú umræða, sem hefur farið fram í dag, geti a.m.k. leitt til þess að hv. stjórnarandstæðingar geti gengið rólegir til hvílu í kvöld vegna þess að það sem hefur komið fram í dag er nákvæmlega það að ríkisstjórnin er við bærilega heilsu. Hv. þm. Jón Kristjánsson hélt rétt áðan skörulega ræðu að vanda og hann hafði áhyggjur af Alþfl. eins og reyndar fleiri framsóknarmenn sem hafa talað í dag. Hann hafði miklar áhyggjur af því að Alþfl. gengi ekki í takt. Nú er það svo, virðulegi forseti, að mér sýnist ekki á yfirlýsingum sem fram hafa komið hjá forustumönnum Framsfl. fyrrv. og núv. að sá flokkur stundi beinlínis samræmt göngulag fornt. Virðulegi forseti. Ég vísa til þeirra ummæla sem hv. þm. Páll Pétursson hafði í tilefni af því að hann fór úr stöðu sem formaður þingflokks Framsfl. og sagði aðspurður í ljósvakamiðli að það væri vegna þess að hann nyti ekki lengur trausts hins nýja formanns Framsfl. Ég spyr, virðulegi forseti: Er þetta ekki að kasta grjóti úr glerhúsi? Er ekki fullmikið hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni að tala um að Alþfl. gangi ekki í takt þegar hv. þm. Framsfl., forustumenn núverandi og fyrrverandi, tala ekki einu sinni í takt? Hv. þm. Halldór Ásgrímsson hafði áhyggjur af velferð Alþfl. og ég þakka honum fyrir það. Alþýðuflokksmenn gleyma því ekki að það var sama höndin sem skrifaði stefnuskrá flokkanna beggja, Alþfl. og Framsfl., þannig að hv. þm. er einungis að halda fram hefð formanna Framsfl. sem gjarnan hafa viljað Alþfl. vel. En ástæðan fyrir því að hv. þm. Halldór Ásgrímsson hafði svolitlar áhyggjur af Alþfl. var gengi flokksins í skoðanakönnunum. Þá er í fyrsta lagi athyglisvert, virðulegi forseti, að eftir að fyrrv. hæstv. félmrh. fór úr Alþfl. reyndist einn flokkur sem ekki hefur goldið þess í skoðanakönnunum og hefur farið upp í skoðanakönnunum og það er Alþfl. Lítum hins vegar á þann flokk sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson leiðir og athugum heilsufar hans. Hvernig hefur þeim flokki farnast á þeim mælikvarða sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson leggur á flokk minn í skoðanakönnunum? Við skulum t.d. staðnæmast við þann punkt þegar hv. þm. varð formaður Framsfl. Hann tók við flokki sem stóð vel í skoðanakönnunum, 26--27%. Ég spyr, virðulegi forseti: Hvað hefur síðan gerst í Framsfl.? Það er eitt áberandi. Hann hefur farið niður í skoðanakönnunum. Fylgi Framsfl. mælist núna í 18--19%. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, með vísan til sameiginlegrar fortíðar þessara tveggja flokka að ég hef nokkrar áhyggjur af Framsfl. Ég verð að segja það. Raunar er það svo að í máli sumra stjórnarandstæðinga hefur umræðunni eiginlega alveg verið snúið á hvolf. Hv. þm. Svavar Gestsson snerist þannig við ummælum hæstv. forsrh. að ekki væri hægt að skilja annað á mæli hv. þm. Svavars Gestssonar en að frýjunarorð hæstv. forsrh. fyrr í dag í garð stjórnarandstöðunnar væru ekkert annað en úthugsað plott til að kalla fram vantraust til þess að ráðherra gæti náð fram skikki í sínu eigin liði.  En veltum nú fyrir okkur, eftir hverju gengur stjórnarsamstarf? Stjórnarsamstarf gengur auðvitað eftir lögmálum málamiðlana. Þegar flokkar ganga til samstarfs í ríkisstjórn liggur auðvitað fyrir í upphafi að þeir starfa ekki á grundvelli sömu stefnu. Þá væri ekki um tvo eða fleiri flokka að ræða heldur einn og sama flokkinn. Þess vegna er það auðvitað eðlilegasti hlutur í heimi að stundum sé skoðanamunur sem jafnvel geti blossað í einstaka málum upp í hreinan skoðanaágreining innan ríkisstjórnar. Ég tel að það sé frekar dæmi um gott heilsufar ríkisstjórnar sem hefur nægilega sterk bein til að geta stundum tekist á um mál innbyrðis. Það er alveg ljóst eins og um þau mál sem varða Evrópusambandið, svo að maður tali hreinskilnislega, að Sjálfstfl. og Alþfl. hafa mismunandi skoðanir þar og það er líka alveg ljóst að þetta er mál sem er í vaxandi mæli að færast inn á dagskrá stjórnmálanna. Minn ágæti formaður, hæstv. utanrrh., telur að það verði með fyrra fallinu. Hæstv. forsrh. telur að það verði ekki fyrr en undir aldamótin og hvað með það? Er eitthvað skrýtið þó að menn hafi mismunandi skoðanir? Er það nægilegt til þess að menn telji að stjórnin sé í upplausn og sé að falla? Lítum á ástandið til að mynda innan sumra stjórnarandstöðuflokkanna og hugsum okkur að einhver þeirra væri í ríkisstjórn. Tökum t.d. Alþb. Þar er ágætur þingmaður, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem hefur lýst því yfir að hann vilji gefa kost á sér sem formaður Alþb. og ekkert óeðlilegt við það. Hverju svaraði því hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður Alþb.? Hann svaraði efnislega með þeim frýjunarorðum að hann væri viss um að varaformaður Alþb. rynni á rassinn með þetta eins og í fyrrasumar. Hugsum okkur að Alþb. væri í ríkisstjórn núna. Mundu þá þessi ummæli milli tveggja forustumanna Alþb. gera það að verkum að sjálfgefið væri að stjórnarandstaðan ryki upp og kæmi með vantraust? Að sjálfsögðu ekki. En hitt er auðvitað umhugsunarefni að stjórnarandstaðan hefur ekki komið fram með vantrauststillögu. Hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson orðaði það svo í ræðu sinni fyrr í dag, það var ekki hægt að skilja hana öðruvísi en svo, að einn tiltekinn flokkur stjórnarandstöðunnar, Kvennalistinn, væri að hugsa um það. Eins og hv. þm. orðaði það: í dag væri síðasti möguleiki ríkisstjórnarinnar til þess að taka sjálf á málunum. Að því loknu? Þá ætlaði stjórnarandstaðan, sem er búin að sýna sig ærið sundurleita í dag, að taka til sinna ráða og við höfum aldeilis séð blóðið í stjórnarandstöðunni í dag. Umræðan hefur verið tímaeyðsla og ekkert annað. Þegar menn ræða um stöðu ríkisstjórnar og telja að hún sé veik þá hljóta þeir að dæma hana á þeim kvarða sem hún hefur sjálf lagt, kvarða verka hennar. Ríkisstjórnin hóf feril sinn með yfirlýsingar um ákveðna hluti. Hún ætlaði að koma á stöðugleika. Ég verð að segja, ágætu þingmenn, að hefði henni mistekist það væri ærin ástæða fyrir ykkur til að eyða tíma þingsins til þess að ræða stöðu ríkisstjórnarinnar og jafnvel að leggja fram vantrauststillögu. Hvernig hefur henni tekist að koma á þeim stöðugleika? Ég hef fyrir framan mig fréttatilkynningu sem gefin er út í dag af Hagstofunni. Hún er um þróun vísitölu framfærslukostnaðar. Hvað kemur þar fram? Þar kemur fram að vísitölur framfærslukostnaðar, vöru og þjónustu, voru í októbermánuði óbreyttar frá sama tíma og í fyrra. Með öðrum orðum, undanfarna 12 mánuði hefur ekki mælst nokkur einasta verðbólga á Íslandi. Að sjálfsögðu er þetta stöðugleiki. Verðbólgan á Íslandi mælist nú lægst af öllum þeim löndum sem tilheyra Evrópska efnahagssvæðinu. Er það ekki árangur? Vitaskuld er það árangur. Þannig mætti lengi telja. Fyrst við erum að tala um verðbólguna --- hvernig var hún hér áður? Hún var stjórnlaus allan síðasta áratug. Muna hv. þm. Alþb. upphaf síðasta áratugar þegar þeir voru í ríkisstjórn þegar verðbólgan mældist á einum tíma langt á annað hundrað prósent, þegar hv. þingmenn Alþb. neyddust til þess að brjóta kjarasamninga nokkrum sinnum einmitt vegna þess að verðbólgan fór eldi um þá ríkisstjórn? Allan síðasta áratug var verðbólgan að meðaltali á ársgrundvelli 33% og í dag, nákvæmlega í dag er hún 0%. Halda menn að þetta gerist af sjálfu sér? Halda menn að hlutirnir detti svona niður af himni? Að sjálfsögðu ekki. Þetta er auðvitað svona vegna þess, virðulegi forseti, að þrátt fyrir allt sem stjórnarandstaðan talar um innbyrðiságreining ríkisstjórnarinnar hefur hún eigi að síður það sterk bein að þrátt fyrir ágjöf, þrátt fyrir erfið ytri skilyrði, þrátt fyrir þorskbrest, hefur hún ekki látið hrekjast af leið. Hún hefur haldið fast við þau stefnumið sem hún setti sér og þetta er árangurinn, 0% verðbólga. Þegar ríkisstjórnin tók við lagði stjórnarandstaðan á hana mælikvarða og sagði: Ef ekki tekst að hemja og lækka vextina er þessi ríkisstjórn dauð. Ég man ekki betur en hæstv. forsrh. hafi einhvern tímann í ræðu tekið undir þetta sjónarmið, þ.e. hafi sagt að það væri mælikvarði á getu og líf ríkisstjórnarinnar hvort henni tækist að hemja vexti. Hvað gerði ríkisstjórnin? Hún óð ekki í það eins og fíll í glervörubúð. Hún skapaði umhverfi og þegar umhverfið var rétt greip hún til snaggaralegra ráðstafana sem leiddu til þess að vextir lækkuðu um 2%. Hvað þýðir það? 1.500 millj. fyrir atvinnulífið í landinu. Nú er líka alveg ljóst, virðulegi forseti, að bankarnir og lánastofnanirnar í landinu eru að sigla í gegnum holskeflurnar eru að komast á þurrt með sitt og það þýðir einfaldlega að innan tíðar er hægt að koma á enn frekari vaxtalækkunum í bankakerfinu. Hvað mundi til að mynda þýða, virðulegi forseti, ef tækist að lækka vexti þar um 1%? 1.200 millj. kr. fyrir fyrirtækin í landinu. Það er hárrétt sem hv. þm. Jón Kristjánsson sagði áðan að það alveg sama hvað ríkisstjórnin segir, atvinnuleysið er of mikið. Allir eru sammála um það. Auðvitað þarf að leggja á sig til að draga enn úr því. Ég segi samt sem áður og þykist hafa rök fyrir því að einmitt í atvinnumálum hefur ríkisstjórninni tekist ágætlega upp. Við skulum ekki gleyma því, virðulegi forseti, að ekki eru nema tvö eða þrjú missiri síðan að forusta ASÍ lagði kvarðann þar sem við erum mældir á. Hún sagði: Ef ríkisstjórnin grípur ekki til aðgerða mun koma 15--20% atvinnuleysi. Það gerðist ekki og á grundvelli þeirra forsendna sem forusta ASÍ lagði er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá að ríkisstjórninni hafi tekist býsna vel upp þótt ég óskaði þess vissulega að atvinnuleysið væri minna. Við erum öll sammála um það að það er eitt mesta böl sem nokkra fjölskyldu getur hent. Hv. þm. Jón Kristjánsson sagði líka og vísaði til orða hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, sem hann taldi hafa mikla þekkingu á atvinnumálum, að vart væri að treysta þeim spám sem núna hafa verið settar fram um atvinnuleysið. Skoðum hvernig hefur mátt treysta þeim áður. Það var svo, virðulegi forseti, að Þjóðhagsstofnun spáði 5,5% atvinnuleysi á þessu ári. Eins og þingheimur man eftir byrjuðum við árið með sjómannaverkfalli sem skapaði verulega mikið atvinnuleysi hjá landverkafólki víða um landið. Eins og árið byrjaði hefði vel getað gerst svo að þessi spá hefði ekki aðeins gengið eftir heldur hefði atvinnuleysið jafnvel orðið meira. Atvinnuleysið er samt í dag ekki nema 4,7%. Það liggur fyrir að þær spár sem Þjóðhagsstofnun hefur sett fram hafa verið of varfærnar, þær hafa verið of bölsýnar. Ég get því ekki fallist á þessi orð hv. þm. Jóns Kristjánssonar. 

Tíminn er búinn.

Er þetta ekki árangur? 

Hæstv. forseti. Hvar er byltingarleiðtoginn sem talaði hér af pöllunum fyrir nokkrum árum? Barðist fyrir réttindamálum alþýðunnar í þessu landi. Hvar er hann? Hann var a.m.k. ekki í stólnum áðan, maðurinn sem hrósaði sér af stöðugleikanum, tölurnar sem hefðu verið fastar langtímum saman, hinn mikli árangur þessarar ríkisstjórnar. Hvernig horfir sá stöðugleiki við venjulegu fólki í landinu? Er stöðugleiki í tölunum um fjölda fátækra á Íslandi? Svarið er nei. Fátækir hafa aldrei verið fleiri á Íslandi. Viðskiptamenn félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar hafa aldrei verið fleiri en þeir eru núna. Er það stöðugleiki og árangur til að hrósa sér af? Atvinnuleysið hefur aldrei verið meira á Íslandi en núna. Aldrei. Og það eru horfur til þess að það verði enn meira á næsta ári eins og fram kom fyrr í dag. Er ástæða til að hrósa sér af því? Nei, a.m.k. ekki fyrir róttækan mann, ekki fyrir vinstri sinnaðan mann a.m.k. Er ástæða til að hrósa sér af því að hér hafa verið lögð á skólagjöld í fyrsta sinn með stuðningi núv. umhvrh.? Er ástæða til að hrósa sér af því að einstaklingar greiða nú hærri skatta en nokkru sinni fyrr og hafa tekið á sig skattbyrði af fyrirtækjum upp á milljarða króna? Nei, það er ekki ástæða til að hrósa sér af því. En það er dapurlegt, hæstv. forseti, að hlýða á ræðu þess manns sem forðum flutti byltingarræður á pöllum Alþingis þrátt fyrir höggin í bjölluna úr stóli forseta. Það er ömurlegt að hlusta á það hvernig stjórnarsamstarfið hefur farið með þennan góða mann.

Virðulegi forseti. Það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði hérna áðan, er mestallt rétt. Það er alveg rétt, það er ekki ástæða til að hrósa sér af þeim fjölda sem teljast fátæklingar á Íslandi í dag. Það var enginn í þessum stóli til að hrósa sér af því, virðulegi forseti. Hins vegar tel ég ástæðu til þess að hrósa sér af að hafa átt þátt í því, þrátt fyrir þann mikla samdrátt og þá miklu kreppu, sem er raunar ein lengsta kreppa sem verið hefur á Íslandi, þá er nokkur ástæða fyrir ríkisstjórnina að hrósa sér af því að hafa þrátt fyrir allt spýtt í lófana og tekist að smyrja svo gangverk efnahagslífsins að það eru batamerki á flestum sviðum þess. Menn þurfa ekki annað en að lesa þjóðhagsáætlun til þess að skilja það. Ég gæti rakið það í miklu lengra máli en ég gerði áðan, tími minn leyfði bara ekki meira. En ástandið núna er að verða þannig að við erum að sigla fram úr þessari löngu lægð og þá vænti ég, hv. þm. Svavar Getsson, að okkur takist að fækka fátæklingunum, auka kaupmáttinn, sem raunar hefur aukist á þessu ári gagnstætt því sem spáð var á síðasta ári, og reyndar er líka spáð að hann aukist á næsta ári. Þá vona ég, hv. þm., að okkur takist að minnka launamuninn í landinu. Ég segi það fyrir sjálfan mig, til er ég í það samstarf, enda, virðulegi forseti, gamall byltingarleiðtogi, alinn upp undir handarjaðri þess byltingarleiðtoga sem nú stígur í stólinn.

Virðulegi forseti. Það verður að vísu að viðurkenna það að sumt af því sem maður hefur komið nærri um dagana er ekki ástæða til að vera að selja reykinn yfir og meðal þess er það að ég verð að viðurkenna að ég reyndi um hríð að ala upp þennan mann sem var að stíga úr stólnum rétt í þessu. En það er rétt hjá hæstv. ráðherra að það eru til hópar í þessu þjóðfélagi sem horfa fram á betri tíð. Það eru ekki viðskiptamenn félagsmálastofnunar. Það eru ekki atvinnulausir. Það eru ekki námsmenn. Það er ekki skólakerfið. Það er ekki velferðarkerfið. Ónei. Það eru hátekjumennirnir, en hæstv. ráðherra hefur tekið um það ákvörðun að lækka skatta á hátekjumönnum á næsta ári. Það er í raun og veru eina flaggið sem Jafnaðarmannaflokkur Íslands skilur eftir sig í því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir þessu þingi.

Virðulegi forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að Alþfl. hafi beitt sér fyrir því eða tekið þátt í því að afnema hátekjuskattinn. Eins og hv. þm. veit þá voru sólarlagsákvæði í lögunum sem um þann skatt fjölluðu. Það þarf þess vegna að setja ný lög til þess að framlengja hann. Ég viðurkenni það, hv. þm. Svavar Gestsson, að ég vil skoða þennan skatt. Hvers vegna? Vegna þess að það hafa heyrst raddir sem halda því fram að þeir sem helst lenda í hátekjuskatti sé fólk með þunga framfærslubyrði, sé ungt fólk sem er að koma yfir sig þaki. Sumir kalla þetta ekki hátekjuskatt heldur millitekjuskatt. Og ég segi fyrir sjálfan mig: Ég er reiðubúinn til þess að skoða útfærslu þessa skatts, en það er hins vegar algjörlega rangt að Alþfl. hafi tekið um það ákvörðun að falla frá þessum skatti, þetta mál er einfaldlega ekki útrætt milli stjórnarflokkanna. Og ég vek eftirtekt á því, virðulegi forseti, að fjölmargir þingmenn úr liði stjórnarflokkanna, úr liðum beggja flokkanna, hafa einmitt lýst sig fylgjandi hátekjuskatti.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. gat um það í upphafi sinnar ræðu að hann hefði ætlað að vitna hérna í tveggja manna tal þegar ég hafði samband við hann og óskaði eftir því að þessi umræða færi fram. Við það er ekkert að athuga því ekkert fór fram í þessu samtali sem ekki má vitna í, hæstv. forsrh., og í sjálfu sér bara eðlilegt. Hins vegar hefði kannski mátt segja að það væri kurteisi að óska eftir því áður hvort ekki mætti vitna í þetta tveggja manna tal er fram fór. Ég tók hins vegar eftir því þegar ég óskaði eftir þessari umræðu fyrir hönd stjórnarandstöðunnar að hæstv. forsrh. var bæði aumur og áhyggjufullur yfir stöðu ríkisstjórnarinnar og bað um það að vantraustið kæmi bara fram strax. Ég taldi rétt að taka þessa umræðu fyrst og kanna hver staðan væri hjá stjórnarflokkunum og meta síðan í framhaldi af því hvort slík umræða skilaði einhverju og hver staða ríkisstjórnarinnar væri í raun og veru áður en vantraust yrði borið fram og þá yrði það metið hvaða tími væri heppilegastur til þeirra hluta. En það hefur komið fram hér í máli hæstv. forsrh. og utanrrh. að ríkisstjórnin standi traustum fótum. Það er gott ef svo er. En það eru dálítið önnur viðhorf sem þar koma fram heldur en komu fram hjá nokkrum hv. þm. stjórnarliðsins nokkrum dögum áður en þing var sett. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna í viðtöl við tvo hv. þm. Sjálfstfl. í septembermánuði, hv. þm. Björn Bjarnason og Egil Jónsson. Þar segir: ,,Varðandi mál Guðmundar Árna vil ég segja það að stjórnarsamstarf getur ekki byggst á því að menn gangi lengra í að sætta sig við embættisverk samstarfsaðilans heldur en maður mundi gera við mann í eigin stjórnmálaflokki. Það er ekki hægt að teygja stjórnarsamstarfið eftir því. En þetta eru auðvitað fyrst og fremst erfiðleikar Alþfl., sagði Björn Bjarnason alþingismaður í samtali við DV.`` Egill Jónsson alþingismaður frá Seljavöllum tekur í sama streng og Björn: ,,Það duga engar skýrslur gegn því viðhorfi sem komið er upp vegna embættisfærslu Guðmundar Árna Stefánssonar félmrh. Þetta er auðvitað mál Alþfl. og fjarri því að ég ætli að fella dóm í þeim efnum. Menn verða hins vegar að athuga það vel að þegar kemur til þings þá eru mál Guðmundar Árna þess eðlis að þau snerta ríkisstjórnina alla og hafa áhrif á stöðu hennar í heild sinni. Því er spurningin hvort óbreyttir stjórnarþingmenn vilja taka sér fyrir hendur að forsvara þessi mál ráðherrans, þegar þau koma til kasta Alþingis``, sagði Egill Jónsson. Þorsteinn Pálsson sjútvrh. og Ólafur G. Einarsson menntmrh. sögðu varðandi tal um kosningar fyrir áramót, að þeir efuðust um að svo færi. Þeir tóku þó báðir fram að það mundi ráðast af því hvernig mál þróuðust hjá Alþfl. á næstu vikum. Þetta er svolítið annar tónn hjá þessum tveimur hv. þingmönnum Sjálfstfl. heldur en kom fram í ræðu hæstv. forsrh. áðan. Það er auðvitað gott ef þessi afstaða er breytt eða það sem forsrh. segir hér áðan þegar hann segir að ríkisstjórnin standi traustum fótum. Það er bara ekkert að marka það sem þessir hv. alþm. eru að láta hafa eftir sér í fjölmiðlum. Það mun auðvitað koma fram í atkvæðagreiðslu um vantraust á ríkisstjórnina komi til þess og þegar að því kemur hvort hv. þm. Egill Jónsson frá Seljavöllum er tilbúinn til þess að forsvara þau mál sem hæstv. félmrh. hefur verið að sýsla við meðan hann var í heilbrrn. Því það að greiða ríkisstjórninni atkvæði þegar þar að kemur er auðvitað að forsvara þau mál sem snúa að ríkisstjórninni, eins og hv. þm. lætur hafa eftir sér hér í dagblaðsviðtalinu. Það verður líka fróðlegt að vita hvort hv. þm., fyrrv. sessunautur minn, Eggert Haukdal, leggur blessun sína, með því að standa með ríkisstjórninni, yfir þau verk og þau orð sem hann hefur haft hér um hæstv. utanrrh. Það verður líka fróðlegt að vita hvort hv. þingmenn sem ekki ætla að gefa kost á sér núna í prófkjöri Sjálfstfl. í Reykjavík, þeir Eyjólfur Konráð Jónsson og Ingi Björn Albertsson, eru tilbúnir til þess að leggja blessun sína yfir það fjárlagafrv. sem núna hefur verið lagt fram af ríkisstjórninni, þar sem enn er aukið á álögur sjúklinganna, þar sem á að skera niður um 850 millj. kr. við gamla fólkið og við öryrkjana með því að lækka lífeyristryggingarnar um 850 millj. kr. Og það verður fróðlegt að vita hvort þingmenn Sjálfstfl., sem skrifuðu undir hvítbókina og lofuðu því að þessi ríkisstjórn skyldi skila hallalausum fjárlögum á þessu ári, eru tilbúnir til að greiða henni atkvæði, því í dag er hæstv. fjmrh. að leggja hér fram frv. til laga, tvö frumvörp, þar sem hann er að fá það samþykkt að fjárlagahallinn hjá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar sé 24 milljarðar kr., 24 milljarðar kr. á tveimur árum, enda hefur það komið fram að hæstv. fjmrh. er heimsmeistari í fjárlagahalla. En auðvitað koma hv. þm. Sjálfstfl. einhvern tíma, hvort sem það verður í atkvæðagreiðslu um vantraust á þessa ríkisstjórn eða við fjárlagaafgreiðsluna, þá kemur það í ljós hvort þeir eru tilbúnir til þess bæði að forsvara það sem einstakir ráðherrar hafa verið að gera í ríkisstjórnarsamstarfinu og síðan að leggja blessun sína yfir það sem þessi ríkisstjórn er að bera fram. Hæstv. forsrh. sagði það hér við umræðuna að þetta væri allt saman mál Alþfl., Sjálfstfl. kæmi raunverulega ekkert við þessi vandamál sem uppi væru í Alþfl. og sem til væru komin vegna embættisfærslna hæstv. félmrh. og vitnaði þar til hvernig fyrrv. forsætisráðherrar hefðu meðhöndlað þessi mál. Nú er ágætt fyrir hæstv. forsrh. að fara að bera sig saman við aðra. Honum hefur stundum ekki þótt það fínt sem fyrri forsætisráðherrar hafa verið að gera og hefur látið hafa það eftir sér að þessi ríkisstjórn væri ekkert að ganga í spor fyrri ríkisstjórna. Þessi ríkisstjórn ætlaði að gera hlutina öðruvísi. En auðvitað er það svo nú að hæstv. forsrh. ræður í raun ekki við þessi mál. Hann getur ekki tekið á eigin málum. Hann getur ekki tekið á málum ríkisstjórnarinnar. Í útvarpsviðtölum hefur hæstv. forsrh. látið hafa það eftir sér hvað eftir annað, hann hefur aldrei nokkurn tíma kveðið upp dóm um það hvort hæstv. félmrh. ætti að víkja úr ríkisstjórninni eða ekki, ávallt skotið sér undan ábyrgð og vikið sér undan að svara með því að segja: Mér kemur þetta ekki við, þetta er mál Alþfl. Ég spyr nú hæstv. forsrh.: Hefðu slík mál eins og núna eru uppi varðandi hæstv. félmrh. komið upp í ríkisstjórninni og þar hefði verið um að ræða að ráðherra Sjálfstfl. hefði verið í þeim sporum sem hæstv. félmrh. er nú í, þá hefði ekki verið hægt að segja: Þetta er ekki mál Sjálfstfl., þetta er mál Alþfl. Hvað hefði hæstv. forsrh. gert í þeim efnum? Hefði hæstv. forsrh. látið viðkomandi ráðherra sitja áfram eða hefði hann óskað eftir því að hann segði af sér? Það er auðvitað þessu sem hæstv. forsrh. þarf að svara hér, þar sem hann ber ábyrgð á þessari ríkisstjórn. En ástæðan fyrir því að hæstv. forsrh. víkur sér undan að svara er sú að þegar menn fara yfir kjörtímabilið og skoða hvað það er sem stendur upp úr sem menn telja að hæstv. félmrh. hafi verið að gera af sér og hafi orðið á í sínum embættisfærslum og bera það síðan saman við önnur mál er upp hafa komið, bæði hér á Alþingi og í borgarstjórnarkosningunum sl. vor, þá sjá menn í raun að Sjálfstfl. hefur aðhafst nákvæmlega það sama og þau stærstu mál sem standa upp úr í embættisfærslum hæstv. félmrh. og ætla ég hér að nefna tvö dæmi. Menn telja að stærstu mistök hæstv. félmrh. þegar hann var heilbrrh. væru þau að hafa gert starfslokasamning og endurráðið þáv. tryggingayfirlækni til starfa á vegum ráðuneytisins og greitt fyrir slíka hluti. Hver er munurinn á því máli og máli Hrafns Gunnlaugssonar, sem var rekinn frá Ríkisútvarpinu en hæstv. menntmrh. ákvað síðan að ráða að þeirri sömu stofnun til stærri og meiri starfa en hann var áður við? Það var á það deilt að ekki lægi fyrir skýrsla í heilbrrn. frá Hrafnkeli Ásgeirssyni um þau störf er hæstv. heilbr.- og trmrh. hafði óskað eftir að hann innti fyrir ráðuneytið. Sú skýrsla fannst ekki. Muna menn eftir umræðunni um verk núv. borgarfulltrúa í Reykjavík, Ingu Jónu Þórðardóttur, þau verk er hún hafði unnið fyrir þáv. borgarstjóra og fengið háar greiðslur fyrir? Sú skýrsla er ekki fundin enn, enda var það að mati þáv. borgarstjóra ekki nútímastjórnunaraðferðir að vera að skrifa skýrslur, heldur átti það að berast munnlega milli manna. Og þegar menn skoða þessi mál og bera þau saman þá skilja menn það að hæstv. forsrh. getur auðvitað ekki tekið á þeim vandamálum sem uppi eru í þessari ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Það voru fögur fyrirheit sem formenn núverandi stjórnarflokka gáfu að loknum Viðeyjarfundum fyrir þremur og hálfu ári. Það skyldu tekin upp ný vinnubrögð í stjórnarsamstarfinu sem þar var innsiglað. Eindrægni og drengskapur skyldi ríkja á stjórnarheimilinu, stjórnarheimili Davíðs Oddssonar, hins nýja formanns Sjálfstfl., a.m.k. skyldi ekki annað koma í ljós í fjölmiðlum. Nú þegar óðum líður að lokum þessa kjörtímabils munu fáir neita því að ástandið á þessu heimili hafi orðið með öðrum hætti, a.m.k. að því leyti sem það hefur birst okkur sem utan þess erum. Því miður hefur sú mynd sem ríkisstjórnin hefur sýnt þjóðinni með störfum sínum, verið á þann veg. Við minnumst þess t.d. á sl. vetri þegar hér fóru fram miklar umræður um landbúnaðarmál með hæstv. forsrh. í fararbroddi. Viku eftir viku og mánuð eftir mánuð var sagt að allt væri í ströggli milli ráðherra í ríkisstjórninni um þessi mál. E.t.v. hefur það þó verið sýndarmennska sjálfstæðismanna frá upphafi því að lokum var það eins og áður vilji yfirlandbrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar, hæstv. utanrrh., sem réði. En ríkisstjórn sem gerir hagsmuni atvinnuvega að bitbeini í innbyrðis valdatafli í stað þess að vinna að eflingu þeirra hefur að sjálfsögðu algerlega brugðist skyldu sinni. Vinnubrögðin á stjórnarheimilinu hafa þó að mati okkar sem í stjórnarandstöðu erum keyrt um þverbak síðan í vor. Í fjölmiðlum hefur að undanförnu verið haft hæst um ákvarðanir hæstv. núv. félmrh. Vissulega er þar af mörgu að taka sem erfitt er að skilja að sá sem hefur tekið að sér ábyrgð ráðherrastarfs skuli standa að. Hins vegar er rétt að gera sér grein fyrir því í hvaða umhverfi hann kemur á stjórnarheimili hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar þar sem einkavinavæðingin hefur setið í fyrirrúmi. Þó að liðin tíð gleymist fljótt er Hrafnsmálið þó enn þá ofarlega í huga margra eins og minnt hefur verið á í þessari umræðu. En þrátt fyrir það að telja verður að dómgreindarleysi ráðherra hafi leitt til ýmissa óafsakanlegra ákvarðana þá eru það þó atburðir síðustu mánaða á stjórnarheimilinu sem eru enn þá alvarlegri. Í sumar kom upp djúpstæður ágreiningur milli hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. um það hvernig Íslendingar skuli bregðast við væntanlegri inngöngu annarra EFTA-þjóða sem standa að Evrópska efnahagssvæðinu inn í Evrópusambandið. Um það var mikið fjallað í fjölmiðlum þá. Hæstv. forsrh. kvartaði undan því í ræðu sinni hér fyrr í dag að málshefjandi, hv. 1. þm. Austurl., vitnaði til orða hæstv. forsrh. á síðustu vikum. Enginn hefur þó talað meira um fortíð og fortíðarvanda en hæstv. forsrh., enda fór hann meira en áratug aftur í tímann til að sækja sér samanburð. En ég er algerlega ósammála þeirri skoðun sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. að menn ættu ekki að ræða um það sem menn hafa sagt, að þeir ættu ekki að bera ábyrgð á orðum sínum, eins og fram kom í þeim ummælum hans að það þýði ekki að taka ummæli héðan og þaðan. Ég tel að menn eigi að bera ábyrgð á orðum sínar hvar og hvenær sem þau eru sögð og sem betur fer hygg ég að flestir vilji enn halda í heiðri að orð skulu standa. Því vil ég hér til viðbótar vitna til nokkurra setninga sem hæstv. forsrh. lét falla í fjölmiðlum um þetta málefni í júlímánuði sl. Hinn 20. júlí var frétt um Evrópusambandsmál í Ríkisútvarpinu og í upphafi sagði fréttamaðurinn, með leyfi hæstv. forseta: ,,Davíð Oddsson segist vera ósammála Jóni Baldvin Hannibalssyni utanrrh. um að rétt sé að sækja um aðild að Evrópusambandinu nú. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið dugir ágætlega að hans mati, enda er það stefna Alþingis og ríkisstjórnar að halda sig við hann, stefna sem forsrh. segist ekki vita annað en utanrrh. hafi talað fyrir á fundum sínum nýlega. Einkaskoðanir Jóns Baldvins virðast hins vegar hafa breyst, segir Davíð Oddsson.`` Í hádegisfréttum daginn eftir er sagt frá því að hæstv. forsrh. hafi boðað utanrmn. Alþingis á sinn fund síðdegis þann dag til að ræða samskipti Íslands og Evrópusambandsins og þar segir áfram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. situr fundinn. Hann hefur lýst því afdráttarlaust yfir að hann telji að Íslendingar eigi að sækja sem fyrst um aðild að ESB sem forsrh. segir að ekki sé á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar.`` En í viðtölum sem fréttamenn eiga síðan við hæstv. forsrh. eftir þennan fund koma fram næsta furðulegar yfirlýsingar, eins og vil hér taka örfá dæmi um. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þetta er svona einhvers konar sumarbóla sem rýkur upp eins og stundum vill gerast hér á landi mjög óyfirvegað í mjög alvarlegu máli. Umræðan er farin út og suður um allan völl, en þannig að allt í einu að hlaupa upp með þessa umræðu núna og halda því að fólki að það sé eitthvað sérstakt að gerast núna, við séum við að missa af einhverjum tækifærum, er bara ekki leyfilegt. Þetta get ég sagt hér og ég hef sagt þetta við utanrrh. Ég held að út af fyrir sig sé okkur ekki til framdráttar í þessari samningagerð, [þ.e. ummæli hæstv. utanrrh.,] en ég geng ekki svo langt að segja að það spilli fyrir okkur. Ég læt nú aldrei neitt flakka svona að fyrrabragði, en það er óhjákvæmilegt að útskýra það þegar svona kemur upp að málið er á villigötum.`` Þannig er hægt að halda lengi áfram. En ég held að flestir hljóti að telja að ríkisstjórn sem er orðin svo sjálfri sér sundurþykk, eins og fram kemur í þessum og fleiri ummælum hæstv. forsrh. um viðhorf hæstv. utanrrh., hefur ekki lengur starfsgrundvöll og sjálfsagt hefur hæstv. forsrh. verið sömu skoðunar því í kjölfarið fer hann að hefja umræðu um kosningar nú í haust. Endir þeirrar umræðu var sá að hæstv. utanrrh. hafnaði þessari tillögu hæstv. forsrh. og þar með var hún úr sögunni. Þegar sú niðurstaða lá fyrir reyndi hæstv. forsrh. hins vegar að sannfæra sjálfan sig og aðra um það að þessi tillaga hans hefði ekki verið skynsamleg því að það væri svo afskaplega mikilvægt fyrir þjóðina að ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. sæti áfram og það hefur verið ítrekað hér af hæstv. ráðherrum í umræðunni í dag. En hér í umræðunni hefur síðan verið vitnað til ummæla hæstv. forsrh. um hæstv. utanrrh. á fundi Sambands ungra sjálfstæðismanna sem hæstv. forsrh. kveinkaði sér undan að gert var. En í orðum hæstv. forsrh. var að öðru leyti að heyra að það væri í góðu lagi að hann segði að hæstv. utanrrh. væri ekki treystandi til að annast samninga við aðrar þjóðir. Það hefur ekki komið neitt svar eða skýring við þeim ummælum. En þó að hæstv. forsrh. telji að það sé í góðu lagi að hann veiti slíkum manni, slíkum utanrrh., umboð sitt til þess að annast þessi mál fyrir sína hönd þá hljótum við að spyrja hvort öllum öðrum þingmönnum stjórnarflokkanna finnist ekkert athugavert við þetta. En fyrst og fremst hlýtur að vakna spurningin hvort þjóðinni finnst þetta í góðu lagi, ekki aðeins að hafa utanrrh. sem hæstv. forsrh. gefur þessa einkunn, heldur fyrst og fremst hvort þjóðin getur sætt sig við að hafa forsrh. sem hefur slíkt viðhorf að það sé í lagi að utanrrh. gegni áfram starfi sínu. Og á hvaða braut erum við ef þjóðin ætlar að sætta sig við þetta? Svo má einnig spyrja: Hvernig getur hæstv. utanrrh. setið áfram í ríkisstjórn eftir að hæstv. forsrh. hefur gefið slíka yfirlýsingu um að hann treysti honum ekki til að gegna störfum sínum? Tekur hæstv. utanrrh. svo lítið mark á orðum hæstv. forsrh. að honum finnst slík yfirlýsing engu máli skipta? Hvernig er það fyrir hæstv. utanrrh. að mæta sem fulltrúi Íslands á erlendum vettvangi með þennan stimpil hæstv. forsrh.? Hvaða virðingu bera hæstv. ráðherrar fyrir sjálfum sér að una slíkri stöðu? Eina svarið sem við höfum fengið frá hæstv. ráðherrum hér í dag er að þar sé allt svo afskaplega gott og það sé bjart fram undan. Um málefnin að öðru leyti, atvinnu- og efnahagsmál, verður rætt síðar en í mínum huga er það þessi furðulega staða sem komin er upp í ríkisstjórn sem er það alvarlegasta fyrir þjóðina ef við eigum að sætta okkur við það vikum og mánuðum saman að búa við þessa ríkisstjórn eftir það sem á undan er gengið.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur verið um margt fróðleg. Það hefur m.a. verið nokkuð fróðlegt hverjir hafa talað í þessari umræðu en þó enn þá fróðlegra hverjir hafa ekki talað. Það hefur t.d. komið fram að það hefur enginn þingnaður eða ráðherra Sjálfstfl. talað hér nema hæstv. forsrh. og ég skil það þá þannig að það sé búið að múlbinda allan þingflokk Sjálfstfl. til stuðnings við ríkisstjórnina þannig að þeir hv. þm. Egill Jónsson og Eggert Haukdal, Eyjólfur Konráð Jónsson og fleiri sem hafa verið með gagnrýni á núverandi ríkisstjórn og samstarfið við Alþfl. hafi látið af þeirri gagnrýni. E.t.v. mun það kvikna á nýjan leik hjá hv. þm. Eggert Haukdal þegar hann fréttir það að núv. hæstv. utanrrh. er að fara til Rússlands til að ræða þar um menningarsamning. En ég man það að hv. þm. sagði upp hollustu sinni við ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens ef ég man rétt vegna menningarsamnings sem var gerður við fyrrum Sovétríkin. Þetta voru mikil tíðindi á þeim tíma og birtist mikið viðtal við hv. þm. þannig að það má vera að þegar það kemur í ljós að menningarmálin komast á ný á dagskrá við Rússland, sem er að vísu dálítið annað en fyrrum Sovétríkin, að hv. þm. Eggert Haukdal átti sig á því að þarna kunni að vera hætta á ferðum. Ég tel þó að það hafi komið ákveðin niðurstaða út úr þessari umræðu og hún er sú að hæstv. forsrh. hefur lýst yfir trausti á hæstv. utanrrh. og hann hefur lýst yfir persónulegu trausti á hæstv. félmrh. Guðmund Árna Stefánsson. Ég lít nú svo á að það sé það sama að hafa persónulegt traust á ráðherra og traust, en þetta er þó ákveðin niðurstaða og þá er það vitað. Við eigum þá væntanlega ekkert að efast um það lengur og það hlýtur að vera gott fyrir hæstv. utanrrh. og hann hlýtur að fagna þessari niðurstöðu. Það hlýtur að vera mikilvægt fyrir hann á erlendum vettvangi að nú skulu komin þau skilaboð þegar hann fer næst til Brussel eða Moskvu að hann hafi fullt traust forsrh. síns. Ég tel ástæðu til að óska honum til hamingju með það að þessari óvissu hefur verið eytt, en ég spyr þó: Á ekkert að taka mark á orðum hæstv. forsrh. þegar hann segir að það sé ekki hægt að treysta mönnum til samninga sem telja sjávarútvegssamning Norðmanna góðan? Og þessi ummæli út og suður. Eigum við sem sagt héðan í frá ekkert að taka mark á því? Hæstv. forsrh. sagði að ég hefði eingöngu farið hér með ummæli sem hefðu verið neikvæð um hæstv. ráðherra. Ég hef ekki farið yfir ummæli sem væru jákvæð. Á maður að þurfa að spyrja í hvert og eitt skipti hvort það eigi að túlka neikvæð ummæli sem jákvæð og jákvæð ummæli sem neikvæð? Það hlýtur að vera ljóst að forsrh. sem talar út og suður um ráðherra í ríkisstjórn sinni verður vart tekinn alvarlega um þessi mál héðan í frá því að nú hefur hann lýst yfir afdráttarlausu trausti á þessa tvo hæstv. ráðherra og þar með hefur hann fyrir hönd Sjálfstfl., vegna þess að það hefur enginn annar talað hér af hálfu Sjálfstfl., tekið á sig fulla ábyrgð á þessum ráðherrum eins og hann á að sjálfsögðu að gera því að forsrh. ber ábyrgð á sínum ráðherrum í sinni ríkisstjórn. Hæstv. forsrh. gerði nokkuð mikið úr því að upp hefði komið mál hér áður fyrr í samstarfi Framsfl. og Sjálfstfl. og því hafi þá verið lýst yfir að það væri alfarið á ábyrgð Sjálfstfl. Þótt ég geri mér grein fyrir því að hver og einn flokkur beri ábyrgð á sínum ráðherrum, þá hlýtur það að vera svo að forustumenn samstarfsflokka ræði saman um slík alvarleg mál og reyni að komast að sameiginlegri niðustöðu sem er til hagsbóta og farsældar fyrir viðkomandi ríkisstjórn. Ég er a.m.k. ekki þeirrar skoðunar að það sé eingöngu málefni viðkomandi flokks og komi samstarfsflokknum ekkert við. Ég hef ekki nákvæmlega þau ummæli sem hæstv. forsrh. vitnaði til, en það er hins vegar alveg ljóst að slík mál hljóta á hverjum tíma að vera rædd milli samstarfsaðila í ríkisstjórn. Hitt er svo annað mál, að það hefur hvert mál á hverjum tíma ákveðna sérstöðu og þess vegna er alltaf erfitt að bera þau saman. Mér finnst að hæstv. forsrh. hafi gert mjög mikið úr verkum þessarar ríkisstjórnar og það fer allur krafturinn í það. Hann sagði að árangur þessarar hæstv. ríkisstjórnar sé þá ekki bara sá mesti sem nokkur ríkisstjórn hefur náð heldur jafnframt sá besti. Það er sem sagt ekki nóg að nota lýsingarorðið mestur, það þarf jafnframt að nota lýsingarorðið bestur. Auðvitað er gott að hafa sjálfstraust og hafa álit á því sem menn eru að gera. En er þetta nú ekki nokkuð langt gengið, hæstv. forsrh., að endurtaka í sífellu þessi orð og nánast að segja að þetta sé allt saman í mjög góðu lagi? Auðvitað hefur núverandi ríkisstjórn náð árangri á vissum sviðum. Ekki ætla ég að mótmæla því. En það er margt annað sem hún hefur ekki náð árangri í og hefur verið tíundað hér ágætlega í dag af öðrum stjórnarandstæðingum. Mér finnst það t.d. vera í þessum anda þegar hæstv. forsrh. segir hér að þetta sé nú ekki mikið vandamál með síldina. Í versta falli sé þetta spurningin um 34 millj. Það er því miður ekki rétt. Ég hef að vísu ekki tölur um það hver útflutningurinn á Svíþjóð og Finnland er nákvæmlega. En eftir því sem ég best veit eru það nokkur hundruð millj. og ef illa fer kemur á þessa síld 10--12% tollur. Ég vona sannarlega að það muni takast að koma í veg fyrir það og það má vel vera að það sé minna vandamál í ákveðnum tilvikum en í öðrum. En það má ekki umgangast þessi mál með þessum hætti nema það sé ætlunin að borga þetta hreinlega úr ríkissjóði ef illa fer því að mismunur á samkeppnisstöðu upp á 10--12% er spurningin um það hvort hægt er að framleiða viðkomandi vöru eða ekki. Og það er ekki bara spurningin um Svíþjóð og Finnland. Það er jafnframt spurningin um það ef Norðmenn ganga þarna inn þá munu þeir hætta að borga toll upp á 20% en við borgum í sumum tilvikum toll upp á 10%. Það er t.d. verið að borga 10% toll af edikverkaðri síld, sem hæstv. utanrrh. lét í ljósi álit sitt um að kæmi ekki til. Það hafa þess vegna ekki staðist að öllu leyti þau orð sem féllu í sambandi við samningana um Evrópskt efnahagssvæði að því er varðar síldina. Og svo er það líka staðreynd að ef verið er að senda frysta síld um þessar mundir inn á Bretlandsmarkað, þá er borgaður af henni tollur því að hann fellur ekki niður fyrr en 15. febr. Þetta eru samkeppnisatriði sem skipta mjög miklu máli og mér finnst með ólíkindum að hæstv. forsrh. skuli gera svona lítið úr þessu. Það var enginn að kenna honum um eða hans ríkisstjórn að það var ekki búið að breyta þessu. Ég var með vissar efasemdir um að undirbúningurinn væri langt kominn. Vonandi er það rangt hjá mér. En ef öll mál eru meðhöndluð með þessu hugarfari, að þetta sé eiginlega ekkert vandamál, þetta sé svona eins og smástyrkir úr sjóðum ráðherranna, það þurfi ekki að skera niður nema styrkinn til Sunnukórsins og eitthvað annað til þess að koma á móti þessu, þá er ekki von að vel fari. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Mér finnst að niðurstaða hennar sé komin. Hún kemur að vísu nokkuð á óvart en það er þá niðurstaða. Hæstv. forsrh. hefur fullt traust á ráðherrum í ríkisstjórninni og hefur tekið fulla ábyrgð á þeim. Það er vissulega drengskaparbragur að því. Hann hefur tekið til baka ummæli sín um hæstv. utanrrh. Það kom vissulega á óvart að hann hefði fullt traust á utanrrh. Þá veit þjóðin það og ekki síst samstarfsaðilar okkar erlendis. Það er hins vegar alveg ljóst að stjórnarandstaðan treystir ríkisstjórninni ekki. Hún vantreystir henni en við áttum satt best að segja von á því að það væri svipað með ýmsa aðra þingmenn stjórnarliðsins sem kæmu hér upp til þess að láta í ljós vissar efasemdir og staðfesta þær en ég skil þögn þeirra þannig að þeir hafi látið af þessum efasemdum og séu nú staðráðnir í því að standa með núv. hæstv. ríkisstjórn. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði að það væri djúpstæður trúnaðarbrestur í núv. ríkisstjórn. Það var það sem við vorum að halda fram hér í stjórnarandstöðunni, töldum það alvarlegt og sáum ekki hvernig núverandi ríkisstjórn gæti haldið áfram með djúpstæðan trúnaðarbrest innan borðs. Nú hefur hæstv. forsrh. tekið af allan vafa um það að svo er alls ekki og menn hljóta að spyrja: Hverju á að trúa? Hefur hér verið breitt yfir trúnaðarbrestinn í dag? Er hann til staðar? Ég lít svo á að dagurinn í dag hafi farið í það hjá hæstv. ráðherrum að breiða yfir þennan trúnaðarbrest. Ég tel að hann sé til staðar og ég tel að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hafi þekkingu til og reynslu til að staðfesta það. Ég hef ástæðu til að trúa því sem hún þar sagði. Ég vænti þess að hæstv. forsrh. taki líka mark á þeim orðum miðað við þau ummæli sem hann hafði um þennan hv. þm. þar sem hann sagði að það hefði aldrei borið skugga á þeirra samstarf og þess vegna kemur það mjög á óvart að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir skuli fullyrða hér að það sé djúpstæður trúnaðarbrestur til staðar en hæstv. forsrh. kemur hér upp og segir: Ég hef fullt traust á mínum ráðherrum. Ég vil svo þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel að hafi verið málefnaleg og ég virði þau svör sem hér hafa komið fram en ég verð að játa það að ég er ekki alveg viss um hvort ég get alveg trúað þeim svörum. Mér finnst vera undansláttur í þeim og mér finnst það vera þannig að ráðherrarnir séu að reyna að breiða yfir sannleikann í sínu samstarfi.

Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni frá hv. síðasta ræðumanni, hv. 1. þm. Austf., vil ég gjarnan hryggja hann eða gleðja með þeim orðum að afstaða mín til hæstv. utanrrh. er óbreytt eins og hún hefur lengi verið. Það er engin breyting á því.  En af því að það er víst komið að lokum þessarar umræðu, þá hélt ég að þessi umræða yrði nokkru bragðmeiri hjá stjórnarandstöðunni heldur en komið hefur í ljós. En það er ekkert langt á milli hv. 1. þm. Austf. og hæstv. utanrrh. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson hefur keppst lengi við að komast upp í lestina til Brussel og krækja sér þar í nógu þægilegt sæti eins og hæstv. utanrrh. Það er eiginlega leitt til þess að vita miðað við að hans ágæti fyrirrennari í formannsstól Framsfl. var ekkert á leiðinni inn í þessa lest. Ég hefði unnt hv. 1. þm. Austurl. betra hlutskiptis en að vera stöðugt að reyna að krækja sér þarna í nógu þægilegt sæti.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eggert Haukdal fyrir að koma hér upp og lýsa yfir vantrausti sínu á einn ráðherra í hæstv. ríkisstjórn og vonandi koma fleiri hér upp og segja allan sannleikann en láta ekki hæstv. forsrh. tala eingöngu fyrir sinn munn. Hins vegar er það misskilningur hjá hv. þm. Eggert Haukdal að ég hafi gert einhverja tilraun til þess að krækja mér í þægilegt sæti í einhverri lest sem sé á leiðinni til Brussel. Það er algjör misskilningur hjá honum, ég hef ekki haft neina slíka tilburði. Hins vegar geri ég mér grein fyrir því að það eru mikilvæg viðskipti sem við eigum við Evrópu, fram hjá því verður ekki gengið og um þau mál verðum við að ná samningum. En ég hef aldrei haldið því fram að við ættum að sækja um aðild að Evrópusambandinu, ég hef aldrei haldið því fram að við ættum að ganga í það. Ég hef hins vegar verið stuðningsmaður þess að við viðurkenndum það að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði er samningur sem við þurfum nú að byggja á og ég hef jafnframt sagt það að ekki séu uppi neinar umræður um það að segja honum upp þótt á honum séu ýmsir gallar. Við þurfum að reyna að lagfæra þann samning og byggja á honum í framhaldinu. Ég vonast eftir því að hv. þm. Eggert Haukdal sé jafnframt áhugamaður um það. Ég saknaði þess aðeins að hann sagði okkur ekkert um álit sitt á samningi við Rússa um menningarmál. Ég hefði gjarnan viljað heyra hug hans til þess máls, hvort hann treystir núv. hæstv. utanrrh. til þess að endurlífga þann samning.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu vil ég viðskipti við Evrópu. Við þurfum þaðan fjármagn og viðskipti. En við þurfum ekkert að fara með sjálfstæðið til Brussel, við getum uppréttir fengið gott samstarf við Evrópu. Þarna liggur aðalmálið í öllum þessum umræðum um viðskiptin við Evrópu, það er að koma þangað ekki hundflatir og vonandi tekst að forða meiru illu en orðið er. Hæstv. utanrrh. kom að því hér í dag að við hefðum fengið milljarða og það sæju allir. Hvar eru þessir milljarðar sem hafa komið út úr þessum samningum? Það þyrfti sannarlega sem fyrst að fá upplýst á borðið. En ég vil undirstrika, ég vil samstarf við Evrópu, en uppréttur.

Hæstv. forseti. Ég held að þessi umræða sé þegar orðin gagnleg fyrir ýmissa hluta sakir. Hún hefur dregið það fram sem út af fyrir sig var orðið ljóst að ríkisstjórnin mun ætla sér að sitja hvað sem tautar og raular og þar með er það í raun og veru undirstrikað að það ber ekki að taka mark á orðum hæstv. ráðherra eða einstakra hv. stjórnarliða þegar þeir eru að sendast á skeytum í fjölmiðlum. Við hljótum að skilja það svo sem vantraustsyfirlýsing forsrh. á utanrrh. sé til baka dregin svo ekki sé minnst á smápíp sem hafði heyrst í einstöku stjórnarþingmanni um að þeir kynnu nú að vilja þvo hendur sínar til að mynda af embættisgjörðum hæstv. heilbrrh. Það er til að mynda niðurstaða þessa dags af því að hér hefur setið hv. þm. Egill Jónsson nýkominn úr prófkjöri, þögull sem gröfin í allan dag, að ummæli hans um að hann kunni nú að hugsa sinn gang gagnvart því hvort hann skrifi upp á þennan heilbrrh., þau eru marklaust blaður. Enda var þá prófkjör fram undan hjá hv. þm. og hann hafði vissa þörf fyrir að vekja á sér athygli og fegra á sér vangann svona fyrir kjósendur sína á Austurlandi, þessi 50% sem studdu hann af þeim sem tóku þátt í forvalinu og var hann þó víst einn í framboði til fyrsta sætisins. Þannig er það nú að verða niðurstaða að hv. þm. Egill Jónsson, svo dæmi sé tekið af einum óbreyttum stjórnarliða, mun af líkindum sitja út allt þetta kjörtímabil og bera fulla ábyrgð á þeim hæstv. utanrrh. og landbúnaðarstefnu hans og hæstv. heilbrrh. Þetta er auðvitað nauðsynlegt að liggi fyrir og verður e.t.v. undirstrikað með enn skýrari hætti á Alþingi á næstunni að í þessum efnum er bara annaðhvort eða. Annaðhvort eru menn stuðningsmenn ríkisstjórnar eða ráðherra í ríkisstjórn og bera sameiginlega ábyrgð á gerðum hennar sem slíkir eða ekki. Þegar tækifæri gefast til að gera grein fyrir sinni stöðu og þau eru látin ónotuð eins og stjórnarþingmenn, til að mynda allir þingmenn Sjálfstfl. í dag, kjósa að gera þá þýðir það bara eitt: Þögn þeirra er sama og samþykki. Sama og uppáskrift á ríkisstjórnina og embættisathafnir einstakra ráðherra og verði hv. þingmönnum Sjálfstfl. mjög að góðu að taka þannig á sig sameiginlega ábyrgð á stjórnarsamstarfinu. Hæstv. ríkisstjórn virðist sem sagt ætla sér að lifa áfram í sínum tilbúna draumaheimi um mikinn efnahagsbata og glæsilegan árangur á öllum sviðum sem hún reynir að telja þjóðinni trú um að sé þvert ofan í þær staðreyndir, nöturlegu staðreyndir sem blasa við um atvinnuleysi, skuldasöfnun heimilanna o.s.frv. Margt er auðvitað kostulegt í þessum samskiptum stjórnarliða og hlýtur að komast eitthvað af því á spjöld sögunnar trúi ég. Til að mynda þessar kostulegu einkunnir sem ráðherrarnir hafa verið að gefa hver öðrum. Skeytasendingar hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. til dæmis núna síðsumars, ég held að þær hljóti að teljast nokkuð sögulegar í samskiptum forustumanna stjórnarflokkanna þar sem þeir töluðu um sumarbólur og upphlaup og einkaskoðanir og annað þar fram eftir götunum og voru nánast að biðja þjóðina um það að vera ekki að taka mark á hvor öðrum. Það væri ekkert að marka þetta, þetta væru bara einhverjar sumarbólur, einhverjar einkaskoðanir, einhver upphlaup sem bæri ekki að taka mark á. Er það nú von að ,,rygti`` slíkra stjórnvalda rísi ekki hátt. Það er líka dálítið fróðlegt að heyra hvernig hæstv. forsrh. grípur til þess ráðs þegar hann kemst í nokkra kastþröng að tala þá um einkaskoðanir ráðherra í ríkisstjórn sinni og virðist gera þar alveg skýran greinarmun. Sem sagt, hæstv. utanrrh. hefur leyfi til þess að hafa einkaskoðanir sem ganga algjörlega þvert á stefnu ríkisstjórnarinnar. Það virðist vera í lagi að mati hæstv. forsrh. Sömuleiðis fann hann upp nýtt hugtak hér áðan þegar hann var aftur í vissum vanda með það að orða afstöðu sína til hæstv. heilbrrh. Hvaða hugtak fann forsrh. þá upp? Hann hafði persónulega traust á hæstv. félmrh. Sem sagt einstaklingurinn Davíð Oddsson, sem er þá væntanlega ekki hæstv. forsrh. og má þá ávarpa sem slíkan hér á þinginu, einstaklingurinn Davíð Oddsson hefur persónulega traust á einstaklingnum væntanlega Guðmundi Árna Stefánssyni. En það var ekki embættisleg uppáskrift forsrh. sem þar fór fram. Svona billega geta menn greinilega ætlað sér að sleppa frá hlutunum. Hið alvarlega er auðvitað, hæstv. forseti, að þessi ríkisstjórn er gjörsamlega sundurtætt og hefur enga stefnu. Þetta er yfirlýsing um það. Auðvitað. Til að mynda getur framganga þessarar ríkisstjórnar í samskiptum okkar við Evrópusambandið ekki orðið annað en hörmung við þessar aðstæður. Hæstv. utanrrh. má ekki sleppa úr landi augnablik þá rassakastast hann um öll lönd og álfur og segir að Íslendingar séu á leið inn í Evrópusambandið. Gefur það aftur og aftur í skyn að það kunni að vera von á umsókn frá Íslandi. Svo þegar hann kemur heim þá er hann auðvitað barinn til þess að hafa hér hægt um sig. Og hæstv. forsrh. ef hann lendir í vanda með þetta segir: Þetta eru einkaskoðanir utanrrh., málið er ekki á dagskrá og kemst það ekki fyrr en á næstu öld. Er hægt að láta þetta ganga svona? Hugsar hæstv. forsrh. sér að búa við það áfram að hæstv. utanrrh., sem á stundum leið til útlanda eins og kunnugt er, gjósi upp í fjölmiðlum í Noregi í dag og í Danmörku á morgun, í Brussel þriðja daginn og þar sé hann að halda fram þessari einkastefnu sinni um að Íslendingar eigi að leggja inn umsókn. Gefa það í skyn að svo kunni að vera, gefa samningagjörðum annarra ríkja einkunnir og hæla þeim þvert á það sem er stefna ríkisstjórnarinnar eða hæstv. forsrh. hér heima sem heldur hinu gagnstæða fram í öllum tilvikum og lætur auðvitað að því liggja sem er rétt að þessi staða skaði viðkvæma utanríkishagsmuni Íslands. Augljóslega. Er það t.d. gæfulegt upplegg fyrir okkur Íslendinga í samskiptum við Evrópubandalagið að utanrrh. skuli hafa sannað svo metnaðarleysi sitt fyrir okkar hönd þegar kæmi að samningum um sjávarútvegsmál að hann hæli niðurstöðum Norðmanna sem allir nema hæstv. utanrrh. telja slæmar? Ég held að það þurfi ekki að fara um það mörgum orðum að svona staða er auðvitað alveg ótæk. Það er ekki hægt að hafa ríkisstjórn sem umgengst viðkvæma samningshagsmuni Íslands gagnvart erlendum ríkjum með þessum hætti. Það er ómögulegt. Það verður að vera einhver stefna sem er opinber og viðurkennd og er framfylgt og það er ekki hægt að hafa utanrrh. sem fylgir henni ekki fram heldur gerir hið gagnstæða um leið og hann sleppur úr landi. Það er auðvitað ekki hægt. Hæstv. utanrrh. hefur ekkert umboð til þess að ganga þannig fram, hvorki frá ríkisstjórn, frá þinginu, né frá neinum aðila nema bara sitt tilbúna umboð sem hann býr sér til. Aumingjaskapur hæstv. forsrh., með leyfi að segja svo, hæstv. forseti, er auðvitað hvað mest yfirþyrmandi þegar kemur að því hvernig hann hefur látið hæstv. utanrrh. vaða uppi og er þá sama hvar borið er niður, hvort það er yfirgangur hæstv. utanrrh. í Evrópumálum, afstaða hans til haustkosninga þegar hann kúgaði yfirgnæfandi meiri hluta þingsins og samstarfsflokkinn með einhverjum hluta af sínum liðsmönnum til þess að hætta við haustkosningar. Hæstv. forseti. Það mætti hér sömuleiðis nefna til að mynda stöðu landbúnaðarmálanna í þessari ríkisstjórn sem er eins og bent hefur verið á viðkvæm um þessar mundir. Hv. þm. Egill Jónsson mun komast á spjöld sögunnar fyrir það að sitja undir landbúnaðarstefnu Jóns Baldvins Hannibalssonar í fjögur ár án þess að reisa þar neina rönd við nema í orði kveðnu. Hv. þm. hefur að vísu farið býsna hátt í hástemmdum yfirlýsingum en hann hefur ævinlega brotlent, magalent, og situr svo áfram í súpunni og styður Alþfl., skrifar upp á Alþfl., skrifar upp á framgöngu utanrrh. í samningum við erlend ríki þar sem landbúnaðarmál eiga í hönd og skrifar upp á hæstv. félmrh. núna. Nú á að ganga frá fyrir áramót, ef ég veit rétt, útfærslu okkar á því hvernig við stöndum að fullgildingu Úrúgvæ-niðurstöðu GATT-samninganna. Hvar er það mál á vegi statt? Ætli það verði ekki önnur eins endemis þvæla og framganga þessarar ríkisstjórnar varð hér í landbúnaðardeilunni miklu á síðasta vetri. Hörmuleg niðurstaða, til skammar fyrir þing og þjóð að fara þannig með viðkvæm og vandasöm mál eins og þar var gert. Skila hér tveimur nál. stjórnarsinna sem ganga gjörsamlega hvort í sína áttina, túlka málið í 180 gráður. Er von á annarri eins endemis niðurstöðu í GATT-málinu núna? Það er von að spurt sé vegna þess að það er auðvitað vitað að ríkisstjórnin er jafnórafjarri því nú eins og hún var áður að hafa nokkra sameiginlega stefnu í þessum efnum. Svona er þetta á fjölmörgum öðrum sviðum. Ég gerði stöðu mála í Alþfl. lítillega að umræðuefni fyrr í dag. Það er auðvitað með þvílíkum ólíkindum að þessi flokkur sem fékk helmingaskipti við Sjálfstfl. um ráðherra hefur síðan skipt út stórum hluta af þingflokki sínum, ráðherrar og trúnaðarmenn flokksins komnir í bitlinga út um lönd og álfur, fjórir af tíu þingmönnum Alþfl. sem mættu hér til þings í upphafi þessa kjörtímabils eru annaðhvort gengnir úr flokknum og hættir að styðja hann eða farnir af þingi. Fjórir tíundu af þessum þingflokki eru horfnir með ýmsum hætti af sjónarsviðinu. Það er alveg með ólíkindum. En auðvitað er það vandamál Alþfl. hvað það snertir að kynna þá niðurstöðu svo þeim fáu kjósendum sem hugsanlega kynnu að glepjast til þess að kjósa flokkinn aftur hvernig hann ætlar að forsvara það hvernig þessi flokkur hefur farið með þó þann trúnað kjósenda sem hann fékk síðast, auðvitað allt of mikinn, byrjandi auðvitað á því að svíkja algjörlega lit í þeirri kosningabaráttu, blekkja menn til stuðnings við sig á þeirri forsendu að flokkurinn hefði hug á að halda áfram því ríkisstjórnarsamstarfi sem hann hafði verið í en kosninganóttin var vart byrjuð þegar formaður Alþfl. hafði gefið yfirlýsingu um að það yrði svikið og hlaupinn í náðarfaðm íhaldsins. Kannski verður það svo að hæstv. forsrh. geti farið að velta fyrir sér orðum sem annar forsrh. fyrr á öldinn hafði um sambúðina við Alþfl. eftir að hafa haft hann í fanginu um alllangt skeið eða nánar tiltekið þrjú kjörtímabil: Ja, ætlar þetta að deyja í fanginu á manni? Það skyldi nú ekki fara svo að hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, þurfi að velta því fyrir sér hvort svipuð staða sé í vændum að Alþfl. ætli að deyja í fanginu á honum. Auðvitað verkar það bæði á þing og þjóð sem argasti farsi þegar það er rifjað upp hvernig hrint var úr vör þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Þá voru vinahótin slík að það jaðraði við ósiðlegheit á almannafæri þegar þeir voru að heilsast og kveðjast vinirnir, núv. hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Þá var lagður hér fram stjórnarsáttmáli, þá þynnsti í sögunni, og hver var skýringin? Það þarf ekki orð á blaði þar sem svona heiðursmenn gera samkomulag. Það er bara handtakið sem dugar. Og hver er svo orðin staðan? Auðvitað mætti líka velta því fyrir sér hvort ástandið í Sjálfstfl. sé ekki að nokkru leyti skýring þess að hæstv. forsrh. velur þrátt fyrir allt að sitja með ónýta ríkisstjórn. Er það ekki þannig að hæstv. forsrh. hefur sjálfur setið uppi með klofinn þingflokk í afdrifaríkum málum og er nærtækt að vitna um dæmin þegar hæstv. forsrh. talaði með fyrirlitningu um atkvæðin eða atkvæðið a.m.k. sem hann gæti ekki treyst á. Ætli það sé ekki enn þá þannig að það kunni að leynast talsverðir veikleikar í baklandi ríkisstjórnarinnar, einnig í þingflokki hæstv. forsrh. og kemur e.t.v. á daginn hér í vetur. Hæstv. forseti. Mér segir svo hugur að það muni koma á daginn að einhver afdrifaríkustu ef ekki afdrifaríkustu mistök sem hæstv. forsrh. Davíð Oddsson hefur gert á ferli sínum hingað til hafi verið þau að láta Alþfl. það eftir að hætta við kosningar núna í haust. Það skyldi nú ekki eiga eftir að sannast að það reynist hæstv. forsrh. ærið dýrt að leggja upp í þessa vonlausu för með þessa gjörsamlega ónýtu ríkisstjórn á þeim vetri sem í hönd fer og það komi á daginn að það hefði verið öllum fyrir bestu, ekki bara þjóðinni og efnahagsmálum hennar að kosið yrði í haust heldur líka flokkunum sem að þessu standa. Stjórnarsamstarfið er í rúst, glansmyndin mun ekki endast veturinn, hún er ekki á vetur setjandi og uppákomurnar í störfum ríkisstjórnarinnar hljóta að verka lamandi á allt starfið hér í vetur. Hvernig halda menn að staða hæstv. heilbrrh. verði þegar hann ætlar að fara að koma fram með þingmál, flytja hér frv. eða gæta hagsmuna síns málaflokks í fjárlagaafgreiðslu? Það hljóta auðvitað allir menn að sjá hvaða áhrif staða af því tagi sem nú er uppi hefur á allt starf ríkisstjórnar og málafylgju á allan hátt. Það er mjög vont fyrir alla að gagnslaus og óstarfhæf ríkisstjórn sitji við völd í allan vetur og það er mikið gæfuleysi hjá hæstv. forsrh. að skynja þetta ekki. Ég hefði talið að hann hefði, þó svo hann kunni að hafa metið það ófæra leið í haust í andstöðu við Alþfl., íhugað það vandlega nú í ljósi þess sem síðan hefur gerst að rjúfa þetta þing og boða til kosninga.

Hæstv. forseti. Ég þakka þá umhyggju sem fram kom í minn garð í máli síðasta ræðumanns og þær áhyggjur sem hann hefur af pólitískri velferð minni vegna þess að ég hafi ekki látið sverfa til stáls og efna til haustkosninga. Það þarf út af fyrir sig ekki miklu við þessa umræðu að bæta. Ég vil þó segja vegna orða hv. 1. þm. Austurl. um síldina að það var ekki svo að ég væri að gera lítið úr því máli, alls ekki, en vildi þó vegna þeirrar umræðu sem verið hafði í fjölmiðlum draga upp umfang þess. Ég varð m.a. var við það að sumir lögðu þetta mál út á þann veg að það væri eins gott fyrir okkur að ganga í Evrópusambandið því að síldarmálið væri í hættu. Þess vegna fannst mér rétt að menn áttuðu sig á því að hér eru menn að tala um 34 millj. kr. ef allt fer á hinn versta veg. Ég sagði jafnframt að það væru engar líkur á því að að allt færi á hinn versta veg. Þvert á móti benda flestar líkur til þess að þetta mál fái farsæla niðurstöðu. Ég tel því að menn þurfi ekki að hafa af því verulegar áhyggjur. Ég vil aðeins nefna út af öðru sem hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi í fyrri ræðu sinni um það að menn væru með þá óskammfeilni, ef ég skildi hann rétt, að gera pólitíska aðstoðarmenn síðar að ráðuneytisstjórum eða starfsmönnum ráðuneyta. Sjálfsagt er að fara varlega í slíkt eins og í alla aðra slíka þætti en ég hlýt þó að vekja athygli á því að við sem stjórnmálamenn eigum ekki að gefa okkur það að slíkir pólitískir aðstoðarmenn séu með öllu vanhæfir til þess að geta síðar reynst farsælir embættismenn. Ég vek athygli á því að þegar ég kom til starfa í forsrn. hafði minn fyrirrennari þar skipað sinn aðstoðarmann sem skrifstofustjóra í ráðuneytinu, Helgu Jónsdóttur, afskaplega færan starfsmann og ég varð aldrei var við annað, aldrei, en að ég gæti hundrað prósent sem forsrh. treyst vinnubrögðum hennar. Það er ekki endilega gefið að jafnvel menn sem hafa pólitískan áhuga geti ekki síðan af heilindum unnið fyrir hvern þann yfirmann sem rekur á þeirra fjörur. Þessi er reynsla mín af þessum tiltekna aðstoðarmanni stjórnmálamanns og ég held að hver ráðherra yrði fullsæmdur af slíkum starfsmanni. Og ég vona að í öðrum dæmum sem hafa komið upp þá geti menn sagt hið sama. Ég vil aðeins vegna þeirra orða sem hv. 9. þm. Reykv. lét falla þegar hann var að ræða um það að við forustumenn stjórnarflokkanna værum nokkuð sáttir við þann árangur sem hefði orðið og þann efnahagsbata. Þá spurði hv. þm.: Hver hefur borgað þann bata? Hann taldi síðan upp ýmsa þá í þjóðfélaginu sem eiga undir högg að sækja. Því miður hefur ætíð verið svo að ákveðinn hluti þjóðfélagsins á undir högg að sækja, stundum verr en aðrir. Alltaf eru einhverjir sem eru lægst launaðir í þjóðfélaginu. Oftast hafa kjör hinna lægst launuðu verið mjög erfið, á öllum tímum. Ég þekki engan tíma þar sem kjör þeirra sem við lökust laun þurfa að búa eru ekki mjög erfið. Þá er bara spursmálið þetta: Stendur þetta fólk betur, sem lökust kjörin hefur, í stöðugleika eða óðaverðbólgu? Efnahagsbatann, stöðugleikinn, lægri vextir, vinnufriður, kannski græðir það fólk mest sem minnst ber úr býtum einmitt við stöðugleika. Það borgar ekki stöðugleikann, það hagnast á honum. En ég geri ekki lítið úr því að það eru ætíð í þjóðfélaginu hópar sem standa lakar en aðrir, í öllum þjóðfélögum, því verður ekki breytt. En það er sá efnahagsárangur sem hefur náðst engu að síður sem tryggir jafnframt stöðu þessa fólks. Ég vil líka vekja athygli á að stundum í umræðum, til að mynda hér í dag, þá ganga röksemdir, gagnrýnisraddir, þannig fram að fullyrðingar stangast verulega á. Í einu orði er talað um að ríkisstjórnin hafi ekki náð nægum árangri varðandi halla á ríkissjóði. Þar hefur töluverður árangur náðst, ekki fullnæjandi, má segja, jafnvel þó við getum sýnt fram á með samanburði við önnur sambærileg lönd að árangurinn sé þokkalegur. En sömu aðilar sem gagnrýna ríkisstjórnina fyrir þetta hafa nánast andmælt öllum úrræðum til sparnaðar, á öllum sviðum. Ef vilji þessara hv. þm. hefði gengið fram, andmæli þeirra við sparnaðartilraunum haft erindi, þá væri hallinn margfaldur á við það sem hann er núna því hv. þm. hafa ekki bent á aðrar leiðir eða vænlegri til að taka á þessum vanda. Á það hefur skort og það hefur vantað. Ég er sammála hv. 1. þm. Austurl. um að niðurstaðan af þessari umræðu er sú að ríkisstjórnin stendur traustum fótum. Hv. þm. gerði töluverða tilraun til þess að kalla menn hér upp til að fá fram aðra niðurstöðu. Það hefur ekki gengið fram.  Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi einkaskoðun og taldi það vera afskaplega skrýtinn málatilbúnað af minni hálfu að menn mættu hafa einkaskoðanir í ríkisstjórnarsamstarfi. Þetta sjónarmið er sérstakt úr hans munni komið því Alþb. hefur iðulega setið í ríkisstjórn með einkaskoðanir á öllum varnarmálum landsins og aðildinni að NATO, jafnvel spásserað Keflavíkurgöngur og setið í ríkisstjórn sem vill hafa varnarlið og aðildina að NATO, hefur haft þetta sem einkaskoðun. Algera einkaskoðun í stórum og miklum málaflokki. Og gert það bara léttilega, gengið glaðir í bragði, gengið léttir í lundu frá Keflavík í bæinn með þessa einkaskoðun á varnarmálum og NATO og setið í ríkisstjórnum sem hafa ekki haft það á stefnuskrá sinni að fara úr þeim ágæta félagsskap, NATO, eða láta varnarlið hverfa --- verið með sína einkaskoðun. Það hefur verið tekið gilt. Ég hugsa að þessi flokkur sé frægastur fyrir þetta af öllum flokkum sem hér hafa setið fyrr og síðar.  Að öðru leyti held ég að þessar umræður hafi verið gagnlegar. Niðurstaðan er fengin eins og hv. þm. Halldór Ásgrímsson lýsti og það er út af fyrir sig fagnaðarefni að geta með hreint borð gengið á vit nýs þings og nýs vetrar.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það skýrt fram að þegar ég er að tala um þá stöðu sem upp kemur þegar pólitískir aðstoðarmenn ráðherra eru settir í starf ráðuneytisstjóra þá er ég ekki á nokkurn hátt að fjalla um það hvort viðkomandi einstaklingar séu hæfir eða ekki hæfir til að gegna því starfi. Ég gef mér að menn séu ekki að setja þar algerlega óhæfa menn út á flokksskírteinið eitt. Ég er hins vegar að benda á að jafnvel þótt þeir séu prýðilega hæfir sem slíkir þá hljóta menn að sjá hvaða staða kemur upp fyrir pólitískan andstæðing sem kemur að því ráðuneyti ef hann mætir fyrir í dyrum ráðuneytisstjóra sem hefur þann bakgrunn að hafa verið pólitískur aðstoðarmaður fyrirrennara hans kannski mestallan sinn starfstíma. Taka svo við ráðuneytisstjórastarfi sem er mjög viðkvæmt starf þegar kemur að samskiptum innan ráðuneytisins og mikilvægt að þar geti hundrað prósent trúnaður ríkt. Ég held það þurfi að rökstyðja þetta frekar burt séð frá ágæti viðkomandi einstaklinga þá hljóta allir að viðurkenna hversu vandasöm staða getur þarna komið upp. Er nærtækt líka að horfa út fyrir landsteinana og minnast þess að þar er víða einmitt það fyrirkomulag við lýði að ráðuneytisstjórinn fylgir viðkomandi ráðherra. Það er talið að æðsti yfirmaður embættismannanna í ráðuneytinu þurfi að vera sérstakur trúnaðarmaður viðkomandi ráðherra einnig pólitískt og þar af leiðandi dugi ekki að hann sé bara venjulegur embættismaður. Ég er alveg viss um að í þeim löndum dytti engum heilvita manni í hug að það kæmi til geina að pólitískur aðstoðarmaður fyrrv. ráðherra sæti þar sem ráðuneytisstjóri eftir stjórnarskipti, það kæmi aldrei til greina. Varðandi umræður hér um einkaskoðanir og ekki einkaskoðanir þá var ég, hæstv. forsrh., að reyna að gera greinarmun á því, sem mér eru engar fréttir, að það ríki skoðanafrelsi í landinu og hinu að menn fari um í nafni síns embættis sem utanrrh. til að mynda og prediki þar sína einkatrú þvert á stefnu ríkisstjórnar. Það er meira frjálslyndi í þessum efnum heldur en ég hef hingað til talið að væri við hæfi. En einhvern tímann er allt fyrst. Ef til vill eru það nýir tímar í íslenskum stjórnmálum að menn geti bara haft þetta eins og þeir vilja. Þykir mér þá hæstv. forsrh. Davíð Oddsson fara að gerast umburðarlyndur og er spurning hvort þetta á við um fleiri svið.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að eyða tíma mínum í að vekja athygli á vandræðaganginum út af því hvort hæstv. utanrrh. teljist innan ríkisstjórnar eður ei, ég held að flestir hafi tekið eftir því. En mig langar til að leiðrétta hæstv. forsrh. þar sem hann segir blákalt að stjórnarandstæðingar hafi ekkert haft fram að færa til þess annars vegar að skera niður í ríkisútgjöldum og hins vegar að afla meiri tekna því það er önnur leið líka til að koma því í verk sem þarf að gera. Hafi hæstv. ráðherra hlustað í dag og aðra daga þar sem þessi mál hefur borið á góma þá hefur hann e.t.v. veitt því athygli að stjórnarandstaðan hefur sí og æ verið að reyna að koma því á framfæri og raunar sumir stjórnarliðar líka að hægt væri að nýta leiðir eins og hátekjuskatt og fjármagnstekjuskatt til að afla tekna. Mér þykir það mjög sérkennilegt ef hæstv. forsrh. hefur ekki enn þá tekið eftir þessu. En það kann að skýra það hvers vegna þessi mál eru að detta sem óðast út af borði hæstv. ríkisstjórnar.

Hæstv. forseti. Ef ég hef ekki tekið einhverjum góðum tillögum af hálfu þeirra kvennalistakvenna þá þykir mér það miður og skal hlusta betur á það í framtíðinni. Varðandi hins vegar hátekjuskattinn, sem svo er kallaður og er enginn hátekjuskattur, millitekjuskattur væntanlega, sem menn hafa talað um og gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir að vera ekki með inni á plani hjá sér nú þá vek ég athygli á því að þessi ríkisstjórn setti á slíkan skatt. Það var meira en fyrri ríkisstjórn gerði. Eða fyrri fjmrh. til að mynda, vinstri stjórnin. Þessi stjórn hefur sett þennan skatt. Þeir sem formæla okkur fyrir að vilja ekki hafa hann nema tvö ár, láta lög standa, höfðu ekki uppburð í sér til að setja slíkan skatt. Það er athyglisvert og menn ættu að hafa það í huga.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því að hæstv. forsrh. komst þannig að orði að fátæktin, eins og atvinnuleysið væri óhjákvæmilegur fylgifiskur stöðugleikans, sem kallaður er í efnahagsmálum, þess stöðugleika sem hann talar fyrir. Ég vil vísa þessu á bug og hafna þessum sjónarmiðum. Ég vil ekki stöðugleika sem hefur í för með sér atvinnuleysi og fátækt þúsunda eins og blasir við. Ég tel reyndar að það sé ekki stöðugleiki sem birtist á þeim heimilum sem nú eru að berjast við að reyna að láta enda ná saman með litlar eða engar tekjur. Í öðru lagi varðandi það sem hefur komið fram í þessum umræðum, virðulegur forseti, er fyrst og fremst það að stjórnarflokkarnir vilja leggja á það áherslu að þeir geti staðið saman. Það er bersýnilega ætlunin eftir umræðurnar í dag að mynda sams konar ríkisstjórn eftir næstu kosningar ef þessir flokkar fá meiri hluta til þess. Og ég held að það sé sá veruleiki, sú staðreynd sem stendur upp úr eftir þessar umræður og eru tíðindi í íslenskum stjórnmálum síðustu missira miðað við ósamkomulagið sem hefur verið milli stjórnarflokkanna. Ég tel þess vegna að það sé fréttin eftir daginn: Þeir ætla sér að halda áfram eftir kosningar ef þeir fá meiri hluta til. Samkvæmt því hljótum við í stjórnarandstöðunni að haga okkar málflutningi á komandi vikum og mánuðum og í kosningabaráttunni sem í hönd fer. Ég vildi loks mótmæla því, hæstv. forseti, að stjórnarandstaðan hafi ekki sýnt að hún vilji spara. Ég bendi á búvörusamninginn sem gerður var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og fyrrv. hæstv. landbrh. og fjmrh. þar sem um er að ræða stórfelldan sparnað í ríkisútgjöldum frá því sem ella hefði verið. Ég hygg að ekki sé í rauninni hægt að finna neina eina ákvörðun sem hefur skilað eins miklum árangri í ríkisfjármálum og búvörusamningurinn sem gerður var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað fráleitt að hv. 9. þm. Reykv. geti lesið það úr mínum orðum að stöðugleikanum fylgdi fátækt. Ég sagði ekkert þvílíkt. Ég sagði aftur á móti að fátækt mundi væntanlega ætíð vera til, erfiðleikar ætíð vera til. Og ég segi: Þeir sem búa við fátækt, hlutskipti þeirra er lakast þegar efnahagsskilyrðin eru erfiðust, til að mynda þegar verðbólgan fer upp í 100% eins og þegar hv. þm. var ráðherra í eina tíð. Þá hefur verið mjög erfitt að vera fátækur á Íslandi. Varðandi þá yfirlýsingu sem hv. þm. segir að sé frétt dagsins. Ég tók ekki eftir því að við talsmenn stjórnarflokkanna hefðum gefið slíkar yfirlýsingar. Hv. þm. er sá eini sem slíka yfirlýsingu hefur gefið og hann hefur ekki verið útnefndur sérlegur blaðafulltrúi stjórnarflokkanna.

Ég mótmæli, ráðherra.

Ég fer bara með staðreyndir málsins eins og hv. þm. ætti að gera. Hann er sá eini sem hefur gefið slíka yfirlýsingu hér í kvöld og það vita allir þeir sem á þetta mál hafa hlýtt.

Virðulegi forseti. Úr forsetastóli var því lýst yfir áðan að þingmönnum gæfist kostur á að tvískipta andsvaratíma sínum. Það taldi ég mig hafa gert og átti 45 sekúndur eftir. Forsrh. svaraði með þeim hætti að ég taldi fulla ástæðu til að svara því. En ég vil gera þessa athugasemd og vona að í framtíðinni verði það virt. Sé boðið upp á að tvískipta sínum tíma, þá sé það leyft.

Forseti vill vegna orða hv. 9. þm. Reykn. taka það fram að samkvæmt þingskapalögum er það á valdi forseta hvort hann leyfir andsvör eða ekki. Forseti ákvað að skerða ræðutíma að þessu sinni og þar sem það var innan við mínúta sem hv. þm. átti eftir þá var það mat forseta að það væri of stuttur tími til þess að það gæti orðið úr því ræða og þess vegna var þessi ákvörðun tekin að þessu sinni. En forseti getur viðurkennt að það getur verið umdeilanleg ákvörðun sem var tekin í þessu tilfelli. Hún var engu að síður tekin og henni verður ekki breytt héðan af.