Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta viðskiptanefndar um frumvarp til laga um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Jónínu S. Lárusdóttur og Áslaugu Árnadóttur frá viðskiptaráðuneyti, Jónas Fr. Jónsson og Ragnar Hafliðason frá Fjármálaeftirlitinu, Tryggva Herbertsson frá forsætisráðuneyti, Davíð Oddsson og Sigríði Logadóttur frá Seðlabanka Íslands, Guðjón Rúnarsson frá Samtökum fjármálafyrirtækja, Eirík Tómasson prófessor frá Háskóla Íslands, Þórð Friðjónsson frá Kauphöll Íslands, Harald Birgisson, Frosta Ólafsson og Finn Oddsson frá Viðskiptaráði Íslands, Hrafn Magnússon og Arnar Sigurmundsson frá Landssamtökum lífeyrissjóða, Gylfa Arnbjörnsson frá ASÍ, Helgu Jónsdóttur og Sonju Ýr Þorbergsdóttur frá BSRB, Guðmund Bjarnason og Ívar Ragnarsson frá Íbúðalánasjóði, Hannes G. Sigurðsson frá Samtökum atvinnulífsins og Ernu Guðmundsdóttur frá BHM og Kennarasambandi Íslands. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að við sérstakar aðstæður verði fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs heimilt að leggja fram fjármagn til að stofna nýtt fjármálafyrirtæki eða yfirtaka fjármálafyrirtæki eða þrotabú þess í heild eða hluta. Í öðru lagi er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að ríkissjóður geti við vissar aðstæður lagt sparisjóðum til fjárframlag sem nemur allt að 20% af bókfærðu eigin fé. Sama gildi um sparisjóði sem búið er að hlutafjárvæða. Lagt er til að Fjármálaeftirlitinu verði fengnar víðtækar heimildir til að grípa inn í starfsemi fjármálafyrirtækja og bregðast við vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði, að boða til hluthafafundar eða fundar stjórnar auk þess sem gerðar eru breytingar á lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi. Loks er lagt til að Íbúðalánasjóði verði heimilað að yfirtaka húsnæðislán fjármálafyrirtækja. Eftir umræður nefndarinnar hefur meiri hlutinn komið sér saman um eftirfarandi breytingar við frumvarp þetta. Lagt er til að 1. mgr. verði breytt á þann hátt að skýrlega sé tekið fram að ekki verði gripið til ráðstafana samkvæmt lögunum nema við sérstakar og mjög óvenjulegar aðstæður á fjármálamarkaði. Þá er einnig lagt til að tenging milli 1. og 2. mgr. 1. gr. verði skýrari með því að vísa í 2. mgr. til hugtaksins sérstakra og óvenjulegra aðstæðna á fjármálamarkaði sem fram kemur í 1. mgr. Nefndin ræddi um viðskipti með stofnfjárbréf í 2. gr. frumvarpsins og leggur til að Fjármálaeftirlitinu verði heimilt að setja sérstakar reglur um viðskipti með stofnbréf. Einnig er bætt við nýrri málsgrein í 5. gr. þannig að Fjármálaeftirlitinu sé heimilt að skipa fimm manna skilanefnd sem fari með allar heimildir stjórnar fjármálafyrirtækis sem vikið hefur verið frá. Þá eru lagðar til breytingar sem tryggja að allur lífeyrissparnaður á innstæðuformi falli undir ákvæði laga um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, nr. 98/1999. Einnig leggur meiri hlutinn til að Íbúðalánasjóði verði heimilt að kaupa eða endurfjármagna skuldabréf fjármálafyrirtækja sem tryggð eru með veði í íbúðarhúsnæði og að ráðherra verði heimilt að mæla nánar fyrir um slíka yfirfærslu lána í reglugerð. Nefndin ræddi einnig nokkuð um lagaheimildir Íbúðalánasjóðs til skuldbreytinga á lánum og telur nauðsynlegt að kveðið verði skýrt á um að yfirtekin eða keypt lán skv. V. kafla frumvarpsins falli undir heimild til skuldbreytingar sem kveðið er á um í 48. gr. laga um húsnæðismál. Með þessu telur nefndin tryggt að heimilt verði að skuldbreyta keyptum eða yfirteknum lánum einstaklinga sem lenda í greiðsluerfiðleikum. Að lokum ræddi nefndin um nauðsyn þess að lög þessi verði endurskoðuð og leggur til í ákvæði til bráðabirgða að þau skuli endurskoðuð fyrir 1. janúar 2010. Nefndin leggur áherslu á að ákvæði frumvarpsins eru hugsuð sem neyðarráðstöfun og því þurfi ráðherra að leita staðfestingar þingsins. Leggur nefndin áherslu á mikilvægi þess að verði heimildin notuð skuli fjárlaganefnd Alþingis upplýst jafnharðan um ráðstafanir. Nefndin telur að í ljósi þessara sérstöku aðstæðna sem skapast hafa á innlendum sem og alþjóðlegum mörkuðum sé heimilt að grípa til svo róttækra aðgerða sem hér eru lagðar til og koma með því í veg fyrir keðjuverkandi áhrif á fjármálamarkaðinn og íslenskt hagkerfi. Leggur nefndin áherslu á að hér er umfram allt verið að tryggja hagsmuni hins almenna borgara og skapa skilyrði fyrir stöðugleika í efnahagslífinu. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem koma fram á sérstöku þingskjali. Undir þetta álit skrifa Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðfinna S. Bjarnadóttir, Jón Gunnarsson, Björk Guðjónsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Birkir J. Jónsson, með fyrirvara, Höskuldur Þórhallsson, með fyrirvara. Ég tek fram að við fengum umsagnir frá bæði efnahags- og skattanefnd og félags- og tryggingamálanefnd. Að lokum vil ég segja það að hér átti sig allir á því í samfélaginu, bæði innan þings og utan, að um neyðarráðstöfun er að ræða. Hér er á ferðinni setning neyðarlaga til að mæta þeim efnahagslegu hamförum sem nú ríða yfir þjóðina, en það má líka hafa í huga að þetta er hluti af þeim alþjóðlega vanda sem nánast öll vestræn ríki búa núna við. Með þessari lagasetningu erum við að tryggja hag almennings, við erum að tryggja að bankastarfsemi í landinu haldi áfram og greiðslukerfin verði virk, við erum að tryggja að allar innstæður borgaranna verði öruggar, við erum að tryggja að ríkið fái heimild til að grípa inn í við stjórnun fjármálafyrirtækja ef stefnir í óefni. Ef fjármálafyrirtæki lenda í vandræðum er þessi heimild fyrir Fjármálaeftirlitið til að koma að stjórn þess fyrirtækis og það tryggir í mínum huga að ekki muni reyna á það að innstæður einstaklinga séu í hættu. Við tryggjum þarna heimild til innspýtingar í sparisjóðina, við erum að tryggja að innstæður verði forgangskröfur, við erum að tryggja að Íbúðalánasjóður geti yfirtekið húsnæðislánin, sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt í þessu samhengi. Við höfum sömuleiðis samhliða þessu boðað að sett verði á fót, eins og hér hefur komið fram, samræmd þjónustumiðstöð félagsmálaráðuneytisins til að mæta þeim spurningum sem óneitanlega vakna við það umrót sem nú er í gangi. Tilgangurinn er að sjálfsögðu sá að tryggja gangverk atvinnulífsins, við erum að tryggja og stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Við höfum orðið fyrir talsverðu höggi, það fer ekki fram hjá nokkrum manni en við megum ekki gleyma því að innviðirnir eru traustir. Við höfum mjög öflugan mannauð, við erum þrátt fyrir allt fimmta ríkasta þjóð í heimi, við erum með eitt öflugasta lífeyrissjóðskerfi í heimi, við erum með öflugt menntakerfi og velferðarkerfi, við erum með endurnýjanlegar auðlindir og þetta þarf allt að setja í samhengi við þau tímabundnu vandræði sem núna ríða yfir okkur. Ég fullyrði að Íslendingar og við öll sem dveljum á þessu landi munum komast út úr þessum vandræðum, við munum halda áfram að vinna að tillögum og hugmyndum um að tryggja hér enn frekari fjárhagslegan stöðugleika þar sem sanngirni og réttlæti verða okkar leiðarljós.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta viðskiptanefndar en að honum stend ég ásamt því að hv. þm. Jón Magnússon, sem er áheyrnarfulltrúi í viðskiptanefnd, er samþykkur áliti minni hlutans. Minni hlutinn hefur að sjálfsögðu reynt að kynna sér og rannsaka efni frumvarpsins eins og kostur er á skömmum tíma og við afar sérstakar aðstæður. Málið er borið fram af ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar þegar komið er í mikið óefni í fjármálalífi landsmanna og engir góðir kostir eru í boði. Við þær aðstæður er að sjálfsögðu verkefni Alþingis og ríkisstjórnar að lágmarka skaðann fyrir almenning og fyrir þjóðarbúið eins og framast er unnt. Ekki skiptir síður miklu máli að reyna að tryggja að framtíðarhagsmunir landsmanna séu varðir þannig að byrðarnar verði ekki þyngri en óumflýjanlegt er á herðum komandi kynslóða. Auðvitað eru það heimilin í landinu sem hugur okkar flestra dvelur hjá um þessar mundir. Það eru undirstöðustofnanir samfélagsins, heimilin, sveitarfélögin og ríkisvaldið sjálft sem umfram allt þarf að verja. Hæstv. ríkisstjórn hefði á undanförnum dögum og vikum mátt standa sig betur í að hafa samráð og bera sig saman við og hlusta á sjónarmið ýmissa aðila sem hún ræddi ekki við. Það er t.d. umhugsunarefni að ríkisstjórnin skyldi á þessum dögum sem á undan eru gengnir aldrei ræða við sveitarfélögin í landinu sem fara með rekstur mikilvægs hluta velferðarþjónustunnar, sem eru einn stærsti vinnuveitandi landsins og sem mörg hver eru í afar þröngri og erfiðri stöðu með fjárhag sinn um þessar mundir. Ég skýt þessu inn í hér einfaldlega til þess að það hafi verið sagt að þarna hafa menn ekki staðið að verki eins og skyldi. Úr því að rúm var fyrir alla fundina sem ríkisstjórnin hélt - og má nú deila um hverju þeir skiluðu margir hverjir - úr því að það var svona mikið til af kaffi, herra forseti, hefði væntanlega verið hægt að bjóða sveitarfélögunum inn á eins og einn fund. Ég vil leggja á það sérstaka áherslu fyrir hönd minni hlutans að þeir aðilar máls sem hér hafa vélað um sæti í framhaldinu siðferðislegri, viðskiptalegri, lagalegri og pólitískri ábyrgð. Það er algerlega óumflýjanlegt að hlutur helstu málsaðila komi til ítarlegrar og tæmandi rannsóknar og skoðunar. Benda má á í því sambandi þær aðgerðir sem bandarísk stjórnvöld hafa þegar ráðist í til þess að tryggja að framferði og hrun fjármálastofnana vestan hafs verði rannsakað. Ég skora á ríkisstjórnina sjálfa - henni stendur málið næst - að hafa frumkvæði að slíku en geri hún það ekki verður að sjálfsögðu séð til þess að Alþingi eigi kost á því í framhaldinu að taka afstöðu til slíks. Vinstri hreyfingin – grænt framboð og stjórnarandstaðan öll hafa undanfarna daga og vikur boðið ríkisstjórninni samstarf og aðstoð við að leysa úr aðsteðjandi stórvandræðum sem öllum mátti ljóst vera að væru í vændum. Sú útrétta samstarfs- og sáttarhönd hefur enn ekki verið þegin og telur ríkisstjórnin sig því væntanlega einfæra og fullfæra um að ráða fram úr vandanum. Afrakstur þeirrar ráðsmennsku og verkstjórnar ríkisstjórnarinnar sér nú stað í þessum neyðarlögum, sem framsögumaður meiri hlutans kallaði svo réttilega. Með því að ríkisstjórnin hefur kosið að vinna ein að undirbúningi málsins, þó að væntanlegt efni frumvarpsins og staðan væri kynnt okkur forustumönnum stjórnarandstöðunnar á síðustu stundu, þ.e. á fundum í morgun og aftur eftir hádegið á þessum sama degi og málið er flutt á Alþingi og væntanlega afgreitt, hlýtur hún, þ.e. ríkisstjórnin og meiri hluti hennar hér, að bera ábyrgð á því. Það er einnig ljóst að mjög miklu skiptir hvernig haldið verður á þeim víðtæku heimildum sem í frumvarpinu felast, verði það að lögum, og hvernig þær verða nýttar. Með öðrum orðum skiptir framkvæmdin höfuðmáli og þar sem hún verður að óbreyttu á ábyrgð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar getur minni hlutinn eðli málsins samkvæmt enn síður borið ábyrgð á slíku fyrir fram. Því munum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sitja hjá við endanlega afgreiðslu málsins. Framsal valds til fjármálaráðherra, og þó einkum til Fjármálaeftirlitsins, er gríðarlega víðtækt og slíkar valdheimildir hafa mér vitanlega sennilega ekki verið framseldar í einu litlu frumvarpi í annan tíma til stjórnvalds sem ekki er lýðræðislega kjörið. Ákvæði frumvarpsins ganga að margra mati fram á ystu brún þess sem stjórnarskráin þolir gagnvart ýmsum vörðum mannréttindum. Ég er þeirrar skoðunar að eðlilegast hefði verið við þessar aðstæður að þingið hefði kosið stjórnarnefnd eða eftirlitsnefnd undir hverja hefðu verið bornar allar ákvarðanir framkvæmdarvaldsins á grundvelli þessara lögheimilda. Það hefði verið hinn þingræðislegi, lýðræðislegi og eðlilegi farvegur að mínu mati en undir slík sjónarmið var ekki tekið þegar ég t.d. hreyfði þeim í hv. þingnefnd. Ég vil taka fram að minni hlutinn styður heils hugar ákvæði frumvarpsins um að Íbúðalánasjóði verði heimilt að taka yfir íbúðarlán viðskiptabanka og sparisjóða. Reyndar er það svo að fyrir þessu þingi liggur nú þegar frumvarp þessa efnis flutt af öllum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Það er á þskj. 9 og varðar að sjálfsögðu breytingu á lögum nr. 44/1998, um húsnæðismál. Þar er það útfært þannig að endurfjármögnun þeirra lána sem bankarnir á umliðnum þremur árum, fyrst og fremst, veittu almenningi gegn veði í íbúðarhúsnæði verði stofnuð sem almenn húsnæðislán í þeim köflum húsnæðislaganna sem um það fjalla. Það er að okkar dómi að sjálfsögðu miklu betri frágangur málsins en sá sem var í frumvarpi ríkisstjórnarinnar í byrjun en þar er eingöngu gert ráð fyrir að Íbúðalánasjóður geti yfirtekið eða keypt skuldabréf fjármálafyrirtækjanna eins og þau standa og með þeim skilmálum sem þar eru. Í breytingartillögum meiri hlutans er lagt til að þetta verði lagfært þannig að orðin „eða endurfjármagna“ - þ.e. nákvæmlega sama orðalag og er í frumvarpi okkar - komi inn í lagatextann. Það er að sjálfsögðu til bóta og opnar þá leið að Íbúðalánasjóður geti hvort tveggja keypt lánin sem slík eða skuldabréfin eins og þau standa eða veitt mönnum ný lán til að endurfjármagna þau sem fyrir voru í bankakerfinu, greiða þau upp og komast þar með fram hjá vaxtaendurskoðunarákvæðum sem í skilmálunum eru. Það er því miður svo, herra forseti, að margt bendir til þess að aðgerðir af því tagi sem frumvarpið væntanlega er fyrirboði að - ég endurtek: Er fyrirboði að - því að þetta eru heimildarlög, verði frumvarpið að lögum, sé illskásti kosturinn, neyðarkosturinn í stöðunni eins og hún er. Hann er best til þess fallinn af þeim úrræðum sem tiltæk eru til að lágmarka skaðann sem stórkostlegt andvaraleysi og mistök fjölmargra innlendra aðila, að viðbættri hinni alþjóðlegu fjármálakreppu, leiða nú yfir þjóðina. Meðal annars af þessum sökum og með vísan til þess að óumflýjanlegt er nú orðið að bregðast mjög hratt við studdum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, og ég hygg stjórnarandstaðan öll, að málið yrði hér tekið fyrir með afbrigðum og fengi skjóta afgreiðslu. En eins og áður hefur komið fram og rökstutt hefur verið munum við sitja hjá við endanlega afgreiðslu málsins. Jón Magnússon, áheyrnarfulltrúi í viðskiptanefnd, er samþykkur þessu áliti eins og áður kom fram. Þá vil ég gera sérstakar athugasemdir við eitt ákvæði frumvarpsins, þ.e. í 3. mgr. 1. gr. þar sem er ákvæði þess efnis að ákvæði laga um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum gildi ekki um yfirtöku fjármálafyrirtækisins í heild eða að hluta samkvæmt lögum þessum. Við treystum því og það væri mjög notalegt að fá staðfestingu hæstv. fjármálaráðherra, eða einhvers annars ráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar ef það er í boði, á því að ákvæðið verði ekki notað til þess að almennir starfsmenn fyrirtækjanna sem kunna að færast á milli vinnuveitenda jafnvel í nótt missi í neinu af sínum venjubundnu réttindum við aðstæður sem þessar. Sé ákvæðið hins vegar þannig hugsað og túlkað að hægt sé að koma í veg fyrir að ofurlaunakjör og hneykslanlegir starfslokasamningar og aðrir slíkir hlutir skuli færast yfir erum við að sjálfsögðu sammála því. Við drögum hins vegar mörkin þar að það verði alveg skýrt að almennir starfsmenn fyrirtækjanna verði varðir. Ég treysti því að hæstv. ráðherrar og hæstv. ríkisstjórn geti fullvissað okkur um að svo sé og ég sé hér að ráðherra aðila vinnumarkaðarins kinkar ákaft kolli, það er heldur góðs viti. Á hinum endanum má svo sannarlega taka til hendinni og að sjálfsögðu dettur vonandi engum einasta lifandi manni í hug að þau ósköp sem viðgengust í sumum þessum fyrirtækjum á umliðnum missirum eigi eftir að sjást í þeim opinberu fyrirtækjum og bönkum sem e.t.v. líta dagsins ljós strax og birtir. Um breytingartillögurnar er það að segja að þær eru flestar, í raun má segja allar, til bóta enda margar hverjar komnar frá stjórnarandstöðunni. Þannig er í sjálfu sér ágætt að hnykkja á því í 1. tölulið breytingartillagnanna að hér skuli ekki aðeins talað um „sérstakar“ heldur einnig „mjög óvenjulegar aðstæður“ því að það eru þær svo sannarlega. Í 2. tölulið er gert ráð fyrir að Fjármálaeftirlitið hafi heimild til að setja sérstakar reglur um viðskipti með stofnbréf í sparisjóðum þegar eða ef ríkið kemur inn með fé og gerist stóreigandi í þeim. Þetta er að mínum dómi algerlega óumflýjanlegt ákvæði einfaldlega vegna þess að ef ríkið kemur inn með stofnfé sem nemur allt að 20% eigin fjár í viðkomandi sparisjóði, sem oft er með mjög lágt stofnfé að nafnvirði, getur það gerst eigandi hans að stærstum hluta eða að mestöllu leyti. Þá er algerlega óeðlilegt að einstakir stofnfjáreigendur og í raun hvort heldur er ríkið eða hinir stofnfjáreigendurnir geti farið út í viðskipti með bréfin á grundvelli sömu reglna og þar hafa gilt um og því miður. Auðvitað ættu menn nú, þótt sorglega seint sé, að manna sig upp í að afnema allar heimildir til þess að eiga viðskipti með stofnbréf nema á nafnverði. Það var aldrei ætlunin að með þau væri verslað öðruvísi, það brýtur gegn grundvallarhugsun og tilgangi sparisjóða og því hefði betur aldrei verið hleypt af stað. Í öllu falli hljóta allir að sjá að það geta komið upp svo afbrigðilegar aðstæður, ef það gerist, að ótækt er að ekki sé þá hægt að setja sérstakar og takmarkandi reglur um viðskipti með stofnbréf í slíkum tilvikum. Þriðja breytingartillagan er í raun framlenging af því efni frumvarpsins og lýtur að því sem við munum ekki greiða atkvæði um þannig að væntanlega sitjum við hjá við hana. Síðan koma aftur tillögur sem eru tvímælalaust til bóta, einkum og sér í lagi 5., 6. og 7. töluliðir sem bæta þau ákvæði frumvarpsins sem lúta að Íbúðalánasjóði og möguleikum hans á að kaupa eða endurfjármagna íbúðarlán banka og sparisjóða. Að lokum er að sjálfsögðu eðlilegt að í frumvarpið komi endurskoðunar- eða sólarlagsákvæði og er hér lagt til að fyrir 1. janúar 2010, að 15 mánuðum liðnum eða svo, verði búið að endurskoða lögin. Mér segir reyndar svo hugur um að búið verði að margbreyta þeim áður en þar að kemur og setja mörg önnur í viðbót. Einhvern veginn læðist að manni sá grunur að margt muni þurfa að endurskoða og prjóna upp í þessari framkvæmd. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta, herra forseti, en segi bara að lokum að ég ætla að vona að þess verði langt að bíða og helst um aldur og ævi að aðstæður af því tagi sem við höfum staðið og stöndum nú frammi fyrir komi upp. Hér er ábyrgð mjög margra mikil og miklu skiptir að menn vandi sig og vinni vel úr hlutunum. Málið mun auðvitað draga langan slóða, bæði gagnvart þeim sem verða fyrir áhrifum af því beint og strax og síðan ýmsum öðrum sem framtíðin ein getur leitt í ljós hvernig reiðir af, fyrirtækjum í eignatengslum við fjármálafyrirtæki og þar fram eftir götunum. Ég vona að landsmönnum farnist sem best og að þeir komist sem best í gegnum þetta. Ég vona að starfsmönnum sem hér eiga undir gangi vel að vinna úr málum sínum og tel auðvitað rétt og skylt að allt sé gert sem mögulegt er til að standa við bakið á því fólki sem nú mun eiga um sárt að binda á ýmsan hátt vegna aðgerða sem liggur í loftinu að ráðist verði í í beinu framhaldi af því að þessi lög taka gildi. Það er mjög margt, herra forseti, sem ekki er við hæfi eða aðstaða til að segja í dag en það þarf margt að segja á morgun og hinn daginn. Það eru margir óuppgerðir hlutir og stórir sem óumflýjanlegt er að þessi samkoma hér, Alþingi Íslendinga, horfist í augu við og ræði þegar við erum búin að ljúka því verki sem við höfum nú á höndum.

Herra forseti. Eðli þess máls sem við ræðum hér er slíkt að vinna þarf hratt að úrlausn þess. Hægt væri að hafa mjög mörg orð um það umfangsmikla mál sem við þingmenn í viðskiptanefnd fengum í hendur í dag en ég ætla að stytta mál mitt vegna þess að það er mikilvægt að við klárum það sem allra fyrst. Í umræðum hér á Alþingi fyrir nokkrum dögum töluðum við framsóknarmenn fyrir þjóðarsátt, að nú þyrftum við að standa saman á erfiðum dögum. Þingflokkur Framsóknarflokksins hefur tekið þá afstöðu að styðja það mál sem hér er til umræðu, reyndar með fyrirvara, til þess að leggja fram sína sáttarhönd því að nú þarfnast þjóðin þess að við stöndum saman í svo erfiðu máli sem hér um ræðir. Ég ætla þess vegna ekki að ræða fortíðina hér, hvort hægt hefði verið að standa öðruvísi að málum. Það er einfaldlega ekki staður né stund til að fara í einhverjar söguskýringar hér. Við þurfum að horfa til framtíðar og við þurfum að standa saman um að koma okkur út úr þeirri erfiðu stöðu sem blasir nú við. Hvað mig varðar og trúlega félaga mína í Framsóknarflokknum einnig snýst málið um að taka afstöðu til þess hvort við eigum að koma efnahagslífinu til bjargar á ögurstundu eða ekki með þeim tillögum sem hér er gerð grein fyrir. Það snýst fyrst og fremst um stöðumat, hvað þjóðinni sé fyrir bestu, hvað starfsfólki fjármálastofnana sé fyrir bestu, heimilunum, fyrirtækjunum og íslensku efnahagslífi. Ef við komumst að þeirri niðurstöðu að við þurfum að koma efnahagslífinu til bjargar er ekki hægt annað en að styðja efnislega það sem hér er lagt til. Þó að það sé gert með stuttum fyrirvara, þó að það séu örugglega einhverjir vankantar á því sem við samþykkjum hér stöndum við einfaldlega frammi fyrir stórri spurningu um hvort við ætlum að rísa undir íslensku efnahagslífi og standa vörð um heimilin og fyrirtækin í landinu. Þess vegna styðjum við framsóknarmenn frumvarpið, reyndar með fyrirvara, rétt eins og hv. þm. Höskuldur Þórhallsson mun gera lauslega grein fyrir hér á eftir. Ég vil nefna eina breytingu sem kveðið er á um í nefndarálitinu þar sem nefndin telur tryggt að heimilt verði að skuldbreyta keyptum eða yfirteknum lánum einstaklinga sem lenda í erfiðleikum og vísum við þar til Íbúðalánasjóðs. Við framsóknarmenn og stjórnarandstæðingar höfum haldið margar ræður um ágæti Íbúðalánasjóðs á undanförnum mánuðum og ég held að það sanni sig fyrst nú hversu gríðarlega dýrmæt sú stofnun er fyrir samfélag okkar á þessum erfiðu tímum. Því er það mikilvægt að við stöndum áfram vörð um Íbúðalánasjóð í þeim efnahagsþrengingum sem yfir okkur vofa núna og ég vona að ríkisstjórnin standi heils hugar að baki þessari mikilvægu stofnun allra landsmanna. Eins og ég sagði í upphafi er hvorki staður né stund til að lengja málið verulega. Við þurfum að ljúka því fyrr en síðar, mikið liggur við. Framsóknarflokkurinn réttir fram sáttahönd til þess að við getum verið samhent við að leiða þjóðina úr miklum þrengingum. Ég vona að hæstv. ríkisstjórn virði það við okkur og taki í útrétta sáttarhönd því að þjóðin hefur einfaldlega ekki efni á því, herra forseti, að við stöndum ekki saman á einum erfiðustu tímum í efnahagslífi þjóðarinnar allt frá því að við urðum lýðveldi.

Virðulegi forseti. Ég get vissulega tekið undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Birki Jóni Jónssyni, að það er nauðsynlegt að þjóðin sýni samstöðu við þær aðstæður sem nú eru. Það er hins vegar þannig, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat um í ræðu sinni áðan, að stjórnarandstaðan var reiðubúin til þess að vinna með ríkisstjórninni að öllum góðum hlutum til lausnar þess vanda sem við er að etja og bauð það ítrekað fram við stefnuræðu forsætisráðherra. Það hefur legið fyrir að stjórnarandstaðan hefur virkilega viljað leggja gjörva hönd á plóg til þess að leiða þjóðina farsællega út úr þeim vanda sem m.a. ríkisstjórnin hefur komið henni í. Ég tel að stjórnarandstaðan hafi ekki fengið eðlileg svör frá ríkisstjórninni né hafi verið reynt að koma á samráði eða samstarfi við stjórnarandstöðuna við þá vinnslu sem hér er um að ræða. Forsenda þess að þjóðarsátt geti verið er að ríkisstjórnin hafi forgöngu um að skapa þau skilyrði og taka við þeim möguleikum sem að ríkisstjórninni eru réttir. Hér er lagt fram frumvarp sem felur í sér mjög víðtæka þjóðnýtingarheimild. Að sjálfsögðu geldur maður mikils varhuga við slíku og þrátt fyrir skamman tíma hefur þó tekist að koma örlítið betri atriðum að varðandi frumvarpið. Nauðsynlegt hefði verið að stjórnarandstaðan hefði verið kölluð til fyrr því þá hefði frumvarpið fengið eðlilegri og betri þinglega meðferð. Ég vakti sérstaka athygli á, t.d. varðandi 1. gr. frumvarpsins, að þar er um að ræða mjög takmarkalitlar heimildir og fáar orðskýringar á því hvaða aðstæður þurfi að vera fyrir hendi svo að þeim þjóðnýtingarheimildum verði beitt sem frumvarpið kveður á um. Þess vegna var gripið til þess að gera þá breytingartillögu sem liggur fyrir frá meiri hluta viðskiptanefndar og lagt er til að bætt yrði við: „sérstakar og mjög óvenjulegar aðstæður“. Er þá verið að hnykkja á því að það er ekki miðað við að þetta komi til nema óvenjulegar aðstæður séu í íslensku samfélagi sem í raun geti réttlætt að gripið sé til þeirra aðgerða sem frumvarpið kveður á um. Þetta á ekki að vera almenn heimild til afskipta ríkisvaldsins heldur eingöngu við sérstakar og mjög óvenjulegar aðstæður. Ég vil leggja áherslu á að það skiptir máli að heimildinni sé ekki beitt nema við slík tilefni. Þá vantar í frumvarpið, að mínu viti, ákvæði um það hvað heimildin á að ganga langt, þ.e. hvaða fjármunum má verja til þessara atriða. Það vannst ekki tími til þess að fara sérstaklega ofan í það en æskilegt hefði verið að reyna að gera ákveðna bragarbót á þeim atriðum. Þriðja stóra atriðið sem var verulegur ágalli á frumvarpinu var að ekkert sólarlagsákvæði er á þessum víðtæku þjóðnýtingarheimildum, þ.e. varðandi endurskoðun og/eða það sem hefði verið enn þá betra, að lögin féllu úr gildi innan ákveðins tíma ef Alþingi gæfi þeim ekki frekara líf. Ég tel að það hefði verið hin eðlilega leið í þessu sambandi að lög sem eru sett við sérstakar óvenjulegar aðstæður og heimila sérstök óvenjuleg atriði, falli hreinlega niður innan ákveðins tíma nema að Alþingi telji að aðstæður réttlæti að þau standi áfram. Þessi atriði hefði verið hægt að lagfæra ef tími hefði unnist til. Þar af leiðandi, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat um í ræðu sinni, teljum við í Frjálslynda flokknum að okkur skorti nauðsynlegar upplýsingar og faglegar forsendur til að styðja það frumvarp sem hér um ræðir. Við höfum hins vegar ekki viljað bregða fæti fyrir það og höfum stuðlað að því að frumvarpið fái eðlilega og hraða þinglega meðferð. Við munum með sama hætti og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lýsti sitja hjá við afgreiðslu efnisatriða frumvarpsins nema þau ákvæði sem varða sérstaklega Íbúðalánasjóð. Ég vil geta þess að við frjálslynd höfum varað við því hvert stefndi í íslenskum þjóðarbúskap, sérstaklega fyrir síðustu kosningar. Þá vöktum við athygli á því og gerðum kröfu um að breytt yrði um peningamálastefnu. Við gerðum sérstakar athugasemdir við og vöktum athygli á því að það gengi ekki að gjaldmiðillinn í minnsta myntkerfi heims væri á floti, færi eftir veðri og vindum markaðsaðstæðna hverju sinni. Það skapaði of mikla óvissu og ekki nokkur stöðugleiki yrði í þjóðfélaginu ef þannig ætti að halda áfram. Öll þau varnaðarorð sem þar voru mælt hafa komið fram. Við berum ekki ábyrgð á því ástandi sem hefur skapast. Hefði verið farið að okkar tillögum hefði þetta ástand ekki komið upp. Peningamálastjórnin var óábyrg þar sem menn töldu sig vera í ofurþjóðfélagi sem gæti ráðið fram úr því að hafa flotgengi í minnsta myntkerfi heims. Við höfum gert kröfu til þess að almenningur í landinu búi við svipuð eða sambærileg lánakjör og fólk annars staðar í okkar heimshluta. Seðlabanki Íslands sagði það ekki koma til greina og lýsti yfir í lok síðasta árs að það mundi skapa ofurþenslu í þjóðfélaginu. Nú þegar við afgreiðum þessi lög til aðstoðar og hjálpar fjármálamarkaðnum er spurningin þessi: Hvað á að verða um hinn venjulega Íslending, almenning í landinu? Á að líða það að venjulegt fólk þurfi áfram að búa við okurvexti, verðtryggingu á lánum og langtum verri lánakjör en gengur og gerist í okkar heimshluta? Ég segi nei. Það þarf að taka á málinu heildstætt, þetta er aðeins byrjunin. Það verður að hugsa um hagsmuni fjölskyldnanna í landinu og hugsa til þess að friður er rofinn í hverju því þjóðfélagi þar sem venjulegt fólk getur ekki lengur staðið undir skuldbindingum sínum. Þannig hefur það verið og ekki þarf að fara í flóknar söguskýringar eða ábendingar hvað það varðar. Þess vegna skiptir máli og ég lít svo á að hér séum við að afgreiða ákveðinn hluta en margt þurfi að koma til viðbótar. Við gerðum kröfu til þess að vaxtaokrið yrði afnumið. Við kröfðumst þess að stýrivextir yrðu settir og hófstilltir og í staðinn fyrir að halda uppi hágengisstefnu á fölskum forsendum til tjóns fyrir framleiðsluatvinnuvegina yrði reynt að taka í taumana þannig að með eðlilegum hætti yrði komið í veg fyrir að við flyttum inn óendanlegan fjölda milljarða í jöklabréfum eða með öðrum hætti en flyttum síðan út vexti af þeim greiðslum. Það var ekki orðið við því og afleiðingar þeirrar óábyrgu peninga- og lánastefnu sem hefur verið fylgt eru nú að koma í ljós. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék að því ákvæði sem kveður á um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti í fyrirtækjum og ég tek undir þau sjónarmið sem hann setti fram. Að sjálfsögðu verðum við að gæta allra almennra reglna vinnumálaréttarins um að starfsfólk í fyrirtækjum njóti þeirra réttinda sem það hefur áunnið sér en fyrir löngu hefði átt að vera búið að taka á ofurlaunaaðlinum hjá fjármálastofnunum. Það hefði átt að vera búið að setja ákveðnar reglur fyrir löngu. Ég hef gert kröfu um að settar væru fram ákveðnar reglur, að beitt yrði m.a. sérstakri skattheimtu á þá sem eru með ofurlaun, sérstökum háskatti. Við því hefur ekki verið orðið og á síðastliðnum tíu árum hefur því miður orðið sú gjörbreyting í samfélaginu að við hurfum frá því kerfi, þeim viðmiðunum sem almennt hafa gilt á Norðurlöndum, þ.e. mannúðlegri markaðshyggju þar sem ekki væri um að ræða verulegan mismun á kjörum fólks. Einskis var gætt og kaupleigufurstunum og pappírsbarónunum var leyft að fara sínu fram eftirlitslítið. Þeir sem þannig stóðu að málum verða að bera ábyrgð á því með hvaða hætti þetta var gert. Við frjálslynd berum þar enga ábyrgð. Við höfum varað við þessu allan tímann, að það væri óvarlegt að víkja frá þeim grunni sem hefur verið markaður af markaðshyggjufólki á Norðurlöndum og hefur grundvallast á því að gæta hags okkar minnsta bróður. Markaðshyggjan mætti aldrei fara út yfir þau eðlilegu mörk sem við setjum um að ákveðið jafnrétti og jöfnuður sé í samfélaginu. Því miður hefur raunin ekki orðið sú á síðustu árum. Í framhaldi af því að þetta frumvarp verður samþykkt opnast væntanlega fyrir möguleika á lánveitingum úr bankakerfinu. Þá er spurningin þessi: Hvað gerum við svo? Því hér er einungis verið að afgreiða frumvarp sem heimilar ákveðnar aðgerðir miðað við sérstakar, óvenjulegar aðstæður. Við þurfum að huga að því hvernig einstaklingar standa í samfélaginu og við þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur, bæði Alþingi og ríkisstjórn verða að reyna eftir mætti að komast hjá atvinnuleysi í samfélaginu. Við þurfum að tryggja hagsmuni venjulegs fólks ekki síður en fjármálafyrirtækjanna, frekar ef eitthvað er. Hvað gerum við svo? Hvert höldum við svo? Hvernig tryggjum við atvinnustig og velmegun í landinu? Í fyrsta lagi þarf að endurskoða vaxtastefnu Seðlabanka Íslands og það ætti að gerast á morgun. Það gengur ekki að ofurvaxtastefnan lami allt atvinnulíf í landinu eins og hún hefur gert undanfarna mánuði. Við vöruðum sérstaklega við því í vor en ekki var hlustað á það. Ljóst er að það verða að koma til ný atvinnutækifæri. Það þarf að virkja og setja í gang þær áætlanir sem uppi eru um ný álver. Við þurfum að auka fiskveiðiheimildir, þorskveiðiheimildir, og þá skiptir máli að við gerum það með þeim hætti að almenningur geti notið þess sem best; að við setjum viðbótaraflaheimildir á markað fyrir fólkið í landinu og byggjum upp auðlindasjóð sem það getur nýtt til framtíðar. Við megum ekki láta kvótagreifana fá arðinn heldur fólkið í landinu vegna þess að við stöndum frammi fyrir sérstökum, óvenjulegum aðstæðum. Þá tökum við til ráða sem eru sérstök en þjóna tilgangi sínum miðað við þjóðfélagsgerðina eins og hún er núna. Það verður að breyta peningamálastefnunni og það er nauðsynlegt að við fáum mynt í þessu landi - hvort sem hún heitir króna eða eitthvað annað - sem hefur þann styrkleika að geta verið gild í viðskiptum hvort heldur er til lengri eða skemmri tíma. Ef skapa á stöðugleika í landinu þá verður það að koma til. Það verður að huga að því að framleiðsluatvinnuvegirnir geti notið þess að skapa velmegun í landinu til frambúðar. Eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti á koma þessi atriði til umræðu á næstu dögum. Við erum nú að greiða fyrir því að það frumvarp til laga sem hér liggur fyrir til umræðu geti fengið þinglega meðferð á sem skemmstum tíma, þó að við höfum ýmsar athugasemdir fram að færa við það eins og ég hef gert grein fyrir.

Herra forseti. Miklar hamfarir og hremmingar einkenna um þessar mundir fjármálakerfi, bæði hér heima og út um allan heim. Frumvarpið sem nú er til umræðu felur í sér heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði, breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki, breytingar á lögum um innstæðutryggingar og breytingar á lögum um húsnæðismál. Um er að ræða mjög víðtækar heimildir til að grípa inn í aðsteðjandi vanda. Ég vil nefna þrjár heimildir þar. 1. Heimild til fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs til að reiða fram fjármagn til að stofna nýtt fjármálafyrirtæki eða yfirtaka fjármálafyrirtæki í heild eða að hluta. 2. Heimild til Fjármálaeftirlitsins til að grípa inn í starfsemi fjármálafyrirtækja í því skyni að takmarka tjón á fjármálamarkaði. 3. Heimild Íbúðalánasjóðs til að yfirtaka húsnæðislán banka og fjármálastofnana. Það vill svo til, herra forseti, að ég er þingmaður á Evrópuráðsþinginu. Í síðustu viku þingaði það þing og á meðal ræðumanna þar var yfirmaður OECD, Angel Gurria. Hann lýsti aðstæðum á fjármálamörkuðum heimsins þannig: „Fjármálamörkuðum má líkja við flæðilínu, flæðilínu sem er í kyrrstöðu.“ Herra forseti. Við verðum að átta okkur á því að vandamálið er ekki bundið við Ísland. Í því felst auðvitað vandi líka en við verðum að gera okkur grein fyrir þessu. Þetta er ekki bara íslenskt vandamál heldur hafa þing og ríkisstjórnir víða um heim gripið til aðgerða eða eru í þann veginn að grípa til aðgerða sem eru kannski ekki úr takti við það sem við ræðum hér. Við verðum að átta okkur á því að í Bandaríkjunum og í Danmörku eru sjóðir nú þegar samþykktir til að grípa inn í þessi mál. Svo að ég taki dæmi: Í Bretlandi og í Svíþjóð er verið að vinna að lagapakka til að taka á þessum málum og við gætum lengi talið vegna þess að þetta er vissulega alþjóðlegt vandamál. Talandi um stöðuna hér heima þá erum við að tala um að endurskipuleggja fjármálakerfið okkar þannig að staðan hér bitni sem minnst á íslenskum einstaklingum, fjölskyldum, fyrirtækjum og framtíðarkynslóðum. Að staðan heima og staðan út um allan heim bitni sem minnst á fólkinu okkar, á fyrirtækjunum okkar. Við viljum lágmarka skaðann og byggja upp sterkt fjármálakerfi. Þetta skulum við öll athuga. Í öðru lagi fær Íbúðalánasjóður þessa heimild til að yfirtaka húsnæðislán banka og fjármálastofnana. Það mun koma mörgum fjölskyldum til góða. Í þriðja lagi hefur forsætisráðherra margnefnt það sem við skulum líka öll muna eftir og það er að inneignir einstaklinga og fyrirtækja í landinu í íslenskum bönkum og fjármálafyrirtækjum eru tryggðar. Þetta eru aðgerðir ríkisstjórnarinnar og við væntum þess að það megi vita á gott fyrir alla landsmenn því að við verðum að tryggja stöðugleika í landinu eins og hægt er á þessum viðsjárverðu tímum. Við verðum að tryggja fjármögnun fyrirtækjanna, að við getum haft vinnu fyrir alla landsmenn, farið í vinnu, fengið okkar laun, að fyrirtækin geti greitt fyrir skuldbindingar sínar, að við getum öll í sameiningu notið þess að hafa lifandi og öflug fyrirtæki eins og hingað til. Við þurfum líka að tryggja að fólkið í landinu geti staðið við skuldbindingar sínar og fjölskyldur og einstaklingar geti haldið áfram lífi sínu á þessu góða landi. Ég veit að fram undan eru erfiðir tímar fyrir okkur öll. Frumvarpið er erfitt fyrir okkur öll, þ.e. að fara í gegnum það á þessum hraða en skynja það samt í leiðinni að við verðum að gera þetta. Ég styð frumvarpið og ég vonast til að það verði okkur öllum til góðs vegna þess að við þurfum að efla samfélag okkar til framtíðar og við þurfum á því að halda að við sýnum öll samstöðu, að við séum öll samtaka. Við erum öll á sama báti og vonum að þetta viti á gott fyrir samfélag okkar.

Virðulegi forseti. Mörg þung skref hafa verið stigin í dag. Það er sárt að til þess þurfi að koma að svona neyðarlög líti dagsins ljós en það er því miður sú staða sem komin er upp í íslensku efnahagslífi. Um er að ræða viðamikið inngrip, eitthvert það mesta í sögu lýðveldisins, og við í stjórnarandstöðunni hefðum kosið að við þær aðstæður hefði verið talað við okkur á fyrri stigum málsins. Það er vægast sagt ógjörningur að fara yfir svona viðamikið og stórt mál á þeim fáu klukkutímum sem okkur hefur verið úthlutað hér í dag. Það eru aftur á móti skýr markmið með framlagningu frumvarpsins og það er fyrst og fremst að halda atvinnulífinu gangandi og að gæta að hagsmunum almennings. Það þarf ekki að fara fleiri orðum um það. Í framhaldinu tel ég að fara þurfi vel yfir málin. Ekki á að leita að sökudólgum heldur kanna gaumgæfilega hvað fór úrskeiðis þannig að við getum lært af þeim mistökum sem íslensk stjórnvöld hafa gert hingað til. Við framsóknarmenn ætlum að greiða fyrir framgangi þessa máls en við styðjum það þó með fyrirvara. Hér er einfaldlega verið að veita svo víðtækar heimildir til fjármálaráðherra og ekki síst Fjármálaeftirlitsins að mikill vafi leikur á því að það standist stjórnarskrárákvæði. Ég ætla í stuttu máli að fara yfir þær vangaveltur sem við framsóknarmenn höfum farið í gegnum um frumvarpið. Í 1. mgr. 1. gr. kemur fram að við sérstakar aðstæður á fjármálamarkaði er fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs heimilt að reiða fram fjármagn til að stofna nýtt fjármálafyrirtæki eða yfirtaka fjármálafyrirtæki eða þrotabú þess í heild sinni. Við fögnum því að þarna séu komin inn orðin „við óvenjulegar aðstæður“ sem takmarka þessa heimild að einhverju leyti en hefðum viljað kanna það sérstaklega hvort ekki hefðu átt að vera einhvers konar skorður á því fjármagni sem fjármálaráðherra verður þá heimilt að reiða úr ríkissjóði. Við hefðum líka kosið að það hefði verið skoðað betur hvort ekki hefðu átt að koma inn í lögin einhver viss mörk hvað varðar þann tíma sem þær ákvarðanir hefðu þurft að koma fyrir þingið. Það er nefnt sérstaklega í nefndaráliti meiri hlutans sem við framsóknarmenn setjum fyrirvara við - þar er mælst til þess að þetta komi sem allra fyrst inn til þingsins og vitnað í fjárreiðulög en það er spurning hvort ganga hefði átt skrefinu lengra og setja þetta beint inn í það frumvarp sem hér er til umræðu. Þá tökum við undir þau orð stjórnarandstöðunnar að réttindi almennra starfsmanna verði varin en hér eru ákvæði í 3. mgr., þar er fjallað um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti á fyrirtækjum, um að þau gildi ekki um yfirtöku fjármálafyrirtækis í heild eða að hluta samkvæmt lögum þessum. Við förum fram á að farið verði afskaplega varlega með þessa heimild. Umræðan um ofurlaunin er svo eitthvað sem þarf að taka upp mjög fljótlega á Alþingi. Sú grein sem við framsóknarmenn setjum kannski mestan varann við er 5. gr. frumvarpsins þar sem í rauninni má segja að Fjármálaeftirlitinu sé veitt meira vald en stofnun hefur nokkurn tíma verið veitt í sögu lýðveldisins. Ekki er þar um að ræða lýðræðislega kjörna fulltrúa þannig að ég held að hér sé mál að staldra við. Í greininni kemur fram að Fjármálaeftirlitið geti tekið yfir vald hluthafafundar eða fundar stofnfjáreigenda. Það kemur einnig fram að Fjármálaeftirlitið geti tekið yfir eignir, réttindi og skyldur fjármálafyrirtækis í heild sinni eða að hluta eða ráðstafað slíku fyrirtæki í heild eða að hluta, m.a. með samruna við annað fyrirtæki. Þá kemur fram að Fjármálaeftirlitinu sé heimilt að framselja öll réttindi að því marki sem nauðsynlegt sé í slíkum tilvikum. Þetta eru viðamiklar og stórar heimildir. Þarna er í rauninni verið að ræða um inngrip í stjórnarskrárvarin réttindi. Verið er að taka völdin af kjörnum stjórnum hlutafélaga og ég tel einfaldlega að þetta sé á afar gráu svæði og að um mjög varhugaverða heimild sé að ræða. Við þurfum að staldra við þegar við setjum ákvæði í lög sem ganga gegn stjórnarskrárvörðum réttindum og við verðum að hafa það hugfast að Alþingi getur ekki breytt stjórnarskránni eða stjórnarskrárvörðum réttindum nema með því að rjúfa þing og boða til kosninga. Er ég þar sérstaklega að ræða um eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og 65. gr. þar sem er hin svokallaða jafnræðisregla en það er afarmikilvægt að við framkvæmd þessara laga sé bönkum, sparisjóðum og fjármálafyrirtækjum almennt ekki mismunað. Við framsóknarmenn munum því sitja hjá við afgreiðslu þessa ákvæðis. Við fengum ekki að vera með við samningu frumvarpsins þrátt fyrir ítrekaðar óskir og framrétta sáttarhönd. Á vissan hátt má segja að sú ósk hafi verið hunsuð og við munum því miður ekki getað verið með þessu ákvæði þó að við greiðum fyrir framgangi þessara laga. Virðulegi forseti. Með lögum þessum er miðað að því að tryggja grunnstöður íslensks efnahagslífs, að tryggja að innstæður og lífeyrissjóðir landsmanna verði áfram tryggðir. Við framsóknarmenn vonum að með þessum lögum verði framtíð íslensks efnahagslífs tryggð. Við treystum því að áfram verði unnið að málum á þann veg að atvinnuuppbygging haldi áfram og hjól atvinnulífsins stöðvist ekki. Um er að ræða stórar og erfiðar ákvarðanir en við framsóknarmenn skorumst ekki undan ábyrgð í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á því að við erum hér að taka fyrir langstærsta mál sem tekið hefur verið fyrir í lýðveldissögu Íslands. Ég geri eina kröfu, þ.e. að þeir sem bera ábyrgð á þessu frumvarpi séu við þessa umræðu. Hvar er hæstv. forsætisráðherra, hvar er hæstv. iðnaðarráðherra, foringjar stjórnarinnar um þessar mundir? Hvar er hæstv. viðskiptaráðherra? Það er virðingarleysi við stjórnarandstöðuna og þjóðina ef forustumenn ríkisstjórnarinnar halda að þeir þurfi ekki einu sinni að hlusta á það sem sagt er við þessa umræðu. Ég geri kröfu til þess, hæstv. forseti, að þessir hæstv. ráðherrar komi í salinn. Verður orðið við því?

Forseti hefur gert ráðstafanir til að kanna hvar ráðherrar eru í húsinu og óska eftir því að þeir komi til fundar.

Get ég farið fram á að fresta ræðu minni meðan þeirra er beðið?

Ég sé að forsætisráðherra er genginn í salinn þannig að það ætti ekki að þurfa að vera frestun á ræðu.

Hæstv. forsætisráðherra er mættur. Ég tel það, hæstv. forseti, virðingu við þingið, virðingu við þjóðina því það sem verið er að gera hér í kvöld og allir hér eru sammála um að er mikilvægt orkar líka tvímælis. Þess vegna er það krafa mín að þeir forustumenn sem leiða ríkisstjórnina við þessar aðstæður séu við þessar umræður og þingmönnum hefur verið sýnd óvirðing eftir því sem líður á umræðuna af hæstv. ráðherrum með því að vera ekki í salnum. Ég geri skýlausa kröfu um að hæstv. iðnaðarráðherra og hæstv. viðskiptaráðherra komi í salinn. Verður orðið við því, hæstv. forseti?

Forseti hefur gert grein fyrir því að það hafa verið gerðar ráðstafanir nú þegar ...

Eru þessir hæstv. ráðherrar í húsi?  Hæstv. forseti. Þá get ég hafið ræðu mína. Ég vil í upphafi segja þetta: Við framsóknarmenn erum hér að taka aðra afstöðu en félagar okkar í hinum stjórnarandstöðuflokkunum. Það eru sérstakar og óvenjulegar aðstæður. Ég virði skoðanir þeirra. Þeir rökfæra afstöðu sína vel. En við höfum farið yfir þetta mál á allan hátt og komist að þeirri niðurstöðu að nú við þessar aðstæður þurfum við að eignast einn þjóðarvilja og ganga eins og ein þjóð með sterka forustu til mikilla verka sem verða mjög erfið bæði fyrir hæstv. ríkisstjórn og marga í samfélaginu. Þess vegna höfum við komist að þeirri niðurstöðu að við teljum að við getum ekki setið hjá heldur munum styðja málið sem heildarlög þó við vitum að margt orki tvímælis. Þjóðþingin hafa mörg hver verið að takast á við svipuð verkefni og vera kann að ekki sé gott að rökstyðja að stjórnarandstöðumaður sé bara stjórnarandstöðumaður þegar mikið liggur við. Ég fagna því að stjórnarliðarnir hafa þó ekki bilað við þessar aðstæður. Það hefði getað gerst. En þeir hafa þó lafað saman þótt auðvitað sé mikil blóðtaka hjá Samfylkingunni að hæstv. utanríkisráðherra sé ekki til að stýra sínu liði. Óska ég henni alls hins besta og að hún megi ná góðri heilsu á nýjan leik. Já, þetta orkar allt saman tvímælis. Við hér og mínir menn höfum farið yfir það hver afstaða okkar er og hver rök okkar séu. Það er breyttur hagur Íslendinga á morgun. Það verður breyttur hagur Íslendinga á næstu mánuðum og í einhver ár. Tækifærin verða ekki þau sömu. Það verður töluvert langur tími sem tekur okkur að vekja upp traust umheimsins til okkar við þessar aðstæður. Það er engin spurning og það gera allir sér grein fyrir því. Það er mikið verkefni og við eigum öll að vera á sama báti að vinna það traust á nýjan leik og ekki bara stjórnmálamennirnir. Atvinnulífið, aðilar vinnumarkaðarins, fjármálamennirnir, bankamennirnir, allt þjóðfélagið verður að leggjast á árar í þeim báti og róa til framtíðarinnar. Það er náttúrlega einnig ljóst - mér þætti vænt um, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, að ræða mín fengi að vera flutt í friði.  Ég vil líka segja við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson að við skulum ekkert grobba okkur af því að við séum fimmta ríkasta þjóð heimsins á morgun. Við verðum í allt öðru sæti. En við skulum jafnframt halda því fram að við stígum á stokk og strengjum þess heit að við ætlum á nýjan leik að ná því sæti með skjótum hætti. Við höfum full rök til þess að ganga þá leið. Það fór ég yfir í ræðu minni í dag að við eigum auðlindir, við eigum sjávarútveg og landbúnað, við eigum iðnað og ferðaþjónustu, við eigum hugvit og duglegt fólk þannig að það stendur allt með okkur þegar þessum verkefnum er lokið hér. En þau stóru verkefni sem ríkisstjórnin verður að fara í á morgun eru svo stór að þau snúa að því að bjarga peningalegum eignum sparenda á Íslandi í áratugi, fólks sem hefur verið að leggja fyrir í góðri trú og vonandi tekst það og ég trúi því. Það er hið erfiða verkefni að bjarga fjármunum fólks og fyrirtækja og því hefur ríkisstjórnin heitið. Hana vil ég styðja til þeirra verka þó ég geri mér grein fyrir því að í björgunarbátnum, sem ég kallaði svo, sem við erum nú að hlaða tækjum og tólum og vopnum til að takast á við öll þessi vandræði sem hafa skollið yfir íslenska þjóð, skiptir framkvæmdin miklu máli. Þar verður maður auðvitað að treysta hæstv. ríkisstjórn til að setja það í gang sem við framsóknarmenn höfum haldið fram mánuðum saman. Við fórum að tala um þjóðarsátt fyrir ári og að aðilar vinnumarkaðarins, fjármálafyrirtækin, Bændasamtökin, sjávarútvegurinn og stjórnarandstaðan kæmu að slíku borði. Ég fer fram á samráð, hæstv. forsætisráðherra, sem hefur farið fram í dag þar sem við vorum beðnir um að slíðra sverðin og höfum gert það til að vera ekki að takast á við fortíðina því að nú er það framtíðin ein sem skiptir máli. Þess vegna styðjum við það. Ég vil við þetta tækifæri segja: Hér er í rauninni ekki verið að tala um neina þjóðnýtingu. Hér er bara björgunarleiðangur til að skilja á milli. Við ætlum, eins og allar hinar þjóðirnar í Evrópu og Ameríku, að verja íslenska hagsmuni við þessar aðstæður, verja eignir og innstæður Íslendinga eins og við getum við þessar aðstæður. Það munu allir hinir gera gagnvart sjálfum sér og við erum ekkert á öðrum bát. Þetta er skylduverkefnið sem við framsóknarmenn styðjum við þessar aðstæður. Ég ætla hins vegar við lok þessarar umræðu, af því að þetta snýst um meira en sparifé, að segja að vandræðin snúast líka um skuldir, gengisskráninguna, stýrivextina. Ég ætla því að leyfa mér að velta því upp að gengisvísitalan var að slá upp í 230 eða 240 undir kvöldið. Það eru venjulegir Íslendingar í góðri trú sem á síðustu missirum og árum tóku erlend lán þess vegna á húsin sín, þess vegna á bílana sína og hafa séð allar þessar skuldir verða óviðráðanlegar. Staða gengisins ræður því. Það er mikið af erlendu vinnuafli enn þá á Íslandi sem hefur séð kaup sitt falla með þessum hætti og við framsóknarmenn höfum talað fyrir því í allt sumar, í fyrravetur, að stýrivextirnir, sem fóru að slá upp í 15,5% og eru þar enn voru fyrir tveimur árum í 8%, þ.e. að það er mjög mikilvægt að taka á stýrivaxtaokrinu. Vextirnir eru verðbólguhvetjandi. Það verður að keyra vextina niður til að bjarga fólkinu. Það verður að staðsetja gengið. Ég tel að við verðum að taka upp opinbera gengisstefnu. Við verðum að leggja lögmálin til hliðar á mörgum sviðum. Þarna er um að ræða stór verkefni sem eru ekkert síður mikilvæg til bjargar fólki en það sem við erum að gera til að fólk eigi sínar eignir í bönkunum áfram. Ég vil þess vegna heyra hver viðhorf hæstv. forsætisráðherra eru við þessar aðstæður. Telur hann að taka verði upp opinbera gengisskráningu á nýjan leik? Telur hann að innan skamms geti stýrivextirnir lækkað og það verði með handafli, hugviti, íslenskum aðstæðum gengið á hólm við þessi tvö miklu atriði sem einnig raska hag heimilanna, fyrirtækjanna, ekkert síður en mörg önnur atriði? Ég vil fá svar við því, hæstv. forsætisráðherra. Ég hef farið hlýjum orðum um hæstv. forsætisráðherra við þessar aðstæður og talið hann hafa flutt ágætisávarp í dag og veit að hann gerir sér nú grein fyrir þeim mikla vanda, yfirgengilega stóra vanda sem hann verður að reyna að stýra okkur fram hjá í heila höfn og þarf að hafa alla á bak við sig. Ég vil svo til gamans - æ, hæstv. iðnaðarráðherra sefur enn. Hann sefur að degi. En ég sá að hann munar ekki um það þegar menn eru beðnir um að slíðra sverð að senda frá sér köpuryrði og ómerkileg orð en það gerði hann í Morgunblaðinu í dag í minn garð og framsóknarmanna. Auðvitað eru svoleiðis asnaspörk ekki svara verð. Honum hefur kannski sárnað að við höfum rakið það aftur og aftur í ræðum okkar og tillögum að hér hafi þurft að taka á. Ég veit að það fór í taugarnar á honum að í ræðu minni á fimmtudaginn við stefnuræðu forsætisráðherra sagði ég á þessa leið, með leyfi forseta: „Fyrir ári síðan gerðu allar þjóðir heimsins sér grein fyrir því að mikill vandi var í aðsigi, þá var fjármálakreppa að búa um sig. Gjafvextir heimsins voru að breytast í okurvexti og fjármálaþurrð. Bandaríkjamenn sögðu þá“ - fyrir ári síðan - „að ógnin væri svo stór að nokkrar milljónir manna gætu misst hús sín og eignir. Hér vöruðu margir við því sama, þar á meðal helgirit sjálfstæðismanna, Morgunblaðið. Við framsóknarmenn töldum vandann risavaxinn. Ég ræddi“ - þá þegar - „þjóðstjórn og þjóðarsáttarborð þar sem allir lykilmenn þjóðarinnar ættu sér samstarf.“ Sem sé, Framsóknarflokkurinn hefur tvisvar lagt fram opinberar tillögur um aðgerðir í efnahagsmálum, í mars og júlí. Hann hefur hvað eftir annað sagt að vandinn sem væri á fullri ferð og mundi skella á Íslandsströndum kæmi hingað og það væri nær að bregðast við honum í tíma en að bíða eftir að óveðrið væri skollið á okkur. Óveðrið er skollið á okkur og við eigum engan annan kost en að ganga til þeirra verka sem hæstv. forsætisráðherra hefur boðað. Við vitum það líka að menn herðast í óveðri. Ófarir efla æðrulausan. Þolgóður sigrar hverja þraut. Við harðræði eflast hetjur. Ég trúi því að dugnaðarmenn Íslands margir hverjir sem eiga líka samúð mína og eru að fara illa muni rísa á nýjan leik og sjá hamingjudag og afla Íslandi auðs og fara með meiri gætni. Og ég trúi því að þær aðgerðir sem hér eru boðaðar, þó að orki tvímælis, geti verið björgunaraðgerð til þess að ganga til móts við það að verja hag heimilanna, fjölskyldnanna og við framsóknarmenn skorumst ekki úr leik við þær aðstæður. Við munum gagnrýna ríkisstjórnina eftir þörfum. Við munum leggja henni til góð ráð. En fyrst og fremst leggjum við áherslu á það hér í kvöld, eins og við höfum gert, að Ísland eigi við slíkar aðstæður einn þjóðarvilja. Ég óska hæstv. ríkisstjórn og ráðherrum velfarnaðar í þeirra erfiðu verkum, erfiðustu verkefnum sem ríkisstjórn hefur tekist á við á lýðveldistímanum. En um leið minni ég á að það hefur stundum verið svo að þegar veðrin eru vond og erfiðleikarnir miklir þá eru Íslendingar fljótir að sigrast á þeim. Þeir eru glannalegri í sólskini og þegar allt virðist leika í lyndi. Gangi hæstv. ríkisstjórn vel í þessum verkum fyrir þjóð sína.

Herra forseti. Það er margt sem þarf að ræða og mun verða rætt þegar tími gefst til í framhaldinu á næstu dögum varðandi efnahagsmál, vexti og fleira sem hv. þm. Guðni Ágústsson nefndi. En úr því að hv. þingmaður vék sérstaklega að því, lagði lykkju á leið sína til þess að vekja athygli á því, að framsóknarmenn tækju að hluta til aðra afstöðu til málsins en við hinir stjórnarandstöðuflokkarnir - og er þó svo sem ekki mikill munur á því í sjálfu sér að greiða götu máls og greiða því atkvæði að það fari í gegn með afbrigðum og fái skjóta afgreiðslu en sitja hjá við endanlega afgreiðslu þess og vísa ábyrgð á hendur ríkisstjórninni og meiri hluta hennar eins og alsiða er - má sem dæmi taka þegar fjárlög eru afgreidd og aðrir slíkir hlutir - og hinu að greiða því að mestu leyti atkvæði eins og mér skilst að Framsóknarflokkurinn ætli að gera - ætla ég í allri vinsemd að leyfa mér að minna hv. þm. Guðna Ágústsson á að honum yfirsást þó sá munur á aðstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Frjálslynda flokksins í þessu tilviki að við fórum ekki með viðskiptaráðuneytið í 12 ár, frá 1995 og fram á mitt ár 2007. Við einkavæddum ekki bankana þannig að ætli Framsókn sé ekki málið býsna skylt.

Herra forseti. Ég fagna þeirri samstöðu sem um þetta mál hefur náðst og þakka fyrir málefnalegar ræður hér um þetta efni, bæði við 1. og sömuleiðis 2. umr. Ég tel að þó að ekki muni allir þingmenn treysta sér til að greiða þessu frumvarpi atkvæði sitt við 2. umr. sé tekin ábyrg afstaða með því að greiða fyrir því að málið nái fram að ganga. Ég vil sérstaklega þakka Framsóknarflokknum og formanni hans fyrir þann stuðning sem þeir hafa sýnt þessu máli. Hv. þm. Guðni Ágústsson bar fram nokkrar spurningar sem eru kannski þess eðlis að það væri heppilegra að svara þeim, a.m.k. einhverjum þeirra, við annað tækifæri en þær eru rökræðunnar og umræðunnar virði. Ég hygg að áhyggjur hans af háum vöxtum eigi sér samhljóm með mjög mörgum og tek eindregið undir það sem hann sagði við bæði 1. og 2. umr. um að við eigum að nýta auðlindirnar okkar og það hef ég margsagt bæði hér í Alþingi og annars staðar. Oft var þörf en nú er nauðsyn við þessar aðstæður. Varðandi opinbera gengisskráningu hef ég ekki þá sannfæringu að það borgi sig að fara til baka í það kerfi en við þurfum að skoða öll þessi mál. Ég er reyndar fullviss um að gengi krónunnar er á kolvitlausum stað miðað við það sem verið hefur undanfarna daga. Það á heima á allt öðrum slóðum og ég hef þá trú að það muni leiðréttast þegar um hægist og öldur lægir þegar þessi aðgerð sem hér er til meðferðar á Alþingi verður um garð gengin, þ.e. þegar þessi lög hafa tekið gildi og til framkvæmda hafa komið einhver ákvæði í þeim. Um það hvenær það gæti gerst er auðvitað ekki hægt að fullyrða neitt á þessu stigi.

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs er að á þingskjali með breytingartillögunni er villa sem þarf að leiðrétta og koma á framfæri. Í tölul. 7 stendur: „Á undan orðunum „53. gr.“ í 1., 2. og 6. mgr. 48. gr. laganna kemur: 2. tölul. 9. gr.“ Þetta síðasta á ekki að vera svo heldur á þar að standa: 2. mgr. 15. gr.

Virðulegi forseti. Hér eru greidd atkvæði um breytingartillögu við 5. gr. Við höfum þá afstöðu um alla 5. gr. að hún sé einhver viðamesta grein frumvarpsins og í rauninni sú sem gengur hvað lengst í valdheimildum til einstakrar stofnunar. Í rauninni hefur aldrei verið gengið jafnlangt í sögunni. Við teljum engu að síður að það sé rétt að Fjármálaeftirlitið hafi einhverjar heimildir en við vörum við því að því séu veitt jafnóheftar og -víðtækar valdheimildir til að hlutast til um stjórnarskrárvarin réttindi fólks og hér er kveðið á um. Við framsóknarmenn vorum ekki hafðir með í ráðum um samningu þessa ákvæðis og getum ekki borið ábyrgð á því í framkvæmd. Við munum því sitja hjá við afgreiðslu alls ákvæðisins, einnig þessara breytingartillagna.