Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Jónsson) Jeg hefi leyft mjer að flytja þetta frv. um einkasíma í sveitum ásamt tveimur öðrum hv.þdm., og skal jeg nú fara nokkrum orðum um ástæðurnar fyrir því. Eins og menn vita, fara kröfur um nýjar símalínur í sveitunum stórlega í vöxt, eins og raunar virðist eðlilegt, þar sem viðskifti manna á meðal aukast stöðugt. Kröfurnar stefna að því, að sem flest bygðarlög og jafnvel flestir bæir í sveitunum komist í símasamband. En búast má við, að það dragist lengi, að ýms bygðarlög geti átt kost á landssímalínu. Til þess að ná þessu marki kemur til álita, hvort heppilegra sje að leggja nýjar og nýjar landssímalínur upp um sveitirnar og áskilja framlög til þeirra frá hlutaðeigendum, eða gefa mönnum kost á einkasímum með ríflegum styrk frá landssímanum eða úr ríkissjóði. Auk þess er vert að athuga það, hvort þessi aukning á símakerfi sveitanna er æskileg. Ber þá á tvent að líta, afstöðu notendanna annarsvegar og afstöðu landssímans hinsvegar. Jeg hefi orðið þess var, að ýmsar bygðir mundu frekar kjósa einkasíma, ef þær ættu kost á honum með ríflegum styrk, og sjálfur tel jeg, að hann mundi verða að almennari notum. Vitanlega yrðu notendurnir að greiða nokkru meira af stofnkostnaði við einkasíma en við aukalandssímalínu, þar sem hún fengist, og auk þess yrðu þeir að taka á sig viðhaldið, sem er ærinn baggi. En kostir einkasíma virðist að vegi fullkomlega á móti því. Það, sem jeg tel helstu kostina við einkasímakerfið, er þetta: 1. Einkasímalínur ættu að komast fyr á í flestum tilfellum. 2. Auðveldara væri að leggja síma heim á bæina á því svæði, sem um er að ræða, og það mundi verða gert, jafnvel á flesta bæi í sumum sveitum. Við það ynnist margt. Í fyrsta lagi, að sveitirnar færðust miklu meira saman og einangruninni, sem margir kvarta um, væri stökt á burt án þess að nokkuð tapaðist af kostum sveitalífsins. í öðru lagi yrði samstarf sveitanna meira eftir en áður og miklu ljettara fyrir nágranna að reka sín erindi. í þriðja lagi yrðu viðskifti heimilanna út á við miklu auðveldari, t. d. við sinn verslunarstað. Nú er svo komið, sem betur fer, að akvegir eru að komast í margar sveitir, er kvíslast svo óðum heim á bæina; og bifreiðarnar fylgja vegunum fast eftir. Þar sem svona er í haginn búið, yrðu bæir í símasambandi losaðir að talsverðu leyti við hinar tímafreku og dýru kaupstaðaferðir, því að þeir þyrftu ekki annað en að síma eftir þörfunum í kaupstaðinn til að fá þær með bifreiðinni. Loks geta bæir í símasambandi fengið veðurspár, og getur það orðið mjög þýðingarmikið hagræði, því fullkomnari sem veðurspárnar reynast. Jeg vona, að mönnum verði það ljóst af þessu, sem jeg hefi nú sagt, að víðtæku símakerfi um sveitirnar verði ekki komið á nema með einkasíma, að það yrði til mikilla menningarbóta og hagræðis. Jeg tel það alt mikils virði, sem stuðlar að því að gera sveitalífið sem yndislegast og ljettast fyrir þá, sem þar búa. Sje aftur á móti litið á hag landssímans, þá hygg jeg, að reynslan muni vera sú, að einkalínur upp í sveitirnar, með 1 og 2 stöðvum í hverri sveit, gefi næsta lítið af sjer. Við starfrækslu þeirra er nokkur kostnaður og talsverð endurskoðun á reikningum o. fl., en tekjur vilja heimtast mjög misjafnlega. Sjeu aftur á móti einkasímar á mörgum bæjum með einni miðstöð, má vænta þess, að tekjur yrðu meiri. Auk þess myndi landssíminn losna við viðhald þar sem einkasímarnir væru. Jeg held því, að frv. þetta yrði til stórbóta fyrir landssímann, ef samþ. verður. Tekjur myndu stóraukast, en áhætta engin. Jeg hefi borið frv. þetta undir landssímastjóra, og var hann því mjög hlyntur. Gerði hann að vísu lítilsháttar breyt. á frv. eins og það var í upphafi, og hefir hún verið tekin upp í frv. Að vísu lagði hann til, að landssíminn greiddi aðeins helming kostnaðar, en við höfum í frv. gert ráð fyrir 3/5. Hinsvegar ætlumst við ekki til, að landssíminn greiði neitt af flutningskostnaði frá skipsfjöl. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta mál og leyfi mjer að æskja þess, að því, að lokinni umræðu, verði vísað til samgmn.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Þetta efni, sem hjer liggur fyrir, hefir verið svo oft áður rætt hjer á Alþingi, og þá komið fram það, sem einkum mælir með og móti, að jeg sje ekki ástæðu til að ræða það nú við 1. umr. Vil aðeins leyfa mjer að leggja til, að það, að umr. lokinni, verði látið ganga til 2. umr. og allshn.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vænti þess, að hugsunarháttur manna hafi ekki breytst svo mjög frá því, sem hann hefir verið á fyrri þingum, að hætta sje á, að þm. láti frv. þetta verða að lögum. Eins og hv.flm. tók fram, þá eru heldur engar nýjar ástæður fyrir hendi, er mæla með frv. En ókostum þess hefir verið áður lýst og það kemur æ berlegar í ljós, að verkafólki kaupstaða og sjávarþorpa er mjög óhægt að nota 1. júlí sem kjördag. Till. um þessa færslu hefir áður komið fram á Alþingi og var því þá mótmælt af verkamönnum, enda hefir það ekki náð fram að ganga. Jeg veit ekki, hvernig hugir manna til þessa eru nú hjer á Alþingi. En jeg mun greiða atkv. gegn því, að þetta frv. fari til nefndar.

Flm.(Magnús Guðmundsson): Jeg þarf ekki miklu að svara. Jeg skal ekki frekar en hv. 2. þm. Reykv. spá um það; hvort hugir manna sjeu breyttir til þessa frv. Það er að vísu rjett, að jeg sagði, að ekki væru neinar nýjar ástæður með þessu frv. fyrir hendi, en þær eru eins góðar fyrir því, enda hafa engar þingkosningar farið fram að hausti til síðan 1927, er frv. þetta var síðast fram borið. Og þótt ástæðurnar sjeu ekki frá allra nýjustu tímum, þá er þó ekki langt síðan illviðrin sýndu það, að ekki er rjett að hafa kjördaginn á þeim tíma árs, þegar von getur verið á snjó og harðviðrum. Hv. þm. talaði um, að það hefði komið berlega í ljós síðast, og hefir þá víst átt við kosningarnar 1927, að 1. júlí hefði verið verkamönnum óhentugur dagur. En jeg vil nú, að hv.þm. bendi á, í hverju þær illu afleiðingar hafa komið fram. Jeg held, að þær kosningar hafi ekki verið ver sóttar en aðrar hafa áður verið. Jeg skal ekkert segja um þessar áskoranir, sem hv.þm. var að tala um. Jeg legg ekki mikið upp úr þeim. Það er alkunnur siður þess flokks, sem hv.þm. telst til, að safna áskorunum. En þær sanna ekki rjettan vilja kjósenda í þessu efni. Ef safnað væri atkv. um þetta í sveitum landsins, þá mundi útkoman verða alt önnur. Jeg hygg, að menn mundu finna, að það er í raun og veru gengið nærri því að svifta þá kosningarrjetti að hafa kjördag 1. vetrardag. Þegar meta skal hagsmuni sveita og sjávarmanna, sjest, að aðstaðan er ólík. Í kaupstöðum þurfa menn ekki annað en að afhenda atkv. sitt á staðnum. En í sveitum verða menn að ferðast langa leið til þess að geta notað atkvæðisrjettinn.

Sigurjón Á. Ólafsson Hv. flm. færði litlar ástæður fram, er mæltu með frv. Jeg lít svo á, að þegar þessi dagur, sem nú er í lögum, var ákveðinn, þá hafi það verið gert með fullum skilningi á því, að sá dagur væri öllum landslýð heppilegastur sem kjördagur. Eina ástæðan, sem færð hefir verið með frv., er sú, að stundum geti illviðri hamlað mönnum frá að sækja kjörfund í einstaka hjeraði landsins. Þetta kann að hafa komið fyrir við síðasta landskjör, en væri þetta mál rannsakað, kæmi eflaust í ljós, að flestir kjördagar á þessum tíma árs hafa ekki verið þeir illviðrisdagar, að kjörfundarsókn hafi tepst fyrir þær sakir. Við kjördæmakosningarnar 1923 var einmunatíð um land alt. En færsla á kjördeginum til vorsins, eða 1. júlí, mundi hinsvegar koma hart niður á þeim, sem búa við sjávarsíðuna. Þá er meiri hl. verkamanna og sjómanna farinn frá heimilum sínum víðsvegar um land í atvinnuleit. Svo er t. d. um Hafnfirðinga, Vestmannaeyinga, Reykvíkinga, Eyrbekkinga, Stokkseyringa, kauptúnin á Vesturlandi og Snæfellsnesi. Eins er það á Austfjörðum, svo sem Norðfirði og Eskifirði, og jafnvel fleiri fjörðum þar eystra. Menn þaðan eru komnir norður á Langanes og víðar til sumarróðra. Sjómenn af Suðurlandi eru komnir til verstöðva norðanlands og aðrir í kaupavinnu og vegavinnu. Mestur hluti verkamanna er því í framkvæmdinni sviftur kosningarrjetti. Að vísu hefir verið á það bent, að þeir geti kosið áður en þeir fara, en stundum fara þeir áður en lögleyfður tími er kominn, sem kjósa má á, og fara oft að heiman með svo stuttum fyrirvara, að það gleymist að kjósa eftir að sá tími er kominn, þá leyft er að kjósa. Þessi færsla þýðir því í raun og veru það, að allmikill hluti verkamanna er sviftur kosningarrjetti sínum. Jeg býst þó varla við, að slíkt vaki fyrir hv.flm. Eins og jeg gat um áður, þá hefir vegna þekkingar og reynslu á því, hver tími væri heppilegastur, verið valinn 1. vetrardagur. Þá eru flestir við heimili sín, komnir heim úr sumaratvinnunni, og þá minna bundnir við atvinnuáhyggjur og geta frekar um slík mál hugsað. öll breyting mundi miða að því að gera mönnum erfiðara að fullnægja þeirri skyldu, sem kosningarrjetturinn leggur mönnum á herðar. Jeg mun því greiða atkv. á móti frv. þessu.

Haraldur Guðmundsson Mjer heyrðist á hv. 1. þm. Skagf., að frv. þetta um flutning kjördagsins væri fram borið af einskærri umhyggju fyrir bændum. Jeg verð að segja, að mjer finst sú umhyggja harla einkennileg, því að víðast hvar munu bændur telja 1. vetrardag heppilegri en 1. júlí. Sú var og skoðun löggjafans, þegar lög þessi voru sett, og ætti að vera það enn. Veldur því margt. - Það er þá fyrst, að ef kosið er 1. júlí, er þingi nýlokið og þingtíðindi ekki komin út. - Sumum hv.þm. kann að koma slíkt vel, en kjósendunum kemur áreiðanlega miklu betur að geta lesið þingtíðindin og á þann hátt kynst störfum fulltrúa sinna, áður gengið er til kosninga. Jeg vil þó ekki væna hv.flm. um það, að þessi sje ástæðan fyrir flutningi frv. Í öðru lagi er 1. júlí mikill annatími. Að vísu er svo kallað, að þá sje á milli voranna og sláttar, en engu að síður er það ákaflega margt, sem þá kallar að, og gefa menn sjer því eigi tíma til að sinna stjórnmálum á þeim tíma árs. Þegar sumarstörfum er lokið, er öðru máli að gegna. Þá gefa menn sjer frekar tíma til þess að íhuga þessi mál. Jeg geng þess ekki dulinn, að illviðri kunna að geta hamlað sókn á kjörfund á haustin að einhverju leyti í stöku hjeruðum dag og dag, þar sem langt er á kjörstað, en auðvelt er að ráða bót á þessu með því að skifta hreppum í fleiri kjördeildir en gert er. Með því væri sveitamönnum gert auðveldara að neyta kosningarrjettar síns. Hv. 1. þm. Skagf. hjelt því fram, að síðustu kosningar til Alþingis hefðu eigi verið miður sóttar en þótt þær hefðu verið að hausti til. Þetta má vera rjett í þessu tilfelli, en það, hvernig kosningar eru sóttar, er auðvitað komið undir því, hver þau mál eru, sem á mestu veltur við hverjar kosningar; þá var kosið um stórmál.

Og svo því, hve mikið sú stj., er þá situr, hefir gert fyrir sjer

. Þetta er alveg laukrjett hjá hv.þm. Víst má telja, að hinn almenni áhugi manna við síðustu kosningar hafi verið af þeirri ástæðu; alþjóð var ríkt í huga að losna við íhaldsstj. Mestum erfiðleikum veldur flutningur kjördagsins þeim, sem í kaupstöðum búa og fara í atvinnuleit um land alt yfir sumartímann og dvelja fjarri heimilum sínum. Get jeg ekki neitað því, að jeg gruna hv.flm. um græsku, það, að þeim sje ósárt um, þótt minna kveði að því, að þeir, sem við sjávarsíðuna búa, neyti kosningarrjettar síns, en hinir, er byggja sveitir landsins. Hv. 1. þm. Skagf. hjelt, að það væri lítið að marka, þótt mótmæli kæmu gegn þessu frv., það væri nú einu sinni háttur okkar Alþýðuflokksmanna að smala slíkum mótmælum, ef okkur byði svo við að horfa. Jeg veit ekki, hvað sýnir betur vilja almennings en slíkar samþyktir frá fjölmennustu stjett landsins. Og jeg álít, að þm. ættu að leggja mest upp úr því, að starf þeirra sje jafnan í sem mestu samræmi við óskir og rjettarvitund almennings. 

Og brjóta þau á meðan þau standa þar

. Mörg hin skárri ákvæði stjórnarskrárinnar hafa þrásinnis verið þverbrotin. Mætti hv.þm. (MG) vera þess minnugur. Það hefir rjettilega verið fram tekið, að mál það, sem hjer liggur fyrir, er ekkert nýmæli á Alþingi. Hv. þm. ættu því að vera búnir að átta sig á því, og vona jeg, að þeir sjeu sammála um það að vísa því frá nú þegar, svo að það verði eigi til að tefja deildina frá nauðsynlegri störfum.

Einar Jónsson Jeg skal eigi lengja umr. að mun, enda er mál þetta kunnugt öllum þm. Það hefir legið áður fyrir þinginu, og hefir þá jafnan komið í ljós, að erfitt er að velja svo einn kjördag, að allir verði sammála um það, að hann sje heppilega valinn. Enda efast jeg ekki um, að ekki muni hægt að gera öllum landsmönnum til hæfis í því efni, hvor þessara daga sem valinn verður. Hinsvegar má ekki gleyma því, að menn þeir, sem frv. þetta flytja, eru kunnugir um land alt og munu hafa ólíkt meira vit á þessu máli en þeir, sem andmælum hafa hreyft hjer í þessari hv. deild og hafa alið allan aldur sinn í kaupstað, en aldrei í sveitum.

Jeg er gamall sveitamaður

. Aðalástæða þessara manna, sem leggjast gegn frv., er sú, að þeir álíta sjálfa sig hafa óhag af því, að kjördagurinn verði fluttur. En ef hv. deild ætlar að gefa slíkum mönnum byr í seglin, þar sem þeir telja, að 1. vetrardagur sje hentugri þeirra fylgismönnum, þá tel jeg það mjög illa farið. Ráð slíkra manna ætti ekki að auka, því að þeir ættu helst að ráða hvergi. Og jeg leyfi mjer að segja, að flm. frv. hafi einnig ólíkt meira vit á þessu máli en andmælendur þess. Jeg get játað það, að í mínu kjördæmi mun mönnum standa nokkuð á sama um það, hvor dagurinn yrði valinn. En jeg veit, hvernig vetrarhörkurnar eru, og veit, hve mjög þær geta hamlað, að hægt væri að sækja kjörfund 1. vetrardag. Tel jeg því 1. júlí miklu heppilegri.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Þeir hv. jafnaðarm. hafa nú allir talað gegn þessu frv. Ræður af líkum, að vörnin muni verða nokkuð erfið fyrir mig, er slíkir sækja, og það hvorki meira nje minna en í sex ræðum. En það vill svo vel til, að öll þau rök, sem hv. jafnaðarmenn hafa borið fram gegn frv., eru gamlir kunningjar og hafa verið marghrakin. Það er gamalt vígorð hjá mótstöðumönnum þessa frv., að með því sje verið að taka kosningarrjettinn af kaupstaðarbúum. Það er alveg eins og þessir hv.þm. muni ekki eftir því, að menn þeir, er þeir bera svo mjög fyrir brjósti, geta kosið áður en þeir fara að heiman, og ennfremur, að þeim er heimilt að kjósa hvar sem þeir eru staddir utan kjördæmis. Finst mjer hvorugt svo mikil fyrirhöfn, að hægt sje að telja, að menn sjeu sviftir kosningarrjetti, þótt þeir kynnu að þurfa að notfæra sjer þessi rjettindi. Og ef það er borið saman við erfiðleika þeirra, er í sveitum búa, sem oft þurfa að fara heilar dagleiðir á kjörstað hvernig sem viðrar, þá verður harla lítið úr þessum mótbárum. Og þeim, sem þekkja norðlenskar stórhríðar eins og þær geta verið verstar og vita, að þú er ekki einu sinni kleift að komast á milli bæja, finst það undarlegt, þegar talið er, að kaupstaðarbúar sjeu sviftir kosningarrjetti með frv. Má þá ekki segja, að sveitabúar sjeu sviftir kosningarrjettinum, þegar þeir geta oft alls ekki komist á kjörstað vegna illviðris?  Ein af mótbárum hv.þm. Ísaf. var sú, að 1. júlí væru menn ekki búnir að kynna sjer þingtíðindin. Þetta er einskisverð ástæða, því að þingtíðindin eru oft ekki öll komin út fyrir veturnætur og þingtíðindin frá því í fyrra eru ekki einu sinni komin út ennþá. En þó að ekkert slíkt væri til fyrirstöðu, lesa menn ekki þingtíðindin um hásláttinn.

Spakur maður hv. 1. þm. Skagf.

. Hinsvegar er það rjett athugað hjá hv.þm. Ísaf., að 1. júlí er milli voranna og sláttar, og mun því vera heppilegasti tíminn, sem hægt er að fá.  Hv. þm. Ísaf. játaði, að veður gætu verið misjöfn 1. vetrardag, en þá væri ekki annað en að hafa kjördeildirnar nógu margar. Vill hv.þm. ganga inn á að hafa kjördeild á hverjum bæ? Hann veit vel, að svo mikið óveður getur komið, að eigi sje fært á milli bæja. Það var alveg rjett hjá hv.þm., að síðustu kosningar voru mjög vel sóttar, og taldi hv.þm., að áhugi manna á stjórnmálum hafi verið óvenju mikill. Jeg er ekki vonlaus um, að hv.þm. hjálpi til þess að halda þeim áhuga við, því að ekki fer hv.þm. batnandi.

Jeg var ekki í stj. þá, og jeg er heldur ekki í henni núna

. Það eru fleiri en stj., sem geta haldið uppi stjórnmálaáhuga. Hv. þm. gat þess, að hann grunaði mig um græsku í þessu máli. Jeg verð að segja alveg það sama um hann. Hygg jeg, að hv.þm. muni í ljettu rúmi liggja, þótt ekki komi öll atkv. úr sveitunum 1. vetrardag. Þá sagði hv.þm., að áskoranir þær, er Alþingi hafa verið sendar út af máli þessu, sýndu almenningsvilja, og því bæri þinginu að taka tillit til þeirra. Ef svo væri, væri nokkuð öðru máli að gegna; en sannleikurinn mun sá, að þessar samþyktir sýna aðeins vilja þeirra, er um þær hafa beðið. Og jeg veit það, að þegar hv.þm. Ísaf. sendir beiðni til flokksbræðra sinna um slíkar áskoranir, þá gera þeir það fyrir hinn góða flokksbróður sinn, að samþ. þær.

Eru þeir svona góðir við þm. í Skagafirðinum?

. Jeg efast ekki um, að þeir mundu margir verða við ósk minni, ef jeg færi fram á slíkt, en munurinn er aðeins sá, að mjer kæmi aldrei slíkt til hugar. Þegar hv.þm. var að tala um almenningsviljann, var hann mintur dálítið á stjórnarskrána, og sljákkaði þá svo í honum, að hann lauk máli sínu í skyndi.

Magnús Jónsson Jeg hefi jafnan verið því mótfallinn, að farið verði að flytja kjördaginn, og mun svo verða einnig nú, ef ekki verða borin fram ný rök flutningnum til stuðnings. Það fer svo hjer sem annarsstaðar, að annar aðilinn hefir ekki á algerlega röngu að standa, en hinn á rjettu að standa. Báðir þessir dagar, sem um er rætt, eru nokkurnveginn góðir, en þó tel jeg engan vafa geta leikið á því, að fyrsti vetrardagur sje hentugastur í góðu tíðarfari, bæði til sjós og sveita. Eins og menn vita, getur tíðin verið dálítið misjöfn um það leyti árs, enda hefir því óspart verið haldið á lofti. Þó hefir lakasta reynslan af þessum degi sýnt það, að kosningar voru þá sóttar í betra meðallagi. Finst mjer því óþarfi að vera að hringla nokkuð með kjördaginn, því að verði hann settur 1. júlí, er enginn efi á því, að fram kemur krafa um að flytja hann aftur á 1. vetrardag. Tel jeg, að þingið ætti ekki að breyta lögum, þegar ástæðan fyrir breyt. er jafnlítil og hjer er.

Halldór Stefánsson Jeg ætla aðeins að segja örfá orð út af því, er haft hefir verið á móti frv. Að vísu er það sami „svanasöngurinn“ og áður hefir verið sunginn hjer, en nú eru „svanirnir“ orðnir þrír, í stað þess að áður var aðeins einn. Það hefir ekkert nýtt verið borið fram gegn frv. Þó ætla jeg að minnast á eina mótbáruna, er fram hefir verið borin, nefnilega þá, að með frv. þessu væru kaupstaðarbúar sviftir kosningarrjetti sínum í framkvæmdinni. Þetta er ekkert annað en firra; það má heita jafnauðvelt að kjósa skriflega og að fara á kjörstað, og hver, sem hefir forsvaranlegan áhuga á kosningum, mundi að sjálfsögðu fara þannig að. Margir geta verið fjarverandi heimilum sínum fyrsta vetrardag, alveg eins og 1. júlí. Mætti þá með sama rjetti segja, að þeir sjeu sviftir kosningarrjetti sínum í reyndinni. Hver vill segja það í alvöru? Það er verið að bera saman þessa tvo daga, 1. júlí og fyrsta vetrardag, hvor heppilegri sje. Það má segja, að það getur verið álitamál, en það er ekki aðalástæðan fyrir mjer, heldur sú, að fyrsta vetrardag er veðrátta oft þannig, að menn eru hindraðir af náttúrunnar völdum, m. ö. o. af algerlega ósjálfráðum atvikum, að neyta kosningarrjettar síns. Hv. 1. þm. Reykv. gerði lítið úr þessari ástæðu og vísaði til reynslunnar frá síðustu kosningum í því efni. En það sannar lítið í þessu tilliti. Þó kjörfundasókn væri góð í heild, þá var hún mjög misjöfn. Hann miðar við heildarsóknina við þessar umræddu kosningar. Áhugi manna var þá óvenju mikill, og á Suðurlandi og eins í öllum kauptúnum kom óveður eigi að sök. En sumstaðar á Norðurlandi og víða á Austurlandi voru menn stórlega hindraðir frá að komast á kjörstað vegna óveðurs. Þetta sannar því ekki, að frv. sje ekki á fullum rökum bygt. Ef horfið væri að því ráði að hafa kjördag 1. júlí, þá væri, að svo miklu leyti sem hægt er, sneitt hjá því, að menn hindruðust í kjörfundasókn sökum illrar veðráttu, því það er sá tími, sem veðráttan er einna áfallaminst. Jeg býst alveg eins við því, að mótmælasöngurinn eigi eftir að vera sunginn margoft ennþá, en jeg mun nú láta söng þann hlutlausan hjer eftir.

Haraldur Guðmundsson Það er alveg rjett hjá hv. 1. þm.N.-M., að engar nýjar ástæður hafi verið færðar fram gegn frv. þessu. Er þar því jafnt á komið með sækjendum og verjendum, því að engar nýjar ástæður hafa heldur verið færðar fram með því. Þessi hv.þm. vildi halda því fram, að það væri jafnvel auðveldara fyrir kjósendur að fara á skrifstofu til hlutaðeigandi lögreglustjóra og greiða þar atkv. heldur en að fara á kjörstað heima hjá sjer til þess að neyta þar kosningarrjettar síns á kjördegi. Þetta er fjarstæða ein hjá hv.þm.

Er þá mögulegt fyrir kjósendur að kjósa annarsstaðar en á kjörstað?

. Um þetta spyr hv.þm. tæplega af fávísi einni, þar sem jeg flutti í fyrra frv., sem varð að lögum, um kosningar utan kjörstaða. Annars finst mjer hann mjög broslegur þessi framsóknaríhaldsbræðingur eða íhaldsframsóknarbræðingar, eða hvað maður á að kalla hann. Bæði íhaldsmenn og framsóknar halda, að þeir græði hvor um sig á færslu kjördagsins. Framsóknarmenn halda, að íhaldsmenn sjeu svo framúrskarandi duglegir að sækja kjörfund, og ekkert veður geti hamlað þeim, og því sje hagur fyrir þá að hafa kjördaginn 1. vetrardag, og alveg hið sama halda íhaldsmenn um framsóknarmenn. Þeir halda hvorir um sig, að hinir græði á því að hafa þann kjördag, sem nú er. Hv. 1. þm. Rang. varaði hv. dm. mjög við því að fara að orðum jafnaðarmanna í deildinni, því að það, sem við vildum, væri að draga sem mest af völdum til okkar, en það væri þegar búið að gera of mikið að því að slaka til við okkur, og væri því best að hætta slíku. Með þessum einlægu og opinskáu ummælum sínum mun hv.þm. hafa hitt naglann á höfuðið, því að frv. þetta, sem hjer er til umr., er beinlínis fram komið til þess að draga úr áhrifum jafnaðarmanna í þinginu, þar sem því er beinlínis ætlað að koma í veg fyrir, að jafnaðarmenn geti neytt atkvæðisrjettar síns eins og verið hefir. Hv. 1. þm. Skagf. vildi halda því fram, að hinar afarmörgu áskoranir um að fella frv. þetta, sem Alþingi berast hvaðanæfa af landinu, væru beinlínis sendar til þess að þóknast mjer og öðrum þm. Alþýðuflokksins. Hv. þm. virðist álíta mig og aðra þm. Alþfl. býsna mikla áhrifamenn, úr því hann telur, að þúsundir manna mótmæli frv. til þess að gera okkur til geðs. Auðvitað þykir mjer vænt um þetta álit hans á mjer, að jeg hafi svo mikið álit og vinsældir meðal landsmanna. Hinsvegar lít jeg svo á þessar áskoranir, að þær sanni það eitt, að skoðanir okkar jafnaðarmannafulltrúanna sjeu í betra samræmi við skoðanir almennings en skoðanir hv. 1. þm. Skagf. og hans fylgifiska. Þá spurðist þessi hv.þm. fyrir um það, hvernig þm. ættu yfirleitt að fara að því að fá að vita vilja almennings. Þessari spurningu hjelt jeg, að hv.þm. myndi best geta svarað sjálfur. A. m. k. ætti hann að minnast hins greinilega almenningsvilja, sem fram kom við síðustu alþingiskosningar og neyddi hann og stjórnarbræður hans til að sleppa völdum. Þá sagði þessi hv.þm., að það hefði dregið niður í mjer, þegar stjskr. var nefnd. Margur hyggur mann af sjer. Hv. þm. hefir ef til vill einhvern beyg af stjskr. Jeg tel mörg ákvæði stjskr. óhæf og andstæð rjettarvitund fólksins og mun óhræddur vinna að því að fá þau burtu numin.

Einar Jónsson Jeg býst ekki við, að það breyti miklu, þó að jeg leggi hjer nokkur orð í belg ennþá. Mjer líkaði margt vel í ræðu hv. 1. þm.N.-M., en þar sem hann fór að líkja andmælum mótstöðumanna frv. við svanasöng, fanst mjer hann gera þeim helst til hátt undir höfði, því að satt að segja fundust mjer þau frekar rámar raddir en hljómfagur söngur. Annars nær það engri átt af þessum „verkfallsbræðingum“ að vera að tala um íhaldsbræðing í þessu sambandi, því að hjer er ekki um neinn bræðing að ræða, hvorki af hálfu íhaldsmanna eða annara. Og satt að segja skil jeg ekkert í þeim kjarki, sem þessir menn hafa, að geta nú hver eftir annan staðið hjer upp og talað með miklum fjálgleik um umhyggju þá, sem þeir beri fyrir verkamönnum og sjómönnum landsins, þegar þeir, eins og alkunnugt er, voru þeir menn, sem aðalþáttinn áttu í hinu mikla, nýafstaðna verkfalli, sem allir eru sammála um, að sje eitthvert hið mesta böl, sem yfir þjóðina hefir komið á síðustu tímum. Slík ósvífni er mjer með öllu óskiljanleg, og það því frekar, þar sem jeg hefi ekki þekt þá að neinni illmensku áður. Að þeir skuli nú geta staðið upprjettir, eftir alt hið mikla böl, sem þeir hafa leitt yfir alþýðu þessa lands, er bæði mjer og öðrum undrunarefni. Hv. þm. Ísaf. vil jeg segja það, að þar sem mjög er strjálbygt til sveita, mega menn ekki sofa fram yfir hádegi á kjördaginn, ef þeir eiga að geta komist á kjörstað og neytt atkvæðisrjettar síns, og sje nú vond færð og óhagstætt veður, eins og oft á sjer stað, eiga margir fult í fangi með að láta daginn duga til þess. Þetta er ekki von að þeir menn skilji, sem alið hafa sinn aldur í kaupstað og ekki þekkja annað en að ramba á milli húsanna eftir steinlögðum gangstjettum og setjast upp í bíl við húsdyrnar hjá sjer, þegar þeir nenna ekki að hafa svo mikið fyrir lífinu að ganga á milli húsanna. Að slíkir menn hafi greind til þess að dæma um erfiðleika sveitamannanna, er ekki við að búast, og má því ekki taka tillit til þess, sem þeir segja í þessu efni. Í mínum hreppi hagar svo til, að milli austasta og vestasta bæjar er álíka langt og hjeðan austur að Kotströnd. Frá þeim bæjum er því álíka langt á kjörstaðinn eins og hjeðan upp að Kolviðarhóli. Eru þó margar sveitir landsins enn ver settar í þessu efni en hún. Tel jeg mig því ekki míns kjördæmis vegna knúðan til þess að fylgja færslu kjördagsins, en jeg geri það vegna. þeirra kjördæma, sem eiga ennþá verri aðstöðu.

Sigurjón Á. Ólafsson Aðeins örlítil kvittun til hv. 1. þm.N.-M. Hann sagði í öðru orðinu, að það væri sama og svifta fjölda manna kosningarrjetti að hafa kjördaginn fyrsta vetrardag, og játaði jafnframt, að það væri líka sama og svifta menn kosningarrjetti, ef svo væri hagað til, að menn gætu ekki sótt kjörfund. Hann færði heldur engin rök fyrir því, að menn gætu alment ekki sótt kjörfund fyrsta vetrardag, sem ekki var heldur von, því að þau munu nauðafá tilfellin, sem hægt er að segja, að veður hafi hamlað fólki að sækja kjörfund þann dag. Ef til vill má með nokkrum rjetti segja, að í kjördæmi hv.þm. hafi í nokkrum sveitum kjörfundarsókn tepst við síðasta landskjör. Hitt er aftur staðreynd, sem ekki verður í móti mælt, að fjöldi verkamanna er fjarvistum frá heimilum sínum 1. júlí árlega, og geta þeir því ekki notað atkvæðisrjett sinn. Það má því með eins miklum rjetti segja, að þeir sjeu sviftir kosningarrjetti, og það vitandi vits, af hálfu löggjafarvaldsins. Er því með frv. þessu beinlínis verið að draga úr áhuga almennings fyrir því að fylgjast með landsmálum, því eigi menn ekki kost á að neyta kosningarrjettar síns, dregur það úr áhuganum fyrir því að fylgjast með því, sem gerist á stjórnmálasviðinu. Hvað snertir erfiðleika sveitakjördæmanna í þessum efnum, þá hefir allmikið verið gert til þess að draga úr þeim nú á seinni árum. Má þar til nefna fyrst og fremst, að nú er a. m. k. heimilt að hafa einn eða fleiri kjörstaði í hverjum hreppi, í stað þess, að áður var víða einn kjörstaður fyrir hverja sýslu. Þau munu því verða fá dæmin, sem hægt er að segja með rjettu, að fólk geti alment ekki sótt kjörfundi til sveita fyrsta vetrardag sökum óveðra, þegar svo þægilega er í haginn búið. Þá var hv. 1. þm. Rang. kominn langt út fyrir efnið og farinn að tala um ýmsa hluti, sem ekki koma þessu máli við. Þeim útúrdúrum hans ætla jeg ekki að svara að þessu sinni. En eitt var það í ræðu hans, sem vakti athygli mína, og það var það, að hann taldi færslu kjördagsins enga sjerstaka þýðingu hafa fyrir sitt kjördæmi. Játaði hann því með þeirri yfirlýsingu sinni, að hann fylgdi þessu frv. aðeins til óþurftar öðrum. Síðasta röksemd hans var sú, að við jafnaðarmenn værum svo mikil kaupstaðarbörn, að við þektum ekkert til staðhátta í sveitum landsins. Þessu er því að svara, að fyrir það fyrsta eru fjórir af okkur jafnaðarmönnum, sem sæti eigum á Alþingi, börn sveitanna. Jeg er t. d. alinn upp í sveit og dvaldi þar til fullorðinsára, og það í sveit, sem mjög er erfið yfirferðar. Hygg jeg þó, að íbúar þeirrar sveitar óski fæstir eftir því að fá kjördaginn færðan til 1. júlí. Auk þess get jeg bent á ýms hjeruð, sem enga þörf virðast hafa fyrir það, að kjördagurinn sje fluttur yfir á sumarið, og má þar sjerstaklega til nefna Skagafjörðinn, kjördæmi hv. 1. flm. frv. þessa. Þar er alstaðar mjög greitt yfirferðar og hvergi mjög langt á kjörstað. Og kæmi það fyrir, sem sjaldan þarf að gera ráð fyrir, að eigi sjer stað, að snjóar eða vetrarríki væri komið fyrsta vetrardag, þá geri jeg ráð fyrir, að Skagfirðingar teldu ekki eftir sjer að járna reiðhesta sína og fara ríðandi til kjörstaðar, sem þeir og ávalt munu gera, því vegir eru þar góðir til reiðar. Eins og jeg því hefi tekið fram, eru það aðeins nauðafá kjördæmi, sem hugsanlegt er, að í einstöku tilfellum gætu átt örðugt með að sækja á kjörstað fyrsta vetrardag.

Eru þau þó til ?

. Já, aðeins, en þau eru svo fá, að þau vega ekkert á móti því ranglæti, sem fjöldanum yrði gert, er við sjávarsíðuna býr, og þá sjerstaklega verkalýðnum, með flutningi kjördagsins.

Ólafur Thors Það, sem mjer sýnist skifta hjer mestu máli, er það, hvort með breyt. þeirri, sem í frv. þessu felst, sje verið að gera tilraun til að gera nokkrum mönnum erfiðara með að neyta atkvæðisrjettar síns. Mjer hefir skilist, að úr þeim vankvæðum, sem bundin eru við það að hafa kjördaginn fyrsta júlí, sje auðvelt að bæta, og meira að segja hafi þegar verið bætt, og sje því ekki öðru um að kenna en áhugaleysi manna, ef þeir neyta ekki atkvæðisrjettar síns. Hitt sýnist mjer, að vel geti komið fyrir, að fyrsta vetrardag sjeu menn hindraðir frá því að sækja kjörfund, bæði vegna vondrar yfirfærðar og óhagstæðrar veðráttu, sem oft er á þeim tíma árs. Er aðstaða sveitafólks í þessum efnum alt önnur en kaupstaðabúanna, sem oftast nær þurfa ekki annað en stíga upp í bifreiðina og láta aka sjer á kosningarstaðinn. Þá ber og á það að líta, að oft getur verið mjög erfitt, og jeg vil segja nær ókleift fyrir hjón, sem eru t. d. ein fullorðinna manna á heimilinu, að yfirgefa það og skilja börnin ein eftir, þegar haust er komið og allra veðravon. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að þau kjördæmi væru nauðafá, sem það geti komið fyrir í, að veðrátta og færi gætu hindrað fólk frá því að komast á kjörstað 1. vetrardag. Með þessum ummælum hv.þm. er þá fengin játning fyrir því frá andstæðingi þessa frv., að slíkt geti komið fyrir. Er hann því og flokksbræður hans að berjast gegn því, að reynt verði að bæta úr ranglæti, sem þeir beinlínis viðurkenna, að eigi sjer stað. Það sannast því ljóslega hjer, sem jeg oft hefi sagt, að tal þeirra um rjettlæti er oft og einatt látalæti ein, sem þeir eru að reyna að slá sig til riddara með.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg er ekki svo ósanngjarn maður, að jeg ekki viðurkenni, að það geti komið fyrir í einstökum kjördæmum landsins, að menn geti ekki sótt kjörfundi sökum vondra veðra eða yfirfærðar fyrsta vetrardag. En jeg benti á í fyrri ræðu minni, hve mörg dæmi væru til þess, að veður hafi hamlað kjósendum frá að komast á kjörstað. Það hefir komið fyrir í eitt skifti. Auðvitað getur slíkt hent sig einhvern tíma aftur. En vegur það nokkuð á móti því ranglæti, sem mundi koma fram við þá, sem búa við sjávarsíðuna og vegna atvinnu sinnar geta ekki notið rjettar síns nema að mjög ófullkomnu leyti? Þetta vildi jeg undirstrika, að jeg er jafnákveðinn á móti færslu kjördagsins, þó að jeg viðurkendi, að þetta hafi komið fyrir í eitt einasta skifti.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins gera örstutta aths. í þessu máli, og hún er sú, að hægt er að sýna fram á, að vegna veðurs hafa úrslit í sumum sveitakjördæmum orðið önnur en annars. Við næstsíðustu kosningar í mínu kjördæmi varð veður þess valdandi, að kosningin var ver sótt. Jeg segi ekki, að það hafi ráðið úrslitum, en veðrið dró úr aðsókninni sumstaðar. Þá varð veður þess valdandi, að margir kjósendur gátu ekki sótt kjörstað. Þetta langaði mig aðeins til að taka fram og jafnframt undirstrika, að það liggur nokkurnveginn í hlutarins eðli, að í landi eins og okkar er ekki hægt að komast framhjá því, að veður geti verið svo vont fyrsta vetrardag, að það taki völdin af kjósendum og niðurstaða verði önnur en rjett var. Mjer finst sjálfsagt að benda á þetta, og jeg held, við nánari yfirvegun, að sveitakjördæmunum sje gert rangt til, ef sá dagur er valinn, sem getur vegna veðurs valdið óeðlilegri niðurstöðu í kjördæminu.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Hv. þm. Ísaf. talaði eitthvað um íhaldsbræðing. Jeg vil minna hann á, að þetta mál sýnist ekkert flokksmál; jeg held hv. 1. þm. Reykv. (MJ) sje nokkurnveginn gott dæmi um það. Það mætti þá með sama rjetti tala um íhalds-jafnaðarmannabræðing.

Það er hreint það ógurlegasta, sem kæmi fyrir

. Svo þótti hv.þm. erfitt að svara, hvað væri almenningsviljinn. Jeg get skilið það, ef það á að vera mælikvarði fyrir því, hvað á að gera í þessu máli. Hann hefir samt fundið út einn almenningsvilja. Það var við kosningarnar 1927. Þá varð Íhaldsflokkurinn langatkvæðaflestur. Ef hv.þm. Ísaf. vill lifa eftir sinni reglu, þá á hann að ganga í Íhaldsflokkinn. En vilji nú þessi hv.þm. fara að lifa eftir sinni kenningu, ber jeg aðeins kvíðboga fyrir því, að honum yrði ekki veitt inntaka í flokkinn.

Haraldur Guðmundsson Það var einu sinni bátasmiður, sem þóttist mikill smiður. Hann ætlaði að smíða skip og byrjaði á neglunni. Líkt fór fyrir hv. 1. þm. Skagf., þar sem hann var að tala um, hvort jeg mundi fá inngöngu í Íhaldsflokkinn. Jeg býst við, að eins verði um þetta eins og negluna í bátinn. Báturinn var aldrei smíðaður, og jeg mun aldrei sækja um inntöku í Íhaldsflokkinn. Hv. þm. Dal. sagðist vita þess dæmi, að veður hefði ráðið kosningaúrslitum í sveitakjördæmi. Þetta er nú spásaga og ekkert annað. Það má leiða meiri eða minni líkur, en auðvitað getur hv.þm. Dal. enga vissu haft í þessu efni. Það veit hann sjálfur. Hv. 2. þm. G.-K. gerði mikið úr erfiðleikum þeim, sem eru á að sækja kjörfundi í sveitum. En þeir erfiðleikar, sem hann benti á, eru jafnir að heita má, hvort sem er fyrsta vetrardag eða fyrsta júlí. Þar, sem á annað borð er svo langt á kjörstað, sem hann gerir ráð fyrir, þá er ómögulegt, að alt heimafólkið geti komist, þannig að þeir seinni fari þegar þeir fyrri koma. Jeg benti á í minni frumræðu, hvernig megi úr þessu bæta. Samkv. heimild í núgildandi lögum er heimilt að fjölga kjördeildum. Og breyta má kosningalögunum á þann hátt, að ef veður hamlar, megi hafa fleiri en einn kjördag. Með þessu væri trygt, að sveitabændur geti betur neytt kosningarrjettar síns fyrsta vetrardag en 1. júlí, að öðru óbreyttu. Jeg átti ósvarað ofurlitlu frá hv. 1. þm. Rang. Hann fór talsvert framhjá aðalefni umr. Jeg efast ekki um, að það sje rjett, að þeir, sem eiga að sækja 30 km. á kjörstað, þurfi að vakna fyrir hádegi. En jeg vil aðeins bæta því við, að þeir, sem eiga að sækja 30 km. á kjörstað, þeir komast þangað ekki, þótt þeir fari á fætur löngu fyrir hádegi, ef þeir eru í því ástandi, að þeir verða að skríða á fjórum fótum.

Ólafur Thors Það er aðeins til að árjetta það, sem jeg áður sagði. Hv. 4. þm. Reykv. gat þess, að hann væri ekki svo „óhreinskilinn maður - ekki svo óhreinskilinn maður - ekki svo óhreinskilinn maður“, að hann játaði ekki, að vel gæti komið fyrir, að veður hindraði menn frá því að sækja kjörstað. En úr því nú þetta getur komið fyrir og hefir komið fyrir, af hverju er þá verið að spyrja, hvað sjeu mörg dæmi þess? Af hverju leyfa hv. jafnaðarmenn sjer að varpa fram þeirri spurningu? Ef hætt er við, að menn geti orðið sviftir kosningarrjetti sínum, og ef hægt er með flutningi kjördagsins að fyrirbyggja það, þá er það heilög skylda að gera það, Það er afarmikill munur á, hvort menn nenni ekki á kjörstað eða áð kjördagurinn er þannig valinn, að menn eru beinlínis hindraðir vegna illveðurs. Það er heilög skylda hvers þm., sem þetta veit, sem hinn hv. hreinskilni þm. var að segja, að greiða atkvæði með þessum flutningi. Ef eitt dæmi hefir komið fyrir, þá er það nóg. Það getur komið fyrir aftur. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Ísaf. sagði, þá er það ekki rjett, að það sjeu jafnir örðugleikar fyrir sveitamenn að sækja langan veg, hvort sem er á vetrardegi eða sumardegi. Það er alt önnur aðstaða að fara í góðu færi á björtum sumardegi heldur en sækja langt í óveðri og illfæri í vetrardimmunni. Hitt er svo alveg rjett, að nokkra bót má ráða með því að fjölga kjörstöðum. En að fjölga kjördögum álít jeg aftur á móti að mundi verða mesta vandræðaúrræði. Jeg hafði gaman af, að þessi hv.þm., sem var að hafa á móti flutningi kjördagsins, rökstuddi nauðsynina til þess að hafa kjördaginn fyrsta vetrardag með því, að þá og þá aðeins kæmi þjóðarviljinn í ljós. Til sönnunar um þjóðarviljann nefndi hann svo síðustu alm. kosningar. En var þá kosið síðasta vetrardag? Nei, kosningar fóru einmitt fram í júlíbyrjun. Ef þær kosningar sýna svona ágætlega þjóðarviljann, þá sýnir það, að dagurinn er vel valinn. Hvort hv.þm. vill koma í Íhaldsflokkinn, læt jeg mig litlu skifta. Hvort hann þyrfti að breyta jafnt um hugarfar sem framkomu, veit jeg þó ekki. Það var einn góður íhaldsmaður, sem sagði við mig í dag: „Hvar skyldi nú hann Haraldur vera í pólitíkinni inn við beinið?“ Jeg sagði satt að segja: „Jeg veit það ekki“. En út af fyndni, sem hv.þm. sagði, að það væri ekki nóg að fara snemma á fætur, ef löng væri kjörsókn í sveitakjördæmi - það dygði ekki að fara á fjórum fótum -, þá vil jeg segja það, að á fjórum fótum er nú oftast komist leiðar sinnar í sveitinni, nefnilega með því að setja hest undir sig.

Hjeðinn Valdimarsson Áður var þeim, sem fluttu þetta frv., gefið tækifæri til þess að sýna, að þeir gerðu það einungis til þess, að kjósendur í sveit gætu notið atkvæðisrjettar síns, en ekki til þess að meina bæjarbúum hið sama. Jeg verð að skýra frá, að ef þetta mál nær svo langt að komast í nefnd, þá mun það koma enn greinilegar í ljós, að þeir, sem flytja þetta frv., gera það ekki sjerstaklega til þess að fleiri í sveitunum fái að kjósa, heldur aðallega til þess að meina bæjarbúum að nota sinn kosningarrjett. Það er enginn vafi, að fyrir flutningsmönnum vakir þetta fyrst og fremst. Jeg vil a. m. k. sjerstaklega benda á hv. 1. þm. Skagf. í því sambandi.

Þorleifur Jónsson Jeg hafði ekki búist við miklum umr. um þetta mál við 1. umr. og því ekki hugsað mjer að taka til máls eða búist við að þurfa að verja það svo mjög. Þetta mál hefir mætt andmælum hjer fyr á þingi, en aldrei beint komið fram það, sem nú kom fram hjá síðasta ræðumanni, að það væri flutt af illgirni gagnvart einni stjett. Jeg mótmæli því harðlega. Það er ekki flutt af neinni illgirni, heldur til þess að fá hv.þm. til að leita eftir þeim kjördegi, sem yrði hentugastur fyrir allan almenning í landinu. Því að þótt við höfum nefnt fyrsta júlí, er ekki þar með sagt, að ekki megi taka annan dag, ef menn geta orðið ásáttir á að finna heppilegri dag um líkt leyti árs. Það, sem kom mjer til þess að skrifa mig sem flm. á frv., er það, að jeg vissi vel, að þótt fyrsti vetrardagur geti verið ýmsum kjördæmum hentugur, þar sem ekki er illviðrasamt eða vetur legst snemma að, þá er það svo, að í harðindasveitum landsins hefir það sýnt sig, að hann hefir einmitt bagað mönnum frá því að njóta kosningarrjettar síns. Jeg skal og geta þess um mína sýslu, að enda þótt illveður bagi ekki fyrsta vetrardag, þá eru þar svo stór vatnsföll, sem einmitt á þeim tíma eru oft mjög örðug yfirferðar. Þau geta verið uppblásin af krapa eftir stórrigningar, þegar frost koma á snögglega, og illfær. Og þegar þess er gætt, að þessi vatnsföll eru ekki eitt eða tvö í ýmsum sveitum, heldur fleiri, eru örðugleikarnir auðsæir. Þannig er til dæmis í öræfum, og yrði að skifta sumum hreppunum í minni sýslu í þrjár til fjórar kjördeildir, til þess að öldungis væri víst, að vötn væru ekki til fyrirstöðu. Að þessi tími sje sjerstaklega bagalegur fyrir þá, sem stunda sjó, getur vel verið, og það er langt frá, að jeg vilji af ásettu ráði gera sjómönnum erfiðara fyrir en öðrum mönnum að sækja kjörfund. En mjer finst það hafa sýnt sig, að þeir hafi getað notað kosningarrjett sinn fyrst í júlí, enda hafa þeir átt kost á að greiða atkv. áður en þeir fara að heiman í atvinnu. Jeg veit til, að við síðustu kosningar notuðu menn þennan rjett, sem fóru úr Austur-Skaftafellssýslu til Austfjarða til að stunda sjó. Og þegar tillit er tekið til þess, að á síðasta þingi voru lög þessi svo endurbætt, að nú ætti ekki að vera nein hætta á, að hægt sje að misnota þau, þá álít jeg, að þeir sjeu ekki svo ákaflega illa settir, sem verða að vera fjarstaddir vegna atvinnu sinnar. Jeg vildi sem sagt mótmæla fyrir mitt leyti, að frv. sje flutt af illgirni til nokkurrar stjettar. Jeg vænti þess, að n. geti komið sjer saman um einhvern dag, sem heppilegri væri fyrir allan almenning heldur en fyrsti júlí eða fyrsti vetrardagur. Það hefir verið tekið fram, að löggjafinn hafi sjeð það fyrir langalöngu, að fyrsti vetrardagur var langheppilegastur. En það er ekki svo langt síðan fyrsti vetrardagur var ákveðinn. Áður var það 10. september, og stundum var kosið á vorin í fyrri daga. En nú, síðan kjördagur var valinn fyrsti vetrardagur, hefir komið í ljós vaxandi óánægja hjá þeim, sem erfiðast eiga með að sækja kjörfund á þessum degi.

Ólafur Thors Það er bara til að gefa litlar upplýsingar, hvernig hagar til í sveit, þessum Reykvíkingum, sem hjer hafa talað og litla þekkingu hafa á sveitalífi - eins og jeg. Við fórum nokkrir þm. - og raunar fleiri úr Reykjavík - austur í Skaftafellssýslu á síðasta hausti og kyntumst þá dálítið þeim örðugleikum, sem sveitamenn eiga við að búa um kjörsókn og annað. Jeg ætla ekki að rekja það langt, en minnast á það, að ritstjóri „Tímans“ - án þess að jeg vilji telja orð hans merk, hvorki í þessu sambandi eða öðru - sagði frá því í blaði sínu, er flokkurinn undir forystu vatnavíkingsins hv.þm. V.-Sk. var að leggja út í Múlakvísl. Þá var það, að dómsmálaráðherrann íslenski á traustum vatnahesti ríður út í með vetlinga á höndum. En í afturfylkingu er ritstjóri „Tímans“ og maður, sem Jón heitir Baldvinsson. Segir ritstjórinn frá því, að þeir hafi verið að dást að hugrekki - óþörfu hugrekki - dómsmrh., að hann skyldi ríða með vetlinga yfir þetta vatn, og bætir við, að í þeim Jóni hafi verið talsverður geigur. Ritstj. „Tímans“ er nú ekki talin nein höfuðkempa, en Jón Baldvinsson er ekki deigari en gerist og gengur, og þótt jeg að vísu trúi því vart, að Jón hafi nötrað í söðlinum, sýnir þetta þó þau kjör, sem sveitamenn eiga við að búa. Það er þessi geigur, sem var í Jóni Baldvinssyni, sem þeir þurfa að yfirvinna, þegar þeir eiga að brjótast í myrkri til kjörstaðarins eða frá.

Eru jökulárnar mestar fyrsta vetrardag?

. Jökulárnar eru oft vondar, en verstar vitanlega í leysingum. En það, sem örðugast er, er að þurfa að fara yfir þær í myrkri. Það er nauðsynlegt að velja skársta vaðið, en það sjá vatnamenn á því, hvernig straumurinn liggur. Það er þetta, sem jeg vildi minna hv. jafnaðarmenn á, ef þeir kannast við Jón þennan Baldvinsson, sem geigurinn var í, að þeir ættu ekki að leggja það á sveitamenn að þurfa að fara hálfskjálfandi á eftir traustum vatnamanni út í jökulárnar til kjörsóknar.

Haraldur Guðmundsson Jeg leyfi mjer að fullyrða það, að fyrir hv. 2. þm. G.-K. hefir ekki vakað umhyggja fyrir Jóni Baldvinssyni og hans líkum, sem yfir vötn þurfa að fara, þegar hann rjeð af að ljá þessu frv. stuðning. Hinsvegar get jeg vel trúað, að hv.þm. sje þetta ofarlega í huga vegna flokksbræðra sinna sumra. Í þessari för var líka Jón nokkur Kjartansson ritstjóri, og er sú saga af honum sögð, að hann hafi riðið út í sandbleytu á öðrum stað og losnað þar af hestinum við illan leik. Munu þær hörmulegu ófarir þessa flokksbróður hv.þm. vera honum ríkar í huga. Því fremur, sem vatnsfall það, sem ljek Jón Kjartansson svo grátt, var í miðri sveit og í leið á kjörstað, en hitt, sem hv.þm. talaði um í sambandi við flokksbróður minn, greinir hreppa, og þurfa því kjósendur ekki að fara yfir það til þess að sækja kjörfundi.

Lárus Helgason Jeg tel varla hægt fyrir mig að sitja algerlega hjá, þó slæmt sje að þurfa að lengja þessar umr., því að ekki er hægt að segja, að jeg sje ókunnugur þessu málefni. Jeg ætla að byrja á að lýsa yfir því, að jeg býst við að fylgja þessu máli eindregið. Flestir, sem skoða vilja þetta mál með gætni, munu sjá, að hjer er um mikið sanngirnismál að ræða. Þó að fyrsti vetrardagur hafi verið valinn um eitt skeið, þá verð jeg að álíta, að það hafi altaf verið skakt. Það er búið að sýna fram á það með rökum, hve margir ókostir fylgja þeim degi sem kjördegi. Mest hefir verið gert að því að sýna fram á, að það komi oft fyrir, að menn komist ekki á kjörstað. Það hefir verið minna gert að því að sýna fram á, hvað miklir örðugleikar geta að jafnaði verið á að komast þangað og hvað mikið það kostar um þetta leyti árs. Það er ekki lítill kostnaður fyrir bóndann að þurfa að láta smíða undir hesta sína skaflajárn til að byrja með. Því að víðast er það svo, að ef árnar eru ekki miklar, þá eru þær skaraðar eða jafnvel íslagðar, og verður ekki farið yfir þær nema með skaflajárnaða hesta. En svo er hitt enn verra, að hestana þarf að taka á gjöf fyrir bragðið, þegar illa viðrar á eftir. Á flestum bæjum mun haga svo til, að fólkið verður að fara í tveimur hópum. Fyrsti vetrardagur er stuttur dagur, og verður að fara illa með hestana á slíku ferðalagi. Hörsl er oft mikið, og hestunum er ákaflega erfitt um gang á þessum tíma, eins og flestir vita, mörgum sinnum erfiðara en í júlí til dæmis. Þá geta menn farið hraða ferð á milli, og þá er ekki svo ákaflega hæpið þó að kvöldi; menn sjá samt til að velja vötnin og fara ferða sinni. Alt annað er að eiga við slíkt í kolamyrkri. Jeg býst við, að ef einhver hagsýnn maður, kunnugur þessu máli, færi að reikna út, hvað mikill kostnaður landsmönnum er gerður með því að velja þennan dag, þá mundi hann fá út hærri tölur en margan grunar. Hv. jafnaðarmenn telja það annmarka á flutningi kjördagsins, að kaupstaðarbúar sumir þurfi að kjósa áður en þeir fara að heiman. Jeg sje ekki mikla örðugleika á því. Jeg held þeir sjeu sáralitlir á móti þeim örðugleikum, sem jeg hefi nefnt og aðrir fylgjendur þessa frv. Jeg er sannfærður um, að með þessu frv. er farið fram á rjett mál og sanngjarnt, enda verð jeg að mótmæla því, að það sje fram flutt af nokkurri illgirni til nokkurs flokks.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg mun nú ekki fylgja frv. þessu af stað með löngum formála. Eins og hv.þdm. er kunnugt, lá frv. fyrir þingi í fyrra um sama efni. Lýsti jeg þá tilgangi þeim, sem því er ætlað að ná, og get að mestu vísað til þess nú. Eins og grg. ber með sjer, þá er tilgangurinn sá, að draga úr skaðleguni áhrifum vissra lánveitinga og varna því, að lánstraustið, sem í sjálfu sjer er góður hlutur, verði misnotað. Taka ákvæði frumvarpsins einkum til þeirrar tegundar lána, sem almennust er, en það eru verslunarlánin. Samkvæmt gildandi lögum fyrnast verslunarskuldir á 4 árum. En önnur ákvæði laganna gera það að verkum, að í raun og veru njóta þessi fyrningarákvæði sín sjaldan, þar sem venjulegast er um framhaldsviðskifti að ræða, og meðan svo er, fyrnist skuldin ekki. Í framkvæmdinni verður þetta því svo, að þessar skuldir verða rjetthærri en ýmsar aðrar, sem þó eiga eftir eðli sínu að hafa meiri rjettarvernd. Frv. í fyrra var athugað af hv.allshn., er lagði í nál. á móti frv. Nefndin taldi þó tilgang frv. góðan og rjettmætan, en leit svo á, að frv. mundi hefta um of lánstraust manna. En nú liggur fyrir þessu þingi frv., sem breytir aðstöðu sveitabænda mjög í þessu efni, ef að lögum verður. Það er frv. um sveitabanka. Gangi það fram, þá tel jeg fremur of stutt en of langt gengið í frv. þessu. Jeg vil svo óska frv. góðra undirtekta og að það gangi að umr. lokinni til allshn.

Flm. (Jón Þorláksson) Nú á síðari árum hafa orðið nokkrar framkvæmdir í því, að einstök heimili til sveita hafa komið sjer upp raforkustöðvum til notkunar fyrir heimilin. Eru þær yfirleitt svo stórar, að þær fullnægja þörfum heimilanna til ljósa, matreiðslu og heimilisiðju, þar sem um slíkt er að ræða, og til nauðsynlegustu herbergjahitunar. - Það hefir nú fljótlega orðið ljóst, að slíkar stöðvar veita heimilunum einhver hin mestu lífsþægindi, sem um er að ræða til sveita. Má jafnvel heita, að mörgum finnist tilveran gerbreytt hjá þeim mönnum, sem þessi þægindi hafa fengið, samanborið við hina, sem ekki hafa fengið þau. Þar við bætist ennfremur, að á þeim býlum, sem hafa komið slíkum stöðvum upp, breytast ræktunarmöguleikarnir að stórum mun, þar sem ekki er lengur þörf á að nota áburðinn til eldsneytis. Þrátt fyrir hina miklu kosti, sem stöðvar þessar hafa, fylgja þeim þó líka töluverðir gallar, sem einkum eru „teknisks“ eðlis. Án þess að jeg að þessu sinni ætli að fara mikið út í að ræða þá, vil jeg geta þess, að miklir örðugleikar hafa orðið á því við þessar smástöðvar, að fá sjeð um að spenna rafmagnsins haldist jöfn, þrátt fyrir mismunandi notkun. Á síðari árum hafa þó erlendar verksmiðjur gert ítarlegar tilraunir til þess að gera vjelarnar þannig, að spennan haldist jöfn, en enn sem komið er, hefir þó ekki tekist að bæta úr þeim galla til fullnustu. Þannig hafa sumar vjelarnar reynst illa, en aðrar vel, ef þær hafa verið hirtar af sjerfróðum mönnum. Meðan svo er, að ekki er hægt að halda spennunni nokkurnveginn jafnri, geta t. d. ljósin ekki verið í lagi, og öllum raftækjunum er beinlínis hætta búin, og það því fremur, sem þessar smástöðvar hafa yfirleitt verið gerðar sem ódýrastar, og því margt til þeirra sparað. Er því ýmsum hlutum þeirra hætt við bilunum, og því jafnframt hætt við að þær endist ekki lengi. Þótt menn geri sjer nú vonir um, að hægt verði að sigrast á þessum teknisku erfiðleikum, þá er annar höfuðgalli þessarar tilhögunar sá, að fjöldi af býlum landsins er þannig settur, að þau eiga engan kost á þeirri orku, sem til þess þarf, að koma upp hjá sjer slíkri heimilisstöð. Fram hjá þessum örðugleika viljum við flm. sneiða með frv. því, sem hjer er til umræðu, þar sem við ætlumst til, að komið verði upp sameiginlegum raforkuveitum til almenningsþarfa. Erlendis hefir þessum málum verið líkt háttað og hjer, einstök heimili eða smáhverfi hafa í fyrstu komið upp hjá sjer raforkuveitum til eigin þarfa, en gallar smástöðvanna hafa komið þar fljótlega í ljós. Hefir það því orðið ofan á, að koma upp stærri stöðvum með orkuveitutaugum yfir stór svæði, og yfirleitt hefir stefnan í þessum málum orðið þar sú, að svæði þau, sem hvert einstakt orkuver nær yfir, hefir altaf verið að stækka. Þannig hafa t. d. ekki aðeins orkuver einstakra heimila verið lögð niður, heldur einnig stöðvar, sem eru stórar eftir okkar mælikvarða, stöðvar sem hafa jafnvel fullnægt stærri borgum en Reykjavík, ef kostur hefir orðið á orku frá stærra veri. Milliþinganefndin í vatnamálum, sem starfaði 1918, kynti sjer þessi mál mjög rækilega, og var hún ekki í neinum vafa um, að endanleg úrlausn þeirra yrði að vera sú, að hjer væri komið upp raforkuveitum til almennings þarfa. Þessi sannfæring milliþinganefndarinnar mótaði mjög starf meiri hlutans, og jeg get gjarnan sagt frá því hjer, að afstaða sú, sem hann tók um rjettindin til vatnsorkunnar, mótaðist ekki hvað síst af því, að honum var þá þegar ljóst, að fljótlega myndi koma að því, að almenningsþörf krefðist þess, að unt væri að fá fallvötn afarkostalaust til almenningsþarfa. Af þessum ástæðum taldi meiri hluti nefndarinnar ekki rjett, að sá, sem land ætti að vatninu, gæti fengið aðstöðu til þess að selja orkuveitingarrjettinn afarverði. Eins og menn eflaust muna, varð einskonar málamiðlun ofan á hvað eignarrjett vatnsins snerti, þegar vatnalögin voru afgreidd, sem þó gekk ekki lengra en það, að meiri hluti milliþinganefndarinnar fjekk því framgengt, sem hann taldi mestu máli skifta, eins og 2. gr. laganna ber vitni um. Annars bera vatnalögin þess menjar, að milliþinganefndinni var fyllilega ljós þörf almennings á því, að fá raforkustöðvar til almennings nota. Eru í lögunum ýms ákvæði, sem eru nauðsynleg sem grundvöllur undir löggjöf um þau efni. Liggur því ekki fyrir nú að taka neitt af þeim ákvæðum upp í frv. þetta. Mál þetta er í augum okkar flutningsmanna alþjóðarmálefni, sem ekki verður leyst til fullnustu nema með löngum tíma. Hjer er um það að ræða, að koma á umbótum í landinu, sem í okkar augum að minsta kosti verða að teljast hliðstæðar því, sem vita, síma og vegalöggjöf eru hver á sínu sviði. Við lítum ennfremur svo á, að þetta mál sje það áhrifamesta, sem nú er hægt að koma auga á, til þess að gera sveitirnar byggilegar til jafns við bæina, og byggi jeg þá fyrir mitt leyti skoðun mína á þeim mismun, sem jeg hefi sjeð á lífsþægindum þeirra heimila, sem fengið hafa slíkar raforkustöðvar sem áður voru nefndar, samanborið við þau heimili, sem ennþá hafa ekki átt kost á að njóta slíkra þæginda. Við flm. frv. höfum eigi sjeð möguleika til þess að koma fram með kostnaðaráætlanir á þessu stigi málsins. Slíkar áætlanir var eigi heldur unt að gera, þegar vegalögin voru sett fyrst, og þessi lög mundu eftir eðli sínu verða hliðstæð vegalögunum að því leyti, að kostnaðaráætlanir yrðu að leggjast fram smátt og smátt um leið og hjeruðin væru tekin fyrir. Við flm. hugsum okkur, að um tilkostnað ríkissjóðs af þessum framkvæmdum ríki samskonar fyrirkomulag og fylgt er um aðrar framkvæmdir ríkisins, sem standa yfir áratugum saman, að ríkið standi straum af þeim með fjárveitingum á fjárlögum eða með lánum, eftir því sem best hentar og ákveðið verður í hvert sinn. Því næst skal jeg víkja nokkrum orðum að ákvæðum frv. sjálfs. Það, sem við teljum fyrsta aðalatriðið í því, er að ríkið styðji fyrirtækin með því að leggja þeim til aðstoð kunnáttumanna, sem það annaðhvort hefir nú í þjónustu sinni eða tekur í þjónustu sína síðar. Ætti ríkið þannig að sjá um allan verkfræðilegan undirbúning orkuveitanna. Samkvæmt þeim grundvelli, sem lagður var með vatnalögunum, eru það hreppsnefndir og sýslunefndir og svonefnd orkuveitufjelög, sem eiga að hafa forsjá þessara mála utan kaupstaða. Þegar um orkuveitufjelög er að ræða, koma frumkvöðlar fjelagsstofnunar í stað sýslunefndar eða hreppsnefndar, þangað til fjelagið er fullstofnað. Eftir frv. því sem hjer liggur fyrir, eiga þessir aðilar að snúa sjer til stjórnarinnar, ef þeir æskja rannsóknar með tilliti til væntanlegrar virkjunar, og leggur hún þá til ókeypis verkfræðiaðstoð við rannsóknina. Jeg vil taka það fram, að jeg álit að orkuveitufjelögin þurfi ekki endilega að vera bundin við hrepp eða sýslu, heldur megi tveir hreppar eða fleiri gjarnan mynda fjelag út af fyrir sig, ef það hentar betur. Nú geri jeg ráð fyrir, að ríkið kosti þennan undirbúning að mestu. Og í samræmi við ákvæði vatnalaganna er svo fyrir mælt í frv., að vegamálastjóri skuli vera ráðunautur stjórnarinnar við þennan undirbúning. Meiri hluti vatnamálanefndarinnar lagði að vísu til, að yfirráð þessara mála yrðu falin sjerstakri vatnamálastjórn, en að svo komnu máli sjáum við okkur ekki fært að fara fram á neina slíka aukning á starfsmannahaldi, enda teljum við þess eigi brýna þörf, að svo stöddu, þótt það fyrirkomulag gæti verið æskilegt, er framkvæmdir aukast. Hitt aðalákvæðið er um framlög ríkisins til framkvæmdanna sjálfra. Tvær ástæður mæla með slíkum framlögum. Í fyrsta lagi er það altítt, að ríkið leggi fram fje til fyrirtækja einstaklinga og hjeraða, ef álitið er að það muni koma almenningi að gagni, en hlutaðeigandi á erfitt með að koma því af stað í byrjun. Í öðru lagi stendur alveg sjerstaklega á um þau fyrirtæki, sem hjer ræðir um, vegna þess að óvenjulega miklir örðugleikar eru á að koma þeim í framkvæmd. Veldur þar eigi síst strjálbýli landsins og fámenni. Nú leggjum við flm. til, að framlögum ríkissjóðs verði fyrst og fremst varið til þess að vega á móti þeim erfiðleikum, sem stafa af hinum sjerstöku aðstæðum hjer á landi, þ. e. strjálbýlinu. Því ætlumst við til, að ríkið ljetti einkum undir við kaup á efni til taugakerfisins eða háspennutauganna, sem stundum eru nefndar. Höfum við helst hugsað okkur að framlag ríkissjóðs yrði miðað við andvirði þess efnis. Sje gengið út frá því að ríkið leggi fram fje, að því leyti, sem jeg nú hefi talað um, en hvert heimili beri jafnframt að sínum hluta það af hinu sameiginlega verki, sem eðlilegt má telja að verði eign þess, þykir okkur ástæða til að búast við, að framkvæmdir yrðu ekki ókleifar. Væntum vjer flm. þess, að óhætt sje að setja markið svo hátt, að kostnaður hvers heimilis, þar sem aðstaða er bærileg til að framleiða raforku til almenningsþarfa, fari ekki fram úr tilsvarandi heimilis, sem hefir miðlungs góða aðstöðu til heimilisvirkjunar fyrir sig sjerstaklega. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir að kostnaðurinn við svona fyrirtæki falli með eðlilegum hætti í þrjá liði. Fyrst má þá telja aflstöðina sjálfa, sem kostuð verður í sameiningu af notendum aflsins. Það mun vera nokkurnveginn algild regla, að slíkar aflstöðvar verði því ódýrari á hvert hestafl, sem þær eru stærri. Fer það þó vitanlega nokkuð eftir aðstöðu til virkjunarinnar. Þau heimili, sem besta hafa aðstöðuna, geta ef til vill fengið ennþá ódýrara afl, með því að vera ein um virkjun, og svo slæm getur aðstaðan verið til að byggja stóra stöð, að hún verði nokkuð dýr í samanburði við stöðvar einstakra heimila. En aðalreynslan er samt sú, að því stærri sem stöðin er, því ódýrari verður hún tiltölulega. Þá kem jeg að 2. lið kostnaðarins, en það eru veitutaugarnar. Það er einmitt þessi liður, sem mestum erfiðleikum veldur hjer í strjálbýlinu. Og þennan lið viljum við einmitt ljetta með framlagi ríkisins, til þess að jafna aðstöðumuninn. Jeg ætla ekki að slá fram neinum tölum um það, hvað slík taugakerfi muni kosta. Liggja þó fyrir ýmsar athuganir um það efni. En þess er að gæta, að sú ítarlegasta af þessum athugunum var miðuð við verðlag á þeim tíma, þegar það var miklu hærra en nú, n.l. árið 1920, og er því minna hægt á henni að byggja. En nú liggur einmitt fyrir það rannsóknarefni, á hvern hátt sje unt að draga úr kostnaðinum við taugarnar. Eitt atriði vil jeg nefna, sem miklu veldur um þann kostnað. Hingað til hefir nærri eingöngu verið notaður kopar í slíkar leiðslur. En til álita gæti komið, hvort eigi mætti komast af með járnþráð sumstaðar í greinum og álmum slíks taugakerfis, og mundi það draga úr kostnaðinum til mikilla muna. En við lítum svo á, að ef ríkið gæti ljett nægilega undir þennan lið kostnaðarins, væru mestu erfiðleikarnir yfirunnir. Þá kem jeg að þriðja liðnum, en það er spennistöðin heima á hverjum bæ, heimtaug og innanbæjarveita. Spennistöð fyrir einstakt heimili er einfalt áhald og ódýrt. Mætti setja hana þar sem hentugast þætti með tilliti til þess, að allar leiðslur yrðu frá henni heim að bænum. Kostnaðurinn við spennistöð og heimtaug yrði ekki nema lítill hluti þess, sem orkuver til heimilisnota kostar, því að bæði fellur burtu aflstöðin sjálf, og svo er lega hennar bundin við fallvatnið, og það er sjaldan svo nálægt, að kostnaðarlaust sje að koma rafmagninu heim þaðan. Okkur er það ljóst, flm. frv., að með því að ráðast í fyrirtæki eins og rafmagnsveitu, er verið að leggja á þjóðina byrði, sem að mestu leyti lendir á þeirri kynslóð, sem kemur fyrirtækjunum upp. En orkuveri og veitum er svo háttað, að mikill hluti þessa endist mannsöldrum saman. Vjelar, sem snúast dag og nótt, árum og áratugum saman, ganga að vísu úr sjer og þurfa endurnýjunar. En mestur hluti verksins kemur þó að notum um langan aldur. Og við verðum að horfa fram á örðugleika þessara fyrirtækja eins og þeir eru og fara að gagnvart þeim eins og öðrum framfaramálum og láta ríkið leggja á sig byrðar eftir getu, til þess að sem flestir landsmenn geti orðið aðnjótandi þeirra hlunninda, sem það hefir í för með sjer. Jeg skal taka það fram, að sumstaðar, einkum í afskektum sveitum og heimilum, sem fjarri eru bygðum, getur orðið ódýrara að virkja á annan hátt en hjer er gert ráð fyrir. Jeg geri því eigi ráð fyrir, að raforkuveitur þær til almenningsþarfa, Sem frv. fer fram á, þurfi að teygja sig út í hverja sveit og hvern bæ. Jeg álít, að þessar tvær úrlausnir raforkumálsins, almennings- og einstaklingsorkuveita, eigi að haldast í hendur, eftir því sem við á. En það er okkur flm. ljóst, að ef beðið verður með fjelagsframkvæmdir í þessu efni, verður það til þess, að fjöldi einstakra manna reisir stöðvar á bæjum sínum, og tekur þá eðlilega eigi þátt í fjelagsskapnum, þegar hann verður stofnaður. Það er ekki í síst af þessum ástæðum, sem við álítum að aðgerðum í þessu efni af ríkisins hálfu beri að flýta. Mun jeg svo eigi ræða mál þetta frekar að svo stöddu. Eftir efni frv. mundi það helst eiga heima hjá allsherjarnefnd. En hjer er um stórt fjárhagsatriði að ræða, og gæti jeg því vel í gengið inn á, að frv. yrði vísað til fjhn.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Jeg skal eigi vera langorður um þetta litla frv., sem hjer liggur fyrir, til breytinga á vegalögunum. Í fyrra lágu fyrir þinginu ýmsar breytingar á vegalögunum, og jeg kom þá fram með till. svipaða því, sem hjer liggur fyrir í frv. En þá varð málið ekki útrætt nje afgreitt frá þinginu, þessvegna flyt jeg það nú aftur á nýjan leik. Á síðasta sýslufundi í Austur- Skaftafellssýslu var skorað á mig að fá þennan veg, frá Höfn í Hornaf. að vegamótum þjóðvegarins til Almannaskarðs, tekinn í tölu þjóðvega. Þar hefir altaf verið ríkjandi óánægja, síðan 1924 að vegalögin voru sett, yfir því, að þessi vegur skyldi þá ekki vera tekinn í tölu þjóðvega, af því að hann er fyllilega sambærilegur öðrum aðalvegum til kaupstaða. Vegarspotti þessi er ekki langur, aðeins 5 kílóm., en hann er langfjölfarnasti vegurinn í sýslunni. Þessi Hafnarvegur var gerður um aldamótin, þá var verslunin flutt til Hornafjarðar fyrir fám árum, en algerðar vegleysur út í verslunarstaðinn. Ákveðið var, að sýslusjóður og ríkissjóður legðu fram fje til lagningar vegarins, sinn helminginn hvor. En eftir rúm 20 ár var vegurinn farinn að síga og troðast svo að hann var næstum ófær með köflum. Fyrir 3 árum var hafin gagngerð endurbygging á veginum á vissum svæðum, og endurbætur á honum öllum. Varð þá einnig að samkomulagi, að sýslan og ríkisstjórn legðu jafnt fram til þeirrar aðgerðar, og hefir nú verið varið til þess rúmum 18 þús. kr. frá þeim aðiljum báðum. Nú er ráðgert að vegurinn verði fullgerður næsta sumar, og búist við að til þess þurfi um 2000 kr.; verður þá kostnaðurinn samtals 20 þús. kr. Sýslan hefir orðið að taka lán til þessarar vegagerðar, bæði í upphafi og til þeirrar endurbyggingar, sem gerð hefir verið á veginum. Og þar eð sýslufjelagið er fáment og efnalítið, þá hefir þetta orðið því mjög þung byrði. Á síðasta ári bættist við önnur byrði á sýsluna, þar sem hún var skylduð til að kosta flutning á efni til landssímalínunnar sunnanlands, og nemur það rúml. 8000 kr., sem sýslan verður einnig að fá að láni. Nú liggur og fyrir þinginu beiðni frá sýslunni um 4000 kr. lán úr Viðlagasjóði. Jeg vona, að hv. þingdm. sjái, að frv. mitt er ekki ósanngjarnt, þegar þess er gætt, að þetta er langfjölfarnasti vegur sýslunnar, og sambærilegur við kaupstaðavegi, sem liggja út af þjóðvegum annarstaðar. Ekki þarf heldur að segja, að ríkið hafi lagt neitt stórfje fram til vega í A.-Skaftafellssýslu, og engar brýr hafa þar verið bygðar, enda mun það ekki hægt sökum erfiðleika frá náttúrunnar hendi. Jeg skal líka geta þess, að A.-Skaftfellingar hafa fleiri sýsluvegi á sinni könnu, en hafa orðið að vanrækja þá, af því að alt vegafje sýslunnar hefir farið í Hafnarveginn. Skal jeg svo eigi þreyta deildina með lengri umr. um þetta mál, en vona að hún taki því vel; og legg jeg til að frv. verði, að lokinni umr., vísað til hv. samgmn.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins láta þess getið, að jeg mun koma með brtt. um, að svonefndur Laxárdalsvegur í Dalasýslu verði tekinn upp í vegalögin. Skal jeg eigi lýsa nauðsyn þess máls nú, en mun gera það um leið og brtt. kemur fram. Jeg vil aðeins vekja athygli á því, að Dalasýsla, sem er eitt mesta landbúnaðarhjerað landsins, hefir hingað til orðið mjög útundan um fjárveitingar til vegalagninga. Vænti jeg, að hv.þdm. viðurkenni rjettmæti þessarar till.; jeg gerði grein fyrir því í fyrra. Mun jeg bera hana fram síðar í sambandi við þetta mál.

Halldór Stefánsson Á Lestrarstofu Alþingis liggur frammi þingmálafundargerð úr N.-Múlasýslu, þar sem borin er fram einróma áskorun um að tekinn verði í tölu þjóðvega vegurinn af þjóðveginum frá Eyvindarárbrú út á Unaós. Þá liggur einnig fyrir ósk um slíka breytingu á vegalögunum frá þingmálafundi í S.-Múlasýslu. Jeg veit ekki hvort við, þingm. þessara kjördæma, hefðum ráðist í að bera þessar óskir fram einar fyrir sig. En fyrst farið er að „opna“ vegalögin og bera fram breytingar á þeim, þá munum við eigi komast hjá því, að bera fram þessar óskir kjósenda vorra. Jeg skal svo ekki fara nánar inn á ástæður þessa máls að sinni, en býst við að gera það síðar þegar till. kemur fram.

Gunnar Sigurðsson Jeg vil aðeins taka það fram, sem form. samgmn., að jeg býst við að nefndin bíði eftir till. vegamálastjóra í þessum efnum. En hann mun koma heim úr utanför sinni um 24. þ. m. Hv. þdm. geta því ekki búist við, að nefndin afgreiði till. um vegamálin fyrri en hún hefir borið sig saman við vegamálastj., og mega þeir því ekki liggja n. á hálsi fyrir það, þó það kunni að dragast nokkuð. Annars vil jeg geta þess, að jeg er mjög fylgjandi öllum samgöngubótum á landi, en það verður eigi komist hjá að takmarka framlögin til þeirra. Jeg geri ráð fyrir, að kröfur þær, sem hjer eru fram bornar, sjeu allar meira og minna sanngjarnar; en þó sje jeg ekki annað en að nefndin verði aðallega að fara eftir till. vegamálastjóra, að minsta kosti hlýtur nefndin að ráðfæra sig við hann.

Bernharð Stefánsson Jeg ætla ekki á þessu stigi málsins að boða brtt. frá mjer við vegalögin. Það get jeg síðar, ef mjer sýnist, enda á betur við að tala um einstök atriði við 2. umr. - En vegna þess, að hv.flm. þessa frv. (ÞorlJ) lagði til að vísa því til samgmn., þá vil jeg geta þess, að það geri jeg ekki með glöðu geði, enda þótt jeg búist við, að það verði að neyðast til þess. Á flestum þingum síðan 1924 hafa verið flutt frv. til breytinga á vegalögunum, og ávalt hefir þeim verið vísu til samgmn. En meðferð hennar á þeim frv. hefir orðið slík, að jeg hugsa ekki til þess með neinni sjerstakri gleði, að láta hana enn hafa þau mál til meðferðar. Jeg vil nú láta þá ósk í ljósi til nefndarinnar, að hún viðhafi aðrar starfsaðferðir en tíðkast hefir hjá henni undanfarið. Það er vitanlegt, að þegar gengið var frá vegalögunum á þinginu 1924, vildi svo slysalega til, að tvö hjeruð urðu fyrir harkalegum misrjetti. Jeg vildi óska að hv. samgmn. gerði sjer þetta ljóst og líti nú á þessi mál með meiri sanngirni og víðsýni en þá var gert. Nefndin verður að athuga og meta hvaða breytingum á að koma í kring og leggja hiklaust með því, sem hún telur rjettmætt. Jeg geri ráð fyrir að víða á landinu sje ástæða til að taka ýmsa vegi í þjóðvegatölu. En sjálfsagðast er þó að bæta úr því ranglæti, sem framið var 1924, þegar tvö hjeruð væru tekin út úr, á þann hátt, að viðhaldi akvega var ljett af öllum hjeruðum nema þeim. Það rjettasta er að ljetta nú viðhaldskostnaðinum af þessum tveim sýslum líka. Þetta frv. sem hjer liggur fyrir, er bygt á sanngirniskröfu. Að sá vegur, sem þar er um rætt, verði tekinn í þjóðvegatölu, er í fullu samræmi við þann grundvöll, sem vegalögin eru reist á.

Gunnar Sigurðsson Jeg hefði getað sparað mjer það ómak að standa upp nú, ef hv.þm.N.-Þ. (BSv) hefði verið inni þegar jeg talaði áðan. Jeg endurtek það, að jeg tel, að meðferð samgmn. viðvíkjandi vegalögunum hafi eigi verið allskostar eins og jeg hefði kosið. En vitalega ber jeg ekki ábyrgð á því, hvað samgmn. hefir gert á undanförnum árum, þar sem jeg var fyrst í henni árið sem leið, síðan síðasta breyting var gerð á vegalögunum. Þó að mjer sje málið skylt, verð jeg að segja það, að jeg legg allra manna mest áherslu á samgöngur á landi. - En ef það ætti að taka til greina allar þær till., sem fram koma á þingi um breytingar á vegakerfinu, þá fylgir því ókleifur kostnaður fyrir ríkissjóð. Jeg ber það traust til vegamálastjóra að jeg vil taka tillit til ráða hans. Það er ákveðið að hann kemur heim 24. þ. m., eins og jeg hefi áður tekið fram. Út af ummælum hv.þm.N.-Þ. (BSv) vil jeg mótmæla því, að bifreiðar sjeu að útrýma járnbrautunum alment. Slíkt hefir aðeins komið fyrir þegar um stuttar vegalengdir hefir verið að ræða, og þó óvíða mjög.

Einar Jónsson Jeg get ekki sagt, að jeg hafi numið mikinn fróðleik úr þessum umr. Aldrei minnist jeg þess, að hafa heyrt hv.þm.N.-Þ. (BSv) mæla það um sjálfan sig, nje aðra bera honum það á brýn, að hann mæli það sem aðrir mæla. En undir þau ummæli hans mun jeg taka fyrir hönd minna hjeraðsbúa. Og það er spá mín, að hjer muni nú fara sem oftar, að þegar flutt er ein brtt. við vegalögin, þá muni fylgja henni heil keðja af brtt.; og þetta er eðlilegt. Þó að hjer sje t. d. farið fram á vegarstúf í Hornafirði, þá er jeg eigi svo kunnugur staðháttum þar, að jeg geti verið viss um að meiri þörf sje á honum en ýmsum vegum í mínu hjeraði. Jeg hefi ekkert á móti því, að þetta frv. fari til nefndar; en illa spái jeg fyrir því að till.háttv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) verði ein samþykt. Því að svo mun fara sem okkar besti íslenskumaður, hv.þm.N.-Þ. (BSv) sagði, að margur mun hjer mæla sem aðrir mæla áður lýkur þessu máli.

2960Bernharð Stefánsson: Hv. form. samgmn. (GunnS) hefir boðað það, að n. muni fara eftir till. vegamálastjóra í þessu máli. En jeg fæ ekki sjeð, að meiri sjerþekkingu en til er innan n. þurfi, til þess að skera úr því, hvort hjeruð landsins eigi að njóta jafnrjettis eða ekki í þessu efni. Og því vil jeg eindregið styðja þá áskorun hæstv. forseta þessarar deildar, að n. noti a. m. k. að einhverju leyti sína eigin dómgreind, en hlaupi ekki í öllum efnum eftir tillögum vegamálastjóra athugunarlaust. Jeg segi þetta ekki að ástæðulausu, því að till. vegamálastjóra hafa of oft komið í veg fyrir, að sjálfsagðar umbætur næðu fram að ganga. Jeg vil því skora eindregið á hv.n., að taka á þessu máli með sjálfstæði og fullri einurð.

Gunnar Sigurðsson Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) fór ekki rjett með ummæli mín. Jeg sagði, að jeg byggist við, að n. vildi heyra till. vegamálastjóra, sem bæði er tillögugóður og sanngjarn maður. En hinu lýsti jeg yfir, að n. mundi láta það ganga fyrir, sem hentast þykir. En vitanlega verður að ganga á þetta smátt og smátt, og verður ekki hægt að taka allar þær till. til greina, sem fram kunna að koma, og væri sanni næst, hygg jeg, að flokka vegina og taka þá í röð þannig, að þeir vegir verði teknir fyrst, sem brýnust nauðsyn er fyrir að leggja, og svo koll af kolli.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er ljett verk að hafa framsögu í þessu máli nú, þar sem samhljóða frv. og það, sem hjer liggur fyrir, var afgreitt frá deildinni í fyrra með nær öllum atkvæðum deildarmanna. En eins og hv. deildarmönnum mun kunnugt, náði það samt ekki fram að ganga í neðri deild, var það þó svo snemma á ferðinni þar, að nægur tími var fyrir deildina að afgreiða málið, ef áhugi hefði verið fyrir því. Jeg minnist þó ekki, að þar kæmu fram nein rök gegn því, sem bentu í þá átt, að tilgangur frv. væri varhugaverður, heldur hafa öll rök bent í þá átt, að rjettara myndi að færa laxveiðalögin í það horf, sem hjer er farið fram á. Aðaltilgangur frv. er sá, að hindra það, að þeir, sem búa við ósa veiðiánna, geti hirt svo að segja hverja bröndu, sem upp í árnar kemur, en það er hægt eftir laxveiðalögunum frá 1886. Afstaða nefndarinnar til málsins er hin sama og í fyrra. Einn nefndarmanna hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og gerir hann sennilega grein fyrir sjerstöðu sinni, ef honum þykir ástæða til. Þá vil jeg benda á, að í 1. gr. frv. er prentvilla, „86 stundir“ í stað 36 stundir. Verður hún leiðrjett við endurprentun á frv. milli deilda, því ekki hefir þótt ástæða til að bera fram brtt. vegna þessarar villu. Legg jeg svo til fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar, að frv. verði samþykt.

Jónas Kristjánsson Þar sem jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, vil jeg með nokkrum orðum gera grein fyrir honum. Fyrirvari minn stafar ekki af því, að jeg sje málinu mótfallinn, heldur því sama og á síðasta þingi, að nú eins og þá er á ferðinni frv., sem fer í svipaða átt. Á jeg þar við frv. um Fiskiveiðafjelög. Mjer finst því með frv. þessu sje aðeins tjaldað til einnar nætur, þar sem gera má ráð fyrir, að menn vindi mjög bráðan bug að því að auka veiði í ánum og geri samþyktir um veiði í þeim eftir að Fiskiveiðafjelagsfrumvarpið verður að lögum. Af þessum ástæðum hefði mjer því fundist að frv. það, sem hjer er til umræðu, hefði mátt bíða, en þrátt fyrir það get jeg greitt því atkvæði mitt út úr deildinni.

Benedikt Sveinsson * Mæli jeg sem aðrir mæla, og býst jeg við að flytja fleiri en eina brtt. við þetta frv. áður en lýkur. Jeg hefi á nokkrum undanförnum þingum komið fram með smávegis brtt. á vegalögunum, en afdrif þeirra kafa jafnaðarlega orðið þau sömu, að hv. samgmn. hefir sjeð fyrir þeim. Um eina af þessum till. stendur svipað á og um frv. hv.þm. A.-Sk., því að þar er um að ræða vegarspotta, sem liggur frá þjóðvegi til næsta kauptúns, sem mjög er fjölsótt af hjeraðsbúum. Er þar og viðkomustaður aðalpósta. Þessi vegarspotti er eigi langur, en erfitt að halda honum við sökum bleytu, og er hann nokkur byrði og allórjettlát á viðkomandi hreppi. Mælir öll sanngirni með því, að ríkið taki hann að sjer, en ekkert á móti, neina sú tiltölulega litla fjárupphæð, sem til þess mundi fara. Vegarspotti þessi er á Langanesi í N.-Þingeyjarsýslu og liggur af Brekknaheiðarvegi til Þórshafnar. Eins og jeg gat um í upphafi máls míns, hefi jeg áður komið fram með brtt. um smávegis endurbætur á vegalögunum. Hefir þeim ætíð verið vísað til hv. samgmn., en aldrei átt þaðan afturkvæmt. Álit þeirrar hv. nefndar hefir að jafnaði komið fram rjett fyrir þinglok, eða svo seint, að ómögulegt hefir verið að taka tillit til þess. Vil jeg nú skora á þessa hv. nefnd að bregða vana sínum og hrista af sjer slenið og jafnframt að mynda sjer sjálfstæða skoðun á málinu. Er mjer eigi ljóst, að brýna nauðsyn beri til þess að bíða heimkomu vegamálastjóra, áður en ákvörðun er tekin. Er mjer það kunnugt, að verkfræðingur sá hefir ferðast um mestan hluta landsins á undanförnum árum, og munu liggja fyrir athuganir frá þeim ferðum.

Auk þess hefir hann aðstoðarverkfræðing.

Vil jeg svo enda mál mitt með því að heita enn á ný á hv. nefnd, sem mjer hefir líkað miður vel við undanfarið, að taka sjer fram, og leggja sig fram til að gjöra alt sem má til að bæta akvegi landsins. Hin nýju samgöngutæki, bifreiðarnar, valda því, að vegamálin horfa nú alt öðruvísi við en áður. Áður fyr voru eingöngu lagðir vegir fyrir hesta og smávagna, en nú ryðja bifreiðarnar öllum öðrum samgöngutækjum úr hugum manna, jafnvel sjálfum járnbrautunum. *Ræðuhandrit óyfirlesið.