Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Thor Thors) Það má telja fullvíst, að Alþingi það, sem nú situr á rökstólum, muni samþ. til fullnustu breytingar á stjórnarskrá vorri, sem fela í sér víðtæka rýmkun á kosningarrétti til Alþingis. Enda þótt almennt sé ætlazt til, að þingið ljúki fljótt störfum og taki eigi til meðferðar önnur mál en stjórnarskrármálið og lög um kosningar til Alþingis, þá hefi ég leyft mér að bera fram það frv., sem hér liggur fyrir. Liggja til þess þær ástæður, að hér er um mjög skylt mál að ræða, sem því fellur mætavel inn í það verkefni, sem þinginu er ætlað að inna af höndum. Þá þykir mér og æskilegt og eðlilegt, að kosningarréttur í málefnum sveita og kaupstaða sé háður sömu skilyrðum og kosningarréttur til Alþingis. Virðist a. m. k. ekki eðlilegt, að skilyrði fyrir kosningarrétti í málefnum sveita og kaupstaða séu fleiri og strangari heldur en fyrir kosningarrétti til Alþingis. En sú mundi raunin á verða eftir að stjórnarskrárbreytingin öðlast gildi, ef ekki er samtímis breytt löggjöfinni um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða í svipað horf. Eins og getið er um í grg. þeirri, sem frv. fylgir, eru það tvær breyt., sem frv. fer fram á að gerðar séu á gildandi löggjöf, og skal ég leyfa mér að víkja að hvorri fyrir sig. Önnur breytingin er sú, að í stað þess, að í 1. nr. 59 14. júní 1929 er þess krafizt sem skilyrði til kosningarréttar, að menn séu fjár síns ráðandi, er látið nægja skv. frv., að menn séu fjárráðir. Í íslenzkri löggjöf er gerður nokkur munur á því að vera „fjár síns ráðandi“ og að vera „fjárráður“. Orðin „fjár síns ráðandi“ eru notuð í þrengri merkingu. Samkv. l. nr. 60 14. nóv. 1917, um lögræði, eru allir, konur og karlar, sem náð hafa 21 árs aldri, fjárráðir, nema þeir hafi af sérstökum ástæðum verið sviptir fjárræði. Orðið fjárráður táknar því aðeins það, að menn hafi hinn lögmælta rétt eða hæfileika til þess að geta einir tekið á sig fjárskyldu með samningi. Það táknar það, sem á lagamáli nefnist habilitas. En orðin „fjár síns ráðandi“ merkja það, að menn hafi umráðarétt yfir fjármálum sínum. Þau taka til þess, sem á lagamáli nefnist kompetence. Munurinn sést t. d. á því, að gjaldþrota maður, sem sviptur hefir verið umráðarétti yfir búi sínu, er ekki fjár síns ráðandi, enda þótt fjárráður sé. Og það getur talizt vafi á því, hvort gift kona, sem á óskilið fjárlag með manni sínum, er fjár síns ráðandi, þó hinsvegar enginn vafi leiki á því, að hún er fjárráða, hafi hún náð 21 árs aldri og eigi verið svipt fjárræði. Þetta gildir jafnt hvort sem fjármál hjóna fara eftir l. nr. 3 frá 12. jan. 1900, þar sem aðalreglan er sú, að bóndinn einn hafi umráð yfir félagsbúinu, eða eftir l. nr. 20 frá 20. júní 1923, sem ákveða, að hvort hjónanna um sig hafi hjúskaparrétt yfir öllum eignum þeirra. Af þessum ástæðum verður ákvæðið í lok 1. gr.l. nr. 59 14. júní 1929 óþarft, en þar segir, að gift kona skuli teljast fjár síns ráðandi, þó hún eigi óskilið fjárlag með manni sínum. Gerir frv. því ráð fyrir, að það falli niður. Síðasta Alþingi hefði átt að gæta þess, að samskonar ákvæði væri fellt úr stjskr. með frv. því, sem nú liggur fyrir til endursamþykktar. En það hefir ekki verið gert, og stendur þetta gamla ákvæði því óbreytt í stjskrfrv., þó að það megi nú marklaust teljast. Þá kem ég að síðari breytingunni, en hún er sú, að síðustu leifar sveitarstyrksrangsleitninnar verði nú kvaddar í seinasta sinn. í 1. nr. 59 frá 14. júní 1929 er gert ráð fyrir, að sá, sem stendur í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk vegna leti, óreglu eða hirðuleysis sjálfs sín, missi kosningarréttinn. Það má að vísu segja, að þetta ákvæði sé þröngt og það séu ekki nema óverðugir einir, sem það á að svipta kosningarrétti. En hér er aðeins um fáa menn að ræða og ákvæðið þannig þýðingarlítið, og í öðru lagi er það einungis leifar forns skipulags, sem nú er orðið úrelt og brýtur í bága við skoðanir frjálslyndra manna. Enda þótt þeir menn, sem þetta á að bitna á, hefi unnið það til saka að hafa lent á sveit vegna leti, óreglu eða hirðuleysis, án þess að heilsuleysi eða öðrum óviðráðanlegum orsökum væri til að dreifa, þá er viðsjárvert að beita slíkum ákvæðum, því að oft má deila um, hvort þessar ástæður séu fyrir hendi, auk þess sem það gefur hreppstjórnum og bæjarstjórnum tilefni til þeirrar úthlutunar á kosningarrétti, sem oft hefir verið misnotuð eftir geðþótta og flokkshagsmunum. Því verður ekki neitað, að sveitarstjórnir hafa margsinnis beitt þessu ákvæði algerlega eftir eigin vild, t. d. til þess að hefna sín á þurfalingum, sem þeim hefir verið í nöp við, e. t. v. af þeim sökum einum, að þeir hafa ekki viljað hlýðnast pólitískum fyrirskipunum. Þetta hefir lengi verið smánarblettur á íslenzkri löggjöf, og er full þörf á, að hann sé afmáður hið fyrsta. Ef talið er hættulegt þjóðfélaginu, að þeir menn, sem hér er um að ræða, fái kosningarrétt, þá er hægt að svipta þá fjárræði og þar með kosningarrétti samkv. 1. nr. 60 frá 14. nóv. 1917. En heimildin til að svipta menn fjárræði er ekki bundin við þeginn sveitarstyrk, heldur er hún almenn og miðuð við vanheilsu, vanþroska eða aðrar ástæður, svo sem t. d. óhæfilega meðferð fjár. Hún er því eigi skorðuð við fjárhag manna, heldur lesti þeirra eða galla almennt, og er því réttlátari en svipting kosningarréttar vegna sveitarstyrks. Ef frv. þetta verður að lögum, eru skilyrðin til kosningarréttar í málefnum sveita og kaupstaða orðin hin sömu og til Alþingis, að því einu undanskildu, að menn þurfa að hafa verið búsettir hér á landi síðustu fimm árin áður en kosning fer fram til þess að mega kjósa til Alþingis, en til þess að fá kosningarrétt í málefnum sveita og kaupstaða er nægilegt að hafa átt lögheimili innan viðkomandi hrepps eða kaupstaðar síðasta árið fyrir kjördag. Það er því eigi unnt að nota sömu kjörskrárnar, en munurinn á þeim getur ekki orðið mikill. Vegna sambandsþjóðar vorrar, Dana, þykir rétt að halda þessum ákvæðum báðum, svo Danir, sem hingað flytjast og samkv. 6. gr. sambandslaganna frá 1918 hafa jafnrétti við íslenzka ríkisborgara, hljóti ekki kosningarrétt til Alþingis fyrr en þeir hafa haft nokkra búsetu í landinu. Gert er ráð fyrir í frv., að það öðlist þegar gildi, ef að lögum verður. Ef Alþingi verður stutt, ættu ákvæði þess að geta komið til framkvæmda við bæjarstjórnarkosningarnar, sem fram eiga að fara í öllum kaupstöðum landsins í janúar næstkomandi. Kjörskrár til þeirra þurfa ekki að vera fullgerðar fyrr en 15. des. og ætti því að geta unnizt tími til að taka á þær þá menn, sem öðlast rétt til þess samkv. þessu frv. Þá er í frv. tekið fram, að efni þess, ef að lögum verður, skuli fært inn í meginmál 1. nr. 59 14. júní 1929 og þau gefin út svo breytt. Þar sem í 1. gr. eru ákveðin skilyrðin fyrir kosningarrétti, er hún í rauninni aðalgrein laganna, og er því rétt, að hún fylgi meginmáli þeirra. Að lokum vil ég geta þess, að þar sem þær breyt., sem hér eru ráðgerðar, eru þær sömu og gerðar hafa verið á skilyrðum fyrir kosningarrétti til Alþingis, og það með samþykki allra flokka þingsins, ætti frv. þetta ekki að geta valdið ágreiningi né orðið til þess að tefja þingið. Þá vil ég mælast til þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv.allshn.

Héðinn Valdimarsson Ég er samþykkur því frv., sem hér liggur fyrir, og vildi aðeins geta þess, að það gleður mig mjög, að íhaldsmenn eru farnir að sjá svo að sér sem þetta frv. ber vott um, að þeir eru sjálfir farnir að leiðrétta þær villur, sem þeir hafa komið inn í löggjöfina.

Vilmundur Jónsson Ég hreyfði því í n. þeirri, sem undirbúið hefir lögin um kosningar til Alþingis og ég átti sæti í, að full ástæða væri til að sú hin sama n. tæki jafnframt til athugunar lög um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Mér virtist það liggja í hlutarins eðli, að samræma bæri öll lög um kosningar hér á landi, eftir því sem unnt væri, og vakti fyrir mér að færa þau ekki aðeins til samræmis að því leyti sem hér er stungið upp á og sjálfsagt er, heldur að öllu leyti, þannig að m. a. yrði kosið eftir sömu aðferðum og jafnvel eftir sömu kjörskrám. Sumum finnst e. t. v. ástæða til að heimta lengri búsetu innan kjörsvæðis sem skilyrði fyrir rétti til að greiða atkv. þegar kjósa á hreppstjórn eða bæjarstjórn heldur en þegar kosið er til Alþingis. En það þarf ekki að vera því til fyrirstöðu að nota megi sömu kjörskrár. Samkv. frv. því til l. um kosningar til Alþingis, sem nú liggur fyrir þinginu, á að semja kjörskrárnar í febrúar. Ef þær kjörskrár væru nú notaðar við bæjarstjórnarkosningar í janúar árið eftir, væru allir kjósendurnir búnir að vera heimilisfastir allt að því eitt ár innan kjörsvæðisins þegar kosningin færi fram. Uppástunga mín um samræmingu kosningalaganna fékk ekki undirtektir í n. og var því ekkert gert þar í þessu máli. En ég er reiðubúinn til að eiga samvinnu við hv.flm. þessa frv., ekki aðeins um þær breyt., sem hann stingur hér upp á, heldur einnig um að samræma kosningalögin í heild. Ætti slík samvinna að vera auðveld, þar sem við eigum sæti saman bæði í stjskrn., sem hefir til meðferðar frv. til laga um kosningar til Alþingis, og allshn., sem þessu frv. verður væntanlega vísað til að lokinni þessari umr. Ég get tekið undir með hv. flokksbróður mínum, að það er mjög ánægjulegt, að einmitt íhaldsmaður skuli nú flytja þetta frv. Það er ekki langt þess að minnast, að fyrir tilstilli Alþfl. var flutt á þingi frv. með nákvæmlega sömu ákvæðum og hér er um að ræða. En þá kemur formaður Sjálfstfl. og setur inn í það þann fleyg, sem hinn ungi íhaldsmaður hefir nú lýst sem svo mikilli rangsleitni og talað um, að hreppstjórnir hafi notað til að hefna sín á þurfalingum. Þessu báru Alþfl.menn einmitt kvíðboga fyrir. Það mun orð að sönnu, að þessu ákvæði hefir verið misbeitt, og ég ætla, að óhætt sé að fullyrða, að það hafi einkum átt sér stað þar, sem íhaldsmenn ráða. A. m. k. er það svo þar, sem ég þekki bezt til, og nefni ég t. d. Ísafjörð annarsvegar, þar sem jafnaðarmenn ráða bæjarmálunum, og stærsta þorpið í næstu sýslu hinsvegar, Bolungavík. Á Ísafirði er heimildin til að láta þurfalinga hafa kosningarrétt undir öllum kringumstæðum notuð til hins ýtrasta, en í Bolungavík, þar sem Íhaldsmenn eru í meiri hl., er allt gert til þess að svipta þá kosningarétti. Jafnaðarmenn fara þannig að á Ísafirði fyrir alþingiskosningar, að þeir strika út allar sveitarskuldir, til þess að þurfalingarnir geti verið á kjörskrá. Í Bolungavík voru aftur á móti við síðustu alþingiskosningar 20 til 30 fjölskyldur, flest orðlagt dugnaðarfólk, sviptar kosningarrétti vegna sveitarstyrks, er nær undantekningarlaust hafði verið þeginn vegna ómegðar eða sjúkdóma. Það er sérstök ástæða til að gleðjast yfir því og undirstrika það, að íhaldsmaður flytur þetta frv., með því að það getur orðið til þess, að sveitarhöfðingjar túlki síður lögin á þann hátt, að ekki sé ástæða til að taka þau bókstaflega, „þar sem Alþingi hafi ekki haft neina ástæðu til að bera þau fram“, eins og einn hv.þm. sagði um annað kosningalagaatriði fyrir skömmu hér í þessari hv. deild.

Flm. (Thor Thors) Ég get í rauninni glaðzt yfir því, hvað hv. jafnaðarmenn, hv. 2. þm. Reykv. og hv.þm.N.-Ísf., taka þessu máli vel. Ég er með flutningi þessa frv. að bera fram eitt af stefnuskráratriðum ungra sjálfstæðismanna. Þetta er e. t. v. í fyrsta sinn, sem þau eru flutt fram hér á þingi, en það mun ekki verða í síðasta sinn. Það atriði, sem hér er um að ræða, settu ungir sjálfstæðismenn þegar í hina fyrstu stefnuskrá, er þeir settu sér. Og ég geri ráð fyrir að flytja ýmislegt fleira af áhugamálum þeirra, ef ég á framvegis sæti á Alþingi. Vildi ég óska, að þeir tveir hv.þm., sem síðast töluðu, spryttu jafnan svo fljótt upp til að lýsa yfir fylgi sínu við þau mál. Þeir vildu báðir kalla mig íhaldsmann. Um það er ekki að sakast. Þessir andstæðingar okkar sjálfstæðismanna þurfa oft á slíkum orðum að halda, af því að þá skortir rök til að deila við okkur um málefnin. Um meðferð þessa máls á þingi 1929 vil ég aðeins segja það, að hv.Nd. var nokkurnveginn sammála um að taka ákvæðið um sviptingu kosningarréttar vegna þegins sveitarstyrks ekki upp í frv. Það var hin virðulega lávarðadeild þingsins, hv.Ed., sem kom því ákvæði inn með góðu samþykki framsóknarmanna og nokkurra sjálfstæðismanna þar. Er því ekki hægt að tala um, að það hafi verið neitt flokksmál. Hv. þm.N.-Ísf. talaði um, að æskilegt væri að samræma lög um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða algerlega við hin nýju kosningalög til Alþingis. Nú er það svo, að l. um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða hafa verið reynd og reynzt, vel, en l. um kosningar til Alþingis verða hinsvegar ekki reynd fyrr en við næstu kosningar. Hygg ég rétt að láta frekari samræming þessara tveggja laga bíða þangað til séð er, hvernig hin nýju kosningalög reynast. Það er ekki hægt að nota algerlega sömu kjörskrár við kosningar í málefnum sveita og kaupstaða og við alþingiskosningar, þó hv.þm.N.-Ísf. vildi halda því fram. Í stjskr. er ákveðið, að menn þurfi að hafa haft 5 ára búsetu hér á landi til þess að öðlast kosningarrétt til Alþingis, en rétt til kosninga í málefnum sveita og kaupstaða hafa þeir, sem hafa haft þar búsetu eitt ár. Þetta stjórnarskrárákvæði um 5 ára búsetu stóðst gagnrýni síðasta Alþingis og stendur því enn í fullu gildi í stjórnarskránni. Hv. þm.N.-Ísf. talaði um, að ákvæðum þessara laga muni aðallega hafa verið misbeitt þar, sem sjálfstæðismenn hafa haft meiri hl. í stjórn sveitar- eða bæjarfélags. Þessu vil ég harðlega mótmæla, en ég þekki aftur á móti til á nokkrum stöðum, þar sem framsóknarmenn eru í meiri hl. í hreppsnefndum og þessum ákvæðum kosningalaganna hefir verið illilega misbeitt. Það er því rangt, að einn stjórnmálaflokkur fremur en annar eigi sök á því að misbeita þessum ákvæðum. Ég hygg, að það sé gert víða, ekki hjá einum sérstökum flokki, heldur þeim mönnum yfirleitt, sem bezt þjóna lund sinni með slíku hátterni.

Flm. (Jón Jónsson) Stjórn Kreppulánasjóðsins hefir séð fram á, að ýmsir bændur, sem sækja um lán úr sjóðnum, hafa litlar aðrar tryggingar að bjóða en lausafé. Við það sér stjórnin heldur ekki neitt verulegt að athuga, enda er gert ráð fyrir því í reglugerð sjóðsins, og Alþingi hefir líka gengið inn á þetta fyrirkomulag í lögunum um bústofnslánadeild Búnaðarbankans. En nú stendur svo á, að lög um veð frá 1887, 11. gr., eru því til fyrirstöðu, að veðsetja megi safn af gripum. Þar er beinlínis svo fyrir mælt, að sundurliða beri þá gripi, sem veðsettir eru. En í Kreppulánasjóðslögunum þarf að vera heimilt að veðsetja heila flokka og jafnframt þann búpening, er menn síðar kunna að eignast við endurnýjun. Til þess að ráða bót á þessu flytjum við hv. 2. þm. Rang. frv. þetta, þar sem farið er fram á, að hið sama gildi um veðsetningu búfjár gagnvart Kreppulánasjóði og bústofnslánadeild Búnaðarbanka Íslands. Að umr. þessari lokinni óska ég frv. vísað til 2. umr. og landbn.