Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Út af ummælum, er fallið hafa hér í deildinni í sambandi við umr. um mál það, sem hér er á dagskrá og varðar einkaviðræður, er fram fóru á síðastliðnu ári milli Eysteins Jónssonar, Hermanns Jónassonar, Jakobs Möller og mín, meðal annars um kjördæmamálið, vil ég taka þetta fram: Okkur Jakob Möller hefur verið kunnugt um það, að blað Framsfl., Tíminn, hefur um alllangt skeið lagt sig mjög fram um að ausa okkur auri fyrir þá sök, að við höfum svikið „drengskaparheit“, sem við eigum að hafa gefið þeim Hermanni Jónassyni og Eysteini Jónssyni um það að koma í veg fyrir, að nokkrar breyt. á kjördæmaskipuninni næðu fram að ganga á Alþ. áður en kosningar þær, sem fyrirhugaðar hefðu verið á árinu 1942, færu fram. En jafnvel þótt allar líkur bentu til þess, að þessi söguburður blaðsins hlyti að vera runninn undan rifjum þessara tveggja nefndu manna, töldum við ekki ástæðu til annars en láta hann sem vind um eyrun þjóta, að minnsta kosti þar til þeir legðu nöfn sín við hann opinberlega, annar hvor eða báðir. Nú hafa þau tíðindi gerzt, að því er við höfum fregnað, að Eysteinn Jónsson hefur hér í d. gert þennan söguburð blaðsins að sínum að meira eða minna leyti, og teljum við því rétt að lýsa yfir því, að söguburður þessi er allur mjög fjarri sanni. Í rauninni gæti ég látið þetta nægja, en skal þó til frekari áréttingar fara nokkrum fleiri orðum um málið. Því er haldið fram, að í því skyni að fá þá Hermann Jónasson og Eystein Jónsson til að fresta bæjarstjórnarkosningunum í Reykjavík, er fram áttu að fara í janúar 1942, meðan prentaraverkfallið stóð og engin blöð nema Alþýðublaðið fengust prentuð í Reykjavík, höfum við Jakob Möller tekizt á hendur ábyrgð á því og jafnvel unnið eið að því, að enda þótt kosið yrði til Alþ. sumarið 1942, skyldu engar breyt. á kjördæmaskipuninni ná fram að ganga, áður en þær kosningar færu fram, alveg án hliðsjónar af, hvaða breyt. yrðu bornar fram og hverjir það gerðu. Í þessu sambandi er rétt að minna á, að í útvarpsræðu, er Hermann Jónasson flutti, eftir að ríkisstj. hans hafði gefið út bráðabirgðalög til að fresta þessum umræddu bæjarstjórnarkosningum í Reykjavík, staðhæfði hann, að sú lagasetning væri reist á augljósu og óyggjandi réttlæti. Jafnmikil fjarstæða væri að láta kjósa, meðan stöðvuð væri útgáfa blaða allra flokka nema eins, sem það, að dómari kvæði upp dóm í máli, ef aðeins öðrum aðilanum hefði verið gefinn kostur á að setja fram sitt sjónarmið. Ég vil nú spyrja: Þykir mönnum líklegt, að maður, sem í 7 ár hefur verið dómsmrh. Íslands, hafi verið með öllu ófáanlegur til að verða við eindregnum tilmælum tveggja ráðh., sem í 3 ár höfðu setið í stj. með honum, um jafnaugljóst réttlæti sem hér var um að ræða, án þess að fá sérstaka borgun fyrir. Og hvað er það svo, sem Hermann Jónasson á að hafa selt réttlætið fyrir? Ekkert minna en það, að við Jakob Möller tækjum á okkur ábyrgð á því, að sjálfstæðismenn á Alþ. felldu eitt elzta og stærsta áhugamál flokksins, hversu réttlát lausn á því sem í boði hefði verið, en gengju síðan til kosninga til þess þannig að leggja málið og flokkinn í eina gröf. Er þetta líklegt? Er það sennilegt, að það hafi verið þetta, sem Hermann Jónasson heimtaði sem endurgjald fyrir að fullnægja réttlætinu? Og tekur nokkur maður það trúanlegt, að við Jakob Möller hefðum gert slíkan samning? Þetta er of mikil fjarstæða, til þess að því verði trúað. Við það bætist svo, að Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson, sem sjálfir eru í flokki, sem sett hefur sér þau lög, að allir þingmenn flokksins séu skyldugir að beygja sig undir samþykkt meiri hluta miðstjórnar flokksins og greiða atkvæði á þ. samkv. þeim vilja án hliðsjónar af persónulegum skoðunum, þessir tveir fyrrverandi ráðherrar, sem ekki einu sinni geta gefið fyrir fram skuldbindingar um sitt eigið atkvæði á þ., hlutu að vita, að Jakob Möller og ég gátum með engu móti skuldbundið Sjálfstfl. í þessu mikilvæga máli, án þess svo mikið sem að tala við einn einasta þm. flokksins. Það hefði því verið fráleitt af Jakob Möller og mér að gefa slíkt loforð, eins og það hefði verið fávíst af Hermanni Jónassyni og Eysteini Jónssyni að krefjast þess eða að taka það gilt, þótt gefið hefði verið. Ég endurtek því, að þessi söguburður er fjarri öllum sanni. Hið sanna í málinu er, að eftir að Stefán Jóh. Stefánsson gekk úr ríkisstj. í janúar 1942 og við fjórir, sem eftir urðum, vorum að semja um áframhald samstarfsins, sögðum við Jakob Möller að gefnu tilefni þeim Hermanni Jónassyni og Eysteini Jónssyni, að við teldum víst, að Sjálfstfl. mundi ekki á næsta þ. taka upp þetta gamla deilumál, enda hélt þá Sjálfstfl. enn fast við fyrri ákvörðun um kosningafrestun, en að sjálfsögðu kom ekki til með kjördæmamálið, ef sú stefna varð ofan á á Alþ. Enn fremur fullvissuðum við þá Hermann Jónasson og Eystein Jónsson um, að Sjálfstfl. mundi aldrei slást í förina með Alþfl. og aðhyllast þá stefnu, sem hann frá öndverðu hafði sett fram og aldrei hvikað frá, að gera landið allt að einu kjördæmi. En eins og hver einasti vitiborinn maður getur sagt sér sjálfur, gat hér ekki verið um neitt að ræða af okkar hendi annað en dóm okkar um horfurnar í þessu máli, og til þess að véfengja eða staðfesta þann dóm stóðu Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson alveg jafnt að vígi og við. Hvorki þeim né okkur kom svo mikið sem til hugar það, sem síðar skeði, er Alþfl. féll frá fyrri stefnu sinni í málinu og bar það fram einmitt í því formi, sem Sjálfstfl. í mörg ár hafði barizt fyrir, en Alþfl. ekki fengizt til að fallast á. Eftir það gat auðvitað engum dottið í hug, að við Jakob Möller gætum né vildum svæfa málið, ef kosningar á annað borð áttu fram að fara.



Herra forseti. Ég hef nú talað tvisvar örstutt í þessu máli, sem er nú talið vera hér á dagskrá. En umræðurnar hafa nú tekið sérstaka stefnu, og vil ég því vænta þess, að hæstv. forseti verði þolinmóður, þó að ég hljóti að gera meira en örstutta aths. En ég skal reyna að tala svo stutt sem unnt er eftir atvikum. Mér þykir nú leiðinlegt, að hv. þm. G.-K. (ÓTh) hefur látið hafa sig til þess að bæta gráu ofan á svart. Ég hafði að vísu hálft um hálft búizt við því, að hann yrði svo króaður í horn af ofstopamönnum í flokki sínum, að svona mundi fara. En eigi að síður þykir mér þetta leitt. Það er náttúrlega þýðingarlaust, að menn standi hér og segi: „Klippt var það. Skorið var það“ - í þessu máli. En af því að hv. þm. G.-K. hafði þá aðferð að gera grein fyrir líkum í sambandi við skýrslu sína, ætla ég að hafa svipaða aðferð í því, sem ég segi út af viðskiptum okkar. Upphaf þeirra umræðna, sem hér hafa farið fram um drengskaparloforð fyrrv. ráðh. Sjálfstfl., er það, að hv. þm. N.-Ísf. (SB) bar mig og hv. þm. Str. þeim brigzlum í ræðu, að við værum ósannindamenn að framburði um viðskipti okkar og fyrrv. ráðherra Sjálfstfl. og þess vegna væri ekki mark takandi á því, sem við héldum fram um önnur efni. Út af þessu tilefni svaraði ég því, að það, sem við hv. þm. Str. (HermJ) hefðum sagt og látið hafa eftir okkur - opinberlega um drengskaparloforð ráðherra Sjálfstfl., væri rétt og satt, og ég endurtek það hér, að það er rétt. En það, sem við höfðum látið hafa eftir okkur í málinu, er það, sem hér fer á eftir. Hefur það komið í Tímanum og er tekið upp úr skýrslum, sem við gáfum trúnaðarmönnum í flokki okkar skriflega, nú á þessu ári. Með leyfi hæstv. forseta eru ummæli okkar þannig: „Eftir að gerðardómslögin höfðu verið sett, var samið við Sjálfstæðisflokkinn um kosningafrestun í Reykjavík og um skattamálin, og jafnframt lofuðu þeir Ólafur Thors og Jakob Möller því og lögðu við drengskap sinn, að þeir skyldu sjá um, að breytingar á kjördæmaskipuninni yrðu ekki samþykktar fyrir kosningar um vorið 1942, sem þá voru ráðnar.“ Þetta er það rétta í þessu máli. Þetta loforð var gefið kl. 12.25 17. janúar 1942. Aðdragandi þessara atburða er sá, að Sjálfstfl. og Framsfl. stóðu saman að gerðardómslöggjöfinni. Þessi löggjöf mætti talsvert verulegri mótspyrnu, eins og kunnugt er, og flokkarnir sáu, að ef unnt átti að verða að framkvæma löggjöfina, þá yrðu þeir að gera með sér víðtækara samstarf, sem gæti orðið svo varanlegt, að það gæti náð fram yfir þann tíma, sem þurfti til þess að gera l. gildandi í framkvæmd og stöðva dýrtíðina. Sjálfstfl. taldi sér mikla nauðsyn á því að fá frestað bæjarstjórnarkosningum í Reykjavík, því að þá stóð yfir prentaraverkfall. Það voru skiptar skoðanir um það innan Framsfl., hvort það ætti að gera þetta. Sumum fannst eðlilegt að gera það, en öðrum fannst það ekki eðlilegt. Sumum fannst, að bæjarstjórnarkosningar gætu farið fram þrátt fyrir verkfallið. Sú skoðun varð þó ofan á að lokum, að eðlilegt væri, eins og þá stóð, að fresta þessum bæjarstjórnarkosningum, ef samkomulag yrði milli flokkanna um önnur mál. Mönnum var það ljóst, að baráttan mundi enn harðna. Þess vegna var gerður málefnasamningur um afgreiðslu skattamálsins, sem var eins konar viðbót við það samkomulag, sem orðið hafði um gerðardómslögin og þann þátt dýrtíðarmálanna. Raddir komu fram innan Framsfl. um það, að mjög væri farið að bóla á því í herbúðum Alþýðuflokksmanna, að þeir ætluðu að taka kjördæmamálið upp og gera Sjálfstfl. þannig erfitt fyrir í sambúðinni við Framsfl. Jafnframt fylgdi það orðasveim þessum, að það mundi vera ætlun Alþfl. að taka þetta mál upp á þann hátt, sem örðugast væri fyrir Sjálfstfl. að neita því, en ekki á þann hátt, sem Alþfl. teldi réttast að leysa málið. Nú voru til menn innan Framsfl., sem litu svo á, að það væri í sjálfu sér ekki ástæða til þess að draga svo mjög þetta atriði inn í samningana, vegna þess að það mundi aldrei geta komið til mála, að Sjálfstfl. hugsaði sér aðrar eins aðferðir og þær, að gera fyrst samninga um afgreiðslu á erfiðustu fjárhagsmálum, en ganga svo í berhögg við Framsfl. rétt á eftir með því að afgreiða kjördæmamálið, sem allir vissu, að var deilumál milli Framsfl. og Sjálfstfl. En hinir voru miklu fleiri innan Framsfl., sem töldu það alveg nauðsynlegt, að því samkomulagi, sem gert væri um fjárhagsmálin og frestun bæjarstjórnarkosninga, fylgdi einnig trygging af hálfu Sjálfsfl. fyrir því, að hann ryfi ekki samkomulagið og snerist með kjördæmabreyt., þegar stutt væri á leið komið, eyðilegði þannig málin, sem unnið væri að, og þannig hryndi til grunna allt, sem reynt hafði verið að byggja upp. Framsfl. krafðist þess vegna í þeim viðtölum, sem fram fóru, að ráðherrar Sjálfstfl. gerðu samninga um það fyrir flokksins hönd, að kjördæmamálið yrði ekki afgreitt af Sjálfstfl. með andstöðuflokkum ríkisstj. fyrir þær kosningar, sem fyrir dyrum stóðu. Ráðherrar Sjálfstfl. hugsuðu sig um, en það kom þó mjög greinilega fram af þeirra hálfu, að þeir töldu sjálfir, að það væri ósvinna að taka kjördæmamálið upp, eins og þá stóð, - og þarf ekki neinn vitnisburð um það efni, því að fyrir liggja um það vitnisburðir margra manna. En þeir sögðu, að það væri örðugt fyrir þá að gera um þetta skriflegan samning, eins og á stóð, þótt þeir væri þessarar skoðunar. Við skýrðum þeim hins vegar frá því, að ekki væri unnt fyrir okkur framsóknarmenn að halda áfram samstarfi og fallast á kosningafrestunina, nema hitt lægi skýlaust fyrir frá þeirra hálfu. Um miðjan janúar voru málin komin í hnút út af þessu, og 16. janúar var fullkomlega tvísýnt, hvort samkomulag gæti náðst. Ég veit ekki, hvað gerzt hefur í herbúðum Sjálfstfl. 16. og 17. janúar, en eftir að þeir höfðu fengið frest þann 16. og mælt sér mót við okkur í Stjórnarráðinu þann 17., var gengið frá þessum málum kl. 25 mínútur yfir 12 á þá lund, sem ég hef hér sagt frá, og það eitt er satt í þessu máli, hverju sem haldið verður fram. Það má vel vera og virtist raunar liggja í orðum hv. þm. G.-K., að óverjandi hafi verið af okkur að taka gilt slíkt drengskaparloforð, sem lá ekki skriflegt fyrir. En hvað annað gátum við gert? Það hefði óneitanlega verið freklega móðgandi í þeirra garð, hefðum við neitað að taka mark á drengskaparloforði þeirra. Hv. þm. G.-K. taldi fram nokkur atriði til sönnunar því, að mönnum væri óhætt að trúa því, sem hann segði um þetta. Hann segir t. d., að undarlegt hafi verið að heimta borgun fyrir frestun bæjarstjórnarkosninganna. En ég vil spyrja: Var það nokkur krafa um borgun, þó að óskað væri eftir tryggingu fyrir því, að samstarfsflokkurinn hlypi ekki að baki Framsfl. til þess að leysa málið á þann hátt, sem allir vissu, að Framsfl. var gersamlega mótfallinn? Var þetta annað en sjálfsagður hlutur, þegar verið var að gera samninga um samstarf flokkanna? Hv. þm. sagði, að það væri óviðeigandi, svo að fram úr hófi gengi, að menn skyldu leyfa sér að gefa í skyn, að þeir hefðu getað samið um að fresta framkvæmd kjördæmabreyt., ef upp á væri boðið á þá lund, sem Alþfl. gerði. En hvernig kemur þetta heim við það, sem fyrir liggur í málinu að öðru leyti? Það vita allir, sem kunnugir er í herbúðum Sjálfstfl., að hv. þm. G.-K. var persónulega mótfallinn því frá upphafi, að kjördæmamálið yrði afgreitt, enda þótt boðið væri upp á lausn Alþfl. Ég vil með öðru fleira í sambandi við þetta mál minna á vitnisburð um þetta frá manni, sem var um þær mundir í innstu herbúðum Sjálfstfl. og hefur gefið skýrslu um það, sem þar fór fram 16. og 17. janúar 1942. Árni Jónsson frá Múla, fyrrv. alþm., hefur skýrt nokkuð frá þessu í grein, sem hann kallar Sögu um svik. Þar segir, að nóttina milli 16. og 17. janúar hafi hann ásamt fleirum verið kallaður heim til formanns Sjálfstfl. til að ráða fram úr þeim vanda, sem þá var á höndum. Hann segir, að hv. þm. G.-K. hefði þá sagt, að tilefni þessa næturfundar væri það, að Framsfl. krefðist þess, að Sjálfstfl. stæði ekki að afgreiðslu kjördæmamálsins á þ., og vildi formaðurinn heyra undirtektir manna. Árni kvaðst hafa orðið svo reiður, að hann hafi yfirgefið fundinn og því ekki vitað, hvað þar fór síðan fram. En daginn eftir, 17. janúar, er haldinn fundur aftur í flokknum, og þá er komið á samkomulag um framhaldandi samstarf Sjálfstfl. og Framsfl., en þar var þó ekkert sagt frá því loforði, sem gefið hafði verið um kjördæmamálið, enda ekki á slíku von, þar sem það átti að fara leynt. Árni Jónsson segir, að á þeim fundi hafi hann óskað þess, að sett yrði sérstök n. til undirbúnings kjördæmamálinu. En hvernig tók hv. þm. G.-K. því? Eftir því sem honum fórust orð áðan, að ómögulegt hefði verið að fresta þessu réttlætismáli, skyldu menn ætla, að hann hefði tekið þessari till. mjög vel. En Árni Jónsson segir, að hann hafi tekið henni meir en fálega. Síðan segir Árni, að formaðurinn hafi gert sér ferð á eftir sér út á ganginn til að biðja sig að gera ekki þann óvinafagnað að hreyfa við kjördæmamálinu og lagt fast að honum að hætta við fund í Varðarfélaginu, sem boðaður hafði verið um kjördæmamálið. Okkur, sem þennan sama dag höfðum fengið þetta loforð hjá hv. þm. G.-K., kemur þetta ekki undarlega fyrir sjónir, og það bendir til þess, að hann hefur þó ætlað einhverja stund að standa við loforð sitt. Síðan segir þessi fyrrv. þm. Sjálfstfl. frá enn eindregnari tilraunum hv. þm. G.-K. til þess að koma í veg fyrir, að fundur yrði haldinn um kjördæmamálið, og enn segir hann, að rétt fyrir bæjarstjórnarkosningar í kaupstöðum landsins hafi Alþýðublaðið birt þá fregn, að Sjálfstfl. hafi keypt sér frest á kosningum gegn því að afgreiða ekki kjördæmamálið. Einhverjir aðrir í flokknum ætluðu að fá þetta borið til baka, en það fékkst ekki. Hvers vegna ekki? Auðvitað vegna loforðs ráðherrans um að afgreiða ekki málið. Síðan tekur Alþfl. upp kjördæmamálið á þeim grundvelli, að hlutfallskosning verði tekin upp í tvímenningskjördæmum. Þá tekur fyrrv. fjmrh., Jakob Möller, til máls við 1. umr. Menn skyldu nú ætla eftir orðum hv. þm. G.-K. áðan um þessa lausn, að þessi fyrrv. ráðh. hefði lýst yfir því, að óhugsandi væri, að Sjálfstfl. gæti frestað slíkri lausn. En hvað gerist? Þessi fyrrv. ráðh. tekur málinu meir en fálega. Hann varar við því að afgreiða málið, eins og þá standi sakir, og leggur áherzlu á, að menn geri sér grein fyrir því, hvað af slíku geti stafað, og leggst eindregið gegn afgreiðslu málsins. Hér virðist vera tilraun til þess að standa við loforð, sem gefið hafði verið, en kemur ónotalega við yfirlýsingu hv. þm. G.-K. nú. Ég vil biðja hv. þm. að taka þetta sérstaklega til athugunar og meta svo, hve mikið muni vera að marka framburð hv. þm. G.-K. Þá vil ég næst minna á útvarpsumr., sem fram fóru í maí 1942. Þá var þung gremja í mönnum út af því, sem gerzt hafði, og mönnum skilst nú væntanlega, að það var vorkunnarmál. Þá segir hv. þm. Str. í umr., að við höfum haf: rökstudda ástæðu til að líta svo á og treysta því, að kjördæmamálið yrði ekki leyst af Sjálfstfl. fyrir kosningarnar, og hv. þm. G.-K., sem nú telur það ganga býsnum næst að láta sér detta í hug, að slík frestun hafi getað komið til greina, viðurkennir í umræðum, að við hv. þm. Str. höfum haft rökstudda ástæðu til að líta svo á, að kjördæmamálið yrði ekki afgreitt. Ég býst við, að hv. þm. hafi þótt það fullmikið að halda því fram, að ekkert hafi verið minnzt á kjördæmamálið í viðræðunum, og virði ég honum það til vorkunnar. Hefur hann tekið þann kost að halda því fram, að loforð sjálfstæðisráðherranna hafi verið um það að taka málið ekki upp né fylgja því, að landið yrði gert að einu kjördæmi. Um einstakar leiðir í kjördæmamálinu var ekkert rætt, og allt þetta tal um einstakar leiðir er í ósamræmi við sannleikann. Að endingu vil ég minnast á eitt atriði enn. Hv. þm. G.-K. sagði, að blað Framsfl., Tíminn, væri lengi búið að ata hann auri í sambandi við þetta mál, en sagðist ekkert hafa viljað aðhafast í málinu, fyrr en hv. þm. Str. og ég gerðum framburð Tímans að okkar framburði. Hann hefur nú fengið tækifærið við frumhlaup hv. þm. N.-Ísf. og þess vegna hafizt handa um að mótmæla þessu. Út af þessu er rétt að geta þess, að liðnar eru vikur, ef ekki mánuðir, síðan Tíminn birti þau ummæli okkar hv. þm. Str., sem ég las upp áðan, svo að hv. þm. G.-K. hefði ekki þurft að bíða eftir þessu frumhlaupi hv. þm. N.-Ísf. En hvers vegna hikaði hann? Væntanlega af því, að hann veigraði sér við að bera á móti því, sem satt var í málinu. Ég tel honum það til ámælis að hafa nú látið undan pressunni og bætt gráu ofan á svart með því að mótmæla. Ég hef tekið fram helztu atriðin í þessu máli og mun ekki segja fleira, nema tilefni gefist.



Ég get tekið undir með hv. 2. þm. S.-M. um það, að ekki sé nóg að standa hér og segja: Klippt er það, - skorið er það - og slá fram staðhæfingu gegn staðhæfingu. Ég hefði fyrir löngu gefið skýrslu um þetta, en áleit það engum til framdráttar, hvorki þessum hv. þm. né þ. í heild, að tilgreina allt, sem fram hefur farið milli fyrrv. samstarfsmanna. Ég tel, að í þjónustu almenningsheillar beri mönnum að sýna hver öðrum fullan trúnað, þó að það geti orðið til þess, að menn standi ekki alltaf jafnvel að vígi gagnvart flokksbræðrum sínum, ef skýra ætti frá öllum einkastörfum eftir á, en ég ætla ekki að láta hafa mig út á þá braut að nauðsynjalausu. Ég efast líka um, að þeir hv. þm. Str. og hv. þm. S.-M. yxu nokkuð af þeim skýrslum. En um leið og ég mótmæli þeim blæ, sem hv. þm. S.-M. hefur reynt að varpa á þessi viðskipti okkar, vil ég taka það fram, að ég hef enga ástæðu til að rengja það, sem hann segir, að fram hafi farið í hans herbúðum. Hv. þm. segir það hafa verið álit Framsfl., að nauðsynlegt væri að hafa samstarf við Sjálfstfl., og hefur auk þess lýst yfir því, að það hafi verið skoðun meiri hl. Framsfl., að kosningafrestunin væri fullkomið réttlætismál, á meðan ekki gæti komið út í Reykjavík nema eitt blað ákveðins flokks.

Nei!

Ég tel hv. 2. þm. S.-M. gildara vitni í þessu efni en hv. þm. N.-M. En þrátt fyrir það, að meiri hl. Framsfl. taldi, að hér væri annars vegar um fullkomna nauðsyn að ræða og hins vegar um algert réttlætismál, skilst mér, að þetta hefði alls ekki fengizt nema með afarkostum. Ég skal í þessu sambandi geta þess, að því er snertir það, sem gerðist í sambandi við skattamálin, að ég stakk sjálfur upp á þeirri lausn, sem varð að samkomulagi. En að það sé líklegt, að heimtað hafi verið af okkur og við unnið eið að því, að við mundum undir engum kringumstæðum fallast á, að kjördæmamálið yrði samþ. á Alþ., hvernig sem það yrði fram borið, held ég, að þessum hv. þm., þótt rökfimur sé, takist ekki að telja neinum trú um. Raunar sagði hv. þm., að við hefðum heitið að taka ekki upp kjördæmamálið með andstöðuflokkunum að þessu sinni. En það, sem við höfðum raunar sagt, Jakob Möller og ég, í bréfi til samstarfsmanna okkar í stjórninni, þeirra Hermanns Jónassonar og Eysteins Jónssonar, var, að við teldum víst, að Sjálfstfl. mundi ekki taka kjördæmamálið upp á næsta þingi. Þessum hv. þm. mun reynast örðugt að telja þingheimi trú um, að við höfum þurft að sæta þeim afarkostum að láta af þriggja ára samstarfi til að koma því réttláta máli fram, að bæjarstjórnarkosningunum yrði frestað. Honum verður erfitt að telja mönnum trú um, að fyrir þetta, sem Framsfl. ráðh. töldu réttlátt mál, höfum við selt okkur dýru verði. Eða er það nokkur borgun, þó að tveir þm. Sjálfstfl. bindi sig til að hreyfa ekki kjördæmamálinu, - en þetta var sú eina borgun, sem gefin var. Hitt, að Sjálfstfl. byndi sig til að vera undir öllum kringumstæðum á móti allri lausn, sem kynni að verða lögð fyrir þingið um kjördm., var nokkuð, sem var ekki á okkar valdi að lofa. Öll rök þessa hv. þm. hníga þess vegna að því, að við Jakob Möller höfum ekki ætlað okkur á þeirri stjórnartíð, sem yfir stóð, að taka upp kjördæmamálið, og það er alveg það sama og ég hef sagt. Hann má lesa eins og hann vill úr gömlum blöðum til að reyna að sanna, að ég og aðrir samstjórnarmenn mínir höfum verið því andvígir að fresta kosningunum 1941. Ég get sannað, að Sjálfstfl. hélt fast við kosningafrestun. Ég óska hv. 2. þm. S.-M. til hamingju með það vitni, sem hann hefur fengið. Ég ætla ekki að gera veg míns gamla samherja minni með því að rísa gegn honum, en ég óska hv. þm. til hamingju með þessa sterku stoð, sem hann hefur fundið, þar sem Árni frá Múla er. Hann ætlaði að taka af mér æruna með því að vitna í hann, en honum tókst það ekki, því að Árni frá Múla hefur ekkert sagt, sem hann gæti byggt slíkar tilraunir á. Þá þóttist hv. þm. hafa náð í góð rök, þar sem voru mín eigin ummæli við útvarpsumr., þar sem ég sagði, að hann hefði haft rökstudda ástæðu til að ætla, að kjördæmamálið næði ekki fram að ganga. Það er í fullu samræmi við það, sem ég hef sagt, að við byggjumst við, að Sjálfstfl. mundi ekki taka málið upp fyrir kosningar og við mundum ekki slást í för með Alþfl. í málinu. Hitt er ekki rétt hjá honum, að við höfum aldrei minnzt á neinar lausnir á því máli. Ég skal svo aðeins að lokum segja það, að þótt ég lesi ekki Tímann spjaldanna á milli, þá var mér sagt frá ummælum eftir minn fyrri starfsbróður um þetta mál, og las ég þau. Ég svara engu því, sem ritstjóri Tímans segir um mig í þessu eða öðrum málum. Kjósendur í mínu kjördæmi segja: „Við þekkjum þig“, - en þeir segja líka: „Við þekkjum ritstjóra Tímans“. Mitt mannorð verður ekki skert með hans orði. Okkur er það ljóst, og ég veit, að hv. fyrri samstarfsmönnum mínum í stjórn er það ljóst, að það er ekki til framdráttar samvinnu milli flokkanna, ef ráðh., sem fyrr hafa verið saman í stjórn, fara að reyna að hafa æruna hver af öðrum. Það er ekki til þess að auka þá samheldni í þjóðfélaginu, sem við öll viðurkennum, að þörf sé fyrir.



Mér þykir rétt að láta það koma fram fyrir hönd Alþfl. út af ummælum hv. 2. þm. S.-M. og þm. G.-K., að þótt Alþfl. legði ekki fram till. um að gera landið að einu kjördæmi, þá hvikaði hann í engu frá þeirri stefnu, að að því bæri að miða. Sú breyt., sem gerð var á kjördæmaskipuninni, miðaði að því að tryggja, að réttur kjósenda yrði jafnari en áður. Alþfl. telur, að ekki hafi náðst fullkomið réttlæti, eins og þó ber að stefna að, en mikið hefur orðið ágegnt. Annars ætla ég mér ekki að blanda mér inn í þessar umr., en annars benda á, að sú ásökun Alþfl. til Sjálfstfl. og Framsfl., að verzlað hafi verið með frestun bæjarstjórnarkosninganna og kjördæmamálið, er fullsönnuð af þeim ummælum, sem hér hafa komið fram. Hvort sem lagður er trúnaður á það, sem hv. þm. G.-K. segir, að tveir ráðherrar hafi lofað að gera allt, sem þeir gætu til að koma í veg fyrir, að kjördæmamálið næði fram að ganga eða hvort drengskaparorð hefur fylgt loforðinu, þá stendur sú staðreynd óhögguð. Í útvarpsumr., þar sem Jón Blöndal talaði fyrir hönd Alþfl., gerði hann sér far um að fá Hermann Jónasson og Ólaf Thors til að svara, hvort satt væri, að verzlað hefði verið með þessi mál, en hvorugur treysti sér til að svara.

Var ég í þeim útvarpsumr.?

. Auk þess gátu þeir látið svara í blöðum sínum, en þeir gerðu það ekki heldur. Þessi verzlun, sem þarna hefur farið fram, hefur sannarlega verið misbeiting valdsins, - frestun bæjarstjórnarkosninga til þess að koma í veg fyrir, að annað mál yrði tekið upp. En Alþfl. tókst að sprengja þessa samvinnu, annars er erfitt að segja, hvar lent hefði. Frestun bæjarstjórnarkosninganna, gerðardómslögin og þetta, eru þrjú stærstu hneykslin, sem hér hafa verið framin. Það er ómögulegt að segja, hver endirinn hefði orðið, ef Alþfl. hefði ekki tekizt að sprengja þessa samvinnu. Þá má benda á, að þjóðin er ekki orðin spilltari en svo, að þingið hefur allt fengið ámæli fyrir þessa verzlun. Þingið allt hefur hlotið þau, jafnvel þó að fyrir henni stæðu aðeins fjórir verzlunarstjórar, sem eftir stóðu í stjórninni, þegar StJSt hafði sagt af sér 



Ég get ekki áttað mig á því, hvaða erindi hv. þm. Ísaf. þykist eiga inn í þessar umr. Hann er fullur vandlætingar og segir í háðungarskyni við Framsfl. og Sjálfstfl. og vítir sterklega, að það hafi verið verzlað með frestun bæjarstjórnarkosninganna og frestun kjördæmamálsins. Það er eins og gerzt hafi eitthvað sérstaklega óvenjulegt, að tveir flokkar skuli hafa getað komið sér saman um að fresta ágreiningsmálum, af því að þeir sáu nauðsyn þess að vinna að öðrum málum sameiginlega. Þessi málflutningur er í hæsta máta óviðkunnanlegur, þegar þess er gætt, að flokkur þessa hv. þm. studdi Framsfl. 1928–31 á þeim grundvelli, að kjördæmamálið yrði ekki tekið upp. Samvinna Framsfl. og Alþfl. 1934–1937 var byggð á sömu forsendum, - að þetta mál yrði lagt til hliðar. Svo kemur þessi hv. þm. og fer að gera sig að vandlætara yfir því, að samkomulag varð um að fresta afgreiðslu þessa máls, af því að menn töldu meira um vert að hafa samkomulag um annað. Hv. þm. G.-K. er nú orðið það mikið áhugamál að beina hugum manna að því, að það sé aðeins blæmunur á því, sem við hv. þm. Str. höfum upplýst, og því, sem hann segir, að farið hafi okkar á milli. En hann er of klókur til að líta fram hjá því, að of margir vitnisburðir liggja fyrir um það mál, til þess að reynandi sé að halda fram, að ekkert hafi verið um það talað. Þá tekur hann þann kostinn að segja: „Já, það var að vísu um það talað, en ekki eins miklu lofað og hv. þm. hafa sagt“. Hér er ekki um neinn blæmun að ræða. Það rétt er, að þessir tveir fyrrv. ráðh. tóku á sig loforð um, að kjördæmamálið skyldi alls ekki afgr. fyrir kosningar. Þetta höfum við sagt og ekkert annað, og þetta var alveg skýlaust, svo að ekkert var um að villast. Hv. þm. gerði enn mikið úr því, að það væri með ólíkindum, að hann hefði þurft að sætta sig við aðra eins afarkosti og þá að láta kjördæmamálið liggja. En voru það afarkostir? Nú vitna ég í það, sem hann sagði sjálfur. Hann segir sjálfur, að þeir hafi lofað því að taka ekki upp kjördæmamálið.

Ég sagði, að Sjálfstfl. hefði ekki hug á því

. Nú vil ég spyrja: Eru það afarkostir að heita því, að fylgja ekki því máli, sem menn hafa lýst yfir, að þeir ætli ekki að taka upp, þar sem þeir telji það ekki tímabært? Jafnáhugasamur maður og hv. þm. G.-K. mundi efalaust telja skylt að taka upp mál, ef hann teldi það tímabært. Hitt væri fullkomið ósjálfstæði að ætla sér ekki að taka upp mál, en telja sér skylt að vera með í afgreiðslu þess, ef aðrir taka það upp, enda þótt menn telji það ekki tímabært. Allt ber að sama brunni. Það voru engir afarkostir fyrir ráðh. Sjálfstfl. að lofa því, að kjördæmamálið yrði ekki afgreitt, enda var það loforð gefið. Ég skal nú ekki gerast mikið fjölorðari, en segja enn einu sinni, að það er raunar þýðingarlaust hér að telja frekari líkur fram. Mér er nóg, að það er rétt, sem við hv. þm. Str. höfum upplýst. Ég ætla ekki að fara að svara vitnisburði hv. þm. G.-K. um ritstjóra Tímans, því að ég legg ekkert upp úr því, sem hv. þm. segir um hann, - fremur en öðru því, sem þessi hv. þm. segir, og vona ég að hann skilji það. Hv. þm. G.-K. sagði, að sér væri ekki til neinnar ánægju að halda uppi viðræðum á þingi út af þessu. Mér þykir þetta nú ekkert undarlegt. Það, sem hér hefur gerzt, er hættulegt fyrir stjórnmálalífið í landinu og stjórnmálastarfið, en hv. þm. G.-K. getur ekki kvartað yfir því, að hann hafi ekki verið aðvaraður. Við margaðvöruðum hann og bentum honum á, hvaða afleiðingar það mundi hafa fyrir stjórnmálalíf landsins og sambúðina á þingi, ef þeir ryfu loforð sín. En allt kom fyrir ekki.



Það, sem ég ætlaði aðallega að tala um að þessu sinni, er brtt. 198, sem er um það, að lögreglustjóraembættið í Reykjavík skuli aðeins veitt að fengnu samþ. bæjarstjórnar Reykjavíkur. Mér finnst margt mæla með því, að þessi till. verði samþ. Í fyrsta lagi er þetta embættismaður, sem starfar í Reykjavík og hefur mikið saman við bæjarstjórnina að sælda varðandi ýmsar framkvæmdir og reglugerðir, sem bæjarstjórnin setur, og virðist mér því eðlilegt, að bæjarstjórn Reykjavíkur geti nokkru um það ráðið, hverjum sé veitt lögreglustjóraembættið. Í öðru lagi virðist mér óeðlilegt, að lögreglustjóri, sem bæjarstjórn ber ábyrgð á, sé þannig ráðinn, að bæjarstjórn ráði þar engu um, því að það er vitanlegt, að bæjarstj. ber ábyrgð á gerðum lögreglustjóra og rekstri þess embættis og það er auðvelt að gera bæjarstj. ábyrga fjárhagslega fyrir axarsköftum, sem lögreglustjóri kann að valda. Það er ekki hægt að mæla á móti því að það er ósanngirni, að bæjarstjórnin geti engu um það ráðið, hver situr í þessu embætti, en eigi samt sem áður að bera ábyrgð á því, hvernig embættið er rekið. Ég vona, að þetta sé svo augljóst sanngirnismál, að enginn hv. þm. verði á móti því, að þessi brtt. verði samþ. Að öðru leyti vil ég segja það í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram, að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum, þegar hæstv. dómsmrh. tók til máls, því að áður en hann tók til máls, var búið að ræða það, hvort nauðsynlegt væri, að lögreglustjóri hefði einhverja hernaðarlega menntun eða ekki, og nokkrir þm. lögðu allmikið upp úr því, að hann væri nokkurs konar herforingi, sem væri notaður til þess að stjórna lögreglunni, ef þyrfti að beita henni gegn stórum hópi manna. Það er bersýnilegt af þessum umr., að hér var ekki aðeins um það að ræða að halda uppi almennri reglu, heldur var einnig um það að ræða, hvort beita ætti lögreglunni í vinnudeilum. Það er búið að fá nokkra reynslu um það, hvernig vinnudeilur hafa farið fram hér á landi. Reynslan hefur sýnt, að hafi lögreglan haft einhver afskipti af vinnudeilum, þá hefur það orðið til hins verra, en vinnudeilur hafa oftast verið leystar með samningum milli atvinnurekenda og verkamanna. Stundum hefur að vísu komið til verkfalla, en það hefur langoftast tekizt að leysa slík deilumál með samkomulagi á milli hlutaðeigandi aðila, nema þegar lögreglan hefur blandað sér í málið. Þessi reynsla ætti að vera sá skóli, að menn æsktu ekki eftir hana að útbúa lögregluna til þess að grípa inn í vinnudeilur. Ég átti von á því, að hæstv. dómsmrh. mundi koma inn á þetta mál, því að margir mundu gera mikið með hans orð og taka mikið tillit til þess, hvaða skoðun hann hefur á málinu. Í öðru lagi var í sambandi við þessa hlið málsins upplýst, að lögreglan hefði verið æfð í meðferð skotvopna, ekki aðeins með byssur, heldur einnig með vélbyssur og eiturgassprengjur. Það er bersýnilegt, að þessi vopnabúnaður lögreglunnar getur ekki verið til þess eins að halda uppi reglu, heldur hlýtur hann að vera ætlaður til þess, að hægt sé að beita lögreglunni í vinnudeilum. En það hefur ekki enn fengizt upplýst, með hvaða heimildum þessi vopnakaup hafa verið gerð, og það væri ekki óeðlilegt, að það kæmi fram á Alþ., hver ber ábyrgð á þessum vopnakaupum og hver hefur haft heimild til að taka fé úr ríkissj. til þessara vopnakaupa. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. dómsmrh. viti, hvernig í þessu liggur, og það hefði því verið fróðlegt, að hann hefði sagt þm. frá því, hvað hæft væri í þessu, og gefið nánari skýringar á því. Nú vill svo til, að hér á landi er verið að agitera fyrir því að stofna hálffasistískan flokk að finnskri fyrirmynd, nokkurs konar einræðisflokk, og það er sýnilegt, að verði slíkur flokkur stofnaður, þá gæti það verið hættulegt, ef slíkur flokkur hefði mann í lögreglustjóraembætti. Það embætti gæti orðið hættulegt í höndum slíkra manna. Ég hygg, að það hafi fleiri en ég orðið fyrir vonbrigðum við það að heyra ekkert frá hæstv. dómsmrh. um þetta mál. Að öðru leyti hef ég ekki fleira við þetta að bæta, en vil endurtaka það, að ég er fylgjandi till. hv. þm. N.-Ísf., og ég held, að umr. hafi staðfest, að sú till. á mikinn rétt á sér. Ég ætla ekki að deila á þann mann, sem nú situr í lögreglustjóraembættinu í Reykjavík. Það hafa verið bornar á hann þungar sakir, að hann hafi að ástæðulausu sparkað mönnum úr embættum, og ég verð að segja, að ef þær ásakanir eru á rökum reistar, þá er það allt annað en glæsilegt, en þó verður að telja enn þá hættulegri þann vopnaburð, sem nú á sér stað hjá lögreglunni.

Sigurjón Á. Ólafsson Brtt. á þskj. 198, sem hv. flm. var að lýsa, hefur ekki legið fyrir allshn., og mér er því ókunnugt um, hvernig einstakir nm. standa að henni. En ég vildi lýsa minni afstöðu og hvernig ég vil greiða þessari till. atkv. Hér er um algert nýmæli að ræða, embætti, sem ráðh. veitir og ríkið launar. Ég held, að það sé varla hægt að finna nokkurt fordæmi um það, að það skuli leita samþ. annarrar stofnunar, að slíkt embætti skuli veitt hinum eða öðrum. Það eru mörg lögreglustjóraembætti í landinu, sem ríkið skipar embættismenn í, þar sem eins er ástatt og í Reykjavík, og bærinn greiðir þeim laun að svo miklu leyti sem þeir starfa í bæjarins þjónustu, en lögreglustjórinn í Reykjavík er embættismaður ríkisins, sem er launaður af ríkinu, og ber því dómsmrh. einum að segja til um, hverjum skuli veitt það embætti á hverjum tíma. Mér finnst því, að þessi brtt. geti tæplega staðizt, og mun því greiða atkv. á móti henni. Ég vildi gjarnan mælast til þess, að hæstv. dómsmrh., sem er lögfróður maður, vildi skýra nánar, hvort mín ætlun er rétt, að þetta geti tæplega staðizt í samræmi við önnur l., þar sem veitingarvaldið er eingöngu í höndum dómsmrh. Till. sem þessar þyrfti að ræða innan n., þar sem um er að ræða verulegar breyt. frá því, sem áður var, en þar sem þetta er 3. umr. mundi þetta þýða frestun umr. og innan skamms, og verður því hver einstakur þdm. að gera það upp við sig, hvort hann álítur það rétta leið, sem hér er stungið upp á.

Dómsmrh. (Einar Arnórsson) : Hér er enn komin fram ný brtt. frá hv. 2. landsk. þm., og hefur hv. síðasti ræðumaður vikið að þeirri till. Það er að vísu svo, að lögreglustjóri hefur mikið saman að sælda við bæjarstjórn Reykjavíkur og er það rétt, sem hv. flm. brtt. sagði um það, en það er dálítil vandhæfni á því að framkvæma þessa till., ef hún verður samþ., vegna þess, að það virðist vera eftir henni, að það séu tveir jafnréttháir aðilar, sem eigi að veita þetta embætti. Eftir till. getur ráðh. ekki veitt embættið, nema bæjarstjórn samþ. það, en hins vegar, ef ráðh. vill veita þetta embætti sérstökum manni, en bæjarstjórn vill veita það öðrum, þá verður ekki hægt að veita embættið. Annars er það, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að það er eins ástatt hér í Reykjavík og í öðrum kaupstöðum. Ríkið skipar lögreglustjórann í Rvík, og ríkið launar hann og borgar skrifstofukostnað. Þess vegna væri dálítið ósamræmi í því, að bæjarstjórn Reykjavíkur hefði fullan ákvörðunarrétt um skipun þessa embættis, en bæjarstjórnirnar í hinum kaupstöðunum hefðu engan slíkan ákvörðunarrétt. Eðlilegast mundi vera, að ríkið kostaði alla lögreglu, hvar sem er á landinu, því að það er ríkisins að halda uppi lögum og rétti. Nú er þessu einu sinni þannig fyrir komið, að ríkið kostar þetta að nokkru leyti, en bæjarstjórnirnar að nokkru leyti. Ég held, að hv. flm. brtt. hefði átt að hafa till. dálítið vægari, það hefði t. d. ekkert verið á móti því að mæla svo fyrir, að veitingarvaldið skyldi leita tillagna bæjarstjórna um veitingu lögreglustjóraembætta í landinu. Viðvíkjandi hinu atriðinu, sem flm. veik að, skal ég taka þetta fram: Fyrir mér vakti ekki, eins og ég tók fram við 2. umr., að lögreglustjóri væri herfræðingur, og mér kom ekki í hug, þegar ég talaði um þetta, að lögreglan hefði afskipti af vinnudeilum á nokkurn hátt að öðru leyti en lög standa til. Það, sem ég átti við, var það, að lögreglan væri þannig undir stjórn hvers lögreglustjóra, að hann gæti ráðið við einstök óróamenni á skemmtunum og götuupphlaup, en ekki það, að lögreglan ætti að blanda sér í vinnudeilur framar en l. standa til. Það er eins og við vitum, að það geta stundum orðið róstur á götum og skemmtunum, t. d. dansskemmtunum, og það var þetta, sem ég hafði í huga, þegar ég talaði um það, að það væri eðlilegt, að lögreglustjóri kynnti sér á raunhæfan hátt lögreglu og lögregluvopn. Það getur verið, að ég hefði átt að tala nákvæmar en ég gerði, en þá kem ég með þessa viðbótarskýringu á því, sem ég átti við. Flm. veik að þessum vopnakaupum. Eins og stendur er ég ekki svo kunnugur þeim málum, að ég geti gefið neina skýringu á því, það hefur svo lítið borið á góma í minni ráðherratíð, að ég get varla talað um það hér. En hitt er það, að þegar fram kemur fyrirspurn um það þá, ætti að vera auðvelt að svara henni, eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja í dómsmrn. og eftir skýrslu lögreglustjóra sjálfs, þegar maður hefur fengið tækifæri til þess að búa sig undir það. En ég er ekki nú viðbúinn að skýra hv. þd. frá því, hvernig þessu er háttað.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af brtt. 198. Hv. 4. þm. Reykv. virtist líta svo á, að þessi till. væri ekki frambærileg vegna þess fyrst og fremst, að eftir henni ættu tveir aðilar að fara með þetta veitingarvald, og taldi hann það vera í ósamræmi við önnur l. og reglur og aðeins einn aðili ætti um það að fjalla, eftir því, hvor veitingarvaldið fengi. En þetta er hinn mesti misskilningur. Það er fjöldi embætta í landinu þannig veittur, að það eru fleiri en einn aðili, sem fjalla um málið. Ég vil benda á stétt eins og t. d. prestastéttina. Um þau mál fjallar söfnuðurinn og biskupinn, en hið eiginlega veitingarvald er í höndum ríkisstj. Það má benda á kennarastéttina. Þar fjalla þrír aðilar um málið, í fyrsta lagi formaður skólanefndar, fræðslumálastjóri og loks ríkisstj., svo að það er tiltölulega algengt, að fleiri en einn aðili fjalli um það, þegar um veitingu opinberra embætta er að ræða. Ég get svo aðeins drepið á það, sem kom fram hjá hæstv. dómsmrh. Hann leit svo á, að það væri ekki rétt að setja slík sérákvæði um lögreglustjórann í Reykjavík. Það væri eðlilegt, að það sama gilti í öllum lögreglustjóraembættum landsins, og gæti hann því ekki fallizt á þetta. Það er kunnugt, að lögreglustjóraembættið í Reykjavík er með allt öðrum hætti en slík embætti utan Reykjavíkur. Þar fara lögreglustjórarnir með dómsvaldið, en það gerir lögreglustjórinn í Reykjavík ekki. Hans eina starf er að stjórna lögreglunni í Reykjavík. Ég skal svo fara nokkrum almennum orðum um þau rök, sem liggja að þessari till. Þá er þess fyrst að minnast, að það fjölmenna lögreglulið, sem lögreglustjóri stjórnar, 80 manns, er að mestu leyti kostað af Reykjavíkurbæ eða að 5/6 hlutum. Þetta lögreglulið er þannig valið, að lögreglustjóri gerir till. um það, hverjir skuli í liðinu vera, en bæjarstj. hefur synjunarvald, sem er í rauninni ekkert annað en það, að veitingarvaldið er formlega hjá bæjarstj., en í framkvæmdinni hefur bæjarstj. ekkert annað vald en synjunarvald gagnvart þeim till., sem lögreglustjóri leggur fram. Þá vil ég benda á það, að samkvæmt fleiri en einum uppkveðnum dómi ber bæjarsjóður fjárhagslega ábyrgð á axarsköftum lögreglustjóra, og hann hefur verið dæmdur í allstórar fésektir, vegna þess að lögreglustjóri hefur vikið lögreglumönnum úr embætti. Bæjarsjóður hefur líka verið dæmdur til að greiða skaðabætur, vegna þess að hlotizt hafa meiðsl á borgurum í bænum í viðskiptum við lögregluna. Allt þetta sýnir, hversu mikið bæjarstjórn á undir því, að hæfur og góður maður skipi lögreglustjóraembættið. Og það er sízt ófyrirsynju, að það sé í l. sett, að enginn sá maður verði í þetta starf kjörinn, sem bæjarstj. fellst ekki á. Sambandið á milli bæjarstj. og ríkisstj. yrði þá að þessu leyti það sama og nú er á milli lögreglustjóra og bæjarstj. um lögregluþjónavalið, og þetta er að vissu leyti mjög eðlilegt. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Ég vænti þess, að hv. þm. fallist á það, að bæjarstj. fái þetta vald, og fallist á það, að þetta sé ekki í neinu ósamræmi við það, sem gerist um aðra embættaveitingu, og sjái, að þetta er í fullu samræmi við það, sem viðgengst um val lögreglustjóra í Reykjavík. Hitt get ég svo fallizt á með hæstv. dómsmrh., að spursmálið um lögregluna í heild mætti koma til endurskoðunar, og hver eigi að bera ábyrgð á henni, hver eigi að bera kostnaðinn af henni, ríkið eða bæjarfélögin. Eins og fyrirkomulagið er, er það hvorki fugl né fiskur, það er í rauninni mesta vandræðafyrirkomulag. En meðan það er svo, er það eðlilegt, að enginn verði í lögreglustjóraembættið settur nema sá, sem bæjarstj. getur fallizt á, að þar sé.

Sigurjón Á. Ólafsson Hv. 8. þm. Reykv. vildi leggja að jöfnu reglur, sem gilda um ýmsar stéttir í landinu, svo sem presta og kennara, og veitingu slíkra embætta og reglur um veitingu lögreglustjóraembætta. Eins og allir vita, eru til sérstök l., sem gilda um kosningu presta og það vald, sem þar á sér stað um það, hver hreppi það og það embætti í hverju tilfelli. Svo er sá settur í embættið, sem flest atkv. hlýtur, þó að hann hafi ekki náð löglegri kosningu. Þar er um kosningu að ræða. Um kennarana er það svo, að fræðslun. hefur tillögurétt um val í kennarastöður, en úrslitavaldið er í höndum fræðslumálastjóra. En þegar litið er á lögregluna hér í Reykjavík og stjórn hennar, þá er það ekki nema eðlilegt, að bærinn hafi nokkurn íhlutunarrétt um val lögreglustjóra. En ef mig minnir rétt, þá er úrslitavaldið hjá lögreglustjóra, og ég tel því, að bærinn ætti að hafa meira vald en hann hefur nú um val manna í lögreglustjóraembættið. Ég held, að hæstv. dómsmrh. hafi bent á það, að eins og till. er orðuð, er hvergi neitt úrslitavald til um það, hver eigi að veita þetta embætti. Það gæti því orðið togstreita um það, eins og till. er orðuð, hver eigi að kveða upp úrskurð um það.



Herra forseti. Þetta frv. er, eins og tekið er fram í grg., flutt í þeim tilgangi að koma í veg fyrir, að lönd séu ofbeitt, bæði einstakar jarðir, upprekstrarlönd og afréttarlönd. Landbn. hefur haft þetta mál til meðferðar og orðið á einu máli um að mæla með, að frv. verði samþ. með nokkrum breyt., sem n. flytur á þskj. 159. Hefur n. rætt um þær við hv. flm., þm. V.-Húnv., og hygg ég, að óhætt sé að segja, að samkomulag hafi orðið milli hans og n. um, að þessar breyt. yrðu gerðar á frv. Skal ég nú fara nokkrum orðum um þær brtt., sem n. flytur og á hverju hún byggir þær. Fyrstu tvær brtt. eru um, að í staðinn fyrir „búfjáreigendur“ komi: búendur og landeigendur. Brtt. hníga að því, að n. telur ekki heppilegt að miða við búfjáreigendur, því að meðal þeirra er fjöldi manna, sem hefur hér engra hagsmuna að gæta, og sé því réttara að miða þau fundahöld, sem eiga að vera innan sveitanna við landeigendur og búendur. 3. brtt. er nauðsynleg lagfæring, sem leiðir af hinum tveimur brtt. 4. brtt. er um, að sett verði inn í 6. gr. nánari: ákvæði, þannig að á eftir orðunum „Búfé skal lagt í einingar“ komi: þannig að 9 kindur, veturgamlar og eldri, jafngildi einum nautgrip eða hrossi á sama aldri. Hverjum aðila er í sjálfsvald sett, hvort hann fyllir ítölu sína með einni búfjártegund eða fleirum til samans. Ítala í heimalönd skal miðast við stærð og nothæfni beitilands. - N. varð sammála um að leggja til, að hlutfall milli sauðfjár og nautgripa eða hrossa væri eins og segir í þessari brtt., þannig að 9 kindur væru lagðar á móti einum stórgrip. Þetta var borið undir ráðunauta Búnaðarfélagsins, og ég hygg, að þeir hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta væri mjög nærri lagi, borið saman við fóðurþörf þessara búfjártegunda. Viðvíkjandi því atriði, hvernig ítalan skuli metin, þá hefði n. helzt kosið, að það hefði verið miðað við nothæft beitiland og matsverð þess, en það er ekki til neitt sérstakt mat á beitilandi í fasteignamati, og þess vegna er ekki hægt að kveða sterkara að orði en svo, að miða verði við stærð og nothæfni beitilandsins. Eins og kunnugt er, þá er mjög mismunandi hlutfall á jörðum milli ræktaðs lands og beitilands. Þegar um er að ræða, hvað beita megi miklum búpeningi í heimaland, verður að sjálfsögðu að miða við beitiland jarðarinnar. Aftur á móti er nokkuð öðru máli að gegna um ítölu jarða í afréttarlönd. Þá verður að miða við framleiðslumöguleika jarðarinnar allrar. Því leggur n. til í 5. brtt. sinni, að inn í 7. gr. komi ný setning um, að skipting jarða í sveitarfélagi eða upprekstrarfélagi skuli miðast við landverð jarðanna að frádregnum hlunnindum. 6. brtt. fer fram á að breyta að nokkru leyti orðalagi 10. gr. frv., sem er tekin upp úr sandgræðslul. Miðar till. að því, að skýrar komi fram, að þar sé átt við það, ef land jarðar verður vegna sandgræðsluframkvæmda svo takmarkað, að ekki sé hægt að reka þar lífvænlegan búskap, og skuli þá ríkið skylt að kaupa afganginn fyrir matsverð samkvæmt eingnarnámsl. Síðasta brtt. er afleiðing af hinum fyrri brtt. um, að í staðinn fyrir „búpeningseigendur“ komi „ábúendur og landeigendur“. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu fyrir n. hönd að fara fleiri orðum um brtt., en hún leggur til, að frv. verði samþ. með þessum brtt.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls benti ég á nokkur atriði, sem ég taldi, að þyrfti að breyta. Sé ég nú, að hv. n. hefur tekið þær aths. mínar til greina. Þó hygg ég, að hún hafi gleymt einu atriði og að þörf sé að taka það til athugunar milli 2. og 3. umr. N. talar um landeigendur. Við hvað á hún þar? Í sveitum, þar sem engin þorp eru, er þetta skýrt. En í hreppum, þar sem þorp eru, er talsvert öðru máli að gegna. Þar eru menn, sem eiga litla landbletti eða lóðir, kannske eins og 100 fermetra. Þetta geta talizt landeigendur. Og þá er spurningin, hvort allir landeigendur, hvað lítið land sem þeir eiga, eiga að fara með heilt atkvæði á fundum, þegar um er rætt ítölu í beitiland. Ég held, að það mundi ekki verða vel séð, t. d. í Ólafsfirði, þar sem er eitt hreppsfélag og 9/10 eru í þorpinu og eiga lítinn landskika eða lóðarblett, en aðeins 1/10 hluti á jarðir og beitiland, ef hver af þessum 9/10 mættu fara með eitt atkvæði, þegar um væri að ræða ítölu í beitilandið. Ég held, að þurfi að breyta þessu þannig, að í staðinn fyrir „landeigendur“ komi: jarðeigendur. Þetta vildi ég biðja n. að athuga betur. Þá er annað atriði. Í allmörgum hreppum eru menn, sem hafa dálítið land til umráða, svo að þeir geta að nokkru leyti lifað á kvikfjárrækt, þó ekki alveg, heldur verða að miklu leyti að styðjast við annað, svo sem sjávarútveg. Þeir hafa einatt rétt til beitilands, oft þó takmarkaðan. Um þessa menn þarf sérákvæði, ef þeir eiga að geta fengið nokkurn íhlutunarrétt um, hvernig ítalan skiptist. Þeir eru ekki jarð- né landeigendur og teljast ekki ábúendur jarða. Ég veit, að þegar n. gáir að þessu, þá sér hún, að tillit þarf að taka til þeirra, sem hafa slík smábýli, og mun þess vegna koma með brtt. í sambandi við það við 3. umr.

Frsm. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Í tilefni af þeim aths., sem hv. 2. þm. N.-M. kom með varðandi brtt. landbn., skal ég taka fram, að þar sem n. talar um landeiganda og ábúanda, þá á hún auðvitað við það, að atkvæðisrétt hafi allir ábúendur innan sveitarinnar og þeir hafi ekki nema eitt atkv. hver, þó að það sé ekki tekið fram í brtt., en þar, sem talað er um landeiganda, þá komi þar til greina þeir, sem eiga jarðir í hreppnum, en búsettir eru e. t. v. utan sveitarinnar. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. N.-M. taldi, að það gæti valdið árekstri, að þeir menn, sem ættu lóðir undir húsum sínum, - og þar með væru þá landeigendur, - gætu átt hér atkvæðisrétt, þá skilst mér, að hann eigi þar aðallega við kauptúnin. En mér skilst, að það þyrfti ekki að reka sig á, þó að þeir hefðu atkvæðisrétt á fundum, sem tækju ákvarðanir um ítölu, því að þar er ekki viðvíkjandi ítölu um neitt annað land að ræða en það, sem er innan viðkomandi hrepps. Og í flestum tilfellum yrði það svo, hvað kauptúnin snertir, að sveitarfélagið á það land, sem ítala væri þar gerð í, sem í langflestum tilfellum er mjög lítið land. En þar kæmi ekki til greina að ákveða neitt um ítölu annarra sveita. Hitt er aftur annað mál, sem hv. 2. þm. N.-M. vék að, að ef það er til, að það séu ábúendur á smábýlum, sem eru ekki taldir bændur, þá þurfi það að athuga, hversu slíkir menn eigi atkvæðisrétt á þeim fundum, sem hér er um að ræða. Og ef eitthvað er af þess háttar mönnum, sem eiga ekki land sitt, en eru taldir ábúendur, þá hygg ég, að gera þurfi brtt. við frv. fyrir 3. umr. varðandi þá menn.



Ég þakka fyrir það, að hv. frsm. landbn. vill taka til athugunar seinni aths. mína. En ég held, að hann þurfi að taka til greina þá fyrri líka, því að þótt hann skilji það, að hann eigi við jarðeigendur með orðinu „landeigendur“, þá nota aðrir orðið um lóðaeigendur. T. d. í Nesjahreppi í A.-Skaftafellssýslu, þar sem helmingur af hreppsbúum býr í þorpi, eiga sumir þeirra land, en aðrir ekki. Og þar, sem landþrengsli eru mikil í einhverjum hreppi, þar þarf að gera ítölu - eins og í þessum hreppi -, og það mundi ekki ná nokkurri átt, að kaupstaðarbúar eða þorpsbúar í þessu tilfelli, sem eiga lóðir undir húsum sínum og kringum þau og hafa ekki annað land, eigi að koma á fund með atkvæði um það, hvernig réttur manna til beitilanda skuli skiptast með ítölu, þegar líka tekið er tillit til þess, að sums staðar er um það bil helmingur af fjáreign manna eign þeirra manna, sem hafa ekki neitt land fyrir það nema með því að láta það í óleyfi ganga á öðrum. Nei, - í öllum kringumstæðum eru það eigendur beitilandanna, sem um það eiga að ráða, hvort og hvernig ítala er gerð, en ekki allir landeigendur, eins og ég hef útskýrt. Þess vegna vil ég mjög leggja með því, að þetta atriði verði athugað líka, því að það er ekki sama landeigandi og jarðeigandi.



Ég vil spyrja hæstv. forseta, hverju það sæti, að þáltill. mín um rannsókn mjólkurmála sé enn eigi tekin á dagskrá, þó að vika sé, síðan henni var útbýtt. Daginn eftir var ákveðin ein umr. um hana, og síðan ekki söguna meir. 4–5 mál, sem síðar hafa komið fram, hafa verið tekin á dagskrá, ýmist í gær eða í dag, en þessu máli sleppt. Á síðasta fundi var t. d. 101. mál, frv. um lendingarbætur í Grindavík og var vísað til 2. umr., 105. mál, frv. um, að gjafir til vinnuhælis berklasjúklinga skuli dregnar frá skattskyldum tekjum, og till. til þál. um rannsókn á olíufélögin, sem öll eru síðar komin fram en till. mín. Ég vil nú spyrja hæstv. forseta, hvernig standi á því, að till. mín kemur ekki til umr. og hvort hann sjái ekki ástæðu til að breyta til.

Forseti (JörB) : Viðvíkjandi þessu máli, sem gert hefur verið hér að umtalsefni, hverju það sæti, að till. um rannsókn mjólkurmála hafi ekki verið tekin á dagskrá, skal ég taka fram, að ég var fjarverandi í síðustu viku og bjóst ekki við að ná fundi á mánudag. Það var að minni ráðstöfun, að þetta mál og fleiri voru ekki tekin á dagskrá, því að ég var þannig riðinn við sum þeirra, að ég kaus heldur að vera viðstaddur, er umr. færu fram. Annars hygg ég, að hv. þm. viti, hver er orsök þess, að afgreiðsla þingmála gengur ekki betur en raun ber vitni. Frv. um breyt. á mjólkurl. og þessi till. eru það tengd mál, að ég bjóst við, að þau mundu verða nokkuð rædd í sameiningu. Þess vegna hef ég látið þau fylgjast að, en hv. þm. veit, hvað miklar umr. hafa orðið um það mál, og má búast við, að enn sé þar nokkuð eftir. Einn af þeim mönnum, sem hefur látið þetta mál sig eigi litlu skipta, hv. þm. V.-Sk., gat sakir sinna starfa heima í héraði ekki verið við umr. í dag, og það var í samráði við flesta flm. frv., að það er ekki á dagskrá nú. Hv. þm. segir, að mál, er síðar komu fram en till. hans, hafi verið tekin fyrr til umr. Ef mál yrðu tekin til umr. eftir því, í hvaða röð þau hafa verið borin fram, þá yrði það til þess, að því nær ekkert næði afgreiðslu. Ég hef haft þann hátt til að koma málum áleiðis að taka fyrst fyrir þau mál, sem búast má við, að litlar umr. verði um, en ef ætti að taka málin eftir aldursröð, þá yrði það til að stöðva gersamlega framgang ýmissa mála, sem hægt væri að koma áfram í fljótu bragði. En um frv. um breyt. á mjólkurl. og þáltill. þessa hv. þm. vil ég geta þess, að ég mun taka þau á dagskrá á morgun.



Ég get sætt mig við, að till. verði tekin á dagskrá á morgun, þó að ég sé undrandi yfir, að það skuli hafa verið dregið svo lengi. Hæstv. forseti segist hafa ætlað að skáka þessum tveimur málum saman, sem ég veit þó ekki með hvaða rétti hann gerir. Frv. hefur verið rætt dag eftir dag og orðið um það geysilega miklar umræður, en ég geri hins vegar ekki ráð fyrir, að miklar umr. verði um till. mína. Það er rétt hjá hæstv. forseta að láta ekki miklar umr. um eitt mál verða til að stöðva alveg framgang annarra og þess vegna að hafa það aftast á dagskránni, en það afsakar ekki, að mín till. sé þannig látin bíða, því að ég geri ekki ráð fyrir, að hún veki svo miklar deilur. Ef miklar umr. verða um hana, þá er eðlilegt, að önnur mál verði tekin fram yfir hana, en að óreyndu er ekki rétt að láta hana bíða þannig dag eftir dag.

Forseti (JörB) : Ég veit, að hv. þm. er ekki svo skyni skroppinn, að hann búist við, að till. hans gangi í gegn umræðulaust eða umræðulítið. Það er hægt að segja það, meðan ekki hefur á það reynt, og þar er þá jafnt á komið með okkur, en þegar umr. um till. kemur, sést, hvor er þar sannspárri. En hann veit, að þessi mál gætu ekki verið komin lengra, nema önnur mál, sem hefur verið reynt að koma áleiðis, hefðu gersamlega verið tafin.