Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Með lögum um skipun prestakalla frá 1907 var Mosfellsprestakall, sem í voru 3 kirkjusóknir, lagt niður sem sjerstakt prestakall og sóknum þess skift niður á tvö næstu prestaköll, þannig, að Brautarholtssókn lagðist undir Reynivallaprestakall, og Lágafells- og Viðeyjarsóknir undir Reykjavíkur dómkirkjuprestakall. Hið sama gilti um þetta prestakall og önnur, sem lögð voru niður eftir þessum lögum, að breytingin átti ekki að koma til framkvæmda fyr en þáverandi prestar (í þessu tilfelli Mosfellspresturinn) færu úr embætti. - Þrátt fyrir þessi lagaákvæði var Mosfellsprestakall eftir sem áður sjálfstætt prestakall enn í 15 ár, eða til 1922, er presturinn þar andaðist. Þá er lögin áttu að koma til framkvæmda, sást þegar, að erfitt eða öllu heldur lítt mögulegt var að söfnuðir Mosfellsprestakalls fengju viðunandi prestsþjónustu á þennan hátt, sem bæði stafaði af því, að dómkirkjusöfnuðurinn var nú orðinn svo fjölmennur, að prestar hans höfðu þar meira en nægilegt að starfa, og að Reynivallaprestur skoraðist alveg undan að bæta á sig prestsþjónustu í Brautarholtssókn. - Hvað þetta fyrirkomulag var óviðunandi kom þegar í ljós, því að á Alþingi 1923 bar hv. 1. þm. G.-K. fram frv. í þessari hv. deild, um að Mosfellsprestakall væri aftur tekið upp sem sjerstakt prestakall. Frv. var þá vísað til nefndar og lagði hún eindregið til, að það væri samþ., þótt svo yrði ekki að því sinni. - í stuttu máli hefir reynslan orðið sú, að ríkissjóður hefir altaf orðið að kosta prestsþjónustu í kirkjusóknum Mosfellsprestakalls, í raun og veru þvert á móti fyrirmælum laganna 1907 um skipun prestakalla. Aðeins 2 eða 3 ár var enginn prestur á Mosfelli, því að síðan 1924 hefir verið þar settur prestur. Þótt svo hafi nú orðið að vera, þykir allshn. það alt annað en viðfeldið. Jeg vil benda hv.þd. á, að samþykt þessa frv. getur ekki orðið til þess að skapa neitt fordæmi, sakir þess að á þingi 1925 var samþykt svipað frv. umskiftingu Ísafjarðarprestakalls í tvö prestaköll. - Báðar þessar breytingar sýna það, að í 1. 1907 hefir verið fulllangt gengið um fækkun prestakalla. Hygg jeg, að bæði dæmin sýni það greinilega, að ekki var fært að leggja þessi prestaköll niður. - Þótt Alþingi sje mótfallið fjölgun embætta, verður það ekki talin ástæða gegn þessu frv. Hjer er ekki um neitt slíkt að ræða, sakir þess að aldrei hefir verið unt að leggja embættið niður, nema á pappírnum. Eina brtt. ber allshn. fram við frv., að á eftir 1. gr. bætist við ný grein, svo hljóðandi: „Skyldur skal Mosfellsprestur að taka að sjer prestsþjónustu í Þingvallasókn, ef Þingvellir verða lagðir niður sem sjerstakt prestakall“. Þar með hygg jeg, að frv. sje gert heldur aðgengilegra fyrir þá, sem eru á móti því að fjölga embættum. Ef það kæmist til framkvæmda, sem brtt. gerir ráð fyrir, yrði enginn prestur á Þingvöllum. Loks vil jeg óska þess, að hv. deild samþ. frv. ásamt brtt. á þskj. 296.

Jóhann Jósefsson Jeg vil aðeins geta þess, að jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, sem þó snertir aðeins brtt.hv.allshn. Jeg hefi ekki getað aðhylst hana, m. a. sakir þess, að mjer virðist óviðfeldið að gera ráð fyrir, að Þingvellir verði lagðir niður sem sjerstakt prestakall.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil aðeins gera þá aths., að mjer þótti hv.frsm. (GÓ) mæla um of, er hann sagði, að prestsþjónusta í Mosfellsprestakalli hefði farið fram þvert ofan í lög. Svo er nefnilega ekki. Í 3. gr. laganna um skipun prestakalla frá 1907 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Landsstjórnin hlutast til um, að þær breytingar á skipun prestakalla, sem að ofan eru ákveðnar, komist á, eftir því sem prestaköllin losna, svo fljótt, sem því verður við komið“. Nú er það að vísu svo, að Mosfellsprestakall hefir losnað síðan þessi lög voru sett, en sá prestur, sem nú er í Reynivallaprestakalli, hefir alls enga skyldu til að taka að sjer þá sókn, sem honum er ætluð í lögunum. Þannig eru þau skilyrði, sem þarf til þess að koma lögunum í kring, ekki fyrir hendi. Niðurlag 3. gr. laganna 1907 grípur líka yfir allar ástæður, hvers eðlis sem eru, er hamlað geta samsteypu prestakalla. Og þar sem nú kirkjumálastjórnin álítur, að ekki sje hægt að koma því við að sameina tvær sóknirnar Reykjavíkurprestakalli, verður heldur ekki sagt, að lögin hafi verið brotin í því atriði. - Annars vil jeg í fjarveru dóms- og kirkjumálaráðherra þakka hv.allshn. fyrir góðar undirtektir þessa frv.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg geri ráð fyrir, að orð hæstv.forsrh., sem hann hafði eftir mjer, hafi verið rjett tilfærð, og er álit hans sennilega rjett að því er tekur til Reynivallaprestakalls. En um sameiningu Reykjavíkur- og Lágafells- og Viðeyjarsókna voru öll lögmælt skilyrði fyrir hendi 1922, og er ómögulegt að neita því, að það er gagnstætt lögum, að sú sameining hefir ekki farið fram. Það sýnir sig líka, að hæstv. stjórn hefir ekki þótt viðunandi skipun á þessu, og því hefir hún borið fram frv. það, er hjer liggur fyrir. - En jeg vil láta þess getið, að í orðum mínum lá enginn áfellisdómur á hæstv. stjórn. Jeg tók það einmitt fram, að þetta hefði eflaust orðið svona að vera, enda þótt lögin heimiluðu það ekki.



Þessi þáltill. á þskj. 288 er, eins og í greinargerð segir, flutt samkvæmt áskorun fjölmenns fundar kvenkjósenda hjer í bæ, og þar stendur að baki mikill meiri hl., ef ekki allar kosningabærar konur þessa lands. Till. fer fram á, að færar konur - jeg undirstrika það, f æ r a r konur - fái sæti í hinum ýmsu nefndum, sem skipaðar kunna að verða í ýms mikilsvarðandi mál, t. d. öll fræðslumál, heilbrigðismál, byggingarmál o. s. frv., eins og sjá má í till. Till. er eins gætilega orðuð og mest má vera. Með vilja eru nefndar aðeins færar konur. Það er ekki verið að fara fram á að draga nein völd úr höndum karlmanna yfir til kvenna, heldur aðeins verið að gera tilraun til þess, að sjerþekking þeirra fái að njóta sín á ýmsum sviðum. Þetta má vel verða til þess, að málin verði athuguð frá fleiri hliðum en verið hefir, því „betur sjá augu en auga“. Till. nefnir nokkrar nefndir, sem konur ættu að fá sæti í. Það eru fyrst nefndir, er fjalla um fræðslumál. Ekki alls fyrir löngu var skipuð milliþinganefnd um þau mál, og þar átti engin kona sæti. Þó eru fræðslumálin þau mál, sem taka til allra kvenna ekki síður en karla. Það er engu síður áhugamál mæðra en feðra, að fræðsla barna og unglinga sje í lagi. Og þar var ekki hægt að afsaka sig með því, að ekki væri nóg til af færum konum, því að til eru margar konur, sem hafa kynt sjer skólamál ekki lakar en karlar. Þá eru heilbrigðismál nefnd í till. Það liggur í augum uppi, að þar sem landið á því láni að fagna að eiga fjölmenna stjett ungra og áhugasamra hjúkrunarkvenna, er hlotið hafa hinn besta undirbúning undir starf sitt, að gott er að geta notið aðstoðar þeirra og sjerþekkingar í heilbrigðismálum. Þá eru byggingarmál. Ríkið lætur árlega reisa margar byggingar, skóla, sjúkrahús, sjúkraskýli o. s. frv. Um það er snertir tilhögun innanhúss eru augu kvenna að mörgu leyti glöggskygnari en augu karla. Konur hafa meiri þekkingu og reynslu en karlar í því, sem spara má innanhúss í húsrúmi og öðru. Af þeirri ástæðu er sjálfsagt að skipa konur í byggingarnefndir. Þá eru fátækramál, atvinnumál og tollmál. Þessi 3 mál má taka öll í einu. Í þessi mál hafa oft verið skipaðar nefndir, að vísu helst á stríðsárunum, en það getur altaf komið fyrir, að þörf gerist að skipa þær að nýju. Þá virðist mjer sjálfsagt, að konur fái þar sæti. Þessi mál varða konur ekki síður en karla, og jafnvel varða þau frekar konur. Því að hver fer með það, sem bóndinn aflar, frekar en kona hans? Hún verður því að þekkja bæði verðlag og vörugæði o. s. frv. En tollmálin eru einmitt undirstaða verðs á öllum nauðsynjavörum. - Loks eru nefndar móttökunefndir við hátíðleg tækifæri og undirbúningsnefndir. Hjer er átt við þau tækifæri, þegar íslenska þjóðin minnist mikilla viðburða úr sögu sinni, eins og t. d. 1000 ára afmælis Alþingis, einnig konungsheimsóknir o. s. frv. Þá efnir þjóðin öll til hátíðahalda, og er ekki sanngjarnt, að aðeins helmingur hennar, karlarnir, setji sinn svip á þau. Þótt í slíkar nefndir hafi að undanförnu auðvitað verið skipaðir þeir karlmenn, sem hafa mentun og kunnáttu og þekkingu til þess að bera, hefir það þó þrásinnis komið í ljós, að vantað hefir þá íhlutun, sem konur einar hafa getað lagt til. Ef sú íhlutun hefði átt sjer stað, hefði margt farið betur úr hendi og óefað sparast tugir þúsunda. Þetta þykir ef til vill nokkuð djarflega mælt, en jeg hika ekki við að segja það. - Á landsfundi kvenna, sem háður var á Akureyri s. l. sumar, var beinlínis samþ. till. í þá átt, að konur fengju sæti í öllum nefndum, sem skipaðar verða til þess að undirbúa og starfa að væntanlegum hátíðahöldum árið 1930. Jeg býst við, að konur sjeu þegar búnar að bera ráð sín saman um, hvað þær geti lagt til þeirra mála. Eins og kunnugt er, var á síðasta þingi skipuð nefnd, er undirbúa skal væntanleg hátíðahöld árið 1930. En mjer er í öllu falli ekki kunnugt um árangur af þeirri nefndarskipun. Jeg ætlaði ekki að vera langorð um þáltill. þessa. Jeg vil aðeins taka það fram, að þessi till. er ekki fram borin sem byltingartilraun eða til þess að trana konum fram. Jeg þarf ekki að afsaka framkomu þeirra í því efni, síðan þær fengu jafnrjetti fyrir nærfelt 12 árum. Tillagan er sprottin af þeirri rjettmætu tilfinningu, að rjettindum fylgi skyldur - og af því, að við konur, sem erum fullur helmingur þjóðarinnar, höfum hug og vilja á að láta þá reynslu og þekkingu, sem við höfum til brunns að bera, koma fram, þar sem lögð eru á ráð um úrlausn á opinberum málum. Eins og jeg sagði áðan, eru liðin nærfelt 12 ár síðan konur fengu jafnan kosningarrjett á við karlmenn. Í öll þessi ár - jeg bið deildarmenn að taka eftir því - hafa þær verið að bíða eftir því að verða kallaðar til samvinnu í fleiru en því einu að ganga að kjörborðinu. Konum er farið að leiðast að vera aðeins þar taldar jafnokar karlmannanna; og það getur verið, að þær fari að trjenast upp á því að neyta rjettar síns á svo alt of takmörkuðu sviði. Konur hafa beðið eftir því, að karlmennirnir kölluðu þær til samvinnu um vandamál þjóðarinnar. Sú leið hefir reynst árangurslaus til þessa, og þess vegna er tillaga þessa fram borin. Ef karlmenn hefðu á þessum nærfelt 12 liðnum árum skilið það rjettilega - og þá sjerstaklega þingmenn - hvað fólgið var í rjettarbótum vorum frá 1915, þá mundum vjer ekki hafa þurft að bera þessa till. fram. - Konum er það áhugamál, að karlmenn skilji, að þær óska jafnrjettis, en engra sjerrjettinda. Sjerrjettindi eru stundum nefnd í sambandi við jafnrjetti; en þau sjerrjettindi, sem jeg hefi heyrt þannig nefnd, met jeg að litlu. Jafnrjetti til starfa, jafnrjetti til þess að láta krafta sína og reynslu og þekkingu njóta sín í samvinnu við karlmennina og ásamt þeim, finna ýmsar leiðir til heillavænlegra úrlausna þeirra mála, sem varða allar konur og karla þessa lands. Það er þetta, sem tillagan fer fram á. Það er þetta, sem jeg vil biðja alla hv. deildarmenn að athuga og taka ekki sem glamur, heldur taka það sem vilja helmings þjóðarinnar, sem nú lætur sjer ekki lengur lynda orðin tóm, heldur vill sjá það á borði, sem löngu er samþ. í orði. Jeg vona því fastlega, að hv. deild sjái sjer fært að samþ. till., eins og hún liggur fyrir.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Fyrir hönd stjórnarinnar vil jeg ekki annað segja út af þessari till. en það, að ef hún verður samþ., þá mun núverandi stjórn að minsta kosti að sjálfsögðu taka það til vinsamlegrar íhugunar í hvert skifti, hvort ekki sje völ á hæfum konum til þess að taka sæti í þeim nefndum, sem stjórnin annars skipar. Um málið að öðru leyti vil jeg aðeins bæta því við, að það er náttúrlega svo yfirleitt, þegar skipað er í opinberar nefndir, að leitað er eftir mönnum, sem vegna sinnar fyrri starfsemi í sömu og hliðstæðum opinberum málum hafa sýnt bæði einhvern áhuga og einhverja sjerstaka þekkingu á þeim málum. Það er nú svo, að þótt það sje orðið alllangt síðan konur fengu hjer fullkomið jafnrjetti móts við karlmenn, þá hafa þær það sem af er yfirleitt tekið miklu minni þátt í opinberum málum en karlmenn. Svo að það þarf engan að furða, að hingað til hefir frekar verið bent á karlmenn en konur, þegar átt hefir að finna þá menn, sem þegar hafa sýnt bæði áhuga og þekkingu á sjerstökum tegundum opinberra mála.

Einar Árnason Jeg vildi aðeins með örfáum orðum gera grein fyrir afstöðu minni til þessarar till. Jeg finn sjerstaka ástæðu til þess, af því að mjer virðist þessi till. vera dálítið einstök í sinni röð. Það er eins og öllum er kunnugt, og hv.flm.till. (IHB) tók fram, að lagalegur rjettur karla og kvenna er orðinn jafn til þess að taka þátt í opinberum málum. Það var alveg sjálfsagt, að löggjafarvaldið ljeti það til sín taka, um þetta. En hitt finst mjer ekki alveg eins sjálfsagt, að löggjafarvaldið fari að grípa inn í á framkvæmdasviðinu um þetta efni. Mjer virðist, að með því sje í raun og veru verið að setja rjett kvenmanna hærra en karlmanna - að jafnrjettið verði misrjetti. Eins og till. er orðuð, þá er í raun og veru ekki hægt að skilja hana öðruvísi en svo, að stjórnin á hverjum tíma sje skyld til þess að skipa konur í allar nefndir - þar megi engin nefnd undan ganga. Og þá er stutt til þess, að allar nefndir verði skipaðar tómum konum. Og þá fer röðin að koma að okkur karlmönnunum að flytja þáltill. svipaða og þessa, sem hjer liggur fyrir. Mjer virðist þessi till. binda of mikið hendur stjórnarinnar, þar sem jeg álít, að verði að skilja hana svo, að stjórnin sje altaf bundin því að tilnefna konur. Nú er eins og kunnugt er þáltill. á ferð hjer í Alþingi - hefir gengið gegnum Nd. og er nú í nefnd í Ed. - þar sem farið er fram á, að skipuð sje nefnd til þess að íhuga og samræma landbúnaðarlöggjöf landsins. í till. er gert ráð fyrir, að þingið nefni tvo nefndarmenn, en stjórnin einn. Verði till.samþ., þá hlýtur hæstv. stjórn að nefna konu í þessa nefnd. Út af fyrir sig hefði jeg ekkert út á það að setja, þótt kona kæmist í þessa nefnd. Það má vel vera, að konur sjeu eins vel færar um þetta eins og karlmenn. En það er aðeins þetta, að jeg vil ekki láta binda hendur stjórnarinnar í eitt skifti fyrir öll. - Hitt væri annað mál, ef Alþingi, þegar það ákvæði um nefndarskipun, að það í hvert skifti gerði ráð fyrir því, að kona, eða konur, fengi sæti í þessari og þessari tilteknu nefnd. Ef Alþingi á í eitt skifti fyrir öll að binda hendur stjórnarinnar í þessu efni, þá ætti það ekki síður að binda sínar eigin hendur og ákveða í eitt skifti fyrir öll, að konur skuli eiga sæti í hverri nefnd, er það skipar. Að því leyti til virðist mjer, að till. gangi of skamt hjá hv.flm. (IHB). Ef nú stjórnin verður ekki við þessu, sem till. ræðir um, og skipar nefnd eða nefndir, þar sem engin kona er í, ja, hvað verður þá? Ekki verður stjórnin dregin fyrir landsdóm fyrir það. Og ef þetta verður einu sinni gert, þá verð jeg að skilja það svo, að það sje vítalaust, að stjórnin framfylgi ekki þessari till. Það er langt frá því, að jeg sje því andvígur, að konur fái sæti í opinberum nefndum. Jeg álít meira að segja alveg sjálfsagt að taka fylsta tillit til kvennanna, þegar um það er að ræða. En jeg held það sje til önnur leið heldur en þessi þáltill.-leið, sem sje jafnvel heppilegri, að minsta kosti fyrir konur hjer í Reykjavík. Jeg tel alveg sjálfsagt, að stjórnin, hver sem hún er og á hverjum tíma sem er, mundi taka fult tillit til þess, ef kvenfjelögin öll hjer í Reykjavík, eða eitthvert þeirra, minti á sig, þegar svo stendur á, að þær finna ástæðu til þess, að þær komi til greina, þegar nefnd er skipuð. Jeg geri sem sje ráð fyrir, að þegar kona er skipuð í nefnd, verði hún hvort sem er úr Reykjavík. Jeg efast um, að það sje rjett, sem hv.flm. þessarar till. sagði, að það stæðu ef til vill allar kosningabærar konur landsins á bak við þessa till. Jeg efast fyrst og fremst mjög mikið um það, að konum úti um sveitir landsins sje þetta nokkurt áhugamál. Enda býst jeg heldur ekki við því, þegar þessi till. kemur til framkvæmda, að það verði konur utan úr sveitum landsins, konur, sem þekkja náttúruna, þekkja baráttuna og lífsstríðið íslenska, sem verða valdar í þessar nefndir. Hv. flm. (IHB) dvaldi nokkuð við það, að það væri vel við eigandi, að konur ættu sæti í nefndum, sem skipaðar yrðu við hátíðahöldin 1930. Hygg jeg, að hv.flm. hafi alveg rjett fyrir sjer. Jeg held, að konur eigi áreiðanlega að taka sinn þátt í þeim hátíðahöldum. Og jeg efast heldur ekki eitt augnablik um það, að stjórnin muni gæta þess, þegar til kemur, að konur verði þar ekki settar hjá. Hv. flm. lagði töluvert mikið upp úr orðinu „færar“ í till. sinni, að skipa „færar“ konur. Þegar jeg las till., þá var það einmitt þetta orð, sem jeg hnaut um, því að mjer fanst orðið óþarft. Maður verður að sjálfsögðu að ganga út frá því, að stjórnin á hverjum tíma, hvort sem er um konur eða karla að ræða, skipi þá menn, sem hún að minsta kosti álítur hæfa til þess að gegna þeim störfum, sem þeim eru í hendur fengin. En hinsvegar er það ómögulegt að mínu áliti fyrir stjórnina, hvort sem um karla eða konur er að ræða, að tryggja það fyrirfram, að það verði ekki vanfært um að framkvæma það starf, sem þeim er falið. Það getur meir en komið í ljós eitthvað það, sem sýnir, að kona verði vanfær um að gegna sínum störfum, og stjórnin alls ekki getur bygt fyrir. Þess vegna finst mjer þessu orði vera ofaukið. Það verður altaf að leggja það á vald stjórnarinnar, hverja hún telur færa og hverja vanfæra um að gegna þessum störfum. Niðurstaða mín verður því sú, að það sje ekki rjett af löggjafarvaldinu að gefa neina almenna fyrirskipun í þessu efni. Þess vegna legg jeg til, að þessi till. sje afgr. með svohljóðandi rökstuddri dagskrá, sem jeg skal leyfa mjer að lesa hjer upp: Með því að konur hafa að lögum jafnrjetti við karlmenn um þátttöku í opinberum málum, og þá að sjálfsögðu einnig um hluttöku í störfum þeirra nefnda, sem ríkisstjórnin skipar, og með því ennfremur að víst má telja, að þess verði gætt í framtíðinni, að konur fái sæti í opinberum nefndum, þegar ástæða er til, þá sjer deildin ekki ástæðu til að samþ. þessa till. og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.



Jeg get verið stuttorð um undirtektir hæstv. stjórnar, þar sem hæstv. forsrh. (JÞ) lýsti því yfir, að hann væri því ekki mótfallinn að minsta kosti, að óskir þær, sem felast í till., yrðu teknar til greina, þegar slíkar nefndir eru skipaðar, sem till. talar um. En hinsvegar þótti mjer hæstv. ráðh. undirstrika það fullmikið, að hann áliti, að taka þyrfti sjerstakt tillit til þess, að hingað til hefðu verið frekar skipaðir karlmenn í slíkar nefndir, og mundi því svo verða enn um nokkurt skeið, vegna áhuga þeirra og þekkingar á málunum fram yfir konur, og vegna þess, að þeir mundu þar af leiðandi leysa starf sitt betur af hendi. Við þessu er því að svara, að það er ekki hægt að fella dóm um þetta, fyr en reynslan hefir skorið úr málum. Það er yfirleitt ekki hægt að segja, hvað með manninum býr, fyr en jafnóðum og hann er reyndur. Þess vegna verð jeg að álíta þessa undirstrikun hæstv. forsrh. ekki sem heppilegasta, og engan veginn fullnægjandi. Hinsvegar tel jeg ummæli hæstv. ráðh., að stjórnin mundi taka tillit til þessarar till., ef hún yrði samþ., góð og gild, og þó ekki meira en jeg vænti. Þá hef jeg ekki fleira að athuga við þau fáu orð, sem stjórnin ljet falla í þessu máli, en sný mjer að andmælanda till., hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Það er ekki óvanalegt, þegar verið er að ræða um annaðhvort rjettindi eða hæfileika kvenna, að það kveði við þennan tón hjá honum. Það er vantraustið, sem er ýmislega búið. Hv. andmælandi vildi undirstrika, að rjettur karla og kvenna væri hinn sami. Auðvitað. Þetta tók jeg fram í framsöguræðu minni fyrir till. Þetta eru engar nýjar upplýsingar hjá hv. þm. Jeg gat nú ekki fest á pappírnum öll þau verðmæti, sem komu úr þessari átt. En meðal annars fanst mjer hv. þm. reyna að halda hlífiskildi fyrir hæstv. stjórn, þessari stjórn, sem hann ekki styður, og svo öllum stjórnum, sem kunna að koma, á þann hátt, að hann þóttist vilja losa stjórnina við þann bagga, sem till. þessi væri að binda henni. Hann kvað til of mikils ætlast af stjórninni að verða við tilmælum till., sem sje að skipa færar konur í nefnd. Jeg skal taka það fram, þessum hv. þm. til geðs, að við höfum af ásettu ráði sett „færar konur“ - færar - af því að það hefir reyndan komið fram við skipun nefnda, að allir karlmenn eru ekki jafnfærir; og því er best að fara varlega, eins og konur hafa farið varlega í þessi 12 ár, þótt þær nú óski þess, að rjettindin með lögum frá 1915 sjeu eitthvað meira en orðin tóm. Það er ekki nema útúrsnúningur að segja, að till. ætlist til, að stjórnin skuli á hverjum tíma skipa nefndir konum eingöngu. Hv. andmælandi sá svo langt, að í 5 manna nefnd verða tómar konur, þær eru búnar að bola karlmönnunum burt. Hann sjer langt fram í tímann. Hann mintist á milliþinganefnd, sem nú liggur fyrir að skipa í þinginu, sem á að taka til athugunar búnaðarlöggjöf landsins. Þar á þingið að skipa tvo menn, en ríkisstjórnin einn. Þá blasir það svo við fyrir hv. andmælanda (EÁ), að ríkisstjórnin hljóti að skipa konu í nefndina. Við erum nú vanar því, konurnar, að það sje ekki á augnablikinu fullnægt öllum rjettindum, sem við eigum samkvæmt lögum. Svo að hann þurfti ekki að gera sjer miklar áhyggjur um, að í þessa nefnd yrði skipuð kona, enda þótt ríkisstjórnin hefði sýnt enn þá meiri skilning á rjettmæti þeirrar kröfu, sem felst í þessari till. Hv. þm. hefir ekkert sjerstakt út á það að setja, að kona sje í þessari nefnd. Það er gott og blessað; enda er það vitanlegt, að t. d. hafa sumar ekkjur stjórnað búum sínum svo vel, að jeg efast um, að bændur landsins geri betur. Hv. þm. fanst till. ganga of skamt, og skil jeg ekki almennilega, hvað hann á við. Hann virtist halda, að svo framarlega sem stjórnin á hverjum tíma ekki skipaði konur í sambærilegar nefndir þeim, sem tilnefndar eru á þskj. 288, þá mundi það lögbrot. Þó taldi hann vítalaust að verða ekki við þeim óskum, sem í till. felast. Jeg var því miður ekki á landsfundi kvenna á Akureyri á síðasta sumri. En jeg hefi fyrir satt frá sannorðum og merkum konum, að þar hafi mætt konur hvarvetna af landinu, ekki einungis úr kaupstöðum, heldur einnig úr sveitum, og það engu síður; og þær konur voru allar sammála um, að óskir þær, sem felast í tillögunni, væru ekki einungis sjálfsagðar, heldur alveg nauðsynlegar. En það taldi hann ekki aðeins sjálfsagt, heldur og nauðsynlegt, að konur tækju sæti í þeirri nefnd, er kynni að verða skipuð til að undirbúa þjóðhátíðina 1930. Það taldi hv. þm. hættulaust eða jafnvel heppilegt, kannske fyrir þá sök, að það væri ódýrara, og konur ynnu jafn-vel þar sem karlar. Jeg vil ekki gera hv. þm. getsakir, mjer skildist helst meiningin vera þessi. Að hv. þm. (EÁ) hnaut um þetta orð „færar“ er ekki mín sök. Hv. þm. Eyf. (EÁ) er þá mjög gjarnt til að hnjóta, ef ekki þarf meira til. Jeg tók þannig til orða, aðeins til þess að sýna, að ekki væri um bylting að ræða, heldur bendingu um, að á hverjum tíma skyldi skygnast eftir þeim konum til þessara starfa, er til þess álitust færar. Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) vildi sanna, að orðið væri óþarft, því að annars yrði og að taka fram, að karlmenn skyldu færir vera. En það er misskilningur, því að jafnan ætti á hverjum tíma að hafa það fyrir augum, að færir menn veldust í opinberar nefndir. Samanburður hv. þm. (EÁ) á færum konum og vanfærum átti víst að vera orðaleikur. En jeg kippi mjer ekki upp við slíkt. En það mælir hver þeirri tungu, sem hann er gæddur. Hv. þm. taldi ekki rjett að gefa almenningi fyrirskipun um að skipa konur í nefndir, því ekki mundi þess ávalt, kostur að framfylgja þeirri fyrirskipan. Hjer er jeg á öðru máli. Jeg tel sem sje víst, að gera megi ráð fyrir, að völ sje á konum, sem næga þekkingu hafi til þess að taka sæti í þeim nefndum, sem nefndar eru í till., og öðrum nefndum hliðstæðum. Nenni jeg svo ekki að rekja þetta mál lengur nje elta ólar við hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), en jeg verð þó enn að láta hann vita það, að dagskrá hans er í fylsta máta órjettmæt og hefir ekki við nokkur rök eða sanngirni að styðjast. Og jeg vil skjóta því til hv. deildar, um leið og jeg fer þess á leit, að hún samþ. till. á þskj. 288, að hún athugi vel, áður en hún lætur til leiðast að ganga að þessari rökstuddu dagskrá - ef rökstudda skyldi kalla - að hjer er ekki á ferðinni nein bylting, nje um það að ræða, að konur sjeu að trana sjer fram, heldur það, að gætt sje nú og jafnan síðan þess rjettar, er konum ber til jafns við karla.

Jón Baldvinsson Það er misskilningur hjá hv.flm. (IHB), að hjer sje ekki um bylting að ræða. Vitanlega er þetta endir og árjetting þeirrar byltingar, er varð, þegar konur fengu jafnrjetti við karla; það er fullkomnun þeirrar byltingar. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg sje mótfallinn till., hún er eðlileg krafa, og jeg er hlyntur þeirri hugsun, sem í henni felst. Jeg játa að vísu, að jeg er ekki allskostar ánægður með orðalag till., finst þar heimtað meira af ríkisstjórninni heldur en hún getur sjeð um, t. d. að konur verði líka skipaðar í milliþinganefndir. Flestar slíkar nefndir eru skipaðar með hlutfallskosningum, og þar ráða flokkarnir um. En jeg skil vel, hvað felst í þessari till., þrátt fyrir orðalagið, og það er hægt að samþykkja hana, og stjórnin getur tekið hana til greina, að svo miklu leyti sem hún hefir vald til á hverjum tíma að fylgja fram því, er hún kveður á um. En í till. felst í raun og vera það, að konur eru að „demonstrera“ gegn því tómlæti, er þeim er sýnt, og vilja láta til sín taka landsins gagn og nauðsynjar. Það er skiljanlegt, að konur sjeu ekki enn á öllum sviðum komnar jafnfætis körlum, svo stutt sem er síðan þær fengu jafnrjetti til þess að taka þátt í opinberum málum. Það er ekki við því að búast, að jafnstór hópur kvenna sem karla sje fær til að taka þátt í þeim. En það kemur kannske seinna með næstu kynslóðum. Hitt þótti mjer undarlegt, hve háttv. ráðh. (JÞ) tók kuldalega í till.; ef til vill hefir hann sjeð vandkvæðin á framkvæmd hennar samkvæmt orðalaginu. Út af því, sem háttv.flm. (IHB) sagði um konur, og hve fram hjá þeim væri gengið um opinber störf, þá finst mjer það aðeins hálfur sannleikur. Þar sem jeg þekki til er það ekki gert svo mjög. Í Alþýðuflokknum veit jeg ekki betur en konur taki þátt í öllum fjelagsstörfum. Og jeg vil gleðja háttv. 2. landsk. (IHB) með því, að við flokksbræður mínir höfum miklar mætur á starfsemi þeirra, því að þær sýna bæði dugnað, áhuga og samviskusemi eigi síður en karlar, nema fremur sje, enda hafa og konur verið í kjöri til kosninga af hálfu okkar flokks, nú síðast við landskjör í sumar sem leið tvær konur á lista Alþýðuflokksins. Eiga þessi ummæli háttv.flm. (IHB) því alls ekki heima um alla flokka jafnt, þótt þetta kunni að ganga allstirðlega í íhaldsflokknum. En sem sagt, það er hægt að taka til greina þann anda, sem í till. felst, og jeg mun greiða atkvæði með henni, en móti rökst. dagskrá háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Það er ekki nema gott eitt um það að segja, að konur komi inn í ýmsar opinberar nefndir til þess að hrófla og rumska dálítið við körlunum, sem storknaðir eru orðnir í starfi sínu, t. d. í hreppsnefndum o. s. frv. Þessi till. er nú að vísu ekki um það, strangt tekið, en það er alveg sama máli að gegna um þær og ýmsar þær nefndir, sem getið er í till. - Ef menn ekki einblína um of á óheppilegt orðalag tillögunnar, má með vitund af góðum vilja taka til greina þá frumhugsun, sem liggur í till. og þær ástæður, er háttv.flm. (IHB) hefir fært fyrir henni.



Mjer er jafnkært að kannast við vingjarnlegar og sanngjarnar undirtektir eins og jeg tel mjer hinsvegar skylt að mótmæla ósanngirni. Háttv. 5. landsk. (JBald) tók, að því er virtist, með fullum skilningi í þetta mál, og það er mikið rjett, að hans flokkur, Alþýðuflokkurinn, hefir sýnt í verki lofsverða forgöngu í þessu. Og að því kemur, að talið verður rjett, og ekki aðeins rjett, heldur líka nauðsynlegt, að í opinberum málum vinni saman karl og kona, eins og þau þurfa að standa saman á einkaheimilunum, til þess að hag þeirra sje sem best borgið. Háttv. 5. landsk. (JBald) fanst farið fram á meira í till. en sanngjarnt væri að ætlast til af landsstjórninni. Ef maður les till. með skilningi - jeg hefi nú heyrt svo miklar aðfinslur um ófullkomið orðalag hennar - þá felst hvorki meira nje verra í henni en hver sanngjarn maður getur fallist á, og er tími kemur til framkvæmda á tilgangi hennar, verður orðalagið því ekki til fyrirstöðu, að vel lánist. Ójá, satt er það, að milliþinganefndir eru skipaðar af flokkum. Jeg er ekki vön að vera myrk í máli og skal heldur ekki vera það nú. Það er nú svo, að kona skipar eitt sæti hjer á Alþingi, og hefir hún sannast sagt ekki orðið þess vör, að leitað væri hófanna við hana um að taka sæti í nokkurri slíkri nefnd. Háttv. 5. landsk. (JBald) vildi halda því fram, að ekki væri gengið fram hjá konum um opinber mál meir en sem svaraði óhjákvæmilegri afleiðing þess, hve stutt er síðan þær fengu tilhlutunarrjett um þau. Má vel vera, og skal jeg ekki um það deila. 12 ár eru ekki langur tími, er litið er til baka yfir aldirnar, þar sem konan hefir skipað hinn lága sess, en jafnframt þann háa sess, að bera jafna ábyrgð á heimilinu, þótt ekki þætti hún bær til að ráða utan heimilis. 12 ár, mæld á langa stiku, eru hverfandi stuttur tími. Það er satt. En nútíminn er þannig vaxinn, að hann er hraðfara og óbiðgjarn. Hann getur ekki beðið 12 ár, eða tvenn 12 ár, eftir að sjá efndir gefinna loforða. Jeg vil mótmæla því, er hv. 5. landsk. (JBald) sagði, enda þótt mjer fyndist hann að öðru leyti hafa skilið efni, eðli og framkomu till. rjett, að hjer er alls ekki neitt það á ferðum, sem hægt er að kalla byltingu.

Fullkomnun á byltingu

. Ekki heldur. Kvenrjettindi voru viðurkend sem almenn og sjálfsögð mannrjettindi, en voru ekki knúin fram með „demonstrationum“. Það gerir muninn. Hvað myndar þjóðfjelagið? Karl og kona. Án hvors má vera? Hvorugs. Einu sinni var Alþingi Íslendinga svo skipað, að því þótti rjett að veita konum þessi ótvíræðu mannrjettindi. Jeg býst ekki við, að þessi þjóð, svo fámenn sem hún er, hafi frekar en aðrar þjóðir ráð á því að láta meira en helming þjóðarinnar vera án íhlutunarrjettar um mál, sem varða alla jafnt, karla og konur, unga og gamla, nútíð og framtíð. Jeg hefi ekki enn látið sannfærast um, að konan geti aðeins rækt störf sín vel undir askloki því, sem kallað er að gæta bús og barna. Raddirnar, er um það gala, eru of hjáróma til þess að jeg taki þær sem gildar sannanir. En annars eru dæmin utan úr heimi, sem benda í gagnstæða átt, of mörg og auðsæ til þess að þörf sje, að jeg standi hjer og vitni! Það er fjarri mjer að vilja með þessu bera á móti því, að karlmenn standi mætavel í stöðum sínum margir hverjir og vinni þarft verk í nefndum og á annan hátt, en - og það er það, sem jeg vil fá fram - það er alls ekki þar með útilokað, að konur kunni að gera það líka. Mjer þótti vænt um að heyra, að hv. 5. landsk. (JBald) taldi ekki æskilegt að samþykkja dagskrártill. hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). En hún er að minni hyggju vægast sagt nokkurskonar grímuklædd vantraustsyfirlýsing á konur.

Einar Árnason Mjer fanst ekki laust við, að nokkurrar persónulegrar áreitni kendi og brigslyrða hjá hv.flm. (IHB) út af þeim fáu orðum, er jeg mælti áður. Sneiddi jeg þó hjá í ræðu minni að beina nokkru persónulegu að hv.flm., jeg ræddi aðeins málið, og jeg tek ekki á móti neinum brigslyrðum, er jeg tala um eitthvert málefni með fullum rökum og áreitnislaust. Hv. flm. kvartaði yfir því að hafa ekki getað náð öllu verðmætinu úr ræðu minni á pappírinn. Ræðan var ekki löng, svo að verðmætin hafa þá verið ekki svo lítil, úr því þau náðust ekki öll. Annars þarf jeg litlu að svara, enda fanst mjer hv.flm. ganga frá till. sinni að miklu leyti. Taldi útúrsnúning hjá mjer að skilja till. svo, að stjórnin væri skyld að skipa konur í nefndir, og ljet í ljós, að t. d. bæri ekki að skilja hana svo, að stjórnin skuli skipa konu í þá nefnd, sem væntanlega verður sett á þessu þingi til þess að athuga landbúnaðarlöggjöfina. Þá veit jeg ekki, hvað meint er með till., ef stjórnin á ekki að gera neitt með hana.

Það hefir verið beðið lengur

. Já, konur hafa beðið í 12 ár, sagði hv.flm. Það er ekki mikill tími, borið saman við hið stóra tímabil sögunnar. En 12 ár er vitanlega nokkur tími í æfi eins manns eða einnar konu, einkum þegar farið er að líða á æfidaginn. En það er alt of mikið bráðlæti að vilja láta þingið blanda sjer í þetta mál. Jeg held, að farsælast sje að láta það koma smátt og smátt, og jeg efast ekki um, að það komi. Svo er fyrir að þakka, að konur eru það vel af guði gerðar, að þær geta staðið karlmönnum á sporði um mörg störf; jeg segi ekki öll; það væri alls ekki rjettmætt að heimta af konum öll samskonar störf og karlmönnum. Hv. flm. (IHB) lagði mikið upp úr landsfundi kvenna nyrðra í fyrra. Jeg skal ekki neita þýðingu þess fundar, en næsta lítil stoð er hann þeirri fullyrðingu hv.flm., að öll kvenþjóðin standi að baki till.

Það sannast á sínum tíma

. Ef draga ætti líkindadæmi af fylgi kvennalistans við landskjörið í sumar sem leið . . .

Stóð ekki að honum, og get því ekki um það dæmt

. Jæja, hv. 2. landsk. (IHB) afneitar þá kvennalistanum. En þótt hv.flm. (IHB) kasti að mjer kaldyrðum og hnútum fyrir það, að jeg sje á verði gegn því, að konur njóti rjettar síns, get jeg þó sýnt, að á þingi í fyrra reyndi jeg að verja konur fyrir því oki, er þessi hv.þm. vildi á þær leggja, að þær skyldu nauðugar viljugar taka sæti í öllum mögulegum nefndum, hversu sem ástatt væri fyrir þeim. Hefi jeg fyrir það hlotið þakklæti of margra kvenna úti um land til þess að jeg hirði um hnýfilyrði hv.flm. Jeg held það sje þýðingarlaust að vera að deila um, hvað það merkir þetta orð: „færar“. Jeg sagði, að mjer þætti það óþarft. En ef það er talið nauðsynlegt, vildi jeg mega benda á, að það er til annað miklu betra og fallegra orð, og það er „hæfur“.

Þekki það líka. Má vel vera

. Jeg veit ekki satt að segja, hvers vegna hv.flm. (IHB) og hv. 5. landsk. (JBald) geta ekki samþ. dagskrártill. mína. Í henni er alt það sama, er mjer skilst á þeim að eigi að vera í till. Dagskráin er mjer að vísu ekkert kappsmál, en það er þinglegri leið að samþykkja hana heldur en tillöguna.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg geri ráð fyrir, að hæstv.forsrh. (JÞ) hafi sagt um till. það sem þarf af stjórnarinnar hálfu. Jeg sje ekki ástæðu til annars en að stjórnin taki vel í till. Jeg skil hana sem bending til stjórnarinnar um að skipa hæfar konur, þar sem hún hefir íhlutunarrjett. En hinsvegar kemur það ekki til mála um þær nefndir, þar sem stjórnin hefir ekki þann rjett. Þótt þessi till. nái ekki til annara nefnda en þeirra, er stjórnin skipar getur það þó haft óbeinlínis áhrif úti um land, að Alþingi lýsi því yfir, að rjett sje, að konur eigi sæti í nefndum eftir hæfileikum. Þetta getur haft áhrif á nefndakosningar úti um land. Jeg tel enga hættu á, að till. misskiljist, síður en svo, og jeg hefi ekkert á móti, að hún verði samþ. En jeg vil benda hæstv.flm. (IHB) á það, að í öllu falli vegna stjórnarinnar er nóg, að till. fari aðeins gegnum þessa deild. Mun hún eins taka hana til greina, þótt hún gangi ekki gegnum Nd. líka.



Jeg verð fyrst að svara hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Hann talaði um, að jeg hefði farið með brigsl og áreitni í sinn garð. Sjálfur kvaðst hann hafa sneitt hjá þessháttar, enda vænti jeg slíks af honum. Það var ekki heldur ætlun mín að veitast að þessum hv. þm. persónulega, og hafi honum fundist jeg gera það, hefir afstaða hans til málsins valdið því. En jeg finn ekki ástæðu til að taka neitt aftur af því, sem jeg hefi sagt. Hann talaði um „verðmæti“ í ræðu sinni, sem jeg hefði ekki náð á pappírinn. Það má vel vera, að einhver verðmæti úr hans löngu ræðu hafi farið fram hjá mjer. En jeg reyndi að svara því, sem jeg náði, og fanst máli skifta. Hv. þm. (EÁ) sagði, að jeg hefði gengið frá till. minni. Jeg mótmæli því. Það var ekki að hvika frá till., þótt jeg segði í sambandi við skipun milliþinganefndar í landbúnaðarmálum, að jeg byggist ekki við, að kona yrði skipuð í þá nefnd, af því till. kæmi svo seint fram og í nefndinni yrðu ekki nema 3 menn, 2 skipaðir af Alþingi og 1 stjórnskipaður. Jeg hefi ekki búist við, að kona yrði skipuð í þá nefnd, enda þótt fær kona á því sviði geti verið til. Jeg sagði þetta því vitandi vits, en ekki að mjer yrði mismæli eða væri í nokkru að hvika frá till. Þá talaði hv. þm. um, að 12 ár væri ekki langur tími á vissu skeiði mannsæfinnar, og vildi gefa í skyn, að farið væri að halla undan fæti fyrir mjer. Það skiftir nú reyndar ekki miklu máli hjer. Jeg tók fram, að nútíðin væri meir hraðfara en fortíðin, og því yrði að krefjast fljótari framkvæmda nú en fyrir mannsaldri síðan. Hv. þm. taldi farsælast, að breytingin kæmi smátt og smátt. Hjer er ekki á ferðinni neitt ofurkapp eða byltingakrafa. Það er ekki verið að reyna að hrinda karlmönnunum úr vegi, heldur mælst til friðsamlegrar samvinnu við þá. Þá kannaðist hv. þm. (EA) við, að konur væru eins vel af guði gerðar og karlmenn og því jafnhæfar til nefndarstarfa. Hann kvaðst líka jafnan hafa staðið á verði um það, að konur fengju að njóta rjettinda sinna. Jeg skal nú ekki lengja umræðurnar með því að rekja þau afskifti hans, en satt að segja hefi jeg aldrei orðið vör við þá hlið málaflutnings hans. Hann benti á, að í fyrra hefði hann viljað losa konur við það að vera teknar nauðugar til nefndarstarfa, sem ekki voru við þeirra hæfi. Þetta hefir nú kannske ekki verið sprottið af vantrausti á konunum. En jeg gat þess þá, að ekki væri ástæða til að ætla, að konur yrði teknar nauðugar frá heimilum sínum til þessara hluta, ef þær ættu ekki heimangengt. Loks taldi hv. þm. þinglegri leið að samþ. dagskrána heldur en till. Jeg er nú búin að láta í ljós skoðun mína um það. Auk þess get jeg bent á, að hæstv. ráðh. (MG) tók till. mjög vingjarnlega og ljet svo um mælt, að stjórnin sæi ekki neitt við það að athuga, að nefndir væru sumpart skipaðar konum, að því leyti sem stjórnin ætti um það íhlutunarrjett. Jeg er þakklát hæstv. atvrh. (MG) fyrir ummæli hans, því að hann tók mun sanngjarnlegar og hlýlegar undir málið en hæstv. forsrh. (JÞ), sem að vísu var ekki á móti því, en fór þó ekki um það sjerlega vingjarnlegum orðum.

Jón Baldvinsson Jeg vildi aðeins segja hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), að jeg get ekki fallist á dagskrá hans, af því að hún slær föstu því ástandi, sem er, og vísar auk þess spurningunni út í framtíðina. Að formi til væri líka samþykt hennar sama sem fall till., því að hún mundi heyra undir fallin mál, ef dagskráin yrði samþykt.