Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hóf störf sín og athugun á fjárlagafrv. þegar á fyrstu dögum þingsins og hefur alls rætt málið á 35 fundum. Auk þess hafa nm. heimsótt nokkrar stofnanir, rætt við forstöðumenn þeirra í því skyni að kynnast sem bezt þörfum stofnananna og því, sem að dómi n. væri óumflýjanlegt að mæta með auknum fjárveitingum eða annarri fyrirgreiðslu. Þá hefur n. einnig haft til athugunar og afgreiðslu fjölmörg erindi, sem henni hafa borizt, erindi, sem flest hafa falið í sér fjárbeiðnir til að tryggja framgang eða til stuðnings margvíslegum áhugamálum þjóðfélagsþegnanna, en n. hefur því miður í allt of fáum tilfellum séð sér fært að mæta þeim með nýjum fjárveitingum. Það hefur nú sem fyrr komið í ljós, að verkefnin eru næg og þarfirnar miklar, en að hinu leytinu verður sú staðreynd ekki umflúin, að fjvn. og Alþ. hafa takmarkaðan sjóð úr að spila og við það hljóta störf n. að miðast. Eins og jafnan áður hefur n. lagt á það áherzlu við athugun sína á fjárlagafrv., að aflað sé sem mestra upplýsinga um rekstur hinna ýmsu ríkisstofnana, og í því sambandi hefur n. átt viðræður við forsvarsmenn þeirra, eftir því sem föng hafa verið á. Þá hefur það auðveldað n. afgreiðslu fjárlagafrv. að þessu sinni, að eins og fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. málsins skipaði hann á s.l. sumri undirnefnd fjvn., sem í átti sæti einn fulltrúi frá hverjum stjórnmálaflokki, og starfaði hún með hagsýslustofnuninni að undirbúningi fjárlagafrv. og kom þá á framfæri till. sínum um það, sem hún taldi, að þyrfti sérstaklega að athuga. Ég tel víst, að þm. telji, að hæstv. fjmrh. hafi hér farið inn á rétta braut í þessum efnum og að áfram beri að halda á þeirri leið, sem gefur fjvn. betri aðstöðu til að fylgjast með og koma á framfæri till. sínum þegar við fyrstu gerð fjárlagafrv. Þá hefur n. nú sem áður notið góðrar aðstoðar hagsýslustjóra, dr. Gísla Blöndals, við afgreiðslu málsins, en þetta hvort tveggja hefur öðru fremur auðveldað störf n. og greitt fyrir afgreiðslu málsins. Ég vil því nota tækifærið og þakka þessum aðilum fyrir gott samstarf, um leið og ég þakka meðnm. mínum öllum fyrir sérstaklega gott samstarf og vel unnin störf. Ég vænti þess, að enda þótt leiðir nm. um afgreiðslu einstakra mála hafi ekki í öllum tilfellum legið saman, þá telji þeir sig ekki hafa verið órétti beitta í sambandi við vinnubrögð í n. eða afgreiðslu málsins í heild. Eins og nál. meiri og minni hl. fjvn. bera með sér, náðist ekki samkomulag innan n. eða samstaða um afgreiðslu málsins. Ég vil þó taka það fram, að varðandi brtt. meiri hl. n. stendur minni hl. einnig að samþykkt þeirra flestra að öðru leyti en því, sem er bein afleiðing gengislækkunarinnar. Eins og fram kemur í aths. við fjárlagafrv., vantaði enn mikið á, þegar frv. var samið, að lokið væri nauðsynlegum athugunum á hag atvinnuveganna og rekstrarlegri aðstöðu þeirra. Í frv. var því aðeins gert ráð fyrir þeim fjárveitingum til atvinnuveganna, sem eru til jafns við það, sem er í fjárl. yfirstandandi árs, en þá var sem kunnugt er vandi atvinnuveganna leystur með lögum, sem fólu í sér sérstakar ráðstafanir sjávarútveginum til handa. Með tilkomu gengislækkunarinnar, sem átti sér stað þann 15. nóv. s.l., raskaðist að sjálfsögðu allur grundvöllur fjárlagafrv. og varð því óumflýjanlegt að endurreikna flesta liði frv. Varðandi tekjubálk frv. eru till. meiri hl. n. byggðar á nýjum upplýsingum frá Efnahagsstofnuninni og er þá stuðzt við þjóðhagsáætlun stofnunarinnar fyrir árið 1969, en hún er við það miðuð, að ekki eigi sér stað kauphækkanir á því ári. Ég mun með nokkrum orðum víkja að þeim upplýsingum, sem n. bárust og snerta aðaltekjustofna fjárlagafrv. Um eignarskattinn segir, að sé gert ráð fyrir, að innheimtuhlutfall verði 72.5% af álagningu ársins, en mun lægra af eftirstöðvunum, megi ætla, að innheimtur eignarskattur einstaklinga verði 89.6 millj. kr. árið 1968, en félaga 28.6 millj. Þetta innheimtuhlutfall er mun hærra en náðist 1967, en þá var innheimtan af álagningu undir 70%. Með þessari till. er gert ráð fyrir óbreyttri álagningu eignarskatts og sama innheimtuhlutfalli á yfirstandandi ári. Innheimta eftirstöðva er hins vegar gert ráð fyrir, að aukist nokkuð frá því sem er, og áætlast því eignaskattur einstaklinga 95.4 millj. og félaga 31.3 millj. Varðandi tekjuskattinn gerir Efnahagsstofnunin ráð fyrir sama innheimtuhlutfalli á yfirstandandi ári, þ.e. 72.5%. Hins vegar hefur tekjuþróunin 1968 verið mjög misjöfn og af þeim ástæðum erfitt að gera sér grein fyrir breytingum skattgjaldstekna. Launataxtar hafa hækkað um rúmlega 6% frá ársmeðaltali 1967 til ársmeðaltals 1968. En hér á móti vegur minnkandi atvinna. Talið er, að aflabrestur á síldveiðum vegi upp á móti auknum þorskafla og hækkun fiskverðs í heildaraflaverðmæti. Er gert ráð fyrir, að nettótekjur til skatts hækki um 4% í heild, og er þá tekið tillit til áhrifa hækkandi eignarskatts og eignarútsvars til frádráttar. Auk þess er gert ráð fyrir, að skattvísitalan verði hækkuð, þannig að álagður tekjuskattur á einstaklinga hækki jafnt og nettótekjur eða um 4%, en hér er lagt til, að tekjuskattur einstaklinga og félaga haldist óbreyttur frá því, sem hann er í frv. Um aðflutningsgjöldin er talið, að samkv. því yfirliti, sem fyrir liggur um tollskyldan innflutning á fyrstu 10 mánuðum yfirstandandi árs, mætti búast við, að tollskyldur innflutningur á árinu hefði orðið 6 milljarðar 550 millj. kr. miðað við óbreytt gengi. Hér er gert ráð fyrir, að gengisfellingin valdi um 16% rýrnun magns þess innflutnings á árinu 1969 og að tollskyldur innflutningur verði þá um 8 milljarðar 500 millj. kr. cif. á árinu 1969 miðað við nýja gengið. Þessi áætlun er byggð á reynslu áranna 1961–1968 um samhengi innflutnings, innflutningsverðs og tekna. Þá má gera ráð fyrir, að við þennan samdrátt á magni lækki meðaltalstollhlutfallið á árinu 1969 í 26.4% frá því að vera um 28% á yfirstandandi ári. Þessar líkur benda því til þess, að rétt sé að áætla aðflutningsgjöldin eins og meiri hl. fjvn. leggur til, 2 milljarða 244.8 millj. kr., þegar frá hafa verið dregnar til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga 118.2 millj. kr. Lagt er til, að liðurinn um leyfisgjald af bifreiðum og bifhjólum lækki úr 140 millj. kr. í 102.4 millj. eða um 37.6 millj. Á árinu 1967 voru fluttar til landsins 4103 leyfisgjaldsskyldar bifreiðar. Á árinu 1968 er gert ráð fyrir, að innflutningurinn verði um 2200 eða um 46.5% færri. Það er álit Efnahagsstofnunarinnar, að gera megi ráð fyrir enn meiri samdrætti í bílainnflutningi á næsta ári, þó að ekki sé gert ráð fyrir eins mikilli stökkbreytingu og átt hefur sér stað á milli áranna 1967 og 1968. Sú till., sem hér liggur fyrir, felur í sér 29% lækkun innflutnings á leyfisgjaldsskyldum bílum á árinu 1969 eða jafngildi þess í föstu verðgildi. Álagður söluskattur fyrstu þrjá ársfjórðunga 1968 var um 8% hærri en árið 1967. Í ár er hins vegar gert ráð fyrir, að álagður söluskattur verði um 1 milljarður 400 millj. kr. Með hliðsjón af áætluðum breytingum einstakra þátta ráðstöfunar og framleiðslu í áætlun Efnahagsstofnunarinnar fyrir árið 1969 er hér gert ráð fyrir 12.2% aukningu álagningar frá yfirstandandi ári, þannig að söluskattur, þ.e. hluti ríkissjóðs, muni nema um 1 milljarði 440.14 millj. kr. Varðandi rekstrarhagnað Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins telur Efnahagsstofnunin, að með óbreyttu verði á áfengi og tóbaki hefði rekstrarhagnaður minnkað verulega og þá sérstaklega vegna hækkunar á innkaupsverði. Gera hefði mátt ráð fyrir, að hagnaðurinn á yfirstandandi ári hefði reynzt um 695 millj. kr. miðað við óbreytt gengi. Með hliðsjón af reynslu ársins 1968 og árangri síðustu verðhækkana telur Efnahagsstofnunin, að hagnaðurinn hefði varla orðið meiri en 511 millj. kr. á árinu 1969 miðað við óbreytt verð. Hér er hins vegar gert ráð fyrir, að hagnaður muni nema um 679 millj. kr. miðað við það verðlag, sem ákveðið var 1. des. s.l. Varðandi kaftann um arðgreiðslur frá fyrirtækjum og sjóðum í B-hluta er aðallega um þrjár breytingar að ræða. Er það fyrst Keflavíkurflugvöllur, flugmálastjórn. Liðurinn hækkar um 11 millj. 772 þús. kr., og liðurinn um fríhöfn, Keflavíkurflugvelli, hækkar um 6 millj. 617 þús. Hér er um breytingar að ræða, sem leiða af gengislækkuninni. Liðurinn um landshafnir, 1 millj. 860 þús., er hins vegar felldur niður. Í ljós kom, að um ógreiddar skuldir landshafnanna væri að ræða og því ekki um raunhæfar tekjur að ræða. Samkv. þeim brtt., sem meiri hl. fjvn. leggur til varðandi tekjubálk fjárlagafrv., verða niðurstöður af tekjubálki samtals 7 milljarðar 15 millj. 832 þús. kr. Ég mun þá víkja að gjaldabálki frv. Við þann endurreikning, sem átt hefur sér stað á gjaldabálki fjárlagafrv., hefur í meginreglum verið stuðzt við eftirfarandi: 1. Laun hækka um 15%, en það er sú upphæð, sem talið er, að á vantaði til þess að mæta þeirri launahækkun, sem átti sér stað 1. des. 2. Önnur rekstrargjöld hækka um 35%, en með því eru metin hlutföll erlends og innlends kostnaðar. 3. Á sama hátt hækkar viðhald um 20%. 4. Gjaldfallinn stofnkostnaður er almennt látinn haldast óbreyttur. Þó er um undantekningar að ræða, svo sem um byggingu menntaskóla, og gera má ráð fyrir, að n. beri fram brtt. við 3. umr. málsins, sem fela í sér verulegar hækkanir á framlögum til nýbyggingar skóla og hafna. 5. Yfirfærslur, er gert ráð fyrir, að haldist í flestum tilfellum óbreyttar. Þó er um nokkrar undantekningar að ræða, sem sérstaklega stendur á um. Það er einkum, þegar fjárveitingum er ætlað að standa undir erlendum kostnaði. Í því sambandi má nefna, að framlög til íslenzkra námsmanna hækka um rúmlega 13 millj. kr., til landhelgisgæzlu hækkar framlag vegna erlendra skulda um 8.5 millj. kr. og til byggingarsjóðs síldarleitarskips um rúmlega 2 millj. kr. 6. Liðir, sem fjármagnaðir eru með fyrir fram ráðstöfuðum tekjustofnum, breytast í samræmi við tekjuáætlun. Í því sambandi má nefna tekjur og gjöld Vegasjóðs. Í aths. við fjárlagafrv. var tekið fram, að þar sem vegáætlun lægi ekki fyrir, væru tölur varðandi vegagerð einfaldlega byggðar á áætlunum um tekjur Vegasjóðs og útgjöldum skipt í sem næst sömu hlutföllum og á fjárl. 1963. Við endurskoðun tekjuáætlunar Vegasjóðs er gert ráð fyrir minnkuðum tekjum og þá einkum vegna minni bifreiðainnflutnings, og eru útgjöld Vegagerðar þá lækkuð í samræmi við það. Hins vegar má gera ráð fyrir því, að þessar tölur kunni að breytast, þegar vegáætlun áranna 1969–1972 verður afgreidd frá Alþingi. 7. Liðir, sem heyra undir vexti og afborganir lána, er lagt til, að hækki til samræmis við breytt gengi og innlent verðlag varðandi vísitölutryggð lán, þar sem slíkt á við. 8. Tekjur stofnana í A-hluta eru í flestum tilfellum óbreyttar. Varðandi einstök fyrirtæki og stofnanir í B-hluta fjárlagafrv. hefur n. þann fyrirvara, að enn sem komið er er ekki í öllum tilfellum unnt að kanna til hlítar þær breytingar, sem gera þarf vegna gengislækkunarinnar. Í því sambandi má sérstaklega nefna framleiðslustofnanir, t.d. eins og Sementsverksmiðjuna, þar sem ekki er enn þá búið að ákveða, hvaða verðlag verksmiðjan á að starfa við á næsta ári. Ég mun þessu næst víkja að þeim brtt. meiri hl. n., sem eru á þskj. nr. 143 og ég hef ekki þegar gert að umtalsefni. Koma þá fyrst till. n., sem falla undir starfssvið forsrn. og menntmrn. Er þar fyrst að geta þess, að aðalskrifstofa rn. var á árinu flutt að Hverfisgötu 6. Við það hækkar kostnaður við ræstingu um 72 þús. og annar rekstrarkostnaður um 42 þús. kr. Stofnkostnaður menntaskóla er lagt til, að hækki um 6.4 millj. kr., eins og ég áður hef vikið að, og skiptist upphæðin þannig, að Menntaskólinn á Akureyri hlýtur 2.5 millj. kr., Menntaskólinn á Laugarvatni 1.6 millj. og Menntaskólinn við Hamrahlíð 2.3 millj. kr. Heildarframlag ríkisins til stofnframlaga menntaskóla nemur þá samtals 38 millj. 68 þús. kr. Til Reiknistofnunar háskólans er lagt til að hækka framlag um 214 þús. kr. vegna aukins kostnaðar. Til Menntaskólans á Akureyri hækkar launaliður um 200 þús. vegna fjölgunar um eina bekkjardeild. Á sama hátt er lagt til, að launaliður við Menntaskólann við Hamrahlíð hækki um 230 þús. Til Kennaraskólans hækkar gjaldfærður kostnaður um 140 þús. Er það vegna kaupa á tækjum til eðlís- og efnafræðikennslu. Þá er till. um að hækka launalið Kennaraskólans vegna fjölgunar á bekkjardeildum um 880 þús. kr. Kennaraskólinn býr nú við mjög þröngan húsakost miðað við nemendafjölda og hefur aðsókn að skólanum aldrei verið meiri en á þessum vetri. Fjvn. heimsótti skóla þennan fyrir nokkru og gerði sér ljóst, að miðað við þann nemendafjölda, sem nú situr skólann, er mjög brýn þörf fyrir aukið kennslurými, þó að n. að þessu sinni sjái sér ekki fært að bera fram till. um framlag til nýrrar byggingar. En til Æfinga- og tilraunaskóla Kennaraskólans er hins vegar lagt til, að framlag til stofnkostnaðar hækki um 1 millj. kr. Lagt er til, að bifreiða- og ferðakostnaður fræðslumálaskrifstofunnar hækki um 50 þús. kr., en þessi upphæð hafði af vangá fallið niður í till. rn. Til sundskyldu í skólum landsins hækkar framlag um 370 þús. kr. Launaliður við Hjúkrunarskóla Íslands, er lagt til, að hækki um 1 millj. 471 þús. vegna nýrra hjúkrunarnema. Hér er um laun að ræða fyrir nemendur í bóklegu námi. Nemendafjöldi í Hjúkrunarskóla Íslands er nú um 220. Framlag til Myndlista- og handíðaskólans, er lagt til, að hækki um 174 þús. kr. vegna aukins kostnaðar. Til Vistheimilisins í Breiðuvík hækkar gjaldfallinn stofnkostnaður um 100 þús. kr., en það er vegna endurbóta á húsnæði vistheimilisins. Til Lánasjóðs ísl. námsmanna, er lagt til, að fjárveiting hækki um 13 millj. 7 þús. kr., eins og ég áður hef vikið að. Er það í beinu sambandi við erlendan kostnað, og verður þá heildarupphæðin, framlag til íslenzkra námsmanna, 44 millj. 752 þús. kr. Þá er lagt til, að liðurinn náms- og fræðimenn hækki um 815 þús. kr., þar af til félagsheimilis stúdenta 450 þús. kr. vegna dagheimilis fyrir börn. Liðurinn til framhaldsnáms iðnaðarmanna erlendis hækkar um 220 þús. Þá er lagt til, að styrkur til erlendra námsmanna á Íslandi hækki um 145 þús. kr. og verði því samtals 945 þús. Til Þjóðminjasafns er till. um 768 þús. kr. fjárveitingu. Er það til viðhalds og endurbóta á hitalögn hússins. Talið er, að þjóðminjasafnshúsið þurfi á verulegum endurbótum að halda á næstu árum. Er hér aðeins um einn áfanga að ræða af þeirri heildarviðgerð, sem talin er óumflýjanleg. Lagt er til, að launaliður við Listasafn ríkisins hækki um 165 þús. kr. Er það vegna þess, að gert er nú ráð fyrir, að ritari við Listasafnið verði fastráðinn samkv. viðeigandi launaflokki, en starfsmaður þessi hefur að undanförnu verið lausráðinn hjá safninu. Liðurinn til vísinda- og fræðimanna, er lagt til, að hækki um 150 þús. kr. Er þá gert ráð fyrir því, að dr. Jens Pálsson hljóti 100 þús. kr. af þeirri upphæð til mannfræðirannsókna á Íslendingum og dr. Sigurður Jónsson 5O þús. kr. til rannsókna á þörungagróðri við strendur landsins. Þá er lagt til, að liðurinn um framlag Íslands til Norræna hússins hækki um 707 þús. kr., en það er það, sem á vantar, að Ísland leggi fram sinn hluta af byggingarkostnaðinum. Heildarbyggingarkostnaður Norræna hússins í Reykjavík er nú samkv. uppgjöri 46 millj. 800 þús. kr. og er því hlutur Íslands í byggingarkostnaðinum 7.8 millj. kr. Lagt er til að hækka fjárveitingu til Reykholtsstaðar um 250 þús. og skal verja upphæðinni til nauðsynlegra umbóta fyrir staðinn. Þá er till. um fjárveitingar vegna kostnaðar við Ólympíuleikana í Mexíkó að upphæð 200 þús. kr., en kostnaður vegna þátttökunnar mun hafa farið nokkuð fram úr áætlun. Allt frá árinu 1924 hafa Íslendingar tekið þátt í svo nefndum yrkisskólaþingum, þar sem tekin er til meðferðar kennsla í hinum ýmsu atvinnugreinum. Yrkisskólaþing hefur aðeins einu sinni verið haldið á Íslandi, en það var árið 1949. Nú er ákveðið, að næsta yrkisskólaþing Norðurlanda verði haldið hér í Reykjavík á næsta ári, og með tilliti til þess er lagt til að veita 100 þús. kr. í þessu skyni. Til Skíðaskólans í Kerlingarfjöllum er lagt til að veita 100 þús. kr. Skíðaskóli þessi mun hafa veitt fjölmörgum unglingum kennslu í skíðaíþróttinni og verið veruleg lyftistöng í þeim efnum. Þegar skólahúsið var byggt, gátu forráðamenn þess ekki fengið lán til framkvæmdanna án þess að það væri með gjaldeyristryggingu. Hér er því lagt til að létta nokkuð undir í þessum efnum. Þá er lagt til að verja 50 þús. kr. til Skáksambands Íslands vegna þátttöku í Ólympíuskákmóti, sem haldið var í Lugano í Sviss á þessu ári. Þá koma till. varðandi utanrrn. Þar eru tvær orðalagsbreytingar bornar fram að ósk rn., þannig að liður 309 verði með yfirskrift: Sendiráð Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum og aðalræðismannsskrifstofa Íslands í New York. Enn fremur breytist yfirskrift liðarins 310 og verður Sendinefnd Íslands hjá NATO og sendiráð Íslands í Brüssel. Þessu næst koma brtt., sem falla undir atvmrn. Er þar fyrst till. um hækkun á fjárveitingu til Landgræðslunnar að upphæð 1.7 millj. kr. vegna áburðarkaupa. Er hér um hliðstæða fjárveitingu að ræða við það, sem leiddi af gengisbreytingunni 1967 og þá var einnig tekið til greina. Þá er lagt til, að framlag til togara, 40 millj. kr., verði fellt niður. Er það í beinu sambandi við ákvæði um ráðstöfun á gengishagnaði, sbr. frv. til l. um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna breytingar á gengi íslenzkrar krónu. Framlag til byggingar síldarleitarskips var áætlað samkv. frv. 3 millj. 750 þús. kr., en vegna gengisbreytingar er lagt til, að liðurinn hækki um 2 millj. 40 þús. kr. og verði því samtals 5 millj. 790 þús. Á liðnum ýmislegt er till. um 100 þús. kr. fjárveitingu vegna skólabáts. Er hér orðið við óskum æskulýðsfélaganna í Reykjavík og Kópavogi, en það skilyrði fylgir fjárveitingunni, að hlutaðeigandi bæjarfélög leggi eigi minni upphæð fram í þessu skyni. Þá kem ég næst að till., sem falla undir dóms- og kirkjumálarn. Er það fyrst till. um 207 þús. kr. fjárveitingu vegna bæjarfógetabústaðarins á Ísafirði. Þá er lagt til, að launaliður til löggæzlu, hækki um 90 þús. og önnur rekstrargjöld hækki einnig um sömu upphæð. Hér er um fjárveitingu að ræða vegna löggæzlu, sem talið er óhjákvæmilegt að hafa á framkvæmdasvæðinu við Búrfell. Þá er till. um 1 millj. 617 þús. kr. fjárveitingu til Landsspítalans vegna kaupa á tækjum til gervinýrnaþjónustu. Starfræksla þessi hófst á s.l. sumri og þá með lánstækjum frá Svíþjóð, en með kaupum á þessum tækjum er talið, að fáist mun betri nýting á vinnu læknis, sem stjórnar þessari meðferð. Þá er einnig lagt til að hækka framlag til Landsspítalans til byggingar vegna hávoltageislunar um 21/2 millj. kr. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að áhugamenn hafa í samráði við Krabbameinsfélag Íslands boðið Landsspítalanum að gjöf tæki til hávoltageislunar, svo kölluð kóbalttæki, sem eru að verðmæti 3–4 millj. kr. Þarf að reisa þar sérstaka byggingu fyrir þessa starfsemi. Hér er þó aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, en ætlunin mun vera að koma upp sérstakri byggingu við spítalann eða geislalækningadeild. Krabbameinsfélag Íslands hefur þegar boðið fram verulegt fjármagn í þessu skyni. Þá kemur næst framlag til ríkisspítala, liðirnir 371–376. Þar er gert ráð fyrir að mæta kostnaðarhækkunum sjúkrahúsanna með því, að daggjöld hækki um 16.1% og aðrir tekjuliðir samsvarandi. Á þennan hátt verður framlag ríkisins óbreytt í heild, enda þótt það breytist til einstakra sjúkrahúsa. Hér er þó aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, þar sem daggjöld hafa ekki enn verið ákveðin, og þá gert ráð fyrir, að endanlegar tölur liggi fyrir við 3. umr. málsins. Til fávitahælis í Kópavogi er nýr liður að upphæð 400 þús. kr., en það er til kaupa á húsbúnaði fyrir stofnunina, sem nú hefur flutt í nýtt húsnæði. Lagt er til, að liðurinn um byggingar sjúkrahúsa, sjúkraskýla og læknisbústaða annarra en ríkissjúkrahúsa hækki um 5 millj. 498 þús. og verður því samtals 41 millj. 169 þús. kr. Hann skiptist þannig, að til sjúkrahúsa, sjúkraskýla og heilsuverndarstöðva er varið 33 millj. 570 þús. kr. og til læknisbústaða 7 millj. 599 þús. kr. Að öðru leyti vísast til sérstaks yfirlits um fjárveitingar til einstakra sjúkrahúsa og læknisbústaða. Þá er fjárveiting til St. Jósepsspítala í Reykjavík að upphæð 2 millj. 950 þús. kr. og til sjúkrahúss St. Fransiskusarsystra í Stykkishólmi að upphæð 500 þús. kr. Liðurinn til heilsuverndarstöðva hækkar um 1 millj. 50 þús. kr., vegna þess, að styrkir til heilsuverndarstöðva voru vanáætlaðir um þessa upphæð í frv. Þá er lagt til, að veittar verði 300 þús. kr. til kaupa á lungnaröntgentæki fyrir berklavarnadeild Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur. Gert er ráð fyrir, að þetta sé fyrsta greiðsla af þremur vegna kaupa á þessum tækjum. Þá er lagt til, að fjárveiting til Náttúrulækningafélags Íslands verði 320 þús. kr., en það er sama fjárupphæð og veitt er í fjárl. yfirstandandi árs. Norræn bindindisþing eru haldin á þriggja ára fresti. Skiptast Norðurlöndin á um að halda þingin. Að þessu sinni mun það koma í hlut Íslands að standa fyrir umræddu bindindisþingi hér í Reykjavík. Er því lagt til að veita 50 þús. kr. fjárveitingu í þessu skyni. Þessu næst koma brtt. varðandi félmrn., og þar er fyrst liðurinn 270, framlag til almannatrygginga. Gert er ráð fyrir, að upphæðinni verði skipt með sérstökum lögum. Hér eru teknar inn 90 millj. kr., sem er áætlaður hluti ríkissjóðs vegna fyrirheits ríkisstj. um 150 millj. kr. hækkun á bótum almannatrygginga. Ekki hefur endanlega verið gengið frá skiptingu þessa fjár á einstakar tegundir bóta, en það mun verða gert með sérstökum lögum síðar á þessu þingi. Eins og ég áður hef sagt, hefur ekki endanlega verið gengið frá daggjöldum sjúkrahúsanna og er því hér til bráðabirgða gert ráð fyrir 16.1% hækkun. Það er sama hlutfallstala og er á gjöldum ríkisspítalanna. Í liðnum um framlög til sveitarfélaga er lagt til, að liðurinn vatnsveitur samkv. lögum hækki um 2.5 millj. kr. og verði þá samtals 10 millj. Þetta var talið óhjákvæmilegt, sérstaklega með tilliti til hækkunar á afborgunum og vöxtum vatnsveitunnar í Vestmannaeyjum. Þá er lagt til, að veittar verði 50 þús. kr. til aukningar vatnsmagni í Tungulæk á Rangárvöllum, en nægilegt vatnsmagn er talið forsenda þess, að rafstöð, sem þar er, komi að gagni. Til Bjargráðasjóðs er till. um 3 millj. kr. fjárveitingu, en það er vegna væntanlegrar lagabreytingar um Bjargráðasjóðinn, sem boðuð hefur verið. Þá er lagt til að hækka framlag ríkissjóðs til Atvinnujöfnunarsjóðs um 50 millj. kr., en af þeirri tipphæð er áætlað að verja allt að 30 millj. kr. til aðstoðar við frystihús, sem sérstaklega stendur á um. Á liðnum um ýmis framlög er lagt til, að styrkur til elliheimila hækki um 60 þús., en það er vegna elliheimilisins á Blönduósi, sem ekki hefur notið styrks áður. Sjúkraflugþjónustan í landinu á við mikla fjárhagsörðugleika að etja um þessar mundir. Flugþjónustan h.f., sem Björn Pálsson og Flugfélag Íslands standa að annars vegar og Tryggvi Helgason á Akureyri hins vegar, hefur unnið gott og ómetanlegt starf. Að þessu sinni er lagt til, að liðurinn til sjúkraflugs hækki um 125 þús. kr. og verður þá samtals 500 þús. Þessu næst eru till. um byggingarstyrki til félagasamtaka. Þar er lagt til, að Blindrafélagið hljóti 120 þús. kr. byggingarstyrk, en það er sama upphæð og í fjárl. yfirstandandi árs, en auk þess eru veittar 800 þús. kr. til aðstoðar við blinda. Sjálfsbjörg, landssamband fatlaðra, hefur á fjárl. yfirstandandi árs 11/2 millj. kr., sem er byggingarstyrkur, og er hér lagt til, að veitt verði sama upphæð að þessu sinni. Þá er að lokum lagt til, að Bandalag ísl. skáta hljóti 100 þús. kr. styrk vegna húsakaupa. Þá koma till. varðandi fjmrn. Þar er fyrst lagt til, að launaliður embættis ríkisskattstjóra hækki um 2.5 millj. kr. vegna fjölgunar á starfsliði í skattrannsóknardeild. Enn fremur er lagt til, að launaliður við embætti tollstjóra í Reykjavík hækki um 666 þús. kr., en vegna mistaka var hér um vanáætlun að ræða. Á sama hátt er lagt til, að launaliður tollgæzlunnar í Reykjavík hækki um 790 þús. kr., en þetta eru áætlanir vegna lífeyristryggingar þessara stofnana. Næst koma brtt. meiri hl. n. við fjárveitingar, sem falla undir samgmrn. og iðnmrn. Er þar fyrst á liðnum 321 bygging strandferðaskipa. Lagt er til, að liðurinn hækki um 6 millj. kr., en það er vegna verðtryggingarákvæða í byggingarsamningi um strandferðaskipin, sem nú er verið að byggja á Akureyri. Þá er lagt til, að byggingarstyrkur til flóabáta hækki um 983 þús. kr. Það er vegna gengisbreytingarinnar og skiptist upphæðin á milli Breiðafjarðarbáts og Djúpbáts, 735 þús. kr. til Breiðafjarðarbáts og 248 þús. kr. til Djúpbáts. Þá er lagt til, að Veðurstofan hljóti 150 þús. kr. fjárveitingu til hafísrannsókna. Er talið, að hér sé um mikilsvert málefni að ræða og að þessi upphæð nægi til þess að leggja grundvöll að rannsóknum, sem ekki hafi verið sinnt eins og skyldi á undanförnum árum. Þá er að lokum till. um fjárveitingu til Stýrimannaskólans í Vestmannaeyjum. Lagt er til, að veittur verði 600 þús. kr. styrkur til starfsemi skólans, en það er hliðstætt við fjárveitingu á fjárl. 1968. Þá eru till. við 6. gr., en þar er lagt til að veita ríkisstj. eftirfarandi heimildir: Að selja áhaldaskemmu Vegagerðar ríkisins á Höfn í Hornafirði. Hér er um að ræða gamla skemmu, en Vegagerðin hefur komið sér upp nýju húsnæði á þessum stað. - Að heimila að endurgreiða aðflutningsgjöld og söluskatt af tækjum, sem gefin verða til mannúðar- og líknarstarfsemi. Gert er ráð fyrir, að endurgreiðsluheimildin nái ekki til innflutnings, sem er eldri en frá árinu 1968, enda setji fjmrn. nánari reglur um þessar endurgreiðslur. - Að heimila endurgreiðslu aðflutningsgjalda og söluskatts af vatnsleiðslurörum, sem bæjarstjórn Vestmannaeyja hefur flutt til landsins til lagningar neðansjávar. - Að fella niður toll og söluskatt af tækjum, sem keypt verða fyrir styrk þann, sem Tilraunastöð háskólans í meinafræði að Keldum hefur hlotið til greiðslu kostnaðar við rannsóknir í erfðafræði og lífefnafræði gerla. - Að ábyrgjast lán að fjárhæð 1 millj. kr. til greiðslu lausaskulda vegna byggingar Umferðarmiðstöðvarinnar í Reykjavík. - Að leyfa póst- og símamálastjórninni að selja húseign stofnunarinnar við Ennisbraut nr. 1 í Ólafsvík ásamt tilheyrandi lóðarréttindum. Að selja gamla húseign á Bíldudal til niðurrifs og brottflutnings af lóð Pósts og síma. Að selja gamla húseign stofnunarinnar ásamt eignarlóð í Djúpuvík í Árneshreppi, ef viðunandi boð fást. Gert er ráð fyrir, að söluverð hússins í Ólafsvík gangi upp í kostnað við byggingu húsa Pósts og síma á staðnum. Í Djúpuvík er starfsemin flutt úr húsinu og mun ekki svara kostnaði að gera við húsið. Þá er talið, að ekki muni svara kostnaði að flytja húsið á Bíldudal á nýjan byggingarreit, þar sem hér er um mjög lélegt hús að ræða, en nýtt hús hefur þegar verið byggt á staðnum. Loks vil ég geta þess, að við fjárveitingu til flóabáta og vöruflutninga hefur samvn. samgm. flutt brtt. á sérstöku þskj., svo sem venja er, og mun frsm. n. gera grein fyrir þeim till. En samkv. till. n. á þskj. 149 fela þær í sér hækkun útgjalda, sem nemur samtals 3 millj. 155 þús. kr. Verði brtt. meiri hl. fjvn., sem fyrir liggja við þessa umr., ásamt till. samvn. samgm. samþykktar, mun greiðsluyfirlit ríkissjóðs verða þannig, að gjöld eru samtals 6 milljarðar 890 millj. 814 þús. kr. Tekjur verða þá samtals 7 milljarðar 15 millj. 832 þús. Lánahreyfingar út verða 90 millj. 68 þús., en lánahreyfingar inn 4 millj. 50 þús. Mismunur er þar upp á 86 millj. 18 þús. kr. Greiðslujöfnuður á rekstrarreikningi er því 125 millj. 18 þús., en á lánahreyfingum er mismunur upp á 85 millj. 18 þús. kr. og verður því greiðsluafgangurinn réttar 39 millj. kr. Herra forseti. Ég hef þá lokið að gera grein fyrir brtt. meiri hl. fjvn, fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1969. Ég vænti, að till. hljóti samþykki Alþ., og legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns vekja athygli á því, að í nál. okkar á bls. 5 er sagt Áburðarverksmiðja ríkisins, en á að sjálfsögðu að vera Áburðarverksmiðjan h.f. og í síðara tilfellinu, þegar vitnað er til sama, á að vitna til Áburðarsölu ríkisins. Þetta leiðréttist hér með. Áður en ég vík máli mínu að fjárlagafrv. fyrir árið 1969 og fjárlagaafgreiðslunni, vil ég byrja á því fyrir hönd okkar minni hl. fjvn. að þakka hv. form. n. og nm. öðrum fyrir samstarfið í n. Það er svo, að þó að leiðir skilji, þegar til afgreiðslu kemur á fjárlagafrv., þá höfum við ekki undan samstarfinu að kvarta í n. af hálfu nm. yfirleitt, og vil ég þakka kærlega fyrir það. Eins og venja er til, hefur meiri hl. gert grein fyrir því og frsm. hans, hv. 2. þm. Vesturl., fyrir þeim till., sem fluttar eru sameiginlega af fjvn. eða af meiri hl. í umboði n. Fyrirvari okkar minnihlutamanna fyrir flutningi þeirra till. er sá sami og venja er til um, að við höfum þrátt fyrir það óbundnar hendur um fylgi við hverja einstaka þeirra og till. í heild. Hins vegar munu þær vera með þeim hætti nú, að við munum fylgja þeim flestum, enda er um þær að segja, að þær eru tiltölulega mjög áhrifalitlar um afgreiðslu fjárl. Fjvn. sem slík flytur nú minna af till. til breytinga á fjárlagafrv. heldur en oftast áður, og flestar eru þær í smáum stíl. Þær breytingar, sem hins vegar verða á fjárlagafrv., frá því að það var lagt fram hér á hv. Alþ. í okt. s.l., eru bundnar við þau áhrif, sem gengisbreytingin hefur á afgreiðslu fjárl. og ég kem síðar að. Eins og áður mun hafa verið að vikið hér á hv. Alþ. af mér og fleiri minnihlutamönnum, þá hefur hæstv. ríkisstj. haft 21/2 milljarð á nokkrum árum umfram þær tekjur, sem hún reiknaði með að fá samkv. fjárl. Þrátt fyrir þetta má segja það með sanni, að hlutur verklegra framkvæmda hafi orðið minni með hverju árinu, sem hefur liðið, af hlutfalli fjárlagafrv. og er nú hvað minnstur. Reksturinn hefur ætíð orðið fyrirferðarmeiri frá ári til árs. Sú stefna, sem hér hefur verið fylgt í efnahagsmálum þjóðarinnar og fjármálum, verðbólgustefnan, hefur orsakað það, að hlutur rekstursins hefur vaxið með hverju ári ásamt útþenslu í ríkiskerfinu og hlutur verklegra framkvæmda rýrnað að sama skapi. Nú mun vera um það spurt í sambandi við afgreiðslu fjárl. að sinni, eins og oft hefur verið gert áður, hvernig á því stæði, að við í stjórnarandstöðunni legðum þá ekki fram sparnaðartill., fyrst við höfðum út á eyðsluna og útþensluna að setja hjá hæstv. ríkisstj. Ég vil við þessa umr. endurtaka það, sem gert hefur verið hér við fjárlagaafgreiðslu mörg undanfarin ár, að það er stefna okkar í stjórnarandstöðunni að leggja ekki til óraunhæfar till. eða till., sem ekki hefur verið unnið að áður að athuga möguleika á, hvort framkvæmanlegar eru. Ég hef oft lýst því yfir fyrir hönd Framsfl. hér úr þessum ræðustól í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, að nauðsyn bæri til að endurskoða allt ríkiskerfið og það eitt væri raunhæft til þess af sparnaði og hagsýni í ríkiskerfinu mætti verða. Þessu lýstum við mjög greinilega við fjárlagaafgreiðslu á s.l. ári og bentum á það sem leið, að tekið væri upp samstarf í fjvn. til þess að vinna þetta verk. Það var skoðun okkar stjórnarandstæðinga sameiginlega, að það bæri nauðsyn til, ef ætti að ná árangri eða endurskipuleggja ríkiskerfið og spara eitthvað í ríkisrekstrinum, að vinna það verk með góðum undirbúningi, þar sem reynt væri að ná samstöðu á milli stjórnmálaflokka. Það sýndi sig á þinginu í fyrravetur, þegar gerð var breyting á fjárl. með l. um sparnað í ríkisrekstrinum, hvað fráleitt er að hafa handahófskennd vinnubrögð um slíka afgreiðslu. Ég sýndi fram á það í þeim umr., að þær till. margar, sem þá voru kallaðar sparnaðartill., mundu ekki skila sér, vegna þess að það væri ekki búið að vinna þann nauðsynlega undirbúning, sem þurfti til þess, að þær væru framkvæmanlegar. Hins vegar var það ljóst, að það var hægt að lækka útgjöld ríkisins með því að taka lán til framkvæmda, og það hefur komið á daginn, að sparnaðurinn, sem átti að skila sér á árinu 1968, mun ekki gera það, en hins vegar munu fjárveitingar, sem voru felldar niður til framkvæmda, að sjálfsögðu ekki verða greiddar út. Það skiptir líka verulegu máli, hvernig að því er staðið að undirbúa og vinna að því að reyna að draga úr kostnaði ríkisins. Þess vegna fannst okkur í stjórnarandstöðunni brýna nauðsyn bera til að gera það með sameiginlegu átaki. Ég vil nefna hér tvö dæmi, sem sanna það, að það er ekki sama, hvernig vinnubrögðum er hagað, þegar á að fara að endurskoða ríkiskerfið til þess að reyna að draga úr kostnaði eða skipuleggja það á betri hátt. Fyrra dæmið, sem ég nefni, er um forstjórabifreiðarnar. Ríkisstj. hafði sett n. til þess að athuga þetta mál. En hverjir eru í n.? Mennirnir, sem eiga að athuga það, hvort ekki er skynsamlegt að breyta reglum um forstjórabifreiðar eða leggja þær niður, eru allt menn, sem hafa slík hlunnindi sjálfir. Er ástæða til, að þessir menn túlki rétt sjónarmið í þessu máli? Ég er ekki að segja það, að þessir menn séu óhæfir til starfa frekar en aðrir menn, og á sumum þeirra hef ég mestu mætur. En til að vinna þetta verk finnst mér þeir vera of einsýnir. Ég vil nefna annað dæmi. Það urðu hér fyrir nokkrum árum verulegar umr. um rekstur Skipaútgerðar ríkisins. Forstjóri Skipaútgerðar ríkisins benti á það í umr. við fjvn. og víðar, að nauðsyn bæri til að endurnýja skipastólinn, ef reksturinn ætti að vera sæmilegur, þá yrði að breyta hér til. Það var ekki á þetta hlustað. Hins vegar var tekin upp endurskoðun á starfi Skipaútgerðar ríkisins og rekstri hennar. Og ríkisstj. skipaði nokkra ágæta menn úr sínum hópi, þ.e. úr hópi flokksmanna sinna, til þess að vinna þetta verk. Og niðurstaðan af þessu verki varð svo sú, að horfið var að því að taka upp till. forstjórans um það að endurnýja skipakostinn. En jafnframt þessu var sett upp stjórnarnefnd fyrir Skipaútgerð ríkisins. Ég var nýlega að athuga þetta mál og af því m.a., að ég hafði komið að því hér í ræðu, að við settum upp stjórnarnefnd fyrir Landssímann. En hvað skeður svo með stjórnarnefndina hjá Skipaútgerð ríkisins? Þessir tveir menn auk forstjórans hafa hálf forstjóralaun hvor eða 139 þús. árið 1967 plús 10 þús. í bílastyrk. Ég verð að játa það, að þegar ég virti þetta fyrir mér, kipptist ég við, þegar ég var búinn að leggja til, að við settum stjórnarnefnd fyrir Landssímann. Ef það ætti að greiða þessum mönnum hálf forstjóralaun fyrir að sitja þarna í stjórn, þá mundi ég nú verða að taka till. mína um stjórn fyrir Landssímann aftur. Þetta eru dæmi upp á það, að það er ekki nóg, að ríkiskerfið sé endurskoðað, heldur verður að gera það með þeim hætti, að það sé stefnt að því að breyta skipulaginu. Ég er sannfærður um það, að það er ekki hægt að koma við verulegum sparnaði eða hagkvæmni í rekstri ríkisins nema með skipulagsbreytingu víða. Og það er ekki hægt að gera rekstur ríkisins eðlilegan nema með skipulagsbreytingu, því að auðvitað verða alltaf að koma ný verkefni og nýir liðir, sem verður að hlusta á. Þess vegna verður að gera skipulagsbreytingu á kerfinu, ef það á ekki að verða hreint skrímsli. En það verður að gera það með þeim hætti, að það sé ekki verið að láta tvo embættismenn fá aukastörf, sem veita þeim hálf laun, heldur sé unnið skipulega og hyggilega að þessu. Þess vegna leggjum við fram í okkar nál. ábendingar um ýmsa liði og undirstrikum það, að flokkar okkar eru tilbúnir til samstarfs um það að halda áfram á þeirri braut, sem lagt var út á s.l. sumar með endurskoðun á ríkiskerfinu. Það eru rétt og eðlileg vinnubrögð, og við viljum, að þau séu viðhöfð. Við viljum líka undirstrika það, að embætti og stofnanir í nútímaþjóðfélagi eru meira að kostnaði heldur en lögin ein. Á s.l. ári var spurt hér á hv. Alþ. um leiguskilmála ríkisins á húsnæði, sem ríkið hefur leigt. Þessa skýrslu höfum við fengið um þetta, og þessi skýrsla sannar okkur, að leiga þessa húsnæðis er orðið alveg geysilegt atriði í kostnaði við embættið. Í leigu fyrir húsnæði fyrir eitt embætti eru komnir leiguskilmálar, sem kveða á um yfir 1 millj. kr. á ári. Hér er um geysilegar fjárhæðir að ræða. Þetta eru hæstu leigumálarnir, en við verðum að gera okkur grein fyrir því, hv. alþm., að ef við ætlum okkur að hafa aðhald í ríkisrekstrinum, verðum við að gera stofnanirnar stærri og færri. Þjóðin kemst ekki fram úr þessu vandamáli annars. Ég skal ekki fara að ræða mikið hér um einstaka staði í þessu tilfelli, en það er geysileg breyting, sem orðið hefur á kostnaði við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði á síðustu árum. Þegar bæjarfógetaskiptin urðu, var keypt íbúðarhús af fyrrv. bæjarfógeta, sem kostaði 4.7 millj. kr., og nú er leigt húsnæði fyrir embættið, sem kostar á 2. millj. á ári. Enda er það svo, að kostnaður við þetta embætti hefur meira heldur en tvöfaldazt síðan þessi breyting varð á, þó að íbúðarhúsinu sé algerlega sleppt. Ég held líka, að brýna nauðsyn beri til að endurskoða embættiskerfið og rekstur hinna ýmsu embætta meira heldur en gert er. Í sambandi við þessa fjárlagaumr. kynnti ég mér fjárhagsáætlanir frá embættum víðs vegar um landið, vegna þess að mér fannst, t.d. þegar ég athugaði fjárhagsáætlun bæjarfógeta- og sýslumannsembætta, gæta mjög mikils ósamræmis. Það væri ekki óeðlilegt, þó að í þessum embættum færi kostnaðurinn að verulegu leyti eftir stærð þeirra og þeirra verkefna, sem þau vinna að. Þetta fannst mér hins vegar ekki vera það, sem sýndi sig við að skoða undirbúning á þessum fjárhagsáætlunum þeirra. T.d. vil ég nefna sýslumannsembættið á Patreksfirði, sem ég hélt, að væri nokkuð stórt embætti. Það eru nokkur kauptún þar. Þetta embætti kostar ekki nema 1 millj. kr., en hins vegar kostar bæjarfógetaembættið á Siglufirði miðað við fjárhagsáætlun 1969 1.8 millj. kr. Við samanburð á þessum tveim stöðum þykir mér kostnaðurinn á Siglufirði vera óeðlilega mikill, ef kostnaðurinn á Patreksfirði er eðlilegur, sem verður að telja. Sama var að segja um bæjarfógetaembættið á Sauðárkróki og sýslumanninn í Skagafjarðarsýslu. Ef það embætti var borið saman við hliðstæð embætti eða minni eins og Siglufjörð, er það tiltölulega ódýrt embætti, eða kostar 1.4 millj. kr. Hins vegar kostar sýslumannsembættið í Vík, sem ég hafði haldið af minni þekkingu að væri mikið minna embætti heldur en Sauðárkróksembættið, 1.3 millj. kr. Ég nefni þessi fáu dæmi til þess að sýna það, að það er nokkurn veginn sama, hvar gripið er niður í ríkiskerfinu. Þegar farið er að skoða það almennt, gætir þar mjög mikils ósamræmis, og nauðsyn ber til, að það verði endurskoðað og endurskipulagt. Enda er það svo, að það hefur þróazt að formi til eins og það varð í upphafi og hefur aðeins hlaðið utan á sig mismunandi mikið, stundum eftir því hvað þeir hafa verið fyrirferðarmiklir, sem í embættunum hafa setið. Sama er að segja um hinar ýmsu stofnanir, sem hafa orðið til á vegúm ríkisins, og mín reynsla er nú sú, eftir að hafa kynnt mér þetta nokkuð, að einmitt hjá þeim stofnunum, sem hafa orðið til á hinum síðari árum, gætir miklu minni festu heldur en í gömlu embættunum og stofnununum, þó að nokkuð muni þetta hafa gengið úr skorðum hin síðustu ár, einnig hjá þeim. Eins og oft hefur verið að vikið og ég vil undirstrika, þá er það svo, að eftir því sem rekstur ríkiskerfisins verður fyrirferðarmeiri, eftir því verður minna til þess að ráðstafa til framkvæmda og uppbyggingar í landinu, enda hefur það sýnt sig, að þróun hinna síðari ára hefur orðið öll á þennan veg. Þegar við lítum aftur til góðu áranna, kemur það á daginn, að við eigum verulegan arf frá þeim, sem ekki er fólginn í því, sem venja er um arf, að við höfum safnað auði, sem við getum notað, þegar erfiðar gengur, heldur er það gagnstæða, því að sú stefna hefur verið tekin upp hjá núverandi valdhöfum í ríkum mæli og færzt í aukana ár frá ári að framkvæma í verklegum framkvæmdum með lánsfé. Þessar skuldatölur eru orðnar verulegar fjárhæðir. T.d. mun Vegasjóður skulda nú um 500 millj., hafnargerðirnar um 89–90 millj., ef teknar eru þessar venjulegu hafnir og tekið með það, sem unnið var umfram fjárveitingar á yfirstandandi ári, landshafnirnar 243 millj., sjúkrahús, menntaskólar, tækniskóli og kennaraskóli um 83 millj., vegna rafmagnslínuframkvæmda um 14 millj. og flugvellir um 100 millj. Hér er um að ræða fjárhæðir, sem eru rúmur milljarður. Þetta er ekki tæmandi upptalning. T.d. hef ég ekki tekið hér með Íþróttasjóð og Félagsheimilasjóð, sem venjulega hefur verið talið, að ekki ætti að taka með, vegna þess að ríkið legði til þeirra, þegar fé væri á fjárl. En þegar tekið er tillit til l. og þeirrar hefðar, sem skapazt hefur um styrkveitingar eða aðstoð úr þessum sjóðum, eru þessar skuldir um 100 millj. kr., og þeim, sem eiga þarna innstæður og eiga í erfiðleikum með sínar framkvæmdir og verða að greiða háa vexti, finnst, að ríkið skuldi sér þessar fjárhæðir. En auk þess hefur það svo gerzt á þessum síðustu árum, að ríkissjóður sjálfur hefur verið rekinn með greiðsluhalla, og hefur myndazt hjá honum veruleg skuldasöfnun, svo sem gerzt hefur á hlaupareikningi í Seðlabankanum, sem mun hafa verið um 800 millj. mánaðamótin október–september, auk þess sem ríkissjóður hefur tekið alls konar lán til framkvæmda á þessum síðustu árum. Skuldaaukning hjá ríkissjóði á árinu 1968 nemur a.m.k. 70–80%, og verðtryggðu skuldabréfin, sem ríkissjóður gaf út fyrir nokkrum árum, 1964 fyrst, munu hafa hækkað í verði yfir 50%. Þessum bréfum voru tryggð þau forréttindi, að þau eru ekki skráð á nafn og munu sennilega ekki nema að litlu leyti vera fram talin, en þau gefa eigendum sínum svona góða vexti, að þau eru á fjórða ári eftir að þau voru keypt komin yfir 54% í hækkun. Það, sem einkennir allt þetta tímabil hæstv. ríkisstj., er verðbólgan og stjórnleysið, sem yfirleitt hefur verið í fjármálum ríkisins og efnahagsmálum þjóðarinnar. Á þetta hefur oft og mörgum sinnum verið bent, en dæmin sanna með hverju árinu sem líður, að þær viðvaranir hafa ekki verið að ástæðulausu. Þau málefni, sem íslenzka þjóðin ræðir meira nú heldur en nokkru sinni fyrr, er útlitið í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Aldrei hefur horft jafnkvíðvænlega sem nú um langt skeið, a.m.k. um atvinnumálin, og sérstök ástæða var til að taka efnahagsog atvinnumálin til sérstakrar meðferðar á þessu ári. Það, sem bar nauðsyn til og fyrst og fremst átti að snúa sér að í sambandi við útlitið í efnahagsmálunum á yfirstandandi ári, þegar fór að líða á það, var að leita eftir samstarfi allra stjórnmálaflokkanna í landinu um lausn vandans. Ríkisstj. lét það boð út ganga og fór fram á það við stjórnarandstöðuflokkana, að hún tæki þátt í viðræðum um lausn efnahagsmálanna. Til þessara viðræðna mætti stjórnarandstaðan strax og þær voru upp teknar. En það sýnir betur en nokkur annað, að stjórnarflokkarnir meintu ekkert með þessum viðræðum, að þeir skyldu mæta til þeirra án þess að hafa undirbúið þær á nokkurn hátt. Þeir mættu til viðræðnanna eins og barn í skóla; sem var ólesið. Þeir höfðu ekki látið gera þær athuganir hjá stofnunum sínum eins og Efnahagsstofnun, Seðlabanka og hagsýslustofnun, sem þurfti að leggja fram til þess að sýna, hvert ástandið væri í efnahagsmálum þjóðarinnar, strax þegar umr. hófust. Það var öllum ljóst og ekki sízt þeim, sem gerst til þekkja, að það var ekki hægt að ræða efnahagsmálin nema gera sér grein fyrir ástandinu. Enda fór það svo, að það fóru 9–10 fyrstu samtalsfundir stjórnmálaflokkanna í það að safna gögnum og fara yfir þau. Þetta er verk, sem átti að liggja fyrir, svo að strax væri hægt að snúa sér að því að leita eftir því, hvort sameiginlegur vilji var til lausnar á vandamálunum. Hitt atriðið, sem ég ætla að nefna, sem sannar það, að stjórnarflokkunum gekk ekki það til, að þeir ætluðust til samkomulags, var stjórnmálaályktun Alþfl., sem gerð var meðan þessar viðræður stóðu yfir. Þar var því slegið föstu, að áframhald skyldi verða á núverandi stjórnarsamstarfi, en ekki minnzt á þá hugmynd, sem allir vissu, að hlaut að verða niðurstaða, ef samkomulag næðist á milli stjórnmálaflokkanna, að þjóðstjórn yrði mynduð. Það var ekki á þá hugmynd minnzt, heldur gefin bein yfirlýsing um áframhaldandi stjórnarsamstarf. Þetta sannaði það, að stjórnarflokkarnir ætluðu sér ekki að ná neinu samstarfi með þessum viðræðum. Í hvaða tilgangi þær hafa verið gerðar, er nú flestum óljóst enn þá. En eitt er öruggt, og það er það, að það átti ekki að ná neinni samstöðu, enda var ekki til staðar hjá þeim, þegar var farið að þreifa þar á, nein tilslökun á þeirri stefnu, sem þeir höfðu fylgt. Og það var öllum ljóst, að ekki gat um samkomulag orðið flokka á milli nema yrði um tilslökun að ræða frá hendi þeirra, sem voru að ræðast við. Nú hefur nokkuð verið um það rætt, eins og venja er til hjá blöðum ríkisstjórnarmanna, að stjórnarandstaðan hafi ekkert til mála að leggja, og hún hafi engin úrræði til þess að leysa vandann. Í sambandi við þennan þátt vil ég minna á nokkur atriði, sem fram komu hjá stjórnarandstöðunni einmitt sem till. til lausnar á vandamálunum. Stjórnarandstaðan lagði til, að það, sem stefnt væri að og tryggja yrði með lausn vandamálanna, væri full atvinna. Það væri háfuðverkefnið. Í öðru lagi, að sem minnst tilfærsla væri stétta á milli og breiðu bökin bæru meira af þeim fórnum, sem yrði að leggja á þjóðina. Og í þriðjalagi, að sem minnst áhætta fylgdi aðgerðunum, þannig að þær mistækjust. Það væri reynt að tryggja eins rækilega og unnt væri, að þessar aðgerðir, sem gerðar yrðu, næðu tilgangi sínum. Og hvernig vildi stjórnarandstaðan ná þessu marki? Í fyrsta lagi með því að snúa sér að því að minnka vandann. Hún taldi nauðsyn bera til að minnka þann vanda, sem við var að fást. Það yrði að gera eftir mörgum leiðum, m.a. að lækka skatta á atvinnuvegunum. Nú mun því vera haldið fram, að ríkissjóður hefði ekki þolað það að lækka skatta á atvinnuvegunum. Þessu hefur verið haldið fram áður, og svo hafa nokkrir dagar liðið, og þá hefur ríkissjóður tekið að sér að greiða til atvinnuveganna nokkur hundruð millj. í styrkjum, eins og gert var t.d. á þessu ári. Og þegar fjárlagafrv. það, sem nú liggur fyrir, er athugað, kemur það í ljós, að hækkun á fjárlagafrv. er 300–400 millj. kr. vegna gengisbreytingarinnar, svo að það er ekki einhlítt að fara þá leið að hækka allt það eins og gert er með þeim ráðstöfunum, sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur staðið fyrir. Enda taldi hæstv. fjmrh. það sjálfur, að það gæti orkað tvímælis, hvort ríkissjóður hagnaðist á gengisbreytingunni eða ekki. Nú skal ég ekki um það segja að sinni eða slá neinu föstu um þetta mat hans. Hins vegar vil ég nefna þetta sem dæmi um það, að það er hægt að gera ríkissjóði erfiðan reksturinn eftir öðrum leiðum heldur en að lækka skatta. En það var hægt að lækka skatta á atvinnuvegunum, ef sú stefna hefði verið tekin upp, og það kom atvinnuvegunum alveg að sömu notum nema kannske heldur betur heldur en sú leið, sem farin var. Það er líka rétt stefna að draga úr vöxtunum, og það kom atvinnuvegunum að gagni engu að síður eins og það að hækka sífellt og endalaust, eins og nú er gert. Nú er því haldið fram af þeim hæstv. ráðh., sem oftast munu tala um þetta, hæstv. viðskmrh. og fjmrh., að þessi og þessi málaflokkur greiði ekki nema svo og svo mikið í vexti. Oft hefur heyrzt talað um, að frystihúsin í landinu greiddu ekki nema þessa tugi millj. kr. í vexti. En hvað er þá þessi málaflokkur búinn að greiða mikið í vöxtum af vörum og þjónustu og í gegnum kaupið og annað, sem þarf til þessa atvinnureksturs? Vextirnir koma ekki til atvinnufyrirtækisins eingöngu sem vextirnir, sem það verður fyrst að greiða út og færðir eru undir þann lið á rekstursreikningi viðkomandi fyrirtækis, heldur í verðlagi og vinnu þeirra, sem það hefur verið að skipta við og fært er þar ungir aðra liði. Auðvitað er vaxtafóturinn inni í öllu okkar viðskiptakerfi og kemur fram í margs konar myndum: Óg það er ekki með neinum rökum hægt að halda því fram, að þetta sé gert fyrir sparifjáreigendur í landinu, því að það er ekkert, sem tryggir sparifjáreigendur í landinu, nema stöðugt verðlag og horfið sé frá þeirri braut að fella gengið tvisvar á ári eins og nú er farið að gera. Það að hafa háa vexti vegna sparifjáreigendanna, en fella svo gengið svo, að verð á erlendum gjaldeyri hækkar yfir 100% á einu ári, eins og gert hefur verið, eyðileggur allt það, sem átti að ávinna með háum vöxtum, og miklu meira en það. Þess vegna eru það ekki rök, að það verði að halda háu vöxtunum, vegna þess að þeir séu svo lítill hluti í útgjöldum fyrirtækjanna, sem þeir eru nú ekki, sízt hjá þeim, sem erfiðast eiga, eða vegna sparifjáreigendanna, vegna þess að þeir eru sviptir margfalt hærri fjárhæðum með gengisbreytingunum. Það skiptir langmestu máli, að þær séu fyrirbyggðar. Sama var að segja um till. okkar um það, að við vildum láta endurskoða tryggingakerfið í landinu og skipulag olíuverzlunarinnar. Það er enginn vafi á því, að þær deilur, sem oft hafa verið uppi hér um þessi mál, hafa við rök að styðjast, og það ber brýna nauðsyn til að endurskoða þessi þjónustukerfi til þess að reyna að ná hagkvæmari viðskiptum þar heldur en nú er. Enn fremur var það till. okkar stjórnarandstæðinga, að það yrði að taka skuldamál atvinnuveganna í landinu til sérstakrar meðferðar. Það væri ekki hægt að komast fram úr vandamálum atvinnuveganna án þess að byrja á því að taka þeirra skuldamál til sérstakrar athugunar. Það yrði að fresta í bili afborgun og vaxtagreiðslum af föstum lánum, meðan verið væri að endurskoða þessi mál. Það yrði að breyta lausaskuldunum í föst lán og löng lán, og það yrði beinlínis að veita aðstoðarlán. En við vildum einnig, að þegar þessum málum væri komið fyrir, yrði að hafa eftirlit með því, að þessi fyrirtæki væru rekin á skynsamlegan máta, þau þjónuðu þeim tilgangi að halda uppi atvinnu í byggðarlögunum, sem þau voru staðsett í, og það væri tryggt, að aðstoðin kæmi að notum. Þetta töldum við, að yrði að vera forsenda fyrir henni og yrði að gerast áður heldur en hin stærri grundvallarbreytingaratriði yrðu framkvæmd. Þá töldum við, að afgreiðsla á fjárl. og ríkisbúskapurinn yrði að miðast við þetta ástand í okkar efnahagsmálum. Við yrðum að þrengja að rekstri ríkisbúskaparins eins og frekast væri fært í næstu fjárl. En við yrðum líka að ganga eins langt í því og tök væru á að halda uppi atvinnu og verklegum framkvæmdum. Okkar afgreiðsla á fjárl. fyrir árið 1969 yrði að vera í samræmi við aðgerðir í efnahagsmálum. Þar sem væri auðséð á öllu, að þjóðin yrði að leggja hart að sér til þess að komast út úr vandanum, yrði ríkisbúskapurinn að bera þess merki, en til þess að tryggja atvinnu sem bezt yrðu verklegar framkvæmdir að vera í ríkum mæli. Þá var okkur það ljóst, að það er ekki hægt að koma á stefnubreytingu í fjármálum þjóðarinnar nema með því að taka upp stjórn á fjárfestingu og gjaldeyrismálum. Þessi mál hafa haft meiri áhrif á að setja okkar efnahagskerfi í þann hnút, sem það er nú í, heldur en flest annað á hinum síðari árum. Fjárfestingin í landinu hefur verið algerlega skipulagslaus, og það er þá frekast, að hafi verið dregið úr því, sem helzt átti að ganga fyrir, eins og skólabyggingar og aðrar slíkar framkvæmdir, sem ríkisstj. hefur tekið sér skömmtunarrétt á. Við teljum og höfum nú lagt fram frv. um það, framsóknarmenn, að það verði að raða verkefnunum eftir gildi þeirra fyrir þjóðina, en það handahóf, sem ráðið hefur, geti ekki ráðið ferðinni lengur. Það hefur sýnt sig, að meðferð ríkisstj. á gjaldeyrismálum er slík, að gjaldeyrir þjóðarinnar var gersamlega þrotinn skömmu fyrir gengisbreytinguna, og taka varð nýtt eyðslulán til þess að mæta gjaldeyrisnotkuninni nú. Á þeirri braut getur þjóðin ekki haldið áfram. Þar verður að verða breyting á, og gjaldeyris- og fjárfestingarmál verða að komast undir stjórn. Þegar þessum atriðum væri komið fyrir með skikkanlegum hætti, töldum við, að yrði að taka ákvörðun um það, sem talið er, að vantaði til viðbótar millifærslunni á milli þegnanna í þjóðfélaginu. Hvort það ætti að vera gengisbreyting, niðurfærsla eða uppbótarleið, sem þá væri farin, mundi að sjálfsögðu hafa markazt af því, hve það verkefni var stórt, sem þá var eftir. En höfuðáherzlu varð að leggja á það, að þegar þessi þáttur var leystur, væri búið að ganga þannig frá málunum, að atvinnuvegir þjóðarinnar væru þá færir um að hefja rekstur með eðlilegum hætti og full atvinna væri tryggð. Það sýndi sig á s.l. ári og mun sýna sig enn, að það að gera svo stórfelldar breytingar, sem gerðar hafa verið á efnahagskerfinu, án þess að undirbúa það eða tryggja það, að fullur rekstur atvinnunnar í landinu hæfist jafnharðan, er háskalegt. Það, sem við vildum undirstrika með till. okkar og munum undirstrika með flutningi þeirra og reynum að afla fylgis framvegis, er það, að við viljum snúa frá verðbólgustefnunni, við viljum stefna að festu og sparnaði í ríkiskerfinu og þjóðin vinni þannig upp sitt efnahagslega sjálfstæði, sem nú er verulega í hættu. En eins og ég gat um áðan, hafði ríkisstj. ekki hugsað sér stefnubreytingu. Hún hafnaði því öllu samstarfi um þessar leiðir og hafði þau svör ein uppi, að sérfræðingum hennar litist ekki á þetta, og frekar var það ekki athugað. Ríkisstj. ákvað beint í framhaldi af slitum sínum við stjórnarandstöðuna að gera gengisbreytingu þá, sem gerð var nú 12. nóvember s.l. Eins og fram hefur komið í því, sem ég hef sagt hér að framan, þarf gengisbreyting ekki alltaf að vera fordæmanleg. En hana má ekki gera nema að vel athuguðu ráði, og það þarf að undirbúa hana sérstaklega vel. En þó er það svo með gengisbreytingu, að í höfuðatriðum er hún leið undan brekkunni. Hún er þægilegri en margar aðrar leiðir til þess að komast út úr vandanum í bili. En hún er venjulega skammvinn, ef ekki er því betur á málunum haldið, og þá mun það oftast nær sýna sig, að betur hefði farið að mæta vandanum með meiri festu og meira átaki, þó að það hefði kostað það í upphafi. Það skiptir enn fremur verulegu máli, hvernig gengisbreytingin er framkvæmd. Framkvæmdin á gengisbreytingunni, sem gerð var hér í nóvember, er með eindæmum, að ég hygg, og hefur kostað íslenzku þjóðina geysilega mikið. Það var auglýst með 20% tollinum, að þessi leið yrði farin. Jafnhliða því sem hann var settur í lög, var það augljóst, að þau mundu gilda stuttan tíma og þá mundi verða búið að ráða málunum á annan veg, enda tók þjóðin þetta svo, og þeir, sem gátu komið sinum málum vel fyrir, notuðu tímann vel og dyggilega. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá Seðlabankanum, lækkuðu spariinnstæður hjá peningastofnunum í landinu, þ.e. bæði sparifjárinnlegg og veltulán, um 260 millj. kr. í september- og októbermánuði, einmitt þá mánuði, sem gengisbreytingin var í aðsigi. Á sama tíma gerðist það, að gjaldeyrisinnstæðan, sem talið var, að þjóðin ætti, 350 millj. kr., í byrjun september þvarr að öllu leyti svo og sá gjaldeyrir, sem aflaðist þennan tíma. Þetta sýnir, hversu geigvænleg atriði það eru að láta slíka breytingu eins og gengisbreytingu standa yfir mánuðum saman, og það sýnir eitt einkenni á ábyrgðarleysi stjórnarfatsins hér á Íandi, að slíkt mundi geta skeð, enda orkar það ekki tvímælis, að þetta hefur aukið vandann geysilega mikið. Í annan máta er það svo, að þegar á að gera svo róttæka breytingu eins og gengisbreytinguna og þó að hún sé minni í sniðum en sú, sem gerð var nú, er ekki sama, hvaða tími er valinn til þeirra framkvæmda. Sá tími, sem ríkisstj. hæstv. hefur valið nú í tvö ár til þess að gera gengisbreytinguna, er sennilega einhver sá allra versti, sem hægt er að hugsa sér. Það er einmitt sá tími, þegar þáttaskil eru að verða í atvinnumálum okkar. Vetrarvertíðin eða útgerðin er ekki hafin, og eftir er að greiða kostnað af öllu því, sem til hennar þarf. Það væri mikill munur, ef þessi breyting væri gerð um miðjan vetur eða seinni part vetrar, þegar vetrarvertíðin er hafin og útgerðin er búin að búa sig undir þá vertíð, sem þá stendur yfir. Þá njóta atvinnuvegirnir þess í upphafi, sem við gengisbreytinguna vinnst, en nú gjalda þeir þess strax í sambandi við það að undirbúa nýja vertíð. En það var tvennt, sem ríkisstj. átti að hafa í huga, áður en hún ákvað að fara þessa leið í efnahagsmálum. Í fyrsta lagi átti hún ekki að vera búin að gleyma áhrifunum frá gengisbreytingunni í nóv. 1967. Hún átti að muna eftir því, hvernig til hafði tekizt með þá framkvæmd. Og í öðru lagi átti hún að muna það líka, hvernig staða íslenzku þjóðarinnar var út á við og hvaða áhrif það hefði í þjóðlífinu að bæta gengisbreytingu á allar skuldirnar, sem við skuldum öðrum þjóðum. Um áhrifin af gengisbreytingunni 1967 er það að segja, að hún rann út í sandinn um leið og hún var gerð, og ríkisstj. varð að standa í því allt árið 1968 að fleyta framleiðslunni áfram á ríkisstyrkjum frá einum mánuði til annars. Hún varð, eins og sýnt er fram á í nál. okkar, að gera bráðabirgðaráðstöfun ofan á bráðabirgðaráðstöfun, sem sé mánaðarlega. Þessi reynsla átti að sýna henni það, að það var ekki alveg mælt út í bláinn, sem hæstv. forsrh. sagði hér á hv. Alþ. í okt. 1967, að gengisbreyting ylli oft meiri vanda en hún leysti. Reynslan af árinu 1967 sannaði þetta tvímælalaust. Og það orkar ekki tvímælis, að fjárhagslegt ástand atvinnuveganna á yfirstandandi ári hefur dregið verulega úr framleiðslunni það ár, því að það voru svo mörg atvinnutæki, er ekki gátu gengið með eðlilegum hætti vegna fjárhagserfiðleika. En hitt atriðið, sem ég nefndi áðan, voru skuldirnar við útlönd. Þær eru nú 13–14 þús. millj., og nú er svo komið, að það þarf 15–18% af tekjum þjóðarinnar 1969 í vörum og þjónustu til þess að greiða vexti og afborganir af þessum skuldum. Árið 1958 þurfti 5.1% af tekjum þjóðarinnar af vörum og þjónustu til þess að greiða þessi gjöld, og þá töluðu sjálfstæðismenn og Alþfl.-menn um, að þjóðargjaldþrot væri yfirvofandi, ef þeim tækist ekki að bjarga því. En nú, þegar eftir 10 ára stjórn þeirra þarf ca. 18% af tekjum þjóðarinnar í vörum og þjónustu til þess að inna þessar greiðslur af hendi, heyrist ekki talað um það frá þeirra hendi. Hefði þó verið meiri ástæða til þess nú heldur en þá, og ég hygg, að hér sé komið lengra heldur en þjóðin raunverulega þolir. En hvernig kemur nú þetta til með að verka í íslenzku athafnalífi? Það var svo með gengisbreytingar, sem voru gerðar fyrir 1960, að þær höfðu tiltölulega lítil áhrif önnur en þau að hækka verðlagið af vörunum, sem inn í landið voru fluttar, eftir að gengisbreytingin var gerð. En með hinni stórfelldu skuldasöfnun og með þeirri stefnu að taka erlend lán til þessa og hins þá er hér um miklu víðtækara mál að ræða. Og ég vil máli mínu til sönnunar nefna nokkur dæmi, sem sýna það, hvernig þetta hefur verkað, og benda til þess, hvaða áhrif þetta kann að hafa. Það verður fleira, sem kemur inn í verðlagið nú, heldur en verðhækkunin af innfluttum vörum eftir gengisbreytinguna. Þar koma einnig áhrif af erlendu lánunum, sem við skulduðum, þegar hún var gerð. Rafmagnsveitur ríkisins töpuðu 1967 á gengisbreytingunni 118 millj. kr. Skuldir þeirra hækkuðu um þetta, eftir að búið var að umreikna þær, og 1968 um 276 millj. kr., eða samtals hafa þær nú hækkað í verði vegna gengisbreytinga um 394 millj. kr. Hvernig á að mæta þessu? Í þessu sambandi langar mig til að minna á það, að þegar verið var að afgreiða fjárl. fyrir 1966, kom fram á hv. Alþ. frv. til l. um verðjöfnunargjald af rafmagni. Ástæðan fyrir því eða forsenda þessara l. var talin vera sú, að það væri halli á ríkisrafveitunum og ríkissjóður gæti ekki borið þennan halla uppi og þess vegna yrði að leggja á þennan skatt til þess að mæta þessum halla. Þessi skattur er áætlaður 22.5 millj. kr. 1969. Hvaða áhrif hafði skatturinn, sem á var lagður haustið 1965, á rafmagnsverð í landinu? Hann hafði þau áhrif, að eftir nokkra daga hækkaði allt rafmagnsverð í landinu. Það kom svo beint inn í annað verðlag, og þegar leið á árið 1966, taldi ríkisstj. sig knúða til að fara að greiða niður vöruverð í landinu í miklu ríkara mæli heldur en nokkru sinni fyrr, m.a. vegna áhrifa frá þeim sköttum, sem þá voru lagðir á. En hvað gerist svo nú? Einn þátturinn í gengisbreytingunni vegna verðbólguaukans í landinu er rafmagnsskatturinn. Þetta eru 22 millj. kr. Það tekur tekjur skattsins 17 eða 18 ár að greiða niður stofnhækkunina vegna gengisbreytingarinnar 1967 og 1968. Og þá er vaxtagreiðslan eftir. Þannig eru áhrifin af skattinum, sem lagður var á til þess að jafna hallann á Rafmagnsveitum ríkisins haustið 1965. Þau eru, að verðbólgan jókst, gengisbreytingar tvær urðu afleiðingin, og ríkisrafveiturnar hafa aukið skuldir sínar, sem nemur 18 sinnum skattinum. Það er skynsamleg fjármálapólitík þetta. Ég nefni annað dæmi. Það er Stofnlánadeild landbúnaðarins. Skuldir hennar hækkuðu um 31.7 millj. kr. við gengisbreytinguna 1967, að því leyti sem hún gat ekki komið því yfir á þá, sem hún hafði lánað. Og við gengisbreytinguna 1968 um 76.5 millj. kr. eða um 109 millj. kr. Auk þess skuldar deildin verulegar fjárhæðir, sem þeir, sem lán hafa tekið, t.d. til að byggja sláturhús, og kaupa jarðýtur eða slík tæki, verða að bera uppi, og það nemur á annað hundrað millj. kr. Ég veit, að þeir hv. þm., sem sátu hér á þingum eftir 1960, muna eftir því, þegar hæstv. ríkisstj. stóð þá að því að leggja á bændur sérstakan skatt til þess að efla Stofnlánadeildina á árinu 1962. Þessi skattur átti að tryggja það, að Stofnlánadeildin yrði fær um að lána bændunum í landinu eins og var talað um, átti að byggja upp sjóði, sem gætu staðið undir því að lána landbúnaðinum síðar meir. Nú skal ég taka undir það eða endurtaka það, sem ég þá sagði, að ég var andstæður þessari hugmynd. Mín hugmynd um aðstoð ríkisins við landbúnaðinn er sú, að hún eigi að vera með þeim hætti, að sjóðir landbúnaðarins eigi að byggja landbúnaðinn upp, en landbúnaðurinn eigi ekki að byggja sjóðina upp. Ég lít svo á, að nauðsynjavara eins og matvæli þau, sem landbúnaðurinn framleiðir, eigi að keppa að því að vera sem ódýrust. Það eigi ekki að gera það með því að fara fram á það við þá, sem framleiða vöruna, að þeir láti neytendum hana í té fyrir minna gjald heldur en kostar að framleiða. Það á að koma fram í aðstoð ríkisvaldsins við þennan atvinnuveg. En ég verð að segja það, að það er næstum því, að ég hafi tilhneigingu til að senda hæstv. landbrh. samúðarskeyti, þegar ég sé það fyrir mér, að á einni dagstund hvarf allur skatturinn í gengisbreytinguna, því að skatturinn, sem búið er að innheimta af bændum, er um 76 millj. kr. eða það, sem gengisbreytingin slátraði fyrir Búnaðarbankann núna. Það var ekki lítið afrek, sem var unnið með því að taka upp þennan skatt og með þeirri stefnu, sem hefur verið haldið uppi, að verðlagið mundi skila öllu aftur og skipti því engu, hvað það kostaði, en gengisbreytingin hirti hann. En gengisbreytingin kemur víðar við heldur en í þeim málaflokkum, sem ég hef nú vikið að. Hvað er um Vegasjóðinn? Hann tapaði 37.5 millj. kr. í fyrra á gengisbreytingunni og 108.2 millj. kr. núna eða 145.7 millj. kr. Það er fjárhæð, sem svarar til verulegs hluta af Keflavíkurveginum. Og hvenær halda hv. alþm., að Vegasjóðurinn verði búinn að greiða Keflavíkurveginn, hvað þá aðrar framkvæmdir, með sömu fjármálastefnu og nú er fylgt? Og ég held, að það muni ekki verða nein tilhlökkun hjá hv. alþm., þegar þeir setjast niður eftir nýárið og fara að fjalla um málefni Vegasjóðs, sem skuldar nú 500 millj. kr. eða alla þá upphæð, sem gert er ráð fyrir, að hann hafi í tekjur. Og þessi fjárhæð er - ef fylgt væri því, sem hæstv. vegamálarh. sagði hér í fyrra, að km í varanlegum vegi kostaði um 5 millj. kr., þá eru það 30 km, sem er hægt að leggja fyrir þessa fjárhæð, sem svona hefur tapazt, og þetta er nærri allur skatturinn, sem var lagður á umferðina með lagabreytingunni á s.l. vori. Til einhvers er barizt, þegar þannig er haldið á fjármálum þjóðarinnar. Og þessi mál koma víðar við heldur en í landbúnaði, vegamálum og rafmagnsmálum. Það var stefna núv. hæstv. ríkisstj. og hún studdi þá stefnu dyggilega, að Íslendingar létu byggja sín skip erlendis. Íslenzkar skipasmíðastöðvar áttu ekki upp á pallborðið hjá núv. ríkisstj. Íslenzkur fiskiskipafloti skuldar nú erlendis háar fjárhæðir. Skuldir hans hækkuðu nú við gengisbreytinguna um 373 millj. kr. Það svarar til þess, að það hefði verið hægt að byggja nærri 30 skip af stærðinni 150 smálestir miðað við það verðlag, sem var á þeim fyrir gengisbreytinguna í fyrra, hér í skipasmíðastöðinni Stálvík. Þetta eru áhrifin frá þeirri framkvæmd. En því var mjög á lofti haldið, þegar var verið að gera þessa samninga, að þeir væru mun hagstæðari heldur en að láta íslenzkar skipasmíðastöðvar vinna verkið, að það væri sjálfsagt fyrir útvegsmenn að gera þetta. En það var líka fleira, sem fylgdi, og það var aðalatriðið, að þessum skipum fylgdu erlend lán, sem nú eru að segja til sín, og við það, að Íslendingar tóku erlendu lánin, gat ríkisstj. gortað af gjaldeyrissjóði, því að það fengust gjaldeyrislán erlendis, sem gerðu stöðuna betri út á við. Það gerði það að verkum, að ríkisstj. gat líka gortað af því, að hún hefði skapað sérstakt viðskiptafrelsi, svo að nú gætu allir flutt inn tertubotna, kex og annað glingur, sem þá langaði til. En þetta var gert með þeim hætti, að m.a. íslenzkir útvegsmenn voru að taka erlend lán í skipasmíðastöðvunum í Noregi og raunverulega byggðu þær sumar upp, og nú verður útvegurinn að greiða brúsann með vöxtum og vaxtavöxtum, gengistapi og öðru slíku, sem leggst á hálfsligaða útgerð eins og mara. Þannig varð til hluti af gjaldeyrissjóðnum og viðskiptafrelsinu margrómaða. En þjóðin getur nú sagt sér, hversu mikils virði það hefur verið henni. Og ofan á þetta bætist svo það, að Fiskveiðasjóður sjálfur tapar í þessum gengismun sem svarar 6–7 150 tonna bátum samkv. verðlaginu í fyrra. Þannig hafa áhrifin verið af gengisbreytingunni. Og það er erfitt fyrir menn með venjulega hugsun að skilja það, að það hafi verið ábyrgðarleysi, þegar stjórnarandstaðan benti á það, að það bæri nauðsyn til að minnka vandann, svo stóraðgerðir eins og gengisbreyting yrðu sem minnstar. Ég vil hins vegar segja það, að það hafi verið ábyrgðarleysi að fara út í svo stórfellda gengisbreytingu eins og hæstv. ríkisstj. hefur gert nú án þess að gera sér grein fyrir þeim gífurlegu afleiðingum, sem hún hlýtur að hafa. Ég ætla ekki að fara í þessum dæmum að nefna Sements- og Áburðarverksmiðjuna, því að það kom lítillega fram í umr. hér í fyrradag í sambandi við fsp., hvaða áhrif þetta hefur þar, að það er beinlínis tekið fram í skuldabréfi Seðlabankans, að það verði að leggja inn í áburðarverðið á næstu 5 árum það lán, sem Áburðarsala ríkisins tók í Seðlabankanum til þess að greiða gengismismuninn, sem varð við gengisbreytinguna. Og það má bæta því við, að stofnkostnaðarauki við fyrirhugaða breytingu á Áburðarverksmiðjunni er áætlaður hundrað millj. kr. vegna gengisbreytingarinnar. Það kom líka í ljós í svörum hæstv. iðnmrh., þó að þau væru nú með öðrum hætti heldur en venja er til að svara fsp. hér á hv. Alþ., í sambandi við Sementsverksmiðjuna, að hún hefur nú á 10 ára tímabili aukið við skuldir sínar, ef rétt er frá skýrt. Ef við svo lítum á fjárlagafrv. sjálft, kemur í ljós eins og ég áður sagði, að hækkunin á því er 300–400 millj. vegna gengisáhrifanna. Ef við svo hins vegar lítum á þá stefnu, sem þetta fjárlagafrv. markar af hendi hæstv. ríkisstj., kemur það í ljós, að það er stefnt hér beint inn í atvinnuleysi. Það er gert ráð fyrir því, að neyzluvöruinnflutningur lækki um 25.5% frá því sem hann var á s.l. ári, en þá lækkaði hann verulega eða um 16%. Hér er um svo stórfellda kjaraskerðingu að ræða, að ef hún nær fram að ganga, getur hún ekki byggzt á öðru en því, að atvinnuleysi yrði hér mikið. Þess vegna er það, að sú stefna, sem mörkuð er með fjárlagaafgreiðslunni, er stefna atvinnuleysis, því að svona mikil lífskjaraskerðing getur ekki átt sér stað nema um atvinnuleysi sé að ræða. Það er gert ráð fyrir því, að fjárfestingin í landinu minnki um 13.7% og rekstrarvörurnar um 4%. Allt leiðir þetta til þess, eins og ég sagði, ef þessi stefna nær fram að ganga, þá leiðir hún til atvinnuleysis og fátæktar. Og hver verða svo áhrifin hér á landi, ef verður verulegt atvinnuleysi? Áhrifin verða m.a. þau, að á síðari árum hefur mikið af ungu fólki og fullorðnu líka lagt nótt við dag til þess að koma sér upp eigin íbúðum. Þetta fólk er auðvitað ekki búið að jafna sig að neinu leyti eftir það átak. Ef það lendir nú í atvinnuleysi eða verulegri kjaraskerðingu, þá hlýtur það að leiða til þess, að það missir þessar íbúðir sínar. Það er ekkert, sem getur hjálpað því til þess að halda sínum íbúðum nema full atvinna. Okkur, sem til þekkjum, er fullkunnugt um það, að það hefur verið nógu erfitt að standa í slíkum framkvæmdum, þó að atvinna hafi verið í bezta lagi, hvað þá ef úr henni drægi. Afleiðingin af því yrði svo glundroði og ringulreið í viðskiptalífinu. Það yrði svo áframhald á því, sem gengisbreytingin, sérstaklega í haust, vann dyggilega að, að breikka bilið milli þeirra ríku og fátæku, þeirra, sem höfðu möguleika til þess að hagnýta sér biðtímann að gengisbreytingunni, og hinna, sem höfðu það ekki. Það er ekkert nema blóðgjöf til framleiðslu- og atvinnulífsins í landinu, sem getur komið í veg fyrir þetta. Þess vegna höfum við minni hl. í fjvn. lagt til, að 350 millj. kr. yrði varið til atvinnuöryggis og atvinnuauka í landinu. Við gerum ráð fyrir því, að Alþ. skipti þessum fjármunum síðar og munum leita eftir því milli 2. og 3. umr. að fá samstöðu í fjvn. um þetta mál. Mér er ljóst, að hæstv. fjmrh. kemur hér og spyr, hvernig eigi að ná þessum peningum, því að það sé ekki baslbúskapur að dómi stjórnarandstöðunnar hjá hæstv. ráðh., fyrst við ætluðum honum þetta. Því er til að svara, sem ég hef áður vikið að, að þetta hafa verið þau svör, sem við höfum fengið, ef við höfum gert hér till., sem við höfum gert tiltölulega lítið af, nema við höfum undanfarin ár haldið okkur við till. um Vegasjóðinn, og væri nú betur farið, ef sú till. hefði náð fram að ganga. En ég vil benda á það, að það hefur venjulega verið svo, að þó að hv. stjórnarsinnar hafi hér á Alþ. nokkrum dögum fyrir jól fellt slíka till. frá okkur, þá hafa þeir tekið upp stóra fjármuni m.a. til atvinnuveganna nokkrum dögum eftir áramót, og það gerðist síðast í fyrra. Og það er vonlaust að leggja út núna án þess að hafa einhverja fjármuni til þess að bæta atvinnuástandið. Mér er það alveg fullkomlega ljóst, og ég er alveg viss um það, að hv. stjórnarsinnum hlýtur að vera það einnig ljóst, þó að þeir þrjózkist við málið í bili. Ég vil líka bæta því við, að ef atvinnuleysi heldur hér innreið sína í verulegum mæli, þá er tekjuáætlunin ekki trygg. Ef okkur hins vegar tekst að forðast slíkt og getum haldið hér uppi fullri atvinnu og fengið viðskipta- og atvinnulífið til þess að ganga með eðlilegum hætti, þá er 5% hækkun á aðflutningsgjöldum ekki mikil tala. Því er við að bæta, að auk þess sem gert er ráð fyrir þessum samdrætti, er einnig gert ráð fyrir því, að meðalprósenta aðflutningsgjalda lækki verulega. Þess vegna er það okkar mat, að þessir fjármunir gætu tryggt betur en flest annað, að fjárl. fengju staðizt og ríkissjóður fengi þær tekjur, sem til er ætlazt og betur þó. Ég er sannfærður um það, enda er það okkar höfuðstefna, eins og ég lýsti áðan, að atvinnuna verði að tryggja og við verðum að gera átak með fjármunum og á annan hátt til þess að gera það. Herra forseti. Ég fer nú að stytta mál mitt, en vil í lok ræðu minnar minna á nokkur atriði, sem ég hef hér fjallað um, til að undirstrika þau. Hér að framan hef ég sýnt fram á það, hvernig ríkisstj. hæstv. hefur reynzt á góðu árunum. Þá varð hún að styðjast við hækjur ríkisstyrkja og bráðabirgðaaðgerða, og var svo komið upp á síðkastið, að það leið ekki mánuður á milli aðgerða í efnahagsmálum. Þrátt fyrir stórfelldar tekjur umfram fjárlög í ríkari mæli heldur en nokkru sinni fyrr stendur ríkissjóður eftir nú með skuldir, og má segja, að hver og einn framkvæmdaliður sé með stórskuldir. Gjaldeyriseign þjóðarinnar er þrotin, og nýlega hefur verið tekið nýtt gjaldeyriseyðslulán. Erlendar skuldir eru nú geigvænlegri heldur en nokkru sinni fyrr, og það veldur þjóðinni kvíða. Viðbrögð hæstv. ríkisstj. við erfiðleikunum hafa svo verið með svipuðum hætti eins og framkvæmd hennar á góðu árunum. Gengisbreytingin í fyrra rann gersamlega út í sandinn um leið og hún var gerð. Framkvæmd á gengisbreytingunni 1968 er með eindæmum og allt á annan veg heldur en til þarf. Tekin er með þeirri ákvörðun öll sú áhætta, sem hægt er að hugsa sér. Ekki var í alvöru leitað eftir neinni samstöðu um lausn vandamálsins, svo að fram undan getur verið ófriður á vinnumarkaðinum og hvergi skjóls að vænta vegna ráðleysis ríkisstj. Gengisbreytingin er það gróf, að ekki verður séð, hvernig fólk á venjulegu tekjustigi á að mæta henni. Hækkanirnar streyma út í verðlagið dag frá degi í auknum mæli, og gert er ráð fyrir, að kjaraskerðingin verði um 18%. Afkoma fólksins er því í mikilli hættu. Með fjárlagaafgreiðslunni er stefnt beinlínis að atvinnuleysi, þar sem ekkert er tekið tillit til þess af hendi stjórnarliða, a.m.k. enn þá, hvernig á að koma í veg fyrir atvinnuleysi. En afleiðing þess verður fátækt og eignaupptaka. Þjóðarskútan er nú stödd í brimgarði hallareksturs, skuldafens og gjaldeyrisskorts. Vaxandi atvinnuleysi er fram undan, og áhættusamar aðgerðir hafa verið gerðar, svo að ekki er séð, hvernig út úr þeim brimgarði hún kann að skila sér. En von okkar er, að þjóðarfleytan komist að landi, þó áð eitthvað kunni að fara fyrir borð.



Herra forseti. Samkv. till. samvn. samgm., sem samkv. venju hefur undirbúið till. um flóabátastyrki og flutningastyrki, er lagt til, að heildarfjárveiting til flóabáta og vöruflutninga verði á árinu 1969 13 millj. 620 þús. kr. Er það 3 millj. 155 þús. kr. hærra en á árinu 1968. N. hefur því orðið að gera verulegar till. um hækkanir hjá einstökum flóabátum og flutningafyrirtækjum. Fyrst og fremst kemur þetta fram í hækkun á styrk til fjögurra stærstu flóabátanna. Við till. um styrki til hinna minni báta er fyrst og fremst tekið tillit til hækkunar olíuverðs, sem verður vegna gengisbreytingarinnar um 10%. Till. n. eru nú eins og jafnan áður við það miðaðar, að haldið verði uppi þeim nauðsynlega rekstri og þjónustu, sem flóabátarnir og flutningafyrirtækin inna af hendi. Það hefur oftlega verið um það rætt, bæði í hv. n. og hér í hv. Alþ., að æskilegt væri og raunar mjög nauðsynlegt, að færa saman þennan rekstur, að fækka flóabátum og draga úr útgjöldum til þessarar þjónustu. Þegar til stykkisins hefur komið, hefur þetta ekki reynzt mögulegt þrátt fyrir það, að n. hefur hvað eftir annað lagt til, að heildarendurskoðun færi fram á rekstri dýrustu flóabátanna. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir till. n. í sambandi við einstaka flóabáta. Er þá fyrst að drepa á Norðurlandssamgöngur. Norðurlandsbáturinn Drangur hefur haldið uppi ferðum um farsvæði sitt eftir þörfum á þessu ári, en eins og kunnugt er skapaðist fyrir skömmu akvegasamband við kaupstaðina Ólafsfjörð og Siglufjörð. Við það gerbreyttist aðstaða flóabátsins, þar sem þessir staðir þurftu þá fyrst og fremst og raunar aðeins á ferðum hans að halda að vetrarlagi, þegar vegir eru tepptir vegna snjóalaga. Allmikil óvissa hefur verið um það, hvernig hagað yrði rekstri þessa báts á næsta ári. Útgerðarmaður Drangs hefur haft uppi ráðagerðir um það að hætta þessum rekstri og hefur raunar sett skip sitt á söluskrá. Ekki hefur þó enn úr því orðið að skipið yrði selt, og niðurstaðan hefur orðið sú, að útgerðarmaðurinn, Steindór Jónsson, hefur boðizt til þess að halda uppi svipuðum ferðum og áður í 7 mánuði ársins, þ.e. á næsta ári, gegn nokkurri hækkun ríkisstyrksins. N. taldi óhjákvæmilegt að taka þessu tilboði útgerðarmannsins og leggur til, að styrkurinn til Drangs verði hækkaður um 400 þús. kr., enda verði þá haldið opnum möguleikum til þess, að hann víkki farsvæði sitt í samráði við Skipaútgerð ríkisins. Er þá fyrst og fremst haft í huga, að báturinn taki upp ferðir til Austfjarðahafna. Einnig hefur verið nefnt, að hann víkkaði farsvæði sitt vestur um Húnaflóa og rækti t.d. nokkra þjónustu við Strandahafnir, sem við mikla samgönguerfiðleika eiga að etja að vetrarlagi. En það er skoðun n., að nauðsynlegt sé, að rekstur þessa báts verði tekinn á næstunni til ítarlegrar athugunar og þá í senn haft samráð við útgerðarmanninn, sem á skipið og hefur rekið það af myndarskap á undanförnum árum, og héruðin, sem eru á farsvæði hans. Þá er lagt til, að styrkur til Strandabáts hækki um 10 þús. kr., styrkur til Haganesvíkurbáts um 5 þús. kr. og styrkur til Hríseyjarbáts um 10 þús. kr. Enn fremur er lagt til, að styrkur til Grímseyjar vegna flugferða hækki um 10 þús. kr. Um Austfjarðasamgöngur er það eitt að segja, að þær eru í svipuðu horfi og áður, og er lagt til, að styrkur til Mjóafjarðarbáts hækki um 20 þús. kr. Þá er lagt til, að styrkur til snjóbifreiðar á Fjarðarheiði hækki um 50 þús. kr. og styrkur til snjóbifreiðar á Fagradal hækki um 15 þús. kr. Er rétt, að það komi fram, að samkv. þeim upplýsingum, sem n. hefur fengið, hefur orðið mjög mikið gagn af rekstri þessara snjóbifreiða, sérstaklega á s.l. vetri, sem var mjög snjóþungur. Um Suðurlandssamgöngur er það að segja, að lagt er til, að þær haldist með sama hætti og áður. Smávægilegar hækkanir verða þar á styrk til vöruflutninga, þ.e.a.s. til Vestur-Skaftafellssýslu. Hins vegar haldist flutningastyrkurinn til Öræfa óbreyttur, styrkur til Vestmannaeyjabáts hækki um 40 þús. kr. og styrkur til vatnadreka við Skeiðará, sem reynzt hefur hið gagnlegasta tæki, verði hækkaður um 5 þús. kr. Faxaflóasamgöngur eru með sama hætti og verið hefur. Það hefur orðið mjög verulegur rekstrarhalli á rekstri m.s. Akraborgar, sem annast ferðirnar milli Reykjavíkur og Akraness, og er fjárhagur fyrirtækisins mjög þröngur. Hefur þó verið reynt að gera rekstur þessa skips hagkvæmari með því að fækka í skipshöfn þess, en það hefur ekki náðst samkomulag um það enn við fagfélögin. Nú hefur útgerðarstjórn skipsins þá breytingu í hyggju að láta heimahöfn þess á næsta ári verða Akranes, þannig að það hefji ferðir sínar frá Akranesi að morgni. Er talið af þessu verulegt hagræði fyrir Akurnesinga, sem aðallega nota skipið og ferðast með því til Reykjavikur, og eru nokkrar vonir byggðar á því, að um farþegafjölgun geti orðið að ræða, sem bæti afkomu fyrirtækisins eitthvað. Það varð niðurstaða n. að leggja til, að styrkurinn til Akraborgar yrði hækkaður um 600 þús. kr. Það er rétt, að það komi fram, að n. hefur hvað eftir annað hvatt til þess, að rekstur þessa flóabáts yrði tekinn til sérstakrar athugunar. En það verður að viðurkenna, að ekki hefur mikill árangur af þeim hvatningarorðum orðið enn þá. Þó má geta þess, að sérstök n. er starfandi til þess að athuga samgöngur umhverfis Hvalfjörð. Um Breiðafjarðarsamgöngur er það að segja, að lagt er til, að styrkur til vetrarflutninga yfir Kleifaheiði verði hækkaður úr 25 þús. kr., en sú upphæð var falin inni í fjárveitingu eða styrk til Flateyjarbáts, upp í 150 þús. kr. Ástæða þessa er fyrst og fremst sú, að stofnað hefur verið mjólkursamlag Vestur-Barðastrandarsýslu og reist mjólkurstöð á Patreksfirði, sem á að tryggja Patreksfirðingum og nálægum byggðarlögum betri mjólk. Það er mjög þýðingarmikið, að samgöngur séu sem öruggastar milli sveitanna og þorpanna í Vestur-Barðastrandarsýslu. Reynt hefur verið á undanförnum árum að halda uppi ferðum af Barðaströnd með beltisdráttarvél yfir Kleifaheiði til Patreksfjarðar, þegar snjóalög hafa hindrað ferðir bifreiða. Nú var talið nauðsynlegt að efla þessa starfsemi mjög, og þess vegna leggur n. til, að tekin verði upp sérstök fjárveiting til vetrarferða yfir Kleifaheiði og verði hún samtals 150 þús. kr. Styrkur til Flateyjarbáts hækkar smávægilega. Er þá komið að Stykkishólmsbátnum Baldri, sem á í stöðugum þrengingum. Erlend lán hvíla á þessum bát með miklum þunga og áhrif gengisbreytingarinnar að sjálfsögðu auðsæ á afkomu hans. Á s.l. ári varð nær 1 millj. kr. halli á rekstri skipsins umfram ríkisstyrk, og var þó ekkert til afskrifta. Forstjóri Skipaútgerðar ríkisins, sem verið hefur nefndinni nú eins og jafnan áður til ráðuneytis um úthlutun flóabátastyrkja, lagði til, að styrkur til þessa skips yrði hækkaður úr 2 millj. kr. á yfirstandandi ári upp í 4 millj. kr. Svo hörmuleg var afkoma bátsins talin og rekstrarhorfur hans erfiðar. N. taldi sér ekki fært að taka upp í till. sínar svo gífurlega styrkhækkun til eins báts, en taldi þó óumflýjanlegt að koma verulega til móts við óskir um hækkaðan styrk og lagði til, að styrkurinn yrði hækkaður um 1100 þús. eða upp í 3.1 millj. kr. á næsta ári. N. ítrekar sínar fyrri till. um það, að rekstur þessa báts og fjárhagsvandamál hans í heild verði tekin til ýtarlegrar athugunar og úrlausnar. Styrkur til Langeyjarnesbáts, sem einnig gengur um sunnanverðan Breiðafjörð, hækki um 15 þús. kr. Vestfjarðasamgöngur eru mjög í sama horfi og áður. Djúpbáturinn h.f. á Ísafirði hefur haldið uppi sömu ferðum með Fagranesi. Farsvæði þess er fyrst og fremst Ísafjarðardjúp og kauptúnin í Vestur-Ísafjarðarsýslu. N. leggur til, að styrkur til þessa báts hækki um 400 þús. kr. aðallega vegna áhrifa gengisbreytingarinnar á erlend lán fyrirtækisins. Styrkur til þriggja smábáta á Vestfjörðum, Dýrafjarðarbáts, Patreksfjarðarbáts og Skötufjarðarbáts hækkar smávægilega. Þá er það till. n., að tekin verði upp 150 þús. kr. fjárveiting til Suðureyrarhrepps í Súgandafirði vegna kaupa á snjóbíl. Hreppurinn keypti á þessu ári snjóbíl til þess að halda uppi ferðum yfir Botnsheiði til Ísafjarðar að vetrarlagi. Er hér um að ræða hæsta fjallveg á Vestfjörðum, sem að jafnaði er lokaður vegna snjóalaga 6–7 mánuði á ári hverju. Í þessu sambandi má geta þess, að Súgfirðingar eru nú læknislausir og þurfa að sækja læknisþjónustu til Ísafjarðar. Þannig stendur einnig á um Flateyri, sem er fjölmennasta kauptúnið í Vestur-Ísafjarðarsýslu, og horfur eru á því, að jafnvel Þingeyri verði læknislaus. Það er því auðsætt, að fyrir þennan snjóbíl geti orðið ærið verkefni, þótt ekki væri til annars en að stuðla að skaplegri læknisþjónustu, ef þung snjóalög verða á yfirstandandi vetri. Samkv. því, sem að framan segir og ég gat um í upphafi, leggur samvn. samgm. til, að heildarfjárveiting til flóabáta og vöruflutninga verði á árinu 1969 kr. 13 millj. 620 þús., og er það rúmlega 3.1 millj. kr. hærra en á yfirstandandi ári.



Herra forseti. Við 1. umr. um fjárlagafrv. rakti ég ítarlega, hversu ríkan þátt verðbólgustefna ríkisstj. á undanförnum árum á í þeim vanda, sem við er að etja í efnahagsmálum. Hv. 3. þm. Vesturl. hefur nú í framsöguræðu fyrir nál. því, sem ég er aðili að ásamt fulltrúum Framsfl., einnig gert þessum málum rækileg skil og gert grein fyrir þeirri stefnu, sem fram kemur í nál. okkar, sem skipum minni hl. fjvn. Tel ég því ekki ástæðu til að leggja ýkja mörg orð í belg nú við þessa umr. Við umr. og skrif um efnahagsmál að undanförnu hefur það komið fram hjá efnahagssérfræðingum ríkisstj., að þau kjör, sem við búum nú við í viðskiptamálum og að því er tekur til aflamagns, sé það, sem þjóðin megi búast við að jafnaði. Við séum ekki staddir í sérstökum öldudal, heldur búum við nú við þær ytri aðstæður, sem eðlilegar og venjulegar megi teljast. Nú sé að baki tími óeðlilega hagkvæmra viðskiptakjara og aflabragða. Samkv. því eru þau 12 þús. millj. kr. verðmæti samkv. núv. gengi, sem árin 1963–1966 færðu þjóðinni umfram það, sem fengizt hefði í meðalárferði, alger viðbótarverðmæti. Þessu höfum við stjórnarandstæðingar jafnan haldið fram, en almennt mun mönnum nú vera þetta ljósara en fyrr, nú þegar þetta tímabil hinna sérstöku 12 þús. millj. kr. aukaverðmæta er að baki. En þegar það meðalárferði, sem við erum nú að sigla inn í aftur, birtist almenningi í stórfelldum, efnahagslegum kollsteypum, tveim gengislækkunum á einu ári og 100% hækkun erlends gjaldeyris samtímis verulegum samdrætti í atvinnu og beinu atvinnuleysi, þá fer ekki hjá því, að augu sífellt fleiri og fleiri eru nú sem óðast að opnast fyrir því, að illa hafi verið á málum þjóðarinnar haldið á þeim sérstöku og samfelldu veltiárum, sem nú eru nýliðin hjá. Mönnum er nú ljósara en fyrr, að sífelldar neyðarráðstafanir hæstv. ríkisstj. til þess að halda útflutningsatvinnuvegunum gangandi á þessum veltiárum voru hið skýrasta merki um meingallað og hættulegt stjórnarfar og sjúkt efnahagskerfi. Á þessum uppgripaárum 12 þús. millj. kr. aukaafrakstursins bentum við stjórnarandstæðingar þjóðinni stöðugt á hættuna af verðbólgustefnu ríkisstj., hættuna af stjórnleysinu í fjárfestingar-, innflutnings- og verðlagsmálum og hömruðum á því, hver lífsnauðsyn þjóðinni væri á því að tryggja samfélagslega stjórn á atvinnulífinu, fjárfestingunni og innflutningsmálunum og hversu mjög riði á því, að afrakstur þessara sérstöku veltiára yrði notaður til þess að tryggja rekstrargrundvöll undirstöðuatvinnuveganna og til þess að stórauka hinar nauðsynlegustu félagslegar framkvæmdir. Á meðan þessi ár aukaafrakstursins liðu hvert af öðru, töluðum við því miður fyrir of daufum eyrum stjórnarflokkanna og einnig meiri hl. kjósenda, sem létu sér í of ríkum mæli sjást yfir það, að hverju stefndi um grundvöll framleiðsluatvinnuveganna og atvinnuöryggið um leið. Hefði það þó átt að vera hverju mannsbarni ljóst, hvað gerast myndi, ef aftur yrði meðalárferði um aflamagn og viðskiptakjör, þegar haft var í huga, að jafnvel þegar aflaaukningin var örust og verðlag útflutningsafurða hækkaði mest, varð ríkisstj. hvað eftir annað að grípa til neyðarráðstafana til þess að fleyta útgerðinni áfram. Nú hafa aukaafrakstursárin liðið hjá um sinn a.m.k., og um leið er spilaborg viðreisnarstefnunnar hrunin til grunna. Og samtímis er það orðin staðreynd í huga svo til hvers manns, að á annan veg hefði þurft að halda á málum þjóðarinnar en gert var þessi mestu veltiár, sem þjóðin hefur lifað. Það er að vísu svo, að stjórnvöldum, hver svo sem þau eru, mun að jafnaði ekki takast að fullnægja þeim kröfum, sem þjóðin gerir um félagslegar framkvæmdir í hinum ýmsu málaflokkum, svo sem menntamálum, heilbrigðismálum og samgöngumálum, enda eru kröfur umfram framkvæmdir á hverjum tíma hin eðlilega driffjöður framþróunarinnar. En hitt mun þó jafnan verða talin ömurleg staðreynd, þegar saga undanfarinna ára verður metin, saga áranna, sem gáfu þjóðinni 12 þús. millj. kr. aukaverðmæti, að þá skuli að þeim loknum blasa við öngþveiti í svo til hverjum þessara málaflokka og stórfelldar skuldir ríkissjóðs vegna þeirra framkvæmda, sem þá voru unnar. Hún mun að jafnaði verða talin furðuleg stefna, viðreisnarstefnan, sem gat komið í veg fyrir það þessi ár, að stórfelldir áfangar yrðu unnir í þessu efni, áfangar, sem væru svo verulegir, að þjóðin hefði jafnvel getað leyft sér að slaka aðeins á, á meðan hún væri nú að umþótta sig inn í venjulegt árferði, ef svo mætti að orði komast. Furðuleg mun hún jafnan verða talin sú stefna, sem á mestu veltiárum í sögu þjóðarinnar birtist í því, að framkvæmdir ríkisins til nauðsynlegustu félagslegra framkvæmda voru beinlínis skornar niður með sérstökum lagaákvæðum. Það mun jafnan verða talið furðulegt, hvernig gullin tækifæri þessara ára til stórátaka í félagslegum framkvæmdum voru látin renna þjóðinni úr greipum. En það mun jafnframt segja sína sögu og skýra það, sem ella væri torskilið, að fyrir aðeins einum þætti byggingarframkvæmda hefur verið séð svo vel með stórfelldum áföngum á veltiárunum, að fullnægt hefur verið þörfum um alllangt árabil, en það á eins og allir vita við um banka-, verzlunar- og skrifstofuhúsnæði. Munu jafnvel þúsundir fermetra af skrifstofuhúsnæði og verzlunarhúsnæði standa ónotaðir í Reykjavík á sama tíma og sjúklingar fá ekki sjúkrahúsvist vegna skorts á sjúkrarými og tví- og þrísett er í skólana. Undanfarin ár hafa þannig verið notuð til þess að auka umsvif fjáraflamannanna á kostnað samfélagslegra framkvæmda og búa í haginn fyrir þá, sem fjármagninu ráða, á kostnað hinna efnaminni. Skattheimtukerfi ríkissjóðs hefur m.a. verið sveigt meir og meir í þá átt að afla sem mests af ríkistekjunum með neyzlusköttum, sem lenda þyngst á stærstu heimilunum, en draga að sama skapi hlutfallslega úr beinum sköttum, sem lagðir eru á í hlutfalli við tekjur manna og eignir. Það er t.d. fróðlegt að bera saman í þessu efni fjárlagafrv. norska ríkisins fyrir næsta ár og það frv., sem hér liggur fyrir. Séu tekju- og eignarskattar lagðir saman annars vegar og neyzluskattar hins vegar kemur í ljós, að af heildarsummu þessara skatta nema tekju- og eignarskattar á Íslandi 12%, en í Noregi 37.8%. Neyzluskattar á sama hátt 88% á Íslandi, en 62.2% í Noregi. Ef við athugum síðan, hvaða áhrif það hefði á skattheimtu íslenzka ríkisins, að sömu hlutföll giltu hér og í Noregi með óbreyttum heildarupphæðum, kemur það í ljós, að neyzluskattar í okkar fjárlagafrv. mundu lækka um 1.600 millj. kr., eða um 8 þús. kr. á hvern mann í landinu, en tekju- og eignarskattur hækka að sama skapi. Að sjálfsögðu mundi slík hækkun tekju- og eignarskatts leiða til þess, að uppfylla yrði kröfur um, að þeim ráðum, sem unnt er að beita til þess að tryggja rétt skattframtöl og stuðzt er við í öðrum löndum, yrði beitt hér. Allt sýnir þetta ljóslega, hvers konar þjóðfélag Alþfl. er að aðstoða Sjálfstfl. við að skapa á Íslandi. Á sama tíma veldur verðbólgustefna þessara flokka því, að tryggingabætur og tekjujöfnunarráðstafanir verða sífellt haldminni til þess að vega á móti þeirri þróun, að stöðugt falli meir og meir á hina efnaminni í þjóðfélaginu. Efnahagskollsteypurnar í fyrra og nú, tvær gengislækkanir á einu ári, leggjast svo af öllum þunga á hina efnaminnstu, þá, sem lægstar hafa tekjurnar, og þá, sem hafa fyrir stærstum fjölskyldum að sjá, en verðbólgubraskararnir fá með þessum efnahagsaðgerðum hámarksgróða með stórhækkun þeirra eigna, sem þeir hafa náð tangarhaldi á, ýmist með sparifé almennings úr bönkum eða lánsfé úr almannasjóðum, sem þeir endurgreiða svo með sífellt verðminni krónu. Alþýða manna, sem með þrotlausri eftir- og næturvinnu undanfarin ár hefur tekizt að eignast þak yfir höfuðið, mun í vaxandi mæli missa þessar eignir sínar í hendur hvers kyns fjárplógsmanna, jafnvel fyrir lítinn hluta af raunverulegu verðgildi. Þessi óheillaþróun er þegar hafin, og sú hætta blasir við almenningi, að sú þróun haldi áfram, ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir í atvinnumálum og útrýmt því atvinnuleysi, sem nú þegar er til staðar hvarvetna um landið. Samkvæmt innflutningsáætlun þeirri, sem meiri hl. fjvn. miðar tekjuhlið fjárlagafrv. við, er gert ráð fyrir 25.5% samdrætti í neyzluvöruinnflutningi þjóðarinnar á komandi ári til viðbótar við 15-16% samdrátt á þessu ári. Miðað við gengi krónunnar á árunum 1961–1967 nemur áætlaður neyzluvöruinnflutningur samkv. þessu 1.595 millj. kr. á næsta ári, en var 2.593.6 millj. kr. árið 1966, þ.e.a.s. að gert er ráð fyrir um 40% samdrætti á innflutningi neyzluvarnings á næsta ári miðað við árið 1966. Verður naumast annað séð en þessar áætlanir meiri hl. fjvn. miðist við atvinnuleysi í landinu á næsta ári, en samkv. upplýsingum ríkisútvarpsins í gær eru nú skráðir atvinnulausir á fimmta hundrað manna í Reykjavík og 160 menn á Akureyri. Það er því sýnt, að sérstakar ráðstafanir verður að gera til þess að uppræta atvinnuleysi. Hv. 3. þm. Vestf. gerði hér áðan grein fyrir þeirri till., sem við, sem skipum minni hl. fjvn., flytjum um 350 millj. kr. framlag, sem varið yrði í því skyni að tryggja fulla atvinnu í landinu, og ég legg áherzlu á mikilvægi þess, að fjárlög verði ekki afgreidd, án þess að sú till. verði samþ. eða aðrar ráðstafanir gerðar, sem að fullu gagni komi. Eins og ég minntist á áðan, blasir það nú ljósar við öllum almenningi en fyrr, að illa var á málum þjóðarinnar haldið í mestu góðærunum, og kemur sú stefna, sem þá var beitt, þjóðinni nú í koll með margvíslegum hætti. Á veltiárunum birtist óstjórnin m.a. í óhemjulegri útþenslu ríkisbáknsins, sem engin leið reyndist til að fá dregið úr á þeim árum, þegar tekjur ríkissjóðs jukust um hundruð millj. kr. á ári með stórauknum innflutningi og hvers kyns vaxandi skattheimtu. Kostnaður við mörg dýrustu embættin hjá þjóðinni hækkaði t.d. þannig um 40–50% á einu saman árinu 1967. Nú, þegar harnað hefur í ári, situr þjóðin uppi með allan þennan útþanda, árlega kostnað, sem illkleift reynist að draga úr, eftir að hann er einu sinni orðinn staðreynd. Það hefur jafnan verið mín skoðun, að sparnaði í ríkisrekstri og lækkun á beinum rekstrargjöldum verði naumast við komið með stórum skyndiáhlaupum, heldur verði jafnan við hverja einustu fjárlagaafgreiðslu að viðhafa hið strangasta aðhald og íhaldssemi í þessu efni, með því einu móti fæst viðunandi og varanlegur árangur. Og staðreyndin er sú, að jafnvel væru slík skyndiáhlaup til stórniðurskurðar erfiðust, þegar afkoman er lökust, og þá oft og tíðum um atvinnuleysi að ræða. Það var því ófyrirgefanlegt stjórnleysi og ámælisvert bruðl með almannafé, þegar rekstrarliðir í fjárlögum voru látnir þenjast hömlulaust út í vímu veltiáranna, þegar í raun og veru var hvað heppilegasti tíminn til að taka á ýmsum málum í sparnaðarskyni. Á þessum árum var engu líkara en hæstv. ríkisstj. væri að reyna að sýna í verki þá kenningu efnahagssérfræðinga sinna, að til þess að tryggja, að velmegun geti vaxið í landinu, þurfi, eins og stendur á bls. 47 í EFTA-skýrslunni, aukning umsvifa að verða „umfram allt í þjónustuflokknum.“ Á meðan þessi útþenslustefna á rekstrarliðum ríkti ómenguð hjá stjórnarflokkunum og á engar sparnaðartillögur var hlustað, þær verkuðu nánast eins og dónaskapur á þeim árum, var ekki um annað að gera en flytja þessar till. við fjárlagaafgreiðslu og leyfa stjórnarflokkunum að drepa þær eins og flugur, sem þeir og gerðu af röggsemi. Vissulega hefði öll þessi ár átt að geta ríkt samstaða milli allra stjórnmálaflokkanna á Alþ. um að afgreiða fjárlög á þann hátt, að tryggilega væri gætt fyllstu hagsýni í fjárframlögum til embættiskostnaðar og annars rekstrarkostnaðar í ríkiskerfinu, hvað svo sem liði stjórnmálaágreiningi að öðru leyti, en því var ekki að heilsa af hálfu stjórnarflokkanna. Nú virðist mér, að grundvöllur hafi verið að myndast og sé að verða fyrir slíkri samstöðu og till. um sparnað og aðhald í rekstri muni fást athugaðar í því næði, sem til þess þarf, að árangur náist. Því tel ég rétta og viðeigandi þá ákvörðun minni hl. fjvn. að reyna á þann vilja, sem nú virðist fyrir hendi til athugunar á leiðum til sparnaðar í ríkisrekstrinum, og flytja því ekki að þessu sinni þær till., sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa áratugaæfingu í að drepa, en miða nú við, að lengra tóm verði gefið til að taka afstöðu til þeirra atriða, sem við nefnum dæmi um í nál. okkar. Þótt ég telji þannig ekki ástæðu til þess fyrir minni hl. fjvn. að flytja þessar till. formlega við atkvgr., mun ég að sjálfsögðu taka afstöðu til þeirra, ef þær verða eftir sem áður fluttar af einstökum hv. þm., svo að afstaða mín til efnisatriða málsins verði ekki misskilin eða mistúlkuð. Fjárlög spegla nú sem fyrr stjórnarstefnuna í landinu og þá þróun í verðlagsmálum, sem hún veldur. Í fjárlagatill. stjórnarflokkanna speglast nú afleiðingarnar af gjaldþroti viðreisnarstefnunnar, hruninu, sem verður, þegar þjóðin nýtur ekki lengur sérstakra góðæra, heldur verður að búa við venjulegt árferði. Þótt lausn þess vanda, sem rekstur útflutningsatvinnuveganna var kominn í hafi nú verið velt milliliðalaust yfir á bak almennings í landinu með tveimur gengislækkunum á einu ári, er framkvæmdagildi þeirra fjárhæða, sem varið er til verklegra framkvæmda, stórminnkað með enn frekari samdráttaráhrifum, sem af því leiðir, á atvinnulífið í landinu. Stuðningur við hvers kyns félagslega starfsemi er skorinn niður, en á sama tíma eru tekjukröfur ríkissjóðs auknar um tæpar 800 millj. frá núgildandi fjárlögum, með þeim óhjákvæmilegu verðbólguáhrifum, sem því munu fylgja. Ferill viðreisnarstjórnarinnar er ferill sóunar og stjórnleysis á mesta góðæristímabili í sögu þjóðarinnar og tafarlausrar stöðnunar, samdráttar og hruns í venjulegu árferði, sannkallaður ólgaferill. Í því sambandi á við vísa Páls lögmanns Vídalíns, sem svo kvað: Forlög koma ofan að, örlög kringum sveima, álögin úr ýmsum stað, en ólög fæðast heima. Það er nú að verða þjóðinni fullkomlega ljóst, að þessi ólög, það dæmalausa öngþveiti í efnahagsmálum, sem nú ríkir í kjölfar mestu góðæra í sögu þjóðarinnar, þau ólög, sem nú ríða yfir almenning í landinu, hafa fæðzt heima. Þau eiga rætur sínar í þeirri stjórnarstefnu, sem ríkt hefur á undanförnum árum. Stórfelld áföll dynja nú yfir almenning í landinu, strax og viðreisnarstjórnin þarf að beita stefnu sinni í venjulegu árferði. 40–50% verðhækkanir á algengustu nauðsynjavörum fylgja í kjölfar almenns samdráttar í atvinnulífinu, og vofa atvinnuleysisins þrengir sér æ víðar inn um gættina. Augu þeirra, sem nú taka á sig þungbærustu afleiðingar viðreisnarstefnunnar, eru nú að opnast æ betur fyrir því, að stefna stjórnarflokkanna á góðærum hefur reynzt þjóðinni hættuleg og dýr. Strax og svo er komið, að þjóðin býr við venjulegt árferði, vegur stjórnarstefnan beinlínis að lífshagsmunum hvers alþýðuheimilis. Í þessum aukna, almenna skilningi á eðli og áhrifum viðreisnarstefnunnar felst von þjóðarinnar um bætta stjórnarhætti, sem leysir stefnu núverandi stjórnarflokka af hólmi.



Herra forseti. Ég vil fyrst leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir vinnu sína við undirbúning till. til 2. umr. Það hefur verið mikið verk að vinna, og ég tel ástæðu til þess að þakka n. það, af hversu ríkum skilningi hún hefur tekið á þeim mikla vanda, sem við eigum nú við að glíma í sambandi við fjárhagsmál ríkissjóðs, eins og þjóðfélagsins yfirleitt, og hversu till. hennar hafa mótazt af mikilli hófsemi og ábyrgðartilfinningu. Það hefur á engan hátt í till. n. verið raskað þeirri meginstefnu, sem ég taldi við 1. umr. fjárlagafrv. að þyrfti að ríkja og frv. væri mótað af, en það er að reyna að takmarka sem mest útgjöld til allrar rekstrarstarfsemi ríkissjóðs. Það var ekki talið fært að taka upp fjárveitingar til neinnar nýrrar starfsemi á vegum ríkisins, en hins vegar var ekki farið inn á þá braut að skerða í kr. fjárveitingar til verklegra framkvæmda svo kallaðra. Siðan ég mælti þessi orð hefur vitanlega sú breyting gerzt, að gengislækkunin hefur haft veruleg áhrif til aukningar á útgjöld ríkissjóðs, rekstrarútgjöldin, og jafnframt vitanlega dregið úr gildi fjárveitinga til verklegra framkvæmda. Í sambandi við gengisbreytingar áður hefur það aldrei verið talið fært að auka að neinu ráði og jafnvel ekki að neinu leyti fjárveitingar til verklegra framkvæmda í sambandi við gengisbreytingarnar. Ég geri hins vegar ráð fyrir því, að um nokkra hækkun til þeirra verði nú að ræða, þó að það liggi ekki fyrir á þessu stigi, en þar er fyrst og fremst um að ræða skóla og hafnir, sem verður gerð till. um fyrir 3. umr. Ég tel því eftir atvikum, að þá hafi verið reynt að haga útgjaldatill. fjárlagafrv. á þann veg, að naumast verði miðað við núverandi starfsemi ríkisins lengra gengið, og svo sem upplýst hefur verið hér við þessar umræður og ég gerði grein fyrir í haust, þá var sérstök undirnefnd fjvn. starfandi í allt sumar, eða frá því s.l. vor, að ég fór þess á leit við flokkana, sem fulltrúa eiga í fjvn., að slík n. yrði sett á laggirnar, og þessari n. hefur verið gefinn kostur á að fylgjast með bæði undirbúningi fjárlagafrv. og hafa aðstöðu til að athuga þá þætti ríkisrekstrarins, sem hún teldi ástæðu til, með það í huga, að einnig minnihlutaflokkarnir hefðu aðstöðu til þess að gera raunhæfar till. til sparnaðar á ríkisútgjöldum, en þeir hafa jafnan borið því við, raunar hverjir sem hafa verið í stjórnarandstöðu, að sá stutti tími, sem væri til umræðu við meðferð fjárlaga á Alþingi, væri of skammur til þess, að hægt væri að kryfja þessi flóknu vandamál til mergjar. Ég tel því vera komið á það stig, að það sé aðstaða fyrir minni hl. að gera sínar tillögur og ábendingar engu síður raunhæfar en meiri hl., og ég tel sjálfsagt, að þessi aðstaða sé sköpuð, en þá samtímis verður sjálfsagt að ætlast til þess, að minni hl. hagi þá till. sínum með hliðsjón af þessari aðstöðu, sem hann hefur fengið til þess að fylgjast með ríkiskerfinu. Ég sé síður en svo ástæðu til að gagnrýna minni hl. fyrir viðbrögð hans í þessu sambandi, og ég fagna því, að báðir frsm. minnihlutaflokkanna hér í fjvn. tóku undir það, sem ég lýsti sem skoðun minni, þegar 1. fundur í undirnefndinni var haldinn, að við ættum, eða fjárveitingavaldið, bæði fjmrn. og fjvn., að geta haft náið samstarf út yfir flokkalínur um það að kryfja til mergjar ríkisbúskapinn sjálfan, þ.e.a.s. ríkiskerfið og kostnáð við það, og lagt áherzlu á sameiginlega að leggja grundvöll að till. til úrbóta. Eftir sem áður mundu auðvitað flokkarnir hafa mismunandi skoðanir um lausn efnahagsvandamála. Það væri allt annað mál og ekki hægt að gera ráð fyrir, að menn væru sammála um það, hvorki gengisbreytingu eða annað slíkt, um það mundu menn hafa sömu aðstöðu til að vera ósammála áfram. En ef þessir aðilar, fjmrn. annars vegar og fjvn., gætu sameiginlega markað stefnu varðandi aðhald í ríkisrekstrinum, þá væri geysimikið unnið. Og ég tel þegar mikið unnið í þessu efni með því samstarfi, sem hafizt hefur, og mér sýnist, að allir gangi að með góðan hug. Og vitanlega var forsenda þess samstarfs sú, að það væri lagður grundvöllur að athugun þessara vandamála eða skilyrði yrðu sköpuð til þeirra athugana, og það hefur verið gert með stofnun fjárlaga- og hagsýslustofnunar fjmrn., sem ég hygg, að allir séu sammála um, sem hafa kynnzt starfsemi þeirrar stofnunar, að þar hafi verið rétt stefnt og að þar hafi verið grundvöllur lagður að því, að það væri hægt að taka á þessum vandamálum öllum með meira raunsæi og með von um meiri árangur heldur en - eins og því miður oft hefur orðið að vera - að sparnaðarn. hafa verið settar á laggirnar, þó að þær hafi ekki haft aðstöðu til þess að koma með nægilega raunhæfar till., skort aðstæður til að láta rannsaka alla þætti vandamálanna, þannig að forstjórar stofnana og aðrir, sem hafa haft með þessi mál að gera, hafa með tiltölulega auðveldum hætti getað komið þessum till. fyrir kattarnef. Nú er ný aðstaða í þessu efni, sem ég tel sjálfsagt að framfylgja, og það gleður mig, að þessir nefndarmenn, talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna, hafa lýst því yfir, að þeir hafi áhuga á að halda slíkrí samvinnu áfram. Ég tók það fram í haust, að ég vildi að mínu leyti stefna að því, og tel þá, að það geti orðið. Ég skal nú ekki fara langt út í þær ræður, sem talsmenn stjórnarandstöðunnar hafa hér flutt, þó að það væri full ástæða til þess, og nál., sem þeir hafa hér birt. Ég vil ekki lengja umræðurnar. Og m.a. sé ég ekki ástæðu hér til að fara að taka upp almennar umr. um efnahagsmál, sem aðstaða er til að ræða á öðrum vettvangi, þó vitanlega sé ekkert við því að segja, að það sé rætt einnig við meðferð fjárlaga. En það voru ýmis atriði í orðum fyrst og fremst frsm. minni hl., sem gefa mér tilefni til að segja nokkur orð, og mun ég þá fyrst víkja að ýmsum atriðum, sem snerta frv. sjálft og ríkisreksturinn í þrengri merkingu, en síðan mun ég á eftir aðeins víkja nokkuð að nál. þeirra félaga, sem er mjög merkilegt af ýmsum ástæðum, og þó merkilegast fyrir eina sök: Ég held það sé í fyrsta skipti, sem við sjáum hér sameiginlega stefnu í efnahagsmálum frá þessum tveimur flokkum. Þetta er, held ég, fyrsta skjallega staðfestingin á þeirri sameiginlegu stefnu, þannig að þetta plagg, nál. þessara tveggja flokka nú, hlýtur af þessum sökum að vekja sérstaka athygli og verða krufið til mergjar og það á miklu betri hátt heldur en ég hef tök á að gera hér í stuttri ræðu. En þetta held ég, stjórnmálalega séð, vera eftirtektarverðan atburð. Þar er ekki aðeins um að ræða skoðun hv. þm. eða þessara manna í minni hl. fjvn. á fjárlagafrv. sem slíku, heldur er lýst skoðunum þeirra, sem þeir hafi haft og hafi um, hvernig hafi átt að leysa þann efnahagslega vanda, sem þjóðin á nú við að glíma. Þetta tel ég sérstaklega merkilegt. Ég vil þá leyfa mér að víkja örlítið að ræðu hv. 3. þm. Vesturl. varðandi fjárlagamálin sjálf. Hann sagði, að verklegar framkvæmdir, eða hlutur þeirra, hefði stöðugt verið að minnka. Þetta er vitanlega rétt. Ef hann tekur heildarútgjöld ríkissjóðs, þá gefur það auga leið, að hlutur verklegra framkvæmda hlaut að minnka. vegna þess að það hafa komið inn í rekstur ríkissjóðs margvíslegir nýir þættir, og útgjöld vegna margvíslegrar þróunar í þjóðfélaginu hlutu að leggjast á ríkissjóð með vaxandi þunga. Og ef allir útgjaldaliðir hefðu átt að vaxa samhliða, í sömu hlutföllum, verklegar framkvæmdir og annað, þá hefði þetta auðvitað verið gjörsamlega óviðráðanlegt dæmi. Hitt er rangt, að hlutur verklegra framkvæmda hafi með hliðsjón af verðlagi minnkað, það er kjarni málsins. Í mörgum greinum hefur hlutur verklegra framkvæmda vaxið mjög verulega, bæði innan fjárlagadæmisins og einnig utan þess, þ.e.a.s. í sambandi við vegamál. Hv. þm. sagði, að það hefði verið of mikið fljótræði í sambandi við sparnaðartill. ríkisstj. fyrr á þessu ári. Ég tel nú ekki, að það hafi verið neitt fljótræði í þeim till. Það lá nú þegar fyrir strax í byrjun, að sumt af því mátti reikna með, að væri örugglega hægt að framkvæma á þessu ári. Annað tók ég fram, að væri mjög vafasamt og væri meira um stefnumörkun að ræða fyrir framtíðina, vegna þess að ljóst væri, að eins og horfur væru, þá var sennilegt og raunar öruggt, að halda yrði svipaðri samdráttarstefnu á þessu sviði á næsta ári. Allt það, sem var reiknað með, að mundi sparast þarna, hefur sparazt, og ég hef ekki orðið fyrir neinum vonbrigðum að því leyti, að undanskildum einu eða tveimur atriðum, sem ekki skipta veigamiklum fjárhæðum. Hitt er ég hv. þm. sammála um, að vitanlega er það alltaf erfitt að eiga svo skyndilega að taka slíkar ákvarðanir. Og þær gátu ekki orðið teknar nema með samdrætti ýmissar þjónustu. Þetta hefur alltaf komið á daginn. Og það er þess vegna eftirtektarvert og raunar nauðsynlegt, að hv. þm. geri sér grein fyrir því, að sparnaði svo neinu nemi verður ekki komið á nema með slíkum samdrætti í þjónustu, sem ýmsir telja mikils virði. Hv. þm. vék að bíla- og vélanefnd og með þeim hætti, sem mér fannst dálítið óviðkunnanlegt. Hann sagði, að af þeim mönnum, sem hefðu unnið að till. um bílamál ríkisins, væri ekki við neinu góðu að búast, vegna þess að þeir hefðu allir ríkisbíl, þess vegna mundi það hafa orkað á þeirra till. Ég vil leyfa mér í fyrsta lagi að upplýsa, að þessir menn hafa ekki ríkisbíl. Einn þeirra mun hafa að vísu bíl til umráða frá sinni stofnun, en hinir hafa ekki ríkisbíl. Hins vegar tel ég ekki, að þetta skipti neinu meginmáli, því að ég álít, að allir þessir menn hafi gert raunsæjar till. í þessu og bent á þau vandamál, sem þarna er við að glíma. Og ég vil ekki leyfa mér að telja, að það hafi orkað á þeirra till., eða að þeir hafi forðazt að gera nauðsynlegar till. vegna þess, að það snerti þeirra hagsmuni. Ég held, að það megi á sama hátt segja, að það sé erfitt fyrir þingmenn yfirleitt að gera þá till. eða yfirleitt að treysta á nokkuð, sem þeir gera, ja, við skulum segja í sambandi við skattamál og annað slíkt. Það snertir yfirleitt alla, sem þær till. gera. En þó að þetta geti átt við í ýmsum tilfellum, þá finnst mér ekki sæmandi, að við séum að halda slíku fram, nema því aðeins að annað reynist svo. Að bílamálunum skal ég annars víkja í sambandi við athugun, sem ég mun gjarnan vilja segja nokkur orð um vegna þeirra beinu till. um sparnað, sem hv. minni hl. er með. Varðandi stjórnarnefnd Skipaútgerðarinnar hafði það slegið allmiklu felmtri á hv. þm. að sjá, að stjórnarnefndarmennirnir, sem þar höfðu verið settir, hefðu hálf forstjóralaun. Ég get upplýst hv. þm. um það, að hann getur farið að róast, vegna þess að þétta var aðeins fyrsta árið, sem byggðist á því, að þessir menn urðu að vinna þarna stöðugt miklu meira en venjulegir nefndarmenn gera vegna skipulagsbreytinga, sem varð að gera á Skipaútgerðinni. Ég ætla hér ekki, og tel ekki viðeigandi, að fara að ræða um starfsemi forstjóra Skipaútgerðarinnar eða hugmyndir hans fyrr eða síðar, en ég hef mínar skoðanir á þeim, og þær skoðanir m.a. birtast í því, að það þótti rétt að setja þarna stjórnarnefndarmenn til þess að athuga rekstur þessa fyrirtækis. Þessir stjórnarnefndarmenn fá nú eðlileg laun í samræmi við það, sem nefndarmenn yfirleitt fá í slíkum stjórnum. Hv. þm. sagði, að hann yrði þess var, að hjá nýjum stofnunum ríkisins væri minni festa í útgjöldum en hjá hinum eldri. Ég held, að það sé ákaflega erfitt að fullyrða svona, án þess að það sé kannað betur. Vitanlega er aukin útþensla hjá nýju stofnununum, vegna þess að þær hafa verið að vaxa upp á mjög skömmum tíma, en hinar hafa verið að þróast á mun lengri tíma, og það má auðvitað um það deila, hversu nýtilegar allar þessar stofnanir séu. Þær eru nú að vísu ekki margar. En ég býst við, að fyrst og fremst sé þar átt við stofnun eins og Efnahagsstofnunina, sem er nú eina nýja stofnunin, sem vaxið hefur upp fyrir utan Seðlabankann og fyrir utan deild þá í fjmrn., sem ég vék að, fjárlaga- og hagsýslustofnunina. Það hefur stöðugt verið hlaðið verkefnum á Efnahagsstofnunina, og ég held í dag, að þá séu menn sammála um það, að hún sé í rauninni ómissandi til þess að gera sér grein fyrir þeim vandamálum, sem við er að fást. Hvort þar hefur verið bætt við mönnum óeðlilega, það er álitamál, en. ég bendi aðeins á það, að það hefur ekki verið minni kröfugerð uppi frá hv. stjórnarandstæðingum um að fá upplýsingar um ótalmarga hluti langt umfram það, sem starfsmannahald þessarar stofnunar hefur gert henni mögulegt að vinna. Hv. þm. vék að því, að skuldabyrði ríkissjóðs væri orðin mikil og hefði farið sívaxandi og að síðasta árið hefðu þessar skuldir vaxið mjög mikið. Og ég hef séð því haldið fram, og vitanlega eru það ekki rangar tölur, sem með er farið, að frá tímabilinu frá septemberlokum 1967 til septemberloka 1968 hafi skuldir ríkissjóðs hækkað um 12 hundruð millj. Þessi tala,er út af fyrir sig rétt, en það má ekki draga af henni rangar ályktanir, vegna þess að hér er raunverulega um tveggja ára lántökur ríkissjóðs að ræða, vegna þess að það stendur þannig af sér, að lán vegna framkvæmdaáætlunarinnar hafa verið tekin á þessu tímabili fyrir bæði árin, og enn fremur ber að gæta þess, að þarna er um að ræða lántökur, sérstakar, verulegar lántökur, vegna láns Landsvirkjunar, sem er sérstaks eðlis, og jafnframt kemur þarna inn, sem er sérstakt á þessu ári, brezka framkvæmdalánið, sem er um 280 millj. kr., og svo einnig hækkun vegna gengisbreytingar 210 millj., lán vegna Landsvirkjunar 190 millj. Töluvert af þessu fé hefur einnig verið endurlánað aftur, þannig að hér er ekki um beina skuldaaukningu ríkissjóðs að ræða. Þetta tel ég rétt, að komi fram. Varðandi það, að undanfarin ár hafi þróazt í ógæfuátt um skuldasöfnun hjá ríkinu, þá getur það auðvitað alltaf verið álitamál. Hins vegar vill nú svo til, að ég held, að hvert einasta ár hafi talsmenn hv. stjórnarandstöðuflokka borið fram ótal till. um það að taka miklu meiri lán heldur en við höfum þó lagt í að taka. Það er mál út af fyrir sig, en það verður þó að hafa í huga. En ég tel rétt, að það komi hér fram til þess að sýna, hvort hér hefur verið stefnt í hreina ógæfu og þessi lán hafi verið notuð sem eyðslueyrir, að gera grein fyrir því, að skuldir ríkissjóðs voru í árslok 1960 1343 millj. kr., og þá voru eignir umfram skuldir 1148 millj. En samkv. ríkisreikningi frá 1967, sem er síðasti reikningur, sem fyrir liggur, þá voru skuldir í árslok 2 milljarðar 368 millj., en eignir umfram skuldir 5 milljarðar 614 millj., þannig að skuldaauki á þessu tímabili var 1000 millj., en eignaauki var um 4500 millj. Auðvitað má endalaust ræða um tölur fram og aftur og draga af þeim mismunandi ályktanir, en það a.m.k. sakar ekki, að þessi hlið málanna sé einnig skoðuð. Mig langar þá til að víkja aðeins að þessum sparnaðartill. hv. stjórnarandstæðinga, sem fram eru settar í nefndaráliti þeirra og eru töluvert eftirtektarverðar. Báðir talsmenn minni hl. n. lögðu áherzlu á það, að ríkisbáknið hefði stöðugt verið að þenjast út, og í nefndaráliti þeirra er þessi útþensla ríkisbáknsins talin vera meginorsök þess vanda, sem við eigum nú við að glíma í okkar efnahagslífi. Þetta er vitanlega mjög alvarlegt, ef svo er, og það gerir auðvitað því nauðsynlegra að kryfja til mergjar, hvernig sé hægt að losna við þetta óskaplega bákn, og hvort það megi þá ekki með tiltölulega skaðlausum hætti, úr því að þetta er meinsemd í þjóðfélagskerfinu. Þess vegna vitanlega hefði mátt gera ráð fyrir því, að það kæmu fram stórvirkar niðurskurðartill. frá þessum ágætu vinum mínum í sambandi við þetta vandamál, ekki sízt þar sem þeir, eins og ég sagði, slá því föstu í þessari sameiginlegu efnahagsmálastefnu sinni, að þetta sé höfuðbölvaldurinn. Hv. 6. landsk. þm. sagði líka í sinni ræðu, þegar hann lýsti þessu óskaplega ferlíki, sem allt hefur verið að gleypa á undanförnum árum, að það hefði aldrei verið hlustað á till. um að draga úr eyðslu ríkissjóðs. Ég verð nú að segja, að ég man ekki eftir þessum till. nema till., sem ég held að hafi gengið aftur þing eftir þing, um að draga úr kostnaði við löggæzlu á Keflavíkurflugvelli og að leggja niður tvö eða þrjú sendiráð. Ég held nú sannast sagna, að við höfum alltaf verið sammála um það svona innst inni, enda hver maður getað gert sér grein fyrir því, hversu miklu þessar till. hefðu fengið áorkað til þess að leysa þennan mikla vanda, ef það er svo, að ríkiskerfið sé orsök allrar verðbólgu í þjóðfélaginu. En sleppum því. Það getur vel verið, að þetta hafi gerzt, að þessar till. hafi verið svona smávægilegar vegna þess, að þessir ágætu menn hafi ekki haft aðstæður til þess að forma till., en úr því að sú aðstaða hefur nú skapazt, þá vitanlega má gera ráð fyrir, að till., sem hér eru settar fram í fyrstu sameiginlegu stefnuskrá í efnahagsmálum frá þessum tveimur flokkum, séu ekki af lakari endanum. Nú skal ég taka það skýrt fram, að ég hef ekkert við þessar till. að athuga, þannig að það er óþarfi fyrir okkur að deila um það, en ég vil aðeins leyfa mér að benda á það, að hér er auðvitað um till. að ræða, sem, þó að allt reyndist nú rétt, sem þarna er sagt, mundu auðvitað hafa í för með sér ákaflega lítinn sparnað miðað við ríkiskerfið í heild og gætu auðvitað á engan hátt orðið til þess að leysa þann mikla vanda, sem í efnahagsmálum er við að glíma, enda tóku þeir það báðir fram, báðir hv. þm., sem ég hef ekkert við að athuga, að einmitt þyrfti að vinna að þessu kerfisbundið. Þetta tæki langan tíma, og það væri margt í þessu flókið og þyrfti þess vegna að vinna með sameiginlegum átökum að þessu í lengri tíma. Mig langar aðeins til að hlaupa á þessum till.: 1. Áð sameina rekstur ríkisskipa. Þetta hefur verið samþykkt, og er verið nú að vinna að því að koma þessu í framkvæmd í sambandi við Skipaútgerðina. 2. Að sameina verkstæði og viðgerðarþjónustu fyrir ýmsar ríkisstofnanir. Þetta hefur einnig verið ákveðið, og það er n. starfandi í því og hefur verið það síðan í sumar. Og einnig sérstaklega að athuga starfsemi Landssmiðjunnar, sem þarna er bent á, og nota hana í þágu þessara ríkisstofnana. Það er einnig verið að vinna að því þessa dagana. Þriðji liðurinn hefur ekki verið tekinn enn til sérstakrar athugunar. Það er rétt að setja upp sameiginlega verkfræði- og tækniþjónustu. Ég tel ekki nema sjálfsagt, að það sé skoðað. 4. Að Landnám ríkisins verði sameinað Búnaðarfélagi Íslands hefur auðvitað sáralitla þýðingu sem sparnaður. Það má vel vera, að það sé rétt að gera þetta, en auðvitað mundi ekki Búnaðarfélagið taka þetta að sér án þess að fá greiðslur fyrir það, þannig að sparnaðurinn, sem í þessu fælist, væri fyrst veigamikill, ef ætti að draga úr starfi landnámsins. Þá gæti þetta munað verulegum fjárhæðum, en eins og kunnugt er, þá var það einn þáttur sparnaðarráðstafananna í ár að lækka fjárveitingu til landnámsins um 7.5 millj. 5. Það er einnig gert ráð fyrir því í fjárlagafrv. fyrir næsta ár, að Orkustofnun og ríkisrafveitur sameinist í eina stofnun. Þessum stofnunum var skipt í tvær stofnanir á síðasta þingi, vegna þess að það var skoðun þeirra, sem að athugun þeirra mála hafa unnið, að það væri hagkvæmara og mundi auðvelda traustari skipulagningu þessarar starfsemi og væri líklegra til þess að draga þar úr eyðslu fremur en öfugt. 6. Að hraða endurskoðun utanríkisþjónustunnar. Hún er nú í endurskoðun eftir till., sem samþykkt var hér á síðasta þingi, og ég get vissulega tekið undir það, að það sé rétt að hraða þeirri endurskoðun. 7. Að hraðað verði endurskoðun á framkvæmd skattalaga. Skattal. eru í heild í veigamikilli endurskoðun, eins og ég hef áður skýrt frá, en framkvæmd þeirra hefur líka verið í athugun á vegum yfirmanna skattkerfisins. Ég hef skýrt frá því, að um þetta hafi verið haldnar ráðstefnur sérstakar milli þeirra manna, sem eiga að sjá um framkvæmdina. Það hefur verið unnið að sérstökum till. um það að endurskipuleggja og bæta skattálagningu og skatteftirlit, og nú síðast er í þessum fjárlagatill. gert ráð fyrir aukinni fjárveitingu til embættis ríkisskattstjóra eða skattrannsóknardeildarinnar, til aukins bókhaldseftirlits og til þess að bæta aðstöðu þessarar starfsemi í ýmsum greinum. Þetta er eftir ákveðnum till. skattrannsóknarstjóra og byggt á þeirri reynslu, sem þegar er fengin í þessu starfi. Hins vegar gerist þetta auðvitað ekki með neinu skyndiáhlaupi, heldur verður að sækja hér á jafnt og þétt og læra af því, sem gert er, um framhaldið, og ég hygg, eftir því sem ég hef getað fylgzt með þessu starfi, að þá sé það allt unnið með skynsamlegum hætti, og ég hef lýst því yfir hér margoft, bæði hér í þ. og við menn, sem að þessum málum vinna, að ég mun fyrir mitt leyti, meðan ég sit í þessu embætti, leggja mig fram um það að veita þeim alla nauðsynlega aðstöðu til þess að vinna þetta þýðingarmikla verk. 8. Eftirlit og innheimta með skilum á söluskatti. Að því hefur verið unnið nú um lengri tíma að athuga þetta mál, og það er nú verið að vinna að skipulagsbreytingum. Ég veit, að það er hluti af söluskatti, sem ekki kemur til skila, en hins vegar hafa verið gerðar á því sérstakar athuganir, sem auðið er að gera, að vísu ekki nákvæmlega, en þó tiltölulega með auðsæjum hætti, og ef gengið er út frá sömu forsendum fyrir öll undanfarin ár, þá hefur undanskot á söluskatti minnkað mjög verulega. Og þeir menn, sem um þau mál hafa fjallað, telja, að undanskot frá söluskatti séu miklum mun minni en undanskot frá tekjuskatti og sé í rauninni ótrúlegt, að það skuli ekki vera um meiri fjárhæðir að ræða, en vitanlega verður að stefna að því, að þær geti orðið enn minni. 9. Varðandi leigumála ríkisins um húsnæði þá er stefnt að því - og það var ákveðið í fyrra, og ég skýrði frá því í minni fjárl.-ræðu - að enga leigusamninga mætti nú gera nema bera þá undir hagsýslustjóra með það í huga að samræma þessa leigumála. Vitanlega er það sjálfsagt, þar sem það er auðið - ekki sízt með hliðsjón af því, að það er nú meira framboð á húsnæði en verið hefur - að segja upp leigumálum, þar sem þeir reynast vera óhagkvæmir, og stefna að því að lækka þá, en ég tel, að þegar hafi verið sett upp kerfi til þess að tryggja þessa framkvæmd mála. 10. Nýtt stjórnarform póst- og símamálastjórnarinnar sé ég ekki ástæðu til að ræða um. Ég hef lýst því oft yfir áður, að ég tel, að Póstur og sími eigi ekki að vera ráðuneyti eins og það er í dag, heldur eigi að leggjast undir samgmrn. Það tel ég sjálfsagt, en veit að öðru leyti ekki, hvort sérstök stjórnarn. yfir þessa stofnun mundi hafa mikla þýðingu. 11. Þá vil ég víkja að miklu vandamáli, sem ég hef margoft sjálfur gert hér að umtalsefni, og það eru hlunnindi embættismanna, forstjóra og annarra, sem hafa bifreið við embætti sín eða stofnun, sem ríkið á. Till. um þetta efni, fleiri en ein hugmynd að þeim, voru lagðar fyrir undirnefnd fjvn. í sumar, og ég hygg, að n. hafi verið með þær í athugun. Ég hef fyrir fram ekki neitt við það að athuga, að komið verði á þeirri framkvæmd í þessum málum, að allar ríkisbifreiðar verði seldar og menn fái bifreiðastyrki. Það getur verið, að það sé einfaldasta aðferðin. Þetta er flókið vandamál, en ég vil hins vegar minna á það, sem ég hef áður gert hér, að málið er vandasamara en þetta, vegna þess að það hefur reynzt í mörgum greinum ákaflega erfitt að fá sem forstjóra nægilega góða menn fyrir ýmsar ríkisstofnanir vegna þess, hve forstjórarnir eru illa launaðir, og ef við ætlum að svipta þá þessum hlunnindum, verður ekki hjá því komizt að taka launamál þessara manna til endurskoðunar. Það er grundvallaratriði, ef á að vera hægt að halda uppi sparnaði í ríkiskerfinu og krefjast virkni í starfsemi ríkisstofnana, að það sé hægt að fá úrvalsmenn til að vera forstjóra þeirra, og því miður er ríkið þarna verr sett en einstaklingar, því að það getur ekki launað menn eftir starfi þeirra og afköstum, heldur verður að vera bundið af mjög þröngum launareglum ríkiskerfisins, og þetta hef ég sjálfur lent í vanda með hvað eftir annað með ráðningu á starfsmönnum, sem ég hef talið grundvallaratriði að ráða, og þess vegna verður ekki hjá því komizt að benda á þennan vanda, en vitanlega er hægt að hugsa sér að leysa þetta með hækkun á launum þessara manna með einhverjum öðrum hætti. Og ég skal fúslega játa það, að æskilegasta skipan þessara mála væri sú, að ríkið ætti engar bifreiðar til þessara nota. Það verður auðvitað að eiga allmargar bifreiðar til margvíslegra þjónustustarfa, en þá á að gilda um þær bifreiðar það, að þær séu eingöngu notaðar í þágu stofnunarinnar og þeim sé lagt, en starfsmennirnir hafi þær ekki til ráðstöfunar, eins og því miður er núna allt of mikið um. Þessu er ég nákvæmlega sammála, þannig að það verða ábyggilega engir árekstrar milli okkar um það að kanna þetta vandamál, og mér finnst það aðeins styrkur, ef hv. fjvn. getur sameiginlega komizt að einhverri hugmynd um, hvernig eigi að taka á þessu vandamáli. 12. liðinn um sameiginlega bifreiðastöð hér í Reykjavík hef ég ekki skoðað, þannig að ég geti neitt um það fullyrt, hvort það er hagkvæmt eða ekki, en það er sjálfsagt að kanna það. Að eftirlitsstörf með verklegum framkvæmdum verði sem mest sameinuð, tel ég sjálfsagt að gera, og nú liggur hér fyrir Alþ. frv. um undirbúning og skipulag verklegra framkvæmda, sem ég tel einnig mjög mikilvægt, að hægt sé að samþykkja og leggja grundvöllinn að því, sem er einnig veigamikið, hvernig upphaf verklegra framkvæmda er. Að gætt verði hófs um utanfarir á vegum ríkisins er stefna, sem ég tel sjálfsagt að fylgja, og tel, að hafi verið fylgt eins og hægt er, þó að megi alltaf deila um einstök atriði í því. Það var ákveðið í byrjun þessa árs og gerðar ýmsar breytingar, sem drógu verulega úr utanferðum, sem ríkið hefur kostað til þessa. Sé hægt að gera það meira, þá er það sjálfsagt, en hins vegar komumst við ekki fram hjá þeirri staðreynd, að við þurfum að eiga samskipti við marga og ekki hvað sízt kannske, þegar erfiðleikar steðja hér að, þannig að það eru takmörk fyrir því, hvað hægt er að ganga lengra í þessu efni. Að setja reglur um opinberar veizlur og móttökur hef ég heldur ekki nokkurn hlut á móti, ef það er hægt. Ég hef lagt á það áherzlu hvert ár, að það verði reynt að gera þetta með öllu því hófi, sem hægt er að koma við. Það kann vel að vera, að það sé hægt að koma því í meira hóf en nú er, en allt er þetta einnig vandamikið, m.a. fyrir þá sök, að það hefur komizt á sú venja, sem er mjög eftirsótt, að jafnvel heilar stofnanir, sem halda hér almenn fjöldaþing; panti beinlínis, að ríkisstj. eða forseti hafi boð fyrir þessar stofnanir, og það þykir eiginlega varla hægt að halda svona þing, án þess að slíkt boð sé. Allt kostar þetta sína peninga, en ég tel, að það geti komið til greina, að við leggjum þetta allt saman niður, ef menn eru sammála um það. Að lög um lögreglumál verði endurskoðuð til að draga úr kostnaði. Þetta var ákveðið í sparnaðarl. frá í vor, og þá var gert ráð fyrir að stefna að því að lækka um 10% kostnaðinn við löggæzlumál. Það er gert ráð fyrir því sama nú í fjárlagafrv., þannig að vitanlega verður að gera þá endurskipulagningu í þessum efnum, og það liggja fyrir till. um það efni, sem ég hef einnig óskað umsagnar hv. fjvn. um. Sem sagt ég hef ekkert við neina af þessum till. að athuga. Það er eitt atriði enn, sem hv. frsm. minni hl. vék að. Það var kostnaður við ýmis fógeta- og sýslumannsembætti, og það kann vel að vera, að það sé eitthvert ósamræmi þarna á milli. Hins vegar hafa öll þessi embætti kvartað mörg undanfarin ár um, að þau hefðu allt of lítinn mannafla. Og þetta hefur allt frá árinu 1957 eða að ég hygg 1958 verið undir eftirliti nefndar hvað mannaráðningar snertir, og yfirleitt hefur rignt yfir mann kvörtunum frá fógetum og sýslumönnum; að þeir hafi ekki fengið að ráða starfsfólk eins og þeir þyrftu. Hins vegar kann hér að vera ósamræmi á, og það, sem hv. þm. nefndi sem dæmi, er kannske táknrænasta dæmið um þetta, sem ég get vel búizt við, að sé rétt, og ég hef þegar óskað eftir fyrir alllöngu, að væri athugað, og það er með Siglufjörð, vegna þess að Siglufjörður var á sínum tíma miklu umfangsmeira embætti, þegar síldin var þar í blóma sínum,. en það mætti segja mér, að þarna væri kannske dálítið „rudimentalt organ“, ef svo má segja, að það hafi ekki fækkað starfsliðinu, þegar dró úr þessari þjónustu, sem þarna þurfti að veita, þannig að ég hygg, að hv. frsm. hafi kannske þarna drepið á þetta atriði, sem er líklegast, að sé hægt að segja, að sé um of mikið mannahald að ræða á þessu sviði. Ég vil svo ekki taka undir það algjörlega, sem hv. þm. sagði, að þessi dæmi, t.d. við skulum segja um Siglufjörð og samanburð þess við Patreksfjörð og annað þess konar, sanni það, að allt þetta kerfi þurfi að endurskoða. Það sannar ekkert um það efni, vegna þess að hér hefur verið drepið á t.d. fógetaembættið, kannske það atriði, sem er aðallega að. Og það sannar auðvitað ekki, að það sé alls staðar eitthvað að, en það breytir ekki því, að þessi dæmi öll, sem hv. minnihlutamenn benda á, öll þau, sem ég benti á í minni fjárlagaræðu og vafalaust mörg önnur, eru þess eðlis, að þau vísa okkur veginn, og ég vonast til, að við getum sameiginlega stefnt að því marki, ef við eigum eitthvað með þessi mál saman að sælda einhvern tíma, að endurskoða þetta í ljósi þeirrar stefnu, sem við virðumst allir vera sammála um. Það hefði verið fróðlegt að ræða hér um skuldirnar við útlönd og annað þess konar, það tæki bara of langan tíma, það væri alveg mál út af fyrir sig að ræða. Það dæmi hefur verið sett upp ákaflega villandi á síðustu tímum, m.a. verið reynt að slá því fram, að gengisbreytingin hafi aukið stórkostlega greiðslubyrði okkar við útlönd, og settar upp risavaxnar tölur í því sambandi. Það er auðvitað rétt, að erlendar lántökur geta haft slæm áhrif á afkomu einstakra fyrirtækja, sem hafa tekið þessi lán, svo fremi að tekjuöflun þeirra vaxi ekki að sama skapi, sem á sér að vísu stað um allmarga aðila, en vitanlega hefur gengisbreyting ekki nokkur minnstu áhrif á magn erlendra skulda fyrir þjóðarbúið. Þó að gengisbreytingin hafi hækkað þessar skuldir um 5 þús. millj. eða eitthvað nálægt því, þá hefur þetta ekki falið í sér raunverulega hækkun um eina krónu, ég vil ekki orða það þannig. Það hefur auðvitað hækkað um meira en eina krónu, en ekki hækkað í erlendri mynt, sem neinu nemi eða að neinu leyti. Og að svo miklu leyti, sem gengisbreytingin hefur verkað örvandi á framleiðslu, sem henni er ætlað að gera, og lagt grundvöll að því, að þjóðarbúið geti haldið henni gangandi með eðlilegum hætti, þá vitanlega verkar gengisbreytingin beint til þess að bæta aðstöðu þjóðarinnar til að borga sínar erlendu skuldir. Það er svo allt annað mál, sem er ástæðulaust að neita, að skuldabyrðin hefur auðvitað vaxið mikið nú síðustu tvö árin, sérstaklega nú á þessu ári, og það er vegna þeirrar einföldu staðreyndar, að tekjur okkar til að standa undir þessum skuldum hafa minnkað um helming á tveimur árum. Þá auðvitað gefur það auga leið og skilur hver maður úr persónulegum búskap sínum, að það eykur auðvitað skuldabyrðina og skapar mikinn vanda, en það sannar ekkert um það, að óskynsamlega hafi verið haldið á um lántökur, og sannleikurinn er sá, að þegar verið er að reikna það, að þetta merki útgjöld, þetta merki tekjur allra frystihúsa og þar fram eftir götunum, þá er þetta allt meira og minna villandi, vegna þess að geysistórar fjárhæðir af þessum skuldum síðustu árin eru í sambandi við sérstakar gjaldeyrisskapandi framkvæmdir. Við skulum taka Búrfell og Straumsvíkurhöfn, þar sem er um feiknamiklar lántökur að ræða, en þetta er enginn baggi á þjóðinni, vegna þess að þarna eru tryggðar á móti gjaldeyristekjur, sem í framtíðinni standa straum af þessum lánum. Hin miklu flugvélakaup falla á þessi ár, sem skipta geysilegum fjárhæðum, meginhlutinn af tekjum þessara flugvéla er í erlendum gjaldeyri, og þar af leiðandi vaxa þær í samræmi við gengisbreytingarnar, og hér er vitanlega ekki verið að leggja neinn bagga á þjóðfélagið almennt, heldur hafa þarna skapazt skilyrði til stóraukinnar vinnu fyrir mikinn fjölda þjóðfélagsborgara. Og allur fiskiflotinn, sem var vitnað í, að væri í miklum skuldum. Það er rétt, en þennan fiskiflota hefði ekki verið hægt að kaupa síðustu árin, ef ekki hefðu verið tekin erlend lán, og vitanlega, ef allt hefði gengið að óskum, hefði það skilað þjóðarbúinu margföldum gróða að hafa tekið þessi lán og er þegar búið að gera það að vissu leyti, því að síldveiðin, sem var t.d. á s.l. ári, hefði ekki orðið nein, ef þessi floti hefði ekki verið til staðar, og sáralítil einnig á árinu þar áður. Það er því mjög villandi, þegar talað er um, að þessar lántökur sýni eitthvert skelfilegt ástand, sem sýni, að yfirvofandi sé hjá okkur gjaldþrot vegna þessara ógætilegu lántaka. Hitt er svo annað mál, og því skal ég á engan hátt draga úr, að ef heldur áfram þessi mikli samdráttur í okkar þjóðartekjum eða útflutningstekjum, þá auðvitað verðum við að fara ákaflega varlega, og þá verður þetta okkur þungur baggi næstu ár. Það er fjarri mér að mótmæla því. Því er haldið fram af báðum hv. talsmönnum minni hl., að ríkisstj. stefni sýnilega með fjárlagaboðskap sínum að atvinnuleysi, og þetta byggist á því, að bent er á, að það sé gert ráð fyrir svo miklum samdrætti á tekjum ríkissjóðs, að það hljóti að leiða til atvinnuleysis. Vitanlega væri mjög slæmt, ef þetta væri rétt, og þá yrði í fullri alvöru að gera sér grein fyrir því, en á þessu máli eru tvær hliðar. Sú hliðin, sem þessar áætlanir byggjast á, er fyrst og fremst varðandi stöðuna út á við. Það er auðvitað alveg tilgangslaust fyrir okkur að segja, að við þurfum og megum ekki draga úr neyzluvöruinnflutningi nema svona og svona mikið, ef við höfum ekki peninga til að kaupa þessar vörur, og ef verið er að tala um það, að það sé hættulegt, að við séum komnir á yztu nöf með það að verða háðir öðrum þjóðum eða jafnvel gjaldþrota fyrir skuldasöfnun erlendis, þá tjóar ekki að halda áfram innflutningi eins og ekkert hafi í skorizt, þó að við höfum misst helming okkar gjaldeyristekna, það tjóar ekki, og þess vegna verðum við að reikna með samdrætti og vitanlega eru þessar aðgerðir, sem gerðar hafa verið nú miðaðar við það, að það verði allverulegur samdráttur í innflutningi. Og hv. stjórnarandstæðingar hafa bent á það sjálfir, að það væri sjálfsagt að banna innflutning á einum og öðrum vörum. Þrátt fyrir það að gert sé ráð fyrir þeim samdrætti, sem tekjuáætlun fjárl. er byggð á, þá er samt gert ráð fyrir, að halli verði á viðskiptum út á við um í kringum 500– 600 millj. á næsta ári, og auðvitað verður að brúa það bil með gjaldeyrislántökum, vegna þess að það er ekki talið með neinu móti hægt að ganga lengra í þessari skerðingu á innflutningi á neyzluvörum. Þó að þannig sé gert ráð fyrir samdrætti í neyzluvöruinnflutningi, þá þarf það auðvitað ekki að merkja atvinnuleysi, vegna þess einmitt að það má gera ráð fyrir, að vegna stórbættrar aðstöðu íslenzks iðnaðar verði miklum mun meira keypt af innlendum varningi í landinu og það komi beinlínis fram aukin atvinna á þeim vettvangi. Ég tek alveg undir það með þessum ágætu mönnum, að það verður að beina að því allri orku að koma í veg fyrir atvinnuleysi, og ríkisstj. hefur stefnt með sínum aðgerðum í þá átt að reyna að tryggja atvinnu jafnhliða jafnvægi í viðskiptunum út á við, sem er okkur auðvitað alveg óumflýjanlegt að tryggja. Till. um 350 millj. kr. í þessu skyni sem fjárveitingu úr ríkissjóði skal ég ekki mikið um segja. Ég vil aðeins taka það fram, að ríkisstj. hefur gert sér fullkomna grein fyrir því, að það geti þurft að útvega fé, ég skal engar upphæðir nefna þar, til þess að örva atvinnulífið á ýmsum sviðum. Hvort það verður þessi upphæð eð a einhver önnur, skal ég ekkert um segja, um það fara fram eða væntanlega munu fara fram um það viðræður, ekki hvað sízt þennan þátt vandans, milli stéttasamtaka og ríkisvaldsins, hvernig tryggja eigi gegn atvinnuleysi, og það er tímabært að taka ákvörðun um það efni þá, og verður þá að sjálfsögðu að leita eftir fjáröflun í því skyni, ef á að leggja á ríkissjóð þar auknar byrðar. Sú röksemd, að það þurfi ekki að útvega fé til þess að mæta þessu, vegna þess að ef atvinnuleysi skelli á, muni draga miklu meira úr tekjum ríkissjóðs.. en gert er ráð fyrir í frv., stenzt ekki fyrir þá sök, að frv. er byggt á því, að það verði ekki atvinnuleysi, þannig að ef atvinnuleysi yrði stórfellt, þá mundi enn þá versna hagur ríkissjóðs frá því sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Herra forseti. Ég hef þá vikið að þeim atriðum, sem snerta fjárlagafrv. sem slíkt; og öðrum, sem óbeinlínis snerta það, en að lokum langar mig til að segja aðeins örfá orð um hina sameiginlegu efnahagsmálastefnu stjórnarandstöðuflokkanna, sem hér birtist í fyrsta skipti á prenti, ekki vegna þess að ég geti gert henni nein fullnægjandi skil. Það þarf til þess miklu meiri athugun á þessum einstöku stefnuatriðum, sem fram eru sett, heldur en hægt er að gera á þeim stutta tíma, sem liðinn er síðan ég las þessa eftirtektarverðu yfirlýsingu. Hv. frsm. minni hl. ræddi hér nokkuð um stjórnarviðræðurnar í haust eða viðræðurnar milli stjórnmálaflokkanna og sagði, að fulltrúar stjórnarflokkanna hefðu mætt eins og ólesin börn til þessara viðræðna, vegna þess að engar upplýsingar hefðu verið til. Vitanlega er það mikill misskilningur, að þeir hafi mætt á nokkurn hátt ólesnir og upplýsingar hafi ekki verið til, því sannleikurinn er sá, að á mjög stuttum tíma var aflað upplýsinga og lagðar fyrir viðræðun. upplýsingar, sem voru miklu fullkomnari heldur en nokkru sinni hafa verið til hér í okkar þjóðfélagi áður og sýndu, að vissulega hafi af mörgum verið unnið og margt verið kannað, en það lá fyrir þegar í upphafi, að það væri ekki til hlítar hægt að gera sér grein fyrir vandamáli sjávarútvegsins fyrr en við sæjum betur, hvernig útkoma síldveiðanna yrði, og væri betur búið að gera upp frystihúsadæmið. Það hefur aldrei verið gert fyrr en í árslok og var því óvenjulegt, að skyldu á þessum tíma liggja fyrir jafnnákvæmar upplýsingar og þar var um að ræða. En hvort sem menn hafa mætt þarna ólesnir af stjórnarliðinu eða ekki. þá er það auðvitað slæmt, ef svo hefur verið, en það er þó enn þá verra að fara úr skóla ólæs, það er enn þá verra, og það er það, sem hv. stjórnarandstæðingar virðast hafa gert, eða a.m.k. fara þeir ákaflega dult með sína leskunnáttu, ef hún er þá einhver. Það nefnilega gerðist þarna, að stjórnarandstæðingar fengu á þessum tíma nákvæmlega allar þær sömu upplýsingar og ríkisstj. hefur haft til að byggja sínar till. á um lausn vandamálanna, og þetta er alveg nauðsynlegt að komi skýrt fram. Undanfarin ár hefur því verið haldið fram af stjórnarandstöðunni, að hún hafi ekki getað gert till. í efnahagsmálum vegna þess, að hún hafi ekki fengið að fylgjast með, stjórnin sitji með sína sérfræðinga, sem vinni fyrir hana, og stjórnarandstæðingar geti þar af leiðandi ekki formað neinar till. Nú er engin slík afsökun fyrir hendi, ekki á nokkurn hátt, þannig að þessar till. hefðu átt að geta legið alveg jafn vel fyrir eins og till. stjórnarliðsins og jafn snemma. Þær hafa ekki sézt hér á Alþ. nema ég held það eina atriði í þeim að fella niður söluskatt á fiski og einhverjum vörum, sem sáust hér. Ég held, að ég fari rétt með það, að það sé eini þáttur þessara efnahagsvandamála, sem hér hefur sézt í þskj., þangað til núna, að við sjáum það hér, að lausnin yrði að tryggja fulla atvinnu, ja, hvaða lausn, og tilfærslan milli stéttanna yrði sem minnst og legðist á sem breiðustu bökin. Hvaða millifærsla? - Og aðgerðinni fylgdi sem minnst áhætta fyrir fjárhagslegt öryggi þjóðarinnar. Vitanlega eru allir sammála um það og í rauninni um þetta allt. Og það, sem þó satt er, ef ég má með leyfi hæstv. forseta aðeins vekja athygli á því, er stjórnarandstaðan lagði til, að byrjað yrði á að minnka vandann með því að draga úr rekstrarkostnaði, draga úr eyðslu með því að nota fjármuni með stjórnsemi og samkv. skipulagi, beina fjárfestingu að þeim verkefnum, sem þjóðina skipta mestu, og með stjórn á notkun erlends gjaldeyris. Þegar þjóðin breytir um stefnu frá því sem nú er, tekur hún upp stjórn á efnahagsmálum í stað stjórnleysis, snýr frá verðbólgustefnu að festu og sparnaði. Sú stefnubreyting á fyrst að eiga sér stað í ríkisbúskapnum sjálfum. Útþensla, eyðsla og ofsköttun undanfarin ár hefur haft meiri áhrif á verðbólguna og almenna eyðslu í landinu en hægt er að gera grein fyrir í nál. eins og þessu. Þetta er mjög eftirtektarvert. En hvernig í ósköpunum átti með þessum úrræðum, jafnvel þó að vextir hefðu verið lækkaðir eins og hér hefur verið talað um, útflutningsgjöld afnumin og tekið upp breytt tryggingakerfi, að leysa þann vanda, sem var þarna við að fást? Þetta eru allt mál, sem taka miklu lengri tíma, alveg á sama hátt og hv. frsm. sagði alveg réttilega um sparnað í ríkisbúskapnum. En að það hefði nægt til þess að bjarga atvinnuvegum, sem voru að stöðvast eða stöðvaðir, það er mér hulinn leyndardómur. Dagblaðið Tíminn hefur sjálft sagt í ritstjórnargrein, sem átti að draga upp, hversu hrakleg myndin væri, náttúrlega hjá stjórninni, að það hefði legið fyrir og lægi fyrir á borðinu, að það vantaði 1400 millj. kr. tilfærslu til sjávarútvegsins til að hægt væri að leysa vandann. Hvernig menn geta látið sér hugkvæmast, að þessar óljósu bollaleggingar hefðu getað leyst vandann, það er mér hulinn leyndardómur. Ég er ósköp hræddur um, að eftir að þessi sameiginlega stefna hefur hér birzt, þá verði það hulið æðimörgum, hvernig hefði átt að koma í veg fyrir það, að atvinnulífið stöðvaðist og það atvinnuleysi skylli yfir, sem við öll erum sammála um, að hefði verið skelfilegt, og því vildi ríkisstj. ekki bera ábyrgð á, að gerðist. Það er öllum vitanlegt, og við skulum ekkert vera að vefja fyrir okkur, að það voru ekki til nema þrjár leiðir í þessum vanda - þetta eru allt aukaleiðir, sem hér er talað um, sem gátu hjálpað til, en alls ekki leyst höfuðvandann - það var annað hvort gengisbreyting, stórfelld uppbótastefna eða stórfellt nýtt uppbótakerfi eða niðurfærsla verðlags og launa. Þetta eru þær einu þrjár meginleiðir, sem komu til greina, og það hefur enn þá ekki fengizt sagt frá hv. stjórnarandstæðingum og ekki heldur í þessari sameiginlegu stefnu þeirra, hverja þessara þriggja leiða þeir vildu fara. Hefðu þeir tekið við stjórninni í haust, þá er ég ósköp hræddur um, að þeir hefðu neyðzt til þess að forma þetta með einhverjum hætti öðruvísi en hér er gert. Þessa sameiginlegu stefnu eigum við eftir að skoða og vafalaust margt um hana að segja, og ég skal ekki eyða þessum tíma lengur í að fjalla um hana, það er ástæðulaust. Ég óska aðeins þeim stjórnarandstæðingum til hamingju með að hafa sett þessa stefnu niður á blað og undirskrifað hana sameiginlega, að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til þess að tefja tímann frekar með athugasemdum um einstök atriði málsins.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. er maður íhaldssamur og varkár, og því þótti mér hann tala furðu gáleysislega hér áðan um skuldabyrði Íslendinga um þessar mundir. Hæstv. ráðh. talaði um það, að því væri haldið fram, að greiðslubyrði okkar væri orðin ískyggilega hár hluti af útflutningstekjunum. En skýring hans var sú, að menn þyrftu ekki að undrast þetta, vegna þess að útflutningstekjurnar hefðu dregizt mjög stórlega saman á stuttum tíma. En skýringin er ekki svona einföld. Útflutningstekjur okkar á þessu ári munu verða mjög svipaðar því og þær voru 1963 reiknað á sama gengi hvort tveggja. En 1963 hygg ég, að greiðslubyrðin hafi verið rúmlega 5% af gjaldeyristekjunum. Nú er hún komin allmikið yfir 10%.

Hún var 8.5%.

Jæja, en hún er komin allmikið nú yfir 10%, og það er um sama grundvöll að ræða í bæði skiptin. Þessi hækkun er ákaflega ískyggileg, ekki sízt vegna þess að hún gerist á sömu árum og útflutningstekjur okkar fara stórlega vaxandi. Á örfáum árum jukust þessar tekjur um meira en 10 milljarða miðað við það meðaltal, sem áður var, og það er á sama tíma og þessi stórfellda tekjuaukning rennur inn í þjóðfélagið, sem hæstv. ríkisstj. heldur áfram að hlaða upp erlendum skuldum. Ég minnist þess, að 1. desember 1959 flutti aðalráðgjafi hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, Jónas Haralz ræðu, sem vakti mjög mikla athygli. Þá benti hann á það, að skuldabyrði Íslendinga væri rúmlega 10%. Hann taldi, að engin þjóð í Evrópu að Júgóslavíu undanskilinni væri jafn illa á sig komin, og hann varaði þá alvarlega við ríkisgjaldþroti af þessum sökum. Ég undrast mjög, að þessi ágæti sérfræðingur og hæstv. ráðh. skuli ekki túlka sams konar sjónarmið nú. Hins vegar eru aðrir, sem hafa opinskátt rætt um ríkisgjaldþrot af þessum sökum. Mér þótti það ákaflega lærdómsríkt, þegar ég horfði á sjónvarp fyrir nokkrum vikum. Þar var viðtal við hæstv. fjmrh., og þá segir þulurinn ósköp rólega við hæstv. fjmrh.: Hvað þarf eiginlega til þess, að ríkið verði gjaldþrota. Erum við ekki að verða gjaldþrota? Og hæstv. ráðh. varð hvorki undrandi né reiður. Hann svaraði þessu afar rólega. Honum fannst þetta ekkert undarleg spurning. Sams konar sjónarmið hafa komið fram erlendis. Það hefur gerzt á þingmannafundi Atlantshafsbandalagsins, að rætt hefur verið um almenna aðstoð handa Íslendingum, vegna þess að við værum að verða gjaldþrota. Hliðstæð skrif hafa einnig birzt í dönskum blöðum, um almenna norræna samvinnu til þess að bjarga okkur, svo að mér finnst, að hæstv. ráðh. eigi ekki að tala um þetta af neinni léttúð, enda er léttúð ekki eiginleiki, sem fer honum vel. Mér þótti einnig undarlegt að heyra hæstv. ráðh. tala um atvinnuleysi, sem fram undan kynni að bíða. Hann sagðist vilja vefengja það, að stefna ríkisstj. mundi leiða til atvinnuleysis, og hann sagði, að fjárlagafrv. væri miðað við það, að ekki yrði atvinnuleysi á Íslandi. Það er mjög alvarlegt atvinnuleysi á Íslandi núna. Ég hygg, að nú séu um 1000 atvinnuleysingjar skráðir um allt land. Og þetta er ákaflega alvarleg staðreynd, ekki sízt vegna þess, að allt bendir til þess, að á næstu vikum muni þessi tala enn halda áfram að aukast. Það stoðar ekki að standa hér án þess að viðurkenna það, sem er að gerast í þjóðfélaginu umhverfis okkur. Þetta er staðreynd, og hjá því verður ekki komizt, að lagðar verði fram mjög verulegar upphæðir til lausnar á þessum vanda. Hæstv. ráðh. vildi heldur ekki andmæla till., sem stjórnarandstæðingar hafa flutt um stórfelldar upphæðir í þessu skyni. Hann taldi, að vel kæmi til greina að leggja fram slíkar upphæðir eftir einhverjum leiðum. Annars ætlaði ég ekki að taka þátt í þessum almennu umr., sem hér hafa farið fram til þessa, heldur ætlaði ég að taka til við þann klassíska þátt í afgreiðslu fjárlaga, sem heitir þingmannatillögur. Að vísu má segja, að slíkar till. hafi smátt og smátt verið að breytast í eins konar forngripi á undanförnum árum, vegna þess að það er orðin föst hefð að taka ekkert mark á þeim. Sú var hins vegar tíðin, að afgreiðsla fjárlaga þótti býsna miklum tíðindum sæta á Íslandi og var umlukt talsverðri óvissu. Flokkabönd riðluðust einatt, einmitt þegar fjárlög voru afgreidd, og menn tóku þar oft afstöðu gegn meiri hl. í flokkum sínum. Í frásögnum um þinghald frá fyrri dögum er oft greint sérstaklega frá því, hvernig menn hafi lýst stuðningi og hrundið fram ýmsum nauðsynjamálum einmitt á þennan hátt. En þetta hefur smátt og smátt verið að breytast á undanförnum áratugum. Æ fleiri atriði hafa verið ákveðin með flokkasamþykktum, þar sem mönnum er gert að hegða sér í samræmi við það, sem ákveðið er á flokksfundum. Og seinustu árin hefur þetta gengið svo langt, að nú fást ekki einu sinni, samþykktar smátill. eins og tíðkaðist hér áður fyrr. Seinustu árin hygg ég, að engin þingmannatill. hafi verið samþ. hér á þingi. Afgreiðsla málsins er orðin svo vélræn, að skrifstofa Alþingis gæti hæglega gengið frá handriti til prentunar, áður en afgreiðsla fer fram hér á þingi. Á því mundi ekki verða nokkur breyting. Ég rak mig einmitt á það á seinasta ári, hversu afdráttarlaus þessi regla er. Þá kom til mín einn þm. úr stjórnarflokkunum, sem hafði áhuga á ofurlítilli till. um menningarmál. Hann bað mig að gerast meðflm. með sér að þessari till., og ég féllst á það. Og honum tókst meira. Honum tókst að tryggja það, að till. var flutt af einum manni úr hverjum flokki. Þarna var ekki um stóra upphæð að ræða, og vegna þess að tillagan var flutt af mönnum úr öllum flokkum, þá átti þessi till. að hafa allverulegar líkur á því að ná samþykki. En nóttina áður en atkv. skyldu greidd gerðust þau tíðindi, að einn þm. stjórnarliðsins kom upp í þennan ræðustól og taldi það vera firn mikil, að þm. úr stjórnarliðinu leyfðu sér að taka upp þvílíkt samneyti við stjórnarandstöðuna. Og hann lýsti yfir því, að ef þessi till. ætti að ná fram að ganga, teldi hann sig óbundinn af öllu því samkomulagi, sem stjórnarflokkarnir hefðu gert um afgreiðslu fjárlaga. Þetta leiddi til þess, að stjórnarþm., sem átti upptökin að þessari till., taldi óráðlegt að halda fast við hana, og hún kom aldrei til atkv. Slík vinnubrögð eru komin út í hreinar öfgar. Með þessu er ég auðvitað ekki að segja, að þm. hafi ekki tök á því að hafa áhrif á einstök atriði í fjárl. fyrir tilstilli fulltrúa sinna í fjvn. eða með því að ræða beint við ráðh. og embættismenn. Auðvitað gerist slíkt á hverju þingi. Engu að síður tel ég, að þetta kerfi sé orðið allt of ósveigjanlegt. Það er bæði ósæmilegt og gersamlega ástæðulaust að fjötra þm. á þennan hátt. Mér er það að vísu ljóst, að ríkisstj. hverju sinni verður að taka ákvörðun um allt meginefni fjárl. og tryggja það, að þar standist endar á, tekjur og gjöld, og eðlilegt samhengi sé þar í ákvörðunum. En það er algerlega ástæðulaust að binda hvert einasta smáatriði á þennan hátt. Hafi hæstv. ríkisstj. og hv. þm. í rauninni áhuga á því að auka virðingu Alþ. eins og oft er rætt um og auka áhuga almennings á störfum þessarar stofnunar, þá held ég, að þeir ættu að gefa þessu atriði gaum. Það mundi á engan hátt torvelda hæstv. fjmrh. störfin, þótt hann gæfi þm. t.a.m. frelsi til þess að úthluta örlitlum hluta af heildarupphæðinni, ég nefni svo sem 1–2%, á meðan þm. væru að venjast frelsinu. Þessar starfsaðferðir hafa leitt til þess, að þm. eru farnir að flytja þingmannatill. með mjög hangandi hendi síðustu árin. Menn telja þetta algerlega tilgangslaust; með því séu þeir að berja höfðinu við steininn. Hvað stoðar að leggja vinnu í það að undirbúa mál og vekja athygli á þeim, ef enginn þm. má taka neitt mark á till.? En þrátt fyrir þessa þróun hef ég leyft mér að flytja hér ásamt nokkrum þm. öðrum fáeinar till. af þessu tagi, og þær eru fyrst og fremst bundnar við menningarmál. Það er með ráðum gert að velja þann málaflokk sérstaklega. Nú er erfitt og versnandi efnahagsástand í landinu, og fyrir því er löng reynsla, að einmitt á slíkum tímum sækir það viðhorf mjög á stjórnarvöld að láta samdrátt og niðurskurð sérstaklega bitna á menningarmálum. Ég legg áherzlu á það, að einmitt nú er nauðsynlegt að fara öfuga leið. Menningarmálin hafa einnig notið þess á undanförnum árum, að mikið fjármagn hefur verið í þjóðfélaginu og hafa getað notið framtaks einstaklingsins á ýmsum sviðum, en ég er hræddur um, að í þau skjól fari nú mjög að fjúka og þess vegna verði forysta ríkisins mun mikilvægari en hún hefur verið seinustu árin. Á þskj. 159 flyt ég brtt. um lið þann, sem varðar Kennaraskólann. Mér er að vísu ljóst, að meiri hl. fjvn. og hæstv. ráðh. ætla við 3. umr. að leggja fram till. um byggingarframkvæmdir við skóla, en ástandið hjá Kennaraskólanum er svo alvarlegt, að ég taldi rétt að vekja sérstaka athygli á því þegar við 2. umr. Árið 1962 flutti Kennaraskólinn í ný húsakynni. Það voru mikil og ánægjuleg umskipti, því að áður hafði um langt bil verið búið mjög hraklega að þessum skóla. Nýja skólabyggingin við Stakkahlíð var aðeins hálfgerð 1962. Það var aðeins helmingurinn af byggingunni, sem komst upp það ár. Samkv. teikningu arkitekta á skólinn fullbúinn að rúma 250–300 nemendur, þ.e.a.s. í þeim helmingi, sem komst upp 1962, ættu samkv. því að rúmast um 150 nemendur. En í haust, þegar skólinn var settur, kom í ljós, að í honum voru hvorki meira né minna en 826 nemendur. Þar við bættust á 2. hundrað börn, sem eru í Æfingaskóla Mennaraskólans, þannig að alls voru nemendur í skólanum um 1000, sex eða sjö sinnum fleiri en eiga að vera samkv. þessu húsnæði. Þarna er drepið í hvern afkima, en auk þess hefur orðið að leigja húsnæði utan skólans. Þarna er sem sé um augljóst neyðarástand að ræða. Fyrir skömmu birtist viðtal við skólastjóra Kennaraskólans, dr. Brodda Jóhannesson, í aðalmálgagni hæstv. ríkisstj., Morgunblaðinu, og hann komst þar svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það liggur í rauninni alveg ljóst fyrir, að allar bollaleggingar um breytingar á vinnubrögðum í skólunum eru fyrst og fremst fjárhagslegs eðlis. Það er t.d. húsnæðis- og bókaskortur, sem háir Kennaraskólanum meira en allt annað. Hér eru nú um þúsund nemendur í skólabyggingu, sem fullgerð er áætluð fyrir um 254–300 nemendur, en er nú aðeins hálfbyggð. Þessir tæplega þúsund nemendur geta t.d. ekki stundað sínar íþróttir á skaplegum tíma. Aðstaða til félagsstarfs í skólanum er mjög slæm, þar sem samkomusalur er óbyggður og engin stofa í skólanum, sem getur rúmað heilan árgang vandræðalaust. Ef mönnum er alvara og þeir hafa einlægan vilja á að leysa vandamálin betur en verið hefur, er það óvíða, sem skólakerfið sjálft hindrar það, enda þótt fjárskortur geri það. Ef ráðamenn vilja sýna vilja sinn í að koma fram bótum, er það fyrst og fremst með auknum fjárframlögum. Kennaraskólann skortir t.a.m. a.m.k. 100 millj. í aðkallandi mannvirki, tæki og bækur.“ Mér er kunnugt um það, að skólastjóri Kennaraskólans fór fram á það við hæstv. ríkisstj. og fjvn., að til framkvæmda við skólann yrði varið 6 millj. kr. Till. mín er aðeins um 5 millj., þannig að ég verð ekki ásakaður fyrir það, að ég sé að fara fram úr mati þeirra manna, sem bezt þekkja aðstæðurnar. Þetta er vandamál, sem margir hafa veitt athygli. T.d. var þetta mál rætt á seinasta borgarstjórnarfundi í Reykjavík. Þar kom fram till. um það, að borgarstjórn skoraði sérstaklega á hæstv. ríkisstj. að halda byggingarframkvæmdum áfram við Kennaraskólann. Þessi till. náði að vísu ekki samþykki, en fulltrúar Alþfl. í borgarstjórninni stóðu með henni. Því vil ég mega vænta þess alveg sérstaklega, að hæstv. menntmrh. leggi þessu máli lið. Á sama þskj. flyt ég ásamt hv. þm. Jónasi Árnasyni og Sigurði Grétari Guðmundssyni nokkrar aðrar till. um menningarmál. Þar er fyrst að telja, að við leggjum til, að gjaldfærður stofnkostnaður Landsbókasafns hækki úr rúmlega 11/2 millj. í 3 millj. En þarna er átt við fjármuni til bókakaupa og annarra hliðstæðra þarfa fyrir Landsbókasafn. Á undanförnum árum hefur sú undarlega þróun verið að gerast, að bókakaup á vegum opinberra aðila hafa færzt hlutfallslega frá Landsbókasafninu til annarra aðila í þjóðfélaginu. Hæstv. menntmrh. skýrði frá því í viðtali, sem hann átti við Samvinnuna fyrr á þessu ári, að hann teldi, að bókakaup opinberra aðila væru nú 8 millj. kr. á ári. Hlutur Landsbókasafns, þjóðbókasafnsins, er aðeins 11/2 millj. Þetta hlutfall er auðvitað óeðlilegt með öllu. Á sama tíma og þm. eru að klípa utan af lítilli upphæð til Landsbókasafnsins eru ýmsar opinberar stofnanir, sem hafa fjármagn til þess,að kaupa bækur án íhlutunar Alþ., þ. á m. bankarnir. En auðvitað verður þjóðbókasafnið að hafa algera forystu um slík bókakaup. Og þessi þróun er þeim mun bagalegri sem hæstv. menntmrh. hefur algerlega vanrækt að framkvæma það fyrirheit sitt að láta koma upp skráningarmiðstöð fyrir vísindarit, sem til eru í íslenzkum söfnum. Um þetta hefur verið rætt árum saman, en framkvæmdir hafa engar orðið. Þess vegna hefur hlotizt sívaxandi glundroði af þessari skipan. Við leggjum þarna til, að hlutur Landsbókasafnsins verði bættur nokkuð, en þarna er um tiltölulega litla upphæð að ræða. Önnur till. okkar er um Listasafn ríkisins. Fyrir allmörgum árum var sett löggjöf um Byggingarsjóð Listasafnsins, og þá féllu um það fögur orð hér á þingi, að að því skyldi stefnt eins fljótt og auðið væri að reisa sérstaka listasafnsbyggingu. Fjárframlögin hafa hins vegar verið fjarskalega lág, 400 þús. síðustu árin, og við vitum allir, hvernig slík fjárframlög eru leikin. Verðbólga og gengislækkanir rýra þessi fjárframlög jafnt og þétt, þannig að sum árin hygg ég, að framlög Alþ. hafi alls ekki nægt til þess að halda í horfinu. Hins vegar er aðstaða Listasafnsins, þar sem það er staðsett, orðin ákaflega erfið. Húsakynni eru orðin svo þröng, að þarna er aðeins hægt að sýna örlítinn hluta af þeim listaverkum, sem í safninu eru. Meginhluti listaverkanna er lokaður niðri, og enginn maður kemst til þess að sjá þau. Og hitt er þó enn þá háskalegra, að geymslurnar eru svo lélegar, að listaverkin liggja undir skemmdum. Ég vil minna hv. þm. á það, að fyrir ekki ýkja löngu varð þarna slys í sambandi við hitunarkerfi hússins, vatn komst í ein 10 málverk, og þau skemmdust mjög verulega. Þau voru send til Danmerkur til viðgerðar, og ég hygg, að viðgerðarkostnaður sé um 300 þús. kr. Það getur hefnt sín að spara fjármuni til menningarstarfsemi. Í þessu sambandi er líka vert að minna á það, að Þjóðminjasafnið þarf nú orðið á öllu sínu húsnæði að halda. Það þarf óhjákvæmilega á því að halda næstu árin að geta tekið við þeim húsakynnum, sem Listasafn Íslands er nú í. Hins vegar hefur undirbúningur verið svo grátlega seinn, að það er ekki enn þá einu sinni búið að ákveða lóð undir væntanlega listasafnsbyggingu, og hefði þó átt að vera auðvelt að finna byggingunni stað, ef einhver áhugi hefði verið fyrir hendi. Enn flytjum við till. um það, að framlag til listamanna, hinir svo kölluðu listamannastyrkir, hækki allverulega, að í staðinn fyrir 4.2 millj. kr. komi 8 millj. 1 því sambandi vil ég minna á það, sem ég sagði áðan, að einmitt á erfiðleikatímum verður slík fyrirgreiðsla opinberra aðila mikilvægari en hún er á tímum, þegar rýmra er um fjárráð. Á undanförnum árum hafa rithöfundar og myndlistarmenn átt kost á því að koma verkum sínum á almennan markað og fengið fyrir allgóðar greiðslur oft og einatt. En ég óttast, að mjög fari að þrengjast um á þessum markaði og að einmitt þess vegna verði forysta ríkisins að aukast verulega á þessu sviði. Ég vil einnig minna hv. þm. á það, að úthlutun listamannalauna er árlega til sárra leiðinda. Þessi atburður, sem ætti að vera ánægjulegur jafnt fyrir listamennina sem fyrir aðra, er í staðinn afar leiðinlegur, og ástæðan er fyrst og fremst sú, að heildarupphæðin er svo lág, að það er ekki unnt að skipta henni svo að nokkurt vit sé í. Eigi úthlutun listamannalauna að verða sú viðurkenning, sem til er ætlazt, verður að hækka þessa upphæð mjög verulega. Einnig er vert að minna á það í þessu sambandi, að þegar sett voru lög um úthlutun listamannalauna á sínum tíma, hét hæstv. menntmrh. því, að tekið skyldi upp nýtt kerfi, starfsstyrkir til ungra listamanna. Um þetta var gefið hátíðlegt loforð af hæstv. ráðh., og það loforð hefur verið ítrekað síðan. En efndir hafa engar orðið. Samt var það svo, að listamannasamtökin, sem spurð voru um álit sitt á þessu frv., bundu dræmt fylgi sitt við það, að þessi fyrirheit um starfsstyrki til ungra listamanna yrðu efnd. Þessari hækkunartill. er einnig ætlað að tryggja nokkurt fjármagn til þessara þarfa. Þá er hér lítil till., 1 millj. kr. til listkynningar um landið samkv. ákvörðun menntamálaráðs. Fyrir nokkrum árum beittu menntamálaráð og ríkisútvarpið sér fyrir listkynningu úti um land. Sendir voru myndlistarmenn, rithöfundar, leikarar og söngvarar í leiðangra til ýmissa staða, sem ekki höfðu haft mikil tengsl við þvílíka starfsemi í Reykjavík, og þessi starfsemi mæltist mjög vel fyrir, og hún er alveg tvímælalaust mjög gagnleg. Það veltur á miklu, að okkur takist að tryggja sem bezt menningarleg tengsl á milli höfuðborgarinnar, þar sem helztu menningarstofnanirnar eru, og strjálbýlisins, þar sem öll aðstaða er erfiðari. Og slík tengsl ýta einnig undir menningarstarf á stöðunum sjálfum. Ég held, að það væri mjög skynsamlegt að taka upp svolítil drög að slíkri starfsemi á nýjan leik, og þessi till. gerir aðeins ráð fyrir drögum. Þarna er um l millj. að ræða. Þetta er ein af þessum litlu till., sem kannske hefðu getað náð samþykki fyrir nokkrum árum, áður en sú algilda regla var tekin upp, að ekki mætti samþykkja neitt. Önnur till. af svipuðu tagi, mjög smávaxin, fjallar um hækkun á upphæð í fjárlögum, 530 þús. kr., sem varið yrði til vísinda- og fræðimanna. Hér er um að ræða upphæð, sem menntamálaráð hefur úthlutað. Annars vegar er þarna um að ræða ferðastyrki til náttúrufræðinga, litlar upphæðir til hvers yfirleitt, en engu að síður mjög nauðsynlega starfsemi. Mér er kunnugt um það, að margir náttúrufræðingar okkar hafa átt í miklum erfiðleikum með að komast á þá staði, sem þeir þurfa að athuga á Íslandi að sumri til. Þeir hafa kannske þurft að gera sérstakar ráðstafanir til þess að fá að sitja í bílum eða flugvélum með kunningjum sínum, jafnvel þegar upp hafa komið óvæntir atburðir eins og eldgos. Þó að þarna hafi verið um frekar smávaxna starfsemi að ræða hjá menntamálaráði, þá er hún engu að síður gagnleg. Hinn þáttur þessarar starfsemi er sá, að menntamálaráð hefur úthlutað svo kölluðum fræðimannastyrkjum til ýmissa manna úti um land, einkanlega manna, sem ástundað hafa þjóðlegan fróðleik. Þarna er um að ræða menn, sem margir voru áður á fjárlögum, en það þótti réttara að fella þá út af fjárlögum og hafa í staðinn heildarupphæð, sem menntamálaráð úthlutaði. Ég er hræddur um, að þróunin hafi orðið sú, að sumir þessir menn hafi ekki fylgzt með þeirri almennu verðlagsþróun, sem orðið hefur hjá þeim, sem eru á fjárlagafrv., þannig að þeir hafa orðið afskiptir í samanburði við aðra. Þess vegna held ég, að þessi litla hækkunartill. sé mjög eðlileg. Að lokum er hér á þskj. 163 brtt., sem ég flyt ásamt hv. þm. Kristjáni Thorlacius. Hún er af stærra tagi. Þar leggjum við til, að framlag í Lánasjóð ísl. námsmanna hækki um 25 millj. ofan á þá hækkun, sem lögð er til af meiri hl. fjvn. Það er varla nokkur samfelldur hópur, sem hefur orðið jafnharkalega fyrir áhrifum gengislækkana, tveggja gengislækkana á einu ári, eins og þeir námsmenn, sem stunda nám erlendis. Um það hafa birzt margar og ýtarlegar skýrslur í blöðum að undanförnu frá ýmsum samtökum stúdenta. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. hafi lesið þær og þekki deili á þessu vandamáli, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þær í einstökum atriðum. Ég tek sem dæmi, að nú nýlega greindi Bandalag háskólamanna frá því, að það hefði verið algengt í fyrra, að námskostnaður manna í Bandaríkjunum og Bretlandi hefði verið 200 þús. kr. og menn hefðu þá fengið 50 þús. í lán. Eftir tvöfalda gengislækkun er þessi sami kostnaður kominn upp í 400 þús. Hins vegar er þessi upphæð, sem veitt er úr Lánasjóðnum, aðeins aukin þannig, að hún nægi fyrir sömu gjaldeyrisupphæð og áður, þ.e.a.s. sá maður, sem hafði 50 þús. kr. fyrir ári, fengi 100 þús. nú. En í stað þess að hann varð sjálfur að bera 150 þús. fyrir einu ári, er honum nú gert að bera 300 þús. Þetta er tvímælalaust ákaflega alvarlegt vandamál fyrir mörg hundruð námsmanna. Erlendis eru stúdentar einir saman á 6. hundrað. Auk þeirra eru aðrir námsmenn, þannig að ég hygg, að talan nálgist 1000. Margir þessir menn byrjuðu nám fyrir 1– 2– 3 árum, og þeir eiga á hættu að verða að gefast upp í miðjum klíðum og breyta algerlega áformum sínum um lífið og tilveruna. Ég hygg, að það séu ákaflega fáir í þessum stóra hópi, sem geta af eigin rammleik tekið á sig þessar þungu byrðar. Og í rauninni tel ég það vera siðferðilega skyldu ríkisins að bæta þessum ungu mönnum, sem farið hafa utan í góðri trú, í þeirri trú, að þeir yrðu aðeins að bera þær byrðar, sem þá var kunnugt um, það, sem á þá er lagt á þennan hátt, en það verður ekki gert með öðru en því að stórhækka þessi framlög. En hér er raunar ekki aðeins um það að ræða, hver er siðferðilegur réttur þessara manna, heldur einnig um nauðsyn þjóðfélagsins. Við vitum það vel, að það verður brýnna og brýnna, að við komum okkur upp sem fjölbreyttustum og fjölmennustum hópi menntamanna og veitum þeim aðstöðu til starfa hérna heima. Ef það gerist ofan á allt annað, að nokkur hundruð manna verði að hætta við nám sitt í miðjum klíðum, þá er þar um að ræða afleiðingar gengislækkunarinnar, sem kunna að hafa áhrif langt fram í tímann. Ég hef hér vikið lítillega að þeim þingmannatill., sem ég flyt hér, og eins og ég sagði áðan, bendir reynsla síðustu ára til þess, að þær muni ekki fá mikið brautargengi hjá stjórnarflokkunum, þó að ég geri mér að sjálfsögðu vonir um, að einhver hugarfarsbreyting kunni að geta orðið á þessu þingi. En trúlega er það þetta viðhorf mitt, sem veldur því, að ég hef ekki við þessa umr. flutt neina brtt. um annað mál, sem ég ber allmikið fyrir brjósti, og þar á ég við safnahúsið, sem við höfum rætt hér á þingi, bæði á síðasta þingi og nokkrum sinnum nú í vetur. Á síðasta þingi fékkst því áorkað, sem betur fór, að fjárveiting til safnahúss var tekin upp í fyrsta skipti, 10 árum eftir að Alþ. hafði samþykkt einróma að að því skyldi stefnt að sameina söfnin og byggja yfir þau. Þessi upphæð var fjarskalega lág, háif millj., en engu að síður var þarna um mjög veigamikil Umamót að ræða. Ég gerði mér vonir um það þá, að þessi upphæð yrði miklu hærri í ár, og mér urðu það vonbrigði, að í fjárlagafrv., eins og það var lagt fyrir, var þessi upphæð látin halda sér, hálf millj. kr., og mér urðu það einnig vonbrigði, að ekki skyldi koma nein till. um þetta frá hv. meiri hl. fjvn. Engu að síður vildi ég mega vænta þess, að þessi upphæð hækki, áður en frv. verður endanlega samþ. Mér er það að vísu ljóst, að þarna er um miklu hærri fjárhæðir að ræða en svo, að fjárveitingar á fjárl. einum saman nægi til þeirra. Þarna verða að koma til lán, en mér hefði einnig þótt eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. greindi frá því fljótlega, hverjar eru fyrirætlanir hennar á þessu sviði. Það hefur verið rætt mjög um það af ýmsum aðilum, að bygging safnahúss væri mjög tilvalið verkefni til þess að minnast 1100 ára afmælis Íslands byggðar 1974. Ef slíkt á að gera og ef einhver umtalsverður áfangi safnahússins á að vera kominn upp það ár, þá er algerlega óhjákvæmilegt, að ákvörðun um þetta efni verði tekin hér á þingi í vetur. Og eins og ég hef áður sagt, er þetta mál þess eðlis, að hæstv. ríkisstj. verður að hafa frumkvæði um það. Því verður ekki hrundið fram nema hæstv. ríkisstj. fallist á það og beiti sér fyrir því. Því vildi ég leyfa mér að beina þeirri fsp. til hæstv. fjmrh. eða hæstv. menntmrh., sem báðir eru hér viðstaddir, hvort ekki megi vænta þess, að ríkisstj. fari senn að móta stefnu sína í þessu máli.



Herra forseti. Fram hefur komið í sambandi við afgreiðslu fjárl. till. frá hv. 6. þm. Sunnl. um verulega aukna fjárveitingu til Vatnsveitu Vestmannaeyja. Þetta fyrirtæki, Vatnsveita Vestmannaeyja, hefur á undanförnum árum verið nokkuð á dagskrá við afgreiðslu fjárl., þar sem það á sínum tíma var tekið inn á fjárl. og þá reiknað með, að það yrði styrkhæft samkv. vatnsveitulögum. Hér er um stóra framkvæmd að ræða, a.m.k. á mælikvarða eins sveitarfélags, og ég mundi jafnvel segja á mælikvarða ríkisvaldins. Mér þykir því rétt að gera í stórum dráttum og stuttu máli grein fyrir framkvæmdum þessa fyrirtækis, en eins og flestum mun kunnugt, var málum þannig komið við afgreiðslu síðustu fjárl., að tiltekin vatnsuppspretta í landi Syðstu-Merkur undir Eyjafjöllum hafði verið virkjuð og 22 km 10 tommu leiðsla frá þeim stað og niður að fjöruborði á Landeyjarsandi austan Bakka hafði þá verið lögð og til þess að gera fullunnin. Á síðasta sumri var síðan neðansjávarleiðslan lögð frá Landeyjarsandi og út til Eyja, og tókst sú framkvæmd, að ég hygg, að allra dómi mjög vel. Nú tók aðeins um 6–8 klukkutíma að leggja leiðsluna, sem ég hygg, að hafi verið mikið skemmri tími heldur en menn almennt bjuggust við. Kostnaðarhlið þessa fyrirtækis horfir þannig við um miðjan nóvember s.l., þegar ég kynnti mér málið heima í héraði, að þá hafði verið greitt út - eða bókuð útgjöld vatnsveitunnar námu þá - samtals 76.7 millj. kr., og hafði þá verið tekið tillit til verðhækkunar vegna erlendra lána, sem á fyrirtækinu hvíla. Hin 22 km langa vatnsleiðsla frá uppsprettu og niður að sandi hafði þá kostað um 17.7 millj. Eytt hafði verið í dælustöð, sem er í byggingu niður við sjó, 6.5 millj. Leiðslan yfir sundið, neðansjávarleiðslan, kostaði lögð 35.6 millj. ísl. kr. miðað við það gengi, sem þá var, eða hið nýja gengi, sem þá var komið. Eytt hafði þá verið til bæjarkerfisins - og hef ég séð það í blöðum eftir bæjarstjóra, að búið hafði verið að leggja þá um 35 af bæjarkerfinu, um 16.7 millj. kr., þannig að bókfærð heildarútgjöld þessa fyrirtækis voru á þessum tíma; eins og ég sagði áður, 76.7 millj. Þessum framkvæmdum hefur í öllum áætlunum verið skipt í tvo áfanga. Hinn fyrri áfangi er að sjálfsögðu leiðslan á landi ásamt dælustöð og ein leiðsla yfir sundið út í Eyjar með nauðsynlegum vatnsgeymabyggingum þar. Talið var í áætlunum, að síðari áfanganum þyrfti að ljúka á árinu 1970, en það var önnur leiðsla mun sverari yfir sundið milli lands og Eyja. Ég hafði satt að segja gert mér það í hugarlund, að síðari áfanginn gæti e.t.v. beðið nokkuð lengur, þannig að fyrirtækið gæti komizt á nokkuð fastan grundvöll fjárhagslega, því að með dælustöð og fullnýtingu leiðslunnar eins og þol hennar leyfir, þá mundi hún flytja út um 1600–1800 tonn af vatni á sólarhring, sem eru um 350 lítrar á mann á dag, og miðað við það, að vatn yrði selt eftir mæli þar, eins og þegar frá upphafi var ákveðið, þá stóð ég í þeirri meiningu, að seinka mætti e.t.v. síðari áfanga nokkurn tíma, eins og ég sagði, meðan fyrirtækið væri að komast á fjárhagslegan, eðlilegan grundvöll. En það hefur borið að, síðan þessar áætlanir voru gerðar, að alveg liggur ljóst fyrir nú, að síðari áfanga þessa verks verður ekki seinkað. Fiskframleiðendur í Vestmannaeyjum eins og aðrir hafa verið aðvaraðir um það, að í uppsiglingu séu í Bandaríkjum Norður-Ameríku mjög strangar kröfur um allt hreinlæti við framleiðslu á þeim matvörum, sem þangað verður leyfður innflutningur á. Þetta mundi að sjálfsögðu ná til alls fiskiðnaðar bæði hér á landi og annars staðar, og er því alveg fyrirsjáanlegt, að ef fiskvinnsla á að halda áfram í Vestmannaeyjum með eðlilegum hætti, verður að vera þar til umráða fyrir fiskvinnslustöðvarnar mun meira vatn heldur en nú er og heldur en unnt er að láta í té með aðeins einni vatnsleiðslu. Þetta gerir það að verkum, að sjáanlega verður frekar að hraða seinni áfanganum, aðalleiðslunni, síðari leiðslunni, yfir sundið heldur en hægt væri að seinka honum nokkuð. Ég vil láta það koma fram hér, að ég tel, að óskum Vestmannaeyinga í sambandi við fjárframlög og aðra fyrirgreiðslu í sambandi við þetta fyrirtæki hafi nú með þeim till., sem fram eru komnar í sambandi við fjárlögin, verið vel mætt. Í 6. gr. fjárl. er heimild til handa ríkisstj. um að gefa eftir eða endurgreiða aðstöðugjald og söluskatt af andvirði neðansjávarleiðslunnar, og vil ég mega vona, að þar komi einnig undir andvirði þeirrar dælustöðvar, sem er alveg nauðsynlegur þáttur og í beinu samhengi við neðansjávarleiðsluna. Þá hefur form. fjvn. getið þess í sinni framsöguræðu hér í dag, að heildarframlag til vatnsveitna hefði í meðferð fjárlaga verið hækkað um 2.5 millj. kr., og væri það gert með tilliti til aukinna útgjalda við vatnsveituframkvæmdir í Vestmannaeyjum. Ég tel, að hvort tveggja þetta eða með hvort tveggja þessu hafi verulega vel verið mætt óskum og tilmælum Vestmannaeyinga um fyrirgreiðslu í sambandi við þetta fyrirtæki.



Herra forseti. Ég flyt hér nokkrar brtt. við fjárl., sem ég vildi mæla fyrir. Fyrst flyt ég hér tvær till. ásamt Björgvin Salómonssyni. Till. eru á þskj. 174. Fyrri till. er um það að hækka framlag til Félagsheimilasjóðs úr 8 millj. kr. í 15 millj. kr. Ég veit, að ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessa till. Ég hef flutt hér á nokkrum þingum till. svipaða að efni og þessa um þetta vandamál, sem allir hv. þm. kannast við, en það er fjárskortur Félagsheimilasjóðs og hans miklu fjárhagsskuldbindingar við marga aðila, sem hafa staðið í framkvæmdum við að byggja félagsheimili, en þar skortir mjög á, að sjóðurinn geti staðið við sínar skuldbindingar eða áætluð framlög til byggingar félagsheimila. Ég tel því, að það sé orðin brýn nauðsyn á því að hækka framlag til þessa sjóðs eins og lagt er til í þessari till. Þá er 2. till., sem við flytjum saman, ég og Björgvin Salómonsson, um það að hækka framlag til Íþróttasjóðs úr 5 millj. kr. í 10 millj. kr. En það stendur mjög svipað á um þennan sjóð, að hann getur engan veginn staðið við sínar eðlilegu skuldbindingar í sambandi við framlag til byggingar íþróttamannvirkja. Þá flyt ég hér nokkrar till. einn. Sú fyrsta er um það, að framlag til svonefndrar Varnarmáladeildar verði lækkað úr 3 millj. 463 þús. kr. í 11/2 millj. Ég tel, að það beri að reyna að vinna að því að spara á þessum lið. Í rauninni teldi ég, að það mætti leggja þessa deild með öllu niður, hún hafi hér enga þýðingu, en reikna þó með því, að það muni ekki verða gert í einu vetfangi og því sé eðlilegt að setja sér það mark að skera niður útgjöld í þessum efnum, eins og segir í minni till. Þá legg ég til í öðru lagi, að fjárveiting til lögreglustjóraembættisins á Keflavíkurflugvelli verði lækkuð úr rétt tæplega 21 millj., sem nú er ætlað til þessa embættis, í 15 millj. Mér þykir satt að segja, eins og ég hef oft vikið að hér á Alþ., að kostnaðurinn við þetta embætti sé orðinn óheyrilega mikill, að það skuli þurfa að borga með þessu embætti á hverju ári kringum 21 millj. kr., þar af um 10 millj. kr. aðeins í lögregluhald þarna innan girðingar þar suður frá. Það þykir mér óþarflega mikið og vil skera þetta niður. Og mér sýnist nú alveg sérstaklega, þegar þannig árar eins og nú árar, að þá sé ástæða til þess að byrja á því að lækka kostnað við þetta embætti. Ég geng nú ekki lengra svona í fyrstu en svo að lækka þetta um rétt tæpar 6 millj., eða úr tæpri 21 millj. í 15 millj. Þá legg ég í þriðja lagi til, að sendiráðin á Norðurlöndum verði sameinuð í eitt sendiráð og að kostnaður af því verði í kringum 5 millj. kr., nokkru hærri en kostnaðurinn er nú af einu þeirra, en jafnframt legg ég til, að sendiráðin í Ósló og Stokkhólmi verði lögð niður, reikna þá með því, að þetta eina sendiráð okkar fyrir Norðurlönd verði í Kaupmannahöfn, en hægt væri ábyggilega að sinna þessum störfum, sem okkur eru nauðsynleg í þessum efnum, frá einu sendiráði. Á þennan hátt á að spara, eins og oft hefur verið lagt til áður, og eins og ég minntist hér á fyrir nokkrum árum, voru m.a. uppi till. frá hæstv. núv. fjmrh., um að hægt væri að spara á þessu sviði. Þá legg ég til, að hið tiltölulega nýja sendiráð, sem sett hefur verið upp hjá NATO í Brüssel og þegar mun kosta í kringum 5 millj. kr., eða þar um bil, verði lagt niður. Það tel ég með öllu óþarft, og tel, að sjálfsagt sé að spara á þessum lið. Þá legg ég enn fremur til, að beint framlag til Atlantshafsbandalagsins, sem áætlað er á fjárlagafrv. 3 millj. 906 þús. kr. verði fellt niður. 8. till. mín á þessu þskj. undir II. er um það, að á sama hátt verði felldur niður kostnaður vegna framlags til þingmannasambands NATO. Það álít ég, að sé líka með öllu óþarft, en gert er ráð fyrir útgjöldum samkv. þessum lið á fjárlagafrv., sem nema 309 þús. kr. 9. till. mín undir þessum lið er um það að auka nokkuð frá því, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., framlag til fiskileitarstarfsemi, í fyrsta lagi undir liðnum: Humar- og rækjuleit, þ.e. að framlag í þeim efnum verði hækkað um 500 þús. kr., úr 980 þús. kr. í 1 millj. 480 þús. kr. En það er kunnugt, að frá fjöldamörgum stöðum á landinu liggja fyrir tilmæli um það, að ráðizt verði einmitt í miklu meiri leit á þessum sviðum í sambandi við humar- og rækjumið, en það hefur ekki verið hægt að verða við öllum þeim óskum, sem þar liggja fyrir, og því legg ég til, að þarna verði varið nokkuð hærri upphæð en gert er ráð fyrir í frv. En 10. till. undir þessum lið er um það að auka nokkuð framlag til síldarleitar, en í frv. er gert ráð fyrir að verja í því skyni 6 millj. 247 þús. kr., en ég legg til, að þessi liður hækki um 3 millj. kr. eða upp í 9 millj. 247 þús. kr. Um þessa fjárveitingu mun hafa verið beðið, en ekki þótt fært að verða við henni. Ég tel hins vegar brýna nauðsyn á því að auka allverulega frá því, sem verið hefur, fiskileit á þessu sviði. Svæðið er alltaf að stækka, sem leitin þarf að ná yfir, og mér sýnist, að nú sé þannig komið, að við þurfum t.d. að taka miklu meiri þátt sjálfir í því að fylgjast með síldarleit í Norðursjó og á ýmsum öðrum fiskislóðum, sem okkar skip eru farin að leita á, heldur en gert hefur verið hingað til. Ég vil því verða við óskum Hafrannsóknastofnunar í þessum efnum og hækka þennan lið um 3 millj. kr., upp í 9 millj. 247 þús., og ég efast ekkert um það fyrir mitt leyti, að fjárútlát í þessu skyni munu skila sér aftur og það margfaldlega. Þá legg ég til - það er 11. till. undir þessum lið - að hækkað verði nokkuð framlag til þess liðar, sem heitir fiskileit og veiðarfæratilraunir, en í frv. er gert ráð fyrir að verja í því skyni 2 millj. 770 þús., en ég legg til að hækka þennan lið um 1 millj. eða upp í 3 millj. 770 þús. Þarna er um almenna fiskileit að ræða auk svo annarrar starfsemi, sem fellur undir þennan lið. Það er enginn vafi á því, að það er þess virði fyrir okkur að leggja á okkur útgjöld í sambandi við aukna starfsemi á þessu sviði, þ.e. að fylgjast betur með fiskigöngum og leita að nýjum fiskimiðum og leiðbeina okkar fiskiflota í öllum greinum meira en nú er gert. Á þessu sama þskj., 174, flyt ég undir III. brtt. ásamt Sigurði Grétari Guðmundssyni till. um aukið framlag ríkisins til Byggingarsjóðs verkamanna. Á fjárlagafrv. er gert ráð fyrir því að leggja Byggingarsjóði verkamanna til 15 millj. 300 þús. kr., en við leggjum til, að þessi fjárveiting verði hækkuð um 15 millj. eða upp í 30 millj. 300 þús. Það liggur fyrir, að Byggingarsjóður verkamanna hefur ekki getað haldið uppi eðlilegri starfsemi á undanförnum árum vegna fjárskorts. Og það hefur mjög staðið á því að útvega þessum sjóði peninga, svo að hann gæti a.m.k. haldið í horfinu í sambandi við aðrar byggingar samkv. löggjöf um stuðning við húsnæðismál. Þá er á þessu sama þskj. brtt., sem ég flyt undir IV. um aukið framlag til barnaheimila. Það er gert ráð fyrir því að verja í rekstrarstyrk til barnaheimila á fjárlagafrv. 750 þús. kr., en ég legg til, að þessi upphæð verði tvöfölduð og verði á næsta ári 11/2 millj. Hér er um mjög mikilvæga starfsemi að ræða, sem er studd tiltölulega sáralítið af ríkinu, og ég tel réttmætt að styrkja hana a.m.k. sem þessu nemur, sem segir í minni till. Þá er hér 2. töluliður undir IV., sem fjallar um það að auka rekstrarstyrki til sjómannaheimila. En þó að merkilegt megi virðast, er gert ráð fyrir á fjárlagafrv. að verja í rekstrarstyrki til sjómannaheimila í landinu, ja, hvað halda hv. þm., að sé gert ráð fyrir mikilli fjárhæð til þess að styrkja sjómannastofur í landinu? Það er gert ráð fyrir því, að ríkið leggi á einu ári í rekstrarstyrki hvorki meira né minna en 50 þús. kr. til þeirra allra. Ég legg til fyrir mitt leyti, að þessi fjárhæð verði hækkuð upp í 500 þús., rekstrarstyrkur til sjómannaheimilanna í landinu, og má ekki minna vera að mínum dómi. Það var þó nú á þessu yfirstandandi ári varið í styrk frá ríkinu til þess að koma upp sjómannastofum á nokkrum stöðum á landinu 800 þús. kr., og nokkurt átak var gert í þessum efnum, en það þarf auðvitað að gera meira en koma upp þessum stofum. Það þarf líka að reyna að sjá um sómasamlegan rekstur á þeim, og það eru ekki miklar líkur til þess, að það takist, ef ríkið leggur ekki meira fram í þessu skyni en lagt er til á þessu fjárlagafrv., aðeins 50 þús. kr. Þá legg ég hér til, að fjárveiting til ríkisbifreiða, þ.e.a.s. til bifreiðakaupa á vegum ríkisins, starfsmannabifreiða, verði lækkuð úr 4 millj. kr. í 2 millj. Þetta er einn af þeim liðum, sem ég álít, að hið opinbera eigi að sýna nokkurn sparnaðarvilja á. Þá er hér síðast till., sem við flytjum ég og Sigurður Grétar Guðmundsson, um það, að í frv. verði bætt við einni nýrri heimild handa ríkisstj., heimild um það að taka 100 millj. kr. að láni vegna Byggingarsjóðs ríkisins, en ekki verkamanna, það á að vera vegna ríkisins, það er hér prentvilla sé ég á þskj., taka að láni 100 millj. kr. vegna Byggingarsjóðs ríkisins, sem varið verði á árinu 1969 til aukinna íbúðarlána. Það er kunnugt, að Byggingarsjóður ríkisins hefur ekki haft yfir að ráða nægilegu fjármagni á þessu ári til þess að geta veitt þau lán, sem sótt hefur verið um og ætlazt er til, að veitt verði þeim, sem standa í íbúðarbyggingum, og þetta hefur auðvitað ekki sízt orðið svo vegna þess, að Byggingarsjóður ríkisins hefur verið látinn taka á sig allmikil fjárútgjöld vegna Breiðholtsbygginganna, sem ríkisstj. hafði lofað fjárframlagi til, en hefur ekki staðið við nema á þennan hátt, að nota Byggingarsjóð ríkisins í þeim efnum. En við leggjum nú til, að ríkisstj. taki 100 millj. kr. lán handa Byggingarsjóði ríkisins, sem notað verði sem aukafjármagn á árinu 1969 til íbúðarhúsabygginga, og reyni þannig að greiða nokkuð úr þeim vanda, sem skapazt hefur í sambandi við ónóg lán til íbúðarhúsabygginga. Ég hef nú hér gert grein fyrir í stuttu máli þeim till., sem ég stend hér að. Nokkrar þeirra eru þess eðlis, að þær eru um það að sýna nokkra viðleitni til sparnaðar í ýmsum útgjöldum hjá ríkinu. Ég veit það, að sparnaðartill. hefðu þurft að ná miklu lengra heldur en þessar till. ná. En það er eins og ég hef sagt áður, að ef það kæmi nú í ljós, að það væri vilji til þess að samþykkja þessar sparnaðartill., sem hér eru lagðar fram, mundi ég alveg hiklaust við 3. umr. koma með fleiri sparnaðartill., því að ég tel, að það sé brýn þörf á því eins og komið er að draga úr ýmiss konar kostnaði hjá ríkinu. En það hefur lítið að segja að flytja margar till. um sparnað, ef það er í rauninni fyrir fram ákveðið að sam þykkja engar slíkar till. Aðrar till., sem ég stend hér að, miða að nokkrum auknum útgjöldum. Það er rétt, en það er til þeirra mála, sem ég tel, að sé sjálfsagt, að ríkið leggi fram meira fjármagn en það hefur gert, og ég tel, að hér sé ekki um mikil aukin útgjöld að ræða fyrir ríkissjóð miðað við heildarútgjöldin, sem gert er ráð fyrir á fjárlagafrv. og aðrir hafa átt meiri þátt í að skapa heldur en ég, svo að ég tel, að sá hluti, sem felst til hækkunar í mínum till., ætti ekki að þurfa að vaxa þeim í augum, sem meiri þátt eiga í heildarútgjöldum ríkisins heldur en ég á fyrir mitt leyti. Ég vænti svo, að ég hafi gert grein fyrir þessum till. og þær fái hér góðan stuðning, þegar til atkvgr. kemur um frv.



Herra forseti. Í l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna frá 10. maí 1965 segir svo m.a. um verkefni Rannsóknaráðs ríkisins, að það skuli annast athuganir á nýtingu náttúruauðæfa landsins til nýrra atvinnuvega og atvinnugreina. Þegar þetta nýja ráð tók til starfa, komu fljótlega fram ýmsar hugmyndir um slíkar athuganir. Vitanlega var ekki unnt að sinna nema litlum hluta þeirra og raunar mjög fáum. Þekktasta athugunin mun eflaust vera athugun á sjóefnaiðju, sem mjög hefur verið rætt um upp á síðkastið. Ég þarf reyndar ekki að gera hana að umræðuefni hér. Hún er komin út af, getum við sagt, fjárhagsáætlun Rannsóknaráðs ríkisins. Hæstv. ríkisstj. hefur með ágætum séð fyrir fjármagni til þeirra athugana, og er það þakkarvert. Á árinu 1969 hefur hins vegar verið rætt um þrjú meginmálefni, sem framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs vill taka til athugunar. Ég mun aðeins minnast á þau hér. Þau eru: Í fyrsta lagi er um að ræða rannsókn eða athugun á þaravinnslu að Reykhólum. Rannsóknaráð vinnur að þessu málefni ásamt orkumálastjóra. Má búast við skýrslu um þetta mál nú um áramótin. Niðurstaða þeirrar skýrslu mun vera sú, tel ég, að þaraþurrkstöð að Reykhólum sé ekki hentug með þeim öflunaraðferðum, sem reyndar hafa verið hingað til. Hins vegar verða gerðar till. um aðrar öflunaraðferðir, og það hefur tekizt að fá fjármagn, 200 þús. kr., til þeirra tilrauna, sem þá verða nauðsynlegar. Hins vegar mun Rannsóknaráð verða að leggja fram töluvert fjármagn þar á móti. Annað málefnið er athugun á þungavatnsvinnslu, en eins og hv. þm. mun vera kunnugt, var það mál mjög á dagskrá hér fyrir allmörgum árum. Úr framkvæmd varð þó ekki, en nú hefur að nýju vaknað áhugi á þessu máli, og sýnist ljóst, að við verðum að sinna því á næsta ári með endurskoðun á þeim áætlunum, sem áður voru gerðar, og þátttöku í fundum í þessu sambandi. Þriðja málið, sem framkvæmdanefndin hefur talið eðlilegt að taka fyrir, er málmefnaleit á Austurlandi, og það er einkum það, sem ég vildi hér minnast á, og það er þess vegna, sem ég hef borið fram þá brtt., sem hér liggur fyrir. Það hefur lengi verið trú jarðfræðinga hér, að það væru litlar líkur til þess að finna mætti verðmæta málma í íslenzkri jörð. Þetta hefur þó breytzt nokkuð upp á síðkastið. Það er raunar nokkuð langt síðan málmsteinar eða einstakir steinar fundust á umræddu svæði með töluvert koparmagn. Hins vegar hafa nú nýlega fundizt slíkir steinar langtum víðar, á svæðinu í Lóni á Suðausturlandi, í Svínhólalandi og Össurardal, og virðist allt benda til þess, að sú sprunga, sem þarna getur verið, sé töluvert stærri en áður var talið. Þess vegna lét Rannsóknaráð gera áætlun núna í haust um slíka athugun. Þá vildi svo til, að hér á landi var staddur sérfræðingur frá Sameinuðu þjóðunum, sem við fengum tækifæri til að ræða við um þetta málefni, en hann var sérfræðingur á þessu sviði. Ég vil geta þess, að málmleit sem slík á stóru svæði er mjög kostnaðarsöm, ef hún á að vera ítarleg. Þá þarf að framkvæma ekki aðeins miklar boranir, sem allir vita að kosta offjár, heldur líka mælingar, helzt úr lofti og með dýrum tækjum. Hins vegar er hugsanlegt að gera slíka athugun, eins konar frumathugun, sem getur orðið undirstaða frekari athugana, ef rétt reynist að halda þeim áfram. Rannsóknaráð, eða starfsmenn þess, áætluðu í september í samráði við þennan sérfræðing Sameinuðu þjóðanna, að slík athugun mundi kosta um 1 millj. og 500 þús. kr. á þessu svæði. Mundi ég áætla, eftir því sem ég fæ bezt séð, að þessi upphæð yrði einhvers staðar í kringum 2 millj. kr. eftir gengisfellinguna. Ég mætti hjá hv. fjvn. og gerði grein fyrir þessu málefni og fór fram á það, að fjárveiting til athugana á nýtingu náttúruauðæfa landsins eða þess, sem kallast í fjárlagafrv. „frumathuganir á nýtingu náttúruauðæfa landsins,“ yrði hækkuð nokkuð, þannig að unnt væri að ráðast í þessa að mínum dómi mjög mikilvægu athugun og málmleit á Austurlandi. Því miður var þessu ekki sinnt, og ég vil trúa því, að það hafi verið fyrir mistök. Því hef ég borið þessa till. hér fram og ekki sízt vegna þess, að nú hefur bætzt í hópinn ágætur liðsmaður, hv. 3. þm. Austf., sem lagt hefur fram þáltill. um þetta sama málefni. Ég vil leggja áherzlu á það, að ég er langtum bjartsýnni nú um það, að árangur fáist af slíkri leit, heldur en ég hefði verið áður. Það er ég vegna þess, að frétzt hefur um árangursríka leit að málmi á svæðum, sem oft voru talin heldur rýr að þessu leyti að dómi jarðfræðinga. Við förum fram á 500 þús. kr. Ég vil geta þess, að sú upphæð, sem ég nefndi áðan, 2 millj. kr., mundi skiptast nokkuð. Við teljum, að um það bil helmingurinn af þessari upphæð yrði greiddur af jarðfræðistofnunum og öðrum aðilum, sem mundu annast þessa rannsókn, því að Rannsóknaráð mundi ekki gera það sjálft. Þar eru innifalin laun jarðfræðinganna, ferðakostnaður o.fl., sem þessum stofnunum er þegar veitt á fjárlögum. En hins vegar virðist okkur, að Rannsóknaráð yrði að leggja til þessa málefnis um það bil 1 millj. króna, og mundi það skiptast þannig, að 500 þús. mundu koma úr þeirri fjárveitingu, sem ráð er fyrir gert í frv., að upphæð 1 millj. 161 þús., en þá vantar 500 þús. til viðbótar, og fram á það er farið. Það er að vísu rétt, að ég er óreyndur maður í þessum virðulegu sölum, og eflaust hefur hv. 6. þm. Reykv. talað af reynslu, þegar hann sagði, að það væri tilgangslaust að bera fram slíkar brtt. við fjárlögin, eins og ég geri nú. En ég verð að segja það, að ég vil þó ekki að óreyndu trúa því, að hv. þm. veiti þessu mikilvæga málefni ekki stoð, a.m.k. menn, sem hafa samþ. það á öðrum vettvangi. Við tölum um breikkun okkar atvinnugrundvallar, að renna fleiri stoðum undir atvinnuvegina er mjög algengt að sjá í blöðum og heyra í ræðum manna. Sannfæring mín er sú, að sú athugun, sem lagt er til, að framkvæmd verði, geti orðið ein veigamikil stoð undir nýja atvinnuvegi hér á landi.



Herra forseti. Ég hef flutt hér á þskj. 169 brtt. þess efnis, að Vatnsveita Vestmannaeyja hljóti sérstaka fyrirgreiðslu á fjárl. næsta árs með 25 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði. Ég ætla, að um þessa till. þurfi ekki að hafa langt mál, og það hefur nú reyndar aðeins verið vikið að henni hér á undan, en ég mun víkja að því á eftir, en allir hv. þm. vita, hve sérstæð framkvæmd Vatnsveita Vestmannaeyja er. Og ég vil í því sambandi vekja sérstaka athygli á því, að samkv. upphaflegum útreikningum Efnahags stofnunarinnar var gert ráð fyrir, að neðansjávarleiðslurnar tvær, sem ráðgert er að leggja til Vestmannaeyja, mundu kosta samtals 54 millj. króna, og er þar að langmestu leyti um kostnað að ræða, sem greiða verður í erlendum gjaldeyri, þar sem erlendir aðilar sjá einnig um lagningu neðansjávarleiðslunnar. Frá því þessi áætlun var gerð hefur hæstv. ríkisstj. hins vegar fellt gengi ísl. krónu tvívegis og þar með hækkað þessa kostnaðarliði um trúlega allt að 100%. Þessi kostnaður er, eftir því sem mér er tjáð, allur ógreiddur, og hér er því um gífurleg áföll að ræða fyrir Vestmannaeyjakaupstað, gengistap, sem nemur tugmilljónum króna. Slíkri greiðslubyrði tel ég, að hæstv. ríkisstj. geti ekki velt yfir á eitt bæjarfélag bótalaust, þegar það liggur líka fyrir Alþ., að hér er verið að útdeila gengishagnaði til ýmissa aðila, sem orðið hafa fyrir gengistapi. Ríkissjóður eykur tekjur sínar hins vegar stórlega með umræddum gengisfellingum, og það virðist því vægast sagt sanngirnismál, að hann létti af bæjarfélaginu a.m.k. hluta gengistapsins, eins og farið er fram á í þessari till. Varðandi það, sem hv. þm. Guðlaugur Gíslason sagði um þetta mál, kom það einmitt fram í hans ræðu, hversu mikil aukning greiðslubyrðinnar verður af þeim gengisfellingum, sem hæstv. ríkisstj. hefur framkvæmt frá því, að Efnahagsstofnunin gerði sína áætlun. Hann skýrði frá því, að hækkunin, sem varð á lagningu neðansjávarleiðslunnar, aðeins vegna gengisfellingarinnar í fyrra, næmi 11.6 millj. kr., þ.e.a.s., að upphaflega áætlunin var 24 millj., en bókfærður kostnaður nú er talinn 35.6 millj., eða sem sagt hækkun um 11.6 millj. Síðan kemur þessi nýjasta gengisfelling ofan á þetta. Ég ætla nú ekki að gera þetta mál að frekara umræðuefni hér. En það kom m.a. fram í ræðu hv. þm., að síðara áfanga þessarar vatnsleiðslu verður alls ekki frestað, vegna þess hve það er nauðsynlegt fyrir framleiðslu, sem stendur undir svo að segja öllu atvinnulífi Vestmannaeyinga, þ.e.a.s. fiskframleiðslunni, að fá þetta vatn. Það er knúið á um það, og það þarf fremur að hraða þeim áfanga heldur en ekki. Ég skal ekki heldur dæma um það, hvað hv. þm. hefur fyrir sér í því, að Vestmannaeyingar álíti, að tilmælum þeirra hafi verið vel mætt í þeim till., sem hv. fjvn. eða hv. meiri hl. fjvn. gerir til úrbóta í því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir til umræðu. Það er mín skoðun, að þar hefði verið um allverulega bót að ræða, ef ekki hefðu komið til þær tvær gengisfellingar, sem hér bætast ofan á þann kostnað, og ég vildi nú mega vænta þess, að þessi brtt. mín nái stuðningi einnig þessa hv. þm.



Herra forseti. Það er stórt mál og fyrirferðarmikið, sem hér er á dagskránni, frv. til fjárl. fyrir árið 1969. Frv., sem upphaflega var lagt fram í byrjun þingsins, var allstór bók, 214 bls., og nú hefur verið útbýtt brtt. við þetta frv. frá meiri hl. fjvn. Það er líka allstór bók, eða upp á 108 bls. Það er ekki mögulegt fyrir þm. á skömmum tíma að kynna sér þetta allt. En þó dylst engum, sem rennir augum yfir þetta, að víða er pottur brotinn. Það má glöggt sjá, að óstjórn er á heimilinu hjá hæstv. ríkisstj. Stórar fjárhæðir fara í súginn. Ég ætla aðeins að nefna eitt dæmi um óþarfa eyðslu, það er um utanríkisþjónustuna. Mér telst svo til af þessu, sem fyrir liggur, að við höfum 10 sendiráð og fastar sendinefndir í öðrum löndum, og kostnaðurinn við þetta er áætlaður á næsta ári samkv. brtt. meiri hl. fjvn. 51 millj. 304 þús. kr. Þar að auki eru svo við nokkra þessa liði færðar upphæðir, sem nefnast lánahreyfingar út og nema samtals 2 millj. 188 þús. Þannig sýnist mér, að útgjöldin við þessi sendiráð og sendinefndir séu u. þ. b. 531/2 millj. Ég tel, að þarna mætti spara mikið fé. Það væri auðvelt að fækka þessum sendiráðum. Ég held, að það væri hægt að fækka þeim um helming, úr 10 niður í 5. Ég hugsa mér það þannig, að í fyrsta lagi væri aðeins 1 sendiráð á Norðurlöndum. Ég hygg, að það séu allgreiðar samgöngur á milli höfuðborganna í þessum nágrannalöndum okkar, Danmörku, Svíaríki og Noregi, og einn sendiherra, sem væri í einhverri þessari borg, gæti gengið eins og rennihestur þarna á milli, eftir því sem þarfirnar kalla. Þá er nú komið fyrsta sendiráðið, sem við þyrftum að hafa. Annað tel ég, að við þyrftum að hafa í Moskvu, sem gæti jafnframt því að vera hjá Sovétríkjunum gætt hagsmuna þjóðarinnar hjá öðrum löndum austan tjaldsins. Þá eru komin tvö. Það þriðja ætti líklega að vera í Vestur-Evrópu, þ.e. á meginlandinu, annaðhvort í París eða Bonn, líklega heldur í Bonn, því að ég held, að við höfum miklu meiri viðskipti við Þjóðverjaland heldur en Frakkland. Þá mætti nú, hygg ég, spara eitthvað fleira á því svæði heldur en eitt sendiráð. Það er t.d. hér í frv. og brtt. gert ráð fyrir fjárveitingum til sendinefndar Íslands hjá NATO og sendiráðs Íslands í Brüssel. Ég held, að sendiherra okkar, sem búsettur væri annaðhvort í París eða Bonn, gæti komið til Brüssel annað slagið og séð, hvað er að gerast þar, þegar þörf teldist á því. Þá eru komin þrjú. Þá er það nú hennar hátign, blessuð Elísabet, drottning Bretaveldis. Ég tel, að við þurfum að hafa sendiherra hjá henni, og hann ættum við að velja heldur af betri tegundinni, finnst mér. Þá eru komin fjögur. Og loks er það herra Nixon bóndi í Norður-Ameríku. Við verðum, held ég, að hafa sendimann hjá honum, en sá hinn sami gæti tekið að sér það starf, sem hér er ætlað sendinefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum í New York, hún er víst í New York, mér skilst það, þessi sendinefnd. En það er nú ekki langur vegur milli Washington og New York, og sendiherra vor í Washington gæti skotizt þangað annað slagið. Þá eru komin fimm. Já, við verðum að hafa mann hjá Nixon. Það er með herra Johnson, sem enn er forseti þarna hjá þeim í Bandaríkjunum. Ég hef oft séð myndir af honum, og ég verð að segja eins og er, að mér hefur aldrei geðjast sérlega vel að svipnum á honum, enda var það svo, að hann tók ekki nógu vel á móti okkar forsrh., þegar hann heimsótti hann hér um árið. Og ég er að gera mér vonir um, að herra Nixon verði gestrisnari við Íslendinga, ef einhverjir þeirra skyldu rekast að hans heimili á komandi ári, svo að ég held, að við verðum að hafa sendimann hjá honum. Og þá eru komnir fimm. Þetta er alveg nóg að mínu viti. Það má sem sagt fækka þarna um helming, og þá er hægt að spara þarna stóra fjárhæð. Ég vil nú nefna þetta aðeins sem dæmi, en ég hef annars ekki haft tíma til að lesa þessar bækur svo í gegn. að ég treysti mér til að fara meira út í þennan frumskóg svona fyrirvaralítið, en óefað er margt þar af svipuðu tagi, sem mætti kippa í lag. Þá vil ég þessu næst víkja með fáeinum orðum að einni brtt. við frv., sem ég á þátt í að flytja. Hún er ekki um aukin útgjöld úr ríkissjóði, heldur um að auka tekjur hans og ætti þess vegna að vera kærkomin hæstv. fjmrh. Alllengi hefur sá siður legið hér í landi, að hæstv. ráðh., þingforsetar og fáeinir aðrir valdamenn hafa notið sérstakra vildarkjara hjá Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins. Þeir hafa tekið þar út vörur til eigin nota og komizt af með að borga fyrir þær aðeins lítinn hluta af því verði, sem aðrir viðskiptamenn verzlunarinnar þurfa að borga. Ég hef nokkrum sinnum með tillöguflutningi á Alþ. reynt að koma í veg fyrir þessi óheilbrigðu viðskipti yfirmanna við ríkisverzlunina, en þær tilraunir hafa því miður ekki borið árangur. Þess vegna er nú enn á ný flutt till. um þetta efni á þskj. 170. Hún er um það, að það bætist aths. við liðinn nr. 11 í brtt. meiri hl. fjvn., sem er um Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins. Og þessi aths. á að orðast þannig samkv. brtt. okkar með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að veita nokkrum mönnum, öðrum en sendiherrum og sendifulltrúum erlendra ríkja, afslátt frá hinu ákveðna útsöluverði á vörum verzlunarinnar. Þó má veita Eimskipafélagi Íslands h/f, Skipaútgerð ríkisins og Fríhöfninni á Keflavíkurflugvelli afslátt á verði á vörum, enda séu þær eingöngu seldar farþegum í utanlandsferðum, en komi ekki til neyzlu innanlands.“ Þessi till. er samhljóða till., sem ég flutti á síðasta þingi, en nú erum við þrír, sem flytjum þessa till. á þskj. 170, auk mín eru það þeir hv. 1. þm. Vestf. og 2. þm. Sunnl. Undanfarnar vikur og mánuði hefur hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar flutt þá predikun, að allir landsmenn verði að taka á sig byrðar vegna efnahagserfiðleika, sem þjóðin hafi komizt í. Og stjórnin og hennar flokkar hafa fylgt þessu fram með því að lækka gengi ísl. krónunnar rétt einu sinni. Það veldur mikilli verðhækkun á vörum, m.a. á brýnustu nauðsynjum, sem almenningur þarf að nota. Og hæstv. ráðh. segja, að menn verði að taka þetta á sig möglunarlaust til þess að bjarga þjóðinni. Þeir segja, að menn verði að spara til þess að geta tekið á sig verðhækkanirnar. Þegar svona er komið, finnst mér, að hæstv. ráðh. ættu að sjá sóma sinn í því að hætta að láta almenning borga fyrir sig verulegan hluta af verði þess drykkjar, sem þeir súpa, og þeirra vindla, sem þeir reykja, en það gera þeir og hafa gert að undanförnu með því að taka fé til þessara vörukaupa úr sjóði verzlunar, sem er ríkiseign. Ég sé enga sanngirni í því, að okkur, öðrum landsmönnum, sé ætlað að borga þetta fyrir valdamennina og allra sízt nú, þegar okkur er sagt, að við verðum að draga úr útgjöldum okkar. En þar sem engar fréttir hafa borizt af því, að ráðh. ætli ótilkvaddir að taka upp sæmilega siði í þessu efni, verður Alþ. að taka í taumana. Þannig er nú komið fyrir Íslendingum eftir 10 ára valdaferil núverandi stjórnarflokka, að aðrar þjóðir eru, samkv. fréttum, sem borizt hafa, að búa sig undir að skjóta saman fé handa þessari nauðstöddu þjóð. Þetta gefur nokkra hugmynd um það álit, sem við njótum nú hjá öðrum þjóðum, og það, þó að Íslendingar fari í stórhópum til fjarlægra landa og beri sig margir þar ríkmannlega og þó að okkar ágætu doktorar í ríkisstj. haldi áfram að flytja ræður. En á sama tíma gerist það, að íslenzkir ráðh., sem hafa allgóðar tekjur miðað við það, sem hér gerist yfirleitt, láta ríkisverzlun og þar með aðra landsmenn, sem flestir hafa til muna lægri tekjur en þeir sjálfir, borga fyrir sig hluta af verði neyzluvöru, sem þeir kaupa. Þetta er hæstv. ráðh. til minnkunar og líka hæstv. Alþ. ef það lætur þetta viðgangast. Hæstv. ráðh., sjö að tölu, hafa með sér 25 stuðningsmenn hér á löggjafarsamkomunni. Þessir menn fylgja sínum herrum yfirleitt fast, en eru þeim þó ekki alltaf hollir, því að oft fylgja þeir þeim að óheppilegum athöfnum. Mér hefur komið í hug, að í hópi þessara stjórnarfylgismanna kynnu að finnast þrír eða fjórir menn, sem væru svo hollir sínum foringjum, að þeir vildu taka þátt í að forða þeim frá þeirri hneisu að haga viðskiptum sínum við Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins hér eftir með sama hætti og þeir hafa gert að undanförnu. En ef til vill er það of mikil bjartsýni að láta sér koma slíkt í hug. Ég veit það ekki, en þetta kemur í ljós innan skamms við atkvgr. um till. okkar þremenninganna. Ég vil svo að síðustu vekja athygli hæstv. forseta á ákvæði 44. gr. þingskapanna, sem hljóðar svo: „Enginn þm. má greiða atkv. með fjárveitingu til sjálfs sín.“ Ef það skyldi nú gerast, að einhver af hæstv. ráðh. eða forsetum, sem hafa skammtað sér hin sérstöku viðskiptakjör hjá ríkisverzluninni, skyldi falla fyrir þeirri freistingu að greiða atkv. gegn brtt. á þskj. 170, má ekki telja þeirra atkv. með öðrum mótatkv. samkv. þessu ákvæði þingskapanna. Ég vildi aðeins vekja athygli hæstv. forseta á þessu.



Herra forseti. Við hv. 4. landsk. þm. Jónas Árnason og ég flytjum hér við 2. umr. fjárl. þrjár minni háttar brtt. Reyndar er nú hv. 6. þm. Reykv. búinn að skelfa mig allmikið með ræðu sinni hérna fyrr í dag. Ég gat ekki betur skilið á hv. þm. en að einstakar till. þm. væru undantekningarlaust dauðadæmdar. Ég er nú að vísu nýliði hér í þingsölunum og hef ekki fylgzt náið með afgreiðslu fjárl. hér á undanförnum þingum, en ég vil samt sem áður ekki að óreyndu trúa því, að það sé komið svo fyrir hinu háa Alþ., að lögboðin og formleg afgreiðsla fjárl. sé innantómt formsatriði. Þess vegna er það einlæg von mín, að það komi nú í ljós við atkvgr. í lok þessarar umr., að hv. 6. þm. Reykv. hafi tekið nokkuð djúpt í árinni að þessu sinni. Í ræðu sinni hér í dag gat ég ekki betur heyrt en hæstv. fjmrh. léti hlý orð falla um fulltrúa stjórnarandstöðunnar í fjvn. Ég tel það því enga goðgá, þó ég snúi taflinu nú örlítið við, að vísu ætla ég nú ekki að fara að hrósa ríkisstj. í heild, en mér þykir leitt, að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera hér, því að ég veit ekki, hvort það er á hverjum degi, sem ráðh. fá hrósyrði frá stjórnarandstöðuþm., en ég vildi samt nota þetta tækifæri til að þakka hæstv. menntmrh. fyrir þann áhuga og skilning, sem hann hefur sýnt leiklist hér á landi á undanförnum árum. Ég get þessa hér, vegna þess að um þetta málefni fjalla tvær af þremur till., sem ég ætla hér að fara um nokkrum orðum. Hæstv. menntmrh. hefur beitt sér fyrir ýmsum nýmælum varðandi opinberan stuðning við leiklist í landinu, ekki hvað sízt leiklist áhugamanna. M.a. var kölluð saman ráðstefna allra þeirra aðila jafnt meðal áhugamanna sem atvinnumanna, sem talið var, að eitthvað jákvætt hefðu fram að færa um tilhögun opinbers stuðnings við leiklistina og annað það, sem kynni að verða henni til framdráttar. Það eru nokkur ár liðin síðan þessi ráðstefna var haldin, og ég vona, að sú ábending komist til hæstv. menntmrh., að ég teldi athugandi, hvort ekki ætti að kalla saman aðra slíka ráðstefnu, ekki hvað sízt til að ræða, hvernig til hefur tekizt það fyrirkomulag á styrkjum til leiklistarinnar í landinu, sem þá var nýtekið upp, þegar þessi ráðstefna var haldin, og ég teldi ekki óeðlilegt, að hún yrði haldin næstkomandi vor, og ég vona, að það verði, því fyrr, því betra, því að ég treysti núv. menntmrh. vel í þessum efnum, en það veit enginn, hvenær ævin endar í ráðherrastólnum, frekar en ævi manns sjálfs. En nú skal ég ekki orðlengja meira um þetta. En ég ætla aðeins að minnast nokkrum orðum á þær þrjár brtt., sem við hv. 4. landsk. þm. flytjum við fjárlagafrv. Það er hér fyrst að nefna hækkaðan styrk til leikstarfsemi. Það er á þskj. 159, III. liður. Við leggjum til að liðurinn hækki úr 1.3 millj. í 2 millj. Styrkur þessi er fyrst og fremst ætlaður til að styrkja rekstur leikfélaga utan Reykjavíkur, þó hafa aðilar í höfuðborginni, aðrir en Leikfélag Reykjavíkur og Þjóðleikhúsið, einnig möguleika á að fá styrk úr þessum sjóði, og svo mun hafa verið á undanförnum árum, ég býst við, að t.d. tilraunaleikhúsið Gríma hafi fengið styrk úr þessum sjóði. Menntmrh. úthlutar fé úr þessum sjóði eftir sérstakri reglugerð, og ég held, að rn. hafi rækt það vel og réttlátlega. Ég þarf ekki að lýsa því fyrir hv. þm. úr hinum einstöku byggðarlögum úti á landi, hversu mikils virði þessi starfsemi leikfélaganna er. Ég er hræddur um, að fjárhagserfiðleikar núna geti orðið þessari starfsemi þeirra fjötur um fót og sérstaklega þeim félögum, sem farin eru að setja hærra mark í listrænum skilningi. Það fer ekki hjá því, að hækkandi verðlag komi einnig við þessi félög eins og alla aðra aðila hér á landi. Það eru gerðar meiri kröfur nú en áður í þessum efnum sem öðrum, það fer t.d. mjög í vöxt, að félög úti á landi ráða til sín leikstjóra hér af höfuðborgarsvæðinu, og einnig hefur Leikfélag Akureyrar, félag, sem hefur mjög vaxið fiskur um hrygg á undanförnum árum, verið aflögufært með leiðbeinendur á þessu sviði. Þetta tel ég vera rétta stefnu, því að þeir flytja með sér þekkingu og reynslu, sem síðan verður eftir á hinum ýmsu stöðum, þar sem þeir koma. Ég vona því, að hv. þm. leggi okkur lið í þessu efni og standi með okkur í þessari hækkuðu fjárveitingu til leiklistarinnar í landinu. Aðrar brtt., sem við flytjum, eru einnig á þskj. 159 undir liðnum V. Það er fyrst hækkaður styrkur til Leikfélags Reykjavíkur úr 1/2 millj. í 1 millj. Leikfélag Reykjavíkur hefur alla tíð starfað við mjög erfið skilyrði. Það hefur starfað í sama húsnæðinu frá upphafi, frá því það var stofnað, og það er á nokkrum tímamótum núna, vegna þess að það er að breytast frá því að vera áhugamannafélag og að verða atvinnuleikhús. En það býr enn við þessi sömu frumstæðu skilyrði, og á meðan tel ég, að það þurfi því fyrst og fremst á auknum styrk fyrir rekstur sinn að halda. Þetta er ekki styrkur, sem neinu nemur til þess að koma upp framtíðarleikhúsi fyrir félagið, það fyrst og fremst þarf að styrkja það til þess, að reksturinn geti verið blómlegur á þessu millibilsástandi. Að lokum flytjum við hér till. um, að styrkur til Ungmennafélags Íslands hækki úr 250 þús. í 1 millj. Ég veit það, að hv. þm. utan af landi þekkja vel starfsemi hinna einstöku ungmennafélaga víða, en sá hugsunarháttur virðist nokkuð hafa verið ofarlega á baugi hér, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, að Ungmennafélag Íslands væri eitthvert fyrirbæri aftan úr grárri forneskju, sem væri staðnað og einskis nýtt. En ég vil harðlega mótmæla þessu, því að einmitt ungmennafélögin úti á landi eru einhver blómlegustu æskulýðsfélög hér á landi, og mætti nefna mörg dæmi, ég hirði ekki um það núna, get nefnt hér einstakt dæmi, hinar miklu hátíðir eða mót Ungmennafélags Íslands, sem vekja athygli alþjóðar. Auk þess hafa þessi félög víða í sveitum landsins og einmitt í kjördæmi hv. 4. landsk. þm. tekið sig fram um sérstaka og happasæla æskulýðsstarfsemi, sem einnig hefur vakið mikla athygli, og við leggjum því til, að þessi styrkur hækki svo sem ég hef hér áður sagt, og skal ég þá ekki fara fleiri orðum um þessar brtt.