Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Málefni framhaldsskólanna hafa verið í brennidepli fjölmiðlaumræðunnar upp á síðkastið. Ástæðurnar eru margvíslegar og þó að umræðan kristallist einatt í kringum fjármál og skort á fjármagni er nauðsynlegt að beina sjónum að þeim atriðum sem skapa það ástand sem framhaldsskólarnir glíma nú við. Undanfarin ár hafa skólarnir starfað samkvæmt árangursstjórnunarsamningum við menntmrn. og reiknilíkani sem búið var til í grunnatriðum árið 1993 en endurnýjað fyrir þremur árum þegar ný námskrá fyrir framhaldsskólastigið gekk í gildi. Á þessum árum hafa verið að koma í ljós stórfelldir gallar á reiknilíkaninu og nú er svo komið að af 30 skólum má segja að 20 þeirra glími við viðvarandi hallarekstur og hjá sumum er vandinn orðinn svo gífurlegur að stjórnendur og kennarar eru farnir að þjást í starfi. Hvernig ætlar ríkisvaldið að bregðast við þeim vanda? Ekki er að finna í fjárlagafrv. að neinna breytinga sé að vænta. Samkvæmt því verður áfram keyrt eftir meingölluðum ,,vegvísi``, reiknilíkani sem útdeilir skólunum fé út frá þreyttum nemendum, fermetratölum og exelformúlum sem eiga sér engar fyrirmyndir í löndunum í kringum okkur. Hvers vegna eru þarfir skólanna fyrir fjármagn ekki skilgreindar út frá þeirri þjónustu sem námskrá einstakra skóla gerir ráð fyrir að skólarnir veiti og raunverulegum kostnaði við að veita þá skilgreindu þjónustu? Ekki var hæstv. menntmrh. svo lítið stoltur af því afkvæmi sínu, samþættri námskrá fyrir leikskóla, grunnskóla og framhaldsskólastig þegar hún leit dagsins ljós, því að í blaðaviðtali við ráðherrann frá því á haustdögum 1999, má lesa eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Er þetta í fyrsta sinn í Íslandssögunni sem þetta verk er unnið með þessum hætti og samfella mynduð milli skólastiga. Ég lít þannig á að þetta verði ekki oftar gert á þennan veg því að tekist hafi að skapa góðan ramma.`` En hvað hefur gerst, herra forseti? Hvers vegna lætur hæstv. menntmrh. það viðgangast að ekki skuli vera hægt að notast við metnaðarfulla námskrá? Hvers vegna er ekki umsvifalaust snúið af villubrautinni og reiknilíkaninu breytt þannig að skólar sem leggja sig fram um að halda nemendum sínum við námið og leggja kannski mest á sig við að halda þeim nemendum við nám sem eiga við einhverja námsörðugleika að stríða, hvers vegna er þessum skólum refsað með reiknilíkani sem ekki lætur þá hafa krónuframlag fyrir nemanda sem ekki skilar sér í próf? Hvernig rökstyður hæstv. menntmrh. það óréttlæti sem fólgið er í þessu og hvernig ætlast hann til þess að kennarar og skólastjórnendur haldi áfram að sýna starfi sínu alúð og metnað? Hæstv. ráðherra lýsir framtíðardraumum sínum í áðurnefndu blaðaviðtali þegar hann segir, með leyfi forseta: ,,Draumur minn er sá að gefa sem flestum tækifæri til að njóta sín sem best og njóta tækifæra lífsins sem best. Takist að skapa forsendur til þess með góðu menntakerfi er markmiði þess náð.`` Nú fullyrði ég, herra forseti, við hæstv. ráðherra að ekki hafi tekist að skapa forsendurnar við góða framhaldsskóla með því reiknilíkani sem þröngvað var upp á þá. Eða hvað segir hæstv. ráðherra við stjórnendur Menntaskólans í Kópavogi sem standa nú frammi fyrir því að eigið fé skólans er neikvætt um 122 millj.? Reiknilíkanið er að því er virðist eingöngu sniðið fyrir fjölmenna bóknámsskóla en því fjölþættara sem námsframboðið er, því erfiðara verður fyrir skólana að sinna hlutverki sínu, enda þá ekkert samræmi orðið í starfsemi skólanna og fjárframlögum til þeirra. Þá er ekki annað hægt en að nefna skýrslu þá sem þróunarsvið Byggðastofnunar lét gera fyrir skemmstu en í henni er vikið að ástandinu í framhaldsmenntun ungmenna sem eiga heima á landsbyggðinni. Höfundar skýrslunnar telja það beinlínis ógna stöðu byggðarlaganna að starfsgreinar séu ekki lengur kenndar á framhaldsskólastigi í byggðarlögunum. Spurningar þær sem ég hef lagt fyrir hæstv. menntmrh. í þessari umræðu eru svohljóðandi: Er þess að vænta að tekið verði á fjárhagsvanda framhaldsskólanna og rekstur þeirra tryggður til frambúðar? Hvernig verður leyst úr vanda einstakra skóla vegna uppsafnaðs rekstrarhalla og hverju svarar ráðherrann þeim skólum sem segjast hafa sparað og skorið niður alls staðar þar sem því verður við komið í þjónustu við nemendur og kennara en sjá ekki fram á neinar úrbætur í fjárlagafrv.? Hvað líður endurskoðun reiknilíkans ráðuneytisins vegna framhaldsskólanna og hvað er verið að gera til að fella það betur að veruleika einstakra skóla, veruleika nemenda og fjölskyldna þeirra? Er að vænta einhverra breytinga á stöðu starfsgreinamenntunar í hinum dreifðari byggðum í tengslum við niðurstöðu skýrslu þróunarsviðs Byggðastofnunar um stöðu landshlutanna?

Herra forseti. Það sem fram kom í ræðu hv. þm. gefur ekki rétta mynd af samskiptum menntmrn. og framhaldsskólanna og um reiknilíkanið. Þau samskipti eru mjög góð og það er enginn á vettvangi framhaldsskólanna sem vill hverfa til fyrra skipulags varðandi fjárveitingar til skólanna. Ég hef oft tekið þetta upp á fundum með skólameisturum. Það eru allir skólameistarar sammála um að þessi skipan mála sé góð fyrir skólana og að halda beri áfram á sömu braut og hverfa ekki af þeirri leið sem við mörkuðum með þessum samningum og reiknilíkaninu. Ef við lítum til ársins 2000 og uppgjörs þess, þá kemur í ljós að rekstur skólanna er aðeins neikvæður gagnvart ríkissjóði um 200 millj. kr. en hér erum við að ræða um 2--3% frávik frá heildarfjárveitingu til framhaldsskóla. Þetta verður því ekki talið að sé einhver gífurlegur vandi eða ástæða til að draga upp þá mynd sem hv. þm. gerði í ræðu sinni. Framhaldsskólarnir eru 31 talsins. Hluti þeirra stendur fjárhagslega illa en aðrir skólar standa mjög vel og meiri hlutinn er á því bili sem menn vilja líta til þegar um ríkisrekstur er að ræða í kringum það meðaltal sem þarf að vera til þess að sá rekstur gangi í samræmi við þær meginreglur sem um hann gilda. Það eru tveir eða þrír skólar sem standa afar illa og verið er að skoða mál þeirra sérstaklega. Þetta er ekki vandi sem hefur orðið til á skömmum tíma heldur hefur hann myndast á lengri tíma. Að sjálfsögðu þarf að taka á málefnum þessara skóla og verið er að vinna að því fyrir tilstuðlan menntmrn. og fjmrn. að fara yfir málefni þeirra. Ef við lítum til fjárlagafrv. fyrir árið 2002, þá sjáum við að fjárveitingar til framhaldsskóla hækka um fjórðung, upp í tæpa 10 milljarða kr. Ekki bendir það til þess að verið sé að leggja minna til framhaldsskólanna en áður hefur verið. Þvert á móti er verið að auka fé til skólanna um fjórðung og fjárveitingarnar á næsta ári verða um 10 milljarðar kr. Reiknilíkanið er að sjálfsögðu stöðugt í skoðun og nefnd hefur verið starfandi með þátttöku skólameistara og annarra sérfræðinga til þess að fara yfir reiknilíkanið samkvæmt ákvæðum reglugerðar nr. 335/1999. Í ljós hefur komið við þá yfirferð að herslumuninn vantar til að reiknilíkanið mæli fjárveitingar til skólanna á þann sanngjarna hátt sem við teljum að þurfi að vera. Þar er aðallega um að ræða skort á tilliti til viðhalds stærri verkmenntaskólanna og einnig þarf að taka tillit til þess húsrýmis sem þeir skólar hafa og þeirra tækja sem þeir nota. Þá hefur einnig komið í ljós að hraðinn við uppbyggingu á tölvukerfi skólanna hefur verið meiri en líkanið mælir. Þetta eru atriði sem ber að skoða og þau bera þess vitni að þróunin í skólunum er mjög ör og verið er að gera betur við þá. Verið er að stækka húsnæði þeirra, auka tækjakost þeirra og verið er að auka tölvuvæðingu þeirra. Það eru því þessir þættir sem koma í ljós þegar farið er yfir reiknilíkanið og það er þar sem við teljum eins og ég segi að vanti herslumuninn til að koma til móts við það sem eðlilegt er að mati okkar til að fjárveitingar til þessa skólastigs séu viðunandi. En líta verður til þess að þetta reiknilíkan er einnig aðhaldstæki og okkur hefur verið lagt það á herðar sem störfum á Alþingi og förum með fé skattgreiðenda að hafa þær reglur almennar, gagnsæjar og skilvirkar sem við setjum um nýtingu á opinberu fé. Það er einkenni reiknilíkansins og það er einkenni þeirra samninga sem við höfum gert og þess vegna m.a. er engin ástæða til að gera lítið út því. Þvert á móti á að meta það starf sem hefur verið unnið í skólunum til þess að taka á málum í samræmi við þessar almennu kröfur. Þess vegna er ekki unnt að búast við því að reiknilíkanið eða þessar almennu reglur lagi sig að veruleika einstakra skóla eins og hv. þm. nefndi. Það eru almennar aðhaldsreglur sem þarf að hafa til hliðsjónar við skynsamleg markmið í ríkisrekstri eins og okkur ber að gæta. Ég held því að sú mynd sem hv. þm. dró upp af framhaldsskólastiginu í ræðu sinni sé alls ekki rétt. Verið er að auka fé til framhaldsskólastigsins í fjárlögum ársins 2002 og unnið er að því að taka á málefnum þeirra einstöku skóla sem eiga við sérstakan vanda að glíma.

Hæstv. forseti. Það er fyrst og fremst ein spurning sem mér dettur í hug þegar ég hlusta á greinargerð hæstv. menntmrh. í þessu máli. Hvers vegna fær hæstv. ráðherra ekki að heyra sannleikann þegar hann talar við undirmenn sína? Ég legg til að hv. þingmenn velti því fyrir sér hér og nú og framvegis. Það hefur lengi verið þekkt meðal þeirra hv. þm. sem sérstaklega fylgjast með skólamálum að á sl. ári varð mikill halli á rekstri framhaldsskólanna í landinu eða um 300 millj. kr. vegna þess að mikið brottfall nemenda varð m.a. sem afleiðing af verkfalli framhaldsskólakennara sem stjórnvöld drógu á langinn af algeru ábyrgðarleysi. Er viðbúið að hallinn verði enn þá meiri á þessu ári. Þess vegna var það mitt fyrsta verk þegar ég leit í fjárlaga- og fjáraukalagafrv. er þau litu dagsins ljós í októbermánuði að skoða hvernig hv. ráðuneyti menntamála mætti þessum vanda. Þar var aldeilis komið að tómum kofanum og hvergi sér þess stað að ráðuneytið ætli sér að rétta af þennan halla. Þó er þarna um umtalsverðan vanda að ræða, t.d. svo tekið sé dæmi af, eins og hér hefur verið til tekið, Menntaskólanum í Kópavogi sem er með mikið starfsnám innan sinna vébanda sem því miður er illa metið til fjár í núverandi reiknilíkani, þá hefur skólinn verið með um 122 millj. kr. halla á síðasta ári sem er auðvitað óviðunandi staða. Í öðrum tilfellum munar tugum milljóna og er þar oftast um að ræða framhaldsskóla með verknám, að ekki sé talað um heimavistir sem virðast vera illa metnar inn í þetta reiknilíkan enn sem komið er. Þá er mjög athugavert að leggja slíka ofuráherslu á að nemendur skili sér til prófs þegar slík reikniregla er búin til. Tími minn er búinn en væntanlega gefst tími síðar til að halda áfram að ræða þetta mál.

Herra forseti. Án vafa er það ein skynsamlegasta leið sem farin hefur verið við að ákvarða fjármögnun til framhaldsskóla að taka upp svokallað reiknilíkan, ég fullyrði að svo sé, líkan sem mælir raunverulegan kostnað við rekstur á skóla. En grundvallaratriðið er að um slíkt líkan ríki sátt og jafnframt að líkanið mæli þann raunverulega kostnað sem á sér stað við rekstur á skólum. Á ég þar við stóra skóla, litla skóla hvort heldur þar er bóknám eða einstakar verknámsbrautir, ráðgjöf og önnur sérfræðiþjónusta, hversu margir nemendur hefja nám við skólann, viðhald húsnæðis og þar fram eftir götunum. Ég fullyrði, herra forseti, að frá því fyrir um 5--6 árum hafi orðið verulegar framfarir á þessu sviði þar sem fjárveitingar byggðust áður í rauninni á slumpaðferðum. Þær eru þó mun mælanlegri nú en fyrir 5--6 árum. En brýnasta verkefnið, herra forseti, er tvímælalaust að vinna við reiknilíkanagerðina sé stöðug og að sátt ríki um þetta reiknilíkan milli annars vegar ráðuneytis og hins vegar stjórnenda skóla. Þar sem slík líkön hafa lengst verið reynd, eins og t.d. í Kanada, er slík yfirferð og yfirlega yfir reiknilíkani stöðug og ríkir þar gjarnan sátt um slíkt líkan með þeim afleiðingum að það mælir raunverulegan kostnað við skólana og tekur mið af þeim breytingum sem verða í innra starfi skólanna og ytra umhverfi. Líkanið er eitt og sér og síðan eru fjárveitingar byggðar á slíku líkani. Það er metnaður Alþingis að láta menntamál skipa öndvegi, að þau hafi ákveðinn forgang vegna þess að fjárfesting í menntun er fjárfesting í mannauði og til að ná þeim markmiðum skiptir miklu máli að reiknilíkanið sé til staðar og mæli raunverulegan kostnað.

Herra forseti. Lengi hefur verið ljóst að verkmenntaskólar sem vissulega þurfa að fjárfesta í tækjum til verklegrar kennslu þurfa að kosta meiru til á hvern nemanda en þar sem kennslan er að mestu bókleg. Þetta liggur bæði í tækjakaupum, tækjanotkun og húsnæði. Í Stýrimannaskólanum þar sem ég þekki vel til þarf fé á fjárlögum til tækjakaupa til þess að standast alþjóðlegar kröfur. Vandinn verður enn meiri ef um er að ræða fámenna skóla. Á þeim vanda þarf að sjálfsögðu að taka. Hann er uppsafnaður og hann mun aðeins vaxa ef ekki verður tekið á honum. Þess vegna er það auðvitað höfuðnauðsyn að við fjárlög og fjárlagagerð verði tekið á þeim vanda sem þegar er uppsafnaður og að reiknilíkanið mæli kostnað í verkmenntanámi og sérstaklega í fámennum skólum.

Herra forseti. Framhaldsskólarnir í landinu búa við óþolandi rekstrarumgjörð. Fjármununum er ráðstafað á skólana eftir svokölluðu reiknilíkani þar sem beitt er meðaltölum en lítt tekið tillit til hvers eðlis skólinn er eða það nám sem í boði er. Skólar sem reka heimavistir eða eru með umfangsmikið verknám eða breytilegan nemendafjölda á námsbrautum verða mjög hart úti í þessu reiknilíkani. Þetta líkan er fyrst og fremst sniðið að einhæfum bóknámsskólum þar sem nemendafjöldi er tiltölulega óbreyttur og brottfall þekkist ekki. Við getum tekið nærtækt dæmi t.d. Menntaskólann í Kópavogi sem er sérskóli á sviði hótel- og matvælagreina. Reiknilíkanið þar gerir ekki ráð fyrir sérstökum matvælainnkaupum skólans umfram aðra framhaldsskóla þrátt fyrir að um hótel- og matvælaskóla sé að ræða. Reiknilíkanið gerir ráð fyrir liðlega 2 millj. kr. til matarinnkaupa meðan innkaup skólans vegna þessarar námsbrautar sinnar nemur um 20 millj. kr. Svona er þetta víða, herra forseti, hvar sem borið er niður varðandi verknám. Það er því alveg óþolandi að byggja menntakerfið upp með þessum hætti. Það veldur mér ugg, herra forseti, að hæstv. menntmrh. skuli í ræðu sinni áðan opinbera það að hæstv. ráðherra virðist ekki gera sér grein fyrir þeim vanda sem hér er á ferðinni og er kannski það alvarlegasta í stöðu málsins. Reiknilíkanið og stefna stjórnvalda í menntamálum mun að óbreyttu leiða til þess að framhaldsskólar úti um allt land verða að skera niður námsframboð sitt og allt verklegt nám lætur undan síga. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. menntmrh.: Mun hann beita sér fyrir því að endurskoðað og leiðrétt reiknilíkan verði lagt til grundvallar við skiptingu fjár til framhaldsskólanna þegar fjárlög næsta árs verða afgreidd nú í haust? Ég tel þetta afar brýnt og hefur komið fram í óskum bæði skólastjórafélagsins og Félags íslenskra framhaldsskóla til fjárln. að á þessu máli verði tekið þegar í stað, herra forseti.

Herra forseti. Málefni framhaldsskólanna eru mjög vel þekkt í fjárln. Þau hafa margsinnis komið þar til umræðu. Við höfum haft ástæðu til þess þar að fagna því mjög á umliðnum árum að einmitt greiðsluform til skólanna sé í því formi sem það er, þ.e. á hlutlægan hátt hvað varðar þetta módel. Við höfum talið það öðrum til fyrirmyndar og vonast til þess að önnur ráðuneyti gætu tekið sér það til fyrirmyndar svo sem dómsmrn. og heilbrrn. Við vitum mjög vel að deilur eru um þetta módel og það er eðlilegt að deilur séu um það. Við vitum líka að farið hefur fram endurskoðun á því og við vitum nokkurn veginn hvar hafa komið fram rökstuddar ályktanir um að einhverjar villur kunni að vera í því. Málið er til umfjöllunar þó að það sé alls ekki komið á það stig að fjárln. sé að taka ákvarðanir í dag. Við vitum nokkurn veginn hvernig þetta liggur. Um það er að ræða eins og kom fram í máli hæstv. menntmrh. að heildarvillan er mjög lítil. Hún er einmitt innan þeirra marka sem við erum að fjalla um og teljum viðráðanlega, 1,5--2,5% af fjárlögum hvers árs. Hitt er svo annað mál að þó að sá rökstuðningur sem liggur fyrir um breytingu á módelinu verði allur tekinn til greina sem ég skal ekki fullyrða um hér, herra forseti, þá er ljóst að einstaka skólar, málefni einstakra skóla liggja þar langt fyrir utan. Það er sérverkefni að skoða það og athuga og hlýtur að koma til kasta menntmrn. og mun gera það. En að fordæma módelið og vilja kasta því fyrir róða er alveg skelfilega rangt vegna þess að hér erum við að feta okkur mjög til hinnar réttu áttar eins og við eigum að gera um fjárreiður opinberra fyrirtækja.

Herra forseti. Mörg undanfarin ár hefur reiknilíkan framhaldsskólanna verið til umræðu. Við höfum í fjárln. haust eftir haust fengið fulltrúa í menntmrn. á fund okkar þar sem þeir hafa tjáð okkur að allar líkur séu til þess að líkanið verði endurskoðað fyrir næsta fjárlagaár. Því miður hefur þetta ekki orðið raunin. Enn á ný er verið að endurskoða líkanið og enn á ný vonum við að menn nái að komast að niðurstöðu til að bæta það sem aflaga hefur farið. Það er mjög mikilvægt af þeirri einföldu ástæðu að reiknilíkanið eða aðferðafræðin sem þar er lögð til grundvallar nýtur mjög mikils trausts hjá stjórnendum framhaldsskóla. Það er afar mikilvægt að þetta traust verði áfram til staðar vegna þess að ella eru árangursstjórnunarsamningarnir sem eru við skólana í uppnámi. Skólameistarar hafa miklar og vaxandi áhyggjur af þessu vegna þess að það hefur því miður verið að halla frekar á í seinni tíð. Nýlega hefur samstarfshópur fulltrúa frá ráðuneytinu og skólameistara skilað af sér skýrslu eða bráðabirgðaskýrslu sem við í fjárln. höfum fengið í hendur og erum að skoða. Og rétt er að taka undir það með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að fjárln. hlýtur að grandskoða þetta mál því að mikilvægi þess er slíkt að starf framhaldsskólanna, hið fjölskrúðuga og mikilvæga starf þeirra er að hluta til í húfi. Ég trúi því að hæstv. menntmrh. deili þeim áhyggjum a.m.k. með okkur sem sitjum í fjárln. og ég trúi þingheimi öllum, að hér er um svo mikilvægt starf og mikilvæga endurskoðun að ræða að við verðum að ná niðurstöðu í málið fyrir áramót. Hér hefur verið nefndur einn tiltekinn skóli sem er líklega hvað verst staddur og er dæmigerður í raun og veru fyrir það sem hér hefur verið að gerast, þ.e. skóli sem var bóknámsskóli, tók að sér verknám og síðan hefur stöðugt hallað á. Það er líka eitt af því sem veldur okkur áhyggjum og það er að verknámið, þetta nám sem hallar hvað mest á með okkur og öðrum þjóðum, er að fara hvað verst út úr reiknilíkaninu og þess vegna, herra forseti, er enn á ný sagt að brýnt er að við náum niðurstöðu fyrir næstu áramót.

Herra forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. menntmrh. að halli af heildarframlagi til framhaldsskólanna ekki nema 1--2% en það er af öllu framlagi til framhaldsskólanna. Halli framhaldsskólanna er nefnilega mjög misjafn og skuldir skólanna eru mismiklar og það er rétt sem hér hefur komið fram að reiknilíkanið sem hefur verið í gildi nokkur undanfarin ár hefur verið á kostnað minni skólanna og hallinn og vandamál framhaldsskólanna er mestur hjá minni skólunum og sérstaklega verknámsskólunum. Reiknilíkanið út af fyrir sig þegar það var sett á var gert til þess að koma í veg fyrir að verið væri að afgreiða tilviljanakennt til framhaldsskólanna, en ef reiknilíkanið á að njóta trausts verður það að mæla raunverulegar þarfir skólanna. Það verður að mæla fjárþörf skólanna vegna heimavistar, viðhalds og vegna þeirra fjárhagserfiðleika sem þeir eiga við að etja núna. Taka þarf tillit til starfsnámsins og til breytilegs nemendafjölda. Reiknilíkanið hefur skrúfað niður starfsemi minni skólanna. Því færri nemendur og minni fjölbreytni, því líklegra er að nemendur fari úr heimabyggð og leiti til stærri skólanna þar sem fjölbreytnin er meiri og svo heldur þetta áfram og skrúfast þannig niður. Herra forseti. Til þess að efla byggð í landinu er ein af meginforsendunum að efla framhaldsskólana og efla verknám. Til þess þurfum við að sjá meira fjármagn til framhaldsskólanna og við eigum að sjá það núna á þeim fjárlögum sem við erum að afgreiða að nauðsynlegt er orðið að endurskoða reiknilíkanið og taka tillit til litlu skólanna.

Herra forseti. Sú umræða sem á sér stað í dag um framhaldsskólana í landinu er gagnleg. Hún er gagnleg fyrir það starf sem þar er unnið. Við verðum að líta á rekstur skólanna að sumu leyti eins og rekstur fyrirtækja. Þeir verða að lúta ákveðnum lögmálum í rekstri. Hagræðing, sparnaður og ráðdeild verður að eiga sér stað þar ekki síður en í hinum almennu fyrirtækjum. Það hefur reiknilíkanið einmitt leyft stjórnendum skólanna. Reiknilíkan það sem notað hefur verið sýnir að af 30 skólum í landinu, framhaldsskólum, hefur 1 / 3 þeirra staðið í mínus, 1 / 3 hefur verið við núllmörkin og 1 / 3 hefur gengið vel og haft afgang að fjármunum sínum. Jafnvel þó að bornir séu saman skólar sem hafa svipað námsframboð og svipaðar aðstæður að öðru leyti, og á ég þá við skóla sem annars vegar eru á landsbyggðinni og hins vegar skóla sem eru á þéttbýlissvæðum, þá skiptir auðvitað máli hvernig haldið er á og farið er með. Reiknilíkanið gerir stjórnendum skólanna kleift að hafa á jákvæðan hátt áhrif á rekstur skóla sinna og taka upp nýjungar. Skólarnir verða jafnframt að aðlaga sig þeim aðstæðum sem eru á hverju sviði, t.d. með því að taka annaðhvert ár inn á þær brautir sem fámennar eru. Reiknilíkan verður auðvitað að endurskoða á hverju ári og aðlaga að nýjum og breyttum tímum í skólastarfinu. Herra forseti. Reiknilíkani má ekki kenna um hvernig fer hjá einstökum skólum sem illa gengur.

Herra forseti. Það er allt í sóma hjá hæstv. menntmrh. eins og fyrri daginn, liggur mér við að segja. Þar er aldrei neitt að. ,,Herslumunur`` er allt sem þarf í málefnum framhaldsskólanna. Reiknilíkanið virkar vel og við verðum að athuga það, segir hæstv. ráðherra, að það sé líka aðhaldstæki. Þá langar mig, herra forseti, að benda hæstv. ráðherra á að hann mætti kannski skoða það að láta gera reiknilíkan í ráðuneyti sínu þar sem menn eru svo flinkir að gera góð reiknilíkön fyrir útgjöld ráðuneytanna því að útgjöld þeirra eru að fara úr böndum. Ég fullyrði, herra forseti, að ekki er hægt að horfa á þetta þeim augum sem hæstv. ráðherra gerir þegar hann segir að í fjárlagafrv. sé gert ráð fyrir svo og svo mikilli hækkun til framhaldsskólanna því að hann veit fullvel að hún er komin til vegna breytinga á verðlagi og breytinga í kjarasamningum. Í fjárlagafrv. stendur, með leyfi forseta: ,,Til þess að mæta sparnaðarmarkmiði ríkisstjórnarinnar lækkar framlag til að mæta nemendafjölgun og óvissum útgjöldum framhaldsskólanna um 82 millj. kr., framlag til framkvæmdar nýrrar skólastefnu lækkar um 30 millj. kr., framlag til að ýmissa nýjunga í skólastarfi lækkar um 15 millj. kr. og að lokum lækkar framlag til símenntunarmiðstöðva um 10 millj. kr.`` Og áfram lækkar framlagið, hér um 48 millj., og það lækkar og lækkar. Í mínu frv. hljóðar þetta svona, herra forseti. Að hæstv. ráðherra skuli stinga höfðinu í sandinn, neita að horfast í augu við vandann og neita að hlusta á þá skólastjórnendur sem hafa tjáð sig við okkur þingmenn sem störfum í fjárln. og í menntmn., er ekki sæmandi hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Ég á góðar viðræður við skólameistara um þessi mál, við skiptumst á skoðunum og, eins og ég sagði í ræðu minni, það er ekki vilji hjá þeim til þess að hverfa frá þeim aðferðum sem við notum. Að sjálfsögðu mælir líkanið hvernig menn standa sig við stjórn skólanna, fjármálstjórn eins og aðra stjórn. Það kann að vera að sú mælistika sé stundum erfið fyrir suma skólastjórnendur þegar verið er að bera saman sambærilegar stofnanir, og hv. þm. ber að líta til þess þegar verið er að ræða mál af þessum toga, að skoða þau hlutlægt og ekki leggja þau upp eins og allt sé tækinu að kenna. Það er líka misjafnt hvernig menn fara með þau tæki sem þeim eru afhent. Reiknilíkanið hefur verið endurskoðað. Það hefur verið komið til móts við fámenna skóla. Breytingar voru gerðar á líkaninu til að koma til móts við þá. Eins og ég sagði liggja núna fyrir tillögur um að líkanið verði tekið til endurskoðunar varðandi verkmenntaskóla og varðandi stærð húsnæðis og tækjabúnað slíkra skóla og einnig varðandi kaup á tölvum til skólanna þannig að það er verið að skoða alla þessa þætti og fara yfir þá. Það er alrangt að halda því fram að það sé ekki hækkun til framhaldsskólanna í fjárlagafrv. Það hækkar um fjórðung, framlagið til framhaldsskólanna. Það sem hv. þm. var að tíunda eru einstakir safnliðir innan ráðuneytisins sem við höfum dregið úr til að geta skapað almennum rekstri framhaldsskólanna meira svigrúm. Hv. þm. verður að kunna að lesa fjárlagafrv., ekki síst þar sem hún situr í fjárln. eða hefur setið þar. Þannig er full ástæða til þess að hún tali eins og hún viti hvernig fjárlögin eru uppbyggð. Kannski hefur hún ekki setið þar, ég veit það ekki, það skiptir kannski ekki höfuðmáli í þessu efni. Aðalatriðið er að fjárlagafrv. gerir ráð fyrir auknu fé til framhaldsskólanna. Það er verið að endurskoða reiknilíkanið. Það hefur verið gert og það er tekið tillit til allra sanngjarnra raka varðandi uppbyggingu þessa skólastigs.

Herra forseti. Ég mæli í annað sinn fyrir frv. til kvikmyndalaga. Það hefur verið rætt á þingi áður og eins og það er lagt fram núna er í sjálfu sér ekki um efnislegar breytingar á frv. að ræða fyrir utan að gildistíma þess er breytt, og verði frv. að lögum er gert ráð fyrir að lögin taki gildi 1. janúar 2003. Það er langt síðan menn hófu endurskoðun laga um kvikmyndamál. Núgildandi lög um þessi efni eru frá árinu 1984 og er frv. ætlað að leysa þau lög af hólmi. Frv. er samið á vegum menntmrn. og hefur við gerð þess verið haft samráð við framkvæmdastjóra og stjórn Kvikmyndasjóðs Íslands og félög kvikmyndagerðar á Íslandi. Meginmarkmið frv. er að skýra stjórnsýslulega stöðu þeirra opinberu aðila hér á landi sem starfa að eflingu íslenskrar kvikmyndamenningar og varðveislu kvikmynda. Helstu breytingar og nýmæli sem í frv. felast frá núgildandi löggjöf eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að tvær stofnanir sinni þeim verkefnum sem nú heyra undir Kvikmyndasjóð Íslands, annars vegar Kvikmyndamiðstöð Íslands og hins vegar Kvikmyndasafn Íslands. Kvikmyndamiðstöð Íslands er ætlað að hafa með höndum verkefni sambærileg þeim er Kvikmyndasjóður Íslands hefur sinnt fyrir utan rekstur Kvikmyndasafns Íslands. Starfsemi Kvikmyndasjóðs hefur aukist mjög á undanförnum árum og þykir heitið Kvikmyndamiðstöð Íslands undirstrika betur margþætt hlutverk opinberra aðila varðandi stuðning við framleiðslu og dreifingu á íslenskum kvikmyndum. Nafnið Kvikmyndasjóður verður notað áfram um úthlutunarsjóð Kvikmyndamiðstöðvar til framleiðslu eða dreifingar íslenskra kvikmynda. Kvikmyndasafn Íslands sem nú heyrir undir Kvikmyndasjóð verður hins vegar sjálfstæð stofnun og á hún að sinna varðveislu íslenskra kvikmynda auk þess sem safninu er ætlað að taka við þeim kvikmyndum sem falla undir lög um skylduskil safna og varðveita þær. Í öðru lagi er lagt til að sett verði á laggirnar kvikmyndaráð, opinberum aðilum til ráðgjafar um aðgerðir í kvikmyndamálum. Ráðið taki ekki ákvarðanir um stjórnsýsluleg eða fjárhagsleg málefni enda verði þau á ábyrgð forstöðumanna Kvikmyndamiðstöðvar og Kvikmyndasafns, á verksviði hvors um sig. Í þriðja lagi er ákvæðum um fyrirkomulag úthlutunar framlaga til kvikmyndagerðar breytt. Forstöðumaður Kvikmyndamiðstöðvar tekur endanlega ákvörðun um úthlutun framlaga í samræmi við ákvæði í reglugerð sem sett verður að fenginni umsögn kvikmyndaráðs. Þykir nauðsynlegt að skapa stjórnvöldum meira svigrúm en nú er til að setja úthlutunarreglur um framlög úr Kvikmyndasjóði og bregðast þannig við breytilegum þörfum kvikmyndagerðar án þess að til lagabreytinga komi í hvert sinn. Eins og fram kemur í athugasemdum með frv. er mikilvægt að við setningu þessarar reglugerðar verði byggt á því markmiði að veita framlög til allra tegunda kvikmynda. Í henni verði kveðið á um meginskiptingu framlaga úr Kvikmyndasjóði til einstakra greina kvikmyndagerðar, þar með talið til leikinna kvikmynda, heimildamynda, stuttmynda, teiknimynda, innlendrar dagskrárgerðar fyrir sjónvarp og annarra tegunda hreyfimynda, svo sem framlög til margmiðlunarverkefna, enda falli þau undir skilgreiningu 2. mgr. 1. gr. frv. hvort sem er til undirbúnings þeirrar framleiðslu eða dreifingar. Í fjórða lagi er, herra forseti, veitt heimild í frv. fyrir markaðsnefnd sem gegnir því hlutverki að auka atvinnu við kvikmyndgerð hér á landi. Slíkar nefndir eru starfandi í flestum Evrópulöndum og í einstökum ríkjum Bandaríkjanna. Þær hafa það hlutverk að gera viðkomandi lönd eða borgir að sögusviði og upptökustað erlendra kvikmynda, bæði í þeim tilgangi að auka atvinnu við kvikmyndagerð á viðkomandi stað og jafnframt koma landinu á framfæri við áhorfendur hvarvetna í heiminum. Nú þegar hafa ýmis íslensk fyrirtæki sérhæft sig í þjónustu við erlend kvikmyndafyrirtæki og gæti markaðsnefndin nýst þessum fyrirtækjum við frekari eflingu á þessu sviði. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að frv. verði vísað til hv. menntmn. að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem hér kom fram að það hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að afgreiða þetta merka frv., og því miður hefur það einhvern veginn ekki náð fram að ganga. Ég held að það sé ekki vegna þess að um það sé neitt tiltakanlegt ósætti. Í gildi eru gömul lög eins og hér hefur komið fram. Lög um kvikmyndamál heita þau, ef ég man rétt, og eru frá 1984. Þessi lög hafa verið lengi í undirbúningi og ég vona að okkur auðnist á þessu þingi að afgreiða þau vegna þess að mér hefur skilist af aðilum sem undir þessi lög munu heyra að þeirra sé beðið með óþreyju. Þetta frv. er unnið í afskaplega góðu samstarfi við fagaðila sem er mikið til fyrirmyndar og mætti oftar vera. Þessu frv. er skipt í ákvæði um kvikmyndamál almennt, ákvæði um Kvikmyndamiðstöð Íslands og svo lög um kvikmyndasafn sem mér finnst, eins og ég hef látið í ljósi áður í einhverjum umræðum, að hefði í rauninni átt að heyra undir safnalög sem voru samþykkt á síðasta þingi. Er það kannski helsta athugasemdin sem ég hef við frv. Það er mikill vöxtur í kvikmyndagerð á Íslandi og miklar vonir bundnar við þessa grein. Okkur hefur gengið nokkuð vel, Íslendingum, að koma okkur á framfæri þó að auðvitað megi gera betur og ég held að það sé afskaplega nauðsynlegt að búa þessari atvinnugrein góða lagaumgjörð. Ég mun sem sagt styðja við það í hv. menntmn. að þetta frv. nái fram að ganga og megi þá verða íslenskri kvikmyndagerð til framdráttar.

Herra forseti. Þetta frv. er nú lagt fram í þriðja sinn. Það var hér til umræðu á síðasta þingi en varð ekki útrætt. Það hafa engar efnislegar breytingar verið gerðar á frv. frá því að það var lagt fram á síðasta þingi. Að vísu hefur gildistöku frv. verið frestað til 1. janúar 2003 verði það að lögum. Tilgangurinn með frv. er að tryggja að sá hluti þjóðararfsins og menningar okkar sem lögin ná til varðveitist fyrir komandi kynslóðir, verði skráður og sé aðgengilegur til rannsókna og skoðunar. Tilgangur skylduskila til safna er hins vegar ekki sá að afla móttökusöfnum eintaka til almennrar notkunar eða afþreyingar. Eins og ég sagði er frv. nú lagt fram í þriðja sinn, og á milli fyrsta skiptis hér á þinginu og þess næsta endurskoðaði ráðuneytið frv. frá sinni upphaflegu mynd í ljósi umsagna sem menntmn. Alþingis barst um efni þess. Frá því að það var lagt fram í fyrra hafa engar aðrar breytingar verið gerðar á frv. en þær sem lúta að gildistökunni. Ég sé í raun, herra forseti, ekki ástæðu fyrir mig til þess að fara mörgum orðum um frv. Það hefur tvisvar verið kynnt á þingi en ég legg til að hv. menntmn. fái frv. til meðferðar að lokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Það er rétt að hér er um að ræða gamlan kunningja sem er að koma fram í þriðja sinn. Þetta mál hefur ekki fengist útrætt. Þar fyrir er þetta hið þarfasta mál, og ég vona að nú gangi betur að afgreiða það en hefur gengið áður. Eins og hér kom fram hjá hæstv. ráðherra voru gerðar nokkrar breytingar á málinu áður en það var lagt fram í fyrra, og var í megintriðum farið eftir athugasemdum sem höfðu borist til nefndarinnar þegar hún vann við frv. á 125. löggjafarþingi. Þá var samstaða um að fresta málinu en ég álít að það sé núna mun betri grunnur til að ná samstöðu um að fá málið afgreitt. Ég mun sjálf reyna að stuðla að því í hv. menntmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um tólf ára samfellt grunnnám. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson, Kolbrún Halldórsdóttir og Þuríður Backman. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að hefja nú þegar undirbúning þess að tryggja um allt land framboð á samfelldu námi til átján ára aldurs. Námið verði skipulagt þannig að ungt fólk innan sjálfræðisaldurs alls staðar á landinu geti stundað nám daglega frá heimili sínu. Hluti þess verði starfstengdur og þá jafnframt höfð hliðsjón af umhverfi, atvinnu- og menningarlífi viðkomandi byggðarlags. Náminu ljúki formlega með námsgráðu. Endurskoðað verði skipulag annars framhaldsnáms, tæknináms, sérnáms og háskólanáms með tilliti til þessara breytinga grunnnámsins þannig að tryggð verði eðlileg samfella og tenging við alla framhaldsmenntun í landinu. Þingsályktunartillaga sama efnis var lögð fram á tveimur síðustu þingum en var ekki útrædd. Af umsögnum sem um tillöguna bárust í meðferð fyrri þinga má ráða að víða um land er mikill áhugi á auknu námi í heimabyggð og því að leiðir séu fundnar til þess að ungmenni geti dvalist heima hjá sér lengur en nú er. Þeir sem lýstu efasemdum gerðu það fyrst og fremst á fjárhagslegum forsendum, þ.e. hvort viðkomandi sveitarfélag þyrfti að fara að axla aukna fjárhagslega ábyrgð í menntun án þess að því væru tryggðir tekjustofnar til þess. Í ljósi þessara góðu undirtekta er tillagan lögð fram enn á ný óbreytt en greinargerð hefur verið breytt lítillega. Megintilgangur þessarar þingsályktunartillögu er að auka almenna grunnmenntun í landinu og laga skólakerfið að nútímakröfum um rétt til fjölskyldulífs og fjölskylduábyrgðar. Fólk lítur í auknum mæli og með réttu á samverumöguleika fjölskyldna sem hluta af lífskjörum sínum og þar af leiðandi væri breytt fyrirkomulag þessara mála beint innlegg í jöfnun lífskjara. Viðurkennt er að á aldrinum 15--18 ára taka unglingar út mikinn þroska. Ytra álag er töluvert á þessu aldursskeiði og þá ræðst mjög framtíðargengi unglinga í námi og starfi. Því er mikilvægt að fjölskyldan geti verið sem mest samvistum þennan tíma og unglingarnir þannig fengið nauðsynlegan stuðning. Þessar staðreyndir eru í raun áréttaðar með nýjum sjálfræðislögum, en með þeim hefur heimili og fjölskylda axlað ábyrgð á unglingum að átján ára aldri og því er eðlilegt að skipulag menntunar í landinu taki mið af því. Jafnframt er ljóst að mikill námskostnaður þeirra sem þurfa að sækja framhaldsnám út fyrir heimabyggð sína er vaxandi vandamál á landsbyggðinni. Þó svo að nokkuð hafi verið komið til móts við það með hækkun á dreifbýlisstyrkjum er fjarri því að þar sé um jafnræði að ræða. Þá er það og, herra forseti, mikil blóðtaka fyrir heilu byggðarlögin að missa burt allt ungt fólk frá 15, 16 ára aldri og það kemur síðan ekki heim nema sem gestir fyrr en að námi loknu, ef það kemur þá heim. Í nokkrum byggðarlögum hafa verið gerðar tilraunir til að koma á framhaldsdeildum, sem hafa verið útibú frá næsta framhaldsskóla, þar sem nemendum hefur gefist kostur á að taka eitt til tvö ár af námi til stúdentsprófs í heimabyggð. Því miður hafa slíkar framhaldsdeildir átt erfitt uppdráttar og ekki notið nægjanlegs stuðnings stjórnvalda eða næsta móðurskóla. Herra forseti. Því er ljóst að ýmislegt bendir til þess að brýnt sé að endurskoða skipulag og framkvæmd menntamála í landinu í nýju ljósi. Að því miðar þessi þingsályktunartillaga. Hér er lagt til að boðið verði upp á tólf ára samfellt nám í öllum byggðarlögum landsins, þ.e. tveimur árum lengra nám en nú er. Jafnframt gerir tillagan ráð fyrir að þau tvö ár sem þar með bætast við byggist að hluta á starfstengdu námi með öflugri tengingu við atvinnulíf, sögu, menningu og náttúrufar viðkomandi byggðarlags. Með því að auka vægi þessara þátta í náminu almennt má efla sjálfsvitund unglinga og samábyrgð þeirra gagnvart fólki og umhverfi. Rannsóknir benda til að góð þekking nemenda á heimabyggð sinni auki líkurnar á því að þeir kjósi að búa þar á fullorðinsárunum. Á þennan hátt eykst jöfnuður í aðgengi til náms óháð búsetu. Ungu fólki er auðveldað að sækja sér meiri almenna menntun jafnframt því sem verkmenntun er efld í landinu, en það er ekki síður brýnt. Þessar breytingar þurfa ekki sjálfkrafa að kalla á breytingar á skólaskyldualdri þótt ýmislegt gefi tilefni til að ætla að hann beri að endurskoða. Fyrst og fremst er verið að skylda stjórnvöld til að sjá til þess að slíkt nám standi til boða. Hér er því um fræðsluskyldu að ræða en ekki endilega skólaskyldu. Að sjálfsögðu munu framhaldsskólar landsins að stærstum hluta geta séð fyrir námsframboði á tveimur síðustu árum í samfelldu tólf ára námi, en þar sem framhaldsskólar eru ekki til staðar er eðlilegt að þetta nám verði byggt upp t.d. í tengslum við þá grunnskóla sem fyrir eru. Þá er rétt að minna á þá miklu möguleika sem eru á að styrkja nám á heimaslóðum með fjarnámi. Má nefna Grundarfjörð í því sambandi þar sem komið hefur verið á námi að loknum grunnskóla með öflugum stuðningi fjarnáms. Í framhaldi af þessu endurskipulagða samfellda grunnnámi kæmi skemmra eða lengra starfsnám, tækninám og annað sérnám, auk frekari undirbúnings fyrir almennt háskólanám sem gæti hafist fyrr en nú er. Mikilvægt er að koma á slíku framhaldsnámi sem víðast á landinu og að atvinnulífið á hverjum stað taki virkan þátt í menntuninni. Að sjálfsögðu mun undirbúningsvinnan taka nokkurn tíma, svo og að koma nýju skipulagi til framkvæmdar, hugsanlega í áföngum. Því er lögð áhersla á að nú þegar verði leitað allra leiða til að koma á auknu námi heima í byggðunum svo víða sem þess er nokkur kostur. Annar megintilgangur þess fyrirkomulags náms sem hér er lagt til er að efla og styrkja almenna menntun í landinu öllu og hækka þar með grunnmenntunarstig þjóðarinnar og aðlaga allt skipulag grunnnámsins breyttum þjóðfélagsaðstæðum og auknum framtíðarkröfum sem gerðar eru til starfsmenntunar og tækni- og háskólanáms. Aukið almennt menntunarstig þjóðar er ein af grunnforsendum framfara og aukinnar hagsældar. Jafnframt er hér áréttað að gott aðgengi ungs fólks að menntun sem það getur sótt frá heimili sínu er grundvallaratriði við mat á lífsgæðum og lífskjörum. Þá verður að telja líklegt að með þeirri skipan náms sem hér er lögð til hækki hlutfall þeirra sem á þessum aldri ljúka skilgreindu námi. Það unga fólk mun fá sterkari sjálfsmynd og aukið sjálfstraust og vera þá betur í stakk búið til frekara náms og starfa í síbreytilegu þjóðfélagi. Herra forseti. Það eru fleiri atriði sem ber að huga að í framhaldsskólunum. Með hækkun á sjálfræðisaldri eru framhaldsskólarnir orðnir samsettir þannig að þeir eru annars vegar með unglinga sem eru 18 ára og eldri og eru orðnir sjálfráða hvað lög varðar. Og hins vegar er um að ræða unglinga innan 18 ára aldurs sem eru enn á ábyrgð foreldra sinna. Þetta býður vissulega upp á vissan vanda í skólastarfinu sjálfu. Ef við lítum til ýmissa annarra landa, þá hefur þessu verið skipt upp. Víða t.d. í Bretlandi og Bandaríkjunum er skipulagt nám orðið til 18 ára aldurs, það er að vísu brauta- eða deildaskipt á seinni stigum, en þar er lögð áhersla á og skipulagt þannig að það er samfellt nám til þess aldurs og síðan tekur við tækni- eða háskólanám sem kemur fyrr en hér á landi. Þetta má í sjálfu sér skoða allt saman, en ekki er nauðsynlegt að gera það strax í þeirri stefnumörkun sem hér er verið að leggja til. Númer eitt er að skólakerfið taki mið af þörfum fjölskyldunnar og hagsmunum þessara ungu einstaklinga. Það verði höfuðmarkmið að þar sem því verður með nokkru móti viðkomið skuli vera nám til 18 ára aldurs í heimabyggð. Það skuli vera meginregla og annað skuli vera undantekning. Þá er og vert að geta þess, herra forseti, að einmitt efling menntunar sem víðast í byggðum landsins styrkir búsetuna. Við það að hækka menntunarstigið, auka það nám sem í boði er á hverjum stað, gefst líka aukið tækifæri til þess að styrkja framhaldsmenntun, símenntun og endurmenntun á viðkomandi stöðum, þannig að samfélagið í heild fær fleiri sóknarfæri í gegnum það að efla menntunarstigið á stöðunum. Herra forseti. Að efla menntun úti um land og styrkja grunnmenntun æskufólks tel ég vera eitt brýnasta málið sem hið íslenska samfélag stendur frammi fyrir í dag og ég hvet hv. menntmn. sem fær þetta mál til meðferðar til að ljúka umfjöllun sinni á því svo það geti síðan komið aftur til Alþingis og fái þar áfram jákvæða meðferð.

Herra forseti. Mér sýnist að sú þáltill. sem hér hefur verið kynnt miði að því fyrst og fremst að halda ungmennum lengur heima. Það getur að mínu viti orðið til þess að ungmenni einangrist frá nútímaþjóðfélagi og samlagist ekki jafnöldrum sínum eins fljótt og ella væri. Ég óttast að það skólastarf sem hér er verið að boða muni ekki verða jafngott og vandað og hjá öðrum þeim skólum sem við búum við í dag. Ég hygg því að þessi tillaga muni skapa landsbyggðarfólki verri aðstöðu til náms en ella. Þeir nemendur kæmu verr undirbúnir til framhaldsnáms en þeim gefst kostur á í dag. Varðandi þau atriði sem koma fram í greinargerð, þá sagði hv. flm. að umsagnir hefðu borist og ég óska eftir að heyra umsögn sem búnaðarþing gaf um þessa þingsályktuntillögu þegar hún var flutt hérna áður.

Herra forseti. Það hafa orðið heilmiklar breytingar í búsetu, skólahaldi og samskiptum og öllu því er lýtur að umgerð einstaklingsins. Ég man eftir því þegar skyldunámi lauk við 12 ára aldur, síðan við 14 ára aldur og svo við 16 ára aldur. Ég tel að það styttist í að það verði fært í 18 ára aldur, því meginþorri ungmenna og aðstandenda þeirra stefnir að því að fólk ljúki framhaldsskólanámi. Á hitt ber að líta að það skiptist eftir landshlutum hvernig það gengur. Einmitt á þeim svæðum þar sem ekki eru framhaldsskólar er hæst brottfall og þar er líka lægst hlutfall þeirra sem ljúka framhaldsskólanámi og það ætti nú að segja sína sögu. Ég held því, þó vissulega megi í einhverjum tilvikum greina þau rök sem hv. þm. nefndi um einangrun, að hitt sé miklu frekar tilfellið að þetta muni styrkja viðkomandi byggðarlög. Hvað eigum við að segja um staði eins og Blönduós, Hvammstanga, Hólmavík eða Borgarnes o.s.frv.? Fólk velur sér vissulega búsetu, en frumréttur fólks er að hafa aðgang að góðri menntun fyrir sitt fólk. Ég tel þess vegna að það sé eitt það allra brýnasta í eflingu menntunar í landinu að hún sé veitt á jafnréttisgrunni og bendi, herra forseti, m.a. á nýja skýrslu Byggðastofnunar sem bendir einmitt á að þarna liggi stærstu veikleikar hinna dreifðu byggða, og mest að sækja að efla menntun í heimabyggð.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingar á útvarpslögum, nr. 53/2000. Frv. gerir ráð fyrir að stofnað verði hlutafélag um rekstur Ríkisútvarpsins, hlutafélagið verði selt, en að útvarpsráð starfi áfram og bjóði út þau verkefni sem Ríkisútvarpið hefur haft með höndum, en sjái ekki sjálft um framkvæmdina. Þá verði hætt skylduaðild að Ríkisútvarpinu og útvarpsráð fái fjárveitingar á fjárlögum til að sinna nýju hlutverki sínu. Í frv. er gætt hagsmuna starfsmanna, þeir haldi starfi sínu áfram og hafi auk þess forkaupsrétt að hlutafélaginu þegar það verði selt. Að samningu frv. komu auk mín starfsmenn nefndasviðs Alþingis. Þá bárust mér ábendingar frá Hauki Erni Birgissyni laganema, Hafsteini Þór Haukssyni laganema, Pétri Árna Jónssyni laganema og Ragnari Jónassyni lögfræðingi. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til hv. menntmn. Herra forseti. Ríkisútvarpið hefur starfað í meira en sjötíu ár. Lengi vel var það eini ljósvakamiðillinn hér á landi, lengst af þessa tíma, og var í eigu eins aðila. Undanfarið hafa orðið mjög miklar umræður um samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og menn óttast að einstakir aðilar séu að verða of öflugir á þeim markaði. Það er dálítið undarleg umræða í ljósi þess að Ríkisútvarpið hefur verið einokandi á sínu sviði í meira en hálfa öld og verið í eigu eins aðila, þ.e. ríkisins. Sú breyting sem hefur þannig átt sér stað er í þágu þess að dreifa valdi, að dreifa hættunni af því að einn aðili einoki skoðanamyndun í landinu. Herra forseti. Mikil gagnrýni hefur verið á skylduaðildina í gegnum tíðina. 1995 voru stofnuð samtök, Frjálst val, sem söfnuðu 17.000 undirskriftum til að mótmæla skylduaðild að Ríkisútvarpinu. Sá listi var afhentur hæstv. menntmrh. Það er margt undarlegt í þessum heimi skylduaðildar. Ef sjónvarpsstöð A og sjónvarpsstöð B eru að keppa á markaði og ef einhver maður vill gerast áskrifandi að sjónvarpsstöð A er hann skyldaður til að gerast aðili að og greiða til sjónvarpsstöðvar B sem er í samkeppni við A. Þetta gengur náttúrlega engan veginn upp, herra forseti. Þess vegna má segja að fólk sem ætlar að horfa t.d. á Stöð 2 og neyðist til að greiða til Ríkisútvarpsins sé skyldað til að greiða fyrir þjónustu sem það ætlar ekki að kaupa. Það þýðir að gjaldið er ekki þjónustugjald. Þetta er skattur. Og það sem meira er, þetta er nefskattur. Þetta er skattur sem er óháður tekjum og eignum og þar af leiðandi mjög ófélagslegur og allir vinstri menn ættu að vera mikið á móti þessum skatti þar sem hann er svo ófélagslegur. Svo koma upp mörg merkileg dæmi. Ég fékk rafbréf frá konu sem á son sem hefur mikinn áhuga á Skjá 1. Sá flytur að heiman og hún gefur honum sjónvarp til þess að horfa á Skjá 1 sem kostar ekki neitt. En þá gerist það að blessaður drengurinn varð að borga til ríkissjónvarpsins sem hann hafði engan áhuga á að horfa á  Svo koma upp mörg merkileg dæmi þegar uppvaxin börn fara að heiman og flytja aftur heim og flytja aftur að heiman. Þá þarf stöðugt að vera að senda tilkynningar til einhvers opinbers aðila. Nýjasta vandamál Ríkisútvarpsins er náttúrlega netið. Þar er hægt að hlusta á allt. Og ég veit ekki til þess, herra forseti, að það sé orðin skylduáskrift að tölvum og tölvuskjám. Það er kannski það næsta sem bíður. Þessi skylduáskrift er að lenda í ógöngum, sérstaklega þar sem bandvíddinni á netinu fleygir sífellt fram og gæðin munu eftir nokkur ár verða ekki síðri um netið en beint.Við stöndum nefnilega á þröskuldi nýrrar aldar. Þess vegna er dálítið merkilegt að lesa á heimasíðu RÚV, annars mjög góðri, eftirfarandi. Fyrirsögnin er Tækjaleit og þar stendur, með leyfi herra forseta: ,,Tækjaleitin fer nú þannig fram að öllum þeim sem ekki eru á skrá með viðtæki eru send fyrirspurnarbréf. Reynt er að fækka þeim sem fá send bréf með því að finna þá sem búa heima hjá foreldrum eða búa með öðrum sem greiða afnotagjald. Þjóðskráin okkar er ekki það fullkomin að það takist nógu vel.`` Herra forseti. Það er eitthvert fólk að skoða heimilisaðstæður Íslendinga. Þetta er með ólíkindum. Þetta tíðkaðist í Ráðstjórnarríkjunum en ég held að þeir séu búnir að leggja þetta af þarna fyrir austan. Svo stendur áfram, með leyfi forseta: ,,Berist ekki svar við fyrirspurn afnotadeildarinnar fer tækjaleitarfólk á staðinn og spyr um viðtæki á heimilinu. Í flestum tilvikum er tekið vel á móti tækjaleitarfólkinu en komi sú staða upp að rökstuddur grunur er um að tæki sé á heimilinu en heimilisfólk neitar því og vill þess utan ekki sýna fram á að heimilið sé tækjalaust verður tæki skráð á heimilið og gíróseðlar sendir fyrir afnotagjöldunum.`` Herra forseti. Hvar er friðhelgi heimilisins? Ef fólk er ekki tilbúið til að hleypa tækjaleitarfólki Ríkisútvarpsins inn á heimili sitt til þess að það geti gengið úr skugga um að þar sé ekki tæki, hvorki útvarpstæki né sjónvarpstæki, þá er því bara sendur gíróseðill og gengið út frá því að það sé að ljúga, og sé svikarar. Herra forseti. Við lifum á tuttugustu og fyrstu öld. Þetta er löngu liðin tíð, svona vinnubrögð. En þetta stendur á heimasíðu RÚV, dreift um heiminn með nýjustu tækni. Þvílík fornaldarvinnubrögð, sósíalismi af verstu tegund. En það er svo merkilegt, herra forseti, að starfsmenn RÚV borga ekki afnotagjald þó að fyrir því sé engin heimild í lögum að þeir sleppi við það. Þeir borga ekki afnotagjald. Þar er ekki farið að lögum. Þar er ekki skoðað hvort það sé viðtæki á heimilinu. Þangað fer ekki tækjaleitarfólkið. Herra forseti. Í frv. því sem ég mæli hér fyrir er gert ráð fyrir því að hlutverk útvarpsráðs verði það sama og hlutverk Ríkisútvarpsins er í dag, og skilgreint er í lögum nr. 122/2000, þ.e.: 1. Að standa vörð um íslenska tungu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð. 2. Að gæta lýðræðislegra grundvallarreglna og málfrelsis. 3. Að flytja óhlutdrægar fréttir og skoðanaskipti. 4. Að flytja skemmtiefni, sérstaklega fyrir börn. 5. Að útvarpa lista- og menningarefni og veita almenna fræðslu. 6. Að tryggja öllum landsmönnum aðgang að efni sínu. 7. Að gegna öryggishlutverki á hættutímum. Þetta er gert ráð fyrir að sé hlutverk útvarpsráðs og þessi verkefni á útvarpsráð að skilgreina og bjóða út. Það á ekki að framkvæma sjálft. Og um leið og útvarpsráð hættir að framkvæma sjálft og fer að bjóða út getur það líka gagnrýnt framkvæmdina. Núna getur enginn gagnrýnt framkvæmd útvarpsins á verkefni sínu. Það er enginn til staðar í þjóðfélaginu sem getur gagnrýnt hlutverk útvarpsins þannig að breyting verði á vegna þess að útvarpsráð sjálft er að framkvæma og það er það sem stýrir stofnuninni. Þannig geri ég ráð fyrir að þessum markmiðum verði miklu betur náð ef sú leið verður farin sem hér er gert ráð fyrir. Þar kemur fram aukin gagnrýni. Þar gæti komið til eftirfylgni. Segjum að útvarpsráð bjóði út eitthvert íslenskt barnaefni, teiknimynd eða eitthvað. Þá getur það boðið verkið út og einhver útvarpsstöð eða félagasamtök eða leikfélag einhvers staðar fær þetta verkefni, eða einhver áhugahópur sem hefur burði til að gera þetta verkefni vel samkvæmt þeim skilgreiningum sem útvarpsráð leggur fram, og ef það gerir það ekki nægilega vel getur útvarpsráð gagnrýnt það sem verkkaupi en getur það ekki í dag sem framleiðandi. Herra forseti. Ríkisútvarpinu fylgja að sjálfsögðu þeir ókostir sem öllum ríkisrekstri fylgja sem eru að það er erfitt að gera vel við góða starfsmenn. Þetta þekkjum við úr menntakerfinu og víðar. Það eru mjög margir afskaplega duglegir, t.d. kennarar, sem af hugsjón og framsýni og dugnaði fara í gang með mikið prógramm fyrir nemendur sína og þegar þeir eru búnir að vinna þannig hörðum höndum í fimm ár sjá þeir að enginn veit af þessu. Það gerist ekki neitt. Þeir fá ekki hærri laun. Þeir eru með nákvæmlega sömu laun og hinir, þessir fáu, sem eru sofandi við hliðina á þeim og gera ekki neitt. Og annaðhvort hætta þeir eða þeir koðna niður eins og hinir. Þetta er bara afleiðingin af ríkisrekstrinum þar sem allir skulu vera jafnir í launum. Síðan er það að ábyrgð stjórnenda er nánast engin. Á meðan þeir gera ekkert af sér sitja þeir sem fastast. Þótt allt sé í rúst með áætlanir og fjármálin og allt svoleiðis, og endalaust verið að biðja Alþingi um aukafjárveitingar, þá gerist ekki neitt. Ábyrgðin er engin. Ef þeir væru aftur á móti á einkastöð og gerðu eitthvað af sér, framleiddu t.d. lélega dagskrá, þá bara hættu menn að horfa á hana, þeir fengju ekki auglýsingatekjur, þeir fengju ekki áskriftargjöld og stöðin legðist af. Eigendur mundu tapa stórfé og maðurinn sem ekki stóð sig missir að sjálfsögðu vinnuna. Þannig gerist það á hinum harða markaði. Þar er líka betri dagskrá --- eða yrði það væntanlega. Herra forseti. Ég ætla rétt aðeins að fara yfir einstakar greinar. Í 1. gr. er gert ráð fyrir því að Ríkisútvarpið hf. þurfi leyfi útvarpsréttarnefndar til að útvarpa. Það þarf það ekki í dag en það er eðlilegt að það sitji við sama borð og önnur félög á þessum markaði. Í 2. gr. er skilgreint hvert hlutverk útvarpsráðs er, þ.e. að framkvæma það sem ég nefndi áðan, en líka að hafa eftirlit og eftirfylgni með því að framkvæmdin sé í lagi. Og það getur boðið út gerð skilgreininga, þ.e. að skilgreina hvernig íslensk menning náist fram. Það má bjóða út líka. Útvarpsráð getur í rauninni boðið út skilgreiningarnar á verkefninu og síðan framkvæmdina og síðan eftirlitið. Í bráðabirgðaákvæðum er tekið á því hvernig fara eigi að einkavæðingunni, og þar er höfð hliðsjón af stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands varðandi hvernig fer með eignir og skuldir og skuldbindingar, hvernig fer með starfsmennina, hvernig þeirra hagsmuna er gætt o.s.frv. Síðan er gert ráð fyrir því að starfsmennirnir hafi forkaupsrétt að helmingi hlutafjár sem er vegna þess að eins og hjá flestum öðrum fyrirtækjum er aðaleign Ríkisútvarpsins starfsmennirnir. Að sjálfsögðu mun Ríkisútvarpið hf. starfa áfram sem fullgildur aðili á markaði og það mun aftur slá á þann ótta margra að auglýsendum t.d. fækki á markaði eða þeim sem bjóðast til að auglýsa. Menn hafa óttast það, þ.e. auglýsingastofur og atvinnulífið, að ef Ríkisútvarpinu yrði bannað að vinna á þessum markaði mundi fækka um einn á auglýsingamarkaði. Með þessari lausn heldur Ríkisútvarpið áfram, mun væntanlega hafa mjög sterka stöðu á markaðnum með hæft starfsfólk, mikla reynslu og gott orðspor. Ég geri þannig ráð fyrir því, herra forseti, að þessi lausn sé á margan hátt miklu betri en sú lausn sem menn líta til núna, þ.e. að banna Ríkisútvarpinu að vera á auglýsingamarkaði, taka það inn á fjárlög, hætta skylduaðildinni en breyta ekki rekstrarforminu. Sú leið held ég að yrði verst.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. á þskj. 229 um atvinnuréttindi útlendinga. Þetta mál er endurflutt. Það var flutt á síðasta þingi og afgreitt úr nefnd og allir nefndarmenn í félmn. voru á nál., að vísu nokkrir með fyrirvara. Frumvarpið fékk afar góðar viðtökur við 1. umr. í fyrra, en af undarlegum ástæðum náðist ekki að afgreiða það í lotunni við þinglokin í fyrra og er það nú endurflutt með smávægilegum breytingum með hliðsjón af starfi nefndar í fyrra. Frumvarp þetta er samið af nefnd sem félagsmálaráðherra skipaði í lok árs 1999. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar frá félagsmálaráðuneyti, Vinnumálastofnun, Samtökum atvinnulífsins, Alþýðusambandi Íslands og dómsmálaráðuneyti. Nefndinni var falið að endurskoða núgildandi lög um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 133/1994. Frumvarp þetta felur í sér heildarendurskoðun á lögunum. Í frumvarpinu er að finna reglur um rétt útlendinga hér á landi til atvinnu að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Frumvarpinu er einnig ætlað að tryggja réttaröryggi útlendinga sem koma til landsins í atvinnuskyni. Frá gildistöku núgildandi laga hafa orðið miklar breytingar á íslenskum vinnumarkaði. Eftirspurn eftir erlendu vinnuafli hefur stóraukist síðustu ár og má rekja það til mikillar þenslu á vinnumarkaði. Það er okkur mjög mikilvægt að fá þetta erlenda vinnuafl til þess að reka með okkur þjóðfélagið. Þá hefur orðið sú breyting að þeir útlendingar sem hingað koma til vinnu dvelja hér lengur en áður var og reynir því oftar á rétt fjölskyldu þeirra til dvalar og atvinnu í landinu. Við gerðum í fyrra stikkprufu á því hvað hefði orðið um þá sem komu fyrir fjórum árum og fengu atvinnuleyfi. Reyndust 40% þeirra vera enn þá í landinu. Þannig að stór hluti af þeim sem koma hingað til vinnu sest hér að. Í störfum nefndarinnar hefur sérstaklega verið litið til framkvæmdar núgildandi laga m.a. með tilkomu Vinnumálastofnunar og svæðisvinnumiðlana þar sem félagsmálaráðherra hefur falið Vinnumálastofnun að hafa með höndum veitingu atvinnuleyfa. Með frumvarpinu er m.a. verið að festa þessa framkvæmd í sessi. Vegna þeirra breytinga sem orðið hafa féllu núgildandi lög í mörgu tilliti illa að aðstæðum í íslensku samfélagi. Í frumvarpinu hefur einnig verið tekið tillit til þeirrar almennu þróunar sem orðið hefur á löggjöf á sviði stjórnsýsluréttar, mannréttinda og í alþjóðlegu samstarfi. Endurskoðun laga um atvinnuréttindi útlendinga hefur tekið nokkurt mið af frumvarpi sem var til umræðu í fyrra og verður væntanlega í vetur, einnig um útlendinga. Það á m.a. við um hugtakanotkun. Leitast hefur verið við að hafa samræmi á þessu sviði eins og unnt er. Dvalarleyfi eru veitt af útlendingaeftirliti en atvinnuleyfi eru veitt af Vinnumálastofnun en þessi leyfi eru nátengd, þannig að nauðsynlegt var að taka tillit til framangreinds frumvarps. Þá er í frumvarpinu kveðið á um samstarf Vinnumálastofnunar og Útlendingastofnunar. Eins er að finna ákvæði um útgáfu skírteinis vegna dvalar og atvinnuleyfis sem Útlendingastofnun skuli annast útgáfu á, enda er það til samræmis við núgildandi vinnulag þar sem slík útgáfa er í höndum útlendingaeftirlits samkvæmt samkomulagi Vinnumálastofnunar og útlendingaeftirlits. Ákvæði um brottvísun í núgildandi lögum um atvinnuréttindi útlendinga er fellt út, enda er um brottvísun fjallað í 20. gr. frumvarps til laga um útlendinga, en forsenda dvalarleyfis vegna atvinnu er m.a. vissan um að atvinnuleyfi fáist. Helstu nýmæli frv. eru eftirfarandi: 1. Atvinnuleyfi til sérhæfðra starfsmanna. 2. Heimilt er að víkja frá skilyrði um umsögn stéttarfélags þegar ekki er til að dreifa stéttarfélagi eða landssambandi í hlutaðeigandi starfsgrein. 3. Atvinnurekandi skal samkvæmt frumvarpinu sjúkratryggja erlendan starfsmann sinn þar til hann nýtur verndar samkvæmt ákvæðum almannatryggingalaga. 4. Atvinnurekandi skal undir sérstökum kringumstæðum ábyrgjast greiðslu vegna heimflutnings starfsmanns. 5. Framkvæmd vegna útgáfu heilbrigðisvottorða verði breytt þannig að tekin verða gild erlend vottorð ef þau eru fullnægjandi samkvæmt reglugerð á grundvelli laganna og sóttvarnalaga, nr. 19/1997. 6. Í frumvarpinu er heimildarákvæði um að veita nánustu aðstandendum útlendings tímabundið atvinnuleyfi, enda hafi hann fengið búsetuleyfi og óbundið atvinnuleyfi. 7. Í frumvarpinu er heimildarákvæði um að veita tímabundið atvinnuleyfi vegna útlendings, sem sótt hefur um hæli, þar til ákvörðun hefur verið tekin um hælisumsóknina, svo og vegna útlendings sem fengið hefur endanlega synjun um hæli eða dvalarleyfi, þar til brottvísunin kemur til framkvæmda. 8. Með frumvarpinu er, ef ríkar sanngirnisástæður eru fyrir hendi, heimilt að víkja frá þeirri meginreglu að tímabundið atvinnuleyfi skuli ætíð liggja fyrir áður en útlendingur kemur í fyrsta sinn til starfa hér á landi. Út af þessu ákvæði í gildandi lögum hafa orðið töluverð óþægindi í einstaka tilfellum því krafan hefur verið sú og henni hefur verið fylgt nokkuð fast eftir að atvinnuleyfi skuli liggja fyrir áður en viðkomandi starfsmaður kemur til landsins. 9. Í frumvarpinu er sérstakt ákvæði um íslenskukennslu og samfélagsfræðslu. 10. Í frumvarpinu er heimild til að víkja frá skilyrðum varðandi óbundið atvinnuleyfi þegar um er að ræða skilnað útlendings sem hefur verið giftur Íslendingi í a.m.k. tvö ár, enda hafi viðkomandi átt samfellt lögheimili á landinu í a.m.k. tvö ár. Þessi tveggja ára frestur er settur af því að menn óttuðust að það gæti komið til að um málamyndagiftingar yrði að ræða. 11. Í frumvarpinu er heimilt að víkja frá skilyrðum varðandi óbundið atvinnuleyfi þegar um er að ræða andlát íslensks maka útlendings. --- Þ.e. útlendingurinn er ekki á flæðiskeri staddur þó hinn íslenski maki látist. 12. Frumvarpið kveður einnig á um að víkja megi frá því skilyrði við veitingu óbundins atvinnuleyfis að þegar liggi fyrir tímabundið atvinnuleyfi, ef um er að ræða útlending sem verið hefur í námi hér á landi að lágmarki í þrjú ár og lokið námi. 13. Í frumvarpinu eru skilyrði afturköllunar atvinnuleyfis tilgreind. 14. Í frumvarpinu er kveðið á um samráðsnefnd Vinnumálastofnunar og Útlendingastofnunar. 15. Í frumvarpinu er nýr kafli um málsmeðferð þar sem koma fram helstu meginreglur um málsmeðferðina og kæruheimild. 16. Lagt er til að skipuð verði samstarfsnefnd sem taki á almennum álitamálum varðandi útgáfu atvinnuleyfa og fjalli um beiðnir sem berast til Vinnumálastofnunar vegna atvinnuleyfa fyrir hópa. 17. Í a-lið 11. gr. er lagt til að útlendingur þurfi að hafa átt lögheimili og dvalið samfellt hér á landi í þrjú ár til að fá óbundið atvinnuleyfi. 18. Skilgreining á hugtakinu maki er í 11. gr. frumvarpsins. 19. Heimilt er að víkja frá skilyrðum fyrir veitingu óbundins atvinnuleyfis ef um er að ræða maka útlendings sem er með óbundið atvinnuleyfi hér á landi eða uppkomin börn hans. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun hefur aðfluttum erlendum ríkisborgurum fjölgað stöðugt frá árinu 1996. Í upphafi þessa árs voru erlendir ríkisborgarar búsettir hér á landi 8.824, en það eru 3,1% af íbúatölu landsins. Erlendir ríkisborgarar eru misdreifðir um landið. Hlutfall þeirra er langhæst á Tálknafirði, 19%. Og á Bakkafirði, eða Skeggjastaðahreppi eru 16% útlendinga. Hlutfall erlendra ríkisborgara á vinnumarkaði hefur vaxið úr 2,7% í upphafi árs 1998 í 4,2% í upphafi yfirstandandi árs. Aldrei hafa verið veitt eins mörg atvinnuleyfi til útlendinga og árið 2000. Hér eru að störfum yfir 4.000 einstaklingar með atvinnuleyfi. Þess ber að geta að borgarar á Evrópska efnahagssvæðinu þurfa ekki atvinnuleyfi hér, því þeir hafa sömu réttindi og Íslendingar til atvinnu. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en legg til að að lokinni umræðu verði málið sent til hv. félmn. til athugunar.

Hæstv. forseti. Hér kemur aftur til umræðu hjá okkur í Alþingi frv. til laga um atvinnuréttindi útlendinga. Eins og fram kom hjá hæstv. félmrh. kom frv. til umræðu á síðasta þingi og fékk eins og hann tók fram mjög góðar viðtökur. Við í félmn. vorum búin að því við töldum að fullvinna frv. frá okkur til þingsins, en því miður vannst ekki tími til að ljúka málinu fyrir þinglok. Nú fáum við frv. sem sagt aftur til umræðu og ég reikna með að nefndin taki svipað á málinu og áður hefur verið gert. Ég vildi minnast á nokkur atriði í þessu samhengi sem komu til umræðu í nefndinni í fyrra. Þar er kannski fyrst að telja eitt atriði sem var töluvert rætt um, þ.e. 2. mgr. 5. gr. frv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Leyfi samkvæmt lögum þessum er heimilt að binda skilyrðum öðrum en þeim er koma fram í lögum þessum og ráðherra telur nauðsynleg vegna mikilvægra almannahagsmuna.`` Nefndin leitaði álits á þessu atriði sérstaklega og taldi nauðsynlegt að það kæmi fram í nál. sem hún skilaði frá sér í fyrra að hennar skilningur væri sá að nefndin legði áherslu á að heimildinni yrði ekki beitt nema að fyrir hendi væru svokölluð ,,force majeure``-tilvik, og þá væri fyrst og fremst átt við útgáfu nýrra leyfa. Þarna urðu sem sagt mjög miklar umræður um þetta atriði og þess vegna var þetta sérstaklega tekið fram í nál. Það var annað sem nefndin lagði til, þ.e. það sem hét í frv. á síðasta þingi og heitir raunar enn, sé ég, tímabundið atvinnuleyfi. Um það urðu miklar umræður og nefndin lagði til í brtt. sínum að tímabundið atvinnuleyfi yrði látið heita bundið atvinnuleyfi. Ég sé að ráðherra hefur ekki fundist þetta vera til bóta í málinu því hann leggur aftur til að þetta ákveðna atvinnuleyfi heiti áfram tímabundið atvinnuleyfi. Ég segi fyrir mig að samkvæmt mínum málsskilningi er betra að láta þetta heita tímabundið atvinnuleyfi. En það var niðurstaða í nefndinni í fyrra að þarna yrði fært til samræmis við það að hitt atvinnuleyfið heitir óbundið atvinnuleyfi. Þess vegna lagði nefndin til að tímabundið atvinnuleyfi yrði kallað bundið atvinnuleyfi, kannski til samræmis við það að þarna er um ýmis skilyrði að ræða sem þarf að uppfylla varðandi þetta tímabundna atvinnuleyfi. Ég held að þetta sé atriði sem við munum ræða aftur í nefndinni og athuga hvort við komumst að sömu niðurstöðu um hvað þetta ákveðna atvinnuleyfi, skammtímaatvinnuleyfi, eigi að heita. Annað finnst mér einnig ástæða til að nefna hér eingöngu vegna þess að ég tel að það sé mjög gott atriði í frv. og ástæða til að leggja áherslu á það. Það er 9. gr. um íslenskukennslu og samfélagsfræðslu. Þar eru lagðar skyldur á atvinnurekanda og stéttarfélögin --- ég tel mjög mikilvægt að þau komi að þessu máli líka --- að þau skuli veita starfsmönnum með tímabundið atvinnuleyfi upplýsingar um grunnnámskeið í íslensku fyrir útlendinga, samfélagsfræðslu og aðra þá fræðslu sem í boði er fyrir útlendinga og fjölskyldur þeirra sem koma hér til starfa. Þetta er gífurlega mikilvægt og gott ef bæði atvinnurekendur og stéttarfélög leggjast þarna á sveif við að upplýsa okkar nýju borgara sem best um þau réttindi sem til boða standa í íslensku samfélagi. Það skiptir mjög miklu máli. Ég vildi síðan nefna að félmn. og allshn. fóru saman í kynnisferð til Vestfjarða nú í september. Það var mjög góð og upplýsandi ferð. Við hittum þar mjög marga sem koma að málefnum útlendinga á Vestfjörðum. Ég held að það hafi verið mál allra sem í þessari ferð voru að mikill sómi væri að því hvernig staðið er að málefnum útlendinga á Vestfjörðum. Að þessu koma margir og leggjast á eitt um að þeir sem koma til starfa á Vestfjörðum og búa á Vestfjörðum af erlendu bergi brotnir eigi sem besta veru þar. Þetta á við um sveitarfélögin og ég vil nefna skólakerfið einnig og stéttarfélögin. Ég held að önnur landsvæði, önnur sveitarfélög og þeir sem koma að málefnum útlendinga mættu margt af Vestfirðingum læra í þessu efni. Þarna er sem sagt eins og best verður á kosið hvernig menn taka á móti því starfsfólki og íbúum landsins sem nýir eru hér og vilja koma og búa og vinna á Íslandi.

Virðulegur forseti. Hér hefur hæstv. félmrh. mælt fyrir á nýjan leik frv. til laga um atvinnuréttindi útlendinga. Þetta er frv. sem var lagt fyrir á síðasta þingi og hlaut mjög jákvæðar undirtektir, ekki hvað síst t.d. af minni hálfu vegna þess að hér er um heildarlöggjöf að ræða sem varðar atvinnuréttindin. Í vinnu nefndanna voru nokkrir þættir sem við hefðum gjarnan viljað láta skoða betur og láta breyta. Ég sé að tekið hefur verið tillit til sumra þátta en ekki annarra núna þannig að við munum eflaust skoða þá aftur í nefndinni þegar að því kemur. Svo fór auðvitað að málið var ekki afgreitt síðasta vor vegna þess að það hangir á sömu spýtu og stóra útlendingalöggjöfin þannig að allur þessi útlendingapakki, ef maður getur orðað það svo, var settur í frysti og tekinn upp aftur á nýjan leik á þessu þingi. Það sýnir líka, eins og margir hafa bent á, að það er mjög bagalegt að öll þessi mál eins og þau leggja sig skuli ekki vera á einni hendi. Það er eiginlega mjög slæmt og líka upp á það að yfirsýnin sé á einum stað. Hins vegar eru gerðar afar gagnlegar tillögur hér um samstarf til þess að koma á móts við þetta. En ég held að það sé það sem koma skal að útlendingamálin verði öll undir einu ráðuneyti, hvort sem það verður félmrn. eða dómsmrn. Það eru mjög margir jákvæðir þættir í frv. Hv. formaður nefndarinnar, Arnbjörg Sveinsdóttir, gerði að umtalsefni það sem við hefðum viljað breyta, þ.e. að tala ekki um tímabundið atvinnuleyfi heldur bundið atvinnuleyfi. Sú hugmynd kemur til náttúrlega ekki hvað síst út frá því að þeir starfsmenn sem hér um ræðir eru algjörlega bundnir atvinnurekanda sínum, þannig að það skýrir það líka. Það verður kannski öðrum að yrkisefni hér í salnum að sjá hvort það sé alltaf algott. Við hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir vildum hafa pípurnar dálítið opnar í báða enda og komum með brtt. um það þar sem við tölum um tímabundin leyfi veitt atvinnurekanda eða útlendingi. Við vildum opna gáttina þannig að hún væri bæði fyrir fyrir atvinnurekandann og þann sem sækir um vinnuna. En við sjáum hvað setur. Jafnframt var ekki tekið tillit til þess að hafa sérstaka skilgreiningu á nánustu aðstandendum, en nefndin var sammála um að afar mikilvægt væri að fram kæmi hverjir það væru. Við vorum með skilgreiningu á því og það var makinn, niðjar, systkini og foreldrar. Við munum eflaust skoða þetta allt í nefndinni núna og það má eflaust búast við tiltölulega skjótum vinnubrögðum en góðum því þetta mál var mjög vel rætt í nefndinni. Það sem kannski einkennir það af hverju þetta frv. er jafn vel úr garði gert og raun ber vitni er að að því hafa komið þeir sem í raun vinna með málin dagsdaglega og það lýsir sér dálítið í þessari vinnu, þ.e. verkalýðshreyfingin og atvinnurekendur. Við lítum svo á að verkalýðshreyfingin sé málsvari þess hóps sem hér er verið að fjalla um. Hins vegar væri afar fróðlegt að taka saman hvaða fyrirkomulag er í öðrum löndum, hvort eignarhaldið á starfsmönnum sé jafnafgerandi og hér er. Það væri fróðlegt að kalla eftir slíku í nefndinni. Hvað 9. gr. varðar þá sagði ég hér síðast, og ég vil gjarnan segja það aftur, að nálgunin er afar jákvæð. Sú nálgun er að bæði atvinnurekendur og stéttarfélög koma að íslenskukennslu og samfélagsfræðslu. Hv. formaður félmn. nefndi líka ferð nefndarinnar ásamt allshn. á Vestfirði. Hún var alveg einstök, enda eiga Vestfirðir sér langa sögu í að sækja sér nám og vinnu erlendis frá þaðan sem þeir eru og þeir hafa í marga áratugi tekið á móti útlendingum sem hafa þar starfað. Kannski er því viðmótið þar orðið mun þroskaðra en á öðrum landsvæðum. Ég veit það ekki. En það er alltaf jafnánægjulegt að koma þar og ræða þessi málefni því þar eru ekki vandamál, heldur fyrst og fremst eitthvað sem maður leysir. Þetta viðhorf eigum við að nýta okkur meira, þ.e. að vera ekki með vandamálasýn heldur lausnarsýn. Um 9. gr. um íslenskukennsluna og samfélagsfræðsluna vil ég bæta við að við þyrftum að taka betur á útfærslum, t.d. í greinargerð. Við gætum þá rætt það við þá aðila sem að því koma af því að þetta er kannski full opið eins og þetta er hér. Mig langar aðeins að gera 7. gr. að umtalsefni vegna þess að þar er búið að bæta inn í afskaplega góðu atriði þar sem talað er um að heimilt sé að veita tímabundið atvinnuleyfi vegna útlendings sem sótt hefur um hæli. Það er afar jákvætt að þetta sé komið inn og að brugðist hefur verið við þeim göllum sem voru afar sýnilegir. Í 11. gr. er talað um maka og sambúðarmaka, sem er mjög mikilvægt, þannig að við séum þá í raun komin með sömu réttarstöðu eins og er nýtt hér varðandi sambúðarformið sem slíkt. Ýmislegt jákvætt hefur því líka gerst í vinnunni sem núna stendur yfir. Mig langar að gera 12. gr. að umtalsefni og beina því til hv. formanns nefndarinnar að við ættum að skoða hana nánar. Við erum að tala um námsmenn. Þeir eru með sex mánuði í senn í leyfi. Ég held að það ætti að skoða það að hafa það jafnlengi og skólaárið þannig að við séum ekki að gera hlutina of erfiða fyrir þann hóp sem kýs að stunda hér nám og flækja það um of. Ég óska eindregið eftir því að við ræðum það sérstaklega í nefndinni. Ég er líka ánægð með hvernig búið er að raða 15. gr. öðruvísi en gert var í fyrra frv. Nú er búið að taka af allan vafa með dansarana á næturklúbbum. Hins vegar eimir alltaf dálítið eftir af gömlum fordómum í garð listamanna vegna þess að frv. tekur ekki tillit til þeirra hljómlistarmanna sem spila á skemmtistöðum. Þar eimir eftir af gamalli fortíð, þ.e. að þar væri nú bara sollurinn. En það spila auðvitað afar margir góðir, menntaðir hljóðfæraleikarar líka fyrir dansi, og þó erlendir séu. Því væri gaman að skoða það líka aftur. Varðandi heimflutninginn sem fjallað er um í 18. gr. þá þyrftum við líka að skoða það núna í ljósi t.d. umræðunnar sem verið hefur í allshn. um mjög mikið aukið fjármagn til ríkislögreglustjóra vegna eftirfylgni þeirra með erlendu fólki úr landi. Við þyrftum að skoða hvernig þetta skarast því hér er talað um hver eigi að bera þann kostnað. Ég vildi því gjarnan fá að skoða um hvaða hópa hér er að ræða og þá hvaða hópa um er að ræða sem ríkislögreglustjóri er að fylgja úr landi þannig að við hefðum þá hluti á hreinu. Það verður bæði fróðlegt og ánægjulegt að vinna áfram með þetta mál í hv. félmn. Aðrir munu eflaust gera að umtalsefni fleiri þætti, en ég læt þessa duga að sinni.

Herra forseti. Við ræðum hér frv. til laga um atvinnuréttindi útlendinga. Þetta er reyndar mál, eins og kom hér fram, sem hv. félmn. hefur tekið fyrir og var nánast búin að afgreiða frá sér undir þinglok í vor og hafði skilað nál. og sömuleiðis brtt. Ég verð að segja, herra forseti, að það kom mér á óvart að brtt. þær sem nefndin var sammála um skyldu ekki allar koma inn í þingmálið áður en það var lagt fram aftur. Ég hefði talið það eðlilegt því það var samstaða í nefndinni um brtt. sem eru á því þingskjali sem nefndin lagði fram í vor. Ég býst við að nefndin muni þá endurflytja þær. Aftur á móti voru ákveðnar brtt. sem við hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir lögðum fram á öðru þingskjali í vor og þær hyggst ég taka upp aftur í nefndinni og athuga hvort við getum ekki náð samstöðu um. Þær eru ekki stórvægilegar en engu að síður geta þær skipt nokkru máli. Þar vil ég m.a. nefna skilgreininguna á tímabundna atvinnuleyfinu því að ég hefði talið eðlilegra að tímabundna atvinnuleyfið yrði ekki aðeins veitt atvinnurekanda heldur einnig útlendingi. Ég tel mjög mikilvægt atriði að ekki eingöngu atvinnurekandanum sé veitt þetta tímabundna leyfi vegna þess að útlenski starfskrafturinn er svo gjörsamlega upp á atvinnurekandann kominn og í ýmsum tilvikum er því betur fyrirkomið þannig að útlendingurinn sjálfur fái atvinnuleyfið. Þetta tel ég að við þurfum að skoða betur í nefndinni. Við gerðum einnig athugasemdir við 8. gr. þar sem kveðið er á um að tímabundið atvinnuleyfi skuli liggja fyrir áður en útlendingur kemur í fyrsta skipti til starfa á Íslandi. Við þekkjum auðvitað mörg tilvik þess að útlendingurinn er kominn hingað og hyggst taka til starfa, og þar liggja auðvitað ýmsar ástæður að baki. Í greininni er sagt að víkja megi frá því að útlendingurinn sé búinn að fá atvinnuleyfi áður en hann kemur ,,ef ríkar sanngirnisástæður eru fyrir hendi ...`` Það er auðvitað alltaf matskennt hversu ríkar þær skulu vera, þessar sanngirnisástæður. Ég hefði talið, herra forseti, eðlilegt að það stæði aðeins að hægt væri að víkja frá þessu ákvæði um að útlendingur hafi atvinnuleyfið áður en hann kemur ef sanngirnisástæður eru fyrir hendi. Það er ástæðulaust að vera með einhver lýsingarorð sem síðan er hægt að hártoga. Einnig kom fram í umfjölluninni um 12. gr. frv. á síðastliðnum vetri að sex mánaða atvinnuleyfi í senn vegna námsdvalar sé of skammur tími. Það eru þó nokkur dæmi um að útlendingar komi hér til náms og vilji vinna með náminu og þá eru sex mánuðir of stuttur tími. Og við lögðum til breytingu í þá veru að veitt yrðu atvinnuleyfi til tólf mánaða. Það hefði ég talið eðlilegt og vil gjarnan að nefndin skoði nánar. Það er ágætt að fá þetta mál inn í nefndina aftur. Í félmn. eru menn orðnir miklir sérfræðingar í málefnum útlendinga, ekki síst eftir ferð nefndarinnar á Vestfirði í sumar þar sem við kynntum okkur hvernig staðið er að málefnum útlendinga þar, sem er að sönnu til fyrirmyndar. Þess vegna er ágætt að fara aftur yfir þetta þingmál og sjálfsagt getum við gert á því ýmar frekari umbætur. En yfirleitt voru menn ánægðir með frv. að mestu leyti eins og kemur fram í nál. sem nefndin skilaði frá sér, sem allir nefndarmenn skrifa undir þó að við, fulltrúar Samfylkingarinnar í nefndinni, höfum skrifað undir með fyrirvara en það var vegna þess að við höfðum frekari athugasemdir og brtt. við málið. Auðvitað munum við fylgja þeim brtt. eftir þegar málið kemur til umfjöllunar í nefndinni. Herra forseti. Að lokum vil ég ítreka að ég tel mjög brýnt að málefni útlendinga heyri undir eitt ráðuneyti. Það er orðið mjög brýnt. Það er vandræðaástand þegar málefni eins og þetta er á margra hendi. Ég vonast því til þess að einhvern tímann í framtíðinni, vonandi fyrr en síðar, verði þessi málaflokkur settur undir eitt ráðuneyti.

Herra forseti. Fyrir nokkrum árum var skrifaður leiðari í Morgunblaðinu með yfirskriftinni ,,Oss vantar fleiri Íslendinga``. Ég er ekki viss um að Morgunblaðið hafi verið að tala um það fólk sem hér er verið að fjalla um þegar þessari vöntun var lýst. Miklu frekar minnir mig að þarna hafi verið á ferðinni herhvatning til íslenskra foreldra um að eignast nú fleiri börn. En segja má að staðan sé enn sú að okkur vantar fleiri Íslendinga. Við erum einfaldlega ekki nógu mörg til að vinna úr öllum þeim tækifærum sem við, sem hér erum svo heppin að búa, vitum að eru til staðar. Það sem gerði það að verkum að mig langaði til að taka þátt í þessari umræðu þótt ég sitji ekki í hv. félmn. var kannski bæði orðnotkun og nálgun í þessu frv. enda þótt ég geri mér grein fyrir því að við erum svona sæmilega sett hvað varðar móttöku og allan aðbúnað þegar kemur að því sem hæstv. félmrh. talaði hér um áðan sem innflutt vinnuafl. Það er spurningin um þetta tímabundna atvinnuleyfi, herra forseti. Það er eitthvað ógeðfellt við það að tímabundið atvinnuleyfi skuli vera leyfi veitt atvinnurekanda. Þegar maður heyrir þetta, eða les, byrjar að rúlla í höfðinu á manni eitthvað sem maður las í Íslandssögu hér einu sinni. Og jú, í Sjálfstæði Íslendinga eftir Gunnar Karlsson, 3. hefti, reynist vera obbolítill kafli um vistarbandið. Og ég ætla, herra forseti, með þínu leyfi, að lesa úr þessum kafla, vegna þess að að breyttu breytanda erum við kannski að tala um býsna hliðstæða hluti. En hér segir: ,,Í gamla daga var mikið af vinnufólki í sveitum. Ekki var einfalt að flytjast úr sveitinni og setjast að í bæ eða þorpi. Til þess voru aðallega þrjár leiðir. Ein var að kaupa lausamennskuleyfi. Þá mátti maður leita sér að vinnu hvar sem var, í sveit eða þéttbýli. Það kostaði næstum árslaun og var raunar ekki leyfilegt fyrr en ný lög voru sett um það árið 1863. Önnur leið var að kaupa borgarabréf. Það máttu þeir einir gera sem höfðu borgaralegan atvinnuveg, gerðust t.d. kaupmenn eða iðnaðarmenn. Þriðja leiðin var að stofna þurrabúð, það voru heimili fólks sem var hvorki bændur né borgarar. En til þess þurfti líka leyfi sem menn fengu ekki nema þeir ættu dálitlar eignir. Allt annað fólk á vinnualdri sem var ekki bændur eða húsmæður var skyldugt til að ráða sig í vist allt árið. Þessi skylda var kölluð vistarskylda eða vistarband. Vinnufólk hafði engin samtök með sér um kjör og bændur ákváðu eða sömdu um kaup hvers vinnumanns eða vinnukonu fyrir sig. Þó var fólki stundum refsað harðlega ef það braut vistarbandið til að reyna að hafa meira upp úr sér með því að ráða sig í vinnu í styttri tíma í einu fyrir hærra kaup.`` Og svo kemur hér, herra forseti, smá saga af stúlkunni Rósu Kristjánsdóttur sem var dæmd til 10 vandarhagga árið 1842 fyrir lausamennsku. Hún hafði hafnað ársvist sem henni hafði verið boðin á tveimur stöðum en verið í lausamennsku og unnið sér sjálfri ,,... hvar á hún heldur vildi kjósa en að vera í vist, en hún hafði barn á hendi og var í skuldum, sem hún vildi vinna af sér.`` Og svo heldur frásögnin af vistarbandinu áfram hjá Gunnari Karlssyni: ,,Alþingismenn og danska stjórnin voru sammála um að fólk sem ekki var í ársvist ætti á hættu að verða atvinnulaust þegar minnst væri um vinnu á veturna, og þá lenti það á framfæri sveitar sinnar. Kannski hafa bændur líka verið hræddir um að þeir misstu vinnufólk sitt frá sér til sjávarþorpanna ef það væri ekki skyldugt að vera í vist. Á 19. öld fór atvinna að vaxa í sjávarþorpum eins og talað var um í 6. kafla. Á þessum tíma voru menn líka farnir að trúa á að best væri að fólk væri sem frjálsast að ráða lífi sínu sjálft. Því var vistarbandið afnumið í raun með lögum sem gengu í gildi árið 1894.`` Herra forseti. Eins og ég sagði, hér má að breyttu breytanda finna ýmislegt sem svipar til þess sem við hugsum og skrifum og jafnvel framkvæmum í dag, merkilegt nokk. Nema nú er það þannig að í stað þess að við séum að ræða um sveit og bæ eða sveit og þéttbýli, vaxandi þéttbýli á þeim tíma, þá erum við kannski að tala um annars vegar hin ríku Vesturlönd og hins vegar þau lönd þar sem verkafólk á fárra kosta völ en vill gjarnan komast til þess að afla sér frekari tekna og reynslu, jafnvel eiga þess tækifæri að setjast að í landi sem býður upp á meiri möguleika. Eins og ég sagði áðan er ég ekki að koma hingað upp til þess að fordæma það sem verið er að gera. Alls ekki. Ég held bara, herra forseti, að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur þegar við erum að fjalla um atvinnuleyfi útlendinga, eins og það er þegar við erum að fjalla um aðstæður fólks almennt, ekki bara Íslendinga heldur allra borgara þessa hnattar, að við séum þess minnug að allt fólk á sama rétt til mannréttinda. Það erum ekki bara við hérna sem viljum og teljum okkur eiga rétt til þess að velja. Ef við viljum það okkur til handa eigum við líka að vilja það öðrum til handa og þannig eigum við að reyna að nálgast hlutina. Ég veit að menn óttast það, rétt eins og gert var hér áður, að ef menn eru ekki í vistarbandi gætu þeir lent á sveitinni. Í skýringum við 7. gr. frv. er einmitt nefnt að það sé verra að menn séu á framfæri ríkisins, þess vegna sé hægt að gefa ákveðnar undanþágur. Eins og ég sagði, herra forseti, líkindin eru víða. Mér finnst afar mikilvægt að við reynum eins og við getum að gera þessa hluti vel. Við vitum alveg að það er til heilmikil reynsla frá löndunum í kringum okkar hvað það varðar að taka á móti fólki frá öðrum löndum. Af þeirri reynslu getum við lært. Við vitum líka að það eru ýmsir pyttir í þessu ferli sem við þurfum endilega að varast og erum vonandi að reyna að varast með því að vanda til þeirra reglna sem við ætlum að styðjast við. En mér finnst að það felist í því svolítil hætta hversu mikið af tímabundnu atvinnuleyfunum er einmitt í atvinnugreinum sem Íslendingar virðast ekki sjálfir vilja vinna við. Samkvæmt því sem fram kemur í ársskýrslu Vinnumálastofnunar eru þrír langstærstu hópar þeirra sem eru með tímabundin atvinnuleyfi á síðasta ári fiskvinnslufólk, fólk í öðrum iðnaði, svo sem í verksmiðjum eða matvælaframleiðslu, og svo fólk sem vinnur við þrif, ræstingu, uppvask og aðstoð í eldhúsi. Þetta eru stærstu hóparnir. Þetta er, hygg ég, afskaplega keimlíkt því sem gerðist annars staðar í Evrópu um eða upp úr 1970 þegar svipuð þróun var að hefjast þar, þ.e. mikið var um erlent verkafólk sem flutti frá löndum, sem lakar stóðu, til hinna ríku Vesturlanda og tók þar að sér ýmis störf sem hinir ríku Vesturlandabúar voru þá hættir að vilja sinna. Á þeim tíma sóttu Suður-Evrópubúar eins og Portúgalar og Spánverjar norður á bóginn og voru við vinnu í Þýskalandi, Lúxemborg og Belgíu, sóttu þangað sem lífskjörin voru betri. Það hefur nú gjörbreyst vegna þess að nú vitum við að þar er víða uppgangur og önnur staða og menn geta haft frjálsa för innan þessa svæðis, öfugt við það sem þá var. Ég vildi, eins og ég sagði, herra forseti, einungis leggja hér orð í belg hvað varðar mannréttindasýnina sem ég tel að við þurfum að hafa á þessa hluti. Sú tillaga sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir reifaði hér áðan, um það að ekki bara atvinnurekendum væri veitt tímabundið atvinnuleyfi heldur líka viðkomandi einstaklingum, er tillaga sem ég held að við eigum að skoða. Eins og ég sagði, það er eitthvað ógeðfellt við það að tímabundna leyfið skuli vera veitt atvinnurekanda til að ráða útlending til starfa. Það er jákvætt að í þessu frv. skuli vera um það fjallað með hvaða hætti vilji er til að gera fólki kleift að gerast virkir þátttakendur í íslensku samfélagi. Ég held að sú þróun sé afar varhugaverð, sem sums staðar hefur orðið, að fólk býr hlið við hlið og nær ekki að blandast. Á meðan svo er njótum við ekki þeirra hæfileika og þeirrar þekkingar sem margt af því fólki, sem kemur hingað til að vinna einhæf störf, býr yfir. Þetta fólk er oft hámenntað en getur ekki leitað í störf við hæfi vegna þess hvernig löggjöf okkar er, og vinnur hér við einföld störf eins og ég rakti --- það eru ákveðin störf sem þetta fólk er fyrst og fremst í. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við leggjum okkur fram við að gera því fólki sem hingað kemur til að starfa, hugsanlega með þá von í brjósti að geta sest hér að, kleift að gerast þátttakendur í íslensku samfélagi með því að bjóða upp á kennslu í íslensku, fræðslu í samfélagsgreinum, bjóða því upp á þá lykla sem við höfum talið mikilvæga til þess að geta verið virkur þátttakandi. Herra forseti. Hér fyrir þinginu liggur frv. til breytinga á sveitarstjórnarlögum sem ég flyt ásamt fleiri þingmönnum. Það gerir ráð fyrir því að þær breytingar verði gerðar á lögunum að allir þeir útlendingar sem hér eru búandi geti eftir tvö ár fengið að taka þátt í sveitarstjórnarkosningum. Það hefur komið fram að býsna mörg sveitarfélög eru í raun orðin afskaplega háð þeim útsvarstekjum sem fást vegna atvinnuþátttöku þessa fólks, og það er þess vegna eðlilegt að reikna með því að það fái að hafa eitthvað um það að segja hvernig þeim fjármunum er ráðstafað og hvernig aðstæðum á viðkomandi stað er háttað. Þarna er, eins og hæstv. ráðherra rakti áðan, um að ræða allt að 19% íbúa einstakra plássa. Þannig skiptir það vissulega máli að þetta fólk hafi rétt, ekki síður en aðrir.

Herra forseti. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur. Ég tel að hér sé um margt gott mál á ferðinni en tel hins vegar, eins og hún raunar vék svo að í máli sínu eftir að ég var búinn að kveðja mér hljóðs, að það sé afar nauðsynlegt að erlent fólk eigi hér kost á tungumálaþjálfun. Það er okkur ekki sæmandi að taka ekki betur á í þeim efnum. Ég er á þeirri skoðun að þegar fólk fær leyfi til að koma hingað til lands til að starfa eigi að bjóða því upp á einhverja lágmarksþjálfun áður en það fer að vinna, þó ekki sé nema í 10 daga eða hálfan mánuð þar sem fólki er kennt að skilja einföldustu atriði sem snúa að samskiptum varðandi vinnumarkaðinn, og undirstöðu í málinu. Aðeins út af því sem hv. þm. nefndi hér um vistarbandið. Ég hef einstöku sinni komið að því í ræðum mínum um annað málefni, varðandi stjórn fiskveiða. Maður er alltaf að uppdaga eitthvað nýtt og ég rakst á það í gærkvöldi í bók sem ég var að skoða að áður en vistarbandið varð til voru til hér á fjórtándu öldinni svokallaðir búðarmenn. Það var nýtt þá í íslensku þjóðfélagi, það voru þeir menn sem voru byrjaðir að búa allt árið í sjóbúðum og þótti ekki beint fagnaðarefni hjá bændum og kirkju sem þá áttu allar stéttir.

Hæstv. forseti. Ég hnaut einmitt um þessa orðnotkun í ræðu hv. þm., um það að hér væri sýnin á málefni útlendinga með svipuðum hætti og vistarbandið var. Það var að vísu mjög fróðleg söguleg upprifjun sem kom hjá þingmanninum og ástæða til að þakka það. En ég get ekki fallist á að þessi sýn sé með svipuðum hætti og var á þeim tíma sem hún er að rifja upp. Hér er um löggjöf að ræða sem er réttindalöggjöf og einmitt mannréttindasýn á málefni þau sem hér er fjallað um, og ákveðið öryggisnet sem gert er ráð fyrir fyrir það fólk sem flyst hingað til okkar. Ég vil aðeins vitna í þessu sambandi í umsögn Alþýðusambands Íslands sem tók þátt í störfum nefndarinnar sem samdi frv. og þar kemur einmitt fram að Alþýðusambandið stendur heils hugar að þessum niðurstöðum og leggur til að það frv. sem kom fram verði samþykkt óbreytt og með þeim réttarbótum sem þar er að finna. Og ASÍ telur einmitt að það sé sameiginlegt hagsmunamál aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda að vel og tryggilega sé staðið að útgáfu atvinnuleyfa og öllu eftirliti með framkvæmd laganna. Ég reikna með að þetta sé einmitt sýn Alþýðusambandsins vegna hagsmuna þess fólks sem er þeirra félagsmenn eftir að það er komið til starfa hér á landi.

Herra forseti. Það er alltaf gott að læra af sögunni og ágætt að hafa hana bak við eyrað þegar verið er að fjalla hér um mál vegna þess að við rekum okkur á það að hún vill fara í hringi. Rétt til að víkja að búðarmönnunum sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson nefndi hér áðan. Í framhaldi af þeirri ógn sem að þeim stóð var auðvitað settur svokallaður píningsdómur sem ég veit að þingmaðurinn kannast við, sem gerði það að verkum að hér var í rauninni komið í veg fyrir þéttbýlismyndun í nokkur hundruð ár, og gerir það síðan að verkum í framhaldi að við stöndum hér í málum hvað varðar fólksflutninga og þróun byggðar sem aðrar þjóðir kláruðu kannski fyrir eitt, tvö hundruð árum. Aðeins vegna orða hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur. Hún hefur misskilið mig ef hún skildi mig þannig að ég væri að koma hingað upp til að gagnrýna það að hér væri ekki réttindalöggjöf á ferðinni. Það er ekki svo. Ég vil hins vegar að þegar við fjöllum um löggjöf af þessu tagi séum við með augað alveg klárt á mannréttindamálum, að það sé alveg ljóst að þegar við erum að fjalla um málefni fólks sem kemur hingað til landsins til að vinna séum við tilbúin til að máta okkur sjálf í þess stakk. Værum við tilbúin til að hlíta þeim kjörum sem við erum að bjóða öðrum upp á, finnst okkur sjálfum að þarna sé verið að fara með mál eins og okkur er sæmst? Við eigum að læra af öðrum, og ég sagði að það væru margir pyttir í þessum málum. Þau valda erfiðleikum víða eins og þau hafa fengið að þróast en við eigum ekki að hlífa okkur við því að reyna að átta okkur á því hvernig við getum gert þessa hluti vel, betur en aðrir, þannig að okkur finnist öllum af því fullur sómi. Það var eingöngu þetta sem ég vildi setja hér inn í umræðuna og mér finnst óþarfi af hv. þm. að taka það sem gagnrýni á það frv. sem hér liggur fyrir, það er auðvitað ekkert fullkomnara en önnur frv. sem hér eru til umfjöllunar og sjálfsagt á nefndin eftir að gera á því einhverjar bætur.

Hæstv. forseti. Ég tók ekkert sérstaklega nærri mér þá gagnrýni sem fram kom. Ég vildi bara ekki að þessi tenging yrði allt of sterk við það frv. sem hér er, sú sögulega upprifjun sem hv. þm. fór í gegnum. Auðvitað hafa komið fram mismunandi sjónarmið á það hvort þessi leyfi eigi að vera bundin einstaklingnum. Samtök atvinnulífsins hafa m.a. gert athugasemdir við það að það verði ekki atvinnurekandinn sem sæki um þau heldur einstaklingurinn sjálfur og að leyfið, tímabundna leyfið, verði þá bundið þeim einstaklingi. Þau benda nú samt á norsku útlendingalöggjöfina í því samhengi þar sem leyfi eru bundin fyrirtæki. En þessi mál eru auðvitað þess eðlis að þau verða ekki rædd til hlítar í stuttu andsvari. Ég vildi eingöngu halda þessu til haga og einnig benda á hversu mikla áherslu Alþýðusambandið leggur á það nákvæmlega að hafa bæði umsagnarréttinn varðandi þessi leyfi og að þau séu með þeim hætti sem kemur fram í frv.

Herra forseti. Hér hafa umræður leiðst út í áhugaverða hluti og þar á meðal sagnfræðilega eins og búðarmennina, fyrstu þéttbýlisbúa landsins, seinna þurrabúðarmenn, vistarbandið, píningsdóm og annað í þeim dúr. Allt getur það nú átt rétt á sér, að rifja upp söguna, en sem betur fer erum við nú stödd á ærið breyttum tímum, og það er líka varhugavert kannski að setja hlutina um of í samhengi sem þeir eiga ekki heima í. Ég minni á að þessi lög eru réttindalöggjöf fyrir erlenda ríkisborgara, og þó að þau taki að stofni til til allra slíkra eru þau þó að mestu leyti fyrst og fremst ætluð þeim sem búa utan hins Evrópska efnahagssvæðis. Með öðrum orðum, reglurnar eru aðrar og opnari gagnvart öllu því svæði sem telur þrjú, fjögur hundruð milljónir manns og fer stækkandi. Þannig verður tæplega sagt að að þessu leyti séu miklar girðingar, held ég, í gildi hér á landi ef við höfum það nú í huga að þjóðin og vinnumarkaðurinn er nú ekki mjög stór. Við erum þó aðilar að þessu stóra sameiginlega atvinnusvæði sem Evrópska efnahagssvæðið er og á grundvelli staðfesturéttarins getur hver sem er komið hingað og sett sig hér niður í landinu og leitað sér að atvinnu og þarf ekki til þess nokkur leyfi, svo fremi að hann sé íbúi á hinu Evrópska efnahagssvæði. Hér erum við fyrst og fremst að tala um réttindi annars vegar og síðan nauðsynleg leyfi, hins vegar, þeirra sem ekki falla undir hinn sameiginlega vinnumarkað Evrópska efnahagssvæðisins. Þetta eru að langmestu leyti að mínu mati, herra forseti, mjög gagnlegar réttarbætur og úrbætur á gildandi lögum sem hér eru á ferðinni, og í félmn. sem fjallaði talsvert um þetta mál í fyrra var að mestu leyti ágæt samstaða um þann lagaramma sem hér er endurfluttur svo til óbreyttur. Við lögðum að vísu til, eins og komið hefur fram í máli fyrri ræðumanna, nokkrar brtt. Ég hef ekki þaullesið það til hverra þeirra hefur verið tekið tillit og hverra ekki en mér sýnist þó að að einhverju leyti hafi það gerst. Einnig vorum við með fyrirvara á ákveðnum þáttum, einstakir nefndarmenn, og þar á meðal sá sem hér talar. Ég flutti nokkrar brtt. við frv. og hafði lagt þær fram áður en umfjöllun um það var hætt hér á síðasta vori en málið náði ekki fram að ganga eins og kunnugt er. Ég kem aðeins að því hér á eftir. Herra forseti. Ég vil segja að reglur um atvinnuréttindi útlendinga, erlendra ríkisborgara hér, eru mjög mikilvægur hluti af því að vel takist til um sambúð okkar og fólks af erlendu bergi brotnu. Það er mjög mikilvægur þáttur af stærra máli að atvinnuréttindum þessa fólks sé komið farsællega fyrir og þá er ég nú ekki síður að hugsa um stöðu þeirra og rétt þeirra en þær reglur og kvaðir sem af okkar hálfu eru settar í þessu sambandi. Ef það er eitthvað sem ég gagnrýni, herra forseti, þá er það að mér finnst að fara hefði mátt betur yfir það hvort ekki ættu að vera í vissum tilvikum ítarlegri ákvæði um rétt þessa fólks þegar það er hingað komið á annað borð og hefur fengið atvinnuleyfi eða er að koma í því skyni. Það er kunnara en frá þurfi að segja að útlendingar hafa verið mjög mikilvægir á íslenska vinnumarkaðnum núna um árabil og reyndar svo sem áður í sögunni. Á tímum mikillar uppbyggingar hér og þenslu hefur það reynst afar farsælt fyrir Íslendinga að geta sótt vinnuafl til nálægra eða jafnvel fjarlægra landa. Það leikur enginn vafi á því að ef það hefði t.d. ekki átt við eða verið mögulegt núna síðustu árin þá hefði þensla á vinnumarkaði hér orðið enn meiri en ella og ástandið enn alvarlegra. Það hefur því fyrst og fremst verið í okkar þágu að hafa það þannig að sæmilega greið leið væri opin til að sækja viðbótarvinnukraft inn á hinn íslenska vinnumarkað til útlanda. Að sjálfsögðu ber okkur þá að standa myndarlega og vel að því að tryggja þessu fólki réttindi og að vel sé á móti því tekið þannig að því sem kýs að dvelja hér til frambúðar sé gert það auðvelt. Vissulega er heilmikið verið að vinna í þeim málum og hefur verið á undanförnum árum. En það var sannarlega tímabært því að Íslendingar voru á ýmsan hátt heldur vanbúnir, að mínu mati, til að taka þátt í þeirri þróun sem fyrir áratugum síðan hófst í sumum nágrannalöndunum og sér auðvitað engan veginn fyrir endann á. Við höfum alveg fram undir síðustu ár getað látið það eftir okkur að vera tiltölulega kærulaus í þessum efnum, ef svo má að orði komast, einfaldlega vegna þess að þessi nýi tími er svona fyrst að banka fyrir alvöru á dyrnar hjá okkur núna þessi árin og Ísland að gerast blandaðra samfélag en áður var. Allir vita að það er ekki lítið í húfi að vel takist til í þeim efnum. Við sjáum mjög margt jákvætt og þar sem vel hefur tekist til hafa menn náð að mæta slíkum breytingum án kannski teljanlegra samfélagslegra vandamála. En sporin hræða líka mjög og dæmin eru þekkt um hið gagnstæða þar sem miklir árekstrar og erfiðleikar hafa orðið í samskipum fólks af ólíkum uppruna. Staðan á Íslandi á komandi árum verður væntanlega mjög svipuð og hún er þegar orðin í ýmsum nálægum löndum, t.d. á hinum Norðurlöndunum og í Vestur-Evrópu. Nú eru áætlanir um vinnuaflsþörf Vestur-Evrópu utan að frá slíkar að það þurfi tugi milljóna manna inn á vesturevrópskan vinnumarkað á næstu áratugum til þess einfaldlega að mæta þeim líffræðilegu breytingum sem þar eru að verða, breyttri aldurssamsetningu og þörf fyrir vinnuafl, eigi ekki að verða grundvallarbreyting á stöðu þessara samfélaga og þeim að hnigna eða þau að dragast langt aftur úr hvað varðar möguleika á því að bjóða þegnum sínum góð lífskjör. En það er engin ókeypis ferð á fyrsta farrými til í þessu máli, herra forseti. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að leggja áherslu á það að hér haldast mjög í hendur bæði réttindi og skyldur og kostir og eftir atvikum byrðar sem menn verða þá sambærilega að axla. Við getum ekki bæði sleppt og haldið hér, fengið erlent vinnuafl inn á íslenskan vinnumarkað þegar okkur hentar án þess að þurfa að leggja það af mörkum, til þess að það takist sómasamlega, sem óhjákvæmilegt er. Á það er mikilvægt að leggja áherslu, herra forseti. Síðan eru það að lokum nokkur orð um einstök efnisatriði frv., herra forseti, og þá kem ég aftur að því að ég lagði til í formi brtt. á liðnu vori breytingar á nokkrum efnisatriðum í frv. Mér sýnist nú reyndar að í frv., eins og það er nú flutt, hafi verið tekið tillit til a.m.k. eins atriðis. Í fyrsta lagi lagði ég til breytingu á 3. gr. varðandi orðskýringar. Þetta er óskaplega vandræðalegt orðalag, herra forseti, þar sem talað er um atvinnuleyfi í 1. tölulið, tímabundið atvinnuleyfi í 2. tölulið, atvinnuleyfi til sérhæfðra starfsmanna í 3. tölulið, og svo óbundið atvinnuleyfi í 4. tölulið. Mér finnst þetta eiginlega alveg ómöguleg orðnotkun. Óbundið atvinnuleyfi er nú ekki góð íslenska, finnst mér, fyrir það fyrsta og í öðru lagi þá er ekki einu sinni tær merking í þessu eða ljóst til hvers það vísar. Hver er orðskýringin sjálf í 4. tölulið 3. gr.? ,,4. Óbundið atvinnuleyfi: Ótímabundið leyfi veitt útlendingi til að vinna á Íslandi.`` Af hverju má þetta ekki bara heita ótímabundið atvinnuleyfi úr því að þetta er það? Og hefur það eitthvert gildi að búa til þetta skrýtna hugtak ,,óbundið atvinnuleyfi``? Það er svona eins og óbundinn bátur eða eitthvað svoleiðis. Ég sætti mig nú ekki við það, herra forseti, að við séum svo illa komin á því herrans ári 2001 að við getum ekki barið saman einhverja hugtakanotkun og nafngiftir sem eru ekki svona ankannalegar og við glímum eitthvað við það í félmn., vonandi með góðfúslegu leyfi hæstv. félmrh. sem ég trúi nú ekki að fari að amast neitt við því þó að við eigum eitthvað við þetta hugverk hans, þó í litlu sé. Herra forseti. Í öðru lagi lagði ég til breytingu á 8. gr. frv. sem mér sýnist að ekki hafi náð fram að ganga. Það er varðandi 1. mgr. Það er vissulega til bóta að opna möguleikann á því að veita útlendingi sem kominn er til landsins tímabundið atvinnuleyfi, þ.e. að gera það sem sagt ekki, eins og verið hefur í reynd nánast ég held án undantekninga, að ófrávíkjanlegu skilyrði að menn séu staddir erlendis þegar hið tímabundna atvinnuleyfi er gefið út. En þannig hefur þetta verið í reynd og það hefur leitt til þess að fólk sem hefur verið hér í landinu af einhverjum ástæðum, hefur nánast án undantekninga orðið að fara til útlanda til þess að geta komið aftur og farið hér í vinnu. Ég hef persónulega haft reynslu af því og afskipti af nokkrum slíkum málum þar sem maður hefur verið að reyna að aðstoða fólk sem hefur verið statt hér í landinu. Því hefur boðist vinna. Það hefur verið þörf fyrir það í þau störf. En reglan hefur verið sú að jafnvel eiginlega alveg án tillits til þess hvernig aðstæður væru þá hefur þetta verið fortakslaust. Frv. gerir ráð fyrir því að frá þessu sé gengið, eins og þar segir, með leyfi forseta: ,,Tímabundið atvinnuleyfi skal liggja fyrir áður en útlendingur kemur í fyrsta skipti til starfa á Íslandi.`` Þarna mætti nú sjálfsagt henda út þessari tilvísun til útlendings því að það eru að sjálfsögðu ekki efni til að gefa út tímabundið atvinnuleyfi fyrir Íslending. Hann þarf ekkert slíkt. ,,Tímabundið atvinnuleyfi skal liggja fyrir áður en útlendingur kemur í fyrsta skipti til starfa á Íslandi. Frá þessu má þó víkja ef ríkar sanngirnisástæður eru fyrir hendi, einnig ef skilyrði skv. 1. mgr. 6. gr. og 3. mgr. 7. gr. eru fyrir hendi.`` Ég hefði talið að þarna hefði mátt segja sem svo að að jafnaði skuli það vera reglan að tímabundið atvinnuleyfi liggi fyrir. Það er auðvitað alltaf dálítið matskennt að taka svona til orða, þ.e. ef sanngirnisástæður, ég tala nú ekki um ríkar sanngirnisástæður, eins og segir í frv., eru fyrir hendi. Hins vegar fyndist mér líka að þarna ætti að tilgreina mannúðarsjónarmiðin sérstaklega. Menn telja þau sjálfsagt til sanngirnisástæðna. En þá væri alveg ljóst að hægt væri að veita þessar undanþágur af mannúðarástæðum þegar rök mæla með því. Alla vega held ég, herra forseti, að þetta sé eitt af þeim atriðum sem maður áttar sig alveg á að er út af fyrir sig vandasamt í framkvæmd eða í útfærslu, þ.e. ef þetta er haft svona á annað borð, ef menn vilja halda í þessa takmörkun sem vissulega er með tilteknum hætti því að þetta er í reynd greinarmunurinn sem gerður er á íbúum hins Evrópska efnahagssvæðis og öðrum. Þeir sem eru utan Evrópska efnahagssvæðisins geta ekki komið hingað til lands og leitað sér sjálfir hér að vinnu og fengið svo atvinnuleyfi þegar þeir hafa fundið hana, vegna þessa ákvæðis. Þeir geta auðvitað komið hingað sem ferðamenn, verið hér í þrjá mánuði, en þurfa síðan að fara aftur úr landi. Þá ætla ég að koma að öðru, herra forseti, sem þarf að taka inn í þetta mál og er óhjákvæmilegt að félmn. fari yfir, þ.e. hin nýlega til komna aðild Íslands að Schengen, sem náttúrlega var hörmulegur asnaskapur að fara inn í og menn eiga eftir að sjá að m.a. í þessu sambandi verður mönnum mjög mikill fjötur um fót, meðal annars líka vegna þess hvernig reglur um varanleg dvalarleyfi hér á landi eru núna útfærðar á erlendri grund. Vilji menn fá vegabréfsáritun og dvalarleyfi og leyfi til að vera hér í landinu lengur en í þrjá mánuði þá þurfa þeir að sækja um það samkvæmt þeim reglum sem nú eru komnar á eftir aðild að Schengen. Og hvernig eru þær? Jú, það er þannig að samið var við dönsku sendiráðin um að annast þetta fyrir Íslands hönd. Ísland er hætt að gefa þetta út sjálft í sendiráðum sínum erlendis. Þó maður sé staddur í Stokkhólmi þá fær maður þetta ekki hjá íslenska sendiráðinu heldur því danska o.s.frv. Og það sem meira er, það kostar efnislega viðveru viðkomandi aðila í sendiráðinu að fá dvarleyfið gefið út. Tökum Ástralíu sem dæmi. Það er nokkuð stórt land og tekur tímann sinn að fara þvert yfir hana. Það getur ræðumaður borið vitni um. Ef maður er staddur í Vestur-Ástralíu og ætlar að fá þetta dvalarleyfi á Íslandi, af því að hann ætlar að koma hingað og vera hér lengur en í þrjá mánuði, þá þarf hann veskú að fara frá Vestur-Ástralíu eða Perth til Canberra, þvert yfir þetta stóra meginland og mæta þar í eigin persónu. Þannig svarar danska sendiráðið í Canberra fyrir þessa hluti fyrir Íslands hönd. Þetta gerir það að verkum að þessu fólki eru miklu meiri erfiðaleikar á höndum að koma hingað til lengri dvalar og þetta verður að skoða í samhengi við útfærslu reglunnar í 8. gr. frv. Ætlum við að hafa hana svona gagnvart þessum hópum sem við kynnum að vilja veita undanþágu frá þessu ákvæði, að þeir komi ekki til með að geta fengið hér vinnu nema hafa fengið hið tímabundna atvinnuleyfi útgefið áður en þeir koma landsins? Þar á ofan eru svo reglurnar svona um að fá hér dvalarleyfi til lengri tíma en almennrar ferðamannaheimsóknar. Herra forseti. Ég hefði viljað leggjast yfir það að skoða þarna ákveðna rýmkun. Í þriðja lagi ætla ég að nefna 9. gr. um íslenskukennsluna og samfélagsfræðsluna. Hún er ágæt. En þá kem ég aftur að því sem ég sagði. Þarna finnst mér að ætti að skoða að setja inn ítarlegri ákvæði um upplýsingaskyldu til hinna erlendu starfsmanna og réttindi þeirra. Ég er að hugsa um hluti sem mér finnst vanta inn í þetta --- ég a.m.k. er þá farinn að ryðga í því ef þetta er einhvers staðar þar að finna --- t.d. upplýsingar um kjarasamninga og stöðu þessa fólks gagnvart réttindum almennt sem launamenn í landinu. Það hefur verið ærið tilviljanakennt a.m.k. í framkvæmd hingað til hvaða upplýsingar yfir höfuð hið erlenda starfsfólk hefur haft um rétt sinn sem launamenn. Að vísu hafa ákveðin verkalýðsfélög og verkalýðssambönd eins og Vestfirðingarnir gert mjög góða hluti í þeim efnum, þýtt kjarasamninga á pólsku og jafnvel tælensku. En það er ekkert um það hér t.d. að hið erlenda starfsfólk skuli fortakslaust eiga aðgang að a.m.k. lágmarksupplýsingum um launakjör sín og gildandi kjarasamninga á tungumálum sem því er skiljanlegt. Þetta ætti að mínu mati að koma þarna inn ekkert síður heldur en ákvæðin um íslenskufræðsluna, og þó það væru fleiri slíkir hlutir. Það eru dæmi um það, herra forseti, að það hafi langt frá því verið nógu vel staðið að móttöku farandverkafólks eða útlendinga sem hér hafa tímabundið verið í störfum. Ég þekki dæmi af fólki frá láglaunasvæðum heimsins sem voru hér í verbúðum, nánast óíbúðarhæfum. Mestallt kaupið var hirt af þeim í húsaleigu en af því að þetta fólk hafði ekki forsendur til að meta hver væru eðlileg laun og hver væri eðlileg þénusta á Íslandi þá áttaði það sig ekki á því mánuðum saman hvernig farið var með það. Svona dæmi eru því miður til og þau eiga að vera okkur víti til varnaðar. Varðandi 11. gr., herra forseti, þá finnst mér að þar eigi að falla út c-liður 1. mgr. Þetta er óþarflega margskilyrt, þ.e. að þegar heimilt sé að veita útlendingi óbundið atvinnuleyfi þá séu skilyrðin eftirfarandi, og þau þurfa öll að vera uppfyllt samtímis: ,,a. að hann hafi átt lögheimili og dvalið samfellt á Íslandi í þrjú ár, b. að hann hafi öðlast búsetuleyfi á Íslandi samkvæmt lögum um útlendinga, c. að áður hafi verið veitt leyfi skv. 7. gr.`` --- þ.e. hið tímabundna atvinnuleyfi. Þetta finnst mér algjörlega ástæðulaust. Ef einstaklingur uppfyllir bæði fyrri skilyrðin, hefur átt lögheimili og dvalist samfellt á Íslandi í þrjú ár og hefur öðlast búsetuleyfi á Íslandi samkvæmt lögum um útlendinga þá finnst mér það eiga að vera algjört aukaatriði hvort hann, áður en hann kom til landsins upphaflega, hafði fengið ótímabundið atvinnuleyfi. Þetta vil ég að falli út. En varðandi 3. mgr. eða núverandi 4. mgr. sömu greinar þá sýnist mér að höfundar frv., eins og það er nú flutt, hafi tekið nákvæmlega upp orðalag brtt. sem ég flutti hér á síðasta vori því að sá liður orðast nú svo: ,,Víkja má frá skilyrði c-liðar ef um er að ræða útlending sem verið hefur í námi hér á landi að lágmarki í þrjú ár og lokið því.`` Ég fagna því, herra forseti, ef ég hef tekið þarna rétt eftir, að þessi brtt. mín hafi verið tekin orðrétt upp.

Hæstv. forseti. Ég ætla aðeins að halda því til haga varðandi Schengen --- þó að ég verði seint sökuð um að vera einlægur aðdáandi Schengen, aðallega vegna kostnaðar sem af því ágæta samstarfi hlýst --- að þarna er auðvitað ákveðið hagræði fyrir þá sem hér dvelja til lengri eða skemmri dvalar til að stunda vinnu. Þeir útlendingar sem hér eru starfandi hafa þá frjálsa för innan Schengen-svæðisins, t.d. ef þeir fara í sumarleyfi til Evrópulanda eða eitthvað í þá veru. Með tilliti til Schengen kemur þetta ekki illa út að öllu leyti fyrir þá útlendinga sem hér koma til starfa. Varðandi kjarasamningana og þýðinguna á þeim þá tek ég undir að það er auðvitað mjög mikilsvert að þeir útlendingar sem hér eru að störfum þekki rétt sinn og þá kjarasamninga sem þeir vinna eftir. Það hafa einmitt verið verkalýðsfélögin, sem hafa gefið út kjarasamningana, sem hófu að þýða þá. Ég tel það auðvitað vera skyldu þeirra og ég held að það sé einmitt þeirra sýn á þessi mál. Alþýðusambandið og verkalýðsfélögin leggja ríka áherslu á að hafa umsagnarrétt um hverjir fái atvinnuleyfi. Þau taka þá jafnframt á sig ákveðnar skyldur, m.a. hlýtur það að vera skylda verkalýðsfélaganna að upplýsa þá útlendinga sem hér koma til starfa um þann rétt sem þau sömu verkalýðsfélög og Alþýðusambandið hafa samið um fyrir þeirra hönd. Ég held að það sé sjálfgefið að það sé skylda þeirra að koma því til skila til síns fólks.

Herra forseti. Varðandi seinna atriðið sem hv. þm., formaður félmn., tók upp þá er út af fyrir sig alveg rétt að verkalýðshreyfingin og verkalýðsfélögin sjá yfirleitt um að koma upplýsingum á framfæri til félagsmanna sinna um kjarasamninga og réttindi þeirra að því leyti. Það má segja að það sé þá eðlilegt að það gildi jafnframt um útlendinga sem samkvæmt tilteknum reglum koma hér inn á vinnumarkaðinn og greiða gjöld. En það væri þá ekkert að því að taka af skarið um það með einhverjum hætti hér í lögunum. Eins og skýrt kemur fram í lögunum má leggja kvaðir og skyldur á herðar íslenskum ríkisborgurum ekkert síður en erlendum, sbr. 1. gr. laganna. Það geta verið íslenskir ríkisborgarar og lögaðilar eða aðilar eins og verkalýðshreyfing, atvinnurekendur og fyrirtæki o.s.frv. Ég held að við ættum kannski að huga að því í nefndinni að breyta þessu í 1. gr. og opna það betur þannig að það sé ljóst að íslenskir aðilar, bæði ríkisborgarar, lögaðilar, félagasamtök og aðrir slíkir geti borið þarna skyldur. Varðandi hitt atriðið, um Schengen, sem hv. þm. lýsti sig nú ekki mjög mikinn aðdánda að, m.a. vegna mikils kostnaðar, þá er það út af fyrir sig á sínum stað. Það er nú einmitt í fréttum þessa dagana að þessi vitleysa sé m.a. að setja Flugstöð Leifs Eiríkssonar endanlega á hausinn, og var þó ekki á bætandi á þeim bænum. Ég tel að við þurfum að taka þessar reglur sem þarna eru settar um atvinnuleyfin inn í samhengi þess sem ákveðið hefur verið varðandi dvalarleyfi og aðra slíka hluti sem hafa áhrif á stöðu útlendinga hér. Ég held að það muni draga mjög úr því að fólk sem hingað kemur standi í því að fá hér dvalarleyfi. Það mun frekar reyna að koma hingað sem ferðamenn vegna þess að það er mun einfaldara eins og nú er orðið í pottinn búið. Þá er dvöl þess hér bundin við þrjá mánuði og það hefur aftur áhrif á möguleika þess til að skoða stöðu sína hér, kynna sér aðstæður o.s.frv.

Herra forseti. Eins og ég sagði í stuttu andsvari mínu fyrr í dag þá tel ég efnislega að þetta frv. sé til talsvert mikilla bóta. Ég vil þó gera nánari grein fyrir sjónarmiðum mínum varðandi það að fólk eigi kost á upplýsingum þegar það kemur til landsins og að atvinnurekendur og stéttarfélög hafi þar nokkra ábyrgð. Ég hef litið svo á að ekki væri vanþörf á því að fólki væri gefinn kostur á að öðlast skilning á réttindum sínum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék áðan að kjarasamningum. Ég tek undir þau sjónarmið. Þar koma einnig til ýmis önnur réttindi eins og samfélagsleg réttindi manna sem koma til landsins, t.d. réttur til að leita sér lækninga og þarf að vera skýrt hvaða ábyrgð atvinnurekandinn ber í því. Önnur félagsleg atriði koma iðulega upp þegar fólk flytur til landsins. Ég hefði talið eðlilegt að hugað yrði að því að útlendingum væri gefinn kostur á einhverri lágmarkskennslu eða fræðslu um þjóðfélagið og reynt yrði að koma því til skila, bæði á þeirra máli og eins að kenna þeim einhverja lágmarksundirstöðu í íslensku á stuttum námskeiðum. Hér er að vísu til bóta að sett er inn ákvæði í 9. gr. um íslenskukennslu og samfélagsfræðslu og að atvinnurekendur og stéttarfélög skuli veita starfsmanni með tímabundið atvinnuleyfi upplýsingar. Gott og vel. Ég tel að við hefðum átt að ganga lengra í þessu efni og gera skylt að á fyrsta mánuði dvalar í landinu yrði mönnum tryggður réttur á ákveðinni kennslu í tíu daga eða hálfan mánuð á máli sem þeir skilja og þá fengju þeir jafnframt lágmarksfræðslu um íslenskt mál. Ég hef orðið var við það, m.a. á Vestfjörðum, að fólk hefur starfað hér árum saman án þess að þekkja réttindi sín. Vissulega hefur verið bætt þar verulega úr núna á síðustu árum en engu að síður er þetta ástand sem á ábyggilega víða við. Það er einfaldlega svo að útlendingar koma inn í fleiri störf hér á landi, ekki bara í fiskvinnslu og verksmiðjustörf heldur og í alls konar þjónustu í hinum svokallaða hreingerningargeira eða hvað á að kalla það, hjá hótelum við þrif og skúringar. Þetta er auðvitað bara fyrsta stig þróunar sem aðrar þjóðir hafa gengið í gegnum og við fylgjum henni á fullri ferð. Mig langar til gamans að segja frá því að á Norðurlöndunum eru menn komnir miklu lengra í því að ná í vinnuafl inn í sín lönd, ekki bara í þær atvinnugreinar sem landsmenn hafa horfið frá að miklu leyti og útlendingar tekið yfir, heldur eru löndin líka farin að auglýsa eftir sérhæfðu starfsfólki. Ég tók eftir því þegar ég var staddur í Póllandi að þar var norska ríkið að auglýsa eftir sérmenntuðum heilbrigðisstarfsmönnum, læknum og hjúkrunarkonum. Hvernig stóðu þeir að því? Jú, þeir auglýstu eftir fólki sem gæti tekist á við þessi störf í Noregi með þeim skilyrðum að það réði sig til þriggja ára og viðkomandi lærðu norsku og kynntu sér lög og reglur norsks þjóðfélags. Það hafði til þess sex mánuði á fullum launum. Þarna er að vísu verið að óska eftir sérhæfðum starfstéttum sem var orðin þörf fyrir í Noregi og Norðmenn gátu ekki annað sjálfir af einhverjum ástæðum. Þetta er auðvitað sú þróun sem er að verða í Vestur-Evrópu. Það er sífellt verið að bjóða fólki til landanna til að taka að sér fleiri og fleiri störf, jafnvel þau sem við köllum hálaunuð í okkar landi og krefjast langrar skólagöngu. Ég held að þessi þróun muni smátt og smátt gera meira vart við sig hér á landi. Þetta gæti þróast með þessum hætti. Ég held að þjóðfélagið á Íslandi verði betra eftir því sem við tökum betur á móti útlendingum og kennum þeim meira. Ég er alveg sannfærður um það. Til þess að losna við þau vandamál sem hafa fylgt innflytjendum í öðrum löndum þá þurfum við akkúrat að standa þannig að málum að fræða fólkið og gera það fyrr hæft til að taka þátt í íslensku þjóðfélagi svo að hér komi ekki upp vandamál eins og útlendingahatur og önnur óæskileg áhrif sem við höfum heyrt af og séð. Hér í 11. gr. er eitt atriði sem mig langar að víkja, þar sem talað er um að menn hafi dvalið ,,samfellt á Íslandi``. Ég var að reyna að átta mig á því hvaða skýring væri á bak við þetta orðalag og fletti hér upp á athugasemdum við þessa grein. Þar segir að þetta sé nýmæli: ,,Nýmæli er að gert er að skilyrði að útlendingur hafi dvalið samfellt í landinu.`` Ef á að túlka þetta eftir orðanna hljóðan þá er þetta afar stíft ákvæði. Flest það fólk sem kemur hér til starfa dvelur ekki samfellt í landinu, ef á að túlka orðin nákvæmlega þannig að það fari ekki af landi brott í þrjú ár samfellt. Ég hygg að margir þeirra útlendinga sem hér hafa komið til starfa hafi einmitt, fyrstu eitt, tvö og þrjú árin, farið í ferðir til heimalands síns í sumarfríum. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig menn túlka þetta orðalag. Ég get ekki lesið það út úr athugasemdum um 11. gr. En ef það er túlkað eftir orðanna hljóðan, að það sé algert skilyrði að fólk sé hér samfellt, þá spyr ég: Hversu lengi má þá fólk vera í eðlilegu fríi frá landinu svo að búsetan teljist samfelld? Eða þurfa menn að vera hér alla 12 mánuði hvers árs til að uppfylla þetta skilyrði? Er það túlkað þannig að eðlileg dvöl fjarri landinu, t.d. í einn eða tvo mánuði á ári, komi ekki í veg fyrir að vera þeirra hér á landi teljist samfelld dvöl? Þetta held ég að sé nauðsynlegt að skýra. Ég held að það sé beinlínis ósanngjarnt að setja þetta orðalag í lagatexta ef það þýðir það að fólk skuli vera hér samfellt í 36 mánuði án þess að fara nokkurn tíma af landi brott til þess að öðlast hið svokallaða óbundna atvinnuleyfi, atvinnuleyfi sem þýðir að menn megi dvelja hér og hafa atvinnu til framtíðar. Þetta vildi ég minnast á en að öðru leyti sýnist mér þetta frv. til mikilla bóta. Ég tel að það mætti skerpa á því sem snýr að snöggri og vel skilgreindri fræðslu við komu til landsins þó að fólkið yrði svo síðar sjálft að leita sér kennslu í íslensku. Það er alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék að áðan, að fólk hefur dvalið í landinu við nánast ömurleg skilyrði mánuðum saman án þess að hafa fengið nokkra fræðslu um rétt sinn og kannski hefur jafnvel beinlínis verið unnið að því að það fengi ekki slíka fræðslu, því miður. Það eru sem betur fer algerar undantekningar og ber ekki að telja að slíkt sé regla eða algengt hjá íslenskum atvinnurekendum. Yfirleitt eru samskipti þeirra við útlendingana til sóma en mér finnst hins vegar að okkar þjóðfélag geti gert betur og stefna eigi að því að gera betur til að koma í veg fyrir framtíðarvandamál.

Herra forseti. Fyrst um orðanotkun sem hv. formaður félmn. gat um í máli sínu. Ég lít svo á að það sé ekki stórvægilegt atriði. Ég vil náttúrlega taka það fram að auðvitað er þetta mál í höndum Alþingis og bráðum í höndum félmn. og hún getur að sjálfsögðu breytt frv. eða gert tillögu um að breyta frv. ef henni svo sýnist. Þegar ég fór að velta þessu fyrir mér með tímabundið atvinnuleyfi og ótímabundið atvinnuleyfi þá fannst mér réttara að halda til haga upphaflegu orðalagi. Tímabundið atvinnuleyfi vísar bæði til þess að það er bundið við atvinnurekandann og líka við ákveðinn tíma. Ég get hins vegar alveg fallist á að þetta er ekkert fallegt mál. Ótímabundið atvinnuleyfi gæti ég alveg eins hugsað mér að kalla t.d. frambúðaratvinnuleyfi eða eitthvað þess háttar. En þarna þarf að gera einhvern greinarmun og mér fannst þetta gleggra svona. Ég mundi hins vegar ekkert tárast þó að hv. félmn. héldi sig við fyrri tillögu. Varðandi það að atvinnurekandinn fær atvinnuleyfið en ekki starfsmaðurinn sjálfur í fyrstu lotu þá eru ákveðin rök fyrir því. Þau eru að einhver verður að bera ábyrgð á starfsmanninum. Það er ekki hægt að ætlast til þess að starfsmaðurinn komi hingað og geti í öllum tilfellum klárað sig hjálparlaust. Þetta er sett viljandi þess vegna og ekki gert til þess að niðurlægja starfsmanninn og fjarri lagi er sú túlkun sem hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir ýjaði að, og reyndar hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir, að eitthvert eignarhald skapaðist hjá atvinnurekandanum á starfsmanninum með þessu. Atvinnurekandinn ber ábyrgð á þessum gesti meðan hann vinnur hjá honum þangað til hann er búinn að aðlagast þjóðfélaginu með ákveðnum hætti og vonandi orðinn sjálfbjarga. Upp hafa komið dæmi þess að atvinnurekandi hefur hætt starfsemi og farið á hausinn t.d. eða brugðist með einhverjum hætti skyldum sínum. Þá hefur Vinnumálastofnun verið mjög áfram um að aðstoða þá starfsmenn sem hafa misst vinnuna til þess að fá aðra vinnu. Vestfirðingar hafa staðið afar vel að móttöku útlendinga og þar eru þeir fleiri en annars staðar. Á Ísafirði er fólk af 40 þjóðernum eða í kringum það að mér er sagt. Þar höfum við opnað fjölmenningarsetur sem ég vona að verði mjög til bóta og til hjálpar því fólki sem sækir okkur heim. Ég er út af fyrir sig sammála þeirri hugsun að eðlilegt sé að málefni útlendinga heyrðu undir eitt ráðuneyti. Við könnuðum það hjá dómsmrn. í aðdraganda frv. en ekki var vilji til þess hjá dómsmrn. að láta af hendi dvalarleyfin eða sleppa hendinni af þessu verkefni. Þess vegna verður þetta að vera samstarfsverkefni. Það er eðlilegt að atvinnuleyfin séu hjá félmrn. meðan Vinnumálastofnun er þar. Um það hvernig eigi að skilja orðin samfellt í landinu, eins og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson minntist á, þá lít ég svo á að með samfellt í landinu sé meint að atvinnan sé fyrst og fremst stunduð á Íslandi á þessum tíma. Ég teldi það alveg fráleitt að gera þá kröfu að starfsmaður væri hér innan landsteinanna allan þennan tíma. Að sjálfsögðu verður fólkið að hafa frelsi til þess að ferðast, t.d. til síns heima í sumarleyfum eða einhverjum heimsóknum. Annað fyndist mér fráleitt. Það sem átt er við er að fólkið sé með meginhluta atvinnutekna sinna frá Íslandi. Það getur vel verið að skynsamlegt sé út af þessari ábendingu hv. þm., svo enginn velkist í vafa um það, að taka inn í nál. félmn. skýrara orðalag um þetta frekar en að beinlínis þurfi að breyta textanum. Ég tel að við höfum rýmkað ákvæðin þarna. Varðandi ríkar sanngirnisástæður og hvort orðið ríkar á að vera þarna með eða ekki, finnst mér eðlilegt að sköpuð séu færi til þess að veita þessi leyfi fólki sem hingað er komið og t.d. námsmönnum sem kjósa að afla sér tekna. Hitt er svo annað mál að heimurinn hefur að vísu breyst á þessum síðustu tímum. Við höfum orðið vitni að því í nútímanum að illvirkjar eru á sveimi. Sem betur fer eru þeir sennilega ekki á ferli meðal okkar hér á Íslandi. Þó er ekki útilokað að svo kunni að fara að hryðjuverkamenn eða illvirkjar af einhverju tagi reyni að koma hingað, ekki til starfa kannski, heldur til að stikla hér í annarlegum tilgangi. Því er eðlilegt að hafa ákveðinn vara á sér og eðlilegt að halda uppi útlendingaeftirliti og kanna hvaða fólk er hér á ferð. En ég legg áherslu á að mjög mikilvægt er fyrir okkur að taka vel á móti því fólki sem hingað kemur og útlendingar eru orðnir mjög mikilvægir í íslensku þjóðfélagi. Í öllum sveitarfélögum á Íslandi, leyfi ég mér að halda fram, er eitthvert fólk af erlendu bergi brotið. Við þurfum að passa upp á að það sé komið eðlilega og vel fram við þetta fólk. Ef við höfum minnsta grun um að farið sé illa með útlendinga með atvinnuleyfi, t.d. varðandi húsnæðisaðstæður eða annað því um líkt, þá höfum við kvatt til heilbrigðiseftirlit, við höfum kvatt til lögreglu til að kanna þessi atriði, við höfum haft samband við verkalýðsfélög og það er vilji okkar í ráðuneytinu að sómasamlega sé staðið að þessum málum og sem betur fer held ég að svo sé í langflestum tilfellum. En ég vil bara nota þetta tækifæri og biðja þá sem hafa einhvern grun eða vissu um að illa sé komið fram við þetta fólk, að verið sé að níðast á því í launakjörum eða að það búi við illan aðbúðnað, endilega hreint að láta vita og við munum þá skerast í málið. Við höfum reynt að hjálpa þessu fólki til að aðlagast. Við höfum styrkt þýðingar á kjarasamningum á útlendar tungur. Við höfum gefið út ágætan bækling með upplýsingum um íslenskt þjóðfélag, réttindi og skyldur. Hann hefur verið þýddur á allmörg tungumál, eitthvað á annan tug tungumála, og hann á að vera fyrirliggjandi og aðgengilegur öllu þessu fólki, vona ég. Við höfum gefið út vandaða handbók fyrir fólk sem sýslar með útlendinga. Við höfum staðið fyrir námskeiðahaldi þar sem útlendingum er kennd íslenska o.fl. Við erum að undirbúa breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna og eitt af því sem við erum að skoða er hvort eðlilegt væri að rýmka kosningarréttinn þannig að fólk sem komið er með lögheimili hér fengi kosningarrétt til sveitarstjórna eins og Norðurlandabúar. Ég tel að ákveðin rök séu fyrir því að ekki bara atvinnurekandinn fái atvinnuleyfið í byrjun heldur einnig að meginreglan sé sú að það sé gert áður en viðkomandi starfsmaður kemur til landsins. Það er ekki gott að hingað streymi fólk í atvinnuleit ef það fengi svo ekki vinnu og stæði uppi vegalaust. Margt af þessu fólki er ekki mjög fjáð og dýrt er að ferðast til Íslands. Ég vil hins vegar undirstrika það, og ætla að láta það verða lokaorð mín, herra forseti, að íslensku þjóðinni er fengur að útlendingum, ekki bara sem starfsmönnum til þess að halda atvinnulífinu gangandi þó að það sé mjög mikilvægt heldur einnig í menningarlegu tilliti. Ég vitna gjarnan til þess hvílíkum stakkaskiptum íslenskt tónlistarlíf hefur tekið vegna áhrifa frá útlendingum sem hingað hafa komið. Ég nefni líka að útlendingar eru farnir að gera það býsna gott í hestamennsku á Íslandi. Svona mætti lengi telja. Okkur er fengur að þessu fólki. Ég vænti þess að frv. bæti réttindi þess og geri því dvölina ánægjulegri hjá okkur.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu félagslegs forvarnastarfs. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og Þuríður Backman. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna rammaáætlun um eflingu hvers kyns félagslegs forvarnastarfs sem verði liður í aðgerðum til að berjast gegn notkun ávana- og fíkniefna, þroska félagsvitund og bæta andlegt og líkamlegt heilbrigði ungs fólks. Áætlunin feli í sér úttekt á félagsstarfi sem til greina kemur í þessu sambandi, svo sem starfi á vegum félagsmiðstöðva, ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar, nemendafélaga, skáta, tómstundafélaga og trúfélaga. Einnig verði gerðar tillögur um með hvaða hætti vænlegast sé að efla slíkt starf þannig að árangur náist. Heimilt verði að verja allt að 75 millj. kr. á árinu 2001 til að hefja framkvæmd átaksins og síðan allt að 200 millj. kr. árlega í fimm ár. Ríkisstjórnin skili Alþingi árlega skýrslu um framkvæmd áætlunarinnar þar sem árangur átaksins er metinn.`` Hér er um að ræða, herra forseti, endurflutta tillögu frá síðasta þingi er varð ekki útrædd þá. Tillagan er því endurflutt óbreytt ásamt þeirri greinargerð sem henni fylgdi. Ljóst er, herra forseti, að af hálfu okkar flm. tekur þessi tillaga ákveðinn útgangspunkt í því alvarlega samfélagslega vandamáli sem aukin neysla fíkniefna er, en hún hefur víðari skírskotun eins og reyndar kemur fram í sjálfri tillögugreininni og ég kem nánar að síðar. Allir stjórnmálaflokkar á Íslandi hafa lýst vilja sínum til þess að bregaðst við fíkniefnavandanum og sumir jafnvel farið mikinn í loforðum eða fyrirheitum um myndarlegt átak og fjárveitingar í þeim efnum. Þessi tillaga er af okkar hálfu hugsuð sem innlegg í baráttuna gegn neyslu ávana- og fíkniefna og snýr eins og nafnið bendir til að félagslegum forvörnum. Um leið er ætlunin að stuðla að þroskandi þátttöku ungs fólks, bæði félagslega, andlega og líkamlega í uppbyggilegu félagsstarfi. Það er ekki markmið forvarnastarfs í sjálfu sér að ráða fyrir um hegðun einstaklinga í stóru og smáu. Slíkt verða menn að gera sjálfir og axla ábyrgð á eigin örlögum en forvarnir snúast um að gera fólki grein fyrir þeim hættum sem t.d. notkun vímuefna eru samfara. Þær snúast einnig um að reyna að koma í veg fyrir að menn taki ákvarðanir um að fara að nota slík efni, vímuefni áður en þeir hafa þroska til og síðast en ekki síst að ef til neyslu kemur, þá verði hún ekki í óhófi. Það er samdóma álit allra sem til þekkja og sinna forvörnum, heilbrigðismálum eða glíma við vandamál sem eru samfara ofneyslu vímuefna, að það eitt og sér að seinka notkun vímuefna, seinka því að notkun hefjist hjá ungu fólki sé alltaf til mikilla bóta, enda hljóti það að vera betur í stakk búið til að umgangast vímuefnin eftir því sem það hefur öðlast meiri þroska og þekkingu og svo eru einnig heilsufarsleg rök, herra forseti, sem falla í sama farveg að neyslan er heilsufarlega þeim mun skaðlegri sem hún hefst fyrr. Félagslegar forvarnir hafa þann mikla kost að í raun eru þátttakendurnir sjálfir aðalliðsmenn í starfinu. Þeir eru að sinna eigin forvörnum með því að taka um leið þátt í þroskandi og uppbyggjandi starfi og sniðganga vímuefnin. Slíkt félagsstarf hefur líka til hliðar marga jákvæða kosti í för með sér. Það eykur samskiptahæfni fólks, eflir sjálfstraust og eflir því bjartsýni, kjark og virðingu og kennir mönnum á lífið. Aðalatriðið er að finna eitthvað sem er við hæfi hvers og eins. Þess vegna þarf átak af þessu tagi að hafa mjög víða skírskotun og fyrir fram á ekki að útiloka neitt tómstundastarf á vegum hvers sem er sem þátttakanda í aðgerðum af þessu tagi. Ef tillit er tekið til þess hversu geysivíða er unnið að félagsstarfi sem hefði jákvætt gildi í þessum efnum á vegum þeirra aðila sem taldir eru upp í tillögugreininni sjálfri, þ.e. félagsmiðstöðva, ungmenna og íþróttahreyfingarinnar, nemendafélaga, í skátahreyfingunni, í ýmiss konar tómstundafélögum, áhugamannafélögum, trúfélögum, úti\-vistarfélögum o.s.frv., þá er ljóst að mjög margir geta orðið virkir þátttakendur og liðsmenn í aðgerðum af þessum toga. Mjög oft er ekki síst höfðað til íþróttahreyfingarinnar í þessu sambandi og víða er það nærtækasta röksemdin þegar menn eru að færa fram rök fyrir því að styrkja íþróttafélög, að íþróttahreyfingin og þátttaka í íþróttum sé í eðli sínu um leið gagnlegt og mikilvægt forvarnastarf og sem betur fer eru mjög miklar innstæður fyrir slíkum fullyrðingum þó að þær eigi ekki alltaf við. En kannanir sýna að íþróttir gegna stóru hlutverki í félagslegum forvörnum og þátttaka í þeim gagnast í baráttu gegn ávana- og fíkniefnum. Þar kemur til bæði mikið félagslíf sem íþróttaiðkuninni fylgir og unglingar sem stunda íþróttir eru einnig líklegri til þess að taka sér fyrirmyndir úr hópi íþróttafólks en vímuefnaneysla og íþróttaiðkun og afrek í íþróttum fara ekki vel saman eins og kunnugt er. Allt á þetta því að bera að sama brunni. Þetta á að stuðla að því að menn hugsi um heilsu sína og láti vímuefni ósnert. Jafnframt er ljóst, herra forseti, að mikill fjöldi ungs fólks finnur ekki eitthvað við sitt hæfi á vegum ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar og brottfall úr íþróttum er mikið meðal unglinga. Þannig t.d. endast ungar stúlkur oft því miður mjög illa þegar kemur upp á unglingsár þó þær hafi hafið íþróttaiðkun sem börn og þá er mikilvægt að einhverjir fleiri kostir séu í boði. Þá komum við að félagsmiðstöðvunum ekki síst, sem víða gegna afar mikilvægu hlutverki í lífi nútímaunglinga og skipta sífellt meira máli. Þar er boðið upp á vímulaust og verndað umhverfi, umhverfi sem foreldrar geta treyst. Þær eru eftir því sem kostur er staðsettar í nærumhverfi fólks, þær eru í hverfum og þar er yfirleitt að finna starfsfólk með fjölbreytta menntun og reynslu þar sem ekki síst forvarnir eru áhersluatriði. Starf félagsmiðstöðvanna er auðvitað afar fjölbreytt og ég treysti því að hv. þm. þekki almennt til þess og er ástæðulaust að taka tíma í að telja það allt saman upp. Um 70 félagsmiðstöðvar sem falla undir þá venjubundnu merkingu þess orðs eða hugtaks eru starfræktar víðs vegar um landið. Þar er unnið gífurlega mikilvægt starf við að mörgu leyti býsna takmarkaðar aðstæður, bæði hvað varðar fjárveitingar, húsakost o.fl. Yfirgnæfandi meiri hluti af þeim fjármunum sem félagsmiðstöðvarnar hafa handa á milli fara beint í laun eða allt að 92--97% eftir því sem könnun okkar flutningsmanna sýndi þegar við vorum að undirbúa þessa tillögu. Augljóst er því að ekki er mikið eftir til annarra þátta og með því einu að auðvelda félagsmiðstöðvunum að hafa fjármuni til að ráðstafa í verkefni tengd starfsemi sinni önnur en beinar launagreiðslur mætti gerbreyta aðstæðum í slíku starfi, gera það áhugaverðara og meira gefandi fyrir þátttakendur, unglingana sem þar koma við sögu. Það er auðvitað algerlega fráleitt að ætlast til þess að félagsmiðstöðvar færu að reyna að afla sér sértekna eða selja inn ef svo má að orði komast því að augljóslega mundi það fæla væntanlega fyrst frá þann hópinn sem mesta þörf hefur fyrir að eiga þar athvarf. Menn verða því þar af leiðandi að nálgast það mál með öðrum hætti. Það er án efa þannig að þó að víða sé mikill metnaður til staðar hjá sveitarfélögum og fleiri aðilum að styrkja starfsemi slíkra miðstöðva, þá mætti auðvelda það starf geysilega ef til staðar væru fjárveitingar og opinber stuðningur af því tagi sem tillagan auðvitað gerir ráð fyrir að komi til sögunnar. Samkvæmt mælingum sem skoðanakönnunarfyrirtækið Gallup mun hafa gert, þá tekur meiri hluti unglinga þátt í starfi félagsmiðstöðva, þ.e. á bilinu 50--65% og það er ívið meiri þátttaka en t.d. er í íþróttaiðkun sömu aldurshópa. Félagsmiðstöðvarnar gegna því þarna gríðarlega stóru hlutverki og eru í vaxandi mæli einnig eins konar hverfismiðstöðvar. Þær eru í vaxandi mæli miðstöðvar foreldragæslu. Foreldravaktir á vegum foreldrafélaga í skólum styðjast við starfsemi félagsmiðstöðvanna. Þær eru gjarnan skipulagðar af starfsfólki félagsmiðstöðvanna í samstarfi við foreldrafélög og fleira mætti þar telja. Þær hafa þjónað talsverðu hlutverki í því einnig að reyna að gera umhverfið öruggara og tengja saman starfsemi foreldra, skóla og félagsmálayfirvalda eða bæjaryfirvalda o.s.frv. Dæmi eru um að mjög ungum börnum sé sinnt með starfi í frístundaheimilum með námskeiðum o.s.frv. Ég vil nefna eitt mjög glæsilegt dæmi um starfsemi af þessum toga sem svo sannarlega ætti skilið að njóta meiri skilnings og það er starfsemi Apóteksins á Ísafirði þar sem um er að ræða mjög merkilega félagsmiðstöð, unglingamiðstöð sem ég veit að margir þingmenn þekkja og hafa heimsótt og væri einmitt glæsilegt dæmi um forvarnastarf og félagsstarf sem ætti að efla og mér liggur við að segja, herra forseti, stjórnvöld ættu að taka því fagnandi að fá tækifæri upp í hendurnar til þess að efla starfsemi af því tagi sem hugsjónafólk hefur komið á fót, t.d. í Apótekinu og á fjölmörgum öðrum sambærilegum stöðum, ekki síst í hinu skipulagða starfi félagsmiðstöðvanna um allt land. Þessi starfsemi vinnur gríðarlega gott starf við mjög takmarkandi aðstæður. Í grg. kemur fram, herra forseti, ef menn vilja lesa sér til um það sem er auðvitað ekki til þess að við getum verið mjög stolt af, að það muni vera algert einsdæmi t.d. innan Evrópusamtaka félagsmiðstöðva sem eru til og starfa að landssamtök félagsmiðstöðva eins og í okkar tilviki eru Samfés greiði alfarið kostnað af starfsemi sinni sjálf, þ.e. það byggist á félagsgjöldum og kostun en sé ekki stutt með opinberum fjárveitingum eins og auðvitað ætti að vera. Það er því einn þáttur og einn angi þessa máls að leggja fjármuni af hálfu hins opinbera til að auðvelda mönnum skipulagningu slíks starfs, auðvelda mönnum þátttöku í alþjóðlegu samstarfi og annað í þeim dúr. Margt bendir til þess, ef eitthvað er, að þörfin sé að aukast fyrir að þjóna ekki síst aldurshópnum 16--18 ára og þar ber ýmislegt til. Nefna má í því samhengi hækkun á sjálfræðisaldri og nefna má stöðu þeirra sem falla út úr skólum á þessu árabili og nálægum aldurshópunm. Sumir kalla þá gleymda hópinn í samfélagi okkar eða a.m.k. í röðum unglinga, ungs fólks, og eftir því sem almenn skólaþátttaka hefur náð lengra upp í skólastigum verður staða þess hóps sem fyrr dettur út úr skóla strax eftir að skólaskyldu lýkur á margan hátt erfiðari og sá hópur verður minnihlutahópur eða staða hans sérstakari ef svo má að orði komast. Við vitum að hætturnar bíða þar við hvert fótmál og það eru ekki síst slíkir hópar sem þarna á að hafa í fókus og horfa sérstaklega til. Herra forseti. Ég vona að tillagan fái málefnalega og velviljaða skoðun á þinginu og mikið ánægjuefni væri okkur það ef hún fengist afgreidd og ég veit að það mundi ekki gilda síður um marga þá sem horfa vonaraugum til þess að Alþingi taki á þessum málum með einhverjum þeim hætti sem hér er lagt til.

Herra forseti. Þetta er áhugaverð till. til þál. en að mörgu leyti samt undarleg. Ég hef unnið að forvarnamálum í mörg ár, bæði á vegum sveitarfélaga og á vegum ríkisins og hef fylgst með mörgum hópum sem eru að vinna við forvarnir berjast um krónuna. Ég mundi telja eðlilegra fyrst verið er að koma fram með þáltill. um að auka við fjárframlög, að talað væri um að auka við fjárframlög til þeirra sem eru nú þegar starfandi eins og t.d. áfengis- og vímuvarnaráðs sem er þó eins konar regnhlíf yfir þessum samtökum. Félagslegt forvarnastarf er kannski nýtt hugtak en við vitum að það starf sem verið er að nefna hér, ungmenna- og íþróttahreyfingarnar, nemendafélögin, skátarnir og trúfélögin, er forvarnastarf í sjálfu sér og það er mjög mikilsvert að efla slíkt starf. En varðandi það hvort við eigum að eyða peningum í að gera einhverja sérstaka úttekt á þessu starfi sem við vitum að er þegar blómlegt mjög víða, þá tel ég að peningunum væri mun betur varið til þess einmitt að styrkja þetta starf beint. Á fund fjárln. í morgun komu bæði skátar og KFUM og KFUK til þess að biðja um fjárframlög. Ég tel mjög eðlilegt að þeim verði veitt bein fjárframlög til eflingar starfsemi sinni. En það á ekki að setja peninga í einhverjar úttektir, alls ekki, því að þær kosta mjög mikið fé og við gætum varið því fjármagni mun betur, t.d. með því að efla starfsemi eins og Apótekið, eins og Tún á Húsavík sem verður opnað núna 11.11. klukkan 11.11, og slíkar miðstöðvar þurfa virkilega á opinberu fjármagni að halda því að þær eru ekki almennt styrktar. Sveitarfélögin styrkja nú þegar félagsmiðstöðvarnar og það er kannski ekki ríkisins að koma einmitt þar að. Ég vildi bara koma því að að kannski væri eðlilegra að leggja meira fjármagn til áfengis- og vímuvarnaráðs sem síðan útdeilir.

Herra forseti. Ég er ánægður með að hv. þm. finnst tillagan áhugaverð en ég átta mig ekki alveg á að innstæða sé fyrir því að halda því fram að hún sé samt að mörgu leyti undarleg. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir hvernig hv. þm. orðaði það. Í guðs bænum förum nú ekki að láta mismunandi skoðanir sem við kunnum að hafa á formi þessa máls skipta okkur upp í hópa ef við erum eftir sem áður jákvæð í garð þessa viðfangsefnis, að efla félagslegt forvarnastarf. Það er alveg rétt að það er kannski svolítið ný hugsun í þessu að setja þetta saman undir þessu formerki, félagslegt forvarnastarf. Það er í sjálfu sér ekki fundið upp af okkur heldur er þetta hugtak sem hefur verið að byrja að þróast á vegum margra þessara aðila sem líta svo á að það sem þeir eru að gera sé að vinna félagslegt forvarnastarf, um leið auðvitað og þeir eru að gera ýmislegt annað hvort heldur það er að þjálfa fólk upp í íþróttaiðkun eða styðja við bakið á því til hollrar útiveru eða hvað það nú er. Það er alls ekki svo að þessu átaki sé ætlað að vera til hliðar við eða ekki beinast að þeim aðilum sem einmitt nú eru starfandi. Það er nákvæmlega það sem hér er talið upp. Það má kannski segja að til að fyrirbyggja misskilning hefði átt að taka það sérstaklega fram að inni í þessu ætti að vera starf áfengis- og vímuvarnaráðs eða slíkra aðila. En ég held að það hafi bara verið svo sjálfgefið í okkar huga að það væri hluti af þessari mynd að ekki þyrfti að taka það fram. Við erum vel að merkja að tala um átak í félagslegum forvörnum. Það stendur ekki á okkur að taka öllum tillögum fagnandi um aukin fjárframlög til þeirra sem eru starfandi að meðferðarúrræðunum og öðru slíku. Það er allt á sinum stað. Ég tel að það sé þarft að gera úttekt á þessu. Ég held að þörf sé á því. Hún á ekki að þurfa að kosta miklar fjárhæðir. En ég held að kortlagning á þessari fjölbreyttu starfsemi sé gagnlegt innlegg í þessa vinnu.

Herra forseti. Ég notaði orðið undarlegt vegna þess að ég skildi ekki muninn á þessari áætlun sem flutningsmenn þáltill. koma með og síðan því átaki sem þeir ætla að setja fram. Mér fannst það ekki nógu skýrt. Eins tel ég að mjög gagnlegar upplýsingar séu til um þetta félagslega forvarnastarf. Því vildi ég leggja áherslu á það að ég vildi frekar sjá fjármunum varið til þessa starfs beint en ekki til þess að kosta ákveðnum fjármunum í einhverja úttekt þegar við getum í rauninni tekið þessar upplýsingar saman. Þær koma t.d. fram í þessari greinargerð nú þegar. Kannski eitt enn. Það er í sambandi við þetta átak sem verið er að tala um. Ég tel að þetta ætti að vera stöðugt forvarnastarf. Við ættum kannski að leggja til þessar 200 millj. árlega næstu árin en ekki næstu fimm árin. Þetta eru miklir fjármunir og kannski ekki möguleiki að setja allt þetta í það, en setja þarf meira fjármagn í forvarnastarfið beint.

Herra forseti. Auðvitað vill maður að peningarnir nýtist sem best. Það er ekki hugsun okkar flutningsmanna að eyða fjármunum að óþörfu í einhverjar úttektir eða áætlanagerð. Það er ekki svo. En ég held að skynsamlegt væri að fá kortlagningu á stöðunni. Margir þeirra sem við flutningsmenn ræddum við þegar við vorum að undirbúa þessa tillögu nefndu einmitt að þörf gæti verið á því að fara yfir þetta svið og draga saman á einn stað upplýsingar um það sem mismunandi aðilar eru að gera. Til eru dæmi um að ákveðið sambandsleysi sé þar á milli, að jafnvel þó að menn séu að starfa að verkefnum innan sama hverfis í sveitarfélagi sem mundu falla undir þennan hatt, félagslegar forvarnir, þá sé ekki mikið samband þar á milli. Ég gæti nefnt dæmi um félagsmiðstöð, íþróttahreyfingu og skátafélag, allt í sama hverfinu, sem ég veit að gætu vel starfað betur saman. Reyndar er ekki frá okkur komin sú hugsun í fyrstu umferð að það gæti verið góður útgangspunktur málsins að gera svona úttekt. Við setjum tillöguna þannig fram að á fyrsta árinu eða á undirbúningsári yrðu 75 millj. kr. settar í að undirbúa og hefja átakið þannig að ljóst er að við erum ekki að tala um nema tiltölulega mjög litla fjármuni sem færu í þá undrbúningsvinnu og að starta þessu upp. Síðan kæmu 200 millj. á ári í fimm ár og það yrði á hverju einasta ári metið hvernig það skilaði sér til að efla þetta starf, að sjálfsögðu í von um að það gæfi svo góða raun að það héldi síðan áfram. Það þarf varla að taka það fram að ef árangurinn af þessu yrði góður þá mundu menn að sjálfsögðu binda vonir við að þetta héldi áfram og það er auðvitað okkar hugsun. Þessi tillaga er ekki síst sprottin upp úr viðtölum við fjölmarga aðila sem einmitt sinna verkefnum af þessum toga í félagsmiðstöðvum og víðar. Ég er alveg sannfærður um að hv. þm. mun víða finna undirtektir við nálgun af þessu tagi ef hún leggur sig eftir því að heyra þær.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ekki miklu við að bæta varðandi þær hugmyndir sem liggja að baki þeirri tillögu sem hér er rædd. Hv. 1. flm. tillögunnar, Steingrímur J. Sigfússon, hefur farið á greinargóðan hátt yfir það allt saman. En það sem rekur mig í ræðustól er örlítil viðbót við þetta mál því að svo vill til að í gær, mánudaginn 5. nóvember, lauk í Salnum í Kópavogi svokölluðu netþingi sem var unglingaþing umboðsmanns barna sem staðið hefur yfir um nokkurt skeið þar sem unglingar víða að af landinu hafa átt með sér samskipti um þau mál sem á þeim brenna. Þetta var sett upp í formi þings þar sem ályktanir voru kynntar og samþykktar. Í gær var haldinn lokafundur þessa netþings, ályktanirnar þar með lagðar fram og greidd voru um þær atkvæði. Til gamans inn í þessa umræðu og til gagns fyrir nefndina sem kemur til með að fjalla um þetta mál langar mig til að geta í nokkru örfárra þeirra ályktana sem unglingarnir samþykktu á netþinginu sínu. Þarna voru ályktanir af ýmsum toga, t.d. ályktanir um skólamál, félagslíf, mannréttindi og um heimsmálin. Unglingarnir komu víða við og allt voru þetta mjög athyglisverðar umræður og ályktanir sem hér voru á ferðinni. Þær ályktanir unglinganna sem mér finnst eiga sérstaklega vel við, herra forseti, þegar við ræðum félagslegt forvarnastarf sem lið í aðgerðum til að berjast gegn notkun ávana- og fíkniefna og til þess að þroska félagsvitund og bæta andlegt og líkamlegt heilbrigði ungs fólks, fjalla um ofbeldi og vímuefni. Mig langar til að fá að hlaupa yfir þær, með leyfi forseta. Fyrsta ályktun unglinganna um ofbeldi og vímuefni hljóðar svo: ,,NetÞing 2001 telur mikilvægt að trúnaðarmaður nemenda sé til staðar í framhaldsskólum, sem hægt er að leita til þegar upp koma vandamál.`` Rökin með ályktuninni eru eftirfarandi: ,,Gott er að geta leitað til hlutlauss aðila þegar vandamál koma upp og ekki eru allir í þeirri aðstöðu að fá hjálp heiman frá. Mörg vandamál þjaka unglinga, t.d. eiturlyfjaneysla, ofbeldi og heimiliserjur. Vegna þessa teljum við að trúnaðarmaðurinn eigi að vera fagmenntaður einstaklingur og til staðar í öllum framhaldsskólum.`` Önnur ályktunin um ofbeldi og vímuefni hljóðar svo: ,,NetÞing 2001 leggur til að jafningjafræðsla í vímuefnavörnum innan framhaldsskóla verði sett inn í lífsleiknis\-áfanga í námsskrá.`` Og rökin: ,,Við teljum að ungt fólk sem hefur lent í viðjum vímunnar hafi meiri áhrif sem forvörn en t.d. fræðslufundur með lögreglunni. Þegar aðili kemur í eigin mynd og segir sína sögu og við sjáum hvernig eiturlyfjanotkun hefur farið með hann eru mun meiri líkur á að við hlustum af meiri áhuga og hugsum okkar gang. Þarna fáum við ískaldan sannleikann beint í andlitið eins og vatnsgusu.`` Þriðja og síðasta ályktunin frá unglingum á netþingi um ofbeldi og vímuefni er svohljóðandi: ,,NetÞing 2001 leggur til að opnuð verði nokkur hús fyrir heimilislausa, bæði á höfuðborgarsvæðinu sem og úti á landsbyggðinni til að veita þeim sem ekki hafa önnur úrræði, húsaskjól og mat.`` Og rökin eru þessi: ,,Við teljum að þetta leiði til fækkunar á innbrotum sem og ofbeldi sem á sér stað í þjóðfélaginu. Við vitum það mætavel að það mun alltaf vera til fólk sem hefur ekki í nein hús að venda og teljum það skyldu okkar að loka ekki augunum fyrir þeirri staðreynd að þarna úti er fólk sem býr á götunni.`` Það er alveg ljóst af þessum ályktunum og umræðum sem áttu sér stað meðal ungs fólks á netþingi að á þeim brenna ýmis mál sem gætu bætt og aukið við það forvarnastarf sem félagsmiðstöðvarnar og aðrir þeir aðilar sem sinna slíkum málum sinna í dag. Það er afskaplega mikilvægt, ef af samþykki þessarar þáltill. verður, að gögn af því tagi sem þetta netþing hefur skilað séu tekin með í umfjöllunina því að hér er efnismikið mál þar sem fjallað er um hugmyndir ungs fólks sjálfs í þessu tilliti. Ég er alveg sannfærð um að ályktanir og niðurstöður þessa netþings koma til með að geta aukið við vægi og hugmyndir í þeirri vinnu sem þáltill. gerir ráð fyrir að fari fram. Um athugasemdir hv. þm. Soffíu Gísladóttur við málið vil ég einungis segja að ekki er verið að kasta neinni rýrð á nokkurt af því forvarnastarfi sem unnið er í dag. Allt er það hið ágætasta starf og í greinargerðinni er því hælt. Hins vegar er alltaf þörf á því að skoða hlutina í stóru samhengi. Þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé að gera könnun af því tagi sem hér er talað um. Fyrir t.d. fólk af okkar sauðahúsi sem situr hér í þingsölum dag út og dag inn og reynir að véla um líf og lög sem snerta manneskjur í þjóðfélagi okkar, skiptir verulegu máli að fá almennilega heildarsýn til þess að vita hvar hægt er að beita aðgerðum til þess að betrumbæta þjónustuna og auka möguleika ungs fólks og okkar sjálfra á bættu umhverfi í þessu tilliti. Það er full ástæða til að vekja athygli á því að hér er verið að tala um átak í fimm ár til að byrja með og þetta fé á að fara í framkvæmd átaksins, ekki bara í þessa könnun heldur til að ýta því í framkvæmd sem þessi könnun kemur til með að leiða í ljós að þurfi að gera. Herra forseti. Það er samdóma álit allra þeirra sem vinna að forvörnum að þær séu öflugasta tækið sem við getum beitt í þágu unglinganna okkar til að reyna að koma í veg fyrir að þeir lendi á glapstigum eða verði fótaskortur. Oft eru þetta aðgerðir sem ekki þurfa að kosta svo mikið fé en stuðla að virkilega fyrirbyggjandi starfi, gera mannlífið mun auðugra og gefa ungu fólki öflug tækifæri til sjálfshjálpar.

Herra forseti. Hér er lögð fram till. til þál. um eflingu félagslegs forvarnastarfs. Tillagan er góð, og vona ég að hún fái jákvæða umfjöllun. Hér er rætt um að tengja saman ýmsa aðila sem vinna að félagslegu starfi með unglingum, eins og t.d. íþróttafélög og félagsmiðstöðvar, skáta og trúfélög o.fl. Oft vakna spurningar, sérstaklega í sambandi við íþróttirnar. Við vitum að núna á þessari stundu, herra forseti, eru örugglega mörg hundruð unglingar í landinu í íþróttasölum víða um land á æfingum, í knattspyrnu, í handbolta, í fimleikum, í frjálsum og mörgu öðru, hjá ungmennafélögunum líka. Það má spyrja hvernig forvarnastarf sé unnið í íþróttahreyfingunni. Eru markvissir fundir með unglingunum þar? Er boðið upp á félagslegt starf? Er boðið upp á einhvers konar samkomur þar sem tengt er saman heilbrigt líf, íþróttir, bindindissemi og gæði þess að unglingar séu ekki í drykkju og neyslu vímuefna eða róandi lyfja eins og virðist vera farið að færast í vöxt hjá þeim að neyta samanber það sem kom fram í utandagskrárumræðu um daginn? Hvert er markmið íþróttafélaganna? Íþróttirnar hafa á undanförnum árum tekið á sig breytta mynd. Gífurlega mikið fjármagn hefur komið inn í íþróttahreyfinguna og ýmsar íþróttir með aukinni atvinnumennsku. Því má spyrja hvort við séum farin að horfa of mikið á þann þátt, á kostnað þess afraksturs sem íþróttaiðkun og ástundun á að hafa, þ.e. það heilbrigða líf, gleði og ánægju, sem íþróttirnar eiga að veita, í stað þess að börn séu undir álagi vegna mikils kapps og mikilla væntinga foreldra eða umhverfisins um að þau standi sig svo vel að þau komist jafnvel í atvinnumennsku eða eitthvað slíkt. Það sem er mikilvægast, herra forseti, þegar við förum að velta því fyrir okkur hvað skiptir mestu máli í íslenska samfélaginu, er náttúrlega heilbrigði og að fólki líði vel, fólk sé hamingjusamt og öruggt. Eitt af því sem grefur undan slíku er óregla, áfengisneysla og áfengisdýrkun sem birtist í ýmsum myndum, jafnvel á svo mótsagnakenndan hátt að maður sér fræg íþróttafélög vera að auglýsa bjór og áfengi. Það eru ákveðnar mótsagnir í því, herra forseti. Ég tel vera mjög nauðsynlegt að fram fari samhæfing og samráð milli þeirra aðila í landinu sem vinna félagslegt starf með unglingum, og að það sé meðvitað hjá forsvarsmönnum þessara félagasamtaka að boða bindindissemi, að innræta börnum og unglingum hvað lífið getur verið gott og ánægjulegt og gleðiríkt án þess að verið sé að þamba bjór eða brennivín eða neyta annarra vímuefna. Mér finnst stundum vanta á að að lögð sé næg áhersla á þetta. Það vaknar ein spurning í tengslum við þetta, herra forseti. Þegar hið opinbera leggur fram fjármagn í íþróttahreyfinguna eða alls konar starfsemi eins og félagsstofnanir og önnur tómstundafélög --- ætti ekki að vera skylda að eyrnamerkja ákveðinn hluta framlagsins forvörnum? Við gætum t.d. hugsað okkur að KR eða Valur eða Breiðablik fái ákveðnar fjárhæðir til þess að standa undir sínu starfi sem er náttúrlega mjög gott og nauðsynlegt en það sé skilyrt að ákveðinn hluti fjármagnsins fari í forvarnastarf beint, það sem lýtur að fræðslu um áfengismálin og fíkniefnamálin. Ég hvet til þess að þetta varði haft í huga þegar málið kemur til umfjöllunar, væntanlega í heilbrigðisnefnd.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni þáltill. sem ég tel fulla ástæðu til að koma í ræðustól út af og lýsa yfir stuðningi mínum við, og jafnframt við þá greinargerð sem með þáltill. er og þá hv. þm. sem töluðu á eftir flutningsmönnum. Mér finnst skipta afar miklu máli, virðulegi forseti, að farið verði í þessa skipulögðu félagslegu forvarnastarfsemi. Og þótt áfengis- og vímuvarnaráð, lýðheilsustofnun, eða hvað hún heitir eða verður látin heita, sú stofnun sem á að hafa yfirumsjón með öllum forvörnum, sé starfandi er það þannig að í dag veitum við töluverða fjármuni til t.d. íþróttahreyfingarinnar og til skátanna og til trúfélaga. Hins vegar er mjög takmarkað eftirlit með því hvernig þessir fjármunir nýtast. Þegar áætlað er samkvæmt tillögunni að setja allt að 200 millj. á ári hverju til slíkrar starfsemi er mjög nauðsynlegt að ákveðin grunnvinna fari fram þar sem starfsemi félagasamtakanna er kortlögð, tekin út og ákvarðað hvað það er í starfseminni sem nýtist sem forvarnastarfsemi, hvort t.d. á að leggja ofurkapp á keppnisíþróttir eða hvort það er annars konar starfsemi íþróttafélaganna sem nýtist best. Ég saknaði hins vegar að áhugaleikhúsin væru nefnd, líklega af því að ég horfði á hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur vegna þess að hún hefur verið nátengd þeirri starfsemi, en ég álít þau eiga fullan rétt á að falla inn í þá upptalningu sem hér er. Mér finnst eðlilegt að ríkið styrki félagsmiðstöðvarnar og þá starfsemi sem þar er oft og tíðum rekin af sveitarfélögunum ef um forvarnastarfsemi er að ræða. Og við megum ekki gleyma því að ef skipuleg forvarnastarfsemi færi fram af hálfu allra þeirra aðila sem taldir eru upp í tillögunni mundu þeir fjármunir sem væri verið að verja til starfseminnar skila sér fljótt í framtíðinni, í betri heilsu og heilbrigðara líferni ungmenna okkar. Það er það sem við erum að sækjast eftir, ekki satt? En þegar um svona háar fjárhæðir er að ræða þarf nauðsynlega að gera úttekt á allri þessari starfsemi áður. Þótt ríkið hafi árum saman veitt fjármagn til allrar þeirrar starfsemi sem hér er nefnd, fyrir utan félagsmiðstöðvarnar sem hafa hugsanlega fengið til einstakra afmarkaðra verkefna, þá er það ekki fyrr en á síðustu árum sem þessi félög hafa skilað inn ársreikningum sínum, áætlunum og greinargerðum um starfsemi. Slíkt hefur ekki alltaf fylgt með þannig að menn hafa ekki vitað í hvað peningarnir hafa verið notaðir. Við viljum gjarnan trúa því að öll þessi samtök séu að vinna hið besta verk en einhvers staðar höfum við samt sem áður brugðist illilega vegna þess að niðurstaðan af rannsókn áfengis- og vímuvarnaráðs á neyslu ólöglegra vímugjafa, og löglegra reyndar líka, í framhaldsskólum, var uggvænleg og ekki síst vegna þess að þar eru einstaklingar að nota róandi lyf og svefnlyf án þess að hafa fengið þau ávísuð frá lækni. Og það er töluverður fjöldi einstaklinga sem í dag hefur ánetjast fíkniefnum. Aldurinn færist stöðugt neðar. Við fylgjumst jafnvel með því í fréttum að verið sé að hafa afskipti af 11--13 ára gömlum börnum sem eru með eiturlyf eða tengjast eiturlyfjaneyslu á einn eða annan hátt. Ef við ætlum að sporna við þessu eins og hingað til virðist hafa verið samstaða um meðal allra flokka á Alþingi, eins og fram kemur í grg., því að þetta er vandi sem við verðum að bregðast við, þurfum við að gera það með mjög skipulegum hætti. Undirstaða þess er kortlagning vandans, kortlagning þess starfs sem skilar bestum árangri, og síðan að taka ákvörðun um útdeilingu fjármagns samkvæmt niðurstöðum þeirra úttekta. Ég er ósammála því, virðulegi forseti, sem hér hefur komið fram um að það sé komið nóg af þessum úttektum. Ég held að okkur vanti einmitt grunnvinnuna til þess að geta tekið skynsamlega á málinu.

Herra forseti. Ég tel, eins og þeir sem hér hafa nú þegar tekið til máls, mjög brýnt að efla allt forvarnastarf á Íslandi. Við stöndum frammi fyrir miklum vanda þegar kemur að misnotkun á vímuefnum og áfengi og vissulega þarf að gera gangskör að því að reyna að taka á þeim vanda. Ég sakna þess þó í þeirri þáltill. sem hér er til umfjöllunar að ekki er minnst á mikilvægi foreldra, en ég tel að einkar brýnt sé að virkja foreldra með einhverjum hætti í þetta starf. Ég býst við að það hafi ekki verið vegna þess að flutningsmenn telji að foreldrar skipti ekki miklu máli heldur hafi það einfaldlega gleymst. En ég vil við umræðu þáltill. og í framhaldinu að fólk velti því fyrir sér með hvaða hætti ábyrgðin liggur hjá foreldrum, ekki bara einstaka foreldrum heldur foreldrum öllum í samstarfi, því að ég held að það hafi sýnt sig og rannsóknir hafi m.a. sýnt fram á það að samstaða foreldra skipti afar miklu máli og samábyrgð foreldra, þ.e. að við berum saman ábyrgð á öllum börnum. Ég vek í framhaldi af þessu athygli á því að nú þegar liggja fyrir margvíslegar rannsóknir á bæði vímuefnaneyslu unglinga og forvarnastarfi og bendi á að nú þegar verjum við um 1 milljarði til meðferðar ungmenna og annarra sem hafa misnotað áfengi og vímuefni, en um 100 millj. til forvarna. Ég tel að brýnt sé að við breytum hlutföllunum þarna að einhverju leyti þannig að forvarnastarfið fái meira vægi.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því að þetta sé andsvar við ræðu minni. Ég býst við að hv. þm. hafi verið að biðja um orðið vegna þess að ég er ekki einn af flm. þessarar tillögu, því miður, en ég styð hana eindregið. Ég tek hins vegar undir það sem hér kom fram um mikilvægi þátttöku foreldra í öllu forvarnastarfi og ég býst við því, án þess að ég ætli að svara fyrir flm. en hef þó lesið grg. býsna vel og fylgst með umræðunni, að einn þáttur þess sem á skoða í starfi þessara félagasamtaka sé einmitt mikilvægi þátttöku foreldranna í starfinu og þá hvernig það tengist því að þau megi skila sem bestum árangri í störfum sínum í þágu forvarna.

Herra forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg í umræðuna um eflingu félagslegs forvarnastarfs. Ég get tekið undir að þörf er á að efla forvarnir og heilsueflingu í samfélagi okkar og mér finnst ágætt að stjórnarliðar komi aðeins inn í umræðuna. Í morgun var ég á fundi þar sem var verið að ræða forvarnir.  En það hefur nefnilega vakið athygli að þó svo að Alþingi sé sammála um að efla forvarnir og hafi samþykkt heilbrigðisáætlun sem hefur sérstaklega tekið á forvarnamálum og heilsueflingu og slíkum þáttum erum við að setja mjög litla fjármuni í þennan málaflokk. Við erum að setja mjög lítið í beinar forvarnir. Ef við horfum t.d. bara til heilbrrn., þá fara af fjárlögum tæpir 80 milljarðar til þess ráðuneytis. Af þeim fer undir 1% til forvarna. Þetta er eitthvað sem okkur ber að hafa í huga, sérstaklega í ljósi þess að stjórnvöld hafa sýnt eindreginn vilja til að taka á þessum málaflokki í samþykktum eins og heilbrigðisáætlun og í ýmsu öðru sem þau hafa verið að senda frá sér, m.a. í hugmyndum um lýðheilsustöð þar sem á að taka sérstaklega á heilsueflingu og forvörnum og einmitt rannsóknum og úttektum sem er auðvitað þörf á að hafa við höndina þegar menn eru með stefnumörkun. Þó svo að allt verði sett undir einn hatt og forvarnir séu undir einum hatti má það aldrei verða til þess að draga úr frumkvæði og taka ekki á málum á ýmsan hátt. Og þær upphæðir sem nefndar eru í þáltill., sem eru 75 millj. á árinu 2001 og síðan 200 millj. kr. árlega, eru ekki háar upphæðir. Þær eru kannski háar miðað við þær litlu fjárhæðir sem verið er að setja í þetta í dag sem eru náttúrlega skammarlega lágar vegna þess að eftir því sem útgjöld í heilbrigðis- og félagsmálum aukast hjá okkur verðum við að taka fyrr á málunum, en ekki þegar í óefni er komið. Við þurfum auðvitað að taka á því þar líka, en ekki aðeins þar. Við þurfum að koma í veg fyrir að vandinn verði. Það er stórt atriði. Þess vegna tek ég heils hugar undir að við þurfum að gera þetta á sem víðtækustum vettvangi. Forvarnastarf sem verið er að vinna skarast vissulega á ýmsan hátt. Við gætum samræmt þá vinnu í lýðheilsustofnun eins og ég var að nefna eða heilsuverndarstöð. Og vegna þess að ég var að tala um rannsóknir, úttektir eða kannanir fannst mér það nokkuð athyglisvert sem kom fram á þeim fundi sem ég var á í morgun um forvarnamál að t.d. Manneldisráð hefur ekki fjármagn til að fá upplýsingar um neysluvenjur Íslendinga sem aflað hefur verið og eru til, því fjárveitingar koma ekki einu sinni til þessa ráðs sem á þó að sinna þessu og fá upplýsingar til að vinna síðan úr. Það vantar því fjármagn til að sinna rannsóknum til þess að við getum síðan náð árangri í forvarnastarfi okkar. Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að leggja þetta inn í umræðuna, sérstaklega vegna þess að þetta var svo ofarlega í huga mér eftir að hafa verið á mjög góðum fundi í morgun um forvarnastarf og heilsueflingu þar sem ýmislegt kom fram sem væri full ástæða til að ræða áfram í þingsölum en ég vildi koma þessu að í umræðunni.

Herra forseti. Aðeins fáein orð. Ég vil fyrst og fremst þakka fyrir þá umræðu sem hefur orðið um þessa tillögu og í aðalatriðum jákvæð viðhorf í hennar garð þó að vissulega hafi komið fram sjónarmið um að ákveðnir þættir mættu vera öðruvísi og tillagan kannski ekki gallalaus, enda er fátt undir sólinni sem ekki má finna eitthvað að eða hugsa sér að hafa einhvern veginn öðruvísi en það er. Ég tek það strax fram að af hálfu okkar flutningsmanna tillögunnar er að sjálfsögðu allt opið í þeim efnum að skoða fyrirkomulag og form og á ævinlega að vera því að menn eiga ekki að hengja sig í slíka hluti og allra síst þegar góður málstaður á í hlut. Þá eiga menn að láta hann njóta vafans og breyta þá því eða lagfæra sem þeir telja að geti betur farið í sambandi við framkvæmdarleg atriði, form og umgjörð. Minnt var á það af einum hv. þm. að foreldrar væru ekki mikið nefndir í tillögunni. Ég kom reyndar aðeins inn á hlutverk þeirra í framsöguræðu minni, nefndi m.a. mikilvægi foreldrafélaga í skólum og samskipti foreldra og félagsmiðstöðva t.d. þegar starfsemi þeirra er skipulögð. Hins vegar er ábendingin ágæt. Það er að sjálfsögðu aldrei of oft tekið fram að hlutur fjölskyldnanna og foreldranna er auðvitað gríðarlega stór í öllum þessum efnum og það verður seint náð miklum árangri ef foreldrar og heimili eru ekki þátttakendur í því sem verið er að reyna að gera. Reyndar er það svo samofið inn í þetta allt saman að það liggur eiginlega við að það sé það sem Þorbergur heitinn hefði kallað ,,selvfölgelighed`` því að ef við tökum t.d. íþróttahreyfinguna og starfsemi yngri flokka hjá íþróttafélögum, hverjir skyldu það nú vera sem eru þar í stjórnum nánast án undantekninga? Það eru auðvitað foreldrar iðkendanna. Það þekkir maður sjálfur og væntanlega fleiri hér inni. Það vefst því algjörlega saman við starfsemi mjög margra þessara aðila og þar af leiðandi eru að sjálfsögðu foreldrar og samtök foreldra í þeim tilvikum að þau eru til, eins og í skólunum, gríðarlega mikilvægir þátttakendur í þessu öllu. Það sem ég vil hins vegar leggja áherslu á er að tillagan er ekki í sjálfu sér um hið hefðbundna forvarnastarf. Þá hefði hún verið öðruvísi fram sett og öðruvísi um hana búið. Tillagan er um eflingu þess sem við erum að kalla hér félagslegt forvarnastarf, sem er hugtak sem kannski á eftir að þróast og þroskast og öðlast dýpri og skýrari merkingu, en á þó að skiljast þegar samhengi hlutanna er skoðað og grg. lesin. Það þýðir að sjálfsögðu ekki að mikilvægi og gildi hins almenna eða hefðbundna forvarnastarfs sé ekki óbreytt eftir sem áður. En það er á svolítið öðrum grunni reist og ekki er endilega sjálfgefið að menn samsami sig því þó að þeir séu að sinna starfsemi, félagsmálastarfi sem hafi hins vegar jákvætt forvarnalegt gildi. Það er af því að það er grundvallað á öðrum hlutum og hefur önnur markmið í grunninn en fyrst og fremst hin forvarnalegu. Það mundi ég segja að ætti við, með fullri virðingu fyrir öllum viðkomandi aðilum, um t.d. íþróttahreyfinguna. Það er íþróttaiðkun sem er útgangspunktur starfsemi íþróttafélaga og það að fá fólk til íþróttaiðkunar og eftir atvikum að ná árangri í þeirri iðkun. Hins vegar hefur það mikið forvarnalegt gildi. Það er eitt af því sem að mínu mati er sjálfsagt mál að skoða í hv. þingnefnd, og má þakka fyrir þau sjónarmið sem komið hafa fram í umræðunni í þeim efnum, að skoða samhengið við hið hefðbundna starf Áfengis- og vímuvarnaráðs, starfsemi Forvarnasjóðs og aðra slíka þætti sem að sjálfsögðu eiga að vera með í þessu samhengi. Úttekt á stöðunni, kortlagning á þessu sviði mundi að sjálfsögðu m.a. taka til þess hvaða verkefnum hver og einn er að sinna í þessum efnum, hvar brotalamirnar eru, hvar götin eru, hvar erfiðleikarnir eru mestir við að halda úti starfseminni sem þarf þá að reyna að taka á. Ætli það sé nokkuð óskaplegt leyndarmál og megi ekki upplýsast, sem menn vita auðvitað, að mjög víða er t.d. í íþróttahreyfingunni við gríðarlega rekstrarerfiðleika að etja? Mjög algengt er að einstakar deildir, ekki síst þær sem eru með starfsemi yngri flokka á sínum vegum, dragi skuldahala á eftir sér. Og það eru líka sambúðarvandamál milli starfsemi yngri árganga og síðan aftur keppnisliða í meistaraflokkum sem hirða kannski obbann af tekjum stóru íþróttafélaganna, þau afla vissulega mikilla tekna líka. En ég þekki það og örugglega margir fleiri þingmenn að þau eru ekki alltaf alveg vandalaus samskiptin milli starfsemi yngri flokkanna og síðan aftur fullorðinsflokka og meistaraflokka og spurningin er um á hvað á að leggja áherslu og í hvað á að ráðstafa fjármunum, í uppbyggingu og starfsemi yngri flokka, sem auðvitað er frá forvarnalegu sjónarmiði tvímælalaust mikilvægast, eða þá starfsemi meistaraflokka, keppnisliða, árangur afreksmanna o.s.frv. Það mætti því vel hugsa sér, herra forseti, að liður í þessu væri að skoða ekki bara starfsemina sem hér fellur undir heldur ættu allir sem mögulega geta talist sinna starfsemi sem hefur félagslegt forvarnagildi að koma til skoðunar og vera velkomnir í þann hóp. Það mætti alveg hugsa sér að reyna að nálgast niðurstöðu í málinu, m.a. út frá því að skilgreina vægi forvarnaþáttanna í starfsemi þeirra. Við getum jafnvel sagt að metið yrði forvarnagildi viðkomandi starfs. Mér finnst alls ekki fjarstæðukennt að það yrði reynt. Eftir atvikum gæti það síðan að einhverju leyti ráðið því hvernig menn stýrðu fjármunum til að efla þessa starfsemi. Það væri að sjálfsögðu rétt að gera með hliðsjón af því að efla þá starfsemi sem menn kæmust að niðurstöðu um að hefði mest forvarnagildi eða þar sem forvarnir vægju þungt. Fyrirkomulagið getur síðan verið með ýmsum hætti. Það er hægt að hugsa sér ýmsar leiðir, t.d. beina styrki á grundvelli þeirrar fjárveitingar á fjárlögum sem þarna kæmi til sögunnar. Það væri líka hægt að hugsa sér þetta í formi sjóðs sem fengi þessa fjármuni og síðan væri sótt um í sjóðinn. Þá þyrftu menn að sjálfsögðu að reiða fram upplýsingar, rökstyðja sínar umsóknir o.s.frv. Einnig væri hægt að hugsa sér þetta að einhverju leyti í formi mótframlaga þannig að þetta verkaði sem hvatning til að reyna að afla meiri tekna og efla þessa starfsemi þannig. Þá væri ákveðið gulrótarfyrirkomulag í þessu, að ríkisframlagið, viðbótarstyrkurinn til eflingar félagslegu forvarnastarfi, væri í formi einhvers konar mótframlaga að hluta til. Herra forseti. Það er auðvitað ótal margt af þessum toga sem hægt væri að rabba um alveg inn í nóttina ef tíminn leyfði. En það gerir hann ekki og ég ætla heldur ekki að nota hann til fulls heldur fyrst og fremst þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Ég vonast til þess að þetta mál fái jákvæð viðbrögð því að það væri svo grimmilega ósanngjarnt að bera upp á nokkurn hugsandi stjórnmálamann að hann væri ekki jákvæður í garð þess að skoða öll þau úrræði sem mögulega geta að gagni komið í baráttunni við þann skelfilega vágest sem ofnotkun vímuefna er í okkar samfélagi, en sú notkun fer hraðvaxandi því miður. Það þarf ekki að setja á ræðuhöld um það. Við hljótum öll að vera jákvæð í garð forvarna en auðvitað er eðlilegt að menn geti haft mismunandi sjónarmið um leiðir í þeim efnum og hvernig fjármunum verði best og skynsamlegast varið og þá skulum við bara ræða það.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingar á lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, með síðari breytingum. Þetta er 23. mál þessa þings og er lagt fram í fjórða sinn. 1. gr. frumvarpsins er svohljóðandi: ,,Á eftir 2. málsl. 1. mgr. 4. gr. laganna kemur nýr málsliður, svohljóðandi: Einnig er heimilt að fenginni umsögn og mati heimilislæknis, félagsráðgjafa og meðferðarfulltrúa að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda barna sem eiga við alvarleg fíkniefnavandamál að stríða.`` Í 2. gr. segir síðan: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í grg. kemur fram, með leyfi forseta: ,,Frumvarp sama efnis var flutt á 123., 125. og 126. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er nú endurflutt nær óbreytt. Á undanförnum árum hefur neysla ólöglegra fíkniefna aukist stöðugt og fjöldi einstaklinga ánetjast eiturlyfjum, bæði börn og fullorðnir. Þörfin fyrir meðferðarheimili og önnur meðferðarúrræði fyrir fíkniefnaneytendur er mikil. Meðferðarúrræðum hefur vissulega fjölgað en þau fullnægja þó hvergi nærri þörfinni. Foreldrar ungra fíkniefnaneytenda sem starfa í foreldrasamtökum Vímulausrar æsku hafa margoft bent á þá nauðsyn sem er fyrir aukna og fjölbreyttari meðferð fyrir börn og ungmenni. Þar sé ekki aðeins um að ræða að fjölga þurfi meðferðarheimilum heldur, og ekki síður, er nauðsyn á möguleikum á langvarandi meðferð fyrir þessa ungu einstaklinga og fjölskyldur þeirra. Þátttaka foreldra í meðferð barns eða unglings sem hefur ánetjast fíkniefnum er nauðsynleg. Neysla fíkniefna hefur oftar en ekki staðið yfir í langan tíma áður en til meðferðar kemur. Oft líður nokkur tími þar til vandamálið verður ljóst og síðan tekur við biðtími þar til pláss fæst á meðferðarheimili eða í annarri meðferð. Í mörgum tilvikum er sá tími sem ætlaður er til meðferðar hjá fagfólki á meðferðarheimilum of stuttur og foreldrar þurfa að fylgja meðferðinni eftir, halda henni áfram eftir að ungi sjúklingurinn kemur heim. Því er ljóst að mikið álag hvílir á foreldrum ungra fíkniefnaneytenda áður en meðferð hefst og eftir að henni ,,lýkur``. Þá þarf stöðuga umönnun og eftirfylgni ef takast á að sigrast á sjúkdómnum og aðstoða börnin og ungmennin við að komast á rétta braut í lífinu. Langt er síðan áfengissýki og eiturlyfjafíkn voru viðurkennd sem sjúkdómur og nú er varið töluverðum fjármunum úr sameiginlegum sjóðum landsmanna til þeirra stofnana sem veita meðferð við þessum sjúkdómi. Þó þarf oft að annast börn í heimahúsi um lengri eða skemmri tíma. Heimilt er samkvæmt lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, að greiða bætur til foreldra barna sem þurfa mikla umönnun vegna veikinda eða fötlunar. Ekki er um háar greiðslur að ræða en þó viðurkenningu á því að þessir foreldrar hafa mjög takmarkaða möguleika á því að stunda vinnu utan heimilis og tekjumöguleikar skerðast samfara því að útgjöld aukast vegna veikinda barnsins. Með frumvarpi þessu er lagt til að foreldrar eða framfærendur þeirra barna að 18 ára aldri sem ánetjast hafa neyslu vímuefna eigi rétt á umönnunargreiðslum vegna veikinda barna sinna. Með því er verið að bæta möguleika þessara foreldra til þess að aðstoða börn sín við að vinna bug á þessum alvarlega sjúkdómi. Í umsögnum sem bárust heilbrigðis- og trygginganefnd um málið þegar það var lagt fram á fyrri þingum komu fram efasemdir þess efnis að erfitt yrði að leggja mat á það hvenær barn eða ungmenni sem ánetjast fíkniefnum telst svo veikt að þörf sé á umönnun heima og einnig að um meðvirkni foreldra gæti verið að ræða. Því hafa flutningsmenn frumvarps þessa bætt inn í textann því ákvæði að leita þurfi umsagnar heimilislæknis, félagsráðgjafa og meðferðarfulltrúa þeirra sem um umönnunarlaun sækja. Ráðherra er síðan falið að sjá um nánari útfærslu á framkvæmd ákvæðisins. Þá komu einnig fram þær athugasemdir að brýnna væri að bæta úr þörfinni fyrir meðferðarúrræði og faglega eftirmeðferð. Flutningsmenn taka undir þau sjónarmið að brýnt sé að bæta þjónustu hins opinbera hvað varðar möguleika til meðferðar við fíkniefnaneyslu barna og unglinga en benda á nauðsyn þess að foreldrum og aðstandendum barna og ungmenna sem háð eru fíkniefnum sé gert kleift að taka fullan þátt í meðferðinni. Stór þáttur í því er réttur til þess að fá greidd umönnunarlaun. Það er orðið löngu tímabært að viðurkenna í verki að hér er um alvarleg veikindi barna og ungmenna að ræða.`` Virðulegi forseti. Ég verð að geta þess að ég hefði gjarnan viljað að hæstv. heilbrrh. væri viðstaddur umræðuna í dag og reyndar hæstv. félmrh. líka vegna þess að málefni barna að 18 ára aldri sem hafa ánetjst fíkniefnum eru á mjög gráu svæði. Réttur foreldra til að sinna mjög veiku barni sem hefur ánetjast fíkniefnum er afar lítill. Þessi mál hafa oft verið rædd á hv. Alþingi og oft auðvitað utan dagskrár að viðstöddum viðkomandi ráðherrum. Einnig hafa verið fluttar hér fyrirspurnir varðandi ýmsa þætti sem almannatryggingakerfið gerir ráð fyrir til að létta aðeins byrðar þeirra foreldra sem eiga börn sem eiga við erfiða og langvarandi sjúkdóma að stríða. Þetta er, virðulegi forseti, í fjórða sinn sem ég mæli fyrir þessu máli. Ég minnist þess ekki að hæstv. ráðherrar hafi nokkurn tímann séð sér fært að vera viðstaddir umræðuna. Það er slæmt að því leyti að það er löngu tímabært að þessi tvö ráðuneyti, heilbrigðismála og félagasmála, geri upp við sig hvorum megin hryggjar þessir sjúklingar eigi að liggja. Heilbrigðiskerfið hefur í orði viðurkennt að áfengissýki og fíkn í vímuefni, ólögleg vímuefni og lögleg, sé sjúkdómur og stendur fyrir rekstri sjúkrastofnana sem taka slíka sjúklinga til meðferðar. Það er jafnvel þannig að í mörgum tilvikum eiga sjúklingarnir rétt á sjúkradagpeningum. Í einstaka tilvikum viðurkenna fyrirtæki veikindarétt vegna meðferðar vegna fíkniefnaneyslu. En þegar börn eiga í hlut er ekki um neitt slíkt að ræða, enginn slíkur réttur. Foreldrar barna sem hafa ánetjast fíkniefnum og fara í meðferð langt frá heimabyggð sinni, foreldrar sem vilja taka fullan þátt í meðferðinni með barninu eiga ekki einu sinni rétt á ferðastyrkjum. Við höfum fengið erindi, m.a. frá foreldrasamtökunum Vímulausri æsku, æ ofan í æ þar sem beðið er um að auka rétt foreldra þessara mjög svo veiku sjúklinga. Það er viðurkennt og hefur margkomið fram hjá flestöllu því fagfólki sem ég hef hlustað á fjalla um þessi mál að það er mikil nauðsyn á góðum meðferðarúrræðum. Það er nauðsynlegt að barn sem er í neyslu fíkniefna komist í meðferð en það er ekki síður nauðsynlegt að fjölskyldunni sé gert kleift að taka þátt í meðferð viðkomandi. Tryggingakerfið okkar býður hins vegar ekki upp á það vegna þess að málefni sjúklinga undir 18 ára aldri falla undir félmrn. Rétt eftir að við lögðum fram frv., ég og þeir hv. þm. sem flytja þetta frumvarp með mér, Ásta R. Jóhannesdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir og Jóhanna Sigurðardóttir, skrifaði ég grein í Morgunblaðið, í mars á þessu ári, þar sem sérstaklega var fjallað um réttleysi foreldra ungra fíkniefnaneytenda og m.a. að þau ættu ekki rétt á umönnunarlaunum. Ég býst við að mér beri skylda til að segja frá því hér að mér barst bréf frá Ingibjörgu Georgsdóttur, barnalækni hjá Tryggingastofnun ríkisins, skrifað á bréfsefni Tryggingastofnunar. Afrit af því var sent heilbrrh. og forstöðumanni Tryggingastofnunar. Í bréfinu mótmælti Ingibjörg því að foreldrar ungra fíkniefnaneytenda ættu ekki rétt á umönnunarlaunum. Í bréfi hennar segir, með leyfi forseta: ,,Laugardaginn 10. mars 2001, birtist grein í Morgunblaðinu eftir þig um langveik börn og fjölskyldur þeirra. Þar segir m.a. að foreldrar barna með fíkniefnavanda fái ekki umönnunargreiðslur þar sem börn þeirra séu ekki skilgreind langveik. Vegna þessa tel ég mér skylt að koma á framfæri við þig nánari upplýsingum um þessi mál. Innan umönnunarkerfis TR eru nú um 3.200 börn og unglingar frá 0--17 ára eða um 4,2% af börnum á þeim aldri. Flest þeirra eru skilgreind með þroska- eða hegðunarraskanir eða um 1.317 börn, langveik börn eru um 1.091 og fötluð börn um 797. Umönnunargreiðslur renna til tæplega 2.000 foreldra vegna u.þ.b. 2.150 barna og ungmenna og námu alls á sl. ári 695 milljónum. Öll umönnunarbörnin 3.200 eru með umönnunarkort sem lækkar lyfjakostnað, þar af eru 1.061 metin í 5. flokk, þ.e. eru eingöngu með umönnunarkort og engar umönnunargreiðslur. Í desember 2000 voru í 5. flokki 5 fötluð börn tímabundið meðan mæður eru með greiðslur í fæðingarorlofi, 728 langveik börn sem þurfa reglulega í lyfjagjöf og eftirlit sérfræðinga og 334 börn með þroska- eða hegðunarraskanir. Börn með fíkniefnavanda eru ýmist skilgreind með alvarlegar hegðunarraskanir og/eða geðraskanir og eru því metin annaðhvort í 4. eða 3. umönnunarflokk á grundvelli sjúkdómsgreininga þeirra sem fram koma í læknisvottorðum.`` --- Virðulegi forseti, hér stendur aðeins börn og ekki getið um neinar undantekningar. Og áfram segir í bréfinu: ,,Það hefur ekki tíðkast að merkja þessi börn með sérstökum hætti t.d. með sjúkdómsgreiningunni Z72 ,,problems related to lifestyle`` eða Z72,2 ,,problems related to drug use`` af mannúðarástæðum. Því er ekki hægt að sjá hversu mörg þeirra barna og ungmenna sem eru innan umönnunarkerfis TR glíma við fíkniefnavanda sem hluta af hegðunar- eða geðvanda sínum. Foreldrar barna og ungmenna með alvarlegar hegðunarraskanir eða geðraskanir fá umönnunargreiðslur samkvæmt umönnunarmati.`` Síðar í bréfinu segir: ,,Í reglugerð 504/1994, um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna, er tilgreint að umönnunargreiðslur falli niður ef börn eru vistuð utan heimilis. Það þýðir að foreldrar barna sem eru vistuð á heimilum fyrir fötluð börn eða á meðferðarheimilum Barnaverndarstofu fá ekki umönnunargreiðslur ef slíkar vistunarráðstafanir eru tilkynntar til Tryggingastofnunar ríkisins. Ef börnin snúa aftur heim til foreldra, hefjast greiðslur að nýju og gildir það bæði um fötluð börn og börn á meðferðarheimilum. Með þessu má segja að samfélagið taki þátt í kostnaði vegna umönnunar barna á einu heimili en ekki báðum/mörgum.`` Í niðurstöðunni segir síðan, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða: Foreldrar barna og ungmenna sem hafa ánetjast fíkniefnum eru með umönnunargreiðslur vegna hegðunar og/eða geðraskana barnanna. Greiðslur til foreldra falla niður við vistun barns eða ungmennis á vistheimili. Greiðslur falla ekki niður við dvöl á sjúkrastofnun.`` Undir þetta ritar Ingibjörg Georgsdóttir barnalæknir. Þetta, virðulegi forseti, samrýmist ekki þeim upplýsingum sem ég hef um stöðu foreldra barna sem eiga við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða. Ég styðst jafnframt við það að fá börn eða ungmenni, sem eru sakhæf 15 ára --- ungmenni sem hafa ánetjast fíkniefnum og eru sakhæf, hafa lent inn á braut afbrota og verið dregin fyrir dómstóla --- hafa, jafnvel þrátt fyrir langan afbrotaferil, verið greind þannig að foreldrar viðkomandi barns hafi, meðan barnið stundaði afbrotin, átt rétt á umönnunarlaunum. Þannig er ekki hægt að alhæfa að barn sem á við fíkniefnavanda að stríða hafi jafnframt fengið greiningu þess efnis að það eigi við geð- eða hegðunarraskanir að stríða og þess vegna hafi verið greiddar umönnunarbætur til foreldra. Það er ekki þannig. Til að taka af allan vafa, virðulegi forseti, óskaði ég eftir upplýsingum frá foreldrasamtökunum Vímulaus æska en þar hefur aflast mikil þekking á stöðu foreldra barna sem ánetjast hafa vímuefnum. Í vor barst mér frá þeim svar sem ég ætla að leyfa mér að vitna í, virðulegur forseti: ,,Kæra Margrét. Þú leitaðir álits okkar foreldra á því hversu auðveldlega okkur gengi að fá samþykktar umönnunarbætur með börnum okkar sem eiga við vímuefnavanda að etja. Því miður er okkar reynsla sú að í flestum tilvikum gengur það ekki fyrr en eftir langa baráttu að fá umönnunarbætur með börnum okkar og í sumum tilvikum alls ekki. Foreldrar í okkar hópi eru tilbúin til að staðfesta það, ef þú óskar eftir. Börn okkar eru þá metin vera með ýmsa aðra sjúkdóma.`` Síðan er minnt á það sem fram kemur í bréfi Ingibjargar Georgsdóttur og áfram segir í bréfinu: ,,Það er vitað að í sumum tilvikum hafa þau börn sem hefja fíkniefnaneyslu átt við hegðunarerfiðleika og/eða geðraskanir að stríða frá barnæsku. Í þeirra tilfelli gengur betur að fá umönnunarbætur því yfirleitt er hægt að benda á langa erfiðleikasögu er styður þá kröfu foreldris að það eigi rétt á umönnunarbótum. Í þeim tilfellum þar sem engin slík saga er fyrir hendi og barnið, að því er foreldrum virðist, skyndilega umturnast, virðast foreldrar ekki eiga neinn rétt á fjárhagsstuðningi þrátt fyrir að vitað sé með vissu að margra ára erfiðleikatímabil sé fram undan. Þeir foreldrar er eiga barn er á við fíknisjúkdóm að stríða eiga að okkar mati engan sjálfkrafa umönnunarbótarétt hjá Tryggingastofnun ríkisins, nema að svo vilji til að barnið sé jafnframt haldið einhverjum öðrum sjúkdómi sem betur þóknast læknum stofnunarinnar. Reyndar óska foreldrar þess oft`` --- herra forseti, það sem hér kemur fram er skrifað af mjög biturri reynslu --- ,,að einhver annar sjúkdómur hrjái barnið þeirra, sjúkdómur sem hægt væri að lækna með lyfjagjöf eða a.m.k. sjúkdómur sem er viðurkenndur af samfélaginu. Miklir fordómar hafa ríkt í garð barna okkar og skuldinni af veikindum þeirra er oft skellt á okkur foreldra. Nú virðist sem Tryggingastofnun ríkisins veigri sér enn fremur við að viðurkenna sjúkdóm barna okkar ef marka má bréf Ingibjargar Georgsdóttur. Segir hún það gert af mannúðarástæðum en við getum ekki annað en verið ósammála þeirri túlkun. Við viljum alla vega fá nánari skýringu á því hversu mörg börn er hér um að ræða, ekki að vera í neinum feluleik. Fyrsta skrefið, ef lækning á að nást, hlýtur að vera að viðurkenna sjúkdóminn. Það á einnig við um aðra sjúkdóma, svo sem krabbamein, sykursýki og hjartveiki. Ef sjúkdómurinn er ekki greindur rétt verður lækningin að sjálfsögðu röng fyrir bragðið. Þeir einstaklingar sem árangri hafa náð vegna áfengis- eða vímuefnameðferðar, munu undantekningarlaust vita að þeir eru haldnir langvinnum, alvarlegum sjúkdómi, ólæknandi, ævilöngum sjúkdómi sem hægt er að halda niðri með því að hætta allri neyslu vímugjafans en aldrei að lækna hann. Foreldrar og aðstandendur slíkra einstaklinga lifa í látlausum ótta um einstaklinginn. Vímuefnasjúklingurinn stelur, meiðir, hótar, fremur sjálfsvíg eða jafnvel myrðir, eins og mörg dæmi undanfarið sanna. Foreldrar eru oft illa á sig komnir andlega, félagslega og fjárhagslega út af neyslu barna sinna. Ef fyrirvinna heimilisins er aðeins ein og hún brotnar saman undan álaginu er ekkert ákveðið stuðningskerfi sem tekur við. Ýmist þarf það foreldri að sækja um atvinnuleysis- eða félagslegar bætur sem í báðum tilvikum miðast við lágmarksframfærsluþörf og dugar hvergi nærri til að sjá fyrir þörfum heimilisins.`` Því næst segir í bréfinu að fjárhagsáhyggjur bætist oft ofan á þá gríðarlegu erfiðleika sem fyrir eru og skuldir fari að hlaðast upp. Þá segir: ,,Foreldrar geta átt von á því að veikindi barna þeirra flokkist undir dómsmála-, félagsmála- og eða heilbrigðisráðuneyti og að hvert ráðuneyti vísi á annað ef foreldri í örvæntingu leitar eftir aðstoð. Við teljum þetta vera óeðlilegt og viljum sjá þessu breytt.`` Síðan segir í niðurlagi bréfsins, með leyfi forseta: ,,Ef hægt væri að sækja um þessa aðstoð innan heilbrigðiskerfisins`` --- þ.e. umönnunarlaun --- ,,yrði það foreldrum léttbærara en að þurfa að leita til þess félagslega. Umönnunarbætur eru ekki reiknaðar sem skattskyldar tekjur en af félagslegri aðstoð þarf að greiða skatta og þyrfti því að leggja til alla reikninga með skattaframtali og sækja sérstaklega um lækkun opinberra gjalda til að hljóta þar ívilnun.`` Virðulegi forseti. Bréfið segir svo ekki verður um villst að allar hugmyndir um að foreldrar barna sem ánetjast fíkniefnum og eru í meðferð heima eða heiman eigi rétt á umönnunarlaunum, þetta bréf tekur af öll tvímæli þar um, þær eru rangar. Það er aðeins um það að ræða í þeim tilvikum þar sem sjúklingurinn hefur verið greindur með annan sjúkdóm. Ég tel, virðulegi forseti, að það sé löngu tímabært að þeir foreldrar sem eiga þessi mikið veiku börn njóti sama réttar í þjóðfélaginu og foreldrar barna sem þjást af öðrum erfiðum langvinnum sjúkdómum. Með því að samþykkja þetta frv., sem héðan verður vísað til heilbr.- og trn., væri þingið þó a.m.k. að stíga skref í rétta átt. Þetta snýst ekki um það, virðulegi forseti, eins og fram kom í gömlum umsögnum, bæði frá Reykjavíkurborg og frá Barnaverndarstofu, að það ætti frekar að veita hina takmörkuðu fjármuni í að byggja upp meðferðarúrræði og það væri hætta á að foreldrar, eins og mig minnir að hafi komið fram í umsögn frá Reykjavíkurborg, væru meðvirkir og þess vegna væri dálítið erfitt að meta hvenær þörf væri fyrir umönnunarlaunin, hvenær barn væri það háð fíkniefnum og teldist það veikt að foreldrar ættu rétt á umönnunarlaunum, það gæti orðið erfitt að meta það. Þetta snýst ósköp einfaldlega um réttindi foreldranna, um réttindi barnsins, um réttindi þess unga sjúklings sem flokkast ekki innan heilbrigðiskerfisins nema í orði, aldrei á borði.

Herra forseti. Málið sem hér er til umræðu er flutt í fjórða sinn, eins og fram kom hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur. Ég verð að segja að ég vona að það sé í síðasta sinn. Ég vonast til að það verði tekið tillit til þessa frv. og það fáist afgreitt úr nefnd. Það kom skýrt fram í framsögu hv. þm. að umönnunargreiðslur eru greiddar frá Tryggingastofnun til foreldra langveikra barna og fatlaðra barna samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, áður samkvæmt lögum um almannatryggingar, þ.e. fyrir 1993. Foreldrar barna í vímuefnavanda hafa ekki fengið umönnunargreiðslur frá Tryggingastofnun nema, eins og kom fram hjá hv. þm., aðrir sjúkdómar hrjái þau. Þetta hefur jafnframt í för með sér að foreldrar barna í vímuvanda fá ekki greiddan ferðakostnað t.d. vegna ferða þeirra á stofnanir þar sem börn þeirra fá meðferð. Oft hefur það verið svo, a.m.k. þekki ég dæmi um það frá foreldrum sem hafa komið til mín að ræða sín mál, að þeir þurfa að fara nokkrum sinnum á ári út á land til að taka þátt í þessari meðferð. Þeir hafa þurft að standa allan straum af þeim kostnaði. Það er mörgum af þessum fjölskyldum erfitt og jafnvel ofviða. Mig langar að nefna, vegna þess að hv. þm. fór mjög ítarlega yfir rökin fyrir þessu þingmáli og nefndi að 1. gr., þ.e. frumvarpsgreinin, hefur tekið breytingum frá því að málið kom fram síðast vegna ábendinga, tvö dæmi sem mér eru hugstæð. Til mín hefur komið þó nokkuð af foreldrum sem eiga við þann vanda að glíma að börn þeirra eru í vímuefnavanda. Í tvígang hafa komið til mín mæður sem hafa átt annars vegar langveikt barn og hins vegar fatlað barn, en líka barn sem átti við vímuvanda að stríða. Báðar þessar mæður sögðu við mig, hvor í sínu lagi: Það var ekki minna álag fyrir mig að vera með barnið í vímuefnavandanum. Ég þurfti ekki að leggja minna á mig til þess að sinna því barni en langveika barninu. Samt fékk ég greiðslur og stuðning frá samfélaginu, frá Tryggingastofnun, vegna langveika barnsins --- hin vegna fatlaða barnsins --- en ekki vegna barnsins í vímuefnavandanum. Önnur þessara mæðra hafði þurft að hætta allri vinnu úti til að sinna barninu í vímuefnavandanum eftir að barnið kom úr meðferð, vera með því, halda áfram eftirmeðferðinni og sinna því algjörlega ekki síður en maður sinnir veiku barni, langveiku eða fötluðu barni sem er heima. Það er mjög óréttlátt að þessir foreldrar skuli ekki fá stuðning eins og vegna fötluðu og sjúku barnanna sinna. Eins og umönnunargreiðslum er háttað í dag eru þær greiddar í ákveðinn tíma miðað við ákveðin læknisvottorð, eðli veikindanna, umfang umönnunar o.s.frv. Þessir þættir eru allir teknir inn í myndina og þetta eru misháar greiðslur eftir eðli og umfangi umönnunar og veikinda eða fötlunar. Ég tel því löngu tímabært að opnað verði fyrir umönnunargreiðslur til foreldra vegna barna í vímuefnavanda. Það er ekki eins og verið sé að galopna þetta með þessari lagagrein, heldur er verið að fara fram á að heimilt sé að inna slíkar greiðslur af hendi og þar þarf að koma til mat heimilislæknis, félagsráðgjafa og meðferðarfulltrúa. Það er því ekki verið að galopna þetta, en þarna er verið að fara fram á ákveðinn stuðning til þessara foreldra sem ég tel löngu tímabæran. Ég vona að við berum gæfu til þess í heilbr.- og trn. þar sem við eigum báðar sæti, ég og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, að málið verði afgreitt úr nefndinni að þessu sinni því að þetta er ekki stórmál fyrir ríkiskerfið, fyrir tryggingakerfið, en þetta er stórmál og mikilvægur stuðningur fyrir foreldra.

Herra forseti. Hér er verið að leggja fram frv. til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, með síðari breytingum. Verið er að ræða um umönnunarbætur til foreldra þeirra barna og unglinga sem þjást af alkóhólisma, eins og kallaður er, áfengissýki eða fíkniefnanotkun og eru háð henni. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það hvernig áfengissýkin og slík veikindi hjá börnum eða unglingum, ungu fólki er betra að segja, fara með heimilin og foreldrana. Margir foreldrar eru kvíðafullir vegna slíks ástands sem er á börnum þeirra og unglingum. Óvissan og kvíðinn sem fylgir því þegar einhver á heimilinu er í neyslu er gífurlega mikill. Það fer allt úr jafnvægi og þetta raskar eðlilegu lífi fjölskyldunnar. Frumvarpið er í raun og veru lagt fram til þess að gera foreldra færari um að hjálpa börnum sínum til að komast út úr fangelsi alkóhólismans og er ætlað til þess að meðan börnin er í meðferð og meðan verið er að vinna að því að koma þeim til heilbrigðs lífs, þá njóti foreldrarnir þessa stuðnings. Hér er náttúrlega, herra forseti, um margfaldan ábata að ræða, ekki einungis fyrir börnin eða foreldrana heldur líka fyrir samfélagið allt. Við vitum alveg hversu kostnaðarsamt það er fyrir samfélagið þegar unglingar eru í áfengis- og vímuefnaneyslu og eru í óreiðu og vitleysu. Við sjáum í fréttum margoft á hverju ári hvað af því hlýst, bæði í tengslum við útihátíðir og alls konar aðrar samkomur sem hafa leitt af sér mikið böl og vandræði í mörgum tilvikum. Í umræðunni hefur komið fram að alkóhólismi er sjúkdómur og þegar ég tala um alkóhólisma er ég líka að tala um fíkniefnaneyslu. Hún fellur undir þetta hugtak vegna þess að sjúkdómseinkennin eru í raun og veru hin sömu samkvæmt þeim skilgreiningum sem fjalla um alkóhólisma. Þessi sjúkdómur er sálrænn og hann er náttúrlega líkamlegur. Við sjáum hvernig áfengissýki virkar á líkamann, hvers konar niðurbrot verður í starfsemi líkamans og þarf ekki annað en nefna orðið timburmenn í því sambandi eins og margir þekkja. Þetta er sálræns eðlis og einnig félagslegs eðlis. Við sjáum í mörgum tilvikum hvernig heimili og jafnvel nánasta umhverfi þeirra sem eru í áfengissýki fer að dansa með hinum veika, að vera meðvirkur eins og sagt er. Í umsögn um frv. var m.a. mælt á móti þessu á þeirri forsendu að foreldrar væru meðvirkir og þess vegna, eins og fram hefur komið hjá hv. flm., Margréti Frímannsdóttur og Ástu R. Jóhannesdóttur, er búið að bæta þetta með því að taka inn í umsögn heimilislæknis, félagsráðgjafa og meðferðarfulltrúa. Full þörf er á því að styðja við bakið á foreldrum og forráðamönnum ungmenna sem búa við slíkt böl til að þeir megi eiga auðveldara með að hjálpa börnum sínum til að komast út úr því fangelsi eins og ég sagði áðan. Aldrei er of mikið gert af því að benda á hinar alvarlegu afleiðingar alkóhólismans og aldrei er of mikið gert af því heldur að ræða um gildi forvarna. Því meir sem rætt er um þetta, því meiri athygli vekur það og fólk fer að hugsa meira um hversu nauðsynlegt er að auka forvarnir og að vekja unglinga til umhugsunar um gildi lífsins og hvað það er sem skiptir máli í tilverunni. Þegar talað er um heilbrigðisáætlanir og annað er alltaf verið að miða og stuðla að því að gera lífið heilbrigt og gott. Einn stærsti þátturinn í því er að fólk finni að það lifi í samfélagi þar sem gott er að vera. Einn liður í því er náttúrlega að styðja við bakið á því fólki sem er að berjast við áðurnefnd vandamál og sérstaklega foreldra þessara ungmenna og taka virkilega mark á því að þetta er þjáning og þetta eru erfiðleikar og mikil barátta er hjá þessu fólki sem við eigum að leggja lið til að því líði betur, til að börnunum líði betur og til að samfélagið verði betra.

Virðulegi forseti. Við ræðum frv. til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð. Ég vil einungis koma í ræðustól til að lýsa í fáum orðum stuðningi mínum við frv. sem ég tel afar gagnlegt. Ég vil hrósa hv. flm. fyrir þrautseigjuna og þolinmæðina að flytja þetta mál endalaust aftur og aftur. Það er ekki fagur vitnisburður sem stjórnarmeirihlutinn fær og nefndarstarfið okkar þegar upplýst er að frumvörp af þessu tagi frá þingmönnum skuli eiga jafnerfitt uppdráttar í nefndunum og skuli ekki fást afgreidd úr nefnd, því hér er ekki um svo kostnaðarsamt mál að ræða að það ætti að setja ríkissjóð á hausinn þó greiða þyrfti umönnunarbætur til þessara fáu foreldra sem hér um ræðir, en er þó það stór hópur, herra forseti, að það er skelfilegt til þess að vita að þessir foreldrar skuli þurfa að búa við það misrétti sem fjallað var um í mjög greinargóðu máli hv. flm. frv. Átakanlegt var að hlýða á kafla úr bréfi foreldra barna sem starfa í Vímulausri æsku, sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir las úr áðan, þar sem fjallað var um fordóma í garð barna þessara foreldra, þ.e. fordóma í garð barna sem ánetjast vímuefnum. En, herra forseti, gleymum ekki að hugleiða fordómana sem ríkja í samfélaginu gagnvart foreldrum þessara barna því að það er ekki síður í garð þeirra sem fordómarnir láta á sér kræla því að þessir foreldrar liggja auðvitað undir ámæli umhverfisins fyrir að hafa ekki sinnt foreldraskyldum sínum. Þeir foreldrar liggja undir því ámæli umhverfisins að þeir hafi brugðist sem foreldrar og þessir foreldrar sitja uppi með sökina af því að börnin þeirra ánetjast vímuefnum. Það er skelfileg byrði að bera og að þessir foreldrar skuli ekki fá þann skilning sem sjálfsagður er hjá kerfinu, að þeir njóti ekki umönnunarbóta meðan verið er að leiða barnið í gegnum mjög erfiða afeitrun er þyngra en tárum taki. Með greiðslu umönnunarbóta til foreldra sem eiga við þetta vandamál að glíma væri samfélagið að leggja þungt lóð á vogarskálarnar til þess að auka áhrifamátt þeirrar meðferðar sem börnin þurfa að gangast undir, því barn sem nýtur umönnunar foreldra sinna á meðan á erfiðri afeitrun stendur á að sjálfsögðu miklu meiri möguleika á því að hljóta bata en þau börn sem þurfa að berjast í erfiðri meðferð án þess að finna fyrir líkamlegri eða andlegri nánd foreldra sinna. Ég vil segja það, herra forseti, að hér er um mjög þarft frv. að ræða og ég treysti því að hv. heilbr.- og trn. beri gæfu til að afgreiða málið hingað til Alþingis aftur þar sem við höfum tækifæri til að veita því áfram brautargengi og samþykkja það áður en þessu þingi lýkur.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um húsaleigubætur, nr. 138/1997. Flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir. 1. gr. frv. hljóðar svo: ,,Við 7. gr. laganna``, þ.e. laga um húsaleigubætur, ,,bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. hafa einstæðir foreldrar sem búa tímabundið í sérstöku húsnæði á vegum Félags einstæðra foreldra rétt til húsaleigubóta.`` Og 2. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Ástæðan fyrir því að þetta frv. er hér lagt fram er sú að á síðasta vetri var gerð breyting á lögum um húsaleigubætur þar sem ákveðnum hópum var gefinn réttur á húsaleigubótum þó að þeir uppfylltu ekki þau skilyrði laganna að búa einir í íbúð. Það voru stúdentar, námsmenn sem bjuggu á stúdentagörðum, og sömuleiðis þeir sem búa á sambýlum fyrir fatlaða. Þeir öðluðust réttindi til húsaleigubóta þó að þeir deildu eldhúsaðstöðu eða salernisaðstöðu. Þarna var verið að rýmka réttindi til húsaleigubóta til þessara hópa. Þegar þetta mál var til umræðu í hv. félmn. kom í ljós að það er einn hópur enn sem ætti í raun að eiga þennan sama rétt, og það eru einstæðir foreldrar sem búa tímabundið á vegum Félags einstæðra foreldra. Þetta eru oft foreldrar í miklum fjárhagsvanda og húsnæðisvanda eftir skilnað, sem koma inn í húsnæði Félags einstæðra foreldra en hluti af því húsnæði er þannig gerður að foreldrarnir þurfa að deila salernisaðstöðu. Það gerir það að verkum að þessir foreldrar eiga ekki rétt á húsaleigubótum eins og aðrir sem eru í húsnæði Félags einstæðra foreldra. Þegar þetta mál var til umfjöllunar sl. vetur lögðum við þessa breytingu til en hún var ekki samþykkt. Nú hafa verið gerðar gagngerar breytingar á húsnæði Félags einstæðra foreldra í þá veru að það eru aðeins sex fjölskyldur hverju sinni sem búa við þær aðstæður að þurfa að deila salernisaðstöðu með öðrum. Bara það gerir það að verkum að þessar sex fjölskyldur fá ekki húsaleigubætur eins og aðrir sem hafa sér baðherbergi. Þess vegna leggjum við til að þessi breyting verði gerð á lögunum um húsaleigubætur til að þessi hópur sem er illa staddur, og ekkert síður en námsmenn, eigi sama rétt á húsaleigubótum þann tíma enda er þetta yfirleitt tímabundið húsnæðisástand. Herra forseti. Ég legg til nú að lokinni þessari umræðu að þetta mál fari til hv. félmn. Ég vek athygli á því að þetta er ódýrt fyrir samfélagið, þetta er ekki stórmál, en þetta er mikið réttindamál fyrir þær fjölskyldur, þá einstæðu foreldra með sín börn, sem þurfa að nýta sér húsnæði Félags einstæðra foreldra tímabundið.