Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í 1. gr. frv. er talað um, að ákveðið tilraunaráð skuli hafa eftirlit með framleiðslu og verzlun fóðurvara. Mér finnst viðkunnanlegra, að þetta væri orðað þannig, að þetta tilraunaráð heiði eftirlit með „framleiðslu og sölu fóðurvara“, og vil ég því leyfa mér að leggja fram skriflega brtt. þess efnis, að í stað orðanna „framleiðslu og verzlun fóðurvara“ komi: framleiðslu og sölu fóðurvara. Þetta er engin efnisbreyt., heldur aðeins orðalagsbreyt. á þessari grein.

Forseti (BG) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. þm. V-Húnv., sem hann hefur nú lýst í ræðu sinni. - Afbrigða þarf við, þar sem till. er skrifleg og of seint fram komin.

Frsm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Frv. þetta var upphaflega flutt af heilbr.- og félmn., en frv. sjálft var samið af stjórnskipaðri n., því að það þótti rétt að gerðar yrðu breytingar á núgildandi framfærslulögum. Á milli 1. og 2. umr. frv. tók heilbr.- og félmn. frv. til athugunar og einskorðaði hún athuganir sínar við breyt. þær, sem stjórnskipaða n. hafði lagt til, að gerðar yrðu á núgildandi framfærslulögum. Ein breyt., sem stjórnskipaða n. lagði til, var, að framfærsluskylda barna gagnvart foreldrum sínum yrði felld úr l., og var það gert með tilliti til l. um almannatryggingar, en heilbr.- og félmn. lagði til, að þessi skylda barna til framfærslu foreldra sinna yrði aftur tekin inn í frv. Starf heilbr.- og félmn. var einkum fólgið í því að fara yfir frv. og athuga, hvaða breyt. stjórnskipaða n. hafði gert á gildandi framfærslulögum. Skal ég að nokkru geta helztu breytinganna, sem n. hefur nú lagt til, að gerðar verði á frv., en brtt. n. eru prentaðar á þskj. 728. 1. brtt. er orðalagsbreyting, að í staðinn fyrir orðið framfærsluþurfi komi alls staðar í frv. orðið styrkþegi. 2. brtt. er aðeins sjálfsögð leiðrétting. 3. brtt. miðar í þá átt, að yfirvald ákveði meðlag barna með foreldrum eftir því, sem mælt er í l. um almannatryggingar og l. um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. 4. brtt. er einnig breyting frá því, sem áður var, að meðlag, lífeyrir eða barnsfararkostnaður sé með úrskurði valdsmanns lögtakskræft hjá framfærslumanni, sé það ekki greitt. 5. brtt. er um það, að ekki sé Tryggingastofnun ríkisins skylt að greiða aðrar eða hærri fjárhæðir samkv. úrskurði eða samningi um meðlag eða lífeyri með börnum en mælt er í l. um almannatryggingar. 6. brtt. er við 36. gr., 2. málsl. 3. málsgr., og er lagt til, að hún orðist svo: „Húsnæði það, sem styrkþega er útvegað og greitt er fyrir af opinberu fé eða sveitarstjórn leggur til, skal vera sómasamlegt að dómi héraðslæknis.“ Sumt af þessu er í l. um barnavernd, en n. þótti orðalagið ekki fullkomið og kaus heldur að orða gr. á þennan hátt. Sama er að segja um breyt., sem n. hefur gert við 40. gr. frv., að þar eru fyrirmæli varðandi umboð fyrir styrkþega, og er sama að segja um 9. brtt., sem er við 41. gr. frv., en hún er einnig varðandi umboð sveitarstjórna og er umorðun um skyldu sveitarstjórnar til þess að sjá um, að börn, sem eru undir hennar umsjón, njóti lögboðinnar skólafræðslu. Þýðingarmesta breyt. við l., sem n. leggur til, er við V. kafla l., og eru það þýðingarmiklar efnisbreytingar. Þá er lagt til að heiti V. kaflans verði: um samskipti sveitarstjórna og styrkþega. Breyt. n. við þennan kafla eru í meginatriðum þessar: Í gildandi l. hefur sveitarstjórnum verið heimilt að úrskurða styrkþega til þess að greiða sér meðlagskostnað með því að senda þá í ákveðna vinnu, á vinnuhæli eða vinnustofnun. Heilbr.- og félmn. hefur nú fundizt rétt, að sveitarstjórnir skuli leita úrskurðar valdsmanns um þetta, ef styrkþegi vanrækir skyldur sínar um endurgreiðslu. N. þótti rétt að valdsmaður skyldi um þetta fjalla (í Reykjavík sakadómari), en ég segi ekki þar með, að þessu valdi hafi verið misbeitt. Ég skal einnig fara að nokkru í gegnum aðrar breyt., sem n. hefur lagt til, að gerðar verði á kaflanum. Nú hefur styrkþega verið vísað í vinnu og sé hann vinnufær, en gegni hann ekki þeirri skyldu, þá getur sveitarstjórn aflað sér úrskurðar valdsmanns (í Reykjavík sakadómara), að styrkþegi sé vinnufær. Það eru því þessi fjögur atriði, sem hér er lagt til, að bundið sé sveitarstjórn að fá úrskurð valdsmanns um : 1. að vinnuveitandi styrkþega skuli greiða sveitarstjórn kaup styrkþega; 2. að sveitarstjórn er heimilt, að fenginni staðfestingu valdsmanns, að vísa framfærsluþurfa á tilhlýðilega atvinnu, sem honum er ekki um megn, og styrkþegi er skyldaður til þess að taka henni; 3. að fengnum úrskurði valdsmanns er hægt að senda styrkþega á vinnuhæli; 4. fara skal með fjárræði styrkþega að lögræðislögum. Þá er það að segja um 50. gr., að hún er orðin úrelt í l. sem þessum, sbr. önnur l., t. d. hegningarlögin nýju, og er gr. því umorðuð. Í 180. gr. nýju hegningarlaganna eru sams konar ákvæði, og vill n. því breyta gr. Þá taldi n. rétt að gera hér það frávik, að maður, sem býðst til þess að vinna þessa refsingu af sér, skuli komast hjá refsingu. Við 61. gr. frv. gerir n. eina breytingu, en þessi gr. er um rétt til þess að krefjast endurgreiðslu styrks, veitts af sveitarfé. N. leggur til, að á eftir 6. tölul. 61. gr. komi nýr tölul., sem hljóði svo: „Framfærslustyrk, veittan mæðrum, sem hafa fleiri en tvö börn á framfæri og aðeins stunda húsmóðurstörf á eigin heimili. 13. brtt. er aðeins leiðrétting, og sama er að segja um 14. brtt. 15. brtt. felur í sér umorðun. Hin stjórnskipaða n. samdi þetta frv. og endurskoðaði gömul l. varðandi þessi efni og l. um afstöðu til óskilgetinna barna og athugaði í því sambandi vandamálið í sambandi við setuliðsbörnin svo kölluðu. Hér er fjöldi mæðra, sem ekki fá meðlög með börnum sínum, vegna þess að þau eru börn hermanna, sem hér dvöldu á stríðsárunum. Hins vegar hefur verið beiðzt, að meðlagsskylda verði gefin út með börnum 60 mæðra, en þær umsóknir liggja til. afgreiðslu hjá sakadómaranum í Reykjavík, en þessi mál liggja enn óafgreidd, og geri ég ráð fyrir, að eitthvað sé til viðbótar af umsóknum hjá héraðsdómurunum. Stjórnskipaða n. lagði til, að þeim mæðrum, sem kenna setuliðsmönnum börn sín, verði gefinn kostur á að vinna eið og síðan fá meðlag með börnum sínum. Nú fannst n. nokkuð langt gengið, að allar stúlkur, sem börn eiga, geti með eiði orðið aðnjótandi styrks. Heilbr.- og félmn. var sammála um það að takmarka þetta við þau börn, sem fædd eru á hernámsárunum. Hins vegar þótti n. það viðurhlutamikið, ef 60 stúlkur eiga að feðra börn sín með eiði hjá sakadómara, og leggur n. því til, að sakadómara sé heimilt að úrskurða, að þær stúlkur skuli fá greiddan lífeyri hjá Tryggingastofnun ríkisins, sem færa gildar líkur fyrir faðerninu. Sakadómari getur því afgreitt þessi 60 barnsfaðernismál, sem liggja fyrir embætti hans, ef hann telur fullkomnar líkur fyrir því, að barn sé rétt feðrað. Sú breyt., sem n. leggur til á þriðja bráðabirgðaákvæðinu, er því sú, að málum þessara barnsmæðra geti lokið án eiðvinningar. Ég get getið þess, að er þetta var til umr. í heilbr.- og félmn., þá var það ekki talið eðlilegt, að málum þessara barnsmæðra gæti lokið án eiðs, þar sem þær mæður, sem ekki hafa nú þegar sent beiðnir um meðlag, en kynnu að gera það síðar, eru skyldar að vinna eið, og ég get viðurkennt, að mikið er til í því, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði í n., að n. óaði við því, ef 60 barnsmæður ættu að vinna eið til þess að verða meðlagsskyldar, og er hæpið, ef sú eiðvinning verður til gagns, og væri slíkt ærið hæpið, en færði aðeins líkur fyrir málinu. Þetta var rætt alveg sérstaklega í n., og komu þessi tvö sjónarmið fram. Þá hef ég lokið að ræða þetta. Ég skal að síðustu geta þess, að þar sem form. stjórnskipuðu n., Jónas Guðmundsson, var farinn af landi burt, þá gat n. ekki rætt þetta við hann, en í stað þess ráðfærði n. sig við Ólaf Sveinbjörnsson framfærslufulltrúa. Það má segja, að allar þessar breyt. séu samdar í samráði við hann, auk þess sem n. hefur notið aðstoðar annarra lögfræðinga, og má því segja, að hann sé fyrir sitt leyti sammála öllum brtt. heilbr.- og félmn., sem gerðar eru við frv.

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka hv. n. fyrir það, að hún hefur lagt mjög mikla vinnu í það að reyna að ná samkomulagi um breyt. varðandi framfærslul. Ég get fyrir mitt leyti mælt eindregið með brtt. á þskj. 728. Eins og tekið hefur verið fram af hv. frsm. n., þá var það mikil nauðsyn vegna hinna nýju almannatrygginga að fá lagfæringar á framfærslul., og einnig hefur um leið verið reynt að sníða af eldri l. nokkra vankanta, sem líka var nauðsynlegt. Ég vænti þess fastlega, að þetta frv. með þessum breyt. sigli greiðan byr í gegnum hv. d. og verði að lögum.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. hefur tekið fram, hefur n. farið gegnum frv. á milli umr. og átt tal við ýmsa menn um það, m. a. Ólaf Sveinbjörnsson lögfræðing, og telja þeir þær brtt., sem n. hefur gert, til bóta. Ég fyrir mitt leyti tel þær að vísu til bóta, og með þeim verður nokkuð meira aðhald fyrir sveitastjórnir gagnvart styrkþegum en áður. En með eina brtt. er ég ekki vel ánægður, það er 15. brtt. á þskj. 728, í sambandi við það, hvernig kona getur fengið úrskurð um það að fá meðlag með barni sínu frá Tryggingastofnun ríkisins, sem ríkissjóður svo endurgreiðir. Það munu vera um 60 mæður, sem hér er um að ræða. Í frv., eins og það liggur fyrir, í 3. bráðabirgðaákvæðinu, er gert ráð fyrir því, að þessar mæður hafi gert ráðstafanir til þess að höfða barnsfaðernismál, eins og stendur í niðurlagi gr.: „Greiðslur þessar falla þó niður, ef móðir slíks óskilgetins barns, sem hér um ræðir, tapar barnsfaðernismáli því, er hún hefur höfðað.“ En nú skilst mér, að eftir brtt. á þskj. 729 við frv. til l. um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna, sem er mjög líkt mál, þá sé gert ráð fyrir, að barnsmóðir geti fengið að staðfesta framburð sinn með eiði. Þar stendur : „Dómari getur með rökstuddum úrskurði heimilað barnsmóður að staðfesta framburð sinn með eiði eða drengskaparheiti, ef hún refur líkur með sér.“ Það er þarna sá munur, að konan þarf að staðfesta framburð sinn með eiði, en hérna er um það að ræða, að höfðað hafi verið barnsfaðernismál. Ég álít, að hér kenni nokkurs misskilnings, og mér finnst í sjálfu sér óeðlilegt, að kona fái að staðfesta framburð sinn með eiði, ef það eiga ekki að vera endanleg úrslit málsins, en það er ekki meiningin, að svo sé, heldur skal þessi skýrsla fara til viðkomandi ráðuneytis, til þess að slíkur eiður fái fulla staðfestingu, og barnið er ekki feðrað, þó að konan hafi unnið eiðinn. Ég tel hæpið áð fara þessa leið. Sú leið, sem farin er hér af n. og í samráði við framfærslufulltrúa bæjarins, má telja þá helztu, sem um er að gera í þessum efnum og sennilega gefur réttlátasta niðurstöðu. Ég mun greiða atkv. með þessum brtt., þó að ég sé ekki fullkomlega ánægður með þær, vegna þess að mér er ljóst, að hér er aðeins um bráðabirgðaákvæði að ræða, því að hér er miðað við þær 60 mæður eingöngu, sem hafa fengið greiddan úr ríkissjóði barnalífeyri. Aðrar koma ekki til greina. Og um mæður óskilgetinna barna er miðað við fastákveðið tímabil, og er þar átt við mæður, sem hafa átt börn með setuliðsmönnum.



Herra forseti. Ég vildi aðeins beina því til þeirrar hv. n., sem hefur þetta mál til athugunar, hvort ekki væri rétt að athuga betur 57. gr. frv. Í 1. málsgr. þeirrar gr. stendur „þá skal“, en mér skilst, að þetta muni fremur eiga að vera „þó skal“. Þessi gr. er um það, að ef hjón hafa komizt í sveitarskuld eða annað þeirra, meðan þau voru í hjónabandi, skal þeim skylt að endurgreiða hana, báðum fyrir annað og öðru fyrir bæði, og eins og stendur þarna: „þá skal, ef annað þeirra deyr og ekki er fé til þess að greiða skuldina, eigi hvíla á því eftirlifanda meira en helmingur sveitarskuldar þeirrar, sem þau þá voru í, og ekkert á ekkju, ef hún hefur einn eða fleiri skylduómaga.“ Mér skilst, að þarna eigi að vera „þó skal“. Þá vildi ég í öðru lagi benda hv. n. á, að í bráðabirgðaákvæði, 1. tölul., stendur: „Í janúarmánuði 1947 skulu sveitarstjórnir o. s. frv.“ - Er það ekki óviðfelldið með frv., sem nú er verið að samþykkja í maí, að í því sé talað um skyldur sveitarstjórnar til þess að greiða eitthvað í jan. 1947? Mér sýnist ástæða til þess að breyta þessu, og vildi ég þess vegna skjóta því til hv. n., hvort það hafi verið ætlun hennar að hafa þetta þannig og hvort ekki væri rétt að leiðrétta þetta, áður en málið fer út úr hv. d.

Frsm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Út af aths. hv. þm. V-Húnv. vil ég taka fram, að ég álít rétt að athuga það, hvort það er réttara eða fari betur að breyta þarna um orð í 1. málsgr. 57. gr., það má vera að það sé rétt.

Ég efast um, að það sé rétt.

En ég vona, að hv. þm. felli sig við það, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar í hv. Ed., athugi þá þetta atriði. Út af síðari aths., sem hv. þm. gerði, vil ég segja það, að það var ekki af neinni vangá, að þetta orðalag var haft, það er svona orðað í frv., eins og það var upphaflega samið, en það var gert nokkru fyrir áramót, og það var sent heilbr.- og félmn. þessarar d., að ég held, 13. eða 14. des. 1946. En það vannst ekki tími til þess að ganga frá frv. fyrir lok þess árs, og er þetta ákvæði miðað við það, að l. væru sett fyrir áramót. Þetta bráðabirgðaákvæði fjallar um það, að sveitarstjórnir skuli greiða þeim ellilauna- og örorkubótaþegum, er á árinu 1946 fengu ellistyrk og örorkubætur, einn tólfta hluta þeirrar heildarupphæðar, sem þeir fengu þá, að frádregnu sjúkrasamlagsgjaldi. Þar eð l. voru ekki samþ. 1946, gaf félmrn. tilskipun með bréfi til allra sveitarstjórna um það, að til þess væri ætlazt, að þær skyldu inna þær greiðslur af hendi, og munu flestar þeirra hafa gert það. Einhver undantekning mun þó vera frá því. Og hefur félmrn. óskað eftir því, að þetta bráðabirgðaákvæði stæði til staðfestingar á því bréfi, sem út var gefið í ársbyrjun 1947, til þess að þetta ráðuneytisbréf fengi eins konar löggildingu, þegar þessi l. eru afgr. frá þinginu. Það er því í samráði við ráðuneytið og Tryggingastofnun ríkisins, að þetta bráðabirgðaákvæði er látið standa þarna.



Herra forseti. Ég verð að viðurkenna, að mér er ekki alveg ljóst, hvað þessi 1. liður í bráðabirgðaákvæðinu á að þýða. Ég álít þess vegna, að ástæða sé til þess að laga þetta í frv., af því að það liggur ekki svo ljóst fyrir. Eins og þetta er orðað, þá skilst mér, að með því hafi átt upphaflega að skylda sveitarstjórnir til þess að greiða þessar bætur, sem þarna er talað um, að einum tólfta þeirrar upphæðar, sem þeir styrkþegar heiðu fengið 1946. En hins vegar kveður þetta ekki á um frekari greiðslur til þessara manna, það er bara þessi einn tólfti hluti fyrir janúarmánuð. En ættu þeir þá ekki að fá neitt fyrir hina mánuðina? Það verður ekki séð af þessu ákvæði, að svo hafi verið. Ég óska skýringar á því, hvers vegna hér er sérákvæði fyrir janúarmánuð. Mér finnst eðlilegra að orða þetta þannig, að árið 1947 skuli allar sveitarstjórnir greiða öllum þessum bótaþegum einn tólfta alla mánuði, þá sem líða, þar til þetta frv. verður að l. Þá vil ég geta þess, að ég held ég muni það rétt, að í eldri l. mun standa „þó skal“. Ég hef borið þetta saman, og ég ætla, að það sé ekki misminni hjá mér.

Frsm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Ég játa, að ég hefði átt að taka fram, að bótagreiðslur eru greiddar eftir á. Fyrsta greiðsla kemur því ekki til framkvæmda fyrr en 1. febr. 1947. En ef bráðabirgðaákvæðið hefði ekki verið sett, hefði fyrsti mánuðurinn fallið úr, og var þetta ákvæði sett aðeins með tilliti til þessa. Og vegna þess að frv. gat ekki orðið að l. fyrir áramót, var gefið út þetta bréf, sem ég gat um áðan, og félmrn. óskaði eftir því, að það fengi að standa sem nokkurs konar löggilding á þessu bréfi til sveitarstjórnanna.