Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JörB): Ég vil geta þess, að útvarpað verður framhaldi 1. umr. um fjárlagafrv. næstk. mánudag kl. 5–7 og 9–12 að kvöldi. Ég vil biðja þingmenn að mæta stundvíslega, svo að fundur geti byrjað á tilsettum tíma og umr. hafizt. Á 42. fundi í Nd., 4. apríl, var fram haldið 1. umr. um frv.

Jón Þorláksson Þessi litla brtt., sem ég flyt á þskj. 264, fer aðeins fram á það, að gera ljósan í ákvæðum 3. gr. frv. um heimild ríkisstj. til að láta reisa heimavistahús fyrir kennaraefni á lóð háskólans, þann skilning, sem samkomulag varð um milli hæstv.dómsmrh. og fyrirspyrjanda við 2. umr. þessa máls, að hv. d. ætlaðist til, að lagður væri í þetta ákvæði. Ég vona því, að það hafi enginn neitt á móti þessari brtt., og að hún verði samþ.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl]: ég er samþykkur hv. 1. landsk, um það, að ef einhverjum þykir það betra að orða þessa heimild svona, þá er enginn skaði skeður með því, því það kemur aðeins enn ljósara fram, sem alltaf hefir verið hugsað með þessu ákvæði, og bæði hv. 1. landsk., ég og aðrir hv. dm. hafa samþ. það með heim skilningi, en þetta orðalag er aðeins ákveðnara. Ég sé því ekki ástæðu til annars en að samþ.brtt., ef einhverjum þykir ákvæðið ljósara fyrir það.

Pétur Ottesen Ég verð að segja það, að það er ekki nema að vonum, þó að hér hafi verið á það bent sem harla einkennilegt fyrirbrigði, hversu harkalega hefir verið barizt á móti þeirri hreyfingu hér á þingi að leita að leiðum til þess að spara útgjöld ríkisins, því þær till. og tilraunir, sem gerðar hafa verið í þessa átt, hafa eins og kunnugt er mætt býsna harkalegri mótstöðu hjá stj. og stjórnarliðinu. Till. um þetta efni var fyrst borin fram í Sþ. 4. marz. Þessi till. var svo fyrst tekin á dagskrá í Sþ. 12. marz og þá tekin af dagskrá. Svo var till. aftur tekin á dagskrá 16. marz, en umr. um hana varð þá ekki lokið. Svo leið og beið, þangað til till. var loks tekin á dagskrá aftur 21. marz, og þá urðu afdrif hennar þau, eins og kunnugt er, að forseti sameinaðs þings var látinn grípa til þess fádæma gerræðis að vísa till. frá og láta hana ekki koma undir atkv. Þetta voru þá þær fyrstu viðtökur, sem tillögur, er gengu í þá átt að leita úrræða til að draga úr útgjöldum ríkisins, fengu hjá stj. og stjórnarliðinu. Eftir þessi harkalegu og harla einkennilegu afdrif, sem till. fékk í Sþ., var það tekið til ráðs að flytja samskonar till. í báðum d. þingsins. Þessari till., sem hér er nú til umr., var útbýtt 23. marz, en kom fyrst til umr. 30. marz, en þá var hún tekin út af dagskrá. En daginn eftir, 31. marz, kom hún aftur á dagskrá, en varð ekki útrædd og umr. var frestað. En svo, eins og kunnugt er, hafði till. verið tekin í gær sem 4. mál á dagskrá, en þegar að því kom að ræða till. eftir því, sem röð dagskrárinnar benti til, þá hafði forseti gefið stj. eða hæstv.dómsmrh. loforð um að taka málið út af dagskrá, en taka mál í staðinn, sem hann hafði sett með síðustu málum á dagskrána, þegar hann sjálfráður hafði raðað málunum niður. Svo var það borið undir d. og forseti hafði nóg atkvæðamagn til þess að samþ. það með sér, að málið væri tekið út af dagskrá. Það er því nú fyrst í dag, sem færi gefst á því að halda áfram umr. um till. og láta ganga um hana atkv. Ég verð að segja það, að allar þessar aðfarir gagnvart þessari till., jafnsjálfsögð og hún er, benda síður en svo á, að stj. og stjórnarflokkurinn geri sér nægjanlega ljósa grein fyrir því, hvernig fjárhagnum er komið og hve nauðsynlegt það er, að samvinna og samkomulag geti tekizt milli stjórnarflokksins og annara flokka í þinginu um það að koma réttingu á fjárhag ríkissjóðsins. Ég hélt, að undir svona kringumstæðum mætti vænta þess af hæstv. fjmrh., sem stendur næstur því á hverjum tíma að sjá um, að fjármál ríkisins geti verið í lagi, og á honum mæðir fyrst og fremst um það, að ríkið standi við þær skuldbindingar, sem það hefir tekið upp á sig með fjárgreiðslur úr ríkissjóði, að það mætti vænta þess, að hæstv. fjmrh. tæki opnum örmum móti hverri tilraun og samvinnu, sem honum byðist um það að geta séð fjárhag ríkisins borgið. Það hefir verið bent á það í þessu sambandi, hvernig tekið var á móti samskonar till. 1922, sem hv. 1. þm. S.-M. bar þá fram, einmitt sami maðurinn, sem nú vill koma þessari till. fyrir kattarnef. Sú till. kom fram í þingbyrjun og var undireins, eftir því sem þingsköp heimila, tekin til meðferðar í þinginu og fekk samhuga afgreiðslu í Sþ. Þá var gert ráð fyrir því að skipa 5 manna nefnd í þessu augnamiði, en með hliðsjón af því, hvað sá eiginlegi rekstur ríkisins hefir verið færður út síðan 1922 þá leiðir af sjálfu sér, að eins og nú er komið, er hér um að ræða margfalt meira rannsóknarefni, en það krefur vitanlega, að fleiri kraftar séu settir í hreyfingu til að sinna þessum málum. Á síðustu árum hafa, svo sem kunnugt er, verið settar á laggirnar ýmsar stofnanir hjá ríkinu og tölu starfsmanna ríkisins fjölgað gífurlega. En hinsvegar stöndum við á þeim tímamótum nú, þar sem sízt er bjartara framundan en 1922 um möguleika til að inna af hendi þær skyldur, sem á herðum ríkissjóðs hvíla um allar fjárgreiðslur. Mér virtist hæstv. fjmrh. hafa tvennt að aðalvopni gegn þessari till., þegar hún var síðast rædd hér. Annað var það, að búið væri að kjósa samskonar n. í Ed., sem skipuð væri 3 mönnum, en í öðru lagi það, að það væri fjvn. þingsins að vinna þetta verk, sem hér væri farið fram á, að þessi nefnd vinni. En ég vil benda á það, að með því að ganga inn á að skipa n. í Ed., þá er hæstv. ráðh. búinn að viðurkenna, að það sé ekki hægt að ætla fjvn. að vinna þetta verk eingöngu, enda er það síður en svo, að fjvn. sé unnt að vinna þetta verk. Og ég skal benda á, hvernig í því liggur. Fjvn. hefir frá þingbyrjun - og það eru svo sem engin afbrigði frá því, sem venja hefir verið - setið á fundum 3 tíma á hverjum degi minnst, þannig að hún hefir fund á morgnana í eina klst. og auk þess alltaf fundi frá 5–7 á hverjum degi. Það leiðir því af sjálfu sér, að þessir menn í fjvn., sem auk þess eru sumir í öðrum n. og verða náttúrlega að taka þátt í venjulegum þingstörfum eins og aðrir, hafa engan tíma til að inna meiri störf af hendi en markað er með því eiginlega fjárveitinganefndarstarfi. Þeir hafa engan tíma til þess að fara út í bæ og rannsaka rekstur og reikningshald stofnana ríkisins og alla tilhögun þar. En hinsvegar er það svo um aðrar n. í þinginu, að þær hafa venjulega til nefndarstarfa ekki nema einn tíma á dag, auk þess sem sumar n. hafa ekki ákveðinn fundartíma nema annanhvern dag. Á þessu sjá menn, að fjvn.menn, einkum þó þeir, sem eru í fjvn.Nd., hafa sízt allra í þinginu aðstöðu til að gera það, sem að nokkru leyti er ætlazt til með þessari till., að rannsaka rekstur og reikningshald stofnana ríkisins og kynna sér það með eigin sjón. Það er síður en svo, að hægt sé að byggja til fulls á þeim reikningum og áætlunum, sem fjvn. berast frá þessum stofnunum, rökstuddar till. um niðurfærslur á gjöldum ríkisins. Þeir reikningar og áætlanir, sem n. berast frá þessum stofnunum, sem sumar koma seint og sumar aldrei, þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni, eru þannig lagaðir, að það þarf meira með en að lesa úr þeim til þess að bera fram rökstuddar till. um niðurfærslur á gjöldum ríkisins að því er þessar stofnanir snertir. Ég get í því sambandi bent á reikninga áfengisverzlunarinnar. Þeim fylgir skrá yfir fasta starfsmenn verzlunarinnar og launagreiðslur þeirra. En auk föstu starfsmannanna hefir verið keypt þar vinna á árinu 1931 fyrir 39 þús. kr., en það fylgir engin sundurliðun á því, til hverra þetta fé hefir gengið. Í stjórnarráðinu hefir samkv. landsreikningnum 1929 verið greitt fyrir aukavinnu 39305 kr., en 1930 hefir verið borgað fyrir aukavinnu föstum starfsmönnum 23860 kr., en öðrum en föstum starfsmönnum 40808 kr., en það er til samans 64668 kr. M. ö. o., kostnaður við aukaborganir fyrir sérstök störf í stjórnarráðinu hefir aukizt um 30% á árinu 1930. Nú hefir n. tekizt að fá uppl. um það, hvað mikið hafi verið borgað fyrir aukastörf í stjórnarr. 1931. Og kemur í ljós, að þessi kostnaður er minni en 1930, eða 54255 kr. En n. hafði gert fyrirspurn til stjórnarráðsins og óskað eftir því að fá sundurliðun á því, hvernig þessi kostnaður væri greiddur. En það hefir ekki tekizt að fá það, nema að nokkru leyti, þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni af hálfu fjvn. Þær upplýsingar, sem n. hefir fengið, er sundurliðun yfir það, sem borgað hefir verið fyrir aukavinnu fastra starfsmanna stjórnarráðsins. En sú upphæð er ekki nema 23220 kr. af þessum 54255 kr. Þær upphæðir, sem fastir starfsmenn hafa fengið fyrir aukavinnu sína í viðbót við sín föstu laun. nema þetta frá 1 þús. kr. til 3 þús. kr. til hvers. En það hefir ekki fengizt nein sundurliðun yfir þær fullu 30 þús., sem greiddar hafa verið fyrir utan þetta. Það má í þessu sambandi benda á fleira til sönnunar því, að ómögulegt er fyrir fjvn. að bera fram rökstuddar till. um niðurfærslur á gjöldum ríkisins eftir þeim gögnum, sem fyrir henni liggja. Það má einnig benda á það, að frá skipaútgerð ríkisins hefir n. ekki fengið önnur gögn en reikningaslitur, sem forstöðumaður stofnunarinnar kom eitt sinn með á fund n. og gaf henni kost á að líta yfir meðan hann stóð við. Það má hugsa sér, hvaða gagn það hefir verið fyrir nefndina að fá sem allra snöggvast að líta yfir ófullgerða reikninga, enda setti ég ekki á mig neinar tölur þar, en ég man það greinilega, að þar voru stórar upphæðir, sem engin sundurliðun eða skýring fékkst á. Engin skýrsla var þar um laun forstjóra og annara starfsmanna. Eftir ítrekaða eftirgangsmuni frá n. hafði þó forstjórinn lofað að senda reikningana hingað fyrir kl. 12 í dag, en mér vitanlega eru þeir ekki komnir. Af tilviljun man ég eftir því, að halli á rekstri strandferðaskipsins Esju var á síðastl. ári 226 þús., en á Súðinni 210 þús. kr. Ríkisútgerðinni hefir ennfremur verið falið að annast útgerð varðskipanna. Um útgerðarkostnað þeirra hvers um sig man ég ekki, en ég held, að samtals hafi hann numið um 800 þús. kr. Það barst í tal um útkomu á fiskveiði varðskipsins Þórs, og mig minnir, að forstjórinn upplýsti, að brúttó tekjur af þeirri starfsemi hefðu orðið 40 þús. kr., en hann varðist allra frétta um það, hver hin raunverulega útkoma hefði orðið. Ég hefi nú bent á þrjú glögg dæmi til stuðnings mínu máli. Ég ætla, að ekki þurfi að fara langt út í þetta mál til þess að sýna nauðsyn þessarar nefndarskipunar, en ég skal minnast á eitt dæmi enn, er verkefni væri fyrir n. að rannsaka. Það er viðtækjaverzlun ríkisins. Frá þeirri stofnun hefir n. fengið reikninga ásamt skrá yfir laun fastra starfsmanna. Samkv. þeirri skrá hefir forstjórinn 9 þús. kr. laun, gjaldkerinn 4800 kr. og varamaður við uppsetningu viðtækja 3500 kr. Svo hafði verið greitt fyrir aukavinnu, sem engin sundurliðun var á, rúml. 1100 kr. og upp í eftirstöðvar launauppbótar frá fyrra ári rúmar 1200 kr., sem sömuleiðis var engin sundurliðun á. En svo hefi ég fengið þær upplýsingar úr öðrum stað, að fyrir utan þessi laun forstjórans eða til viðbótar við þau hafi útvarpsstjóranum snemma á síðastl. ári verið ákveðin 800 kr. aukaþóknun, sem bráðlega var færð upp í 2000 kr., fyrir eitthvert yfireftirlit, sem hann á að hafa með viðtækjaverzluninni. Þessar upplýsingar hefi ég fengið frá þeim stað, að ég ætla, að þær muni vera réttar. En á launalista viðtækjaverzlunarinnar stendur ekkert um þetta. Það kann að vera, að þessi greiðsla felist í hinum ósundurliðuðu upphæðum, þó það sé fremur ólíklegt. Ég vil benda á, að þetta dæmi sýnir það, að eftir þessum gögnum er ekki gott fyrir fjvn. að eiga að gera till. um niðurfærslu útgjalda ríkisins. Til þess að geta gert slíkar till. þarf aðstöðu til þess að geta gert miklu nákvæmari rannsókn heldur en fjvn. hefir nokkur tök á. - Ég skal svo ekki fara lengra út í að rekja þessi dæmi; ég ætla, að það, sem ég hefi þegar sagt, nægi til að sýna fram á það, að fjvn. hefir hvorki tíma eða tækifæri til þess að gera meira en vinna úr þeim skjölum og skilríkjum, sem fyrir liggja og beinlínis snerta afgreiðslu fjárl. hverju sinni. Eins og ég hefi áður hent á um starfstíma annara nefnda í þinginu en fjvn., þá er það mjög auðvelt að fá menn úr deildinni í þessa n., sem hafa nægan tíma til að sinna þeim störfum, sem þar um getur, meðan þing situr. Það var eitthvað minnzt á það í þessu sambandi af hæstv. fjmrh., að n. sú, er skipuð var í Ed. í þessum tilgangi, væri fullnægjandi í þessu efni. Ég hefi nú gert grein fyrir því, að það veitir sízt af tveimur nefndum eins og komið er þessu máli. Það er nú þegar orðið alllangt liðið á þingtímann, enda búið að hefta framgang þessarar till. nær því mánuð. Með tilliti til þess einnig, hve mikið verk n. er ætlað, er það alveg ljóst fyrir öllum þeim, sem á annað borð vilja, að nokkuð verði ágengt í þessu starfi, að það er síður en svo, að af því veiti að skipa hér í hv.þd. 5 manna n., eins og till. fer fram á, til viðbótar við þá n., sem skipuð hefir verið í Ed.Hæstv. fjmrh. sagði, að n., sem skipuð var í Ed., hefði verið skipuð með það fyrir augum, að jafnframt því sem hún ynni meðan þetta þing stendur yfir, þá starfaði hún einnig milli þinga. Ég vil aðeins skjóta því fram út af þessum ummælum hæstv. ráðh., að Sjálfstæðisflokkurinn, sem átti frumkvæðið að skipun þessarar n., hafði enga ákvörðun tekið um lengri starfstíma fyrir hana en meðan þing stendur yfir. Það getur vel verið, að orð hafi fallið á þá leið hjá sjálfstæðismönnum, að ef árangur af starfi n. í þinglok sýndi það, að ástæða væri til, að hún starfaði áfram, þá væri réttast, að hún gerði það, en aðaltilgangur með till. var sá, að n. starfaði einungis meðan þingið stendur. Og með tilliti til þess annarsvegar og hins mikla verkefnis, sem hér er um að ræða, hinsvegar, þá er það ekki að ófyrirsynju eða að ástæðulausu, að önnur n. sé kosin í þessari deild; því fyrr sækist þetta verk, því fleiri sem að því ganga. Hæstv. fjmrh. virðist hafa tekið þá ákvörðun að beita sér fyrir því að koma till. fyrir kattarnef, og hv. 1. þm. S.-M. er látinn ganga hér fram fyrir skjöldu með sína rökstuddu dagskrá, sem sýnilega á að verða málinu að fótakefli. En ég vil nú samt sem áður vænta þess, að hæstv. ráðh., sem að því mér hefir verið sagt kvað hafa meiri tilhneigingu til samstarfs um þessa og aðra hluti við andstæðinga stj. en aðrir mikilsráðandi menn í hans flokki, geti eftir að hafa heyrt þær upplýsingar, er ég hefi nú gefið um aðstöðu fjvn. til þess að sinna þessum rannsóknum, sem hér er um að ræða, fallið frá þessari sinni ákvörðun, sem er ekkert annað en beinlínis að leggja stein í götu þess, að fáanlegar séu nauðsynlegustu upplýsingar til þess að hægt sé að gera till. í sparnaðaráttina, bæði með samfærslu á störfum og niðurfærslu á launagreiðslum. Ég vil svo vænta þess, að till. nái fram að ganga, n. verði skipuð og að hún megi með góðri samvinnu komast að beztu niðurstöðu og úrlausn á því mikla nauðsynjamáli þjóðarinnar að verjast því, að búskapur ríkissjóðsins komist í algert greiðsluþrot og vandræði, en sú hætta vofir sýnilega yfir eins og komið er, ef ekki er tekið í taumana nú þegar.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Mér heyrðist á ræðu hæstv. fjmrh., er hann síðast talaði, að hann vera með þykkju til okkar flm.till., sérstaklega til mín sem 1. flm., og það brá jafnvel fyrir hjá honum ásökun um það, að till. væri ekki flutt í þeim tilgangi, að samstarf gæti tekizt um það að greiða úr og lagfæra rekstur þjóðarbúsins. Till. ber nú annað með sér sjálf. Bæði orðalag hennar og grg. sýnir það glöggt, að hún er flutt í fullri alvöru. Mér hafði satt að segja tæplega dottið í hug, að hæstv. ráðh. fyndist ástandið þannig, að það gæti staðizt, að nokkur færi að hreyfa við þessu máli öðruvísi en í fullri alvöru. En ég var þess var á dögunum, þegar þetta mál var flutt í hv.Ed., að hæstv. ráðh. er ekki einn um þessa skoðun í sínum flokki. Hæstv. dómsmrh. stóð þar upp og hélt því fram, að þessi till. væri ekki flutt í alvöru. Það er nú engin von til þess, að maður með slíku hugarfari og hæstv.dómsmrh. geti skilið það ástand þjóðarinnar, sem er, og að þinginu beri skylda til að sjá fyrir ýtrasta sparnaði á rekstri og fyrirtækjum ríkisins. Hann hefir vitanlega aldrei haft vit á þeim efnum, en ég hafði haldið, að hæstv. fjmrh. hefði öðruvísi hugarfar. Hæstv. dómsmrh. hefir vitanlega ætíð hagað sér eins og fáviti í öllum fjármálum, en ég verð að segja það, að margt í framkomu og till.hæstv. fjmrh. hefir mér virzt benda á það, að hann skildi svo ástandið, að hann sæi, hvílíkur voði er fyrir höndum, ef ekki verður snúið við á þeirri braut, sem nú um skeið hefir verið farin í búskap þjóðarinnar. En einmitt af því að þessi till. er borin fram í fyllstu alvöru, hefir mér mjög sárnað sú meðferð, er hún hefir orðið fyrir af flokki hæstv. ráðh. Ég drap á það í fyrri ræðu minni, hversu viðbragðsfljótur þingmeirihlutinn var til þess að drepa till. í Sþ. Hæstv. fjmrh. hefir verið dálítið tvístíga í þessu máli. Stundum hefir hann sagt, að það væri ekki nema gott og gagnlegt að fá slíka n., en að hans dómi ætti starf hennar aðallega að fara fram milli þinga. Aftur á hinn bóginn hefir hann kastað fram spurningu um það, hvað ætti nú eiginlega að fara að gera með nýja n., sem hefði aðeins hið sama verksvið og fjvn. Ég hefi bent á það fordæmi, sem gerðist á Alþingi 1922, er sérstök nefnd var skipuð með sama tilgangi, og það gekk eins og í sögu. Ég benti á það, að þá var það einmitt sami hv.þm., sem las áðan með hálfgerðum sigurhreimi í röddinni sína rökst. dagskrá, sem ætluð er til að jarða þessa till., einmitt þessi sami hv.þm., sem á þingi 1922 flutti till. sama efnis og þessi till. Það má segja hér, að það „skipast sitthvað á langri leið“, því svo er það með hv. 1. þm. S.-M., sem nú hamast á móti samskonar till. og hann flutti 1922 sem fyrsti flm. Að því er snertir ummæli hæstv. fjmrh. um það, að starf n. væri ekki annað en það, sem fjvn. gæti gert, þá hefir hv.þm. Borgf. svarað þeim svo rækilega og sýnt fram á, að fjvn. hefði hvorki aðstöðu né tíma til þess að annast þessi störf. Það er eftirtektarverð skýrsla þessa hv.þm. um það, að jafnvel frá stjórnarráðinu sjálfu, þeirri stofnun, sem stj. sjálf hafði yfirumsjón með, gat n. ekki fengið sundurliðun á 30 þús. kr. aukaútgjöldum. Þegar svona illa gengur að fá skilagrein frá stjórnarráðinu sjálfu, þá ræður af líkum, hvernig það muni ganga að fá glögg skil frá sumum hinum nýbökuðu „direktörum“ ýmsra ríkisstofnana, sem sumir hverjir munu hafa heldur litla menntun til að bera; væri það þá ekkert undarlegt, þó víða kynni að bera á því, að ekki sé allt í lagi, enda sýndi hv.þm. Borgf. það glögglega, að svo er, með því dæmi, er hann tók af ríkisútgerðinni, að þá loks forstjórinn kemur með reikninga fyrirtækisins til n., þá eru þetta engir reikningar, heldur sundurlaus slitur, sem hvorki eru fugl né fiskur og ekkert er á að byggja, svo ég viðhafi lýsingu hv.þm. Borgf. En þetta verður n. að láta sér nægja. Með þeirri till., er hér liggur fyrir, er farið fram á, að n. fái betri aðstöðu heldur en fjvn. hefir nú til þess að vinna þetta starf, fyrir utan það, að verkefni n. á einungis að vera það, að rannsaka og gera sparnaðartill. Aðstaðan verður sú, að hver nm. getur kynnt sér þá stofnun, sem um er að ræða, með því blátt áfram að fara sjálfur á staðinn og skoða plöggin og tala við starfsmennina og krefja þá, sem fyrir standa, til sagna, en það er mjög mikilsvert. Hæstv. fjmrh. heldur, að þetta verk geti fjvn. tekið að sér sem eitthvert íhlaupaverk, en því fer mjög fjarri, að svo sé. Hann skildi ekki, hvers vegna ætti að kjósa tvær n. í þessu máli, hvers vegna ætti að vera að kjósa n. ofan á n. Það væri búið að kjósa þriggja manna n. í Ed. En það er fordæmi fyrir því að kjósa tvær n., sína í hvorri deild, í sama máli; það er viðskiptanefndin, sem þannig var skipuð á Alþingi árið 1922. En það var enginn þá í þinginu, sem hélt fram kenning hæstv. ráðh. um það, að því fleiri sem nm. væru, því verr mundi starf þeirra verða leyst af hendi. Árið 1922 voru í viðskiptanefndinni 5 menn úr Ed., en 7 úr Nd., og þessir nefndarhlutar unnu saman, en það er líka hugmynd okkar um þessar tvær nefndir. Við lögðum að vísu upphaflega til, að 5 manna n. yrði skipuð í Sþ., en hæstv. stj. tókst með stuðningi síns flokks að láta forseta eyðileggja þá till., og mun það almennt talið megnasta gerræði, og ég hygg, að það eigi ekki aðra lýsingu skilið. Þegar svona fór í Sþ., voru bornar fram till. um, að kosin yrði 3 manna n. í Ed. og 5 manna n. í Nd. Hugmyndin var svo vitanlega sú, að þessar tvær n. rynnu saman og mynduðu eina samvinnun., eins og daglega á sér stað hér í þinginu að gert sé um þýðingarmikil mál. T. d. gera landbn. þingsins það nú. Það er því eiginlega ekkert annað en útúrsnúningur hjá hæstv. fjmrh., er hann segir, að hér sé verið að kjósa n. ofan á n. Hitt má öllum vera ljóst, að þar sem nú er mjög áliðið þings, þá munu einir þrír menn ekki geta komið í verk miklu af því marga, sem gera þarf. Það getur hver og einn sagt sér sjálfur. Ef átta menn væru kosnir, sem svo ynnu saman og skiptu með sér verkum, þá væri vitanlega miklu meiri von um árangur. Ég ætla ekki neitt að deila um þá fjarstæðu, sem hæstv. ráðh. heldur fram, að átta menn muni vinna verr en þrír. Það er fáránlegt að vera að deila um slíkt. Mér virðist hver dagur, sem líður, og ekki hvað sízt að því er útlenda markaðinn fyrir framleiðsluvörur okkar snertir, færa heim sanninn um það, að ef hinn opinberi kostnaður verður ekki færður niður nú, svo um muni; þá muni hann þó áður langt um líður færast niður með öðru móti, og það að okkur nauðugum. Ég hélt þó, að hæstv. fjmrh. hlyti að sjá, að atvinnurekendur eru alls ófærir til að bera meiri gjöld en nú er, og að hið eina tiltækilega, sem hægt sé að gera, sé það, að þingflokkarnir gangi í það af alefli að lækka útgjöld ríkisins. Það getur reyndar vel verið, að einhver hv.þm., sem fengið hefir bitlinga úr ríkissjóði, líkt og hv.þm. Borgf. upplýsti að hv.þm. Dal. hefði fengið og vitanlegt er um fleiri hv.þm., þyki það sárt, ef farið er að rannsaka niður í kjölinn, hverjir þeir bitlingar eru. En þeir ættu þó að sjá það, að hjá því verður ekki komizt að láta slíka bitlinga hverfa, svo framarlega sem gera á tilraun til þess að sjá hag ríkisins borgið. Hæstv. fjmrh. lét á sér skilja, að við sjálfstæðismenn værum fullir vanþakklætis og ekkert glaðir yfir því, að loksins, eftir mánaðarstreitu, er kosin n. í annari deild þingsins og hún aðeins skipuð þremur mönnum. En það er búið að sýna það, að þetta er ekki nóg, og það er búið að sýna, að það er stj. og flokk hennar að kenna, að ekki hefir verið tekið fastari tökum á þessu máli. Það er því að vonum, að við séum hvorki þakklátir né glaðir. Hæstv. fjmrh. var að brýna okkur sjálfstæðismenn á því, að við vildum ekki þiggja samstarf, sem hann hefði boðið okkur. Ég hygg nú, að hæstv. fjmrh. hafi persónulega nokkurn hug á því að hafa samstarf um þetta. En gangur málsins í þinginu sýnir þá bezt, hvaða árangur það hugarfar hans hefir borið í hans eigin flokki. En það er gersamlega þýðingarlaust að brýna minni hl. á því, að hann neiti samstarfi og sýni engan vilja til þess, meðan meiri hl. misbýður honum svo mjög og misbeitir valdi sínu sem hann hefir gert og raun er á orðin. Það er ekki vegur til þess, að samstarf takist, og á því ber meiri hl. ábyrgð, þegar hann hagar sér gegn minni hl. og beitir sínu meirihl.valdi eins og raun er á orðin í fleiru en einu nú á þessu þingi. Því til sönnunar get ég bent á þá töf, sem þetta mál, sem nú er til umr., hefir orðið fyrir. Og ég get líka bent á það, þegar neitað var í Ed. nú nýlega um bókun einfaldrar atkvgr., sem fram fór í d. og vitanlega var alveg rétt frá skýrt. Nei, hæstv. ráðh. þarf ekki að brýna okkur, sem fyrir gerræðinu verðum, um það, að við viljum ekki taka á móti samstarfi frá andstæðingunum um það, sem miðar í rétta átt. Ég vil benda hæstv. fjmrh. á það, að þessi till., sem nú liggur fyrir, er ágætur prófsteinn á vilja hans og samflokksmanna hans um þá löngun til samstarfs, er þeir bera í brjósti. Ef till. verður svæfð, þá sýna þeir viljaleysi sitt til nauðsynlegrar samvinnu. Ef till. verður samþ., þá hefir hæstv. ráðh. bæði sýnt það og sannað, að hann hefir þrek og vilja til að stuðla að því, að samvinna takist. En verði till. grafin, eins og hv.flm. dagskrárinnar vildi vera láta og komst að orði, till., sem stefnir að lækkun og sparnaði á útgjöldum ríkisins á þeim erfiðleikatímum sem nú eru, þá er það sannarlega vottur þess, að flokkur meiri hlutans í þessari hv. d. er ekki með hinu rétta hugarfari, svo ég viðhafi orð hæstv. fjmrh.

Jón Auðunn Jónsson Ég skal vera stuttorður. Hv. þm. Borgf. hefir sannað það, sem ég hélt fram í minni fyrri ræðu, að fjvn. gæti ekki, vegna tímaskorts, unnið að gagni að þeirri rannsókn, sem till. þessi ræðir um. Með því að draga nefndarskipunina svona lengi, þá er sýnilegt, að stjórnarliðið hefir viljað koma í veg fyrir það, að þingið fái að vita hið rétta um það, sem gerist í þeim herbúðum. Með því að neita nú á síðustu stundu um það, að Nd. kjósi 5 manna n., sem unnið gæti að því þann tíma, sem eftir er þingsins, að rannsaka fyrirtæki ríkisins og gera rökstuddar till. um niðurfærslu á útgjöldum, er stjórnin að innsigla þetta. Ég skal ekki hafa fleiri orð. Ég ann hæstv. fjmrh. þess naumast að viðhafa slíka aðferð, þótt ég geti unnað sumum hv. flokksmönnum hans þess vel.

Sveinn Ólafsson Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í það að svara þeim, sem hafa verið að senda mér tóninn. Ég sé mér þó ekki annað fært en að kvitta með örfáum orðum fyrir hnútur nokkrar, sem til mín hefir verið kastað. Ég átti von á því, að ýmsum hv.þm. mundi ekki falla dagskrártill. vel í geð og bjóst við því sem sjálfsögðu, að þeir mundu þyrla upp moðreyk nokkrum, sem líka hefir orðið reyndin á. Samanburður þeirra á þessari n. og hinni, sem skipuð var 1922, á alls ekki við. Sú n. hafði víðtækara verksvið en þessi. Sú n. var skipuð með góðu samkomulagi allra flokka þingsins og þeirra, sem þá áttu sæti þar, enda var um hana lítill ágreiningur. Á skipun hennar var enginn sá formgalli, að vísa þyrfti henni frá atkvgr., og í henni var ekki bent til 35. gr.stjskr., eins og orðalag hennar vottar. Sú n. var einnig, eins og hv.þdm. er kunnugt, skipuð snemma þings og hafði því ærinn tíma til að inna sitt verk af hendi meðan þingið sat. En nú má ætla, að liðinn sé meira en hálfur þingtíminn, og jafnvel að komið sé nærri þingslitum. Nefnd, sem skipa ætti nú önnum hlöðnum þm., getur því litlu áorkað á þeim tíma, sem eftir er af þinginu, því það er rétt, sem hv.þm. Borgf. sagði, að bæði fjvn. og allar aðrar n. eru störfum hlaðnar, auk þess sem fundatími lengist nú mjög, ef að vanda lætur, þegar fjárl. eru fram komin. Er því eigi þess að vænta, að slík n. geti lokið mikilsverðum störfum meðan þingið situr. Eina vonin um árangur af slíkri nefndarskipun væri þá sú, sem hæstv. fjmrh. hefir haft á orði, að gera till. unt, að skipuð væri samkv. þingvenju milliþingan. - en ekki slík n. sem sú, er datt útbyrðis í Sþ. á dögunum -, sem gæti haldið áfram starfi sínu eftir að þingi væri slitið. Af slíkri n., sem í ró og næði og með góðum tíma gæti athugað og gert till. um niðurfærslur gjalda, væri helzt einhvers árangurs að vænta. Sú n., sem skipuð er nú í Ed., getur fullnægt þessu skilyrði. Nefnd, sem skipuð er þremur mönnum, hefir betri tök á þessu, ef hún starfar áfram, heldur en n., sem nú að áliðnu þingi er kosin til þessa og starfar aðeins þingtímann. Árangurinn verður áreiðanlega annar og meiri, ef horfið er að því ráði, og þess vegna hefi ég leyft mér að koma fram með dagskrártill. Köpuryrði þau og hnútur, sem að mér hafa verið réttar, læt ég inn um annað eyrað og út um hitt. Slíkur varningur er of hversdagslegur til þess að eyða tíma til andsvara. Hinsvegar vil ég vænta þess, að sá viðauki, sem hér er farið fram á, að kosinn verði til viðbótar þeirri n., sem nú hefir verið skipuð af Ed., verði ekki samþ., enda er sú viðbót gersamlega óþörf. Það er að vísu rétt, að ég 1922 lagði til, að sparnaðarnefnd, sem þá var kosin, yrði skipuð 5 mönnum, en álít, að nú muni nægja 3 manna n. Í þessu er ekkert ósamræmi. N. 1922 var skipuð í byrjun þings og verksvið hennar eingöngu miðað við þingið sjálft. En þessi n. á að byrja störf sín að áliðnu þingi og er auk þess miðuð við annað verkefni. Ég mun að öðru leyti ekki eltast við útúrsnúninga þeirra hv.þm., sem vikið hafa að mér. Ég vil styðja að því, að sem flestu af því, sem á dagskrá stendur, verði lokið. Mun ég því ekki taka frekar undir það málþóf, sem hér er hafið að nauðsynjalausu.

Héðinn Valdimarsson Mér leiðist þetta karp um till. sjálfstæðismanna, sem nú eru flestir búnir að tala sig dauða.

Nei, nei!

. Þeir líta þó svo út sem þeir væru allir dauðir. Það er öllum ljóst, að viðhafa verður hinn mesta sparnað. Og hæstv. fjmrh. hefir fyrir sitt leyti tekið undir það. Ég fæ ekki séð, að þingn., sem nú yrði skipuð, fengi gert nema lítið eitt af því, sem hugsanlegt er, að hægt sé að gera. Ef slík n. á að koma að gagni, þá verður hún að halda áfram sínu starfi eftir að þingi er slitið og rannsaka nákvæmlega allt skipulag ríkisstjórnarinnar. Um þetta er ég samdóma hæstv. fjmrh. Ég og flokksmenn mínir teljum það heppilegt, að slík n. er nú skipuð í Ed. með fulltrúum frá öllum flokkum þingsins. Munum við því greiða atkv. með dagskrártill. hv. 1. þm. S.-M.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil byrja á því að þakka hv. 3. þm. Reykv. sannsýni hans í þessu efni, þótt ekki séum við ávallt sammála um hin ýmsu mál. En ég get ekki þakkað þeim hv. fulltrúum sjálfstæðismanna, sem til máls hafa tekið. Og við framkomu þeirra hefir hluttekning mín vegna hins stóra mótlætis, sem þeir verða að þola, næstum horfið. Þeir hafa haft hér stór orð um mína mótstöðu gegn till. þeirra og hafa talað um það, að ég hafi gengið fram fyrir skjöldu hjá mínum flokki, og er það að vísu satt. Þeir hafa sagt, að ég hafi sýnt þeim harkalegt gerræði og að ég vilji leyna ýmsum hlutum í stjórnarherbúðunum og að ég berjist á móti öllum sparnaði. Þetta er þung ásökun og ætti því skilið þung svör. Ég mun þó ekki fara eins hörðum orðum um þetta eins og ég gerði, ef ég héldi, að um alvöru væri að ræða hjá hv. andstæðingum, sem í ræðum sínum ganga út frá því, að ekkert hafi verið gert. Hér er um það að ræða að útkljá það, hvort ekkert hafi verið gert, eða hvort eitthvað hafi verið gert. En þó hv.þm. tali svo, sem hér hafi ekkert verið gert, þá er það þó eigi svo. Í Ed.Alþ. hefir nú verið kosin 3 manna n. Deilan er því um það, hvort kjósa eigi tvær n. eða eina til að sinna sama verkefni, og hvort sú n., sem kosin er, eigi að starfa á milli þinga eða ekki. Ég og samflokksmenn mínir álítum, að árangur af starfi slíkrar n. sé að mestu leyti undir því kominn, að hún starfi milli þinga. Og um það er ekki hægt að deila. En við höfum gengið svo langt, að við höfum rétt fram höndina og fallizt á, að n. væri skipuð strax. Og við höfum sýnt það með undirtektum okkar, að við viljum, að n. starfi sem mest og að sem beztur árangur geti orðið af starfi hennar. Það er því hart, þegar sagt er, að ég hafi slegið á framrétta hönd. Hið sanna er, að það er mín hönd, sem rétt hefir verið fram til samkomulags, sem á hefir verið slegið. Hv. þm. Borgf. kvartaði undan því, að illa hefði gengið að afla fjvn. upplýsinga, og var tekið undir þetta af hv.flm.till. og talið sannað. Ég skal minnast á 2–3 dæmi af þeim, sem hv.þm. Borgf. nefndi. Hann sagði, að illa hefði gengið að fá sundurliðun á 30 þús. kr., er greiddar hefðu verið fyrir aukavinnu í stjórnarráðinu. Ég vil geta þess, að það er í fyrsta sinni sem ég hefi heyrt þessa umkvörtun. Um þetta hefir aldrei verið leitað til mín og aldrei kvartað við mig. Ég býst því við, að hv.fjvn. hafi leitað til skrifstofustjórans, en ef illa hefir gengið um að fá þessar skýrslur, þá vil ég benda hv.fjvn. á það, að þá ætti hún að leita til mín sem ráðherra, áður en hún kemur fram með kæru sína af þingbekkjum. Ég hefi átt tal við skrifstofustjórana um það, hvort hægt mundi vera að færa útgjöldin í stjórnarráðinu niður. Hafa þeir verið mjög vantrúaðir á, að það væri hægt, enda hefir þingið hlaðið ár frá ári nýjum störfum á ráðuneytin. Gera þeir ekki ráð fyrir því, að hægt sé að lækka kostnaðinn sem neinu nemi, enda er mikið af þessu gamalt og borgað fyrir það sem aukastarf. Í því liggur viðurkenning margra stjórna á því, að ýmsir eldri starfsmenn stjórnarráðsins hafa of lág föst laun. Það þyrfti að taka það til athugunar, hvort það borgar sig að hafa þessa menn svo lágt launaða, að þeir þurfi að þiggja sérstök laun fyrir aukastörf, eða þá „bitlinga“, eins og það er kallað. Ég álít borga sig betur að hafa þessa menn sæmilega launaða og heimta svo allan starfstíma þeirra, en hafa þá aðferð, sem nú tíðkast. Það er ekkert áhlaupaverk að kippa þessu í lag, og engin þingnefnd dugir til þess. Það þarf að athuga störf þessara manna, hversu áríðandi þau eru. Einnig þarf að taka tillit til framfærslukostnaðar á hinum ýmsu stöðum. Allar þessar rannsóknir þarf að gera og leggja síðan fyrir þingið. Síðan kemur til þingsins kasta um það, hvort samþ. skuli eða fella slíkar till., sem e. t. v. sýna hækkun á pappírnum, en þó ekki í raun og veru. Ég býst við, að þá hefjist sami leikurinn hér í þinginu, að hver flokkur reyni að stimpla hina fyrir launahækkun og fjáreyðslu. Mikið af þeirri sennu, sem orðið hefir í þessum umr., hefir einmitt gengið í þá átt að innprenta kjósendum sitt ágæti og sinn sparnaðarhug. Þessu verður ekki neitað, og það er jafnt rétt fyrir það, þótt vera kunni einhverjir möguleikar til sparnaðar og e. t. v. megi leggja niður einhverja þá starfsemi, sem ríkið nú hefir tekið að sér. En þegar menn hafa átt tal við forstöðumenn þessara stofnana, eins og t. d. skrifstofustjórana í stjórnarráðinu, og þeir geta ekki gefið neinar leiðbeiningar um, hvar megi fækka starfsmönnum, þá hefi ég ekki mikla trú á því, að ein þingn. komist undirbúningslítið að hinu sanna um, hverjir megi sitja og hverja eigi að reka. Ef fækka á starfsmönnum gegn vilja forstöðumanna stofnananna, útheimtir það mikla íhugun, og það svo mikla, að slíkt er ekki ætlandi neinum nema mþn., svo að nokkurt vit yrði í. Ég þykist vita, að hv.þm.N.-Ísf. hafi á ýmsum tímum átt í vandræðum með að játa Djúpbátinn bera sig og að það hafi verið mörg viðfangsefni í sambandi við það. Oft hefir verið gengið á það lagið að koma hingað til þingsins og biðja um hækkun á hækkun ofan á styrki til þessa fyrirtækis, af því að það gat ekki borið sig heima fyrir. Þetta er alveg eins og hjá ráðherrum, þegar þeir komast að niðurstöðu um, að ekki er hægt að spara allan tilkostnað, heldur verður að auka hin opinberu gjöld. Þetta er í sjálfu sér líkt, hvort sem um smá eða stór fyrirtæki er að ræða. Ég mundi ekki undir öllum kringumstæðum koma til hv.þm.N.-Ísf., þegar hann biður um hækkaðan styrk, og segja við hann: Þú átt bara að reka starfsmenn; þarna er fullt af mönnum; þið getið rekið skrifstofufólk og annað, þangað til allt ber sig. - Slíkir hlutir þurfa athugunar og ég veit, að þeir menn, sem nú hefir orðið mikið áhyggjuefni að láta einstaklingsfyrirtæki bera sig, sjá, að það er ekki neitt áhlaupaverk að varðveita jafnvægið milli tekna og gjalda í hallæri. Nákvæmlega sama er að segja um ríkisbúskapinn. Hv. þm. Borgf. taldi fjvn. hafa átt í miklum harmkvælum með að fá að vita, hve mikill tekjuhallinn hefði orðið á Esju og Súðinni. Ég býst við, að það hafi nú ekki verið stórleyndarmál, því að ég greindi frá því í minni fjárlagaræðu; þótt þar séu taldir með styrkir til fleiri báta, þá kom allt þar fram. En skipaútgerðinni er, eins og öðrum umfangsmiklum stofnunum, ekki unnt að loka reikningum sínum fyrr en eftir vissan tíma. Landsreikningnum og reikningum ýmsra stofnana er ekki lokað fyrr en 1. apríl og reikningar stofnananna eru oft svo síðbúnir, að ekki er hægt að fá þá á fyrri hluta þings. Hv. þm. Borgf. gaf og þá upplýsingu, að brúttótekjur af fiskveiðum Þórs hefðu verið um 40 þús. kr., en svo vildi hann setja þingnefnd í að athuga, hvort þessar fiskveiðar hafi borgað sig. Ég get einlæglega sagt hv.þm., að ég fyrir mitt leyti veit ekki, hvort þetta hefir borgað sig eða ekki, og án nákvæmra upplýsinga vil ég ekki fella dóm um það. En hitt veit ég, að það myndi kosta allrækilega rannsókn og athugun, sem vitanlega má fela skipaútgerð ríkisins eða sérstakri nefnd, sem kæmist að raun um þetta. Ég hefi ekki trú á, að n. skipuð þm., sem hlaðnir eru störfum og þurfa að halda margar slíkar ræður sem í dag, kæmist langt í slíkum viðfangsefnum. Ég hefi þar einungis trú á störfum mþn. Þá er svo fyrir að þakka, að niðurstöður mþn. á hverjum tíma geta komið að fullu gagni fyrir ríkið og stofnanir þess, því að það þarf ekki ályktun Alþ. til þess, að slíkar niðurstöður séu teknar fullkomlega til greina. Hv. þm. segir líka, að það sé upplýst, að varðskipaútgerðin hafi kostað rúmlega 800 þús. kr. síðastl. ár. Þetta er enginn sérleyndardómur fjvn. Þetta hefir verið margsagt í þinginu áður, og jafnvel þótt ekkert hefði verið upplýst um það, þá hefðu þm. getað sagt sér það af eldri reynslu, hve mikill sá kostnaður væri; því að jafnvel í tíð fyrrv. stj., sem hv.þm. studdi, var kostnaðurinn tiltölulega ekki minni. Kostnaðurinn við gamla Þór var um 200 þús. kr., ef hann gekk allt árið, og við hin nýju skip um 300 þús. kr., ef þau ganga allt árið, svo að ef þessi 3 skip, sem nú eru, ganga allt árið, getur kostnaðurinn við þau ekki verið mikið fyrir neðan 800 þús. kr. Viðfangsefnið þarna er því ekki, hve mörgum mönnum megi segja upp, heldur hvort leggja eigi upp einhverju af skipunum. Ég hefi frá upphafi lagt höfuðáherzluna á, að n. sú, sem skipuð yrði, yrði mþn., en þar fyrir hefi ég ekki viljað neita, að sú n. tæki til starfa nú þegar, meðan þing stendur yfir, þótt ekki sé von um mikinn árangur á því skeiði. Og það, sem gert hefir verið í Ed., felur einmitt í sér, að það, sem n. geti gert af því, sem henni er ætlað að vinna á meðan þing stendur yfir, að skipta megi verkefni hennar í tvennt: Í það, sem þyrfti löggjafarvald til að breyta, og í hitt, sem hægt væri að breyta með stjórnarráðstöfun. Og mín ósk er, að það, sem n. geri áður en þingi lýkur, verði á því sviði, sem þarf afskipti löggjafarvaldsins til að koma fram einhverri breyt. á. Nú hefir fjvn. þrátt fyrir mótmæli sumra manna gegn því, að fjvn. geti nokkurn skapaðan hlut af þessu gert, íhugað, hvernig breyta mætti löggjöfinni til þess að spara útgjöld næstu ára, og fjvn. hefir komið fram með frv. um þetta, sem er á allan hátt miklu merkilegra en hin fáu frv., sem sparnaðarn. frá 1922 kom með, þótt sífellt sé verið að tala um þingið 1922 sem fyrirmynd í því að hafa skipað sparnaðarn. En það er ekki talað um árangurinn. Þessi hv.þm. getur e. t. v. bent mér á þann árangur, en ég minnist ekki, að hann hafi verið öllu meiri en sá, að koma með tvö frv., sem ég held, að hafi að öllu leyti verið ómerkilegri en frv. fjvn. á þessu þingi. Frv. frá 1922 var um að fella niður grískudócent og gotneskudócent. Þarna voru fengin viðfangsefni fyrir sparnaðarmenn þjóðarinnar til þess að berjast við lengi á eftir. Ég held, að hvorttveggja þessara stórmála hafi verið samþ. eftir þriggja ára baráttu á þingum og umræður á þingmálafundum, en hvernig fór? Alexander Jóhannesson er nú ekki lengur dócent, heldur prófessor, og starf Bjarna Jónssonar frá Vogi er innt af hendi af öðrum manni, er fær greitt fé fyrir að leysa það af hendi. Þarna er nú rakin þessi fyrirmynd, sem við eigum að feta í fótspor. Þannig er reynslan. Það er engin ósvinna að láta í ljós, að svona sérstök þingn. muni ekki um þingtímann koma með neinar stórvægilegar breyt., sem fjvn. hefir ekki tök á að bera fram. Og sé það rétt, sem hv. sjálfstæðismenn hér hafa tekið undir, að hv.þm. Borgf. hafi sannað, að fjvn. geti ekkert að þessu unnið, þá bið ég þá að gæta að því, að þeir hafa um leið sannað, að ekki þýðir að setja neina þingn. um þingtímann til þess að vinna að þessum störfum. Það þarf sömu sönnunina fyrir hvorutveggja. Ég vil nú bera það lof á hv.þm. Borgf., að ég veit ekki, hvaða þm. ætti að benda á í svona nefnd, sem væri bundinn í öðrum nefndum, ef hann með allri sinni elju og áhuga í þessum efnum hefir ekkert getað unnið að þessum störfum, þótt hann sitji í annari þeirra nefnda, sem eiga að hafa þessi sérstöku viðfangsefni. Svo er sagt um mig, að ég vinni að því að koma þessu öllu fyrir kattarnef. Ég vinn að því, að hér verði kosin ein n., og það er þegar búið að kjósa hana, en á móti því, að kosin verði önnur, af ástæðum, sem ég hefi greint. Ég hugga mig við það, að ég sé ekki að vinna á móti neinum mögulegum sparnaði, heldur hafi átt þátt í að koma nefndarskipuninni inn á þá braut, sem einhver von sé um árangur af. En hinu er ég að reyna að koma fyrir kattarnef, að skipuð sé ein sparnaðarn. í viðbót við aðra, sem búið er að skipa. Ef aðaláherzlan á að vera á því, að hér sé stórmál á ferðinni og hér þurfi að skipa sparnaðarn., má auðvitað áfella mig fyrir að beinast á móti slíku stórmáli. En ég hefi fyrir mitt leyti gengið út frá því, að hér sé um að ræða, að reynt sé að komast að niðurstöðu í flóknu og umfangsmiklu máli. En auðvitað má færa flokksmönnum það og fita með því þeirra pólitíska áhuga, að nú hafi verið felld sparnaðarn. í annari d. þingsins. Svona séu nú valdhafarnir - þeir felli sparnaðarn.! Jafnvel þótt við samþ. hana nú, mætti koma með þriðju n. Svona eru þeir; þeir halda, að tvær sparnaðarn. nægi í þetta sukk; nú hafa þeir fellt fyrir okkur þriðju sparnaðarn., sem átti þó vitanlega að gera aðalgagnið!!

Það var óskað eftir einni í upphafi. - JónasÞ: Og svo tveimur

. Það má auðvitað segja það, að það sé fjarstæða, að þrír muni vinna betur en átta, og ef það væri fiskurinn í Vestmannaeyjum, þá myndi ég fallast á það með hv.þm., að átta menn ættu að vinna meira en þrír. En ef aftur á móti er um að ræða n. í þinginu, þá er ég ekki viss um, að átta manna n. vinni meira en þriggja manna n., vegna þess að nefndarstörfum er yfirleitt svo háttað, að allir eru þar viðstaddir og hugsa um hið sama og fá sömu upplýsingar. En þegar átta menn eru viðstaddir til umr., er talað meira en þegar þeir eru einungis þrír, þótt ég sé hinsvegar hvergi nærri viss um, að meira gagn spretti af tali átta manna; og greiðara mun um samvinnu þriggja manna en átta. En ætti þetta að vera svo, að senda ætti þessa menn eins og á berjamó og hver ætti að plokka sinn bitlinga og starfsmann og svo ættu þeir að koma allir saman og hella þessu inn í þingið, þá myndi þeim ganga betur, ef þeir væru átta. En ætti þetta að ganga eins og venjuleg nefndarstörf, þá myndi þremur ganga betur.

Því eru þá ekki þrír menn í öllum n. þingsins?

. Þar er öðru máli að gegna. Þar eru þeir hafðir fleiri til þess að fá fleiri fulltrúa fyrir hin ýmsu héruð, t. d. í fjvn. Sú n. skiptir ekki mjög með sér störfum. Þeir fara allir yfir allar till., og í þeirri n. hygg ég að þurfi fleiri fulltrúa fyrir fleiri hagsmuni en í nokkurri annari n. Ef n. fengi lengri tíma, eru mikil líkindi til, að ýmislegt það gagn myndi af starfi hennar leiða, sem gæti orðið að einhverju liði til frambúðar og mætti hljótast af því eitthvað annað en þessi tvö stórmál þjóðarinnar, sem vöktust upp af starfi sparnaðarn. frá 1922, að koma út úr heiminum tveim „bitlingum“. Ég held, að viðleitnin til þess að festa augu fólksins á einhverjum vissum mönnum, sem gegna vissum embættum, og berjast um þá verði oft til þess, að þjóðin tapi stórfé á öðrum sviðum, þar sem hefði mátt spara. Nú sýnir atkvgr., hver endafok þessi nefndarskipun fær, og ég mun hvorki hryggjast né gleðjast, þótt þessi n. yrði skipuð hér. Ég þvinga engan til þess að láta af sinni sannfæringu, hvorki í þessu efni né öðru. Nú ræður d., hvað verður í þessu efni, og ég býst við, að hinir sárþjáðu ræðumenn á þessum fundi myndu finna mjög til, ef n. skyldi falla; sérstaklega myndu vakna sárar tilfinningar hjá hv.þm. Vestm. út af „ofbeldi og gerræði“, eins og út af einhverri bókun í gær í Ed. Það þarf nú meir en litla viðkvæmni til að bera sig illa út af slíkum hlutum. Ég get sagt hv.þm. það, að sú bókun komst þó inn í þingtíðindin, og hið eina, sem að var, var, að hún komst ekki inn í gerðabókina, sem liggur á forsetaborðinu. Ef ég hefði átt atkvæðisrétt í þeirri d., myndi ég hafa sagt, að engin þörf væri á þessari bókun, en engin nauðsyn að hindra hana, og hefði einhver þm. tekið saman kurteisa bókun, sem hefði ekki verið nein ritgerð, þá hefði verið hægt að leyfa honum það. En hér er allt kallað „gerræði og ofbeldi“, og þetta er víst allt gert til þess, að rétta fram höndina til samstarfs! Hv. þm. sagðist ætla að dæma hugarfar okkar hinna eftir afgreiðslu þessarar n. Ég vil óska, að hann hefði einhvern annan prófstein en þessa nefndarskipun, og við höfum átt það saman um dagana, og það fram til hins síðasta, að mér finnst það einkennilegt, ef þessi nefndarskipun nr. 2 á að ráða hans dómi um innræti mitt og samstarfsvilja. Ef hann hefir rétt til þess að leggja slíka áherzlu á þennan hégóma - því að hér er í rauninni ekki um annað en hégóma að ræða -, hvað ætti ég þá að segja um samstarfsviljann, sem lýsir sér í því, að reynt hefir verið að eyðileggja fyrir mér skipun ríkisskattan., og hvað ætti ég að segja um það, þegar fellt var fyrir mér við 1. umr. í Ed. frv. um verðtoll á tóbaki, þó að fyrirsjáanlegur tekjuhalli sé á þessu ári? Ég skal svo ekki hafa þessi orð miklu fleiri, en tek það fram, að hér verður ekkert samstarf, hvorki um stór né smá mál, fyrr en það er orðin ríkjandi tilfinning, að við berum allir jafnt ábyrgð á þeim vandkvæðum, sem nú steðja að, og lausn þeirra. Meðan við göngum hver um sig og segjum: Það ert þú, sem átt að láta undan, en ég á að ráða, þá verður sá vandi ekki leystur, sem nú steðjar að, og þá fer verr fyrir þjóðinni en hún á kröfur til af sínum fulltrúum á þessu þingi.

Ingólfur Bjarnarson Það er að vænta þess, þar sem tveir hv.þm. hafa nú gert að umræðuefni hið mikla en árangurslausa starf, sem ég hefi sem form. fjvn. lagt í að útvega skýrslur úr stjórnarráðinu, að mér þyki hlýða að lýsa, í hverju þetta erfiði er fólgið. Það er rétt, sem hv.þm. Borgf. gat um, að mér var falið á einum fundi n. að útvega sundurliðaðar skýrslur úr stjórnarráðinu um einn ákveðinn lið og símaði til endurskoðandans, því að mér fannst liggja beinast við, að hann myndi geta útvegað mér þessar skýrslur, og spurðist ég fyrir um það hjá honum. Sagði hann, að að vísu væru reikningarnir ekki komnir allir saman, en að hann myndi þó geta gert þetta og sent mér skýrslurnar síðar. En ég skal játa, að ég gerði ekki eins mikið til þess að ná í þetta eins og mér skilst nú, að hefði þurft. Ég leit svo á, að þar sem svo mjög var liðið á fundartíma nefndarinnar fyrir 2. umr., þá kæmi það ekki að sök, þó að það biði að fá skýrslur þessar þar til fyrir 3. umr., því að það gat á engan hátt staðið störfum n. fyrir þrifum. Sama er að segja um dæmið, sem tekið var um það, hve slælega gengi með reikninga skipaútgerðarinnar. Forstjórinn kom á fund til okkar í n., en hafði reikningana ekki alveg tilbúna, því að hann vantaði einhver reikningsskil utan af landi til þess að geta fullgert þá. Þó hafði hann heildarreikninginn nær fullgerðan og leysti úr öllu því, er hann var aðspurður og óskað var að fá upplýsingar um. Jafnframt lofaði hann að senda n. afrit af reikningnum fullgerðum, sem hann sagði, að yrði þá bráðlega, ásamt sundurliðaðri launaskrá. Það er alveg rétt, að reikningurinn er ekki kominn ennþá, enda hefi ég ekkert gert til þess að fá hann frekar, fyrr en í morgun, að þetta kom aftur til tals í n. Mun hann nú koma mjög bráðlega. Það má kannske segja, að það hafi verið trassaskapur hjá mér að ganga ekki betur eftir þessu, en ég þori að fullyrða, að þetta hafi engin áhrif haft á störf n. Það er alveg rétt, að fjvn. hefir mikið að gera, og ég skal sízt fullyrða, að hún gæti haft mikinn tíma umfram sín venjulegu störf til þess að gera ákveðnar till. um ríkisbúskapinn, sparnað o. fl., og ég vil í þessu sambandi benda á, að mér finnst, að starfsemi hennar hafi heldur en hitt liðið við þá starfstilhögun Sjálfstæðisflokksins, að láta fulltrúa sína í henni starfa einnig í annari tímafrekri n. Ég álít, að betra væri að hafa sömu tilhögun og við framsóknarmenn, að hlífa fjvnm. við öðrum starfsfrekum nefndum.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil aðeins bæta við lítilsháttar upplýsingum um sparnaðarnefndina 1922. Hún kom með till. um að fella niður kennaraembættið í klassískum fræðum við háskólann, sem ekkert varð úr. Ennfremur frv. um að sameina Árnes- og Rangárvallasýslur, sem vísað var til stj. og kom þaðan aldrei aftur. Frv. um þinghald annaðhvert ár samhliða fækkun ráðherra. Leiddi það aðeins af sér nokkurra ára skrípaleik. Þá má ennfremur nefna breyt. á hæstaréttarlögunum, fækkun dómara, sem að lögum varð, sem orkar nú mjög tvímælis, hvort frekar hafi verið til gagns en ógagns. Þessar viðbótarupplýsingar mínar vænti ég, að sanni hin fyrri ummæli mín, að enda þótt gott samstarf hafi verið um skipun nefndarinnar, þá var árangurinn ekki að sama skapi.

Jón Auðunn Jónsson Út af ummælum hæstv. fjmrh. um það, hve illa gengi að færa niður útgjöldin við Djúpbátinn, vil ég taka það fram, að árin 1910–1914 fékk sá bátur, sem þá annaðist ferðirnar og var 10–12 smál. að stærð, 10–12 þús. kr. styrk á ári fyrir 36 ferðir. En bátur sá, sem nú annast ferðirnar, er miklu stærri, 60 smálestir, en fær þó ekki í styrk nema 19 þús. kr. fyrir 104 ferðir á ári. Þegar tekið er tillit til þess, hversu þessi bátur er miklu stærri og hentugri en sá fyrri og ferðir þrefalt fleiri, þá eru útgjöldin beinlínis færð niður frá því, sem áður var. Til samanburðar útgerðarkostnaði þessa báts má benda hæstv. fjmrh. á strandferðirnar og kostnað ríkissjóðs af þeim fyrr og nú. Á þessu sama tímabili, frá 1910–1914, greiddi ríkissjóður styrk til strandferðanna fyrir tvö skip 60 þús. kr. En nú á síðasta ári verður kostnaður ríkissjóðs við þessar sömu ferðir, vegna tveggja skipa eins og þá, 430 þús. kr. Hæstv. ráðh. hlýtur nú að sjá mismuninn á þessum tveimur útgerðum, og er þess að vænta að hann dragi réttar ályktanir út frá honum. Þá var hæstv. ráðh. eitthvað að tala um berjamó í þessu sambandi. Mér finnst það ekkert illa viðeigandi. Hér þarf sannarlega að fara á berjamó ráðleysisins og tína í margar skjólur ráðleysisber hæstv. stj., til þess að sýna þjóðinni, hvernig málum hennar hefir verið stýrt að undanförnu.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég ætla að svara hv.þm.N.-Ísf. strax. Það á ekki við að koma með samanburð á strandferðum ríkissjóðs nú og fyrir ófriðinn. Það væri réttara að gera t. d. samanburð á kostnaðinum fyrst eftir að Esja kom og svo eftir að núv. stj. tók við. Erfiðleikarnir á útgerð skipanna aukast alltaf. Þeim hefir fjölgað og dregur úr flutningsmagninu nú í kreppunni og sumar vörur verður að flytja fyrir hálft flutningsgjald vegna lækkandi verðlags. Síðasta ár var óvenjulegt. Þó má geta þess til samanburðar, að 1928 kostaði hver hringferð 12 þús. kr., en nú 9 þús.; svo mjög hefir útgerðarkostnaðurinn lækkað. Spurningin er því hér, hvort fækka eigi ferðunum, taka þær af fólkinu. Það þurfa hv.þm. að taka ákvarðanir um og segja til um skýrt og glöggt án minnstu hræðslu við það, hvort þeir við það missi atkv. fólksins eða ekki.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Hæstv. fjmrh. heldur því fram enn, að fjvn. gæti gert þetta starf, sem hér er um að ræða að fela þessari sérstöku n.; þó er það upplýst, að nefndin hagi störfum sínum þannig, að nm. allir lesi skjöl þau, er til þeirra koma, saman og athugi allar beiðnir, er n. berast, í sameiningu. Það var alltaf vitanlegt, að þannig gengi þetta til, enda lagði form. sérstaklega áherzlu á, að það væri aðalstarf n. Ég býst því við, að allir geti verið sammála um, að starf það, sem hér er um að ræða, væri ofvaxið fjvn. Það myndi aðeins verða íhlaupastarf, sem lítið eða ekkert yrði á að græða. Þá vitnaði hæstv. fjmrh. í nefndina, sem kosin var 1922, og gerði samanburð á henni og n. þeirri, sem hér er lagt til að kosin verði. Það má vel vera, að þeirri n. hafi orðið lítið ágengt, en ég vil benda hæstv. ráðh. á, að ástandið 1922 var allt öðruvísi en það er nú. Og það var beinlínis rangt hjá hv. 1. þm. S.-M., að starfsvið n. 1922 hefði verið víðtækara en þessarar. Sú n. átti aðeins að gera till. um gjöld ríkissjóðsins og athuga meðferð ríkisfjárins.

Hv. þm. ætti að lesa till.

. Ég hefi lesið till. og framsöguræðu hv. 1. þm. S.-M. líka, og ég býst við, að hv.þm. hefði gott af því sjálfur að kynna sér það, sem hann sagði þá um þessa hluti. Hæstv. fjmrh. veit mjög vel, að hér er ekki um sama verkefni að ræða og var 1922, heldur miklu, miklu meira, þar sem hin síðastl. 10 ár hafa sprottið upp stór ríkisfyrirtæki, sem hafa mikil áhrif á afkomu ríkissjóðsins. Þau hafa verið talin upp áður og gerist þess því ekki þörf að telja þau upp aftur nú.

Þarf þá ekki að skipa mþn. til þess að athuga þessa hluti?

. Jú, það þarf mikla starfskrafta til þess að athuga þessi mál niður í kjölinn, og því þarf að samþ.till. mína. Þá sagði hæstv. ráðh., að ekki væri hægt að fækka starfsmönnum við stofnanir, ef forstöðumennirnir legðust á móti því, nema ef ýtarleg rannsókn færi fram. Þetta er rétt, en ég sé ekkert á móti því, að þessi ýtarlega rannsókn fari fram. Ég býst við, að flestir séu á einu máli um, að hennar sé full þörf. Hæstv. ráðh. gerði dálitla tilraun til útúrsnúninga. Hann sagði, að við myndum heimta þriðju nefndina, ef þessi yrði samþ. Ég býst alls ekki við, að hæstv. ráðh. meini þetta. Hann veit vel, að nefndarinnar er full þörf og hún þarf að vera starfhæf. Væri honum þetta ekki ljóst, þá myndi hann ekki vera að gera ráð fyrir mþn. til þess að vinna þetta verkefni, en fram á það höfum við ekki farið. Þá sagði hæstv. ráðh., að það dygði ekki, að allir segðu: það er ég, sem á að ráða, en ekki þú. - Út af þessu vil ég minna hann á, hvaða flokkur það er, sem tekið hefir til mestra örþrifaráða til þess að halda völdum og ráða einn. Er það kannske ekki hans eiginn flokkur? Ég get vel þolað, þó að ráðh. noti fyndnisgáfu sína til þess að skemmta flokksmönnum sínum og reyni með því að gera till. hlægilega. Það er ekki nema í samræmi við meðferð till. í Sþ., þó að þeir flissi nú eins og endranær, þegar alvaran ber að dyrum. En það er bara engin lækning á ástandinu. Það þarf meira en hlátrasköll framsóknarmanna til þess að ráða bót á öllum þeim afglöpum, sem stj. þeirra hefir gert. Hæstv. ráðh. sagði og, að hann gæti ekki þakkað mér neitt fyrir þessa till. Ég er hvorki að falast eftir þökkum eða hluttekningu hjá honum. Hann má því spara sér alla hluttekningu mín vegna, enda mun honum meiri þörf að líta til annara en okkar flm. þessarar till. með hluttekningu sína áður en lýkur.

Pétur Ottesen Mér virtist hinn hreinskilni maður hv. 1. þm. S.-M. hitta naglann á höfuðið, er hann sagði, á hverju hann hefði byggt dagskrá sína, sem hæstv. fjmrh. afhenti honum altilbúna og með sinni eigin hendi. Hann sagðist sem sé vera á móti till. af því að í henni fælist rannsókn. Ætli það megi ekki rekja skyldleikann til hæstv. fjmrh.? Það má einu sinni ekki tala um rannsókn, hvað þá að það megi rannsaka þær mörgu ríkisstofnanir, sem svo geigvænlega hefir verið hróflað upp nú hin síðustu ár. Ég þakka hv.þm. hreinskilnina, enda þótt hann hafi í þetta sinn hitt á hana fyrir munn og pennadrætti hæstv. fjmrh. Hann hefir viðurkennt, hvar fiskur lægi undir steini, að andstaðan gegn þessari till. væri byggð á því, að ekki mætti hrófla við þessum ríkisstofnunum, þessum pólitísku helgidómum stj. og því málaliði, sem þar er við ríkissjóðsjötuna. Þessum stofnunum hefir ekki sumum hverjum verið komið á fót af því, að hér væri um þjóðnytjastofnanir að ræða, heldur af því, að um er að ræða stofnanir, sem stj. hefir notað til þess að afla sér málaliðs, - málaliðs til þess að tryggja sig í valdasessi og efla þannig flokk sinn á kostnað ríkissjóðs. Það er því ekki nema eðlilegt, að stjórnarflokkurinn, sem ber ábyrgð á öllu þessu athæfi stj., vilji sem minnst láta hnýsast inn í þessa helgidóma. Þeir þurfa að fá að vera óáreittir og allt, sem þar gerist, hulið blæju þagnarinnar. Það hefir nú þegar fengizt nokkur lausn á því, hvað liggur til grundvallar fyrir andstöðu stj. og stjórnarliðsins gegn þessari nefndarskipun. Hæstv. fjmrh. hefir þó ekki treyst sér að standa á móti því, að nefnd yrði kosin í Ed. Hún er skipuð 3 mönnum, þar af einum manni úr Sjálfstæðisflokknum, en nú á að tryggja það, að fleiri menn úr þeim flokki fái ekki að stiga fæti inn fyrir dyr þessara stofnana til að hnýsast í það, sem þar fer fram. Ég skal þá snúa mér að hæstv.þm. S.-Þ. Hann viðurkenndi ummæli mín um afgreiðslu reikninga ríkisstofnananna í hendur fjvn. og svör þeirra við fyrirspurnum nefndarinnar sönn og rétt, enda ekki annað hægt, því að ég vék þar ekki hársbreidd frá sannleikanum. En hann vildi gera lítið úr tómlæti og skeytingarleysi þessara stofnana í því að láta í té skýr svör og refjalaus við fyrirspurnum fjvn. Ég skil þetta svo, að hann vilji heldur bera í bætifláka fyrir þetta, þar sem þetta tekur mjög til stj. En í n. hefir hann engu síður en við hinir látið í ljós óánægju gagnvart þessu framferði stofnananna. Um Skipaútgerðina er það að segja, að við höfum ekki fengið að sjá þessa reikninga að öðru leyti en því, að forstjóri kom með þá á fund til okkar, las upp nokkrar tölur, en fór síðan á brott með það allt saman. Báðum við hann um skrá yfir laun starfsmanna við þessa stofnun, en hana höfum við ekki fengið enn. Var farið fram á þetta að nýju við Skipaútgerðina í gær og það ítrekað í morgun, en ekkert hefir orðið af því ennþá, að þessu hafi verið sinnt. Hv. þm. sagði, að þetta hefði ekki orðið n. til baga ennþá. Það er nú svo. Veit ég ekki, hvernig færi um störf n., ef allar stofnanir ríkisins höguðu sér eins gagnvart henni. Allur dráttur á reikningum og öðrum gögnum er til seinkunar nefndarstarfinu. Hv. þm. lét í ljós, að það hefði að einhverju leyti valdið töfinni, að við hv. 2. þm. Skagf. ættum sæti í öðrum fastanefndum þingsins. Ég man ekki til, að n. hafi séð sér fært að taka meira en 3–4 tíma á dag í n.störf, enda þótt enginn fjvnm. væri í öðrum n. Eins og ég hefi áður skýrt frá um störf n., hefir í engu verið slakað til frá þessu nú á þessu þingi. Um fundarsókn okkar hv. 2. þm. Skagf. get ég fullyrt það, að hún hefir sízt verið lakari en annara nm., og er því enginn flugufótur fyrir því, að það hafi á nokkurn hátt tafið fyrir störfum fjvn., að við jafnframt höfum verið í annari n., en náttúrlega höfum við orðið að leggja á okkur meiri vinnu fyrir þessar sakir. Þá varði hæstv. fjmrh. nokkuð löngum tíma til þess að skemmta flokksmönnum sínum. Er svo að sjá, sem hann líti svo á, að það sé um að gera á erfiðum tímum að leiða hugann frá erfiðum hugsunum og áhyggjum og bera sig karlmannlega. Það er náttúrlega nokkuð til í þessu, en allt hefir þó sín takmörk. Sagði hann út af upplýsingum mínum um skilagreinir frá ríkisstofnunum, að ég hefði gefið í skyn, að verið væri að leyna einhverju, og ætti það skilið að fá þung svör: Veit ég, að það kemur sér stundum illa að segja satt. Ég sagði ekki annað en það eitt, er satt var, og liggur mér í léttu rúmi, þó að hæstv. ráðh. tali um að gefa þung svör. Það er ekki hægt að hnekkja sannleikanum. Hæstv. ráðh. vill gera lítið úr starfi þessarar nefndar og lítur á það allt sem hégóma. Henni er runnið það svo í merg og bein, Framsóknarflokksstjórninni, að skipa milliþinganefndir, hverja ofan í aðra, að hún getur ekki hugsað sér, að neitt starf verði af hendi leyst með öðru móti. En hver er svo reynslan af þessu milliþinganefndafargani stjórnarinnar? Því er fljótsvarað. Gífurlegur kostnaður - en nauðalítill árangur. Enda er það svo, að til þessara nefnda er stofnað fyrst og fremst til að leiða pólitíska skjólstæðinga að bitlingajötunni. Eru dæmi til þess, að einstakir milliþinganefndarmenn hafa stungið í vasa sína svo tugum þúsunda króna skiptir fyrir þessi störf. En afköst af öllum þessum n.störfum eru ekki í neinu hlutfalli við kostnaðinn. Þetta er reynslan af störfum mþn. Er það undarlegt, að hæstv. fjmrh. getur ekki hugsað sér, að hægt sé að rannsaka svona mál nema í mþn. Á Alþingi er aðalvinnan fólgin í n.störfum. Þar fer fram gagnrýni og samanburður á málum. Án n.starfa myndu málin sækjast seint og illa. Samskonar störf er gert ráð fyrir, að þessi n. vinni, því að hinar föstu n. þingsins geta ekki gripið yfir það, sem henni er sérstaklega ætlað. En hér á þingi eru hinsvegar til starfskraftar, sem ekki eru svo bundnir, að þeir geti ekki innt af hendi slíkt starf. Hæstv. ráðh. talaði oft um, að til þess að koma réttingu á fjárhaginn þurfi aðallega tvennt: Fyrst og fremst þurfi að draga úr útgjöldunum, en í öðru lagi að afla nýrra tekna. Vil ég benda á það, að ef rétta á við fjárhaginn með því að draga úr útgjöldunum, en það tel ég vera það úrræðið, sem næst liggur, þá ber nauðsyn til að rannsaka yztu afkima ríkisbúskaparins nú þegar, meðan þing stendur yfir, svo að hægt sé að lögleiða sparnað, sem komast má í framkvæmd á þessu ári. Ráðningu starfsmanna við ríkisstofnanir er t. d. þannig háttað, að hægt er að segja þeim upp starfi þeirra með ákveðnum fyrirvara; sama gildir og um breytingu á launakjörum. Á miðju þessu ári eru útrunnir ráðningarsamningar margra manna við ríkisstofnanirnar. Því er hægt, ef vilji er til þess, að koma fram á þann hátt stórfelldum sparnaði við þessar stofnanir nú á þessu ári. Það er þess vegna verkefni þessarar þingskipuðu n. að gera nú þegar ýtarlega rannsókn á því, hvernig er högum háttað í þessum stofnunum. Það er öllum vitanlegt, að þar má koma við stórauknum sparnaði nú þegar. En til þess að fá þetta fljótt og vel af hendi leyst þarf að skipa nefndir í báðum deildum. Getur þá Alþingi það, er nú situr, gert nauðsynlegar ráðstafanir um niðurfærslu á útgjöldum þessara stofnana, sem koma til framkvæmda á þessu ári. Með því að skipa mþn. í þessu augnamiði er öllu slegið á frest. Hæstv. ráðh. hlýtur að viðurkenna réttmæti þessarar hugsunar og það, að okkur er full alvara í þessu máli; hann hlýtur að viðurkenna, að þetta er leið - og eina leiðin - til að koma á sparnaði á ríkisútgjöldum þegar á þessu ári. Hæstv. ráðh. sagði, að þótt slík n. verði skipuð, þá muni hún reka sig á það hjá forstjórum ríkisstofnananna, að ekki sé hægt að draga mikið úr kostnaði hjá hverjum þeirra. Ég get vel búizt við því, að þetta geti verið rétt hjá hæstv. ráðh., en það er fleira, sem þarf að taka tillit til, heldur en umsögn þessara manna. Það er gjaldgeta ríkissjóðs. Um hana ætti hæstv. ráðh. að vera kunnugt, og hefir hann lýst henni þannig, að eigi verði hjá því komizt að sjá ríkissjóði fyrir nýjum tekjum; annars blasi við greiðsluþrot. Það, sem okkur, sem að þessari tillögu stöndum, skilur á við hæstv. fjmrh. um lausn þessa vandamáls, er það, að við viljum koma réttingu á fjárhag ríkissjóðs með því að draga úr útgjöldunum, og þetta er í lófa lagið, ef menn vilja. Með því að láta fram fara slíka rannsókn sem í till. felst, er fenginn grundvöllur undir niðurfærslu á útgjöldum ríkisins einmitt þar, sem slík niðurfærsla er allra sjálfsögðust og auðveldust. Það þýðir ekkert að vera að vitna til þess, hvað forstjóri þessarar og þessarar stofnunar segir. Útgjöldin verða að lækka. Það er ekki verið að spyrja að því, hvað þeir menn segja, sem bíða óþreyjufullir eftir síma, brúm og vegum. Má segja, að þörfin fyrir þetta minnki ekki á krepputímum. Hún er aldrei brýnni er þá. En veruleikinn kemur fram í þeirri mynd, að þrátt fyrir það, að þörfin minnkar ekki, þá verður að skera niður þessar framkvæmdir. Sá harðhenti veruleiki, að þess er enginn kostur nú að afla þeirra tekna, sem til þess þarf að halda uppi ríkisbúskapnum í því formi, sem hann hefir verið rekinn síðustu árin, knýr svo fast á, að þar verður undan að játa. Það verður að draga úr útgjöldunum. Er það kunnugt, að síðan á þinginu 1922, er hér var rædd svipuð till., hefir ríkisbúskapurinn blásið mjög út. Þá lýsti hv. 1. þm. S.-M., sem var flm. þeirrar till., ástandi ríkissjóðs mjög átakanlega. Sagði hann, að starfsmönnum hefði fjölgað óvenjulega síðustu árin, og af því að sú fjölgun hefði hitt á verstu dýrtíðina, hefðu útgjöldin orðið enn tilfinnanlegri. Kvað hann of tómlátlega farið með till., ef litið væri á hana sem kjósendaskrum og ekkert annað. Er þetta athugandi fyrir hæstv. ráðh., því að hann virðist líta á þessa till., sem hér er borin fram, sem kjósendaskrum eitt.

Ef það er gert á þennan hátt

. Já, ef það væri gert á annan hátt, þá myndi hæstv. fjmrh. líka segja, að það væri ekki sá rétti máti. Hv. 1. þm. S.-M. heldur enn áfram á þingi 1922 og vitnar í gjaldgetu almennings. Farast honum orð á þessa leið: „Ég veit um sjávarþorpin á Austur- og Norðurlandi, að aldrei hefir hagur þeirra þrengri verið en nú. Útvegsmenn eru að gefast upp og útvegurinn að fara í strand. Sömu sögu segja bændurnir úr sveitunum. Hvert sem litið er, blasir við hrun eða hnignun atvinnuveganna, sem orðið hafa fyrir þyngri skattaálögum síðustu ár en nokkru sinni áður“. Hvernig er þetta nú? Ef hv.þm. væri samkvæmur sjálfum sér, hefði hann borið fram slíka till. nú og málað með enn sterkari litum starfsmannafjölda ríkisins og hina þverrandi gjaldgetu þess og almennings. Nei, ég held, að með því viðhorfi, sem nú er, sé brýn þörf - og það jafnvel brýnni þörf en nokkru sinni áður - samtaka um niðurfærslu á útgjöldunum. Við höfum viljað byggja þetta þannig upp, að strax á þessu ári væri hægt að meira eða minna leyti að framkvæma þessar niðurfærslur. Þarf að fara á fremstu grös í því efni. Ef það hrykki ekki til til að koma á nauðsynlegri rétting á fjárhag ríkissjóðs, þá væri forsvaranlegra að reyna að bæta eitthvað við það, sem sótt er ofan í vasa almennings til ríkisþarfa. Sjálfstæðisflokkurinn hefir hér rétt út höndina, og fer árangurinn eftir því, hvernig stj.flokkurinn tekur við þeirri útréttu hönd. Hæstv. ráðh. þarf ekki að vera að vekja hlátur út af þessu máli hjá flokksmönnum sínum. Hann hefir að vísu nægan liðsafla til að koma því fyrir kattarnef hér í d. En hann tæki með því meiri ábyrgð sér á herðar en fjmrh. getur gert. Þarf ekki svo skuggalegt útlit sem nú er til þess að sjá, að ómögulegt er að halda ríkisbúskapnum í sama horfi með þeim útgjöldum, sem nú eru. Verður að draga úr þeim með því að fækka eitthvað þeim starfsmönnum, sem hrúgað hefir verið upp hjá ríkinu síðustu árin. Sumar stöðurnar hafa ekki verið stofnaðar af þjóðarnauðsyn, heldur af nauðsyn valdhafanna á því að koma fylgifiskum sínum einhversstaðar fyrir. Laun nálega allra þessara manna eru hærri en fastra starfsmanna, er taka laun sín samkvæmt launalögum. Er fullkomin þörf á því að gera ýtrustu tilraunir til þess að hægt sé að draga úr útgjöldum ríkissjóðs sem allra fyrst. Að þessu stefnir þessi till., með því að koma á hreyfingu starfskröftum, er taki að vinna að því máli nógu fljótt til þess að Alþingi geti gert nauðsynlegar ráðstafanir í þessu efni áður en því lýkur. Að því leyti sem borið er saman ástandið 1922 og nú, þá má benda á það til dæmis, að fjölda af embættum og stöðum hefir verið komið upp síðan og auk þess komið upp útgjaldafrekum stofnunum eins og útvarpinu, viðtækjaverzluninni, skipaútgerðinni o. fl.

Gullaldardagar þá

. Það getur verið að það hafi ekki verið jafnmiklir gullaldardagar þá fyrir hv.þm., því að hann var þá ekki orðinn bankastjóri af stjórnarnáð. Ætti það, sem ég hefi tekið fram, að vera nóg til að sýna, að okkur er full alvara og að hæstv. ráðh. getur skakkt til, þegar hann er að telja sér og öðrum trú um, að okkur gangi ekki annað en kjósendadekur til að halda fram slíkri till. Ef hæstv. fjmrh. tekur ekki á móti þessari útréttu hönd okkar sjálfstæðismanna, er það annaðhvort af því, að enn er við lýði hjá honum sá hugsunarháttur, sem ríkjandi hefir verið hjá stjórnarflokknum, að snúast gegn öllum nytjamálum, sem við sjálfstæðismenn höfum borið fram, eða þá af því, að hann hefir ekki komið auga enn á þau sannindi, eða ekki séð þau nógu ljóst og skýrt, að það er á engan hátt fært eins og nú er högum háttað að koma lagfæringu á fjárhag ríkissjóðsins á annan veg en þann að færa niður útgjöldin. Hæstv. ráðh. talaði um það í sambandi við Djúpbátinn, að ekki væri annað en reka mennina á land. En það er lítið gagn að því, ef mennirnir eru eftir sem áður á föstum launum, eins og sagt er, að einir tveir stýrimenn og a. m. k. einn loftskeytamaður séu, sem reknir hafa verið í land af einu varðskipinu. Er það eitt út af fyrir sig nóg rannsóknarefni.

Er það ekki líka til athugunar hjá sjútvn.?

. Ég veit það ekki, en það þarf að rannsakast. Það þarf einnig að athuga, hve há laun yfirmenn hjá ríkisútgerðinni hafa. Ég hefi heyrt, að skipstjórarnir þar hafi 12–14 þús. kr. laun. Ef þeir væru látnir hafa sömu laun og varðskipaforingjarnir, þá mætti spara þar 25–26 þús. kr. á ári. Þá er Þórsfiskurinn svonefndi. Þar munu líka finnast menn á launum. Það leikur á tveim tungum, hvort þar hefir ekki verið um stóran óhag að ræða fyrir ríkissjóð. Er það efni til rannsóknar, og ekki hefir fjvn. séð neitt um það. Þeir, sem seldu Þórsfiskinn, gerðu félag með sér og keyptu og seldu annan fisk. M. a. keyptu þeir fisk af Akurnesingum, sem stóðu í þeirri trú, að það væri ríkissjóður, sem af þeim væri að kaupa. En þegar þeir fóru að ganga eftir greiðslunni, sem gekk erfiðlega með, komust þeir að raun um, að svo var ekki. Það mun hafa verið nokkuð erfitt að greina á milli, hvað ríkið hafði og hvað þessir menn. Það er líka rannsóknarefni. Ég sé það á hæstv. forseta, að það muni vera komið að því að fresta fundi. En það voru fleiri atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem ég hefði þurft að taka til athugunar, en ég fæ þá kannske aths. síðar. Ég skal enda með því að minna á það, að hæstv. fjmrh. þótti litlar nytjar hafa orðið af starfi flokksbróður síns, hv. 1. þm. S.-M., og annara, er sæti áttu í sparnaðarn. 1922, þar sem hann festi hvorki hönd né fót nema á fáum og litlum till., sem frá þeirri n. hefðu komið. Það getur nú verið, að hinn beini árangur af starfi þeirrar n. hafi ekki verið sérlega mikill. En árangurinn hygg ég, að meira hafi legið í ýmsum athugunum, sem n. gerði á útgjöldum ríkisins og urðu til athugunar og leiðbeiningar við framhaldsvinnu að slíkum málum. Og þótt sú n. hafi máske ekki unnið neitt þrekvirki, þá segir það ekkert um það, að ekki gæti orðið gagn að starfi þeirrar n., er hér um ræðir. Það er á sinn hátt eins og það, að þó við nú um stund höfum haft slæma ríkisstjórn, þá má samt ekki sleppa allri von um það, að við munum eiga eftir að fá betri stjórn.

3864Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. þm. Borgf. telur sig og sinn flokk hafa rétt út höndina til andstæðinganna. En ég þykist hafa breitt út faðminn, þar sem ég gekk inn á, að kosin yrði n. eftir þeirra tillögum. En þá virðist hafa brugðið svo við, að þeir kipptu að sér hendinni og brúka nú bara munn. Eftir tali hv.þm. að dæma, þá á þessi n. að taka fyrir öll viðfangsefni þingsins, eins þau, sem aðrar n. hafa til athugunar. Svo er t. d. með þessa 2 eða 3 menn, sem hv.þm. Borgf. o. fl. sögðu, að væru í landi af varðskipunum. Það atriði liggur fyrir hjá sjútvn. til athugunar og úrskurðar. 

En ef það er rangt að reka þá?

. Þá gerir n. það auðvitað ekki, og þá er engum sparnaði hægt að koma við þar. Annars er um laun yfirmannanna á ríkisskipunum það að segja, að enginn þeirra hefir hærri laun en það, sem borgað er fyrir sambærileg störf á Eimskipafélagsskipunum. Það er hrein fávizka að ætlast til, að n. slík sem hér um ræðir geti tekið til meðferðar öll viðfangsefni þingsins. Ef hún ætti að gera það, þá yrði vitanlega ekkert gert. En þetta er tónninn í ræðum hv.þm.Hv. þm. Vestm. sagði, að ég hefði sannað, að fjvn. hefði engan tíma til að athuga hugsanlegar niðurfærslur á útgjöldum ríkisins, því að ég hefði sagt, að hún læsi saman þau plögg, er henni bærust. Afleiðingin af því væri sú, að hún hefði engan tíma til að athuga sparnað. En hvaða skjöl eru það nú, sem fjvn. er að lesa? Það eru skýrslur frá hinum ýmsu ríkisstofnunum, sem hún er að lesa, og um leið að athuga, hvar hægt sé að spara með niðurfærslu útgjalda. Og til viðbótar við þessar skýrslur biður fjvn. um og fær viðbótarskýrslur og kallar auk þess forstöðumenn stofnananna á sinn fund til viðtals og athugunar. Hér hefir verið talað eins og enginn hugsaði neitt eða framkvæmdi neitt að niðurfærslu á útgjöldum ríkisins. Með fjárlfrv. mínu skar ég þó niður sem svarar fullri millj. kr. af útgjöldum ríkisins, miðað við fjárl. nú. Og fjvn. hefir enn klipið af útgjöldunum sem nemur um 340 þús. Þetta var einmitt verkefni fjvn., og hún hefir líka unnið samkv. því. Meðan þing starfar hefi ég heldur ekki talið þörf á annari eða öðrum n. en fjvn. til að inna þetta hlutverk af hendi, þótt ég hinsvegar hafi ekki viljað verjast því, að ein n. væri skipuð til viðbótar, svo sem gert var í Ed. Í fjvn.Nd. situr nú sjálfur hv.þm. Borgf., sem er manna kunnugastur starfsemi ríkisins, vegna elju sinnar og langrar setu í fjvn. Og þar situr líka hv. 2. þm. Skagf. Er það ekkert last til annara sjálfstæðismanna þessarar d., þótt sagt sé, að þeir hafi ekki haft færari mönnum á að skipa til þessa starfa. Og fjvn. er einmitt skipuð með það fyrir augum að athuga fjármál ríkisins. Hún er sú fasta n., sem að þessu vinnur. Já, hér hefir verið talað eins og ekkert hafi verið gert. Þó starfa tvær fjvn. í þinginu og ein að auki, sem hafa þetta sérstaklega til athugunar. Og sá sparnaður, sem komið getur til framkvæmda á yfirstandandi ári, er líka athugaður um leið og fjárl. næsta árs eru tekin til meðferðar, nema þær upphæðir vitanlega, sem eru fast bundnar í fjárl. þessa árs. Þessar umr., sem nú hafa staðið, hefðu máske getað gert eitthvert gagn, ef þær hefðu verið fluttar á sumarþinginu síðasta, en þá var nú tónninn nokkur annar. Þá var talið mest áríðandi að fylla fjárl. sem mest, svo ekki væri hægt að eyða neinu utan þeirra. Þar með voru svo útgjöld þessa árs lögbundin. Hér er sannarlega ekki verið að hindra neina möguleika til að koma fram sparnaði. Hv. þm. Borgf. sagði sjálfur, að nefndirnar hefðu ekki meira en 4 tíma afgangs á dag til að vinna nefndarstörf. Ég hygg nú, að óhætt muni vera að segja, að n. hafi ekki nema 2–3 tíma, þegar fundir lengjast, en við þá eru vitanlega allir þm. bundnir. Ég hefi þegar nefnt tvo hv. sjálfstæðismenn, sem starfa í fjvn. þessarar d. En auk þess starfar hv.fjvn.Ed., og þar á Sjálfstæðisflokkurinn líka fulltrúa. Og enn er hin nýskipaða n. í Ed., þar sem sjálfur formaður Sjálfstæðisflokksins, hv. 1. landsk., á sæti. Það er því að gera nokkuð lítið úr þeim hv.þm., sem ætlazt er til, að haldi áfram starfi sínu þegar þingi er lokið, að segja það, að ekkert sé gert og að alla athugun eigi að hindra. Ég þarf nú ekki að eyða mörgum fleiri orðum um þetta. Ég býst við, að umr. um málið fari að styttast hér, en þá er vitanlega eftir eftirleikurinn um allt þetta dæmalausa, sem Framsóknarflokkurinn hafi aðhafzt í þessu máli, sem verður efni í blaðagreinar Sjálfstæðisflokksins, með viðeigandi, gleiðletruðum fyrirsögnum. Sú efsta verður um þá kúgun, sem ég og Framsóknarflokkurinn hafi sýnt sjálfstæðismönnum. Undirfyrirsagnirnar verða svo: „rangsleitni, ofbeldi“ og því næst: „Öll rannsókn hindruð í hreiðri ríkisstjórnarinnar“. - En svo kemur önnur frásögn um það, hvernig herra Jón Þorláksson hafi þröngvað Framsóknarflokknum til að samþ. skipun n. í Ed. Og í þeirri grein verður lýst með viðeigandi orðnum hinum ágætu starfskröftum hans og einnig sagt frá því, að hann fái lengri tíma til síns starfs en meðan þing stendur. Óneitanlega fer betur á því, að þetta sé ekki allt í sömu greininni. Þær verða að vera tvær, hvort sem þær koma í sama blaðinu eða ekki. Nei, þetta dugir ekki. Það er ekki hægt að segja í sömu andránni eins og satt er, að sjálfstæðismenn hafi fengið till. sína samþ. í annari deild þingsins, og segja svo; að ekkert hafi fengizt. En kjósendurnir eru máske ekki óvanir rökvillum á hinum pólitíska sjó.

Haraldur Guðmundsson Ég fæ ekki skilið deilur hv. íhaldsmanna og hæstv. fjmrh. Deiluefnið virðist ekkert vera. Hv. þm. Borgf. sagði, að tillögur þeirra sjálfstæðismanna væru framrétt hönd til Framsóknarflokksins. Og ég heyrði hæstv. fjmrh. segja frá því, að hann hefði breitt út faðminn móti þeim. Ég held því, að öll þeirra deila sé aðeins til þess að skemmta skrattanum.

Eru það kommúnistar?

. Nei, önnur persóna mun það vera, eftir því sem einn hv. sjálfstæðismaður álítur og hefir lýst á prenti. Hann þóttist sjá í vitrun þann hv.þm., er fram í tók, með horn og klaufir, eða eins og umræddri persónu hefir oftlega verið lýst. En ég sé ekki, hvers vegna flokkarnir eru að karpa um þetta, nema þá, eins og hæstv. fjmrh. tók fram, til þess að fá fyrirsagnir að blaðagreinum. Hv. þm. Borgf. vék nokkuð að þeirri gullöld, sem hér hefði verið, þegar ekki var nein viðtækjaverzlun, engin prentsmiðja rekin af ríkinu, engin ríkissmiðja, ekkert útvarp o. fl. o. fl., og ég ekki orðinn útibússtjóri. Já, ég trúi því vel, að hv.þm. Borgf. hafi þótt þetta gullöld, og það hefir eflaust fleiri íhaldsmönnum fundizt, t. d. Stefáni Th. Jónssyni, sem fékk meira en helming af öllu veltufé útibúsins á Seyðisfirði lánað hjá útibússtjóranum þáverandi, bróður sínum. Líkt er án efa um fleira. Hjá þeim var gullöld. En hvort það hefir verið sérstök gullöld fyrir bankana og ríkissjóðinn, er annað mál. Áætlaðar tekjur af ríkisprentsmiðjunni og ríkisvélsmiðjunni eru nú 65 þús. kr. í fjárlfrv., og er þó opinber prentun sízt dýrari en áður var, heldur þvert á móti. Viðtækjaverzlunin leggur á annað hundrað þús. til útvarpsins. Ekki fékk ríkissjóður þessar 165 þús. kr. á gullaldardögum Íhaldsins, sem hv.þm. nú minnist klökkur og með sárum söknuði.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil aðeins benda á það, að hæstv. ráðh. vildi ekki gera samanburð á þeim grundvelli, sem ég gaf tilefni til, hvað rekstur Djúpbátsins og ríkisskipanna snertir. Í stað þess fer hann að bera saman rekstur ríkisskipanna nú og þegar dýrtíðin var mest. Þá voru t. d. kolin 25% hærri og kaupgjald 15% hærra en nú. Það er að sjálfsögðu hægt að heimta það, að við sjálfstæðismenn greiðum atkv. með tollum, sköttum og nýjum álögum. En við getum ekki gengið inn á slíkt á meðan engin rannsókn fæst á því, hvað spara megi. Og á hvað á að leggja þessa skatta? Undirstaðan er örþrota atvinnuvegir og atvinnulítið fólk. Við hljótum því að vera á móti öllum nýjum álögum, til þess að knýja fram allan mögulegan sparnað.