Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef á þskj. 50 lagt fram svohljóðandi fsp. til menntmrh.: "Hyggst menntmrh. fyrir hönd Náttúruverndarráðs höfða mál gegn iðnrh. vegna útgáfu námaleyfis og forræðis um rannsóknir við Mývatn?" Til að gera býsna langa sögu stutta eru helstu atriði þessa máls þau að í lögum um verndun Laxár og Mývatns frá 1974, 3. gr., er tekið þannig til orða að leyfi Náttúruverndarráðs þurfi til hvers konar mannvirkjagerðar og jarðrasks við Mývatn. Það kemur fram í grg. með lagafrv. frá þessum tíma að augljóst er að tilgangur löggjafans er að taka af skarið um forræði náttúruverndaryfirvalda á þessu svæði. Raunar hefur nýlega komið fram í grg. frá Gauki Jörundssyni prófessor að hann er þar sammála. Hann segir, með leyfi forseta: "Þar sem einn megintilgangur umræddra laga er verndun lífríkis Mývatns er að mínum dómi ekki neinum vafa bundið að nám kísilgúrs úr botni Mývatns fellur undir jarðrask í skilningi ákvæðis 3. gr." M.ö.o. er álit lagaprófessorsins að það þurfi leyfi Náttúruverndarráðs til að taka kísilgúr úr vatninu. Síðan gerðist það í málinu að í janúar s.l. gaf þáv. hæstv. iðnrh. út námaleyfi til Kísiliðjunnar án leyfis Náttúruverndarráðs. Náttúruverndarráð mótmælti eðlilega. Iðnrh. stóð fastur á sínu og síðan gerðist það að þann 28. maí s.l. fór Náttúruverndarráð fram á það við þáv. hæstv. menntmrh. að hann höfðaði mál gegn iðnrh. til að fá úrskurð um lagatúlkun í þessu máli. Þáv. hæstv. iðnrh. hafði raunar á blaðamannafundi 22. maí haft einhver þau orð að það væri kannske eðlilegast að þetta mál færi fyrir dómstóla og þannig fengist úrskurður. Stjórn Rannsóknarstöðvar við Mývatn ályktaði í sömu veru þann 13. sept. s.l., þ.e. að Náttúruverndarráð færi fram á það við hæstv. menntmrh. að mál yrði höfðað til að fá úrskurð í þessu máli. Það er mjög mikilvægt að fá um þetta úrskurð, bæði vegna þessa tiltekna máls og ekki síður vegna framtíðarlagasetningar um náttúruvernd og umhverfisvernd á Íslandi. Ég dreg ekki dul á að ég tel að það hefði verið betur að niðurstaðan hefði fengist þannig að fram kæmi viðurkenning iðnrn. á forræði náttúruverndaryfirvalda á þessu svæði og tel það betri kost en að til málsóknar þurfi að koma. En ég hef borið þessa fsp. fram vegna þess að ég tel að nauðsynlegt sé að fá botn í þetta mál.



Herra forseti. Hv. 4. landsk. þm. beinir til mín þeirri fsp. hvort menntmrh. hyggist fyrir hönd Náttúruverndarráðs höfða mál gegn iðnrh. vegna útgáfu námaleyfis og forræðis um rannsóknir við Mývatn. Nei er svarið. Það stendur ekki þann veg á. Af ýmsu sem fram hefur komið og einnig í ræðu hv. fyrirspyrjanda nú má helst ráða að hér sé raunar átt við hvort núv. menntmrh. hyggist lögsækja fyrrv. iðnrh. Ef við það er átt, þá stendur heldur ekki þann veg á, enda veit ég ekki til þess að sá maður hafi brotið neitt af sér. En hér er um hina svokölluðu Mývatnsdeilu að tefla sem þetta mál snertir. Ég vil benda hv. fyrirspyrjanda á að Gaukur Jörundarson er ekki dómstóll í landinu þannig að þótt álitsgerð hans liggi fyrir liggur ekkert fyrir um niðurstöður um forræði Náttúruverndarráðs á svæðinu né heldur hans álit sjálfs, hv. fyrirspyrjanda. En það er frá því að segja að það hafa að kalla tekist sæmilegar sættir í þessu máli við Mývatn norður. Aðalmálið er að menn hafa orðið sammála um að rannsaka hið fyrsta áhrif kísilgúrnámsins og starfrækslu Kísiliðjunnar við Mývatn og fá niðurstöður um hvort starfsemin er skaðvænleg lífríkinu við Mývatn. Ég held að allir sem eiga hlut að þessu máli séu einhuga um að komi það í ljós að starfsemi Kísiliðjunnar sé hættuleg vegna lífríkis Mývatns og Laxársvæðisins verði Kísiliðjan að víkja með starfsemi sína. En eins og ég segi: ég held að kalla megi að nú sé sæmileg kyrrð yfir þessum vötnum, að þeir ungu menn sem til þess hafa verið kvaddir af hálfu iðnrn. og einnig Rannsóknarstöðvarinnar við Mývatn hafi náð höndum saman. Með því sem boði Náttúruverndarráðsins um tilnefningu manna í verkefnisstjórn rannsóknarstöðvarinnar var tekið og tveir ungir menn, Tumi Tómasson og Hákon Aðalsteinsson, hafa tekið sæti í þeirri nefnd, held ég að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af að þessir aðilar vinni ekki vel saman. Og það er aðalatriði að rannsóknum þessum skili hratt fram. Menn ætla að þeim ætti að verða lokið innan þriggja ára og beinast, eins og ég sagði, að því fyrst og fremst að fá vísindalega niðurstöðu um starfsemi Kísiliðjunnar. Það tókst, sem ekki hafði áður tekist, að fá fjármuni til framkvæmda þessara, rannsóknanna, fjárhæð sem nemur um 2,7 millj. kr. árlega, þ.e. gengistryggt fé þar sem miðað er við 2 bandaríkjadollara af hverju framleiddu hráefnistonni frá Kísiliðjunni sem hefur verið 25-27 þús. tonn árlega. Í ellefu ára starfssögu rannsóknarstöðvarinnar höfðu smámunir einir hrotið af borðum fjárveitingavaldsins til verkefnisins, en nú er þetta fjármagn tryggt. Og það er tryggt. Enda þótt í ljós komi að Kísiliðjan hafi ekki skaðvænleg áhrif á lífríkið verður henni gert að greiða áfram þessa fjármuni og munu þeir þá renna til áframhaldandi rannsókna sem stunda verður á Mývatns- og Laxársvæðinu. Þannig hefur það hafst upp úr krafsinu í fyrsta skipti að nokkrir fjármunir, allverulegir fjármunir, eru til verkefna tryggðir, fyrir utan að Náttúruverndarráð fékk aukafjárveitingu til að sinna þessum verkefnum einnegin á þessu ári. Málaferli fyrir mitt frumkvæði koma ekki til neinna greina þarna. Ég skal ekkert um það segja hvort Náttúruverndarráð sjálft hefur efni og aðstæður til að hefja málsókn þessa vegna. Ég held að aðalatriðið sé að menn hafi orðið ásáttir um hvernig að þessu mikilvæga verkefni skuli unnið, en ætli nú að varpa fyrir róða öllum þrætum um aukaatriði í þessu sambandi.



Herra forseti. Það kemur mjög á óvart þegar hæstv. ráðh. lýkur ræðu sinni með því að lýsa því yfir af tilefni fsp. sé aukaatriði í þessu sambandi. Hér er nefnilega alls ekki um neitt aukaatriði að ræða. Ég tel að menntmrh. sé skylt að leita eftir framkvæmd laganna frá 1974 á þann hátt að úrskurður fáist í þessu efni. Annaðhvort á að gera það með því að leita eftir lagaúrskurði, eins og ég lýsti hér að framan, þó tel ég að það sé raunar vondur kostur, eða að fara hina og betri leiðina, að það fengist viðurkenning iðnrh. á forræði Náttúruverndarráðs nú. Hún fengist þá með því að gefið yrði út nýtt námaleyfi sem yrði gefið út með leyfi og samþykki Náttúruverndarráðs. Á annan hvorn þennan háttinn tel ég að verði að fást niðurstaða í þessu máli. Og þetta er hreint ekki aukaatriði, hæstv. ráðh. Þó að menn berist kannske ekki á banaspjótum út af þessu núna og um málið ríki kyrrð er málið óútkljáð. Ég tel að það sé alvarlegt bæði fyrir þetta tiltekna mál og önnur þau mál sem upp kunna að rísa af svipuðu tilefni og á ég þá við lög um náttúru- og umhverfisvernd. Hæstv. ráðh. gerði að umtalsefni rannsóknir við vatnið og taldi að þær væru á hinum besta rekspöl. Svo er ekki.  Í fyrsta lagi eru nú tveir húsbændur þar um. Það er í fyrsta lagi nefnd iðnrh., sem sett var upp með námaleyfinu sem var gefið út í janúar, og síðan er nefnd Náttúruverndarráðs og Rannsóknarstöðvarinnar við Mývatn sem starfar samkvæmt reglugerð frá 1978. Þessar tvær nefndir eru starfandi um þessi mál og það kann ekki góðri lukku að stýra þegar þannig er að málinu staðið, enda hefur lítið miðað í þessu máli. Það hefur verið lögð fram rannsóknaráætlun sem kostar líklega einar 6 millj. kr., iðnaðarráðuneytisnefndin hefur 2,5 millj., en Náttúruverndarráðsnefndin hefur 1,2 millj. og það er enn þá fjárvöntun upp á milli 2,5 og 3 millj. kr. til þess að viðunandi rannsóknir geti farið fram. Því er ekki rétt að rannsóknaþátturinn standi þannig að honum sé borgið. Ég vil þess vegna ítreka að ég tel óviðunandi annað en að niðurstaða fáist í málinu. Helst ætti það að gerast með því að núverandi hæstv. menntmrh. sannfæri iðnrh. um að það sé skynsamlegt og rétt að gefa út nýtt námaleyfi þar sem leyfi Náttúruverndarráðs verði fengið. Ef sú leið fæst ekki farin tel ég að það verði að leita úrskurðar dómstólanna í þessu efni.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Athugasemdin skal vera örstutt, einungis til þess að leiðrétta tvennt sem mér fannst koma fram í máli hv. fyrirspyrjanda. Annað varðaði hugsanlega málsókn á hendur iðnrn. Það er mikill misskilningur að ég hafi hvatt til þess. Það er vegna þess að sakarefni er ekki fyrir hendi. Það þarf að vera tiltekið efni sem stefnt er til dómstóla út af. Það liggur ekki fyrir nú. Það sem var verið að ræða um var hvað gæti hugsanlega gerst í framtíðinni. Það sem svo gerðist í framhaldi af þessu var það að reynt var af hálfu beggja ráðuneyta að ná samkomulagi um þau atriði sem ella gætu orðið tvísýn eða vafi um síðar og ég tel að það hafi tekist. Það náðist samkomulag um staðarmörk kísilgúrvinnslunar á þann veg að báðir aðilar gátu við unað. Enn fremur hefur náðst samkomulag um samstarf þessara nefnda. Þetta var það sem máli skipti af hálfu Náttúruverndarráðs og fyrrverandi menntmrh. Ég hygg því að þessi fyrirspurn sé kannske ekki rétt tímasett. Ef hún hefði komið fram þegar enn þá meiri vafi var um málið hefði kannske gegnt öðru máli, en núna er í raun og veru niðurstaða fengin um það sem fyrirspyrjandinn er að leita eftir.



Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. heilbrrh. segir, að það ríkir um þetta mál sæmilegur friður, enda þótt hv. fyrirspyrjandi kjósi að það sé á annan veg og tali um tvo húsbændur á svæðinu. Ég tók það fram í svari mínu að þeir hefðu náð höndum saman um samvinnu sem allar líkur benda til og engin ástæða er til að óttast um annað en að verði góð og skili nægjanlegum árangri. Hv. fyrirspyrjandi Guðmundur Einarsson varpar því fram að það séu tvær leiðir til, að fá úrskurð dómstóla og hefja lagaþrætu um málið, sem ekki verður gert, ekki a.m.k. ef minn vilji fær að ráða, eða að gefið verði út nýtt námaleyfi þar sem farið verði að þeim vilja sem fram kom í áliti Náttúruverndarráðs frá því í desember trúi ég 1983. En hefði svo verið gert hefði það þýtt ákvörðun um að stöðva fljótlega starfsemi kísilgúrvinnslunnar við Mývatn. Það eru áreiðanlega ekki réttar aðfarir að byrja fyrst á því að stöðva fyrirtækið, án þess að menn hafi gengið úr skugga um hvort starfsemi verksmiðjunnar hefur skaðvænleg áhrif eða ekki. Fimm ára starfstímabil frá því í ágúst 1986 hefði þýtt stöðvun á rekstrinum vegna þess að fljótlega hefði verksmiðjan misst markað sinn og eigendur hennar hefðu ekki lagt til hennar til viðhaldsframkvæmda, sem eru allfjárfrekar framkvæmdir frá ári til árs, ef leyfið hefði hljóðað upp á fimm ára starfrækslu. Hitt kann að vera, og við það bind ég fullar vonir, að ef í ljós kemur að hér er um hættulega starfsemi að ræða kunni ekki að líða fimm ár þar til við stöðvum verksmiðjuna, heldur aðeins þrjú ár. Það vantar kannske einhverja fjármuni til að framkvæma á fullri ferð rannsóknirnar eins og þeir náttúruverndarráðsmenn hafa gert áætlun um. Það kann vel að vera. En eins og fjármunir eru taldir hrökkva til í dag gera menn sér samt fyllstu vonir um að úrskurður fáist um það vandamál sem þarf að fá lausn á nú, starfsemi Kísiliðjunnar, innan þriggja ára. Það er meginmál.



Herra forseti. Þá hefur komið fram að tveir hæstv. ráðherrar, sem um þetta mál fjalla, hafa fjallað og fjölluðu og væntanlega munu fjalla, telja orðalag laganna frá því 1974 um þetta mál engu skipta, heldur gera að uppistöðu í sínum málfutningi hvernig hafi síðan tekist til með skipun nefnda og framlag fjármuna í þessum efnum til þess að koma á lappirnar einhvers konar viðunandi rannsóknastarfsemi. Um það snýst ekki málið. Við erum að tala um hvort lögin frá 1974 standi eða ekki. Ég skora hér með á hæstv. ríkisstj. að leggja fram stjfrv. um breytingu á orðalagi 3. gr. laganna frá 1974 þar sem felld verður niður sú kvöð að Náttúruverndarráð samþykki framkvæmdir eða mannvirkjagerð eða rask á þessu svæði vegna þess að öðruvísi get ég ekki túlkað orð hæstv. ráðherra sem hér hafa komið fram.



Herra forseti. Ég vil taka þessa sérkennilegu áskorun hv. fyrirspyrjanda til greina að athuga um að leggja slíkar brtt. fram, en ég vil síður en svo lofa neinu nú og strax um það efni. Það kann vel að vera að lög um verndun Mývatns og Laxársvæðisins krefjist endurskoðunar, ég hef ekki leitt hugann að því nú, en vil sem sagt víkjast undir það að athuga málaleitan hv. fyrirspyrjanda þótt sérkennileg sé á þessu stigi máls og ég efist reyndar um að slíkar athafnir af hálfu ríkisvalds nú yrðu sérstaklega til þess að lægja öldur í málinu.



Herra forseti. Ég vil láta það koma fram, herra forseti, af minni hálfu í tilefni þeirra orðaskipta sem hér hafa farið fram, sem eru í framhaldi af utandagskrárumræðum um Mývatnsmálið t fyrra, að ég er ekki hvetjandi þess að vald Náttúruverndarráðs verði skert með lagabreytingum.



Herra forseti. Þann 13. júní s.l. var samþykktur hér á Alþingi alþjóðasamningur um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Í umræðum um þennan samning kom fram að þótt engar formlegar hindranir stæðu í vegi fyrir fullgildingu samningsins skorti mikið á að ákvæðum hans væri í raun framfylgt hér á landi. Kynbundið launamisrétti, vanmat á barnsfæðingarhlutverki kvenna, eins og það heitir í samningnum, og bág fjárhagsleg og félagsleg staða kvenna var meðal þess sem nefnt var að leiðrétta þyrfti ef þessi samningur ætti að verða eitthvað annað en orðin tóm. Þess vegna hef ég á þskj. 62 spurt hæstv. forsrh. að því, með leyfi forseta: "Hvernig hyggst ríkisstj. ná markmiðum samnings um afnám allrar mismununar gagnvart konum sem samþykktur var á Alþingi 13. júní s.l.?" Hefði ég þá ekki síst hug á að vita hvernig ríkisstj. hefur hugsað sér, t.d. í kjarasamningum við opinbera starfsmenn, að taka á því launamisrétti og því vanmati á störfum kvenna sem þar blasir við rétt eins og annars staðar á vinnumarkaðnum. Og ef ríkisstj. ætlar að hafa afskipti af komandi kjarasamningum annars launafólks, hvernig hefur hún þá hugsað sér að taka á þessu misrétti þar? Ég nefni þetta sérstaklega, en auðvitað hef ég hug á að vita um mörg fleiri atriði sem samningurinn tekur til. T.d. hvernig ríkisstj. hefur hugsað sér að taka tillit til barnsfæðingarhlutverks kvenna og skapa aukið rúm fyrir börn í þessu þjóðfélagi. Ætlar hún að lengja fæðingarorlofið, byggja fleiri dagvistarheimili, stytta vinnutímann? Hvað ætlar hæstv. ríkisstj. að gera til að ná markmiðum þessa samnings? Um það er spurt.



Herra forseti. Í 1. gr. samnings um afnám misréttis gagnvart konum er það skilgreint sem hvers kyns aðgreining, útilokun eða takmörkun sem byggð er á kynferði og hefur þau áhrif eða markmið að takmarka eða gera að engu að konur, óháð hjúskaparstöðu, á grundvelli jafnréttis karla og kvenna, fái viðurkennd, geti notið eða framfylgt mannréttindum og grundvallarfrelsi á sviði stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála, menningarmála, borgaralegra mála eða á sérhverju öðru sviði. Ríkisstj. hefur fullan hug á því að laga það misrétti sem hér kann að vera. En mér þykir þó rétt, áður en ég kem að því hvernig sú framkvæmd stendur nú, að hafa nokkur frekari orð um aðdraganda þessa máls. Í þessum samningi eru ákvæði sem skuldbinda aðildarríkin til að gera ráðstafanir til að afnema misrétti gagnvart konum á hinum ýmsu sviðum sem ég rakti áðan. Með lögum nr. 78/1976, um jafnrétti kvenna og karla, var tryggð framkvæmd helstu meginreglna samningsins og enn frekar með lögum nr. 65/1985, sem ég hygg að hv. fyrirspyrjandi hafi vísað til, en það eru lög um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna sem samþykkt voru á Alþingi 19. júní s.l. Tilgangur þeirra laga er að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum og markmið þeirra því hin sömu og alþjóðasamningsins um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Samningurinn var undirritaður fyrir Íslands hönd á ráðstefnu um kvennaáratug Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn hinn 24. júní 1980 og þá með fyrirvara um fullgildingu. Þá lá fyrir að breyta þyrfti íslenskum lögum til að geta framfylgt ákvæðum 2. tölul. 9. gr. um jöfn réttindi kvenna og karla varðandi þjóðerni barna þeirra. Það var gert með lögum nr. 49/1982, um breytingu á lögum nr. 100/1952, um íslenskan ríkisborgararétt. Sérstök ástæða er til að benda á 4. gr. samningsins. Þar segir: "Geri aðildarríki sérstakar bráðabirgðaráðstafanir sem miða að því að flýta fyrir að raunverulegt jafnrétti karla og kvenna náist skal það ekki talið misrétti eins og það er skilgreint í samningi þessum, en skal ekki á neinn hátt hafa í för með sér að ójöfnum eða ólíkum skilyrðum sé viðhaldið. Ráðstafanir þessar skulu felldar niður þegar markmiðunum um sömu tækifæri og meðferð hefur verið náð." Í lögunum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla frá 1985, sem ég hef áður vísað til, segir í 3. gr. að hvers kyns mismunun eftir kynferði sé óheimil. Þó teljist "sérstakar tímabundnar aðgerðir, sem ætlaðar eru til að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna, ekki ganga gegn lögum þessum." Þarna er sem sagt komið í íslenska löggjöf ákvæði sem heimilar beinlínis tiltekna mismunun til þess að stuðla að því að jafna stöðu kvenna og karla. Framkvæmd laganna um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla ber Jafnréttisráði að annast, sbr. 13. gr. laganna. Nýtt Jafnréttisráð hefur ekki verið skipað. Skv. lögunum skal það vera sjö manna, formaður skipaður af Hæstarétti, varaformaður af félmrh. og fimm af félagssamtökum. Þrátt fyrir ítrekaðan eftirrekstur er ráðið enn ekki fullskipað en mikil áhersla lögð á það af hálfu félmrh. og ríkisstj. að það gerist fljótlega.

Er ekki búið að kippa því í liðinn?

Ja, það er þá eftir að ég fékk þessar upplýsingar ef ég má svara því. Það er vonandi. Ég fagna því ef svo er. Í 15. gr. laganna eru verkefni Jafnréttisráðs tilgreind. Í 2. tölulið segir að ráðið skuli "vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér á landi." Ráðið skuli "vinna framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh." Þar skuli "kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna." Í 1. mgr. 22. gr. laganna segir að félmrh. skuli "leggja fyrir ríkisstj. framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn." Þar skuli "kveðið á um aðgerðir sem fyrirhugaðar" séu "til að ná fram jafnrétti kynjanna." Í 2. mgr. 22. gr. er tekið fram að við gerð framkvæmdaáætlunar félmrh. skuli höfð hliðsjón af áætlun Jafnréttisráðs, sbr. 2. tölul. sem ég nefndi áðan. Eins og áður er greint var - a.m.k. þegar þessara upplýsinga var aflað - nýtt Jafnréttisráð ekki fullskipað. Að sjálfsögðu hefur það bundið hendur ráðherra og ríkisstj. að ganga frá þeirri framkvæmdaáætlun sem á er kveðið um í þessum lögum. En ég vil fullvissa hv. fyrirspyrjanda um að það er ætlun ríkisstj. að framkvæma það sem lögin ætlast til. Margt í þessum málum verður að meta og af því að hv. fyrirspyrjandi kom inn á það vil ég nefna þann launamismun sem áreiðanlega er víða ríkjandi í þjóðfélaginu. Fram hefur farið nokkuð lengi - og reyndar tekið of langan tíma - athugun á launamismun kynjanna. Skv. þeim upplýsingum sem ég hef mun reynast nauðsynlegt að kanna það mál miklu betur en gert er ráð fyrir í verki Þjóðhagsstofnunar. M.a. er áreiðanlega nauðsynlegt að kanna af hvaða sökum þessi launamunur er. Ég vek athygli á því að slíkar kannanir hafa farið fram erlendis og leitt í ljós ýmislegt sem er umhugsunarvert einnig fyrir okkur Íslendinga. En ástæðan fyrir því að þetta er ekki komið lengra er sú að Jafnréttisráð var ekki fullskipað. Ef það er nú fullskipað tekur það eflaust skjótt til starfa og leggur fyrir ríkisstj. þá framkvæmdaáætlun sem því er ætlað að gera.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því í tengslum við þessa fsp. að ég hef ásamt hv. 10. þm. Reykv. flutt þáltill. um að félmrh. og Jafnréttisráði verði falið að gera sérstaka úttekt á jafnréttisstöðu kvenna hérlendis með tilliti til alþjóðasamningsins sem samþykktur var og staðfestur á liðnu sumri. Gert er ráð fyrir því skv. till., sem hefur verið vísað til félmn. Sþ., að ráðherrar skili álitsgerð, greinargerð til þingsins og tillögum sínum til að bæta úr því sem á vantar að Ísland uppfylli þennan samning fyrir lok næsta árs. Ég vona að þessi tillaga nái fram að ganga. Ég tek skýrt fram að hún er ekki til þess ætluð að binda hendur eins eða neins að kippa því í liðinn sem augljóslega vantar á í þessum málum, t.d. lögum samkvæmt, en hitt er ljóst að það er nauðsynlegt að vita hvað greinir á milli samnings og framkvæmdar hér. Þar kunna að vera matsatriði og úr því verður væntanlega skorið með athugun mjög fljótlega á vegum Jafnréttisráðs og félmrn.



Ég þakka hæstv. forsrh. svörin, en heldur þóttu mér þau rýr. Ég lagði fram þessa fsp. vegna þess að okkur Kvennalistakonum er ákaflega umhugað um að þessi alþjóðasamningur verði ekki látinn rykfalla eða daga uppi í eilífðarathugun einhvers staðar í kerfinu. Við viljum sjá þessum samningi fylgt eftir með aðgerðum en ekki með eilífum og endalausum athugunum. Hæstv. forsrh. vísaði til framkvæmdaáætlunar Jafnréttisráðs og heyrðist mér á honum að þessari framkvæmdaáætlun væri ætlað að leysa þann vanda að gera tillögur um hvernig uppræta megi kynbundið misrétti hér á landi. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er Jafnréttisráð ekki einu sinni fullskipað í dag, hvað þá heldur að það sé byrjað að vinna að þessari áætlun. Nú sé ég að hæstv. félmrh. biður um orðið og kann að vera að Jafnréttisráð sé þá loksins fullskipað, en í svari hæstv. félmrh. til hv. þm. Salome Þorkelsdóttur á Alþingi 5. nóv. sa. kom fram að Jafnréttisráð var þá ekki fullskipað. Auk þess sem ekki er byrjað á þessari framkvæmdaáætlun leysir hún í sjálfu sér ekki vandann, enda var ekki spurt um þessa framkvæmdaáætlun. Það var spurt um pólitískan vilja til að leiðrétta þá mismunun gagnvart konum sem við blasir hér á landi. Sú mismunun er augljós og okkur er ekkert að vanbúnaði að hefja framkvæmdir nú þegar til að taka á þessu misrétti. Sá pólitíski vilji kom ekki fram í svari hæstv. ráðherra. Það kom ekki fram að til stæði að hefjast þegar handa og gera eitthvað í þessum málum. Hæstv. forsrh. talaði um ný jafnréttislög sem sett voru hér 19. júní s.l. og vil ég benda honum á að slík lög afnema í sjálfu sér ekki það kynbundna launamisrétti sem hér ríkir. Þau endurmeta ekki störf kvenna. Þau byggja ekki dagvistarheimili og þau lengja ekki fæðingarorlof svo að eitthvað sé nefnt. Þetta og margt fleira er hins vegar nauðsynlegt ef jafnréttislögin og þessi alþjóðasamningur um afnám allrar mismununar gegn konum eiga að vera eitthvað annað og meira en orðin tóm. Þess vegna þykir mér einsýnt að ef ekki verður strax gripið í taumana verði þessi plögg ekkert annað en fögur en innantóm orð í höndum þessarar ríkisstj.



Herra forseti. Vegna þeirrar umræðu sem hefur orðið varðandi Jafnréttisráð vil ég geta þess, sem hefur komið fram, að það dróst að skipa Jafnréttisráð vegna þess að tilnefningar í ráðið bárust seint. Það stóð lengi á BSRB sem hafði sínar afsakanir fyrir því en sendi tilnefningu í síðustu viku. Og núna 20. þ.m. var ráðið skipað og var gefin út um það opinber tilkynning. Það er þannig skipað að Ólöf Pétursdóttir héraðsdómari hafði verið skipuð af Hæstarétti og hún er formaður ráðsins. Varamaður hennar er Guðjón Steingrímsson hrl. Aðrir í ráðinu eru Gerður Steinþórsdóttir sem er skipuð af félmrh. og varamaður hennar Ingibjörg Pálmadóttir hjúkrunarfræðingur á Akranesi. Lára V. Júlíusdóttir lögfræðingur er skipuð af Alþýðusambandi Íslands og varamaður hennar Jóhannes Sigurgeirsson framkvæmdastjóri. Sigurveig Sigurðardóttir hjúkrunarfræðingur er skipuð af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og varamaður hennar Guðrún Árnadóttir meinatæknir. Ingibjörg Magnúsdóttir húsmóðir er skipuð af Kvenfélagasambandi Íslands og varamaður hennar Magdalena Ingimundardóttir gjaldkeri. Esther Guðmundsdóttir þjóðfélagsfræðingur er skipuð af Kvenréttindafélagi Íslands og varamaður hennar Arndís Steinþórsdóttir viðskiptafræðingur. Og Kristján Þorbergsson lögfræðingur er skipaður af Vinnuveitendasambandi Íslands og varamaður hans er Guðrún Lárusdóttir útgerðarmaður. Mér þótti rétt að þetta kæmi fram í umræðu til þess að taka af allan misskilning.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að vekja athygli hæstv. ráðherra á að mér finnst að þeir hafi sýnt vilja sinn í verki til þess að framkvæma það mál sem hér er á ferðinni, þ.e. afnám mismununar karla og kvenna. Ef við flettum upp í frv. til fjárlaga stendur hér á bls. 254, með leyfi forseta: "Jafnréttisráð. Fjárveiting til Jafnréttisráðs hækkar úr 1573 þús. kr. í fjárlögum 1985 í 2251 þús. kr., eða um 43,1%." Síðar segir neðst í sömu grein, með leyfi forseta: "Veittar eru 95 þús. kr. til kaupa á smátölvu." Mér þykir þetta segja allt um vilja ríkisstj. til þess að Jafnréttisráð geti gert nokkurn skapaðan hrærandi hlut í að afnema mismunun karla og kvenna. Það segir sig auðvitað sjálft að þessir peningar eru ekki neitt. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu og leyfa mér í leiðinni að spyrja hæstv. forsrh.: Hvað annað er í fjárlögum að finna sem mætti verða til þess að minnka þann hróplega mismun sem er á kjörum karla og kvenna í þessu þjóðfélagi? Ég hef farið nokkuð vel yfir frv. til fjárlaga og hef ekkert fundið. En svo, herra forseti, vil ég nota tækifærið til þess að árna stærsta stjórnmálaflokki landsins til hamingju með niðurstöðu prófkjörs í Reykjavík þar sem af átta fulltrúum í öruggu sæti er ein kona. Ég held að það segi líka nokkuð um viðhorf þess góða stjórnmálaflokks til íslenskra kvenna.



Herra forseti. Í svari mínu áðan lagði ég á það áherslu að ríkisstj. hefur fullan hug á að framkvæma þann samning sem fullgiltur hefur verið og þau lög sem samþykkt voru á Alþingi 19. júní s.l. Ég var að segja að mér finnst ekki óeðlilegt að framkvæmdir ríkisstj. og Alþingis á þessum sviðum byggist á því sem lög og samningur gera ráð fyrir. Mér finnst gæta óþolinmæði þegar þess er krafist að framkvæmd sé lokið við að útrýma ýmsum órétti sem, eins og ég sagði, því miður eflaust ríkir og lög frá l9. júní s.l. eiga að ráða að einhverju leyti bót á. Jafnréttisráð kemur að vísu aldrei til með að þurrka út þann mismun sem er á milli kynjanna. Það er alveg ljóst. Það getur í besta lagi gert tillögur um slíkt sem ríkisstj. og fjárveitingavald og ekki síður atvinnurekendur og fjölmargir aðrir í þjóðfélaginu þurfa síðan að framkvæma. Það verður ekki gert á einni nóttu, það er alveg ljóst. Það tekur lengri tíma. Ég nefndi áðan að ýmsar upplýsingar liggja ekki fyrir hér. Ég heyrði nýlega á fundi þar sem m.a. málsvari Jafnréttisráðs talaði og fleiri og upplýstu að athuganir sem gerðar hafa verið erlendis hafa leitt í ljós atriði sem við þurfum að kanna. Þar var t.d. upplýst að könnun í Svíþjóð hefði sýnt að launamisrétti þar stafaði að langmestum hluta af því að konur hefðu ekki hlotið þá menntun sem oft væri krafist í ýmsar stöður. Hins vegar var tekið fram að þetta væri að breytast og það er að breytast líka hér því að konur leita sér stöðugt meira og meira æðri menntunar og verða þess vegna betur gjaldgengar í ýmsar þær stöður sem um er að ræða. Ég held að það séu svona atriði sem krefjast nokkurs tíma til að ná settu markmiði og fleira þess háttar þurfum við vitanlega að kanna og stuðla að. Ég skal ekki, tíminn leyfir það ekki, rekja fleira sem fróðlegt hefur komið fram um þessi mál á undanförnum vikum og mánuðum. En ég endurtek það að ríkisstj. hefur fullan hug á að gera það sem í hennar valdi er til að þetta hreyfist og það fljótt í rétta átt. Spurningu hv. síðasta ræðumanns um fjárveitingar get ég litlu svarað. Ég hef ekki farið yfir þær eins og hún, en ég er sannfærður um að Jafnréttisráð, þegar það er skipað, gerir áætlanir um fjárþörf og þá verður vitanlega fjárveitingavaldið að skoða þær tillögur þegar þær koma fram.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. kom hér í stólinn aftur og endurtók það að hann hefði fullan hug á að framfylgja þessum samningi og nýsamþykktum jafnréttislögum. En það er ekki nóg að segjast hafa fullan hug á að gera slíkt, hafa fullan hug á að kanna, rannsaka og láta gera tillögur. Það þarf að framkvæma. Hæstv. forsrh. sagði að sér fyndist gæta óþolinmæði í málflutningi þar sem fram hefði komið að menn vildu strax láta framkvæma það sem hefði verið samþykkt 19. júní s.l. Ég vil benda hæstv. forsrh. á að misrétti kynjanna varð ekki til á s.l. vori. Það hefur verið við lýði hér í langan aldur og það hefur verið bent á það ekki árum heldur áratugum saman að þetta þurfi að leiðrétta. Það er því ekki undarlegt þótt konur knýi fast á um það nú að þessum málum verði fylgt eftir. Ég vil að lokum uppfræða hæstv. forsrh. á því að þolinmæði kvenna er að bresta. Við viljum ekki fleiri kannanir, ekki fleiri athuganir, heldur viljum við framkvæmdir og aðgerðir í þessum málum.

Fyrirspyrjandi (Kristín S. Kvaran) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 105 fsp. til hæstv. dómsmrh. um rannsókn og úrslit vímuefnamála. Af yfirvöldum í Noregi er talið að það sem lagt er hald á af vímuefnum sé um það bil 5% af heildarmagni þeirra efna sem eru í umferð. Varðandi það hvort ástæða er til þess að ætla að við getum borið okkur saman við frændþjóð okkar að þessu leyti er þess að geta að ekki er til nein athugun hér sem sannar eða afsannar neitt í því sambandi. En það er þó mjög líklegt að við liggjum ekki svo órafjarri þeim hvað þetta varðar. Við þyrftum ekki frekar vitnanna við þegar það magn sem fundist hefur fram að 1. nóv. 1985 er af hassi 8000 grömm, af amfetamíni 660 grömm, kókaíni 27 grömm og 2216 stk. af LSD. Ef staðreyndin er hins vegar sú að þetta magn er aðeins 5% af því sem er í umferð getum við rétt ímyndað okkur hvernig ástandið er í raun og veru. Hvernig er búið að hinni íslensku fíkniefnalögreglu? Að því er ég best veit býr hún við mikinn fjármagnsskort og manneklu. Og ég hygg að samvinna við lögreglu og hina ýmsu aðila sem við meðferð fást sé nánast engin. Það hefði verið fróðlegt að hafa lagt þá spurningu fyrir hvaða úrræði lögreglan í raun hafi og hvort hún geti tryggt öryggi hugsanlegra uppljóstrara. Vissulega lesum við oft um fund á smygluðum fíkniefnum og gerast þær fregnir nokkuð algengar á síðum dagblaðanna og í fréttum annarra fjölmiðla. En það er spurningin hvort hér sé um að ræða aukið smygl eða hvort aðferðir tollgæslunnar séu farnar að reynast árangursríkari. Það er þess vegna alveg ljóst að rannsóknarvald það sem til þarf til rannsóknar á umfangsmiklum málaflokki, sem rannsókn vímuefnamála er, þarf auðvitað að vera afar sveigjanleg og í senn yfirgripsmikil. Það er auðvitað óþolandi að rannsóknarlögreglan þurfi að hlusta á sögur þess eðlis að hér og þar sé svo og svo mikið magn af efnum í gangi án þess að geta nokkuð að gert. Í fyrsta lagi vegna þess að það vantar rýmri túlkanir og heimildir til rannsóknar vímuefnamála og svo þar að auki hamlar mannekla og fjárskortur því að nokkuð sé aðhafst. Þess vegna spyr ég hæstv. dómsmrh.: "Hefur ríkisstj. í hyggju að rýmka heimildir til rannsóknar vímuefnamála?" Í öðru lagi spyr ég: "Hefur svokölluðum sáttamálum (þ.e. að málum Ijúki með sektum) vegna vímuefna fækkað?"



Herra forseti. Á þskj. 105 hefur hv. 1. landsk. þm. borið fram fsp. til mín um rannsökn og úrslit vímuefnamála. Fyrri spurningin hljóðar svo: "Hefur ríkisstj. í hyggju að rýmka heimildir til rannsóknar vímuefnamála?" Þessu er til að svara: Ef fyrirspyrjandi á við hvort fyrirhugað er að breyta ákvæðum laga um meðferð opinberra mála í þá veru að setja sérstakar og víðtækari heimildir í réttarfarslög til rannsókna fíkniefnamála en annarra sakamála er því til að svara að svo er ekki. Þetta hefur verið til athugunar sérstaklega í ráðuneytinu og m.a. rætt við réttarfarsnefnd. Niðurstaðan varð sú að almennt væri óheppilegt að setja sérstakar heimildir í lög til að rannsaka einstaka brotaflokka. Því má síðan við bæta að það hefur ekki komið fram að lagaheimildir hafi skort til þess að hægt væri að sinna rannsóknum á þessu sviði eins og æskilegt væri. Ég vil einnig andmæla því að engin samvinna sé í þessum málum milli aðila sem að þessu vinna. Skipuð var nefnd til að fjalla um bætt skipulag á þessum málum og hún skilaði áliti fyrir nokkru síðan. Í samræmi við það var komið á skipulagðara samstarfi á milli aðila, bæði á milli lögregluumdæma og tollgæslu og ég hygg að þann árangur sem hefur orðið af starfi lögreglunnar að undanförnu megi að nokkru leyti rekja til þess samstarfs. Síðari spurningin hljóðar svo: "Hefur svokölluðum sáttamálum (þ.e. að málum ljúki með sektum) vegna vímuefna fækkað?" Svarið er: Undanfarin fimm eða sex ár hefur fjöldi mála hjá sakadómi í ávana- og fíkniefnamálum sem lokið hefur verið með dómsátt verið svipaður, þ.e. frá 220-260 málum hefur verið lokið með dómsátt á ári. Raunar má segja að fjöldi dómsátta hafi verið svipaður frá árinu 1977 að árinu 1979 undanskildu þegar dómsáttir voru aðeins 185. Í dag hafa á þessu ári verið gerðar 250 dómsáttir vegna fíkniefnamála þannig að reikna má með að fjöldi þeirra á þessu ári verði mjög svipaður og hann var árið 1977.



Herra forseti. Hér var nýlega á hinu háa Alþingi mikil umræða um eitt umsvifamesta okurlánamál sem upp hefur komið á síðustu árum. Um það lesum við í blöðum að það fé sem rænt hefur verið af íslenskri alþýðu og nú er í gangi hjá okurkörlum sé að verulegu leyti notað til fíkniefnakaupa. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. dómsmrh.: Hefur hann í hyggju að leggja ofurkapp á að upplýsa það mál með tilliti til allra annarra þátta en ekki síst þess hvort þetta fé sé notað til fíkniefnakaupa erlendis? Og ætlar hann þess vegna að leggja sitt af mörkum til þess að stöðva slíkt, að leggja allt kapp á að þetta mál upplýsist sem allra, allra fyrst svo að það liggi ljóst fyrir hverjir það eru sem fjármagna eyðileggingu á íslenskum ungmennum?

Fyrirspyrjandi (Kristín S. Kvaran) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svörin þó að ég verði að segja að mér finnst þau heldur rýr og það verður að segjast eins og er að í mörgu tilliti hef ég aðrar upplýsingar en fram koma frá honum, en ég get víst ekki gengið til úrslita um það hvort rétt reynist hér. En í tengslum við það sem hv. 10. landsk. þm. sagði áðan er kannske rétt að vekja athygli á því að það virðist ekki vera mikið þegar talað er um það að t.d. árið 1983 voru tekin í vörslu yfirvalda hérlendis 0,3 grömm af heróíni. En jafnframt ber að hafa það í huga að eitt gramm af slíkum varningi er talið kosta á markaðinum um 40 þús. kr. íslenskar. Þess vegna finnst mér mjög mikils virði að fá að heyra eitthvað nánar um það í tengslum við þetta mál frá dómsmrh. Það er gott að heyra að þetta sé á misskilningi byggt hjá mér. Um sé að ræða aukið samstarf þeirra aðila sem hafa með þessi mál að gera. En mér þykir leitt til þess að vita að ekki skuli vera á döfinni neinar sérstakar og jafnframt víðtækar heimildir til handa þeim sem hafa með þessi mál að gera í rannsókn. Vegna þess að það sem er verst af öllu saman er að það virðist vera að lögreglan geti orðið sökudólgur í málum af því að hana bráðvantar þessar rýmri heimildir til rannsókna. En skv. þeim upplýsingum sem ég hef frá Arnari Jenssyni rannsóknarlögreglumanni hefur sáttamálum fækkað þvert á það sem hæstv. dómsmrh sagði, þ.e. að þau væru mjög svipuð. En það ber að vekja athygli á því líka að þegar ég segi að sáttamálunum hafi fækkað þýðir það ekki að um sé að ræða færri mál. Það þýðir þvert á móti að um er að ræða mun stærri mál og meira umfang og málið því mun alvarlegra heldur en virðast mætti í fyrstu.



Herra forseti. Á síðast liðnum vetri var gerð nokkur skipulagsbreyting á rannsóknarlögreglu ríkisins. Þar var skipuð sérstök deild til þess að fjalla um efnahagsbrot og bætt við starfsmönnum í hana. Hún tók þegar til starfa og hefur unnið ötullega að slíkum málum síðan og kann orðið vel til verka að því er mér er tjáð. Þetta samhenta starfslið fékk þegar í stað þetta svokallaða okurmál, sem mest hefur verið rætt um að undanförnu, til meðferðar og komið hefur fram í fjölmiðlum að þar hafi verið rösklega unnið. Ég óskaði eftir að fá rannsóknarlögreglustjóra á minn fund fljótlega eftir að starfið byrjaði til þess að fá upplýsingar um hvernig horfur væru á að þetta verk ynnist. Hann hafði góðar vonir um að því yrði lokið fyrir áramót. Nú í dag ræddi ég aftur við vararannsóknarlögreglustjóra. Hann staðfesti að málið gengi vel og líkur væru til þess að unnt væri að ná þessu marki, að því væri að mestu leyti lokið fyrir áramót. Það sýnir ótvírætt að þarna er vel að verki staðið, þegar um er að ræða sennilega á annað hundrað manns sem þarf að yfirheyra. Ég hef ekki fengið frekari upplýsingar um það hvort þessu fjármagni hefur verið varið til fíkniefnanota eða kaupa, en það mun vitanlega koma í ljós þegar þessari rannsókn er lokið, sem ég hygg að við hljótum öll að vera sammála um að horfur eru á að ljúki fyrr en við höfum þorað að vona, vegna þess hvernig þarna var búið að skipuleggja starfsemina hjá rannsóknarlögreglu ríkisins. Ég veit ekki hvernig á því stendur að hv. 1. landsk. þm. segist ekki trúa mínum orðum um þær opinberu tölur sem ég las hér upp um dómsáttir. Og þegar ekki hafa borist kvartanir um að það vanti lagaheimildir til þess að standa að rannsókn mála þá sé ég ekki hver ástæða er til að fara að breyta þar um. Hins vegar get ég bætt því við að í ráðuneytinu hefur verið rætt um að reyna að lagfæra að einhverju leyti skipulag á gangi fíkniefnamála þannig að þau gætu gengið hraðar og beinna fyrir sig, án þess vitanlega að þar verði nokkuð um lakari vinnubrögð að ræða.



Herra forseti. Á þskj. 112 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. félmrh. svohljóðandi: "1. Hvenær tóku gildi breyttar reglur um úthlutun húsnæðislána vegna einingahúsa? 2. Hvers vegna samþykkti ráðherra þessar breytingar þegar fyrir lá eindregin andstaða við þær innan allra þingflokka á Alþingi, sbr. þáltill. á þskj. 135 á síðasta þingi? 3. Hefur verið tekin ákvörðun um endurskoðun núgildandi úthlutunarreglna með tilliti til fenginnar reynslu?" Forsaga þessa máls er í örstuttu máli sú að árið 1977 voru teknar upp úthlutunarreglur húsnæðislána sem miðuðu að því að jafna aðstöðumun þeirra sem kaupa einingahús og þeirra sem byggja á hefðbundinn hátt. En eins og flestum er kunnugt eru þessar tvær byggingaraðferðir um margt ólíkar. Tímans vegna verður að nægja að nefna að byggingartími einingahúsa er í flestum tilfellum mun skemmri en byggingartími húsa með hefðbundnum hætti. Nú og enn fremur að fokheldisstig eru engan veginn sambærileg þar eð einingahús eru mun lengra á veg komin þegar þau teljast fokheld en hús byggð með hefðbundnum hætti. Í september 1984 samþykkti svo húsnæðismálastjórn að úthlutun lána vegna einingahúsa skyldi breytt frá síðustu áramótum og yrðu þau greidd út á jafnlöngum tíma og lán vegna hefðbundinna húsa. Virtist þá sem menn væru alveg búnir að gleyma ástæðunum fyrir þeim reglum sem gilt höfðu í rúm sjö ár og höfðu að flestra mati reynst vel og m.a. átt sinn þátt í uppbyggingu einingahúsaiðnaðar um allt land. Ég kynnti mér þessi mál eftir ábendingu og spurðist fyrir um þau hér á þingfundi fyrir rúmu ári. Við umræður þá kom í ljós mikill áhugi á þessu máli í öllum þingflokkum og eindregin andstaða við það að úthlutunarreglunum yrði breytt. Virtist hæstv. félmrh. fús til þess að beita áhrifum sínum til þess að svo yrði ekki. Til þess að undirstrika enn frekar vilja Alþingis í þessu máli lögðum við þm. úr öllum þingflokkum fram till. til ályktunar um það að fela félmrh. að sjá til þess að samþykkt húsnæðismálastjórnar næði ekki fram að ganga. Meðflutningsmenn mínir voru hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, Eiður Guðnason, Eyjólfur Konráð Jónsson, Helgi Seljan og Kolbrún Jónsdóttir. Þetta er sem sagt á engan hátt flokkspólitískt mál. Tillagan kom raunar aldrei úr nefnd enda þrýstum við ekkert sérstaklega á að svo yrði, töldum raunar víst að málinu væri borgið. En viti menn, í sumar fréttist svo að nú hefðu menn drifið í því að breyta reglunum og því miður láta áhrifin ekki á sér standa. samdráttur í framleiðslu einingahúsa hefur orðið langt umfram það sem eðlilegt má teljast. Herra forseti. Enda þótt tillaga okkar væri ekki samþykkt formlega á þingfundi tel ég að í þessu máli hafi verð breytt gegn vilja Alþingis og óska skýringa á því.



Herra forseti. Ég vil leitast við að svara þessari fsp. á þskj. 112. Eins og fram hefur komið þá gerði Húsnæðisstofnun ákveðna samþykkt 19. september 1984, þannig að þeir kaupendur einingahúsa sem gera fokhelt frá og með 1. janúar n.k. fá sömu lánafyrirgreiðslu og aðrir húsbyggjendur. Samþykkt þessi hjá húsnæðisstjórn var rökstudd þannig að talið var að þá hefði þegar tekist með hinni sérstöku fyrirgreiðslu, svo og afurðaláni í Seðlabanka að koma einingahúsaiðnaðinum það vel á laggirnar að hann gæti spjarað sig eftir það án aðstoðar Húsnæðisstofnunarinnar. Ákvörðun þessa tilkynnti stofnunin öllum einingahúsaframleiðendum með bréfi. Á fundi húsnæðismálastjórnar 21. desember samþykkti stjórnin eftir kröfu félmrh. að fresta þessari ákvörðun, þessari samþykkt sinni, til að byrja með til 1. apríl 1985 og síðan til 1. maí sama ár, jafnframt því að tíminn yrði notaður samkvæmt kröfu ráðherra til að undirbúa framtíðarskipan þessara mála. Þá hafði verið ákveðið að setja á fót sérstakan starfshóp er skyldi hafa umsjón með þeirri úttekt á húseiningaframleiðslunni sem ákveðið var að stofna til og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins skyldi annast í samráði við Húsnæðisstofnun og samtök einingahúsaframleiðenda. Þessi starfshópur hafði enn fremur það hlutverk að útbúa nýjar lánareglur sem m.a. tækju einnig mið af annarri sérhæfðri framleiðslu á íbúðarhúsnæði. Þessi starfshópur, sem hér um getur, gat ekki skilað umbeðinni úttekt eða tillögum um nýjar lánareglur fyrir tilskilinn tíma. Stjórn Húsnæðisstofnunarinnar tók hins vegar þá ákvörðun að lán til kaupenda einingahúsa skyldu verða með sama hætti og önnur nýbyggingalán frá 1. maí s.l., sem rökstutt var frá stofnuninni vegna fjárhagsvanda Byggingarsjóðs ríkisins. Ráðherra hefur ekki samþykkt þessar breyttu reglur og mun ekki gera, en lítur á þessa ákvörðun Húsnæðisstofnunar frá 1. maí sem tímabundna ráðstöfun vegna vöntunar á lánsfé. Og sem svar við 3. lið, þá er þessi endurskoðun og samræming í fullum gangi á vegum Húsnæðisstofnunar, Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins og framleiðenda einingahúsa, sem eru tvenn samtök, annars vegar framleiðendur venjulegra einingahúsa - þ.e. aðallega timbur - og svo hins vegar framleiðendur annarra einingahúsa sem byggja þetta í hlutum. Þessir aðilar eru að vinna þetta verk. Og ég vil geta þess, sem er kannske þýðingarmesta atriðið að mínu mati, að til þessa verks hefur einnig komið Landssamband íslenskra iðnaðarmanna sem óskaði sérstaklega eftir því með bréfi til ráðherra að vera þátttakandi í að koma nýju fyrirkomulagi á útborgun lána vegna íbúða hjá framleiðendum íbúðarhúsnæðis. Þeir lögðu til nýjan tón í þetta því að þeir töldu að markmið nýrra útborgunarreglna þyrfti að vera með öðrum hætti. Í fyrsta lagi það að stuðla að bættu framleiðsluskipulagi í byggingariðnaðinum, skemmri byggingartíma og þar með lægri byggingarkostnaði. Í öðru lagi að fela ekki í sér mismunun milli byggingar- og framleiðsluaðferða. Í þriðja lagi að styrkja samkeppnisstöðu húseiningaframleiðenda og annarra innlendra framleiðenda gagnvart erlendri framleiðslu. Og í fjórða lagi sanngjarnar reglur gagnvart almennum húsbyggjendum þótt þær feli í sér nokkurn forgang sérhæfðra framleiðenda til að ná því markmiði sem fyrst er talað um. Þeir lögðu fram ákveðnar tillögur í þennan starfshóp um hvernig þeir vildu haga þessum útlánum. Ég sé ekki ástæðu til að lesa það hér því þetta er í vinnslu. Niðurstaðan af þeirra máli er að þeir leggja áherslu á að þessu máli verði hraðað og eru komnir í þessa nefnd með því fororði að vinna hratt, þannig að nýjar útlánareglur í samræmi við þá allsherjarúttekt sem er í gangi taki sem fyrst gildi. Í þessu starfi starfshópsins með Landssambandi iðnaðarmanna er einnig athugað á hvern hátt bankakerfið ásamt Byggingarsjóði ríkisins geti aukið fyrirgreiðslu til byggingariðnaðarins með það höfuðmarkmið að hann geti þróast sem raunverulegur framleiðsluiðnaður hér á landi. Ég vil sérstaklega leggja áherslu á þetta atriði því fram hefur komið ýmis gagnrýni á þessa framleiðslu hjá okkur sem upprunalega var reynt að vernda gagnvart innflutningi. Það er ákaflega mikilvægt að þarna takist á breiðum grundvelli raunhæft samstarf og að út úr því komi heilsteyptar reglur sem allir geta verið sammála um, sem enginn getur sagt að misbjóði öðrum í þessari grein. En aðalatriðið er það að ég hef trú á því núna að það verði hægt að fá heilsteypta samþykkt sem verður grundvöllur fyrir þeim nýju útlánareglum sem Húsnæðisstofnun verður látin samþykkja.



Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin sem ég var bæði ánægð með og undrandi yfir reyndar líka, því mér heyrðist hann lýsa því yfir að þarna hefðu tekið gildi reglur sem hann hefði ekki samþykkt og mundi ekki gera. Ég átta mig nú ekki á því hvers vegna þær reglur, sem í gildi voru og áttu að vera í gildi, eru þá ekki í gildi enn þá úr því að ráðherra hefur ekki samþykkt nýjar reglur. Það þarf varla að minna hv. þm. á að hér er um nokkuð margslungið mál að ræða. Þessi byggingarmáti hefur auðveldað mörgum að koma sér upp húsnæði einmitt vegna hins skamma byggingartíma. Hér er þó ekkert síður um atvinnumál og byggðamál að ræða. Einingahúsin eru framleidd á mörgum stöðum á landinu og sá samdráttur sem þegar er orðinn, m.a. að margra mati vegna þessara breyttu reglna sem hafa dregið kraft úr starfseminni, er verulegt áhyggjuefni, eins og ráðherra kom inn á hér áðan. Mér er sagt að mörg þeirra fyrirtækja sem undanfarin ár hafa verið að byggjast upp úti um land séu nánast lokuð og eygi lítið fram undan, búið sé að segja upp starfsfólki og fleiri uppsagnir yfirvofandi. Það kom fram hjá hæstv. ráðh. að þetta mál væri í athugun. Ég vil hvetja til þess að þeirri athugun verði mjög hraðað, því það virðist sem skaði sé þegar skeður. Ég samsinni því að það er nauðsynlegt að ná góðu samkomulagi um þessi mál og það þarf auðvitað ekkert endilega að binda sig við þessar sömu gömlu reglur ef menn eru ekki sáttir við þær. En það verður þá að finna nýjar sem taka fullt tillit til sjónarmiða allra þeirra sem hér hafa hagsmuna að gæta. Ég vil hvetja til þess að þetta mál fái mjög gaumgæfilega og skjóta athugun.



Herra forseti. Á þskj. 161 hef ég leyft mér að bera fram svofellda fsp. til hæstv. menntmrh. um frv. til þjóðminjalaga: "Hvað veldur því að frv. til nýrra þjóðminjalaga, sem boðað var að flutt yrði á 106. löggjafarþingi 1983-84, hefur ekki enn verið lagt fram?" Á nefndu þingi, nánar tiltekið þann 27. mars, mælti ég fyrir fsp. til hæstv. þáv. menntmrh. um stöðu endurskoðunar þjóðminjalaga og hvort vænta mætti þess að frv. til nýrra þjóðminjalaga yrði þá flutt á því þingi. Hæstv. menntmrh., Ragnhildur Helgadóttir, svaraði þessu þá á þennan veg m.a.: "Frv. til nýrra þjóðminjalaga verður væntanlega lagt fram á yfirstandandi þingi, en frv. er nú til athugunar í ráðuneytinu. Um allmikinn lagabálk er að ræða, þannig að einhvern tíma mun taka að kanna hina ýmsu þætti frv. til nokkurrar hlítar, en því er langt komið og ég á von á að það verði búið mjög fljótlega." Hæstv. ráðh. greindi þá í svari sínu frá nokkrum þáttum þess frv. sem unnið hafði verið á vegum menntmrn. af þriggja manna nefnd og skilað til ráðuneytisins í desember 1983, nefndarálit ásamt tillögum að þjóðminjalögum og ég fagnaði því að von skyldi á því að frv. skyldi lagt fram. Nú hefur það ekki gerst enn þá og því spyr ég nú nýjan hæstv. menntmrh. að því hvenær vænta megi að flutt verði stjfrv. til þjóðminjalaga. Mér er málið nokkuð skylt. Ég hygg að það hafi verið safnamenn á Austurlandi sem fyrstir ýttu á eftir endurskoðun af þessu tagi 1976. Og þegar 1977 skipaði þáv. hæstv. menntmrh., Vilhjálmur Hjálmarsson, nefnd í þetta mál en hún komst ekki á skrið og málið var endurvakið af Ingvari Gíslasyni, hæstv. menntmrh., 1981 og afraksturinn barst ráðuneytinu í desember 1983. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er ekki að vænta þess að við förum að sjá þetta mál hér á Alþingi?



Herra forseti. Nefnd sem menntmrh. skipaði í desember 1981 til að endurskoða þjóðminjalög skilaði í desember 1983 nefndaráliti ásamt tillögum að þjóðminjalögum eins og fram hefur komið. Samband íslenskra sveitarfélaga, sem fékk tillöguna til umsagnar, lagði til í bréfi, dagsettu 30. nóvember 1984, að frumvarpsdrögin yrðu tekin til, eins og þar sagði, endurskoðunar og einföldunar áður en frv. yrði lagt fram á Alþingi. Í drögum að umsögn, eins og það hét, frá formanni sambandsins Birni Friðfinnssyni, gerði hann ýmsar athugasemdir einkum um mikla yfirbyggingu, eins og þar sagði, er gert sé ráð fyrir í tillögum nefndarinnar. Með hliðsjón af framangreindum brtt. fól fyrirrennari minn Þór Magnússyni þjóðminjaverði og Birni Friðfinnssyni, formanni Sambands íslenskra sveitarfélaga, með bréfi dagsettu 27. ágúst s.l. að endurskoða frv. nefndarinnar. Það er stefnt að því að þeirri endurskoðun verði lokið innan tíðar og ég mun kappkosta að þetta frv. fái að sjá dagsins ljós á hinu háa Alþingi svo fljótt sem kostur er.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. upplýsingarnar. Ég vona að það verði ekki sá dráttur á þessu máli eins og orðið hefur frá því ég síðast bar fram fyrirspurn um þetta efni. Staða okkar þjóðminjaverndar er alls ekki í því horfi sem skyldi og skortir þar bæði á lagafyrirmæli og fjármagn til þessara mála. Við erum þarna miklir eftirbátar grannþjóða okkar, hinna Norðurlandaþjóðanna, í þessum efnum og er mjög illt til þess að vita í landi þjóðar sem öðru fremur vill láta kenna sig við sögu sína og uppruna og er hreykin af. Ég get út af fyrir sig skilið það að ráðuneyti vilji athuga álitsgerð sem berst frá nefnd áður en frv. er fram lagt. Hinn hátturinn er þó stundum á hafður að flytja frv., þó ekki væri nema til kynningar á Alþingi, senda það ýmsum til umsagnar er málið varðar, og þingnefnd gerir síðan upp hvað samstaða getur orðið um hér í þinginu. Ég vil ekki hafa neinar hrakspár uppi um endurskoðun þessa máls frá upphaflegum tillögum en vænti þess að þær berist okkur sem fyrst. Ég nefndi fjárskort fyrir þjóðminjavernd í landinu. Það hefur nýlega komið fram að höfuðsafn þjóðminja okkar, Þjóðminjasafn Íslands, er mjög illa statt hvað snertir aðbúnað og húsnæði. Þar er húsleki mikill að því okkur er tjáð og er það vandamál sem auðvitað verður að glíma við. En hér er hins vegar um að ræða lagaramma um þjóðminjavernd um land allt. Eins og ég frétti af þessum tillögum á sínum tíma þá leist mér vel á þær, m.a. vegna þess að þar var stefnt að valddreifingu yfirstjórnar. Ég vænti þess að sú breyting eða breytingarhugmyndir, sem formaður stjórnar Sambands sveitarfélaga hefur í huga, stefni ekki að því að þjappa yfirstjórn þessara mála saman í einn punkt hér á höfuðborgarsvæðinu eins og allt of mikið hefur verið um á liðinni tíð. Þetta er verkefni sem þarf að leysa í öllum landshlutum með skynsamlegu fyrirkomulagi og á ekki út af fyrir sig að hljótast af óeðlilegur kostnaðarauki.



Herra forseti. Alvarlegir atburðir eiga sér stað um þessar mundir vegna veiðistöðvunar smábátaflota landsmanna. Trillukarlar lokuðu Reykjavíkurhöfn og gamalgróinn trillukarl á Akranesi, sem reri í banni, braut lög í nauðvörn gegn aðför að lífsafkomu trillukarla, eins og hann orðaði það í samtali við Morgunblaðið í dag. Það er engin tilviljun að slík atvik komi upp því hundruð fjölskyldna í landinu eiga afkomu sína undir trilluútgerð og veiðibann í margar vikur og jafnvel mánuði er alvarlegt fyrir afkomu þessa fólks, að ekki sé talað um að jólamánuður er nú að ganga í garð. Smábátar undir 10 brúttólestir eru nú liðlega 1000 talsins, þar af um 850 opnir og 150 dekkbátar, þilfarsbátar. Láta mun nærri að 400 einstaklingar og fjölskyldur hafi framfæri sitt að langmestu leyti af trilluútgerð, eða 3-4000 manns þegar allt er í fullum gangi. Smábátum hefur fjölgað verulega á undanförnum árum, úr 600 árið 1979 í liðlega 1000 nú. Aflahámarkið sem smábátaflotanum var ætlað á þessu ári, 10 000 tonn, er nú komið í 22 000 tonn af þorski, en reglur fyrir trillusjómenn hafa verið mjög illa samræmdar miðað við annað í þeim efnum. T.d. hefur ekki verið gerður greinarmunur á atvinnumönnum og áhugamönnum, ekki heldur á netaveiði smábáta og veiði á krók og mikil aukning smábátaflotans hefur lækkað verulega viðmiðun afla hvers báts. Reglugerð um stjórnun fiskveiða þessa árs hefur gert ráð fyrir 10 tonna meðalafla á hvern bát yfir árið. Engin fiskveiði er hins vegar eins háð veðri og trilluútgerð og allar reglugerðir um stjórnun á sókn slíkra báta eru í rauninni ómarktækar vegna þess hve veðrið spilar inn í. Þess vegna er eðlilegt að taka mun meira tillit til trilluútgerðar en gert hefur verið við skerðingu á aflamagni á meðan við búum við það neyðarbrauð. Auðvitað er óhjákvæmilegt að klípa af þeim eins og öðrum, en það þarf að gera á þann hátt að aðgengilegt sé fyrir þau hundruð fjölskyldna landsins sem málið varðar mest. Stöðvun á veiði smábáta í allt að þrjá mánuði gengur einfaldlega ekki upp. Í Grímsey, svo dæmi sé nefnt, er 21 bátur. Þar af er einn 29 tonn, þrír 11 tonn og hinir undir 10 tonnum. Trillusjómenn um allt land telja sjálfsagt að lúta takmörkun meðan afli er ónógur þótt það sé almenn skoðun víða að veiðar á krók eigi að vera undanþegnar kvóta. Vandinn sem blasir við í dag er atvinnuleysi trillukarla en að mínu mati hefur hæstv. sjútvrh. svigrúm til þess að leysa að hluta þann vanda. Í reglugerð um stjórn botnfiskveiða 1985 í III. kafla, þar sem fjallað er um botnfiskveiðar minni báta, segir a eftir töflu um áætlaðan afla á fjórum veiðitímabilum ársins, með leyfi forseta: "Fari afli báta undir 10 brúttólestum fram úr ofangreindum mörkum á ákveðnu tímabili er ráðuneytinu heimilt að stöðva veiðar þeirra um sinn. Hafi veiðar báta verið stöðvaðar á síðasta tímabili, sbr. 1. mgr., getur ráðherra leyft flutning á aflamarki af bátum 10 brúttólesta og stærri til báta minni en 10 brúttólestir samkvæmt reglum 20. gr., eða úthlutað ákveðnu aflamarki til þeirra, þó ekki meira en 1000 lestum samanlagt, enda sé viðkomandi bátum haldið úti til veiða í atvinnuskyni allt árið." Hvorugt þessara ákvæða hefur ráðherra notað, hvorki að leyfa smábátum að nýta ónotaðan kvóta stærri báta, né að taka sérstakt tillit til báta sem gerðir eru út í atvinnuskyni allt árið. En þetta ákvæði kom inn í lögin í sjútvn. Ed. á síðasta þingi með tilliti til munar á atvinnumennsku og áhugamennsku í smábátaútgerð. Auk þessara möguleika tel ég vel athugandi að leyfa smábátum að sækja sjó í 10-l2 daga sjálfvalda fram til áramóta með því að tilkynna sig í upphafi og enda róðurs. Slíkt myndi leysa margra vanda en þýða litla aflaaukningu, en reikna má með að aðeins 30-40% trillusjómanna myndu nýta slíkar heimildir. Mér finnst ástæða til þess að biðja hæstv. sjútvrh. í erfiðri stöðu að athuga þetta mál á þessum nótum.



Herra forseti. Í reglugerð um stjórn botnfiskveiða fyrir árið 1985 er gert ráð fyrir því að heildaralli þessarar bátastærðar sé 11 120 lestir. Á fyrsta tímabili var gert ráð fyrir 1630 lestum en veiðar voru samtals 5253 lestir. Var það mjög gagnrýnt, sérstaklega á þeim svæðum á landinu þar sem veiðar eru tiltölulega litlar á þessum tíma, á Vestfjörðum og norðanverðu landinu, að veiðar skyldu ekki hafa verið stöðvaðar mun fyrr á þessu tímabili. Á næsta tímabili voru veiðar 7272,7 lestir en gert var ráð fyrir í reglugerð 2910. Á tímabilinu júlí-ágúst, þ.e. þriðja tímabili, voru veiðar 8126 lestir en gert ráð fyrir að veiðar væru 3800 lestir. Á síðasta tímabilinu var gert ráð fyrir því að veiðar væru 1780 lestir en þær veiðar eru nú orðnar u.þ.b. 3500 tonn. Á s.l. vori var í samráði við smábátaeigendur farið út í það að auglýsa eftir umsóknum um veiðar á síðasta tímabilinu og þar með gerð tilraun til þess að skilja að annars vegar atvinnumenn og hins vegar þá sem stunda þessar veiðar sem áhugamenn. Þá var einnig hafið verulegt samráð við smábátaeigendur og þeir hvattir af sjútvrn. til þess að stofna samtök, þannig að við gætum haft við þá eðlileg samráð um þessi mál eins og aðra sem eiga hagsmuna að gæta. Það var hafinn undirbúningur að því af þeirra hálfu. Þegar umsóknarfrestur var útrunninn 15. ágúst var kallaður saman fundur með fulltrúum þessara aðila. Það sem þeir voru allir sammála um á þeim fundi - menn voru nú ekki sammála um allt á þeim fundi - en menn voru þó sammála um að það væri algjörlega útilokað að skilja á milli áhugamanna og atvinnumanna, en borist höfðu rúmlega 800 umsóknir, ef ég man rétt. Í framhaldi af því var ákveðið að veiðar væru stöðvaðar í tiltekinn tíma í september og tiltekinn tíma í október og síðan stöðvaðar eftir 15. nóvember. Út af fyrir sig má ávallt um það deila með hvaða hætti þessar takmarkanir skuli vera, en aðalatriðið er að það verður að vera jafnræði milli skipa og skipaflokka. Næsti flokkur fyrir ofan eru bátar af stærðinni 10-20 tonn sem hafa einnig búið við verulegar takmarkanir. Það má segja að þessir bátar veiða í heildarkvóta og það er erfitt að taka tillit til hvers og eins eða nánast ekki hægt vegna þess. Þar er samkeppni um ákveðið magn, en við það hefur ekki verið staðið af ýmsum ástæðum. En það má gera ráð fyrir að veiðar þessara báta séu um 24 þús. tonn á þessu ári. Margir þessara aðila hafa gert það mjög gott og hafa haft ágætar tekjur. Aðrir hafa orðið fyrir óhöppum eins og gengur. En þegar veiðar eru úr heildarkvóta leyfir kerfið ekki að tekið sé tillit til einstakra manna og einstakra aðstæðna. Af þeim ástæðum, sem ég hef hér áður greint, að ekki var talið mögulegt að skilja á milli annars vegar atvinnumanna og hins vegar þeirra sem stunda þetta í sínum frístundum, var ákveðið í ágúst að nýta ekki þessa heimild, heldur láta hana renna inn í heildina. enda má segja að þetta magn hafi þegar verið veitt því að veiðar á síðasta tímabilinu eru um það bil 3500 lestir, en áætlað var að veiða 1780. Í því frv. sem nú hefur verið lagt fram er gert ráð fyrir að ráðherra hafi heimild til að heimila línuveiðar þessara báta á því tímabili sem þar er tilgreint. Ef það verður samþykkt og sú heimild veitt hef ég gert ráð fyrir að þessir bátar geti hafið línuveiðar strax eftir áramót.



Herra forseti. Hér hefur verið vakið máls á vandamáli sem hefur verið mjög í brennidepli um tíma. Við getum deilt um eða verið sammála um kvóta, en eitt held ég að við séum öll sammála um og það er að við höfum ekki gengið þannig frá leikreglum í ríkjandi fiskveiðistjórnun sem stærri hluti smábátaeigenda getur unað við. Nokkuð bar á þessu haustið 1984, síðasta mánuð ársins, þegar trillubátum var haldið í landi í blíðskaparveðri. Við mörkun þeirrar fiskveiðistefnu sem ákveðin var fyrir yfirstandandi ár var tekið mið af þessari reynslu og lagt til og samþykkt í sjútvn. Ed., þar sem frv. var lagt fram, að setja undir þennan leka eins og hægt væri í reglugerð með því að sjútvrh. væri heimilað að veita þessari bátastærð, sem veiddi úr sameiginlegum kvóta, heimild til að útvega sér kvóta allt að 1000 tonnum frá bátum sem höfðu aflamark og voru aflögufærir. Í þeirri reglugerð segir svo í III. kafla, 5. gr.: "Fari afli báta undir 10 brúttórúmlestum fram úr ofangreindum mörkum á ákveðnu tímabili er ráðuneytinu heimilt að stöðva veiðar þeirra um sinn." Þetta hefur verið gert. "Hafi veiðar báta verið stöðvaðar á síðasta tímabili, sbr. 1. málsgr., getur ráðherra leyft flutning á aflamarki af bátum 10 brúttórúmlestum og stærri til báta minni en 10 brúttórúmlesta skv. reglum 20. gr. eða úthlutað ákveðnu aflamarki til þeirra, þó ekki meira en 1000 lestum samanlagt, enda sé viðkomandi bátum haldið úti til veiða í atvinnuskyni allt árið." Mér sýnist að þessi reglugerðarákvæði gefi hæstv. ráðh. fulla heimild til að heimila bátum undir 10 lestum að afla sér kvóta allt að 1000 tonnum. Þessi heimild mundi leysa verulegan vanda í þessum efnum. Auðvitað er rétt að þessi bátastærð hefur fiskað umfram það magn sem hún mátti samkvæmt reglum sem settar voru í byrjun árs, en það sem eftir stendur er að sé farið fram yfir á síðasta tímabilinu er heimildin miðuð við það tímabil. Þess vegna, án þess að orðlengja um þessi mál, hvet ég hæstv. sjútvrh. til að endurskoða afstöðu sína í þessu máli.



Herra forseti. Menn standa nú frammi fyrir því hér á Alþingi, sem átti að vera ljóst þegar mál þessi voru til umræðu í sambandi við lagasetningu í fyrra um stjórnun fiskveiða, að í hreint óefni gæti stefnt með veiðar smábáta sem ætlað var að veiða úr óskiptum kvóta. Ég spurðist fyrir um þessi mál og hvað fyrirhugað væri haustið 1984 og varaði þá þegar mjög við óbreyttri stefnu í þessum efnum. Við Alþýðubandalagsmenn lögðum mörg orð í belg í umræðum um þessi mál, ég hygg í báðum þingdeildum, til þess að koma í veg fyrir að lögbundið yrði það kerfi nánast óbreytt sem í gildi var árið 1984 um þessi efni. Hæstv. sjútvrh. varð þá ekki þokað og brtt. okkar Alþýðubandalagsmanna í báðum þingdeildum um að undanskilja handfæra- og línuveiðakvóta voru felldar af stjórnarliðinu sem tók þátt í því, ég held mestan partinn óskipt eða alveg óskipt. Nú hefur komið í ljós að þetta kerfi hæstv. sjútvrh., sem hann vill ekki þoka neinu til um, hefur sprungið, það hefur reynst gersamlega ónothæft í reynd þrátt fyrir tilraunir ráðherrans til að stýra eftir þessu kerfi. Þeir eru fjölmargir í kringum landið sem hafa verið þolendur þessa allt þetta ár, bæði þá daga sem þeim hefur verið ætlað að geta stundað veiðar en verið hindraðir í því, m.a. vegna gæftaleysis, og þá daga sem þeir hafa verið stöðvaðir frá að stunda sinn rekstur sem nú er alfarið frá 15. nóv, til áramóta. Á þessu ber stjórnarliðið á Alþingi og hæstv, sjútvrh. ábyrgð. En hann hefur möguleika til að bæta enn ráð sitt og ég hlýt að taka eindregið undir þau orð, sem hér féllu hjá hv. síðasta ræðumanni, að það verði gert. Mér er ekki fyllilega ljóst hvernig slíkt á að framkvæma á grundvelli samþykktar sjútvn. Ed. um að flytja þarna til aflamagn, til báta sem ekki hafa neinn tilgreindan kvóta. Þeir verða þá væntanlega að sameinast um að kaupa slíkan kvóta og mynda um það einhvers konar samtök. Mér líst sem það geti verið nokkuð umhendis á þeim skamma tíma sem raunar enginn er af því að nú er veiðibann í gildi. En hjá sjútvrn. liggja umsóknir þeirra sem líta á sig sem atvinnumenn í þessum efnum, þ.e. hafa þetta að lífsframfæri. Þær upplýsingar liggja fyrir hjá sjútvrn. Ég hvet hæstv. ráðh. til að taka þær upp úr skúffum sínum, fara yfir þær og heimila þeim mönnum sem um það sóttu að stunda áfram veiðar frá septembermánuði, sem þá var um að ræða, og heimili þeim það til áramóta. Þar mun ekki vera um stóra hluti að ræða í afla á þessum skammdegisdögum, en það væri þó bætt ögn úr því óréttlæti sem yfir þennan hóp manna var látinn ganga með lagasetningu hér á Alþingi á síðasta vetri.



Herra forseti. Ábyrgð Alþingis er öll í því sem hér hefur átt sér stað og það má aðeins þakka furðulegri löghlýðni sjómanna hringinn í kringum landið að þeir atburðir sem gerðust uppi á Skaga hafa ekki almennt verið að gerast. Ég undirstrika að ég tel það fráleita lagasetningu og taldi það fráleita lagasetningu að setja lög sem fyrst og fremst afhentu ráðherra vald til að framkvæma það sem honum dytti í hug. Hitt er svo annað mál hvort framkvæmdin stenst 69. gr. stjórnarskrár Íslands því að ráðherrar eins og aðrir eru eiðsvarnir menn að því að virða stjórnarskrána. Með leyfi forseta vil ég lesa 69. gr. stjórnarskrárinnar: "Engin bönd má leggja á atvinnufrelsi manna nema almenningsheill krefji, enda þarf lagaboð til." Er svo illa komið fyrir þorskinum að sjötugir karlar á trillum séu líklegir til að útrýma honum við Íslandsstrendur? Er ástandið svo slæmt? Fær það staðist að ákvörðun um þau bönn sem sett hafa verið standist skv. 69. gr. stjórnarskrárinnar? Það fer aftur á móti ekki milli mála að það er heimilt samkvæmt stjórnarskránni að setja um það lög og framfylgja þeim að hráefnið sem veitt er sé ekki gert að skít. Hefur því verið framfylgt? Nei. Það þarf ekki annað en skoða hvernig útkoman hefur verið á hinum ýmsu stöðum á landinu gagnvart gæðum þess afla sem þar hefur verið unninn. Ég undirstrika að ég tel að þetta mál eigi að fara fyrir Hæstarétt. Ég tel að það eigi að fást úr því skorið hvort almenningsheill á Íslandi séu þau að sjötugir trillukarlar skuli hætta sjósókn. Það er ekkert um það í 69. gr. stjórnarskrárinnar að það lið sem byggir lýðræðið á tonnalýðræði, eins og LÍÚ, eigi að hafa einhvern forgang í þessu þjóðfélagi. Það er ekki ein einasta grein um það, herra forseti, í allri stjórnarskránni.



Herra forseti. Ég tala að vísu ekki af sömu þekkingu um þessi mál og margir aðrir sem hér koma í stól, en þó veit ég að sé litið yfir aflatölur s.l. ára hefur afli handfæra- og línubáta aldrei farið yfir 15% af heildarafla sem veiddur hefur verið. Sama er hvernig aflinn sveiflaðist. Hlutfall veiða á þessi veiðarfæri var alltaf það sama. Það þýðir að þessum veiðum þarf alls ekki að stjórna. Hér erum við eingöngu að upplifa það gamla dæmi að þm. búa sér til vandamál til að leysa. Lögin búa til vandamál handa stjórnmálamönnum til að leysa. Síðan geta menn rifist um hvort eigi að heimila svo og svo mörgum eða svo og svo fáum að veiða svo og svo marga fiska. Það er verið að ræða um þann hluta heildaraflans sem breytist ekki og litlu sem engu máli skiptir því að mestur hluti aflans er veiddur á önnur veiðarfæri. Ég tek hjartanlega undir orð hv. síðasta ræðumanns. Mér finnst að þetta mál, eins og kannske mörg fleiri, sé vel þess virði að menn láti reyna á það fyrir dómstólum hvort stjórnmálamenn raunverulega hafa rétt til að leika sér með hagsmuni manna.



Herra forseti. Á þessu ári hafa mönnum mjög vaxið í augum aflabrögð á smábátum hér við land, sérstaklega sums staðar. Af orðum hæstv. sjútvrh. kom fram að nokkuð hefur verið hugað að þessu máli í ráðuneytinu. Hæstv. ráðh. sagði m.a. að útilokað væri að skilja á milli atvinnumanna og áhugamanna í smábátaútgerð. Nú liggur fyrir frv. um stjórn fiskveiða sem væntanlega kemur til umræðu í dag eða næstu daga hér í hv. deild. Gefst þá betra tækifæri til að ræða þessi mál en nú. Það vita allir að engar veiðar eru jafnháðar veðri og vindum og veiðar smábáta undir 10 tonnum. Það viðurkenna allir að það þarf að hafa einhverja heildarstjórn á aflabrögðum. En vandamál þessara svokölluðu trillukarla eru það mikil að ég tel að þeim hafi ekki verið nægur gaumur gefinn. Hæstv. ráðh. gaf í skyn að þessir bátar gætu hafið línuveiðar strax eftir áramót. Ég fer þess á leit við hæstv. ráðh. að hann nýti nú þegar allar þær heimildir sem gefast í fiskveiðilöggjöfinni til að rétta nokkuð hlut þessara manna í samráði við sjávarútvegsnefndir Alþingis. Og það verði ekki beðið með þetta, heldur hverfi hæstv. ráðh. að því, sem honum ber samkvæmt lögum, að hafa náið samráð við sjávarútvegsnefndir Alþingis, skipaðar hinum hæfustu mönnum á þessu sviði og nýta heimildir til hagsbóta þessum smábátaútgerðarmönnum.



Herra forseti. Mönnum hefði sjálfsagt þótt skrýtið á þeim tíma sem landhelgisgæslan okkar var að slást við Bretann að það mundi verða hlutskipti hennar að fara inn í Hvalfjarðarmynni og sækja þangað trillu og færa hana til hafnar og leita síðan eftir því að eigandi hennar og skipstjóri verði sóttur til saka og sé færður sem glæpamaður fyrir rétt. Það er ansi mikil öfugþróun sem hér hefur átt sér stað. Ég held, eins og hv. þm. Stefán Benediktsson sagði áðan, að það hafi verið búið til vandamál með þeirri lagasetningu og reglum sem hér hafa verið settar í sambandi við veiðar smábáta. Ég vil mótmæla aðgerðum eins og banninu á smábátana sem beitt er án þess að í einu eða neinu hafi verið haft samráð við sjávarútvegsnefndir Alþingis. Þó er skýrt tekið fram í lögunum um stjórn fiskveiða að það skuli gert. Hæstv. sjútvrh. hefur ekki haft fyrir því seinni hluta árs að ræða þessi mál í einu eða neinu við sjútvn. Alþingis. Það er eins og tíðarfarið sé að leika sér eða gera grín að þeim samþykktum sem gerðar hafa verið á hv. Alþingi. Yfirstandandi ár hefur verið sérstakt gæftaár. Vestur á Hellissandi fór trilla 25 róðra stanslaust í febrúar. 25 róðra! Hvenær ætli það hafi skeð áður? Fyrir það að í ákveðnum landshlutum eru gæftir og góður afli skal taka aðra landshluta og dæma þá úr leik og einnig þá menn sem hafa notið þeirra kjara að geta stundað sjó eins og var í fyrravetur vegna góðra gæfta. Það er skrýtið. Á síðustu vikum, meðan smábátarnir höfðu heimild til að sækja sjó með allra mildilegustu leyfi hæstv. sjútvrh., voru ekki nema mjög fáir gæftadagar. Þessum mönnum, sem voru skammtaðir ákveðnir dagar, var sem sagt meinað að stunda sjó og í vissum tilfellum sóttu þó sjó við mjög erfiðar aðstæður og hættulegar vegna þess skipulags sem var búið að ákveða og binda þá við. Hvað skeður svo eftir að búið er að setja bann á þennan kvóta? Það er eins og máttarvöldin séu að gera grín að hv. þingi og ráðherranum. Það er blíðuveður dag eftir dag og smábátarnir gætu sótt fisk í sjó nú á hverjum einasta degi, en þeir eru dæmdir úr leik vegna þeirra laga og þeirra reglna sem hér hafa verið sett. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. sjútvrh., sem hann lét falla í lok ræðu sinnar áðan, að það mundu verða heimilaðar línuveiðar á smábátum strax eftir áramót, en ég minni á og tek undir orð hv. þm. Valdimars Indriðasonar að í reglunum frá fyrra ári er einmitt svipuð heimild, heimild til smábátanna að mega kaupa kvóta. Það hefði verið æskilegt að gefið hefði verið loforð á sama tíma í fyrra um að við það yrði staðið. Ég skora á hæstv. sjútvrh. að standa við þá heimild og gefa smábátunum tækifæri til að halda áfram að fiska fram eftir mánuðinum.



Herra forseti. Jörundur hundadagakonungur lýsti því á sinni tíð að hann væri hæstráðandi til sjós og lands.  Hér áður fyrr, þrátt fyrir lög og mannasetningar, var það almættið og skaparinn allra góðra hluta sem réði gæftum og fiskigengd. Spurningin er, út af ummælum hv. 5. þm. Vestf., sem telur veiðibann á trillukarla brot á stjórnarskránni og vill fara með málið fyrir Hæstarétt, gott ef ekki með ráðherrann fyrir landsdóm, hvort þetta sé ekki brot á guðs og manna lögum. Forsendur fyrir kvótakerfi eru fiskifræðilegar forsendur, að fyrirbyggja of mikla sókn í nytjastofna þannig að hætta stafi af. Það eru engin fiskifræðileg rök fyrir því að leggja slíkar takmarkanir eða kvaðir á trillukarla. Af þeirri einföldu ástæðu að af þeim stafar fiskistofnum engin hætta. Hlutur þeirra í heildarafla réttlætir ekki slíka gjörninga. Skaparinn allra góðra hluta, sá sem stýrir veðri og vindum, þrátt fyrir mannasetningar, bindur þeim nægar takmarkanir um sókn. Það eru engin vandkvæði á því í raun og veru, ef vilji er fyrir hendi, að greina í sundur þá sem stunda þessa atvinnu sem aðalatvinnu og hina sem stunda þetta sem tómstundagaman. Svo ég ekki tali um þá sem stunda handfæraveiðar sér til heilsubótar - eða í megrunarskyni. Þess vegna eru engar forsendur fyrir því að setja mannalög um takmörkun á sókn trillukarla. Það er eins og sagt hefur verið: Með því að gera það eru menn aðeins að búa sér til vandamál sem verða illskýranleg og óleysanleg. Þess vegna á að láta af því. Eg tek undir áskoranir sem hér hafa fram komið um að hæstv. ráðh., hæstráðandi til sjós, endurskoði hug sinn í þessu máli.



Nú er liðinn allt að hálftími sem þessi umræða hefur staðið yfir og skv. 1. málsgr. 32. gr. þingskapa er ekki gert ráð fyrir að þessar umræður verði nema um hálftíma. En við skulum freista að koma þeim að sem hafa beðið um orðið.



Herra forseti. Ég kem hingað til að mótmæla þessari aðgerð gegn smábátaeigendum. Það er sérkennilegt að hæstv. ráðh. skuli koma hér í stól og gefa yfirlýsingu um hvernig þessu verði háttað á næsta ári. Ég hélt að einmitt ætti að fara að ræða frv. til l. um hvernig fiskveiðistjórnun skuli vera háttað á næsta ári. Þar sem ég hlustaði ekki sjálf á þessi ummæli hans, en margir hv. þm. vitnuðu í þessi orð, gat ég ekki orða bundist og hlaut að gera athugasemd við slíka yfirlýsingu. Ég vil líka ítreka það, sem kom fram hjá Stefáni Benediktssyni, að þetta er mjög lítill hluti af þeim heildarafla sem við erum að veiða við Ísland. Það eru í kringum 9% af aflanum veidd á línu og í kringum 3% á handfæri. Ég tel að það sé alveg óhætt að gefa þessi veiðarfæri algerlega frjáls. Ég tel að afli sem veiðist á þessi veiðarfæri skipti engu í heildaraflanum. Lítum til ársins 1983. Þá mátti veiða 320 þús. tonn, en veiddust ekki nema 290 þús. tonn. Þá var allt frjálst. 1984 átti að veiða 220 þús. tonn, en fór upp í 270 eða 290 þús. Ég er ekki með þessar tölur hjá mér, en ég held að ég fari nálægt þeim. Við erum alltaf með ansi mikil skekkjumörk. Þetta, sem er aðeins um 12% af heildaraflanum, getur ekki hleypt þessu upp nema sem nemur 1-2% af öllum veiðum.



Herra forseti. Það er gleðilegt fyrir þá sem hafa mælt með kvótareglunni að andstæðingar hennar skuli nú ekki rífast um annað en trilluveiðar. Það er svo í þessu máli að menn hafa tekið mjög stórt upp í sig í ræðum og blaðagreinum og nota hin stóru orðin. Forustumenn stjórnmálaflokka hafa meira að segja sagt að með þessum reglum sé verið að rústa lífsafkomu trillukarla í landinu og þeir séu beittir gífurlegu óréttlæti, eins og heyrðist frá einum spekingnum áðan, og óskaplega illa með þá farið. Hvernig hefur verið farið með þá? Þeim var áætlaður kvóti upp á 11 þús. tonn, en þeir eru búnir að fiska 24 þús. tonn. Svo djöfullega er farið með þetta fólk. Ég er viss um að menn sem stunda aðrar veiðar hefðu verið ánægðir með að hækka kvóta sinn um 140% . Menn eru bara að reyna að nudda sér utan í væntanleg atkvæði úr trillukarlahópnum og annað ekki. Og þegar menn fara að tala um varðskip og þorskastríð, nú sé varðskipaflotinn hafður til þess að leita eftir trillupungum inni á Hvalfirði! Svona lagaður málflutningur kemur hlutunum hreint ekkert við og er ósköp væminn og ekki sæmandi svo góðum manni sem hafði hann uppi áðan. Af hverju þurftu varðskipsmenn að hafa afskipti af þessum manni? Ósköp einfaldlega vegna þess að hann hafði brotið þær reglur sem settar höfðu verið. Erum við að hvetja til lögbrota hér á hinu háa Alþingi? Hversu mikið sem menn langar mega þeir ekki gera það. Það finnst fleirum en þeim sem veiða á trillum að þeir búi við takmarkanir. Allir sjómenn á Íslandi hafa búið við takmarkanir og þurfa að sætta sig við það og þeir gera það. En þessi frekjuhundahópur sættir sig aldrei við nokkurn skapaðan hlut.

Hvaða hundar eru það?

Ég á alls ekki við hv. þm. Ólaf Þórðarson.  En ég vil að marggefnu tilefni mælast til þess að menn geri þessa hluti ekki að aðalatriðum. Þetta er tiltölulega lítið mál og menn eiga ekki að gera þetta að aðalatriði. Aðalatriðin sjálf eru nægilega erfið fyrir



Nú er að ljúka þeim tíma sem við höfum til umráða til þessarar umræðu. En áður en henni er lokið verður frummælanda og hæstv. sjútvrh. gefinn kostur á að tala, ef þeir óska.



Herra forseti. Það kom fram í ræðu hæstv. sjútvrh. að þarna væri miðað við að svo fremi að tillögur næðu fram að ganga um frv. um stjórn fiskveiða á næsta ári hefjist línuveiðar eftir áramót. Nú er stöðvun frá 15. nóvember. Það var takmörkuð veiðisókn vegna veðurs fyrir þann tíma. Við vitum ekkert hvernig veðrið verður eftir áramót. Það er einmitt þetta óvissuástand sem stöðugt reynir á hjá smábátaflotanum og við erum að tala um og er kjarni málsins sem blasir við. Það er að mínu mati stórhættulegt að smábátum sé ætlað að stunda veiðar eftir dagatali, burtséð frá veðri og veiðihorfum. Þeir menn verða að fá svigrúm til að gá til veðurs. Annað er stórhættulegt og verður að koma í veg fyrir að slík þróun geti átt sér stað. Það má benda á að ýmsar fisktegundir eru utan kvóta í almennu reglunni, en hjá smábátum er allt í einum potti. Þannig mætti lengi telja upp mörg atriði þar sem er misræmi milli smábátanna annars vegar og hinna bátaflokkanna sem hæstv. sjútvrh. vék einmitt að. Hann talaði um að það ætti að vera jafnræði milli báta og bátaflokka og það er rétt, en það er ekki milli smábátanna. Það má nefna að netabátar, netatrillur, voru með allt að 400 tonna afla meðan aðrar kannske eru með 10-20 tonn. Þetta gengur ekki og er misræmi sem skapar þetta ástand. Hitt er annað að sjútvrh. hefur stjórnað lipurlega að mörgu leyti, hvað svo sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði, og það sýnir aflamarkið í þessu, en nú erum við að ræða vanda sem blasir við, sem er staðreynd og er stöðvun hjá fólki á erfiðum árstíma. Það er með tilliti til þess sem ég tel að eigi að taka á þessu máli og sveigja aðeins til. Þarna er um að ræða menn sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur með mikilli áhættu. Þúsundir landsmanna hafa afkomu sína af smábátaútgerð. Þarna er líka einn þáttur sem hefur ekki verið ræddur. Grunnskóli sjómennskunnar í landinu er smábátaútvegurinn um allt land, að maður tali nú ekki um að að mörgu leyti eru trillumiðin "heiðmörk" þeirra plássa sem eru víða um landið og menn vilja nota þau og hafa aðgang að. En ég vil undirstrika og árétta að þarna sé reynt að sveigja til, endurskoða það sem hefur verið ákveðið og stefnt að. Ég veit að hæstv. ráðh. er tilbúinn að skoða það af velvild og takast á við þann vanda sem við blasir.



Herra forseti. Ég vil benda á að fjölmargir sjómenn um allt land og allmörg skip hafa þegar lokið við að veiða heimilt magn og hafa þess vegna þurft að sæta verulegum stöðvunum. Nú er það svo að í þessu máli eru mjög skiptar skoðanir og það heyrir maður mjög gjarnan í viðræðum við trillusjómenn. Það fer mjög eftir landshlutum. T.d. er yfirleitt aldrei róið á litlum bátum á Vestfjörðum á bilinu nóvember-desember-janúar-febrúar. Það kemur nánast ekki fyrir. Ef einhver landshluti hefur farið illa út úr þessu að því er varðar trilluútgerðina er það Norðurland. Þar hefur afli verið miklu minni en alls staðar annars staðar. Aðrir landshlutar hafa haft verulega meira magn en á s.l. ári þannig að Norðlendingar hafa farið langverst út úr þessu. Þar af leiðandi hefði ekki verið síður ástæða til að fella niður áður ákveðnar stöðvanir í sumar á Norðurlandi, t.d. um verslunarmannahelgina. Ég vil benda á þetta. Eitt vil ég einnig benda á, að það er þrátt fyrir allt mikil ásókn í þessa útgerð. Það eru margir að smíða báta og þar ríkir mikil bjartsýni. Það kemur ekki heim og saman við þau ummæli að verið sé að leggja allt í auðn í þessari útgerð. Það er mikil fjölgun báta og það eru margir sem hringja þessa dagana og spyrja hvort það sé ekki alveg öruggt að menn geti smíðað þennan flokk báta sem var uppistaðan í okkar flota, þessi stærð báta, fyrir eins og 40 árum. Eftir þær tækniframfarir sem hafa orðið með rafmagnshandfærarúllur o.s.frv. hafa þessir bátar meiri möguleika en af er látið. Einnig vil ég geta þess að þeir bátar sem stunda veiðar hér á Faxaflóa sækjast fyrst og fremst eftir því að stunda netaveiðar. Það eru mörg dæmi þess að net lágu úti í óveðrinu fyrir stuttu og það var ekkert geðslegt sem upp úr þeim kom eftir það óveður. Það er erfitt að stunda netaveiðar af þessari stærð báta á þessum tíma. Ég veit að hér er um umdeilt mál að ræða, en aðalatriðið er að sjómenn sitji við svipað borð og það sé jafnræði í þeim takmörkunum sem menn þurfa að sætta sig við meðan á takmörkunum stendur. En auðvitað er best ef til þeirra þyrfti alls ekki að koma.