Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Ég verð að segja, að það stingur dálítið í stúf við gang annarra mála hingað til á þessu þingi, þegar þetta mál skal nú knúð gegnum tvær umr. sama daginn hér í deildinni og síðan gegnum efri deild með svipuðum hraða. Kannske það sé vottur þess, að öðruvísi eigi nú að fara að taka á afgreiðslu þingmála en verið hefur? Ég vildi benda hæstv. ríkisstj. á það, að á síðasta þingi var samþ. þál. um launamál og starfsmannahald ríkisins og stj. falið að láta framkvæma gagngerða endurskoðun á þeim málum. Þál. var flutt af fjvn. og samþ. í einu hljóði. Var þar einkum ætlazt til, að rannsakaðar væru launagreiðslur, sem falla ekki undir launalögin frá 1919. Það er vitanlegt, að ekki er nema lítill hluti af starfsfólki hins opinbera bundinn þessum lögum. Launakjör allra annarra eru ákveðin með reglugerðum, samningum og öðru slíku. Í öllu þessu er svo gífurlegur glundroði, að almennt er viðurkennt, að við það sé engan veginn hlítandi lengur. Þáltill. þessi var flutt með vitund ríkisstj. og í fullu samkomulagi við hana, og til þess var ætlazt, að endurskoðun þessari vær í lokið fyrir þing það, er nú situr, og þá legði stjórnin fram tillögur í þeim efnum fyrir þingið. Í öðru lagi var gert ráð fyrir, að tillögur um launagreiðslur yrðu miðaðar við eðlilegt verzlunar- og atvinnuárferði og við það, að hverjum manni verði ákveðin föst laun fyrir starf sitt, en horfið frá öllum aukagreiðslum. Þetta mál hefur sigið úr hömlu hjá ríkisstjórninni, án þess að nokkur afsökun komi fram, og þar sem miðað. skyldi við venjulegt árferði í tillögunum, er núverandi ástand engin afsökun á því, að þær eru ekki komnar. Það hefði hins vegar gert málið, sem liggur hér fyrir til umr., miklu skýrara og auðveldara, ef hverjum starfsmanni væru ákveðin föst laun, en horfið frá aukagreiðslum, svo að núverandi ástand og þörf launauppbóta hefði einmitt átt að reka á eftir ríkisstj. að reyna að koma þessu á fastan grundvöll. Ég verð að láta í .ljós óánægju mína og ég held óhætt að segja allra, sem stóðu að þáltill., yfir því, að þetta hefur ekki komizt í framkvæmd. Hér var fullkominn þingvilji fyrir málinu og fullkomin alvara að baki. Þess er að vænta, að ríkisstj. sjái að sér í þessu efni og geri gangskör að því að koma betri skipun á þessi mál, því þetta ástand er engan veginn viðhlítandi.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég vildi minnast á atriði, er snertir 3. gr. frv. Þar álít ég, að réttara hefði verið að fara nær því, sem við þm. Sósíalistafl. lögðum til í frv. á þskj. 66. Við leggjum til, að af launum, sem eru ekki hærri en svo, að kaupmáttur þeirra jafngildir 650 kr. á mánuði í janúar-marz 1939 samkv. vísitölu Hagstofu Íslands um framfærslukostnað í Rvík, greiðist full verðlagsuppbót vísitölunnar. Þó greiðist aldrei hærri verðlagsuppbót en svo, samkv. frv. okkar, að mánaðarlaunin að henni viðbættri jafngildi 650 kr. mánaðarlaunum í jan.–marz 1939. - Með þessum ákvæðum væri séð fyrir því, að þá hækkaði sjálfkrafa hámark þeirra launa, sem greiða skal á uppbótina, eða lágmark þeirra launa, sem ekki þarf að bæta upp. Með þessu móti hefðu hátekjumenn ekki fengið dýrtíðaruppbót fyrr en jafnóðum og verðgildi launa þeirra rýrnaði svo, að þeir verðskulduðu hana. Þetta held ég hefði verið réttlátara en nú er ráðgert og stórum meiri hagsýni fyrir ríkið. En ég býst við, að ekki þýði að flytja um það brtt., því að samkomulag sé orðið um það með stjórnarflokkunum að knýja frv. fram eins og það er.

*Gísli Guðmundsson: Hv. þm. Borgf. minntist á það, að á næstliðnu Alþingi var samþ. þál. um að fela ríkisstj. gagngerða endurskoðun á launamálum ríkisins og að leggja fyrir þetta þing tillögur til umbóta á launal.. frá 1919. Ég vil taka undir það með honum, að ég er mjög óánægður, ef ekki koma fram tillögur frá ríkisstj. í þessa átt, og vænti þess fastlega, að yfirlýsing í málinu muni koma fram, áður en þetta frv. er afgreitt úr þinginu. En með því að hæstv: fjmrh., sem mál þetta heyrir einkum til, er hér ekki viðstaddur til að svara fyrirspurn hv. þm. Borgf., vildi ég skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki væri rétt að fresta afgreiðslu frv., þangað til ráðherrann væri viðstaddur og gæti borið fram svör sín.

Forseti (JörB) : Út af ummælum hv. þm. N.-Þ. vil ég geta þess, að hæstv. ríkisstjórn hefur æskt þess, að frv. yrði hraðað sem mest, en því fylgja eftir þeir embættis- og sýslunarmenn, sem hafa ekki enn fengið greiddar uppbætur á laun sín, og mun nú ætlazt til þess, að þeir fái greiðslur samkv. frv. þessu við mánaðamótin, sem fara í hönd, ef að lögum verður orðið. Ég sé ekki brýna nauðsyn til að skjóta nú málinu á frest, ekki sízt þar sem hæstv. fjmrh. gæti við meðferð þess í efri deild lýst yfir því, sem hann kann að telja nauðsyn á, viðvíkjandi fyrirspurn hv. þm. Borgf.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég held það væri rétt að afgr. þetta mál nú þegar hér í deildinni. Það eru alltaf tækifæri til að minnast á hitt, hvenær fullkomin endurskoðun á launal. er framkvæmanleg, og annað í sambandi við þál. um launamál og starfsmannahald ríkisins. Það er hvort sem er ekki hægt að láta þessar verðlagsuppbætur bíða eftir því, að hér séu samþ. ný launalög.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Þetta frv., sem hér er borið fram, er shlj. bráðabirgðal., sem sett voru fyrir nokkru. Til þeirra lágu þau rök, sem öllum munu nú kunnug, og ég geri ekki ráð fyrir, að skýra þurfi mörgum orðum. Það er skýrt í frv. sjálfu, hver tilgangur lagasetningar þessarar er, en hann er fyrst og fremst að koma í veg fyrir allt, sem árekstrum getur valdið og meiri afskiptum hins erlenda hers í landinu af dómsmálum þess og réttarfari. Á því þótti nokkur vafi, hvort 88. og 95. gr. hinna almennu hegningarl. tækju til allra þeirra verka, sem refsa þarf fyrir til að fyrirbyggja árekstra á slíkum tímum, sem nú eru. Frv. gerir því ráð fyrir, að l. séu sett um breyt. á þessum gr. hinna almennu hegningarl., sem sett voru í fyrra. Það má deila um, hvort þetta eigi að gera með slíkri breytingu á þeim l. eða setja um það sérstök lög, því vitanlegt er, að þessi ákvæði verða úr gildi felld, þegar þær aðstæður eru horfnar, sem geta setning þeirra nauðsynlega. Þó að ég fari ekki fleiri orðum um frv. nú, er ég að sjálfsögðu reiðubúinn að gera þá grein fyrir því og einstökum atriðum þess, sem óskað kann að verða eftir.



Herra forseti! Hæstv. forsrh. sagði, að það mætti deila um, hvort réttara væri að gera þessi ákvæði, sem farið er fram á í frv., að viðauka og breyt. á hinum almennu hegningarlögum, - þ. e. heimfæra þau til landráða 88. og 95. gr. -, eða setja um þetta sérstök lög, þar sem vitanlegt væri, að ákvæðin ættu sér ekki tilverurétt nema meðan núverandi aðstæður krefðust. Hann vildi þó ekki fara mikið út í þetta. En ég held það sé einmitt afskaplega þýðingarmikið stefnuatriði, hvor leiðin er þarna farin. Orðið landráð hefur fasta merkingu, og það er hættulegt fyrir alla réttarvitund almennings og öryggi landsins að rífa niður merking þess, rífa niður þann siðferðisgrundvöll, sem hugtakið er byggt á. Lítum nú jafnframt á þá stundarnauðsyn, sem vera kann á viðurlögum gegn verknaði þeim, sem þetta frv. fjallar um. Ríkisstj., sem við skulum í grundvallaratriðum ætla allt hið bezta, telur nauðsyn á að setja lög til að varna árekstrum og refsa þeim, sem láta í ljós á óhyggilegan hátt þá skiljanlegu andúð, sem menn hljóta að hafa á þeim her, sem rænt hefur og traðkað hlutleysi landsins. Í svo sérstöku tilefni þarf sérstök lög, ekki breyting almennra hegningarl. Og sérstaklega er háskalegt að telja slíkan verknað með landráðum. Þetta er verknaður, sem oft mætti lýsa með orðunum þjóðlegur hugsunarháttur, ást á sjálfstæði, föðurlandsást og særður Íslendingsmetnaður. Eru það landráð? - Verk, sem þurfa ekki að vera sprottin af neinum öðrum hvötum en þessum, eiga samkv. frv. að teljast svívirðileg að almennings áliti, heimfærast til þeirra saka í X. og XI. kafla hegningarl., sem varða missi borgaralegra réttinda, - þau verk eiga að leiða til útskúfunar þeirra í föðurlandi sínu. Þannig á að brjála og snúa við merkingu hugtaksins landráð. - Jafnvel þótt það væri að öllu leyti óskynsamlegt að sýna í orði eða verki andúð sína á þeim, sem hafa rofið hlutleysið og halda áfram að traðka á því, er það brot gegn allri réttarvitund þjóðarinnar að gera þá, sem einmitt gætu stundum verið þjóðhetjur, að landráðamönnum. Ég hygg það hafi verið ætlunin í fyrstu, að um viðurlög við óheppilegum verknaði af þessu tagi yrðu sett sérstök lög. Það kom meira að segja fram í Mbl., einu aðalstuðningsblaði ríkisstj., að ég hygg í sambandi við það atvik, að ungur maður í stétt, sem er nákomin blaðinu, sparkaði í einkennisbúning, sem í var klæddur einn af liðsforingjum þess hers, sem hafði misboðið þjóðinni með hertökunni. Það getur vel verið, að gegn slíku þurfi lög, og er skammt að leita dæma þess í öðrum herteknum löndum. Í Danmörku hafa t. d. verið gefin út lög, sem miðuðu í þá átt, - en auðvitað sem sérstök lög. Ég vildi í þessu sambandi láta þess getið, að jafnvel hjá betri lögfræðingum bæjarins mun sú skoðun ríkjandi, að mjög erfitt sé að láta slík smávegis afbrot heyra undir landráð. Í sambandi við afbrotamál það, sem nýlega var fyrir hæstarétti og flestir munu kannast við, kom fram viðurkenning bæði frá hálfu verjanda og sækjanda, að þannig væri afstaða þeirra til málsins. Einn hinn bezti lögfræðingur landsins, Pétur Magnússon, komst svo að orði í þessu máli, að ef við hefðum heyrt þær fréttir frá Noregi, að norskir menn hefðu verið handteknir fyrir að hafa gert á hlut þýzka hersins þar í landi og ákærðir af viðkomandi stj. fyrir landráð, hefðum við aðeins þá einu hugmynd um þá stj., að hún væri landráðastj. Svo djúpt tók sá lögfræðingur í árinni. Sá, sem var sækjandinn í málinu, heimtaði þá þyngstu refsingu, sem lög mæla fyrir í slíkum málum, jafnvel þó að hann viðurkenndi, að þetta væru ekki landráð af þeirri réttu tegund. Það er fárið að verða svo hjá lögfræðingum bæjarins, að þeir skapa nú nýtt hugtak í sambandi við þá vandræðanotkun, sem ríkisstj. hefur komið inn á hugtakið landráð, landráð af réttri og rangri tegund. Ég held, að heppilegast væri, að okkar löggjöf væri þannig orðuð, að ekki nema eitt gæti heitið landráð: að svíkja landið undir erlend stjórnarvöld eða erlendan her. En þó að menn sýni andúð sína á því, að erlent setulið ráði hér lögum og lofum, þarf það ekki að vera tengt við landráð, þó að það sé ef til vill óskynsamlegt að láta tilfinningar sínar í ljós. Ég ætla ekki að svo komnu að fjölyrða frekar um þetta mál, en síðar mun gefast tækifæri til að fara út í þau atriði, sem heppilegt væri að taka upp í sambandi við þetta frv. En ég vildi leggja áherzlu á, að þetta mál verði rætt af alvöru í n., sem fær það til meðferðar, og hún reyndi að finna leiðir, sem ekki brytu í bág við réttindi og sjálfstæðismeðvitund þjóðarinnar. Einnig væri æskilegt að vita, hvort ríkisstj. hefði nokkuð á móti slíku.



Þetta mál mun fara til n., þar sem ég á sæti, svo að ég mun ekki ræða það hér. En ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. dómsmrh., hvort hans lögfræðilegu ráðunautar hafi verið við samning þessa frv., og hvort hann telji alveg nauðsynlegt, að sett séu þessi ákvæði þannig á nýjan hátt, heldur verði hægt að nota hegningarlögin eins og þau voru úr garði gerð síðast. Ég vonast til, að hæstv. ráðh. svari spurningu minni. Ég ætla ekki að fjölyrða hér um það, sem kom fram í ræðu háttv. 4. þm. Reykv. En ég vil geta þess, þar sem hann talaði um, að lögfræðingar hefðu skapað hugtak um landráð af réttri og rangri tegund, Þá væri vert að athuga það, hvort ekki væri rétt eða röng tegund til af íslenzku hugarfari, sérstaklega hjá þeim mönnum og flokkum, sem miða allar gerðir sínar og störf við fyrir skipanir frá erlendum þjóðum.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Út af fyrirspurn hv. þm. Barð., þá hefur sú hlið málsins verið athuguð, hvort hegningarl., eins og þau eru nú, tækju yfir þennan lið frv., og ýmsir lögfræðingar álíta, að hegningarl. næðu yfir þá verknaði, sem hér eru taldir upp, jafnvel á þeim tímum, sem nú eru. En hins vegar eru menn ekki svo sammála, að ekki þótti rétt að hætta á það, en íslenzka ríkisstj. gæti tekið til sinna ráða, ef sá verknaður er framinn af hálfu Íslendinga, sem um getur í frv. Ég veit, að hv. þd. gerir sér ljóst, að á friðartímum mundi það vitanlega vera móðgun við erlenda herforingja, ef framin væri skemmd á eignum þeirra, sem þeir kynnu að eiga hér á landi, án þess að talað væri um landráð í því sambandi. En á slíkum tímum, sem nú eru, hlýtur íslenzka ríkið að taka í taumana, ef þetta kæmi fyrir. Eftir gömlu hegningarl. mundu íslenzkir dómstólar hegna fyrir þessa tilverknaði, sem hér um ræðir, með smávegis sektum, en það mundi leiða til þess, að hin erlenda herstjórn gripi til sinna ráða. Það er vitað mál, að erlendur her leyfir ekki, að móðgun sé framin gegn yfirmönnunum eða að eignir hans séu skemmdar, slitnir símaþræðir, vopnum stolið o. s. frv., sem refsað er svo með lítils háttar sektum. Þessi regla gildir í hvaða landi sem er. Íslendingar geta ekki varið sig með öðru en afskiptaleysi, og þess vegna eru það landráð að móðga erlenda herforingja og skemma eignir þeirra, enda getur það leitt til þess, að hið erlenda vald taki í sínar hendur eitt af því, sem okkur er viðkvæmast og mesta þýðingu hefur fyrir sjálfstæði ríkisins, en það er dómsvaldið. Við megum búast við því, að þessir menn séu teknir án dóms, fluttir burt og dæmdir fyrir erlendum herrétti. T. d. má geta þess, sem er ekkert launungarmál og öll þjóðin veit, að þegar tæki fundust hjá tveim Íslendingum og þeir grunaðir um að nota þau til að hafa fréttasamband við erlenda þjóð, þá var ekkert ákvæði í íslenzkum hegningarlögum, sem náðu yfir slíkt afbrot, enda fór svo, að þeir voru fluttir úr landi. Til þess að fyrirbyggja, að erlent hervald hrifsi í sínar hendur dómsmál þjóðarinnar, er nauðsynlegt að setja slík lög sem þessi. Ég vil taka það fram hér, að ríkisstj. hefur sett þessi l. án þess að óskað hafi verið eftir því af erlendri herstjórn, og vegna þess, að þau eru nauðsynleg sjálfstæði landsins. Þau eru trygging gegn því, að erlent vald seilist inn á framkvæmdavaldið, sem mundi óhjákvæmilega leiða til þess, að þjóðin tapaði hluta af sínu sjálfstæði. Ég vil jafnframt taka fram að mér hefur gefizt kostur á að sjá dóma, sem erlendis hafa verið dæmdir eftir lögum um svipuð atriði, og ég vildi óska þess, að ekki þurfi að láta íslenzka dómstóla kveða upp slíka dóma. Það er ekki heldur gert ráð fyrir því með þessum l., enda eru þau mjög væg, samanborið við l. um sama efni hjá öðrum herteknum þjóðum. Ríkisstj. þótti samt rétt að setja skýlaus ákvæði um þessi atriði, og hún væntir þess, að hv. þd. sé henni sammála. Ég álít, að það sé ávinningur fyrir Íslendinga sérstaklega, ef íslenzkir dómstólar hafa aðstöðu til að dæma í þessum málum, svo að ekki þurfi að flytja íslenzka borgara úr landi til að refsa þeim.



Það, sem hæstv. forsrh. sagði, eru ekki að neinu leyti rök móti því, að heppilegt sé að setja í okkar landi sérstök 1. um afskipti Íslendinga af setuliðinu. Það kom aðeins fram hjá honum, að ekki mætti láta viðgangast, að einstaklingar séu fluttir úr landi til dóms. En þetta er alveg eins hægt að hindra með því að hreyta landráðal. eða túlka þau á sama hátt og gert var með hæstaréttardómnum nýlega, sem hæstv. forsrh. hlýtur að viðurkenna, að hafi verið vafasamur. Það hefur ekkert komið fram í umr., sem mælti á móti því að setja sérstök l. til þess að hindra þessi afskipti og tryggja íslenzka ríkisvaldið. Ég vil taka hér fram, og ég hef áður sýnt fram á það með rökum, sem ekki hafa verið hrakin, að það brýtur í bág við hugsunarhátt þjóðarinnar að túlka slíkar gerðir sem landráð. Ég vil um leið benda hæstv. dómsmrh. á það, að á sama tíma sem hann segir, að stj. sé umhugað um að vernda það, sem eftir er af sjálfstæði landsins, gegn íhlutun erlends hervalds, þá lætur hún það viðgangast, að 10. kafli hegningarl. sé brotinn með þeim njósnum, sem hér hafa verið reknar fyrir brezka herinn. Ríkisstj. hafa verið sendar kærur út af þessum njósnadeildum, en þeim hefur hún algerlega stungið undir stól, af því að þetta voru pólitískir stuðningsmenn hennar. Með því að breyta þannig 95. gr. hegningarl. er hún gerð hlægileg. Þannig breytt á hún við hvaða erlent ríki sem er T. d. ef einhver sýndi brezka setuliðinu óvirðingu eða færi illa með hakakrossinn, kostaði það hvorki meira né minna en 6 ára fangelsi, og túlkað sem landráð við íslenzka ríkið! Ég býst við, ef á að koma einhverri skynsemi að við þetta mál, þá verði hv. þm. að leggja annan skilning í orðið „landráð“ og athuga allt málið vel frá rótum. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Barð. sagði, þá er ég hræddur um, að ennþá fámennara yrði hér í hv. d. heldur en nú, ef ætti að tína alla út, sem hlýða fyrirskipunum frá erlendum valdhöfum. Öll stjórnarblöðin hafa lýst yfir því, að þessi bráðabirgðal. hafi verið sett samkv. kröfu erlends valdhafa, og það kemur sjaldan fyrir, að stjórnarfl. viðurkenna, að þeir hlýði slíkum fyrirskipunum. Íslenzk stjórnarvöld hafa um mörg ár hlýtt kröfum erlendra valdhafa, en það hefur aldrei komið jafnskýrt í ljós og síðan hertakan fór fram. Þess vegna ættu þm. stjórnarfl. að tala varlega í þessum efnum. Ætti ekki sérstaklega að rannsaka, hver var í vitorði um hertöku Íslands 10. maí síðastl.? Hver notaði þennan þingsal til að bollaleggja um það, hvernig ætti að leyna þjóðina þessari ógæfu, þangað til hún kæmi? Ef þetta mál væri rannsakað ofan í kjölinn, er ég hræddur um, að einmitt þeir, sem gerzt hafa brotlegir við 10. kafla hegningarl. og framið eiginleg landráð, séu einmitt hv. þm. þjóðstjórnarfl. Ef þessir hv. þm. eiga nokkurn snefil eftir af samvizku, sem mér er nærri að halda, ættu þeir að tala varlega um landráð.