Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Nú stendur fyrir dyrum umfangsmikil stækkun Evrópusambandsins en sambandið hefur samþykkt að eiga viðræður við ein tólf ríki um aðild. Sú breyting hefur auðvitað áhrif á stöðu og vægi samnings okkar um Evrópska efnahagssvæðið sem kunna að draga dilk á eftir sér inn í framtíðina. Okkur sem fyrir hönd Alþingis eigum í samstarfi við þing annarra þjóða, ekki síst þeirra sem eru innan ESB, dylst ekki að Evrópska efnahagssvæðið er ekki mjög ofarlega í hugum evrópskra þingmanna. Oft og tíðum vita þeir harla lítið um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, þeir hafa lítinn áhuga á því og yfirleitt gera þeir sér ákaflega litla grein fyrir því um hvað það snýst. Það er ákveðin hætta, herra forseti, að þessi stækkun ESB kunni að draga enn úr vægi samningsins. Ég tel enn fremur að á síðustu árum hafi formlegt vægi EES í Evrópusamstarfinu minnkað og samhliða hafi dregið úr möguleikum landa eins og Íslands til að hafa áhrif á þær ákvarðanir ESB sem varða beinlínis hag landa eins og okkar. Ég minni t.d. á breytingarnar sem voru gerðar á Maastricht-sáttmálanum á fundinum í Amsterdam fyrir nokkrum árum þar sem komið var upp sérstöku samráðsferli milli ráðherraráðsins og Evrópuþingsins til þess að draga úr ágreiningi á milli þessara tveggja stofnana. En eins og það ferli er sett upp tel ég að dregið sé verulega úr möguleikum EFTA-landanna til að hafa áhrif á ákvarðanir sem varða beinlínis hag okkar og sem lenda í þessu samráðsferli. Samhliða dvínandi möguleikum okkar til þess að hafa áhrif innan ESB er ljóst að viðræðurnar vegna stækkunar ESB, sem kunna að standa yfir við allt að tólf ríki í einu, munu taka mikinn tíma og mikið atgervi frá embættismönnum og stjórnmálamönnum Evrópusambandsins. Ég óttast að þetta langvinna stækkunarferli kunni í sjálfu sér að hafa áhrif og leiða til enn minni áhrifa okkar innan Evrópska svæðisins og sömuleiðis getu ESB til þess að sinna þróun og framkvæmd EES-samningsins. Ég óttast með öðrum orðum, herra forseti, að ESB sé í rauninni að þróast frá Evrópska efnahagssvæðinu og geti haft óheillavænlegar afleiðingar fyrir okkur Íslendinga. Þetta eru þess vegna mál sem hljóta að verða á dagskrá og eru ákaflega mikilvæg fyrir okkur og mikilvægt er að við bregðumst rétt við þessari þróun. Ég hef þess vegna spurt hæstv. utanrrh. hvaða áhrif hann telji að fyrirhuguð stækkun Evrópusambandsins hafi á stöðu, framkvæmd og þróun samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Ég spyr hann sérstaklega eftir því hvort hann telji að möguleikar okkar til að hafa áhrif á ákvarðanir sambandsins sem varða beinlínis hag okkar kunni að minnka við þessa stækkun.

Herra forseti. Hvorki innri þróun Evrópusambandsins né stækkun þess breyta í sjálfu sér efnisákvæðum EES-samningsins. Hann stendur eftir sem áður sem hluti af samningsskuldbindingum Evrópusambandsins gagnvart Íslandi, Liechtenstein og Noregi. Stofnanakerfi það sem sett er á fót með samningnum stendur óháð stækkun ESB. Ný aðildarríki ESB verða jafnframt aðilar að EES-samningnum og því þátttakendur með Íslandi í fjórfrelsinu svokallaða. Eftir að þessi ríki eru orðnir aðilar verða þau kölluð til umsagnar um öll þau mál sem varða okkar hagsmuni og EES-samninginn. Því ríður á að efla tvíhliða samskipti við þau hvert og eitt. Almennt má segja að kostir EES-samningsins felist einkum í því að hann gefur aðgang fyrst og fremst að þeim þáttum Evrópusamstarfsins sem voru áhugaverðastir fyrir okkur á þeim tíma en aðrir þættir, sem hafa höfðað minna til íslenskra hagsmuna, standa utan samningsins. Gallar hans eru einkum fólgnir í verulegum takmörkunum á aðgangi að almennri umræðu og mótun nýrra gerða. Þessi munur á aðstöðu aðildarríkja annars vegar og EFTA/EES-ríkja hins vegar er innbyggður í EES-samninginn og var alltaf ljós. Áhrif framkvæmdastjórnar ESB á mótun nýrrar Evrópulöggjafar hafa verið takmörkuð. Þetta hefur áhrif á aðgang okkar að ákvarðanatöku og ákvarðanamótun þar sem samningsbundinn aðgangur EFTA/EES-ríkjanna að mótun gerða á vegum ESB var í gegnum og er í gegnum framkvæmdastjórnina. Vegna fyrirsjáanlegrar stækkunar má vænta enn frekari breytinga á stofnanakerfi ESB. Ólíklegt er að það auki hlut framkvæmdastjórnarinnar aftur og því líklegra að það veiki enn frekar stöðu okkar í þessu samstarfi. Gangi eitt eða fleiri EES-ríkjanna í ESB á næstu árum er ljóst að það mun hafa umtalsverð áhrif á EES-samstarfið og stöðu okkar í Evrópusamstarfinu almennt. Ákveðið var sl. haust að gera úttekt á þessu máli þar sem farið væri yfir starf Evrópussamstarfsins lið fyrir lið. Þar verður leitast við að draga fram hver staða Íslands yrði án samninga, því næst hvernig EES-samningurinn, samstarfssamningurinn um Schengen og aðrir þeir samningar sem gerðir hafa verið nýtast okkur og loks hugað að þeim möguleika að Ísland sé aðili að ESB. Skýrslugerðinni miðar vel og ég vonast til þess að geta lagt úttektina fyrir ríkisstjórn fljótlega og í framhaldi af því hér á Alþingi. Ekki er ætlunin að setja fram beinar tillögur í þessu máli heldur skýra stöðu okkar við breyttar aðstæður. Úttekt af þessu tagi ætti því að geta skapað grundvöll fyrir góða og málefnalega upplýsta umræðu á næstu missirum um þetta mikilvæga mál.

Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hæstv. ráðherra fyrir það hversu fljótt hann bregst við þessari fsp. Ég lagði hana fram fyrir örfáum dögum og hæstv. ráðherra svarar henni núna einum þremur dögum eftir að hún kom fram. Ég þakka líka hæstv. ráðherra fyrir svör sem voru næsta skýr þrátt fyrir að málið sé ákaflega flókið og viðamikið. Ég er sammála hæstv. ráðherra í því að þróunin sem er fyrirsjáanleg innan Evrópusambandsins muni að öllum líkindum veikja stöðu Íslands í Evrópusamstarfinu og muni draga úr vægi samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Eins og ég skynja þróun Evrópusambandsins finnst mér sem það gæti ákveðinnar stöðnunar í tengslum við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og að hann nái ekki að fylgja eftir þróun Evrópusambandsins. Þess vegna segi ég það að ég hlakka til þess að hæstv. ráðherra leggi fram þá skýrslu sem er nú verið að vinna að í ráðuneyti hans. Ég heyri það á máli hæstv. ráðherra að þar er um að ræða viðamikið efni en ákaflega forvitnilegt. Þar er m.a. verið að velta upp þeim kostum sem eru í stöðunni fyrir Ísland andspænis þeirri þróun sem hæstv. ráðherra dró þannig upp að útlínur þeirrar þróunar virtust ákaflega skýrar. Ég held þess vegna, herra forseti, að eins og staðan er í dag í þessum málum muni þetta óhjákvæmilega verða á dagskrá íslenskra stjórnmála á næstu árum.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina þeirri fsp. til hæstv. umhvrh. hvort hún hyggist beita sér fyrir því að gróðurvinjum á hálendinu verði bætt við þær landslagsgerðir sem njóta sérstakrar verndar skv. 37. gr. laga um náttúruvernd. Þessi lög voru samþykkt á síðasta vori, herra forseti, og þar er í fyrsta skipti fjallað um að sérstök vernd skuli gilda og ná yfir ákveðnar landslagsgerðir. Þar er m.a. talað um eldvörp, gervigíga og eldhraun, stöðuvötn og tjarnir, mýrar og flóa, fossa, hveri og aðrar heitar uppsprettur. Mér þykir hins vegar, herra forseti, að inn í þessa upptalningu vanti gróðurvinjar á hálendinu. Þær eru margar hverjar mikilvægar, að sumu leyti einstakar, og það er nauðsynlegt að vernda þær. Frá sjónarhóli líf- og vistfræðinnar hafa þær mikið gildi. Gróðurvinjarnar gegna hlutverki fræbanka og þegar skilyrði til gróðurfars breytast, t.d. með breyttu loftslagi eða með minna beitar\-álagi, eru það fræin úr fræbanka gróðurvinjanna sem aðstoða við uppgræðsluna. Mikilvægt er að undirstrika að þessar gróðurvinjar eru leifar miklu víðfeðmari gróðurlendna sem hafa látið undan síga. Þær eru ákaflega viðkvæmar fyrir hvers kyns raski og nýtingu og því tel ég nauðsynlegt að hæstv. ráðherra hlutist til um málið. Ég bendi á að á nýafstöðnu náttúruverndarþingi kom þetta mál til umfjöllunar og þar var einróma samþykkt að beina þessu til ráðherrans. Ég hef orðið þess áskynja í kjölfar þingsins að hæstv. ráðherra telur að nauðsynlegt sé að ná góðu og miklu sambandi við Náttúruverndarráð. Þess vegna tel ég að einboðið væri að hæstv. ráðherra tæki undir þetta og lýsti því yfir hér að hún hyggist beita sér fyrir því að lögunum verði breytt með þessum hætti. Ef hæstv. ráðherra ætlar ekki að beita sér fyrir því mun Samfylkingin gera það.

Virðulegur forseti. Í 37. gr. laga nr. 44/1999, um náttúruvernd, er kveðið á um landslagsgerðir sem njóta skuli sérstakrar verndar og skal forðast röskun þeirra eins og kostur er. Í því felst m.a. það að ef menn hafa áhuga á að raska slíkum svæðum þarf a.m.k. að leita umsagnar Náttúruverndar ríkisins og náttúruverndarnefnda áður en farið yrði í slíkt þannig að svæðin yrðu skoðuð sérstaklega. Meðal þeirra landslagsgerða sem falla undir lagagreinina eru mýrar og flóar, þrír hektarar að stærð eða stærri. Samkvæmt upplýsingum mínum frá Náttúruvernd ríkisins falla flestar gróðurvinjar á hálendinu undir þessa skilgreiningu. Því var ekki talin ástæða þegar lögin voru sett í fyrra að taka sérstaklega út úr gróðurvinjar á hálendinu þegar náttúruverndarlögin voru sett. Ef raska ætti þessum stærri gróðurvinjum sem falla undir lögin eins og þau hljóma í dag þyrfti að sjálfsögðu einnig að fara í lögformlegt umhverfismat þannig að þau fengju sérstaka skoðun. Það er hins vegar annað mál varðandi smærri gróðurvinjarnar á hálendinu, þær falla ekki undir 37. gr. náttúruverndarlaganna, en það eru smærri gróðurvinjar, sérstaklega á gosbeltinu, og þeim er helst ógnað af beit búfjár. Þau svæði eru til umræðu í tengslum við gerð náttúruverndaráætlunar, en skv. 65. gr. þeirra laga skal umhvrh. eigi sjaldnar en á fimm ára fresti láta vinna náttúruverndaráætlun fyrir allt landið og leggja fyrir Alþingi. Það á að leggja slíka áætlun í fyrsta sinn fyrir Alþingi árið 2002. Það er hlutverk Náttúruverndar ríkisins í samráði við Náttúrufræðistofnun Íslands, náttúrustofur og hlutaðeigandi náttúruverndarnefndir að sjá um undirbúning og öflun gagna vegna áætlunarinnar. Í dag eða á morgun er mér kunnugt um að Náttúruvernd ríkisins mun eiga fund við Landgræðsluna og Skógræktina þar sem verður einmitt fjallað um þessar minni gróðurvinjar á hálendinu til þess að fella það inn í náttúruverndaráætlunina hvernig menn ætla að standa að verndun þessara svæða. Ég minni einnig á það í þessu sambandi að vinna við rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma er nýhafin undir yfirskriftinni Maður, nýting, náttúra. Þar hefur verið skipuð sérstök verkefnisstjórn sem á að vinna með fjórum faghópum en það er markmið þessarar áætlunar að leggja mat á og flokka virkjunarkosti eftir ýmsum mælikvörðum þar sem á að taka m.a. tillit til náttúrunnar. Reiknað er með því að þessar tillögur muni liggja fyrir vonandi á þessu kjörtímabili, e.t.v. ekki fyrr en í upphafi næsta kjörtímabils, þannig að gróðurvinjarnar á hálendinu fá einnig sérstaka skoðun í gegnum rammaáætlunina. Svar mitt við þessari fyrirspurn er að ég tel enga sérstaka ástæðu til að beita mér fyrir því að gróðurvinjar á hálendinu verði teknar sérstaklega inn í 37. gr. náttúruverndarlaganna þar sem ég tel að nú þegar séu þær að mestu leyti innan lagarammans fyrir utan að vinjarnar fá víðtæka skoðun, bæði í gegnum rammaáætlun ríkisstjórnarinnar og í gegnum náttúruverndaráætlun sem er verið að vinna að, og þá eru hinar smærri gróðurvinjar skoðaðar sérstaklega í gegnum þá vinnu.

Virðulegi forseti. Hér er athyglisvert mál á ferðinni og ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrirspurnina. En ég verð að lýsa yfir örlitlum vonbrigðum með svar hæstv. ráðherra þar sem hún nefnir sannarlega rammaáætlun ríkisstjórnarinnar sem er í undirbúningi og náttúruverndaráætlun en nefnir ekki skyldur okkar samkvæmt Ríó-sáttmálanum um líffræðilega fjölbreytni. Við vitum að við höfum þar ákveðnar skuldbindingar og m.a. skuldbindingar er lúta að því að skrá búsvæðin á landinu. Hæstv. ráðherra hefur oft vakið athygli á því að kortagerð sé ekki í nægilega góðu horfi í landinu og er að gera átak í þeim efnum og ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. ráðherra tala um að undirbúningur fyrir flokkun og skráningu búsvæða í landinu væri í undirbúningi. Ég nefni það hér að Norðmenn, vinir okkar, eru að gera slíka kortlagningu hjá sér og þeir hafa nú þegar skráð 56 búsvæði og verða með þau fullskráð á árinu 2003.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri fyrirspurn sem hér hefur verið lögð fram. Hún vekur athygli á þeim landslagsheildum og því gróðurfari sem á mjög í vök að verjast á hálendi Íslands. Ég tel þarft að ræða þau mál hvernig þessi svæði og staða þeirra er tryggð, hvort heldur er innan þess ramma sem hæstv. ráðherra gat hér um og ég tek fyllsta mark á. En það sem ég vildi draga fram er það að mjög mikill skortur er á rannsóknum á þessum gróðurvinjum. Ég vil nefna flæðiengin, Hvítárnes, Þjórsárver, Eyjabakka. Þetta eru ekki sams konar svæði, það skortir allar rannsóknir og samanburð á þessum svæðum, það skortir samanburð á gróðurfari og dýralífi. Ég skora á þá sem með fjármál fara í landinu að efla rannsóknir til þess að tryggja framtíð þessara svæða.

Herra forseti. Það er ekkert lát á algjörum skilningsskorti þessa hæstv. ráðherra gagnvart náttúruvernd í landinu. Ég hefði nú talið að þessi hæstv. ráðherra þyrfti að hysja upp um sig buxurnar í þeim efnum eftir þau áföll sem hún hefur orðið fyrir í samskiptum sínum við náttúruverndarsinna. Ég bendi á þann dóm sem hæstv. ráðherra fékk á nýafstöðnu náttúruverndarþingi. Að koma hingað og segja í löngu máli: Nei, hún hafði ekki einu sinni hugsað sér að huga að þessu máli. Í máli hennar kemur tvennt fram. Hún telur að flestar gróðurvinjarnar á hálendinu falli undir núgildandi lög. Ég er henni ósammála um það. En það eitt að segja ,,flestar`` þykir mér benda til þess að það eru a.m.k. einhverjar gróðurvinjar sem ekki falla undir það. Allar gróðurvinjarnar sem einhverju máli skipta, sem ná yfir einhver flæmi á hálendinu, sæta núna árásum og atlögum Landsvirkjunar, nánast hver og ein einasta. Mál er til komið að þessi ráðherra standi upp og sýni hvar hún stendur í þessu máli. Ætlar umhvrh. virkilega að fylkja sér með Landsvirkjun í hverju málinu á fætur öðru? Ef ég hefði lengri tíma hérna, herra forseti, hefði ég viljað ræða við hæstv. ráðherra um afstöðuna til Þjórsárvera af því að hún nefndi þau hér í umræðunni. En við gerum það víst við annað tækifæri. Ég vil að það komi alveg skýrt fram, herra forseti, að ég tel að hæstv. ráðherra sé að bregðast skyldum sínum sem umhvrh. Það liggur fyrir að allt það sem lýtur að votlendi og vernd votlendis af hálfu umhvrn. síðustu árin er í skötulíki. Það liggur fyrir að ekki er búið að kortleggja votlendi landsins eins og ber að gera fyrir tiltekinn tíma samkvæmt Ramsar-samningnum. Það liggur einnig fyrir að stofnanir ráðuneytisins hafa ekki tæmandi yfirlit yfir þessar gróðurvinjar og það kom glögglega fram máli hæstv. ráðherra að hún gerir sér ekki heldur grein fyrir hvað felst í hugtakinu ,,gróðurvin á hálendinu``. Þetta finnst mér vera alvarlegt mál, herra forseti. Ég vil bara nefna eitt: Það er ekki langur tími síðan að Orravatnsrústir voru nánast gjöreyðilagðar. Það var bara fyrir atbeina eins einstaks vísindamanns að tókst að bjarga þeim. Og það eru ábyggilega fleiri ... 
             Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið, en mér rennur auðvitað í skap yfir svona svari.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki á því hví hv. þm. þurfa að æsa sig svona í fyrirspurnatíma og það er af og frá að hér séu einhverjir að bregðast skyldum sínum. Hér er verið að reyna að svara fyrirspurn eftir besta mætti. Það er alveg ljóst, eins og ég sagði í fyrra svari mínu, að hinar stærri gróðurvinjar á hálendinu falla undir 37. gr. náttúruverndarlaganna samkvæmt upplýsingum mínum frá Náttúruvernd ríkisins. Ég efast ekki um að þær upplýsingar séu réttar. Menn þurfa því ekki að hafa þær áhyggjur sem hér eru látnar í ljós að mínu mati.  Engin ástæða er til þess að fara upp með slíkum hætti eins og hér var gert vegna virkjanamálanna. Við erum að vinna og hefja umfangsmikla vinnu við rammaáætlunina. Það er alveg ljóst líka að ef á að nýta þau svæði þar sem hinar stærri gróðurvinjar eru uppi á hálendinu í dag undir t.d. miðlunarlón er slíkt ekki gert nema að undangengnu umhverfismati þannig að þau mál fari algjörlega í þann farveg að menn muni skoða gróðurvinjarnar í gegnum mat. Því er engin ástæða til að hafa áhyggjur af þessu máli og ég mun ekki beita mér sérstaklega fyrir því að þær verði teknar inn í náttúruverndarlögin.

Virðulegi forseti. Ríkisendurskoðun gaf nýverið út ritið Umhverfisstefna í ríkisrekstri, framkvæmd umhverfisstefnu í skrifstofuhaldi Stjórnarráðsins. Er þessu riti ætlað að varpa ljósi á það hvernig unnið er eftir umhverfisstefnu í ríkisrekstri en tillögur um slíka stefnu voru samþykktar í ríkisstjórninni í febrúar 1997 og var það gert að frumkvæði þáv. hæstv. umhvrh. Guðmundar Bjarnasonar sem stofnaði starfshóp um slíka umhverfisstefnu 1996 í kjölfar fundar umhverfisráðherra aðildarlanda Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, OECD. Í upphafi máls míns má geta þess að umhvrn. gekk að sjálfsögðu á undan með góðu fordæmi og skjalfesti umhverfisstefnu fyrir það ráðuneyti. Meðal þess sem kemur hins vegar fram í þessu riti Ríkisendurskoðunar er að það hefur verið grennslast fyrir um hversu vel að sér stjórnendur ráðuneytanna eru almennt um innihald þeirrar stefnu. Í ljós hefur komið að í flestum ráðuneytum hafa stjórnendur vitað um tilvist hennar en fæstir þeirra virðast hafa sýnt henni sérstakan áhuga eða sett markmið hennar í forgang að nokkru leyti. Einungis fjögur af tólf ráðuneytum hafa skjalfest einhvers konar umhverfisstefnu og mikið virðist á það skorta að nógu langt sé gengið. Hvergi er t.d. lífrænn úrgangur aðgreindur frá öðru sorpi sem er þó sú aðgerð sem mestan ávinning hefur í för með sér út frá umhverfissjónarmiðum. Þau fjögur ráðuneyti sem skjalfest hafa einhvers konar umhverfisstefnu eru, auk umhvrn. sem þegar er nefnt, heilbr.- og trn. og menntmrn. sem bæði hófu átak í sínum málum á síðasta ári, og loks samgrn. En samgrn. nýtur talsverðrar sérstöðu í hópi þessara fjögurra því það er eina ráðuneytið sem gert hefur svokallaða umhverfisyfirlýsingu sem á þá við málaflokk ráðuneytisins allan en ekki einungis skrifstofuhald þess. Í riti Ríkisendurskoðunar kemur einnig fram að samkvæmt upplýsingum frá fjmrn. muni ekki vera á döfinni að gera Ríkiskaupum, sem er sú stofnun sem sér um innkaup fyrir öll ráðuneytin, skylt að hafa umhverfissjónarmið að leiðarljósi við innkaup þrátt fyrir ákvæði umhverfisstefnu þeirrar sem ríkisstjórnin samþykkti 1997. En í umhverfisstefnunni segir að við innkaup skuli tekið tillit til umhverfissjónarmiða jafnt sem kostnaðar og gæða. Herra forseti. Þegar á allt er litið er niðurstaða þeirrar umhverfisendurskoðunar sem fram hefur farið sú að leiðbeiningum umhverfisstefnu í ríkisrekstri sé slælega fylgt í ráðuneytunum og ég legg á það áherslu að Ríkisendurskoðun var einungis að skoða skrifstofuhald ráðuneytanna sjálfra í þessari yfirferð. Og nú spyr ég hæstv. umhvrh.: Til hvaða aðgerða má gera ráð fyrir að gripið verði í ljósi þessarar nýútkomnu skýrslu um stöðuna í umhverfisstefnu í ríkisrekstri?

Virðulegur forseti. Ég tel vera mikinn feng í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem nýlega var kynnt og ég vænti þess að hún muni veita ráðuneytum og stofnunum aðhald og ýta undir framkvæmd umhverfisstefnu í ríkisrekstri. Eins og málið hefur verið lagt upp er ábyrgð á framkvæmd stefnunnar fyrst og fremst hjá hverju ráðuneyti fyrir sig og stofnunum. Til þess að fyrirbyggja misskilning vil ég taka það fram strax að umhverfisstefnu í ríkisrekstri sem umhvrn. beitti sér fyrir hefur aldrei verið ætlað að vera miðstýrt átaksverkefni heldur að gefa leiðbeiningar um hvaða leiðir séu færar til að bæta umhverfið sem síðan yrðu nánar útfærðar á hverjum vinnustað og hrint í framkvæmd. Eftir því sem fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar hefur þetta verið gert að einhverju leyti í flestum ráðuneytum en þó í of litlum mæli eins og hér kom fram hjá fyrirspyrjanda. En skýrsla Ríkisendurskoðunar nær eingöngu til framkvæmda á vegum ráðuneyta og því er ljóst að það er þörf að taka til hendinni bæði innan þeirra en ekki síður þörf að taka til hendinni innan stofnana. Þannig væri æskilegt að Ríkisendurskoðun skoðaði einnig hvernig áætluninni hefði verið fylgt eftir á stofnunum ríkisins. Umhvrn. hefur þegar óskað eftir því að önnur ráðuneyti taki mið af ábendingum Ríkisendurskoðunar varðandi framkvæmd umhverfisstefnu í ríkisrekstri og að þau leggi sérstaka áherslu á að kynna stefnuna á stofnunum sínum. Umhvrn. hefur einnig hvatt ráðuneytin til þess að gera betur og að skjalfesta umhverfisstefnu eins og hér var dregið fram að hefur ekki verið gert nema í fjórum ráðuneytum. Þetta hefur verið gert með fundi. Mér er ekki ljóst hvort fundurinn er búinn en það var meiningin að ráðuneytisstjóri umhvrn. tæki þetta sérstaklega upp við ráðuneytisstjóra annarra ráðuneyta þannig að menn mundu örugglega taka sig á þessum efnum. Í tilefni skýrslu Ríkisendurskoðunar er forvitnilegt að velta fyrir sér af hverju útkoman er ekki betri. Sennilega er skýringin sú að þeir sem stýra rekstri þessara stofnana hafa oft og tíðum takmarkaða þekkingu á umhverfisþætti rekstursins. Umhvrn. hyggst reyna að bæta úr þessu m.a. með útgáfu leiðbeininga um umhverfisvæn innkaup sem unnar hafa verið í samvinnu við Ríkiskaup og fulltrúa atvinnulífs og sveitarfélaga, en sú útgáfa mun líta dagsins ljós fljótlega. Virðulegur forseti. Ég vil einnig nota tækifærið til þess að víkja aðeins að því hvernig umhvrn. sjálft hefur reynt að fylgja málum eftir innan sinna raða. Ráðuneytið hefur sett sér verklagsreglur um framkvæmd umhverfisstefnu í ríkisrekstri í almennum rekstri ráðuneytisins. Í ár verður þetta starf ráðuneytisins styrkt og farið út í greiningu á umhverfisþáttum í starfsemi ráðuneytisins og þróaðir mælikvarðar til að skoða árangur svo að menn geti séð það í einhverju tölulegu formi. Niðurstöðurnar verða síðan kynntar öðrum ráðuneytum með það fyrir augum að þær nýtist þeim einnig í kjölfarið.

Virðulegi forseti. Ég vildi satt að segja óska að hæstv. umhvrh. hefði getað gefið okkur svar um að lengra væri komið en í ljós kemur í svari hennar. En það er alveg ljóst að kynningarfundur á borð við þann sem hæstv. ráðherra er að lýsa hér var haldinn fyrir rúmlega tveimur árum í öllum ráðuneytunum þar sem ráðuneytisstjórum allra ráðuneyta var kynnt þetta plagg sem ég held á og heitir Umhverfisstefna í ríkisrekstri, og eru tillögur starfshóps sem hóf störf 1996 og tillögur starfshópsins voru samþykktar í ríkisstjórninni sem leiðarljós fyrir umhverfisstefnu í ríkisrekstri. Kynningarfundurinn sem nú á að halda hefur því verið haldinn. Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. umhvrh. svara okkur einhverju til um undirstofnanir umhvrn. og nafngreina þær, þ.e. Veðurstofuna, Hollustuvernd, Náttúruvernd ríkisins og Náttúrufræðistofnunina. Nú er mér alls ekki kunnugt um hvort þessar stofnanir hafi nokkra umhverfisstefnu. Það kann vel að vera og ég vona svo sannarlega að svo sé. Og ég treysti því að hæstv. umhvrh. sé með það á döfinni að taka allan þann málaflokk sem heyrir undir ráðuneytið til bæna en ekki einungis almennan rekstur ráðuneytisins eins og kom fram í svari hennar. Mig langar í niðurlagi máls míns, virðulegi forseti, að vitna til ritsins sem Ríkisendurskoðun gaf út nýverið. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Umhverfismál hafa á stundum tilhneigingu til að lenda utanborðs. Í daglegum störfum geta mál eins og flokkun úrgangs frá skrifstofuhaldi eða hvort báðum megin sé skrifað á pappír sýnst vera smámunasemi. Í raun er þó um að ræða framlag til sjálfbærrar þróunar, smátt að vísu, sem hefjendur þessa máls, umhverfisráðuneytið og ríkisstjórn Íslands hafa einsett sér að setja í framkvæmd. Þörfin á samhæfingu og styrkri stjórn helgast ekki síst af því að um er að ræða heildarstefnumörkun fyrir ríkisgeirann allan og að yfirlýst markmið verkefnisins er að gefa öðrum aðilum í þjóðfélaginu gott fordæmi.``

Virðulegur forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar sýnir nákvæmlega það sem hv. fyrirspyrjandi var að draga hér fram og ég var að ýja að í svari mínu, þ.e. að menn hefðu getað gert betur. Það er alveg ljóst. Það er því mjög gott að fá þessa skýrslu í hendurnar til að nota hana til að ýta á ráðuneytin og undirstofnanir þeirra. Það höfum við gert með því að eiga fund --- sem vonandi er afstaðinn --- með ráðuneytisstjórunum þar sem á að ræða sérstaklega við þá um að þeir taki sig á og láti þessa stefnu ganga betur fram innan ráðuneytanna og hafi einnig áhrif á undirstofnanir viðkomandi ráðuneytis. Menn verða að treysta því að það verði gert. Að sjálfsögðu verða þessi mál skoðuð í framhaldinu aftur og við þurfum að vera sívakandi og ýta á af því að þessi mál eru þess eðlis. Það er svona ákveðin nýjung að setja sér svona umhverfisstefnu á vinnustað. Það á alveg jafnt við um ráðuneyti og aðra vinnustaði. Í umhvrn. eru þessi mál í góðum farvegi að mínu mati. Við höfum átt fund með forstöðumönnum undirstofnana okkar þar sem rædd voru fjölmörg mál og þar á meðal umhverfisstefnan. Forstöðumennirnir gerðu grein fyrir því hvernig að þessum málum var staðið í viðkomandi stofnunum og ýmsir gallar komu í ljós. Sumir gleymdu að slökkva ljósin og svo voru einhver atriði sem mönnum þykir þó frekar einfalt að muna eftir. En þeir töldu að menn þyrftu að vera sívakandi yfir umhverfisstefnunni til þess að ýta á að menn framfylgdu henni. Ég tel að þessi mál séu í góðum farvegi og ég vona að sjálfsögðu að menn taki sig á af því að niðurstaðan sýnir að menn hafa ekki gert nógu vel. En ég vona að sá farvegur sem við erum að setja málin í núna muni ýta við ráðuneytum og undirstofnunum þeirra.

Hæstv. forseti. Á þskj. 205 ber ég fram fyrirspurn til hv. iðnrh. svohljóðandi, með leyfi forseta: 1. Hve mörg skip lengri en 15 m eru nú í smíðum fyrir Íslendinga a. innan lands, b. erlendis? Fram komi í hvaða löndum þau eru smíðuð. 2. Hve mörg ný skip lengri en 15 m voru smíðuð fyrir Íslendinga á árunum 1995--1998 a. innan lands, b. erlendis? Fram komi í hvaða löndum þau voru smíðuð. 3. Hefur eða hafði Siglingastofnun Íslands eftirlit með smíði skipa sem spurt er um í 1. og 2. lið, og þá hve mörgum? Fram komi skipting eftir löndum varðandi þau skip sem smíðuð voru erlendis. Allir skynsamir menn viðurkenna að skipaiðnaðurinn er mikilvægur fyrir okkur Íslendinga. Fyrir fáum árum hrundi þessi iðnaður nánast til grunna eftir áratuga uppbyggingarstarf sem hafði þá áður skilað árangri. Það fóru nánast allar skipasmíðastöðvar á hausinn á þessum tíma. Ástæðurnar voru undirboð, fjármögnuð með ríkisstyrkjum frá löndunum hér í kringum okkur. Flest skipin og ekki bara skipin, líka þjónusta og viðgerðir, komu frá Póllandi. Þar fengu stöðvarnar lán og hráefni á mjög lágu verði. Ekkert var gert fyrr en allt var komið í óefni. Nú hefur verið almennt betra ástand í járniðnaði og mörg önnur verkefni en á sviði skipasmíða hafa bæst við á undanförnum árum hjá þeim fyrirtækjum sem hafa unnið í þessum iðnaði. En núna síðustu missirin hefur verið að síga á ógæfuhliðina. Mikil eftirspurn eftir vinnuafli hækkaði launin og veikti samkeppnisaðstöðuna. Og þó að nú sé formlega góðæri þá er að grafa undan framtíð íslensks járniðnaðar. Við gætum séð svipað ástand og lagði þennan iðnað í rúst eftir skamman tíma. Eina stóra skipasmíðaverkefnið hér innan lands er varðskip eða hugmyndir um að smíða varðskip fyrir Íslendinga, og þá er reyndar meiningin að smíða skrokkinn annars staðar. En sífellt berast fréttir af nýsmíði fyrir Íslendinga í Kína og Póllandi og sú spurning verður áleitin hvort sagan sé að endurtaka sig. Til þess að fá upplýsingar um stöðu þessara mála og hvert stefni er þessi fyrirspurn borin fram. Ég óttast að á næsta leiti sé svipað ástand og lagði íslenska skipasmíðaiðnaðinn í rúst fyrir nokkrum árum.

Hæstv. forseti. Á þessu ári hafa tíu skip lengri en 15 m verið í smíðum fyrir Íslendinga hér heima. Þrjú þeirra eru þegar tilbúin og sjö eru í smíðum. Eitt þeirra er að fullu smíðað hér heima en það er ferja sem Stálsmiðjan smíðar. Bolir allra hinna skipanna níu eru smíðaðir í Póllandi. En skipin eru að öðru leyti fullsmíðuð hér. Nú eru 19 skip í smíðum fyrir Íslendinga í útlöndum. Flest eru í smíðum í Kína eða 14 talsins, fjögur skip eru í smíðum í Chile og eitt í Póllandi. Á þessu tímabili, frá 1995--1998, voru tíu skip í smíðum fyrir Íslendinga. Hér innan lands var helmingurinn eða fimm skip smíðaður og jafnmörg skip erlendis. Tvö þeirra voru smíðuð í Noregi, eitt í Litháen, eitt í Hollandi og eitt í Póllandi. Spurt er, með leyfi forseta: ,,Hefur eða hafði Siglingastofnun Íslands eftirlit með smíði skipa sem spurt er um í 1. og 2. lið, og þá hve mörgum? Fram komi skipting eftir löndum varðandi þau skip sem smíðuð voru erlendis.`` Svarið er: Lítum fyrst á þau skip sem smíðuð hafa verið hér á landi. Siglingastofnun Íslands hefur að öllu leyti haft eftirlit með smíði þeirra fimm skipa sem smíðuð voru innan lands á árunum 1995--1998 og fimm af þeim tíu skipum sem hafa verið í smíði hér á landi á þessu ári. Hin skipin fimm sem verið hafa í smíðum hér á landi á þessu ári hafa lotið eftirliti flokkunarfélaga en öryggisbúnaður verið undir eftirliti Siglingastofnunar Íslands. Hvað varðar skip sem smíðuð hafa verið í útlöndum þá voru öll skipin sem smíðuð voru árin 1995--1998 undir eftirliti flokkunarfélaga en öryggisbúnaður undir eftirliti Siglingastofnunar Íslands. Skipin sem verið hafa í smíðum í útlöndum á þessu ári hafa einnig verið undir eftirliti flokkunarfélaga en samkvæmt upplýsingum frá Siglingastofnun Íslands sem hefur veitt allar þessar tölulegu upplýsingar liggur ekki fyrir með hvaða hætti skoðun á björgunar- og öryggisbúnaði verður. Þó hér sé sagt að flokkunarfélag hafi eftirlit með smíði skipa er nauðsynlegt að hafa í huga að Siglingastofnun Íslands fer yfir allar teikningar og tæknilýsingar af skipum til að tryggja að íslenskum reglum sé framfylgt. Auk þess er um að ræða ýmis atriði sem flokkunarfélög vísa beinlínis til úrskurðar stofnunarinnar enda vinna flokkunarfélög hér í umboði samgrn. Þar með er unnt að fela þeim eftirlit með björgunar- og öryggisbúnaði samkvæmt nánari fyrirmælum stofnunarinnar. Ég lít svo á að ég hafi svarað fyrirspurninni.

Hæstv. forseti. Í þessu svari felst í raun og veru staðfesting á því sem ég var að segja áðan, að sama ástand er að koma upp í skipasmíðaiðnaði og var fyrir nokkrum árum þar sem allar skipasmíðastöðvar hættu smíði skipa og jafnvel viðgerðir og minni háttar breytingar fóru úr landi. Þetta er vissulega fyrirkvíðanlegt. Það væri svo sem hægt að sætta sig við sumt af þessu ef mann grunaði ekki að svipað ástand réði þarna ferðinni, þ.e. að niðurgreiddur skipaiðnaður annars staðar væri að eyðileggja fyrir iðnaði í landinu. Þess vegna vil ég bæta við spurningu til hæstv. ráðherra um það hvort hann ætli sér að láta yfirfara eða endurskoða reglur um undirboðs- og jöfnunartolla. Þær reglur sem eru núna í gildi eru frá 1994 og þær hafa ekki virkað. Þar er um að ræða neitunarvald sjávarútvegsins og látið var reyna á þær reglur hvað varðaði skipasmíðarnar og það kom ekkert út úr því. Þessar reglur eru gagnslausar. T.d. dældi erlent súkkulaðifyrirtæki inn á markaðinn súkkulaði á lágu verði til að drepa niður innlenda samkeppni og ekkert var hægt að gera í því. Sænskur hveitiinnflytjandi fyllti markaðinn með hveiti á lágu verði til að drepa íslenska fyrirtækið Kornax og ekkert var hægt að gera í því. Regluverkið og framkvæmdin á þessu er algerlega ónýt. Það ætti að koma faghópur í staðinn fyrir ráðuneytin og ráðherrann sjálfan í þessu máli. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hann sér að láta yfirfara reglurnar um undirboðs- og jöfnunartolla með það að markmiði að samkeppnisreglur í íslenskum iðnaði gagnvart erlendum verði eðlileg þannig að þessi samkeppni sé sanngjörn og byggist á því að fyrirtækin standi sig vel en ekki á því að yfirvöld í viðkomandi löndum standi sig vel við að styðja þau?

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að leyna því að vitanlega hefði verið æskilegt að þau verkefni sem fallið hafa í skaut útlendingum og útlendum skipasmíðaiðnaði hefðu í stað þess verið unnin hérna heima. Þeirri skoðun deili ég með hv. fyrirspyrjanda. En við Íslendingar höfum lengi barist á móti ríkisstyrkjum til skipasmíða. Innan EES-svæðisins eru takmarkaðir ríkisstyrkir viðurkenndir samkvæmt svokallaðri 7. tilskipun ESB og nýta mörg aðildarríkin sér það. Stuðningur við þessa ríkisstyrki er þó á undanhaldi og skortir fyrst og fremst að fá samþykki Bandaríkjamanna til að svonefnd OECD-samþykkt um algert bann við opinberum styrkjum til skipasmíða verði staðfest á alþjóðavettvangi. Hv. þm. talaði um reglur undirboðs- og jöfnunartolla. Ég tel ekki að þar sé einhverju ábótavant en mér finnst alveg sjálfsagt að láta fara yfir það í ráðuneytinu. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar er ég sammála hv. þm. hvað það varðar að við vildum fá miklu meira af þessum verkefnum hingað heim. Hins vegar hefur ástandið verið bærilegt síðustu árin, en það er rétt, sem kemur fram í máli hans að frekar er farið að halla undan nú síðustu mánuði og missiri.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrirspurn fyrir hæstv. iðnrh. hvað líði framkvæmd af hálfu ríkisstjórnar eða eftirfylgju á skýrslu um gagna- og fjarvinnslu á landsbyggðinni sem Iðntæknistofnun vann fyrir Byggðastofnun, forsrn. og sjálfa sig og gefin var út í septembermánuði sl. Það er svo að á síðustu mánuðum eða missirum hefur orðið talsverð umræða um þá möguleika sem fólgnir væru í gagna- og fjarvinnslumöguleikum til að flytja verkefni og störf út um land og láta vinna hluti þar. Má nefna í því sambandi þá uppbyggingu sem orðið hefur hjá fyrirtækinu Íslenskri miðlun og hefur vakið mikla athygli og fjölmörg byggðarlög hafa nú þegar notið góðs af. Menn hafa eðlilega spurt: Úr því að slík þróun getur orðið á vegum einkaaðila, hvað þá með þá miklu möguleika sem hið opinbera ætti að hafa til að dreifa starfsemi á sínum vegum eða láta vinna hluta starfa sem tilheyra opinberri stjórnsýslu, opinberum rekstri af ýmsum toga út um landið á grundvelli þessarar tækni? Þá má nefna að skýrslu þessari tengdust talsverðar væntingar þegar hún kom út í septembermánuði sl. og þar eru flokkaðir upp þeir kostir sem skýrsluhöfundar telja koma til greina eftir því hversu auðvelt og fljótt ætti að mega færa einhverja af þeirri starfsemi til með þessum hætti. Síðan þetta var, herra forseti, eru liðnir allmargir mánuðir og enn bólar lítt á aðgerðum af hálfu hins opinbera og farið er að gæta vaxandi óþreyju eftir því að fá niðurstöður eða hreyfingu á hlutina. Reistar hafa verið stöðvar sem bíða eftir verkefnum og er þá ekki síst horft til þeirra verkefna sem fjallað var um í þessari skýrslu og vonir voru bundnar við að hið opinbera gæti stuðlað að að yrðu unnar út um landið. Má sem dæmi taka að í Ólafsfirði og í Hrísey, þar sem atvinnuástand er mjög bágborið vegna áfalla í sjávarútvegi, bíða menn nú eftir því að fá verkefni til fjarvinnslu sem menn hafa þar ætlað sér að reyna að koma í gang. Ég hef því leyft mér, herra forseti, að leggja spurningar fyrir hæstv. iðnrh., sem fer með byggðamál samkvæmt nýrri skipan og ég gef mér að hafi þessi mál á sinni könnu, til að fá upplýsingar um hvar málin eru á vegi stödd og spyr: 1. Hvernig hefur verið unnið að því af hálfu ríkisstjórnarinnar að fylgja eftir skýrslu Iðntæknistofnunar um nýsköpun í gagna- og fjarvinnslu á landsbyggðinni frá því í september sl.? 2. Hefur verið tekin ákvörðun um flutning einstakra verkefna og ef svo er, hver eru þau og hvert verða þau flutt?

Hæstv. forseti. Skýrslan sem fyrirspyrjandi vitnar til heitir Nýsköpun í gagna- og fjarvinnslu á landsbyggðinni og var hún unnin af Iðntæknistofnun samkvæmt beiðni forsrn. og Byggðastofnunar. Í skýrslunni voru settar fram hugmyndir um verkefni sem eru á forræði ríkisins og gætu hugsanlega hentað til fjarvinnslu úti á landi. Sumar verkefnahugmyndir, sem eru settar fram, snerta verksvið fleiri en eins ráðuneytis og því er mikilvægt að viðhafa samræmd og fagleg vinnubrögð. Ég hef því tekið málið upp í ríkisstjórn og samþykkti ríkisstjórnin að eiga samstarf um fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni með notkun upplýsingatækninnar. Það verður gert með því að ráðuneytið skoðar sameiginlega hvaða verkefni henti best til vistunar á landsbyggðinni, hvaða skilyrðum slík vistun þurfi að vera háð og hvernig að flutningi þeirra skuli staðið. Þessi samþykkt ríkisstjórnarinnar hefur verið kynnt ráðuneytisstjórum allra ráðuneytanna. Í framhaldi af þessu vænti ég þess að þessi mál verði tekin til umræðu í hverju ráðuneyti fyrir sig. Hvað varðar iðn.- og viðskrn. hef ég boðað alla forstöðumenn stofnana sem starfa á verksviði þeirra ráðuneyta á minn fund til að ræða sérstaklega þau atriði sem koma fram í 6. tölul. þál. um stefnumótandi byggðaáætlun 1999--2001. Iðnrn. hefur í samvinnu við Byggðastofnun og Iðntæknistofnun ákveðið að vinna að útfærslu a.m.k. 10 verkefna sem henta til fjarvinnslu. Við val á verkefnum verður leitað álits frá mismunandi aðilum til frekari skoðunar. Þegar verkefnin hafa verið valin verða gerðar viðskiptaáætlanir fyrir þau sem munu þjóna tvíþættu hlutverki: Í fyrsta lagi munu þessi verkefni og þær viðskiptaáætlanir sem þeim fylgja nýtast sveitarfélögum og/eða fyrirtækjum til uppbyggingar gagna- og fjarvinnslu á viðkomandi svæði. Í öðru lagi tel ég að þær viðskiptaáætlanir sem verða unnar geti orðið fyrirmynd að því hvernig hægt er að móta viðskiptaáætlanir á þessu sviði. Ég tel afar brýnt að allt þetta mál verði unnið eins faglega og framast er kostur. Því miður höfum við dæmi um að ráðist hafi verið í fjárfestingar á þessu sviði án þess að rekstrargrundvöllur hafi verið tryggður. Á vegum Byggðastofnunar er unnið að nokkrum verkefnum er tengjast fjarvinnslu. Stofnunin er nú að vinna að því að setja upp upplýsingavef um verkefni og þjónustu á sviði fjarvinnslu. Á þennan vef munu einstaklingar og fyrirtæki geta skráð grunnupplýsingar um þá þjónustu sem þau geta boðið. Ríkisstofnanir og aðrir sem vilja láta vinna fyrir sig verkefni geta á sama hátt skráð þau í þennan upplýsingavef. Þessi vefur yrði því eins konar markaðstorg hvað varðar framboð og eftirspurn eftir þjónustu á þessu sviði. Þá er Byggðastofnun að vinna að sérstakri athugun á hindrunum og tækifærum í uppbyggingu fjarvinnslu og gagnavinnslu á landsbyggðinni. Í þessari athugun verður m.a. skoðuð reynsla nágrannaþjóða og sérstaklega kannað hvaða áhrif þessi nýja atvinnustarfsemi hefur haft á þróun byggðar. Svar við síðari spurningunni er á þessa leið: Frá því að ég tók við starfi iðn.- og viðskrh. um síðustu áramót hef ég ekki látið gera sérstaka athugun á því að hvaða marki ráðuneyti og stofnanir í eigu ríkisins hafa nýtt sér þjónustu þeirra aðila sem bjóða upp á gagna- og fjarvinnslu á landsbyggðinni. Ég veit þó af því að Þjóðminjasafnið hefur verið að vinna að samningi á þessu sviði við aðila á Húsavík um skráningu muna í gagnagrunn. Á næstu vikum og mánuðum vænti ég þess að ýmislegt muni gerast í þessum málum og sérstaklega bind ég miklar vonir við skráningu heilbrigðisgagna sem er gríðarlega viðfangsmikið verkefni sem þarf að ráðast í á næstunni.

Virðulegi forseti. Sniglar og skjaldbökur eru hreinustu spretthlauparar í samanburði við það sem gerist þegar verið er að tala um að færa verkefni frá hinu opinbera á höfuðborgarsvæðinu út á land. Við skulum tala tæpitungulaust um þetta. Þannig er það. Það blasir við að þrátt fyrir að við höfum margoft í þessum þingsal ályktað um að stefna eigi að því að færa verkefni frá hinu opinbera af höfuðborgarsvæðinu út á land og nota til þess nútímatækni á sviði fjarskiptamála gerist óskaplega fátt. Það er bara einfaldlega þannig. Núna eru að verða fimm mánuðir eða svo síðan skýrsla kom sem kvað á um að það væru til 211 verkefni sem hægt væri að flytja strax út á land og við sjáum að því miður er afraksturinn ákaflega lítill. Ég met hins vegar mikils það frumkvæði sem hæstv. iðnrh. er núna að sýna en ég held hins vegar að tíminn sé að hlaupa frá okkur. Fólk á landsbyggðinni er því miður að missa trúna á að eitthvað gerist í þessum efnum og þess vegna hvet ég hæstv. iðnrh. til að taka málið mjög föstum tökum og herða þau þar sem hægt er og gera yfirmönnum stofnana og ráðuneyta ljóst að það er fullkomin alvara á bak við það að flytja þessi verkefni út á land.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari fyrirspurn frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Þó ég hafi enga ástæðu til annars en halda að þessum málum verði vel fylgt eftir bið ég menn um að ganga hægt um gleðinnar dyr því við höfum því miður dæmi þess þar sem farið er með nýsköpun út á landsbyggðina, en henni ekki fylgt eftir á réttan hátt. Nú er það svo að víða um land hafa íbúar bundið miklar vonir við störf af því tagi sem skýrslan gerir ráð fyrir og þetta er að mínum dómi mál sem allir ættu að geta lagt lið bæði í orði og á borði.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og undirtektir sem þetta mál hefur fengið frá hv. þm. En ég hlýt að segja það einnig fyrir mitt leyti að mér eru nokkur vonbrigði hversu hægt hlutirnir ganga fyrir sig. Það er mikið umhugsunarefni að hin opinbera stjórnsýsla og verkefni á vegum hins opinbera skuli reynast svona þung í vöfum í þessu sambandi á sama tíma og við sjáum hversu greiðlega hlutir geta stundum gengið fyrir sig þegar í hlut eiga einkaaðilar. Í skýrslunni sem er hér sérstaklega til umfjöllunar eru nefnd ákveðin verkefni sem maður hefði haldið að hægt væri að taka grundvallarákvarðanir um að skyldu flutt. Ég hefði sætt mig prýðilega við það þó að í svari ráðherra hefði komið fram að það mundi taka mánuði, jafnvel missiri, að vinna að þeim flutningum. Mér þykir hins vegar miður að ekki skyldu koma fram neinar upplýsingar um að grundvallarákvarðanir hefðu verið teknar um það að tiltekin verkefni eins og firmaskrá, hlutafélagaskrá eða aðrir slíkir verkþættir yrðu unnir á landsbyggðinni og síðan yrði markvisst unnið að flutningi þeirra og menn hefðu sett sér þar einhvern tímaramma og helst ekki neinn snigilshraða í þeim efnum. Að sjálfsögðu þarf að vinna að þessu yfirvegað og gæta þarf fyllsta tillits gagnvart því starfsfólki sem í hlut á en hitt er ljóst að einmitt um þessar mundir eru mjög hagstæðar aðstæður á vinnumarkaði til þess að svona færsla fari fram. Það er þensla á vinnumarkaði, umframeftirspurn eftir vinnuafli og ástæða er til að ætla að breytingar af þessu tagi gætu núna gerst án nokkurrar sársaukafullrar röskunar á högum starfsmanna ef skynsamlega væri að þessu unnið. Þess vegna er núna upplagt tækifæri til að gera athafnir úr orðum. Mikið hefur verið talað á undanförnum árum um möguleika hinnar nýju tækni til að koma okkur að liði í þessum efnum í sambandi við stöðu byggðarmála en því miður, herra forseti, hefur fram að þessu fyrst og fremst verið talað.

Hæstv. forseti. Ég tek alveg undir að mikið hefur verið talað og miklar væntingar eru í þessu máli. Ég hef líka sjálf miklar væntingar. En ég geri þetta ekki ein. Ég hef verið að leggja mig fram um að koma þessum málum í ákveðinn farveg síðan ég kom í iðn.- og viðskrn. og tel að þó nokkuð hafi áunnist, en ég er samt alls ekki ánægð með frammistöðu mína eða annarra. Það er líka mikið búið að tala um flutning stofnana út á land en hins vegar hefur minna orðið um framkvæmdir og því miður er það oft þannig á Íslandi og hér á hv. Alþingi. Það kom fram í máli hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar að hægt ætti að vera að flytja strax ákveðin verkefni. Ég tel það einnig vera svo. En eins og kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar verðum við að vinna þetta yfirvegað og fara ekki fram úr sjálfum okkur og ákveðnar reglur gilda um útboð þegar um starfsemi ríkisins er að ræða sem við þurfum að virða. Hins vegar eru reglurnar líka þannig að þegar um þróunarverkefni er að ræða höfum við ákveðna möguleika til að senda verkefni sem tilraunaverkefni út á land. Þetta verður allt saman skoðað í mikilli alvöru. Ég lét það koma fram í máli mínu áðan að ég teldi að ekki mundu líða margir mánuðir alla vega þangað til við færum að sjá árangur af því starfi sem nú er hafið og það vil ég hafa sem lokaorð mín.

Herra forseti. Í þeirri umræðu sem verið hefur í þjóðfélaginu um afbrot og ofbeldi hefur oft komið fram að huga þurfi sérstaklega að réttarstöðu fórnarlambanna og möguleikum þeirra til að forðast áreitni eða ágang þess ógæfufólks sem beitt hefur það ofríki eða ofsóknum. Þetta hefur ekki síst verið rætt þegar um heimilisofbeldi hefur verið að ræða eða mál sem varðar umgengni við börn og unglinga. Flestum er einnig kunnugt um þann vanda sem konur standa oft frammi fyrir í þessum efnum eins og margsinnis hefur komið fram, t.d. þegar fjallað hefur verið um starfsemi Kvennaathvarfsins. Hugmyndir um að vernda brotaþola með lögfestum ákvæðum um bann við því að sá sem beitir hann ofríki nálgist hann á nokkurn hátt hafa því oft verið ræddar, en slík ákvæði er víða að finna í lögum í öðrum löndum, svo sem bæði í sænskum lögum og í norskum lögum. Árið 1993 skipaði þáv. dómsmrh. nefnd sem m.a. hafði það hlutverk að huga sérstaklega að réttarstöðu brotaþola og gera tillögur til úrbóta. Nefndin hóf vinnu sína á því að kynna sér norrænar reglur um ríkisábyrgð á greiðslu skaðabóta til þolenda ofbeldis og skilaði frv. um það efni árið 1995 og það frv. varð síðan að lögum árið eftir, árið 1996. Eftir nokkurt hlé sem varð á störfum þeirrar nefndar þegar vinnu við frv. var lokið skilaði hún ítarlegri skýrslu í febrúar 1998. Þó margar þeirra ábendinga nefndarinnar sem fram koma í skýrslunni og varða réttarstöðu þolenda sé nú að finna í lögum um meðferð opinberra mála er nauðsynlegt að fram komi að nefndin hafði fleiri mikilvægar tillögur sem ekki eru komnar fram í lögum. Svo er um tillögur nefndarinnar um að lögfest verði ákvæði um nálgunarbann. Nefnd dómsmrh., sem áður er getið, lagði til að lögfest yrði ákvæði um nálgunarbann ef það felur í sér að hægt verði að banna manni að dvelja á ákveðnum stað, fylgja, heimsækja eða á annan hátt ofsækja einstakling með bréfum, símhringingum eða öðru ónæði. Nefndin taldi að ákvæði um nálgunarbann gæti átt samleið með ákvæðum um þvingunarúrræði í lögum um meðferð opinberra mála. Fleiri stjórnskipaðar nefndir hafa fjallað um lagaákvæðin um nálgunarbann og lagt til að slík ákvæði verði tekin í íslensk lög. Dómsmrh. skipaði því árið 1997 nefnd sem ætlað var að huga sérstaklega að úrbótum varðandi heimilisofbeldi. Nefndin skilaði áliti í apríl 1998 og lagði í skýrslu sinni til að ákvæði um nálgunarbann yrði tekið upp í lög um meðferð opinberra mála. Ákvæði um nálgunarbann getur nýst þolendum kynferðisofbeldis, t.d. nauðgunarþola, sem hefur kært og ofbeldismaðurinn lætur ekki í friði. Sama gildir þegar börn eiga í hlut og loks er að geta um konur sem hafa flúið heimili sín vegna barsmíða og ofbeldis. Því er þeirri spurningu beint til hæstv. dómsmrh. hvenær þess sé að vænta að lagaákvæði um nálgunarbann verði sett í íslensk lög eins og a.m.k. tvær stjórnskipaðar nefndir hafa gert tillögur um.

Hæstv. forseti. Í fyrirspurn þessari er spurt hvenær þess sé að vænta að sett verði lagaákvæði um nálgunarbann, sbr. tillögur tveggja nefnda á vegum dómsmrn. þar um, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um í fyrirspurn sinni. Eins og fram hefur komið hafa nefndir sem störfuðu á vegum dómsmrn. lagt til að lögfest verði ítarlegri ákvæði um nálgunarbann. Annars vegar var um að ræða nefnd sem skipuð var til að fjalla um stöðu brotaþola og hins vegar þrjár nefndir sem skipaðar voru til að fjalla um heimilisofbeldi, en skýrslum allra þessara nefnda var dreift á Alþingi vorið 1998. Ýmsar lagabreytingar hafa síðustu árin verið gerðar sem miða að því að bæta stöðu þolenda afbrota og má þar nefna breytingar sem gerðar voru á lögum um meðferð opinberra mála á sl. ári og voru að nokkru leyti byggðar á niðurstöðum fyrrnefndrar skýrslu dómsmrh. um stöðu brotaþola. Helsta nýmælið með þeim er að nú er heimilt í ákveðnum tilvikum að skipa brotaþola réttargæslumann. Enn er unnið að lagaumbótum í þágu brotaþola. Um þessar mundir er verið að taka saman frv. í dómsmrn. um nálgunarbann og stefni ég að því að leggja það frv. fram á þessu þingi. Á Norðurlöndunum, m.a. í Svíþjóð og Noregi, eru í gildi ákvæði um nálgunarbann. Ég tel brýnt að löggjöf um nálgunarbann verði samþykkt hér á þinginu. Það er vissulega rík þörf á virku úrræði fyrir einstaklinga sem verða fyrir ofsóknum og hefur nálgunarbann víða reynst vel í því augnamiði. Eins og hv. þm. benti á hefur verið lagt til að slíkt ákvæði feli í sér heimild til þess að banna manni að dvelja á ákveðnum stað, fylgja, heimsækja eða á annan hátt ofsækja annan mann með bréfum, símhringingum eða ónáða með öðrum hætti. Sjálfgefið skilyrði slíks banns er að hætta sé á að sá sem banninu er beint gegn skerði frið og frelsi þess sem bannið á að vernda. Tilkoma slíks ákvæðis fæli í sér mikilvæga vernd gagnvart hvers kyns ofsóknum sem einstaklingar geta orðið fyrir, en er ekki síst hugsað til verndar þeim sem orðið hafa fyrir ofbeldi á heimili sínu og þurfa að þola ofsóknir af hálfu brotamanns, jafnvel löngu eftir skilnað eða sambúðarslit sem er því miður ekki óþekkt vandamál.

Herra forseti. Þetta þarf ekki að orðlengja. Fyrirspurn minni er svarað og vil ég sérstaklega fagna þeim ásetningi hæstv. dómsmrh. að festa í íslensk lög ákvæði um nálgunarbann.

Herra forseti. 44. gr. í lögum um meðferð opinberra mála fjallar um tilkynningarskyldu lögreglu og ríkissaksóknara í ofbeldismálum gagnvart þolendum þeirra. Það er mikils virði að reglugerð um þetta efni, byggð á ofangreindri grein, verði sett sem fyrst þar sem hagsmunir brotaþola varðandi það að fá að fylgjast með máli sem hann varðar eru óumdeildir. Eftir breytingu sem gerð var á lögum um meðferð opinberra mála í fyrra hljóðar 44. gr. laganna svo, með leyfi forseta: ,,1. Lögreglu er skylt, eftir því sem við á, að leiðbeina brotaþola um réttindi hans lögum samkvæmt. 2. Nú liggur fyrir hver brotaþoli er og skal þá tilkynna honum ef rannsókn máls er hætt eða það fellt niður með öðrum hætti án tillits til þess hvort hann hefur kært brotið. Ber að rökstyðja ákvörðunina ef brotaþoli krefst þess. Jafnframt skal lögregla benda brotaþola á að hann geti borið ákvörðun hennar um að hætta rannsókn undir ríkissaksóknara skv. 1. mgr. 76. gr. 3. Ef ákæra er gefin út skal ákærandi tilkynna brotaþola það þegar hún hefur verið birt. Jafnframt ber ákæranda að tilkynna brotaþola um niðurstöðu dóms, ef því er að skipta, eða afdrif máls að öðru leyti, svo sem ef málinu eða einkaréttarkröfu hans er vísað frá dómi. 4. Dómsmrh. setur í reglugerð nánari ákvæði um leiðbeiningar- og tilkynningarskyldu samkvæmt þessari grein.`` Í greinargerð með frv. til laga um breytingar á lögum um meðferð opinberra mála kemur fram að meginmarkmið þess hafi verið að styrkja réttarstöðu brotaþola, þ.e. þeirra einstaklinga sem hafa verið þolendur afbrota eða hefur verið gert mein, en sérstaklega var tilgangurinn að bæta réttarstöðu þeirra sem beittir hafa verið ofbeldi í einhverri mynd. Þessu hugarfari við breytingar á lögunum ber að fagna. Þolendur afbrota eiga sérstakra hagsmuna að gæta umfram aðra þótt þeir séu ekki beinir aðilar að sakamáli á sama hátt og ákæruvaldið og hinn ákærði. Þetta er t.d. sérstaklega áríðandi í ofbeldismálum, svo sem þegar um er að ræða kynferðislegt ofbeldi. Þó að erfitt sé að gera sér í hugarlund skelfingu, ótta og angist þeirra sem fyrir slíku ofbeldi hafa orðið þarf ekki mikið hugarflug til að gera sér grein fyrir mikilvægi þess að brotaþola sé á hverjum tíma ljóst hver staða máls er þar sem hann hefur átt hlut að máli, t.d. hvort rannsókn þess hefur verið hætt eða hún felld niður, hvort ákæra hefur verið gefin út eða dómur upp kveðinn. Brotaþoli kann einnig að þurfa á leiðbeiningum að halda eða öðrum stuðningi og má hér vísa til þess sem sagt var fyrr í dag um nálgunarbann og mikilvægi þess að ákvæði um nálgunarbann verði sett í íslensk lög. Eins og fram kemur í áðurnefndri lagagrein er kveðið á um að dómsmrh. skuli setja í reglugerð nánari ákvæði um leiðbeiningar- og tilkynningarskyldu til brotaþola. Því er sú spurning lögð fyrir hæstv. dómsmrh. hvenær sé að vænta reglugerðar um leiðbeiningar- og tilkynningarskyldu lögreglu og ríkissaksóknara um gang mála fyrir þolendur kynferðisofbeldis eins og kveðið er á um að setja skuli í lögum um meðferð opinberra mála.

Hæstv. forseti. Í fyrirspurn þessari er spurt hvenær vænta megi reglugerðar um leiðbeiningar- og tryggingarskyldu lögreglu og ríkissaksóknara um gang mála fyrir þolendur kynferðisofbeldis eins og kveðið er á um að setja skuli í 4. mgr. 44. gr. a-liðar í lögum um meðferð opinberra mála og hv. fyrirspyrjandi gerði grein fyrir í máli sínu. Með lögum nr. 36/1999, sem tóku gildi þann 1. maí sl., voru lögfest ákvæði um heimild til að tilnefna brotaþola réttargæslumann. Í 44. gr. a. laganna er mælt fyrir um leiðbeiningarskyldu lögreglu við brotaþola um réttindi hans lögum samkvæmt. Þar er einnig lögð skylda á lögreglu að tilkynna brotaþola ef rannsókn máls er hætt og ber að rökstyðja slíka ákvörðun ef brotaþoli krefst þess. Þá skal ákærandi tilkynna brotaþola þegar ákæra hefur verið birt og um niðurstöðu dóms eða önnur afdrif máls. Loks er gert ráð fyrir því að nánari ákvæði verði sett í reglugerð um leiðbeiningar- og tilkynningarskyldu samkvæmt þessari grein laganna. Um þessar mundir er unnið að setningu reglugerðar samkvæmt þessu ákvæði laganna um meðferð opinberra mála. Réttarfarsnefnd hefur þetta verkefni með höndum og þegar drög nefndarinnar að reglugerð liggja fyrir verða þau send bæði lögreglu og ríkissaksóknara til umsagnar. Ég vænti þess að ekki líði langur tími þar til þessar reglur verði settar. Reglugerðin mun útskýra nánar inntak þeirra skyldna sem felast í umræddu lagaákvæði svo þær verði öllum sem hlut eiga að máli ljósar. Engu að síður eru ákvæði laganna skýr, en reglugerðin mun styrkja framkvæmd þeirra. Eins og margt annað sem lögfest var með breytingu á lögum nr. 36/1999, um meðferð opinberra mála, eru umrædd lagaákvæði mjög til bóta fyrir þolendur afbrota. Tilgangur lagabreytinganna var m.a. að draga úr skaðlegum áhrifum brots og málsmeðferðar innan réttarkerfisins á brotaþola. Sú reglugerð sem nú er unnið að mun verða í þessum anda og styrkja stöðu brotaþola enn frekar.

Herra forseti. Þessi fyrirspurn, sem sett var fram fyrir alllöngu en hefur ekki komið til umræðu fyrr en nú, var sett fram til að knýja á um að farið yrði að lögum og reglugerð um þessi efni yrði sett. Gott er til þess að vita að nú sé unnið að smíði reglugerðarinnar í dómsmrn. og þess sé skammt að bíða að hún komist til framkvæmda. Því vil ég fagna.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að fylgja úr hlaði fyrirspurn til hæstv. fjmrh. á þskj. 174 um jöfnun réttar mæðra og feðra til töku fæðingarorlofs. Fyrirspurnin er lögð fram af hv. 7. þm. Reykn., Páli Magnússyni, er sæti tók á Alþingi sem varamaður á yfirstandandi þingi. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: ,,Jöfn tækifæri karla og kvenna verði tryggð í hvívetna svo sem með lengingu fæðingarorlofs og jöfnun réttar mæðra og feðra til töku þess.`` Virðulegi forseti. Ljóst er að aukin þátttaka karla í heimilis- og uppeldisstörfum er lykilatriði í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna. Karlanefnd Jafnréttisráðs hefur lagt áherslu á þetta og sagt reglur um fæðingarorlof þar skipta miklu. Það þarf að lengja fæðingarorlofið og hafa hugmyndir um 12 mánaða orlof verið settar fram, m.a. af karlanefndinni. Þá verða fjórir mánuðir bundnir við föður, fjórir mánuðir bundnir móður en fjórum mánuðum geta foreldrar skipt eftir hentugleikum. Í dag fá feður aðeins tveggja vikna orlof á launum við fæðingu barns. Því spyr ég hæstv. fjmrh. í ljósi þeirra orða sem ég vitnaði í úr stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar: Hvernig og hvenær hyggst ríkisstjórnin ná markmiðum sínum, sem lýst er í stjórnarsáttmála, um lengingu fæðingarorlofs og jöfnun réttar mæðra og feðra til að taka það?

Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um er sérstakt ákvæði um þetta málefni í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og er það að ég hygg mjög í samræmi við þá stefnumótun sem stjórnmálaflokkarnir í landinu almennt hafa mótað sér. Um er að ræða mikilvægt hagsmuna- og framfaramál fyrir foreldra í landinu og gríðarlega mikilvægt að vel takist til. Hins vegar er málið ekki jafneinfalt í gerðinni eins og margur kynni að halda vegna þess að hér er á ferðinni ákveðið samspil milli löggjafans og svo samninga sem gerðir eru á vinnumarkaði, bæði af hálfu ríkisins og opinberra starfsmanna en einnig á hinum almenna vinnumarkaði. Markmiðin með þessu máli eru skýr. Þau eru eins og segir í stefnuyfirlýsingunni annars vegar þau að lengja fæðingarorlofið en hins vegar að jafna réttindin sem því fylgja milli karla og kvenna. Ég vil hins vegar gjarnan bæta því við að ég tel líka eðlilegt að jafna eða í það minnsta hnika í átt til jöfnunar réttindum þeim sem tengjast þessu máli og eru mismunandi eftir vinnuveitendum, þ.e. eftir því hvort menn vinna hjá því opinbera eða starfa á almennum vinnumarkaði. Ég tel að það sé líka ákveðið réttlætismál þó að auðvitað þurfi að gera það þannig að heildarréttindum þeirra sem hafa í dag meiri réttindi verði ekki raskað. Þetta er það sem málið snýst um. Síðan er næsta spurning: Hvenær verður hægt að gera eitthvað í þessu? Um það er ekki hægt að fullyrða á þessu stigi þar sem margir aðilar koma að málinu. Þetta kostar auðvitað peninga og það þarf að tryggja fjármögnunarþáttinn í málinu áður en lengra er haldið. Því er er ekki hægt að fullyrða hvenær unnt verður að efna þetta ákvæði stjórnarsáttmálans eða hversu langt verður hægt að ganga í fyrstu. Auðvitað má hugsa sér að móta ákveðna stefnu og gefa ákveðna stefnumótun í því efni þó svo öll ákvæði hennar komi ekki til framkvæmda strax. En niðurstaðan er sem sagt ekki fyrir hendi og að þessu máli koma margir aðilar, mörg ráðuneyti og hinir ýmsu samningsaðilar á vinnumarkaðnum í landinu eins og ég gat um áðan. Ég vona að þetta svari fyrirspurn hv. þm. Ég efast ekki um að í þingsalnum stendur almennt séð mjög eindreginn vilji til að ráðast í umbætur á þessu sviði og virðist um þetta ekki mikill pólitískur ágreiningur.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að sjá að hv. þm. ríkisstjórnarinnar muna eftir loforðunum frá því fyrir kosningar. Eins og við munum var þverpólitísk samstaða um að bæta stöðu foreldra í fæðingarorlofi. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að með túlkun sinni á fæðingarorlofstilskipun Evrópusambandsins hefur hæstv. ríkisstjórn komið í veg fyrir verulega réttarbót á þessu sviði en tilskipunin gæti falið í sér verulega hækkun lágmarksgreiðslna í fæðingarorlofi ef hún væri túlkuð á annan veg en ríkisstjórnin gerir. Samtök launafólks hafa nú kært þessa túlkun til Eftirlitsstofnunar EFTA og málinu er ekki lokið. Ég vil draga þetta inn í umræðuna og vekja athygli á því að það er tómt mál að tala um lengingu fæðingarorlofs ef ekki er líka hugað að því að lágmarksgreiðslurnar í fæðingarorlofi séu þannig að fólk geti í raun og veru lifað af þeim á meðan á fæðingarorlofi stendur því að annars hefur fólk einfaldlega ekki efni á því að taka sér það fæðingarorlof sem um er talað.

Virðulegi forseti. Að gera fæðingarorlofið lengra, sveigjanlegra og síðast en ekki síst að gera það jafnara á milli kynjanna er lykilatriði til að ná fram frekari jafnrétti kynjanna og að hægt verði að samræma betur fjölskyldu- og atvinnulíf. Því skiptir miklu máli að þetta mál sé kannað vel eins og hæstv. fjmrh. virðist vera að gera og síðan verði ákvarðanir teknar sem geri fæðingarorlofið lengra, sveigjanlegra og jafnara. Það er alveg ljóst að við sjálfstæðismenn gleymum ekki kosningaloforðunum en ég vil líka minna á söguna því að fæðingarorlofið var sett í lög undir forustu Sjálfstfl. Það var lengt í sex mánuði undir forustu Sjálfstfl. og því er eðlilegt að álykta að nú þegar þessi fæðingarorlofsmál eru til umræðu verði þau leyst undir forustu Sjálfstfl. eins og góð orð hæstv. fjmrh. gefa til kynna.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þetta mikilvæga mál og legg á það áherslu að ekki er eingöngu verið að tala um að gefa körlum kost á að vera heima hjá sér og annast nýfætt barn heldur einnig til þess að atvinnurekendur geti ekki mismunað konum og körlum og kannski frekar ráðið til sín unga karlmenn en ungar konur vegna þess að konur munu taka lengra fæðingarorlof. Þess vegna er skipting á fæðingarorlofi nútímaleg aðgerð. Hæstv. fjmrh. ræðir um að þetta kosti mikla peninga. Það er vafalaust alveg hárrétt en á það ber að minna að í tíð núverandi og fyrrv. hæstv. ríkisstjórna hafa barnabætur verið skertar um a.m.k. tvo milljarða miðað við raungildi síðustu fjögur ár þannig að eitthvað mætti taka af þeim peningum inn í þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda þessa fyrirspurn sem hreyfir afskaplega mikilvægu máli en ég verð að segja, herra forseti, að ég hafði búist við örlítið efnismeira svari frá hæstv. fjmrh. Mig langar að bæta við og hnykkja á spurningum sem komu fram í máli flutningsmanns tillögunnar, hv. þm. Jónasar Hallgrímssonar. Ég vil fá að vita hvort ríkisstjórnin hyggst gera eitthvað í komandi kjarasamningum sem gæti lagt lóð á vogarskál þessa máls. Ég vil fá að vita hvar málið er statt í ríkisstjórninni. Það lítur út á svari hæstv. fjmrh. að það sé hvergi statt, því hafi ekki verið hreyft frá síðustu kosningum. Það er eindreginn vilji allra stjórnmálaflokka í landinu að tekið sé á málinu og það er undir sjálfstæðismönnum komið að gerðar verði breytingar, og þá verðum við líka að fá að heyra hvað er að gerast í þessum málum. Eindreginn vilji dugir skammt.

Herra forseti. Það er löngu tímabært að við ræðum þetta mál. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að viljinn er fyrir hendi að jafna rétt foreldra og lengja fæðingarorlofið. En ekkert var sagt um það hvenær eða hvernig eigi að jafna þennan rétt. Hvað er verið að gera, hæstv. ráðherra? Hvaða hugmyndir eru í gangi? Eru menn að hugsa um sérstakan sjóð eins og þingmenn Samfylkingarinnar hafa ítrekað lagt til í fæðingarorlofsmálinu á þingi? Eru menn með einhverjar hugmyndir varðandi kjarasamningana? Full ástæða er til þess að við fáum svör við þessu. Við verðum að fá skýrari svör um þetta mikilvæga mál. Þetta er í stjórnarsáttmálanum og full ástæða er til að menn fari að huga að endurbótum á fæðingarorlofi.

Herra forseti. Ég held að það sé ein af forsendum þess að við náum frekari áföngum í jafnréttisbaráttunni að fæðingarorlof feðra verði lengt. Það þarf að auka sjálfstæðan rétt feðra til þess. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að viljinn væri fyrir hendi en það kom líka fram að það er ekkert sérstakt að gerast. Hæstv. ráðherra gat þess sem þingheimur vissi auðvitað að þetta er hluti af stjórnarsáttmálanum sem lagður var fram þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð. En mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir einu. Hann sagði að þetta mál væri flókið og þyrfti að ræða við marga, m.a. aðila vinnumarkaðarins. Er það svo að þetta kosningaloforð Sjálfstfl. og þessi varða í stjórnarsáttmálanum eigi að verða einhvers konar skiptimynt í kjarasamningum? Ég trúi því ekki, herra forseti, og ég bið hæstv. ráðherra að staðfesta að þessi skilningur minn á máli hans hafi verið rangur.

Herra forseti. Hér er hreyft mjög mikilvægu máli sem skiptir þjóðfélagið allt mjög miklu. Það er rétt sem hér kom fram að það er mikilvægur áfangi í jafnréttisbaráttunni að tryggja sjálfstæðan rétt karla og um það hefur verið rætt í þeim tillögum sem hafa verið á sveimi í þjóðfélaginu að skapa körlum sjálfstæðan rétt þannig að þeir eigi ekki annarra kosta völ, ef foreldrarnir ætla að nýta réttinn en að feðurnir geri það. Þetta er því mjög mikilvægt. Það er mjög mikilvægt þegar fundin er lausn á fæðingarorlofsmálum að við finnum samtryggingarleið sem tryggir rétt foreldranna og tryggir rétt barnsins til þess að vera samvistum við foreldra sína. Til þess að svo geti orðið þarf að búa um hnúta þannig að foreldrarnir haldi tekjum sínum óskertum í fæðingarorlofi og þess vegna minni ég á tillögur sem fram hafa komið á Alþingi m.a. frá undirrituðum, frá samtökum launafólks BSRB um fæðingarorlofssjóð sem leysi þennan vanda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans og öðrum þeim sem hafa tekið til máls. Þetta er greinilega brennandi mál, ekki bara í þingsölum heldur líka úti í þjóðfélaginu því sem kunnugt er hefur verkalýðshreyfingin lagt ríka áherslu á að réttarbætur komi til foreldra til aukinnar orlofstöku vegna fæðingar og umönnunar barna. Eins og fram kom í máli hæstv. fjmrh. er um mismunun að ræða eftir tegund atvinnu, eftir því hvar fólk vinnur þannig að greiðslur til þeirra sem vinna hjá ríki og sveitarfélögum eru í mörgum tilfellum verulega hærri en til þeirra sem vinna á almennum markaði. Virðulegi forseti. Hér þarf vitaskuld að verða breyting á svo meiri jöfnuður skapist og þeir sem lakar eru settir öðlist meiri rétt en nú tíðkast.

Herra forseti. Það er eins og ég hélt að það virðist vera nokkuð almenn og breið samstaða hér í þingsalnum um nauðsyn þess að koma betra lagi á þessi mál en verið hefur. Í þessu máli eru margir þættir aðrir en þeir sem hér hafa verið nefndir eins og foreldraorlof sem er nátengt þessu máli en eigi að síður eilítið öðruvísi sem leiðir af einni tilskipun ESB. Ég held að það sé mjög mikilvægt hvernig svo sem við botnum þetta mál að leggja áherslu á aukinn sveigjanleika þannig að foreldrar hafi meira valfrelsi í því við hvaða aðstæður þeir taka fæðingarorlof sitt, hvort það er gert til að mynda hálfan daginn einhvern hluta tímabilsins, hvort fólk tekur fæðingarorlof í einhverjar vikur, kemur síðan til starfa og fer svo aftur í orlof o.s.frv. Þetta held ég að sé líka mjög brýnt að gera í þessu máli. Mikill kostnaður fylgir þessu, það er rétt, ég gat um það. Það liggur ekkert fyrir um hvernig hann skiptist og hann verður ekki eingöngu borinn af ríkinu. Það er líka áreiðanlega nauðsynlegt að tryggja þátttöku atvinnulífsins í þessum kostnaði og vissulega kemur vel til greina að gera það í formi einhvers konar fæðingarorlofssjóðs eins og margir aðilar í þjóðfélaginu hafa lagt til og er alls ekki fráleit hugmynd. Síðan er spurt um þetta mál í tengslum við komandi kjarasamninga. Ég vil geta þess að staðið hafa yfir viðræður við opinbera starfsmenn um þetta mál í samræmi við yfirlýsingar sem voru gefnar í síðustu kjarasamningum. Þær eru í sjálfu sér ekki hluti af þeim kjarasamningum sem ætlunin er að fara í í haust en eigi að síður partur af því viðræðuferli sem á sér stað milli ríkisins og starfsmanna þess. Síðan hefur verið nefnt og vitað er að aðilar vinnumarkaðarins hafa verið að ræða þetta mál sín í milli. Þeir hafa ekki komið með neinar ákveðnar tillögur til okkar um þetta mál og fráleitt er að tala um þetta sem einhverja skiptimynt í kjarasamningum. Ég held að þetta sé mál sem allir flokkar vilja gjarnan leysa. Ef það mætti verða til að greiða fyrir gerð kjarasamninga þá er það líka til hins betra.

Virðulegur forseti. Ég fylgi úr hlaði fyrirspurn til hæstv. fjmrh. á þskj. 178, um endurskoðun skattalöggjafarinnar. Fyrirspurnin er lögð fram af hv. 2. þm. Norðurl. v., Árna Gunnarssyni, er tók sæti á Alþingi sem varamaður á yfirstandandi þingi. Ástæður þessarar fyrirspurnar eru fyrirheit um endurskoðun skattalöggjafarinnar er fram koma í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar frá því í maí á sl. ári. Stefnuyfirlýsing hæstv. ríkisstjórnar er metnaðarfull og í henni er lýst helstu verkefnum sem stjórnarflokkarnir náðu samkomulagi um að vinna að á kjörtímabilinu. Meðal þeirra er að endurskoða skattalöggjöfina, reyndar bæði hvað varðar tekjuskatt og eignarskatt. Sú fyrirspurn sem hér er fylgt úr hlaði snýr að tekjuskatti einstaklinga og jaðaráhrifum í skattkerfinu en í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar er sett fram eftirfarandi markmið, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að endurskoða skattalöggjöfina með það að markmiði m.a. að draga úr jaðaráhrifum og mismunun innan skattkerfisins og stuðla þannig að aukinni skilvirkni þess.`` Í fyrrnefndri stefnuyfirlýsingu koma jafnframt fram fyrirheit um að skattkerfið verði endurskoðað með hagsmuni fjölskyldunnar að leiðarljósi þar sem segir, með leyfi virðulegs forseta, að stjórnarflokkarnir munu vinna að því: ,,Að styrkja fjölskylduna sem hornstein þjóðfélagsins og treysta samheldni hennar og velferð. Meðal annars verði dregið úr tekjutengingu í barnabótakerfinu, t.d. með útgáfu sérstakra barnakorta eða öðrum sambærilegum aðgerðum.`` Virðulegi forseti. Spurning mín til hæstv. fjmrh. er hvað líði endurskoðun skattalöggjafarinnar, og þá sérstaklega með hliðsjón af þeim markmiðum er ég vitnaði til hér á undan í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar.

Herra forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru ýmis atriði sem lúta að skattamálum og að sjálfsögðu er unnið að þeim öllum. Þegar er búið að lögbinda til að mynda eitt ákvæði úr stefnuyfirlýsingunni sem lýtur að millifæranlegum persónuafslætti maka og að öðrum atriðum verður unnið jafnt og þétt. Hins vegar eru þetta, eins og margoft hefur komið fram, markmið sem stjórnarflokkarnir ætla að ná á kjörtímabilinu og ekki hægt að tímasetja einstök atriði önnur með neinni nákvæmni. Í því ákvæði stefnuyfirlýsingarinnar, sem vitnað er til í hinni prentuðu fyrirspurn segir m.a. að endurskoða skuli skattalöggjöfina að því er varðar eignarskatt, að álagning eignarskatts verði samræmd og skatthlutföll lækkuð, að skattlagningu fyrirtækja verði breytt til að gera hana einfaldari til að tryggja samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs. Hugað verði að því hvernig skattareglur virki hvetjandi til rannsókna, þróunar og almennrar nýsköpunar o.s.frv. Þetta eru atriði sem eru öll í vinnslu alveg eins og önnur þau atriði sem hv. þm. vék að. En venjan er nú sú að skattbreytingar eru gerðar á haustþingi í tengslum við afgreiðslu fjárlaga þegar menn hafa heildardæmið fyrir sér, tekjur og gjöld ríkisins, en þó með þeim undantekningum ef sérstakar aðstæður krefjast eða nauðsyn ber við að þá er að sjálfsögðu hægt að breyta lögum um skatta eða gjöld á öðrum tímum en þessum. Þessi mál eru því til úrvinnslu og ég get ekki fullyrt með neinni nákvæmni hvað verður næsta skrefið. Við höfum verið að mæla fyrir alls kyns umbótamálum á þessu sviði sem lúta að gjaldtöku ríkisins til þess að samræma öll gjaldtökuákvæði í lögum ákvæðum stjórnarskrárinnar frá 1995, ákvæðum sem þá komu um bann við að framselja skattlagningarheimildir til ráðherra. Von er á fleiri slíkum málum og alhliða breytingum af því tagi. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, en ég hygg að þingheimur muni á næstu mánuðum og missirum verða áþreifanlega var við hvernig þessum stefnuákvæðum verður hrint í framkvæmd.

Herra forseti. Það er athyglisvert að hér er fulltrúi Framsfl. að bera formlega fram fyrirspurn til fulltrúa Sjálfstfl. varðandi efndir á kosningaloforðum Framsóknar. Rétt er að benda á að Framsfl. hefur átt þess kost að standa við loforð sín í skattamálum en látið hjá líða, því með samþykkt fjárlaga ársins 2000 var Framsókn ásamt Sjálfstfl. í raun að samþykkja að skattbyrði launafólks yrði aukin. Skattahækkunin er framkvæmd með því að láta skattleysismörkin hækka minna en launin og þegar skattleysismörkin síga þá eykst ójöfnuðurinn. Þannig var tekin ákvörðun um að ráðstöfunartekjur hálaunafólks hækkuðu meira en láglaunafólks. Það gerist, herra forseti, þegar skattleysismörkin hækka einungis um 2,5% en laun um 5% eins og gert er ráð fyrir í forsendum fjárlaganna. Þetta voru athyglisverð skilaboð til verkalýðshreyfingarinnar, herra forseti, nú þegar kjarasamningar á almenna markaðnum fara í hönd en ekki síður athyglisverð efnd kosningaloforða Framsfl.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur að skattbyrðin hefur verið að aukast og þeir stjórnarflokkar sem hér eru að kallast á í þinginu hafa ekkert gert í málunum. Mig langar til að spyrja í framhaldi af því: Hvað ætla framsóknarmenn og sjálfstæðismenn að gera við þeirri atlögu sem t.d. hefur verið gerð að barnafjölskyldunum í landinu, að barnafólkinu, með tekjutengingunni á barnabótunum, sem hefur gert það að verkum að æ færri fá barnabætur greiddar nú í launaþróuninni undanfarið? Það hefur orðið 2 milljarða kr. viðbótarskattlagning á þetta fólk. Tal um barnakort og annað í þeim dúr virkar bara sem falskur tónn í því tali þegar menn takast ekki á við þetta. Eða eru menn búnir að ákveða að leggja niður barnabætur til barnafjölskyldna? Að ég tali ekki um hvernig þessi jaðar\-áhrif hafa lent á lífeyrisþegunum sem ég ætla ekki að gera að umtalsefni hér.

Herra forseti. Þessi fyrirspurn frá hv. varaþm. Árna Gunnarssyni, fyrrv. formanni ungra framsóknarmanna, er mjög skiljanleg. Hún sýnir líka óþolinmæði ungra framsóknarmanna í garð ríkisstjórnarinnar. Ungir framsóknarmenn telja að Framsókn þurfi að fara í naflaskoðun vegna samstarfs síns við Sjálfstfl., m.a. vegna skattamála. Ja, bragð er að þá barnið finnur, eins og þar stendur. Núverandi ríkisstjórn er sannarlega skattpíningarstjórn. Hún hælir sér af miklum afgangi á fjárlögum og að efnahagsstjórn sé í besta lagi. Breytingar í skattamálum er látið kyrrt liggja, samanber skattleysismörk. Beinir skattar sem eru að langstærstum hluta skattar af tekjum og eignum einstaklinga hafa hækkað úr 8,2% af vergri landsframleiðslu árið 1987 í 16,8% árið 1988. Þeir hafa sem sagt hækkað jafnt og þétt í tíð núverandi ríkisstjórnar. Skattleysismörkin hafa ekki hækkað, þau eru nú í kringum 63--64 þúsund en ættu að vera 80 þúsund hefðu þau fylgt hækkun verðlags og launa. Herra forseti. Ég skil mjög óþolinmæði framsóknarmanna í þessum málum.

Virðulegi forseti. Hér er tekist á um eitt af grundvallarmálunum í samfélagi okkar í dag. Við vitum að skattleysismörk og tekjutenging hafa bitnað illa á barnafólki og verst á barnafólki og fjölskyldufólki og stríðir þar með gegn stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna að þeir hafi ætlað að stunda einhverja fjölskylduvæna stefnu. Ég saknaði eins úr svari hæstv. fjmrh. Hann nefndi að eitt mikilvægt mál sem væri þegar búið að sinna væri millifæranlegur persónuafsláttur hjóna. En, herra forseti, þar varð einn hópur þó illa út undan. Það eru einstæðir foreldrar. Ræddi ríkisstjórnin ekkert möguleikann á því að einstæðir foreldrar fengju einhvers konar ívilnun eins og þó makar fengu með þessum millifæranlega persónuafsætti? Er ríkisstjórnin ekkert að ræða um millifæranlegan persónuafslátt barna til einstæðra foreldra?

Herra forseti. Hér er hreyft við mjög mikilvægu máli varðandi endurskoðun skattalöggjafarinnar. Það er áhyggjuefni hver þróunin hefur orðið í þeim efnum á síðustu árum. Eða skyldu menn hafa tekið eftir því að í fjárlögum fyrir þetta ár er gert ráð fyrir því að framlag ríkissjóðs til barnabóta verði 320 millj. kr. lægra en það var á síðasta ári? Þessu veldur að viðmiðunarmörk barnabótanna eru ekki látin fylgja almennri launaþróun í landinu. Hið sama hefur verið uppi á teningnum varðandi skattleysismörk, ekki aðeins á þessu ári, þar sem gert er ráð fyrir 2,5% hækkun á móti 5% launahækkun heldur hefur þessi þróun gengið eftir undanfarin ár og valdið því að skattbyrðum hefur verið hlaðið á láglaunafólk og millitekjuhópa. Það er kominn tími til að snúið verði af þessari óheillabraut.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. svör hans og öðrum sem hafa tekið til máls. Ljóst er að þetta málefni vekur mikla athygli og mikill áhugi er á því. Til áréttingar því sem kom fram í máli hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur er þessi stjórnarsáttmáli í fremstu röð á nýrri öld. Hann er stjórnarsáttmáli Sjálfstfl. og Framsfl. og hér er væntanlega ekki einungis verið að efna kosningaloforð Framsfl. heldur ekki síður Sjálfstfl. Það er svo í samstarfi tveggja flokka að viðhorf beggja koma fram. Ég er sannfærður um að unnið sé ötullega að því að þeim stefnumörkum ríkisstjórnarinnar sem fram komu hjá ráðherra verði náð og markmiðin komist þar með í höfn á kjörtímabilinu. Ég þakka svör hans.

Herra forseti. Unnið er að undirbúningi margra skattamála í fjmrn. og því verður haldið áfram eins og ég sagði áðan. Hins vegar hefur þessi umræða kannski eins og vænta mátti snúist um eilítið annað af hálfu þeirra sem hafa gert athugasemdir en það sem um er spurt. Menn vilja ræða almennt um skattkerfið og eðli þess sem er það að skattbyrðin eykst þegar tekjur hækka og skattbyrðin minnkar þegar tekjur lækka. Þetta hefur löngum verið talið þessu skattkerfi til tekna alveg frá því að það var innleitt 1988. Ég verð að leiðrétta það sem sagt var. Ekki er gert ráð fyrir 5% launahækkun í fjárlögum þessa árs. Það er einhver misskilningur sem er kominn á kreik og hver maður étur upp eftir öðrum, bæði hér í þingsal og í fréttabréfum frá virðulegum samtökum hér í bæ. Gert var ráð fyrir 3% launahækkun í fjárlögunum og 1% var að auki sett á sérstakan launa- og verðlagslið til ráðstöfunar eftir því sem sérstök tilefni gæfust til. Skattleysismörkin hækka um 2,5% eins og ákveðið var með lögum 1997. Það reyndist vera undir verðlagshækkunum öll árin síðan, 1997 og 1998, og óvíst hvernig verður með árið í ár. En það verður ekki bæði haldið og sleppt í þessu frekar en öðru. Stefnan hefur verið sú, og hún er eðlileg að mínum dómi, að reyna að miða hækkanir bótamarka við hækkun verðlags en að menn sætti sig síðan við það, eftir því hvort laun eru undir eða yfir verðlaginu, að skattbyrðin sveiflist til til þess að kerfið virki sveiflujafnandi. Það er lykiatriðið í málinu. Þannig var þetta kerfi hugsað og þannig hefur það virkað í öll þessi ár.