Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi atvinnuveganefndar í gær, þann 29. janúar, var Albertína Friðbjörg Elíasdóttir kjörin 1. varaformaður nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Nú á dögunum var kynnt skýrsla átakshóps ríkisstjórnarinnar um aukið framboð á íbúðum og aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði. Tillögum hópsins, sem voru 40 talsins, hefur verið vel tekið og eru þær gott innlegg í kjaraviðræður og skref í áttina að því að ná sátt á vinnumarkaði og ættu að vera góður grunnur að því að leysa uppsafnaðan húsnæðisvanda þjóðarinnar. En þó svo að nauðsynlegt sé að byggja á góðum grunni er góður grunnur aðeins hálfur sigur og brýnt að grípa til frekari aðgerða sem fyrst. Ekki þarf að fara mörgum orðum um vandann sem ríkir á húsnæðismarkaði en það ástand sem upp er komið bitnar einna verst á yngra fólki og þeim sem efnaminni eru. Má í því samhengi nefna að fjöldi heimilislausra hefur tvöfaldast á síðustu fimm árum og er það staðreynd sem eflaust enginn er stoltur af. Það er því örlítið kaldhæðnislegt að húsnæðismál séu enn þá hálfpartinn heimilislaus málaflokkur. Þó svo að ákvarðanir hafi verið teknar í þá átt að sameina málaflokkinn undir einn hatt mætti ganga miklu lengra því húsnæðismál eru enn of tvístruð í stjórnkerfinu og teygja anga sína á milli a.m.k. þriggja ráðuneyta sem gerir það að verkum að ekki er auðvelt að taka ákvarðanir á skjótan hátt og fylgja þeim eftir. Á Norðurlöndunum eru húsnæðismálum t.d. mun betur fyrir komið og liggur ábyrgð á málaflokkunum aðeins á einu ráðuneyti í hverju landi og hafa Danir m.a. sérstakt samgöngu-, byggingar- og húsnæðismálaráðuneyti. Þó að ég sé ekki að stinga upp á því að stofnað sé sérstakt ráðuneyti fyrir húsnæðismál þá spyr ég hvort ekki sé upplagt að allir angar húsnæðismála sem tengjast úrbótatillögum í nýútkominni skýrslu séu sameinaðir undir eitt ráðuneyti, a.m.k. á meðan kjaraviðræður standa yfir, en húsnæðismálum í heild fundið varanlegt heimili með tíð og tíma. Til að tryggja að tillögur komi til framkvæmda sem fyrst er nauðsynlegt að lágmarka flækjustig og greiða leiðina að því að hægt sé að taka ákvarðanir og ábyrgð á verkefninu liggi á skýrum stað.

Herra forseti. Ég ætla að gera hér að umtalsefni svokölluð lýðvísindi, sem er kannski nýtt hugtak fyrir ykkur mörg, kallað „citizen science“ á ensku. Árið 1950 var stofnað hér Jöklarannsóknarfélag Íslands, einstakt á heimsvísu. Þar vinna stórir hópar, annars vegar leikmanna og hins vegar vísindamanna, að jöklarannsóknum. Við þekkjum þetta víðar. Við þekkjum þetta úr fuglafræðum. Við þekkjum þetta úr fornleifarannsóknum, veiðimenn skila ákveðnum gögnum og lyfjarannsóknir fara fram með þátttöku almennings og gagnasöfnun og öðru slíku. Ég er hér að reyna að tala fyrir eins konar átaki í þessum efnum, að auka þátttöku almennings: Að laða fleiri að slíkum lýðvísindum, auka skilning á mikilvægi lýðvísinda í samtímanum og styrkja samvinnu milli vísindamanna og almennings að þessu leyti. Ég bendi þá á að það er augljós gagnsemi af þessu. Það er beinn peningasparnaður, það er ákveðin fræðsla. Verið er að mennta almenning, getum við sagt, mennta leikmennina sem taka þátt. Og síðast en ekki síst fer þarna fram efling rannsókna. Með einhverjum ráðum, umræðum og tillögugerð - ég er ekki endilega að segja að hún komi frá Alþingi - þarf að búa til samstarfsvettvang þeirra sem taka þátt með einhverjum hætti. Setja þarf einhvers konar, við skulum segja viðmið í þessum efnum og annað slíkt og efla lýðvísindi í landinu með þessu móti. Við glímum jú við mikla áskorun í samtímanum eins og þið vitið. Það eru þessar stórskornu breytingar í umhverfi okkar allra sem m.a. þarf að glíma við með rannsóknum og vísindum. Ein leiðin til lausna í þeim efnum er einmitt að virkja almenning enn betur en góð saga sýnir. Við þurfum öll hér í þingsal að leggjast á eitt við að auka 

Herra forseti. Það liggur fyrir að þingið fær á næstu dögum til umfjöllunar tillögur samgöngunefndar um nýja samgönguáætlun, endurskoðaða samgönguáætlun. Í stuttu máli virðist sem lýsa megi meðhöndlun meiri hlutans á málinu svona: Búið er að taka meira og minna allt fé af suðvesturhorni og dreifa annað. Á móti skal koma sérstök gjaldtaka á íbúa suðvesturhornsins til að greiða fyrir þær framkvæmdir sem hér verður náðarsamlegast ráðist í. Ekkert er tekið á málefnum almenningssamgangna. Ekkert er tekið á brýnum úrbótarverkefnum í stofnæðum borgarinnar og ekkert er brugðist við brýnni uppbyggingarþörf heldur það skilið eftir sem algerlega óskilgreint verkefni til næsta hausts. Það sem má ráða af tillögu meiri hluta nefndarinnar, þótt lítt útfærð sé enn þá, er að lagðir verði til einhvers staðar á bilinu 7–10 milljarðar í viðbótargjöld á íbúa suðvesturhornsins til að fjármagna þær aðgerðir sem skal ráðist í. Og nú skal það sagt skýrt að sá sem hér stendur er í grundvallaratriðum ekki andvígur veggjöldum séu þau rétt meðhöndluð og skilgreind, sé ljóst að það fjármagn sem af veggjöldunum hlýst fari eingöngu til þeirra framkvæmda sem verið er að rukka fyrir. Það er alls óljóst að svo sé hér. Mér finnst nokkuð kómískt þegar ég horfi á áform meiri hlutans að sömu þingmönnum og áttu ekki orð yfir áformum fyrri ríkisstjórnar um 4 milljarða hækkun kolefnisgjalda á umferð, hækkun sem hefur reyndar þegar verið framkvæmd að stærstum hluta af þessari ríkisstjórn, finnst lítið tiltökumál að leggja 8–10 milljarða sérstaklega á íbúa suðvesturhornsins. Það hjálpar kannski sömu þingmönnum að þau áform stjórnarmeirihlutans vinna ekki með okkur í aðgerðum okkar í loftslagsmálum, í aðgerðum til  
            

Herra forseti. Það vildi þannig til að 1. þm. Suðurkjördæmis, sem er frá Vestmannaeyjum, var staddur á flugvelli þar í bæ í gærmorgun og þá var nýlent í bænum sendinefnd frá dómsmálaráðuneytinu. Við eftirgrennslan kom í ljós að hún var þar til að tilkynna heimamönnum að frá og með föstudeginum næsta, ekki á morgun heldur hinn, yrði enginn sýslumaður í Vestmannaeyjum. Hvorki þingmenn kjördæmisins né bæjaryfirvöld í Vestmannaeyjum höfðu hugmynd um þetta, raunar þvert á móti, því að síðasta haust var þeim aðilum gefið til kynna og fengu þau svör, að einmitt þetta stæði alls ekki til að gera. Seinna í gærdag kom svo illskiljanleg tilkynning frá ráðuneytinu þess efnis að sýslumaðurinn, sem var í Vestmannaeyjum, hyrfi tímabundið til annarra starfa hjá einhverju sem heitir sýslumannaráð, og tímabundið yrði settur sýslumaður í Vestmannaeyjum án þess þó að vera í Vestmannaeyjum, sýslumaðurinn á Suðurlandi. Og seinna í sömu tilkynningu er sagt að þessar breytingar séu í samræmi við áform dómsmálaráðherra um stefnumörkun í stjórnsýslu ríkisins og við frumvarp sem seinna yrði lagt fram á yfirstandandi þingi, sem fæli m.a. í sér að ráðherra yrði á hverjum tíma heimilt að skipa sýslumann yfir fleiri embætti en eitt til allt að fimm ára. Samkvæmt orðanna hljóðan væri þá ráðherra heimilt að skipa kannski bara einn sýslumann yfir allt Ísland til fimm ára og sá yrði örugglega í Reykjavík. Þetta er algerlega óboðleg stjórnsýsla.

Herra forseti. Vandræðagangur Breta ríður ekki við einteyming. Allri heimsbyggðinni er ljóst hversu mikilli krísu, Brexit-krísunni eins og þeir kalla hana sjálfir, þeir eru staddir í. Sá vandræðagangur er ekki vegna þess að Evrópusambandið sé svona svakalega vont að það vilji ekki sleppa takinu af Bretum heldur eru þau ólíkindamál öll vegna þess að Bretar eru að vakna upp við þann vonda draum að þeir eru að missa úr höndunum gott tæki, gott Evrópusamband, sem hefur verið þeim stuðningur í gegnum tíðina. Þeir héldu að þeir gætu bæði átt kökuna og étið hana. Vandræðagangurinn er m.a. vegna þess að helstu baráttumenn Brexit í Bretlandi sögðu ekki satt. Þeir gengu ekki hreint til verks. Þeir lofuðu m.a. hlutum við útgöngu sem gengu ekki upp og sögðu síðan frekar digurbarkalega frá því strax á kosninganóttu að þeir hefðu í rauninni ekki meint alveg allt sem þeir sögðu í aðdraganda kosninga. Það var engin stoð fyrir fullyrðingum þeirra í raunveruleikanum. Síðan horfum við upp á að hinir sem vildu að Bretar yrðu áfram í Evrópusambandinu fóru í tæknilegar bollaleggingar, fyrir utan frekar veiklulega forystu Verkamannaflokksins. En eftir stendur að bæði Skotar, Norður-Írar og unga kynslóðin vildu vera áfram í Evrópusambandinu. Það var miðaldra fólk og eldra sem ákvað framtíðina fyrir þau. Þetta er brýning fyrir okkur hér heima að ganga hreint til verks og vera ekki með misvísandi framsetningu upplýsinga um mál. Ég horfi auðvitað til EES-samstarfsins og -samningsins. Það er hætta á því að óreiða sé innan stjórnarflokkanna, að haukarnir innan stjórnarflokkanna séu að ná tökum á umræðunni um EES-samstarfið og beinlínis ógna þeim gríðarlega miklu hagsmunum sem tengjast EES-samstarfinu. Þess vegna vil ég brýna allt alþjóðasinnað, frjálslynt, markaðssinnað fólk á þingi til að standa vörð um EES-samninginn og leyfa ekki haukunum að ná völdum með misvísandi og jafnvel röngum upplýsingum um Evrópusamstarfið.

Herra forseti. Evrópuráðið er sameiginlegur vettvangur 47 Evrópuríkja og Ísland er þar með talið eins og við þekkjum. Í október á síðasta ári birti Evrópuráðið niðurstöður rannsóknar sem gerð var á meðal 80 þingkvenna í 45 löndum. Rannsóknin var um kynferðislegt ofbeldi, líkamlegt og andlegt, gagnvart þingkonum. Niðurstöðurnar eru sláandi. Daglega verða þingkonur í Evrópu fyrir kynferðislegu ofbeldi. Rúmlega 40% af þingkonum í þjóðþingum Evrópu hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni og í 70% tilfella eru gerendurnir karlkyns þingmenn. 50% eða helmingur þingkvenna hefur orðið fyrir kynferðislegum athugasemdum þar sem mikill meginhluti gerenda eru karlkyns þingmenn. Það sem er einnig sláandi er hversu lágt hlutfall þessara kvenna kærir verknaðinn eða einungis 20%. Í rannsókninni kemur jafnframt fram að afleiðingar þessa fyrir þingkonur eru margvíslegar; kvíði, svefnleysi og ýmis heilsufarsvandamál, auk þess hefur þetta neikvæð áhrif á öll störf þeirra og framgang í stjórnmálum. Herra forseti. Það er í höndum okkar karlkyns þingmanna að uppræta þessa miklu meinsemd sem viðgengst í öllum þjóðþingum Evrópu, einnig hér á landi. Sá sem hér stendur sótti þing Evrópuráðsins í síðustu viku ásamt hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur og Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Á þinginu var hleypt af stokkunum átaki gegn kynferðislegu ofbeldi í þjóðþingum. Átakið heitir á ensku, með leyfi forseta, #NotInMyParliament, sem mætti þýða á íslensku Ekki á okkar þingi. Tekin var mynd af hverjum og einum þingmanni með þetta spjald hér, eins og þið sjáið, og þingmenn beðnir um að dreifa þessu á samfélagsmiðlunum. Ég vil skora á hæstv. þingforseta að láta prenta svona spjöld á íslensku, taka síðan mynd af okkur þingmönnum saman þar sem við sýnum samstöðu og berjumst gegn kynferðislegu ofbeldi gegn þingkonu. Hv. þingmenn, stöndum saman! 
            

Virðulegur forseti. Mig langar að gera að umtalsefni fréttir sem birtust í morgun. Við höfum haft hér einstaklega mildan vetur. Nú koma nokkrir frostadagar í röð og þá fáum við þær fregnir að Orkuveita Reykjavíkur verði að virkja viðbragðsáætlun sína vegna þess að það geti orðið skortur á heitu vatni á höfuðborgarsvæðinu. Þetta kemur mjög á óvart. Þetta vekur upp spurningar um öryggi höfuðborgarsvæðisins þegar kemur að heitu vatni og hitaveitu, eitthvað sem við höfum ekki átt að venjast að þurfa að hugsa um í áratugi. Til að ná hámarksnýtingu á jarðvarmaauðlind þá er hún gjarnan samnýtt til raforkuframleiðslu og jarðvarmaframleiðslu. Þannig er virkjað fyrir jarðvarmaframleiðsluna, þ.e. heitavatnsframleiðsluna, en um leið er auðlindin nýtt til raforkuframleiðslu. Eigandaákvörðun er um það hjá Orkuveitu Reykjavíkur að það sé virkjunarstopp. Það birtist okkur að mínu viti í þessum afleiðingum. Það er þó auðvitað líka mikil óvissa varðandi rammaáætlun og afgreiðslu hennar og má vera að það setji fyrirtækinu einhverjar skorður auk vandræða í skipulagsmálum fyrir austan. Það þarf auðvitað að skoða alveg sérstaklega. Það tekur allt að tíu ár, virðulegur forseti, að koma upp jarðvarmaveitu frá því að ákvörðun er tekin og þar til að framkvæmdum er lokið. Það sama á við um raforkuframleiðslu. Það tekur tíu ár frá því að menn ákveða að byggja virkjun þar til að hún er komin í notkun. Það er skoðun einhverra að það þurfi ekki að virkja meira í þessu landi. Við þurfum þá að svara þeirri spurningu hvaðan orkan eigi að koma ef þeirri stefnu á að fylgja. Heitt vatn og raforka er hluti af lífsgæðum landsmanna. Hér eru ekki sól og strandir heldur leyfum við okkur að vera með 

Virðulegi forseti. Meira um orku, en nú um raforkukostnað í dreifbýli. Umræða um jöfnun orkukostnaðar í dreifbýli og þéttbýli hefur lengi verið í gangi á Alþingi. Stundum hafa náðst ákveðin skref í rétta átt en svo vex munurinn aftur. Þetta er eins og með snigillinn sem skríður upp vegginn en sígur alltaf niður aftur. Staðan veldur viðvarandi óöryggi fyrir atvinnurekstur í dreifbýli. Um áramótin hækkaði verðskrá Rarik fyrir flutnings- og dreifikostnaði raforku, bæði í þéttbýli og dreifbýli. Hækkun í þéttbýli nemur 1,9% en 2,6% í dreifbýli, það hækkar sem sagt um mun fleiri krónur í dreifbýli því að kostnaðurinn var hærri fyrir þar. Dæmi er um að dreifikostnaður raforku hjá grænmetisbónda í Eyjafirði hafi hækkað um tæp 60% á einu ári. Viðkomandi bóndi hefur slökkt á raflýsingu og raforkufyrirtæki hefur tapað viðskiptum. Það eru allt of mörg dæmi um atvinnu við ræktun og ferðaþjónustu sem stendur höllum fæti í samkeppni vegna þess að fyrirtæki hafa lent utan línu sem dregin er um þéttbýli á dreifingarkorti raforku. Tapið verður allra. Raforkufyrirtækið tapar viðskiptum þegar fyrirtæki gefast upp, dreifbýlið tapar atvinnutækifærum og samfélagið tapar verðmætum þegar fjárfesting nýtist ekki. Þannig standa færri og færri undir kostnaðinum sem búið er að leggja í við uppbyggingu dreifikerfisins. Kerfið étur sig upp innan frá. Eitt af verkefnunum í núgildandi byggðaáætlun er að stuðla að aukinni jöfnun orkukostnaðar, bæði hvað varðar dreifingu á raforku og húshitun. Fleiri markmið í áætlunum stjórnvalda miða í sömu átt. Ég vil leggja áherslu á að horft verði heildstætt á verkefnið, að ekki verði eingöngu horft á heimilin heldur heimili, húshitun og atvinnulíf. Hægt er að ganga markvisst og heildstætt til verka varðandi jöfnun orkukostnaðar í landinu.

Virðulegi forseti. Það er enn meira um orku. Orkuöryggi snýst um skýra orkustefnu, framboð sem uppfyllir þarfir þjóðarinnar, skilvirkt og hagkvæmt regluverk og trausta orku fyrir innviði. Er orkuöryggi á Íslandi? Eigum við næga tiltæka orku til að uppfylla orkuþarfir okkar og getur flutningskerfi raforku annað auknum orkuflutningi? Allt eru þetta þættir sem við verðum að geta svarað því við stefnum sem þjóð á græna framtíð. Orkuspá gerir ráð fyrir að árið 2030 hafi orkuþörf okkar aukist um 230 MW ef miðað er við hægar framfarir, 480 MW ef miðað er við græna framtíð. Til að setja það í samhengi þá þurfum við níu Hvalárvirkjanir til að anna því. Flutningur á orku er síðan annað mál. Ljóst er að þar er mikið verk óunnið. Í dag er staðan sú að nær allir þéttbýlisstaðir á landsbyggðinni fá ekki nægjanlega orku til atvinnuuppbyggingar og rafvæðingar hafna, svo eitthvað sé nefnt. Á Akureyri t.d. eru fyrirtæki sem þurfa að reiða sig á brennslu olíu til að geta mætt sínum orkuþörfum. Orkuöryggi er stór þáttur í því að við getum nálgast framtíðina á þann hátt sem við viljum. Í mínum huga er ljóst að við verðum að nýta okkur sem flesta virkjunarkosti sem landið gefur okkur. Þar á ég við virkjun fallvatna, vindorku og jarðhita, en með virkjunum komum við alltaf til með að hafa áhrif á umhverfi okkar. Það er óumflýjanlegt. Markmiðið á samt alltaf að vera það að allar okkar gjörðir miðist við að lágmarka umhverfisáhrif við svona framkvæmdir. Virðulegi forseti. Við sem þjóð stefnum á græna framtíð. Látum verkin tala.

Herra forseti. Um þessar mundir bíða 4.000 manns á Íslandi eftir meðferðum eða aðgerðum. Þar af bíða 1.000 eftir liðskiptaaðgerðum. Meðalbiðtími fólks sem þarf að fara í liðskiptaaðgerð er 6–8 eða 10 mánuðir eftir að fá viðtal við lækni sem sker úr um það hvort viðkomandi skuli fara í liðskiptaaðgerð eður ei. Frá þeim tíma bíður viðkomandi í allt að 18–20 mánuði eftir aðgerðinni sjálfri. Það þætti tíðindum sæta ef stjórnvöld á Íslandi myndu dæma fólk til einangrunar án dóms og laga, mörg hundruð saman, í langan tíma. En það er akkúrat það sem þessir biðlistar gera. Þeir verða til þess að fólk sem er þjáð og getur ekki hreyft sig eðlilega einangrast; það ferðast ekki um, mætir ekki á fundi, fer ekki í bíó, vegna þess að það getur ekki setið heila bíósýningu. Það biður um verkjatöflur og við getum reiknað með því að þessi 1.000 manna hópur, sem er að staðaldri nú á biðlista eftir liðskiptaaðgerð, borði svona eina milljón taflna á ári. Á meðan eru hér til tækifæri til að stytta þessa biðlista með því að leyfa einkaklíník í Reykjavík að gera liðskiptaaðgerðir. Þær kosta u.þ.b. 1,2 millj. kr. stykkið. En heilbrigðisráðherra og hennar hópur vill það ekki, hatast við allt sem einkarekið er og hefur, merkilegt nokk, fengið Sjálfstæðisflokkinn í þann leiðangur með sér. Þetta sama fólk er reiðubúið til að senda sjúklinga til Svíþjóðar á einkaklíník þar sem kostnaðurinn er þrefaldur. Nú eru u.þ.b. 400 manns sem eiga rétt á því samkvæmt Evróputilskipun að fara til Svíþjóðar í slíka aðgerð. Ég hvet alla sem nú sitja heima og þjást að nýta sér þennan rétt sinn 

Herra forseti. Í næstu viku er áætlað að ég muni mæla fyrir máli sem stendur mér mjög nærri og er mér mikið hjartans mál. Það er þingsályktunartillaga um heildarendurskoðun lögræðislaga. Mig langar að drepa aðeins niður í greinargerð með þingsályktunartillögunni sem ég hyggst eins og fyrr segir flytja í næstu viku. Ég vona að ég fái að gera það og vona að ég fái sem mestan stuðning á þingi. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Mannréttindum er ætlað að hafa efnislegt gildi og raunverulega þýðingu. Það viðhorf til réttinda fólks skín í gegn við lestur greinargerðar með ályktun Alþingis um stefnu og framkvæmdaáætlun um málefni fatlaðs fólks sem lögð var fram í byrjun árs 2012. Þáverandi velferðarráðherra, Guðbjartur Hannesson, lauk framsöguræðu sinni á þeim orðum að með samþykkt tillögunnar yrði „haldið áfram á þeirri braut sem miðar að því að vernda og tryggja að allt fatlað fólk njóti fullra og jafnra mannréttinda og frelsis, auk þess að vinna að virðingu fyrir meðfæddri göfgi fatlaðs fólks“. Tillagan með áorðnum breytingum var samþykkt samhljóða á Alþingi síðar sama ár sem varð til þess að margvíslegir ferlar fóru af stað. Einn helsti liður framkvæmdaáætlunarinnar sneri að undirbúningi fullgildingar samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Vinna við breytingar á lögræðislögum var hluti af því ferli þó að með henni hefðu einnig verið fleiri markmið.“ Varpað hefur verið ljósi á nauðsyn þess að endurskoða lögin. „Lögð hafa verið fram formleg tilmæli um úrbætur á lögunum, m.a. í skýrslum nefndar Evrópuráðsins gegn pyndingum. Nefndin hefur heimsótt Ísland fjórum sinnum og gert athugasemdir við lög og verklag innan geðheilbrigðiskerfisins sem ekki þykja tryggja réttindi notenda með fullnægjandi hætti. Nefndin gerði m.a. alvarlegar athugasemdir við skort á tilteknum verndarráðstöfunum sem tryggðar skyldu í lögum. Af hálfu nefndarinnar var ljóst að hvorki gildandi ákvæði laga né framkvæmd þeirra stæðust alþjóðlegar skuldbindingar. Fullt tilefni var því til endurskoðunar lögræðislaga.“ Þingsályktunartillagan mín leggur til að fram fari heildarendurskoðun á lögræðislögum og að þingnefnd skipuð fulltrúum allra flokka fari með þá vinnu. Ég hvet ykkur til að koma með mér í þann leiðangur.

Virðulegi forseti. Ég hef talað áður um nýja skýrslu Evrópuráðsins og Alþjóðaþingmannasambandsins um kvenfyrirlitningu, kynbundið áreiti og kynferðislegt ofbeldi í 45 þjóðþingum, en geri það nú aftur í tilefni atburða síðustu vikna. Niðurstöðurnar eru sláandi, eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson rakti svo vel. Ein af þeim er að 85% þingkvenna hafa orðið fyrir kynbundnu, andlegu ofbeldi sem byggist á kynferðislegum athugasemdum um útlit, kynferðislegri áreitni, hótunum og kúgunum. Til að bregðast við þessum hrikalegu niðurstöðum hefur Evrópuráðið efnt til átaks gegn kynbundnu ofbeldi og áreitni sem snýst m.a. um að efna til sérstakra umræðna í þinginu og betrumbæta siðareglur. Litið hefur verið til íslenska þjóðþingsins sem fyrirmyndar, enda vöktu viðbrögð Alþingis við #metoo mikla athygli erlendis. Það var gott að vera þingmaður Íslands og geta sagt frá Barbershop-deginum hér og uppfærslu á siðareglunum. En nú er svo komið að það er vandræðalegt að vera íslenskur þingmaður erlendis. Þar sem kynjajafnrétti ber á góma spyr fólk um Klaustursmálið. Erlendir ráðherrar, þingmenn annarra þjóðþinga og starfsfólk Evrópuráðsþingsins spyr allt um þetta mál, enda vant því að Ísland sé í fararbroddi þegar kemur að jafnréttismálum. Orðspor okkar þegar kemur að jafnréttismálum, okkar helsta stolt í alþjóðasamstarfi, er í mikilli hættu. Þess vegna er dapurlegt að hér skuli viðbrögð við Klaustursmálinu flækt í lagaflækjur sem, undarlegt nokk, þjóna oftast hagsmunum þeirra sem viðhafa kvenfyrirlitningu eða setja málið í fangið á minni hluta Alþingis. Þetta mál verður að leysa. Vilji þjóðarinnar er skýr um það og vilji þingsins er skýr. Allir viðstaddir þingmenn studdu breytingar á siðareglum þingmanna sem hnykktu á reglunum vegna #metoo. Markmiðið með þeim breytingum var að gera fólki kleift að sinna starfi sínu án þess að eiga á hættu að þurfa að þola kynferðislega áreitni, og stuðla þannig að öruggu og heilbrigðu starfsumhverfi. Ég hvet þingheim allan til að rifja upp hvað við samþykktum í þessum sal og láta ekki eins og ekkert hafi í skorist. Annars er ekkert að marka þessar fínu ályktanir okkar. Það er kominn tími til að viðbrögð Alþingis verði afdráttarlausari og að Alþingi taki skýra afstöðu gegn kvenfyrirlitningu og með þeim sem fyrir henni verða.  
            

Virðulegur forseti. Ég hef áður sagt það hér í púlti að listamannalaun eru 392.498 kr., sem er næstum því framfærsluviðmiðið, það sem þarf til að lifa af hér á landi á mánuði. Hæstv. forsætisráðherra sagði um listamannalaun að þau væru veitt til þriggja mánaða, sex mánaða og níu mánaða. Það eru ekki margir sem fáir slík laun lengur en í ár og er þau eyrnamerkt tilteknum verkefnum. Dæmin hafa sýnt að listamenn hafa verið á launum áratugum saman og stundað tvær vinnur. Milljarðar eru í bið hjá ríkisstjórninni til að afnema krónu á móti krónu skerðingar. Á sama tíma er ríkið einnig að breyta höfundagreiðslum þannig að hugverk teljist til fjármagnstekna og verði skattlögð þannig en ekki sem launatekjur. Eru ekki allir jafnir fyrir lögum? 65. gr. stjórnarskrárinnar segir það. Sem betur fer á núna um næstu mánaðamót að hætta að skattleggja styrki til þeirra sem fátækastir eru. Það átti að gera það 1. janúar en Tryggingastofnun ríkisins treysti sér ekki til að gera það fyrr en 1. febrúar. Við erum að tala um fólk, öryrkja, sem eru á hálfum listamannalaunum og það er verið að skerða þessar hálfu bætur, sem eru rétt 200.000 kr., skerða allar tekjur sem þeir fá. Það er allt skert. En við erum búnir að finna rétta framfærsluviðmiðið, búnir að finna rétta hljómgrunninn, sem eru listamannalaun. Þau skerðast ekki neitt, sama hverjar tekjurnar eru. Þess vegna gerum við kröfu um það að öryrkjar og eldri borgarar sitji við sama borð. Okkur ber skylda til þess í þessum þingsal að sjá til þess að ekki sé verið að mismuna. Að ekki sé verið að mismuna fólki, þeim sem fátækastir eru. Við vitum að búsetuskerðingar eru enn þá til staðar. Þar er verið að skerða fólk sem hefur varla nokkrar tekjur. Við hljótum að gera kröfu um það nú þegar að við hættum því og sjáum til þess að allir séu jafnir fyrir lögum.

Herra forseti. Í gær, þriðjudaginn 29. janúar, var greint frá því að hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, hefði sent Landspítalanum og öðrum opinberum heilbrigðisstofnunum tillögur að níu tilteknum atriðum eða aðgerðum til að stuðla að því að bæta úr skorti á hjúkrunarfræðingum. Þar eru tíundaðir ýmsir þættir er lúta að starfsumhverfi, endurmenntun, tækjabúnaði og heilsueflingu. Það sem vekur einna helst athygli er að í bréfinu er ekki minnst einu orði á launakjör hjúkrunarfræðinga. Ekki er heldur fjallað um styttingu vinnuviku vaktavinnufólks, sem lengi hefur verið kallað eftir. Það sem næst því kemst er í níunda punkti, með leyfi forseta: „Endurskoða aðra þætti vinnufyrirkomulags, svo sem að tími til fataskipta fyrir og eftir vakt verði virkur vinnutími og metinn til starfshlutfalls/vinnutíma.“ Það eru nú öll ósköpin. Nú má ekki skilja mig sem svo að þeir þættir sem þarna koma fram séu ekki mikilvægir og þurfi ekki að bæta, síður en svo. Starfsumhverfi og allur aðbúnaður starfsmanna hefur mjög mikið að segja. Það að fjölga verknámsstöðum, að tími til að sinna kennslu sé tryggður og að tækjabúnaður styðji við að hægt sé að veita eins góða þjónustu og þekking leyfir og skapa góðar vinnuaðstæður, eru allt frábærir þættir. En sé hins vegar hugsunin sú að ná til þess stóra hóps hjúkrunarfræðinga sem í dag sinnir öðrum störfum utan heilbrigðiskerfisins, er alveg klárt að launakjör og lengd vinnuvikunnar er það sem telur. Eins og staðan er í dag þarf að ná menntuðu fólki inn á heilbrigðisstofnanirnar til að geta fjölgað verknámsstöðum, til þess að geta sinnt kennslunni með góðum hætti, sem mun þá fjölga útskrifuðum hjúkrunarfræðingum og öðrum í heilbrigðisstétt, sem vonandi geta hugsað sér að starfa á stofnunum þar sem launakjör, vinnutími og vinnuaðstaða er samkeppnishæf við önnur störf.

Virðulegi forseti. Það hlaut að koma að því. Að nýju er það orðið helsta keppikefli Sjálfstæðisflokksins að koma bönkunum í hendur einkaaðila. Fyrirhugað einkavæðingarferli er leitt áfram af hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem getur ekki beðið eftir því að bankarnir verði einkavæddir. Í því á að drífa einn, tveir og þrír. Ríkið má ekki hagnast öllu lengur á bönkunum heldur þarf að koma gróðanum fyrir í vösum auðmanna. Sjálfstæðisflokkurinn hélt utan um einkavæðinguna síðast og ég er ekki viss um að þjóðin treysti flokknum til að gera það aftur. Hægri menn líta á það eins og náttúrulögmál að arðbærustu fyrirtæki og stofnanir séu í einkaeign en það er ekkert óheilbrigt við að ríkið eigi banka. Þjóðin vill eiga a.m.k. einn ríkisbanka. Við skulum ekki gleyma því að Landsbankinn tók til starfa árið 1886. Hann lifði af tvær heimsstyrjaldir og heimskreppu, aflasveiflur og hrun á mörkuðum, pólitísk átök, haftatíma og mestu verðbólgu í Evrópu. Það eina sem hann lifði ekki af var einkavæðing. Það tók eigendur bankans rúmlega fimm ár að keyra hann í þrot. Í gær deildi ég mynd á Facebook af afa mínum, Tryggva Gunnarssyni, sem var varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins á níunda áratugnum. Hann var Sjálfstæðismaður af gamla skólanum. Hann virti frelsi einstaklingsins en vissi jafnframt að ríkið væri traustur grunnur fyrir mikilvægustu samfélagsstofnanir okkar. Hann var á móti einkavæðingu bankanna. Ég held að sú skoðun sé ríkjandi í þjóðarsálinni. Venjulegir Íslendingar vilja ekki að fjárfestar séu að maka krókinn á einkavæðingu ríkisstofnana. Kona ein setti athugasemd við Facebook-færsluna mína í gær þar sem hún sagðist vera komin með nóg af frjálshyggjukjaftæði og vísaði til stefnu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Hún bætti svo við: Hvers vegna þarf alltaf að einkavæða allt? Virðulegi forseti. Samfylkingin telur ekki tímabært að ræða sölu banka. Sporin hræða. 
            

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að eiga orðastað við mig um þessi gríðarlega mikilvægu mál. Borgarlína er orðið eitt af þessum hugtökum sem fara að lifa sjálfstæðu lífi og allt í einu fer fólk að hafa skoðun á heiti fyrirbærisins, kannski frekar en því sem þar liggur undir. En staðreyndin er einfaldlega sú að ef við ekki grípum til róttækra aðgerða til að byggja upp háhraða almenningssamgangnakerfi horfum við fram á það að til ársins 2033, sem er nú bara handan við hornið, forseti, verði umferðartafir á höfuðborgarsvæðinu um 25% meiri en í dag. Þetta er ekki ef við gerum ekki neitt, þ.e. við ætlum ekki að hætta að leggja vegi. Þetta verður reyndin ef við förum í allar þær stofnvegaframkvæmdir sem nauðsynlegt er að fara í. Þrátt fyrir að við gerum það verða tafir þá á höfuðborgarsvæðinu um 25% meiri en í dag. Hvers vegna, forseti? Jú, vegna þess að umferðarspá sýnir að verði umferðin eftir þrettán, fjórtán ár eins og hún er í dag, þ.e. sama hlutfall af einkabílum, sama hlutfall í almenningssamgöngum o.s.frv., mun heildarumferðin aukast um ríflega 40%. Við höfum byggt höfuðborgarsvæðið þannig upp, forseti, að það byggist fyrst og fremst á því að við förum á milli staða á einkabíl. Síðustu ár hefur verið reynt að vinda ofan af þessu með því að bjóða upp á annan valkost. Þeir sem kjósa að nota einkabílinn gera það vissulega áfram en þeir sem kjósa að ferðast á annan og umhverfisvænni máta hafi fleiri kosti til þess. Þannig var gerður samningur um styrk á hverju einasta ári til uppbyggingar almenningssamgangna, 1 milljarð í 10 ár, fór reyndar niður í 900 milljónir. Við höfum því verið að hugsa eftir þessum nótum. En þetta er einfaldlega ekki nóg. Það þarf að grípa til róttækra aðgerða. Það að við förum fleiri á milli staða með almenningssamgöngum gagnast nefnilega öllum, líka hinum sem af einhverjum mér óskiljanlegum ástæðum geta ekki hugsað sér að nýta sér almenningssamgöngur. Færri bílar á götum borgarinnar og höfuðborgarsvæðisins þýðir einfaldlega að fyrir þau sem eftir sem áður kjósa að fara um á einkabílum er leiðin greiðfærari. Forseti. Við höfum sett okkur metnaðarfull markmið í loftslagsmálum. Þau snúa að því að Ísland verði kolefnishlutlaust árið 2040. Það er morgunljóst að við náum trauðla slíkum markmiðum ef okkur tekst ekki að breyta ferðavenjum, draga úr því hvernig við ferðumst um á einkabílum, því að á þessum skamma tíma getum við varla búist við því að orkuskipti verði orðin að fullu. Orkuskipti eru góðra gjalda verð en það er annars konar mengun af umferð. Hún hlýst af hjólbörðum sem snúast eftir malbiki. Hún er jafn mikil sama hvort bíllinn er keyrður áfram af rafmagni eða bensíni. Sjálfkeyrandi bílar hafa oft verið nefndir, að við þurfum ekkert að efla einhverjar almenningssamgöngur. En sjálfkeyrandi bílar menga jafn mikið og bílar með bílstjóra. Öll rök hníga að því að við eigum að ráðast í alvöruuppbyggingu borgarlínu. Þess vegna er ánægjulegt hve ríkisstjórnin hefur tekið vel undir það, skrifað undir viljayfirlýsingu með sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna langar mig að vita, virðulegur forseti, hvernig ríkisstjórnin mun beita sér enn frekar fyrir því að hægt verði að hefjast handa við borgarlínu og hvenær megi reikna með að fyrstu áfangar við hana hefjist. Það hefur rætt um að mögulega verði tekin upp einhvers konar veggjöld. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það svigrúm sem þar skapist, ef af öllu þessu verður, muni hafa áhrif á uppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu. Svo langar mig að fókusa hérna í blálokin á uppbyggingu 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hafa frumkvæði að því að taka þetta mál hér til umfjöllunar í dag. Varðandi hvernig ríkisstjórnin beitir sér fyrir því að hægt verði að hefjast handa við borgarlínu og hvenær reikna má með að fyrstu áfangar hefjist er gert ráð fyrir að nauðsynlegar undirbúningsaðgerðir vegna uppbyggingar borgarlínu hefjist strax nú í ár, þ.e. á árinu 2019, og 2020 samkvæmt niðurstöðu samráðshóps SSH, Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, og ríkisins varðandi uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Í framhaldinu er gert ráð fyrir að verklegar framkvæmdir við fyrsta áfanga hefjist að fullu 2021. Þannig eru í samgönguáætlun áætlaðar 300 millj. kr. á árinu 2019 og 500 millj. kr. á árinu 2020 til þess að standa við samkomulagið. Ríkið hefur með virkum hætti komið að undirbúningi þess að þær hugmyndir sem lagðar hafa verið fram varðandi borgarlínuna, hágæðaalmenningssamgöngur, verði að veruleika, bæði í gegnum umræddan samráðshóp sem og þátttöku í stýrihópi um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Ríkisvaldið hefur fullan hug á að halda þeirri samvinnu áfram. Næstu skref felast m.a. í því að semja við SSH um nánari útfærslu á aðkomu sveitarfélaganna, á aðkomu ríkisins, bæði tæknilega og ekki síst fjárhagslega aðkomu. Framvinda málsins er háð því hve hratt aðilar máls komast í gegnum þá vinnu, en hún er fyrirhuguð á næstu vikum. Umferðarspá sýnir, eins og hv. þingmaður kom inn á, að verði einungis ráðist í stofnvegaframkvæmdir mun umferð á höfuðborgarsvæðinu eftir sem áður aukast um ríflega 40% til ársins 2033 og umferðartafir um 25% umfram þær tafir sem nú eru. En ef almenningssamgönguverkefnið verður gert samhliða verður aukningin 23%. Það er staðfesting á því - og allir eru orðnir sammála um það - að fara þurfi að fara í þessar framkvæmdir samhliða, stofnvegaframkvæmdirnar og almenningssamgöngurnar. Alþjóðlegum skuldbindingum Íslands í loftslagsmálum verður ekki náð nema dregið verði úr umferð bifreiða og að fleiri nýti sér almenningssamgöngur, hjólastíga eða göngustíga. Byggja þarf upp gæðaalmenningssamgöngur sem eru raunhæfur valkostur við einkabílinn. Markmiðið með borgarlínu er að bjóða fram samkeppnishæfan valkost fyrir ferðir einstaklinga innan höfuðborgarsvæðisins og stuðla þannig að minni aukningu bílaumferðar, setja aukið framlag til stofnstígakerfis hjólreiða og göngu og efla samgöngur innan höfuðborgarsvæðisins almennt. Brýnt er að hraða uppbyggingu borgarlínu í ljósi mikillar uppbyggingar íbúða á höfuðborgarsvæðinu sem og vaxtarsvæðum. Er rétt að vísa þar í tillögu starfshóps ríkis, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins í húsnæðismálum, sem nýlega var sett fram, þar sem lögð er áhersla á þessa þætti. Miðað er við að lega borgarlínu styðji við og svari auknum kröfum um samgöngur, m.a. við þéttingu byggðar en líka út frá því sem ég kem aðeins inn á í lokin. Þar við bætist að breyttar ferðavenjur verða sífellt mikilvægari út frá umhverfislegum sjónarmiðum. Við þurfum að skilgreina nýja tekjustofna ríkis og sveitarfélaga. Dæmi um slíka tekjustofna eru gjaldtaka af umferð í formi einhvers konar veggjalda, kolefnisgjalda og jafnvel innviðagjalda til sveitarfélaganna. Nýir tekjustofnar eru nauðsynlegir til að bæta samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, en slíkt yrði aðeins gert í samvinnu og með stuðningi sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Ákvörðun til að mynda um innheimtu veggjalda, svokallaðra borgargjalda, sem hafa áhrif á hegðun fólks, minnka umferð og hvetja til almenningssamgangnanotkunar, verður ekki tekin af ríkinu einu saman. Ákvörðunin verður aðeins tekin í samvinnu og með stuðningi sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Tilgangur slíkrar gjaldtöku er að markmið í loftslagsmálum náist, að samgöngur hér á svæðinu verði skilvirkari og öruggari. Það er vilji hjá ríkisstjórninni til að viðræður um slíkt geti hafist sem fyrst. Varðandi almenningssamgöngur á landsbyggðinni, ekki síst á vaxtarsvæðunum, er markmiðið að styrkja almenningssamgöngur og tryggja að fjármunir nýtist sem best. Unnið er að heildstæðri stefnumótun í almenningssamgöngum á öllu landinu, fyrir samgöngur bæði í lofti, landi og á sjó. Markmiðið er að leiðarkerfi samgöngumátanna þriggja, þ.e. ferju, flugs og almenningsvagna, tengist með ásættanlegum hætti og tryggi þannig skilvirkara og heildstæðara net almenningssamgangna um land allt. Skoða þarf leiðir til að bæta upplýsingakerfi allra almenningssamgangna, auk eflingar innviða núverandi kerfa, þ.e. stoppistöðvanna og ekki síst samgöngumiðstöðvanna. Með öðrum orðum þarf að finna einfalt kerfi. Víða eru fyrirmyndir í öðrum löndum að því verkefni. Með slíkum aðgerðum og stefnumótun verður lagður grunnur að sterku og heildstæðu almenningssamgöngukerfi á öllu landinu sem tryggja mun með sem bestum hætti 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Samgöngumál varða landsmenn alla, en almenningssamgöngur varða íbúa alls heimsins, núlifandi sem ófædda. Þess vegna fagna ég umræðunni því að ef við gerum ekki neitt, eins og virðist vera stefnan hjá núverandi stjórnvöldum, mun fjöldi einkabíla í umferðinni hér á suðvesturhorninu aukast um 40% á næsta rúma áratug. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar er minnst á uppbyggingu almenningssamgangna með þeim orðum að áfram þurfi að byggja upp almenningssamgöngur um allt land og að stutt verði við borgarlínu. Þetta eru fögur orð en staðreyndirnar tala sínu máli. Öll sveitarfélög á landinu hafa sagt upp samningi sínum við ríkið er varðar almenningssamgöngur og það er ljóst að ríkisstjórnin ætlar engu að breyta því, því að ekkert er um slíkt átak í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar við samgönguáætlun hæstv. samgönguráðherra til næstu fimm eða 15 ára. Síðastliðið haust var undirrituð viljayfirlýsing sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og ríkisins um að aðilar mundu standa saman að þeirri gríðarlega mikilvægu uppbyggingu sem borgarlínan er, sem er hvort tveggja nauðsynleg til að tryggja umferðarflæði og öryggi, sem og að minnka kolefnislosun landsmanna. Við verðum að gera meira en að setja bara orð á blað um hugmyndir og áform, herra forseti. Það þarf að tryggja fjármagn. Þar óttast ég, og sé reyndar ekki betur en að ríkisstjórnin ætli sér ekki að setja nauðsynlegt fjármagn í borgarlínu. 800 milljónir duga ekki til, og það veit ráðherra vel. 2,25 milljarðar er það framlag sem ríkið þarf að setja í þetta verkefni ár hvert. En það er ekkert um það í fjármálaáætlun, ekki í fjárlögum og ekki í breytingum við samgönguáætlun. Þess vegna verð ég að spyrja, hæstv. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál og setja það á dagskrá, og ég þakka samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, Sigurði Inga Jóhannssyni, fyrir að vera hér til svara. Samgöngumál eru í mínum huga ein stærstu innviðamál okkar Íslendinga. Til þess að byggð geti þrifist og blómstrað um Ísland allt þurfa samgöngur að vera í lagi. Það er í raun besta fjárfesting sem við getum ráðist í, þ.e. að búa til góða vegi úti um allt land. Spurningar málshefjanda snúast nær allar um borgarlínuna, sem er í sjálfu sér í góðu lagi, og að umferð muni aukast um ríflega 40% til ársins 2033 og að umferðartafir verði 25% meiri en í dag ef ekkert verður að gert. Í allri umræðu um almenningssamgöngur gerum við kröfu um að fá bætta þjónustu fyrir borgarana gegn auknum fjárframlögum. Það hefur valdið vonbrigðum að sjá hversu lítill árangur hefur náðst í því átaki sem gert var í almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu í tengslum við samninga milli ríkis og borgar. 1 milljarður á ári var veittur í almenningssamgöngur í stað þess að fjárfesta í uppbyggingarverkefnum á höfuðborgarsvæðinu. Verkefnið er nú á sjötta ári. Árangurinn er sá að í upphafi þess var heildarhlutfall ferða á höfuðborgarsvæðinu sem farnar voru með strætó 4%. Í dag, 6 milljörðum og sex árum síðar, er hlutfallið enn 4%. Við verðum að þora að spyrja okkur gagnrýnna spurninga í þessum efnum. Hvers vegna næst enginn árangur? Getur verið að árangurinn af því að fjárfesta tugi milljarða í svokallaðri borgarlínu verði sambærilegur?

Virðulegur forseti. Við ræðum almenningssamgöngur og vil ég þakka fyrir þessa umræðu sem er brýn og alltaf gaman að ræða samgöngumál. Ég vil að við horfum á almenningssamgöngur í víðu samhengi og tökum alla samgöngumáta saman af því að allir hafa áhrif hver á annan. Samgöngur tengjast allar innbyrðis. Við þurfum að tala um þær sem heild. Almenningssamgöngur eru ekki bara strætisvagnar í þéttbýli heldur líka rútuferðir á milli þéttbýlisstaða um dreifbýlið og mikilvægt að þetta tvennt tengist saman og þeir sem koma með rútunni í þéttbýlið geti þá haldið áfram að nýta sér sama fararskjóta innan þéttbýlisins. Einnig á það við þá sem nýta sér innanlandsflugið, sem ég tel vera stærstu almenningssamgöngur Íslands. Flestir einstaklingar á Íslandi sem nota almenningssamgöngur eru í flugi. Þó að farþegatölurnar séu kannski ekki hæstar eru hvergi fleiri hausar en í flugi. Umhverfisvænar almenningssamgöngur tryggja fólki sem býr úti um land aðgengi að mikilvægri þjónustu. Svo megum við ekki heldur gleyma ferjunum. Allt þarf þetta að tala saman, almenningssamgöngur í þéttbýli og dreifbýli, ásamt fluginu og ferjunum. Eins og minnst var á áðan sýnir umferðarspáin að umferðin er bara að aukast og þess vegna er rétt þegar við erum að móta og hugsa skipulagið núna að taka frá svæði sem þarf fyrir þessa auknu umferð, hvort sem hún er almenn umferð, almenningssamgöngur, hjólandi eða gangandi. Við megum ekki gleyma þeirri breytingu að við höfum fjölgað hjólastígum og göngustígum og öðru slíku og höfum staðið okkur vel í því. En þetta er sami markhópurinn og við erum að berjast við að fá inn í almenningssamgöngurnar. Með því að efla þann þátt að fleiri geti haft tækifæri á að hjóla og ganga í vinnuna þá minnkar kannski mengi þeirra sem við erum að reyna að fá inn í almenningssamgöngurnar. Við eigum þó enn þá nóg af mengjum til þess að fá þangað inn. En ég vildi bara hafa nefnt þetta 

Virðulegur forseti. Höfuðborgarsvæði framtíðarinnar þarf samgöngukerfi framtíðarinnar. Inni í því eru líka sjálfkeyrandi bílar. Sú áætlun sem gert er ráð fyrir með borgarlínu styrkir kerfið á hvorn veginn sem er, hvort sem komnir verða upp sjálfkeyrandi bílar eða sjálfkeyrandi strætisvagnar í staðinn, eða hvað sem það nú verður. Framtíðin þarf að byrja núna miðað við þau gögn og þær upplýsingar sem við höfum í þessum málum. En staðan er sú að við erum með samgönguáætlun sem liggur fyrir þinginu og búið var að afgreiða út úr nefnd, og við erum með fjármálaáætlun. Þær áætlanir fjármagna ekki þær aðgerðir sem fara þarf út í, það er rétt byrjað á undirbúningsfasa, þannig að ég held aðeins niðri í mér andanum. Ég hlakka til að sjá endurskoðaða fjármálaáætlun núna í lok mars, byrjun apríl. Þá kemur í ljós hvað er í hendi hvað borgarlínuna varðar. Ég hlakka til að heyra hæstv. samgönguráðherra koma með smáinnlegg inn í þá umræðu, svona smáframtíðarsýn á fjármálaáætlunina sem er í vinnslu. Ég vil líka þakka flutningsmanni fyrir að minnast á heiti fyrirbærisins og það rifrildi sem orðið hefur þar um. Hér voru haldnar sveitarstjórnarkosningar þar sem borgarlínan var gerð að kosningamáli, „pólaríserandi“ kosningamáli, sem áramótaskaupið fór mjög vel yfir hvernig virkaði. Ég vil kalla það gríðarlega óábyrga pólitík. Einfaldlega sagt: Það er engin sviðsmynd sem við sjáum sem gerir ráð fyrir neinu öðru en því kerfi sem borgarlínan setur upp, hvaða nafni sem hún nefnist. Þannig að ég hvet áfram til ábyrgra stjórnmála, að halda áfram með vinnuna við borgarlínuna, að hún verði fjármögnuð í fjármálaáætlun. Hún er það ekki í samgönguáætlun enn þá, en 

Forseti. Ég þakka málshefjanda. Það er ljóst að hlutur stórhöfuðborgarsvæðisins í heildarfjárframlagi ríkissjóðs til samgöngumála er mun minni en hlutfall tekna ríkissjóðs af ökutækjum sem eru á þessu sama stórhöfuðborgarsvæði. Það er eitt af þessum málum þar sem ríkir skilningur á samfélagslegu réttlæti þess að dreifa fjármunum með slíkum hætti, enda yrði næsta lítið um framkvæmdir í hinum dreifðari byggðum ella. En nú er verið að ganga mun lengra í álögum á íbúa stórhöfuðborgarsvæðisins með væntanlegri samgönguáætlun. Í umsögn meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar við þessa áætlun kemur fram að ekki er gert ráð fyrir að fjárframlag ríkissjóðs til samgönguframkvæmda lækki vegna gjaldtöku á þeim framkvæmdum sem nefndin leggur til að verði fjármagnaðir með vegtollum, þ.e. á meginstofnæðarnar þrjár út frá höfuðborgarsvæðinu. Hins vegar verði það svigrúm sem myndast nýtt til að flýta tilteknum framkvæmdum í samræmi við markmið samgönguáætlunar og til að auka fé til viðhalds og framkvæmda á tengivegum og styrkvegum. Svigrúmið er þá það sem er inni í fjárframlögum ríkissjóðs vegna framkvæmda við þessar þrjár meginstofnbrautir vegna þess að vegtollarnir koma inn og íbúar höfuðborgarsvæðisins munu bera hitann og þungann af því. Það leggst ekki ofan á fjárframlög ríkissjóðs til þessara framkvæmda heldur kemur í staðinn og fjárframlagi ríkissjóðs verður úthlutað í annað en ekki í borgarlínu. Herra forseti. Um þetta ríkir ekki samfélagsleg sátt. Þá veltir maður fyrir sér, í samhengi við það sem við ræðum hér núna, hvað gæti búið til slíka sátt. Hvað með skýrt og bindandi samkomulag ríkisstjórnar með vilja Alþingis við sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, samkomulag sem tryggir fulla fjármögnun borgarlínu? Ekki loðið orðalag um að við ætlum að stefna að því, ekki að seinna verði samið um útfærslu, ekki baktjaldamakk um að höfuðborgarbúar borgi brúsann þar líka, til viðbótar við eldsneytisskattinn, sem fer að mestu annað og svo vegtolla. Af hverju er ekki hægt að ganga frá slíku bindandi samkomulagi um leið og samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar? Ef eitthvað er ófrágengið, eitthvað vantar enn þá til að hægt sé að ganga  
             Herra forseti. Borgarlínan er lykillinn að lausninni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu. Borgarlína, er þetta ekki bara strætólína, er þetta ekki bara einkavegur fyrir strætó? Mér finnst borgarlína vera eitthvert flott orð til að réttlæta ýmsa hluti. Jú, borgarlína væri mjög fín. Þetta er svona einkavegur fyrir strætó og þetta hefur verið reynt á mörgum stöðum, t.d. í Noregi og þar var t.d. líka leyft að tveir eða fleiri í bíl mættu nota þennan veg. En er þetta samt afsökun fyrir því að hefta för einkabílsins? Arnarnesvegur, t.d. á mörkum Reykjavíkur og Kópavogs, þar er rifist um mislæg gatnamót eða ljósastýrð. Þetta rifrildi hefur staðið frá því að fyrsti áfanginn var tekinn 2004. Ég spyr: Er þetta til þess að þvinga borgarlínu inn? Ég get ekki ímyndað mér að þröskuldurinn á þessum gatnamótum frá 2004 sé bara út af því hvort það eigi að vera mislæg gatnamót eða ljósastýrð. Það er búið að gera kröfu um þetta. Sjúkraflutningamenn, slökkvilið. Þetta er dauðans alvara. Það er búið að gera kröfu um þennan veg en hann kemur ekki. Erum við að þvinga fram eitthvað sem 4% nota á kostnað öryggis almennings? Eins og vegurinn er t.d. núna byggður þá er stórhættuleg beygja á honum. Ég vil að við tökum þetta allt til endurskoðunar og við hljótum að horfa á þetta í heild sinni. Við getum ekki horft á borgarlínu og á sama tíma gert ekkert vegna þeirrar stíflu sem er hérna kvölds og morgna fyrir einkabílinn.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún er mikilvæg. Meirihlutaálit umhverfis- og samgöngunefndar um samgönguáætlun hefur enn þá ekki verið lagt fram en það er stutt í það. Það er mjög margar blaðsíður. Það kom fjöldi gesta fyrir nefndina. Það var alveg ljóst að það var mjög almennur áhugi á góðum almenningssamgöngum, hvort sem var innan höfuðborgarinnar eða utan. Og um allt þetta er fjallað í nefndarálitinu að því marki sem unnt er. Borgarlínan, þar er talað um að heildarupphæðin á 10–15 árum sé um 110 milljarðar og það er sett fé, bæði af hálfu borgarinnar og ríkisins, 50:50, í undirbúning. Enn fremur er rætt um næstu tvö skref, þ.e. hvað borg og hvað ríkið mun leggja í næsta áfanga. Það er því auðvitað fjallað um þetta í álitinu, það er ekki svo að þar standi ekki neitt. Það er líka farið eftir þeirri viljayfirlýsingu sem hefur komið fram milli ríkis og borgar um borgarlínu. Ástæðan fyrir því að þarna er ekki tafla um hina fullfjármögnuðu borgarlínu er að samráðið er í gangi og það er ekki hægt að byggja það inn fyrr en orðið er ljóst hvert verður stefnt í þeim efnum. Veggjöldin skipta máli á stofnæðunum vegna þess að þegar þær koma inn í Reykjavík er verið að framkvæma ýmsar framkvæmdir sem gagnast borgarlínunni. Það er hins vegar alveg ljóst að innri gjöld þarf á höfuðborgarsvæðinu til þess að borgarlínan komist raunverulega í gagnið. Þannig hefur verið mjög gagnlegt að horfa til Óslóar t.d. þar sem þetta hefur tekið 15–20 ár. Það er enn fremur alveg ljóst að það er bæði búið að bjarga 

Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við almenningssamgöngur og borgarlínu, sem er afar mikilvægt verkefni. Eins og fram hefur komið stendur yfir umfangsmikið samráð ríkisins og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu til að móta áætlanir um framtíðaruppbyggingu samgangna. Ákveðnum áföngum hefur verið náð í samstarfinu og viljayfirlýsingin liggur fyrir, en frekari vinna er fram undan. Fram hefur líka komið að takist að breyta ferðavenjum þannig að fleiri noti almenningssamgöngur, hjóli eða gangi, muni bílaumferð samt sem áður aukast um 23–24%. Takist hins vegar ekki að breyta ferðavenjum mun umferð bíla aukast um a.m.k. 40% á sama tíma. Það er mikið í húfi fyrir alla sem ferðast um höfuðborgarsvæðið að það takist að byggja upp samgöngukerfi sem tryggir greiða og örugga umferð með sem minnstum umhverfisáhrifum, sama hvaða ferðamáta menn kjósa. Til þess þarf að skilgreina og efla meginsamgönguleiðir. Allar þessar leiðir þurfa að vera vel tengdar milli svæða innan höfuðborgarsvæðisins og við stofnleiðir út fyrir höfuðborgina. Almenningssamgöngur í landinu verða að mynda eina heild á landi, í lofti og sjó. Að þessu er stefnt og vinna í gangi á ýmsum stöðum, bæði úti um landið og í samstarfi sveitarfélaga. Borgarlínan er grunnur að raunverulegum valkosti í almenningssamgöngum innan höfuðborgarsvæðisins sem hágæðakerfi aðgreint frá annarri umferð. Í breytingartillögum meiri hluta við samgönguáætlun er áætlað fjármagn til undirbúnings á árunum 2019 og 2020.  
            

Forseti minnir þingmenn aftur á að halda ræðutíma. Reglan sem hann fylgir er að eftir 10 sekúndur verður svona viðstöðulaust en þó lágt og létthent bjall, en eftir 15 sekúndur verður það ansi hávært, sem er mjög óþægilegt fyrir þá sem heima sitja. Það er á ábyrgð þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu enda eru öflugir samgönguinnviðir gríðarlega mikilvægir fyrir lífskjör og lífsgæði landsmanna allra, þar með talið Reykvíkinga. Þessir innviðir mynda lífæðar samfélagsins okkar. Undanfarin ár hefur fjárfesting í vegasamgöngum verið vanrækt alvarlega á meðan umferð hefur aukist stórlega. Um leið verðum við að horfa til þess hvernig við getum dregið úr losun koltvísýrings og gert nógu mikið til að það skipti máli. Þetta er stærsta verkefni okkar kynslóðar, okkar sem hér erum, og við þurfum að taka það mjög alvarlega. Þegar við skoðum fjárfestingar í samgönguinnviðum og í þróun í samgönguþjónustu verðum við því að taka ákvarðanir sem stuðla að breyttri ferðahegðun. Það þýðir lítið að segja fólki að nota almenningssamgöngur ef valkostir í þeim efnum eru fáir, undirfjármagnaðir og vondir. Almenningssamgöngur eru samgönguinnviðir eins og vegir og mislæg gatnamót og á að fjármagna sem slíka. Innviðauppbygging sem þessi á að vera hluti af reglubundnum fjárfestingum ríkissjóðs en hvorki í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar né fjárlögum sjáum við það fjármagn sem til þarf til uppbyggingar almenningssamgangna. Ef við horfum til höfuðborgarinnar sérstaklega þá sýna sameiginlegar niðurstöður Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og Vegagerðarinnar um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu að án breyttra ferðavenja muni ástandið í umferðinni versna til muna á 15 ára tímabili samgönguáætlunar eins og fólk hefur vísað hér í. Án aðgerða muni umferðarmagn aukast um 40% og tafatími um 24%. Þetta hefur verið talið hér upp nokkrum sinnum en það er gott að ítreka það. Raunhæfir ferðavalkostir í öflugum almenningssamgöngum eru eina leiðin til að minnka tafatíma á álagstímum á höfuðborgarsvæðinu og draga úr mengun. Það munu einfaldlega fleiri nota almenningssamgöngur eins og borgarlínu ef þær eru byggðar upp. Það er gert ráð fyrir að ríkið veiti 300 millj. kr. framlag til undirbúnings og framkvæmda vegna borgarlínu árið 2019  
             Það liggur hins vegar fyrir að sameiginlegur heildarkostnaður ríkis og sveitarfélaga vegna fyrsta áfanga við  
             Ég vil því spyrja hæstv. samgönguráðherra hér við undirleik: 

Þetta var skemmtilegt. Það var samt sem áður annað brot sem var framið hérna, sem er að það þarf að þýða. Ef maður biður forseta um að fá að tala á ensku og þingmálið er íslenska þá þarf að þýða það, en þingmaðurinn veit það. Og aftur minnir forseti ræðumenn á að halda ræðutíma og kannski væri ekki úr vegi að tímasetja ræðurnar áður en þeir koma í ræðustól til að aðstoða við þingstörfin.

Herra forseti. Almenningssamgöngur eru af ýmsum toga, bæði flugleiðis, á landi og með ferjum. Það verður að segjast eins og er að á öllum þessum sviðum hefur ríkisvaldið undanfarin ár dregið lappirnar. Nú er reyndar svo komið að menn ætla að taka af flugvöllinn í Reykjavík, sem er lífæð þeirra almenningssamgangna á landinu, á næstu árum og ekki er ljóst hvað á að koma í staðinn. Við erum með ófullnægjandi ferjutengingar, bæði í Breiðafirði og á milli lands og Eyja, sem sér í sjálfu sér ekki alveg fyrir endann á þrátt fyrir nýtt rafvætt skip og mikinn sandaustur fyrir suðurströndinni. En síðan eru aftur á móti þau atriði sem snúa að þessu svæði, sem eru náttúrlega mikilvæg því hér býr lunginn af íbúum landsins. Ég hef ekki enn þá hitt þann mann sem getur sagt mér hvað borgarlína er. Á hátimbruðum auglýsingaskiltum lítur þetta út fyrir að vera jarðlest eða eitthvað slíkt, en því fer fjarri. Samt hafa menn fengið sig kosna inn í borgarstjórn út á slík plaköt, en plaköt flytja ekki fólk. Það sem þarf að gera er að efla almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu og það er hægt að gera t.d. með þéttari ferðatíðni. Það hefur verið gert í Danmörku í borg af svipaðri stærð og Reykjavík þar sem Álaborg er, þar sem strætisvagnasamgöngur eru algerlega til fyrirmyndar. Þar streymir fólki í strætó af því að hann kemur ekki bara á hálftímafresti, heldur miklu oftar. Í allri þessari umræðu verð ég að stinga að einni hugmynd sem ég hef haldið á lofti í nokkur ár og fáir taka undir til þess að leysa brýnan vanda í umferðarþunganum á höfuðborgarsvæðinu, hvort sem maður er á einkabíl eða í strætisvagni eða einhverju öðru. Það er að gera Miklubraut að einstefnuakstursgötu til austurs frá 

Forseti minnir þingmenn aftur á að halda ræðutíma. Þessi bjölluhljómur var í boði hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar.

Virðulegur forseti. Ég þakka mjög fyrir það tækifæri að fá að ræða um borgarlínu og almenningssamgöngur. Ég ætla að ræða eingöngu um almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu því að þrátt fyrir að hitt sé mikilvægt þá búa 70–80% allra landsmanna á höfuðborgarsvæðinu. Þar erum við að ræða það sem kallast á enskri tungu „mass transit“, einhvers konar fjöldaflutninga. Það er það sem skiptir máli þegar kemur að loftslagsmálum. Alls staðar í vestrænum heimi og þó víðar væri leitað eru borgarsamfélög að efla almenningssamgöngur. Það finnst ekki það borgarsamfélag sem vinnur ekki í þá átt. Ég vil hvetja hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson og aðra þingmenn hér inni til að kynna sér hugmyndina um borgarlínu, því sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa verið að vinna með þetta í fjölda ára og það er algerlega skilgreint hvað á að fara í. Alls staðar í hinum vestræna heimi er það líka þannig að það eru ekki bara sveitarfélögin sem standa undir almenningssamgöngum heldur líka fylki og ríki. Það er fullkomlega eðlilegt að ríkið taki þátt í kostnaði við uppbyggingu borgarlínu. Og vegna þess að milljarðurinn og tilraunaverkefnið hefur komið hér til umræðu þá er ástæða til að minna á það að milljarðurinn varð aldrei milljarður. Hann er 890 millj. kr. árið 2017. Það eru um 11% af heildartekjum Strætó þannig að sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu og skattgreiðendur þar standa undir meginkostnaðinum við almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Og að sjálfsögðu er eðlilegt að ríkið komi þar inn með markvissum hætti. Borgarlína snýst um bætt borgarskipulag. Það snýst um meira umferðaröryggi. Það snýst um umhverfismál. Það snýst um tímasparnað og einfaldlega bætt lífsgæði íbúa á þessu svæði. Þá kemur að því hvernig við ætlum að fjármagna þetta. Nú eru hugmyndir á lofti um vegtolla. Ég styð heils hugar þær hugmyndir, að því gefnu að sjálfsögðu að tryggt verði að vegtollar á höfuðborgarsvæðinu fari í raunverulega uppbyggingu samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu, bæði 

Forseti vill samt benda á það að þingmaðurinn gat komið öllu sínu til skila og fór aðeins sex sekúndur fram yfir.

Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Áfram þarf að byggja upp almenningssamgöngur um land allt og stutt verður við borgarlínu í samstarfi við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu.“ Þann 7. júní á síðasta ári átti ég samtal við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma hér á Alþingi þar sem ég spurði hann út í þessi fyrirheit ríkisstjórnarinnar um stuðning við borgarlínu. Í svari sínu sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Hvað getur maður annað sagt en að þetta samtal sé afskaplega skammt á veg komið?“ Þriðjudaginn í síðustu viku, þann 22. janúar, ræddi hæstv. forsætisráðherra frekar um aðkomu ríkisins að undirbúningi borgarlínu. Vísaði hún til fjármögnunar borgarlínu í samgönguáætlun og til viljayfirlýsingar ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um fjármögnun sem liggur fyrir, þótt ekki hafi verið lokið við endanlega útfærslu á fjármögnun af hálfu ríkis og sveitarfélaga. Það virðist því sem svo að frá því að ég átti þetta samtal við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi viðræðurnar sannarlega þróast og nú sé vilji ríkisstjórnarinnar til að koma að fjármögnun borgarlínu orðinn skýrari. Það eru að sjálfsögðu gleðifréttir enda hefur nauðsyn á úrbótum í almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu orðið ljósari með ári hverju. Almenningssamgöngur skipta nefnilega miklu máli fyrir íbúa en það má ekki vanmeta mikilvægi þeirra í sambandi við loftslagsmál. Loftslagsmálin eru eitt það brýnasta verkefni sem stjórnmálamenn standa frammi fyrir og er mikilvægt að við höfum þau alltaf í forgrunni við alla ákvarðanatöku. Í skýrslu Hagfræðistofnunar HÍ frá 2017 kemur fram að uppbygging borgarlínu muni leiða til þess að losun gróðurhúsalofttegunda muni dragast saman um 29.000 tonn koltvíoxíðsígilda. Það er verðugt markmið og undirstrikar enn betur mikilvægi þess að hefja framkvæmdir við borgarlínu og að ríkið komi að fjármögnun verkefnisins með afgerandi hætti.

Virðulegi forseti. Borgarlínan er að verða eitt af þeim málum þar sem kristallast hvort fólk skynji nýja veröld í mótun eða hvort það sé svo hrifið af fortíðinni og þeirri reglu hlutanna sem þá gilti að það sjái ekki nýja tíma við sjóndeildarhringinn. Ekki ósvipað því sem var með hlýnun jarðar sem tók ýmsa mörg ár eða áratugi að horfast í augu við og aðrir eru enn að þybbast við að viðurkenna. Það verður að segjast eins og er að vandræðagangur ríkisstjórnarinnar í málefnum borgarlínu hefur komið nokkuð á óvart. Í ríkisstjórninni eru fyrrverandi borgar- og varaborgarfulltrúar, t.d. Katrín Jakobsdóttir, Svandís Svavarsdóttir og líka Guðlaugur Þór Þórðarson sem ættu að þekkja þau viðfangsefni sem blasa við í samgöngumálum höfuðborgarsvæðisins. Þau ættu að vita að þær umferðarteppur verða ekki leystar með fleiri akreinum, mislægum gatnamótum með hærri hámarkshraða. Við vitum líka að Reykjavíkurborg vill frekar lækka hraða og fækka akreinum á helstu stofnæðum hér vestur frá og ekki vilja íbúar Hlíðahverfis að gatan sem klýfur hverfi þeirra verði breiðari og meiri hraðbraut. Ekki frekar en að Garðbæingar vilji breiðari hraðbrautir í gegnum bæinn sinn. Sú leið að byggja sig út úr vandanum með meiri hraðbrautum er úr sögunni. Þrátt fyrir þetta er borgarlínan svo mikið tabú í hópi sumra ráðherra að þau þora varla að segja orðið upphátt. Það er meira að segja svo að þegar aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum var fyrst lögð fram var ekki minnst einu orði á borgarlínu, sem þó myndi skipta sköpum fyrir þann árangur sem þar er stefnt að, ekki einu orði. Fyrir núverandi ríkisstjórn virðist orðið borgarlína vera eins og Macbeth í leikhúsinu, orðið sem ekki má nefna. Samkvæmt skýrslu Mannvits vitum við að dýrasta leiðin til að leysa samgönguvandann er að byggja upp bílaborg. Ódýrasta leiðin er blönduð leið bíla og borgarlínu, sem er einmitt sú leið sem sveitarfélögin hér, gamlir og nýir meiri hlutar - og rétt er að geta þess að þeir sem voru á móti borgarlínu eru hvergi í meiri hluta - en allir þessir gömlu og nýju meiri hlutar hafa viljað fara þessa blönduðu leið, en því miður er hún enn ríkisstjórninni mikill þyrnir í augum.

Virðulegur forseti. Já, borgarlínan, 4% noti hana, hún er flott, en hún leysir t.d. ekki vanda fólks sem býr í Setberginu í Hafnarfirði sem er lokað inni kvölds og morgna á háannatímanum og strætó er líka lokaður inni, hann þarf líka að komast þarna inn og út til þess að komast síðan í borgarlínu eða strætólínuna, á einkaveg strætó. Fyrir nær 40 árum þegar ég flutti í Hafnarfjörð var þar ofanbyggðavegur. Hann er horfinn. Þá var maður tíu mínútur, korter úr Hafnarfirði í bæinn, sama á hvaða tíma það var. Í dag má maður þakka fyrir ef það tekur 45 mínútur, stundum klukkutíma, jafnvel lengst tvo tíma aðra leið. Þá á maður eftir að komast til baka. Það sem við þurfum að horfa á er bæði svokölluð borgarlína og líka að leysa þennan vanda bílsins, að geta komist frá A til B. Við þurfum að hafa ofanbyggðaveg. Við þurfum að hafa Sundabraut, við þurfum jafnvel að setja veg yfir Skerjafjörðinn. Við verðum að finna einhverjar lausnir. Ef við finnum ekki neinar lausnir þá verður 40% aukning umferðar á einkabílnum. Hvað þýðir það þá? Verður fólk þrjá, fjóra tíma að komast úr Hafnarfirði til Reykjavíkur í framtíðinni? Ég efast um að nokkur muni sætta sig við það. Og hugsið ykkur alla þessa mengun þegar þúsundir bíla eru fastir í klukkutíma á leiðinni, bara þessa stuttu leið úr Hafnarfirði til Reykjavíkur. Það er ekki nein smá mengun og einhvern veginn verður að leysa það. Þess vegna segi ég að við verðum að leysa bæði þessi vandamál, ekki bara annað.

Forseti. Ég vil byrja á því að segja að mér finnst að málshefjandi svona umræðu eigi að eiga lokaorðið í þeirri umræðu. Þar með er umkvörtunum mínum lokið, enda ekki stórvægilegar. Hér hefur átt sér stað mikil og góð umræða að mestu leyti og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr og greinargóð svör og góðan vilja sem fram kom í hans máli áðan. Einhverjir hv. þingmenn hafa gert eitthvað úr því og reynt að búa til eitthvað sem á að heita vandræðagangur ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Ég ætla að leyfa mér það, forseti, að benda á að hann er ekki meira en svo að við erum að byrja á borgaralínu. Það er býsna stór áfangi þó að við viljum sum sjá að stigið verði fastar til jarðar, farið hraðar í þær framkvæmdir. Það er það sem við erum m.a. að ræða hér. Hér hefur verið rætt um áætlanir. Ég er ekki mikill áætlanamaður almennt í lífinu en ég horfi þó vonaraugum til tveggja áætlana, annars vegar fjármálaáætlunar sem hér hefur komið fram og hins vegar samgönguáætlunar. Það er mín von að almenningssamgöngur verði fyrsta forgangsmálið þegar við leggjum fram endurskoðaða samgönguáætlun, hvenær sem hún verður. Síðan hefur verið komið inn á einn þátt hugmyndarinnar um borgarlínu sem við höfum kannski minnst rætt hér, eðlilega, sjálfur skipulagði ég þessa umræðu þannig að hún snerist um almenningssamgöngur. Það er nefnilega hárrétt sem kom hér fram í umræðunni að borgarlínan er miklu meira en það. Borgarlínan er líka skipulagsmál. Þess vegna rímar hún svo vel við hugmyndir aðgerðahóps um húsnæðismál sem voru kynntar fyrir ekki svo löngu síðan. Þar var t.d. rætt um uppbyggingu Keldnahverfisins sem er einmitt hluti af hugmyndum um borgarlínu. Ég velti upp þeirri hugmynd hvort mætti ekki flýta framkvæmdum. Þetta ynni saman, annars vegar í húsnæðismálum og hins vegar samgöngumálum, þannig að hægt væri að gera þetta 

Frú forseti. Ég þakka líka fyrir fína umræðu í dag. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sem hefur ekki verið hrifin af blandaðri leið Framsóknarmanna, eða Framsóknarmönnum almennt, tók sérstaklega undir að mikilvægt væri að fara hina blönduðu leið. Ég er svo sammála, enda erum við að leggja upp með blandaða leið sem nokkrir þingmenn hafa komið inn á, þ.e. bæði í stofnleiðaframkvæmdunum og almenningssamgöngunum. Svo verð ég aðeins að nefna eitt og ætla ekki að eyða miklu púðri í það. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, sem er fulltrúi í umhverfis- og samgöngunefnd, hefur fjallað um samgöngumál og það er orðið hvimleitt og leiðinlegt að þurfa æ ofan í æ að leiðrétta staðreyndavillur sem hér eru fluttar af henni úr þessum ræðustól. Það er óþolandi. Ég ætla ekki að eyða lengri tíma í það. Staðan er þessi: Samskipti ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hafa aldrei verið betri hvað varðar að ná samkomulagi um uppbyggingu annars vegar almenningssamgangna og hins vegar stofnvega. Sama sýn er á hvað það þýðir ef við gerum ekkert og hvað það þýðir það sem við ætlum að gera sameiginlega. Vinnan hefur hins vegar tekið ákveðinn tíma. Hún var auðvitað ekki tilbúin síðastliðið vor undir kosningarnar. Það tók allt haustið að fá þessa sameiginlegu sýn eftir nýafstaðnar sveitarstjórnarkosningar. Það hefur tekist, þannig að vinnan núna er samhliða fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Við erum búin að tryggja sameiginlega fjármuni ríkisins og sveitarfélaganna næstu tvö ár til að leggja af stað í almenningssamgöngurnar. Við erum líka búin að tryggja hina eðlilegu forgangsröðun í stóru vegaframkvæmdunum og við erum á sama tíma að horfa á almenningssamgöngur hringinn í kringum landið, við erum búin að tryggja að þær eru í góðum farvegi á árinu 2019, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á. Við erum með öðrum orðum að ganga nákvæmlega þau skref sem við lofuðum að gera og jafnvel hraðar og lengra en við sáum fyrir að hægt væri vegna þess að þetta samkomulag var ekki komið, þessi sameiginlega sýn sem þó er komin núna. Þess vegna munu fjármunirnir til borgarlínunnar, til almenningssamgangnanna sjást í fjármálaáætluninni  
            

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161 frá 2002, á þskj. 857. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Seðlabanka Íslands, Fjármálaeftirlitinu og KPMG. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki um atriði er varða stjórn fjármálafyrirtækja og endurskoðun. Breytingarnar má rekja til CRD IV-tilskipunarinnar, sem tekin hefur verið upp í íslenskan rétt í áföngum á undanförnum árum. Lúta þær einkum að takmörkunum á öðrum störfum framkvæmdastjóra og stjórnarmanna fjármálafyrirtækja annars vegar og upplýsinga- og tilkynningarskyldu endurskoðenda fjármálafyrirtækja hins vegar. Í kjölfar ábendingar í umsögn Fjármálaeftirlitsins og að höfðu samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til breytingar á orðalagi 2. efnismálsgreinar 4. gr. frumvarpsins, um skyldu endurskoðenda til að tilkynna Fjármálaeftirlitinu um ákveðin atriði sem varða starfsemi fjármálafyrirtækis. Breytingarnar lúta einkum að hugtakanotkun eins og kemur fram í breytingartillögum sem fylgja nefndarálitinu á sama þingskjali. Auk framangreinds leggur meiri hlutinn til að við frumvarpið bætist grein þar sem kveðið er á um breytingu á 2. mgr. 90. gr. laganna, sem lýtur að starfstíma endurskoðenda. Samkvæmt ákvæðinu skal kjörtímabil endurskoðanda eða endurskoðunarfyrirtækis fjármálafyrirtækja vera fimm ár og hefur ákvæðið m.a. verið gagnrýnt fyrir ósveigjanleika, ekki síst þegar til stendur að samræma starfstíma endurskoðanda milli móður-, dóttur- og systurfélaga, sbr. 3. mgr. 90. gr. Samkvæmt frumvarpi til nýrra heildarlaga um endurskoðendur og endurskoðun, sem nefndin hefur til umfjöllunar, fellur umrætt ákvæði 2. mgr. 90. gr. laga um fjármálafyrirtæki úr gildi og nýjar reglur um starfstíma endurskoðanda, sem byggist á ákvæðum reglugerðar ESB nr. 537/2014 um endurskoðendur á einingum tengdum almannahagsmunum, taka þá við. Samkvæmt þeim reglum má ákvarða starfstíma endurskoðanda fyrir fjármálafyrirtæki allt frá einu ári upp í 10 ár. Meiri hlutinn hefur því skilning á þeirri gagnrýni sem gildandi ákvæði 2. mgr. 90. gr. laga um fjármálafyrirtæki hefur sætt og leggur til orðalagsbreytingu á ákvæðinu með það að markmiði að auka sveigjanleika við ákvörðun starfstíma við skipun endurskoðanda eða endurskoðunarfyrirtækis fjármálafyrirtækis. Þá leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu á b-lið 6. gr. frumvarpsins, sem er tæknilegs eðlis. Að teknu tilliti til þeirra breytinga sem koma fram á þingskjali sem fylgir nefndarálitinu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásgerður K. Gylfadóttir og Smári McCarthy.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Verði frumvarpið að lögum verður meginreglan um að þjónustuveitendur, oftast hýsingaraðilar, beri ekki ábyrgð á gögnum sem þeir hýsa ekki lengur bundin því skilyrði að þeir fjarlægi eða hindri aðgang að gögnum eftir að hafa fengið tilkynningu um meint brot á ákvæðum höfundalaga. Eftir breytinguna þarf að koma til bein vitneskja hýsingaraðila um að um sé að ræða ólöglega starfsemi eða upplýsingar svo að þeir geti borið ábyrgð á efni gagna sem þeir hýsa. Í 12. og 13. gr. laganna kemur fram áðurnefnd meginregla um ábyrgð á takmörkun hýsingaraðila vegna gagna sem hann hýsir fyrir aðra. Í 14. gr. laganna koma síðan fram mikilvægar undantekningar frá meginreglunni og í 2. mgr. 14. gr. kemur nú fram að þjónustuveitandi sem hýsir gögn ber ekki ábyrgð á þeim að því tilskildu að hann fjarlægi þau eða hindri aðgang að þeim fái hann tilkynningu um að gögn feli í sér meint brot gegn höfundalögum. Ber þá þjónustuveitanda að fjarlægja þau eða hindra aðgang að þeim að viðlagðri refsingu og skaðabótaábyrgð. Þetta ákvæði felur þannig í sér að ekki þarf að vera til staðar nein staðfesting á því að um brot á höfundalögum sé að ræða heldur nægir tilkynning ein og sér. Frumvarpið, sem ég mæli hér fyrir, var samið af nefnd sem forsætisráðherra skipaði í mars síðastliðnum. Samkvæmt skipunarbréfi nefndarinnar skal hún áfram vinna með og leggja frekara mat á þau mál sem stýrihópur mennta- og menningarmálaráðuneytisins vann að í kjölfar samþykktar þingsályktunar um að Ísland skapaði sér afgerandi lagalega stöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Þær takmarkanir á tjáningarfrelsi sem 2. mgr. 14. gr. laga um rafræn viðskipti felur í sér verður að telja óþarfar og of íþyngjandi. Mikilvægt er að árétta að hagsmunir höfundaréttarhafa verða eftir sem áður nægilega vel tryggðir með sérákvæðum höfundalaga um lögbann við athöfnum sem fela í sér ólögmæta notkun eða dreifingu á höfundaréttarvörðu efni. Þá er einnig ljóst að sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu leiðir til þess að þegar um augljóst brot á höfundalögum er að ræða, líkt og með rekstri skráarskiptavefsíðna, eða með aðgangi að slíkum, mun ábyrgðartakmörkunin ekki eiga við. Þá hefur Hæstiréttur í nýlegum dómum fallist á staðfestingu lögbanns á aðgangi að slíkum síðum á grundvelli ákvæða höfundalaga. Mögulegar áhyggjur höfundaréttarhafa af þeirri breytingu sem lögð er til í frumvarpinu eru því óþarfar þó þær áhyggjur séu fullkomlega skiljanlegar, enda höfundum mikilvægt að vernda hugverk sín. Eftir breytinguna verður ákvæðið í fullu samræmi við Evrópurétt, sem og löggjöf í nágrannaríkjum okkar, sem tryggir hagsmuni höfundaréttarhafa með jafntryggum hætti. Tjáningarfrelsið er eitt grundvallargilda í frjálsu og lýðræðislegu samfélagi og nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar. Öllum þeim sem er annt um lýðræðislegt samfélag ber að gæta þess sérstaklega að ekki séu lagðar óþarfa hömlur á það frelsi, enda er vandséð að lýðræðið geti þrifist án tjáningarfrelsis. Allar hömlur á því verða því að vera á grundvelli ríkra almannahagsmuna og háðar stöðugu endurmati. Það var mat nefndarinnar, og ég tek undir það mat, með flutningi þessa frumvarps - að undangengnu mati á undirliggjandi hagsmunum höfundaréttarhafa annars vegar og samfélagsins hins vegar af mögulegri misnotkun ákvæðisins, sem alltaf verður að telja fyrir hendi með ákvæðið í því horfi sem það nú er - að rétt sé að leggja til við Alþingi að því verði breytt á þann veg sem frumvarpið felur í sér. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi til 2. umr. og til meðferðar hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um heilbrigðisstefnu til ársins 2030, en ákvörðun um að leggja fram heilbrigðisstefnu liggur í raun og veru fyrir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þar að auki er grundvöllur heilbrigðisþjónustunnar og heilbrigðiskerfisins að fyrir liggi hvert stjórnvöld hyggist halda í heilbrigðisþjónustunni og þróun hennar. Það er svo að þegar við tölum um lífslíkur og heilsu þjóða almennt eru allir þættir samfélagsins mikilvægir og þar eru mikilvægastir þeir þættir sem lúta að lífsstíl fólksins í landinu og félagslegum og efnahagslegum þáttum þjóðarinnar. Í því samhengi gegnir heilbrigðisþjónustan minna hlutverki en margir myndu ætla. Engu að síður er góð heilbrigðisþjónusta nánast forsenda þess að við getum haft byggð og ekki síst í hinum dreifðu byggðum landsins. Sú heilbrigðisstefna sem mælt er fyrir fjallar um heilbrigðiskerfið og heilbrigðisþjónustuna í þröngum skilningi og þær grunnstoðir sem eru nauðsynlegar til að hægt sé að byggja upp traust heilbrigðiskerfi þar sem ríkið sem greiðandi þjónustunnar geti gert nauðsynlega forgangsröðun og ákveðið mikilvægi verkefna, byggt á þörfum notenda hverju sinni og tryggt sem jafnast aðgengi þeirra óháð búsetu og efnahag. Alltaf þegar sett er saman stefna af því tagi er mikilvægt að horfa til þess sem gerist í löndunum í kringum okkur. Meiri hluti þjóða, til að mynda í Evrópu, hafa þegar sett saman og lagt fram heilbrigðisstefnu til að ljóst sé hvaða grunnur það er sem heilbrigðisþjónustan hvílir á í hverju landi. Um leið er misjafnt eftir löndum hvernig sá grunnur er og hvernig hann er skilgreindur. Sums staðar er farið mun víðar en hér er gert og líka fjallaði um lýðheilsumál, en við eigum gilda lýðheilsustefnu þannig að við förum þá leið að leggja fram stefnu sem lýtur fyrst og fremst að þjónustunni sem slíkri. Varðandi það sem er ekki í stefnunni held ég að mikilvægt sé að við förum yfir það. Ekki er verið að fjalla um einstaka þætti þjónustunnar, þ.e. við fjöllum ekki um geðheilbrigðismál, öldrunarþjónustu, meðferð við fíknsjúkdómum, endurhæfingu, hjúkrunarheimili o.s.frv. heldur leggjum grunn sem skapar forsendur fyrir því að við getum unnið að eflingu allra þeirra innviða á kerfisbundinn hátt, óháð rekstrarformi og samkvæmt fyrir fram ákveðinni eða skýrri hugmynd um forgangsröðun. Það má segja á einfaldan og skýran hátt að þetta sé grunnurinn að byggingunni sem við erum að byggja. Þetta er viðleitni til þess að byrja á grunni hússins en ekki á þakinu. Það er afar mikilvægt þegar við tökum ákvarðanir í heilbrigðismálum að við eltumst ekki frá degi til dags við fyrirsagnir dagsins og séum að slökkva elda, heldur séum með einhverja heildarhugsun undir. Í þingsályktunartillögunni er orðuð framtíðarsýn fyrir heilbrigðisþjónustuna í tveimur liðum. Í fyrsta lagi að íslensk heilbrigðisþjónusta verði á heimsmælikvarða og lýðheilsustarf með áherslu á heilsueflingu og forvarnir verði hluti af allri þjónustu, sérstaklega þjónustu heilsugæslunnar. Í öðru lagi að árangur innan heilbrigðisþjónustunnar verði metinn með því að mæla gæði hennar, öryggi, hversu aðgengileg hún er og hvað hún kostar. Þetta eru meginmarkmið fyrir þjónustuna alla, að hún sé á heimsmælikvarða, standist það sem best gerist í heiminum og að við séum með mælikvarða til þess að mæla árangur okkar. Heilbrigðisstefnunni er skipt í kafla sem eru ekki endilega settir fram í mikilvægisröð heldur frekar, í einhverjum skilningi, eðlilegri röð. Í fyrsta lagi fjöllum við um forystu til árangurs, þ.e. hvernig heilbrigðiskerfinu er stjórnað. Þar er afar mikilvægt að við séum alveg klár á því hver ber ábyrgð á hverjum hluta þjónustunnar. Maður verður þess áskynja þegar maður starfar í heilbrigðisstofnun eða í heilbrigðisráðuneytinu að stundum eru grá svæði þarna á milli sem mikilvægt er að skýra. Það þarf að vera góð samvinna milli heilbrigðis- og félagsþjónustu, skýr mörk á milli þess sem sveitarfélögin gera og ríkið gerir o.s.frv. Í stefnunni eins og hún er lögð fram í tillögu til þingsályktunar er gert ráð fyrir að á árinu 2030 verðum við búin að ná tilteknum markmiðum undir þeim kafla sem má sjá í tillögunni. Í öðrum hlutanum er rætt um rétta þjónustu á réttum stað. Kannski má þar einfaldlega vísa til umfjöllunarefnis nánast hvers einasta dags í fjölmiðlum, þ.e. þegar fólk fær ekki þjónustu á réttum stað, fær ekki þjónustu við hæfi, það er jafnvel þannig að þeir sem ættu að vera á hjúkrunarheimili fá þjónustu á bráðadeild og þeir sem ættu að fara á heilsugæslustöð fara á bráðamóttöku. Það samspil að þjónustan sé veitt á réttum stað og réttum tíma snýst líka um að við skilgreinum fyrsta stigs þjónustu, verkefni heilsugæslunnar, annars stigs þjónustu, þ.e. sérfræðiþjónusta utan háskólasjúkrahússins, og þriðja stigs þjónustu, háskólasjúkrahús og Sjúkrahúsið á Akureyri eftir atvikum. Þarna erum við að tala um að hlutverk hvers og eins sé skilgreint og þannig tryggt að sjúklingarnir fái þjónustu á réttu stigi þjónustunnar. Listuð eru upp tíu mismunandi markmið sem hv. þingmenn geta séð í tillögunni. Í þriðja lagi er kafli sem heitir Fólkið í forgrunni. Þar er rætt um mönnun heilbrigðisþjónustunnar. Þar er heilmargt undir og okkur er kannski efst í huga þessa dagana mönnunarvandi á höfuðborgarsvæðinu að því er varðar hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða og úti um land að því er varðar læknamönnun og sérstaklega þá í heilsugæsluna. Hvernig tryggjum við nægilega mönnun í heilbrigðiskerfinu og hvernig tryggjum við að við séum með á einum stað og með sýnilegum hætti nákvæmlega hver mönnunin er í dag? Það er ekki þannig að einfalt sé að kalla þær upplýsingar fram hver mönnunin sé núna, hverjir séu að vinna í kerfinu okkar og hversu mikið. Þarna erum við líka að tala um að samstarf verði milli stofnana og teymisvinna, þverfagleg nálgun, heildræn nálgun, sú nálgun sem er sem betur fer að vaxa ásmegin í heilbrigðisþjónustunni allri, að heilbrigðisstarfsmenn séu ekki stakir að vinna vinnu sína heldur sé unnið miklu meira í teymum þar sem öll þekking nýtist til að tryggja sem besta þjónustu fyrir íbúa okkar. Í fjórða lagi er það kaflinn sem heitir Virkir notendur. Þá erum við að tala um að tryggja að landsmenn hafi góðan aðgang að upplýsingum og hafi þekkingu til að taka upplýstar ákvarðanir um val á heilbrigðisþjónustu, þ.e. þeir sjái rafræna notendagátt, þeir noti og nýti sér Heilsuveru eða einhverja slíka gátt, þeir geti hvenær sem er séð stöðu sína í greiðsluþátttökukerfinu, hversu mikið viðkomandi er búinn að borga og hversu mikið hann á eftir áður en hann kem upp í þak, sama hvort það er heilbrigðisþjónusta eða lyf eða annað, og að gerðar verði reglulegar þjónustukannanir til að tryggja ákveðið aðhald í þjónustunni og almenningur viti hvers hann má vænta varðandi þróun hennar. Virðulegi forseti. Ég verð að fara nokkuð hratt yfir sögu. Í fimmta lagi er rætt um skilvirk þjónustukaup, sem er sá kafli sem að sumu leyti tekur mest á þeim viðfangsefnum sem eru krefjandi í heilbrigðisþjónustu dagsins í dag, þ.e. hvernig ríkið kaupi heilbrigðisþjónustu og hvernig sé greitt fyrir hana. Hér er skemmst að minnast úttektar Ríkisendurskoðunar á kaupum á heilbrigðisþjónustu á vegum Sjúkratrygginga Íslands þar sem Ríkisendurskoðun bendir á að þetta þurfi að gera miklu skýrara, liggja þurfi fyrir á grundvelli stefnu ráðherra hvaða heilbrigðisþjónustu beri að kaupa, í hvaða magni, hverjar kröfurnar eigi að vera varðandi gæði, árangur o.fl. og það þurfi líka að ríma saman við hugmyndir um greiðsluþátttöku sjúklinga og þess háttar. Þarna erum við að tala um þarfagreiningu og að það sé í raun sambærilegt kerfi óháð því hver veitir þjónustuna, sem á bæði við um þá sem veita þjónustuna á grundvelli sérstakra samninga við Sjúkratryggingar Íslands í dag og þá sem veita heilbrigðisþjónustu og eru hluti af opinbera kerfinu. Í sjötta lagi er það kaflinn Gæði í fyrirrúmi. Til að tryggja gæði og öryggi þurfum við að birta niðurstöðu á reglulegan hátt um árangur heilbrigðiskerfisins, einstakra þátta, og vera með samanburðarhæf gögn sem við getum borið saman við löndin í kringum okkur, sem við getum borið saman innan landsvæða og borið saman á milli einstakra tímabila. Við eigum að gera skýrar kröfur í samningum við þjónustuveitendur um gæðavísa og hvaða árangri skuli náð. Við erum í raun og veru þegar búin að skrifa undir, ég skrifaði undir með landlækni á dögunum, áform um að koma inn skýru gæðakerfi í alla heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Nú er innleiðingarferlið að hefjast þar sem öllum ber, allt frá Landspítala og yfir í einyrkja í heilbrigðisþjónustu, að sýna fram á ákveðna gæðavísa og matsþætti til að sýna fram á árangur starfsemi sinnar. Í sjöunda lagi ræðum við um framtíðina. Sá kafli heitir Hugsað til framtíðar. Þá erum við að tala um hvernig við tryggjum að íslensk heilbrigðisþjónusta dragist ekki aftur úr með nokkru móti, að við menntum starfsfólkið okkar, gerum það vel fyrir fram með grunnmenntuninni en gerum það líka með sí- og endurmenntun þannig að fólkið okkar standist samanburð við það sem best gerist í heiminum. Við ætlumst líka til þess að það sé vettvangur fyrir heilbrigðisstarfsfólk til að sinna rannsóknum og vísindum og að gagnagrunnar og lífsýnasöfn verði opin og aðgengileg vísindamönnum sem hafa leyfi til vísindarannsókna. Við höfum samninga við önnur ríki um að framhaldsmenntun lækna og framhaldsmenntun heilbrigðisstétta uppfylli ströngustu alþjóðlegar kröfur og við stöndum í öflugu samstarfi við Norðurlandaþjóðir um mat á nýrri tækni og nýjum aðferðum. Þeir þættir verða alveg örugglega sífellt meira krefjandi eftir því sem árin líða. Oft er það þannig að tæknin er komin töluvert lengra á undan okkur en við sjálf, stundum eru siðferðileg álitamál sem við höfum ekki klárað að ræða og framfarir hafa jafnvel orðið á sviði tækni og vísinda. Virðulegur forseti. Það er með stökustu ólíkindum að ég sé búin að fara yfir sjö kafla og eigi eftir örfáar mínútur til að ljúka máli mínu. Mig langar að tala um framkvæmd stefnunnar. Einfaldasti hlutur í heimi er að ákveða slíka stefnu en hún þarf að vera til einhvers, hún þarf að vera grunnurinn að raunverulegum framkvæmdum. Við gerum ráð fyrir því að gerðar verði áætlanir um aðgerðir til fimm ára í senn og að þær aðgerðir verði samhliða fjármálaáætlun á hverjum tíma. Þær verði uppfærðar árlega meðan heilbrigðisstefnan er í gildi og heilbrigðisráðherra leggi fram aðgerðaáætlanir heilbrigðisstefnunnar til umræðu á Alþingi ár hvert, ekki til afgreiðslu velferðarnefndar heldur bara til þess að gera þinginu grein fyrir því hverjar aðgerðirnar eru í samræmi við hvern kafla stefnunnar, hvað standi til, hvaða skref eigi að taka í hverjum kafla fyrir sig. Þetta er fyrir utan allt það sem var aðeins drepið á í byrjun og lýtur að einstökum þáttum heilbrigðisþjónustunnar og verður partur af áætluninni, sem sagt það sem lýtur að þjónustu við aldraða, áherslur í endurhæfingu, þjónustu við ákveðna sjúklingahópa o.s.frv. Við erum í raun að tryggja grunninn, sem er langþráð aðgerð. Mig langar að geta þess alveg í lokin að við þurfum líka að gæta að því hversu raunhæft er að tryggja jafnt aðgengi óháð búsetu. Við þurfum að nýta nútímatækni og öfluga sjúkraflutninga til þess og þurfum síðan að tryggja að áfram verði reglubundið samráð um þær aðgerðir sem hér eru boðaðar, þ.e. við forstjóra opinberra heilbrigðisstofnana, sveitarfélög, notendur, félög fagaðila og aðra. Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir að tillögunni verði vísað til velferðarnefndar að lokinni fyrri umræðu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og að hún skyldi hafa farið í gegnum þessa miklu stefnu á mettíma. Það var vel af sér vikið. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að heildarsýnin er afskaplega mikilvæg og mér líst ágætlega á þá sýn sem sett er fram í stefnunni. Ég fagna því þegar hæstv. ráðherra segir að í fjármálaáætlun verði stefnan bútuð niður í ákveðnar aðgerðir eftir árum og það rími síðan við fjárframlög. Ég spurði hæstv. ráðherra á síðustu vorönn, fyrir tæpu ári, um vandann sem blasir við vegna skorts á hjúkrunarfræðingum og sjúkraliðum. Í svarinu kemur fram að ráðherra hyggist marka stefnu um mönnun hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða og annarra heilbrigðisstarfsmanna innan heilbrigðisþjónustunnar og gera áætlun um það hvernig mannaflaþörfinni verður mætt. Mun sú stefna verða hluti af heilbrigðisstefnu velferðarráðuneytisins. Í stefnunni er auðvitað tekið á þessu máli. Þetta er bráðavandi. Það vantar hundruð hjúkrunarfræðinga, jafnvel í fjármögnuð stöðugildi, og sama er að segja um fyrirsjáanlegan vanda vegna skorts á sjúkraliðum. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvað er verið að gera í þessu núna? Eru það aðgerðir sem hæstv. ráðherra telur að geti mætt þessum vanda og lagað hann til framtíðar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni jákvæð orð og spurninguna líka. Varðandi mönnun í hjúkrun þá hef ég safnað saman - við gerðum það í ráðuneyti velferðarmála og nú heilbrigðisráðuneytinu - nánast öllum mögulegum hugmyndum sem hafa komið upp í viðræðum við stéttarfélögin, í skýrslum, úttektum o.s.frv.; safnað saman öllum þeim tillögum sem kynnu að vera til góðs í því að bæta mönnun í hjúkrun. Þarna var ekkert gert í því að flokka eða meta þessar tillögur, hverjar væru góðar, hverjar síðri o.s.frv., heldur voru þær allar lagðar að jöfnu. Ég lagði fram minnisblað í sérstakri ráðherranefnd um samræmingu mála þar sem við vorum, ég og forsætisráðherra og fjármálaráðherra, en þar var fjallað um það með hvaða hætti hægt væri að ýta á aðgerðir hjá stofnununum, þ.e. öllum þessum opinberu stofnunum, til þess að bæta mönnun í hjúkrun, án þess að trufla samtalið um kjör og vinnutíma sem á sér stað við samninganefnd ríkisins. Niðurstaðan varð sú að það gerðist - og er gaman að segja frá því á þessum degi - í gær að ég sendi bréf til allra heilbrigðisstofnana á landinu þar sem hvatt er til þess að farið sé í úttekt á þessum aðgerðum, sem eru núna átta eða níu, að hver stofnun fyrir sig geri mat á því hver sé mögulegur kostnaður og tímalína við það að koma þessum aðgerðum til framkvæmda til að freista þess að koma til móts við þennan mönnunarvanda. Ég lagði áherslu á að mjög stuttur tímafrestur yrði gefinn, þannig að við bíðum fram til 15. eða 20. febrúar, ég man ekki alveg hvor dagsetningin það var, með að fá einhvers konar mat frá heilbrigðisstofnunum að því er varðar þessar tilteknu aðgerðir. 

Frú forseti. Við sem búum á landsbyggðinni búum við þær sérstöku aðstæður að við fáum til okkar sérfræðiþjónustu sem einkastofurnar ákveða að þær vilji bjóða okkur. Í síðasta punktinum í 2. kafla er fjallað um hlutverk Landspítalans sem háskólasjúkrahúss, að það verði styrkt, og það er gott, og að einnig verði veitt hátækniþjónusta og þriðja stigs þjónusta sem ekki sé hægt að veita annars staðar á landinu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort þær kröfur verði gerðar til Landspítalans, eða þeirra sérfræðinga sem þar vinna, að þar verði ekki bara sjúkrahúsþjónusta, göngudeildarþjónusta, kennsla og rannsóknir, heldur verði honum líka ætluð ákveðin skylda hvað varðar sérfræðiþjónustu á landsbyggðinni.

Virðulegur forseti. Við í ráðuneytinu höfum gert úttekt á því hvert aðgengi almennings um gjörvallar byggðir landsins er að sérfræðilæknaþjónustu. Það er sannast sagna mjög mismunandi og nánast tilviljunarkennt á köflum hvaða aðgengi er fyrir hendi. Það þarf því að ná utan um þennan þátt. Það erum við að gera með tvennu móti. Í fyrsta lagi með því að samningar við sérgreinalækna feli í sér einhvern áskilnað um að þjónustan sé veitt víðar en á höfuðborgarsvæðinu og í öðru lagi með því að styrkja stöðu Landspítalans og Sjúkrahússins á Akureyri til að vera bakhjarl í því að veita tiltekna sérfræðiþjónustu á sínu svæði. Þetta er að hluta til komið til framkvæmda og verður gert enn betur. Þar er líka afar mikilvægt að við skilgreinum það fyrir landið allt hvaða sérgreinar það eru sem allir ættu að eiga aðgengi að allan ársins hring. Það á ekki við um allar sérgreinar, einungis sumar. Við erum að ná utan um þetta með þessu móti.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Mig langar í fyrri umferð að forvitnast aðeins um samráðið í þessu. Ég veit af samráðsgáttinni og umsögnum sem bárust, 27 held ég. Ég veit af opnum fundi sem ég sat, þeir hafa líklega verið fleiri. En á sama tíma hefur orðið vart við gagnrýni frá ákveðnum heilbrigðisstéttum sem ekki komu þar að og ég er að tala um sjálfstætt starfandi sérfræðinga, svo að dæmi sé tekið. Ég veit að ráðherra og ráðuneytið unnu þétt með Landspítala og mögulega öðrum aðilum innan ríkisrekna hluta kerfisins. Ég er að velta fyrir mér hver aðkoma annarra fagaðila var, sem hefðu getað komið að borðinu með aðra nálgun, aðra sýn, aðra reynslu og hvort þetta er rétt að ákveðin slagsíða hafi verið í því og hver ástæðan er þar. Þá langar mig líka til að vita hvort hagsmunasamtök sjúklinga sjálfra hafi komið að málum. Í fyrstu umferð hefði ég áhuga á að fá aðeins betri innsýn inn í þetta.

Virðulegur forseti. Við höfðum þann háttinn á að í raun var samráðið mjög opið. En það er auðvitað alltaf þannig að öllum finnst að þeir eigi að koma fyrr að málum, það er bara lífsins gangur í samráði. En fyrsti fundurinn sem var haldinn var með opinberum stofnunum. Síðan var haldinn fundur með tilteknum félögum, fagfélögum og stéttarfélögum, Alþýðusambandinu, BSRB og öðrum slíkum. Síðan var boðað til opins heilbrigðisþings og við lögðum upp úr því að þar væru til að mynda fulltrúar sjúklingafélaga. Það var mjög breiður hópur sem mætti á heilbrigðisþing og gríðarlega mikið af upplýsingum og athugasemdum komu þar inn sem vel var unnið úr. Ég vil halda og vona að það útskýri að hluta til að í samráðsgáttinni voru ekki nema 27 umsagnaraðilar - maður hefði fyrir fram haldið að um svo stórt og mikið mál væri að ræða að fleiri umsagnir bærust á því stigi. En ég vænti þess að þegar þingið hefur fengið málið til umfjöllunar muni nefndin fá þessar athugasemdir til sín. Mér finnst mikilvægast, þegar við erum að tala um samráðið, að við horfum á það í hverju athugasemdirnar liggja, þ.e. um hvað þær ábendingar sem berast snúast, frekar en tímasetningu aðkomunnar. Þegar öllu er á botninn hvolft getur svona heilbrigðisstefna ekki verið einhvers konar meðaltal eða lægsti samnefnari eða eitthvað slíkt, heldur þarf að vera einhver heildarhugsun þar. Ég verð að segja, miðað við þær athugasemdir sem hafa borist, að ég er mjög ánægð með þann tón sem er í heilbrigðisstefnunni eins og hún er lögð fram til þingsins, þó að athugasemdir hafi komið fram sem lúta fyrst og fremst að tímasetningum aðkomu. Ég treysti hv. velferðarnefnd til að fjalla um þetta sérstaklega.

Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og hlakka verulega til vinnunnar í velferðarnefnd, þar sem við tökumst á og fáum gesti. Ég sé að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson brosir ekki, en við leysum þetta. Það er annað sem mig langar að nefna og það varðar stöðumatið. Þegar maður leggur af stað í svona stefnumótunarvinnu, ef gagn á að vera að, þarf ákveðin gagnasöfnun að vera fyrir hendi. Ég hef ákveðnar áhyggjur af skorti á gögnum og kem kannski nánar inn á það á eftir. En mig langar líka að velta fyrir mér hvort hæstv. ráðherra býr að einhverjum gögnum sem safnað var fyrir þessa vinnu. Það er ekki í skjalinu og það eru ákveðnar tölulegar upplýsingar, einhver þarfagreining og annað slíkt. Mig langar til þess að fá upplýsingar hjá hæstv. ráðherra, áður en lengra er haldið, hvar staðan er tekin og hvaðan þær upplýsingar koma. Það er ekkert launungarmál að helsta hagdeild heilbrigðismála er Landspítalinn. Er það hagdeildin sem var nýtt? Eru það tölurnar sem við notum? Bara svo maður viti hvaðan þær koma. Það er fyrri spurning mín. Ég ætla líka að fá að nota tækifærið hér og spyrja hæstv. 

Virðulegur forseti. Varðandi það stöðumat sem liggur til grundvallar þá höfum við í höndum fjöldamargar skýrslur, frá McKinsey, frá Boston Consulting, frá Ríkisendurskoðun og fleiri aðilum. Í raun ber allt að sama brunni, þ.e. það eru sambærilegar og svipaðar athugasemdir sem koma fram. Hins vegar er það alveg hárrétt, og mikilvæg ábending hjá hv. þingmanni, að við þurfum að gera miklu betur í því á Íslandi almennt, og þá er ég ekki bara að tala um heilbrigðiskerfið heldur um velferðarþjónustuna alla, að við vitum nákvæmlega hvað við erum með í höndunum og hvaða gögn við erum að miða við þegar við leggjum af stað og hvaða mælikvarða við ætlum að nota þegar við ætlum að skoða hvort við höfum náð árangri eða ekki. Og það er því miður ekki bara heilbrigðisþjónustan sem þarf að gera betur þarna. Þess vegna er það hluti af heilbrigðisstefnunni hér að fara í ítarlega vinnu sem tengist skilvirkum þjónustukaupum, sem auðvitað er byggt á því að við séum með gögn í höndunum. 

Forseti. Mig langar til að byrja á að óska hæstv. ráðherra til hamingju með þessa heilbrigðisstefnu því að hún er bara ótrúlega góð. Ég hlakka til að fá hana inn í velferðarnefnd, fá gesti og umsagnir um málið og vinna hana áfram. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Í greinargerðinni er talað um nýjar leiðir um skipulag á heilbrigðiskerfum og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Breytingarnar hafa meðal annars falist í því að sameina þjónustuþætti, setja á fót svokölluð þekkingarsetur og loka einingum sem ekki standast kröfur um gæði, öryggi og skilvirkni. Að baki býr vitneskjan um að mannauður og annar auður sem heilbrigðiskerfið byggist á sé takmarkaður og því sé betra að þjappa saman færni, kunnáttu og þekkingu frekar en að dreifa kröftunum um of.“ Mig langar aðeins til að biðja hæstv. ráðherra um að útskýra nánar hvað felst í þessu og hvort þetta sé einhver stefna sem heilbrigðisráðherra hefur gengið út frá nú þegar. Og hvort búið sé að taka einhver skref í þessa átt. Og hvaða skref þau hafa verið í raun og veru, af því að ég las mig aðeins til um „centres of excellence“. Þetta er áhugaverð pæling og ég væri til í að heyra aðeins betur hvernig ráðherra hugsar þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni heillaóskirnar. Það sem ég er nú montnust af er að enn þá skuli vera janúar, en þetta er á þingmálaskrá í mars. En það er bara persónulegt stöðumat. Af því að hv. þingmaður spyr um svona þekkingarmiðstöðvar og það hvernig hægt er að ýta þróun áfram með því að kalla saman þekkingu á einn stað, þá myndi ég kannski vilja nefna í því sambandi þróunarmiðstöð heilsugæslunnar. Hún snýst í raun og veru um að halda til haga því sem best er að gerast í heilsugæslunni, bæði á höfuðborgarsvæðinu og úti um land, að beina þekkingu og framþróun frá höfuðborgarsvæðinu út á land og til baka, þannig að við séum með einhvers konar vettvang þar sem við getum verið að þróa þekkingu og horfa til framtíðar óháð búsetu. Þetta er svona eitt dæmi sem er komið til framkvæmda en ekki endanlegt dæmi í þessum efnum. Af því að hv. þingmaður spyr um hvað sé í raun og veru þarna undir, þá er því til að svara að við erum allan tímann að tala um það sem ég nefndi áðan, þ.e. að við vitum hverjir gæðavísarnir eru og við vitum hver árangurinn á að vera og við þekkjum mælikvarðana í kerfinu öllu, vegna þess að eins og kerfið okkar er núna, þó að það sé gott á heimsmælikvarða, það er gott á öllum mælikvörðum, þá er það samt þannig að við sitjum uppi með óhóflega bið sums staðar eftir þjónustu og á öðrum stöðum er sannarlega verið að veita of mikla þjónustu. Meðan það er svo að við höfum ekki þessa yfirsýn erum við stöðugt að lenda í slíkum þáttum. Ég hef trú á að heilbrigðisstefnan muni hjálpa okkur til að sjá þetta allt saman skýrar.

Forseti. Mig langar til að fylgja þessu eftir með því að spyrja hvort hluti af þessu sé að færa þjónustu eða beina fólki í auknum mæli að hinu opinbera frekar, því að það eru náttúrlega öll þessi frjálsu félagasamtök. Er það einhver vinkill í þessu líka? Ég hef tekið eftir því að þetta hefur dálítið verið stefna hjá hæstv. ráðherra, að reyna að færa þjónustuna meira til hins opinbera og spyr hvort þetta sé hluti af því. Svo langar mig líka til að spyrja um eitt markmið sem kemur fram í stefnunni varðandi vinnutíma, að „vinnutími og vaktabyrði starfsfólks verði í samræmi við bestu gagnreyndu þekkingu, lög og kjarasamninga.“ Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvað þetta þýðir; í samræmi við bestu gagnreyndu þekkingu. Telur hæstv. ráðherra ekki þörf á að taka það sérstaklega fram, t.d. með að létta á vaktabyrði og minnka vinnutíma? Ég veit að það er reifað í greinargerðinni 

Virðulegur forseti. Varðandi vinnubyrðina á starfsfólkið er þetta eitt af því sem við erum að tala um á hverjum degi. Í dag hitti ég fulltrúa frá Læknafélagi Íslands sem fóru með mér yfir nýjustu rannsókn þeirra að því er varðar kulnun lækna í starfi. Og við þekkjum vaktaálag hjúkrunarfræðinga o.s.frv. Þetta er eitt af því sem þarf að taka til skoðunar og þetta er orðað þarna með þessum hætti, það er þingsins og nefndarinnar að meta það hvort megi taka þar dýpra í árinni. Hv. þingmaður spyr hvort það sé eitthvert sérstakt áhugamál hjá ráðherranum að færa þjónustu til opinberra aðila. Það er ekki sérstakt áhugamál hjá ráðherranum að gera það. En hins vegar er það sérstakt áhugamál hjá mér að styrkja hið opinbera kerfi, af því að ég sé það alls staðar í kringum okkur þar sem heilbrigðiskerfi eru sterk að kjölfestan þar er sterkt opinbert heilbrigðiskerfi. En ég vil líka nefna, af því að hv. þingmaður talar um samhengi hlutanna, að við leggjum auðvitað líka áherslu á að það sé alltaf vettvangur fyrir heilbrigðisstarfsfólk 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna framlagningu þessarar heilbrigðisstefnu og hlakka mikið til þessarar umræðu. Tilkoma stefnunnar er kannski ekki síst góð fyrir þá umræðu sem við tökum hér, að við veltum fyrir okkur hvernig kerfi við viljum hafa, hvernig það þróast og hvernig staðan er. Ég held að þetta sé frábært tækifæri til að opna umræðuna og fá hugmyndir og fá sem flesta að borðinu. Ég hlakka mikið til þess í velferðarnefnd. Heilbrigðisstefna snýst náttúrlega fyrst og fremst um það hvaða þjónusta þarf að vera til staðar í okkar landi. Hvernig forgangsröðum við henni og hvernig á að veita þessa þjónustu? Hvar á að veita þessa þjónustu? Þetta eru allt þættir sem við þurfum að átta okkur á og þá þarf líka að búa til einhverja mælikvarða. Hvaða þjónustu ætlum við að kaupa og af hverjum og hvernig fylgjumst við með því að við fáum þjónustuna sem við kaupum? Þetta þarf allt að spila saman. Flestar fréttirnar undanfarið eða bara undanfarin misseri eða ár um heilbrigðiskerfið eru um álag á Landspítalann, ástandið þar og annað slíkt. Þá þurfum við að hugsa svolítið um kerfið, hvar við viljum veita þjónustuna og hvaða aðra möguleika við höfum. Eins og núna varðandi álagið á bráðadeildirnar, við þurfum kannski bara að taka ákvörðun um að byggja upp alvörubráðadeildir á öðrum stöðum, sérstaklega í Kragasjúkrahúsunum næst okkur eins og á Selfossi, í Reykjanesbæ, á Akranesi, í Vestmannaeyjum og víðar, á þessum stærri stöðum. Þá þarf ekki að flytja jafn mikið fólk frá þessum stöðum inn á Landspítalann, sem eykur álagið þar, og þá er hægt að veita betri þjónustu heima í héraði og við drögum úr sjúkraflutningum og álagi annars staðar í kerfinu. Samhliða þessu verður líka að hafa í huga þær miklu breytingar sem eru að verða. Heilbrigðiskerfi okkar er svolítið byggt upp með tilliti til íbúafjölda en íbúafjöldi segir bara svo lítið í dag. Til dæmis í því samfélagi sem ég bý í, Grindavík, þar sem búa yfir 3.300 íbúar, koma fleiri en sem nemur öllum íbúafjöldanum á hverjum einasta degi í Bláa lónið, starfsfólk og gestir. Og það eru virkir einstaklingar. Ég nefni áhrifasvæði Öræfajökuls, Skaftafell og þar í kring. Þar eru kannski að jafnaði um 150 íbúar á hverjum tíma í mesta lagi, bæði skráðir íbúar og þeir sem vinna þarna tímabundið, en virkir GSM-símar hjá Veðurstofunni, sem er með rýmingaráætlun á þessu svæði, eru 2.500 á hverjum degi. Öll þjónustan er hins vegar byggð upp fyrir þessa 150 þannig að það eru björgunarsveitarmennirnir tveir sem sinna öllum verkefnunum, eru sjúkraflutningamenn, slökkviliðsmenn, björgunarsveitarmenn. Það er að vísu fleiri virkir í björgunarsveitinni Kára en þetta lendir svolítið mikið á sömu einstaklingunum aftur og aftur. Við þurfum að fara að hugsa þjónustuna út frá þessu og líka að hugsa um aðrar leiðir. Við þekkjum systemið, það var alltaf héraðslæknirinn sem gat gert allt. Nú er þetta svolítið öðruvísi og þá þurfum við að hugsa, eins og hefur verið nefnt hérna, um teymisvinnu og annað slíkt. Hvað geta hjúkrunarfræðingar gert mikið? Hvaða geta fjarlækningar komið mikið inn, hvað geta sérhæfðir viðbragðsaðilar sinnt miklu af því sem bæði læknar og hjúkrunarfræðingar sinntu áður? Getum við þróað nám í þessu saman? Hvaða úrlausnir höfum við? Eigum við að færa í meiri mæli sérhæfða aðstoð á vettvang með þyrlum og flugvélum og öðrum fararskjótum þannig að við séum með teymi sem fer um? Það er margt sem við þurfum að huga að. Þá langar mig að sameina hérna svolítið næstu umfjöllunarefni um eitt, það er viðbragðið. Það getur skipt svo miklu máli varðandi hvaða álag verður og hvaða þjónustu heilbrigðisþjónustan þarf að veita, bæði veikum og slösuðum. Það getur skipt sköpum hvernig fyrsta viðbragðið er. Ef fyrsta viðbragðið er snöggt og rétt þá getum við dregið verulega úr þörf á þjónustu annars staðar og afleiðingum atburðarins. Þess vegna þarf bráðaþjónusta utan spítala að vera mjög vel skipulögð. Þá vil ég koma inn á það sem var rætt aðeins áðan: Hvernig búum við til skipulag innan kerfisins þannig að við beitum bestu aðferðum hverju sinni? Þar var nefnt Þróunarmiðstöð heilsugæslunnar sem ég held að sé mjög gott. Þar er safnað allri faglegri þekkingu og þróun og skipulagi og pælingum á einn stað. Það er ekki endilega verið að bæta við kerfið heldur er þessum upplýsingum bara safnað á sama staðinn þar sem fólk er að ræða þetta, tala um það hvernig við getum menntað þennan geira sem mest og hvernig við getum þróað betri aðferðir og nýjar bjargir. Þetta er það sem ég held að við þurfum að horfa á í utanspítalaþjónustunni. Við erum með yfirlækni utanspítalaþjónustu á einum stað, við erum með þá sem sjá um sjúkrabílana á einum stað og sjúkraflugið einhvers staðar allt annars staðar. Svo erum við með landlækni sem er með einhvers konar eftirlit og við erum með fagráð sjúkraflutninga á ólíkum stöðum. Þetta er allt dreift, enginn fókus. Þarna held ég að sé hægt að ná árangri. Þetta höfum við gert í lögreglunni með mennta- og starfsþróunarsetri lögreglunnar þar sem þetta var allt sameinað á einn stað og gert miklu öflugra og það hefur strax skilað miklum árangri. Ég held að það sé einhvern veginn svona sem við eigum að horfa á þetta. Hvernig náum við markmiðum um hagkvæmara skipulag og meiri þróun og hvernig stundum við nýsköpun í heilbrigðisgeiranum? Við verðum að tryggja það að fólk sem er með hugmyndir að rafrænum lausnum, nýjum aðferðum og er ekki endilega læknar - það þurfa ekki allir að vera læknar í heilbrigðiskerfinu - hafi hvata til að vinna þær. Hvernig notum við sálfræðinga, sjúkraliða, hjúkrunarfræðinga og lækna meira saman í teymisvinnu? Það þarf að vera hvati fyrir alla þessa nýsköpun. Við styðjum við nýsköpun í öllu sem við gerum hér og erum með mikla nýsköpunar- og tækniþróunarsjóði. Það fjármagn sem við erum að setja í nýsköpun, þessar áherslur, þarf að vera velkomið inn í heilbrigðisgeirann. Það er ekki gott eins og maður hefur heyrt af fólki sem er að reyna að feta þessa leið, að sameina bæði tæknigeirann og heilbrigðisgeirann í nýsköpun, að þá er sagt: Ef þú ert með einhverja aðra hugmynd þá er miklu auðveldara fyrir þig að fara bara í hana. Gleymdu þessu opinbera kerfi í kringum hana. Það er ekki gott að heyra það. Þetta verður að tryggja þennan hvata til að auka hagkvæmni heilbrigðisþjónustunnar og fjölga möguleikum og úrræðum þannig að við getum veitt fleirum betri þjónustu. Það verður að vera galopið fyrir nýsköpun inn í heilbrigðiskerfið. Ég tel það mikilvægt. Svo þurfum við að hafa starfsfólkið mjög í huga. Við skulum ekki bara ákveða að það sé ekki hægt að fá starfsmann á þennan stað eða að þetta sé bara úrelt fyrirkomulag. Aðstæður eru svo ólíkar og við getum ekki horft á Ísland sem bara einn þátt, við eigum mikið af heilbrigðismenntuðu fólki úti um allan heim sem langar mögulega koma heim. Ef við bjóðum upp á einhverjar nýjar aðferðir eða meira frelsi eða eitthvert skemmtilegt fyrirkomulag þá gæti viðkomandi viljað koma heim. Nú eru samgöngur að lagast, tæknin og fjarlækningar að verða betri og þá eru kannski meiri líkur á því að íslenskir heilbrigðisstarfsmenn vilji vinna í auknum mæli heima, vilji t.d. búa í sveitinni seinni hluta starfsævi sinnar og sinna einhverri læknisþjónustu þar, þannig að við skulum passa okkur á að ákveða ekki fyrir fram að það vilji enginn vinna úti á landi eða það sé ekki hægt að veita heilbrigðisþjónustu á þessum stað af því að það fæst ekki neinn þangað. Bæði tæknin og fjölbreytileikinn getur hjálpað okkur í þessu og þá skulum við hafa í huga að það þarf ekki allt að vera veitt á Landspítalanum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við gerum það. Það er hægt að tala um heilbrigðiskerfið í marga klukkutíma en að lokum vil ég bara nefna eitt sem við þurfum að hafa í huga: Hvernig getum við aukið fyrsta stigs viðbragðið í heilbrigðisþjónustunni þannig að við séum ekki alltaf að bregðast við á þriðja stigi, eins og ég vil kalla hjúkrunarheimilin. Hvernig getum við aðstoðað eldra fólk meira fyrr, veitt því meira öryggi heima hjá sér eða í þjónustuíbúðum þannig að við seinkum þriðja stigs viðbragðinu, mætum því fyrr? Þetta er það sem ég var að tala um áðan með viðbragðsaðilana. Þetta gildir líka um forvarnir og geðheilbrigðismál, hvernig við getum aukið fyrsta viðbragðið til að draga úr afleiðingunum þannig að við þurfum ekki að nota þriðja stigs viðbragðið.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns óska hæstv. heilbrigðisráðherra til hamingju með framlagningu þessa plaggs og með plaggið sjálft. Hér er vonandi á ferðinni lykilplagg fyrir okkur að horfa til til framtíðar í því hvernig við höfum heilbrigðisþjónustu í landinu, sem er afar mikilvægt. Ég fagna því að í stefnunni týni menn sér ekki í smáatriðum um einstaka stofnanir, einstaka þjónustuliði o.s.frv., heldur horfi vítt yfir sviðið. Það hefur einmitt svolítið skort á slíkt í íslensku heilbrigðiskerfi, að leyfa okkur að sjá heildarmyndina fyrir öllum eldunum sem brenna sem hæstv. ráðherra nefndi áðan. Þó að á þeim þurfi að taka og þá þurfi að slökkva mega eldar sem brenna ekki verða vitarnir sem við siglum eftir þegar við ákveðum hvernig við ætlum að hafa heilbrigðisþjónustuna í landinu. Við eigum að bregðast við þeim en ekki nota þá sem siglingamerki. Ég get eiginlega ekki annað sagt að það sé að æra óstöðugan að ætla að afgreiða þetta plagg á tíu mínútum, en ég bý svo vel að eiga sæti í hv. velferðarnefnd og fæ því væntanlega nægan tíma til að ræða þetta þar. Það er ágætt. Mig langar að tæpa á nokkrum atriðum og nái ég ekki að tæpa á öllum sem skipta máli verður það að hafa sig. Fyrst er kafli um forystu til árangurs. Þar er þetta atriði með góða samvinnu milli heilbrigðis- og félagsþjónustu um að hlutverk og ábyrgð aðila verði skilgreind, m.a. vegna núnings sem oft er á milli ríkis og sveitarfélaga í þeim efnum. Mikilvægt er að við setjum niður einhverja stefnu í því, að skilgreint verði hver eigi að gera hvað. Það er mikilvægt upp á alla þjónustu. Ríkja þarf samstaða um hvernig við forgangsröðum í kerfinu, það skiptir gríðarlegu máli eins og kemur fram í 4. tölulið kaflans. Í öðrum hluta er m.a. farið í að skilgreina stig læknisþjónustunnar. Þarna er einn galli á áætluninni, ef hægt er að segja sem svo, en oft hefur verið rætt að taka eigi öldrunar- og hjúkrunarheimilaþjónustuna og skilgreina hana sem fyrsta stigs þjónustu, að heilbrigðisþjónusta við einhvern sem býr á hjúkrunarheimili sé fyrsta stigs þjónusta. Hún er ekki beinlínis heilsugæsla en í mínum huga er hún fyrsta stigs þjónusta. Það munum við væntanlega ræða í nefndinni. Við viljum að heilsugæslan sé fyrsti viðkomustaðurinn, eins og við höfum oft talað um og áréttað er í stefnunni. Einnig er talað um umfang annars stigs þjónustu, sem í daglegu tali er kölluð sérfræðiþjónusta, og líka hvaða sérfræðiþjónustu ríkið eigi að kaupa inn á eigin stofnanir. Það er alls ekki gefið að ríkið sé með sérfræðiþjónustu alls staðar. Við erum það lítið samfélag að í stöku greinum er ekki hægt að veita þjónustuna nema á örfáum stöðum. Við þurfum að setja þetta niður fyrir okkur og á einhverjum tímapunkti vera sammála um það. Varðandi biðtímann sem rætt er um í 8. tölulið í 2. kafla þá þurfum við að koma okkur niður á einhverja lendingu. Talað hefur verið um þrjá mánuð í vissum tilfellum, fleiri í öðrum og jafnvel færri í sumum greinum. Í tengslum við gerð heilbrigðisstefnu finnst mér að ráðuneytið ætti hreinlega að segja: Þetta er ásættanlegur biðtími eftir þessari tegund aðgerðar og við ætlum að reyna að vinna eftir því. Ráðherra kom inn á teymisvinnu áðan. Það er alveg gríðarlega mikilvægur þáttur í nútímalæknisfræði og nútímaheilbrigðisþjónustu yfirleitt. Auðvitað eru mörg verk sem menn geta unnið einir og sér og allt í góðu með það, en það er óskaplega margt orðið í slíkri þjónustu sem krefst þess að margir fagaðilar komi saman. Þá skiptir miklu máli að bæði sé samstarf á milli fagaðila en líka á milli stofnana um notkun á þeim fagaðilum, af því að ekki geta allar stofnanir verið með alla fagaðila í vinnu á hverjum tíma. Samræmd sjúkraskrá er nefnd í plagginu, sem skiptir miklu máli. Í því efni skiptir líka gríðarlegu máli að við finnum leið til að tryggja öryggi þeirra upplýsinga sem eru í boði í samræmdri sjúkraskrá, einkum og sér í lagi vegna þess að við erum svo lítið samfélag. Við þekkjumst öll einhvern veginn eða erum skyld eða eitthvað þess háttar. Það getur verið gríðarlega viðkvæmt að upplýsingar fari á þvæling. Ég er mjög ánægður að sjá neglt niður í stefnuna að kostnaður við skimanir eigi að vera á hendi ríkisins. Þannig náum við árangri eða aukum alla vega líkurnar á því að ná árangri í þeirri vinnu. Markmiðið í greiðsluþátttöku er mjög göfugt, við ætlum að standa okkur best allra Norðurlanda. Það stendur reyndar ekki Norðurlanda heldur nágrannalanda en látum það liggja á milli hluta. Þetta skiptir miklu því að í því felst að við viljum að heilbrigðisþjónusta sé almannaréttur á Íslandi. Þess vegna skiptir svo miklu máli að kostnaður hindri ekki fólk í að sækja sér þjónustu. Þess vegna er það eitt af lykilatriðunum í stefnunni. Í kafla sem heitir Hugsað til framtíðar er aðeins farið inn á menntun og þá þætti. Sérstakt ákvæði er í stefnunni um að heilbrigðisstarfsfólk hugi að menntun annarra heilbrigðisstarfsmanna. Miklu skiptir að sá eða sú sem ræður sig til starfa við heilbrigðisþjónustu geri ráð fyrir því að miðla þekkingu og reynslu. Vel kann að vera í einhverjum tilfellum að semja þurfi um það eða ganga frá því sérstaklega við fagfélögin. Ég veit að sum fagfélög eru með klausu um slíkt í samningum sínum en negla þarf niður í heilbrigðisstefnuna að þetta sé ein af grunnforsendum fyrir því að halda áfram að vera með gott heilbrigðiskerfi. Síðasti punkturinn sem ég ætla að nefna er formlegt mat á gagnrýndu notagildi, sem er síðasti töluliðurinn í 7. kafla. Þá komum við að vissu leyti aftur inn á það að hlaupa ekki á eftir eldunum heldur gefa sér tíma til að skoða hvað búið er að sýna fram á að virki og virki ekki. Mjög mikilvægt er að við gerum það vegna þess að annars höfum við ekki neina stjórn á kostnaði, annars höfum við ekki neina stjórn á því hvert við förum með kerfið. Ég geri ráð fyrir að fimm ára áætlanirnar sem talað er um verði að einhverju leyti ræddar í þinginu, a.m.k. skýrslur þeim tengdar þegar þar að kemur. 

Virðulegur forseti. Við ræðum um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 og ég vil þakka fyrir hana. Það er frábært að fá stefnuna hingað inn og sérstaklega að fá hana til velferðarnefndar og taka á henni þar. Eins og áður hefur komið fram bárust 27 umsagnir vegna draga að þessari heilbrigðisáætlun. Hún á að tryggja almennt öryggi heilbrigðisþjónustunnar, en ekki eru allir sammála um hvernig sú þjónusta verði tryggð. Þess vegna hafa komið ýmsar athugasemdir við drögin, eins og ég segi, 27 umsagnir. Það kom, veit ég, umsögn frá Sambandi sveitarfélaga þar sem það furðaði sig eitthvað á samráðsleysi og Læknafélagið var einnig eitthvað að taka á því líka. Það er bara eitthvað sem við tökum á og sjáum til þess að þeir fái að tjá sig að vild. Við þurfum líka að tryggja og horfa vel og vendilega á atriði í sambandi við fatlaða einstaklinga. Þroskahjálp gerði athugasemdir vegna þess að þeir þar hafa áhyggjur af sínu fólki. Við vitum hversu viðkvæmur sá hópur er sem þar er undir. Þá er einnig einhver óánægja með bráðaþjónustu sjúkrahúsa og það verður líka að segja um bráðaþjónustu utan höfuðborgarsvæðisins, sem þarf einnig að fylgjast vel með og taka vel á. Við höfum stóran hóp fólks, langveiks fólks, og fylgjast þarf vel og vendilega með þeim hóp. En það er líka annað í heilbrigðiskerfinu. Ég verð að segja eins og er að við höfum frábært heilbrigðiskerfi og því til sönnunar er að ég get staðið í þessu púlti. Ég stæði ekki í þessu púlti og héldi ræðu ef við værum ekki með frábært heilbrigðiskerfi. Það sýnir okkur að við höfum gott heilbrigðiskerfi, en við þurfum líka að passa okkur. Mesta hættan sem ég sé er biðlistar. Að vera á biðlista í einn, tvo, þrjá mánuði, það lifa það allir af. En þegar komið er ár eða meira þá er það farið að valda viðkomandi einstaklingi stórtjóni. Þetta megum við ekki láta gerast vegna þess að það er ekki ásættanlegt að einhver aðili bíði í heilt ár og gleypi þúsundir taflna og sé jafnvel með aukaverkanir af viðkomandi töflum sem valda hreinlega skaða. Þá erum við farin að vinna gegn markmiðum læknalaga og annarra laga um að fólk eigi rétt á þjónustu. Það er líka annað sem við þurfum að taka á og hafa áhyggjur af, en það eru sóttvarnir, hvernig við ætlum að gera heildræna sýn vegna sóttvarna. Þar er ýmis vá sem þarf að kortleggja. Krabbameinsfélag Íslands hefur bent á að betri greiningu vanti vegna meðferða og aukinna krabbameinstilfella og líka vegna þess að alltaf er að verða meiri og meiri tækni til þess að lækna. Geðheilbrigðismálin. Það er stór þáttur sem við þurfum að huga vel að. Því miður eru þau mál ekki í nógu góðu standi eins og þau eru í dag. Við vitum að geðheilbrigðismálin eru næststærsti póstur örorku. Þar af leiðandi verðum við að taka vel og vendilega á þeim málum og gera geðheilbrigðisþjónustuna algjörlega kostnaðarlausa svo að allir geti nýtt sér þá þjónustu og þá helst á rauntíma. Einnig er óásættanlegt að ef maður tekur upp símann og ætlar að hringja og panta tíma hjá heimilislækni kemur tilkynning um að maður fái tíma í fyrsta lagi eftir rúman mánuð. Það gengur ekki upp. Það er eitthvað að slíku kerfi. Þá þarf auðvitað að greina það og taka á svoleiðis hlutum einn, tveir og þrír. Síðan er fjarþjónusta yfir netið. Við þurfum að nýta hana betur. Ég man þegar ég fór að hugsa um þessa fjarþjónustu yfir netið hvernig nágrannar okkar á Grænlandi gerðu. Þeir voru komnir með einhverja færanlega vél sem var hægt að gera ýmsa hluti með í afskekktum byggðum. Þetta var mjög sniðug aðferð og hlutfallslega mjög ódýr og gaf ákveðið öryggi að ákveðnu marki og er auðvitað það sem við þurfum líka að gera eitthvað í. Síðan er annað sem er mér líka svolítið hugleikið og það er sjúkraþjálfun. Það er stór póstur í því að koma fólki aftur til virkni - og látið mig vita það. Ég hef farið í ófá skiptin í sjúkraþjálfun. Það er líka eitt af þeim atriðum sem gera það mögulegt að ég get verið hér. Við eigum að stórauka sjúkraþjálfun, en því miður eru gífurlegir biðlistar í dag eftir sjúkraþjálfun. Við þurfum einhvern veginn að fjölga sjúkraþjálfurum og taka á þeim vanda. Síðan er annað, sem er alvarlegt, en það eru sjúkraskrár. Það er mjög alvarlegt mál og mér er gersamlega óskiljanlegt að það skuli enn þann dag í dag vera þannig ástatt að læknar á vegum tryggingafélaga séu starfandi á sjúkrahúsum og hafi óheftan aðgang að sjúkraskrám fyrir tryggingafélögin. Það er ömurlegt frá öllu ömurlegu að lesa um sig í niðurstöðu mats tryggingafélags um að þetta og hitt hafi sést í sjúkraskrám. Fólk hefur ekki einu sinni hugmynd um það og þarf að fara að tékka á því hvort það sé rétt, og kemst þá að því að einstaklingar, sem voru fullkomlega að vinna fyrir viðkomandi tryggingafélag, gátu labbað úr sinni skrifstofu inn á viðkomandi spítala og náð í þau gögn sem þeim hentaði. Svona opnar sjúkraskrár eru óþolandi og það á ekki að líðast. Þarna er verið að brjóta illa á réttindum fólks sem getur ekki varið sig. Það er ótrúlega mikið um umferðarslys og fólk sem lendir í umferðarslysum þarf sjúkrahúsþjónustu. Ef það eru erlendir aðilar er virkjuð eining um það hvað kostar að lækna viðkomandi og sendir eru út reikningar fyrir því. Ef það er íslenskur ríkisborgari er enginn reikningur, þá er það bara sjúkrahúsþjónustan sem tekur við. Mér finnst að við eigum að horfa til þess að við erum byrjuð aftur að safna í sjóði hjá tryggingafélögum, svokallaða bótasjóði, sem við vitum hvernig fór með í hruninu, þeir hurfu af landi brott. Þetta eru sjóðir sem við eigum að gera upp með reglulegu millibili og nýta þá fjármuni til að efla heilbrigðisþjónustuna. Vegna þess að það er auðvitað ekki ósanngjarnt að tryggingafélögin borgi fyrir tjón sem verður, heldur borgi líka sjúkrahúsþjónustuna. Það er bara sanngjarnt og að það gildi ekki einungis um erlenda heldur líka innlenda. Það er hægt að tala helling í viðbót um þessa stefnu. En eins og ég segi, það er mjög gott að hún sé komin fram og gott að fá hana yfir í velferðarnefnd og það verður gaman að fá fólk í heimsókn sem hefur gagnrýnt stefnuna og vill koma hlutum að. Við munum taka á móti því og vonandi komum við því þannig frá okkur að við verðum stolt af okkar heilbrigðisstefnu og komum hlutum í eins gott lag og hægt er.

Herra forseti. Þingsályktunartillagan um heilbrigðisstefnu sem við ræðum hér er ágæt, svo langt sem hún nær. Tíminn er naumt skammtaður og við erum að tala hér um sjö meginviðfangsefni í þessari stefnu og ég gæti haldið svona 10, 15 mínútna ræðu um hvert og eitt þeirra. Ég treysti auðvitað velferðarnefnd til að fara ítarlega ofan í þau. En óháð því sem hér stendur þá liggur alveg fyrir hvar hjarta þessarar ríkisstjórnar slær. Árið sem ríkisstjórnin tók við, árið 2017, voru útgjöld til heilbrigðismála í heild innan við 200 milljarðar, 196 milljarðar, en í lok kjörtímabilsins samkvæmt fjármálaáætlun árið 2021 ætlar ríkisstjórnin að vera búin að hækka þessi framlög til heilbrigðismála um nær 45 milljarða á föstu verðlagi. Það er hressilega gefið í og greinilegt að ásetningurinn er að byggja upp öflugt heilbrigðiskerfi og öfluga heilbrigðisþjónustu fyrir okkur öll. Það er ánægjulegt. Viðfangsefnið er kannski ekki síður að tryggja að þessir fjármunir nýtist með sem bestum hætti. Ég held að það sé enginn ágreiningur í þessum sal frekar en almennt meðal okkar Íslendinga um að við viljum reka hér öflugt heilbrigðiskerfi. Við ætlum að gera það sameiginlega. Og við teljum að það sé mikil skynsemi í því m.a. að sameinast um að reka, undir hatti ríkisins, öflug sjúkrahús, en við verðum líka að hafa burði til þess að viðurkenna mikilvægi þess að einkaaðilar geti boðið upp á heilbrigðisþjónustu og þeir geri það á jafnræðisgrunni þegar kemur að fjármögnun miðað við ríkisreknar stofnanir, það séu sömu kröfur gerðar til þeirra að lágmarki og þeir njóti líka jafnræðis þegar kemur að fjármögnun. Mér sýnist einmitt að í þessari heilbrigðisáætlun sé boðað að menn tryggi það. Ég get fagnað því. Það er auðvitað hægt að halda langar ræður um það með hvaða hætti við eigum að reyna að láta einkaframtakið vinna með og byggja undir og styðja við hið opinbera heilbrigðiskerfi. Allt heilbrigðiskerfið er auðvitað opinbert vegna þess að við verðum meira eða minna að standa undir því sameiginlega, en það hvernig við viljum efla samþættingu og samvinnu einkarekstur og ríkisrekins eða opinbers heilbrigðiskerfis skiptir máli, og við erum ekki alveg komin að leiðarlokum í þeim efnum og við erum kannski ekki alltaf samstiga í því hvernig við ætlum að gera það. En það hlýtur að vera eitt af því sem velferðarnefnd veltir fyrir sér. Það er hins vegar eitt atriði sem ég tel nauðsynlegt að ræða hér umfram kannski önnur og er þó allt mikilvægt. Það liggur fyrir að einhver stærsta áskorun sem við stöndum frammi fyrir þegar kemur að heilbrigðiskerfinu á komandi árum og áratugum er auðvitað hvernig við nýtum fjármunina. Það verður alltaf kallað á aukna fjármuni og við munum sjálfsagt aldrei geta mætt öllum þeim kröfum. Jafnvel enn stærri áskorun er að tryggja mönnun heilbrigðiskerfisins, að hér verði nægjanlega margir sem eru tilbúnir að leggja það á sig að mennta sig til þess að vera læknir, hjúkrunarfræðingur, sjúkraþjálfari, tannlæknir o.s.frv., að leggja það á sig að sinna þeirri ótrúlega mikilvægu þjónustu sem heilbrigðisþjónustan er á öllum sviðum. Þegar farið er yfir þingsályktunartillöguna þá er atriði nr. 3, Fólkið í forgrunni, ágætt svo langt sem það nær. Mér finnst að vísu að þegar menn hafa sett saman þessa 9 liði sem þar eru undir hafi þeir fyrst og fremst verið að huga að einhvers konar starfsmannastefnu hins opinbera kerfis. Þetta séu einhver markmið, sem eru ágæt út af fyrir sig, í hinum ríkisreknu heilbrigðisstofnunum. Það er gott og blessað, en við þurfum að ganga miklu lengra. Við þurfum að velta því fyrir okkur hvernig við getum byggt upp íslenskt heilbrigðiskerfi - æðsta markmið okkar er auðvitað að tryggja heilbrigðisþjónustu fyrir alla, eins góða og hægt er á hverjum tíma, og vera alltaf í hópi þeirra þjóða sem bjóða upp á bestu þjónustuna. En við þurfum að huga að því hvernig við erum samkeppnishæf við önnur lönd þegar kemur að hinum alþjóðlega heilbrigðismarkaði vegna þess að fólk innan heilbrigðisgeirans, hjúkrunarfræðingar, sjúkranuddarar, læknar, röntgentæknar o.s.frv., er allt fólk sem er í sjálfu sér ekki bundið við landamæri. Við þurfum að huga sérstaklega að þessu. Ég er sannfærður um að þetta snýst ekki bara um t.d. launakjör sem við gætum boðið, þetta snýst líka um fjölbreytileika í starfsvali, að t.d. unga konan sem ákveður að fara til Svíþjóðar í framhaldsnám í læknisfræði, krabbameinslækningum eða heimilislækningum, sjái að það séu kannski önnur tækifæri hér á Íslandi en bara að ráða sig inn á Landspítala. Hún eigi t.d. möguleika á því að starfa sjálfstætt eða fara í vinnu hjá einkaaðilum og hún sjái fram á að til framtíðar sé hún kannski ekki háð duttlungum, ef svo má kalla, eins vinnuveitanda. Það er ekki síst þess vegna sem ég held að það sé svo mikilvægt þegar við ræðum um hvernig við ætlum að skipuleggja heilbrigðisþjónustuna að við hugum að því að gefa þessu ótrúlega hæfileikaríka fólki fjölbreyttari möguleika á að velja sér starfsvettvang en bara hjá ríkinu. Ég er alveg klár á því að fjölbreytileiki í þessum efnum muni styrkja hinn opinbera rekstur líka vegna þess að allt getur unnið saman ef við skipuleggjum hlutina af skynsemi. Tíminn líður. Eitt að lokum, herra forseti. Það er líka nauðsynlegt, en það má kannski velta fyrir sér hvort það eigi að vera hluti af þessari heilbrigðisstefnu til 2030, eða hvort það eigi hreinlega að eiga sér samstarf um það annars vegar á milli hæstv. heilbrigðisráðherra og hins vegar hæstv. nýsköpunarráðherra, að marka ákveðna stefnu um það hvernig við getum ýtt undir og eflt nýsköpun í heilbrigðiskerfinu, bæði hinu opinbera og í einkarekstri. Við þurfum að marka stefnu um það hvernig við getum laðað ungt fólk, ekki bara fólk sem er menntað á sviði heilbrigðisvísinda heldur líka á sviðum hugbúnaðar, verkfræði, tölvunarfræði o.s.frv., 

Herra forseti. Við ræðum hér um tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu stjórnvalda, sem er hið ágætasta plagg svo langt sem það nær, og mikilvægi góðrar heilbrigðisþjónustu fyrir landsmenn alla. Ég verð samt að viðurkenna að hvað efnið varðar þykir mér þessi tillaga ekki mjög bitastæð og nokkuð ljóst að heilbrigðisáætlun heilbrigðisráðherra, sem samkvæmt þessu er væntanleg í haust og þaðan í frá á hverju ári til fimm ára í senn, er það sem mark skal taka á. Þar verður pólitíkin og fyrirætlanir ráðherra væntanlega í einstaka flokkum, yfirlýst markmið, aðgerðabindingar og þess háttar. Þá velti ég fyrir mér hvort þetta sé sú nálgun sem við erum sátt við, þ.e. þetta mikla samráð um tiltölulega innihaldsrýrt plagg og síðan er ráðherra með frjálsar hendur í framhaldinu um nánari útfærslu, jafnvel án aðkomu þingsins. Ég vil alla vega velta þessu upp af því ég átta mig ekki alveg á því hvert framhaldið er. Ég er ein þeirra sem hafa aðkomu að málinu í gegnum velferðarnefnd sem áheyrnarfulltrúi þar og hlakka til vinnunnar þar. Mig langar að ræða nokkra þætti frekar. Í upphafi er hér talað um tilteknar áskoranir og mig langar að nefna sérstaklega það sem setja má undir hatt lífsstílstengdra sjúkdóma af því að heilbrigðismál snúast líka um fyrirbyggingu sjúkdóma. Ég hefði viljað sjá þessum hatti gert hærra undir höfði með markmiðum og aðgerðabindingu. Það kemur vonandi síðar. En ég vil þó fagna orðum hæstv. heilbrigðisráðherra áðan um að það sé mikilvægt að hlaupa ekki eftir fyrirsögnum dagsins vegna þess að það er staðreynd að lífsstílstengdir sjúkdómar eru ein algengasta orsök heilsutaps í okkar heimshluta. Heilsuefling og forvarnir eiga að vera forgangsmál í heilbrigðisþjónustunni og eru einfaldlega langtímafjárfesting í heilbrigði og vellíðan þjóðarinnar. Við þurfum að blása til sóknar í þessum málaflokki og hér er ábyrgð stjórnmálamanna mikil vegna þess að átakið sem fylgir svona áherslum og verkefnum og ávinningurinn sem af því hlýst verður einfaldlega ekki mælt í einu kjörtímabili. Það þarf kjark til að horfa til lengri tíma. Það er þar sem almannahagsmunir liggja nú. Þetta ágæta plagg er brotið upp í nokkra málaflokka og margt gott þar að finna þótt ég ítreki gagnrýni mína á það sem virkt stefnumótunarplagg með markmiðum, gögnum og aðgerðabindingu o.s.frv., og einhverjum skrefum áfram. Í flokknum Forysta til árangurs hefði ég t.d. viljað sjá sjúklinga nefnda, notendur kerfisins, og rétt þeirra til að hafa val um veitendur þjónustunnar, rétt þeirra til að koma að málum þegar framtíðarskipulag heilbrigðismála er unnið og að þarfir þeirra og óskir séu ofarlega á lista í þeirri vinnu, það liggi þarfagreining frá þeim að baki þegar gengið er frá skipulagi heilbrigðisþjónustu og fjármögnun einstakra þjónustuþátta. Áfram með þjónustuna. Í kaflanum Rétt þjónusta á réttum stað er talað um að heilbrigðisþjónustan verði skilgreind sem fyrsta stigs, annars stigs og þriðja stigs þjónusta. Fyrsta stigið er heilsugæslan, sem er gott og mikilvægt markmið, og er reyndar kannski það sem menn hafa náð einna lengst með, það er hvað lengst komið og fullkomlega eðlilegt að byrja á fyrsta stiginu. Síðan er það annars stigs þjónusta sem er skilgreind sem sérfræðiþjónusta utan sjúkrahúsa og svo er þriðja stigið Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri. Raunar má segja að annars stigs þjónustan sé þá allt annað en heilsugæslan á fyrsta stigi og Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri á þriðja stigi. Það kemur fram í stefnunni að sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu sé fyrst og fremst um að ræða sjálfstætt starfandi sérfræðinga, en þetta stig eigi þó ná til meira eða minna allra heilbrigðisstofnana landsins fyrir utan þessar tvær stóru stofnanir. Annað stigið er því orðið ansi stórt og viðamikið, heldur utan um þetta allt; sjúkrahús úti á landi, sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn af ýmsum toga, öldrunarþjónustu, heimaþjónustu, endurhæfingu, ef ég skil þetta rétt. Enn fremur er ljóst, og það er kannski punkturinn sem mig langar að koma að, að þarna er töluverð skörun vegna þess að þjónustan á göngudeildum og dagdeildum spítalanna tveggja er að mörgu leyti sambærileg við sérfræðiþjónustu á læknastofum og læknamiðstöðvum. Það sem ég myndi vilja skilja - svo sem margt sem ég vil skilja, en alla vega í þessu samhengi - er af hverju þjónustan sjálf ræður ekki för við þessa flokkun heldur þjónustuveitandi, uppruni hans. Ég velti því upp: Ef það er viljandi gert að nota tegund eða uppruna þjónustuveitandans, rekstrarformið, sem aðalatriði, þá skil ég ekki hvert raunverulegt hagræði er af því. Það er spurning sem ég hlakka til að kafa nánar ofan í, bara til að átta mig á þessu, því ég skil vel þessa flokkun. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju þetta ræður för. Helst af öllu myndi ég vilja að skipulag heilbrigðisþjónustunnar væri á þann veg að á sem flestum sviðum hefðu sjúklingarnir val um þjónustuveitendur. Smæð okkar ágæta samfélags gerir auðvitað að verkum að það er ýmislegt sem fellur undir starfsemi Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri sem verður ekki gert annars staðar, en að sama skapi eru gráu svæðin fjölmörg og þeim fer fjölgandi með tækninýjungum ýmiss konar sem geta og munu gjörbreyta því hvernig við nálgumst heilbrigðismálin heilt yfir. Ég myndi vilja sjá þróun á þessari annars stigs þjónustu og vonandi verður sú þróun í samræmi við þarfir og val þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda, en ekki í samræmi við óskir heilbrigðisyfirvalda hverju sinni og allra síst í samræmi við óskir núverandi þjónustuveitenda á fyrsta og þriðja þjónustustigi. Ég er sem sagt að tala um möguleika fólks á að njóta a.m.k. í sama mæli og nú þjónustu sjálfstætt starfandi sérfræðinga ef það kýs og ef þessir aðilar uppfylla sömu skilyrði um gæði, öryggi og kostnað og ríkisreknir aðilar innan okkar ágæta kerfis. Markmiðið ætti að mínu viti að vera sátt og samvinna á milli ólíkra aðila og sátt um það hvar ákveðnum verkefnum sé sinnt og vonandi er það það sem stefnt er að. Talandi um tækninýjungar og breytingar, það má líka velta því upp hér hvernig fjarlækningar, sem eru sérstakt áhugamál mitt, falla inn í þessa þrepaskiptingu heilbrigðisþjónustunnar, undir hvað þær heyra. Ég sé ekki betur en að ef við berum gæfu til að nýta okkur tækifæri fjarlækninga þá séum við a.m.k. að máta hana við tvö af þessum þremur stigum. Og hvernig gerum við það? Ég er náttúrlega komin hérna í vanda með þetta allt saman. Í stefnunni er komið inn á mönnunarvandann. Hann er náttúrlega mjög stórt úrlausnarefni, svo stórt að það er ekki á færi hinna færustu heilbrigðisráðherra að leysa það einir og óstuddir. Það er bara þannig. Þetta er samfélagsmál. Vandinn hefur aukist gríðarlega á síðustu árum, ekki síst meðal hjúkrunarfræðinga, og ég get ekki annað en notað tækifærið hér og vakið athygli á tillögu okkar ágæta þinghóps Viðreisnar ásamt fleiri góðum samþingmönnum þar sem við tölum um að leggja í það átak að jafna kjör kvennastétta. Þetta eru að miklu leyti kvennastéttir, ég minni á það. En það eru alls ekki bara launin sem skipta máli varðandi mönnunarvanda, kulnun í starfi meðal heilbrigðisstarfsstétta verður sífellt meira aðkallandi úrlausnarefni. Ég hvet hæstv. ráðherra til að kafa ofan í ástæðurnar fyrir því, vegna þess að svörin þar gætu orðið mikilvægt leiðarljós í stefnumótunarvinnunni í heilbrigðiskerfinu. Við erum með fagstéttir þar sem gríðarleg menntun liggur að baki. Það þarf hugsjónir í þetta starf og svo erum við að kljást við kulnun, þannig að lausnin er þar. Ráðherra hefur ítrekað sagt, síðast í ræðustól áðan, að hún hafi ekki áhuga á að útrýma einkareknum hluta heilbrigðiskerfisins heldur styrkja ríkisrekna hlutann. Þannig skil ég a.m.k. ráðherra, þótt hún noti orðalagið að styrkja hið opinbera kerfi. Það er aukaatriði. Ég minni bara á að heilbrigðiskerfið er opinbert kerfi. Um það ríkir samfélagsleg sátt. Og innan þess kerfis þurfa að mínu mati að þrífast mismunandi form, ekki formsins vegna heldur vegna þess að það er þannig sem kerfið þjónar notendum sínum best. Íslenskt heilbrigðiskerfi er til fyrir notendur. Það ber ekki vitni um góða þjónustu að koma í veg fyrir að notendur hafi val ef það er mögulegt. Markmiðið á að vera að veita heilbrigðisþjónustu eftir þörf og leiðarljósið ætti að vera sjúkratryggingaréttur landsmanna, ekki skipulag þjónustuveitanda. Íslenskt heilbrigðiskerfi þarf starfsfólk. Mönnunarvandinn verður ekki leystur með því að takmarka starfsmöguleika heilbrigðisstarfsfólks í einu ríkisreknu móti. Íslenska heilbrigðiskerfið þarf nýsköpun. Það þarf að vera fljótt að tileinka sér tækninýjungar. Og dæmin sýna alls staðar frá, ekki bara innan heilbrigðisgeirans, að það gerist frekar á stöðum þar sem fólk getur hlaupið hratt og hefur hvata til þess. Íslenskt heilbrigðiskerfi þarf að nýta fjármagnið vel. Einokun þjónustuveitenda, sama hvaða nafni þeir nefnast og sama hvaða þjónustu þeir veita, er mjög ólíklega leiðin til þess. Fjölbreytileiki er svarið svo lengi sem tryggt er að allir þurfi að gangast undir sömu gæðakröfur og séu fjármagnaðar á sama hátt. Að lokum langar mig að þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera svona tímanlega í að leggja fram þetta plagg og gefa okkur í velferðarnefnd Alþingis þannig tíma til að vinna málið vel. Ég veit að hæstv. ráðherra mun verða boðin og búin til að aðstoða okkur við þá vinnu og samstarf nefndarinnar við hana verður áfram í góðum farvegi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að óska hæstv. heilbrigðisráðherra og okkur öllum til hamingju með þetta plagg. Við erum komin áleiðis. Ég má til með að nefna að fyrir einu og hálfu ári síðan, eða þann 31. maí 2017, samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu þingflokks Framsóknarflokksins, lagða fram af þáverandi hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur, um að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við heilbrigðisáætlun fyrir Ísland í samráði við fagfólk í heilbrigðisstéttum. Nú erum við komin af stað með það plagg. Í fyrirliggjandi tillögu er lögð áhersla á sjö meginviðfangsefni sem hvert og eitt hafa mismörg stefnumið sem síðan eru útskýrð í greinargerð. Ég ætla að tæpa á nokkrum sem mig langar að koma inn á. Fyrsta meginviðfangsefnið er forysta til árangurs. Þar er fyrsta stefnumiðið að löggjöf um heilbrigðisþjónustu verði skýr og kveði afdráttarlaust á um hlutverk heilbrigðisstofnana og annarra sem veita heilbrigðisþjónustu og hvernig samskiptum þeirra skuli háttað. Í dag er mjög mismunandi þjónusta á starfsstöðvum heilbrigðisstofnana landsins og hefur verið kallað eftir skýrri stefnumörkun í heilbrigðisstefnu um hvaða þjónustu skuli veita á hverjum stað. Það var ánægjulegt að heyra í framsögu hæstv. heilbrigðisráðherra að verið er að skoða hvaða þjónusta er veitt á hverjum stað. Hún er mjög mismunandi yfir landið og kallað er eftir því að ef ákveðin þjónusta er í boði á einum stað sé hún það líka annars staðar, sem eðli málsins samkvæmt er ekki hægt og ekki alltaf eitthvað sem útskýrir af hverju þjónustan er einungis í boði sums staðar. Það hafa orðið miklar breytingar á þjónustu heilbrigðisstofnananna á síðustu árum og eru væntingar íbúa í sumum tilvikum meiri en fjármagn til starfseminnar leyfir, sem helgast af viðhorfinu: Fyrst svona læknir kemur þangað vil ég líka fá hann hingað til mín. Ég tel að skýra þurfi betur hvaða þjónustu eigi að veita á starfsstöðvum heilbrigðisstofnananna og mér heyrist að það verði gert. Liður tvö fjallar um fjármögnun, hlutverk og fjárhagslega ábyrgð ríkis og sveitarfélaga um veitingu heilbrigðisþjónustu, að hún verði vel skilgreind. Þrátt fyrir að komið hafi aukið fjármagn inn í heilbrigðisþjónustuna, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Óla Björns Kárasonar, lítur ekki út fyrir að við höfum náð rekstrarjafnvægi í heilbrigðisþjónustunni. Það má vera að hluta til vegna þess að hlutverk eininganna er ekki nógu vel skilgreint. Bæði ég og fleiri hafa væntingar til þess að slík skilgreining komi fram til þess að fólk átti sig á því hvaða þjónustu ber að veita á hverjum stað og væntingar séu ekki umfram fjármagn sem veitt er til þjónustunnar. Í lið tvö er fjallað um rétta þjónustu á réttum stað. Þetta markmið tel ég mjög mikilvægt. Ef vel tekst til mun það hjálpa okkur að nýta fjármagnið í heilbrigðiskerfinu mun betur en gert er í dag. Það er til mikils að vinna ef tekst að beina notendum í auknum mæli í gegnum fyrsta stigs heilbrigðisþjónustu, eins og heilsugæsluna, að hún verði fyrsta stopp í þjónustunni. Það fer mikill peningur í stig tvö þar sem fólk ætti að vera að leita þjónustu á fyrsta stigi. Annars stigs þjónusta, sérfræðiþjónusta utan háskólasjúkrahúss, er mjög breið, eins og síðasti ræðumaður kom inn á. Þar er að finna heilbrigðisstofnanir landsins. Í þingsályktunartillögunni er talað um að annars stigs þjónusta sé veitt meira og minna á öllum heilbrigðisstofnunum landsins. Þetta „meira og minna“ er svolítið óljóst orðalag og ég vænti þess að það muni taka breytingum í meðförum hv. velferðarnefndar og það verða skilgreint aðeins betur. Í lið tvö er það 7. punkturinn sem vakti sérstaka athygli mína. Þar er talað um að aðgengi að heilsugæslu og þjónustu sérfræðinga á landsbyggðinni verði jafnað með fjarheilbrigðisþjónustu og vel skipulögðum sjúkraflutningum. Þess má geta að fjarheilbrigðisþjónusta er þegar farin af stað um landið og t.d. á Kirkjubæjarklaustri hefur hún verið í nokkurn tíma í tilraunaskyni. Það er þjónusta sem verður veitt í mun meira mæli hér á landi og er það vel. Ég hvet heilbrigðisráðherra áfram í þeim efnum, en líka er í byggðaáætlun að efla fjarheilbrigðisþjónustu. Fyrst þegar ég las þetta fékk ég smá sjokk og hugsaði: Allt í lagi, fyrsta stigs heilbrigðisþjónusta er heilsugæslan, svo koma sérfræðilæknar og síðan háskólasjúkrahúsin. Eigum við á landsbyggðinni þá bara að vera með fjarheilbrigðisþjónustu? Svo ef hún virkar ekki förum við í sjúkraflutning í sjúkraþyrlunni sem verður á Selfossi? En ég jafnaði mig og áttaði mig á því að verið að bæta upp það sem á vantar, en talað er um að sérfræðiþjónusta geti að sjálfsögðu ekki verið öll á sama stað. Mun það án efa spara mikið fyrir Sjúkratryggingar Íslands í ferðum einstaklinga sem koma til Reykjavíkur til að hitta lækni og spjalla: Já, það hefur gengið ágætlega síðustu sex mánuði og svo þarf ég ekki að hitta þig aftur fyrr en eftir hálft ár og það er hægt að gera í gegnum fjarheilbrigðisþjónustuna. Sjúkraflutningar og utanspítalaþjónusta eru málefni sem ég vona að verði gefinn sérstakur gaumur í þessari vinnu. Það er alveg ljóst að þar þarf að bæta netið og stuðla að aukinni menntun, þjálfun og ekki síst stuðningi við þá sem veita utanspítalaþjónustu vítt og breitt um landið. Þar hefur verið vaxandi álag undanfarin ár og verður spennandi að fylgjast með tilraunaverkefni um sjúkraþyrlur á Suðurlandi sem vonandi fer af stað á þessu ári, eins og veitt var heimild til í fjárlagafrumvarpinu. Ég get bara sagt að ég tek í raun undir hvert orð í ræðu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar fyrr í dag um að þetta sé atriði sem við þurfum að huga mun betur að og sérstaklega þar sem mikið er um ferðamenn. Ég sakna þó í umræðu um sjúkrahúsþjónustu á heilbrigðisstofnunum að ekki sé horft á samhengi sem var í hugmyndum Framsóknarmanna í þingsályktunartillögunni sem samþykkt var 2017, að huga að sóknarfærum í nýtingu sjúkrarýma á landsbyggðinni, sem getur létt álagi af Landspítalanum. Vonandi á það eftir að koma inn í útfærslu heilbrigðisstefnunnar. Þar eru t.d. Kragasjúkrahúsin í mjög góðu færi og auðvitað sjúkrarými víða á landsbyggðinni sem þjónusta fólk sem stríðir við minni háttar veikindi. Þau geta nýst mjög vel, t.d. í endurhæfingu, við að losa um dýrari úrræði á hærra stigi, sem háskólasjúkrahúsið og Sjúkrahúsið á Akureyri eru, og nýta þau til endurhæfingar þegar fólk þarf að styrkja sig áður en farið er heim. Þriðja meginmarkmiðið, Fólkið í forgrunni, er metnaðarfullur kafli þar sem ekki er annað að sjá en að bretta eigi upp ermar og vinna hratt og vel til að ná þeim góðu markmiðum. Það er nokkuð ljóst að það þarf til að snúa þeirri ógnvænlegu þróun við sem skortur á fagmenntuðu heilbrigðisstarfsfólki er að sigla í. Þar megum við engan tíma missa. Stór hluti heilbrigðisstarfsmanna vinnur vaktavinnu og löngu ljóst að 40 stunda vinnuvika er mjög íþyngjandi fyrir vaktavinnufólk, hvort sem það eru heilbrigðisstarfsmenn eða aðrir sem vinna þrískiptar vaktir. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur kynnt hugmyndir að aðgerðum til að styðja við betri mönnun hjúkrunarfræðinga. Það er ljóst að launakjör og vinnutími, vinnuvikan, er stór hluti af þeirri lausn sem þarf að ræða þar. Fór hún ágætlega yfir þetta í ræðu og þakka ég fyrir það. Ég fagna því að sú vinna er farin af stað og eins og kemur fram í niðurlagi heilbrigðisráðherra á það líka við um aðrar stéttir, ekki aðeins hjúkrunarfræðinga. Fjórða markmiðið er virkir notendur. Þar er áhersla á forvarnir og heilsulæsi og er það af hinu góða. Þetta er mjög flott en mætti bæta inn í stefnuna langveikum og þeim sem nota heilbrigðisþjónustuna mest. Tíminn líður ótrúlega hratt þannig að ég ætla að hoppa í síðasta punktinn sem ég er með, kaflann Hugsað til framtíðar. Þingmenn hafa talað um nýsköpun í heilbrigðisþjónustu og þá vil ég leggja áherslu á velferðartæknina og benda á að hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir hefur lagt fram þingsályktunartillögu um velferðartækni sem bíður þess að vera lögð fram í þinginu. Ég vona að það gerist hratt og vel og verði samhliða heilbrigðisstefnunni. Að lokum 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessa yfirferð og þessa þingsályktunartillögu um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Það er að sjálfsögðu gott að fá svona stefnu og hún er nauðsynleg, sumt er athyglisvert í henni og annað bara almennt orðað. Ég ætla að byrja á því að víkja aðeins að kaflanum Forysta til árangurs. Þar er í 7. lið rætt um ábyrgð og valdsvið stjórnenda stofnana. Í 8. lið segir að stjórnendur á öllum sviðum heilbrigðiskerfisins séu valdir út frá faglegri hæfni þar sem m.a. séu gerðar kröfur um leiðtogahæfileika og reynslu í stefnumiðuðum stjórnarháttum. Þetta er að sjálfsögðu afar mikilvægt. Það kom líka fram í umræðunni áðan að mikilvægt sé að við nýtum fjármuni vel, þær miklu og háu upphæðir sem fara í þetta kerfi. Það er að sjálfsögðu einnig á ábyrgð stjórnenda stofnana. Ég nefni þetta hér vegna þess að á fund fjárlaganefndar komu í lok síðasta árs fulltrúar frá heilbrigðisráðuneytinu. Þar var verið að ræða fjárveitingar og stöðuna á nokkrum heilbrigðisstofnunum. Þá kom fram af hálfu ráðuneytisins að stjórnunarvandi væri á ákveðnum heilbrigðisstofnunum. Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni og ég fagna því að þetta sé sett inn í stefnuna. En ég vil jafnframt hvetja heilbrigðisráðherra til að leita leiða til þess að tekið verði á svona málum, þau eru náttúrlega alvarleg að því leyti til að þetta bitnar á allri þjónustu og rekstri viðkomandi stofnana. Það er afar brýnt, segir þarna, eins og ég tek undir heils hugar, að um faglega hæfni sé að ræða á vegum þeirra sem gegna þessum störfum. Ég ætla þá að víkja næst að kafla sem heitir Rétt þjónusta á réttum stað. Þar er rætt um, eins og hv. þm. Ásgerður K. Gylfadóttir nefndi áðan, að þjónusta sérfræðinga á landsbyggðinni verði jöfnuð með fjarheilbrigðisþjónustu og vel skipulögðum sjúkraflutningum. Hv. þingmaður nefndi einmitt svæðið Skaftárhrepp, Kirkjubæjarklaustur og þar í kring. Ég held að ég geti fullyrt að þar hafi þetta reynst vel og sé mikilvægt en að sama skapi er að sjálfsögðu mikilvægt að það sé þá starfsfólk á staðnum sem kunni á þessa tækni og við reynum að nýta okkur nýjustu og bestu tækni hverju sinni. Það er gott að sjá að þetta er þarna inni. En ég hugsaði svolítið á svipuðum nótum og hv. þm. Ásgerður K. Gylfadóttir þegar hún nefndi að þetta væri síðasta úrræðið sem það ágæta fólk á þessu svæði byggi við þegar sjúkraflutningarnir væru ekki heldur í boði. Vissulega er þetta mikilvægt og ég held að við eigum að nýta okkur þetta í auknum mæli. Það hefur að mínu viti gefið góða raun. Síðan er kafli sem heitir Fólkið í forgrunni. Þar eru ágæt markmið út af fyrir sig. Ég tek undir það sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði hér áðan, það er afar mikilvægt að okkur takist að manna heilbrigðiskerfið. Hann nefndi dæmi um einstakling sem færi í nám í læknisfræði til Svíþjóðar og lyki námi en síðan væru því miður miklar líkur á því að viðkomandi settist að í Svíþjóð og kæmi ekki hingað. Það lýtur að sjálfsögðu að aðbúnaði hér heima, ýmsu varðandi kjör o.s.frv. Það er mjög aðkallandi að fjölga starfsfólki í mörgum heilbrigðisstéttum og snúa við þessum atgervisflótta. Gerðar hafa verið fjölmargar kannanir til að meta hvað það er sem laðar fólk að starfi í viðkomandi greinum. Það eru náttúrlega þættir eins og laun og vinnutími og möguleiki á frítíma. Hér var vaktavinna nefnd. Það er ekki þægilegt að vinna vaktavinnu til margra ára. Það kemur niður á heilsufari fólks. Mikilvægt er að reyna að finna leiðir til að gera vinnutímann aðlaðandi. Það hefur verið þekkt til margra ára að vandamálið er að við erum að missa þetta menntaða fólk, oft og tíðum reynslumikla hjúkrunarfræðinga, í önnur störf. Skortur á hjúkrunarfræðingum hér á Íslandi er ekkert nýtt. Það hefur verið vitað um það vandamál í mörg ár og því miður hefur ekki verið brugðist við í tíma og ekki verið settar fram áætlanir til að reyna að sporna við því. Við vitum að hjúkrunarfræðingar eru gjarnan taldir hryggjarstykkið í heilbrigðiskerfinu og flótti úr þessari grein stafar ekki síst af miklu vinnuálagi og lélegum kjörum. Á Landspítalanum er mönnunarvandinn orðinn ærinn og víða í öðrum heilbrigðisstofnunum. Það stefnir í óefni ef ekkert verður að gert. Ég vil nefna dvalarheimilin sérstaklega. Þau hafa víða verið mönnuð af fólki sem er af erlendu bergi brotið, fólki sem talar því miður mjög takmarkaða íslensku. Þetta fólk sinnir starfi sínu ágætlega en það er mjög brýnt að heimilismenn geti átt samskipti við starfsfólk og því tel ég mikilvægt að sett verði fram einhvers konar áætlun um að í þessum tilfellum, þegar erlent starfsfólk er ráðið í þessi störf, sé gert átak í því að það læri íslensku. Ég ætla að koma næst að því sem fjallað er um undir yfirskriftinni Skilvirk þjónustukaup. Þar er rætt um einkaaðila og ég hjó eftir því sérstaklega að hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi að við værum ekki alltaf samstiga í samstarfi einkaframtaksins og ríkisins þegar kæmi að heilbrigðisþjónustu. Það er náttúrlega alveg ljóst að ríkisstjórnin er ekki samstiga í þessum efnum. Það er miður að mínu mati vegna þess að það býr margt mjög gott í einkaframtakinu sem við eigum að nýta okkur. Ég vil nefna hér sérstaklega Klíníkina sem veitir mjög góða þjónustu. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson nefndi þá löngu biðlista sem hafa verið eftir liðskiptaaðgerðum. Ég hef hitt fólk sem hefur sagt mér að það hafi þurft að bíða í allt að tvö ár eftir að komast í slíka aðgerð á sama tíma og það geti komist í slíka aðgerð hjá Klíníkinni á innan við tveimur mánuðum. Það sorglega við það, hæstv. heilbrigðisráðherra, er að þetta kostar jafnmikið. Það er sama upphæð sem þarf að greiða fyrir að fara í liðskiptaaðgerð hjá Klíníkinni og í liðskiptaaðgerð á Landspítala. Þessu verður að breyta og ég hvet ráðherra til að beita sér fyrir því að samið verði við Klíníkina hvað þetta varðar. Ég sé að tíminn er orðinn naumur. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir þessar umræður sem hafa verið ágætar. Hér hefur að sjálfsögðu verið lögð áhersla á að við rekum öflugt heilbrigðiskerfi, og ég tek heils hugar undir það. En þetta er alltaf spurning um fjármagn, spurning um forgangsröðun og að sjálfsögðu stefnumörkun. En okkar sameiginlega markmið er náttúrlega að heilbrigðiskerfið verði vel starfshæft og veiti góða þjónustu og um það snýst þessi stefna.

Virðulegi forseti. Mig langar eins og fleiri þingmenn að byrja á að óska hæstv. heilbrigðisráðherra til hamingju með þessa heilbrigðisstefnu. Ég fagna því ávallt þegar við ræðum stóru málin og framtíðarsýnina og horfum til lengri tíma. Það er að sjálfsögðu það sem við eigum að gera en ekki, eins og hér hefur verið nefnt, að slökkva elda og fjalla um forsíður blaðanna hverju sinni eða krísur sem kunna að koma upp - heldur einmitt stóru málin til að koma í veg fyrir þessa elda í framtíðinni og krísur. Mig langar að byrja á því að nefna 2. mgr. varðandi framtíðarsýnina. Ég fagna því að hér er fjallað sérstaklega um lýðheilsustarf, sem ég held að sé grunnurinn að góðu heilbrigðiskerfi. Grunnurinn að því að við þurfum helst sem minnst að nota þriðja stigs heilbrigðiskerfið er að byggja undir lýðheilsu. Mér finnst sérstaklega skemmtilegt að nefna þetta hér vegna þess að áðan vorum við að ræða almenningssamgöngur og borgarlínu; mörgum finnst það mjög ótengd mál en þau eru þó mjög tengd. Í öllu okkar starfi þurfum við að setja upp það sem ég myndi kalla lýðheilsugleraugu. Það er t.d. gert þegar kemur að því að skipuleggja borgir og bæi, stuðla að því að fólk geti hjólað eða gengið eða notað virka samgöngumáta. Í stórborgum, þar sem fólk notar slíka samgöngumáta, sést að offituvandamál er mun minna en í öðrum samfélögum þar sem fólk notar einkabílinn meira. Það er að mörgu að hyggja í þessu. Mig langar líka að nefna sérstaklega samstarf við sveitarfélögin í þessu efni. Sveitarfélagið mitt, Mosfellsbær, var það fyrsta til að ganga inn í verkefni landlæknisembættisins um heilsueflandi samfélag. Það er gott verkefni þar sem sveitarfélögunum er ætlað að setja upp þessi lýðheilsugleraugu og horfa á lýðheilsumál í öllum aðgerðum sínum. Mig langar aðeins að nefna 3. kaflann, Fólkið í forgrunni, og þá er verið að tala um starfsfólkið. Ég verð að viðurkenna að þegar ég hugsa um heilbrigðiskerfið og fólkið þá hugsa ég um almenning og notendur heilbrigðiskerfisins. Ég er þó ekki að gera lítið úr því sem stendur í þessum kafla og tek heils hugar undir mikilvægi þess að við hugum að mannaflanum í heilbrigðiskerfinu. Eins og fréttir síðustu daga og umræðan hér hefur verið vitum við hversu mikilvægt er að tryggja að fólk hafi áhuga á því að sækja nám í þeim fræðum sem skila fólki inn í heilbrigðiskerfið og sé tilbúið að starfa þar áfram. Við vitum líka að við höfum til að mynda menntað fjölda hjúkrunarfræðinga sem hafa svo valið að starfa annars staðar. Það er örugglega hægt að finna ýmsar ástæður fyrir því, og það er eitthvað sem við þurfum að huga að. Í 8. lið þar undir er talað sérstaklega um samstarf milli stofnana, teymisvinnu og þverfaglega heildræna nálgun, að það eigi að einkenna vinnubrögð heilbrigðisstarfsfólks. Ég tek undir það. Ég held reyndar að þetta sé einn af mikilvægari þáttunum þegar kemur að því að skapa gott starfsumhverfi fyrir hjúkrunarfræðinga og aðrar fjölmennar stéttir, sem eru reyndar helst mannaðar af kvenfólki. Mig langar til að mynda að nefna heilbrigðisstofnunina í mínu sveitarfélagi, Reykjalund. Þar er ekki skortur á hjúkrunarfræðingum og almennt reynist mjög auðvelt að ráða hjúkrunarfræðinga og annað fólk til starfa þangað. Ég held að vinnuaðstaðan skýri það að hluta og sú staðreynd að unnið er í teymum og allir hafa sitt hlutverk í keðjunni. Ég er sannfærð um að það skipti miklu máli þegar kemur að því að byggja heilbrigðiskerfið upp sem áhugaverðan starfsvettvang til lengri framtíðar. Ég get heldur ekki látið hjá líða að nefna það sem við höfum rætt hér, þ.e. breytingar á því að ljósmæður og hjúkrunarfræðingar geti gefið lyfseðil fyrir getnaðarvarnapillunni. Ég lít á það sem fyrsta skref í átt að því að heilbrigðisstarfsfólki verði treyst enn meira í starfi sínu til að sinna sjúklingnum eða notandanum enn betur. Í 4. kafla, Virkni notenda, er talað um rafræna notendagátt eins og Heilsuveru, sem er náttúrlega algjör snilld og í raun ótrúlegt að við skulum ekki löngu vera komin þangað, við erum rétt að byrja að stíga þessi skref. Ég minnist þess fyrir meira en 10 árum að hafa starfað með fyrirtækjum sem voru að vinna að nýsköpun á þessu sviði. Ég held að við höfum ótrúlega mikil tækifæri í þessu litla samfélagi okkar til að stíga skrefin svolítið hratt. Við höfum mikla tækniþekkingu og það ætti að vera okkur auðvelt að innleiða nýja tækni, sem er fyrst og fremst til þess fallin að bæta þjónustuna, bæta aðgengi fólks að þjónustu, en ekki síður til að auka hagkvæmni og skilvirkni í kerfinu. Þá er ég komin að 5. kafla, þar sem talað er um skilvirk þjónustukaup. Ég fagna því, eins og ég skil þetta og ég vona að ég skilji þetta rétt, að verið sé að tala um að Sjúkratryggingar Íslands annist alla samningagerð um kaup á heilbrigðisþjónustu fyrir hönd ríkisins, hvort sem um sé að ræða þjónustu opinberra aðila eða einkaaðila. Með því legg ég áherslu á að mér finnst mjög mikilvægt að í ráðuneytinu, eða undirstofnunum þess, liggi fyrir skýr sýn á það hvað hvert skref kostar, hvað þjónustan í heilbrigðiskerfinu kostar. Það auðveldar okkur og stjórnkerfinu að tryggja að peningunum sé varið með sem hagkvæmustum hætti. Þess vegna tel ég mikilvægt að það liggi ljóst fyrir hvað liðskiptaaðgerðir, sem talað var um hér áðan, kosta. Eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson, sem var hér á undan mér í pontu, talaði um veitir Klíníkin þessa þjónustu og hefur gert það á hagkvæman hátt. Að sjálfsögðu eigum við alltaf að sjá til þess að peningunum sé sem best varið, þannig að ef einhverjir aðilar geta veitt sömu þjónustu með sömu gæðunum eigum við að horfa til þess að kaupa slíka þjónustu. Að þessu sögðu vil ég sem þingmaður Sjálfstæðisflokksins - og sumir halda að við viljum alltaf einkavæða heilbrigðiskerfið - geta þess að mér er í raun alveg sama hver rekur heilbrigðisþjónustuna. Aðalmálið er notandinn, að hann fái þá þjónustu sem hann þarf á að halda, að gæðin séu uppfyllt. Mér finnst valfrelsi líka skipta máli, að okkur sé ekki stýrt inn í það að fara til þessa læknis eða inn á þessa heilsugæslu eða í mæðraverndina þarna, heldur sé eitthvert valfrelsi hjá einstaklingnum þegar kemur að því að velja aðila sem sinna heilbrigðisþjónustu. Mér finnst það gríðarlega mikilvægur þáttur. Til þess að uppfylla þau skilyrði held ég að við séum alltaf best komin með blandað kerfi þar sem ýmsir aðilar geta komið að því að veita þjónustuna en kostnaðurinn er alltaf greiddur úr sameiginlegum sjóðum ríkisins. Ætli ég endi þetta ekki, því þetta er náttúrlega stuttur tími hérna, á því að fjalla um 7. kafla, Hugsað til framtíðar. Þá langar mig að fagna og tala sérstaklega um nýsköpun. Það eru, eins og ég sagði áður í ræðu minni, einhver ár frá því að ég var að vinna að slíkum verkefnum með fyrirtækjum. Þá horfðum við Íslendingar á heilbrigðistækni sem eitt af okkar lykilþekkingarsvæðum, tækifærum í nýsköpun. Ég veit ekki hvort svo sé enn, en við eigum þó töluvert af fyrirtækjum sem hafa náð ótrúlegum árangri á alþjóðlegum vettvangi. Össur er eitt þeirra og ég er að tala um Svefnmælingar og fleiri aðila. Hvort sem það er til þess að geta skapað verðmæti og að hér geti orðið til fyrirtæki með nýrri sköpun eða fyrir heilbrigðisþjónustuna eigum við ávallt að standa á bak við öflugt vísinda- og rannsóknasamstarf á sviði heilbrigðisþjónustu. Við eigum að huga að því að samkeppnissjóðir okkar séu þannig gerðir að verkefni sem lúta að heilsu landsmanna - og þá langar mig sérstaklega að horfa á það út frá lýðheilsusjónarmiðum - eigi greiðan aðgang inn í slíka sjóði. Það er á endanum til þess fallið að við getum veitt öflugri og betri heilbrigðisþjónustu fyrir  Að lokum segi ég: Til hamingju með þetta plagg. Ég fagna því að við séum hér að ræða þetta og ég óska þess að velferðarnefnd 

Herra forseti. Við ræðum hér í fyrsta skipti um mótun heilbrigðisstefnu fyrir Ísland til ársins 2030. Það má fagna því að hún sé komin fram. Fjárveitingar í fjárlögum 2019 til heilbrigðismála eru 230 milljarðar, ef ég man rétt, af um 803 milljörðum í rekstri ríkisins, þannig að við sjáum að þetta er gríðarlega mikilvægt plagg, að það sé til stefna um það hvernig við ætlum að standa að málum. Síðan getum við rætt um það hversu ítarleg hún eigi að vera og hvort hún eigi að vera efnismeiri. Ég hallast að því að við gerum það með tíð og tíma, hún verði efnismeiri og framsetningin kannski nákvæmari í einstökum þáttum. Þetta er viðamikið verkefni og hægt að ræða marga punkta varðandi heilbrigðisstefnu, en ég hafði fyrst og fremst hugsað mér að ræða kafla 2, Rétt þjónusta á réttum stað, og einstaka punkta eða stefnumið í þeim hluta. Þar kemur m.a. fram í 2. punkti að heilbrigðisþjónusta verði skilgreind sem fyrsta stigs þjónusta, þ.e. heilsugæslan, annars stigs þjónusta er sérfræðiþjónusta utan háskólasjúkrahúss og þriðja stigs þjónusta eru háskólasjúkrahús. Í 5. punkti er talað um að heilsugæslan eigi að taka virkan þátt í heilsueflingu og bjóða upp á ráðgjöf um heilbrigðan lífsstíl fyrir einstaklinga og hópa. Þetta er kannski einn af allra stærstu punktunum í verkefninu á næstu árum, þær lífsstílsbreytingar sem hinn vestræni heimur er að fara í gegnum þessi árin og hefur gríðarlega mikla þýðingu í heilbrigðiskerfinu og skapar víða kostnað þar. Það er stórt og mikið atriði og mætti í sjálfu sér vera heil skýrsla eða stefnumótandi plagg um þessa þætti. Ég held að þetta og náttúrlega öldrun þjóðarinnar verði stóru málin á næstu árum og áratugum að takast á við í rekstri heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Það sem ég ætla að leggja mesta áherslu á er 7. punkturinn. Þar segir að aðgengi að heilsugæslu og þjónustu sérfræðinga á landsbyggðinni verði jafnað með fjarheilbrigðisþjónustu og vel skipulögðum sjúkraflutningum. Það tengist kannski 9. punkti, að byggingarframkvæmdum Landspítalans við Hringbraut og við Sjúkrahúsið á Akureyri verði lokið með góðri aðstöðu til að veita bráða og valkvæða heilbrigðisþjónustu og öfluga þjónustu á dag- og göngudeildum. Svo er það 10. punkturinn, um hlutverk Landspítalans sem háskólasjúkrahúss, það verði styrkt, þar verði veitt hátækniþjónusta og einnig þriðja stigs þjónusta sem ekki sé hægt að veita annars staðar á landinu. Þá erum við komin að þessu stóra atriði sem er hlutverk Landspítalans að sinna öllu landinu þegar mest á reynir. Ég hef velt mikið fyrir mér á undanförnum árum samspili sjúkraflugs, með flugvélum og þyrlum, við háskólasjúkrahúsið í Reykjavík sem tekur allra erfiðustu tilvikin sem koma upp í heilbrigðisþjónustunni, alvarlegustu slysin og alvarlegustu hlutina, sem tengjast oft hjartasjúkdómum, hjartaáföllum og slíkum þáttum, tauga- og mænuáverkum og slíku og fyrirburum. Landspítalinn hefur fyrst og fremst sinnt því fyrir allt landið, alvarlegustu tilvikunum. En þegar við skoðum stefnu ríkisins, og eftir þessu hef ég leitað lengi, þá eru engin plögg eða stefnumarkandi áætlanir af hálfu ríkisins um sjúkraflugið í landinu, hvernig eigi að tryggja það og aðgengi landsbyggðarinnar að öflugustu sjúkrahúsþjónustu okkar. Í þessu plaggi hér, þessari heilbrigðisstefnu, þá er þetta eina setningin sem ég sé sem snýr að þessu, aðgengi jafnað með vel skipulögðum sjúkraflutningum. Á síðasta ári voru farin rúm 800 sjúkraflug á Íslandi. Ég held það hafi verið fluttir um 830, 840 manns með sjúkraflugvélum og væntanlega 130, 140 með þyrlum Landhelgisgæslunnar. Undanfarin ár hefur Landhelgisgæslan sinnt um 15–20% af þeim tilvikum sem koma upp þar sem þörf er á sjúkraflugi, 80–85% hefur verið sinnt með sjúkraflugvélum. Ég vil leggja það til að í þessari vinnu verði meiri áhersla lögð á sjúkraflutningana, þann þátt sem snýr að 7. punktinum í 2. kafla í þessari heilbrigðisstefnu, að skýra betur hvert ríkið ætlar að fara með þessari vinnu, hvert menn ætla að halda. Fyrr í dag talaði einn okkar ágætu hv. þingmanna um háhraðaalmenningssamgöngur. Eigum við að tala um háhraðasjúkraflutninga, sem eru þá í lofti? Ég veit ekki hvort menn kaupi þetta nýyrði, en mér finnst mikilvægt að betur sé tekið á þessu. Helmingurinn af sjúkrafluginu er F1 og F2 flutningur, þar sem fólk er í lífsógn eða lífshættu. Það eru rúmlega 400 manns, bara með flugvélum, sem eru í þessari stöðu, og síðan náttúrlega hjá Landhelgisgæslunni. Í 8. kafla í þessu ágæta plaggi sem við ræðum hér er getið um framkvæmd heilbrigðisstefnunnar til 2030 og gert ráð fyrir að aðgerðaáætlanir séu unnar til fimm ára. Það er hið besta mál, en væri fróðlegt að vita hvernig þær eru hugsaðar og hversu ítarleg þau plögg eiga að vera til að fylla inn í stóru myndina. Það er full nauðsyn á að efla þessa stefnumótandi vinnu þannig að hún sé skrifuð niður. Ætli það séu ekki á þessu ári um 27–28% af fjárlögum ríkisins sem fara í þennan þátt í rekstrarútgjöldum ríkisins. Við erum að vinna þetta með lögum um opinber fjármál og slíka þætti og þarna held ég að sé verk að vinna, að efla stefnumótunina tengt þessu. Ég hefði áhuga á því að sérstaklega yrði getið um það í þessu plaggi hvernig menn ætla að bregðast við í ferðaþjónustunni og hvernig hún kemur inn í þetta allt hjá okkur. Það sem ég er hræddastur við í stórslysum á Íslandi eru rútuslys og hvernig við ætlum að takast á við það sem gæti hugsanlega gerst og verður örugglega einhvern tímann á næstu árum, þar sem 50–80 manns gætu stórslasast í einu slysi. Hópslys og slíkir þættir, ég held að það sé nauðsyn fyrir okkar litla heilbrigðiskerfi að tekist sé á við það í þessari vinnu. Ég hef líka haft mikinn áhuga á því að ýmsar áætlanir ríkisins séu unnar betur saman og samþættar, eins og þessi heilbrigðisstefna, samgönguáætlun og það sem við samþykktum í júní sl., stefnumótandi byggðaáætlun. Það koma ýmsir punktar fram í því plaggi sem við samþykktum þá, um stefnumótandi byggðaáætlun, t.d. í II. kafla, Markmið, áherslur og mælikvarðar. Markmið stjórnvalda er að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Síðan eru taldar upp ýmsar áherslur sem eiga að leiða til skilgreindra aðgerða eða eru til að samþætta við aðrar aðgerðir og bæta áætlanagerð. Þar eru atriði sem eru býsna áhugaverð fyrir vinnuna við heilbrigðisstefnu, eins og l-liður A í II. kafla, þar sem sagt er að heilbrigðis- og velferðaráætlanir fái þinglega meðferð sem opinberar áætlanir, grunnþjónusta heilbrigðis- og velferðarþjónustu verði skilgreind sem og hvernig réttur landsmanna til hennar verði tryggður óháð búsetu. Heilbrigðisáætlanir lýsi glögglega fyrirhuguðum starfsháttum og samstarfi heilbrigðisstofnana. Í m-lið segir: „Mótuð verði stefna um opinbera þjónustu með það að markmiði að íbúar landsins, óháð búsetu, njóti sama aðgengis að grunnþjónustu.“ Svo kemur fram í n-lið að öruggir sjúkraflutningar um land allt verði tryggðir. Þegar við skoðum ýmis plögg ríkisins þá eru þau oft unnin sem einhvers konar eyjar hér og þar. Það sem vantar oft upp á er að ýmis plögg séu samþætt og þær stefnur sem ríkið mótar á ýmsum sviðum, þar sem væri miklu eðlilegra að fá heilsteyptari mynd af því að hverju er verið að vinna með plöggunum þannig að það verði til einhvers konar heildarsýn, einhver landsýn á þetta allt saman. Þetta er stórt efni sem við ræðum hér og hægt að fara víða. Tíminn búinn. Við eigum örugglega eftir að halda áfram með mikla umræðu um þessi mál hér í þingsal.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með fjölmörgum öðrum hv. þingmönnum og fagna því að við séum að ræða þessa stefnu. Þetta er vissulega mikilvægt innlegg í umræðuna. Ég verð að viðurkenna að við fyrstu sýn finnst mér megingalli stefnunnar vera sá að hún er mjög almennt orðuð. Margt mjög fínt og flest þannig fram sett að erfitt væri að setja sig á móti því, en það er afskaplega erfitt að festa hendur á því nákvæmlega hvert er verið að fara. Það sem ég finn helst að stefnunni sem við eigum að ræða hér er að það vantar allt stöðumat og greiningu. Það vantar í raun og veru lýsingu á því hvar skórinn kreppir helst, hvernig við metum það og hvernig við ætlum að ráða bót á því. Ég hafði bundið vonir við það að við værum að leggja hér fyrstu drög að t.d. gæðavísum og skilvirknivísum í heilbrigðiskerfinu þannig að við næðum að leggja mat á það hversu vel það þjónar okkur í dag, hverjir helstu annmarkar þess eru og hvernig við ætlum að ráða bót á þeim. Stefna í hvaða málaflokki sem er byggir jú alltaf á því að meta hvar við erum stödd, hvert við ætlum að fara og hvernig við ætlum að komast þangað. Í öllum tilvikum finnst mér vanta mælikvarðana, grunnmælinguna á því hvar við erum stödd, hver markmið okkar eru í viðkomandi málaflokkum og hvernig við ætlum síðan að ráða bót á því. Vafalítið munum við sjá meira farið út í slíka sálma í fimm ára áætlunum hæstv. ráðherra sem er hið besta mál. Ég hefði hins vegar gjarnan viljað sjá í þessu meginskjali fyrstu drög að slíkum mælikvörðum. Það er nefnilega í mínum huga, og tala þar út frá þeirri reynslu minni að hafa setið í fjárlaganefnd, kannski helsti vankanturinn í heilbrigðiskerfinu að við höfum mjög óljósa hugmynd um heildarskilvirkni þess eða hvort fjármunum sé vel varið, hvar þeim sé best varið og hvaða árangri auknar fjárveitingar til ákveðinna sviða heilbrigðiskerfisins skila. Annað sem ég sakna í stefnunni er að ég hefði viljað sjá miklu meiri umræðu um það og frekari markmiðssetningu í því sem kalla mætti að fjárfesta í heilsu en ekki bara heilbrigðiskerfi. Það væri horft á skýrari markmiðssetningu, t.d. í samvinnu heilbrigðisráðuneytis og félagsmálaráðuneytis eða félagsþjónustunnar og sveitarfélaga á því stigi, og samtengingu við forvirkar aðgerðir, fræðslu, ýmiss konar lýðheilsuátök, jafnvel tengingu við markmið okkar um lýðheilsu, eins og t.d. álagningu á áfengi og tóbak o.s.frv., hvort við eigum jafnvel að beita fleiri slíkum aðgerðum til að ná fram markmiðum um lýðheilsu eða ekki. Allt snýr þetta að því sama. Stærstu tækifærin okkar til bættrar heilsu landsmanna felast auðvitað í þessu. Við erum í grunninn með mjög gott heilbrigðiskerfi þó svo að margt megi þar bæta og margt þurfi að bæta, en sennilega eru stærstu tækifærin okkar, mikilvægustu verkefni okkar á komandi árum og áratugum, hvernig við aukum fjárfestingu í heilsu, í forvirkum aðgerðum. Hér var t.d. lagt fram á dögunum ágætisfrumvarp um að sálfræðiþjónusta verði felld undir sjúkratryggingar til þess að efla áherslu á geðheilbrigðisþjónustuna hjá okkur. Við höfum talað um framlög til sjúkraþjálfunar til að draga úr stoðkerfisvandamálum. Þessi tvö vandamál eru helstu orsakir nýgengis örorku, svo dæmi sé tekið. Þarna eru gríðarlega mikil tækifæri til að gera miklu betur fyrir fólkið sem nýtir sér síðan heilbrigðiskerfið okkar. Það kom kannski ekki á óvart en mér þótti ekki vera mikil umræða um valfrelsi sjúklinga og valfrelsi almennt í heilbrigðiskerfinu í þessari stefnu. Þar kemur auðvitað að þessu hefðbundna: Ég held að það sé ekkert síður mikilvægt fyrir heilbrigðiskerfið okkar en alla aðra þætti í efnahagslegri starfsemi að það sé valfrelsi og það sé samkeppni, bæði um starfsfólk en ekki síður um viðskiptavini, ef svo mætti orða það. Að sjúklingar hafi val um það hvert þeir leita eftir þjónustu. Það er ríkasti hvatinn fyrir fyrirtæki í heilbrigðisþjónustu að þurfa að standa sig varðandi gæði og skilvirkni. Ekkert síður á þetta við um starfsfólk, að heilbrigðiskerfið sé spennandi starfsvettvangur fyrir starfsfólk og það sé sóst eftir starfskröftum þeirra víðar en bara á einum vinnustað. Þetta heyrum við mjög gjarnan frá heilbrigðisstéttum í dag, t.d. varðandi hina gríðarlega sterku stöðu Landspítalans, að hún hreinlega fæli einstaklinga frá því að mennta sig til starfa af því að það geti verið mjög erfitt fyrir sérfræðimenntað fólk að snúa heim, val um vinnustað sé svo takmarkað. Þetta þarf alltaf að hafa í huga. Sjúklingar og heilbrigðisstarfsmenn þurfa að hafa valkosti í heilbrigðiskerfinu. Samkeppni ýtir alltaf undir aukna skilvirkni og meiri nýsköpun, hvort sem er í heilbrigðiskerfi eða öðru, það höfum við reynt á flestum sviðum efnahagslegar starfsemi. Það sem er mikilvægast fyrir okkur þegar horft er á þessa stefnu er matið á núverandi stöðu varðandi gæði og skilvirkni kerfisins. Þar held ég að staðan sé hvað óljósust í dag. Mér þykir mjög óþægilegt hversu litla hugmynd við höfum í raun og veru um stöðu okkar hvað þetta varðar. Það er fagnaðarefni að í stefnunni er fjallað sérstaklega um einmitt skilvirk kaup á þjónustu og það sé verið að fella bæði opinbera kerfið og einkarekna kerfið, eða rekið af öðrum aðila, undir sömu, getum við sagt, innkaupaviðmið og reglur, að Sjúkratryggingar sjái meira og minna um öll opinber innkaup á heilbrigðisþjónustu. Þegar kemur að t.d. hjúkrunarrýmum eða þjónustu í kringum hjúkrunar- og dvalarrými fyrir aldraða, sem fyrst og fremst er sinnt af öðrum aðilum en ríkinu, setjum við fram mjög skýrar kröfur um hvað við viljum án þess endilega að fjármagna þær sömu kröfur. Þegar við horfum hins vegar á stærstu einstöku einingu heilbrigðiskerfisins, Landspítalann, leggjum við yfirleitt mjög góðfúslega fram fjármagn án þess endilega að setja fram mjög skýrar kröfur um hvað við viljum fá fyrir það. Ég sakna þess mjög gjarnan í fjárlaganefnd þegar við ræðum aukin framlög til Landspítalans, sem er án efa mikilvægasta rekstrareiningin í heilbrigðiskerfinu, hversu lítil umræða fæst í raun og veru um það hvað við fáum fyrir þessa fjármuni, hversu vel þeir eru nýttir, hvaða tækifæri eru til að nýta þá mögulega betur og hvaða kröfur fylgja auknum fjárveitingum til spítalans hverju sinni. Þarna höfum við klárlega tækifæri til að bæta okkur verulega. Ég hlakka til að sjá hvernig þessari vinnu vindur fram og ég vona svo sannarlega að í umfjöllun velferðarnefndar verði enn frekar skerpt á þessari stefnu og ekki síst að gætt verði að því að mjög mikilvægur þáttur í heilbrigðiskerfinu okkar er hinn svokallaða einkarekni hluti heilbrigðiskerfisins sem þarf líka að huga að. Vissulega eigum við að gera þar mjög skýrar og vel fram settar kröfur, bæði hvað varðar gæði og skilvirkni, ekkert síður en hjá opinberum hluta heilbrigðiskerfisins, en þetta er ekkert síður mikilvægur hluti heilbrigðiskerfisins fyrir okkur en sá opinberi, bæði fyrir valfrelsi sjúklinga og heilbrigðisstarfsmanna.

Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Þorsteins Víglundssonar um að þetta sé flott plagg. Til hamingju, hæstv. heilbrigðisráðherra, með það plagg. Ég rak augun í það sama og hann nefndi og það er kannski skortur á þessu með gæðavísa og eftirlit. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talað hér áðan um blandað kerfi og einkarekið o.s.frv. Ég ætla ekkert að fara út í svoleiðis pólitík en eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson drap á skiptir öllu máli hvernig sameiginlegum sjóðum almennings er varið og hvað almenningur fær fyrir þá peninga. Um það snýst heila málið. Ég hef í gegnum tíðina gagnrýnt einkarekstur í heilbrigðiskerfinu en sú gagnrýni hefur fyrst og fremst snúist um skort á gæðavísum og virku eftirliti með þeim aðilum og stofnunum sem hafa sinnt einkarekna hlutanum í heilbrigðiskerfinu - mig langaði bara að koma því á framfæri. Það eru til leiðir. Ég hef talað við lækna hjá Læknafélagi Reykjavíkur og þeir eru með ýmsa gæðavísa að utan sem þeir byggja á. Ég held því að það sé auðvelt að koma þessu í kring þannig að þjóðin geti gengið að því sem vísu að fá sem besta þjónustu, sama hverjir sitja við stjórnvölinn. Ég fagna langtímahugsun og framtíðarpælingum í heilbrigðismálum. Þá eru líka minni líkur á því að heilsa þjóðarinnar verði notuð í popúlískum tilgangi á fjögurra ára fresti fyrir hverjar alþingiskosningar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hjó ekki eftir því að sérstakri spurningu væri beint til mín svo að að sjálfsögðu nota ég þá tækifærið til að lengja ræðutíma.  Það er rétt, sem hv. þingmaður kemur inn á, að mælikvarðar á gæðavísana og skilvirkni skipta okkur gríðarlega miklu máli. Í dag erum við sennilega með 10,5% af landsframleiðslu í heildarframlög okkar til heilbrigðiskerfisins - hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef ég fer rangt með - sem er ekkert fjarri hinum Norðurlöndunum. Við erum hins vegar yngri þjóð en hinar Norðurlandaþjóðirnar og við vitum að kostnaður í heilbrigðiskerfinu er mjög aldurstengdur. Hann vex mjög eftir því sem þjóðfélög eldast þannig að við megum vænta þess að kostnaður við heilbrigðiskerfið okkar muni að óbreyttu vaxa mjög mikið af því að þjóðin er að eldast mjög hratt á næstu 10–15 árum. Þess vegna skiptir skilvirknin svo miklu máli. Við verðum að hafa skýra sýn á það að hvaða árangri við ætlum að stefna, hvernig við ætlum að ná honum og hvort við eigum aðrar leiðir. Ég nefndi í ræðu minni aukna áherslu á að fjárfesta í heilsu landsmanna, t.d. með auknum forvirkum aðgerðum og inngripum fyrr í ferlinu varðandi sálfræðiþjónustu og annað - við þekkjum t.d. afleiðingar langvinnra geðrænna sjúkdóma fyrir heilbrigðiskerfið síðar meir. Aukið samstarf félagsmálayfirvalda og heilbrigðisyfirvalda skiptir gríðarlega miklu máli og þar eru mjög góð og skemmtileg tækifæri. Varðandi einkarekna hlutann hef ég líka alltaf sagt mjög skýrt - og þess vegna fagna ég því að verið sé að tryggja ákveðna jafnstöðu milli opinbera kerfisins og þess einkarekna þegar kemur að innkaupum og heilbrigðisþjónustu - að ekki eigi að semja við sjálfstætt starfandi lækna eins og um kjarasamning sé að ræða heldur einmitt að gera mjög skýrar kröfur varðandi bæði skilvirkni og gæði og semja á þeim grunni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að fagna tilkomu heilbrigðisstefnunnar og lýsa ánægju minni með að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur setið hér í allan dag. Það eru samt nokkrir hlutir sem ég vil taka til. Talað er um að sveitarfélögin hafi mikilvægu hlutverki að gegna og þá sérstaklega með þeirri þjónustu sem þeim ber að veita samkvæmt lögum, m.a. um málefni aldraðra. Það er hægt að segja að þetta sé með mikilvægari þáttum sem sveitarfélögin hafa á sinni könnu. Talað hefur verið um að sú stefna sem Akureyrarbær hefur tekið upp gæti átt við víða um land. Þar er gengið út frá þeirri nálgun að eldra fólk geti búið lengur heima hjá sér og mun sú stefna sem Akureyrarbær hefur haldið áfram með og sett sér kosta aðeins brotabrot af þeirri upphæð sem nú er sett í rekstur öldrunarstofnana. Með öðrum orðum: Við þurfum að mæta fólki þar sem það er hverju sinni og þó að það sé vissulega mikilvægt að reisa hjúkrunarheimili ætti það ekki að vera eina ráðið. Undanfarin misseri hafa hljómað raddir um að huga þurfi að mönnun í heilbrigðiskerfinu. Það er rétt að við þurfum að huga að mönnun alls staðar og á öllum sviðum. Það er vissulega skortur á hjúkrunarfræðingum en það eru fleiri stéttir sem okkur ber að huga að. Það má nefna lækna og sjúkraliða og fleiri. Mér dettur í hug hvort það sé ráð að opna fyrir nemapláss víðar en nú er gert og þá helst um allt land, að námsplássum sé skipulega úthlutað o.s.frv. þannig að allir njóti. Fyrr í dag heyrði ég á svari hæstv. heilbrigðisráðherra að hún hefði sent heilbrigðisstofnunum ákall um hvernig mætti bregðast við því verkefni sem blasir við okkur. Það kemur einmitt fram í þessari áætlun að gert sé ráð fyrir því í samningum við starfsfólk að það sé undir það búið að taka að sér nema. Mér finnst það mjög góður kostur. Það er líka ánægjulegt og mikið fagnaðarefni að fjölga eigi hjúkrunarfræðinemum við Háskólann á Akureyri. Mér finnst mjög mikilvægt í þessu sambandi að það komi fram að sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn eru einnig hluti af opinberu heilbrigðiskerfi, þ.e. ef samningur Sjúkratrygginga Íslands virkar eins og hann á að virka. Ef við lítum á þjónustuna, sem á að virka fyrir alla landsmenn, þarf að tryggja að viðeigandi mönnun og tækjakostur sé til staðar. Ég nefni þetta því að utan sjúkrahúsa eru það fyrst og fremst sjúkraflutningamenn og bráðatæknar sem veita meðferð þangað til komið er í höfn. Ég sakna þess dálítið að ekki sé nánari útlistun á því hvernig þessari þjónustu verður háttað. Ég vil nefnilega leyfa mér að segja að sú þjónusta sem veitt er utan spítala er með mikilvægari þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Lýðheilsa er nefnd og ágætlega fjallað um hana og áhersla er á heilsueflingu og forvarnir og að það verði hluti af allri þjónustu, sérstaklega þjónustu heilsugæslunnar. Einnig væri gagnlegt að finna endurhæfingu stað í heilbrigðisáætlun því að hún er ekki síður mikilvægt atriði. Einn af þeim þáttum sem hægt er að kalla forvarnir er einmitt lagabreyting um Sjúkratryggingar Íslands, að þær taki þátt í greiðslu sálfræðimeðferðar. Ég vona að það verði að veruleika áður en langt um líður. Við erum líka með sjúkrahús og heilbrigðisstofnanir hringinn í kringum landið og sjálfsagt að huga að því atriði þar sem ljóst er að varla er hægt að bæta meiru á þjónustu Landspítala. Það er því nokkuð furðulegt, vil ég leyfa mér að segja, að hæstv. heilbrigðisráðherra skuli hafa falið Landspítalanum að taka á móti ungmennum í neyslu og fíknivanda, en það er þjónusta sem SÁÁ hefur hingað til sinnt. Mig langar að velta upp þeirri spurningu hvort það hafi verið útséð með að SÁÁ gæti tekið áfram við þessum ungmennum. Mér finnst þetta mjög mikilvægt atriði. Í lokin vil ég nefna notendur þjónustunnar. Þeir virðast ekki eiga rödd í þessu plaggi - en þetta er nú kannski svolítið yfirgripsmikið plagg og erfitt að koma öllu að. Ég vona sannarlega að notendur fái rödd. Það er mikið talað um þá en ég óska eftir því að við tölum líka við þá. Ég nefni sérstaklega langveika í því sambandi, þeir vilja oft gleymast. Ég tek undir þau orð sem hér hafa verið sögð, stefnan er góð svo langt sem hún nær. En ég vil samt enn og aftur ítreka að það skortir á nánari útlistun á flestum þáttum hennar. Við í velferðarnefnd höfum þá verk að vinna og tökum vel utan um málaflokkinn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir afar góða umræðu um heilbrigðisstefnu og jafnframt þakka fyrir jákvæða tóna sem snúast um grunninn í stefnunni. Ég met það svo, eftir að hafa hlustað hér á ræður þingmanna, bæði úr stjórnarflokkunum og stjórnarandstöðuflokkunum, að í meginatriðum sé fólk þeirrar skoðunar að það sé gott að stefnan sé fram komin. Ég hef ekki heyrt athugasemdir við þessa kaflaskiptingu og þetta upplegg. Það má auðvitað fjalla um afmörkunina og nokkrir hafa bent á að hún snúist í raun og veru um heilbrigðisþjónustuna, þ.e. þjónustuna sem slíka, en minna um aðra þætti sem hafa jú sannarlega áhrif á lífslíkur eins og lifnaðarhætti, félags- og efnahagslega þætti og umhverfisþætti. En það er ákvörðun að afmarka þetta svona. Manni er auðvitað alltaf dálítill vandi á höndum þegar slíkar ákvarðanir eru teknar. Hér hefur líka verið nefnt að það sé mikilvægt að svona stefnuplögg séu ekki í tómarúmi, þau kallist á við önnur gögn, og sérstaklega hafa þingmenn sem hafa átt sæti í hv. fjárlaganefnd nefnt þann þátt. Einmitt með hliðsjón af þeirri grundvallarsýn minni að það sé mikilvægt að stefnuskjöl séu til lengri framtíðar en kallist líka á við aðrar stefnur sem eru bæði í smíðum og eru virkar og jafnvel samþykktar, hef ég lagt á það áherslu að við þurfum að búa til og leggja fram áætlanir til fimm ára í senn ár hvert, byggðar á þessari stefnu og samhliða fjármálaáætlun, þ.e. að fjármálaáætlun sem kemur til þingsins ár hvert sé með heilbrigðisáætlun eða aðgerðaáætlun í heilbrigðismálum til hliðar við sig. Á hverju ári séum við í raun og veru að jarðtengja, ef svo má að orði komast, heilbrigðisstefnuna með því að hún sé fjármögnuð að því leyti sem varðar aðgerðir sem útheimta fjármögnun. Auðvitað eru aðgerðir í heilbrigðismálum sem ekki endilega endurspeglast í fjármálaáætlun vegna þess að þær snúa að breyttri verkaskiptingu eða einhverjum öðrum þáttum sem ekki þarf að fjármagna sérstaklega, en það er samt full ástæða til að nefna þær og að það komi fram í slíku plaggi. Hér hefur líka verið talað um mikilvægi þess að árangur og gæði séu metin. Ég vil endurtaka það, þó að það hafi komið fram í andsvari við fyrri ræðu mína, að gæðaáætlun embættis landlæknis er þegar undirrituð. Embættið og sú sem hér stendur hafa undirritað gæðaáætlun og innleiðingarferlið mun hefjast á þessu ári. Það þýðir að allir veitendur heilbrigðisþjónustu þurfa að leggja á sig að útbúa gæðavísa fyrir sína þjónustu sem viðkomandi er tilbúinn til að birta miðlægt, ekki síst í þágu þess að sú heilbrigðisþjónusta sem liggur fyrir og er aðgengileg hverju sinni sé gagnsæ og sýnileg, að notendur geti séð hvaða þjónusta er í boði, hvert inntak hennar er, hvaða gæðakröfur eru gerðar o.s.frv., þannig að notendur, þ.e. almenningur, sem þetta snýst jú allt um, séu miðlægir í stefnunni allri. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir nefndi stöðu notenda í plagginu. Fjórði kaflinn er í raun og veru allur tileinkaður notendum, ef svo má segja, þannig að ég átta mig ekki alveg á ábendingunni en hún lýtur kannski að notendasamráðinu almennt. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt. Með því að við erum komin með þessa sýn, að þjónustan sé gagnsærri, það sé meira um gagnvirka miðlun á þeirri þjónustu sem er fyrir hendi, heilbrigðisupplýsingar séu aðgengilegri og ekki síður þær upplýsingar sem lúta að notkun hvers og eins á heilbrigðisþjónustunni - og þá á ég við t.d. greiðsluþátttökukerfið eða aðra þætti - ætti það að verða til þess, það er a.m.k. mín sýn, að valdefla almenning í því að heilbrigðisþjónustan sé fyrst og fremst í þágu almennings en ekki í þágu þjónustunnar sjálfrar. Notendur þjónustunnar en ekki veitendur hennar séu miðlægir í henni. Allnokkrir nefndu hér sjónarmið sem snúast um sjúkraflutninga og að þeir séu ekki nægilega vel innrammaðir hér. Ég held að við getum mjög lengi kallað fram að eitthvað sé ekki nefnt. Ég vil eiginlega nefna það sérstaklega við velferðarnefnd að fara mjög varlega í því að fara að búa til nýjan lista af öllu sem ekki er nefnt hér en reyna að halda sig við það um hvað þessi stefna snýst í raun og veru. Hún snýst um grunninn, um aðferðafræðina, um kröfurnar o.s.frv. en ekki um einstaka þætti þjónustunnar. Það að endurhæfing er ekki nefnd hér þýðir ekki að þessi stefna fjalli ekki um endurhæfingu vegna þess að endurhæfing er partur af öllu heilbrigðiskerfinu. Hún á sérstaklega að vera partur af allri heilbrigðisþjónustu sem lýtur að langvinnum sjúkdómum og ósmitbærum sjúkdómum eins og krabbameini, geðsjúkdómum og fleiri sjúkdómum sem eru þeirrar gerðar að nánast á fyrsta degi frá greiningu er eðlilegt að endurhæfing sé partur af þeirri meðferð sem viðkomandi stendur til boða. Ekki kannski eins og við vorum að hugsa þetta áður fyrr, að viðkomandi byrji á því að stunda forvarnir, svo verði hann veikur og þá þurfi hann að fara í heilbrigðiskerfið og svo sé hann ekki lengur veikur og þá eigi hann að fara í endurhæfingu. Núna lítum við svo á að allir þessir þættir skarist með einhverju móti. Ég er sammála þeirri nálgun og þeirri umræðu að við eigum ekki að tala um sjúkraflutninga bara þannig að þeir snúist um að flytja sjúklinga frá einum stað til annars, sem er kannski sú nálgun sem hefur verið ríkjandi til skamms tíma, heldur miklu frekar að við séum að koma nauðsynlegri bráðahjálp á slysstað innan ákveðins tíma. Þar eigum við t.d. að setja okkur markmið. Við eigum að segja að slík hjálp eigi að hafa borist innan 30 mínútna. Það er raunhæft að gera það og við eigum að gera það í okkar strjálbýla landi, setja okkur það markmið að afla okkur þess tækjakosts sem þarf til að geta sinnt fólki óháð búsetu innan þessara tímamarka. Þetta ætti að vera mögulegt hvar sem er á landinu og það á að vera okkar markmið. Ég veit að þetta er sérstakt áhugamál hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar sem nú gengur í salinn. Það hafa komið fram í umræðunni sjónarmið sem lúta sérstaklega að því hversu nákvæm aðgerðaáætlunin eigi að vera og hversu stíf og hversu nákvæm hún muni verða og hvernig hún muni birtast þinginu. Það er ekki gert ráð fyrir því sérstaklega í stjórnarsáttmálanum eða í þessari þingsályktunartillögu hvernig þetta samtal eigi að fara fram. Ég sjálf hef í hjarta mínu svo miklar mætur á Alþingi og tel að Alþingi geti verið svo gagnlegur vettvangur til að ræða stefnu, að ég held að við eigum að gera meira af því en minna. Við eigum að vera minna í því að tala um uppákomur dagsins - og þá er ég að tala um fyrirsagnirnar sem verða oft aðalumfjöllunarefnið - en meira að tala um mál til lengri tíma. Þess vegna vil ég koma til Alþingis með þessa aðgerðaáætlun til fimm ára einu sinni á ári, ekki til þess síðan að beina henni til velferðarnefndar. Ég held að það sé allt of þunglamalegt að gera það. Fjármálaáætlun fer til fjárlaganefndar samkvæmt lögum á hverju ári og þetta er hliðarplagg sem má horfa á til hliðar. En mér finnst full ástæða til þess að ég ræði það í einni umræðu, eins og gert er með skýrslur, ár hvert við Alþingi og ég vona að þau ár verði mörg. Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir afar góða umræðu og hlakka til samstarfsins við hv. velferðarnefnd í því að vinna úr þessu mikilvæga plaggi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir varðandi notkun burðarpoka á sölustöðum vara. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, vegna innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/720 frá 29. apríl 2015 um breytingu á tilskipun 94/62/EB um að draga úr notkun á burðarpokum úr plasti. Í tilskipuninni er bent á að notkun á burðarpokum úr plasti sé umfangsmikil og hafi í för með sér mikinn úrgang og óskilvirka notkun á auðlindum. Búist sé við að þetta aukist enn frekar verði ekki gripið til aðgerða. Burðarpokar úr plasti sem verða að úrgangi valda umhverfismengun og ógna vistkerfum í vatni um heim allan. Í tilskipun 2015/720 er kveðið á um að aðildarríki skuli gera ráðstafanir til að ná fram viðvarandi minni notkun á þunnum burðarpokum úr plasti, þ.e. þynnri en 15 míkron, á yfirráðasvæði sínu. Í þeim ráðstöfunum gæti falist að nota landsbundin markmið um minni notkun, að viðhalda eða innleiða efnahagsleg stjórntæki, sem og markaðshindranir að því tilskildu að þær séu hóflegar og án mismununar. Í tilskipuninni er kveðið á um að slíkar ráðstafanir geti verið mismunandi eftir umhverfisáhrifum af endurnýtingu þunnra burðarpoka úr plasti eða af förgun þeirra, eiginleikum þeirra hvað varðar myltingu, endingu þeirra eða sértækri fyrirhugaðri notkun. Í frumvarpinu er lagt til að eigi síðar en 31. desember 2019 verði árlegt notkunarmagn plastburðarpoka að hámarki 90 pokar á einstakling líkt og tilskipunin kveður á um. Eigi síðar en 31. desember 2025 verði árlegt notkunarmagn að hámarki 40 pokar. Lagt er til í frumvarpinu að heimilt verði að afhenda burðarpoka, þar með talda plastpoka, án endurgjalds á sölustöðum vara frá og með 1. júlí 2019 og að gjaldið verði sýnilegt á kassakvittun. Hér er gengið lengra en tilskipunin kveður á um í ljósi þess að skyldan gildir um alla burðarpoka, þ.e. ekki eingöngu úr plasti. Samkvæmt tilskipun ESB er aðildarríkjunum einnig heimilt að undanskilja plastpoka sem eru þynnri en 15 míkron og liggja gjarnan frammi í grænmetisdeildum verslana. Í frumvarpinu er hins vegar lagt til að þetta svigrúm verði ekki nýtt og að frumvarpið nái til burðarpoka úr plasti óháð þykkt þeirra. Þetta er gert til þess að takast á við plastmengun og ofneyslu af fullum krafti og sýna gott fordæmi. Að lokum er lagt til að frá og með 1. janúar 2021 verði óheimilt að afhenda burðarpoka úr plasti á sölustöðum vara. Bannið nær ekki til burðarpoka úr öðrum efnum, t.d. fjölnota poka og lífbrjótanlegra poka sem ekki innihalda plast. Hér er einnig gengið lengra við innleiðingu en krafist er í tilskipuninni. Samkvæmt tilskipuninni er aðildarríkjum heimilt að takmarka markaðssetningu burðarpoka úr plasti að því gefnu að þau gangi ekki lengra en nauðsynlegt er og að takmörkunin feli ekki í sér mismunun. Í ljósi þess er lagt til að bann við afhendingu burðarpoka úr plasti nái einungis til þess þegar burðarpokar úr plasti eru afhentir við sölu á vörum. Verði frumvarpið að lögum geta verslanir eftir sem áður haft burðarpoka úr plasti til sölu í hillum í sölurýmum verslana. Tekið skal fram að banni við burðarpokum úr plasti er ekki ætlað að vera allsherjarlausn á vandamálum sem tengjast notkun á plasti heldur er um að ræða eina nauðsynlega aðgerð af mörgum. Hér er um mikilvægt skref að ræða. Flest fólk kaupir t.d. reglulega í matinn og ber vörurnar oft og tíðum heim í pokum. Aðgerðin snertir þannig daglegt líf okkar og eykur vitund okkar um plast og notkun þess í daglegu lífi okkar. Með frumvarpinu er fylgt eftir tillögu samráðsvettvangs um aðgerðir í plastmálefnum sem í voru fulltrúar atvinnulífs, sveitarfélaga, umhverfisverndarsamtaka, annarra félagasamtaka, opinberra stofnana, Alþingis, ráðuneyta og fleiri. Hópurinn skilaði ráðherra tillögum að 18 aðgerðum í nóvember sl. Bann við burðarplastpokum var ein þeirra. Önnur tillaga samráðsvettvangsins, aðstoð við neytendur sem mæta með eigin umbúðir undir keypta matvöru, hefur þegar komið til framkvæmda og undirbúningur stendur yfir varðandi tillögu sem felur í sér viðurkenningar fyrir framúrskarandi plastlausar lausnir. Verið er að vinna úr öðrum tillögum í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu en þær fela t.d. í sér vitundarvakningu um ofnotkun á plasti og að úrvinnslugjald verði lagt á allt plast. Þá er einnig gert ráð fyrir að Evrópusambandið samþykki vorið 2019 nýja tilskipun til að takast á við plastmengun en þar er m.a. lagt til að aðildarríkjunum verði skylt að draga úr notkun matarumbúða og drykkjarbolla úr einnota plasti. Tilskipunin verður innleidd hér á landi á grundvelli EES-samningsins. Í umræðum um plast er rétt að undirstrika að plast er efni sem endist afar lengi og er því hentugt til ýmissa nota. Einmitt sá eiginleiki þess gerir það hins vegar einstaklega óhentugt sem einnota efni. Plast er í stórum stíl einnota, einungis notað einu sinni. Þetta eru hlutir sem fylgja okkur ef til vill nokkur andartök en geta enst í tugi og hundruð ára sem úrgangur. Plast hverfur ekki eða eyðist heldur brotnar niður í smærri og smærri hluta og verður að endingu að svokölluðu örplasti. Til að framleiða plast þarf olíu og plastið sjálft er síðan skaðlegt fyrir lífríkið. Með því að banna plastpoka tökumst við á við það verkefni og það mikla magn plastpoka sem er í umhverfinu og það er mikilvægt. En bannið hefur hins vegar víðtækari áhrif. Það snertir sem fyrr segir daglegt líf okkar og virkjar okkur með beinum hætti við að hugsa um lausnir án plasts. Burðarplastpokar hafa þegar verið bannaðir í fjölda ríkja, svo sem á Ítalíu, í Frakklandi, Indlandi, Kenýa, Makedóníu, Kína, Bangladess, Máritaníu, Úganda og Madagaskar. Á Nýja-Sjálandi hefur bann verið samþykkt sem tekur gildi í sumar og burðarplastpokar hafa verið bannaðir í fjölda borga í Bandaríkjunum og tveimur fylkjum, Hawaí og Kaliforníu. Við erum því að feta í fótspor metnaðarfullra ríkja þegar kemur að þessum málum. Víðtækur stuðningur er fyrir banni hér á landi en samkvæmt könnun MMR, sem birt var í október, kváðust nærri tveir af hverjum þremur Íslendingur hlynntir banni á einnota plastpokum í verslunum. Tæp 41% kváðust mjög hlynnt slíku banni. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og þá stærri mynd sem það er hluti af. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns fagna þessu frumvarpi sem hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra leggur hér fram. Ég tel að á ferð sé afar mikilvægt mál hvað það varðar að við séum að senda skýr skilaboð, ekki bara út í íslenskt samfélag heldur út í alheimssamfélagið. Við ákveðum að ganga lengra en Evróputilskipanirnar segja til um og það finnst mér afar mikilvægt. Íslendingar eiga að mínu viti að vera þjóð sem tekur umhverfislegt hlutverk sitt alvarlega, tekur það alvarlega að ganga á undan með góðu fordæmi, eins og við gerum til að mynda í sambandi við orkugjafa. Ég held því að frumvarpið sé gríðarlega mikilvægt og fagna því sérstaklega. Ég tel að þingið eigi að reyna að klára þetta mál fljótt og vel, en vildi fyrst og síðast nota þetta tækifæri til að fagna þessu máli og hrósa hæstv. ráðherra fyrir framgönguna.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp eingöngu til að fagna þessu góða frumvarpi, enda er það í anda þingsályktunartillögu sem ég hef í tvígang lagt fram á þinginu þar sem kveðið var á um þess háttar bann. Í þeirri þingsályktunartillögu er reyndar líka að finna ákvæði um plastagnir, örplast. Það er einmitt tekið á þeim í þeirri aðgerðaáætlun sem hæstv. ráðherra vék að hér áðan þar sem gert er ráð fyrir 18 aðgerðum sem lúta allar að því að draga úr plastnotkun. Þær tillögur eiga að verða tilbúnar þann 1. september á þessu ári. Þetta er umdeilt. Maður sér það þegar maður skoðar umsagnir sem bárust um þessa aðgerðaáætlun sem samráðsvettvangur, svokallaður, vann. Þar átti ég raunar sæti fyrir hönd stjórnarandstöðunnar. Ýmsir hafa viðrað efasemdir um að þetta sé rétta leiðin til að sporna við plastnotkun, þ.e. að banna plastpoka, og hafa bent á að plastpokar geti verið þénugir á marga lund. Hægt sé að nota þá margsinnis undir úrgang og jafnvel hægt að nota þá aftur og aftur í búðum. Það hefur verið bent á og oft nefnt til vitnis dönsk rannsókn þar sem tilgreint er að þegar allt komi til alls sé vistsporið meira af ýmsum öðrum umbúðum en plasti, ýmsum öðrum umbúðum sem við teljum alla jafna vera umhverfisvænni. Það er að mörgu að hyggja í því sambandi. Eitt er það að þessi danska rannsókn gerir ráð fyrir því að plastið fari í endurvinnsluferli en hér á landi eru plastpokar urðaðir, sem er alls ekki umhverfisvænt að gera. Og svo er annað í þessu líka, sem ég tel ekki síður vera mikilsvert, og það er að þetta plastpokabann er ákveðið inngrip í daglegt líf fólks. Slíkt inngrip í daglegt líf fólks hefur margfeldisáhrif á það hvernig fólk hugsar um plast og um umhverfismál í víðum skilningi og getur orðið til þess að fólk taki jafnvel allt sitt líf til endurskoðunar út frá umhverfissjónarmiðum. Ég held líka að þessar efasemdarraddir miði gjarnan við fólk sem notar kannski sama plastpokann aftur og notar þá plastpokann skynsamlega og svo fólk sem kannski fær sér alltaf nýjan og nýjan taupoka. En raunin er sú að fólk sem notar taupoka eða pappírspoka er kannski meðvitaðra um þessi mál og notar frekar sama pokann aftur og aftur. Fólk sem notar þessa plastpoka sem hafa verið til sölu í búðum notar nýja og nýja plastpoka. Plast er að mörgu leyti dæmigerð afurð 20. aldarinnar. Þetta er mestanpart olía og þetta er mjög snjöll uppfinning að mörgu leyti - eiginlega bara algjör snilld. Plastið er svo þénugt og það er svo gott að nota það. En að hinu leytinu til er það algjör viðbjóður eins og svo margt sem 20. öld færði okkur. Snilld og viðbjóður í senn. Við erum dálítið að súpa seyðið af margri 20. aldar snilldinni þessi árin í lífsháttum okkar. Við þurfum að taka til endurskoðunar svo ótal margt sem við gátum gengið að sem gefnu á 20. öldinni. Ég styð þetta frumvarp. Þess var náttúrlega ekki að vænta að þingið hlustaði á mig þegar ég var að leggja fram tillögur um þessi efni. Við neyðumst til að taka þetta upp vegna þess að Evrópusambandið færir okkur þessa reglugerð. Þetta kemur eins og margt gott frá Evrópusambandinu og er niðurstaða af þeim ágæta samráðsvettvangi sem það samband er. Þetta er ásamt öðru vonandi til marks um að við séum hætt að hegða okkur í umhverfismálum og öðrum málum eftir boðorðinu: Alltaf gera ekki neitt; að við höfum tekið upp nýja siði. Ég bíð spenntur eftir næstu aðgerðum hjá hæstv. umhverfisráðherra samkvæmt þessari 18 liða aðgerðaáætlun sem hann hyggst starfa eftir og hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim sem til máls hafa tekið fyrir góða umræðu og gott innlegg inn í umræðuna um plastmengun sem hefur kannski skotið sér svolítið upp á himininn í alþjóðlegri umræðu. Þegar við lítum til þess sem er að gerast erlendis og á alþjóðavettvangi er einmitt verið að ræða þessi mál í mjög víðu samhengi, hvernig við í sameiningu, þjóðir heims, getum tekist á við þær áskoranir sem vissulega felast í plastmengun, ekki síst í hafinu. Ég vil líka fá að þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir þátttöku hans í samráðshópnum sem kom með tillögur til mín og auðvitað fyrir þær tillögur sem hv. þingmaður hefur lagt fram hér á Alþingi. Það skiptir virkilega máli að þessar raddir heyrist hér, bæði frá stjórn og stjórnarandstöðu og hvar sem fólk er í pólitík. En hér var nefnt að stundum sé það þannig í umhverfismálunum að það er ekki fyrr en við neyðumst til að taka eitthvað upp í gegnum Evróputilskipanir sem við gerum það og það hefur oft verið þannig. Það sem er hins vegar áhugavert, og ég er stoltur af varðandi þetta mál, er að í þessu lagafrumvarpi erum við að ganga lengra en tilskipunin gerir ráð fyrir, m.a. hvað varðar bannið en líka hvað það varðar að við leggjum til með frumvarpinu að fyrir burðarpoka verði alltaf rukkað, alveg sama hvernig þeir eru. Við látum þetta líka ná til þeirra poka sem eru þynnri, þ.e. allra þynnstu pokanna, sem ekki er skylda að gera samkvæmt tilskipuninni. Ég enda þetta á því að þakka kærlega fyrir umræðuna og ekki síst hvatninguna frá hv. þingmönnum. Eigum við ekki bara að segja að við séum komin í gírinn?