Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og hv. dm. er kunnugt, hafði allshn. lagt til við 2. umr. þessa máls, að hámark væri sett fyrir því, hve stærri bifreiðafjelögum bæri að tryggja hátt bifreiðar sínar, til tryggingar því, að hægt væri að ganga að einhverju fje, ef skaðabótakröfur yrðu gerðar vegna meiðsla eða slysa við akstur bifreiðarinnar. Nefndin hefir orðið þess vör síðan við 2. umr., að þótt lögin um notkun bifreiða frá 1926 geri ráð fyrir, að viðurkent verði af landsstjórninni eitthvert tryggingarfjelag, sem bifreiðaeigendum sje vísað til og skylt að tryggja hjá, þá er enn ekki farið að gera nokkrar ráðstafanir í þessa átt. Á hinn bóginn gera lögin frá síðasta ári ráð fyrir því, að ef þess er sjerstaklega óskað af bifreiðaeigendum að setja lögreglustjóra sæmilega tryggingu fyrir því, að þeir geti int af hendi skaðabótagreiðsluna, þá sje þeim það heimilt. Það er því nauðsynlegt að gera breytingu á lögunum frá 1926 - og er sú brtt. á þskj. 348 - til þess að sú breyting, sem nefndin hafði áður sett um hámarkið, geti notið sín, þegar bifreiðareigandi kýs heldur að setja tryggingu hjá lögreglustjóra en tryggja hjá einhverju tryggingarfjelagi.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Þetta frumvarp var flutt í hv.Nd. af allsherjarnefnd þeirrar háttv. deildar, eftir beiðni minni. - Ástæðan til þess var sú, að stjórnir bankanna hjer sneru sjer til stjórnarinnar og óskuðu, að frv. um þetta efni yrði lagt fyrir þingið. Töldu þær það mjög óþægilegt fyrir banka og sparisjóði að geta ekki tekið veð í afla skipa, en það hefir ekki hingað til verið hægt vegna löggjafarinnar. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að óska þess, að frv. verði, að þessari umr. lokinni, vísað til hv.allshn.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og sjá má á þskj. 342 hefir fjhn. lagt til, að frv. verði samþ. Einn nefndarmaður áskilur sjer rjett til að koma fram með brtt. Nefndin hlaut eftir atvikum að líta svo á, að ekki væri unt annað en samþ. frv. Það hefir komið í ljós, sem búist var við á síðasta þingi, að þörf landsmanna fyrir fasteignaveðlán mundi ekki verða fullnægt til lengdar með þeim ráðstöfunum, sem þá voru gerðar. Eins og sjá má á brjefi Landsbankastjórnarinnar, var 5. flokki þegar í febrúar hjer um bil lokið, og af 6. flokki, sem byrjað var á í desember, er þá búið að veita lán, alt að því eina miljón, og ennfremur má sjá, að Landsbankinn liggur með meginið af þeim brjefum óselt. Þegar svo er, þá virðist það augljóst, að gengi brjefanna, sem hækkaði til muna við ráðstöfun síðasta þings, muni fara lækkandi, ef ekki verður gert neitt til þess að halda þeim í verði. Miðar þetta frv., eins og það ber með sjer, að því, að þingið gefi stjórninni umboð til þess að gera hinar nauðsynlegu ráðstafanir til þess að halda brjefunum í því gengi, sem þau hafa verið í á síðasta ári. Það var minst á það dálítið í nefndinni, - mjer þykir rjett að drepa á það hjer við umr., - að yfirleitt væri sú upphæð, sem menn fengju út á þessi veð, sem verður að telja þau bestu veð, sem hægt er að fá, fasteignaveðin, með öllum þeim tryggingum, sem lánveitendur heimta, nokkuð takmörkuð. Vitaskuld veit maður það, að höfuðástæðan fyrir því, hve lánsupphæðin út á 1. veðrjett veðdeildarinnar er takmörkuð, er það, hvað það fje er takmarkað, sem stjórn veðdeildarinnar hefir til umráða. En alt um það er það nokkuð mikið óhagræði fyrir þá, sem veðsetja þurfa þessar fasteignir nú, einkum þegar þess er gætt, að ekki er í neitt hús að venda með lán út á næstu veðrjetti. Mjer þótti rjett að láta þessa skoðun koma fram við umr., þar sem hún kom ljóslega fram í fjhn., þótt ekki sje drepið á það í nál. Hinsvegar leggur nefndin til, eins og áður er að vikið, að deildin samþykki þetta frv., og tekur þar tillit til nauðsynjar þeirrar, sem fyrir er.

Frsm. (Einar Jónsson) Jeg býst við því, að hv. deildarmenn geti verið nefndinni sammála um það, að hjer þurfi ekki langa framsögu, svo að hjer fylgist að stutt framsaga og stutt nál.Hv. Nd. hefir haft þetta mál til athugunar og ekki fundið ástæðu til að hrófla við neinu, nema á einum stað hefir hún hækkað útgjöldin um 1000 kr. Fjvn. Ed. hefir nú athugað þetta mál og komist að þeirri niðurstöðu, að hjer sje um sjálfsögð gjöld að ræða, og leggur því til, að háttv. deild samþykki frv. þetta án breytingar.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Þetta er eitt af þeim fáu stórmálum, sem þingið hefir til meðferðar að þessu sinni. Það er því eðlilegt, að mörgum þyki það miklu máli skifta, hvernig ræðst um úrslit þess. - Þetta var nefndinni ljóst þegar frá upphafi, og þess vegna vildi hún gera sjer far um að stuðla að því, að málið þyrfti ekki að tefjast mjög. En eins og nál. ber með sjer, er nokkur skoðanamunur innan nefndarinnar, þótt ekki komi fram, að hann væri verulegur um meginatriði málsins. En samt sem áður koma tveir nefndarmenn fram með brtt., sem þeir munu gera sjerstaka grein fyrir. Ennfremur koma fram brtt. á þskj. 354, sem nefndin hefir ekki haft tækifæri til að athuga ennþá, því þeim hefir ekki verið útbýtt fyr en í dag, en þær eru mjög svipaðs eðlis og brtt. á þskj. 330. Það mun hafa vakað fyrir flm. að tryggja það sem best, ef svo óheppilega skyldi fara, að fjelagið reyndist ekki megnugt að halda áfram að koma málinu í framkvæmd. Jeg verð að segja það, að jeg finn ekki ástæðu til að fara öllu lengra inn á þetta fyrir hönd nefndarinnar, því að það kemur fyrst í ljós, hvort ástæða er til að hafa langar umr. um málið, þegar sjeð er, hve mikil andmæli koma fram. En það, sem jeg kann að segja um þetta mál hjer eftir, á að skrifast á minn reikning og ekki nefndarinnar, ef eitthvert ósamræmi kynni að verða þar á milli. Það er þá fyrst, að mjer finst það gegna furðu, hvað reynt hefir verið að vekja andúð gegn þessu máli. Jeg þykist hafa orðið þess var, að minsta kosti hjer í bænum, að nokkuð hefir verið gert til þess að gera málið tortryggilegt og óaðgengilegt í augum manna. En jeg lít svo á, að það sje ekki þarft verk, og jeg skil ekki vel hugsanagang þeirra manna, er leggja sig í framkróka til að spilla fyrir málinu. Jeg held, að það sje nokkuð óljóst fyrir þessum mönnum, hvað hjer er um að ræða, og að þá sje að dreyma einhverja stóra drauma um einhver stórvirki, sem eigi að vinna einhverntíma langt úti í framtíðinni. Jeg skil ekki þann hugsunarhátt, að nútíminn eigi ekkert að aðhafast, en varpa öllu upp á eftirkomendurna. Nei, jeg álít einmitt, að það sje skylda að koma í framkvæmd að minsta kosti einu meiri háttar máli á hverju þingi; annars verð jeg að álíta, að það standi ekki vel í stöðu sinni. Jeg álít, að einmitt hjer sje um mál að ræða, sem muni hafa mikið menningarlegt gildi fyrir okkar land. Jeg hlýt að álíta, að þeir, sem á engan hátt vilja hlynna að þessu máli, líti svo á, að heppilegast sje fyrir þjóðina að hverfa aftur að því ástandi, sem ríkti hjer um miðja síðustu öld, gera sem minst af því, sem til framfara horfir, og halda öllu í gamla horfinu, þannig að hver reynir að hokra fyrir sig og búa að sínu, í stað þess að starfrækja atvinnuvegina eftir nútímans kröfum, þannig að afurðirnar geti orðið útflutningsvara. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að jeg hygg, að auknar og bættar samgöngur hljóti að verða aðalundirstaða þess, að atvinnuvegirnir verði reknir á þann hátt, sem æskilegast væri. Það má segja, að ýmsir landshlutar hljóti að hafa samgöngur sínar eingöngu á sjónum, enda er ekki verið að fara fram á, að til slíkra fyrirtækja sem járnbrautarlagningar verði stofnað nema hjer austur yfir fjall, að minsta kosti ekki í nánustu framtíð. En þó að samgöngur sjeu þegar mikið farnar að lagast í öðrum landshlutum, þá stendur hjer svo sjerstaklega á, að hin góðu og blómlegu hjeruð austanfjalls hafa alveg orðið útundan um samgöngubætur. Jeg er sannfærður um, að þörf þeirra verður ekki bætt á annan hátt en þann, að járnbraut verði lögð austur, sem auðvitað sje rekin með hag notenda fyrir augum. En það álít jeg, að ekki þurfi að efast um með því fyrirkomulagi, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Jeg skal játa, að heldur hefði jeg kosið það fyrirkomulag, sem til umræðu var á síðasta þingi, nefnilega að ríkið annaðist allan undirbúning og stæði straum af fyrirtækinu. Jeg hygg samt, að flestum komi saman um, að í það verði ekki hægt að ráðast í nánustu framtíð, og því tel jeg, að þetta ætti að vera öllum kærkomið tækifæri til þess að hrinda málinu í framkvæmd. Það er ekki mikil ástæða fyrir mig að vera að orðlengja þetta meira í bili. Það er best að geyma það, þangað til umr. fara að sýna meira en hingað til, að verulegur ágreiningur sje um málið. Aðeins vil jeg geta þess, að þó að svo virðist, sem illgerandi sje að leggja mót þeim brtt., sem fram eru komnar við frv., þá hugsa jeg, að jeg muni ekki greiða þeim atkvæði, af því að jeg get ekki ímyndað mjer annað en að hæstv. stjórn, eða sá hæstv. ráðh., sem sjerleyfið afgreiðir, sjái sjer fært að taka fyllilega tillit til þess vilja, sem kemur fram í frv. og brtt. Jeg hygg, að með frv. sjeu þau atriði trygð, sem brtt. fjalla um, en ef þurfa skyldi frekari árjettingar við, verður að treysta hæstv. stjórn til að ganga svo frá þeim skjölum, að fulltryggilega sje um búið. Það hefir verið minst á eitt atriði og á það lögð allveruleg áhersla, sem sje það, að nálega sje ógerningur að veita sjerleyfi, sem hafi í för með sjer útlendan vinnukraft, vegna þeirrar þjóðernishættu, sem af því gæti stafað. Jeg verð að skoða þetta sem einskonar spaug. Jeg get ekki sjeð, að svo mikill fjöldi útlends verkalýðs þurfi að fylgja þessu fyrirtæki, að af því stafi nokkur hætta. Jeg ber meira traust til íslensku þjóðarinnar en svo, að jeg álíti, að það atriði geti orðið til að spilla henni eða komandi kynslóðum. Að svo komnu mun jeg ekki fara lengra út í þetta mál. Vænti jeg þess, að hafi jeg einhverju gleymt af því, sem hv. meðnefndarmönnum mínum þætti ástæða til að taka fram, þá muni þeir sjá til þess, að það komi fram.

Einar Jónsson Mín skoðun er sú, að auknar og bættar samgöngur sjeu öflugasta lyftistöngin undir öllum framförum bæði í landbúnaði og öðrum atvinnuvegum okkar. Jeg er ekki í nokkrum vafa um, að það mál sem nú er hjer til umr., hefir afarmikla þýðingu fyrir okkar land. Það er að vísu ekki hægt að sanna, hvernig reynslan muni verða, en jeg trúi því fastlega, að með þessum hætti verði samgöngum okkar í best horf komið, enda eru nú fyrir hendi þau líklegustu kjör, sem ríkissjóður getur komist að. Jeg skal ekki fara út í þá sálma frekar en orðið er, en aðeins vil jeg geta þess, að jeg get fyllilega undirstrikað það, sem hv.frsm. (MK) er búinn að segja um það efni. Þó að ekki væri samkomulag í nefndinni, var ágreiningur ekki meiri en svo, að tveir nefndarmenn skrifuðu undir nál. með fyrirvara. Mjer finst þeirra brtt. á þskj. 330 samrýmast svo vel brtt.hv. 1. landsk. á þskj. 354, að þær sjeu eiginlega eitt og hið sama. Beggja tillögur ganga í þá átt að leggja meiri áherslu á, að fjelagið Titan fari eftir ýmskum reglum, sem setta verði, og þeggi meira á sig en áður hefir verið gert ráð fyrir. Jeg, sem er eindreginn stuðningsmaður fjelagsins, hefi ekkert á móti því. Það er trygging fyrir landið, en hinsvegar tapar fjelagið engu, að mínu áliti. Sjálfur flyt jeg brtt. á þskj. 277. Eins og allir sjá, kemur hún ekki málinu við í heild sinni, en til þess að hún komi ekki í bága við neitt og verði á engan hátt til að tefja fyrir málinu, læt jeg hæstv. forseta vita, að jeg tek hana hjer með aftur til 3 umr.

Jónas Jónsson Jeg hefi nokkrar brtt. við þetta frv. og vil nota tækifærið til þess að skýra nánar efni þeirra. En áður en jeg byrja, ætla jeg að minnast á þau atriði, sem jeg hefi áður tekið fram og gert fyrirspurnir um án þess að fá nokkurt svar. Þegar við 1. umr. vildi jeg fá að vita, hverjar fjárhagsástæður fjelagsins Titans væru og hvaða líkindi væru til þess, að orðið gæti úr þeim framkvæmdum, sem ráðgerðar eru. Jeg fjekk enga vitneskju í jákvæða átt. Hæstv. atvrh. var ekki kunnugt um þetta, og heldur ekki nefndinni, en jeg get ekki ímyndað mjer annað en að allir sjeu mjer sammála um, að það skifti miklu máli, hvort sá aðili, sem semja á við, sje samningshæfur eða ekki. Önnur brtt. mín er við 3. grein og lýtur að því að slá föstu, að ekki sje samið nema við þetta eina fjelag, nema samþykki Alþingis komi til. Það er ákaflega þýðingarmikið atriði fyrir landið, að þegar það gerir samning, sje ákveðinn mótaðili. Mörgum mönnum hjer er það mikið geðfeldara, að þær framkvæmdir, sem hjer er um að ræða, sjeu gerðar af frændþjóðum okkar, en ekki einhverri fjarskyldri, ef til vill voldugri þjóð, sem gæti notað áhrif sín hjer á þann hátt, sem ekki væri hollur fyrir okkur. Jeg þarf ekki að benda á, hvernig farið hefir fyrir fátækum þjóðum, sem veitt hafa slík sjerleyfi útlendingum. England á meira að segja nú í blóðugri styrjöld við land, sem þegnar þess eiga miklar eignir í, og styrjöldin er út af þeim. Þessi hlið málsins - sjálfstæðishliðin - er sú athugaverðasta. Mjer mundi standa stuggur af því, ef veitt yrðu og notuð mörg slík sjerleyfi. En ástæðan til þess, að þessi leyfisbeiðni hefir þó fengið þær viðtökur, sem raun er á orðin, er eingöngu þörf hjeraðanna austanfjalls til þess að fá samgöngubætur, en eins og jeg tók fram við 1. umr., er þeim enginn greiði gerður með því, að við sjeum að leika okkur við aðilja, sem eru ef til vill ekki færir til að framkvæma það, sem beiðnin fer fram á. Jeg tel það koma úr hörðustu átt, að sjálf landsstjórnin skuli engar tryggingar vilja hafa fyrir því, hvers eðlis þessi fjelagsskapur sje, og jeg verð að segja, að jeg geri mikinn mun á því, hvort Alþingi framselur sjerleyfið eða stjórnin, ef það á annað borð á að vera framseljanlegt. Jeg segi þetta ekki af sjerstöku vantrausti til núverandi stjórnar. Það nær jafnt til allra stjórna. En svona mikilsverðan samning getur þjóðin ekki gert nema við aðilja, sem eru fullkomlega þektir. Jeg vona, að þjóðin sjái, að þetta er sjálfsögð krafa. Þá hefi jeg skýrt frá annari brtt. minni, en um þá fyrstu er það að segja, að hún lýtur að því að tryggja, að ekki sje verið á hneykslanlegan hátt að leika sjer að sæmd þjóðarinnar og nafni landsins. Jeg lít svo á, að sómi þings og þjóðar leyfi ekki, að gengið sje lengra eftir þeirri braut, að hinum og öðrum óþektum mönnum eða fjelögum sjeu veitt sjerleyfi. Síðan er farið með þau út um öll lönd til þess að pranga með þau. Stundum hafa fengið hjer sjerleyfi menn, sem ekki hafa notið þess trausts í sínu eigin landi, að nokkur maður þar vildi eiga skifti við þá. Alþingi hefir og veitt sjerleyfi til stórkostlegs fyrirtækis manni, sem ekki stóð í skilum með opinber gjöld til síns lands. Hjer var veitt sjerleyfi til þess að vinna járnsand við Hjeraðsflóa. Hvað varð úr því? Næst var veitt sjerleyfi til saltvinslu úr sjó. Með bæði þessi sjerleyfi var braskað erlendis. Þá skal jeg nefna tvö bankasjerleyfi, sem meiri hluti stuðningsmanna hæstv. stjórnar var fylgjandi, sem sje norska bankann og bankann, er mest var talað um í fyrra. Hvað hefir hafst upp úr þessum sjerleyfum? Misjafnlega hátt settir fjármálamenn hafa braskað með þau erlendis og þau hafa orðið til eintómrar vansæmdar fyrir landið. Jeg er ekki að segja, að ekki geti komið til mála að stofna hjer hlutabanka. Alt öðru máli var að gegna, þegar t. d. Íslandsbanki var stofnaður. Þá var samið við ákveðinn aðilja. En ef þetta mál er í eðli sínu eins og járnsandurinn eða saltvinslan, þá vona jeg, að það verði það síðasta af þeirri tegund einkaleyfa. Nokkra bót mætti gera, ef þingið fylgdi þeirri varasemi að láta sjerleyfið ekki koma til greina, nema það hefði fengið fulla tryggingu. Að því lýtur mín fyrsta brtt. Jeg vona, að hæstv. atvrh. sjái, að hjer er farið mjög varlega að fjelaginu. En þar sem alt bendir á, að hæstv. stjórn ímyndi sjer, að Titan eigi í raun og veru ekkert annað en veðsett vatnsrjettindi, hefi jeg ekki viljað tiltaka ákveðna fjárhæð, sem fjelagið gæti svo ekki staðið við. Mjer er kunnugt um það frá Dynjandamálinu í fyrra, að það fjelag kveinkaði sjer við mjög lágri tryggingu. Jeg vil gera ráð fyrir, að ekki sjeu allar eignir fjelagsins veðsettar, og ætlast til, að það minsta, sem Titan geti gert fyrir það, að landið hefir sýnt því þann sóma að telja það samningsbæran aðilja, sje að láta þetta af hendi. Jeg treysti þess vegna, að hæstv. atvrh. styðji þessa till. mína. Hún er í alla staði sanngjörn og gengur aðeins í þá átt að krefja af fjelaginu það, sem því hlýtur að vera útlátalaust að láta af hendi, nema því aðeins, að það ætli sjer ekki að efna loforðið; en ef það gerir það ekki, þá er ekkert gagn gert þeim, sem þurfa að fá járnbrautina, með því að vera að veita fjelaginu sjerleyfi. Þá er 3. liður; hann er viðbót við 9. gr., nokkuð svipaðs eðlis eins og brtt. frá hv. minni hl. samgmn., en sem ekki hefir verið talað fyrir ennþá. Jeg mundi vel geta sætt mig við þá brtt., ef hv. deild feldi sig frekar við þá tryggingu en mína, og gæti jeg þá tekið mína brtt. aftur til 3. umr. og komið þá með síðari hluta hennar, sem er alveg sjerstaks eðlis. Það eru tvö atriði, sem eru í þessari 3. brtt. minni. Það fyrra er, að landið leggur ekki í járnbrautina fyr en það er virkilega sjeð, að þessi aðili hafi fjármagn til að gera meira af henni. Þess vegna tók jeg það fram, að þegar brautin væri komin austur fyrir Lágaskarð og farið að halla niður af heiðinni, þá fyrst skyldi ríkissjóður leggja fram fje til járnbrautarinnar, svo að þá væri ekki til ónýtis barist, og mætti hæstv. atvrh. þá vera mjer þakklátur fyrir að hafa komið fram með þetta, jafnvel þótt landið yrði þá að taka alveg við, ef fjelagið gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Aftur á móti teldi jeg ekkert gagn að því, þótt fjelagið gæti lagt einhvern járnbrautarstúf hjerna inn fyrir bæinn, sem svo stæði lengi ónotaður, en ríkið hefði kannske ekki ráð á að halda verkinu áfram, en þá komið töluvert fje úr ríkissjóði í fyrirtækið. Síðari hlutinn er töluvert mikilsverður sem varnagli. Jeg vil benda á, að það hafa komið fyrir atvik í Noregi, sem gera það að verkum, að hyggilegt er að samþykkja þennan part till. minnar. Það kom sem sje fyrir í Noregi á stríðsárunum og rjett á eftir, meðan verið var að vinna að ýmsum stórum útbyggingum, að ýms sveitarfjelög lögðu í virkjunina, þó að meiri hluti stofnfjárins væri útlent fje. En það fór svo fyrir ýmsum þessum fjelögum, að þau urðu aldrei nema „svindilbrask“, nokkuð af hlutabrjefunum seldist, en alt, sem inn kom, fór til þeirra, sem stóðu fyrir fjelögunum. En þá gerðu ýmsir þegnar annara ríkja, einkum Englands og Bandaríkjanna, sem töldu sig svikna í viðskiftunum við fjelögin, kröfur til Noregs, sem staðið hefði að þessu útboði, og töldu, að ríkið bæri ábyrgð á þeim mönnum, sem hefðu selt hlutabrjefin. Nú er miklu meiri ástæða fyrir okkur til þess að fara varlega, þar sem um ríkið er að ræða og okkur ber vandlega að athuga það, að þessi fjelagsskapur, sem verið er að binda landið í, hefir ekki þau einkenni öruggleika, að ekki sje full ástæða til, að við tökum það fram, að ríkið sje á engan hátt riðið við fjármál fjelagsins, nema að því leyti, sem það leggur þetta fje til járnbrautarinnar, þegar hún er komin hæfilega mikið áleiðis. Þá vil jeg að síðustu víkja að því gagni, sem jeg ætlast til, að verði að þessu máli. Ef rætast draumar forgöngumanna málsins og hv. 4. landsk. (MK), sem mælt hefir fyrir því af mikilli trú í dag, ef þessir aðiljar, sem hjer eiga hlut að máli, geta komið járnbrautinni á og rekið þá starfsemi á þann hátt, að það geti orðið landinu til gagns, þá verður ekki um það deilt, að gagn hefir orðið að tilraun þessari. En það eru fjöldamargir menn, sem þykjast þess fullvissir, að ekkert muni úr þessu verða, Titan hafi enga peninga og muni ekki fá neitt fjármagn annarsstaðar frá, og þar af leiðandi höfum við ekkert annað en fyrirhöfnina af þessu frv. og kannske dálítið vafasaman heiður af því að hafa gengið í þennan óþekta fjelagsskap. En þrátt fyrir þessa annmarka held jeg, að rjett sje að samþykkja þetta frv., því að sjerleyfasóttin hefir gengið yfir öll takmörk hjer og náði sínu hámarki, þegar sjerleyfið um Dynjanda var samþ. í fyrra, þar sem maður, sem ekki er ástæða til að halda, að hafi mikil fjárráð, fjekk leyfi til að gera hjer miljónafyrirtæki, og þar sem hv.Ed. tók út tryggingarskilyrði, sem hv.Nd. var búin að samþykkja, og sem gekk út á, að hann setti 50 þús. kr. tryggingu fyrir því, að sjerleyfið yrði notað, og nú hefir ekki heyrst hósti nje stuna frá Dynjanda. Það síðasta, sem spurst hefir af fjelaginu, er það, að hátt settur maður við fjelagið segir, að það standi nú á því hjá forkólfunum, hvernig forgöngumenn fjelagsins eigi að skifta með sjer „prósentunum“. En ef það skyldi nú fara svo, að Titan reyndist ekki meira nje merkilegra en þessi banki, sem hjer átti að stofna, þá vona jeg, að sjerleyfatrúin verði sjer til varanlegrar minkunar, svo að augu þings og þjóðar opnist fyrir því, að þessa leið er ófært að halda. Það eru margir menn á landi hjer, sem halda, að ekki sje hægt að koma upp járnbrautinni á annan hátt en með útlendu fje; en jeg er ekki einn af þeim mönnum, því að jeg álít það ólíklegt, að málið verði þannig leyst, og miklu betra, að við leysum það sjálfir, því að þá vita menn, að hverju þeir ganga. En það hefir verið svo mikil trú á útlendum fjelögum hjer á landi, að sú oftrú hefir hreint og beint hindrað járnbrautarmálið. Nú veit jeg ekki til, að neitt annað fjelag en Titan hafi boðist til að leysa járnbrautarmálið fyrir þjóðina, og ef svo reynist, að Titan sje nú ómáttugt til þeirra hluta, þá vonast jeg til, að sá hávaði, sem verður af hruni Titans, verði til þess, að þjóðin minnist, að búið er 5–6 sinnum að leika á hana með sviplíkum sjerleyfum, og að slíks eru ekki dæmi um aðrar þjóðir. Jeg vona, að sú erfiða reynsla lækni þjóðina af sjerleyfasýkinni. Jeg hugsa mjer, að af þessu máli megi nokkurt gagn verða, á hvorn veginn, sem það fellur. Leiðin til framkvæmda í járnbrautarmálinu er ekki alveg lokuð, og með því að svo er nú ástatt með fjármál ríkisins, sem kunnugt er, þá sje jeg ekki, að hægt verði á næstu missirum að byrja á ríkisjárnbraut, og því ekki rjett að loka þessum möguleika, ef nokkur er. En ef þessi tilraun gengur illa, þá verður það þó vonandi til þess, að við treystum ekki oftar óþektum fjelögum. Þá hefi jeg mælt fyrir þessum brtt. mínum, og vona jeg, að hæstv. atvrh., sem hefir borið fram þetta frv., viðurkenni, að þær miða til þess að bæta frv. Ef þær verða feldar, þá getur það ekki orðið til annars en að minka þá veiku von, sem menn hafa um, að fjelagið muni gera nokkuð, því ef það álítur það máli skifta fyrir sig að framselja leyfið án samþykkis Alþingis, og ef það er svo á vegi statt, að það geti ekki komið járnbrautinni austur yfir heiði án þess að ríkið leggi fram fje, þá er það svo á vegi statt, að ekkert er við það eigandi. En jeg sje nokkuð af undirtektum hæstv. stjórnar, hvers vænta megi í þessu efni.

Björn Kristjánsson Við hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) höfum leyft okkur að koma fram með 2 brtt. við frv. það, sem hjer liggur fyrir, og eru þær á þskj. 330. Með fyrri brtt. viljum við tryggja það, að sjerleyfishafi geti ekki fengið fje úr ríkissjóði til járnbrautarlagningarinnar fyr en hann er búinn að sýna það í verkinu, að hann hafi fje til að leggja brautina og að hún sje forsvaranlega lögð. Ef t. d. sjerleyfishafi byrjar á því að leggja veg undir járnbrautina, getur það verið gert í því skyni að halda sjerleyfinu, þegar erfitt reyndist að afla fjár til fyrirtækisins og fresturinn til þess að afla þess hefði reynst of stuttur. Þá viljum við ekki, að ríkissjóður leggi fram neitt fje, og þessi brtt. miðar að því að tryggja það. Við leggjum því til, að ríkissjóðshlutinn til brautarinnar verði ekki borgaður út fyr en að nokkru leyti eftir á, að 11/2 milj. kr. verði útborguð, þegar brautin er fullgerð austur að Ölfusá, og afgangurinn, 14 milj. kr., þegar brautin er fullgerð austur að Þjórsá. Fyrir fjelagið sjálft, ef það fær nauðsynlegt fje til umráða, munar það engu, hvort ríkissjóður leggur fram tillag sitt jafnóðum eða eins og till. fer fram á. Þá er hin brtt. Það er alkunnugt, að þótt fjelag sje stofnað með nægu veltufje, þá getur svo farið, að fyrirtæki það, sem það hefir tekist á hendur að reka, verði að stöðvast og fjelagið svo eftir nokkur ár fari á höfuðið. Við flm.till. sjáum ekki í frv. neina tryggingu fyrir því, að fjelagið geti rekið járnbrautina áfram, ef svo færi, nje haldið henni við. En þá viljum við tryggja það, að brautin stöðvist ekki. Okkur finst, að nauðsynlegt sje að hafa járnbrautina að veði fyrir því, að leyfishafar undir öllum kringumstæðum verði að halda járnbrautarrekstrinum áfram og að halda brautinni við, enda þótt aðalfyrirtækið færi um koll. Ef landið hefði veðrjett í brautinni, eins og till. fer fram á, þá mundu fjelagsmenn sennilega reyna í lengstu lög að halda járnbrautinni gangandi, eins og tilskilið var í upphafi. Og jeg teldi það mikið lán fyrir ríkissjóðinn að þurfa aldrei að reka hana, jafnvel þótt hún fengist fyrir ekki neitt, því að reynslan mun sýna, að það verður að reka járnbraut að vetrarlagi með reglubundnum áætlunarferðum. En ef landið hefði þessa veðtryggingu, myndu fjelagsmenn vilja halda rekstri brautarinnar áfram, svo að ríkissjóður gæti komist hjá að verða að reka brautina fyrir eiginn reikning. Hinsvegar teldi jeg það hvalreka fyrir Ísland, ef leyfishafinn, í staðinn fyrir að leggja járnbraut, vildi leggja fram 2–3 milj. kr. í sterkan bifreiðaveg austur að Þjórsá. Mjer þykir leitt, að málið skuli liggja fyrir í þessu formi, en ekki í því formi, að við fengjum veg austur. Það hefði verið við okkar hæfi, enda þótt við hefðum þurft að halda þessum vegi við. En eflaust mundi leyfishafi vilja taka þátt í því viðhaldi í hlutfalli við það, sem hann notar veginn móts við aðra. Sem dæmi upp á það, hvað kostar að halda úti járnbraut, þá vil jeg geta þess, að þegar jeg átti við þetta mál 1913, þá leitaði jeg upplýsinga um hjá norsku stjórninni, hvað fyrningarkostnaðurinn einn væri mikill. Stjórnin svaraði og sagði, að samkvæmt reynslu í Noregi væri hann 2% af lagningarkostnaði brautanna. Af járnbraut, sem kostar 8–9 milj., mundi hann þá vera ekki minni en 180–200 þús. kr., sem er stór upphæð. En nú er sá galli á, að enginn getur sagt um, hvaða atvinnumálaráðherra verður í þeim sessi, þegar sjerleyfið verður veitt. Það mundi því tæplega nægja, að minni deild þingsins geti þess í nál., að hún sje því ekki mótfallin, að ráðh. semji svo, sem brtt. fara fram á. Þess vegna þurfa þær helst að verða samþyktar, ef málið á að ganga fram. Þegar allar gamlar og góðar reglur í stjórnarfari og öðru eru nú brotnar, eins og gerst hefir á síðari tímum, þá þýða loforðin lítið. Það er af sá tími, að menn geti treyst hver öðrum. Jeg er deigur að fela hæstv. atvrh. að framkvæma þetta mál, jafnvel þótt hann lofaði því að framkvæma það eins og þingið hefði lagt fyrir. A. m. k. er jeg hræddur um, að næsta stjórn mundi ekki virða loforð fyrri stjórnar, þó það hafi altaf verið venja. Þess vegna er nauðsynlegt, að brtt. verði samþyktar. Hvað sjálfu málinu viðvíkur, þá er það svo margþætt og umfangsmikið, að það er engin von til þess, að þingnefnd, sem starfað hefir aðeins 1 viku að því, hafi getað rannsakað það til nokkurrar hlítar. Jeg teldi því ráðlegast, að málið væri rætt á tveim þingum áður en það yrði að lögum. Því væri frestað til næsta þings, en þá borið upp hjer í Ed., svo að hún fengi tíma til að rannsaka það í samráði við sjerfræðinga, t. d. raffræðinga. Það held jeg, að yrði heppilegast fyrir alla aðilja málsins. Jeg fjölyrði svo ekki frekar um málið, en er sannfærður um, að þetta mál verður okkur ofjarl, hvort sem aðrir leggja brautina eða við sjálfir.

Jón Baldvinsson Stríðið, sem stendur um þetta mál, er aðallega háð milli þeirra annarsvegar, sem að vísu vilja veita þetta sjerleyfi, en vilja búa svo um hnútana, að við verðum ekki dregnir á tálar með sjerleyfi, sem ekkert væri annað en pappírsgagn, svo að allar vonir okkar yrðu að engu - og hinna hinsvegar, sem eru bjartsýnir á allar fyrirætlanir þessa fjelags. Það er skiljanlegt, að mikið sje um þetta mál rætt. Járnbraut austur í sýslur er áhugamál margra. Það má því kannske afsaka það, að þeir, sem líta á þetta fyrirtæki sem nauðsynlegt, vilji teygja sig sem lengst með það að veita þetta sjerleyfi. En það verða þá að vera einhver skynsamleg rök fyrir því, að það sje ekki alveg fyrirfram augljóst, að við verðum dregnir á tálar. Þingið vantar margar upplýsingar gagnvart þessu fjelagi, frá sjónarmiði þeirra manna, sem vilja kryfja málið til mergjar. Það er ekki hægt að ímynda sjer, að þetta fjelag ætli sjer að fara að vinna eitthvert góðverk okkur til handa, heldur vilji það hafa sjálft gróða af framkvæmdum sínum. En nú er það dregið mjög í efa, að fjelagið hafi nokkur peningaráð. Og málið liggur ekki það ljóst fyrir, að nokkuð sje fyrir hendi, sem afsanni þennan efa. En eitt atriði hefir skýrst í umr. málsins. Það sýnist ekki vera upplýst, hvernig Titan hugsar sjer að starfa hjer á landi. Það er gert ráð fyrir að virkja Þjórsá. Til þess fara 26–30 milj. kr. Svo á að leiða raforkuna til Reykjavíkur. Það kostar um 11 milj. kr. Þetta er samtals um 40 milj. kr. Svo ná áætlanirnar ekki lengra. En þá er það eftir: Til hvers á að hagnýta orkuna? Og hvað kosta þær verksmiðjur, sem til þess þarf að reisa? Þetta getur maður gert sjer skiljanlegt, ef maður hugsaði sjer, að maður nokkur hefði fyrir 30 árum hugsað sjer að reisa rafstöð við Elliðaárnar og hefði hugsað eitthvað á þessa leið: Jeg ætla að nota rafmagnið til einhvers. - Þannig er það með Titan. Fjelagið ætlar að leggja leiðslu til Skerjafjarðar, þar á „kaballinn“ að liggja út í sjóinn! Það liggja engar skýrslur fyrir um það, að fjelagið ætli sjer að gera neitt meira. En til þess þyrfti auðvitað mikla peninga. Og nú er sagt, að sá maður, sem er kunnugastur þessum málum allra manna, Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri, hafi litið svo á, að Titan vantaði tugi miljóna til þess að geta hagnýtt sjer orkuna, vantaði 50 milj. kr. til þess að byggja verksmiðjur til hagnýtingar orkunni. Hún verður auðvitað alt of mikil til þess að nota eingöngu til heimilisþarfa eða einhvers smáiðnaðar. Væri aðeins um það að ræða, væru engin vandræði að samþ. þetta sjerleyfi, því mjög gott væri að geta selt almenningi ódýra orku. Hún er nauðsynjavara, sem altaf gengur út, alveg eins og sykur og brauð. Það vantar allar lýsingar á því, hvað eigi að gera við alt rafmagnið; engin áætlun er til um það, hve mikið fje þurfi. Og þó fjelagið hefði ekki gert fyrirfram neina fullnaðaráætlun, þá gat það þó gert sjer einhverja hugmynd um það, að eitthvert fje mundi það þurfa að hafa undir höndum. Fjelagið vantar minst 50 milj. kr. til að koma fyrirætlunum sínum í framkvæmd, fyrir utan það, sem ræðir um í skjölum þeim, er fyrir liggja. Það sjer hver maður, sem lesið hefir þær litlu upplýsingar, sem til eru. Og þá er eftir að vita, hvort það eiga að vera norskar eða íslenskar krónur. Við megum ekki láta þetta mál svo frá okkur fara, að við vitum svona lítið um fyrirætlanir fjelagsins. Það væri sök sjer, ef Titan væri svo fjársterkt, að það hefði enga þýðingu fyrir fjelagið, hvort það legði fram 50 milj. kr. meira eða minna. En fjelagið er illa statt, reiknað eftir því verði, sem hlutabrjef þess eru í. Það eru engar líkur til þess, að fjelagið geti útvegað þetta „kapital“, 50–100 milj. kr., á Norðurlöndum. Erfiðleikar eru þar miklir og bankarnir í fjárhagsvandræðum. Fjelagið verður því að selja sjerleyfið, annaðhvort endurskapa fjelagið Titan eða þá selja sjerleyfið einhverju öðru fjelagi. En þetta er ekki nema gamla sagan. Einhver er svo duglegur að ná sjer í sjerleyfi, kemur því síðan á pappíra og selur hverjum, sem hafa vill. Jeg man, að jeg undraðist eitt sinn, er sjerleyfi hafði verið veitt af Alþingi og forgöngumennirnir lögðu ákaflega mikinn kostnað í að búa til hlutabrjef, er þeir ætluðu að selja. En þeir sögðu, kannske hálft í hvoru í gamni, að þeir yrðu að gera hlutabrjefin sem fallegust að útliti, svo þau litu út eins og þau væru í raun og veru mjög verðmæt. Í þessu sambandi er mjög ískyggilegt, hve lítið traust menn bera til fjelagsins, að því takist að útvega fje til fyrirtækisins. Það er því full ástæða til að gruna, að farið verði hina leiðina, að braska með sjerleyfið, er það er fengið. Það er ekki nema reynsla liðna tímans, því miður. Það er kannske ekki til neins að ræða um frekari tryggingar en fram eru komnar til umræðu. En mjer finst dálítið slæmt fyrir framgang þessa máls, hve dauflega er tekið í að setja tryggingar fyrir framkvæmd sjerleyfisins. í hlutfalli við þá fjárupphæð, sem í sjerleyfið þarf að leggja, eru þær tryggingarupphæðir sáralitlar, sem farið hefir verið fram á. Hvað eru 100–200 þús. kr. í samanburði við 100 miljónir? Þessi tregða á tryggingum gefur illan grun um, að fjelagið verði ekki eins örugt, er til framkvæmda kemur, og af er látið. Sumir fylgja þessu máli, þótt þeir ekki treysti Titan til fulls, af því að þeir telja þó líkur til, að járnbrautin fáist að minsta kosti. En það er aðeins fánýt von. Jeg get ekki hugsað mjer, ef farið væri á annað borð að endurreisa fjelagið, að það fengi einu sinni nægilegt fje til að byggja járnbrautina, eftir því sem í pottinn er búið. Tryggingartillögur hv. 1. þm. G.-K. (BK) og hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) eru góðar, en heldur hefði jeg kosið, að atvrh. veitti ekki sjerleyfið fyr en fjelagið gæti lagt fram alla peningana í járnbrautina. Hví ekki að taka það fram í frv.? Hæstv. atvrh. sagðist að vísu ekki mundu veita leyfið fyr en svo væri komið, að fjelagið hefði handbært fje til þess, þótt ekki væri meira. En í seinni ræðu sinni dró hann úr og kvað erfitt fyrir fjelagið að liggja með svo mikið fje. Nú samþykkir þingið heimild til sjerleyfisveitingarinnar. Stjórn fjelagsins Titans veit, að hún á kost á því að fá leyfið með því skilyrði að leggja fje til járnbrautarinnar. Þá fara þeir háu herrar á stúfana að útvega peningana. Takist þeim það, er þessu skilyrði fullnægt. Takist þeim það ekki, eiga þeir ekki skilið að fá sjerleyfið. Mjer finst það mjög rjettmætt og vel forsvaranlegt skilyrði, þetta, að þeir ættu að hafa til reiðu þessar 7 milj. kr., sem þarf til járnbrautarinnar austur að Þjórsá. Með því sýndu þeir, að fjelaginu væri full alvara og einhvers megnugt. Hin leiðin, að veita sjerleyfið tryggingalaust, er að sleppa öllum tökum á fjelaginu. Við getum þá ekki lengur haft hendur í hári þess. Það er nú einu sinni búið að komast yfir sjerleyfið og er síðan laust allra mála, getur gert sjer mat úr því á hvern þann hátt, er því sýnist. Jeg mundi fúslega vilja samþykkja frv., ef jeg hefði tryggingu fyrir því, að við fengjum virkilega járnbraut. En samkvæmt reynslu undanfarinna ára þori jeg blátt áfram ekki að samþykkja það, ef ekki koma frekari tryggingar um þetta. Jeg hefi gert eina litla brtt. við frv., á þá leið, að tekið verði fram í sjerleyfinu, að ekki megi flytja inn erlenda verkamenn nema með samþykki Alþýðusambands Íslands. Með því er trygt, að erlent vinnuafl verði ekki flutt inn að óþörfu. Annars gæti vel farið svo, að ákvæði um þetta yrðu svo rúm, að innflutningur verkalýðs yrði þjóðinni til óþurftar og skaða. En með þessu móti álít jeg enga hættu á, að veitt verði leyfi til slíks innflutnings, nema óhjákvæmilegt væri, og jeg álít það sje öruggara að taka það ríkt fram í sjálfu sjerleyfinu. Til vara hefi jeg komið með þá till., að í sjerleyfinu skuli ákveðið, að sjerleyfishafi megi ekki flytja inn verkamenn erlenda, ef hægt er að fá nægan vinnukraft innanlands. Það er sú minsta trygging, sem komið getur til mála að setja í sjerleyfið fyrir því, að verkafólk í landinu sjálfu þurfi ekki að ganga atvinnulaust á sama tíma og fluttur er inn erlendur vinnukraftur. Það lítur svo út, sem hv. samgmn. hafi orðið mikið til sammála um þetta frv., að minsta kosti að greiða fyrir því til 3. umr. Jeg get gengið inn á það með háttv.frsm., að þetta sje stórmál. En hitt get jeg ekki fallist á, að óþarfi sje að gagnrýna það. Það er líka svo gott til að vita, að tregða sú, er það mætir, er ekki af andúð sprottin, heldur af skynsamlegri varfærni, að gleypa ekki athugalaust járnbrautarfluguna, sem höfð er til ginningar á þessum sjerleyfisöngli. Jeg fæ ekki sjeð, að við sjeum nokkra vitund betur settir eða feti nær járnbraut austur yfir fjall, þótt þetta frv. verði samþykt, ef það er gert án trygginga. Það er ekki fyrir mjer af neinni andúð; jeg vildi feginn geta samþykt það, og mundi gera það, ef jeg þættist viss um, að nokkuð yrði úr framkvæmdum. En þegar engum líkum í þá átt er að heilsa og öll svörin greiða ekki úr spurningunum, og þegar upplýsingar af hálfu aðilja ná aðeins til helmings þeirra verkefna, er fjelagið hefir sett sjer fyrir hendur að starfa að, þá er ekki nema eðlilegt, að menn vilji, að farið sje varlega. Sem sagt vænti jeg þess, að hægt verði að fá ítarlegri upplýsingar hjá hæstv. stjórn og forgöngumönnum þessa máls, en ekki alt á huldu, eins og verið hefir hingað til. Mitt atkvæði fer alveg eftir því, hvort ítarlegar og glöggar upplýsingar koma fram um málið og skýr svör við spurningunum: Hvernig stendur á því, að fjelagið upplýsir ekki það atriði, til hvers eigi að hagnýta vatnsorkuna? Hversu miklu fje á að verja til þess? Það hlýtur fjelagið að hafa hugsað. Það getur ekki gengið blindandi að verki sem þessu. Meðan alt þetta er óvíst, er jeg hálfmyrkfælinn við frv. Vitanlega er samningafulltrúi sjerleyfishafa svo nærgöngull sem framast er unt. Hann er norskur lögmaður og þaulvanur og slyngur samningamaður og segir fyrir hönd fjelagsins: Við göngum ekki að þessu eða hinu. En ef við viljum tryggja okkar hagsmuni, verðum við að segja: Gangið að þessu eða frá. Við eigum að berja í borðið og gera þeim tvo kosti. Þá kunna að renna á þá tvær grímur, ef þeim annars er nokkur alvara með járnbrautina og virkjunina. Raunar er ekkert aðalatriði fyrir Titan að leggja járnbraut austur, - eða svo hefir mjer skilist. Þeir gætu ef til vill virkjað Þjórsá án járnbrautar og flutt efni og vjelar austur þangað eftir vegunum. En mjer hefir skilist, að hæstv. atvrh. hafi komið því atriði inn í samningana og gert að skilyrði. Og það er, að mjer finst, sjálfsagt að vera virkilega strangur með, að því skilyrði sje fullnægt, að járnbrautin komi. Vitanlega er þeim það ekki neitt áhugamál, nema að því leyti, sem virkjunina snertir. Ef frv. verður samþykt eins og það, er nú, höfum við enga trygging fyrir, að ekki fari sem um þau sjerleyfi önnur, er veitt hafa verið af hálfu ríkisins. En það kynni að verða til tafar járnbrautarmálinu. Það stendur svo á, að járnbrautarlagningin á að byrja ekki síðar en 1. maí 1929. Það er athugandi, að það er sennilega um sama leyti og þing lýkur störfum sínum það ár. Jeg er viss um, að ekki verður gengið hart að fjelaginu, þótt ekki verði verkið hafið þá. Það lofar öllu fögru um efndir á næsta ári. Og þannig getur það dregið okkur á asnaeyrunum um nokkur ár - og hver veit hvað? Það segist altaf eiga von á peningum, og við dokum við, af því að við erum nú einu sinni flæktir í þessu sjerleyfisneti. En slík 2–3 ára töf, þótt ekki sje lengri, getur verið háskaleg járnbrautarmálinu. - Jeg hefi rifjað upp spurningarnar þessu máli viðkomandi og beint þeim til hæstv. stjórnar, í þeirri von, að hún gefi nú skýrari svör en áður. Ef hún gerir það ekki, er trúlegt, að jeg geti ekki fylgt því, svo losaralega sem um alla hnúta er búið. Það er samskonar meðferð og á öðrum sjerleyfum, sem orðið hafa okkur til minkunar; við höfum staðið eftir eins og glópar með tvær hendur tómar. Og ekki er við að búast, að betur fari nú ef við högum okkur ekki eftir reynslunni.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal byrja með að þakka háttv. samgmn. afgreiðslu og meðferð þessa máls. Hún hefir verið fljót í verkum, og eftir atvikum er jeg ánægður með gerðir hv. nefndar, þótt jeg sje nokkrum hluta hennar ósamþykkur að sumu leyti. Út af orðum hv.frsm. (MK) hefi jeg ekkert að segja nema þakka góðan stuðning. En út af ræðu háttv. 1. landsk. (JJ) þarf jeg að gera aths. í sambandi við brtt. hans. En með því að hann er ekki við í deildinni nú sem stendur, get jeg byrjað á háttv. 5. landsk. (JBald) og svarað honum fyrst. Hann flytur brtt. og tilheyrandi varatill. Brtt. þessa sama efnis kom fram í hv.Nd., en var feld þar og hafði lítið fylgi. Jeg get því þegar af þeirri ástæðu ekki verið með þessari brtt. fyrir mitt leyti. En auk þess er hjer ekki um óhlutdrægan aðilja að ræða, þar sem er Alþýðusamband Íslands; það veldur því, að brtt. er með öllu óaðgengileg. Um varatill. er það að segja, að hún er á engan hátt aðgengileg heldur. Jeg þykist vita, að hv.flm. sjái, þó að hann vilji kannske ekki viðurkenna það, að það er alt annað en aðgengilegt fyrir sjerleyfishafa að mega ekki flytja inn erlenda verkamenn meðan nokkur maður fæst hjer. Það má sem sje altaf segja, að hægt sje að fá menn, bara ef goldið er nógu hátt kaup. Frá mínu sjónarmiði er það langt frá því að vera eftirsóknarvert. Þótt hv. 5. landsk. vilji aðeins taka tillit til hagsmuna verkamanna og loka augunum fyrir öllu öðru, þá getum við, sem viljum taka tillit til allra stjetta, ekki gengið framhjá viðhorfi atvinnurekenda, t. d. bænda. Verður ekki sjeð nein sanngirni í því, að mjög margir verkamenn verði teknir úr þeirra þjónustu, af því að sjerleyfishafi neyddist til að draga að sjer verkafólk hjerlendis fyrir ofurkaup vegna settra ákvæða. Sama máli er að gegna um hinn aðalatvinnuveginn, sjávarútveginn. Jeg veit, að háttv.þm. hlýtur að vera það ljóst, að báðar till. eru gersamlega óaðgengilegar. Ef hann álítur æskilegt að fá fyrirtækið framkvæmt, eins og mjer skildist á ræðu hans, þá er heimskulegt og vitlaust að setja þau skilyrði, er fæli þann frá, er sjerleyfið á að fá. Jeg álít, að um þetta atriði sjeu nægileg ákvæði í frv. Og auk þess fellur þetta undir önnur lög, sem samþykt voru nú á þinginu, um rjett útlendinga til atvinnu hjer á landi. Vitanlega er engin ástæða til að setja nein sjerstök ákvæði um afstöðu þessa fyrirtækis til innflutnings útlendinga. Þar um gilda náttúrlega þau almennu lög. Um brtt. hefi jeg þá ekki meira að segja. En út af ræðu hv. 5. landsk. að öðru leyti verð jeg að láta fáein orð falla. Hv. 5. landsk. spurði, hvað ætti að gera við aflið. Um það stæði ekkert í sjerleyfinu. Gert væri aðeins ráð fyrir að afla orkunnar og leiða hana alla leið suður að Skerjafirði, en þar endaði spottinn, eins og hv.þm. komst, að honum víst fanst, hnyttilega að orði. Jeg veit ekki, hvort hann álítur alla þá, er að þessu máli standa, fávita eða hvað. Menn með öllum mjalla leika sjer ekki að því að leggja fram 40–50 milj. kr. til þess að veita raforku langan veg og síðan út í sjó. Það gerir enginn maður óvitlaus „upp á sport“. En svo slept sje öllu gamni, þá byggjast spurningar hv.þm. á misskilningi, þeim misskilningi, að hann heldur, að fjelagið ætli sjer að byggja út allan fossinn í einu. En það er ekki tilgangur þess, heldur er meiningin að færa sig smátt og smátt upp á skaftið, eftir því sem tilefni gefst til að notfæra orkuna. Í Reykjavík eykst raforkuþörf til iðnaðar, þótt dýr sje, um helming árlega. En tilgangur fjelagsins er að selja slíkum iðnaðarfyrirtækjum hjer orkuna og ef til vill einnig stofna sjálft til iðnaðarfyrirtækja, til þess að skapa markað fyrir vatnsorkuna, ef vænlegt þykir. Þetta vona jeg, að hv.þm. láti sjer nægja. Þá áleit hv.þm., að það væri eitthvað braskkent við það, að fjelagið ætlaði að selja hlutabrjef í fyrirtækinu; en jeg sje ekki, að það þurfi að vera. Jeg skal athuga það nánar, þegar jeg svara háttv. 1. landsk. (JJ). Hann áleit, að tryggingar yrði að setja fyrir því, að eitthvað yrði gert, og áleit, að eignir fjelagsins væru ekki nema eins og 5 aurar í samanburði við það fjármagn, sem þyrfti til framkvæmdanna. Það fer auðvitað eftir því, hvað hægt er að meta vatnsrjettindi fjelagsins, en þau hljóta að vera mikils virði - í allri Þjórsá. Hv. þm. sagði, að það væri óforsvaranlegt að veita leyfið fyr en fje væri fyrir hendi. En jeg held, að það væri alveg órjettmætt að veita ekki leyfið, ef fjelagið hefði til umráða eða góða von um t. d. 4–5 miljónir, og það gæti sýnt fram á, að líkur væru á, að það gæti fengið mismuninn. Þá óskaði hv.þm. ýmsra upplýsinga frá mjer, sem hann virtist ætla að láta sína afstöðu til málsins byggjast á. Jeg skil nú ekki í því, að hv.þm. haldi, að jeg hafi legið á upplýsingum alt þingið. Jeg geri ráð fyrir, að hann hafi fylgst með gangi málsins í hv.Nd. og viti, hvaða upplýsingar jeg hefi gefið þar. Jeg veit því, að í raun og veru ætlast hann ekki til nýrra upplýsinga frá mjer nú. Þá talaði hann um, að það mundi hafa verið slunginn samningamaður, sem við mig hefði samið. Hjer er hv.þm. að tala um hluti, sem hann veit ekkert um, en því neita jeg ekki, að samningamennirnir hafi verið vel til síns starfs fallnir, en ef í þessum orðum hv.þm. á að liggja einhver aðdróttun til mín, um að samningarnir hafi af minni hálfu tekist illa, þá vil jeg benda á, að í hv.Nd. komu fram raddir um það, að jeg hefði verið of harður í samningunum í garð fjelagsins. Jeg sje ekki, hvað gott við getum haft af því að vera að setja skilyrði, sem við vitum fyrirfram, að ekki yrði gengið að. Það yrði til þess, að altaf yrði að vera að slaka til, og gæti þá dregist lengi, að nokkuð yrði gert í þessum efnum. Háttv. 5. landsk. tók það rjettilega fram, að það er hægt að koma vjelum og þess háttar austur án járnbrautar og það er enginn vafi á því, að fjelagið telur það stóran óhag fyrir sig að þurfa að leggja brautina. Og þó að það sje rjett, að jeg hafi fengið fjelagið til þess að ganga að því að leggja járnbraut, þá er það engin bót fyrir minn málstað, að jeg hefði sett svo ströng skilyrði, að ekki væri hægt að ganga að þeim. Hv. þm. hjelt því ennfremur fram, að engin trygging væri sett fyrir því, að verkinu yrði lokið á. tilsettum tíma, og að fjelagið mundi fá frest. En hann hlýtur að hafa tekið eftir því, að ef verkinu er ekki lokið á rjettum tíma, þá missir fjelagið rjett sinn, samkvæmt ákvæðum frv. Og hvað það snertir, að sjerleyfishafar muni fá frest, þá hefir háttv.þm. enga ástæðu til að halda slíku fram nú. Það fer alt eftir því, hvort það á þeim tíma verður álitið hyggilegt eða ekki. Um það getum við að svo stöddu engu spáð. Hv. þm. mintist á eldri sjerleyfi og hjelt því fram, að við hefðum verið „margsviknir“ á þeim. En jeg man ekki til, að gerð hafi verið nokkur sjerleyfislög, þar sem hluthafar hafi verið skyldaðir til að taka sjerleyfi, og annars er ekki hægt að tala um svik, þótt ekkert verði úr. Þá kem jeg að hv. 1. landsk. (JJ), og skal jeg taka hans brtt. eftir röð. Fyrsta brtt. hans er um það, að fjelagið eigi að setja að veði allar eignir sínar hjer á landi, til tryggingar því, að það fullnægi skilyrðum 10. gr. - Um þessar tryggingar, sem verið er að tala um bæði hjer og í hv.Nd., vil jeg segja það, að jeg get ekki sjeð, hvaða sanngirniskröfu við eigum á slíku. Það er ekki nema eðlilegt, að slíkt skilyrði sje sett, þegar maður getur búist við því að verða fyrir einhverjum skaða. En svo er ekki hjer. Jeg vil í þessu sambandi undirstrika það, sem hv. 1. þm. G.-K. (BK) sagði í fyrra um Dynjandaleyfið. Hann segir þar svo: „Jeg ætla aðeins að minnast á, í hvaða tilfellum verður að teljast nauðsynlegt að heimta veð. Það er aðeins þegar svo stendur á, að búast má við, að landið tapi, ef fyrirtækið kemst ekki á fót - -“. Þetta er alveg rjett hugsun, - því að fyrir hvað eigum við að fá borgun? Biðum við nokkurn skaða? Ekki höfum við fje til þess að leggja járnbraut eins og stendur, hvort sem er. Það má kannske telja það skaða, að við höfum látið prenta þskj. í þessu máli og haft umr. um það. Það er helsti kostnaðurinn. Nei, það á ekki að veita sjerleyfi nema ástæður þyki til, og þá tryggingarlaust. Þegar þessir menn þurfa að útvega fje til fyrirtækisins, verða þeir að geta sýnt skilmálana, og fer þá eftir því, hve aðgengilegir þeir eru, hvort menn fást til að leggja fram nokkurt fje. Sá, sem skrifar sig fyrir hlut í fyrirtækinu, getur ekki vitað, hve mikið aðrir vilja leggja fram, og komi svo á daginn, að svo lítið fje fáist, mega þeir, sem fyrstir lofuðu fje, búast við, að það, sem þeir lögðu fram, verði tekið til greiðslu á tryggingarfjenu. Afleiðingin gæti því orðið sú, að enginn þyrði að byrja. Jeg verð því að leggjast á móti fyrstu brtt. frá hv. 1. landsk., enda kom svipuð till. fram í hv.Nd. og var feld þar. Því hefir verið haldið fram, að vatnsrjettindi fjelagsins væru lítils virði. Það getur nú verið álitamál. Fjelagið er búið að eyða miklu í rannsóknir og mælingar, og skýrslurnar um þessar rannsóknir eru mikils virði, auk þess sem vatnsaflið sjálft hlýtur að vera mikils virði. Ef við viljum semja á þeim grundvelli, að eitthvað eigi að verða úr framkvæmdum, þá megum við ekki setja fleyga í málið, sem sjáanlega geta orðið til spillis. 2. brtt.hv.þm. er um það, að ekki megi framselja sjerleyfið nema með samþykki Alþingis. í frv. stjórnarinnar er ætlast til, að til stjórnarinnar sje að sækja um þetta. Munurinn á því, hvort Alþingi eða stjórnin framkvæmir þetta, sýnist mjer aðallega vera sá, að það gæti valdið allmiklum drætti, alt að ári, ef Alþingi á að gera það, og það gæti haft mikið að segja fyrir járnbrautarlagninguna. Úr því að við erum hjer að setja skilyrði fyrir Titan og sömu skilyrði eiga að gilda um aðra, þá sje jeg ekki ástæðu til að setja strangari ákvæði en svo, að heimta samþykki stjórnarinnar til þessa. Um 3. brtt.hv.þm. vil jeg segja það, að jeg gæti vel gengið inn á fyrri setninguna í henni. En það, sem í henni felst, er fulteins vel framsett hjá hv. 1. þm. G.-K. og hv. 1. þm. Eyf., og sje jeg því ekki, að hún komi til álita, enda lýsti hv.þm. því yfir, að hann væri fús til að taka hana aftur og koma með brtt. við síðari umr. málsins. Síðari hluti till. er um það, að ríkissjóður taki ekki á neinn hátt ábyrgð á skuldbindingum sjerleyfishafa. Jeg skil ekki, hvernig háttv.þm. getur ímyndað sjer, að slíkt geti komið til mála.

Jeg kom með dæmi frá Noregi

. Það hefir aldrei komið fyrir, að norska ríkið hafi þurft að bera ábyrgð á skuldbindingum einkafjelaga.

Það hafa verið gerðar slíkar kröfur

. Já, - en hvað varð um þær kröfur? Þær urðu auðvitað að engu. Mjer finst það óviðeigandi að vera að tala um skuldbindingar, sem auðvitað eru okkur óviðkomandi, og svo getur það orðið til þess að vekja tortryggni þeirra manna, sem fjelagið þarf að fá peninga hjá. Jeg get ekki sjeð, að annað sje unnið við að samþ. svona till., því að það sjer hver einasti maður, sem eitthvað þekkir til fjármála, að það getur ekki átt sjer neinn stað, að við verðum á nokkurn hátt bundnir af skuldbindingum fjelagsins vegna frv. eins og það er. Að öðru leyti þarf jeg ekki að svara hv. 1. landsk. Hann var að tala um eignir fjelagsins og var með fyrirspurn til mín um þær. Jeg hefi enga heimild til þess að telja hjer upp eignir þess eða gefa neina efnahagsskýrslu. En á það dreg jeg enga dul, að jeg veit, að fjelagið getur ekki lagt mikið fje fram sjálft, og það ætlar að útvega sjer fje hjá öðrum.

Eða framselja leyfið

. Já, getur komið til mála, en aðallega mun tilætlunin vera að selja hlutabrjef í fyrirtækinu. Hv. þm. spurði ennfremur, hvort h/f Titan væri samningshæft, og átti víst að skilja það svo, hvort við gerðum okkur ekki minkun með því að semja við það.

Jeg svara síðar

. Jeg get ekki betur sjeð en að fjelagið sje í þeim skilningi fullkomlega samningshæft, því að það er kunnugt, að það eru bæði heiðarlegir og duglegir menn, sem að því standa. Hvað það snertir, að þetta sje ekki ríkt fjelag, þá á það þó vatnsrjettindin í allri Þjórsá, og þau hljóta að vera mikils virði, sjerstaklega þegar á það er litið, hve miklu hefir verið kostað til rannsókna á vatnsaflinu. Hv. þm. viðurkendi, að ástæðan til að veita leyfið væri járnbrautin. Þetta er alveg rjett. Þá mintist hv.þm. á sjerleyfi, sem þingið hefði áður gefið. Jeg veit ekki til, að gefið hafi verið út mikið af ónotuðum sjerleyfum, en það hafa verið gefin út sjerleyfislög. Hv. þm. fór mjög hörðum orðum um Dynjandasjerleyfið í fyrra og sagði, að það hefði verið alveg óforsvaranlegt. Jeg verð að segja, að mjer komu á óvart þessi ummæli hv.þm., því að í umr. í fyrra um það mál opnaði hann ekki sinn munn til andmæla.

Jeg greiddi atkv. á móti

. Það er jeg hræddur um, að sje ekki rjett hjá hv.þm., að minsta kosti er þá ekki rjett bókað í Alþt., því að þar stendur, að frv. hafi verið samþ. með 10 shlj.atkv., svo að jeg get ekki sjeð, að hv.þm. skýri rjett frá. Það kemur einkennilega fyrir að koma nú fram með þetta. Ef hv.þm. hefir litið svo á í fyrra, að leyfið væri óforsvaranlegt, þá var það skylda hans sem þm. að koma fram með andmæli. Nú er hægt að sýna fram á, að þetta sjerleyfi er mun betra fyrir landið en Dynjandaleyfið. Munurinn er a. m. k. um 5 milj. kr. Það er járnbrautarverðið, að frádregnum þeim 2 milj., sem ríkið á að leggja fram, og svo munurinn á árgjaldinu fyrir hestorku rafmagns. Nú er gaman að sjá, hve samkvæmur hann er sjálfum sjer. í fyrra hreyfði hann engum andmælum, en nú er hann fullur getsaka í máli, sem hægt er að sýna fram á, að er a. m. k. 5 milj. kr. hagstæðara fyrir landið. Hv. þm. upplýsti, að í Noregi hefðu verið gefin sjerleyfi, sem hefðu lent í „svindilbraski“, eins og hann orðaði það. Það má vera, að þetta sje rjett, en jeg hefi þó ekki heyrt þess getið, að norska ríkið hefði mist álit við það eða hlotið neina vansæmd af því. Annars mátti skilja það á ræðu hv.þm., að hann væri ráðinn í því að samþ. frv., því að hann sagði, að það væri gott að fá þetta sjerleyfi, ef eitthvað yrði gert, og sömuleiðis ef ekkert yrði úr framkvæmdum, því að þá mundi þingið ekki veita fleiri sjerleyfi í bráð. Af þessu skilst mjer, að það sje alveg sjálfsagt fyrir háttv.þm. að greiða atkv. með frv. Jeg er ekki sömu skoðunar og hv. 1. þm. G.-K. (BK) um þetta mál, án þess jeg vilji þó gera lítið úr hans skoðun. Jeg viðurkenni, að þetta er óreynt mál. En jeg sting upp á því til samkomulags við hann og hv. meðflm. hans, hvort þeir vilja ekki falla frá brtt. sínum, gegn því loforði, að þær verði teknar orðrjett upp í sjerleyfið. Hv. flm.brtt. (BK) vjek að þessu, en mjer skildist hann vera tregur til þess af því að ekki yrði vitað fyrirfram, hvaða stjórn gæfi sjerleyfið út. Jeg sje ekki, að það skifti neinu máli. Sú stjórn, sem gefur sjerleyfið út, verður að kynna sjer umr. um málið og alt, sem fram hefir farið því viðvíkjandi, og þá einnig þetta atriði. Jeg vildi því frekar mælast til, að háttv.flm. vildu ganga inn á þessa miðlunarleið, þar sem ekki verður sjeð, að hún geti á nokkurn hátt orðið hættuleg þeirra málstað. Viðvíkjandi fyrri brtt. var svo um talað milli mín og sjerleyfisbeiðanda, að það yrði að vera sjerleyfisatriði, hvenær þessar 2 milj. skyldu greiddar. Jeg er viss um, að þeir geta ekkert haft á móti þessum ákvæðum. Síðari brtt. tel jeg einnig rjettmæta og er fús til að lýsa yfir því, að hún skuli tekin upp í sjerleyfið á sínum tíma.

1937Björn Kristjánsson: Jeg get lýst því yfir, að jeg sætti mig við þessa skýlausu yfirlýsingu hæstv. atvrh. (MG) og vil eiga það á hættu, að sú stjórn, sem gefur út þetta sjerleyfi, virði þessi orð hans og taki þau ákvæði, sem hjer er um að ræða, upp í samningana.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Það er í raun og veru ástæðulítið fyrir mig að taka til máls, því að í þeim umr., sem hjer hafa farið fram síðan fundur var settur að nýju, hefir raunar ekki neitt komið fram, sem haft geti úrslitaáhrif á málið. Jeg held það sje að mestu leyti af óþarfa varfærni, sem menn hafa haldið því hjer fram, að ýmsar frekari öryggisráðstafanir þyrfti að setja en í því frv. eru, sem nú liggur fyrir. Jeg er mjög ánægður yfir því, að hv. meðnefndarmenn mínir, sem rituðu undir nál. með fyrirvara, vilja nú sættast á málið, því að hjer er einmitt farin sú leið, sem jeg hjelt fram í nefndinni, að væri sú hyggilegasta. Jeg álít engan ávinning í því að stofna til þess með lítilfjörlegum brtt., að málið þurfi að hrekjast á milli deilda. Jeg veit varla, hvort ástæða er til þess að taka til meðferðar lið fyrir lið brtt. þeirra hv. 1. landsk. og hv. 5. landsk., þótt jeg hinsvegar efist ekki um, að þeir muni ekki telja eftir sjer að leiðrjetta og svara, ef órjett kynni að verða með eitthvað farið. Hv. 1. landsk. lagði mesta áherslu á sjálfstæðishlið málsins, eins og rjett var. Jeg er honum alveg sammála í því efni. En jeg sje ekki, að hjer sje á nokkurn hátt verið að stofna sjálfstæði landsins í voða. Hjer er aðeins um samning að ræða. Og þó að gerður sje samningur við mann eða fjelag, getur það ekki haft neina hættu í för með sjer, nema eitthvert varhugavert ákvæði sje sett í samninginn. En í þessu tilfelli er ekki um neitt slíkt að ræða. - Þá sagði hv.þm., að ekki væri um neina tryggingu að ræða frá fjelagsins hálfu. Jeg lít svo á, að ef við getum fengið þessar miljónir, sem fjelagið á að leggja fram, þá megi í raun og veru skoða þær sem fundna peninga. Því tel jeg sjálfsagt að gera þessa tilraun, engu að síður þótt einhver efi kynni að leika á því, að fjelagið gæti leyst verkið af hendi. Jeg óska einskis framar en að þetta áhugamál mitt nái fram að ganga sem fyrst, því að bið í þessu efni álít jeg okkur aðeins til tjóns. Um framlengingu sjerleyfisins þarf jeg í raun og veru ekkert að segja, því hæstv. atvrh. hefir gert ítarlega grein fyrir því atriði. Jeg fæ ekki sjeð, að í því geti legið nein veruleg hætta, því að jeg teldi beinlínis æskilegt, ef þetta fjelag reyndist ekki megnugt þess að framkvæma verkið, að annað fjelag sterkara gengi inn í samningana, því að vitanlega yrði það að sæta sömu kjörum og þetta fjelag. Þá er enn eitt atriði, sem of mikið hefir verið gert úr, sem sje það, að í því liggi einhver sjerstök vansæmd að veita sjerleyfi, sem svo eru ekki notuð. Jeg neita þessu algerlega. Ef til eru í þessu landi einhver skilyrði til þess, að hægt sje að framleiða verðmæti úr skauti náttúrunnar, en við ekki megnugir þess að nota þá möguleika, þá tel jeg alveg sjálfsagt að sæta hverju færi, sem býðst, að tilraun sje gerð í því efni. Jeg sje ekki, að það geti verið vansæmandi á nokkurn hátt, þó veitt hafi verið t. d. leyfi til saltvinslu eða til þess að virkja Dynjanda. Jeg hefi ekki orðið þess var, að landið hafi beðið neitt tjón eða neina smán af þeim sjerleyfum. Ef óskir um fleiri sjerleyfi kæmu fram, teldi jeg sjálfsagt að taka þær til alvarlegrar íhugunar. Aðaláhersluna verður að leggja á það, að samningar í hverju einstöku tilfelli tryggi sem best rjett ríkisins. Það hefir verið gert hingað til, og jeg geri mjer von um, að það verði gert framvegis. Reynsla okkar af útlendum fjelögum hjer sannar, að það eru jafnan þau, sem undir verða í viðskiftunum. Jeg held mjer sje óhætt að segja, að öll fyrirtæki, sem hjer hafa verið stofnuð og rekin með útlendu fjármagni, hafi orðið eign innlendra manna, og þannig hefir mikið fje komið inn í landið. Jeg er viss um, að svo fer enn í þessu tilfelli. Jeg skil ekki, hvernig menn geta farið að halda því fram, að það sje svo afarhættulegt að veita þetta leyfi, af því ekki sje víst, að fjelagið hafi bolmagn til þess að láta verða úr framkvæmdum. Hjer er þó aðeins um tveggja ára tímabil að ræða, og allir eru sammála um, að ríkið muni ekki geta sjálft byrjað á neinum framkvæmdum á þeim tíma, svo að ekki verður sjeð, að neinu sje spilt. Um fossavirkjunina er það líka ákveðið, að fjelagið verði að vera byrjað á framkvæmdum ekki síðar en 1934, að viðlögðum rjettindamissi, svo að jeg sje ekki ástæðu til að óttast neitt í þessu falli. Háttv. 5. landsk. sagði, að hann yrði fyrir sitt leyti að krefjast þess, að hægt væri að færa fram skynsamleg rök fyrir því, að fjelagið gæti framkvæmt verkið. Jeg held nú, að þetta hafi verið sagt í gamni, því að til þess hægt væri að færa fram slík rök, þyrfti fjelagið að vera búið að safna öllu hlutafjenu. Jeg gæti nú raunar sparað mjer að fara lengra út í þetta með því að bera upp þá spurningu fyrir þessum háttvirtu herrum, sem hafa svo margt við frv. að athuga, hvað þeir eiginlega vilji í málinu. Þeir eru ekki ennþá búnir að láta það fullkomlega uppi. Mjer finst framkoma þeirra hálfgerður leikaraskapur, því að það er ekki hægt að vera nema annaðhvort með málinu eða móti því. Mjer þætti gott, ef þeim þóknaðist að gera dálítið ljósari grein fyrir afstöðu sinni. Mjer virtist nálega öll ræða hv. 5. landsk. gefa í skyn, að hann áliti, að allur vinningur við framkvæmd málsins væri fjelagsins megin, og hvað þröng skilyrði, sem sett væru, mundi fjelagið sjá sinn hag í að ganga að þeim öllum. En þetta er mesti misskilningur, því að hagsmunavonin er langtum meiri á okkar hlið, aðeins ef úr framkvæmdum gæti orðið.

Já, aðeins ef -

. Já, hvað meinar eiginlega þessi hv.þm. Álítur hann, að aldrei eigi að ráðast í neitt, nema fyrirfram sje sannað, að engar vonir um það geti brugðist? Ætli það yrði ekki lítið úr sjósókn manna, ef aldrei væri farið á flot nema þorskurinn sæist vaða ofansjávar? Það er svo afarmargt, sem í verður að ráðast án þess nokkuð sje hægt að fullyrða fyrirfram um árangurinn. Það er vogunin, sem vinnur, og hún getur líka tapað. En hjer er ekki um það að ræða, að neitt tjón geti af þessu hlotist fyrir landið. Hv. þm. virtist fetta fingur út í, að jeg sagði, að mjer virtist koma fram í þessu máli óskiljanleg andúð. En þessi ummæli áttu ekki við þennan hv.þm. einan, því allmargir þm. í hv.Nd. hafa lagst þunglega móti málinu, og auk þess hafa verið haldnir nokkrir fundir hjer í bænum, þar sem alt hefir verið gert til þess að gera málið tortryggilegt. Hinir mætu mentamenn þessa bæjar, sem betra hefði átt að mega af vænta, hafa komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að spilla fyrir málinu. Virðist mjer það vera sorglegt tákn tímanna og gefa grun um, að þeir beri ekki altaf mikið skyn á „praktiska“ hluti. En þetta rjettlætir fyllilega það, sem jeg sagði, að málinu væri sýnd óskiljanleg andúð. Það er undarlegt, að hv. 5. landsk. virðist vera þeirrar skoðunar, að þegar tveir aðiljar semja um mál, þá geti vel átt sjer stað, að annar aðili stíli öll kjör og kosti, ekki sje annað fyrir okkur en að setja fram hvaða kröfur sem er, fjelaginu muni vera svo mikið áhugamál að fá leyfið, að það muni ganga að öllu. Mjer finst koma fram í þessu talsverður glannaskapur, því að jeg held, að í frv., sem fyrir liggur, sje farið nokkurnveginn það, sem hægt er að komast. Jeg held jeg sjái svo ekki ástæðu til að fara öllu lengra út í þetta. Andmæli þau, sem fram komu, voru þess eðlis, að ekki var gott að festa fingur á þeim. Mjer virtist þau vera æðimikið á huldu. Hv. 5. landsk. má vita það, að jeg er ódrepandi í þessu máli, og það gæti farið svo, að jeg hefði síðasta orðið. Mjer þætti vel til fallið, að hann kæmist nú að þeirri niðurstöðu, að ekki þýddi fyrir hann að halda fleiri ræður um þetta mál. Hann þarf ekki að gera sjer vonir um, að hans löngu ræður í þessu máli sannfæri mig, og víst ekki aðra heldur.

Jónas Jónsson Mjer þykir leitt, að hæstv. stjórn hefir ekki sjeð sjer fært, þrátt fyrir rök mín, að fallast á brtt. mínar. En jeg ætla fyrst að víkja að málinu alment eins og umræður hafa fallið um það. Það, sem altaf hefir vakið ugg hjá þeim, sem vilja hafa raunverulegt gagn af málinu, er, að hjer geti verið um pappírsfjelag að ræða, sem minkun sje fyrir þingið að semja við. Undir umr. hefir því verið skotið að mjer af manni, sem var á stúdentafjelagsfundinum, að einn þm. bæjarins hafi haldið því fram þar, að komið hefði til mála að gera fjárnám hjá þessu fjelagi út af ógreiddum opinberum gjöldum þess. Nú hugsa jeg, að hæstv. atvrh. fari að skilja, af hverju síðari brtt. mín er fram komin.  (Atvrh. MG: Hún er alveg óþörf undir venjulegum kringumstæðum)  . Það er alveg rjett, að undir venjulegum kringumstæðum ætti ekki að þurfa að slá slíkan varnagla. En hjer er ekki um venjulegar kringumstæður að ræða. Það er ekki venjulegt, að land geri samninga við fjelag, sem er alveg óþekt og ef til vill raunverulega gjaldþrota, og jafnvel þó gengið sje út frá því, að Titan sje vel stætt, þá er þess að gæta, að hæstv. atvrh. ætlar, að sjerleyfið sje framseljanlegt, þannig að nýir og nýir aðiljar geta komið til greina. Frá formsins hlið er ekkert því til fyrirstöðu, að sjerleyfið geti svo að segja gengið mansali. Það getur gengið fjelaga á milli með leyfum stjórnanna. Þessi ótti við, að Titan sje ekki fjárhagslega sjálfstætt fjelag, hlýtur að styrkjast við mótmæli hæstv. stjórnar, og það, að hæstv. atvrh. vill ekki láta standa í lögunum, að ríkissjóðshlutinn komi síðast til greina, bendir á hræðslu hæstv. stjórnar um, að það sjáist á einhvern hátt á framkomu þingsins, að menn hafi það álit á þessu fjelagi, sem lýsing hæstv. stjórnar á því óbeinlínis gefur tilefni til. Nú ætla jeg að víkja að síðustu ræðu hæstv. atvrh. Hann segir, að það sje engin sanngirni í því að heimta tryggingu af fjelaginu, og vitnaði í því sambandi í ræðu hv. 1. þm. G.-K. (BK) í fyrra, þar sem ekki væri hægt að gera ráð fyrir, að neinn skaði leiddi af samningunum. En jeg vil benda á, að trygging að þessu tægi er algeng í viðskiftalífinu, og þar sem um jafnstórkostlegt fyrirtæki er að ræða og þetta, er alveg ósæmilegt af þeim, sem að fjelaginu standa, að geta ekki sýnt fulla tryggingu. Fjelagið vill ekki vera bundið, þó að landið sje það. Jeg vil minna hæstv. atvrh. á Dynjandamálið. Í fyrra vildi hann enga tryggingu setja í sambandi við það sjerleyfi, enda lögðu hinir útlendu „fjármálamenn“ ríka áherslu á, að það væri ekki gert. En svo vildi þannig til við 3. umr. málsins í Nd., að tveir íhaldsmenn voru forfallaðir. þannig að það tókst að koma inn í frv. 50 þús. króna tryggingu.  (Atvrh. MG: Það voru Framsóknarmenn, sem fluttu frv.)  . Það kemur ekki málinu við. Jeg vildi aðeins benda á, að vegna þess að tveir af stuðningsmönnum hæstv. stjórnar voru fjarverandi, tókst að koma tryggingunni inn. Þegar til Ed. kom, gekk frv. í gegn hljóðalítið. Það fór til fjhn., þar sem, auk þriggja stuðningsmanna hæstv. stjórnar, jeg og hv. 2. þm. S.-M. (IP) áttum sæti. Við skrifuðum undir nál. með fyrirvara, af því að þá var komið í ljós, að hæstv. stjórn vildi fella niður trygginguna, og meiri hluti nefndarinnar gaf í skyn, að hann mundi flytja brtt. seinna um vist atriði. Svo kemur sá maður, sem aðallega hafði unnið að þessu máli, Karl Sæmundssen, á nefndarfund og lýsir því þar, hversu skaðlegt sje fyrir fjelagið að þurfa að gefa tryggingu. Niðurstaðan varð sú, að þessir þrír stuðningsmenn hæstv. stjórnar báru fram brtt. um að fella hana niður. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp nokkur orð úr gerðabók fjhn. 4. maí 1926. Þar stendur: „Ákvæði 9. gr. var því næst borið upp til atkvæða, og fjenu atkvæði þannig, að 3 nefndarmenn vildu fella það úr, en tveir voru mótfallnir því“ - - og síðar: „Minni hlutinn áskildi sjer rjett til að koma fram með ágreiningsatkvæði, ef brtt. næðu fram að ganga.“ Ef tryggingin var í frv., var heiðarlega frá því gengið af þingsins hálfu og að minsta kosti settur varnagli, sem, eftir því sem alt útlit var fyrir, hefði orðið þess valdandi, að ekki hefði verið boðið fram leyfið erlendis. Mennirnir hefðu ekki haft peninga. En hæstv. stjórn, eða hæstv. atvrh. og stuðningsmenn hans vildu enga tryggingu hafa. Við hv. 2. þm. S.-M. beittum okkur eftir megni fyrir að halda tryggingunni, en vorum ofurliði bornir af stuðningsliði stjórnarinnar, eins og sjest af gerðabók fjárhagsnefndar. Hæstv. stjórn hefir því búið hjer vel í pottinn, því að nú er röksemdaleiðsla hennar á þann veg, að ekki dugi að heimta tryggingu af Titan, af því að hæstv. atvrh. hafi sagt í haust, að Dynjandafjelagið hafi enga tryggingu gefið. En það er auðsjeð, hverjir bera ábyrgð á þessu tryggingarleysi. Hæstv. atvrh. og stuðningsmenn hans eru pottur og panna í því öllu saman, svo að það er hart, að hæstv. ráðh. skuli nota sekt sína og sinna manna sem vopn á aðra. Ástæðan til þess, að jeg bæði nú og í fyrra hefi viljað heimta tryggingu, er sú, að jeg get ekki horft upp á það, að menn, sem fjárhagsástandsins vegna geta enga tryggingu gefið, sjeu að leika sjer með sjerleyfi frá Alþingi út um öll lönd. Jeg veit, að mörgum þeirra manna austanfjalls, sem hæst hrópa á járnbraut, er mjög illa við að engin trygging sje gefin. Einmitt þeir, sem eru kröfuharðastir um járnbraut, kunna ekki við aðferð stjórnarflokksins. Hæstv. atvrh. vill þrátt fyrir alt halda því fram, að Titan eigi miklar eignir. Jeg vildi, að svo væri og að það vildi þá láta þær að veði. En menn eru hræddir um, að allar eignirnar sjeu þegar veðsettar, og ef svo er, ætti hæstv. atvrh. að geta skilið ástæðurnar fyrir fyrri brtt. minni. Jeg held, að það hafi verið meiri málafærslumannsbragur en ráðherrabragur á þeim hluta ræðu hæstv. atvrh., þegar hann taldi það sönnun fyrir eignum Titans, að búið væri að leggja svo mikið fje í rannsóknir á Þjórsá. Hvað heldur hæstv. ráðh., að hægt sje að hafa upp úr þeim rannsóknum? Þær hafa ef til vill fræðilegt gildi, sem er almennings eign, en þær hafa ekki neitt sölugildi. Það er alkunna, að slík fjelög, eins og t. d. Dynjandafjelagið, leggja talsvert fje í rannsóknir og skýrslur, til þess að flagga með síðar. Hæstv. atvrh. spurði, hvað jeg ætti við með því, að aðili væri ekki samningshæfur. í mörgum tilfellum eru aðiljar ekki samningshæfir, t. d. er ekkert barn samningshæft. Og jeg vil álíta, að það sje ekki sæmandi fyrir ríki að semja við alla. Vegna framsalsins geta hjer komið til greina aðiljar, sem ekki er sæmandi að semja við. Hæstv. ráðh. hefir verið með öllum sjerleyfum, sem talað hefir verið um nú á síðustu árum, nema ef til vill lotteríinu. Þó man jeg það ekki, en ef svo er, hefir hæstv. ráðh. verið með öllum þeim verstu. Það verður varla hægt að finna svo ljelegt fjelag til þess að taka við þessu sjerleyfi, að hæstv. ráðh. vilji ekki reyna það, ef dæma má eftir framkomu hans undanfarin ár, t. d. gagnvart gyðingunum, sem áttu að kaupa bankaleyfið í haust. Jeg verð að telja, að í persónu hæstv. ráðh. sje lítil mórölsk trygging gagnvart slíku framsali. Seint í ræðu sinni fer hæstv. ráðh. að berja sjer á brjóst og tala um, að hann sje ekki mikið með sjerleyfum. Fortíð hæstv. ráðh. er sannarlega á aðra bók lærð. Hæstv. ráðh. vildi draga í efa, að það væri minkun fyrir landið að gefa út sjerleyfi eins og járnsandinn, saltvinsluna, bankana tvo, lotteríið og fleira. Núverandi hæstv. fjrh. (JÞ) á hinn mesta heiður skilið fyrir það, hvernig hann tók í lotterímálið. Hann áleit það alveg ósæmilegt. Jeg hefi altaf viðurkent, að röksemdir hans gæti jeg fallist á, þar sem jeg tel það hið mesta neyðarúrræði fyrir land að leggja út í fjelagsskap við braskara, þó að einhver slíkur maður biðji um heimild fyrir sjerleyfi, til þess að leika sjer með það í eigin hagsmuna skyni. Því að öll eru leyfin ætluð til framsals í gróðabrallsskyni, og ekki síst lotteríið. En það vildi svo til, að maður sat í ráðherrasessi, sem fann þannig til fyrir sæmd landsins, að hann vildi ekkert eiga við þá útlendu „svindilbraskara“, sem mjög fegnir hefðu notað sjer slíkt leyfi. Jeg vona, að sú varfærni, sem þá kom fram, verði ekki einungis hjá einum ráðherra í einu máli, heldur verði hún almenn þjóðareign. Hæstv. atvrh. vildi halda því fram, að síðari brtt. mín væri fjarstæða ein, af því að hjer sje um fjelag að ræða, sem sje takmarkað í eðli sínu. Jeg skal játa, að frá venjulegu lagalegu sjónarmiði er það svo, en jeg vil biðja hæstv. ráðh. að athuga, að veröldin er ekki altaf þannig, að farið sje eingöngu eftir bókstafnum. T. d. get jeg bent á, hvernig Bandaríkin notuðu sjer mjög óverulegar „ökónómiskar“ ástæður smáríkis við Panamaskurðinn til þess að gera sjer það ríki alveg háð. Málið virtist í fyrstu ekki þýðingarmikið, en endaði þó þannig, að Bandaríkin sneru því upp í pólitískt vald yfir þessu smáríki, svo að nú er það gersamlega háð hervaldi þeirra. Hvernig fór í Noregi? Jeg hefi það eftir góðum heimildum, að fjármálamenn í Englandi og Ameríku, sem höfðu orðið fyrir svikum af „svindilbröskurum“ í Noregi, gerðu þá kröfu í gegnum sendiherra sína, að bæjarfjelag í Noregi bæri ábyrgð á þeirri meðferð, sem þeir höfðu orðið fyrir. Það vill svo til, að Noregur er sterkari en Ísland og harðneitaði þessari kröfu. Við erum venjulega veikir að því leyti, að þeir menn, sem eiga að koma fram fyrir okkar hönd, eru kjarklitlir, þegar þeir semja við útlenda menn. Það er ekki mikið leggjandi upp úr sjálfstæði okkar í þeim efnum. Til dæmis get jeg nefnt Spánarsamninginn og enska lánið 1921. Jeg vil því, að það standi í lögunum skýrt og skorinort, en ekki í neinu pukurssjerleyfi, að íslenska ríkið sje á engan hátt bundið slíkum fjelagsskap. Jeg tek till. mínar því alls ekki aftur, til þess að það standi skýrt, að einn maður að minsta kosti af öllum í deildinni hafi ekki verið ánægður með það, að leyft sje að framselja þetta sjerleyfi. Jeg ætla svo að nota tækifærið til þess að gera ljóst eitt vandasamt atriði. Ef till. mínar verða feldar, þá hefði það verið rjett aðstaða að greiða atkv. á móti frumvarpinu, en jeg mun samt ekki gera það, og til þess að skýra fyrir hv. deild, hvernig á því stendur, vil jeg segja eina smásögu. Í vetur kom til mín einn merkur bóndi af Suðurlandsundirlendinu, maður, sem bæði er hygginn og ráðsettur og óvenjuvel mentur. Hann bar samgöngumál hjeraðsins mjög fyrir brjósti og spurði mig, hvaða ráð jeg sæi til þess að bæta úr þeim vandræðum þeirra, og spurði jafnframt, hvort þetta mál, sem hjer er til umræðu nú, myndi líklegt til að leysa samgönguvandræði þeirra. Jeg sagði honum, að þar gæti verið mögulegleiki, en þó byggist jeg ekki við, að það yrði björgunin. En þá sagði þessi maður, að við mættum ekki taka frá þeim þar eystra þá einu von, sem þeir hefðu, enda þótt hún væri veik. Og þetta er hugsun allrar alþýðu austanfjalls. Jeg segi því, að úr því að þeir menn eystra, sem skyn bera á þessa hluti, vilja bíða enn 2–3 missiri, í von um að þetta komist í framkvæmd, þá er viðurhlutamikið að taka frá þeim þessa veiku von. Ef frv. verður nú felt, þá mundu bændur eystra standa í þeirri trú, að þeir væru sviftir tækifæri í samgöngumálum sínum. Af þessari ástæðu mun jeg og jafnvel fleiri ekki ganga á móti þessu máli nú, þrátt fyrir alla þá galla, sem á því eru frá hálfu stjórnarinnar. En verði Titan sjer til skammar með þetta alt, þá er það stórt hneykslismál fyrir stjórnina, en mikil vonbrigði fyrir Sunnlendinga. Ef það kemur upp, að stjórnin hafi leikið með þá, sem trúðu henni í þessu máli, þá fer ekki hjá því, að járnbrautarmálið verður tekið upp aftur, og það á rjettum grundvelli, þannig að Suðurlandsláglendið og Reykjavík starfi saman að því, með aðstoð ríkisvaldsins. Jeg býst nú við, að hæstv. ráðherra hafi fengið það skýrt, hvaða skoðun jeg hefi á þessu sjerleyfisbraski, og jeg tel ekki óverulegt atriði, þó að ekki fáist upp úr þessu peningar, að þá fáist þó lífsreynsla, sem nauðsynleg er, bæði fyrir stjórnina og kjósendur.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Háttv. 1. landsk. var enn að tala um fjárhag fjelagsins og nefndi sem dæmi, að gera hefði átt fjárnám hjá því fyrir gjöldum, sem það átti að greiða. Þetta getur komið fyrir öll fjelög, hversu vel stæð sem þau eru. Af þessu meðal annars dró hann það, að fjelagið gæti aldrei komið þessu fyrirtæki í framkvæmd, en jeg lít svo á, að það sje ekki altaf skilyrði fyrir því, að koma einhverju áfram, að vera ríkur sjálfur; aðstaðan til fjáröflunar hjá öðrum getur oft haft eins mikið að segja. Þá nefndi hann Dynjandasjerleyfið frá í fyrra og vildi hreinsa sig af því. En háttv.þm. talaði ekki á móti því máli og greiddi ekki atkvæði á móti því, þó að feld væru burtu ákvæðin um trygginguna. Er því undarlegt að finna að því nú og kalla það hneykslismál, en tala ekkert um það í fyrra. Annars kemur mjer það undarlega fyrir sjónir, að hann skuli orðalaust hafa samþykt málið, úr því hann telur það hneykslismál, því að satt að segja finst mjer háttv.þm. ekki vera svo latur að tala, að hann hefði ekki getað fengið sig til að segja nokkur orð áður en hneykslið var samþykt. Og mjer finst það í fylsta máta undarlegt að vilja samþykkja hneykslismál, aðeins ef borgaðar eru fyrir það nokkrar krónur, sem kallaðar eru trygging. Það minnir óneitanlega á vændiskonuna, sem býður blíðu sína á gatnamótum hverjum, sem hana vill fá, fyrir gjald. Þá hjelt hann því fram, að með frv. því, sem hjer er til umræðu, væri stjórnin að leika sjer með menn austanfjalls; en sje svo, þá eru þeir æðimargir, sem leika sjer með þá, og má þar til nefna flokksbróður hans, háttv. 1. þm. Rang. (KIJ), sem var framsögumaður málsins í neðri deild, og fleiri flokksmenn hans. Auk þess má nefna hann sjálfan, því að hann hefir lýst því yfir, að hann hafi ekki kjark í sjer til þess að vera á móti frv., enda þótt hann telji málið hneykslismál. Hvort hægt sje að fá nokkuð skynsamlegt út úr þessari framkomu þessa háttv.þm., er annað mál. Jeg fyrir mitt leyti get það ekki, nema þá í ljósi sögunnar, sem hann sagði um manninn úr Flóanum, sem kom til hans og bað hann að taka ekki þessa veiku von frá sjer. Þá talaði háttv. 1. landsk. um veikar og sterkar þjóðir og nefndi í því sambandi Ameríku og Kína. Út af þeim ummælum vil jeg minna hv.þm. á, að við erum þó altaf ein minsta þjóð heimsins, og erum því ofurseldir hvort sem er, ef hnefarjettinum er beitt við okkur. En ef haldnir eru við okkur gerðir samningar, þá erum við ekki ver staddir en aðrar þjóðir. Þá spurði hann, hvort jeg teldi eign í rannsókninni á fossunum í Þjórsá. Já, það tel jeg einmitt, ef nota á fossana, því að þá er hægt að byggja á henni, annars er hún vitanlega lítils virði. Annars eru vonir þær, sem menn gera sjer um framkvæmd þessa fyrirtækis, mjög mismunandi. Jeg t. d. hefi talsvert miklar vonir um, að það komist í framkvæmd, og háttv. 1. landsk. dálitlar, að minsta kosti svo miklar, að sá vonarneisti ræður atkvæði hans.