Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrirspurnin, sem ég ætla að bera fram, mun einkum varða starfssvið hæstv. fjmrh., og mér hefði því þótt eðlilegt, að hæstv. forseti hefði frestað því, að fyrirspurnin kæmi fram, þar til hæstv. fjmrh. væri viðstaddur. Nú hefur hæstv. forseta borizt vitneskja um, að hann kemur ekki á fundinn, og vil ég þá beina fyrirspurninni til hæstv. forsrh. En fyrirspurnin er um það, hvar hæstv. ríkisstj. sé á vegi stödd um öflun heimilda til að greiða niður verðvísitöluna. Að svo miklu leyti sem málið liggur upplýst fyrir almenningi, hefur hæstv. ríkisstj. talið sér skylt að leita samþykkis þingflokkanna til að greiða niður dýrtíðina eða halda vísitölunni niðri. Hæstv. ríkisstj. skrifaði öllum þingflokkunum og spurðist fyrir um það sérstaklega, hvort þeir væru samþykkir því, að hún notaði ákveðnar tekjur ríkissjóðs í þessu skyni. En það skiptir ekki máli, hvort það er þetta fé eða annað, sem notað er. Aðalatriðið er, hvort það orkar tvímælis, að heimildin í 4. gr. dýrtíðarl. frá í fyrra sé eingöngu takmörkuð við fé, sem ríkissjóði fellur til samkv. 2. gr. þeirra l., en það er álit Sjálfstfl., að það nái ekki nokkurri átt að sú heimild sé notuð takmarkalaust, meðan hæstv. Alþ. situr og hægt er að ná til þess um samþykki. Málinu virðist svo komið, að fyrirspurnum hæstv. ríkisstj. hafi af tveim flokkum þingsins (Alþfl. og Sósfl.) verið svarað neitandi. Sjálfstfl. svaraði, að hann vildi um sinn sætta sig við, að fé yrði lagt fram, að því tilskildu, að hæstv. ríkisstj. aflaði sér tafarlaust heimilda til þess á Alþ. Síðan þetta skilyrði var sett, eru nú liðnir 8 eða 9 dagar, og er eðlilegast, að hæstv. ríkisstj. geri Alþ. grein fyrir því, hvað hún hyggst fyrir í þessum efnum.

Forsrh. (Björn Þórðarson) : Ríkisstj. var ekki kunnugt um. að þessi fyrirspurn mundi koma fram, en þó að svo hefði verið, er ég ekki viss um, að fjmrh. hefði getað verið viðstaddur, þar sem hann er bundinn við skyldustörf, en ég tel rétt að beina þessari fyrirspurn til fjmrh. Ég mun í þetta skipti leiða hjá mér að svara fyrirspurninni, en mun hins vegar flytja fjmrh. tilkynningu um, hvers spurt er og svo mun hann tilkynna, hvenær hann muni geta svarað. Þetta verð ég að láta mér nægja í þetta skipti.



Ég vildi að sönnu mega gera ráð fyrir, að í jafnveigamiklu máli og þessu lægi nú þegar fyrir ákvörðun ríkisstj., en mér skilst á svari hæstv. forsrh., að vafasamt sé, að svo sé. Ég skal samt ekki á þessu stigi málsins setja út á, þótt hæstv. forsrh. telji rétt, að sá ráðh., sem þetta mál fellur undir, svari fyrirspurninni, og ég þakka hæstv. forsrh. fyrir, að hann vill flytja hæstv. fjmrh. boð um þessa spurningu, sem ég hef borið fram í nafni Sjálfstfl., í því trausti, að hann láti ekki standa á skýru svari. Þá vil ég árétta það, sem var áður sagt, að tveir flokkar hefðu neitað stjórninni um heimild til slíkra greiðslna og Sjálfstfl. tilskilið, að l. væru á ný samþ. á Alþingi.



Herra forseti. Alþ. skoraði 22. marz þ. á. á stjórnina, að hún beitti sér fyrir því, að þjóðleikhúsið yrði rýmt. Dómsmrh. sendi utanrrh. þessa áskorun Alþ. þann 29. apríl þ. á., og sneri utanrrh. sér þegar til hins aðilans, og er nú loforð hans fengið um það, að þjóðleikhúsinu verði skilað aftur, þegar er það hefur verið rýmt af vörum þeim, er þar eru nú geymdar, og ný vörugeymsla byggð, en því mun hraðað eins og kostur er á. Er smíði nýrrar vörugeymslu þegar hafin samkvæmt upplýsingum flotaforingja Breta. Mér þótti rétt að skýra hv. Alþ. frá því, hvernig ástatt er um þetta mál, því að vitanlegt er, að áhugi manna fyrir því, að Þjóðleikhúsinu verði skilað sem fyrst, er mikill, bæði utan þings og innan.

Flm. (Jónas Jónsson) : Ég hef borið fram á þskj. 59 till. til þál. um greiðslu á skuldum ríkissjóðs í því skyni, að hv. Alþ. geti tekið ákvörðun um það mál á einhvern hátt og athugað, hvort ekki sé ástæða til að heimila hæstv. ríkisstj. að taka skuldamálin til sérstakrar athugunar. Þar sem sú ríkisstj., sem nú situr, er ekki þinbræðisstjórn, þ. e. a. s. ekki skipuð úr þeim flokkum, sem hafa meirihlutaaðstöðu á þingi, er ekki eðlilegt, að hún taki upp á sig að tilefnislausu mál sem það, er hér kemur fyrir. Það ber því að athuga, hvort ekki sé rétt að gefa ríkisstj. ástæðu til að athuga, hvort ekki geti orðið samvinna um það milli þings og stjórnar. Það liggur ljóst fyrir, að ríkið skuldar nú um 50 millj. kr. og meiri hl. af því erlendis. Allt voru þetta nauðsynleg lán, að miklu leyti tekin til að efla atvinnuvegi þjóðarinnar. Nú spyr þjóðin að því, hvernig standi á, að bæði einstaklingar og fyrirtæki borga nú skuldir sínar, en ríkið sama sem engar á þessum veltuárum. Og það er von hún spyrji. Ég álít, að það sé gott, að við alþm. athugum þetta. Við verðum spurðir að því, hvers vegna þessar skuldir eru ekki borgaðar. Það verður krafizt svars af okkur. Ég tel rétt að athuga, hvort ekki ætti að taka innanríkislán til að lúka skuldum ríkisins. Og ég held það sé ástæða til þess að gera það núna. Ég held það væri leikur, að borga allar skuldir ríkisins á þennan hátt. Ég sé ekki ástæðu til að fara hér út í það, hvernig þetta yrði framkvæmt. Ég geri ráð fyrir, að ríkisstj. mundi athuga það. Ég er ekki á móti því, að málinu verði vísað til n., en ef það á að fá framgang á þessu þingi, þá væri betra að draga afgreiðslu þess sem minnst. En ef því verður vísað til n., þá hygg ég, að það ætti að fara til allshn.

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Síðan farið var að nota bíla til flutninga á þjóðvegum landsins, bæði til mannflutninga og vöruflutninga, þá hefur það komið í ljós, að þau héruð, sem fengið hafa mest og bezt vegakerfi, svo að þau geti notað sem bezt þessi nýtízku farartæki, hafa verið bezt sett um lífsafkomu í búskap, jafnvel hversu afskekkt sem þau hafa verið að öðru leyti. Það er því eðlilegt, að þeir menn, sem nú eiga í hinum afskekktu héruðum að búa og hafa nákvæmlega sömu markaði um verð á landbúnaðarafurðum og hinir, sem betri samgöngur hafa, og verða einnig að greiða sama verð fyrir aðfluttar vörur, séu verr settir, þegar þeir þurfa að flytja þessar vörur til sín og frá á allt annan hátt en hinir, sem í þeim héruðum búa, sem þegar hafa fengið bílvegasamgöngur. Ég vil taka til dæmis til samanburðar og athugunar fyrir þá hv. þm., sem koma til með að afgreiða þetta mál hér, hvernig þeim litist á, ef breytt væri hér til í gamla horfið og íbúar þeirra héraða, sem þeir eru umboðsmenn fyrir, yrðu að reiða allt til sín og frá á klökkum, hvort sem það er kjöt, mjólk eða önnur þungavara. Enn þá eru til sýslur í þessu landi, sem verða að búa við slíkar samgöngur. Níu af ellefu hreppum í Barðastrandarsýslu hafa ekki komizt í samband við vegakerfi landsins. Mér þætti ákaflega fróðlegt að vita, hvernig þeim mönnum, sem ráðið hafa á undanförnum árum og það ekki betur fyrir þetta hérað en svona, væri innan brjósts, ef þeirra héruð væru látin búa, ekki árum saman, heldur tugi ára við slík samgönguskilyrði, - t. d. hvernig hv. þm. Árn., Borgf., Mýr. og fleiri í nærliggjandi héruðum mundu una því, ef umbjóðendum þeirra væri fyrirskipað að reiða t. d. frá Biskupstungum og öðrum stöðum álíka langt frá Reykjavík á klökkum alla mjólk og aðrar afurðir og síðan allar afurðir til sín einnig á klökkum. En slík skilyrði hafa verið sköpuð m. a. þessum níu hreppum í Barðastrandarsýslu, sem enn þá eru algerlega útilokaðir frá vegakerfi landsins. Sú staðreynd, að þessir menn, sem þarna búa, geta ekki risið undir þeim erfiðleikum, sem því er samfara að verða að hafa slík flutningstæki, hefur komið því af stað, að þeir hafa nú bundizt samtökum um að leggja af frjálsum vilja fram með frjáslum samskotum stórar fjárhæðir til þess að geta komið sér upp og fengið inn í héraðið vegavinnuvélar, jarðýtu, svo að unnt sé að koma áleiðis endurbótum á samgöngum í héraðinu. Sýslubúum er ljóst, að ef hér verða ekki straumhvörf, heldur eigi þeir að fá ofurlítinn skerf af því, sem lagt er til vegamálanna árlega, þá tekur það ekki 2–3 ár að ljúka þessum umbótum á samgöngum þarna, sem nauðsynlegar eru, heldur tugi ára. Slíkt væri sama sem þeir sæju fram á, að þeir yrðu að gefast upp í lífsbaráttunni á þessum stöðum og leita annað. Þess er því vænzt, að þeir menn, sem greiða atkv. um þessa þáltill., kynni sér vel þessi mál og hafi það ekki aðeins sem mælikvarða, hvað önnur héruð nú fá til þessara mála, heldur taki afstöðu til þessa máls einmitt með tilliti til þess, að önnur héruð hafa áður fengið svo stóran skerf til þessara mála, meðan Barðastrandarsýsla fékk ekkert. Og ég vona, að hv. þm. geri sér ljóst, hversu mikil ástæða er til að bæta úr þeirri brýnu nauðsyn, sem er á því, að samgöngur í þessu héraði verði stórum bættar, ekki á næstu 20 árum, heldur þegar í stað. Ég vonast því til þess, að hv. fjvn. afgreiði þetta mál svo fljótt, að unnt verði að láta fram fara kaup á þessum vélum, svo að nota megi þær á þessum stöðum fyrir næsta sumar. Það er alveg einstakt tækifæri fyrir það opinbera, að íbúarnir sjálfir vilja kosta helming af þessum kaupum. En á sama hátt er þá um leið tryggt, að þeir fengju ráðið því, að þessar vélar væru hafðar kyrrar í héraðinu og látnar vinna jafnt að vegagerð, sem ríkið kostaði, eins og á sýsluvegum, sem héraðsbúar gera á sinn kostnað. Ég hef nokkuð rætt þetta mál við vegamálastjóra, og hann hefur fallizt á, að þetta væri í raun og veru mjög heppilegt, að héruðin sjálf ættu hluta af slíkum verkfærum. Þau mundu þá einnig geta notað þau til hreppsvegagerða. Ég sé, að frv. hefur verið borið fram á þskj. nr. 49, sem fer í svipaða átt, þar sem ætlazt er til, að vegal. sé breytt þannig, að sýslunefndir megi leggja svo og svo mikið fé til slíkra verkfærakaupa. En þetta frv. fer nokkuð í aðra átt en þessi þáltill., vegna þess að samþ. þess mundi ekki leysa erfiðleika þessa héraðs. Í Austur-Barðastrandarsýslu er enginn sýsluvegasjóður til: Hrepparnir þar eru svo fátækir, að þeir hafa ekki getað stofnað þá. Gegnum tvo hreppa þar er þjóðvegur kominn, og þeir standa á móti því nú orðið, af því að þeir hafa fengið veg þar í gegn, að lagður verði fasteignaskattur á þeirra eignir fyrir hreppana, sem hafa ekki fengið neina vegi. Enn fremur Flateyjarhreppur, sem aldrei kemur til með að hafa neina vegagerð, af því að hann er eyjahreppur. Í Vestur-Barðastrandarsýslu er hins vegar til sýsluvegasjóður, og úr honum er nú á hverju ári lagt fram nokkurt fé til sýsluvega. En ef taka ætti það fé til þessara vélakaupa, þá mundi vegagerð að sjálfsögðu stöðvast það árið í héraðinu. En það er sjálfsagt fyrir ríkissjóð að nota sér þá möguleika, sem nú eru fyrir hendi, að tillag er boðið fram á móti ríkissjóðstillagi fyrir þessar vegagerðarvélar, og leggja fram fé á móti. Ég vænti þess, að hv. fjvn. hraði afgreiðslu þessa máls og sýni því fullan skilning, svo að tilraun verði gerð til þess að bæta úr því misrétti, sem þetta hérað hefur orðið að líða fyrir um mörg undanfarin ár í úthlutun fjár til vegamála.



Herra forseti. Þáltill. þessi hnígur í þá átt, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta kaupa fyrir næsta vor tvo jarðbora til jarðhitarannsókna í landinu. Rök þau, sem til þess hníga, að þessi þáltill. er borin fram, eru þau, að áhugi á hagnýtingu jarðhita fer nú mjög vaxandi í landinu. Hins vegar brestur nokkuð á það, að hægt sé að létta undir með landsmönnum, sem áhuga hafa á þessum efnum, til þess að gera þeim slíka hagnýtingu mögulega. Á undanförnum árum hefur rannsóknaráð ríkisins haft yfirumsjón þeirra verkfæra, sem notuð eru til rannsókna í þessum efnum, þ. e. a. s. jarðbora, sem oft þarf að nota við boranir eftir heitu vatni á ýmsum stöðum, þar sem jarðhiti er ekki augljós, og til að bora dýpra þar, sem vitað er um heitt vatn, til þess að fá heitara vatn. Nú hefur það verið þannig, að rannsóknaráði ríkisins, sem hefur haft með höndum umsjón þessara mála, hafa borizt miklu fleiri umsóknir um afnot þessara verkfæra en það hefur getað fullnægt. Allir þrír borarnir hafa verið uppteknir nú alllangan tíma, og þess vegna hefur ekki verið hægt að rannsaka jarðhita nema á tiltölulega fáum stöðum af fjölmörgum, sem umsóknir hafa borizt um notkun þeirra á. Hér er því lagt til, að hæstv. Alþ. heimili ríkisstj. að láta kaupa tvo jarðbora. En samkvæmt upplýsingum, sem við flm. till. höfum fengið, þá eru líkur til þess, að tveir jarðborar í viðbót nægi til þess, að hægt verði nokkurn veginn að fullnægja eftirspurninni eftir þessum verkfærum. Ég vil drepa á það, að það er skoðun flm. þáltill., að til þess beri allmikla nauðsyn að létta undir með almenningi í landinu til þess að skapa sér þau þægindi, sem fylgja jarðhita, þar sem hann er hagnýttur. Áhugi almennings hefur farið vaxandi í þessum efnum, og hefur það fyrst og fremst stafað af því, í hversu stórum stíl hefur verið farið af stað hér í Reykjavík með notkun jarðhitans, þar sem hitaveitan er. Það hefur orðið til þess, að aðrir kaupstaðir og kauptún og sveitabýli líka hafa hugsað sér að nota sér jarðhita. Nú er enn fremur jarðhitinn tekinn í þágu íþróttamálanna, og nokkuð hefur verið hafizt handa um að nota jarðhita til þess að auka ræktun með því að skapa skilyrði fyrir ræktun þeirra ávaxta og jurta, sem að öðrum kosti væri ekki auðið að rækta hér á landi. Og það er trú okkar flm. þáltill., að með aukinni notkun jarðhitans megi skapa mjög aukna fjölbreytni í landbúnaðarframleiðslu. En til slíkrar fjölbreytni ber brýna nauðsyn. Ég mun svo ekki fjölyrða mikið um þetta. Ég legg á það ríka áherzlu, að að þessu máli verði snúið sér sem allra fyrst. Ég fagna því, að eftir að þessi þáltill. okkar var fram borin, hefur komið fram frv. um breyt. á l. um jarðhita, þar sem einnig er lagt til, að lagt verði út á þá braut að styðja menn í ríkari mæli en áður til þess að hagnýta sér þessi náttúruauðæfi. Og í grg. þessarar þáltill. er bent á það, að eðlilegt sé, að hið opinbera, sveitar- og bæjarfélög, taki þátt í þeim rannsóknum og undirbúningi, sem nauðsynlegur er, til þess að almenningur í landinu geti haft jarðhitans, sem til er í landinu, full not. Varðandi kostnað við þessi kaup vil ég taka fram, að samkvæmt upplýsingum frá rannsóknaráði ríkisins munu jarðborar af hentugri gerð til þessara borana, sem hér er um að ræða, ekki vera mjög dýrir. Sá jarðbor, sem nýjastur er af þeim borum, sem rannsóknaráðið hefur hér ráð á, kostaði aðeins 25 þús. kr., og var hann þó keyptur í hinni mestu dýrtíð, sem yfir landið hefur komið. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að þáltill. þessari verði að umr. lokinni vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Fyrir þessari till. er gerð grein á þskj. sjálfu, og þarf raunar ekki að endurtaka það, sem þar stendur. Rök grg. eru þess eðlis, að það sé fullkomið íhugunarefni, hvort ekki sé kominn tími til að setja á stofn sérstaka stjórnarskrifstofu með hæfu starfsliði til að fara með félagsmálin í heild. Eins og bent er á í grg., var árið 1939 gerð fyrsta tilraunin að afmarka innan sérstakrar stjórnardeildar þau mál, sem einkum verður að telja til félagsmálanna. En svo tókst til á þessu fyrsta stigi málsins, að aðgreiningin reyndist ófullkomin, og auk þess kom það fljótt í ljós, þegar á reyndi, og þó enn betur síðar, hve óhentugt það er að hafa ekki sérstöku starfsliði á að skipa til að fjalla um þessi mái. Af þessu leiddi, að leita varð til ýmissa manna, sem fjölluðu um sína greinina hver, þó að þessar starfsgreinar væru svo nátengdar, að eðlilegast hefði verið, að þær hefðu verið fengnar sérstökum ákveðnum mönnum í hendur. Ég tel því, að sú reynsla, sem fengizt hefur af þessum fyrstu tilraunum á sviði félagsmálanna, hafi leitt í ljós, að hér er þörf verulegra umbóta. Það getur ekki verið deiluatriði, eins og drepið er á í grg., að þessi mál verða æ umfangsmeiri, eftir því sem stundir líða, og að mjög áríðandi er, að þau séu í höndum þar til hæfra manna, sem fjalla daglega um málin og afla sér smám saman reynslu og þekkingar á meðferð þeirra. Það er líka svo, að þessi hefur reyndin orðið víðast í öðrum löndum, og þar hefur þessum málaflokkum yfirleitt verið safnað saman í eina eða tvær skrifstofur. Þangað hafa svo valizt menn, sem sökum menntunar sinnar og reynslu hafa reynzt bezt hæfir til slíkra starfa. Til dæmis má nefna það, að félagsmálaráðuneyti hafa um langt skeið verið starfrækt á Norðurlöndum. Ágætt dæmi um það, hver nauðsyn er yfirleitt talin á því, að þessum málum sé haldið aðgreindum frá öðrum málum, er það, að þegar Beveridge-áætlunin kom fram í Bretlandi, sú sem vakti þar mesta athyglina þrátt fyrir alla styrjaldarviðburðina, þá fylgdi það með tillögum áætlunarinnar, að þau mál, sem hún fjallaði um, skyldu falin sérstakri deild í stjórnarráðinu, og voru þau mál þó ekki nema einn þáttur félagsmálanna í heild. Að vísu varð ekki sú niðurstaðan á fyrsta stigi málsins, að svo yrði gert, en það atriði sætti líka einna mestri gagnrýni af hálfu þeirra manna, er fylgdu áætluninni fastast fram. En ef það er svo, sem ég dreg ekki í efa, að einn að vísu mikilsverður þáttur félagsmálanna hafi þarna útheimt sérstaka stjórnardeild, ætti það ekki síður að eiga við um félagsmálin í heild. Ætla ég, að eigi þurfi um það að deila, svo sem það liggur í augum uppi. Ég tel, að sú byrjun, sem gerð hefur verið á þessum vettvangi, þó að ófullkomin sé, sýni tvennt: Þörf þessarar aðgreiningar og nauðsyn þess, að gerðar skuli ráðstafanir til að tryggja það, að þessum málum verði betur sinnt en verið hefur. Hins vegar liggur í augum uppi, að það litla, sem þegar hefur verið gert, leiðir í þá átt, sem till. bendir í. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að í fjárlfrv. hæstv. ríkisstj. er í fyrsta sinn tekin sú stefna að greina þessi mál frá tiðrum málum, þar sem er 17. gr. frv., sem auðkennd er með heitinu félagsmál. Þó að þessi 17. gr. sé engan veginn tæmandi um fjárveitingar til félagsmála, gefur hún þó hugmynd um það, hversu mikill þáttur þau mál eru orðin í ríkisbúskapnum, því að þar er lagt til, að veittar séu rúml. 4 millj. og 200 þús. kr. til þeirra úr ríkissj. En ef tekin væru félagsmálin í víðtækari merkingu, ætti raunar einnig að taka með mál á ýmsum öðrum gr. fjárl., t. d. heilbrigðismálin, en fjárveit. til þeirra nema geysilegum upphæðum. Ég held því, að þau rök, sem hníga til fylgis við þessa þáltill., séu óhrekjanleg. Að því mætti spyrja, hvort ekki væri óformlega af stað farið með slíkri tillsamþ. á Alþ. Þar til er því að svara, að l. þau, er hér að lúta, hafa alltaf verið ófullkomin. Í l. nr. 17 1903 er gert ráð fyrir því, að skrifstofustjórar í stjórnarráðinu skuli vera 3 auk landritara. Þegar fram líða stundir, breytist þetta svo, og árið 1938 er svo ákveðið með l. nr. 58, að skrifstofustjórar skuli vera 4, þar sem utanríkismálin höfðu þá bæzt við, en sá flokkur mála fór sívaxandi. Var þó ekki myndað sérstakt utanrn. fyrr en með l. nr. 31 1941. En á tímabilinu frá 1938 til 1941 var það aðeins framkvæmdaratriði, án þess að það væri fyrirskipað í sérstökum l., að skrifstofustjórarnir í stjórnarráðinu væru 5, enda þótt l. frá 1938 gerðu aðeins ráð fyrir 4. Ég vænti þess, að hv. Alþ. hafi með fjárveitingunni á 17. gr. fjárlfrv. fallizt á sjónarmið þáltill. Að vísu mætti síðar binda þetta nánar með sérstökum 1. og taka þá t. d. í þau 1., ef eðlilegt þykir, að skrifstofustjórar í stjórnarráðinu skuli vera 6, en um það fer að sjálfsögðu eftir verkaskiptingu í ráðuneytinu yfirleitt á hverjum tíma. En ég tel, að með þessari till. sé að svo stöddu á nógu formlegan hátt gengið frá því, að hægt sé að mynda sérstakt félmrn., og þar sem ég hef í grg. fært rök fyrir nauðsyn þessarar stofnunar, tel ég, að á þessu stigi séu málinu gerð næg skil. Ég vil að lokum leggja til, að málinu verði að umr. lokinni vísað til síðari umr. og allshn.