Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 28. apríl 1981. Samkvæmt beiðni Ólafs G. Einarssonar, 3. þm. Reykn., sem vegna veikinda getur ekki nú sótt fundi Alþingis, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður hans, Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri, taki á meðan sæti hans á Alþingi. Virðingarfyllst, Þorv. Garðar Kristjánsson.“ Sigurgeir Sigurðsson hefur áður átt sæti á þessu þingi og þarfnast það ekki frekari umsvifa að hann taki sæti á Alþingi nú. Býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Um síðustu áramót lagði ríkisstj. fram efnahagsáætlun sem miðaði að því að draga svo úr hraða verðbólgu að hún yrði ekki meiri en 40% frá upphafi til loka þessa árs, jafnframt yrði kaupmáttur launafólks tryggður. Það er óhætt að fullyrða að vel hefur miðað að þessu marki. Stöðugt gengi íslensku krónunnar í fulla fjóra mánuði hefur átt sinn drjúga þátt í þessari þróun. Þetta lagafrv. er skref á þeirri braut sem mörkuð var með efnahagsáætlun ríkisstj. um áramót, Þrjú eru höfuðatriði þessa frv.: Í fyrsta lagi áframhaldandi aðhald í verðlagsmálum, en þó sveigjanlegra en verið hefur að undanförnu, í öðru lagi auknir möguleikar til aðhalds í peningamálum og í þriðja lagi niðurskurður framkvæmda- og rekstrarútgjalda ríkisins til þess að skapa svigrúm til að lækka framfærslukostnað. Í 1. gr. frv. kemur fram sú meginregla, að miða skuli verðákvarðanir við ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum sem ríkisstj. setur á hverjum tíma, en í efnahagsáætlun ríkisstj. frá því um áramót voru einmitt ráðgerð slík tímasett mörk. Framkvæmd verðlagsmála er einfölduð með frv. að því leyti, að ekki þarf staðfestingu ríkisstj. allrar, eins og verið hefur, á þeim verðhækkunum sem eru innan þessara marka. Þar nægir samþykki viðkomandi verðlagsyfirvalda og staðfesting viðskrh. Ef verðlagsyfirvöld samþykkja hækkun umfram þessi tímasettu mörk þarf til að koma staðfesting ríkisstj. í heild. Í óhjákvæmilegum tilvikum yrði slík staðfesting veitt og þá miðað við heildarmarkmiðin eða að heildarverðhækkun verði ekki umfram þessi tímasettu mörk. 2. gr. frv. miðar að því að styrkja verðlagseftirlitið og veita því rýmri heimildir til þess að framfylgja ákvörðunum sínum en nú er. Þorri seljenda vöru og þjónustu hlítir verðlagsákvæðum, en því miður er ekki svo um alla. Í þeim tilvikum tekur það verðlagsyfirvöld mánuði og jafnvel misseri að fylgja málum eftir, og á meðan selur aðili vöru sína og þjónustu með ólöglegu verði sem hækkar framfærslukostnað og kyndir undir verðbólgu. Það er réttlætismál og mikilvægt fyrir hjöðnun verðbólgu að hér verði úr bætt. Með því að heimila Verðlagsstofnun að leita til fógeta um lögbann við ólöglegu verði á að tryggja markvissara og réttlátara verðlagseftirlit. Í 3. gr. frv. er ákveðin lækkun vörugjalds á gosdrykkjum og öli úr 30% í 17%. Þessi lækkun vörugjalds mun valda ríkissjóði nokkrum tekjumissi, en ætti að bæta atvinnuástand í þessum greinum. Í 4. gr. frv. er ríkisstj. veitt heimild til að lækka ríkisútgjöld um allt að 31 millj. kr. Hér er um nýja heimild að ræða sem er óháð heimildum fjárlaga. Að þessu sinni gengur ríkissjóður á undan og dregur úr sínum útgjöldum. Þetta fé verður notað til þess að lækka framfærslukostnað í landinu. Þá er svo ákveðið í frv., að Seðlabanka sé heimilt með samþykki ríkisstj. að auka bindiskyldu innlána hjá innlánsstofnunum frá því hámarki sem nú er í lögum, en í gildandi lögum er hámarkið 28%. Þessi ákvörðun um bindiskyldu innlánsstofnana hefur verið í lögum alllengi og hefur verið hækkuð nokkuð undanfarin ár öðru hvoru. Nú er það svo að þróun peningamála er eitt hið mikilvægasta í efnahagsmálum og að þeim þarf mjög að gæta því að aðgerðir í öðrum þýðingarmiklum málaflokkum eru oft á tíðum unnar fyrir gýg ef ekki er þess gætt að peningamálin, innlán og útlán, verði í jafnvægi. Á fyrri hluta s. l. árs varð útlánaþróun á þann veg, að útlán urðu meiri en vera átti miðað við ráðstöfunarfé bankanna, og jókst því yfirdráttur sumra viðskiptabanka mjög í Seðlabanka. Sem betur fer tókst að jafna þetta þegar leið á árið svo að jöfnuður var fenginn um áramót. Nú hefur þróun mála að undanförnu verið sú, að innlán í bönkum og sparisjóðum hafa aukist verulega hina síðustu mánuði, hlutfallslega talsvert meira en á sama tíma í fyrra. Þetta er vissulega góðs viti og stefnir í rétta átt. Það hefur verið mikilvægur þáttur í efnahagsstefnu ríkisstj. að leita allra ráða til þess að auka sparifjármyndun í landinu. Það er nú svo komið, að t. d. á þrem fyrstu mánuðum þessa árs jukust innlán um 19%, en á sama tíma í fyrra um 16%. Þær spár, sem liggja nú fyrir um þróun innlána á þessu ári í hlutfalli við þjóðarframleiðslu, eru mjög hagstæðar. Eins og kunnugt er hefur á undanförnum árum mjög dregið úr hluta innláns- og sparifjármyndunar miðað við þjóðarframleiðsluna. Spár þeirra stofnana, sem hér eiga hlut að máli, eru nú á þá lund, að innlán verði á þessu ári um 26% af þjóðarframleiðslu. Er það hæsta hlutfall sem hér hefur verið í sjö ár. Þegar svo skammt er liðið á ár eins og nú er tökum við að sjálfsögðu þessum spám stofnananna með fyrirvara. En þannig horfa þessi mál við nú. Vitanlega kynni svo að fara, ef þessi hagstæða þróun innlána heldur áfram, að útlán úr bönkum og sparisjóðum yrðu það mikil vegna hins aukna ráðstöfunarfjár þessara stofnana að efnahagsmarkmiðum væri stefnt í hættu og ofþenslu og aukna verðbólgu gæti af leitt. Hér gæti því komið upp varðandi útlánaþróun annað vandamál en á fyrri hluta ársins í fyrra þegar meira var lánað en ráðstöfunarfé nam og peningarnir sóttir í Seðlabankann sem yfirdráttur. Til þess að halda því jafnvægi, sem er nauðsynlegt í þessum efnum, er þessi heimild veitt í þessu frv., að Seðlabanka sé með samþykki ríkisstj. leyft að hækka hlutfall innlánsbindingar ef þörf krefur. Þetta ákvæði frv. er fyrst og fremst hugsað sem stjórntæki til jafnvægis í efnahagsmálum eða peningamálum í þessu sambandi. En jafnframt er annað haft í huga. Það er kunnugt, að varðandi afurðalán atvinnuveganna hefur iðnaðurinn löngum talið sig afskiptan og ekki fá sitt hlutfall nándar nærri af afurðalánum miðað við aðra höfuðatvinnuvegi. Hugsunin er, um leið og þessi aukna bindiskylda er sett í lög eða heimiluð, að þá sé samfara þessu meginsjónarmiði sem ég nefndi, hitt haft í huga, að hluti af hugsanlegri aukinni innlánsbindingu gangi til þess að jafna hlut iðnaðarins í þessu efni. Árshraði verðbólgunnar hefur verið á fyrstu fjórum mánuðum þessa árs milli 30 og 40%. Endanlegar tölur liggja ekki fyrir fyrr en kauplagsnefnd hefur í næsta mánuði reiknað út og ákvarðað framfærsluvísitöluna. En á sama tíma í fyrra var þessi hraði miklu meiri eða í kringum 60%. Það er því ljóst, að verulegur árangur hefur náðst í baráttunni við verðbólgu í kjölfar efnahagsáætlunar ríkisstj. frá áramótum. Áfram verður unnið eftir þessari áætlun og hvergi hvikað frá markmiðum hennar. Þetta lagafrv. er einn áfangi á þeirri leið. Ég legg til, herra forseti, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Ég vil skýra frá því, að ég hef í gær farið fram á það við þingflokkana og hæstv. forseta Alþingis, að greitt verði fyrir meðferð þessa máls þannig að frv. gæti orðið að lögum eigi síðar en n. k. fimmtudag. Það er von mín, að hv. alþm. taki þessari málaleitun vel.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að víkja að niðurlagsorðum hæstv. forsrh. þar sem hann greindi frá beiðni sinni til þingflokka og forseta þingsins um að þetta frv. yrði afgreitt fyrir mánaðamótin. Það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að sjálfsagt sé að fjalla um þetta frv. á þinglegan hátt og við munum ekki bregða fæti fyrir afgreiðslu þess. Hins vegar áskiljum við okkur rétt til þess að afla þeirra upplýsinga og krefjast þeirrar efnismeðferðar frv. sem tilefni gefst til. Og það fer auðvitað mjög eftir því, hve stjórnvöld hafa tilbúin svör við þeim spurningum sem vakna við lestur þessa frv. og grg. þess, hvort unnt er að afgreiða frv. fyrir mánaðamót eða ekki. Reynslan ein fær úr því skorið. Ég get þó ekki stillt mig um að geta um það og minna á að við þm. stjórnarandstöðunnar höfum s. l. fjóra mánuði, allt frá því að brbl. voru sett á gamlársdag s. l., spurt um hvað ætti að taka við 1. maí, en það var sá dagur sem að var stefnt í öllum ákvæðum brbl. Ekki var tjaldað til langrar nætur með þeim lögum. Hæstv. ráðherrum og forsvarsmönnum ríkisstj. hefur orðið svarafátt. Þeir hafa sagt að þessi mál væru í athugun og þau mundu verða upplýst þegar tími væri til kominn. Það, sem hefur vafist fyrir hæstv. ráðherrum og ríkisstj. og stjórnarsinnum í fjóra mánuði, er svo ætlast til að stjórnarandstaðan stimpli á rúmum tveim sólarhringum. Auðvitað eru þetta út af fyrir sig ekki þingleg vinnubrögð. Þetta eru vinnubrögð sem bera vitni um ráðleysi, úrræðaleysi hæstv. ríkisstj. og ráðh. umfram allt, en þeir hafa sofið á verðinum í fjóra mánuði, og nota ég það orðalag að gefnu tilefni forseta ASÍ í Morgunpósti í morgun þar sem hann áminnti ríkisstj. að sofna ekki eftir hver vísitölumánaðamót án þess að aðhafast eitt eða neitt í verðbólgumálum. Þegar þetta frv. er lesið má í raun og veru segja að í 1. gr. þess sé um það að ræða að framlengja verðstöðvun þá sem sett var í brbl. Verðstöðvunarákvæði það var auðvitað ástæðulaust af því að heimildir voru til í lögum um verðstöðvun. Við höfum búið við verðstöðvun í meira en heilan áratug svo að það þurfti ekki að afla neinnar frekari heimildar um verðstöðvun eins og gert var með útgáfu brbl. á gamlársdag. Spurningin er sú, hvort breytt fyrirkomulag á verðstöðvun samkv. frv. því, sem nú er hér til umræðu, sé efnisbreyting. Að mínu áliti er svo ekki. Ef nokkuð er, þá er hér um herðingu verðstöðvunar að ræða og ætlunin að hún verði framkvæmd með langtum harðsvíraðri hætti en þó hefur orðið raun síðustu fjóra mánuði eða áður þann áratug sem verðstöðvun hefur verið í gildi. Hæstv. forsrh. gerði því að vísu skóna að þessi verðstöðvun síðustu fjóra mánuði hefði orðið til mikils gagns og stöðvað verðhækkanir. Ég vil minna á að þessi verðstöðvun hefur í raun og veru ekki borið nafn með rentu. Þvert á móti hafa verðhækkanir flætt yfir. Og það sem verra er, bak við þá stíflu, sem þetta ákvæði kann að hafa byggt að einhverju leyti, bíða fjölmargar verðhækkanir sem óhjákvæmilegt er að taka til afgreiðslu, þannig að ljóst er að verðbólgualdan er í fullum gangi. Það kemur og fram í ummælum sem höfð eru eftir hæstv. heilbr.- og félmrh. Svavari Gestssyni í Morgunblaðinu í morgun, en þar segir svo: „Um árabil hefur verið verðstöðvun í landinu, en samt sem áður hefur það verið rangnefni. Verðstöðvun hefur verið óvenjulega ströng undanfarið, en við viðurkennum að hækkana er þörf á slíkum verðþenslutímum sem við búum við. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir því.“ Þetta voru orð hæstv. heilbr.- og félmrh. Svavars Gestssonar sem að þessu leyti sýnist vera raunsærri en hæstv. forsrh. Ég varpaði fram þeirri spurningu hvort tilhögun verðstöðvunar samkv. þessum lögum væri til bóta eða ekki og hvað væri í raun og veru fólgið í þeirri tilhögun. Það er í fyrsta lagi sagt að ekki megi hækka verð vöru eða þjónustu eða endurgjald fyrir afnot af fasteign eða lausafé nema brýn nauðsyn krefji og með samþykki réttra yfirvalda. Nú er auðvitað spurning hvað rétt yfirvöld telja brýna nauðsyn. Við höfum í lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, með þeirri breytingu sem gerð var á þeim lögum með svokölluðum Ólafslögum, nr. 13 frá 1979, þetta ákvæði í 12. gr.: „Verðákvarðanir skulu miðaðar við afkomu fyrirtækja sem rekin eru á tæknilega og fjárhagslega hagkvæman hátt og nýta eðlilega afkastagetu.“ Meiri er nú leiðbeiningin ekki, enda var frekari leiðbeining um hvernig túlka skyldi þetta ákvæði numin úr gildi þegar vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar tók við völdum, og hefur það ákvæði ekki verið sett mn í lög að nýju sem var í 12. gr. laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti sem sett voru vorið 1978, 16. maí 1978. En þar var enn fremur komist svo að orði: „Verð og álagningu má ekki ákvarða lægri en svo að fyrirtæki þeirrar tegundar, er í 1. málsgrein getur“, - þ. e. fyrirtæki sem rekin eru á tæknilega og fjárhagslega hagkvæman hátt og nýta eðlilega afkastagetu, að slík fyrirtæki, - „fái greiddan nauðsynlegan kostnað við innkaup eða endurinnkaup vöru, framleiðslu, aðflutning, sölu, flutning ásamt afskriftum svo og sanngjarnan hreinan hagnað þegar tekið er tillit til áhættunnar við framleiðslu vörunnar og sölu.“ Þótt þessi viðbótarskýring hafi verið felld úr lögum, þá er leiðbeiningin: „að verðákvarðanir skuli miðaðar við afkomu fyrirtækja sem rekin eru á tæknilega og fjárhagslega hagkvæman hátt og nýta eðlilega afkastagetu“ - enn til og það verður að líta svo á, hvað sem hefur liðið framkvæmd verðstöðvunar síðustu fjóra mánuði og raunar um lengri tíma, að það sé skylda að taka til greina verðhækkunarbeiðnir slíkra fyrirtækja og í því felist skilgreining á því, hvað teljist brýn nauðsyn. En þar með er ekki öll sagan sögð. Samkvæmt orðalagi 1. gr. þess frv., er við ræðum nú, er sagt: „Miða skal verðlagsákvarðanir við ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum sem ríkisstj. ákveður á hverjum tíma.“ Nú vakna upp í minni manna ákvæði í stjórnarsáttmála núv. hæstv. ríkisstj. sem framsóknarmenn hafa einkum eignað sér. Það eru svokölluð niðurtalningarákvæði. En það er raunar þess virði að rifja upp nokkur ákvæði í verðlagsmálakafla þeirrar stjórnar sem settist að völdum fyrir nær fimmtán mánuðum. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að draga úr verðbólgu verði beitt eftirgreindum ráðstöfunum í verðlagsmálum: 1. Verðhækkunum á þeim vörum og þjónustu, sem verðlagsráð fjallar um, verði sett eftirgreind efri mörk ársfjórðungslega á árinu 1980: Til 1. maí skulu mörkin vera 8%, til 1. ágúst 7% og loks til 1. nóv. 5%. Á árinu 1981 verði ákveðin tímasett mörk í samræmi við markmið um hjöðnun verðbólgu. Um verðhækkanir af erlendum uppruna, sem ekki rúmast innan ofangreindra marka að mati verðlagsráðs, setur ríkisstj. sérstakar reglur. Þessar sérstöku reglur hafi ekki áhrif á gildandi ákvæði um útreikning kaupgjaldsvísitölu. 2. Verðhækkanir á búvöru fylgi sams konar reglum, enda verði niðurgreiðslur ákveðnar sem fast hlutfall af útsöluverði árin 1980 og 1981. 3. Fyrir maí/júní 1980 skulu afgreiddar sérstaklega hækkunarbeiðnir fyrirtækja og stofnana sem nauðsynlegar kunna að teljast til þess að verðbreytingar slíkra aðila geti síðan fallið innan þess ramma sem framangreind mörk setja.“ Það er ástæðulaust að rifja upp frekari ákvæði í stjórnarsáttmálanum varðandi verðlagsmál, en því frekari ástæða til að benda á hvernig farið hefur um efndir þessa verðlagsmálakafla, en í kjölfar hans voru samþykkt fjárlög sem gengu út frá verðbólguhækkun um 30% á síðasta ári eða rétt rúmlega það. Menn vita að það var ekki staðið við þessa niðurtalningu og að í stað þess að vera 30% eða þar um bil var verðbólgan tvöfalt meiri eða nærfellt 60%, sú sama og hafði verið árið áður. Og það er ákaflega merkilegt rannsóknarefni, svo að það orðalag sé notað, að kanna hvernig á því stendur, að mesta verðbólga, sem um getur í Íslandssögunni, að því er ég held, á sér stað í kjölfar verðstöðvunar, verðstöðvunar sem sett var fyrst á í lok ársins 1978 og ítrekuð að vissu leyti með lögum nr. 13 frá 1979 og enn ítrekuð með brbl. á gamlársdegi s. l. Sannleikurinn er sá, að þessi saga, þessi verðbólgusaga síðustu tveggja ára færir mönnum heim sanninn um að verðstöðvun er ekkert nema nafnið tómt, að það er tilgangslaust að setja í lög að ekki megi hækka verð á vöru eða þjónustu ef rætur verðbólgumeinsins eru til, eins og verið hefur einkum og sér í lagi þegar vinstri stjórnir ráða ríkjum hér á landi. En við munum það líka, að í kjölfar verðlagskafla stjórnarsáttmálans var gerð tilraun til þess af hálfu ríkisstj. að setja reglugerð þar sem ákveðnar yrðu ársfjórðungslegar hækkunarviðmiðanir. En ríkisstj. gafst upp á útgáfu þeirrar reglugerðar vegna þess að verðlagsráð m. a. og ýmsir góðir menn bentu ríkisstj. á að hún hefði ekki stoð í lögum fyrir útgáfu slíkrar reglugerðar. Og sannleikurinn er auðvitað sá, að það er ekki unnt fyrir ríkisstj. að setja slík meginmarkmið nema brjóta í bága við þá reglu, að miða skuli verðhækkunarbeiðnir við afkomu vel rekinna fyrirtækja. Það kann að vera tilgangurinn með þessu ákvæði 1. gr. frv. að afla lagaheimildar sem reglugerðarútgáfa byggist á. En þá er líka ástæða til að spyrja og það er ástæða til að krefjast svars við þeirri spurningu: Hvaða ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum hefur ríkisstj. ákveðið eða hefur í huga á þessu stigi málsins? Ríkisstj. hefur haft nægilegan tíma til þess að glöggva sig á því máli. Hún setti slík ársfjórðungsleg mörk á s. l. ári sem hún stóð ekki við. Hún boðaði í efnahagsáætlun sinni á gamlársdag að slík tímamörk og viðmiðunarmörk yrðu sett á næstu mánuðum. Og raunar boðaði hún í stjórnarsáttmála að það yrði gert tímanlega fyrir árið 1981. Hæstv. ríkisstj. getur ekki afsakað sig með því, að hún hafi ekki gert sér þessa grein. Og það verður að krefjast þess, að svar við þessari spurningu sé fyrir hendi áður en þessi lagaheimild er veitt. Það er svo efni 1. gr., að leyfi til verðhækkana innan þeirra marka, sem ríkisstj. setur hverju sinni, tekur gildi með samþykkt viðkomandi verðlagsyfirvalda og staðfestingu viðskrh. Nú er auðvitað með þessum hætti verið að taka vald úr hendi verðlagsráðs og samkeppnisnefndar í raun samkvæmt lögum, þar sem hendur þeirra eru bundnar hvað sem liður afkomu vel rekinna fyrirtækja. Og það er í raun og veru bæði snuð og svipa sem sett er í og á hæstv. viðskrh. með þessu ákvæði, að hann megi stimpla verðhækkanir innan vissra takmarka, til þess væntanlega að félagar hans í Alþb. geti kennt honum um of miklar hækkanir innan þeirrar viðmiðunar sem e. t. v. verður sett. Og hins vegar er svipan sett á hæstv. viðskrh. af hálfu Alþb.-manna með því að treysta honum ekki fyrir þessari staðfestingu alfarið, heldur áskilja ríkisstj. þann rétt ef undantekningar eru gerðar og hækkanir leyfðar umfram það sem viðmiðunarmörkin segja til um. Og þar hefur, eins og kunnugt er, Alþb. neitunarvald samkvæmt þeim samningi sem gerður hefur verið og nú er opinber orðinn um neitunarvald eins stjórnaraðila varðandi afgreiðslu mála. Það er ljóst að í 1. gr. er heimild til þess að sitja á rökstuddum verðhækkunarbeiðnum í trássi við önnur ákvæði laga og umfram allt í trássi við stjórnarskrárákvæði. Og miðað við reynslu af framkvæmd verðstöðvunar, t. d. síðustu mánuði, felst það þar í, að um eignaupptöku getur verið að ræða. Það er ekki að furða þótt Alþb.-menn - kommúnistar - standi að slíkri lagasetningu sem þessari sem veikir rekstur fyrirtækja og atvinnuvegina í landinu og færir völd yfir verðlagi og afkomu þeirra til stjórnvalda. Það er ekki nema von að kommúnistar velji sér slíka leið. Það hafa þeir gert bæði meðal vestrænna ríkja, þar sem þeir hafa nú að vísu yfirleitt ekki nein áhrif, en einkum í ríkjum austan tjalds, með þeirri afleiðingu sem við sjáum í Póllandi og annars staðar, í þeim ríkjum sem njóta „náðarsólar“ sósíalismans. Það er svo rétt að víkja að því, að í 2. gr. þessa frv. er farin algjörlega ný leið varðandi framkvæmd fyrirmæla verðlagsyfirvalda, þar sem verðlagsyfirvöldum er heimilt að krefjast þess, að fógeti leggi lögbann við byrjuðu eða yfirvofandi broti á fyrirmælum verðlagsyfirvalda, og beinlínis tekið fram að ákvæði III. kafla laga nr. 18 frá 22. mars 1949, um kyrrsetningu og lögbann, taki og til lögbanns samkvæmt þessari grein eftir því sem við á. Það er fróðlegt að glöggva sig á því, hvað felst í þessum III. kafla lögbannslaganna. Í þessum III. kafla laganna um kyrrsetningu og lögbann eru einkum ákvæði um réttarfar og framkvæmd kyrrsetningar og lögbanns. Vísað er til ákvæða í lögunum um skilyrði fyrir tryggingum gerðarbeiðanda, vörslusviptingu vegna kyrrsetningar, varðveisluskyldu gerðarþola á kyrrsettum munum og skyldu gerðarbeiðanda til málshöfðunar innan viku frá því að það var lagt á. Í 26. gr. laganna, sem er fyrsta gr. III. kafla, segir: „Lögbann má leggja við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar er raskar eða raska mundi með ólögmætum hætti rétti gerðarbeiðanda.“ Seinni hluti 26. gr. er svohljóðandi: „Við athöfn þeirra, er fara með framkvæmdavald ríkis eða sveitarfélaga, má undir sama skilorði beita lögbanni ef athöfn varðar meðferð einstaklingsréttinda eða banna skal athöfn í þágu einstaks manns, enda eigi dómstólar úrlausn málsins eða telja má aðila fara út fyrir valdsvið sitt.“ Fyrri mgr. greinarinnar er hin hefðbundna skilgreining á lögbanni og upptalning þeirra skilyrða sem vera þurfa fyrir hendi til þess að lögbanni verði beitt. Í fyrsta lagi þarf að vera um að ræða byrjaða eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar. Í öðru lagi verður þessi athöfn þegar að hafa raskað eða vera líkleg til að raska með ólögmætum hætti rétti gerðarbeiðanda. Við úrlausn dómstóla í sambandi við réttmæti lögbanns eru vanalega tveir síðasttöldu þættirnir, ólögmæti athafnarinnar og réttur gerðarbeiðanda, úrslitaatriði. Í staðfestingu á máli því, sem höfða þarf vegna lögbannsins, er síðan skorið úr um hvort gerðarbeiðandi hafi átt rétt sem raskað hafi verið með ólögmætum hætti af gerðarþola. Í 30. gr. III. kaflans segir: „Skylt er lögreglumönnum að veita aðstoð sína til þess að halda uppi lögbanni, enda er þeim rétt að beita valdi því til varnar ef með þarf.“ Hér er sem sagt farið inn á leið fógetagerða og lögregluaðgerða. Hér er farið hættulega inn á leið lögregluríkis og vakna ýmsar spurningar varðandi slíka framkvæmd. Ekki er t. d. ljóst hvort fógetar hafa úrskurðarvald um það, hvort efnisskilyrðum hafi verið fullnægt við ákvörðun verðákvörðunar. Og ef svo er ekki, þá er beinlínis engin vörn fyrir þá sem eiga undir högg að sækja hjá verðlagsyfirvöldum, heldur er hér enn verið að fylgja eftir eignaupptöku í trássi við stjórnarskrá okkar. Eignarrétturinn er án efa einhver mikilvægasti réttur þar sem hann er ekki eingöngu forsenda fyrir fjárhagslegu sjálfstæði, heldur og, eins og reynslan sýnir meðal annarra þjóða, forsenda fyrir andlegu frelsi og lýðræði og þingræði í landinu. Það er ekki nema von að kommúnistar eða Alþb.-menn vilji eignarréttinn feigan og þrengi að honum á alla vegu. Hins vegar vekur það mikla undrun, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, að eignarréttarmenn eins og sjálfstæðismenn og framsóknarmenn láti hafa sig að verkfæri kommúnista í þessu skyni: að grafa undan eignarrétti og þar með lýðræði í landinu. Hér er um nýmæli að ræða, að því er ég hygg, hvað réttarfar verðlagsmála snertir. Ég bendi á að nú er í lögum gert ráð fyrir því, að með verðlagsmál verði farið að hætti opinberra mála. Við brotum á verðlagslögum og ákvæðum laga þar að lútandi liggja bæði sektir og upptaka ólöglegs ágóða. Það má og beita varðhaldi eða fangelsi. Talað er um að hraða skuli eftir föngum meðferð mála vegna brota á lögum þessum - og frekari aðgerða ætti ekki að vera þörf. Sannleikurinn er sá að lögbannsaðgerðir eru fyrst og fremst réttlættar með því, að vernda þurfi rétt sem ella færi forgörðum ef ekki væri aðhafst í tíma. En í verðlagsmálum er ljóst að réttur hins opinbera fer ekki forgörðum þótt nokkra daga eða vikur lengur taki að afgreiða þau mál fyrir dómstólum. Þess vegna er hér um fordæmi að ræða í 2. gr. sem er mjög vítavert og hættulegt og leiðir okkur inn á braut lögregluríkis. Við því verður að vara. Ég trúi ekki fyrr en ég tek á að slíku ákvæði fylgi nokkrir þeir menn sem aðhyllst hafa hugsjón sjálfstæðisstefnunnar. Í 3. gr. þessa frv. til laga um verðlagsaðhald, lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana er fjallað um vörugjaldið. Það er grátkómískur skemmtiþáttur og hörmungarsaga. Þar er talað um að lækka vörugjald á gosdrykkjum úr 30% í 17%. Hv. þm. er kunnugt um hver forsaga þessa máls er. Hæstv. ríkisstj. var það mikið kappsmál í desember að breyta gjaldi af öli og gosdrykkjum og sælgæti í verðgjald í staðinn fyrir að áður var um magngjald að ræða og notaði tækifærið til að margfalda þessa gjaldtöku í leiðinni. Það var sögulegt hvernig þetta gjald var afgreitt hér á þingi. Hv. þm. sátu sumir hjá og greiddu aðrir atkvæði með þessu gegn sannfæringu sinni, að eigin sögn, og gáfu á því ýmsar miður virðulegar skýringar sem ekki voru þeim til vegsauka, eins og að þeir hefðu náð kaupum á öðrum vettvangi og hefðu þar af leiðandi ákveðið að greiða atkvæði gegn sannfæringu sinni. Fyrir Alþingi liggur nú frv. til l. um þessi mál, flutt af þremur stjórnarþingmönnum, sem ekki hefur fengið afgreiðslu. En bersýnilega er þessi breyting í frv. um lækkun gosdrykkjagjaldsins flutt af því í og með að óbreytt gjald nýtur ekki lengur meirihlutafylgis í þinginu, og er það út af fyrir sig vel, vegna þess að hér er auðvitað um stefnu ríkisstj. að ræða sem hefur beðið skipbrot. Má þetta raunar verða nokkur lexía fyrir ríkisstj. og aðvörun varðandi stefnu hennar á öðrum sviðum, eins og t. d. almennt hvað snertir skattheimtu í landinu. Það var auðvitað röksemd fyrir gjaldtökunni í desember að magngjald hefði reynst ótryggur tekjustofn fyrir ríkissjóð al því það fylgdi ekki verðlagsbreytingum og það þyrfti að auka tekjur ríkissjóðs. En sannleikurinn var sá, að með 30% hækkun á gjaldi af öli og gosdrykkjum dróst sala á öli og gosdrykkjum saman um 20–27%, þannig að vonir um auknar tekjur í ríkissjóð brugðust. Og það er dæmi um það, að hægt er að spenna bogann svo hátt að hann bresti, að tekjustofnar ríkisins bresti. Á þetta ekki eingöngu við um gjaldtöku af öli og gosdrykkjum heldur og um aðra skattheimtu, eins og t. d. tekju- og eignarskattsheimtu af einstaklingum. Það eru þau mörk þar sem tekjuöflun einstaklinga og sparnaðarvilji þeirra stöðvast ef hið opinbera teygir sig of langt ofan í vasa einstaklinga. Og með sama hætti er hægt að ofbjóða neytendum með hækkun óbeinna skatta. Sannleikurinn er sá, að af öli og gosdrykkjum er greitt vörugjald 15%, 24% sérstakt tímabundið vörugjald og söluskattur 23.5%, þannig að söluminnkun má ekki vera mikil án þess að tekjur ríkisins skerðist verulega. Þarna eru auðvitað mörk, eins og varðandi aðra skattheimtu, sem segja til um hvenær búast megi við í bráð og lengd mestum tekjumöguleikum fyrir hið opinbera um leið og skattþoli landsmanna, einstaklinga og neytenda, er ekki ofboðið. Það er þess vegna ástæða til þess að minna á það - líka vegna þess að nú er fyrir höndum afgreiðsla á skattalagafrv. hér á Alþingi á næstu dögum sem gerir ráð fyrir mjög mikilli skattaíþyngingu þeirra sem hafa tekjur yfir 9–10 millj. gkr. á síðasta ári - að slík skattaíþynging verður til þess að þeir menn leggja minna á sig og skapa minni verðmæti þjóðarheildinni til handa. Ég skýt því hér inn að ég las um það í blaði um daginn, ég held að það hafi verið í Tímanum, að um helmingur verkamanna hefði á síðasta ári 12 millj. kr. í árstekjur eða meira. Það er alveg ljóst, að þessir menn verða Fyrir verulegri skattaíþyngingu, og þeir og aðrir, sem hafa hærri tekjur eða jafnháar, munu draga við sig að afla í þjóðarbúið ef svo heldur fram sem horfir. Þar verður alveg sama reynslan og verið hefur varðandi tekjuvon ríkissjóðs í vörugjaldi af öli og gosdrykkjum. En með þessu er ekki öll sagan sögð varðandi þetta vörugjald og það ævintýri sem hæstv. ríkisstj. lagði út í með desemberfrv. sínu sem hún nú verður að draga til baka að nokkru leyti. Af þessu hefur leitt að allri yfirvinnu hefur verið hætt í verksmiðjunum og þar með dregið úr tekjum 350–400 starfsmanna. 60 manns hefur verið sagt upp í einu fyrirtæki, en framkvæmd frestað til 1. maí, og atvinnuöryggi annarra er ótryggt. Verðhækkunin hefur farið í vísitöluna og hækkað þar með allan launakostnað í landinu og unnið þar með gegn því sem að öðru leyti kann að hafa verið ætlunin að áynnist í baráttunni gegn verðbólgunni. Ég vík þá að efni 4. gr. frv. þar sem ríkisstj. er heimilað að lækka ríkisútgjöld, þar með talin lögbundin framlög, um allt að 31 millj. kr. Þetta er út af fyrir sig góðra gjalda vert. En þetta ákvæði er dæmigert um handarbakavinnubrögð hæstv. ríkisstj. Auðvitað átti hún að standa að afgreiðslu fjárlaga með mun minni hækkun á milli ára en raun varð á. En hækkunin varð meiri en vaxandi verðbólga gaf tilefni til. Í fjárlögunum skilst mér að sé heimild fyrir 30 millj. kr. niðurskurði og hér fyrir 31 millj. kr. niðurskurði og í brbl. er komist svo að orði í 7. gr.: „ Ríkisstj. er heimilt að fresta framkvæmdum þrátt fyrir ákvæði fjárlaga fyrir árið 1981, sem þar er gert ráð fyrir eða í lánsfjáráætlun fyrir sama ár, telji hún það nauðsynlegt. Tekur þetta einnig til fjárlagaliða sem jafnframt eru ákveðnir með öðrum lögum en fjárlögum.“ Nú er okkur sagt, síðast af hæstv. forsrh., að hér sé um sjálfstæðar heimildir að ræða sem bætist hver við aðra. Þá má spyrja í fyrsta lagi: Af hverju afgreiddi ríkisstj. ekki fjárlög lægri en raun ber vitni? Í öðru lagi: Af hverju ákvað ríkisstj. í þeim fjárlögum heimildargrein til lækkunar þeirra með hærri upphæð en raun ber vitni? Af hverju var þörf á því í brbl. að óska eftir heimild til að fresta framkvæmdum samkv. fjárlögum, sem höfðu verið afgreidd vikunni áður, og samkv. lánsfjáráætlun sem þá var ekki þegar afgreidd? Hvar sér þess stað í afgreiddri lánsfjáráætlun fyrir nokkrum dögum eða lánsfjárlögum fyrir nokkrum dögum að ríkisstj. hyggist nota sér slíkar lækkunarheimildir? Og loks: Hvaða vinnubrögð ern það að koma svo viku eftir afgreiðslu lánsfjárlaga með þetta ákvæði í frv. til laga um verðlagsaðhald, lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana? Vissulega er það góðra gjalda vert ef ríkisstj. hyggst í raun og veru nýta þessar heimildir. En þessi vinnubrögð, sem ég hér hef rakið, eru ekki til þess fallin að menn treysti því að ríkisstj. muni nýta þessar heimildir. Og ég vek athygli á því, að nú er liðinn um það bil þriðjungur ársins og flestir rekstraraðilar í þjóðfélaginu, þ. á m. opinberar stofnanir, hvort heldur með sjálfstæðan fjárhag eða bundinn fjárhag í A-hluta fjárlaganna eða fjárfestingarlánasjóðir, hafa gert sínar árlegu áætlanir um ráðstöfun fjármuna og samningsbundið þau útgjöld, svo að það er þröngt um vik fyrir ríkisstj., sem nýtir slík vinnubrögð, að koma þessum heimildum í framkvæmd. Sannleikurinn er sá, að ég hef ekki nokkra trú á því, að ríkisstj. hafi mátt eða dug til þess að nýta þessar heimildir, þar sé raunar um orðin tóm, sýndarmennsku og sjónarspil að ræða. En auðvitað hefði ríkisstj. átt að byrja á því að skera niður ríkisumsvifin og ríkisútgjöldin sem umfram allt annað er rót verðbólguþróunarinnar. Samkv. 5. gr. þessa frv. er Seðlabanka Íslands heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. að ákveða hærri bindiskyldu allra eða einstakra innlánsstofnana á tímabilinu 1. maí til 31. des. 1981. Hér er um mjög athyglisvert ákvæði að ræða, og ég verð að segja það, að öðruvísi mér áður brá. Mér hefði ekki dottið í hug að framsóknarmenn, hvað þá Alþb.-menn, sýndu Seðlabanka Íslands slíkt traust sem þarna er um að ræða. Muna menn nú ekki þegar rætt var um það í Tímanum og Þjóðviljanum að frysta ætti fjármuni landsmanna og lánastofnana í Nordalsíshúsi? Mér þykir vænt um að bæði framsóknarmenn og Alþb.-menn hafa bæst í hóp þeirra sem hafa trú á Seðlabankanum og forsvarsmönnum hans. Ég hef trú á að þeirri stofnun sé vel stjórnað þótt ég sé andvígur því, að of mikið vald sé fært í hendur hennar eða nokkurrar einnar stofnunar. Ég tel að með núgildandi bindiskyldu, sem er 28% af innlánsaukningu, sé allhátt farið, einkum og sér í lagi þegar við það bætist að bankarnir hafa samið um að verja 7% af innlánsaukningu í skuldabréfakaup ríkissjóðs, það er búið að binda 35% af ráðstöfunarfé bankanna. Og þá er e. t. v. ekki of mikið eftir fyrir einstaklinga og atvinnuvegina í landinu. Ég tel raunar að í stað þess að hækka þessa heimild til innlánsbindingar hefði fremur verið ástæða til að fara þá leið að draga úr endurkaupum afurðalána en fela viðskiptabönkunum hærri hlutdeild í þeim, enda er það eðlilegt starfssvið viðskiptabanka og ætti ekki að þurfa millifærslu í gegnum Seðlabanka á hluta af því. Eins og kunnugt er, þá er innlánsbindingin í og með rökstudd með því, að Seðlabankinn endurkaupir afurðalán af viðskiptabönkunum. En hér er látið í veðri vaka að tilgangur með hækkun fjárskuldbindingarinnar sé að hafa betri stjórn á peningamálum. Ég dreg í efa að þar með sé öll sagan sögð eða í raun og veru sannleikanum samkvæmt, vegna þess að það er beinlínis tekið fram að ríkisstj. telji að hluta af aukinni innlánsbindingu eigi að nota til að færa hlutdeild iðnfyrirtækja í rekstrar- og afurðalánum Seðlabankans til samræmis við hliðstæð lán annarra atvinnuvega. Ég minni á í því sambandi að í efnahagsáætluninni frá því á gamlársdag er sagt: „Þannig verður hlutdeild iðnfyrirtækja í rekstrar- og afurðalánum Seðlabankans aukin frá ársbyrjun 1981 til samræmis við hliðstæð lán annarra atvinnuvega.“ En það hefur ekkert verið aðhafst í málinu og í þessari grg. er talað um að ríkisstj. telji að nota eigi hluta af aukinni innlánsbindingu í þessu skyni. Það er veikara orðalag nú í grg. heldur en var í efnahagsáætluninni frá því á gamlársdag þótt hækka eigi innlánsbindinguna. Það er þess vegna ekki von til þess, að ríkisstj. standi frekar við þessi orð sín en önnur. Það vekur og athygli, að ekki eru fordæmi fyrir því að ákvörðun um hámark bindiskyldunnar sé falin Seðlabanka eða ríkisstj. sem síðan hafi óbundnar hendur í þessu efni. Hér hefur ávallt verið um ákvörðun Alþingis sjálfs að ræða. Ég vek líka athygli á því orðalagi þar sem talað er um að heimildin taki til „að ákveða hærri bindiskyldu allra eða einstakra innlánsstofnana“ á tímabilinu til ársloka en kveðið er á um í lögunum. Þarna stingur í augum orðalagið „einstakra innlánsstofnana.“ Það er sem sagt ætlunin að mismuna innlánsstofnunum í landinu. Ég segi fyrir mitt leyti að ég treysti ekki hæstv. ríkisstj. til þeirrar ákvörðunar. Og ég tel að þessar hugleiðingar um mismunun einstakra lánastofnana séu dæmigerðar um miðstýringu þá sem er í algleymingi á ábyrgð núv. ríkisstj., meiri miðstýringu en dæmi eru til í jafnvel róttækustu - eða réttara sagt: afturhaldssömustu vinstri stjórnum hér á landi fyrr. Það er svo rétt að vekja athygli á því, að ástæða er til að ætla að raunveruleg orsök fyrir þessari heimild í frvgr. sé nauðsyn ríkisstj. til að fjármagna opinberar framkvæmdir. Lántökur innanlands til opinberra framkvæmda munu samkv. lánsfjáráætlun hækka um 46% eða umfram verðbólgustig, en ekki liggja fyrir samningar um það við lánastofnanir eða lífeyrissjóði hvernig afla skuli þess fjármagns. Hér ætlar ríkisstj. - eins og aðrar vinstri ríkisstjórnir - að fara þá leið að skylda sjóði með lögum til að láta fé sitt af hendi í stað þess að fara hina frjálsu leið. Við þessu er því varað, ekki síst þegar kunnugt hefur verið gert að ríkisstj. stendur í samningum t. d. við sparisjóði landsmanna um að þeir kaupi ríkissjóðsskuldabréf til að fjármagna opinberar framkvæmdir og m. a. hallarekstur opinberra stofnana fyrir 7% af innlánsaukningu sinni. Sparisjóðirnir hafa talið öll vandkvæði á að fara hærra en í 3% af innlánsaukningu sinni, einkum og sér í lagi með tilvísun til þess, að á þá er leitað um að lána til húseigenda eða íbúðarbyggjenda sem þurfa að fá breytt skammtímalánum sínum í lengri tíma lán, og með því munu sparisjóðirnir vitaskuld umfram aðrar lánastofnanir í landinu binda fé sitt þannig að eðlilegt er að þeir geti ekki staðið undir jafnmiklum kaupum ríkissjóðsbréfa og aðrar lánastofnanir. En með þessum hætti er e. t. v. ætlað að fara bakdyramegin að sparisjóðunum í landinu og getur það haft óheillavænleg áhrif bæði á frjálsa sparifjársöfnun í landinu og á hag húsbyggjenda, unga fólksins sem stendur í því að koma þaki yfir höfuð sér. Það er ástæða til að vekja enn á ný athygli á því í þessu sambandi, að ríkisstj. er ekki nægilegt að reyna með lagaákvæði og lagaskyldu að ná til sín sparifé landsmanna, því sem þeir hafa þrátt fyrir allt og þrátt fyrir verðbólgu lagt inn í bankana nú í trausti þess að um verðtryggingu sé að ræða, heldur er gert ráð fyrir því samkv. lánsfjáráætlun að lántökur erlendis aukist um yfir 100% frá því sem ætlunin var samkv. síðustu lánsfjáráætlun. Og það er slík erlend lánsfjáraukning sem kyndir verðbólgubálið, þannig að í raun er þetta frv. til laga um verðlagsaðhald, lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana ekki framlag í baráttunni gegn verðbólgu. Þvert á móti er þetta frv. fremur til þess fallið, ef að lögum verður, að kynda verðbólgubálið í framtíðinni. Og umfram allt er það til þess fallið að kreppa að atvinnuvegum landsmanna, einstaklingum og heimilum og þeirri verðmætasköpun sem hlýtur umfram allt að verða grundvöllur bættra lífskjara og tæki í baráttunni gegn verðbólgu. Þess vegna vakna auðvitað ýmsar spurningar varðandi þau atriði sem eru ekki heldur í þessu frv. Það hafa að vísu gengið yfirlýsingar ráðh. um ýmsar fyrirætlanir sem ástæða er til að spyrja þá um. Það er þá fyrst það, að ég vil ítreka spurninguna hver séu þau ársfjórðungsleg meginmarkmið sem miða skal ákvarðanir í verðlagsmálum við? Og ég ítreka að ég tel það að fá svar við þeirri fsp. forsendu þess, að þetta frv. nái fram að ganga í raun. Þá er rétt að spyrja þessu næst: Hverjar eru þær verðhækkunarbeiðnir sem fyrir liggja hjá ríkisstj.? Í þriðja lagi: Hvaða hækkanir ætlar ríkisstj. að leyfa um eða eftir mánaðamót apríl - maí á opinberri þjónustu og á öðrum vörum og þjónustu? Við höfum heyrt að verðhækkunarbeiðnir liggi fyrir, t. d. yfir 30% verðhækkunarbeiðni Sementsverksmiðjunnar, 85% hækkun Áburðarverksmiðjunnar, um 30–40% hækkun Pósts og síma, um 30–40% hækkun Hitaveitu Reykjavíkur og annarra opinberra hitaveitna. Raunar hefur það komið fram á sameiginlegum fundum þm. Reykjavíkur og borgarfulltrúa, að helsta áhyggjuefni borgarfulltrúa í Reykjavík, hvort heldur þeir eru í meiri hluta eða minni hluta, er fjárhagsafkoma borgarfyrirtækjanna, en auk Hitaveitunnar er um að ræða Rafmagnsveitu Reykjavíkur, Hafnarsjóð og Strætisvagna Reykjavíkur, og þessar hækkunarbeiðnir hlaupa á 30–50%. Fleiri slíkar opinberar stofnanir má nefna. Afleiðing þess að horfast ekki í augu við raunverulega tekjuþörf þessara stofnana er annað tveggja, að úr þjónustu þeirra dregur eða þær verða að leita eftir auknum erlendum lánum. Í báðum tilvikum er afleiðingin sú, að verðhækkun þjónustu þeirra verður enn meiri þegar undan verður að láta og að skorti er komið eða afborgunum af erlendum lánum. Þá er ástæða til að spyrja hæstv. ráðh., auk þess sem sérstaklega er spurt um hækkanir opinberra stofnana, hvernig ætlunin sé að fara með hækkunarbeiðnir Flugleiða vegna innanlandsflugs, steypustöðvanna, skipafélaganna. Það getur vel verið að forsvarsmenn ríkisstj. komi hér á eftir og finni að þessum spurningum, að talsmaður stjórnarandstöðunnar sé að espa upp hækkunarbeiðnir og gleðjast yfir slíkum hækkunarbeiðnum. Það er eins og ég hafi lesið eitthvað því um líkt í stjórnarblöðunum. En sannleikurinn er sá, að það er skylda stjórnarandstöðunnar - og raunar skylda stjórnarsinna - að gera sér grein fyrir raunverulegum hækkunartilefnum sem eru orðin að veruleika og ekki verður fram hjá gengið. Annað er að þora ekki að horfast í augu við vandamálin, en án þess verða þau ekki heldur leyst. Ég vil sérstaklega í tilefni af hækkunarþörf Áburðarverksmiðjunnar og þeim hækkunum á aðföngum í landbúnaði, sem sú hækkunarþörf ber vitni um, spyrja hæstv. ráðh. hvernig ætlunin er að fara með verðhækkunarþörf í sambandi við landbúnaðarvörur. Ég hef það fyrir satt að landbúnaðarvörur muni hækka í útsölu um 20% 1. júní n. k. Hæstv. samgrh. hefur látið hafa það eftir sér, að ætlunin væri að auka niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum sem svarar 1/2% í framfærsluvísitölu, en það er alls ekki nægilegt til að vega upp á móti þessari hækkun. Því er meiningin bersýnilega að auka niðurgreiðslurnar um þessi mánaðamót, sem leiddi af sér smávægilega verðlækkun landbúnaðarvara, en láta svo um eða yfir 20% verðhækkun landbúnaðarvara flæða yfir landsmenn þegar þeir fá ekki nema 8% verðbætur á laun. Þá er ástæða til að spyrja að gefnu tilefni, þar sem sagt er að halda skuli genginu föstu í einn mánuð, hver ætlunin sé þegar verðbætur á laun hækka, þó ekki sé um nema 8%, með tilsvarandi hækkun fiskverðs og þegar áorðnum öðrum kostnaðarhækkunum í fiskvinnslu, hver sé þá ætlunin varðandi stefnuna í gengismálum. Ég hef það fyrir satt, að það sé útilokað annað en að gengislækkun verði á millibilinu 6–10% þegar upp úr öðrum mánaðamótum eða 1. júní og þá mun verðbólguhjólið áfram snúast og það mun fá aukið eldsneyti með afgreiðslu þeirra verðhækkana sem safnast hafa upp á því falska verðstöðvunartímabili undanfarinna fjögurra mánaða, í kjölfar brbl. á gamlárskvöld, sem auðvitað voru ekkert annað en sýndarmennska og sjónarspil, eins og raunar það frv. sem við hér ræðum. En það frv., sem við hér ræðum, er ekki eingöngu sjónarspil og sýndarmennska, heldur og stórskaðlegt og til þess fallið að vinna gegn því, að við náum þeim markmiðum sem við segjumst allir vilja, þ. e. að vinna bug á verðbólgunni. Ég held að áratugareynsla ætti að vera nægilega löng og sár til þess að við gerðum okkur grein fyrir því, að leiðin til lækkunar verðlags er ekki verðstöðvun, leiðin til lækkunar verðlags er aukin samkeppni og frjáls verðmyndun. Það tók okkur sjálfstæðismenn að vísu fjögur ár, á árunum 1974–1978, að fá þáv. samstarfsflokk okkar, Framsfl., til að samþykkja lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti þar sem í 8. gr. var gert ráð fyrir að frjáls verðmyndun væri þar sem samkeppni væri fyrir hendi. Og ég hygg að bæði slæm reynsla okkar Íslendinga af verðstöðvun og verðlagshöftum og góð reynsla annarra þjóða af frjálsri verðmyndun og samkeppni sé slík, að eindregið bendi til þess, að við eigum að leiða í lög aftur þau ákvæði sem samþykkt voru hér á þingi vorið 1978. Fyrr verður ekki unnt að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Fyrr verður ekki heldur unnt að auka verðmætasköpunina í þjóðfélaginu, brjóta nýjar leiðir atvinnuveganna til betra og farsælla lífs hér á landi.



Herra forseti. Ég held að það hafi verið um miðjan dag í gær eða rétt eftir að þingfundur hófst sem hæstv. forsrh. óskaði eftir fundi með forsetum Alþingis og formönnum þingflokka. Erindi hæstv. forsrh. við okkur formenn þingflokka var m. a. að kynna fyrir okkur frv. það, sem síðar var lagt fram á Alþingi og hér er til meðferðar, og óska eftir að við greiddum fyrir því, að þetta frv. gæti fengið hraða afgreiðslu í gegnum þingið. Um miðjan dag í gær heyrðum við stjórnarandstæðingar eða sáum í fyrsta skipti stafkrók af þessu frv. Ég kom ósk hæstv. forsrh. á framfæri við þingflokk Alþfl. á þingflokksfundi í gær og þar var hún rædd. Niðurstaða okkar þingmanna Alþfl. er sú að við munum ekkert gera, hvorki hér í þingdeildum né á fundum fjh.- og viðskn. þingsins, sem þetta mál fá í hendur, til þess að tefja eða draga á langinn afgreiðslu þessa máls og munum líta jákvæðum augum á ósk hæstv. ríkisstj. Til þess að tryggja að frv. þetta fái þá afgreiðslu, sem ríkisstj. óskar eftir, þarf að sjálfsögðu að gefa Alþingi og þá ekki síst stjórnarandstöðunni, sem er að koma ný að þessum málum, ýmsar upplýsingar. Og hæstv. ríkisstj. getur greitt sjálf fyrir því, að málið fái fljóta afgreiðslu, með því að veita okkur stjórnarandstæðingum þessar upplýsingar hið fyrsta. Hæstv. forsrh. getur til að mynda greitt mjög fyrir afgreiðslu málsins með því að veita við þessar umr. nú svör við ýmsum spurningum sem okkur leikur hugur á að fá svar við og varða frv. þetta. Geti hæstv. forsrh: veitt slíkar upplýsingar mun það greiða að sama skapi mjög fyrir afgreiðslu málsins. Ella, ef hæstv. forsrh. getur ekki veitt þau svör, verðum við að sjálfsögðu að leita eftir þeim á fundi fjh.- og viðskn. þingsins. Hæstv. ráðherrar hafa sjálfir orðið þess valdandi að ýmsar þessar spurningar hafa vaknað. Þótt frv. það, sem hér hefur verið lagt fram, sé árangurinn af samfelldu starfi tíu ráðh. í núv. hæstv. ríkisstj. og sé því byggt á eitt hundrað dagsverkum, hvorki meira né minna, þá eru það fleiri spurningar, sem þetta eitt hundrað dagsverka starf vekur, heldur en það svarar. Hæstv. ráðherrar hafa nú upp á síðkastið látið ýmislegt það eftir sér hafa sem nauðsynlegt er að fá frekar upplýst þegar frv. þetta verður hér til afgreiðslu á Alþingi. Ég vil leyfa mér að vitna til viðtala við formann Framsfl., hæstv. sjútvrh. Steingrím Hermannsson, í Tímanum og Morgunblaðinu í morgun. Þar fullyrðir hæstv. ráðh. að frv. það, sem hér er á ferðinni, sé aðeins upphafið að aðgerðum sem ríkisstj. muni grípa til, að því er manni skilst, á allra næstu dögum. Kemst maður ekki hjá því, eftir að hafa fengið slíkar fréttir frá hæstv. ráðh. og formanni Framsfl., að óska nokkuð nákvæmra upplýsinga um það sem þar er sagt. T. d. segir hæstv. ráðh. í viðtali við dagblaðið Tímann, orðrétt, með leyfi forseta: „Við töldum mikilvægt að halda næstu vísitöluhækkun innan 8% markanna og með aðgerðum, sem eru í undirbúningi, þ. á m. aukningu niðurgreiðslna sem nemur 0.5% í vísitölu, þá þurfti ekki meira til eins og stendur.“ Þetta hlýtur að vekja þá spurningu, hvort hæstv. ríkisstj. hafi tekið um það ákvörðun að halda næstu vísitöluhækkun innan 8% markanna, eins og hæstv. sjútvrh. ræðir um í viðtali við Tímann í morgun. Sé ekki svo, hverjir eru þá þessir „við“ sem hafa tekið þá ákvörðun sem hæstv. ráðh. lætur getið í viðtali við dagblaðið Tímann? Nú hefur það komið fram, m. a. hjá umræddum hæstv. ráðh., að líkur séu á að vísitöluhækkun fyrir það vísitölutímabil, sem nú er að liða, verði á bilinu 8–10%. Hæstv. ráðh. skýrir frá því sjálfur, sem ekki hefur áður komið fram og þá ekki heldur í máli hæstv. forsrh. hér áðan, að ríkisstj. hafi þegar tekið ákvörðun um að auka niðurgreiðslur sem nemur 0.5 stigum af því sem vísitalan fer hugsanlega fram yfir 8 stig. Auk þess upplýsir hæstv. ráðh. að ýmislegt fleira sé í aðsigi af hálfu hæstv. ríkisstj. Það er ósköp eðlilegt, þegar mál eins og þetta er á ferðinni, að stjórnarandstaðan vilji fá að vita: Í fyrsta lagi: Er það ríkisstjórnarákvörðun að vísitöluhækkunum skuli haldið innan við 8% á því vísitölutímabili sem nú er að líða? Í öðru lagi: Hefur ríkisstj. tekið þá ákvörðun, sem hæstv. sjútvrh. lætur hafa eftir sér, að auka niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum sem svarar hálfu vísitölustigi? Ef svo er, hvað kostar það þá, hvenær verður það framkvæmt og með hvaða hætti? Þá kemur einnig fram hjá hæstv. sjútvrh. í viðtali við Morgunblaðið í morgun að til þess að ná takmarki ríkisstj. um 40% verðbólgu á árinu megi vísitalan á þar næsta vísitölutímabili, frá 1. mars og þrjá mánuðina þar á eftir, ekki fara fram úr 8%, en fara upp í 10% síðasta vísitölutímabil ársins. Auðvitað hlýtur stjórnarandstaðan að spyrja í þessu sambandi: Eru þær ákvarðanir, sem hæstv. sjútvrh. er hér að lýsa, stefnumörkun ríkisstj. eða aðeins hugdettur ráðh. sjálfs sein hann er að skýra frá með þessum hætti í blaðaviðtölum? Þessar spurningar hljóta að vakna vegna þess að það er tekið fram í 1. gr. frv., sem hér er til meðferðar, að ríkisstj. skuli miða verðlagsákvarðanir sínar við ársfjórðungsleg meginmarkmið. Það er hins vegar ekki tekið fram, hvorki í lagatextanum, grg. með frv. né heldur í framsöguræðu hæstv. forsrh., hver þessi ársfjórðungslegu meginmarkmið skuli vera né heldur hvort ríkisstj. sé orðin sammála um slík ársfjórðungsleg meginmarkmið. Hæstv. sjútvrh. skýrir hins vegar frá þessu í viðtali við Morgunblaðið og menn hljóta að biðja hæstv. forsrh. um nánari skýringar á því. Þá skýrir hæstv. sjútvrh. og formaður Framsfl. einnig frá því, að nú fari fram á vegum fjmrn. heildarendurskoðun á tollalögum og séu væntanlegar breytingar á þeim og þá væntanlega til lækkunar, sem komi í framhaldi af þeim aðgerðum sem við fjöllum um nú. Við þm. hljótum einnig að spyrja hæstv. forsrh. nokkru nánar út í þetta: Hafa slíkar ákvarðanir verið teknar í hæstv. ríkisstj. og að hverju er stefnt í þessu sambandi? Vænti ég þess, að hæstv. forsrh. geti gefið upplýsingar um þessi atriði sem hæstv. sjútvrh. hefur með þessum hætti skýrt frá í blaðaviðtölum í morgun. Þá hefur hæstv. sjútvrh. enn fremur skýrt frá því í viðtali við dagblaðið Tímann í morgun, að ríkisstj. hafi tekið ákvarðanir um sérstakar aðgerðir vegna búvöruverðs - sem eins og allir vita er væntanlegt núna 1. júní. Ég vil líka spyrja hæstv. forsrh. með sama hætti: Hvaða ákvarðanir eru þetta? Frv. það, sem hér um ræðir, virðist, ef marka má yfirlýsingar hæstv. sjútvrh. í blaðaviðtölum í morgun, aðeins vera lítill hluti af ísjakanum, hann sé enn mestallur í kafi. Og þar sem hæstv. ráðh. hefur talið ástæðu til að upplýsa blaðalesendur um þessi atriði, þá hlýtur stjórnarandstaðan, sem kemur að málinu nýju af nálinni og hefur aðeins séð það nú í nokkrar klukkustundir, að spyrja hæstv. forsrh. nokkru nánar um þetta. Og meðferð málsins í þinginu hlýtur að sjálfsögðu að byggjast fremur á þeim upplýsingum, sem hæstv. ríkisstj. getur veitt þingi og þingnefndum um þessi mál, en þeim sem hæstv. sjútvrh. hefur gefið í blaðaviðtölum í morgun. Þá hefur einnig verið rætt af stjórnarsinnum um aðgerðir í vaxtamálum frá og með 1. júní n. k. Í 5. gr. frv. þessa er lagt til að Seðlabanka Íslands verði heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. að ákveða hærri bindiskyldu allra eða einstakra innlánsstofnana á tímabilinu 1. maí til 31. des. Ef jafnhliða slíkri ákvörðun, sem tekin væri með lagasetningu héðan frá Alþingi, er verið að undirbúa ákvörðun af hálfu hæstv. ríkisstj. um verulega vaxtalækkun má búast við að fari að þrengjast mjög á peningamarkaðnum eftir 1. júní þegar saman kynni að fara lækkun vaxta og aukning á bindiskyldu. Þá er hætt við að draga mundi úr þeirri innlánsaukningu hjá bönkum og öðrum lánastofnunum, sem verið hefur það sem af er árinu, og færi þá að sneiðast um fé sem þessar stofnanir hefðu til ráðstöfunar til útlána til einstaklinga og atvinnuvega. Af því gefna tilefni, sem viðtal hæstv. sjútvrh. við dagblaðið Tímann er, hljótum við að biðja um nánari upplýsingar. Enn fremur hljótum við að spyrja, miðað við það sem þegar er fram komið, hvort eitthvað fleira sé á ferðinni hjá hæstv. ríkisstj. sem rétt sé að menn skoði og hafi í huga um leið og menn afgreiða þetta frv., því sannast sagna er frv. ekki svo merkilegt að það sé trúlegt að hundrað vinnudagar liggi að baki samningu þess. Eitthvað fleira hlýtur að vera hægt að afreka á svo löngum tíma þó svo að hæstv. ríkisstj. hafi getið sér orð fyrir ýmislegt annað en dugnað og afköst hingað til. Þá vildi ég einnig í sambandi við 1. gr. frv. leggja þá sérstöku fsp. fyrir hæstv. forsrh., hvort ekki megi treysta því, að ríkisstj. hans virði þá yfirlýsingu sem gefin var skjalfest sáttanefnd og verkalýðshreyfingunni 17. maí 1977 og allar ríkisstjórnir hafa fylgt fram að þessu. Yfirlýsingin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Að gefnu tilefni vill ríkisstj. ítreka fyrra svar sitt til sáttanefndar þess efnis, að hún fallist á að verðhækkanir á opinberri þjónustu komi aðeins til á síðustu tíu dögunum áður en framfærsluvísitalan er reiknuð út.“ Þetta loforð, sem verkalýðshreyfingunni var gefið 17. maí 1977, var gefið til þess að koma í veg fyrir að stjórnvöld gætu leikið þann skollaleik að draga verðhækkanir á opinberri þjónustu fram yfir vísitöluútreikningstímabil og dembt þeim svo út rétt eftir að vísitala hefði verið reiknuð út, þannig að þær kæmu ekki fram í vísitöluútreikningnum og verkuðu ekki til hækkunar á launum. Við þessa yfirlýsingu hafa ríkisstjórnir staðið til þessa dags. Nú þykjast menn hins vegar af ýmsu mega marka að það kunni að vera fyrirætlun núv. hæstv. ríkisstj. að fresta öllum hækkunum á opinberri þjónustu þar til vísitölutímabilinu er lokið. Ef hæstv. ríkisstj. hefur það í hyggju gengur hún gegn fyrrnefndri yfirlýsingu. Ef hæstv. ríkisstj. ætlar að standa við þá yfirlýsingu, sem ég gat um, hefur hún aðeins þrjá daga til ráðstöfunar ef hún hyggst hækka verðlag á opinberri þjónustu á því vísitölutímabili sem um ræðir, vegna þess að þetta er yfirlýsing ríkisstj. um að verðhækkanir á'opinberri þjónustu komi aðeins til á síðustu tíu dögum áður en framfærsluvísitala er reiknuð út, og útreikningur framfærsluvísitölunnar fyrir liðið tímabil miðast við 1. maí n. k. Ég ítreka því enn og aftur fsp. núna til hæstv. forsrh. og legg á það mikla áherslu að hann svari henni: Hyggst ríkisstj. ekki tvímælalaust virða þá yfirlýsingu sem verkalýðshreyfingunni var gefin 17. maí 1977? Herra forseti. Þá hef ég einnig áhuga á að fá svör við því hjá hæstv. forsrh. og ríkisstj., annaðhvort nú eða þegar mál þetta kemur til meðferðar í fjh.- og viðskn., hvernig hæstv. ríkisstj. hyggst framkvæma ákvæði 2. gr. þar sem verðlagsyfirvöldum er veitt heimild til þess að fógeti leggi lögbann við byrjuðu eða yfirvofandi broti á fyrirmælum. Nú vitum við og höfum blaðafregnir fyrir okkur um það, að það hefur oft gerst á hinum svokölluðu verðstöðvunartímabilum - sem allur almenningur er nú raunar farinn að hlæja að - að ýmsir aðilar í samfélaginu, sem selja vöru eða þjónustu, ákveða verð á vöru sinni eða þjónustu og auglýsa það fram hjá verðlagsyfirvöldum og taka ekki tillit til óska verðlagsyfirvalda eða ríkisstj. um að gera slíkt ekki. Nú veit ég ekki hversu mörg dæmi eru um að þetta hafi verið gert nú, en nokkur eru þau þó. Verið gæti að hæstv. ríkisstj. hygðist fara þá leið að leggja lögbann við einhverri slíkri framkvæmd, einhverri slíkri verðauglýsingu sem þegar hefur verið birt og gefa síðan fyrirmæli um það, t. d. til Hagstofu Íslands, sem á að annast útreikning á vísitölu, að tekið sé tillit til þessa lögbanns hæstv. ríkisstj. á verði sem þegar er komið út í verðlagið, líkt og farið hefði verið eftir þessu lögbanni og verðlagið ekki sett jafnhátt og upphaflega var tilkynnt af þeim aðilum sem vöruna eða þjónustuna seldu. Nú ber Hagstofu Íslands að sjálfsögðu skylda til að reikna vísitöluna eftir raunverulegu verðlagi á neysluvörum og þjónustu eins og það er á hverjum tíma, og slíkur gerningur af hálfu stjórnvalda - að leggja lögbann við verðákvörðun, sem þegar hefur verið tilkynnt, og fyrirskipa Hagstofu Íslands síðan að taka tillit til þess lögbanns líkt og það hefði haft einhver áhrif - væri að sjálfsögðu að falsa vísitöluútreikning. Nú spyr ég: Er ætlun hæstv. ríkisstj. að beita slíkri aðferð og er það m. a. tilgangurinn með setningu lögbannsákvæðanna í 2. gr. að beita þeim með þessum hætti? Frekari spurningar varðandi framkvæmd þessa lögbanns vakna óhjákvæmilega eins og hv. þm. Geir Hallgrímsson hefur m. a. lýst í ræðu sinni hér áðan. Mun gefast tækifæri til að spyrja um það á fundi fjh.- og viðskn. á morgun, en þangað hefur verðlagsstjóri verið boðaður. Í 4. gr. er ríkisstj. enn gefin heimild til að lækka ríkisútgjöld, þar með talin lögbundin framlög, um allt að 31 millj. kr., sem jafngildir 3.1 milljarði gkr. Þetta er þriðja niðurskurðar- og sparnaðarheimildin sem hæstv. ríkisstj. biður Alþingi um á örfáum vikum. Nú þegar er fyrir hendi í fjárlögum, sem samþykkt voru um s. l. áramót, heimild til hæstv. ríkisstj. til að lækka ríkisútgjöld á árinu 1981 um allt að 30 millj. kr., sem samsvarar 3 milljörðum gkr. Þessi heimild nær ekki aðeins til framkvæmda samkv. fjárlögum, heldur til allra ríkisútgjalda, hverju nafni sem þau nefnast. Mér er ekki kunnugt um að hæstv. ríkisstj. hafi notað þessa heimild. Samt sem áður leggur hún til í frv. því, sem hér um ræðir, að Alþingi veiti ríkisstj. heimild til lækkunar og niðurskurðar á ríkisútgjöldum, til viðbótar við þessa heimild, um aðra 3 milljarða gkr. Ef það yrði samþykkt yrði ríkisstj. þar með komin með heimildir til að lækka ríkisútgjöld á árinu 1981 um allt að 6.1 milljarð gkr. Nú vænti ég þess, að á bak við þessar óskir hæstv. ríkisstj. hljóti eitthvað að standa. Það getur varla verið að það gerist þrisvar í röð að hæstv. ríkisstj. biðji Alþingi með nokkurra vikna millibili um að veita sér heimildir til sparnaðar og niðurskurðar á ríkisrekstri um tilteknar fjárhæðir án þess að hæstv. ríkisstj. hafi tilteknar hugmyndir um það, hvernig hún ætlar að beita þessum heimildum. Því hlýt ég að óska þess, að hæstv. forsrh. og ríkisstj. veiti nokkrar upplýsingar um eftirtalin atriði: Hvernig stendur á því, að heimild, sem hæstv. ríkisstj. hefur í hendi í samþykktum fjárlögum um sparnað og niðurskurð á útgjöldum ríkisins, allt að 3 milljörðum gkr., hefur ekki verið notuð? Er eitthvað sem kemur í veg fyrir að hægt sé að nota hana þannig að veita þurfi aðra heimild eins og þá sem verið er að óska eftir í því frv. sem nú er á ferðinni? Er hér um að ræða heimild til viðbótar við heimild fjárlaganna, þannig að verið sé að æskja eftir heimild til niðurskurðar ríkisútgjalda um ekki 3.1 milljarð gkr., heldur samtals um 6 milljarða gkr.? Og sé óskað svo rúmrar heimildar, sé óskað eftir því að tvöfalda fjárlagaheimildina með þessum hætti, þá hlýtur að vera einhver ástæða fyrir því. Hæstv. ríkisstj. hlýtur þá að vera búin að gera sér einhverjar hugmyndir um í hverju þessi sparnaður, þessi niðurfærsla eigi að vera fólgin. Og þar sem eitt af meginverkefnum þm. er að afgreiða fjárlög fyrir íslenska ríkið hljóta þeir að sjálfsögðu að óska upplýsinga um þetta frá hæstv. ríkisstj. Því má svo ekki gleyma, að enn ein heimild hefur hæstv. ríkisstj. verið veitt á Alþingi. Sú heimild var samþykkt hér 30. mars s. l. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt að fresta framkvæmdum þrátt fyrir ákvæði fjárlaga fyrir árið 1981, sem þar er gert ráð fyrir, eða í lánsfjáráætlun fyrir sama ár, telji hún það nauðsynlegt. Tekur þetta einnig til fjárlagaliða sem jafnframt eru ákveðnir með öðrum lögum en fjárlögum.“ Þarna fær hæstv. ríkisstj. sem sé til viðbótar við þá heimild, sem í fjárlögunum er og er takmörkuð við 3 milljarða gkr., heimild til ótakmarkaðrar frestunar framkvæmda, þrátt fyrir ákvæði fjárlaga og lánsfjáráætlunar, og til viðbótar við það ótakmarkaða heimild til frestunar og niðurfellingar á greiðslum sem ákvarðaðar eru með öðrum lögum en fjárlögum, en falla þó undir fjárlagaafgreiðslu, og er ég þá að tala um t. d. framlögin í sjóði. Ef 4. gr. frv. um verðlagsaðhald yrði nú samþykkt væri hæstv. ríkisstj. komin með frestunarheimildir á útgjöldum ríkissjóðs og lánsfjáráætlunar í þremur lagasetningum: Almenna heimild til niðurskurðar á ríkisútgjöldum um 3 milljarða gkr. í fjárlögum, ótakmarkaða heimild í brbl. sem samþykkt voru 30. mars 1981 um framkvæmdafrestanir án nokkurs þaks - hæstv. ríkisstj. getur frestað framkvæmdum upp að því marki sem henni dettur í hug - og til viðbótar við slíka framkvæmdafrestun hefur hún líka í sömu lögum heimild til að fresta greiðslum til fjárlagaliða sem ákveðnir eru með öðrum lögum en fjárlögum, og svo þriðja frestunar- og niðurskurðarheimildin upp á 3.1 milljarð gkr. sem ætti að afgreiða í frv. nú. Eitthvað hlýtur að búa að baki slíkum beiðnum til Alþingis. Eitthvað hlýtur hæstv. ríkisstj. að geta sýnt alþm. sem búi á bak við að hún telji sig þurfa á öllum þessum frestunarheimildum að halda. Ég minni aðeins á, herra forseti, að við afgreiðslu fjárlaga við s. l. áramót lögðu þm. Alþfl. fram till. um niðurskurð og sparnað á útgjöldum ríkisins, eins og þau voru ákveðin við afgreiðslu fjárlaga, sem samtals námu um 17 milljörðum gkr. Þar var ekki verið að leggja tileins og hæstv. ríkisstj. er að biðja um núna aftur og aftur - að ríkisstj. yrði veitt einhver ótiltekin heimild um frestun eða niðurskurð einhverra ótiltekinna framkvæmda, heldur lögðum við þm. Alþfl. til breytingar á einstökum liðum fjárlaga sem samtals hefðu lækkað ríkisútgjöldin, sparað í ríkisrekstrinum og frestað framkvæmdum um 17 milljarða gkr. Á bak við till. okkar frá því í des. um niðurskurð í ríkisrekstrinum, sparnað og aðhald bjuggu ákveðnar og afmarkaðar hugmyndir um hvernig þetta skyldi gert. Hæstv. ríkisstj., sem nú kemur í þriðja sinn til Alþingis til að biðja um heimild til að breyta fjárlögum og lánsfjáráætlun - ofan á tvær heimildir sem hún hefur fyrir hendi í þessu skyni sem geta numið allt frá 3 milljörðum upp í óendanlegt hlýtur að geta sýnt Alþingi einhverjar hugmyndir um hvernig hún hyggst beita þessum heimildum. Ella væri hún ekki að biðja um þriðju heimildina til viðbótar við þær tvær sem hún hefur þegar. Þá hefur fram komið, m. a. hjá hæstv. viðskrh., að eitt af því, sem ríkisstj. hyggist fyrir í sambandi við niðurfærslu á ríkisútgjöldum og ríkisframlögum samkv. þessari heimildargrein, sé að skera niður framlög úr ríkissjóði til fjárfestingarlánasjóða. Nú er, eins og allir vita, liðinn fyrsti þriðjungur ársins og allnokkuð síðan búið er að tilkynna fjárfestingarlánasjóðunum hvaða fé þeir megi eiga von á, bæði úr ríkissjóði og úr lánsfjáráætlun. Allir þessir sjóðir eru þegar búnir að ganga frá útlánaáætlunum sínum og margir sjóðanna þegar búnir að svara umsóknum og tilkynna umsækjendum um þá afgreiðslu sem þeir eigi von á að fá. Þeir, sem hafa fengið slíkar tilkynningar, eiga kröfu á að sjóðirnir standi skil á því lánsfé sem þeir hafa með slíkum bréflegum gerningi lofað sínum lántakendum. Það er því harla seint, þegar komið er fram undir mitt ár, að ætla þá að fara að skera niður framlög ríkissjóðs til sjóðakerfisins, eins og hæstv. viðskrh. lét í veðri vaka að ætlunin væri hjá ríkisstj., þegar fyrir liggur að sjóðirnir eru þegar búnir að ráðstafa þessu fé og ýmsir aðilar, m. a. í atvinnulífinu, byggja rekstur sinn og áætlanir fyrir þetta ár á því að fá þá afgreiðslu sem þeim hefur verið lofað af umræddum sjóðum. Vel má vera að það sé ætlun hæstv. ríkisstj. að mæta slíkum vanda með því að fyrirskipa sjóðunum að taka það, sem á vantar, í erlendum lánum til þess að geta staðið við þau fyrirheit sem þeir hafa gefið lántakendum sínum. Sé það fyrirætlun ríkisstj. væri auðvitað nauðsynlegt að það kæmi fram við umr. nú og meðferð þessa máls til þess að fjárfestingarlánasjóðirnir og þeir, sem þeim stjórna, og lántakendur þeirra geti vitað nú þegar hvað það er sem hæstv. ríkisstj. fyrirhugar sjóðunum í þessu sambandi. Þá kemur að lokum síðasta grein frv., um bindiskylduna. Þessi grein er sama marki brennd og flestallar greinarnar, að undantekinni 2. gr., að í henni segir raunar ekki nokkurn skapaðan hlut um hvað ríkisstj. hyggist fyrir. Í 1. gr. er rætt um ársfjórðungsleg meginmarkmið, en engin nánari skýring fylgir á því, hver þessi ársfjórðungslegu meginmarkmið eigi að vera. Það getur allt eins verið að hæstv. ríkisstj. sé ekki enn þá búin að koma sér saman um hver þau skuli vera, komi sér aldrei saman um það og þess vegna sé þetta ákvæði marklaust. Um 4. gr. er sama að segja. Þar liggur enn ekkert fyrir um hvernig ríkisstj. hyggist nota heimildina til lækkunar á ríkisútgjöldum til viðbótar við þær heimildir sem fyrir hendi eru og enn hafa ekki verið notaðar af einhverjum ástæðum, þannig að ákvæði 4. gr. gætu að þessu leytinu til allt eins verið einbert pappírsgagn þar sem þau verði aldrei notuð. Og ákvæði 5. gr. um bindiskylduna eru af sama toga spunnin. Þar er ekkert, hvorki í greininni sjálfri, grg. með frv. né í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan, sem segir til um hvort ríkisstj. sé búin að ná nokkru samkomulagi um að nota þá heimild sem í greininni felst. Og það er athyglisvert, að í frásögn Þjóðviljans í morgun af efnisatriðum frv. er ekki minnst á það, að þetta atriði sé að finna í frv. Þjóðviljinn nefnir ekki aukateknu orði að í frv. þessu sé að finna ákvæði eins og það sem er í 5. gr. þess. Þó eru þar talin upp öll önnur ákvæði frv. Þeir, sem hafa átt saman við Alþb. að sælda, minnast þess, að það að auka bindiskyldu á innlánsfé, sem Seðlabanki Íslands getur gert innlánsstofnun að sæta, hefur ávallt verið eitur í þeirra beinum. Það skyldi þó aldrei vera svo, að það liggi ekki einu sinni fyrir samkomulag í hæstv. ríkisstj. um að slík heimild verði nokkru sinni notuð? A. m. k. sér dagblaðið Þjóðviljinn ekki einu sinni ástæðu til að skýra frá því í frásögn sinni af frv. í morgun, að þessi grein sé til. Við skulum samt vænta þess, að einhverjar hugmyndir séu uppi um þetta hjá hæstv. ríkisstj. Og þá væri út af fyrir sig nauðsynlegt að fá að vita hvað það er sem hæstv. ríkisstj. hugsar sér í þessu sambandi, ekki endilega alveg nákvæmlega útgefið upp á prósentustig, heldur hvernig gæti hún hugsað sér að þessu ákvæði yrði beitt, upp að hvaða marki og með hvaða hætti. Og sérstök spurning vaknar vegna þess ákvæðis, sem ég man ekki til að hafa séð fyrr en í þessu frv., að Seðlabankanum sé heimilað að mismuna innlánsstofnunum hvað þessa bindiskyldu varðar, sem sé að ákveða að þessi banki skuli binda meira af innlánsfé sínu hjá Seðlabankanum heldur en hinn, og gera þannig upp á milli einstakra banka og lánastofnana hvað bindiskyldu varðar. Ég minnist þess ekki að hafa séð slíkt ákvæði fyrr í lögum og finnst líklegt að með þessu hugsi ríkisstj. sér að ráðskast með innlánsstofnanir og ákveða að t. d. þessi banki eða þessi sparisjóður skuli binda svo og svo mikið af sínu innlánsfé í Seðlabankanum, en hinn bankinn eða hinn sparisjóðurinn, sem kann að vera í meiri náð hjá hæstv. ríkisstj., skuli binda mun minna. Ég vildi gjarnan fá að fræðast um það hjá hæstv. forsrh., hvaða rök liggja að baki því að ákveða bindiskylduna mismunandi með þessum hætti eins og verið er að gera skóna í þessari grein. Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi máls míns munum við þm. Alþfl. ekki setja á langar tölur um þetta mál eða gera eitt né neitt til þess að tefja umr. um það eða gang málsins, hvorki hér í hv. þingdeild né heldur í fjh.- og viðsk.- nefndum Alþingis. Því mun ég ekki hafa fleiri orð um málið, þó svo að ástæða væri til að halda hér langa ræðu um efnahagsstefnu stjórnarinnar almennt og þann árangur eða öllu heldur árangursleysi sem hæstv. ríkisstj. getur státað af - ef svo má að orði komast. En ég tek það fram enn og aftur, að það er að sjálfsögðu eðlilegt að ýmsar spurningar vakni hjá stjórnarandstöðu út af þessu máli, bæði varðandi atriði í frv. sjálfu og ekki síst varðandi ýmsar yfirlýsingar sem sérstaklega einn hæstv. ráðh. hefur gefið í blaðaviðtölum í morgun. Þeim mun fyllri upplýsingar sem hæstv. forsrh. og ríkisstj. getur gefið okkur, þeim mun greiðari gang mun málið að sjálfsögðu eiga gegnum þingið.



Herra forseti. Ég skal með ánægju svara þeim fsp. sem til mín hefur verið beint af þeim tveim hv. þm. sem hér hafa nú talað. Sumar spurningarnar eru sameiginlegar frá þeim báðum. Það er spurt um það og vitnað í blaðaviðtöl í morgun, hvort ákvarðað hafi verið að framfærsluvísitalan yrði 8% að þessu sinni. Nú er auðvitað öllum ljóst að það er ekki ríkisstj., heldur kauplagsnefnd sem lætur reikna út framfærsluvísitöluna, og enginn veit um það í dag hver hún verður. Hins vegar liggja fyrir spár um það efni. Eins og kunnugt er er síðasta spá Hagstofunnar sem undirbýr þessi mál fyrir kauplagsnefnd, sú að líklegt sé að framfærsluvísitalan hækki um 8.7% eða rétt þar um bil. Í þeirri tölu eru hins vegar ekki taldar með hækkanir á gjaldskrám opinberra stofnana sem ég skal víkja að síðar. Þrátt fyrir þessa spá er vitað að stundum og jafnvel oft koma aðrar tölur út úr þeirri verðkönnun sem fram fer í byrjun þess mánaðar sem vísitalan miðast við, þannig að ekkert er hægt um þetta að fullyrða. Hins vegar eru verulegar líkur til að vísitalan verði nálægt því sem Hagstofan af sinni miklu reynslu og kunnugleika hefur nú spáð um. Það er hins vegar ætlun ríkisstj., eins og fram kemur í þessu frv., í fyrsta lagi að lækka vörugjald af gosdrykkjum og öll sem hefur nokkur áhrif, þótt smávægileg séu, til lækkunar á vísitöluna. Enn fremur er ætlunin að greiða nokkuð niður búvöruverð, hversu mikið get ég ekki fullyrt um nú, en til þessara ráðstafana er fyrst og fremst ætlað fé sem greinir frá í frv., allt að 31 millj. kr. Það hefur auðvitað verið um það rætt í ríkisstj. að undanförnu hvað hugsanlegt væri að fá vísitöluna langt niður með ráðstöfunum eins og niðurgreiðslum, og menn hafa staldrað mjög við að æskilegt væri að þetta mark yrði í kringum 8%. Ég tel að líklegt sé eftir þeim spám, sem fyrir liggja, og horfum og þeim fyrirætlunum sem ríkisstj. hefur, að framfærsluvísitalan verði nær 8% en 9. Ég get ekki og treysti mér ekki til að fullyrða nánar um þetta mál og vænti þess, að hv. þm. skilji það, m. a. vegna þess að verðkönnunin, sem fram fer væntanlega í byrjun maí, liggur ekki enn þá fyrir. Þá var um það spurt, hvort búið væri að setja þessi meginmarkmið sem frv. gerir ráð fyrir að sett verði á ársfjórðungsfresti, og annar hv. þm. minntist á það, að í einhverju blaðaviðtali í morgun nefndi einn ráðh. tölurnar 8 og 10 síðar á árinu. Það, sem liggur fyrir í þessu efni, er auðvitað meginmarkmiðið, það að stjórnin vill vinna að því og stefnir ákveðið að því, eins og kemur fram í efnahagsáætluninni frá áramótum, að verðbólgan eða framfærsluvísitalan hækki ekki meira en 40% á þessu ári. Það er það meginmarkmið yfir árið sem auðvitað verður að miða þessar ársfjórðungslegu tölur við. Spurt er um það, hvort ákveðið sé hver þessi næsta viðmiðun verði. Hún hefur af þeim ástæðum, sem ég gat um áðan í sambandi við framfærsluvísitöluna, ekki verið ákveðin, en ég held að mér sé óhætt að segja að þetta markmið, sem sett verði nú á næstunni, þ. e. væntanlega í byrjun maímánaðar, verði mjög nálægt framfærsluvísitölunni eins og hún verður. Ég geri ráð fyrir að það verði þar mjög nærri. Þar með er ekki sagt að markmiðin síðar á árinu eigi alltaf að vera mjög svipuð framfærsluvísitölu eða verðbótavísitölu í hvert sinn, vegna þess að hér geta auðvitað margvísleg sjónarmið komið til greina. Þá var spurst fyrir um tollalækkanir, hvort tollalækkanir hefðu verið ákvarðaðar. Það var mjög rætt um það við undirbúning þessa máls, hvort unnt væri að lækka þessa tolla eða aðflutningsgjöld, það þyrfti nánari athugunar við. Eins og fram hefur komið eru tollamálin í heild í endurskoðun. Ríkisstj. stefnir vissulega að því að lækka ýmis aðflutningsgjöld, en það er ekkert að fullyrða um það nánar nú vegna þess að þau mál eru öll í nánari skoðun. Þá var spurt um það, hvort ákveðnar hefðu verið sérstakar aðgerðir vegna búvöruverðs. Það er ekki. Ég vil sérstaklega taka fram að ummæli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, þar sem hann vitnaði í viðtöl hæstv. sjútvrh. við Tímann og Morgunblaðið í morgun, voru ekki alls kostar nákvæmar tilvitnanir. Varðandi búvöruverðið mun hæstv. sjútvrh. hafa minnst á það, að til athugunar séu aðgerðir í sambandi við búvöruverðið. Það er auðvitað öllum mönnum ljóst, að fyrst og fremst hin gífurlega hækkun á áburði hlýtur að verða til þess að kannaðar verða allar hugsanlegar leiðir til þess að mæta því sem af þeirri hækkun leiðir. Slík vandamál hafa komið upp nokkrum sinnum áður, á nokkurra ára fresti. Stundum hefur ríkissjóður beinlínis gripið til þess ráðs að borga verulega niður áburðarverð, sérstaklega ef svo hefur horft að þetta áburðarverð eða þessi hækkun væri ekki varanleg. Stundum hefur verið gripið til annarra ráðstafana. Nú hefur þetta mál að sjálfsögðu verið rætt og er sérstaklega til meðferðar og athugunar hjá hæstv. landbrh., en ákvarðanir hafa engar verið teknar um það, hvað lagt verður til að gert sé til þess að ráðast gegn þessu mikla vandamáli. Þá var spurst fyrir um það, hvort eitthvað hafi verið ákveðið um vaxtalækkun. Vaxtamálin hafa að sjálfsögðu verið rædd ítarlega í ríkisstj., en mál snúa þannig í þeim efnum að það er 1. júní sem taka skal ákvörðun næst um vextina. Það er óhætt að segja hér að það er skoðun ríkisstj. allrar að vextir verði lækkaðir 1. júní. Í efnahagsáætluninni var ákveðið að vextir skyldu lækkaðir 1. mars. Lengra fram í tímann var ekki ákvarðað þá, en okkur virðist, eftir þeirri þróun sem orðið hefur í efnahagsmálum nú að undanförnu, að rök séu fyrir því að lækka vexti næst, þ. e. 1. júní. Hins vegar liggur ekkert fyrir um hversu mikið né hvaða tegundir inn- eða útlána þar kæmu til greina. Um það mun Seðlabankinn að sjálfsögðu gera tillögur. Þá var spurst fyrir um hvort ríkisstj. mundi afgreiða hækkunarbeiðnir um gjaldskrár opinberra stofnana nú fyrir mánaðamót, þ. e. áður en hin nýja vísitala yrði upp tekin, eða hvort hún mundi fresta því fram yfir þann tíma. Þessu er til að svara að ríkisstj. mun afgreiða þau mál áður en kemur til verðkönnunar vegna vísitölunnar og ég geri ráð fyrir að það verði afgreitt nú fyrir mánaðamót eða í síðasta lagi um mánaðamótin. Gjaldskrárnefndin, sem hefur þessi mál til umfjöllunar, hefur undanfarna daga setið að störfum til þess að gera tillögur um þau efni til ríkisstj. Að þessu leyti verður nú fylgt sömu reglu og gert hefur verið síðan 1977. Það er kannske rétt að það komi hér fram, að þau mál bar ekki sérstaklega á góma í kjarasamningum á s. l. hausti. Það komu fram þær raddir, þar sem yfirlýsingin frá því í maí 1977 var gefin í beinu sambandi við kjarasamningana þá, hvort hún væri bindandi langt fram í tímann. Þetta mál var kannað og eftir athugun á því lá ljóst fyrir að verkalýðssamtökin höfðu gengið út frá því, að þessi regla gilti áfram, og töldu ekki sérstaka þörf á eða ástæðu til að hreyfa því, og að sjálfsögðu mun ríkisstj. fara eftir því og ekki ganga þannig gegn því sem verkalýðshreyfingin hefur í góðri trú talið vera. Verðbreytingar á gjaldskrám opinberra fyrirtækja verða því afgreiddar nú um mánaðamótin. Þá var spurst fyrir um hvort ákvæðin um lögbann eða heimild til lögbanns gegn ólöglegum verðhækkunum í 2. gr. mundu notuð til þess að falsa vísitöluna, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson virtist gefa í skyn - eða a. m. k. spurðist fyrir um - og þá væntanlega á þá lund, að óskað yrði eftir lögbanni gegn hækkunum, sem þegar verða komnar til framkvæmda, og Hagstofunni af hálfu ríkisstj. gefin fyrirmæli um að inn í vísitöluna yrði tekið hið lægra verð, en ekki hið hærra sem búið væri að banna. Hv. þm. ætti að vita að það er ekki ríkisstj. sem reiknar út vísitöluna, heldur er það kauplagsnefndin sem hefur þar úrskurðarvald. Hún ákveður það. Hagstofan starfar sem ráðgjafi hennar og ráðunautur og safnar upplýsingum, en það er kauplagsnefndin, sem skipuð er þremur mönnum eins og kunnugt er, sem tekur þessar ákvarðanir. Ég held að kauplagsnefnd hafi alltaf verið óháður og sjálfstæður aðili í því, og ég veit ekki til að ríkisstj. hafi krafist þess, að kauplagsnefnd beitti einni eða annarri aðferð. Kauplagsnefndin hefur samkv. sögu og venju notið ákaflega mikils sjálfsforræðis. Ég held því að þessar tilgátur séu gersamlega út í hött. Hitt kemur mér nokkuð spánskt fyrir, þegar fundið er að því að reynt sé að finna leiðir til þess af hálfu Verðlagsstofnunar að stöðva ólöglegt verð. Hv. 1. þm. Reykv. gengur svo langt að hann segir að þessi heimild Verðlagsstofnunar til þess að snúa sér til fógeta og óska eftir lögbanni gegn óleyfilegu verði sé mjög vítaverð og hættuleg og leiði okkur inn á braut lögregluríkis. Það er í fyrsta lagi nokkuð undarlegt að þm. skuli rísa hér upp á Alþingi og mæla beint og óbeint bót framferði þeirra aðila, sem taka sér ólöglegt verð og neita að hlýða ákvörðunum viðkomandi verðlagsyfirvalda og landslögum, og halda því fram að verið sé að fara inn á braut lögregluríkis ef reynt er að finna leiðir til þess að koma í veg fyrir slík lögbrot. Þessi till, um heimild til lögbanns eða til að snúa sér til fógeta er till. sem kemur frá Verðlagsstofnuninni og er undirbúin að ég ætla, af lögfræðingi þeim sem hefur starfað að undanförnu fyrir þá stofnun. Þetta er sem sagt hennar tillaga. Ríkisstj. taldi að það væri óviðunandi ástand sem verið hefur hér um alllangt skeið, að þegar einhver aðili brýtur þannig landslög, auglýsir og framfylgir óleyfilegri hækkun á verðlagi, þá er engin leið önnur til eða hefur ekki verið í framkvæmda af hálfu Verðlagsstofnunar heldur en að kæra. Málið er rannsakað, fer til ríkissaksóknara. Ef ákveðið er að láta það ganga lengra fer það til dómstóla. Þetta tekur oft ekki aðeins mánuði, heldur misseri, eitt eða fleiri. Á meðan er hið ólöglega verð í verslunum. Verðlagsstofnunin er að þessu leyti máttlaus gagnvart þessum lögbrotum. Nú hefur Verðlagsstofnunin bent á að hér megi nota það réttarfarsráð, sem mjög lengi hefur verið í íslenskum lögum, að biðja fógeta, sem er dómari, að beita lögbanni gegn slíku. Mér hafði sannast sagna ekki dottið í hug að nokkur hv. þm. leyfði sér að nota þau orð um slíka endurbót, að með þessu séum við komin inn á braut lögregluríkis. Þetta finnst mér nokkuð langt gengið. Það var ekki beint hægt að heyra á hv. þm. Sighvati Björgvinssyni hvort hann var fylgjandi þessu eða ekki, en undarlegt þætti mér - eins og Alþfl. hefur oft verið hvetjandi þess, að verðlagseftirlit væri framkvæmt og það allstrangt - ef hann telur sjálfsagt að halda áfram því fyrirkomulagi sem verið hefur, að verðlagsyfirvöldin hafi í rauninni engin ráð til þess að framfylgja sínum ákvörðunum. Ég hefði síst búist við því, að á þessum stað kæmu fram andmæli gegn því að reyna að fylgja fram lögum landsins í þessu efni. Þá ræddi hv. þm. Sighvatur Björgvinsson nokkuð um heimildirnar til niðurskurðar eða sparnaðar. Vegna fsp. hans vil ég taka fram að heimild til niðurfærslu ríkisútgjalda í 4. gr. frv. um allt að 31 millj. kr. er til viðbótar og er óháð heimild í fjárlögum, eins og kemur skýrt fram í grg. með frv. þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í 4. gr. er ríkisstj. veitt heimild til að lækka ríkisútgjöld um allt að 31 millj. kr. og er hér um nýja heimild að ræða sem er óháð heimildum fjárlaga.“ Hv. þm. taldi að með þessari heimild væru komnar hvorki meira né minna en þrjár heimildir. Það er rétt að í brbl. frá gamlársdag, sem staðfest voru hér á Alþingi sem lög um viðnám gegn verðbólgu, er heimild til þess að fresta verklegum framkvæmdum. Sú heimild, sem hér er, er rýmri. Hún nær til ríkisútgjalda, bæði rekstrarútgjalda fjárlaga, verklegra framkvæmda og til framlaga til sjóða. Heimildin er það rúm. Um það hvort búið sé að ákvarða hvernig hún verði notuð, þá er það ekki. Það er ekki einsdæmi því að þess eru mörg dæmi, að ríkisstj. hafi óskað eftir heimildum til þess að draga úr ríkisútgjöldum. Það hefur mjög oft komið fyrir á undanförnum árum og áratugum án þess að þá þegar lægi fyrir sundurliðun á því úr hverju ætti að draga. En að sjálfsögðu er þessi niðurskurðarheimild hér í beinu sambandi við kostnað þann sem gert er ráð fyrir að hafa nú á næstunni í sambandi við verðbólgumálin, og vil ég þar nefna sérstaklega tvennt: annars vegar nokkuð aukna niðurgreiðslu á búvöruverði og hins vegar þann tekjumissi sem ríkið verður fyrir við lækkun á gosdrykkjagjaldinu. Varðandi 5. gr. frv., hvort hún verði notuð, þá vil ég taka það fram, eins og ég raunar gat um í framsöguræðu og kemur fram í grg., að þessi viðbótarheimild til að hækka bindiskyldu upp að 28% er hugsuð sem stjórntæki í peningamálum. Nú horfa mál þannig að það ánægjulega hefur gerst að innlánsfé hefur aukist verulega á fyrstu mánuðum ársins, eins og það gerði raunar á síðustu mánuðum s. l. árs, og vissulega standa vonir til að þessi þróun í innlánsmálum haldi áfram. Þetta er auðvitað ákaflega ánægjulegt batamerki í okkar efnahagsmálum. En vitanlega felur það í sér þá hættu, að ef innlánsstofnanir, sem fá þannig vaxandi innlán, nota þetta fé að fullu til aukinna útlána, þá má vel vera að þau hin auknu útlán valdi ofþenslu í þjóðfélaginu og vinni þar með gegn okkar efnahagsmarkmiðum. Það er fyrst og fremst með þetta í huga sem þetta aukna stjórntæki er hér sett því að náttúrlega er æskilegt þegar svo stendur á að innlánsstofnanir geymi þá nokkurn hluta eða kannske verulegan hluta af sínu innlánsfé í Seðlabanka í stað þess að lána það út, að því leyti sem það er umfram eðlileg mörk og eðlilegt jafnvægi í peningamálum. Sem sagt, hin aukna bindiskylda er ein leiðin, en um leið þarf auðvitað að taka það fram, að vitanlega verður Seðlabankinn að bjóða innlánsstofnunum þau ávöxtunarkjör að þær telji sig eins vel settar með því að geyma fé sitt í Seðlabanka og að verja því til útlána. Varðandi það atriði sem kom fram sérstaklega hjá hv. 1. þm. Reykv., að hann treysti ekki ríkisstj. til þess að hafa slíkt vald í höndum, þá er ljóst, ef hann les greinina vandlega, að það er Seðlabankinn sem hefur frumkvæði og ákvörðun um þetta, en ekki ríkisstj. Ef hins vegar Seðlabankinn ákveður að notfæra sér þessa viðbótarheimild þarf hann að leita samþykkis ríkisstj. Það er ekki þannig að ríkisstj. geti ákveðið að hækka bindiskylduna ein út af fyrir sig. Það er skýrt í greininni að það er Seðlabankinn sem hefur þessa heimild. Og hann þarf að taka þessa ákvörðun, en leita svo samþykkis á þeirri ákvörðun sinni hjá ríkisstj. Ef hv. þm. vantreystir svo í þessum efnum sem kom fram í ræðu hans, þá er það í rauninni fyrst og fremst vantraust á Seðlabankann, en ekki á ríkisstj., eins og um þessi mál er búið. Þá minntust báðir hv. þm. á það ákvæði, að heimilt væri að hækka þessa hlutfallstölu fyrir allar eða einstakar innlánsstofnanir, og þeim þóttu það hin mestu undur að nú ætti að fara að mismuna bönkum. Það er rétt, að þetta er nýmæli í lögum. En oftlega hefur um þetta vérið rætt á undanförnum árum - mjög oft. Hugsunin, sem þar liggur á bak við, er m. a. þessi varðandi þær innlánsstofnanir eða viðskiptabanka sem hafa mestar skyldur við t. d. sjávarútveg - og það eru tiltölulegar fáar stofnanir sem hafa yfirgnæfandi þunga af þeim skyldum gagnvart sjávarútveginum - að það væri ekki ósanngjarnt, og ég veit að það hefur verið sjónarmið margra bankamanna og sérfræðinga, að þeir bankar, sem hafa þessa þungu byrði á sér, þyrftu ekki að hafa eins hátt hlutfall bindiskyldu og aðrir sem minni skyldur við atvinnuvegina hvíldu á. Þetta er í rauninni það meginsjónarmið sem fram hefur verið fært fyrir því, að þarna væri möguleiki að ákveða mismunandi hlutfall. En auðvitað þarf að fara mjög varlega í það. Það veltur auðvitað fyrst og fremst á mati Seðlabankans hvað í þessu yrði gert, en ekki að ríkisstj. færi að taka upp hjá sér að mismuna bönkum þannig um hlutfall. Til þess hefur hún ekki vald eftir þessu ákvæði laganna. Hins vegar er að sjálfsögðu af ríkisstj. hálfu ekki búið að ákvarða neitt um það, hvort hún muni samþykkja eða óska eftir því við Seðlabankann að hann geri slíkar ályktanir. Eins og ég tók fram er þetta stjórntæki sem þykir réttara að hafa við höndina til þess að tryggja jafnvægi í peningamálum, sem er eitt undirstöðuatriðið í öllu viðnámi gegn verðbólgu. Þá er loks eitt atriði sem spurt hefur verið um hér eða minnst á, og það er verðlagseftirlitið, það herta eða stranga verðlagseftirlit sem hér hefur verið undanfarna fjóra mánuði. Ég er mönnum alveg sammála um það, að orðið verðstöðvun er nú eins og oft áður ákaflega óheppilegt orð að því leyti, að í öllum þessum svokölluðu verðstöðvunum er alltaf gert ráð fyrir að undanþágur þurfi að veita ef óhjákvæmilegt reynist, eins og var sérstaklega tekið fram í brbl. frá því á gamlársdag. Ljóst er að þó menn vilji hafa strangt verðlagseftirlit geta margvíslegar ástæður legið til þess, bæði af erlendum toga og öðrum, að óhjákvæmilegt sé að leyfa hækkanir. Að því leyti má segja að verðstöðvunarheitið sé ekki heppilegt. Með þessu frv. er ætlast til að í stað þess stranga verðlagseftirlits, sem verið hefur, komi það sem við köllum hér verðlagsaðhald. Og allir, sem lesa þessar greinar, sjá að hér er um sveigjanlegra fyrirkomulag að ræða en það sem gilt hefur undanfarna fjóra mánuði. Það er sveigjanlegra m. a. með því að nú er gert ráð fyrir að setja ársfjórðungsleg mörk, sem yrðu meginsjónarmið, og meðan haldið sé sér innan þeirra marka þurfi mál ekki að koma til ríkisstj. í heild, en hins vegar gert ráð fyrir því þó, að í sumum tilvikum þurfi að fara yfir þessi almennu mörk af sérstökum ástæðum, en þá áskilið samþykki ríkisstj. Hins vegar verðum við í sambandi við verðlagseftirlitið náttúrlega að hafa það í huga, að við sæmilegt jafnvægi í efnahagsmálum er enginn vafi á því að frjáls samkeppni tryggir best hag neytendanna og er besta tryggingin fyrir hagkvæmu og lágu vöruverði. Að vísu verður að hafa það í huga, að af opinberri hálfu þarf að hafa visst eftirlit - eins og allar þær þjóðir, sem búa við slíkt frelsi, hafa jafnan viðurkennt - til þess að koma í veg fyrir að samkeppnin, hin frjálsa samkeppni, fari sér að voða þannig að myndist einokun eða hringar. En í meginatriðum er þetta vafalaust æskilegasta fyrirkomulagið. Hitt er svo annað mál, að þegar þjóðfélag býr við mikla verðbólgu og er að berjast við að ná henni niður, þá er ekki leiðin sú að gefa allt frjálst. Þá verður a. m. k. um stundarsakir að halda vissu verðlagseftirliti eins og nú. Í sambandi við umkvartanir nú frá ýmsum aðilum um að illa hafi verið að þeim búið, þá vil ég í fyrsta lagi nefna eitt opinbert fyrirtæki sem mjög hefur verið talað um hvað illa hafi verið farið með, og það er Sementsverksmiðjan. Það mun rétt vera, að Sementsverksmiðjan á nú við mikla fjárhagsörðugleika að etja. En þeir fjárhagsörðugleikar stafa ekki af því, að núv. ríkisstj. hafi þjarmað svo að þessu fyrirtæki, því að á því röska ári, sem ríkisstj. hefur starfað, hefur Sementsverksmiðjan fengið yfir 80% hækkun á sementsverði. Það er meira en verðbólgunni nemur. Þeir erfiðleikar, sem Sementsverksmiðjan á við að etja, eiga rætur að rekja lengra aftur í tímann. Mér skilst að á árunum 1978 og 1979 hafi hún fengið miklu minni hækkanir en hún taldi sér þá nauðsynlegar og þá hafi byggst upp þeir erfiðleikar sem nú er verið að glíma við. Það hefur ekki gerst á tíma núv. ríkisstj. Í sambandi við umkvartanir atvinnurekstrarins um það, að með þessu stranga verðlagseftirliti hafi verið þrengt mjög að atvinnurekstrinum, þá verða menn að hafa í huga að með efnahagsaðgerðum ríkisstj. hefur atvinnureksturinn m. a. losnað við 7% af launum sem ella hefðu komið ef þessar aðgerðir hefðu ekki verið gerðar. Enn fremur má minna á það, að allur sá atvinnurekstur, sem þarf á erlendu hráefni, efnivöru, að halda, hefur notið góðs af því að nú um fjögurra mánaða skeið hefur gengið verið stöðugt. Vissulega verða atvinnurekendur líka að hafa þau atriði í huga, sem vegna þessa viðnáms gegn verðbólgu hafa komið þeim að gagni, þó að vitað sé að verðlagsákvæðin hafi verið ströng í ýmsum efnum. En þessi atriði verðum við þó í huga að hafa. Ég vænti þess, að ég hafi svarað þeim fsp. sem til mín var beint. - Fundarhlé.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hafði orð á því hér einu sinni utan dagskrár, að hann saknaði manna úr þingsalnum, jafnvel eftir að fyrir lá að forseti Sþ. mundi ekki taka það mál á dagskrá. Nú er hér fjallað um mál sem hæstv. forsrh. mælir sjálfur fyrir og hefur óskað eftir að gangi sérlega greiðlega í gegnum þingið. Ég held að það sé lágmarkskurteisi að hann reyni að vera við umr.

Ég vil upplýsa að hæstv. forsrh. kom að máli við mig þegar fundinum var frestað fyrir rúmri klukkustund og bað mig að gera hv. þdm. viðvart um það, að honum mundi e. t. v. seinka örlítið, en það gæti ekki skipt mörgum mínútum.

Ég held að það hafi verið óþarfi fyrir hann að hafa orð á því, við verðum varir við það. Það má nú sjá minna. Það þarf ekki tvenn gleraugu til að sjá að hann er fjarverandi. Við umr. um annað mál hér í deildinni í gær komst hæstv. sjútvrh. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Ég held að menn verði hreinlega að horfast í augu við það. Ríkisstj. taldi sér ekki fært að fella gengið eins og nauðsynlegt hefði verið til þess að veita frystingunni lágmarksafkomugrundvöll.“ - Ég vil endurtaka þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. taldi sér ekki fært að fella gengið eins og nauðsynlegt hefði verið til þess að veita frystingunni lágmarksafkomugrundvöll.“ Þessi ummæli hæstv. sjútvrh. eru mjög athyglisverð og skýra í rauninni hvernig ástatt er í þjóðfélaginu. Við völd eru nú í landinu menn sem eru að gera tilraun til þess að halda hér uppi menningarsamfélagi án þess að gæta að undirstöðunum, án þess að viðurkenna að forsenda þess, að heilbrigt mannlíf geti þróast á Íslandi, er sú, að undirstöðuatvinnuvegirnir - og þá fyrst og fremst sjávarútvegurinn og stærsta grein hans, sú sem mesta þýðingu hefur bæði fyrir útflutninginn og þjóðarbúið í heild, hraðfrystiiðnaðurinn - hafi rekstrargrundvöll sem hæstv. sjútvrh. kallar afkomugrundvöll. En því miður, það er mat ríkisstj. sjálfrar að þennan afkomugrundvöll skorti, hann sé ekki fyrir hendi. Og af þeim sökum beitir ríkisstj. sér nú fyrir því, að með óeðlilegum hætti sé grundvellinum kippt undan verðlagssjóðum sjávarútvegsins. Við sjáum það í því frv., sem hér liggur fyrir, að hugmyndin er að halda áfram þessu verki, hugmyndin er að halda áfram að brjóta niður þá atvinnuvegi sem hér hafa náð að dafna. Ég veit að þdm. hafa veitt því athygli í viðtölum við fjölmiðla, að hæstv. viðskrh. hefur talað um að hin vonda afkoma Sementsverksmiðjunnar sé ekki að kenna þeirri ríkisstj. sem nú sitji, sökina á því beri ríkisstjórnir sem Alþfl. tók þátt í, ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar og ríkisstj. Benedikts Gröndals. Hæstv. forsrh. kom inn á það sama í ræðu sinni í dag þegar hann sagði að fjárhagserfiðleikar Sementsverksmiðjunnar stöfuðu ekki frá þessu ári, heldur eigi rætur lengra aftur í tímann. Á árunum 1978–1979 byggðust upp þeir erfiðleikar sem nú er verið að glíma við, sagði hann. Og ástæðan fyrir erfiðleikunum er að mati hæstv. forsrh. sú, að Sementsverksmiðjan hafi ekki fengið heimildir til þess að verðleggja framleiðslu sína í samræmi við tilkostnað. Í reynd kemur þetta þannig út, að þeir menn, sem kaupa sement af Sementsverksmiðjunni á næsta sumri, eru að borga byggingarkostnað þeirra manna sem keyptu sement haustið 1978 og allt árið 1979. Þetta er ein af millifærslunum í þjóðfélaginu, siðferðilega óheimil og ruglar að sjálfsögðu viðmiðun frá einu ári til annars varðandi afkomu, lífskjör, húsnæðiskostnað og allt þvílíkt. Nú vil ég, úr því að einn af stjórnarmönnum í Sementsverksmiðjunni er staddur hér í þingsalnum, hæstv. dómsmrh., beina til hans fsp. um það, hversu sé háttað rekstri Sementsverksmiðjunnar, hvort hann geri sér vonir um að geta fengið þær leiðréttingar á verði sements á þessum vordögum að nægi til að leysa úr þeim erfiðleikum sem mér skildist á hæstv. forsrh. áðan að ríkisstj. hefði látið undir höfuð leggjast að takast á við á öllu s. l. ári, allt árið 1980 og það sem af er árinu 1981. Það væri mjög gott að fá þetta upplýst. Um leið og við horfum á þennan vanda Sementsverksmiðjunnar sjáum við fyrir okkur sams konar vanda sem mörg önnur atvinnufyrirtæki hér á landi munu lenda í ef það frv., sem hér um ræðir, verður samþykkt, þá muni byggjast upp, svo að notað sé orðalag hæstv. forsrh., erfiðleikar hjá mörgum stórfyrirtækjum vegna þess að þröngsýn stjórnvöld hafa náð völdum í landinu. Hæstv. forsrh. talaði um það hér áðan, hversu vænt honum þætti um frjálsa verslun. Hann komst svo að orði, að frjáls samkeppni tryggði best hagsmuni neytenda. Ég hváði þegar þar var komið ræðu hans og hann gerði það fyrir þingheim að endurtaka þetta, að frjáls samkeppni tryggði best hagsmuni neytenda. En síðan bætti hann við: En undir eftirliti að sjálfsögðu. Og af sinni miklu náð hefur hann nú boðist til þess að láta þetta eftirlit í té, stjórna verðlagsmálunum og sjá svo um að einhver ákveðin mörk verði sett í verðlagsþróuninni sem síðan er ætlast til að verði eitt þeirra atriða sem dómstólum landsins beri að taka tillit til varðandi þau óumflýjanlegu málaferli sem hljóta að rísa vegna 1. og 2. gr. þess frv. sem hér liggur fyrir. 12. gr. laga nr. 56 frá 16. maí 1978 hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verðákvarðanir samkv. 8. gr. skulu miðaðar við afkomu fyrirtækja sem rekin eru á tæknilega og fjárhagslega hagkvæman hátt og nýta eðlilega afkastagetu. Verð og álagningu má ekki ákvarða lægri en svo, að fyrirtæki þeirrar tegundar, er í 1, mgr. getur, fái greiddan nauðsynlegan kostnað við innkaup eða endurinnkaup vöru, framleiðslu, aðflutning, sölu, flutning ásamt afskriftum, svo og sanngjarnan hreinan hagnað, þegar tekið er tillit til áhættunnar við framleiðslu vörunnar og sölu.“ Svo mörg voru þau orð. Ég leyfi mér að fullyrða að það er útilokað að nokkur maður hefði komist í framboð fyrir Sjálfstfl. fyrir síðustu kosningar nema hann hefði gengist undir það að lúta því sem hér er sagt. Ég hygg að það sé óhugsandi að nokkur maður, sem aðhyllist sjálfstæðisstefnuna, geti afneitað því, sem þarna er sagt, og tekið í staðinn upp þá reglu, að einhver 10 manna ríkisstj. eigi upp í sínu turnherbergi opinberra tilkynninga að ákveða þann ramma sem verðhækkanir mega rúmast innan, án tillits til staðreynda, án tillits til framleiðslukostnaðar, án tillits til afkomu atvinnuveganna í heild. Í 1. gr. þess frv., sem hér liggur fyrir, stendur svo, með leyfi hæstv. forseta, - mér virðist sem hæstv. forsrh. hafi seinkað meir en ástæða var til að ætla eftir skilaboðunum, - með leyfi hæstv. forseta: „Miða skal verðlagsákvarðanir við ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum sem ríkisstj. ákveður á hverjum tíma.“ Nú vil ég spyrja hæstv. dómsmrh. hvernig hann skilji þessi orð, hvenær hann hugsi sér að þessi ársfjórðungslegu meginmarkmið í verðlagsmálum verði sett á verðlagstímabilinu. Það er talað um að þessi markmið séu sett fram fjórum sinnum á ári, og mér skilst samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, að fyrsta tímabilið eigi að vera frá 1. maí nú til 1. ágúst. Ekki er til of mikils mælst, um leið og þetta frv. er lagt fram, að ríkisstj. geri sér grein fyrir fyrsta markmiðinu. Hvað er búist við að verðlagið megi hækka mikið til 1. ágúst, og hvernig er skilið að einstakar vörur megi hækka, ef skipt yrði gróft, hversu mikið má vera innflutningur, hversu mikið má vera opinber þjónusta og opinber fyrirgreiðsla eða vörur, hversu mikið má vera vextir, hversu mikið má vera landbúnaðarvörur, hversu mikið má vera húsaleiga, hversu mikið má vera íslenskar iðnaðarvörur? Þegar hæstv. ríkisstj. talar um að óheimilt sé að leyfa hækkanir, þá hlýtur hún að hafa gert sér grein fyrir því, á hvaða sviðum mannlegra viðskipta hún hyggist fyrst kreppa að. Hér er hæstv. menntmrh. Hvað segir hann um það? Á hvaða sviðum er það sem ríkisstj. hyggst helst beita sínum geiri? Þýða yfirlýsingar hennar nú það, að hún ætli áfram að hafa sementið lágt? Þýða yfirlýsingar hennar það, að ekki megi hækka áburðinn? Eða er það rétt, sem fram kom hjá hæstv. forsrh. áðan, að til standi að hleypa verðhækkunum á áburðinum í gegn, en hins vegar eigi einkafyrirtækin ekki að fá að hækka sínar vörur? Er það hugmyndin? Hvað á að hækka? Hvernig á þetta að skiptast? Er hugsanlegt að hæstv. dómsmrh. sé hér að leggja til réttarreglu sem felur í sér að fyrirtæki, sem framleiðir vörur sem ekki eru í vísitölu, eigi samkv. lagareglum að hafa meiri rétt til hækkunar heldur en fyrirtæki sem framleiðir nauðsynjavöru og vegur þungt í vísitölunni? Ég get ekki skilið þessa lagagrein öðruvísi en svo, að eftir því sem varan er nauðsynlegri, eftir því á að torvelda meir framleiðslu hennar og eftir því eiga menn að eiga erfiðara með að fá fram eðlilegar kostnaðarhækkanir. Hér segir enn, með leyfi hæstv. forseta: „Leyfi til verðhækkana innan þeirra marka, sem ríkisstj. setur hverju sinni, tekur gildi með samþykkt viðkomandi verðlagsyfirvalda og staðfestingu viðskrh. Sé samþykkt verðlagsyfirvalda umfram hin settu mörk tekur hækkunin ekki gildi fyrr en að fenginni staðfestingu ríkisstj.“ Þetta er flókið kerfi. En nú liggur fyrir að tveir sjálfstæðismenn hafa lagt fram um það till., að Neytendasamtökin fái eitthvað um það að segja hvernig ríkisstj. sjálf verðleggur opinbera þjónustu. Hvert er þá svarið frá ríkisstj.? Hvernig svarar ríkisstj. Alþingi um þá málaleitan, að fólkið í landinu fái eitthvað um það að segja hvernig hækkað sé? Hinn 16. febr. s. l. barst allshn. Sþ. svohljóðandi bréf frá viðskrn., undirritað af ráðuneytisstjóra, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytinu hefur verið send til umsagnar till. til þál., 85. mál, um efnislegar breytingar á gjaldskrám þjónustustofnana. Flm. er Friðrik Sophusson. Till. gerir ráð fyrir því, að þjónustustofnunum ríkisins verði gert skylt að senda allar tillögur um efnislegar breytingar á gjaldskrám til umsagnar Neytendasamtakanna og Verslunarráðs Íslands. Vegna tillögu þessarar vill rn. taka fram eftirfarandi: Breytingar á gjaldskrám hinna ýmsu þjónustustofnana ríkisins heyra undir hlutaðeigandi rn. og hið sama er að segja um gjaldskrár þjónustustofnana sveitarfélaga. Þannig heyrir gjaldskrá Landsvirkjunar undir iðnrn., gjaldskrá póst- og símamálastjórnar undir samgrn. og gjaldskrár hitaveitna, sem sveitarfélögin reka, heyra undir iðnrn. Á tímum verðstöðvunar hafa breytingar á gjaldskrám einnig þurft að fá staðfestingu ríkisstj. Ríkisstj. hefur haft sér til ráðuneytis í gjaldskrármálum sérstaka vinnunefnd sem skilað hefur tillögum um breytingar á gjaldskrám. Er verðlagsstjóri formaður þeirrar nefndar. Það kerfi, er umsóknir um breytingar á gjaldskrám þurfa að fara í gegnum í dag, er nokkuð þungt í vöfum. Ef einnig ætti að senda hvert einasta erindi um gjaldskrárbreytingar til Neytendasamtakanna og Verslunarráðs Íslands er hætt við að kerfið yrði það þunglamalegt að afgreiðslur mundu dragast um of á langinn. Er einnig vandséð að samtök þessi hafi mannafla til þess að yfirfara öll þau gögn er fylgja hverju erindi um gjaldskrárbreytinguna.“ Ég bið menn að taka eftir því, að í þessu plaggi er talað um að nauðsynlegt sé að fara í gegnum þau gögn sem fylgi beiðni um gjaldskrárbreytingu. Og þar er því raunar haldið fram, að kostnaður skipti máli í sambandi við verðákvörðun. Ég ætla að lesa þetta áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Umsóknir þjónustustofnana ríkisins um gjaldskrárbreytingar fá í dag mjög ítarlega faglega umfjöllun embættismanna og stjórnmálamanna. Stundum hefur verið dregið að heimila nægilegar hækkanir á opinberri þjónustu með þeim afleiðingum að hallarekstur hefur orðið. Ekki er líklegt að umsagnir frá Neytendasamtókum og Verslunarráði Íslands mundu hér bæta úr.“ Ég endurtek: „Stundum hefur verið dregið að heimila nægilegar hækkanir á opinberri þjónustu með þeim afleiðingum að hallarekstur hefur orðið. Ekki er líklegt að umsagnir frá Neytendasamtökum og Verslunarráði Íslands mundu hér bæta úr.“ Svo mörg voru þau orð. Og alveg eins og í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan, þegar hann harmaði, hvernig setið var á nauðsynlegum verðhækkunum á sementi á árunum 1978 og 1979, og talaði um þann uppsafnaða vanda sem af því rís nú, einnig hér er talað um að nauðsynlegt sé að ekki sé um hallarekstur að ræða hjá opinberum aðilum. Ég get upplýst það í sambandi við umr., sem fram hafa farið í sambandi við skuldbreytingu sjávarútvegsins og hraðfrystiiðnaðarins, að ýmsir af trúnaðarmönnum núv. ríkisstj., þar með taldir t. d. formaður fjvn. og fulltrúar Framsfl. í stjórn Byggðasjóðs, formaður Byggðasjóðs, - allir þessir menn hafa hvað eftir annað í störfum sínum þar látið í ljós þá skoðun, að eigið fé í fyrirtækjum í dag sé allt of lítið, það þurfi að auka eigið fé. Og í sambandi við ýmsa fyrirgreiðslu frá þeim sjóði hefur krafan um aukið eigið fé verið algert skilyrði. Auðvitað stingur þetta í stúf við skattalögin, sem ríkisstj. lagði fram og fyrst og fremst beinast gegn sjávarútveginum, gegn hraðfrystiiðnaðinum, gegn þeim framleiðsluiðnaði sem heldur uppi atvinnu í landinu. Væri nær af formanni Verkamannasambands Íslands að hann reyndi með einhverjum hætti að koma til móts við þau sjónarmið okkar sem viljum halda uppi sómasamlegri atvinnu og sæmilegri arðsemi hjá lægst launaða fólkinu, að hann reyndi eitthvað að hjálpa til að koma sæmilegri skipan á þessi mál heldur en að fela sig hér í þingsölum þannig að varla heyrist í honum og þá lítið í hvert skipti sem hann reynir að gelta. En þær efnahagsráðstafanir, sem hér liggja fyrir, eru ekki um það að styrkja atvinnuvegina. Það er ekki hugmyndin og við fáum ekki upplýsingar um það, jafnvel þó að hæstv. forsrh. sé kominn í salinn, hvort hann hugsi sér að hafa þessi ársfjórðungslegu meginmarkmið í verðlagsmálum. Þetta eru löng orð, ég bið nú hæstv. forsrh. afsökunar á því: ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum, hvort hann ætli að skilgreina þau, hversu mikið af þessum meginmarkmiðum sé innan opinbera geirans, hversu mikið sé í innflutningum og hversu mikið sé í íslenskum iðnaðarvörum. Við fáum áreiðanlega ekkert um það að vita því að hér er verið að setja löggjöf, sem er loðmolluleg og sett í því skjóli, að enginn dómstóll er til í landinu sem þegnarnir geta leitað til til varnar gegn röngum stjórnskipulegum aðferðum. Það er enginn stjórnsýsludómstóll til. Fólkið er gersamlega varnarlaust þegar herrarnir stjórna með þeim hætti. Það er eins og rannsóknarrétturinn. Hann hélt sig að vísu við þessa veröld, við það sem menn gerðu. Rannsóknarrétturinn lét það bíða guðs allsherjar að dæma menn fyrir hugrenningasyndir. En það er síður en svo í þessu frv. að haldið sé við það, heldur á nú að gera lögbann gegn ólögmætum aðgerðum. Hvernig ætlar hæstv. forsrh. að standa að þeim? Ætlar hann að hefja staðfestingarmálið? Lögbannið fellur niður eftir viku. Hver ætlar að hefja staðfestingarmálið? Ég held að engum manni hafi dottið annað eins í hug og þetta, enda er þetta atriði nú aðhlátursefni manna um allt land. Svo er annað atriði. Nú skulum við horfa fram hjá þessu og hugsa okkur það, að fógetaréttur fái úrskurðarvaldið um hvort lögbannskrafan skuli gild. Þá hefur það verið sæmileg réttarvenja fram undir þetta, að réttur gerðarbeiðanda verði að teljast sæmilega glöggur, hafa við sæmileg rök að styðjast. Það mundi kannske vera lágmarkskrafa af fógetans hálfu að fá að vita um það nákvæmlega, hver væru ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum hjá ríkisstj. Nú mundu þessi meginmarkmið kannske eitthvað breytast á meðan fógetarétturinn væri að fjalla um málið. Og hvernig getur meginmarkmið ríkisstj. allt í einu orðið ein af forsendum fyrir lögbannskröfu? Ég átta mig ekki á því. Þetta er náttúrlega eitt af þessum fáránlegu frumvörpum, meiningarlaust og merkingarlaust algerlega, sem hér er hrúgað inn á Alþingi. Og svo segir sá maður sem flytur frv. að það liggi ekki enn fyrir hvernig eigi að taka á einu og öðru. Hvernig á að taka á landbúnaðarmálunum núna eftir mánuð? Hvert er meginmarkmið ríkisstj. í því? Hefur hún kannske ekkert hugsað um það? Ég er alls ekki viss um að það standist eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar að skuldbinda menn til þess að selja framleiðslu sína á lægra verði en sannanlegur tilkostnaður er. Við munum eftir því hjá Díokletíanusi þegar hann setti verðlagsákvæði af þessu tagi, þá varð vöruskortur í landinu, kaupmenn hreinlega földu sínar vörur og þær komu ekki fram, iðnaðarmenn hættu að vinna í sinni iðn, fólksflótti varð úr landinu. Hvernig ætlar ríkisstj. að tryggja að menn fái vörurnar ef þær mega ekki kosta það sem þær kosta? Hverju ætlar hæstv. forsrh. að bjarga með því? Hann talar með mikilli hneykslan um sementið, að ekki hafi mátt hækka það eins og nauðsynlegt var á árunum 1978 og 1979. En er þá allt í lagi á þessu herrans ári í ár ef eitthvað annað má ekki kosta það sem það þarf að kosta? Hvernig er komið fyrir hitaveitunum? Fá þær að hækka? Hvernig er rekstur þeirra orðinn? Hvernig er komið fyrir ýmsum af okkar stóru fyrirtækjum? Hvernig er komið fyrir Landsvirkjun? Hvernig er komið fyrir þjóðfélaginu í heild? Opinber eyðsla er aukin dag frá degi, misseri til misseris. Svo koma fulltrúar ríkisstj. öðru hverju og segja: Ég bið um heimild til þess að fá að lækka ríkisútgjöldin. - Heimildin hér er að lækka ríkisútgjöldin um 31 millj. kr. Hvað gerir hæstv. forsrh, ráð fyrir að ríkisútgjöldin verði mikil á þessu ári? Hvað segir áætlun hans um það? Hvað hefur hæstv. forsrh. og hans ríkisstj. sparað mikið frá þeirri áætlun sem lá fyrir þegar fjárlög voru gerð? Hvernig stendur á því, að forsrh. segir nú í ræðustól hér á Alþingi að verðbólgan fyrir einu ári hafi verð 60%, en fyrir einu ári sagði hann að hún væri 40%? Hvernig stendur á því, að það er alltaf talað í öðrum tón og öðruvísi um framtíðina heldur en um líðandi stund og fortíðina? Hvernig stendur á því, að ekki er staðið við loforðin? Hvernig stendur á því, að það eina stöðuga í þessu landi er það, að ekki stenst eitt einasta fyrirheit sem ríkisstj. gefur þegnunum ef það horfir til bóta? Verðbólgan verður 42% á þessu ári. Getum við þá gengið út frá því í sambandi við það fyrirheit, sem hæstv. ríkisstj. hefur gefið í sambandi við lækkanir á beinum sköttum, að laun muni ekki hækka nema um 36% á þessu ári, frá upphafi til loka árs, á sama tíma og Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir að meðaltalshækkun verðbólgunnar sé 50% frá s. l. ári og fram á þetta ár, eins og stendur enn í dag?

Ekki er þetta rétt lesið.

Þetta um verðbólguna, er það ekki rétt lesið?

Það, sem þm. var að fara með eftir Þjóðhagsstofnun, er ekki rétt lesið.

Hvar hefur komið fram, hæstv. forsrh., leiðrétting á þeirri spá sem Þjóðhagsstofnun setti um þetta í fyrstu viku í janúar, hvar hefur breyting á því komið?

Ég segi, hv. þm. les þetta ekki rétt.

Les ég það ekki rétt?

Þetta er rangt eftir haft.

Er það rangt eftir haft, að Þjóðhagsstofnun gerir ráð fyrir að meðaltalshækkun verðbólgunnar frá 1980 til 1981 verði 50% og það sé gengið út frá því? Er það rangt eftir haft, að í sambandi við þau ummæli í lánsfjáráætlun, sem fjalla um ráðstöfunartekjur, sé reiknað með 50% verðbólgu milli ára? Er það rangt?

Þm. ruglar öllu saman.

Er þetta rangt eða rétt, já eða nei?

Þm. ruglar öllu saman, verðbólgu milli ára og verðbólgu frá byrjun til loka árs.

Ég hef ekki minnst á verðbólgu frá byrjun til loka árs, ekki einu einasta orði, hæstv. forsrh. Ég get ekki ruglað því saman ef ég minnist ekki á það. Ég sagði að spá Þjóðhagsstofnunar væri 50% meðaltalshækkun frá s. l. ári til þessa árs. Verðhækkun milli ára er 50%. Þessi spá liggur fyrir í gögnum Þjóðhagsstofnunar frá því í janúarmánuði og ég mun nota það kvöldverðarhlé, sem verður hér á fundum deildarinnar, til að afla mér gleggri upplýsinga um það mál.  Um hitt vil ég svo spyrja formann Verkamannasambandsins, hvort hann í fyrsta lagi hafi komist að sömu niðurstöðu og hæstv. forsrh. um það, að launahækkanir á þessu ári frá upphafi til loka árs verði ekki nema um 36%. Það er sú spá sem hæstv. sjútvrh. gaf upp í blöðum. Og ef við föllumst á það sjónarmið hv. 12. þm. Reykv., Guðmundar G. Þórarinssonar, að skattbyrðina ætti að meta út frá tekjum greiðsluárs, sem er óhjákvæmilegt ef um kaupmáttaraukningu á að vera að ræða, þá verður auðvitað að gera það, þá náttúrlega hljóta þessar spár að setja strik í reikninginn. En við vitum náttúrlega báðir að þessar spár standast ekki. Verðbólgan er miklu meiri en hæstv. forsrh. vill vera láta. Það vitum við öll sem hér erum inni. Og það breytir engu þar um þó búið hafi verið til eitt vont orð í viðbót: verðlagsaðhald. Ég var að velta því fyrir mér, hvort það rímaði á móti vaðall eða eitthvað svoleiðis, en það er nú ekki. En orðið er svo klaufalegt að vel mætti hugsa sér það. Og það er ekki hægt að breyta lögmálum efnahagslífsins með því að breyta um orð. Það var talað um aðhald í gengismálum rétt í þann mund sem krónan tók skriðinn niður á við fyrir einu ári. Nú er talað um verðlagsaðhald. Aðhald að hverju? Er það verðlagsaðhald að því að fyrirtækin geti borið sig í landinu? Er það verðlagsaðhald að því að þau geti byggt sig upp? Að hverju er þetta aðhald? Aðhald að hverju? Það er aðhald að því að brjóta niður einkareksturinn í landinu og þar kemur hæstv. forsrh. til hjálpar kommúnistum, er verkfæri kommúnista, smátt og smátt. Nú er það þetta, á morgun er það hitt. Og allt miðar að því sama: að brjóta niður frjálst framtak í landinu, löngun fólks til þess að vinna, löngun fólks til þess að byggja upp. Þetta er í hróplegri andstöðu við 50 ára starf Sjálfstfl., hróplegri andstöðu við allar hugsjónir þeirra manna sem þann flokk hafa stutt. Að síðustu, herra forseti, vil ég aðeins vekja athygli hér á smágrein í aths. við lagafrv. þetta: „ Ríkisstj. setur þannig fram ákveðna stefnuviðmiðun fyrir almennar verðlagsbreytingar, en einstakar verðákvarðanir geta vikið þar frá ef nauðsyn krefur.“ Það eru þessi orð: „ef nauðsyn krefur“ - sem vekja athygli mína. Nauðsyn hvers? Við því fæst að sjálfsögðu ekki svar. Það er ekki við því að búast. En menn sjá náttúrlega hvað hér er um að vera. Menn gera sér grein fyrir því. Yfir vötnunum hvílir það sama, grunntónninn er þessi, eins og varðandi hraðfrystiiðnaðinn, að ríkisstj. telur sér ekki fært að veita frystingunni lágmarksafkomugrundvöll, sagði hæstv. sjútvrh. í gær. Og nú er verið að tala um aðra atvinnuvegi. Það er að verða brýnast nú, eins og ég sagði áðan, að borgararnir í landinu taki höndum saman og finni einhver ráð til að létta af sér þessu oki, oki óréttlátrar skattheimtu, oki niðurrifs í atvinnumálunum, tilviljanakenndrar stjórnunar á landinu, sem hefur þegar valdið því, að lífskjör hafa versnað hér stöðugt og á eftir að valda því að lífskjör versna hér meir. Það bíður ungra handa að snúa dæminu við. Það bíður ungra handa að vekja aftur framtak hjá þjóðinni og heilbrigðan hugsunarhátt. Það bíður þeirrar ungu kynslóðar sem nú er að vaxa upp í landinu og langar virkilega til að fá að njóta dugnaðar síns og hugvits. Við leggjum til hliðar gömlu karlana um leið og við reynum að upplifa nýtt ungt Ísland, Ísland framtíðarinnar.



Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að gera nokkrar aths, við það frv., sem hér liggur fyrir, og reyndar það sem þegar hefur komið fram í máli manna um þetta frv. hér í dag. Ég tek það fram, að ég mun ekki tala langt mál því að ég tel eðlilegt, að þetta mál nái til nefndar áður en þessum fundi lýkur, og hef ekki hugsað mér að halda uppi neinu málþófi hér í þessu máli og vonast til að þessum fundi geti lokið fyrir kvöldið. Ég held að engum blandist hugur um það, að einn sá mesti vandi, sem íslensk þjóð stendur frammi fyrir og hefur lengi staðið frammi fyrir, er sú mikla verðbólga sem hér geisar og hefur geisað með vaxandi hraða undanfarin ár og aldrei með meiri hraða heldur en eftir að núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Það er alveg ljóst að sú ríkisstj., sem nú situr, hefur ekki fengið við neitt ráðið þrátt fyrir ýmsa tilburði í þá átt, bæði með því frv., sem samþykkt var sem lög frá Alþingi fyrr í vetur, þ. e. brbl. frá því á gamlársdag, og reyndar ýmsum aðgerðum á síðasta ári, og þrátt fyrir það frv. sem hér liggur nú fyrir. Ekkert af þessu hefur náð þeim árangri sem að hefur verið stefnt í upphafi miðað við yfirlýsingar ríkisstj. Sannleikurinn er sá, að engar yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. eða einstakra hæstv. ráðherra um verðbólguþróun, sem gefnar hafa verið á ýmsum tímum frá því að stjórnin tók við, hafa staðist þegar á hólminn hefur komið. Þær hafa alltaf reynst óraunhæfar eða rangar. Maður getur spurt sjálfan sig að því, hvernig á þessu standi. Skortir ríkisstj. vilja til að berjast við þann vanda sem við er að etja? Við höfum heyrt að vilji sé allt sem þarf, og ég vil leyfa mér að halda því fram, að einstaka ráðh. skorti út af fyrir sig ekki vilja í þessu efni. Skortir þessa ríkisstj. raunsæi til að glíma við þann vanda, sem við er að etja, og til að grípa til þeirra ráða sem nauðsynleg eru svo að árangur náist? Eða er óeiningin innan hæstv. ríkisstj. svo mikil að aldrei náist samstaða um það sem gera þarf? Ég hallast að þessari seinustu skýringu. Það er margt sem styður hana. T. d. hafa vakið athygli stöðugar yfirlýsingar ráðh. Framsfl., en a. m. k. formaður þess flokks, hæstv. sjútvrh., hefur verið mjög málglaður og yfirlýsingaglaður. Í munni hans er niðurtalningin alltaf að hefjast, stundum er hún jafnvel hafin, en samt gerist ekkert í baráttunni gegn verðbólgunni. Stöðugt gefa framsóknarmenn út yfirlýsingar um það, að nú sé nauðsynlegt að grípa til aðgerða sem dugi, og tala jafnvel stundum sjálfir um róttækar aðgerðir í því efni. Samt gerist ekkert. Allt það, sem birtist okkur þm. eða landsmönnum í formi ákvarðana ríkisstj., virðist ekkert vera nema máttlaust kák sem engan árangur ber. Hæstv. ráðherrar úr Sjálfstfl. fara sér varlegar í yfirlýsingum fyrir fram. Reyndar virðist oft sem þá skorti nokkuð sjálfstæðan vilja og sjálfstæða stefnu í þessum málum, þeir hafi kosið sér það hlutverk að reyna að sigla milli skers og báru, vera eins konar málamiðlarar á milli þeirra höfuðafla sem að þessari ríkisstj. standa, þ. e. Framsfl. og Alþb. Ég held að engum blandist hugur um það, sem skoðar þessi mál, skoðar til hlítar þau frumvörp sem um þetta hafa verið flutt, að á meðferð þessa máls, á meðferð baráttunnar gegn verðbólgunni hjá hæstv. ríkisstj. eru fingraför Alþb. Sannleikurinn er sá, að ávallt hefur einkennt efnahagsstefnu Alþb. algert óraunsæi, neitun á staðreyndum efnahagslífsins, oftrú á ýmsum óraunhæfum aðgerðum sem aldrei hafa skilað neinum árangri sem dugar, eins og verðlagseftirliti eða svokallaðri verðstöðvun. Alþb. hefur aldrei verið reiðubúið til þess að ráðast gegn orsökum verðbólgunnar, heldur hafa allar þess aðgerðir miðað að því að reyna að draga úr afleiðingum hennar - og þá til skamms tíma - með ýmsum kákaðgerðum. Allt, sem gert hefur verið t. d. varðandi fjárlagagerð, miðar, að þenslu í opinberum rekstri, aukinni skattheimtu, auknum rekstri ríkisins, auknum opinberum framkvæmdum sem óneitanlega eru mjög verðbólguhvetjandi. Það á einmitt að vera ein höfuðmarkmið ríkisvaldsins, þegar verðbólga geisar eins og nú, að ríkið gangi á undan með góðu fordæmi, dragi úr, þenji sig ekki út eins og gert hefur verið undir þessari hæstv. ríkisstj. Erlendar lántökur eru og gegndarlausar. Auðvitað er það blekking þegar talað er um að ríkissjóður sé greiðsluhallalaus, eins og hæstv. fjmrh. reynir gjarnan að stæra sig af og reyndar aðrir ráðherrar, þegar vitað er að stór hluti þess, sem eðlilegt væri að tilheyrði fjárlögum ríkisins, er sett inn í lánsfjáráætlun og tekin lán erlendis frá til að standa undir því. Hinar hóflausu erlendu lántökur, sem iðkaðar eru af hæstv. ríkisstj., eru að sjálfsögðu mjög verðbólguhvetjandi. Ég held að rótin að verðbólgunni liggi fyrst og fremst í þessari stefnu, þar liggi ástæða þess að ekki hafi tekist betur en reynslan hefur sýnt í baráttunni gegn þessari verðbólgu. Að mati okkar sjálfstæðismanna, sem í stjórnarandstöðu erum, er það hvað alvarlegast í stefnu og störfum núv. hæstv. ríkisstj. hvað hægt og sígandi er sorfið að einkaframtakinu í landinu. Það er gert á ýmsan hátt. Í dag er það með þessu frv., í gær var það með frv. sem lagt var fram um skattamál, þar áður með lánsfjáráætlun þar sem stefnt er að því að draga stórlega úr fjárfestingu atvinnurekstrar, en því meira fjármagni stefnt í opinberar framkvæmdir. Auðvitað er þetta í samræmi við þá grundvallarstefnu Alþb. að reyna að herða svo að öllu einkaframtaki í landinu, að einkarekstrinum, að hann eigi sér ekki lífs von hér á landi, að hægt sé að setja atvinnureksturinn meira og minna í opinberar hendur eins og stefna Alþb. er bæði leynt og ljóst. Í þessu frv. er enn einu sinni vikið að verðstöðvun. Og þó að verðstöðvun hafi verið í gangi lengi og á ýmsu gengið um framkvæmdir, þá virðist nú allt benda til þess, að hér eigi enn að herða tökin frá því sem verið hefur. Verðstöðvun hefur að vísu verið eins konar friðþægingartæki, sem sett hefur verið í lóg til þess að friða ákveðin öfl, t. d. innan Alþb., en yfirlýsingar ráðh. þess nú virðast benda til þess, að enn eigi nú að herða þessi tök. Það vekur t. d. sérstaka athygli, að hvergi er látið að því liggja að afkoma fyrirtækja eigi nokkru að ráða um það, hvaða ákvarðanir verði teknar í verðlagsmálum. Aðalviðmiðunin er ársfjórðungsleg meginmarkmið ríkisstj., eins og það heitir í lögunum, en á engan hátt vikið að því, hvað atvinnulífið raunverulega þurfi til þess að geta gengið. Frá þessu eru að vísu heimiluð ákveðin frávik, en það vekur athygli hvernig þetta er túlkað í grg. frv. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Miðað er við að verðhækkanir umfram brýnustu nauðsyn verði ekki leyfðar, en í óhjákvæmilegum tilfellum verði unnt að leyfa meiri hækkanir, enda verði heildarútkoman innan við hin settu mörk.“ Við skulum sérstaklega taka eftir þessu orðalagi: „enda verði heildarútkoman innan við hin settu mörk.“ Þetta þýðir m. ö. o. að ef einn fær meira en annar, þá eigi að skerða hjá þeim síðarnefnda. Ef t. d. opinber fyrirtæki fá meiri hækkun en ársfjórðungsleg meginmarkmið ríkisstj. segja fyrir um, þá eiga einkafyrirtækin að fá minna. Í rauninni er hér um að ræða að fela ríkisstj. vald til óhæfilegra geðþóttaákvarðana. Og ég held að með þessu frv., eins og það liggur hér fyrir nú skoðað í ljósi þeirra yfirlýsinga sem ýmsir hæstv. ráðherrar hafa gefið, sé ríkisstj. gefið allt of mikið vald til ýmissa geðþóttaákvarðana. Eitt atriði hefur sérstaklega komið hér til umr. Það er sú nýjung, sem felst í þessu frv. umfram það sem áður hefur gilt, að heimila að fógeti leggi lögbann við byrjuðu eða yfirvofandi broti á fyrirmælum verðlagsyfirvalda. Hér er farið inn á mjög varhugaverða leið. Ég vil mjög eindregið lýsa andstöðu minni við þessa leið og vara við henni. Hæstv. forsrh. býsnaðist yfir því áðan í ræðu sem hann hélt, að honum fyndist undarlegt eða það kæmi honum spánskt fyrir sjónir, að fram kæmu raddir hér á Alþingi sem andmæltu því að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að halda uppi lögum landsins. Ég held að hæstv. forsrh. þurfi ekki að gera því skóna, að neinn okkar, sem andmælum þessu ákvæði um lögbann, sé að láta að því liggja að ekki eigi að halda uppi lögum í landinu. En það er ekki sama á hvern hátt það er gert. Og ég held að hér sé farið inn á braut sem sé allt of harkaleg. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því, hvernig aðalmálgagn ríkisstj. túlkar þetta í leiðara í morgun. Í Þjóðviljanum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í gær kom Alþingi saman á ný eftir páskahlé. Á þessum fyrsta degi þingsins að hléi loknu lagði ríkisstj. fram frv. um strangt aðhald í verðlagsmálum út allt þetta ár, en þann 1. maí n. k. falla úr gildi ákvæði áramótalaganna um herta verðstöðvun. Eitt merkasta ákvæði í hinu nýja frv. ríkisstj. varðar heimild til verðlagsstjóra til að beita þá aðila eða samtök aðila lögbanni, sem brjóta reglur Verðlagsstofnunar eða hækka verð á vörum eða þjónustu umfram það sem leyft er á hverjum tíma. Slíku lögbanni er ætlað að taka gildi tafarlaust í stað þess að hingað til hefur verðlagsstjóri ekki ráðið yfir nægilega virkum úrræðum til að hindra strax ólögmætar verðhækkanir, því að hin almenna dómstólaleið er seinfær. Ákvæði hins nýja lagafrv. er ætlað að bæta úr þessu og ætti að geta komið að góðu gagni í baráttu við þann braskaralýð sem stærsta sök ber á okkar verðbólgumálum.“ Ég held að það fari ekkert á milli mála hver túlkun Þjóðviljans er á þessu ákvæði. En hverjir eru nú þessir braskarar, hverjir tilheyra þessum braskaralýð sem Þjóðviljinn sérstaklega gerir að umtalsefni í þessum leiðara sínum í dag? Sannleikurinn er sá, að ég held að yfirleitt hafi íslenskir viðskiptamenn, hvort sem þeir eru iðnrekendur, kaupmenn eða tilheyra öðrum þáttum atvinnulífsins, farið mjög eftir þeim ákvæðum sem á hverjum tíma hafa verið sett af verðlagsyfirvöldum. Það eru örfá mál sem hafa orðið verulegt ágreiningsefni. Og hverjir eru það þá sem þar hafa helst átt í höggi við verðlagsyfirvöld? Hverjir hafa verið þessi svokallaði braskaralýður sem Þjóðviljinn talar um? Síðast var það Sementsverksmiðjan. Síðasti aðilinn, sem verðlagsyfirvöld kvörtuðu yfir að fylgdi ekki ákvörðunum verðlagsyfirvalda, var Sementsverksmiðjan þar sem m. a. hæstv. dómsmrh. situr í stjórn. Er það hann eða stjórn Sementsverksmiðjunnar sem átt er við þegar Þjóðviljinn talar um braskaralýð í þessu sambandi? Við munum eftir öðru dæmi í vetur þar sem sló í brýnu milli verðlagsyfirvalda og ákveðinna aðila í viðskiptalífinu og auglýst var verð sem var í ósamræmi við ákvarðanir verðlagsyfirvalda. Þar voru bakarar á ferð. Við munum enn fremur eftir öðru dæmi. Það var stuttu eftir áramótin. Þá lentu fisksalar í erfiðleikum og í ágreiningi við verðlagsyfirvöld vegna þess að þeir fengu ekki að hækka fisverð, voru skyldaðir til þess að selja á gömlu verði þó að vitað væri að fiskur, sem þeir voru að kaupa, mundi hækka í verði og þeir fengju bakreikninga fyrir. Frægustu aðilarnir í baráttunni við veðlagsyfirvöld og þeir sem hafa verið hvað óhlýðnastir verðlagsyfirvöldum og viljað fara sínu fram og gert það á stundum, eru þó dagblöðin. Ég held að meira að segja hæstv. félmrh. hafi verið ritstjóri Þjóðviljans þegar dagblöðin tóku sig saman um að hlíta ekki ákvörðunum verðlagsyfirvalda.

Nei.

Ef þetta er rangt með farið bið ég hæstv. félmrh. afsökunar, en alla vega voru það flokksbræður hans og skoðanabræður sem þar voru á ferðinni, þeir hinir sömu sem nú í dag tala um braskaralýð sem sérstaklega standi í baráttu við verðlagsyfirvöld. Sannleikurinn er sá og ég ítreka það, að íslenskir viðskiptamenn hafa verið löghlýðnir í þessum efnum. Það eru örfá dæmi, sem telja má jafnvel á fingrum annarrar handar, um það að íslenskir viðskiptamenn hafi ekki hlítt ákvörðunum verðlagsyfirvalda. Og þá er þar um að ræða dæmi eins og þau sem ég hef hér talið upp. Þess vegna tel ég að þetta séu kaldar kveðjur sem hæstv. ríkisstj. sendir íslenskum viðskiptaaðilum með því að setja svo hörð ákvæði eins og hér eru á ferð. Undantekningarnar, sem hér er um að ræða og verðlagsyfirvöld geta bent á, eru bæði fáar og smáar og skipta engu máli í baráttu við verðbólguna. Þess vegna ítreka ég það, að ég lýsi andstöðu minni við þetta ákvæði. Ég tel að það sé ekki efni til þess að gera því skóna, eins og hæstv. forsrh. gerði, að íslenskir viðskiptamenn, kaupmenn, iðnrekendur og aðrir þeir sem viðskipti stunda á Íslandi, séu ekki löghlýðnir borgarar. Eitt atriði enn í þessu frv. vildi ég gera að umtalsefni þó að um það þurfi reyndar ekki að fara mörgum orðum. Það er ákvæði um vörugjald á sælgæti og gosdrykki - aðallega á gosdrykki - sem nú er lagt til að sé lækkað. Í raun og veru þarf ekki að rifja upp, mönnum hljóta að vera svo í fersku minni þær umræður sem urðu um þetta mál hér á Alþingi skömmu fyrir jólaleyfi, en þar var þetta mikið deiluefni. Okkur stjórnarandstæðingum fannst það einkennilegt, að nokkrum mánuðum eftir að sett voru sérstök brbl. til að bæta erfiða aðstöðu sælgætisiðnaðarins skyldi ríkisstj. leggja fram lagafrv. til að íþyngja þessum iðnaði sérstaklega með nýjum sköttum, nýju vörugjaldi sem átti að vera 10% samkvæmt lagafrv., en fór niður í 7% í meðferð Alþingis. Á gosdrykki var hins vegar lagt 30% vörugjald og nú er lagt til að það sé lækkað niður í 17%. Við stjórnarandstæðingar vöruðum eindregið við þessu gjaldi. Og við vorum ekki einir um það. Allir þeir, sem að þessum iðngreinum starfa, vöruðu sérstaklega við því, bæði iðnrekendur og launþegar. Ég man sérstaklega eftir því þegar þeir komu hér sameinaðir, bæði atvinnurekendur og launþegar í þessum atvinnugreinum, til þess að afhenda mótmæli hér niðri í anddyri Alþingis m. a. formönnum fjh.- og viðsknefnda, að í framhaldi af því fór helsti málsvari Alþb. í þessu efni, reyndar í Ed., háðulegum orðum um þessi viðvörunarorð starfsfólksins. En reynslan hefur sýnt að aðvörunarorð okkar voru á rökum reist. Og ég held að hæstv. ríkisstj. ætti oftar að taka nokkurt mið af því sem stjórnarandstaðan segir, ætti að hafa meira samráð og samstarf við stjórnarandstöðuna, því að reynslan hefur sýnt að það er æðioft sem okkar aðvörunarorð koma fram. Ég held að hæstv. ríkisstj. gerði betur í því að láta stjórnarandstöðuna fylgjast með þeim aðgerðum sem hún undirbýr hverju sinni, en ekki að kasta frv. inn á Alþingi óviðbúið án þess að menn hafi fengið nokkuð að kynna sér efni mála, eins og gerst hefur í þessu máli. En okkar aðvörunarorð komu fram. Fljótlega eftir að þetta gjald komst á var 50–60 mönnum sagt upp í verksmiðjunni Vífilfelli og vitað er að aðrar gosdrykkjaverksmiðjur eiga einnig í miklum erfiðleikum, enda tekur ríkið nú tæplega 53% af hverri gosdrykkjaflösku til sín í sköttum. En batnandi mönnum er best að lifa í þessu efni. Nú flytur þessi sama hæstv. ríkisstj. rúmlega þremur mánuðum síðar frv. um lækkun þessa gjalds úr 30% í 17%. Og auðvitað er þetta eitt dæmi af mörgum sem sýnir það ráðleysi sem einkennir störf hæstv. ríkisstj. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið. Þetta frv., svo rýrt sem það er að efni, ber vott um að það er enn sem fyrr Alþb. sem ræður ferðinni í stefnumótun hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Það er einnig mikill galli á því, að Alþingi skuli ekki gerð grein fyrir þeirri heildarmynd sem við blasir í efnahagsvandanum og hver þau heildarúrræði eru sem hæstv. ríkisstj. hyggst grípa til. En við höfum það þó ríkisstj. til afsökunar, ef afsökun skyldi kalla, að það kom glögglega fram hjá hæstv. forsrh. áðan að ríkisstj. hefur ekki fótað sig enn á öðrum þeim aðgerðum sem hún hyggst gera, hvort sem um er að ræða hvert eigi að vera ársfjórðungsmeginmarkmiðið, hverjar eigi að vera þær væntanlegu tollalækkanir sem talað er um, hvernig fara eigi með búvöruverðið, hver eigi að verða vaxtalækkun og þar fram eftir götunum. Öll þessi atriði, sem að sjálfsögðu skipta miklu máli þegar menn reyna að gera sér heildarmynd af þróun efnahagsmála, eru enn óákveðin hjá hæstv. ríkisstj. Hún sjálf hefur ekki enn komið sér saman um eða mótað sér ákveðna stefnu í þeim málum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna frammíkalla hæstv. forsrh. áðan. Ég hef hér í höndum áætlun um breytingar verðlags, launa og kaupmáttar á árinu 1981 frá Þjóðhagsstofnun, sem gerð var snemma í janúarmánuði, og mér er ekki kunnugt um að Þjóðhagsstofnun hafi neinu við þessa áætlun bætt síðar, a. m. k. var svo ekki fyrir páska, síðast þegar ég spurðist fyrir um það. Um forsendur fyrir þessari áætlun segir m. a. að hún taki að öðru leyti einnig mið af efnahagsáætlun ríkisstj., m. a. að því er varðar verðlagsmál, ríkisfjármál og peningamál, þótt þessum þáttum sé ekki gefið ákveðið tölulegt gildi. Niðurstaðan um nálægt 50% hækkun verðlags frá upphafi til loka árs felur hins vegar í sér að aðhaldi verði beitt við stjórn peningamála og að ríkisfjármál verði í þeim skorðum sem settar voru í fjárlögum. Hér má nefna að fjáröflun til styrkgreiðslna til atvinnuvega skiptir máli fyrir framvindu peningamála og/eða ríkisfjármála og líklegt að hún hafi einhver verðlagsáhrif hvernig sem henni verður háttað. Hér er sem sagt gert ráð fyrir að verðbólgan, framfærsluvísitalan, hækki frá upphafi til loka árs um 4850% og ársmeðaltalið sé 51–52%. Ég vil að þetta komi fram vegna ummæla hæstv. forsrh. áðan. Ef Þjóðhagsstofnun hefur sent frá sér nýja álitsgerð varðandi þessi efni hef ég ekki fengið vitneskju um það.