Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. var eitt af fyrstu frv., sem voru lögð fyrir þetta þing, og hefur það því verið alllengi í landbn. Málið var sent til umsagnar eftirtöldum aðilum: Búnaðarsambandi Íslands, Stéttarsambandi bænda, Tilraunastöð Háskólans í meinafræði og Dýralæknafélagi Íslands. Umsagnir þessara aðila voru allar jákvæðar, en Dýralæknafélagið gerði till. um eina breytingu, sem landbn. tók til greina. En eftir að þessar umsagnir höfðu borizt og málið var komið á afgreiðslustig, bárust n. mjög eindregin tilmæli um að senda Búnaðarþingi þetta frv. til umsagnar, og n. bárust ýmis gögn um það, að e.t.v. væri álitamál, hvort binda ætti þennan innflutning við það kyn, sem er tiltekið í frv., þ.e.a.s. Galloway-kynið. Þar sem landbn. taldi mikilvægt, að um þetta mál næðist samstaða, var ákveðið að bíða með afgreiðslu málsins eftir Búnaðarþingi, og frv. var sent til þeirra. Búnaðarþing mælti svo samhljóða með því, að frv. yrði samþ. í því formi, sem það var upphaflega samið. Eins og kemur fram á þskj. 380, mælir landbn. einróma með því, að frv. verði samþ., en gerir þó till. um þrjár breytingar. Hin fyrsta er, að í stað orðanna í 1. mgr. 11. gr., „að Bessastöðum á Álftanesi eða annars staðar, ef hentara þykir“, komi: er verði valinn staður, þar sem góð skilyrði eru til einangrunar og önnur aðstaða ákjósanleg að dómi yfirdýralæknis og stjórnar Búnaðarfélags Íslands. Önnur tillagan er um sama efni, að í stað orðanna í 1. mgr. 13. gr., „á Bessastöðum á Álftanesi eða annars staðar, ef hentara þykir“, komi: er verði staðsett í samráði við yfirdýralækni og stjórn Búnaðarfélags Íslands. Ástæður fyrir þessum breytingum eru þær, að landbn. leit svo á, að þessi staður væri alls ekki vel valinn til þess að hafa þar slíka stöð, og a.m.k. væri ekki rétt að hafa Bessastaði þarna í lögunum. Þriðja brtt. er svo við 20. gr., að í stað síðasta málsl. fyrri mgr. og síðari mgr. komi: Gripi stöðvarinnar skal fella og fara með afurðir eins og ákvæði 17. gr. mæla fyrir um. Jafnframt skal ítarleg rannsókn fara fram á því, hvort gripirnir hafa verið haldnir nokkrum sjúkdómum. En þessi gr. er í frv. þannig: „Gripi stöðvarinnar má því aðeins flytja burt þaðan lifandi, að eigi hafi verið notað innflutt sæði s.l. tvö ár í stöðinni og að tryggt sé talið að dómi yfirdýralæknis, að slíkum flutningi fylgi ekki smithætta.“ Í 19. gr. segir þó: „Aldrei má flytja búfé úr sóttvarnarstöð ríkisins“, og í grg. er einmitt sagt hér, með leyfi forseta: „Lagt er til, að eingöngu verði leyft að flytja inn djúpfryst sæði og eingöngu til notkunar í gripi, sem geymdir verði ævilangt á sóttvarnastöð ríkisins.“ Okkur þótti því rétt að breyta 20. gr. í samræmi við það, sem stóð í grg. og í upphafi 19. gr., eins og ég hef lesið, enda er þetta einmitt það atriði, sem Dýralæknafélag Íslands benti á, að nauðsynlegt væri að breyta í frv. Það eru nú liðin um 40 ár, síðan gerð var tilraun með að flytja inn nautgripi af holdanautakyni hingað til landsins. Þessi innflutningur átti sér stað 1933, en þá var flutt frá Skotlandi ein kýr og naut af Galloway-kyni og sitt nautið af hverju kyni, Skorthorn, Aberdeen-Angus og Highland. Gripirnir voru hafðir í sóttkví í Þerney. Hringskyrfi kom upp í nautgripunum, sem tókst ekki að lækna. Var þeim öllum lógað í ársbyrjun 1934, en Galloway-kýrin kom hingað með fangi og var nýborin, þegar þessum gripum var slátrað, og átti nautkálf. Hann var hafður í Þerney fyrsta mánuóinn, en Magnús Þorláksson á Blikastöðum tók kálfinn í sína vörzlu með samþykki atvmrh. og stjórnar Búnaðarfélags Íslands og hafði hann í sóttkví, svo lengi sem læknar töldu þörf á. Um þetta má sjá í Búnaðarritinu frá 1935 á bls. 16. Naut þetta, sem hlaut nafnið Brjánn, var selt Búnaðarsambandi Suðurlands og flutt á bú þess að Gunnarsholti. Síðan var það flutt að Sámsstöðum og kvígur undan því bornar saman við íslenzkar. Loks var nautið flutt að Hvanneyri og var þar í nokkur ár. Þar voru skyldleikaræktaðir gripir undan því. Eru allir holdanautablendingar í landinu komnir út af þessu eina nauti. Engin áætlun um skipulega notkun nautsins virðist hafa verið gerð, og gegnir það furðu, þar sem innflutningurinn fór fram á vegum ríkisins. Frá Hvanneyri dreifðust gripirnir síðan, og hætt var að blanda þeim saman við mjólkurkúastofninn. Voru blendingar til á nokkrum stöðum við sunnanverðan Faxaflóa og að Geldingalæk. Þegar Runólfur heitinn Sveinsson tók við starfí sandgræðslustjóra, safnaði hann saman þeim gripum, sem falir voru, m.a. frá Hvanneyri, og flutti á bú sandgræðslunnar í Gunnarsholti. Síðan bættust þar við gripir frá Geldingalæk. Síðan hefur Gunnarsholt verið miðstöð þessarar búgreinar og hlotið styrk frá Alþ. til þess, en það holdanautabú hefur aldrei verið undir umsjá Búnaðarfélags Íslands. Innflutningur holdanautgripa hefur lengi verið áhugamál margra bænda, og hefur málið oft verið á dagskrá á Búnaðarþingi síðustu tvo áratugina. Það er þó ekki fyrr en 1955, að stærstu búnaðarsamböndin gerast málsvarar þess, að Búnaðarþing mæli með því, að sóttvarnastöð verði komið upp, og ekki er það fyrr en 1960, að meiri hluti Búnaðarþings mælir með slíkum innflutningi. Þessi tregða stafaði af ótta við sýkingarhættu, og talið var tilgangslaust að hreyfa málinu á Alþ., fyrr en Búnaðarþing mælti með innflutningi. Búnaðarþing 1960 kaus þriggja manna nefnd til þess að kynna sér holdanautamálið í heild, bæði innanlands, tilraunir í Laugardælum og búið í Gunnarsholti, og reynslu Norðmanna af innflutningi. Stóð rn. einnig að þessari nefndarkosningu. Nefndin ferðaðist til Bretlands og Noregs og skilaði sameiginlegu áliti árið eftir, enda þótt hún kæmi sér ekki saman um grg. Í ályktun til Búnaðarþings mælir nefndin með innflutningi djúpfrysts sæðis til hreinræktunar Galloway-kynstofnsins í landinu og í öðru lagi, að athugaðir verði möguleikar á að koma hér upp fleiri hreinræktuðum holdanautastofnum með innflutningi nýfæddra kálfa, svo sem af Aberdeen-Angus-kyni, og féllst Búnaðarþing á þá ályktun. Nefnd var skipuð af rn. til endurskoðunar laga um innflutning búfjár. Hún skilaði frv., þar sem kveðið var á um almenna sóttvarnastöð. Rn. lét endurskoða frv. með tilliti til þess, að hægt væri að framkvæma innflutning holdanauta á ódýrari hátt, án þess að slakað væri á sóttvarnaráðstöfunum. Þetta varð til þess, að settur var sérstakur kafli um þennan innflutning. Var hann miðaður við, að sóttvarnastöðin væri á Bessastöðum, þar sem opinber búrekstur átti sér stað og nokkrar byggingar voru fyrir hendi. Þá var og aðeins gert ráð fyrir einu kyni, þar sem kostnaður yrði minni. Frv. var samþ. á Alþ. 1962. Fljótlega eftir þetta fór Búnaðarþing fram á það við landbrh., að hafizt yrði handa um innflutning, og þá tók rn. því vei. en úr engu varð, þar sem yfirdýralæknir synjaði um innflutninginn. Eftir holdanautatilraunina í Laugardælum 1958 og 1960, sem ég ætla aðeins að minnast á síðar, jókst áhugi einstakra bænda á framleiðslu á holdanautablendingum til kjötframleiðslu, t.d. á Austurlandi og á nokkrum búum á Suðurlandi. Voru settar reglur um notkun þessara nauta samkv. ákvæðum búfjárræktarlaga. Má í þessu sambandi nefna Egilsstaðabúið á Völlum og Miklaholtshellisbúið í Flóa. Þá voru einnig fengin naut frá Gunnarsholti á sæðingarstöðvarnar í Laugardælum, Lundi og Hvanneyri. Hefur notkun þeirra aukizt á síðustu árum, enda hafa nú tvö síðustu árin verið settir á mun fleiri kálfar til kjötframleiðslu en áður var. Með tilkomu djúpfrystistöðvarinnar á Hvanneyri 1969 var kleift að hefja nautgripasæðingar í ýmsum héruðum. sem áður höfðu ekki haft bolmagn til þess að koma upp sæðingarstöðvum, og hafa þær breiðzt út hraðar en hægt var að búast við. Ýtir þetta undir nautakjötsframleiðslu í landinu. Þegar ekkert varð úr innflutningi þrátt fyrir lagabreytinguna 1962, þótti ýmsum nauðsynlegt að hefja skipulega ræktun á úrvali úr Galloway-nautblendingum frá Gunnarsholti, og var ákvæðum þar að lútandi komið í búfjárræktarlög 1965. Eru þau á þann veg, að landbrh. er skylt, meðan lög um innflutning koma ekki til framkvæmda, að koma upp sérstöku búi til ræktunar á þeim Galloway-blendingum, sem til eru í landinu. Sé ræktunin í umsjá og undir eftirliti Búnaðarfélags Íslands. Varð að samkomulagi milli landbrn. og forsrn. á árinu 1965, að ræktun þessi færi fram á Bessastaðabúi, og voru 20 gripir valdir í Gunnarsholti og fluttir að Bessastöðum í janúar 1966. Nokkru síðar tók forsrn. alhliða ákvörðun þess efnis, að á Bessastöðum yrði venjulegur holdanautabúskapur, án þess að þar færi fram sérstök ræktun. Holdanautastofninn var hins vegar talinn verðmætur með tilliti til ræktunarinnar, og óskaði Búnaðarfélag Íslands eftir því, að landbrn. útvegaði annan stað fyrir þessa gripi og ræktun á þeim. Í ársbyrjun 1968 var ákveðið að leggja niður allan búskap á Bessastöðum frá 1. maí það ár. Útvegaði landbrn. samastað fyrir holdanautabú á Hvanneyri, og voru gripirnir fluttir þangað sumarið 1968. Hefur verið gerður samningur milli Búnaðarfélags Íslands og skólabílsins um tilhögun búsins, þar sem gert er ráð fyrir, að 30 holdakýr séu þar jafnaðarlega auk geldneyta. Þessi ræktun miðar í áttina, en ekki hefur verið hægt að dreifa nautum þaðan, þar sem haustið 1970 kom upp garnaveiki í kind á Hvanneyri, og hafa sauðfjárveikivarnir ekki viljað leyfa flutning á gripum þaðan. Er búið því óvirkt að því leyti, eins og er. Jafnframt ræktun stofnsins hafa verið gerðar athuganir á því, á hvaða aldri geldneyti henti bezt hótelmarkaði og hvernig þau taka fóðri, t.d. mismunandi miklu kjarnfóðri, til kjötframleiðslu. Nú eru alls 48 gripir á ýmsum aldri af þessum stofni á Hvanneyri. Árin 1958–1960 var gerð merkileg tilraun í Laugardælum. Það voru teknir 32 kálfar, 16 Galloway-blendingar, þ.e. þeir voru af Galloway-kyni aðeins að 1/4, þar sem nautið var að hálfu leyti talið af Galloway-kyni, og 16 alíslenzkir kálfar voru teknir í þessa tilraun. Þetta voru 8 blendingsnautkálfar og 8 nautkálfar af íslenzkum stofni og svo 8 kvígur af íslenzkum blendingum. Þessir kálfar voru aldir alveg eins, fengu alveg sömu meðferð. En það, sem er eftirtektarvert í þessum tilraunum, er það, að blendingarnir þyngjast um 90 g meira á dag að meðaltali. Þeim var slátrað rétt tæplega tveggja ára, og þá var fallþungi að meðaltali af blendingunum 197 kg, en af íslenzku nautgripunum 152 kg eða munurinn var 45 kg. Bolakálfarnir voru allir geltir fjögurra mánaða, og voru Galloway-uxarnir að meðaltali 203 kg, en kvígurnar 190 kg, en íslenzku uxarnir 158 kg og kvígurnar 146 kg. Þetta er í raun og veru merkileg tilraun og gefur til kynna, að íslenzkir bændur mundu hafa töluverðan ávinning af því, ef þeir fengju svona stofn inn í landið, sem væri hægt að sæða íslenzku mjólkurkýrnar með. Ég vildi aðeins rifja upp, hvernig þetta hefur gengið til á undanförnum árum, til þess að hv. þm. áttuðu sig betur á því, hvernig þetta hefur horft við íslenzku bændastéttinni og hvers vegna þeir keppa nú að því að fá þennan stofn inn í landið.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við þetta frv., sem hv. landbn. mælir með að verði samþ. með örlitlum breytingum. - Það er ekki ástæða til að rifja það upp, hvers vegna það er ekki fyrr en nú, sem líklegt þykir, að í það verði ráðizt að flytja inn holdanautasæði þrátt fyrir það að lögin um það hafi verið samþ. 28. apríl 1962. Með þeim lögum var landbrh. heimilað að veita innflutningsleyfi á holdanautasæði að fengnum tillögum yfirdýralæknis og forstöðumanns tilraunastöðvarinnar að Keldum og einnig, ef þeir vildu mæla með að flytja inn holdanaut. En ástæðan til þess, eins og hv. frsm. n. sagði, að ekki var leyft að flytja inn, var sú að yfirdýralæknir þorði ekki að mæla með þessum innflutningi, og ég held, að það sé nú ekki sanngjarnt að álasa yfirdýralækni, þótt hann væri hikandi í þessu máli, eins og ástandið var, vegna þess að það var ekki unnt að gera aðrar eins öryggisráðstafanir þá og unnt er að framkvæma nú. Yfirdýralæknir og margir mundu vel, hvílíkt afhroð landbúnaðurinn varð að gjalda fyrir það að hafa áður flutt inn útlenda gripi með lítilli fyrirhyggju. Og það má ekki endurtaka sig, að þetta verði að tjóni, að byrja á þessu að nýju. En eins og ég sagði eru nú fyrir hendi ýmsar öryggisráðstafanir, sem unnt er að gera og beita, sem áður var ekki um að ræða. Ég ræddi oft við yfirdýralækni um þessi mál. og það var ekki fyrr en haustið 1969, sem okkur fannst ómaksins vert að fara að endurskoða gildandi lög með það fyrir augum að láta af því verða að flytja inn sæði. Og það var þá, sem ég skipaði þriggja manna nefnd, yfirdýralækni, Guðmund Jónsson skólastjóra á Hvanneyri og Ólaf Stefánsson ráðunaut til þess að gera till. um breytingar á gildandi lögum með það fyrir augum, að í það yrði ráðizt að flytja inn holdanautasæði, sérstaklega með tilliti til þess, að nú var mögulegt að djúpfrysta sæði hérlendis, eftir að djúpfrystistöðin kom að Hvanneyri. Það er með tilliti til þessa, sem þetta frv. var samið, og menn eru nú bjartsýnir um, að takast megi að flytja inn djúpfryst sæði, án þess að það verði þjóðinni til tjóns. Og enginn vafi er á því, að ef þetta tekst, og það eru næstum því 100% líkur fyrir því, að það geti tekizt, ef allrar aðgæzlu er gætt, þá getur það orðið landbúnaðinum og þjóðinni allri til gagns. Það er enginn vafi á því, að afurðir af þessum holdanautum eru miklu meiri og framleiðslan þar af leiðandi ódýrari í því formi en að búa eingöngu við íslenzka kynið. Þess vegna ber að þessu að keppa og hafa fulla gát á, og ég held, að það sé enginn vafi á því, að ef yfirdýralæknir mælir með því, að þetta verði gert, þá verði allar öryggisráðstafanir, sem hugsanlegar og tiltækar eru, notaðar. Eins og segir í grg. frv., eru líkurnar fyrir því, að hægt sé að sneiða hjá því að sjúkdómar berist með djúpfrystu sæði, nú ólíkt meiri en áður var, þegar nota þurfti sæðið ferskt eða fáum dögum eftir að það var tekið. Það er fleira hér í grg., sem rennir stoðum undir það, að þetta ætti nú að geta orðið nokkurn veginn öruggt, enda þótt yfirdýralæknir hafi sagt nýlega við mig, að jafnvel þó að við notum öll tiltæk ráð, þá sé í rauninni aldrei hægt að segja, að það sé hægt að skapa 100% öryggi. En bændur vilja hætta á þetta, þar sem nú er miklu minni áhætta en áður var. Ég fyrir mitt leyti tel, að með þessu frv. og þeim öryggisráðstöfunum, sem ætlað er að beita, sé áhættan orðin svo lítil, að það sé nú sjálfsagt að gera þessa tilraun, og hafandi það í huga, að ef einhver öryggishlekkur bregzt, getur það valdið óbætanlegu tjóni, og þá held ég, að það hljóti að leiða til þess, að alts öryggis verði gætt. Við skulum minnast þess, að það eru margar þjóðir, sem flytja dýrasæði á milli landa djúpfryst og hafa djúpfrystistöðvar heima, og þetta hefur verið gert árum saman, án þess að það hafi valdið nokkru tjóni. Við verðum að nota þær aðferðir, sem eru þekktar og hafa dugað hjá öðrum þjóðum, og þá ætti það að geta orðið til árangurs og góðs fyrir íslenzkan landbúnað og ekki aðeins fyrir íslenzkan landbúnað, heldur fyrir þjóðina alla.

Forseti (GunnG): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 4. marz 1972. Þar sem ég mun dvelja erlendis næstu vikur í opinberum erindum, óska ég, að 1. varaþm. Framsfl. í Reykjavík, Tómas Karlsson, taki sæti mitt á Alþ. í fjarveru minni. Þórarinn Þórarinsson, 4. þm. Reykv. Til forseta neðri deildar Alþingis.“ Tómas Karlsson, 1. varaþm. Framsfl. í Reykjavík, hefur áður á þessu þingi tekið sæti á þingbekk, og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Mál það, sem hér er til umr., er frv. til l. um Fræðslustofnun alþýðu. Flm.: Sigurður E. Guðmundsson, Stefán Gunnlaugsson og Pétur Pétursson. Menntmn. hefur fjallað um frv. og leitað umsagnar nokkurra aðila um það. Þeirra á meðal er nýskipuð fullorðinsfræðslunefnd, sem lýsir einróma áliti sínu á þessa leið: „Fullorðinsfræðslunefndin fagnar frv. því, sem lagt hefur verið fram í Nd. Alþ. um Fræðslustofnun alþýðu, og telur, að með því hafi verið vakin athygli á hinu mikla og flókna verkefni fullorðinsfræðslunnar. N. lítur hins vegar svo á, að hún hafi á þessu stigi enga möguleika til að láta efnislega í ljós álit á framkomnu frv. N. er að hefja störf og hefur viðað að sér gögnum um skipulag fullorðinsfræðslunnar í nágrannalöndum. Kemur þegar í ljós, að um margbrotið og viðamikið verkefni er að ræða, enda mála sannast, að undirbúningur að samningu l. um fullorðinsfræðslu hefur tekið nokkur ár í öllum þeim löndum, sem vitneskja hefur borizt frá.“ Í trausti þess, að hin nýskipaða fullorðinsfræðslunefnd taki frv. til gaumgæfilegrar athugunar, leggur menntmn. til, að því verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja frv. til l. um ítölu. Búskaparhættir hafa breytzt allmikið hér á landi s. l. áratugi. Ég hef lesið það í gömlum fræðum, að þeir, sem höfðu eignarhald eða umráðarétt yfir afréttum, voru að klaga það fyrir stjórnum, sýslunefndum og yfirleitt forráðamönnum héraðanna, að bændur rækju ekki á afrétt og þeir fengju ekki fjalltoll greiddan. Þá voru skepnur svo fáar, að bændur þurftu ekki að reka þær á afrétt, þeir höfðu nægilegt land, a. m. k. viss tímabil. Og þá kvörtuðu þeir yfir því, sem áttu að taka fjalltollana, að þeir fengju þá ekki greidda. Þetta hefur breytzt allmikið. Tæknin hefur haldið innreið sína til bænda hér á landi og skepnur eru orðnar mjög margar og má búast við, að þær verði fleiri en þær eru nú. Þá koma til greina landþrengsli. Ég kynntist dálítið, hvernig menn höguðu sér erlendis, þar sem voru miklar fjárhjarðir. Ég var 6 mánuði í Nýja-Sjálandi t. d., og ég ferðaðist ofurlítið um meginland Ástralíu. Þar voru löndin girt sundur í hólf. Ég spurði þá, hvers vegna þeir gerðu þetta. Þeir sögðust gera það, til þess að beitin notaðist betur, það færi minna í traðk og skepnur rásuðu minna. Það hefur ekki verið gert mikið af þessu hér á landi, en ég hygg, að það muni færast í vöxt. Þeir, sem ætla að hafa margt fé, hvort það er heldur sauðfé eða hross, verða að girða löndin í sundur, ef þau eiga að nýtast til fulls. Í Nýja-Sjálandi var það þannig, að þeir voru búnir að þurrka og rækta hér um bil allt landið og beittu skepnunum á ræktað land, en það var ekki eins í Ástralíu, enda eru löndin þar miklu stærri. Þar eru heimalönd sumra bænda, þeirra sem hafa ullarfé, svo stór, að þau eru álíka stór og heilar sýslur hér, enda hafa sumir þeirra 50 þús. fjár. Þeir hafa Merinó-fé og leggja aðallega upp úr ullarræktinni. Ég hygg, að það muni færast í það horf hér á landi, að löndin verði girt í sundur, þar sem mikið er um sauðfé og hross og eins þar sem kýr eru að nokkru leyti. Sums staðar hafa lönd hér verið ógirt. Þar sem fjalllendi er, er ekki aðstaða til þess að girða, girðingar standa þar illa, en ég hygg, að þar sem flatlendi er mikið, þar muni löndin verða fyrst og fremst girt af á landamerkjum og auk þess hólfuð í sundur, svo að beitarþolið verði meira. Lög um ítölu hafa verið alllengi í gildi hér. Ég held, að Skúli heitinn Guðmundsson hafi fyrst komið lögum í gegn um ítölu og síðar, eða 1969, eru þau tekin upp í lög um fjallskil og afréttarmálefni. Þau hafa verið tekin þar upp sem kafli. Við höfum haft mikinn hug á því, Húnvetningar, að koma ítölu á hjá okkur, en oddvitarnir sögðu mér, að það væri ekki hægt að koma ítölu á eins og lögin væru. Ég fór að kynna mér þetta í vetur og lesa lögin, og ég álít, að það sé mjög óhagkvæmt að hafa lögin eins og þau eru nú.Ég samdi því frv. og studdist sem allra minnst við þau lög, sem fyrir voru, svo að þau rugluðu mig ekkert, og reyndi að gera frv. þannig, að sem auðveldast sé að koma ítölu á. Að sjálfsögðu er þetta misjafnt. Sumir hafa ekki þörf fyrir ítölu. Ég hygg t. d., að á Norðausturlandi séu afréttirnar það rúmgóðar, að það sé ekki þörf fyrir ítölu, og eins er það þar sem fjalllendi er, eins og t. d. í fjörðunum austanlands og á Vestfjörðum, að þar er eiginlega ekki hægt að koma við ítölu. Það er ekki til neins að setja ítölu nema girt sé á milli heimalanda og afrétta, annars hefur það ekki þýðingu. En um miðbik landsins er þörfin mest. Sérstaklega er það t. d. um afréttir Skagfirðinga, Húnvetninga, Dalamanna, Borgfirðinga og Mýramanna og svo Árnesinga sennilega, þar er vafalaust í mörgum tilfellum þörf fyrir ítölu. Ég hef rætt þetta mál við Ingva Þorsteinsson, sem hefur rannsakað gróðurlendi hálendisins meira en nokkur annar, og hann álítur, að á vesturhluta afréttanna sé yfirleitt um ofbeit að ræða. Nú er það svo, að ýmsir eiga mjög mikið af stóði. Sumir eiga mjög margt, en aðrir tiltölulega fátt. Menn reka þetta stóð sitt á afrétt, og hrossin ganga í beztu högunum. Þau sækja yfirleitt þangað sem heilgrösin eru, meðfram kvíslum og lækjarbökkum, og þar rótnaga þau. Ég hef sjálfur tekið eftir því, að fé, sem hefur verið heima að sumrinu, sækist eftir heilgrösunum, og valllendið er t. d. mjög mikið bitið, þar sem fé er, og sækist þeim mun meira eftir því sem það er minna sprottið. Þar er meira af fíngresi. Og það er þannig á afréttunum, að þar grær seinna heldur en niðri í byggð, en gróðurinn er hins vegar kjarnmeiri og ljúffengari. Oddvitarnir í minni sýslu a. m. k. hafa mikinn áhuga á að koma á ítölu, og ég hef átt tal um þetta við ýmsa í Vestur-Húnavatnssýslu, og þeir álíta, að það sé of mikið rekið af hrossum á afrétt og mikil spurning nema fé sé of margt líka. Ég hygg, að í Skagafirði sé það þannig um ýmsar sveitir, að þær hafa of lítinn afrétt. Ég þekki ekki eins vel til með afréttirnar á Suðurlandi, en það lítið ég hef farið um þær, þá virðist mér um Rangárvellina, að þar sé mikið um ógróin svæði og sömuleiðis um stór svæði fyrir ofan byggð í Árnessýslu. Ég hygg nú, að Rangvellingar hafi ekki eins mikla þörf fyrir ítölulög eins og við fyrir norðan, vegna þess að afréttin er þannig, að ég held, að það sé alls ekki hægt að reka hross á afrétt þeirra, og þeir hafa of lítinn afrétt fyrir. Þótt þeir séu hrossamargir í Rangárvallasýslu, þá munu þeir mest hafa þau heima. Ég hygg, að það verði ekki skiptar skoðanir um, að það sé mikil þörf fyrir lög um ítölu og að lögin séu þannig, að það sé hægt að framkvæma þau. Ég hef reynt að semja þetta lagafrv. þannig, að það sé auðvelt í framkvæmd. Ég ætla ekki að þreyta ykkur á að lesa frv. upp. Þeir, sem áhuga hafa á því máli, munu lesa það, og ég geri ráð fyrir, að það fari til landbn. og verði athugað þar. Það eru bændur í þeirri n., sem ættu að hafa vit á þessu. Það, sem ég tel, að sérstaklega geri erfitt um að koma á ítölu eins og lögin eru nú, er, að sýslunefndum er heimilt að gera samþykktir um ítölu. Sýslunefndirnar eru þannig skipaðar, að það eru oft hrossaflestu mennirnir, sem þar eiga sæti. Sama má segja í mörgum tilfellum um hreppsnefndirnar. Það er nú þannig með þessa stærri bændur, að þeir eru heldur rúmfrekari en þeir, sem búa minna, og eru þá gjarnan frekar kosnir í þessar nefndir. Í sumum tilfellum eru þeir kjarkmeiri, og staðreynd er, að þeir eru oft valdir í þessar nefndir. Svo er það þannig með ítölulögin, að sumir eru á móti þeim, aðrir með þeim, og þó eru það einkum þeir, sem eru á móti þeim, sem eiga flestar skepnurnar og vilja ekki hafa nein takmörk fyrir því, hvað þeir mega reka á sameiginlegan afrétt. Afréttirnar eru sameign þeirra manna, sem búa í ákveðnum sveitarfélögum, og vitanlega er það ekki réttlátt, að sumir geti rekið allt að 100 hross á afrétt, en aðrir eiga ekki nema 4–5. Og svo bíta þessi hross, grasið frá sauðfénu og það verður rýrara. Ég held, að það sé ógerlegt í framtíðinni, því búast má við, að skepnum fjölgi allmikið enn þá, annað en hafa einhver ákvæði um það, hvað hver má reka á þessa sameiginlegu afrétti. Það er gert ráð fyrir því í þeim lögum, sem nú eru, að sýslunefndum sé heimilt að gera samþykktirnar, eins og ég sagði áðan, og sömuleiðis geta hreppsnefndir farið fram á, að samþykkt sé gerð, og þetta á að bera upp á almennum sveitarfundum. Ég get ekki skilið lögin, sem einu í gildi, öðruvísi en að sé það fellt á sveitarfundum, þá geti hreppanefndir eftir sem áður gert kröfu um, að sýslunefndin setji samþykkt. En reynslan sýnir bara, að það hefur ekkert upprekstrarfélag komið á samþykkt, og það er einfaldlega af því, að sýslunefndir og hreppsnefndir hafa ekki nægilegan áhuga til þess að það sé gert og lögin eru áhagkvæm. Þá er gert ráð fyrir því í þessum lögum, sem í gildi eru, að það sé ítölunefnd, og hún á að vera skipuð þannig, að sýslumaður tilnefni einn mann, Búnaðarfélag Íslands annan og landgræðslustjóri sé þriðji maður. Þetta tel ég vera óhagkvæmt. Ég álít, að ítölunefndir eigi að vera starfandi heima í héruðunum. Ég legg til, að ítölunefnd sé kosin heima í héraði af hreppsnefndum viðkomandi hreppa. Ég vil hafa það óbeina kosningu, því að það er þannig með hreppsnefndir og sýslunefndir, að þær hlífast við að styggja kjósendur sína, og oft getur litlu munað, þegar kosningar eru og ýmsir vilja komast í hreppsnefnd og aðrir vilja komast í sýslunefnd. Þeir hlífast við að styggja neinn af þeim mönnum, sem þeir þurfa að leita eftir að fá atkvæði hjá, þegar að kosningum kemur. Það má vera, að þið brosið að þessu, en staðreyndin er, að þetta er svona. Ég legg til í frv., að það sé ekki landgræðslustjóri, sem eigi frumkvæði að þessum hlutum. Ég ætla, að hann hafi nóg að gera að búa stórbúi austur í Gunnarsholti og eiga þar að auki að sjá um sandgræðsluna í landinu. Ég legg til, að það sé sérfræðingur hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, sem hafi með þetta að gera. Þá hafði ég í huga Ingva Þorsteinsson, því að hann hefur rannsakað þessa hluti og er kunnugri gróðurfari hálendisins heldur en aðrir menn. Ég lét hann lesa yfir frv., þegar ég var búinn að semja það, og hann gerði ekki nema eina aths. við það, og það var, að hann vildi, að ég tilgreindi, að það væri sérfræðingur frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, en ekki fulltrúi, eins og og hafði upphaflega í frv., og ég féllst á þessa breytingu. Ég orðaði það þannig í frv., að það væri sérfræðingur frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, af því að ég vissi, að Ingvi Þorsteinsson vinnur þar, og ég bygg, að hann sé bezt fallinn til þess að hafa frumkvæði um þessa hluti. Ég ætlast til, að þar sem hann álíti, að um ofbeit sé aðræða, þar hafi hann frumkvæðið og setji sig í samband við sveitarstjórnir um það að koma á ítölu. Svo ætlast ég til, að fundur sé haldinn heima í sveitarfélögunum og ef þetta er samþykkt, þá sé fengið álit hjá Ingva Þorsteinssyni um, hvað megi reka mörg hross eða margt fé á viðkomandi afrétt. Svo sé kosin sérstök n, til að undirbúa málið og hún leggi samþykktina fyrir fund, sem haldinn er í upprekstrarfélögunum, ef um fleiri en eitt sveitarfélag er að tala, en í viðkomandi sveitarfélagi, ef aðeins er einn hreppur, sem hefur upprekstur á viðkomandi svæði, og þar sé það annaðhvort fellt eða samþykkt. Þessi n. geri einnig till. um, hvað hver einstakur maður má reka á afrétt. Ég hef rúm skilyrði, þannig að það sé reynt að liðka til eins og hægt er og helzt að uppfylla óskir sem flestra. Ég skal lesa upp þá grein. ,Hún er þannig: „Þegar ítölunefnd metur, hve margar skepnur hver búandi má reka á afrétt, skal hún leggja til grundvallar eftirtalin atriði: a) Hve margar skepnur hæfilegt er að hafa í heimalandi þeirrar jarðar, jarða eða jarðahluta, sem bóndinn býr á, og sé réttur til upprekstrar miðaður við beitarskilyrði heimalands. b) Nauðsyn viðkomandi bónda til að fá leyfi til upprekstrar. Kemur þá til greina stærð fjölskyldu, aðstaða til að hafa annan búpening en þann, sem ítala gildir um, og önnur atriði, sem ítölunefnd metur gild.“ Þennan lið hef ég sett þarna inn, til þess að tekið sé tillit til nauðsynjar viðkomandi búanda. Þeir, sem hafa t. d. góða aðstöðu til þess að hafa stórt kúabú, þurfa ekki að reka eins margt á afrétt. Það er hægt að taka tillit til þess. Bóndi, sem hefur stóra fjölskyldu og mörg börn, þarf vitanlega að hafa stærra íbú heldur en einhleypur maður, og sé tekið tillit til aðstöðu. „c) Eigi búandi land utan heimalandagirðingar, þannig að afréttarpeningur hafi þar sumarhaga, eins og afréttarland væri, ber ítölunefnd að meta, hve hagi er þar fyrir margar skepnur. Þeirri tölu skal bæta við þá ítölu, sem viðkomandi aðila er að öðru leyti úthlutað.“ Þessa mgr. setti ég inn, vegna þess að sumir eiga land utan heimalandagirðingar eða réttara sagt: það er girt af sameiginlega með afréttinni, og þá er annaðhvort að taka þetta land eignarnámi eða leyfa manninum að reka eitthvað fleiri skepnur, vegna þess að hann á þetta land utan afréttargirðingarinnar. Ég álít þetta vera sanngirniskröfu. „d) Ítölunefnd skal kynna sér, áður en hún gengur frá till. sínum, hve margar skepnur hver aðili óskar eftir að fá að reka á afrétt, þannig að hægt sé að hafa hliðsjón af því, eftir því sem við verður komið. Enn fremur má taka tillit til aðstöðu búanda til að hafa búpening í heimahögum að sumrinu.“ Ég legg til, að ítölunefndin fái umsögn frá þeim bændum, sem eiga heima á viðkomandi svæði, um hve mikið þeir óska að reka í afrétt, og það sé, eftir því sem hægt er, tekið tillit til þess, og vera má, að í ýmsum tilfellum sé alveg hægt að fullnægja þessum óskum. Ég hef átt viðtal um þetta allt við Ingva Þorsteinsson, og hann álítur, að í ýmsum tilfellum sé nægilegt að takmarka upprekstur hrossa, a. m. k. í bili. Og annað það, ef bændur fara að fá rýrara fé af afrétt heldur en það, sem er í heimalöndum, þá leiðir það af sjálfu sér, að þeir fara að girða heimalönd sín af og girða þau sundur í hólf og hafa féð þá frekar heima. Ég hygg, að það reki að því, að það verði farið að beita sauðfé miklu meira á ræktað land heldur en gert hefur verið hingað til. Við höfum reynslu af því, að með því að láta lömbin að haustinu mánaðartíma á ræktað land taka þau mjög miklum framförum, og það mun líða að því, að menn fara að gera meira að þessu en gert er. En það breytir ekki því, að við þurfum að hafa afréttirnar og nota þær á hagkvæman hátt. Það verður öllum fyrir beztu. Viðvíkjandi stóðeign, þá er rétt að láta þess getið, að ég dreg mjög í efa, að stóðeign eins og hún er rekin nú, þar sem hross eru rekin á afrétt að sumrinu eða jafnvel snemma á vorin, - ég efast um, að hún sé hagkvæm fyrir bændur, jafnvel þá bændur, sem eiga hrossin. Það er algengt, að hryssurnar eru nýkastaðar eða eru að kasta, þegar kemur fram undir réttir. Menn fá þannig lítil folöld, og í sumum tilfellum eru merarnar geldar, en ef þeir hefðu þær í afgirtum hólfum, þá gætu þeir hagað þessu þannig, að merarnar köstuðu á venjulegum tíma, og með því að líta betur eftir hrossunum og hýsa þau að vetrinum, þegar veðrátta er misjöfn, þá geta menn verið miklu vissari með arð af þeim hryssum, sem þeir eiga. Ég álít, að það sé ekki framtíðarbúskapur, þessi stóðbúskapur. Annað er það, að þegar byggðin þéttist og skepnum fjölgar, þá kemur það af sjálfu sér, að það er ekki land fyrir þessi hross, og þessir menn, sem eiga flest hross, verða til neyddir að fækka þeim, ef þeir geta ekki rekið þau á heiði, því að hross þurfa mikið land til þess að hafa nægilegt að bíta. Hitt er svo annað mál, að ég viðurkenni nauðsyn þess að hafa einhver hross. Þeim, sem hafa mikil mýrlendi eða valllendi, er ágætt að hafa hross til þess að hreinsa sinuna burt, og það getur í vissum tilfellum ræktað vel þurrkaðar mýrar að beita hrossum á þær á meðan graslagið er að breytast, þannig að ég vil engan veginn halda því fram, að hross eigi ekki rétt á sér. En það þarf allt að vera í hófi. Það nær engri átt, að einstakir menn geti rekið stóra hrossahópa á afrétt, svo að heiðarnar verði ofbeittar og aðrar skepnur miklu rýrari vegna þess. Ég veit, að það er þannig í því byggðarlagi, sem ég á heima í, að hrossin eru tiltölulega horuð að haustinu, vegna þess að það er of margt í afréttinni. Þau hafa ekki nægilega haga. Allt þetta, sem ég hef sagt, miðar að því, að það þarf að skipuleggja beitina betur en gert hefur verið, þannig að a. m. k. afréttirnar og jafnvel heimalöndin séu ekki ofsetin. Ég hef ekki farið inn á það í þessu Frv. að hafa ítölu í heimalönd, vegna þess að ég lít svo á, að erfitt sé að banna manni að hafa þær skepnur, sem hann álítur, að sér sé hagkvæmt að hafa í afgirtu landi, sem hann á sjálfur. Breytist það og menn fari að gera mikið að því að ofbeita afgirt heimalönd, er hægt að semja sérstök lög um það. En ég hef ekki farið inn á það í þessu frv. En staðreyndin er þessi, að þessi ítölulög eru búin að vera lengi í gildi, og það hefur enginn komið á ítölu hjá sér, ekkert byggðarlag. Og það er ekki eingöngu af því, að það sé ekki þörf fyrir það, heldur af hinu líka, að lögin hafa ekki verið þannig, að það hafi verið auðvelt. Og svo má geta þess, að það eru sumar sveitir, sem ekkert kæra sig um ítölu og geta ekki haft ítölu. Þar er t. d. ekki girt á milli afrétta og heimalanda. Aðrir hreppar þurfa nauðsynlega á henni að halda. En það fæst bara ekki samstaða í viðkomandi sýslunefndum til þess að gera samþykktina. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að ítölunefnd sé alltaf starfandi heima í byggðunum. Hreppsnefndirnar kjósi 3–5 menn og ítölunefndin sé alltaf starfandi, vegna þess að árlega getur þurft að breyta þeirri tölu, sem aðili má reka á afrétt, bæði vegna búferlaflutninga og annarra breytinga, sem verða á búnaðarháttum í þeirri sveit. En hinsvegar geri ég ráð fyrir yfirítölunefnd, og hún á að vera þannig skipuð, að þar sé sérfræðingur frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, frá Búnaðarfélaginu og einn skipaður af viðkomandi sýslumanni. Það er svipuð skipun og er gert ráð fyrir í lögum, sem nú eru í gildi, en þar á bara að vera ein ítölunefnd. En ég geri ráð fyrir, að ítölunefnd sé kosin af hreppsnefndum á fjögurra ára fresti heima í héraði eða eftir hverjar sveitarstjórnarkosningar. Landbn. fjallar eðlilega um þetta mál. Ég hef ekkert við það að athuga, ef nm. sýnist svo, þó að einhverjar breytingar séu gerðar, en ég vil mælast til þess, að þetta frv. verði ekki svæft, það fái að ganga í gegnum þingið. Ég get vel fallizt á, að einhverju verði breytt, en ég álít þetta vera nauðsynjamál. Þetta er ekki pólitískt mál, og það ætti þess vegna ekki að vera neitt því til fyrirstöðu, að það gæti gengið í gegnum þingið. En það er nauðsyn að gera ítölulög þannig úr garði, að byggðarlögin geti komið á hjá sér ítölu, þar sem það er nauðsynlegt. Hitt er mér ljóst, að það eru viss svæði, þar sem ekki er þörf fyrir ítölu, en það gerir þeim ekkert til, þó að aðrir komi á hjá sér ítölu og ítölulögin séu þannig, að það sé auðvelt að framkvæma ítöluna. Ég legg svo til, að frv. að lokinni þessari umr. verði vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Það mun vera nokkuð almenn skoðun, að gildandi lög um ítölu séu lítt eða ekki framkvæmanleg. Það, sem þar veldur mestu, er að mínu mati það, hversu erfitt er að fylgjast með því, að reglur þær, sem settar eru á grundvelli þessara laga, séu haldnar. Hér er raunar um kjarna málsins að ræða. Í frv. því, sem hér liggur fyrir á þskj. 349, er gerð tilraun til þess að færa í lög reglur, sem aðeins snerta þennan vanda málsins. Þetta er að mínu mati virðingarverð tilraun, og það, sem þarna er að vikið, er það, sem kannske er hvað mest til bóta í þessu frv. frá því, sem er í gildandi lögum. Hitt er þó rétt að gera sér ljóst, að enda þótt svokölluð ítölunefnd, sem starfa ætti eftir þessu frv., hefði heimild til þess að telja í dilkum manna afréttarpening og gera þannig nokkra tilraun til þess að fylgjast með, hvað mikið kemur af fjalli miðað við þann búfjárfjölda, sem viðkomandi bóndi hefur heimild til þess að reka á afrétt, þá mundi það, held ég, verða heldur erfitt verk að komast þannig að hinu sanna í þessu efni. Hér er samt gerð tilraun til þess að víkja að þessu í lagasetningu, og ber að meta það. Einnig er í þessu frv. vikið að viðurlögum gegn brotum á ítölu, og er það einnig að mínu mati verulega til bóta. Það form, sem á þeim viðurlögum er, sýnist mér skynsamlegt við fyrstu yfirsýn. Hv. flm. frv. gerði þessi atriði þess að litlu eða engu umtalsefni. Hins vegar fjallaði ræða hans nær einvörðungu um þau efni frv., sem lúta að því, hvernig ákvörðun um ítölu skuli tekin, og framkvæmd hennar að öðru leyti. Þau ákvæði frv., sem að þessu lúta, er að mínu mati miklu vafasamara að séu til bóta frá eldri lögum heldur en hin, sem ég hef áður nefnt. Ég tel, að það sé út af fyrir sig vafasamt að skerða svo frumkvæði og framkvæmdaaðild sveitarstjórna og sýslunefnda, að ekki sé talað um gróðurverndarnefndar, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Þar er að vísu gert ráð fyrir að taka upp í staðina svokallaða ítölunefnd, sem starfa skal í hverju Upprekstrarfélagi, og er það mál, sem ég skal vissulega ekki ræða um á þessu stigi, enda mun þetta frv. fara til þeirrar n., sem ég á sæti í, en þessi atriði öll er ég mjög efins um að séu til bóta. Hv. flm. ræddi um það, að sýslunefndir væru tíðast þannig skipaðar, að þær hefðu ekki áhuga á ítölu. Þetta er náttúrlega fullyrðing, sem erfitt er að meta sannleiksgildið í, og skal ég láta það kyrrt liggja. Hins vegar fór hann algerlega fram hjá því, að samkv. gildandi lögum er gert ráð fyrir því, að endanleg ákvörðun sé tekin af gróðurverndarnefnd viðkomandi héraðs. Eftir að einhver aðili hefur óskað eftir ítölu, annaðhvort einstaklingur, sveitarstjórn, gróðurverndarnefnd, sérfræðingur Rannsóknastofnunar landbúnaðarins í beitarþolsrannsóknum eða aðrir aðilar, þá er viðkomandi hreppsnefnd eða hreppsnefndum skylt að boða til almenns fundar um málið og taka ákvörðun um það með atkvgr. Nú skulum við gera ráð fyrir, að málið sé fellt á sveitarfundi. Þá hefur gróðurverndarnefnd, eða ef hún er ekki til, sýslunefnd, rétt til þess að taka endanlega ákvörðun og getur hver sá, er í upphafi óskar eftir ítölu, skotið málinu til gróðurverndarnefndar eða sýslunefndar. Ég hygg nú, hvað sem líður skipun sýslunefnda og að þar sitji einkum stóðkóngar, þá vil ég nú ætla, að í gróðurverndarnefndum sitji yfirleitt þeir menn, sem geri sér fulla grein fyrir því, hver vandi er á höndum og hvaða þýðingu þessi mál hafa, og þeim megi öðrum fremur treysta til þess að meta það, hvort rétt sé, að ítala sé gerð eða ekki. Enn fremur er í gildandi lögum, að gróðurverndar nefnd skal taka ákvörðun um málið að fenginni umsögn landgræðslustjóra. Ég sem sagt vil þegar hér við 1. umr. þessa máls láta í ljós efasemdir um, að sú skipan, sem frv. þetta gerir ráð fyrir á undirbúningi og ákvörðunarvaldi um ítölu, sé til bóta. Hins vegar er að mínu mati fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að skoða þetta mál rækilega í n. og ekki hika við að taka upp í gildandi lög allt það, er ætla má að verði til bóta í þessu efni. Frv. þetta eða það efni, sem það fjallar um, ítala í afrétti og önnur beitarlönd, er í rauninni angi af stóru máli, þ. e. hvernig koma megi við með skipulögðum hætti og samræmdum takmörkunum búfjárfjölda á ákveðið landssvæði, en þetta mál hefur á öðrum grundvelli verið rætt hér á hv. Alþ. nú fyrr í vetur. Það er ljóst, að öll þau lagaákvæði, er að þessu lúta, er mjög mikilsvert að séu þannig úr garði gerð, að þeim sé hægt að framfylgja. Ég lít svo á, að það, sem mest er jákvætt við þetta frv., sé það, að nokkuð er vikið að þessum vanda, en ég vil láta það í ljós hér enn, að og tel erfitt að sjá út yfir það, hvernig í raun megi koma við eftirliti með því, að ítala sé haldin, hvernig svo sem lagaákvæði um þau atriði séu úr garði gerð. Við vitum, að afréttarpeningur fer sjálfur heim í byggð. Girðingar eru ekki svo traustar sem vera þyrfti. Hlið opnast fyrir slys eða misgáning og má, þegar þannig vill til, raunar engu eftirliti við koma. Og þó að tiltölulega auðvelt sé að líta eftir þeim mönnum, sem fjær búa afrétti, þá þekkjum við það, að það er því erfiðara sem menn búa nær henni og sízt að koma því við þar sem heimahagar manna liggja að afréttargirðingum. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál hér á þessu stigi frekar. Ég vildi láta þessi atriði koma fram, en mál þetta er eðlilegt að fái rækilega skoðun og að tekið sé til greina allt það, sem sýnist vera til bóta við afgreiðslu þess í hv. landbn. og síðar hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð, ábendingar, sem ég vildi gefa í sambandi við þetta mál, vegna þess að mér finnst, að bæði í frv. og eins í framsöguræðu flm. hafi eiginlega verið skotið fram hjá aðalatriðinu í löggjöf, sem á að vera til verndar gróðri og koma í veg fyrir ofbeit. Hv. flm. segir, að það sé slæmt, þegar hrossin verði horuð á haustin, vegna þess að þau hafi ekki haft nógu mikið gras að bíta yfir sumarið. Mér finnst eðlilegt, að honum finnist það slæmt, ef hann hefur séð það. En ég verð að segja, að slíkt höfum við ekki séð sunnanlands. Í öðru lagi segir hv. flm. í grg., að í nefndum eigi sæti aðeins stóðkóngar, sem hafi lítinn áhuga á því að bæta úr ástandinu. Ég þekki þetta ekki heldur, en tæplega mundi hv. flm. koma með þetta á þskj., ef hann hefði ekki eitthvað fyrir sér í því. Hv. flm. talar um lög um ítölu og gerir lítið úr þeim. Ég held, að þessi lög séu út af fyrir sig nokkuð góð, en ugglaust eru þau þó þannig, að það mætti bæta þau. En það eru önnur lög, sem hv. flm. gerði lítið að umtalsefni og vitnaði lítið í, sem eru örugglega góð og geta hjálpað til þess, að lög um ítölu nái tilgangi. Það eru lög um landgræðslu og gróðurvernd. Í III. kafla þeirra laga segir: „Land skal nytja svo, að eigi valdi rýrnun eða eyðingu landkosta. Sá, sem landspjöllum veldur með mannvirkjagerð eða á annan hátt, er skyldur að bæta þau.“ Þá segir enn fremur, að Landgræðsla ríkisins skuli hafa gát á meðferð á gróðri landsins og vinna gegn því, að hann eyðist fyrir ofnotkun eða aðra óskynsamlega meðferð. Þá segir enn fremur í 19. gr. þessara laga: „Gróðurverndarnefnd skal starfa í hverri sýslu, þar sem landgræðslustjóri telur þess þörf. Sýslunefnd kýs 3 menn í nefndina til 4 ára í senn, að fengnum tillögum búnaðarsambands héraðsins.“ Mér heyrðist á hv. flm. áðan, að það væri dálítið erfitt að kjósa í þessar n., vegna þess að það væri erfitt að gera upp á milli manna. En það er trúnaðarsambandið, sem á að tilnefna þessa menn eða gera tillögu um þá, og þeir verða svo skipaðir eftir það. Maður skyldi þess vegna ætla, að það væru góðir og gegnir menn. Gróðurverndarnefndirnar eiga að starfa í samvinnu við Landgræðslu ríkisins. Það hefur verið talað um, að landgræðslustjóri ætti að hafa frumkvæðið, þegar um það væri að ræða, að gróðri væri ofboðið og um ofbeit gæti verið að ræða. En það er enginn vafi á því, að gróðurverndarnefndir, sem eiga að starfa í hverri sýslu, geta einnig og ekkert síður haft frumkvæðið, því að þær vitanlega þekkja, hvar skórinn kreppir að, og eiga að geta haft frumkvæði í þessu máli og hafa það. Það segir enn fremur, að það skuli rannsaka þessi mál, þar sem land geti verið í hættu, og það skuli gert samkvæmt 40. gr. þessara laga. En hvernig hljóðar sú grein? Þegar rannsaka þarf beitarþol og hættu á gróðureyðingu samkv. 7., 22. og 23. gr., skal fela Búnaðardeild Atvinnudeildar háskólans, sem núna heitir Rannsóknastofnun landbúnaðarins, að annast rannsóknirnar. Búnaðardeildinni, þ. e. Rannsóknastofnuninni, ber að leita eftir plöntutegundum, sem vænlegar eru til landgræðslu, og hafa eftirlit með þessu. M. ö. o.: ef land virðist vera í hættu að dómi gróðurverndarnefndanna eða landgræðslustjóra, þá á að rannsaka landið, og það á að gerast af Atvinnudeild háskólans, sem hét svo áður, en nú er Rannsóknastofnun landbúnaðarins, - það eru sérfræðingar starfandi við Rannsóknastofnun landbúnaðarins, m. a. Ingvi Þorsteinsson, - eins og lögin eru nú, landgræðslulögin. Þess vegna er nú það, að ég vildi aðeins benda á þessi atriði, af því að mér virtist hv. flm. ekki hafa gert sér grein fyrir því fyllilega, hvað í lögunum um landgræðslu og gróðurvernd felst. Nú segi ég þetta ekki vegna þess, að ég vilji fordæma þetta frv. út af fyrir sig, og það má vel vera, að það sé nauðsynlegt að breyta löggjöfinni og það megi taka eitthvað upp úr þessu frv., sem megi verða til gagns og bóta frá þeirri löggjöf, sem nú er. En það er nauðsynlegt, að landbn., sem fær þetta frv. til meðferðar, skoði það í réttu ljósi og beri það saman við gildandi lög, bæði lög um landgræðslu og gróðurvernd og einnig við gildandi lög um ítölu. Það er náttúrlega fjarstæða, að það sé ekki hægt að koma á ítölu með þeirri löggjöf, sem nú er í gildi. Það er einmitt gert ráð fyrir því samkv. 20. og 23. gr. laga um landgræðslu. Og það er náttúrlega ekki ástæða til, finnst mér, að hafa fleiri orð um þetta. ,Ég taldi aðeins ástæðu til að minna á lög um landgræðslu og gróðurvernd, sem eru í gildi og þar sem gert er ráð fyrir að starfandi séu gróðurverndarnefndir í öllum sýslum, sem eigi að hafa eftirlit með því, að gróðrinum sé ekki ofboðið. Og sem betur fer mun það vera óvíða, finnast þó einhver afréttur, sem þannig er háttað um. Og það er enginn vafi á því, að ef hross koma horuð af afrétti, þá er það vegna ofbeitar, og þar þarf að bæta úr. Ég hefði haldið, að stóðkóngarnir, sem náttúrlega eiga hrossin, vildu manna helzt gera það. Stóðkóngarnir ættu manna helzt að gera sér grein fyrir því, að það borgar sig ekki að ofbeita landið. Og það er hætt við því, að ef hrossin koma horuð af afréttunum, þá verði dilkarnir einnig eitthvað léttari en þeir annars gætu orðið. Mér finnst þetta stangast á við heilbrigða skynsemi, að það sé ekki hægt að fá menn til þess að starfa eftir þeim lögum, sem núna eru í gildi, vegna þess að það er hagur þeirra sjálfra að tryggja það, að afréttirnir eða hagarnir verði ekki ofbeittir. Það hefur verið talað um það undanfarið, að það væri víða um ofbeit að ræða. En sannleikurinn er sá, að það er víðast hvar, í flestum sýslum, flestum héruðum landsins, sem afurðirnar hafa aukizt eftir hvern grip síðustu árin, og það bendir til þess, að bæði sauðfé, hross og annar peningur hafi haft nóg að bíta yfir sumarið. En það er rétt að loka ekki augunum og gera ráð fyrir því, að þetta geti átt sér stað, og þess vegna get ég tekið undir það, sem síðasti hv. ræðumaður sagði hér áðan, að frv. eins og þetta getur verið virðingarverð tilraun. Það er þá tilraun til þess að vekja athygli á máli, sem þarf að einhverju leyti að bæta úr. Og það má vel vera, að afréttir Húnvetninga séu þannig, að þeir séu að einhverju leyti ofsetnir. En svo marga Húnvetninga þekki ég að góðu og dugnaði og hagsýni, að ég hefði haldið, að þeir vildu bæta úr þessu og væru ekki tregir til þess að fylgja fast eftir þeirri löggjöf, sem nú er fyrir hendi og gæti hjálpað til þess að tryggja það, að gróðurfar afréttanna og heimahaganna væri með eðlilegum hætti.

Flm. (Björn Pálsson) : Herra forseti. Ég vissi ósköp vel um þessar, gróðurverndarnefndir heima í héruðunum, en annars veit ég ekki fyrir víst, hverjir eru í henni í mínu héraði. Ég hef ekki orðið var við, að hún hafi gert nein stórátök í gróðurverndarmálum, enda ekki brýn þörf í byggðinni. Viðvíkjandi því, að það sé skert vald sveitarstjórna með þessu frv., ef að lögum verður, þá er það ekki rétt skilið, því að það er tekið fram alveg skýrt í frv., að sérfræðingur frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins á að snúa sér til sveitarstjórnanna, svo að í raun og veru er vald sveitarstjórnanna aukið frá því, sem er í hin um fyrri lögum. Þar er það sýslunefnd, sem á að hafa aðalfrumkvæðið. Það má vel vera, að sýslunefndir hafi allmikinn áhuga á þessum ítölumálum. En hitt er staðreynd, að það hefur hvergi komizt á ítala enn þá. Viðvíkjandi því, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. v. um viðurlögin, þá er það rétt, að í eldri lögum er ekkert um viðurlög talað, ef rekið er fleira á afrétt heldur en leyft er samkv. ítölulögunum. Þess vegna gerir bara það atriði, að það eru engin viðurlög, ítölulögin gömlu algerlega gagnslaus. Ég minntist ekki sérstaklega á það áðan. En ég setti þau viðurlög, að það yrðu tvöföld fjallskil á því, sem yrði rekið umfram, við fyrsta brot, þreföld við annað, fjórföld við þriðja og fimmföld við fjórða brot. En í fyrri lögum er það bara þessi ákveðna sekt, ef lögin eru brotin, og það kostar málaferli, og það fer enginn að fara í mál út af 5–10 þús. kr. sekt, vegna þess að það kostar miklu meira að reka málið. En það er ákaflega auðvelt í framkvæmd að hafa þessi viðurlög. Annað er það í eldri lögum, sem er alveg ófært, að það á að miða fjallskilin við þá skepnutölu, sem leyft er að reka á afrétt, hvort sem menn eiga svo margar skepnur eða ekki. Það nær engri átt að leggja fjallskil á fleiri skepnur heldur en menn eiga. Það er orðað þannig í frv., að það séu ekki lögð fjallskil á fleira, en má leggja fjallskil á færra, ef maðurinn á ekki svo margt. Þetta er bara eitt atriði í eldri lögum, sem gerir það, að þau eru í raun og veru alveg ónothæf. Viðvíkjandi því, að gróðurverndarnefndirnar eigi að hafa eftirlit með öllum afréttum eða yfirleitt allri gróðurvernd, þá geri ég heldur lítið úr því. Til þess þarf sérfróða menn, og sá sérfróði maður, sem bezt hefur kynnt sér þetta, er Ingvi Þorsteinsson, og ég legg til, að hann hafi frumkvæðið. Hvaða vit væri líka í því, að margir séu að þessu? Auðvitað á einn fagmaður að fást við þetta. Ég bar þetta frv. undir Ingva, og hann sagði, að það væri allt annað að framkvæma ítölulögin, ef frv. yrði að lögum, en eftir þeim ítölulögum, sem nú eru. Viðvíkjandi því, að landgræðslustjóri eigi að hafa frumkvæðið, eins og hv. 1. þm. Sunnl. var að tala um, þá held ég, að þessi blessaði landgræðslustjóri okkar hafi alveg nóg að gera og jafnvel of mikið. Sannleikurinn er sá, að það er ekkert vit í því vegna sandgræðslunnar að ætla þessum manni að reka stórbú, sem er fullt verk, og svo á hann að sjá um sandgræðsluframkvæmdir á öllu landinu. Þetta er eins og hver önnur vitleysa. Gunnarsholti á að skipta í mörg býli, og þarna geta 3–4 fjölskyldur haft atvinnu og lifað góðu lífi. En sandgræðslustjórinn á að vera upptekinn við sitt starf, og það er miklu meira en nóg. Hann þyrfti jafnvel að hafa aðstoðarmann, því að verkefni eru ótæmandi. Þá er annað. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að það megi girða viss svæði á afréttunum, ef mönnum sýnist að hafa hross á þeim svæðum. Það hafa Biskupstungnamenn gert. Þeir hafa girt af uppi í Hvítárnesi. Ég skil vel, að hv. 1. þm. Sunnl. hafi ekki séð horuð hross koma af afrétt, vegna þess að þeir reka alls ekki sín hross á afrétt í Rangárvallasýslu. Þeir hafa þau í heimahögum, og það er ekki hægt að hugsa sér betri haga. Ég efast ekkert um, að þau séu allvel feit hrossin þeirra Rangvellinga. En þeir hafa tiltölulega lítið af fé miðað við okkur norðanlands, en aftur mikil kúabú. Þetta vafalaust hentar vel hjá þeim, en það mundi ekki henta hjá okkur. En það er staðreynd, a. m. k. á þeim afrétti, þar sem ég á upprekstur, að hryssurnar koma horaðar og folöldin lítil. Meira að segja ærnar leggja af á afrétt, ef þær eru ekki á því betri stöðum. Ingvi Þorsteinsson hefur sagt við mig, að hrossunum væri ofaukið a. m. k. á okkar afrétt. Mér skildist, að þessi ræðumenn, sem töluðu hér á eftir mér, væru mér að mestu leyti sammála efnislega, og ég held, að það sé ekki um nein stór ágreiningsatriði að ræða. Ég held, að það sé langeðlilegast, að það sé einn sérfræðingur, sem líti eftir, hvort um ofbeit er að ræða á afréttunum, og hann leiti þá til sveitarstjórna um aðgerðir, ef hann telur þess þörf. Og fyrir þessu er gert ráð í frv. Ég vil ekki vera að gera lítið úr þessum þætti í gömlu lögunum sérstaklega, en það virðist sem þetta sé samið af mönnum, sem ekki eru vanir því að fást mikið við afréttarmál. Það er venja, að ráðh. skipi einhverjar n., og svo þegar búið er að semja frv., þá má heita, að það sé ógerlegt að koma neinum verulegum breytingum að. Þetta eru stjfrv., og það má ekki breyta þeim nema lítið. Ég álít, að þarna sé um hina mestu misnotkun á starfskröftum þm. að ræða. Ég held, að frv., ekki sérstaklega um þetta málefni, heldur mörg fleiri, væru miklu betur samin, ef þm. væru látnir semja þau, og þau mundu þá fá greiðan gang í gegnum þingið. Í mörgum tilfellum eru menn í þessum n., sem ekki hafa nema mjög takmarkað vit á því, sem þeir eru að ákveða með lögum, og þess vegna koma vitlaus lög frá þinginu, m. a. þessi fjallskilalög. Meinlegust er ítölulöggjöfin í þeim lagabálki. Hitt er meinlaust, ekki snjallt, en ekki stórskaðlegt, enda alls ekki eftir þeim farið nema þar, sem það hentar og enginn kærir sig um eða skiptir sér af því. Það eru ýmis atriði í lögum um fjallskilamál, sem alls ekki er farið eftir, þar sem ég þekki til a. m. k. Staðreyndin er þessi, að oddvitarnir í mínu héraði segja við mig: Við getum ekki komið á ítölu með óbreyttum lögum. Ingólfur Jónsson má gjarnan tala við þá. Einn þeirra er staddur hér í bænum nú, og hann má gjarnan tala við hann, hann heitir Gísli og er frá Hofi í Vatnsdal. Hann sagði við mig fyrir tveimur dögum, að þetta væri það bezta, sem ég hefði komið með, þetta frv. Lögin eru þannig, að það er mjög erfitt fyrir sveitarstjórnirnar að framkvæma þau, að koma á ítölu. Og það er ekki af neinum illvilja hjá fyrrv. landbrh. eða þeim mönnum, sem sömdu þessi lagafrv., heldur var það bara ókunnugleiki að hafa ítölulögin eins og þau eru. Þau eru gagnslaus, eins og þau eru nú, og þarf að bæta þau. Hvort þessu frv. verður eitthvað breytt, það er aukaatriði, en aðalatriðið er, að lögin séu gerð þannig, að þau séu auðveld í framkvæmd.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. um þetta dagskrármál úr hófi fram. Fram hafa komið frá okkar hálfu, sem fylgjum eðlilegum breytingum á fyrirkomulagi mjólkur sölumála, flest þau atriði, sem máli skipta í því sambandi. Að sjálfsögðu eru skiptar skoðanir um, hvort núverandi kerfi þjóni bezt hagsmunum neytenda og framleiðenda mjólkurvara. Ég held, að það hafi ekki farið fram hjá neinum, sem þessi mál varða, að svo er. Þess vegna þarf ekki að koma neinum á óvart, þótt rök séu færð fyrir því í grg. frv., sem hér er til umr., að núverandi fyrirkomulag þjóni ekki hagsmunum neytenda og framleiðenda sem skyldi. Annars eru deilur um orðalag grg, fyrir slíku máli sem þessu með öllu óþarfar. Aðalatriðið er, hvort sú breyting á lögum, sem lögð er til, sé eðlileg og gagnleg, ef samþ. yrði. Ef ég man rétt, lét hv. 2. þm. Sunnl. ekki uppi neina skoðun á því, hvort hann teldi frvgr. sjálfa til bóta eða ekki. Það er auðvitað kjarni málsins og því geri ég ekki aðrar aths. við ræðu hans, en hún er sú eina, sem flutt hefur verið hér um þetta mál fram til þessa, sem túlka má sem andstöðu við frv. Ég vil leggja á það áherzlu, að fyrir mér sem meðflm. þessarar till. vakti, að sama kerfi ríkti um sölu mjólkurvara um allt land, ef frv. yrði að lögum. Við nánari athugun fannst mér, að þetta væri svolítið óljóst, þar sem tvívegis er rætt um samsölustjórn í frvgr., en Mjólkursamsalan starfar, svo sem kunnugt er, einungis hér á Suðvesturlandi. Ég vil því beina því til þeirrar n., sem fær frv. til meðferðar, að kanna gaumgæfilega, hvort breyta þurfi orðalaginu þannig, að ótvírætt sé, að átt sé við tilhögun mjólkursölu á öllu landinu, t. d. með því að skjóta inn í á eftir: „Skylt er samsölustjórn“ „eða framleiðsluráði landbúnaðarins“ og einnig að skjóta inn í síðari mgr. á eftir „samsölustjórn“ orðunum „eða framleiðsluráði landbúnaðarins“. Ég hef ekki haft tækifæri til þess að kanna þetta mál til hlítar, en vona, að n. athugi það ásamt öðru, sem hún telur við þurfa í þessu máli. Að lokum vil ég undirstrika eitt atriði, sem mér finnst skipta meginmáli um vinnubrögð í mjólkursölumálinu yfirleitt, sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Sunnl. á dögunum, þegar mál þetta var fyrst til umr. Hann sagði, að það væri afstaða stjórnar Mjólkursamsölunnar, að hún vildi ekki taka á sig ábyrgð á breytingu frá því, sem nú er um tilhögun mjólkursölu í þá átt, að sem flestar matvöruverzlanir fengju þessa vöru til sölumeðferðar. Hann sagði, að um þetta ætti löggjafinn að fjalla og ákveða, ef hann hefði áhuga á slíku, þetta væri skoðun stjórnar samsölunnar. Á þessa afstöðu stjórnar Mjólkursamsölunnar er rétt að leggja þunga áherzlu, því að með henni er endanlega innsiglað og staðfest, að sú leið, sem fyrrv. stjórnvöld vildu fara í þessu efni, er þar með ófær. Mér skilst, að þau hafi viljað ná samkomulagi innan ramma núgildandi laga um breytta tilhögun í mjólkursölumálum. Það má öllum ljóst vera, að því verður alls ekki við komið, eftir að sú ákvörðun hefur verið tekin, sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Sunnl., að stjórn samsölunnar taki ekki á sig ábyrgð á breytingum á tilhögun mjólkursölu innan ramma núgildandi laga. Þess vegna verður Alþ. að láta málið til sín taka, ef það er skoðun meiri hluta þm., að við núverandi ástand verði ekki unað. Þá skoðun hafa a. m. k. tveir ráðh. látið í ljós, bæði hér á Alþ. og annars staðar á opinberum vettvangi. Full ástæða er til þess að þakka þeim þá raunsæju afstöðu, og verð ég að vænta þess í því ljósi, að málið verði skoðað mjög gaumgæfilega í n. og niðurstaða þess verði sú, að sett verði löggjöf, sem tryggir aukið frjálsræði í sölu mjólkurvara, sem ég tel ótvírætt bæði neytendum og framleiðendum til gagns.