Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 57. fundi í Ed., s. d., var frv. útbýtt eins og það var samþ. við 3. umr. í Nd. (A. 391).

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg held, að jeg þurfi ekki að hafa neina framsögu viðvíkjandi þessu frv., því að nál. á þskj. 379 gerir, að jeg hygg, fullkomlega grein fyrir rjettmæti þess, að frv. verði samþykt, og vil jeg því láta nægja að vísa til þess.

Sigurður Eggerz Mjer virðist satt að segja, að þetta sje eitt af þeim málum, sem koma ættu frá hæstv. stjórn. Það hefir nú gengið í gegnum háttv.Nd. og verið þar í fjhn., sem klofnaði um málið. Nál. meiri hl. nefndarinnar er svo ófullkomið, að á því er ekkert að byggja. Þar er lítið farið út í málið sjálft og ekkert vikið að því, sem gerst hefir í þessu, eða svipuðu máli, á undanförnum þingum. Ekki minst einu orði á lotterífrv. fræga á þinginu 1912. Jeg verð að segja eins og er, að jeg held jeg hafi aldrei sjeð ljelegra nál. á Alþingi heldur en þetta álit hv. meiri hl. fjhn.Nd. En háttv. minni hl. hefir ekki komið með neitt nál., sem stafar af því, að málinu var ýtt svo áfram, að minni hl. sá sjer ekki fært að semja eins rækilegt nál. og skyldi. Mjer er ekki kunnugt um, að í hv.Nd. hafi verið gerðir neinir útreikningar um það, hver niðurstaðan mundi verða, yrði frv. þetta að lögum, eða hvað leyfishöfunum mundi áskotnast af happdrættinu. Þetta þarf þó að athuga, ef horfið verður að því ráði að veita þetta einkaleyfi. Eftir frv. virðist mega ætla, þegar tekið er til, hvað mest megi selja, að ágóði leyfishafanna gæti skift mörgum hundruðum þúsunda á ári. En sem sagt, engin rannsókn hefir farið fram á neinum af þessum atriðum, sem byggja megi á. Sem sagt sje jeg ekki betur en að málið sje í alla staði illa undirbúið og því flaustrað í gegnum hv.Nd. án þess að nokkur hafi getað glöggvað sig á því. Mjer virðist þó að hjer sje um það stórmál að ræða, sem heimta verði, að fái svo góðan undirbúning sem kostur er. Ef hjer á að stofna „lotterí“ með líku sniði og tíðkast í öðrum löndum, yrði það til þess að æsa spilafýsn manna, en það getur ekki talist heillavænlegt fyrir þjóðina. Þess vegna held jeg, að menn ættu að hugsa sig tvisvar um áður en þeir ganga til atkvæða um að setja slík lög. Mjer skilst, eftir frv. að dæma, þó að gert sje ráð fyrir, að happdrættismiðar eigi að seljast hjer á landi, þá sje þó ætlast til, að aðalsala þeirra fari fram erlendis. Gæti þá hugsast, að sala þeirra lenti í höndum slíkra manna, hvort sem þeir væru fleiri eða færri í fjelagi, að landið hefði lítinn sóma af að vera nefnt í sambandi við þá verslun. Það, sem á að hvetja menn sjerstaklega til þess að draga í þessu „lotteríi“, er hagnaðarvon ríkissjóðs. En til þess að slíkt verði, þarf að vekja spilafýsn einstakra manna, svo að þeir leggi fram fje úr sínum vasa til miðakaupanna. Og þá er spurning, hvort sje betra, að landið verði af hagnaðinum eða að þjóðin æsist til spilafýsnar. Hinsvegar lít jeg svo á, að ef stofna á slíkt happdrætti, sem hjer er um að ræða, þá sje rjettara að reka það sem ríkisfyrirtæki heldur en að veita einstökum mönnum einkaleyfi til þess. Jeg legg aðaláherslu á undirbúningsleysi málsins, eins og jeg hefi vikið að hjer að framan. Efast um, að ýmsir háttv.þm. í Nd. hafi vitað, hvað þeir voru að samþykkja. Samkvæmt þeim ummælum mínum legg jeg til, að málinu sje þegar á þessu stigi vísað til stjórnarinnar.

Jónas Jónsson Jeg vil undirstrika alt það, sem hv. 1. landsk. (SE) sagði um þetta mál. Það hefir stungið upp höfðinu öðruhvoru og hefir verið að flækjast fyrir þinginu. en óhætt að segja, að flestum þingmönnum hefir staðið stuggur af að ljá því liðsinni sitt. Jeg tel það vel ráðið hjá hv.l.landsk. að vísa málinu til stjórnarinnar. Hún hefir betri aðstöðu til þess að athuga málið og getur rannsakað í næði nú á milli þinga, hvaða afleiðingum mundi mega búast við, ef sett væru lög um stofnun happdrættis. Að öðru leyti ætla jeg ekki að gera þetta mál að umtalsefni nú, en aðeins minna á það, sem jeg hefi áður drepið á, að ef hjer á stofna einhverskonar happdrætti, þá mundi jeg telja heppilegast að fara að dæmi Svía um happdrætti í sambandi við fasteignabrjefasölu. En þá yrði ríkið að reka slíkt fyrirtæki. Þeir, sem kaupa þessi fasteignabrjef, hafa oft von um að græða talsvert stóra upphæð, sem að vísu bregst á stundum, en þrátt fyrir það er þó ekki hjer um áhættuspil að ræða, og er heldur ekki fordæmt af neinum frá sjónarmiði þjóðarheiðursins. En með þessu frv., í því formi sem það er nú, er verið að búa til svikamyllu til þess að ræna fje í öðrum löndum, og það er vafasamt, hvort ekki geti verið varhugavert að leyfa slíkt.

Gunnar Ólafsson Hv. 1. landsk. (SE) hefir eins og honum er títt risið upp og vandað um við nefndir fyrir illan málsundirbúning. Jeg vil ekki segja, að þetta sje að ástæðulausu gert, en leyfi mjer hinsvegar að benda á það, að þar sem talað er um slæman undirbúning málsins og sagt, að það þurfi að upplýsast betur, hvort ekki væri rjett að senda það til fjhn. í þessari hv. deild, til nánari athugunar. Þó að óðum líði að þinglausnum, ætti að vera hægt að athuga málið eitthvað meira en gert hefir verið í hv.Nd., enda altaf hægurinn hjá að vísa því til stjórnarinnar, ef nægar upplýsingar fást ekki. Álít jeg, að þessi leið sje heppilegri eins og málið horfir nú við, og lofa nefndinni að athuga það. Að öðru leyti ætla jeg ekki að fara frekar út í þetta á þessu stigi málsins, enda gerist þess engin þörf. Haldi málið áfram og til nefndar, koma þær upplýsingar í ljós, er nefndin hefir aflað sjer, og þá má taka ákvörðun um, hvort því skuli leyft að halda áfram eða að því verði vísað til stjórnarinnar.



Eins og sjest á þingskjali 375, nefndaráliti meiri hl. mentmn., hefir nefndin ekki getað orðið sammála um frv. það, sem hjer liggur fyrir þessari hv. deild. Meiri hluti nefndarinnar heldur því fram, að kvennaskólarnir sjeu sjerskólar fyrir kvenfólk; þetta hefir ekki verið hrakið, og þessvegna eiga þessir skólar fylsta rjett til þess, að ríkið taki þá að sjer eins og hverja aðra sjerskóla fyrir karlmenn. Um þetta atriði stóðu allmiklar deilur á síðasta þingi. Hv. minni hl. lítur öðru vísi á þetta en við, og hefir hann nú fært allmikið út kröfur sínar frá því í fyrra, um sambærilega skóla, og verður ekki annað sagt en að hv. frsm. minni hl. (JJ) taki munninn nokkuð fullan, þar sem hann leggur til, að 6 skólar - segi og skrifa sex skólar - verði teknir á ríkissjóð, ef það verði gert við kvennaskólana í Reykjavík og á Blönduósi. Þar er hvorki nægjusemi nje sparnaður, sem ræður hjá hv. þm. (JJ), og jeg hygg, að hv. minni hl. (JJ) mundi ekki verða skotaskuld úr því að koma með nokkra nýja skóla á næstu þingum. Jeg ætla mjer ekki að fara að ræða C.–G.-liðina í brtt. hv. minni hl. (JJ), því að það mundi lengja umr. alt of mikið, en jeg vil minna á, að frv, það, er lagt var fyrir síðasta þing, um að gera Kvennaskólann í Reykjavík að ríkisskóla, var felt með jöfnum atkvæðum, og rjeð þar miklu, að ekki þótti rjett að gera annan kvennaskólann að ríkisskóla, en hinn ekki, og svo hitt, að búist var við, að hann mundi verða dýrari í rekstri heldur en sem sjálfstæð stofnun. Nú er, eins og segir í nál. meiri hl., kipt fótum undan fyrri mótbárunni, þar sem hið sama er látið gilda um báða skólana, og þó að sá spádómur kunni nú að vera rjettur, að skólarnir yrðu eitthvað dýrari í rekstri sem ríkisskólar heldur en sem einkafyrirtæki, þá lítur meiri hl. svo á, að það sje hjegómi að einblína á það, þegar um það er að ræða að tryggja framtíð þeirra skóla, sem eru sjerstaklega sniðnir eftir þörfum ungra kvenna hjer á landi, en það var sannað undir hinum löngu umræðum hjer um málið í fyrra, með góðum rökum, að þessir skólar væru sjerskólar fyrir kvenfólk, og þetta verður ekki hrakið, því að námsgreinar skólanna sanna það. Og svo er eitt, sem ekki má gleyma, að hálfrar aldar reynsla hefir sannað svo nauðsyn þessara skóla, að engin rökfimi gerir það betur, og með því að lesa skólaskýrslur þeirra fram á þennan dag og sjá, hverjar námsgreinar hafa verið kendar, fær maður sönnur fyrir því, að hjer er um hreina sjerskóla að ræða. Frsm. minni hl. (JJ) hjelt því fram, að hinar almennu námsgreinar, sem þar eru kendar og oft hefir verið bent á, væru ekki sjermentun fyrir konur, skal jeg ganga inn á það, en vil um leið bæta því við, að þær almennu námsgreinar, sem þar eru kendar, má víst telja jafn-nauðsynlegar fyrir konur sem karla, og býst jeg ekki við, að hv. 3. landsk. (JJ), sem vill teljast mentafrömuður, vilji beina áhrifum sínum í þá átt að draga úr mentun kvenna, til þess að sjóndeildarhringur þeirra minki svo mjög, að hann nái ekki út fyrir asklokið. Hins vænti jeg, að hv, 3. landsk. (JJ) geti tekið undir það, er fyrir skömmu var kveðið: „Í sálarþroska svanna býr sigur kynslóðanna, og hvað er menning manna, ef mentun vantar snót?“ Þessi orð vildi jeg biðja hv. minni hl. nefndarinnar að gera að sínum einkunnarorðum. Og þegar öllu er á botninn hvolft, þá vænti jeg líka, að þetta sje hans skoðun og vilji. Jeg vil taka fram, að þessi vísuorð eru úr kvæði sjera Matthíasar Jochumssonar, er hann orti í tilefni af 25 ára afmæli Blönduósskólans, og vænti jeg því, að allir, sem unna ljóðum hans, festi sjer í minni þessi sígildu ummæli hans, í sambandi við mentun kvenna. Þá kem jeg að kostnaðinum, sem í fyrra var aðalmótbáran gegn þessu máli. Meiri hl. nefndarinnar getur ekki sjeð, eins og tekið er fram í nál. hans, að kostnaðaraukinn verði mjög mikill, þar sem það er sannanlegt og tekið fram af ríkisstjórninni, að skólarnir hafa á síðustu árum fengið úr ríkissjóði svo að segja alt það fje, sem þeir hafa þurft til reksturs, því að þeir eiga aðeins lítilfjörlega sjóði og geta því ekki lagt sjer mikið fje til. Þó er Blönduósskólinn það betur á vegi staddur en Kvennaskólinn í Reykjavík, að hann á hús sitt. Launafyrirkomulagið við skólana er ráðgert að haldist að mestu óbreytt frá því, sem nú er, aðalbreytingin er í því fólgin, að föstu kennararnir eiga að fá dýrtíðaruppbót, og get jeg ekki betur sjeð, á þessari jafnrjettindaöld, sem nú er, en að kona, sem kennir, eigi að bera sama úr býtum fyrir sambærileg störf, eins og karlmaður, sem kennir. Eins og tekið er fram í greinargerð fyrir frv. því, sem hjer liggur fyrir, virðist eðlilegt, að ríkisstjórnin hafi öll umráð yfir þessum skólum, sem að mestu eru reknir með fje úr ríkissjóði. Hjer er því, að því er snertir þessa kvennaskóla, aðallega að ræða um lögfestingu á því fyrirkomulagi, sem er og hefir verið um skeið, og það er einungis það, sem farið er fram á í þessu frv. og þeir, sem vilja beita sanngirni og vilja málinu vel, óska eftir. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um það, sem snertir frv. sjálft eða aðaltilgang þess, jeg vil aðeins minna á það, að meiri hl. bendir á það í nál. sinu, að í 4. gr. frv. er ákvæði um það, hverjar námsgreinar skuli kendar í Kvennaskólanum í Reykjavík, og þær taldar upp, en um Blönduósskólann er svo ákveðið í 11. gr., að þær skuli vera hinar sömu og áður, þar til er ný skipun verði á gerð. Þetta má teljast nokkurt ósamræmi milli 4. og 11. greinar og mun stafa af því, að ekki hefir verið álitið, að menn hafi komið sjer til fulls niður á endanlegt fyrirkomulag Blönduósskólans. Meiri hl. nefndarinar lítur svo á, að heppilegra sje að taka það fram í lögum um báða skólana, að námsgreinar skuli ákveðnar með reglugerð, því að breyttir tímar krefjast breytts náms, og sjeu námsgreinar ákveðnar með lögum, verður miklu erfiðara að breyta til heldur en ef þær eru reglugerðarákvæði, og hyggur meiri hl., að rjett væri að taka þetta atriði til athugunar til 3. umr. Meiri hl. leyfir sjer svo að leggja til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem nefndar eru á þskj. 375. Er þar í fyrsta lagi brtt. við 12. gr., að í stað orðanna: „alt á þann hátt, er“ komi: „svo sem“. Í öðru lagi, að á eftir 12. gr. komi svohljóðandi ný 13. gr., sem líkast til af vangá hefir fallið burt úr frv.: „Skólagjald skulu námsmeyjar greiða svo sem verið hefir.“ Breytist greinatalan eftir því. Í þriðja lagi er, að aftan við 15. gr. bætist: „1. september 1926“. Vænti jeg svo, að málið sje nú svo upplýst, að óþarft sje, og jafnvel ekki forsvaranlegt, að hafa umr. mjög langar, því að það var sannarlega ekki af því, að málið væri ekki nóg rætt, að það náði ekki fram að ganga í fyrra. Vænti jeg, að háttv. deildarmenn sýni þá sanngirni og þann skilning að greiða sem mest fyrir frv., og tel jeg, að þá verði vegur þeirra að meiri.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Það er, eins og hv.frsm. meiri hl. (IHB) tók fram, ekki alveg nýtt þetta mál hjer í deildinni, og gat hv.þm. (IHB) svo að einhverju leyti sparað sjer rök með því að vísa til þess, sem í fyrra var sagt í málinu. Jeg ætla þá fyrst að snúa máli mínu að því, sem fyrir liggur í frv., þar sem farið er fram á að taka Kvennaskólann í Reykjavík og á Blönduósi og reka þú sem nokkurskonar ríkisfyrirtæki. Eins og tekið hefir verið fram hjer í dag, var þetta mál rætt hjer í fyrra og felt með jöfnum atkv., og jeg þykist viss um, að ef þeir menn, sem fallið hafa frá í þessari deild á liðna árinu, væru hjer enn, myndi hæstv. stjórn ekki hafa borið fram þetta frv., því að þá var svo ákveðinn mótvilji gegn því, að jeg geri ekki ráð fyrir, að hún hefði þá viljað fara að eyða tíma þingsins árangurslaust til þess. En jeg geri nú ráð fyrir, að þessi mannabreyting, sem orðið hefir, muni máli þessu hagkvæm, enda hefir hæstv. stjórn síðan tekið það ráð að breyta um stefnu í málinu, því að í fyrra barðist hæstv.forsrh. gegn því, að Blönduósskólinn yrði gerður að ríkisskóla, og ef jeg man rjett, munu flokksbræður hans og háttv. flokkssystir (IHB) hafa fylgt hæstv.forsrh. (JM) í því að slátra Blönduósskólanum. Þessi breyting var að því leyti órjettlát, að sá skóli var þá miklu nær því að uppfylla þau skilyrði, sem þingið mundi setja í því efni, nefnilega það, sem hv. 4. landsk. (IHB) ekki vill kannast við, að Blönduósskólinn er að verða sjerfræðiskóli fyrir konur, eins og bændaskólar eru það fyrir karla. Aftur á móti verður þetta ekki sagt um kvennaskólann í Reykjavík, því að hann er að mestu bóklegur skóli, eins og hv. 4. landsk. (IHB) er kunnugt, og eru þar kendar flestar sömu námsgreinar og í almennum gagnfræðaskólum, nema hvað hann stendur lengur og þar eru kend þrjú útlend tungumál  Þetta er aðalgallinn á frv., að stjórnin hefir ekki sjeð sjer fært að stíga sporið til fullnustu, og til þess að bæta úr þessum galla frv. hefi jeg leyft mjer að bera fram viðaukatill. við það, þess efnis, að inn í lögin sjeu teknir nokkrir skólar, sem ríkið hlýtur að taka að sjer að reka, ef það á að verða að lögum, að þessum tveimur kvennaskólum verði komið á ríkissjóð. Jeg álít eins og aðalmálið liggur fyrir um rekstur þessara tveggja kvennaskóla, að eftir þeim reglum, er gilda, þá sje það að mörgu leyti forsvaranlegt, að ríkið taki að sjer Blönduósskólann, og þá með það fyrir augum, að hann verði framvegis sjerskóli í húsmæðrakenslu. Jafnhliða játa jeg, að rjett sje, að húsmæðradeild kvennaskólans hjer sæti sömu lögum, en ætti þá að vera stærri en hún er nú. Hinsvegar er það alveg hugsunarrangt hjá hæstv. stjórn að taka upp á arma ríkisins annan skóla, sem eingöngu er bóklegur, nema þá að það vaki fyrir henni að skapa fordæmi, sem leiða mundi til þess, að eftir nokkur ár yrðu allir bóklegir skólar teknir upp á ríkissjóð. Þetta býst jeg nú samt við, að sje ekki meining hæstv. stjórnar. En aðstaða hennar verður slæm, ef hún vill ekki sinna kröfum þessum, þegar hún hefir bundið hendur sínar. Því komist Kvennaskólinn í Reykjavík á ríkið, þá er ekki hægt að vera á móti því, að hjeraðsskólarnir fljóti í kjölfarinu. Hjeraðsskólarnir eru jafn-þarfir ungum og námfúsum mönnum úti um sveitir landsins eins og Kvennaskólinn í Reykjavík er fyrir ungar stúlkur í höfuðstaðnum. Þó að hæstv. stjórn þykist ekki geta nú gengið inn á brtt. mínar, verður hún áður en langt um líður að þola það, að sporið sje stigið fult út. Jeg vil benda á í þessu sambandi, að í fyrra hjelt hæstv. stjórn, að hún gæti tekið kvennaskólann í Reykjavík einan upp á ríkissjóð, þrátt fyrir mótmæli hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ), sem hjelt því fram, að Blönduósskólinn yrði að fylgjast með. Nú hefir hún sjeð að sjer og játað, að hún hefði þá á röngu að standa, og leggur því til, að Blönduósskólinn fylgi með hinum. Þessvegna verður með atkvgr. um frv. slegið föstu, hvort unglingafræðslan í landinu skuli rekin á kostnað ríkisins eða ekki. Jeg hefi ekki lagt út í að rekja allar veilur frv., en kemst þó ekki hjá að minnast á nokkrar þeirra, sem eru mest áberandi. Er þá fyrst, að nokkurs ósamræmis gætir í því, að taldar eru upp námsgreinar þær, sem kenna á í kvennaskólanum hjer, en þeim slept að því er Blönduósskólann snertir. Jeg hjó eftir því í ræðu hv.frsm. meiri hl. (IHB), að ætlast væri til, að námsgreinar þessar yrðu teknar upp í reglugerð skólans. En það er rangt og óeðlilegt og hefir heldur ekki tíðkast við skóla hjer, að telja ekki upp í lögunum námsgreinar þeirra. Og þó að vitnað sje í Eiðaskólann í þessu efni, þá hefir það ekkert að segja. Í lögum um hann er tekið fram, hverjar námsgreinar skuli kenna. Þá er ekki síður um ósamræmi að ræða í launum þeim, sem greiða á við skóla þessa. Forstöðukonu kvennaskólans hjer eru ætlaðar 3 þús. kr. á ári og dýrtíðaruppbót, en á Blönduósi aðeins 1400 kr. þetta er óeðlilegur mismunur og tekið út úr rjettum hlutföllum. Þó að báðar þessar forstöðukonur hafi haft lág laun hingað til, má ekki rugla svo hlutföllunum, að bersýnilegt ranglæti komi niður á öðrum stöðum. Annars virðist, að sömu hlutföll ættu að gilda hjer og t. d. á sjer stað um launamismun rektors hins almenna mentaskóla og skólameistarans á Akureyri. Þá er eitt „princip“, sem hæstv. stjórn hefir tekið upp í frv. þetta, sem aldrei hefir sjest í neinu skólafrv. áður, en það er, að forstöðukona skólans hafi ókeypis fæði í skólanum. Jeg hefi nú viljað sýna hæstv. stjórn þær eðlilegu afleiðingar, sem þetta hefir í för með sjer, og þessvegna tekið þetta ákvæði upp í allar viðaukatill. mínar. Eigi að lögleiða þetta við einn skóla, leiðir af sjálfu sjer, að sama verður að ganga yfir alla aðra. Annars vænti jeg, að hæstv.forsrh. (JM) skýri nánar, hvað átt er við með þeirri nýbreytni. Það væri hugsanlegt, að þetta miðaðist við, að einhleyp kona stýrði skólanum. En það gæti líka hugsast, að forstöðukonan hefði þann hug til karla, að hún giftist, og yrði þá að líkindum að sleppa stöðunni, því ótrúlegt er, að ríkissjóður eigi að bera allan kostnað af fjölskyldu forstöðukonunnar. Annars skilst mjer, að hæstv. stjórn hafi ekki athugað, hverjar afleiðingar þetta muni hafa. Þessvegna tel jeg, að rjettara væri að hækka launin, svo að þau væru viðunandi, en sleppa þessum fríðindum, sem hljóta að draga þann dilk á eftir sjer, að aðrar stofnanir heimti það sama. Jeg hefi leyft mjer í viðbótartill. mínum að bera fram þær kröfur, sem eru sú hugsunarrjetta afleiðing af stefnu hæstv. stjórnar í frv. Hinsvegar er mjer ekkert kappsmál, að það nái fram að ganga, því að jeg álít, að sú stefna í raun og veru sje ekki eins heppileg og sú, sem hingað til hefir verið fylgt, en þetta er rökrjett afleiðing af því, sem frv. ætlast til. Jeg vil nú leyfa mjer að vekja athygli á því, að í síðustu málsgrein viðaukatill. minna á þskj. 376 er prentvilla. Lögin um stofnun húsmæðraskóla á Norðurlandi eru frá 1917, en ekki 1907, eins og stendur í þskj., og er þetta leiðrjett hjer með. En áður en kemur að því, að viðbótartill. mínar komist í framkvæmd, þá er ekki nema von, að sumum landshlutum finnist hart, að landið taki að sjer tvær stofnanir, sem reknar hafa verið áður sem einkafyrirtæki, en sýni engan lit á því að uppfylla þær skyldur, er það tók sjer á herðar um leið og sett voru lögin um stofnun húsmæðraskóla í grend við Akureyri. Nú er vitanlegt, að konur norður þar hafa safnað stórum sjóð til byggingarinnar og altaf haft það mál á oddinum nú síðustu árin. Hæstv. forsrh. (JM) hefir undirskrifað þessi lög og með því óbeinlínis gefið loforð um, að eitthvað yrði hafist handa í þessu máli. Konurnar nyrðra bíða með fjeð og halda áfram að auka við sjóðinn. þær hafa vænst þess, að landið stæði við gefin loforð, en um þetta hefir hvorki heyrst stun nje hósti frá hæstv. stjórn. þær hafa heldur ekki notið neins stuðnings hjá fulltrúa sinum á þingi, hv. 4. landsk. (THB), þvert á móti hefir sá hv. fulltrúi kvenþjóðarinnar barist fyrir því með oddi og egg hjer á Alþingi, að ríkið tæki að sjer rekstur Kvennaskólans í Reykjavík, en ekkert hirt um að styrkja stofnun hins skólans, sem bæði lög og loforð eru um. Jeg vildi minna á þetta verkefni sem öllu þarfara fyrir hæstv. stjórn og hv. fulltrúa kvenna (IHB) að beita sjer fyrir og bjarga fram til sigurs heldur en hitt, sem hjer er aðallega barist um. Af stefnu hæstv. stjórnar í þessu máli lít jeg svo á, sem allir þeir; er henni fylgja í þessu máli, sjeu sammála um, að landið taki á sínar herðar alla almenna unglingafræðslu, karla og kvenna, hvar sem er á landinu. Jeg er búinn að lýsa því, að aðalskóli kvenna hjer í Reykjavík er hliðstæður hjeraðsskólunum, en Blönduósskólinn, sem er sjerskóli fyrir húsmæður, er hliðstæður bændaskólunum. Nú eru í landinu þrír hjeraðsskólar, sem staðið hafa um nokkur ár, og einn er að myndast á Suðurlandi, svo það eru þá fjórir skólar, sem bætast á ríkið. Það þarf nú ekki að kallast goðgá, þó að allir þessir skólar væru reknir á ríkissjóðs kostnað, ef menn væru vissir um, að þeir gerðu sama gagn. Barnaskólarnir, sem kosta landið offjár, eru að mestu leyti reknir fyrir landsfje. Að því leyti er hjer miklu fremur um stefnuatriði að ræða en kostnaðar. Jeg hefi í þessum vatill. mínum lagt til, að Hvítárbakkaskólinn í Borgarfirði, hjeraðsskólinn að Núpi við Dýrafjörð og hinn væntanlegi hjeraðsskóli á Laugarvatni skuli allir teknir upp í lögin á eftir þessum tveim kvennaskólum, sem frv. nefnir, svo að sama gildi um þessa hjeraðsskóla eins og t. d. Eiðaskólann, sem er eini hjeraðsskólinn, sem ríkið hefir tekið upp á sína arma að öllu leyti. Og þar sem hæstv.forsrh. (JM) hefir verið með í því að búa til Eiðaskólalöggjöfina og skapa þar ný landssjóðslaunuð embætti, trúi jeg vart, að hann verði til að bera mjer á brýn bruðlunarsemi, þó að jeg hafi einurð til að stiga það spor til fullnustu, sem hann hefir stigið til hálfs, enda má segja, að hjer sje um troðna braut að ræða og till. mínar í beinu áframhaldi af því, sem frv. stjórnarinnar stefnir. Viðvíkjandi námsgreinunum í þessum skólum vil jeg taka fram, að mjer finst ekki nema rjett og sjálfsagt, að þær sjeu taldar upp í lögunum, og hvað hjeraðsskólana snertir, er það sjerstaklega eitt atriði, sem jeg ætla, að þörf sje að skýra nánar. Jeg hefi í vatill. mínum talið upp ýmsar sömu námsgreinarnar og kendar eru í Kvennaskólanum í Reykjavík, svo sem: íslensku, sögu, náttúrufræði og landafræði, en svo er bætt við ýmsu fleira, sem ætlast er til, að kent sje við hjeraðsskólana, svo sem: smíði, bæði á trje og járn, steinsteypa, vefnaður, íþróttir, söngur og einfalt bókhald, auk þess, sem nemendur eiga kost á tilsögn bæði í norsku og dönsku. Í þessu sambandi vil jeg benda hv. 4. landsk. (IHB) á það, að í Laugaskólanum er kent sumt af því, sem kallað er sjerfræði í kvennaskólum. T. d. er á Laugum í vetur fullkomin kensla í vefnaði, sem telja má gagnlegt fyrir konur og afarnauðsynlegt.

Hefir verið kent líka við Kvennaskólann í Reykjavík

. Þar er líka ágætur teiknikennari starfandi við skólann, sem hefir smíðakensluna með höndum, og nú er hafinn undirbúningur um það, að kenna nemendum að steypa steina á næsta vetri. Þetta er sjerfræði fyrir karla eins og saumaskaupurinn í Kvennaskólanum hjer er sjerfræði fyrir húsmæðraefni, en hvorttveggja er jafn-mentandi fyrir báða parta. Jeg legg þetta nokkurnveginn að jöfnu og álit jafngagnlegan fyrir ungar stúlkur saumaskapinn í Kvennaskólanum. eins og smíði og steinsteypu í hjeraðsskólunum, enda er vonandi, að slíkt fari vaxandi eftir því, sem skólarnir batna. Ekkert af þessu er þó sjermentun, í strangasta skilningi, heldur almenn mentun. Hæstv. forsrh. (JM) gat þess við mig utan fundar, er hann hafði lesið vatill. mínar, að of snemt væri að tala um skólann austanfjalls, á meðan hjeraðsbúar sjálfir væru að deila um, hvar skólinn skuli bygður. Þegar jeg samdi till. mínar, vissi jeg ekki annað en skólastaðurinn væri ákveðinn, enda ekki sjeð fyrir, að hann muni reistur annarsstaðar en á Laugarvatni, og það þegar á þessu ári. En verði breytt um staðinn, leiðir af sjálfu sjer, að breyta verður nafni skólans í lögunum. Hitt vona jeg, að hæstv.forsrh. (JM) sje mjer sammála um, að þörf sje á að koma upp góðum og fullkomnum skóla austanfjalls, enda vona jeg, eftir því sem á undan er gengið, að hæstv. mentmrh. (JM) skorti ekki vilja til að fylgja því máli til sigurs. Jeg hefi hugsað mjer jafnmarga starfsmenn við þennan skóla austanfjalls eins og Blönduósskólann, þótt vitanlegt sje, að hann verður mun stærri. Þangað má ætla að sæki 100–150 nemendur á ári í stað 35, sem er vanaleg nemendatala Blönduósskólans. En af því að austanfjalls er aðallega reiknað með bóklegum skóla, má ætla, að hver kennari komist yfir að kenna margfalt fleiri nemendum en í sjerskólanum á Blönduósi, sem nú er. Þá kem jeg nú að því atriðinu í vatill. mínum, sem ætla má, að hæstv. stjórn og hv. 4. landsk. (IHB) geti verið mjer sammála um, en það er þörfin á að auka húsmæðrakensluna í landinu. Jeg get ekki trúað fyr en jeg tek á, að fulltrúi kvenna, hv. 4. landsk. (IHB), vilji ekki styðja það áhugamál kvenþjóðarinnar að koma á fót góðum og fullkomnum húsmæðraskólum á Akureyri og Staðarfelli. Eins og jeg tók fram áðan, er mikill áhugi á Akureyri og víða norður þar að stofna húsmæðraskóla, og sama áhugann er að spyrja um Vesturland, þó dálítil togstreita hafi orðið um skólastaðinn. En nú er hann fundinn, og skólanum ætlað að búa um sig á Staðarfelli. Og þó að hugsað hafi verið um Staðarfellsskólann sem einkafyrirtæki - aðeins af fjárhagsástæðum - þá hefði verið hægt að samþykkja stofnun hans í bæði þau skifti, sem jeg bar það mál fram hjer í hv. deild. Þessvegna stendur hv. 4. landsk. (IHB) ásamt flokksbræðrum sínum mjög illa að vígi nú með kröfur sínar, eftir að hafa áður lagst á móti jafn-sjálfsögðu máli eins og stofnun Staðarfellsskólans. Jeg lít þessvegna svo á, að eins og hjeraðsskólarnir sjeu sambærilegir við Kvennaskólann í Reykjavík og verði þar af leiðandi eins og hann kostaðir af ríkissjóði, eins sje ekki hægt að leiða það hjá sjer lengur að koma upp þessum tveimur húsmæðraskólum, á Akureyri og Staðarfelli. Og leggist hv. 4. landsk. (IHB) á móti því, þá njóta sín vel þau rök þessa hv.þm., að lítið sje gert fyrir kvenþjóðina, og ekki nema von, að litlar bætur fáist á því sviði, á meðan þessi eini fulltrúi kvenna á Alþingi gengur í flokk með þeim, er vinna leynt og ljóst á móti aukinni mentun kvenna í landinu. Að síðustu ætla jeg að víkja nokkrum orðum að ræðu hv.frsm. (IHB) og þá einkum þeim atriðum, sem jeg hefi ekki beinlínis svarað með því, sem jeg hefi nú sagt. Hv. frsm. meiri hl. (IHB) sagði, að jeg hefði tekið munninn nokkuð fullan að því leyti, er hjeraðsskólana snertir, í vatill. mínum á þskj. 376. Hvorki mjer nje öðrum hefði dottið í hug að koma unglingafræðslunni á ríkið, ef ekki væri um þessa þrálátu baráttu þm. (IHB) að ræða; að reyna enn á ný að koma sínum skóla fram og á ríkissjóð, þrátt fyrir þau rök, sem færð voru í fyrra á móti því, er bent var á, hver afleiðingin mundi verða, ef horfið yrði að því ráði, að ríkið tæki að sjer rekstur Kvennaskólans í Reykjavík. Háttv. 4. landsk. (IHB) má því sjálfum sjer um kenna, að vatill. mínar eru framkomnar. Þær eru bein afleiðing af því, sem á undan er gengið. Einhver hv.þm. hafði lesið Þingtíðindi Kaplskýlinga, sem nýlega eru prentuð, og fórust orð eitthvað á þá leið, að það væri engu líkara en að umr. nú og í fyrra um Kvennaskólann í Reykjavík væru þaðan, því nógir eru snúningarnir í þessu máli eins og hjá Kaplskýlingum. Sjest það best á því, að hæstv.forsrh. (JM) og hv. 4. landsk. (IHB) bera nú fram frv. um það, að ríkið taki að sjer rekstur Blönduósskólans, en í fyrra var það talið óverjandi með öllu, þegar háttv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) bar fram sína brtt. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. meiri hl. (IHB) sagði um sjerskólana, þá get jeg slept því að fara frekar út í það en jeg hefi nú þegar gert með því, sem jeg er búinn að segja. Hinsvegar verð jeg að svara því, sem áttu að vera einskonar aðvörunarorð til mín, að jeg vildi draga úr mentun kvenna. Þar vil jeg láta verkin tala. Jeg hefi verið hlyntur Kvennaskólanum í Reykjavík, enda getur hv. 4. landsk. (IHB) ekki neitað því, að jeg hefi stutt þær fjárbætur, er jeg sá, að voru á rökum bygðar. Og jeg hefi gengið lengra en fulltrúi kvenna, hv. 4. landsk. (IHB), í því að bæta mentun kvenna í landinu. Jeg hefi borið fram tvisvar frv. um húsmæðraskóla á Staðarfelli, sem þessi hv. fulltrúi kvenna hefir verið á móti, en nú er því máli borgið svo, að Staðarfellsskólinn mun taka til starfa á næsta ári. Þar að auki hefi jeg í undirbúningi frv. eftir ósk austfirskra kvenna um húsmæðraskóla á Hallormsstað. Vona jeg, að hv. 4. landsk. (IHB) styðji líka þann skóla. Get jeg þannig notað tækifærið til þess að biðja hv. 4. landsk. (IHB) um lið sitt í því máli, því að það munu ekki líða margir dagar áður en jeg get sýnt í verkinu enn einu sinni hina einlægu trygð mína við áhugamál kvenþjóðarinnar með umhyggju fyrir austfirskum konum. Vona jeg þá einnig, að hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), sem við erum svo gæfusöm að hafa hjerna í deildinni, sýni sín góðu áhrif í þessu máli, enda mun hann nú binda sig í þessum efnum með atkvgr. í dag. Jeg er alveg sammála hv. 4. landsk. (IHB) um hið skáldlega gildi kvæðis Matthíasar, en jeg er ósammála um innihaldið. Því að jeg vil sýna það í verkinu, að jeg er hlyntur málefnum allra kvenna á landinu. En jeg vil ekki berjast fyrir því að koma vissum starfsmönnum á ríkissjóðinn, ef það hefir enga bætandi þýðingu fyrir uppeldismálin í sjálfu sjer. Jeg ætla þá, áður en jeg lýk máli mínu, að víkja lítilsháttar að vatill. mínum. Jeg vil skjóta því til hæstv. forseta að bera þær upp hverja í sínu lagi, þegar til atkvgr. kemur, þar sem verið getur, að þær sjeu ekki allar jafnsigursælar, og ein þeirra kann að hafa meira fylgi en önnur. Rjett er þá að geta þess, að jeg ætlast ekki til, að viðbótartill. verði samþ. af öðrum en þeim, er fylgja frv., því að jeg hefði ekki komið með þær, ef þessi undanfari væri eigi fram borinn: Það er líka í raun og veru vafasamt, hvort rjett sje að taka kvennaskóla og hjeraðsskóla á landssjóðinn. Þetta atriði er það, að verði skólarnir landsfyrirtæki, er hætt við, að þeir verði miklu stirðari í vöfunum, missi það fjaðurmagn, sem þeir höfðu, og fái engan stuðning af frjálsum framlögum. En þetta alt er mjög mikilsvert. Jeg hygg, að allir muni eftir hressingarhælinu í Kópavogi, sem kvenfjelag hjer í bænum fjekk leyfi til að koma upp. Jeg átti leið þar um í gær og sá þá, hve langt á leið hið stóra og myndarlega hæli er komið, sem fjelagið ætlar að reka. Svona eru aðstæður hjeraðsskólanna. Þeir hafa risið upp fyrir beina og óbeina hjálp þeirra manna, sem höfðu áhuga og trú á starfi þesssara stofnana. Jeg vil nú spyrja hæstv. stjórn og háttv. 4. landsk. (IHB), hvort nokkuð sje því til fyrirstöðu, ef menn vilja fá góðan og stóran skóla, að hægt sje að fá stuðning kvenfjelaganna til þess að halda honum við sem einkafyrirtæki. Í öðrum löndum eru svona skólar algengir; lifa þeir aðeins fyrir áhuga fólksins. En vafasama atriðið í þessu öllu er einmitt það, að svifta skólana þeirri stoð samúðar og hjálpfýsi, sem þeir hafa nú. Ef lítið kvenfjelag getur rekið stórt hressingarhæli, þá er það undarlegt, ef allar konur landsins gætu ekki styrkt skólann til muna, þó að hann hjeldi áfram að vera einkaskóli með styrk úr ríkissjóði eins og nú. Ef nú ríkisstjórnin og hv. 4. landsk. (IHB), sem í þessu máli eru eitt og hið sama, álíta, að kvennaskólanum sje ólíft án þess að vera ríkisskóli, hvernig halda þau þá, að hjeraðsskólarnir geti komist af, t. d. skólinn í Borgarfirði, Núpsskólinn og Laugaskólinn. Hvaða rjett hafa menn til að setja þessa skóla hjá. Það, sem því hv. 4. landsk. (IHB) sagði um einkaskólana, nær þá einnig til þessara skóla. Jeg vil gera játningu gagnvart 4. landsk. (IHB) í þessu máli. Það stendur líkt á með okkur, þar sem við komum bæði um sama leyti inn á þingið og höfum bæði það lífsstarf að standa fyrir einkaskólum, er þó hafa ríkissjóðsstyrk. Gæti og verið, að jeg kæmist í sömu aðstöðu og hv. 4. landsk. (IHB), að jeg yrði stuðningsmaður stjórnar og gæti komið til hennar og beðið hana að vera svo væna að gera samvinnuskólann að ríkisskóla. En mjer þykir ólíklegt, að jeg muni lifa svo lengi, að jeg stigi það spor. Jeg vil ekki íþyngja ríkissjóði með því, sem getur gengið fult eins vel á annan hátt. En það hefir verið viðurhent af áhrifamiklum mönnum, að ef kaupmenn og kaupfjelög hefðu ekki haft áhuga á skólamálum sínum og stutt þá, væri nú kominn stór skóli á ríkissjóðnum með um 40 þús. kr. árlega. Á þessu sjest, að hægt er að nota framtak einstaklinganna. Mjer finst, að hv. 4. landsk. (IHB) gæti tekið mig hjer sem fordæmi, því að það sæti ekki ver á henni, þó að hún hefði sótt það með minna kappi að koma skólanum á landið, enda þótt hún hefði haft góða aðstöðu til þess. Mjer finst, að hæstv. stjórn, sem varð fyrir svo miklum óhöppum með sum frv. sín í fyrra, t. d. ríkislögreglufrv., kvennaskólafrv. o. fl., hefði átt að geta tekið meðferð þessa frv. með sama jafnlyndi og þá. Það var engin ástæða til að vekja frekar upp Kvennaskólann en herinn, því að herinn hafði tiltölulega eins mikið fylgi í Nd. og Kvennaskólinn hjer. Að endingu vil jeg minna á það, að svo framarlega sem stjórnin beitir flokksfylgi sínu til þess að setja Kvennaskólann á ríkissjóðinn, verður afleiðingin sú, að taka þarf alla unglingaskólana upp á arma ríkisins áður en langt um líður.

Forsætisráðherra (JM): Jeg skal láta þess getið, að það varð mjer mikið ánægjuefni, að háttv.frsm. minni hl. (JJ) talaði aðallega um þau atriði, sem tala á um við 2. umr., en ekki um hina almennu hlið málsins. Er skemtilegt að verða var við það, að gætt sje þingskapanna, en það vill nú alloft bregða út af því, og verða því allar umr. stundum aðeins almennar umr. En jeg ætla að virða viðleitni hv.þm. í því að meta þingsköpin. Auðvitað getur hv. 3. landsk. (JJ) ekki alveg brugðið af fornum vana, enda er ekki von á því. Háttv. þm. (JJ) talaði um það, hversvegna stjórnin hefði borið fram frv. nú, þar sem það hefði fallið í fyrra. Einnig sagði hann, að það mundi ekki hafa verið borið fram, ef hjer væri sama mannaskipun og í fyrra. En þetta er atriði, sem viðkemur stjórninni einni, hvenær hún telur haganlegast að bera fram frv. Háttv. 3. landsk. (JJ) hefir ekki altaf hlíft deildinni við að bera fram frv., sem mætt hafa hjer mótspyrnu. Háttv. þm. sagði, að jeg hefði skift um skoðun á þessu máli, þar sem jeg hefði verið á móti því í fyrra, að Blönduósskólinn yrði gerður að ríkisskóla. Þetta er ekki rjett. Jeg mótmælti aðeins, að Blönduósskólinn yrði borinn fram sem brtt. við frv. Jeg sagði þetta fleirum sinnum, og getur hv.þm. sjeð það í þingtíðindunum. Jeg sagði aftur á móti ekkert um það, að Blönduósskólinn gæti ekki orðið ríkisskóli. En eins og sakir stóðu þá, hefði það aðeins orðið til að tefja fyrir frv. Jeg hefi því aldrei mótmælt því, að gera Blönduósskólann að ríkisskóla, úr því að hann er á annað borð kostaður af ríkinu, svo að segja að öllu. Jeg hefi meira að segja oft sagt það við umr. um fjárlögin, að jeg áliti í raun og veru rangt, að ríkissjóður kostaði fyrirtæki að öllu eða sama sem öllu leyti, en hefði þó engin umráð yfir þeim. Og þetta er einmitt aðalatriðið. En þó lagt sje fram á móti þetta 4–6% af kostnaðinum, þá er það ekki teljandi. Það er alveg rjett hjá háttv.frsm. minni hl. (JJ), að jeg tel að þessu leyti engan mun á Kvennaskólanum í Reykjavík, og Blönduósskóla; jeg tel þá báða kvennaskóla, enda þótt annar kenni meira hið bóklega, en hinn sje að færast í það horf að verða húsmæðraskóli. Jeg legg áherslu á það, að þar sem skólar þessir hafa nú starfað um marga tugi ára og verið kostaðir af ríkissjóði að öllu leyti, þá sje eðlilegt, að maður stigi sporið alveg út. Aftur á móti er aðalágreiningurinn við umr. milli mín og háttv. 3. landsk. (JJ) um það, að ef kvennaskólarnir verða gerðir að ríkisskólum, þá sje skylt að gera unglingaskólana það einnig. Þm. segir nefnilega, að ef þeir kvennaskólar, sem veita almenna fræðslu, verða teknir upp á ríkissjóðinn, þá eigi einnig að taka upp hjeraðsskólana, er á eftir kunna að koma. En þetta getur ekki verið afleiðing frv., þar sem hinir skólarnir eru miklu eldri. Hversvegna skyldi þá ekki hafa verið sett heimild til þessa undireins og Eiðaskóli var settur á stofn. Hann er aðeins almennur skóli til lýðmentunar, og þó að hann geti undirbúið einstaka pilta til gagnfræðaprófs, þá sannar það ekkert. Sama má segja um Flensborgarskóla; hafa einstöku piltar þaðan getað með lítilli fyrirhöfn lokið hjer gagnfræðaprófi. Það er því rangt að leiða þessa ályktun af frv. Fordæmið er komið fyrir löngu, með stofnun Eiðaskólans, ef út í það ætti að fara. Í rauninni á alt þetta tal háttv.frsm. minni hl. (JJ) um að rjett sje að taka sjerskólana á ríkissjóðinn, en ekki almennu skólana, alls ekki heima hjer. Aðalsönnunin, að í þessu tilliti sje engin greining hjá oss, er það, að ríkið kostar hjer að miklu leyti barnaskólana, sem víða annarsstaðar eru kostaðir að mestu af sveitar- og bæjarfjelögum. Á síðustu árum er og annarsstaðar farið að tíðkast, að ríkið kosti einnig barnaskólana. Hjer er því engin greining að þessu leyti. Jeg vil í þessu sambandi minna hv.þm. á bændaskólana. Þeir veita nú að mestu leyti kenslu í almennri fræðslu, því að þar er fremur lítil kensla í verklegum framkvæmdum og vinnu, á móts við það, sem áður var. Þeir eru aðeins skólar fyrir bændur, alveg eins og kvennaskólarnir fyrir konur. Háttv. þm. talar um ósamræmi í því, að í frv. eru taldar upp námsgreinir kvennaskólans í Reykjavík, en ekki Blönduósskólans. Þetta er þó alveg í samræmi við frv. um Eiðaskólann, þar sem námsgreinir eru aðeins nefndar til bráðabirgða, ekki fastákveðnar, en skulu síðar ákveðast með reglugerð. En hjer eru þær beinlínis taldar upp. Ástæðan til þess, að námsgreinir Blönduósskólans eru ekki taldar upp, er sú, að því er mjer er tjáð, að skólinn er að taka breytingum og færast nær því að verða húsmæðraskóli. Ef svo er, þá er ekki nema eðlilegt, að námsgreinir sjeu ekki fastákveðnar. Þá talaði háttv. 3. landsk. (JJ) um ósamræmið milli launa forstöðukvenna þessara tveggja skóla. Það er alveg rjett, að það getur litið svo út, sem svo sje. Gæti ef til vill verið rjett að hækka laun forstöðukonunnar á Blönduósi. Jeg skal ekki fullyrða neitt um það sem stendur. Það þótti ekki ástæða, meðan engin óánægja var með launin, að vera að hækka þau meira en sem nam dýrtíðaruppbótinni. Og er það mikil hækkun frá því, sem nú er. Háttv. þm. vildi bera laun forstöðukvennanna saman við laun skólameistara Mentaskólans og Gagnfræðaskólans á Akureyri, og sagði, að hlutföllin ættu að vera svipuð. En það er ekki rjett að bera saman þá síðarnefndu, sökum þess, að þar er um kaupstaði að ræða. Þrátt fyrir það, að Blönduós er verslunarstaður, tel jeg vafalítið, að þar mun ódýrara að lifa en t. d. á Akureyri, en hvað sem um þetta er, skiftir það ekki miklu máli, því þetta atriði er ekki stórt, en ef það yrði talið nauðsynlegt að hækka þessi laun, mun stjórnin ekki taka illa undir það, og svo sje jeg ekki ástæðu til að eyða fleiri orðum að þessu atriði. Háttv. 3. landsk. (JJ) taldi ófært, að forstöðu- og kenslukonunum væri ætlað frítt fæði; en má jeg spyrja, hvers vegna telur þm. þetta óhæfu? Jeg sje ekkert á móti því að áætla þetta í frv. á sama hátt og þessu er nú fyrir komið. Frv. gerir ráð fyrir, að sama skipun haldist í sem flestu eða öllu á skólunum, að því einu breyttu, að ríkið hafi yfirráðin yfir skólunum framvegis. þessi ákvæði um frítt fæði tíðkast víða, bæði hjer og erlendis, bæði í skólum og í ýmsum öðrum stofnunum, sem slíkt á við í. Hjer á landi er þetta altítt, og jafnvel í stofnunum, sem launa starfsmenn sína tiltölulega fult eins vel og skólarnir, t. d. í spítölum og sjúkrahúsum hafa forstöðumenn eða konur og annað starfsfólk venjulegast frítt fæði, ef það er ógift, Auðvitað koma ekki þessi ákvæði til greina á sama hátt gagnvart giftu fólki. Þá sagði háttv. 3. landsk. (JJ), að það væri hart fyrir ýmsa aðra hluta landsins, að þessir tveir skólar aðeins væru gerðir að ríkisskólum. Hvað mættu þá t. d. Vesturlandshjeruðin segja, sem eiga engan skóla? Það var ekki vel heppilegt fyrir háttv.þm. að koma með þessi dæmi nú. Á Austurlandi er þó t. d. Eiðaskólinn, háttv.þm. hefir víst ekki munað eftir honum. Á Suðurlandi eru ýmsir skólar og á Norðurlandi sömuleiðis, t. d. búnaðarskólarnir, gagnfræðaskólarnir hjer syðra og á Akureyri. Á Norðurlandi á einnig að komast bráðlega á fót spítali, sem áreiðanlega verður ríkisstofnun, enda þótt byrjað sje á því fyrirtæki að mestu með styrk frá einstökum mönnum. - Nei, Norðlendingar hafa ekki farið varhluta af því, að fá til sín ríkisstofnanir, skóla eða annað: þeir hafa venjulega sagt til sinna þarf með fullri einurð, og jeg er ekki að lasta það. En íbúar Vesturlandsins hafa ekkert fengið ennþá, sem verulega er um vert, síðan Ólafsdalsskólann leið. Um Staðarfellsskólann má vel segja, að hann sje ekki til enn þá eða ekki kominn á ríkið, þar eð fjárveitingu vantar til hans ennþá í fjárlögin. Enn sagði háttv. 3. landsk.þm. (JJ), að meiri ástæða væri til að gera hjeraðs- eða unglingaskólana að ríkisstofnunum heldur en barnaskólana, vegna þess að unglingafræðslan gerði meira gagn en sú fræðsla, sem veitt væri í barnaskólunum. Mjer finst ekki heppilegt að jafna þessum skólum saman; jeg geri ráð fyrir, að æði mikið mundi draga úr því gagni, sem unglingaskólarnir gera, ef nemendurnir kynnu hvorki að lesa nje skrifa, er þeir kæmu í skólana. Nei, barnaskólarnir leggja grundvöllinn, sem allir aðrir skólar verða að byggja á fræðslu sína, og þá kemur það einnig til álita, að í unglingaskólana fara hvergi nærri allir unglingar á skólaaldri. það er óhugsandi, í jafnfátæku og strjálbygðu landi og Íslandi, að allir unglingar á 14–20 ára aldri geti gengið á unglingaskóla, en í barnaskólana verða þeir allir að fara, því barnaskólafræðslan er nauðsynlegur grundvöllur undir hverja þá fræðslu, sem unglingunum gefst kostur á. Hvað húsmæðraskólann á Akureyri snertir, þarf jeg ekki að ræða hann nú; skólinn er ekki ennþá kominn á fót, og því finst mjer, að nógu snemt sje að taka ákvarðanir um hann, þegar hann er tekinn til starfa. Háttv. 3. landsk.þm. (JJ) sagði, að það, sem sjerstaklega væri athugavert við frv., væri það, að það drægi mjög úr samúð almennings með þeim skólum, sem væru einkastofnanir, og vilji manna til að leggja fram fje til skólanna mundi minka, ef frv. yrði samþ. En jeg hefi ekki orðið var við, að alment væri hjer á landi, að menn legðu að jafnaði fram fje til fyrirtækja, sem ekki gefa neinn arð eða von um arð í aðra hönd. Menn eru fljótir á sjer og fúsir til að hjálpa til að byrja á einhverju og eru þá oftast nær framlagafúsir, þegar um er að ræða að stofna einhver ný fyrirtæki. En þegar þau eru komin upp, og stundum jafnvel áður en alveg er búið að koma þeim að öllu leyti á fót, fer jafnan að draga úr framlögum og fórnfýsi manna, og vantar því oft fje á síðustu stundu, til þess að fyrirtækin geti tekið til starfa. Jeg held, að reynslan hafi nægilega sýnt það að því er hjeraðaskólana snertir, að menn halda ekki að staðaldri áfram með að leggja fje til þeirra. Jeg fæ ekki sjeð, að nokkur ástæða sje til að vænta þess fremur af konum en körlum framvegis í Rvík, að lagt verði stórfje af mörkum til uppihalds kvennaskólanum, enda hafa konurnar í Reykjavík þegar haldið uppi þessum skóla um mörg ár, áður en ríkið fór að styrkja hann. Sem dæmi um hina miklu hrifningu, sem oft grípur almenning, þegar um er að ræða að koma einhverjum nýjum fyrirtækjum á fót, mætti t. d. nefna stofnun Eimskipafjelags Íslands, bygging Vífilsstaðahælisins o. fl., en þó fór það svo, að öll fjárframlög hættu, áður en alveg var búið að ganga frá Vífilsstaðahælinu; þá skorti fje til að lúka við það að fullu og byrja rekstur þess. Þó hefir fórnfýsi almennings að því er fjárframlög snertir aldrei komið betur í ljós en þegar safnað hefir verið til byggingar heilsuhælisins á Norðurlandi, og verður það ávalt Norðlendingum til sóma, hvernig þeir hafa snúist við því máli. En menn munu þó fljótt þreytast, ef til þess yrði ætlast, að heilsuhælið í Kristsnesi yrði rekið og því að öllu leyti haldið uppi með almennum fjárframlögum að staðaldri. En til þess hefir auðvitað aldrei verið ætlast. Það mun altaf hafa verið gert ráð fyrir því, að ríkið tæki við hælinu, þegar það væri komið á fót. Þess vegna er ekki rjett og má ekki til lengdar byggja á eða treysta fórnfýsi almennings til fjárframlaga. Kvennaskólarnir á Blönduósi og í Reykjavík hafa um alllangt árabil bjargast áfram við ríkissjóðsstyrkinn einn saman og án nokkurs fjárframlags, sem nokkru nam, annarsstaðar að. Jeg verð því að segja, að það væri ósanngjarnt að ætlast til þess fremur af konum en körlum, að nú væri lagt fram fje, sem um munaði, til þessara skóla. Um brtt.háttv. 3. landsk. (JJ) ætla jeg ekki að fara mörgum orðum. Jeg álit, að þær sjeu aðeins bornar fram til að sýna afleiðingar frv. frá sjónarmiði háttv.þm., - þær eigi að vera einskonar grýla á stjórnina fyrir að hafa lagt fram þetta frv. En þetta hefir þó tekist allóhöndulega fyrir háttv.þm., því nær því sanna hefði þá verið, ef á þessar afleiðingar hefði verið bent, er Eiðaskólinn var tekinn á ríkissjóð. Þetta kemur því full-seint fram; líklega af því, að hv.þm. hefir ekki sjeð þetta fyr. Jeg verð að segja um það, sem háttv.þm. (JJ) hefir talað um, að verið væri að gera upp á milli hjeraða eða mismuna þeim, að jeg fæ ekki sjeð, að Árnesingaskólinn þurfi að vera miklu stærri en aðrir skólar af því tagi, þar sem skólinn er aðeins ætlaður Árnessýsla einni. Í fyrstu var til ætlast, að þessi skóli ætti að vera fyrir fleiri sýslur en Árnessýslu eina, en frá því virðist nú vera fallið og skólinn eiga að vera aðeins fyrir þetta eina sýslufjelag. Jeg veit ekki, hvort svo mjög er misjafnað á framlagi til þessa skóla í Árnessýslu á móts við aðra slíka skóla, en mjer hefði þótt miklu heppilegra, ef komist hefði á fót miklu stærri og myndarlegri skóli fyrir alt Suðurland, en þetta getur ef til vill liðkast eitthvað. Loks skal jeg geta þess, að það var skólanefnd kvennaskólans í Reykjavík, og ekki síst formaður skólanefndarinnur, prófessor Eiríkur Briem, sem kom til mín og mælti fast fram með því, að skólinn yrði gerður að ríkisskóla, og er það því aðallega hans áhrifum að þakka, að frv. er fram komið. Hitt er auðvitað satt, að háttv. 4. landsk. (IHB) hefir mjög stutt þetta mál og er því mjög fylgjandi, sem vonlegt er. En miklu rjeð um, að frv. þetta er frá stjórninni komið, tillögur stjórnarnefndar og aðallega formanns hennar um þetta mál. Jeg nefni þetta vegna þess, að það hefir hvorki þótt óskynsamlegt nje gefist illa að taka dálítið tillit til álits og tillagna þessa manns (próf. E. Briem), að minsta kosti í fjármálunum. Ráð hans hafa til þessa hvervetna og áreiðanlega gefist vel.

Sigurður Eggerz Háttv. 4. landsk. (IHB) sagði, að fullmikið hafi þegar verið rætt um þetta mál. En það er nú svo, er fylgismenn frv. sjálfir gerast margorðir, verður að skoðast eðlilegt, að við mótstöðumenn þessa máls þurfum líka að segja eitthvað, en jeg skal þó lofa því að verða ekki mjög langorður. Það, sem jeg hefi að segja, er aðallega að gera grein fyrir aðstöðu minni til brtt., sem hv. 3. landsk. (JJ) ber fram. það mun reynast svo, að afleiðingar þess, ef stjórninni tekst að gera þessa tvo skóla að ríkisskólum, verði þær, að þá munu rísa upp ótal aðrir, sem gera munu sömu kröfur um að verða teknir upp á arma ríkissjóðs, og á það benda þessar brtt.háttv. 3. landsk. (JJ), um að taka með í þetta frv. skólana á Hvítárbakka, að Núpi í Dýrafirði, að Laugum í Þingeyjarsýslu og jafnvel að Laugarvatni í Árnessýslu, að Staðarfelli og á Akureyri. Takist hæstv. stjórn að gera þessa tvo skóla í Reykjavík og á Blönduósi að ríkisskólum, þá er hætt við, að margir skólarnir, eins og raun ber vitni um, leiti í ríkissjóðinn. Búast má og við því, að þó að þessar breytingartillögur verði feldar í þessari háttv. deild, þá verði þær teknar upp aftur með fullum krafti í háttv.Nd. Jeg þarf varla að taka það fram, að jeg mun auðvitað í fullu samræmi við það, sem jeg hefi haldið fram um kvennaskólana, einnig leggjast á móti þessum tillögum. En það er langt frá því að vera rjett, sem háttv. 4. landsk. (IHB) sagði, að jeg væri andvígur því, að konur fengju sem besta og almennasta mentun. Jeg hefi við mörg tækifæri, bæði innan þings og utan, sýnt, að jeg vil styðja og styð allar rjettmætar kröfur kvenna, til mentunar sem annars. Þegar frá upphafi, er jeg byrjaði stjórnmálastarfsemi mína, hefi jeg ávalt fylgt fast fram kröfum kvenna til jafnrjettis við karla. Og þetta var þó á þeim tímum, sem þessi hreyfing af ýmsum skammsýnum mönnum þótti allviðsjárverð. Jeg hefi enn þá sýnt hugarfar mitt til kvenþjóðarinnar með því að vera því fylgjandi, að samskonar skyldur og lagðar eru á karlmenn verði einnig lagðar á þær, því með því er skapað best öryggi fyrir kvenþjóðina um að jafnrjetti þeirra verði meira en orðin ein. Í kvennaskólamálinu vil jeg enn leggja áherslu á, að með því að gera skólann að ríkisskóla, er ekki verið að leggja neinn nýjan grundvöll undir nýja eða bætta kenslu í kvennaskólanum. Ummæli forsætisráðherra um, að eðlilegt væri, að ríkið hefði meiri umráð yfir skólanum, þar sem hann væri styrktur af opinberu fje, met jeg ekki að miklu, því jeg sje ekki ástæðu til þess fyrir ríkið að blanda sjer inn í einkaskóla, sem vel er rekinn. Jeg vona, að af því, sem jeg nú hefi mælt, sje það öllum vel ljóst, að jeg er ekki að mæla á móti þessu frv. vegna þess, að jeg sje á móti betri mentun kvenna, en að jeg er á móti frv. af því, að jeg vil ekki láta bæta að óþörfu á ríkissjóð ærnum kostnaði, kostnaði, sem alls ekki verður sjeð fyrir, hve mikill getur orðið, er frá liður. Jeg býst við, að síðar í dag, í sambandi við annað mál á dagskránni, fái jeg tækifæri til að sýna fram á, að um leið og hjer er verið að reyna til að koma óþörfum aukakostnaði á ríkissjóð, er verið að draga úr og minka veg ýmissa annara ríkisstofnana. Hitt lái jeg ekki hv. 4. landsk. (IHB), þó að hún vilji koma skólanum sínum á ríkissjóðinn, þar sem hún telur honum betur borgið. En jeg lít svo á, að skólanum sje fyrir bestu að halda áfram að vera rekinn sem einkafyrirtæki; skólinn verður betri og konur njóta meira gagns af honum, meðan hann á undir högg að sækja til þingsins um rekstrarstyrk, því meðan svo er, verður meiri alúð lögð við að skólinn sje góður skóli. Ennfremur vil jeg benda á frv. stjórnarinnar um lærðan skóla, sem nú er fyrir háttv.Nd. og hefir að vísu ennþá fengið allömurlega útreið, en þó kann að vera, að það takist að laga það svo, að það verði afgreitt þaðan. En þar er gert ráð fyrir að kasta allri gagnfræðamentun í Reykjavík út á kaldan klakann, samtímis því að hamra í gegn þessu óþarfa frumvarpi. Jeg býst við því, ef kvennaskólinn yrði ríkisskóli, að þá mundi bráðlega koma fram krafa um að byggja, og meðan hv. 4. landsk. (IHB) veitir kvennaskólanum forstöðu, efast jeg ekki um, að henni takist að koma þessari kröfu á framfæri. En svo rækileg gæti sú bygging orðið, að menn yrðu ekki hrifnir af rausn núverandi stjórnar í þessu máli.



Jeg vil ógjarnan tala við sjálfa mig, og þætti mjer því æskilegt, að þeir hv. þm., sem jeg þarf að svara, væru viðstaddir. Það stendur svo á, að hæstv. forsrh. (JM) hefir svarað flestu því í ræðu hv. frsm. minni hl. (JJ), sem jeg þurfti að svara, en mjer þykir þó rjett að gera nokkrar athugasemdir við ýms ummæli, sem komið hafa fram undir umræðunum í þessu máli. Hv. 3. landsk. (JJ) gat þess, að ef báðir þeir þingmenn, sem hjer áttu sæti á síðasta þingi, en nú eru fallnir frá, væru hjer enn, mundi hæstv, stjórn ekki hafa sjeð sjer fært að koma fram með þetta frv. Þetta er smekkleysa hjá hv. 3. landsk. (JJ), og skal jeg ekki fara nánar út í þá sálma. Þá sagði hann, að Blönduósskólinn væri á leiðinni til þess að verða sjerskóli. Jeg hefi ekki á nokkurn hátt viljað draga úr þeirri viðleitni, sem hafin er 2 eða 3 síðustu árin, að gera Blönduósskólann aðallega að húsmæðraskóla, með nokkurum munnlegum námsgreinum. Hann taldi og kvennaskólann hjer drýgja þá höfuðsynd að vera almennur kvennaskóli eins og Blönduósskólinn var áður, þar sem unglingar stunduðu framhaldsnám, og taldi honum það mjög til foráttu, að kend væru þar 3 erlend tungumál. „Einu sinni var“, má segja hjer. Samkvæmt ósk nemenda var þýska kend í efsta bekk kvennaskólans nokkur ár. En svo sáum við, að 3 erlend tungumál var ofætlun, og þýskukenslan var lögð niður. Hvað enskuna snertir, er hún að flestra dómi orðin nauðsynlegur liður í getu manna til þess að taka að sjer ýms störf, auk þess sem enskukunnátta er mjög æskileg til þess, að menn geti mentað sig áfram á þeim grundvelli, sem lagður var í skólanum. Jeg skal taka það fram, að auk þessarar höfuðsyndar eru kendar ekki færri en 8 sjernámsgreinir, sem stúlkum eru einkum ætlaðar, og vil jeg í því sambandi vísa til upptalningar á námsgreinum í 4. gr. frv. Af vangá hefir þó fallið niður tvent, sem hefði átt að teljast með. Hv. 3. landsk. (JJ) sagði, að jeg hefði lagst á móti Blönduósskólanum í fyrra, en jeg veit, að hv. 3. landsk. (JJ) man það eins vel og jeg, að jeg sagði þá, að þegar Blönduósskólinn væri kominn á það stig, að hann ætti fullan rjett á að vera ríkisskóli, skyldi jeg verða fyrst manna til þess að styðja þá málaleitun. Jeg held því enn fram, að Blönduósskólinn sje fyrst og fremst kvennaskóli. Þangað hafa margar mætar konur sótt mentun sína. Hv. 3. landsk. (JJ) sagði, að Blönduósskólinn hefði verið tekinn upp í frv. einungis til að greiða götu Reykjavíkurskólans. Hefi jeg ekki, og sjerhver annar maður, leyfi til að fylgja einhverju máli, þegar mjer finst tími til kominn? Þarf jeg að standa í sömu sporum og í fyrra eða hitteðfyrra? Nei, og aftur nei. Í nál. meiri hluta mentmn. er tekið fram, að ósamræmi sje milli 4. og 11. gr. frv. að því leyti, að í 4. gr. eru lagaákvæði um það, hverjar námsgreinir skuli kendar í kvennaskólanum í Reykjavík, en í 11. gr. eru námsgreinir Blönduósskólans gerðar að reglugerðaratriði. En þetta er vegna þess, að það er æði fyrirhafnarsamt að breyta, þó að ekki sje nema litlu atriði, þegar búið er að taka það upp í lögin. Sje um reglugerðaratriði að ræða, er það auðveldara. En við búumst ekki við; að Blönduósskólinn sje búinn að taka á sig sitt framtíðarsnið. Þá vjek hv. þm. (JJ) að ósamræmi því í frv., sem honum þykir vera í launakjörunum hjer og á Blönduósi. Um þetta hefi jeg aldrei haldið neinu fram, og læt jeg það vera mál ríkisstjórnarinnar. En fram úr því er eflaust hægt að ráða. Hv. 3. landsk. (JJ) fanst ekki heldur viðeigandi að láta forstöðukonurnar hafa fæði, húsnæði o. s. frv. Hjer skal jeg ekki fella neinn úrskurð nje segja frá, hvernig á því stendur, að jeg hefi haft þetta. Það er leyndarmál milli mín og skólanefndar. En mundi það ekki þykja óviðfeldið, ef t. d. matsveinn á veitingahúsi mætti ekki seðja sig á matnum, er hann sjálfur byggi til? Jeg hefi að vísu aldrei kent matartilbúning, en þess er krafist af mjer sem forstöðukonu, að jeg sje húsmóðir á heimilinu, sem sje viðstödd máltíðir og hafi gætur á öllu, sem fram fer í sambandi við mötuneyti nemenda. Þó að þetta hafi aldrei valdið mjer neinna leiðinda, hefði jeg ekkert á móti því, að laun mín yrðu lækkuð um það, sem nemur fæðispeningum. Því að það má hv. 3. landsk. (JJ) ekki halda, að jeg fái matinn fyrir ekkert. En jeg álít hinsvegar, að það sje holt, að forstöðukona matist með nemendum skólans og kynnist þeim á þann hátt. Í sambandi við þetta þarf svo margs að gæta, t. d. þess, að nemendur borði nóg og hegði sjer óaðfinnanlega við borðið. Þá vjek hv. 3. landsk. (JJ) að lögum um húsmæðraskóla. Jeg veit ekki, hvort til eru önnur lög en lög um húsmæðraskóla Norðlendinga. Fyrverandi 2. landsk. þm. (SigJ), sem nú er látinn, hjelt þessu máli vakandi, og get jeg viðurkent áhuga hans á því. Jeg hygg, að háttv. 3. landsk. (JJ) sje eins kunnugt og mjer, hvað valdið hefir framkvæmdaleysi á þessu sviði. Fjárhagurinn hefir verið þröngur, en vitanlega verður ráðist í að stofna skólann, þegar hægt er. Jeg vona, að hv. 3. landsk. (JJ) væni mig ekki um að vera á móti því. Hvað snertir ámæli hv. 3. landsk. (JJ) fyrir áhugaleysi mitt á þessum málum, er sjerstaklega snerta mentamál kvenna, þá læt jeg mjer þau í ljettu rúmi liggja. Hv. 3. landsk. (JJ) taldi upp ýmsar greinir, sem kendar væru í Laugaskólanum, vefnað, smíðar o. fl. Þetta er auðvitað ágætt, og væri jeg eins máttug hjá hæstv. stjórn og hv. 1. landsk. (SE) vill vera láta, mundi jeg breyta ýmsu og fullkomna við Kvennaskólann; en það kostar fje. Um vefnaðinn er það að segja, að í Kvennaskólanum hjer var um margra ára skeið, fram til 1909, sjerstök deild fyrir vefnað. Þetta kostaði mikið, en afnotin voru ekki að sama skapi, því að alt bíður síns tíma. Það er ekki gott að segja, hvað breytist í framtíðinni um námsgreinirnar. Jeg gæti ekki ímyndað mjer, að Kvennaskólinn væri sá steingjörvingur, að hann verði ekki að hlýða lögmáli tímans. Sú tilgáta, að jeg ætli eða hafi ætlað að bregða fæti fyrir húsmæðraskóla á Norðurlandi, er algerlega úr lausu lofti gripin. Fyrir nokkrum árum, þegar Páll núverandi hæstarjettardómari Einarsson var á Akureyri, átti hann eitt sinn tal við mig um þennan skóla. Hann hafði mikinn áhuga á málinu, og jeg veit, að bak við hans áhuga var áhugi manna alment þar nyrðra. Mjer var mikil ánægja að tala um þetta við bæjarfógetann, og mun jeg ekki verða treg til að ljá málinu fylgi mitt, þegar til framkvæmdanna kemur. Að jeg hafi beitt mjer fyrir því, að frv. þetta yrði tekið upp, eru getgátur. Það er tekið fram í greinargerð frv., að það sje flutt af meiri hl. mentmn. eftir tilmælum kenslumálaráðuneytisins. En jeg hygg, að allir, sem eru nokkurnveginn góðgjarnir, virði mjer til vorkunnar, þótt jeg fylgi því, því að þá fyrst er hverjum skóla siglt í höfn, þegar trygt er, að hann geti haldið áfram og starfað án alt of mikilla fjárhagsörðugleika, meðan ríkissjóður er fær um að styrkja hann. Ef skólinn reyndist illa með því fyrirkomulagi, þá er ekki óvanalegt að nema úr lögum, og yrði þinginu þá vonandi ekki skotaskuld úr því. Jeg get ekki hrósað mjer af víðfeðmi því, sem hv. 3. landsk. (JJ) talar um. Jeg vil ekki hafa of mörg járn í eldinum, en hinsvegar hefi jeg áhuga á, að þau mál, sem jeg skifti mjer af, nái fram að ganga. Jeg læt ekki öll möguleg mál til mín taka, en það væri að vera landskjörinn í lagi, ef menn gætu það, mun hv. 3. landsk. (JJ) finnast. Því var víst beint til mín, að það væru vissir starfsmenn, sem þarna væru leiddir að ríkissjóði. Jeg hefi hingað til ekki stungið hendinni djúpt í ríkissjóðinn og býst ekki við að gera það heldur framvegis. Þá sagði hv. þm., og það vil jeg kalla „lyrik“, að það mundi veikja aðstöðu skólans og draga úr gengi hans, ef hann yrði ríkisskóli og fengi ekki annan stuðning. Þetta er mjer lítt skiljanlegt, því þessi stuðningur af frjálsum vilja hefir jafnan reynst nokkuð stopull, og Kvennaskólinn hefir víst alla tíð haft lítið af þannig löguðum stuðningi að segja. Það má segja Íslendingum til lofs, að þeir eru fljótir að bregða við til hjálpar, en úthaldið til þess að styðja eitthvert fyrirtæki til langframa er ekki áberandi í eðlisfari okkar sem þjóðar. Kvenfjelögin hjer í Reykjavík hafa öll ýms verkefni með höndum og vinna að þeim einum. Hv. 3. landsk. (JJ) bendir á, að eitt fáment kvenfjelag sje þess megnugt að koma upp myndarlegu hressingarhæli í Kópavogi. Þetta er rjett að öðru leyti en því, að þetta kvenfjelag er betur sett en önnur kvenfjelög hjer á landi, vegna þess að það er miklu fjölmennara. Það var að nokkru leyti fyrir tilstilli hv. 3. landsk. (JJ) og mín, að þetta gat orðið, og skulum við reikna okkur það til inntekta. Um einkastyrki til Kvennaskólans er það að segja, að þeir eru tveir. Annar er frá bænum, að upphæð 500 krónur. Hinn er frá Búnaðarfjelagi Íslands, að upphæð 300 krónur. Þann styrk höfum við haft í hjer um bil 10 ár, og er hann veittur aðallega í því skyni, að við kennum heimilismönnum að borða síld! Þetta höfum við gert eftir megni. Að jeg hafi sótt þetta mál með svo miklu kappi, því ætla jeg að láta ósvarað. Hafi jeg sótt málið með kappi, hefir ekki kapplaust verið haldið fram mótbárum gegn því. En sjeu mótbárurnar gripnar úr lausu lofti, er hætt við, að þær verði ekki haldgóðar. Þá ætla jeg að snúa mjer að hv. 1. landsk. (SE) Hann beindi nokkrum orðum í ræðu sinni til mín, þar á meðal því, að búið væri að tala mikið um þetta mál. Enginn hefir bent á það meira en jeg, að umræðurnar hefðu verið of langar í fyrra og þyrftu því ekki að vera eins langar núna. Að vatill. hv. 3. landsk. (JJ) verði teknar upp í Nd. með miklum krafti, þykir mjer ósennilegur spádómur, sem jeg vona að rætist ekki, því að jeg álít þessar tillögur hans óviturlegar og óþarfar. Einnig ætlar hv. 1. landsk. (SE) að vera sjálfum sjer samkvæmur og vera á móti ríkisskóla. Jeg efa ekki stefnufestu hv. 1. landsk, (SE) í þessu máli! 

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Hæstv. forsrh. (JM), sem hefir borið fram þetta frv., hefir nú flutt langa ræðu fyrir málinu, en hefir nú ekki ástæður til að vera við, og er það bagalegt, því að ýmislegt þarf jeg að hrekja, af því sem hann. sagði. Jeg hjelt því fram, að eigi væri sanngjarnt að bera þetta fram aftur núna, þar sem það var felt hjer í þinginu í fyrra. Það má nú heita, að hæstv. stjórn hafi viðurkent þetta, því að hún sá sjer eigi fært að bera fram frv. með öðru móti en því, að snúast gersamlega í einu höfuðatriði, sem sje að taka upp skóla, sem bæði hún og hv. 4. landsk. (IHB) voru hamröm á móti í fyrra. Þau eru að reyna að afsaka þennan snúning, en það er vitanlega alveg ómögulegt. Enda er sannleikurinn sá, að Blönduósskólinn á aðeins að vera flotholt til að fleyta kvennaskólanum í Reykjavík gegnum þingið. Blönduósskólinn er alveg sá sami og í fyrra: á sama stað, það sama kent, og sama stjórn á skólanum.

Aukin reynsla!

Já, aukin reynsla í einum snúning hjá hv. íhaldsþm. og engu öðru. Bæði hnattstaða og öll önnur aðstaða skólans er sú sama þann dag í dag, sem hún var í fyrra. Það gladdi mig að heyra, að hæstv.forsrh. (JM) játaði, þó aðeins óbeinlínis, að af þessu hlyti að leiða þær umbætur, sem jeg hefi stungið upp á í skólamálum. það sama er þegar fram komið um Flensborgarskólann. Hann þykist alllengi hafa fengið styrk úr ríkissjóði og heimtar nú að vera tekinn alveg. Það kemur að því fyr en varir, að allir einkaskólar koma og segja: Við erum vanræktir af aðstandendum okkar. Ríkissjóður verður að taka okkur að sjer, eins og hann tók Blönduósskólann og kvennaskólann í Reykjavík. Hæstv. ráðh. þykist ekki sjá neinn mun á þessum tveim skólum. Mjer virðist, að hann taki sjer þar til fyrirmyndar hinn fræga sjóliðsforingja Nelson, sem var blindur á öðru auga. Er hann vildi eigi sjá skipanir foringja síns, setti hann kíkinn fyrir blinda augað og sagðist ekkert sjá. Eins fer hæstv. ráðh. (JM), þegar honum kemur betur að sjá ekki, því að í þessu máli hafa einmitt komið fram gögn frá þeim hv.þm., sem þekkja þetta best. Í fyrsta lagði hefir því verið lýst yfir hjer í hv. deild, af forstöðukonu kvennaskólans, háttv. 4. landsk. (IHB), að í kvennaskólanum hjer væri skipulagið þannig, að ekki yrðu mikil vandræði að útskrifa þaðan gagnfræðinga, þ. e. skólinn er einskonar gagnfræðaskóli. Hinsvegar hefir á þessu þingi verið sagt frá því í hv.Nd., af þeim þm., sem þessu máli er kunnugastur, að Blönduósskóli sje ótvíræður húsmæðraskóli. Nú er gagnfræðamentun almenn mentun og þess eðlis, að hún getur verið báðum kynjum sameiginleg, og er því sannað, að hæstv.forsrh. hefir alrangt fyrir sjer í þessu máli. Hæstv. ráðh. (JM) segir, að það muni ekki þurfa að skapa fordæmi, þótt þessi skóli, sje tekinn á landið, þar sem þegar sje til einn þessháttar skóli, Eiðaskólinn. Enda þótt þessi skóli sje nú algerlega á ríkissjóði, vil jeg leyfa mjer að benda á, að alt öðruvísi er ástatt um hann. Því að hann átti allverulegar eignir, þegar landið tók hann að sjer. Þær eignir fjekk það á móti, og var hjer því um einskonar kaup að ræða. Auk þess geri jeg ráð fyrir, að hæstv. ráðh. (JM) hafi orðið þess var, að Jón Ófeigsson hefir átt afarörðugt með að koma Eiðaskóla inn í það kerfi, sem hann vill flokka skólana í. Og það stafar einmitt af því, að þessi unglingaskóli er kominn á landssjóð, þótt hann sje almennur alþýðuskóli. Hæstv. ráðh. (JM) talaði um, að skiftingin væri ekki ljós í almennaskóla og sjerskóla, og talaði hann í því sambandi um verslunarskólann. Sagði hann, að engin krafa hefði fram komið um, að hann væri tekinn á landið. Það heitir ekki! Ef trúa má nokkru orði, sem Morgunblaðið segir, þá er aldrei haldinn hjer kaupmannafundur, svo að ekki komi fram kröfur um það. En þetta hefir aðeins strandað á því, að í framkvæmdinni þurfti ríkið þá einnig að taka að sjer annan skóla, sem kaupmönnum og íhaldsmönnum er heldur í nöp við. Þá lítur ekki heldur út fyrir, að hæstv.forsrh. (JM) sje of vel að sjer um skifting kostnaðarins við barnaskóla í nágrannalöndum vorum, Noregi og Danmörku. Því að þar leggja sveitarfjelögin og landið hvert fram sinn skerf. Það vakti t. d. mikið umtal í fyrra, að kenslumálaráðherra Dana, sem er kvenmaður, taldi barnaskólana fyrst, en háskólann síðast í fjárlögunum. Af því má sjá, að styrkur er veittur til barnaskóla þar í landi. Það er alveg rjett, að þetta var svo, sem hæstv. ráðh. (JM) talaði um, þegar hann var ungur. Þá var barnafræðslan sumpart einkafyrirtæki, sumpart á höndum sveitarfjelaganna. En síðan hefir mörgu farið fram. Hæstv. ráðh. (JM) sagði, að búnaðarskólarnir væru að sumu leyti almennir skólar. Þetta er að sumu leyti rjett; sú sjermentun, sem þeir veita, er eigi nógu mikil. En þó er það svo, að enginn maður, sem er viss um, að hann verði kaupstaðarbúi, fer á þá skóla. Því er rangt, að Hóla- og Hvanneyrarskólar sjeu sambærilegir við kvennaskólann. Því að eins og þegar er sannað, er kvennaskólinn þannig, að vel gæti helmingur nemenda hans verið karlmenn. Þeir þyrftu aðeins að hafa smíðar í þeim tímum, sem konur sauma og baldíra. Þá var það og rangt, sem hæstv. ráðh. sagði um Eiðaskólann. Lögunum um hann frá 1917 hefir enn verið fylgt, og engar líkur eru til, að þeim verði breytt í nánustu framtíð. Annars virðist hæstv. ráðh. (JM) þarna einna helst vera að ásaka sjálfan sig, því að hann hefir verið kenslumálaráðh. mestan tímann síðan þau lög gengu í gildi. Þegar hæstv. ráðh. (JM) talar um Blönduósskólann sem samskonar skóla og skólann hjer, þá kemur fram í því tortrygni við hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), sem virðist illa verðskulduð úr þeirri átt. En sá háttv.þm. (ÞórJ) hefir lýst ótvírætt yfir því, að Blönduósskóli væri húsmæðraskóli, en eigi gagnfræðaskóli. Þá reyndi hæstv.forsrh. (JM) að verja það nýmæli, að skólastjórarnir við þessa skóla skyldu hafa frítt fæði. Jeg skal viðurkenna, að hjer er um merka nýung að ræða, en bæði hæstv. ráðh. og hv. 4. landsk. (IHB) hafa viljað reyna að komast framhjá fordæminu, sem þetta hlýtur að skapa. Þau hafa viljað láta í veðri vaka, að þetta væri gert vegna nemendanna. Skal jeg játa, að rjett er að kenna nemdunum mannasiði í sem flestum greinum, en jeg fæ ekki sjeð, að meiri ástæða sje til þess í kvennaskólum en í öðrum skólum, t. d. að Eiðum og öllum hinum hjeraðsskólunum. Flm. þessa hafa því eigi dregið af þessu rjettar afleiðingar, því að eftir sem áður eiga skólastjórar að borða sjer og nemendur sjer í öllum öðrum skólum, Nú er það alls eigi óhugsandi, að forstöðukonurnar við þessa skóla giftist. Eiga þá menn þeirra einnig að hafa frítt fæði? Þetta er spurnig, sem þarf að fá svarað. Annaðhvort verður forstöðukonan að koma í matinn með manninn sinn eða þá að hætta að borða með nemendum. Mjer skilst, að hvorttveggja muni vera lagabrot. En um aðra kosti er ekki að gera. Því þyrfti meiri hl. mentmn. að undirbúa brtt. um þetta fyrir næstu umræðu málsins. Væri gott, að hún væri ekki eins staðbundin og aðaltillagan, sem á við hv. 4. landsk. Hæstv. forsrh. sagði, að Vesturland hefði engan ríkisskóla: Víst er það satt, að eins og nú er ástatt hefir það engan, en eftir viðbótartill. mínum á það að fá tvo, að Núpi og Staðarfelli. Jeg vona, að hæstv. ráðh. (JM) muni þessi ummæli sín, þegar til atkvgr. kemur. Sömuleiðis vona jeg, að hæstv. forseti þessarar hv. deildar (HSteins) minnist þess, að hann er fulltrúi fyrir kjördæmi í Vestfirðingafjórðungi. Hæstv. ráðh. (JM) sagði, að það gæti orðið óþægilegt fyrir hjeraðsskólana, ef barnafræðslan yrði lögð niður og menn kæmu ólæsir í skólana. Mjer fyndist, að hæstv. ráðh. ætti að athuga sitt frv. um barnafræðslu, sem hann hefir lagt fyrir þingið, þar sem það er heimtað, að börnin komi læs í skóla 10 ára. Ef hann les það frv., fer sú röksemd að verða lítils virði. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að ekki væri rjett að fara að samþykkja nýja ríkisskóla fyr en norðlenski skólinn væri kominn, þetta er alveg rjett. Í þessari setningu liggja rjettmæt mótmæli gegn hans frv. nú. Því að svo virðist sem honum sje nær að halda áfram að fylla út sinn eigin ramma frá 1917 heldur en að fara að trana fram nýjum skóla. Hæstv. ráðh. (JM) talaði um, að áhuginn vildi minka fyrir ýmsum fyrirtækjum, þegar fram í sækti, þótt hann væri mikill í fyrstu. þetta hefir nú máske virst svo stundum, eins og t. d. með Vífilsstaði. En þar kemur nú það til greina, að landið hafði altaf alla stjórn á rekstri hælisins, og getur e. t. v. orkað tvímælis, hve vel það hefir verið rekið. Og jeg get bent hæstv. ráðh. á það, að víða erlendis leggja ýmsir íhaldsmenn fram allháar fjárhæðir í skóla og spítala, því að þeir láta oft talsvert af hendi rakna af frjálsum vilja, þótt þeir tími ekki að borga skatta. Það kom fram hjá hv. 4. landsk. (IHB), að styrkurinn frá bænum til kvennaskólans væri lítill, og ekki virðist hún mjög glöð yfir síldarstyrknum. Jeg vil benda á, að þar er misrjetti gagnvart Blönduósskólanum, því að hann hefir engan síldarstyrk fengið. Það stafar kannske af því, að sumir stuðningsmenn skólans hafa verið svo duglegir í síldarkaupum og láta hann líklega njóta þess „privat“. En jeg vil vekja eftirtekt á því, að bærinn virðist ekki meta mikils 50 ára starf þessa skóla, sem fyrst og fremst er hjeraðsskóli Reykjavíkur.

þetta er ekki rjett, sveitastúlkur ganga altaf fyrir

. Jeg hugsa, að háttv. skólastjóri kvennaskólans, 4. landsk. (IHB), þurfi ekki annað en að líta í skólaskýrsluna til að sjá, að mestur hluti skólameyja er úr Reykjavík. Það virðist svo um kvennaskólann, sem segja megi: „án er ills gengi nema heiman hafi,“ og ekki virðist það neitt „kompliment“ fyrir skólann, að Reykvíkingar vilja ekki styðja hann meira. En skyldi ekki þessi mikli ákafi að koma skólanum á landið vera af því, að þreytan, sem um var talað, sje farin að gera vart við sig hjá stuðningsmönnum skólans hjer, og því vilji þeir nú sæta lagi að losna frá honum og skilja landinu hann eftir. Grunur minn er sá, að hæstv.forsrh. (JM) og íhaldsmenn hjer í deild hefðu aldrei tekið í mál að styðja að því að gera kvennaskólann að ríkisskóla, ef forstjóri hans, hv. 4. landsk. (IHB), væri ekki eitt af bestu sverðum íhaldsins hjer á þingi við atkvæðagreiðslur. Jeg held, að það sje best að játa það strax, að þetta mál hefði fallið hjer við 1. umr., ef það hefði ekki átt jafn-lítilþægan málsvara hjer í deildinni sem hv. 4. landsk. er. Hv. 4. landsk. kvað það hart að mega ekki skifta um skoðun. Það er ekki vandi minn að skifta um skoðun, þessvegna er jeg hissa, þegar þm. hafa ekki sömu skoðunina nema part úr ári, án þess að koma með nokkra frambærilega skýringu á því, hversvegna þeir hafa skift um skoðun. Um reglugerðarákvæðið er það að segja, að það er bæði óvenjulegt og óheppilegt, og hæstv.forsrh. hefir ekki getað bent á nema veikt fordæmi, með skólann á Eiðum. Það er hættulegt að fela mismunandi stjórnum vald til þess að breyta með reglugerðum. Hugsum okkur t. d., að hv. 1. landsk. (SE) yrði ráðherra í 4. sinn, og það er ekki óhugsandi, að maður, sem 3 sinnum hefir verið ráðherra, geti orðið það einu sinni enn, og hann fyndi upp á því að breyta alveg reglugerð kvennaskólans, feldi niður gagnfræðanámið og tæki upp grautargerð og fl. þ. h., þá mundi hv. 4. landsk. (IHB), beisklega iðra að hafa ekki gengið betur frá upptalningu námsgreinanna. - þá eru tvær setningar, sem jeg skrifaði eftir hv. 4. landsk. (IHB). Hann sagði, að þá fyrst væri skóli kominn í örugga höfn, er hann væri kominn á ríkissjóðinn, og síðari setningin var: „Jeg hefi aldrei dýft hendi í ríkissjóðinn.“ Hið fyrra atriði, að skólum sje ekki borgið fyr en þeir eru komnir á ríkissjóðinn, er algerlega íslensk reynsla. Hinir ágætu háskólar í Englandi og víðar um heim fá engan styrk frá ríkinu. Það er undarlegt að heyra þá menn tala um öryggi í ríkishöfninni, sem voru með í því að afnema tóbakseinkasöluna, sem var þó ríkisfyrirtæki. Það er ekki fullkomið samræmi í því, að þegar stjórnarflokksmenn sitja sjálfir í launuðum stöðum í þessum stofnunum, þá dreymir þá sæludrauma um hæga púða, sem ríkissjóðsfyrirtækin velta sjer á. Hvað hinni setningunni viðkemur, að þessi hv.þm. hafi aldrei dýft hendi sinni í ríkissjóðinn, þá geri jeg ráð fyrir því, að það sje rjett. En því má ekki Adam vera lengur í Paradís, því vill þm. ekki geta barið sjer á brjóst eftir svo sem 10 ár og segja með sama rjetti: „Jeg hefi aldrei dýft hendi minni í ríkissjóð.“ En hjer er hann að komast inn á þá hættulegu braut að eyðileggja þessa fögru stefnu. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að próf. Eiríkur Briem hafi verið með í því að hrinda þessu máli af stað. Jeg held, að það sje að minsta kosti óhætt að bera það af honum, að hann hafi barist fyrir því, að koma kvennaskólanum á Blönduósi á landið. Jeg held, að það sje hjer eins og segir í Alþingistíðindum Kaplaskjóls, að það sjeu þeir, sem drápu málið í fyrra, sem berjast mest fyrir því að koma því fram nú.

Forsætisráðherra (JM): Það eru aðeins örfá orð, sem jeg þarf að svara hv. 3. landsk. (JJ). Hann sagði, að jeg hefði farið rangt með það, sem jeg sagði um kostnað við barnaskóla í öðrum löndum. Jeg satt að segja get ekki skilið, hvað gat verið rangt í því, sem jeg sagði um þetta. Jeg sagði, að í flestum mentuðum löndum hefði kostnaðurinn við barnaskólana verið greiddur af sveitafjelögunum, en ekki ríkinu til skamms tíma. Hann sagði, að svo hefði verið í mínu ungdæmi. En jeg staðhæfi, að þannig hafi það verið í hans ungdæmi og jafnvel yngri manna. En yfirleitt mun mega segja, að það hafi orðið fyrst á síðari árum, sem sú breyting hafi á orðið í ýmsum löndum, að ríkið tæki að sjer kostnað og rekstur barnaskólanna. Jeg nefndi ekki Norðurlönd sjerstaklega, svo það er alveg rangt hjá hv.þm. (JJ). Jeg veit, að bæði í Danmörku og Noregi hefir á síðari árum orðið slík breyting. Þá sagði hv.þm. (JJ), að það væri rangt, sem jeg sagði um sjerskólana. Honum finst þó líklega ekki rangt að skoða vjelstjóraskólann og stýrimannaskólann sjerskóla, og mætti þá líklega eins taka iðnaðarmannaskólann á ríkissjóð. Þá mun mega finna fordæmi þess með öðrum þjóðum, að verslunarskólar og aukheldur verslunarháskólar sjeu kostaðir af ríkissjóði. Það gæti líka orðið hjer til bóta, að ríkið ræki verslunarskóla, sem væri jafnt fyrir kaupmenn og samvinnufjelög, því það er engin ástæða til þess að hafa þá kenslu tvískifta. Þá sagði hv.þm., að það væri rangt hjá mjer, sem jeg sagði um Eiðaskólann, að það, sem þar stæði um námstilhögun í sjálfum lögunum, væri aðeins til bráðabirgða, og því hefði ekki verið breytt enn, þótt nokkur ár væri síðan farið hefði verið fram á að breyta. Þetta sannar ekkert. Hv. þm, ætti að lesa lögin. Þá sagði hv.þm. (JJ), að jeg hefði farið rangt með um samanburð á kvennaskólunum á Blönduósi og í Rvík. Hann neitaði að vísu ekki, hv.þm. (JJ), að þeir væru kvennaskólar, sjerstaklega fyrir konur. En hann sagðist vilja minna á það, hvað kent væri í þessum skólum. Fyrir mjer stendur það nú svo, að þessir skólar sjeu fyrir konur miðaðir við þeirra þarfir, til að búa þær undir þá sjerstöku stöðu, sem þær venjulega eiga að gegna í þjóðfjelaginu. Þá talaði hv.þm. (JJ) um það, að styrkur frá bænum til kvennaskólans hjer væri síður fáanlegur vegna þessa frv., sem hjer kæmi fram, bæði nú og í fyrra. Sje hann síður fáanlegur nú, þá er skaðinn ekki stór, því jeg hefi nefnilega aldrei orðið var við það, að bærinn legði nokkurntíma nokkuð sem hjeti til skólans, og eru þó nokkur ár, sem hann hefir starfað áður en kom til mála að gera þessa breytingu, sem kom til tals í fyrsta sinn í fyrra. Þá gerði hv.þm. (JJ) sjer mat úr því og sagði það nýtt uppátæki, að það væri ekki tekið fram í frv., hvaða kenslugreinar ætti að kenna í skólanum. Jeg verð nú að segja það, að háttv.þm. sýnir stundum undraverða vanþekkingu í þeim atriðum sumum hverjum, sem honum ætti þó að vera í kunnugra lagi. Það er einmitt mjög ótítt í lögum sem þessum að tiltaka, hvaða kenslugreinar skuli vera kendar. Til að sýna þetta skal jeg ekki byrja á smærra dæmi en sjálfum háskólanum. Um nám í honum fer alt eftir sjerstökum reglugerðum. Sama var um prestaskólann og gamla lærðaskólann, mentaskólann og gagnfræðaskólann á Akureyri. Þetta er því eins fjarri lagi og getur verið. Það er undarlegt, þegar menn ætla að slá sig til riddara á þeim, sem vita alt miklu betur en þeir sjálfir. Hv. þm. (JJ) getur nú sjálfur reynt að sannfæra sig um þetta, og honum ætti því fremur að vera þetta minnisstætt, að minsta kosti hvað snertir mentaskólann og gagnfræðakólann á Akureyri, þar sem jeg sagði hjer í þinginu í fyrra, að jeg gæti raunar ráðið því, hvaða námsgreinar væru kendar í þessum skólum, og eins um sambandið milli þeirra. Hv. þm. fer nú að sanna sjálfur æði átakanlega hið fornkveðna: At augabragði verðr sás ekki kann ok með snotrum sitr.

Frsm. meiri hl. (Ingibjörg H. Bjarnason) Hv. 3. landsk. (JJ) sagði við 2. umr. þessa máls, að það væru hæpnar sannanir fyrir nauðsyn þess, að forstöðukonur þessara skóla hefðu ókeypis fæði. Jeg tók það fram, að hvað mig snerti, þá væri fæðið ekki óverulegur liður í laununum, og eins hygg jeg að sje um forstöðukonu kvennaskólans á Blönduósi. Það er vitanlegt, að fæðið má meta til peninga. Hinsvegar kemur það auðvitað ekki til mála, ef forstöðukonan giftist og stofnar heimili, að hún nje fjölskylda hennar verði fædd af skólanum. Þetta er sagt til leiðrjettingar hv. þm. (JJ). Þá sagði hv. þm., að ríkisstjórnin myndi ekki hafa tekið í mál að gera kvennaskólann í Reykjavík að ríkisskóla, ef skólastjóri hans væri ekki eitt af bestu sverðum íhaldsins hjer í þinginu. Þessi staðhæfing er ekki svara verð. Næst sagði hv. þm. (JJ), að hæstv. forsrh. (JM) og jeg hefðum snúist í málinu viðvíkjandi Blönduósskólanum. Jeg tók það fram í fyrri ræðu minni, hvernig aðstaða mín til hans hefði verið í fyrra. Þá sagði háttv. þm. (JJ), að jeg hefði sannfærst um það, að eina ráðið til þess að tryggja kvennaskólann í Reykjavík og koma honum í hina öruggu höfn ríkissjóðsins, væri að taka Blönduósskólann með. Háttv. 3. landsk. (JJ) hefir bæði í síðustu ræðu sinni og oftar tilfært sem mín orð, að þá fyrst væru kvennaskólarnir komnir í örugga höfn, þegar þeir yrðu ríkisskólar. En hv. þm. gleymir forsendunum fyrir þessum ummælum mínum, en þær voru þessar: Að það sje ilt og ekki við það unandi, að skólar þessir þurfi árlega að eiga það undir dutlungum og náð ríkisstjórnarinnar og Alþingis, hvort þeir fái það fje, sem þeim er nauðsynlegt til reksturs. Þetta hefi jeg sagt. Og frv. um kvennaskólana fer ekki fram á annað eða meira en að tryggja tilveru þeirra. Um afstöðu mína til Blönduósskólans nægir að vitna í þingtíðindin í fyrra. Þá sagði jeg, að þegar það kæmi í ljós, að söma ástæður mæltu með því að gera Blönduósskólann að ríkisskóla, þá mundi jeg verða fyrsti maður til þess að stuðla að því. Og það þykist jeg nú hafa efnt með því að fylgja þessu frv. Og jeg skammast mín ekkert fyrir það. En jeg mundi skammast mín fyrir að fylgja ekki rjettu máli, vegna þess að mig skorti þor og þrek. Þessar brtt. hv. 3. landsk. (JJ) væru afleiðingaríkar, ef þær í raun og veru hefðu þær afleiðingar, sem hv. þm. (JJ) lætur í veðri vaka. En jeg held nú, að þær sjeu aðeins framkomnar til þess að fleyga málið. Það getur verið, að þetta sje bara tilgáta mín, en jeg held því miður, að þetta sje rjett. Það er tilgangslaust að ræða hjer lengi um muninn á þessum skólum, sem í frv. standa, og hinum, sem brtt. hv. 3. landsk. gera ráð fyrir, og mun jeg því ekki færast það í fang. Háttv. þm. (JJ) sagði um Eiðaskóla, að hann hefði verið svo ríkur, þegar ríkið tók við honum. En hann hefir kostað landið mjög mikið síðan, og jeg veit ekki til, að háttv. þm. hafi fundið að því við stjórnina, þó þessi kostnaður væri æði mikill, og heldur talað hlýlega um Eiðaskóla. Jeg mun svo ekki fara lengra út í það moldviðri, sem þyrlað hefir verið upp í þessu máli, en jeg bendi þó á þetta, af því mjer finst þetta vera hálfgerður barnaleikur, sem ætti betur við á öðrum stað en í hinu háa Alþingi. Hv. 3. landsk. (JJ) hafði það eftir mjer, að jeg hefði sagt við 1. umr. þessa máls, að það væri ekki mikil vandkvæði á því að gera nemendur úr efri bekkjum kvennaskólans að gagnfræðingum. Þetta er nú ekki alveg rjett, þó eru nokkur rök til þess, að jeg mun hafa sagt í svari mínu til hv. 3. landsk. (JJ), að nú ætti að hrinda gagnfræðanáminu út á klakann, ef mentaskólinn yrði gerður að óskiftum skóla, og að þá gæti kvennaskólinn rúmað um 50 nemendur, sem þá gæti með litlum breytingum á núverandi kenslufyrirkomulagi og svo að segja engum aukakostnaði tekið gagnfræðapróf. Svona mun svar mitt hafa hljóðað, en um hitt, sem hv. þm. (JJ) segir um greinargerð frv., má benda á, að það liggja svo að segja sömu drög að því frá sjónarmiði okkar, að gera kvennaskólana á Blönduósi og í Reykjavík að ríkisskólum, hygg jeg, að við getum á hverjum tíma staðið við, að þar liggja sanngirniskröfur á bak við, er standa og falla með því, að þeir fái svo að segja alt sitt rekstrarfje úr ríkissjóði. Og það er þó sýnt, að hjer er ekki um annað að ræða en að framkvæma það í orði, sem gert er á borði. Þegar svo hv. 3. landsk. (JJ) var að telja það, og fór um það mörgum ísmeygilegum orðum, að það horfði ekki beint til vinsælda fyrir kvennaskólann, að hann gæti ekki fengið framlag úr bæjarsjóði, þá bendir það til þess, sem jeg hefi áður sagt, að í þau 30 ár, sem jeg hefi starfað við kvennaskólann, hafa stúlkur úr sveit ávalt verið látnar ganga fyrir stúlkum úr Reykjavík, þegar um nýjar námsmeyjar er að ræða; get jeg sannað þetta með bæði skrifuðum og síðar prentuðum skýrslum um skólann. Þegar hefir verið farið fram á styrk handa honum úr bæjarsjóði, þá hefir bæjarstjórn altaf sagt: Þetta er landsskóli, eigum við að fara að styrkja hann? Ef eitt árið sækja ekki eins margar stúlkur úr sveit og vanalega, þá tökum við auðvitað þær stúlkur úr Reykjavík, sem sótt hafa. Ýmislegt fleira, sem komst hjer inn í umræðurnar, eins og t. d. tóbakseinkasalan, sem jeg með atkvæði mínu átti þátt í, að lögð var niður í fyrra, hygg jeg algerlega óskylt skólamálinu, og ætla jeg því ekki að fara að elta ólar við hv. þm. (JJ) út af því.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg get verið stuttorður, þar sem hæstv.forsrh. (JM) er, að því er virðist, að rökum til fallinn í valinn. Ræða hans var það, sem maður mundi kalla að bera af sjer sakir, og kom hann með allmörg atriði, þar sem hann þóttist verða fyrir röngum dómi, en í allmörgum atriðum var ekki svo vel, að hann væri saklaus, vil jeg þar meðal annars taka til dæmis kostnaðinn við barnaskólana, þar sem hæstv. ráðh. (JM) vildi sýna fram á, að það væri rangt, að barnaskólar væru eða hefðu verið á sveitarfjelögunum. Hann hefir játað það, að þær þjóðir, sem eru næstar okkur, t. d. Danir, Norðmenn, Svíar og Finnar, eru allar komnar inn á þessa stefnu, og það er rjett hjá hæstv.forsrh. (JM), að það eru „demokratiskir“ straumar, sem hafa gert þetta að verkum. Skólarnir eru nú orðnir miklu betri en áður og eru nú að mestu kostaðir af landsfje; það er þessvegna ekki annað en það, að hæstv. ráðh. (JM) var að villast, þegar hann var að tala um, að það væri í öfuga átt, sem straumar samtíðarinnar gengi, en það eru einmitt straumar samtíðarinnar, sem hæstv. ráðh. (JM) hefir sjeð flæða yfir landið, þegar barnaskólarnir voru að miklu leyti teknir á ríkissjóð. Hæstv. ráðh. (JM) hafði eitthvað misskilið það, sem jeg hafði sagt um tregleika Reykjavíkur til þess að styðja kvennaskólann, en aftur hafði hv. 4. landsk. (IHB) skilið það rjett; jeg vjek að því, að það væri hvergi nema hjer á Íslandi, að kvennaskólar væru hafðir fastir á ríkissjóði, en að þessi kvennaskóli væri ekki meira metinn hjer í bænum en raun væri á orðin hjá bæjarstjórn, mundi vera af því, að hún teldi hann ekki nauðsynlegan. Þetta hafði hæstv. ráðh. (JM) alveg misskilið, en af því að ræða hans var mjög út í hött, þarf jeg ekki að svara því, heldur aðeins endurtaka það um kröfu kaupstaðarskóla, sem væri vel liðinn, eins og kvennaskólinn gæti verið, að þar ættu næstu sýslur að veita talsvert mikið til hans, eins og jeg hygg, að mundi vera hjer í Reykjavík, ef litið væri á þá möguleika til náms, sem þar eru fyrir hendi, en það væri alt fyrirkomulag skólans, sem væri í ósamræmi við framtíðina, og að bæjarstjórn Reykjavíkur vilji ekki styrkja hann, vegna þess að hún finni, að það ætti að vera til svipaðir skólar bæði fyrir konur og karla; öðruvísi getur þessi skipulagsbundna mótstaða ekki skilist hjá þeim, sem aðallega eiga að senda nemendur til hans. Við sjáum t. d. um Blönduósskólann, að þangað sækja stúlkur af öllu landinu, og jeg geri t. d. ráð fyrir því um þann skóla, að það muni vera einhverjir nemendur þar úr fjarlægum hjeruðum, þótt sýslusjóður styrki hann og hafi lagt þar í byggingarkostnað. Þá var þetta atriði, sem hæstv.forsrh. (JM) gerði sig svo gildan yfir, um reglugerð fyrir skólann. Nú getur hæstv. ráðh. ekki neitað því, að hann hefir lagt fyrir þingið stjfrv. um þann skóla, þar sem það er nákvæmlega tekið fram, hvað þar á að kenna, og sama er að segja um frv. það, er hann lagði fyrir þingið í fyrra um sama skóla, svo að þetta er aðeins „after-thought“ hjá hæstv. ráðherra (JM), enda sjer hann, að hann mundi jafnvel ekki koma frv. gegnum aðra deildina, ef hann vildi halda því fram, að þetta væri sjálfsagt reglugerðarákvæði, en ætti ekki að vera í lögunum sjálfum, og í kennaraskóla-lögunum er þetta ákveðið, en var meira að segja breytt, og yfirleitt er þetta sú almenna regla, að hæstv. ráðherra getur ekki neitað því, að fyrir háttv. 1. landsk. (SE), þegar hann verður ráðherra næst, er hægt að breyta skólanum algerlega með reglugerð og setja þar eintóma grauta- og kökugerð. Það gæti orðið svipað eins og í Ameríku einu sinni, þegar nýr stjórnarforseti setti 2000 embættismenn frá, þegar stjórnarskifti urðu. Jeg býst líka við, að hæstv. ráðherra (JM) sje það vel ljóst, að hann hefir ekki neista af möguleika til að breyta fyrirkomulagi háskólans, því að hann hefir sín eigin lög og reglur og mundi alls ekki leyfa neinni stjórn að breyta neinu af hans fyrirkomulagi. Og hæstv. ráðherra (JM) hefir líka sýnt það í verkinu, að hann trúir alls ekki á þá aðferð að breyta fyrirkomulagi skóla yfirleitt með reglugerð, því að hann kemur hjer með stjfrv., sem meðal annars fjallar um það, hvað kent skuli í skólanum, af því að hann veit, að þessi gamli siður um, að stjórnin ákveði, hvað kent skuli, er frá þeim tíma, sem við ekki höfðum eigin löggjöf, og þá var það vitanlega stjórnin, sem hafði þessi rjettindi, en ekki þingið. Nú eru t. d. allar líkur til, að hæstv. ráðherra (JM) ráði ekki neitt við, hvað þingið gerir í mentaskólamálinu. Frv. stjórnarinnar er nú víst bæði orðið botnlaust og vitlaust, eða ef það er ekki, þá vantar víst alveg miðpartinn í það. Hæstv. ráðherra (JM) myndi víst strax hafa samið reglugerð fyrir þann skóla, ef hann hefði sjeð sjer það fært, en alt hans ráðherrastarf er jafn-mikil endaleysa og það, sem hann hefir haldið hjer fram um skólamálin. Þá kem jeg að hv. 4. landsk. (IHB). Mjer þykir leitt, að hv.þm. (IHB) skuli ekki muna betur, hvað gerðist í mentmn. í fyrra, þar sem við hv. 1. landsk. (SE) vorum í meiri hl. og hv. 4. landsk. (IHB) í minni hl., kom þetta undireins fram, að öll nefndin tók afstöðu í móti Blönduósskólanum. Jeg hefi nú sannfærst um, að það er sá skólinn, er helst fullnægir þeirri kröfu, sem jeg þá gerði, að breytingin er svo óðfluga í þá átt, hússtjórnarskóla-áttina, en það er mjer eiður sær, að hv. 4. landsk. (IHB) barðist fyrst í nefndinni á móti skólanum og svo í þingræðum, sem þá lenti alt á sessunaut mínum, hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ), sem þá barðist vel fyrir því máli, en það er gleðilegt að sjá, hvernig góður málstaður sigrar, því að honum hefir nú tekist að snúa háttv. 4. landsk. (IHB) og sennilega allmörgum af hans samherjum. Svo hefi jeg komist að raun um, við það að sjá, hvernig skólinn hefir færst í þá átt, sem jeg hefi óskað, en það er alveg tilgangslaus snúningur af hálfu hv. 4. landsk. (IHB), sem ljet sig það engu skifta, hvort hjer var um sjerskóla fyrir kvenfólk að ræða eða ekki, og svo er það náttúrlega frá sjónarmiði þess hv.þm. (IHB) engin eldri reynsla, sem sá hv.þm. (IHB) getur metið neitt, vegna þess að hann kærir sig ekkert um, að skólinn þokist í hússtjórnaráttina. En hvað það snertir, að jeg sje að fleyga frv. með því að koma með alla þessa skóla á brtt. minni, þá vil jeg benda á afleiðingarnar, eins og hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) gerði í fyrra, nefnilega að allir þeir hv.þm., sem að þessum skólum standa, geri tilraunir til að koma þeim inn þegar á næsta þingi; það er sú aðvörun, sem hjer er komin fram, að ef menn ekki vilja taka við þeim líka, þá að gá að sjer við þessa atkvgr. Ef jeg nú greiði atkv. með því, að þessi skóli, kvennaskólinn í Reykjavík, verði að öllu tekinn á ríkið, þá býst jeg við, ef það skyldi koma fyrir, að honum yrði kastað út á götuna, húsviltum á næstu árum, þá yrði jeg að taka þeim afleiðingum af því að hafa nú greitt honum atkv. mitt, að jeg yrði þá að vera því fylgjandi, að það yrði að byggja yfir hann. Nú er hv.Nd. t. d. með heimavistarhús fyrir mentaskólann, sem mun kosta eitthvað 2–300,000 krónur, sem sennilega verður bygt yfir hann, því að þar er um ríkisskóla að ræða. það gladdi mig mjög, að hv. 4. landsk. (IHB) sparaði mjer þá fyrirhöfn að fara að leita í skrifuðum ræðum, með því að hafa ræðu sína við hendina, og viðurkennir, að það þyrfti ekki að koma mikil breyting á til þess að gera úr kvennaskólanum gagnfræðaskóla, Það er alveg eins og hjá þjóðverjum á stríðsárunum, sem höfðu svo afskaplega fullkomnar verksmiðjur, að einn daginn bjuggu þeir kannske til flugvjelar, og svo kannske venjulegar bifreiðar eða mótora næsta dag. Eins koma úr kvennaskólanum húsmæður annan daginn, en gagnfræðingar hinn daginn. Að það sje sönnun fyrir því, að kvennaskólinn sje fyrir landið sjerstaklega og að bæjarstjórn vilji þessvegna ekki styrkja hann, leyfi jeg mjer að efast um, en verð að halda því fram, að það, að bæjarstjórnin vill ekki styrkja hann, sje mótmæli á móti skólanum, því að borgarstjóri er kunnugur hjer og maður vel viti borinn, og myndi naumast neita því, ef hann áliti skólann góðan; en jeg álít nú samt, að borgarstjóri sje of harður í þessu máli, því að skólinn er þó fyrst og fremst fyrir þennan bæ. En hvernig á svo að neita Árnessýslu, þegar þeir leggja fram 60,000 króna til þess að koma upp skólanum og vilja svo kannske koma honum á ríkissjóð á næsta ári? Og hvað gerir svo Reykjavík fyrir kvennaskólann? Ekkert, og þó er hann fyrir konur í Reykjavík. Jeg ætla svo að taka það fram, að þessar till., sem jeg ber fram á þskj. 376, eru eingöngu miðaðar við það, að frv. verði samþykt; ef hv. deild aftur á móti fellir frv., þá er alveg sjálfsagt að mínar till, falli líka, þær eru aðeins bornar fram í sama tilgangi og till.hv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) í fyrra, til þess að benda á þær eðlilegu afleiðingar af gerðum deildarinnar. Ef ekki hefði verið þessi dæmalausa þrautseigja í hæstv. stjórn við að koma kvennaskólanum á landið, myndu hjeraðsskólarnir basla áfram eins og fyr.