Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Birgir Ísleifur Gunnarsson, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, lést aðfaranótt mánudagsins 28. október sl. á líknardeild Landspítalans í Kópavogi eftir langvarandi veikindi. Hann var 83 ára gamall. Varð skammt milli þeirra hjóna eftir nær 65 ára sambúð, en kona hans lést fyrr í mánuðinum. Birgir Ísleifur Gunnarsson var fæddur í Reykjavík 19. júlí 1936. Foreldrar hans voru Jórunn Ísleifsdóttir húsmóðir og Gunnar Espólín Benediktsson hæstaréttarlögmaður. Birgir lauk stúdentsprófi við Menntaskólann í Reykjavík 1955 og lagaprófi frá Háskóla Íslands 1961, varð héraðsdómslögmaður ári síðar og hæstaréttarlögmaður 1967. Það var snemma ljóst hvert hugur Birgis Ísleifs Gunnarssonar stefndi og hvar hann myndi skipa sér í flokk. Eftir fyrsta ár í háskóla varð hann formaður Vöku, félags lýðræðissinnaðra stúdenta, síðar formaður stúdentaráðs og loks fulltrúi stúdenta í háskólaráði. Hann var formaður Heimdallar 1959–1962 og í stjórn Sambands ungra Sjálfstæðismanna 1961–1969, formaður þess 1967–1969. Þá var Birgir framkvæmdastjóri Sambands ungra Sjálfstæðismanna 1961–1963. Í sveitarstjórnarkosningunum 1962 var Birgir kjörinn í borgarstjórn Reykjavíkur, aðeins 25 ára gamall, og öllum ljóst að þar fór fulltrúi ungs fólks sem mikils mátti vænta af. Birgir rak meðfram störfum í borgarstjórn eigin lögmannsstofu en árið 1972 varð hann borgarstjóri í Reykjavík og var vinsæll og vel látinn meðal borgarbúa, enda gjörkunnugur málum borgarinnar. Hann hvarf úr því starfi 1978 eftir mikinn kosningasigur vinstri flokkanna sem þá mynduðu nýjan meiri hluta. Birgir Ísleifur söðlaði þá um og var kosinn alþingismaður Reykvíkinga í desember 1979. Hér sat hann röskan áratug, fram í ársbyrjun 1991, er hann var skipaður seðlabankastjóri. Þegar Þorsteinn Pálsson myndaði ríkisstjórn sína sumarið 1987 varð Birgir Ísleifur menntamálaráðherra en sú stjórn fór frá rúmu ári síðar. Bankastjórastöðunni gegndi Birgir til sjötugsaldurs. Fljótlega hlóðust á Birgi Ísleif margvísleg störf í stjórnum og nefndum, ýmist á vegum Sjálfstæðisflokksins, Reykjavíkurborgar eða frjálsra félagasamtaka. Hann var í forystu samtaka skógræktarmanna og var forseti Rótarý-hreyfingarinnar um hríð. Hér á Alþingi var hann formaður atvinnumálanefndar nokkur þing og virkur í alþjóðastarfi þingsins, bæði hjá þingmannasamtökum Atlantshafsbandalagsins og í Vestnorræna þingmannaráðinu. Hann sat á 12 þingum alls. Nær alla starfsævi sína, frá ungum aldri, tók Birgir Ísleifur Gunnarsson mikinn þátt í stjórnmálastarfi og var hann jafnan valinn til forystustarfa meðal stúdenta, ungra Sjálfstæðismanna, í borgarstjórn og á Alþingi. Í Seðlabankanum átti hann einnig farsælan feril. Hann var afar háttvís í framkomu, hófsamur og vinsamlegur í samskiptum, fremur hlédrægur að dagfari en batt vináttubönd, eigi síður við pólitíska andstæðinga en samherja, sáttfús og réttsýnn við öll störf. Í málflutningi var hann hófsamur og málefnalegur. Í Birgi Ísleifi var listamannstaug, hann var ágætur djasspíanisti og mikill tónlistarunnandi, gleðimaður í vinahópi. Genginn er dagfarsprúður og góður drengur. Ég bið þingheim að minnast Birgis Ísleifs Gunnarssonar með því að rísa úr sætum. - 
            

Borist hefur bréf frá starfandi formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Þórarinn Ingi Pétursson, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi, hafi tekið sæti á ný á Alþingi mánudaginn 28. október sem varamaður fyrir Þórunni Egilsdóttur og vék þá 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Hjálmar Bogi Hafliðason, af þingi. Þá hefur borist bréf frá 9. þm. Norðaust., Líneik Önnu Sævarsdóttur, um að hún verði fjarverandi á næstunni og geti ekki sinnt þingstörfum. Í dag, mánudaginn 4. nóvember, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana áðurnefndur 2. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Hjálmar Bogi Hafliðason, en 1. varamaður á lista situr þegar á þingi eins og áður hefur komið fram. Þeir hafa báðir tekið sæti á Alþingi og eru boðnir velkomnir til starfa að nýju.

Á fundi sameiginlegu þingmannanefndar Íslands og Evrópusambandsins þann 21. október sl. var Sigríður Á. Andersen kjörin formaður nefndarinnar.

Borist hefur bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 153, um hvalreka, frá Andrési Inga Jónssyni. Einnig hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 157, um kostnaðarþátttöku ríkisins í dreifingu eldsneytis og uppbyggingu hleðslustöðvanets, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Loks hefur borist bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 210, um skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis, frá Þorgerði K. Gunnarsdóttur.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og barnamálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Forseti. Hæstv. forsætisráðherra kynnti í ræðu sinni á Norðurlandaráðsþingi að þörf væri á að breyta skattlagningu þannig að hún þjónaði markmiðum loftslagsmála og það þyrfti að tryggja að lífeyrissjóðir og sjóðir hins opinbera fjárfestu í grænum skuldabréfum. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Hvaða skattahækkunum megum við eiga von á til að ná þessum markmiðum um tengingu skattkerfisins við loftslagsmál, umfram það sem þegar er orðið? Og með hvaða hætti hyggst hæstv. forsætisráðherra hlutast til um það að lífeyrissjóðir fjárfesti á þann hátt sem hæstv. ráðherra ætlast til og kaupi þessi svokölluðu grænu skuldabréf? Gefist hæstv. forsætisráðherra tími til að fara út í þá sálma væri líka áhugavert að heyra afstöðu hæstv. ráðherra til þess hvað geti talist græn skuldabréf. Fátt hefur skilað eins miklum árangri í að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á undanförnum árum eins og stóraukin notkun Bandaríkjamanna á jarðgasi á kostnað kola. Það má því velta fyrir sér hvort skuldabréf í jarðgasframleiðslufyrirtækjum í Bandaríkjunum teldust ekki vera græn skuldabréf. En fyrst og fremst spyr ég, herra forseti: Með hvaða hætti ætlar hæstv. forsætisráðherra að hlutast til um fjárfestingar lífeyrissjóðanna og hvaða skattahækkanir eru í vændum vegna þessara grænu viðbótaráherslna?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða fyrirspurn sem snýr að því hvernig við getum tryggt að það sem við erum að gera, til að mynda þegar kemur að stjórn opinberra fjármála, þjóni loftslagsmarkmiðum. Ég er viss um að ég og hv. þingmaður erum sammála um að það er mikilvægt að þegar stefnan er sett til framtíðar vinni ólíkir hlutar kerfisins saman og þegar við setjum okkur markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda séum við ekki að ýta undir aukna losun með öðrum ráðstöfunum. Eins og hv. þingmaður nefnir og spyr sérstaklega um hefur þessi ríkisstjórn kynnt annars vegar grænar ívilnanir. Við höfum þegar séð töluvert umfang þeirra sem hafa vaxið í formi ívilnana til vistvænna ökutækja. Ríkisstjórnin hefur sömuleiðis kynnt ívilnanir til rafknúinna hjóla og reiðhjóla til að ýta undir slíka samgöngumáta sem á að gera fólki auðveldara um vik að ferðast með þeim hætti. Sömuleiðis höfum við kynnt hugmyndir um aukna fjárfestingu í almenningssamgöngum sem er annar máti til að breyta ferðavenjum þannig að hægt sé að draga úr losun og þá er ég auðvitað að vísa til eins af eftirlætisviðfangsefnum hv. þingmanns sem er svokölluð borgarlína. Hv. þingmaður spyr hvort ég ætli að hlutast til um fjárfestingar lífeyrissjóða og lítur þar með á ræðu mína á Norðurlandaráðsþingi sem einhvers konar tilmæli en þannig má ekki túlka þá ræðu. Hins vegar tel ég eðlilegt að bæði hið opinbera og lífeyrissjóðir skoði möguleikana á fjárfestingu í grænum skuldabréfum. Ég hef viðrað þær hugmyndir að íslenska ríkið færi í greiningu á því hvað felist í þessu af því að ég vil ekki taka ákvörðun um slíkt og tel eðlilegt að stjórnvöld taki ekki ákvarðanir um slíkt nema að vel ígrunduðu máli. En eins og ég sagði í ræðunni finnst mér ekki óeðlilegt að þetta sé skoðað bæði af hinu opinbera og lífeyrissjóðum, að sjálfsögðu að undangenginni skoðun á slíkum kostum.

Forseti. Mér heyrist á svari hæstv. ráðherra að ræðan á Norðurlandaráðsþingi hafi verið einhvers konar tækifærisræða í góðum félagsskap sem eigi ekki að taka of alvarlega eða þegar hæstv. ráðherra talar um að umbylta þurfi skattkerfinu fengu menn varla þá hugmynd að þar væri verið að tala um hluti eins og ívilnanir til kaupa á rafknúnum hlaupahjólum. Ég held að menn hafi almennt gert ráð fyrir því að ráðherrann væri að boða stærri hluti en svo. Varðandi skuldabréfakaupin, grænu skuldabréfin, sagði hæstv. ráðherra í ræðu sinni: „Það þarf að tryggja að lífeyrissjóðir og sjóðir hins opinbera fjárfesti í grænum skuldabréfum.“ Nú heyrist mér hins vegar hæstv. ráðherra vera að draga í land með það, að þetta séu bara einhvers konar tilmæli eða væntingar um að lífeyrissjóðirnir ákveði að skilgreina einhver skuldabréf sem græn og kaupi meira af þeim en öðrum.

Herra forseti. Ég vil klára það sem hv. þingmaður spurði um skattana en ég náði ekki að koma að því í fyrra svari mínu. Við höfum boðað græna skatta á flúoraðar lofttegundir og urðunarskatt, sem ég þykist vita að hv. þingmaður hafi gagnrýnt, en hefur sýnt sig að hefur svo sannarlega borið árangur þar sem hann hefur verið lagður á annars staðar á Norðurlöndum. Þegar ég tala um að innleiða græna skatta og græna hvata þá snýst það einmitt um það hvernig við getum breytt samfélaginu okkar og því sem hv. þingmaður sleppti úr ræðu minni þannig að við tryggjum um leið lífsgæði alls almennings, tryggjum félagslegt réttlæti samhliða þessum aðgerðum þannig að breytingarnar séu einmitt hugsaðar í smáum skrefum. Ég tel mjög mikilvægt að lífeyrissjóðir greini möguleikana sem felast í grænum skuldabréfum og tel mjög mikilvægt að ríkið geri það líka því að ég held að það geti þjónað þeim tilgangi að efnahagskerfið færist smám saman í þá átt að þjóna loftslagsmarkmiðum. Þó að ég hafi talað um umbreytingu þá talaði ég ekki um þá byltingu sem hv. þingmaður vísar hér til. En umbreytingar er þörf, 

Virðulegi forseti. Hver þekkir ekki umræðuna um krónu á móti krónu skerðingu? Við stigum það skref í maí sl., þ.e. hæstv. félags- og barnamálaráðherra fór í þá vegferð að reyna að draga úr vægi þessarar skerðingar. Hún er núna 1 kr. á móti 65 aurum. En hvað þýðir það raunverulega? Var vel staðið að því og nógur undirbúningur að því hvaða áhrif þetta myndi síðan hafa á öryrkjana sem nytu þessa góðverks, sem við hefðum mátt ætla að það væri? Það sem hefur gerst er að öryrkjar fengu í ágúst leiðréttingu afturvirkt frá 1. janúar, allt að 200.000 kr. Upphæðin var náttúrlega skattlögð og síðan kom að því að fá skerðingarnar í sambandi við húsaleigubæturnar, húsaleigan hækkaði hjá mörgum þeirra með einu pennastriki um 40.000 kr. á mánuði. Ég nefni dæmi um einstakling með 96.000 kr. í leiðréttingu sem borgar þá 94.000 kr. til baka. Það er verið að gera eins og svo oft áður, virðulegi forseti, það er verið að rétta með hægri og hrifsa til sín með vinstri án þess að sjá hvaða afleiðingar það hefur fyrir einstaklinginn sem á að fá að njóta. Í þessu tilviki virkar það á mig eins og að kerfin hafi ekki talað saman, eins og að velviljinn sem að baki lá hafi engan veginn verið nógu vel ígrundaður. Mér finnst ekki bragur á þessum vinnubrögðum, virðulegi forseti, og ég spyr hæstv. ráðherra: Gerði hæstv. velferðarráðherra sér grein fyrir því að þetta yrði niðurstaðan, að hér væri á einu bretti litið á þetta sem laun upp á 180.000–200.000 kr. og það væri reiknað með því á einum mánuði en ekki alla átta mánuðina eins og var verið að leiðrétta afturvirkt? Þar af leiðandi er útkoman eftir því með þeim skerðingum sem fólk verður að horfast í augu við frá sveitarfélögunum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og segja strax í upphafi að eins og þingmaðurinn vitnar til var það gott skref sem við stigum hér að draga úr skerðingum. Hvað varðar hvort ráðherra hafi gert sér nægilega grein fyrir einstaka skerðingum í þessu kerfi og hvaða áhrif þetta hefði annars staðar þá hef ég lengi gert mér grein fyrir því að almannatryggingakerfið er flókið og skerðingarkerfið þar inni. Þess vegna höfum við talað fyrir einföldun á því kerfi með fækkun bótaflokka, sem var m.a. niðurstaða þeirrar nefndar sem var starfandi hérna, og við erum að vinna að frumvörpum til að einfalda almannatryggingakerfið. Þingmaðurinn spyr nákvæmlega um ákveðið atriði sem lýtur að húsnæðisbótum frá sveitarfélögum og í lögum um húsnæðisbætur er tekið fram að tekjur séu skilgreindar samkvæmt grein í lögum um tekju- og eignarskatt. Þau heyra ekki undir félagsmálaráðuneytið en eru almennt um hvað teljast skattskyldar tekjur. Skattskyldar tekjur teljast, með undantekningum og takmörkunum hvers konar, tekjur sem koma fram og þetta er þar undir. Þetta er ekki breyting sem við hefðum getað gert á almannatryggingalögunum á sínum tíma heldur væri það breyting á lögum um tekju- og eignarskatt. Ég held að það þyrfti stærri umræðu en um þetta einstaka atriði, ef við værum að tala um breytingar á því, vegna þess að það er víða annars staðar í lögum vitnað sérstaklega til laga um tekju- og eignarskatt. Ef við ætluðum að breyta því atriði bara þarna inni þyrftum við að gera það líka víðar í kerfinu. Það hefði auðvitað kostnaðaráhrif og annað slíkt þar sem ekki er hægt að gera þetta aðeins á einum stað. Um leið og ég tek undir að það er ekki gott að þetta skuli bitna á þennan hátt á ákveðnum hópi sem þarfnast þess að fá þessar húsnæðisbætur er þetta stærri lagabreyting en svo að það hefði verið hægt að framkvæma hana um leið og við gerðum breytingar á krónu á móti krónu skerðingunni á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en mér finnst óþægilegt þegar ráðherra talar um „bara“ - það er ekkert „bara“. Við erum löggjafinn og þess vegna spyr ég: Var nógu góður bragur á þessu? Var þetta nógu vel undirbúið? Hefði þá ekki átt að breyta löggjöfinni víðar? Það erum við sem gerum það hér, hæstv. ráðherra. Stjórnarskráin kveður á um að það er þingið sem setur á skatta og enginn annar þannig að ég segi líka að með breytingunni um að taka átta mánuðina sem fengust í afturvirka leiðréttingu frá 1. janúar sem eingreiðslu á launahækkun sem veldur því að höggið er miklu meira geta sveitarfélögin sagt: Þú hækkaðir í launum um 150.000 kr. á mánuði og nú verður þú aldeilis að blæða fyrir það með því að við ætlum svo sannarlega að lækka húsnæðisstuðninginn til þín. Það er þetta sem ég er að tala um, það hefði hugsanlega verið möguleiki, hæstv. ráðherra, ekki satt, að dreifa þessu á átta mánuði þannig að höggið hefði ekki orðið svona mikið? Gætum við ekki hafa gert þetta betur?

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan er kerfið flókið og skerðingarnar innan þess líka. Þess vegna höfum við talað fyrir einföldun á kerfinu. Það er auðvitað svoleiðis með öll mannanna verk og verk þingsins líka að við getum alltaf rætt hvort við getum ekki gert betur. Hins vegar held ég að á þeim tíma, þegar við vorum að ákveða að draga úr skerðingunum þannig að þær nálguðust það sem er gagnvart eldri borgurum, hafi verið skynsamlegt að gera það. Ég held að það hefði ekki verið skynsamlegt að hætta við þær breytingar en, eins og ég segi, ef við hefðum ætlað að ráðast í breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt var það ekki til umræðu á þeim sama tíma. Það er frumvarp sem í fyrsta lagi myndi heyra undir annan ráðherra og í öðru lagi hefði það krafist meiri vinnu en svo að við gætum gert það á þeim tímapunkti. En er skynsamlegt að fara í breytingar á því og skoða möguleikann á því að einhverjir aðilar sem njóta tekna innan almannatryggingakerfisins yrðu undanþegnir eða það orðað með öðrum hætti og hætt að vitna til laga um tekju- og eignarskatt? 

Herra forseti. „Allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega eru sveltir.“ Herra forseti. Þetta er bein tilvitnun í umsögn Öryrkjabandalagsins um fjárlagafrumvarp þessarar ríkisstjórnar. Nú efast ég ekki um góðan ásetning hæstv. félagsmálaráðherra um málefni öryrkja en hins vegar ljúga tölurnar ekki. Eingöngu er gert ráð fyrir 3,5% hækkun á grunnframfærslu öryrkja sem er lægra en hækkun launavísitölu og er litlu hærra en sjálf verðbólguspáin. Samkvæmt því eiga öryrkjar að sitja eftir öðrum hópum. Öryrkjar eru hópur sem við í þessum sal ákveðum launin hjá. Nú stefnir í að örorkulífeyrir verði 90.000 kr. lægri en lágmarkslaun. Það er meira en milljón á ári. Til viðbótar er eingöngu sett í fjárlögin um einn tíundi af því sem kostar að afnema krónu á móti krónu. Þessi ríkisstjórn leggur einnig til lækkun til réttindagæslu fatlaðra, lækkun til hjálpartækja, lækkun til endurhæfingarþjónustu, lækkun til verndaðra vinnustaða og lækkun til vinnusamninga öryrkja. Hvað er eiginlega í gangi, herra forseti? Við erum heldur ekki búin að gleyma því þegar meiri hlutinn beinlínis lækkaði fyrirhugaða fjármuni til öryrkja milli umræðna á fjárlögum og við fjármálastefnuna. Herra forseti. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Telur hann kjör öryrkja vera fullnægjandi? Treystir ráðherra sér til að lifa á 256.000 kr. á mánuði 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður vitnar til þess í ræðu sinni að það sé einungis 3,4% hækkun á næsta ári sem nái ekki upp í þær hækkanir sem voru m.a. gerðar í kjarasamningum. Almannatryggingakerfið tekur breytingum við afgreiðslu fjárlaga ár hvert. Laun eru ekki tengd vísitölu neysluverðs. Laun hækka ekki sjálfkrafa en það gera almannatryggingarnar. Við þurfum því að taka þetta í því samhengi að hækkanirnar koma á öðrum tímapunkti en gagnvart kjarasamningum. Hins vegar er algjörlega skýrt að hækkun til örorkulífeyrisþega og til þessa málaflokks stendur til af hálfu ríkisstjórnarinnar. Á síðasta ári veittum við 2,9 milljarða til þess m.a. að draga úr skerðingum. Á næsta ári er gert ráð fyrir 1,1 milljarði og samhliða því, það er skýrt í stefnu þessarar ríkisstjórnar, ætlum við okkur að bæta kjör örorkulífeyrisþega en það verður jafnframt að gerast samhliða því sem við ráðumst í ákveðnar kerfisbreytingar varðandi almannatryggingakerfið og endurhæfingarkerfið. Það er það sem ríkisstjórnin vinnur að. Við erum með í undirbúningi frumvörp og annað sem er á þingmálaskrá á vorþingi sem snýr að því að gera breytingar hvað það snertir. Við sjáum því miður allt of mikið nýgengi örorku og jafnvel þó að einhverjar skýrslur hafi sýnt aðeins aðra mynd sjáum við engu að síður árlega of mikið fjármagn fara vegna nýgengis örorku. Samhliða því sem við ætlum að gera breytingar til að draga úr því að ungt fólk falli út af vinnumarkaði ætlum við að bæta kjör þessa hóps. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni að ekki sé nægilega vel gert við þennan hóp af hálfu stjórnvalda og þess vegna ætlum við að gera betur.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra ætlar að gera betur. Það vill bara svo til að þessi ríkisstjórn hefur nú þegar lagt fram þrjú fjárlagafrumvörp og á einungis ein fjárlög eftir þannig að tíminn er einfaldlega á þrotum. Þolinmæðin er sömuleiðis á þrotum. Við höfum í þessu landi á þriðja tug þúsunda öryrkja. Þeir eiga fjölskyldur og aðra sem reiða sig á þá og þykir vænt um þá og þessi hópur hefur einfaldlega verið skilinn eftir aftur og aftur. Hæstv. ráðherra þarf ekkert að taka endilega mark á Samfylkingunni í þessum sal en ég bið ráðherra að taka a.m.k. mark á Öryrkjabandalaginu eða verkalýðshreyfingunni eða bara öryrkjanum sjálfum, því að fjármunirnir eru svo sannarlega fyrir hendi. Ég spyr, hæstv. forseti: Af hverju er ekki hægt að bæta kjör öryrkja áður en við lækkum veiðileyfagjöld um 40% eins og ríkisstjórnin hefur gert? Af hverju er ekki hægt að bæta kjör öryrkja áður en við lækkum erfðafjárskatt og bankaskatt eins og ríkisstjórnin vill gera? Herra forseti. Það er hægt að gera ýmislegt en þá þarf pólitískan vilja til að gera það og hann hefur svo sannarlega skort hjá núverandi ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég hvet hv. þingmann til að koma í lið með okkur sem viljum gera breytingar á kerfinu, einfalda það, draga úr þeim skerðingum sem eru innan kerfisins, einfalda bótaflokkana, samhliða því sem við bætum kjör þessa hóps. Ég ítreka aftur að það er grundvallaratriði að bæta kjör hópsins en samhliða því verðum við að ráðast í ákveðnar kerfisbreytingar. Um það voru teiknaðar ákveðnar útlínur af nefnd sem starfaði hér síðasta vor. Á þessu löggjafarþingi er ætlunin að koma fram með lagabreytingar til að styðja við þá vinnu og samhliða því að bæta kjör hópsins. Miðað við það sem unnið hefur verið fyrir ríkisstjórnina, m.a. af KPMG, hefur verið sýnt fram á að nýgengi örorku mun valda því að upphæðirnar sem renna til þessa málaflokks verða gríðarlega háar. Það gerir okkur erfitt fyrir að bæta kjörin á sama tíma. Þess vegna verðum við að fara saman í að draga úr nýgengi örorku samhliða því sem við bætum kjör þessa hóps. 

Virðulegi forseti. Nýlega var vitnað í hæstv. umhverfisráðherra að segja að alltaf sé hægt að hlusta betur en það sé svo spurningin um að heyra og gera betur. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra um aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum sem er enn þá í fyrstu útgáfu, án kostnaðarmats aðgerða, án árangursmats aðgerða og án tengingar við skuldbindingar. Ég tel þetta vera alvarlegt því að nú stendur til að afgreiða fjárlög þar sem fjármagn er veitt til þessara aðgerða án þess að við höfum hugmynd um hvort forgangsröðun stjórnvalda skili okkur þeim árangri sem þarf bæði umhverfisins vegna og vegna skuldbindinga. Spurningin er því einföld: Hvernig erum við að gera betur með því að hrúga peningum í aðgerðaáætlun stjórnvalda án þess að hafa hugmynd um hvaða árangri það kemur til með að skila okkur? Hvernig er það að heyra og gera betur að giska á fjárheimildir í þessi mál? Af hverju erum við ekki enn þá með það á hreinu hvað skuldbindingar koma til með að kosta okkur ef ekki er gripið til aðgerða? Heyrir ráðherra ekki efasemdaraddirnar og afneitunina sem gengur manna á milli í samfélaginu og jafnvel inni á þingi? Skilur ráðherra ekki að skortur á upplýsingum um t.d. kostnað vegna skuldbindinga gefur slíkum röddum byr undir báða vængi, að falsfréttir nærast á slíkum skorti? Virðulegi forseti. Við erum að glíma við gríðarlega stórt vandamál á heimsvísu og miðað við bestu útreikninga sem vísindin geta gefið okkur. Þetta er vandamál sem snertir allar þjóðir heims og hvert er svar Íslands? Hlusta betur. Hitaveita frá því á síðustu öld. Ef hæstv. ráðherra er að hlusta betur hvernig er þá verið að gera betur með því að giska á fjárheimildir og áhrif þeirra?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Við höfum áður á þessum vettvangi rætt aðgerðaáætlunina sem kom fram í fyrrahaust og að þar skorti útreikninga á því hverju sumar af þeim aðgerðum sem þar eru settar fram eigi að skila og hver kostnaðurinn sé við þær. Þetta höfum við hv. þingmaður rætt oft í þessum sal og hv. þingmanni er jafnframt kunnugt um að verið er að vinna að því að bæta úr þessu, enda alveg ljóst að þegar við settum áætlunina fram í fyrrahaust vissum við af þeim vanköntum sem hafa verið til umræðu. Við stefnum að því að gefa hana út í kringum áramótin og þá munum við fá að sjá betur hverju má ná fram með hvaða aðgerðum. Ég vil síðan segja almennt að ég tel að það hafi verið skynsamlegt að ráðast strax í aðgerðir frekar en að bíða lengur. Við höfum stóraukið fjárframlög núna til innviðauppbyggingar þegar kemur að uppbyggingu innviða fyrir umhverfisvænni bifreiðar, sérstaklega rafbíla, bæði hvað varðar ívilnanir til að kaupa slíkar bifreiðar en líka til að styrkja innviðina til að hægt sé að hlaða úti um allt land og sérstaklega m.a. við gististaði. Við höfum einnig ráðist í umfangsmikið átak þegar kemur að landgræðslu, skógrækt og endurheimt votlendis sem á sér líka stoð í því að takast á við áskoranir sem felast í því að náttúrunni hefur hnignað mjög mikið í heiminum. Við höfum komið á frekari grænum sköttum og erum með frumvörp í þinginu hvað það varðar, bæði urðunarskatt og skatt á flúoraðar gróðurhúsalofttegundir. Við höfum auk þess, svo ég noti síðustu fjórar sekúndurnar, sett stóraukið fjármagn í rannsóknir sem munu skila okkur meiri árangri á næstu árum.

Virðulegi forseti. Ég er að setja út á ónákvæmnina og hversu handahófskennt er ráðist í aðgerðir. Ég er að setja út á að forgangsröðun vantar ofan í það að við erum að samþykkja fjárlög og fjárheimildir til þessara verkefna. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á að liggja fyrir forgangsröðun til að þingið viti fyrir hvað er verið að borga, hver ávinningurinn á að vera af þeim fjárheimildum. Það er eitt í viðbót sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um í örstuttu máli í lokin og það er um aðra tilvitnun í ráðherra, með leyfi forseta: „En rannsóknirnar munu ekki bjarga hafinu heldur þarf að draga úr losun.“ Það slær mig pínulítið þegar framsetningin er á þennan máta, að rannsóknir muni ekki bjarga hafinu. Þá velti ég því fyrir mér, að bjarga hafinu. Gæti hæstv. ráðherra vinsamlegast útskýrt það nánar?

Hæstv. forseti. Ég get bara alls ekki tekið undir það sem hv. þingmaður segir um að hér sé um handahófskenndar aðgerðir að ræða. Það er kolrangt. Ef við skoðum milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar segir í skýrslu hennar frá október 2018 að ríki heims þurfi að einbeita sér að orkuskiptum þar sem skipt er úr jarðefnaeldsneyti yfir í endurnýjanlega orkugjafa. Það er akkúrat það sem við erum að gera og leggja áherslu á með þeirri aðgerðaáætlun sem við lögðum fram. Vil ég þó taka fram að við lögðum þá aðgerðaáætlun fram áður en skýrsla IPPC kom fram. Það sama kemur fram í þeirri skýrslu, að leggja eigi áherslu á að endurheimta vistkerfi, draga úr magni koltvísýrings í andrúmslofti með því að binda það og það er akkúrat sú áhersla sem við höfum lagt líka. Hv. þingmaður nefndi rannsóknir í hafinu og hvernig þær megi bjarga hafinu, en rannsóknirnar sem slíkar munu náttúrlega ekki bjarga því að súrnun minnki heldur aðeins draga úr losuninni. Þetta þekkjum við vel og 

Virðulegur forseti. Á undanförnum misserum hefur sífellt aukin umræða verið um stöðu innflytjenda hér á landi og sér í lagi kerfisbundna misnotkun á innflytjendum á vinnumarkaði þar sem brotið er á réttindum þeirra að því er virðist af hreinum ásetningi, þó kannski af fámennum hópi fyrirtækja en á mjög alvarlegan hátt. Það er auðvitað ljóst að við hefðum ekki farið í gegnum það hagvaxtarskeið sem við erum að fara út úr án þátttöku innflytjenda. Innflytjendum hefur fjölgað um 25.000 hér á undanförnum áratug og framlag þeirra til samfélagsins er alveg ómetanlegt á því tímabili. Í Þjóðarspegli sem Háskóli Íslands stóð fyrir í síðustu viku var farið yfir málefni innflytjenda og sérstaklega stöðu þeirra á vinnumarkaði. Þar var fulltrúi ráðherra ráðuneytisstjóri félagsmálaráðuneytisins í pallborði og ummæli hans voru ansi sláandi. Meðal annars kom fram að hann teldi ekki ástæðu til þess að fræða innflytjendur frekar um réttindi sín á vinnumarkaði. Það væri á ábyrgð hvers og eins að afla sér upplýsinga þar að lútandi. Hann teldi ekki ástæðu til að styrkja sérstaklega íslenskukennslu því að innflytjendur nenntu ekki að læra tungumálið og hann tók sérstaklega fram hvað það væri gott að auðvelt væri að losna við fólk á íslenskum vinnumarkaði í því samhengi. 
             Þetta gengur auðvitað þvert á gildandi framkvæmdaáætlun sem samþykkt var á Alþingi fyrir þremur árum síðan. Það er nærtækt að spyrja hæstv. ráðherra, því að ég ætla að ráðuneytisstjóri félagsmálaráðuneytisins, ráðuneytis vinnumarkaðar og málefna innflytjenda hafi ekki verið að lýsa persónulegum skoðunum sínum: Er þetta stefna ráðherra, stefna stjórnvalda í málefnum innflytjenda?

Virðulegur forseti. Sá sem hér stendur og talar gat ekki sótt þetta málþing vegna þess að ríkisstjórnarfundur dróst á langinn og ráðuneytisstjóri félagsmálaráðuneytisins hljóp þar í skarðið. Það er unnið eftir framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda og þar á hefur engin stefnubreyting orðið. Ég hef fengið fregnir af þessum panel eða umræðum sem áttu sér stað og heyrt af pistlum sem hafa gengið ritaðir af að ég held borgarfulltrúum Samfylkingarinnar.  Það er engin stefnubreyting hvað þetta snertir. Ég hafði ekki tækifæri til að vera þarna en hv. þingmaður hefur greinilega náð að túlka allt sem ráðuneytisstjórinn sagði betur en það sem ráðherrann hefur fengið fregnir af. Eins og ég segi er algjörlega óbreytt stefna hér og ég bið hv. þingmann að benda mér á eitthvert mál þar sem félagsmálaráðuneytið eða félagsmálaráðherra hefur skert þjónustu eða ekki gengið nægilega langt í þjónustu við innflytjendur. Í þessari ríkisstjórn höfum við einmitt verið að bæta í hvað það snertir og ég fagna líka nýrri þingsályktunartillögu sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé lagði fram um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda. Ég er mjög fylgjandi þeirri tillögu og við höfum verið að vinna úr henni. Ég þakka fyrir brýninguna frá hv. þingmanni sem auðsjáanlega er 

Herra forseti. Mér fannst ummælin svo alvarleg að ég sá ástæðu til að ræða þau við þó nokkra fundarmenn sem þarna voru og lesa opið bréf til ráðherra um þau ummæli sem ráðherra virðist ekki hafa lesið enn þá ef marka má orð hans hér. Ég treysti því að hæstv. ráðherra muni samt svara því bréfi. Fólk sem sat þennan fund var mjög slegið yfir yfirlýsingum ráðuneytisstjóra ráðuneytis vinnumarkaðar og málefna innflytjenda af því að þetta lýsir auðvitað, ég get ekki annað sagt, gríðarlegum fordómum gagnvart stöðu innflytjenda á vinnumarkaði og gríðarlegu áhugaleysi ráðuneytisins og ráðuneytisstjóra þess á að sinna málefnum þessa hóps. Það er alveg rétt að aukið hefur verið í varðandi móttöku kvótaflóttamanna og mjög jákvæð breyting þar, en þetta varðar allan þann stóra hóp innflytjenda sem hér starfar og vinnur og leggur ómetanlegt framlag til samfélagsins á hverjum degi, að tryggja réttarstöðu þessa hóps og sýna raunverulegan 

Það er ekki hægt að bera fram spurningar þegar menn eru komnir 20 sekúndur fram yfir ræðutíma.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í fyrra andsvari við hv. þingmann hefur þessi ríkisstjórn þvert á móti gert ýmislegt mjög jákvætt þegar kemur að málefnum innflytjenda. Ég rakti það áðan. Við höfum verið að auka þjónustu, við höfum lagt meira í þennan málaflokk og það er vel. Við höfum m.a. lagt sérstaka áherslu á það í gegnum Vinnumálastofnun að þjónusta  Virðulegur forseti. Það er mjög erfitt að svara spurningum þegar það eru svona frammíköll. Við höfum lagt áherslu á að þjónusta  Varðandi ummæli ráðuneytisstjóra í panel á umræddu málþingi segi ég eins og er að það er algjörlega óbreytt stefna hjá núverandi ríkisstjórn, sem verið hefur frá fyrsta degi, að gera betur við þennan málaflokk. Ég er ekki í stakk búinn, þar sem ég var ekki á staðnum og hef ekki séð neinar upptökur af þessu eða útprentanir, til að svara fyrir ummæli þegar hv. þingmaður túlkar pistil hjá manneskju sem var þar. 

Virðulegi forseti. Að rækta skóg er einn af þeim þáttum sem horft er til er binda á kolefni. Blásið hefur verið til sóknar í skógrækt og landgræðslu af hálfu stjórnvalda. Miðað við fjárlög 2020 er þó eins og hljóð og mynd fari ekki saman þegar talað er um framlög til Skógræktarinnar. Hinir svokölluðu Mógilsárpeningar, 28 milljónir, og Straumspeningar, 76 milljónir, samtals 104 milljónir, eru skornir af. Af þeim 200 milljónum sem stjórnvöld lögðu til sem nýja fjármuni vegna loftslagsmála skiluðu sér 32 milljónir til Skógræktarinnar. Lagt var upp með á sínum tíma að skipting milli Landgræðslunnar og Skógræktarinnar væri 50:50. Mig langar að vita hvað hefur breyst, hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, því að í umsögn umhverfis- og samgöngunefndar með fjármálaáætlun 2020–2024 segir að lögð sé áhersla á, með leyfi forseta, „að forgangsraðað verði auknum fjármunum til skógræktarmála umfram þá fjárhæð sem nú er í ríkisfjármálaáætluninni.“ Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um fjármálaáætlun 2019–2023 í júní 2018 kemur fram að lögð er áhersla á, með leyfi forseta, „að forgangsraðað verði til skógræktarmála. Framlög til þeirra drógust mjög saman árin eftir bankahrunið en fjárfesting í þeim málaflokki styður við mörg markmið stjórnvalda í umhverfismálum“. Nú þegar það lítur þannig út að Skógræktin þurfi að draga úr kostnaði við rekstur stofnunarinnar er aukning í þann lið sem heitir Framlög til skógræktar á lögbýlum, sem er vel. Skógræktin getur vel tæklað aukin umsvif miðað við hvernig hún er rekin í dag með mannafla um allt land. Skógræktin getur það hins vegar ekki þegar skorið er niður rekstrarfé til stofnunarinnar. Til að hægt sé að vera með ráðgjöf til bænda, gott gæðakerfi og árangursmat þarf fólk að vera í vinnu. Ég get ekki hugsað þá hugsun til enda ef Skógræktin á að fara að draga úr þessu eftirliti og segja upp fólki, minnka þjónustu við bændur, fækka störfum úti um landið 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja út í þetta atriði sem hefur fengið talsverða umfjöllun, kannski annars staðar en akkúrat í þessum sal, og vil byrja að nefna að á fjögurra ára tímabili, samkvæmt þeirri áætlun sem sá sem hér stendur og forsætisráðherra kynntu í júlí sl., er stefnt á tvöföldun á umfangi skógræktar, tvöföldun á umfangi landgræðslu og tíföldun á umfangi endurheimtar votlendis. Votlendi hljómar kannski meira en það er vegna þess að það er lítið í dag en við stefnum á að gera það af meiri krafti. Það sem hér kemur síðan fram eru breytingar á fjárframlögum til Skógræktarinnar. Ég vil í fyrsta lagi benda á að á bls. 83 í fylgiriti með fjárlögunum, þar sem tekin eru fram framlög til skógræktar á lögbýlum, voru þau um 220 milljónir í ár en verða 307 milljónir á árinu 2020. Síðan er reyndar villa á árunum 2021 og 2022, það er sagt að upphæðin sé áfram 307 milljónir en eykst upp í 362 milljónir og 392 milljónir árið 2022. Ég biðst afsökunar á því að þetta hafi ekki skilað sér rétt inn í fjárlagafrumvarpið. Ástæðan fyrir því að það birtist eins og það sé niðurskurður til Skógræktarinnar á milli ára er fyrst og fremst sú að þar er um að ræða tímabundna heimild til Skógræktarinnar sem felst í eignarnámsbótum vegna jarða sem komu inn á ákveðnu tímabili. Það voru um 76 milljónir á ári og þær eru ekki lengur til staðar. Hér er ekki verið að reyna að draga tennurnar úr Skógræktinni heldur aukast framlögin til hennar þvert á móti á næstu árum. Ég er jafnframt að leita leiða til að leiðrétta eitthvað þann mun sem verður 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en eins og kom fram í því er þetta samt skerðing og ég get ekki skilið það öðruvísi en hún sé fyrir hendi í fjárlagafrumvarpinu. Þrátt fyrir breytingar á fjármunum varðandi Straums- og Mógilsárpeningana eru þetta 104 milljónir, sem er náttúrlega bagalegt á þeim tíma þegar við eigum að vera að bæta í skógrækt. Skógræktin vinnur mjög gott starf í gæðaeftirliti sínu og hefur t.d. gert 700 tilraunareiti o.fl. sem er verið að taka út til þess að skógræktin nái sem mestum árangri. Þá erum við að tala um nytjaskógrækt. Varðandi skiptingu á þessum 200 milljónum hef ég hingað til skilið það þannig að lagt hefði verið upp með að jöfn hlutföll væru milli Landgræðslunnar og Skógræktarinnar í þeim málum, 

Hæstv. forseti. Það er rétt að það er ekki bara eignarnámsfjármagnið sem þarna dettur út heldur líka svokallaðir Mógilsárpeningar sem ég reyndar ber enga ábyrgð á, enda ber atvinnuvegaráðuneytið ábyrgð á þeim. Það var lagt upp með jafna skiptingu á milli stofnananna þegar fjárlögin í fyrra voru gerð, einfaldlega vegna þess að það átti eftir að skipta upp nákvæmlega í hvaða verkefni féð ætti að fara. Að mínu mati er ekki sjálfsagt mál að stofnanirnar eigi að fá jöfn framlög heldur eru það verkefnin sem við erum að vinna sem við þurfum að skoða þetta út frá. Þar er ágætisjafnvægi að mínu mati eins og staðan er núna á milli nytjaskógræktarinnar, endurheimtar sem fer þá í gegnum hvort tveggja, hvort sem það er skógur eða aðrar landgerðir og er bæði hjá Landgræðslu og Skógrækt, og síðan endurheimtar votlendis. Það er ástæðan fyrir því að þetta birtist ekki með sama hætti sem nákvæmlega jöfn skipting í ár eins og það gerði í fyrra.

Herra forseti. Mig langar til að þakka ráðherra fyrir að bregðast svo vel við og vera við þessa umræðu um þann mikla vanda sem blasir við okkur. Það má segja að geisi faraldur í landinu í því að geðrænir kvillar, oft tengdir eiturlyfjaneyslu, eru sífellt að aukast með hörmulegum afleiðingum. Það virðist sem geðsvið Landspítalans ráði ekki við það álag sem því fylgir. Mig langar í þessari umræðu að við öll hér getum stillt saman strengi og orðið til þess að gera ráðstafanir nú þegar til að draga úr því fári og reyna að koma í veg fyrir fleiri dauðsföll eins og við mögulega getum. Ég get ekki neitað því að það leitar á mig saga ungrar stúlku, sem ég hef leyfi til að segja, sem er kannski dæmigerð fyrir það sem kemur fyrir fólk í þessari aðstöðu. Hún greindist með erfiðan taugasjúkdóm mjög ung að aldri og var sett á lyf við því. Hún varð fyrir hrottalegri nauðgun þegar hún var 16 ára gömul og sá atburður fylgdi henni, það áfall, í gegnum dómskerfið aftur og aftur þar til að meintur brotamaður var að lokum sýknaður. Þetta varð henni mjög þungt áfall og smátt og smátt sogaðist hún inn í meiri lyfjaneyslu, lyfseðilsskyld lyf, og geðsjúkdómur hennar óx í leiðinni. Hún var nokkrum sinnum gerð afturreka þegar hún mætti á geðdeild með sjálfsvígshugsanir, útskrifuð, send í burtu. Hún reyndi ítrekað að svipta sig lífi og í fimmtu tilraun nú í sumar tók hún sitt eigið líf, þessi unga stúlka. Við getum ekki endurheimt hana eða aðra sem hafa mætt svipuðum örlögum en við getum með markvissum aðgerðum reynt að koma í veg fyrir að fleiri fari þá leið. Að mínu áliti, og ég vil spyrja ráðherrann um það, þarf að ganga í stjórnsýsluúttekt á geðsviði Landspítalans og meta álagið. Það þarf að gera breytingar á verkferlum. Það þarf að efla og samþætta starfsemi SÁÁ, t.d. í afeitrun. Það þarf að setja betri ramma utan um önnur úrræði eins og t.d. Krýsuvík. Ef allt þetta vinnur saman getum við vonandi gert eitthvað til að hnika þeim málum áfram. Við gerum það ekki með því að stofna nefnd eða með því að búa til langa stefnu. Við þurfum að gera eitthvað núna. Ég er alveg viss um það, hæstv. ráðherra, að í þessum sal eru allir tilbúnir að leggja því lið að breyta aðstöðunni í þeim málum. Við þurfum meiri fjármuni þarna inn og ég er sannfærður um að hér er vilji til að það geti orðið. Því langar mig við þessa umræðu að heita á ráðherra að leita þegar í stað samkomulags við alla þingflokka um að við getum gert róttækar breytingar í þeim málum, róttækar aðgerðir núna strax. Við megum ekki við því að missa börnin okkar, ungt fólk í blóma lífsins, fólk sem við vonum og viljum að taki við þessu þjóðfélagi einhvern tíma, við megum ekki missa þetta unga fólk á þennan hátt. Því bið ég ráðherra að koma með okkur í þá vegferð að grípa til aðgerða nú þegar og ég er alveg sannfærður um að hún mun mæta vilja í þessum þingsal til að það sé hægt. Við skulum bara bretta upp ermarnar og við skulum byrja þegar í stað, það má engan tíma missa. Við erum að missa af lestinni, við skulum hefjast handa strax.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir að óska eftir sérstakri umræðu um geðheilbrigðisvanda ungs fólks. Þingmaðurinn óskaði eftir umfjöllun um tilteknar spurningar sem mér voru sendar og mér er bæði ljúft og skylt að verða við þeim óskum hér. Hann óskar fyrst eftir umfjöllun um ótímabæran dauðdaga ungs fólks sem getur auðvitað verið af ýmsum orsökum. Það er mjög vandasamt að fjalla um viðkvæm mál af þessu tagi hér, en ég mun fjalla stuttlega um tvennt, annars vegar sjálfsvíg ungs fólks og hins vegar andlát af völdum ofskömmtunar lyfja. Embætti landlæknis birtir árlega tölur um sjálfsvíg eins og þau eru skráð í dánarmeinaskrá. Þar sem þjóðin er mjög fámenn valda litlar breytingar á fjölda óhjákvæmilega nokkrum sveiflum í dánartíðni. Þess vegna þarf að túlka tölur frá ári til árs af varúð. Síðasta áratuginn hefur árlegur fjöldi sjálfsvíga verið á bilinu 27–49, að meðaltali 39 á ári. Sjálfsvíg eru að jafnaði tíðari meðal karla en kvenna, bæði á Íslandi og í nágrannalöndunum, og ef litið er á tíðni sjálfsvíga í mismunandi aldurshópum á þessum tíma sést að þau voru flest hjá einstaklingum 30 ára og eldri en hins vegar er hlutdeild sjálfsvíga í öllum andlátum mun hærri meðal yngra fólks. Þannig skýrðu sjálfsvíg um þriðjung andláta einstaklinga á aldrinum 15–29 ára undanfarinn áratug og eru ein algengasta dánarorsökin í þeim aldurshópi. Embætti landlæknis skilgreinir síðan lyfjatengd andlát sem andlát þar sem lyfjaeitrun er undirliggjandi dánarorsök án tillits til ásetnings. Ef litið er á tíðni slíkra andláta í mismunandi aldurshópum sést að þau eru algengust hjá 30 ára og eldri af báðum kynjum en í aldurshópnum 15–29 ára var tíðni slíkra andláta 11,4 á hverja 100.000 íbúa hjá körlum og fjögur á hverja 100.000 íbúa hjá konum. Engin slík andlát voru skráð fyrir börn yngri en 15 ára. Gögn um það hvaða lyf leiddu til dauða í þessum tilvikum eru ekki aðgengileg en ópíóíðaeitranir eru algengar. Í því samhengi vil ég segja frá því að fyrr á þessu ári tók gildi reglugerð um lyfjaávísanir og afhendingu lyfja sem m.a. takmarkar ávísanir ópíóíða og örvandi lyfja. Sé notkun þeirra lyfja skoðuð ári fyrir og eftir reglugerð kemur í ljós að dregið hefur úr ávísunum á þessi lyf um 9,2% milli ára í fjölda dagskammta. Einstaklingum hefur fækkað um 5,8% þannig að það er mælanlegur árangur hvað það varðar. Hv. þingmaður spyr um ótímabæra dauðdaga ungs fólks með geðrænan vanda sem er tengdur fíkniefnaneyslu. Þetta er tölfræðilega flókin spurning sem er erfitt að svara miðað við fyrirliggjandi upplýsingar. Ekki eru alltaf skráðir greindir geðsjúkdómar í dánarmeinaskrá þar sem upplýsingar liggja yfirleitt ekki fyrir við andlát. Þrátt fyrir að við hefðum þessar upplýsingar myndu þær ekki endilega gefa rétta mynd af því hve mörg af þeim andlátum sem eru vegna lyfja, fíkniefna eða sjálfsvíga eru tengd fyrri sögu um geðrænan vanda. Margar ástæður geta legið að baki þessu, geðrænn vandi er á rófi og hann er vangreindur í heilbrigðiskerfinu. Hann getur verið undir viðmiðum fyrir sjúkdómsgreiningu og svo mætti lengi telja. Hv. þingmaður nefnir líka að hann óski eftir umfjöllun um það hvað sé til ráða varðandi þessi mál í geðheilbrigðiskerfinu og nefnir líka hugleiðingar sínar í þeim efnum. Eins og fram kemur í þessari umræðu hér er mikil vitundarvakning um geðheilbrigðismál. Ég held að við séum að átta okkur á því að geðheilbrigðismál hafa um langt árabil mætt afgangi og þurfa meiri þunga í umræðunni. Við höfum skilning á því að geðheilbrigði er undirstaða heilbrigðs lífs og heilbrigðra lifnaðarhátta, hefur áhrif á lífsgæði okkar sem einstaklinga og fjölskyldna o.s.frv. Stýrihópur Stjórnarráðsins í málefnum barna og þingmannanefnd vinnur nú að breyttri skipun velferðarmála í heild sinni til að ná betur utan um börn og ungmenni almennt. Þessi heildarendurskoðun á þjónustu við börn er mikilvægt skref til að bæta vellíðan og heilbrigði barna. Virðulegur forseti. Ég verð að stikla á stóru en hv. þingmaður spyr líka um fjármagn, hvort það þurfi meira fjármagn. Um fjárveitingar til geðheilbrigðismála til að efla heilbrigðisþjónustu á undanförnum árum til að uppfylla stefnu í geðheilbrigðismálum má segja að í ár voru fjárframlög til heilsugæslunnar aukin um 650 milljónir, í fjárlögum 2018 um 60 milljónir, auk 45 milljóna til að efla göngudeild BUGL, og í fjárlögum 2017 voru fjárframlög til heilsugæslunnar hækkuð um 60 milljónir til að auka geðheilbrigðisþjónustu. Í fjárlögum ársins 2018 var fjárlagagrunnur Landspítala hækkaður um 180 milljónir,  Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að geta svarað spurningum hv. þingmanns ítarlegar síðar í umræðunni en auðvitað er það þannig að einfaldar lausnir eru ekki til. Ég þakka enn og aftur hv. þingmanni fyrir að taka þetta mikilvæga umræðuefni hér upp.

Herra forseti. Mig langar á mínum stutta tíma að beina athygli þingheims að skólakerfinu okkar, leik-, grunn- og framhaldsskólum. Rétt fyrir helgi kom út skýrsla landlæknis sem innihélt rannsókn á stöðu geðræktar, forvarna og stuðnings við börn og ungmenni í skólum á Íslandi. Niðurstöðurnar voru ekkert sérstaklega jákvæðar. Styrkja þarf formlegar stoðir og innviði skólakerfisins alls, sérstaklega grunnskóla, til að sinna geðrækt og forvörnum og síðast en ekki síst styðja börn og ungmenni sem glíma við geðræna erfiðleika. Við þurfum ekki síður að byggja upp innviði skólakerfisins á öllum skólastigum til að styðja við þau börn og ungmenni sem alast upp á heimilum þar sem fjölskyldumeðlimir, foreldrar eða systkini, eiga við slíka erfiðleika að etja. Í skólakerfinu er helsta snertingin við börn og ungmenni og kjöraðstæður til að koma þeim til aðstoðar. Þá kom í skýrslunni líka bersýnilega í ljós vanmáttur skólakerfisins, kennara og annarra starfsmanna, til að þekkja geðrænan vanda og vita hvernig á að tryggja bestu mögulegu þjónustu og umönnun. Þar virðist því miður hvorki vera nægileg fagleg vinna né þekking til staðar. Herra forseti. Það er staðreynd að neysla hérlendis á tauga- og geðlyfjum er töluvert meiri en í nágrannaríkjum okkar. 10% allra barna og unglinga á Íslandi nota geðlyf að staðaldri. Árið 2018 jókst neysla 10–14 ára barna á ávísuðum svefnlyfjum um rúm 20% og tíunda hvert barn á sama aldri fékk ávísað örvandi lyfi. Eru þau þrefalt fleiri en í Svíþjóð sem kemur næst okkur af Norðurlöndunum. Með auknum forvörnum í skólakerfinu er ég handviss um að við getum fækkað inngripum í lyfjaformi og, það sem skiptir mestu máli, bætt líðan barna og ungmenna. Þangað skulum við stefna með forvörnum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir að hefja þessa þörfu umræðu og eins vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlag hennar í umræðuna og góð viðbrögð fyrr og nú við ýmsum málum sem upp hafa komið varðandi þennan málaflokk. En auðvitað þekkjum við þingmenn allir það að hafa tekið þátt í ýmiss konar aðstoð vegna þessara mála. Ég ætla ekki að endurtaka það sem sá þingmaður sem talaði á undan mér hefur sagt en þar kom margt fram sem er athyglisvert og kemur fram í skýrslunni sem hún minntist á. Það er alveg ljóst að forvarnir eru númer eitt, tvö og þrjú sem við þurfum að taka upp, forvarnir í skólunum, forvarnir fyrir þetta unga fólk. Þar þurfum við fyrst og fremst að nota unga fólkið sjálft til að taka þátt í forvörnum. Það er reynsla þeirra sem vinna í þessum málaflokki að unga fólkið hlustar fyrst og fremst á jafnaldra sína og samtímafólk og tekur meira mark á því en þeim sem eldri eru. Auðvitað er á ferðinni fólk sem er að aðstoða, en við þurfum að tryggja þetta miklu betur. Það þarf líka að styðja meðferð ungs fólks á Vogi, hjá SÁÁ, og í Hlaðgerðarkoti þar sem er búið að lengja meðferðina sem tekur miklum stakkaskiptum, bæði hvað varðar húsnæði og meðferð, og þar er góður árangur af meðferðinni. Hið sama er að segja um Krýsuvík. Við þurfum að styrkja þessa staði, þeir eru ólíkir að gerð og efni en það er líka það sem fólk í þessari neyð þarf á að halda. Við þurfum að ráðast gegn vandanum og ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið af hálfu framsögumanns að þetta er gríðarlega mikill málaflokkur sem við þurfum öll að láta okkur varða.

Virðulegi forseti. Samkvæmt internetinu var það Jiddu Krishnamurti sem sagði: Það er enginn mælikvarði á heilbrigði að vera vel aðlagaður helsjúku samfélagi. Mér hefur alltaf þótt mjög vænt um þessa tilvitnun. Við tökum því sem sjálfsögðum hlut að manneskja sem er vel aðlöguð samfélaginu sé heil og að manneskja sem sé það ekki sé veik. Það þarf ekki að líta lengra en að skoða tvenn vinsæl trúarbrögð eða bara ólíka menningarheima, jafnvel í sama landinu, til að sjá hvernig sú kenning stenst einfaldlega enga skoðun. Frekar en að líta á geðræn vandamál beinlínis sem sjúkdóm, a.m.k. í öllum tilfellum, ættum við að líta á það sem vangetu tilkomna af einhverjum ástæðum, hugsanlega bara tilviljun, til að fúnkera í samfélaginu. Það getur verið eðlilegt að fullkomlega heilbrigð manneskja fúnkeri ekki í helsjúku samfélagi eða jafnvel heilbrigðu samfélagi, hvað svo sem við meinum með því. Það er samt vandamál, jafnvel þótt svokölluð heilbrigð manneskja eigi erfitt með að fúnkera í svokölluðu heilbrigðu samfélagi. Við búum þó svo vel að vera uppi á tímum vísindanna og við getum fengið leiðsögn til að ráða betur við líf okkar og fúnkera betur í samfélaginu, umhverfi okkar og lífi, og sú leiðsögn finnst í sálfræði og svokölluðum geðlækningum. Mér finnst mjög auðvelt að líta á fíkniefni og byrja strax að tala um sjálfsvíg. Hvort tveggja eru mjög alvarleg málefni sem er erfitt að ræða í pontu af nokkurri nákvæmni. Geðheilbrigðisþjónusta og sálfræði þarf að öðlast aðeins öðruvísi sess í samfélaginu að mínu mati og þarf að fara að koma fólki við löngu áður en það er komið að mikilli vímuefnaneyslu eða sjálfsvígshugsunum og á miklu frekar að vera þjónusta sem við lítum á almennar en heilbrigðisþjónustu. Sálfræðiþjónusta á að vera fyrir alla að mínu mati. Til þess þarf fjármagn. En það þarf líka viðhorfsbreytingu. Í nútímasamfélagi sem er flókið, skrýtið og erfitt er ekkert skrýtið að fullkomlega heilbrigt 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir mikilvæga umræðu og hæstv. ráðherra fyrir sitt innlegg. Forvarnir eru til alls fyrst, fræðsla og upplýsingar. Því er mikilvægt að leggja áherslu á grunninn og þá skiptir máli samstarf ríkis og sveitarfélaga í geðheilbrigðismálum. Sveitarfélögin hafa bæði með leik- og grunnskóla að gera. Grunnur að góðri geðheilsu er lagður í gegnum skóla, frístundir og íþróttir. Snemmtæk íhlutun og heildstæð úrræði skipta máli um leið og erfiðleikanna verður vart. Heilsuefling í skólum þarf að fara fram með heildrænum hætti en hún byggir undir alla þætti í framtíðarheimi einstaklingsins. Einstaklingur í nútímasamfélagi byrjar sinn þroska með foreldrum sínum og svo dvelur hann stóran hluta af mótunartíma sínum í skóla. Ef fer að bera á veikleika á geðheilbrigði skiptir máli að grípa inn í með snemmtækri íhlutun sem felur í sér að börn fái aðstoð og hjálp sem fyrst áður en vandamálið ágerist með skaðlegum og óafturkræfum afleiðingum. Skimun fyrir áhættuþáttum hjá börnum, svo sem kvíða, þunglyndi og/eða áhrifum áfalla meðal barna er þáttur í forvörnum. Þannig er hægt að veita viðeigandi stuðning og fræðslu ef viðkomandi einstaklingur telst í áhættuhópi. Forsendur snemmtækrar íhlutunar eru að stofnanir samfélagsins sem koma að málefnum barna leggi sig fram við að samræma meðhöndlun og tryggja þverfaglega nálgun og samræmi allt sem þær bera ábyrgð á gagnvart börnum. En það er ekki allt unnið í gegnum skólann heldur þarf að hlúa að fjölskyldunni, styðja foreldra með uppeldishlutverk sem hefur góð áhrif á samfélagið allt. Okkur er svo gjarnt að setja undir okkur hausinn og æða áfram. Þjóðfélag í mildari takti skapar betri núvitund og rými fyrir athygli okkar hvert á öðru. Leið til þess er til að mynda að stefna að lengingu fæðingarorlofs í 12 mánuði sem núverandi stjórnvöld stefna að og sveigjanlegri vinnutíma. Það færir okkur nær fjölskylduvænu samfélagi.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka upp þetta mikilvæga málefni. Við erum því miður hér á þingi, og má segja líka að það sé jákvætt, að tala um þetta reglulega á tveggja til fjögurra vikna fresti, ég var að fara yfir það. Þetta kemur reglulega upp og þá spyr maður: Hvað er verið að gera? Við þekkjum vandann sem við stöndum frammi fyrir og við viljum á okkar viðkvæmustu stundum að við stöndum ekki ein. Við viljum hafa heilbrigðisþjónustu sem tekur utan um fólkið okkar hvort sem það á við líkamlega kvilla að etja eða andlega. Úr þessu verður að bæta og við verðum að tryggja það að þegar ungt fólk, sérstaklega ungt fólk, sem er í mikilli hættu veikist og leitar að hjálp, leitar aðstoðar og við vitum af því, þá sé einhver sem grípi það. Í dag er það þannig að unga fólkið er í sérstakri áhættu þegar kemur að andlegum veikindum. Fimmta hver ung kona hér á landi mælist með þunglyndiseinkenni. Það er miklu meira en í öllum öðrum Evrópuríkjum. Algengasta dánarorsök karlmanna á aldrinum 18–25 ára er sjálfsvíg, eins og kom fram áðan. Auðvitað eru þetta ömurlegar staðreyndir en þær eiga að ýta við okkur. Ég vona að þegar við tökum næstu umræðu hafi eitthvað þokast enn meira fram á við í heilbrigðisþjónustunni. Tillögur liggja fyrir í þinginu sem við getum mjög vel tekið afstöðu til. Við í Viðreisn ásamt þriðjungi þingmanna úr öllum þingflokkum settum fram, bæði síðasta vetur og núna nýlega, tillögu sem færir sálfræðiþjónustu og aðra klíníska viðtalsmeðferð undir sama hatt og aðra heilbrigðisþjónustu sérfræðinga. Það eru til úrræði, það eru til tillögur. Það er hægt að vinda sér í þetta og ég vona innilega að ríkisstjórnin horfi ekki á þessa tillögu og segi: Það skiptir máli hvaðan gott kemur. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að vera hér með okkur. Einhvers staðar stendur að hugur og hönd verði að fara saman. Það á svo sannarlega við um geðheilbrigðismálin sem við erum að tala um hér í dag. Við virkum engan veginn ef okkur líður það illa andlega að við sjáum varla fram á næsta dag. Hvers vegna í veröldinni skyldi standa á því að við ávísum sennilega mest af þunglyndislyfjum meðal siðmenntaðra þjóða, meðal vestrænna ríkja, gott ef ekki bara á allri jörðinni? Hvers vegna erum við með svona langa biðlista eftir því að börnin okkar fái greiningu? Hvers vegna leyfum við það að börnunum okkar líði illa svona rosalega lengi áður en við stígum inn og hjálpum þeim? Hvers vegna erum við ekki með sálfræðimeðferð og alls konar geðstuðning við unga fólkið okkar, við framtíðina, við grasrót þessa lands? Kjörtímabil eftir kjörtímabil vex vandinn og stækkar. Þeim fjölgar sem eiga um sárt að binda hvað varðar þennan málaflokk. Hér tölum við um alls konar kassalagaðar, innrammaðar staðreyndatölur og annað slíkt þegar ég vildi gjarnan að hér væri sagt: Jú, við viljum og skulum, við getum og ætlum að stokka þetta upp. Við neitum að samþykkja að þetta sé eðlilegt í samfélagi okkar í dag. Börnin okkar eru framtíðin og við eigum aldrei að láta þau bíða eftir því að fá hjálp þegar þau bíða eftir greiningu eða hvað sem er, það getur orðið til þess að þeirra bíði lítið annað en það sem við viljum forðast, að þau fari út af brautinni og leiti í efni sem við viljum síst að þau innbyrði.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, fyrir að hefja máls á þessu efni og ráðherra fyrir að vera hérna. Þetta er viðkvæmur málaflokkur og erfitt mál að leysa á tveimur mínútum. Ráðherrann kom inn á það áðan að engar einfaldar lausnir væru til og er ég alveg sammála. Ég hef líka hugsað um það vegna þess að vandinn fer vaxandi og hefur verið mikið til umræðu í samfélaginu. Auðvitað vitum við, a.m.k. veit ég það, að kannabis hefur þróast á þann hátt að það veldur mun meiri geðhvarfasýki en það gerði fyrir tugum ára, þannig hefur þróun ræktunarinnar verið og margt ungt fólk neytir efnisins. Ég hef líka velt fyrir mér hvort við séum að innræta ungu fólki rétta hluti. Sumir eru haldnir veiki sem ekki er hægt að gera neitt við en í mörgum tilfellum eru veikindin áunnin og þunglyndi er oft undanfari geðsjúkdóma. Innrætum við unga fólkinu nóg að það getur sjálft þjónað samfélaginu, hvað það getur gert fyrir samfélagið en ekki hvað samfélagið getur gert fyrir það? Tölum við þannig til ungs fólks? Hvetjum við ungt fólk til dáða við að gera samfélaginu gagn og finna sjálft sig í því að vera þess verðugt að taka þátt í samfélaginu í stað þess að bera unga fólkið alltaf á höndum okkar og leyfa því ekki að fullorðnast á jákvæðan hátt? Mér finnst þeirri þróun hafa farið aftur undanfarin ár og áratugi og vil að við hugsum það upp á nýtt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir að efna til þessarar umræðu og hæstv. ráðherra fyrir þátttökuna. Ég tel að geðræktar- og forvarnastarf verði að hefjast mjög snemma. Í nýlegri skýrslu Sigrúnar Daníelsdóttur, verkefnisstjóra geðræktar hjá embætti landlæknis, kemur fram að félags- og tilfinningafærni er ekki kennd í skólum í nægilega miklum mæli og ekki byrjað nægilega snemma þar sem það er gert. Með því að kenna þá þætti væri væntanlega mögulegt að ná meiri tökum á geðrænum vanda ungs fólks en við gerum í dag. Hv. þingmönnum til upplýsingar kemur fram í viðtali við téða Sigrúnu á visir.is í síðustu viku, með leyfi forseta: „Hvað er félags- og tilfinningafærni? Það er þekking og færni í því að þekkja og skilja eigin tilfinningar, þekkja og skilja tilfinningar annarra, geta sett sig í spor annarra, geta átt farsæl samskipti við aðra, kunna að mynda og halda vináttusamböndum, kunna að leysa ágreining á farsælan hátt, kunna að taka ábyrgar ákvarðanir.“ Þetta er býsna hnitmiðað, hvað við eigum að vera að kenna börnunum okkar til þess að þau fái það veganesti sem við viljum að þau fari með út í lífið. Ég tel að skólinn, kannski sérstaklega grunn- og leikskólinn, eigi að vera sá vettvangur. Þar náum við til nánast allra barna í landinu og við höfum dæmi um að forvarnastarf á þeim vettvangi hefur einmitt skilað gríðarlega góðum 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Tíðni ungbarnadauða á Íslandi er sú lægsta í Evrópu og sennilega í heiminum. Við erum stolt af því að mæðravernd er í öruggum höndum og að ungbarnaeftirlit sé með því allra besta sem þekkist. Á fyrstu árum barna í leikskóla er sérstaklega vel fylgst með þroska og líðan barna sem þar stíga sín fyrstu skref í skólagöngu. En svo virðist eitthvað gerast á árunum í kjölfarið hjá allt of mörgum, ekki öllum samt. Við missum einhvern veginn einbeitinguna, þráðurinn trosnar, einmitt þegar mest á ríður, á mótunarskeiði í lífi ungmenna þegar mikið er að gerast og áreitið óskaplegt. Öll kerfin sem við höfum búið til kikna undan erfiðustu málunum, félagslega þjónustan, heilbrigðiskerfið, skólakerfið og síðast en ekki síst, mikilvægasta grunnkerfið, fjölskyldan. Sumarið 2016 var samþykkt á Alþingi þingsályktun um stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára og rennur hún sitt skeið eftir hálft ár. Þar er margt á góðri leið en í ljósi ástandsins þarf meira til, virkari aðgerðir, sérstaklega þegar um ungt fólk er að ræða. Hver kannast ekki við stöðugar og raunalegar fregnir fjölmiðla um sorgleg afdrif unglinga? Við þekkjum þau jafnvel mörg á eigin skinni. Samanburðartölur frá öðrum löndum hrópa á skýringar. Hvað veldur? Hvað veldur því að íslenskar stúlkur á aldrinum 15–24 ára taka ríflega fjórum sinnum meira af þunglyndislyfjum en jafnöldrur þeirra í Danmörku? Hvað veldur því að sjálfsmorðstíðni drengja á aldrinum 10–19 ára er hvergi hærri á Norðurlöndum en á Íslandi? Hvað veldur því að enginn hópur tekur eins mikið af ADHD-lyfjum og íslenskir drengir á aldrinum 10–14 ára? Er þetta í lagi, herra forseti? Ég segi nei. Við þurfum skýringar. Við eigum að draga þær fram í dagsljósið, ræða þær kinnroðalaust og fjalla um þær opinskátt. Við eigum að vinna með þessi málefni og grafast fyrir um skýringarnar - því að þær eru til. 

Virðulegi forseti. Ég þakka mikið vel fyrir þessa mikilvægu umræðu sem við þurfum sífellt að taka hér og heldur okkur á tánum. Mig langar að byrja á að spyrja: Hvað vill unga fólkið? Hvað vill unga fólkið í þessum vanda? Það er kannski ekki endilega að kalla á meiri pening, það er að kalla á úrræði sem það getur gripið til til að fá hjálp í þeim vanda sem það tekst á við, úrræði sem ekki leiða til þess að þurfa að vera á löngum biðlistum, úrræði sem gerir fólkið ekki að stofnanamat, úrræði sem ekki eru endalausar ávísanir á lyf. Fólk vill fá opin úrræði sem eru aðgengileg og að því sé mætt á sínum stað og á sínum grundvelli án þess að gera það að einhverri kennitölu í kerfinu. Þess vegna þurfum við ekki endilega alltaf að kalla á meiri peninga, heldur skulum við bara ræða hvernig við nýtum þá peninga sem við höfum í dag. Ég held að við þurfum svolítið að snúa kerfinu við. Ef við skoðum þetta fer meiri hluti peninganna sem við setjum í þessi mál í að reka stofnanir og stofnanaúrræði og borga lyf og lyf og aftur lyf í staðinn fyrir að hjálpa grasrótinni sem er með lausnirnar, er með úrræðin, en sú grasrót fær ekki að blómstra. Hún fær ekki tækifæri til að blómstra með þessum opnu úrræðum. Þau eru til mörg. Þar er grasrótarstarf og það er á jafningjagrundvelli sem það er rekið, þar sem fólk kemur inn og finnur sín úrræði. Að sjálfsögðu eru lyf og stofnanir mikilvægar. Við þurfum bara að taka þetta í réttri röð, eins og við tölum um í heilbrigðisstefnunni, fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu. Forvarnirnar eru í opnu úrræðunum og í fyrsta stiginu. Svo kemur annað stigið og svo þriðja stig þar sem lyfin og stofnanirnar koma vissulega til. Við eigum því að sameinast um að styrkja þetta allt saman og sjá til þess að unga fólkið, þeir sem þurfa á þjónustunni að halda, fái þessi úrræði.

Virðulegur forseti. Ég finn mig eiginlega knúna til að koma ungu fólki til varnar vegna ummæla tveggja hv. þingmanna í þessari umræðu. Í fyrsta lagi spyr hv. þm. Sigurður Páll Jónsson hvort við séum að innræta ungu fólki rétt hugarfar þannig að þau spyrji sig hvað þau geti gert fyrir samfélagið en ekki hvað samfélagið eigi að gera fyrir þau. Gott og vel. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson telur mikilvægt að börnum sé kennd tilfinningafærni, það vanti eitthvað upp á tilfinningafærni unga fólksins okkar og það muni leysa þessi vandamál. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmenn hafi velt fyrir sér hvort þeir hafi lært tilfinningafærni í grunnskóla. Hafa þeir svona miklu meiri tilfinningafærni en unga fólkið okkar í dag? Mér er til efs að tilfinningafærni hafi verið kennd í grunnskólum landsins þegar hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson var í skóla. Ég held að það hafi ekkert með það að gera hvort börnin okkar eða ungt fólk í dag hafi tilfinningafærni eða ekki. Mögulega hafa nokkrar staðreyndir um kvíða, þunglyndi og væntingar ungs fólks í dag með það að gera. Það er alveg rétt að ungt fólk mælist hærra en aðrir hópar þegar kemur að hlutfalli streitu, einmanaleika og óhamingju. Stjórnmálaþátttaka hópsins hefur líka dregist saman. En ég velti fyrir mér: Hvað hefur samfélagið gert fyrir þann hóp? Það er nefnilega ekki sérlega mikið, hv. þingmenn. Unga kynslóðin hefur dregist aftur úr í tekjum á síðustu áratugum. Kaupmáttur hópsins hefur ekki aukist í samræmi við kaupmátt annarra hópa. Ungt fólk býr við minna starfsöryggi í dag en áður. Það hefur komið fram í þessum sal. Fólk á aldrinum 18–35 ára er með lægri kaupmátt í dag en árið 1990, sem er tímabilið sem sumir þingmenn hér inni voru að reyna að safna sér fyrir húsnæði, reyna að hafa borð fyrir báru, koma sér fyrir, reyna að eignast almennilegt líf. Þetta höfum við ekki boðið unga fólkinu okkar og mögulega hefur það eitthvað með kvíða þeirra og þunglyndi að gera að við gerum óraunhæfar og ómögulegar kröfur til þeirra, heimtum að þau sinni samfélagi sínu en gerum ekkert fyrir þau í staðinn.

Hæstv. forseti. Það eru margvíslegir þættir sem skapa heilsu og líðan fólks. Má þar nefna hreyfingu, samskipti, mataræði, almenn lífsskilyrði og það umhverfi sem við búum í. Þeir þættir stuðla að betri heilsu og geta sömuleiðis haft neikvæð áhrif á heilsuna. Samkvæmt rannsóknum á högum ungs fólks telur mikill meiri hluti þess líkamlega og andlega heilsu sína góða eða mjög góða. Við þurfum að spyrja okkur og spyrja unga fólkið okkar: Hvernig bætum við líðan og andlega heilsu? Tíðarandinn hefur sannarlega breyst með tilkomu samfélagsmiðla og falsfrétta og opinberunarbyltinga um vandamál heimsins. Erum við kannski of dugleg að halda neikvæðum málum á lofti í samfélaginu? Skoði maður rannsóknir á högum ungs fólks gerist eitthvað á árunum 2011 og 2012, síðan þá hefur andlegri heilsu ungs fólks hrakað að þeirra eigin sögn og síðan þá hefur þeim unglingum fækkað sem stunda skipulagt félags- og tómstundastarf. En við megum alls ekki taka afmarkaðan hóp og gera algildan fyrir alla umræðuna því að um hvaða hóp erum við að tala? Erum við að tala um þá sem eru lítið líklegir til að lenda í vandræðum? Erum við að tala um hópinn sem er líklegur til að lenda í vandræðum eða erum við að tala um hópinn sem er kominn í vandræði? Við eigum fullt af úrræðum í öllum þeim kerfum sem við höfum smíðað, heilbrigðiskerfi, skólakerfi, félagskerfi o.s.frv. Þessi kerfi þurfa að tala saman, sem þau gera ekki alltaf. Við þurfum að nýta öll þau úrræði, líta ekki á þau sem sjálfsögð, stórefla íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarf, styrkja félagsmiðstöðvarnar hringinn í kringum landið en þær sinna ákaflega miklu forvarnastarfi. Forvarnir eru ekki einskiptisaðgerð heldur viðvarandi viðfangsefni og þannig náum við árangri. Umfram allt þurfum við að sýna því áhuga sem unga fólkið fæst við, hvort sem það er að spila tölvuleik eða fótbolta.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða geðheilbrigðisvanda ungs fólks og ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir umræðuna og ráðherra einnig fyrir að taka þátt. Við verðum að horfa á þetta frá einu sjónarhorni. Hvað gerum við þegar við erum búin að setja fólk inn á stofnun eða hjálpa því á einhvern annan hátt, koma því á lyf? Hvað tekur svo við? Því miður er staðreyndin sú að þegar fólk er útskrifað t.d. af geðdeild er hægt vegna persónuverndarsjónarmiða að útskrifa einstaklinga án þess að nokkur taki við þeim, ekki nokkuð eftirlit, ekkert, bara beint út á götu. Ég veit af slíkum tilfellum, þegar þetta eftirlitsleysi er til staðar, þar sem einstaklingur hefur tekið eigið líf. Við erum með óviðunandi húsnæði hjá geðdeild Landspítalans. Þar þarf að taka til, þetta er gamalt húsnæði, úr sér gengið, nágrannaþjóðir okkar eru með mun nútímalegra og betra húsnæði. Hvað tekur síðan við þegar ungir einstaklingar í fíkniefnamálum eru útskrifaðir, t.d. frá SÁÁ eða öðrum stofnununum? Ekkert nema gatan. Félagsleg úrræði, bætur? Það er ekkert sem tekur við. Þarna erum við komin að kjarna málsins. Við erum að missa stóran hóp af ungu fólki í sjálfsvíg. Við erum að missa fleira ungt fólk í sjálfsvíg heldur en deyr í umferðarslysum. Hvað gerum við þegar fólk deyr í umferðarslysum? Við sendum rannsóknarnefndir af stað, það hringja allar viðvörunarbjöllur, það er einhver sem gerir eitthvað. Hvernig væri það ef við værum með viðbragðsteymi í þeim málum og sæjum til þess að það þurfi ekki neinn einstaklingur að vera einn, útskrifaður, úti á götu og standa þar aleinn án nokkurrar hjálpar?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og vil þakka ráðherra sérstaklega fyrir það sem hún færir hér fram. Fram kom í máli hennar að búið er að setja fjármuni og meira afl í þessi mál en áður var og það ber að virða. Það er hins vegar ekki nóg. Ég er bæði sammála og ósammála hæstv. ráðherra þegar hún segir að einfaldar lausnir séu ekki til. Ég held að ef við setjum hug okkar allra saman getum við fundið einfaldar lausnir. Það er næsta víst að í þessu afmarkaða máli, sem við ræðum hér, erum við annars vegar að ræða bráðavanda og hins vegar forvarnir. Við erum að ræða hvernig hægt er að halda utan um þann hóp sem ratar þessa götu þannig að fólk geti öðlast fyllra og betra líf. Hvað varðar bráðavandann getum við t.d. tekið á honum eftir átta daga, þá fer fram 2. umr. fjárlaga og við getum þá lagt meira fé til þessa málaflokks. Það er auðvelt. Það er ein af einföldu lausnunum. Ef við viljum það öll getum við gert það til að byrja með. Við verðum hins vegar, og ég ítreka það, að takast á við þann vanda sem við vitum að er til og taka á þeim brotalömum sem við vitum að eru til, t.d. í meðferð unglinga og ungs fólks á meðferðarstofnunum. Við þurfum að taka á því. Við þurfum bara að opna augun og mér finnst þessi umræða hafa verið hreinskilin og hreinskiptin að því leyti til að við þurfum að horfast í augu við þetta vandamál. Við þurfum að ræða það opinskátt og fyrir alla muni skulum við bretta upp ermar 

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í máli einhverra þingmanna áðan ræðum við þessi mál hérna reglulega en því miður alltaf innan þess þrönga ramma sem sérstök umræða er. Ég hef á tilfinningunni að það gildi ekki bara um mig heldur fleiri að finnast þeir ekki að hafa lokið umræðunni á nokkurn hátt. Mér hefur fundist mjög margar ábendingar koma fram og almennt finnst mér að sem betur fer, málaflokkurinn er það þungur og alvarlegur, sé öllum ljóst að þetta er ekki vettvangur fyrir hefðbundið pólitískt hnútukast heldur miklu frekar til að stilla saman strengi og leita lausna. Hér hefur verið talað um allt frá því sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi með mikilvægi geðræktarstarfs, forvarna og stuðnings í skólastarfi. Ég held að það sé líka afurðin af því að við erum að átta okkur betur og betur á því, eins og hv. þm. Hjálmar Bogi Hafliðason nefndi líka, að við þurfum að stilla öll kerfin okkar saman. Við getum ekki leyst þetta eins og afmarkað heilbrigðismál eða afmarkað félagsmál eða verkefni sveitarfélaga eða verkefni skólans. Við verðum að stilla saman strengi og ég er sérstaklega ánægð með það verkefni sem við höfum sett af stað undir þeim merkjum að við viljum styðja við börn í samfélaginu og þingmenn allra flokka hafa komið að, af því að það er verkefni sem verðskuldar slíka nálgun. Ég staldraði við og lagði við hlustir þegar hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talaði um að við ættum kannski meira að horfa á það hvernig samfélag við byggjum heldur en í hvaða vanda hver og einn er staddur. Ég held að við ættum almennt að horfa á samfélagið meira út frá styrkleikum fólks en veikleikum þess. Ég held að það sé í raun leiðarljósið eða nestið sem við fáum frá umræðunni um málefni fatlaðs fólks, við eigum að horfa meira á það sem fólk getur en það sem það getur ekki. En það er rétt sem hér kemur fram að fyrst og fremst það sem við blasir er í raun og veru það ástand 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998. Hinn 1. júlí 1998 tóku gildi lög um þjóðlendur og var megintilgangur þeirrar lagasetningar að greiða úr óvissu um eignarrétt á landi, eins og sagði í framsögu þáverandi hæstv. forsætisráðherra, þegar hann mælti fyrir frumvarpinu, að gera að þjóðlendum „landsvæði sem enginn getur sannað eignarrétt sinn á og hulin hafa verið móðu að því er varðar réttindin yfir þeim“. Við gildistöku laganna hófst óbyggðanefnd handa við að kanna og skera úr um hvaða land teldist til þjóðlendna og hver væru mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendna sem nýttar eru sem afréttir og loks um önnur eignarréttindi innan þjóðlendna. Verkefni óbyggðanefndar hefur reynst viðamikið einkum vegna gríðarlegs fjölda skjala sem þurft hefur að rannsaka vegna ágreiningsmála fyrir nefndinni, tímafrekrar gagnaöflunar, flókinna álitaefna og fjölda ágreiningssvæða. Eigi að síður er verkefni óbyggðanefndar langt komið en nefndin hefur lokið umfjöllun um rúmlega 88% af flatarmáli meginlandsins og stefnt er að því að nefndin klári starf sitt á árinu 2024. Óbreyttar málsmeðferðarreglur óbyggðanefndar myndu leiða til þess að nefndin þyrfti líklega lengri tíma til að ljúka verkefni sínu en áætlað er þar sem þungt er í vöfum að viðhafa sömu málsmeðferð og hingað til þegar kæmi að úrlausn um landsvæði utan strandlengju meginlandsins. Þá er ekki tryggt að sá tilgangur laganna að fá skorið úr um mörk eignarlanda gagnvart eigendalausum svæðum á landinu öllu náist nema málsmeðferðarreglum laganna verði breytt í ljósi reynslunnar, enda er mikilvægt þegar óbyggðanefnd lýkur störfum að það sé eins ljóst og kostur er að sérhvert land sé annaðhvort eignarland eða þjóðlenda. Því er tilefni til að endurskoða málsmeðferðarreglur laganna eins og lagt er til í frumvarpinu. Einnig er tilefni til að tryggja rétt þeirra sem telja til eignarréttinda og rýmka heimildir þeirra til að bera úrskurði óbyggðanefndar undir dómstóla og fá mál endurupptekin fyrir nefndinni. Sérstaða málaflokksins og þau réttindi sem þar eru í húfi gefa tilefni til ráðstafana í þá veru. Mikilvægt er að niðurstöður ráðist í sem flestum tilvikum af efnislegu mati á fyrirliggjandi gögnum fremur en réttarfarslegum atriðum á borð við þau að kröfur aðila um eignarréttindi eða beiðnir um endurupptöku mála berist of seint. Frá því að lögin um þjóðlendur tóku gildi hefur byggst upp þekking og reynsla af umsjón með þjóðlendum, bæði í forsætisráðuneyti en ekki síður hjá sveitarfélögum þar sem þjóðlendur liggja, en sveitarfélög gegna lykilhlutverki við umsjón og eftirlit með þjóðlendum. Í ljósi reynslu undanfarinna ára er tilefni til að endurskoða ákvæði laganna um skiptingu leyfisveitingarhlutverks vegna nýtingar lands og landsréttinda innan þjóðlendna á milli ríkis og sveitarfélaga og einnig ákvæði um ráðstöfun tekna sem falla til innan þjóðlendna. Í fyrsta lagi er lagt til í frumvarpinu að færa leyfisveitingar fyrir nýtingu náma og annarra jarðefna frá forsætisráðuneytinu til sveitarfélaga en þó þannig að jafnframt þurfi samþykki ráðuneytisins fyrir allri slíkri nýtingu óháð því hversu lengi henni er ætlað að vara. Rökin eru þau að það standi sveitarfélögunum nær en ríkinu að veita leyfi fyrir slíkri nýtingu þar sem það rask sem er samfara henni getur haft mikil áhrif á nærumhverfi íbúa sveitarfélaga og mikilvægt að tryggja að nýtingin sé í sátt við íbúana og með náttúruvernd í þjóðlendum í huga. Lagt er til að leyfisveitingarhlutverk ríkisins einskorðist við nýtingu vatns- og jarðhitaréttinda, auk vindorku, sem varðar hag landsmanna allra meira en staðbundin nýting náma og annarra jarðefna. Í öðru lagi er lagt til að ákvæði laganna um mörkun tekjustofna ríkisins verði felld úr lögunum og er það í samræmi við þá meginreglu laga um opinber fjármál að ekki séu markaðir tekjustofnar í einstökum lögum. Jafnframt er lagt til að við lögin verði bætt ákvæði þess efnis að tekjum sem til sveitarfélaga falla vegna nýtingar lands og landsréttinda skuli, auk annarra verkefna sem þegar eru talin upp í lögunum, verja til uppbyggingar innviða og skipulagsáætlunargerðar. Það er afar brýnt verkefni í ljósi fjölgunar ferðamanna sem heimsækja þjóðlendur og álags sem því fylgir, oft á viðkvæmum svæðum. Enn fremur er skipulagsáætlunargerð grundvöllur nauðsynlegrar stefnumótunar um uppbyggingu innviða innan þjóðlendna. Í þriðja lagi gerir frumvarpið ráð fyrir því að ártali um fyrirhuguð starfslok óbyggðanefndar verði breytt í 2024 svo að lögin endurspegli hvenær raunhæft er að nefndin ljúki við að úrskurða um mörk eignarlanda og þjóðlendna á landinu öllu og til að gæta samræmis við gildandi fjármálaáætlun. Þá er í fjórða lagi lagt til að skerpt verði á reglugerðarheimild 4. gr. laganna og skýrari heimildir verði veittar til að mæla fyrir um ýmis atriði sem nauðsynlegt er að komi fram í samningum um nýtingu lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda innan þjóðlendna. Eru það einkum atriði eins og endurgjald fyrir afnotin, til hve langs tíma samningar eru gerðir og rétt eða skyldu til að leysa til sín mannvirki sem afnotunum fylgja í lok leigutíma ef svo ber undir. Þá er gerð tillaga um að bæta við heimild til að mæla fyrir um auglýsingaskyldu í reglugerð sem leiðir af sjónarmiðum stjórnsýsluréttarins um jafnræði og gagnsæi þegar landi og landsréttindum innan þjóðlendna er tímabundið úthlutað. Í fimmta lagi er lagt til að lögfest verði ákvæði um úrlausn óbyggðanefndar um eignarréttarlega stöðu svæða sem enn kann að leika vafi á um hvort eru háð beinum eignarrétti. Lagt er til að þetta verði gert, annars vegar með því að gera ríkinu kleift að auka við kröfur sínar í málum sem eru til meðferðar hjá nefndinni. Staða málsaðila hingað til hefur verið ólík hvað þetta varðar þar sem ríkið hefur ekki átt þess kost að auka við kröfur sínar en gagnaðilar þess hafa getað komið að nýjum og auknum kröfum á meðan á málsmeðferð stendur. Hins vegar er lagt til að óbyggðanefnd verði heimilt að taka til meðferðar svæði þar sem nefndin hefur í úrskurðum gert athugasemd við kröfugerð ríkisins þannig að þær kunna hafa gengið of skammt og eru þau tilvik talin upp í greinargerð með frumvarpinu. Heimildin sem lögð er til að bætt verði við lögin einskorðast við þessi tilvik. Á grundvelli hennar verður því ekki unnt að fjalla um önnur landsvæði og ríkið mun ekki geta lýst kröfum að nýju í land sem áður hefur sætt slíkum kröfum en verið úrskurðað eða dæmt eignarland. Þessi tillaga að lagabreytingu er því í samræmi við það meginmarkmið laganna að ekki ríki óvissa um eignarréttarlega stöðu lands þegar upp frá þessu verki verður staðið sem hófst 1. júlí 1998 með setningu þjóðlendulaganna og var ætlað að svipta burt þeirri móðu sem hafði verið yfir ýmsum svæðum hvað varðar réttindi yfir þeim. Í sjötta lagi er í frumvarpinu lagt til að óbyggðanefnd verði heimilað að bæta viðbótarþrepi framan við málsmeðferð nefndarinnar í tengslum við landsvæði utan strandlengju meginlandsins og almenninga stöðuvatna þannig að þeim sem telja sig eiga eignarréttindi verði við upphaf málsmeðferðar gefið færi á að lýsa réttindum sínum. Tilgangurinn með slíku ákvæði er að fækka tilfellum þar sem þeir sem telja til eignarréttinda þurfa að gerast aðilar að málum fyrir óbyggðanefnd. Ríkið geti þá tekið afstöðu til erinda hugsanlegra rétthafa og eftir atvikum látið ógert að lýsa kröfum um þjóðlendur á svæðum sem ella kynnu að sæta slíkum kröfum og í framhaldinu viðamikilli, tímafrekri og kostnaðarsamri málsmeðferð. Slíkt ákvæði stuðlar jafnframt að því að áætlanir um verklok óbyggðanefndar standist án þess að slakað sé á kröfum til málsmeðferðarinnar. Loks eru í frumvarpinu ákvæði sem lúta að því að rýmka heimildir mögulegra rétthafa að landi til að fá endurskoðun á úrlausnum um þjóðlendur. Það er annars vegar gert með því að slaka á því skilyrði að hafa áður gert kröfu fyrir óbyggðanefnd til að geta fengið mál endurupptekið hjá nefndinni eða úrlausn dómstóla um kröfur. Hins vegar er fallið frá almennum skilyrðum stjórnsýslulaga um tímafresti og samþykki ríkisins til að geta fengið mál endurupptekin fyrir nefndinni. Úrlausn um eignarréttarlega stöðu lands hefur nokkra sérstöðu í samanburði við önnur mál sem leyst er úr fyrir stjórnvöldum og dómstólum. Þar reynir gjarnan á þýðingu gamalla skjala sem varðveitt hafa verið með ýmsum hætti. Þrátt fyrir viðamikla og vandaða leit að gögnum á Þjóðskjalasafni Íslands og víðar er ekki hægt að útiloka að mikilvæg gögn kunni að finnast eftir að meðferð nefndar og e.t.v. einnig dómstóla á viðkomandi máli sé lokið. Gögn sem þá koma í leitirnar geta hugsanlega bent til þess að eignarréttarleg staða lands sé önnur en áður var komist að niðurstöðu um og til að tryggja sem best rétt þeirra sem kunna að byggja réttindi á gögnum sem koma seint fram þykir rétt að rýmka heimildir til aðildar og framsetningar nýrra krafna fyrir dómi og til að fá mál endurupptekin fyrir óbyggðanefnd. Samráði við gerð frumvarpsins var þannig háttað að áform um lagasetningu voru kynnt þeim sveitarfélögum þar sem þjóðlendur liggja á fundum sem vítt og breitt um landið og einnig fyrir samstarfsnefnd forsætisráðuneytisins um málefni þjóðlendna sem starfar á grundvelli 4. gr. laganna. Þá var haft samráð við óbyggðanefnd við mótun ákvæða sem varða málsmeðferð fyrir nefndinni. Áform um lagasetninguna og drög að frumvarpinu voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust umsagnir frá Samtökum ferðaþjónustunnar, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samorku, samtökum orku- og veitufyrirtækja. Var tekið tillit til athugasemda þeirra eins og tilefni var til og reifað er í samráðskafla greinargerðar með frumvarpinu. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998. Enn ítreka ég að markmiðið er að ekki verði áfram á landinu svæði sem hulin eru móðu að því er varðar eignarréttindi yfir þeim. Sömuleiðis er markmiðið að veita sveitarfélögum aukna ábyrgð á umsjón með þjóðlendum og veita þeim sem telja til eignarréttinda aukin réttindi þegar kemur að málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd og dómstólum. Ég tel því að þetta frumvarp endurspegli með málefnalegum hætti sýn þeirra aðila sem kunna að eiga sitt undir þessum lögum, þ.e. að tekið sé tillit til ólíkra aðila í þessu frumvarpi. Ég legg svo til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr. að þessari lokinni.

Virðulegur forseti. Mér finnst alltaf gaman að kíkja á kaflann Mat á áhrifum þar sem talað er um að verðmæti þessara samninga séu tæpar 30 millj. kr. árlega næstu tíu árin, sem eru tekjur sem ríkissjóður verður af og fara að mér sýnist til sveitarfélaga í staðinn. Þá velti ég því fyrir mér hver eignastaðan er í raun á þessum jörðum þegar ríkið tekur til sín tekjurnar af jörðunum, af þessum auðlindum, en svo færast þær yfir til sveitarfélaganna. Er verið að færa eignarhaldið? Ég átta mig ekki alveg á því og ágætt ef það væri gert aðeins skýrara.

Herra forseti. Það er ekki verið að breyta eignarhaldinu, svo að ég svari fyrirspurn þingmanns. Hér er áfram um að ræða þjóðlendur en tekjurnar eru látnar fylgja leyfisveitingarvaldinu, þ.e. til sveitarfélaga í þeim tilvikum þar sem þau fá það hlutverk. Tekjurnar miðast við þann aðila sem hefur því hlutverki að gegna en eignarhaldið er óbreytt og áfram um þjóðlendur að ræða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Þetta er fjölbreytt mál og mig langar aðallega í fyrra andsvari að koma inn á tvennt því tengdu. Margir sem töldu sig hafa eignarréttindi og voru búnir að fara í gegnum þetta ferli óbyggðanefndar og annað slíkt hafa sagt að þetta sé ein stærsta eignaupptaka sem þeir hafa lent í. Þess vegna er þetta mjög viðkvæmt mál og þess vegna er maður að reyna að átta sig á því nákvæmlega hvaða áhrif þessi breyting hefur. Þegar eitthvert land hefur nú þegar farið í gegnum óbyggðanefnd og komin er niðurstaða í málið þar sem eigendur lands hafa oftast borið meiri ábyrgð á sönnunarbyrðinni, þeim finnst það í það minnsta, geta þeir þá átt von á því að það mál verði tekið upp aftur á grundvelli nýrra gagna? Mér skilst að fyrirkomulagið eða dómsúrskurðarframkvæmdin hafi verið þannig að málunum var oftast lokið ef eigandi lands stóð ekki undir afgerandi sönnunarbyrði, að þá hafi úrskurðurinn verið að landið væri þjóðlenda. Eru einhverjar líkur á að mál verði tekin upp sem hefur verið lokið af hálfu nefndarinnar? Svo er það annað. Hvernig er með þá sem voru ekki upplýstir eða föttuðu ekki, ég veit ekki nákvæmlega hvernig ég á að orða það, að lýsa kröfu í lóðarréttindi? Þá er ég að tala um inni á hálendi og annað slíkt þar sem bæði björgunarsveitir, útivistarfélög og fleiri eru með lóðir sínar. Ef þau hafa ekki lýst kröfu fyrir óbyggðanefnd þarf að bjóða landið út aftur til að gæta samræmis. Hefur það vandamál verið leyst einhvern veginn þannig að frjáls félagasamtök og björgunarsveitir og aðrir þurfi ekki að hlíta útboði á lóðarréttindum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann nefndi að þetta hefði að mörgu leyti verið viðkvæmt mál en um leið tel ég að þetta frumvarp þáverandi forsætisráðherra hafi lýst mjög mikilli framsýni. Ég held að við getum öll verið mjög þakklát fyrir að þjóðlendufrumvarpið var lagt fram á sínum tíma þrátt fyrir að mér sé kunnugt um, að sjálfsögðu, heitar tilfinningar margra í kringum landið vegna þess að þetta eru ómetanleg verðmæti sem við eigum sem samfélag, þjóðlendurnar. Ég held að þetta hafi lýst framsýni þáverandi forsætisráðherra sem ég held að muni skipta máli langt fram í tímann fyrir okkur öll. Það sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins er í raun og veru tæmandi listi yfir þau svæði þar sem við teljum eðlilegt að óbyggðanefnd fái frekari heimildir til að lýsa kröfum. Það er ekki opinn tékki, eins og kom fram í máli mínu, heldur er gerð grein fyrir þeim svæðum og sá listi verður til eftir mjög ítarlega yfirferð á þeim ríflega 25.000 skjölum sem hafa verið undir í vinnu óbyggðanefndar. Síðan er sérstakt ákvæði þar sem sömuleiðis er gefin heimild til landeigenda, hafi þeir einhver slík skjöl fram að færa sem ekki hafa verið lögð fram áður, til þess að lýsa kröfum. Við getum að sjálfsögðu ekki haft neinn lista um það af því að við höfum ekki yfirsýn yfir það ef eitthvað slíkt kann að koma upp. Þetta ætti að svara fyrirspurn hv. þingmanns. Hvað varðar lóðarréttindi og hvort útivistarfélög, ferðafélög og fleiri slík séu sett í þá stöðu að lóðarréttindi séu auglýst er svarið já, það er svo. Það er auðvitað í anda þess gagnsæis og jafnræðis sem við tölum fyrir. En um leið vil ég vekja athygli á því að eigendastefna ríkisins hefur nú verið birt um þjóðlendur og þar er mjög rík áhersla á að við séum með mjög ströng skilyrði fyrir þeirri starfsemi sem fer fram á þjóðlendum sem ég held að snúist einmitt um að þar geti fólk notið útivistar og ferðalaga, allur almenningur í landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vil árétta að þeir sem fóru í gegnum ferli óbyggðanefndar litu svo á að sönnunarbyrðin væri meira þeirra megin og í flestum tilfellum ef þeim tókst ekki að standa undir henni var úrskurðað að landið væri þjóðlenda. Seinna andsvarið kemur svolítið að þessu, ríkinu sem landeiganda. Maður hefur kannski ekki mikið af kvörtunum um afrétti og annað slíkt gagnvart landeiganda vegna uppbyggingar. Á hálendinu og víða annars staðar, í kringum ferðaþjónustuna, hefur tekið mjög langan tíma að gera samninga um uppbyggingu ferðaþjónustu og innviða. Mun eigendastefnan duga til þess eða hvernig getur ríkið bætt sig sem landeigandi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ég held að það sé mjög mikilvægt sem hann nefnir um hlutverk ríkisins sem landeigenda. Þess vegna fannst mér mjög mikilvægt að ríkið gæfi út eigendastefnu fyrir þjóðlendur en um leið erum við að taka annað skref í því núna þar sem við erum að færa leyfisveitingarvaldið til sveitarfélaga nema hvað varðar orkunýtingu, sem þýðir til að mynda að uppbygging, segjum á ferðaþjónustu, færist núna til sveitarfélagsins, að taka afstöðu til þess. Hlutverk forsætisráðuneytisins er þá fyrst og fremst að staðfesta slík leyfi og kanna hvort þau séu í samræmi við eigendastefnu ríkisins sem landeigenda. Ég held að þetta verði til hægðarauka fyrir þá sem vilja nýta þjóðlendurnar og færi það ferli - einhvers konar leyfi til nýtingar á þjóðlendum í samræmi við eigendastefnu - nær viðkomandi aðilum.

Virðulegur forseti. Í 3. kafla, Meginefni frumvarpsins, stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi er lagt til að leyfi fyrir nýtingu náma og annarra jarðefna verði felld undir leyfisveitingarhlutverk sveitarfélaga og að samþykki ráðherra þurfi fyrir allri slíkri nýtingu, óháð því hversu lengi henni er ætlað að vara.“ Ég spyr: Er þetta einhver óútfylltur víxill á efnisvinnslu, nýtingu á námum og öðrum jarðefnum og til endalausrar vinnslu áratugum saman? Mér fannst alveg stórfurðulegt þegar ég rak augun í þetta orðalag að það virðast ekki vera nein tímatakmörk og það eru bara sveitarfélög og ráðherrar sem geta ákveðið þetta. Ég vil fá skýringu á þessu.

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr um tímatakmarkanir. Almenna reglan hefur verið sú ef við horfum til Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, að þar hafa verið lagðar línur um mikilvægi þess að hafa ákveðið hámark á nýtingartíma sem hv. þingmaður spyrst hér fyrir um. Það er mjög mismunandi milli auðlinda en hámarkið tengist ákveðnum hlutföllum milli nýtingar og arðsins sem nýtingin gefur. 12 mánaða markið sem var í lögum, þ.e. að ráðuneytið þyrfti ekki að veita leyfi stæði nýtingin skemur en 12 mánuði, er hins vegar fellt út þannig að nú þarf að sækja um leyfi þó að nýtingin standi skemur en eitt ár, sem er hið gamla fyrirkomulag. Við teljum okkur vera að setja skýrari lagaramma með þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er samt ekki alveg tilbúinn að kyngja svarinu um að ekki hafi þurft leyfi ef nýtingin stæði skemur en 12 mánuði. Af hverju erum við ekki með eitthvert bil til að stoppa á? Mér finnst eins og verið sé að gefa óhefta nýtingu fram í tímann, sem mér finnst rangt á öllum sviðum. Það hlýtur að vera eðlilegt að það sé einhver tímarammi um svona vegna þess að við erum kannski að tala um gífurlegt rask. Við vitum ekki hversu mikið jarðrask verður við vinnslur eins og þarna eru undir.

Herra forseti. Ég skil hv. þingmann þannig að hann hafi áhyggjur af því að hér verði hægt að veita ótímabundin leyfi til nýtingar. Það er ekki svo, hins vegar er gallinn sá að meta þarf hvert einstakt tilfelli þegar við erum að tala um tímalengd. Þeir útreikningar þurfa, eins og ég nefndi áðan, að fela það í sér að sá aðili sem nýtir námuna fái fjárfestinguna til baka og það sem er kallað hæfilegur arður. Það getur verið mjög mismunandi milli stærðar námu, svo dæmi sé tekið. Við erum með nokkrar námur í þjóðlendum nú þegar þar sem á að fylgja þessum meginsjónarmiðum en það getur verið mjög mismunandi milli bæði stærðar námu og líka tegundar þess jarðefnis sem er verið að vinna úr námunni. Það er erfitt að setja tiltekinn árafjölda hér í nýtingu. Yfir það verður hægt að fara nánar í nefndinni en hins vegar er sú skylda lögð á stjórnvöld að meta þetta hverju sinni. Það er ekki hægt að veita ótímabundin leyfi svo ég segi það svona í lokin.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna alþjóðasamþykktar um vinnu við fiskveiðar. Íslenska ríkið er aðili að Alþjóðavinnumálastofnuninni sem á ensku nefnist International Labour Organization og er jafnan notast við skammstöfun stofnunarinnar, ILO, þegar talað er um hana. Frumvarp þetta er lagt fram til að mæta kröfum 188. samþykktar stofnunarinnar um vinnu við fiskveiðar. Samþykkt þessari er ætlað að stuðla að mannsæmandi vinnuskilyrðum skipverja á fiskiskipum, m.a. þannig að þeir njóti aukins öryggis og heilbrigðis við vinnu, læknishjálpar á sjó og í landi, að skipverjar fái næga hvíld og njóti fullnægjandi verndar ráðningarsamninga og almannatryggingaverndar til jafns við aðrar vinnandi stéttir. Aðildarríki stofnunarinnar komu sér saman um samþykktina í júní árið 2007 og tók hún gildi 16. nóvember 2017. Íslenska ríkið hefur ekki fullgilt samþykktina en markmiðið er að Ísland verði tilbúið til þess eftir þær lagabreytingar sem hér eru lagðar til. Íslensk lög og reglur uppfylla nú þegar kröfur samþykktarinnar að mestu. Þó er þörf á tilteknum breytingum til að hún teljist að fullu innleidd, annars vegar þeim sem hér eru lagðar til og hins vegar með reglugerðarsetningu. Breytingar þessar munu innleiða reglur samþykktarinnar með fullnægjandi hætti án þess þó að gengið sé lengra en þar er kveðið á um. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á tvennum lögum, annars vegar sjómannalögum og hins vegar lögum um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa. Breytingin sem lögð er til á sjómannalögum varðar næturvinnu ungmenna. Í 9. gr. samþykktar ILO er kveðið á um lágmarksaldur fiskimanna. Meðal þess sem kveðið er á um er að næturvinna fiskimanna yngri en 18 ára sé óheimil. Skuli nótt vara í minnst níu klukkustundir. Þetta tímabil skal ekki hefjast síðar en á miðnætti og ljúka ekki fyrr en kl. 5 að morgni. Í sjómannalögum er ekki kveðið á um næturvinnu sjómanna á fiskiskipum en í 3. mgr. 8. gr. laganna segir að ekki megi hafa yngri mann en 18 ára við vinnu á farþega- og flutningaskipum að nóttu til. Sú regla var lögfest í fyrra, við innleiðingu á annarri samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, sem varðaði vinnuskilyrði farmanna. Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á þessu ákvæði þannig að það eigi við um skip almennt, þar með talin fiskiskip. Síðan eru gerðar tillögur að þremur viðbótum við lög um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa, í fyrsta lagi að skilgreiningu á fiskimanni verði bætt við 3. gr. laganna, það sé einstaklingur sem stundar hvers konar vinnu um borð í fiskiskipi, þar með talinn sá sem fær greiddan hlut í veiði. Hafnsögumenn, löggæsluaðilar, aðrir aðilar í fastri vinnu ríkis, starfsmenn í landi sem sinna störfum um borð í fiskiskipum eða eftirlitsmenn með fiskveiðum teljast ekki vera fiskimenn. Í öðru lagi er lagt til að sett verði nýtt ákvæði um skráningar- og ráðningarþjónustu fiskimanna. Í lögum um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa er að finna ákvæði sem varðar starfsemi þessara fyrirtækja. Var það sett til innleiðingar á samþykktinni um vinnuskilyrði farmanna. Í dag eru ekki starfræktar ráðningarstofur af þessu tagi hér á landi. Með frumvarpi þessu er lagt til að sambærilegu ákvæði verði bætt við í lög um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa. Þar verði kveðið á um að þessi fyrirtæki skuli starfa í samræmi við viðurkennd gæðastjórnunarkerfi að fengnu leyfi frá Samgöngustofu, að þjónustan sé skilvirk, fullnægjandi, áreiðanleg, skipverjum að kostnaðarlausu og til þess fallin að fiskimenn geti fengið starf. Samgöngustofa mun hafa eftirlit með því að kröfur til þessara fyrirtækja séu uppfylltar. Þá er lagt til að ráðherra verði heimilt að mæla nánar fyrir um skráningar- og ráðningarþjónustu skipverja á fiskiskipum og eftirlit með henni í reglugerð. Loks er lagt til að við lögin bætist ný grein um heilbrigðiskröfur til fiskimanna. Í samþykkt ILO um vinnuskilyrði fiskimanna er kveðið á um heilbrigðisskoðanir og gerð krafa um vottorð til staðfestingar á fullnægjandi heilbrigði fiskimanna til að sinna skyldustörfum sínum. Með frumvarpi þessu er lagt til að útgerðarmaður og skipstjóri fiskiskipa beri ábyrgð á því að allir fiskimenn leggi fram vottorð um að þeir uppfylli kröfur um heilsuskilyrði. Kveðið er á um gildistíma heilbrigðisvottorðs í samræmi við kröfur samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, ILO. Vottorð sem heimilar fiskimanni að starfa á fiskiskipi, sem er 24 metrar að lengd eða lengra eða er að jafnaði á sjó í þrjá daga eða lengur, skal vera að hámarki tvö ár en ef skipverji er undir 18 ára aldri skal gildistíminn þó vera eitt ár. Gildistími heilbrigðisvottorðs sem heimilar vél- og skipstjórnarmönnum að starfa á fiskiskipi, sem er styttra en 24 metrar og er að jafnaði á sjó í minna en þrjá daga, skal vera að hámarki fimm ár. Aðrir skipverjar á skipum undir 24 metrum að lengd þurfa ekki að framvísa heilbrigðisvottorði. Lagt er til að ráðherra verði skylt að mæla nánar fyrir um kröfur um heilbrigði fiskimanna. Síðan er lagt til, verði frumvarp þetta að lögum, að það taki gildi 1. júlí 2021. Lagabreytingar þær sem lagðar eru til munu þarfnast undirbúnings hjá Samgöngustofu og hagsmunaaðilum. Samgöngustofa þarf að uppfæra verklag innan stofnunarinnar og kynna breytingar að því er varðar útgerðir, skipstjóra og skipverja. Þá munu hagsmunaaðilar þurfa tíma til að afla heilbrigðisvottorða. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa. Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á skilgreiningu á smáskipum í 3. gr. laganna þannig að þau teljist vera skip sem eru 15 metrar að skráningarlengd eða styttri í stað 12 metra. Þá er lögð til sams konar breyting á 12. gr. laganna um lágmarksfjölda skipstjórnar- og vélstjórnarmanna á fiskiskipum, varðskipum og öðrum skipum þannig að í stað þess að miðað er við mönnun á fiskiskipum, sem eru 12 metrar að skráningarlengd eða styttri, verði miðað við skip sem eru 15 metrar að skráningarlengd eða styttri. Markmiðið með þessari breytingu er að einfalda regluverkið um mönnun skipa. Í gildandi lögum er notast við fjögur lengdarviðmið og miðast mönnunarkröfur við þær lengdir. Þetta eru sem sagt skip sem eru styttri en 12 metrar, skip styttri en 24 metrar, skip frá 24 metrum en styttri en 45 metrar og loks skip sem eru 45 metrar að skráningarlengd eða lengri. Landssamband smábátaeigenda hefur vakið athygli á því að félagsmenn þess starfi eftir þessum lögum en einnig lögum um stjórn fiskveiða sem segja að enginn megi stunda veiðar í atvinnuskyni við Ísland nema hafa fengið til þess almennt veiðileyfi. Almenn veiðileyfi eru tvenns konar, veiðileyfi með aflamarki og með krókaaflamarki. Árið 2013 var gerð breyting á lögum um stjórn fiskveiða þannig að nú geta þeir bátar einir öðlast veiðileyfi með krókaaflamarki sem eru styttri en 15 metrar að mestu lengd og minni en 30 brúttótonn. Samkvæmt þessu geta krókaaflamarksbátar mest verið 15 metra langir en ef skipin eru 12 metrar að skráningarlengd eða lengri falla þau ekki lengur undir ákvæði áhafnalaga um smáskip, heldur í flokk skipa á stærðarbilinu 12–24 metrar með þeim auknu kröfum til skipstjórnar-, stýrimanna- og vélstjórnarréttinda sem því fylgja. Frá reglum um mönnun eru síðan ákveðnar undantekningar. Ef sigling er til að mynda styttri en 14 klukkustundir er mögulegt að sækja um heimild til undanþágu frá mönnunarnefnd skipa og má skipið þá vera án stýrimanns. Er sú heimild jafnan veitt. Síðan er í lögunum og reglugerð kveðið á um sérreglu vegna vinnuskipa sjókvíaeldis sem eru skip allt að 15 metrum eða undir 30 brúttórúmlestir, með vélarafl allt að 750 kílóvött. Mega handhafar 12 metra réttinda fá útgefið skírteini til að starfa á skipum af þessu tagi með því að bæta við sig ákveðnum námskeiðum. Með frumvarpi þessu er því stefnt að því að mæta þessu misræmi með því að færa viðmið smáskipa úr 12 metrum í 15 metra þannig að samræmi sé í löggjöf og eitt viðmið gildi fyrir öll smáskip. Með því má fækka sérreglum og einfalda umhverfið atvinnulífinu og stjórnvöldum til hagsbóta. Samhliða þessum breytingum þarf að endurskoða þær menntunarkröfur sem gerðar eru til öflunar réttinda á smáskip sem taka mið af breyttri lengd. Er lagt til að frumvarp þetta taki gildi 1. september 2020 þannig að stjórnvöld hafi tíma til að innleiða þær breytingar áður en lagabreyting tekur gildi. Loks er lagt til að sett verði ákvæði til bráðabirgða í lögin þar sem kveðið er á um að þeir réttindamenn sem hafi skírteini til starfa á skipum styttri en 12 metrar að skráningarlengd skuli til 1. janúar 2021 eiga rétt á því að fá útgefin skírteini til að gegna sömu störfum á skipum sem eru 15 metrar að skráningarlengd eða styttri að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna og kröfum um lágmarkssiglingatíma eins og nánar er kveðið á um í reglugerð. Er með þessu ætlað að tryggja að lagabreytingin verði ekki óþarflega íþyngjandi fyrir réttindamenn sem hafa öðlast reynslu á skipum. Verða þeim sem hafa tilskilinn fjölda siglingatíma sem kveðið verður nánar á um í reglugerð veitt réttindi á skip sem eru 15 metrar að skráningarlengd eða styttri. Virðulegi forseti. Ég hef hér gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 361, mál nr. 318. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði matvæla, einföldun regluverks, Matvælasjóð og EES-reglur. Frumvarpið er samið í atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu. Tilefni þess er í fyrsta lagi að einfalda regluverk sem gildir um matvælakeðjuna, í öðru lagi að setja á fót Matvælasjóð og í þriðja lagi að innleiða reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2017/625. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis kemur fram að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings. Með vísan til þess er með frumvarpinu lagt til að felld verði brott lög nr. 55/1998, um sjávarafurðir, og lög nr. 96/1997, um slátrun og sláturafurðir. Ekki er talin þörf á því að hafa sérlög um framangreinda matvælaframleiðslu heldur gildi lög um matvæli nr. 93/1995. Með frumvarpinu er tryggt að sérákvæði sem eiga við um sjávarafurðir sem og slátrun og sláturafurðir verði með lítils háttar breytingum til einföldunar felld inn í lög um matvæli. Með þessum breytingum verður regluverk sem gildir um matvælakeðjuna einfaldað sem leiðir til þess að kerfið verður samræmdara, skilvirkara, einfaldara, aðgengilegra og samfelldara fyrir bæði atvinnulíf og almenning. Auk þess eru áðurnefndar breytingar til þess fallnar að stuðla að enn frekara matvælaöryggi og bættri neytendavernd. Með frumvarpinu er einnig lögð til einföldun fyrir matvælafyrirtæki sem stunda fiskveiðar sem falla undir frumframleiðslu þannig að veiðileyfi á grundvelli laga um stjórn fiskveiða verður ígildi skráningar hjá Matvælastofnun. Í því felst að íþyngjandi krafa um útgáfu starfsleyfis framangreindra matvælafyrirtækja fellur niður. Virðulegi forseti. Með þingsályktun nr. 40/149 um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna var ríkisstjórninni falið að hrinda í framkvæmd ýmsum aðgerðum sem miði að því að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisaðstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Á meðal aðgerða er að settur verði á fót sjóður með áherslu á eflingu nýsköpunar í innlendri matvælaframleiðslu sem yrði til með sameiningu AVS-rannsóknasjóðs í sjávarútvegi og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Með vísan til áðurnefndrar þingsályktunar er með frumvarpinu lagt til að settur verði á fót nýr sjóður með það hlutverk að styrkja aukna verðmætasköpun, framleiðslu, vinnslu og markaðssetningu matvæla úr landbúnaði og sjávarútvegi. Sjóðurinn ber heitið Matvælasjóður. Með frumvarpinu er lagt til að lög um Framleiðnisjóð landbúnaðarins, nr. 89/1966, verði felld úr gildi í árslok 2020 en sjóðurinn starfi allt það ár. Sama gildir um AVS-rannsóknasjóðinn. Fyrsta starfsár Matvælasjóðsins verður með þessu árið 2021. Í ákvæði til bráðabirgða við lögin er mælt fyrir um að skipa skuli stjórn fyrir Matvælasjóð við gildistöku laganna og að stjórnin skuli undirbúa starfsemi hans, þar með talið að setja honum stefnu. Með þessu gefst rúmur tími til að undirbúa starfsemi sjóðsins en þegar er raunar hafin vinna við þá stefnumótun í ráðuneyti mínu. Nokkur samlegðaráhrif í rekstri hljótast af sameiningu þessara sjóða. AVS-sjóðurinn nýtur 216 millj. kr. framlags úr ríkissjóði samkvæmt fjárlögum ársins 2019 en af því eru sértekjur samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða um það bil 20 millj. kr. á ári sl. ár. Framleiðnisjóður er með 134 millj. kr. framlag úr ríkissjóði samkvæmt fjárlögum ársins 2019 og rekstrarkostnaður hvors sjóðs um sig er um 20 millj. kr. á ári en að því frágreindu, enda verði hagræði í rekstri af sameiningu sjóðanna, má gera ráð fyrir að sameiginlegt olnbogarými til stuðnings nemi um eða yfir 320 millj. kr. af þessum framlögum. Þá er einnig horft til þess að kanna hvort auka megi fjármagn til hins nýja sjóðs. Mikil gerjun er í nýsköpun meðal matvælafyrirtækja og mörg dæmi eru um árangursríkt, þverfaglegt samstarf þeirra á milli. Vel skipulagður nýsköpunar- og þróunarsjóður með áherslu á verðmætasköpun í þróun og vinnslu matvæla úr landbúnaði og sjávarútvegi styður við þetta og stuðlar að bættri nýtingu fjármagns til framþróunar á þessu sviði. Veittur stuðningur getur til að mynda ýtt undir samstarf rannsóknaraðila við fyrirtæki sem getur skapað ný verðmæti. Því standa vonir til að með stofnun hins nýja sjóðs getum við sótt fram á þessu sviði. Virðulegi forseti. Tilefni frumvarpsins er m.a. innleiðing á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 625/2017 frá 15. mars 2017 um opinbert eftirlit og aðra opinbera starfsemi sem miðar að því að tryggja að lögum um matvæli og fóður og reglur um heilbrigði og velferð dýra, plöntuheilbrigði og plöntuverndarvörur sé beitt og um breytingu og niðurfellingu á fjölmörgum reglugerðum Evrópuþingsins og ráðsins, sem og tilskipunum og ákvörðunum ráðsins. Rétt er að taka fram að reglugerðin gildir fyrir Ísland að undanskildum ákvæðum um lifandi dýr, önnur en fisk- og lagareldisdýr og dýraafurðir, svo sem að undanskildum ákvæðum um egg, fósturvísa og sæði. Markmið reglugerðarinnar er að flytja eftirlitsákvarðanir úr öðrum reglugerðum yfir í eina reglugerð sem geymir allar eftirlitsákvarðanir matvælakeðjunnar í heild sinni. Það leiðir til samræmis á milli málaflokka og öruggara matvælaeftirlits auk þess sem það stuðlar að einföldun. Innleiðing reglugerðarinnar mun fela í sér ávinning með samræmdu eftirlitskerfi fyrir alla matvælakeðjuna, auknu gagnsæi og ábyrgð lögbærra yfirvalda með birtingu upplýsinga um skipulag og niðurstöður eftirlits. Auk þess er markmið reglugerðarinnar að í því skyni að hagræða og einfalda reglur sem lúta að eftirliti sé komið á fót samþættum lagaramma Evrópusambandsins um skipulag opinbers eftirlits og annarrar opinberrar starfsemi innan matvælakeðjunnar. Með innleiðingu reglugerðarinnar í íslenskan rétt mun regluverk fyrir inn- og útflutning verða samfellt, heilsteyptara og einfaldara. Jafnframt felur gerðin í sér meiri sveigjanleika við faggildingu á rannsóknarstofum, öflugri ferla og sterkara eftirlit sem fyrirtæki og eftirlitsstofnanir munu hafa hag af. Það er einnig markmið reglugerðarinnar að tryggja að opinber stjórnvöld Evrópuríkja séu samræmd í störfum sínum og til séu stofnanir, kerfi og aðgerðir til að tryggja að farið sé eftir regluverki á sviði matvæla. Á meðal helstu breytinga sem lagðar eru til með frumvarpinu má nefna að opinbert eftirlit skuli almennt fara fram án þess að tilkynnt sé um eftirlitið fyrir fram. Ákvæðið er sett til að viðhalda virkni opinbers eftirlits og gera það markvissara þar sem slíkt eftirlit er talið frekar til þess fallið að ná markmiðum sínum ef ekki er tilkynnt um það fyrir fram. Þá er lagt til að lögfest verði heimild fyrir opinbera eftirlitsaðila til að taka sýni úr vöru sem boðin er til sölu á internetinu eða með annars konar fjarsölu án þess að tilkynnt sé um sýnatökuna fyrr en opinber eftirlitsaðili er kominn með sýnin í sína vörslu. Þannig fá opinberir eftirlitsaðilar heimild til að fá sýni með pöntunum undir nafnleynd. Einnig er lagt til að við ákvörðun refsinga við brotum gegn ákvæðum laga um matvæli og laga um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru verði heimilt að ákvarða sekt út frá efnahagslegum ávinningi matvælafyrirtækis eða sem hlutfall af veltu þess ef brot eru framin með sviksamlegum eða villandi viðskiptaháttum. Nauðsynlegt er að breyta íslenskum lögum til samræmis við ákvæði reglugerðarinnar en með frumvarpinu er ekki gengið lengra en lágmarksákvæði gerðarinnar kveða á um. Gert er ráð fyrir að lögin taki gildi 14. desember nk. Þann dag tekur reglugerð Evrópusambandsins nr. 625 frá árinu 2017 gildi í Evrópusambandinu og er mikilvægt að hún taki gildi í EFTA-ríkjunum á sama tíma. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því en þar er ítarlega fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans á þessu frumvarpi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins varðandi þessa breytingu sem varðar Matvælasjóð sem á að fara að stofna og í því samhengi Framleiðnisjóð landbúnaðarins. Ég veit ekki hvort ég skil það rétt, ráðherra leiðréttir mig ef ég hef rangt fyrir mér, varðandi rammasamning sem kallaður er milli bænda og ríkis, sem mér skilst að hefði átt að vera í endurskoðunarferli núna, að það standi jafnvel ekki til að endurskoða þessa hluti: Segjum sem svo að það verði ekki þessi endurskoðun á rammasamningi. Er þá hægt að taka Framleiðnisjóð út úr rammasamningi og færa hann yfir í þennan Matvælasjóð? Ég velti þeirri stöðu fyrir mér þar sem þessi samningur milli ríkis og bænda gildir til 2026 og í viðauka I í töflu í rammasamningi er það skýrt og komið vel inn á skiptingu fjármuna. Það sem mér leikur forvitni á að vita er hvort eða hvernig ráðherra hyggst taka á því. Ef sá grunur sem ég hef er á rökum reistur væri fróðlegt að fá svar við því.

Virðulegi forseti. Varðandi Matvælasjóð hef ég heyrt þessar raddir. Ég fundaði með stjórn Bændasamtakanna um daginn. Þar eru greinilega skiptar skoðanir uppi. Þetta sjónarmið um rammasamninginn kom fram en ég hef ekki heyrt að það standi ekki til að endurskoða hann. Endurskoðun búvörusamninga er í lögskipuðu ferli og það starf er leitt af Haraldi Benediktssyni og Brynhildi Pétursdóttur. Það er verið að vinna núna í endurskoðun rammasamningsins. Það kann vel að vera að einhverjir úr forystusveit bænda vilji ekki endurskoða hann, en þá er endurskoðun búvörusamninganna í uppnámi, segi ég. Ég er, eins og ég greindi stjórn Bændasamtakanna frá, að vinna að ályktun og samþykkt Alþingis. Mér ber að fara að henni og Alþingi greiddi því atkvæði með 47 samhljóða atkvæðum að stofna þennan sjóð. Það kann vel að vera að andstaða sé við þetta hjá bændum en ég held að hún byggi á ákveðnum misskilningi og menn hafi ekki lesið greinargerðina með frumvarpinu nægilega vel. Það hefur alveg legið fyrir hvernig þessi sjóður á að byggjast upp. Það á að deildaskipta honum. Það er sérstaklega áréttað í greinargerðinni að það á að gæta þess sérstaklega við stefnumótun nýs sjóðs að landbúnaðurinn fái tilhlýðilega hlutdeild í stuðningi þannig að hlutfallsleg skipting fjármagns til þessarar atvinnugreinar verði með sambærilegum hætti. Ég átta mig ekki á því hvaða drauga menn eru, sumir hverjir, ég er ekki að saka hv. þingmann um það, að reyna að draga hér upp á veggi, væntanlega þeir sem vilja sitja að sínu sem þeir hafa fengið úr Framleiðnisjóði. En ég hvet alla sem á þessi orðaskipti hlýða til að kynna sér úthlutanir úr Framleiðnisjóði landbúnaðarins, þær eru æði skrautlegar og ég hef grun um að þar sé ekki allt eins og menn ætluðu.

Virðulegur forseti. Ég ætla nú ekki að taka til umfjöllunar úthlutunarreglur Framleiðnisjóðs landbúnaðarins sem ég hef hingað til talið að hafi bara starfað eftir þeim reglum sem honum eru settar. Sú spurning sem ég bar upp við hæstv. ráðherra var þessi: Ef ekki næst niðurstaða í endurskoðun rammasamnings hvernig verður staðan þá? Nú tek ég það fram að það er ekki óskamál þess sem hér stendur hvort þetta gangi eftir eða ekki. Þetta er ágætlega fram sett og eins og ráðherra kom ágætlega inn á varðandi Matvælasjóð verður hann deildaskiptur og þess háttar og ég hef ekki stórar áhyggjur af því, en það sem ég hef áhyggjur af, og nú hefur ráðherra greinilega heyrt sömu raddir og ég um rammasamninginn, er að þetta snýst fyrst og fremst um það að ef menn ná ekki niðurstöðu í endurskoðun rammasamnings sé þessi leið varðandi Matvælasjóð í uppnámi. Hæstv. ráðherra kom inn á það áðan að ef allir samningar eru ekki skoðaðir í einu, þessir fjórir samningar - endurskoðun á sauðfjársamningi er lokið, endurskoðun á nautgripasamningi er nýlokið, þá eigum við eftir garðyrkjuna og rammasamning - þá séu þeir allir í uppnámi. Það eru nýjar fréttir fyrir mér. Ég hef hingað til skilið það þannig að hver og einn samningur sé endurskoðaður og þeir séu ekki bundnir hver öðrum.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekkert á því. Mér finnst þær skrýtnar þessar hugleiðingar um hvað gerist ef rammasamningurinn verði ekki endurskoðaður. Það stendur yfir vinna við það og ég sé enga ástæðu til annars en að henni ljúki og ef annar samningsaðili vill ekki halda henni áfram þá er það bara niðurstaðan. En ég verð hins vegar að leiðrétta mig, stuðningurinn við þingsályktunina með aðgerðaáætluninni var miklu dýpri og styrkari, hann var 54 atkvæði samhljóða. Ég segi bara alveg eins og er að mér þætti það kyndugt ef hinn samningsaðilinn vill ekki virða þann sterka og ríka vilja hjá Alþingi Íslendinga að taka lög um Framleiðnisjóðinn upp, sem eru að stofni til frá árinu 1966, löngu úr sér gengin og ekki í takt við það sem er að gerast. Ég ætla bara að nefna eitt atriði sem er í vinnslu sem er mótun matvælastefnu fyrir Ísland, þverpólitísk vinna á vegum forsætisráðherra. Eigum við ekki að taka eitthvert tillit til þess sem þar er inni og búa okkur undir þá breyttu sýn og framtíð? Jú, ég segi það. En það kann að vera að einhverjir sjái tækifæri í því að halda þessu gamla systemi gangandi óbreyttu. Ég er ekki á þeim stað. Ég trúi því ekki að menn ætli sér að fara þangað. Ég bara trúi því ekki. Ef við þurfum á einhverju að halda í þessu þá er það að geta lagað starfsemi okkar og áherslur að sjónarmiðum og áherslum stjórnvalda sem uppi eru og í forgrunni á hverjum tíma. Ég fagna því að eiga liðsinni í 54 þingmönnum við það verk að endurgera með hvaða hætti við vinnum úr þessum fjármunum.

Forseti. Ég ætla að hætta á að höggva örlítið í sama knérunn og hv. þingmaður og hæstv. ráðherra gerðu áðan. Ég vona að hæstv. ráðherra verði ekki jafn gnafinn við mig og mér þótti hann í sumum svörum áðan. Ég ætlaði einmitt að leiðrétta ráðherra en hann gerði það sjálfur. Ég held að það sé mikilvægt að draga það fram eins og hæstv. ráðherra gerði hversu víðtækan stuðning þessi þingsályktun um aðgerðaáætlun hlaut í júní, og það er ekki langt síðan. Við vorum hér ansi mörg sem fögnuðum þeirri aðgerðaáætlun mjög, töluðum jafnvel um einhvers konar tímamót fyrir íslenskan landbúnað, að hér værum við að fara að stíga stór skref. Eins og hæstv. ráðherra kom réttilega inn á naut málið stuðnings allra sem greiddu atkvæði, var samhljóða samþykkt. Ég segi ekki með húrrahrópum, forseti, en innra með okkur voru þau töluvert há og mörg. Þess vegna er mikilvægt að hafa í huga þegar þetta mál kemur fram að það byggir á þeirri samþykkt. Við erum í raun að stíga næsta skref að þeirri samþykkt. Gerum það. Förum í að skoða þessi mál, tökum að sjálfsögðu tillit til áhyggna sem fólk hefur af hlutunum. Það er oft þannig að ef hlutirnir hafa verið með ákveðnum hætti lengi hefur fólk áhyggjur af breytingum. Leiðin til að sefa þær áhyggjur er að ræða almennilega við fólk og útskýra að þeim áhyggjum verði mætt. Það eru eðlilegar vangaveltur þrátt fyrir samþykktina í sumar um hvað þetta þýði. Framleiðnisjóður er inni í öðrum samningum eins og búvörusamningi og rammasamningi, eins og komið hefur verið inn á. Það er mjög eðlilegt að fólk velti því upp hvað það þýði. Verður þessu breytt hér og þar af leiðandi þar? Þar er mikilvægt að hafa í huga að mínu viti tvennt. Hæstv. ráðherra kom inn á hluta af því áðan. Í aðgerðaáætluninni var sérstaklega kveðið á um þennan nýja sjóð, að tryggt yrði, eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan, að hlutfallsleg skipting fjármagns til þessarar atvinnugreinar verði með sambærilegum hætti og nú er. Það þýðir beinlínis að samkvæmt aðgerðaáætluninni eigum við að hafa hlutfallslega skiptingu úr þessum sjóði eins og nú er á milli atvinnugreina. Þar kemur til sögunnar deildaskiptingin sem hæstv. ráðherra kom inn á. Hitt er sú stefnumótun, sem er hafin nú þegar, sem fram kemur í greinargerðinni, þ.e. að sjóðurinn setji sér stefnu til nokkurs árafjölda í senn þar sem horft verði akkúrat til þess að hlutfallsleg skipting fjármagns verði með sambærilegum hætti. Sú stefnumótun, sem þegar er hafin undirbúningur að, verður gerð í samráði við Bændasamtök Íslands og Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi. Mér finnst það því vera nokkuð valdað hér á öllum stigum að þeir sem að þessum sjóðum koma í dag eða undir þá falla eða geta sótt um í þá, eru með í stefnumótun um nýja sjóðinn. Það er búið að binda það í þingsályktun og hér er það sagt í greinargerð, sem er lögskýringargagn, að hlutfallsleg skipting á milli atvinnugreina verði eins og hún hefur verið og það er hafin stefnumótun með aðkomu heildarsamtaka hvorrar atvinnugreinar fyrir sig. Einhverjir hafa kannski einhverjar áhyggjur en það er, eins og ég segi, bara mannlegt, ef fólk er vant einhverju og þykir það hafa virkað. Ég ætla ekki að hafa neina skoðun á því hvernig Framleiðnisjóður hefur virkað eða úthlutanir hans. Af einhverjum ástæðum erum við með hann inni í búvörusamningum aftur og aftur sem þýðir að við höfum litið til hans þannig að hann væri stjórntæki eða stuðningstæki sem virkaði. Þannig að mér finnst ekkert óeðlilegt að fólk velti upp þessum spurningum. Eins þegar menn horfa til stærðarmunar atvinnugreinanna tveggja. Það er ekkert óeðlilegt að einhverjir velti fyrir sér: Er stóra atvinnugreinin að fara að gleypa þá minni inni í þessum sjóði? En einmitt til að mæta þessum áhyggjum höfum við aðgerðaáætlun og eins er hér sérstaklega tiltekið við skiptingu þessa sjóðs til hvaða sjónarmiða verði horft. Því miður, forseti, mun ég ekki fá þetta mál inn á mitt borð þar sem ég sit ekki lengur í hv. atvinnuveganefnd en mun að sjálfsögðu hafa áfram skoðun á þessum málum eins og hingað til. En ég held að með þessu frumvarpi sé hæstv. ráðherra að uppfylla þann vilja Alþingis sem fram kom í aðgerðaáætluninni. Við verðum að huga að því að við gerum það eins vel og hægt er og mér sýnist vera búið þannig um hnúta að við eigum að enda þar og minni á að þegar aðgerðaáætlunin var samþykkt þá fögnuðum við þeim tillögum sem þar voru innan borðs.

Virðulegi forseti. Ég þakka bæði andsvörin og þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Ég er ekkert hvefsinn yfir þessu, mig langar bara að komast áfram í vinnu. Óþreyjan rekur mann fram til verka. Þarna er í mínum huga alveg klárlega tækifæri til að berja í ákveðna bresti. Menn hafa kannski tapað að einhverju leyti af tíma, ekki mætt þeim nýju kröfum sem hafa risið á þessu sviði. Þegar þess er gætt að inni í þessum tiltekna sjóði eru ekki nema u.þ.b. 134 milljónir og hluti af þeim fjármunum er nýttur til að fjármagna opinberar stofnanir segi ég: Þjónar það best bændum og framleiðslu þeirra? Ég hef efasemdir um það. Förum í gegnum það og skoðum það. Tengjum það öðrum áherslum stjórnvalda sem verið er að vinna eftir við opinber innkaup matvæla. Getum við tengt þetta betur saman? Getum við tengt áherslur sem koma inn í matvælastefnuna sem er í vinnslu og kemur fram vonandi öðrum hvorum megin við áramót við matvælaframleiðslu á sviði landbúnaðar? Ég er ekkert í vafa um að þetta er gerlegt og gott. Ég tel að með þessu séum við hreinlega að búa okkur undir aðrar áherslur. Þegar maður horfir t.d. á aðgerðaáætlunina eins og hún liggur fyrir í öllum sínum 20 liðum, eða guð má vita hvað þeir voru margir, er þetta í fyrsta skipti sem þingið hefur samþykkt lengri tíma stefnumörkun til stuðnings íslenskum landbúnaði. Það er fínt, mjög ánægjulegt og gott. Ég held að við eigum eftir að vinna mörg góð verk á þessu sviði samkvæmt þeirri forskrift sem gefin er í þingsályktuninni sem samþykkt var. Ég minni þingsalinn á að ég gef fljótlega skýrslu um framgang þeirrar áætlunar. Það er leitt að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hafi ekki treyst sér til að starfa lengur innan vébanda atvinnuveganefndar. Ég átti við hann ágætissamstarf meðan hann var þar en ég veit að hann verður bara með okkur í anda og öðrum verkum og leggur sig fram um að gera góða hluti enn betri. Það er ágætt að vita af liðsmönnum í öðrum nefndum líka. Ég vænti þess að þetta mál verði til framfara og geti skotið enn styrkari stoðum undir íslenska landbúnaðarframleiðslu.