Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eggert Pálsson) Nál. um þetta mál á þskj. 109 er ekki ýkjalangt, enda er málið ekki flókið. Jeg er ekki vel kunnugur því, hvaða lög hafa gilt um þetta efni fyr á öldum hjer á landi. En jeg hygg, að á 19. öldinni muni hafa verið farið eftir tilskipun frá 1784. Reglan mun þá hafa verið sú, að mælitæki og vogaráhöld væru löggilt í Danmörku, og þótti það, sem von var, mjög óheppilegt og óviðeigandi, ekki hvað síst eftir að þjóðin fór verulega að vakna til sjálfstæðismeðvitundar. Því var það, að á þinginu 1911 kom fram tillaga til þingsályktunar um að skora á stjórnina að athuga þetta mál, en af því varð enginn árangur í það sinn. Þess vegna var aftur á þinginu 1915 samþykt þingsályktunartill. sama efnis, og árangurinn af því varð sá, að árið 1917 voru sett lög um þetta efni og um leið stofnuð löggildingarstofan hjer í Reykjavík. Fram að þeim tíma hefir sennilega gengið mjög á trjefótum víða með eftirlitið á mælitækjunum og vogaráhöldunum hjer hjá oss. Áhöldin hafa sjálfsagt gengið úr sjer meira eða minna, en ekki verið löguð jafnóðum, eins og hefði þurft að gera. Þessi stofnun hefir því óefað unnið mjög þarft verk hjer hjá oss þennan tíma, sem hún hefir staðið. Hún hefir unnið að endurbótum á þessu sviði, sem full alstaðar á landinu sjeu notuð ný eða endurbætt og fullkomin áhöld, í stað ófullkominna og ramskakkra vigta, sem áður voru víða notaðar. T. d. má benda á það, að á 400 kg. desimalvog, sem athuguð var í Vestmannaeyjum, var skakkinn 4 kg. á hverjum 100 kg. og 600 kg. desimalvog 3 kg. á hverjum 100 kg. Og á lökustu vigtinni var skakkinn svo mikill, að af 300 skp. af fiski, sem eigandi hennar þá átti, hefði hann tapað 26 skp., ef fiskurinn hefði verið á hana veginn. En þrátt fyrir það gagn, sem löggildingarstofan frá 1917 hefir óneitanlega unnið, hafa þó komið fram harðar og ákafar kröfur um að leggja hana niður og koma á öðru skipulagi í þessu efni. Hafa menn á aðra hliðina haldið því fram, að forstöðuembættið, sem lögin gera ráð fyrir, 3200 kr. byrjunarlaun, hækkandi um 200 kr. þriðja hvert ár upp í 4400, væri óþarft og landssjóði of kostnaðarsamt, og á hina hliðina að mælitækin og viðgerð á þeim væri hlutaðeigendum svo óhæfilega dýrt með þessu fyrirkomulagi, sem nú er. Og hvað sem segja má um fyrri ástæðuna, þá verður eigi annað sagt en að síðari ástæðan hafi við mikil rök að styðjast. Það hefir fyrst og fremst reynst mjög svo dýrt fyrir einstaklingana að fá þessi áhöld hjer hjá löggildingarstofunni, en sjerstaklega hefir það þó reynst kostnaðarsamt að hafa þurft að laga og löggilda upp aftur gömul áhöld. Þó ekki hafi verið nema smágalli á áhöldum, sem hefir þurft að laga, þá hefir þurft að senda þau til Reykjavíkur, og hafa þau þá máske að því búnu verið orðin eins dýr eða dýrari en ný áhöld. Því var það að komið var fram með frv. um þetta efni á síðasta þingi. Því frumvarpi var vísað til stjórnarinnar til nánari athugunar. Upp úr því frv. hefir stjórnin svo samið þetta frv., sem nú liggur fyrir. Helsta breytingin, sem gerð hefir verið á frv. frá í fyrra, er sú, að eftir því skyldu lögreglustjórar í öllum kaupstöðum landsins hafa löggildinguna með höndum, en í þessu frv. eru það lögreglustjórarnir í tilteknum sjerstökum kaupstöðum, og eru það allir kaupstaðir landsins nema Hafnarfjörður og Siglufjörður. Þetta fyrirkomulag eru sumir óánægðir með. Vilja þeir láta alla lögreglustjóra landsins annast um löggildingu. En væri það gert, yrði að láta þeim öllum í tje áhöld, sem til þess þyrfti, og nauðsynlega aðstoð, og er hætt við, að það yrði nokkuð dýrt fyrir landið. En þetta fyrirkomulag, sem hjer er í frumvarpinu lagt til að leiða í lög, ætti ekki að geta orðið mönnum mjög bagalegt, því síðasta málsgrein 5. gr. bætir í þessum efnum nokkuð úr skák, þar sem svo er fyrir mælt, að atvinnu- og samgöngumálaráðuneytið annist um, að lögreglustjórar hafi jafnan rjett tæki til að reyna mælitækin og vogaráhöldin, enda þótt þeir hafi ekki allir löggildingarrjettinn. Eftirlitið sjálft er þó að nokkru leyti trygt með þessu. Jeg hefi svo ekki fleira um þetta mál að segja. Eins og nál. sýnir, leggur nefndin til, að frv. fái að ganga óbreytt í gegnum hv. deild, því nefndin telur yfirleitt æskilegra að fá þessa breytingu, sem í frv. felst, gerða, heldur en láta sitja við það fyrirkomulag, sem nú er.

Atvinnumálaráðherra (KU): Jeg hefi ekki ástæðu til að vera sjerlega langorður um þetta mál. Hv. frsm. hefir tekið fram hvers vegna þetta frv. er fram komið og í hverju breytingar þær eru fólgnar, sem gera á á núverandi skipulagi. Fyrir 1917 var það svo, að lögreglustjórar áttu að hafa eftirlit með mælitækjum og vogaráhöldum. Og jeg held, að ekki sje ástæða til að segja, að það hafi gengið neitt á trjefótum, og heldur ekki heyrði jeg þá neinar kvartanir yfir rangri vog eða röngum mæli. Það var að minsta kosti svo, að þar, sem jeg var lögreglustjóri, varð jeg ekki var við, að kvartað væri um slíkt. Og held jeg þó að menn hefðu kvartað, ef þeir hefðu fundið ástæðu til þess. Jeg held því, að löggildingarstofan hafi ekki verið sjerlega nauðsynleg, og síst nú lengur. Hún er fyrst nokkuð dýr, eða að minsta kosti hefir kaupmönnum fundist það mjög dýrt að láta löggilda hjer í Reykjavík. Hv. frsm. tók það fram, að löggildingarstofan hefði gert mikið gagn, og það er rjett. Hún hefir gert talsvert gagn, eins og jeg tók fram í fyrra við umræðurnar um þetta mál, og jeg hafði þá líka í höndum skýrslu, sem sýndi, hverju hún hafði komið til leiðar. Það er nú líka komið svo, að það munu vera komin ný mælitæki og vogaráhöld víðast hvar á landinu, og úr því svo er, þá verður að teljast nægjanlegt að láta lögreglustjóra sjá um þetta. Og þeir geta svo látið hreppstjórana gæta þess á hverjum stað, að alt sje í lagi. Jeg tel því, að það muni vera alveg óhætt að samþykkja þetta frv. eins og það er.

Frsm. (Jón Magnússon) Um frv. það, er hjer liggur fyrir, þarf jeg ekki að tala langt mál, því að nefndinni hefir komið saman um, að þörf sje á að setja lög um það efni, er frv. ræðir um. Hefir hún því að mestu leyti fallist á ákvæði frumvarpsins. Eins og eðlilegt er, er frumvarp þetta samið eftir erlendri fyrirmynd. En útlend lög um þetta efni ná misjafnlega langt. Veita sum t. d. aðeins verslunar- og útgerðarmönnum kost á nauðasamningum. Getur því verið álitamál, hve langt eigi að ganga í þessu efni, en nefndin hefir þó gengið svo langt, að hún telur rjett að veita öllum jafnt kost á þessum samningum. Eins og frumvarpið ber með sjer, er lagaskipun þessi orðin mjög gömul, því að hún er tekin frá hinum gömlu Rómverjum, eins og svo margt annað skynsamlegt í lögum. Jeg þarf ekki hjer að færa rök fyrir því, af hverju vjer teljum lagaskipun þessa nauðsynlega, því að það er fyrst og fremst gert í ástæðunum fyrir frumvarpinu og ennfremur í áliti nefndarinnar. En jeg vil aðeins minnast á það, sem drepið er á í nál., að okkur finst ákvæði 2. gr. frumvarpsins helst ekki eiga við í þessum lögum, og um það hefi jeg borið mig saman við þann, sem samdi frumvarpið, og er hann mjer samdóma. Nefndin telur ekki þessa breytingu á hinum almenna áskorunarfresti eiga heima í þessum sjerstöku lögum, en að öðru leyti felst nefndin á ákvæðið í sjálfu sjer. Nefndinni fanst þó ekki ástæða til að gera sjerstök lög um þetta atriði. Aftur getur verið spurning, hvort gefa eigi mönnum kost á nauðasamningum hvað eftir annað, ef þeir verða oft gjaldþrota. En reki menn sig á það við framkvæmd laganna, að þetta ákvæði sje óheppilegt, er vitanlega altaf hægt að breyta því. Af þeim ástæðum, sem þegar hafa verið taldar, hefir nefndin ekki gert neinar þær breytingar við frv., sem telja má verulegar efnisbreytingar, heldur aðallega aðeins orðabreytingar. Tel jeg þó rjettara, að sjerstaklega sjeu bornar undir atkvæði 2. og 3. brtt. nefndarinnar. Vel má vera, að sumum þyki 11. og 12. brtt. óþarfar. En nefndin taldi þó rjettara að gera þessar breytingar, þar sem hjer er um að ræða úrskurði og skiftagerðir, og hefir höfundur frv. fallist á, að þetta sje rjett hugsun. Annars hygg jeg, að rjett sje að samþykkja allar brtt., og svo vitanlega alt frv. í heild. Og tel jeg vel farið, að hæstv. stjórn kom fram með frv. þetta, því að altaf getur komið fyrir, að nota þurfi nauðasamninga.

Forsætisráðherra (SE): Mitt hlutverk verður ljett hjer. Vil jeg aðeins þakka hv. nefnd fyrir ágæta meðferð á frv., og er jeg háttv.frsm. (JM) sammála um það, sem hann sagði um proclamafrestinn. Vona jeg svo, að mál þetta fái greiðan gang út úr þessari hv. deild.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg hefi ekki neitt sjerstakt um þetta frv. að segja. Vil aðeins leyfa mjer að óska þess, að hv.þdm. greiði því atkvæði sín, svo að það fái að ganga rjetta boðleið til hv.Nd.

Frsm. meirihl. (Jón Magnússon) Um þetta mál tel jeg óþarfa að tala mikið nú, því að fyrst og fremst er það vel kunnugt frá þinginu í fyrra, og ennfremur var það rætt allmikið við 1. umr. hjer í þessari hv. deild nú. Ætla jeg því litlu að bæta við álit meirihlutans, en aðeins drepa á það, sem þar er ekki sjerstaklega minst á, og er það aðallega 13. gr. Er hún aðeins til þess að segja með berum orðum það, sem jeg tel, að sje fyrir í stjórnarskránni, að ekki megi veita fje efir þingsályktunartillögum. Þetta hefir komist á, eftir ákvörðun þingskapanna. Þá er 10. gr. frv., um að fella niður síðari málsgrein 30. gr. stjórnarskrárinnar. Því að sú breyting hefir komist inn í stjórnarskrána 1915, að dómendur, sem ekki hefðu umboðsstörf á hendi, mættu ekki eiga sæti á Alþingi. Þetta tel jeg álitamál, og er ekki viss um, að rjett sje að halda þessu ákvæði, ef ekki er þá gengið lengra í þessu efni. Annars geri jeg þetta atriði ekki að neinu kappsmáli. Þá vil jeg með nokkrum orðum snúa mjer að áliti minnihlutans. Þar er tekið svo til orða, sem ekki er beinlínis rangt, en getur valdið misskilningi, að allir Framsóknarflokksmenn í Ed. hafi borið fram stjórnarskrárbreytingu í þingbyrjun, og jeg borið fram um leið samskonar frv. og fjell í Nd. í fyrra. Við þetta er það að athuga, að jeg afhenti mitt frv. tveimur sólarhringum fyr en Framsóknarmenn sitt. En það munu hafa verið fyrstu málin, sem þingmenn báru fram á þinginu. Um það skal jeg ekki deila, hvort þriggja ráðherra stjórn hafi í upphafi verið sett mín vegna, því að það skiftir litlu máli. En hafi svo verið, tel jeg það sóma fyrir mig. Þá kem jeg að þingafækkuninni. Um hana virðist ekki þurfa að deila, því að þar erum við hv. 5. landsk. (JJ) samdóma. Um tölu ráðherra sje jeg ekki heldur ástæðu til að fara að tala mikið um nú, því að það var gert allmjög við 1. umr. þessa máls hjer í deildinni. Hvort rjett sje að hafa þá einn eða fleiri, verður hver og einn að gera upp við sjálfan sig. En það vita þó allir, að lengi var hjer aðeins einn ráðherra, og þing þá annaðhvert ár. Og úr því að það hefir verið, hefir það þó getað verið. Og jeg get ekki viðurkent það, að sú breyting að fækka ráðherrum, sje nokkuð í einveldisáttina, eins og haldið hefir verið fram í nál. minnihl. Það er rjett, sem háttv.frsm. minnihl. heldur fram í nál., að þetta frv., sem jeg ber hjer fram, er að nokkru leyti hið sama og frv. það, sem borið var fram í hv.Nd. í fyrra. Þetta frv. er bara miklu ákveðnara. Þó að hjer yrði aðeins einn ráðherra, þá get jeg ekki sjeð, að það þyrfti að taka svo mikið tillit til veislulífs hans, eins og háttv.frsm. minnihl. virðist halda fram, nema ef vera kynni, að þyrfti að veita honum eitthvað meiri laun sökum þess. Annars er lenging kjörtímabilsins það, sem jeg býst við, að verði aðalágreiningsatriðið. Og það er að vísu ekkert óeðlilegt, þó að svo geti verið. En jeg vil benda þeim hv.þm., sem þykir 6 ár of langt kjörtímabil, á það, að eftir þeirra röksemdum væru 4 ár einnig of langt kjörtímabil. En það munar hinsvegar svo litlu, hvort það er 4 ár eða 6, að það má segja, að það sje hreint álitamál, hvort rjettara sje. Það er styttra hjá sumum þjóðum, en aftur lengra hjá öðrum, og það hjá þjóð eins og Englendingum, sem meta þingræðið mjög mikils; þar er kjörtímabilið lengra, jeg hygg venjulega talið 5 ár.

Það eru líka mjög oft aukakosningar í Englandi.

Já, það er sjaldan, að líði svo langur tími milli kosninga í Englandi, og svipað mundi líka sjálfsagt verða oft hjer, ef kjörtímabilið væri 6 ár. Það, sem aðallega gerir, að jeg vil lengja kjörtímabilið, er það, að mjer finst nokkuð lítið, að þingmenn sitji aðeins tvö þing, eins og verða mundi, ef þingum væri fækkað, án þess að kjörtímabilið væri lengt, en ef það verður 6 ár, þá situr þó hver þingmaður 3 þing, og úr því að lengt er kjörtímabil hinna kjördæmakjörnu þm., þá fanst mjer eðlilegt, að kjörtímabil hinna landskjörnu sje einnig lengt um þriðjung, sem sje úr 8 árum í 12. Hvað því viðvíkur, að það sje illa viðeigandi, að þeir landsk. fari sjálfir að útvega sjer lengra kjörtímabil en nú er, þá sje jeg ekki ástæðu til að fara að deila um það. Það verður að vera komið undir atkv.háttv. deildarmanna, hvort það fær fram að ganga. Og þótt þeir landsk. vildu, þá gætu þeir ekki ráðið þessu einir, enda ólíklegt, að þeir hafi mikla tilhneigingu til að gera slíkt í hagsmunaskyni, því að það er að minsta kosti ekki mikill fjárhagslegur hagnaður að því að sitja á þingi. Þótt háttv.frsm. minnihl. þyki 12 ár óhæfilega langt kjörtímabil, þá finst mjer það vera hreint álitamál, hvort betra sje að hafa það 8 ár eða 12. Og þótt háttv.flm. finnist ekki mega lengja kjörtímabil þeirra manna, sem á þingi sitja, þá finst mjer, að það mætti engu síður gera en stytta það, og taka þannig tímann frá þm., en það var gert, þegar þetta ákvæði var sett, að kjörtímabilið skyldi vera 8 ár, því áður var það 12 ár. Jeg er því samdóma, að á kostnað ríkissjóðs beri ekki að líta í þessu sambandi, því hann er svo hverfandi lítill. Öðru máli er að gegna um kostnað einstakra manna við alþingiskosningar, en það getur þó ekki ráðið úrslitum þessa máls. Því er haldið fram, að kjósendur hafi ekki beðið um þetta, en mjer finst yfirleitt vera örðugt að segja um það, hver sje hinn eiginlegi vilji kjósenda í einstökum málum. Kjósendur hafa yfirleitt ekki tíma til að setja sig inn í öll mál, og skoðanir þeirra fara því oft eftir því, hvernig málin eru túlkuð fyrir þeim. Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta mál. Það er ekki rjett, að jeg hafi frv. þetta, eða hugmyndina til þess, að nokkru leyti frá hv. Framsóknarflokksmönnum, það er svipað frv. því, sem borið var fram í fyrra í þinginu og hefði komist í gegnum þingið, ef það hefði ekki einmitt strandað á mótstöðu frá Framsóknarmönnum. Annars finst mjer ekki þýða að vera að halda langar ræður um þetta mál. Hv. þm. verða að gera það upp með sjálfum sjer, hvort þeir vilja þessa breytingu eða ekki.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Jeg get verið hv.frsm. meirihl. sammála um það, að langar ræður hafi hjer yfirleitt ekki mikið að þýða, því að þær breyta ekki afstöðu manna til málsins. En að því leyti, sem hjer koma fram ólíkar skoðanir, verður ekki hjá því komist að gera grein fyrir þeim frá báðum hliðum. Við höfum búið við það fyrirkomulag frá því Alþingi var endurreist, að hafa þing aðeins annaðhvert ár. Altaf varð samt við og við að halda aukaþing. En eftir 1910 var altaf haldið þing á hverju ári, og einusinni tvisvar á ári, og að síðustu var það lögfest, að þing skyldi vera á hverju ári. Mjer finst þetta koma nokkuð þessu máli við, einkum að því er snertir suma hv. meðdeildarmenn mína, þá, er sátu á þingi, þegar þessi venja myndaðist. Og hvað ráðherrafjölguninni viðvíkur, finst mjer það koma töluvert þessu máli við, að það var einmitt háttv. 4. landsk.þm. (JM), sem var einna mest við hana riðinn, því að það var hann sem myndaði stjórn, þegar ráðherrum var fjölgað, og það var þá ekki hægt að mynda stjórn öðruvísi en með 3 ráðherrum. Og síðan hafa ráðherrar ætíð verið annaðhvort 2 eða 3, og það jafnt síðan stríðið hætti, og háttv. 4. landsk., sem manna mest hefir mótað meðferð þessara mála á síðari árum, af því að hann hefir verið stjórnarforseti, hefir ekkert hugsað um að breyta því, fyr en nú, þótt hann haldi fram, að þetta hafi verið aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Er það líka sannarlega engin ástæða til að breyta þessu, því að ástandið er þannig nú, að þau störf, sem ráðherrar þurfa að inna af hendi nú, eru engu minni eða einfaldari en þau hafa verið, síðan ráðherrum var fjölgað, og ráðherraefni munu ekki vera svo mikið efnilegri nú en áður, að ástæða sje til að ætla, að þeir geti unnið meira en eins eða tveggja manna verk. Hvað þingflokkana snertir, þá veit jeg ekki betur en það hafi verið jeg, sem fyrstur kom fram með þá hugmynd á seinni árum, að hafa þing annaðhvert ár. Að minsta kosti kom það fyrst fram í því blaði, sem jeg hefi skrifað mikið i, nefnilega Tímanum. Þegar frv. um þetta efni kom fram í þinginu í fyrra, var því almenn ánægja yfir því í Framsóknarflokknum, og flokkurinn samþykti að styðja að því, að þingafækkunin næði fram að ganga, svo framarlega, að ekki væru gerðar neinar aðrar verulegar efnisbreytingar á stjórnarskránni, en þá var komið fram með ýmsa „fleyga“, sem sýnilega voru til þess ætlaðir að drepa frv., og urðu líka til þess. Jeg skal geta þess, að það er ekki rjett í mínu nál., að það hafi staðið í stjórnarskrárfrv. hv. 1. þm. Skagf. (MG) í fyrra, að landritaraembættið skyldi stofna. En þessi breyting var undirskilin. Og jeg get getið þess, úr því jeg er farinn að kalla brtt. „fleyga“, að það var einmitt sú brtt., um að taka upp aftur landritaraembættið, sem varð frv. að fótakefli, og jeg er hræddur um, að raunin verði hin sama nú. Og mjer finst það mjög óheppilegt að leggja svo mikla áherslu á atriði, sem enginn sparnaður getur orðið að, eins og það að hafa landritara í staðinn fyrir ráðherra. Ef vjer lítum á þessi tvö frv. til breytinga á stjórnarskránni, sem hjer liggja fyrir á þskj. 21 og 22, þá finst mjer að mætti tákna þau þannig, að annað frv., það frv., sem aðeins fjallar um þingafækkunina og að ráðherrar skuli vera tveir, sje frv. til breytingar á stjórnarskránni. En hitt finst mjer mætti vel nefna frv. til aukningar skrifstofuvaldsins á Íslandi, eða um minkun kjósendavaldsins í landinu. Það er þar horfið inn á þá braut að breyta undirstöðunni undir valdinu í landinu. Því hefi jeg farið fram á það í nefndinni að fella burt úr frv. á þskj. 21 allar breytingar aðrar en þær, sem eru í frv. á þskj. 22. Jeg vildi sjá, hvort ekki væri hægt að ná samkomulagi um þingafækkunina, því að að því getur orðið mikill sparnaður, og það er samkvæmt óskum kjósenda yfirleitt, að þingum sje fækkað. En um hitt, að lengja kjörtímabilið og taka upp aftur landritaraembættið, hefir ekki komið fram nein krafa frá þjóðinni, og því ekki ástæða til að vera að gera slíkar breytingar, enda má segja, að það sje að fara aftan að þjóðinni að gera slíkt að henni fornspurðri. Jeg skal líka geta þess, að jeg hefi fallið frá kröfunni um að lögbinda tölu ráðherra. Það er ekki vegna þess, að mjer hafi snúist hugur, heldur til þess, að frekar verði hægt að ná samkomulagi, svo að hægt væri að sameinast um aðalatriðið, sem er fækkun þinganna. Sú venja er nú þegar komin á, að ráðherrar sjeu 2, og þótt stjórnarskráin hefði ekki neitt ákvæði um það, þá býst jeg þó við, að sú venja mundi haldast og verða óskrifuð lög. Og jeg fyrir mitt leyti hefði ekkert á móti því, þó að sú venja myndist, að eitthvað af okkar stjórnarlögum yrði óskrifað. Og mjer finst, að slíkt mætti vel vera, því að í sjálfu móðurlandi þingræðisins er einmitt stjórnarskráin óskrifuð lög, sem myndast hafa með venju. Jeg þykist nú hafa gert nægilega grein fyrir því, hversvegna jeg hefi fallið frá því að fækka ráðherrum með breytingu á stjórnarskránni. Það er nefnilega vegna þess, að það hefir þegar myndast sú venja, að þeir væru aðeins tveir. Aðalatriðið fyrir mjer er að spara á þinghaldinu. Það gæti vel verið, að jeg gæti síðar orðið með þinghaldi á hverju ári, ef fjárhagurinn batnaði, og einkum ef vinnubrögðum þingsins yrði hagað svo, að þingið stæði ekki nema mánuð eða sex vikur. T. d. ef þingið yrði flutt til Þingvalla árið 1930, þá gæti vel verið, að jeg yrði með því að hafa þing á hverju ári, því að það er líklegt, að kostnaðurinn yrði minni þar. Yfirleitt vil jeg, að alt sje gert, sem hægt er, til þess að minka kostnað við þingið og hafa það sem styst. Því hefi jeg hugsað mjer að bera fram till. til breytingar á þingsköpunum, þannig, að fjárveitinganefnd sje kosin í lok hvers þings fyrir næsta þing á eftir, og svo komi hún saman og taki til starfa nokkru fyr en þing byrjar, svo að þingið gæti orðið sem styst. Og fleiri ráð en þetta eina mætti sjálfsagt finna til að stytta þingið, og það er sjálfsagt að gera eins og hægt er, jafnt þó að það sje háð aðeins annaðhvert ár. Hæstv. forsrh. (SE) benti á, að það mundi verða þing á hverju ári, þó að lögákveðið væri, að það skyldi heyja annaðhvert ár, því að auka þing mundi oft verða kvatt saman. Jeg skal játa það, að það er mjög líklegt, að aukaþing mundu verða stundum, en aukaþing eru venjulega nokkru styttri en fjárlagaþing. Mjer skildist á hæstv.forsrh., að hann mundi hafa kvatt þingið saman nú, þótt ekki hefði verið skylda til þess, og mjer finst líka, að full ástæða hefði verið til þess, og það mundi nú á þessum tímum oft vera ástæða til að kveðja þingið saman, þótt ekki væri skylt að halda það nema annaðhvert ár. Jeg tek þetta fram til að sýna það, að jeg tel alls ekki víst, þótt þingum væri fækkað að lögum, að ætið yrði hægt að komast af með þing annaðhvert ár. Í frv. háttv. 4. landsk. eru þrjú meginatriði fyrir utan þingafækkunina. Og um eitt þeirra, það, að hæstirjettur skuli skera úr um gildi kosninga, skal jeg taka það fram, að mjer finst það ekki skifta mjög miklu máli, en jeg vil þó ekki greiða atkvæði mitt með því, ef það stofnar í hættu aðalbreytingunni. Um hitt, fækkun ráðherra ásamt stofnun landritaraembættisins og lenging kjörtímabilsins, er aðal meiningarmunurinn. Með þessari breytingu finst mjer vera verið að stíga spor aftur á bak og koma á aftur fyrirkomulagi, sem ekki á hjer lengur við. Enda eru brtt. þessar betur til þess fallnar að tefja málið en verða þjóðinni til gagns. Jeg vil leiða nokkur rök að því, að ekki sje holt að minka áhrif þjóðarinnar á meðferð mála. Það sjerstaka fyrirbrigði, sem kallað er gengi, virðist nú vera að koma þjóðinni á vonarvöl. Ef íslenska krónan fellur í verði, eins og peningar Miðevrópuþjóðanna, þá verða þjóðareignirnar keyptar upp af erlendum auðmönnum. Og við verðum þá eins og útlendir borgarar í ókunnu landi. Og það er að vísu vitanlegt, að gengi getur alveg eins fallið, þótt ráðherrar sjeu tveir eða þrír. En það, sem jeg vildi benda á, að hver þjóð á svo mikið undir stjórn landsins, að ófært er að láta velferð heils lands hvíla á lífi og heilsu eins manns. Gengishrunið í löndunum stafar af óstjórn á fjelagsmálunum. Sje stjórn landanna veik, kemur ólánið fram í ótal myndum. Því hefir verið haldið fram í nál. meirihl., að betra eftirlit yrði með embættismönnum landsins, ef altaf væri fastur maður í stjórninni, sem hefði þetta eftirlit. En jeg veit ekki betur en að stjórnarráðið eigi nú að hafa þetta eftirlit og að það heyri aðallega undir skrifstofustjórana. Og í þeim efnum hafa þeir mikið vald. Jeg vil því undirstrika það, að jeg tel mjög óheppilegt að láta annan ráðherrann, sem kallast þó landritari, vera æfilangt fastan starfsmann, því að ef hann reynist illa, getur verið erfitt að losna við hann. Vjer höfum þess mýmörg dæmi, að vont getur verið að losna við slíka miður heppilega menn í föstum embættum. Vjer verðum því að hverfa að öðru en þingstjórn, ef hætta á við lýðstjórnina, t. d. einveldi eins manns eða heilla stjetta, fyrirkomulagi, eins og nú er í Ítalíu eða Rússlandi. Hvortveggja er stjórnarfar, sem eigi byggist á vilja borgaranna í landinu. En ef vjer viljum halda fast við það fyrirkomulag, sem nú er löghelgað: að borgararnir ráði hverjir stjórni landinu, þá getur þessi breyting ekki átt við. Jeg hefi áður gert grein fyrir því, að jeg vil í engu rýra vald þetta, svo að það verði nafnið tómt. Við val forsætisráðherra gera menn oft aðrar kröfur til hans en að hann sje beinlínis duglegur stjórnari. En eins og öllum er kunnugt, fer það ekki altaf saman, að þeir, sem eru kanske vel fallnir að hafa á hendi frammistöðu í veislum og koma fram fyrir hönd þjóðarinnar innanlands og utan, sjeu duglegir og öruggir stjórnarar. Getur þetta þó komið fyrir, en er þó ekki hægt að ganga að því vísu. Jeg teldi það því mikinn skaða, ef í viðbót við þá skerðing á valdi borgaranna, sem stofnun landritaraembættisins hefir í för með sjer, yrðu ef til vill oft valdir í ráðherrastöðu menn, sem betur eru fallnir til að halda veislur og tala við hispursmenn um ljettvæga hluti og þýðingarlitla heldur en að ráða fram úr erfiðum vandamálum. Jeg teldi heldur enga bót ráðna á þessu með því að lengja kjörtímabilið, eins og hv. 4. landsk. (JM) vill, heldur þvert á móti, að með því sje aukið við ólagið. Álít jeg það tæplega siðferðilega rjett. Annað mál væri, hvort eigi bæri að stytta kjörtímabilið. Hv. 4. landsk. (JM) vill lengja kjörtímabilið úr 4 og 6 árum í 8 og 12 ár. Jeg álít 4 ár fulllangt og kysi skemri tíma, þótt jeg ekki farifram á það nú. Munar það mjög miklu, hve kjósendur hafa meiri tök á þingmönnum sínum, ef kjörtímabilið er stutt, heldur en ef það er langt. Það er algengt í Englandi, að stjórnin leysi upp þingið, og ef hverfa ætti að nýrri venju í þeim efnum hjer á landi, mundi jeg ekki greiða atkvæði á móti lenging kjörtímabilsins í 6 ár. En hjer hefir aldrei verið rofið þing af sömu ástæðu og t. d. í Englandi, eins og nú nýverið, er það kom til greina, hvort hefja skyldi tollvernd eða ekki. Þess vegna þýðir ekki að vitna í venjur Englendinga um þetta. Í hinu pólitíska uppeldi þjóðarinnar eru kosningar stór liður. Jeg vil leggja áherslu á það, að borgararnir skapa sjálfir sína eigin gæfu. Þegar þess er gætt, að búast má við, að aukaþing verði haldin töluvert oft, fellur burt sú ástæða hv. 4. landsk. (JM), að þingmenn hafi aldrei sæti nema á tveim þingum milli kosninga. Þeir geta vel haft 3 þingsetur og stundum máske 4, á meðan þessir vandræðatímar standa. Og þótt þingmennirnir eigi ekki sæti nema á 2 þingum, geri jeg ekki mikið úr tapinu fyrir þingstörfin, en legg aðaláhersluna á, að fulltrúarnir verði með hæfilega löngu millibili að leggja gerðir sínar undir dóm þjóðarinnar. Jeg tek það fram, að jeg álít, að landkjörtímabilið ætti ekki að vera nema 4 ár, en til að stofna ekki aðalmálinu í hættu, hefi jeg ekki borið fram brtt. um það. Með landskjörinu finst mjer hafa verið sókst eftir því að gefa sæti á þingi nokkrum mönnum, sem ekki eru fulltrúar sjerstakra kjördæma og geta að því leyti verið óháðir hjeraðsóskum. Aftur á móti gæti það verið mjög óheppilegt fyrir landið, að þeir sætu á þingi mjög lengi án endurkjörs. Þótt jeg kysi ýmsar breytingar á stjórnarskránni, tel jeg ekki unt að koma þeim í framkvæmd í skyndi, og greiði því atkv. á móti öllum brtt á þingskjali 21, nema þeim, sem lúta að þinghaldi annaðhvert ár. Og þótt brtt. minnihl. yrðu feldar, mundi jeg ekki greiða atkv. á móti frv. til 3. umr., enda vænti jeg þess, að hv. meirihl. komi þá með brtt., sem geri frv. aðgengilegra. En ef hv. meirihl. gerir meiri háttar efnisbreytingar við 3. umr., mun jeg ef til vill koma með efnisbreytingar. Því að ef á annað borð eru gerðar verulegar efnisbreytingar, munar ekki neinu, hvort brtt. eru einni fleiri eða færri. En jeg hefi haldið mjer frá brtt af því, að jeg hefi viljað, að athygli þingsins gæti í þessu máli beinst sem mest að því, sem er aðalatriðið.

Forsætisráðherra (SE): Eina brtt., sem báðir nefndarhlutarnir hafa orðið ásáttir um að gera á stjórnarskránni, er ákvæðið um, að þing skuli vera annaðhvert ár. Skilst mjer, að það sje borið fram af báðum sem sparnaðaratriði. Hv. minnihl. sagði, sem er alveg rjett, að síðan 1911, að því ári meðtöldu, hafi þing verið haldið árlega, og eitt árið tvö. Ætti þetta að benda til þess, að þetta sje ekki neitt sparnaðaratriði. Jeg býst við, að allir sjeu sammála um, að hver stjórn hefði hlotið að kalla saman þing vegna máls eins og t. d. kjöttollsmálsins; hún hefi gert það, þótt eigi hefði átt lögum samkv. að halda þing í ár. Líf og hættir þjóðarinnar eru orðnir svo margbreytilegir, að ekki er hægt að hugsa sjer þann möguleika að hafa ekki þing árlega. Og vegna þessa væri það ekki vel ráðið að fara að samþ. þessa stjórnarskrárbreytingu og vekja upp alla þá gömlu drauga, sem komast á gang, er slíkar breytingar verða. Jeg óska ekki eftir byltingum nje breytingum á núverandi þjóðfjelagsfyrirkomulagi. Jeg vil vernda það eftir mætti. Og jeg segi þeim, sem eins hugsa, að það skiftir miklu, að þingið komi saman árlega, og liggur í því mikil trygging fyrir því, að ráðum þjóðarinnar verði betur ráðið en ella kynni að verða. En reynslan hefir sýnt og mun sýna, að þótt breytingin verði samþykt, mun hún verða þýðingarlaus. Þingið verður kallað saman árlega eftir sem áður. En ef svo væri litið á, að vjer hefðum eigi ráð á því að halda þing árlega, legg jeg til, að sú leið verði farin, að fækka fulltrúunum. Jeg vil heldur hafa 24 manna þing árlega en 42 manna þing annaðhvert ár. Það er nú búið að vekja upp þann draug hjá þjóðinni, að með fækkun þinga megi spara svo mikið fje; það getur reynst erfiðara að kveða drauginn niður. Þetta hafa bæði háttv. meiri- og minnihl. sjeð, og því eru þeir nú í öngum sínum. Hvað snertir þá breytingu á stjórnarskránni að hafa einn ráðherra og með honum einn landritara, þá get jeg ekki fallist á það. Jeg hygg ekki, að ástæðan til þess að ráðherrum var fjölgað, hafi eingöngu verið stríðið, eins og haldið hefir verið fram, heldur hygg jeg, að menn hafi litið svo á, að þau ráð, sem ráða ætti, væru svo stór og þýðingarmikil fyrir þjóðina, að það þætti borga sig að hafa fleiri en einn ráðherra. Þótt einn maður gæti vafalaust annast dómarastörfin í æðsta dómi landsins, hæstarjetti, þá dytti engum manni í hug að taka upp það fyrirkomulag, vegna þess, að trygging borgaranna heimti, að þeir úrskurðir sjeu í höndum fleiri manna. Það getur enginn neitað því, að þau ráð, sem stjórnir verða að ráða, geti haft ákaflega mikla þýðingu fyrir þjóðina, og það er altaf meiri trygging í þriggja manna stjórn, að ekkert verði gert, er kynni að verða til skaða fyrir þjóðina, því að betur sjá augu en auga. En jafnvel þó að það væri rjett, að ráðherrarnir hafi verið teknir vegna stríðsörðugleikanna, þá leyfi jeg mjer að spyrja: Eru örðugleikarnir minni nú en þá? Jeg efast um að svo sje. Þegar rætt er um fyrirkomulag stjórnarinnar, þá má ekki gleyma því, að vitanlega eru öll endanlegu ráðin í höndum ráðherrans, og hljóta að vera. Þetta er háttv. 4. landsk. (JM) vel kunnugt um, enda er þetta mjög eðlilegt, því að ráðherra ber einn ábyrgð á öllum framkvæmdum. Og enda þótt landritari kæmi aftur, þá verður afstaða hans til ráðherra mjög svipuð því, sem afstaða skrifstofustjóra stjórnarráðsins er nú. Því að hver vill taka að sjer að vera ráðherra, ef hann ætlar sjer ekki í öllum verulegum málum að hafa síðasta orðið? Því miður þá finst mjer margt, sem nú kemur fram hjer á Alþingi, bera vott um mikla breytingagirni. Hjer er altaf verið að breyta, og helst því, sem menn gera sjer síst leik að að breyta að nauðsynjalausu annarsstaðar. Á hverju þingi vilja menn breyta hæstarjetti. Og nú á ekki aðeins að fækka dómurum, heldur eiga þeir hjer eftir að kjósa sjer dómstjóra sjálfir. Sífeldar tilraunir eru gerðar til að draga úr viðgangi æðstu mentastofnunar vorrar. Og nú fallast hinir voldugu flokkar, sem ráða því, hvernig hjólin snúast hjer í þinginu, í faðma um að breyta stjórnarskránni. Kannske þeim sje aðalatriðið að fá nýjar kosningar? Eða er þetta alt saman leikur? Margir, sem ekki teljast til stóru spámannanna hjer í þinginu, trúa því best. Enda er haft fyrir satt, að nýja stjórnin, hver sem hún verður, muni setja sig upp á móti þessum breytingum. Annars er ástandið hjer orðið bágborið, ef altaf á að vera að krukka í stjórnarskrána, bara til að fá nýjar kosningar. Jeg skal játa, að jeg hefi í engu fallið frá því, sem jeg sagði á síðasta þingi. Jeg álít stjórnarskrá vora svo úr garði gerða, að vel megi við una, og að þessar breytingar, sem altaf eru að gægjast upp, sjeu frekar til hins verra. Og vel mega menn athuga, að ef þessar breytingar verða samþyktar hjer nú, þá munu fleiri teygja upp höfuðið, þegar til þjóðarinnar kemur. Þeir, sem greiða frv. þessu atkv., verða því að taka á sig ábyrgðina af eldi þeim, sem ný stjórnarskrárbarátta vekur með þjóðinni. Jeg vil því leyfa mjer að spyrja: Ef stjórnarskrá vor er viðunandi, eru þá þessir tímar vel fallnir til að kveikja þann eld? Er ekki betra að lofa breytingunum að hvíla sig ögn? Ætli örðugleikarnir, sem framundan eru, verði svo litlir, að ver gefist, að 2 eða 3 ráðherrar reyni að ráða fram úr þeim? En ef þetta er leikur, sem sumir halda, er þá ekki illa farið með tíma þingsins? Mjer sýnist ýmislegt það aðhafst hjer á þinginu, sem ekki mun drýgja tíma þess til að ráða fram úr vandamálunum. Nei, það er ýmislegt annað, sem liggur nær en þessar sífeldu breytingar á stjórnarskránni. Jeg hefi á síðasta þingi varað alvarlega við þessum breytingum, og jeg vil endurtaka þá aðvörun mína. Jafnframt vil jeg enn brýna það fyrir hinu háa Alþingi, að mörg mál standa því nær en stjórnarskrárbreyting.

Frsm. meirihl. (Jón Magnússon) Jeg er í dálitlum vafa um, hvort nokkur sjerstök ástæða sje til að svara mótmælum þeirra hv. 5. landsk. (JJ) og hæstv.forsrh. (SE). Í þeim hefir sem sagt ekkert það komið fram, sem ekki hefir verið fullkomlega tekið fram áður, t. d. af hálfu hæstv.forsrh. (SE) á þinginu í fyrra - og jeg hefi þegar svarað. Hæstv. forsrh. (SE) hefir nákvæmlega sömu afstöðu og þá; hann vill í engu breyta stjórnarskránni - og við því er í sjálfu sjer ekkert að segja, ef hann álítur, að hún sje svo ágæt eins og hún er, að í engu megi breyta henni til bóta. Báðir þessir hv. andmælendur mínir (JJ og SE), hafa talið, að þing hafi verið haldið árlega frá því 1911. En það sannar lítið um nauðsynina á reglulegu þinghaldi ár hvert, því að fyrst eftir 1911 var stjórnarskráin á ferðinni, og þegar svo var ástatt, þurfti alt af að halda aukaþing. Síðar, eða árið 1914, kom stríðið, svo að nauðsyn bar til að kalla þing saman, en sjerstaklega er aðgætandi, að einmitt um það leyti var ákvæði um reglulegt þinghald á ári hverju sett í stjórnarskrána. Er því engin furða, þótt þing hafi verið haldið árlega síðan. Og vegna sambandslaganna var þing eitt sinn kvatt til fundar. Svo sem jeg hefi sýnt, er ekki hægt að tala um neina venju í þessu efni frá því 1911 - og sjerstaklega ekki eftir að ákveðið var, að þing skyldi halda árlega. Fjölgun ráðherra var ekki einungis gerð vegna stríðsins, heldur var og talin þörf á því vegna þess, hve störfin höfðu aukist alment. Var og talið, að með þessu skipulagi væri fengin trygging fyrir því, að lagafrumvörp, sem stjórnin legði fyrir þingið, yrðu betur undirbúin en áður, o. s. frv. En jeg er þess fullviss, að einn ráðherra getur komist yfir þetta alt saman, með aðstoð landritara. Hann þarf að vísu að fá aðstoð við samning lagafrv., eins og venja hefir verið upp á síðkastið. Og jeg held einmitt, að það sje holl venja, því sje notuð aðstoð lagaprófessora háskólans, eins og gert hefir verið, er betri trygging fengin fyrir samræmi í löggjöfinni. Jeg skal ekkert um það segja, hvort hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir fyrst stungið upp á reglulegu þinghaldi annaðhvert ár, og sú uppástunga hans hlotið almenna undirtekt. Þetta má vel vera. En þá ætti hv.þm. (JJ) að vera ánægja að því, að þessi till. er hjer fram komin. Og kemur mjer því kynlega fyrir, að hann mælir eiginlega öðru hvoru á móti breytingunni. Jeg hefi trú á, að hún sje skynsamleg. Hitt skal jeg viðurkenna, að til er önnur leið til að spara þingkostnaðinn, sem jeg myndi aðhyllast. Sú er, að fækka þm., t. d. niður í 24. En jeg hygg það rjett hjá hv. 5. landsk. (JJ), að örðugt muni að koma þeirri breytingu í framkvæmd. Jeg man t. d., þegar prestum var fækkað. þjóðin var þeirri fækkun yfirleitt hlynt, en þó var það svo, að fáir vildu missa prestinn sinn. Hætt er við, að á sama hátt færi, ef fækka ætti þm. Almenningur vildi gjarna fækkunina, en enginn vildi missa sinn þm. En á þennan hátt má sannarlega spara, og það þó að haldið yrði þing árlega. Mætti jafnvel ganga enn lengra. Hafa þm. aðeins 12. Er mjög óvíst, að þingið yrði lakara, þó að þar sætu ekki fleiri menn. Ef jeg sæi mögulegt að fara þessa leið, mundi jeg að öllum líkindum verða því fylgjandi. Þegar hv. 5. landsk. (JJ) talaði um gengið í sambandi við tölu ráðherra, þá er því til að svara, að ekki mun hægra fyrir 2 eða 3 ráðherra að hafa hemil á því en einn. Jeg hefi ekki sjeð, að nein stjórn hafi ráðið nokkuð við gengi peninga, hvorki hjer nje annarsstaðar. Að því er snertir það ákvæði að hafa einn ráðherra og landritara, þá skilur býsna mikið á með okkur hv. 5. landsk. (JJ). Jeg hefi trú á, að slíkt embættiseftirlit sem landritari hafði með höndum, sje mjög nauðsynlegt og eigi að vera fráskilið pólitískum umhleypingum. Auðvitað verður ráðherra að bera ábyrgð á stjórnarathöfnum, eftir sem áður. En jeg man svo langt, að amtmenn voru hjer á landi, og held jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að síðan þau embætti voru feld niður, hafi eftirlitið með embættisrekstri hjer á landi verið mun lakara, og það af eðlilegum ástæðum. Jeg get ekki gert eins lítið úr landritaraembættinu og hæstv.forsrh. (SE). Það er oft vitnað til Englands, og það er vitanlegt. að þar hafa forstöðumenn stjórnardeildanna mjög mikið að segja, jafnvel svo, að ráðherrar fá eigi að gert, og þykir skipulag Englendinga fyrirmynd í þessu sem öðru. Mun þar dæmi til þess, að enda þótt ráðherra hafi lofað flokki sínum að koma fram einhverri breytingu, þá hafi stjórnardeild hans sagt, að ekki væri hægt að koma henni fram, og ráðherrann látið sjer það svar nægja, vegna þess, hversu nauðsynlegt þykir, að festa sje í allri umboðsstjórninni, svo að menn sjeu ekki í stöðugri óvissu um, hverju þeir megi eiga von á. Jeg held að það saki aldrei, þó að einhver slík festa í umboðsstjórninni komist hjer á. Að vísu má segja, að það geti orðið, þó að landritaraembættið sje ekki sett á stofn aftur, og má vera, að eitthvað sje til í því. En hætt er við, að það verði meira skrifstofukent án þessa embættis, en því mun fylgja kröftugt embættisvald, sem þjóðinni mun holt að fá. Auðvitað getur komið fyrir, að ekki verði valinn nógu góður maður í embættið, en það má sennilega gera ráð fyrir því, að oftast veldist hæfur maður í embættið, því að jeg þykist vita, að einmitt verði völ á virkilega góðum mönnum til að taka við því, þar sem það yrði bæði virðulegra og betur launað en t. d. skrifstofustjóraembættin. Hv. 5. landsk. (JJ) vildi halda því fram, að kosningar gerðu menn betri og vitrari. Jeg held, að þessu verði aldrei haldið fram í fullri alvöru. Í Englandi er t. d. álitið, að enginn frambjóðandi komi óskemdur úr kosningabaráttu, og mun svipað gilda hjer, aðeins í meira mæli. Ekkert hefi jeg að athuga við það, þó að hv.þm. (JJ) komi með enn frekari brtt. við frv. við 3. umr. þess, ef mínar verða samþ. Hitt er annað mál, að þeir, sem virkilega vilja breytingar á stjórnarskránni, verða að sætta sig við fleiri breytingar en þeir máske beint óskuðu eftir. Jeg mun greiða atkvæði með breytingum á stjórnarskránni hjeðan úr þessari háttv. deild, þeim sem jeg óska eftir, og það jafnt þótt jeg fái ekki öllum mínum breytingum framgengt. Mundi jeg jafnvel ekki telja frágangssök að greiða frv. hv. 5. landsk. (JJ) atkv. mitt óbreyttu, en vona þó, að til þess þurfi ekki að koma. Jeg hefi litla trú á, að til neins sje að orðlengja frekar um mál þetta, svo að jeg mun að mestu leyti sleppa því að svara hæstv.forsrh. (SE). Hefi jeg, bæði í framsöguræðu við 1. umr. og nú, svarað öllum mótbárum hans gegn frv. Skal jeg þó minnast nokkuð á það, sem hann talaði um breytingagirni. Jeg býst við að fá tækifæri til að tala um hæstarjett síðar og sömuleiðis háskólann, þegar að þeim málum kemur. En jeg get ekki viðurkent, að nokkur sjerstök ástæða sje til að bera mjer á brýn of mikla breytingagirni, þó að jeg vilji hverfa að þeirri skipun, sem staðið hefir mun lengur en sú, sem nú er - og gefst mjög sæmilega. Jafnvel þó að farið sje lengra aftur í tímann en til ársins 1904, má segja, að þetta skipulag hafi verið, því að landritaraembættið kom að miklu leyti í stað landshöfðingjaembættisins. Jeg bjóst ekki við því, að hæstv.forsrh. (SE) ljeti sjer sæma að bera fram þær getsakir, að þetta væri alt saman leikur. Jeg get fullvissað hann um, að mörgum er full alvara að fækka þingum og draga úr öllum þingkostnaði. Tíminn leiðir í ljós, hvort frv. þetta er spor í þá rjettu átt. Mjer skildist, að hæstv.forsrh. (SE) væri að drótta því að Alþingi, að ástand þess væri bágborið nú. Sje þetta rjett, þá hygg jeg, að ekki væri mikill skaði skeður, þó að það kæmi ekki saman nema annaðhvert ár. Og jeg held, að alt stæði jafn vel, þó að svo hefði verið undanfarið. Eins og jeg hefi áður sagt, getur að sjálfsögðu borið þau vandamál að höndum, sem gera óumflýjanlegt að kveðja þingið til stutts aukafundar, en mjög er sennilegt, að svo yrði fremur sjaldan. Nefnt hefir verið, að nú hefði t. d. verið óhjákvæmilegt að kalla saman aukaþing vegna kjöttollsmálsins, en það tel jeg mjög vafasamt, og er engin sönnun fyrir því, að stjórnin sjálf hefði ekki getað átt við það mál. Jeg óttast ekki þann eld, sem hæstv.forsrh. (SE) hyggur að kvikni af sjórnarskrárbreytingunni. Mun varla vera hægt að tala um það innan þingsins, og jeg þori að ábyrgjast, að þær till., sem jeg hefi borið fram, muni engan eld kveikja utan þings. Till. um fækkun þinga mun yfirleitt verða mjög vel tekið, og enginn eldur mun kvikna út af lenging kjörtímabilsins, nje því, að hæstirjettur úrskurði um gildi kosninga. Jeg mun síðar víkja nánar að landritaraembættinu, en álít best að ákveða ekki nú um það í einstökum atriðum.

Frsm. minnihl. (Jónas Jónsson) Jeg mun láta mjer nægja að gera stutta athugasemd. Það er svo mikill meiningamunur milli nefndarhlutanna, að hvorugur nær til annars. Þess vegna er jeg að miklu leyti samdóma hv. 4. landsk. (JM) um, að langar umræður sjeu þýðingarlitlar. Alt veltur á þessum meiningamun. Frsm. meirihl. gerir ráð fyrir og óskar eftir að minka vald borgaranna um þjóðmálin og minka vald þingsins í sama mæli. Hann vill minka vald kjósendanna og þjóðarinnar í hennar eigin málum. Við Framsóknarmenn viljum ógjarnan samþykkja stjórnarskrána út úr þinginu með þeim breytingum, sem sýnilega spilla stjórnarfari landsins. En við viljum gefa andstæðingunum öll hugsanleg tækifæri til að bæta ráð sitt og hverfa frá villu síns vegar. Dálítils misskilnings kendi hjá háttv. 4. landsk. (JM), þegar hann var að tala um, að jeg vildi halda því fram, að þingmenn og kjósendur bötnuðu við kosningar. Jeg álít, að þeir batni ef til vill ekki í ethiskum skilningi, heldur að því leyti sem kemur til að rækja störf sín sem borgarar í lýðfrjálsu landi. Kjósendur vakna við kosningar og verða áhugasamari um þjóðmál og betri borgarar að því leyti, ef kjörtímabilin eru ekki mjög löng. Það mundi einnig vekja tilfinningu þingmanna fyrir þeirri ábyrgð, sem þeir standa í við kjósendur. Einnig er minni hætta á spillingu í þinginu, ef kjörtímabil eru stutt, heldur en ef þau eru löng. Ef koma skyldi til þess, að peningavald yrði notað hjer við kosningar sem mútur, áheit o. s. frv., mun miklu auðveldara að beita þeirri fjármálakúgun, ef sjaldan er kosið. Vil jeg í því sambandi benda á nýorðna atburði í Bandaríkjunum, þar sem jafnvel ráðherra er staðinn að því að hafa látið beita sig fjármálakúgun. Slíkt getur komið fyrir í öllum löndum. Fyrir pólitískt siðferði þjóðanna er ekkert meðal heilsusamlegra, en að ráðherrar og þingmenn verði, með stuttu millibili, að koma fram fyrir borgarana og láta þjóðardóminn skera úr um verk sín. Hlýt jeg því að vera á móti till.hv. 4. landsk. (JM), sem lúta að því að auka skrifstofuvaldið í landinu, en minka áhrif kjósenda og þá möguleika, sem þeir hafa til þess að ráða yfir stjórn landsins.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil aðeins gera stutta aths., en vísa að öðru leyti til þess, sem jeg hefi áður sagt um þetta mál. Jeg get sagt eins og hv. 4. landsk. (JM), að ekkert nýtt hefir komið fram í þessu máli. Jeg vil benda á það, að enn er skamt síðan vjer fengum það stjórnarfyrirkomulag, sem nú er. Finst mjer það mjög athugavert að gefa sjer eigi tíma til þess að athuga, hvort þetta fyrirkomulag sje rjett, eða hvort vjer eigum aftur að hverfa til hins gamla. En svona er þetta á öllum sviðum. Vil jeg t. d. benda á hæstarjett. Eftir þessi örfáu ár sýnist mönnum nú lífsnauðsyn á því að rjúka í að fara að breyta honum. Jeg veit, að mönnum hættir mjög til að sjá fortíðina í gyllingum, og oft hefir mátt heyra menn tala um landshöfðingjadæmið eins og þá hafi verið einhver alsæla. Það eru aurarnir í kassanum, sem draumarnir snúast um. En beri maður ástandið, sem þá var, saman við það, sem nú er, munu fáir fella saknaðartár. Hvar voru framkvæmdirnar þá? Hvar voru brýrnar? Hvar vegirnir? Hvar samgöngurnar á sjó? Og það, sem er höfuðatriðið, hvernig leið fólkinu þá? Liðun þess var dálítið öðruvísi en nú á sjer stað. Fjárhagurinn, fullyrða menn, stóð með meiri blóma meðan ráðherrann var einn. Þar af er sú ályktun dregin, að það sje best í fjárhagsörðugleikunum að hafa einn ráðherra. En því er gleymt, að eftir að 3 ráðherra stjórnin komst á laggirnar, byrjaði hjer örðugasta ástand, sem nokkurn tíma hefir verið í heiminum. Engum er þetta kunnugra en hv. 4. landsk. (JM). Ýmis þeirra mála, sem komu til kasta ráðherra á meðan hann var einn, voru hreinasti barnaleikur hjá þeim málum, sem oft daglega þurfti að ráða til lykta, eftir að ráðherrar voru orðnir þrír. Þetta er vert að taka til athugunar. Það eru rök, sem erfitt mun verða að hrinda. Þær ákvarðanir, sem taka verður í æðstu stjórn landsins, skifta svo miklu máli, að leggja verður mikla áherslu á að gera þessar ráðstafanir sem tryggilegastar. Og það er miklu meiri trygging að láta 3 menn gera út um málin, heldur en einn. Þetta eru rök, sem erfitt er að hrekja. Jeg sje því ekki neinar ástæður, er rjettlætt gætu breytingar á stjórnarskránni. Mun jeg að sinni eigi fjölyrða um þetta; býst við, að mjer muni gefast kostur á því seinna á þessu þingi.