Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Nefndin hefir leyft sjer að koma með breytingartillögu, sem er prentuð á þingskjali 327. Hún ætlaði sjer, þegar málið var tekið út af dagskrá um daginn, að reyna að ákveða til fulls, hvar kirkjugarðsstæði væri hagkvæmast, og hvað það myndi kosta nákvæmlega. En þrátt fyrir allar tilraunir, sem nefndin hefir gjört, til þess að finna hentugan stað, þá er hún ekki alla kostar ánægð. Og þess vegna hefir hún ekki sjeð annað heppilegra en að skjóta því til stjórnarinnar. Hins vegar hefir nefndin fengið fulla vissu um það, að víða má fá sæmileg kirkjugarðsstæði, sem ekki eru húsastæði, og að 10,000 kr. muni nægja til garðkaupa, og óþarft sje að gjöra ráð fyrir hærri fjárupphæð. Þetta er heldur minni upphæð en upprunalega var gjört ráð fyrir. Nefndin hefir því hugsað sjer, að legkaup skyldi lækkað fyrir bragðið. Hugmyndin var ekki sú, að landssjóður ætti að græða á legkaupinu, og þess vegna fanst okkur sanngjarnt að færa það niður, ef landið fengist ekki fyrir hærra verð en 10,000 kr. alla, þó væntanleg uppþurkun bættist við landsverðið:

Ráðherra : Það eru að eins nokkur orð, sem jeg vildi segja um brtt. á þgskj. 327. 2. brtt. er um það, að upphæðin verði takmörkuð við 10 þús. kr. Jeg skal ekki segja, nema sú upphæð kunni að nægja. En jeg vildi að eins benda á, að það getur verið: óheppilegt, að takmarka upphæðina á þenna hátt, því að hugsanlegt er, að hægt verði að komast að betri kaupum, ef stærra land er keypt. Þá er 3. brtt. Jeg er ekki viss um, hvort rjett er að færa legkaupið þannig niður. Ef það er ekki fært niður, býst jeg við, að það nemi samtala 8–10 hundruð kr. á ári. Og mjer skilst, að það megi naumast minna vera, ef tilætlunin er sú, að láta landssjóð sleppa skaðlausan. Hvern einstakling munar ekki mikið, hvort hann geldur 50 aurum eða 1 krónu meira eða minna, en það dregur sig saman, og getur munað nokkru, þegar það kemur á eina hönd.



Að því er snertir upphæð legkaupsins, þá er jeg alveg á öfugri skoðun við hæstv. ráðherra. Jeg álít, að ekki hafi einungis verið ástæða til að færa það niður, heldur hefði að rjettu lagi átt að fella það alveg burtu. Að vísu gjörði jeg þetta ekki að ágreiningsefni í nefndinni. Jeg sá mjer það ekki fært. En jeg hygg, að það sje auðsjeð hverjum manni, að Reykvíkingar eru hjer beittir stakasta misrjetti gagnvart öðrum landshlutum. Því að annarstaðar þurfa menn hvergi að greiða legkaup. Síst hafði jeg vænst þess, að hæstv. ráðherra yrði á móti því, að færa legkaupið niður, því að þó að það yrði gjört, yrði það samt sem áður hærra en gjört var ráð fyrir í frumv. stjórnarinnar. Jeg skal ekkert um það segja, hvernig Reykjavíkursöfnuður tekur þessu, að þurfa einn af öllum söfnuðum landsins að gjalda legkaup. En ekki er það óhugsandi, að hann segði við landssjóð, að hann mætti halda prestunum og kirkjunni, söfnuðurinn skyldi sjálfur sjá fyrir sjer. Jeg er ekki að segja að söfnuðurinn gjöri þetta. En víst hefði það getað komið fyrir í öðrum söfnuðum á þessu landi, að þeir kærðu sig ekki um þjóðkirkju með þessum skilyrðum. Til hins er nokkur ástæða, að takmarka upphæðina við 10 þús. kr., þar sem ætla má, að hægt sje að fá nægilega stórt land til garðsins fyrir þá upphæð. Jeg tel heppilegt að gjöra ráð fyrir nýjum kirkjugarði, og hann ætti helst að vera austan bæjar. Ef bærinn vex mikið úr þessu, er miklu heppilegra að garðarnir sjeu tveir, annar vestan bæjar og hinn austan, þó að vegalengdirnar hjer sjeu vitanlega ekki miklar.



Það er að eins stutt athugasemd sem jeg vildi gjöra. Mjer finst dálítil ónákvæmni í frumv., ef brtt. nefndarinnar verður samþykt. Í 2. brtt. er gengið út frá, að kirkjugarðarnir verði tveir, en í 3. gr. frumv. er sagt; að legkaup skuli greiða fyrir þá, sem grafnir eru í kirkjugarði Reykjavíkur. Hjer ætti vitanlega að standa: í kirkjugörðum Reykjavíkur. Hvað það snertir, að óviðfeldið sje að hafa legkaup hjer í Reykjavík en ekki annarstaðar, þá er þess að gæta, að hjer stendur nokkuð sjerstaklega á. Alstaðar annarstaðar á landinu er hægt að fá land undir kirkjugarða fyrir mjög lítið verð, og víðast hvar fyrir alla ekkert. En því er ekki að heilsa hjer. Það er því ekki tiltökumál, þó að Reykvíkingar verði fyrir þessu misrjetti, sem sumir kalla svo. Einnig er þess að gæta, að hjer í Reykjavík er fleira fríkirkjufólk en nokkurstaðar annarstaðar á landinu, og er ekki nema eðlilegt, að landssjóður leggi því ekki grafreit fyrir ekki neitt. Hins vegar verð jeg að segja, að mjer þætti það ekkert óviðfeldið, þó að legkaup væri alstaðar tekið upp. Það yrði vitanlega haft þeim mun lægra, því minna sem til kirkjugarðanna þarf að kosta.



Út af ræðu hv. 2. þm. Rvk (J. M.) vildi jeg taka nokkuð fram til andmæla.  (Jón Magnússon: Það er ekki hægt)  . Jú, jeg held það sje hægt. Jeg held, að það hafi ekki verið alveg nægilega athugað, sem hann sagði, að með legkaupinu væri Reykjavíkursöfnuður beittur misrjetti gagnvart söfnuðum landsins. Hann hefir ekki gætt þess, hvernig hagar til. Það er satt, að legkaup er úr lögum numið alstaðar, og jeg er á því, að það hafi ekki verið rjett gjört; teldi því rjett, að jafnframt því, sem það er leitt í lög hjer, væri það einnig lögleitt í öðrum söfnuðum landsins. En þessa skoðun hefi jeg ekki af því, að jeg telji Reykvíkinga beitta ranglæti, þó að þeir, einir sjer; gjaldi legkaup. Því er svo varið um flestar kirkjur landsins, að þær eru í höndum safnaðanna. Þeir borga kirkjunum nægilegt fje til viðhalds og einnig kirkjugörðunum. Það kemur niður á söfnuðunum að halda kirkjugörðunum við og leggja til grafreit, þó að þeir borgi ekki legkaup; ef lögmælt kirkjugjöld hrökkva ekki til, bætir söfnuðurinn við eða hækkar kirkjugjaldið. Hjer veit jeg aftur á móti ekki til, að söfnuðurinn leggi kirkjunni eða kirkjugarðinum, nokkuð annað en föstu kirkjugjöldin og girðing um grafreitinn.



Jeg held að það geti tæplega misskilningi valdið, að í 3. gr. frumv. stendur »í kirkjugarði« í stað í kirkjugörðum, þegar það er að öllu leyti bersýnilegt, að frumv. gjörir ráð fyrir tveimur kirkjugörðum. Að upphæðin til landkaupanna er bundin við 10. þús. kr., kom af því, að nefndin þóttist viss um, að hægt væri að fá nægilega stórt land undir kirkjugarðinn, án þess að farið væri fram úr þeirri upphæð.

Frsm. (Pjetur Jónsson) : Jeg hefi ekkert um þetta mál að segja, annað en að óska, að það verði afgreitt til Ed.



Nefndarálitið er stutt, og er það af því, að nefndin hafði lítið sem ekkert við frumv. að athuga. Eina örlitla brtt. hefir nefndin borið fram. Hún er að nokkru leyti orðabreyting, en að öðru leyti á hún að koma í veg fyrir, að deilur verði á milli vandamanna hina látna. Þegar nefndin ræddi um kirkjugarðsmálið, kom það til tals, að nefndin flytti frumv. um líkbrenslu. En að hún gjörði það ekki, kom af því, að hún taldi litlar líkur til, að einstakir menn mundu fyrst um sinn hefjast handa í þessu máli, eins og víðast hvar hefir orðið ytra, þar sem þetta er komið á rekspöl. En úr því að einhver von er um, að einstakir menn slái sjer saman, til þess að koma þessu fyrirtæki á fót, þá þykir nefndinni gott, að frumv. er komið fram, og leggur því til, að það verði samþykt.



Jeg hefi litlu við það að bæta, sem stendur í nefndarálitinu. Eins og það ber með sjer, hefir nefndin ekki getað fallist á, að nú, þegar rjétt engu er varið til að gjöra hafnir, sje lagt tiltölulega stórfje til hafnargjörðar á þessum stað, sem hvorki verður sagt um, að miði til þess, að auka framleiðslu, nje að draga úr hættum. En til þess að hjálpa viðkomandi mönnum til að koma fyrirtækinu á fót, vill nefndin leggja til, að landsjóður ábyrgist, ekki að eins það, sem farið var fram á að hann ábyrgðist, heldur einnig þá upphæð sem farið var fram á að hann legði beinlínis til, með öðrum orðum, að landsjóður ábyrgist 150 þús. kr., sem áætlað er að fyrirtækið muni kosta. Það er talsverður munur á því, hvort landsjóður ábyrgist lán til góðs fyrirtækis, eða hann leggur beinlínis fram fje til þess. Jeg get ekki fallist á, að það sje á rökum bygt, sem haldið er fram í athugasemdunum við þetta frv., að sjálfsögð gróðsvon sje fyrir landsjóð af þessu fyrirtæki. Og meiri hluti nefndarinnar hefir líka skoðun á því og jeg. Í þessum athugasemdum er gengið út frá því, að tolltekjur landsjóðs aukist um 12 þús. kr. við það, að bryggjan verði bygð. Jeg get ekki sjeð, að þetta sje rjett. Jeg hygg, að ekki sje hægt að sanna, að fleiri skip sæki til Siglufjarðár, nema þau dragist þá frá öðrum stöðum á landinu. Og landsjóði má standa á sama hvort tolltekjurnar innheimtast á Siglufirði eða á Hjalteyri, eða jafnvel á Vestfjörðum, Væri það sannað, að þetta fyrirtæki gjörði það að verkum, að skip sæktu til Siglufjarðar, sem ella kæmu ekki til landsins, þá væri öðru máli að gegna. En svo er annað. Þó að eitthvað fleira af Norðmönnum kæmi hingað til síldveiða, væri það þá endilega hagur fyrir landið? Væri ekki betra að þeir kæmu alls ekki? Á þeirri skoðun er jeg að minsta kosti. Jeg álít, að ekki sje vert að greiða fyrir því, að fleira þyrpist hingað af útlendum vörgum, til þess að hremma björgina frá börnum landsins. Annað mál er það, að þetta fyrirtæki mundi verða mjög arðberandi fyrir við komandi hjerað, og með það fyrir augum er rjett að landsjóður styrki það, til þess að koma því á fót.



Jeg hefi ekki skrifað undir nefndarálitið af því, að jeg sje ánægður með þá niðurstöðu, sem nefndin hefir komist að. En þar sem jeg var einn míns liðs í nefndinni, þá sá jeg það með öllu tilgangalaust, að jeg færi að kljúfa hana, skrifa sjerstakt nefndarálit og lýsa þar skoðun minni á málinu. En þegar nefndin játar að þetta sje æskilegt fyrirtæki, þá sje jeg ekki, hvers vegna hún viðurkennir ekki, að hjer sje einnig líkt ástatt og í Vestmannaeyjum. Vel má það vera, að á Siglufirði stafi ekki eins mikil hætta af bryggjuleysinu, eins og hafnleysi í Vestmannaeyjum, en jeg hygg, að því verði ekki með rökum mótmælt, að landsjóður fái mjög miklar tekjur af þessu fyrirtæki, komist það á fót. En það er ekki einasta sá beini hagur, sem landsjóður mundi hafa af bryggjunni, heldur sú sjálfsagða nauðsyn, sem að þessu styður. Nú er svo ástatt á Siglufirði, að jafnvel strandferðaskipin og önnur skip með fastri áætlun geta ekki fengið sig afgreidd nema með miklum eftirgangsmunum, og stórum töfum, af því að þau eiga alveg undir högg að sækja, hvort þau geta fengið að nota bryggjurnar, sem allar eru einstakra manna eign, og margoft að alt pláss er þá upptekið, af þeirra eigin síldar- eða fiskiútveg. Jeg á því erfitt með að skilja það, að nefndin skuli ekki að neinu leyti vilja styrkja þetta fyrirtæki með einhverju fjárframlagi úr landssjóði, þótt jeg að hinu leytinu, mundi hafa fallist á nokkru lægri fjárveitingu hlutfallslega en Vestmannaeyingum var veitt til sinnar hafnargjörðar. En vegna þess, að afstaða til málsins var nú svona vaxin í nefndinni, þá sá jeg þann kost vænstan, að fylgjast með og sætta mig að eins við ábyrgðina að þessu sinni. En jeg vona, að síðari þing líti þannig á þetta fyrirtæki, komist það annara í framkvæmd, að það verði aðnjótandi einhverrar viðurkenningar, og í því trausti hefi jeg skrifað undir nefndarálitið. Þar sem háttv. framsm. (M. Ó.) sagði, að ekki mætti bera þetta fyrirtæki saman við Vestmanneyjahöfn, því skal jeg kannast við það, að hættan sje ekki jafn mikil á Siglufirði og þar. En tekjurnar af þessari höfn verða óefað eins miklar eða meiri, vegna þess, að frá Siglufirði er enn meira flutt út af síld en af fiski, sem hátt útflutningsgjald hvílir á, en útflutningsgjald frá Vestmanneyjum verður sjálfsagt miklu minna, þar sem þar eru að eins stundaðar fiskveiðar, og tollurinn af útfluttum fiski er hverfandi í samanburði við síldartollinn. En þrátt fyrir það get jeg viðurkent, að Vestmannaeyjar eiga enn frekar kröfu til styrka, vegna þess, að þar er um höfn að ræða sem oft mundi leitað til, og það í neyð, þegar vart væri um aðra höfn að tala. Háttv. framsögum. (M. Ó.) taldi það óheppilegt, að Norðmenn fiskuðu hjer við land, og virtist draga þá ályktun út úr því, að slíkt væri síður en svo til meðmæla styrkveitingunni. Þetta fæ jeg ekki skilið, ef menn annars treysta því, að strandgæslan sje í nokkru lagi, því Íslendingar fiska meginið af sinni síld í landhelgi, og fengju því sennilega ekki meiri afla, þótt útlendingar stunduðu hjer engar síldveiðar. Þar af leiðandi mega það því heita fundnir peningar, sem landsjóður fær í útflutningsgjald frá Norðmönnum. En, sem sagt, þá ætla jeg ekki að fjölyrða um þetta frekar. Jeg hefi sætt mig við tillögur nefndarinnar og vænti þess, að háttv. deild taki þeim vel.



Mig furðar á því, að háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) skuli ekki taka því með þakklæti, að nefndin leggur það til, að landssjóður ábyrgist 150 þús. kr. lán til hafnargjörðarinnar á Siglufirði. Háttv. þm. (St. St.) mintist á Vestmannaeyjar í þessu sambandi, en það tvent er ekki nefnandi í einu, vegna þess, að í Vestmannaeyjum er ákaflega mikil framleiðsla af Íslendingum einum, og auk þess er hættan þar mikil, sem ekki er á Siglufirði. Út af vjefengingum hans á þeim orðum mínum, að við mundum betur settir, ef Norðmenn hættu veiðum hjer við land, þá skal jeg geta þessa í fyrsta lagi, að öll síld kemur utan af hafinu, þar sem þeir stunda veiðarnar, og í öðru lagi, þá spilla Norðmenn fyrir okkur á heimsmarkaðinum. Framleiðsla þeirra færir verðið svo afar mikið niður, og jeg býst við því, að verðmunurinn, sem yrði, ef við værum einir um hituna, mundi fullkomlega vega upp útflutningsgjaldið. Jeg er því sannfærður. um það, að það er enginn búhnykkur fyrir okkur Íslendinga, að vera að greiða götu útlendinga, sem spilla fyrir okkur á heimamarkaðinum. Jeg skal svo ekki fjölyrða um málið, en vænti þess, að tillaga nefndarinnar verði samþykt. Lengra finst mjer ómögulegt að fara.