Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, hefur legið fyrir hv. Ed. um alllangan tíma og er nýlega komið til þessarar hv. d. Hér er tvímælalaust um merkt mál að ræða, sem ástæða hefði verið til að athuga gaumgæfilegar en tími hefur verið til í sjútvn. þessarar hv. d. Er ég sammála minni hl. n. um það, að vissulega hefði verið æskilegt, að n. hefði gefizt tækifæri til að kynna sér málið betur en raun ber vitni og fara rækilegar yfir það. Hins vegar er þetta mál þannig vaxið, og þegar er til nokkur vísir að Verðjöfnunarsjóði, og ber nauðsyn til þess að ákvarða, með hvaða hætti honum verði stjórnað, og setja eins konar ramma um meðferð þess fjár, sem þegar er fyrir hendi. Enn fremur þarf að ákveða, með hvaða hætti stofnað verði til deilda í slíkum sjóði fyrir hinar ýmsu greinar fiskiðnaðarins. - Af þessari ástæðu hefur meiri hl. sjútvn. fallizt á að mæla með því, að frv. verði afgr. eins og það liggur fyrir, eftir að hv. Ed. hefur athugað það og gert á því ýmsar breyt. frá því, sem var í upphafi. Ég skal leitast við í sem stytztu máli að gera hv. þd. grein fyrir helztu breyt., sem frv. hefur tekið í meðferð Ed. 1. gr. frv. er óbreytt. Samkv. 2. gr. er nánar kveðið á um stjórn Verðjöfnunarsjóðs en gert var í upphaflega frv., og gerir sú breyt. á gr. reglugerðarákvæði um skipun stjórnarinnar samkv. 10. gr. frv. óþörf. Samkv. 3. gr. frv., eins og það var fyrst, var gert ráð fyrir, að Verðjöfnunarsjóði skyldi skipt, annars vegar í almenna deild, en hins vegar í deildir eftir tegundum afurða, og skyldu deildirnar hafa aðskilinn fjárhag. Átti hlutverk hinnar almennu deildar að vera það að veita lán til hinna deilda sjóðsins, ef þörf krefði. Í meðförum hv. Ed. var það fellt úr þessari grein, að stofnuð skyldi almenn deild við sjóðinn, og þar af leiðandi fellur niður sú setning úr gr., sem kveður á um hlutverk hinnar almennu deildar. Einnig var fellt niður úr þessari gr., að stofnaðar skyldu tvær deildir, þ.e.a.s. annars vegar fyrir frystar fiskafurðir, en hins vegar deild fyrir afurðir síldarverksmiðjuiðnaðar, og stendur þá aðeins eftir, að stofnuð verður í upphafi deild fyrir frystar fiskafurðir. Samkv. þessu breytist þá ákvæði b-liðs 4. gr. um ráðstöfun þess fjár, sem fyrir hendi er af gengishagnaði samkv. b-lið 2. gr. l. nr. 79 29. des. 1967. Einnig verða ýmsar aðrar breyt. á frv., sem leiðir af breyt. á 3. gr. Í 7. gr. frv. hefur í meðförum hv. Ed. verið bætt inn því ákvæði, að við ákvörðun verðgrundvallar skuli miða við útreikninga verðlagsráðs sjávarútvegsins. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þær breyt., sem hv. Ed. gerði á frv. Ég lít þannig á þetta mál, að með frv. sé fyrst og fremst settur allrúmur rammi til þess að gera mögulega stofnun deilda fyrir hinar ýmsu greinar fiskiðnaðarins í framhaldi af stofnun deildarinnar fyrir frystar fiskafurðir. Samkv. grg. með 4. gr. frv. var talið, að stofnfé sjóðsins gæti í byrjun numið allt að 40–50 millj. kr., en ástæðan til þess, að ekki var stofnuð deild fyrir síldarverksmiðjuiðnaðinn, var sú, að þegar frv. var samið, var ekki búið að flytja úr landi allmikið magn af lýsisbirgðum. Var því ekki hægt að gera sér grein fyrir, hvaða áhrif það mundi hafa á þann sjóð, sem tilheyrir þeirri grein fiskiðnaðarins. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að fara fleiri orðum um þetta frv. Ég vil benda hv. þdm. á, að með starfsemi Aflatryggingasjóðs á undanförnum árum hefur verið dregið verulega úr áhrifum minnkandi afla, þegar svo hefur borið undir. Með stofnun Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins er ætlunin að leitast við að draga á hliðstæðan hátt úr áhrifum verðsveiflna, þ.e.a.s. annars vegar þeim áhrifum, sem stórlækkað verð hefur, hins vegar er gert ráð fyrir því samkv. frv., að í Verðjöfnunarsjóð geti runnið hluti verðhækkunar á útflutningsafurðunum, þegar um það er að ræða, að veruleg verðhækkun verði. Samkv. því á að vera hægt að geyma frá feitu árunum til mögru áranna. Ég tel, að í þessu felist talsverð búhyggindi, og mæli fyrir mitt leyti og fyrir meiri hl. sjútvn. með samþykkt frv.



Herra forseti. Þegar mál þetta kom fyrir sjútvn., kom það fljótlega í ljós í umr. í n., að allir nm. voru á því, að æskilegt væri að láta þetta mál fá frekari athugun, en sýnilegt væri, að n. gæfist kostur á. Málið er tiltölulega nýkomið til sjútvn. þessarar d., og hún hefur svo að segja ekkert getað unnið að athugun á málinu. Hins vegar er það ljóst, að málið hefur legið mjög lengi í Ed., eða hjá hv. sjútvn. Ed., og hún hefur tekið málið þannig, að það má segja, að hún hafi umsteypt svo að segja öllum gr. frv. Þannig flutti hún brtt., sem umorðar alveg upp á nýtt 2. gr. frv., 3. gr. frv., 4. gr. frv., 5. gr. frv., 7. gr. frv., 8. gr. frv. og 10. gr. frv. Það eru ein eða tvær gr., sem þóttu geta staðizt við nánari athugun. Ég efast ekkert um það, að ef sjútvn. þessarar d. hefði gefizt tími til að skoða málið, hefði hún gert á því allverulegar breyt. Ég hygg líka, að það hafi komið greinilega fram í Ed., í þeirri n., sem fjallaði um málið þar, að þar var sterkur vilji fyrir því, að málið mætti liggja og fá frekari athugun. Þrátt fyrir það, þó að skýr vilji kæmi fram hjá öllum nm. í sjútvn. þessarar d. um það að láta þetta mál liggja, þar sem menn sáu ekki, að það væri nein brýn þörf á því að setja lög um þetta efni nú í þinglokin að þessu sinni, hefur farið svo, að hæstv. ríkisstj. hefur knúið á með það að fá málið fram. Og meiri hl. sjútvn. hefur látið undan í þessum efnum og fallizt á það, að frv. yrði samþ. Ég tel fyrir mitt leyti, að vinnubrögðin, sem fram hafa komið í sambandi við þetta mál, séu alveg lýsandi dæmi um það, hvernig ekki eigi að standa að því að setja löggjöf um ný og vandasöm málefni. Það er alveg ábyggilegt, að það er ekkert, sem rekur raunverulega eftir því að setja l. nú á þessu þingi um þennan Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. En ég hygg hins vegar, að menn eigi eftir að reka sig á það, að hér er um viðkvæmnismál að ræða, sem getur haft sínar alvarlegu afleiðingar síðar meir í hörðum átökum í landinu, ef ekki getur tekizt sæmilegt samkomulag. Út af fyrir sig get ég fallizt á það meginsjónarmið, sem stendur að baki þessari lagasetningu, að settur verði svona Verðjöfnunarsjóður, þ.e.a.s. sjóður, sem byggður er upp þannig, að nokkur hluti er lagður til hliðar af því verði, sem fæst fyrir útfluttar sjávarafurðir, þegar um er að ræða hækkun á verðinu á mörkuðunum, og síðan sé aftur þessi sjóður notaður til nokkurra aukagreiðslna á verðlagið, þegar verð á erlendum mörkuðum hefur fallið eða þegar meiri þörf er á. Að vissu marki getur verið rétt að byggja upp kerfi af þessu tagi. En það er auðvitað enginn vafi á því, að eins og verðlagningu er háttað hjá okkur á sjávarafurðum, er hér um beint og viðkvæmt kjaramál að ræða. Fiskverðið er ákveðið af ákveðinni samninganefnd á milli fiskseljenda og fiskkaupenda á hverju ári, og það er ákveðið, miðað við verðlagsaðstæður og verðlagsþróun, bæði innanlands og utan. Og sé þannig staðið að verðlagningunni, að ákveðinn hluti sé tekinn af því, sem raunverulega gat farið út í fiskverð og orðið kaupgjald hverju sinni, þá hljóta vitanlega þeir, sem þarna áttu samningsaðild að, þ.e.a.s. bæði útvegsmenn og sjómenn, að gera kröfu um það, að þeir fái að fylgjast fyllilega með því, hvað um þetta fé verður, sem haldið var raunverulega eftir af því afurðaverði, sem þeim tilheyrði. Nú er gert ráð fyrir því í þessu frv., eins og það liggur hér fyrir, að stjórn þessa Verðjöfnunarsjóðs, sem á að byggja upp, verði þannig skipuð, að t.d. á A.S.Í. engan fulltrúa að eiga í þessari sjóðsstjórn. Það er að vísu tekið fram, að þar skuli vera einn fulltrúi, sem kosinn sé sameiginlega af Sjómannasambandi Íslands og Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, en hins vegar er ekki minnzt á aðild A.S.Í, en þó eru heilir landshlutar þannig settir, að þeir eru eingöngu innan A.S.Í. með sín sjómannasamtök, og sumar allra stærstu verstöðvar í landinu eru eingöngu í A.S.Í, en hvorki í Sjómannasambandinu né Farmannasambandinu, nema þá að mjög litlu leyti. Ég vara við þessu fyrir mitt leyti. Ég hef ekki trú á því, að þetta fái staðizt í reynd, að menn uni þessu, eða þá afleiðingin verður sú, að menn una þá ekki heldur því fiskverði, sem ákveðið verður, þegar svona er staðið að málum. Þetta er ábyggilega ekki hyggilegt. En það er ekki aðeins á þessu sviði, heldur er hér í rauninni komið að kjarna þessa vandamáls. Ef byggður er upp sjóður á þennan hátt, að lagt er til hliðar hlutur af útflutningsverði sjávarafurða, þá skiptir auðvitað mjög miklu máli fyrir viðkomandi framleiðendur, ásamt svo með sjómönnunum þar á móti, að þeir hafi lokavald yfir því, hvernig á að fara með þetta fé. Það er t.d. enginn vafi á því, að frystihúsamenn verða ekki ánægðir með það, þegar á þennan hátt verður tekinn verulegur hluti af útflutningsverðinu á seldum frystum fiski og lagður til hliðar, að þá geti sjóðsstjórn, sem er að miklum meiri hluta skipuð öðrum fulltrúum en frá samtökum frystiiðnaðarins, ráðstafað þessu fé. Það er mín skoðun, að ráðstöfunin á því hefði átt að vera í höndum fulltrúa, varðandi t.d. frysta fiskinn, frá annars vegar samtökum frystihúsamanna og hins vegar samtökum útgerðarmanna og sjómanna, sem eiga raunverulega þessi verðmæti, sem hér er um að ræða. En nú er lagt til í þessu frv., að hér verði um sjö manna stjórn að ræða, og ráðh. á að skipa þrjá menn í stjórnina án tilnefningar, og síðan koma fulltrúar fiskseljenda, útgerðarmanna og sjómanna, með sinn manninn hver, en sjómennirnir eiga í þessu tilfelli að hafa fulltrúa frá Sjómannasambandinu og Farmannasambandinu, og svo eiga að koma tveir fulltrúar frá fiskiðnaðinum og þó gert ráð fyrir því, að fulltrúar fiskiðnaðarins geti verið hreyfanlegir eftir því, hvaða grein framleiðslunnar á þar hlut að máli. Það er auðvitað alveg ljóst mál, eins og stjórnin yrði uppsett samkv. þessum reglum, að þá hefðu fiskiðnaðarmenn tiltölulega lítið vald yfir þessu fé, sem þeir eiga þó í raun og veru. Ég óttast, að það fáist ekki hagstætt samkomulag um þetta í framkvæmd, þegar þannig er hlaupið til og lög sett um þetta lítið undirbúið, eins og hér er gert. Ég vil líka benda á það, að ýmis þýðingarmestu samtök fiskiðnaðarmanna, sem hér eiga hlut að máli, eru andvíg því, að lög séu sett nú. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna tók ekki afstöðu til málsins og taldi, að málið þyrfti að undirbúast miklu betur og að nauðsynlegt væri m.a. að semja reglugerð um það, hvernig skyldi standa að framkvæmd málsins, áður en lengra yrði haldið. Stjórn Síldarverksmiðja ríkisins taldi líka, að málið væri á engan hátt nægilega vel undirbúið og það ætti því að bíða og athugast betur. Landssamband ísl. útvegsmanna vildi gera ýmsar breyt. á frv., en mér er ljóst, að afstaða þess hlaut þó að vera nokkuð önnur en þeirra, sem fyrst og fremst eru fulltrúar fiskiðnaðarins, sem hér eiga á margan hátt mest undir. Það er því mín skoðun, að rétt hefði verið að fresta þessu máli, láta það fara í frekari athugun, betri undirbúning og leggja það þá aftur fyrir t.d. á næsta hausti. Eftir breytingar þær, sem Ed. hefur gert á frv., er líka frv. orðið þannig, að það er augljóst mál, að það er ekkert, sem kallar beinlínis á þessa lagasetningu nú, því að þessi Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins á nú samkv. þessu frv. aðeins að ná til frystra fiskafurða. Menn sjá það, að hvað viðkemur öðrum greinum er þetta algerlega óunnið mál. En hins vegar er þó að finna í frv. almenna heimild handa ráðh. til þess að setja á stofn fleiri deildir. Ég hef því leyft mér að flytja brtt. við frv., sem er um það, að málið verði afgreitt með rökstuddri dagskrá. Dagskrártill. mín er á þskj. 731 og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem ljóst er, að nauðsynlegur undirbúningur að setningu laga um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins hefur ekki átt sér stað og ýmis stærstu félagssamtök fiskiðnaðarins telja rétt að undirbúa málið betur, og í trausti þess, að ríkisstj. beiti sér fyrir því, að málið verði undirbúið að nýju í samráði við samtök fiskiðnaðarmanna, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þetta hefði ég talið eðlilegasta afgreiðslu á þessu máli, eins og það liggur hér fyrir. En fáist það ekki fram, hefði þó þurft að mínum dómi að gera ýmsar breytingar við frv. eins og það liggur fyrir, m.a. að tryggja Alþýðusambandi Íslands aðild að sjóðsstjórn, og ég tel enga þörf á því að hafa það ákvæði um stjórnina, að ráðh. geti skipað þrjá menn í stjórnina án tilnefningar. Ég sé enga ástæðu til þess. Og ég tel einnig, að þær reglur, sem á að setja um ráðstöfun á þessu fé, eigi ráðh. að setja samkv. ákvörðun sjóðsstjórnarinnar, en ekki að ráðh. setji þetta aðeins að fengnum till. sjóðsstjórnarinnar, því að á því er vitanlega grundvallarmunur. Ég hef gert hér grein fyrir afstöðu minni til málsins, að ég legg sem sagt til, að málið verði afgreitt með rökstuddri dagskrá og í rauninni frestað, og þá gert ráð fyrir því, að það verði lagt fyrir næsta þing.



Herra forseti. Mér þykir rétt, þar sem ekki liggur fyrir í hv. d. nál. okkar, hv. 5. þm. Norðurl. v. um afstöðu okkar til þessa frv., að skýra frá því, hver hún var í hv. sjútvn., en þar lýstum við þeirri afstöðu þannig og létum bóka, að við legðum til, að frv. þessu yrði frestað nú á þessu þingi og það yrði athugað frekar og tekið til meðferðar í þingbyrjun næsta haust. Ég skal ekki lengja umr. með því að telja upp þau rök, sem mæla með þeirri afstöðu. Þau hafa að nokkru verið rakin hér af hv. síðasta ræðumanni, en í framhaldi af þessu vil ég aðeins lýsa því yfir sem minni skoðun, að ég er í meginatriðum mjög hlynntur því, að komið verði á fót verðjöfnunarsjóði fyrir sjávarútveginn, og tel raunar, að mjög æskilegt hefði verið, að slík sjóðsstofnun hefði verið ákveðin fyrir mörgum árum. Slíkt hefði vafalaust leitt af sér ýmislegt gott. Um afstöðuna til frv. nú og þeirrar rökst. dagskrár, sem hér hefur verið lýst, vil ég aðeins segja það, að ég mun fylgja rökstuddu dagskránni, þegar hún kemur til atkv. hér í deildinni.



Herra forseti. Landbn. þessarar hv. d. gerir nokkrar brtt. við þetta frv. Í fyrsta lagi er þess að geta, að nefndin er sammála um að styðja að því, að frv. nái fram að ganga. En við 6. gr. gerir nefndin þá breytingu, þ.e. varðandi stjórn verksmiðjunnar, að í staðinn fyrir 5 komi 7. Og í öðru lagi, að 4 stjórnarmenn þurfi til þess að skuldbinda verksmiðjuna í staðinn fyrir 3, eins og er í frv. Að athuguðu máli taldi nefndin rétt að gera þessa brtt., en varð ekki sammála um, á hvern hátt stjórnin yrði kosin. Meiri hl. n. leggur til, að stjórnin verði öll kosin hlutbundinni kosningu í sameinuðu Alþingi, en minni hl. hefur lagt til, að stéttarsamtök bænda tilnefni tvo menn í stjórnina. Ég lít svo á, að öllu réttlæti sé fullnægt, ef fram fer hlutbundin kosning um stjórnina, og tel það öllu eðlilegra heldur en að stéttarsamtökin hafi þar þau forréttindi fram yfir aðrar stéttir að kjósa eða tilnefna 2 menn í stjórnina, þar sem þetta mál varðar alla þjóðina og ekki neitt endilega sérstaklega bændastéttina. Ég ætla, að það séu nógir möguleikar til þess að koma fulltrúum bænda inn í stjórnina með þessum hætti, þar sem þingflokkarnir vilja að sjálfsögðu, a.m.k. sumir og sennilega allir, stuðla að því, að hlutur bænda verði ekki fyrir borð borinn í þessu né öðru. Þá er annars að geta, að við nánari athugun á frv. eftir að við skiluðum nál. kom í ljós að breyta þurfti nokkrum gr. frv. til samræmis við það, að það er öllu seinna á ferðinni heldur en gert var ráð fyrir í upphafi og tímatakmörk því umliðin, sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e.a.s. 1. maí. Og ég vil leyfa mér að leggja hér fram skriflega brtt. til þess að leiðrétta þetta. Landbn. ræddi þetta atriði í morgun á fundi sínum og leggur til: Í fyrsta lagi við 3. gr., fyrir orðin „til 1. maí 1969“ komi „hinn 1. júlí 1969“. Og við 13. gr. fyrir „30. apríl 1969“ komi „30. júní 1969“. Og fyrir „hinn 1. maí 1969“ komi „hinn 1. júli 1969“. Við 14. gr., upphaf gr. orðist svo: „Til I. júlí 1969 falla hlutabréf verksmiðjunnar“ o.s.frv. Og við 15. gr. enn fremur, að fyrir orðin „frá 1. maí 1969 til greiðsludags“ komi „frá 1. júlí 1969 til greiðsludags“. Ég vil leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa skriflegu brtt. og óska, að hann taki hana fyrir og leiti afbrigða fyrir henni.



Herra forseti. Sjútvn. hv. d. hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hl. n., sem leggur til, að frv. verði samþ. Frv. er aðeins um tvö - eða öllu heldur þrjú - atriði. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því, að framlag ríkissjóðs til aflatryggingasjóðs á þessu ári lækki frá því, sem verið hefur. Í öðru lagi er um að ræða, að við aflatryggingasjóð verði stofnuð ný deild, sem sjái um greiðslu fæðiskostnaðar skipverja samkvæmt þeim kjarasamningum, sem nú gilda um það efni. Í þriðja lagi felst í þeim kafla frv., sem fjallar um greiðslu fæðiskostnaðarins, ákvæði um það, að þessi nýja deild eigi að fá árlegar tekjur 1% af fob-verði útfluttra sjávarafurða, annarra en þeirra, sem koma frá hvalveiðum og selveiðum, og á að reikna gjald þetta á sama hátt og annað útflutningsgjald af sömu vöru. Þetta eru, að ég held, helztu efnisatriði frv. Í meðförum hv. Ed. var sú breyting gerð varðandi framlag ríkissjóðs til aflatryggingasjóðs, að í stað þess að frv. gerði upphaflega ráð fyrir, að framlagið skyldi lækka til frambúðar, er ákvæði 2. gr. frv. nú um þetta efni á þá leið, að framlag ríkissjóðs á árinu 1969 skuli vera fjórðungur á móti fyrsta lið laganna. Þessi skerðing á framlagi ríkissjóðs er þannig eingöngu bundin við árið í ár. Ýmsir hafa óttazt, að þessi lækkun á framlagi ríkissjóðs gæti orðið til þess, að sjóðnum yrði fjár vant til að standa undir þeim skuldbindingum, sem á hann kynnu að falla. M.a. hefur stjórn sjóðsins gert grein fyrir þessu atriði og bent á, að einmitt þegar verð á afla fer hækkandi, eins og það hefur gert núna eftir gengisbreytinguna, geta þær bætur, sem sjóðurinn þarf að greiða, einnig hækkað, að því leyti til muni honum vera þörf á meiri tekjum. Það hefur ekki verið talið fært að breyta frá þeirri ákvörðun, sem tekin var í sambandi við afgreiðslu fjárl. Hvað þetta atriði snertir er frv. nánast í samræmi við það, sem gert var, þegar fjárl. voru afgr. Í meðförum hv. Ed. bar það að sjálfsögðu mjög á góma, að komið gæti fyrir, að sjóðnum yrði fjár vant, og í því sambandi gaf hæstv. fjmrh. sjútvn. Ed. eftirfarandi yfirlýsingu, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórnin mun sjá svo um, að ef til þess kemur, að aflatryggingasjóð skorti fé, til þess að greiðslur úr sjóðnum geti farið fram eftir sömu bótareglum og giltu á s.l. ári, þá muni sjóðnum verða séð fyrir því fjármagni, sem af skerðingunni leiðir eða á kann að vanta.“ Þessa yfirlýsingu hæstv. fjmrh. er að finna í nál. sjútvn. Ed. á þskj. 592. Ég sé svo ekki, herra forseti, ástæðu til að fara fleiri orðum um sjálft frv. Ég vil upplýsa, að meðan frv. var til meðferðar hjá sjútvn. þessarar hv. d., bárust 3 erindi, sem öll eru á þann veg, að breyta þurfi ákvæðum frv. í 3. gr. II. kafla, eða 17. gr. laganna, sem fjallar um áhafnadeild aflatryggingasjóðs, en þar stendur, eins og frv. er nú: „Áhafnadeild aflatryggingasjóðs skal greiða útvegsmönnum hluta af fæðiskostnaði lögskráningarskyldra sjómanna á fiskibátum, sem hér segir:“ Þau bréf, sem borizt hafa í gær og í dag um þetta efni, eru í fyrsta lagi frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, í öðru lagi frá Sjómannasambandi Íslands og í þriðja lagi frá Efnahagsstofnuninni. Bréfin fjalla öll um sama efni, og ég tel þess vegna nóg að lesa aðeins eitt þeirra, til þess að hv. alþm. geti áttað sig á, hvað þar er um að ræða. Les ég því, með leyfi hæstv. forseta, bréf Efnahagsstofnunarinnar, dags. í dag. Það er svo hljóðandi: „Að tilmælum yðar skal eftirfarandi staðfest: Í janúar og febrúar s.l. tók ég, fyrir hönd ríkisstj., þátt í viðræðum við fulltrúa sjómanna í kjaradeilunni um fyrirkomulag hugsanlegrar greiðslu á hluta af fæðiskostnaði bátasjómanna úr aflatryggingasjóði sjávarútvegsins. Við þessar umr. var það skilningur beggja aðila, að greiðsla hluta fæðiskostnaðar, ef til kæmi, næði til hlutaráðinna landmanna á línubátum auk lögskráningarskyldra sjómanna. Virðingarfyllst. Efnahagsstofnunin. Jónas H. Haralz.“ Ég tel nauðsynlegt, herra forseti, með tilliti til ábendinganna, sem fram eru komnar um þetta atriði, að sjútvn. deildarinnar fjalli um málið milli 2. og 3. umr. og athugi, hvaða breytingar er nauðsynlegt að gera á frv. Mér virðast ábendingarnar vera svo að segja samhljóða frá þeim aðilum, sem ég nefndi, þ.e. Landssambandi ísl. útvegsmanna, Sjómannasambandi Íslands og Efnahagsstofnuninni. Að öðru leyti legg ég til fyrir hönd meiri hl. sjútvn., að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Sjútvn. var ekki sammála um afgreiðslu þessa máls. Ég, sem skipa minni hl., er andvígur í rauninni báðum þeim meginbreytingum, sem í frv. felast. Það má segja, að það séu fyrst og fremst tvær breytingar, sem felast í þessu frv. frá gildandi l. um aflatryggingasjóð. Fyrra atriðið varðar framlag ríkissjóðs til þessa tryggingasjóðs sjávarútvegsins, en samkvæmt l. um aflatryggingasjóð var gengið út frá því, að ríkið legði sjóðnum til jafnmikið framlag á hverju ári eins og tekjur sjóðsins eru af útflutningsgjaldi. Þegar rétt þótti að hefja nokkurn sparnað hjá ríkinu á s.l. ári, var einna fyrst gripið til þess að lækka þetta framlag ríkisins til þessa tryggingasjóðs, og þá var framlagið fært niður í 1/3 úr 1/2. En nú er hér á ferðinni frv. um það að lækka þetta framlag enn, úr einum þriðja í einn fjórða. Ég er algjörlega mótfallinn þessu, tel, að þetta tryggingakerfi, sem þarna hefur verið byggt upp og það á þann hátt, sem gert var ráð fyrir í l., það eigi rétt á sér, sé mjög nauðsynlegt í mörgum tilfellum og ríkið eigi að standa við þau framlög, sem ráðgerð voru í þessum efnum í upphafi. Það er augljóst að mínum dómi, að með þessu er verið að fikra sig í þá áttina að láta aðeins sjómenn og útvegsmenn standa eina undir þessu tryggingakerfi, að það skuli aðeins afla fjár í tryggingakerfið með útflutningsgjaldi af sjávarafurðum, en ríkið er að reyna að skjóta sér undan þeim skyldum, sem á því hvíla í sambandi við þetta tryggingakerfi. Ég tel, að þessi stefna sé röng og það beri að draga úr útgjöldum ríkissjóðs fyrr á ýmsum öðrum sviðum en þessu. Svo er hitt meginatriðið í þessu frv., en það varðar svonefnda áhafnadeild sjómanna á fiskibátum, en þar er gert ráð fyrir, að sett verði á fót við aflatryggingasjóð sérstök deild, sem gefið hefur verið nafnið áhafnadeild, en hlutverk þessarar d. er það, að það á að greiða úr henni nokkurn hluta af fæðiskostnaði sjómanna. Og til þess að afla fjár í þessu skyni er ákveðið að hækka útflutningsgjöldin á sjávarvörum enn einu sinni um 1%, og voru þó, að ég ætla, flestir orðnir undrandi á því, hvað útflutningsgjöldin væru orðin há hér. Nú þykir sem sagt rétt að fara þá leið að hækka útflutningsgjöldin og afla þannig sennilega tekna í þessa deild, sem nema 70–80 millj. kr. á ári, og síðan á að greiða hluta af fæðiskostnaði sjómanna úr þessari svonefndu áhafnadeild. Þannig á þá að standa að þessu, um leið og allir sjómenn, sem fiskveiðar stunda, eru á þennan hátt skattlagðir í þennan sjóð, því að útflutningsgjaldið á sjávarafurðir þýðir það, að í reyndinni verður fiskverðið á hinum innlenda markaði lækkað sem þessu nemur - þá er þannig staðið að þessu máli; að þó að allir fiskimenn séu með þessu móti skattlagðir í þennan sjóð, eru nokkrir þeirra undanskildir og eiga ekki að geta fengið neinar greiðslur úr þessum sjóði. Þannig eru bótagreiðslur úr sjóðnum upp í fæðiskostnað bundnar við það, að hér sé um svonefnda lögskráningarskylda sjómenn að ræða, þ.e.a.s. þar er aðeins átt við þá sjómenn, sem eru á fiskibátum, sem eru 12 rúmlestir eða stærri. Allir aðrir fiskimenn, sem vinna að því að framleiða fisk hér í landinu, sem starfa á minni bátum, undir 12 rúmlestum, en þeir eru mjög margir allt í kringum landið, verða skattlagðir í þennan fæðiskostnaðarsjóð, sem síðan á aðeins að þjóna hagsmunum hinna stærri báta. Þannig er verið að leggja skatt á alla smábátamenn í landinu til þess að standa undir þessum greiðslum. Þetta tel ég alveg ósæmilegt og hef því flutt brtt. um það, sem er að mínum dómi algert lágmark í þessum efnum, að greiðslur úr þessum sjóði skuli geta runnið jafnt til allra starfandi fiskimanna á bátaflotanum í landinu. Það eru engin vandkvæði að koma því fyrir að færa sönnur á það í þessu tilfelli eins og öðrum hjá aflatryggingasjóði, að sjómennirnir á hinum minni bátum hafi raunverulega stundað fiskveiðar. Minni bátarnir hafa rétt til þess að fá bætur úr aflatryggingasjóði. Þeim er gert að skyldu að leggja fram vottorð frá viðkomandi bæjarfógeta eða sýslumanni um það, að greidd hafi verið tryggingagjöld í sambandi við rekstur bátsins, eins vottorð frá fiskkaupanda um það, að afli hafi verið lagður á land, og þannig er gengið úr skugga um það, hve langan tíma báturinn hefur stundað veiðar, sem sagt nákvæmlega sami háttur hafður á um þessa minni báta og þá, sem eru yfir 12 rúmlestir að stærð. Ég tel því, að það sé nauðsynlegt að breyta frv. á þá lund, að skýrt sé tekið fram, að greiðslur upp í fæðiskostnað geti allir starfandi sjómenn á fiskibátum fengið, hvort sem þeir eru á hinum smærri bátum eða hinum stærri. Það er augljóst, að þeir eru allir skattlagðir í sjóðinn, verða að standa undir tekjum sjóðsins, og þeir eiga allir að hafa sama rétt til greiðslu úr sjóðnum. Varðandi allar útskýringar um það, að þessi fæðiskostnaður sé mjög mismunandi, - auðvitað er hann það, hann er það líka á stóru bátunum, - þá hafa minni bátarnir enga sérstöðu. Í mjög mörgum tilfellum hagar útgerð orðið þannig hjá okkur, að bátar, sem eru undir 12 rúmlestum að stærð, verða að vera fjarri heimahöfn sinni í marga daga í einu, þeir fara í fiskitúra meðfram landinu og verða því að halda uppi sínum fæðiskostnaði þar alveg eins óg stærri bátarnir í ýmsum tilfellum. Sömuleiðis er það, að enn sjávarútvegsins. tíðkast það víða við landið, að hinir stærri bátar róa úr heimahöfn og menn hafa sinn fæðiskostnað þar að verulegu leyti heima, en fara hins vegar með nesti með sér eftir gömlu lagi í hvern einstakan róður, svo að í þessu efni hafa stóru bátarnir enga sérstöðu. Ég legg áherzlu á það, að þessu verði breytt, og ég trúi því varla, fyrr en ég tek á því, að það sé í rauninni full alvara þeirra, sem standa að flutningi þessa frv., að knýja fram þetta óréttlæti, að skattleggja sjómenn á hinum minnstu fiskibátum við landið til þess að standa undir fæðiskostnaði á stærri bátunum. Slíkt er algerlega til vansæmdar. Þá vil ég einnig segja það í sambandi við þennan fæðiskostnaðarsjóð, að ég er í grundvallaratriðum algerlega ósamþykkur þessu fyrirkomulagi, tel, að hér sé verið að stefna út í mestu ófæru. Ég er hreint ekki á þeirri skoðun, að þeir aðilar, sem gera út fiskibáta í landinu, eigi að borga fæðiskostnað í réttu hlutfalli við það aflamagn, sem þeir draga á land. Ég get ekki séð fyrir mitt leyti nokkra sanngirni í því, að sá mikli aflabátur, sem nú hefur verið í fréttum að undanförnu, frá Vestmannaeyjum, sem dró á land á vertíðinni 1650 rúmlestir, eigi að borga helmingi hærri fæðiskostnað en aðrir bátar yfirleitt í landinu, en það verður hann að gera með þessu fyrirkomulagi. Ég tel, að fæðiskostnaður á bátum eigi að skoðast eins og hver annar útgjaldaliður í rekstrinum. Útgerðarmennirnir verða að glíma við þennan rekstrarlið eins og hvern annan, rétt eins og olíukostnað, beitukostnað, veiðarfærakostnað, og þar verða þeir að njóta þess, sem halda vel á, sem kunna vel með málin að fara, þeir eiga að njóta þess. En hitt, að ætla að steypa svona kostnaðarliðum öllum saman í einn allsherjarsjóð, sem nær yfir allt landið og aðilar geta síðan á eftir gert kröfu til, það er ég viss um að leiðir út í öngþveiti, svipað öngþveiti og það, sem við glímum nú við í sambandi við vátryggingarkostnað bátanna í landinu. Það er enginn vafi á því, að strax á fyrsta ári munu koma upp kröfur frá útgerðarmönnum og sjómönnum um frekari greiðslur í þessum efnum. Sjómennirnir gera að sjálfsögðu áframhaldandi kröfur um það að fá meira greitt upp í fæðiskostnaðinn en samþ. hefur verið á þessu stigi málsins, og útgerðarmennirnir segja þá, a.m.k. ýmsir þeirra: Þá verður bara að auka við tekjur þessa stóra sjóðs, sem á að borga fæðiskostnaðinn. Það verður einhver að leggja meiri peninga í sjóðinn, alveg eins og gert var við vátryggingarsjóðinn. Það verður að hækka útflutningsgjaldið, eða það verður að afla fjár með einhverjum hætti. Og þannig er ég ákaflega hræddur um, að það verði lítil stjórn á fæðiskostnaðinum á flotanum, þegar tímar líða, þegar menn fara að greiða kostnaðinn að verulegu leyti úr sameiginlegum sjóði. Ég þykist vita, að þeir, sem að þessu frv. standa, beri því við, að þetta hafi verið hálfgerður nauðungarsamningur í verkfalli, í deilu. Útgerðarmenn hafi ekki fengizt til þess að greiða þennan hluta af fæðiskostnaðinum, sem hér um ræðir, en sjómennirnir hafi hins vegar staðið fast á þessari kröfu og því hafi út úr neyð verið fundin þessi leið til þess að leysa deiluna. En það á ekki að leysa svona deilur með því að taka upp alranga stefnu, sem felur í sér mikla hættu og stóraukin útgjöld, vaxandi erfiðleika í sama máli á komandi árum. Á meðan við stöndum þannig að þessum málum, að hér er um einkarekstrarfyrirkomulag á bátaflotanum og fiskiskipunum að ræða, það eru ákveðin útgerðarfélög og það eru ákveðnir útgerðarmenn, sem eiga bátana, þá verða þessir aðilar vitanlega að koma fram eins og eiginlegir eigendur og standa og falla með sínum rekstri, glíma við sín útgjöld og reyna að sjá um sínar tekjur. En að ætla að koma meira og meira af rekstrarútgjöldunum í einhverja sameiginlega „púlíu“, sem nær yfir allt landið og einhver allt annar aðili á að leggja fé í, og þannig eigi að greiða ýmsa útgjaldaliði úr einhverjum sameiginlegum sjóði, það er alveg forkastanleg aðferð að mínum dómi. Og það ber að snúa við af þessari braut, en fikra sig ekki lengra eftir henni, eins og þetta frv. ber með sér. Eins og ég hef tekið fram, er ég raunverulega andvígur báðum þessum aðalbreyt., sem í frv. felast. Ég er algjörlega andvígur því að lækka framlag ríkissjóðs til aflatryggingasjóðs. Það getur ekki leitt til neins annars en þess, að í reyndinni verður það svo, að bótagreiðslur sjóðsins verða ekki í hlutfalli við það, sem til var ætlazt. Það fer auðvitað inn á þá braut, þegar sjóðinn skortir fé, að þá verður dregið úr bótagreiðslum, af því að það er alveg opið hjá stjórn sjóðsins, hvernig hún bætir í hverju tilfelli, hvað hún verðleggur bótareglurnar hátt hverju sinni. Ég er alveg á móti því að draga úr þessum bótagreiðslum og á móti því, að ríkið geti skotið sér undan að standa undir þessu tryggingakerfi, sem þarna hefur verið komið upp. Svo hef ég lýst afstöðu minni til þessa fæðiskostnaðarsjóðs, en þar tel ég þó algert lágmark vera, að brtt. mín, sem er á þskj. 689, verði samþ., en með henni yrði þó tryggt, að sjómenn á fiskibátum, sem skattlagðir eru í þennan fæðiskostnaðarsjóð, geti allir átt sams konar rétt á því að fá bætur upp í sinn fæðiskostnað úr þessum sjóði, en það sé ekki staðið þannig að málinu að skattleggja þá, sem sízt skyldi, sjómennina á minnstu bátunum, þá fátækustu og þá, sem búa í flestum greinum við erfiðust kjör, að það sé ekki staðið þannig að málinu að skattleggja þá til þess að standa undir fæðiskostnaði á stærstu og fullkomnustu bátunum. Það er að mínum dómi alveg ósæmilegt. Því vænti ég þess, að þessi brtt. mín verði samþ. við frv. sem algert lágmark.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af ræðu hv. 4. þm. Austf. Eins og hv. þdm. er ljóst, er það atriði frv., sem hann gerði aðallega að umtalsefni, hingað komið til staðfestingar á samkomulagi, sem áður hefur verið lögfest og fjallar um afmarkaða hluti, þ.e.a.s. hvernig greiðslum á fæðiskostnaði skuli hagað úr hinni nýju deild, sem stofna á við aflatryggingasjóð. Ég get verið hv. 4. þm. Austf. sammála um það, að önnur aðferð hefði verið æskilegri við greiðslu á fæðiskostnaði. Fyrir mitt leyti hefði ég talið hreinlegast, úr því að útgerðin á annað borð tekur á sig að greiða fæðiskostnað, að hver útgerðarmaður greiddi fæðiskostnað sinnar áhafnar að hluta eða að öllu leyti, eftir því sem um hefði samizt. En það samkomulag, sem staðfesta á með frv. því, sem hér liggur fyrir, er búið og gert, og í framhaldi af því er sú lagasetning, sem við erum að fjalla um, nauðsynleg. Ég vil leyfa mér að benda á, að í sjálfu frv. er eingöngu talað um greiðslu á fæðiskostnaði lögskráningarskyldra skipverja. Í þeim bréfum, sem ég skýrði frá áðan, kemur fram því til viðbótar, að af hálfu þeirra, sem um málið fjölluðu f.h. sjómanna annars vegar og útgerðarmanna hins vegar, og í þriðja lagi af forstjóra Efnahagsstofnunar Íslands sem sáttasemjara í málinu er talið, að auk þess eigi þessar greiðslur samkv. þeirra skilningi að ná til þeirra sjómanna, sem eru ráðnir upp á hlut, þótt þeir séu ekki lögskráðir. Er þar með einungis átt við hlutaráðna landmenn á línubátum, sem eru ýmist hlutaráðnir eða vinna í akkorði við beitingu. Um önnur atriði get ég ekki séð, að ætlazt sé til að neinu sé bætt við af hálfu þeirra, sem um málið fjölluðu áður en það kom fyrir Alþ. Er ekki um annað talað en þetta atriði eitt í bréfunum. Ég býst við, að ástæðan til þess, að ekki hefur verið gert ráð fyrir, að áhafnir lítilla fiskibáta nytu þessa, sé sú; að það mundi vera mjög erfitt í framkvæmd að ganga örugglega úr skugga um, hvernig háttað væri útgerð þeirra og aflabrögðum. Hv. 4. þm. Austf. talaði um, að það bæri að snúa við af þeirri braut að stofna sjóði eins og þann, sem þarna væri um að ræða, en fikra sig ekki lengra eftir henni. Mér finnst, að með þeirri brtt., sem hann flytur, sé hann einmitt að fikra sig lengra á þessari braut, sem hann telur svo óheillavænlega. Að mörgu leyti get ég verið honum sammála um, að hún sé óheillavænleg, og þess vegna fellst ég ekki á till. hans.



Herra forseti. Ég vísa til yfirlýsingar ríkisstj., sem birt er í nál. sjútvn. Ed. á þskj. 592 og svo hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. mun sjá svo um, að ef til þess kemur, að aflatryggingasjóð skorti fé, til þess að greiðslur úr sjóðnum geti farið fram eftir sömu bótareglum og giltu á s.l. ári, þá muni sjóðnum verða séð fyrir því fjármagni, sem af skerðingunni leiðir eða á kann að vanta.“ Með tilvísun til þessarar yfirlýsingar segi ég já. Brtt. 689 felld með 20:16 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: HS, HV, IG, RA, LJós, MK, SE, SkG, SV, SP,VH, ÞÞ, ÁÞ, EystJ, GeirG, JJ. nei: GÞG, IngJ, JóhH, JP, MB, MÁM, ÞB, PS, SI, EKJ, BGr, BF, BK, BBen, BGuðm, US, FÞ, GuðlG, ÓL, SB. 4 þm. (JSk, BP, EðS, EmJ) fjarstaddir. 3. gr. samþ. með 19: 11 atkv. 4. gr. samþ. með 20:2 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 20:10 atkv.



Herra forseti. Þetta mál er komið frá Ed. og var skoðað þar allvandlega. Landbn. Nd. hefur einnig athugað frv. og hefur ekkert við það að athuga og leggur til að það verði samþ.



Herra forseti. Mig langar aðeins að minnast á þetta frv., sem flutt var í Ed. af tveimur hv. þm., Einari Ágústssyni og Birni Fr. Björnssyni. Þetta frv. fékk mjög greiðan gang gegnum hv. Ed. og er nú hér til 1. umr. En eins og segir í grg., var húsnæðismálastjórn heimilað með 1. frá 27. apríl 1968 að veita lán, meðan á byggingartíma stendur, til byggingarmeistara og byggingarfyrirtækja, sem byggja íbúðir, sem fyrirhugað er að selja fullgerðar til einstaklinga, sem fullnægja útlánareglum húsnæðismálastjórnar, en þessi lán skyldu síðan skiptast milli væntanlegra íbúðakaupenda. En flm. benda á, að eðlilegt hefði verið, að byggingarsamvinnufélögin nytu þessa réttar einnig. Um það fjallar þetta frv. Ég vænti þess, herra forseti, að þetta frv. gangi til n. Eðlilegast er, að það gangi til heilbr.- og félmn. eins og önnur frv., sem fjalla um málefni Húsnæðismálastofnunar, og jafnframt, að því verði vísað til 2. umr.

forseti (SB): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 13. maí 1969. Þar sem Bragi Sigurjónsson, 9. landsk. þm., er farinn til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sinnt þingstörfum næstu vikur, leyfi ég mér samkv. beiðni hans að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður landsk. þm. Alþfl., Unnar Stefánsson viðskiptafræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Gylfi Þ. Gíslason, formaður þingflokks Alþfl.“ Kjörbréf Unnars Stefánssonar hefur áður verið rannsakað, og býð ég hann velkominn til starfa í hv. þd.

Fram. meiri hl. (Sigurvin Einarsson) : Herra forseti. Þótt frv. þetta sé flutt af menntmn. þessarar hv. d. samkv. beiðni hæstv. ríkisstj., þótti n. þó rétt að athuga málið frekar en orðið var milli 1. og 2. umr. Þetta hefur n. gert, o.g kvaddi hún á sinn fund skólastjóra Kvennaskólans, Guðrúnu P. Helgadóttur, en hún lét n. í té mikilsverðar upplýsingar um hina væntanlegu stúdentadeild, um húsakost skólans með tilliti til þessarar breytingar á skólanum, um fjármál skólans o. fl. Menntmn. hefur skilað nál. um frv. í tvennu lagi. Er nál. meiri hl. n. á þskj. 729. Við, sem skipum meiri hl. n., leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt. Minni hl. n. mun gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins og mun líka skila nál. á þskj. 730. Skólastjóri Kvennaskólans gerði n. grein fyrir því, að fyrstu árin þyrfti ekki að stækka húsnæði skólans vegna stúdentadeildar, þótt stækkunar sé reyndar þörf, hvort sem þessi breyting yrði gerð á skólanum eða ekki. Skólastjórinn lagði einnig áherzlu á það, að til þess að nægjanlegur tími gæfist til þess að undirbúa stúdentadeild, svo að þar gæti hafizt kennsla haustið 1970, þyrfti að lögfesta þetta frv. á þessu þingi. Þá bar hina fjárhagslegu hlið þessa máls nokkuð á góma í n. Þar sem ekki mun koma til þess allra fyrstu árin, að stækka þurfi skólahúsið vegna stúdentadeildarinnar, getur kostnaður ríkissjóðs af þessari deild ekki orðið stórvægilegur. Hv. 7. þm. Reykv., Birgir Kjaran, sem styður frv. eins og við hinir, sem skipum meiri hl. n., tekur það sérstaklega fram, að því aðeins beri hæstv. ríkisstj. að notfæra sér þá heimild, sem er aðalefni þessa frv., að fé verði veitt til skólans á fjárl. Ég tel, að ekki þurfi að efast um það, að svo verði gert. Annars væri til lítils að óska eftir flutningi frv. og samþykkt þess, ef hæstv. ríkisstj. ætlaði sér ekki að sjá borgið hinni fjárhagslegu hlið málsins, enda engin ástæða til að óttast slíkt. Hreyft hefur verið þeim andmælum gegn frv., að Kvennaskólinn sé eingöngu fyrir stúlkur, en eðlilegt sé, að piltar og stúlkur stundi nám í sama skóla hvar sem er. Já, víst er það eðlilegt, en það er heldur ekkert óeðlilegt, að til séu skólar í landinu, sem annars vegar eru fyrir stúlkur og hins vegar fyrir pilta. Þannig hefur það verið og er enn um marga skóla. Bændaskólarnir, Sjómannaskólinn, Vélstjóraskólinn og ýmsir fleiri eru t. d fyrir pilta. Húsmæðraskólar, kvennaskólar, Húsmæðrakennaraskólinn og fleiri eru fyrir stúlkur. Og ég vil nú spyrja, hvort það skorti nokkuð : menntagildi þessara skóla þrátt fyrir þetta. Sú skoðun hefur einnig komið fram, að það sé ekki hlutverk kvennaskóla að útskrifa stúdenta, þar sem stúlkur jafnt og piltar eigi greiðan aðgang að menntaskólum. Nú er mönnum kunnugt um, að ákaflega mikill skortur er á menntaskólum í landinu, og mundi því stúdentadeild við Kvennaskólann verða til bóta hvað þetta snertir. Þá er það heldur engin nýjung, að öðrum skólum en menntaskólum sé veitt heimild til að útskrifa stúdenta. Þessa heimild fékk Verzlunarskólinn fyrir um það bil aldarfjórðungi og Kennaraskólinn fyrir 6 árum og það alveg ágreiningslaust. Hafa þessir skólar minnkað í einhverju tilliti við þessa ráðstöfun? Nei, þvert á móti. Þeir hafa alveg tvímælalaust mjög vaxið, vaxið í áliti og tiltrú. Ég sé, að hv. minni hl. n. rökstyður andmæli sín gegn þessu frv. ekki sízt með því, að meiri hl. þeirrar n., sem undirbjó menntaskólafrv., hafi mælt gegn því, að Kvennaskólinn fengi þessi réttindi. Ég veit nú ekki, hvort þeir eru algerlega óhlutdrægir, til þess að dæma um slíkt, skólastjórar menntaskóla, sem fyrir eru. Þeir höfðu þau ákvæði t. d. í 1. gr. menntaskólafrv. eða gengu þannig frá þeirri grein að nefna enga ákveðna menntaskóla í landinu. Alþ. er nú þegar búið að breyta þeirri grein. Því er ekkert merkilegt, þó að einhver skoðanamunur geti verið í þessum efnum. Auk þess ætla ég, að þegar sú n., sem undirbjó menntaskólafrv., lét þetta álit sitt í ljós, hafi hún miðað við það, að Kvennaskólinn félli undir menntaskólalöggjöfina, og vitnar meiri hl. þeirrar n. í það, að samkv. fræðslulögum og reglugerð menntaskólanna eigi þeir að vera samskólar. Nú hefur það aldrei komið til mála að gera Kvennaskólann að menntaskóla, heldur aðeins veita honum rétt til að útskrifa stúdenta, svo að ég veit ekki, hvert yrði álit þessara sömu manna, ef þeir ættu að dæma um þetta frv., sem er sjálfstætt og hefur það eitt inni að halda að heimila að veita Kvennaskólanum þessi réttindi. Kvennaskólinn í Reykjavík er sem kunnugt er nær því 100 ára gamall. Hann hefur notið mikils álits og vinsælda, enda hafa valizt þar til skólastjórnar hinar ágætustu konur allt frá upphafi. Forustukonur skólans hafa í 6 ár borið fram óskir sínar um stúdentadeild í skólanum, og þetta er meira en nógu langur biðtími að mínum dómi. Mér finnst því, að það ætti að vera ánægjuefni hv. alþm. að veita skólanum þessi réttindi, þau sömu réttindi og öðrum skólum hafa verið veitt fyrir löngu og án ágreinings. Mér finnst, að ef Kvennaskólanum er neitað um þessi réttindi nú, mæti hann minni sanngirni í þessum efnum af hálfu alþm. en hinir skólarnir, sem áður hafa fengið þessi réttindi og ég hef minnzt á. Forustukonur Kvennaskólans leggja á það mikla áherzlu, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Mér er hins vegar ljóst, að það tekst ekki, þar sem aðeins munu vera þrír virkir dagar. til þingslita, nema valdamenn þinghaldsins geri sérstakar ráðstafanir til að hraða málinu. Ef svo reynist, sem ég vona, að þetta frv. verði samþ. nú við þessa 2. umr. og viðhorf hv. Ed. til frv. sé eitthvað á líkan hátt, þá finnst mér hart til þess að vita, að frv. stöðvist samt bara fyrir tímaskort, því að það er auðvelt að koma málinu fram ef nægilegur vilji er til þess, þó að skammt sé til þingslita. Ég vil ekki tefja fyrir málinu með því að hafa þessi orð fleiri. En ég vil leyfa mér að beina því til hæstv. forseta, hvort hann sjái sér ekki fært, ef frv. verður samþ. við þessa umr., að skjóta á öðrum fundi síðar í dag til þess að reyna að koma málinu til Ed. Ef þetta verður ekki gert, mun málið sennilega dragast til föstudags, þar sem helgur dagur er á fimmtudag, og þá tel ég alla von úti um það, að málið fái endanlega afgreiðslu á þessu þingi, og það harma ég. Fyrir hönd meiri hl. menntmn. legg ég til. að frv. verði samþ.



Herra forseti. Við höfum hér á síðari hluta þinghaldsins fjallað mjög gaumgæfilega um mikinn lagabálk um breyt. á l. um menntaskóla. Þetta er án efa mjög vel undirbúið mál, og í það var lögð mikil vinna af menntmn. Nd. Hún hefur haft sambönd við fjölmarga aðila, hún hefur samræmt sjónarmið, og ég tel, að hún hafi unnið þarna mjög gott verk. Þegar það mál var lagt fyrir hér, spurðist ég fyrir um það hjá hæstv. menntmrh., hvort ekki væri æskilegt og hvort ekki væri ætlunin, að menntaskólafrv. yrði afgreitt á þessu þingi, og ég hét honum að mínu leyti stuðningi við það að haga vinnubrögðum á þann hátt, að það væri hægt. Hæstv. ráðh, lýsti því þá yfir, að honum væri það fagnaðarefni, ef hægt væri að samþykkja þetta frv. Nú hef ég hins vegar spurnir af því, að hæstv. ríkisstj. hafi ákveðið að þetta frv. verði ekki látið ganga fram í Ed. Mér þætti mjög fróðlegt að heyra hjá hæstv. menntmrh. hvort þetta er rétt. Er það rétt, að hæstv. ríkisstj. hafi ákveðið, að það sé samkomulag milli stjórnarflokkanna, að menntaskólafrv. nái ekki fram að ganga? Ef svo er, verð ég að ætla, að fögur orð einstakra forustumanna hér um áhuga sinn á þessu máli hafi ekki verið ýkjaalvarleg. Við vitum það, að hæstv. ríkisstj. hefur full tök á því að láta mál, sem hún hefur áhuga á, komast í gegnum þd. á skemmri tíma en það hefur tekið menntaskólafrv. Og ef það verður ekki gert með menntaskólafrv. sjálft, þá verð ég að ætla, að þarna séu einhver annarleg öfl að verki. Ég minnist á þetta í sambandi við frv. til l. um heimild handa Kvennaskólanum í Reykjavík til að brautskrá stúdenta vegna þess, að það frv. kom fram einmitt um sama leyti og ég hafði fregnir af þessum fyrirætlunum hæstv. ríkisstj. að stöðva menntaskólafrv. Og þetta fundust mér ákaflega einkennileg vinnubrögð, því að frv. til l. um heimild handa Kvennaskólanum í Reykjavík, sem n. fékk frá hæstv. menntmrh., hafði ekki að geyma neinn rökstuðning um það, að það væri skynsamlegt að veita Kvennaskólanum þessa heimild. Þá var slíks rökstuðnings mikil þörf, því að með menntaskólafrv. er verið að breyta öllu menntaskólakerfinu í landinu. Við erum að taka upp nýtt kerfi, og þegar tekið er upp þannig nýtt kerfi, þarf auðvitað að miða einstakar ákvarðanir í skólamálum við þá stefnu, sem verið er að taka upp. Það er ekkert vit í því að taka upp heildarstefnu, en fara síðan í ákvarðanir, sem beinast e. t. v. í þveröfuga átt. Þess vegna hefði mér fundizt, að það væri skylda hæstv. menntmrh. að gera grein fyrir því, um leið og hann lagði fram þetta frv. um Kvennaskólann, að með því væri verið að stuðla að þeirri gerbreytingu á menntaskólanámi, sem felst í aðalfrv. En þetta hefur sem sagt ekki verið gert, og n. fékk raunar ekki í hendur nein gögn frá hæstv. menntmrh. um þetta kvennaskólafrv. Eins og kunnugt er, lá hugmyndin um að Kvennaskólinn fengi þessi réttindi, fyrir þeirri n., sem samdi sjálft menntaskólafrv. Og meiri hl. þeirrar n., allir skólastjórar menntaskólanna á Íslandi, rektor Háskólans og skólastjóri Kennaraskólans, þeir hafa allir lagzt gegn þessari hugmynd með röksemdum, sem ég hef prentað upp með nál. mínu, röksemdum í 6 liðum, mjög svo skýrum málefnalegum röksemdum. Ég tel, að það sé ekki nokkur leið að hafna þessum röksemdum jafnreyndra skólamanna án þess að bera fram jafngildar röksemdir á móti. En þær röksemdin hef ég ekki heyrt og allra sízt í ræðu hv. frsm. meiri hl. Hann gerði enga tilraun til þess að hrekja þessi málefnalegu rök reyndustu skólamanna á Íslandi. Í staðinn kom hv. frsm. meiri hl. með röksemd, sem ég hef raunar heyrt áður, að vandræðaástandið í menntaskólamálum í Reykjavík væri slíkt, að það væri fagnaðarefni, ef hægt væri að leysa eitthvað úr þrengslunum annars staðar með því að opna skóla eins og Kvennaskólann, þar sem væri aðstaða til að taka upp slíka kennslu án þess að auka húsnæði. Hv. frsm. staðhæfði, að það mundi ekki þurfa að auka þar húsnæði næstu árin. Ég dreg mjög í efa, að þessi kenning sé rétt. Hver sem hefur sagt það, þá dreg ég mjög í efa, að þessi kenning sé rétt, og ég skal færa rök að þeirri staðhæfingu minni. Á hverju ári sækja margfalt fleiri um nám í Kvennaskólanum í Reykjavík en komast þar inn. Inn í skólann kemst ekki meira en þriðjungur og niður í fjórðung af þeim, sem sækja. Og þeir, sem komast inn í skólann, hafa þar ekki allt of góðan aðbúnað að því er húsnæði varðar. Í bréfi, sem Kvennaskólinn sendi hæstv. menntmrh. haustið 1967, er, komizt svo að orði um húsnæðismál Kvennaskólans, með leyfi hæstv. forseta: „Skólahúsið við Fríkirkjuveg er eign Kvennaskólans ásamt lóð. Skólahús þetta var byggt 1909. Það er eðlilega fyrir löngu orðið alls ófullnægjandi fyrir starfsemi skólans. Í húsinu er timburloft. Sumar kennslustofurnar eru undir súð. Langt er frá, að þessi húsakynni fullnægi einföldustu skilyrðum til nútíma skólastarfs og heilbrigðishátta.“ Ég endurtek: „Langt er frá, að þessi húsakynni fullnægi einföldustu skilyrðum til nútíma skólastarfs og heilbrigðishátta.“ Þetta er dómur skólastjóra Kvennaskólans og formanns, skólanefndar í bréfi til hæstv. menntmrh. Þannig er ástandið í þessum skóla. Og samt er talað um það, að nú sé hægt að bæta þarna við nýjum bekkjum og ekki þurfi að auka þetta húsnæði í nokkur ár. Auðvitað er þetta hrein firra. Þetta er ekki hægt. Slík breyting á Kvennaskólanum mundi annað tveggja leiða til þess, að núverandi starfsemi skólans yrði takmörkuð til mikilla muna eða aðstæður yrðu þrengdar enn ofan á þessa ömurlegu lýsingu. Þessi lýsing skólastjórans og formanns skólanefndar var rökstuðningur fyrir beiðni frá skólanum um fjárveitingu til að byggja viðbótarbyggingu á baklóð skólans. Sú viðbótarbygging átti haustið 1967 að kosta 16 millj. kr. Það var fyrir tvær gengislækkanir. Ætli hliðstæð upphæð væri ekki núna einar 30 millj.? En hvað hefur gerzt hér á hinu háa Alþ.? Hvað gerðist í fjvn.? Þessari beiðni Kvennaskólans hefur verið hafnað. Það er ekkert framlag til þessarar stækkunar á fjárl. Hvernig ætla þeir hv. alþm., sem hafa hafnað því að stækka Kvennaskólann, svo að hann gæti haldið uppi þeirri starfsemi, sem þar hefur verið, á myndarlegri hátt en gert hefur verið, - hvernig ætla þeir að fara að samþykkja að bæta þarna við menntadeild í óbreyttu húsnæði? Auðvitað er þetta hrein fjarstæða. Það er augljóst mál, að það er ekki hægt að taka upp menntadeild í Kvennaskólanum án þess að ráðast í þessa viðbyggingu og raunar án þess að endurnýja húsnæðið allt á mjög stuttum tíma. Þarna er ekki um að ræða þá aðstöðu til þess að auka menntaskólanám í Reykjavík án þess að hyggja, sem hv. frsm. meiri hl. vildi vera láta. Í svona ákvörðun hlyti að felast bygging á nýju húsnæði. En svona hugmyndir eins og fram koma hjá hv. frsm. meiri hl. stafa af því, að reynt er að hraða málum svo mjög, að mönnum er ekki gefinn kostur á að kynna sér staðreyndir, og þá hættir þeim við að koma hér upp í ræðustól og fara með kenningar, sem alls ekki er hægt að styðja neinum rökum. Svona vinnubrögð eins og þessi, sem viðhöfð eru í sambandi við þetta mál, að leyfa n, ekki að fjalla um það nema í einn dag eða svo, er auðvitað hrein fjarstæða. En auk þessara atriða held ég, að það sé vert að íhuga dálítið, hvort þessi hugmynd er rétt í sjálfu sér, að hafa sérstakan menntaskóla eða menntaskóladeild, sem valið er í eftir kynferði. Sjálf hugmyndin með menntaskólafrv. er að gefa mönnum kost á að velja sér námsgreinar á menntaskólastiginu eftir hæfileikum og eftir áhuga, en sannarlega ekki eftir kynferði.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég gerði áðan grein fyrir því, að sú kenning fengi ekki staðizt, að húsakynni Kvennaskólans væru slík, að þar væri hægt að auka húsrými fyrir menntaskólanema fram yfir þá aðstöðu, sem er núna í honum, - sú röksemd stæðist ekki. En ég hafði hug á því að ræða örlítið um sjálfa hugmyndina, hvort það væri rétt stefna að hafa sérstakan kvennaskóla, sem kenndi undir stúdentspróf. Ég benti á það, að í nýja menntaskólafrv. er ráð fyrir því gert, að nemendur eigi kost á því að velja á milli námsgreina í samræmi við hæfileika sína og áhugamál, en það ætti ekki að vera um að ræða val eftir kynferði. Hins vegar er hugmyndin um, að Kvennaskólinn fái réttindi til að útskrifa stúdenta, bundin við hina sérstöku stöðu kvenfólksins í þjóðfélagi okkar. Það kemur fram í grg. um menntaskólafrv. sjálft, - í grg., sem Jón Gíslason skólastjóri Verzlunarskólans og Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri sömdu og prentuð var í sjálfu menntaskólafrv., - þar er um það rætt m. a., að konur verði oft að hætta námi vegna giftingar og barneigna og til þess verði að taka tillit, þegar konur læra til stúdentsprófs, og í grg. Birgis Thorlaciusar er komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta : „Ef Kvennaskólinn í Reykjavík fengi réttindi til að brautskrá stúdenta, mundi námsefni hans, þegar fram liðu stundir, vafalaust verða þannig, að auk þess að veita þá menntun, sem krafizt er til inngöngu í háskóla hér og erlendis, yrði áherzla lögð á námsgreinar; sem sérstaklega væru við hæfi kvenna, enda má gera ráð fyrir, að í framtíðinni verði námsefni hinna ýmsu menntaskóla landsins meira sitt með hverju móti en nú er.“ Í þessu sambandi vil ég benda á það, að á undanförnum áratugum hafa orðið mjög stórfelldar breytingar á stöðu kvenna í þjóðfélaginu. Og þær breytingar munu alveg tvímælalaust halda áfram. Þróunin hlýtur að verða sú, að jafnrétti, raunverulegt jafnrétti karla og kvenna, hlýtur að halda áfram að aukast og að konur fái sömu aðstöðu til starfa á ýmsum sviðum eins og karlar, eftir því sem menntun þeirra og hæfileikar hrökkva til. Til þess að þetta megi verða, þurfa að sjálfsögðu að verða mjög umfangsmiklar skipulagsbreytingar á þjóðfélaginu. Þessar breytingar hafa verið að gerast á undanförnum áratugum, og ég er sannfærður um, að þær munu halda áfram að gerast. En við verðum þá einnig að miða skólakerfið við það að stuðla að þessum breytingum. Og við skulum gera okkur það alveg ljóst, að baráttan fyrir raunverulegu jafnrétti kvenna er mikið stórmál og sá árangur, sem náðst hefur á undanförnum áratugum, hrekkur engan veginn til. Hvernig er t. d. ástatt núna á hinu háa Alþ.? Í hópi 60 alþm. er aðeins ein kona. Sama blasir við víða í embættismannakerfinu, karlmenn eru alls staðar í fyrirrúmi, og þar sem konur og karlar starfa hlið við hlið, er ákaflega algengt, að konurnar hafi lægra kaup þrátt fyrir ákvæði launalaga. Það er gert með þeirri einföldu aðferð að setja á þær annað starfsheiti. Á þessu tel ég, að verði að verða breyting, og að breytingu á þessum vettvangi verður að vinna ötullega. En það verður aðeins gert með því að tryggja konum í verki jafnrétti á æ fleiri sviðum. Það þýðir ekki að vera að segja t. d. innan stjórnmálaflokkanna: Nú skulum við setja konu á framboðslista. - Konurnar verða að fá þá aðstöðu í þjóðfélaginu, að þær komist á eðlilegan hátt á framboðslista og inn á hið háa Alþingi. Það er meira en lítið bogið við slíkt þjóðfélag, þar sem aðeins er ein kona í 60 þingmanna hópi. Því held ég, að það sé mikil fjarstæða að miða skóla eins og Kvennaskólann við það að mennta konur á þeim forsendum, að núverandi ástand haldist í þjóðfélaginu, að svo og svo mikill hluti þeirra kvenna, sem taka stúdentspróf, haldi ekki áfram og menntun þeirra nýtist þjóðfélaginu ekki. Svona verður þróunin ekki og svona má þróunin raunar ekki verða. Hitt þarf að gerast, að við reynum að skipuleggja þjóðfélagið á þann hátt, að konur geti notið hæfileika sinna og menntunar á hliðstæðan hátt og karlmenn. Af þessum ástæðum er ég algerlega andvígur þessari hugmynd sjálfri, að það sé stofnaður sérstakur menntaskóli handa konum, sem sé við það miðaður, að sú þjóðfélagslega mismunun, sem nú ríkir, haldist áfram. Og af þessum ástæðum er hugmyndin um að veita Kvennaskólanum þessi svokölluðu réttindi - hún er ekki stuðningur við réttindabaráttu kvenna, heldur þvert á móti. Þetta er íhaldssjónarmið. Þetta er sjónarmið, sem stuðlar að því, að kvenfólk nái ekki fullu jafnrétti í þjóðfélaginu. Þessar hugleiðingar langaði mig til að flytja í sambandi við þetta mál. En áður en ég lýk máli mínu vildi ég beina enn einni fsp. til hæstv. menntmrh. Ég spurði hæstv. ráðh. að því áðan, hvort það væri ekki rétt, að hæstv. ríkisstj. hefði ákveðið að salta menntaskólafrv. sjálft. Í því sambandi vil ég spyrja hann: Hvað gerist með þetta frv. um Kvennaskólann í Reykjavík, ef sjálft menntaskólafrv. verður stöðvað? Er ætlunin, að þetta frv. verði samþ. engu að síður, eða er ætlunin að stöðva það e. t. v. í Ed. með sjálfu menntaskólafrv.? Mér þykir forvitnilegt að vita það t. d., hvort ætlunin er að stöðva þetta frv., vegna þess að það var rekið þessi ósköp á eftir okkur í menntmn. Nd. Hafi það verið gert á sama tíma og vitað var, að frv. yrði stöðvað í Ed., þá er hér um að ræða algera sýndarmennsku, fráleita sýndarmennsku af hálfu hæstv. ráðh., sýndarmennsku, sem honum er engan veginn sæmandi.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Hv. þm. spurði, hvort ríkisstj. hefði tekið ákvörðun um það, eins og hann orðaði það, að stöðva menntaskólafrv. Ríkisstj. hefur enga slíka ákvörðun tekið. Enginn ráðh. né ríkisstj. í heild hefur beint nokkrum tilmælum um þetta efni til hv. menntmn. Ed., sem hefur menntaskólafrv. til afgreiðslu. Það er nefndarinnar sjálfrar, sem hefur málið til meðferðar, að taka ákvörðun um það, hvaða afstöðu hún tekur til þess. En það er rétt, að ég láti þess getið, að mér vitanlega hafa ekki komið fram neinar efnisaths. við menntaskólafrv. af hálfu nokkurs þingflokks eða nokkurra þeirra manna, sem sérstaklega hafa látið það mál til sín taka, og á ég þar sérstaklega við menntmn.-menn. Hitt er annað mál, að um kvennaskólafrv. sem hér er til umr., hefur mér verið tjáð, að sé meiri ágreiningur en ég átti von á, og hafði ég þó tekið fram í upphafi, bæði í framsögu minni fyrir menntaskólafrv. sjálfu og framsögu fyrir þessu frv. hér í hv. Nd., að ágreiningurinn um það mál væri enn meiri en ég hafði gert ráð fyrir. Hafði ég þó tekið fram, að mér væri kunnugt um ágreining um það mál í öllum flokkum þingsins. Hv. þm. hefur gerzt sérstakur talsmaður fyrir þessum ágreiningi í þessari hv. deild. Ég tók undir þá skoðun, sem fram kom af hálfu eins menntmnm. hér í þessari hv. d., að ég teldi eðlilegt, að þessi tvö frv. yrðu samferða, og þess vegna óskaði ég þess hér við 1. umr., að nefnd og deild hröðuðu afgreiðslu þessa máls sem mest til þess að það gæti sem fyrst komizt í hendur menntmn. Ed., sem þegar er að fjalla um menntaskólafrv. Nú hefur þessi hv. þm. efnt til deilna um þetta mál hér og undirstrikað sérstaklega þann skoðanamun, sem ég vissi vel, að var fyrir hendi um kvennaskólafrv. Ég vil aðeins segja það, að þetta verður ekki til þess að flýta fyrir menntaskólamálinu, að harðvítugar deilur verði um kvennaskólafrv. En hitt er annað mál, að ég tel rétt, eins og ég segi, ég óska enn eftir því, að þetta frv. komist út úr þessari d. og til Ed. og til þeirrar n., sem um menntaskólafrv. er að fjalla þar.

Frsm. minni hl. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Ég beindi áðan þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., hvort það væri ætlun stjórnarflokkanna að stöðva menntaskólafrv. í Ed., og þau svör, sem hæstv. ráðh. gaf, voru engan veginn fullnægjandi. Hann sagði, að ríkisstj. hefði ekki farið fram á það við menntmn. Ed., að frv. yrði stöðvað. En ég held, að hæstv. ráðh. geti sparað sér að vera með slík ólíkindalæti. Ég veit ósköp vel um það, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki formlega gert eitt eða neitt í því sambandi. En hitt veit ég, að menntmn. Ed. hefur ekki fjallað um málið, og hæstv. ríkisstj. er vön því, þegar mál eru sent hún hefur áhuga á og vill að verði afgreidd hér á þingi, að fylgjast með gangi þeirra. Hæstv. ríkisstj. hefur kunnað ákaflega vel að koma slíkum málum í gegnum nefndir á furðustuttum tíma. Ef hæstv. menntmrh. hefur áhuga á því, að þetta mál nái fram að ganga, þá hlýtur hann að beita sér fyrir því, að menntmn. Ed. fjalli um málið. Ef hins vegar hæstv. ráðh. kemur hér og þykist ekkert um málið vita, ypptir öxlum og segir: Þetta er á valdi n., - þá sýnir það aðeins það, að hann hefur engan raunverulegan áhuga á málinu lengur. Vil ég biðja hv. alþm. að bera það saman við það, sem hæstv. ráðh. sagði, þegar hann mælti fyrir þessu máli hér í upphafi.