Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Við undirbúning fjárlagagerðar fyrir þetta ár kom m.a. fram í erindi landlæknisembættisins til heilbr.- og trn. að landlæknir teldi nauðsynlegt að fá heimild til þess að ráða í stöðu læknis sem hefði það hlutverk að sinna afgreiðslu kærumála sem berast embættinu. Farið var fram á rúmar 6 millj. kr. til þessa verkefnis. Eftir því sem best verður séð rúmast þessi beiðni ekki innan þess fjárlagaramma sem landlæknisembættið hefur á árinu og sýnist mér að landlækni en þó fyrst og fremst aðstoðarlandlækni sé ætlað að sinna þessari vinnu ásamt öðrum veigamiklum verkefnum sem þessum tveimur einstaklingum innan landlæknisembættisins er ætlað að vinna. Í erindi landlæknis kom fram að umfang kvartana og kæra vegna meðferðar og meintra mistaka hjá heilbrigðisstofnunum, einstökum læknum og/eða öðrum heilbrigðisstarfsmönnum hefur vaxið gífurlega á undanförnum árum og ekkert benti til annars en að sú þróun héldi áfram. Reynt hefur verið að fá verktaka til að sinna hluta starfsins en að mati embættisins hefur það ekki gefist nógu vel. Benda má á að heildarfjöldi þeirra kvartana og kæra sem bárust landlæknisembættinu á síðasta ári var 358, mun fleiri kvartanir og kærur en þær sem bárust til umboðsmanns Alþingis sem voru 248. Þar munar 110 málum. Auðvitað er ekki um algjörlega sambærileg mál að ræða en engu að síður má ljóst vera að hér er að stærstum hluta um að ræða flókin mál og mjög erfið úrlausnar, ekki síst faglega en einnig tilfinningalega. Það er fráleitt að ætla landlæknisembættinu að leysa þessi mál án þess að til komi fleira starfsfólk en nú er. Má jafnvel draga í efa að eitt viðbótarstöðugildi læknis dugi til ef horft er til þess hversu margar og flóknar kærurnar eru. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er fjöldi þeirra kærumála vegna læknamistaka sem komið hafa til kasta landlæknisembættisins árin 1990, 1995, 2000 og 2001? Ef um fjölgun er að ræða, hver er meginástæða hennar? Hver er þróun heildarkostnaðar landlæknisembættisins vegna meðferðar þeirra kvartana og kærumála sem embættinu hafa borist, skipt niður á sömu ár?

Herra forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn um kærur vegna læknamistaka sem komið hafa til kasta landlæknisembættisins, fjölda þeirra og hugsanlegan kostnað. Í samantekt landlæknisembættisins eru taldar saman kvartanir og kærur og verða því formlegar kærur ekki greindar sérstaklega frá. Samanlagður fjöldi kvartana og kæra var sem hér segir: Árið 1990: 188, árið 1995: 261, árið 2000: 373, árið 2001: 356. Í samantekt embættisins eru kvartanir og kærur á þessum árum ekki flokkaðar eftir starfsheitum eða heilbrigðisstéttum en slík flokkun er fyrirhuguð hjá embættinu. Athugun embættisins hefur sýnt að í um þriðjungi tilfella teljast kvartanir og kærur eiga við rök að styðjast og er um helmingur þeirra tilvika vegna meintra mistaka. Um tíundi hluti tilfellanna er vegna meintra samskiptaörðugleika. Hv. þm. spyr um ástæður fjölgunar tilvikanna. Tel ég vera margar skýringar á því. Í fyrsta lagi hefur orðið grundvallarbreyting á réttarstöðu sjúklinga með lögum um réttindi sjúklinga frá 1997. Í öðru lagi hefur heilbr.- og trmrn. lagt sig fram um að upplýsa um réttindin með dreifingu bæklings á hvert heimili í landinu. Í þriðja lagi hefur verið brýnt fyrir heilbrigðisstarfsmönnum að upplýsa sjúklinga um rétt sinn og var gefinn út bæklingur um þann þátt. Í fjórða lagi er fólk orðið meðvitaðra um rétt sinn en áður, m.a. vegna aukinnar fræðslu og umræðu í þjóðfélaginu um réttindi sjúklinga. Viðhorf til mistaka í heilbrigðisþjónustu hafa breyst, bæði hérlendis og erlendis. Meiri kröfur eru gerðar til þess að heilbrigðisstarfsmenn standi skil á gjörðum sínum, kröfur um upplýsingar og fræðslu um aðgerðir og hugsanlegar afleiðingar eru meiri en áður. Væntingar um gott gengi fyrir allar aðgerðir heilbrigðisþjónustunnar hafa vaxið og eiga brostnar væntingar stóran þátt í auknum kærufjölda að mínu mati. Hv. þm. spyr einnig hver heildarkostnaður landlæknisembættisins sé vegna meðferðar þeirra kvartana og kærumála sem embættinu hafa borist undanfarin ár. Árið 2001 taldist kostnaður embættisins vegna þessa vera tæpar 13 millj. kr. Kostnaður fyrri ára vegna kvartana og kæra er hins vegar ekki greinanlegur í kostnaðarbókhaldi embættisins vegna annarrar bókhaldsaðferðar. Að mati landlæknisembættisins hefur hann verið hlutfallslega svipaður og árið 2001. Breyttar bókhaldsreglur munu hins vegar gera þennan kostnað auðsjáanlegan í framtíðinni. Í þessu sambandi vil ég einnig nefna nýleg lög nr. 111/2000, um sjúklingatryggingu, en búast má við að hluti þessara mála fari beint til afgreiðslu samkvæmt þeim lögum. Á árinu 2001, sem var fyrsta ár sjúklingatryggingarinnar, var 31 tilvik tilkynnt samkvæmt þeim lögum. Herra forseti. Ég vona og vænti þess að ofangreindar upplýsingar hafi svarað fyrirspurn hv. þm.

Herra forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur borið fram ágæta fyrirspurn um læknamistök. Ég tek undir með ráðherra að á síðustu árum hefur réttarstaða sjúklinga innan heilbrigðiskerfisins verið verulega bætt, bæði með lögum um réttindi sjúklinga og ekki síður með lögum um sjúklingatryggingu. Með þeim lögum var horft til réttar einstaklinga burt séð frá því hvort einhver sérstakur aðili innan heilbrigðiskerfisins ætti þar sök. Í stað þess að finna blóraböggul er reynt að leiðrétta mistök og koma í veg fyrir þau eftirleiðis. Fjölgun kæra sem kom fram í svari hæstv. ráðherra þarf ekki endilega að þýða að mistökin séu fleiri þótt það sé náttúrlega ekki útilokað heldur miklu fremur að fólk er meðvitaðra um rétt sinn og hvernig það getur leitað hans ef mistök hafa orðið. Það er vel.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör við þeim spurningum sem hér voru bornar fram. Eins og ég sagði áðan kom þetta fram á fundi í heilbr.- og trn. í aðdraganda þess að fjárlög voru afgreidd. Mig undraði hins vegar að landlæknisembættið kom ekki á fund fjárln., m.a. vegna þess að landlækni var beint með erindi sín til heilbr.- og trn. Stofnanir virðast halda að fagnefndirnar hafi töluvert um það að segja hvernig fjárlögin eru afgreidd. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða vel starfsaðstæður embættisins til að taka á þessum kærum. Eins og hér kom fram eru kærurnar á síðasta ári töluvert á fjórða hundrað. Þær eru 110 fleiri en þær sem berast til umboðsmanns Alþingis. Þessi mál geta verið mjög flókin, líka stjórnsýslulega, og mikil nauðsyn er á því að ráðið verði í stöðu læknis og jafnvel lögfræðings við embættið til að vinna að úrlausnum þessara mála þó að þau séu ekki alveg sambærileg við það sem gerist hjá umboðsmanni Alþingis. Því er ekki heldur hægt að líkja saman enda eru þar fleiri aðilar til að fjalla um og leysa þau mál sem koma upp. Grundvallarbreytingin er kannski fyrst og fremst sú að sjúklingar eru upplýstari, eins og hér hefur komið fram, um réttindi sín og fara þess vegna af stað með kvartanir eða kærur til landlæknisembættisins en það máttum við vita við afgreiðslu þeirra laga. Það er þá eðlilegt að Alþingi bregðist við og komi inn strax á þessu ári með 6--7 millj. kr. til landlæknisembættisins og síðan verði tekið á þessu heildstætt við afgreiðslu fjárlaga fyrir 2003 og þá með tilliti til þess að e.t.v. þarf fleiri starfskrafta en læknismenntaða til landlæknisembættisins þannig að hægt sé að sinna þessu svo að vel fari.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu því að hér er um þarft mál að ræða. Ég vil láta það koma fram að landlæknisembættið er ein af undirstöðustofnunum heilbrigðisþjónustunnar. Það er ráðgjafarstofnun við heilbrrn. Samskipti heilbrrn. við það embætti eru í mjög föstum skorðum. Ég á vikulega fundi með landlækni um þau mál sem þar eru efst á baugi hverju sinni. Ég hef fullan vilja til þess að fylgjast mjög grannt með því hvaða möguleika landlæknisembættið hefur til að gegna hlutverki sínu. Þar hafa verið fjárhagslegir erfiðleikar á undanförnum árum. Þeir erfiðleikar hafa verið yfirstignir og fjármál embættisins eru komin í jafnvægi þannig að nú er lag að meta og greina hvernig embættið er í stakk búið til að gegna þessu mikilvæga hlutverki sem og öðrum hlutverkum sem það á að gegna. Ég þakka fyrir þau hvatningarorð sem hafa fallið í þessu sambandi. Auðvitað stendur ætíð styr um fjármuni í þessum efnum eins og öðrum. Við hv. fyrirspyrjandi þekkjum þá hlið málsins nokkuð vel. Ég endurtek að ég tel þetta málefni afar mikilvægt, að sinna þessum þætti, og ég vil ræða grannt hvernig það verður best gert.

Virðulegi forseti. Fyrst fagna ég því að hæstv. heilbr.- og trmrh. sé nú tilbúinn að svara þessari fyrirspurn. Hún var lögð fram 23. janúar og var ég orðin nokkuð langeygð eftir því að fá þessa umræðu. Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín er um skottulækningar og hljóðar svo: 1. Hefur ráðherra einhverjar áætlanir um endurskoðun á ákvæðum læknalaga er fjalla um skottulækningar? 2. Telur ráðherra koma til greina að endurskoða umrædd lagaákvæði með það að markmiði að opna fyrir að óhefðbundnar lækningaaðferðir geti hlotið viðurkenningu að uppfylltum skilyrðum? Og þær lækningaaðferðir eru skilgreindar í fyrirspurninni. Herra forseti. Þegar ég kynnti þessa fyrirspurn í þingflokknum mínum var mér vinsamlega bent á að nota annað orð en skottulækningar, það væri svo óviðfelldið. Það vakti því undrun og athygli þegar ég upplýsti að orðið skottulækningar væri að finna á allnokkrum stöðum í læknalögum en auk þess í lögum um iðjuþjálfun og lögum um sjúkraþjálfun. Það sem ræður fyrirspurn minni er sú staðreynd að þegar fólk hefur komið heim til Íslands eftir nám, oft margra ára nám og viðurkennt af Lánasjóði íslenskra námsmanna, í svokölluðum óhefðbundnum lækningum rekst það á vegg. Veggurinn sá er heimildarleysi til að nýta nám sitt og veggurinn ber nafnið skottulækningar. Ég er ekki að mæla fyrir opnum heimildum til að iðka það sem í flestra huga eru raunverulegar skottulækningar en hér þarf sannarlega að taka til hendinni. Ég er meðflm. að þáltill. Láru Margrétar Ragnarsdóttur, um stöðu óhefðbundinna lækninga, að nefnd beri saman stöðu þeirra lækninga hérlendis og annars staðar á Norðurlöndum, í Evrópusambandinu og Bandaríkjunum og tek fram að hún var mjög meðmælt þessari fyrirspurn en báðar höfum við verið vondaufar um framgang tillögunnar sem hún er 1. flm. að. Í þeirri tillögu er vísað í nálarstungumeðferð, smáskammtalækningar, lið- og beinskekkjulækningar, hnykklækningar og nudd svo dæmi séu tekin. Þessar stéttir hafa líklega allar rekið sig á skottulækningavegginn en víst er að hvorki nám né störf á þessu sviði eru viðurkennd. Þess vegna getur hver sem er sagst vera hvað sem er. Mikil þróun hefur átt sér stað í þessum fræðum, bæði á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum, og fólk leitar í æ ríkari mæli til þeirra aðila, bæði vegna kvilla og ekki síður til að fyrirbyggja sjúkdóma. Talið er að 70--80% Dana nýti sér á einhverjum tíma óhefðbundnar lækningaaðferðir og samkvæmt enska dagblaðinu Daily Telegraph er talið að 13 milljónir Englendinga nýti sér þær árlega. Á Norðurlöndum hafa opinberir aðilar staðið að rannsóknarverkefnum í þessum efnum og samvinnu milli þeirra og viðurkenndu heilbrigðisstéttanna. Herra forseti. Á dögunum var greint frá því að heilbr.- og trn. hefði tekið fyrir tillöguna. Formaður nefndarinnar var mjög jákvæður og nú spyr ég ráðherrann: Er ekki kominn tími til að taka á í þessum málum og afnema orðið skottulækningar úr lögum?

Herra forseti. Ég vil fyrst taka fram varðandi þessa fyrirspurn og þetta svar sem hér um ræðir að ég er búinn að ganga með svarið tilbúið í nokkurn tíma en einhverra hluta vegna var fyrirspurnin tekin út af dagskrá þegar ég ætlaði að svara henni síðast. Mér er því ekkert að vanbúnaði að svara. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn, annars vegar hvort uppi séu áætlanir um endurskoðun á ákvæðum læknalaga um skottulækningar, hins vegar hvort ég telji koma til greina að endurskoða lagaákvæði með það að markmiði að ýmsar óhefðbundnar lækningaaðferðir gætu hlotið viðurkenningu að uppfylltum skilyrðum. Sem kunnugt er eru ákvæði um skottulækningar í 22. og 23. gr. núgildandi læknalaga nr. 53/1988. Áður voru nokkur sambærileg ákvæði í eldri læknalögum. Þó var sú breyting á að samkvæmt fyrri lögum gátu læknar líka stundað skottulækningar en þetta breyttist við gildistöku núverandi laga. Nokkur umræða hefur átt sér stað í þjóðfélaginu um viðurkenningu á ýmsum óhefðbundnum lækningaaðferðum. Má þar nefna nálarstungur, smáskammtalækningar, lið- og beinskekkjulækningar en um leið má geta þess að hnykklækningar eru að hluta viðurkenndar hér á landi og hnykkjar eru ein af viðurkenndum heilbrigðisstéttum. Mín skoðun er sú að mál af þessum toga þurfi sífellt að vera í endurskoðun og mati. Augljóst er að svipað hefur átt sér stað í nágrannalöndunum og hafa íslensk heilbrigðisyfirvöld fylgst vel með úttekt nágrannalandanna á þessum aðferðum. Við mat á þessum þáttum tel ég mikilvægt að haft sé í huga og sannarlega metið að þær hafi ekki skaðleg áhrif, ekki sé haldið fram ósönnuðum áhrifum af þessum aðferðum, fólk sé ekki haft að féþúfu í leit sinni að lækningu eða betri líðan og að þeir sem þetta bjóða villi ekki á sér heimildir. Það hefur verið til umræðu og kom fram þegar ég svaraði fyrirspurn um þetta efni síðast að ég hef haft hug á því að leggja vinnu í að skoða þessi mál og m.a., eins og kom fram, er tillaga til umfjöllunar í heilbr.- og trn. þingsins um það að skipa nefnd til að gera úttekt á stöðu þessara mála, bæði hérlendis og erlendis, og kanna aðra mikilvæga þætti þess frekar. Ég er efnislega sammála því að skipa slíka nefnd og kanna stöðu þessara mála frekar. Ég vil þá meta að lokinni þeirri niðurstöðu hvort tekin verður ákvörðun um endurskoðun á ákvæðum laga um skottulækningar. Herra forseti. Í ljósi þess sem ég hef sagt vona ég að ég hafi svarað fyrirspurn hv. þm. að einhverju leyti.

Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að kortleggja þessa óhefðbundnu starfsemi innan heilbrigðissviðsins. Nú liggur fyrir þáltill. um slíka kortlagningu hjá heilbr.- og trn. Ég óska eftir því að nefndin afgreiði tillöguna hið allra fyrsta því hún hefur fengið mjög góðar undirtektir. Til þess að geta fjallað um þetta á vitrænan hátt þurfum við auðvitað að vita hvað er í gangi, hvað verið er að stunda annars vegar af fólki sem hefur til þess viðhlítandi menntun og hins vegar af öðrum sem hafa litla sem enga menntun. Við eigum að nýta alla kosti sem þessar óhefðbundnu lækningar fela í sér, eru ódýrir og geta skilað góðum árangri í heilbrigðisþjónustunni.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að þetta er í þriðja eða fjórða sinn á stuttum tíma sem þingið ræðir um óhefðbundnar lækningaaðferðir og skottulækningar, en þó með svolítið öðrum hætti. Hér er verið að tala um þetta á jákvæðan hátt þannig að sú kortlagning sem kemur til með að eiga sér stað á óhefðbundnum lækningaaðferðum geti m.a. leitt til þess að einhverjar þeirra hljóti viðurkenningu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum sem ég held að nauðsynlegt sé að draga hér inn eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur gert vegna þess að þær hafa sannarlega skilað árangri margar hverjar. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að þetta er í annað sinn sem hæstv. ráðherra lýsir yfir stuðningi við þá tillögu sem hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir er 1. flm. að. Heilbr.- og trn. hlýtur því, að fengnum jákvæðum umsögnum, að afgreiða hana hið fyrsta.

Herra forseti. Ég tek undir þessi orð hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur og ég gleðst yfir því að hæstv. ráðherra hefur skilning á frjálsu meðferðarvali fólks og að hann er efnislega sammála því að skipa nefnd til að skoða þessi mál. Ég varð líka bjartsýn þegar ég sá örstutt viðtal við formann heilbr.- og trn. sem lýsti jákvæðu viðhorfi til tillögunnar eftir að gestir höfðu komið á fund nefndarinnar. Ég minni líka á það út af orðum hæstv. ráðherra að hnykkjar, sem nú eru viðurkenndir, rákust sannarlega á skottulækningavegginn þegar þeir komu hér fyrst og höfðu ekki heimild til að starfa þó að því hafi verið breytt síðar. Herra forseti. Mig langar að segja frá því að í haust var opnað í Kaupmannahöfn svokallað ,,sundhedshus``, heilbrigðishús. Tilkoma hússins hefði ekki orðið nema fyrir tilstilli opinberra styrkja sem áður hafa eingöngu runnið til hefðbundinna læknavísinda, en nú var loks komið að stuðningi við óhefðbundnar lækningar. Við opnunina hélt fyrrverandi heilbrigðisráðherra ræðu og kveðjur bárust frá þingmönnum. Þetta er eitthvað annað en hjá okkur þó að hugmyndin sé aðeins að kvikna núna um að taka á í þessum málum. Þetta ,,sundhedshus`` hýsir fjölmargar greinar óhefðbundinna lækninga, auk þess aðstöðu fyrir samtök þeirra og skólann ásamt rannsóknadeild. Þar er m.a. í gangi rannsóknarverkefni um beinþynningu með 100 konum um það hvort rétt matarræði geti byggt upp bein á ný. Að sjálfsögðu er allt samkvæmt vísindakröfum og sagt er að rannsóknin lofi góðu. Á næsta ári fer fram rannsókn á næringarþerapíu og sjúkdómi í öndunarfærum hjá þessu fólki,við þessa tegund meðferðar og þær niðurstöður verða birtar 2003. Það er brýnt, herra forseti, að við tökum okkur á, komum á samvinnu milli þessara hópa og að hér rísi heilbrigðishús.

Herra forseti. Ég geri mér alveg fullljóst að vaxandi umræða er í samfélaginu um óhefðbundnar lækningar og óhefðbundnar lækningaaðferðir. Í ljósi þess er ég fylgjandi því að fara yfir þau mál, en ég hef lýst þeirri skoðun minni að gera það með þeim aðferðum sem ég tók fram í svari mínu, þ.e. að skipa fyrst nefnd. Ég veit ekki hvort samþykkt verður tillaga í þinginu um það. Ég sé til með það hvort hún verði afgreidd frá nefnd. Ég hef ekki forræði á því. En ég hef hug á að fara þannig að og í ljósi þeirrar niðurstöðu að ákveða hvort lagabreyting verður flutt á Alþingi. Það er sú aðferð sem ég vil hafa í þessu. Ég hef í sjálfu sér enga fordóma gagnvart þessum aðferðum. Hins vegar verður viðurkenning þeirra auðvitað að byggjast á viðurkenndum skilyrðum sem ég tók fram í svari mínu í grófum dráttum hver væru.

Virðulegi forseti. Í fjárlagatillögum fyrir árið 2000 var óskað eftir að ráða í 12 stöður heilsugæslulækna. Í tillögum fyrir árið 2001 var óskað eftir 11 stöðum heilsugæslulækna. Niðurstaða var fimm og hálft stöðugildi. Í fjárlagatillögum vegna ársins 2002 er óskað eftir að ráða í 15,5 stöðu heilsugæslulækna en í fjárlögunum eru 37 millj. ætlaðar til að styrkja heilsugæsluna, auka þjónustuna og stytta biðtíma, einkum á höfuðborgarsvæðinu. Ekki er ljóst hve mikið af þeirri fjárhæð fer til að fjölga heilsugæslulæknum en varla eru þeir margir miðað við fjárhæðina og önnur verkefni sem hún á að dekka. Þessar upplýsingar koma allar fram í svari heilbrrh. við skriflegri fyrirspurn minni fyrir jól en samkvæmt svarinu er mikill skortur á heilsugæslulæknum og vissum við það fyrir. Miðað við þær tölur sem fram komu í fyrirspurninni er meðaltal sjúklinga í Reykjavík 2.041 á lækni og hef ég þá tekið með sjálfstætt starfandi heimilislækna í borginni. Í Hafnarfirði er þessi tala 2.092 og í Kópavogi 2.202. Læknaskortur er áþreifanlegur. Ófremdarástand er í Kópavogi og hefur bæjarstjórn beint tilmælum til heilbr.- og trmrh. vegna þessa. Stutt er síðan stjórnarmaður í heilsugæslu Kópavogs upplýsti að 6.000 manns væru án heimilislæknis í Kópavogi. Heilsugæslan í Mjódd sagði upp öllum Kópavogsbúum sem þar voru. Nú segir Kópavogur upp öllum sjúklingum sem búsettir eru utan Kópavogs, sennilega um 2.000 manns, og flyst vandinn þannig til á milli staða á höfuðborgarsvæðinu á meðan viðunandi lausn er ekki í sjónmáli. Fólk sem hringir á heilsugæslu getur fengið tíma eftir marga daga og álag eykst á Læknavaktina og bráðaþjónustur. Reikna má með að ásókn í sérfræðinga hafi jafnframt aukist því fólk fer milliliðalaust til þeirra. Í skýrslu sem mér barst frá Hafnarfirði í haust hefur skortur á stöðugildum og starfsaðstöðu fyrir Hafnarfjörð og Bessastaðahrepp komið mjög niður á þjónustunni og íbúarnir leita á bráðavaktir í Hafnarfirði, Kópavogi og Reykjavík auk þess sem frumheilsugæslu er nú í vaxandi mæli sinnt af sérfræðingum á stofu úti í bæ. Herra forseti. Nú hafa tveir læknar opnað einkarekna læknastofu í Kópavogi. Þar borgar fólk í mánaðargjald, eftir því sem upplýst er, tæplega 3 þús. kr., þ.e. fyrir einstakling á mánuði fyrir þjónustuna. Herra forseti. Þetta viljum við ekki. Ég trúi ekki að við séum að renna í amerískan farveg og það með frumheilsugæsluna. Ætlum við ekki að standa vörð um þá hugmyndafræði að allir eigi rétt á góðri heilbrigðisþjónustu sem mismuni fólki ekki eftir efnahag? Hvað ætlar hæstv. heilbrrh. að gera í þessum efnum?

Herra forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hefur beint til mín þeirri spurningu hvernig ráðherra hyggist bregaðst við vanda heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil í upphafi geta þess að ég tel heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu mjög öfluga og jafnframt mikilvægan þátt í því grunnhlutverki sem heilsugæsla um allt land hefur samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu. Ég tel fyrirkomulag heilsugæslu hafa reynst okkur vel, bæði í þéttbýli og ekki síður í dreifbýli. Ég tel það grundvallaratriði og afar mikilvægt að við stöndum vörð um heildarskipulag heilsugæslunnar. Á undanförnum árum hefur borið á auknum erfiðleikum við að komast að í heilsugæslunni og hafa ýmsar skýringar verið taldar liggja þar að baki. Liggur ljóst fyrir að aukin aðsókn í heilsugæslunni á þar stóran þátt að máli, einnig auknar kröfur um þjónustu utan hefðbundins vinnutíma. Breytingar á launaumhverfi heilsugæslulækna með úrskurði kjaranefndar 1998 hafa einnig verið nefndar sem hluti þessarar skýringar. Samhliða þessu hefur orðið veruleg fólksfjölgun á höfuðborgarsvæðinu sem skapar þörf fyrir enn frekari uppbyggingu heilbrigðisþjónustu í nýjustu hverfum höfuðborgarsvæðisins. Ég hef fullan áhuga á því að áfram verði stutt af miklu afli við heilsugæsluna og henni gert kleift að sinna hlutverki sínu sem grunnþjónusta í heilbrigðiskerfi allra landsmanna. Í þessu sambandi vil ég minna á að fjöldi nýrra heilsugæslustöðva og viðbætur við fyrri stöðvar hafa risið á undanförnum árum. Má í þessu sambandi nefna heilsugæslustöð í Efstaleiti í Reykjavík, í Kópavogi, Mosfellsbæ, Garðabæ og Hafnarfirði og fyrir nokkrum dögum síðan tók til starfa ný heilsugæslustöð í Grafarvogshverfi í Reykjavík og mun hún bæta mjög úr brýnni þörf fyrir aukna þjónustu í þeim hluta borgarinnar. Þá hef ég leitað heimilda til þess að auglýsa eftir húsnæði fyrir nýja heilsugæslustöð í Salahverfi í Kópavogi og einnig er brýnt að bæta úr þörfum heilsugæslunnar í Voga- og Heimahverfi í Reykjavík og í Hafnarfirði, en á öllum þessum stöðum er mjög brýnt að bæta framboð í heilsugæsluþjónustu. Í lok síðasta árs skipaði ég nefnd til að koma með tillögur um eflingu heilsugæslunnar í dreifbýli og þéttbýli. Vænti ég þess að niðurstöður þeirrar nefndar liggi fyrir núna á vormánuðum. Mér er fyllilega ljóst að margir þættir tengjast beint og óbeint starfsemi heilsugæslunnar, bæði innan hennar og í umhverfi hennar, svo sem starfsemi sérfræðinga, sjúkrahúsanna sem og aðrir þættir heilbrigðisþjónustunnar. Samstarf og samþætting allra þessara nauðsynlegu þátta er mjög mikilvæg. Nýliðun allra stétta innan heilsugæslunnar er mikilvæg og einnig hef ég lagt áherslu á að þau mál verði skoðuð sérstaklega. Hluti af erfiðleikum heilsugæslunnar tengjast mönnun. Í þessu sambandi er mikilvægt að grunnmenntun heilbrigðisstétta, lækna sem hjúkrunarfræðinga, taki fullt tillit til þessarar grunnþjónustu heilbrigðiskerfisins sem okkur er jafnmikilvæg og öðrum þjóðum og að full sátt sé um hornstein þessarar þjónustu. Í þessu sambandi hefur nokkuð borið á umræðu um einkavæðingu. Ég hef áður lýst yfir þeirri skoðun minni að ég tel ekki koma til greina að bjóða upp á tvenns konar þjónustu fyrir íbúa landsins. Það sama gildir um höfuðborgarsvæðið. Ég tel hins vegar ekkert standa í vegi fyrir því að ýmiss konar rekstraraðferðir verði hafðar við líkt og er í dag. Það vill oft gleymast í umræðunni. Ég hef áhuga á því að við þá viðbót í heilsugæslunni sem ég hef áður nefnt verði fullt tillit tekið til allra rekstrarmöguleika. Ég vil aftur ítreka að ég tel heilsugæsluna einn af mikilvægustu hornsteinum íslenskrar heilbrigðisþjónustu og ég hef fullan hug á því að styrkja hana eins og mögulegt er. Herra forseti. Ég vona að þær upplýsingar sem ég hef reitt fram hér svari fyrirspurn þingmannsins að einhverju leyti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að vekja athygli á því ófremdarástandi sem sannarlega ríkir í heilsugæslumálum á höfuðborgarsvæðinu. Á sama hátt trúi ég því vel að hæstv. ráðherra segi satt og rétt frá þegar hann lýsir yfir áhuga sínum á að efla þennan þátt heilbrigðiskerfisins. Á hinn bóginn er veruleikinn sá sem við blasir og hér hefur verið lýst að það er mikil vöntun á læknum á öllu höfuðborgarsvæðinu og eftirspurn er eftir því að ráðherra láti verkin tala. Því miður gat hann þess ekki í yfirlýsingu sinni með hvaða hætti yrði farið í aðgerðaáætlun til að fjölga heilsugæslustöðvum og læknum þannig að enn þá liggur það eilítið óljóst fyrir hvernig þessi áhugi hans muni endurspeglast í framkvæmdum á þessum vettvangi. Ég þekki það úr heimabyggð minni, Hafnarfirði, að þar er ófremdarástand. Ég hef hvergi séð það á blaði eða heyrt því lýst yfir að neitt fast liggi fyrir um það hvenær þar verði tekið á vandanum. Ég lýsi eftir svörum ráðherra í þeim efnum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa fyrirspurn sem getur upplýst okkur svolítið frekar um framtíðarhorfur í heilbrigðisþjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Þar sem hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir að hann muni ekki styðja það að tvö heilbrigðiskerfi verði í gangi langar mig til að biðja hann í þessari umræðu að útskýra betur fyrir okkur hvernig greiðslum Tryggingastofnunar verður háttað til þeirra einstaklinga sem munu skrá sig í hina nýju heilsugæslustöð, Læknalind, sem verður opnuð formlega á morgun. Eins og kunnugt er verður þar um að ræða fasta kúnna sem munu greiða fast mánaðargjald, og svo geta komið inn einstaklingar án þess að vera þar skráðir. Hvernig verður greiðslu vegna þeirra háttað? Það er mikilvægt að fá upplýsingar um þetta því að á meðan hæstv. ráðherra lætur líka afskiptalaust að heilsugæslustöð eins og Læknalind starfi er hann í raun að leggja blessun sína yfir tvöfalt kerfi.

Herra forseti. Ég tek undir með fyrirspyrjanda að aðstaða heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu er alvarleg og ýmsar skýringar hafa verið færðar fyrir því ástandi, m.a. úr ræðustól í dag. Fram hjá því verður ekki litið að lélegt aðgengi er að heilsugæslulæknum hér í borg --- talað hefur verið um allt að viku til 10 daga bið eftir tíma --- og það hefur orðið til þess að fólk hefur farið að leita kosta sem eru bæði því og þjóðfélaginu dýrari, m.a. með því að leita á slysamóttöku. Ég hef nýlegt dæmi um mann sem gat ekki, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, komist í samband við heimilislækni sinn, og hvað gerði hann? Jú, auðvitað fór hann á slysadeildina sem er dýrari kostur fyrir alla. Sjálfsagt er að skipa þannig málum að fólk hafi tök á að velja ódýrasta kostinn hverju sinni, að teknu tilliti til gæða. Að lokum vil ég einnig varpa fram fyrirspurn til hæstv. ráðherra: Hvað líður Voga- og Heimahverfi? Hvernig verður hagað uppbyggingu heilsugæslu þar?

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn. Hún taldi upp allmikinn fjölda fólks sem vantaði heilsugæslulækni, 6 þús. að mér skilst í höfuðborginni og 2 þús. í Kópavogi. 

Herra forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Eins og fram hefur komið er heilsugæslan grunnþjónusta í heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er á höfuðborgarsvæðinu eða annars staðar á landinu. Ég er ekki talsmaður einkavæðingar í heilbrigðisþjónustu. Ég tel hins vegar að þessi tilraun læknanna sem eru að setja á stofn Læknalind --- ég lít á það sem tilraun og ef ég skil þetta rétt tekur Tryggingastofnun ekki þátt í kostnaði þeirra sjúklinga sem þangað koma. Þess vegna er hér ekki um neinn pilsfaldakapítalisma að ræða eins og stundum vill verða þegar menn eru að tala um einkavæðingu í heilbrigðisþjónustunni, og mér finnst sjálfsagt að menn fái að reyna þetta rekstrarform. Þess vegna fagna ég þessari tilraun.

Herra forseti. Að flestu leyti er staðið vel að heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu þar sem stöðvar eru fyrir hendi. En nefnt var að stöð vantaði í Heima- og Vogahverfi, og ég tek undir fyrirspurn til ráðherra um hana. Fólki á höfuðborgarsvæðinu fjölgar ótt og þótt starfsfólk stöðvanna sé samviskusamt og vel menntað ræður það ekki við endalausa fjölgun viðskiptavina. Það skiptir máli að grunnmenntun lækna sé slík að þeir laðist yfir í sérgreinina heimilislækningar en líka þarf að tryggja að kjör heimilislækna séu sambærileg við kjör annarra sérgreinalækna og þar með eftirsóknarverð. Að faglegum skilyrðum uppfylltum skiptir rekstrarform í mínum huga afar litlu máli. Aðalatriðið er að laða fólk inn í heimilislækningar og hjúkrunarfræðinga jafnframt inn í heilsugæsluna og þá held ég að málið sé leyst.

Herra forseti. Ég þakka ráðherranum svör og ég þakka þessar athyglisverðu umræður sem hér hafa farið fram. Ég ætla að taka undir að það er góð starfsemi á heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu og það er vegna þess að þar starfar gott fólk en oft og tíðum við mjög erfiðar aðstæður. Það gengur ekki að svelta heilsugæsluna, gera henni ómögulegt að ráða þá lækna sem eru tilbúnir að koma og starfa eins og verið hefur og hrekja þá í dýra kosti. Menn skulu gera sér grein fyrir því að þó að verið sé að gera auknar kröfur um þjónustu utan vinnutíma er þeim kröfum sinnt annars staðar. Heilsugæslulæknar koma ekki lengur í vitjun. Við erum að tala um hefðbundna heilsugæsluþjónustu. Þegar þúsundir eru án læknis leita menn leiða. Menn láta sér jafnvel detta í hug að opna einkastöð og selja þá þjónustu. Ég hafna alfarið að það sé kostur og hann viðunandi að fjögurra manna fjölskylda eigi að greiða 130 eða 140 þús. á ári fyrir að hafa grunnþjónustu í heilbrigðiskerfinu. Ef það er rétt sem kom fram í blöðum að það kosti 2.850 á mánuði fyrir manninn...  Ég vil hins vegar spyrja ráðherrann varðandi þá heimild sem hann hefur til að auglýsa í Salahverfi: Hvað þýðir hún? Þýðir hún nýtt fjármagn? Hvað eru margir læknar inni í þeim 37 millj.?

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram um þetta mikilvæga mál og fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á því. Ég vil koma nokkrum atriðum til skila í þessari seinni ræðu minni. Ég bendi í fyrsta lagi á að það er ekki alger fylgni milli fjölda þeirra sem eru skráðir án heimilislæknis og aðgengisins. Það er ekki skylda að skrá sig hjá heimilislækni. Hins vegar er fullljóst að víða á höfuðborgarsvæðinu er bið of löng, það vitum við ósköp vel. Þar liggur vandinn. En það er líka rekin öflug starfsemi á læknavaktinni sem þjónar utan hefðbundins vinnutíma. Vegna biðarinnar skapast jarðvegur fyrir annars konar starfsemi eins og Læknalind sem opnar á morgun. Mér er sagt það. Ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga að þessi tilraun sé gerð en hún samrýmist auðvitað ekki þeirri stefnu sem ég hef í þessum málum. Ég vil að allir hafi aðgang að þessari grunnþjónustu á vægu verði, og á sama verði. Þess vegna vil ég leggja mjög mikið kapp á að byggja upp heilsugæsluna. Þetta rekstrarform ætti að reka á eftir okkur að leggja þær áherslur.

Hvað þýðir heimildin?

Hvað þýðir heimildin, spyr hv. fyrirspyrjandi. Ég hef hugsað mér að koma upp heilsugæslustöð í Salahverfi í Kópavogi á þessu ári. Ég get ekki sagt til um það enn hve löng biðin eftir henni verður. Ég vona að það gerist sem fyrst. Ég vona að ég fái fjármuni --- ég get ekki sagt um það á þessari stundu --- til að halda svo áfram í Heima- og Vogahverfi og í Hafnarfirði í framhaldi af því. Það er takmarkið hjá mér en ég vil ekki lofa neinu í því efni á þessari stundu.

Herra forseti. Sálfræðingar hafa um nokkurt skeið leitað eftir samningum við Tryggingastofnun ríkisins um að almannatryggingakerfið taki þátt í kostnaði sjúkratryggðra vegna sálfræðiþjónustu. Fram til þessa hefur Tryggingastofnun hafnað slíkum samningum á þeim grundvelli að stofnuninni sé það ekki heimilt samkvæmt lögum um almannatryggingar. Um það hefur hins vegar verið deilt. Ljóst er að þjónusta sem sálfræðingar veita skarast að nokkru leyti við þjónustu geðlækna sem Tryggingastofnun ríkisins tekur þátt í að greiða fyrir sjúkratryggða samkvæmt samningum stofnunarinnar við sérfræðilækna. Þótt menntun geðlækna annars vegar og sálfræðinga hins vegar sé ólík að uppbyggingu er óumdeilt að þeir veita sömu sjúklingahópum viðlíka meðferð og beita sams konar úrræðum vegna tiltekinna geðrænna vandamála. Sjúklingar hafa ýmist leitað til geðlækna eða sálfræðinga vegna tiltekinna geðvandamála. Hins vegar er staða þessara tveggja faghópa og sjúklinga þeirra ólík að því leyti að meðan sjúkratryggingar taka þátt í kostnaði við meðferð hjá geðlækni þarf að greiða fullu verði fyrir meðferð hjá sálfræðingi. Hefur skjólstæðingur jafnvel þurft að hætta meðferð hjá sálfræðingi af fjárhagsástæðum og flytja sig til geðlæknis þar sem meðferð er hafin að nýju frá byrjun. Augljóslega er því um skekkta samkeppnisstöðu að ræða þar sem hallar á sálfræðinga auk þess sem um mismunun milli sjúklinga við val á þjónustu er að ræða. Með hliðsjón af þessu kærði Sálfræðingafélag Íslands á árinu 1997 synjun Tryggingastofnunar um þátttöku í kostnaði við sálfræðimeðferð til Samkeppnisstofnunar. Niðurstaða Samkeppnisstofnunar var að þessir tveir hópar sérfræðinga störfuðu á sama markaði í skilningi samkeppnislaga og beindi stofnunin þeim tilmælum til heilbrrn., og ég les, með leyfi forseta: ,,... að beita sér fyrir því að lagaheimildar sé aflað ef nauðsyn beri svo hægt sé að ganga til samninga við klíníska sálfræðinga um greiðsluþátttöku TR í kostnaði sjúkratryggðra við heimsókn til þeirra`` eins og segir í úrskurðinum. Þessi niðurstaða Samkeppnisstofnunar var fengin 12. febrúar 1999 eða fyrir réttum þremur árum. Skoðun hins háa Alþingis varðandi ágreining um lagalega hlið málsins kom hins vegar berlega í ljós í nál. heilbr.- og trn. vegna breytinga á lögum um almannatryggingar og lögum um heilbrigðisþjónustu fyrir jól. Þar segir eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Í b-lið 4. gr. frumvarpsins er talað um sérfræðinga sem samningar skv. 39. gr. taka til. Þetta ákvæði laganna hefur hingað til verið skýrt þannig að það eigi einungis við sérfræðilækna. Nefndin telur að svo þröng lögskýring eigi ekki rétt á sér og leyfir nefndin sér að skýra ákvæðið þannig að samninganefnd skv. 39. gr. almannatryggingalaga sé á þessum grundvelli heimilt að semja við fleiri stéttir heilbrigðisstarfsmanna um greiðsluþátttöku almannatrygginga eftir því sem henta þykir til að framfylgja stefnu í heilbrigðismálum hverju sinni.`` Í ljósi þessa varpa ég þeirri fyrirspurn til heilbrrh. hvort hann muni beita sér fyrir því að gerður verði samningur við sjálfstætt starfandi sálfræðinga.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásta Möller hefur beint til mín fyrirspurn hvort ég hyggist beita mér fyrir því að gerður verði samningur um sjálfstætt starfandi sálfræðinga en sem kunnugt er hefur Tryggingastofnun ríkisins hingað til ekki gert samninga við sálfræðinga. Staða þessara mála hefur verið töluvert til umræðu innan heilbrigðisþjónustunnar undanfarin ár. Hefur það verið skoðun Tryggingastofnunar ríkisins að lagaheimild hafi skort innan almannatryggingalaganna fyrir samningum af þessum toga þar til þeim var breytt við lok síðasta árs samhliða breytingum á lögum um heilbrigðisþjónustu. Í þessari umræðu hefur einkum verið rætt um starfsemi svokallaðra klínískra sálfræðinga. Ég tel að áðurnefndar lagabreytingar hafi rýmkað möguleikana til að semja um störf þeirrar stéttar. Ég hef þegar rætt möguleikana á slíkum samningum við formann og fulltrúa mína í samninganefndinni. Tel ég að það hafi verið í anda heilbrigðisáætlunar til ársins 2010 sem Alþingi samþykkti í maí á síðasta ári. Einkum er ég með í huga að heimila samninga um meðferð á börnum þar sem þörf er fyrir aðstoð klínískra sálfræðinga. Í framhaldi af því mun ég leita eftir auknum fjárlagaheimildum við komandi fjárlagagerð til að unnt verði að gera samninga af þessu tagi. Aðkoma nýrrar stéttar að heilbrigðisþjónustunni með samningum við Tryggingastofnun ríkisins er háð þeim fyrirvara að fjáveitingar fáist til þeirrar auknu þjónustu. Það hefur áður verið leitað eftir því en þá hefur fjármagn ekki fengist. En ég mun halda áfram að beita mér fyrir því og get svarað fyrirspyrjanda jákvætt. Ég mun beita mér fyrir því og hef til þess fullan vilja að leita samninga við klíníska sálfræðinga um afmörkuð verkefni og eins og áður segir að leita eftir heimildum til að standa undir því.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gefur og ítreka einungis hér að þjónusta sálfræðinga er þess eðlis að hún kemur til á fyrri stigum veikinda sjúklings, þ.e. áður en sjúklingur er kannski orðinn það veikur að hann þurfi að fara að leita sér aðstoðar geðlækna eða lyfjameðferðar við vandræðum sínum. Þar af leiðandi er þjónusta sem sálfræðingar veita fyrirbyggjandi þjónusta og þess vegna í fullu samræmi við heilbrigðisáætlun til ársins 2010. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli lýsa því yfir að hann ætli að beita sér fyrir því að samningum af þessu tagi verði komið á og sömuleiðis vil ég hvetja þingheim til að standa vörð um það að slíkt geti átt sér stað þegar þingið fær til meðferðar fjárlög fyrir næsta fjárhagsár.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Ástu Möller, þessa ágætu fyrirspurn og mig langar að segja að mikilvægi sálfræðiþjónustu dylst engum sem til þekkir. Lengi hefur verið rætt um hve gagnlegt það væri sjúklingum að heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa nyti starfskrafta sálfræðinga, bæði sjálfstætt starfandi og einnig að þeir yrðu í ríkari mæli ráðnir til starfa t.d. í heilsugæslunni. Það er í anda heilbrigðisáætlunar eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Ég hef lagt fram þáltill. um aukið samstarf fagstétta í heilsugæslunni vegna þess að aðkoma klínískra sálfræðinga þar að mundi gera heimilislæknum auðveldara að vísa sjúklingum sem á þurfa að halda til klínískra sálfræðinga og það er mjög mikil þörf á því.

Virðulegi forseti. Ég vil svo sannarlega þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að taka þetta upp hér og fagna því að hún skyldi gera það vegna þess að hún á sæti í nefnd sem búin er að fjalla um frv. sem ég hef lagt fram nokkur þing. Hv. þm. hefur verið í nefndinni sem fjallaði um frv. um breytingar á lögum um almannatryggingar þar sem kveðið er á um viðurkenndar greiðslur til þeirrar stéttar, þ.e. sálfræðinga og félagsráðgjafa vegna sálfræðiþjónustu við börn og ungmenni 18 ára og yngri, og hefur tekið upp ítrekað vegna þeirrar auknu þarfar sem er á þjónustu við þau börn. Ég fagna sérstaklega þeim sjónarmiðum sem komu fram hjá hæstv. ráðherra um að taka þetta til skoðunar og að ætla til þess fjárveitingu. Fyrir þremur árum var reiknað með að þessi kostnaður næmi um 50 millj. Það væri hægt að sinna allri sálfræðiþjónustu fyrir börn og ungmenni 18 ára og yngri fyrir þá fjárhæð. En það gleður mig sérstaklega að hv. þm. stjórnarliða hafa tekið þetta mál upp á sína arma, þá er því sjálfsagt borgið.

Herra forseti. Góð mál fá vonandi yfirleitt góða framgöngu en ég vil fagna svörum hæstv. ráðherra í þessum efnum og ég vil einnig þakka þeim hv. þm. sem tóku þátt í umræðunni. Ég tel að hér hafi verið brotið í ákveðið blað. Það kemur afdráttarlaus yfirlýsing frá ráðherra um þjónustu sálfræðinga sem hefur verið á sama sviði og geðlækna, en greitt hefur verið niður fyrir geðlækna en ekki sálfræðinga. Ég held að það sé mjög mikilvægt að ákveðið jafnræði sé þarna á milli. Sérstaklega er þetta náttúrlega mikilvægt fyrir einstaklingana sem slíka þjónustu hljóta. Ég fagna þessu og spyr hæstv. ráðherra hvort hann geti svarað því hvenær hægt er að hefja samninga við sálfræðinga í samræmi við þessa niðurstöðu hans. Það er alveg ljóst að þetta hjálpar verulega til varðandi þau markmið sem sett eru í heilbrigðisáætlun. Það opnar á að ríkið kaupi þjónustu eftir sínu eigin vali, eftir því hvar heilbrigðisyfirvöld telja að þau fái mest fyrir sína peninga og þrátt fyrir að sálfræðingar og geðlæknar séu á sama sviði er líka alveg ljóst að sálfræðingar hafa ekki t.d. heimild til að ávísa lyfjum. Það gefur því einnig ákveðna möguleika á að bera saman mismunandi form þar sem annars vegar er eingöngu beitt meðferð sem mundi falla undir sameiginlegt svið og hins vegar jafnframt meðferð með lyfjum því að við vitum náttúrlega að kostnaður vegna lyfja hefur farið fram úr öllu sem hægt hefði verið að vænta. Ég tel því að þetta hafi víðari tilvísun en nákvæmlega það sem við vorum að tala um áðan.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég hef í rauninni litlu við hana að bæta. Ég endurtek að viljinn er fyrir hendi í heilbrrn. og hjá mér til að taka upp þessa samninga. Ég verð auðvitað að sjá hvaða möguleika ég hef til þess og get ekki sagt um það hvenær það verður gert fyrr en ég sé úr hverju við höfum að spila í þessum efnum. Ég heyri að hér er þverpólitísk samstaða um auknar fjárveitingar en eigi að síður vil ég sjá hver ramminn verður hjá okkur. Hér er talað um 50 millj. Það eru 50 millj. hér og 50 millj. þar sem heilbrrn. vantar til að sinna þeirri þjónustu eins og hefur komið fram í fyrirspurnatímanum í dag. En viljinn er fyrir hendi til að taka upp slíka samninga og við munum leita eftir fjármagni til þess.

Herra forseti. Sjúkraþjálfarar gegna mikilvægu hlutverki í heilbrigðiskerfinu við hæfingu, endurhæfingu og forvarnir. Starf þeirra getur skipt sköpum um hvort viðkomandi er starfshæfur eða hann dæmist til örorku. Sterk hefð er fyrir sjálfstæðri starfsemi sjúkraþjálfara enda er stór hluti af þjónustu þeirra þess eðlis að ekki er þörf innlagnar á sjúkrahús. Þá er það sjálfsögð stefna að beina sjúklingum á þjónustu á lægsta þjónustustigi sem unnt er að teknu tilliti til gæða. Umfang sjúkraþjálfunar í greiðslum almannatrygginga vegna sjúkratryggðra hefur aukist verulega á síðustu árum eða um 100% í krónum talið milli áranna 1995 og 2000 og er nálega um 700 millj. kr. Ýmsar ástæður eru fyrir þessu, m.a. styttri legutími fólks á sjúkrahúsum, fækkun legudaga á endurhæfingarstofnunum, flutningur á þjónustu við fatlaða og þroskahefta frá stofnunum í sambýli, fjölgun slysa, ekki síst íþróttaslysa, aukin vitund lækna og fólks almennt um þjónustu sjúkraþjálfara og þátt þeirra í bættri líðan. Á síðustu árum hefur færst í vöxt að sjúkraþjálfurum starfandi á sjúkrahúsum sé heimilað að stunda sjálfstæða starfsemi í aðstöðu vinnustaðarins gegn vægu eða engu aðstöðugjaldi utan eða innan vinnutíma viðkomandi. Hér er um nokkurs konar ferliverk að ræða. Stofnunin sendir síðan Tryggingastofnun reikning fyrir hönd starfsmanna samkvæmt umsaminni gjaldskrá TR og Félags sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara. Þessir sjúkraþjálfarar fá því hærri hlut af gjaldi í sinn vasa en sá sem starfar á stofu úti í bæ þar sem viðurkennt er að um 40% taxta vegna meðferðar standi undir rekstrarkostnaði á launatengdum gjöldum o.s.frv. Þá hefur TR gert samninga við félagasamtök og sjálfseignarstofnanir þar sem einingarverð fyrir hverja meðferð er um 40--70% hærri en hjá þeim sem starfa á stofum úti í bæ. Herra forseti. Augljóslega er samkeppnisstaða sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara verulega skert og er svo komið að þeir treysta sér vart lengur að starfa við fag sitt utan stofnana. Þeir hafa nú kært þessa mismunun til Samkeppnisstofnunar og vil ég segja með réttu. Í desember sl. samþykkti hið háa Alþingi lög um breytingu á heilbrigðisþjónustulögum sem tók afdráttarlaust af skarið með að heilbrigðisþjónusta fellur undir samkeppnislög og að ekki sé gert upp á milli rekstrarforma í heilbrigðisþjónustu. Herra forseti. Þrengt hefur verið að sjálfstæðri starfsemi sjúkraþjálfara. Þetta er hagkvæm og góð þjónusta fyrir ríkið sem auk þess þarf ekki að leggja í stofnkostnað við uppbyggingu á aðstöðu fyrir þetta fagfólk. Stefna heilbrigðisyfirvalda er óljós varðandi þessa starfsemi. Við þær aðstæður sem nú eru uppi er veruleg hætta á að grundvelli verði kippt undan þeirri starfsemi utan sjúkrahúsa og hún verði færð inn á stofnanir ríkisins með þeim aukna tilkostnaði sem það hefur í för með sér og það að óþörfu. Því spyr ég um stefnu hæstv. heilbrrh. varðandi sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara. Mun hæstv. heilbrrh. beita sér fyrir því að hlúð verði að þeirri góðu starfsemi sjúkraþjálfara sem fram fer utan stofnana og henni sköpuð eðlileg rekstrarskilyrði eða verður stofnanavæðingin ofan á?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásta Möller hefur beint til mín fyrirspurn um stefnu ráðherra varðandi starfsemi sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara sem starfa samkvæmt samningi við Tryggingastofnun ríkisins. Sem kunnugt er sögðu sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfarar upp samningi sínum við Tryggingastofnun ríkisins um síðustu áramót og tekur uppsögnin gildi 1. mars. Hefur sú deila verið nokkuð í fjölmiðlum eins og kunnugt er. Nú hefur samninganefnd sjúkraþjálfara slitið viðræðum við samninganefnd ráðuneytisins og hafa sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfarar ákveðið að starfa eftir eigin gjaldskrá frá 1. mars og vera utan samnings og hafa sumir þeirra tilkynnt um hækkun á taxta sínum gagnvart sjúklingum. Ég tel ekki þörf á að ræða þessa samningaumræðu frekar á þessu stigi en vil víkja að spurningunni og vil ítreka það sem ég hef áður sagt að ég tel það höfuðnauðsyn að samningar séu í gildi um starfsemi sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara. Ég hef enga stefnu í þá átt að sjúkraþjálfarar starfi eingöngu á stofnunum og ég tel starfsemi sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara afar mikilvæga. Ég tel að þeir hafi innt af hendi mjög mikilvægan þátt í heilbrigðisþjónustunni. Ég tel eðlilegt að sjúkraþjálfarar utan og innan stofnana starfi á svipuðum grunni og ég vil vinna að því. Þótt alltaf geti verið um einhvern aðstöðumun að ræða jafnt innan sem utan stofnana um land allt vil ég undirstrika það að ég vil vinna að því að sá grunnur verði sambærilegur. Herra forseti. Ég tel ekki rétt að tjá mig um efnisatriði þeirrar kjaradeilu sem stendur nú yfir milli samninganefnda af hálfu hins opinbera og sjúkraþjálfara en ég vil vona og vona einlæglega að það takist að leysa þá hnúta sem þar eru uppi og ná sátt og starfsemi þessi falli í þann farveg sem báðir aðilar geta verið sáttir við.

Herra forseti. Það ástand sem við blasir og brestur á 1. mars er algjörlega óviðunandi. Ég treysti því að hæstv. heilbrrh. beiti sér sjálfur í því að lausn fáist á þessari kjaradeilu þannig að unnt sé að veita þessa mikilvægu heilbrigðisþjónustu eins og verið hefur. Hins vegar er annar þáttur þessa máls sem vakið hefur athygli mína ekki síður og það er sú ákvörðun heilbrrn. að breyta regluverki þegar kemur að rétti sjúklinga til að njóta þessarar þjónustu, því að á sama tíma hefur heilbrrn. og Tryggingastofnun ákveðið að þrengja mjög þá skilgreiningu sem verið hefur þegar kemur að rétti sjúklinga til að njóta þeirrar grundvallarþjónustu og a.m.k. fá þá hlutdeild sem ráðuneytið sjálft ákveður, kostnaðarhlutdeild sem ráðuneytið sjálft hefur ákveðið og búið við. Þá vísa ég til þess að nú eru það eingöngu langveikir sjúklingar og öryrkjar og örfáir aðrir sem fara í gegnum þetta nálarauga. Ég spyr: Af hverju var þetta tækifæri notað til að þrengja rétt manna þegar þetta ófremdarástand í kjaradeilunni er annars vegar?

Herra forseti. Við blasir að hér mun skapast mjög alvarlegt ástand vegna þeirrar stöðu sem er í samningamálum sjúkraþjálfara og nýrrar samninganefndar heilbrrn. og Tryggingastofnunar varðandi kjör sjúkraþjálfara sem vinna sjálfstætt og er mikilvægt að sú deila leysist. Ekki er fyrirsjáanlegt að hægt sé að vísa öllum þeim sem hafa verið hjá sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfurum inn á heilbrigðisstofnanir, það er ekki hægt, við vitum það, þar er allt fullt fyrir. En við þurfum að horfa til framtíðar því líklegt er að meiri þörf verði fyrir störf sjúkraþjálfara í framtíðinni, það gerir lífsstíll okkar, það gerir kyrrsetan. Börn hreyfa sig minna, fólk sem fer í aðgerðir útskrifast fyrr o.s.frv. Allt lýtur þetta að því að við munum njóta þjónustu sjúkraþjálfara meira en við gerum í dag. Við verðum að koma því svo fyrir að við metum störf þeirra og það verði sjálfsagt að nýta þjónustu sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara og að kjör þeirra fylgi þá kjörum annarra sambærilegra starfsstétta.

Herra forseti. Öflugasta leiðin til að ná niður óhóflegum lyfjakostnaði í samfélaginu er að efla fyrirbyggjandi aðgerðir. Það skiptir mestu máli að almenningi sé gert kleift að leita eftir þjónustu sjúkraþjálfara áður en vandamál þeirra er komið á það stig að senda þurfi sjúkrabíl eða sjúkraflugvél eftir viðkomandi og gera á honum rándýra aðgerð á hátæknisjúkrahúsi. Það er til skammar fyrir ráðuneyti heilbrigðismála að ekki skuli hafa verið gengið frá nýjum samningi við sjúkraþjálfara fyrir löngu. Ég veit að starfsemi þeirra víða um land er í slíkri hættu að þeir sem þurfa á þjónustunni að halda fá hana ekki. Það eru næg verkefni en af því að sjúkraþjálfarar fá ekki nýjan samning þá stefnir í óefni í rekstri þeirra. Á hverjum bitnar það? Jú, á þeim sjúklingum sem eru svo fyrirhyggjusamir að leita eftir bótum meina sinna áður en þau eru komin á það stig eða orðin þess eðlis að þau kosti samfélagið milljónir eða milljónatugi.

Virðulegur forseti. Sjúkraþjálfarar inna mjög mikilvægt starf af hendi, hafa fjögurra ára háskólanám á bak við sig. Hér er búið að draga upp við hvað þeir starfa og er því óþarfi að endurtaka það. Hins vegar er nú svo komið að þeir reka 45 stofur og hafa fært rök fyrir því að rekstrarkostnaðurinn hafi aukist talsvert og launakjör rýrnað. Þeir telja sig ekki geta búið við það lengur og þess vegna stöndum við frammi fyrir þeirri vondu stöðu sem er í dag. Það er rétt sem kom fram hjá fyrirspyrjanda að meðhöndlunin hefur aukist, það eru fleiri sem fara í gegnum þetta kerfi. Ég vil hins vegar draga fram að þetta er mjög hagkvæm meðhöndlun og það sannast best á því að 60% af þeim fjölda sem fer í gegnum sjálfstætt starfandi stofur fara í 15 skipti eða færri og 40% af þeim fara í 10 skipti eða færri. Það er því mjög hagkvæmt að reka stofurnar. Ég vil taka undir það sem hæstv. heilbrrh. sagði áðan að mikilvægt er að bjóða upp á endurhæfingu bæði á stofnunum og hjá sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfurum og að vonandi náist samningar sem fyrst sem báðir aðilar geta sætt sig við.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál hér upp. Búið er að vera dálítið dapurlegt að fylgjast með því hve erfiðlega hefur gengið að ná samningum milli Tryggingastofnunar og sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara sem hafa reyndar gengið frá Heródusi til Pílatusar, að mér hefur fundist að undanförnu, og m.a. rætt við fjárln. og fleiri aðila til þess að koma málum sínum á framfæri. Það virðist lítið duga. Allar staðreyndir liggja þó á borðinu. Með vinnu sinni hafa þessir sérfræðingar náð að byggja upp alveg gríðarlega stóran hóp fólks sem leitar til þeirra en það hefur komið niður á þeirra eigin vinnulaunum. Ég ætla ekki að halda því fram að verið sé að reyna að drepa sjálfstætt starfandi aðila í heilbrigðisgeiranum með þessu háttalagi, ég geri ekki ráð fyrir að hæstv. heilbrrh. hugsi þannig. En sú hugsun leitar samt á mann að í augum margra sé ekki talin ástæða til þess að ná samkomulagi við sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara vegna þess að þeir eru ekki inni í heilbrigðiskerfinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að taka þetta mál hér upp og einnig svör ráðherra. Afar miklu máli skiptir að tryggja framtíð þessarar stéttar og menn viti að hverju er stefnt. Það er alveg augljóst af öllum þeim gögnum sem sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfarar hafa sent okkur að þeir hafa dregist verulega aftur úr í samanburði við aðrar stéttir og við þurfum auðvitað að sjá leiðréttingu á því. En við gerum enga samninga hér eða semjum um kjör, ekki í sölum Alþingis. Hins vegar hljótum við að taka til umræðu kjör þeirra sjúklinga sem þurfa og eiga að leita til þeirrar stéttar, bæði vegna þess að þeir eiga við alvarlega sjúkdóma að etja og einnig sem fyrirbyggjandi aðgerðir. Ég hafði, virðulegi forseti, fyrir hálfum mánuði síðan beðið um utandagskrárumræðu og sú beiðni hefur verið ítrekuð a.m.k. tvisvar í viku við hæstv. forseta, um það hver staðan verður 1. mars, hver yrði staða þeirra sjúklinga sem leita til sjúkraþjálfara. Og ég mun auðvitað viðhalda þeirri beiðni.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir hans ágætu svör og þeim sem hafa einnig tekið hér til máls. Það sem skiptir mestu máli í svörum hæstv. ráðherra er að hann telur eðlilegt að sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfarar starfi á svipuðum grunni og þeir sem eru starfandi annars staðar og að þetta verði leiðrétt. Þetta þykir mér vera meginpunkturinn í umræðunni og ég fagna því, því að þetta er einmitt það sem sjúkraþjálfarar hafa verið að óska eftir og þetta er í rauninni það sem heilbrigðisþjónustulögin, þ.e. þetta nýja ákvæði sem sett var í lögin núna fyrir jól kveður á um, að ekki sé gert upp á milli rekstrarforma í heilbrigðisþjónustu. En eins og kom fram í ræðum ýmissa hv. þm. og hæstv. ráðherra er yfirstandandi launadeila milli sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfara og Tryggingastofnunar ríkisins. Þetta er launadeila sem varðar um 180 sjúkraþjálfara á 45 stofum sem veita tæplega 25 þúsund einstaklingum þjónustu, alls yfir 400 þúsund meðferðir á ári. Umfangið er því gríðarlegt. Eins og málin standa núna, næsta föstudag, er augljóst að það ástand sem hér hefur verið lýst mun leiða til þess að sjúklingum verður í auknum mæli beint til sjúkrahúsa og endurhæfingarstofnana og Tryggingastofnun mun áfram greiða meðferð sjúklinga sem leita til sjúkraþjálfara sem starfa á opinberum stofnunum, þó að þessir sjúkraþjálfarar hafi raunverulega ekki aðild að þeim samningum sem þeir starfa eftir. Ég vil því ítreka það, eins og kemur hér fram, að taxti sjúkraþjálfara gagnvart Tryggingastofnun hefur ekki fylgt eðlilegri launaþróun og verðlagsvísitölu á undanförnum árum og þeir hafa bent á að þeir hafa setið eftir, bæði gagnvart þeim sem eru á samningi hjá Tryggingastofnun og jafnframt starfsfélögum sínum inni á stofnunum. Ég vil því hvetja hæstv. heilbrrh. til að beita sér fyrir því, sem ég veit að hann mun gera, að leysa þessa deilu.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Ég er í rauninni sammála meginmáli því sem hér hefur verið flutt um mikilvægi sjúkraþjálfunar almennt í samfélaginu. Ég tel að það sé afar mikið og fari vaxandi og sé einn af grundvallarþáttum í heilbrigðisþjónustunni. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að stefnan var mörkuð með lögunum sem við vorum að samþykkja, að gera ekki upp á milli rekstrarforma. Við erum með nýsamþykkt lög að því leyti. Þriðja viðkvæma málið í þessu er hvað gerist 1. mars. Auðvitað hef ég miklar áhyggjur af því eins og hv. 6. þm. Reykn. kom inn á og var síðan ítrekað hér. Ég hef miklar áhyggjur af því ef það verður svo að þessi mál verða í hnút áfram. Ég vil auðvitað fara yfir alla þætti þess. En tryggingaráð brást við þessum hugsanlegu breyttu aðstæðum ef samningar eru ekki í gildi á þennan hátt. En ég vona að það takist að leysa úr þeim hnút sem þetta mál er í og ná samningum. Það er meginmálið í mínum huga. Ef hægt er að stuðla að því, þá vil ég gera það. En það er eins með þessa kjarasamninga og aðra, það geta ekki allir fengið sitt fram. Hins vegar er nauðynlegt að leysa þann hnút sem hér er uppi og til þess verða auðvitað allir að leggja eitthvað á sig.

Herra forseti. Forsaga þessa máls er sú að eigendur krókaaflamarksbáts óskuðu eftir því að fá að reyna þorskveiðar í gildrur. Hugmyndin var að leggja fjórar til sex gildrur og gæti tegund gildranna verið valin í samráði við Hafrannsóknastofnun, sem einnig fengi allar þær upplýsingar sem farið yrði fram á. Markmiðið með tilrauninni átti að vera að komast að veiðihæfni gildranna og hvort hægt væri að forðast smáfisk. Í svari ráðuneytisins kemur stutt og laggott fram að óheimilt sé að nýta krókaaflamark á annan hátt en við línu- og handfæraveiðar og að með vísan til þess gæti ráðuneytið ekki orðið við óskum umsækjenda. Herra forseti. Ég geri ekki ráð fyrir því að hæstv. sjútvrh. hafi fengið aðstöðu til að tjá sig um afgreiðslu þessa máls. Það verður hins vegar ekki séð, ef 13. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands er lesin, að þeir aðilar sem fengið geta leyfi til tilrauna með veiðarfæri þurfi að gera út báta með tilteknum veiðileyfum. Það er meira að segja gert ráð fyrir því í þeirri grein að um geti verið að ræða aðila sem eru ekki einu sinni með veiðileyfi í íslenskri lögsögu. Þess vegna kom svo afdráttarlaust svar nokkuð á óvart. En hér var um að ræða tilraun með gildrur til að kanna veiðihæfni og hvort forðast mætti smáfisk. Það var ekki verið að biðja um neina umbun en því heitið að samstarf yrði við Hafró eftir því sem beðið yrði um. Miðað við það svar sem sjútvrh. gaf við fyrirspurn minni fyrr í vetur um rannsóknir á áhrifum veiðarfæra er ekki að sjá að neinar rannsóknir séu í gangi með gildrur hér við land. Þær eru þó þekkt veiðarfæri sem talið er að geti haft ýmsa kosti, ekki síst vistfræðilega. Ég hef því lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. sjútvrh. á þskj. 658: 1. Hvaða tilraunir hafa verið gerðar á Íslandsmiðum með veiðar botnfisks í gildrur? 2. Væri 13. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands nægjanleg lagaumgjörð um slíkar tilraunir ef þær yrðu gerðar nú? 3. Hver eru viðhorf ráðherra til slíkra tilrauna?

Herra forseti. Svar við fyrirspurn hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur er svohljóðandi: Við 1. lið fyrirspurnarinnar um hvaða tilraunir hafi verið gerðar á Íslandsmiðum með veiðar botnfisks í gildrur er því til að svara að ekki liggja fyrir í ráðuneytinu verulega bitastæðar upplýsingar um gildruveiðar á botnfiski. Kemur þar einkum til að slíkar veiðar hafa lítt verið stundaðar hér við land. Þá eru slíkar veiðar ekki háðar sérstökum leyfum ráðuneytisins. Ráðuneytið leitaði upplýsinga hjá Hafrannsóknastofnuninni um gildruveiðar og upplýsti stofnunin að á tímabilinu september 1992 til maí 1995 hafi Hafrannsóknastofnunin gert tíu veiðitilraunir með gildrum á þorski á rannsóknaskipum stofnunarinnar og ýmsum bátum. Er gerð grein fyrir niðurstöðum þessara tilrauna í fjölriti Hafrannsóknastofnunarinnar nr. 49. Hér má geta þess að Hafrannsóknastofnunin vinnur að undirbúningi tilrauna með sviflaga þorskgildru sem hefur þann kost að snúast eftir straumi þannig að op gildrunnar snýr ávallt undan straumi og vonast stofnunin eftir samstarfi við hagsmunaaðila varðandi þær tilraunir. Við 2. lið fyrirspurnarinnar, væri 13. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands nægjanleg lagaumgjörð um slíkar tilraunir ef þær yrðu gerðar nú, er svarið eftirfarandi: Í 13. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands segir að ráðherra geti veitt leyfi til veiðitilrauna og vísindalegra rannsókna í fiskveiðilandhelgi Íslands. Ekki er sérstök þörf að beita þessari grein vegna gildruveiða því að öllum skipum sem aflamarksleyfi hafa er heimilt að fara til gildruveiða án sérstakts leyfis ráðuneytisins eða Fiskistofu. Dagabátum og krókaaflamarksbátum er hins vegar ekki heimilt að stunda botnfisksveiðar með gildrum samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, þar sem þessir bátar eru bundnir línu og handfærum eða handfærum eingöngu. Svar við 3. lið spurningarinnar, um hver séu viðhorf ráðherra til slíkra tilrauna, er svohljóðandi: Viðhorf til gildruveiða eru jákvæð. Enda þótt ljóst sé að gildruveiðar á þorski séu vart líklegar til að verða þýðingarmikil veiðiaðferð gætu slíkar veiðar orðið árangursríkar á grunnslóð þar sem þekking á staðháttum og atferli þorsks er fyrir hendi. Þá má sérstaklega nefna að gildruveiðar hljóta að teljast hagkvæmar við veiðar á smáþorski til eldis.

Herra forseti. Ég fagna þeirri framsýni sem mér fannst birtast í niðurlagsorðum hæstv. ráðherra. Ég er þeirrar skoðunar eins og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir að gildruveiðar séu veiðiaðferð sem í framtíðinni gæti nýst landsmönnum ákaflega vel. Ég held að í framtíðinni eigi menn að reyna að stefna að því að búa til tækni sem gerir okkur kleift að fara niður í hafið og velja þar tegundir til veiða og líka stærðir. Þannig, herra forseti, verður hægt að nýta stofnana eins vel og fræðilega er unnt frá sjónarhóli veiðitækni. Þess vegna finnst mér gott að heyra að hæstv. ráðherra er ákaflega jákvæður gagnvart þessu. Herra forseti. Ég held reyndar að við ættum að breyta lögum um stjórnkerfi fiskveiða með þeim hætti að hægt væri að veita mönnum eins konar nýsköpunarkvóta. Í því felst ívilnun handa þeim sem beita sér fyrir nýjungum. Ég tel að þannig væri hægt að hvetja menn til þess að fara í vaxandi mæli út í gildruveiðar, sem fara best með stofnana, og koma með hráefni að landi sem leiðir til hæsts verðs.

Herra forseti. Ég rakti í fyrirspurn minni forsögu þessa máls sem var einmitt sú að aðilar sem eru með krókaaflahámarksbát höfðu áhuga á því að reyna gildruveiðar, reyndar í samráði við Hafrannsóknastofnun þannig að öllu væri til skila haldið og ekki var í sjálfu sér verið að biðja um neina umbun af neinu tagi aðra en þá að fá að gera þessa tilraun, m.a. til þess að forðast smáfisk. Nú kemur það fram í annars ágætu svari hæstv. sjútvrh. að einmitt það sem er forsenda fyrir því neikvæða svari sem þeir fengu frá ráðuneytinu, þ.e. að um krókaaflamarksbát er að ræða, ræður úrslitum. En spurningin er þessi: Jafnvel þó að hér eigi í hlut krókaaflamarksbátur sem bundinn er að jafnaði línu- og krókaveiðum væri samt ekki möguleiki að veita undanþágu af því að hér er um tilraun að ræða þar sem menn vilja gjarnan kanna heimaslóð sína betur með þessum hætti og þar sem þetta veiðarfæri sem menn eru sammála um að fari vel með botninn og sé vistfræðilega jákvætt, gæti skilað öðrum árangri, jafnvel óvæntum árangri? Hér eru aðilar ekki að biðja um að fá að stunda þessar veiðar að jafnaði heldur einungis sem tilraun. Spurningin er hvort hæstv. ráðherra væri tilbúinn til að beita sér fyrir slíku.

Herra forseti. Ég þakka ágæta umræðu. Varðandi spurningu hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur um undanþágu þá hef ég nú ekki lögin hérna við hliðina á mér til þess að vitna í þau orðrétt, en ég held ég fari efnislega rétt með að bátum sé einungis heimilt að vera með eina tegund veiðileyfis með þó þeirri undantekningu að bátar geta verið með grásleppuleyfi ásamt annarri tegund veiðileyfis. Þar af leiðandi er handfæra- og línubátum í krókaaflamarkskerfinu óheimilt að nota aðra tegund veiðarfæra. Það eru engin undanþáguákvæði frá þessu í núgildandi lögum þannig að jafnvel þótt hugur minn stæði til þess að veita slíka undanþágu þá hefði ég ekki lagaheimild til þess og efast jafnvel um á þessum grundvelli að þótt Hafrannsóknastofnunin beinlínis leigði viðkomandi bát að hún gæti notað hann til veiða með öðrum veiðarfærum en handfærum og línu. Ákvæði laganna held ég að séu það afdráttarlaus að undanþága væri ekki heimil.

Herra forseti. Nýlega lagði ég fram fyrirspurn til umhvrh. um náttúruminjar á hafsbotni, svo sem kórallasvæði, og hvort friða þyrfti fleiri svæði við Ísland en hluta af hafsbotni Eyjafjarðar. Vitað er að á síðustu 50 árum hefur maðurinn valdið miklum spjöllum sem stefnt hafa í hættu lífinu í sjónum og skaðað hafið. Má nefna ofveiði, mengun frá landi og breytingar á skipulagi þar sem strandlengjum hefur verið breytt í byggð eða iðnaðarsvæði. Margt af þessu er talið hafa breytt lífsskilyrðum í sjónum. Víða um heim eru stjórnvöld að átta sig á þessu og grípa til ráðstafana til þess að draga úr spjöllum af mannavöldum. Svo er einnig hér á landi og er það vel. Um slíkar aðgerðir hljóta menn að sameinast. Í fréttum hér á landi síðasta haust kom fram að Rannsóknasetrið í Eyjum hefur í félagi við Líffræðistofnun Háskóla Íslands fest kaup á svonefndum dvergkafbát sem farið getur niður á 2 km dýpi. Í viðtali við forstöðumann Rannsóknasetursins í Eyjum í Fréttablaðinu 1. október sl. segir hann að þeir reyni að gefa sér ekki niðurstöður fyrir fram en hafi sérstakan áhuga á að skoða ástand kóralrifjanna úti fyrir landi, vitandi að þau eru einkar mikilvægur hlekkur í öllu vistkerfi sjávar. Gert hefur verið opinbert myndband með myndum af gömlum djúpsjávarkóröllum sem vaxa undan strönd Nova Scotia í Kanada. Vísindamenn vilja að þessir kórallar verði friðaðir sem uppeldisstöðvar fyrir fisk en einnig vegna þess að þeir geymi í sér verðmætar upplýsingar um veðurfarsbreytingar. Leiðangur sem tók myndirnar fór um svæði sem liggur á milli Browns Bank og Georges Bank og vísindamennirnir vilja að sundið þar á milli, Norðaustursund, verði friðlýst svæði. Ég legg því eftirfarandi fyrirspurn fyrir sjútvrh.: 1. Hvaða rannsóknir hafa verið gerðar á ástandi hafsbotnsins umhverfis landið? 2. Hafa verið unnin umhverfisspjöll á hafsbotni? Er vitað hvaða skemmdir hafa orðið á hafsbotni af völdum veiðarfæra? 3. Hvaða áhrif geta skemmdir á hafsbotni haft á klak og uppvaxtarskilyrði lífvera í sjónum?

Herra forseti. Hv. þm. Katrín Fjeldsted spyr: ,,1. Hvaða rannsóknir hafa verið gerðar á ástandi hafsbotnsins umhverfis landið?`` Hafrannsóknastofnunin hefur á undanförnum árum unnið að margvíslegum rannsóknum er tengjast hafsbotninum umhverfis Ísland. Þótt þessar rannsóknir hafi ekki verið sérstaklega skipulagðar með tilliti til þess að veita upplýsingar um ástand hafsbotns er í þeim að finna niðurstöður sem varpað geta þar nokkru ljósi á. Meðal fyrri rannsókna eru athuganir á botngerð á hrygningarstöðvum síldar og loðnu fyrir sunnan og vestan land. Einnig hefur stofnunin unnið að endurvarpsmælingum í þeim tilgangi að kortleggja útbreiðslu og þykkt setlaga og fá upplýsingar um harðan botn. Mælingarnar voru umfangsmestar á Faxaflóasvæðinu, í Breiðamerkurdýpi, við Vestmannaeyjar og í Ísafjarðardjúpi, en einnig voru gerðar rannsóknir á afmörkuðum svæðum á grunnsævi í flestum öðrum landshlutum. Með nýjum tækjabúnaði í RS Árna Friðrikssyni hefur aðstaða til hafsbotnsrannsókna gerbreyst og nú er unnið eftir viðamikilli áætlun um kortlagningu hafsbotnsins umhverfis landið með svonefndum fjölgeisladýptarmæli. Lokið hefur verið kortlagningu u.þ.b. 12 þúsund km 2 . Á undanförnum árum hefur verið unnið að ýmsum rannsóknum sem varða vistfræði botnlífvera sem jafnframt gefa upplýsingar um ástand hafsbotnsins. Þar má m.a. nefna hið umfangsmikla verkefni Botndýr á Íslandsmiðum. Þá hafa einnig verið stundaðar langtímarannsóknir á landnámi lífríkis við Surtsey og afmarkaðar rannsóknir á lífríki á hörðum botni í öllum landshlutum. Rannsóknir á áhrifum botnvörpuveiða á samfélag botndýra hófust fyrir nokkrum árum og í því sambandi hefur m.a. verið kannað umfang og dreifing botnvörpuveiða á Íslandsmiðum. Jafnframt er Hafrannsóknastofnun um þessar mundir að vinna að verkefni innan norrænu umhverfis- og fiskveiðiáætlunarinnar. Meginmarkmið þess er að afla þekkingar á áhrifum veiða með botnvörpu og skelplóg á lífríki og gera yfirlit yfir þekkta útbreiðslu kóralla, stórsvampa, kalkþörunga og neðansjávarhvera á Íslandsmiðum. ,,2. Hafa verið unnin umhverfisspjöll á hafsbotni? Er vitað hvaða skemmdir hafa orðið á hafsbotni af völdum veiðarfæra?`` Með orðinu umhverfisspjöll er væntanlega átt við sýnileg ummerki um skemmdir og/eða eyðileggingu á náttúru hafsbotnsins. Hafrannsóknastofnunin hefur ekki fram til þessa stundað sérstakar rannsóknir sem beinlínis lúta að umhverfisspjöllum á hafsbotni. Því er til að svara að erfitt er um vik að bera saman núverandi ástand og svo eitthvað sem var t.d. áður en togveiðar hófust og tækni til rannsókna var ekki tiltæk. Togveiðar hafa verið stundaðar á Íslandsmiðum um langt skeið en erfitt er um vik að sýna fram á spjöll sem kunna að hafa verið unnin á hafsbotni þeirra vegna og meta hugsanleg áhrif til langs tíma. Eldri sjómenn hafa fullyrt að á Halamiðum og kóralsvæðum undan suðurströndinni hafi veiðislóð verið sléttuð með togveiðum en mjög erfitt er að meta í hve miklum mæli þetta hafi átt sér stað. Þetta hefur hins vegar ekki verið staðfest með rannsóknum. Kortlagning sjávarbotns við Ísland sem Hafrannsóknastofnun hóf nýlega með svonefndum fjölgeislamæli mun hins vegar gefa nákvæmari mynd af landslagi sjávarbotns. Slík kort munu því mynda mikilvægan grunn sem gera mun kleift að fylgjast með breytingum á landslagi sjávarbotns og hugsanlegum áhrifum togveiða í því sambandi. ,,3. Hvaða áhrif geta skemmdir á hafsbotni haft á klak og uppvaxtarskilyrði lífvera í sjónum?`` Flestar sjávarlífverur við Ísland hrygna miðsævis eða við yfirborð og hrogn þeirra rekur þar með straumum. Þó hrygna nytjastofnar eins og síld, loðna og steinbítur við botn og líma hrogn við hann. Togveiðar þær sem róta upp seti kunna því að hamla eðlilegri framvindu klaksins. Af þessum sökum hafa nokkur hrygningarsvæði síldar verið lokuð fyrir togveiðum meðan á hrygningu stendur og nýlega hefur Hafrannsóknastofnunin gert tillögur til sjútvrn. um bann við öllum veiðum á hrygningartíma á Látragrunni, aðalhrygningarsvæði steinbíts. Almennt eru botndýr, fiskar og hryggleysingjar, á ákveðnum búsvæðum og útbreiðsla þeirra endurspeglar oft og tíðum tilvist slíkra búsvæða. Veiðarfæri sem dregin eru eftir sjávarbotni geta brotið niður lífsform sem sem vaxa upp á botninum. Jafnframt geta veiðarfæri rótað upp botnseti og velt stórgrýti. Með tíð og tíma breytist botninn og slíkar breytingar geta leitt til þess að búsvæði henti ekki lengur dýrum sem þar þrífast. Af þessum sökum hefur Hafrannsóknastofnunin lagt á það áherslu að mikilvægt sé að efla eins og kostur er allar þær rannsóknir er tengjast áhrifum veiðarfæra á sjávarbotn og botndýralíf.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir að koma með þessa fyrirspurn. Ég þekki sögur af því frá gömlum togarasjómönnum sem stunduðu veiðar á Halamiðum að þegar veiðar hófust á þessum stað þá fylltist trollið af osti og alls konar gróðri samfara því að það var góð veiðislóð. Í dag kemur ekki einn einasti ostur í troll á þessum stöðum og botninn er eins og hefluð fjöl. Þetta er ekki hægt að rannsaka eftir á. Þetta eru bara sögur. Þetta er bara sagnfræði. Það er engin spurning um að trollið hefur haft gríðarleg áhrif á lífríki og aðstæður á sjávarbotni. Þessar sögur heyrir maður einnig frá Reykjaneshrygg þar sem stórir og þungir hlerar hafa verið notaðir til þess að slétta út hraunin svo hægt væri að draga þar eftir trollin. Sama er með Jökuldýpi. Það er engin spurning að stórkostlegar breytingar hafa orðið á sjávarbotni. Ég tek undir nauðsyn þess að láta rannsaka þetta. Það er mjög brýnt og ég fagna því að hæstv. sjútvrh. hefur áhuga á því.

Herra forseti. Á allra síðustu árum hafa sjónir manna beinst að þeim möguleika að breytingar á hafsbotni af völdum stórvirkra veiðitækja kunni að hafa verulega mikil áhrif á útbreiðslu ýmissa nytjastofna. Austan Kamtsjatka t.d. og reyndar líka í Okhotskhafi hafa menn með gervitunglamyndum á síðustu áratugum greint verulegar breytingar á hafsbotni og tengja við þær breytingar sem menn sjá í samsetningu tegunda í afla. Herra forseti. Ég er sannfærður um að spjöll á botni vegna veiðitækja hafa veruleg áhrif á útbreiðslu sumra fiskstofna. Ég er líka sannfærður, herra forseti, um að sú þróun sem við höfum séð í Norður-Atlantshafi varðandi ýmsa nytjastofna tengist að einhverju leyti því að búið er að eyðileggja búsvæðin sem þessir fiskar þurfa til þess að hafa góða vist í hafinu. Ef búsvæðin eyðileggjast, hvert á þá fiskurinn að leita? Hann hefur þá ekkert svæði fyrir sig að leggja, herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að ráðast í umfangsmiklar rannsóknir á þessum þáttum nú þegar við höfum yfir stóru og góðu skipi að ráða.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. ítarleg svör. Fyrir nokkrum árum munu Norðmenn hafa komist að því að veiðarfæri fiskiskipa þeirra hafi unnið óbætanlegar skemmdir á kóralrifjum úti fyrir ströndum landsins. Þar hafa verið friðuð stór svæði til að vernda fiskstofna sem tengjast kóralnum með ýmsum hætti. Líklegt er að skemmdir hafi einnig orðið hér við land. Leiði rannsóknir hér á landi í ljós að slíkar kóralbreiður sé enn að finna í sjónum umhverfis landið þá ættum við e.t.v. að gera slíkt hið sama. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin og hvet hann til þess að stuðla að frekari rannsóknum á ástandi hafsbotns umhverfis landið út frá því sem hér hefur verið rætt og grípa til hverra þeirra ráðstafana sem þurfa þykir til að vernda klak- og uppeldisstöðvar fisks. Hv. þm. Kristján Pálsson sagði áðan að hafsbotninn væri sem ,,hefluð fjöl``. Það er illt ef satt reynist og skiptir miklu að reyna að koma í veg fyrir að fleiri fjalir verði heflaðar.

Virðulegi forseti. Beinn eignarréttur eigenda sjávarjarða til fiskveiða í netlögum nær 115 metra frá stórstraumsfjörumáli. Þessi eignarréttur féll ekki niður við setningu laga um fiskveiðistjórn og eignarréttur fyrnist ekki. Hann verður ekki af eigendum tekinn nema fram fari lögmætt eignarnám og það hefur ekki farið fram. Fyrir liðin ár eiga eigendur sjávarjarða bótakröfur fyrir það tjón sem þeir kunna að hafa orðið fyrir, en skaðabótakröfur fyrnast á tíu árum. Í hugtakinu útræði eða útræðisréttur sjávarjarða felst í fyrsta lagi einkaréttur landeigenda til að veiða í netlögum og síðan í öðru lagi sérstakur réttur til að veiða í friðhelgi og á hefðbundnum nálægum miðum utan netlaga. Útræði eða útræðisréttur hefur verið metinn til eignar í fasteignamati 1.090 sjávarjarða í landinu. Útræðisrétturinn hefur verið metinn til verðs í fasteignamati og þar með verið skattstofn, er í senn eignarréttarlegs eðlis og atvinnuréttarlegs eðlis og því varinn bæði af 72. og 75. gr. stjórnarskrár. Um fyrningu þessa veiðiréttar að því er varðar fiskihelgi utan netlaga og hefðbundin mið er það sama að segja og um fyrningu veiðiréttar í netlögum, svo og um fyrningu bótakrafna. Ég hef því talið eðlilegt, virðulegi forseti, að beina spurningu til hæstv. sjútvrh. um útræðisrétt strandjarða: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir því að fundin verði leið til þess að tryggja að útræðisréttur strandjarða verði virtur á ný og að sá réttur verði endurskilgreindur og staðfestur í nýjum lögum um stjórn fiskveiða?``

Herra forseti. Fyrirspurn hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar og Jóns Bjarnasonar er eftirfarandi: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir því að fundin verði leið til þess að tryggja að útræðisréttur strandjarða verði virtur á ný og að sá réttur verði endurskilgreindur og staðfestur í nýjum lögum um stjórn fiskveiða?`` Því er til að svara, herra forseti, að það hefur verið skilningur ráðuneytisins að eigendur strandjarða hafi einir rétt til veiða innan netlaga jarða sinna en verði við þær veiðar að fara að öllu leyti að þeim reglum sem um viðkomandi veiðar gilda, m.a. um veiðileyfi og veiðiheimildir. Hér má benda á að hafi eigendur strandjarða stundað veiðar á þeim viðmiðunartímabilum sem hverju sinni eru lögð til grundvallar við úthlutun veiðiheimilda þá hafa þeir notið þess í veiðiheimildum með sama hætti og aðrir sem gert hafa út á sama tíma. Gildir þetta um heimildir til botnfiskveiða og t.d. grásleppuveiða. Hins vegar eru veiðiheimildir sem þannig eru til orðnar ekki bundnar við jarðir heldur báta þeirra. Í þessu sambandi má nefna að nefnd sú um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða sem skilaði tillögum sínum í september sl. tók rétt sjávarjarða sérstaklega til skoðunar og fór hún þess á leit við Skúla Magnússon, lektor við lagadeild Háskóla Íslands, að hann kannaði hvaða heimildir eigendur sjávarjarða hefðu til veiða úr nytjastofnum innan netlaga jarða sinna og hvort þeir gætu í einhverjum tilvikum átt rétt til fiskveiða utan netlaga sem teldist eign þeirra samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Komst Skúli að því að fræðilega væri ekki hægt að útiloka bótarétt landeigenda vegna skerðingar laga á fiskveiðirétti í sjó innan netlaga. Hins vegar yrði að teljast ólíklegt að unnt væri að sýna fram á bótaskyldu í einstökum tilvikum svo og að slíkur bótaréttur væri ekki fallinn niður fyrir fyrningu. Varðandi það hvort eigendur sjávarjarða gætu í einhverjum tilvikum átt rétt til fiskveiða utan netlaga sem teljist eign þeirra samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar komst Skúli Magnússon að því að með hliðsjón af því hvernig staðið hafi verið að úthlutun veiðiheimilda og öðrum takmörkunum á fiskveiðirétti í sjó verði að teljast líklegt að tekið hafi verið nægt tillit til hagsmuna útgerðarmanna sem stunduðu veiðar þegar þessar takmarkanir voru teknar upp. Gilda sömu sjónarmið um atvinnuhagsmuni eigenda sjávarjarða að þessu leyti og annarra þeirra sem stundað hafa útgerð. Ekki sé þó útilokað að reglur um úthlutun veiðiheimilda eða aðrar sérreglur um veiðar, svo sem reglur um veiðar krókabáta eða hrognkelsi, hafi af einhverjum ástæðum komið óvenjulega þungt niður á tilteknum aðila svo að hann teljist eiga bótarétt. Skilyrði fyrir slíkri kröfu væru þó enn sem fyrr að hún væri ófyrnd, en sökum þess hvað umræddar takmarkanir hafa verið lengi í gildi er ólíklegt að svo hátti til í dag. Í áliti Skúla Magnússonar segir enn fremur að svonefndur útræðisréttur sjávarjarða vísi til nota af þeirri aðstöðu í landi sem nauðsynleg var útgerð fyrr á tímum, svo sem lendingu eða höfn. Þessi útræðisréttur landeigenda hafi ekki haggað meginreglu íslensks réttar um almannarétt til veiða utan netlaga. Þær reglur sem settar hafi verið á síðustu áratugum um fiskveiðistjórn hafi því með engum hætti skert útræðisrétt sjávarjarða og gera megi ráð fyrir að þessi réttur hafi ekki þá fjárhagslegu þýðingu sem hann hafði fyrr á tímum sökum breyttra atvinnuhátta og uppbyggingar hafna í þéttbýli. Samkvæmt þessu segir að ekki verði séð að útræðisréttur sjávar hafi gefið tilefni til álitamála um bótaskyldu íslenska ríkisins samkvæmt eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Meiri hluti nefndarinnar taldi ekki ástæðu til að leggja til breytingu á lögunum um stjórn fiskveiða um rétt strandjarða. Ekki eru uppi nein áform í ráðuneytinu um að staðfesta að skilgreina sérstaklega útræðisrétt strandjarða í lögum um stjórn fiskveiða.

Virðulegur forseti. Nauðsynlegt er að fá niðurstöðu um hvort hið gamla útræði frá strandjörðum skapi rétt til hlutdeildar í veiðum úr fiskstofnum. Þess vegna vil ég þakka hv. fyrirspyrjendum þessa fyrirspurn. En ekki er síður ástæða til þess að huga að efnistöku af hafsbotni þar sem hún hefur áhrif á landgrunnið 115 metrum frá stórstraumsfjöruborði. Þetta held ég að hafi ekkert komið upp í umræðunni og er mikil ástæða til þess að athuga það. Það má minna á að keypt voru laxveiðiréttindi jarða, m.a. í Hvalfirði, fyrir fáum árum. Þar fer nú sums staðar fram efnistaka. Herra forseti. Í mínum huga er alveg skýrt að réttindi strandjarða verður að skilgreina að nýju út frá sögulegri hefð varðandi veiðar og ekki síst hvað varðar efnistöku miðað við það sem var fyrr á tímum.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að í nýjum lögum um stjórn fiskveiða eigi að skilgreina ákveðinn rétt strandjarða til fiskveiða utan netlaga. Ég tel að þessi réttur hafi verið helgaður í fornum lögum og var undirstaða byggðar mjög víða á öldum fyrri. Ég er þeirrar skoðunar að með því að tryggja þennan rétt áfram í nýjum lögum megi skjóta stoðum undir dreifða byggð meðfram ströndum landsins. Þetta þarf að vera hóflegur réttur og vera bundinn við fasta búsetu. Herra forseti. Ég vísa til þess að Már Pétursson hæstaréttarlögmaður hefur skilað greinargerð sem virðist hníga að því að strandjarðirnar eigi ákveðinn rétt í krafti hins forna útræðisréttar. Sú röksemdafærsla sem hæstv. ráðherra fór með áðan eftir Skúla Magnússyni var að sönnu eftirtektarverð en ég var algjörlega ósammála niðurstöðunni af þeim röksemdum lögspekingsins sem hæstv. ráðherra flutti hér.

Herra forseti. Hér er að sönnu mjög áhugavert mál til umræðu. Margir jarðeigendur hafa haft orð á því að réttur þeirra til útræðis sé ekki minni en hann var áður. Ég verð að taka undir með hæstv. sjútvrh. að það er mjög hæpið að geta fundið það út að réttur strandjarða sé orðinn sérstakur út af kvótakerfinu af því að þar hafi verið útræði til forna. Réttur jarðeigenda, eftir því sem ég hef lesið í bókum, fólst fyrst og fremst í því að þeir áttu lendingarnar þannig að þeir sem áttu báta og vildu róa þurftu að semja við landeigandendur um að fá að lenda í þeirra vör. Fyrir það tóku jarðeigendur oft verulega peninga. Þeir tóku skatt fyrir að leyfa mönnum að lenda í lendingu sinni. Í dag er þetta allt öðruvísi. Komnar eru hafnir í eigu sveitarfélaga þar sem allir eiga rétt til þess að fá sitt lægi fyrir sanngjarnt gjald.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin sem mér voru að vísu ekki með öllu ókunn vegna þess að ég sat í endurskoðunarnefnd um sjávarútvegsstefnuna. En ég tel ákaflega mikilvægt að menn átti sig á að samtök eigenda sjávarjarða hafa unnið í sínum málum og fengið m.a. álitsgerð frá Má Péturssyni héraðsdómslögmanni sem hefur farið yfir mál þeirra. Búnaðarþing hefur tekið undir sjónarmið eigenda sjávarjarða þannig að ég held að öllum væri fyrir bestu að málið yrði tekið upp og reynt að leysa það á farsælan hátt. Eftir því sem manni sýnist um niðurstöður í álitsgerðinni er þar grunnur til málssóknar og, eins og ég sagði, heppilegra væri fyrir allra hluta sakir að málið yrði tekið upp á þeim forsendum sem settar eru fram í álitsgerð Más Péturssonar og reynt að leysa það á farsælan hátt og að ráðuneytið hefði þá frumkvæði að þeirri vinnu. Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins koma þeim sjónarmiðum að og árétta að Búnaðarþing samþykkti árið 1999 að fela stjórninni að reyna að fá virtan útræðisrétt strandjarða á ný og staðfesta hann í fiskveiðilögum. Ég fer þess því á leit við hæstv. sjútvrh. að málið verði tekið upp og forðast verði það fyrirkomulag að eigendur sjávarjarða þurfi að leita réttar síns eftir dómstólaleiðinni.

Herra forseti. Ég hef átt fundi með fulltrúum eigenda strandjarða og lögmanni þeirra, Má Péturssyni. Við höfum fengið álitsgerð þeirra, hún er til athugunar í ráðuneytinu og tillit hefur verið tekið til hennar við undirbúning þessa svars. Þeir munu fá formlegt svar frá ráðuneytinu á næstunni. Það er hins vegar talsvert erfitt fyrir ráðuneytið þegar nefndir sem starfa á vegum þess hafa leitað til lögfræðinga um álit í máli sem þessu, og þeir hafa komið með skýr og greinargóð svör, og ef ráðuneytinu líkar ekki svörin sé annaðhvort leitað til einhverra annarra lögfræðinga til þess að fá einhver önnur svör eða þá svörin einfaldlega hunsuð og farið gegn þeim í tillögum á hinu háa Alþingi. Þess vegna held ég að það verði að leita einhverra annarra leiða en að snúa sér til ráðuneytisins í þessu máli. Niðurstaða Skúla Magnússonar er mjög skýr, af hálfu ráðuneytisins hefur ekki verið talin ástæða til að vefengja þá niðurstöðu og því verða þeir aðilar sem hér um ræðir, ef þeir vilja halda áfram með málið, að leita að niðurstöðu eða leita réttar síns, eins og það er kallað, á annan hátt.

Herra forseti. Fyrir stuttu lagði Katrín Andrésdóttir varaþm. fram fyrirspurn til hæstv. umhvrh. um upprunamerkingar á kjöti og grænmeti og um merkingar matvæla sem innihalda erfðabreyttar lífverur. Hv. þm. fékk greinargóð svör frá hæstv. ráðherra við þessari fyrirspurn en ég vil fylgja henni eftir og beina fyrirspurn til hæstv. landbrh. um merkingar á grænmeti og kjöti, svohljóðandi: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir því að neytendur fái upplýsingar um 1. upprunaland grænmetis í verslunum, 2. upprunaland kjöts í verslunum og veitingahúsum?`` Ástæðan fyrir því að ég tek þetta aftur upp er sú að þær breytingar hafa orðið að það á að fella niður svokallaða verndartolla af grænmeti á þeim tegundum sem eru framleiddar hér á landi. Tilgangur þessa er að lækka vöruverð og auka neyslu grænmetis. Ég ætla að vona að svo fari en ég tel að það geti líka haft þau áhrif að verð til íslenskra garðyrkjubænda verði hreinlega pínt niður, að verð á innfluttu grænmeti geti verið það lágt, tímabundið, að það píni niður verð íslenskra framleiðenda sem sé umfram það sem þeir fái beingreiðslu fyrir. Ég vil sem neytandi geta séð hvort grænmetið er íslenskt eða erlent. Ég vil gera það, ekki bara út af verðinu heldur vegna heilbrigðissjónarmiða líka. Ég veit hvernig íslenskt grænmeti er ræktað. Ég veit ekki hvernig það er gert erlendis. Kjöt er flutt inn frá Írlandi eins og er. Ég vil sem neytandi fá að vita hvort það kjöt sem er í kjötborðinu er íslenskt eða kemur erlendis frá. Ég er að vísa til þess hvort við getum fljótlega sett upp merkingar sem væru þó ekki eins ítarlegar og strangar og við þyrftum að hafa ef við færum eftir reglum ESB.

Hæstv. forseti. Það er heillandi verkefni að ræða um matvæli á þessum glæsilega degi. Ég er að koma af miklum blaðamannafundi Flugleiða á Hótel Sögu. Hér á Íslandi eru að hefjast miklir matvæladagar, ,,festival`` eins og gerist í mörgum löndum, sem er nýtt skref af þeirra hálfu til að draga hingað fjölda blaðamanna, stóran hóp meistarakokka úr veröldinni sem líst mjög vel á íslenska hráefnið og lýsa yfir miklum áhuga á að vinna með það. Margir blaðamenn og ferðamenn munu koma til að vera á þessum matvæladögum þannig að það verður hátíð á Íslandi næstu dagana í kringum þessa miklu matvælasýningu. Það er að sannast að matvælaauðlindirnar á Íslandi eru tvær. Það er ekki bara hafið með sinn góða fisk heldur er landið að gefa af sér gríðarlega góðar afurðir. Íslensk náttúra er hrein og í ofanálag eigum við hér frábæra bændur, góðar afurðastöðvar og ekki síður frábæra kokka og veitingahús og hótel sem leggja rækt við þessa auðlegð íslensku þjóðarinnar.  Hv. þm. spyr hvort landbrh. muni beita sér fyrir því að neytendur fái upplýsingar um upprunaland grænmetis í verslunum. Samkvæmt núgildandi reglum um innflutning á grænmeti er ekki krafist vottorða um upprunaland. Við frágang aðflutningsskýrslu þarf hins vegar að geta um upprunaland vörunnar. Því ætti að vera hægur vandi fyrir verslanir að geta um upprunaland við framsetningu vörunnar ef vilji stendur til þess. Þá hafa íslenskir garðyrkjubændur sjálfir gert átak í því að merkja framleiðslu sína til að aðgreina hana frá innfluttri og um leið til þess að upplýsa neytendur. Ef ég man þetta rétt sér maður þetta fallega íslenska merki með fánalitunum á þessum vörum og greinir að það er íslensk afurð frá íslenskum garðyrkjubændum, og skilur sig frá öðru að því leyti. Augu neytenda hafa á síðustu árum verið að opnast fyrir nauðsyn þess að vera betur upplýstir um þær vörur sem þeir neyta og er það því umhugsunarefni hvort ekki eigi að skerpa reglur hér á landi um þetta efni. Reglur sem varða spurningu þessa heyra undir þrjú ráðuneyti: fjármála-, umhverfis- og landbúnaðarráðuneyti. Hvað aðra spurninguna varðar um uppruna kjöts í verslunum og veitingahúsum vil ég segja þetta: Í mars árið 2000 skipaði ég nefnd til að gera tillögur um merkingar búfjár sem tryggðu rekjanleika búfjárafurða frá upprunahjörð og/eða fæðingu viðkomandi dýrs til sölu afurðar. Nefndin hefur skilað áliti og ég hef verið að vinna með reglugerð í þessu efni sem ekki hefur verið sett enn og reynt að ná um hana samkomulagi. Tekið skal fram að samkvæmt gildandi lögum heyra mál sem varða eldi sláturdýra, slátrun og kjötvinnslu í sláturhúsi svo og kjötvinnslu til útflutnings undir landbrn. en kjötvinnsla og söluverð fyrir innanlandsmarkað eftir að sláturmeðferð lýkur heyrir undir umhvrn. Merkingar innfluttra kjötvara heyra undir umhvrn. og sé ég mér til gleði að hæstv. umhvrh. situr í stól sínum og þekkir þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á skorti á upprunamerkingum matvæla af erlendum uppruna. Ég vil taka undir með hæstv. landbrh. að hér er að fara af stað matvælaveislan mikla. Verið er að kynna með sennilega öflugasta hætti íslenskar landbúnaðarafurðir, ekki bara kjöt heldur mjólkurafurðir og hvers konar íslenskar landbúnaðarafurðir, á næstu dögum og verður hátindur veislunnar innan fárra daga í Smáralind. En það er að verða meira knýjandi að upprunamerkingar matvæla, eiginlegar merkingar matvæla frá haga í maga, séu aðgengilegar og auðskiljanlegar fyrir neytendur. Þetta á að mínu viti við um öll matvæli. Gæðavottun og upprunamerking íslenskra matvæla er svo það sem ber að koma sem fyrst á hér á landi hvort sem um er að ræða matvöru til útflutnings eða sem ætluð er á innanlandsmarkað. Því vil ég nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. landbrh. og reyndar sjútvrh. og iðnrh. til að hraða þessum þarfamálum, herra forseti.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda Þuríði Backman fyrir þessa fyrirspurn og þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Það sem ég vil koma á framfæri er að allri matvöru sem flutt er til landsins ber að fylgja upprunavottorð. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að við fylgjum þeim upprunavottorðum til verslunar og til neytenda, ekki síst vegna þess að við erum að opna okkar innlenda markað í æ meira mæli fyrir innfluttum vörum. Þess vegna verðum við að aðgreina okkar ágætu íslensku matvöru, ekki síst fyrir það að það er þekkt að innfluttar vörur eru settar í íslenskar umbúðir. Það er verið að blekkja neytendur með því að setja innfluttar vörur í ágætar íslenskar umbúðir og koma þannig villandi upplýsingum til neytenda og það má ekki gerast.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þuríði Backman fyrir að vekja athygli á þessu mjög svo mikilvæga máli sem að hluta til kom inn á fyrirspurn sem Katrín Andrésdóttir, varaþm. Samfylkingarinnar á Suðurlandi sem átti hér sæti fyrir skemmstu, lagði fram um erfðabreytt matvæli. Ég held að það skipti mjög miklu máli, ekki bara fyrir neytendur heldur líka íslenska framleiðendur, að um réttar merkingar á matvælum sé að ræða og að upprunavottorðin fylgi í verslanir. Við vitum að Evrópusambandið hefur sett neytendavæna reglugerð um þetta en hins vegar flytjum við inn mjög mikið af vörum frá Bandaríkjunum sem ekki eru merktar á sama hátt. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til að setja sem fyrst þá reglugerð sem liggur á borði hans svo að við séum örugg um að við séum með íslensk matvæli þegar við kaupum inn.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur orðið og vona að sú kynning á íslenskum matvælum sem nú stendur fyrir dyrum gangi vel og skili góðum árangri. En við eigum einmitt að merkja okkur enn frekar og þegar kemur að grænmetinu hefur það því miður átt sér stað að verið er að villa um fyrir neytendum með því að setja erlenda vöru í íslenskar umbúðir. Þetta er auðvitað brot á siðferði og samkeppnisreglum. Ég vil sem neytandi geta valið í grænmetisborðinu á milli íslenskrar og innfluttrar vöru og það er ekki eingöngu vegna verðsins. Þó að íslenska hvítkálið sé dýrara er ég samt tilbúin til að borga meira fyrir það en þá verð ég að vita að það sé íslenskt. Ég veit við hvaða skilyrði það er ræktað og er tilbúin til að borga meira fyrir það en þá óhollustu sem getur verið í innfluttri vöru vegna þeirra varnarefna og eiturefna sem notuð eru í ræktun erlendis. Við eigum að eiga mjög auðvelt með þetta því að allar merkingar koma erlendis frá nema þá frá Bandaríkjunum. Það strandar á því að koma merkingunum frá tolli, frá innflytjendum, yfir í verslunina. Íslenskt kjöt er upprunamerkt alveg þangað til það kemur í verslunina. Það skilar sér ekki í kjötborðið. Við eigum að bæta úr þessu og númer eitt, tvö og þrjú hvað varðar innflutning á kjöti eigum við að geta valið sjálf hvort við tökum þá áhættu að neyta kjöts frá Norður-Englandi, Írlandi eða annars staðar frá.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með fyrirspyrjanda og hv. þingmönnum. Það er mjög mikilvægt að neytendur séu ekki blekktir og þeir viti hvaða vöru þeir eru að kaupa. Það er mikið neytendamál að ekki sé falsað með umbúðum og því er auðvitað mjög mikilvægt að fylgja þessu eftir. Hv. þm. Gísli Einarsson ræddi um ferlið frá haga til maga og upprunamerkingar. Evrópskur landbúnaður er nú mjög að taka sig á vegna mikilla sjúkdóma þannig að þeir eru að fara í miklar upprunamerkingar. Íslenskur landbúnaður er mjög sérstakur og á mikla möguleika í flóru heimsins í matvælum hvort sem það er í Evrópu eða í Ameríku. Við sjáum þrisvar og fjórum sinnum hærra verð á íslenskri kjötvöru, af lambinu og fleiru, í Bandaríkjunum en við höfum hér heima. Við eigum mikla möguleika. En gagnvart neytendum er krafa dagsins frá haga til maga. Íslenskir bændur eiga tækifæri í gegnum þessa sölumeðferð. Þeir geta laðað að sér neytendur, ekki bara hér heima þar sem þeir eiga óskipta aðdáendur sína, heldur geta þeir náð í neytendur sem gera kröfur um að kaupa vörur frá löndum eins og Íslandi, hollar, heilbrigðar og upprunavottaðar. Þess vegna er mjög mikilvægt að þingheimur allur átti sig á þessum staðreyndum, að menn tali ekki tungum tveim í þessu efni eins og ég hef orðið var við í mörgum þingflokkum heldur leggist á eitt að styðja landbrh. í því að koma ýmsu í kring, einföldum góðum reglum sem skapa öryggi fyrir íslenska neytendur en ekki síður reglum sem gefa íslenskum bændum tækifæri til að selja afurðir sínar á heimsmarkaði á hæsta verði sem gerist í dag. Ég hvet þingheim til liðsinnis.

Herra forseti. Nýlega fór hv. allshn. Alþingis í heimsókn að Litla-Hrauni til að kynna sér aðstæður. Heimsóknin var afar fróðleg. Nefndarmönnum varð ljóst að almennt er staðið vel að aðbúnaði fanga og starfsmenn eru vel menntaðir, áhugasamir og valda vel verki sínu. Heilbrigðisþjónustu við fanga er sinnt af Heilbrigðisstofnun Suðurlands auk þess sem geðlæknir frá Sogni er í hlutastarfi í fangelsinu. Allir fangar fara í læknisskoðun og verður læknisþjónusta á Hrauninu að teljast mjög góð, svo og þjónusta hjúkrunarfræðinga. Frá árinu 1996 hefur sálfræðingur verið þar í fullu starfi og samningur við Sogn er frá 1998. Fyrirspurn mín beinist að því hvernig meðferð við áfengis- og vímuvanda fanga er háttað. Ég hef kynnt mér hvernig staðið er að slíkri meðferð á hinum Norðurlöndunum ásamt Kanada, Bretlandi og Írlandi og veit að mikið samstarf hefur verið milli íslenskra fangelsisyfirvalda og nágrannaþjóðanna. Módel Kanadamanna hefur verið talið áhugavert, t.d. er stuðst við það í Finnlandi, en það snýst m.a. um að þeir sem dæmdir eru til lengri tíma en tveggja ára fara fyrst á sérstaka deild þar sem margir þættir eru metnir, þar á meðal hvort meðferð við vímuefna- eða áfengismisnotkun sé við hæfi og hvenær henni skuli beitt. Þetta er nýlega farð af stað og sama prógramm er farið af stað í þremur fangelsum í Noregi. Talið er að jafnvel 3 / 4 þeirra sem fremja brot séu undir áhrifum en inni í þessari tölu sem er reyndar ekki glæný eru einnig þeir sem frömdu umferðarlagabrot. Nýjar aðferðir hafa verið teknar upp við ölvunarakstursbrotum, svo sem meðferð og samfélagsþjónusta, þannig að þeim sem þurfa að afplána fangelsisvist eftir slík brot hér á landi hefur verulega fækkað. En ég beini eftirfarandi spurningum til hæstv. dómsmrh.: 1. Hve stór hluti fanga sem afplána dóm á Litla-Hrauni er talinn háður áfengi eða ólöglegum vímuefnum? 2. Hve stór hluti fanga fær meðferð við vímuvanda sínum fyrir lok afplánunar? 3. Hvað kostar slík meðferð og hver ber kostnaðinn af henni? Þá vísa ég til annaðhvort fangelsisyfirvalda eða heilbrigðisþjónustunnar. 4. Kemur til greina að bjóða upp á slíka meðferð í upphafi fangelsisvistar, a.m.k. fyrr en nú er, í stað þess að bíða þar til henni er að ljúka?

Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hreyfir hér mikilsverðu máli og spyr í fyrsta lagi: ,,Hve stór hluti fanga sem afplána dóm á Litla-Hrauni er talinn háður áfengi eða ólöglegum vímuefnum?`` Því er til að svara að árið 1996 gerðu dr. Jón Friðrik Sigurðsson og dr. Gísli Guðjónsson rannsókn á áfengis- og fíkniefnaneyslu fanga og gaf hún til kynna að stór hluti fanga ætti við neysluvandamál að stríða. Rannsóknin náði til 359 íslenskra fanga. Þar af sögðust 17% hafa verið í daglegri neyslu áfengis eða einhverra fíkniefna síðasta hálfa árið fyrir afplánun, og tæplega fjórðungur eða 23% sagðist einhvern tíma hafa sprautað sig með fíkniefnum. Aðspurðir töldu 29% fanga sig eiga við áfengis- og/eða fíkniefnavandamál að stríða. Þess má einnig geta að 57% aðspurðra fanga sögðust einhvern tíma hafa farið í vímuefnameðferð. Þessar tölur ná til allra fangelsa landsins en vænta má að niðurstöður fyrir Litla-Hraun séu ekki betri. Frá því að niðurstöður úr rannsókninni voru birtar hefur ekki verið formlega kannað hversu stór hluti fanga er háður áfengi og/eða ólöglegum vímuefnum. Eins má geta þess að þegar vímuefnaneysla er könnuð er það gert á þeirri forsendu að fanginn sjálfur meti hvort hann eigi við vandamál að stríða en ekki rannsakandinn. Í öðru lagi er spurt: ,,Hve stór hluti fanga fær meðferð við vímuvanda sínum fyrir lok afplánunar?`` Frá árinu 1990 hefur Fangelsismálastofnun í samstarfi við SÁÁ gefið föngum kost á að ljúka afplánun í meðferð og á árunum 1990--2001 fóru 246 fangar í áfengis- og/eða fíkniefnameðferð á vegum SÁÁ. Árið 2001 fóru fjórir fangar í vímuefnameðferð á meðferðarstofnunina Hlaðgerðarkot og frá áramótum 2002 hafa þrír fangar hafið meðferð í afplánun þar. Að öllu jöfnu eiga fangar kost á því að ljúka síðustu sex vikum afplánunar í vímuefnameðferð. Í sumum tilvikum hafa vímuefnameðferðarstofnanir sem Fangelsismálastofnun á í samstarfi við talið að ákveðnir fangar þurfi langtímameðferð og hefur Fangelsismálastofnun veitt leyfi til þess að fangar sæki slíka meðferð meðan á afplánun stendur. Fangar í fangelsinu á Litla-Hrauni eiga kost á því að sækja vímuefnameðferð á öllum stigum afplánunar. Sálfræðingur fangelsisins sem og aðrir heilbrigðisstarfsmenn sem starfa þar hafa veitt föngum með vímuefnavanda meðferð meðan þeir eru í afplánun. Þess má einnig geta að haustið 2001 fóru þrír fangaverðir frá fangelsinu Litla-Hrauni í starfsþjálfun til þriggja viðurkenndra áfengis- og/eða vímuefnameðferðarstofnana á höfuðborgarsvæðinu gagngert til að læra hvernig best má styðja og hvetja einstaklinga sem vilja hætta í vímuefnaneyslu. Erfitt er að gefa upplýsingar um hlutfall þeirra fanga sem fá meðferð við vímuefnavanda sínum þar sem sumir fangar vilja ekki þiggja neina meðferð. Hins vegar má að öllu jöfnu segja að þeir fangar sem vilja aðstoð við að hætta í vímuefnaneyslu eiga kost á því að fá meðferð meðan á afplánun stendur. Þá má geta þess að reglulegir AA-fundir eru haldnir í fangelsinu á Litla-Hrauni og hjálpar það mörgum föngum að styrkja sig og efla. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hvað kostar slík meðferð og hver ber kostnaðinn af henni?`` Kostnaður af meðferð sem fram fer inni í fangelsum er borinn sem hver annar kostnaður af fangelsismálakerfinu sjálfu. Ekki hefur verið um gjaldtöku að ræða fyrir þá fanga sem fara í Hlaðgerðarkot. Samkvæmt samningi sem hefur verið í gildi við SÁÁ greiddi Fangelsismálastofnun ríkisins ákveðna fjárhæð, kr. 10 þús. fyrir hvern fanga sem fór í meðferð hjá SÁÁ, óháð því hvort um lengri eða skemmri dvöl, allt upp í sex vikur, væri að ræða. Þessi samningur er nú til endurskoðunar. SÁÁ fær greitt fyrir hvern vistmann sem kemur til meðferðar samkvæmt sérstökum samningum við heilbrigðisyfirvöld og er dóms- og kirkjumrn. ekki kunnugt um hvað kveðið er á um í þeim samningi. Í fjórða lagi er spurt: ,,Kemur til greina að bjóða upp á slíka meðferð í upphafi fangelsisvistar í stað þess að bíða þar til henni er að ljúka?`` Undirbúningsvinna að meðferð í fangelsinu að Litla-Hrauni hefur miðað að því að fangar geti byrjað í meðferð hvenær sem er á afplánunartímanum, líka í upphafi fangavistar. Í meðferðaráætlun í fangelsinu er ekki aðeins miðað við áfengis- og fíkniefnameðferð samkvæmt 12 spora kerfinu sem notað er hjá SÁÁ. Áætlanirnar í fangelsinu ná líka til þess að fangar geti unnið bug á ýmsum öðrum vandamálum sem margir eiga við að stríða, svo sem kenna þeim reiðihömlun o.fl. Af fjárhagsástæðum hefur ekki enn tekist að skipuleggja fulla meðferð í fangelsinu og raunar hefur því miður orðið að fresta henni. Vonandi tekst þó að bæta þar úr áður en langt um líður og mun ég leggja áherslu á að málið nái fram að ganga Í ýmsum nágrannalöndum hafa fangelsin á undanförnum árum skipulagt meðferð innan veggja fangelsanna sem hafa gefið góða raun og við undirbúninginn á Litla-Hrauni er tekið mið af svipaðri eða sams konar meðferð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál upp hér og einnig allshn. fyrir að fara þessa í heimsókn austur á Litla-Hraun. Ég held að hún geti skilað okkur svolítið áfram í umræðunni um stöðu fangelsismála í landinu. Við vitum að frá því að þessi könnun sem gerð var 1996 og hæstv. dómsmrh. nefndi áðan, hefur sigið á ógæfuhliðina. Enn fleiri eru afbrotamenn vegna þess að þeir hafa verið í neyslu eiturlyfja. Þeir þurfa á mjög strangri meðferð að halda. Umræðan um það hvernig hægt er að mæta þessari þörf innan veggja fangelsins hefur tekið stökkbreytingum frá því sem var. Það er af hinu góða og ber að þakka hæstv. dómsmrh. M.a. eru uppi hugmyndir um að fangarnir sjálfir taki að sér að reka einhvers konar stuðningsdeild innan veggja fangelsa og mér finnst það hugmynd sem er alveg þess virði að skoða, þ.e. að þeir sem eru búnir að vera í meðferð gætu þá stutt aðra og fengið þar ákveðið hlutverk. Ég held að taka mætti það inn í umræðuna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted að taka þetta mál upp. Eins og fram hefur komið fór allshn. í góða heimsókn á Litla-Hraun. Þar fengum við margvíslegar upplýsingar. Samkvæmt þeim upplýsingum fá fangar í vímuefna- og áfengisvanda meðferð eða er boðið upp á meðferð í lok afplánunar. Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að fangar sem eiga við þetta vandmál að stríða geti hafið afplánunarferil sinn með því að fara í meðferð. Þá væri sama hvort meðferðin væri í sérstakri deild innan fangelsisveggjanna á Litla-Hrauni eða í sérstakri meðferðarstofnun þar fyrir utan. Fangana skiptir máli að geta nýtt afplánunartímann til þess að byggja sig upp og koma út af stofnuninni sem betri manneskjur. Ég gleðst því yfir orðum hæstv. ráðherra um að verið væri að vinna að því að koma á slíkri meðferðardeild. Ég vil beina því til hæstv. ráðherra að huga að ofvirkum fíkniefnaneytendum í því sambandi.

Herra forseti. Ég vil líkt og aðrir þingmenn hér á undan þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir að hafa vakið máls á þessu tiltekna máli, vímuefnavanda fanga. Það er rétt sem fram kom að allshn. fór í heimsókn á Litla-Hraun í janúar. Margt athyglisvert, að mínu mati, kom þar fram. Aðbúnaður þar hefur stórlega batnað, a.m.k. síðan ég kom þangað á sínum tíma þegar ég var í laganámi. Engu að síður vakti margt mann til umhugsunar. Það er eitt að dæma menn til refsingar. Síðan er annað hvað tekur við þegar inn fyrir fangelsismúrana er komið. Ég held að margt hafi verið vel gert. Það kom fram í máli hæstv. dómsmrh. að verið er að vinna markvisst að ákveðnum málefnum. Við verðum engu að síður að gera okkur grein fyrir því að endurkoma fanga, ef svo má að orði komast, er hærri á Íslandi en annars staðar. Ég tel að við eigum að setja okkur markmið líkt og gert hefur verið til að mynda í heilbrigðisáætlun. Við eigum að reyna að lækka það hlutfall fanga sem kemur inn í fangelsin hér líkt og annars staðar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Talið er að um 9 milljón manns sitji í fangelsum um veröld víða, þar af eru 2 milljónir í Bandaríkjunum og um 70 þúsund í Bretlandi. Við erum náttúrlega dvergríki hvað þetta varðar til allar hamingju og ættum þess vegna að geta náð vel utan um málið og mér sýnist allt stefna í að það sé gert. Í nýlegri yfirlitsgrein í tímaritinu Lancet kom fram að geðraskanir eru mjög algengar meðal fanga. Persónuleikatruflanir eru þar líklega efst á blaði en þunglyndi og ýmsir aðrir sjúkdómar hrjá þennan hóp manna sömuleiðis. Miklu skiptir að meðferðarsjónarmið og refsisjónarmið fari sem mest saman. Meðferð við áfengis- og vímuefnavanda skilar sér ekki í öllum tilvikum eins og kunnugt er og því þarf að velja vel þá sem meðferð er talin geta gagnast. Lengið hefur verið rætt um að koma á fót meðferðardeild við fangelsið og þar er talið að alla vega þurfi að vera um tíu pláss. Meðferðin gæti tekið um þrjá mánuði, alla vega mætti leggja upp með það. Fangar sem vistast á Litla-Hrauni eru margir hverjir háðir áfengi og/eða vímuefnum og gætu útskrifast sem heilbrigðari menn ef þeim tækist að losna úr þeim viðjum. Markmiðið með því að menn taki út refsingu fyrir brot sín er að þeir geti orðið nýtir þjóðfélagsþegnar að henni lokinni. Meðferð við sjúkdómum sem í mörgum tilvikum eru liður í því að brot var framið, þar með talin fíkn þótt fleira komi til, skiptir þar miklu máli. Ég skil hæstv. dómsmrh. svo að hún vilji að meðferðardeild verði komið á við Litla-Hraun hið fyrsta og ég styð hana eindregið í því. Einnig þarf markviss langvarandi eftirmeðferð að vera fyrir hendi til þess að fylgja hlutunum eftir. En ég held að af því að við erum lítil þjóð eigum við möguleika á að gera enn betur í þessum efnum en flestir aðrir og ég veit að hæstv. ráðherra ætlar sér það.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessum þætti í fangelsismálum og hv. þingmönnum fyrir ábendingar þeirra við þessa umræðu. Það er óneitanlega áhyggjuefni hve vímuefni koma oft við sögu í alvarlegum afbrotum. Meðferð getur því í mjög mörgum tilfellum verið lykilatriði svo brotamaður geti breytt um lífsstíl og komið sér á réttan kjöl að afplánun lokinni. Þetta skiptir því verulegu máli fyrir þá einstaklinga sem í hlut eiga og þjóðfélagið allt. Ég tel rétt að skoðaðar verði nýjar áherslur í fangelsismálum og hef lagt drög að því að endurskoðuð verði núgildandi löggjöf um fangelsi og fangavist. Ég bind líka vonir við að nýtt gæsluvarðhaldsfangelsi sem til stendur að reisa á höfuðborgarsvæðinu, þar sem gert er ráð fyrir bæði móttöku og greiningu, geti orðið til mikilla bóta í þessu sambandi.

Virðulegi forseti. Það þarf svo sem ekkert að hafa um það mörg orð að innkaup ríkisins á því sem það þarf að kaupa eru mikil og miklu máli skiptir að vel sé með farið í þeim efnum. Hlutur Ríkisspítalanna er ekki lítill í þessum efnum. Eins og lögum er nú háttað er skylt að bjóða út öll innkaup nema þau séu undir 5 millj. og kaup á þjónustu og verkum yfir 10 millj. skal bjóða sérstaklega út. Það eru því ákveðnar reglur um hvað skuli bjóða út þótt það í sjálfu sér takmarki ekki á neinn hátt að önnur innkaup séu einnig boðin út. Ég hef því leyft mér að beina fyrirspurn til hæstv. fjmrh. þar sem ég spyr: Hversu hátt hlutfall, tiltekið í prósentum eða krónum af heildarfjárhæð, af innkaupum Ríkisspítalanna er samkvæmt útboði?

Herra forseti. Það mun vera um 80%, eða á að giska 2,1 milljarður kr.

Virðulegi forseti. Nýlega var gerð opinber skýrsla ráðgjafarnefndar um framtíðarskipan opinbers matvælaeftirlits. Mér skilst að skýrslan og niðurstöður nefndarinnar hafi legið fyrir um nokkurn tíma áður en hún var birt opinberlega, en í niðurstöðunum er m.a. lagt til að ýmis svið matvælaeftirlits sem dreifist á nokkrar stofnanir verði sameinuð í eina stofnun, Matvælastofu, og að hugmyndin sé jafnvel sú að stofnunin heyri undir sjútvrn. Hér er ekki eingöngu um að ræða að sameina verkefni sem unnin eru af hálfu ríkisstofnana heldur einnig eftirlit sem framkvæmt er af heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga. Á fundi þingmanna með fulltrúum sveitarfélaga á Suðurlandi og fulltrúa Heilbrigðiseftirlits Suðurlands kom fram veruleg óánægja með niðurstöður skýrslunnar og þeirra tillagna sem þar eru. Ef þau verkefni sem unnin eru í dag af heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga og sem í tillögunum er gert ráð fyrir að verði tekin frá þeim og færð undir nýja ríkisstofnun þá er ljóst að á eftir standa aðeins óburðugar einingar sem gera það að verkum að erfitt verður fyrir sveitarfélögin að halda úti öflugu, faglegu eftirliti eins og þau gera nú. Það er einkennilegt í ljósi allrar þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað um að efla sveitarfélögin og verkefni þeirra að þarna eru á ferðinni tillögur um að taka frá þeim mikilvæg verkefni sem hlýtur að vera betur sinnt af fagfólki sem hefur sérþekkingu á aðstæðum á hverjum stað, auk þess sem sveitarfélögin hafa eflt þennan þátt í starfsemi sinni verulega á undanförnum árum. Því er með öllu óskiljanlegt að þegar skýrsla nefndarinnar var samin var ekkert samráð haft við þá aðila sem framkvæma matvælaeftirlit á vegum sveitarfélaganna eða við samtök sveitarstjórnarmanna til þess að afla upplýsinga um starfsemi þeirra eða skoða hvort sveitarfélögin væru til í að taka að sér stærri þátt en nú er. Þó fór stjórn samtaka heilbrigðiseftirlitssvæða sveitarfélaganna á fund formanns nefndarinnar og vakti athygli hans á nauðsyn þessa samráðs. Því var ekki sinnt en þess í stað voru settar fram órökstuddar fullyrðingar um framkvæmd þessa þáttar eftirlitsins. Þetta eru slæm vinnubrögð því ég tel að hér sé um að ræða verkefni sem eru vel til þess fallin að færa enn frekar verkefni til sveitarfélaganna. Því spyr ég: Hefur verið skoðuð sérstaklega og metin hagkvæmni þess að flytja allt matvælaeftirlit á vettvangi til stofnana sveitarfélaganna en sameina stjórnsýsluþátt málaflokksins í eina Matvælastofu? Ef svo er, hver var niðurstaða þeirrar athugunar? Ef ekki, mun hæstv. ráðherra í samstarfi við sveitarfélögin beita sér fyrir því að hagkvæmni slíks fyrirkomulags verði athuguð?

Virðulegur forseti. Því er til að svara að mér er ekki kunnugt um að skoðuð hafi verið hagkvæmni þess að flytja allt matvælaeftirlit til stofnana sveitarfélaganna, þ.e. þá eftirlit yfirdýralæknis og Fiskistofu, vegna þess að mikill hluti af þessu eftirliti er nú þegar hjá sveitarfélögunum. Mér er ekki kunnugt um að slík athugun hafi verið gerð og mun ekki beita mér fyrir því að hún verði gerð á þessu stigi. Ekki hefur komið fram ósk um það sérstaklega. Ef hún kæmi þyrfti að skoða þá ósk --- hún kæmi þá væntanlega frá sveitarfélögunum --- og gera það þá í samræmi við aðra ráðherra. Hins vegar er það rétt að nefnd á vegum forsrn. hefur skoðað, eftir að umhvrh. flutti tillögu um það í ríkisstjórn, að einfalda matvælaeftirlit í landinu. Þetta var nefnd um opinberar eftirlitsreglur og hún komst að þeirri niðurstöðu að eðlilegt væri að sameina allt matvælaeftirlit í landinu undir eina stofnun, Matvælastofu. Í dag er það þannig að samkvæmt matvælalögum er yfirstjórn matvælamála í höndum þriggja ráðuneyta, umhvrn., landbrn. og sjútvrn. Umhvrn. fer með yfirstjórn mála að svo miklu leyti sem hún er ekki falin öðrum ráðuneytum, þ.e. landbrn. eða sjútvrn. Því heyrir hið almenna matvælaeftirlit undir umhvrn. en sérhæft matvælaeftirlit, annars vegar mál er varða meðferð, flutning, geymslu og vinnslu sjávarafurða vegna útflutnings undir sjútvrn., og mál er varða eftirlitsstörf dýralækna, innflutning og útflutning búfjárafurða, smitsjúkdóma búfjár, meðferð og skoðun og mat á sláturafurðum og heilbrigðisskoðun eldisfisks undir landbrn. Þessu eftirliti er skipt þannig að hið hefðbundna matvælaeftirlit sem fellur undir verksvið umhvrn. er rekið á vegum heilbrigðisnefnda sveitarfélaganna að frátöldu innflutningseftirliti með matvælum sem er í höndum Hollustuverndar ríkisins. Það eftirlit sem fellur undir landbrn. annars vegar og sjútvrn. hins vegar er því í höndum ríkisins og annast stofnanir þessara ráðuneyta það, annars vegar yfirdýralæknir og hins vegar Fiskistofa. Samkvæmt þessu er matvælaeftirlitinu í reynd skipt á milli sveitarfélaganna og ríkisins eftir því um hvers konar eftirlit er að ræða. Mér er kunnugt um þá óánægju sem endurspeglaðist hér í málflutningi hv. fyrirspyrjanda, þ.e. að sveitarfélögin hafa ekki stutt þær tillögur sem hafa verið í umræðunni. Það er alveg ljóst að ef farið verður í að hrinda þeim í framkvæmd þá þarf auðvitað samráð við sveitarfélögin. Það hefur alltaf komið fram. Ég tel að það sé mun einfaldara að taka skref hjá ríkinu, þ.e. að sameina hjá ríkinu annaðhvort undir eina eða tvær stofnanir. Í dag er þetta undir þremur stofnunum. En engin ákvörðun hefur verið tekin um það hvort fara eigi út í slíkt og þá hvenær. Málið er því óljóst eins og stendur. Miðað við þær umræður sem hafa orðið tel ég að flestir séu sammála því að æskilegt væri að taka skref í þessu, m.a. vegna þróunar sem á sér stað í Evrópu þar sem er verið að koma upp matvælastofnun Evrópu. Hins vegar er ekki ljóst hvað sé skynsamlegast að gera og með hvaða aðferð. Málið stendur þannig í dag að á meðan ekki verða tekin önnur skref verður matvælaeftirlitið í óbreyttum farvegi. Ekki hafa komið fram neinar óskir um þessa skoðun sem hv. fyrirspyrjandi spurði hér um. En ef slík ósk kemur fram þarf að skoða hana.

Virðulegi forseti. Mér er kunnugt um að á meðan á þessu nefndarstarfi stóð var þeirri ósk ítrekað komið til a.m.k. formanns nefndarinnar að haft yrði samband við bæði þá sem starfa að eftirliti á vettvangi á vegum sveitarfélaganna og eins samtök sveitarstjórnarmanna. En það er ekki að sjá á skýrslunni að slíkt samráð hafi verið haft. Það kemur m.a. fram í skýrslunni þar sem fjallað er um þetta ,,samstarf`` við sveitarfélögin en þar segir, með leyfi forseta: ,,Formanni og framkvæmdastjóra Sambands íslenskra sveitarfélaga hafa verið kynntar helstu niðurstöður nefndarinnar.`` Að ekki skuli hafa verið haft samstarf við eftirlitsnefndir sveitarfélaganna, heilbrigðiseftirlitið hjá sveitarfélögunum, gerir það að verkum að það eru ýmsar rangfærslur í skýrslunni sem nauðsynlegt er að taka á. Að mínu viti er eðlilegra að sveitarfélögin bæti frekar á sig verkefnum en að matvælaeftirlitið, sá þáttur sem þau sinna, verði tekið frá þeim vegna þess að það dregur í raun og veru úr þeim allan mátt. Og samt verður áfram um tvíverknað að ræða því önnur verkefni eru skilin eftir hjá sveitarfélögunum sem þau munu ekki geta sinnt jafnötullega og þau gera núna. Það verður dýrara, óþjálla og um skörun á eftirliti verður að ræða. Ég held að miðað við þær óskir sem fram hafa komið og í viðræðum okkar, þingmanna Sunnlendinga, við sveitarstjórnarmenn sé fullur hugur hjá þeim að fara fram á að þessi niðurstaða, þessi skýrsla, verði endurskoðuð og þá tekið meira tillit til þess verkefnis sem er hjá sveitarstjórnunum, og að sveitarstjórnirnar vilji frekar fá til sín aukin verkefni á þessu sviði en að stjórnsýsluþátturinn verði samræmdur í eina stofnun. Fyrirspurnir hér í dag og reyndar fyrirspurn um merkingar matvæla í síðasta fyrirspurnatíma á hv. Alþingi sýna bara hvað þetta er flókið í framkvæmd eins og það er.

Virðulegur forseti. Hv. fyrirspyrjandi gagnrýnir verklag nefndarinnar. Ég þekki það ekki nákvæmlega en veit þó að hún fór m.a. til annarra Norðurlanda til að skoða hvernig menn hafa verið að breyta matvælaeftirlitinu í nágrannaríkjum okkar. Þá kom í ljós að menn hafa verið að einfalda það allverulega hjá öðrum nágrannaþjóðum og m.a. fært matvælaeftirlit frá sveitarfélögum til ríkisins en menn hafa verið að færa ýmislegt annað til sveitarfélaganna. Talið hefur verið eðlilegt að færa matvælaeftirlitsþáttinn til ríkisins til að hafa hann sem einfaldastan og til að auka gegnsæi þessa eftirlits. Mér er kunnugt um þessa óánægju sveitarfélaganna og að heilbrigðisfulltrúarnir þar telji að þannig verði hluta af starfsemi þeirra kippt burt og til ríkisins og þeir sitji þá eftir með mengunarvarnaeftirlitið og annað. Hins vegar er hægt að sjá fyrir sér þjónustusamninga við sveitarfélögin varðandi þennan þátt þannig að ekki þurfi að koma til uppsagna eða neins slíks ef menn taka þetta skref. Samt er ekki verið að boða það úr þessum ræðustóli hér og nú heldur komst nefndin að þeirri niðurstöðu að líka ætti að skoða matvælaþáttinn sem fellur undir heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna. Það eru ýmis sterk rök með því eins og sú nánd sem núna er milli stórra fyrirtækja í sveitarfélögum. Það getur verið erfitt að hafa eftirlit með þeim þegar maður er með eftirlit á vegum sveitarfélaganna. Eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, er ekki búið að ákveða hvort frekari skref verða stigin. Það er mat mitt að ef þau skref snúa að sveitarfélögunum þurfum við að hafa samráð við þau.