Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Í nál. er tekið fram, hvaða breytingar frv. geri á núverandi fyrirkomulagi. Fjárhagsnefnd gat ekki orðið alveg sammála. Einn nefndarmanna undirritaði nál. með fyrirvara, og hefir hann nú komið fram með brtt. við það. - Þar sem jeg álít brtt. þá, sem fram komin er, ekki til bóta og veit, að formaður fjárhagsnefndar er sömu skoðunar, vil jeg fyrir hönd nefndarinnar leyfa mjer að leggja til, að brtt. verði feld og frv. samþ. óbreytt.

Halldór Steinsson Eins og nál. ber með sjer, hefi jeg skrifað undir það með fyrirvara og komið fram með brtt. ásamt 1. þm. Rang. (E. P.). Eins og 8. gr. frv. er orðuð, eru lagðar svo miklar hömlur á frjálst viðskiftalíf, að mjer finst slíkt ekki geta komið til mála. Samkvæmt 8. gr. frv. er Landsbankanum veittur ótakmarkaður rjettur til að krefjast þess, að allar opinberar stofnanir og opinberir sjóðir, er hafa handbært fje á sjóðsvöxtum, skuli geyma það í honum eða útibúum hans, nema sjerstakar ástæður banni, svo sem staðhættir. - Áður en slíkt ákvæði er lögleitt verður að athuga það, hvort hagur sá, er það hefir í för með sjer fyrir Landsbankann, samsvari ógagni því, er landsmenn bíða við það. Jeg hygg, að Landsbankinn hafi ekki mikinn hagnað af ákvæði þessu, nema því að eins, að hann greiði lægri innlánsvexti en Íslandsbanki. En ef svo væri, væri hjer að ræða um einokunarstimpil á þá stofnun, og óhugsandi, að slíkt yrði þolað til lengdar. Jeg hygg, að bankinn hafi lítinn hagnað af þessu ákvæði, en hins vegar gæti það gert þeim stofnunum, er skyldan kemur fram við, stóran óleik. Ríkissjóður þarf oft á stórlánum að halda og hefir aftur á móti stundum undir höndum stórfje, er hann þarf að fá geymt nokkra daga. Hygg jeg, að Landsbankanum muni veitast erfitt bæði að ávaxta stórfje, sem hann þarf að endurgreiða eftir fáa daga, og eins hitt, að geta altaf fullnægt lánsþörf ríkissjóðs. Hygg jeg, ef slíkt kæmi fyrir, og ríkissjóður þyrfti að snúa sjer til Íslandsbanka til þess að fá lán, að hann væri tregari að veita þau, þegar Landsbankinn væri búinn að fá einkarjett til að ávaxta fje opinberra stofnana og sjóða. Hygg jeg því, að slíkt ákvæði sem þetta geti haft óheillavænlegar afleiðingar fyrir stofnanir þær, er skyldan hvílir á. Brtt. okkar fer eins langt og hægt er til að tryggja Landsbankann. Hún býður, að handbært fje opinberra sjóða og opinberra stofnana sje, að öðru jöfnu, þ. e., ef sömu kjör eru í boði, ávaxtað í Landsbankanum eða útibúum hans. Sama er um ríkisfje og embættisfje, er opinberir starfsmenn hafa undir höndum. Jeg er tregur til að ýta undir stofnanir, hvort heldur þær eru eign einstakra manna eða hins opinbera, með lögum, sem leggja höft á aðra, og lít svo á, að geti þær eigi lifað án þeirra, eigi þær ekki tilverurjett.

Magnús Kristjánsson Um brtt. þessa er ekki mikið að segja. Jeg sje ekki, að hún sje til bóta og býst því eigi við að geta greitt henni atkv. Mjer finst frv. vel viðeigandi, eins og það kom frá Nd., og gegnir furðu, að jafneðlilegt fyrirkomulag og það, að Landsbankinn skuli ávaxta sem mest af opinberu fje, skuli ekki hafa verið tekið upp fyrir löngu. Orðin „öðru jöfnu“ eru þungamiðjan í brtt. Ættu þau að skiljast á þann hátt, að þegar svo stæði á, að á einhverju landshorni væri útibú einungis frá Íslandsbanka, að eðlilegra væri að leggja fje þeirra sjóða, er þar væru, inn í útbúið, en að senda það langar leiðir með pósti, þá þyrfti það nánari skýringar við. En nú stendur í 8. gr. frv. ákvæði, er mjer finst segja nokkurn veginn það sama, sem sje „nema sjerstakar ástæður banni, svo sem staðhættir“. Af þeirri ástæðu tel jeg brtt. óþarfa. Um geymslufje væri frekar talandi, en engin brtt. liggur fyrir um það efni, svo jeg sje ekkert á móti, að um það sje ákveðið svo sem gert er í frv. Jeg tel það ekki merkilegt atriði og býst við, að Íslandsbanki telji sjer ekki mikinn óhag í því, og ekki mjög eftirsóknarvert að ávaxta það, ef skilningur hv.flm. um það, að þessi innlög sjeu oft bagaleg, er á rökum bygður. Við skulum segja, að það kæmi fyrir, að ríkissjóður þyrfti að koma til geymslu stórri fjárhæð í nokkra daga, og Íslandsbanki sæi sjer fært að greiða hærri vexti en Landsbankinn. Jeg býst ekki við, að slík samkepni eigi sjer stað, og ekki heldur við því, að Íslandsbanki verði færari um að greiða hærri vexti en Landsbankinn. En kæmi slíkt fyrir, hver væri þá afleiðingin? Ef fjeð væri sett í Íslandsbanka, fengi ríkissjóður nokkrum krónum meira í vexti. Væri það aftur sett í Landsbankann með lægri vöxtum, lenti gróðinn hjá Landsbankanum. Jeg lít svo á, að ríkissjóður og Landsbankinn sjeu svo nátengdir, að þetta komi í sama stað niður. Það yrði sama sem að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn. Mjer finst Íslandsbanka enginn ógreiði gerður með þessu, heldur er að eins verið að gera það eðlilega, að styðja að því, að ríkisbankinn hafi sem mest opinbert fje og verði þannig megnugri að hlaupa undir bagga með ríkissjóði, þegar hann þarf á bráðabirgðalánum að halda. Mjer hefir skilist, að Íslandsbanki telji sjer alla vegi færa, með því að auka hlutafje sitt, og tel jeg það ágætt og eðlilegt, að hlutafjelagsbanki hafi sem mest fje í veltunni - þó útlent sje -, en ríkisbanki innlent opinbert fje. Jeg vil ekki fara lengra út í mál þetta; geri ráð fyrir, að hv þm. sje orðin ljós afstaða mín til þess. Mjer hefir þótt leitt, að mál þetta hefir orðið deilumál og ýms skrif komið út um það, sem betur væru óskrifuð. Má benda á grein eftir einn af fjármálafræðingum og fyrverandi starfsmönnum landsins, en jeg hygg, að ljóst sje, að ummæli hans eru ekki á rökum bygð, enda væri ilt, ef svo væri ástatt, sem þar er gefið í skyn. Jeg vil helst komast hjá deilum um mál þetta í þessari hv. deild, og tel einfaldast og sjálfsagt að samþ. frv. óbreytt, eins og það kom frá Nd., þar sem jeg tel brtt. ekki til bóta.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það eru að eins örfá orð, til að gera grein fyrir mínu atkv. Tillaga þessi mun sprottin af því, að Alþingi hefir þótt of margir opinberir sjóðir standa inni í Íslandsbanka. Síðan jeg kom í stjórn man jeg ekki til, að neinir nýir sjóðir hafi verið settir á vöxtu í Íslandsbanka. Hins vegar hefir ekki verið skift sjer af því, hvar sýslumenn geymdu það opinbert fje, sem þeir hafa undir höndum, og sama er að segja um landsfjehirði og landsverslun. Hvað ríkissjóði viðvíkur, hefir það verið venja, að þegar tekið er t. d. 1 miljón kr. lán, en ekki þarf að greiða nema t. d. 800 þús., að láta mismun lánsupphæðar og útborgunarupphæðar standa á conto í þeim banka, sem lánin eru tekin hjá. En landið hefir orðið að taka meiri lán hjá Íslandsbanka, af þeirri einföldu ástæðu, að þau hafa ekki fengist í Landsbankanum. Enginn skilji orð mín svo, að jeg sje að ámæla stjórn Landsbankans fyrir að vilja ekki veita landinn lán. Landsbankastjórnin hefir komið mjög vel fram gagnvart stjórninni, og ástæðan sú ein, að bankinn hefir ekki haft nóg fje. Ljóst er nú, að bankapólitík framtíðarinnar á að ganga í þá átt, að auka svo bolmagn Landsbankans, að hann geti einn lánað ríkinu alt það fje, er það þarfnast. Að því er snertir stefnu frv. í þá átt, að hafa mest opinbert fje í ríkisbankanum, fæ jeg ekki betur sjeð en að sú stefna sje rjett og sjálfsögð. En þessi stefna kemur líka fram í brtt., og get jeg ekki annað sjeð en að verði hún samþykt, verði slíkt fje, praktiskt sjeð, alt í Landsbankanum, en hins vegar kann jeg illa við það, að lögskipað sje, að opinberir sjóðir þurfi að vera annarsstaðar en þar, sem þeir eiga betri kjara að njóta.

Eggert Pálsson Jeg bjóst ekki við, að brtt. okkar hv.þm. Snæf. (H. St.) þyrfti meðmæla. Hún er svo sjálfsögð. Það er vitanlega sjálfsagður hlutur að hafa fyrir augum hag opinberra sjóða og stofnana. Samkvæmt brtt. eru umráðamenn opinberra sjóða skyldugir að geyma sjóðina í Landsbankanum, ef enginn óhagur er að því. Þetta eru góð forrjettindi fyrir Landsbankann, en aftur ekki heilbrigt að fara lengra. Hv. þm. Ak. (M. K.) kvað vera nógan varnagla í frvgr., þar sem menn væru undanþegnir skyldunni til að geyma opinbert fje í Landsbankanum, þegar ,staðhættir“ hömluðu, með öðrum orðum, þegar ekkert útibú frá Landsbankanum er á staðnum, heldur að eins frá Íslandsbanka. En þetta er ekki nóg. Það getur líka hugnast, að Landsbankinn bjóði lægri vexti en Íslandsbanki. Einnig er það hugsanlegt - og meira en hugsanlegt -, að ríkissjóður taki lán hjá Íslandsbanka, en þurfi ekki að nota lánið alt strax. Þá væri það kostnaðarauki að taka lánið alt og leggja eftirstöðvarnar í annan óviðkomandi banka. Við það verða vextir lægri. Ríkissjóði væri margfalt hentugra að láta eftirstöðvarnar standa, þar til grípa þyrfti til þeirra. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) tók fram nauðsynina á að gera Landsbankann sem allra sterkastan. En hann yrði ekki nógu sterkur að heldur, þó hann fengi alt opinbert fje til umráða. Það liggur því í augum uppi, að enn sem komið er þarf landsstjórnin að nota sjer báða bankana jöfnum höndum. Því væri rjettast að gera ekki upp á milli þeirra að svo stöddu. Svo er önnur hlið á þessu máli, sem taka verður til íhugunar. Gæti Landsbankinn ekki beðið tjón af slíku einkaleyfi, eins og eða ekki síður en hagnað? Ef allir umráðamenn opinbers fjár eru skyldugir til að geyma fjeð í Landsbankanum, þá er bankinn auðvitað skyldugur til að taka við öllu opinberu fje. Það er því engan veginn trygt, að Landsbankanum væri eigi með þessu gerður bjarnargreiði. Bankanum gæti orðið örðugt að ávaxta miklar fjárhæðir, og hafa þó altaf á reiðum höndum það, sem af honum yrði krafið. Eftir öllum ástæðum tel jeg heppilegast, að brtt. verði samþykt. Og með því, að gera báðum bönkunum í þessu efni nokkurn veginn jafnt undir höfði, tel jeg líklegt, að þá gangi greiðara að stjórna fjármálum landsins heldur en með því, að vera með þarflausar og þýðingarlausar títuprjónastungur í garð Íslandsbanka, úr því landið hvorki má án hans vera, nje getur við hann losnað, enn sem komið er.

Kristinn Daníelsson Vjer höfum hjer fyrir framan oss heilt frv., en í umræðunum verður ekki vart við nema eina grein frumvarpsins, 8. gr.Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) benti á, að stefnan ætti að vera sú, að gera Landsbankann sem sterkastan og geyma alt opinbert fje þar. En þá á jeg bágt með að skilja ástæðurnar til, að hann tjáði sig fylgjandi brtt. og kvaðst greiða henni atkvæði. Stefnan, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) játaði sem sína stefnu, og brtt. útiloka hvort annað. Ef brtt. er samþykt, er stefnunni afneitað. Aðalatriðið í brtt. eru orðin: „að öðru jöfnu“. Um leið og Landsbankanum eru gefin forrjettindi er öðrum með þeim orðum gefinn rjettur til að taka þau af honum. Landsbankinn tæki auðvitað við opinberu fje eftir sömu reglum og hann tekur við öðru innstæðufje. En svo er eins og ýtt undir aðra til að keppa við hann. með því að bjóða opinberum sjóðum t. d. ¼% hærri vexti. Þetta gæti auðveldlega orðið til, að Landsbankinn misti fjeð. Landsbankanum er reyndar ekkert aðalatriði þessi ¼%. Það skiftir engu fyrir hann og fyrir hvorugan bankann. Aðalatriðið eru þau auknu viðskifti, sem þessu væru samfara, og hagurinn af því að hafa fjeð í veltu. Jeg get því ekki annað sjeð en að stefnan útiloki það, að opnaðar sjeu þessar hliðardyr fyrir opinbera sjóði. Sama er að segja um ,,deponeraða“ fjeð. Mjer finst það vantraust á Landsbankanum að trúa honum ekki til að taka við því. Hv. þm. Snæf. (H. St.) talaði um, að Landsbankinn myndi oft eiga örðugt með að svara út eftir skamman tíma háum fjárhæðum. En það mundi gilda alveg hið sama, þó að háar fjárhæðir til skamms tíma væru lagðar á Íslandsbanka. Báðir bankarnir má auðvitað búast við að taki að eins við slíkum háum fjárhæðum, til skamms tíma með sjerstökum samningi. Það er engin ástæða til að ætla, að Íslandsbanki reynist tregari að lána ríkissjóði, ef frv. verður samþykt óbreytt. Það er blátt áfram siðferðisleg skylda Íslandsbanka að lána landinu. Hann hefir keypt seðlaútgáfurjett sinn því verði, að gera í móti landinu alt gagn, sem hann getur. Íslandsbanka mun ekki þykja það neitt óeðlilegt, að landið styrki sína eigin stofnun, Landsbankann, með hverju heiðarlegu móti, sem unt er. Það hljóta allir að sjá, að Landsbankinn verður sterkari fyrir þetta einkaleyfi, þó að hann með því einu verði auðvitað ekki gerður nægilega sterkur, svo sem þyrfti. En þetta miðar í rjetta átt, að efla Landsbankann með auknu veltufje. Þetta er stefna frumvarpsins, en hana er nú verið að gera tilraun til að fella burtu með brtt., sem að vísu lætur lítið yfir sjer en er þó engu að síður mjög varhugaverð.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Þegar jeg sá brtt. fyrst, virtist mjer hún eðlileg og ekki líkleg til að vera hættuleg. En þegar jeg fór að íhuga málið betur, leit brtt. nokkuð öðruvísi út. Mönnum getur virst, að það geti komið fyrir, að Íslandsbanki byði betri innlánskjör en Landsbankinn. En svo er ekki. Landsbankinn getur aldrei þrifist með öðru móti en bjóða sömu kjör, og jeg hefi heimild Landsbankastjórnarinnar til að lýsa yfir því, að það gæti ekki komið til nokkurra mála, að Landsbankinn byði lægri vaxtakjör en Íslandsbanki. Ef menn samt gera ráð fyrir þeim möguleika, að Landsbankastjórnin byði ríkissjóði ósvífin kjör, mundi landsstjórnin líklega ekki hugsa sig lengi um að vísa bankastjórninni á dyr.  (H. St.: En hver er þá hættan, þó að brtt. yrði samþykt?)  Það má alveg eins snúa spurningunni við og spyrja: En hvað er þá unnið við það? Það er fjarstæða að halda, að Íslandsbanki yrði tregur til að lána landinu, ef frv. verður samþykkt óbreytt. Ríkið verður eftir sem áður einn stærsti og ábyggilegasti viðskiftavinur bankans. Íslandsbanki mundi þar að auki ekki vinna neitt, þó brtt. væri samþykt. eftir því sem sjeð verður, því raunin mundi verða sú sama.

Fjármálaráðherra (S. E.) Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) þóttist hafa fundið ósamræmi í ræðu minni. Jeg taldi það eðlilegra, að opinberir sjóðir væru allir geymdir í Landsbankanum. Landsbankinn hefir líka forgangsrjettinn að þeim samkvæmt brtt. „Að öðru jöfnu“ á að geyma þá í Landsbankanum. Nú hefir embættisbróðir minn, atvinnumálaráðherrann, sem samkvæmt stöðu sinni hefir manna best vit á þessum málum, lýst yfir þeirri skoðun sinni hjer í deildinni, að „praktiskt“ sjeð muni gilda einu, hvort brtt. verði samþykt eða feld. Það er ekki hægt að búa til neinn þjóðarhvell úr þessari tillögu; það er jeg sannfærður um. Reyndar stæði mjer á sama, þó að svo yrði. Jeg er ekki hræddur. Eftir brtt. eru þeir, sem ráða yfir opinberum sjóðum, óbundnir, ef Íslandsbanki býður betri vaxtakjör en Landsbankinn. Þeir vilja auðvitað útvega sem besta vexti af fje því, sem þeim er falið. Jeg teldi það ekki illa farið - heldur þvert á móti af hinu góða - ef brtt. gæti átt einhvern þátt í, að bankarnir hækkuðu innlánsvexti dálítið, en lækkuðu aftur útlánsvexti, sem öllum þykja fullháir. Það væru góðar afleiðingar. Jeg þykist nú hafa fært rök fyrir, að ekkert ósamræmi á sjer stað milli þeirrar stefnu minnar, að gera Landsbankann sem voldugastan, og fylgis míns við breytingartillöguna.

Magnús Torfason Jeg tek til máls sem einn af hluthöfum Íslandsbanka. Fyrir óheppilegan málaflutning utan þings og innan hefir bankinn ófyrirsynju verið dreginn inn í allharðar umræður, sem betur hefðu verið óhaldnar. Bankanum er áreiðanlega best að fá að lifa og starfa í friði, og enn sem komið er hefir hann ekkert af sjer brotið. Það ákvæði frumvarpsins, sem mestur ófriður hefir stafað af, er ekki svo víðtækt, að þess vegna sje ástæða til að sporna við því, að frv. gangi fram óbreytt. Og sakir Íslandsbanka tel jeg rjettara að fella brtt., eins og nú er komið málinu. Það er alkunna, að Íslandsbanki reiknar út vexti tvisvar á ári. Það verður því eilítill munur á vaxtakjörum bankanna, af því að Íslandsbanki borgar vaxtavexti síðara missirið. En þó að þetta nemi engu, sem munar, er það nóg til þess, að Landsbankinn verði af forrjettindum sínum gagnvart Íslandsbanka, nema hann taki upp samskonar vaxtareikning og hann. Frá sjónarmiði Íslandsbankamanna hefði því verið hreinast að koma með brtt. um að þurka greinina út. Það, sem jeg á bágast með að skilja, er það, hverjir nú berjast á móti því, að Landsbankinn sje styrktur, því það eru einmitt stífustu bændastytturnar, sem hafa mælt með brtt. Þetta er furðulegt, Landsbankinn er fyrst og fremst fateignabanki, og hjer eru atburðir hafðir til að gera Landsbankann færari um að veita lán út á fasteignir. Slík lán eru vaxtalægri, kostnaðar- og fyrirhafnarmeiri fyrir bankana en önnur lán, og þeim er ætlað að standa um langt árabil. Sakir þessa er nauðsynlegt, að bankinn fái sem mest af fje, sem geymast á þar langdvölum. Og það hafði jeg haldið, að þeir menn, sem þykjast bera landbúnaðinn á örmum sjer, mundu fyrir engan mun spyrna gegn því, að bankinn fengi sem mest af slíku fje. Það hefir verið haft á orði, að ekki væri örvænt um, að Landsbankinn notaði sjer þennan forrjett á þann hátt, að hann borgaði lægri vexti af opinberu fje en ella væri kostur á. Þetta er hreint og beint ósvífin aðdróttun. Því að stjórn Landsbankans verður hagað eftir því, sem stjórnin vill vera láta. Af þessu getur því engin hætta stafað. Auk þess hljóta opinberir sjóðir að sæta sömu kjörum og einstaklingar. Eins og till. er orðuð, gæti hún stuðlað að kapphlaupi milli bankanna um fjeð, en það yrði til tjóns fyrir jafnfátækt land, er helst af öllu skortir starfsfje. Því þegar innvextir hækka, verða útvextirnir einnig hærri, og er það síst fallið til að lyfta undir atvinnuvegi vora. Væg vaxtakjör er áreiðanlega heppilegust fyrir landið. Því hefir verið haldið fram, að Landsbankinn gæti skaðast á að hafa inni stórfje um stuttan tína. Jeg er að vísu ekki bankafróður maður, en mjer er þó kunnugt um, að Landsbankinn hefir einmitt sókst eftir slíkum viðskiftum, og skil jeg ekki í, að hann gerði það, ef hann biði tjón af; býst jeg við, að hann kunni fótum sínum forráð í því efni. Þá hefir verið sagt, að Landsbankinn hafi ekki getað fullnægt kröfum landsins. Má vel vera að svo sje, en jeg vil biðja menn að minnast þess, að það var Íslandsbanki, sem fjekk aukinn seðlaútgáfurjett, og að nú er stríðinu lokið, svo bankinn stendur nú betur að vígi. Enn fremur hefir verið haldið fram, að Íslandsbanki mundi tregari til að lána því opinbera, ef frv. þetta yrði að högum óbreytt. Jeg verð gagnvart því, eins og hv. 2. þm. G.-K. (K. D.), að halda fram, að það sje bein skylda bankans að veita stjórninni lán til nauðsynlegra framkvæmda, því auk hlunninda þeirra, sem hann hefir fengið beinlínis í því skyni, starfar hann að töluvert miklu leyti með innlendu fje. Ef hjer væri að ræða um algerlega útlendan privatbanka, væri nokkuð öðru máli að gegna. Jeg veit heldur ekki til, að Íslandsbanki hafi nokkurn tíma gert sig sekan í slíku atferli; þvert á móti verið landsstjórninni mjög innan handar í lántökum hennar. Það er og vitanlegt, að Þjóðbankinn danski, sem þó er hlutafjelagsbanki, en ekki ríkiseign, nýtur sömu rjettinda og hjer er farið fram á fyrir hönd Landsbankans. Þegar af þessari ástæðu ætti það að segja sig sjálft, að frv. væri samþykt óbreytt. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) þykir óviðkunnanlegt að fá lán í Íslandsbanka, sem svo sje lagt inn í Landsbankann; en það er ekki annað en það, sem privatmenn gera oft og einatt. Það er afaralgengt, að menn taki lán í öðrum bankanum og leggi það inn á hlaupareikning í hinum. Þá verð jeg að játa, að jeg get ekki skilið, að hæstv. fjármálaráðherra þurfi að knýja á hjá Íslandsbanka til þess að fá lán, rjett eins og hann væri einhver beiningamaður eða gustukamaður. Jeg hjelt að þegar landssjóður fengi lán með sömu kjörum og einstaklingar, gæti það ekki talist greiði, eigi ver statt en landið er nú, heldur ætti Íslandsbanka að vera sómi í að veita lánið; auk þess er alkunnugt, að það eru helst stóru viðskiftin, sem bankarnir sækjast eftir. Það eru að vísu falleg orð að bera á vörunum, að það eigi að styrkja Landsbankann, en jeg gef lítið fyrir þau, þegar tillögurnar, sem þeim eru samfara, gera það ekki. En við vitum líka, til hvers fögru orðin stundum eru notuð. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) þarf jeg ekki að svara, því honum er fullsvarað með því, sem hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) og jeg höfum þegar sagt.

Fjármálaráðherra (S. E ): Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) gaf í skyn, að jeg hefði hagað orðum mínum eins og jeg væri beiningamaður, er jeg leitaði til Íslandsbanka um lán. Jeg sagði, að Landsbankinn væri því miður eigi svo öflugur, að hann gæti veitt landinu þau lán, sem það þyrfti, og því hefði jeg orðið að biðja Íslandsbanka um lán. Hvernig hv.þm. (M. T.) kemur hjer beiningamanninum að er mjer hreinasta ráðgáta, en hann um það. Hefði Landsbankinn verið nægilega öflugur, hefði leitt af sjálfu sjer, að stjórnin hefði fengið öll sín lán þar, enda væri henni það langtum kærara. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að Íslandsbanki væri skyldugur að lána landinu fje. Lagalega er hann alls eigi skyldugur til þess, og sje honum af einhverjum ástæðum illa við að veita lán, getur hann altaf fengið einhverja átyllu til að losna við það, t. d. sagt, að bankinn hafi ekkert fje handbært o. s. frv. Það virðist svo, sem hv.þm. Ísaf. (M. T.) gangi út frá því sem sjálfsögðu, að landsstjórnin geti altaf fengið lán í hvaða banka sem vera skal. En mjer er kunnugt um, að erlendar stjórnir hafa oft átt fult í fangi með að fá nauðsynleg lán.  (K. D.: Hvaða stjórn?)  Jeg er eigi skyldugur til að nefna nein dæmi, en ef hv.þm. (K. D.) hefði fylgst með í erlendum blöðum, þá hlyti hann að hafa rekið sig á þetta. Stjórninni tókst í þetta skifti að fá 4½, milj. kr. lán í Danmörku; meira var ekki hægt að fá. Skal jeg geta þess, bankastjóra Tofte til maklegs lofs, að hann studdi eftir megni að því, að lánið fengist, og var framkoma hans öll í því máli sú, að auðsjeð var, hvað honum var ant um hag landsins. Jeg er sammála hv.þm. Ísaf. (M. T.) um, að það eigi að styrkja Landsbankann, en jeg get ekki sjeð, að aðstaða hans verði neinu verri, þó brtt. verði samþykt. Við höfum orð hæstv. atvinnumálaráðherra og fleiri manna fyrir því, að mestur hluti fjárins muni lenda hjá Landsbankanum; að eins örlítill hluti hjá Íslandsbanka. Get jeg ekki skilið, að framtíð bankans velti á því, hvort þetta verður samþykt eða eigi. En mjer finst þetta meira „taktiskt“ spursmál. Ef hnúturnar til mín eiga við frv., sem felt var í Nd., og talið var til þess lagað að særa Landsbankann ólífissári, vísa jeg þeim algerlega frá mjer, því mjer var aldrei verulega um það frv. og var sama, þó það fjelli; en ef átt er við brtt. þá, sem hjer er farið fram á, verð jeg að játa, að jeg skil þær ekki, því með henni er ekki á nokkurn hátt veist að Landsbankanum. En nú kemur bráðum ný stjórn og nýr fjármálaráðherra  (M. T.: Er það nú víst?)  , og verður gaman að sjá, hvar hann tekur lánin. Meðan jeg er í stjórninni mun jeg að sjálfsögðu reyna, eins og unt er, að láta Landsbankann sitja fyrir því, að veita stjórninni lán.

Halldór Steinsson Jeg þarf ekki að svara mörgu af því, sem hjer hefir verið talað, en jeg ætla þó að segja örfá orð um einstaka atriði. Hv. þm. Ak. (M. K.) misskildi í brtt. orðin „að öðru jöfnu“ Virtist hann skilja þau á þann hátt, að ef 2 útibú væru á sama stað, stæði á sama, í hvort þeirra fjeð væri lagt inn. Auðvitað er meiningin sú, að fjeð sje lagt inn í Landsbankann, nema Íslandsbanki bjóði betri kjör. Mun enginn annar en hv.þm. Ak. (M. K.) hafa skilið orð þessi á annan veg. Þá talaði hann um ákvæðið í 8. gr. frv., „nema staðhættir banni“. Virtist mjer hann vilja fá því breytt. En mjer virðist það enga þýðingu hafa, því póstsamband og símakerfi landsins er nú komið í það horf, að óhugsanlegt er, að staðhættir banni, að fjeð verði lagt inn í Landsbankann. Málsgrein þessari er því algerlega ofaukið og mætti eins vel fella hana úr frv. Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) talaði um, að stefna þingsins ætti að vera að styrkja Landsbankann. Erum við honum sammála um það, en við álítum, að það eigi að styrkja hann án þess að misbjóða öðrum. Og það er aðalatriðið í þessu máli. Hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) hefir verið æðifljótur að skifta skoðun í þessu máli; við 1. umr. var hann með þessari breytingu, en nú er hann snúinn á móti henni. Furðar mig að vísu ekki á því úr þeirri átt. Hæstv. atvinnumálaráðherra virtist ganga út frá því, eins og aðrir, að Íslandsbanki mundi gefa hærri vexti; en ef hann gefur það, eru sjóðirnir beittir beinu ranglæti með því að leggja þá inn í Landsbankann og láta þá þannig ávaxtast minna en ella. Hv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að brtt. væri óþörf, gerði hvorki til nje frá, en þá skil jeg ekki, hvers vegna slíkt kapp er lagt á að fella hana.

Magnús Kristjánsson Hv. þm. Snæf. (H. St.) talaði um misskilning hjá mjer. En jeg hygg, að honum muni veitast æðiörðugt að sanna það. Yfirleitt finst mjer fremur óheppileg aðferð að gera mönnum upp orð, sem menn aldrei hafa sagt, og byggja sína röksemdafærslu á þeim. Jeg skal játa, að jeg var að reyna til að finna einhverja skynsama hugsun í till., til að komast að raun um, hver væri meiningin með henni; annars skal jeg ekki endurtaka það, sem jeg sagði um hana áðan. Jeg verð samt að taka fram, að jeg var ekki á móti ákvæðinu í 8. gr.: „nema staðhættir banni“, tók einmitt fram, að það væri nægilegt og gerði brtt. óþarfa. Háttv. þm. Snæf. (H. St.) reyndi þar til að snúa út úr, eins og hans er vandi. Jeg býst ekki við, að Íslandsbanki muni gefa hærri vexti af innlánum en landsbankinn: því hefir háttv.þm. Snæf. (H. St.) líka haldið fram, svo þar erum við sammála. Annars vil jeg geta þess, að mjer þóttu ummæli háttv.þm. Snæf. (H. St.) hálfóviðkunnanlegt, er hann sagði, að þessi lög settu einokunarstimpil á Landsbankann; tel jeg slík ummæli trauðlega viðeigandi. Áður en jeg sest niður ætla jeg að víkja örfáum orðum að því, sem háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) sagði. Hann hjelt fram, að miklar líkur væru til, að þetta fyrirkomulag gæti orðið Landsbankanum til stórtjóns; honum gæti borist svo mikið fje, að hann ætti örðugt með að svara því út. - Það er algerlega ástæðulaus ótti. Það eru einmitt slík viðskifti sem þessi, er bankarnir sækjast mest eftir, því þess meira fje, sem bankarnir hafa á þennan hátt, þeim mun meiri líkur eru til, að að eins lítill hluti af innlánsfje þeirra verði tekinn út í einu. Einnig gæti stjórn og þing tekið í taumana, ef útlit væri fyrir, að einhverskonar aðsúgur yrði gerður að bankanum. Svo þessar ástæður hv. 1. þm. Rang. (E. P.) eru fremur lítilfjörlegar. En þegar verið er að tala um hættu, sem stafað geti frá Íslandbanka í þessu sambandi, er eins og menn hafi hálfvegis gleymt því, að við höfum þó bankaráðið - og ætti þó hv. 1. þm. Rang. (E. P.) að minsta kosti að muna, að það er til. Og hafi jeg á sínum tíma talið það góða ráðstöfun, að þessi hv.þm. var skipaður í bankaráðið, þá var það af því, að jeg hafði álit og traust á honum til þess - traust á honum til þess, að vera þar trúnaðarmaður landsins, eins og hann auðvitað á að vera.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Það er reyndar búið að kveða brtt. svo rækilega niður, að óþarfi virðist að bæta nokkru þar við. En jeg get þó ekki stilt mig um að benda á það, að svo virðist, sem hv.flm.brtt. hafi nú alveg skift um skoðun. Það er stöðugt verið að sífra og suða um það, að engar líkur sjeu til þess, að Landsbankinn geti gefið eins háa vexti og Íslandsbanki, og þess vegna sje hagur að því að hafa innstæðurnar í hlutabankanum, auk þess sem bankinn mundi verða tregari til lánveitinga, ef hann yrði sviftur innlögunum, ef hægt er að tala um að svifta hann því, sem hann hefir engan lagarjett til. En samkvæmt reynslunni er engin ástæða til að ætla, að Landsbankinn gefi lægri vexti, og löggjafarvaldið hefir fullan rjett og skyldu til að styrkja hann og styðja á hvern þann hátt, er það telur best við eiga, og það því fremur, sem ráðstafanir þess áður hafa gert hann að nokkurskonar undirlægju hins bankans, og það verður meðal annars gert með því, að fá þessi innlög opinberra sjóða í hendur honum. Það er vægast sagt óviðkunnanlegt að heyra Íslandsbanka núið um nasir að hann mundi tregari til að lána ríkinu, ef Landsbankinn yrði styrktur að þessu leyti, þar sem það er beinlínis tekið fram í lögum hans, sem eitt af skilyrðum fyrir seðlaútgáfurjettinum, að hann sje skyldur til að styrkja íslenska atvinnuvegi. En bankanum koma þessar sjóðaráðstafanir ekkert við í því sambandi, því auðvitað hefir þingið fult leyfi til þess að ráðstafa meðferð þeirra eins og því þóknast, og þeim er best borgið eins og ráð er fyrir gert í frv. sjálfu, því um brtt. er það eitt að segja, og umr. nú hafa best sýnt það, að hún er óþörf og jafnvel flm. hennar sanna það flest með ummælum sínum.  (H. St.: Alt misskilningur)  .

Eggert Pálsson Það var hv þm. Ak. (M. K), sem gaf mjer ástæðu til að taka til máls, með því að blanda inn í umr. slettum út af stöðu minni sem bankaráðsmanns. En út af þeim atriðum, sem hann mintist á, ætti að vera nóg að minna á það, að bankaráðið tekur að sjálfsögðu engan þátt í daglegum störfum eða stjórn bankans, svo mál eins og þau, sem hjer ræðir um, koma ekki undir úrskurð þess.  (M. K.: Þau ættu að gera það)  . En fyrst jeg er á annað borð staðinn upp, vildi jeg víkja lítillega að nokkrum öðrum atriðum. Ástæðan til afstöðu minnar í þessu máli er sú, að raunin mun nú, sem að undanförnu, verða sú, að Landsbankinn einn geti ekki fullnægt þörfum stjórnarinnar, og þess vegna sje það happasælast að koma sjer sem best við báða bankana, meðan svo stendur, eða að minsta kosti óþarft að koma sjer út úr húsi hjá öðrum þeirra, þó með því sje auðvitað ekki sagt, að ekki eigi að styrkja hinn. Önnur sletta var mjer send frá hv.þm. Ísaf. (M. T.), þar sem hann sagði, að till. mín kæmi úr hörðustu átt, þar sem helst mundi verða að telja mig landbúnaðarfulltrúa, en Landsbankinn hefði ætíð verið skjöldur og verja landbúnaðarins. Mjer er nú reyndar ekki kunnugt um, að svo sje ástatt sjerstaklega um Landsbankann. Því það er vitanlegt, að hvorugur bankinn hefir verið þess megnugur að reisa við landbúnaðinn, þó eflaust hafi ekki vantað viljann. Að þetta sje rjett má meðal annars sjá af því, að nú er fram komin þingsál. um að setja á stofn sjerstaka lánstofnun fyrir landbúnaðinn. Annars virðist mjer auðsætt, eins og hv.þm. Snæf. (H. St.) tók fram, að í þessu máli á auðvitað að líta á báðar hliðarnar, ekki starblína eingöngu á stundarhag Landsbankans, heldur taka líka tillit til hagsmuna þeirra sjóða, sem hjer eiga hlut að máli, en það verður tæpast talið gert með því, að neyða þá til þess að leggja fje sitt inn í ákveðna stofnun, hvort sem þeir græða á því eða tapa, auk þess sem það mundi stappa nærri því, að þrýsta einokunarstimplinum á stofnunina sjálfa. Í sambandi við þetta má taka eitt dæmi til skýringar. Það verður ekki farið lengra en að meta Landsbankann til jafns við landssjóðinn, og við skulum gera ráð fyrir, að þetta tvent væri eitt og óaðskiljanlegt. Svo kemur einn góðan veðurdag till. um það, að taka t. d. alt ómyndugra fje og leggja það inn í landssjóðinn, og það jafnvel þó betri kjör fengjust annarsstaðar. Jeg býst við því, að mönnum þætti þetta óviðfeldin hagnaðarráðstöfun - og væri því þó ekki til að dreifa hjer, að útlendingar græddu - þar sem landssjóður sjálfur á í hlut. En munurinn er enginn á þessu og þvinguðum innlögum opinberra sjóða í Landsbankann. Því Landsbankinn er ekkert annað en ein sjerstök grein af landssjóðnum.

Magnús Torfason Út af orðum hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) vil jeg taka það fram, að vitanlega átti jeg í fyrri ræðu minni ekki við það, að Íslandsbanki væri lagalega skyldur til þess að lána ríkisstjórninni fje, en hinu held jeg fram, að siðferðislega sje hann skyldur til þess. Annað er það, sem jeg vil átelja í ræðu hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), og það er sú tortrygni og þær getsakir, sem andaði úr henni í garð Íslandsbanka, en þetta er alveg ósæmilegt, því jeg get, að gefnu tilefni, vottað það, að Íslandsbanki hefir komið mjög vel fram gegn landinu nú á stríðsárunum. Um lántöku landsins yfirleitt skal jeg að þessu sinni ekki segja annað en það, að jeg trúi því illa, að stjórnin hafi ekki getað fengið lán í Íslandsbanka, að minsta kosti með sömu kjörum og prívatmenn. Hvorki þetta nje önnur ummæli mín í þessu sambandi hafa þó átt að skiljast sem árásir á stjórnina, eins og sá hársári ráðherra, sem hjer hefir talað, hefir viljað skilja þau. En hitt er annað mál, að jeg býst við því, að það hefði að minsta kosti ekki spilt, þó nefndin hefði vitað um afstöðu fjármálaráðh. (S. E.) til málsins áður. Og dálítið er það skrítið, að ráðh. skuli ekki hafa fundið hvöt hjá sjer til þess að hreyfa neinu af þeim andmælum eða athugasemdum í Nd., sem hann hefir afhjúpað fjármálaspeki sína og skáldgáfu með að básúna hjer í deildinni. Jeg skal svo yfirgefa hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) og snúa mjer að háttv.þm. Snæf. í H. St.). Ræða hans var reyndar mest innifalin í útúrsnúningum. Það er því að eins eitt atriði í ræðu hans, sem jeg vil drepa á, og það var það, að með frv. væri verið að skapa misrjetti, þó það sje vitanlegt, að aðstaða bankanna hefir verið þannig undanfarið, að ef Landsbankinn fær þessi forrjettindi, má miklu fremur segja, að það sje verið að bæta misrjetti. Að lokum skal jeg geta þess í sambandi við það ósæmilega tal um einokunarstimpil, sem hjer hefir klingt, að danski þjóðbankinn hefir í meira en öld haft þau sömu forrjettindi, sem hjer er farið fram á fyrir Landsbankann, og enginn uppnefnt hann fyrir það.

Fjármálaráðherra (S. E.) Ummæli hv.þm. um getsakir af minni hálfu í garð Íslandsbanka eru hreinasta fjarstæða. Jeg hefi sagt, að stjórnin hafi ekki getað fengið lán í Landsbankanum og því orðið að fara í Íslandsbanka. Eru það getsakir. Þar sem háttv.þm. var að undrast það, að jeg hefði ekki hreyft andmælum gegn þessu máli í hv.Nd., þá er því til að svara, að þegar málið var þar á ferðinni, var vel um það sjeð, meðal annars af hv.þm. Ísaf. (M. T.) sjálfum, að jeg hefði nóg að gera hjer í deildinni við að tala um síldartoll o. fl. En í mínum augum er þetta fremur smámál, svo að jeg hefði ekki fundið ástæðu til þess að hafa endaskifti á himni og jörð út af því, þegar það var til umr. í hv.Nd., þó jeg hefði átt kost á því. Því jeg skoða þetta mál ekki, eins og hv.þm. Ísaf. (M. T.), sem einhvern öruggan bjarghring í ólgusjó fjármálakafsins, sem bjargað geti hverjum sökkvandi þingmanni, sem fylgi því, í kosningabrimi kjördæmis síns.  (M. T.: Við skulum láta skáldskapinn liggja.) Og jafnvel þó brtt. verði feld, mun jeg greiða atkv. með frv., og held jeg svo, að það sje óþarfi að fara fleiri orðum um þetta. 

Kristinn Daníelsson Það er vani sumra ræðumanna að byrja á því að segja, að ekkert hafi verið hrakið af orðum þeirra, og jeg vil nú taka mjer þessi ummæli í munn. Jeg get því látið mjer nægja að benda á það enn þá einu sinni, að þar sem yfirleitt má gera ráð fyrir, að báðir bankarnir bjóði sömu kjör, er brtt. að því leyti óþörf. En út af því, sem sagt var um Íslandsbanka og lánin, er það rjett hermt, að „formelt“ muni hann geta neitað stjórninni um lán, en jeg vildi í því sambandi benda á, að víða er sú kvöð látin fylgja seðlaútgáfurjettinum, að þeim, sem hann fái, sje skylt að veita ríkinu lán, sem sýnir, að slíkt er talið eðlilegt og sjálfsagt.

Guðmundur Ólafsson Jeg man ekki til þess, að sagt hafi verið eitt orð um þetta frv., og er það þó komið til 3. umr. Jeg fyrir mitt leyti veit ekki, hvort þessi staður liggur við sjó eða upp til fjalla, og þótt jeg vilji ekki á nokkurn hátt amast við frv., þætti mjer samt fróðlegra að fá einhverja vitneskju um staðinn.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi heyrt á skotspónum að þessi staður sje einhversstaðar nálægt Dýrafirði.

Kristinn Daníelsson Þessi staður liggur norðanvert við Dýrafjörð, í Mýrahreppi. Þar var áður talsverð „trafik“, meðan hvalveiðamenn voru vestra, en nú hafa þær veiðistöðvar verið lagðar niður. Hafa sveitarbúar hugsað sjer, að með því að hjer er um góða höfn að ræða, svipaða höfninni á Þingeyri, þá geti hjeraðinu orðið hagur og frami að því að hjer yrði rekin verslun. Mjer hefir að vísu ekki verið falið að flytja þetta mál, en með því að jeg er gagnkunnugur þessum slóðum, hefir mjer þótt rjett að gefa þessar upplýsingar. Vænti jeg, að þetta frv. sæti sömu vingjarnlegum viðtökum sem önnur samskonar frv.

Guðmundur Ólafsson Eins og menn gátu heyrt af orðum mínum áðan, var það ekki af óvinskap við frv., að jeg tók til máls, heldur þótti mjer ekki minna mega vera en að vjer fengjum að vita, hvað um væri beðið og hvar staðurinn væri.

Forseti: Frv. þetta er komið frá hv.Nd. og var þar í allsherjarnefnd; er það því till. mín, að því verði vísað til sömu nefndar hjer.

Forseti: Þetta frv. var í landbúnaðarnefnd Nd., og legg jeg til, að því verði vísað til sömu nefndar hjer.

Forseti: Frv. þetta er komið frá samvinnunefnd samgöngumála beggja deilda, og vil jeg beina þeirri spurningu til hv.frsm. nefndarinnar hjer (G. G.), hvort ætlast sje til þess, að frv. verði vísað til nefndar eða gangi nefndarlaust fram.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Málið er fullrætt í samvinnunefnd deildanna og þarf því ekki að ganga til nefndar hjer. Skal jeg leyfa mjer að mæla hið besta með frv., sem gengur í rjetta átt, sem sje þá, að fá menn til þess að leggja sem mest á sig sjálfa og hjálpa þeim svo, sem hjálpa sjer sjálfir. Þetta er aðalmergur frv. Í frumvarpi þessu kemur og fram heimild til þess að nota nýjan gjaldstofn, eins og er í öðru frv. hjer á þinginu, og er það vel til fallið, því að sá gjaldstofn sem nú er, er ekki heppilegur.

Guðjón Guðlaugsson Þó þetta mál sje lítið, þá hafa orðið talsverðar umræður um það í hv.Nd., og jeg býst við, að það sjeu of mikil veðrabrigði fyrir frv., ef það yrði afgreitt hjer umræðulaust, og vil jeg ekki stuðla að því. Jeg hallast að því, að frv. sje óheppilegt og að það hafi áhrif í gagnstæða átt við það, sem flm. ætlast til. Ef frv. verður að lögum, verður það fremur fullkomin trygging fyrir refaeldi í landinu, það er að segja viltra refa, er valda tjóni og fjárskemdum. Jeg hygg, að jeg sje svo kunnugur málinu, að jeg geti fullyrt, að það er ekkert ráð betra og farsælla til útrýmingar refa en refaeldi það, er átt hefir sjer stað á nokkrum stöðum. Í þessum mjög svo leiðinlegu og lítilfjörlegu umr. í háttv.Nd. heyrði jeg ýmsar svo nefndar ástæður með þessu frv., en það var sameiginlegt við þær allar, að þær voru bygðar á algerðu þekkingarleysi á málinu, fullkomnu slúðri, og höfðu ekki við neitt að styðjast. M. a. góðgætis var það, að einhver maður hefði sagt einhverjum kunningja sínum, og hann svo einhverjum þm„ er enginn þó vissi hver var, að miklar líkur væru til þess, að einhvern tíma hefðu refir sloppið á land úr Grímsey og Steingrímsfirði og labbað norður í Húnavatnssýslu. Þegar svo var sagt frá þessu, þá var það orðið að vissu það er svipað og sagan um hænuna, sem reitti af sjer fiðrið. Jeg veit nú, að þetta er hin mesta fjarstæða: í fyrsta lagi eru allir refir í Grímsey markaðir, svo þessir húnversku refir hefðu átt að vera markaðir, ef þeir hefðu verið þaðan, en þess hefir ekki heyrst getið. Það hefir enginn sagt. Í öðru lagi hafa ísalög ekki verið svo mikil, að slíkt gæti átt sjer stað. Það er alstaðar mikið styttra til lands úr Grímsey heldur en þvert yfir Húnaflóa til Vatnsness eða Skagastrandar. Jeg veit það enn fremur, að það hafa verið hafðar nákvæmar gætur á refunum. Hreppstjórinn, er sjer um það, er fremur óvinveittur refaeldinu, og ef til vill sumum refaeigendunum, og hann á, bæði sem hreppstjóri og sýslunefndarmaður, að athuga þetta. Hann telur yrðlingana, sem látnir eru í eyjuna, og hann telur skinnin, og hefir aldrei vantað stórkostlega upp á tölu þeirra, og vanhöldin hafa síst verið meiri síðustu ár, þótt ís hafi verið. Jeg hefi nú nýverið fengið þrjú brjef um mál þetta, frá mönnum í Dala- og Strandasýslum, og eru þau fróðleg mjög, einkum brjef frá Jóni Guðmundssyni, bónda í Ljárskógum í Laxárdal í Dalasýslu. Hann hefir í mörg ár fengist við refaeldi og hefir tekist það ágætlega, og hann er sannfærður um, að refaeldið sje besta ráðið til þess, að greni verði unnin. Hann hefir gefið mjer fróðlega skýrslu um refatöku og hvað margir refir hafi veiðst í hverjum hreppi í mörg ár, og það kemur skýrt fram, að refaeitrun hefir alstaðar verið mesta tjón. Þar vestra var byrjað á eitrun, en síðan var hætt við það, af því það þótti gagnslaust. Þessi maður hefir gert margar tilraunir með refi, og hann heldur því fram, að refaeldi og refaklak sje viss atvinnuvegur, og hann segir, að það sjeu orðnar kynbætur á refum. Þessar kynbætur stafa af eitruninni; fyrir henni hafi fallið öll heimskustu og dáðlausustu dýrin, og því hin viltari, harðgerðari og um leið hættulegri eftir. Hann segir þetta reynslu sína, og bendir á, að allar aðfarir refanna hafi breyst stórkostlega frá því fyrst að hann man; Þeir eru orðnir miklu varari um sig, og þeir nota ekki lengur greni, er liggja við sjó fram eða nærri bæjum; þeir halda sig meir fram til fjalla, og því verða dýrin harðfærari. Hann segir það víst, að tófan sje orðin hrædd við allar breytingar, og því sje eitrun nú þýðingarlaus, en að ætla sjer að fá skyttur til refadráps, án þess að refaeldi sje, er með öllu þýðingarlaust; kaupið er alt of lítið. Það hefir raunar verið afgreidd hjeðan þingsál.- till. um verðlaun fyrir refadráp, en það er varla efi á því, að þau verðlaun verða svo við neglur numin, að það vill enginn leggja á sig að liggja á grenjum í hvaða veðri sem vera vill, fyrir svo litla greiðslu. Öðru máli er að gegna um það, þegar grenjaskyttan getur átt von á því, að ná í fimm til sex hvolpa, er hún getur selt alla á mörg hundruð krónur; þá er þó fyrir eitthvað að vinna. Annað, sem gert er með frv., er það, að eyðileggja þá vörutegund, sem dýrust er flutt úr landi hjer. - Jeg man það, þegar jeg var ungur, að þá þóttu tvær vörutegundir gersemi mikil fyrir verðmæti sitt; það voru blá refaskinn og æðardúnn. Nú er svo komið, að refaskinnið er einum tíu sinnum dýrara en dúnpundið; skinnið kostar nú yfir 200 kr., en dúnpundið vart 20 kr. Hefir nú nefndin athugað, hvort rjett er að eyðileggja þessa vörutegund landsmanna? En um hina miklu eftirspurn eftir skinnunum vita allir. Hið mikla verð skinnanna hefir gert það, að refaeldi hefir tíðkast; skinn af eldisrefum eru það betri en af villirefum, og þetta háa verð hefir enn fremur orðið til þess, að skyttur hafa jafnvel kepst um að fá að vinna grenin í þeirri von, að þeir gætu náð í hvolpa til eldis. Og það er víst, að í þeim sýslum, þar sem refaeldið er, þar ber minst á dýrbít, og það er vitanlega af því, að meira er gert þar að grenjavinslu. Í Strandasýslu er refaeldi á nokkrum stöðum, t. d. í Ófeigsfirði, og veit jeg ekki til, að þar hafi nokkru sinni sloppið refur, og í Árneshreppi er bóndi, sem í mörg ár hefir alið refi í steinhlöðu, og skinn þau, er hann selur, þykja með afbrigðum falleg, og jeg hefi aldrei heyrt hið minsta kvis um, að refur hafi sloppið hjá honum. Hann hefir ferðast með strandferðaskipunum til yrðlingakaupa, og hefir það orðið til þess, að aðrir hafa átt hægara með grenjavinslu, t. d. Húnvetningar. Margt fleira má um þetta segja, þótt jeg láti staðar numið að sinni; en jeg vil alvarlega og af hreinni sannfæringu ráða hv. deild til að stytta þessu frv. aldur, en ef hv. deild vill, vegna systurdeildarinnar, ekki fella málið strax, er best að vísa því til landbúnaðarnefndar, þótt hún reyndar sje of göfug til að taka móti svona máli.

Guðmundur Ólafsson Ekki er að undra það, þótt hv. 4. landsk.þm. (G. G.) haldi mikla og góða ræðu um frv., þar sem hann byrjaði að tala um þetta mál áður en það lá hjer fyrir; hann hefir víst búið sig rækilega undir þessa 1. umr. En þótt ræðumaðurinn (G. G.) væri vel undirbúinn, þá virtust mjer vera mótsagnir í ræðu hans. Hann vildi telja refaeldið besta og eina ráðið til að útrýma refunum; jeg satt að segja fæ eigi vel skilið það, því eftir því, sem meira er drepið af tófunum, eftir því fá refaeldismennimir færri yrðlinga til eldis. Mjer skilst, að það hafi eitthvað til síns máls, að þeir vilji ekki drepa fullorðnu dýrin, svo atvinnan rýrist ekki. eða hverfi ekki með öllu. Það er með öllu þýðingarlaust að halda því fram, að ekki sje hægt að fá grenjaskyttur, þótt refaeldi hverfi; það var nóg af þeim, og engu síður góðar skyttur, áður en það kom til, og verður eins eftirleiðis. Og svo er lítið varið í það, þótt tófur sjeu teknar úr greninu, aldar í nokkurn tíma og sleppi svo aftur. Þær fækka lítið við það. Það var margt talað um refina í hv Nd., og sumt, er þar var sagt, var harla ótrúlegt. Þannig hjelt einn refavinurinn því fram, að komið hefði fyrir, að tófurnar syntu eða kæmust á annan hátt úr eyjum í land, en þær kæmu ávalt aftur áður en slátrun færi fram, til þess að geta þá verið með. Mjer þótti þetta harla ólíklegt, en eftir því, er hv. 4. landsk.þm. (G. G.) fórust nú orð, þá kemur þetta víst af því, að tófan er orðin svo vitur; það hafa verið gerðar á henni svoddan kynbætur með eitran! Vildi ekki hv.þm. (G. G.) gera svona kynbætur á öðrum skepnum ? Það voru miklar umr. um þetta frv. í hv.Nd., en við hjer erum vanalega orðvarari; en þótt mikið væri rætt um frv. þar, og þótt mjög væri að því veist, þá var það þó að lokum samþ., eins og flm. lögðu til, og sýnir það best, að sæmilega hefir verið gengið frá frv. Jeg skal játa það, að það væri ekkert á móti refaeldinu, ef hægt væri að fulltryggja það, að refirnir gætu ekki sloppið, en það er það, er á vill bresta, og varla treystandi, að fulltrygt eftirlit yrði haft með því, fremur en öðru. Það er alvarlegt mál, hve refum hefir fjölgað hjer síðustu ár, eftir fregnum víða af landinu.

Guðjón Guðlaugsson Ef tófum fjölgar, er það vegna hleypidóma og heimsku almennings, sem notar vitlausar aðferðir til að fækka þeim, svo að þeim fjölgar, í stað þess að á að fækka þeim. Að frv. þetta gekk gegnum hv.Nd. óbreytt frá því, sem það kom frá flm., sannar ekkert annað en það, að nú eru tiltölulega fleiri heimskingjar í Nd. en áður hafa verið. Að vitna í góðar grenjaskyttur, sem verið hafi í gamla daga, er engin sönnun. Þá var hægt að fá menn til að vinna fyrir minni borgun en nú. Þá þótti heiður að vinna greni. En jeg er í engum vafa um, að það eina, sem nú ýtir undir menn að leggjast á greni, sem oft hefir vosbúð og jafnvel lífshættu í för með sjer, er ábatavonin, þ. e. vonin um það, að ná yrðlingunum til að ala þá upp og fá svo stórfje fyrir skinnin af þeim, þegar þeir eru orðnir stórir. Þótt jeg tæki fram, að þetta væri arðvænlegur atvinnuvegur og skinnin dýr, er ekki hægt að draga þá ályktun, að veiðimönnunum sje hagur í því, að láta eldri dýrin sleppa. Veiðimaðurinn sparar sjer ekki til næsta dags það, sem hann getur veitt í dag, því refirnir eru forsjál dýr og ganga ekki nema eitt sinn í sömu gildruna. Jeg tók ekki svo vel eftir því, sem hv.frsm. (G. Ó.) sagði, enda fundust mjer ástæður hans næsta veigalitlar. - Jeg hefi nú svarað því, sem hann taldi „ósamræmi“ í fyrri ræðu minni, og sömuleiðis lofsöngnum um grenjaskytturnar. Þegar jeg var unglingur, var jeg eitt sinn með stórfrægri grenjaskyttu. Svo var mál með vexti, að tófa hafðist við skamt frá þeim stað, er jeg sat yfir fje. Kvað talsvert að dýrbiti, og því var sent í fjarlæga sveit til að ná sem bestri grenjaskyttu. Eftir nokkurra daga eltingarleik fór svo, að grenjaskyttan fór heim aftur án þess að hafa afrekað nokkuð, enda var sú afsökun, að tófan var hlaupatófa. Jeg hygg, að það sje rjett, sem Jón Guðmundsson heldur fram, að öruggasta leiðin til þess, að grenjavinsla verði vel rækt, sje að leyfa refaeldi og stuðla að refakynbótum, svo það geti orðið sem bestur atvinnuvegur. Jeg held því fast fram, að ekki þurfi að koma fyrir, að refur missist úr eldi. Slíkt er óhapp eða slys, sem ekki kemur fyrir í einu tilfelli af 20. Enda geta menn sagt sjer sjálfir, hvort ekki sje hvöt fyrir þá, er hafa refaeldi, að gæta dýranna sem best, þegar hvert skinn er 200 kr. virði.

Guðjón Guðlaugsson Þetta frv. er sama efnis sem frv. það, er jeg flutti hjer, og er fram komið einum eða tveim dögum seinna og flutt af þingmönnum fyrir áskorun kjósenda þeirra, og hefir það sjálfsagt orðið til þess, að þetta frv. er látið ganga fram, en mitt ekki, þótt bæði sjeu eins. Þó er ein breyting, sem er til dálítilla bóta, sem sje fyrirsögnin. Hún var áður forkaupsrjettur leiguliða, en er nú forkaupsrjettur á jörðum, og er það rýmra. Jeg get því mælt með frv.