Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. 1. málsgr. till. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 7 manna nefnd til þess að kynna sér niðurstöður þeirra rannsókna á stórvirkjunar möguleikum í landinu, er fram hafa farið á vegum raforkumálastjórnarinnar, svo og athugunum stóriðjunefndar á möguleikum til stóriðju. Nefndin velur sér formann.“ Þetta er aðalefni þessarar þáltill. Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um þetta mál og rökstyðja till. Á síðasta Alþingi svaraði hæstv. iðnmrh. fsp. varðandi undirbúnings athuganir á möguleikum til stórvirkjana og stóriðju á Íslandi. Við sem flytjum þessa till., vorum þeirrar skoðunar eftir að hafa hlýtt á skýrslu hæstv. ráðh., að stórvirkjunar- og stóriðjumálin væru komin á það stig, að skylt væri og raunar óhjákvæmilegt, að um þau mál væri fjallað af Alþingi sjálfu. Stungum við þá upp á því, að málsmeðferðin yrði á þá lund, að byrjað yrði með því að kjósa mþn. eins og þá, sem þessi till. gerir ráð fyrir, en hún var flutt efnislega eins á síðasta þingi. Við teljum, að málin séu á því stigi samkv. því, sem hér hefur verið upplýst á hv. Alþingi, að hæstv. ríkisstj. eða starfsmenn hennar ættu ekki að hafast neitt að umfram það, sem búið er, fyrr en Alþingi hefur átt þess kost að kynnast því nánar, sem fyrir liggur um málið og marka stefnu í því. Teljum við það nauðsynlegan aðdraganda að kjósa mþn., sem reyndi að sjálfsögðu að hraða störfum sem allra mest, og yrði n. sjálfsagt að hraða því meira störfum, sem lengur hefur dregizt að koma henni á laggirnar. Það er skoðun okkar og ég vona, að á það geti í raun og veru allir fallizt, að það sé óeðlilegt að ákveða um stórvirkjun, ráðast í stórvirkjun eða ákveða stað fyrir stórvirkjun, hvað þá stofna til stóriðju í landinu, t.d. með þátttöku útlendinga og ákveða, hvar sú stóriðja skuli sett upp, án þess að Alþingi sé með í ráðum og málin fái áður athugun í nefnd, þar sem allir flokkar eigi sína fulltrúa. Við teljum óeðlilegt, að rætt sé við erlend stóriðjufyrirtæki og fjármálastofnanir um stóriðjurekstur hér á landi til nokkurra úrslita, án þess að málið hafi fengið þá meðferð, sem við leggjum til með þessari þáltill. En það kom fram á hv. Alþingi í fyrra, að farið var að ræða við erlendar fjármálastofnanir um framkvæmdir af þessu tagi, en þó ekki glöggt á hvaða stigi þær umr. voru. Í þessu sambandi leyfi ég mér að vekja athygli á því, að 22. marz 1961 samþykkti Alþingi þáltill. um að undirbúa virkjun Jökulsár á Fjöllum til stóriðju og raunar man ég ekki eftir, að aðrar ákvarðanir hafi verið teknar á Alþingi um að framkvæma rannsóknir með hugsanlega stóriðju fyrir augum. Þessi ályktun hljóðaði þannig, með leyfi hæstv. forseta.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvörum og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi.“ Síðan þessi þáltill. var samþykkt, eru nálega 3 ár liðin, en engin skýrsla hefur enn verið gefin hv. Alþingi eða í þingnefndum um, að þessu verki væri lokið, sem þó var ákveðið að framkvæma með þessari þáll., sem ég var að lesa. Það hefur verið lauslega drepið á það í sambandi við skýrslur um þessi mál og umr., að athuganir hafi farið fram, en engar upplýsingar gefnar um lokaniðurstöður af rannsóknum við Jökulsá á Fjöllum. Ég álít, að þegar þessi mál eru rædd eða íhuguð, hljóti að koma til margar spurningar, sem þarf að svara, áður en ákvarðanir eru teknar. Ég vil aðeins minnast á sumt af því, sem kemur til álita og hugsa þarf um og ræða, en sumt af því er mjög vandasamt og áreiðanlega hollt, að sem flest sjónarmið komi fram á frumstigi þessara mála, þegar um svo vandasöm og nýstárleg efni er að ræða. Í sambandi við þessi mál kemur t.d. upp spurningin um, hvort eigi að taka upp samstarf við erlenda aðila varðandi rekstur í landinu sjálfu, svo sem t.d. alúminíumverksmiðju til raforkukaupa frá stórvirkjun, sem oft hefur verið rætt um. Og ef lagt verður í slíkt, kemur til greina að gera sér grein fyrir því, hvernig á að tryggja hagsmuni Íslendinga í því sambandi. Íslendingar hafa enga reynslu í því að setja slíkri starfsemi eðlilegan ramma og er þetta mjög vandasamt mál fyrir okkur. Enn fremur er ekki reynsla hér í því að setja slíkri starfsemi löggjöf. Hvernig sem á þetta vandasama mál er litið, er því brýn nauðsyn á, að þetta sé allt gaumgæfilega skoðað í tæka tíð. Þá knýr á í þessu sambandi spurningin um, hvar setja eigi upp stóóvirkjanir og stóriðju, ef til greina kæmi. Hvernig yrði hægt að koma byggingu stóriðjuvers t.d. á eðlilegan hátt inn í framkvæmdaáætlanir Íslendinga, án þess að setja úr skorðum eðlilegt athafna- og framkvæmdalíf og uppbygginguna í landinu. Þá kemur spurningin um, hvort nýjar stórframkvæmdir, ef til greina koma, ættu að verða til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins eða hvort ráðstafanir í þessum málum ættu að verða til þess að auka enn vandann í þeim efnum, sem flestir virðast nú vera að verða sammála um, að sé ærinn fyrir hendi. Þessar spurningar knýja á, en Alþingi hefur ekki fengið nokkur þau gögn í hendur, að það geti í raun og veru svarað þeim á viðhlítandi hátt á þessu stigi málanna. Því er þessi till. flutt um, að Alþingi kjósi sérstaka nefnd, er skoði þessi má ofan í kjölinn, að sjálfsögðu með hæstv. ríkisstj. Ég hika ekki við að segja, að það sé eitt af aðalsmerkjum íslenzks þjóðarbúskapar, að nálega allur atvinnurekstur í landinu er í höndum Íslendinga sjálfra. Ég tel að þeirri sömu meginstefnu beri að fylgja framvegis. En spurningin er einvörðungu sú, hvort skynsamlegt sé og nauðsynlegt að gera undantekningu frá þessari reglu, þegar sérstaklega stendur á og alveg sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Framsfl. hefur litið svo á, að slíkt gæti komið til greina, ef með því móti væri unnt að leysa tiltekin, aðkallandi verkefni í þágu alþjóðar, sem óhugsandi næri að leysa öðruvísi, en því aðeins ætti þetta að koma til greina. Ef menn vilja gera slíka undantekningu, t.d. til þess að unnt sé að virkja stórt, þarf að liggja fyrir, hvað rafmagn fæst miklu ódýrara með því móti, þ.e. hve stórfellt hagræði. Íslenzkur þjóðarbúskapur hefði af því, og svo hvað þarf að vinna til. Hvað höfum við svo mikið vatnsafl hentugt til virkjunar og erum við aflögufærir í stórrekstur, annan en okkar eigin, þann sem eðlilegt er, að við höfum með höndum sjálfir? Raforkuþörf okkar eykst með ofsahraða, og talið er, að haganlega virkjanlegt vatnsafl verði fullnýtt upp úr næstu aldamótum hér á landi með sama hraða og nú er virkjað. Í sambandi við alúminíumverksmiðju hefur verið talað um 30 þús. lesta ársframleiðslu fyrst um sinn, en látið að því liggja, að vel geti komið til mála, að framleiðslan verði aukin og þá hljótum við enn að spyrja: Hafa Íslendingar ráð á að binda mikið rafmagn í þess konar fyrirtæki eða fyrirtækjum? Tvenns konar sjónarmið geta komið fram varðandi það, með hvaða hætti atvinnurekstur útlendinga hér á landi kæmi til greina. Líklega er hægt að gera slíka samninga nokkuð trygga varðandi íslenzka hagsmuni með skýrum ákvæðum um tiltekið fyrirtæki, þar sem starfssvið þess væri skýrt afmarkað og leyfi bundið við það eitt sem sérstaka undantekningu og þá miðað beinlínis við að leysa þjóðfélagslegt vandamál sérstaks eðlis, t.d. að skapa grundvöll að einni stórri virkjun. En hins vegar væri líka hægt að hleypa erlendum aðilum, jafnvel einum aðila sterkum, hér inn í landið með svo rúmum samningsákvæðum, að erlent stórfyrirtæki kæmi sem eins konar Trójuhestur inn í íslenzkt atvinnulíf og gæti svo þanið sig út í landinu og fléttað sig inn í íslenzkt efnahags- og atvinnulíf. En slíkt má vitaskuld alls ekki koma til mála og er margt að varast í því sambandi, eins og ég hef hér minnzt á. Þarf því að ganga vel og tryggilega frá öllum hnútum, ef þetta á yfir höfuð að koma til mála. Það er engin trygging í því, þótt erlent fyrirtæki væri hér í samstarfi við íslenzka einstaklinga. Einstaklingar íslenzkir geta ofmetið persónulega hagsmuni sína og komizt í þjónustu hins erlenda fjármagns og það eru engar getsakir um einn eða neinn, að það verður að gera ráð fyrir því, að sú hætta sé fyrir hendi hér, eins og hjá öllum öðrum þjóðum. Ef til greina kæmi, að útlendingar fengju hér aðstöðu til atvinnurekstrar, yrði að vera sérstakur samningur og sérstök löggjöf hverju sinni. Hins vegar er það mjög eftirtektarvert og hefur komið fram við umr. um þessi efni, sem átt hafa sér stað síðustu árin eða síðustu missirin, að hin almenna löggjöf, sem nú er í gildi hér um réttindi útlendinga, er orðin mjög úrelt, er afar léleg og lítið öryggi í henni fyrir landið og þjóðina og miklu veikari, hér en sums staðar annars staðar hjá nágrannaþjóðum okkar. Framsóknarmenn lögðu fram í fyrra till. um endurskoðun á þeirri löggjöf með það fyrir augum að tryggja Íslendinga gegn óeðlilegum áhrifum útlendinga í atvinnurekstri hér og mun það mál verða flutt aftur á þessu þingi. Ég gat um það áðan, að það væri enginn smáræðis þáttur í þessu máli, hvernig stórframkvæmdir gætu komizt inn í eðlilega framkvæmdaáætlun landsmanna og orðið liður í því að tryggja skynsamlega byggð í landinu, en ekki til þess að auka vandann frá því, sem verið hefur. Og þar erum við komnir að einum veigamesta þætti í þessum málum, þ.e. uppbyggingu íslenzka þjóðarbúsins framvegis og hvernig á að setja atvinnureksturinn niður í landinu með það fyrir augum að byggja landið allt. En eins og kunnugt er, viljum við í Framsfl. leggja ríka áherzlu á, að stefnan sé miðuð við það að byggja allt landið, því að við álítum, að verði það ekki gert, muni þjóðinni aldrei takast að halda öllu landinu. Nú horfir á hinn bóginn erfiðlega í þessum efnum og allt virðist stefna að því, að Íslendingar safnist saman flestir í einni borg. Ef svo fer, mun okkur ekki farnast vel í landinu og ég vona, að um það séu í raun og veru allir sammála, þótt menn leggi mismunandi áherslu á þetta og þessu sjónarmiði vona ég, að aukist skilningur. Það, sem fyrst og fremst þarf að gera, er að koma upp þéttbýlismiðastöðvum í öllum byggðarlögum, sem gætu orðið miðstöðvar iðnaðar, verzlunar, samgangna og mennta. Með því væri að mínu viti dreifbýlinu í sveitunum alveg borgið. Á flokksþingum og fundum framsóknarmanna hefur oft verið ályktað um þetta mál og einmitt í þessa stefnu og rík áherzla lögð á þessa þætti. Þá verður umfram allt að vinna að því, að upp rísi fleiri borgir en höfuðborgin, fleiri borgir en Reykjavík og efla kaupstaði og kauptún í öllum landshlutum. T.d. þarf að vinna skipulega að því, að Akureyri verði borg og mundi það, eins og nú standa sakir, verða eitt stærsta skrefið, sem unnt væri að stíga til að snúa þeirri þróun við, sem verið hefur og margir óttast. Þetta er ekki síður hagsmunamál íbúa höfuðborgarinnar sjálfrar, en annarra landsmanna, því að Reykjavík yrði ekki lengi höfuðborg sjálfstæðrar þjóðar. ef svo færi, að landabyggðin eyddist og aðrar borgir kæmu ekki upp í landinu. Af þessu leiðir, frá sjónarmiði okkar flm. þessarar till., að það verður að hafa byggðaþróunina mjög ofarlega í huga í sambandi við stórvirkjunar- og stóriðjumálin. Á þessu virðist af og til hafa komið fram nokkur skilningur á Alþingi. 1961 var, eins og ég sagði áðan, t.d. samþ. einróma þál. um að rannsaka möguleika á virkjun Jökulsár á Fjöllum með stóriðju til framleiðslu útflutningsvöru fyrir augum, og var þá vafalaust þetta sjónarmið um jafnvægi í byggð landsins haft mjög í huga, þegar áherzla var lögð á að rannsaka virkjunarskilyrði einmitt á þessum stað, auðvitað fyrst og fremst með það fyrir augum, að stórfyrirtæki gætu komið upp á Norðurlandi og þá væri ekki þýðingarlítið, ef það gæti orðið t.d. í grennd við Akureyri og orðið liður í því að gera Akureyri að borg. Ég minnist þess raunar ekki, að hafi verið gerðar aðrar ályktanir en þessi um stórvirkjanir í sambandi við hugsanlega stóriðju, en ég fullyrði, að þetta byggðajafnvægissjónarmið lá mjög að baki þessari þáltill. En eins og ég hef þegar getið um, hefur ekkert verið upplýst um niðurstöðu þessarar athugunar enn sem komið er. Það hefur verið lauslega talað um, að e.t.v. yrði að virkja sunnanlands, en leggja línu norður og byggja stórfyrirtæki norðanlands, t.d. í grennd við Akureyri. Um þetta var talað í fyrra. Þetta kom fram hjá einhverjum ráðherranum m.a. og var ánægjulegt að heyra úr þeim herbúðum, að skilningur var á þessu. En allt þetta tal var lauslegt og óljóst, enda kannske ekki óeðlilegt á því stigi málanna, sem þau voru þá og eru máske enn. En ég er að rekja þetta allt til að sýna hve þessi mál eru stórkostleg og að hér er um alger grundvallar málefni að ræða, sem snerta meira, en nokkur önnur málefni, framtíð þjóðarinnar í landinu, hvernig byggðin verður og hvernig landið verður notað. Ég vil segja það sem mína skoðun, að það beri hiklaust að leggja í verulegan kostnað, til þess að stóriðja, ef kæmi til greina, geti stuðlað að heppilegri byggðarþróun. Það á því ekki að ráða þessu beinhart peningasjónarmið, ekki það eitt, hvað ódýrast er í bili. Ég álít, að það væri ekki leyfilegt að láta beinhart peningasjónarmið eitt ríkja í þessu tilliti og ég vil segja, að þegar litið er á þá óhemjusóun, sem hér á sér stað í landinu í sambandi við fjárfestingarframkvæmdir landsmanna og handahófið í þeim efnum og allan þann dúxus og eyðslu, sem á er lagt og ekkert skilur eftir, - þegar litið er á þetta, ætti mönnum ekki að vaxa í augum, þótt verulegu fjármagni væri varið til þess að stuðla að lífsnauðsynlegri byggðaþróun í landinu, sem fleiri og fleiri sjá að þarf að verða, ef þjóðin ætlar raunverulega að byggja þetta land og lifa hér sjálfstæð og óháð framvegis. Og ég spyr: Hvenær á að kryfja þess mál til mergjar og marka stefnu í þeim, ef ekki þegar taka á ákvarðanir um iðnaðaruppbyggingu í landinu og stórvirkjanir? Hvenær á að kryfja þessi mál til mergjar og taka ákveðna stefnu í þeim, ef það verður ekki gert, þegar slíkar ákvarðanir eru teknar? Ég vil vona, að ef þessum fáu orðum, sem ég hef sagt, skýrist að þessi mál öll eru stórfelld og að lífsnauðsynlegt er, að þau séu ekki aðeins rædd á Alþingi í tíma, þ.e. áður en menn festa sig á einu eða öðru. Það er of seint að ræða þessi mál, þegar menn hafa raunverulega tekið ákvörðun, þ.e.a.s. meiri hl. Það er ekki skynsamlegt. Þegar um svona stórfelld mál er að ræða, er um að gera að ræða þau strax á frumstigi og bezt, að þá komi sem flestar skoðanir til athugunar. Það er ekki þar með sagt, að allir geti endanlega orðið sammála, en það á að tryggja, að sem flestar skoðanir komi til athugunar strax og það gæti verið stórkostlegur ávinningur að því fyrir þá, sem eiga að bera ábyrgð á framkvæmdunum að lokum, að hafa heyrt nógu snemma, hvað hinir hafa til málanna að leggja og geta þá tekið í tíma tillit til þess af því, sem þeim sýnist þess virði. En hitt er hættulegt, að taka ákvarðanir og heyra síðan ýmsar aths., langa til að taka þær til greina, en eiga erfitt með það vegna þess, sem búið er að gera. Því er það lífsnauðsynlegt og það eina lýðræðislega í þessu efni, að Alþingi fjalli um þessi mál nú þegar og þá er bezta formið að setja milliþinganefnd, sem allir flokkar eiga sæti í. Ég held, að það þurfi ekkert að óttast, að slíkt yrði til þess að tefja þessi mál óeðlilega, og því fer alls fjarri, að það vaki fyrir flm. þessarar till. að tefja þessi miklu mál á einn eða annan hátt, heldur eingöngu hitt, að bjóða fram samstarf um þessi mál og fá á þeim sameiginlega athugun. Í umr., sem farið hafa fram um stóriðjumálin, hefur verið rætt nokkuð um alúminíumverksmiðju, eins og ég gat um áðan, sem jafnvel yrði rekin af útlendingum og olíuhreinsunarstöð hefur líka verið nefnd. Um olíuhreinsunarstöð vil ég segja, að olíuhreinsunarstöð, fyrir okkar þarfir, er ekki stærra mannvirki en t.d. sementsverksmiðjan og áburðarverksmiðjan og því Íslendingum vel viðráðanlegt eftir venjulegum leiðum að koma upp slíku fyrirtæki, ef það þætti rétt. Það hefur líka komið fram, að það mundi varla hugsanlegt að koma upp slíku fyrirtæki eða reka það hér, án þess að það ræki sig að einhverju leyti á viðskiptahagsmuni sjávarútveggins. Ég fyrir mitt leyti álít, að það gæti alls ekki komið til mála að fara að setja hér upp olíuhreinsunarstöð, sem kæmi að einhverju leyti í bága við hagamuni sjávarútvegsins. Ef til kæmi með olíuhreinsunarstöð, mundu í henni verða hreinsaðar olíur og benzín fyrir Íslendinga, sjálfa fyrst og fremst, og í reyndinni mundi það auðvitað verða þannig, að slíkt fyrirtæki fengi hér einhvers konar einkaréttaraðstöðu varðandi þessar vörur. Þess vegna finnst mér, að slíkt fyrirtæki yrði að vera algerlega á valdi Íslendinga sjálfra og tryggt, að það yrði rekið með hag þeirra fyrir augum. Mér hefur líka skilizt, að olíuhreinsunarstöð gæti orðið byrjun að ýmiss konar öðrum efnaiðnaði, og það mundi væntanlega þýða það, að ef útlendingar hefðu raunverulega yfirráð yfir slíkri stöð, þá gætu þeir gegnum hana ofið sig inn í ýmsar aðrar greinar íslenzks efnahags- og atvinnulífs, einmitt á þann hátt, sem ég áðan vildi vara við. Olíur og benzín eru um helmingur af öllu því vörumagni, sem nú er flutt til landsins, og það snertir allt mjög mikið okkar þjóðarbúskap, hvernig fjallað er um þau efni. Þetta segi ég til þess að sýna, hve þetta mál olíuhreinsunarstöðvarmálið, er stórt, en það hefur nokkuð blandazt inn í þetta, og ekki dregur það að mínu viti úr nauðsyn þess, að málin séu athuguð sameiginlega, að einmitt slíkt fyrirtæki er líka til skoðunar og umr. a.m.k. Ég vil svo segja að lokum, að með flutningi þessarar till. viljum við eiga okkar þátt í því, að sem víðtækast samstarf gæti orðið um athugun þessara mála og sem flest sjónarmið gætu komið til greina, áður en örlagaríkar ákvarðanir yrðu teknar og við teljum, að þau sjónarmið verði að komast að, áður en það væri orðið of seint - eða þegar kannske væri raunverulega búið að taka ákvörðun í þeim. Ég leyfi mér að vænta þess, að þó að þessi þáltill. fengist ekki afgreidd í fyrra þá verði nú hægt að fallast á að samþykkja hana. Ég læt það á vald forseta, í hvaða nefnd hann stingur upp á, að henni verði vísað.



Herra forseti. Sú till., sem framsóknarmenn flytja hér, er góðra gjalda verð, margar góðar hugsanir, sem fram komu í ræðu hv. 1. þm. Austf., formanns Framsfl., þegar hann ræddi um þessi mál. Þó eru nú þau vandræði fyrir okkur hérna í stjórnarandstöðunni í sambandi við þessa till., að við eigum þar undir náð stjórnarmeirihl. að sækja, hvort hún verði samþykkt. Ég álít það vera mjög rétt, sem hv. frummælandi gerði, að bjóða fram samstarf um lausn þessara mála af hálfu Framsfl. og vil taka undir það fyrir hönd okkar Alþb.-manna, að við erum reiðubúnir til slíks samstarfs. En þó verð ég að láta þá persónulegu skoðun í ljós, að enn þá æskilegra álít ég, að það hefði verið, ef Framsfl. hefði fengizt til að leggja fram starf til þess að vinna í þeirri nefnd, sem þegar er skipuð og kosin af Alþingi til þess að starfa að þeim málum, sem um fjallar í þessari þáltill. Það er alltaf hægara að halda sér við það, sem maður hefur og reyna að hagnýta það til fulls heldur en að sækja, þegar maður er í stjórnarandstöðu, undir náð ríkisstj. og ætla þar að fara að koma nýjum till. fram. Það er svo, að fyrir 9 árum var kosin hér á Alþingi nefnd, mþn., 7 manna mþn., sem hafði eftirfarandi verkefni, með leyfi hæstv, forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 7 manna mþn. til að gera till. um eflingu núverandi atvinnuvega og nýjar atvinnugreinar til framleiðslu- og atvinnuaukningar og hagnýtingar náttúruauðæfa landsins. N. er heimilt að ráða sérfróða menn til að vinna úr gögnum, sem fyrir hendi eru og til vísindalegra rannsókna, eftir því sem hún telur nauðsynlegt vegna starfa sinna. Skulu rannsóknarstofnanir, sem starfa á vegum ríkisins, veita n. aðstoð eftir þörfum. Enn fremur skulu aðrar opinberar stofnanir og embættismenn greiða svo sem verða má fyrir störfum hennar. N. skal gera till. um framkvæmdir og rekstrarform, gera grein fyrir þjóðhagslegri þýðingu framkvæmdanna og fjárþörf og benda á leiðir til fjáröflunar.“ Enn fremur segir í þessari till.: „Þá skal n. gera till. um, hvernig bezt verði til frambúðar skipulögð og samræmd starfsemi þeirra rannsóknarstofnana, sem nú vinna að rannsóknum á náttúruauðlindum landsins og leita úrræða til að auka og endurbæta afköst í þeim atvinnugreinum. Skal n. endurskoða gildandi lagaákvæði um þessar stofnanir. Nefndarkostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Þetta var samþykkt á Alþingi 20. apríl 1955. Þessi nefnd hlaut síðan nafnið atvinnumálanefnd ríkisins. Hún átti, eins og fram gengur greinilega af ákvörðun Alþingis í sambandi við kosningu hennar, að búa til áætlanir um þróun þeirra gömlu atvinnuvega á Íslandi og um sköpun nýrra atvinnugreina og hafði allar heimildir og allt ráð frá Alþingi til þess að vinna að þessu og fyrirheit um þær fjárveitingar, sem nauðsynlegar væru til slíks. Enda var ekki stílað neitt lágt, þegar þessi n. var sett á laggirnar. Sjálfur formaður Framsfl. þáverandi, hv. 1. þm. Vestf., var kosinn formaður hennar og var það, þangað til hann varð forsrh. Þá var látinn taka við maður, sem ég býst við að hafi verið öllu valdameiri en forsrh. Framsfl., a.m.k. var sú reynsla okkar, sem höfðum með vinstri stjórnina að gera. Það var þáverandi miðstjórnarmeðlimur Framsfl., Vilhjálmur Þór bankastjóri og hefur hann verið formaður þeirrar n. síðan. Og ég býst við, að Framsfl. hafi þótt sínum málum vel fyrir komið, að það væri þar með öruggt og tryggt, hve stórhuga yrði unnið að þessum málum, þar sem valdamesti maður flokksins var settur til þess að vinna í þessu og hafa þar forustu. Ég skal ekki rekja starfsemi þessarar n. Mönnum er kunnugt um, hv. þm., að hún hefur skilað fyrir nokkrum árum áliti um síðari hluta eða síðasta hluta þessarar ályktunar, um rannsóknarstofnanirnar, en höfuðverkefnið, sem hún átti að vinna, hefur hins vegar farið nokkuð öðruvísi um. Að vísu hefur n. unnið ýmislegt á því sviði. N. hefur rætt um ýmis einstök hugsanleg stóriðjumál. Alúminíumverksmiðja, kísilgúr og ýmislegt annað fleira hefur verið í n. rætt. Enda býst ég við, að verið hafi í n., þegar framkvæmdastjóri hennar er talinn með, sem líka er náskyldur Framsfl., þá hafi verið í n. tveir áhugamestu menn Framsfl. um alúminíumvinnslu á Íslandi. Og þessi mál voru þarna þó nokkuð rædd, en hins vegar aldrei tekin fyrir sem heild: íslenzkt atvinnulíf, möguleikar á þróun þeirra gömlu atvinnugreina og möguleikar á myndun þeirra nýju atvinnugreina, sem var aðalverkefni nefndarinnar. Nú gerðist það, ég held í s.l. viku, að fulltrúi Framsfl. og formaður n., Vilhjálmur Þór bankastjóri, kallaði þessa n. saman, eftir að hún hafði sofið nokkurn tíma og lagði til, að þar sem n. liti svo á, að hún hefði ekki verkefni að vinna og ýmis verkefni hefðu verið tekin frá henni, þá sæi hún ekki sérstaka ástæðu til starfa. Og þessi till. frá fulltrúum Framsfl. í n. og forustumönnum n. var þar samþ. Ég var einn á móti henni, en ég átti sæti í þessari n. Ég lýsti mig andvígan því, vegna þess að ég áleit, að þessi n. ætti sínu höfuðverkefni ólokið og ætti að vinna að því og þó að ég vissi, að þessi ágæta till. framsóknarmanna var fram komin, þá var ég ekki eins bjartsýnn á góðan vilja hæstv. ríkisstj. eins og Framsfl., að það væri nú öldungis víst, að við fengjum þetta mál gegnum þingið. Það gæti verið alveg eins öruggt að reyna að halda í það gamla, sem maður fékk í gegn fyrir 9 árum, þó að gamalt væri orðið, heldur en að treysta á að geta smíðað nýtt far til þess að hrinda á flot. Ég álít þess vegna, að n. ætti að halda áfram að starfa. N. hefur ekki, svo að mér sé kunnugt um, af hálfu hæstv. ríkisstj. verið neitað um fé til sinna starfa. Það hafa verið tekin einstök mál þarna út og sett í sérstakar n., slíkt getur ríkisstj. alltaf gert. Hún hefur tekið þarna mál eins og kísilgúrmálið. Það hefur síðan verið afgreitt hér á Alþingi. Við það er út af fyrir sig ekkert að athuga. Og þó að sett verði t.d. sérstök stóriðjunefnd af hálfu ríkisstj., þá þýðir það náttúrlega ekki, að fulltrúar Alþingis eigi endilega að líta svo á, að þeir eigi þar með að hætta störfum í nefnd, sem Alþingi hefur falið þeim að sitja í. Það verður þá að reyna á það, hvort stjórnarmeirihl., sem nú er annar en þá, vilji leggja þá n. niður, sem áður hefur verið kosin á Alþingi til að vinna að þessum verkefnum. Ég álít þess vegna órétt að láta n. raunverulega hætta eða svæfa hana þannig. Hins vegar skal ég segja það, að þó að ég sé á móti því að svæfa þær n., sem við höfum kosið hér áður fyrr á Alþingi og Framsókn hefur haft langa forustu fyrir, þá verð ég náttúrlega ekki á móti því að vekja nýjar n. til lífsins, ef meiningin er, að þessar gömlu n. eigi að svæfa svefninum langa. Þess vegna er náttúrlega út af fyrir sig sjálfsagt að vera með þessari till., svo framarlega sem engin ráð finnast til þess að fá Framsfl til þess að vekja þessa gömlu n. aftur, sem hann svona lengi hefur skipað forustu fyrir. Ég hef lengi litið svo á, að þessi spursmál um stóriðju á Íslandi væru einhver allra veigamestu málefni, sem yfirleitt við gætum rætt og oft komið með þau hér á Alþingi, venjulega í sambandi við áætlunarráð, sem þau í raun og veru heyra fyrst og fremst undir. Ég skal þess vegna aðeins, eftir að hafa gert þessa athugasemd um sjálfa till. og minnt á það, að það er að vísu gott að flytja góða till., en það er betra að starfa vel í þeim n., sem mönnum er falin forusta í, þá vil ég nú ræða þetta mál, sem hér liggur fyrir. Það er alveg hárrétt, sem hv. frsm. sagði, að þetta mál er þess eðlis, að framtíð okkar þjóðar, jafnvel þjóðernis, getur að miklu leyti verið undir því komin, hvernig við bregðumst við svona málum. Alþingi hefur áður fyrr borið gæfu til þess að bregðast hraustlega við, þegar hættur hafa verið á ferðinni í þessum efnum. Ég veit, að allir alþm. muna eftir því, að þeir fossar, sem við ræðum um nú, t.d. í Þjórsá og allir íslenzkir fossar að Soginu og Laxá undanteknum voru komnir í eigu erlendra auðhringa um árið 1919. Og það var Alþingi, sem þá greip þannig inn í, að þeir erlendu auðhringar gátu ekki notað þessar auðlindir okkar. Og það er ekki lengra liðið en 18 ár, síðan við keyptum Þjórsá fyrir 3 millj. kr. af því fyrirtæki, sem hafði þá eignazt hana, því að Alþingi hafði gert því fyrirtæki ómögulegt að nota Þjórsá. Og það er raunverulega svipað á ferðinni nú, þegar það liggur við, að erlendum stórfyrirtækjum sé hleypt hér inn í landið til þess að geta, ef til vill drottnað yfir íslenzku atvinnulífi. Það er þess vegna mjög heppilegt og mjög eðlilegt, að þegar einmitt svona till. eru fluttar eins og þessi, þá sé tækifærið um leið notað til þess að æskja skýrslna frá hæstv. ríkisstj. um, hvernig stendur í þessum málum. Hæstv. dómsmrh., sem hefur með þessi mál að gera, gaf fyrir tveim árum, ef ég man rétt -  Ég vil mjög taka undir það, sem hv. 1. þm. Austf. og frsm. þessa máls sagði, að í sambandi við hugsanlegan undirbúning samninga við erlenda auðhringa er það mjög óheppilegt að, að slíkum samningum eða samningatilraunum standi einvörðungu þeir menn, sem hafa áhuga á því að fá slíka samninga í gegn. Og þegar pólitíska skiptingin er þannig í þinginu, að t.d. stjórnarflokkar eru fylgjandi slíkum samningum og álíta slíka samninga æskilega, en stjórnarandstaðan gegn því, þá er það fyrir ríkisstj. sjálfa ákaflega heppilegt, að stjórnarandstaðan taki þátt í slíkum samningum, m.a. til þess að geta bent ríkisstj. á, vegna sinnar andstöðu gegn málinu, hvað hættulegast er í því, vegna þess að ekki er það aðeins, að betur sjá augu en auga, líka þeir, sem eru andvígir þessu, koma til með að sjá miklu betur gallana, þarna á, heldur en þeir, sem því eru hliðhollir. En ég þykist hins vegar vita, að ástandið muni vera þannig í sambandi við kapphlaupið um alúminíumsamningana, að þar muni þeir, sem fremstir hafa verið í flokki í þeirri stóriðjunefnd, sem starfaði af hálfu ríkisstj., hafa fundið til þess, að ef til vill þurfti þó nokkuð mikið til að vekja áhuga alúminíumhringanna fyrir Íslandi. Mér er ósköp vel kunnugt um það, hvílík stórfyrirtæki það eru, sem alúminíumhringarnir eru að leggja í, sérstaklega í Afríku. Það er t.d. sérstaklega í Ghana og Guinea verið með stórkostleg fyrirtæki. Það er allt upp í 400 þús. tonn af alúminíummálmi, sem á að framleiða í einu af þeim stóru raforkuverum, sem þar er verið að setja upp, svo að við getum gert okkur í hugarlund, hvers konar risavaxnir samningar það eru, sem þarna eru gerðir, og hvernig þessir alúminíumhringar, sem hafa svo að segja einokun á þessu um allan hinn kapítalistíska heim, geta látið aðila jafnt í Afríku, Suður-Ameríku sem hér úti á Íslandi keppa í raun og veru um það að ná fjármagni til sín, ef menn álíta eftirsóknarvert að fá það. Þess vegna er svo mikið um þetta í svipinn, að í þeim fagblöðum, sem um þessi mál skrifa, er almennt talið, að 1966 muni verða offramleiðsla á alúminíum í heiminum, og það er alveg vitað, að menn eru farnir að kippa nokkuð að sér hendinni um þetta, ekki hvað sízt vegna þess, hvað friðvænlega lítur út í veröldinni, þannig að menn halda kannske, að það verði ekki eins mikið um notkun alúminíums til hernaðarþarfa og verið hefur undanfarið. Í sambandi við alúminíumverksmiðjuna er það eitt mál, sem fyrst og fremst hefur verið haldið fram, að það ætti að gera það eftirsóknarvert fyrir okkur að fá hana og það er, að við gætum lagt í stærri raforkuver með slíku móti. Ég býst ekki við, að það sé neitt leyndarmál fyrir Alþingi eða alþjóð, að fyrir nokkru var skipuð n. af hálfu ríkisstj., sem stjórnarandstæðingar eiga líka ýmsir aðild að eða einstakir stjórnarandstæðingar eru a.m.k. í, sem átti einmitt að athuga um ný raforkuver og samvinnu þeirra aðila, sem undanfarið hafa starfað að raforkumálum á Íslandi, ríkisins, Reykjavíkurbæjar og Akureyrar, að slíku. Ég hef orðið fyllilega var við það í þeim skýrslum, sem okkur hafa þar verið birtar, að ýmsir sérfræðingar, sem af hálfu þess opinbera eru að athuga þessi mál, virðast leggja eindregið til, að það sé lagt í virkjun við Búrfell og gengið út frá alúminíumvinnslu hér syðra, ef hún eigi að koma upp, og látið til að byrja með nægja með olíustöðvar fyrir norðan, ekki einu sinni gert neitt með þann spotta, sem stundum var talað um, að leggja skyldi norður, þegar alúminíumvirkjun yrði gerð. Ég vil segja það fyrir mig, að ég er mjög andvígur þessu og ég býst við, að svo muni vera með fleiri í n., en það hefur um tíma ekki verið haldinn neinn fundur í þessari n. En mér sýnist, að þessi mál séu að komast í hreint óefni hjá okkur, vegna þess að það sé verið að bíða eftir hugsanlegum samningum um alúminíumverksmiðju og sú raforkuvinnsla, sem orðið er Íslandi lífsnauðsyn að leggja í, sé gerð háð þessum vonum, sem kannske reynast tálvonir, kannske reynist verra en það, skaðsamlegri, ef þær rættust. Mér er farið að finnast, að það sé farið að tefja myndun þeirra nauðsynlegu raforkuvera, sem við þurfum að leggja í, vegna hugmynda um alúminíumvinnsluna. Ég held, að við verðum að fara að taka okkar ákvarðanir um raforkuver alveg án tillits til, hvort við ætlum að leggja í alúminíumvinnslu eða ekki. Ég held þess vegna, um leið og við ræðum þessi mál. þá komust við ekki hjá því að ræða um raforkumálin. Og ég vil aðeins taka það fram, án þess að fara lengra út í þessi mál, að ég álít það mjög orðum aukið, það sem haldið hefur verið fram, hvað alúminíumverksmiðja mundi bjarga okkur mikið í þeim efnum að gera okkur mögulegt að virkja stærra og virkja þess vegna ódýrara. Ég héld, að það væri stærri spurning og meiri hagsmunir Íslands, sem fengjust fram með því að reyna að tryggja ódýrari lán og lægri vexti til raforkuvera heldur en að leggja í stór raforkuver handa alúminíumverksmiðju. Ég vil bara minna á, út frá því, sem hv. frsm. kom inn á, - hann talaði um, að það væru 30 þús. lestir af hreinum alúminíummálmi, sem ætti að framleiða í þeirri verkamiðju, sem hér yrði sett upp, til að byrja með, - að til þess þyrfti 55–60 þús. kw. Ef þetta er stækkað upp í 90 þús. lesta framleiðslu, sem er meðalframleiðsla í Evrópu, þá þurfum við til þess hvorki meira né minna en 160–180 þús. kw., m.ö.o.: svo að segja allt það rafmagn, sem virkjað yrði í Búrfelli. Og hvað hagsmuni landsins snertir, þá vitum við ósköp vel, að þetta rafmagn yrði alveg hræódýrt, öðruvísi fengjum við ekki þessa hringa, nema selja þeim það alveg hræódýrt og það, sem við hefðum upp úr þessu, ef þetta kæmist upp, er vinna fyrir 300–400–500 manns í mesta lagi. Við skulum segja, að það yrði byggt hér syðra, sem þýddi samsvarandi áhrif eins og af Keflavíkurflugvelli á sínum tíma, þyrfti að leggja nokkrum bátum upp til þess að taka sjómennina þar í vinnu. Ég er þess vegna hræddur um, að það væri ákaflega lítið fyrir okkur hagsmunalega séð að sækjast eftir í þessum efnum. Ég geri mér nefnilega ekki vonir um, að þeir skattar eða tollar eða annað slíkt, sem alúminíumhringarnir kæra sig um að borga, verði svo miklir, að það væri sérstök eftirsókn í því. Ég held þess vegna, að við eigum að fara að ráða þessum raforkumálum okkar og það nú í haust til lykta og taka ákvarðanir í þeim, án þess að hanga lengur yfir þessum alúminíummálum, sem búin eru að tefja okkur allan þennan tíma. Svo aðeins nokkur orð út af tveim til þrem atriðum, sem fram komu í ræðu hv. 1. þm. Austf. Í fyrsta lagi kom hann inn á spursmálið um samvinnu við erlent auðmagn. Ég vil leyfa mér að spyrja hann án allra umsvifa um afstöðu Framsfl. til alúminíumverksmiðju á Íslandi, af því að ég gerði mér satt að segja, þó að ég hafi ekki allt of háar hugmyndir um Framsfl., vonir um, að það mundi vera það mikið eftir af því gamla bændaeðli í honum, að hann mundi „prinsipielt“ andvígur erlendu auðvaldi á Íslandi. Ég vil leyfa mér að spyrja formann Framsfl. þess vegna, hvort við eigum að skilja hans hugleiðingar svo, að Framsfl. sé með í að hleypa erlendu auðvaldi inn í landið í sambandi við alúminíumvinnslu, ef Jökulsá á Fjöllum verði virkjuð, en sé á móti því að gera slíkt, svo framarlega sem það er Þjórsá, sem er virkjuð, hvort við án allra umsvifa og umbúða megum ekki skilja afstöðu Framsfl. þannig, að við fengjum þetta hreint út. Ég vil um leið benda á það, - að vísu skal ég ekki alveg fullyrða, hvert aflið er í Jökulsá á Fjöllum, - en hræddur er ég um það, að alúminíumverksmiðjan, ef hún væri þrefölduð, mundi taka það nokkurn veginn allt. Ég vil hins vegar taka það fram um mína afstöðu, að ég er jafnt á móti alúminíumverksmiðju með erlendu fjármagni, hvort sem það er virkjað fyrir norðan eða sunnan eða hvar sem það er gert og treysti okkur Íslendingum sjálfum til þess að ráða við okkar byggðaþróun á Íslandi, ef við kunnum að stjórna okkar eigin málum. Í öðru lagi vil ég taka undir það, sem hann sagði um tilhneigingar og eðli auðhringa, þar sem þeir komast inn. Það er engin spurning um það, menn hafa verið að ræða um það í sambandi við alúminíumhringinn t.d., sem er einn voldugasti hringur heims, á sína anga víðast hvar, að þegar yrðu ekki nema 200–300 manns í vinnu þarna, þá gæti hann nú varla orðið voldugur. Það fjármagn, sem þar er í 30 þús. lesta framleiðslu, er í stofnkostnaði 1.100 millj. kr. Það, sem mundi þurfa í 90 þús. lesta framleiðslu, er yfir 3.000 millj. kr., sem er álíka fjármagn og nú er í öllum okkar sjávarútvegi, fiskiskipum og fiskiðnaði, þannig að það fjármagn, sem erlendur auðhringur væri búinn að festa hér á Íslandi eftir slíka ráðstöfun, væri samanborið við það, sem er t.d. í Noregi og öðrum slíkum löndum, það væri margfalt, margfalt meira en þekkist í nokkrum slíkum löndum. Það er eðli auðhringa að reyna að ná pólitískum tökum ekki bara á efnahagslífi þeirra landa, þar sem þeir starfa, sem oft kemur nokkuð af sjálfu sér, heldur líka á stjórnmálalífi þeirra. Það er eðlilegt af hálfu auðhringanna að reyna að gera slíkt, því að þeir eiga framtíð sína undir því og vald sitt í landinu og auð sinn í landinu, að þeir nái slíkum pólitískum tökum. Ef það er t.d. vitað, að stórir flokkar í landinu og margir hópar manna og samtaka stæðu eindregið að því að krefjast þjóðnýtingar slíkra erlendra auðhringa og þeirra fyrirtækja, þegar þau væru komin hér upp, þá er það ósköp eðlileg sjálfabjargarviðleitni slíks auðhrings að reyna að ná slíkum áhrifum í íslenzkum stjórnmálum, að þeir flokkar kæmust ekki til valda, sem þjóðnýttu eignir þeirra. Og um þetta hefur staðið barátta í þorranum af öllum þeim löndum, sem sjálfstæð hafa orðið nú á þessum síðasta áratug í veröldinni, þannig að við Íslendingar ættum að þekkja þetta ósköp vel. Það er þess vegna alveg sjálfsögð árátta af hálfu auðhrings að reyna að ná stjórnmálalegum ítökum í landi til þess að vernda sína hagsmuni. Og það er vitað, að einstakir auðhringir ráða ríkjum, eins og í sumum Mið-Ameríkuríkjunum og Suður-Ameríkuríkjunum, hringir eins og ávaxtahringurinn United Fruits Co. eða tinhringurinn eða aðrir slíkir, þannig að ég vil gjarnan með hv. 1. þm. Austf. undirstrika það, hver hætta er á slíku, því að það er reynt að gera lítið úr því. Ég vil einnig minna á það, að ég þykist vita, hvers konar skatt- og tollfríðindi og annað slíkt og hve ódýrt rafmagn hringurinn mundi heimta sér til handa. Ég vil minna á, að ég gæti trúað, að mörgum íslenzkum atvinnurekendum þætti líka fært að reka ýmsa nýja atvinnu hér á Íslandi, svo fremi þeir fengju sams konar skilyrði, jafnódýrt rafmagn og sams konar skatt- og tollfríðindi og slíkur hringur fengi sér til handa. Og ég vildi mega spyrja þá, sem eitthvað hafa hugsað um slíka samninga fram að þessu Hefur þeim dottið í hug að láta útlenda auðhringa á Íslandi sem hafa margfalt betri aðstöðu til þess að græða vegna síns stórrekstrar, fá kjör, sem væru betri, en íslenzkir atvinnurekendur hafa eða erum við sokknir svo djúpt, að það á að setja íslenzka atvinnurekendur við einhvern óæðri bekk og veita útlendum aðilum einhver sérréttindi og það þó að þeir séu stærri en allir íslenzkir atvinnurekendur kannski samanlagt? Þá vil ég aðeins minnast á það, sem hv. 1. þm. Austf. sagði viðvíkjandi byggðaþróuninni og mér virtist í raun og veru, að því er ég heyrði á allri hans ræðu, að hann væri ekki hrifinn af því máli, sem þarna var verið að ræða, um útlenda auðvaldið og þess innrás í Ísland. Mér virtist eins og þetta væri hans siðferðilega afdrep í þessu máli, að ef við gætum fengið alúminíumhringinn til þess að ráða við byggðaþróun á Íslandi, þá væri kannske rétt að hleypa honum inn. Ég vil taka það fram, að ég álít, að við Íslendingar getum ráðið við byggðaþróunina algerlega sjálfir. Við getum losað okkur sjálfir við allt það handahóf, eyðslu og aðra ókosti, sem hann lýsti sjálfur mjög greinilega, að ríkti í núverandi fyrirkomulagi hjá okkur. En til þess er ekki nóg að stofna einhvern sjóð, sem eitthvert fé er veitt í. Til þess þarf að taka yfirstjórn allrar fjárfestingar í hendur ríkisins með áætlunargerð, með áætlunarbúskap. Það er ekkert minna, sem dugir. Og það er þar, sem satt að segja hafa af hálfu Alþb. í heilan áratug verið gerðar tilraunir til þess að koma vitinu fyrir Framsfl. og jafnvel lengur og það hefur ekki tekizt. Við höfum lengi lagt það til. Sósíalistaflokkurinn áður og Alþb. nú, hér á Alþingi að reyna að koma á slíkri áætlunargerð, þar sem m. a, miðstjórn í slíkum málum réði staðsetningu atvinnutækjanna og það er staðsetning atvinnutækjanna, sem gerir út um það, hvar byggðin kemur upp. Það er hún, sem er uppistaðan og það er hægt að ráða byggðaþróuninni með því að ráða þeirri staðsetningu atvinnutækjanna og með því að láta ekki það blinda lögmál peninganna ráða þarna lengur. Ég man eftir því, þegar lítil tilraun var gerð um slíkt á nýsköpunartímanum forðum daga, þegar 4 togarar voru staðsettir á Akureyri. Það kostaði þá Sósíalistaflokkinn í bæjarstjórn Akureyrar 10 ára baráttu að fá það fram að koma upp hraðfrystihúsi á Akureyri til þess að láta vinna úr afla þessara togara, - 10 ára baráttu. Þetta var þá m.a. skilningur Framsfl. á því að efla byggðaþróunina og gera Akureyri að borg, svo að ég ekki tali um afstöðuna til togaranna. Við getum myndað hér aðra stóra bæi og séð um, að svo og svo mikið af þeirri gífurlegu viðbót, sem á hverju ári safnast núna á nokkur nes við Faxaflóann, komi annars staðar á Íslandi, með því að stjórna þessari þróun og þetta höfum við lagt til ár eftir ár. Þetta lögðum við til og þetta sömdum við um við Framsfl., þegar vinstri stjórnin var mynduð og þetta sveik Framsfl. okkur um að gera og neitaði allan tímann, m.a. till., sem bæði Alþb. og Alþfl. voru sammála um, um að koma á áætlunarbúskap og um að tryggja það, að yfirstjórn Seðlabankans væri um leið yfirstjórn í slíkri áætlunargerð, þannig að það væri sameinað í eitt valdið yfir lánveitingunum á Íslandi og lánapólitíkin og þar með möguleikinn til þess að staðsetja atvinnutækin og það væri gert samkv. áætlun. En Framsfl. neitaði slíku. Þess vegna vil ég aðeins minna á það í sambandi við það frv., sem ég er búinn að flytja ár eftir ár á Alþingi um áætlunarráð ríkisins, þar sem ég tek t.d. fram í grg. um byggðaþróunina, þegar ég er að undirstrika atriði síðustu málsgr. í 3. gr. þess frv., þar sem stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Áætlunarráðið skal og gera áætlanir um, hvar tæki skuli staðsett og tillögur um byggingar, byggðaþróun og aðrar framkvæmdir í því sambandi.“ Og í grg. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Það skal sérstaklega undirstrika gildi síðustu málsgr. um staðsetningu atvinnutækja, byggðaþróun o.s.frv. Það er mikil nauðsyn eigi aðeins þjóðarbúskap vorum, heldur og þjóðerni voru og þjóðarerfðum, að breytt verði um frá því, sem nú er, að láta blint lögmál peninganna ráða byggðaþróun í landinu með þeim afleiðingum, að aukning þjóðarinnar safnast á einn stað: Reykjavík og nágrenni og Reykjanes. Með viturlegum áætlunarbúskap getur þjóðin sjálf stjórnað þessari þróun, látið allstóra bæi rísa í hinum ýmsu fjórðungum landsins, þar sem skilyrði eru hagstæðust, með því að beina þangað fjármagni og framleiðslutækjum.“ Það er þess vegna í raun og veru ánægjulegt, að Framsfl. skuli nú loksins vera að átti sig ofurlítið á þessum málum. Það er að vísu slæmt, að hann skuli gera það, þegar hann er í stjórnarandstöðu. Það hefði verið betra, að hann hefði gert það, þegar við höfðum sameiginlega völdin til þess að framkvæma þessa hluti, sem við nú erum að óska eftir. Ég vil samt lýsa ánægju minni yfir því, að Framsfl. skuli nú leggja til að lífga við nýja n. í stað þeirrar, sem hann hefur drepið eða svæft og er algerlega fylgjandi því að lífga við og skapa þessa nýju n., fyrst sú gamla á víst að svæfast svefninum langa. Ég vil líka lýsa ánægju minni yfir því, að Framsfl. skuli vera kominn inn á það, að þjóðin verði sjálf að reyna að stjórna sinni byggðaþróun og vil vona, að hann beri gæfu til þess að læra, hvaða tækjum og aðferðum þarf að beita til þess að stjórna á þennan máta. Það þýðir að vísu, að við erum að óska eftir því nú, að beitt sé aðferðum, sem við höfðum aðstöðu til þess að beita 1956–58 og vanrækt var vegna skilningsleysis og þjösnaskapar að beita þá, en við skulum vona það, og ég skal alveg taka undir hans ósk til hæstv. ríkisstj. og stjórnarmeirihl., að þeir mættu bera gæfu til þess að skilja, að þessa till. þurfi að samþ., sem hér er og vinna nú skjótt að því, ekki láta hana sofa í nein 9 ár, heldur vinna nú þegar að því, þannig að á þessu þingi væri hægt að taka upp þau vinnubrögð, sem þurft hefði að taka upp fyrir mörgum árum.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir þeim yfirlýsingum, sem hér komu fram frá hv. 1. þm. Austf. í sambandi við þetta mál, að hann og hans flokkur væru að bjóða fram samstarf og vildu, að á kæmist sem víðtækast samstarf í sambandi við hugsanlegar stórvirkjanir og stóriðju á Íslandi. Ég lét í ljós alveg sömu skoðun hér á þinginu í fyrra, að ég teldi mjög mikilsvert í sambandi við ráðagerðir í þessum stóru málum, að hægt væri að koma á sem víðtækustu samstarfi og þá átti ég auðvitað við einingu um þessi mál, þegar eða ef til ætti að taka og við erum vist ekki í nokkrum vafa um virkjanirnar hér á landi. Það kann að vera, að orki eitthvað meira tvímælis hjá mönnum um stóriðjuna eða með hverjum hætti hún er tengd við stórvirkjanirnar. Hv. 3. þm. Reykv. sagðist nú alveg vera tilbúinn til samkomulags líka í upphafi sinnar ræðu, en það voru hins vegar nokkuð margir fyrirvarar, þegar leið á ræðuna hjá þessum hv. þm., um þann samkomulagsvilja, eins og vænta mátti og okkur þm. er ekki ókunnugt um, af afstöðu hans og ræðum um skyld og svipuð mál hér. Varðandi almennt virkjunarmálin og stóriðjuna í því sambandi er ég alveg sammála hv. 1. þm. Austf., þegar hann sagði, að hann teldi það óeðlilegt að ákveða stórvirkjun eða stefna til stóriðju, án þess að Alþingi sé haft með í ráðum og einnig það, sem hann sagði, að það væri óeðlilegt, að rætt sé til nokkurra úrslita við erlenda aðila í þessu sambandi, án þess einnig að Alþingi sé með í ráðum. Þetta er nákvæmlega sú sama skoðun sem ég lýsti yfir á þinginu í fyrra, þegar við ræddum þessi mál, að það yrði að sjálfsögðu Alþingis að marka framtíðarstefnu okkar í þessum málum. Ég tek alveg undir þau varnaðarorð hv. 1. þm. Austf., sem fram komu um það, að það þyrfti vel að vanda og vel að athuga hugsanlegar samningagerðir við útlendinga í sambandi við atvinnurekstur hér á landi. Hann lýsti því sem sinni skoðun, að það yrði sennilega tryggilegast að gera þessa samninga, ef til þeirra kæmi, við tiltekin fyrirtæki hverju sinni og ekki nema þeir væru eitthvað sérstaks eðlis og í þessu er auðvitað mikið satt og rétt. Við ættum ekki að hleypa hér inn neinum Trójuhesti í íslenzkt atvinnulíf með samningagerðum við erlent fjármagn. Það vona ég, að við þurfum aldrei að upplifa, að svo óhöndulega til takist af hálfu okkar Íslendinga, ef víð ætlum að hafa samráð við útlendinga, bæði á sviði fjármála og tækni í sambandi við þessi mál. Hv. 1. þm. Austf. vék aðeins að því, að þm. Framsfl. hefðu talið þörf á sérstakri endurskoðun á löggjöf um atvinnuréttindi og fasteignaréttindi útlendinga hér á landi og flutt um það till. á s.l. þingi. - taldi, að núgildandi löggjöf á þessu sviði hjá okkur væri allmjög úrelt. Þegar þessi till. var til umr. á síðasta þingi, var það upplýst, að endurskoðun á þessari löggjöf væri þegar í gangi af hálfu ríkisstj., hefðu bæði farið fram athuganir og endurskoðun af hálfu stóriðjunefndar og einnig í sambandi við fríverzlunarmálið af hálfu viðskmrn. og sérfræðinga í því og með vísun til þess var þeirri till. þá vísað til ríkisstj. Nú hefur athugun þessara mála að sjálfsögðu haldið áfram og með auknum hraða, því að það er skoðun okkar í ríkisstj., að það sé mjög eðlilegt, að slík athugun fari fram í sambandi við hugsanlega samvinnu í stóru eða smáu við útlendinga eða erlent fjármagn í sambandi við stóriðju hér á landi. Ég get því miður ekki á þessu stigi málsins sagt, hvenær þeim athugunum verður lokið, en það er að þeim unnið mjög ötullega nú og hefur það falið í minn hlut innan ríkisstj. að hafa forgöngu um það. En ég hafði hugsað mér, svo fljótt sem verða mætti, að gera þinginu grein fyrir þeim athugunum með skýrslum og þá e.t.v. flutningi frv., eftir því sem niðurstöður athugananna gefa ástæðu til. Þetta vildi ég aðeins sagt hafa, af því að hv. 1. þm. Austf. vék að því, að þeir hefðu í hyggju, framsóknarmenn, að flytja enn á þessu þingi þessa sömu till., sem var til meðferðar á síðasta þingi. Um afstöðu mína til þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég segja það, að eins og vikið er að í henni, svaraði ég fsp. á síðasta þingi, sem þá voru fram bornar varðandi undirbúningsathuganir á möguleikum til stórvirkjana og stóriðju á Íslandi. Ég lagði áherzlu á það þá, að ríkisstj. hefði ekki talið ástæðu til frekari upplýsinga, en þá voru gefnar, vegna þess að undirbúningsathuganirnar væru ekki lengra komnar, þeim yrði haldið áfram og Alþingi mundi verða gerð grein fyrir niðurstöðum athugananna, jafnóðum og ástæða þætti til og lagði í því sambandi ríka áherzlu á, að á engan hátt vekti fyrir ríkisstj. að draga að gefa upplýsingar eða dylja Alþingi nokkurs í þessu máli og ég held, að ég hafi ítrekað það síðar á sama þingi að gefnu tilefni í umr., sem þá fóru aftur fram um svipuð málefni. Ég get sagt um olíuhreinsunarstöðvarmálið, sem hv. 1. þm. Austf. vék aðeins örfáum orðum að, að ég hef um það mál engu við að bæta það, sem ég sagði á síðasta þingi og held, að það sé á mjög svipuðu eða sama stigi og það var þá. Hins vegar hefur verið haldið áfram undirbúningsathugunum um möguleika til samningsgerðar við alúminíumfyrirtæki og margháttuðum athugunum og rannsóknum í sambandi við stórvirkjunarmöguleika hér á landi. Þessar athuganir hafa hins vegar ekki, eins og gefur að skilja, þar sem ekki hefur komið neitt fram frá ríkisstj. enn á þinginu, verið taldar vera komnar það langt, að ástæða væri til frekari upplýsinga eða skýrslugerðar af hálfu stjórnarinnar, en þegar hefur verið gefin. Ég vil þó segja það, að mér finnst allt benda til þess, að það verði innan mjög skamms, sem ríkisstj. muni geta lagt fyrir þingið frekari skýrslur um bæði þessi mál, virkjunarmálin og stóriðjumálin í tengslum við þau. Hversu fljótt það verður, veit ég ekki, en mér finnst ástæða til að ætla, að það muni ekki dragast lengi úr þessu. Og með hliðsjón af því, sem ég nú hef sagt og því, sem lýst var yfir fyrir hönd ríkisstj. í fyrra, finnst mér engin ástæða til þess, að Alþingi nú marki afstöðu sína til þess að kjósa nefnd í þessu máli með þeim hætti, sem farið er fram á í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir til umræðu.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir því, að Alþingi kjósi 7 manna nefnd til þess að kynna sér niðurstöður þeirra rannsókna á stórvirkjunarmöguleikum og varðandi stóriðjumálin, sem nú liggja fyrir. Þegar þessi mál voru rædd hér á síðasta þingi, lýsti ég því yfir fyrir hönd okkar Alþb.-manna, að við værum samþykkir þessari till. og við teldum, að full ástæða væri til, að slík nefnd yrði skipuð af Alþingi til þess að taka upp athugun á þessum mjög svo veigamiklu málum. Ég vil ítreka þessa yfirlýsingu hér enn einu sinni. Við teljum, að það sé ástæða til þess, að Alþingi fái að kynna sér til hlítar þessi mál og fái að skyggnast í öll þau gögn, sem fyrir liggja og fram hafa komið í þeim rannsóknum, sem þarna hafa átt sér stað nú nokkuð á fjórða ár. Ég hygg, að liðin séu rúm 3 ár eða eitthvað nokkuð á fjórða ár, síðan hæstv. ríkisstj. skipaði sína stóriðjunefnd, að vísu með þeim sérstaka hætti, að hún birti enga tilkynningu um það, að slík nefnd hefði verið sett á laggirnar, en það fóru smátt og smátt að berast fréttir af því, að n. væri til og m.a. fréttum við það úr erlendum blöðum, að menn úr þessari nefnd væru þar staddir til þess að ræða þar við ýmsar fjármálastofnanir og ýmsa aðra erlenda aðila um þessi mál. Nú höfum við einnig séð það á ríkisreikningi þeim, sem nýlega var útbýtt hér á Alþingi, að ríkisstj. hefur þegar greitt út allmyndarlegar fjárhæðir til þeirra aðila, sem í þessum rannsóknum hafa staðið. Frá því er m.a. skýrt nú, að á s.l. ári 1963, hafi nm. í þessari svonefndu stóriðjunefnd verið greiddar 225 þús. kr. aðeins í þóknun fyrir sín störf. Sérfræðileg aðstoð hefur einnig verið greidd vegna starfa þessarar n., sem nemur rúmum 203 þús. kr. Og einnig er skýrt frá því, að greitt hafi verið til einhverra aðila vegna rannsóknar á byggingu olíuhreinsunarstöðvar 291 þús. kr. á þessu ári, 1963. Þá vitum við einnig, að rannsóknarkostnaður í sambandi við virkjunarframkvæmdir, sem standa í beinu sambandi við stóriðjumálin, skiptir orðið tugum millj. kr. á síðustu árum, svo að það er vitanlega full ástæða til, eins og unnið hefur verið að þessum málum, að Alþingi fái að skyggnast í þau gögn, sem fyrir liggja og fram hafa komið varðandi þessi stóru mál. Það er með öllu óviðunandi að heyra það frá hæstv. ríkisstj., eins og hér var endurtekið nú af hæstv. iðnmrh., að það sé ætlun ríkisstj. að leyfa Alþingi að fylgjast með þessum málum og marka afstöðuna um afgreiðslu þessara mála, en halda þó þannig á málinu, að Alþingi sé raunverulega haldið fyrir utan allan undirbúning málsins, alla undirbúningsathugun á málinu. Það er vitanlega ekki nema aðeins að forminu til, að Alþingi verði gefinn kostur á því að marka afstöðu um afgreiðslu í málinu, ef Alþingi á að standa frammi fyrir því á sínum tíma, að ríkisstj. gerir till. um ákveðna lausn á málinu, leggur fram frv., sem hún óskar eftir að verði hér staðfest, sem auðvitað eru byggð á tiltölulega einhliða rannsókn eða athugun á þessum málum af hálfu þeirrar n., sem ríkisstj. hefur í málið sett. Það þýðir í rauninni að svipta Alþingi sem heild möguleika á því að geta tekið afstöðu til málsins með eðlilegum hætti. Slík mál sem þessi eru svo viðamikil og flókin, að það er engin aðstaða til þess, að Alþingi geti tekið afstöðu til afgreiðslu málsins á viðunandi hátt, nema, Alþingi hafi fengið tíma til þess að fylgjast með undirbúningsathugunum á málinu. Og það er einmitt það, sem er verið að fara fram á með þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, að n. verði skipuð af hálfu Alþingis, sem fái að kynna sér öll þau gögn, sem fram hafa komið, nú eftir þriggja ára undirbúningsvinnu í málinu og að innan slíkrar nefndar gætu farið fram eðlilegar viðræður um sjónarmið í þessum stórmálum og í gegnum n. gæfist öllum þingflokkunum kostur á því að láta sín sjónarmið koma fram, áður en hin raunverulega afstaða hefur verið tekin til málsins í ríkisstj. Ég vil nú fyrir mitt leyti skora á hæstv. ríkisstj. enn einu sinni, að hún endurskoði sína afstöðu í þessum málum með tilliti til þessarar sérstöku beiðni, að það verði skipuð slík nefnd sem þessi og þingflokkunum öllum verði gefinn kostur á því að fylgjast með undirbúningi málsins. Ríkisstj. hefur að sjálfsögðu alla möguleika til þess að láta fara fram þá sérstöku athugun, sem hún óskar eftir, eftir sem áður. Spurningin er aðeins um það: Á að leyfa Alþingi sem heild, flokkunum öllum að fylgjast með undirbúningi málsins, eða á að halda næstum að segja helmingi alþm. fyrir utan og meira og minna óvitandi um það, hvað fer fram um undirbúning þessara mála? Ég held, að hæstv. ríkisstj. geti ekki verið þekkt fyrir það að halda öllu lengur á þessu máli á þann hátt, sem hún hefur gert. Það hefur komið hér fram frá hæstv. ríkisstj., að henni er vel kunnugt um það, að skoðanir eru skiptar meðal landsmanna og meðal alþm. um það, hversu réttmætt er að ráðast í þá stóriðju, sem hér hefur aðallega verið rætt um og hversu réttmætt það sé eða nauðsynlegt fyrir okkur að leyfa erlendu fjármagni að komast inn í íslenzkt atvinnulíf. Um þetta eru skiptar skoðanir. Og einmitt vegna þess, að þessar skiptu skoðanir liggja fyrir, er ekki óeðlilegt, að öllum aðilum, sem hér eiga hlut að máli, verði gefinn kostur á því að koma sínum sjónarmiðum fram einmitt á undirbúningsskeiði málsins. Mig langar til þess að fara hér örfáum orðum um stóriðjumálin sem slík. ég held, að það gæti ekki leikið nokkur vafi á því, hver er ástæðan til þess, að um það hefur verið rætt nú síðustu árin að efna til stóriðju á Íslandi. - stóriðju eins og t.d. byggingu alúminíumverksmiðju, því að vitanlega hljóta að vera einhverjar ástæður fyrir því, að menn hafa tekið það upp að berjast fyrir því, að í þessar stóru framkvæmdir yrði ráðizt. Ástæðurnar hafa komið mjög skýrt fram hjá þeim aðilum, sem mest hafa opinberlega um þetta ritað, en það eru einmitt efnahagsmálasérgræðingar ríkisstj. Þeir hafa sagt með alveg skýrum orðum, að ástæðurnar séu þær, að svo sé komið með okkar íslenzku atvinnuvegi, þ.e.a.s. sjávarútveg, landbúnað og þann iðnað, sem hér hefur mest borið á, að þessir atvinnuvegir muni ekki duga okkur á næstu árum. Það er ekki hægt að halda uppi hliðstæðri hagþróun á Íalandi eins og allar líkur benda til að muni verða hér í löndunum í kringum okkur, ef við höldum áfram að byggja á þessum atvinnuvegum sem undirstöðu. Um þetta hafa þeir báðir, bæði Jónas Haralz og Jóhannes Nordal, skrifað mjög greinilegt mál, þetta væri grundvallarástæðan fyrir því, að menn nú töluðu um, að það þyrfti að koma upp stóriðju á Íslandi, það yrði að leita nýrra úrræða, til þess að við gætum aukið okkar þjóðartekjur til jafns við aðrar þjóðir. Ég skal ekki í þessum umr. fara út í það, hvaða útreikninga þeir lögðu til grundvallar um vaxtarmöguleika bæði sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar, en um það hafa þeir birt allgreinilegar skýrslur og tölur, hvaða áætlanir þeir þar gerðu um vaxtar möguleika þessara atvinnuvega á komandi árum. En niðurstaða þeirra var sem sagt sú, að vaxtarmöguleikarnir í þessum atvinnugreinum væru svo litlir, að við hlytum að dragast aftur úr í efnahagsþróuninni borið saman t.d. við nágrannalönd. Og þá þurfti að reyna að finna eitthvert nýtt úrræði, reyna að koma upp einhverri nýrri framleiðslu hér á Íslandi, sem leyst gæti vandann. Nú hefur auðvitað þróunin sýnt það, að þessir útreikningar þessara ágætu manna hafa reynzt alrangir. Vaxtarmöguleikinn t.d. í sjávarútveginum hefur reynzt miklum mun meiri, en þeir reiknuðu með, og vöxtur þjóðarteknanna hefur að sama skapi vaxið langt umfram það, sem þeir reiknuðu með. En ég kem þá að hinu: Hvaða möguleikar eru þá tengdir við það að ráðast t.d. í byggingu alúminíumverksmiðju af þeirri stærð sem hér hefur verið rætt um, fyrir okkar þjóðarframleiðslu, hvaða vinningur mundi fást við það að ráðast í slíka framleiðslu og hverju þarf til að kosta? Nýlega var frá því skýrt af einum nm., sem starfað hefur í stóriðjunefndinni, í sérstökum útvarpsþætti, að hann reiknaði með, að alúminíumverksmiðjan og hið mikla raforkuver, sem henni verður að fylgja, mundi færa Íslendingum í kringum 120 millj. kr. á ári í auknar gjaldeyristekjur. Auðvitað sjá allir, að þetta út af fyrir sig, þó að rétt væri, sem ég vil nú gera sérstaka aths. við á eftir, það getur ekki ráðið neinum úrslitum, bygging þessarar verkamiðju, út af fyrir sig, getur ekki ráðið neinum úrslitum um hagvöxt á Íslandi á næstu árum eða um okkar heildarþjóðartekjur, því að hér er um svo tiltölulega litla framleiðslu að ræða borið saman við okkar heildarframleiðslu, að þetta dregur sáralítið. Það er því rétt að gera sér strax í upphafi grein fyrir því, að auðvitað dettur þeim ekki í hug, sem tala um nauðsyn þess að koma upp stóriðju á Íslandi og hafa eitthvað grundað sínar skoðanir í þeim efnum, að það sé þessi eina alúminíumverksmiðja, sem um er að ræða. Í þeirra hugum er þessi alúminíumverksmiðja aðeins fyrsta skrefið í sambandi við stóriðju, sem útlendingar þurfa að koma hér upp og verða að reka. Það er því vitanlega ekki hægt að líta á þetta mál þannig. Hvorki út frá efnahagslegu sjónarmiði séð né í sambandi við þær hættur, sem menn sjá af því, að erlent fjármagn fari að hreiðra um sig í íslenzku atvinnulífi, þá er vitanlega ekki hægt að líta á þetta mál, sem hér er um að ræða, aðeins út frá því, hvort eigi að byggja eina alúminíumverksmiðju af þessari stærð eða ekki. Þessi framleiðsla upp á 120 millj. kr. í auknum gjaldeyristekjum á ári er sem sagt sáralítil, þegar sjávarútvegur okkar á hverju ári framleiðir nú gjaldeyrisverðmæti fyrir yfir 4.000 millj. kr. En er það nú víst, að málin séu svona, eins og þessi stóriðjunefndarmaður sagði í útvarpsþættinum, að við eigum von á því, að þessi alúminíumverksmiðja muni veita okkur auknar gjaldeyristekjur á hverju ári, sem nemi 120 millj. kr. og hér sé um raunverulegan, hreinan vinning að ræða í okkar tekjuöflun? Nei, því fer alls fjarri. Sannleikurinn er sá, að þeir hafa báðir, þeir mætu menn, sem ég minntist hér á fyrr í minni ræðu, Jóhannes Nordal. bankastjóri Seðlabankans, og Jónas Haralz, þeir hafa gert þessu allt önnur skil, þar sem þeir hafa rætt um þetta. Jóhannes Nordal hélt um þessi mál mjög ýtarlega ræðu á þingi íslenzkra verkfræðinga fyrir rúmum 2 árum og birti þar sína útreikninga. Þessir útreikningar sýndu, að hið mikla raforkuver, sem mundi kosta okkur 1.100–1.300 millj. kr. að koma upp og að hálfu leyti yrði byggt fyrir alúminíumverksmiðjuna og alúminíumverksmiðjan, sem kostar álíka upphæð, mundu þýða fyrir okkur Íslendinga það, að a.m.k. á fyrstu 10 árunum, eftir að raforkuverinu mikla væri komið upp og alúminíumverksmiðjunni væri komið upp, yrði um bein gjaldeyrisútgjöld hjá okkur Íslendingum að ræða, við þyrftum að borga meira úr landi en við fengjum inn í gjaldeyri samkv. útreikningum þessara ágætu manna. Þær afborganir, sem við yrðum að standa undir af hinu mikla raforkuveri og þær vaxtagreiðslur, sem við yrðum að standa undir, næmu á fyrstu árunum hærri fjárhæðum, en við fengjum inn fyrir selda raforku. Þar yrði því um beinan halla að ræða. Þetta er auðvitað ekkert nýtt. Þetta er það, sem við eigum að venjast í sambandi við það að koma upp miklum raforkuverum. Þar verður alla jafna um nokkurn hallarekstur að ræða fyrstu árin, en svo, þegar fer að líða á starfstímann, þá verða þetta mjög hagstæð fyrirtæki og geta skilað nokkrum ágóða. En hitt er hins vegar alveg rétt, sem sjálfsagt er að komi skýrt fram, að sá hagnaður, sem Íslendingar gera sér vonir um í sambandi við þessar miklu framkvæmdir, liggur í tvennu aðallega. Í fyrsta lagi liggur hann í því, að með því að virkja hina stóru virkjun, sem ekki verður aðeins fyrir þörf Íslendinga, heldur einnig fyrir þörf alúminíumverksmiðjunnar, er hægt að koma upp raforkuveri fyrir Íslendinga, sem kostar nokkru minni fjárhæð, miðað við stærð, heldur en þær virkjanir mundu kosta, sem væru ætlaðar Íslendingum einum. Það yrðu möguleikar á því að framleiða rafmagn í hinu nýja orkuveri, sem væri nokkru ódýrara, en það rafmagn yrði, sem framleitt yrði í minna orkuveri. Hér er þó ekki um ýkjaháar upphæðir að ræða, en það vitanlega dregur sig saman í mikilli orkuframleiðslu og það á mörgum árum. Þetta er annað vinningsatriðið, en hitt liggur í því, að þegar þetta mikla raforkuver, sem Íslendingar væru að ráðast í á þennan hátt, hefði starfað t.d. í 25 ár, væri það að mestu leyti búið að borga sig niður og það væri komið a.m.k. niður í mjög lágt stofnverð. En þá er hins vegar talið, að þetta orkuver geti orðið okkur að miklu gagni áfram í næstu 25 ár. Við mundum sem sagt á næstu 25 árunum að langmestu leyti eignast þetta orkuver og á síðari 25 árunum vitanlega, mundi það vera okkur mjög hagstætt fyrirtæki og við mundum græða á því. Þetta er hið sama og gerist með og hefur verið að gerast með öll okkar raforkuver. Þetta eru þau tvö meginatriði, sem efnahagalega séð eru jákvæð fyrir okkur Íslendinga. En hitt er rangt, að halda því fram, að þó að við réðumst í byggingu þessa mikla orkuvers og heimilaður útlendingum að byggja hér í sambandi við það umrædda alúminíumverksmiðju, að það yrði til þess að bjarga okkar gjaldeyrismálum eða fjárhagsmálum almennt á næstu árum. Það yrði þvert á móti til þess að íþyngja hjá okkur. Og það er eins og ég sagði áðan, að jafnvel þó að maður tæki þá upphæð, sem hér var nefnd af einum stóriðjunefndarmanni, að hér gæti verið um að ræða 120 millj. kr. gjaldeyrishagnað, þá vitanlega skiptir það tiltölulega litlu í sambandi við afkomu okkar í heild. Ég býst við því, að þessi tala sé þannig til komin, að raunverulega er verið að breyta því vinnuafli, sem ætlazt er til að við leggjum fram í sambandi við alúminíumvinnsluna, það er verið að breyta því vinnuafli í gjaldeyri og segja, að það sé hagnaður okkur til handa. En það væri aðeins hagnaður okkur til handa, ef um það væri að ræða, að þetta vinnuafl yrði að liggja ónotað ella. En við höfum nóg að gera fyrir þetta vinnuafl og í ýmsum öðrum greinum, þar sem það mundi skila miklu meiri gjaldeyrisframleiðslu, en ef við ráðstöfuðum því á þennan hátt og það er mergurinn málsins. Nei, það, sem skiptir því höfuðmáli í þessum efnum, er að gera sér grein fyrir því, að þetta stóra mál, sem hér er um rætt, getur aldrei snúizt út af fyrir sig um þessa alúminíumverksmiðju eina, sem hér er aðallega rætt um að koma upp. Hún getur engin úrslitaáhrif haft í þessum efnum. En með því að leggja inn á þessa braut er verið að taka „prinsip“-afstöðu í veigamiklu máli, því að það er alveg gefið mál, að á eftir mundu þeir menn koma fram sem segðu: Hvers vegna ekki að heimila þeim að stækka verksmiðjuna, t.d. að þrefalda afköstin? Hvers vegna ekki að heimila þeim aðrar framkvæmdir, eins og að byggja olíuhreinsunarstöð? Og þeir eru þegar byrjaðir á að nefna hana. Og hvers vegna ekki að heimila þeim ýmsan annan rekstur í landinu? Er alúminíumframleiðsla eða olíuhreinsun svo sérstaks eðlis, að það eigi að taka slíka framleiðslu alveg út úr og heimila erlendum aðilum að stunda slíkan atvinnurekstur á Íslandi, en neita þeim um að taka þátt í ýmissa konar annarri framleiðslu? Nei, auðvitað eru engar sérstakar ástæður til þess, nema þá þær einar, að menn segðu: Við viljum ekki heimila erlendu fjármagni að ráða yfir íslenzku atvinnulífi að meiri hluta en sem nemur einni lítilli alúminíumverksmiðju. En það er einmitt þetta, sem ræður úrslitum um það að mínum dómi, að hér er um stórkostlega varhugavert mál að ræða, að ætla að ganga inn á þá braut að heimila erlendu auðmagni að komast inn í íslenzkt atvinnulíf. Eins og hér hefur verið bent á af ýmsum, eru auðvitað til mörg dæmi um það úr öðrum löndum, hvaða vandkvæði slíku geta fylgt. Ég ætla aðeins að benda á eitt atriði, af því að ég las um það fyrir ekki löngu í sambandi við stjórnmálaumr., sem þá fóru fram í því tiltölulega auðuga og mikla landi, Kanada, en þá kom í ljós í stjórnmálaumr. þar, að þar töldu forustumenn, að eitt af mestu vandamálum ríkisstj. þar í landi væri bundið við það, að svo væri komið, að stjórnarvöld í Kanada réðu ekki yfir þýðingarmestu þáttum síns atvinnulífs, þeir væru í höndum erlendra aðila og þar með höfðu stjórnarvöldin þar í landi ekki nema mjög takmarkaða getu til að hafa áhrif á útþenslu og uppbyggingu atvinnuveganna í landinu. Í Kanada eiga menn við að stríða mikið atvinnuleysi og það er því afgerandi mál þar hjá ríkisstj. landsins að finna leiðir til þess, hvernig á að komast fram hjá þessu mikla atvinnuleysi, hvaða nýjar atvinnugreinar eiga að taka við því fólki, sem bætist við á vinnumarkaðinn hverju sinni. En ef erlendir aðilar, sem stjórnarvöldin þar í landi ráða ekki, nema lítið yfir, eru einráðir um það að ráðstafa afrakstri atvinnuveganna, þá vitanlega sjá allir, að stjórnarvöldin hafa takmarkað vald til þess að ráða við slíkt vandamál eins og t.d. mikið atvinnuleysi er, því að það er eðli málanna, að það er atvinnulífið sjálft, sem að meira eða minna leyti leggur fram það stofnfé, sem þarf til áframhaldandi uppbyggingar og útþenslu. Vitanlega mundum við hér geta staðið frammi fyrir sams konar vandamálum, ef svo væri komið, að verulegur hluti af íslenzku atvinnulífi væri upp byggður með þeim hætti, að erlendir aðilar ættu atvinnufyrirtækin og ættu einir ráðstöfunarrétt á þeim hagnaði, sem þar félli til, því að það væri þeirra mál að ákveða það, hvort þeir vildu setja þennan hagnað í nýja uppbyggingu, stækkun eða aukna framleiðslu. Þetta mál snýst því um hvorki meira né minna en efnahagslegt sjálfstæði. Sumir þeir aðilar, sem vilja halda á lofti, að það sé mikil þörf fyrir okkur Íslendinga að ráðast í svonefnda stóriðju, gera mjög mikið úr þeim auðlindum, sem við Íslendingar eigum í okkar fallvötnum og það sé alveg nauðsynlegt, fyrst við ekki getum sjálfir virkjað þessar auðlindir okkur til hagsbóta, að gefa erlendum aðilum kost á því að notfæra sér þessar auðlindir. En sannleikurinn er nú sá, að þessar auðlindir okkar, sem vissulega eru dýrmætar, eru þó ekki óþrjótandi, því fer alls fjarri. Og ég vil biðja menn um að athuga það, að þeir okkar vísindamenn, sem bezt vita um þessi mál, hafa bent á, að virkjanlegt vatnsafl á Íslandi með hagstæðu móti er ekki talið meira en svo, að það eigi að endast okkur Íslendingum aðeins í 50 ár, ef vöxturinn hér á landi verður með svipuðum hætti varðandi raforkunotkun og hann hefur verið í háþróuðum iðnaðarlöndum hér í kringum okkur. M.ö.a.: þessi orkulind, sem við eigum að vísu þarna og eigum vitanlega að notfæra okkur, er þó ekki meiri en þetta. Það sýnist ekki vera nein brýn nauðsyn á því að reyna að selja þessar orkulindir úr landi, ekki sízt ef sá böggull skyldi fylgja, sem ég hef hér minnzt á um áhrif erlendra aðila í íslenzku atvinnulífi. Nei, hitt er mönnum nú að verða miklu ljósara en áður, að það er margt annað en t.d. undirstöðuraforka, sem hefur afgerandi áhrif á þróun efnahagmálanna í hverju landi. Þetta atriði kom mjög skýrt fram á landsráðstefnu verkfræðinga, sem haldin var hér fyrir rúmum 2 árum, en þá bentu m.a. okkar færustu menn í þessum efnum einmitt á þessa staðreynd, að það hefði sýnt sig, að það hefði alls ekki skipt neinu meginmáli varðandi hin iðnþróuðu lönd, hvort þau áttu við að búa sérstaklega hagstæðar orkulindir frá náttúrunnar hendi eða ekki. Þeir drógu fram staðreyndir eins og þær, að það hefði síður en svo skipt höfuðmáli um iðnþróun í Noregi annars vegar og Hollandi eða Danmörku hins vegar, að Noregur hafði miklu meiri og ódýrari undirstöðuorku, en hinar tvær þjóðirnar. Við einstaka framleiðslu hefur þessi undirstöðuorka afgerandi þýðingu, en í miklu fleiri greinum er það annað, sem ræður þarna úrslitum. Ég held, að bæði þessi atriði, sem ég hef minnzt hér , og þau, sem aðrir ræðumenn hafa minnzt á í þessum umr. varðandi stóriðjumálin sýni, að það er full ástæða til þess, að þessi mál fáist rædd á þann hátt, að ríkisstj. liggi ekki á neinum upplýsingum varðandi þessi mál og að hin ýmsu sjónarmið fái að koma fram um það, hvaða leiðir er réttast að velja í þessum efnum, en það sé ekki unnið að málunum með því pukri, sem verið hefur gagnvart Alþingi og á þann hátt, sem verið hefur gagnvart almenningi í landinu, þar sem hann hefur alls ekki fengið réttar upplýsingar um það, hvað er í raun og veru verið að tefla í sambandi við spurninguna um stóriðju. Það er enginn vafi á því, að margir þeir aðilar, sem hafa hallazt að því að heimila erlendu fjármagni að taka þátt í atvinnulífi hér á landi og hafa hallazt að því, að efnt yrði til stóriðju, þeir hafa gert sér allt aðrar hugmyndir um það, hvað á bak við þetta í raun og veru er, heldur en rétt er. Það er nú komið allmikið fram yfir venjulegan fundartíma og ég skal því láta máli mínu lokið að þessu sinni, en ég vildi að lokum aðeins endurtaka áskorun mína til hæstv. ríkisstj. um það, að hún fallist á, að slík nefnd verði kosin af Alþingi, sem gert er ráð fyrir á þessari till. eða þá að ríkisstj. efni til þess með öðrum hætti, að þingflokkarnir allir fái aðstöðu til þess að fylgjast með öllum undirbúningi þessa mikla máls og að almennar umr. geti farið fram hér á Alþingi um málið, meðan það er á undirbúningsstigi, en að Alþingi verði ekki í raun og veru stillt þarna frammi fyrir gerðum hlut.

Fyrirspyrjandi (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Ég vil biðja velvirðingar á þeim formgalla þessarar fsp. minnar um hjúkrunarmál, að ég hef beint henni í öllum liðunum til hæstv. heilbrmrh., enda þótt sumir liðanna fjalli um Hjúkrunarskóla Íslands, sem heyrir undir menntmrh. Ég vona, að þetta komi ekki að sök. Það er öllum hv. alþm. kunnugt, að hér er mjög mikill og að því er virðist vaxandi skortur hjúkrunarliðs. Þetta er orðið svo mikið og alvarlegt vandamál, að það torveldar stórlega eðlilegan rekstur þeirra sjúkrahúsa, sem nú eru í landinu og mega þau þó sízt við því, þar sem sjúkrahúsaskortur er hér mikill, eins og allir vita. Nú er hins vegar unnið að því að bæta mjög verulega úr sjúkrahúsaskortinum, sérstaklega hér í höfuðstaðnum, þar sem bæði er í smíðum mikil viðbót við Landsspítalann og Borgarsjúkrahús. Þessum framkvæmdum hefur að vísu miðað of hægt miðað við hina ákaflega brýnu þörf, en nú er auðsæ viðleitni í þá átt að auka heldur skriðinn í þessum efnum og ber að fagna því. En áður en ný sjúkrahús geta með eðlilegum hætti tekið til starfa, þarf tvímælalaust að gera mikið átak í þá átt að bæta úr hinum mikla og alvarlega skorti sem hér er nú þegar á sérmenntuðu hjúkrunarliði. Það þarf vitanlega að kanna allar hugsanlegar leiðir til þess að bæta úr til bráðabirgða. Mér er ljóst, að það er fráleitt auðgert, en þörfin er svo brýn, að til allra tiltækra ráða verður að grípa. Þrennt sýnist koma þar helzt til greina. Í fyrsta lagi að freista þess að ráða hingað erlent hjúkrunarfólk. Þetta mun vafalítið torvelt, a.m.k. í stórum stíl, því að víðast hvar er mikill skortur á fólki með þessa þjálfun og menntun. Það er víðar en hér, sem þannig er ástatt. Í öðru lagi að gera hjúkrunarkonum, sem eru húsmæður, kleift að vinna hjúkrunarstörf, t.d. með skipulagðri heimilishjálp í einni eða annarri mynd. Og í þriðja lagi væri vissulega vert að athuga, hvort ekki mætti efna til námskeiða fyrir stúlkur og jafnvel pilta, fólk, sem gæti orðið aðstoðarfólk við hjúkrunarstörf, meðan skorturinn á fulllærðu hjúkrunarfólki er eins mikill og hann er nú. Þetta eru þau atriði, sem m.a. þyrfti að taka til athugunar nú þegar, ef það hefur ekki verið gert, til þess að bæta úr allra brýnustu þörfinni. En hitt er svo öllum ljóst, að til frambúðar er það eina úrræðið að stækka mjög og efla hjúkrunarskólann, jafnframt því sem hjúkrunarfólki verði á hverjum tíma tryggð viðunandi launakjör. Nýtt húsnæði fyrir hjúkrunarskólann er nú í byggingu og það þarf vitanlega að komast í fullt gagn sem allra fyrst. Því ber að fagna, að í fjárlagafrv. fyrir næsta ár eru ætlaðar 7 millj. kr. til þessarar bráðnauðsynlegu framkvæmdar, en hvort það er hins vegar nægilegt, eins og á stendur, miðað við hina brýnu þörf, það er mér ókunnugt um. En þess er að vænta, að hæstv. ríkisstj. tryggi það, að hið nýja húsnæði hjúkrunarskólans komist í notkun sem allra fyrst. En jafnframt þarf að huga hér að mikilvægu atriði. Það verður að tryggja hjúkrunarskólanum næga og góða kennslukrafta. Það er nú þegar, eftir því sem mér er tjáð, alvarlegur skortur á hjúkrunarkonum með nauðsynlega framhaldsmenntun, sem geta tekið að sér þjálfun og kennslu við skólann, þegar hann stækkar. Mér er jafnvel tjáð, að skólastjóri og þær kennslukonur aðrar, sem nú bera hita og þunga dagsins að því er varðar þetta starf, þær séu þegar ofhlaðnar störfum. Það skortir mikið á, að við eigum í dag næga kennalukrafta til að vinna við skólann og þá enn þá fremur, þegar hann stækkar verulega. Hér þarf tvímælalaust að gera skjótar ráðstafanir af hálfu hins opinbera til þess að ráða bót á þessu, t.d. með því að veita sérstaka styrki vel hæfum hjúkrunarkonum, sem vildu búa sig undir þetta ábyrgðarmikla starf, með því að leita framhaldsnáms erlendis. Ég tel ekki þörf á að fylgja þessari fyrirspurn úr hlaði með fleiri orðum. Ég veit, að hæstv. ríkisstj. gerir sér grein fyrir, að skortur hjúkrunarliðs er mikið vandamál. sem verður að ráða sem skjótasta og bezta bót á. Ég er þess einnig fullviss, að hv. Alþingi mun stuðla að því fyrir sitt leyti, að farsæl lausn þessa máls náist, svo sem með því að heimila nauðsynlegar fjárveitingar í því skyni.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Vegna skiptingar starfa okkar ráðh. mun ég svara hér 1. lið spurningarinnar, en menntmrh. 2. og 3. lið. 1. liður er um það, hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar af hálfu heilbrigðisstjórnarinnar vegna skorts á hjúkrunarfólki í sjúkrahúsum. Ég hygg, að það komi nokkuð ljóst fram af bréfi landlæknis til mín, dags. 29. okt., sem er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Á s.l. hausti fóru fram viðræður, einkum milli borgarlæknis og landlæknis og síðan við ýmsa aðila hjúkrunarstéttarinnar, um þjálfun á nýju starfsliði til hjúkrunarstarfa, til þess að reyna að einhverju leyti að bæta úr hinum mikla skorti, sem nú er á hjúkrunarkonum í landinu. Hinn 20. febr. s.l. var málið tekið fyrir á fundi skólanefndar Hjúkrunarskóla Íslands. Auk nefndarmanna sátu þennan fund skólastjóri hjúkrunarskólans, frk. Þorbjörg Jónsdóttir, formaður Hjúkrunarfélags Íslands, frk. Anna Loftsdóttir og varaformaður, frk. María Finnsdóttir, varaforstöðukona landsspítalans, frk. Sigurlína Gunnarsdóttir og borgarlæknir. Voru menn á einu máli um, að nauðsyn bæri til að fá sérstaklega þjálfað fólk til að létta einfaldari störfum af hjúkrunarkonum á sjúkrastofnunum hér á landi. Greindi menn nokkuð á um, hve mikla menntun þetta hjálparlið skyldi hljóta, en flestir álitu, að rétt væri að gera ekki háar kröfur í þessu efni, a.m.k. ekki fyrst í stað, betra væri að fikra sig áfram, eftir því sem reynslan segði til um.“ Kvaðst landlæknir fús til að beita sér fyrir nánari athugun málsins. Í samræmi við það tilnefndi ég í byrjun marz 1964 menn til þess að gera till. um nám og starfssvið hjálparfólks við hjúkrunarstörf í sjúkrahúsum og öðrum stofnunum og hafa þessi átt sæti í n.: Príorinna St. Jósefsspítalans að Landakoti, systir Hildegard, forstöðukona landsspítalans, frk. Sigríður Bachmann, skólastjóri Hjúkrunarskóla Íslands, frk. Þorbjörg Jónsdóttir, varaformaður Hjúkrunarfélags Íslands, frk. María Finnsdóttir, forstöðukona Kleppsspítalans og borgarlæknir, dr. Jón Sigurðsson, sem jafnframt var tilnefndur formaður n. N. hélt alls 7 fundi og var hún sammála um nauðsyn á þjálfun hjálparfólks við hjúkrunarstörf og setti fram till. um nám og starfssvið. Til þess að koma á sérstökum reglum um nám þetta þótti eðlilegast að breyta hjúkrunarlögunum á þann veg að fá þar inn heimild til að setja á stofn slíkt nám og ákveða það síðan nánar með reglugerð. Þessu bréfi landlæknis fylgdu svo drög að frv. til nýrra hjúkrunarlaga og þau drög eru samin í samráði við skólastjóra Hjúkrunarskóla Íslands og stjórn Hjúkrunarfélags Íslands. Til rökstuðnings fyrir þessum frumdrögum að frv. til nýrra hjúkrunarlaga er þetta tekið fram: „Aðalástæðan til endurskoðunar hjúkrunarkvennalaganna er hinn mikli skortur á hjúkrunarkonum á landinu. Ein leið til að bæta að nokkru úr þeim skorti, er að þjálfa sérstaka stétt aðstoðarfólks, er vinni við hjúkrunarstörf undir stjórn hjúkrunarkvenna. Hefur þessi leið verið farin erlendis og mun hafa reynzt vel. Þykir því rétt að heimila með lögum sams konar ráðstöfun hér á landi. Aðstoðarfólk þetta hlýtur aðallega verklega þjálfun um nokkurra mánaða skeið. Það vinnur ekki á eigin spýtur, en tekur að sér ýmis vandaminni störf undir stjórn hjúkrunarkvenna og getur því að vissu marki komið í stað þeirra.“ Mál þetta eða frv. hefur verið undirbúið af landlækni og borgarlækni í samráði við hjúkrunarkvennasamtökin í landinu og stjórn Hjúkrunarskóla Íslands og fleiri aðila og er í ráði, að Rauði kross Íslands taki að sér að stjórna þjálfun þessa starfsfólks. Till. um þetta nýja frv. til breyt. á hjúkrunarlögunum er nú til athugunar í dómsmrn., og geri ég ráð fyrir að leggja fram frv. hér að lútandi innan mjög skamms á Alþingi. Ég skal aðeins í þessu sambandi vegna þess, sem fram hefur komið hjá hv. fyrirspyrjanda um hjúkrunarkvennaskortinn, veita eftirfarandi upplýsingar, sem skrifstofa ríkisspítalanna hefur gefið mér varðandi helztu stofnanir, sem undir hana heyra. Það er í fyrsta lagi Landsspítalinn. Er talið, að í spítalanum séu 58–59 hjúkrunarkonur, en ættu að vera 64 samkv. áætluðum fjölda. Það eru því 91.4% af stöðum hjúkrunarkvenna þar setnar. Síðan segir um legudaga og nýtingu sjúkrarýmisins, að nýtingin á sjúkrarýminu hafi verið þar um 99.07% fyrstu 3 ársfjórðungana, en mánuðina júní–sept. fór fram viðgerð á fjórum sjúkrastofum, einni í einu, í handlæknisdeild landsspítalans. Nýting rúma í þessari deild er 95.3% að meðaltali fyrstu 9 mánuði ársins. Í októbermánuði var ein sjúkrastofa í handlæknisdeild ónotuð vegna skorts á hjúkrunarkonum. Þessi stofa er nú aftur í notkun frá 1. nóv. Um fæðingardeildina segir svo, að í deildinni starfi um 13 hjúkrunarkonur og 20 ljósmæður. Í áætlun var gert ráð fyrir 19 hjúkrunarkonum og 14 ljósmæðrum. Í fæðingardeildinni starfa því 6 ljósmæður í stöðum, sem í áætlun er gert ráð fyrir hjúkrunarkonum, en heildartalan er svo sem þar hefur verið áætlað. Samkv. legudögum og nýtingu í fæðingardeild hefur hún verið að fullu nýtt, eins og gert hefur verið ráð fyrir. Í Vífilsstaðahælinu starfa nú 10 hjúkrunarkonur, en ættu að vera 11 samkv. áætlunum þar um. Í Kleppsspítalanum starfa nú 21–22 hjúkrunarkonur, en þar hefur verið gert ráð fyrir að störfuðu 33. Vantar því þar um 1/3 hluta þeirra hjúkrunarkvenna, sem þörf er fyrir. Að nokkru leyti mun bætt úr þessu með starfi ófaglærðs vinnukrafts, en þarna er ástandíð mjög alvarlegt, einkum og sér í lagi vegna þess, hve yfirálagið er mikið á Kleppsspítalanum og er það yfirálag sjúklinga um 34 að meðaltali á dag, miðað við það, sem teljast mætti eðlilegt. Það er eins og hv. þm. er kunnugt um, eitt alvarlegasta viðfangsefnið á sviði heilbrigðismálanna eða varðandi byggingu nýrra heilbrigðisstofnana að bæta úr hinum tilfinnanlega skorti vegna geðsjúklinga hér á landi og gerði ég nánar grein fyrir því á síðasta þingi. Það er að því unnið og gert ráð fyrir vissum bráðabirgða ráðstöfunum, sem ég vék einnig að þá og skal ekki minna á nú. En hér er mjög alvarlegt mál á ferðinni og mikið átak framundan, sem sjá verður fyrir úrlausn á, á næstu árum, bæði með miklum fjárveitingum og einnig skjótum aðgerðum. Í fávitahælinu í Kópavogi er umönnun og gæzla vistmanna unnin af gæzlusystrum í stað hjúkrunarkvenna og undanfarin ár hefur hælið haft þann vinnukraft, sem þörf hefur verið fyrir. Ég held þá, að með þessu sé svarað, eftir því sem hægt er að svo komnu máli, 1. lið fsp.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Það fellur í minn hlut að svara 2. og 3. lið þessarar fsp. 1962 samþykkti Alþingi ný lög fyrir Hjúkrunarskóla Íslands, en samkv. ákvæðum 2. gr. þeirra laga starfar skólinn nú undir yfirstjórn menntmrn., en starfaði áður undir yfirstjórn heilbrmrn. Svo sem kunnugt er, var fyrri áfangi hjúkrunarskólans reistur á árunum 1953–1959, en síðari áfanganum var frestað. Í honum áttu m.a. að vera allar kennslustofur stofnunarinnar, auk fullkomins eldhúss, borðstofu og setustofu, svo og íbúð fyrir skólastjórann, ásamt viðbót við heimavist, er svaraði til vaxandi þarfa. Fram að þessu hefur skólinn því þurft að reka alla starfsemi sína í húsnæði, sem upphaflega var einungis ætlað fyrir heimavist hans. Hjúkrunarskólanum hefur verið brýn þörf á auknu kennsluhúsnæði. Skortur á nauðsynlegum fjárveitingum hefur hins vegar valdið því, að ekki hefur verið unnt að hefjast handa um framkvæmdir við viðbótarbyggingu skólans. Hins vegar hefur verið unnið að undirbúningi slíkra framkvæmda. Skólanefnd hjúkrunarskólans hefur fyrir alllöngu komið sér saman um stærð viðbótarbyggingarinnar og fyrirkomulag hennar og uppdráttum að byggingunni er nú að fullu lokið. Er öll viðbótarbyggingin talin vera um 7.540 rúmmetrar að stærð og kostnaðaráætlun nemur um 18 millj. kr. Þá hefur verið gengið frá útboðslýsingu að kennsludeildinni, en það er sá hlutinn, sem allir eru sammála um að brýnust þörf sé á að koma upp. Verður kennsludeildin um 5.000 rúmmetrar að stærð, en samkv. áætlun húsameistara ríkisins mun kosta um 4 millj. kr. að gera þennan hluta byggingarinnar fokheldan. Í fjárlagafrv, fyrir árið 1965, 20. gr., er gert ráð fyrir 7 millj. kr. fjárveitingu til byggingar hjúkrunarskóla. Með þessari fjárveitingu, ef þessi till. hlýtur samþykki hins háa Alþingis, - en vart mun ástæða til að gera ráð fyrir öðru, en að svo verði, - mun hægt að hefjast handa af fullum krafti um byggingu kennsludeildar hjúkrunarskólans þegar á næsta ári, eða strax og útboði verksins er lokið og samningar hafa verið gerðir við væntanlegan verktaka. Hér er um að ræða þá fjárhæð, sem athuganir hafa sýnt, að unnt verði að vinna fyrir á næsta ári. Á undanförnum 5 árum hafa að meðaltali útskrifazt úr hjúkrunarskólanum um 35 hjúkrunarkonur á ári. Er þetta of lág tala og augljós þörf á aukningu nemendafjöldans, svo að hægt verði að taka í notkun og reka hinar nýju sjúkrastofnanir, sem á næstu árum mun komið upp í landinu. Í heimavist hjúkrunarskólans eru nú um 90 nemendur, en gert er ráð fyrir, að hún stækki, svo að nemendum þar fjölgi upp í 130. Utan skólans er gert ráð fyrir að búi 100–120 nemendur, sumpart í sjúkrahúsum og sumpart á einkaheimilum í Reykjavík eða nágrenni. Getur þá fjöldi nemenda í skólanum orðið 230–250 alls. En til þess að þetta megi takast, er ekki einungis nauðsynlegt, að veitt verði það fé, sem nú er farið fram á í frv. til fjárl., heldur og að fjárveitingavaldið sjái sér fært að samþykkja enn frekari fjárveitingar á næstu tveimur árum a.m.k., svo að unnt verði að halda viðstöðulaust áfram framkvæmdum við viðbótarbyggingu hjúkrunarskólans, þar til henni er að fullu lokið. Með því móti einu er hægt að gera ráð fyrir, að skólinn geti tekið að fullu til starfa í nýjum húsakynnum innan 2–3 ára. Hins vegar mun hin nýja kennsludeild væntanlega verða tilbúin mun fyrr, en hún á að leysa úr brýnustu þörf. Enda þótt húsnæðisskortur hafi staðið hjúkrunarskólanum fyrir þrifum, er það þó mála sannast, að annað vandamál steðjar að honum, sem í eðli sínu er engu siður alvarlegt fyrir vöxt hans og viðgang, en það er skorturinn á hæfum og sérmenntuðum kennurum til starfa við skólann. Með úrskurði kjaradóms um laun og kjör ríkisstarfsmanna hinn 1. júli 1963 var gerð veruleg bót á launakjörum fólks, sem vinnur að hjúkrunarstörfum, en þá var því skipað í 13. launaflokk opinberra starfsmanna. Kennurum í hjúkrunarskóla var þá skipað í 18. launaflokk. Hins vegar er þess að geta, að til þess að öðlast full réttindi sem kennari í hjúkrunarfræðum er nauðsynlegt, að viðkomandi takist á hendur alllangt framhaldsnám erlendis, sem er mjög kostnaðarsamt. Munurinn á launum hjúkrunarkvenna og hjúkrunarkennara samkv. skipun í launaflokka samkv. kjaradómi er á hinn bóginn ekki mikill og sannleikurinn er sá, að hjúkrunarkonurnar geta í flestum tilfellum fengið fullt svo góð eða jafnvel betri kjör með því að starfa við sjúkrahúsin heldur, en fást við kennslu við skólann. Fastir kennarar við skólann eru nú aðeins 3 utan skólastjóra, en heimild er fyrir 6 kennarastöðum og við stækkun skólans mun skapast þörf á enn fleiri kennurum við skólann. Eins og ég sagði áðan, hefur reynzt mjög erfitt að fá nægilega marga og nægilega vel menntaða kennara við skólann. Þetta mál er allt hið erfiðasta viðfangs, en lausn þess hins vegar mjög brýn og mun allt verða gert til að leysa það á viðunandi hátt og tryggja hjúkrunarskólanum þannig næga kennslukrafta í náinni framtíð. Skólanefnd hjúkrunarskólans vinnur nú að samningu nýrrar reglugerðar fyrir skólann.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. báðum fyrir svör við fsp. mínum. Það hafa komið þar fram greinargóðar upplýsingar um, hvernig þessi mál standa og að þar er við ýmis vandamál að etja, sem verið er að vinna að lausn á, a.m.k. sumum hverjum og ég hef í rauninni ekki öðru við það að bæta, sem ég sagði í orðum mínum hér áðan, heldur en því, að ég treysti því, að í þessu máli verði haldið áfram að vinna af fullri alvöru og krafti að lausn þeirra, þangað til viðunandi skipan er komin þar á. Og ég vil undirstrika það, sem kom greinilega fram hjá hæstv. menntmrh., að það má ekki láta það atriði eftir liggja að tryggja hjúkrunarskólanum á næstu árum næga og hæfa kennslukrafta og ég hygg, að það verði að finna ný úrræði til þess, m.a., eins og ég benti á, kæmi þá til greina að styrkja sérstaklega þau kennaraefni, sem vildu nú á næstu missirum eða árum leggja út í þetta bráðnauðsynlega nám.