Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ég vil aðeins koma því að að í ræðu minni fyrr í dag minntist ég ekki einu orði á hættuna á gjöreyðingarstyrjöld eða hættuna af gjöreyðingarvopnum. Ég tel að það sem hv. síðasti ræðumaður var að vísa til í minni ræðu hafi verið þær staðhæfingar mínar, sem eru réttar, að Alþb., flokkur hv. þm., hefur haft rangt fyrir sér í utanríkismálum í allri sögu sinni og allri sögu íslenska lýðveldisins, hefur alltaf komist að röngum niðurstöðum við ákvarðanir og stefnumótun í utanríkismálum. Það var þetta sem ég rakti og var meginkjarni í máli mínu í dag að ítreka þessar staðreyndir og þær áttu ekkert skylt við mat á því hvort heimurinn hefði verið nokkrum sekúndum frá kjarnorkustyrjöld eða gjöreyðingarstyrjöld. Það var þessi punktur. Og á þessum punkti hefði ég vænst að hv. þm. reyndi að svara með einum eða öðrum hætti, en hann skorast undan að gera það. En þetta er það meginatriði og var meginkjarni í mínu máli í dag.

Það er að vísu nokkuð til í því hjá hv. 3. þm. Reykv. að að nokkru leyti var ég kannski að fjalla almennt út frá hans máli hér í dag og líka því sem hann hefur sums staðar annars staðar látið frá sér fara. Ég var að vísa dálítið almennt til hugmynda hv. 3. þm. Reykv. eins og ég hef skilið þær og meðtekið í gegnum tíðina, því það vill nú svo til að ég hef reynt að leggja mig nokkuð eftir því hvaða viðhorf hv. þm. hafi í þessum efnum, eins og aðrir, því að þetta málasvið læt ég mig nokkru varða. Hitt er svo þetta sem hv. 3. þm. endurtekur hér, og mér finnst satt best að segja svo broslegt að það sé yfir það hafið að svara því mikið --- að standa hér í ræðustólnum, setja sig hér í stellingar einhvers háyfirdómara. Hv. 3. þm. Reykv. virðist haldinn af því að hann sé einhver ,,Iudex Optimus Maximus`` utanríkismálaumræðu á Íslandi. Þetta er ofmat, hv. 3. þm. Reykv. Og þó svo að menn séu ósammála og hafi verið ósammála er ekki þar með sagt að í því liggi úrskurður um að annar aðilinn hafi rétt fyrir sér og hinn rangt. Svo einföld er tilveran ekki, hv. 3. þm. Reykv. Mér er að vísu ljóst að hv. 3. þm. Reykv. á ekki litasjónvarp, hann sér hlutina í svarthvítri mynd og hefur jafnan gert og gerir enn, samanber þessa dapurlegu staðreynd sem er mönnum vonandi orðin ljós hér á þinginu og þýðir ekki annað en taka tillit til að hv. 3. þm. Reykv. situr fastur í áratugagömlum hugsunarhætti í þessum efnum og kemst ekki upp úr því hjólfari. Það er dapurlegt. En þó að svo sé þá hefði maður vænst þess að hv. 3. þm. Reykv. hefði þroska til þess að meðtaka þá staðreynd að stundum eru menn ósammála. Og þá er það þannig.

Virðulegi forseti. Ég hefði vænst þess að hv. 4. þm. Norðurl. e. hefði bent okkur hér, þeim fáu þingmönnum sem að vísu erum enn hér í þessum sal, á eitt dæmi úr sögu lýðveldisins íslenska þar sem Alþb. hefur haft rétt fyrir sér í ákvarðanatöku um utanríkismál. Á eitt einstakt dæmi þar sem það hefur sannast að Alþb. hafi haft rétt fyrir sér eða forverar þess, Kommúnistaflokkurinn og Sósíalistaflokkurinn, varðandi ákvarðanir um utanríkismál Íslendinga.

Virðulegur forseti. Ég tel að úr því að hv. 3. þm. Reykv. situr við það að fara með þessa umræðu ofan í þetta barnalega far þá sé best að svara honum eins. Þó að það sé auðvitað ákaflega fávíslegt að fara að tíunda hér einhver dæmi. Ég tel að Alb. hafi haft rétt fyrir sér þegar það var í fararbroddi baráttunnar fyrir því að færa út landhelgi Íslendinga, sem að sjálfsögðu var utanríkismál. Og það kom í hlut sjútvrh. Alþb. að vinna tvo af þremur stórsigrum í því máli. Ég tel að það hafi verið alveg hárrétt stefna hjá Alþb. Og ég tel að það hafi verið rétt hjá Alþb. á tíð viðreisnarstjórnarinnar að berjast fyrir og koma á dagskrá umræðum um útfærslu íslensku landhelginnar, þrátt fyrir það að Sjálfstfl. væri við völd og svæfi værum svefni í þeim efnum í tólf ár og gerði ekki neitt í þeim efnum. Á þeim tíma tel ég að Alþb. hafi bersýnilega og augljóslega haft rétt fyrir sér en Sjálfstfl. rangt, að sinna ekki þeim brýnu hagsmunamálum Íslendinga. En að öðru leyti er þessi umræða að sjálfsögðu í raun og veru fyrir neðan það plan að maður leggi sig niður við það að vera að taka þátt í henni. Hv. þm. kemur hér upp og þykist geta talað eins og sá sem valdið hafi, söguskýringarnar og dómsvaldið sé allt í hans höndum, sé bara algjör alvaldur túlkandi, sjáandi, skýrandi og dómari þessara mála. Ég hafði eiginlega ekki áttað mig á því fyrr en hér í kvöld að hv. 3. þm. Reykv. sé svona haldinn af sjálfum sér og sinni persónu að telji sig hafa frá guði fengið þessi völd. Þetta minnir mig á það sem maður hefur lesið í fræðibókum um hugsunarhátt hinna menntuðu einvalda sem töldu sig hafa fengið vald sitt frá guði, þegið vald sitt frá guði. Það er nú ekki svo, hv. þm. Reykv. Það er nefnilega þannig að skoðun hv. 3. þm. Reykv. er nákvæmlega ekki neitt merkilegri en annarra hv. þm. hér og ég held að það sé hollt fyrir hv. 3. þm. Reykv. að fara að átta sig á því ef hann ætlar að vera lengi á þessari samkomu. Því það er alveg ljóst að hann verður ekki lengi umgenginn af virðingu hér ef hann ætlar að reyna að hegða sér með þessum hætti og tala með þessum hætti og flytja mál sitt með þessum hætti almennt hér hvað varðar umburðarlyndi og virðingu fyrir mismunandi skoðunum manna. Og ef það er svo að Alþb. hafi haft rangt fyrir þá hefur a.m.k. sá fimmtungur þjóðarinnar sem að meðaltali hefur fylgt því að málum líka haft rangt fyrir sér og það er þá ekki bara verið að dæma einhverja einstaka forustumenn Alþb. sem skýjaglópa, heldur líka alla þá sem hafa stutt það í gegnum tíðina og hafa verið þessi hluti þjóðarinnar. Og hefur sá hluti ekki átt rétt til sinnar skoðunar, hv. þm.? Er hv. þm. að tala fyrir öðru en því hér?

Virðulegi forseti. Þessar umræður um utanríkismál hafa að vonum borist allvíða um. Til þess eru í raun og veru full efni vegna þess að bæði er nú skýrsla hæstv. utanrrh. býsna viðamikil og tekur á mjög mörgum þáttum og eins er fullt tilefni til þess í umheiminum að ræða málin á mjög víðum grundvelli þó ég verði að vísu að frábiðja mér tóninn sem mér fannst koma fram í máli hv. síðasta ræðumanns í þeim dúr að tala hér um svefn sjálfstæðismanna í landhelgismálinu, hafandi það í huga að það voru sjálfstæðismenn sem voru í fararbroddi fyrir útfærslu landhelginnar í 200 mílur, eins og allir vita og menn eru hér inni sem glögglega gætu rifjað upp þá sögu, þó ekki sé sérstakt tilefni til þess að gera það hér og nú. Ég nefndi það áðan að fullt tilefni gæfist til þess í heiminum í kringum okkur að fjalla um utanríkismálin á mjög almennum og breiðum grundvelli vegna þess að hér hafa verið að gerast á undanförnum árum stórkostlegir atburðir, þróunin í Evrópu annars vegar og hrun marxismans hins vegar, og ég tel ástæðu til að leggja áherslu á hið síðarnefnda alveg sérstaklega. Ég tel rétt að minna á að það sem hefur verið að gerast í Austur-Evrópu er ekki hrun einstakra ríkja heldur hrun skoðunar, hrun hugmyndar sem hefur verið ráðandi og ríkjandi áratugum saman og hefur verið aflvaki stjórnmálahreyfinga, ekki bara í Austur-Evrópu heldur líka í Vestur-Evrópu og um heimsbyggðina alla og m.a. átt marga fylgjendur hér á landi. Það er ástæða til að rifja þetta upp alveg sérstaklega vegna þess að atburðirnir í Austur-Evrópu og hinum nú föllnu Sovétríkjum hafa verið hérna nokkuð til umræðu. Hinn þátturinn sem hefur verið mjög fjallað um í þessum löngu umræðum um utanríkismálin hefur auðvitað lotið að Evrópumálunum sjálfum og þeirri merku Evrópuhugsjón sem þar liggur til grundvallar. Í því sambandi vil ég nefna tvö atriði sem ég hygg að séu grundvallandi fyrir það sem hefur verið að eiga sér stað í samruna Evrópu og þeirri miklu ummyndun og breytingu á Evrópu sem hefur orðið á síðustu árum. Það er í fyrsta lagi auðvitað hin beiska lexía sem menn fengu af heimsstyrjöldinni síðari. Sú lexía kenndi fólki það og var auðvitað ástæðan fyrir því að strax að lokinni heimsstyrjöldinni fóru framsýnir hugsjónamenn að huga að því með hvaða hætti væri hægt að tryggja friðinn með auknu samstarfi Evrópuþjóðanna. Þetta er sú hugmynd sem býr að baki þeirri þróun Evrópu sem m.a. hefur verið að eiga sér stað á síðustu árum en auðvitað er hægt að rekja miklu lengra aftur í tímann. Hinn þáttur þessarar Evrópuþróunar er vilji til þess að efla viðskipti þjóða í milli og sú trú að til þess að hægt sé að bæta lífskjör einstakra landa og einstakra ríkja þá þurfi að ryðja burtu tollamúrum og hindrunum gegn viðskiptum á milli ríkjanna. Þetta er auðvitað það sem að baki býr. Og þetta hafa Íslendingar skynjað með því að taka þátt af fullri einurð og fullri alvöru í samningunum um hið Evrópska efnahagssvæði. Ég minni í þessu sambandi á að allir stjórnmálaflokkar nema Samtök um Kvennalista hafa með beinum og óbeinum hætti komið að þeirri samningagjörð sem aðilar að ríkisstjórn og bera auðvitað þess vegna sameiginlega ábyrgð á samningaviðræðum Íslendinga við Evrópubandalagið. Með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði, sem vonandi verður fullnaður innan skamms tekst okkur væntanlega að tengja okkur við þær miklu breytingar sem eru að eiga sér stað í Evrópu, og ég hef lýst hér fyrr í máli mínu, og fela það fyrst og fremst í sér að ryðja burt hindrunum fyrir viðskiptum þjóða í milli. En um leið tryggir það þá sérstöðu sem við viljum viðhalda sem íslensk þjóð í þessum margbreytilega og flókna heimi sem sífellt verður flóknari og margbreytilegri eftir því sem árin líða. Það fer í sjálfu sér ekkert hjá því að á svona miklum breytingatíma þurfum við að taka fjölmargt til endurskoðunar, það sem áður virtist vera býsna einfalt og þurfti ekki mikillar skoðunar við í þeirri heimsmynd sem e.t.v. var ekki jafnflókin og hún er í dag. Þessar miklu breytingar kalla á endurskoðun, einnig á hugtökum sem okkur hafa verið töm. Í þessari umræði, ekki bara í kvöld og ekki bara í dag heldur að undanförnu í umræðunni Evrópumálin, hefur t.d. verið mjög flaggað hugtakinu ,,fullveldi``. Og menn hafa sagt sem svo og talað um þetta í einu slengi, ef þannig má að orði komast, að við séum að falla frá fullveldi, falla frá sjálfstæði --- án þess að menn geri þarna greinarmun á milli --- með því að taka þátt í þessum Evrópuviðræðum. Mér er að vísu ekki mjög tamt, og það verð ég að játa, að vitna í orð Steingríms Hermannssonar, formanns Framsfl., en ég tel að þeir séu mjög fáir, ef þá nokkrir, sem hefur tekist betur að ræða einmitt hið breytta hugtak ,,fullveldi`` í þeirri heimsmynd, sem við okkur blasir, en einmitt Steingrímur Hermannson sem forsrh. í afar athyglisverðri grein sem hann ritaði í Tímann þann 8. febr. á síðasta ári. Greinin var í raun og veru opið bréf til Hjörleifs Guttormssonar, ákafasta andstæðings hugmyndarinnar um hið Evrópska efnahagssvæði. Í þessari grein fjallar hann um nokkur þau álitamál, sem uppi hafa verið æ síðan og jafnvel þó nokkuð fyrr, um þessi Evrópumál og einmitt hugtakanotkunina, hugtakið fullveldi og hugtakið sjálfstæði. Og þar segir Steingrímur Hermannsson m.a., með leyfi forseta: ,,Í samningnum [þ.e. í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði] er aðeins gert ráð fyrir einni yfirþjóðlegri stofnun. Það yrði dómstóll, eins konar hæstiréttur, sem yrði lokadómstóll þegar ágreiningur rís um framkvæmd samningsins.`` Og hann segir jafnframt: ,,Við megum ekki ala með okkur þá minnimáttarkennd að okkar hlutur hljóti að vera fyrir borð borinn í slíkum dómstóli. Við mundum eiga þar dómara og höfum menn sem geta flutt okkar mál ekki síður en aðrir.`` Og það er fleira mjög fróðlegt í þessari athyglisverðu grein sem Steingrímur Hermannsson ritaði í Tímann. Hann segir: ,,Hitt veist þú mætavel`` --- og beinir orðum sínum til Hjörleifs Guttormssonar --- ,,að við tugi alþjóðasamninga sem við höfum gert hefur orðið að breyta íslenskum lögum svo sem á mannréttindasviðinu, sviði vinnulöggjafar o.s.frv. Rétt er að allt slíkt takmarkar sjálfsákvörðunarrétt okkar.`` --- Ég kem að fullveldinu síðar. --- ,,En þetta höfum við gert vegna þess að við höfum talið okkur það rétt eða skylt.`` Og enn síðar í þessari athyglisverðu Tímagrein --- og hér er mættur ritstjóri Tímans og kinkar kolli af mikilli velþóknun --- ritar formaður Framsfl., fyrrv. forsrh., sem leiddi á þessum tíma, ásamt hæstv. utanrrh., Jóni Baldvin Hannibalssyni, þessar samningaviðræður, sem vonandi eru nú að fá farsælan endi, segir hann: ,,Ég geri mikinn mun á fullveldi og sjálfsákvörðunarrétti. Eins og fyrr segir takmörkum við iðulega sjálfsákvörðunarrétt okkar með alþjóðlegum samningum. Í flestum tilvikum getum við hins vegar dregið okkur út úr slíkum samningum, ef við viljum, og þannig endurheimt sjálfsákvörðunarrétt okkar. Sjálfsákvörðunarrétturinn takmarkast einnig af alþjóðlegu umhverfi, ástandi eða viðtekinni venju. Ef úr Evrópsku efnahagssvæði verður takmarkar það sjálfsákvörðunarrétt okkar á sviði viðskipta og efnahagsmála. Hins vegar er ekkert sem bannar að við drögum okkur út úr slíkum samningum og förum okkar eigin leiðir. Ég sé ekki að neinu sé þannig fórnað að slíkt yrði ekki framkvæmanlegt.`` Svo mörg eru þau orð og nú læt ég staðar numið í upplestri mínum úr Tímanum. Þetta segir okkur það að það ber í fyrsta lagi að gera mjög strangan greinarmun á hugtakinu ,,fullveldi`` og hins vegar hugtakinu ,,sjálfsákvörðunarréttur``. Og það ber jafnframt að vekja athygli á því að hér talar sá maður sem hefur haft hvað lengsta reynslu af þessum Evrópusamningum, bæði sem forsrh. og eins áhrifamikill stjórnmálamaður æ síðan og þess vegna hygg ég að það sé sérstakt tilefni til þess að taka verulega mark á því sem hann er hér að segja. Það er að mínu mati ekki ástæða til þess að orðlengja miklu frekar um þessar viðræður um Evrópuþróunina en mig langar öllu heldur að víkja fremur að máli sem mér hefur ekki fundist fá nægjanlega athygli í þessari umræðu og það er staða GATT-samningsins --- og nú hefði verið mjög æskilegt að hafa hér hæstv. utanrrh. því að ég þarf helst að eiga við hann orðastað um mál sem ég tel brýnt að fjallað sé um og hefur legið allt of illa í láginni, bæði í GATT-umræðunum sjálfum hér innan lands og almennt í þeirri utanríkismálaumræðu sem hér hefur átt sér stað. Mér er hins vegar sagt að utanrrh. hlýði af mikilli athygli á hvert orð sem hrýtur af vörum manna hér í ræðustólnum og ég hlýt að treysta því að hann sitji nú negldur við hátalarann í þingflokksherbergi Alþfl. milli þess sem hann ræður ráðum sínum við félaga sína. Og í trausti þess ætla ég ekki að trufla orðræður hans en læt mér duga að fjalla um þessi mál með þeim hætti sem eðlilegt er. Við höfum á síðustu árum verið að upplifa mjög miklar breytingar í viðskiptalífi umheimsins. Fyrir það fyrsta hafa viðskipti almennt verið mjög að eflast og á árunum 1950--1984 gerðist það að á sama tíma og vöruframleiðslan í GATT-ríkjunum fimm- eða sexfaldaðist jukust heimsviðskiptin a.m.k. fimmtánfalt með þessar vörur. Þetta segir okkur það að þróunin í heiminum í viðskiptunum er í þessa átt. Viðskipti á öllum sviðum eru að aukast, frelsi til viðskipta er að vaxa. Þessarar þróunar hefur vitaskuld gætt í Evrópu, eins og margoft hefur komið fram, og hennar mun gæta og gætir í heiminum í kringum okkur. Þessi viðskipti eru líka að verða almennari og taka til stærri hluta heimsins. Ríki, sem áður áttu takmörkuð viðskipti, hafa núna verið að efla með sér viðskipti og þar er auðvitað nærtækast að taka dæmið frá okkur, viðskipti okkar Íslendinga við Suðaustur-Asíu. Viðskiptin við Suðaustur-Asíu voru til skamms tíma, getum við sagt, fremur lítil en hafa tekið verulegum breytingum og aukist ár frá ári. Japan var fyrir ekki mjög mörgum árum ekki ýkja stór viðskiptaaðili Íslendinga. Tævan og Kórea voru nær óþekktir viðskiptaaðilar Íslendinga fyrir aðeins örfáum árum. Nú er hins vegar svo komið að þetta viðskiptasvæði er orðið eitt hið mikilvægasta fyrir okkur Íslendinga og fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. að viðskipti til þessara þriggja landa, þ.e. Tævans, Japans og Suður-Kóreu, námu á síðasta ári um 8,5 milljörðum kr. Hér er þess vegna um að ræða afar mikilvæga viðskiptaheild fyrir okkur Íslendinga, sem undirstrikast þó alveg sérstaklega ef við skoðum það mál í ljósi þeirrar þróunar sem hefur verið að eiga sér stað í löndunum fyrir austan hið gamla járntjald, í Austur-Evrópu og gömlu Sovétríkjunum, þar sem viðskiptin gagnvart okkur hrundu á síðasta ári. Svo mikið hrun varð í viðskiptunum við Austur-Evrópublokkina gömlu á síðasta ári --- og það hefði nú einhvern tíma þótt býsna einkennilegt að viðskipti Íslendinga, útflutningur Íslendinga til Austur-Evrópu nam á síðasta ári lægri upphæð en útflutningurinn til Færeyja einna, smáríkisins Færeyja einna. Þetta segir okkur auðvitað að það er gjörbreytt mynd sem við okkur blasir. Og þessi gamla, mikilvæga viðskiptaheild, sem þarna var einu sinni til frá sjónarhóli okkar Íslendinga, hefur verið að minnka að þýðingu undanfarin ár og það kastaði auðvitað tólfunum sérstaklega á síðasta ári. Nú er það þannig að auðvitað vonum við að með þeim breytingum sem eru að eiga sér stað í Sovétríkjunum og í Austur-Evrópu --- og nú kýs ég að kalla þessa ríkjaheild Sovétríkin, því að ég kann ekki alls kostar við þetta tal um Samveldisríkin, sem í mínum huga hafa allt aðra merkingu og minna mig á hið breska, gamla, glæsilega heimsveldi, á samveldisríki bresku krúnunnar sem ég ber mikla virðingu fyrir, og vil þess vegna ekkert rugla því saman við þetta samveldistal sem ég heyri nú í fjölmiðlum að er notað um hin gömlu Sovétríki --- auðvitað vonum við það að Eyjólfur hressist og viðskipti okkar við hin gömlu Sovétríki og Austur-Evrópu eigi eftir að braggast að nýju. En það blasir hins vegar við að staðan er í þessum málum þannig í dag og þess vegna hljótum við Íslendingar, sem erum að reyna sem þjóð að efla okkar heimsviðskipti, að horfa mjög til Suðaustur-Asíu, sem er sá vaxtarbroddur sem hefur verið m.a. í utanríkisviðskiptum okkar. Nú er það að vísu með þessi viðskipti eins og svo mörg önnur að þau eru býsna sveiflukennd og þau ráðast m.a. af því hvernig aflabrögð eru á einstökum fisktegundum. Suðaustur-Asía hefur verið mjög mikilvægur markaður fyrir grálúðu og fyrir karfa og fyrir loðnuafurðir, frystar loðnuafurðir, og eins og allir vita hafa verið miklar sveiflur í loðnuafla og raunar grálúðuafla líka. Þetta sést með því að skoða útflutningstölur fyrir Suðaustur-Asíu, fyrir Japan og fyrir Tævan og Suður-Kóreu, að sveiflurnar í útflutningi til þessara ríkja á árunum 1989--1991 hafa orðið býsna miklar. Hvað sem því líður þá er það engu að síður svo að útflutningurinn hefur verið býsna mikill og skiptir okkur stöðugt meira máli. Ég vil minna á það í þessu sambandi að þegar umræðurnar um GATT stóðu sem hæst í byrjun þessa árs þá fór það svo að þær snerust að langmestu leyti um landbúnað. Út af fyrir sig geri ég ekki mikinn ágreining um það, ég tel að það hafi verið fullt tilefni til þess að ræða landbúnaðarþátt GATT-samkomulagsins. Hins vegar varð miklu minna úr umræðum um sjávarútvegsþátt GATT sem að mínu mati þó er afar þýðingarmikill. Ég varð þess vegna mjög ánægður þegar það varð niðurstaðan af samþykkt ríkisstjórnarinnar um GATT þann 10. jan. 1992 að álykta sem svo: ,,Unnið verður að því að fá fram þriðjungslækkun allra tolla á sjávarafurðum til samræmis við aðra vöruflokka. Enn fremur leggur Ísland áherslu á að sambærilegar tillögur og fyrir liggja um lækkun ríkisstyrkja til landbúnaðar nái einnig til sjávarútvegs.`` Þess vegna hefði mér leikið mjög mikil forvitni á því að vita frá hæstv. utanrrh. --- sem mér er kunnugt um að situr nú við hátalarann sinn og hlýðir af andakt á hvert orð sem hér hrýtur af vörum manna --- hvað liði framkvæmd samþykktar ríkisstjórnarinnar hvað þessu viðkemur. Einkanlega vegna þess að í skýrslu hæstv. utanrrh., ágætri skýrslu hæstv. utanrrh., er nokkuð fjallað um þetta mál en með þeim hætti að það vekur með mér a.m.k. mjög miklar og áleitnar spurningar. Í skýrslunni, í kaflanum um GATT-samkomulagið á bls. 115, er greint frá því að tillaga, sem uppi er um afnám tolla fyrir tiltekin vörusvið, og er tillaga frá Bandaríkjunum, eigi hvað fisk og fiskafurðir áhrærir litla möguleika, eins og segir í skýrslunni, vegna andstöðu Japans og Evrópubandalagsins. Og síðan segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Vegna þess hve treglega gekk í þeim viðræðum lögðu Kanadamenn fram tillögu um miðjan desember sl. um úrlausn fyrir fisk og fiskafurðir. Samkvæmt henni skal tollur á öllum fiski og fiskafurðum lækkaður um þriðjung a.m.k. en möguleiki að semja um enn frekari lækkanir í tvíhliða viðræðum. Þá skuli samið um að tollar fyrir lifandi fisk verði engir, fyrir ferskan, kældan, frosinn, saltaðan eða þurrkaðan ekki hærri en 5%, fyrir reyktan og kryddleginn ekki hærri en 7,5% og fyrir unnar fiskafurðir hæst 10%. Loks skyldi afnema magntakmarkanir og innflutningsleyfi. Haldnir hafa verið tveir óformlegir fundir nokkurra ríkja um tillögu Kanada, þar sem Íslendingar og Norðmenn hafa stutt hana. Fulltrúar EB virðast tregir til samninga á þessum grundvelli en afstaða Japana er jákvæðari. Virðist margt benda til þess að tekist verði á um tollamálin fyrir fiskinn í tvíhliða viðræðum á grundvelli tilboða og krafna.`` Ég hef aflað mér upplýsinga frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sem er með söluskrifstofu í Japan, um hvernig tollamálum á fiski, einstökum fisktegundum og einstökum vörutegundum er háttað í þessum mikilvægu útflutningslöndum okkar, Japan, Suður-Kóreu og Tævan. Miðað við þær upplýsingar sem hér koma fram í skýrslu hæstv. utanrrh. get ég ekki betur séð en að jafnvel þær tillögur sem Kanadamenn hafa lagt fram og eru um, að því er manni skilst, rýmkun á tollum, en að þessar tillögur Kanadamanna mundu nákvæmlega enga þýðingu hafa fyrir okkur Íslendinga á þessum mikilvægu markaðssvæðum. Ég ætla að lesa hérna upp úr upplýsingum Sölumiðstöðvarinnar nokkrar tölur sem undirstrika það að við höfum verulegt verkefni að vinna á þessu mikilvæga markaðssvæði okkar, sem er þarna í Japan, Kóreu og Tævan. Ég tek sem dæmi: Heilfrystur karfi --- sem er þýðingarmikil útflutningsgrein til Japans --- ber í Japan 5% toll. Heilfryst grálúða sömuleiðis 5% toll. Fryst loðnuhrogn 5% toll. Fryst karfaflök 5% toll. Fryst rækja í skel 3% toll. Og ef við síðan vindum okkur til Kóreu þá hafa að vísu þau gleðilegu tíðindi orðið að tollur á karfa í Kóreu, þ.e. á frystum karfaflökum, verður nú lækkaður frá árinu 1993, og ekki þó fyrr, og verður þá með 10% tolli en tollur á heilum karfa hefur nú lækkað í 10% en var áður 20%. Til Tævans aftur á móti, sem að vísu er ekki aðili að GATT, flytjum við heilfrysta grálúðu og verðum að borga þar 20% toll. Hann var að vísu lækkaður úr 40% en flestar botnfisktegundir bera 69% toll samkvæmt þessum upplýsingum sem ég hef aflað mér. Nú vil ég vekja athygli á því að í þessum tölum í riti og skýrslu hæstv. utanrrh. kemur það fram að heildarútflutningsverðmæti til þessara ríkja, sem ég var hér að vitna til, er um 8,5 milljarðar kr. Það þýðir því ef við tökum þá heildarupphæð að 1% lækkun á tolli gæti fært okkur 85 milljónir kr. Nú sjáum við hins vegar á þeim tölum sem ég hef hér lesið upp að þetta tilboð Kanadamanna, sem auðvitað er fjarri því að vera neitt orðið samþykkt mál og við vitum ekki af skýrslu hæstv. utanrrh. hvert framhaldið verður með, mun ekki færa okkur neinar tollaívilnanir umfram það sem nú gilda í samningum okkar við Japani eða Kóreumenn. Og ég vek líka athygli á því að í þeirri bókun eða þeirri samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 10. jan. 1992 er talað um það almennt að vinna að því að fá fram þriðjungslækkun allra tolla á sjávarafurðum til samræmis við aðra vöruflokka. Og þriðjungslækkun frá því sem nú er er auðvitað allt annað en það tollatilboð sem Kanadamenn hafa verið með og vitnað er sérstaklega til í skýrslu hæstv. utanrrh. Við þekkjum það að Japanir eru engin lömb að leika sér við í viðskiptum og hafa haldið úti ákveðinni aðferð við það að vernda sína hagsmuni. Það er vísu rangt sem haldið hefur verið fram að Japanir flytji ekki mikið inn, þeir eru stórir innflytjendur á mjög mörgum sviðum. Og það hefur komið fram að þeirra innflutningur, á hvaða vog sem hann er nú mældur, er fyllilega sambærilegur á við það sem gerist í ríkjunum bæði í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum. Engu að síður hafa þeir þessa tilhneigingu til þess eins og aðrir --- og ekki síst þeirra kaupsýslumenn --- að reyna að reisa einhverjar skorður við innflutningi eftir því sem þeir hafa talið sér hagkvæmt. Og þeir munu auðvitað ekki baráttulaust gefa eftir tollvernd ef þeir telja að hún sé þeim hentug. Þess vegna væri það alveg sérstakt verkefni að fjalla um það hvort ekki megi ná fram frekari ívilnun heldur en okkur hefur tekist hingað til og frekari ívilnun heldur en þessi Kanadatillaga sem ég hef verið hér að vitna til gerir ráð fyrir. Mér sýnist að hér sé um að ræða verulega hagsmuni, verulegar upphæðir sem geta verið í húfi og geta haft mikla þýðingu fyrir okkur á ýmsum sviðum sjávarútvegsins, sem síst er ástæða til að gera lítið úr. Ég minni á í þessu sambandi að til að mynda karfi hefur verið mjög erfiður í vinnslu og lítt ábatasamur og þess vegna væri það auðvitað verulegt skref fyrir okkur ef hægt væri að lækka tolla á þessari mikilvægu tegund. Sama er auðvitað að segja um loðnuafurðirnar sem eru okkur svo þýðingarmiklar. Ég hef, virðulegi forseti, lagt aðaláhersluna á það í mínu máli að fjalla um þennan þátt utanríkisviðskiptanna og þar með utanríkismálanna sem lítt hefur verið ræddur. Ég tel að það sé mjög brýnt fyrir okkur að huga sérstaklega að þessu mikla markaðssvæði í Suðaustur-Asíu og ég tel að það standi alveg sérstök efni til þess nú vegna þeirra miklu viðræðna, GATT-viðræðnanna, Úrúgvæ-þáttar GATT-viðræðnanna sem hafa staðið yfir allt frá árinu 1986. Og án þess að ég geri á nokkurn hátt lítið úr því starfi sem verið er að vinna varðandi landbúnaðinn --- og tel ástæðu til þess að fagna því frumkvæði sem ríkisstjórnin hefur sýnt í þeim efnum --- þá vil ég undirstrika það alveg sérstaklega að það er að fleiru að hyggja líka og sjávarútvegsþáttur þessa máls má ekki liggja eftir. Hér er svo mikið í húfi. Strax við hina minnstu lækkun tolla er hægt að færa inn í okkar þjóðfélag tugi milljóna, ef ekki hundruð milljóna á einu bretti, sem við vissulega þörfnumst til þeirrar verðmætaaukningar sem þarf að standa undir okkar lífskjörum í framtíðinni. Virðulegi forseti. Það var þetta sem ég vildi sérstaklega leggja áherslu á. Ég tel að það sé aðalatriði í okkar utanríkispólitík á næstu árum að efla heimsviðskiptin. Við erum þjóð sem þarf á því að halda umfram allt. Þess vegna hljótum við að fagna þeirri þróun sem er að eiga sér stað í Evrópu og fagna því að okkur takist með hinum ágætu samningum um Evrópskt efnahagssvæði að tengjast þróuninni með þessum hætti. En við þurfum jafnframt að huga að því að styrkja okkar stöðu á öðrum mörkuðum. Það getum við gert jafnframt Evrópusamstarfinu. Það er ekkert sem útilokar okkur frá því þó að við tökum þátt af fullum og heilum hug í Evrópusamstarfinu. Aðalatriðið er hins vegar það að við þurfum að huga að fleiri þáttum og muna það að tollalækkanir í Suðaustur-Asíu geta fært okkur veruleg verðmæti inn í okkar þjóðarbú.

Hæstv. forseti. Það er óhætt að taka undir með hv. 3. þm. Vestf. um það hversu mikilvægt er fyrir okkur að leita allra leiða til þess að fá hagkvæmari viðskiptakjör á sjávarafurðir og þá áskorun hans til ríkisstjórnarinnar að standa þar vel á verði. En ég vildi nota þetta tækifæri og beina þeirri spurningu eða ábendingu til hv. þm. að hann fylgist þá með öðrum atriðum í fyrirvara ríkisstjórnarinnar, sem birtur var 10. jan., þ.e. um takmarkanir á innflutningi á þeim landbúnaðarvörum sem háðar eru magntakmörkunum í innlendri framleiðslu. Nú mun standa fyrir dyrum að leggja fram eða skila útreikningi á tillögum Dunkels fyrir íslenskan landbúnað. Norðmenn og Finnar og margar aðrar þjóðir hafa þegar skilað þessum útreikningum. Og Norðmenn og Finnar hafa látið fylgja þar þau skilyrði að magntakmörkunum verði haldið áfram hjá þeim. Ég tel það mjög mikilvægt og auðvitað bráðnauðsynlegt að það sama verði gert hjá íslensku ríkisstjórninni. Og ég vildi beina þeirri áskorun til hv. þm. að hann fylgist vel með þessu og e.t.v. kemur það þá fram hjá hæstv. utanrrh. síðar í umræðunni að það muni verða gert.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að verða við þessari áskorun hv. 2. þm. Suðurl. Eins og ég hygg að honum sé kunnugt hefur landbn. Alþingis haft til meðhöndlunar og umræðu skýrslu sem Þjóðhagsstofnun hefur unnið ásamt forstjóra Hagþjónustu landbúnaðarins og hagfræðingi Búnaðarfélagsins um áhrif GATT-samkomulagsins. Hér er um að ræða áfangaskýrslu sem að mínu mati er hið merkasta plagg og varpar mjög athyglisverðu ljósi á GATT-samningaviðræðurnar. Ég held að hér hafi verið rétt að verki staðið hjá þeim sem stóðu að því að láta útbúa þessa skýrslu. Ég vil hins vegar vekja athygli á því sem fram kom í máli forstjóra Þjóðhagsstofnunar á landbúnaðarnefndarfundinum í gær að skýrslur af þessu taginu hafa líklega verið undirbúnar og gerðar í flestum ríkjum Evrópubandalagsins. Hins vegar hafa ríkisstjórnir þessara ríkja ekki talið ástæðu til þess að birta skýrslurnar heldur nota þær sem einhvers konar vinnuplagg í sínum ráðuneytum. Hér hefur hins vegar verið tekin sú skynsamlega ákvörðun að birta þessa skýrslu og varpa þannig ljósi á efnisatriði umræðunnar. Og ég held að sú skýrsla, sem nú hefur verið birt og ég hef hérna vitnað til, sé okkur ómetanleg til þess einmitt að fylgjast með framvindu málsins og áhrifum af þeim samningsdrögum sem nú eru til umfjöllunar og kynnt voru um áramótin og voru hér mjög rædd á Alþingi í byrjun janúar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir undirtektir hans um að fylgjast með þessu atriði. Ég hef aðeins rétt nýlega fengið þessa skýrslu í hendur sem hann nefndi. Ég lagði áherslu á það að Þjóðhagsstofnun gerði slíka úttekt og ég tel það mikilvægt að fá hana í hendur. Og þar sýnist mér, þó að mér hafi ekki gefist tími til að lesa skýrsluna ítarlega, einmitt gengið út frá þessum forsendum. Mér sýnist að Þjóðhagsstofnun eða þessi nefnd hafi gefið sér forsendur sem eru nokkuð aðrar en lágu í augum uppi í tillögum Dunkels, en það hlýtur þá að vera litið svo á að það séu þær forsendur sem ríkisstjórnin hafi gengið út frá eða gefið upplýsingar um og verður þá að vænta að ríkisstjórnin muni standa fast á gagnvart bæði áframhaldandi samningsgerð og síðan við framkvæmd samningsins hér á landi. Mér sýnist af því sem ég hef séð af þessari skýrslu að hún beri þess vitni að þannig plagg muni þetta vera og því vil ég taka undir með hv. þm. að það er að sjálfsögðu mikilvægt að hafa svona plagg í höndum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þakkir hv. þm. til hæstv. utanrrh. fyrir greinargóða og yfirgripsmikla skýrslu. En ég hef veitt því athygli eins og ýmsir fleiri að það hvernig hún er lögð fram er með þeim hætti að ekki er ljóst í byrjun umræðunnar hvort hún lýsir utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar ellegar upplýsingum, mati og skoðunum utanrrh. sjálfs. Þó verð ég að segja að það virðist ekki breyta miklu um það hversu skilvís eða markviss umræðan er. Í inngangi skýrslunnar kemur fram hver hafi verið höfuðmarkmið okkar utanríkisstefnu frá stofnun lýðveldisins, þ.e. að tryggja sjálfstæði landsins og þá um leið öryggi þess, að tryggja og varðveita yfirráð okkar yfir auðlindum þjóðarinnar og að tryggja aðgang okkar að erlendum viðskiptamörkuðum. Röð þessara markmiða virðist vera þessi í framkvæmd og kann það að hafa ráðist af samskiptum þjóðanna og ríkjanna í okkar heimshluta allt frá því að við hófum vegferð okkar sem lýðveldi. Hæstv. utanrrh. nefndi í inngangsræðu sinni hinn stóra hlut þeirra framsýnu stjórnmálaforingja sem mótuðu höfuðmarkmið, undirstöðuatriði og framkvæmd þessarar stefnu og ég tek undir orð hans. Þeir höfðu djörfung og framsýni til að móta ungri lýðræðisþjóð þá afstöðu og stefnu að gerast þá þegar virkur þátttakandi í samfélagi þjóðanna, í samskiptum, samstarfi og viðskiptum þjóða sem þannig vilja tryggja tilveru sína og sjálfstæði og með aðferðum gagnkvæms samstarfs ná því fram fyrir smáar jafnt sem stórar þjóðir. Þeir höfðu víðsýni til að hafna einangrun þrátt fyrir harða mótstöðu sem enn eimir eftir af, svo undarlegt sem það má vera í ljósi þeirrar reynslu sem þjóðin hefur síðan hlotið á þessu sviði og allar grannþjóðir hennar um allt norðurhvel jarðar. Fyrir smáþjóð, sem við vissulega erum, hvort heldur við teljum Ísland á miðju landakorti eða í jaðri þess, er mikilvægt að eiga traust samskipti við m.a. hina öflugri og stærri einstaklinga í samfélagi þjóðanna. Þar undir liggur í raun fjöregg smáþjóðar. Þeir sem lögðu grunninn að utanríkisstefnu okkar héldu vel á fjöreggi þjóðarinnar. Hún er í dag virkur þátttakandi í samstarfi þjóðanna í okkar heimshluta og í samstarfi þjóða um heim allan. Við eigum greiða leið að grannþjóðum okkar og fjarlægum þjóðum til viðræðna um hvers konar sameiginleg hagsmunamál, viðskipti, menningarsamskipti, öryggismál, umgengni við náttúru og auðlindir hennar, stjórnmál og félagsmál. Við erum ekki hornrekur án samneytis við aðrar þjóðir. Það höfum við þó séð af örlögum annarra þjóða, sem á svipuðum tíma og við völdu eða voru knúnar til að velja einangrun, að hún hefur leitt yfir þær hörmungar í kjörum þeirra á nær öllum sviðum mannlegrar viðleitni. Í skýrslunni, sem til umræðu er, er gerð grein fyrir þeim atriðum sem hæst ber í utanríkismálum frá okkar sjónarhóli, þar á meðal þeim stórviðburðum sem hafa orðið í stjórnmálum Mið- og Austur-Evrópu á síðustu þremur árum og enn er ekki séð fyrir endann á en hafa þegar gjörbreytt álfunni. Þar ber hæst pólitískt, félagslegt, efnahagslegt og umhverfislegt gjaldþrot Ráðstjórnarríkjanna og þeirra stjórnarhátta ofstjórnar, einangrunar og kúgunar sem þau voru dæmigerð fyrir en sem því miður eiga enn talsmenn í stjórnmálaumræðunni hér á Íslandi. Einnig ber hátt, og hæst í umræðunni hér á þingi, þær miklu breytingar sem orðið hafa og eru að gerast á samstarfi Vestur-Evrópuþjóðanna, innan Evrópusamfélagsins --- sem verður Evrópubandalag innan tíðar --- og EFTA, sem má með einföldum hætti rekja þannig á þessum sömu þremur árum sem samstarf ríkjanna innan Evrópubandalagsins er að taka mjög miklum breytingum með nánara samstarfi og sameiginlegri stefnumótun, og væntanlega sameiginlegri ákvarðanatöku í ýmsum og æ fleiri málaflokkum. Þá hafa nú tekist með samningamönnum þeirra og EFTA-ríkjanna samningar um víðtækt samstarf á sviði efnahagsmála og viðskipta, um aukin viðskipti og samstarf í öðrum málaflokkum. Þó ekki sé á þessari stundu ljóst hvort þeir hljóta staðfestingu verður vart síðar rætt um lakari kjör nokkurs ríkis, sem á að þeim aðild, í viðskiptum við þau sem hins vegar eru. Þá hafa nú þegar flest EFTA-ríkjanna ákveðið --- eða eru nú að fjalla um ákvörðun um --- að sækja um aðild að Evrópubandalaginu, þannig að okkar næsti heimur er að breytast. Okkur er ávallt brýn nauðsyn að fylgjast gjörla með þeim breytingum sem gerast með grannþjóðum og helstu viðskiptaþjóðum okkar og þá einkum með breytingum sem verða á samskiptum þjóðanna sem við eigum mest samneyti við á sviði stjórnmála, menningarmála, efnahagsmála og viðskipta. Þegar þær breytingar gerast ber okkur skylda til að vera vel meðvituð um ástæður og að meta jafnharðan áhrif og afleiðingar á afkomu okkar og tilveru, á okkar eigin hagsmuni og að meta til hvaða ráða við viljum grípa. Við getum ekki látið eins og umheimur okkar sé óbreytanlegur, mér virðast þó sumir hv. þm. álíta svo og bregðast hart við hverju sinni sem einhver tekur upp umræðu um ný viðfangsefni í samskiptum okkar við aðrar þjóðir vegna þessa breytanleika. ,,Stoppið heiminn, ég vil komast út`` er nafn á gamanleik um látæði fólks sem vildi losna frá síbreytilegum viðfangsefnum í breytandi heimi. Ræður og látæði þeirra hv. þm. sem það virðast vilja er því miður ekki jafnbroslegt, og það hlutskipti sem þeir virðast vilja íselnskri þjóð er ekki gæfulegt. Auðvitað hljótum við alltaf að ræða, meta og spyrja um stöðu Íslands í stjórnmálalegu og viðskiptalegu samstarfi Vestur-Evrópuþjóðanna, annað væri óskynsamlegt. Hver þáttur Íslands skuli vera í æ nánara samstarfi þeirra og hvernig best verði staðinn vörður um hagsmuni okkar, þegar helstu viðskiptaþjóðir tengjast mjög nánum böndum innbyrðis, er sú spurning sem á okkur hvílir að svara á næstu mánuðum og framvegis. Það er hlutverk okkar. Þeirri spurningu var aldrei og verður aldrei svarað til fullrar framtíðar. Samningur um Evrópskt efnahagssvæði mun ekki leysa okkur undan skyldum okkar til að fylgjast grannt með í síbreytilegum heimi, hvort heldur við skynjum hann sem flatan eða hnöttóttan. Hversu vel sem okkur kann að hafa tekist í verki af þessu tagi mun rás tímans úrelda það þegar frá líður. Til þessa höfum við lagt mesta áherslu á viðskiptafrelsi í samskiptum okkar við aðrar þjóðir og í gerð viðskiptasamninga við þær. Og til þess liggja tvær grundvallarástæður sem enn eru fyrir hendi: Frelsishugsjón, sem við erum að mestu sammála um, og hagsmunir okkar. Og af því höfum við reynslu að við frelsi í viðskiptum er hag okkar betur borgið en við hvers konar höft, bönn eða einokun, sem oft er komið á undir yfirskyni verndar. Sama sjónarmið getum við heimfært á samningana um Evrópska efnahagssvæðið og hugsanlega samninga okkar beint við Evrópubandalagið. Hagsmunum okkar er og verður betur borgið ef við höfum frelsi til að eiga jafnframt viðskipti við lönd utan þess, önnur Evrópulönd, Bandaríkin og önnur Ameríkulönd, Japan eða önnur Asíulönd. En við getum ekki á sama tíma hafnað viðskiptum við Vestur-Evrópu og þurfum því að haga samningum okkar þannig að við getum nýtt þá kosti sem fólgnir eru í legu landsins milli heimsálfanna, Evrópu, Ameríku og Asíu, og það virðumst við geta samkvæmt ákvæðum samningsins um Evrópskt efnahagsvæði. Reynsla okkar kennir að einangrun er okkar versti óvinur. Það er álit mitt að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé þrátt fyrir ókosti ásættanlegur vegna kostanna og að við Íslendingar eigum þess vegna að staðfesta hann af okkar hálfu. Þannig mun hagsmunum okkar betur borgið en með því að hafna honum. Mestu skiptir að við munum með samningnum fá verulega bætt viðskiptakjör á mörkuðum Vestur-Evrópu fyrir helstu afurðir okkar frá okkar öflugustu útflutningsgrein sem hefur á undanförnum árum mjög sótt inn á þessa markaði en á þar í harðri samkeppni við keppinauta sem nú njóta betri kjara af hálfu stjórnvalda þar og því mun samningurinn breyta. Samningurinn mun jafnframt gera kleift að fullvinna meira en verið hefur af sjávarafurðum okkar hér heima og flytja þannig á þessa markaði okkar. Samkeppnisstaða íslenskrar fiskvinnslu mun stórum batna með staðfestingu þessa samnings. Sjávarútvegur okkar hefur sætt slæmum kjörum á undanförnum árum og er ekki seinna vænna að hefja bætur á rekstrarskilyrðum hans og það verður gert með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Mikilvæg samskipti á öðrum sviðum, svo sem í menningar- og menntamálum og fleiri málaflokkum, komast á eðlilegan grundvöll með staðfestingu samningsins og því er einnig af þeirri ástæðu okkur til hagsbóta að staðfesta hann. Með honum verðum við ekki einangruð, við getum áfram gert viðskiptasamninga við önnur mikilvæg markaðssvæði og gætum þess vegna haslað okkur völl í alþjóðaviðskiptum á grundvelli sérstæðrar legu landsins. En á sama tíma virðist ekki eftir betri viðskiptakjörum að slægjast við Evrópubandalagið með öðrum hætti. Þó kostir virðist augljósir við aðild að Evrópubandalaginu er hitt líka ljóst að miklir ókostir blasa við. Núverandi fiskveiðistefna Evrópubandalagsins og gífurlegir hagsmunir okkar í auðlindum sjávarins eru algjörar andstæður, svo aðeins eitt sé nefnt af nokkrum atriðum. Starf Útflutningsráðs eykst mjög að mikilvægi með staðfestingu samningsins. Þá þegar þurfum við að leggja upp með skipulegt markaðsátak í Evrópu fyrir nýjar afurðir okkar, fullunnar neytendavörur, fiskinn á diskinn. Enn fremur þarf að efla mjög kynningu á ímynd Íslands meðal grannþjóða okkar í Evrópu og öðrum heimshlutum sem land heilbrigði, hreinlætis og gæða. Tengja þarf saman kynningarstarf og markaðsátak fyrir íslenskar fiskafurðir, ferðaþjónustu og ráðstefnuhald með áherslu á vetrartíma, heilsugæslu eða heilbrigðisþjónustu fyrir erlenda kaupendur og landbúnaðarafurðir. Ísland er í hópi þeirra landa sem viðhafa strangar hreinlætisreglur og eftirlit með framleiðslugæðum og nota lítið af utanaðkomandi efnum til ræktunar, fóðurgjafar og eldis. Við ástundum því hreinan landbúnað sem gefur afurðir sem falla undir hugtök og mælikvarða heilbrigðis, hreinlætis og gæða. Áherslubreytinga má vænta í samstarfi Norðurlandanna. Það mun markast af þeirri breytingu sem orðin er og er að gerast í samskiptum ríkjanna sunnar í álfunni og austan Eystrasalts. Það er fullkomlega eðlilegt að frændþjóðir okkar og grannþjóðir á Norðurlöndum veiti aukna athygli þeim breytingum og leiti eftir þátttöku í þeim, til að mynda til að tryggja viðskiptahagsmuni, öryggishagsmuni og ekki hvað síst umhverfishagsmuni sína. Vegna þessa má vænta nokkurra skila í samstarfi okkar við þær en þess verðum við að gæta sjálfir að verða ekki utangátta. Við eigum líka ríkra hagsmuna að gæta á þessum sviðum, að endurreisa fyrri sterka viðskiptamarkaði og við eigum stóra möguleika til nýrra viðskipta. Þeirra verður aðeins gætt með samneyti við þessar þjóðir og samtök þeirra, hvort heldur þau eru Norðurlandaráð, Eystrasaltsráð, Evrópubandalag eða enn önnur. Látum ekki einangrast. Aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu ásamt varnarsamstarfinu við Bandaríkin hefur verið einn af hornsteinum utanríkisstefnunnar. Þær miklu breytingar sem orðið hafa í Evrópu og á samskiptum stórveldanna á síðustu árum hafa svo ekki verður um villst sýnt fram á réttmæti þeirra gjörða. Það samstarf er nú meðal burðarása í samtökum frjálsra þjóða sem eru þess umbornar að rétta fram styrk sinn og aðstoð til þeirra þjóða sem nýlega brutust úr helfjötrum kommúnismans og glíma nú við grettistak í uppbyggingu samgöngutækja, atvinnu- og efnahagslífs, þjóðfrelsis sem fólkið geti borið traust til, í stuttu máli félagslegra og efnalegra mannsæmandi lífskjara í líkingu við þau sem við teljum sjálfsögð mannréttindi. Þessar þjóðir vísa einmitt mjög til Atlantshafsbandalagsins sem helsta aðila til að veita þeim tryggingu fyrir öryggi og sjálfstæði, einkum meðan þær heyja þessa glímu ásamt baráttunni við að brauðfæða sig og klæða og hafa ekki á sama tíma afl til neins sem umfram er. Hvers konar ofstækis-, stjórnleysis- og einræðisöfl ala á sama tíma á óánægju og sundurþykkju íbúa og þjóðfélagshópa. Hætta á valdaráni getur enn verið raunveruleg hjá hinum nýfrjálsu þjóðum Mið- og Austur-Evrópu, þar eru enn mikil vopnabúr, m.a. búin kjarnorkuvopnum, og hver getur séð fyrir afleiðingar ef til valdaráns kæmi? Hlutverki Atlantshafsbandalagsins er síður en svo lokið. Það hefur gengið til móts við óskir þessara þjóða um að taka upp nýtt samráð um öryggi og stöðugleika í Evrópu allri og tekið að sér enn aukið hlutverk. Dregið hefur úr ágreiningi okkar um þátt Íslands í samstarfi Vesturlandaþjóða um öryggis- og varnarmál, við erum að mestu sammála þar um. Forsendur í Evrópu hafa sannarlega breyst en afstaða okkar getur að þessu leyti verið söm sem hingað til. Við teljum samstarf og samráð til góðs í skiptum þjóða og að nokkur samskipti í öryggis- og varnarmálum muni leiða til betri skilnings þeirra á áhorfsmálum hverrar annarrar, sem aftur dregur úr spennu í samskiptum þeirra. Þess vegna tel ég við hæfi að við höfnum ekki boði um aukaaðild eða áheyrn að Vestur-Evrópusambandinu nema því aðeins að í ljós komi að einhver óþolandi böggull fylgi skammrifi ellegar að þannig verði rekinn fleygur í samstarf okkar við Bandaríkin, en það samstarf hefur til þessa reynst okkur haldbetra en vinátta og frændsemi hinna sundurleitu þjóða á meginlandi Evrópu. Mér virðist á því sem skýrslan segir um þetta að ekki hafi verið svarað á annan hátt en þann að við bíðum átekta. Allt bendir nú til þess að umsvif varnarliðsins á Íslandi fari minnkandi, bæði almenn starfsemi og framkvæmdir. Sterkar raddir eru vestra um að minnka hlut Bandaríkjanna í varnarsamstarfi þeirra við Vestur-Evrópuríkin í Atlantshafsbandalaginu og víðar um heim. Bandaríkjamenn sjálfir hafa ríka ástæðu til að beina kröftum stjórnvalda að verkefnum heima fyrir og að öðrum verkefnum á sviði alþjóðamála og hafa ákveðið niðurskurð útgjalda til varnarmála bæði heima fyrir og erlendis. Þó má telja líklegt að eftirlitshlutverk varnarstöðvarinnar í Keflavík verði enn talið mikilvægt vegna legu landsins milli meginlandanna, við einstæða siglingarleið inn á Atlantshafið og við flugleiðir um það norðanvert. Viðbúnaður mun væntanlega minnka og það hlutverk taka breytingum við endurmat á stefnu bandalagsins um viðbúnað eða flutninga. Hæstv. utanrrh. bendir á að íslenskum starfsmönnum varnarliðsins hefur fækkað vegna ráðningarbanns. Hann greinir einhverra hluta vegna ekki frá því að þetta ráðningarbann tók við af öðru og í upphafi hins fyrra voru íslenskir starfsmenn varnarliðsins talsvert fleiri en hér kemur fram og skiptu tugum. Framkvæmd þessa banns sýnist beint að íslenskum starfsmönnum varnarliðsins og verður ekki séð að það umgangist vinnumarkað á Suðurnesjum og launþega þar af sömu virðingu og það hefur notið um 40 ára skeið sem traustur vinnuveitandi en óbilgjarn keppinautur um vinnuafl. Starfsmenn þess hafa í framkvæmd sætt strangari trúnaðarkröfum en almennt gerist vegna eðlis starfseminnar. Þeir hafa aflað sér sérhæfingar sem kemur þeim þó hvergi að notum annars staðar á vinnumarkaði hérlendis og njóta þess nú að engu við starfslok vegna fækkunar og samdráttar. Um áratugi hefur varnarliðið og umsvif þess í heild tekið til sín allt það vinnuafl sem það hefur þarfnast í krafti yfirburða yfir fábrotnum og veikburða atvinnuvegum á Suðurnesjum rétt eins og um landið almennt. Nú þegar þessi risi á litlum og fábrotnum vinnumarkaði Suðurnesja dregur að sér höndina reynist ekkert í farinu eftir fjóra áratugi. Hann hefur ekkert lagt til þróunar atvinnutækifæra sem gæti tekið við þegar takmarkið næðist, samdráttur í varnarstarfi. Hann hefur ekki lagt til endurhæfingar starfsmanna sinna, ekki til atvinnuleitar eða annarra sambærilegra verkefna, starfsmenn hans fá ekki upplýsingar um hvað fram undan er að þessu leyti fyrr en yfir þá ganga uppsagnir. Starfsmenn Íslenskra aðalverktaka og undirverktaka þeirra standa í sömu sporum. Neikvæð umræða um áratuga gamalt eignarhaldsfélag hefur brugðið neikvæðu ljósi á fyrirtækið allt, starfsemi þess og rekstrarárangur. Raunhæft og hlutlægt mat á upplýsingum um afkomu, árangur og uppbyggingu fyrirtækisins hefur ekki átt upp á pallborðið í umræðu fjölmiðla og ráðamanna og svonefndum athugasemdum hv. þm. um atkvæðagreiðslur í málum sem í engu snerta þessa verktakastarfsemi eða verk starfsmanna þar. Hefur þar því miður mest borið á gagnrýni og ásökunum á menn fyrir að fylgja úrskurði réttbærra aðila í skattheimtukerfi landsins, þ.e. réttra aðila að lögum um skattamál eignarhaldsfélagsins. Ákvarðanir stjórnvalda hafa mótað allt hið sérstæða og umdeilda fyrirkomulag verktöku við framkvæmdir á vegum varnarliðsins. Suðurnesjamenn og starfsmenn fyrirtækjanna hafa þar ekki komið nærri og hagsmunir þeirra hafa ekki verið hafðir í fyrirrúmi. Þegar núverandi fyrirkomulagi var komið á laggirnar mun það hafa verið nauðsynlegt til að Íslendingar gætu annast þessi verkefni. En síðan hefur mikið vatn til sjávar runnið og sitthvað tekið breytingum, m.a. tæknilegir burðir verktakafyrirtækja okkar. Fyrir fáum árum beitti ríkisvaldið sér fyrir þeim breytingum sem mest eru gagnrýniverðar og hafa valdið erfiðleikum í samskiptum okkar og samstarfsþjóða okkar um þessi verkefni. Í framhaldi af afskiptum ríkisvaldsins var komið að útborgun uppsafnaðs hagnaðar og arðs eftir fjögurra áratuga rekstur. Þá voru allir, sem hægt var að tengja starfsemi þessari undir sömu sök seldir, þeir græddu. Þeir hlutu því að hafa brotið lög --- eða hvað? Það er von að margir þeir sem stunda rekstur á eigin áhættu hér á landi telji sig olnbogabörn í umræðu þessa þjóðfélags. Ef þeim mistekst í ákvörðunum, fjárfestingar þeirra reynast illa og reksturinn sýnir tap þá heita þeir kjánar og þess vegna óalandi og óferjandi. Ef þeim tekst vel, fjárfestingar þeirra reynast ábatasamar og reksturinn skilar hagnaði --- einkum ef þeir geyma hagnaðinn í fyrirtækjunum og ávaxta hann með bestu kjörum og þeir græða á öllu saman, þá heita þeir illmenni og svikarar. Ekki hefur þess verið getið að hagnaður af starfsemi Íslenskra aðalverktaka er fremur lágt hlutfall af rekstrartekjum en umsvifin hins vegar talsverð. Hitt bætist við að fyrirtækið notar sína eigin fjármuni, það er ekki stórskuldugt og borgar því ekki stórfé í vexti, heldur hefur það vaxtatekjur af sínu rekstrarfé. Um skattskyldu af uppsöfnuðum hagnaði er ekki þingsins né heldur fjölmiðla að dæma. Málinu hefur verið skotið til réttra aðila, hvatvísi þingmanna og fjölmiðla hefur þar ekkert um að segja. Ég er þeirrar skoðunar að varnarliðsstarfsemin krefjist nýrrar athugunar á stöðu starfsmanna þess, einkum þeirra sem eru mjög sérhæfðir og mundu í sambærilegum stöðum hér teljast opinberir starfsmenn og stjórnendur. Það er jafnnauðsynlegt að taka stöðu Íslenskra aðalverktaka til endurskoðunar og hefja þær breytingar sem hæstv. utanrrh. segir í skýrslu sinni að hann hafi stefnt að á verktöku fyrir varnarliðið. Þá má heldur ekki útiloka að þetta best búna verktakafyrirtæki Íslendinga fái tækifæri til að hasla sér völl erlendis á alþjóðlegum verktakamarkaði, t.d. á vegum sama varnarsamstarfs annars staðar í Evrópu, jafnvel víðar. Starfsmenn þess hafa alla þá kunnáttu sem til þarf og orðspor fyrirtækisins fyrir tæknilega getu og gæðaeftirlit er óumdeilt. Um mótun hvors tveggja er eðlilegt að starfsmenn og aðilar sem teljast ábyrgir fyrir vinnumarkaði á Suðurnesjum fái upplýsingar fyrr en gerst hefur. Það er of seint. Gætum að því að tekjur okkar af starfsemi og framkvæmdum varnarliðsins á Íslandi hafa allar verið gjaldeyristekjur, í raun útflutningstekjur af vinnuafli, þjónustu, vörum og mannvirkjagerð. Það fáum við ekki bætt með því að tækjakostur og starfslið Íslenskra aðalverktaka bætist í hóp keppinauta á þröngum --- líklega að sinni ofsetnum --- verktakamarkaði hér innan lands. Ekki bætir það slæma aðstöðu þeirra starfsmanna sem þarna hafa unnið um árabil af trúmennsku og lagt fram sinn skerf til uppbyggingar þróttmikils verktakafyrirtækis sem lengst af var einstætt á Íslandi, allt þar til erlendir verktakar hófu þátttöku í innlendum verktakafyrirtækjum vegna virkjanagerðar og byggingar stóriðjufyrirtækis fyrir aldarfjórðungi eða ríflega það. Þegar kemur að frekari samdrætti í starfsemi varnarliðsins mun umferð um flugvöllinn væntanlega minnka nokkuð af þeim sökum. Ég tel einsætt að við nýtum okkur það tækifæri sem þá skapast og hefjum raunverulega markaðssetningu á þeirri aðstöðu sem flugvöllurinn er. Hann er hlið okkar að þremur heimsálfum á þrjá vegu til að eiga mikil viðskipti, í hvers konar atvinnugreinum, með hvers konar vörur eða þjónustu, við efnhags- og viðskiptasvæði handan þriggja heimshafa. Á hinn bóginn verðum við að gæta þess að eiga sem best samstarf við varnarliðið og meta það að þar er til aðstaða sem á margan hátt er betri, sterkari en við getum komið upp á skömmum tíma. Það getur átt við um björgunarstarf og til að mynda þá skyldu sem við hljótum að bera sem stjórnendur flugs, alþjóðaflugs yfir norðanvert Atlantshaf. Á hinn bóginn býr mér stundum við að spyrja hvort ekki komi að því innan skamms að nokkrar stofnanir sem sérkennilegar virðast vera innan starfssviðs utanrrn., þó undir varnarmál heyri að nokkru leyti, hvenær þær eigi að falla með réttu undir önnur ráðuneyti, svo sem Flugmálastjórn, Flugstöð Leifs Eiríkssonar, Fríhöfnin, löggæsla og tollgæsla. Ég fæ ekki séð að þessar stofnanir séu albundnar af varnarstarfseminni. Á hinn bóginn hlýt ég að segja, vegna þess að þetta kemur til umræðu, að mér þykir sérkennileg staðsetning nýbyggingar þeirrar sem verið er að reisa vegna stjórnstöðvar flugumsjónar á norðanverðu Atlantshafi. Mér þætti eðlilegast að hún hefði verið staðsett við Keflavíkurflugvöll. Virðulegi forseti. Ég átti þess kost í febrúar sl. að fara í hópi fleiri þingmanna úr Evrópu til Palestínu og kynnast lítillega ástandinu á hernumdu svæðunum. Í skýrslunni sem hér er til umræðu er nokkuð vikið að þessu máli svo og fjallar hún nokkuð um samskipti EFTA og Ísraels. Ástandið í Palestínu, þ.e. á þessum hernumdu svæðum, er frómt frá sagt afar slæmt. Palestínumenn eru af hernámsliði og stjórnvöldum Ísraels beittir misrétti og harðræði af ýmsu tagi. Um það má nefna nokkur atriði svo sem mjög uppáþrengjandi og ögrandi nærveru ísraelskra herflokka í varðstöðvum, á hæðum, á vegamótum, á gatnamótum, um öll þéttbýli, og víggirðingar þeirra inni í borgum, bæjum og flóttamannabúðum --- já, meira að segja í flóttamannabúðum, upptöku eigna af alls konar ástæðum, sem sumar samræmast ekki alþjóðasamþykktum, slæma meðferð á föngum og á börnum, meðferð á flóttamönnum sem ekki samræmist samþykktum þeim sem Ísrael og við ásamt fleiri þjóðum höfum undirgengist, mismunun í húsnæðismálum, aðskilnað og mismunun á rétti þjóða og trúfélaga, um atvinnu, um útflutning eigin afurða, um fiskveiðar, um vatn, um skilríki. Meðal menntastofnana Ísraela fer greinilega fram verulegur heilaþvottur eða innræting því að við heyrðum æsku Ísraels halda því fram að það hafi gefið Palestínumönnum land í flóttamannabúðum. Við eigum öll væntanlega að vita betur. Palestínumenn hafa búið þetta land í þúsundir ára. Nýlendustefna og landnám Ísraels á ræktarlöndum Palestínumanna í einkaeign er geigvænleg og eru enn frekari brot á þeim samþykktum sem eiga við um hernumin lönd og hernumdar þjóðir. Bann við fjölmiðlum, félasmiðstöðvum hvers konar og undarlegar vega- og götumerkingar þar sem hvergi er getið bæja eða byggða Palestínumanna, aðeins bæja og byggða Ísraelsmanna, er meðal fjölmargra atriða sem sýna fram á niðurlægjandi framkomu gyðinganna við aðra íbúa þessa lands. Svo virðist vera að þrátt fyrir aðild Ísraels að Sameinuðu þjóðunum komist það upp með að virða ekki samþykktir allsherjarþings þess og öryggisráðs um málefni Ísraels og Palestínu, þrátt fyrir að hafa sérstaklega við inngöngu í samtökin lýst yfir að það mundi gera svo. Einnig virðist vera að þrátt fyrir að Ísrael sé meðal þeirra ríkja sem hafa staðfest fjórða Genfarsáttmálann um meðferð hernuminna svæða og hertekins fólks, og sérstaklega yfirlýst að það muni virða hann í einu og öllu, þá virði það ekki ákvæði hans --- og komist upp með það. Mér virðist það mikið álitamál hvort við eigum að beita okkur fyrir fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Ísraels meðan þannig stendur. Mér er ljóst að ef við hverfum frá afstöðu okkar og beitum okkur aftur gegn samningsgerð þá höfum við snúið við blaðinu því við höfum áður gert viðskiptasamninga við ríki sem hafa beitt þegna sína misrétti, ekki virt mannréttindi og haldið löndum heilla þjóða herteknum. Þannig var um Ráðstjórnarríkin og ekki klígjaði okkur við viðskiptasamningum við þau. Við höfum líka átt aðild að fríverslunarsamningum við ríki sem ekki hafa hreinan skjöld í þessum efnum. Við höfum haldið því fram að við blöndum ekki saman viðskiptakjörum og mannréttindabaráttu. En við höfum líka tekið þátt í viðskiptabanni á ríki sem hefur hegðað sér líkt og Ísrael, það heitir Suður-Afríka. Vegna þessa hef ég ekki komist að niðurstöðu um það hvor afstaðan muni vera stefna okkar í þessu efni og hverjar forsendur hennar, og lái mér hver sem vill. Virðulegi forseti, ég þakka aftur skýrslu hæstv. utanrrh. og greinargóða ræðu hans er hann mælti fyrir skýrslunni, en einkum þátttöku og svör hæstv. forsrh. í umræðum um skýrsluna og læt hér með máli mínu lokið.

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem hér er til umræðu er allviðamikið plagg og tekur á mörgu með nokkuð misjöfnum hætti. Í umræðunum hafa verið tekin fyrir allmörg atriði í þessari skýrslu sem ég sé ekki ástæðu til að fara út í en ég mun hér í tiltölulega stuttu máli ræða nokkur atriði sem mér finnst ástæða til að fjalla nokkru nánar um. Og ég ætla að byrja á því að ræða um þann þátt skýrslunnar sem fjallar um tengsl okkar við Evrópu og þær vangaveltur sem er að finna í skýrslunni um hið Evrópska efnahagssvæði, þá óvissu sem ríkir um þann samning og þær vangaveltur sem þar er að finna um það hversu varanlegt það samkomulag mundi verða. Í umræðunum um þessa skýrslu hefur mikið verið spurt um það hvort stefna ríkisstjórnarinnar í EES-málum hafi breyst eða ekki. Ég ætla ekki að fjalla mikið um það. Hæstv. forsrh. hefur tekið það mjög skýrt fram að svo er ekki og raunar má finna þess stað allvíða að hæstv. utanrrh. er einnig þeirrar skoðunar. Hann ítrekar það í skýrslunni oftar en einu sinni að um óbreytta stefnu sé að ræða. Hins vegar get ég ekki neitað því að það vekur athygli mína að í þessari skýrslu er lögð sérstök áhersla á þá óvissu um örlög samningsins um Evrópska efnahagssvæðið sem nú ríkir. Þar að auki er mikið um vangaveltur um það hvers virði samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er og hvaða þýðingu hann muni hafa í framtíðinni. Það er rétt að taka það fram að slíkar efasemdir hafa komið fram á þessum stað áður, en hingað til hefur það einkum verið hlutverk hæstv. utanrrh. að leggja áherslu á það að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hafi einmitt gildi þótt aðrar EFTA-þjóðir en Íslendingar gengju í Evrópubandalagið. Í skýrslunni er þess vegna að finna áherslubreytingar þar sem ráðherrann sjálfur kemur fram með miklar vangaveltur um það hvert gildi þessi samningur hafi, og sú áherslubreyting hlýtur að vekja spurningar um hver sé tilgangurinn með þessum vangaveltum um veikleika Evrópska efnahagssvæðisins og samningsins þar um einmitt nú á þessu augnabliki. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh. að hann taldi að með þessum hætti hefði honum tekist að þjappa efasemdarmönnum saman um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég hef miklar efasemdir um að það hafi tekist og fer ekkert í grafgötur með það. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að það er mjög mikilvægt að um þetta mál fari fram hér í þinginu opin og víðtæk umræða því að þetta mál er mjög mikilvægt. Ég vil einnig taka það fram að mér finnst að það skipti miklu máli að menn reyni að fjalla um þá þróun sem á sér stað í Evrópu með opnum huga, fordómalaust og gangi þessa göngu með það í huga að efna til málefnalegrar umræðu en fari ekki þessa leið eins og krossfarar. Mér finnst að slíkt hafi komið nokkuð fram í máli hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifs Guttormssonar, sem hefur vakið athygli á sér í þessari umræðu fyrir ofstækisfullan málflutning og einkum og sér í lagi fyrir árásir hans á hv. 10. þm. Reykv. og fleiri talsmenn Kvennalistans sem hafa lagt áherslu á það í umræðunum að fara með málefnalega umfjöllun um þetta mál. Það ber að gæta varfærni í svona máli, það er veruleg hætta á því að hér verði mikill ágreiningur um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þessi ágreiningur er nánast alls staðar þar sem hann er til umfjöllunar, það er líka ágreiningur um þessi mál á Norðurlöndunum. Þessi ágreiningur er djúpstæður á Íslandi. Og þó að segja megi að þessi ágreiningur sé vafalaust óumflýjanlegur hér á landi þá getur hann orðið skaðlegur og því djúpstæðari sem hann er þeim mun skaðlegri verður hann. Hann getur leitt til óstöðugleika í utanríkismálum, og fyrir þjóð sem lifir og hrærist í utanríkisviðskiptum skiptir miklu máli að gæta varfærni á þessu sviði stjórnmálanna. Utanríkisviðskipti skipta miklu máli fyrir Ísland, utanríkisstefnan er einn af hornsteinum þjóðlífsins og það er þess vegna mikilvægt að ná eins víðtækri samstöðu um þetta mál og hægt er. Þessi orð eru sögð í þeim tilgangi að brýna það fyrir þeim sem um þennan samning fjalla og almennt um tengsl Íslendinga við önnur lönd að leita sáttaleiða til þess að fikra sig áfram í skilningi á eðli þessa samnings og áhrifum hans á líf og störf þjóðarinnar. Þetta er skylda okkar og það er þá skylda þeirra sem í ríkisstjórninni sitja og umfram allt skylda hæstv. utanrrh. Mér er það vel ljóst eins og sjálfsagt öðrum þingmönnum að þessi samningur snertir við djúpum strengjum í brjósti flestra Íslendinga, um það vitna raunar viðbrögð þeirra sem samningurinn laðar að sér og einnig hinna sem hann hrindir frá sér. En ég tek það líka fram að um það vitna þó líka og kannski einkum og sér í lagi sá stóri hópur Íslendinga sem viðurkennir af lofsverðri hreinskilni að hann viti ekki nógu mikið um þennan samning til að taka afstöðu til hans. Slík varfærni er óvenjuleg í þessum yfirlýsingaglaða nútíma. Hún bendir til þess að þetta mál sé í augum almennings mikilvægt álitamál sem krefst skoðunar og yfirvegunar. Það er því mikil nauðsyn á opinskárri og málefnalegri umræðu um stöðu Íslendinga í alþjóðlegu samstarfi. Í þessari umræðu þurfum við að fjalla um samningsaðila EFTA-þjóðanna, Evrópubandalagið, í ljósi þess hvernig tilurð þess bandalags hefur orðið, hver voru upphafleg markmið með þessu samstarfi Evrópuþjóðanna og hvernig það hefur þróast. Þessar umræður mega ekki einfalda um of þann flókna veruleika og á margan hátt mótsagnakennda veruleika sem þetta ríkjasamband er. Þarna er um að ræða ríkjasamband sem er deigla, það breytist hratt og það er allt annað en einfalt mál að átta sig á því hvað þar á sér stað. Ég held ég verði þó að taka það fram sérstaklega að tilurð Evrópubandalagsins má fyrst og fremst rekja til þess hvernig landamæri eru dregin í Evrópu og hvernig þessi landamæri, sem eru dregin þvert á menningu, þjóðmenningu og tungu, hafa orðið uppspretta styrjalda og átaka í Evrópu, ekki aðeins á þessari öld heldur og á öldum áður. Það hafa raunar staðið óslitið átök í Evrópu öldum saman, sem eiga rætur að rekja til þess að landamæri hafa verið dregin í Evrópu með stríði, blóði og þjáningum þvert á þjóðmenningu og þvert á tungumál. Ef við lítum til þess að Þýskaland varð til í þremur meiri háttar styrjöldum, að allt frá því á tólftu öld hafa landamæri Frakklands orðið til í gegnum stríð ellegar samninga í lok blóðugra átaka, ef við lítum til þess að allar helstu menningarþjóðir Evrópu eiga mjög sára reynslu, aldagamla reynslu, sem tengist átökum um landamæri, þá er það raunverulega ekki að undra þótt sú tíð hafi komið að Evrópuþjóðirnar hafi leitað eftir leiðum til að leysa þessi viðkvæmu mál, sem tengjast landamærum og landamæradeilum, með öðrum hætti en þjóðríkin hafa getað. Það er ekki að undra þó að þessar þjóðir hafi leitað eftir því að finna lausn, að finna leið til þess að tryggja þjóðveldi sitt og sjálfstæði, jafnvel með því að fórna hluta af fullveldinu, vegna þess að hvað eftir annað hafa þessar þjóðir staðið frammi fyrir þeim möguleika að verða að fórna fullveldi sínu tímabundið vegna þessara sérkennilegu aðstæðna sem hafa verið öldum saman í Evrópu. Frakkar eru ein af þeim þjóðum sem áttu verulegan þátt í því að mynda Evrópubandalagið. Rétt áður en fundurinn í Maastricht var haldinn kom fram það viðhorf hjá François Mitterand, forseta Frakklands, að Frakkar væru reiðubúnir til þess að fórna hluta af sínu fullveldi til þess að tryggja bætt og aukið samstarf Evrópuþjóða. Þetta er í raun og veru kannski ekki að undra þegar tekið er tillit til þess að á sl. tæpum 200 árum hafa Frakkar þrisvar sinnum misst tímabundið fullveldi sitt vegna styrjaldarátaka í Evrópu sem tengjast landamæradeilum og sem hafa verið magnaðar upp með kröfum þjóðarbrota. Hvar sem litið er í Evrópu eru landamæri dregin þvert á þjóðernishópa. Innan Frakklands er að finna Baska, sem einnig eru á Spáni, þar er að finna Korsíkubúa sem finna til samkenndar með Ítölum. Innan landamæra Ítalíu eru íbúar Aosta-dalsins sem tala frönsku og hafa lengi vel fundið til samkenndar með Frökkum og hafa allt fram á þennan dag haft áhuga á því að berjast fyrir sjálfstæði, en tala nú ekki lengur um það vegna þess að þeir telja hagsmunum sínum borgið innan Evrópubandalagsins. Ef við lítum til annarra landa þá eru Ungverjar í Rúmeníu, þeir munu vera í Tékkóslóvakíu líka. Það eru Pólverjar víða í heiminum en þeir eru í öllum nágrannalöndum Póllands. Það eru Pólverjar í Litáen. Og öll þessi þjóðarbrot eru nokkurs konar púðurtunna í Evrópu. Tilgangurinn með Evrópubandalaginu var sá að reyna að finna lausn á þessu mikla vandamáli sem hefur hvað eftir annað tekið Evrópu blóð og skaðað stórlega evrópska menningu. Draumurinn á bak við Evrópubandalagið er í raun og veru mjög flókinn en hluti af þessum draumi og kannski sá mikilvægasti er draumurinn um frið. Og þær hugmyndir sem menn komu fram með og mótuðu Efnahagsbandalagið, í upphafi þess ferils, urðu til strax eftir seinni heimsstyrjöldina. Evrópa er hins vegar ekki eingöngu í dag draumur um frið. Evrópa er líka á vissan hátt draumur um að fá að búa við og rækta sína eigin þjóðmenningu. Ég hef stundum hugsað til þess að það mundi örugglega fara eins fyrir Evrópubandalaginu og fór fyrir Sovétríkjunum ef það misvirti og vanvirti þjóðlega menningu. Því hefur verið haldið fram hér í umræðunum um þetta mál, sem tengjast núna skýrslu hæstv. utanrrh., að þjóðríkin í Evrópu séu dauð og Evrópa gangi á hlut þjóðlegrar menningar. Þessi fullyrðing er mótsagnakennd á vissan máta vegna þess, eins og ég sagði raunar áðan, að ríkin í Evrópu eru ekki hrein þjóðríki, þau eru það að mjög takmörkuðu leyti. Mjög margir hópar telja hag sínum vel borgið innan Evrópubandlagsins vegna þess að þeir telja sig verndaða fyrir þjóðríkinu, fá frið til þess að iðka sína menningu, tala sitt tungumál. Það er t.d. ekki ýkja langt síðan að það var efnt til uppákomu í Týról. Þar voru annars vegar Austurríkismenn, sem tilheyra ekki Evrópubandalaginu enn þá, og hins vegar Ítalir. Þessir Ítalir voru að vísu þýskumælandi, en þetta fólk fann til samstöðu og átti þá ósk heitasta að Austurríki gengi inn í Evrópubandalagið til þess að það fengi frið til að iðka sína menningu, tala sína tungu í friði fyrir þjóðríkinu --- innan ramma Evrópubandalagsins. Þannig fer það ekki milli mála að í augum margra er Evrópubandalagið griðland fyrir ákveðna þjóðernishópa, ákveðna tungumálahópa. Ég held að það sé alveg ástæðulaust að horfa fram hjá þessari staðreynd, því ef menn gera það þá vanmeta þeir Evrópubandalagið. Það hefur einnig komið mjög skýrt í ljós að margir líta á Evrópubandalagið sem sérstakt griðland fylkja og héraða, sem heldur jafnvel aftur af miðstýringaráráttu þjóðríkjanna. Ég hef lesið fjölmargar greinar eftir stjórnmálamenn í Evrópu sem leggja mikla áherslu á þetta. Og það fer ekkert milli mála að þetta viðhorf er að finna mjög víða í Evrópu. Löndin í Þýskalandi hafa á vissan hátt blómstrað innan Evrópubandalagsins. Það hafa í raun og veru héruðin í Frakklandi gert líka. Þess ber líka að geta að innan Evrópubandalagsins koma fram þau sjónarmið að það geti táknað vissan blómatíma fyrir smáríkin. Ég held að það sé alveg rétt að kalla hér fram ákveðna þætti í þessum flókna veruleika, sem Evrópubandalagið er, vegna þess að mér hefur fundist að í máli mjög margra ágætra þingmanna sem hér hafa tekið til máls hafi komið fram takmarkaður skilningur á því hversu flókin heild þetta er. Það kom t.d. mjög skýrt fram í máli Ólafs Ragnars Grímssonar að hann taldi að Evrópubandalagið ynni gegn hagsmunum þjóðríkjanna. Og það sem væri í raun og veru að gerast í Austur-Evrópu væri það að þjóðríkin hefðu steypt veldi sósíalismans og nú væri kominn tími þjóðríkjanna þar og Evrópubandalagið væri ekki í takt við tímann. Evrópubandalagið múraði sig inni á meðan aðrir væru að brjótast út úr múrum. Hann gaf í skyn, þessi ágæti þingmaður, að Evrópubandalagið væri að þessu leyti hálfgerð tímaskekkja. En hvað hefur verið að gerast hjá hinum nýfrjálsu þjóðríkjum í Austur-Evrópu? Vissulega er það rétt að upp úr rústum sósíalismans hefur risið mikil þjóðernisstefna. En sú þjóðernisstefna bankar nú stíft á dyr Evrópubandalagsins. Ríkin knýja á dyr þessa lokaða virkis, sem múrar sig inni, og hvers vegna gera þau það? Það er vegna þess að þegar Sovétríkin hrundu þá leystist úr læðingi nákvæmlega sams konar vandi í Austur-Evrópu og Evrópubandalagið hefur að hluta til leyst í Vestur-Evrópu. Það var eins og þar lykist upp eins konar askja Pandóru, full af sjúkdómum, vandamálin sem höfðu verið til fyrir 1914 komu aftur í ljós, þau lifnuðu. Og þessi einfaldi veruleiki, sem hefur ríkt í Evrópu á dögum kalda stríðsins, var horfinn og menn neyddust þá til þess að horfast í augu við raunveruleikann í Evrópu, allan þennan flókna og mótsagnakennda raunveruleika sem er að sjálfsögðu staðreynd Evrópu fyrir austan alveg eins og fyrir vestan. Þessar þjóðir gera sér mætavel grein fyrir því hvaða hættur eru þarna á ferðinni og þær snúa sér til þeirra stofnana sem þær sjá að geta boðið upp á einhvern stöðugleika. Þær snúa sér til Evrópubandalagsins. Þær hafa einnig áhuga á samstarfi við NATO. Og það er vegna þess að þótt tími þjóðríkisins sé að vissu leyti eða einhverju leyti upp risinn aftur þá hafa þessi þjóðríki innan sinna vébanda mikil vandamál sem þau telja að Evrópubandalagið geti leyst, geti hjálpað þeim að leysa. Þetta er nú m.a. það sem ég held að sé nauðsynlegt að taka til athugunar þegar menn reyna að átta sig á því hvort Evrópubandalagið sé fyrirbæri sem á sér framtíð eða hvort það er fyrirbæri sem stendur gegn hinni eðlilegu þróun Evrópu. Ég er þeirrar skoðunar að Evrópubandalagið eigi sér mjög sterkan tilverurétt og muni styrkjast af sjálfu sér, þó að ég sé ekki viss um að það muni halda áfram á þeirri miðstýringarbraut sem það hefur verið á. Það vill nefnilega svo til að innan ríkja Evrópubandalagsins eru mjög skiptar skoðanir um það hvort Evrópubandalagið sé að þróast í hagstæða og eðlilega átt eða ekki. Það er alveg ástæðulaust að horfa fram hjá þessum flókna veruleika sem er til í Evrópu, það er alveg ástæðulaust að horfa fram hjá því að innan þjóðþinga Evrópubandalagslandanna er víða mikil gagnrýni á þessa þróun og hún kemur að mínu mati til með að aukast ef nokkuð er. Í umræðunni um tengsl okkar við Evrópubandalagið og um hinn Evrópska efnahagssamning hefur að mínu mati ekki verið nægilega rætt um fullveldi almennt og hvernig þjóðir leitast við að tryggja sér fullveldi nú til dags. Það hefur ekki farið fram nægileg umræða heldur um ný viðhorf til fullveldisins. Þessi nýju viðhorf tengjast mjög mikið þeirri staðreynd að í nútímalegum viðskiptaheimi, þar sem þjóðir byggja tilveru sína og efnahag að mjög miklu leyti á utanríkisviðskiptum, þá verður uppruni ákvarðana í æ ríkari mæli utan landamæra hvers þjóðríkis. Ákvarðanir sem snerta örlög þjóðríkja eru teknar í auknum mæli utan landamæranna og eru flókið samspil, taka langan tíma, það er langt ferli sem þar á sér stað, og ríkin hafa með ýmsum hætti leitast við að tryggja fullveldi sitt með því að efna til verulegs samstarfs ríkja í millum. Þetta er kannski mótsagnakennt í augum þeirra sem vilja horfa á þetta mál, og gera það of einfalt, hvernig er hægt að afsala sér hluta af fullveldinu til þess að tryggja fullveldið. En það er nú samt þetta sem þjóðir Evrópubandalagsins hafa verið að gera. Þær hafa freistað þess að fara þessa leið. Umræðan um fullveldisafsal hér, eða meint fullveldisafsal, hefur um of einkennst af því að því hefur verið slegið fram, nú síðast hér í dag og raunar líka í umræðunni í gær, að þau ríki sem hafi gengið inn í Evrópubandalagið hafi afsalað sér fullveldi sínu og sjálfstæði. Þetta hefur komið fram í máli a.m.k. þriggja hv. þm. Alþb. Og ég verð að segja eins og er að mér finnst full ástæða til að vara við málflutningi af þessu tagi. Ef menn líta svo á að þær þjóðir sem nú mynda Evrópubandalagið hafi afsalað sér fullveldi sínu og sjálfstæði með því að ganga í bandalagið þá verða menn að svara því hvað það þýðir í raun og veru. Eru menn reiðubúnir til þess að tala á öðrum vettvangi en hér heima í þessum tón? Eða er þetta málflutningur sem er eingöngu til heimabrúks? Eru þeir þingmenn, sem fullyrða í þessari umræðu um Evrópubandalagið að þjóðirnar í bandalaginu hafi afsalað sér fullveldi sínu og sjálfstæði, reiðubúnir til þess að segja þetta á erlendum málþingum? Eru þeir reiðubúnir til að halda þessu fram við fulltrúa erlendra ríkja? Hafa þeir gert það? Hafa þeir haldið þessu fram á erlendum málþingum við fulltrúa erlendra ríkja? Og ef svo er að þessir ágætu þingmenn hafa þessa afstöðu í raun og nota hana ekki eingöngu til heimabrúks, heldur líka á erlendum vettvangi, hvað þýðir það í þeirra augum ef þessi þjóðríki hafa glatað sjálfstæði sínu og fullveldi með því að ganga inn í Evrópubandalagið? Eigum við þá að slíta stjórnmálasambandi við þau? Hver er merkingin í þessari umræðu? Þetta eru allt saman spurningar sem verða áleitnar þegar svo djúpt er tekið í árinni eins og t.d. hv. 4. þm. Norðurl. e. gerði í umræðunni um þessi mál fyrr í kvöld. Það þarf að svara því hvernig menn líta á þessi mál í heild, hvort menn líta svo á að þau ríki sem mynda Evrópubandalagið hafi í raun og veru afsalað sér fullveldi sínu og sjálfstæði. Og þá hljóta þeir sem þannig tala að taka afleiðingunum af þeirri afstöðu sinni. Þetta er einkum og sér í lagi mikilvægt vegna þess að með þessu móti er hægt að tengja inngöngu í Evrópubandalagið nánast svikum við öll þau gildi sem flestir menn vilja hafa í heiðri, þ.e. sjálfstæði síns eigin þjóðríkis og fullveldi. Ég hef ekki orðið var við það að fulltrúar þeirra þjóða, sem eru í Evrópubandalaginu og ég hef átt þess kost að ræða við, hafi litið svo á að þeir hafi glatað fullveldi sínu, hreint ekki. Þeir hafa ekki litið svo á og mundu sennilega fyrtast ef slíkur málflutningur væri uppi. Þeir hafa hins vegar viðurkennt það að þeir hafi afsalað sér hluta af fullveldi sínu. Það er viðurkennt. Mér finnst nauðsynlegt að í þessari umræðu sé reynt að varpa ljósi á eðli þessa ríkjasambands fordómalaust. Það er mjög mikilvægt vegna þess að þegar við ræðum um sérstöðu Íslands þá skiptir eðli Evrópubandalagsins náttúrlega mjög miklu máli og eðli þeirra samninga sem við erum að gera við þetta bandalag með samfloti við EFTA-þjóðirnar. Ísland hefur í samningaviðræðum um Evrópska efnahagssvæðið markað sér mjög skýra sérstöðu. Og það hefur í raun og veru legið fyrir alveg frá upphafi samningaferilsins að Íslendingar hafa í þessu máli mjög mikla sérstöðu. Sérstaðan endurspeglast nánast í öllu samningaferlinu því að þeir hafa áskilið sér þann rétt frá upphafi --- og gera það enn --- að undanskilja mikilvægustu auðlindir þjóðarinnar fjárfestingu erlendra aðila. En þessi frjálsa fjárfesting er einmitt eitt af grundvallaratriðum í samningunum um Evrópska efnahagssvæðið. Að þessu leyti föllum við mjög illa að þeim veruleika sem þarna er verið að bjóða upp á. Það er viðurkennt í sjálfum samningaviðræðunum að þetta samrýmist mjög illa okkar hugmyndum um það hvernig við viljum haga okkar samningum við aðrar þjóðir. Þess vegna höfum við tryggt okkur fyrirvara í öllum grundvallaratvinnugreinum okkar, þ.e. í sjávarútvegi, í orkuframleiðslu, og það hafa einnig verið settir fyrirvarar á vissum tíma um landakaupin. Ég get ekki annað en fjallað um þann fyrirvara örlítið nánar vegna þess að hann hefur orðið tilefni til umræðna hér í þingsölum, einkum og sér í lagi af hv. 7. þm. Reykn., sem þreytist ekki á því að minnast á það að frá fyrirvara um landakaupin hafi ekki verið gengið nógu rækilega, en það hafi ætíð verið mikið áhugamál Framsfl. að ganga vel og rækilega frá þeim málum. Það vill nefnilega svo til að í kosningabaráttunni síðast fór Framsfl. fram undir merki sem sjálfur formaður flokksins, hv. 7. þm. Reykn., reisti flokknum, en upplýst var eftir kosningarnar að var byggt á misskilningi. Það var varaformaður flokksins sem upplýsti það eftir kosningarnar að sú áhersla sem Framsfl. lagði á það að við værum að kjósa um hvort við ætluðum inn í Evrópubandalagið eða ekki hefði verið byggð á misskilningi. En að sjálfsögðu var það ekki fyrr en eftir kosningarnar þannig að í kosningabaráttunni gekk flokkurinn fram undir merki sem var byggt á misskilningi og þar af leiðandi var hann í kosningabaráttu veifandi röngu tré frekar en öngvu, eins og oft vill nú verða. Mér er það mjög minnisstætt að í kosningabaráttunni í Norðurl. e. sögðu frambjóðendur og þingmenn Framsfl. að Framsfl. hefði gengist fyrir lagasetningu þar sem það hefði verið sérstaklega tryggt að útlendingar hefðu ekki sama rétt og Íslendingar til þess að kaupa land. Og um þetta var nokkuð deilt. Ég man að ég deildi talsvert á þennan málflutning og fullyrti það að þvert á móti hefði Framsfl. opnað á það að útlendingar gætu keypt hér land. Þessu var kröftuglega mótmælt af þingmönnum og frambjóðendum Framsfl. Nú vill svo til að sumarþingið hafði ekki staðið lengi þegar formaður Framsfl., hv. 7. þm. Reykn. Steingrímur Hermannsson, upplýsti þingheim um það að einmitt þessi löggjöf, sem hefði átt að tryggja réttindi Íslendinga til þess að kaupa land umfram réttindi annarra, hefði alls ekki verið sett. Hann veittist meira að segja, ef ég man rétt, að hv. 4. þm. Norðurl. e. fyrir að hafa ekki gengist fyrir löggjöf um þetta efni. Þarna var þá komið í ljós í sambandi við þessi mál allsérkennilegt sambandsleysi milli þingmanna Framsfl. í Norðurl. e. og formanns flokksins þar sem formaðurinn kvartaði undan því að lög, sem ættu að tryggja Íslendingum rétt umfram útlendinga til kaupa á landi, hefðu ekki verið sett, en framsóknarþingmenn í Norðurl. e. hældu sér af því að þessi lög hefðu verið sett. Að sjálfsögðu var þarna um að ræða lög sem heita lög um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, og lög um breytingar á lagaákvæðum er varða fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, sem framsóknarþingmennirnir í Norðurl. e. höfðu verið að hæla sér af að hafa sett til að tryggja rétt Íslendinga í þessum efnum. Misskilningurinn var byggður á því að þessi lagasetning var rýmkunarlagasetning í staðinn fyrir að hafa þrengt þennan kost, alveg öfugt við það sem þingmenn flokksins höfðu haldið fram í umræðunni. Þessi lög, sem sett voru, boðuðu þá breytingu að skilyrðin fyrir því að öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir fasteignum hér á landi, þar með talið veiðirétt, vatnsréttindi eða önnur fasteignaréttindi, eru ekki lengur að vera íslenskur ríkisborgari. Eftir löggjöf þá sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar stóð fyrir er nú nægilegt að hafa átt lögheimili á Íslandi samfellt í a.m.k. fimm ár til að geta keypt landeignir. Flokkurinn hafði þar af leiðandi ekki staðið vörð um sérréttindi Íslendinga í sambandi við landakaup heldur hafði hann opnað þennan möguleika til landakaupa erlendra manna hér á landi. Hins vegar liggur nú fyrir þinginu frv. til laga um breytingu á jarðalögum, nr. 65 1976, með síðari breytingum. Flm. eru Elín Líndal, Steingrímur Hermannsson og Jón Helgason. Með því frv. er verið að þrengja þennan rétt erlendra aðila nokkuð. Hér er því komið það frv. sem framsóknarmenn höfðu hælt sér mest af að þeir hefðu sett lög um til þess að tryggja rétt Íslendinga til landakaupa umfram aðra menn. Það er raunar leitt að flm. þessa lagafrv. skuli ekki vera þrír þingmenn Framsfl. úr Norðurl. e., það hefði kórónað þennan málflutning allan. Ég orða þetta sérstaklega hér vegna þess að mér hefur fundist þessi málflutningur ekki sæmandi, ekki síst vegna þess að umræðan um þessi mál var mjög í brennidepli í þessu kjördæmi og Framsfl. gerði sig að sérstökum varnaraðila fyrir Íslendinga í þessu máli og taldi sig hafa tryggt þeirra forréttindi umfram aðra. Og hvers vegna geri ég þetta að miklu máli hér og nú? Jú, það er vegna þess að ég er sammála framsóknarmönnum um það að landið sé ein af þeim auðlindum sem við eigum að tryggja forréttindi Íslendinga til. Ég er sammála þeim um það. Það hefur verið sagt að það sé misskilningur að halda að útlendingar bíði í biðröðum eftir því að kaupa land á Íslandi, en það er ekki efnisatriði málsins. Það skiptir engu máli hvort menn standa í biðröðum eða ekki. Við eigum að tryggja rétt Íslendinga til að nýta sitt land og það fólk sem býr hér á Íslandi á að hafa þar rétt umfram annað fólk til þeirra hluta. Þetta er hluti af okkar auðlindum og við eigum að ganga tryggilega frá þessu. Það hefur ekki verið gert enn þá og ég legg sjálfur áherslu á að það verði gert í tengslum við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég vil taka það sérstaklega fram að þó að ég hafi lagt áherslu á það að menn reyni að sýna því skilning hvers eðlis Evrópubandalagið er og reyni að átta sig á þeim flókna veruleika sem þar er að finna, þá er ég þeirrar skoðunar að Íslendingar geti ekki gengið inn í Evrópubandalagið eins og það er nú, og hef miklar efasemdir um að það bandalag tryggi okkur neina þá hagsmuni sem við munum sækjast eftir. Ástæðan fyrir því er kannski fyrst og fremst sú að þau vandamál sem ég vék að hér í upphafi máls míns og tengjast því hvernig þjóðríki og hvernig landamæri eru dregin í Evrópu, þau vandamál sem Evrópubandalagið er í raun og veru að leysa í þessum efnum --- og hefur gengið prýðilega að leysa, satt best að segja --- þau vandamál snerta ekki Íslendinga. Staðan hér á Íslandi er öll önnur. Við eigum ekki neinna þeirra hagsmuna að gæta innan Evrópubandalagsins sem eru í neinni líkingu við það sem Evrópuþjóðirnar hafa. Ég tel að með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið getum við tryggt nauðsynlega hagsmuni Íslendinga en tek það fram að þeir fyrirvarar sem settir hafa verið eru nauðsynlegir og það þarf að ganga betur frá fyrirvaranum um landakaupin því að hann snertir íslenska hagsmuni mjög verulega. Virðulegi forseti. Það er nú allmikið liðið á nóttina og þó að þessi skýrsla utanrrh., sem er viðamikið plagg, gefi tilefni til mjög verulegra umræðna þá ætla ég ekki að lengja umræðuna hér í nótt. Ég fæ eflaust tækifæri til þess að blanda mér í hana nánar síðar og læt hér lokið máli mínu.

Herra forseti. Það skal vera stutt. Aðeins til að hafa það alveg og endanlega á hreinu, vegna þess að enn einu sinni voru borin inn í umræðuna orðaskipti sem fallið hafa vegna spurninga um það hvort að rétt hefði verið eða nauðsynlegt að breyta á undangengnum árum, því síðasta eða næstsíðasta jafnvel, íslenskum lögum til þess að setja fyrir fram, að því að mér skilst, einhverjar girðingar inn í íslenska löggjöf til að hindra að við semdum af okkur í samningum um Evrópskt efnahagssvæði og hættur sköpuðust á því að útlendingar eignuðust hér land í stórum stíl. Þetta er að verða heldur klisjukennt og þreytt en í fáum orðum sagt standa málin þannig málin, eða stóðu, að af minni hálfu var sú afstaða alveg skýr, kom margoft fram í ríkisstjórn og hér á þingi á meðan ég fór með embætti landbrh., að ég vildi að í samningaviðræðunum sjálfum yrði af Íslands hálfu settur fram skýr og afdráttarlaus, varanlegur fyrirvari varðandi þetta efni. Þar með væri það í eitt skipti fyrir öll leyst, ef við gengjum til þessara samninga, að þá væri í þeim varanlegur fyrirvari varðandi rétt útlendinga til fjárfestinga hér á landi á grundvelli almennra ákvæða samningsins. Ég hef aldrei skilið almennilega þessa hugmynd að með breytingum á íslenskum lögum girðum við fyrir þetta þar sem mér skilst nú að eitt viðamesta verkefnið við innleiðingu samningsins sé einmitt að gjörbreyta fjölmörgum íslenskum lagaákvæðum --- í kjölfar samningsniðurstöðunnar. Og þar með gæti það væntanlega farið svo að við hefðum þurft að breyta jarðalögum eins og öðrum lögum og afnema þar girðingar, ef einhverjar hefðu verið, sem brotið hefðu í bága við samningsniðurstöðuna --- ef hún hefði orðið slík að fjárfestingar útlendinga í landi hefðu orðið almenn regla í bandalaginu. Þess vegna held ég að þessi umræða sé í raun og veru öll hin kostulegasta. 

Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. e. hélt hér athyglisverða ræðu um Evrópubandalagið og eðli þess og ég ætla ekki að gera hana að umræðuefni. En hann kom í lokin að málflutningi framsóknarmanna í kosningabaráttunni um Evrópubandalagið, taldi þann málflutning hafa verið misheppnaðan og byggðan á misskilningi. Ég held að það sé að koma í ljós að sá málflutningur hefur alls ekki verið byggður á neinum misskilningi og málin séu að þróast þannig að það hafi verið full ástæða til að taka jafnvel dýpra í árinni. Við framsóknarmenn gengum til kosninga undir því merki að við vorum að reyna að ná samningum um Evrópskt efnahagssvæði með ákveðnum fyrirvörum sem við vildum halda til haga en nú, eins og menn hafa heyrt hér í þessari umræðu og eins á yfirlýsingum utan þings, eru fleiri og fleiri stjórnarliðar að hallast á þá sveifina að það eigi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu, sumir segja fyrir áramót. Hins vegar heyri ég að hv. 5. þm. Norðurl. e. er ekki á þeirri skoðun og er það vel.

Ég vil taka það fram að það er ómaklegt af mér að gera þær kröfur til hv. 2. þm. Austurl. að hann svari fyrir gjörðir sinna flokksbræðra í Norðurl. e. En ég vil aðeins undirstrika það að allt sem ég hef sagt hér um þá kosningabaráttu stendur. Þar var því haldið fram að á vordögum 1991, fyrir kosningar, hefðu verið sett lög sem tryggðu Íslendingum réttindi til landakaupa umfram aðrar þjóðir, á sama tíma og þessi lög höfðu einmitt opnað þetta fyrir útlendingum og juku rétt þeirra í staðinn fyrir að þrengja hann, minnkuðu rétt íslenskra ríkisborgara. Og ástæðan fyrir því að lagafrv. hefur verið sett fram nú um þessi mál --- af Framsfl. --- er einmitt sú að þessi löggjöf hafði ekki verið sett. Ég ætla ekki að deila um þetta við hv. 2. þm. Austurl. Ég tek þessa ræðu upp við þingmenn Framsfl. í Norðurl. e. vegna þess að þeir eiga það skilið að ég ræði þessi mál við þá. Það er óhjákvæmilegt vegna þess að ég tel að þetta hafi verið óheiðarleiki í málflutningi sem ekki gengur, satt best að segja. En ég ætla ekki að taka þessar viðræður upp við hv. 2. þm. Austurl. þó að ég skilji vel að hann vilji verja flokksbræður sína.

Herra forseti. Í mínu andsvari minntist ég ekkert á orðaskipti hv. þm. Norðurl. e. á framboðsfundum þar. Það er ákaflega sérkennilegt að taka upp þá framboðsfundi á næturfundi hér í Alþingi þegar mjög fáir eru viðstaddir og enginn af þeim hv. þm. sem hlut áttu að máli eru viðstaddir. 

Virðulegi forseti. Við höfum hvergi sagt að við höfum hafnað EB-aðild fyrir fram en við lítum heldur ekki svo á að stefna okkar ráðist af einhverju náttúrulögmáli og Ísland hljóti að sækja um aðild af því að önnur Norðurlönd og EFTA-ríki gera það. Staða okkar krefst þess að allir kostir séu skoðaðir og á þann hátt að við getum sjálf metið kostnað og ávinning af því hvernig við tengjumst umheiminum og tökum á okkur skuldbindingar. Þannig mætum við nýjum tímum. Þetta eru ekki orð hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur. Þetta eru ekki orð hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar eða Björns Bjarnasonar. Þaðan af síður eru þetta orð utanrrh., þess sem hér stendur. Þetta eru orð hæstv. forsrh. Þau ættu kannski að duga til þess að kveða niður þær tilraunir sem gerðar hafa verið í þessari maraþonumræðu til þess að túlka skýrslu utanrrh. á þann veg að upp sé risinn einhver djúpstæður ágreiningur milli stjórnarflokkanna. Þessi umræða hefur alla vega leiðrétt það hafi menn trúað slíku fyrir fram. En sumir reyndar byggðu málflutning sinn í þessari umræðu á þeim tilbúnu og fölsku forsendum. Það hefur komið skýrt til skila hver er stefna ríkisstjórnarinnar að því er varðar tengsl okkar við Evrópu. Það hefur verið áréttað rækilega að hún er óbreytt. Hún byggir að því er viðskiptaþáttinn varðar á því forgangsverkefni að reyna að ná fram staðfestingu á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Frá þeirri stefnu hefur ekki verið hvikað. Það hefur hvergi verið boðað, hvorki í skýrslu utanrrh. né annars staðar af hálfu stjórnarliða í þessari umræðu, að fyrir dyrum stæði að leggja fram umsókn um aðild að Evrópubandalaginu í samfloti með öðrum Norðurlandaþjóðum þannig að allar ályktanir og ræður, sumar langar, settar á á þeim forsendum eru út í hött. Það sem hefur hins vegar verið sagt er það að sú stefna sem við höfum fylgt í þessu máli er í mikilli óvissu. Við höfum vísað í því efni til reynslunnar af samningsgerðinni við Evrópubandalagið og við höfum vakið athygli á því að þar hafa engar dagsetningar staðist, þar hafa engar tímaáætlanir staðist, þar hafa pólitískar yfirlýsingar forustumanna ekki staðist, þar hefur það komið á daginn hvað eftir annað að samningslok að mati ráðherraráðs Evróubandalagsins hafa ekki haldið. Málinu hefur verið vísað frá Heródesi til Pílatusar innan Evrópubandalagsins og svo er enn. Þess vegna er það svo að af hálfu ríkisstjórnarinnar og í skýrslu utanrrh. er sagt að við getum ekki slegið því föstu að þessi yfirlýsta stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli nái fram að ganga. Að gefnu tilefni vil ég taka það fram, af því að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir spurði um það, að ég hef ekki í höndum neinar sérstakar leyndar upplýsingar því til staðfestu að þessir samningar muni fara forgörðum eða þeir muni ekki ná staðfestu. Ég byggi ekki þetta mat mitt á neinum slíkum upplýsingum sem ekki hafa verið birtar. Það er að vísu ekki svo. Ég vísa einfaldlega til ársreynslu okkar af því hvernig á þessum samningum hefur verið haldið og til almennrar pólitískrar vitneskju um það að víða innan Evrópubandalagsþingsins í einstökum aðildarlöndum og meðal ýmissa hagsmunaaðila Evrópubandalagsins er að finna öfl sem eru andvíg þessum samningi, mundu harma það lítt þótt hann næði ekki fram að ganga og munu gjarnan stuðla að því að svo verði. Þetta þýðir einfaldlega að það væri hygginna manna háttur að búa sig undir það í tæka tíð að svo kynni að fara. Og ef allt færi á versta veg þá er það nú svo að enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur, enda er það athyglisverðasta niðurstaða þessarar umræðu að sumu leyti að þeir stjórnmálamenn, þeir hv. alþm., þeir leiðtogar stjórnmálaflokka, sem hér hafa talað sem vissulega hafa haft allt á hornum sér um þennan samning, lagt sig alla fram um að gera hann eins tortryggilegan og þeim hefur verið frekast unnt og harðneitað að taka afstöðu til hans að svo stöddu máli, hafa nú komið fram í þessum umræðum harla ánægðir með þennan samning og sett allt sitt traust á það í tengslum við Evrópu að samningurinn haldi. Þetta á sérstaklega við um forustumenn Framsfl. Það á vissulega við um formann flokksins sem sagði að ef sérstaða og fyrirvarar Íslendinga héldu, þá væri þessi samningur álitlegur kostur og bætti því við að hann væri sammála því sjónarmiði utanrrh. að það væri haldbær leið fyrir Ísland ef þessi samningur héldi að festa hann betur í sessi og tryggja stöðu okkar með því að freista þess að ná sambærilegum samningum í vesturátt við Bandaríkin og taldi þá að þar með væri uppi kostur sem gæti reynst Íslendingum fullnægjandi þrátt fyrir breyttar aðstæður í veröldinni. Ég hef ekki heyrt jafnskýra stuðningsyfirlýsingu við yfirlýsta stefnu ríkisstjórnarinnar frá nokkrum manni eins og í þessum orðum formanns Framsfl. Þetta var enn betur undirstrikað og styrkt af þeim ummælum sem hv. þm., varaformaður Framsfl., Halldór Ásgrímsson, lét hér falla, en hann gekk beinlínis út frá því að Íslendingar bæði gætu og ættu hér eftir sem hingað til að byggja samskipti sín við Evrópu á traustum forsendum samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Það er með öðrum orðum svo að enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur eða fyrr en hann sér í það kannski að hann eigi von á því að missa og það er auðvitað athyglisverð niðurstaða þessara umræðna að forustuflokkur stjórnarandstöðunnar er svo eindreginn í stuðningi sínum við stefnu ríkisstjórnarinnar að það verður ekki vefengt lengur að Framsfl. muni í heild sinni styðja þá stefnu, sérstaklega vegna þess að honum hryllir svo við þeim möguleika, þeim öðrum kosti sem við blasir, ef þessi samningur færi nú forgörðum. Við þökkum þessa liðveislu og viðurkennum að það munar um hana og erum að sjálfsögðu þakklátir fyrir hana. Það sakar ekki að það komi fram að ég er sammála því sjónarmiði framsóknarmanna að með engu móti verði slegið föstu að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé samkvæmt einhverju lögmáli áfangastaður á lengri leið inn í Evrópubandalagið. Það má færa fyrir því mjög veigamikil rök að sá samningur, haldi hann, geti í tilviki Íslendinga verið valkostur, komið í staðinn fyrir aðild að Evrópubandalaginu. Hitt er auðvitað laukrétt sem fram kom í mjög athyglisverðri ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur sem svar við lögreglustjórahugsun Alþb. um hvað mætti og hvað mætti ekki tala um, það væri undarlegt í meira lagi af þeirra hálfu sem segja að Evrópska efnahagssvæðið sé aðeins fordyri Evrópubandalagsins, það sakar ekkert að við ræðum Evrópskt efnahagssvæði hér í þrjú ár eins og við höfum gert ótæpilega, en allt í einu við það fordyri tekur við tótem og tabú og boð og bönn og það er gjörsamlega óheimilt að ræða seinasta legginn af leiðinni því að þetta eru þær forsendur sem alþýðubandalagsmenn gefa sér sjálfir. Reyndar er það svo að málflutningur Alþb. í þessari umræðu skar sig úr að öllu leyti, bæði vegna þess hversu yfirborðskenndur hann var og ómálefnalegur og raunverulega byggður, sérstaklega af hálfu formanns flokksins, á útúrsnúningum á skýrslu utanrrh. og afbökunum þar af leiðandi í öllum ályktunum. Það er kannski ástæða líka til þess að nefna það að í slagorðasafni umræðunnar stangast nú sitthvað hvert á annars horn. Hv. formaður Framsfl. t.d. reyndi að gera sér mat úr því að utanrrh. væri greinilega dáleiddur, heillaður af Evrópubandalaginu, nálgaðist það með glýju í augunum. Sami maður hefur í hverri ræðu sinni um þetta efni vitnað til gagnrýninna ummæla þessa utanrrh. gagnvart Evrópubandalaginu og varaformaður Framsfl. hefur gengið svo langt að telja að þau gagnrýnu ummæli hafi stórlega spillt samskiptum Íslands og Evrópubandalagsins og jafnvel stofnað samningnum um Evrópskt efnahagssvæði í hættu. Margir fulltrúar Framsfl. tala um EFTA- og EES-trúboð utanrrh. en í þessum umræðum töluðu þeir um og áfelldust hann fyrir að hafa ætlað að rífa samninginn um Evrópskt efnahagssvæði í sundur eða farga honum. Sumir þeirra segja: Formaður Alþfl. sér ekkert nema Evrópu en um leið fagna þeir því ákaflega þegar formaður Alþfl. og utanrrh. segir: Við getum byggt haldbæra stöðu okkar á því til viðbótar samningnum um Evrópskt efnahagssvæði að tengjast nánari viðskiptaböndum Bandaríkjunum, þ.e. með því að ná fríverslunarsamningum þar. Þannig rekst þetta hvað á annars horn og þarf svo sem ekki að elta ólar við það frekar. Ég sagði áðan að málflutningur alþýðubandalagsmanna, sérstaklega formanns flokksins, hefði verið ótrúverðugur mjög. Formaðurinn varði miklum hluta ræðu sinnar til að bera það upp á Barnaskólann á Ísafirði, sem var góð fræðslustofnun, að bera ábyrgð á því að hann hefði ekki fyrr en mjög síðla á ævinni uppgötvað að jörðin væri ekki flöt. Síðan setti hann á um hálftíma ræðu um það að megintilhneiging í alþjóðamálum nú væri efling þjóðríkja og utanrrh. sleginn mikilli blindu að sjá þetta ekki og hvergi að því vikið í skýrslunni. Meginkjarni minnar greiningar að því er Evrópu varðaði var að annars vegar væri áberandi samrunaferillinn í vestri en upplausnin í austri. Þegar nýlenduveldi hrynja, þegar ríkjasamsteypur gliðna, þá fjölgar þjóðríkjum um sinn. En eins og fram hefur komið í máli annarra ræðumanna, þá er það einkum og sér í lagi athyglisvert að þessi hin nýju þjóðríki eru að leita fyrir sér um skjól, öryggi, tengsl við önnur ríki. Þannig er það á stefnuskrá flestra hinna nýfrjálsu ríkja Austur-Evrópu að leita eftir aðild að Evrópubandalaginu, að reyna að ná samningu hvort heldur er við Evrópubandalagið eða EFTA-ríkin, að leita eftir inngöngu í Atlantshafsbandalagið, að varpa akkerum í öllum þeim samtökum sem komið hefur verið á fót núna einmitt til þess að treysta öryggi þeirra í stærri heild. Það er einnig athyglisvert að Norðurlöndin eru núna nýlega búin að taka upp þá stefnu að þau þurfi að styrkja áhrif sín á framtíðarþróunina í Evrópu, með öðrum orðum að styrkja fullveldi sitt í vissum skilningi með því að gerast aðilar að stærri heild. Hv. formaður Alþb. nefndi sem dæmi að hér væri hvergi vikið að öðrum heimshlutum þar sem efling þjóðríkja væri í hvað mestum blóma sem sannar náttúrlega að hann hefur ekkert lesið þessa skýrslu. Í inngangskaflanum um utanríkisviðskipti á bls. 126 er til dæmis rækilega fjallað um málefni Suður-Ameríku, sem hann sagði að væri heimshluti sem alls ekki væri minnst á og væri ekki til í orðabók utanrrh., þar sem er rakið hvernig ríki Suður-Ameríku eru hvert á fætur öðru að semja sín í milli um svæðisbundin samtök og efla fríverslunarsamskipti sín og er því lýst rækilega. Sömuleiðis er fjallað um sömu þróun í Asíu og þannig mætti lengi telja. Annað var nú ekki efnislega í ræðu formanns Alþb. fyrr en í seinni hluta að hann vildi leggja það út af fréttaviðtali við Karl Steinar Guðnason að Alþfl. hefði skipt um stefnu og ríkisstjórnin hefði skipt um stefnu og þarna hefði hinn hræðilegi leyndardómur verið afhjúpaður. Allt er þetta frekar innihaldslítið satt að segja. Að því er varðar þær umræður sem hér hafa farið fram af sæmilegri alvöru og viti um hina breyttu heimsmynd og hin breyttu samskiptaform þjóða, hvort heldur er í Evrópu eða öðrum heimshlutum, þá vörpuðu menn fram spurningunni: Hvar er óvinurinn nú í heimsmynd þeirra tíma sem taka við að loknu hinu kalda stríði? Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að í máli formanns Framsfl. mátti helst ráða að óvinurinn væri hið sameinaða Þýskaland. En hann notaði tækifærið í þessum umræðum til þess að árétta fyrri ummæli sín annars staðar enn á ný um að honum sýndist að Þýskalandi sameinuðu væri nú að takast að koma fram sömu áformum sem Hitlers-Þýskalandi hefði með hernaðarofbeldi og blóðfórnum mistekist að ná. Mér þótti ákaflega mikið miður að fyrrv. forsrh. og utanrrh. Íslands teldi ástæðu til að haga orðum sínum á þennan veg því að þrátt fyrir allt er það nú svo að hið sameinaða Þýskaland er eitt af lýðræðisríkjum Evrópu og af hálfu forustumanna Þýskalands hefur verið lögð á það áhersla að þeir vildu eiga hlut að því að byggja upp samfélag Evrópríkja fremur en þýska Evrópu og ég held að við höfum engin efnisleg rök til þess að líkja framgöngu forustumanna Þýskalands nú á nokkurn máta við framferði Hitlers-Þýskalands á millistríðsárunum. Og satt að segja held ég að það væri ástæða til við gott tækifæri að formaður Framsfl. tæki aftur þessi orð og bæðist velvirðingar á þeim. Það er svo að sönnu að til mín var beint ýmsum athugasemdum og fyrirspurnum. Ég held, úr því að hér er komið sögu og flestir þeir sem þessar fyrirspurnir báru fram eru ekki hér lengur, að ég láti það liggja á milli hluta. Ég vil þó staldra við örfá atriði. Því var haldið fram að ákvörðun hefði verið tekin um aðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu, þ.e. þessu væntanlega varnarbandalagi Evrópubandalagsins, að réttum aðilum forspurðum, þ.e. án samráðs við utanrmn. Ég vil aðeins af þessu tilefni taka það fram að það eina sem gerst hefur í því máli er, eins og fram kemur í skýrslunni, að orðsendingin eftir Maastricht, um að Íslandi standi til boða ásamt tveimur öðrum ríkjum að verða eins konar aukaaðili að bandalaginu, orðsendingin hefur borist okkur í formi bréfs frá þýska utanríkisráðherranum. Því var svarað á jákvæðan máta, en jafnframt var skýrt tekið fram að við biðum þess að það væri nánar skilgreint af hálfu bandalagsins hvað fælist í formi réttinda og skyldna í stöðu aukaaðila og að endanleg ákvörðun yrði ekki tekin um það mál fyrr en þær upplýsingar lægju fyrir. Jafnframt var fastafulltrúum okkar í Atlantshafsbandalaginu samstundis falið að taka saman greinargóða skýrslu um Vestur-Evrópusambandið. Sú skýrsla er raunar birt hér sem fskj. því að hún var fullunnin um það leyti sem verið var að leggja seinustu hönd á skýrsluna og er þar af leiðandi fram lögð á Alþingi, ekki bara í utanrmn., og að sjálfsögðu verður hún á dagskrá utanrmn. áður en kemur að lokaákvörðun. Það var einnig spurt sérstaklega um það hvort samþykkt íslensku ríkisstjórnarinnar sem varðaði málefni Aðalverktaka væri því til staðfestingar að utanrrh. hefði látið þar í minni pokann fyrir sjónarmiðum sem lýst hefði verið af sjútvrh. Með öðrum orðum: Sjútvrh. hafði lýst þeirri skoðun sinni að hann teldi að tímabært væri nú þegar í stað að leysa upp fyrirtækið Aðalverktaka þannig að eignaraðilar þess leystu til sín eignarhlut sinn í því, þar á meðal Sameinaðir verktakar, eignarhlut upp á nokkra milljarða, en síðan ætti bara að fara að reglum Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins um almenn útboð á verkum í þágu varnarliðsins. Það er nauðsynlegt að taka það fram ef menn skyldu misskilja það að samþykkt ríkisstjórnarinnar var um hið þveröfuga. Hún var um það að taka af öll tvímæli um að til loka kjörtímabilsins færu Aðalverktakar samkvæmt fyrri samningum og skuldbindingum með verktöku þannig að á aðlögunartíma yrði tryggt að eldri samningar giltu. Frá þessu var gerður sá fyrirvari að því er varðar tiltekin verkefni, að þá skyldi opnað fyrir undirverktöku í stórauknum mæli. Þetta lýsir einmitt því meginmarmiði okkar að fylgja fram þeirri stefnu sem boðuð var á fyrra kjörtímabili, nefnilega að ná meirihlutaforræði í þessu fyrirtæki um sinn af hálfu ríkisins til þess að geta þróað fyrirtækið áfram í formi almenningshlutafélags en nýta aðlögunartímann jafnframt með þeim hætti að lokamarkmiðið væri að eftir stæði öflugt verktakafyrirtæki sem gæti --- og hefði til þess burði, fjárhagslega og tæknilega --- boðið í verk bæði hér innan lands og erlendis. Með öðrum orðum þeirri stefnu að leysa fyrirtækið upp þegar í stað og innleiða hér reglur Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins sem við erum ekki aðilar að, henni var hafnað. Virðulegi forseti. Í máli hv. þm. Björns Bjarnasonar kom fram gagnrýni á þau vinnubrögð sem viðhöfð hefðu verið við undirbúning á skýrslu utanrrh. og ef ég skildi hv. þm. rétt, þá taldi hann eðlilegt að skýrslan yrði lögð fyrir í ríkisstjórn og jafnvel í utanrmn. áður en hún yrði birt á Alþingi. Um þetta hef ég það að segja að þetta er skýrsla utanrrh. til Alþingis. Utanrrh. er hluti framkvæmdarvaldsins og ríkisstjórn Íslands er, eins og lögfræðingar þreytast ekki á að segja, ekki fjölskipað stjórnvald. Meðan þetta er skýrsla utanrrh. þá tel ég það eðlilegt að þeim hefðum sé viðhaldið sem verið hafa en þess eru engin dæmi að utanrrh. hafi lagt skýrslu sína fyrir, ekki einu sinni í ríkisstjórn, í formi texta til umræðu eða afgreiðslu í ríkisstjórn. Það hefur ekki verið gert og það er rétt að það var ekki gert í þessu tilviki og mín skoðun er sú að það séu ekki rétt vinnubrögð. Þetta breytir engu um það að auðvitað er eðlilegt í alla staði að um meginmál, meginpólitísk stefnuatriði sé tryggt af umræðum innan ríkisstjórnar að sé samstaða og ég held að þessi umræða hafi leitt í ljós rækilega, hafi menn efast um það áður, að slík samstaða var fyrir hendi. Eitt athyglisvert mál kom fram í stuttri ræðu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur og það var að hún vitnaði til ummæla fyrrverandi spænsks utanríkisráðherra þess efnis að á því væru engar líkur að Evrópubandalagið vildi veita viðtöku Íslandi né öðrum smáríkjum sem kynnu að vilja leita eftir inngöngu og taldi þess vegna alla umræðu um það þegar í stað óþarfa af þeim sökum. Þetta er kunnuglegt mál og var satt að segja þarft innlegg, að hvað svo sem líður vangaveltum manna hér á landi um það hverra kosta við eigum völ, þá skulum við hafa það í huga að það er ekkert sem liggur fyrir um það að til þess sé vilji innan Evrópubandalagsins að greiða fyrir samningum um aðild Íslands. Það eina sem liggur fyrir er áskorun kanslara Þýskalands til Norðurlandanna sem hóps og fyrirheit um það að Þýskaland vilji fyrir sitt leyti greiða fyrir hraðferð. Ég hef áður tjáð mig um það hvað megi byggja á slíkum yfirlýsingum en ég tel rétt að menn hefðu það í huga áður en menn fara nú á háflug, t.d. í hefðbundum ræðum sínum um landsölu og framsal fullveldis og þess háttar, að umsókn um aðild að Evrópubandalaginu er ekki það sama og aðild. Menn þurfa nefnilega að semja um það mál og samningsniðurstaðan er ekki gefin fyrir fram. Það er eitt gefið við það og það er að hún tekur langan tíma. Þess vegna er það vissulega á misskilningi byggt að þeir framsóknarmenn hafi í málflutningi sínum fyrir kosningar haft rétt fyrir sér eins og nú sé að koma á daginn. Það er mikill misskilningur. Sá málflutningur var, svo að ég rifji það upp, þessi: Að síðustu kosningar, árið 1991, væru þjóðaratkvæðagreiðsla um aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Það var málflutningurinn og ekki seinna vænna en að menn kysu um það í þeim kosningum. Á það var bent að þetta gæti ekki staðist undir neinum kringumstæðum. Í fyrsta lagi vegna þess að fráfarandi ríkisstjórn hafði ekkert um það mál fjallað, ekki neitt, að enginn af stjórnarflokkunum hafði það mál á sinni stefnuskrá, að enginn stjórnmálaflokkur á Íslandi hafði það mál á sinni stefnuskrá, að málið hafði ekki verið undirbúið og það hafði engin umsókn verið send. Og það sem færi að lokum í þjóðaratkvæðagreiðslu í því máli hlyti náttúrlega að vera niðurstaða af einhverjum samningum sem gerðir hefðu verið og að sjálfsögðu hlytu forráðamenn ríkisstjórnar að hafa upplýst þjóðina um innihald þeirra samninga og lagt mat á þá. Ekkert af þessu væri til staðar. Þess vegna væru þetta allt saman staðlausir stafir og venjulegur ómerkilegur áróður til þess að kría sér út atkvæði á fölskum forsendum sem það var. Enda baðst varaformaður Framsfl. afsökunar á þessum málatilbúnaði. Það stendur líka sem sagt var af okkar hálfu fyrir kosningar að hvað svo sem í skærist á kjörtímabilinu eftir 1991 þá gæti þjóðaratkvæðagreiðsla um aðild að Evrópubandalaginu ekki verið á dagskrá af þeirri einföldu ástæðu að jafnvel þótt umsókn yrði nú send af stað á þessu kjörtímabili, þá tæki það svo og svo langan tíma að fjalla um það mál áður en samningsumboð væru fengin. Síðan tæki svo og svo langan tíma að standa í þeim samningum og það væri alveg ljóst að samningsniðurstöður gætu ekki legið fyrir fyrr en á þarnæsta kjörtímabili og jafnvel þótt svo færi, þá yrði augljóslega að leggja það samkvæmt íslenskri stjórnarskrá fyrir í tvennum kosningum. Hvernig sem á málið er litið er ljóst að sá áróður sem uppi var hafður af hálfu Framsfl. í seinustu kosningum um þetta mál stóðst ekki þá og stenst ekki enn og þarf ekki mikið meira um það að segja. Virðulegi forseti. Margt sem sagt hefur verið hér í þingsölum í þessum umræðum hefur verið allrar athygli vert og án þess að ég vilji gera upp á milli manna í því efni, þá neita ég því ekki eins og fram hefur komið að mér þótti sérstaklega athyglisverð ræða hv. þm. Kvennalistans, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, ekki síst þau rök hennar að það væri undarleg afstaða á þjóðþingi í umræðum um hin veigamestu mál ef einhverjir ætla sér þá dul að úrskurða það hvað sé til umræðu, hvað megi ræða og hvað megi ekki ræða þegar um það er að ræða að þjóð standi á tímamótum og eigi nokkurra kosta völ. Það eru satt að segja fáheyrðar leifar úrelts forræðishugsjónarháttar að láta sér detta það í hug. Sá sem segir að málin séu ekki á dagskrá lítur reyndar nokkuð undarlega út rúmum tveimur sólarhringum og nokkrum náttum síðar þegar hér hafa farið fram linnulausar maraþonumræður um aðallega það sem ekki á að vera dagskrá, þ.e. tengslin við Evrópubandalagið. Það sem hv. þm. sagði um hefðir okkar í umræðu af þessu tagi, þ.e. um hefðir sjálfstæðisbaráttunnar og herstöðvarbaráttunnar, var laukrétt að mínu mati sem athugasemd um sögulegar aðferðir okkar og ég tek undir þær vonir sem hv. þm. lét í ljós að við hefðum hvað úr hverju lært nóg af reynslunni til þess að endurnýja þær frumstæðu aðferðir. Athugasemdirnar sem lutu að umfjöllun í skýrslu utanrrh. þar sem verið er að fjalla um samskipti norðurs og suðurs, þar sem sú hugsun er orðuð að leggja eigi mælikvarða vestræns neysluþjóðfélags á vanda þriðja heimsins, þær athugasemdir voru vissulega réttar því að það er hverju orði sannara að ef neyslustig Bandaríkjamanna eða Vestur-Evrópumanna væri yfirfært um allan heiminn, þá byggjum við hér á ruslahaugi þannig að það er ástæða til fyrir utanrrh. að biðjast velvirðingar á þessari vanahugsun sem af vangá hefur slæðst inn í þennan texta. Að lokum, virðulegi forseti, það urðu dálítið skondnar umræður um þá athyglisverðu athugasemd að í raun og veru væri það svo að hin veigamestu utanríkismál væru hin alvarlegustu innanlandsmál og sannleikurinn væri sá að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sem og umræða um aðild að Evrópubandalaginu væru mál af þeirri stærðargráðu að þau snertu hvern einasta þátt íslensks þjóðlífs, þau væru vissulega sjávarútvegsmál, þau væru iðnaðarmál, þau væru landbúnaðarmál, þau væru neytendamál, þau varða nánast alla löggjöf á mjög stórum og veigamiklum sviðum fyrir utan það að þau varða ýmislegt varðandi leikreglur okkar og séu þess vegna innanlandsmál. Þetta staðfestir kannski það sem ég sagði í upphafi framsöguræðu minnar að þess sæjust víða merki að það ráðuneyti sem stýrir utanríkismálefnum og utanríkisviðskiptamálum getur varla lengur talist fílabeinsturn diplómata vegna þess að í vissum skilningi fer það að verða eitt helsta atvinnumálaráðuneyti þjóðarinnar. Minnisstætt dæmi um þetta er spurningin um GATT-samninginn. Það mál heyrir undir utanrrn. Í vitund flestra Íslendinga snýst það mál um landbúnað þó að það sé að vísu misskilningur en engu að síður gæti GATT-samningurinn skipt verulega þýðingarmiklu máli að því er varðar framtíð íslensks landbúnaðar, bæði út frá sjónarmiðum framleiðenda og neytenda. Í þessum skilningi er utanríkisviðskiptaráðuneytið því eiginlega eitt af veigamestu innanlandsráðuneytunum en þá er það orðin spurning aftur á móti hvert af hinum hefðbundu innanlandsráðuneytum ætti að taka við hinu hefðbundna diplómatíska hlutverki utanrrn. Ég sé ekki ástæðu, virðulegi forseti, til þess að lengja þessa umræðu frekar, en þakka fyrir hana.

Herra forseti. Það eru einkum tvö atriði í ræðu hæstv. utanrrh. sem ég vil gera athugasemdir við. Hann telur það eindregna niðurstöðu umræðunnar að við framsóknarmenn séum stuðningsmenn Evrópsks efnahagssvæðis. Ég vil ekki taka svo djúpt í árinni. Sá stuðningur er sýnd veiði en ekki gefin þó að ég samþykki það að hann sé auðvitað mikils virði. Okkar stuðningur við Evrópskt efnahagssvæði byggist á því hvort þeir fyrirvarar sem við gerðum um yfirráð yfir landi og orku halda og hvort við sjáum þennan tvíhliða samning um sjávarútvegsmálin sem við getum sætt okkur við. Stuðningur okkar byggist á þessum atriðum. Og það væri áreiðanlega þarfara verkefni fyrir hæstv. utanrrh. að beita sínu starfsliði í því að tryggja þessi mál heldur en fara að setja það í kannanir á aðild að Evrópubandalaginu. Ég vil einnig geta þess varðandi ummæli sem tilfærð voru eftir formanni Framsfl. um Þýskaland að það er mikil rangtúlkun á þeim ummælum að segja að með þeim hafi formaður flokksins verið að líkja Þýskalandi nútímans við Þýskaland Hitlers. Hann var aðeins að ræða hættuna á því að stórþjóðir yrðu yfirgnæfandi í Evrópubandalaginu, en það er langt í frá að hann væri að halda því fram að lýðræðisríkið Þýskaland nútímans væri að beita starfsaðferðum sem líkar væru og í Þýskalandi Hitlers. Það er engin ástæða til slíkra ummæla. Þjóðverjar hafa ekki gefið neina ástæðu til slíkra ummæla og langt í frá. Þetta vildi ég láta koma skýrt fram og það er algjörlega ástæðulaust að túlka þessi ummæli á þennan veg.

Virðulegi forseti. Það er orðið nokkuð liðið á nóttu og fer nú að verða úr manni allur vindur í þessari umræðu. Því kýs ég að fara hér í andsvar þó það mætti eflaust tala hér um ýmislegt af því sem kom fram í máli ráðherra. Það var eiginlega þrennt sem mig langar aðeins til að drepa á. Í fyrsta lagi sagði ráðherra að því hefði verið haldið fram hér í umræðunni að ákvörðun hefði verið tekin um aðild að Vestur-Evrópusambandinu án samráðs við utanrmn. Ég tel að þar sé átt við það sem ég gerði að umtalsefni að menn hefðu verið að kanna þessa aðild og m.a. sent fulltrúa erlendis til þess að kanna hvað fælist í aukaaðild án samráðs við utanrmn. Það gagnrýni ég. Ég tel að það hefði átt að upplýsa utanrmn. um stöðu mála og hvað utanrrn. væri að gera í þessu máli. Annað sem mig langar til þess að minnast á og það eru Íslenskir aðalverktakar. Ég spurði nefnilega að því í minni ræðu hvort utanrrh. hygðist flytja þinginu þá munnlegu skýrslu sem hann boðaði í janúar eða febrúar um þessi mál en af óviðráðanlegum ástæðum varð ekki af, hvort hún yrði flutt hér og hvort við fengjum um þetta umræðu eða hvort bólan væri bara sprungin. Í þriðja lagi langar mig aðeins til þess að nefna, af því að ráðherra kom hér inn á orð mín um hefðir baráttunnar eða hefðir umræðunnar í utanríkismálum, og mér finnst menn hafa lagt það svolítið út á þann veg að ég sé þá fyrst og fremst að gagnrýna t.d. herstöðvarandstæðinga eða þá sem hafa barist gegn bandarískum her hér á Íslandi. En það er ekki svo. Ég er í rauninni að gagnrýna á báða bóga, ég er að gagnrýna þessa ,,pólaríseringu`` sem verður í umræðunni miklu fyrr en ástæða er til. Ég vil og það er mín von að við getum hér farið í gegnum þessa umræðu yfirvegað og rökrætt, átt góðar rökræður um þessi mál, án þess að stefna málinu strax í ,,pólaríseringu`` og það gera þeir ekki síður sem í rauninni magna upp ótta við einangrun, rétt eins og þeir gerðu á sínum tíma sem mögnuðu upp ótta hjá þjóðinni við árás eða hertöku Sovétmanna á Íslandi.

Virðulegi forseti. Þeirri spurningu hvort ég hyggist flytja Alþingi munnlega skýrslu um málefni Aðalverktaka svara ég á þá leið að ég hef þau áform enn í huga. Hitt er annað mál að ég tel úr því sem komið er, og þetta frestaðist jú af óviðráðanlegum orsökum, rétt að bíða niðurstöðu af ákvörðunum Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins sem geta skipt sköpum um það hvort framkvæmdir verða á vegum þess fyrirtækis á þessu ári og jafnvel á næstu árum. Ég tel úr því hér er komið sögu þær ákvarðanir það mikilvægar að rétt sé að bíða eftir þeim vegna þess að niðurstöður þeirra ákvarðana eru eiginlega ráðandi um framtíð fyrirtækisins svo langt sem við sjáum. Þannig að ég staðfesti að þau áform eru enn í mínum huga, en það ræðst nokkuð af því hvenær niðurstöður af þessum ákvörðunum liggja fyrir.

Herra forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræðu mikið en ég var ekki viss um að mér ynnist tími til þess í andsvaratíma til að víkja að þeim þrem, fjórum atriðum sem ég ætla aðeins að nefna. Í fyrsta lagi fagna ég því að hæstv. utanrrh., sérstaklega í upphafi máls síns hér áðan, er í raun og veru að klóra sig í land inn undir m.a. ummæli hæstv. forsrh. sem hann vitnaði sérstaklega í. Þar með er hæstv. utanrrh. í reynd að draga úr vægi ummæla sinna í inngangi skýrslu sinnar um utanríkismál, á bls. 11--18, og draga þau að nokkru leyti til baka og því fagna ég. Ég tel að hæstv. utanrrh. hafi hér verið að draga sig í skjólið af yfirlýsingum hæstv. forsrh. um það að hvorki innganga né heldur innlagning umsóknar um aðild að Evrópubandalaginu né í raun og veru vinna að því að skoða hugsanlega inngöngu sem valkost fyrir Íslendinga væri á dagskrá og því fagna ég. Hinu fagna ég náttúrlega ekki að hæstv. utanrrh. heldur áfram skætingi sínum um málflutning Alþb. í þessari umræðu, einkum formanns þess sem nú er fjarstaddur. Sá skætingur hæstv. utanrrh. er tæpast svara verður. Það er að vísu skiljanlegt að hæstv. utanrrh. þoli illa gagnrýni á ákveðna þætti í málsmeðferð sinni á sviði utanríkismála á undanförnum árum. Ég skil það mjög vel að hæstv. utanrrh. sé viðkvæm hrakfarasaga undanfarinna þriggja ára í samningaferlinu um Evrópskt efnahagssvæði. Evrópukrossferðin mikla, sem hæstv. utanrrh. hefur á velmektardögum í þeirri krossferð verið mjög hreykinn af, en svo á öðrum dimmum dögum verið ákaflega vonsvikinn og sorgmæddur yfir, ég skil það mjög vel að þessi saga sé hæstv. utanrrh. viðkvæm og hann bregst því illa við og þolir illa gagnrýni á frammistöðu sína í þessum efnum. Sérstaklega nú, þegar enn þá einu sinni allt er í upplausn og hæstv. utanrrh. býr sjálfur við þau örlög að þurfa að koma í þennan ræðustól aftur og aftur og undirstrika óvissuna um það að nokkur minnsta uppskera fáist af allri þessari vinnu, að allar ferðirnar og allir fundirnir og allar undirskriftirnar verði árangurslausar. Þetta er þá að verða lítið betra hjá hæstv. utanrrh. en uppskeran hjá hæstv. iðnrh. sem eins og kunnugt er skrifaði að meðaltali undir plögg einu sinni í viku, liggur mér við að segja, þegar hann var að semja um álver, sem var sífellt á næsta leiti, sem ekkert bólar svo á. Auðvitað er það skiljanlegt að þegar menn hafa eytt kröftum sínum með þessum hætti árum saman og uppskeran er rýr, eftirtekjan mögur, að þá sé mönnum viðkvæmt að um það sé fjallað hispurslaust. Hæstv. utanrrh. svaraði ekki einni lítilli spurningu sem ég beindi til hans sérstaklega og beint. Ég tel það afsakanlegt og ætla ekki að lá hæstv. utanrrh. eftir langan dag þó að hann svari a.m.k. ekki fjarstöddum mönnum, það tel ég fullkomlega réttlætanlegt og maklegt þeim sem eru skriðnir heim að sofa og geta ekki lagt á sig smá vöku fyrir þessi mikilvægu mál. En ég spurði hæstv. utanrrh. að því hvort hann væri tilbúinn til að skoða það í ljósi breyttra aðstæðna að forræði innlendra samgöngumála sem fara um Keflavíkurflugvöll, þar með talið forræði borgaralegs flugs, Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og svæða umhverfis flugstöðina, svo sem aðkeyrsluhlöð, viðhaldsskýli Flugleiða væntanlegt og flugeldhús, færðust undir samgrn. Væri þá endanlega fullkomnaður aðskilnaður borgaralegs flugs og herflugs á vellinum. Í ljósi breyttra aðstæðna væri þar með eðlilegri skipan komið á meðferð þessara mála í íslenska stjórnkerfinu þannig að þessi mikilvægi hlekkur samgangna kæmist til síns heima í samgrn. Ég vonast til að hæstv. utanrrh. svari því nánast með já-i eða nei-i hvort hann er tilbúinn til að skoða þetta í ljósi breyttra aðstæðna, hvort hann hafi e.t.v. eitthvað breytt um afstöðu í því, því ef ég man rétt frá fyrri árum þá var hæstv. utanrrh. ekki mjög spenntur fyrir því að þessu yrði breytt þegar við vorum stundum að ræða þessi mál í ríkisstjórn. Að lokum aðeins um eðli þessarar umræðu og það sem hæstv. utanrrh. vitnaði í sem sérstaklega merkilegt innlegg í umræðuna frá hv. 10. þm. Reykv. og, ef ég hef numið það rétt, samanber líka umfjöllun hv. 10. þm. Reykv. í andsvörum hér áðan, þá fannst mér það og finnst það ekki sérlega merkilegt innlegg í umræðuna, með fullri virðingu fyrir hv. 10. þm. Reykv. Í fyrsta lagi finnst mér það of billegt af mönnum að ætla að snúa þessari umræðu sem hér hefur farið fram svo að menn séu að leggjast gegn umræðunni. Það er ekki gegn umræðunni sem menn tala hér. Hafi einhverjir gert það þá er ég því ekki sammála. Það sem ég leggst gegn og vona að menn séu yfirleitt að leggjast gegn er afstaðan sem menn telja birtast á bak við ummæli af því tagi sem eru í skýrslu hæstv. utanrrh. Það er ótti manna við það að þar glitti í þá afstöðu til málsins að innganga í Evrópubandalagið geti verið kostur sem komi til álita fyrir okkur Íslendinga. Það er efnisleg afstaða sem menn eiga að geta tekist á um. En um hitt má ekki vera deila að menn geti rætt hlutina. Að sjálfsögðu ekki. Mér finnst þetta einum of billeg aðferð til þess að reyna að slá þetta viðfangsefni út af borðinu. Ég er líka ósammála, ef ég hef skilið hv. 10. þm. Reykv. rétt, nú þurfum við kannski við betra tóm að ræða það þá, að það sem hún kallar ,,pólaríseringu`` í rökræðum, sé skaðleg fyrir slíka rökræðu á byrjunarstigi. Ég held nefnilega að í sumum tilvikum sé hún gjörsamlega óumflýjanleg og eðlileg afleiðing af því að menn hefja umræður um mikilvæg mál út frá ólíkum grundvallarsjónarmiðum. Auðvitað hljóta þau grundvallarsjónarmið í vissum tilvikum að liggja fyrir strax þegar menn hefja rökræður um mál af því að menn nálgast málin frá gjörólíku sjónarhorni. Og það er ekkert að því þó að menn rökræði mál, slíkar rökræður geta verið gagnlegar og fræðandi og jafnvel leitt menn nær hver öðrum þó þeir í byrjun nálgist málin frá gjörólíkum sjónarhólum, ef menn eru menn til þess að rökræða málefnalega og hreinskilnislega og gera það með virðingu fyrir sjónarmiðum hvers annars. Ég vil þá vitna í mann sem ég átti stundum í rökræðum við fyrir margt löngu síðan einmitt um utanríkismál og ég lærði ýmislegt af og ber æ síðan eða bar, því sá maður er nú ekki lengur á meðal vor, verulega virðingu fyrir hans málflutningi. Það var hæstv. þáv. utanrrh., Geir Hallgrímsson. Við vorum oft ákaflega ósammála í rökræðum um utanríkismál á þeim árum sem við stóðum í að ræða þau dálítið, m.a. uppbyggingu hernaðarmannvirkja hér í landinu, ratsjárstöð og fleiri hluti. En mér lærðist það fljótt að það var að mörgu leyti mjög gagnlegt og gott að eiga rökræður við þann mann því hann var ákaflega prúður í málflutningi og rökfastur og flutti mál sitt af virðingu fyrir sjónarmiðum annarra. Það var mér ágætur skóli auðvitað ungæðislegum og að mörgu leyti óreyndum í slíkum efnum að eiga í rökræðum við þann mann. En við vorum hins vegar með gjörsamlega ólík grundvallarviðhorf til þessa málaflokks sem við vorum að takast á um. Það fór ekkert á milli mála. Við byrjuðum ekkert sem einhverjir hlutlausir samherjar í þeim efnum þegar við vorum að hefja umræður um þau mál, enda átti það ekki að vera svo. Þetta vildi ég bara segja hér úr því að á annað borð var farið inn í þennan rökfræðilega þankagang hér svona sem hliðarspor í umræðunni, að hafi ég skilið þessi skilaboð rétt sem hv. 10. þm. Reykv. hefur hér komið með og hæstv. utanrrh. var að hæla, þá er ég sem sagt ósammála þeim og býð svo góða nótt og mun ekki lengja þessa umræðu frekar.

Virðulegi forseti. Það var ekki laust við að það hlakkaði svolítið í hv. seinasta ræðumanni yfir því að samningsaðila okkar um hið Evrópska efnahagssvæði hefur gengið böslulega að standa við samninginn fyrir sitt leyti, að efna samninginn sem þeir hafa gert. Nú veit ég að hv. þm. er maður sanngjarn og réttsýnn. Mér kemur því í hug að taka dæmi af bónda, t.d. loðdýrabónda, sem gert hefði samning í góðri trú við landbrh. um sín mál og talið sig í skjóli þess samnings eiga von á verulegum fjárhæðum, en nú kæmi á daginn að samningsaðilinn, landbrh., efndi ekki samninginn eða hefði ekki getað efnt hann eða hefði farið út yfir samningsumboð sitt. Þætti þá hv. þm. það réttlátt að hlakka mjög yfir óförum bóndans sem hefði orðið fyrir þessum hremmingum? Að öðru leyti ætla ég að svara spurningu hv. þm. um hvort ég væri reiðubúinn til að breyta gildandi lögum og reglum um verkaskiptingu í íslenska stjórnkerfinu að því er varðar Keflavíkurflugvöll. Svar mitt við því er mjög einfalt: Skoðun mín er óbreytt. Svarið er nei.

Herra forseti. Ja, nú verð ég að svíkja loforðið frá því áðan, en ég ætla bara að fullvissa hæstv. utanrrh. um það --- og það tók ég reyndar fram í fyrri ræðu minni hér í kvöld, sem ég verð því miður að gruna hæstv. utanrrh. að hafa ekki heyrt alla eða numið eins og þó var lofað að hann gerði fjarstaddur í öðru herbergi, og vil ég minna hæstv. utanrrh. á þá þolinmæði sem við sýndum erfiðum aðstæðum í Alþfl. með því að leyfa honum að vera fjarstaddan umræðuna hér lengst af kvöldi. --- En ég tók einmitt skýrt fram í minni ræðu þegar ég fjallaði um Evrópubandalagið og eðli þess að ég hefði fulla samúð með hæstv. utanrrh. að eiga viðskipti við það bandalag og ég skildi vel þá erfiðleika sem hann lenti í í þeim efnum og það fer alveg heim og saman við reynslu mína af Evrópubandalaginu sem ég rifjaði einmitt upp í því sambandi, t.d. þau kynni sem ég hafði af því fyrirbæri í gegnum þátttöku í GATT, Úrúgvæ-viðræðunum. Að öðru leyti þakka ég hæstv. utanrrh. fyrir umræðuna og svörin og tel að hann sé búinn að standa sig nokkuð vel miðað við allar aðstæður og langan dag og leggja á sig þessa vöku og þetta líkamlega erfiði. En hitt verð ég að segja að það hryggir mig að hæstv. utanrrh. skuli ekki í ljósi breyttra aðstæðna vera tilbúinn til að endurskoða þessa fullkomlega óeðlilegu verkaskiptingu hvað varðar forræði samgöngumála á Suðurnesjum og vil enn biðja hæstv. utanrrh. að velta því fyrir sér hvort ekki séu brostnar þær röksemdir, hafi þær einhvern tímann einhverjar verið, að afmörkun svonefndra varnarsvæða skuli endilega liggja nokkur hundruð metra utan við, eða reyndar ekki utan við heldur í gegnum Flugstöð Leifs Eiríkssonar í staðinn fyrir að liggja innan við hana og væri þá vandinn leystur og forræði mundi þá sjálfkrafa færast undir samgrn.

Virðulegur forseti. Sá þingmaður sem hér talaði sagði að það væri sérkennileg útlegging af minni hálfu að láta í það skína að menn legðust gegn umræðu um Evrópubandalagið eða umræðunni almennt um þessi mál. Svo hefði ekki verið heldur hefðu menn hér, þá væntanlega alþýðubandalagsmenn öðrum fremur, óttast þá afstöðu sem glitti í hjá ráðherra. Ég held það fari ekki fram hjá neinum sem hefur hlustað á þá umræðu sem ég hef m.a. átt hér í við 4. þm. Austurl., sem er alþýðubandalagsþingmaður, að hann virðist óttast ansi mikið líka þá afstöðu sem hann telur glitta í hjá mér sem hér stend, þó að ég hafi margítrekað það að ég sæi ekki Evrópubandalagið sem fýsilegan kost og þó að ég hafi líka sagt það að Evrópska efnahagssvæðið væri það heldur ekki vegna þess að það væri skref í átt til EB-aðildar. Þetta hef ég sagt en það hefur ekki breytt því að þingmaðurinn hefur haldið því hér fram og í rauninni komið hér upp og nánast krafist þess að hér sé sagt skýrt af eða á, öðruvísi geti menn ekki rætt þessi mál. Þetta hefur ekkert farið fram hjá neinum. Þá hefur líka formaður Alþb. komið upp og sagt: Ég þekki Rómarsáttmálann, ég þekki Maastricht-samkomulagið. Við þurfum ekkert að skoða þessi mál nánar.  Mér finnst felast í þessu forræðishyggja. Ég held að þjóðin þekki ekki Rómarsáttmálann, þekki ekki Maastricht-samkomulagið og það þurfi að lýsa þessi mál upp og það þurfi að lýsa það upp hvað mundi ávinnast og hvað mundi tapast við aðild Íslands að þessu samfélagi Evrópu sem nú er að verða að veruleika þannig að þjóðinni sé þá ljóst, eins og ég hef sagt hér, ef við höfnum Evrópubandalaginu hverju hún sé að hafna og henni finnist ekki eins og hún sé snuðuð. Hún fái að fara í gegnum þessa umræðu og hún sé lýst upp hér á Alþingi. En hvað varðar ,,pólaríseringu`` í rökræðu þá er ég sammála því í sjálfu sér að hún er ekki skaðleg innan vissra marka en þegar menn setja sig gjörsamlega fasta í umræðunni og eru ekki tilbúnir til þess að hlýða á rök eða taka rökum þá er engin umræða í gangi, þá eru enginn ,,díalógur`` í gangi. Það væri afskaplega gott ef það gæti átt sér stað oftar hér á Alþingi að menn kæmu ekki bara í pontu og gæfu út yfirlýsingar heldur væri hér ákveðin umræða í gangi.

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 31. mars 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur, leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varamaður Alþb. í Reykjaneskjördæmi, Sigríður Jóhannesdóttir kennari, Keflavík, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Ólafur Ragnar Grímsson, 8. þm. Reykn.`` Kjörbréf Sigríðar Jóhannesdóttur hefur verið rannsakað og samþykkt. Hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Sigríður Jóhannesdóttir hefur nú undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég vænti þess að hæstv. forsrh. verði viðstaddur framhald umræðunnar í dag, eins og hann fylgdist grannt með umræðunni í gær og tók þátt í henni. --- Ég sé að hæstv. ráðherra er viðstaddur. --- Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er m.a. sú að eftir framlagningu skýrslu hæstv. utanrrh. og umræðuna í gær er ljóst að flokkarnir sem eiga aðild að ríkisstjórninni tala ekki einum rómi. Í þýðingarmiklum atriðum munar þar miklu eins og þeir sem fylgdust með umræðunni og hafa farið yfir skýrslu hæstv. utanrrh átta sig á. Við framhald umræðunnar er nauðsynlegt að átta sig á hver staðan er varðandi þau stóru mál er snerta stöðu Íslendinga út á við, sérstaklega með tilliti til samskipta landsins við Evrópubandalagið. Svo ég reyni að lýsa því hvernig staðan í þessu máli kemur mér fyrir sjónir, þá er hún sú að formaður Alþfl., hæstv. utanrrh., hefur með skýrslu sinni lagt áherslu á að aðild Íslands að Evrópubandalaginu verði tekin á dagskrá, að hafin verði vinna á vegum Stjórnarráðsins og stofnana þess á því að athuga afleiðingar aðildar Íslands að Evrópubandalaginu og að staðan verði metin í ljósi þess. Í skýrslunni dregur hæstv. ráðherra aðeins upp tvo kosti fyrir Ísland. Annars vegar aðild að Evrópsku efnahagssvæði með þeim samningi sem liggur fyrir og kannski ættum við að segja og/eða aðild að Evrópubandalaginu. Þetta er í rauninni mjög skýrt og liggur enn ljósar fyrir eftir ummæli hæstv. utanrrh. í fjölmiðlum á undanförnum dögum, af þátttöku hans í umræðum í gær ásamt framsöguræðu fyrir skýrslunni. Jafnframt liggur fyrir að hæstv. forsrh. er ekki sammála utanrrh. í útleggingum hans og áherslum að því er snertir Evrópubandalagið á þessari stundu. Hann lýsti því yfir í umræðunni í gærkvöld að slík aðild væri ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar nú. Ég held við ættum að taka eftir smáorðinu ,,nú`` því hæstv. forsrh. tímasetti ekki neitt í þeim efnum og lét fylgja að eðlilegt væri að taka á málum eins og hæstv. utanrrh. er að leggja til að öðru leyti en því að ekki væri á dagskrá ríkisstjórnarinnar að sækja um aðild að Evrópubandalaginu eða miða störfin við að það verði gert alveg á næstunni. Við hljótum að ræða málin út frá þessum forsendum. Það skiptir auðvitað ekki litlu máli að forustuflokkurinn á sviði utanríkismála í ríkisstjórnarsamstarfinu, Alþfl., er með þessa áherslu og mun auðvitað, eins og við þekkjum störf hans og starfshætti, beita sér fyrir framgangi þeirrar stefnu eftir því sem hann hefur afl til. Um það þurfum við ekki að efast. Það hlýtur að vera mikils virði fyrir okkur í öðrum flokkum svo og aðila innan Sjálfstfl., þar sem eru mjög skiptar skoðanir um viðhorfið til Evrópubandalagsins og samskipta við það að því er ég best veit, að átta sig á stefnu hæstv. utanrrh. og formanns Alþfl. Það veldur nokkrum heilabrotum hvers vegna hæstv. utanrrh. velur þennan tíma til að koma með slíka áherslu inn í umræðuna. Hann reynir að búa til jarðveg í kringum áherslur sínar í skýrslunni og í ræðunum með því að draga fram þær miklu breytingar sem orðið hafa á landslagi alþjóðamála, einnig að því er snertir Ísland á undanförnum árum, og að það kalli á að nú verði aðild Íslands að Evrópubandalaginu tekin á dagskrá á Íslandi. Hæstv. ráðherra nefndi þrjú atriði sérstaklega, ef ég man rétt. Breytingarnar í Austur-Evrópu á undanförnum árum, þ.e. brottfall járntjaldsins og fall kommúnistastjórnanna. Breytingar í Norðurlandasamstarfi með umsóknaraðild nokkurra Norðurlanda að Evrópubandalaginu til viðbótar við Danmörku sem þar er inni. Og í þriðja lagi samrunaferlið í Vestur-Evrópu með EES samningunum og fjölgun þeirra ríkja sem berja dyra hjá Evrópubandalaginu. Það er út af fyrir sig rétt að stórfelldar breytingar hafa orðið á stjórnmálum í álfunni. Því neitar að sjálfsögðu enginn. Þær gefa tilefni til þess að við Íslendingar athugum okkar gang eins og aðrar þjóðir þurfa að gera. En ég vefengi mjög að það sé réttmætt sem hæstv. utanrrh. segir að breytingarnar eigi að leiða til þess að Íslendingar taki kollsteypu í samskiptum út á við í þátttöku sinni í alþjóðlegu samstarfi og að þær gefi tilefni til þess að Íslendingar stígi í raun það skref til baka sem tekið var 1918 og 1944, afsali sér fullveldi og gangi inn í stórveldið Vestur-Evrópu. Um það snýst málið frá upphafi til enda og inn í það samhengi kemur spurningin um aðild að Evrópsku efnahagssvæði sem er brú inn í þetta landslag, stórt skref á þessari vegferð sem er það viðfangsefni sem ríkisstjórnin samkvæmt orðum hæstv. forsrh. hefur sem dagskrármál nú, þó annað kunni að vera uppi innan tíðar. Ég held að breytingarnar í Austur-Evrópu, sú staðreynd að Varsjárbandalagið er horfið, að múrarnir milli austurs og vesturs hafa fallið í hernaðarlegu tilliti kalli ekki á það að Íslendingar fari að stíga þau skref sem hæstv. ráðherra leggur til né heldur að tengjast Vestur-Evrópubandalaginu eins og ráðherrann hefur á dagskrá og hæstv. forsrh. hefur tekið undir með vissum hætti. Styrjaldarógnin er fjarlægari nú en hún var fyrir skömmu. Hafi menn metið það svo að þörf væri fyrir Íslendinga að hafa herstöðvar í landinu, vera aðilar að Atlantshafsbandalaginu til að tryggja öryggi sitt, þá eru þær forsendur nú úr sögunni og möguleikar á að stíga skref í allt aðra átt en þá að tengjast með nýjum hætti hernaðaruppbyggingu eða varnarsamstarfi Evrópubandalagsins. Vestur-Evrópubandalagið er jú vísirinn að því og á eftir að taka við því samkvæmt þeim samþykktum sem þegar hafa verið gerðar. Ég tel þannig að þetta atriði gildi ekki sem rökstuðningur fyrir því að við förum að breyta til með þeim hætti sem ráðherrann er að boða. Þá kemur spurningin um Norðurlandasamstarfið og breytingar á norrænu samstarfi. Eigum við Íslendingar að gerast farþegar á þeirri lest sem stjórnmálamenn og ríkisstjórnir á Norðurlöndum hafa sumpart ákveðið að stíga upp í áleiðis til Brussel? Er sjálfsagt að við Íslendingar stígum þar um borð? Er ráðlegt að við íhugum það? Ég vísa því frá og tel engin rök fyrir því að við Íslendingar tökum svo afdrifaríkt skref jafnvel þó þrjú önnur Norðurlönd gerist aðilar að Evrópubandalaginu á þessum áratug. Mun ég koma nánar að því á eftir. Þá er það þriðji þátturinn, samrunaferlið í Vestur-Evrópu. Eigum við að bregðast við þeim breytingum --- því auðvitað verðum við að bregðast við breytingum í umhverfi okkar --- með þeim hætti að gera samning um Evrópskt efnahagssvæði, þ.e. vera þátttakendur í þeim samningi með því sem því fylgir? Hann er, eins og oft hefur komið fram, stór áfangi á leiðinni í Evrópubandalagið. Eigum við að taka þá áhættu sem því fylgir og auðvelda þeim öflum leikinn sem vilja fara alla leið með því að gerast aðilar að þeim samningi ef í boði verður? Að ekki sé talað um hitt, sem hæstv. ráðherra nú vill taka á dagskrá, beina aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Ég vil næst koma að því mati sem lýtur að Norðurlöndunum vegna þess að ég tel að það skipti miklu máli í þessari umræðu. Það liggur fyrir, ekki aðeins hér á landi heldur einnig á hinum Norðurlöndunum, að reynt er að tengja löndin saman í eina lest, knýja fram pólitískan vilja til þess að sækja um aðild að Evrópubandalaginu með þeim rökum að löndin þurfi að vera samferða til Brussel, það auki styrk þeirra og möguleika til að vinna sig fram úr samningaviðræðum við Evrópubandalagið og ná bestum kostum í þeim efnum. Þetta endurómar á öllum Norðurlöndunum utan Danmerkur sem eru í annarri stöðu og nú endurómar þetta hér. Það er víða að finna í skýrslu hæstv. utanrrh. með beinum hætti að hann tengir þetta saman og setur fram spurninguna hvort ekki sé einmitt tækifæri núna að stíga um borð og láta reyna á aðild að Evrópubandalaginu. Hæstv. utanrrh. er í rauninni að taka undir með framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins sem gaf þá yfirlýsingu á sérstakri EB-ráðstefnu hérlendis fyrir nokkru að hann teldi að svona bæri að halda á málum. Það er athyglisvert hvernig hugmyndir um þessi efni koma fram á ýmsum bæjum, jafnvel á ólíklegustu stöðum þar sem menn hafa látið undan þessum áróðri, taka það gilt að nú beri að láta á þetta reyna. Mér finnst að þeim aðilum, að utanrrh. hæstv. meðtöldum, sem bera fram tillögur í þessa átt láist að ræða afleiðingar þess fyrir Ísland að stíga þessi skref, afleiðingar fyrir stöðu Íslands í heild. Látið er því liggja að þetta sé öðrum þræði tæknilegt vandamál, samningatæknilegt vandamál, spurning um það hvernig við getum samið okkur út úr hinu og þessu en menn ræða ekki grundvallaratriðið sem er það að með því að gerast aðili að Evrópubandalaginu erum við að taka Ísland út af korti sjálfstæðra þjóða því að um það snýst málið. Maastricht-samkomulagið frá 7. febr. sl. markar með ljósum hætti stefnuna til bandaríkja Evrópu, Europian Union eða Evrópusamveldis, eins og farið er að kalla það. Það er kjarni málsins. Höldum við að hag Íslands og Íslendinga verði betur borgið með því að stíga þessi skref sem eru auðvitað allt önnur en hæstv. ráðherra er að láta að liggja í inngangsorðum og lokaorðum inngangskafla í sinni skýrslu? Í lokaorðunum á bls. 24 má lesa: ,,Þrátt fyrir títtnefnd umskipti í stjórnmálum Evrópu og samskiptum austurs og vesturs eru grundvallarmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu óbreytt, þ.e. að standa vörð um fullveldi og sjálfstæði lýðveldisins, tryggja öryggi og velferð þjóðarinnar, verja auðlindir landsins og efla atvinnuvegi og samgöngur.`` Gott ef satt reyndist að þetta væru markmiðin. Þetta eru markmið sem ekki eru samrýmanleg hugmyndum um að gerast aðilar að Evrópubandalaginu. Aðild að Evrópubandalaginu, eða öllu heldur að Evrópusamveldinu, á grundvelli samninganna frá Maastricht, hins nýja samkomulags, hins nýja sáttmála, sem breytir mörgum atriðum Rómarsáttmálans í grundvallaratriðum, er ávísun á það að leggja þátttökuríkin af sem sjálfstæð ríki og koma á skipan sem að sumu leyti minnir á Bandaríki Norður-Ameríku en gengur þó enn lengra á ýmsum sviðum í þéttriðnari ríkisheild. Ef menn eru á því að hér sé verið að ýkja, hér sé verið að oftúlka, þá bið ég menn að fara í gegnum þessa bók, samningana frá Maastricht. Þá bið ég menn um að lesa nýjustu ræðu Jacques Delors sem hann hélt í Evrópuþinginu alveg nýlega og þær áherslur sem þar eru og hugmyndir um að herða enn á þessu ferli og boða til ríkjaráðstefnu fyrr en rætt var um í aðdraganda samninganna í Maastricht. Það þýðir ekki fyrir menn að ræða þessi efni án þess að svara því hvort þeir vilji sjá slíka framtíð fyrir Ísland eða ekki. Svo getum við farið að ræða tæknilegar útfærslur, samningaaðferðir og þess háttar, ef svo skyldi reynast að pólitískur meiri hluti væri á Íslandi fyrir því að leggja upp í slíka ferð. Það er í þessa vegferð sem er reynt að ýta Norðurlöndunum fjórum og lóðsinn í þeirri lest er góðvinur hæstv. utanrrh. sem nú skrifar grein eftir grein eftir grein í norræn málgögn, Uffe Elleman-Jensen, til þess að hvetja Norðurlöndin til að grípa nú gæsina og slást í hópinn. Í öllum víðlesnustu dagblöðum Norðurlanda er nú fullt af kjallaragreinum eftir þennan hugmyndasmið. Auðvitað finna danskir stjórnmálamenn sig, sem eru þó áhangendur Evrópubandalagsins, ósköp einmana. Þetta litla ber ofan á hinu stóra Þýskalandi er valdalítið og stendur frammi fyrir afleiðingum sáttmálans í Maastricht sem danska þjóðin þarf þó að taka afstöðu til innan skamms. Eru málin þannig, eins og látið er að liggja í þessum umræðum, að líklegt sé að þjóðir Norðurlanda, utan Danmerkur, skrifi upp á hugmyndir stjórnmálamannanna? Það var athyglisvert að heyra í gær orð hæstv. forsrh.

Forseti biður hv. þingmenn að vera ekki að tala saman í salnum á meðan ræðumaður flytur sitt mál.

í sambandi við væntanlega þjóðaratkvæðagreiðslu í Danmörku. Það sýnir, sem ég raunar efaðist ekkert um, að hæstv. forsrh. fylgist með því sem er að gerast á norrænum vettvangi. Það væri betur að fjölmiðlarnir á Íslandi fylgdust með þeim atburðum og höguðu sínu máli, upplýsingum og túlkunum þannig að það bærust almennt fréttir af því í hvaða átt umræða hnígur á hinum Norðurlöndunum í sambandi við þessi mál. Hann virðist ansi þykkur sá múr sem þarf að fara í gegnum til að flytja hlutlægar fréttir af þróun mála úti í heimi. Það virðist undarleg árátta að fylgja forskrift þeirra sem valdið hafa á hverjum tíma og sjá hlutina í gegnum slík gleraugu. Vissulega eru þó undantekningar þar frá í fjölmiðlum á Íslandi eins og annars staðar. Staðan í Danmörku er sú þessa stundina, eftir skoðanakönnunum að dæma, að mikil óvissa er um, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, hvort Danir skrifa upp á Maastricht-samningana í þjóðaratkvæðagreiðslu. Í raun sýna skoðanakannanir að verulegur meiri hluti þeirra sem afstöðu hefur tekið að undanförnu er í andstöðu við þessi áform. Ég vil þó að sjálfsögðu ekkert fullyrða um það hver staðan verður þegar á hólminn er komið en ég er sammála hæstv. forsrh. um að það getur haft mjög víðtæk áhrif á stöðu þessara mála á Norðurlöndum í heild. Þarf það þó eitt ekki að koma til því það er einnig umræða í gangi innan hinna landanna, Svíþjóðar og Finnlands, sem þegar hafa sótt um aðild að Evrópubandalaginu eða Evrópusamveldinu, eins og réttara væri að kalla það eftir Maastricht. Það var Svíþjóð sem reið á vaðið með aðildarumsókn. Haustið 1990 gerðust þau undur að margra mati að sænska krataríkisstjórnin tók ákvörðun um að stefna að aðild að Evrópubandalaginu og setti það fram í eins konar bandormi, eins konar kreppuráðstöfun í efnahagsmálum, það stefnumið að kúvenda frá stöðu og stefnu Svíþjóðar í utanríkismálum. Síðan var þetta innsiglað í fyrrasumar með sérstakri ákvörðun og samþykki í Ríkisdeginum sænska. Þetta gerðist nánast án nokkurrar umræðu þar í landi. Stjórnmálamennirnir sáu þetta sem einhverja útleið úr þrengingum í efnahagsmálum. Spurningin var um það hvort lækka ætti gengið enn einu sinni og það var tekin ákvörðun í þessa átt. Almenningur var ekki spurður. Almenningur hafði ekki rætt málið. Það var ekki búið að kynna sænskum almenningi hvað hér var á ferðinni í raun og veru. Og það er fyrst nú undanfarna mánuði sem einhver umræða að ráði hefur hafist í Svíþjóð um þessi efni. Og til hvers hefur sú umræða leitt? Skoðanakannanir sýndu fyrir ári síðan að 2 / 3 eða þar um bil af sænskum kjósendum sem afstöðu tóku skrifuðu upp á stefnu stjórnvalda um að sækja um aðild og lýstu sig jákvæða en nú er það minni hluti kjósenda sem þannig svarar og breytingarnar hafa verið mjög hraðfara undanfarna mánuði. Að vísu, samkvæmt nýjustu skoðanakönnunum í Svíþjóð, svarar meiri hluti þeirra sem svarar spurningunni um aðild játandi eða 44% sem segja já en 36% segja nei. Það eru tölurnar úr síðustu skoðanakönnun frá því í marsmánuði. En ef bætt er við spurninguna: Viljið þið gerast aðilar að Evrópusamveldinu? Viljið þið gerast aðilar að því Evrópubandalagi sem verður eftir að búið er að staðfesta Maastricht-samningana? --- þá snýst dæmið við, þá er orðinn bullandi meiri hluti með því að segja nei við aðild, þ.e. aðild að hernaðarsamstarfinu og sameiginlegri utanríkisstefnu, því sem felst í því að sækja um aðild að EB í dag. Nú ríkir upplausnarástand í sænsku flokkunum, þ.e. mikil ólga og gerjun er innan krataflokksins, innan Sósíaldemókrataflokksins sænska. Þeir eru í hreinustu vandræðum með það hvernig þeir eiga að standa að málum nú á næstunni í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu sem fyrirhuguð er 1994 um þetta mál. Það sýnir sig nefnilega að enginn tryggur meiri hluti er lengur fyrir þessari stefnu í Sósíaldemókrataflokknum sænska heldur þvert á móti. Þeir sem eru neikvæðir í afstöðu til EB vinna stöðugt á og stefnir þar í meiri hluta. Sama er að gerast hjá sænska Miðflokknum þar sem gagnrýnin var alltaf miklu meiri. Þar lýsa nú um 80% stuðningsmanna flokksins neikvæðri afstöðu til aðildar að Evrópubandalaginu og Olaf Johanson, formaður flokksins, er nánast eins og í fangelsi, búinn að skrifa upp á stjórnarsáttmála sem felur í sér að það eigi að láta reyna á aðild. Einnig er í Folkaflokknum sænska nákvæmlega það sama upp á teningnum, að vísu er meiri hluti ekki neikvæður en nærri því 40% sögðu nei á nýafstöðnum fundi. Þannig ganga hlutirnir fyrir sig í Svíþjóð þessa dagana og Carl Bildt, sem berst eindregið fyrir þessu og skrifar upp á allt sem varðar Maastricht, er auðvitað að verða dálítið eins og kalkvistur í þessari umræðu. Hann og Hægri flokkurinn ætla sér og ætluðu að nota tækifærið með aðildarumsókninni til þess að skera sænska velferðarkerfið niður við trog því það eru auðvitað áformin sem tengjast þessu í hugum hægri manna sem vilja gjörbreytingu á því velferðarkerfi á Norðurlöndum sem við höfum búið við. Þegar svona leki er kominn að móðurskipinu í Svíþjóð halda menn þá að það sé eitthvað borðleggjandi að Svíar samþykki aðild að Evrópubandalaginu, aðild að Evrópusamveldinu, eftir eitt og hálft ár eða svo í þjóðaratkvæðagreiðslu sem verður væntanlega bindandi fyrir afstöðuna í þessu máli? Finnland, segja menn, setti kúrsinn á Evrópubandalagið og varð að gera það eftir að Svíþjóð sótti um aðild. Auðvitað hafði aðildarumsókn Svía áhrif. Ríkisdagurinn finnski samþykkti 18. mars sl. þessa stefnu finnsku ríkisstjórnarinnar eftir að Esko Aho las okkur pistilinn á Norðurlandaráðsþingi nýlega og þann boðskap að þjóðríki væru nánast úrelt fyrirbæri. Þá tókst honum að brjótast yfir mjög öfluga andstöðu í Miðflokknum finnska, auðvitað með hótunum og vísun til þess að ríkisstjórnin mundi falla ef svona yrði. Í miðflokkunum í þessum ríkjum er nú hver höndin upp á móti annarri í þessum efnum í andstöðu við forustu flokkanna og meiri hluti sem þar er í rauninni er andstæður þessum áformum. Staðan er þannig í Ríkisdeginum að þar er enginn tryggur 2 / 3 aukinn meiri hluti fyrir aðild að Evrópubandalaginu, jafnvel þó að samningar tækjust en samkvæmt finnsku stjórnarskránni þarf 2 / 3 til að samþykkja slíka aðild ef til kæmi. Hv. þm. Björn Bjarnason skrifar grein í Morgunblaðið 25. mars sl.: ,,Finnar á hraðferð inn í Evrópubandalagið.`` Ég held að það væri rétt að Alþingi styrkti hv. þm. til að fara til Finnlands til að setja sig inn í málin áður en hann fer að nota þessa stöðu í Finnlandi og horfa á málin með þeim gleraugum sem hann notar þegar hann ritar þessa grein í Morgunblaðið til að ráðleggja Íslendingum að feta í fótspor Finna. Það er þessi fulltrúi Sjálfstfl. í utanrmn., sem í rauninni er að segja það og ekkert annað í þessari grein, sem þið skuluð kynna ykkur, að Íslendingar eigi nú að söðla um og feta í fótspor Finna. Ég leyfi mér að finna orðum mínum stað með lítilli tilvitnun, virðulegi forseti: ,,Full ástæða er fyrir okkur Íslendinga að fylgjast náið með því hvernig Finnar hafa staðið að því að móta stefnu sína og taka ákvarðanir um þátttöku í EB. Þótt aðstæður okkar og Finna séu ekki hinar sömu er margt líkt með hagsmunum þjóðanna þegar litið er til Evrópusamstarfsins.`` Fleira segir þar undir lokin en ég tek ekki tíma í að rekja það nánar. Þetta ættu menn að kynna sér. Og það sýnir okkur auðvitað að öflugir talsmenn eru innan Sjálfstfl., við vissum það auðvitað fyrir, sem hugsa mjög eindregið í þessa átt og ef þeir fengju einir ráðið mundu þeir þegar í stað skrifa upp á hugmyndir hæstv. utanrrh. í þessum efnum. Það er kannski ekkert skrýtið þegar horft er til þess að núv. hæstv. forsrh. var með hugann mjög upptekinn við þetta hér fyrir tveimur árum eða svo að aðferðin til þess að kanna landslagið væri að sækja um aðild eins og kom fram í nefndaráliti á landsfundi Sjálfstfl. haustið 1989. En skoðanir eru afar skiptar í þessum stóra flokki og hæstv. forsrh. hefur tekið þá skynsamlegu afstöðu að bíða og sjá til. Við skulum vona að þessi bið verði til þess að bæði hann og Sjálfstfl. komist að þeirri niðurstöðu að það sé ekki mjög skynsamlegt að slá af íslenska lýðveldið, íslenskt fullveldi, með því að ganga inn í Evrópubandalagið. En þetta var Finnland. Hvað um Noreg? Þar hafa átökin verið með mjög hörðum og áberandi hætti um langt skeið og umræðan öðrum þræði farið fram í ljósi þess sem gerðist fyrir 20 árum í Noregi þegar tillaga valdamanna á þeim tíma um aðild að Evrópubandalaginu var felld í þjóðaratkvæðagreiðslu sem enn sjást örin eftir í norsku samfélagi. Síðustu skoðanakannanir þar sýna járn í járn milli þeirra sem segja já við inngöngu í Evrópubandalagið og þeirra sem segja nei. 41% á móti 41% og 18% sem voru óvissir í afstöðu sinni. Það var um 10. mars sem þessi skoðanakönnun var gerð á vegum Opinion-stofnunarinnar fyrir Aftenposten. Þetta þekkja menn og þróunin hefur verið að ganga í þá átt upp á síðkastið að þeim, sem eru neikvæðir gagnvart inngöngu og aðildarumsókn, hefur vaxið ásmegin. Það er mjög langt frá því, eins og látið er að liggja af hæstv. utanrrh. bæði í orði og riti, að líkurnar vísi á það að niðurstaðan verði aðildarumsókn í vil í þjóðaratkvæðagreiðslu í Noregi. Það er mjög langt frá því að menn eigi að leiða líkur að því. Slík er óvissan þar í landi. Nú eru aðeins fáir dagar í það að Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, komi út úr híðinu og segi það sem allir vita, hver hugur hennar er í sambandi við inngöngu í Evrópubandalagið. Það er 4. apríl, eftir þrjá daga, sem hún mun á fylkisþingi norskra jafnaðarmanna í Hörðalandi skýra frá afstöðu sinni, viðhorfi til aðildar. Einmitt núna á næstu dögum heldur um helmingurinn af fylkiseiningum norska Verkamannaflokksins flokksþing sín til að kjósa fulltrúa á landsfundinn sem verður ekki síðar en í nóvember nk. Norski krataflokkurinn er klofinn í tvennt í þessum efnum og það er ekki friðvænlegt á þeim bæ. Það þekkja alþýðuflokksmenn hér, við vitum það af umræðunni og hefur ekki farið leynt. Þeir flokkar í Noregi sem hafa haft þá stefnu --- ég vil segja hafa haft vit á því --- að taka aðra afstöðu nú um lengri tíma, Sósíalíski vinstri flokkurinn og Miðflokkurinn, hafa sópað til sín fylgi að undanförnu vegna þeirrar stefnu sinnar. Þó það finnist einstaka aðilar í þeim flokkum sem hafa aðra afstöðu hefur meiri hlutinn verið mjög skýr og ljós og afstaðan eindregin. Nú eru sem sagt möguleikar á því að forusta Verkamannaflokksins verði undir, ef ekki formlega þá í reynd, ef reynt verður að knýja þessa stefnu fram í þjóðaratkvæðagreiðslu í Noregi. Málin eru því þannig að það er mjög langt frá því að menn geti gefið sér það að þessi hraðlest til Brussel fari nokkurn tímann af stað nema kannski bara eimvagninn ósköp einmana með Carl Bildt, Esko Aho og Gro Harlem. Góða ferð. En ekki er víst að þjóðirnar fylgi foringjunum. Það er það merkilega, lærdómurinn sem hægt er að draga af því sem hefur verið að gerast á Norðurlöndum að undanförnu. Það er þessi breyting, þessi stóra breyting á afstöðu almennings, loksins þegar farið er að ræða málin og menn hafa áttað sig á því hvað raunverulega var að gerast. Þetta á alveg sérstaklega við Svíþjóð og Finnland. Annað mál er svo að í hinum EFTA-ríkjunum sem eftir standa fyrir utan Ísland, þ.e. Austurríki og Sviss, er svipað á ferðinni, þ.e. vaxandi andstaða eftir því sem mönnum verður ljóst hvað hér er á ferðinni. Ég skal ekki leiða neinum getum að því hvað þar gerist en auðvitað er það athyglisvert að átta sig á því. Þar gildir það sama. Forusta flokkanna, sem hafa verið að taka þessa stefnu, fær ekki fólkið með sér í þeim mæli sem menn höfðu vænst. Skilningur og tilfinning almennings í þessum löndum á gildi þess að varðveita sjálfstæðið, standa vörð um þjóðlegt sjálfstæði, er annað en menn höfðu reiknað með. Staða þeirra og mat þeirra sem vilja varðveita smáþjóðina sem einingu og með sem mest sjálfræði, þó í breyttum heimi sé, á meiri hljómgrunn og ríkari meðal almennings í löndunum en foringjarnir hafa ætlað. Ég taldi rétt, virðulegur forseti, að draga þetta fram vegna þess að skýrsla hæstv. utanrrh. úir og grúir af rangfærslum á þessu stöðumati. Auðvitað er hann að reyna að segja okkur það að þetta sé allt öðruvísi af því að hann er að rökstyðja það að við eigum að stíga um borð. Hann er að rökstyðja það. En þetta er ekki heiðarlegt, hæstv. utanrrh. Það er ekki heiðarlegt að þegja yfir þróun mála í löndum sem eru þó með þá lýðræðislegu fótfestu að greiða á þjóðaratkvæði um slíkt mál og jafnvel í sumum löndum um Evrópskt efnahagssvæði eins og eðlilegt væri og sjálfsagt að gert yrði hérna. Hitt er svo annað mál og skiptir minna máli fyrir umræðuna hjá okkur en við hljótum þó að taka eftir, það eru líkurnar á því að komið verði til dyra ef bankað er í Brussel. Það er alveg rétt sem nefnt var hér af hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur í stuttu innleggi í umræðunni í gær að langt er frá því að menn hafi gert upp hug sinn hjá Evrópubandalaginu um hvort og í hvaða mæli eigi að hleypa inn fyrir, jafnvel bara að samningaborði. Delors var að segja Evrópuþinginu að nú yrði að fara í gegnum stofnanir og ákvarðanatökuferli, hvernig tekið er á málunum. Þetta verður allt að endurmeta á þessu ári áður en til samningaviðræðna við önnur ríki kemur. Öll lýtur þessi þróun að því að staða smáríkjanna, sem hyggja á inngöngu verður veikari, verður önnur, allt önnur en var áður en Maastricht-samningarnir voru gerðir við óbreytt kerfi. Meira að segja tungumálaþátturinn hefur breyst en hann var notaður hér sem agn af þeim sem voru að gylla inngöngu því að þar væri svo vel fyrir séð að menn gætu talað sitt móðurmál á öllum fundum. Það er ekki bara enska eins og í Evrópsku efnahagssvæði, þar sem enska er hið opinbera mál og engin túlkun. Haldið þið að allir fundir séu túlkaðir á móðurmálið? Ónei, það er ekki borðleggjandi heldur. Einnig það er til endurskoðunar. Spurningin um svokallaða tilfærslu á formennsku milli allra þátttökuríkja er til umræðu og endurmats og mjög ólíklegt að hæstv. utanrrh., hver sem hann verður í framtíðinni hér á landi, sitji við borðsendann í ráðherraráði Evrópubandalagsins ef ógæfa Íslands yrði slík að hann ætti þar stól. Vissulega er viðleitni hjá hæstv. utanrrh. að segja svolítið frá því hvað í Maastricht-samningnum felst. Það er reynt, en mér finnst áherslurnar vera mjög sérkennilegar, hvernig það mál er fyrir lagt í skýrslunni. Ekki er verið að draga fram aðalatriði máls, þar er allt sett í nokkra þoku í sambandi við það hvað í samningnum felst. Ég held að hæstv. utanrrh. ætti að láta þýða þetta plagg á íslenskt mál. Menn eru hér komnir í nokkra þjálfun í EB-rétti og tungutaki eftir að hafa farið í gegnum hluta af EES-skjölunum og komið því á íslensku. Ég held það væri rétt fyrir hæstv. utanrrh. áður en hann gerði nokkuð annað til að kanna spurninguna um aðildarumsókn að Evrópubandalaginu að láta þýða þennan nýja sáttmála, þessa stóru viðbót við Rómarsáttmálann, svo menn vissu eitthvað hvað hér væri um að ræða. Það er verið að gera það að meginatriði máls í umræðunni af hálfu þeirra sem tala um að láta reyna á aðild að Evrópubandalaginu að það sé fyrst og fremst einn þáttur sem þar skiptir sköpum. Það er hin margumtalaða sameiginlega fiskveiðistefna Evrópubandalagsins. Hæstv. utanrrh. er að vísu varfærinn í mati á þeirri stöðu en hann lætur samt að því liggja að það sé fræðilegur möguleiki, og ég skal ekkert hafa af honum með það, að hægt sé að hugsa sér að hún breytist í framtíðinni og að þar verði landslagið eitthvað annað. En það er mjög fjarri lagi að verið sé að breyta þessari sameiginlegu fiskveiðistefnu núna í eitthvað af því sem máli skiptir. Hérna er skýrsla frá því um áramótin frá framkvæmdastjórn EB til ráðherraráðsins og þingsins um þetta efni sem dregur upp stöðuna í þessu máli varðandi þá umræðu um endurskoðun sem hægt væri að gera, samkvæmt samningi að sameiginlegri fiskveiðistefnu. Þetta er allt saman smá snurfus á þeirri stefnu og allt vísar á það að hún haldi gildi sínu, þ.e. að samkomulagið frá 1982 framlengist um tíu ár og ef það fellur úr gildi er það grundvöllur Rómarsáttmálans sem tekur við og ekkert annað. Það er mjög merkilegt að lesa vangaveltur lærðra manna uppi í háskóla í sambandi við sameiginlegu fiskveiðistefnuna. Það er vissulega athyglisvert að menn eru að reyna að krafla sig eitthvað fram úr EB-rétti þar í skóla og margt ágætt sem hefur komið fram. Ég nefni t.d. rit prófessors Stefáns Más Stefánssonar um þau efni sem vissulega er mjög til bóta að liggi fyrir á íslensku máli. En varðandi þær greinar sem koma öðru hvoru frá lærðum mönnum uppi í háskóla, frá félagsvísindadeild, stjórnmálafræðingum o.s.frv., finnst mér vel hægt að taka undir með hv. þm. Steingrími Hermannssyni sem talar um að þeir séu að dáleiða sjálfa sig inn í EB. Hugurinn og kappið leynir sér ekki í þessum skrifum en undirstöðurnar eru vægast sagt veikar. Síðast í gær lásum við eina slíka grein í Morgunblaðinu eftir aðila sem hefur undanfarin missiri verið mjög ötull við það að telja Íslendingum trú um að þeirra hag væri vel borgið innan EB. Það er Gunnar Helgi Kristinsson sem skrifar um rökin fyrir aðild Íslands að Evrópubandalaginu og auðvitað er fróðlegt að átta sig á þeim hugarheimi sem þar birtist. Áður en menn fara að velta meira vöngum yfir sameiginlegu fiskveiðistefnunni ættu menn kannski að svara grundvallarspurningum um hvort þeir vilji kasta sjálfræði Íslendinga fyrir borð. Það finnst mér kjarni málsins. Telja menn að það að afsala sér landsréttindum, afsala sér fullveldinu, leggja örlög Íslands í einn pott úti í Brussel, af því að menn vilja gjarnan frekar tala um að leggja saman reiturnar með inngöngu í Evrópubandalagið, sé ráð sem beri að veðja á? Ég held að það sé nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því áður en þeir fara að líta á sameiginlegu fiskveiðistefnuna sem þá þúfu sem helst sé til fyrirstöðu fyrir Íslendinga til þess að gerast aðilar. Virðulegur forseti. Hverfum nú frá þessu aðalhugðarefni hæstv. utanrrh. í skýrslunni, þessu nýjabrumi sem hæstv. ráðherra var að kasta fram í umræðuna með framlagningu þessarar skýrslu og komum að því sem hæstv. forsrh. segir okkur að sé staða málsins frá sjónarhóli ríkisstjórnar sinnar, þ.e. að aðild að Evrópubandalaginu sé ekki á dagskrá nú heldur það að ná samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Og þá er að ræða það, hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Ég orðaði það svo hér í gær að í rauninni hafi hæstv. utanrrh. verið að kasta rekunum á þann samning með ræðu sinni hér í gær. Ég tel að það liggi fyrir að mat utanrrh. á möguleikunum á að þessi samningur verði staðfestur eða komist á það stig að vera staðfestur sé ekki bjartsýnt frá hans bæjardyrum séð heldur miklu frekar --- og kannski er það skýringin á því að hæstv. ráðherra velur þann kost að draga fram aðildina að Evrópubandalaginu sérstaklega nú í sambandi við þessa skýrslugjöf til Alþingis --- að hann óttast í rauninni að þriggja ára strit, sem hann hefur verið ötull þátttakandi í, til að koma á samningi um Evrópskt efnahagssvæði hafi verið unnið fyrir gýg. Það ætla ég að vona að reynist niðurstaðan. Þá væri mikilli vá frá okkur bægt ef þetta hugverk félli og næði aldrei lengra en hafa komið hér sem drög að samningi, óstaðfest, inn á borð Alþingis Íslendinga en þyrftu ekki að tefja störf okkar hér frekar. Hins vegar getum við engan veginn verið viss um að málin séu þannig og þess vegna hljótum við að ræða þetta mál, Evrópskt efnahagssvæði, sérstaklega og stöðu þess. Ég ætla ekki að fara langt út í þá sálma að þessu sinni. Ég hef oft úr þessum ræðustóli lýst mínum viðhorfum í því efni og ég vænti þess og tel að það séu ýmis merki þess að þeim sé að fjölga hér á landi sem skoða málin gagnrýnið að því er varðar Evrópskt efnahagssvæði. Ég tel að gatan verði engan veginn eins greið fyrir það mál og hæstv. utanrrh. væntir ef það kemur til kasta Alþingis Íslendinga. Þessi samningur er eins og oft hefur verið sagt stór áfangi á leið inn í Evrópubandalagið og hann mun auðvelda þeim öflum eftirleikinn sem vilja fara alla leið. Í ljósi þess ber að skoða þennan samning. Það er hrein tálsýn, sem reynt er að telja mönnum trú um og virðist nægja fyrir suma, að hugsanlegt verði að stöðva sig af með þennan samning og halda ekki lengra. Ef menn ættu þá kosti og gætu gert ráð fyrir þeim gætu þeir valið á milli þeirra og þá er að sjálfsögðu staðan sú að Evrópskt efnahagssvæði, eins og það liggur samningslega fyrir, er allt annars eðlis, a.m.k. að formi og inntaki, verulega annað en aðild að Evrópubandalaginu. Það sér auðvitað hver maður sem setur sig inn í þetta mál. En samhengið er það sem máli skiptir og matið á því hvort þessi samningur fær staðist og hver er staðan til að verjast ásókn þeirra sem vilja fara alla leið og gera kröfu um það. Ég hef verið sannfærður um það, og mér finnst að æ fleiri rök hafi komið fram fyrir því eftir því sem liðið hefur á umræður um þennan samning og samningaumleitanir, að þetta verður raunin enda er staðan sú á hinum Norðurlöndunum þar sem stjórnvöld hafa tekið mið af aðild að Evrópubandalaginu. Þar er þessi samningur ekki ræddur sem neitt sjálfstætt fyrirbæri. Þar er alls ekki með því reiknað og auðvitað kemur það mat víða fram í skýrslu hæstv. utanrrh. Og það er eitt af því sem menn þurfa að svara hér og nú varðandi þennan samning. Hver væri staðan með slíkan samning eftir að Ísland eitt eða ásamt einu eða tveimur öðrum EFTA-ríkjum stæði eftir með þetta á bakinu og hin ríkin væru gengin inn og Evrópubandalagið komin hinum megin við borðið? Hæstv. utanrrh. er að leiða líkur að þessu því að hann hefur ekki trú á að hin Norðurlöndin hafni aðild. Hann hefur ekki mikla trú á því og þá segir hann í skýrslu sinni: Þá er góð staða til þess að breyta þessu og ná samningi um íslenska hagsmuni, plokka rúsínurnar úr þessum samningi, endursemja, fá stofnanaþáttinn út og allt það kerfi sem byggt er upp í kringum þennan samning og menn þekkja úr bláu bókunum. Staða Íslands gæti verið alveg viðunandi að því búnu. Þetta er mikil bjartsýni og ég bið þá sem þessu trúa að koma hér í ræðustól og rökstyðja sitt mál. Ég bið t.d. þá talsmenn Framsfl. sem eru að gera því skóna að þetta geti orðið brúkleg niðurstaða að koma í ræðustól og segja okkkur frá því hvernig þetta eigi að gerast, hvernig menn sjá þetta hopp út úr EES-samningi yfir í tvíhliða samning til að tryggja hagsmuni Íslendinga. Og eftir að liðinn er nokkur tími og Ísland orðið þátttakandi í meiri hlutanum af lögum og reglum Evrópubandalagsins, ómálga þarna inni --- eins og fylgir þessum EES-samningi því að þar hafa menn í rauninni engin ráð til að verjast lagasetningum EB og ætla síðan að ná landi með íslenska hagsmuni og Alþfl. hér og sterk stjórnaröfl í öðrum flokkum til þess að reka á eftir og ýta alla leið --- það er þokkaleg staða. Þessa áhættu megum við ekki taka. Ég heyrði það frá hv. 1. þm. Austurl., sem er nú ekki hér í þingsal en mætti gjarnan vera viðstaddur ef hann er í húsi, virðulegur forseti, að málflutningurinn um að Evrópskt efnahagssvæði væri aðeins áfangi á leiðinni í Evrópubandalagið og mundi auðvelda eftirleikinn þeim sem vilja fara inn í Evrópubandalagið væri alveg út í hött. Þetta segja menn án þess að færa nokkur rök fyrir sínu máli enda komu þau ekki fram í hans máli. Og ég trúi því ekki að formaður Framsfl. sé í raun þeirrar skoðunar að það sé hægt að taka málin þessum tökum. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur slegið marga varnagla í umræðum um þessi mál á liðnum árum. En þegar hann illu heilli lagði upp í þessa ferð 1989, knúinn af utanrrh. ríkisstjórnar sinnar, og álpaðist út í samninga í gegnum EFTA um Evrópskt efnahagssvæði þá var það með mjög skýrum fyrirvörum af hans hálfu í orði en þeir komust aldrei inn á borðið. Hæstv. utanrrh. sá um það. Og síðan hefur það gerst, allir fyrirvarar eru horfnir nema fyrirvarinn í sjávarútvegsmálunum og hvers virði er hann? Jú, hann er betri en enginn. Og hæstv. utanrrh. segir: Okkur tókst að verja auðlindirnar. En nú liggur það fyrir að vísu í ófullgerðum samningi. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Hvenær kemur sá tvíhliða samningur um sjávarútvegsmálefni milli Íslands og EB varðandi veiðar í íslenskri fiskveiðilögsögu m.a.? Hvenær kemur hann hér inn á borð okkar þingmanna? Hvenær verður hann til sýnis? Hvenær liggur hann fyrir? Samningur sem felur það í sér að Evrópuandalagið tryggir sér veiðar á 3.000 lestum af karfa svona til að byrja með og vísað er á pappírsloðnu á Grænlandsmiðum sem aldrei hefur verið veidd, ekki eitt tonn síðan 1986. Evrópubandalagið er með þá stöðu í þessum samningi að geta á tveggja ára fresti tekið málið upp til umræðu og knúið á og notað þrýsting til þess að heimta meira af Íslendingum, a.m.k. ef þeir vilja sækja einhvern meiri rétt gagnvart þessum samningi. Og þetta er að verja auðlindirnar. Ég tel, virðulegur forseti, að að því er snertir samninginn um Evrópskt efnahagssvæði sé mikil þörf á því að menn noti tímann ef samningurinn verður að veruleika og áður en hann verður að veruleika til þess að fara í gegnum málin á Alþingi Íslendinga. Það er alveg hörmulegt til þess að vita að í rauninni hefur öll skipuleg vinna á vegum Alþingis við að fylgjast með þróun mála í Evrópubandalaginu legið niðri að því er snertir þennan samning síðan fyrir kosningar. Hér var starfandi á vegum þingsins Evrópustefnunefnd sem svo var kölluð undir forustu Kjartans Jóhannssonar og síðan hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar. Hún hefur ekki verið lögð formlega niður, hún hefur sofnað. Hvers vegna var talið nauðsynlegt að ýta þessum vettvangi burt --- þar sem þó var verið að vinna að því að halda þræði í þessum málum og koma upplýsingum á framfæri við Alþingi og almenning í ritum sem menn þekkja --- þegar nær dró úrslitum í þessum málum? Það er eingöngu utanrmn. sem fjallar um þessi mál en sú málafylgja öll er mjög í skötulíki og upplýsingamiðlun frá utanrmn. til þingsins um stöðu mála er sáralítil. Þannig hagar til að formaður utanrmn., sem hefur lengi verið varðstöðumaður í sambandi við fiskveiðiauðlindir okkar og vökumaður í þeim efnum, hefur ekki allt of mikinn stuðning í sínum flokki, því miður. Hann hefur ekki allt of mikinn stuðning við sín sjónarmið og það er ekki mikið ýtt á hann, held ég, að koma málum frá lokuðum fundum utanrmn. inn á borð alþingismanna og til almennings. Það hlaut að vera meiningin með því að svæfa Evrópustefnunefndina að utanrmn. ætlaði að taka til hendi og sjá um að miðla upplýsingum til þings og þjóðar. Þetta hefur ekki verið gert. Og við sitjum hér með bláar bækur og ég spyr: Eru menn búnir að lesa þetta? Eru menn búnir að skrifa niður spurningarnar sem blasa við í hverri grein og hverju fylgiskjali? Svo ekki sé talað um bækurnar sem eiga eftir að fylgja, tíu bindi sjálfsagt sem menn eiga að lesa á sumardögunum ef áætlanirnar um EES ganga upp, fyrir utan frumvörpin sjötíu eða áttatíu sem boðað er að komi hér inn í þingið. Það er staðan sem blasir við ef stefna ríkisstjórnarinnar, hin opinbera stefna, um að það eigi að reyna að ná saman endum um Evrópskt efnahagssvæði, gengur eftir og gengur upp. Eru menn ekki að leika sér hér að fjöregginu með óeðlilegum, ég vil segja ósæmilegum hætti? Mér finnst að ekki hafi verið mikið um að vera á Alþingi Íslendinga síðan í janúar. Ég skrapp að vísu úr landi og hafði varamann í tvær vikur og það var ekki allt saman uppörvandi sem barst frá sölum Alþingis á þeim dögum. En það hefur ekki verið mikið hér umleikis og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum sér ekki ríkisstjórnin til þess með forustu í nefndum í þinginu að menn séu þá að skoða þetta fósturbarn, EES-samninginn, til þess að greiða eitthvað fyrir þessu máli? Að menn setji sig inn í samninginn og séu færir um að taka rökstudda afstöðu til mála frekar en að láta þingið sitja hér starfslítið vegna þess að ríkisstjórnin hefur sáralítið fyrir það að leggja. Alþb. ályktaði um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði á landsfundi sínum í nóvembermánuði. Landsfundurinn fól þingflokki Alþb. að taka afstöðu til málsins ef og þegar þar að kemur. Afstaða Alþb. endurspeglast í samþykkt þess sem ég nefndi og þeir sem lesa hana geta leitt líkur að því hvert er viðhorf og niðurstaða flokksins í þessu máli. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að grípa niður í þessari samþykkt flokksins. Þar stendur: ,,Alþb. setti í tíð síðustu ríkisstjórnar skýra og ákveðna fyrirvara vegna þeirra viðræðna sem þá hófust milli EFTA og Evrópubandalagsins og það gerði einnig þáv. forsrh. Alþb., hafði m.a. fyrirvara um mörg ákvæði svonefnds fjórfrelsis varðandi flutning fjármagns, þjónustu og vinnuafls. Vegna viðræðna um EES lagði Alþb. áherslu á það sem meginforsendur að tryggð yrði frjáls skipan viðskipta með sjávarafurðir hliðstætt því sem gerist um iðnaðarvörur, að Íslendingar haldi óskertu forræði yfir auðlindum lands og sjávar og að ekki verði um að ræða yfirþjóðlegar stofnanir. Þegar niðurstöður þessara samningaviðræðna liggja nú fyrir er ljóst að þær eru ekki í samræmi við ofangreindur forsendur og fyrirvara Alþb. Fyrir árslok 1990 lágu fyrir hugmyndir um það frá EFTA að láta undan kröfum EB um að falla frá varanlegum fyrirvörum. Það mál var ekki afgreitt í fyrri ríkisstjórn fyrir alþingiskosningar sl. vor og það var fyrst við myndun ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar að utanrrh. fékk fyrirvaralaust umboð til samninga.`` Síðan er vikið nokkrum orðum í þessari samþykkt að þeim jákvæðu punktum sem er að finna í þessum samningi að því er varðar m.a. lækkaða tolla gagnvart útfluttum sjávarafurðum sem auðvitað er út af fyrir sig jákvæður þáttur í þessu máli hvar svo sem hægt er að ná slíku fram. ,,Enginn varanlegur fyrirvari er í samningnum``, stendur hér, ,,um búferlaflutninga til landsins, heldur aðeins einhliða yfirlýsing íslenskra stjórnvalda þess efnis að þau kunni að grípa til öryggisráðstafana ef um alvarlegar truflanir verði að ræða á vinnumarkaði. Svokallað almennt öryggisákvæði sem talsmenn samningsins vísa til veitir hins vegar afar takmarkað svigrúm og samningsaðilar hafa óskoraðan rétt til gagnaðgerða og málshöfðunar.`` Og hér stendur einnig: ,,Landsfundur Alþb. varar íslensku þjóðina við fjölmörgum ákvæðum í EES-samningnum og þeirri miklu áhættu sem tekin væri með samþykkt hans fyrir stjórnarfarslegt og efnahagslegt sjálfstæði Íslendinga. Með EES-samningi værum við að lögfesta drjúgan hluta af ákvæðum Rómarsamningsins og samþykktum Evrópubandalagsins og margt bendir til að það auðveldi þeim eftirleikinn sem vilja koma Íslandi alla leið inn í Evrópubandalagið. Landsfundurinn ítrekar þá stefnu flokksins að ekki komi til greina að Ísland leiti eftir aðild að Evrópubandalaginu en það er um þessar mundir að stíga stór skref í átt að ríkisheild. Ekki hefur verið sýnt fram á að nauðsyn reki Íslendinga til að gera samning um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Við getum einhliða tekið ákvörðun um aðlögun að breytingum í Evrópu sem og annars staðar eftir því sem samræmist íslenskum hagsmunum. Við höfum hagstæðan viðskiptasamning við Evrópubandalagið ásamt bókun sex og við getum leitað eftir útvíkkun á honum og endurbótum í tvíhliða viðræðum. Jafnframt hefur um árabil verið unnið að tvíhliða samningum milli Íslands og EB á öðrum sviðum og slíkir gagnkvæmir samningar liggja nú fyrir um marga þætti óháð EES-samningi, m.a. í skólamálum, umhverfismálum og varðandi rannsóknir og menningarstarfsemi. Slíkt samstarf eigum við að þróa áfram til að tryggja sem best gagnkvæm tengsl og samskipti við aðrar Evrópuþjóðir. Viðskiptalegir hagsmunir Íslendinga kalla hins vegar á það að við höfum góða samvinnu einnig við aðra heimshluta. Í því efni veitir lega lands okkar góðan grundvöll sem og sérstaða íslensks samfélags á mörgum sviðum.`` Virðulegur forseti. Það væri freistandi að ræða þennan þátt málsins, stöðu Íslands án samnings um Evrópskt efnahagssvæði og án hugmynda um aðild að Evrópubandalaginu sérstaklega. Ég ætla með tilliti til þátttöku annarra í þessari umræðu ekki að fara í þessari ræðu út í þá þætti mála en þeir skipta auðvitað grundvallarmáli þegar við erum að meta möguleika okkar og stöðu. Þar er spurningin að meta möguleika Íslands sem sjálfstæðrar þjóðar, óháðrar samsteypum stórvelda og annarra ríkja eins og nú eru að myndast í Vestur-Evrópu, möguleika okkar með óskoruð yfirráð yfir íslenskum auðlindum, möguleika okkar á því að nota landfræðilega stöðu Íslands til framdráttar íslenskum hagsmunum í framtíðinni, spila úr því sem landnámsmennirnir festu trú á fyrir löngu síðan, þeir sem tóku sér bólfestu í landinu, og sem hefur skilað Íslandi til velmegunar á þessari öld, möguleika okkar á samstarfi jafnt við Evrópu sem Norður-Ameríku og önnur svæði, þar á meðal Austur-Asíu. Ef við viljum nota þá möguleika, ef við viljum rækta þá, þá eru þeir geysilega miklir. En úrslitaþýðingu hefur það að Ísland haldi sjálfræði, afsali sér ekki stjórntækjum sínum, verji auðlindir sínar og um fram allt, beiti sér af alefli á sviði umhverfismála til þess að auðlindirnar haldi gildi sínu og gæðum fyrir íslenska þjóð.

Hæstv. forseti. Hv. alþm. Hjörleifur Guttormsson gat um það að lítið hefði verið starfað að undanförnu í svokallaðri Evrópustefnunefnd en hún var sett á laggirnar með þál. 11. maí 1988 og átti að kanna samskipti Íslands og þróunina í Evrópu. Það er rétt sem hv. þm. sagði að nefndin hefur ekki formlega verið lögð niður. Þetta er níu manna nefnd og það er út af fyrir sig hægt hvenær sem er að kalla hana saman. Ég hafði raunar hugsað mér að gera það við gott tækifæri en náttúrlega eru Evrópubandalagsmálin langstærstu málin í utanrmn. og þá er það að sumu leyti tvíverknaður að vera með tvær nefndir sem ræða það sama. Ég hef ekki verið ásakaður fyrir að nenna ekki að halda nefndarfundi eða víkja mér undan því. Þvert á móti reyni ég að halda fundi í þeim nefndum sem ég hef verið formaður fyrir hvenær sem menn þess óska.  1. Aðild að Evrópubandalaginu er ekki á dagskrá.`` Og síðan segir: ,,Enginn íslensku stjórnmálaflokkanna hefur á dagskrá sinni aðild að Evrópubandalaginu. Sumir flokkanna orða það svo í stefnuyfirlýsingum sínum og samþykktum að umsókn um aðild sé ekki á dagskrá. Aðrir kveða svo að orði að aðild komi ekki til greina.`` Ég veit ekki til að stjórnmálaflokkarnir hafi breytt þessu áliti. Ef svo væri, þá væri að sjálfsögðu fullt tilefni til miklu lengri, strangari og meiri fundahalda.

Virðulegur forseti. Hér kemur fram að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson telur að hann sé enn í fullu hlutverki sem formaður Evrópustefnunefndar. Það þykja kannski einhver tíðindi, ég veit það ekki. Ég gat þess að nefndin hefur ekki verið lögð niður formlega en hitt getur ekki talist viðunandi eða sæmilegt miðað við allar aðstæður að nefndin blundi umboðslaus einhvers staðar undir yfirborðinu í rauninni án þess að sinna nokkrum verkum miðað við allt það sem á hefur gengið síðan hún var síðast kvödd til fundar, líklega í marsmánuði á árinu 1991. Það er að sjálfsögðu ákvörðunarefni formanns sem og þeirra flokka sem að ríkisstjórninni standa hvort þau vilja nýta slíkan vettvang. Þegar nefndin var síðast að störfum lágu fyrir veruleg drög að næsta þætti í ritsafni hennar, hefti nr. 8 með útgáfu á öllum meginsamþykktum á vettvangi Evrópubandalagsins sem sneri að EES-umræðum á árinu 1990. Það er upplýsingagjöf að þessu leyti, þó ekki væri meira fyrir nú utan stefnumótun, sem náði það langt að flokkarnir sameinuðust um þá yfirlýsingu sem hv. þm. las upp úr bókum frá nefndinni. Auðvitað hefði nefndin átt að vinna af auknum þrótti eða annar vettvangur settur á laggirnar ef menn voru ekki sammála um að hún héldi áfram starfi með þessum hætti. Ég hef haft þá skoðun að tæpast væri á utanrmn. þingsins leggjandi ofan á öll önnur störf að sinna þessu verki með þeim hætti sem þyrfti að vera. Út af fyrir sig er ekki of seint að bæta þarna úr. Hins vegar hefur mikið vatn runnið til sjávar síðan nefndin var að störfum.

Virðulegi forseti. Sú umrædda nefnd, sem okkur hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni þykir áreiðanlega báðum mjög vænt um, er ekki þingnefnd í venjulegum skilningi en kosin af Alþingi og í henni eru eða voru níu alþingismenn. Ég held að ég hafi örugglega getið þess, bæði við hv. þm. Hjörleif Guttormsson og aðra sem voru í nefndinni þegar hún var að hægja á sér að ég væri reiðubúinn að kalla hana saman hvenær sem menn vildu og það er ekkert í veginum að gera það. En eins og ég gat um áður væri það kannski tvíverknaður, en við sjáum bara til. Ég er reiðubúinn til að starfa í henni áfram ef menn vilja. Það er engin formleg ákvörðun um að leggja hana niður, hvorki frá mér né neinum öðrum svo að ég viti til. Hún er þess vegna í gildi og það yrði kannski að endurnýja í henni eitthvað liðið en hún hefur ekki verið lögð niður. Það er sameiginlegur skilningur okkar hv. þm. Ágætt er að hafa hana í bakhöndinni ef svo slægist að menn vildu ræða eitthvað ítarlegar um Evrópumálin en gert er. Þess vegna mun ég á þessu stigi ekki hafa frumkvæði að því að hún verði lögð niður.

Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns vil ég þakka hæstv. utanrrh. skýrslu hans um utanríkismál sem nú er til umræðu. Með henni hefur verið dregin upp heildarmynd sem að mínu mati gefur gott yfirlit yfir stöðu alþjóðamála um þessar mundir. Þar eru einnig dregin fram áhersluatriði varðandi stefnumótun sem er í samræmi við hagsmuni þjóðarinnar á þessum miklu óvissutímum. Ég vil einnig þakka hæstv. forsrh. ræðu hans í gærkvöldi. Með henni var tortryggni eytt sem stjórnarandstaðan leitaðist við að skapa með túlkun sinni á skýrslu utanrrh. Ég skil orð forsrh. á þann veg að undir forustu hans og ríkisstjórnarinnar væri markvisst kannað hvernig staða Íslands verði best tryggð með hliðsjón af þeim miklu breytingum sem eru að verða á samstarfi Evrópuþjóðanna þar sem Evrópubandalagið er eins og segulstál. Jafnframt verði haldið fram þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að aðild að Evrópubandalaginu er ekki á dagskrá. Í ræðu minni ætla ég að ræða um stöðuna í öryggismálum og Evrópumálunum eins og hún blasir við mér. Áður en tekið verður til við það langar mig í stuttu máli að drepa á það hvernig staðið er að umræðum um utanríkismál á Alþingi og fortíðarvandann í þeim umræðum. Hinar hörðu deilur, sem settu svip sinn á umræður um íslensk utanríkismál frá því á árinu 1946 þegar nýsköpunarstjórnin sprakk vegna deilna um Keflavíkursamninginn og allt fram á miðjan áttunda áratuginn, setja svip sinn á meðferð skýrslu utanrrh. og umræðurnar um hana. Við getum ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að stefna kommúnista og síðan Alþb., sem hefur gengið þvert á meirihlutaviðhorf þjóðarinnar í utanríkismálum og vilja hennar til að eiga náið og gott samstarf við nágrannaþjóðirnar í austri og vestri, olli mikilli tortryggni í samskiptum stjórnmálamanna þegar utanríkismál og öryggismál voru annars vegar. Ekki eru nema rúm 10 ár liðin frá því að utanrrh. Alþfl. í ríkisstjórn með Alþb. lýsti því yfir hvað eftir annað að sér dytti ekki í hug að ræða um öryggis- og varnarmál þjóðarinnar í ríkisstjórn ef það fæli í sér að sýna samráðherrum sínum úr Alþb. trúnað. Um langt árabil má segja að hv. utanrmn. Alþingis hafi verið næstum óstarfhæf vegna þess að þar voru ekki borin upp viðkvæm utanríkismál af ótta við að með því væri hagsmunum þjóðarinnar stefnt í voða. Ástæðan var sú að menn treystu þeim ekki er aldrei sáu neitt athugavert við framgöngu ráðamanna í Sovétríkjunum hvort heldur var á heimavelli eða á alþjóðavettvangi. Smátt og smátt hefur málum þokað í þá átt að allir flokkar hafa orðið virkir þátttakendur í trúnaðarviðræðum um stefnumótunina í utanríkismálum. Slíkar viðræður eru að mínu mati forsenda þess að víðtæk pólitísk samstaða náist um þessi mikilvægustu viðfangsefni stjórnmálamanna. Ég tel að skipan öryggismálanefndar í ársbyrjun 1979 og störf nefndarinnar hafi verið mikilvægur liður í þróuninni en nefndin var lögð niður um síðustu áramót svo sem kunnugt er. Þar sátu fulltrúar fjögurra stjórnmálaflokka sem áttu menn á Alþingi árið 1979. Mér finnst enn eima eftir af því í störfum hv. utanrmn. að þar sitji menn í svipuðum stellingum og þeir gerðu áður fyrr. Sú spurning hefur einnig vaknað í mínum huga hvort nægur trúnaður sé á milli ríkisstjórnarinnar og utanrmn. Kem ég þá að þeirri gagnrýni sem ég vil láta í ljós vegna vinnubragða við skýrslugerð utanrrh. Mér finnst fráleitt að hvað eftir annað skuli umræður um skýrsluna á Alþingi hafa þann aðdraganda að þeir sem eru utan ríkisstjórnar þurfi að spyrja hvort skoða beri skýrsluna sem stefnu ríkisstjórnarinnar eða ekki. Auðvitað á að standa að skýrslugerð sem þessari með þeim hætti að þar séu samræmd sjónarmið þeirra sem starfa saman í ríkisstjórn á hverjum tíma. Eins og kunngt er hefur sú hefð skapast að skýrslan er að verulegu leyti upprifjun á staðreyndum um þróun alþjóðamála. Að svo miklu leyti sem um stefnumótandi atriði er að ræða þarf að halda þannig á málum að um þau sé rætt í ríkisstjórn og að sjálfsögðu helst í þingflokkum stjórnarflokka þannig að tryggð sé sem víðtækust samstaða. Þá hlýtur sú spurning að vakna hvort ekki sé ástæða til að taka skýrsluna til sérstakrar umræðu í utanrmn. Nú hefur verið farið inn á þá braut að vísa skýrslum umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar fyrst til þingnefnda áður en þær eru ræddar í þingsalnum. Væri ekki ástæða til að hafa svipaðan hátt á með skýrslu utanrrh.? Kynni slík málsmeðferð að leiða til þess að auka gildi þessarar mikilvægu skýrslugjafar? Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að varpa þessum spurningum fram nú þegar ég hef í fyrsta sinn tækifæri til að taka þátt í umræðum um slíka skýrslu á hinu háa Alþingi. Ég minntist á að mér fyndust umræðurnar á þinginu um utanríkismál enn í gömlum skorðum. Það stafar m.a. af því að Alþb. forðast fortíð sína eins og heitan eldinn og neitar að viðurkenna að í rúma fjóra áratugi hefur það fylgt stefnu í öryggis- og varnarmálum sem nú er hrunin til grunna. Þegar það blasti við að kommúnisminn var að hverfa úr sögunni sem áhrifavald á alþjóðavettvangi eða í lífi einstakra þjóða, hófust deilur um það í Bandaríkjunum hvort það markaði endalok sögunnar, eins og komist var að orði í tímaritsgrein. Að sjálfsögðu höfðu þeir betur í þessum deilum sem voru á þeirri skoðun að sögunni væri alls ekki lokið. Á þetta er minnt hér vegna þess að mín skoðun er sú að með hruni kommúnismans hafi kafla í Íslandssögunni lokið og deilum um þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi sem hafa að verulegu leyti átt rætur að rekja til þess að hér hefur starfað stjórnmálaafl sem hefur verið hluti af alþjóðlegu neti heimskommúnismans. Þegar rætt er um stöðu Íslands á alþjóðavettvangi við nýjar aðstæður verður ekki litið fram hjá þeirri staðreynd. Vandinn við uppgjör á þessum kafla í stjórnmálasögunni er einkum sá að þeir sem jafnan hafa haft rangt fyrir sér við meginákvarðanir um íslensk utanríkismál og þar að auki látið stjórnast af hugmyndafræði og hagsmunum kommúnismans vilja ekki líta á fortíðina og ræða um hana í hreinskilni. Lítum á hvaða áhrif þessi kaflaskil hafa með hliðsjón af ágreiningsefnum í íslenskum utanríkismálum undanfarna áratugi. Það hefur löngum verið krafa andstæðinga aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu að hernaðarbandalögin tvö í Evrópu yrðu lögð niður. Nú er sú krafa úr sögunni með brotthvarfi Varsjárbandalagsins og með óskum aðildarríkja þess fyrrverandi um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Ýmsir hafa rætt um að eðlilegt væri fyrir Ísland að skipa sér stöðu í sveit hlutlausra ríkja eða óháðra sem eru utan hernaðarbandalaga eða á milli þeirra. Þessi kostur er ekki lengur fyrir hendi. Hlutlaus ríki á borð við Svíþjóð og Finnland hafa t.d. horfið frá þeirri skoðun að hlutleysisstefna komi í veg fyrir aðild þeirra að Evrópubandalaginu sem stefnir óðfluga í átt til meira samstarfs á sviði öryggis- og utanríkismála og utanrrh. Finnlands hefur orðað þann möguleika að Finnar gerðust aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Helsta hættan af dvöl varnarliðsins í landinu hefur af andstæðingum þess verið talin sú að það gerði Ísland að skotmarki ef til hernaðarátaka kæmi. Við núverandi aðstæður hefur þessi átylla um að Ísland sé skotmark misst gildi sitt. Enginn getur lengur litið á varnarliðið sem segul fyrir árás frá Sovétríkjunum eins og herstöðvaandstæðingar hafa gert. Sovétríkin eru ekki lengur til sem ríki. Síðustu vikur og mánuði hafa þeir sem hafa viljað ýta undir hræðslu almennings með því að ala á ótta við að kjarnorkuvopn kunni að vera hér á landi eða í skipum við landið beint athygli sinni að herskipum. Fjölmiðlamenn og þingmenn hafa haldið því á loft að hingað hafi komið bandarísk herskip með kjarnorkuvopn án vilja og vitundar íslenskra stjórnvalda. Ekkert hefur þó verið sannað í þessu efni. Þessum hræðsluáróðri er ekki lengur hægt að halda að okkur eftir að George Bush Bandaríkjaforseti tilkynnti að Bandaríkjamenn mundu hætta að hafa þau kjarnorkuvopn sem hingað kynnu að verða flutt um borð í herskipum sínum samkvæmt þessum órökstuddu fullyrðingum. Bandaríkjastjórn hefur einnig ákveðið að falla frá áformum um að beita djúpsprengjum með kjarnahleðslum ef til átaka kynni að koma. Þar með heyra þau kjarnavopn sögunni til sem sagt var á sínum tíma að yrði beitt héðan úr kafbátaleitarflugvélum. Fleiri atriði mætti tíunda ef ætlunin væri að gefa tæmandi yfirlit yfir áróðursefni andstæðinga þátttöku Íslendinga í varnarsamstarfi vestrænna þjóða á undanförnum áratugum. Ástæðulaust er að hafa upptalninguna lengri því að ekkert af hræðsluáróðrinum hefur ræst. Ef hrakspárnar hefðu gengið eftir stæði íslensk menning eftir ekki með blóma heldur hefði hún verið kaffærð í amerískri lágmenningu og við værum ekki lengur sjálfstæð þjóð. Með hliðsjón af framvindu umræðna um varnar- og öryggismál síðan 1949 er furðulegt til þess að hugsa ef andstæðingar virkrar aðildar Íslands að samstarfi og samruna Evrópuþjóðanna ætla að grípa til svipaðs hræðsluáróðurs í umræðunum sem eru fyrir dyrum um þátttöku í evrópskri samvinnu. Við heyrðum ávæning af því í ræðu hv. 4. þm. Austurl. næst á undan mér. Ef þetta verður gert kemur enn í ljós að þeir sem vilja ekki læra af reynslunni eða sögunni átta sig aldrei á raunveruleikanum fyrr en þeir reka sig sjálfir á. Fyrir einstaklinga geta slíkir árekstrar orðið sársaukafullir en fyrir þjóðir geta þeir orðið stórhættulegir. Þess vegna er full ástæða til að gjalda varhug við hræðsluáróðrinum um framtíð íslensku þjóðarinnar í náinni samvinnu við vina- og frændþjóðir nú eins og áður. Hernaðarlegt mikilvægi Íslands hefur vaxið jafnt og þétt á undanförnum árum í réttu hlutfalli við hernaðaruppbyggingu Sovétmanna á Kólaskaga. Nú hefur orðið mikil breyting á afstöðunni til víghreiðranna á Kóla. Þótt Sovétríkin séu úr sögunni er hins vegar ekki unnt að segja hið sama um þörfina fyrir þá er ráða ríkjum í Rússlandi fyrir aðgang að höfnum. Og hafnirnar á Kólaskaganum eru mikilvægari nú en áður eftir að þrengt hefur að við Svartahaf og á Eystrasalti. Stöðu Íslands verður að skoða áfram í þessu ljósi. Landið tengist hvers konar viðleitni til að stuðla að stöðugleika á Norður-Atlantshafi. Sagan sýnir að evrópskt meginlandsveldi sem sækist eftir að auka áhrif sín leitar fyrr eða síðar út á Atlantshaf. Á meðan Sovétstjórnin hafði tögl og hagldir innan Varsjárbandalagsins var tiltölulega auðvelt að skýra hvaða hlutverki Ísland gegndi í varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins. M.a. var dregin lína frá Grænlandi um Ísland til Noregs eða Skotlands þegar rætt var um varnir NATO á Atlantshafi. Varðstaða á Íslandi var nauðsynleg til að tryggja öryggi á siglingaleiðinni um Norður-Atlantshaf. Einnig kom aðstaða á Íslandi til álita við mat á stöðugleikanum í kjarnorkuvopnakerfinu milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Nú er ekki unnt að draga upp jafnskýra mynd þegar litið er á hernaðarlegt gildi Íslands. Staðan á Atlantshafi breytist eins og annars staðar. Kjarnorkuvopn í skipum munu hverfa eins og ég gat um. Það á þó ekki við um ,,strategíska`` kjarnorkukafbáta. Þeir eiga eftir að gegna mikilvægu hlutverki áfram. Tilvist þeirra hefur áhrif á það eftirlit sem stundað er frá Íslandi. Þegar öryggishagsmunir Íslands eru metnir á hið sama við nú og áður um gæslu þeirra að náið samstarf sé á milli þjóða Evrópu og Norður-Ameríku. Versti kostur Íslands og Íslendinga í öryggismálum væri að þurfa að velja á milli samstarfs við ríki Norður-Ameríku annars vegar og Evrópu hins vegar. Þess vegna hlýtur það áfram að vera höfuðmarkmið skynsamlegrar stefnu Íslands í utanríkis- og öryggismálum að Atlantshafsbandalagið starfi áfram. Í þessu markmiði felst jafnframt að Bandaríkin haldi úti herafla á meginlandi Evrópu. Í umræðum um samstarf Íslands og Bandaríkjanna hefur verið minnst á að á þeim breytingatímum sem nú eru þurfi ríkin að efla samráð sín á milli um framtíð varnarsamstarfsins og hvernig því skuli háttað. Að þessu er vikið í skýrslu hæstv. utanrrh. og hann tilkynnti í ræðu sinni í gær að ætlunin væri að setja niður nefnd til þess að ræða um tvíhliða samskipti Íslands og Bandaríkjanna í öryggis- og varnarmálum. Ég fagna þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að taka þetta mál upp með þeim hætti sem tilkynnt var í ræðu ráðherrans. Íslendingar hafa kynnst því að Bandaríkjamenn telja sig geta einhliða tekið ákvarðanir um ýmis atriði í starfsemi varnarstöðvarinnar í Keflavík sem æskilegra væri að bera undir stjórnvöld beggja ríkjanna. Og ég er þeirrar skoðunar að efla beri tvíhliða samskipti íslenskra og bandarískra stjórnvalda að þessu leyti og tel að það verði gert með þeirri nefndarskipan sem utanrrh. kynnti í ræðu sinni í gær og með þeim áformum sem kynnt eru í skýrslu ráðherrans. Ég tel einnig nauðsynlegt að betri sátt takist milli Íslands og samaðila okkar innan Atlantshafsbandalagsins um varnarframkvæmdir í landinu og greiðslu kostnaðar við þær. Og ég vil taka undir með þeim sem mæltu þau orð hér í gær, að æskilegt væri að utanrrh. hefði fjallað nánar um þann þátt í skýrslu sinni en gert er, sérstaklega með hliðsjón af því að hann boðaði á sínum tíma að hann mundi flytja munnlega skýrslu um þessi málefni en af því varð ekki af óviðráðanlegum orsökum eins og okkur öllum er kunnugt. Ég tel að mál þetta þurfi að ræða ítarlega og með opnum huga og það eigi að stefna að breytingum í þessu efni og ég fagna þeirri ákvörðun sem ríkisstjórnin hefur tekið um það og vona að skipulega verði unnið að framkvæmd hennar. Í ræðu, sem forsrh. flutti á vegum Samtaka um vestræna samvinnu og Varðbergs, fyrir rúmum tveimur vikum, rakti hann ítarlega viðhorf ríkisstjórnarinnar til þátttöku í Vestur-Evrópusambandinu, varnarsamtökum sem starfa meðal Evrópuþjóða og munu fá aukið hlutverk nú þegar samstarf þessara þjóða í varnar- og öryggismálum eykst, hvort heldur litið verður á sambandið sem evrópska stoð innan Atlantshafsbandalagsins eða brú frá Evrópubandalaginu til Atlantshafsbandalagsins. Það skiptir í sjálfu sér ekki meginmáli. Hitt skiptir höfuðmáli að á utanríkisráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í Kaupmannahöfn á sl. sumri var ákveðið af ráðherrunum að skilgreina bæri evrópska öryggishagsmuni innan Atlantshafsbandalagsins og síðan hefur verið ákveðið að þetta samband, þetta gamla þjóðasamband, Vestur-Evrópusambandið, sinnti þeim málaflokki af hálfu Evrópuþjóðanna. Mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að Ísland eigi þar aðild að og fagna þeim ákvörðunum sem þegar hafa verið teknar í því efni og ég vona að viðræður milli íslenskra stjórnvalda og Vestur-Evrópusambandsins leiði til þess að unnt verði að koma á skipulegu samstarfi á þessum vettvangi. Ég tel þetta ekki aðeins brýnt vegna öryggishagsmuna Íslendinga heldur einnig til þess að beina athygli Evrópuþjóðanna út á Atlantshafið og minna þær á að öryggi og stöðugleiki á Atlantshafinu er ekki síður hluti af evrópsku öryggi en samstarfið við Bandaríkin sem er mikilvægast, en þá er ekki hitt síður mikilvægt fyrir Evrópuþjóðirnar að huga að öryggisgæslu á Atlantshafinu. Á árunum eftir síðari heimsstyrjöldina mótuðu lýðræðisríkin markvissa stefnu um það hvernig snúist skyldi gegn útþenslustefnu kommúnismans. Segja má að framkvæmd þessarar stefnu hafi krafist þátttöku Íslands vegna landafræðinnar. Stefnan skilaði þeim árangri sem að var stefnt og á grundvelli hennar var komið á fót alþjóðastofnunum og samstarfsneti þjóða sem enn eru við lýði og ástæðulaust að leggja niður. Nú er ekki lengur um neina sambærilega stefnumótun að ræða sem nær til Atlantshafssvæðisins alls. Sterkustu pólitísku kraftana, sem setja svip sinn á ríkjasamstarf í okkar heimshluta, er að finna í Evrópu og þar er Evrópubandalagið öflugast og dregur ríkin til sín eins og segulstál. Þetta sterka aðdráttarafl hefur mikil áhrif á Norðurlöndunum eins og annars staðar í Evrópu. Það riðlar hefðbundnu samstarfi ríkja og gengur þvert á gamalgrónar, pólitískar hugmyndir þjóða og stjórnmálaflokka. Við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að meiri hluti Norðurlandanna verður innan fárra ára í Evrópubandalaginu. Norðurlandasamstarfið á eftir að gjörbreytast við þetta og þeir, sem fyrir utan EB standa, eiga einnig á hættu að einangrast, ekki einvörðungu frá samstarfi Evrópuþjóðanna heldur einnig svæðisbundnu samstarfi eins og samvinnu Norðurlandaþjóðanna. Hér er ég ekki að boða neina stefnu heldur einvörðungu að lýsa staðreyndum sem við blasa og menn hafa brugðist við á öllum Norðurlöndunum hver með sínum hætti. Hér á landi höfum við brugðist við með þeirri stefnu sem fram kemur í skýrslu utanrrh. og fram kom í hinni ágætu ræðu hæstv. forsrh. á Alþingi í gær. Þessar þjóðir á Norðurlöndunum hafa með misjöfnum hætti tekið á þessu máli. Þær hafa látið rannsaka stöðu sína og þær hafa metið hagsmuni sína í ljósi athugana og komist að niðurstöðu og það hefur gerst með undravert skjótum hætti, t.d. í Finnlandi, eins og ég hef raunar gert grein fyrir í blaðagrein og hv. 4. þm. Austurl. vitnaði til í sinni ræðu áðan. Ég vil, þar sem sá hv. þm. lýsti því hvernig hann metur stöðuna á Norðurlöndunum, leyfa mér við þetta tækifæri að fara nokkrum orðum um afstöðu Norðurlandanna og lýsa því hvernig hún blasir við mér. Að vísu var ég ekki á Norðurlandaráðsþingi eins og hv. 4. þm. Austurl. en eins og þingmenn geta séð í ritinu Nordisk kontakt lét hv. 4. þm. Austurl. að sér kveða á þingi Norðurlandaráðs með þeim hætti að í blaðinu segir: ,,Hjörleifur Guttormsson var sá ræðumaður í almennu umræðunum sem hafði uppi þyngst viðvörunarorð gegn EB og EES.`` Það má segja að hann hafi þar verið samkvæmur sjálfum sér. Hann er á ysta kanti þegar rætt er um þessi mál, samstarf Evrópuþjóðanna, hvort heldur er hér á Alþingi Íslendinga eða innan Norðurlandasamstarfsins og ræður hans á Norðurlandaráðsþingi vekja athygli fyrir það hvað hann er andvígur þessu evrópska samstarfi og skipar sér þar algera sérstöðu eins og mér virðist hann ætla að gera hér á hinu háa Alþingi þar sem hann hleypur upp á eftir ræðumönnum til þess að yfirheyra þá um afstöðu þeirra til Evrópumálanna ef honum finnst að skoðanirnar séu eitthvað öðruvísi heldur en hann þóttist geta vænst í ræðum manna. En það er nú aukaatriði. Hann metur þessi mál frá þeim sjónarhóli sem þannig er lýst í ritinu Nordisk kontakt og hans niðurstaða var eins og fram kom að þótt rétt stjórnvöld í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi hefðu tekið ákvarðanir um að efla samstarf sitt við Evrópubandalagið þá mundi þeim ákvörðunum öllum verða hnekkt af þjóðum þessara landa þegar þær yrðu bornar undir þjóðaratkvæðagreiðslu í löndunum. Ég vil aðeins líta á þetta og hefja yfirferðina í Danmörku þar sem 2. júní nk. verður þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort Danir ætli að samþykkja Maastricht-samkomulagið sem gert var í desember á milli þjóðarleiðtoga Evrópubandalagsríkjanna. Þeir atburðir hafa gerst í Danmörku að þetta er í þriðja sinn sem þjóðaratkvæðagreiðsla fer þar fram um þátttöku Dana í Evrópubandalaginu. Hún fór fram um þátttökuna sjálfa 1972, síðan 1986 um það hvort Danir vildu samþykkja evrópsku einingalögin og svo núna í þriðja sinn 1992, 20 árum eftir að aðildin var samþykkt, um það hvort Danir vilji stíga næstu skref í þessu samstarfi. Sú breyting hefur orðið, ef litið er á stjórnmálaflokkana í Danmörku á þessum tíma, að Jafnaðarmannaflokkurinn, sem jafnan var klofinn í þessu máli og beitti sér frekar gegn þátttöku í Evrópubandalaginu, stendur núna heils hugar að þeirri ákvörðun að styðja Maastricht-samkomulagið og allir stærstu flokkarnir eru þannig hlynntir því. Ég held að það séu aðeins flokkurinn yst til hægri, gamli flokkur Glistrups, og síðan flokkurinn lengst til vinstri sem eru á móti þessu þannig að allir stærstu stjórnmálaflokkar Danmerkur styðja þetta og það er meiri einhugur meðal forustusveitar danskra stjórnmálamanna um þetta atriði nú heldur en var og hefur nokkru sinni verið. Enginn getur spáð fyrir um úrslit kosninga en ég tel ákaflega vafasamt að þau verði á þann veg sem hv. þm. taldi, að þetta yrði fellt. Ég tel að líkurnar bendi frekar til þess að stjórnmálaforustan muni sækja á þegar nær dregur og fá þetta samþykkt eins og jafnan hefur verið. Menn verða að hafa það í huga hve hratt það gengur fyrir sig á hinum pólitíska vettvangi í öllum þessum löndum að ríkisstjórnirnar og stjórnmálaflokkarnir taka ákvarðanir, standa að ákvörðunum og síðan er það borið undir þjóðina og á vissu stigi í þessari baráttu kemur upp andstaða og kemur hún þá fram meðan þrýstihópar og hagsmunasamtök láta að sér kveða og síðan er eins og sú bylgja falli að nýju og síðan náist niðurstaðan í samræmi við hinar stórpólitísku ákvarðanir þegar til kosninganna sjálfra kemur. Þetta gerðist að vísu ekki í Noregi 1972, enda setur það mjög sterkan svip sinn á umræðurnar í Noregi og viðhorf norskra stjórnmálamanna til þessa máls og það sem athyglisverðara er --- ég hafði tækifæri til þess í síðustu viku að sækja fund í norska utanrrn. Þar er starfandi nefnd á vegum norsku ríkisstjórnarinnar til þess að kanna allar hliðar Evrópusamstarfsins og sérstaklega Evrópubandalagsins. Þessi nefnd kallaði til fundar við sig menn frá öllum Norðurlöndunum til að ræða um málið og það er athyglisvert að fylgjast með því í Noregi hvað þar ber hæst núna í umræðunum. Skoðanabræður hv. 4. þm. Austurl., sem voru andvígir þátttöku Noregs í Evrópubandalaginu 1972, flykkjast nú fram og gefa út bækur og skrifa greinar og láta hafa við sig viðtöl í fjölmiðlum þess efnis að þeim hafi snúist hugur og þeir sjái að skynsamlegasta leiðin fyrir Noreg sé að gerast aðilar að Evrópubandalaginu. Þetta held ég að gefi réttari mynd af stöðunni í almennum umræðum í Noregi t.d. heldur en sú mynd sem hv. þm. dró upp og það er alveg ljóst að í norska Stórþinginu er andstaðan við EES-samkomulagið úr sögunni og það verður samþykkt þar og engin ástæða til að efast um að aukinn meiri hluti skapist í norska Stórþinginu til stuðnings því samkomulagi sem var talinn vafi á um tíma. Þróunin í Noregi er þannig alls ekki í þá átt að þar sé andstaða við evrópskt samstarf að aukast. Þvert á móti held ég að hún minnki og ég tek undir það með hv. 4. þm. Austurl. að það verður fróðlegt að heyra hvað Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, hefur um þetta mál að segja um næstu helgi. Þess er beðið með mikilli eftirvæntingu hvernig hún leggur málið upp en allar umræður benda til þess að innan norska Verkamannaflokksins hafi verið tekin ákvörðun um að mæla með þátttöku Noregs í Evrópubandalaginu. Þannig er aðstaðan allt önnur þar heldur en hér á landi þar sem við höfum kynnst og vitum hver stefna ríkisstjórnarinnar er, þar sem málið er ekki á dagskrá hjá ríkisstjórninni þá er líklegt að nú um næstu helgi muni norski forsætisráðherrann setja þetta mál á dagskrá sinnar ríkisstjórnar. Það er á dagskrá innan norska Verkamannaflokksins og verður tekin endanleg ákvörðun á vegum flokksins á flokksþinginu í nóvember í haust eins og fram kom í ræðu hv. þm. Í Finnlandi gerðist þetta eins og fram hefur komið. Allir stærstu stjórnmálaflokkarnir eru hlynntir þátttöku Finnlands í Evrópubandalaginu. Jafnaðarmannaflokkurinn greiddi ekki atkvæði með ríkisstjórninni í þingi út af því að hann taldi að þau skilyrði, sem stjórnin setti og sérstaklega kröfur hennar varðandi stöðu finnsks landbúnaðar, væru of stíf og þess vegna taldi hann sér ekki fært að greiða atkvæði með stjórninni. Hún fékk 108 atkvæði af 200 í finnska þinginu og 55 þingmenn Jafnaðarmannaflokksins studdu í raun aðild Finnlands að Evrópubandalaginu þótt þeir væru ekki sammála málatilbúnaði finnsku ríkisstjórnarinnar. Við skulum ekki gleyma því að síðan var umsókn Finna um aðild að bandalaginu afhent í Brussel án nokkurra skilyrða. Það komu engin skilyrði fram í þessari umsókn og er hún undirrituð af forseta Finnlands og forsætisráðherra sem mér finnst athygisvert og ástæða til að nefna með hliðsjón af þeirri spurningu, sem fram kom í umræðunum í gær, um hvar á að draga mörkin í þessu máli milli utanríkismála og innanríkismála, en það hefur vakið athygli að finnski utanríkisráðherrann skrifaði ekki undir þessa umsóknarbeiðni með forseta Finnlands heldur forsætisráðherrann. Einnig í Noregi er það forsætisráðuneytið og forsætisráðherrann sem hafa frumkvæði í þeirri athugun sem fram fer á vegum norskra stjórnvalda varðandi Evrópubandalagið. Og spurningin er, eins og ég raunar sagði í upphafi máls míns, hver eigi að hafa forræði ef ríkisstjórnin ætlar út í þá könnun sem bæði forsrh. og utanrrh. hafa nefnt og er eðlilegur hluti af athugunum okkar um stöðu okkar á alþjóðavettvangi við þessar breyttu aðstæður, hvort sá málatilbúnaður eigi ekki að vera þannig að hún sé undir forustu forsrn. eins og hefur verið í öðrum löndum að stýra slíku starfi. Í mínum huga er þessi mynd af stöðunni á Norðurlöndunum allt önnur en hjá hv. 4. þm. Austurl. enda lítur hann á það mál frá þeim ysta kanti sem hann stendur þegar hann talar á þingi Norðurlandaráðs og metur stöðuna í ljósi þess. Hins vegar er spurningin hvort sú áhersla, sem Norðurlöndin leggja á að gera þetta með svona skjótum hætti, eigi við rök að styðjast og hvort menn mikli fyrir sér þann hraða sem verður á öllum ákvörðunum innan Evrópubandalagsins varðandi útvíkkun bandalagsins. Það voru hugmyndir um að ákvarðanir yrðu teknar á fundi í Lissabon núna í sumar um þetta mál en líkur benda til þess að það verði ekki. Fjárlög bandalagsins fyrir næstu fimm ár hafa ekki hlotið samþykki og verða vafalaust ekki samþykkt fyrir þennan fund í Lissabon og þess vegna frestast nú allar ákvarðanir, held ég, um þetta. Við höfum kynnst því í samskiptum okkar við Evrópubandalagið að hraðinn þar er frekar lítill og frestanirnar vegna Evrópska efnahagssvæðisins ættu að segja okkur að það geta komið upp margvísleg vandamál í samningum eins og þeim, hvað þá heldur þegar fjallað er um aðild nýrra þjóða eða breytingar á Rómarsáttmálanum, þá tekur það allt ákaflega langan tíma og ekki ástæða til þess, held ég, af hálfu Norðurlandanna að óttast að þeir komist í tímaþröng að þessu leyti. Norðmenn hafa sagt að þeim dugi, ef þeir taki ákvörðun um aðild að Evrópubandalaginu, að tilkynna ákvörðun um það fyrir lok þessa árs og þá geti þeir haft samflot með Finnum, Svíum og Austurríkismönnum og komist inn í þá samningalotu sem Evrópubandalagð hefur boðað að muni hefjast. En hvenær þeirri samningalotu lýkur er allt annað mál því að það er talið líklegt að önnur þjóðarleiðtogaráðstefna bandalagsins þurfi að fara fram áður en slíkar ákvarðanir verða teknar og næsta slík ráðstefna er ekki ráðgerð fyrr en 1996 þannig að tíminn í þessu, sem skiptir verulega miklu máli í hugum margra, kann að vera rýmri en við áttum okkur á núna. Þetta snertir þau ríki sem hafa ákveðið að slást í þennan hóp og á ekki eins við um okkur. Hins vegar á það við um okkur hvað varðar framgang Evrópska efnahagssvæðisins. Þar er einnig tíminn að hlaupa frá mönnum ef ætlunin er að hann verði staðfestur og gangi í gildi 1. jan. 1993 eins og að hefur verið stefnt. Enn er óvíst hvenær Evrópudómstóllinn skilar sínu áliti um Evrópska efnahagssamninginn og e.t.v. verður það ekki fyrr en í maí. Þegar þessi mál voru til umræðu í október 1991 þá sögðu Svisslendingar að þeir gætu ekki efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu í landi sínu um þetta mál fyrr en 6. des. 1992 og töldu sig þurfa svo langan frest til þess að undirbúa þá þjóðaratkvæðagreiðslu. Á undanförnum vikum hefur magnast upp spenna í samskiptum Svía og Svisslendinga út af þessu máli þar sem Carl Bildt, forsætisráðherra Svíþjóðar, hefur lýst því yfir að hann teldi Svisslendinga tefja fyrir því að endanleg niðurstaða næðist um Evrópska efnahagssvæðið ef þeir kæmu í veg fyrir að það tæki gildi 1. jan. 1993. Svissneskur ráðherra kom til Svíþjóðar í hálfopinbera heimsókn og sérstaka athygli vakti að forsætisráðherrann neitaði að hitta manninn og var það talið til marks um reiði Svía yfir því hvernig Svisslendingar drægju lappirnar í þessu máli. Þetta varð að töluverðu stórmáli í Sviss þar sem menn eru mjög óvanir því að standa í pólitískum, sérstaklega utanríkispólitískum, deilum við aðrar þjóðir og þóttu það mikil tíðindi að svissneskum ráðherra væri sýnd slík móðgun að forsætisráðherra neitaði að tala við hann. Ástæðan er sú, og við skulum hafa það í huga og einnig þegar við metum stöðu annars staðar á Norðurlöndunum og afstöðu þjóða til Evrópubandalagsins, að það eru ekki síst sænskir efnahagshagsmunir sem ráða þar ferðinni. Ef einhver eimreið dregur þessar þjóðir inn í Evrópubandalagið þá er það sænski stóriðnaðurinn. Hann hefur mikilla hagsmuna að gæta að því leyti að honum séu tryggðar greiðar leiðir að Evrópska efnahagssvæðinu frá og með 1. jan. 1993. Sænska ríkisstjórnin telur að hagsmunum Svíþjóðar kunni að vera stefnt í voða ef tafir verða á evrópska efnahagssamningnum og hann geti ekki tekið gildi 1. jan. 1993. Ef ég má lýsa persónulegri skoðun minni á málinu þá tel ég að það hljóti að frestast. Ég sé ekki hvernig það getur orðið raunhæft að búast við því. Ef samningurinn verður ekki undirritaður fyrr en í maí, en eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra hér í gær er líka vafi á hvort hann verði undirritaður, þá finnst mér ekki ólíklegt að það taki lengri tíma en fram að áramótum að ganga frá málum þannig að hann geti tekið gildi 1. jan. 1993. Það á eftir að koma í ljós og er náttúrlega miklu nær fyrir okkur ef við ætlum að fjalla um tíma í þessu evrópska samstarfi að huga að þessum þáttum. Ég er hjartanlega sammála hv. 4. þm. Austurl. um það að ég hefði kosið að unnt hefði verið að nota tímann betur á Alþingi í vetur til þess að undirbúa þingmenn og vonandi einnig þjóðina undir þátttökuna í Evrópska efnahagssvæðinu með þeim hætti að umræður hefðu farið fram um mál í nefndum en um leið og ég segi þetta minni ég á að hvað eftir annað í vetur hafa þingmenn úr stjórnarandstöðunni risið upp og lýst því yfir að þessum samningaumleitunum væri í raun lokið. Samningurinn yrði aldrei að veruleika. Mig minnir að hv. 4. þm. Austurl. hafi talað um að EES-skútan væri komin á sker og hún mundi aldrei losna aftur. Í ljósi slíkra yfirlýsinga er fráleitt að sitja í þinginu og leggja mikla vinnu í gögn ef menn eru þeirrar trúar í hinu orðinu að það sé alveg gagnslaust af því að samningur verði aldrei gerður. En ef hv. 4. þm. Austurl. hefði viljað vinna að málinu og haft trú á því að það næði fram að ganga og væri þess vegna að leggja á sig erfiði í því skyni að fjalla um eitthvað sem yrði að veruleika þá hefði málið kannski horft öðruvísi við. Þess vegna kom mér á óvart miðað við fyrri yfirlýsingar hans í málinu að hann skyldi nú kvarta undan því að við hefðum ekki setið undir slíkum skjölum hér í vetur. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir ýmsa þá megindrætti sem ég tel að hljóti að að setja svip sinn á það þegar við metum stöðu Íslands á alþjóðavettvangi um þessar mundir. Ég tel í fyrsta lagi að til þess að umræðurnar á Alþingi geti verið á þeim grunni sem skynsamlegt er þá þurfi þeir sem hafa haft rangt fyrir sér varðandi töku ákvarðana um utanríkismál Íslands allt frá því að lýðeldið var stofnað að líta í eigin barm og skoða hug sinn og velta því fyrir sér hvar þeir fóru út af sporinu og hvers vegna þeir gerðu það um leið og þeir lýsa því yfir hvað það var sem afvegaleiddi þá í umræðunum um utanríkismálin að mati þeirra og stöðu öryggismálanna og hluta okkar Íslendinga í þeim. Það mundi auðvelda mjög allar umræður um þessi mál. Þess vegna finnst mér ákaflega sorglegt þegar sömu aðilar koma nú upp í ræðustólinn og tala raunverulega alveg í sama dúr og þeir hafa gert um alþjóðamál þótt það sé að sjálfsögðu að breyttu breytanda. En það eru sömu hrakspárnar, sami hræðsluáróðurinn, sömu viðhorfin til þess að samstarf við önnur ríki muni verða íslenska sjálfstæðinu að fjörtjóni, muni svipta þjóðina fullveldi, muni eyðileggja menningu þjóðarinnar o.s.frv. Þeir tala ekki lengur um það eins og þeir gerðu að þeir hefðu rétt fyrir sér því að allar þjóðir heims vildu frið og friðarhreyfingarnar stæðu með þeim og menn mundu sjá það að ákvarðanir um aukinn vígbúnað, andsvar Atlantshafsbandalagsins við vígbúnaði Sovétríkjanna mundi aldrei ná fram að ganga því að hvað sem ríkisstjórnir segðu þá mundu friðarhreyfingar koma og grípa fram fyrir hendurnar á þeim og stoppa slíka uppbyggingu o.s.frv. Nú er talað um að ef ríkisstjórnir taki ákvarðanir í Evrópumálum þá muni þjóðirnar koma og taka ákvarðanir og ganga fram fyrir skjöldu og verjast þessu ofríki valdhafanna. Að breyttu breytanda er því sami tónninn í umræðunum. Undirtónninn er nákvæmlega sá sami. Annars vegar er lagt upp eins og valdhafarnir séu slitnir úr tengslum við þjóðirnar þegar rætt er um þessi mikilvægu utanríkismál og höfðað til þess að þeir sem vilja kannski skoða málin í heild, ræða þau af raunsæi og reyna að taka afstöðu til þeirra með hliðsjón af þeim ákvörðunum sem aðrir hafa tekið, hafi bara einfaldlega rangt fyrir sér því að þeir menn sem hafi tekið ákvarðanir, þjóðkjörnir menn í öðrum löndum komist ekkert upp með að hrinda þeim í framkvæmd af því að það muni einhverjir aðrir koma og grípa fram fyrir hendurnar á þeim. Þessi tegund af umræðum átti sér stað um öryggismálin og endurspeglast síðan í kröfunni um það að alltaf þegar á að taka einhverjar slíkar ákvarðanir hér á landi þá er talað um að það eigi að bera þær undir þjóðina. Þegar það er síðan ekki gert þá sé alveg sannað að ákvarðanir séu í óþökk þjóðarinnar. Ég tel að allt þetta tal heyri fortíðinni til. Hvað eftir annað hefur komið fram hér á landi að slíkur áróður er gersamlega marklaus. Þegar Íslendingar gerðust aðilar að EFTA árið 1970 urðu miklar deilur um það mál hér á Alþingi. Eins og ævinlega þegar skynsamlegar ákvarðanir hafa verið teknar um utanríkismál þjóðarinnar snerist Alþb. gegn aðild að EFTA. Alþb. treysti sér að vísu ekki til þess að fjalla um það málefnalega heldur flutti um það rökstudda dagskrá að úr því að aðild að EFTA væri ekki samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu þá vildi það vísa málinu frá. Mér virðist eitthvað svipað í uppsiglingu í sambandi við EES. Alþb. skoraðist undan því á síðasta landsfundi sínum eins og fram kom í ræðu hv. 4. þm. Austurl. að taka afstöðu til Evrópska efnahagssvæðisins. Mér kæmi ekki á óvart miðað við forsöguna þegar þessir samningar koma til ákvörðunar á lokastigi að Alþb. kæmi fram með þá tillögu í þinginu að þar sem þjóðaratkvæðagreiðsla færi ekki fram þá mundi það ekki taka afstöðu til málsins. Þessi leikur í utanríkismálaumræðum hér á landi hefur runnið sitt skeið. Það verður að gera aðra kröfu til stjórnmálaflokka en að þeir fari í þessar stellingar og neiti í raun og veru að taka á málum nema á einhverjum allt öðrum forsendum en þarf að leggja til grundvallar þegar um þessi mál er rætt. Ég vil ljúka máli mínu eins og ég hóf það með því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur gefið og þá ræðu sem hann flutti í gær og einnig hæstv. forsrh. Ég tel að með þessum ræðum og með skýrslunni hafi umræður um Ísland og Evrópusamstarfið þokast inn á rétta braut og það sé eðlilegt að halda áfram á þeim forsendum sem ráðherrarnir greindu frá í ræðum sínum í gær. Það mun reynast okkur best í framtíðinni eins og hingað til að taka ákvarðanir um stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna á grundvelli skynsamlegs mats á öllum aðstæðum. Ég treysti því að núv. ríkisstjórn muni skapa okkur þingmönnum þær forsendur í umræðum okkar um stöðu Íslands í Evrópu að við getum lagt slíkt mat til grundvallar þeim ákvörðunum sem við tökum.

Virðulegur forseti. Það er afar fróðlegt að hlusta á hv. þm. Björn Bjarnason og fylgjast með sýn hans og söguskoðun. Hann býr til staðreyndirnar á færibandi og þegar kalda stríðinu er lokið skal það bara keyrt áfram út á raketturnar á Kólaskaga í von um að halda megi Bandaríkjunum við efnið hér á landi. Þetta er sú sýn sem hann dregur upp. Mér finnst hv. þm. vera ansi fastur í kaldastríðsfarinu, ekki komast úr því og það er ekki mjög gott fyrir mann sem er áhrifamaður í flokki sínum varðandi utanríkismál. En varðandi Evrópumálin sem voru megininntak hans ræðu tók ég eftir því að hann sagði að aðild að Evrópubandalaginu væri ekki á dagskrá enn. Hann bætti því við. Hann gerði heldur ekki athugasemd við þá ábendingu mína að greinilegt samhengi væri á mati hans á finnskum aðstæðum og vilja hans sjálfs að því er Ísland varðar. Þetta er atriði sem við skulum taka eftir. Smáorðin skipta einnig máli í þessu samhengi. Þegar litið er til Norðurlandanna og hv. þm. fer að draga upp stöðumat sitt varðandi þau þá býr hann til staðreyndir alveg eins og hann vill gera í hernaðarlegu samhengi. Hann segir fullum fetum í framsöguhætti: ,,Við stöndum frammi fyrir þeim staðreyndum að öll Norðurlöndin verða innan fárra ára orðin aðilar.`` Síðan býr hann til mat sitt í löndunum til að styðja þessa fullyrðingu. Mér finnst þetta aldeilis undur hvernig hv. þm. flytur mál sitt að þessu leyti og þó vildi hann skapa aðeins svigrúm fyrir danska kjósendur að kveða upp dóm sinn í Danmörku 2. júní. En þegar kom að Noregi benda allar umræður til þess að ákvörðun hafi verið tekin um aðild að Evrópubandalaginu og að Verkamannaflokkurinn á eftir að kjósa sína fulltrúa á flokksþing. Þetta eru alveg hrein undur. Hann fór í ferð til Noregs og þar sá hann doðranta eftir vinstri sósíalista sem væru búnir að snúa frá villu síns vegar ef ég skildi hann rétt. Ég veit ekki í hvaða heimi hv. þm. lifir. Ég held að hann ætti kannski að lesa heimalexíuna fyrst áður en hann fer í fleiri ferðir til útlanda þó að ég hafi verið að stinga upp á því að styrkja hann til slíkra ferða til að átta sig.

Virðulegi forseti. Heimssýn hv. þm. og það sem hann sagði kom mér kannski ekki mjög á óvart því að hún hefur ekkert breyst um nokkurra ára skeið, a.m.k. frá því að ég byrjaði að lesa greinar eftir hann í Morgunblaðinu. En það sem ég ætlaði aðallega að gera athugasemdir við varðandi fullyrðingar hans var um vaxandi andstöðu fólks á Norðurlöndum við inngöngu landanna í EB og ég hlýt að spyrja hann hvort hann hafi ekki fylgst með umfjöllun í dagblöðum frá Norðurlöndum. Skoðanakannanir hafa t.d. sýnt mjög greinilega að almenningur er í vaxandi mæli að gerast andsnúinn samningunum, bæði samningnum um EES en þó sérstaklega að löndin gerist aðilar að EB. Í Danmörku er mjög mikil og vaxandi andstaða við að Danir samþykki Maastricht-samkomulagið. Hv. þm. hlýtur að vita þetta. Mér fannst þingmaðurinn einnig gera mjög lítið úr almenningi. Það er eins og skoðun almennings skipti engu máli og fólk ætti ekki að vera að skipta sér af því hvað ríkisstjórnir ákveða og hann talaði mjög neikvætt um það. Mér þykir það furðuleg skoðun að almenningur eigi ekki skipta neinu máli. Það er alveg rétt sem hann segir að ríkisstjórnir landanna hafa tekið ákvarðanir, t.d. í Svíþjóð og í Finnlandi. Þingin hafa verið meira tvístígandi en þau hafa hins vegar líka að meiri hluta að því er virðist enn sem komið er talið aðild æskilega, en almenningur hefur verið hins vegar hikandi og það skiptir auðvitað mjög miklu máli.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hv. 15. þm. Reykv. missti af einhverjum kafla í ræðu minni því að ég taldi mig einmitt hafa fjallað um þetta að ákvarðanir væru teknar, síðan kæmu þessar skoðanakannanir, síðan liði tími og síðan yrði gengið til þjóðaratkvæðagreiðslu og þá kæmi endilega ekki sú niðurstaða fram. Ég tók einmitt líkinguna af friðarhreyfingunum eins og kannanirnar sýna núna. Hve oft heyrðum við ekki á árunum 1979--1983 --- og ef hv. 15. þm. Reykv. hefur lesið greinar mínar af mikilli athygli, sem ég vona að hún hafi gert, þá hefur hún séð að hvað eftir annað hef ég bent á þessa staðreynd --- að talið um það að friðarhreyfingarnar hafi svo og svo mikil áhrif reyndist rangt? Ég velti því aðeins upp að umræður núna um það að tal núna um skoðanakannanir, hvað kann að gerast í þjóðaratkvæðagreiðslu í Svíþjóð eftir tvö ár, í Finnlandi eftir þrjú ár eða hvernig þær verða, finnst mér að eigi ekki að nota sem röksemdir ef menn vilja ræða um málið á einhverjum haldbærum forsendum. En ef menn vilja spá í það hvað gerist eftir tvö eða þrjú ár á grundvelli skoðanakannana sem gerðar eru núna þá get ég ekki gert við því. En það er alls ekki nein lítilsvirðing á vilja almennings, enda verða allir stjórnmálamenn að sætta sig við hann og dóm kjósenda og það hefur hvað eftir annað komið í ljós, t.d. varðandi öryggis- og afvopnunarmálin, að friðarhreyfingarnar töpuðu hverjum kosningunum á fætur öðrum þótt skoðanakannanir sýndu kannski á einhverjum tíma að viðhorf þeirra nytu samúðar meðal almennings.

Virðulegur forseti. Mér þykja þær fullyrðingar sem koma fram hjá hv. 3. þm. Reykv. alveg með ólíkindum, að friðarhreyfingarnar hafi ekki haft nein áhrif. Ég veit það mjög vel þó ég hafi kannski ekki lesið greinar hv. þm. nægilega vel að hans mati, þá hef ég þó alla vega lesið þær það vel að þetta veit ég að hefur verið viðhorf hans alla tíð og ég er honum algerlega ósammála, því að ég er alveg sannfærð um það að friðarhreyfingarnar höfðu mjög mikil áhrif og hafa enn mjög mikil áhrif. Meiri hlutinn af þeim friðarhreyfingum eru hreyfingar almennings. Það eru ekki hreyfingar sem hafa boðið fram t.d. til þings nema þá í einhverjum undantekningartilvikum. Áhrif þeirra eru því mest óbein, ekki það að þær hafi komist inn á þing eða ríkisstjórnir landanna. Það er því með ólíkindum að fullyrða það að friðarhreyfingarnar hafi ekki haft nein áhrif og vera síðan að tala um að það sé eitthvað sambærilegt við það sem er að gerst núna varðandi Evrópubandalagið. Hann hlýtur að vita það eins vel og ég, og hann minntist reyndar á það hér í ræðu sinni, að það er þjóðaratkvæðagreiðsla 2. júní í Danmörku og hún skiptir auðvitað verulegu máli, ekki bara fyrir Danmörku heldur alls staðar á Norðurlöndum. Rödd almennings heyrist helst í gegnum þjóðaratkvæðagreiðslu og ég tel eðlilegt að þjóðaratkvæðagreiðslur fari fram um miklu fleiri mál en t.d. hefur verið notað hér á landi til þess að hægt sé að kanna skoðun almennings. Það er skoðun mín að verði samningar um Evrópskt efnahagssvæði að veruleika eigi að bera þá undir þjóðaratkvæði áður en þeir verða staðfestir á Alþingi. --- Fundarhlé.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns óska eftir því að utanrrh. og forsrh. verði gert viðvart um að umræðan sé að hefjast. Ég þykist vita að þeir séu í húsinu.

Forseti hefur gert ráðstafanir til að hæstv. utanrh. og forsrh. mæti í salinn og er þess að vænta að ekki líði löng stund þar til að þeir koma.

Þá kýs ég að bíða, herra forseti. --- Herra forseti. Þar sem hæstv. utanrrh. er genginn í salinn þá ætla ég að byrja ræðu mína. Í upphafi máls míns get ég ekki stillt mig um, sem fyrrverandi sögukennari, að benda á villu í skýrslu hæstv. utanrrh. og verð að segja að þeir, sem gengu frá þessari skýrslu, hefðu ekki fengið hátt hjá mér á söguprófi eða í ritgerð en það er í fyrstu setningu skýrslunnar sem þessa villu er að finna. Þar stendur: ,,Á þeim tæplega fjórum áratugum sem liðnir eru frá stofnun lýðveldisins,`` o.s.frv., en eins og flestir ættu að vita þá eru þessir áratugir að verða fimm. Menn vilja kannski fara tíu ár til baka. Herra forseti. Í u.þ.b. 100 ár hafa Íslendingar fyrst og fremst átt sér eina hugsjón sem hefur yfirgnæft allar aðrar, en hún er sú að selja fisk. Þegar horft er yfir sögu þessarar aldar hafa Íslendingar ýmislegt lagt á sig til að koma sínum fisk á markað og það er athyglisvert þegar lesið er um þá atburði sem gerðust á tímabilinu 1945--1951, sem nokkuð hafa komið við sögu hér í þessari umræðu, þegar Íslendingar tóku mjög afdrifaríkar ákvarðanir, að þá lá þar ekki síst að baki hvernig nýta mætti svokallaða öryggishagsmuni þjóðarinnar til þess að selja fisk og þess voru dæmi að Íslendingar notuðu umræður um Keflavíkursamninginn og aðild að NATO til þess að koma fiski til Bretlands á uppsprengdu verði allt í nafni öryggisins. Ég vil meina að þessi hugsjón sé enn í fullu gildi og það séu sterk rök í því sem fram undan er í íslenskum stjórnmálum hvernig bæði fiskveiðum okkar og fisksölu muni vegna. En mig langar fyrst til að taka til umræðu stöðu Íslands í heiminum eins og hún kemur mér fyrir sjónir eða réttara sagt velta fyrir mér þeirri spurningu hvaða stöðu við eigum að taka okkur í heiminum í ljósi allra þeirra breytinga sem átt hafa sér stað að undanförnu. Umræðan um skýrslu utanrrh. hefur að miklu leyti snúist um afstöðuna til hins Evrópska efnahagssvæðis og Evrópubandalagsins og ég ætla að koma að því máli undir lok ræðu minnar, en þetta hvort tveggja, hið Evrópska efnahagssvæði og Evrópubandalagið, boðar mikil tíðindi í evrópskri sögu. Þarna eru á ferð miklar breytingar á ríkjaskipan og samskiptum ríkja og vissulega er það skiljanlegt frá sjónarhóli þeirra sem búa á meginlandi Evrópu hversu miklar vonir margir binda við Evrópubandalagið og þær breytingar sem þar eiga sér stað vegna þeirrar sögu sem Evrópa á að baki, sögu endalausra styrjalda og átaka. Það eru margir sem horfa á Evrópubandalagið sem tákn þess að friður megi haldast í Evrópu. Síðan eru aðrir sem gagnrýna margt sem þar er á ferð, uppbyggingu, pólitík, stöðu kynjanna og ýmislegt fleira. Við höfum horft upp á miklar breytingar í valdahlutföllum álfunnar, hernaðarbandalagið í austri var lagt niður en það sem var í vestri stendur enn og menn velta mjög fyrir sér hlutverki þess, þ.e. Atlantshafsbandalagsins. Á tímabili voru menn með hugmyndir um að breyta NATO í náttúruverndarsamtök. Ég veit ekki til að sú umræða hafi komist á alvarlegt stig en vissulega er hlutverk Atlantshafsbandalagsins mjög að breytast og ég held að menn hljóti að velta því fyrir sér hversu margfalt þetta kerfi er orðið. Það er Atlantshafsbandalagið, Vestur-Evrópubandalagið, það eru Sameinuðu þjóðirnar og eflaust á fleiri sviðum, t.d. RÖSE, eru menn að ræða um öryggismál og afvopnun og það vill oft verða þannig að þegar slík samtök eða slíkar stofnanir eru komnar á fót þá gengur hægt og illa að breyta þeim, en ég held einmitt að Íslendingar ættu að beita sér fyrir því að einhver sameining eigi sér stað og að það ætti að duga að hafa ein slík samtök fyrir Evrópubúa og auðvitað vildi ég helst sjá Sameinuðu þjóðirnar í því hlutverki að standa vörð um friðinn í heiminum eins og þeim var ætlað í upphafi. Í Bandaríkjunum eru ekki síður breytingar á ferð. Það veit reyndar enginn hvað þar er fram undan vegna forsetakosninga á þessu ári en greinilegt er að þar eru ýmsir hugmyndastraumar á ferð. Bandaríkjamenn gera sér að sjálfsögðu ljóst eins og aðrir hversu miklar breytingar eiga sér stað, þeirra ríkissjóður er rekinn með miklum halla og þeir vilja að sjálfsögðu nota sína skattpeninga til að byggja upp sitt eigið þjóðfélag í stað þess að vera að halda uppi einhvers konar heimslögreglu eins og stjórnvöld þar hafa gjarnan viljað. Allar þessar breytingar þýða að við sem hér búum stöndum frammi fyrir algjörlega nýju ástandi og að mínum dómi þarf að skoða alla kosti mjög rækilega. Þjóðin þarf að vita hverra kosta er völ og við þurfum að velta fyrir okkur öllum möguleikum. Ég sé aðallega þrjá möguleika stöðunni. Það er í fyrsta lagi að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Ég hafna þeim möguleika þegar í stað enda alls óvíst að yrði svo mikið sem tekið við umsókn frá okkur. Aðild að Evrópubandalaginu kemur ekki til greina að óbreyttu, en ég veit ekki hver telur sig þess umkominn að spá um stöðu Evrópusamvinnunnar og stöðu Íslandsmála eftir fimm til tíu ár. Í öðru lagi er um það að ræða að gera samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði, halda áfram þeirri samvinnu sem við eigum í viðskiptum við Bandaríkin, Kanada og fleiri ríki. Ég er í þeirra hópi sem hafna hinu Evrópska efnahagssvæði, ég ætla að koma að því síðar hvers vegna. Þar við bætist að samkvæmt ræðu utanrrh., sem var haldin í gær, var að heyra að enn væru þar mörg ljón í veginum og alveg eins líklegt að þessi samningur verði ekki að veruleika. Í þriðja lagi eigum við þann kost að standa utan við öll efnahagssamvinnusvæði og gera tvíhliða samninga við þau ríki sem við viljum eiga hvað mest samskipti við en það er allsendis óvíst hvað af því mundi leiða og því er ekki að neita að sú hugsun læðist að manni að við séum komin í afar einkennilega stöðu og að það sé mikil hætta á því að við munum einangrast og það er kannski það sem svona lítil þjóð eins og við má ekki við. Að mínum dómi er ekki skynsamlegt að svara þessum spurningum, um það hvaða stöðu Íslendingar eigi að taka sér í heiminum, þessum erfiðu spurningum, á jafnafgerandi hátt og gert hefur verið í þessari umræðu. Kannski finnst mörgum að þeim sé auðsvarað en ég er ekki þeirrar skoðunar. Hv. 4. þm. Austurl. hefur látið þau ummæli falla í umræðunni að menn eigi ekki að vera með akademískar vangaveltur í umræðum eins og þessum, það eigi að tala skýrt og hafa hlutina á hreinu, en að mínum dómi er staða mála langt í frá einföld og ég tel að það sé ekki hægt að byrja umræðuna á því að skella öllu í lás jafnvel þótt maður viti hluta svaranna fyrir og hafi ákveðna afstöðu. Umræðan þarf að eiga sér stað og við þurfum að ganga að henni með opnum huga og skoða alla möguleika, jafnvel þótt við vitum svarið fyrir fram. Í skýrslu utanrrh. kemur fram ákveðin heimsmynd og að mínum dómi er sú heimsmynd öll miðuð við Evrópu og eins og þessi umræða sem hér hefur átt sér stað ber vott um þá snýst hér allt um Evrópu. Það hefur lítið verið minnst á atburðina í Austur-Evrópu eða þróunina þar. Menn hafa horft bæði með ánægju og nokkrum áhyggjum á það sem þar hefur verið að gerast og ég vil koma á framfæri þeim skoðunum mínum að það sé mjög mikilvægt að fylgjast með því sem þar er að gerast og að huga að því hvaða stuðning við getum veitt þessum þjóðum því mér finnst það hafa komið fram nú þegar að þar er ákaflega stutt í ýmiss konar einræðistilhneigingar. Það má minna á að blaðamenn hafa átt í nokkrum átökum við stjórnarherra, annars vegar í Rússlandi og hins vegar í Litáen þar sem menn þola illa hina frjálsu pressu. Þetta hefur gengið svo langt að heimssamtök blaðamanna hafa séð ástæðu til að grípa inn í og reyna að koma pressunni til hjálpar. Það er mjög stutt í að mönnum finnist að þeir geti og eigi að ráða því hvernig er skrifað og um hvað er skrifað. Við höfum líka séð það í austurhluta Evrópu og austur undir Asíu að stutt er í það að vopnum sé beitt. Þarna virðist alls staðar vera nóg af vopnum og menn grípa fyrst til þeirra og frekar til þeirra en að setjast við samningaborð. Við höfum horft upp á hin hörmulegu átök í Júgóslavíu. Þar hefur komið í ljós hversu þær alþjóðastofnanir og bandalög, sem við þó höfum, eru vanbúin til að taka á slíkum innanlandsátökum og koma til aðstoðar. Mig langar að vekja athygli á frásögn sem birtist í Morgunblaðinu sl. sunnudag um ferð til Tékkóslóvakíu sem ég veit ekki hvort þingmenn hafa lesið. Í rauninni var sú frásögn afar sorglegt dæmi um það hve fátt hefur breyst í landi, eins og Tékkóslóvakíu vegna þess að menn hafa ekki treyst sér eða ekki farið í það verk að hreinsa til í kerfinu og gamla ,,bírókratíið`` malar þar hægt og bítandi. Jafnvel í okkar heimshluta, í Evrópu, er afar fjölbreytt og mismunandi menning sem ber að varðveita og hugarfarið er mismunandi. Það kemur ekki síst fram í samskiptum þeirra þjóða sem nú takast á í austurhluta álfunnar. Í umræðunum hér í gær var forsrh. að því spurður og utanrrh. hver væri óvinurinn í ljósi þess sem sagt er í skýrslunni um nauðsyn öryggis- og varnarbandalags. Hverjum á að verjast. Hæstv. forsrh. svaraði því svo: ,,Óvinurinn er óvissan.`` Hann var þar að vísa til Austur-Evrópu og nefndi þau svæði þar sem vopn er enn að finna. Ég held að við eigum umfram allt að forðast að koma okkur upp nýjum óvinaímyndum í stað þeirra sem eru nýlega horfnar. Að mínum dómi ógna ríki Austur-Evrópu og hin fyrrverandi ríki Sovétríkjanna ekki heimsfriði, en þau þurfa vissulega á mikilli aðstoð að halda og það er einmitt þörfin fyrir aðstoð sem dregur mjög mikið úr hættu á átökum. Ég held sem sagt að engin ástæða sé til að óttast óvissuna í austri. En hitt er annað mál að þær þjóðir búa yfir miklum vopnabúrum og hættulegum og það er mikið framtíðarverkefni að semja um það hvernig frá þeim málum verði gengið og þá á ég ekki síst við kjarnorkuvopnin. Sú mikla þróun, sem átt hefur sér stað í afvopnunarmálum, hefur furðulítið komið við sögu í þessari umræðu. Á því sviði höfum við horft upp á mikla atburði gerast á undanförnum árum þar sem stórveldin hafa samið um fækkun, bæði kjarnorkuvopna og hefðbundinna vopna, svo og fækkun í herjum sínum og það auðvitað tengist hinum miklu breytingum í álfunni en þó er mikið verk óunnið, einkum í afvopnun á höfunum en það er auðvitað mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga að árangur náist í þeim efnum. Hv. þm. Björn Bjarnason vék að því í dag að ekki væri mikið að marka ýmsar fjöldahreyfingar sem hefðu þrýst á t.d. í afvopnunarmálum en mín skoðun er sú að sú þróun, sem við höfum horft upp á á undanförnum árum, sé ekki síst að þakka friðarhreyfingum, hinum miklu fjöldahreyfingum sem beittu margvíslegum óhefðbundnum aðferðum til að hafa áhrif á ráðamenn og náðu stórkostlegum árangri. En auðvitað áttu breytingarnar í Sovétríkjunum ekki síður þátt í þessari ánægjulegu þróun sem sumir hafa kallað afvopnunarkapphlaupið. Eins og ég nefndi hér áðan horfir þessi skýrsla á heiminn út frá sjónarhóli Evrópu og áhyggjur koma hér fram um ástandið í austurhluta álfunnar. En mér finnst í rauninni furðulítið gert af því að horfa á þann heim sem kannski er okkur þar næstur og þá er ég að tala um svæði við sunnanvert Miðjarðarhaf og hinn arabíska heim. Að mínum dómi er þar helst að vænta óróa og þar er þegar mikill órói á ferð. Þar takast á miklir hugmyndastraumar. Þar hefur bókstafstrúarmönnum vaxið mjög fiskur um hrygg og við horfum þar líka upp á afleiðingar hins hörmulega stríðs við Persaflóa sem hefur skilið eftir sig mikil sár. Þar voru vopnin látin tala og efnahagsþvinganir fengu ekki að vinna sitt verk en síðan var skilið við í miðjum klíðum og harðstjórinn fær að sitja þar áfram. Ég held að mjög mikil ástæða sé fyrir Evrópubúa að beina sjónum að heimi Araba og reyna að skilja hvað þar er að gerast. Við þurfum að skilja að þetta er annar menningarheimur, þarna ríkir annar hugsunarháttur. Við eigum ekki að óttast þennan heim, við eigum ekki að búa okkur til nýja óvini á þeim slóðum heldur fyrst og fremst að reyna að skilja hvað þar er á ferð. Þetta tengist einum hluta hins múslímska heims sem er Tyrkland og ég get ekki látið hjá líða hér að minnast aðeins á Kúrda. Fáar þjóðir hafa sætt jafnhörmulegum örlögum og Kúrdar. Þeir urðu fórnarlömb Persaflóastríðsins og þeir sæta nú ofsóknum af hendi tyrkneskra stjórnvalda. Reyndar er það svo að það mál hefur komist í fréttir nú undanfarna daga vegna þess að keyrt hefur um þverbak. Gerðar hafa verið loftárásir á þorp Kúrda og þar eiga sér stað handtökur og ýmiss konar aðgerðir af hálfu lögreglu og hers en sannleikurinn er sá að þetta er daglegt brauð. Þrátt fyrir það að Tyrkir hafi undirritað ýmsa mannréttindasáttmála og séu aðilar að Evrópuráðinu er það staðreynd að í Tyrklandi eiga sér stað mikil mannréttindabrot. Ég vil ítreka það sem fram kom í umræðum í síðustu viku að íslensk stjórnvöld láti frá sér heyra varðandi málefni Kúrda og geri athugasemdir við tyrknesk stjórnvöld. Við erum í bandalagi með þessari þjóð, Tyrkjum, og okkur ber skylda til að gera athugasemdir og veita þeim ákúrur fyrir framkomu þeirra við Kúrda. Þess má minnast að þetta er ekki í fyrsta skipti sem tyrknesk stjórnvöld ganga á hólm við minnihlutahópa í sínu landi. Árið 1915 var gerð mikil og hörkuleg árás á Armena í Tyrklandi í þeim tilgangi að útrýma þeim. Nokkur hundruð þúsund Armenar sluppu yfir til næstu ríkja, m.a. komst hópur Armena alla leið til Bandaríkjanna og til skamms tíma hafa þeir verið að reyna að fá tyrknesk stjórnvöld til að viðurkenna þessa atburði en sú viðurkenning hefur ekki fengist enn þá svo ég viti. Tyrkir eiga sér því langa sögu hervirkja og þeir eru ekki mjög vel að sér í lýðræði og lýðræðishefðum. Það þarf virkilega að halda þeim við efnið í þeim málum. Ég vil aðeins nefna Palestínumálið og þá atburði sem þar hafa átt sér stað. Á bls. 52 í skýrslunni er vikið að málefnum Palestínu og þar segir, með leyfi forseta: ,,Þá varð áframhald ,,Intifada``, andófs Palestínumanna gegn hernámi Ísralesmanna á Vesturbakka Jórdanar og Gaza-svæðinu, og skammsýnn stuðningur útlægrar forustu frelsissamtaka Palestínu, PLO, við innrás Íraka í Kúvæt til þess að styrkja stöðu hófsamari leiðtoga Palestínumanna á herteknu svæðunum.`` Mér þykir þetta nokkuð einkennileg túlkun. Ég veit ekki betur en forusta PLO hafi ítrekað reynt að leiðrétta þann misskilning að þeir hafi lýst yfir stuðningi við Íraka vegna innrásarinnar í Kúvæt. Þeir reyndu að beita sér í því máli til þess að koma í veg fyrir innrásina og þeir hafa svo sannarlega fengið að gjalda fyrir enda var mikill fjöldi Palestínumanna búsettur í Kúvæt. Mér þykir þessi afstaða sem hér kemur fram gagnvart PLO bera svolítinn keim af afstöðu Ísraelsmanna sem aldrei hafa viljað viðurkenna PLO en vilja fá hina hófsamari leiðtoga, eins og það er hér kallað, á herteknu svæðunum til þess að tala þeirra máli. Ég vil í þessu samhengi minna á samþykkt Alþingis frá 18. maí 1989 þar sem segir í síðustu setningu, með leyfi forseta: ,,Alþingi telur að Ísland eigi að hafa vinsamleg samskipti við frelsissamtök Palestínu, PLO.`` Þetta þýðir auðvitað ekki að samþykkja eigi allt sem gert er í þeim samtökum enda er það mikil flóra og ýmsar skoðanir þar á ferð en þetta mál er afar flókið og alveg lágmark að fara rétt með staðreyndir. Þá langar mig til þess að víkja hér nokkuð að þriðja heiminum og þróunarmálum. Við höfum horft upp á það á undanförnum áratugum, þrátt fyrir miklar framfarir í heiminum, að andstæður milli suðurs og norðurs eru stöðugt að aukast. Það er ástæða til þess að ætla að sú þróun, sem um margt er ánægjuleg, sem hefur átt sér stað í Evrópu verði frekar til þess að auka þennan mun en minnka. Það er vegna þess að Vesturlönd vilja gjarnan styðja ríki í Austur-Evrópu til framfara og menn óttast að þá muni um leið draga mjög úr stuðningi við þriðja heims ríkin. Þá óttast menn það líka að hin bættu samskipti austurs og vesturs verði til þess að þessar tvær fyrrverandi andstæðu blokkir sameinist sem eins konar lögregla heimsins. Það er þróun sem ber að varast og væri heldur til hins verra ef þróunin í Austur-Evrópu yrði til þess að auka vald hinna ríkari þjóða í heiminum. Þegar kemur að þriðja heiminum og afstöðunni til hans í skýrslunni er allt séð með augum Evrópu. Það er ástæða til að lýsa yfir ánægju með það hvernig hér er reynt að draga upp hin stóru vandamál sem við er að glíma í þriðja heiminum en þau eru séð frá sjónarhóli Evrópubúa. Í skýrslunni eru í fyrsta lagi nefndar GATT-viðræðurnar og áhrif þeirra en talið er að ef GATT-samningurinn kemst í höfn muni hann um margt hafa góð áhrif á stöðu þriðja heimsins, ekki síst vefnaðariðnað sem þar er víða mikill en þeir eiga erfitt með að koma sínum vörum á framfæri vegna ýmiss konar hafta í hinum iðnvæddu löndum. En það er nú svo að þarna sem víðar eru það hinar ríku þjóðir sem standa í veginum. Það eru fyrst og fremst Bandaríkin og Evrópubandalagið sem takast á í GATT-samningunum og koma í veg fyrir að þeir samningar náist og ekki síst Evrópubandalagið. Í öðru lagi er vikið að þróunaraðstoð hinna ríku landa sem hefur verið allveruleg en eins og hér er vikið að réttilega hafa vaknað mjög margar spurningar um gildi þessarar vestrænu aðstoðar vegna þess að það hefur komið í ljós að peningarnir fara meira og minna í hina vestrænu starfsmenn og skila sér í litlu auk þess sem aðstoðin hefur öll verið með vestrænum hætti og frá vestrænu sjónarhorni. Henni hefur fyrst og fremst verið beint að körlum og hefur oft á tíðum orðið til þess að raska mjög þeim samfélögum sem átti að hjálpa og þá til hins verra. Menn hafa verið að troða ýmiss konar vestrænum gildum upp á þjóðir þriðja heimsins. Þá er í þriðja lagi vikið að flóttamannastraumi frá þriðja heims ríkjum til Evrópu. Það vekur athygli okkar á því að þarna er um mjög alvarlegt vandamál að ræða sem þarf að taka á, ekki síst með samræmdri löggjöf Evrópuþjóða. Vissulega er við mikil vandamál að stríða í þriðja heiminum en auðvitað eru takmörk fyrir því hvað Evrópa getur tekið við af flóttamönnum. Ég vil nefna það að mér barst nýlega bréf frá Caritas, hjálparstofnun kaþólsku kirkjunnar. Ég veit ekki hvort öðrum hefur borist það en ég þykist vita að ég hafi fengið það vegna þess að ég er fulltrúi í Evrópuráðinu. Þar er einmitt verið að vekja athygli á nauðsyn samræmdrar löggjafar hvað varðar flóttamenn og innflytjendur. Ég vil enn skora á hæstv. dómsmrh., af því að ég sé að hann stendur hér í hliðarherbergi, að taka sig nú til og endurskoða hina íslensku innflytjendalöggjöf. Í fjórða lagi, þar sem verið er að ræða um vandamál þriðja heimsins, er vikið að spillingu náttúrunnar. Og mikið rétt, hún er veruleg í þriðja heiminum og ekki síst er þar um að ræða uppblástur og eyðingu skóga sem við höfum miklar áhyggjur af enda er þar verið að ganga á súrefnisforða heimsins. Síðast en ekki síst er vikið hér að heimi múslima og þar kemur fram að margir spá því að þar sé að finna og verði að finna eina helstu átakalínu heimsmála á næstu árum og áratugum. Eins og ég nefndi áðan tel ég að veruleg ástæða sé til þess að skoða þau mál mjög rækilega. Það sem ekki er nefnt vekur auðvitað athygli í þessu samhengi. Hér er t.d. ekki minnst á hina gífurlegu fólksfjölgun sem á sér stað í þriðja heiminum og er sennilega eitthvert alstærsta vandamál sem við er að glíma á jörðunni. Þar verður að nefna að ég tel að kaþólska kirkjan sýni í rauninni mikið ábyrgðarleysi í þeim efnum. Mér finnst það ábyrgðarleysi að halda fast í bókstafinn og horfast ekki í augu við vandamál og örbirgð heimsins og veita ekki sínu fólki upplýsingar og aðstöðu til þess að nota getnaðarvarnir. Ég býst við að ef þriðja heims ríkin væru beðin að svara þeirri spurningu hver væru þeirra helstu vandamál mundu þau nefna ýmislegt annað en það sem nefnt er í þessari skýrslu. Þar má nefna fátækt og misrétti, m.a. misrétti milli karla og kvenna, sjúkdóma, ófrið og þjóðfélagsátök, vatnsskort og uppblástur, harðstjórn og pólitískar ofsóknir, heljargreipar fyrrverandi stórvelda heimsins á þeirra efnahagslífi og ýmislegt fleira. Þar með komum við að þeirri spurningu hvað við Íslendingar getum gert til þess að bæta ástandið. Ég get tekið undir þau orð sem fram koma í skýrslunni að aðstoð Íslendinga við þriðja heiminn sé skammarlega lítil. Við sem sitjum á Alþingi getum ekki skotið okkur undan því að taka á þessum málum og gera markvissa áætlun til þess að ná því takmarki sem Alþingi hefur samþykkt að skuli náð. Í þessu samhengi vil ég nefna konur í þróunarlöndunum sérstaklega og minnast á það að Íslendingar hafa þó lítillega komið þar við sögu. Hér er starfandi á landinu deild í samtökunum UNIFEM, sem er þróunarsjóður á vegum Sameinuðu þjóðanna, og nýlega hafa þær gert samning um yfirtöku á verkefnum Þróunarsamvinnustofnunar í kvennahúsinu í Mindelo á Grænhöfðaeyjum. Ég tel að þarna sé um að ræða verkefni af því tagi sem á að beina sjónum að, að aðstoða ákveðna hópa, reyna að finna hvað það er sem kemur að gagni. Til þess að upplýsa þingheim aðeins um þennan merkilega sjóð, UNIFEM, sem var stofnaður í kjölfar kvennaáratugs Sameinuðu þjóðanna, þá segir í fréttabréfi um þróunarmál frá því í febrúar 1992, með leyfi forseta: ,,Markmið UNIFEM er tvíþætt. Annars vegar að veita fjárhagslega og tæknilega aðstoð til samvinnuverkefna kvenna á sviði atvinnureksturs, fæðuframleiðslu, við orku- og drykkjarvatnsöflun ásamt heilsugæslu. Hins vegar að tryggja að jafnt tillit sé tekið til þarfa kvenna og karla í hinum ýmsum þróunarverkefnum.`` Þessi samtök hafa stöðugt verið að færa út kvíarnar. Þar er nú mikið gert af því að reyna að tengja konur og umhverfismál saman og það hefur verið ákveðið að helga áratuginn sem nú stendur yfir, frá 1990--2000, efninu ,,Konur, umhverfi og þróun``. Það er nokkuð merkilegt hvað athygli þeirra sem talað hafa í þessari umræðu hefur lítið beinst að GATT-viðræðunum og það er kannski að finna skýringu á því hversu stutt er síðan GATT-slagurinn, eins og menn hafa kallað hann, átti sér stað hér í þingsölum, GATT-slagurinn 1992. Ég vildi gjarnan beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hvað sé að frétta af því máli og hvernig hann metur stöðu þessara samninga núna. Það er nýkomin fram skýrsla þeirrar nefndar sem landbrh. skipaði til þess að kanna áhrif GATT-samninganna á íslenskan landbúnað. Þar varð niðurstaðan nokkuð í þeim dúr sem sumir ræddu í þeirri umræðu sem átti sér stað að menn væru að draga upp allt of dökka mynd af áhrifum GATT-samningsins og ég vona svo sannarlega að það fari að draga til tíðinda í GATT-samningunum. Þá ætla ég að lokum að koma aðeins að hinu Evrópska efnahagssvæði og Evrópubandalaginu. Eins og ég nefndi í upphafi vil ég undirstrika það að öll þessi umræða þarf að vera opin og skoða þarf þessi mál frá öllum hliðum. Hér hafa menn lýst því yfir fjálglega að þeir hafi lesið bæði Rómarsáttmálann og Maastricht-samkomulagið og þekki þessa samninga út og inn. En það breytir auðvitað litlu þótt einstakir þingmenn, jafnvel allir þingmenn, hafi kynnt sér þessa samninga rækilega. Þjóðin þarf að vita hvað um er að ræða og það skiptir mjög miklu máli að þjóðin viti hverju er verið að hafna, því ég gef mér það að við höfnum aðild að Evrópubandalaginu, og það er í fyrsta lagi vegna sjávarútvegsstefnunnar, í öðru lagi vegna þeirrar miklu miðstýringar sem einkennir þetta bandalag og þetta er karlstýrt bandalag. Þar er hlutur kynjanna mjög fjarri því sem við þekkjum á Norðurlöndum. Og síðast en ekki síst vegna þess að í uppsiglingu er nýtt ríkjabandalag sem enginn veit enn þá hvert fer eða hvað mun af leiða. Ég er líka þeirrar skoðunar að við eigum að standa utan hins Evrópska efnahagssvæðis ef sá samningur verður að veruleika vegna þess að ég óttast það að ef við stígum fyrsta skrefið verðum við líka að stíga annað skrefið, þ.e. að aðild að hinu Evrópska efnahagssvæði muni leiða okkur inn í Evrópubandalagið. Ekki vegna þess að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði ,,per se`` leiði til aðildar heldur vegna þess hve hann verður ófullnægjandi þegar til lengri tíma er litið. Það er verið að búa þarna til mikið bákn, ólýðræðislegt bákn og það er ekki bara hér sem menn láta í ljós efasemdir varðandi þennan samning heldur eru þær efasemdir ekki síður að finna innan Evrópubandalagsins og þá ekki síst á Evrópuþinginu. Þar segja menn: Við ætlum ekki að láta þessi EFTA-ríki segja okkur fyrir verkum. Við ætlum ekki að láta þau hafa áhrif á gang mála. Það kemur víða fram í því sem rætt er og ritað um hið Evrópska efnahagssvæði að þarna verður um þvílíkt skipulagsskrímsli að ræða að það mun ekki duga til lengdar. Menn munu fljótlega fara að glíma við framhaldið. Þar að auki þá hljótum við að velta því fyrir okkur hver okkar staða verður ef Norðurlöndin og Austurríki ganga í Evrópubandalagið og við stöndum ein eftir ásamt Liechtenstein, hugsanlega Sviss. En við skulum auðvitað ekki gefa okkur það að aðild að Evrópubandalaginu verði samþykkt í þessum löndum. Ég vil líka minna á það sem Willy Brandt sagði þegar hann var hér á ferð, líklega í hittiðfyrra. Hann var mjög að undrast umræðuna um Evrópubandalagið, hér sem annars staðar, og lýsti þeirri skoðun sinni að það mundi verða mjög ófullnægjandi fyrir ríkin á hinu Evrópska efnahagssvæði að verða að sæta lögum og samþykktum Evrópubandalagsins innan ramma samningsins en geta litlu ráðið um breytingar og framkvæmd. Minn ótti er því fyrst og fremst þessi: Þegar búið er að segja A þá verða menn að segja B. Auðvitað, eins og ég hef nefnt hér áður, veit ég ekki hver er þess umkominn að spá um það hvernig ástandið verður eftir 5--10 ár. Við skulum ekki gleyma því að auðvitað fylgja kostir bæði EES-samningnum og Evrópubandalaginu. Ég met hins vegar stöðuna þannig að gallarnir séu meiri eins og málin blasa við. Ég verð að segja það að ég treysti mér ekki til þess að hafna aðild að Evrópubandalaginu um aldur og ævi. Ég get ekki gefið mér það að ekki muni verða breytingar eða við munum standa í þeim sporum að verða að gera eitthvað annað eða telja hagsmunum Íslands betur borgið á annan hátt þegar kemur fram á næstu öld. Mér finnst að umræðan eins og hún er að þróast sé að verða nokkuð svart-hvít og ég vil vara við því að menn festist í þeim sporum. Ég ætla að vitna í þá umræðu sem átti sér stað hér í gærkvöldi og í orð hv. 4. þm. Austurl. þar sem hann sagði eitthvað á þá leið að hann hefði verið að líta á þessi mál, þ.e. Evrópubandalagið og EES ,,í þeirri vídd sem ber að líta á þau.`` Og hann komst einnig svo að orði: ,,Beislinu var smeygt upp á Svía og Finna.`` Mér finnst gæta nokkurs hroka í þessum ummælum og þingmaðurinn sé bæði að gefa sér það að hann hafi fundið hina réttu leið til að skoða þessi mál og í rauninni gefa sér það að eitthvert skrímsli sé búið að krækja klónum í Svía og Finna. Mér finnst í raun og veru að verið sé að gera mjög lítið úr hinni lýðræðislegu umræðu. Ég vara þingmenn við að tala svona. Við erum rétt í upphafi umræðunnar og við eigum að draga fram hér rök og mótrök. Hv. 4. þm. Austurl. komst líka þannig að orði að við stæðum frammi fyrir því hvenær valdinu og valdakerfinu á Íslandi leyfðist að draga Ísland að þessu samningaborði um aðild að Evrópubandalaginu. Mér finnst menn vera að draga þarna upp, eins og í GATT-umræðunni, heldur dökka mynd af ástandinu og ég held einfaldlega að pólitísk umræða um svo alvarleg mál eigi að fara fram með rökum en ekki slíkum stórfullyrðingum. Þetta ber nokkurn vott um samsæriskenningar um hin illu öfl sem alls staðar séu á ferðinni og gott og illt takist á en málin eru auðvitað ekki svo einföld. Við erum að ræða um kosti og galla og ég ítreka að ég tel gallana vera meiri en kostina. En ég vil að umræðan sé málefnaleg og lýðræðisleg og það er nú einu sinni partur af lýðræðinu að sætta sig við vilja meiri hlutans og það er hlutverk þjóðkjörinna þingmanna að ræða málin með málefnalegum hætti. Að lokum, herra forseti, sú framtíð sem ég vil sjá fyrir Ísland er sú að Ísland skipi sér í hóp þeirra þjóða sem tala máli friðar, mannréttinda, jöfnuðar og náttúruverndar í heiminum. Í því liggja hagsmunir okkar fyrst og fremst. Við erum ein örfárra þjóða í heiminum sem getum tjáð okkur hræsnislaust um stöðu heimsmála vegna þess að við höfum aldrei lýst yfir styrjöld á hendur nokkurri þjóð. Við virðum mannréttindi þokkalega vel og tilheyrum enn hinu norræna velferðarkerfi sem til skamms tíma hefur þótt til fyrirmyndar hvað sem um það mun verða. Þessa stöðu eigum við að varðveita um leið og við metum upp á nýtt þær ytri aðstæður sem við búum við og fram undan eru.

Virðulegur forseti. Hæstv. forsrh. talaði um það í ræðu sinni í gær að það væri ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar að sækja um aðild að Evrópubandalaginu nú. Hv. þm. Björn Bjarnason sagði í umræðu í dag um þetta efni að ekki væri enn þá á dagskrá að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir kemur hér upp og segir okkur að það eigi ekki að vera á dagskrá að sækja um aðild að Evrópubandalaginu ,,að óbreyttu``. Svo bætir þingmaðurinn við: ,,En hver getur spáð um stöðu Evrópusamvinnunnar að 5--10 árum liðnum? Umræðan á ekki að vera svart-hvít. Auðvitað fylgja kostir EES og EB.`` Þetta er þá leiðsögn fyrir íslenska þjóð hjá hv. þm. Ég hélt að vírusinn væri ekki orðinn mjög útbreiddur innan Kvennalistans en ég hef tekið eftir því að hann er í þeim garði. En að hann væri orðinn svona útbreiddur, því hef ég bara ekki gert mér grein fyrir. Það er alveg ljóst að hv. þm. vill fara með Þórarni V. Þórarinssyni, framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins, í verslunina og máta flíkina. Það er alveg dagljóst. Og hv. þm. hefur enga leiðsögn að gefa almenningi um það hvert er mat hennar á þessu, þ.e. hver eru gagnrökin. Hún segir: ,,Eins og stendur, að óbreyttu.`` En hefur þingmaðurinn ekki einhverja mynd af því í hvaða átt Evrópubandalagið er að þróast? Hefur þingmaðurinn ekki mynd af því? Hvers vegna er þingmaðurinn að segja: Það verða allir að vera galopnir fyrir þessum rökum og gagnrökum? Í hvaða andrúmslofti hrærist þingmaðurinn? Veit þingmaðurinn t.d. hvernig fjölmiðlaflóran á Íslandi matreiðir mál eða hvaða aðstöðu þeir hafa sem eru með aðvörunarorð í þessu máli til að fá fjölmiðlana til að eiga hlut í því að hlutlæg umræða eigi sér stað? Ég verð að lýsa svo verulegum vonbrigðum með að heyra þennan málflutning frá fólki sem ég hélt að hefði það á stefnuskrá sinni að berjast gegn því að Ísland afsali sér fullveldi sínu og gerist aðili að Evrópubandalaginu. Það er mikil raun að hlýða á þetta.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Austurl. tíðkar það að taka sterklega til orða. Ég sagði að ég væri andvíg aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Ég sagði að ég væri andvíg hinu Evrópska efnahagssvæði, þ.e. aðild Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði, en hins vegar þá treysti ég mér ekki til að segja til um það hver staða heimsmála eða staða Íslands í Evrópu verður eftir 5--10 ár. Ég er ekki svo framsýn að geta séð hvernig ástandið verður þá og hvernig við munum meta stöðuna. Ég nefndi í minni ræðu ýmis rök fyrir því að ég tel hvorki aðild að Evrópska efnahagssvæðinu né Evrópubandalaginu koma til greina, t.d. sjávarútvegsstefnuna, miðstýringuna, karlstýringuna, o.s.frv. Ég tel þetta ekki vænlega kosti fyrir Ísland. Það getur verið að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson geti svarað því fyrir sig hvernig ástandið verður eftir 10--20 ár, að þar verði engin sú breyting á sem breyti hugsanlega okkar afstöðu varðandi Evrópubandalagið, en ég treysti mér ekki til þess að gera það.

Herra forseti. Ég hefði litið svo á að 5--10 ár væru það sem við flokkum undir nána framtíð. Vissulega geta orðið verulegar breytingar, ófyrirséðar breytingar í málum eins og hefur gerst t.d. í Evrópu á undanförnum árum sem fáir sáu fyrir. Þar á ég við breytingarnar í Austur-Evrópu alveg sérstaklega. Ég sé hins vegar ekki ef ég reyni að meta nána framtíð, það sem maður getur séð fram á veginn, að þar séu nein sólarmerki um að þær breytingar séu að verða sem geti gert aðild Íslands að Evrópubandalaginu aðlaðandi í náinni framtíð. Það sé ég bara alls ekki. Ég bið hv. þm. um að lýsa því fyrir mér hvað hann er að hugsa þegar hann er að varpa slíku upp á vegginn eins og þessu, að hér verði að fara fram opin og víðsýn umræða um kosti og galla EES og EB, væntanlega til þess að menn geti skoðað þetta og mátað flíkina. Spurningin stendur um það hvort Íslendingar ætli að afsala sér sínu sjálfstæði og kasta sínum stjórntækjum. Allir vita í hvaða átt Evrópubandalagið stefnir. Það hefur gert sína samninga og samkomulag í Maastricht. Það er að þróast í stórríki. Getur þingmaðurinn séð það fyrir eða telur þingmaðurinn að það komi til greina fyrir Íslendinga að ganga inn í það hús? Auðvitað getum við alltaf sagt: Framtíðin er óræð. Mikil ósköp. En ég á afar erfitt með að átta mig á svona leiðsögn því stjórnmálamenn verða náttúrlega að taka á sig ákveðna ábyrgð. Þeir hafa ákveðnu leiðsagnarhlutverki að gegna, upplýsandi hlutverki og leiðsagnarhlutverki en geta ekki bara setið í dyngju sinni og spjallað yfir prjónum og velt fyrir sér ýmsum þáttum sem enginn getur út af fyrir sig sagt fyrir um. Við hljótum að ganga út frá ákveðnum forsendum. Ég hélt að þingmaðurinn sem sagnfræðingur hefði þjálfað með sér hugarfar í þá áttina.

Herra forseti. Ég þakka enn fyrir leiðbeiningarnar og það hugarfar sem kom hér fram varðandi það hvernig konur verja tíma sínum. Hv. 4. þm. Austurl. spurði hvort ég teldi að Íslendingar ættu að ganga inn í það hús sem Maastricht-samkomulagið er að reisa. Ég hef lýst því m.a. í grein að ég hef mikla trú á lýðræðishefðum Evrópu og baráttu fólks úti í Evrópu fyrir mannréttindum og lýðræði. Það er ekkert sem segir mér það að þó að búið sé að samþykkja Maastricht-samkomulagið að það verði óbreytt um aldur og ævi eða sú stefna sem þar hefur verið tekin verði ofan á. Það sem ég og fleiri höfum verið að leggja áherslu á er að við vitum öll um hvað þessi mál snúast, um hvað Evrópuumræðan snýst, hvað felst í hinu Evrópska efnahagssvæði, bæði kostir og gallar og hvað felst í aðild að Evrópubandalaginu, kostir og gallar.

Fyrir hvern?

Fyrir okkur Íslendinga. Við erum fyrst og fremst að ræða málið út frá sjónarhóli Íslendinga og við þurfum auðvitað að vega og meta og fólk á að vita um hvað umræðan snýst. Það er hlutverk okkar sem tökum þátt í þessari umræðu að vera málefnaleg og upplýsa um leið og við tökum afstöðu. Ég ítreka það enn og aftur: Ég tel aðild að Evrópubandalaginu ekki koma til greina nema einhverjar verulegar breytingar verði. Ég þori ekki að spá um þær.

Hæstv. forseti. Ég hlýt næstum að þakka fyrir það að fá að taka nú til máls vegna þess að fjöldi þingmanna hefur vottað það að ég bað hér um orðið fyrst allra eftir að framsögumaður, hæstv. utanrrh., hóf mál sitt í gær og nú er komið á tíunda tíma daginn eftir. Það er sannarlega virðingarvert að ég skuli fá að hefja hér mál mitt. Hæstv. forseti. Hér hafa farið fram að mörgu leyti áhugaverðar umræður og margt skynsamlegt komið fram í þeirri umræðu og skal ég reyna í máli mínu að endurtaka ekki það sem ég var sammála um í máli manna. Ég hef þess vegna tekið þann kost að renna í gegnum þessa miklu skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur hér lagt fram og mun reyna að koma inn á þau atriði sem mér finnst skipta meginmáli. Það fór þó svo að ég staldraði strax við þriðju línu í inngangi þessarar miklu skýrslu, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á þeim tæpu fjórum áratugum, sem liðnir eru frá stofnun lýðveldisins, hafa höfuðmarkmið íslenskrar utanríkisstefnu verið í því fólgin að tryggja sjálfstæði landsins og aðgang þess að útlendum viðskiptamörkuðum og tryggja og varðveita yfirráð yfir auðlindum þjóðarinnar.`` Fyrsta spurning mín hlýtur því að vera: Hvað eru auðlindir þjóðarinnar? Í annars ágætri ræðu sinni í gær kom hv. 10. þm. Reykv. inn á auðlindir jarðarbúa og talaði um náttúru jarðarinnar. Sú náttúra er því aðeins auðlind að mennirnir geti umgengist hana og þess vegna er ég ósammála hv. 10. þm. um það hvað sé hin raunverulega auðlind jarðarinnar. Það er að sjálfsögðu maðurinn sjálfur, hamingja hans og velferð. Nú veit ég ekki hvort þetta var of mikið fyrir hæstv. utanrrh. en ég mundi mælast til þess að ég fái að sjá til hans þó að ég virði það af sérstökum ástæðum að hann gangi hér um gólf þar sem mér er kunnugt um að hann á erfitt með að sitja. En ég vænti þess að hann hlýði á mál mitt þar sem ekki eru fleiri ráðherrar viðstaddir þessa mjög svo mikilvægu umræðu. En það mætti gjarnan koma oftar fram í umræðum á Alþingi fyrir hvern við erum að berjast, hvers velferð við erum að tryggja. Þess vegna held ég að umræðan ætti að snúast um sjálfstæði og öryggi þeirrar einu sönnu auðlindar sem Íslendingar eiga sem eru Íslendingar sjálfir. Þetta hygg ég að sé mjög mikilvægt atriði að menn íhugi áður en lengra er haldið, og ekki síst í umræðunni um Evrópubandalagið og Evrópskt efnahagssvæði sem ég mun koma að síðar. Síðan segir hæstv. utanrrh. í inngangi sínum að með tvíhliða samningum og með þátttöku í alþjóðlegu viðskiptasamstarfi, þar á meðal í EFTA og GATT hafi stjórnvöld komist að hagstæðum kjörum í viðskiptum við aðrar þjóðir og það er mikið til í því. En menn taka eftir ,,með tvíhliða samningum``. Síðar í skýrslunni er lögð áhersla á ,,tvíhliða viðræður við Bandaríkjamenn um varnir þjóðarinnar`` og svo framvegis. En þessir ,,tvíhliða samningar`` sem hafa gefið svo góða raun virðast ekki hafa orðið hæstv. utanrrh. að fyrirmynd þegar kemur að þeim samningum sem hér hafa verið gerðir að umræðuefni. Við stöndum auðvitað á mjög erfiðum tímum og það er rétt sem hv. síðasti ræðumaður sagði, það er mjög erfitt að horfa fram á veginn og reyna að gera sér grein fyrir í hvers konar veröld við lifum á næstu árum, að ég tali nú ekki um á næstu öld. Þegar ég var mjög ung las ég bók sem hefur orðið mér eftirminnilegri en margar og jafnvel flestar aðrar erlendar bækur en það var bók Stefans Zweig ,,Veröld sem var`` í ágætri þýðingu Ingólfs Pálmasonar. Bókin lýsti veröld sem var að lokinni heimsstyrjöldinni. Sannleikurinn er sá að ég hygg að við séum í svipuðum sporum núna og Stefan Zweig var þegar hann reit þessa merku bók sína. Við lifum í algerlega nýrri Evrópu. Í þingmannaheimsókn sem ég fór í til Tékkóslóvakíu fyrir nokkrum dögum, sem ég mun aðeins koma inn á síðar, var þessi bók mér mjög ofarlega í huga því að mér fannst ég standa í ,,veröld sem var``. Það er auðvitað ekki vandalaust að bregðast við nýrri veröld á nokkurra áratuga fresti eins og við, sem á þessari öld lifum, höfum orðið að gera og forfeður okkar. En ég ætla að snúa mér fyrst að Evrópuumræðunni. Hér er sorglegt að sjá hversu fáir eru viðstaddir vegna þess að mér er ekki grunlaust um að fjölmargir hv. þm. hefðu gott af að fá smásagnfræðilega yfirferð um hvað erum við að ræða um. Ég ætla þess vegna að gerast svo djörf að fara aðeins ofan í upphaf efnahagssamvinnu Evrópuríkja. Hafi menn ekki tíma til að sitja þennan þingfund þá er að minsta kosti hægt að lesa þá yfirferð í þingtíðindum. Þegar síðari heimsstyrjöldinni lauk vaknaði mikill áhugi á samvinnu ríkja og er tilkoma ýmissa fjölþjóðasamtaka á fyrstu árunum eftir stríð til marks um þennan áhuga. Í Evrópu varð Efnahagssamvinnustofnun Evrópu OEEC til árið 1945, sem síðar varð Efnahags- og framfarastofnun Evrópu OECD árið 1960, og Evrópuráðið 1949. Sama gildir um Kola- og stálbandalagið sem stofnað var árið 1951 og Efnahagsbandalagið og Kjarnorkubandalagið sem stofnuð voru 1957. Tvær meginástæður ollu myndun þessara bandalaga og skal reynt að gera þeim nokkur skil því að erfitt er að ræða þessi mál án þess að geta sögu þeirra að nokkru. Í fyrsta lagi kom til veik efnahagsleg og pólitísk staða Vestur-Evrópuríkja eftir heimsstyrjöldina. Þessi ríki höfðu glatað fyrri valdastöðu og stóðu nú í skugga Bandaríkjanna og Sovétríkjanna sem voru hernaðarlega og efnahagslega miklu sterkari en misjafnlega illa farin ríki Vestur-Evrópu. Menn töldu að eina leiðin til að tryggja efnahagslega velmegun og tæknilega framþróun til jafns við Bandaríkin væri aukin samvinna ríkjanna. Endurreisn hagkerfis ríkjanna eftir eyðileggingar stríðsins og bætt lífskjör almennings væru undir því komin að ríkin efndu til efnahagslegrar samvinnu. Í því sambandi töldu menn að frjáls og hindrunarlaus viðskipti væru öruggasta leiðin til að tryggja hagvöxt og bætt lífskjör. Því verður ekki neitað að Evrópubandalagið og Fríverslunarbandalagið EFTA hafa gegnt veigamiklu hlutverki í efnahagslegri --- og ég sagði efnahagslegri --- endurreisn Evrópu og verið að nokkru forsenda fyrir bættum lífskjörum íbúa aðildarríkjanna ásamt efnahagsaðstoð Bandaríkjamanna, af Marshall-aðstoðinni sem flestir þekkja. Önnur meginástæða fyrir ríkjasamvinnunni var sterkur vilji manna til að koma í veg fyrir frekari styrjaldir milli ríkja Evrópu. Reynsla Evrópubúa af tveimur heimsstyrjöldum, sem hófust í álfunni og þar fóru meginátökin fram, var á þann veg að engan fýsti að eiga það á hættu að til slíks kæmi á ný. Menn yrðu að lifa saman í friði. Skapa yrði forsendur til þess að stríðsátök milli ríkja Evrópu yrðu ekki aðeins ólíkleg heldur óhugsandi. Mikilvægt skref í þá átt var sameining Evrópuríkja í eina efnahagslega heild. Margir bundu einnig vonir við að samhliða eða í framhaldi af slíkri efnahagssamvinnu kæmi til pólitísk sameining ríkjanna í álfunni sem mundi tryggja enn frekar varanlegan frið þeirra í milli. Sú hugsun var skiljanlegri þar sem landamæri höfðu flust til eftir styrjaldir og þjóðerni því óljóst meðal þjóða sem þrátt fyrir allt höfðu samt sterka þjóðerniskennd. Pólitísk sameining hefur engin orðið meðal ríkja Evrópubandalagsins og hvert ríki hefur að mestu haldið pólitísku fullveldi sínu. Eða hafa þau það? Inn á það verður komið seinna. En hin nána efnahagslega og pólitíska samvinna sem átt hefur sér stað milli ríkja Evrópubandalagsins hefur vissulega gert hugsunina um vopnuð átök milli þeirra óraunverulega, a.m.k. að sinni. En vitanlega var það ekki samvinnuhugsjónin ein sem réð ferðinni. Stofnun Evrópubandalagsins styrkti einnig pólitíska stöðu hinna einstöku ríkja í Evrópu. Frakkar litu efalaust á Evrópubandalagið sem tæki til að tryggja Frakklandi ákveðna forustu meðal Evrópuþjóða. Vestur-Þjóðverjar og Ítalir þörfnuðust nýrrar tiltrúar annarra Evrópuríkja og minnstu ríkin í bandalaginu, Holland, Belgía og Lúxemborg eygðu leið til að hafa áhrif á gang mála í álfunni með þátttöku sinni í bandalaginu. Þá þjappaði kalda stríðið ríkjum Vestur-Evrópu saman í andstöðunni við Sovétríkin og Bandaríkin hvöttu þess vegna mjög til pólitískrar og efnahagslegrar samvinnu milli ríkja Vestur-Evrópu. NATO var hinn hernaðarlegi armur slíkrar samvinnu og um hernaðarbandalagið var meiri eining milli ríkjanna en um efnahagssamvinnu. Nokkuð skorti nefnilega á að samkomulag væri um hvernig efnahagssamvinnan skyldi vera og því tókst ekki að mynda efnahagsbandalag sem hefði innan vébanda sinna flest ríki Evrópu. Þess í stað mynduðust tvær meginblokkir í Evrópu. Evrópubandalagið sem var samband sex ríkja og Fríverslunarsamtök Evrópu sem var upphaflega sjö ríkja samsteypa en síðar urðu ríkin níu. Þessi tvö bandalög voru ljóst dæmi um ólíkar hugmyndir manna um samvinnuna. Þegar grunnurinn var lagður að núverandi Evrópubandalagi með stofnun Kola- og stálbandalags Evrópu árið 1951 voru stofnríkin sex talsins. Belgía, Frakkland, Ítalía, Holland, Lúxemborg og Vestur-Þýskaland. Þessi sömu ríki stóðu síðan að myndun Efnahagsbandalags Evrópu og Kjarnorkubandalagsins árið 1957, en þessi þrjú bandalög eru uppistaðan í Evrópubandalaginu. Árið 1973 bættust þrjú ríki í hópinn en það voru Bretland, Danmörk og Írland. Ríkisstjórn Noregs hafði tekið þátt í umræðum um inngöngu en meiri hluti Norðmanna hafnaði aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Árið 1983 urðu Grikkir aðilar og Spánn og Portúgal gengu í bandalagið árið 1986. Sumir telja að Evrópubandalagið eigi enn eftir að stækka. Austurríkismenn og Tyrkir hafa þegar sótt um inngöngu og vonast til að gerast aðilar fyrir aldamót. Eins og allir þekkja hafa farið fram umræður innan allra EFTA-ríkjanna sem ekki eru aðilar, þ.e. Finnlands, Íslands, Noregs, Svíþjóðar og Sviss. Og nú hafa Austurríkismenn tekið ákvörðun um að sækja um aðild. En eiga þessi ríki auðvelda innkomu í Evrópubandalagið? Því fer fjarri. Á fundi sem haldinn var í Genf 16. mars sl. þar sem voru saman komnar EFTA-nefndir EFTA-ríkjanna flutti Marcelino Oreja, formaður allsherjarnefndar Evrópuþingsins, fyrirlestur. Hann er fyrrverandi utanríkismálaráðherra Spánar og fyrrverandi aðalritari Evrópuráðsins. Hann gerði grein fyrir stöðu hinna tólf ríkja Evrópubandalagsins og sagði að tólf ríki væru hámark eins og uppbygging Evrópubandalagsins væri núna. Evrópubandalagið gæti ekki tekið við fleiri ríkjum nema með gjörbreytingu á uppbyggingu bandalagsins. Þegar Oreja hafði lokið máli sínu áttum við þingmenn kost á að spyrja hann spurninga. Ég spurði hann þá hvort hann væri hér með að segja okkur það svo að dæmi væri tekið hvort Íslendingar ættu einhverja von um að komast inn sæktu þeir um aðild á morgun. Oreja svaraði því alveg hreinskilnislega: Nei, slíkt kæmi ekki til greina. Mér varð þá litið á sessunaut minn, norska fulltrúann, og spurði því hvort sama gilti um Norðmenn og hann taldi það einnig. Hann útskýrði fyrir okkur að valdakerfi Evrópubandalagsins væri á þann veg að óhugsandi væri að ríki bandalagsins gætu sætt sig við inngöngu smáríkja á borð við Möltu, Kýpur, Ísland og Liechtenstein og þar gæti komið til greina að búa þyrfti til samsteypur hinna litlu ríkja, eins konar ,,búketta``, blómvendi smáríkja. Má hugsa sér hversu fáranleg samsetning það væri að Ísland, Malta, Liechtenstein og Kýpur yrðu eins og eitt ríki í þessari miklu ríkjasamstæðu. Slíkt er auðvitað fráleitt með öllu. Síðan hafa komið upp miklir árekstrar milli Evrópuþingsins annars vegar og Evrópubandalagsins hins vegar. Mér finnst oft --- og ekki veit ég nú hvort hæstv. utanrrh. heyrir mál mitt --- að allar fréttir, allar upplýsingar um þessi mál séu meira en misvísandi. Og svo er einnig um þá skýrslu sem hér liggur fyrir. Þess vegna vildi ég óska þess, þrátt fyrir alla umræðu um sparnað í utanlandsferðum þingmanna og ráðherra, að sem allra flestir hv. þm. ættu þess kost að fara suður fyrir Alpafjöllin og heyra hvernig rætt er um þessi mál þar. Ég skal þess vegna ekki eyða fleiri orðum um það að vitanlega er Evrópubandalagsaðild ekki á dagskrá og það hafa sem betur fer ráðherrar ríkisstjórnarinnar staðfest hér og síðast hæstv. forsrh. sem klappaði hæstv. utanrrh. á kinnarnar með högg í huga í gærkvöldi. En þökk sé honum fyrir það. En hvað þá með EES? Menn hafa rætt hér að þeir viti ekki hvernig eigi að bregðast við þessu, hvernig Evrópa verði eftir tvö til þrjú ár. Að mínu viti skiptir það nákvæmlega engu máli. Ef menn eru á móti aðild Íslendinga að Evrópubandalaginu þá hljóta þeir líka að vera á móti samningi um Evrópskt efnahagssvæði og af hverju? Af því að bæði vinna á nákvæmlega sömu forsendum og sú ein forsenda nægir mér til að vera á móti hvoru tveggja, en hún er sú að þjóðþing aðildarlandanna afsala sér valdi sínu. Menn hafa verið að jagast um það hér hvort svo sé. Suður í Genf og suður í Brussel er sú umræða löngu liðin. Þar viðurkenna menn að sjálfsögðu að vitaskuld er þarna komið yfirþjóðlegt vald sem tekur vald af viðkomandi þjóðþingum. Ef við yrðum aðilar að hvoru sem væri yrðum við tilneydd að breyta hundruðum laga sem við höfum sjálf sett til að aðlaga þau að þeim lögum sem Evrópuþingið setur. Þetta nægir mér alveg. Ég þarf ekkert meira auk þess sem ég sé ekkert hvaða knýjandi nauðsyn kvelur mig til að gerast aðili að þessum samtökum. Það er satt að segja kyndugt að þeir sem mest hafa hamast og hæst hafa talað um miðstýrt skrímsli austantjaldslandanna dreymir nú um það eitt að búa til annað slíkt í Vestur-Evrópu. Það er mér eilíft ánægjuefni, það verður að segjast eins og er, að hlýða á hv. 3. þm. Reykv. tala um stjórnmál, einkum utanríkismál. Vegna þess að það er eins og hann hafi ekki opnað blað eða bók sl. 20--30 ár.

Fimmtán kannski.

Fimmtán kannski segir hv. þingflokksformaður Alþfl. Stundum eru ástæður þess sem gerist ljósari en margur heldur. Ég vissi nú ekki fyrr en hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason, sagði mér það að ég hefði í öllu mínu pólitíska lífi verið hluti af neti alþjóðaheimskommúnismans. Þetta hef ég víst verið með því einu að vinna fyrir Alþb. Það vill nú svo til að ég hygg að hv. 3. þm. Reykv. hafi tíðar farið ferðir til austantjaldslandanna, m.a. Sovétríkjanna. Það vill nú svo til að þeir hafa ekki verið ánægðari með mig en svo að ég hef aldrei komið þangað, þannig að ekki get ég nú sagt að ég hafi verið í nánu samneyti við þá góðu herra. En það sem grínlaust skynsamur maður og vel gefinn maður og menntaður eins og hv. þm. Björn Bjarnason hefur ekki uppgötvað er að ,,fall kommúnismans`` eins og hann segir, og það þarf eiginlega að skrifa þetta með sérstökum framburði, á sér ósköp einfalda ástæðu sem hefur í raun og veru ekkert með hugsjónir jafnréttis og bræðralags að gera. Nefnilega: Ástæðan fyrir hruni kommúnismans er einfaldlega sú sem við alþýðubandalagsmenn höfum alltaf vitað, að sósíalismi án lýðræðis er þverstæða sem ekki gengur. Þetta tvennt er óaðskiljanlegt ef byggja á þjóðfélag sem grundvallast á jafnrétti og bræðralagi. Höfuðmistök þeirra sem létu sig dreyma um að reka sósíalískt þjóðfélag eru að þeir gleymdu að lýðræði þarf að fara með. Af því súpa þeir nú seyðið. Hvort það er nú hin eina lausn þeirra ríkja sem nú standa í fullkominni upplausn að hoppa yfir í vestrænt samfélag eins og þau eru sum rekin hef ég jafnmiklar efasemdir um. Þetta hélt ég að væri öllu sæmilega menntuðu fólki nokkuð ljóst. Að lýðræði og sósíalískt þjóðfélag hlýtur að vera tvær greinar á sama meiði, annað er óhugsandi. Það hlýtur þess vegna að vera svar mitt við öllum þessum umræðum, sem eru löngu komin út í smáatriði sem um yrði að semja á miklu síðari stigum, að ég geri ekki mikinn greinarmun á hvort Ísland yrði aðili að Evrópsku efnahagssvæði eða Evrópubandalaginu á meðan það mál er óleyst að þjóðþingin haldi sjálfstæði sínu og rétti til að taka sínar ákvarðanir án þess að spyrja einhverja yfirstjórn suður í Brussel eða hvar sem hún annars er. Annað er að einnig má velta fyrir sér hvert er í raun og veru hlutverk Evrópubandalagsins og þá raunar líka samnings um Evrópskt efnahagssvæði. Eins og áður var minnst á var hið upphaflega hlutverk efnahagslegs eðlis. Kola- og stálbandalaginu var ætlað að tryggja sameiginlegan markað fyrir kol, járn og stál með því að ryðja úr vegi viðskiptahindrunum milli ríkjanna. Krupp og aðrir slíkir lifðu styrjöldina af, þeir urðu að tryggja hag sinn áfram. Efnahagsbandalaginu var ætlað að vera alhliða markaðsbandalag sem tryggði óheftan flutning vöru, vinnuafls, þjónustu og fjármagns milli aðildarríkjanna og mótaði sameiginlega stefnu. Kjarnorkubandalagið átti svo að vinna að friðsamlegri nýtingu kjarnorku í þágu iðnaðar með samhæfðum rannsóknum á því sviði. Af þessu sést að Efnahagsbandalagið hefur haft víðtækust verkefni enda verið burðarásinn í þessu samstarfi. En þegar í inngangsköflum sáttmála, bæði Efnahagsbandalagsins og Kola- og stálbandalagsins, má sjá að hugmyndir voru uppi að frekari verkefnum svo sem pólitískri einingu aðildarríkjanna. Eins og sáttmálar Evrópubandalagsins bera með sér er efnahagssamvinnan tvíþætt. Í fyrsta lagi er Evrópubandalaginu ætlað að skapa eitt sameiginlegt markaðssvæði fyrir aðildarríki bandalagsins þar sem tryggður er frjáls flutningur á vöru, vinnuafli, þjónustu og fjármagni. Hins vegar er bandalaginu ætlað að móta sameiginlega stefnu á ýmsum sviðum efnahagsmála. Hvort tveggja hefur óneitanlega haft í för með sér ákveðið framsal á sjálfsforræði aðildarríkjanna. Um það deilir enginn lengur. Þarna er veikleiki fyrirætlana um ríkjasamband af þessu tagi falinn. Þessi skerðing á sjálfsforræði hinna einstöku ríkja er meginvandamál bandalagsins. Þó má segja að hin ýmsu aðildarríki geti ráðið miklu um hvernig með sameiginlegt vald bandalagsins er farið. Meðferð þess er í höndum ráðherra viðkomandi ríkisstjórna sem sitja í ráðherraráði bandalagsins. En auðvitað er þarna þegar hafin valdabarátta innan bandalagsins þegar að umsókn annarra ríkja en þeirra sem mestra hagsmuna eiga að gæta kemur. Menn hafa talað hér um Norðurlandasamvinnu og meðal annarra nokkrir sem ekkert um hana vita. En við þekkjum öll eðli Norðurlandasamvinnu og starfsemi Norðurlandaráðs. Sjálf átti ég sæti í ráðinu í fimm ár. Sú samvinna byggist á sameiginlegum hagsmunum íbúa Norðurlandanna og þar hafa náðst fram mikilvægar samþykktir um fjölmörg mál sem snerta daglegt líf borgaranna. Nægir að nefna afnám vegabréfa, sameiginlegan rétt til heilbrigðisþjónustu, atvinnu, atvinnuleysisbóta, tryggingabóta, auk margvíslegrar samvinnu á sviði menningarmála og vísindarannsókna. En ólíkt Evrópubandalaginu byggist norræn samvinna á þeirri grundvallarreglu að sjálfsforræði aðildarríkjanna sé óskorað, ráðið getur engin lög sett heldur er það vald alfarið í höndum þjóðþinga viðkomandi ríkja. Samræming löggjafar er í höndum þeirra og þeirra einna. Vissulega hefur ráðherranefnd ráðsins völd, en sérhver fulltrúi getur borið mál ráðsins undir þjóðþing sitt. Því er mikilvægur eðlismunur á þessum tveimur ríkjabandalögum sem vert er að gaumgæfa. Annað er einnig vert að íhuga og vík ég þá aftur að því sem ég sagði í upphafi. Hverjar eru þær auðlindir sem okkur ber að gæta? Norðurlandasamvinna byggðist aldrei fyrst og fremst á sameiginlegum hagsmunum í heimi stórfyrirtækja og viðskipta, heldur miklu frekar á hagsmunum hvers einstaks íbúa í daglegu lífi og þetta tvennt fylgist ekki alltaf að eins og við öll vitum. Þá byggist norræn samvinna ekki síður á mennt og menningu og sameiginlegum hagsmunum í þjóðlegri list og andlegri reisn. Þá getum við spurt sjálf okkur hvor ríkjasamvinnan hafi reynst farsælli, sú sem byggð var utan um viðskiptahagsmuni eða sú sem sneri að velferð borgaranna. Ef til vill er ekki sanngjarnt að bera saman aðstæður þeirra þjóða sem að stofnun Evrópubandalagsins og forvera þess stóðu, sem sumar lifðu í rjúkandi rústum styrjaldarinnar, og Norðurlandasamvinnu. En við skulum heldur ekki gleyma að stutt var aftur í fátækt Norðurlandaþjóða þegar Norðurlandaráð varð til. Eitt er víst að þjóðir Evrópubandalagsins eiga þó nokkra leið fyrir höndum til að ná því velferðarstigi sem við búum við á Norðurlöndum þó að okkur þyki enn margt á vanta hjá okkur. Lífskjör fara ekki endilega eftir heildarniðurstöðum viðskiptalífsins, heldur eru þau gjarnan í nokkru samræmi við þjóðlega vitund og reisn manna og þjóða. Þetta gengur hagfræðingum illa að skilja og þess vegna fá þeir oft ranga niðurstöðu þó að þeir leggi rétt saman. Sumir stjórnmálamenn treysta oft um of á þessa röngu niðurstöðu af því að þá skortir hugmyndir um hvers konar líf þeir ætla að búa fólki. Enginn skrifar góða bók nema hún byggist á hugmynd og stjórnmál án hugmyndar, hugsjónar eru vond og vitlaus stjórnmál. ,,Engum Norðmanni líður betur þó að sex eða átta brauta þjóðvegur liggi beint frá Ósló til Brussel``, sagði Tore Houg í ágætri ræðu einu sinni fyrir nokkrum árum á fundi í Alþýðubandalaginu, ,,ef hinn almenni borgari kemst ekki leiðar sinnar nema að stofna lífi sínu í hættu.`` Slíkur þjóðvegur er fyrir fjármagn en ekki fólk. Sú bylting sem orðið hefur í Evrópu á síðustu áratugum á litla samleið með evrópskri hefð í tónlist, bókmenntum, heimspeki og myndlist. Hún er bylting í viðskiptum og fjármagnsflutningi fjármagnsins vegna. Eitthvað af þeim menningarheimi sem Evrópa byggðist á kann að hafa stiknað í gasklefum heimsstyrjaldarinnar en óeðlilega lítið fer fyrir þeim sem af komust. Byltingin er tæknileg, hún er yfirborðsleg, ég leyfi mér að kalla hana framfarir firringarinnar og meðaltalsins. Í slíkum heimi er sjálfsforræði þjóða og andleg reisn í hættu. Norræn samvinna hefur hingað til styrkt og eflt þjóðlega vitund aðildarríkjanna og þess vegna tel ég hana ótvíræðan sigurvegara í þessum samanburði mínum. Umtalsverð þáttaskil urðu að vísu í norrænni samvinnu þegar Danir urðu aðilar að Evrópubandalaginu og sú staða veldur ákveðinni truflun í starfinu. En þeirri staðreynd verður sjálfsagt ekki breytt og þess vegna er mikilvægt, eða hefði verið mikilvægt og ýmsir vonuðu, að Danmörk yrði kannski hlið sem hleypti áhrifum hins norræna velferðarríkis og hugmynda þess og þeirra ríkja inn á vegi Evrópubandalagsins. Sú hefur ekki orðið raunin og ég hygg að margir Danir séu núna að uppgötva að þeir hafa ekki náð nokkrum minnstu áhrifum innan Evrópubandalagsins og þess vegna ríkir auðvitað mikil óvissa þar í landi um þessar mundir. Ég tel þess vegna, og skal þá lokið umræðu um norræna samvinnu, að sterk norræn samvinna sé nauðsynlegri núna en nokkru sinni fyrr. Norðurlöndin verða að finna sér stað í nýrri og breyttri Evrópu því að Evrópubúar viljum við vera. En án alls hroka og með takmarkaðri auðmýkt tel ég okkur Norðurlandabúa eiga að halda áfram uppbyggingu hins norræna módels og slaka hvergi á kröfum okkar til þess að aðlagast minni kröfum Evrópubandalagsins. Við eigum ekki að slaka á kröfum um gæði matvæla, um heilbrigðisþjónustu, um nám og menntun, um verndun umhverfisins, eða um neitt það sem við höfum varið löngum tíma í að byggja upp og höfum hvergi nærri lokið við. Við eigum að standa saman um okkar norræna valkost í vinsamlegri samvinnu við allar þjóðir Evrópu og með fullri virðingu fyrir eigin þjóðerni og menningu. Í skýrslu utanrrh. er kafli sem heitir ,,Geta Íslendingar nýtt sér sérstöðu sína?`` En áður en ég vík að honum hlýt ég að líta á síðuna við hliðina en þar stendur: ,,Það er fræðilegur möguleiki að í raun verði unnt að tryggja áframhaldandi yfirráð yfir eigin fiskveiðiauðlindum, jafnvel innan vébanda núgildandi fiskveiðistefnu EB.`` Það er eins og menn læri aldrei neitt. Auðvitað er þetta ekki hægt og það er einfaldlega ekki hægt vegna þess að Evrópubandalagið hefur sín eigin lög og þeim lögum verðum við að lúta. Og aldrei hefur verið um annað rætt en verði af samningum um Evrópskt efnahagssvæði muni nefnd sú sem á að annast samstarf Evrópubandalags og EES vinna á forsendum Evrópubandalagsins. Menn eru ekkert að skrökva til um það. Samvinnunefndin eða Joint Committee, eins og hún mun eiga að heita, mun verða að sætta sig við það að hún má segja álit sitt, en hún mun ekki ráða neinu. Það verður Evrópubandalagið sem ræður og því endurtek ég: Það er þess vegna sem ég er á móti hvoru tveggja þessara fyrirbæra. Ég get ekki hugsað til þess að Alþingi Íslendinga afsali sér sínu eigin sjálfsforræði. Það er þess vegna, og það er óhjákvæmilegt að minnast á það þó að það hafi verið gert meðan við vorum erlendis, að það hlýtur að vekja furðu og undrun sérhvers þingmanns að koma suður í Genf þar sem lögð er á borð okkar fundargerð þingforseta EFTA-ríkjanna þar sem koma fram ósköp einfaldar staðreyndir eins og þær að óhugsandi sé að Evrópskt efnahagssvæði gangi í gildi 1. janúar 1991. Það er í upphafi tekið fram að það sé óframkvæmanlegt og síðan gerir hvert ríki grein fyrir því af hverju það er ekki hægt. Ég ætla til gamans að rekja feril í slíkri ákvarðanatöku í Sviss en þingforseti þess var fyrstur á mælendaskrá, gerði fyrstur grein fyrir stöðu síns þings eða sinna þinga: Hann segir að það verði að samþykkja 60 sambandslög sem snerta mjög viðkvæm pólitísk mál. Þegar þjóðþingið og sambandsþingið hafa fjallað um þær samþykktir hvort í sínu lagi verður að slétta yfir allan ágreining um þessi mál. Þá fer málið til löggjafar í kantónunum, en þær eru þó nokkuð margar. Þegar því verki er lokið verður að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um málið. Menn ana því ekkert að slíkum málum í því landi. Sænski þingfulltrúinn segir að almenn umræða um málið fari fyrst fram um miðjan nóvember. Forseti norska stórþingsins segir að engin umræða fari fram þar fyrr en að lokinni fjárlagagerð og mætti tala um í byrjun október. Finnski þingfulltrúinn talar um að afgreiða þurfi 250 lagafrumvörp. En þá kemur íslenski þingforsetinn. Þar er nú ekki vandi á ferðum. Að vísu þarf að aðlaga um 200 lög en það er búist við því að það taki fjórar til sex vikur og því ætti að vera lokið fyrir lok 115. löggjafarþings sem verður 30. september. Þetta er auðvitað alveg með hreinum ólíkindum að sjá. En ég skal ekki hafa fleiri orð um það. Ég lýsi bara hneykslun minni yfir svo gjörsamlega ábyrgðarlausu hjali sem gerir okkur þingmönnum ekki auðveldara að ræða þessi mál á fundum þar sem við höfum átt fullt í fangi með að reyna að fylgjast með og taka þátt í umræðum af einhverju skynsamlegu viti. Ég vil mælast til þess að menn vandi málflutning sinn betur á erlendum vettvangi en þetta ber vitni. Ég sé það að yfirferð mín um skýrslu hæstv. utanrrh. hefur gengið hægt og er ég aðeins komin á bls. 17, en ég get lofað því að ég fer hraðar yfir hér eftir. En hér er kafli sem heitir ,,Geta Íslendingar nýtt sér sérstöðu sína?`` --- Hvaða sérstöðu? Hvað halda Íslendingar að þeir séu? Hvers konar heimóttarháttur er þetta hjá reyndum stjórnmálamönnum? Hvað er Ísland úti í hinum stóra heimi? Það er eins og sveitaþorp í svissnesku Ölpunum. Jú, jú, sumir vita að það er til, fjölmargir vita það ekki. Og enginn veit eða þekkir nafn hæstv. utanrrh., haldi hann það. Þannig að heimurinn stendur ekkert á öndinni og bíður eftir að Ísland komi og gangi í samtök þjóða. Við megum þakka fyrir meðan þeir láta okkur í friði. Auðvitað hefur Ísland þar enga sérstöðu til nokkurs hlutar og það er auðvitað hlutverk okkar að verja þann sjálfsagða þjóðrétt sem við höfum. Lýðræði, þingræði og þjóðlegan rétt. Til þess höfum við verið kjörin hingað. Þannig að hjal um einhverja íslenska sérstöðu er svo gjörsamlega út úr kortinu að ég mælist til að það sé ekki verið að bera slíkt þvaður á borð fyrir okkur. Enda segir svo ráðherrann hér sjálfur, eða hver sá sem hefur samið þennan samsetning, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ekkert er því til fyrirstöðu að þróa viðskiptatengsl bæði til austurs og vesturs.`` --- Auðvitað ekki. Og það er auðvitað það sem við eigum að gera, þó að menn hafi talað hér af jafnlitlu viti um hin ófrjálsu viðskipti Sovétríkjanna og Íslendinga, sem ég hef aldrei vitað til að væru neitt ófrjáls. Ég hélt að menn hefðu sest niður og samið um að Sovétríkin keyptu síld eða ullartrefla eða eitthvað því um líkt og við keyptum olíu í staðinn. Og ég hef aldrei vitað til þess að það væri neitt ófrjálst við það, þó að hv. 3. þm. Reykv. virðist halda að menn hafi verið sendir þangað í böndum til að semja um slík samskipti. En, hæstv. forseti, það er kominn tími til að Íslendingar hætti þessum heimóttarskap og hætti að tala eins og roggnir sveitakallir úti í hinum stóra heimi af engri þekkingu en alveg ómældum hroka. Nú skal ég hlaupa yfir frammistöðu Íslendinga varðandi Evrópskt efnahagssvæði. Þau vinnubrögð eru auðvitað öll afskaplega slæm, lítið sem ekkert hefur verið gert til að uppfræða fólk, þjóðina sjálfa, sem skiptir nú allnokkru máli þó að þessir menn virðist ekki halda það, um hvað er hér á ferðinni, en einungis talað um Evrópskt efnahagssvæði eins og eitthvert lausnarorð sem það auðvitað er ekki. Síðan kemur kafli um Atlantshafssamstarfið. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það, en auðvitað hefur NATO verið sams konar hagsmunasamtök og Evrópubandalagið hefur verið enda engin tilviljun að sömu ríkin hafa setið að. Það sem hefur auðvitað breyst, og er mjög athyglisvert að enginn skuli minnast á, er að Bandaríkin hafa æ minni ítök í Atlantshafsbandalaginu. Þess vegna er kyndugt í meira lagi að við skulum enn sitja hér uppi með bandarískan her og vitaskuld er löngu komið að því að upp verði tekinn til endurskoðunar samningurinn um varnir Íslands eins og hann heitir. En ég vænti þess að það yrði gert í tvíhliða samningum sem hæstv. utanrrh. er svo hrifinn af, alls staðar annars staðar en þegar kemur að Evrópusamsteypunni. Það er hins vegar mikill misskilningur ef hv. 3. þm. Reykv. heldur að alþýðubandalagsmenn beri kinnroða fyrir baráttu sinni gegn þátttöku Íslendinga í NATO og veru hersins hér á landi. Það er nú öðru nær. Fyrir þá baráttu og hana þrotlausa hafa Bandaríkjamenn ekki vaðið meira uppi en orðið hefur hér í landi. Þar höfum við að sjálfsögðu notið þess sem aðrar þjóðir, sem þeir hafa læst í klónum, ekki hafa notið, að hér býr sæmilega upplýst þjóð. Ég hygg að íbúar Púertó Ríkó hefðu verið betur staddir ef þeir hefðu búið við það almenna menningarástand sem hér ríkti þegar að þeim kom. Auðvitað er óeðlilegt, og ætti að vera óeðlilegt hvar í flokki sem menn standa í landinu, að hafa erlendan her áratugum saman. Enda skilst mér nú að helstu tæki þeirra og tól séu að týnast í burtu og eitthvað munum við hafa losnað við, ef ég hef rétt skilið, þegar sorgleg Persaflóastyrjöldin geisaði, a.m.k. voru einhverjar AWACS-vélar sendar af stað og menn hafa ekki séð ástæðu til að þær kæmu aftur eftir því sem ég best veit og vona ég svo sannarlega að þær geri það ekki. En auðvitað á hið háa Alþingi að vinna að því að hér verði ekki her enda vandséð hvar óvinurinn leynist þessa stundina. Varla er hann þar sem menn hafa hingað til haldið að hann væri. Verið gæti að hann kviknaði einhvers staðar annars staðar, ekki skal ég segja til um það. En ég skal, herra forseti, reyna að stytta mál mitt. Það er þó afar erfitt þar sem hér er um þykka og mikla skýrslu að ræða en ég skal reyna að tala um það sem menn hafa ekki talað um áður. Á bls. 23 er kafli sem heitir ,,Sáttmálsörk jarðar`` og hygg ég að þar sé nýyrði um að ræða og hreint ekki ljótt og skal ég ekki hafa á móti því. En það vakti athygli mína í ræðu hæstv. forsrh. í gær að hann taldi næstum óeðlilegt að hvenær sem farið væri að tala um utanríkismál væri farið að tala um umhverfismál. Fyrir mér er þetta þeim mun eðlilegra sem honum finnst það óeðlilegt vegna þess að það er auðvitað alheimsmál hvernig komið er fyrir nýtingu á auðlindum jarðarinnar. Þar verða Íslendingar auðvitað eins og allar aðrar þjóðir að vinna allt það sem þeir geta til þess að sú ofnýting og ill meðferð á móður jörð verði stöðvuð og menn reyni að skila einhverju aftur sem þeir hafa þaðan tekið. En hér er í upphafi minnst á ráðstefnu sem hefst í Río de Janeiro í júní nk. Þegar eru smásálir þjóðarinnar farnar að telja eftir farareyri þingmanna og ráðherra og embættismanna á þá ráðstefnu. Það verður að vera þeirra mál og ég er óhrædd við að ræða það. Vitaskuld eiga menn að sækja þessa ráðstefnu og vitaskuld eiga allir þingflokkar á hinu háa Alþingi að senda fulltrúa á þessa ráðstefnu og annað kemur auðvitað ekki til greina. Þess vegna lýsi ég hneykslan minni yfir einhverjum orðrómi hér á hinu háa Alþingi um að forsætisnefnd hafi ákveðið að einungis einn frá stjórn og annar frá stjórnarandstöðu sæki þetta þing vitandi það að ráðherrar ríkisstjórnarinnar sem eru auðvitað þingmenn jafnframt munu flykkjast þangað og ekki skal ég heldur hafa á móti því. En svona vinnubrögð lætur auðvitað ekkert þjóðþing bjóða sér því að hér er um grafalvarlegt mál að ræða. Hins vegar er sorglegt að við skulum þurfa  En það er ágætt að tala um umhverfismál. En eitt er það mál sem hefur verið mikið viðkvæmnismál í þessu þjóðþingi nú um nokkurra ára bil og það er hvalamálið svokallaða. Hvað ætla Íslendingar að segja um það mál á þessari miklu ráðstefnu? Það hefur gengið afar illa að fá sjónarmið hæstv. umhvrh. sem ég hélt þó að væru nokkuð skýr því að ekki var hann í minnsta vafa áður en hann varð ráðherra, en þá var hann ákafastur manna að mótmæla banni á hvalveiðum. Ég var afar ósammála honum eins og ég hygg að alþjóð viti því að ekki gekk svo lítið á þegar verið var að reyna að verja þann málstað. Einkum og sér í lagi vegna þess að inn í hann blönduðust alls konar hlutir sem aldrei komu málinu neitt við. Það sem gerðist ósköp einfaldlega var það að Íslendingar höfðu um langt árabil verið aðilar að Alþjóðahvalveiðiráðinu. Þegar hundruð sérfræðinga í rannsóknum á hvalastofninum lýstu því við Alþjóðahvalveiðiráðið að þeir bæru ugg í brjósti um stofnstærð ýmissa hvalategunda brást ráðið þannig við að það taldi rétt að banna hvalveiðar um fjögurra ára skeið. Þau tilmæli gengu til hinna ýmsu þjóðþinga, aðildarríkja, m.a. hingað til Alþingis. Um það greiddum við atkvæði, við deildum um það og samþykktum það með mjög naumum meiri hluta, reyndar einu atkvæði. Alþingi Íslendinga samþykkti að mótmæla ekki banninu. Ég hygg að þar hafi aðild Íslendinga að gerð Hafréttarsáttmálans haft úrslitaáhrif. Hvað gerðist síðan? Áhrifamaður á hinum ýmsu stöðum þjóðfélagsins, stór fjölskylda sem síðan hefur hlotið nafnið ,,kolkrabbinn`` gerði athugasemdir og þá var skrattinn laus. Íslendingar fóru að fara einhverjar krýsuvíkurleiðir að því að klóra upp nokkrum hvölum. Auðvitað skipti þetta engu máli fyrir afkomu þjóðarbúsins, svo sem ekki miklu máli eins og síðar kom í ljós fyrir það kjördæmi sem um var að ræða og allt var þetta mál Íslendingum til hinnar mestu háðungar. Íslendingar voru svo sem ekki einir í heiminum um þetta. Japanir treystu sér ekki til þess að samþykkja bannið, Norðmenn ekki heldur, Rússar ekki heldur, en við gerðum það. Við samþykktum að virða bannið og það var meginröksemd mín. Ég ber enga ást í brjósti til hvala umfram aðrar skepnur jarðarinnar. Ég vil heldur ekki að fílarnir í Afríku séu drepnir svo stofninn deyi út og það kemur mér við. En síðan ég hélt ræður mínar um þetta mál og vitnaði til regnskóga Suður-Ameríku og sagði að þeir kæmu mér jafnmikið við og þeim þjóðum kæmi hvaladrápið við sem byggju í löndum sem hvergi kæmu að sjó hlæja menn ekki lengur að þeim röksemdum. Það gerðu menn fyrir fimm árum. En þetta skal ég ekkert vera að rifja upp. Ég hef fengið minn skammt af hatri og ofsóknum vegna afstöðu minnar í þessu máli. Það hef ég aldrei látið á mig fá vegna þess að það er nú margsönnuð regla í hinu stjórnmálalega lífi að fyrir hvert tapað atkvæði fyrir það að standa á sannfæringu sinni fær maður annað og mér er alveg sama hvort atkvæðið það er. En nú stöndum við hér og nú er fram undan alþjóðleg umhverfismálaráðstefna og við höfum hér í salnum hæstv. umhvrh. Við deildum hart um þetta og höfum oft gert það og ég er ekki að efna til neinna illinda við hann. Ég hef átt við hann hina ágætustu samvinnu um ýmis mál, en það hlýtur að vera skylda hæstv. ráðherra nú þegar hann situr í þessari lykilstöðu að upplýsa mig og aðra hv. þm. um það hvað íslenska sendinefndin ætlar að segja ef hún verður fyrir árásum vegna hvalamálsins sem ég hygg hún hljóti að verða. Þrjár greinar í Hafréttarsáttmálanum koma sérstaklega inn á hvalveiðar og þar stendur einmitt að hvalastofnarnir séu alþjóðleg eign. Það er enginn Íslandshvalur til og hefur aldrei verið. Þess vegna skuldbinda þjóðirnar sem hafa samþykkt þennan sáttmála og undirritað að hafa samvinnu um hvalveiðar. Nú hafa loksins 51 ríki --- mér liggur við að segja druslast til að staðfesta þennan sáttmála, allt of langan tíma hefur tekið að staðfesta sáttmálann, af þessum sömu sökum. Eiginhagsmunasjónarmiðum. Og alþjóðleg samvinna getur ekki gengið og alþjóðlegir samningar eru einskis virði ef menn ætla að svíkja þá hvenær sem þeir sjálfir þurfa á að halda. Hefði hagsmunum Íslendinga verið einhver hætta búin? Nei, það var bara einn Íslendingur sem átti um sárt að binda --- Kristján Loftsson. Þar þótti mér miklum hagsmunum fórnað fyrir litla hagsmuni. Ég vona að Íslendingar beri gæfu til að lagfæra ímynd sína meðal þess fólks í heiminum sem hugsar af einhverri alvöru um umhverfismál og hæstv. ráðherra leiði nú sendinefnd sína að einhverri þeirri niðurstöðu sem getur verið Íslendingum sæmandi. Ég vil margítreka, vegna þess að öll orð mín um þetta mál hafa verið afbökuð á versta veg, að ég hef aldrei lýst því yfir að ég sé á móti hvalveiðum um alla framtíð. Aldrei. Ég hef aldrei sagt þau orð. Ég er hins vegar sannfærð um að hefðu þjóðir heims haldið þetta fjögurra ára bann væri löngu farið að veiða hval að nýju, eftir ákveðnum reglum og ég tala nú ekki um hversu illa þetta hefur bitnað á mönnum sem virkilega áttu hagsmuna að gæta hér á Íslandi, aðrir en Kristján Loftsson, sem voru hrefnuveiðimenn á Vestfjörðum. En í þetta mál hljóp þvergirðingsháttur og þrjóska sem enginn gat viðurkennt. Þess vegna vil ég biðja hæstv. umhvrh. að lýsa mér svolítið inn í hug sinn hvernig menn ætla að taka á þessu máli. Ég heyri það í fréttum mér til ómældrar undrunar að nú sé setið að einhverju samningaborði eða viðræðuborði. Þar séu á ferðinni Íslendingar, Norðmenn, Færeyingar og Grænlendingar. Og ég spyr: Síðan hvenær hafa Færeyingar og Grænlendingar eitthvert umboð til að efna til ríkjasamvinnu? Ég vildi að þeir hefðu það, en ég veit hins vegar að þeir hafa það umboð ekki. Það væri nú til þess að bæta gráu ofan á svart í þessu klúðri að menn færu að tala um það í alvöru að mynda eitthvert nýtt hvalveiðiráð með Grænlendingum og Færeyingum. Ég ætla a.m.k. að vona að Danir verði spurðir á meðan ástandið er eins og það er þar í landi hvort þetta sé með þeirra góða leyfi. En síður en svo hef ég á móti því að vinna með Færeyingum og Grænlendingum, það skal enginn skilja orð mín svo. En mér eru nokkuð ljósir þar kostir hins mögulega. Eitt er það atriði sem óhjákvæmilegt er að minnast á þegar við ræðum um Evrópu annars vegar og t.d. Norðurlönd eða þann hluta Evrópu þegar við tölum um meginland Evrópu og Norðurlönd. Stundum vill brenna við að menn reyna ekki að setja sig inn í hugsunarhátt annarra þjóða en meta málefni út frá íslenskum sjónarhóli. Þótt Íslendingar séu nú merkileg þjóð, og stundum að manni virðist nafli heimsins, er það nú svo að suður í Evrópu bjó fólk hundruðum og þúsundum ára áður en nokkurt kvikindi settist að á þessu góða landi. Þetta meginland á sér mjög langa og merka sögu, en eitt er það sem auðvitað setur svip sinn á meginland Evrópu og það er að þar eru þjóðamörk miklu óskýrari en þegar við erum að tala um þjóðir. Land eins og Rúmenía er t.d. engin þjóð. Ég átti þess kost, eins og líka er frægt orðið, árið 1971 að heimsækja þjóðþing Rúmena. Einn þriðji talaði ungversku, einn þriðji talaði þýsku og afgangurinn rúmensku. Þetta kalla ég ekki þjóð, enda var þetta engin þjóð fyrr en 1918. Við brostum auðvitað að því sem svona kommúnískum brandara að þjóðminjasafn Rúmena hófst með árinu 1918. En þegar við fórum að hugsa þá var það líklega bara alveg rétt hjá þeim. Þannig var það. Ástandið í Tékkóslóvakíu núna byggist auðvitað á því að Slóvakía og Bæheimur koma sér ekki saman. Það á sér sína sögu og ég er ósköp hrædd um að Íslendingar sem hæst tala um þessar þjóðir viti mest lítið um það sem býr að baki. Við vorum þar hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, sem ég hef reyndar ekki séð síðan, á ferð í boði Dubceks þingforseta þar og ég vil taka það fram að hv. þm. var hinn ágætasti ferðafélagi og bæði hygg ég að við höfum lært af þessari ferð. En við áttum m.a. fund með forseta þingsins, Dubcek, margfrægum manni, og fjölmörgum þingmönnum. Við sátum auðvitað á fundum mestan hluta þess tíma sem við dvöldum í landinu, en þó fór svo að við fengum dagstund til þess að fara á okkar eigin vegum út í borgina og höfðum þar mikinn og góðan leiðsögumann, tékkneska vinkonu mína sem er þar prófessor við háskólann í Prag sem gat svarað þeim spurningum sem vöknuðu við það sem fyrir augu bar. Ég hef miklar áhyggjur af þessari þjóð, þessari gömlu menningarþjóð sem einu sinni hýsti höfuðborg Evrópu, Prag, enda ber hún þess merki og er reyndar einhver fegursta borg sem ég hef augum litið og verður manni hugsað hlýlega til Habsborgara þegar maður sér það lifandi listasafn sem þessi borg er. Sem betur fer losnaði hún við að verða sprengd í styrjöldinni. Aðrar hörmungar voru látnar nægja. Í sýnagógu þar í borg eru nöfn 77.000 gyðinga, sem Þjóðverjar brytjuðu niður þegar þeir hertóku Bóhemíu, skrifuð á vegg. Í það eina skipti í sögunni varð Slóvakía sjálfstætt ríki og að mati þeirra Bæheimsbúa sýndu þeir Þjóðverjum fremur aðstoð en hitt. Þessi sár eru ekki gróin. Þetta hafði afdrifarík áhrif fyrir tékkneskt samfélag vegna þess að svo vildi til að meðal þeirra 77.000 gyðinga sem þarna voru aflífaðir var lunginn úr verksmiðjueigendum landsins og þegar þeir voru horfnir eða flúnir, sumir gátu sem betur fer komist undan, þá voru ekki menn til þess að reka þessar verksmiðjur og þar með fór það feiknalega ríkidæmi sem þessi þjóð bjó yfir í stríðsbyrjun meira og minna forgörðum og þessum, sem ég er hluti af, eins og hv. 3. þm. Reykv. segir, neti heimskommúnismans, ekki fórst þeim nú vel úr höndum að lækna þau sár. En í sumar standa Tékkar frammi fyrir kosningum. Eins og menn minnast voru kosningar þar fyrir tveimur árum og nú skulu þær fara fram aftur. Öllum þar í landi ber saman um að það ástand komi upp að engin leið verði að mynda ríkisstjórn. Slóvakar hafa neitunarvald í þinginu á mjög sérkennilegan hátt og stöðva þar öll mál og m.a. hafa þeir á þessum tveimur árum purkunarlaust stöðvað gerð stjórnarskrár þannig að landið hefur enga stjórnarskrá. Þess vegna er það í raun og veru órekanlegt í augnablikinu því að land sem hefur enga stjórnarskrá á afar erfitt með að setja lög. Lítið hefur farið fyrir þessari umræðu og í kafla í skýrslu hæstv. utanrrh. er ekki orð um þetta. Nú hef ég ekki komið til Rúmeníu í yfir tuttugu ár, aldrei til annarra austantjaldslanda því ég virðist ekki hafa haft mikið gagn af að vera hluti af þessu merka neti, en ef sannleikurinn sem hér kemur fram um Tékkóslóvakíu er jafnáreiðanlegur og hann er um önnur lönd sem hér er getið þá bið ég guð að hjálpa mér. Í skýrslu utanrrh. stendur: ,,Atvinnuleysi hefur verið lítið en búist er við að það fari ört vaxandi samfara tímabundnum samdrætti í utanríkisviðskiptum sem byggðust áður fyrst og fremst á vöruskiptum við önnur kommúnistaríki.`` Ég get upplýst hæstv. utanrrh. og get lánað honum það hér á pappír ef hann svo kysi, auk þess sem ég sá það með eigin augum og heyrði í Tékkóslóvakíu, að á þessum tveimur árum hefur það lukkast að gera 500 þús. Tékka atvinnulausa. Það er almennt atvinnuleysi og örvænting í landinu. Landið er óvélvætt, það er ótölvuvætt, þingið er nýtt og það hafði satt að segja veruleg áhrif á okkur, hv. þm. Vilhjálm Egilsson og mig, að verða þess vör hversu yfirgengileg fáfræði ríkti meðal þingmanna. Svo eitt lítið dæmi sé tekið, þá spurðum við hvernig það mætti vera að samkvæmt OECD-skýrslum flyttu Tékkar inn í þau lönd miklu meira en kæmi fram í útflutningsskýrslum Tékka. Enga skýringu höfðu þeir á því og grunur minn er sá að sumir þeirra hafi bara alls ekkert vitað hvað OECD var. Þingmaður einn fylgdi okkur hv. 5. þm. Norðurl. v. í hið undurfagra Smetanaleikhús, sem er einn af dýrgripum Pragborgar, og spurði ég hann meira í gamni en alvöru eftir allt einkavæðingarhjalið: Ég vænti þess að þetta fagra leikhús fái nú samt að vera ríkisrekið? Hann bara vissi ekkert um hvort það væri ríkisrekið og hann vissi ekkert hver rak það. Var því ekki mikið á þeim þingmönnum að græða og býst ég nú við að einhverjir ábyrgir þingmenn hafi verið valdir til þess vera leiðsögumenn fyrir svo merka einstaklinga sem þessa EFTA-þingmenn. En hver sem hefur tekið saman þessa samantekt um Tékkóslóvakíu getur fengið hér yfirlit sem EFTA-skrifstofan nestaði okkur með til Tékkóslóvakíu og ég er ansi hrædd um að þeir mundu hlæja hátt ef þeir sæju það sem íslenska utanrrn. hefur að segja um Tékkóslóvakíu. Þetta er með ólíkindum að sjá en það er eftir öðru sem menn voga sér að bera hér á borð, rangfærslur, misskilning, fordóma og heimóttarhátt og við höfum ekkert að gera við svona upplýsingar. Mér er ljóst, herra forseti, að ég hef haldið hér alllanga ræðu nú þegar og skal ég nú af virðingu við samþingmenn mína hlaupa yfir flesta kafla en ég vil aðeins fá leyfi til að minnast á örfá atriði í síðari köflum skýrslunnar. Ég kemst ekki hjá að víkja aðeins að því reginhneyksli sem Flugstöð Leifs Eiríkssonar er og hér segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Samkvæmt árshlutauppgjöri 30. september 1991 nam tap á rekstrinum 136.000 þús. kr. og uppsöfnuð vanskil hjá Ríkisábyrgðasjóði námu 265.600 þús. kr. Erlend endurlán og vanskil við Ríkisábyrgðasjóð nema 3.570.800 þús. kr.`` Það hefur orðið umræða um þetta fyrirtæki áður. En ég vil aðeins vekja athygli á að það er með hreinum ólíkindum að þeir hv. þm. sem að þessu máli komu og þeir embættismenn sem á því báru ábyrgð skuli fá að leika lausum hala á þennan hátt. Það er með hreinum ólíkindum. Þess vegna það er eins og í gamanleikriti að á sama tíma og þjóðin stendur frammi fyrir svona gríni er ekki hægt að bæta kjör hinna vinnandi stétta í landinu. Ætli það væri ekki ágætt að hafa þessa 3 milljarða til þess að laga þar svolítið til? En í þessu er eiginlega ekkert hægt að gera annað en hrista höfuðið og verður það látið nægja. Áður en ég lýk máli mínu, hæstv. forseti, langar mig að koma aðeins inn á þróunarsamvinnu og ég skal ekki fara neitt almennum orðum um hana, enda er hún okkur til skammar. Framlög Íslendinga eru til háðungar fyrir þjóðina og það vitum við öll. En eitt atriði langar mig til þess að minnast á, sem kann að vera einhver misskilningur hjá mér en alla vega er ekki mér skiljanlegt, en það er hér lítill kafli um Namibíu þar sem sagt er að Íslendingar leggi til yfirmenn og sjái að nokkru leyti um rekstur hafrannsóknaskips sem Namibíumenn eiga og auk þess séu þar tveir íslenskir fiskifræðingar að störfum. Síðan er sagt að samstarfssamningur, sem hafi verið undirritaður og gildi til ársloka 1995, kveði á um markmiðin með samvinnu, skyldur beggja aðila, réttarstöðu og réttindi starfsmanna og fleira. Sagt er að verkefnið hafi að flestu leyti gengið vel eftir nokkra byrjunarörðugleika og líklegt sé að leggja verði aukna áherslu á aðstoð við þjálfun skipstjórnarmanna o.s.frv. Þetta stendur á bls. 135 en á bls. 180 er yfirlit yfir þróunaraðstoð Íslands og önnur frjáls framlög 1991 og 1992 sem hafa verið veitt eða eru ráðgerð eins og hér segir, og þar er Namibíusjóður Sameinuðu þjóðanna, UNFN, íslenskar krónur á árinu 1991 124 þús. en á árinu 1992 ekkert. Nú kann að vera að hér sé einhver skipulagsbreyting á ferðinni en ég átta mig ekki alveg á því hvert framlag Íslendinga er til þessa verkefnis þó að svo fallegum orðum sé um það farið. Ég hef þegar vikið að Norðurlandasamvinnunni og ætla ekki að gera það frekar að öðru leyti en því --- og harma ég nú að hæstv. sjútvrh. er horfinn úr salnum --- að ég vil minnast á það að um árabil eins og hæstv. umhvrh. veit hefur verið einhugur um það að sérstaka rækt bæri að leggja við Vestnorræna ráðið, efla samvinnu Grænlendinga, Færeyinga og Íslendinga. Það kemur því eins og högg framan í þá sem að þessu hafa unnið, ekki síst með það fram undan að ég hygg að hér eigi að vera ráðstefna þessara þjóða á þessu ári, að nú þegar Færeyingar eru s vo sannarlega illa staddir skuli veiðikvóti skorinn niður, sem við höfum verið að rausnast við að veita þeim af frændsemi og vináttu, meira en það sem við skerum niður af kvóta okkar sjálfra. Ég hefði talið eðlilegt að þeir yrðu að lúta því sama og við höfum orðið að lúta til verndunar fiskstofna en mér finnst það meiri háttar smásálarháttur að fara að skera frekar kvóta þeirra Færeyinga þar sem þeir eru afar illa staddir og satt að segja jaðrar við að þjóðin sé gjaldþrota. Mér finnst þetta ekki bera vott um mikla frændsemi og enn einu sinni sannast það að það fara ekki alltaf saman orð og athafnir þegar samskipti þjóða eru annars vegar. Herra forseti. Það mætti auðvitað segja svo miklu meira um þessa skýrslu en ég skal láta máli mínu lokið. Ég vænti þess að nokkrum þeim meginspurningum sem ég hef hér lagt fram verði svarað og ég mun ekki hafa þann hátt á eins og sumir hv. þm. virðast gera að buna úr sér sinni eigin ræðu, spyrja ótal spurninga og hlaupa svo í burtu. Ég þakka hæstv. forseta þolinmæði hans meðan ég flutti mál mitt og þakka áheyrnina.

Hv. 14. þm. Reykv. vitnaði til fundargerðar óformlegs fundar forseta þjóðþinga EFTA í Strasborg sem forseti Alþingis sat. Forseti vill af því tilefni vekja athygli þingmannsins á því, en það gæti hafa farið fram hjá hv. 14. þm. Reykv., að forseti gaf yfirlýsingu vegna þessarar fundargerðar þar sem gerð var grein fyrir því að þessi tilgreinda fundargerð er bæði villandi og forseti gerði mjög glögga grein fyrir því hér í yfirlýsingu 19. mars sl.

Virðulegi forseti. Ég heyrði því miður ekki alla ræðu hv. 14. þm. Reykv. en hún vék orðum að mér og ég skal reyna að svara því sem hún spurði um. Hvalveiðimál standa henni afar nærri hjarta eins og áður hefur komið fram í umræðum í þinginu. Hún spurði um afstöðu Íslendinga og þeirrar sendinefndar sem fara mun til umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin verður í Río de Janeiro í byrjun júní. Undanfarnar vikur hefur farið fram og stendur raunar enn undirbúningsfundur vegna þessarar ráðstefnu í New York. Þeim fundi er ekki lokið. Þar er verið að ræða lokatexta ýmissa skjala sem ætlunin er að leggja fram og væntanlega samþykkja á sjálfri ráðstefnunni í sumar. Eitt af því sem ég tel að samkomulag hafi náðst um er texti um hvalamál og ég á ekki von á því, ef svo heldur sem horfir, að það verði sérstakt ófriðarefni í kringum þá ráðstefnu. Ég hygg a.m.k. eins og mál standa nú og ég veit best þá hafi tekist um það bærilegt samkomulag og þó að hv. þm. kunni kannski að finnast það ótrúlegt þá er það raunar svo. Ég hef ekki þann texta í höndunum og ekki er búið að samþykkja endanlega niðurstöðu þessa fundar í New York. Það verður væntanlega gert nú í vikulokin þegar honum lýkur og ætla ég svo sem ekki á þessu stigi að segja fleira um það. Það eru auðvitað mörg álitamál og mörg málefni sem út af standa í sambandi við undirbúning þessarar ráðstefnu og margt er þar sem enn er ágreiningur um. Það var fróðlegt að heyra ferðasögu hv. þm. frá Prag þó ég hafi nú efasemdir um hvert erindi slíkt á inn í umræður um þessa skýrslu. Ég leyfi mér að draga mjög í efa það sem hún segir, að allt sé nánast rangt sem segir í skýrslu utanrrh. um ástandið í Tékkóslóvakíu. Svo vill til að ég hef þrisvar á stuttum tíma verið í Prag en ég ætla mér ekki þá dul að verða á þeim tíma sérfræðingur í málefnum þess lands. Til þess þarf meiri tíma en svo að unnt sé um það að dæma eins og gert var hér úr þessum ræðustól.

Hæstv. forseti. Ég harma að þurfa enn þá að hlusta á hæstv. umhvrh. segja það sama og hann sagði hér á árum áður þegar við deildum um afstöðu Íslendinga í hvalamálinu að mér séu hvalamál eitthvað sérstaklega hugstæð. Ég hefði haft alveg sömu afstöðu hvaða skepna sem í hlut hefði átt ef Íslendingar hefðu samþykkt að standa að alþjóðlegri samþykkt um að drepa hana ekki einhvern tíma. Ég vil í stuttu máli að Íslendingar standi við gerða samninga. Um það hefur allur minn málflutningur ævinlega snúist. Ég gleðst yfir því ef það skyldi komast einhver niðurstaða á um þetta mál meðal þjóða. Þetta hefur spillt mjög fyrir áliti Íslands erlendis og enginn hefur náttúrlega gert að sérstöku umræðuefni að milljarðar töpuðust fyrir þvergirðingshátt Íslendinga í hreinum sölusamningum og hrundum fiskmörkuðum vegna þessa klaufalega og kjánalega máls. En ég gleðst yfir því ef menn verða sammála um einhvern texta. Ég hlakka til að sjá um hvað sá texti er en ég mundi hafa talað jafnmikið um ef Íslendingar væru að svíkjast undan merkjum um hvað annað sem er. Menn notuðu hins vegar tækifærið til þess að þvæla þann málstað með einhverjum ,,hysterískum`` amerískum kerlingum sem tóku hvali í fóstur. Ég hef ekkert samband við það fólk og hef aldrei haft og var aldrei að tala um slík kjánalæti. Þau gerðu málstaðnum aldrei neitt nema ógagn. En ég sem sagt gleðst yfir því ef Íslendingar geta reist sig ofurlítið við eftir óttalega klaufalega frammistöðu í þessu máli. Ég er ekki sérfræðingur í málefnum Tékkóslóvakíu en ég veit nokkrar einfaldar staðreyndir sem ekki koma fram í skýrslunni eins og það að því verður ekki á móti mælt að það er hálf milljón manns atvinnulaus í Tékkóslóvakíu. Og maður þarf ekki nema að hafa augu í höfðinu til að sjá hvað er svo annað að gerast með því að vestræn menning heldur innreið sína en það er pönkfólk seljandi eiturlyf á hinu fagra Vacslavs-torgi. Mér er til efs að það hafi verið þar fyrir nokkrum mánuðum.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að undirstrika það og leggja sérstaka áherslu á það vegna þess að þeirri firru hefur of oft verið haldið fram úr þessum ræðustól af ýmsum hv. þm. að Íslendingar hafi brotið einhverja samninga, lög eða alþjóðareglur í sambandi við hvalveiðimál. Það hafa þeir ekki gert. Við höfum í hvívetna, --- og það legg ég sérstaka áherslu á, --- í hvívetna farið að lögum og reglum, öllum þeim samþykktum sem við höfum verið aðilar að og hvergi brotið þar gerða samninga við aðrar þjóðir.

Hæstv. forseti. Það kann að vera rétt að það sé hægt að segja að við höfum ekki brotið nein lög. En eins og allir vita er Alþjóðahvalveiðiráðið samansett af mörgum nefndum og þar sem hundruð vísindamanna eru saman komin eru menn auðvitað ósammála um hluti. Menn greinir á um hluti. Og það hefur verið ágreiningur innan hvalveiðiráðsins milli vísindanefndar og tækninefndar og viturlegast hefði verið fyrir Íslendinga að fara að ráðum vísindamanna en ekki annarra aðila en það gerðum við ekki og það hefur skaðað okkur.

Herra forseti. Út af fyrir sig er það svo að hefði ekki beinlínis valið mér þennan ræðutíma ef ég hefði mátt kjósa en ætla þó ekki að kvarta undan því að fá hér orðið nú, en enn lifir klukkustund til miðnættis, til þess að ræða utanríkismál. Ég mun hins vegar með góðri samvisku taka mér þann tíma sem ég tel mig þurfa til að fara yfir nokkur atriði þeirra mála sem sum hver hafa lítið og jafnvel ekkert verið rædd hér í umræðunni enn þá, svo sem eins og staða mannréttindamála á nokkrum svæðum í heiminum og fáein slík atriði. Ég held að sjaldan eða nokkurn tíma hafi verið meiri þörf fyrir það og eðlilegra að Alþingi taki sér dálítinn tíma til að ræða utanríkismál og hefði verið æskilegt ef unnt hefði verið að stilla upp þannig dagskrá fyrir þessar umræður að eins og tveir heilir fundardagar frá næstum að segja morgni til kvölds hefðu verið til ráðstöfunar, fyrir fram ætlaðir í þessu skyni. Það lá í hlutarins eðli að umræður um utanríkismál yrðu miklar við þessar aðstæður og undir það ýtir auðvitað viðamikil skýrsla frá hæstv. utanrrh. sem er með þeim myndarlegri og sennilega sú myndarlegasta sem nokkurn tíma hefur birst á borðum þingmanna og hef ég þó haft það fyrir sið sl. níu ár að fylgjast nokkuð vel með þessum pappírum og lesið marga þeirra spjaldanna á milli held ég að ég megi segja. Enda tók ég mér til hugarhægðar tvo gamla kunningja úr því safni hingað til samanburðar þar sem er síðasta skýrsla fyrrv. hæstv. utanrrh., Geirs Hallgrímssonar, og sú fyrsta sem núv. hæstv. lagði fram. Og kem ég e.t.v. aðeins inn á efni þeirra eða þá tíma sem þær standa fyrir á eftir. Undir umræðunni væri æskilegt, herra forseti, fyrr en síðar að hæstv. utanrrh. að sjálfsögðu gæti hlýtt á mál mitt en eins er það að hv. 3. þm. Reykv. hefur þegar talað í þessari umræðu og ég vona að þess verði að vænta að hann mæti til hennar aftur því þá kröfu er sanngjarnt að gera til þeirra hv. alþm. sem þegar hafa talað og jafnvel vikið máli sínu að öðrum þingmönnum eða þingflokkum að þeir séu þá viðstaddir umræðuna það sem eftir lifir eins og kostur er til að taka við svörum ef einhver kynnu að verða. Ég vil aðvara hæstv. forseta um það að svo kann að fara að mér væri þægð í að hv. 3. þm. Reykv. væri látinn vita af því að ég óskaði að eiga kannski orðastað við hann. Ég ætla tímans vegna ekki að fara mörgum orðum um þær yfirlýsingar og þau ummæli þessarar skýrslu um stöðu Evrópuumræðunnar og Evrópumálanna sem þegar hafa verið gerð mikið að umtalsefni --- oft kemur góður þá getið er --- í þessari umræðu. Það hafa aðrir gert á undan mér með þeim hætti að ég sé ekki ástæðu til að dvelja lengi við hana eða fjölyrða um hana. Ég vil þó segja eingöngu um það fyrir mitt leyti að ég harma að hæstv. utanrrh. talar jafnógætilega um þessa hluti og hann gerir í skýrslu sinni á bls. 11--18, fyrst og fremst í inngangi skýrslunnar. Það hefur að sjálfsögðu ekkert breyst í málefnum Evrópubandalagsins sem gerir það fýsilegra fyrir okkur að nálgast það frekar en hingað til hefur verið nema síður sé. Það er auðvitað ljóst öllum sem fylgjast með málefnum þar að sú þróun sem nú er í gangi og nú er til umræðu á þeim vettvangi gerir það enn síður fýsilegt fyrir smáþjóð með sérhæft efnahagslíf og mikla sérstöðu að ganga inn í það ríkjabandalag með samrunaþróun í fullum gangi sem þar blasir við mönnum, sérstaklega eftir niðurstöðu leiðtogafundarins í Maastricht. Hugmyndir sem þar eru jafnframt til umræðu, um að takmarka mjög stöðu smærri ríkja í hópnum, gera það líka að verkum að þær röksemdir, sem helst eru færðar fram fyrir nálgun okkar við Evrópubandalagið, að við þurfum að fara þar inn til að hafa áhrif á þróun mála, verða ekki studdar með vísan til þróunarinnar í Evrópubandalaginu nú þar sem ljóst er að hún gengur í þá átt að minnka möguleika smáríkja til að hafa áhrif. Það er jafnvel sagt fullum fetum að það sé óþolandi staða sem upp muni koma ef fjölgi í Evrópubandalaginu að smáríkin geti haldið áfram að fara þar með forustu til að mynda hálft ár í senn eins og verið hefur. Þannig að ég hygg að þeir kenningasmiðir, sem færa helst rök fyrir nálgun við Evrópubandalagið með því að segja að við, stórveldið Íslendingar, þurfum að fara þangað inn til að hafa þar áhrif á gang heimsmála, verði nú aðeins að líta í eigin barm og velta því fyrir sér hvort það séu þá ekki í öllu falli að verða úreltar röksemdir eins og nú stefnir. Ég harma að hæstv. utanrrh. skuli tala með jafnógætilegum hætti og raun ber vitni í skýrslunni þó svo ég fagni því að skaðinn sem það veldur verður kannski minni en ella vegna þess hversu tiltölulega afdráttarlaust hæstv. forsrh. hefur tekið af skarið um það að stefna ríkisstjórnarinnar sé óbreytt, að aðild að Evrópubandalaginu sé ekki á dagskrá. Þar með getur umsókn um slíka aðild ekki heldur verið á dagskrá og ég vona og gef mér það og túlka það þannig að hæstv. forsrh. hafi þar talað fyrir hönd sinnar ríkisstjórnar á þessu kjörtímabili. Þannig að við megum treysta því að á þessu kjörtímabili, sitji þessi ríkisstjórn, þá verði þetta mál ekki á dagskrá. Og mér þætti vænt um að sé þessi skilningur minn ekki réttur þá kæmi það fram strax. Þar með er auðvitað hæstv. utanrrh. að nokkru leyti rekinn til baka með sínar gáleysislegu umfjöllun í inngangi skýrslunnar og er það vissulega af hinu góða. Hinu er ekki að leyna að maður er sleginn nokkrum ugg yfir þeim smáfuglum sem aftur og aftur hafa á undanförnum dögum verið sendir út af örkinni svona til að prófa hvort það sé í lagi að fljúga um skóginn. Þessir smáfuglar eru orðnir þrír má segja núna á nokkrum sólarhringum. Sá fyrsti var framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins, það var fyrsti litli þrösturinn sem flaug út með þann boðskap að það þyrfti að fara að athuga þetta og reyna á þetta með aðild að Evrópubandalaginu. Fyrsti fuglinn sem sendur var út af örkinni kom óskotinn til baka þannig að sá næsti þorði fljótlega út úr örkinni til að prófa líka og það má segja að það hafi verið ekki ómerkari maður en hv. formaður fjárln. Hann hefur reyndar hafið sig á flug áður með svipuðum ummælum. Þriðji smáfuglinn sem er þó nokkru stærri vöxtum en hinir fyrri er hæstv. utanrrh. með sínum orðum hér í skýrslunni. Ég óttast að með þessu kvöldflugi smáfuglanna séu menn að reyna að prófa sig áfram í þessum efnum hvort það sé ekki óhætt að fara að læða þessu á flot, koma þessu á loft og setja fjaðrirnar út í vindinn og láta á það reyna hvort þær á fluginu geti kannski vaxið í hænu. Þetta er sú aðferð sem notuð hefur verið í nágrannalöndunum og sé svo þá vil ég áskilja mér allan rétt til að hefja baráttu gegn slíkum hugmyndum og það af fullri hörku. Því að fyrir fáum málum hef ég ríkari sannfæringu en þeim að Íslendingar eigi ekki að hefja slíkt feigðarflan. Og það er skaðlegt samstöðunni um þessi mál á heimaslóðum sem og að mínu mati samninsstöðu okkar og möguleikum okkar almennt séð í alþjóðlegu samstarfi að vera að ljá máls á slíku vegna þess að þá væru í fyrsta sinn opnaðar sprungur í þá samstöðu sem blessunarlega hefur ríkt milli allra stjórnmálaflokka á Íslandi um þessi efni fram að þessu. Maður hefur tekið eftir því að á alþjóðavettvangi hafa allir sem eitthvað þekkja til afstöðu Íslendinga í þessum málum tekið hana fyrir gefna og virt hana og gengið út frá því að aðild Íslendinga að Evrópubandalaginu væri óhugsandi vegna þess að það ríkti um það alger samstaða í öllum stjórnmálaflokkum í landinu að slíkt væri ekki á dagskrá. Þetta hefur verið viss styrkur fyrir okkur að menn hafa ekki velkst í vafa um okkar stöðu og menn hafa tekið hana gilda og tekið mark á henni fyrir utan kannski einstöku bullukolla eins og utanríkissráðherra Dana, sem ég leyfi mér að kalla svo fyrir það endemis raus um þessa hluti sem hann hefur undanfarin ár verið að reyna að hamra. Að öðru leyti segi ég ekki annað um þessi Evrópumál en það að auðvitað eru málin að mörgu leyti komin í hið mesta óefni. Sjálfur hæstv. utanrrh. margræðir um þá fullkomnu óvissu sem samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé í. Nú er ég ekki mikill stuðningsmaður þess gjörnings eins og hann lítur nú orðið út, tel hann að mörgu leyti óhagstæðan Íslendingum og í honum stórfelldar hættur sem enn hefur ekki tekist að girða fyrir. Ég er t.d. þannig gerður, mér liggur við að segja innan í mér, að ég á ákaflega erfitt með að styðja þann samning þótt ekkert kæmi annað til en opnun fiskveiðilandhelgi Íslendinga fyrir flotum Evrópubandalagsins. Það kann ýmsum að þykja 3.000 tonn af karfa fáir silfurpeningar í þessum efnum en ég tel að þar sé slíkt gífurlegt grundvallarmál á ferðinni að það stappar nærri að það eitt og sér gæti ráðið afstöðu minni til þessa gjörnings og þá á þann veg að ég yrði á móti honum. Það alvarlegasta í þessu fyrir okkur til umhugsunar, að ég tel, er auðvitað sú þrautaganga sem hæstv. utanrrh. hefur orðið að ganga sl. þrjú ár í þessum málum. Það er auðvitað það algera skipbrot þeirrar samningstækni sem hann lagði upp með og átti að vera geysilega snjöll og var margpresenteruð t.d. í fyrri ríkisstjórnum þar sem ég átti sæti með hæstv. núv. utanrrh. Þetta var ósköp einfaldlega þannig að öll stóru hagsmunamál Íslendinga áttu að hrökkva í liðinn á lokapunkti samningsferlisins og þá áttu aðrir að borga brúsann. Þessi baneitraða samningstækni, að geyma allt það erfiða þangað til á lokakvöldinu og láta sér aldrei stökkva bros fyrr en klukkan væri orðin fimm mínútur í tólf, átti að gera það að verkum að öll helstu hagsmunamál Íslendinga kæmust þarna á þurrt í einu vetfangi í lok samningsferlisins. En hvað hefur svo skeð? Ósigrarnir sem þessi tækni hefur beðið eru jafnmargir og sigrarnir og hafa jafnan fylgt í kjölfarið á hinum vígreifu yfirlýsingum um sigra. Og það versta er að að lokum fór það auðvitað svo að viðkvæmustu hagsmunamálum Íslendinga var ýtt úr af borðinu, gengið frá málunum að öðru leyti, og ósamið er enn milli Íslendinga og Evrópubandalagsins um sérmál þeirra á sviði sjávarútvegs, þ.e. sá samstarfssamningur um þau efni sem Evrópubandalagið hefur gert að skilyrði að verði hluti af þessari niðurstöðu. Og þannig er það því miður, herra forseti, og það er skaði að hæstv. utanrrh. skuli ekki vera viðstaddur og út af fyrir sig mætti hæstv. iðnrrh. líka vel vera viðstaddur til að heyra það að þessar endalausu undirskriftir þeirra hæstv. utanrrh. og hæstv. iðnrh., Jónanna, í hinum stóru málum, hafa bara reynst einskis virði. Maður hlýtur auðvitað að vorkenna blessuðum mönnunum að vera sífellt að vera að skrifa undir pappíra um þetta og pappíra um hitt, ál og EES, og blekið er varla þornað fyrr en það reynist haldlaust trekk í trekk sem þar er samið um. Og auðvitað eru menn orðnir mjög hvekktir, samanber t.d. samtök atvinnurekenda í sjávarútvegi. Ég skil hæstv. utanrrh. mjög vel að hann sé orðinn nokkuð hvekktur á þessu. Hann hefur auðvitað á köflum haft hörð orð um Evrópubandalagið, nánast lýst því yfir að það væri ófært að gera slíka samninga þegar illa hefur legið á honum og hann hefur verið að koma heim eftir eina hrakförina enn þar sem sigur hefur snúist upp í ósigur. Þau litlu kynni sem ég hef haft af þessu bákni, Evrópubandalaginu, t.d. í gegnum samningaviðræður á vettvangi GATT --- ég verð að segja alveg eins og er að þau renna mjög í sama farveg og lífsreynsla hæstv. utanrrh. að það er ákaflega erfitt að eiga við Evrópubandalagið vegna þess hvers konar skrifræðisbákn það er orðið, vegna þess hversu ákvarðanatökuferlið þar er flókið, valdakerfið margbrotið og í raun og veru oft á tíðum óáreiðanlegt að henda reiður á því sem þar er að gerast og erfitt að eiga við það. Og að öllu samanlögðu hlýtur maður að spyrja með þessa lífsreynslu hæstv. utanrrh. í huga og það sem maður hefur sjálfur kynnst á þessum vettvangi: Er það þetta sem menn vilja? Er það meiri nálgun við þessi vinnubrögð, þetta bákn, þennan ákvörðanatökustrúktúr, þetta valdaferli? Er það þetta sem menn vilja nálgast, smáþjóð eins og Íslendingar? Ég segi það alveg eins og er að ég bara skil það ekki. Á lokafundi umræðunnar um GATT, sem svo átti að verða í Brussel í desember 1990, lágu ráðamenn yfir 100 þjóða við í Brussel í viku og biðu --- eftir hverju? Eftir Evrópubandalaginu. Það kom eitt í dag og annað á morgun. Það var eitt þegar rætt var við Johns og annað þegar rætt var við McChery. Einn sagði já í dag, þá kom sá næsti og sagði nei á morgun. Svona gekk þetta til og frá. Menn voru að fá njósnir af næturfundum háttsettra embættismanna eða jafnvel ráðherra sem kallaðir voru saman í skyndingu til Brussel og gjörbreyttu afstöðu til einhverra málamiðlunartillagna sem verið höfðu uppi daginn áður. Ég er að rifja þetta upp til að draga athyglina að þeirri hlið þessara mála sem allt of lítið er rædd og hún er sú, burt séð frá hagsmunaástæðum Íslendinga í formi viðskiptasamninga og öðru slíku, hvers eðlis er þetta fyrirbæri, Evrópubandalagið? Er það þannig upp byggt, er það þannig hugsað, á það að þjóna þannig markmiðum að það sé æskilegt fyrir Íslendinga að nálgast það í þeim skilningi að þeir bindist því með einhverjum hætti? Ég held ekki. Og ég held að það væri fróðlegt fyrir fleiri en undirritaðan að heyra fyrrum landsstjórnarformann Grænlendinga, Jonathan Motzfeldt, sem hefur marga ölduna stigið í stjórnmálum eins menn þekkja og marga ausuna sopið ef svo má að orði komast, segja frá ferðalögum sínum niður til Brussel á þeim tíma sem Grænlendingar voru enn hluti af Evrópubandalaginu, heyra hann lýsa því hvílík niðurlæging það var fyrir landsstjórnarformann eða við skulum segja forsætisráðherra Grænlendinga að þurfa að fara þær beiningaferðir og setjast þar á kontór á biðstofu hjá kontórista í Brussel og bíða þar e.t.v. langtímum saman eftir því að fá áheyrn. Til hvers? Til þess að fá að vita hvað Grænlendingar mættu og mættu ekki í sinni efnahagslögsögu á næsta ári. Ég held að það væri fróðlegt fyrir fleiri en undirritaðan að heyra þennan ágæta stjórnmálaforingja lýsa þeirri reynslu sem þetta var fyrir hann sem æðsta ráðamann Grænlendinga sem þá fögnuðu nýfenginni heimastjórn. Og það sagði hann í mín eyru að hann óskaði engum stjórnmálamanni þess sem færi með forsvar þjóðar sinnar að þurfa að leggja slíkar ferðir á sig og var ekki vafi á því í mínum huga að hann átti þar við Íslendinga eða t.d. Færeyinga. Ég vona, herra forseti, að þrátt fyrir allt og þrátt fyrir smáfuglana, sem hafa hafið sig til flugs að undanförnu, séu ekki að opnast alvarlegar glufur í samstöðuna um þessi mál hér á Íslandi því það væru mikil ótíðindi og dapurleg og þau væru mikið áfall að mínu mati fyrir málafylgju okkar Íslendinga í þessum efnum, mundu veikja okkar stöðu og þau væru að mínu mati alveg augljóslega í hróplegu ósamræmi við vilja mikils meiri hluta þjóðarinnar. Það er enginn vafi á því í mínum huga að mikill meiri hluti íslensku þjóðarinnar er því algerlega andvígur að Íslendingar fórni fullveldi sínu og sjálfstæði og bindist þessu stórríki sem þarna er að myndast með einhverjum þeim böndum sem draga frá okkur völd eða sjálfsforræði í okkar mikilvægustu málum. Og ég segi það að lokum að mikil er ábyrgð þeirra manna sem fyrstir ætla að hefja þann darraðardans í íslenskri þjóðmálaumræðu. Herra forseti. Það munu vera einhver vandamál í Alþfl. sem heitir á dönsku vanskeligheder. Og ég hygg að hæstv. utanrrh. sé eitthvað tepptur við sáttastörf í sínum flokki. Ég hef út af fyrir sig á því djúpan skilning að hann sé að reyna að stilla til friðar í Alþfl. og hef nú þegar gefið honum alllangan tíma til þess og eins og hv. síðasti ræðumaður látið það óátalið að hann væri fjarstaddur úr þingsalnum í svo sem eins og hálfa klukkustund. Það verð ég þó að segja að ákaflega þætti mér vænt um það --- ekki sérstaklega vegna þess að ég sé ábyrgðarmaður fyrir því að friður tækist í Alþfl. heldur hins að ég vil gjarnan að hæstv. utanrrh. komist til umræðunnar og geti hlýtt á mál mitt --- að þeir alþýðuflokksmenn gætu slitið þessum sáttafundum og hæstv. utanrrh. komið hingað upp. Þeir kratar verða þá bara að hittast aftur síðar í nótt og reyna að ná úr sér innanverkjunum. Með öðrum orðum og með penari hætti sagt, herra forseti, ég er að fara fram á að það verði kannað hvort hæstv. utanrrh. geti ekki fljótlega komið í salinn. Mér finnst í öðru lagi, herra forseti, . . .

Forseti mun kanna það. En hv. ræðumaður gat þess að hann þyrfti að gera árásir á forseta einnig þannig að forseti situr hér . . .

Nei! Nú fer forseti ekki rétt með. Ég nefndi ekki árásir í því sambandi, ekki stakt orð og virðist nú hæstv. forseti eiga von á verru heldur en endilega efni standa til eða samviska hæstv. forseta ekki sem hreinust að hann skuli búast við sverum árásum. Það orð var ekki nefnt hér í garð hæstv. forseta eða hv. 3. þm. Reykv. Í öðru lagi ætlaði ég að nefna lítillega mál sem vikið er að á bls. 19--20 í skýrslunni, þ.e. klúbbi sem NATO heitir og er hernaðarbandalag á íslensku máli.  Þetta hernaðarbandalag NATO er lítillega til umfjöllunar á bls. 19--20. Mér finnst það fremur fátækleg umfjöllun satt best að segja og er kannski að nokkru leyti til marks um þá tilvistarkreppu sem klúbburinn er í. Þetta fyrirbæri hefur verið til umræðu á þinginu undir öðrum dagskrárlið og skal ég ekki þreyta menn með löngum ræðuhöldum af minni hálfu um það en ég hefði talið að það hefði mátt fara aðeins betur yfir tilraunir NATO til þess að finna sér nýjan óvin og nýjan tilgang og ræða svolítið um það hvernig leitin gangi í skýrslu hæstv. utanrrh. T.d. hef ég haft mikinn áhuga á því að fá meira að heyra um áform þeirra NATO-manna um að búa sér til einhvers konar alþjóðaher sem geti rassakastast um heiminn allan og tekið þátt í velheppnuðum átökum þar sem þau brjótast út. Mér hefur fundist það ákaflega athyglisvert ef við Íslendingar ætluðum með aðild okkar að blessa þetta á einhvern hátt. Staðreyndin er auðvitað sú að fjölmargir stjórnmálaleiðtogar um allan heim sjá að NATO á í mikilli tilvistarkreppu. Það var nokkuð athyglisvert að fáeinum sólarhringum eftir að við áttum um þetta orðastað á Alþingi á dögunum þá gekk ekki ómerkari stjórnmálamaður en Ingvar Carlsson, fyrrv. forsætisráðherra Svía, fram á sjónarsviðið og lýsti þeirri skoðun sinni að það bæri að stefna að því að leggja NATO niður og æskilegast væri að NATO yrði leyst upp og í staðinn mundu menn efla Ráðstefnuna og vettvanginn um samvinnu og öryggi innan Evrópu og undir slíkum friðsamlegum formerkjum bandalags, sem ekki er stofnað um vígbúnað heldur til að gæta friðar og til að afvopna heiminn, mundu menn reyna að tryggja alþjóðlegt öryggi og öryggi í þessum heimshluta. Þessi orð voru eins og úr mínu hjarta töluð og mjög á sömu lund og ég lét reyndar falla í umræðunum um NATO á dögunum þar sem ég nefndi bæði RÖSE og Sameinuðu þjóðirnar sem vettvang sem ég bindi vonir við að gætu leyst af hólmi hernaðarbandalögin og vígbúnaðarhyggjuna og komið í veg fyrir að menn yrðu aftur svo ógæfusamir að reyna að gæta friðarins með því að vopnast villt og galið. Því miður er það svo að hin dapurlega reynsla af vopnunum er sú að þau eru af og til notuð. Það er það versta í raun og veru við þau. Meira að segja byssur, jafnvel veiðibyssur eru því miður af og til notaðar á fólk. Tilvist þeirra er hættuleg. Það sýnir sagan. Hvort sem er í Bandaríkjunum eða á Grænlandi þar sem tugir eða hundruð eða þúsundir manna allt eftir fólksfjölda falla fyrir slíkum vopnum af því að þau eru af og til notuð. Tilvist hættulegra vopna er hættuleg, ósköp einfaldlega vegna þess að þetta eru skaðræðistól. Og ef af einhverjum ástæðum vegna ófriðar eða slysni þeim er beitt getur það haft skelfilegar afleiðingar. Þess vegna hefur það í raun og veru aldrei gengið upp og það eru öfugmæli að það sé jákvæð eða heppileg aðferð til að tryggja frið að hlaða niður vopnum. Það á við jafnt um svæðisbundnar aðstæður sem og heiminn allan. Það eru öfugmæli af því tagi sem einu sinni var kveðið, að til þess að halda sjálfstæði sínu þyrftu menn að fórna því. Þetta er svona sams konar þvæla og auðvitað stórhættuleg. En ég ætla ekki að dvelja lengur við þennan ólánsama klúbb NATO sem hefur misst tilgang sinn að verulegu leyti, bar ekki gæfu til þess að nota sér hagstæðar aðstæður í alþjóðamálum og leggja sjálfan sig niður um leið og höfuðandstæðingurinn, sem NATO var að nokkru leyti stofnað gegn eða þróaðist gegn, Varsjárbandalagið, blessunarlega leið undir lok. Það var mikil gæfa og því fögnuðu menn, en enn glaðari hefði ég og margir, margir fleiri vítt og breitt um heiminn orðið ef hitt höfuðhernaðarbandalagið, NATO, hefði verið leyst upp og aðrir og friðsamlegri farvegir eða vettvangar tekið við svo sem eins og Ráðstefnan um samvinnu og öryggi innan Evrópu, Sameinuðu þjóðirnar og samtök ríkja víða í heiminum um friðlýsingu tiltekinna svæða o.s.frv. Í þriðja lagi, herra forseti, ætla ég að ræða lítillega um það sem getur á bls. 20--21 í skýrslunni og er um Vestur-Evrópusambandið. Því miður er þar sagt að hæstv. utanrrh. hafi svarað bréfi Genschers og fagnað boði um að Íslendingum byðist nú að gerast aukaaðilar að Vestur-Evrópusambandinu. Ég verð að segja alveg eins og er að mér fannst þetta með ólíkindum þegar ég las það í skýrslunni að slík viðbrögð af hálfu íslenskra stjórnvalda hefðu bara með einu litlu bréfi verið send um hæl. Finnst mönnum það virkilega ekkert mál sem þurfi að taka upp og ræða hvort Íslendingar eru tilbúnir til þess bara svona í góðu skapi af því að þeir fá bréf að svara því um hæl og segja: Jú, þetta er hið mesta fagnaðarefni að okkur skuli vera boðið að ganga inn í þetta nýja hernaðarbandalag meginlands Evrópu? Ég spyr hæstv. formann utanrmn.: Ráðfærði ríkisstjórn Íslands sig við utanrmn. áður en hún svaraði þessu bréfi?  Ég tel þetta hið mesta ógæfuspor og hið mesta flan að rjúka til og svara þessu með þessum hætti. Fyrir það fyrsta vita menn ekkert í hvers konar klúbb þetta Vestur-Evrópusamband er að þróast. Í öðru lagi liggur ekki stafkrókur fyrir um það hvaða skuldbindingar eða ábyrgðir Íslendingar tækju á sig þó svo um að aukaaðild væri að ræða, hvers konar hernaðarskuldbindingar eða ábyrgð á vígbúnaði og hernaðaruppbyggingu Evrópuríkjanna, t.d. Frakka, sem mér er ekki kunnugt um annað en eigi aðild að þessu bandalagi. Tækjum við það á okkur? Eru menn hérna tilbúnir til þess að skrifa upp á kjarnorkupólitík Frakka, eins og hún er rekin t.d. í Kyrrahafinu? Eða hvað felst í þessu? Ég mótmæli þessu harðlega, herra forseti, og gerir það hlutina ekki betri að utanrmn. Alþingis skuli ekki hafa verið eins og lög bjóða, höfð til samráðs um viðbrögð í þessu sambandi. Það er hneyksli, stórhneyksli og ég tel að hæstv. utanrrh. hljóti að koma og bið ég hans aðstoðarmenn að nótera það hjá sér og svara hvers vegna svo var ekki. Ég þarf ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég er þessu auðvitað algjörlega andvígur og mun gera mitt til þess að koma í veg fyrir það ef ég get og má nokkurs við í þeim efnum, að við Íslendingar förum inn í þetta samband. Í fjórða lagi ætlaði ég lítillega að nefna kaflann ,,Norður-Suður`` og þau samskipti. Ég get svo sem haft það stutt. Ég vil fyrst og fremst segja að ég tek undir ákveðna þætti sem þar eru, bæði í þeim kafla og undirkafla um hlutverk Sameinuðu þjóðanna í þessu sambandi. Það verð ég þó loksins að segja --- og gleður það mig að ég get fundið eitthvað í skýrslunni sem ég er ágætlega sammála --- að ég held að þar sé alveg réttilega vikið að því að auðvitað hljóta menn að reyna að efla til aðgerða í því sambandi þá einu stofnun sem er alheimsstofnun, að heita má, bæði í eðli sínu og verkefnum samkvæmt og sökum þátttöku flestallra sjálfstæðra þjóða, þ.e. Sameinuðu þjóðirnar. Og þar held ég, og er ég þá ekki að gera lítið úr vaxandi hlutverki Sameinuðu þjóðanna á öryggissviðinu og virkri þátttöku þeirra í t.d. samningaumleitunum sem nú standa yfir á mörgum sviðum um afvopnunarmál, t.d. bann við kjarnorkuvopnum, samninga um eiturefnavopn og lífefnavopn, framlengingu samningsins um takmörkun á útbreiðslu kjarnorkuvopna og fleira og fleira, sem og þátttöku t.d. í svæðisbundnum átökum, friðargæslusveitirnar, þátttöku Sameinuðu þjóðanna í lausn gíslamála o.s.frv., öllu þessu fagnar maður. En hitt held ég að hljóti að verða á næstu árum eitt aðalverkefni Sameinuðu þjóðanna jafnframt þ.e. að beita sér fyrir réttlátari skiptingu jarðargæða milli ríkra þjóða og fátækra. Þeirri skoðun vex mjög fylgi að það sé alveg jafnóaðskiljanlegur hlutur, nauðsyn þess í sambandi við að tryggja stöðugleika og frið í heiminum, að jafna aðstöðumun ríkra og fátækra, að jafna lífsgæðunum í heiminum og að koma eftir því sem nokkur kostur er í veg fyrir hungur og fátækt eins og afvopnunin og öryggisgæslan sjálf. Ég held að reynslan sýni mönnum að stjórnmálalegur stöðugleiki og friður eru óhugsandi nema það takist að bæta lífskjörin og jafna lífsgæðin á jörðinni og tryggja að menn geti þar sæmilega við hlut sinn unað í viðkomandi löndum eða heimsálfum. Í því sambandi horfa menn auðvitað á sóun vígbúnaðarkapphlaupsins og ég verð að segja það alveg eins og er að mig undrar þær ræður sem hér hafa verið fluttar, m.a. af hv. 3. þm. Reykv., og ég kem að hér aðeins síðar, þar sem í raun og veru er verið að lýsa blessun yfir þeim óheyrilegu fjármunum sem mannkynið hefur sóað í vígbúnaðarbrjálæðið á undanförnum áratugum. Og þá menn, friðarsinna og friðarhreyfingar, sem hafa leyft sér þann munað að tala gegn því að í sveltandi heimi væri milljarðatugum, billjónum og billjörðum sóað í vígbúnaðarkapphlaup, á að úthrópa sem alveg sérstaka skynleysingja sem hafi alla tíð haft rangt fyrir sér og ættu bara að grátbiðjast fyrirgefningar og iðrast fyrir það að hafa leyft sér að tala gegn því að mannkynið færi svona að ráði sínu árum og áratugum saman. Auðvitað hljótum við ekkert síður í dag og til framtíðar litið að horfa á þessa brjálæðislegu ráðstöfun verðmæta í heiminum sem er að blóðmjólka auðlindirnar þar sem meiri hluti mannkyns býr við hungur, fátækt og milljónir svelta heilu hungri. Við höfum ekki efni á því að fara þannig með auðlindir jarðarinnar að ráðstafa jafnstórum hluta verðmætanna og raun ber vitni í brjálæðislegt vígbúnaðarkapphlaup sem hefur ekki aldeilis tryggt frið og farsæld og líf manna alls staðar í heiminum. Því miður er það svo að stríðin skipta tugum jafnvel á ári hverju ef allt er með talið í þeim efnum og þar eru vopnin notuð. Nei, þvert á móti er það auðvitað eitt albrýnasta viðfangsefnið í alþjóðamálum, hvort sem litið er til umhverfismála eða stjórnmála, að færa ráðstöfun þessara fjármuna, nýta þessa krafta, þessar auðlindir í önnur og þarfari uppbyggingarverkefni sem geta orðið hluti af því að jafna lífsgæðunum og koma þannig á varanlegum friði og stöðugleika í heiminum. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, a.m.k. í þeim nefndum allsherjarþingsins sem um þá hluti fjölluðu, fundust mér á sl. allsherjarþingi, því 46., umræður sem hnigu í þessa átt mjög áberandi og það var athyglisvert að fjölmargir ræðumenn tvinnuðu algjörlega saman í máli sínu nauðsyn þess annars vegar að gæta öryggis og fylgjast með vígbúnaði og hins vegar nauðsyn þess að koma á efnahagslegu réttlæti í heiminum. Þá ætla ég lítillega í fimmta lagi að víkja að afvopnunarmálum og þá sérstaklega afvopnun á höfunum og aðgerðum Íslands í því sambandi. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst vera óskaplega dauft yfir í sambandi við það sem af Íslands hálfu er verið að aðhafast nú um stundir í þeim efnum. Það er að vísu svo að í orði kveðnu er það enn óbreytt stjórnarstefna að við Íslendingar hljótum að leggja áherslu á afvopnun á höfunum og það er vel. En ég hlýt að hvetja hæstv. ríkisstjórn, hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., sem hér er að góðu mættur, að aðhafast meira í þeim efnum. Að fylgja málstað Íslands fram með virkari hætti en gert er nú um stundir. Ég tel þetta eitt það allra besta sem þrátt fyrir allt menn hafa orðið sæmilega sáttir um í utanríkismálum á undangengnum árum að við Íslendingar tækjum alveg sérstaklega upp nauðsyn þess að afvopnun tæki til hafanna, bæði af öryggisástæðum en líka umhverfisástæðum. Ég vil í þessu sambandi minna á frv. sem liggur nú fyrir hv. utanrmn. um friðlýsingu Íslands og hafsvæðanna í kringum Ísland fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og fyrir umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Ég vil líka í þessu sambandi vitna í skýrslu sem er nýlega komin frá utanrrn. um 46. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og með alveg sérstakri vísan til hæstv. forseta --- og ber nú vel í veiði að geta ávarpað í senn hæstv. forseta og hv. 3. þm. Reykv. í einum og sama manninum og þá leyfilegt að ávarpa hann í persónu sem endranær er ekki þar sem hann er nú hæstv. forseti vor sem stendur. Það var t.d. þannig þegar við vorum að ræða þetta frv. um friðlýsingu Íslands og íslenskrar lögsögu fyrir eiturefnavopnum, kjarnorkuvopnum og umferð kjarnorkuknúinna farartækja að þá hafði hv. 3. þm. Reykv. nokkuð á hornum sér ákveðna hluti í því sambandi, m.a. orðið friðlýsingu. Taldi það óbrúklegt í þessu sambandi --- og kinkar nú hæstv. forseti kolli. Þá ætla ég að fletta upp á skýrslu utanrrn. um 46. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna sem stóð frá 17. sept. til 20. des. sl. --- og hvað stendur þar? Þar í efnisyfirliti til að mynda er vikið að þó nokkrum svæðum og tillögum sem fjalla um friðlýsingu. Þannig er t.d. á bls. 32 fjallað um friðlýsingu Suður-Atlantshafsins. Ég vek athygli hv. 3. þm. Reykv. á því að þetta heitir í skýrslu utanrrn. ,,Friðlýsing Suður-Atlantshafsins`` þannig að það eru ekki bara einhverjir vondir menn eins og ég sem eru að finna upp þetta orð ,,friðlýsing`` og nota það um friðlýsingu landsvæða eða hafsvæða heldur er það beinlínis gert hér í hinni merku skýrslu um allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna. Í fyrstu nefnd er getið um að rædd hafi verið m.a. kjarnorkuvopnalaust svæði í rómönsku Ameríku, kjarnorkuvopnalaust svæði í Mið-Austurlöndum, kjarnorkuvopnalaust svæði í Suður-Asíu, kjarnorkuvopnalaust svæði í Afríku og friðlýsing Indlandshafsins. Þetta er ég að rekja hér m.a. fyrir hv. 3. þm. Reykv. til þess að sýna honum og sanna að það er ekki bara eitthvað gamalt og úrelt að fjalla um friðlýsingu landsvæða eða heimsálfa eða hafsvæða, heldur er það á fullri ferð víða í heiminum og til viðbótar þeim svæðum sem þegar eru orðin lögfest og viðurkennd í meira og minna mæli af hinu alþjóðlega samfélagi, sem eru Tlatelolco-samningurinn um Suður-Ameríku, sem er samningurinn um Kyrrahafið og sem er friðlýsing Nýja-Sjálands, þá eru hér á ferðinni fjölmörg önnur slík mál í formi ályktana sem jafnvel eru flutt af fjölda ríkja, eins og tillaga um friðlýsingu Suður-Atlantshafsins, friðlýsingu Indlandshafs og kjarnorkuvopnalaus svæði í Mið-Austurlöndum, Suður-Asíu og Afríku. Þess vegna er það, herra forseti, að ég leyfi mér að beina því til hæstv. forsrh. að hann í fyrsta lagi fylgist með þeirri vinnu sem hv. utanrmn. leggur í frv. til laga um friðlýsingu Íslands og íslenska lögsögu t.d. fyrir umferð kjarnorkuknúinna farartækja og við með þeim hætti reynum að tryggja öryggi og auðlindir okkar í senn og afstýra þar mengun eða draga úr hættu á slíku og hæstv. forsrh. að öðru leyti beiti sér með sinni ríkisstjórn fyrir því að þessi málstaður Íslands um afvopnun á höfunum verði með virkum hætti borinn fram á alþjóðavettvangi. Ég held að myndarlegasta byrjunin í þeim efnum væri friðlýsing og yfirlýsing af okkar hálfu um okkar lögsögu og ég trúi ekki öðru ef menn fordómalaust ræða þetta og hleypa ekki í það af fullkomlega ástæðulausu einhverri flokkapólitík, þá geti Íslendingar náð saman um þessi efni, rétt eins og þeir hafa á mikilvægustu stundum sögunnar náð t.d. saman um hagsmunabaráttu sína í sambandi við landhelgismál. Ég tel að þetta séu hin stóru landhelgismál nútímans að við beitum okkur fyrir því að gera allt sem við getum til þess að friðlýsa og vernda þessa lögsögu, afstýra eða draga úr hættunni á kjarnorku- og mengunaróhöppum og það gerum við best með einhverjum slíkum friðlýsingaraðgerðum. Í sjötta lagi, herra forseti, ætlaði ég að fjalla lítillega um nokkur svæði sem um er fjallað í skýrslu utanrrh. á bls. 55 og áfram þar sem til umfjöllunar eru svæðisbundnar deilur og átök. --- Verð ég nú að segja, herra forseti, að nú fer mig mjög að lengja í hæstv. utanrrh. því ég ætla hér, því miður, að gerast nokkuð gagnrýninn á suma hluta skýrslunnar.

Eins og hv. ræðumanni er kunnugt lét forseti kanna hvar hæstv. utanrrh. væri í húsinu. Hann er í þingflokksherbergi Alþfl. og fylgist þar með umræðunum þannig að hann veit nákvæmlega hvað ræðumaður er að segja. Það voru þau svör sem forseti fékk, en hann mun nú ítreka þessa ósk sína til þess að fullvissa hv. ræðumann um það að hæstv. utanrrh. fylgist með ræðu hans.

Herra forseti. Ég hef svo sem út af fyrir sig fulla samúð með hæstv. utanrrh. og vandamálunum í Alþfl. eins og ég sagði fyrr í ræðu minni. En ég tel að við höfum sýnt hæstv. utanrrh. þó nokkra þolinmæði nú þegar með því að fallast á að hann sé hér fjarstaddur umræðuna í nærfellt heila klukkustund í einu.  Ég ætlaði að nefna svo sem eins og þrjú svæði, herra forseti, gæti þó tekið margt fleira sem er fjallað um í skýrslunni og ég verð að játa að ég er ekki alveg sáttur við hvernig um er talað. Mér finnst t.d. fjallað óskaplega fátæklega um málefni Suður-Ameríku og reyndar er það nánast ekki gert. Ég er algerlega ósammála mati utanrrh. á ástandi mála í Mið-Ameríku og í Karabíska hafinu. Ég tel að þar sé dregin upp allt of bjartsýn mynd af stöðu mála. Og í þriðja lagi hefði ég gjarnan viljað sjá að því hörmulega ástandi sem enn ríkir á eyjunni Austur-Timor væru gerð betri skil. Mér finnst ekki nógu gott að Indónesía skuli ekki vera nefnd á nafn nema nánast í framhjáhlaupi þegar rætt er um málin á Austur-Timor. Að vísu er sagt hér á bls. 55 að ekkert lát sé á andstöðu íbúa Austur-Timor gegn hernámi Indónesa sem nú hafi staðið í tæplega 17 ár, og er mér það mjög vel í minni því að ég var staddur í þessum heimshluta þegar innrás Indónesa hófst, en síðan er ekki mikið meira um það sagt. Hins vegar er staðreyndin sú að sennilega er hvergi í heiminum viðbjóðslegra þjóðarmorð í gangi en einmitt á Austur-Timor. Frammistaða Indónesa í mannréttindamálum sl. 20--30 ár er svo fyrir neðan allar hellur að sennilega þarf að fara til ára seinni heimsstyrjaldarins og Hitlers- og Stalínstímans til að finna einhverjar hliðstæður. Það er mat margra sem hafa fylgst með málum í Indónesíu og sérstaklega á Austur-Timor að það láti nærri að hálfri þjóðinni, sem byggði Austur-Timor áður en innrás Indónesa hófst, hafi verið slátrað. Í reynd er það með ólíkindum að velmegandi þjóðir og vestrænar skuli láta Indónesíu komast upp með það sem hún hefur gert árum og áratugum saman án þess að séð verði að sjáanlegir tilburðir séu til að þvinga þá til þess að láta af stefnu sinni. Ég er hér, herra forseti, með ársskýrslu Amnesty International fyrir sl. ár eða þá sem kom út á síðasta ári og er þá um ástand mannréttindamála í heiminum á árinu 1990. Ég fór í það að lesa dálítið í þessari skýrslu núna þegar ég var að undirbúa mig undir þessa umræðu. Ég verð að segja það alveg eins og er að það er langt síðan ég hef lesið annan eins texta og mér hefur orðið jafnórótt af lestri. Þar er til að mynda ekki fallega sagt frá ástandi mannréttindamála í Indónesíu og á Austur-Timor og eru þó reyndar ekki af hálfu Amnesty sagðar þar jafnhroðalegar sögur og ýmsir sérfræðingar, t.d. óháðra bandarískra samtaka sem þarna hafa verið, hafa sagt og ég vitnaði m.a. í áðan. Líka er fjallað um Brasilíu í ársskýrslu Amnesty International og það er annað svæðið sem ég ætla að ræða um og hefði átt að vera í skýrslu utanrrh. undir liðunum ,,Svæðisbundin átök, ófriður eða mannréttindamál``. Ég vil segja það í leiðinni að ég tel að skýrslunni sé ákaflega áfátt hvað það snertir að mannréttindamálum sem slíkum eru ekki gerð sjálfstæð skil í skýrslunni. Þau eru að vísu nefnd á nokkrum stöðum þar sem við á t.d. undir liðum sem varða starfsemi Sameinuðu þjóðanna. En ég hefði alveg talið ástæðu til þess að það væri kafli um stöðu mannréttindamála í heiminum í þessum skýrslum og ég bendi á það til umhugsunar fyrir framtíðina að framvegis verði skýrslurnar þannig uppbyggðar, sérstaklega ef þær verða nú jafnmyndarlegar í pappír mælt eða blaðsíðutali eins og þessi er, þá er nóg pláss fyrir nokkurra blaðsíðna sjálfstæða umfjöllun um stöðu mannréttindamála í heiminum. Eða er það kannski þannig, herra forseti, að mannréttindamálin séu að fara úr tísku? Er það virkilega þannig að ekki sé lengur eins fínt að ræða um ástand mannréttindamála eftir að kommúnisminn hrundi í Austur-Evrópu, blessunarlega, sem við allir fögnum eins og kunnugt er og hæstv. forseti veit manna best? Það var auðvitað gott að menn héldu vöku sinni gagnvart bágbornu ástandi mannréttindamála í kommúnistaríkjum og því miður voru þeir hlutir oft mjög slæmir. Þar voru menn t.d. í stofufangelsi og jafnvel dæmdir í þrælkunarbúðir fyrir litlar eða upplognar sakir og þar var lítið eða ekkert prentfrelsi o.s.frv. En hitt held ég að hið alþjóðlega samfélag ætti að hafa manndóm í sér til að horfast í augu við að stórfelldar slátranir á fólki voru þó ekki þar að því er best er vitað á síðustu áratugum. Það mun hafa verið talsvert um slíkt þegar verst lét í þeim efnum á tímum Stalíns heitins sem dó nokkru áður en ræðumaður fæddist og var afhjúpaður með frægri ræðu á fæðingarári mínu. Þess vegna hef ég átt erfitt með að finna til mikillar samsömunar með þeirri persónu í sögunni að ég skyldi fæðast á sama árinu norður í Þistilfirði. Það er nú frekar tilviljun en hitt að ég beri þar með einhverja stórkostlega ábyrgð á persónunni Jósef Dzhúgashvíli Stalín. En ég er aðeins að rifja þetta upp vegna þess að ég sakna nokkuð úr umræðunni upp á síðkastið þess krafts sem var á köflum í umræðum um mannréttindamál. Ég spyr mig að því, er það virkilega svo að mannréttindamál séu farin úr tísku af því að núna er fólki slátrað annars staðar en í einhverjum sérstökum kommúnistaríkjum, t.d. ríkjum sem eru undir verndarvæng Vesturlanda og af valdamönnum sem njóta stuðnings og blessunar Vesturlanda? M.a. ætlar öll heimsbyggðin að heimsækja slíkan morðingja innan skamms í Brasilíu. Ég ætla að leyfa mér að lesa aðeins upp úr skýrslu Amnesty International um ástand mannréttindamála í Brasilíu. Ég held að Alþingi Íslendinga hafi gott af því að heyra það hafi menn ekki lesið þetta sjálfir nú þegar. Ég verð að biðja hæstv. forseta að sjálfsögðu leyfis eins og venjulega en taka það jafnframt fram að textinn er nokkuð óhuggulegur, en ég ætla þó að grípa niður í hann og tek þó ekki nema fáein dæmi, því miður, af því sem þarna er sagt. Um Brasilíu er sagt í ársskýrslu Amnesty International 1991, um ástand mannréttindamála á árinu 1990, og ég leyfi mér að þýða þetta lauslega og vísa í frumtextann sem hægt er að fá, t.d. hjá samtökunum Amnesty International á Íslandi eða á bókasafni Alþingis ef menn vilja: ,,Dauðasveitir drápu hundruð manna, oft við aðstæður sem teljast verða utan laga og réttar. Verkalýðsleiðtogum svæðisbundinna verkalýðssamtaka var hótað með dauða og drepnir af lögreglumönnum í fríum og byssumönnum að því er talið er. Ellefu manns eru skráðir týndir á árinu og líkamsleifar meira en þúsund einstaklinga fundust í leyndri gröf í Sao Paulo. Af þeim voru a.m.k. átta taldir vera horfnir pólitískir fangar frá fyrri árum. Pyndingar og ill meðferð fanga heldur áfram. Sáralítill eða enginn árangur varð af opinberum rannsóknum í málefni fanga. Bændur, sem áttu í landadeilum, hurfu, voru teknir fastir án heimildar og án dóms og þeim haldið í einangrun við slæman aðbúnað.`` Svo segir á öðrum stað: ,,Dauðasveitir sem oft samanstanda af lögreglumönnum í fríum myrtu hundruð manna, þar á meðal ung börn og unglinga. Í sumum tilvikum að því er talið er samkvæmt samningum við viðskiptamenn sem greiddu fyrir verkin. Yfirvöld í Río de Janeiro, borginni sem á að hýsa umhverfisráðstefnuna, telja að um 500 börn hafi verið myrt á árinu 1990, flest þeirra af dauðasveitum. Oft reyndist erfitt að þekkja meðlimi dauðasveitanna þar sem þeir iðulega voru staðnir að því að drepa jafnframt þá sem þeir töldu hafa orðið vitni að atburðunum. Þann 30. apríl gerðist það í fátækrahverfinu Diadema í Sao Paulo að vopnaðir en óeinkennisklæddir menn skutu og drápu Marcello Rosa de Oliveira 17 ára að aldri og bróður hans, Marcos Rosa de Oliveira, 18 ára að aldri, fyrir þá sök eina að unglingarnir afhentu ekki verkalýðsskírteini sín. Einni klukkustund síðar réðust fjórir eða fimm vopnaðir menn í borgaralegum klæðum á sex unglinga á nálægu götuhorni. Samkvæmt skýrslum sjónarvotta voru ungmennin sex á aldrinum 15--21 árs látin leggjast í götuna með andlitin niður, byssumennirnir skutu síðan fimm af sex til bana og særðu þann sjötta alvarlega. Þessi dráp voru dæmigerð fyrir aðferðir dauðasveitanna.`` Herra forseti. Ég ætla ekki að lesa meira upp úr þessari skýrslu en hér er á nokkrum blaðsíðum fjallað í sama dúr um ástand mannréttindamála í Brasilíu. Þess vegna er það, herra forseti, að mínu mati ekki gott að í skýrslu hæstv. utanrrh. skuli ekki minnst á Suður-Ameríku. Hún verðskuldar að mati hæstv. utanrrh. greinilega ekki sjálfstæðan kafla. Vel getur verið að menn telji það alvarlegra að átök standi vopnuð milli herja en staðreyndin er nú sú að í nútímahernaði með þeirri fjarlægð sem aðskilur herina er mannfall oft og tíðum sáralítið í samanburði við þær slátranir sem standa yfir t.d. í Brasilíu og í Indónesíu. Mannfallið þar er margfalt á við það sem gerist jafnvel í vopnuðum átökum sem fylla fréttir heimsfjölmiðlanna dögum og vikum saman. Ég held að hv. þm. þyrftu að lesa þessa skýrslu Amnesty International sem hafa orð fyrir það að vera mjög áreiðanleg samtök og reyna samkvæmt bestu getu að sannreyna allar upplýsingar sínar áður en þær eru birtar. Þess eru sem betur fer sárafá dæmi að upplýsingum frá þeirra hendi sé ekki fullkomlega treystandi. Þetta er nú ástandið í henni Brasilíu og hef ég þó t.d. ekkert minnst á þær slátranir sem standa yfir á frumstæðum ættbálkum á Amazon-svæðinu þar sem menn eru í óða önn að brenna upp regnskógana, m.a. fyrir erlent kapítal, og eitt ágætis firma frá Evrópubandalaginu varð einmitt uppvíst að því nú á dögunum að vera þar blóðugt upp að öxlum í landvinningum og við að hrekja indíána af löndum sínum. Það er einmitt þessi Brasilía og þessi borg, Río de Janeiro sem heimsbyggðin ætlar að heimsækja og húsvitja hjá núna á næstunni. Mér þykir leitt að segja þetta hér að hæstv. umhvrh. viðstöddum og auðvitað er það ekki svo að við séum á þennan hátt að gera lítið úr mikilvægi umhverfismálanna og ráðstefnunnar sem slíkrar. En ég verð að segja það alveg eins og er hafandi m.a. lesið þessa ársskýrslu Amnesty International um ástand mannréttindamála í Brasilíu til viðbótar auðvitað frammistöðu þeirra í umhverfismálum að þá undrar það mig að menn skyldu að lokum velja þennan stað fyrir þessar athafnir. Ég spyr mig sem sagt að því, herra forseti, eru mannréttindamál komin úr tísku af því að menn telja sig ekki lengur sérstaklega finna þeim stað í kommúnistaríkjum austan tjalds sem var auðvitað mikið til umfjöllunar hér á undanförnum árum? Því miður er reyndar ástæða til að óttast að e.t.v séu nú kannski mannréttindi ekki að öllu leyti fullkomlega tryggð um aldur og ævi í þeim ríkjum. Alla vega virðist manni t.d. þroski vina okkar í Eystrasaltsríkjunum á því sviði takmarkaður þegar maður fylgist með þeim viðhorfum sem þar skjóta nú upp kollinum, t.d. í minni hluta þjóðarbrota frá öðrum fyrrum lýðveldum Sovétríkjanna sem þar búa. Svo á ég eitt svæði eftir enn sem ég ætla að nefna og það vantar líka því miður í skýrslu hæstv. utanrrh. og það land heitir Tyrkland. Þar býr m.a. að hluta til þjóð sem heitir Kúrdar. Það er eins með aumingja Kúrdana og ýmsa fleiri að þeim hefur gengið ákaflega illa að komast í tísku og fá athygli umheimsins á sínum vandamálum. Þeim var eins og fleirum bútað í sundur og þeir settir inn í ein þrjú lönd eða fjögur við landamæradráttarkort hér á sínum tíma og búa við það enn, þessi tiltölulega fjölmenna þjóð og að mörgu leyti merka menningarþjóð með langa sögu og mikinn arf, að fá ekki að mynda landamæri utan um sig. Sjálfsákvörðunarréttur þeirra virðist ekki mikils virði og eru þó Kúrdar þjóð með sameiginlega tungu og arf sem telja um 30 millj. Það er þessi vestræna lýðræðisþjóð, bandalagsþjóð okkar, Tyrkir, sem á þarna m.a. hlut að máli. Það er lítillega minnst á Kúrda í skýrslu utanrrh. og þá er það sá drýsildjöfull Saddam Hussein auðvitað sem er til umfjöllunar og má margt ljótt um hann segja og þar á meðal skelfilegar aðfarir hans að Kúrdum og nánast tilraunir til þjóðarmorðs á þeim hluta Kúrda sem búa í Írak. En því miður er svo að hlutur Tyrkja er ekki heldur par góður í þessu sambandi. Sennilega er nú kannski ekki á síðari árum að finna hliðstæður við jafnmyndarlegar tilraunir til jafnstórkostlegrar stórslátrunar á fólki af hálfu Tyrkja eins og er hjá Saddam Hussein. En þó er það sennilega þannig að næstverstur þeirra þjóða sem Kúrdar eiga mál við er hlutur Tyrkja. Ekkert er sagt um það í skýrslu utanrrh., ekki minnst á þessa vestrænu lýðræðis- og bræðraþjóð okkar, Tyrkland, sem er að murka lífið úr Kúrdum. Ég spyr mig aftur að því er það vegna þess að mannréttindamál eru ekki í tísku ef brotin eru í Tyrklandi? Getur það hugsast? Þá ætla ég aftur að lesa hérna fyrir hv. Alþingi úr skýrslu Amnesty International og leyfa mér að þýða lauslega eina af mörgum ljótum dæmisögum um ástand mannréttindamála í Tyrklandi. Þar er fjallað á mörgum blaðsíðum um ástand mála hvað varðar t.d. pólitíska fanga. Þar segir að þúsundir pólitískra fanga séu í fangelsi og flestir af þeim teljist samkvæmt skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna samviskufangar. Hundruð pólitískra fanga síðan dæmdir til fangelsunar eða dauða með dómstólameðferð sem ekki svarar alþjóðlegum kröfum um réttlát réttarhöld. Sem sagt: Tyrkneska dómstólakerfið, sem í þessu tilviki er notað til að dæma menn hundruðum saman til dauða, er ekki viðurkennt sem nægjanlega vel úr garði gert til þess að tryggja réttláta málsmeðferð. Pyndingar halda áfram, eru víðtækar og kerfisbundnar, segir hér í skýrslu Amnesty International. Í sumum tilvikum hafa þær leitt til dauða fórnarlambanna. Sjö íraskir Kúrdar, sem sumir voru viðurkenndir sem flóttamenn samkvæmt flóttamannaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna, voru sendir aftur til Írak og þá vita menn hvað beið þeirra þar. Svo segir hér á einum stað: Einn af hundruðum pólitískra fanga sem hefur borið að hefur verið pyndaður á árinu 1990 var Mesút Boskúrt. Hann var tekinn höndum á skrifstofu blaðsins ,,Yenigösum`` sem þýðir ,,New Solution``, eða nýjar lausnir, þegar ráðist var á það af lögreglunni í febrúar. Hann var færður til höfuðstöðva lögreglunnar í Izmir og hann ber að þegar hann neitaði að skrifa undir tilbúnar yfirlýsingar um að hann væri meðlimur ólöglegra samtaka var hann pyndaður, sprautað á hann köldu vatni undir þrýstingi, eistu hans voru kreist, rafstraumi var hleypt gegnum líkamann og honum að lokum nauðgað með lögreglukylfu. Sökum þess að hann var blindaður, eða bundið fyrir augu hans allan tímann, þá 16 daga sem hann sætti pyndingum í fangelsi gat hann ekki borið kennsl á þá sem pynduðu hann. Mesút var virtur blaðamaður nokkuð þekkts blaðs sem m.a. hafði á sér gott orð á Vesturlöndum og hafði nokkuð reynt að hamla gegn mannréttindabrotum í Tyrklandi. Kannski er þetta bara ástæðulaust og þvermóðska af manni að vera að reyna að tala um þessa hluti hér og aðrir og merkilegri hlutir eigi að fylla mörg hundruð blaðsíðna skýrslur hæstv. utanrrh., en ég, herra forseti, leyfði mér að fara svolítið í það að líta yfir stöðu mannréttindamála á nokkrum svæðum í heiminum þegar ég sá að ákaflega fátæklega var að þeim vikið hér í skýrslunni. Ég geri það líka vegna þess að mér finnst dálítil slagsíða vera orðin á umræðum um þessa hluti almennt í heiminum, sérstaklega hér á Vesturlöndum og kennir þar sennilega þess að menn hafa í bjartsýni sinni, sem að nokkru leyti er réttlætanleg eftir fall kommúnismans í Austur-Evrópu, stundum farið að tala eins og þar með væru í raun og veru öll vandamál úr sögunni, af því að svona ástand mála, mannréttindabrot og pyndingar, hefðu fyrst og fremst verið bundin við þetta ómennska kerfi flokkseinræðisins austan járntjalds. En það var því miður ekki svo og er því miður ekki svo. Mannréttindabrot, átök, slátranir á fólki í stórum stíl, eiga sér stað vítt og breitt um heiminn og ég hef hér ekki rætt fjölmörg önnur svæði sem þarna mætti nefna til sögunnar. Mér finnst sofandaháttur hinna velmegandi þjóða um þessa stöðu mála með ólíkindum nú um stundir. Hvar eru viðskiptaþvinganirnar gagnvart Brasilíu? Er það virkilega svo að það sé engin ástæða til þess að lyfta litla fingri í pólitískum samskiptum eða viðskiptalegum við þjóð eins og Brasilíu sem er ber að því að slátra börnum svo hundruðum og þúsundum skiptir? Og það jafnvel opinberir sýslunarmenn og löggæslumenn sem standa fyrir því. En síðan er mönnum býsna tamt að grípa til slíkra refsiráðstafana ef þeir menn eða þau ríki sem í hlut eiga eru í minna pólitísku vinfengi við Vesturlönd. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst t.d. frammistaða öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna í þessum efnum með ólíkindum vegna þess að mannréttindamál eru ekki innanríkismál. Eins og hlutir hafa þróast á undanförnum árum þá er það viðurkennt af öllum, m.a. öllum aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna sem skrifað hafa undir Mannréttindasáttmálann, að þau eru ekki innanríkismál og það er nákvæmlega jafnheimilt samkvæmt stöðu mála hjá Sameinuðu þjóðunum að beita viðskiptaþvingunum á Brasilíu vegna mannréttindabrotanna þar eins og það er á Írak eða Líbýu eða aðrar slíkar fyrir aðrar sakir. Ég er meira að segja ansi hræddur um það, ég hafði að vísu ekki tíma til að fletta því upp, herra forseti, en ég er ansi hræddur um að sumar af þeim þjóðum sem ég hef hér verið að nefna og eru berar að jafnofboðslegum mannréttindabrotum og raun ber vitni séu í hópi hinna útvöldu þjóða bestukjaraviðskipta, t.d. af hálfu Bandaríkja Norður-Ameríku. Ég er ansi hræddur um að svo sé nú með margar þessar þjóðir. Og þess vegna m.a., herra forseti, tók ég líka með mér eldri skýrslur, að mér finnst í þeim að nokkru leyti betur tekið á mannréttindamálunum heldur en nú er. Bæði í skýrslu hæstv. fyrrv. utanrrh., Geirs Hallgrímssonar, og jafnvel að nokkru leyti í skýrslu hæstv. núv. utanrrh., þeirri fyrstu sem hann lagði fram á Alþingi á árinu 1989. Ég læt nú lokið umfjöllun um þetta efni, herra forseti, þennan dapurlega kafla, enda engin gleðilestur og ég skil það vel að menn eigi erfitt með að hemja sig að öllu leyti undir þessari umfjöllun, en samvisku minnar vegna hef ég þó a.m.k. komið þessu hér á framfæri og vil með því m.a. gera mitt til þess að Íslendingar sofi ekki værum svefni á þessu sviði eins og mér virðist því miður allt of margir gera um þessar mundir. Ég ætlaði svo að hvetja hæstv. utanrrh. til dáða á einu sviði enn og það er að fara að undirbúa brottför hersins því staðreyndin er auðvitað sú að hafi einhvern tímann einhver sérstakur tilgangur verið með veru hans hér þá er það í öllu falli augljóst mál að hann fer mjög dvínandi og er nánast þorrinn. Meira segja að mati hæstv. utanrrh. er bersýnilega ljóst að þar verður um mikinn samdrátt að ræða á næstu árum. Af þeim sökum tel ég, hvað sem mönnum pólitísk finnst eða finnst ekki um veru hans hér, að þá ættu menn að hafa manndóm í sér til að fara að mæta því með tilteknum ráðstöfunum gagnvart t.d. atvinnuástandi á Suðurnesjum. Og manna fremstur skal ég vera í þeirri sveit sem leggur eitthvað af mörkum í þeim efnum að reyna að búa mönnum þar nytsamlegri og þarfari störf en þeir hafa hingað til sýslað við í kringum herinn. Ég held að þar geti verið af ýmsu að taka, t.d. er það mitt mat að möguleikar þess svæðis geti verið verulegir í tengslum við þann flugvöll sem þar er og á sviði ferðamennsku, sjávarútvegs, matvælaframleiðslu og fleiri hluta. Í því sambandi vil ég svo nefna málefni Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar sem hér er fjallað um á bls. 70 í skýrslunni. Það er einn dapurlegi kaflinn enn. Ég er ekki viss um að neinn hafi mátt vera að því að ræða það mál innan um stóratburðina og Evrópugauraganginn allan, en það er samt á bls. 70 í nokkrum línum fjallað um málefni Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og kemur þar fram aftast í klausunni að því miður stefni miðað við óbreyttar forsendur í 400 millj. kr. greiðsluhalla í árslok 1992. Reyndar er sagt ,,ef ekkert er að gert``. Það hefur nú sannast sem sagt var af ýmsum um þessa hrapallegu byggingu, dýru og vitlausu sem Flugstöð Leifs Eiríkssonar var, eins og að henni var staðið, að þar væru menn að hnýta sér þungar byrðar til frambúðar og þarf ekki frekar um það að deila. Ekki hef ég áhuga á því að vera að nudda mönnum upp úr mistökum og spyr fyrst og fremst um það: Hvað vilja menn gera til að reyna að bæta úr þessu ástandi? Það er auðvitað skaðlegt og ómögulegt að hafa þessa mikilvægu starfsemi sem þar er í og í kringum Flugstöð Leifs Eiríkssonar í því ástandi sem raun ber vitni. Það verður að ráðast í það að taka á þeim skuldahala sem þarna er og koma þeim málum í lag. Það er og hefur lengi verið mín skoðun að málefni alls borgaralegs flugs á Keflavíkurflugvelli eigi að færast undir samgrn. og þar á ég að sjálfsögðu við Flugstöð Leifs Eiríkssonar og aðliggjandi svæði, flughlöð, væntanlegt viðhaldsskýli Flugleiða, flugeldhús og aðra slíka starfsemi. Það á að breyta mörkum varnarsvæðisins, sem svo er kallað, þannig að þessi alíslenska starfsemi færist út fyrir þau og um leið undir forræði samgrn., sem að sjálfsögðu á að fara með þennan mikilvæga þátt samgangna eins og aðrar samgöngur í landinu. Af því stafar margs konar óhagræði að hafa þetta eins og það er og satt best að segja skil ég ekki hvers vegna menn drífa ekki í því að gera þetta, m.a. vegna þess að ein höfuðröksemdin fyrir byggingu Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar á sínum tíma var aðskilnaður borgaralegrar og hernaðarlegrar starfsemi á Keflavíkurflugvelli. Það er nú að mestu leyti að takast og má segja endanlega hvað farþegaflugið snertir þegar viðhaldsskýli Flugleiða verður risið og mér finnst rökrétt framhald af því að stíga þá skrefið til fulls og færa þessa starfsemi undir samgrn. Það er margs konar óhagræði af því að vera með þetta undir tveimur ráðuneytum. Það er afar umhendis fyrir samgrn., sem að öðru leyti fer með samgöngur og milliríkjasamgöngur þar á meðal, að þessi hlekkur samgangnanna skuli þar vera út undan. Ég held líka að nýtingu Keflavíkurflugvallar sem alþjóðlegs flugvallar mætti stórauka, það kæmi inn á stöðu atvinnumála á Suðurnesjum. Þar mætti með skynsamlegri beitingu gjaldskrár stórauka millilendingar og þjónustu við alþjóðlegt flug sem fer um okkar flugstjórnarsvæði, vaxandi flug tveggja hreyflna flugvéla yfir Atlantshafið eykur mikilvægi Keflavíkurflugvallar vegna þeirra reglna sem gilda um hámarksfjarlægð slíkra véla frá flugvelli á hverjum tíma. Það sem fyrst og fremst stendur því fyrir þrifum að við náum að nýta okkur þessa möguleika eru annars vegar gjaldskármál í þessu sambandi og hins vegar það forræði utanrrn. á þessum málum sem vegna þjónkunar við herinn og sambýlis við hann hefur að því er best verður séð sáralítinn áhuga á því að okkur Íslendingum nýtist þeir möguleikar sem Keflavíkurflugvöllur í þessu sambandi kann að hafa upp á að bjóða. Ég lét vinna, eftir því sem ég hafði aðstöðu til á sínum tíma sem samgrh., nokkuð að þessum málum en varð þó auðvitað að lúta því að forræði Keflavíkurflugvallar var og er því miður enn þá á hendi utanrrh. og því voru mínar tilraunir í þessum efnum ekki alltaf mjög vel séðar. T.d. var á sínum tíma það dæmalausa axarskaft unnið af hæstv. utanrrh. að koma í veg fyrir að við næðum samningum við Sovétríkin um loftferðarmál og ég hef grun um að viðkvæmni gagnvart stöðu Keflavíkurflugvallar hafi að nokkru leyti blandast inn í það, sem var auðvitað með öllu ástæðulaus og það er broslegt nú að hugsa til þess að það er ekki lengra en tvö til þrjú ár síðan að hæstv. utanrrh. taldi það m.a. standa í veginum í þessum efnum að sovéska flugfélagið Aeroflot væri að nokkru leyti herflugfélag. Nú er þetta flugfélag ekki til lengur, hefur liðast í sundur og tilheyrir lýðveldunum í mörgum pörtum undir nýjum nöfnum, og ærið broslegt að við skyldum fyrir þessar sakir missa af því að verða einhver fyrsta vestræna þjóðin til þess að gera loftferðarsamning við Sovétríkin sem væntanlega mundi halda enn þann dag í dag, a.m.k. við Rússland sem mestu máli skiptir, og hefði slíkur samningur tryggt okkur margs konar forskot og hagsmuni sem við hefðum að mínu mati verið litnir öfundaraugum af af öðrum þjóðum, en fyrir ákveðnar aðstæður hagaði því nú þannig til að á þessum tíma voru Íslendingar á undan öllum öðrum vestrænum þjóðum hvað það snertir að ræða slíka samningagerð við Sovétríkin. Ég veit að hæstv. utanrrh. heyrir hvert orð sem ég segi og þess vegna ber ég hér fram til hans að honum óséðum en heyrandi spurningar um þessi efni: Er hæstv. utanrrh. tilbúinn til að ljá máls á því að forræði borgaralegs flugs, Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og nálægra svæða, færist undir samgrn. og það geti orðið liður í því að byggja upp starfsemi af ýmsum toga í þessu sambandi á Keflavíkurflugvelli sem síðan yrði liður í eflingu atvinnulífs á Suðurnesjum í kjölfar og samhliða brottför hersins? Í níunda lagi ætlaði ég lítillega að nefna viðskiptamál. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að hafa um það mjög mörg orð. Það er fróðleg tafla á bls. 134 í skýrslu utanrrh. þar sem er að finna yfirlit yfir viðskipti okkar Íslendinga og utanríkisverslun m.a. Þar vekur m.a. athygli mína, þó þarna sé ekki um samanburð milli margra ára að ræða að þeirri lægð í útflutningi okkar Íslendinga til Bandaríkjanna sem verið hefur í uppsiglingu undanfarin ár, virðist nú hafa lokið með því að útflutningur þangað vex á nýjan leik, umtalsvert á milli áranna 1990 og 1991. Það eru að mínu mati athyglisverðar upplýsingar. Sama má reyndar segja um Japan. Þó að útflutningur þangað hafi verið jafnt og þétt vaxandi þá minnkaði hann milli áranna 1989 og 1990 en fer síðan aftur mjög vaxandi á árinu 1991 og er sennilega að hlutfalli sá hæsti í sögunni. Þetta finnast mér athyglisverðar upplýsingar m.a. inn í síbyljuna um vaxandi mikilvægi Evrópumarkaðarins sem ég set spurningarmerki við. Hvað er það sem segir okkur að það verði eitthvert endalaust áframhald á því að Evrópumarkaðurinn vaxi að mikilvægi? Ég segi: Ekki nokkur skapaður hlutur. Ég er þeirrar skoðunar að það sé stórkostlega skaðlegt íslenskum hagsmunum hversu mikið hefur dregið úr útflutningi okkar á Bandaríkjamarkað. Ég tel að það sé geysilega mikilvægt atriði til að tryggja hér stöðugleika og jafnvægi og fleyta okkur yfir sveiflur sem óhjákvæmilega hljóta að verða í þessum efnum að við reynum að hafa sem sterkasta stöðu á sem flestum mörkuðum. Og það hversu Bandaríkjamarkaður hefur farið niður á undanförnum árum er tvímælalaust óhagstætt í þeim efnum. Ég fagna því þess vegna að sjá á nýjan leik vöxt í útflutningi á Bandaríkin, vona að sú þróun haldi áfram og minni þá menn á það sem ekkert sjá annað en Evrópu, að það eru fleira peningar heldur en mörk eða pund. Dollarinn er enn nokkuð merkileg mynt í heiminum og ef hann ætti t.d. eftir að styrkjast meðal gjaldmiðla á næstu mánuðum eða missirum þá er alveg borðleggjandi að á nýjan leik munu aukin útflutningsviðskipti okkar Íslendinga leita þangað. Við höfum að nokkru leyti búið við sömu þróun hvað snertir ferðaþjónustu að fjöldi ferðamanna frá Bandaríkjunum hefur hlutfallslega farið minnkandi fram undir það síðasta. Þar er maður þó að vona að þetta geti verið að snúast við aftur og með nákvæmlega sömu rökum tel ég að það sé mjög af hinu góða að við höfum fleiri egg í körfunni á því sviði viðskipta eins og öðru. Að lokum, herra forseti, hafði ég hugsað mér að draga þetta lítillega saman og ræða aðeins um breytta heimsmynd sem nokkuð hefur verið til umfjöllunar í þessum umræðum öllum og hefja nú umræðuna á nýjum degi sem er nýlega runninn upp með því að ljúka mínu máli á þeim þáttum. Margt er auðvitað í deiglunni, eins og menn þekkja, og ég hef hér ekkert nefnt fjölmargt sem gaman hefði verið að víkja að, t.d. hina miklu viðræðulotu á vettvangi GATT, kennda við upphafsfundinn í Punta del Este í Úrúgvæ og það urðu örlög mín að sinna um skeið. En það bíður síns tíma og hefur reyndar nýlega verið nokkuð rætt hér á þinginu. Þar vonar maður að sjálfsögðu að niðurstaða fáist sem geti farsæl og réttlát kallast fyrir alla aðila. Það eru því miður blikur á lofti með það að mínu mati. Ég hef áhyggjur af því og er þar kannski með nokkuð önnur sjónarmið en margir aðrir, að sú niðurstaða sem þar sé í sjónmáli helst, ef einhver verður, sé langt frá því að vera nógu hagstæð þriðja heims ríkjum og þróunarlöndum, eins og látið er stundum í veðri vaka. Því miður er það svo að stórveldin eru þar fyrst og fremst að bítast um sína innbyrðis hagsmuni, og þó aðallega Norður-Ameríka og Evrópubandalagið, og þar verða nú smáfuglarnir ekki mikið fyrir þeim satt best að segja eða til mikillar fyrirstöðu, ef svo ber undir, þegar hagsmunabarátta þessara risa er á fullu. Ég tel t.d. að það sé að verulegu leyti misskilningur að sú niðurstaða sem helst hefur verið í sjónmáli á sviði vefnaðarvöruviðskipta og textílsviðsins sé þróunarlöndunum nógu hagstæð. Það er því miður alls ekki svo, m.a. vegna þess að Bandaríkin ætla sér að halda í ýmiss konar takmarkanir. Sama á við á ýmsum öðrum sviðum viðskipta þar sem þeir telja sig sérstaklega þurfa að vakta sína hagsmuni. Þeir ætla sér áfram að beita innflutningskvótum og takmörkunum á ýmsar vörur. Nýlega er komin fram skýrsla sem á að sýna að hætturnar í þessu sambandi, til að mynda ef samningasáttatillaga Dunkels yrði að veruleika eða annað því um líkt, séu minni en menn hafa talið. Ég segi: Betur að satt reynist. Því miður hef ég ekki haft mikinn tíma til að kynna mér þá skýrslu en ég hef þó þegar séð að í henni er byggt fyrst og fremst á ákveðinni og mjög bjartsýnni túlkun á möguleikum Íslands til þess að hagræða sér í vil þannig skilgreiningum að við getum lagt af stað í það ferli með nokkurt forskot. Galdurinn er ekki flóknari en svo að mér sýnast höfundar skýrslunnar gefa sér að við Íslendingar getum teygt á kerfinu þannig að við getum byrjað með 20% yfirtollun verndartollanna. Og þau 20%, sem að vísu minnki um 15%, dugi okkur til þess að halda jöfnu út gildistíma núverandi búvörusamnings. Þar með sé vonandi hægt að verja hann að mestu. Að mínu mati er það sýnd veiði en ekki gefin að okkur dugi þessi ákvæði svona. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð enda kann það að fara svo að þetta verði rætt einhvern tíma síðar. Ég segi bara þetta: Betur að satt reynist að þarna séu okkur meiri möguleikar opnir en ýmsir hafa óttast og þá er það vel. Málefni Austur-Evrópu eru nokkuð fyrirferðarmikil í skýrslunni, sem og auðvitað Evrópu-umræðan. Þar verð ég að segja alveg eins og er, og hef reyndar áður sagt á þinginu, að ég tel frammistöðu Vesturlanda langt frá því að vera eins myndarlega og þurft hefði. Það er alveg ljóst að menn eru þarna með geysilega hættulegar og vandasamar aðstæður í höndunum þar sem er nánast sú algjöra sundurlimun stórveldis og upplausnarástand að ýmsu leyti sem við tekur þegar sterkt miðstjórnarvald hverfur úr sögunni og ákaflega vanburða stjórnvöld í einstökum lýðveldum eða héruðum þurfa mjög skyndilega að taka við málum, hafandi kannski ákaflega litlar forsendur til þess að taka sín mál þannig allt í einu í sínar hendur. Fyrst og fremst eru þó áhyggjurnar bundnar við efnahagsmálin og atvinnulífið sem þarna er meira og minna að hruni komið. Út af fyrir sig held ég að ástæða væri til bjartsýni á það að menn mundu ná á skömmum tíma að byggja upp stjórnkerfi og taka upp lýðræðislega stjórnunarhætti ef aðrar forsendur væru fyrir hendi, svo sem stöðugt atvinnuástand og sæmilega þróað efnahagslíf. En svo er því miður ekki. Það er kannski til lítils hér uppi á Íslandi um hánótt að vera að ræða um það hvað hið alþjóðlega samfélag gæti gert í þessu sambandi, en ég leyfi mér þá að segja að ég tel að við Íslendingar ættum í því litla sem við erum megnugir auðvitað að standa okkur betur. Og nefni ég þá enn hið hörmulega klúður hæstv. ríkisstjórnar og bankayfirvalda með síldarútflutninginn á sl. vetri. Í sambandi við hina breyttu heimsmynd er auðvitað ýmislegt til umræðu. Ég er tiltölulega bjartsýnn á heildina tekið í þessum efnum og bind við það vonir að framþróun mannkynsins sé í sjálfu sér um margt á farsælli brautum nú en maður hefur stundum á undanförnum árum haft ástæðu til að vona. Ég bind t.d. vonir við það að menn muni í vaxandi mæli taka á umhverfismálum á næstunni og það verði ekki bara orðin tóm. Ég bind vonir við það að menn þrói alþjóðlegt öryggiskerfi og að réttarstaða smáþjóða og þjóðarbrota verði betur og meira viðurkennd en orðið hefur að undanförnu. Þess vegna er það, herra forseti, að mínu mati ákaflega dapurlegt --- og kem ég þá að því allra síðasta sem ég ætlaði að ræða --- þegar inn í umræðurnar blandast rödd úr fortíðinni, ég segi nú ekki rödd úr gröfinni, eins og hér gerði í dag. Og það er slíkur kaldastríðsgustur í málflutningi að það fer næstum hrollur niður bakið á manni. Ég er að vísa til ræðu sem hv. 3. þm. Reykv. flutti hér fyrr í dag í þessum sal. Mér heyrðist helst á hv. 3. þm. Reykv. að hann vildi setja hér ýmsa menn í einhvers konar allsherjar sögulegan rannsóknarrétt og ég verð að segja að ég held að hv. 3. þm. Reykv. búi við einhvern þann ofboðslegasta fortíðarvanda sem ég hef nokkurn mann vitað gera í þessum efnum. Það var að vísu svo, og ætti ekki að koma manni mikið á óvart, að lengi var það nú þannig að manni virtist Morgunblaðið vera eini fjölmiðillinn á Vesturlöndum sem hafði ekki áttað sig á því að kalda stríðinu var lokið. Og hv. 3. þm. Reykv. mun hafa komið eitthvað nálægt því að skrifa um utanríkismál í það blað og var þá skylt skeggið hökunni. Reyndar er það svo að ég er ekki frá því að Mogginn hafi heldur braggast eftir að hv. 3. þm. Reykv. hvarf úr ritstjórninni á þessu málasviði. Mér finnst gæta þar jafnvel frjálslegri viðhorfa en áður. En um þessa ræðu hef ég í sjálfu sér ekki mikið meira að segja en þetta, mér finnst þetta heldur dapurlegt og ég veit ekki hvaða lausn felst í því að fara í slíkar sögulegar rannsóknarréttarstellingar eins og hv. 3. þm. Reykv. gerði hér. Ég hefði t.d. talið það miklu uppbyggilegra ef hv. 3. þm. Reykv. hefði af þeirri upplýsingu, sem honum er gjarnan lagið að reyna að fjalla um hlutina, talað um ýmis vandamál nútímans og framtíðarinnar í hinu alþjóðlega samfélagi. Mér finnast síendurteknar tilraunir hv. 3. þm. Reykv., sem ég túlka svo til þess að réttlæta vígbúnaðarkapphlaup og að telja að það hafi einmitt verið vígbúnaðarkapphlaupið og kalda stríðið sem hafi tryggt frið og farsæld í heiminum, dapurlegar. Og sömuleiðis endalausar tilraunir til að nánast stimpla allar friðarhreyfingar og friðarsinna, sem á breytilegum tímum reyndu að koma vitinu fyrir mannkynið þannig að það væri ekki að sóa kröftum sínum og fjármunum með þessum óskaplega hætti í tilgangslaust og óþarft vígbúnaðarkapphlaup, að þá eigi nú alla að draga fyrir einhvern óskaplegan rétt og dæma það að þeir hafi allir haft rangt fyrir sér. Ég segi bara: Miklir menn erum við, við sem tökum okkar svona dómarahlutverk í hönd. Það nægja sem sagt ekki allar styrjaldirnar sem orðið hafa á undanförnum árum og allar milljónirnar sem hafa fallið fyrir vopnum í heiminum, það nægja ekki þeir óheyrilegu fjármunir í sveltandi heimi sem farið hafa í vígvæðinguna, það nægja ekki sem rök hv. 3. þm. Reykv. til þess að viðurkenna að einhver önnur sjónarmið en hans um að blessunin felist í vopnunum geti átt rétt á sér. Ég tel að hann umgangist a.m.k. ekki viðhorf önnur en sín eigin af mikilli virðingu þegar hann fjallar um hlutina og satt best að segja með svo fornaldarlegum og ómálefnalegum og ómerkilegum hætti að manni er til efs að það sé réttlætanlegt að vera að eiga við hv. 3. þm. Reykv. orðastað um þessi efni, eins og hann t.d. talaði hér í dag. Það er nú þannig að mati sérfræðinga sem skoðað hafa eftirstríðsárasöguna og vígbúnaðarkapphlaupið og kaldastríðstímann að í þó nokkur skipti stóð mannkynið hársbreidd frá því að gereyðingarstyrjöld brysti á. Þetta eru þekkt tilvik úr sögunni og menn deila kannski um það hvort það hafi verið þrjár eða fimm sekúndur stundum sem voru til stefnu eða hvað hafi valdið því að þessu varð afstýrt eða að svo illa fór ekki. Stundum var það vegna stjórnmálaátaka svo sem eins og í Kúbudeilunni, þar sem mannkyn var kannski hársbreidd frá því að gereyðingarstríð brytist út. Í önnur skipti er jafnvel talið að það hafi verið af tæknilegum ástæðum þar sem allt vígbúnaðarkerfið var sett á fulla ferð vegna þess að menn fengu falskar aðvaranir um að árás væri í aðsigi. Og meiri hluti þess tíma, sem því miður er mældur í fáeinum mínútum, sem tekur að undirbúa svar við slíkri árás var á köflum liðinn þannig að hann var orðinn frekar mældur í sekúndum en mínútum, sá tími sem var til stefnu að afstýra því að vítisvélin færi í gang. Og ég spyr bara hv. 3. þm. Reykv. --- eða ég velti því fyrir mér, það er best að vera ekkert að spyrja hv. 3. þm. Reykv., ég efast um að það sé rétt af mér að gera það eða ég sjái ástæðu til þess --- en ég velti því fyrir mér: Skyldi hv. 3. þm. Reykv. aldrei velta því fyrir sér hvort hann mundi tala eins ef í eitt skiptið af þessum nokkrum hefði ekki tekist að afstýra því að gereyðingarstyrjöld hefði skollið á? Auðvitað er alltaf hæpið að ræða um söguna í þáskildagatíð. Það er mér ljóst. Því það er voðalega erfitt að fara að halda áfram ef maður byrjar á því að segja: Ef nú eitthvað hefði gerst svona en ekki hinsegin. En það er ekki hægt að halda því fram, því miður, að allar aðstæður hafi ekki verið fyrir hendi til þess að gereyðingarstyrjöld hefði getað skollið á. Eða halda menn að martraðir fólks úti um allan heim hafi verið tilefnislausar og á algjörum misskilningi byggðar? Það var tilvist þessa óhemjulega vopnabúrs stórveldanna, sem stóðu grá fyrir járnum hvort andspænis öðru, sem gerði það að verkum að allt mannkynið óttaðist þessa hluti áratugum saman. Og hefur kannski því miður ekki enn að fullu ástæðu til að hverfa alveg frá þeim ótta. Ég verð að segja alveg eins og er að ekki mundi ég a.m.k. treysta mér til að tala af þeirri kokhreysti um þennan kafla mannkynssögunnar sem eru eftirstríðsárin og sú hrikalega uppbygging vígvéla sem þá átti sér stað, þegar mannkynið varð í fyrsta skipti, því miður, efnislega í stakk til að gjöreyða sjálfu sér, ekki einu sinni heldur mörgum sinnum. Og hvað sem því líður og hvaða skoðanir sem við höfum á því, og kannski verðum við hv. 3. þm. Reykv. aldrei sammála um það hversu mikil ógn mönnum hafi í raun verið búin á þessum tíma, þá held ég að við getum ekki annað en orðið sammála um það að æskilegast væri að svona gereyðingarvopn væru ekki til og menn reyndu að vinna sig áfram til þess að tryggja öryggi sitt með öðrum hætti en þeim að hlaða upp slíkum vopnaforða. Herra forseti. Þá ætla ég nú að fara að ljúka máli mínu og það gleður sennilega ýmsa. Sjálfum finnst mér þetta hafa verið heldur stutt ræða satt best að segja miðað við það sem hér er á dagskrá, og hef tiltölulega góða samvisku yfir því að hafa flutt hana. Hefði getað hugsað mér að tala um fjölmargt fleira í þessari miklu bók sem er skýrsla hæstv. utanrrh. Enda er það auðvitað svo að ef mönnum þykja ekki ástæður til þess að tala um utanríkismál á Íslandi nú við ríkjandi aðstæður í aprílbyrjun 1992, með allt sem hefur verið og er að gerast, ja þá veit ég ekki hvenær það verður. Ég bind svo vonir við það að sjálfsögðu að okkur Íslendingum takist gæfulega að leysa úr okkar málum, þó að ég neiti því ekki að mér finnst siglingin að ýmsu leyti ekki alveg nógu yfirveguð hjá ýmsum hv. ráðamönnum okkar, þar á meðal hæstv. utanrrh., og ég hef leyft mér að gagnrýna hann m.a. fyrir ógætileg ummæli framarlega í þessari skýrslu. Og þar sem það er nú upplýst að hæstv. utanrrh. nemi hvert orð sem hér er sagt þá bíð ég auðvitað spenntur