Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Eg legg til að ein umræða sé höfð um málið.

Flutningsmaður (Kr. Daníelsson) Eg hefi gerst flutningsmaður að þessari tillögu og eg hygg, að háttv. þingdeildarmenn muni fara nærri um, af hverjum rótum hún er runnin. Það er eftir ósk kjósenda minna, að eg hefi flutt mál þetta inn á þingið. Því er þannig farið, að landsfólkið snýr sér til þings og stjórnar með málaleitanir um það, er því þykir ábótavant og það vonast eftir að geta fengið bætur á. Þessar óskir verða því háværari og því tilfinnanlegri sem meira fer fram í einni sveitinni eða einu héraðinu en öðru. Um póstferðir er enn þannig háttað, að ýmsir landshlutar hljóta lítið gagn af póstunum, og einn þessara hluta er sú sveit, er landsstjórnin, samkvæmt þessari þingsályktunartillögu, á að hlutast til um, að aukapóstur gangi til. Ingjaldssandur er í Önundarfirði, en er í hreppsfélagi með Dýrafirði. Nú er farið fram á það í þessari tillögu, að aukapóstur sé í hverri póstferð látinn fara frá Mýrum í Dýrafirði að Hrauni á Ingjaldssandi. Leið þessa væntanlega aukapósts liggur um blómlega sveit í Dýrafirði, er njóta myndi góðs af honum. Sveitamönnum kemur það illa, hve lengi þeir verða að bíða eftir blöðum og bréfum, eftir það að póstar eru komnir. Almenningur er tregur á að taka blaðabögla og flytja þá bæja og sveita á milli, svo að þeir bíða oft mánuðum saman á bréfhirðingastöðunum, áður en þeir komast í hendur réttra viðtakenda. Vér þingdeildarmenn erum nú víst allir betur farnir í þessu efni og meiri hluti háttv. þingdeildar manna þekkir víst ekki af eigin reynslu slíkt ástand. En eg vona, að flestir þeirra geti þá hugsað sér, hve ilt er að búa undir slíku, og eg þykist því hafa ástæðu til að vona, að þingsályktunartillagan verði samþykt. Eg þykist vita, að sumir hafi það á móti þessari tillögu, að tillöguleiðin er farin á svona smámáli og að sumir háttv. þingdeildarmenn muni ef til vill kinnoka sér við að fara þessa leið. Sumir kunna að líta svo á, að rétt sé, að þingið takmarki að nota rétt sinn til að samþykkja þingsályktunartillögur, svo að hann verði þeim mun áhrifameiri, er hann er ekki oft notaður. Þetta kann í sjálfu sér satt að vera, en þar sem þessi braut er nú orðin svo fjölfarin, finst mér eðlilegt, að þingmenn noti sér hana. Stjórn landsins verður á þann hátt kunnugt um kröfur landsmanna og fær við ályktun þingsins hvöt til að verða við óskum og þörfum þeirra. Og eg vona, að háttv. þingdeildarmenn játi, að allar sveitir landsins eigi rétt á samgöngum. Eg sé, að háttv. þingdeildarmenn eru orðnir órólegir í sætum sínum. Eg skal því ekki lengja umræður, en fel tillöguna góðvild háttv. deildar. Hún er stutt, og það er útlátalítið að samþykkja hana.

Sigurður Sigurðsson Eg vil að eins leyfa mér að gera grein fyrir hinni stuttu, einkennilega stuttu, breyt.till., sem eg hefi leyft mér að koma með á þgskj. 158. Tillagan fer fram á það, að í stað 22 ár komi 24 ár, er presturinn hafi gegnt embætti. Eg kannast við það, að frv. sjálft sé til bóta, og grundvöllur þess miklu eðlilegri og réttmætari heldur en er í núgildandi lögum um laun presta. Brtill. mín haggar ekki við grundvelli frumv. Stj.frv. fór fram á það, að laun presta væru 1500 kr. eftir 10 ára þjónustu, en 1700 kr. eftir 20 ára þjónustu. Hv. Ed. breytti tölum þessum þannig, að í stað 10 ára kæmu 12 ár, en í stað 20 ára 22 ár. Það hefir ef til vill ekki mikla þýðingu, að hlutföllin hafa raskast, en hitt virðist þó eðlilegra, að 22 ár séu færð upp í 24 ár. Í sjálfu sér er breytingin ekki mikil, en miðar þó fremur í sparnaðaráttina. Þegar ræða er um það, að létta óeðlilegum gjöldum af mönnum til prests og kirkju, þá er viðkvæðið, að við það tapi prestlaunasjóðurinn; en það hefir þær afleiðingar, að landssjóður verður að leggja honum meira fé en ella. Þessi breyt.till. mín miðar nú einmitt að því, að draga úr útgjöldum prestlaunasjóðsins. Hins vegar verður ekki séð, að hún baki prestastéttinni eða einstökum mönnum innan hennar neinn ójöfnuð eða óréttlæti. Hér er að eins að ræða um að koma á réttum hlutföllum og samræmi, og leiðir af því dálítinn sparnað fyrir prestlaunasjóð, er talist getur meðmæli með tillögunni.

Eggert Pálsson Það gleður mig mikið, að þetta frv. hefir komið fram, því það er bein sönnun þess, að spá mín 1907 að ákvæðin í lögunum frá 16. nóv. 1907 nr. 46 um það, að skifta skyldi öllum prestum landsins með tilliti til launa í 3 algerlega jafna flokka, mundi reynast óhentugt. Þegar þau lög lágu hér fyrir þinginu, kom eg með tillögu, sem gekk alveg í sömu átt og breyting sú, sem hér er farið fram á, sem sé að miða launin beint við embættisaldur. Þá var að vísu orðið áliðið þingtímans og hefði þurft að senda málið aftur til Ed., en það sem aðallega aftraði því, að mín brtill. kæmist þá að var það, að Ed. eða sérstaklega nefndin þar var henni andvíg. En nú virðast allir viðurkenna, að breyting mín hafi verið sanngjörn og réttmæt, og það gleður mig. Jæja, frv. er nú komið hingað frá háttv.Ed., og eg vænti þess, að það fái greiðan gang hér í gegn um deildina. Eg sé það að vísu, að það er framkomin brtill. frá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.); en sem eg hygg vera þess eðlis, að ekki sé ástæða til hennar vegna að vera að velkja frumv. milli deildanna. Og því síður er ástæða til að samþykkja þessa brtill. hér, sem svipuð tillaga eða alveg sams konar kom fram í Ed. nú, þegar málið var þar til umræðu, en fékk þar ekki nema að eins 3 atkv. Ef hv.Nd. nú samþykti breyttill. þessa, þá mundi Ed. að sjálfsögðu fella hana aftur úr frumv. Munurinn, sem hér er um að ræða, er heldur ekki svo mikill, að um hann sé vert að deila. Hann er ekki nema í hæsta lagi 3000 kr. útgjaldaauki fyrir prestlaunasjóð, og stafar það af því, að 1886 og '88 voru vígðir mun fleiri til prests en vanalega á sér stað. Árið 1886 voru vígðir til prests 10 kandidatar, og 1888 12. Af því að þessi árin vígðust svona miklu fleiri en vanalega á sér stað stafa þessi auknu útgjöld. Ef ekki hefði staðið svona sérstaklega á, að prestum fjölgaði svona mikið á þessum árum, sem sé um 10 og 12, í stað 4, 5 og 6 eftir því sem vanalega gerist, þá mundi engin breyt.till. hafa komið fram, því útgjaldaaukningin hefði þá engin orðið við þessa breytingu. En það er engin sanngirni í því, að af því að venju fremur margir prestar vígðust þessi árin, að láta þá gjalda þess. Sem embættismaður þjóðkirkjunnar hlýtur presturinn að hafa sama rétt til launa, hvort margir eða fáir hafa með honum vígst á því einu og sama ári. Eg mun því af þessari ástæðu greiða atkvæði á móti breyt.till., sem fram er komin. En geta skal eg þess, að persónulega snertir frv. þetta mig alls ekki. Eg stend ekki undir ákvæðum umræddra laga hvað laun mín áhrærir og býst ekki við að komast undir þau, svo að ekki er með nokkru móti hægt að núa mér því um nasir, að eg sé af eigingirni eða fyrir persónulegs ávinnings sakir á móti breyt.till. Að eg er á móti henni kemur eingöngu til af því, að með henni mælir alls engin sanngirni, heldur þvert á móti, jafnframt því að hún á sér ekki vísan nema 3 atkv. stuðning í háttv.Ed. og samþykt hennar hér mundi því að leiða til þess, að frumv. þetta kæmi að óþörfu til að velkjast fram og aftur á milli deildanna.

Sigurður Sigurðsson Út af ummælum háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) um afstöðu Ed. gagnvart breyt.till. minni, þá skal eg geta þess, að eg sé ekki ástæðu til að láta það hafa áhrif á afdrif tillögunnar hér í deildinni eða aftra því, að hún nái fram að ganga. Og eg sé heldur ekki neitt á móti því, þótt Ed. fái að sjá framan í frumv. aftur. Annars kannaðist háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) við, að breyt.till. færi í rétta átt. Samkvæmt frv. eru byrjunarlaun presta 1300 kr., eftir 12 ár eiga þau að vera 1500 kr. og eftir 22 ára þjónustutíma 1700 kr. Hér raskast hlutfallið. Það ætti, eins og breyt.till. fer fram á, að vera 1700 kr. eftir 24 ára embættistíð. Eg gat þess í hinni fyrri ræðu minni, að hér væri um nokkurn sparnað að ræða. Og það hefir verið sagt bæði hér í deildinni og víðar, að ekki veiti af þótt sparað sé. Tillagan hefir í för með sér eigi svo óverulegan sparnað fyrir prestlaunasjóðinn. Ef tillagan verður samþykt, þá nemur sparnaðurinn 200 kr. á ári í 2 ár eða 400 kr. alls fyrir hvern prest, sem ætti eftir frumv. að komast upp í þriðja launaflokk eftir 22 ár, en samkvæmt minni tillögu ekki fyr en eftir 24 ár. Þetta er ekki þýðingarlaust. Eg vil biðja menn að athuga það nákvæmlega. Það hefir ekki verið sýnt fram á, að þetta sé ósanngjarnt eða skerði rétt nokkurs manns. Mér fyrir mitt leyti finst breytingartillagan eðlileg, og sparnað hefir hún í för með sér, ef hún nær fram að ganga.

Sigurður Gunnarsson Mér hefir dottið í hug, hvort ekki væri rétt að vísa málinu til nefndarinnar, sem skipuð var til þessað athuga sóknargjöldin og geri eg það hér með að tillögu minni.

Flutningsm. (Magnús Blöndahl) Það er óþarfi að fjölyrða mikið um þetta frumv. Það er flutt inn í þingið eftir óskum bæjarstjórnar hér í Reykjavík. Eg geri ráð fyrir því, að það sé h. þm. ljóst, hvílíkt nauðsynjamál hér er um að ræða fyrir bæinn og að það megi ekki dragast lengur, að fá ákveðnar reglur þessu viðvíkjandi. Það hefir gengið svo hingað til, að holræsi hafa ekki verið gerð, nema þar sem íbúarnir meðfram götunni hafa viljað greiða nokkuð af kostnaðinum sjálfir. Vitaskuld margborgar það sig, að fá holræsi í göturnar, svo að margir eru fúsir til þess, að leggja fram ríflegan skerf af kostnaðinum. En með því fyrirkomulagi hlýtur kostnaðurinn altaf að koma nokkuð ósanngjarnlega niður, því að sumir hafa gefið og munu gefa hlutfallslega meira en þeim ber. En í þessu frumv. er ætlast til þess, að kostnaðurinn komi jafnt niður á alla hús- og lóðareigendur. Þó þannig auðvitað, að það kemur þyngst niður á efnuðu mennina, á þá sem eiga stærstu og dýrustu húsin og lóðirnar meðfram götunum. Þörfin er orðin enn þá meiri en áður var, eftir að vatnsveitan kom og bæjarstjórnin hefir ekki hingað til séð sér fært að taka svo stórt lán, sem til þess þyrfti, og hún hefir sömuleiðis verið mótfallin því að hækka aukaútsvör bæjarbúa þessa vegna. Enda myndi það þurfa að vera mikil hækkun, ef alt ætti að nást inn á þann hátt. Þess vegna hefir bæjarstjórnin samið þetta frumvarp og falið okkur þingmönnum bæjarins að flytja það hér. Vænti eg, að þetta mál fái góðar undirtektir, en tel þó rétt, að það sé sett í nefnd til þess að íhuga það betur, heldur en gert hefir verið í bæjarstjórninni.

Flutningsm. (Skúli Thoroddsen) Eins og kunnugt er, voru á síðasta þingi samþykt lög, er létu lög frá 14. des. 1877 og 10. nóv. 1905 um ýmisleg atriði, er snerta fiskiveiðar, einnig ná til þiljaðra mótorbáta í Vestmannaeyjum. En slíkir bátar eru víðar farnir að tíðkast heldur en í Vestmannaeyjum, t. d. við Ísafjarðardjúp. Fyrir því hafa útgerðarmenn þar óskað þess, að lög þessi yrðu einnig látin ná þangað, og hefir sú ósk komið fram á þingmálafundum í Norður-Ísafjarðarsýslu. Eg álít óþarft að fara fleirum orðum um frv. Þetta er ekki annað en sanngirniskrafa, sem eg vona að háttv. deild hafi ekkert á móti að verða við.

Úr þessu verður hægt að þreyja þorrann og góuna. Stjórnarskránni verður nú breytt á þessu þingi, svo þetta verða ekki annað en bráðabirgðalög, sem einn eða tveir ráðherrar geta fengið eftirlaun eftir. Nefndin hefir sömuleiðis bætt úr þeim misskilningi, sem ýmsir hér í deildinni gerðu sig seka í, en aldrei var meining frumv., að ef embættismaður yrði ráðherra og hann sem embættismaður hefði rétt til hærri eftirlauna, en ráðherraeftirlaunanna, að hann þá haldi þessum hærri eftirlaunum. Nefndin hefir bætt úr þessu með því, að koma með breytingartillögu aftan við frumv., sem eg nú vil leyfa mér að lesa upp: »Nú á ráðherra rétt til hærri eftirlauna, en hér er mælt, fyrir þjónustu í öðru embætti, er hann hefir áður gegnt, og skal hann þá njóta þeirra eftirlauna einna«. Eg vissi ekki, að þetta ætti að standa fyrir neðan eða aftan, svo eg skrifaði það inn á milli. Eg er ekki formfastari en svo, að eg hélt það gerði ekkert til, hvar þetta stæði, og bið eg velvirðingar á því. Nefndin sá það í hendi sér, að embættismenn, sem verða ráðherrar, komast fyr á eftirlaun en þeir ella myndu gera. En eins og eg tók fram, þá eru þetta að eins bráðabirgðalög, sem í hæsta lagi einn eða tveir ráðherrar geta fengið eftirlaun eftir. Nefndin hefir kosið að fara þennan milliveg og vænti eg þess, að deildin samþ. breyt.till. á þgskj. 69 og breytingar nefndarinnar á þgskj. 116 og svo að lokum frumv. í heild sinni.

Flutningsm. (Sigurður Sigurðsson) Eg skal játa, að eg hefi ekki talað við sjóðsstjórnina né leitað mér upplýsinga hjá henni. Eg bjóst við, að nefnd yrði skipuð í málið og að hún svo annaðist um það. Eg hygg, að hagur sjóðsins sé eigi sem beztur, en eg vil benda á, að landssjóði er heimilt að lána sjóðnum, ef á þarf að halda. Annars vil eg ekki orðlengja um þetta mál frekar að sinni. Gagnvart háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) verð eg að játa, að eg heyrði ekki glögt hvað hann sagði, vegna þess að annar maður var að tala við mig meðan hann hélt ræðu sína. En eg vona að hann verði kosinn í nefnd þá, sem væntanlega verður skipuð í þetta mál, og fáum við þá tækifæri til að bera okkur saman.

Flutningsm. (Sigurður Gunnarsson) Frumvarp þetta er, eins og háttv. þingmenn þekkja, gamalkunnugt hér í háttv. deild. Var það til umræðu hér á síðasta þingi og málið þá sett í nefnd, en vegna þess, að ýmsir háttv. þingmenn dembdu inn í nefndina samskonar frumvörpum úr ýmsum áttum lands, varð niðurstaðan sú, að málið varð ekki útrætt. Auk þess voru margir þingmenn öllum slíkum frumvörpum andvígir, og báru aðallega við auknum útgjöldum fyrir landssjóð. Það mun, ef til vill, þykja dirfska af mér að koma fram með frumvarp þetta enn á ný, en sú dirfska er sprottin af því, að traust mitt á sanngirni háttv. deildar er svo mikið. Eg vona, að háttv. þingmenn muni átta sig og sjá, að krafa hlutaðeigandi safnaða er einkar sanngjörn, og því í alla staði vert, að styðja hana, en fella ekki. Ástæðurnar fyrir frumvarpinu eru háttv.þm. kunnar frá síðasta þingi og því óþarft að fjölyrða um þær að sinni. Eg vil að eins taka það enn fram, eins og 1909, að prestakall það, er hér ræðir um, mundi verða eitt hið erfiðasta hér á landi og því ekki rétt að setja fyrir sig dálítinn útgjaldaauka. Milliþinganefnd sú, er sat á rökstólum, áður en prestakallalögin öðluðust gildi, réði alls ekki til sameiningar Staðastaðar- og Miklaholtsprestakalla, en þingið 1907 komst því miður að þeirri niðurstöðu, að svo skyldi gert, og er eg hræddur um, að það hafi verið sprottið af ókunnugleika, eða að öðrum kosti fljótræðisverk. Vona eg nú svo góðs til háttv. deildar, að hún leyfi málinu í nefnd, og vil eg, að umræðu lokinni, stinga upp á 5 manna nefnd.

Flutningsm. (Sigurður Gunnarsson) Eg held að háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hafi talað af sér, þar sem hann sagði, að hann mundi ekki verða réttlátari nú en á síðasta þingi. Eg hygg að hann hafi gert of lítið úr sér, því að eg ætla að honum geti altaf farið fram í réttlæti. Háttv. þm. sagði, að ekki væri fengin reynsla fyrir prestakallalögunum, þar eð þau væru svo ung. Þetta getur vel verið alment talað. En að því er kemur til þessarar prestakallasamsteypu, geta kunnugir með vissu sagt fyrirfram, að hún mundi reynast allsendis óhæf. Það mun reynast ofætlun fyrir einn mann að þjóna slíku prestakalli og jafn mikil fjarstæða, að þær 5 sóknir, er hér ræðir um, gætu haft prestsins nein veruleg not. Þetta hljóta allir að játa, sem vilja kynna sér, hvílík vegalengdin er vestan frá Arnarstapa suður í Hnappadalsbotn, með öllum þeim torfærum, sem á þeirri leið eru, einkum að vetrarlagi. Háttv. þm. talaði um prestakall á Austfjörðum, þar sem Lagarfljót skiftir sóknum. Þar þekki eg mjög vel til og get sagt háttv.þm., að Lagarfljót er engin sérleg torfæra. Fyrst er þess að geta, að ferjustaðir eru víða á Lagarfljóti, þar sem það er nálega straumlaust, og þar næst má benda á, að tryggur ís er á því venjulega alla vetur. En þverárnar á Snæfellsnesi, þótt miklu vatnsminni séu, eru straumharðar, bólgna þráfaldlega upp og þá hvorki reiðar né gengar. Sami háttv.þm. mótmælti því, að prestakallalögunum hafi verið flaustrað af á þinginu 1907, en eg verð að halda fast við þá skoðun mína, að í þessu atriði, er hér ræðir um, hafi þinginu illa missést. Eg vil ekki taka frv. aftur; til þess er engin ástæða, þar sem hér er um mjög sanngjarnt mál að ræða. Frv. er komið fram samkvæmt margítrekuðum tilmælum og óskum safnaðanna, meðmælum héraðsfunda, þingmálafunda og biskups. Eg vona, að háttv. deild hugsi sig vel um, áður en hún skellir skolleyrum við þessu máli. Eg þekki svo vel til þessara eindregnu óska, að eg tel ekkert líklegra, en að söfnuðirnir sjái sig neydda til að ganga úr þjóðkirkjunni, ef endilega á að neyða upp á þá þessari óhæfilegu samsteypu. Eg endurtek ósk mína um nefnd í málið.

Jón Jónsson 1. þm. S.-M.: Eg er hræddur um að hv. flutnm. (S. G.) þyki eg ekki réttlátari nú en í hitt eð fyrra, þar sem eg álít það algerlega ótímabært að koma nú fram með þetta frv. Prestakallalögin eru ekki gömul og því ástæðulaust að breyta þeim, áður en vissa er fyrir, hvernig þau reynast. En ef fjölgað er prestaköllum á ný á einum stað, munu margir koma á eftir og heimta, að einnig sé fjölgað prestum hjá sér, og eftir þekking þeirri, sem eg hefi í þessu efni - og hún er talsverð, sökum kunnugleika míns á flestum stöðum landsins - þá er ástæða til prestakallafjölgunar á Snæfellsnesi miklu minni en víða annarsstaðar. Eg skal t. d. benda á Austurland. Þar eru prestaköllin mörg afarstór og erfið yfirferðar. Má nefna sem dæmi, að einni kirkjusókn þar, Kirkjubæjarsókn í Hróarstungu, er skift í þrent, þar sem stórvötnin Lagarfljót og Jökulsá renna bæði gegnum sóknina. Háttv. flutnm. (S. G.) sagði, að prestakallalögunum hefði verið flaustrað af 1907. En þetta er ekki rétt. Eg hefi aldrei verið í neinni nefnd, er betur hefir starfað en nefnd sú, er hafði lög þessi til meðferðar í neðri deild. Þar voru samankomnir menn, er þektu allvel til staðhátta um land alt og nefndin hélt oft 2-3 fundi á dag. Eg álít, að frv. þetta eigi að falla. En ef það mót von minni skyldi verða samþykt, álít eg mér skylt, vegna kjósenda minna, að koma fram með frumv. um ný prestaköll, samkvæmt rökstuddum óskum kjósenda minna, eitt eða fleira í mínu kjördæmi. Eg býst varla við, að háttv. flutnm. (S. G.) taki frumv. aftur. En verði það ekki felt nú þegar, óska eg að það verði sett í nefnd og vona þá, að hún láti það ekki komast út úr þinginu.

Flutningsm. (Sigurður Gunnarsson) Eg heyri að háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) er mér mótfallinn í þessu máli. Hann sagði, að síðasta þing hefði búist við, að stjórnin mundi leggja frv. fyrir næsta þing, en að hún hefði ekki gert það. En eg legg ekki mikið upp úr því, að stjórnin gerði það ekki, þar sem þingið hafði skilið við frv., eins og það gerði. Háttv. þm. sagði einnig, að það væri öfugt að fjölga prestum nú, þar sem stefnan hefði áður verið að fækka þeim. Eg fer alls ekki fram á að prestum verði fjölgað yfirleitt, heldur að eins það, að þingið kippi í lag þeim göllunum, sem allra lakastir eru. Háttv. þingm. þótti harðleikið af mér, að flytja þetta frv. enn á ný. En má eg spyrja? Er það ekki harðleikið, að gera söfnuðum þeim, er hér eiga í hlut nálega ómögulegt að nota prest sinn? Það er þetta, er vakir fyrir mér og þess vegna álít eg frumv. á fullum rökum bygt.

Sigurður Sigurðsson Á síðasta þingi var eg samflutningsmaður háttv.þm. Snæf. (S. G.) að frumvarpi svipuðu þessu, en nefndin, sem þá var skipuð í málið, klofnaði. Var þá engin von um, að frumv. kæmist í gegnum þingið, en augsýnilegt, að ótal tillögur mundu koma á þinginu um að skifta prestaköllum og alt þannig komast í glundroða. Eg hygg nú, að afstaða deildarinnar sé óbreytt í þessu máli, síðan á síðasta þingi, og undrar mig því, að háttv.þm. Snæf. (S. G.) skuli flytja þetta frumv. Það mun áreiðanlega reynast árangurslaust. En ef svo ólíklega kynni að fara, að samþykt yrði að láta frumv. ganga til 2. umræðu, þá er eg siðferðislega skyldugur til að verða við áskorun þeirri, sem eg hefi fengið úr kjördæmi mínu, um að Selvogur sé gerður að sérstöku prestakalli, og koma fram með breyt.till. þar að lútandi.

Flutnm. (Sigurður Gunnarsson) Undirtektir hins háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) í þessu máli, koma mér nokkuð á óvart. Það er auðvitað alveg satt, að á síðasta þingi var svo mörgum frv. þess efnis hrúgað inn á þingið, að það varð einnig þeim frumv., sem réttmæt voru, að bana. Eg þykist geta fullyrt, að frv. það, sem hér liggur fyrir, sé svo nauðsynlegt, að sjálfsagt sé, að það fái góðan byr hér í deildinni, og þar sem hv.þm. talaði um viðlíka kröfu úr Árnessýslu, þá vita allir, hversu ólíkt háttar til í Snæfellsnessýslu og Árnessýslu, að þess leyti. Háttv. þm. talaði um þá djörfung mína, að eg hefði flutt þetta frv., en eg get látið hann vita, að meira þarf til að hræða mig, en stór orð og digurbarkaleg, og það tel eg meiri djörfung að sitja söfnuðum í ljósi fyrir réttmætum kröfum.

Flutnm. (Björn Kristjánsson) Eg hefi engu við að bæta, sem eg sagði við 1. umr., og þá var fallið frá að setja nefnd í það. Sé ekki, að það sé nein þörf á að setja nefnd í málið nú fremur en þá.

Jón Magnússon Eg vildi gera fyrirspurn til háttv. flutningsm. Er það hugsunin, að ákvæðið nái til þeirra manna, sem þegar hafa fengið lán? Eg veit, hvernig svarið muni verða Til þeirra manna, sem hafa fengið lán, er ekki hægt að láta þetta ákvæði ná. Þeir hafa fengið lánin með þessum kjörum, er veðdeildarlögin nú ákveða, og þeim kjörum er ekki hægt að breyta. Ef þetta atriði væri borið undir dómstólana, mundu þeir eflaust halda uppi rétti lántakendanna. En úr því það getur ekki náð til þeirra, sem lán hafa fengið, þá er þetta frumv. fremur þýðingarlítið. Eg var ekki viðstaddur, þegar flutningsm. reifaði málið, svo eg þekki ekki ástæður hans. Mér er kunnugt um að tilfelli, sem kom fyrir í vetur, var dálítið óþægilegt fyrir veðdeildina eða bankann, og vera má að hafi orðið tilefni til frumv., en eg hygg vel megi fyrirbyggja það, að slíkt hið sama komi fyrir aftur. Mér finst það ekki nema sanngjarnt, að veðdeildin taki á móti veðdeildarbréfum sama flokks sem fullgildri borgun, er ræða er um sérstakar afborganir, er ekki eru áskildar. Eg veit ekki betur, en að samskonar ákvæði séu hjá veðdeildum eða slíkum stofnunum hjá öðrum þjóðum. Eg get því með engu móti gefið frumv. mitt atkvæði.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson); Eg skal svara háttv.þm. Vestm. (J. M.) þannig, að það er okkar meining, að ákvæðið nái til allra, einnig til þeirra, sem lán hafa fengið. Því næði það ekki til þeirra, sem þegar hafa tekið lán, þá væri mjög lítið gagn að þessu ákvæði. Það er ráð í þessu atriði eins og oftar, að byrgja brunninn áður en barnið dettur í hann. Það hefir verið gerð tilraun til þess að bjarga þessu við, en sú tilraun hefir ekki hepnast. Veðdeildin hefir enga peninga nema varasjóð og hann má hún ekki brúka til þess að kaupa fyrir þessi veðdeildarbréf. Það er heldur ekki hægt að skylda bankann til þess að kaupa bréfin fyrir fullvirði, enda vantar hann fé til þess. Mér þætti vænt um að fá að heyra, hvernig háttv.þm. Vestm. (J. M.) hugsar sér að fyrirbyggja þetta? Eg held mér sé óhætt að fullyrða, að þess konar ákvæði eru ekki almenn annarsstaðar í veðdeildarlögum. Ef bréfin hafa lágan »kurs«, þá gæti það orðið til þess að fjárbrallarar færu að kaupa bréfin fyrir sem lægst verð, og að setja þau niður í verði, til þess að hagnast sem mest á þeim, sem lægi opið fyrir að gera, þegar markaður væri fyrir þau í veðdeildinni fyrir fullvirði. Eg álít nú, að það sé nauðsynlegt, að vísa málinu til nefndar og þá finst mér sjálfsagt að vísa því til peningamálanefndarinnar.

Jón Magnússon Eg veit ekki, hversu óeðlilegt þetta ákvæði er, en eg veit, að það er til annarsstaðar. Eg hefi hér eitt eintak af veðdeildarlögum Revisionsbankans í Kaupmannahöfn og þar er það beint ákveðið, að lántakendur geti borgað lánin aftur, með sama flokks bréfum og bankinn hefir goldið þeim lánin með, þegar ræða er um ótilskildar afborganir. Eg skal samt ekki þrátta um það við háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), hvort slíkt ákvæði sé í öllum veðdeildarlögum annars; eg býst við að hann sé um það fróðari en eg, en undarleg tilviljun er það, að það skuli einmitt vera í þeim einu veðdeildarlögum, er eg sem stendur hefi komist yfir. Eg skal ekki vera svo mjög á móti því, að málinu verði vísað til nefndar. En eg get ekki horfið frá þeirri skoðun minni, að rétt sé að halda því ákvæði, sem frumvarpið fer fram á að burtu sé felt.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) Það getur verið, að háttv.þm. Vestm. (J. M.) hafi hér veðdeildarreglugerð með þessum ákvæðum. En útdráttarákvæði landsbankaveðdeildarinnar eru þannig löguð, að þau bréf, sem eiga að ganga til útlanda, má ekki draga frá þeirri summu. Hinum háttv.þm. hefir þá yfirsést þetta ákvæði í veðdeildarlögunum: »Veðdeildin má og á þann hátt og með þeim fyrirvara, er áður segir, innleysa bankavaxtabréf í stærri stíl«. Fyrirvarinn, sem hér er átt við, sést af lagagreininni á undan þessari setningu. Frumv. á að ná fram að ganga, eins og það er. Vegna þeirra, sem bréf eiga í útlöndum, álít eg ekki rétt að breyta lögunum á annan hátt en þennan. Að vísu kemur það mjög sjaldan fyrir, að menn fái bréf annarsstaðar til þess að borga með lánin, en það hefir skeð í stórum mæli eitt sinn og getur skeð oftar. Eg vona, að menn styðji frumv. og eg er ekki mótfallinn því, að nefnd sé sett í málið.

Jón Magnússon Eg legg til, að málinu sé vísað til peningamálanefndarinnar.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Þessi þingsályktunartillaga ber það með sér, hvers efnis hún er. Hún er til orðin af því, að á sýslufundi Norður-Ísfirðinga var samþykt till. í þessa átt í febr. í vetur, eftir áskorun frá hlutaðeigandi hrepp, og var síðan skorað á mig, sem þingmann kjördæmisins, að koma þessu á framfæri hér í þinginu. Það má nú segja, að þegar um þetta er að ræða, að fá nýja bréfhirðingu, þá mætti snúa sér beint til póststjórnarinnar, en almenningur hefir nú betri trú á því að snúa sér til þingsins. Það liggur líka í augum uppi, að þegar um það er að ræða, að póstmeistari geri eitthvað, sem hefir fjárútlát í för með sér, þá álítur hann sér það heimilla en ella, ef hann hefir samþ. þingsins að bakhjalli. Það má líka geta þess, að það er orðið mjög mannmargt í Bolungarvík; þar munu vera 1200-1300 manns, og á vorvertíðinni enn fleira, því að þá sækir þangað fólk úr öðrum sýslum, Barðastranda-, Stranda-, Dala- og jafnvel Húnavatnssýslu. Annars skal eg ekki fjölyrða um þessa tillögu, en vona að háttv. deild taki henni vel.

Pétur Jónsson Eg var ekki svo heppinn að vera viðstaddur, þegar háttv.þm.N.-Ísf. mælti fram með þessari till. sinni, svo að mér er ekki fullkunnugt um, hvað fram hefir komið í málinu. En eg skal benda á það, að það er ekki heppileg aðferð, að alþingi fari að samþykkja fyrirmæli um póstafgreiðslu hér, bréfhirðingu þar, aukapóst og annað þess konar, án þess slíkt komi þá frá póstmeistara, hvað þá þegar þetta er á útkjálkum, þar sem fæstir þingmenn þekkja til, en póstmeistari miklu betur. Hví er verið að fara til þingsins með annað eins og þetta? Er ekki einfaldast að snúa sér til póststjórnarinnar eða landstjórnarinnar? Póstmeistarinn er manna kunnugastur öllum póstleiðum, og veit hvað hægt er að gera í þessum efnum. Því að eins ætti þingið að skifta sér af slíku, að póststjórnin eða landstjórnin hefði gert einhverjum rangt til, og ef það yrði bert, þá væri öðru máli að gegna. En um það hafa engar kvartanir heyrst. Það eru auðvitað takmörk og þurfa að vera fyrir því, hve mikið landstjórnin vill leggja út í af þess konar. En eg veit þó, að póststjórnin hefir verið liðleg í þeim sökum og fer árlega fram á aukið fé til umbóta og viðauka í þessum efnum. Það getur vel verið, að efni þessarar tillögu sé sanngjarnt og réttmætt út af fyrir sig; um það geta fæstir þingmenn dæmt. En að þingið samþykki hana getur ekki þýtt annað en að þrýsta póststjórninni til að láta þetta sitja fyrir öðru, sem vera kann enn þá sanngjarnara og sjálfsagðara, en henni getur maður trúað til mestrar yfirlitsþekkingar og réttlætis í þessum efnum.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Eg þarf eiginlega ekki að svara því, sem hv.þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, en eg skal þó benda á það, að það er ekki nýtt, að annað eins og þetta sé samþ. hér á þingi. Eg hygg meira að segja, að ekki hafi verið haldið það þing nú í seinni tíð, að ekki hafi verið samþykt eitthvað svipað þessu. Eg skal játa það, að þess er engin von, að hver einstakur þingmaður sé persónulega kunnugur, hvar sem er á landinu, en það verður ekki fremur heimtað í þessu tilfelli en þegar um einhvern vegarspotta er að ræða, sem hér er samþykt að leggja. Hér er ekki á öðru að byggja, en óskum héraðsbúa sjálfra, sem líka liggja frammi hér á lestrarsalnum. Og þar sem þeir menn, sem kunnugastir eru, hafa álitið þetta þarft, þá get eg ekki séð neitt á móti því, að snúa sér til þingsins með þetta. Það hefir þeim mönnum, sem þessa óska, eins og eg tók fram áðan, þótt líklegasti og vænlegasti vegurinn til þess að fá því framgengt. Því þegar þingið hefir hvatt til einhvers slíks, þá álítur póstmeistari sér það heimilla en ella, og það þótt útgjöldin kynnu að fara fram yfir það, sem áætlað hefir verið. Og ef samþykki þingsins fæst, þá getur stjórnin líka frekar lagt að póstmeistaranum, að verða við þessu, en ef krafan kæmi eingöngu heiman úr héraði. Þótt þetta verði samþykt hér, þá segir hv. deild ekki annað með atkv.gr. en það, að hún vilji ekki beitast gegn sanngjarnri ósk þeirra manna, sem búa á þessum afskekta stað, og telji ekki eftir kostnaðinn, þar sem heldur ekki er um meira að ræða en hér.

Háttv. þm. gat um tillögu, sem eg bar fram á síðasta þingi um bréfhirðingu á Hornströndum. Þar hafði áður verið kvartað, en ekkert fengist fyr en 1909. (Hannes Hafstein: Staðurinn var kominn í áætlunina). Um það fer nú tvennum sögum, að minsta kosti var það ekki glögt. Annars skal eg geta þess, að eg hefi ekkert á móti rökstuddri dagskrá. Verði hún samþykt, þá felst þar í trygging fyrir því, að stjórnin sinni málinu, svo að ef einhver háttv.þm. vildi bera hana fram, þá er ekkert á móti því. Sjálfur þykist eg ekki hafa ástæður til þess, en vil fyrir mitt leyti samþykkja till., eins og hún er.

Pétur Jónsson Eg vona að hv.þm. N -Ísf. (Sk. Th.) skiljist það, að eg vil ekki spilla neitt fyrir þessu máli, efni tillögunnar, þótt eg sé því mótfallinn, að samþ. séu þingsályktunartill. um slíkt. Til þess að þingið gæti sagt fyrir um slík efni þyrfti að liggja fyrir því tillögur um samskonar alstaðar annarstaðar frá á landinu og taka svo það sem mest mælir með. Eg get fullyrt það, að póstmeistarinn fær altaf hjá þinginu aukna fjárveitingu, ef mikil nauðsyn er á einhverju þessu líku. Það er regla og þótt stundum kunni að vera klipið af öðrum fjárveitingum, sem hann fer fram á, þá má segja, að þingið hafi æfinlega vikist vel undir það, að bæta úr þess konar. Það er því trygg leið og góð að snúa sér til póststjórnarinnar. Annað mál væri, ef póstmeistarinn væri sinnulítill og óliðlegur. Bezt væri í þessu máli að samþykkja rökstudda dagskrá, eins og háttv. flutningsm. gat um. Þá kom fram rökstudd dagskrá frá 1. þingm. S.-Múl. (J. J.), svo hljóðandi. »Í því trausti, að stjórnin taki það tillit, sem hún telur rétt og sér sér fært, til óska þeirra, sem fram eru bornar með þingsályktunartillögunni, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.«

Jón Jónsson (l. þm.S.-Múl.): Eg var ekki við meðan hv. flutnm. (Sk. Th.) var að byrja ræðu sína, svo eg veit ekki, hvort hann hefir tekið það fram, hvort þess hefir verið leitað við póststjórn og landsstjórn að fá þessa bréfhirðingu. Það var sú leið, sem sjálfsagt var að fara, en ekki fyrst til þingsins. Háttv. flutningsm. (Sk. Th.) sagði, að þetta væri ekki nýtt; það er satt, áður meðan við höfðum ekki þingræðisstjórn þá var það eðlilega altítt, að knýja stjórnina til hins og annars, sem hún vildi ekki góðfúslega gera, með þingsályktunartill. En nú síðan þingræðisstjórn er fengin, álít eg að ekki beri að nota þingsályktunartill., nema brýna nauðsyn beri til, og þá eingöngu um eitthvað það, sem meiri hluta þingsins greinir á um við stjórnina. Á síðasta þingi var mikið um þingsályktunartill., og þá hélt eg því fram, að það væri á næstu grösum við vantraustsyfirlýsingu, þegar stór meiri hluti fer þannig með sína eigin stjórn, og því held eg fram enn. Auðvitað eiga þingmenn að hafa rétt til þess að koma fram með þingsályktunartill., en sá réttur verður gagnslaus, ef hann er notaður um of, notaður í þýðingarlitlum málum hvað eftir annað. Eg vil óska þess, að þingið fari vel með það góða vopn, og annað eins og þetta er hreinasta óvirðing þinginu. Síðasta þing gekk alt of langt í þessu. Meðal annars kom þá háttv. flutningsmaður þessarar till. með eina þingsálytunartillögu, sem langar umræður urðu um, og kom þá í ljós á eftir, að það, sem heimtað hafði verið, var þegar fengið. Þá kom og eitthvað svipað fyrir í efri deild. Eg verð því að vera þessari till. mótfallinn, og vænti þess, að þeir séu fleiri, sem líta á aðalatriði þessa máls líkt og eg, líta svo á, að þessi réttur sé meira og betra vopn í höndum meiri hlutans en svo, að það megi gera hann að hégóma.