Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Einar Arnórsson) Eins og menn sjá er misklíð enn á milli háttv.Ed. og allsherjarnefndar hjer um nöfnin. Háttv. Ed. hefir breytt lögheitunum alstaðar, nema neitunar-ó-i milli samskeyta, vill enn breyta -ræði í -ráð og -ráður í -ráða. Allsherjarnefnd Nd. getur ekki fallist á þessar breytingar, heldur leggur til að breyta frv. í sama horf sem það hafði síðast hjer í deildinni. Þó hefir það orðið að samkomulagi milli allsherjarnefnda beggja deilda að halda lýsingarorðunum -ráða, en að -ráð verði -ræði, eins og hjer í deild var áður samþ., og tekur því nefndin aftur þær breytingar sínar, sem að lýsingarorðunum lúta.

Bjarni Jónsson Jeg hefi lesið þessar deilur deildanna og lýsi þess vegna yfir því, að nefndin í Ed. hefir rangt fyrir sjer, en nefndin hjer rjett. Því líkar mjer einnig illa boðskapur háttv. framsm. (E. A.) um lýsingarorðin, með því að óbeygileg lýsingarorð á -a eru ljót. Auk þess þykir mjer það hastarlegt, að Alþingi fari að berja niður fræðiorð, sem kennari notar við Háskólann, þegar ekki er um smekkleysur að ræða, og verð að telja það óhæfu, einkum þegar lagt er til að setja vont mál í staðinn fyrir betra mál.

Framsm. (Einar Arnórsson) Við háttv.þm. Dala. (B. J.) og jeg erum sammála í þessu máli, svo að ekki er hætt við deilum milli okkar. Um endingarnar -a og -ur í lýsingarorðum er það að segja, að báðar eru rjettar; það er að eins smekkatriði, hvor valin er. Nefndin hjer hafði, eins og hv.þm. Dala. (B. J.), hallast að lýsingarorðunum -ráður, og hún er enn á sama máli. En með því að tvísýnt er um, að frv. nái fram að ganga, ef þessu yrði breytt hjer, þá þykir nefndinni hjer rjettara að slaka til, svo að rjettarbót sú, sem frv. felur í sjer, komist sem fyrst á. Nafnorðin heldur nefndin þar á móti fast við, því að það atriðið telur hún aðalatriði í þessu efni, enda er breyting háttv.Ed. þar ekki fyllilega málslega rjett, því að -ræði hefir almennari, en -ráð einstaklegri merkingu í sjer fólgna, eins og sýnt er fram á í nál. voru. Aftur á móti verð jeg að vernda háttv.Ed. fyrir þeirri aðdróttun háttv.þm. Dala. (B. J.), að hún af leik reyni að afnema fræðiorð, sem kennari hefir notað. Sjálfsagt er ástæðan sú, að háttv.Ed. fellir sig betur við þau orð, sem hún hefir tekið upp.

Bjarni Jónsson Jeg hefi ekki rannsakað hjörtu manna og nýru og skal því ekki segja, hvað nefndin hefir ætlað að gera, en bert er, hvað hún hefir gert. Þessi lýsingarorð á -a eru ófegurri, eins og öll óbeygileg orð óprýða málið, enda er sú ending yngri, sem rekja má með dæmum; t. d. er orðmyndin einmani (karlk.), einmana (kvk. og hvk.) í nefnifalli, en nú óbeygilegt einmana. Hitt er alveg rjett hjá háttv. framsm. (E. A.), að -ráð táknar nokkuð einstaklegt, en -ræði felur í sjer meira alment.

Framsm. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er komið frá háttv.Ed., með nokkrum breytingum frá því, sem það var samþ. hjer. Í 3. gr. frv. hefir Ed. felt úr það skilyrði, að stefnuvottar megi ekki vera í þjónustu annara, svo að í bága kæmi við starfann. Þetta er breyting, sem allsherjarnefnd Nd. getur fallist á, með því að hún gengur út frá, að þeir, sem stefnuvotta skipa, gæti þess að skipa þá eina, sem rækt geta starfann. Í 5. gr. hefir háttv.Ed. felt það burt, að stefnuvottar skuli votta stefnubirtinguna með innsiglum sínum. Í 8. gr. hefir Ed. skotið því inn, að birta megi stefnur í skrifstofu eða vinnustofu stefnds. Í 9. gr. er sú breyting gerð, að jafnan skuli afhent eftirrit af stefnunni þeim, sem stefnan er birt, á kostnað stefnanda. Auk þess er í þá grein bætt inn í ákvæðið um það, hverjum megi birta stefnuna. En aðalbreytingin liggur í því, að háttv. Ed hefir felt alveg niður 12.- 16. gr. frv. um endurupptöku mála, þegar stefndur hefir eigi getað mætt, svo að jafnan verður að áfrýja slíkum málum sem áður. Þetta gerir þó minna til, með því að aðiljum er heimilað með frv. að koma fram með ný gögn í yfirrjetti leyfislaust. Þrátt fyrir þetta vill nefndin þó ekki hagga frv., og vegna samkomulags, sem orðið hefir milli nefnda beggja deilda, tekur nefndin aftur brtt. sínar um lýsingarorðin »ósjálfráða« og »ófjárráða«.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi að svo vöxnu máli ekki annað að segja en að jeg óska, að háttv. deild samþykki frv. þetta óbreytt, eins og það kom frá nefndinni.

Matthías Ólafsson Á þgskj. 853 hefi jeg leyft mjer að koma með brtt. við frv. þetta, og fer hún fram á að fækka heimavistum í skólanum. Ástæðan fyrir þessu er sú, að ef skólinn yrði bygður svo nærri Akureyri, að stúlkur gætu gengið heiman að frá sjer í hann, þá tel jeg ósanngjarnt að neyða þær til að búa í skólanum og hafa þar fulla heimavist, og enn ósanngjarnara er þetta, þegar á það er litið, að konur á Akureyri vilja leggja svo mikið í sölurnar til að fá skólann í grend við sig, og skylda á hjeraðið að leggja allmikið fje fram til að koma skólanum upp. Svo er þess og að gæta, að við þessa fækkun heimavistanna verður töluvert ódýrara að byggja skólann, og rekstur hans nokkru ódýrari líka. Vona jeg því, að þessi till. mín fái svo góðan byr, að hún verði samþ. Ef það verður aftur á móti ofan á, að skólinn verði settur svo fjarri Akureyri, að eigi verði hægt að ganga þangað daglega í hann, þá verður aftur á móti að líkindum að fjölga heimavistunum fram úr því, sem ráðgert er í frv., því að þá verða þær að vera jafnmargar eins og námsstúlkurnar. Sumir halda því fram, að skólinn eigi að vera fullkominn heimavistarskóli, svo að hann geti orðið sem líkastur heimili. En það á hann að geta orðið, þótt nokkrar stúlkur búi utan hans; meiri hluti þeirra mun þó búa í honum, og eiga ásamt kenslukonunum að geta skapað þar fullkomið heimilislíf.

Sigurður Sigurðsson Mjer er það ekki ljóst, hver nauður rekur til að samþ. frv. þetta nú á þessu þingi. Mjer skilst eftir 1. gr. frv., þar sem stendur, að skólann skuli stofna í grend við Akureyri, að enn muni það óákveðið, hvar skólann skuli setja. Kunnugir menn segja mjer, að nú muni vart kostur á jörð í nánd við Akureyri fyrir skólasetur. En á meðan því er ekki slegið föstu, hvar skólinn á að vera, þá liggur ekki mjög á að samþykkja frv., því að fyrsta atriðið er þó að koma sjer saman um, hvar skólinn skuli standa. Kjarni var seldur, illu heilli, hjer um árið, og honum er nú skift upp á milli Akureyrarbúa, svo að vart er um hann að tala fyrir skólasetur nú, svo vel sem hann hefði þó verið til þess fallinn. 6. gr. frv. segir: »Lög þessi koma til framkvæmda þegar efni og annað, sem með þarf til skólans, verður fáanlegt með viðunanlegum kjörum.« Hjer ber enn að sama brunni, að skólanum muni ekki verða komið upp tvö næstu árin. Virðist því málið vel mega bíða til næsta þings; þá hafa menn má ske komið sjer saman um, hvar skólinn skuli standa. Enn mun nokkur togstreita um skólastaðinn. Akureyrarbúar vilja hafa skólann hjá sjer, en aðrir þar nyrðra vilja hafa hann á jörð í sveit, en þó nálægt Akureyri. Á meðan menn hafa ekki jafnað þetta mál með sjer, sýnist hyggilegra að fresta því og samþ. það ekki hjer í þinginu. Sje jeg mjer því ekki fært að greiða atkv. með frv. nú að þessu sinni.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Mjer hefði fundist, að þetta mál hefði getað gengið orðalaust nú í gegnum deildina, því að ef menn hefðu viljað leggja á móti því, þá var góður tími til þess við 2. umr. Svo að jeg snúi mjer nú að brtt., sem fram er komin, þá tel jeg hana heldur til spillis. Nefndin fjölgaði heimavistunum af því, að hún kunni ekki við að hafa svo lítið skólahús handa heilum landsfjórðungi, sem frv. gerði ráð fyrir, er það kom frá háttv.Ed., því að hvað eru 40 heimavistir handa öllum Norðlendingafjórðungi, hvað þá heldur 24?  (M. Ó.: En stærðin á kenslustofunum?)  Það þarf ekkert lagaákvæði til þess að ákveða hana, en annars verður henni hagað eftir stærð alls hússins, og því er síst bót að því að fækka heimavistunum. Nefndin vildi ekki heldur skera úr þeirri deilu, sem minst hefir verið hjer á, því að hún treysti sjer ekki til þess. Þingið á ekki heldur að skera úr henni, heldur hjeraðastjórnirnar í samráði við landsstjórnina, án þess að löggjafarvaldið fari neitt að sletta sjer fram í það. Það er ómögulegt fyrir þingið að skera úr því, hvar heppilegast er að hafa skólann; það verða kunnugir menn að gera. Nefndin hefir að eins lagt áherslu á það, að hann yrði settur þar, sem ekki yrði ofdýrt fyrir neinn hlutaðeiganda að sækja hann. Vonandi fellur brtt., því að hún gæti orðið þess valdandi, að settur yrði á stofn ómyndarskóli, í stað góðs skóla, sem þessi heili landsfjórðungur á heimting á að fá. Þá er það háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Hann kvaðst ekki skilja, hvers vegna þetta mál ætti endilega að ganga fram á þessu þingi. Það er undarlegt að heyra þau orð af munni þess vísa þm. (S. S.), því að hann hefir nú setið á mörgum þingum og nurlað fyrir landssjóð, horft oft og tíðum í hundruðin eða jafnvel tugina. Mjer þykir því undarlegt, að nú, þegar pappírinn er svo dýr, þingkostnaðurinn mikill og tíminn dýrmætur, skuli þessi háttv.þm. (S. S.) vilja drepa málið við 3. umr. hjer, eftir að það er búið að ganga í gegnum báðar deildir. Það væri skrítið að fara að fella þetta mál nú, taka það síðan upp aftur á næsta þingi og halda þá allar sömu ræðurnar um það og nú hafa verið haldnar. Prentararnir græddu á því, en þeir væru líka þeir einu, sem það gerðu. Hvað háttv.þm. Árn. (S. S.) meinti með því að hafa á móti því, að þessi lög yrðu samþ. nú, þótt þau gætu ekki komið til framkvæmda á næstu 2-3 árum, það var mjer ekki vel ljóst, því að það má undirbúa verkið á ýmsan hátt, jafna þá misklíð, sem er á milli manna, útvega jarðnæði fyrir skólann, og úr því að stjórninni er veitt heimild til að verja fje til atvinnubóta, mætti undirbúa ýms verk í sambandi við þennan skóla, draga sand og grjót að staðnum, sem húsið á að standa á, og fleira. Þetta gæti einmitt orðið til atvinnubóta fyrir Akureyringa. Það er svo margt, sem mælir með því, að þetta frv. verði samþykt nú. Jeg skal geta þess viðvíkjandi því, sem háttv.þm. (S. S.) sagði um þröng á jarðnæði í grend við Akureyri, að það mun vera völ á mörgum jörðum þar, en jeg nefni þær ekki, af því að nefndin kom sjer saman um að segja ekki neitt það, er benti á það, að hún ætlaði sjer að útkljá þessa umræddu deilu frekar en gert er í nál. Jeg þykist hjer með hafa sýnt, að það er engin ástæða til að fresta þessu máli fyrir þá, sem á annað borð vilja láta það ganga fram einhvern tíma. Þeir, sem eru alveg á móti því, að það gangi nokkum tíma fram, geta auðvitað verið á móti því nú, en annars sje jeg enga ástæðu til að fara að tyggja aftur upp á næstu þingum alt það, sem sagt hefir verið um málið nú.

Pjetur Jónsson Jeg er gamall flm. þessa húsmæðraskóla, sem hjer er til umr., og ætla því að láta uppi álit mitt í örfáum orðum. Jeg get þá lýst yfir því, að jeg er ekki alls kostar ánægður með frv., eins og það nú liggur fyrir, nje hversu það er rökstutt í nál., bæði í Ed. og Nd. Mjer þykir það sem sje vanta, að skýrt sje tekið fram, að skólinn skuli standa í sveit, vera sniðinn eftir sveitalífinu og óháður beinum áhrifum frá kaupstaðalífinu. Á þingi 1907 flutti jeg ásamt hv. 1. þm. Eyf., Stefáni Stefánssyni, skólastj.,og núverandi forsætisráðherra frv. til laga um stofnun 2 húsmæðraskóla í sveit, annars á Norðurlandi og hins á Suðurlandi. Niðurstaðan varð nú samt sú, að skólinn skyldi að eins verða einn og standa á Norðurlandi, því að Sunnlendingar virtust ekki þá kæra sig mikið um slíkan skóla hjá sjer. Þannig fór málið hjeðan úr deildinni, að ákveðið var, að skólinn skyldi vera einn og standa í sveit norðanlands, og jeg vildi með leyfi hæstv. forseta leyfa mjer að lesa 1. gr. frv., sem þá var samþykt hjer, því að hún sker skarpar úr. Hún hljóðar svo: »Á Norðurlandi má stofna skóla, er nefnist húsmæðraskóli, með því markmiði að veita konum þá kunnáttu, bóklega og verklega, sem nauðsynleg er hverri húsmóður í búandastöðu og gerir hana færa um köllun sína. Skólinn skal vera í sveit, þar settur, sem hagkvæmast þykir til aðsóknar af Norður- og Austurlandi, og hafa jörð til nauðsynlegra afnota. Stjórnarráðið ákveður að öðru leyti, hvar skólinn er settur.« Svona byrjunar á lögunum hefði jeg frekar óskað. Frv. er í þessu tilliti ekki skýrt, en jeg verð þó að álíta, að það hallist frekar að því, að skólinn standi í sveit, þar sem hann verði sem minst háður áhrifum kaupstaðarlífsins. En ef brtt. á þgskj. 853, sem fer fram á, að heimavistunum sje fækkað niður í 30, verður samþ., þá er það auðsætt, að skólanum er ætlað að verða svo nálægt Akureyri, að hann geti orðið heimangönguskóli. Þetta hefir verið þrætuepli í mörg ár á milli Akureyringa og Þingeyinga, og það er óhætt að fullyrða, að Þingeyingum fylgi þar að málum allar sveitir Eyjafjarðar, og það er því á móti óskum Norðlendinga, ef þessi skóli verður kaupstaðarskóli. Hjer liggja fyrir þinginu áskoranir frá konum á Norðurlandi, í tveim flokkum. Hinum fyrri er safnað af Akureyrarkonum 1915. Hinar síðari eru frá sveitunum og undirskrifaðar á þessu ári. Það er kunnugt, að ýmsar sveitakonur skrifuðu undir með Akureyringum 1915, þótt þær væru ekki sömu skoðunar þá um skólastaðinn, en þær vissu þá ekki um hreyfing á þessu máli í sveitunum, og þessi hreyfing á Akureyri hin eina, sem þær þá vissu um, og flutt með miklu kappi. Nú eru allmargar af sömu konunum, sem skrifa undir áskoranirnar um skóla í sveit, og er það vitanlega áhugi flestra sveitakvenna, sem þegar er orðinn rótgróinn um alt Norðurland og víðar. Þær konur, sem kunnugar eru slíkum skólum erlendis og jeg hefi ráðgast um þetta við, álíta rjettara, að skólinn standi í sveit. 1909 var þetta mál hjer á ferðinni í þinginu, en var ekki samþ. í frumvarpsformi, en skrifað allítarlegt nál. og rakin þar saga þessa máls, og enn fremur drepið á skólafyrirkomulag í þessa átt, bæði í Danmörku og í Noregi. Jeg hygg, að þeir, sem athuga þetta mál eins rækilega og þar var gert, hljóti að hallast að því, að heppilegra sje að hafa skólann sveitaskóla. Loks var á þinginu 1909 skorað á stjórnina að undirbúa málið fyrir næsta þing. Einu sinni hafði Búnaðarfjelag Íslands þetta mál með höndum og hjelt um hússtjórnarskóla hjer í Reykjavík. Það komst þá að þeirri niðurstöðu, að nauðsynlegt væri að hafa skólann í sveit, en treysti sjer ekki til að standa straum af slíkum skóla. Það losaði sig svo við allan veg og vanda af hússtjórnarskólanum hjer í Reykjavík, sem ekki er annað en matreiðsluskóli, af því að hann gat ekki náð þeim tilgangi, sem Búnaðarfjelagið vildi að næðist. Hann hefir þó haft góða kenslukrafta og hefði efalaust getað orðið góður skóli á rjettum stað. Hvað frv. snertir, þá ætla jeg að greiða því atkvæði, enda þótt jeg sje ekki alls kostar ánægður með það. Jeg hygg hvort sem er, að ekki verði mikið um skjótar framkvæmdir, en það getur verið gott að tryggja það, að einhver undirbúningur verði gerður nú á næstu árum, en við því má búast, ef frv. verður samþykt nú. Jeg ætla því að greiða atkvæði með því, svo framarlega sem brtt. verður feld, en ef hún verður samþykt, mun jeg greiða atkvæði á móti því.

Matthías Ólafsson Ef frv. hefði verið orðað á líkan hátt og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) vildi, hefði mjer aldrei komið til hugar að koma fram með brtt. mína. En jeg get ekki skilið nefndarálitið öðruvísi en að skólinn eigi að standa svo nálægt Akureyri, að stúlkur þaðan geti gengið í hann. Úr því að tiltekið er, að skólinn eigi að vera í grend við Akureyri, verður það ekki skilið á annan veg en þann, að þaðan verði fengnir kennarar. Það virðist ekki vera til mikils mælst, þótt gert sje ráð fyrir því, að ? af nemendunum verði frá Akureyri, því að ef Akureyringum á að vera gert ómögulegt að ganga í skólann heiman að frá sjer, hefði hann eins vel mátt standa úti á Látrum, og þá hefði verið sjálfsagt að hafa hann heimavistaskóla að öllu leyti. Jeg ætla ekki að fara að deila við hv.þm. S.-Þ. (P. J.) um það, hvort heppilegt sje að hafa skólann í sveit, þar sem hann getur ekki orðið fyrir neinum áhrifum frá bæ. Jeg hefi aldrei verið í þeim flokki, sem álítur bæi okkar hafa svo spillandi áhrif, að það borgi sig ekki að hafa skólann svo nálægt bænum, að hann geti notið þeirra hlunninda, sem það veitir, bæði að því er snertir kenslu og annað. Jeg verð að halda því fast fram, að skólinn eigi að standa svo nálægt Akureyri, að hann geti notið af því hlunninda, en ef hann á að vera í sveit og stúlkur frá Akureyri útilokaðar frá að hafa heimangöngur í hann, þá er alveg meiningarlaust að hafa ekki eintómar heimavistir.

Einar Árnason Jeg er samdóma háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) um það, að jeg álít, að betra hefði verið að taka það fram, að skólinn ætti að standa í sveit. Að sönnu er það tilfært, að skólinn skuli reka búskap, og það bendir til þess, að hann eigi að vera í sveit. Það er auðfundið, að það er verið að reyna að binda hann sem fastast við Akureyri. Viðvíkjandi brtt. á þgskj. 853 og því, sem háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, er það að segja, að jeg álít ómögulegt að reka búskap svo nálægt Akureyri, að stúlkur þaðan geti gengið þangað. Þar er hver blettur orðinn svo afardýr, að ekki getur komið til mála að kaupa þar land undir skólann, en ef hins vegar á að fara út fyrir takmörk Akureyrar, verður ómögulegt fyrir stúlkur úr bænum að ganga í skólann. Það er langt frá því, að jeg vilji hafa skólann af Akureyringum, en jeg hygg, að naumast sje hægt að hafa það öðruvísi en svo, að sveitirnar fái sinn skóla og Akureyringar sinn. Jeg hefði getað sætt mig við, að tiltekið hefði verið, að skólinn skyldi vera á Norðurlandi, án þess að tiltekið væri, að hann skyldi vera í Eyjafirði, einungis ef það hefði verið fastákveðið, að hann skyldi vera í sveit Jeg tel naumast viðeigandi að tala um siðspillingu í þessu sambandi, eins og háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) gerði, því að það eru aðrar ástæður til þess, að við viljum hafa hann í sveit. Jeg er þakklátur háttv.frsm. (B. J.) fyrir, að hann tók það fram, að það væri ekki til ofmikils ætlast, að allur Norðlendingafjórðungur fengi skóla með 40 heimavistum. Jeg tel óvíst, að jeg greiði atkvæði með frv., ef brtt. á þgskj. 853 verður samþykt.

Sigurður Stefánsson Jeg vona, að háttv.þm. Dala. (B. J.) og aðrir misvirði það ekki við mig, þótt jeg fari nú fáeinum orðum um mál þetta á síðasta stigi þess, en jeg hefi ekki átt kost á því fyr, því að við 2. umr. var jeg ekki búinn að átta mig á því. Jeg verð að taka undir með háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að jeg sje ekki, að með þessu frv. sje verulega orðið við ósk Norðlendinga í þessu máli. Það virðist svo mikill tvískinnungur í frv., að engir, sem hjer eiga hlut að máli, geti orðið ánægðir með það, þótt samþykt verði. Það er í þessu frv. verið að reyna að synda milli skers báru, milli kaupstaðar og sveita, og niðurstaðan verður sú, að skólinn skuli settur í grend við Akureyri. Vegna þessa tvískinnungs er brtt. fram komin, en jeg vil nú spyrja, hvort ekki geti orðið ágreiningur um, hvað sje í grend við Akureyri og hvað ekki. Grund í Eyjafirði er í grend við Akureyri, en þó svo langt í burtu þaðan, að ómögulegt verður að hafa þar heimangönguskóla frá Akureyri. Skólinn gæti líka verið á MöðruvöIIum í Hörgárdal, eða í Fagraskógi, eða úti á Upsaströnd, og þó verið í grend við Akureyri, því að það ákvæði er svo ákaflega óákveðið. Jeg er helst á því, að þessu máli liggi ekkert á á þessu þingi, en betra væri að athuga málið nánar og fá ákveðnar óskir frá fólki þar nyrðra. Jeg væri fúsari til að gefa þessu frv. atkvæði mitt, ef það væri skýrt tekið fram í því, að skólinn skyldi standa í sveit. Það, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) sagði um, að stjórnin gæti notað undirbúning skólahússbyggingar til atvinnubóta fyrir Akureyringa, þá álít jeg þau orð töluð út í loftið, því að eftir því sem frv. er orðað er ómögulegt fyrir stjórnina að vita, hvar skólinn á að standa, og hvernig á hún þá að gera gangskör að því, að farið verði að draga að byggingarefni?  (G. Sv.: Til Akureyrar)  . Já, en hvar í grend við Akureyri á skólinn þá að standa? Á Grund eða úti á Árskógströnd? Háttv. þm. Dala. (B. J.) tók það fram, að það væri óheppilegt að fella frv. nú og koma svo með það aftur inn á næsta þing, en eftir því, sem þetta mál hefir gengið, það sem af er, get jeg vel búist við þeim veðrabrigðum á Norðurlandi, að það yrði að gera ýmsar breytingar á þessum lögum þegar á næsta þingi. Það var tekið fram af hv.þm. Dala. (B. J.) hjer um daginn, í sambandi við tillögu um rannsókn fræðslumála, að það bæri að sameina sem mest, að unt væri, kenslu karla og kvenna. Þetta er alveg rjett. En væri þá ekki rjett að athuga, hvort ekki gæti komið til mála að setja inn sjerstök námsskeið í hússtjórnar- og húsmóðurstörfum, t. d. við búnaðarskólana, og fresta sjerstökum húsmæðraskólastofnunum, þangað til að fræðslumálin verða öll tekin til gagngerðrar endurskoðunar, og spara með því allmikið fje? Enda býst jeg ekki við, að þeir kvennaskólar, sem nú eru til á landinu, verði lagðir niður, þótt þessi skóli yrði stofnaður; tel t. d. líklegt, að Húnvetningar vilji halda í sinn kvennaskóla, þrátt fyrir þessa skólastofnun í grend við Akureyri. Mjer sýnist ekki neitt vera unnið með þessu frv., og jeg er sem sagt alveg á sama máli og hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um, að það sje engu spilt, þótt þetta frv. nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Enda er frv. svo úr garði gert, að mjer sýnist ekki vera mögulegt að ganga að því. Sum ákvæði í því benda til þess, að skólinn skuli settur uppi í sveit, t. d. það ákvæði, að reka skuli búskap í sambandi við skólann. Það yrði nú líklega örðugt, eins og tekið hefir verið fram, að fá bújörð í náinni grend við Akureyri. Jeg sem sagt sje ekki, að málið sje neitt undirbúið, og vil ekki láta samþ. frv.

Matthías Ólafsson Það var að eins örstutt athugasemd, sem jeg vildi gera, Jeg sje, að þessi brtt., sem jeg hefi komið með við frv., getur orðið því að falli, ef jeg held henni fram til streitu, en það var fjarri mjer að ætlast til þess. Jeg skal ekki blanda mjer í deiluna um það, hvað sje í grend við Akureyri og hvað ekki, annað en það að segja, að jeg hefi altaf skilið »í grend við Akureyri« þannig, að miðað væri við það, að skólinn væri ekki fjær Akureyri en svo, að stúlkur þaðan gætu gengið heiman að í tíma í skólanum. Hvað því viðvíkur, að ekki sje hægt að fá bújörð í grend við Akureyri, þá skal jeg geta þess, að mjer sýnist trúlegt, að kaupstaðurinn gæti látið skólann hafa einhverja jörðina, sem hann á þar rjett hjá. Jeg man nú í svipinn eftir þessum jörðum, sem kaupstaðurinn á í grend við Akureyri: Hamarskoti, Naustum og Eyrarlandi. Auk þess á Akureyri Kjarna og gæti lagt skólanum til slægjur þaðan. En, sem sagt, jeg skal ekki blanda mjer í þessa deilu, en tek tillögu mína aftur, svo að hún verði ekki málinu að tjóni.

Pjetur Jónsson Jeg ætla ekki að mótmæla háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), því að jeg álít, að hann hafi mikið til síns máls, er hann álítur, að ekki sje árennilegt að samþ. frv. með svo óákveðnum orðatiltækjum, sem nú eru í því. En hins vegar er þess líka að gæta, að verði þetta mál látið bíða þangað til Norðlendingar hafa komið sjer saman um það, hvar skólinn skuli standa, þá sje jeg ekki mikil líkindi til, að skólinn komist upp í fyrirsjáanlegri framtíð. Það er nú komið svo mikið kapp í það mál, síðan konur á Akureyri hófust handa 1915 og heimtuðu skólann til sín, að jeg sje ekki nokkra von um, að sú deila yrði jöfnuð mjög bráðlega. Þingið eða stjórnin verður því að skera úr deilunni, Nú vill þingið losna við þann vanda og koma honum yfir á stjórnina, og það er gallinn að þurfa þess. En eftir frv. verður stjórnin að útvega skólanum jörð, og mjer þykir ólíklegt; að sú jörð geti orðið í næstu grend Akureyrar, svo að þangað verði skólagangur af Akureyri. Jeg vil því samþ. þetta frv. nú, af því að jeg hygg ekki, að það verði eftir betra að bíða um samkomulagið. En það vil jeg taka fram, stjórninni til athugunar, að verði skólinn ekki settur í sveit, þá verður almenn óánægja norðanlands. Það er ekki af því, að við óttumst siðspillingu í venjulegum skilningi samfara kaupstaðarskólanum, eins og okkur hefir verið borið á brýn. Við erum alls ekki að sýna Akureyri, sem bæ, neitt vantraust. En það, sem við viljum, er, að það sje sveitamenningin, sem skólinn efli, bæti og haldi uppi, að hann geymi allan gamlan og góðan arf, sem samrýmst getur því góða, sem nútíminn færir. Skólinn þarf því að vera reglulegt fyrirmyndarsveitaheimili. En það verður hann ekki, ef öllu ægir saman, heimastúlkum og heimangöngustúlkum, bæjarlífi og sveitarlífi, sem þó bæri lægra hlut. Það, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) drap á, að koma upp mörgum námsskeiðum, í staðinn fyrir sjerstakan skóla, verður örðugt að framkvæma, svo að í nokkru lagi sje. Til þess mundi þurfa svo margar útlærðar kenslukonur, og þær þurfa, sem kunnugt er, að sækja mentun sína til útlanda, og oft heltast þær úr lestinni, svo að fljótt mundi þær skorta. Það er því einmitt slíkur skóli, sem hjer ræðir um, sem er nauðsynlegur, meðal annars til þess að fjölga konum, sem færar væru um umgangskensluna. Og hún hefir reynst ágætlega erlendis.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Það hefir mikið verið um það rætt, hverju ætti að ná með því að setja skólann í sveit. Ætli það eigi ekki að ná því, að húsmæðurnar kunni að hegða sjer á sveitaheimilum, kunni að hagtæra þeim mat, sem þar er farið með? En hvað þarf skólinn að hafa til þess, að hægt sje að ná því takmarki? Það þarf ekkert annað til þess en að reka búskap í sambandi við skólann, búskap, sem rekinn sje eins og annar sveitabúskapur. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) vill, að skólinn efli sveitamenninguna. Jeg skal síst af öllu hnjóða í sveitamenninguna, en jeg held, að hún ekki verði efld með skólum. Það er hætt við því, að þegar forstöðukonan hefir siglt og verið utanlands í nokkur ár, til þess að búa sig undir að stjórna þessum skóla, þá muni fara svo, að hún hafi upplitast, sveitamenningin hjá henni, og gerum nú ráð fyrir, að hún væri uppalin í kaupstað, þá yrði líklega nokkuð lítið úr sveitamenningunni. Jeg get sagt háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) það, að hann eflir best sveitamenninguna með því að kenna börnum sínum að elska og virða okkar fornu menningu. Það eru einmitt skólarnir, sjerstaklega þessir ónýtu barnaskólar, sem eyðileggja alla sanna menningu. Jeg sný mjer þá að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Jeg skal ekki álasa honum fyrir það, þótt hann taki undir með háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Sú ánægja kemur honum sjálfum mest í koll. En það, sem hann sagði um það, að tvískinnungur væri í frv., var rangt. Það ákvæði, að skólinn skuli vera í grend við Akureyri, er enginn tvískinnungur. Það þýðir ekki annað en það, að skólinn skuli vera svo nálægt Akureyri, að hægt sje fyrir stúlkur þaðan að nota skólann sem heimangönguskóla. Hins vegar skiftir það engu máli, hvort skólinn er 5 eða 10 stikuþúsundir frá bænum.  (E. A.: Þm. á víst við hundstikur)  . Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) veit það vel, að þótt jeg eigi hjer við háttv. hundvísa þingmenn, þá ber mjer engin skylda til að mæla þá í hundstikum. Það nær ekki nokkurri átt, að þingið fari að ákveða einhvern vissan stað fyrir skólann. Þingið á ekki annað að gera en að afmarka hringinn og segja: í þessum hring skal skólinn standa; ákveðið þið nú sjálfir, hvar í honum; og jeg er ekki í neinum vafa um, að stjórninni verður það ekki að vandræðum að ákveða staðinn, í sambandi við Norðlendinga. Það, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) var að tala um samnám karla og kvenna í sambandi við þennan skóla, nær ekki nokkurri átt, því að hjer er ekki um annað að ræða en sjernám fyrir konur. Þetta er sjerfræði, sem karlar þurfa ekki að nema. Þess vegna skyldi mig ekki undra það, þótt Húnvetningar vildu halda sínum skóla, því að hann kemur þessu máli ekkert við. Sá skóli er ekki húsmæðraskóli. Hvað því viðvíkur, að ekki sje hægt að fá jörð fyrir skólann í grend við Akureyri, þá er það talað út í loftið, því að Akureyri á nógar jarðir, sem hún getur látið skólann hafa. Það er sömuleiðis talað út í loftið að halda því fram, að ekki sje hægt að hefja undirbúninginn undir verkið af því, að menn komi sjer aldrei saman um, hvar skólinn skuli standa. Stjórnin þarf ekki annað en segja við sýslunefndirnar: Nú verðið þið að koma ykkur saman um staðinn; verkið verður ekki hafið fyr en þið hafið gert það. Þá mun varla standa á svarinu.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eins og hv. deildarmenn muna, var þessu frv. vísað aftur til nefndar, ekki af því, að hún hefði ekki athugað frv. heldur vegna breytinga, er menn æsktu á því. Þetta var nefndinni ekki ljúft verk, með því að hún hefir verið á móti frv. frá upphafi, og er enn. Nú eru komnar fram brtt. frá hv.þm. S.-Þ. (P. J.) og hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Um þær er það að segja, að nefndin er á móti þeim, eins og frv. í heild sinni. Yfirleitt miða þær víðast að því að færa upp hámarkið, og það svo mjög, að vafasamt er, að nokkrar tekjur mundu af því fást. Þar er farið fram á að tolla ullina, en verðið sýnist mjer ofhátt sett, saman borið við kjötverðið. Mjer þykir líka undarlegt að hækka hámarksverðið á gærum; kg. hefir hingað til ekki náð kr. 1,00. Sama er að segja um smjör. Yfirleitt er nefndin andvíg brtt., nema ef til vill brtt. um síldartollinn. Um brtt.hv. 1. þm. Árn. (S. S.), á þgskj. 780, skal jeg ekkert segja, fyr en hann hefir sjálfur mælt með þeim, en trúað gæti jeg því, að hv. sessunaut hans (M. Ó.) þætti fullmikil landbúnaðarlykt af þeim. Sem sagt, nefndin leggur til, eins og áður, að frv. verði felt.

Pjetur Jónsson Lög þau, er hjer liggja nú fyrir, fengu, þegar í byrjun, mjög misjafna dóma. Þó voru þau samþykt á sínum tíma með miklum meiri hluta, eftir að menn höfðu fundið leið til samkomulags. Þar sem eg þekki til, úti um land, hafa menn yfirleitt hallast að því, að leiðin hafi yerið sanngjörn og rjettmæt, enda var hjer þá ekki önnur leið til, sem hitti gróða framleiðenda við áhrif stríðsins eins vel og þessi. Nú er aftur á móti nokkuð öðru máli að gegna. Gjaldstofninn er breyttur frá 1915. Þá var auðsær hagnaður í garði framleiðenda, jafnt bænda sem sjávarútvegsmanna, en nú verður ekki annað sjeð en að halli verði hjá mjög mörgum, svo að fjárhagsnefnd var tæplega láandi, þótt hún vildi ekki halda uppi þessum lögum lengur. Jeg var í fyrstu á svipaðri skoðun, en þegar jeg fór að hugleiða málið rækilega, eftir að frv. kom fram, komst jeg að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að framlengja lögin þannig, að þau næðu jafnt til allra, en gjaldið yrði sem allra ljettast, á meðan þessi truflun atvinnuveganna stendur. Þó að menn beri sig nú illa, og þótt einhver skaði verði á útgerð og búskap, þá eru þó framleiðendur skárst settir allra sem stendur, og yfirleitt eru það þessar stjettir, sem lengst munu lifa af sjer þetta harðæri. Þá er og óheppilegt, að lögin hverfi úr sögunni á miðju útflutningstímabilinu á þessu ári. Og það mun hafa verið aðaltilgangur stjórnarinnar, er hún flutti frv., að lögin næðu yfir alla framleiðsluna 1917 og giltu til 1. júlí 1918. - En til þess nú að lögin geti staðið til næsta reglulega þings, þá kom mjer og nokkrum fleiri hv.þm. saman um að koma með tillögu um að framlengja þau árinu lengur. Svo framarlega sem aukaþing verður haldið næsta ár, eins og líkur virðast benda til, þá er hægast að breyta lögunum eða afnema þau, eftir því sem þykir haganlegast. En okkur flutnm. till. þykir heppilegt að láta þau lifa þangað til. Þess vegna höfum við komið með þessa uppástungu, að þau næðu til 1. júlí 1919, en þó þannig, að tollurinn næði ekki til annarar framleiðslu en fyrir árið 1918. - Þá skal jeg með örfáum orðum snúa mjer að einstökum brtt. - Okkur fanst ekki ástæða til að gera breytingar við 2. gr., nema í einstaka atriði. Fyrsta breyting er við 2. lið. Um hana er ekkert að segja. Að eins þótti okkur það lögulegri tala að setja 110 fyrir 111. Aftur á móti má segja um breytingarnar við 4. og 7. lið, að það gerðum við til þess að koma á samræmi, móts við aðrar fiskitegundir, svo sem þorsk í 1. flokki. Þá er næst viðvíkjandi síldinni. Við vorum á einu máli um það, að rjettast væri að ljetta tollinum, nálega öllum, af henni vegna margra orsaka. Bæði hefir síldarafli verið óvenju tregur í sumar, og annað þó enn verra, en það er hinn gríðarlegi kostnaður við salt, ílát og kol, svo að allir útgerðarmenn hafa skaðast á síldveiðum síðastliðið ár. Okkur fanst því ekki vera á það bætandi, með því að leggja skatt á í ofanálag. Enda verður gjaldið, eftir okkar till., ekki nema 18 aurar á hverja tunnu, miðað við breska verðlagið. Það er því að eins til að halda þessu við að nafninu til. - Um brtt. við smjörið er ekki neitt að segja. Við færðum það upp að eins til að koma því í samræmi við annað. Eins og menn vita er ekki flutt neitt smjör út nú. - Hvað snertir gærurnar, þá miðaði jeg þessa hækkun þess gjaldfrjálsa verðs að nokkru leyti við það verð, sem jeg geri ráð fyrir að fáist fyrir þær nú. En eins og kunnugt er kostar nú mikið að salta gærur, þar sem salt hefir stigið afskaplega í verði. Gjaldfrjálsa verðið hefir verið áður l kr. á hvert kg., og var það fulllágt í samanburði við salt o. fl. Þetta er ekki heldur nema í samræmi við hækkunina á fiskinum. Aftur er það má ske fullhátt, saman borið við kjötið. Það hefði ef til vill verið ástæða til að færa hið gjaldfrjálsa kjötverð dálítið upp. En því miður er ekki útlit fyrir, að kjöt seljist vel á næstu tímum. Svo að okkur fanst ekki taka því að koma með brtt. í þá átt. Það hefir lengi vel verið svo, að saltfisksskipundið og kjöttunnan hjeldust í hendur. En nú hefir kostnaður við fiskverkun hækkað meir en á kjöti. En þó vil jeg geta þess, að hækkunin á kjötkostnaðinum hefir verið mikil líka, alt að 15-20 kr. á tunnu, síðan í fyrra. - Þá kemur brtt. um að taka ullina með. Með hana höfum við farið í hlutfalli við annað. Við höfum miðað verðið við það verð, sem ull nú hefir selsl fyrir, annars vegar, og gert ráð fyrir, að framleiðslukostnaður á henni hækkaði talsvert, eins og allur búskaparkostnaður hefir farið sí hækkandi. En sjerstök hækkun, þar fram yfir, er ekki tilfinnanleg, eins og á sjávarafurðum. - Um hestana hefi jeg farið eftir till.hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Hún liggur hjer fyrir, og jeg býst við, að hann mæli með henni. Á þeim er tollfrjálst verð má ske full lágt. Ef lítið flytst út af hestum, þá má búast við góðu verði, og framleiðslukostnaður hesta er minni en annars gjaldeyris, svo að ekki þarf að kvarta um útflutningsgjald á þeim, ef til kemur. En annars bendir alt útlit á, að hestar verði ekki fluttir út í ár. Og tekur þá ekki til þess tolls, því miður. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. En vildi þó að endingu drepa á brtt.hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Jeg vona að hann taki þær aftur, sem lúta að því, að fella niður einstaka liði á frumvarpinu. Því svo framarlega sem á að framlengja tollinn á annað borð, þá finst mjer rjettast að láta það ná til alls, sem áður var. Mjer finst það varla sómasamlegt fyrir fyrir oss bændur, að vera að skorast undan þessu óverulega gjaldi. Víð megum ekki vera með neinn meting á milli atvinnuveganna, heldur hjálpast að, sem best við getum, að bera uppi það, sem á oss legst.

Björn Kristjánsson Það var óheppilegt að engin úr stjórninni skyldi vera hjer viðstaddur, til að láta í ljós álit sitt um brtt. á þgskj. 800. Þó hygg jeg að mjer sje óhætt að segja, eftir því sem jeg þekki hug stjórnarinnar, að hún mundi fallast á þær. Sumar þeirra eru að vísu þýðingarlitlir, eins og t. d. um smjörið, sem gerir hvorki til nje frá. En aftur eru aðrar til talsverðra bóta, svo að jeg fyrir mitt leyti legg til, að þær verði samþyktar. Hvað snertir þessa lengingu laganna, að þau sjeu látin gilda til 1919, staðinn fyrir 1918, þá læt jeg það mig litlu skifta. En hins vegar sje jeg ekkert, sem mælir móti því, að svo verði, því landssjóður hefir mikla þörf fyrir tekjur, eins og menn vita. En aftur tel jeg að brtt. á þgskj. 780, frá hv. 1. þm. Árn. (S. S.), sjeu ekki til neinna bóta, og þessvegna sje rjett, að fella þær, ef hann á annað borð vill ekki taka þær aftur. En jeg mæli eindregið með því að brtt. á þgskj. 800 verði samþyktar.

Gísli Sveinsson Jeg ætla aðeins að segja örfá orð. Jeg býst nú við, að jeg, eins og fleiri úr fjárhagsnefnd, muni greiða atkvæði mitt á móti þessu frv., sem hjer liggur fyrir, og enn fremur á móti brtt. á þgskj. 800. Ekki þó af því, að sumar þeirra geti ekki verið bygðar á viti, heldur er það af hinu, að jeg tel ekki rjett að málið nái fram að ganga. Jeg álít, að þess síður eigi að samþykkja þetta, þar sem sjálfir flutningsmenn hafa lýst yfir því, að sumar af þessum breytingum sjeu aðeins að nafninu til. Það er þá ekki til annars en að villa mönnum sýn. Því að hvað þýðir það, að vera að halda tolli á síld, þar sem tollfrjálsa hámarkið er sett svo hátt, að fullvíst er, að tollurinn yrði ekki nema nokkrir aurar á hverja tunnu? Sjávarútvegsmenn hrópa nú hástöfum um það í báðum deildum, að þessi atvinnuvegur sje ekki annað en gustuka-atvinna. Það kemur mjer undarlega fyrir, að hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), hinn fyrverandi fjármálaráðherra, skuli nú vilja mæla með þessari brtt. á þgskj. 800, sem þó sýnilega miða að því, að koma í veg fyrir, að nokkuð náist af tekjum í landssjóð. Mjer skilst, að það ætti að vaka fyrir okkur, að ná þó einhverjum tolli inn, en að hitt sje gersamlega tilgangslaust, að vera hjer að handfjalla tölur, er eiga að vera hið tollfrjálsa verð, sem eru svo hátt settar, að það er hámark á verði, sem fyrir vörur er gefið, og af þeirri ástæðu gefa ekki landssjóði neitt í aðra hönd. Þá er mun betra að fella það alt saman, eins og meiri hluti fjárhagsn. vill. Jeg vil geta þess, eins og komið hefir fram í öðru máli hjer, að nú er svo ástatt, að misrjetti á sjer stað milli sjávarútvegs og landbúnaðarins. Frumvarpið um hækkun á útflutningsgjaldi á sjávarafurðum var fram komið til að bæta úr þessu misrjetti. En það var felt, svo að þetta misrjetti heldur sjer enn. Það er því ekki nema eðlilegt, að það komi hjer fram tillögur eins og þær, sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) ber fram, er ganga í þá átt, að skapa jafnræði milli þessara atvinnugreina, með því að ljetta tollinum á landbúnaðarafurðum. Jeg tel því rjett, að hv.þm. greiddu þessari tillögu atkvæði, til þess að gæta sanngirni og rjettlætis í þessu máli. Jeg mun því gera það, enda þótt jeg sje á móti málinu í heild sinni, eða framlengingu verðhækkunartollsins, eins og nú standa sakir.

Pjetur Jónsson Það fer nú að verða þýðingarlítið að tala í þessu máli, því menn hlusta ekki á það. Jeg ætlaði ekki að mæla mikið með brtt. minni, heldur ætlaði jeg að eins að taka það fram, gagnvart orðum hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og 1. þm. Árn. (S. S.), að jeg er ófáanlegur til að fara að þræta aftur og fram um jafnrjetti og misrjetti á milli atvinnuveganna út af þessu máli. - Jeg skil ekki í að þeir tali þar fyrir hönd bændastjettarinnar, þegar þeir eru sífelt að metast fyrir hönd hennar um öll gjöld og ýta af henni. Það getur ekki verið til sóma eða í þágu bændastjettarinnar. Jeg þykist hjer geta talað fyrir hönd bændastjettar með meira rjetti en þeir og meiri kunnugleik. Og jeg held fram sanngirni metingslaust. Þetta held jeg öllum betri bændum sje fult eins geðfelt. Um síldina er það að segja, að við vildum ekki fella hana úr lögunum nú, þótt gjaldið af henni dragi lítið, ef ekki er nema um breska verðið að ræða. En ef síldarafli batnaði til muna á meðan lögin standa, og einkum ef verðið hækkaði, án þess tilkostnaður ykist, þá gæti síldin orðið góður tekjustofn. Hitt var sjálfsagt nú, að hafa tollfrjálst af síldarverðinu eigi minna en það, sem nemur beinum tilkostnaði við reksturinn, og má vera að það sje linlega talið hjá okkur.

Hákon Kristófersson Það eru að eins örfá orð, sem jeg vildi mega segja um þetta mál. Það kann að þykja undarlegt, að jeg fylgdi því, að mál þetta gengi til 3. umr., þar sem jeg gerði engan ágreining í fjárhagsnefndinni, en meiri hluti hennar lagði til, að frumvarpið færi ekki til 3. umræðu, er hún tók afstöðu sína til málsins. Jeg skal lýsa því yfir, að jeg get ekki skilið, hvers vegna fjárhagsnefnd getur nú verið móti málinu í heild sinni, eins og það nú er orðið, með þeim brtt., er fyrir liggja, þar sem hún hafði ekki lýst sig algerlega mótfallna skatti þessum, heldur að eins viljað láta hann koma niður á sjávarafurðum. Jeg hafði lýst yfir því í fjárhagsnefndinni, að jeg teldi tæplega sanngjarnt, að landbúnaðarafurðir væri með öllu undan þegnar tollinum, þótt mjer væri það ekkert kappsmál. Leit jeg svo á, að slíkt væri bæði rjettlátara, og mundi mælast betur fyrir. Jeg get nú ekki sjeð, að með þeim breytingum, er fyrir liggja á frv., sje hægt að slá því fram, að með því sje nokkur verulegur skattur lagður á landbúnaðinn. En jeg vil undirstrika það, sem kom fram í fjárhagsnefndinni, að með tilliti til hækkaðs lausafjárskatts hefir landbúnaðurinn orðið fyrir mjög verulegri skattaaukningu í samanburði við sjávarútveginn, en tel það þó ekki svo mikið atriði, að hann væri algerlega undanfeldur þessum skatti, ef 100% væri lagt á sjávarafurðir fram yfir það, sem er. Þykist því vel geta rjettlætt það fyrir samvisku minni, og þykist ekki bregðast hv. fjárhagsnefnd, þótt jeg samþykki frv. þetta með brtt. á þgskj. 800. Brtt. á þgskj. 780 virðast fram komnar af góðum hug, en þó býst jeg við, að jeg geti síðar fylgt þeim. Vil þó taka það fram, að skatt eins og þann, sem hjer er um að ræða, tel jeg hrein og bein vandræði að verða að notast við, nema aðeins til bráðabirgða, vegna vöntunar á tekjum í landssjóðinn.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg skal hugga hv. deildarmenn með því, að jeg mun verða stuttorður. Máli þessu, frv. til laga um laxveiði, var vísað til landbúnaðarnefndar á öndverðu þingi. Við fyrsta yfirlestur frv. komst nefndin þegar að þeirri niðurstöðu, að ekki gæti komið til mála að afgreiða þetta frv. sem lög frá Alþingi að þessu sinni. Frv. inniheldur ýmsar mikilvægar breytingar á núgildandi lögum, og eru sumar þeirra sjálfsagt til bóta. Einnig eru þar mörg ný ákvæði, sem ekki eru í laxafriðunarlögunum frá 1886. En þessi nýmæli eru mörg þannig, að þau eru lítið rædd, og flest þeirra eru laxveiðendum meira eða minna algerlega ókunn. En þar sem þau virðast koma mjög við laxveiðendum,  (B. J.: Og löxunum)  , þá þykir nefndinni ekki annað hlíta en að umsagnar þeirra sje leitað um málið. Er það því till. nefndarinnar, að þessu máli sje vísað til stjórnarinnar, í því skyni, að stjórnin leiti umsagnar laxveiðenda í landinu um frv. þetta, og geri síðan þinginu kunnar undirtektir þeirra, á sínum tíma. Að svo mæltu hefi jeg ekki fleira að segja.

Jörundur Brynjólfsson Jeg álít til lítils að fara langt út í málið, er svo er á liðið þingtímann, og þótt reynt væri að koma frumvarpinu fram, er þess enginn kostur hjeðan af. Hins vegar get jeg ekki varist því að láta í ljós, að mjer sýnist nefndin hafa verið nokkuð seinvirk að þessu litla, sem hún hefir gert, þar sem nú hafa verið prentuð nær 800 þingskjöl síðan frv. kom fram, og nefndin svo eftir allan þann tíma skilið við frv. óathugað. Hv. frsm. (S S.) gat þess, að nefndin hefði við fyrsta yfirlestur sjeð, að ekki væri hægt að samþykkja frv. óbreytt. Við flutningsmenn lýstum þegar yfir við 1. umr., að þegar frumvarpið hefði verið komið í prentsmiðjuna, hefðum við tekið eftir ýmsum atriðum, sem lagfæringar þyrftu. En nefndin hefir ekki á neinn hátt leitast við það, að því er sjeð verður. Jeg sje ekki til neins að fara út í einstök atriði frv., og eftir atvikum getum við flutningsmenn sætt okkur við þessa leið, sem landbúnaðarnefnd ræður til að málinu sje vísað til stjórnarinnar, auðvitað í því trausti, að stjórnin geri sitt ítrasta til að undirbúa málið. Jeg undrast ekki, þótt nefndin geti ekki lagt til, að frv. verði samþykt nú á þessu þingi, eftir því, sem mjer virðist hún líta á málið. Henni sýnist alls ekki ljóst, hve þýðingarmikið málið er. Jeg held, að jeg hafi við 1. umr. tekið dæmi fyrir því, hve laxveiði gefur miklar tekjum víða erlendis. Jeg skal nú taka eitt dæmi, í sambandi við eitt ákvæði frv., um laxastigana. Í á einni á Írlandi var foss skamt frá flæðarmáli, og komst lax ekki upp í hana. En svo var settur í hana laxastigi. Eftir fá ár veiddust til jafnaðar í henni um 10 þúsund laxar árlega. Ef það er heldur vænn lax, samsvarar það 60000 kr. Jeg get þessa til að sýna, hve laxveiði er afarþýðingarmikil. Jeg hefði viljað, að landbúnaðarnefnd hefði lagt meiri áherslu á að hvetja stjórnina til að gefa málinu gaum. Jeg hefi ekkert á móti því, að leitað sje álits laxveiðenda, eins og nefndin æskir, en vafasamt er að treysta því, að tillögur þeirra verði það besta, og hætt við, að þær verði ærið sundurleitar. Jeg skal að síðustu geta þess, að þetta frv. var flutt í þeim einum tilgangi að koma í veg fyrir, að laxinn gengi hjer til þurðar, og auka laxveiði í landinu. Þetta átti nefndin að sjá, og virða tilganginn með því að taka frv. vel og laga þá galla, sem hún fann á því, og láta það ná fram að ganga á þessu þingi. Jeg vænti þess, að hæstv. stjórn undirbúi málið sem allra best að kostur verður á.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Mjer virðist ekki vera mikill áhugi fyrir þessu máli hjer í deildinni, því að flestir þm. hafa farið út á meðan hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði. Jeg tók það fram áðan, að nefndin hefði þegar í stað komist að þeirri niðurstöðu, að afgreiða ekki málið á þessu þingi, og þess vegna flýtti nefndin sjer ekkert með nefndarálitið. Henni virtist það vera sama, hvort málinu væri vísað fyr eða síðar til stjórnarinnar. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði um það, að nefndin mundi ekki hafa haft neitt vit á þessu máli. - Jeg skal ekkert deila við hann um það, en auðheyrt er, að hann hefir gengið í skóla til manna hjer á þingi, sem mikið álit hafa á sjálfum sjer, og lært af þeim að telja sjer trú um, að enginn hafi vit á neinu nema hann sjálfur. Þó skal jeg geta þess, að sumir nefndarmennirnir munu vera aldir upp við laxveiði frá barnæsku. Laxastigar við fossa hafa vitanlega mikið að þýða. En því er nú svo varið, að það eru margar laxár hjer á landi, sem enginn foss er í, er hindrar laxgöngur. Að vísu er ein á hjer á Suðurlandi, sem svo er háttað um, að foss er í henni, sem hindrar laxgöngu. En þótt settur væri laxastigi í þann foss, þá mundi lax ekkert viðnám hafa fyrir ofan fossinn. Jeg skal svo ekki eyða fleirum orðum að frv. Jeg tel það mjög sæmilega úrlausn á málinu að vísa því til stjórnarinnar á þennan hátt, sem lagt er til í nefndarálitinu.

Jörundur Brynjólfsson Hv. frsm. (S. S.) er óánægður við mig út af því, að jeg hafi sagt, að hann hefði ekki vit á þessu máli, nje nefndin í heild sinni. Jeg held nú ekki, að jeg hafi viðhaft þessi orð, en þótt svo væri, þá gefur nefndarálitið mjer fylsta rjett til þess. Nefndin t d. bendir á, að það hafi eitt sinn verið ósk Árnesinga, að þeir fengju að láta net liggja í ánum, án þess að taka þau nokkurn tíma upp um veiðitímann. Þetta hygg jeg að sje alment játað, að sje hættulegt allri laxveiði. - Nefndin segir, að ekki hafi verið á málið minst á þingmálafundum, og ekkert hafi orðið vart við neinar óskir um endurbætur á þessum lögum. Nefndin er yfir höfuð að tína sitt hvað til eftir öðrum, en segir ekkert frá eigin brjósti. Það bendir ótvírætt á það, að nefndin sjálf hafi ekki mikla skoðun á málinu, hvað sem þekkingu hennar á því kann að líða. Annara skal jeg ekki deila meir við hv.frsm. (S. S.). Vænti þess, að stjórnin láti sjer ant um málið.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Það er dálítið kynlegt, að hv. 1. þm Reykv. (J. B.) vill ekki taka tillit til vilja laxveiðenda í þessu máli. Jeg hefi þó orðið þess var í sumar, að hann leggur ekki svo lítið upp úr áliti kjósenda sinna á málefnum bæjarins. Að minsta kosti veit jeg ekki til, að hann hafi lagst á móti þeim borgarafundum, sem haldnir hafa verið í sumar til að herða á þinginu. Og að hann hefir hvatt til slíkra funda sýnir það, að honum þykir ekkert að því að fá álit þeirra, sem hlut eiga að máli, ef hann telur það stuðning fyrir málstað sinn og ávinning fyrir mál yfir höfuð.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Það er eflir ósk þessa manns, sem nefndur er í gr. frv., sem landbúnaðarnefndin ber það fram. Auðvitað eru ekki mikil líkindi til, að það nái fram að ganga á þessu þingi. En nefndin sá þó ekki ástæðu til að neita manninum um að flytja frv. inn á þingið, af þeirri ástæðu, að hún álítur, að málið sje þess vert, að því sje gaumur gefinn, en þess vil jeg geta, að nefndin var hikandi við að bera frumvarpið fram, af því að ekki alls ólík mál hafa hjer á fyrri þingum verið gerð að lögum, og alls enginn árangur enn orðið af þeim. En hjer er ekki um eins risavaxið fyrirtæki að ræða og hin önnur einkaleyfi, sem hafa verið veitt. Þessi maður hefir aflað sjer meðmæla frá þeim mönnum, sem aðallega fjalla um þessi mál, eða samkvæmt stöðu sinni hafa sjerstök afskifti af þeim, sem eru Búnaðarfjelag Íslands, Sláturfjelag Suðurlands og Samband Samvinnukaupfjelaganna, er öll hafa gefið honum meðmæli. - Það sem aðallega hefir hvatt manninn til að koma fyrirtækinu nú á fót, er það, að hann álítur tímann, sem yfir stendur, vera hentugan til að útvega markað í útlöndum fyrir þannig verkað kjöt, þar sem matvælaskortur er jafnvel í öllum nálægum löndum. Hann hefir skýrt nefndinni frá, að reynsla sje fengin fyrir því í útlöndum, að kjöt, sem þannig er verkað, missi ekkert af sínu næringargildi, og að því leyti sje þetta hagkvæmari aðferð en bæði söltun og frysting. Þá hefir nefndin spurst fyrir um það hjá leyfisbeiðanda, hvort hann mundi geta fullnægt öllum kröfum framleiðenda framvegis um þurkun á kjöti, ef svo færi, að eftirspurnin yrði mikil, svo að aðrar verkunaraðferðir yrðu jafnvel síður notaðar, og kvaðst hann geta þurkað mörg tonn af kjöti á einurn sólarhring, enda geta sett á stofn vjelar á fleirum stöðum á landinu, svo að allir landsmenn mundu geta notið aðferðarinnar, tækist sjer að fá eftirspurn vörunnar í útlandinu. Enn fremur hefir hann skýrt nefndinni frá því, að vjelar þær, sem hann þurfi að nota, hljóti að verða svo dýrar, að hann sjái sjer ekki fært að byrja á þessu, fyr en hann fái þetta einkaleyfi, svo að hann þurfi ekki að óttast, að tilraunin verði eyðilögð fyrir sjer, þegar hann hefir lagt fram kostnaðinn og vakið eftirspurn vörunnar. Frv. vísað til 3. umr. með 14 shlj.atkv.

Sigurður Sigurðsson Jeg get lýst því yfir strax, að í upphafi vega sinna á þessu þingi gerði jeg ekki ráð fyrir, að þessi lög um bráðabirgðaútflutningstoll frá 16. sept. 1915 yrðu framlengd. En þegar jeg sá frv. stjórnarinnar á þgskj. 398, þá leit jeg svo á, og studdi mig þar við ummæli hæstv. fjármálaráðh. (B. K.), að það miðaði eingöngu að því, að borgaður yrði skattur tvisvar sinnum af öllum útfluttum afurðum landsins. En ef lögin gengju úr gildi 16. sept. 1917, þá yrði nokkur hluti af ýmsum vörutegundum ekki tollaður nema að eins einu sinni. Till. mín er líka miðuð við þetta, og enn fremur við það, að lögin gildi að eins til næsta árs, og að þessi tollur nái ekki til annara útfluttra aturða en þeirra, sem eru framleiddar 1917. - Lengra finst mjer jeg ekki geta farið. Og er því á móti till. þeirra hv.þm. S.-Þ. (P. J.) og 1. þm. Reykv. (J. B.), sem er á þgskj. 800. Jeg álít sem sje, að ekki komi til nokkurra mála, að framlengja lögin lengur en ákveðið er í frv. stjórnarinnar. Þetta er nú mín skoðun, og flestra annara þingmanna, að eg hygg. Það kom berlega í ljós, bæði á þinginu 1915 og enn fremur á aukaþingi í vetur, að ekki ætti að framlengja lögin. Að vísu mun það ekki hafa verið bein yfirlýsing. En í öllum umræðum þá um málið, var það skýrt tekið fram, að rjett væri, að lögin stæðu út sinn tíma til 16. sept., en að ekki kæmi til mála, að þau yrðu framlengd. Og þetta hygg jeg að sje skoðunin manna enn. Eins og jeg tók fram áðan, mun aðalástæðan fyrir tillögu stjórnarinnar, um framlenging á lögunum, vera sú, að ná tvisvar tolli af öllum útfluttum afurðum. En falli lögin úr gildi nú, þá raskast við það jafnvægið, þar sem tollur er tvígoldinn af nokkru, en ekki sumum afurðum. Það hefir verið borgaður tvisvar tollur af kjöti og gærum. Og með þetta fyrir augum legg jeg til, að 14. og 16. liður falli niður. Aftur á móti er ekki búið að borga toll af hestum nema einu sinni. Þess vegna tel jeg ekki rjett að fella þann lið niður, ef ske kynni, að eitthvað yrði flutt út af hestum í haust, sem er ekki alveg óhugsanlegt, þó það sje fremur vonlítið. Bjargráðanefnd neðri deildar fór þess á leit við stjórnina snemma á þingi, að hún gerði alt, sem í hennar valdi stæði, til að fá leyfi hjá Englendingum til að flytja hesta beina leið til Norðurlanda. Jeg veit svo ekki hvað stjórnin hefir gert í þessu, eða hvort hún hefir gert nokkuð, eða hver er árangurinn. - En hins vegar hefir verið sagt hjer, og það er víst satt, að 1915, þegar þessi tolllög gengu í gildi, þá hafi talsvert af síld og fiski, sem þá hafði fiskast, verið þegar keypt og sent út, og þannig komist undan tolli. Og því hefir ekki verið greiddur nema einu sinni tollur af nokkru af sjávarafurðum síðan 1915. - Með þetta fyrir augum kom jeg fram með till. mína. Og þetta vakti enn fremur fyrir mjer, þegar jeg greiddi atkv. með málinu til 3. umr., sem sje með því, að lögin yrðu framlengd til 1918, og að tollur kæmi ekki til greina á öðrum vörum en þeim, sem einu sinni hefir verið greitt af áður. Afstaða mín í málinu er bygð á þessu, og jeg get því ekki tekið till. mína aftur, eins og hv.þm. S.-Þ. (P. J.) fór fram á. - Mjer hefði ekki dottið í hug að óska þess, að þessi tollur yrði framlengdur, ef hækkunin á útflutningsgjald af sjávarafurðum, sem hjer var til umr. fyrir skömmu, hefði verið samþykt. En þar sem það nú var felt, þá tel jeg ekki nema sanngjarnt, að goldinn sje tollur af þessum afurðum í samræmi við landbúnaðinn. - Jeg hefi svo ekki fleira að segja í þessu máli. Jeg hefi áður lýst yfir því, að jeg er algerlega á móti brtt. á þgskj. 800, að lögin verði framlengd til 1919. Og falli mínar breytingatillögur, greiði jeg atkvæði á móti frumvarpinu.