Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Háttvirtir alþingismenn. Góðir landsmenn. Alþingi kemur saman í dag til sérstaks hátíðarfundar til að minnast þess að 17. júní nk. eru 200 ár liðin frá fæðingu Jóns Sigurðssonar forseta. Jón Sigurðsson skipar sérstakan heiðurssess í íslenskri sögu. Hann var forustumaður í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar á 19. öld. Það var fátt í þjóðlífi Íslendinga sem Jóni var óviðkomandi, hann lét þar til sín taka og reyndi að hrinda málum í betra horf. Þannig lét hann sér annt um að efldar yrðu framfarir í atvinnuháttum, menntun og lífskjörum þjóðarinnar, ekki síður en að létta af henni ófrelsisböndunum. Jón var líka einn fremsti vísindamaður í norrænum fræðum á sínum dögum. Það er athyglisvert að mörg útgáfuverkefna Jóns eins og fornbréfasafnið, lagasafn Íslands, skýrslur um landshagi o.fl., stuðluðu að því að gera stjórn landsins og sögu aðgengilega landsmönnum. Nú heitir þetta gagnsæ stjórnsýsla og má því segja að hann hafi einnig verið á undan sinni samtíð í þeim efnum. Á þessum hátíðarfundi vill Alþingi því heiðra minningu Jóns sem fræðimanns. Fyrir fundinum liggur tillaga frá forsætisnefnd þingsins um að stofna prófessorsstöðu tengda nafni hans. Alþingi mun minnast afmælis Jóns forseta enn frekar á næstu dögum. Ég vil fyrst nefna að í dag verður opnaður vefur á heimasíðu Alþingis helgaður þingstörfum Jóns Sigurðssonar. Þingmennskuferill Jóns nær yfir meira en 30 ára tímabil, frá því að hið endurreista Alþingi kom saman 1845 til ársins 1877. Jón varð fljótt bæði hinn stjórnmálalegi leiðtogi þingsins og hinn formlegi forustumaður þess. Hann var lengi forseti Alþingis, forseti neðri deildar og forseti sameinaðs Alþingis við lok þingsetu sinnar. Hann hafði því mikil áhrif á þingstörfin og átti stóran þátt í að móta þau á fyrstu árum hins endurreista Alþingis. Á vefnum um þingstörf Jóns verða birtar allar ræður sem Jón flutti þann tíma sem hann sat á Alþingi. Þá hafa Alþingistíðindi þessara ára verið skönnuð í heild sinni, bæði ræður og þingskjöl. Þau verða aðgengileg á þessum vef. Á afmælisdegi Jóns Sigurðssonar, 17. júní, verður hátíðarsamkoma í þingsal til að minnast þess að 100 ár eru þá liðin frá því að Háskóli Íslands var stofnaður í þinghúsinu á aldarafmæli Jóns Sigurðssonar. Hann var í hópi þeirra sem helst beittu sér fyrir stofnun æðri menntastofnunar í landinu eða „þjóðskóla“ eins og Jón kallaði slíkan skóla. Að lokinni hátíðarsamkomunni 17. júní verður Alþingishúsið opið almenningi. Þar verða til sýnis ýmsir sýningarhlutir er tengjast þingstörfum Jóns og starfsemi háskólans í þinghúsinu. Eins og þingmenn hafa orðið varir við á leið sinni til þessa fundar er nú unnið að uppsetningu þessarar sýningar. Þá vil ég loks nefna að 19. júní verður athöfn í Jónshúsi í Kaupmannahöfn þar sem veitt verða í fjórða sinn verðlaun Jóns Sigurðssonar forseta. Hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir mun flytja hátíðarræðu við það tækifæri.

Nú verður gengið til dagskrár og tekið fyrir eina dagskrármálið, prófessorsstaða tengd nafni Jóns Sigurðssonar forseta, mál nr. 891 á þskj. 1787, síðari umr. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar og talar einn þingmaður frá hverjum flokki. Fyrstur talar hv. 5. þm. Suðvest., Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, þá talar hv. 3. þm. Norðaust., Kristján L. Möller, næst talar 8. þm. Reykv. n., Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, síðan talar hv. 1. þm. Norðaust., Þuríður Backman, og síðast talar hv. 10. þm. Suðurk., Margrét Tryggvadóttir. Hefst nú umræðan. Til máls tekur hv. 5. þm. Suðvest., Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.

Virðulegi forseti. Við ræðum nú þingsályktunartillögu um að stofnuð verði prófessorsstaða tengd nafni Jóns Sigurðssonar við Háskóla Íslands. Það er eðlilegt í tilefni af 200 ára fæðingarafmæli þjóðhetjunnar að Alþingi Íslendinga fari vel yfir með hvaða hætti lífi, starfi og hugsjónum Jóns verði best miðlað til komandi kynslóða. Hann var ekki aðeins forustumaður þjóðfrelsisbaráttunnar sem hófst um miðja 19. öld, hann var jafnframt einn fremsti vísindamaður í norrænum fræðum og mikill baráttumaður í að efla atvinnuhætti og lífskjör okkar Íslendinga. Jón var ekki bara Vestfirðingur, hann var Norðlendingur, hann var Sunnlendingur og hann var Austfirðingur, en fyrst og fremst var hann Íslendingur. Hann var og er okkar allra. En hvernig Íslendingur var Jón? Satt best að segja er ekkert einhlítt svar við þeirri spurningu. Á hátíðarstundum erum við þó ekki í vafa um að góðir Íslendingar eru þeir sem feta í fótspor Jóns Sigurðssonar forseta. Það virðist reyndar á allra færi að setja sig í fótspor Jóns forseta og tala í nafni hugsjóna og baráttumála hans eftir þörfum svo stundum jaðrar við íslenska rétthugsun. Eitt vitum við þó með vissu, hugsjón Jóns forseta var svo sterk og áhrif hans svo rík að allar götur síðan hann sat í forsæti á Alþingi og í Bókmenntafélaginu hefur það verið hverjum málstað til styrktar að telja til skyldleika við hann. Hitt er svo sjálfstætt skoðunarefni hvort sá skyldleiki hefur hverju sinni verið sannur og ósvikinn. Eða eins og mætur maður spurði fyrir skömmu síðan: Er hugsanlegt að menn telji til skyldleika við hugsjónir Jóns forseta þegar þeir í raun tala þvert gegn því sem hann sagði og gerði? Má vera að menn bregði nafni hans fyrir sig eins og skildi eða auglýsingamerki, hver svo sem raunverulegur málstaður þeirra er? Þetta er ekkert nýtt. Þegar Íslendingar tókust á um uppkast millilandanefndarinnar um nýja réttarstöðu Íslands 1908 töldu báðar fylkingar til skyldleika við hugsjónir Jóns forseta. Þorvaldur Thoroddsen prófessor skrifar í Lögréttu þegar öld var liðin frá fæðingu Jóns Sigurðssonar að það sé annars mjög einkennilegt að æsinga- og öfgamenn sem hafi verið merktir andstæðingar Jóns Sigurðssonar í stjórnmálum meðan hann lifði og hafi verið honum oft óþæg fótakefli, séu nú búnir að stela honum látnum og veifa honum jafnan í kringum sig. Valtýr Guðmundsson vitnar til þessara ummæla á sama tíma í Eimreiðinni og segir að engum sem til þekki verulega þyki þetta of mælt. Hann telur að þetta hljóti að stafa af því að almenningi sé orðið svo ókunnugt um hinar sönnu skoðanir Jóns Sigurðssonar að fá megi menn til að trúa þó að honum sé eignað jafnvel það sem hann hafði mestu skömm og óbeit á. Tæplega hálfri öld síðar beittu síðan andstæðingar Atlantshafsbandalagsins hugsjónum Jóns óspart á Alþingi, bæði í ræðu og riti. Það sama gerðu andstæðingar aðildar Íslands að EFTA í kringum 1970 og síðan þeir sem andæfðu samningnum um Evrópska efnahagssvæðið rúmum 20 árum síðar. Hvað er sagan þá að segja okkur? Að einhver einn hópur umfram annan falli undir það að vera betri Íslendingar en aðrir? Að það sé einungis á færi sumra að túlka Jón og vera meiri Íslendingar fyrir vikið? Það tel ég ekki þótt þjóðinni kunni að finnast erfitt og stundum snúið að skoðanir hafi verið skiptar um boðskap Jóns í gegnum tíðina. Við vitum að Jón forseti var Íslendingur en hann var einnig heimsborgari í fegurstu mynd þess orðs. Hann skildi menningu sína en einnig alþjóðlegt umhverfi sem var í mikilli gerjun og nýtti það í baráttu fyrir Ísland. Þegar við skoðum söguna sjáum við að menn hafa valið skírskotanir í hugsjónir og baráttumál frelsishetjunnar eftir því sem hentar hverju sinni. En það er bæði umhugsunar- og rannsóknarefni í senn hvernig þekkingin á skrifum og hugsjónir Jóns forseta hefur flust á milli kynslóða og hvort skírskotunin til Jóns byggir á þekkingu eða ímynd. Þetta kann að vera eitt af fjölmörgum verkefnum þeirra sem tengjast munu prófessorsstöðu Jóns Sigurðssonar við Háskóla Íslands. Það er hins vegar ekki okkar stjórnmálamanna að segja fyrir um hvernig starf og tiltekin verkefni háskólans eru unnin. Þessi þingsályktunartillaga má í engu hrófla við hinu akademíska frelsi háskólanna sem samstaða hefur verið um á Alþingi. Nú verður það Háskóla Íslands, okkar virtustu mennta- og rannsóknarstofnunar, að takast á við líf, starf og hugsjónir Jóns, frelsishetjunnar okkar og fræðimannsins, og skila því til samfélagsins svo hver og einn Íslendingur geti lært af sögunni, landinu okkar til farsældar. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt.

Frú forseti. Góðir landsmenn. Í dag er stigið merkilegt skref í sögu háskólastarfs á Íslandi þegar í fyrsta skipti er stofnað prófessorsembætti sem hefur meginstarfsskyldur við rannsóknasetur á landsbyggðinni, þ.e. rannsóknasetur Háskólans á Vestfjörðum og aðra háskólastarfsemi á því svæði. Háskóli Íslands hefur á undanförnum 10–15 árum byggt upp net rannsóknasetra á landsbyggðinni og eru þau nú sjö talsins á níu stöðum víðs vegar um landið: Í Bolungarvík og á Patreksfirði, á Hornafirði, Húsavík, Stykkishólmi, Selfossi, Gunnarsholti, Skagaströnd og í Sandgerði. Sú uppbygging ber vitni um mikla framsýni af hálfu Háskóla Íslands og skilning á því að rannsóknir og fræðastarf eru nauðsynlegur þáttur í atvinnu- og menningarlífi alls staðar á landinu og má ekki vera bundið við örfáa staði. Sú ákvörðun Alþingis að prófessor í stöðu tengdri nafni Jóns Sigurðssonar skuli hafa meginstarfsskyldur á Vestfjörðum mun verða mikil lyftistöng öðru rannsókna- og fræðastarfi þar. Má þar nefna starfsemi minningasafns Jóns Sigurðssonar á Hrafnseyri og sumarháskóla sem haldinn er þar árlega. Auk þess verður staðan styrkur almennt fyrir sagnfræði og stjórnmálafræðirannsóknir á Vestfjörðum en þar eru nú unnin ýmis hug- og félagsvísindaverkefni, svo sem rannsóknarverkefnið Vestfirðir á miðöldum, síðan er Þjóðfræðistofa á Ströndum og við starfsstöð rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Patreksfirði er starfandi fornleifafræðingur. Ákvörðunin er og í samræmi við fyrirheit ríkisstjórnarinnar í heimsókn til Vestfjarða fyrr í vetur um að efla rannsóknir á svæðinu. Megintilgangur rannsóknasetra Háskóla Íslands er að styrkja uppbyggingu rannsókna- og fræðastarfs með hliðsjón af aðstæðum og sérstöðu þeirra svæða sem þau tilheyra, sérstöðu sem getur verið landfræðileg, líffræðileg eða sögu- og samfélagsleg. Tilgangur starfseminnar er enn fremur að stuðla að fjölbreyttara atvinnu- og menningarlífi á landsvæðinu, styrkja tengsl háskólans við atvinnu- og þjóðlíf og auka möguleika almennings til menntunar. Í tengslum við rannsóknasetrin hefur þegar orðið til gróskumikið mennta- og menningarstarf sem er mikilvægt þeim svæðum er þau tilheyra. Fjöldi háskólanema vinnur þar lokaverkefni sín, oftast í svæðistengdum viðfangsefnum. Akademískir starfsmenn þeirra eru ráðnir með sömu hæfniskröfum og aðrir í sambærilegum stöðum við Háskóla Íslands og njóta fullra réttinda sem háskólakennarar. Hæstv. forseti. „… vísindi og kunnátta eru lykill að allri framför manna og hagsældum“, sagði Jón Sigurðsson í grein sinni „Um alþíng“ árið 1842. Víst er að slíkt hafi að hans mati ekki einvörðungu verið nauðsynlegt á þéttbýlum svæðum. Jón var þannig mikill hvatamaður að bættri menntun í sjávarútvegs- og landbúnaðarfræðum um land allt og samdi fræðslurit um hvort tveggja sem dreift var alls staðar á landinu. Nefna má að hann mun ekki hafa átt lítinn þátt í upphafi sjómannafræðslu á Vestfjörðum upp úr 1850. Þar voru fræðsluþarfir landsbyggðarinnar á hans tímum. Eins og fram kom í ræðu forseta Alþingis í síðustu viku er það í anda fyrrgreindra orða Jóns Sigurðssonar að það hefur, með leyfi forseta: „… orðið niðurstaða hér á Alþingi að flytja þessa þingsályktunartillögu sem felur í sér að stofnað verði til prófessorsembættis sem tengt yrði nafni Jóns. Meginviðfangsefni prófessorsins verði að stunda rannsóknir, standa fyrir ráðstefnum og fyrirlestrum og kennslu þannig að líf, starf og arfleifð Jóns Sigurðssonar sé í heiðri haft og að efld verði þekking á sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar.“ Enn fremur: „Starfsvettvangur prófessorsins verður á heimaslóðum Jóns …“ Það skref sem hér er stigið í dag er mikilvægt fordæmi öðrum aðilum, sjóðum, samtökum, stofnunum eða fyrirtækjum. Þau geta farið að þessu fordæmi Alþingis og eflt atvinnu og mannlíf alls staðar á landinu með því að styrkja eða staðsetja viðamikil störf á sviði rannsókna og fræða þar sem aðstæður eru hentugastar og þar sem störfin styðja við, og styrkja aðra starfsemi á svæðinu. Hér er kominn sá rammi sem nauðsynlegur er til að tryggja gæði starfsins. Staða sem þessi og það sem af henni leiðir er þáttur í að tryggja búsetu á öllu landinu. Frú forseti. Góðir landsmenn. Eitt einkenna Jóns Sigurðssonar var víðsýni og framsýni. Sú tillaga sem hér liggur fyrir ber þeim eiginleikum hans gott vitni. Nú ekki síður en á tímum hans eru rannsóknir lykill að framförum og hagsæld. Megi prófessorsstaða tengd nafni Jóns Sigurðssonar verða Vestfirðingum og landsmönnum öllum til heilla.

Virðulegur forseti. Á okkar dögum ríkir tilhneiging til að fletja út söguna, draga úr gildi afreka og halda því fram að allt hafi að mestu leyti verið afleiðing aðstæðna á hverjum tíma. En það er ekki hægt að draga úr gildi sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Á tímum þegar voru innan við 20 sjálfstæðar þjóðir í heiminum öllum trúði 50 þúsund manna þjóð á eyju í Norður-Atlantshafi því að hún ætti að vera sjálfstæð og væri fullbær um að stýra eigin málum á farsælan hátt. Jón Sigurðsson leiddi baráttuna. Til þess beitti hann öllum góðum vopnum en lét þau vondu liggja óhreyfð. Jón var ávallt friðarsinni og leiddi sjálfstæðisbaráttu sem var nánast einstök í því að uppþot og ofbeldi komu aldrei til greina, sigur skyldi vinnast með rökum. Eitt mikilvægasta framlag hans var að veita þjóðinni sjálfstraust, kenna henni að meta sig rétt. Íslenska þjóðin hafði mikla trú á Jóni Sigurðssyni en barátta hans byggðist ekki hvað síst á trú hans á íslensku þjóðina. Trú þjóðarinnar á sjálfa sig og gildi sjálfstæðis er nú sem þá forsenda velferðar og framfara. Jón mátti oft þola árásir samtímamanna. Hann var sakaður um að vera ofstækisfullur leiðtogi öfgasinnaðs þjóðernisflokks, enda þóttu mörgum hugmyndir um sjálfstæði smáríkisins óraunhæfar. Í raun háði hann þó baráttu sína alltaf með rökum og var tilbúinn til málamiðlana ef þær voru til þess fallnar að þoka málum í rétta átt. Hann var samt alltaf prinsippmaður sem vék ekki frá grundvallaratriðum. Þegar Íslendingum bauðst að kjósa fulltrúa á danska þingið og njóta þannig jafnræðis á við danska þegna hafnaði Jón því alfarið. Það gerði hann m.a. í krafti þeirrar vitneskju að örfáir þingmenn á þingi sem áttu að stýra öllum löndum dönsku krúnunnar hefðu lítil áhrif á hagi landsins og slíkir þingmenn yrðu ekki í tengslum við stöðu mála á Íslandi, ekki frekar en embættismenn sem fóru með málefni landsins á skrifstofu í ráðuneyti fjarri Íslandsströndum. Sannfæring Jóns reyndist rétt því að þótt ýmislegt hefði betur mátt fara er saga Íslands eftir að landið fékk sjálfstæði ein mesta framfarasaga mannkynssögunnar. Það sakar ekki að minnast þessa þegar gengið er í gegnum tímabundin skakkaföll sem þó virðast smávægileg í samanburði við þær aðstæður sem ríktu á meðan á sjálfstæðisbaráttunni stóð. Það væri aumt að halda því fram að aðstæður okkar hér sem sjálfstæðrar þjóðar sé á einhvern hátt erfiðari en þær voru á meðan Jón Sigurðsson háði baráttu sína. Jón Sigurðsson var íslensku þjóðinni ómetanleg fyrirmynd í sjálfstæðisbaráttunni og ætti að vera það enn. Fyrir 100 árum, þann 17. júní 1911, þegar öld var liðin frá fæðingu Jóns, flutti Jón Jónsson sagnfræðingur ávarp um frelsishetjuna af svölum Alþingishússins, hér á bak við hæstv. forseta. Þar lýsti hann þeim manni sem Jón Sigurðsson hafði að geyma, með leyfi forseta: „Hann fer ekki í felur með skoðanir sínar eða heldur því einu fram, sem mestan byr hefur í svipinn. Hann beygir ekki knje fyrir tískunni og tíðarandanum, auðnum og völdunum. Hann segir það svart, sem hann álítur svart, þótt allir aðrir segi það hvítt. Hann rís upp á móti því, sem honum finst rangt og skaðlegt, þótt allur þorri manna sje á annari skoðun, þótt lýðhylli hans sje i veði. Það er ekki hundrað í hættunni, þótt lýðhyllinnar missi við, en hitt er honum óbærileg tilhugsun, að glata virðingunni fyrir sjálfum sjér. Þess vegna er hann jafnan sjálfum sjer og sannfæringu sinni trúr og tryggur í öllum greinum.“ Nú þegar samfélagsumræða stjórnast oft um of af tíðarandanum og sleggjudómum frekar en rökum er hollt að líta til Jóns forseta. Að vera og ekki virðast, það var einkenni hans. Það mættum við samtímamenn taka okkur til fyrirmyndar. Jón sagnfræðingur lýsti því á svölunum fyrir aftan mig að hann óskaði þess að það ætti fyrir þjóð vorri að liggja að fagna því þegar 200 ár væru liðin frá fæðingu Jóns Sigurðssonar, en einnig 300 ár og mörg hundruð ár eftir það. Að lokum leit sagnfræðingurinn til framtíðar og sagði: „Sje það eitt öðru framar, sem vjer vildum kjósa þessari fámennu, fátæku þjóð til handa þá er það sameining, samlyndi. Við erum svo kraftalitlir, að við megum ekki til lengdar við þessari stöðugu sundrung, innbyrðis hatri og óeirðum. Við verðum að geta tekið höndum saman, ef á liggur. Nú er það einkum tvent, sem hefur slíkt sameiningarafl í sjer fólgið. Annað er sameiginleg þjóðarógæfa, þjóðarböl, þjóðaráföll, ofsókn af hendi erlends ofurvalds eða annað þess háttar. Hitt er sameiginleg göfug og glæsileg þjóðarminning. Ógæfu vil jeg ekki æskja þjóð minni, böls vil jeg ekki biðja henni, jafnvel þótt það mætti leiða til hagsældar í framtíðinni. Því verði vil jeg ekki að svo stöddu kaupa sameiningu kraftanna. En hins vil jeg biðja af heilum hug, að þessi minningarhátíð, sem vjer höldum í dag, verði oss öllum, - öllum íslendingum - sameiningarhátíð, ekki skoðananna, heldur hjartnanna, í ósjerplægnu starfi fyrir land og lýð, í bróðurlegri samvinnu á öllum sviðum þjóðlífsins“ Við tökum í dag ákvörðun um að minnast Jóns Sigurðssonar með stofnun prófessorsstöðu í nafni hans. Það er vel við hæfi því að barátta Jóns Sigurðssonar fyrir sjálfstæði þjóðarinnar spratt upp úr þekkingu hans og baráttan var háð með rannsóknir og fróðleik að vopni. Þekking er því senn rótin að sjálfstæði þjóðarinnar og undirstaða farsældar til framtíðar. Lengi lifi minning Jóns Sigurðssonar.

Hæstv. forseti. Það er við hæfi að Alþingi minnist 200 ára fæðingarafmælis Jóns Sigurðssonar með táknrænum hætti. Í þingsályktunartillögunni er lagt til að stofnuð verði prófessorsstaða við Háskóla Íslands tengt nafni hans í þakklætis- og virðingarskyni. Jón Sigurðsson forseti var í lifanda lífi sameiningartákn íslensku þjóðarinnar. Hann færði henni jákvæða sjálfsímynd og um leið baráttuþrek í nývakinni þjóðfrelsisbaráttu víða í Evrópu. Réttmæt og óumdeilanleg gagnrýni á verslunarok danskra kaupmanna var undanfari sjálfstæðisbaráttu Íslendinga undan dönsku konungsdæmi. Jón Sigurðsson reisti markið hátt; Ísland skyldi verða frjálst og fullvalda ríki. Starfsvettvangur Jóns Sigurðssonar var breiður. Hann var einn fremsti vísindamaður í norrænum fræðum. Hann var á heimsmælikvarða, eins og sagt væri í dag. Hann var auk þessa víðsýnn, atorkusamur, nákvæmur og framfarasinnaður. Hann tengdi saman vísindi og atvinnu og benti á mikilvægi nýsköpunar fyrir hagsæld þjóðarinnar. Hann var öflugur stjórnmálamaður og lengi forseti hins endurreista Alþingis á 19. öld, fyrst neðri deildar og síðan sameinaðs þings. Viðurnefnið „forseti“ fékk hann þó ekki sem einn af forsetum Alþingis, heldur gekk hann undir því viðurnefni meðal vina eftir að hann var kosinn forseti Hafnardeildar Hins íslenzka bókmenntafélags árið 1851. Þaðan kemur forsetanafnið. Sem alþingismaður beitti hann sér fyrir mörgum brýnum þjóðþrifamálum en hann bar einnig hag Alþingis sem stofnunar fyrir brjósti og beitti sér m.a. fyrir bættum umbúnaði Alþingis á margvíslegan hátt. Hann hafði sterkan persónuleika og hreif fólk með sér í þeim þjóðþrifamálum sem hann beitti sér fyrir. Hann var óumdeildur pólitískur leiðtogi þjóðarinnar. Allt frá því að hann birti sína fyrstu pólitísku grein eða ritgerð og allt þar til hann lést. Ritgerðin bar titilinn „Um alþíng“ og telst hún vera fyrsta grundvallarritgerð hans um íslensk stjórnmál. Hæstv. forseti. Á Íslandi búa í dag um 300 þúsund manns, fjöldi á við íbúa í úthverfum stórborga eða smábæja erlendra ríkja. Okkur hættir til að telja það sjálfsagðan hlut að hafa starfandi öfluga háskóla, sterka lýðræðishefð, þingræði, opið stjórnkerfi og framsækið atvinnulíf. En eru þessir þættir allir sjálfgefnir? Þarf ekki stöðugt að vera á varðbergi til að viðhalda og efla grundvallarþætti þjóðlífsins? Var það sjálfgefið að háskólar og skólar landsins héldu að mestu leyti óbreyttri starfsemi í kjölfar efnahagshrunsins? Að stjórnsýslan og Alþingi stæðust álagið og atvinnulífið að mestu leyti? Ekkert af þessu er sjálfgefið hjá fámennri þjóð. Því ber okkur að standa vörð um þau gildi sem Jón Sigurðsson forseti lýsti sem forsendu að stofnun lýðræðisríkis. Að því er nú m.a. unnið í störfum stjórnlagaráðs með endurskoðun sjálfrar stjórnarskrárinnar, með breytingum á þingsköpum Alþingis, eins og samþykkt var fyrir nokkrum dögum á Alþingi. Hæstv. forseti. Áfram verður unnið að bættum umbúnaði Alþingis í anda Jóns Sigurðssonar. Í þeirri uppbyggingu sem þjóðin stendur nú frammi fyrir er gott að hafa framsýni og metnað Jóns Sigurðssonar að leiðarljósi. Hann taldi að til eflingar framfara í atvinnuháttum og lífskjörum bæri að efla vísindi og kunnáttu og er það megintilgangur þessarar þingsályktunartillögu. Háskóli Íslands hefur eflst á þeim 100 árum sem hann hefur nú starfað. Starfshættir háskólans eru í stöðugri þróun, eins og rannsókna- og fræðasetrin út um land bera vott um. Prófessorsstöðu við Háskóla Íslands er ætlað að efla rannsóknir og kennslu á þeim sviðum sem tengjast lífi og starfi Jóns Sigurðssonar. Hæstv. forseti. Ég mæli með samþykkt þessarar þingsályktunartillögu.

Forseti. Þessa dagana minnumst við tveggja alda fæðingarafmælis Jóns Sigurðssonar frá Hrafnseyri við Arnarfjörð. Forsætisnefnd Alþingis hefur lagt til að stofnuð verði prófessorsstaða tengd nafni hans við Háskóla Íslands og verði starfið unnið við rannsóknasetur Háskóla Íslands á Vestfjörðum og í samstarfi við Háskólasetur Vestfjarða. Er stöðunni ætlað að efla rannsóknastarf og kennslu sem tengist lífi, starfi og arfleifð Jóns Sigurðssonar og efla þekkingu á sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Er það vel. Störf og barátta Jóns einkenndist af róttækri skynsemi sem á erindi nú sem áður. Það eru fleiri en háskólamenn sem fjalla um starf Jóns og persónu hans. Í vetur sem leið lærðu börn í Kópavogsskóla um Jón, samtíma hans og sjálfstæðisbaráttuna og mörg þeirra skrifuðu um hann stuttar ritgerðir. Í einni slíkri segir, með leyfi forseta: „Jón hefur líklega ákveðið að verða stjórnmálamaður árið 1830 þegar skip komu frá útlöndum til Reykjavíkur og fréttist að það væri mikil bylting í gangi í Evrópu. Markmið Jóns í sjálfstæðisbaráttunni voru svipuð og margra annarra Íslendinga er áður höfðu barist fyrir réttindum landsins, að Íslendingar skyldu ráða sínum eigin málum. En munurinn var sá að hann studdist við önnur rök en áður höfðu þekkst. Hann krafðist þess að Íslendingar réðu sjálfir yfir ríki sínu, ekki konungurinn. Valdið skyldi vera í höndum þjóðarinnar, annað hindraði framfarir á Íslandi að mati Jóns.“ Forseti. Ég hef aldrei verið hrifin af því að setja menn á stall. Mennirnir eru breyskir og allir hafa bæði kosti og galla. En staða Jóns og hlutverk er einstakt og á stall var hann settur. Það fer vel á því að Jón standi fyrir utan Alþingi, á miðjum Austurvellinum sem hefur verið vettvangur mótmæla og rósturs síðustu missirin. Þar hefur fólk safnast saman, staðið upp og sagt: Hingað og ekki lengra. Við mótmælum öll. Fólkið hefur krafist þess að valdið verði í höndum þjóðarinnar. Annað hindri framfarir á Íslandi. Jón stendur á Austurvelli okkur öllum til aðhalds og hvatningar svo við getum öll orðið sómi Íslands, sverð þess og skjöldur. Forseti. Ég velti því stundum fyrir mér hvar Jón væri ef hann væri uppi á okkar tímum. Ég held að hann mundi einmitt beita gagnrýninni hugsun sinni og hæfileikum innan háskólasamfélagsins og því finnst mér við hæfi að efla háskólastarf á æskuslóðum hans á þessum tímamótum. En stundum, frú forseti, tæki hann sér stöðu einmitt hér fyrir utan, á Austurvelli miðjum. Hann stæði í fjöldanum og krefðist réttlætis og að valdið yrði í höndum þjóðarinnar.

Hæstv. forseti. Það er vel við hæfi að Alþingi og stjórnvöld staldri við í tilefni af merkum tímamótum og minnist mikilvægra skrefa sem stigin hafa verið í framfaraátt, landi og þjóð til heilla. Það er mikilvægt fyrir okkur að virða söguna og þá hornsteina sem lagðir hafa verið til grundvallar samfélagi okkar. Við höfum á þessum sérstaka þingfundi heiðrað minningu Jóns Sigurðssonar. Baráttu sína háði Jón Sigurðsson m.a. á vettvangi Alþingis. Penninn var þó hans helsta vopn og var hann óvenjuleg þjóðfrelsishetja að því leyti. Þjóðfrelsishetjur annarra landa voru gjarnan með byssu eða önnur vopn í höndum en Jón barðist með penna sínum. Til orða hans, bæði í ræðu og riti, er enn vitnað af ýmsu tilefni. Við minnumst þessa friðsama og staðfasta baráttumanns með margvíslegum hætti um land allt á þessu ári og er það vel. Margt í fari hans og starfsháttum getum við sem störfum á vettvangi stjórnmálanna svo sannarlega tekið okkur til fyrirmyndar og það eigum við að gera. Hann var víðsýnn og framsýnn og hafði mikla trú á því að Íslendingar ættu framtíð fyrir sér sem þjóð meðal þjóða. Engum blandast í dag hugur um að þar hafði hann á réttu að standa. Á aldarafmæli Jóns Sigurðssonar 17. júní árið 1911 var Háskóli Íslands stofnaður í þessum sal. Þess verður minnst með hátíðarsamkomu í fundarsal þingsins á þjóðhátíðardaginn. Með tilkomu háskólans voru í fyrsta sinn sköpuð skilyrði til almennrar vísindastarfsemi hér á landi. Tilkoma skólans markaði tímamót í sögu þjóðarinnar, í menningarlífi hennar og rannsóknastarfsemi og í þá öld sem liðin er frá stofnun hans hefur Háskóli Íslands verið grunnundirstaða æðri menntunar í landinu. Hann hefur verið skóli allrar þjóðarinnar og máttarstólpi þess þekkingarsamfélags sem einkennir íslensku þjóðina í dag. Ég hef átt samtöl við fulltrúa flokkanna hér á Alþingi og get því lýst yfir fyrir hönd Alþingis og ríkisstjórnar að við munum sameinast í því, Alþingi og ríkisstjórn, að heiðra Háskóla Íslands í tilefni af 100 ára afmæli hans með stofnun aldarafmælissjóðs Háskóla Íslands. Stofnframlag í sjóðinn á afmælisárinu 2011 eru 150 millj. kr. Sérstakur starfshópur skipaður fulltrúum frá Alþingi, forsætisráðuneytinu, fjármálaráðuneytinu, mennta- og menningarmálaráðuneytinu og Háskóla Íslands verður settur á fót og mun meta og gera tillögur um framlög í aldarafmælissjóðinn á árunum 2012–2020. Markmið sjóðsins er að efla rannsóknir og nýsköpun sem nýtast muni til uppbyggingar atvinnulífs og verðmætasköpunar í þágu íslensks samfélags og þjóðar. Við mat á árlegu framlagi í sjóðinn verður höfð hliðsjón af hvernig miðar í sókn Háskóla Íslands að markmiðum eins og þau eru sett fram í stefnu skólans og áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum á framangreindu tímabili. Í yfirlýsingu um afmælissjóð Háskóla Íslands segir enn fremur, með leyfi forseta: „Háskóli Íslands vinnur að því að efla rannsóknir og nýsköpunarstarfsemi til þess að tryggja framþróun og vöxt í íslensku samfélagi m.a. með eftirfarandi markmið að leiðarljósi: Að fylgja eftir stefnu Vísinda- og tækniráðs, en þar er hvatt til þess að byggja upp mennta- og vísindakerfi sem er í fremstu röð meðal þjóða og starfar í nánum tengslum við atvinnulíf. Að styrkja grundvöll kennslu, rannsókna og fræðiiðkana í landinu öllu og byggja með skipulegum hætti upp starfsemi sem miðar að því að nýta, afla og miðla þekkingu. Að háskólastarfsemi þjóni því markmiði að efla og rækta íslenska menningu, íslenska tungu og menningararf. Það er von ríkisstjórnar Íslands og Alþingis að aldarafmælisgjöfin efli vísindastarf í Háskóla Íslands og verði honum og þjóðinni allri til heilla.“ Hæstv. forseti. Nú er komið að lokum vorþings á 139. löggjafarþingi með því að lesið verður hefðbundið forsetabréf um þingfrestun. Að baki er annasamur vetur þar sem Alþingi hefur fjallað um mörg afar flókin og viðamikil mál. Margt hefur áunnist og mörg merk skref hafa verið stigin og tekist hefur verið á í þingsölum. Okkar bíða jafnframt mikilvæg úrlausnarefni á komandi septemberþingi. Ég vil þakka öllum þingmönnum þeirra miklu vinnu og ég vil þakka starfsfólki Alþingis fyrir þeirra mikilvæga framlag. Það er von mín og trú að okkur auðnist að virða mismunandi sjónarmið og stefnur og að við getum tekist málefnalega á um þau frumvörp sem bíða afgreiðslu. Mun ég nú lesa forsetabréf um þingfrestun. „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Að ég, að tilskildu samþykki Alþingis, veiti forsætisráðherra umboð til þess að fresta fundum Alþingis, 139. löggjafarþings, frá 15. júní 2011 eða síðar, ef nauðsyn krefur, til 2. september. Gjört í Reykjavík, 10. júní 2011. Ólafur Ragnar Grímsson. Jóhanna Sigurðardóttir. Forsetabréf um frestun á fundum Alþingis.“ Samkvæmt þessu umboði og með vísan til samþykkis Alþingis lýsi ég yfir því að fundum Alþingis 139. löggjafarþings er frestað. Ég óska hv. alþingismönnum, starfsmönnum þingsins, svo og landsmönnum öllum allra heilla.