Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lúðvík Jósefsson Herra forseti. Mér þykir ástæða til að vekja athygli á því alvarlega ástandi, sem nú er að skapast í landinu vegna verkfallanna. Verkföll þau, sem þegar eru á skollin, eru víðtækari og ná til fleiri staða á landinu en dæmi eru til um áður hér á landi. Segja má, að svo til öll framleiðslustörf í kaupstöðum og þorpum landsins hafi stöðvazt. Sjávarútvegsstörf liggja svo að segja alveg niðri, iðnaður hefur stöðvazt, flutningar eru nær engir í landinu, og samgöngur liggja að mestu niðri. Á því er enginn vafi, að þjóðarbúið sem heild hefur þegar tapað tugum milljóna króna á því ástandi, sem hér hefur skapazt, og standi verkföllin lengi, þá er enginn vafi á því, að það tjón, sem þjóðarbúið sem heild hlýtur af þessum deilum, hlýtur að skipta hundruðum milljóna króna. Aðdragandi þeirra kaupdeilna, sem nú standa yfir, hefur orðið með nokkuð sérstökum hætti. Eins og kunnugt er, voru gerðir bráðabirgða kaupgjaldssamningar um miðjan júní í sumar á milli vinnuveitenda og fjölmargra verkalýðsfélaga í landinu. Þeir samningar áttu að standa í aðeins fjóra mánuði, en að þeim tíma loknum var gert ráð fyrir, að til nýrra samninga kæmi og til frekari launabreytinga en gerðar voru um miðjan júní. Það, sem síðan gerðist á næstu fjórum mánuðum, frá miðjum júní og fram til miðs október, var með þeim hætti, að engum manni í landinu gat blandazt hugur um, að það hlaut að koma til, að verulegar kaupbreytingar þyrftu að verða í landinu við almenna verkamannavinnu, með tilliti til þeirrar gífurlegu dýrtíðar, sem á hafði skollið einmitt nú á s.l. sumri, og einnig þeirra miklu og almennu launabreytinga, sem urðu á þessum sama tíma hjá ýmsum starfshópum í landinu. Það var því fyllilega ljóst öllum atvinnurekendum í landinu og einnig ríkisstj., hvað að fór í þessum efnum. Staðreyndirnar eru þær, síðan kaupgjaldssamningarnir voru gerðir í miðjum júní og þar til nú, að hin almenna framfærsluvísitala hefur hækkað um 15 stig, og nú er vitað um 6 viðbótarvísitölustig vegna verðhækkana, sem þegar hafa verið ákveðnar eða er nokkurn veginn vitað um að munu á detta á næstunni, þannig að heildarhækkun framfærsluvísitölunnar er um 21 stig, sem nú er gengið út frá, en það samsvarar um 16% hækkun á verðlagi. Slíkar staðreyndir gera það vitanlega alveg ljóst, að til verulegra kaupbreytinga hlýtur að þurfa að koma, eins og þessi mál öll liggja fyrir nú. Hæstv. ríkisstj. hefur þegar lagt fram till., sem áttu að verða til þess að auðvelda lausn þessarar deilu. En till. ríkisstj. náðu allt of skammt, eins og þegar kom í ljós, því að þær gerðu hvergi nærri að jafna þann mun, sem liggur í þessari fyrirsjáanlegu 16% verðlagshækkun, sem orðin er eða alveg sýnilega verður nú næstu daga. Vegna þess, hve þetta ástand allt saman er alvarlegt og vandinn fer sýnilega vaxandi, því lengra sem líður, þá vildi ég beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj., hvort hún hafi ekki hugsað sér að leggja fram nýjar till., sem greitt gætu fyrir lausn vinnudeilnanna, eða er málinu kannske þannig komið, að hæstv. ríkisstj. treysti sér ekki til frekari afskipta af málinu og þykist hafa gert allt það, sem hún geti gert? Ef málið er þannig, þá tel ég alveg óhjákvæmilegt, að það komi skýrt fram hér á Alþingi og það fyrr en síðar, vegna þess að að öllum líkindum fer nú mjög að styttast sá tími, sem þm. eru hér að störfum fyrir jólafrí, en ég tel, telji ríkisstj. sig ekki hafa möguleika til frekari aðgerða, þá hljóti Alþingi sjálft að athuga, hvað það getur gert til þess að greiða fyrir samkomulagi á milli deiluaðila. Það vakir ekki fyrir mér, að Alþingi setji löggjöf um lausn deilunnar, heldur hitt, að á því leikur enginn vafi, að Alþingi hefur í sínum höndum aðstöðu til þess að gera ráðstafanir, bæði til hagsbóta fyrir launþega og einnig ráðstafanir til hags fyrir framleiðendur í landinu, sem gætu orðið til þess, að þessir aðilar, sem semja þurfa um kaup sín á milli, geti náð eðlilegu samkomulagi í þessari deilu. Á því leikur enginn vafi, að margt og mikið er í hættu í landinu, ef verkföllin halda áfram að breiðast út, eins og allar Líkur benda til. Þó að svo hafi nú til tekizt, að verzlunarmenn hafi gert bráðabirgðasamning um sín kjör og séu ekki lengur í verkfalli, þá breytir það í rauninni mjög litlu um alvöruna í þessu máli. Þjóðarbúið lifir ekki lengi á því, að seldar verði upp þær vörur, sem nú liggja í verzlunum landsins. Það er hitt, sem skiptir mestu máli, hvort hægt verður að hefja framleiðslustörf á ný, þau störf, sem öll undirstaðan í þjóðfélaginu hvílir á. Ég minni á í þessu sambandi, að nú er einmitt sá tími, sem nauðsynlegur er til þess að undirbúa vetrarvertíðina hjá fiskibátaflotanum, og verði hin almennu verkföll lengi enn, þá hlýtur að falla framan af vetrarvertíð hjá mörgum, og auðvitað er skammt til þess tíma, að vetrarvertíð á að byrja, og þá er líka einnig fyrirsjáanlegt, að hún getur ekki hafizt víðast hvar á landinu, ef verkföllin standa þá enn yfir. Slíkt mundi auðvitað valda mjög tilfinnanlegu tjóni fyrir þjóðarheildina. Mér sýnist furðulegt, ef málin verða látin ganga þannig af hálfu atvinnurekenda og ríkisvaldinu sjálfu, að það þyki fært að eyða tugum eða jafnvel hundruðum milljóna króna í herkostnað í slíkri deilu eins og þessari, í staðinn fyrir að nota þá fjármuni, sem þannig fara, til þess að leiðrétta það, sem flestir menn í landinu nú viðurkenna að sé óhjákvæmilegt að leiðrétta, en það er að hækka laun hinna lægra launuðu í landinu. Ég vil vænta þess, að hæstv. forsrh. svari spurningu minni um þetta mál, hvað ríkisstj. hefur hugsað sér í þessum efnum, hvort hún telur ekki nauðsyn á því og hún geti gert nýjar till., sem mættu verða til þess, að þessi mál leystust, eða hvort hún hefur nú dregið þannig að sér höndina, að hún telji sig ekki geta gert frekar að í málinu.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, slitnaði upp úr samningaumleitunum milli atvinnurekenda og verkamanna eða þeirra sami;aka aðfaranótt s.l. þriðjudags. Þá bar mjög mikið á milli, og hefur síðan ekki verið haldinn fundur milli aðila almennt, þó að verzlunarmenn og þeirra vinnuveitendur hafi hins vegar náð samkomulagi sín á milli. En verzlunarmenn lýstu þegar á þessum tíma yfir sérstöðu sinni, óskuðu eftir samningaumleitunum við sína vinnuveitendur, og hafa þeir nú komizt á fyrir milligöngu sáttasemjara. Skömmu áður en upp úr þessum almennu samningum slitnaði, beindi ríkisstj. þeirri eindregnu ósk til aðila, vegna þess að kanna þurfi til hlítar allar leiðir, sem kunna að horfa til friðsamlegrar lausnar, svo mikið sem í húfi er, tækju þeir sér hæfilegan viðbótarfrest, svo að einskis verði látið ófreistað til að ná sáttum. Við þessari ósk ríkisstj. treystu launþegar sér þá ekki til þess að verða né hafa þeir síðan snúið sér til sáttasemjara og óskað eftir fundi undir hans forustu. Hvorugur aðila hefur heldur leitað til ríkisstj. um hennar atbeina eða fyrirgreiðslu, og hefur þeim þó verið margtjáð af hálfu ríkisstj., að hún væri hvenær sem er fús til viðræðna við aðila í því skyni að reyna að ná sáttum, ef kostur væri. Þannig standa málefni nú. Eftir lögunum um stéttarfélög og vinnudeilur má segja, að það sé ætlazt til þess fyrst og fremst af aðilum að óska eftir því við sáttasemjara, að efnt sé til sáttafundar, eftir að upp úr hefur slitnað, þegar þeir telja, að það megi að gagni verða. Eins er það á mati sáttasemjara, hvenær hann telur heppilegt að efna til slíks fundar. En nú horfir svo, að mjög mikið ber á milli, svo mikið, að vonlaust virðist vera í bili um raunhæfar viðræður aðila á milli. Það er því frekar ástæða til þess að vekja athygli á því, að það er auðvitað fyrst og fremst aðilanna sjálfra að gera sáttasemjara aðvart um, hvenær þeir telja, að mál hafi skipazt svo, að þýðingu geti haft að hefja að nýju sáttaumleitanir. Að öðru leyti hlýtur það að vera á mati sáttasemjara, hvenær hann telur það þjóna gagnsamlegum tilgangi. Eins er það, eins og ég áðan sagði, að ríkisstj. mun að sjálfsögðu, hvenær sem aðilar óska, ræða við þá og athuga allar þeirra till. um lausn á þessum mikla vanda. En engin slík málaleitun hefur borizt frá aðilum, eftir að upp úr slitnaði aðfaranótt s.l. þriðjudags. Það er auðvitað engu að síður svo, að ríkisstj. hefur hugleitt, hvort hún á þessu stigi málsins gæti gert till., sem líklegar væru til sátta, og það verður að segja eins og er, að meðan jafnmikið ber á milli og eftir að annar aðili hafði gersamlega hafnað þeim samningsgrundvelli, sem ríkisstj. gerði till. um, er ekki líklegt, að till. ríkisstj. geti að miklu gagni orðið, né auðvelt að átta sig á, hvers eðlis þær ættu að vera, þannig að raunverulega mundi horfa til sátta. Um þessi mál hefur fyrr á þessu þingi verið ýtarlega rætt, og þó að ummæli hv. þm., er síðast talaði, gæfu nokkurt tilefni til þess, þá skal ég ekki hefja þær umr, nú að nýju. Ég vil einungis leiðrétta það, sem mér skildist hann halda fram, að það væri enn von á 6 vísitölustiga hækkun verðlags vegna þeirra almennu hækkana, sem orðið hefðu fyrr á þessu ári, án tillits til lausnar þessarar deilu. Ég hygg, að verulegur hluti þeirrar upphæðar spretti af líklegri hækkun útsvars og tekjuskatts á næsta ári, sem ekki eingöngu stafar af almennum verðlagshækkunum, heldur af raunverulegum launatekjum, sem orðið hafa, og þar með auðvitað einnig og ekki sízt af þeim launahækkunum, sem þegar hafa átt sér stað á þessu ári og eru, eins og kunnugt er, 13%. Hv. þm. talaði um það, sem rétt er, að viðurkennt væri af öllum, að hækka þyrfti kaup í almennri verkamannavinnu. Ég hygg, að þetta sé rétt og sízt ofmælt, og einmitt þær till. um samningsgrundvöll, sem ríkisstj. bar fram, byggðu á þeirri meginhugsun. En verkalýðshreyfingin taldi sér ekki fært að gera þarna upp á milli almennrar verkamannavinnu og þeirra, sem hærra kaup fá. Það er ljóst, að málið hlýtur að verða leyst með mjög mismunandi hætti eftir því, hvað fyrir mönnum vakir einmitt í þessu efni. Er hér því stefnt að almennri launahækkun í landinu, eða er eingöngu stefnt að hækkun á kaupi þeirra lægst launuðu, þ.e.a.s. hjá verkamönnum eiginlegum og þeim, sem tilsvarandi kauptaxta hafa? Fram hjá þessu meginatriði málsins verður ekki með nokkru móti komizt, og tjáir engin tæpitunga í því efni. Það verður alveg að vera ljóst, hvort markmiðið menn hafa valið sér. Nú má segja, að eitt af því fáa, sem verkalýðshreyfingin og atvinnurekendur hafa komið sér saman um í þessu efni enn, er að breyta til frá þeim grundvelli, sem ríkisstj. lagði að þessu leyti. Það er vissulega mjög mikilvæg staðreynd, er gerir það að verkum, að málið verður allt mun erfiðara viðureignar og hlýtur að hafa miklu afdrifaríkari áhrif fyrir allt efnahagslíf þjóðarinnar. Hv. þm. vakti með réttu athygli á þeim miklu verðhækkunum, sem orðið hafi hér á þessu ári. Ég skal ekki fara almennt í að rekja orsakir þeirra, en þar kemur enn fram sú sama þróun, sem við höfum átt við að búa undanfarin ár og segja má áratugi og leitt hefur til þess, að hinir lægst launuðu hafa þrátt fyrir stöðugar kauphækkanir orðið hlutfallslega verr úti en skyldi og áður var. Ef menn vilja hverfa frá þessari óheillaþróun, verða þeir að vera við því búnir hver og einn, sem því heldur fram, að vilja leggja nokkuð í sölurnar til þess. Því miður hefur, þegar á reyndi, ekki virzt vera fyrir hendi skilningur á þessu atriði. Till. ríkisstj. byggðust á ákveðnum forsendum, fyrst og fremst þessari, sem ég nú talaði um, og enn fremur þeirri, að draga úr muninum á dagkaupi og eftirvinnu- og næturvinnukaupi annars vegar, í því skyni að gera lífvænlegra af dagkaupinu einu og létta undir með þeim, sem ekki geta stundað verulega eftir- og næturvinnu. Mér skilst, að þessi till. hafi einnig hlotið daufar undirtektir, þó að allir viðurkenni hins vegar, að eitt okkar meginvandamál sé það, hvernig horfið verði frá hinum langa vinnutíma, og er ekki um að villast, að till. ríkisstj. að þessu leyti var liður í þeirri viðleitni. Við fyrri umr. á þessu þingi um þetta mál var mikið um það rætt, hvort Alþingi ætti að hafa afskipti af þessum málum, og var því þá af hv. þm. og hans skoðanabræðrum harðlega mótmælt, að slíkt ætti að gera með þeim hætti, sem þá var lagt til, þ.e.a.s. að reyna að skapa nokkurt hlé í því skyni, að aðilar fengju færi á því að athuga allar hliðar málsins og reyna að ná friðsamlegu samkomulagi. Þetta átti að gera með lagaboði, og hv. þm. vitnar vafalaust til þess, að það hafi einmitt verið lögþvingunin, sem í þessu lýsti sér, sem hann var svo mjög andvígur. En við meðferð þess máls bar hv. þm. og hans skoðanabræður ekki fram neinar brtt. um það, hvers eðlis hann teldi, að afskipti ríkisstj. og Alþingis af málinu ættu að vera, þó að hann segi nú, að Alþingi verði að láta málið til sín taka. En þá var mjög til þess vitnað, að frjáls samningsréttur aðila hlyti að vera undirstaða og forsenda þess, að heillavænleg lausn fengist. Nú náðist að vísu það, að menn tóku sér mánaðarfrest, og segja má, að ríkisstj. og meiri hl. Alþingis hefði verið í lófa lagið að framlengja þann frest til áramóta með samþykkt launamálafrv. Það þótti þó ekki rétt að gera slíkt, þar sem vitað var, að verkalýðshreyfingunni var slík lögþvingun mjög á mótí skapi, og einmitt eðlilegt, að prófað væri til hlítar, hvort friðsamleg lausn fengist. Nú er það að vísu staðreynd, að þessi frestur var ekki nema að litlu leyti notaður til raunhæfra samninga, eins og nánar var lýst í því bréfi til aðila, sem ríkisstj. skrifaði þeim hinn 9. des. s.l. En engu að síður voru þá þó samningar reyndir, sem ekki hafði verið áður, og aðilar ræddust við sín á milli, en með þessum sorglega litla árangri, að svo mjög bar á milli, þegar að verkfallstím,a kom, að mjög erfitt sýnist að brúa það bil, á meðan aðilar nálgast ekki meira. Ríkisstj, varð fyrir ámæli annars vegar af þeim sökum, að hún hefði dregið of lengi að leggja fram sínar tillögur, og var þó, þegar þær komu fram, viðurkennt af hv. Framsfl., að þær voru spor í rétta átt, þó að það fylgdi með, að það væri of seint stigið. Af hálfu hv. Alþb.- manna og einkum forseta Alþýðusambandsins var því hins vegar haldið fram, að hér væri rasað um ráð fram og ríkisstj. ætti ekki að skipta sér af málinu fyrr en á seinna stigi þess, þegar betur væri komið í ljós, hvað raunverulega bæri á milli, og þegar eitthvað lægi fyrir, sem líklegt væri að ríkisstj. gæti með sínum till. liðkað, og bilið orðið svo lítið, að hægt væri að brúa það með ráðstöfunum af hálfu ríkisvaldsins. Þessi skoðanamunur hlýtur auðvitað ætíð að vera fyrir hendi. Sumum finnst of hratt farið, öðrum of hægt, og engum líkar það, sem gert er. En ríkisstj. lagði fram sínar till., þegar ekkert gekk með samninga, og þær urðu þó upphaf hinna einu raunverulegu umr., sem áttu sér stað á milli atvinnurekenda og verkalýðshreyfingarinnar um málið á þessu tímabili. Grundvelli ríkisstj. var hafnað, og þá er á það að líta, hvenær tímabært sé, að ríkisstj. hefjist handa að nýju. Eins og ég segi, hefur hvorugur aðili, frá því að upp úr slitnaði, til hennar leitað eða óskað hennar atbeina. Og eins og nú stendur, ber svo mikið á milli, að ekki er sýnt, að það sé á valdi eða færi ríkisstj. að brúa það bil. Það er því eðlilegt, að aðilar reyni enn betur sín á milli, hvort þeir geti nálgazt hvor annan, og ef þar er orðið um viðráðanlegan mismun að ræða, þá er sjálfsagt, að ríkisstj. komi til og kanni til ýtrustu hlítar, hvað hún geti gert til fyrirgreiðslu og lausnar málinu. En eins og horfir, meðan svona mikið ber á milli, er ekki sýnt, hver afskipti ríkisstj. gæti haft af málinu önnur en lögþvingun gagnvart báðum aðilum eða öðrum hvorum, og það er einmitt það, sem hv. stjórnarandstæðingar töldu með öllu óráðlegt við fyrri umr. um þessi mál hér á Alþingi nú í vetur.



Herra forseti. Ég vil gjarnan fá leyfi til að segja nokkur orð um þessi efni, sem hér hefur borið á góma, en ég skal reyna að haga orðum mínum þannig, að þeirra vegna þurfi ekki að þreyta hér langar umr. almennt um efnahagsmálin eða ástandið. Það er enginn vafi, að mjög alvarlegt ástand er að skapast í landinu. Um það hljóta allir að vera sammála. Í þessu sambandi vil ég leggja alveg sérstaka áherzlu á, að mér finnst, að ríkisstj, berí skylda til að greiða fyrir því, að samningar geti tekizt, og eiga frumkvæði að samningaleiðinni. Allir vita, að almenna kaupgjaldið í landinu er óbærilega lágt, samanborið við önnur laun og einnig samanborið við hækkanir, sem orðið hafa á öðrum launum, enn fremur samanborið við það, sem raunverulega þarf minnst að hafa til þess að geta dregið fram lífið, eins og dýrtíðin er orðin. Og einnig vita menn, að samningsbundna, almenna kaupið er einnig lægra en það, sem borgað er í æðimörgum starfsgreinum, sem telja sig hafa ráð á því. En ýmsar nauðsynlegustu framleiðslugreinarnar telja sig ekki geta borgað hærra en samningar segja til um og þar með allt of lágt kaup, lægra en menn geta komizt af með. Þeir, sem búa við þetta samningsbundna kaup, þeir búa við óbærileg kjör. Það, sem mér sýnist því fyrst og fremst þurfa að gera, þegar ástandið er svo alvarlegt, og ég skal ekki ræða hér, hvers vegna ástandifi er svona, þó að ég hafi mínar skoðanir á því, sem hafa ekkert farið dult og hafa í engu breytzt, heldur staðfestst, ef nokkuð er, - það, sem fyrst og fremst þarf að gera að mínu viti, er, að ríkisstj. standi fyrir því að greiða götu þeirra framleiðslugreina, sem höllustum fæti standa, svo að þessar framleiðslugreinar sjái sér fært að semja um lífsnauðsynlega kauphækkun strax. Ég tel, að ríkisstj. verði að gera þetta strax, því að ég get ekki séð, að málið leysist á viðunandi hátt öðruvísi en ríkisstj. eigi þannig frumkvæði að því að ganga í þessa hlið á málinu. Ég hef þá skoðun, en skal ekki fara að útfæra það hér nú eða vekja um það kappræður, að ef það hefði verið snúið að því að semja í október í stað þess, sem gert var, þá vært fyrir löngu búið að gera viðunandi samninga. Ég álít einnig, að tillögur ríkisstj., sem hún gerði 3. des. eða eitthvað þar í kring, hafi verið þess alls ómegnugar að leysa þennan vanda og það hljóti öllum að vera ljóst. Þetta hlýtur að hafa átt að vera eins og fyrsta útspil af hendi hæstv. ríkisstj. Ég held, að ríkisstj. hljóti að hafa verið það alveg ljóst, að till. megnuðu alls ekki að leysa málið, og ég hef ævinlega leyft mér að líta svo á, að þær hlytu að vera fyrsta útspil ríkisstj. í málinu. Og ég álít það lífsnauðsyn, að hæstv. ríkisstj. dragi ekki stundinni lengur að spila út sínum spilum áfram, til þess að einhver von verði til, að hnúturinn leysist. Þessar till. gengu að sumu leyti í rétta átt, en að öðru leyti voru gallar á þeim. Þær gengu að sumu leyti í rétta átt, en allt of skammt, til að þær gætu leyst vandann. Og ég held því, að hæstv. ríkisstj. hljóti að hafa verið ljóst, að þarna þurfi að bæta mikið um og gera stórfelldari ráðstafanir til hagsbóta fyrir framleiðsluna en hæstv, ríkisstj. ráðgerði í þeim till. Ég vil benda á, að það hefur verið eytt miklum tíma til að fá sem flesta til að koma að samningaborðinu í einu. Mjög miklum tíma og mikillí fyrirhöfn hefur verið eytt í þetta, og þá álit ég, að það eitt sé sæmandi fyrir hæstv. ríkisstj. að beita sér fyrir því, að mál allra þessara aðila verði leyst í einu, sem hafa þarna, sumpart fyrir hennar tilmæli, skipað sér saman til samninga. Fram að þessu hefur það mest verið fundið að, að það kæmi einn og einn í einu og þess vegna væri ekki hægt að koma neinni heildarlausn við. Þess vegna vil ég leggja áherzlu á, að hæstv. ríkisstj. vinni þannig að þessum samningum og beiti áhrifum sínum í þá átt, að þannig verði að þeim unnið, að það verði leitað að heildarlausn fyrir þá, sem hafa skipað sér saman, nánast eftir tilmælum hæstv. ríkisstj., til þess að fremur væri hægt að ná tökum á þessum málum, en ekki verði farið út á þá braut að reyna að slíta þessi samtök í sundur og láta stórdeilu þessa standa óleysta, á meðan er verið að reyna við slíkt, - að gengið sé í þetta með heilindum og reynt að leysa málið sem mest í heild, þar sem nú loksins því hefur fengizt framgengt, að svo margir hafa komið í senn til að reyna að afgreiða kjaramál sín í einu lagi. Hv. 5. þm. Austf., sem hóf þetta mál, spurði hæstv: ríkisstj. um, hvað hún ætlaðist fyrir og hvað væri hennar næsta skref í málinu, og hæstv. forsrh. kom nokkuð inn á það, og ég varð fyrir vonbrigðum að ýmsu leyti af því, sem hann sagði. Ég skal greina strax, í hverju það lá sérstaklega. Það lá í því, að hæstv. ráðh, talaði í þeim anda, að það væri ekki ríkisstjórnarinnar að eiga frumkvæði til að komast út úr þessum erfiðleikum. Þar er ég á allt öðru máli. Hann sagði líka, að launþegasamtökin hefðu ekki snúið sér til sáttasemjara og beðið um fund. Launþegasamtökin eiga sannarlega ekki að þurfa að snúa sér til sáttasemjara til að biðja um fund. Það á öllum, sem hér eiga hlut að máli, að vera skylt að halda uppi látlausum, linnulausum tilraunum til að leysa deiluna, kynna sér viðhorfin og gera þá uppástungur til lausnar henni. Enn fremur sagði hæstv. ráðh., - og ég varð líka fyrir vonbrigðum með það, - að ríkisstj. mundi hvenær sem er ræða við aðila og athuga þeirra till. Þetta finnst mér ekki heldur rétt viðhorf. Ég álít, að hæstv. ríkisstj, verði að eiga frumkvæði í þessu máli og það muni seint leysast ella, vegna þess að lausn þess veltur svo mjög á því, hvaða ráðstafanir verða gerðar í málunum almennt, því að án slíkra ráðstafana verður ekki auðið að leysa þetta. Lögþvingunarleiðin er útilokuð. Hún er úr leik, sem betur fer, og það verður að leysa þetta mál með samningum, og þá verður ríkisstj. að eiga þar mikið frumkvæði og gera myndarlegar ráðstafanir, ef vel á að fara, og ekki bíða eftir því, að einn eða annar aðili geri þetta eða hitt, heldur hafa forustu í málinu. Þetta er mitt svar við þeirri spurningu, sem hæstv, forsrh. varpaði í raun og veru fram, þar sem hann sagði, að spurningin væri, hvenær væri tímabært fyrir ríkisstj. að hefjast handa að nýju. Ég vænti, að það, sem hæstv. forsrh. sagði svo um afskipti Alþingis og þá deilu, sem hér varð um lögbindingu kaups og annað þvílíkt, beri ekki að gott þannig, að hann beri ekki gott skynbragð á, að það er allt annað og sitt hvað og eins óskylt og austur og vestur eða suður og norður, að lögfesta kaupgjald á Alþ., og hitt, að ríkisstj. landsins geri allar hugsanlegar ráðstafanir með tilstyrk löggjafarvaldsins til þess að greiða fyrir því að leysa málið eftir samningaleiðinni og hafi frumkvæði um það, og það er það, sem ég fyrir mitt leyti vil leggja höfuðáherzluna á.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði, að ríkisstj. hafi hugleitt að gera nýjar till., en mér skildist á því, sem hann sagði, að hann efaðist enn um, að tími væri kominn til þess, að ríkisstj. legði fram nýjar tillögur, sem mættu miða að sáttum á milli aðila. Og í þessu sambandi sagði hæstv. forsrh., að deiluaðilar hefðu ekki snúið sér til ríkisstj. eða beðið um frekari afskipti hennar af málinu nú um sinn. Ég hélt, að það hefði komið skýrt fram, að atvinnurekendur, sérstaklega fulltrúar útflutningsatvinnuveganna, hefðu talið, að tilboð ríkisstj. þeim til hagsbóta hafi gengið allt of skammt, og það væri meginástæða til þess, að þeir teldu sér ekki fært að ganga lengra til móts við launakröfur sinna viðsemjenda en þeir hefðu þegar gert, því að illa trúi ég því, að fulltrúar útflutningsatvinnuveganna viðurkenni ekki opinberlega, að það sé á því rík nauðsyn, að þeir geti borgað hærra kaup en þeir hafa gert til þessa, til þess að þeir geti verið samkeppnisfærir um vinnuaflið. Ég hygg, að í till. þeim, sem ríkisstj. gerði, hafi hún miðað við það að létta nokkrum útgjöldum af útflutningsatvinnurekstrinum frá því, sem í gildi er nú, en hins vegar hafi ríkisstj. séð ástæðu til þess, um leið og hún létti nokkrum útgjöldum af útflutningsatvinnuvegunum, að gera till. um að leggja nýjan skatt á landsmenn almennt til hreinnar tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, óháð þessum deilum, sem nemur margfaldri þeirri upphæð, sem ríkisstj. sá sér fært að bjóða útflutningsatvinnuvegunum til stuðnings því, að þeir geti risið undir hærra kaupgjaldi. Ég hygg, að þetta hafi komið mörgum á óvart, að ríkisstj. skyldi einmitt á þessum tíma, þegar var verið að leysa þessi vandamál, koma fram með till. um það, að leggja þyrfti á almennan skatt í landinu til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, sem nam miklu hærri fjárhæð en hún taldi sér fært að aðstoða útflutningsatvinnuvegina með, Ég held því, að það sé enginn vafi á því, að fulltrúar útflutningsatvinnuveganna beinlínis ætlist til þess, eins og þeir hafa gert opinberlega till. til ríkisstj. um áður, að ríkisstj. gangi lengra til móts við þá, og á því standi hvað þá áhrærir í þessum samningum. Hitt er svo mín skoðun, að á því leiki enginn vafi, að ýmsar greinar atvinnulífsins geta borgað það kaup, sem fram á er farið í þessum samningum, og reynslan hefur þegar sýnt það, að þær greinar hafa borgað nokkuð svipað kaup og farið er fram á í samningunum af fulltrúum verkalýðsfélaganna og það þurfi því ekki að gera neinar sérstakar ráðstafanir af hálfu ríkisvaldsins til þess að aðstoða þær atvinnugreinar. Ég tek alveg undir með hæstv. forsrh., að það er vitanlega æskilegast, að aðilarnir í deilunni, vinnuveitendur og fulltrúar verkalýðssamtakanna, eigist sem mest einir við um þessi mál og reyni að fikra sig áfram til samkomulags. En þegar málin eru þannig, að bein afskipti ríkisvaldsins hafa leitt til þess, að aðilarnir telja sig ekki hafa bolmagn til þess að verða við þeim kröfum, sem fram eru settar, er vitanlega eðlilegt, að ríkisstj. komi þar til og ræði við aðila um það atriði og teygi sig til hins ýtrasta til þess að fá þau atriði úr veginum, sem þar hafa verið til fyrirstöðu. Hæstv. forsrh. minntist á það, að við fulltrúar Alþb. hefðum mjög verið á móti beinum ríkisafskiptum af þessum málum, og átti þar m.a. við frv. ríkisstj. um launamál o.fl., sem stöðvað var hér fyrr á þinginu, og hann sagði í þeim efnum, að það hefðu ekki komið fram hjá okkur nema þá óljóst, hvers eðlis við vildum hafa þau afskipti, sem um væri nú talað að gætu komið til greina af hálfu ríkisvaldsins í sambandi við lausn þessara deilna. Í umr. um þessi mál hefur þetta nú komið fram mjög greinilega. Það er t.d. mín skoðun, að ríkisstj. eigi mjög auðvelt með það að gera hag útflutningsatvinnuveganna betri en hann er nú, m.a. með því að lækka vexti, einkum og sérstaklega á hinum svonefndu afurðalánum. Og í öðru lagi getur ríkisstj. einnig gert ráðstöfun til þess að bæta hag útflutningsatvinnuveganna með því að lækka hin gífurlega háu útflutningsgjöld og gera um leið nauðsynlegar breytingar, sem ég hef gert hér grein fyrir áður, á fyrirkomulagi vátryggingakerfísins og spara þar með mikið fé, en það er auðvelt að mínum dómi. Þetta held ég, að ríkisstj. geti auðveldlega gert til hagsbóta fyrir útflutningsframleiðsluna. Ég held líka, að ríkisstj. gæti gert þýðingarmiklar ráðstafanir fyrir launþega í landinu, sem gætu orðið til þess, að þeir breyttu nokkuð kröfum sínum, t.d. með því að fallast á að taka aftur upp eldri lagaákvæði um vísitölutryggingu á kaupi, þ.e. undanbragðalausa vísitölutryggingu á kaupi. Það er auðvitað enginn vafi á því, að launþegasamtökin í landinu hljóta, eins og þróunin hefur verið í verðlagsmálunum, að miða sínar launakröfur nokkuð með tilliti til þess, að engin vísitölutrygging er nú á kaupinu. Ég álít líka, að ríkisstj. gæti staðið fyrir því, að ákveðnar yrðu nokkrar verðlagslækkanir á ýmsum þýðingarmiklum vörum, vegna þess að reynslan hefur sýnt það, að afkoma ríkissjóðs er með þeim hætti, að ríkissjóður þarf ekki að innheimta alla þá tolla, sem hann gerir nú af brýnustu lífsnauðsynjum. Þar væri hægt að draga nokkuð úr og bæta þannig aðstöðuna. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi um það, hvað hægt er að gera í þessum efnum. Hæstv. forsrh. vék nokkuð að því, hvað væri raunverulega markmið manna í sambandi við kaupgjaldsbreytingar, hvort markmiðið væri það að stefna að almennum kauphækkunum, sem gengju yfir alla í landinu og þá mundu verða hinum kauplægri að litlu gagni, eða hvort menn vildu miða baráttu sína við það að hækka kaup hinna lægst launuðu, og mér fannst hann haga orðum sínum þannig, að fulltrúar Alþýðusambandsins væru á fyrri skoðuninni, sem miðaðist við það að koma fram miklum kauphækkunum til allra í landinu, jafnt þeirra, sem taka hærra kaupið, og hinna, sem taka hið lægra. Ég held, að þessi uppsetning hjá hæstv. forsrh. sé mjög röng. Þeir aðilar, sem nú er deilt um kaupið hjá í landinu, almennt talað, eru þeir, sem vinna fyrir lægst kaup samkv. gildandi kaupgjaldssamningum. Yfirgnæfandi meiri hl. þeirra, sem eru í verkföllum nú, eru hin almennu verkalýðsfélög og félög þeirra, sem vinna í iðnaði. Ég held því, að hæstv. ríkisstj. geri allt of mikið úr því, að uppi séu nú einhverjar sérstakar kröfur um það að hækka óeðlilega laun þeirra, sem hafi há laun fyrir. Ég tel, að um það sé ekki að ræða í hópi þeirra aðila, sem í verkföllum standa nú. En hinu verður hins vegar ekki neitað, að ýmsir þeir aðilar í þjóðfélaginu, sem hafa lengst af búið við hæstu launakjör, hafa þegar fyrr á árinu fengið tiltölulega mesta launahækkunina. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. frekar, en mér sýnist á því, sem hér hefur fram komið hjá hæstv. forsrh., að ljóst sé, að ríkisstj. ætlar sér að endurskoða sínar fyrri till. og hugsar sér að leggja fram nýjar till. til þess að reyna að greiða fyrir sáttum í deilunni. Það þykir mér út af fyrir sig góðs viti. En ég vil í þessum efnum undirstrika það, að ég álit, að það sé kominn tími til þess, að ríkisstj. geri það, hún dragi þetta ekki frekar en orðið er, því að hver dagur er fyrir þjóðarbúið í heild dýr, ef svo skal til ganga eins og gengið hefur til nú að undanförnu. Ég held, að ríkisstj. hafi í þessum efnum möguleika til að gera það, sem gæti orðið til þess, að samningar tækjust, en þd má hún ekki láta standa á sér og þá verður hún að gera það, sem greinilegt er að t.d. atvinnurekendur ætlast til í þessu og kann að vera að sé þörf þeirra vegna, sumra þeirra, en draga hins vegar til baka till. sínar, sem fara í þveröfuga átt varðandi lausn deilunnar, eins og till. um það að ætla að fara að leggja á nýjan almennan söluskatt, sem mundi hækka verðlagið í landinu og raunverulega kalla eftir meiri kaupgjaldskröfum og auðvitað íþyngja atvinnurekstrinum líka. Frá slíkum till. held ég, að ríkisstj. þyrfti að hverfa, en snúa sér beint að hinu verkefninu, sem er að gera ráðstafanir þeim atvinnugreinum til stuðnings, sem nauðsynlegt er, svo að samningar geti tekizt.



Herra forseti. Úr því að þessi mál eru komin hér til umr. á Alþingi, um þau hefur verið nokkuð rætt, þá tel ég, að ég geti varla látið þeim ljúka svo, að ekki verði sögð um þau einhver orð frá hendi Alþýðusambandsins og verkalýðssamtakanna. Það hefur verið rakið hér, að d þessu sumri hefur það markvert gerzt í kjaramálum, að endurskoðun hefur farið fram á launum opinberra starfsmanna, og talið, að sú launahækkun nemi að meðaltali um 40–45%. Einnig er það kunnugt, að dýrtíð hefur aukizt svo gífurlega á liðnu sumri, að þar er um að ræða a.m.k. 15 vísitölustig. Og rétt er það, sem hér var áðan sagt, að sérfræðingar ríkisstj. nú reikna með, að rétt innan stundar komi fram 6 vísitölustig í viðbót, þegar litið sé á alveg fyrir fram vitaðar verðhækkanir og áhrif af þeim lítilvægu afskiptum, sem hæstv. ríkisstj. lagði til að hafa af málinu til lausnar deilunni, og dýriíð kynni að aukast af tilefni þeirra aðgerða og þar með byrðum ríkissjóðs, sem af því kynni að leiða. Þarna er því um að ræða, alveg um þær mundir, sem staðið er að samningum við verkalýðshreyfinguna, að horfast í augu við um 20 vísitölustiga hækkun á verðlagi, almennu verðlagi í landinu, sem á engum bitnar auðvitað harðar en hinum lægst launuðu. Þegar svo standa sakir, tjóar lítt að sýna sinn góða vilja til að leysa mikinn vanda með því að bera fram till., sem þýða kannske 2–3% hjá þeim, sem það helzt kæmi að verulegu gagni. Þegar málin stóðu svona og horfzt var í augu við þessa feiknadýrtíð og þá lagfæringu annars vegar, sem margar stéttir höfðu fengið, því að það urðu ekki einasta opinberir starfsmenn ríkis og ríkisstofnana, heldur starfsfólk allra hankanna og starfsfólk Reykjavíkurborgar og starfsfólk allra bæjarfélaga í landinu, yfirleitt allt fólk með hvítan flibba um hálsinn, þá sáu allir, og ég held, að það verði allir að viðurkenna, að þá var ekki stætt á því að ætla verkafólkinu einu að vera eftir. En samt sem áður gerðist það nú þá, þegar þetta allt hafði gerzt í launamálum og dýrtíðarmálum, þá lagði hæstv. ríkisstj. fram á Alþingi lagafrv. um, að verkafólkið skyldi samkv, lögum búa við óbreytt kaupgjald, missa rétt til þess að semja við sína löglegu viðsemjendur og missa sinn verkfallsrétt fram til næstu áramóta. Þetta var of harkalegt, þetta var svo ranglátt, að meginhluti þjóðarinnar reis upp gegn þessu. Þess vegna var góðu heilli horfið frá því að lögfesta þetta frv., eftir að þjóðin hafði talað svo skýru máli, að það varð ekki misskilið. Og þá vonuðu allir, að nú yrði vel nýttur sá mánaðarfrestur, sem þá skapaðist í viðbót við 41/2 mánuð, sem liðnir voru frá vordögum, þegar verkföllum var þá frestað að tilmælum ríkisstj. og bráðabirgðasamkomulag gert fram til 15. okt., með því að kaup hækkaði í vor um 71/2 %, en það var öllum ljóst, að allir kjarasamningar áttu að falla úr gildi fyrirvaralaust þann 15. okt. En hvað var hafzt að eftir 9. nóv., þegar sáttagerðin var gerð hér á Alþingi? Jú, það var gert þetta, að verkalýðssamtökin urðu við þeim tilmælum hæstv. ríkisstj. að reyna að þjappa öllum greinum samtakanna saman í sem mesta skipulagslega samstæða heild. Og það tók ekki ýkjalangan tíma. Það tók skamman tíma, enda var vel að þessu unnið. Það tók ekki nema um 4–5 daga. Þann 14. nóv. voru öll deilumálin komin í hendur sáttasemjara ríkisins, og frá þeim degi hafa sáttasemjarar ríkisins eða sáttasemjari og hans aðstoðarmenn, sem nú eru orðnir þrír, sem ég líka fagna, að ríkisstj. lét þá ágætu menn honum til aðstoðar, - frá þeim tíma hafa þeir haft þessi mál öll í sínum höndum og hafa haft verkstjórnina, eins og vera ber, yfir samtökum atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, að því er snertir samningamálin síðan. Ríkisstj. lét frá sér tilboð þann 3. des. Það fól í sér, að hún lagði til, þó að maður hefði nú haldið, að það heyrði fremur undir atvinnurekendurna sjálfa, að kaup yrði hækkað á lægstu töxtum almennra verkamanna um 8% og hjá iðnaðarmönnum, sem ynnu eftir tímakaups- og vikukaupstöxtum, um 4%. En þessar prósentutölur voru ekki miðaðar við útgreitt kaup, heldur áttu þessar prósentutölur eingöngu að miðast við hækkun á dagvinnukaupi, sem er nú sízt meira en 2/3 hlutar af tekjum verkamanna. Þriðji parturinn af tekjum verkamanna er fenginn með yfirvinnu og næturog helgidagavinnu, en hún átti ekki að hækka samkv. tilboði ríkisstj. Þess vegna er það nákvæmlega sagt, ef menn vilja ekki ljúga með tölum, og það eiga menn ekki að gera í þessu alvarlega máli, - þetta tilboð var að því er snertir þá, sem áttu að fá 8% kauphækkun á dagvinnuna, tilboð um 5.6% hækkun á kaupi fólks, kaup þeirra, sem taka lægstu taxtana. Tilboðið var um 5.6% því fólki til handa og helmingi minna handa iðnaðasmönnunum, sem vinna á tíma- og dagvinnukaupi. Í annan stað átti svo að gera tilhliðrun á útsvarsstigum, þannig að hinir lægst launuðu fengju þar nokkra ívilnun, - flestir, þó ekki allir. En hins vegar átti þessi byrði aðeins að færast til, þannig að hún átti að færast yfir á herðar hinna tekjuhærri. því að útsvarsstiginn átti að hækka í efri endann við visst tekjumark. Við höfum aldrei neitað því í verkalýðshreyfingunni, að þetta væri tillitssemi til hinna lægst launuðu, og tekið það sem góða og gilda vöru, þó að einhleypingar eigi t.d. strax sennilega að bera þyngri byrði en að óbreyttri útsvarslöggjöf eða a.m.k. við visst tekjumark þeirra, það er gefið. En þetta tilboð um útsvarsbreytinguna höfum við þó vikum saman ekki fengið nákvæmlega útfært, þannig að á því sé hægt að taka, hversu mikil kjarabót þetta sé hinum allra lægst launuðu, því að við höfum ekki enn þá fengið frá hæstv. ríkisstj. hina nýju útsvarsstiga, sem hún kveðst ætla að leggja til grundvallar fyrir breyttri löggjöf, og á meðan vitum við ekki nákvæmlega um, hvað í þessu felst. Við viðurkennum, að þetta stefnir að svolítilli lagfæringu hjá þeim allra lægst launuðu, en færir aftur gjaldabyrðina yfir á herðar hinna hærra launuðu. Þetta metum við nokkurs, teljum þetta í réttlætisátt. Að vísu skal það sagt af mér, að til skamms tíma hefur það verið talin sjálfsögð skylda stjórnarvalda að haga sáttalöggjöf á réttlátan hátt, án þess að því fylgi þá sú orðsending til verkafólks: Þá verðið þið líka að lækka ykkar kaup. - Það er alveg ný kenning. En samt, ef þetta er gert, jafnframt því sem verið er að semja um kaup, þá metur verkafólk þetta sem jákvætt tilboð til sín, og því hefur alls ekki verið hafnað, þó að svarað hafi verið, að í heild sé tilboð ríkisstj. metið sem ófullnægjandi samningsgrundvöllur. Í þessu tilboði var svo imprað á því, að ríkisstj. mundi e.t.v. gera einhverja breytingu á lögum til þess að auka kaupgetu útflutningsatvinnuveganna, og það tilboð sneri meira að þeim en okkur. En við fengum þó þarna um það að vita. Þessu næst var svo í tilboði ríkisstj. gerð grein fyrir því, samkv. útreikningum hennar sérfræðinga, hvað þeir teldu, að dýrtíð mundi hækka alveg á næstunni vegna verðlagsbreytinga, sem þegar hefðu átt sér stað eða væru að verða, en ekki væru komnar inn í verðlagið, og vegna þeirra aðgerða, sem ríkisstj. ætlaði að gera deilunni til lausnar. Þar var m.a. gert ráð fyrir því, að til þess að standast byrðar, sem ríkisstj. kynni að taka að sér vegna framleiðsluatvinnuveganna, mundi verða aflað nýrra tekna með söluskatti og' hann mundi nema um 220 millj. kr. og af honum ættu að fara sérstaklega til að hjálpa framleiðsluatvinnuvegunum um 45 millj. kr. Þetta var a.m.k. látið fylgja til okkar með útskýringum sérfræðinga frá ríkisstj., sem við áttum tal við. Þá var vikið að lokum að einu atriði, sem hefur verið og er kannske þungamiðjan í öllum kröfum verkalýðssamtakanna. Það er krafan um það, að um það kaup, sem semjist, skuli teknar upp verðtryggingar, þannig að það kaup; sem um semst, missi ekki gildi frá degi til dags, frá því að samningar voru undirritaðir og þangað til það er orðið að engu á skömmum tíma, eins og raunar gerzt hefur, með vísitölutryggingu eða einhverjum öðrum aðferðum, sem ríkisstj. eða hennar ráðunautar gætu lagt fram till. um. Við erum ekkert bundnir þar við eitt eða neitt fast form. Á þessu tók hæstv. ríkisstj. í sínu tilboði jákvætt að minni hyggju. Hún gaf þar í skyn, að hún mundi vera fáanleg til að beita sér fyrir afnámi þeirra ákvæða í lögum, sem banna nú hvers konar launabætur á kaup með vísitölukerfi, en tók það fram, að þessi vísitala ætti ekki að byrja að verka, fyrr en inn væru komnar þær verðhækkanir, sem nú væru fyrirsjáanlegar og næmu 6 stigum. Það þýðir, að þær bætur ættu að eyðast, áður en vísitalan færi að verka. Þetta var fyrsta skilyrðið. Þetta þýðir auðvitað það, að inn í kaupgjaldssamninga teldum við okkur nú þurfa að taka þær verðhækkanir, sem þarna er gert ráð fyrir, því að annars yrðu þær bara að nafninu til, væru farnar út í veður og vind undireins við næstu skráningu dýrtíðarinnar, undireins og þær eru komnar út í verðlagið, og það er sagt, að þær séu rétt í þann veginn að koma það. Í annan stað um þessar lauslegu vísitöluhugmyndir, sem þarna voru bornar fram, var sagt: Fob: verð erlendrar vöru á ekki að mælast í þessari vísitölu. - Þarna var strax tekið fram, að það ætti að vera mjög mikil takmörkun á henni, og þeir kölluðu þetta vísitölutilboð: tilboð um takmarkaða vísitölu á laun. Nánar höfum við ekki fengið þessar hugmyndir skýrðar. En það verður að segjast, að þarna er op í báða enda, bæði að því er snertir þær fyrirsjáanlegu verðhækkanir, sem menn geta reiknað út í vísitölustigum nú, eru á næstu grösum, þær eiga ekki að mælast í henni, og fob: verð erlendrar vöru á líka að vera utan við hana og á ekki að mælast í henni. Þá ætti hún eingöngu eftir það að mæla verðhækkanir af innlendum toga spunnar. Ég held, að ég hafi ekki afflutt tilboð hæstv. ríkisstj. með þessu, sem ég nú hef sagt. En þegar verkamenn litu á þetta tilboð í heild og sáu fram á það eftir upplýsingum ríkisstj. sjálfrar og hennar sérfræðinga, að 6 vísitölustig ættu að hverfa í verðbólguhítina strax, þegar upp væri staðið frá samningum, og ekki fá verðtryggingu í vísitölu, þá sögðum við: Kauphækkunin, 8%, sem eru ekki nema 5.6% á tekjur verkamanna eftir lægstu töxtum og þeim mun minni hjá iðnaðarmönnum, er þegar farin vegna þess frádráttar, sem þarna kemur alveg á næstu dögum og upplýst er að liggi fyrir. Og eftir eru í mesta lagi 1.6–2%, því að þessi 6 vísitölustig eru 4%. - Kauphækkunin hjá 8% mönnunum er 5.6, og við gátum því ekki séð annað, og því hefur ekki verið hnekkt í viðræðum við sérfræðinga ríkisstj., að nettó fólst ekki í þessu nema 2% kjarabót, þegar plúsar og mínusar voru teknir með í dæmið til þeirra, sem áttu að fá svokölluð 8%, en kjaraskerðing átti að bitna á tímakaupsmönnum iðnaðarins þrátt fyrir þetta tilboð ríkisstj. Ég kalla þess vegna hæstv. ríkisstj. bjartsýna um lausn þessara deilumála, ef hún hefur nokkurt augnablik gert sér vonir um, að þetta hennar tilboð væri lausn á vandanum. Þá er hún ekki raunsæ. En það hefur engri forsmán verið slegið á þetta tilboð, við höfum metið það jákvæða við það og það, sem er neikvætt við það, og gefið út okkar skoðun um það, hvað í því felist nettó, og við höfum lýst því yfir í heild, að við teldum það ófullnægjandi umræðugrundvöll til lausnar deilunni, og um það hefur ekki verið ágreiningur í okkar röðum. Ríkisstj. hefur nú gert eitt enn, sem ég hef ekki vikíð að. Seint um kvöldið þann 9. des., þegar verkföllin áttu að hefjast kl. 12 á miðnætti, fengum við, - það hefur líklega verið á 10. tímanum, sem viðræðunefnd við sáttasemjarana var fengið í hendur bréf frá hæstv. ríkisstj. Þá var matarhlé hjá viðræðunefndunum, og það var ekki tekið fyrir fyrr en kl. 10 eða að ganga 11, en þá var það líka rætt af samstarfsnefnd verkalýðsfélaganna. Þar sem þá voru mættar allar samninganefndir allra þeirra sjö samningahópa, sem verkalýðshreyfingunni hefur verið þjappað saman í, í einu húsi, þá var þetta bréf ríkisstj., sem var um það, að enn þá yrði veittur viðbótarfrestur á verkföllunum, sem áttu að hefjast þá kl. 12 á miðnætti, þetta bréf var lagt fyrir samstarfsnefndina og allar samninganefndirnar, hverja fyrir sig, og spurzt fyrir um það, þegar bréfið hafði verið kynnt, hvort nokkrar tillögur væru um það að taka þessu. Ekki einn einasti maður í einni einustu samninganefnd og enginn maður í samstarfsnefndinni taldi fært að verða við þessu bréfi hæstv. ríkisstj. Enda getur hæstv. ríkisstj. ekki verið svo ófróð um þessi mál, að hún viti ekki, að það er á einskis einstaklings færi, einskis manns færi, að aflýsa löglega boðuðum verkföllum. Þá fyrr um daginn höfðu verið haldnir félagsfundir í allmörgum stéttarfélögum, en þetta bréf barst ekki, áður en þeir fundir voru haldnir, það var ekki hægt að leggja bréfið fyrir einn einasta félagsfund. Það var aðeins hægt að ræða um þetta í þessum nefndum þarna um kvöldið og taka þar um það ákvörðun. Og allir voru á einu máli um, að það væri ekki hægt að verða við þessari beiðni hæstv. ríkisstj. um enn þá einn framhaldsfrest. Það var um óákveðinn tíma, sem beðið var um að fresta verkföllunum, og það var ekki jafnframt neinn boðskapur, sem vakti vonir um lausn. Ég held, að við megum ekki gera mikið að því, hvorki úr röðum verkalýðshreyfingarinnar né frá ríkisstj. hendi eða atvinnurekenda, að vera að leggja fram sýndarplögg, sem bera vott um, að okkur langi til þess að þvo okkur um hendurnar, eins og vissan mann, sem getur um í heilagri ritningu. Síðan hófust verkföllin, þau víðtækustu, sem hafa brotizt út hér á landi. Yfir 60 stéttarfélög með um 20 þús. manns hófu verkföll 10., 11. og 12., og ýmis félög eru enn að boða verkföll, jafnvel nú í dag eru boðuð veikföll innan stundar í Vestfirðingafjórðungi, og deilan er þess vegna sífellt að verða alvarlegri og alvarlegri. Samgöngurnar eru lamaðar, verzlunin var lömuð, þangað til í gær er gengið til samninga þar á þann hátt, að fulltrúar verzlunarmannasamtakanna vanræktu allt samstarf við samstarfsnefndina, sem þeir voru meðlimir í, og voru í látlausum samningum við - ja, sennilega sína viðsemjendur og sáttasemjara dag eftir dag, nótt eftir nótt, þangað til búið var að fá það út úr heildinni. En ef einhverjir í röðum atvinnurekenda eða hæstv. ríkisstj. hafa haldið, að þeir væru að leysa verkfallið með þessu, þá hafa þeir misskilið allt málið, því að þetta hefur orðið til þess að hleypa miklu, miklu meiri hörku í deiluna. Og fólk segir og brosir í kampinn: Það hafa fyrr verið háð verkföll á Íslandi, þó að kaupmenn og kaupsýslan í Reykjavík hafi ekki verið með í þeim átökum, og það verður gert enn. - Það fellur engum ketill í eld fyrir það, þó að það hafi tekizt að buga forustumenn verzlunarmannasamtakanna. Sú lausn er, eins og allir vita, gerðardómur, sem á að hafa lokið störfum fyrir 1. febr. Þá fyrst má vitnast, hvaða launabætur verzlunarmennirnir fá. Það lá á borðinu, að þeir áttu rétt á miklum kjarabótum vegna þeirra kjarabóta, sem opinberir starfsmenn höfðu fengið, og um starfsmenn við skrifstofustörf í þjónustu kaupsýslunnar lá það á borðinu, að þeir áttu þann rétt að fá sömu kauphækkanir. En þessar kauphækkanir máttu ekki vitnast, meðan verkafólkið var einnig í samningum, því að það var fyrirhugað, að það ætti að fá miklu, miklu minna. Og ef málin voru leyst nú fyrir opnum tjöldum, þá gat það orðið verkafólkinu til liðs, eftir að það var búið að standa við bakið á verzlunarmönnunum, og þess vegna varð að flokka þetta í sundur. En vitanlega lyppaðist ekki verkafólkið niður við þetta, það þarf enginn að halda. Ég hafði af þeirri reynslu, sem ég hef haft hér af vinnuveitendasamtökunum og vinnubrögðum atvinnurekenda, þá hafði ég alveg reiknað með því, að fyrir 12 á miðnætti þann 9. des. mundi koma tilboð frá atvinnurekendunum gegnum sáttasemjara; en það kom ekki. Þá hugsaði ég með mér: Nóttin líður ekki svo, að það komi ekki tilboð frá þessum aðilum, tilboð, sem sé við það miðað, að sumir í okkar röðum telji það viðunandi og vilji ganga að því og aðrir telji það ófullnægjandi og mundu vilja hafna því. Slíkt tilboð hlýtur að koma þessa nótt til þess að reyna að rugla okkar raðir. - En það kom ekki heldur. Og af hverju kom það ekki? Það kom ekki, af því að sáttasemjararnir höfðu svo mikið að gera við að reyna að ná verzlunarfólkinu og prenturunum út úr okkar röðum. Og það dugði ekki sú nótt til þess. Síðan hefur allur tíminn verið upptekinn við þetta, þangað til þessi árangur hefur náðst, að verzlunarfólkinu var náð út úr heildarsamtökunum, sem hafði verið beðið um að stofna sérstaklega til. Ég víti þessi vinnubrögð, hvort sem þau eru runnin undan rifjum hæstv, ríkisstj. eða sáttasemjaranna sjálfa: Höfuðvandinn, sem þeir áttu að minni hyggju að taka á, var fyrst og fremst að reyna að leysa vandamál frumatvinnuveganna og þá kaupsýslunnar jafnframt. En nú hefur allur tíminn frá 9. des. þangað til fram á þessa stund farið í það að reyna að leysa mál verzlunarinnar í Reykjavík. Það er kannske nokkuð mikils virði, ég játa það. Jólakauptíðin er dýrmæt þessu fólki. En það eru mörg fleiri verðmæti í húfi, sem ekki er síður vert að hafa í huga og byggja á. Þetta verkfall er ekki rekið af hörku fram til þessa, það getur enginn sagt. Þegar leið að miðnætti 10. des., vissi enginn um það, hvort nokkur fengi mjólk í Reykjavík næsta dag. Mjólkurfræðingar eða þeirra stéttarfélag hafði ákveðið að hefja verkfall þá um miðnættið, og það var ekkert auðgert mál að fá þá til þess að hæt,ta við að nota sinn verkfallsrétt og taka til starfa til þess að tryggja Reykvíkingum mjólk. Það var reynt með milligöngu sáttasemjara um nóttina. að leysa þessi mál, og það tókst ekki, og það var slegið föstu um fund til að leysa þennan vanda kl. 10 þann 10. des. árdegis, og hann stað til kl. 2, og þá fyrst hafði tekizt að fá mjólkurfræðingana til þess að veita undanþágu um verkfallsaðgerðir á neyzlumjólk til Reykjavíkur. Og þið haldið kannske, að það sé ekki nema auðveldur hlutur fyrir verkalýðssamtökin að veita svona undanþágu og tryggja þessa neyzluvöru. En það kostaði meira. Það kostaði það, að verkalýðsfélagið á Selfossi, sem einnig stóð í verkfalli, varð að veita 30 aðstoðarmönnum í mjólkurbúinu undanþágu til þess að vinna þar með mjólkurfræðingunum, ef þetta átti að geta gerzt. Og þá varð enn fremur verkalýðsfélagið að opna þvottahúsið á Selfossi, til þess að hægt væri að tryggja, að þetta fólk, sem nú átti að vinna í mjólkurbúinu, faglærðir og ófaglærðir, fengi hrein föt, þá varð að veita þar undanþágu. En ekki nóg með það, bifvélavirkjafélagið, sem er landsfélag og var einnig í verkfalli, það varð einnig að veita undanþágu, til þess að nauðsynleg viðgerðarþjónusta handa 50 þungavörubifreiðum yrði tryggð, svo að hægt væri að annast flutningana. M.ö.o.: það var þarna búið í raun og veru, til þess að tryggja Reykvíkingum neyzlumjólk, með hörðu og með friðsamlegum tilmælum að fá hvert stéttarfélagið á fætur öðru til að hverfa frá sinni ákvörðun meira og minna um að framkvæma verkfallið. Og sögðu þó þessi félög: Við ætluðum ekki að vera á herðunum á hinum félögunum, við ætluðum að berjast fyrir okkar kauphækkun sjálfir. - Núna í dag er svo komið, að það er í raun og veru búið að veita undanþágu á Selfossi um alla vinnu, eftír að verzlunarfólkið fékk sína lausn í gær, nema 20–30 manns, sem stendur nú í verkföllum og má ekki vinna, en allt hitt fólkið er að vinna í undanþáguþjónustu, til þess að við getum fengið mjólk. Við hefðum þó, held ég, getað lifað á þurrmjólk og drukkið kókakóla og ávaxtadrykki. Verkfallsstjórnin hefur líka reynt að tryggja það, að fólk fengi neyzlufisk. En það verður líka að gerast með undanþágum, bæði til þeirra báta, sem afla fisksins, og til fiskbúðanna. Og með mjólkurvandamálinu var leyst líka, að Reykvíkingar fengu brauð. Það vantaði svo sem ekki fyrstu dagana, að það var rokið í búðina af þessu venjulega fólki, sem alltaf vill birgja sig upp í verkföllum, hamstra, og það keypti tugi kílóa af brauði og varð marga daga, eftir að glænýtt, volgt brauðið kom til þeirra, sem höfðu ekki keypt, að gófla sitt harða verkfallsbrauð, og var maklegt og ekkert nema maklegt. Það hefur kastað því kannske, það hefur nú líklega gert það. Seinustu dagana hefur ekki linnt á neyðarópunum austan af landi. Ég hefði haldið, að vandi síldarsaltendanna á Austfjörðum væri leystur með því að fresta verkföllunum frá 10. nóv. til 10. des., því að þá átti öll síld af Austurlandi að vera farin úr landi samkvæmt samningum. Nei, en 10. des. kom og þeir höfðu ekki allir einu sinni fyrirhyggju að ápækla sína síld seinasta dag, áður en verkföllin hófust, ekki allir, og urðu svo að biðja verkafólkið að leggja nú fram vinnu, eftir að verkföllin voru hafin, að ápækla síldina, til þess að hún eyðilegðist ekki. Ég sagði þessum mönnum fyrst: Þið eigið sjálfir að bjarga ykkar síld með því að semja skynsamlega við verkafólkið. Ef þið viljið það ekki, hvernig getið þið þá beðið verkafólkið að bjarga henni með því að leggja fram vinnu í verkfalli? Ykkur er það sjálfum næst. - En það er búið núna að gefa þá undanþágu yfir alla Austfjarðalínuna, að fram skuli lögð nauðsynleg vinna til þess að firra þessa síld eyðileggingu. En ef um allt hefði verið synjað og hver maður staðið á sínum verkfallsrétti og sagt: Hér verður engin vinna lögð fram, - þá hefðum við ekki verið að þamba mjólk í dag að minnsta kosti og þá væru mörg verðmæti í hættu, meiri en hér hjá kaupmannastéttinni í Reykjavík, þó að meira sé hugsað um það. Öllum dögunum síðan 10. des. hafði verið varið til þess að leysa vanda kaupsýslunnar, en vandi atvinnulífsins látinn bíða, eins og hann væri enginn. Ég kalla þetta öfugt að farið. Það er alveg eins öfugt og sú utanríkispólitík að vera alltaf fyrst og fremst að ráðstafa innkaupum, hvar sem er, ráðstafa væntanlegum gjaldeyri, sem framleiðslan skapi, en hugsa seinast um það að afla markaða fyrir söluvöruna. Nei, þetta verkfall hefur, það sem af er, ekki verið rekið með hörku. En verkalýðshreyfingin er þess ekki umkomin að veita undanþágu frá öllum vanda. Það er t.d. blóðugt að verða, vegna þess að samningar fást ekki, að stöðva síldveiðarnar hérna við Faxaflóa, sem hafa gengið illa, gengið treglega fram að þessu, ef góð tíð kæmi nú og síldin fiskaðist. En við getum ekkert annað. Verkafólkið á Akranesi er í verkfalli. Það hefur því orðið að biðja um það, að bátarnir þaðan, bátarnir héðan úr Reykjavík, verkafólkið hér, bátarnir úr Hafnarfirði, - verkafólkið hér hefur orðið að biðja um það, að sú vinna, sem átti að fara fram á Akranesi, í Reykjavík og í Hafnarfirði af fólkinu, sem nú er í verkfalli, hún verði ekki frá því tekin af fólki, sem ekki er í verkfalli, í Keflavík, Ólafsvík, Sandi, Patreksfirði eða á Vestfjörðum. Og verkafólkið segir sem svo: Eins og það er sjálfskrifuð siðferðisregla hjá okkur, að við tökum ekki vinnu þá, sem verkamaður í verkfalli hefur lagt niður á sama stað, eins gerum við það ekki heldur, þó að vik eða fjörður eða haf sé á milli, og þetta verður þannig í framkvæmdinni milli staða. - Og ég álít þarna meira í húfi, stöðvun síldarflotans núna við Faxaflóa, - það er ekki hægt að veita undanþágur frá þessu, - heldur en þó að verzlunin hefði verið stöðvuð nokkra daga, En a.m.k. stöðvun verzlunar og fiskvinnslu hefði hvort tveggja stuðlað að því, að verkfallið yrði styttra. Allar undanþágur stuðla að því, við vitum það ósköp vel, að þyngja verkfallsbyrðarnar á þeim, sem eru í verkfalli, og gera verkföllin lengri. Það, sem er því verið að biðja um með undanþágu, það er verið að biðja um að létta á óþægindum, bjarga verðmætum fyrir einn eða annan, en leggja meiri verkfallsbyrðar á fólkið, sem stendur í verkfallinu. Hæstv. ríkisstj. og atvinnurekendurnir hafa óspart haft það á vörunum, að þeirra kappsmál sé að hækka svolítið kaup þeirra lægst launuðu. Þetta hljómar ágætlega. En samt gekk það nú einna tregast að fá nokkrar tillögur frá atvinnurekendum um hækkun kaups hinna lægst launuðu. Hins vegar skal játað, að ríkisstj. nefndi það, 8% til þeirra á dagvinnuna, þegar nefnd voru 4% til iðnaðarmannanna, og vildi þannig láta drýgst koma í hlut hinna lægst launuðu. Hér er, eins og í öllum öðrum löndum, sem ég þekki til, nokkru hærra kaup hjá iðnlærðum mönnum heldur en hjá ófaglærðu fólki, og ég hygg, að enginn neiti því, að þannig verður það að vera, annars fæst enginn til að leggja á sig iðnnám í fjögur ár og oft framhaldsnám í viðbót. Það verður að vera svolítið hærra kaup hjá hinum iðnlærðu heldur en hinum ófaglærðu. Þetta viðurkennir verkafólkið sjálft og allir þess trúnaðarmenn. Nú er því spurningin: Er þessi mismunur á kaupi iðnaðarmanna á Íslandi ósanngjarnlega mikill? Er iðnaðarmannakaupið of hátt miðað við kaup verkafólksins? Þetta höfum við rætt í sameiginlegum n. okkar, og allir hafa fallizt á það, að hlutfallið milli þeirra iðnaðarmanna, sem taka kaup í tímavinnu og vikukaupi, það skuli barizt fyrir því, að það hlutfall verði óbreytt. Ég spurði Björgvin Sigurðsson, framkvstj. Vinnuveitendasambandsins, að því við samningaborð hér einu sinni á dögunum og hygg, að hann misvirði það ekki við mig, þó að ég segi það hér í þessu sambandi: „Telur þú hlutfallið hér hærra milli iðnaðarmanna á tíma- og vikukaupi heldur en á Norðurlöndum?“ „Nei, en sannast sagt held ég, að það sé mjög svipað,“ sagði hann. Þetta er rétt eftir honum haft. Hvaða kröfur hefur nú verkalýðshreyfingin tekið upp í þessu efni? Hún hefur tekið upp þá sameiginlegu kröfu, að kaup faglærðra iðnaðarmanna og verkafólks skuli hækka um sama hundraðshluta, hlutfallið á milli þeirra skuli haldast óbreytt. Það verða gerðar kröfur um það, að þessu hlutfalli verði ekki raskað. Ef það væri nú svo, að það væri mikið framboð á járniðnaðarmönnum, yfirdrifið framboð á prenturum, yfirdrifið framboð á rafvirkjum, yfirdrifið framboð á mönnum í iðngreinunum, þá mætti álykta, að þarna væri kaupið óþarflega hátt, það væri ekki ástæða til þess að lokka svona marga menn til þessara starfa. En hvernig er það? Það er þannig, að prentsmiðjurnar eru reknar með hálfum mannskap og yfirborguðum. Það er þannig, að það er skortur á mönnum í flestöllum iðngreinum, af því að ungt fólk fæst ekki vegna þess kaupsmismunar, sem nú er, til þess að taka fremur á sig iðnnám til þess að tryggja sér þau lífskjör, sem þá bjóðast. Það er því vafasamt, að það sé þjóðfélagslega réttmæt ráðstöfun að ætla sér að draga saman muninn á þessu kaupi milli ófaglærðra og faglærðra. Ég efast um, að við hljótum nokkra þjóðfélagsblessun af því. Það er þannig, að við erum alveg sérstaklega í mannahraki í iðngreinunum flestum. Eftir að ríkisstj. lagði fram sínar till., kom til boð frá atvinnurekendum. Fyrst héldu þeir sér náttúrlega við tilboð ríkisstj., og ég hélt sannast að segja, að tilboð ríkisstj. mundi jafnvel verða til þess að stöðva öll frekari tilboð af hendi atvinnurekenda, því að þeir segðu sem svo: Ríkisstj. hefur þarna talað fyrir okkur, það er ekki rétt af okkur gagnvart henni að bjóða hærra eða meira, - og hélt því, að þeir sætu fastir við sinn keip með það og að þetta yrði kannske til að stöðva allt saman, úr því að ríkisstj. fór inn á kaupgjaldsmálahliðina, sem ég taldi horfa fyrst og fremst að atvinnurekendunum. Nei, það fór samt svo, að þeir buðu fyrst 8% hækkun yfir alla línuna, þ.e.a.s. féllust á, að iðnaðarmennirnir fengju það líka, en eingöngu bundið við dagvinnu eins og hjá ríkisstj. Þetta var tilslökun, og nú tókum við það til umr., hvort við ættum ekki að gera gagntilboð eða hvort þetta væri ekki þess virði. Við ákváðum að gera gagntilboð og það ríflegt gagntilboð. Við ákváðum, að í staðinn fyrir að við höfðum staðið á kröfunni um 40 kr. á tímann, skyldum við fara niður í 38. Hvað er það? Það er 8% lækkun frá okkar kröfum, krónan er 4%. Svo var strögglað áfram, og það leið sjálfsagt til næsta fundar, að þá mega atvinnurekendur eiga það, þeir buðu aftur, að nú skyldi þeirra boð verða 10%. Við svöruðum því aftur án verulegs dráttar með því að slá einni krónu af enn, og þannig standa sakirnar. Þannig hefur verið skipzt á tilboðum, þannig að atvinnurekendur hafa boðið 1.0% hækkun á dagvinnukaup, við höfum hins vegar slegið af. Það er ekki þannig í prósentutölu á allt kaupið, en við höfum slegið af fyrst 8% og svo 4%, við höfum slegið af 12% af okkar kröfum. Þannig standa málin nú og hafa staðið frá því áður en verkfallið hófst, og síðan hefur ekki verið hreyft við þeim málum. Seinasta tilboðið er frá okkur, og þess vegna er það á misskilningi byggt, ef hæstv. forsrh. sakar okkur um að hafa ekki beðið um fund á ný, því að ef við gerðum það, þá segði sáttasemjari undireins við okkur: Um hvað biðjið þið um fund? Eruð þið með nýtt tilboð? Og hvað er það? - Okkar tilboð er það seinasta tilboð, sem gefið hefur verið. Það var tilslökun um eina krónu og erum þá komnir niður um 37% úr 43, sem okkar krafa var upphaflega. Það hefur verið alveg fast skilyrði frá hendi ríkisstj. og sjálfsagt atvinnurekenda líka, að ekki yrði að þessu sinni tekið í mál að semja um hækkun á ákvæðisvinnutöxtum og uppmælingatöxtum. Nú verð ég að segja það, að þarna eru hugtökin ekki nógu skýr. Það er ekkert vit í því að beita sér fyrir almennt, eins og við gerum úr röðum verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekendur gera og ríkisvaldið styður allt, að það sé aukin ákvæðisvinna í framkvæmd í atvinnulífinu, en svo í fyrstu kaupdeilu á að setja fast allt ákvæðisvinnukaup, það skal enginn kauphækkun fá, sem vinnur á ákvæðisvinnutöxtum. Og sumt af verkafólkinu í verksmiðjuiðnaðinum hér, meðlimir í Iðju, er á svo lágu ákvæðisvinnu kaupi, sem hefur verið ákveðið af atvinnurekendunum einum, einhliða, að það er algerlega ranglátt að ætla að neita því um alla kauphækkun, - algerlega ranglátt. En hins vegar skýrir það málið, sem ég nú skal upplýsa, að af því að við höfðum ekki heldur tekið í mál að hækka uppmælingataxta þeirra stéttarfélaga, sem aðallega vinna samkv. þeim kaupgreiðsluhætti, hlutfallslega eins og kaup verkafólks og iðnaðarmanna á tíma- og vikukaupi, þá skrifuðu tvö af þeim félögum, sem vinna aðallega samkv. uppmælingatöxtum, okkur bréf og sögðu sig úr samstarfinu. Og þetta var auðvitað birt í blöðum þá þegar. Það er því ekki verið að slást fyrir kaupgjaldi annarra manna nú heldur en verkafólksins, iðnverkafólksins og almenna verkafólksins, faglærðra iðnaðarmanna, sem vinna á tíma- og vikukaupstöxtum. Ákvæðisvinnufélögin, af því að þau fengu ekki fullnægjandi undirtektir við sínum kröfum og fengu greinilega alveg þvert nei við því, að þau fengju hliðstæðar hækkanir, þá hafa þau dregið sig í hlé. Að þessu sinni verður ekki samið um þeirra mál. Múrarafélagið og Félag pípulagningamanna drógu sig þarna alveg til baka. Þau hafa vafalaust hugsað sem svo: Það, að við séum þarna með, skal sannarlega ekki standa í vegi fyrir því, að hinir lægst launuðu geti fengið einhverja kauphækkun. Eins og málin standa nú, er enginn vafi á því, þegar sáttasemjarar ríkisins hafa ekki borið fram eina einustu tillögu, frá því að verkfallið hófst aðfaranótt hins 10. des., að þá spyr almenningur í landinu nú: Af hverju stafar þetta aðgerðarleysi, þetta sinnuleysi gagnvart atvinnulífinu? Það hefur verið lagt mikið kapp á að leysa mál verzlunarinnar, en hitt hefur verið látið eiga sig, engin tillaga komið fram, frá því að verkalýðsfélögin slógu seinast af einni krónu af sínum kröfum í viðbót við tvær áður. Og það er því enginn vafi á því, að það er réttmætt að spyrja ríkisstj. nú: hvað hyggst hún fyrir? Ætlar hún að láta þessi mál vera afskiptalaus og láta það ráðast, hvort verkfallið verður langt eða skammt? Ég veit, að það er höfuðskylda aðilanna, atvinnurekendanna og verkalýðssamtaka, að leggja sig fram við lausn svona deilu. En ef ríkisstj, gæti eitthvað gott til málanna lagt, þá hefur það verið frá öndverðu afstaða mín, að gegn því skyldi ekki slegið hendi, þó að ég álíti alltaf, að ríkisvaldið eigi sem allra minnst að blanda sér í slík deilumál. Frumskyldan hvílir á herðum aðilanna á vinnumarkaðnum. En það er svo mikið í húfi fyrir þjóðfélagið, að hafi ríkisstj. einhverjar till. fram að leggja, þá á hún að leggja þær fram og á að hafa hönd í bagga um þetta vandasama, víðtæka mál, sem á þeirri stundu, sem verkalýðshreyfingin neitaði um allar undanþágur, væri orðið mjög alvarlegt mál í þjóðfélaginu, svo að það blandaðist þá engum hugur um það áreiðanlega. En eins og nú horfir, þá er áreiðanlega langt í land með það, að sá draumur rætist, að við getum fengið heildarsamninga. Það er búið að sjá fyrir því. Það var talað um heildarsamninga, þegar við byrjuðum núna, en það er búið að sýna það og sanna, að þar fylgdi ekki hugur máli hjá öllum, að það skyldu vera heildarsamningar, svo að sá draumur er víst ekkert nálægt því að rætast á næstunni. Núna snýst vandamálið eingöngu um það að rétta hlut þeirra, sem eru lágt launaðir, ófaglærðs verkafólks, iðnverkafólksins, iðnaðarmanna á tímakaupi og vikukaupi. En þetta er allt saman láglaunafólk, þetta er allt saman fólk, sem ekki verður komizt hjá að laga launin hjá, bæði með tilliti til dýrtíðaraukningarinnar í sumar og þeirrar launakjarabreytingar, sem orðið hefur hjá hálaunafólkinu í landinu. Og úr því að sagt er, endurtekið daglega: Við viljum bæta kjör hinna lægst launuðu, - þá má það ekki bara vera á vörunum, það verður bráðum að fara að sjást, að menn meini eitthvað með því.



Herra forseti. Ég tek undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að það er frumskylda aðila að reyna að leysa þessa deilu og leggja sig fram um það, jafnframt því sem ríkisvaldið að sjálfsögðu á að gera það, sem í þess valdi er, til þess að greiða fyrir happasælli lausn. Ég skal spara mér allar deilur og tel, að stóryrði og ásakanir verði engum til góðs. Ég verð þó að mótmæla því, sem hv. síðasti ræðumaður bar fram sem ásakanir á sáttasemjara um afskiptaleysi þeirra af málinu, frá því að upp úr slitnaði aðfaranótt s.l. þriðjudags. Ég minni á af því tilefni og raunar einnig því, sem hv. 1. þm. Austf. sagði, það, sem ótvíræðum stöfum stendur í 36. gr. l. um stéttarfélög og vinnudeilur, sem hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú hafa sáttaumleitanir sáttasemjara hætt án árangurs, og ber honum þá að hefja þær á ný, ef annar hvor aðili óskar þess eða hann telur það heppilegt. Þá ber honum ætíð að gera tilraun til sátta með aðilum innan tveggja vikna, frá því að hann hætti seinustu samningatilraunum sínum.“ Þarna kemur berlega fram, að til þess er ætlazt, að frumkvæðið sé fyrst og fremst hjá aðilunum, þeir láti til sín heyra um það, hvort þeir telji nú vænlegra til sátta en var, þegar upp úr slitnaði. Jafnframt er það svo á mati sáttasemjara, hvenær hann telur heppilegt að kveðja aðila til fundar, en það má aldrei dragast lengur en tvær vikur. Nú er þessi mikli vandi fyrir höndum, að svo mikið ber á milli sem hv, síðasti ræðumaður lýsti. Hann gat þess, að annars vegar eru kröfur verkalýðs um 37% almenna og allsherjarkauphækkun, en hins vegar boð um 10% kauphækkun og þó eingöngu á dagvinnu. Þarna er gífurlegur munur á milli, og sáttasemjara er vissulega mikill vandi á höndum, meðan munurinn er jafnmikill og þessi. Ég vil minna á það, að ég efast um, að nokkurn tíma hafi verið staðið á jafnmikilli kauphækkunarkröfu í einu eins og þessum 37%, sem þarna eru fram bornar kröfur um.  Og ég spyr: Hvernig á sáttasemjari, þegar menn ætlast til sáttatill. af honum, að bera fram raunhæfa sáttatill., meðan munurinn er jafnmikill á milli aðila og hann er samkv. þessum upplýsingum hv. þm.? Það verður ekki með neinu móti umflúið, það er sú staðreynd, sem allir verða að gera sér ljóst, að meðan munurinn á milli aðila er jafnmikill og nú hefur fram komið, er málið óleysanlegt. Hv. 5. þm. Austf. sagði, að vandinn væri ekki annar en sá, að við ættum í ríkisstj. að gera nógu vel við útflutningsframleiðendur, til þess að þeir gætu boðið meira fram af sinni hálfu og raunar var hv. samþm. hans, 1. þm. Austf., nokkuð svipaðrar skoðunar. En dettur nú nokkrum þm. eða yfirleitt nokkrum Íslendingi það í hug, að ríkisstj. geti látið það í hendur atvinnurekenda, að þeir geti frjálst og upp á reikning ríkissjóðs eða ráðstafana, sem Alþingi ætli að gera, farið jafnhátt og þarf til þess að ná þeim kröfum, sem hv. 5. þm. Vestf. lýsti? Ef aðilar semja um þetta sín á milli, fær ríkisstj. ekki við því gert, Alþingi ekki við því gert, nema með lögum, sem beinlínis hefti eða ómerki slíka samningsgerð. Hitt má segja, að ef aðilar gera slíkan samning sín á milli eða eitthvað svipaðan, sé það augljóst, að ríkisvaldið, ríkisstj. og Alþingi, verði að grípa til ráðstafana til þess að forða algerri neyð og upplausn í þjóðfélaginu. Þetta mál verður ekki nálgazt - og það skulum við hafa hugfast án slíkra ásakana eða gífuryrða í hvors annars garð - með öðrum hætti en þeim, að aðilar komi sér saman um einhvern samningsgrundvöll, að þeir færi svo saman hugi sína og hugmyndir, að það sé einhver möguleiki, raunhæfur möguleiki, til þess að brúa það bil, sem þar stendur á milli. Ég hygg, að það hafi verið hv. 5. þm. Austf., sem sagði, að atvinnurekendur - og átti þar einkanlega við útflutningsframleiðendur -hefðu af því ríka hagsmuni að hækka kaup til þess að verða samkeppnisfærir. Þetta mál stendur þannig, að atvinnurekendur annars vegar og verkamenn hins vegar verða að knýjast til raunhæfra umr. Látum vera, að tilboð atvinnurekenda sé nú of lágt, alveg eins og tekið var fram af ríkisstj., þegar hún bar fram sitt tilboð, að þar var ekki um neina úralitakosti að ræða af hennar hálfu, endanlegar tölur, heldur einungis samningsgrundvöll, eins og ég veit að hv, þm. staðfestir. Alveg á sama hátt og eðlilegt er, að atvinnurekendur meti það, hvað þeir í raun og veru telji, miðað við ástand þjóðfélagsins í heild, möguleika til frambúðarrekstrar og samkeppni við aðrar atvinnugreinar og hvað þeir telji sig þurfa að fara hátt, til þess að líklegt sé, að samningum verði náð, eins verða verkalýðsfélögin að komast niður á eitthvað, sem menn í alvöru fást til þess að tala um, eitthvað, sem er framkvæmanlegt, eitthvað, sem er líklegt að geti orðið, án þess að alger upplausn komi í þetta þjóðfélag. Hv. 5. þm. Vestf. segir: Verkalýðurinn getur ekki óskað eftir framhaldsviðræðum, vegna þess að þá verður hann spurður að því, hvað hann hafi nýtt fram að færa. - Verkalýðurinn hefur vissulega hagsmuni af því að leysa þessa deilu og að einskis sé látið ófreistað til, að hún verði leyst, alveg á sama veg og atvinnurekendur hafa það af sinni hálfu. Og þess vegna er það, eins og hv. 5. þm. Vestf. sagði, frumskylda þessara aðila fyrst og fremst að koma sér niður á raunhæfan umræðugrundvöll, og fyrr en það verður gert, eru allar frekari till. ríkisstj. sannast sagt gersamlega út í bláinn, það verður að segja alveg eins og er, alveg eins og sáttasemjari hefur, meðan munurinn er jafnmikill og hann er nú, ákaflega óhæga aðstöðu um að bera fram sáttatill. En það er ekki á mínu valdi eða ríkisstj. að meta, hvenær hann gerir það, það er vitanlega hans sjálfs. En hitt sjá allir, að meðan munurinn er jafngífurlegur og hann er, og aðilar jafnfjarri því að fást til þess að tala um eitthvað, sem raunverulega geti leyst þennan vanda, talað er í austur og vestur, þá eiga sér ekki stað alvarlegar samningsviðræður, og það er engum aðila til skammar, hvorki verkalýðshreyfingunni né atvinnurekendum, að eiga þátt í því, að komizt sé úr þeirri sjálfheldu. Ríkisstj. bar fram sínar till. Við skulum láta vera, hvort þær þykja ófullnægjandi eða ekki. En þær voru byggðar á ákveðinni ráðagerð, ef svo má segja, um það, hvernig hlutur hinna verst settu yrði í raun og veru bættur. Ég skal ekki heldur fara út í það nú að deila um einstakar prósenttölur í þeim útreikningi, sem hv. 5. þm. Vestf. var með hér áðan, og hef ég þó um það nokkuð aðrar hugmyndir en hann. Á hitt verður að líta, að nú væri í fyrsta skipti samkv. þessum till. tryggt, að hinir verst launuðu yrðu ekki verr settir eftir hringferðina heldur en áður. Það væri tryggt, að jafnvel þó að tekið sé tillit til þeirra verðhækkana, sem menn nú sjá fyrir, og þar með hækkunar vísitölu vegna hækkaðra skatta, sem leiðir aftur af hækkuðum tekjum á þessu ári, halda hinir verst launuðu raunverulega nokkru eftir í sinn hlut. Látum vera, hvort það er mikið eða lítið. Látum vera, hvort hægt er að bæta það eitthvað frá því, sem verið hefur. En það er þó a.m.k. gerbreyting frá hinu, sem verið hefur undanfarin ár, að eftir hringferðina, eftir gífurlegar hækkanir verða hinir lægst launuðu ekki aðeins hlutfallslega verr settir en aðrir, heldur raunverulega verr settir en þeir voru áður. Á þessum grundvelli verður að byggja að mínu viti, ef á að ná þessu markmiði. Þess vegna verða menn að gera það upp við sig: Vilja menn á framkvæmanlegan hátt taka þátt í tilraun um það að bæta kjör hinna verst settu, gera stefnubreytingu frá hringavitleysu undanfarinna áratuga og gera nú raunhæfa ráðstöfun, til þess að hinir verst settu fái ekki aðeins uppbættar allar hækkanir, sem verða, heldur einnig nokkra raunhæfa kjarabót? Það hlýtur svo að verða til nánari umr., ef menn fást inn á þessa hugsun, hversu mikil sú kjarabót geti orðið. Og vissulega vildi ég leggja mitt af mörkum til þess, að hún gæti orðið ríflegri en eftir till. ríkisstj., án þess að ég þar með játi réttmæti þess útreiknings, sem hv. 5. þm. Vestf. hér gerði. Og ég vil minna á það, að auðvitað tjáir ekki í öðru orðinu að tala um kjör hinna verst settu og miða þá annaðhvort við 67 þús. kr. tekjur eða 80 þús. kr. tekjur og fussa og sveia á till., sem miða að því að bæta kjör a.m.k. fjölskyldufólks, sem við þetta á að búa, og segja: Nei, það eru alls ekki þessar tölur, sem um er að ræða, heldur eru hinar raunverulegu tekjur fólksins kringum 100 þús. kr. - Þá yfirgefa menn sjálfir sínar eigin forsendur, þá hverfa þeir frá þeim vettvangi, sem þeir sjálfir hafa markað sér í umr. og kröfugerð. Hitt er svo allt annað mál, sem ég skal játa fúslega, ég hef játað í umr. hér áður og raunar fyrr tekið undir og sett fram, að kjör þessara manna, sem hafa kringum 100 þús. kr., - og vissulega væri gott að geta bætt þau, ég játa það, - en sú mesta kjarabót, sem það fólk getur fengið, er, að það fái þessar tekjur fyrir skaplegan vinnutíma. Það er mesta kjarabótin handa því, og það er annað verkefni, sem því miður verður ekki leyst að þessu sinni með bindandi ákvörðunum eða sundurliðuðum samningum. Til þess er að mál enn, því miður, of lítið athugað. En sannarlega er það eitt af hinum viðurhluta og þýðingarmestu verkefnum á næstu árum. Og ef tekizt hefði nú að ná allsherjarsamningum og samkomulagi um vinnufrið í tvö ár, hefði það verið tími, sem umfram allt átti að nota, og ég segi ekki, að það hefði þurft að nota allan þann tíma til þess, en umfram allt átti að nota hann til þess að koma þessu mikla kjarabótamáli áleiðis. En ég veit, að hv. 5. þm. Vestf. játar það með mér, að enn er það mál komið of skammt í undirbúningi, til þess að það verði leyst í einu vetfangi, enda aðstaða hinna ýmsu atvinnugreina í þeim efnum harla ólík og þess vegna engin ein allsherjarregla, sem þar á við. Einnig er nauðsynlegt, áður en slíkar reglur yrðu upp teknar, að fyrir hendi sé meiri raunhæf þekking hjá fleiri aðilum á vinnuhagræðingu og skynsamlegum vinnubrögðum, eins og annars staðar tíðkast, heldur en við búum yfir hér. Það tjáir ekki, eins og hv. þm. of oft gera og of oft er haft á orði í umr. um þessi mál, að tala um hverja einstaka kauphækkun, hvort heldur hjá hinum lægst launuðu eða almennt, sem grundvöll, er miða eigi við og þeir geti búizt við að halda algerlega óskertri án þess að taka tillit til hins raunverulega ástands í þjóðfélaginu. Við vitum það öll, og það nægir að nefna bara eitt dæmi, að landbúnaðarvöruverðið er háð hinu almenna kaupgjaldi og hin almenna kaupgjaldshækkun hlýtur þess vegna að leiða til hækkunar á landbúnaðarvöruverði. Við vitum einnig, að verulegur hluti hinnar innlendu framleiðslu mundi ekki geta staðizt, nema því aðeins, hvað sem álagningunni líður, að a.m.k. sjálft hið hækkaða kaupgjald sé tekið inn í útsöluverðið. Þessir og aðrir fleiri liðir eru því þess eðlis, að áður en menn gera kröfu um hækkað kaupgjald, verða þeir að gera sér grein fyrir, hverjar eru hinar óhjákvæmilegu afleiðingar þessarar kaupgjaldskröfu. Ef það er ekki gert, fást þeir ekki til þess að líta raunsætt á og meta réttilega, hvað þeir í raun og sannleika hafa fengið. Það er rétt, að fyrri kaupgjaldshækkanir á þessu ári eru nú að verulegu leyti eða öllu uppétnar. En vilja menn halda áfram þeirri sömu aðferð, eða fást menn til að komast inn á einhvern þann grundvöll, sem tryggi, að þannig verði ekki farið að? Þar stoðar ekki verðtrygging ein, eins og hv. 5. þm. Vestf. talar um, vegna þess að við vitum það öll, - þekkjum það frá vísitölukerfinu áður fyrr, - að ef vísitalan hækkar umfram visst magn, leiðir það til allsherjar ráðstafana, sem bitna á öllum landslýð, einnig hinum lægst launuðu. Það stendur alveg á sama, hvaða menn hafa verið hér við stjórn og eftir hvaða stjórnarstefnu hefur verið farið á hverjum tíma, þetta hefur ætíð verið reynslan, allt frá því að launamálin urðu jafnþýðingarmikið atriði í okkar þjóðarbúskap og þau hafa verið, þ.e.a.s. eftir að þjóðfélagið komst í nútímahorf. Þessi saga hefur endurtekið sig æ ofan í æ. Fram hjá þessu getum við ekki komizt. Ríkisstjórnin leitaði leiðar til þess að veita hinum lægst launuðu raunhæfa kjarabót, fyrst og fremst að tryggja það, að þeir yrðu ekki verr settir eftir þær hækkanir, sem nú eru fyrirsjáanlegar og mundi leiða af þeim hækkunum, sem nú yrðu á kaupgjaldi, og áður en menn fordæma þessar tillögur og gera lítið úr þeim, er rétt fyrir þá að reikna sjálfir út dæmið, hvernig færi og fer, ef önnur aðferð er höfð, ef menn vilja ekki í raun og veru taka hina lægst launuðu út úr og tryggja sérstaklega þeirra kjör. Og þá vil ég skjóta því inn í, að tölusamanburður hv. 5 þm. Vestf. var einnig rangur, vegna þess að ýmsir hinna lægst launuðu mundu ekki einungis hafa notið þeirrar hækkunar og þeirra hlunninda, sem till. ríkisstj, gerðu ráð fyrir, heldur einnig hlunninda launajafnaðarlaganna, sem um næstu áramót hefðu fært samkv. þessari ráðagerð öllum þorra vinnandi kvenfólks í landinu, sem vinnur utan heimilis síns, a.m.k. kringum 5% hækkun til viðbótar þeirri hækkun, sem felst í till. ríkisstj. Og það fólk hefði eftir þessari ráðagerð haldið þeirri hækkun, fengið tryggingu fyrir henni, og það er vissulega verulegur hluti allra launþega í landinu, sem af þessu hefði notið góðs. Ef menn hins vegar vilja ekki fallast á þann greinarmun, sem ríkisstj. gerði á hinum raunverulega lægst launuðu og öðrum, eru menn komnir inn á almennar kauphækkanir, og ef þær almennu kauphækkanir verða verulegar, er það óumdeilanlegt, að þær hafa ekki einungis áhrif á landbúnaðarvöruverðið, þær hafa einnig áhrif á kaupgjald opinberra starfsmanna. Og hver trúir því þá, að sjómennirnir mundu vilja láta sig vera afskipta? Hv. 5. þm. Reykv. taldi, að ekki hefði mátt gera mun á almennum verkamönnum og iðnaðarmönnum. Við viðurkenndum það, að eðlilegt væri, að iðnaðarmenn fengju nokkra hækkun, en við töldum eðlilegt, að hún yrði minni en til annarra, m.a. vegna þess, að á síðustu árum hefur yfirleitt, þrátt fyrir nokkrar undantekningar, minnkað munur hér á landi á launum iðnlærðra manna og almennra verkamanna. Það er rétt, að áður fyrr var á þessu meiri munur, en þróun síðustu ára og jafnvel meira en áratugs hefur gengið í þá átt að draga úr þessum mun. Hann var svo aukinn aftur með samningum ekki alls fyrir löngu. En það er vissulega, eftir að menn sjá, hver afleiðing hringferðarinnar verður, að hinir verst launuðu verða ætíð hlutfallslega verst úti og fá ekki raunverulega bætur á sínum kjörum, þá verður að leita leiða til þess að leiðrétta þennan mun. Það kann að vera, að dregið hafi úr þessum mun á milli þessara manna á undanförnum árum, vegna þess að þá var fyrir ýmsar opinberar aðgerðir verið að reyna að jafna metin. Nú var búið að ójafna þau aftur. En hitt er alger sjálfsblekking, ef menn halda, að það sé raunverulega hægt að bæta kjör hinna verr settu, án þess að það kosti einhverja eitthvað. Það verður að koma niður á öðrum. Og vegna þess að við viðurkennum, að það sé nauðsynlegt að bæta kjör hinna verr stæðu, höfum við verið þeirrar skoðunar, að eðlilegt og óhjákvæmilegt væri að greiða nokkuð fyrir, a.m.k. hraðfrystiiðnaðinum. Hitt getur ekki komið til greina, að honum sé af hálfu ríkisvaldsins selt sjálfdæmi í þessum efnum. Úr því að sú till., sem ríkisstj. bar fram, nægir ekki, er eðlilegt, að ríkisstj. ætlist til þess af aðilum, að nú reyni þeir raunverulega og í alvöru að koma sér saman og komi síðan í sameiningu til ríkisstj, og segi: Nú ber okkur þetta á milli. Vilt þú hjálpa okkur til að brúa bilið? Hvaða ráðstafanir getur þú gert til þess að firra okkur vandræðum af áframhaldandi verkfalli? - Ég hygg, að þessi hugsun mín sé alls ekki fjarri hv. 5. þm. Vestf., og byggi það nokkuð bæði á því, sem hann sagði hér áðan, og eins samtölum, sem ég hef átt við hann. En áður en menn semja um svo og svo miklar hækkanir á almennu kaupi í landinu, hvílir á þeim skylda, báðum aðilum, að gera sér grein fyrir afleiðingum þeirra samninga. Hverjar eru hinar óhjákvæmilegu hækkanir, sem hljóta að fylgja í kjölfar þeirra kauphækkana, sem gerðar eru? Hvað þarf m.a. aðstoðin til hraðfrystihúsanna að verða mikil? Hvaða áhrif hefur hækkunin á hugsanlega verðtryggingu, þannig að hún leiði ekki til sjálfkrafa skrúfugangs, sem leiði okkur, áður en varir, út í hreinar neyðarráðstafanir? Hvaða áhrif hafa almennar hækkanir á ráðagerðirnar um að hjálpa hinum verst launuðu með breytingum á útsvarslögunum? Það er alveg ljóst, að ráðagerðir slíkar sem breyting á útsvarslögum hljóta að verða mjög háðar þeirri lausn, sem fæst á þessari deilu, þegar af því, að kaupgjald almennt í landinu breytist, skattstigarnir hljóta að miðast við þær tölur, sem menn verða að reikna með, og kröfur sveitarfélaganna verða allar aðrar og hærri vegna hins hækkaða kaupgjalds. Þess vegna getur verið unnt að bjóða fram breytingu á útsvarsstigum miðað við ákveðnar forsendur, en hana sé ekki hægt að gera, ef forsendurnar verða allar aðrar. Hv. 5. þm. Vestf. sagðist vilja skilja orð mín svo, að það væri að vænta nýrra till. ríkisstj., og brýndi okkur á nauðsyn frumkvæðis í málinu. Vissulega mun ekki standa á frumkvæði okkar og aðgerðum, ef sýnt er, að aðilar eru komnir að samningaborði til þess að semja, en enn er eina hreyfingin, sem á þetta mál hefur komizt, fyrir frumkvæði ríkisstj. Hennar till. hefur verið hafnað, og það er eðlilegt og óhjákvæmilegt, að nú komi þeir aðilar, sem ekki telja sér fært að vinna á þessum grundvelli, með till. sínar um það, hvernig þeir raunverulega vilji leysa málið, því að auðvitað vitum við það öll og þurfum ekki að eyða orðum að því, að meðan jafnmikið ber á milli og enn er, er aðilum ekki alvara um það að reyna að leita samninga. Fyrst verða þeir að gegna sinni frumskyldu.

Forseti (BF): Þessar umr, utan dagskrár hafa nú staðíð í 21/2 tíma, og raunverulegur fundartími er liðinn. Umr. voru leyfðar í trausti þess, að þær leiddu ekki til almennra umr., en það hefur nú farið á annan veg, og enn eru tveir hv. þm. á mælendaskrá. Það er boðaður fundur í hv. Nd. þegar að loknum þessum fundi, og það er lítill möguleiki á að halda fundinum áfram lengur en til kl. 5 í mesta lagi, þannig að þann tíma, sem eftir er þangað til, mætti nota og leyfa mönnum 5 mínútna ræður, en alls ekki meira.



Herra forseti. Ég held, að það sé nú um mál að ræða hér, sem Alþingi geri ekkert þarfara í dag heldur en að ræða þessi mál, og ég vil mælast til þess alvarlega, að það verði haldið umr. áfram um þetta, og ég býst við, að þjóðin mundi verða undrandi yfir því, hvað Alþingi hefði annað nauðsynlegra að ræða heldur en þetta. Og ég geri það að mínum tilmælum, bæði til hæstv. forseta og annarra, að það sé haldið áfram umr. um þetta og reynt að komast að einhverri niðurstöðu í því. Það er aðeins tvennt, sem ég vildi segja hér. Í fyrsta lagi viðvíkjandi siðferðilegri skyldu ríkisstj. til þess að skipta sér af vinnudeilum. Ég held, að flestar ríkisstj., sem ég hef haft nokkur kynni af, hafi álitið það siðferðilega skyldu sína að hafa eitthvað með vinnudeilur að gera og hjálpa til með að reyna að leysa þær. Ég man eftir því t.d. fyrir 20 árum, í tíð nýsköpunarstjórnarinnar, um leið og ein vinnudeila hófst, voru þrír af ráðh., Pétur Magnússon, Brynjólfur Bjarnason og Emil Jónsson, settir í það allan tímann að vinna eins og sáttasemjarar að því að koma sáttum á, og þannig hafa flestar ábyrgar ríkisstj. litið á þessi mál, hvaða flokkar sem hafa skipað þær. Þessari hæstv. ríkisstj., sem nú situr, ber alveg sérstök skylda til þess að reyna að sætta í svona efnum. Af hverju? Af því að það er einvörðungu núv. hæstv. ríkisstj., að vísu ekki sú, sem hæstv. núv. forsrh. er í forsæti fyrir, heldur sú, sem hann tók við af, sem ber sökina á því, að atvinnurekendur og verkamenn koma sér ekki saman, vegna þess að sú hæstv. ríkisstj. sletti sér fram í þá samninga, sem verkamenn og atvinnurekendur höfðu gert af frjálsum vilja, og nam með lögum burt það ákvæði úr þeim, að kaupgjald skyldi hækka í hlutfalli við vísitölu, og með þessum afskiptum hefur núv. ríkisstj. og sú fyrrv., þar sem var annar forsrh., valdið öllum þeim vinnudeilum, sem hafa verið tvö síðustu ár. Öll þau verkföll, sem staðið hafa tvö síðustu ár, og þetta verkfall líka, eru eingöngu og einvörðungu af því, að þessi afskipti ríkisvaldsins fóru fram, og allt, sem verkamenn hafa getað áorkað með öllum þeim verkföllum, sem háð hafa verið tvö ár, hefur eingöngu náð til þess að bæta upp helminginn af því, sem ríkisstj. hefur gengið á verkamenn, þannig að það er siðferðileg skylda ríkisstj., sem sjálf hefur rænt verkamenn með lögum og hefur þeirra kaup nú 20% lægra en það var fyrir 3 árum, að sjá um að hjálpa þarna til að bæta. Aðilarnir hafa komið sér saman, en það eru lög ríkisstj., sem hindra það. Þeir vilja framkvæma þann frjálsa samning, sem þeir hafa áður gert, og þessa ábyrgð verður hæstv. ríkisstj, að muna. Svo er hitt: Dettur nokkrum manni í hug, að það sé hægt að hækka um 40% kaupið hjá opinberum starfsmönnum, án þess að það hafi sín áhrif annars staðar? Hér er talað um 32%, það þykir ekki stórt, þegar hálaunamenn eiga í hlut. Við skulum yfirfæra þetta á hraðfrystihúsin. Það er talað um 30% kauphækkun. Hvað borga hraðfrystihúsin í kaup? 200 millj. kr. Hvað eru 30%, af því? Það eru 60 millj. Hvað er það fyrir þetta þjóðfélag að snara út 60 millj., þjóðfélag, sem hefur tugi þús. millj. í árstekjur? Eins og það þurfi að bera það á borð fyrir nokkurn lifandi mann, að það þurfi að stoppa einn einasta dag til þess að breyta slíku smáræði til. Þjóðfélagið fer sannarlega ekki úr skorðum, þó að þjóðfélagið snaraði þessum 60 millj. út Hún hefur það í kassanum. Það er þess vegna ekki til neins að koma hér og segja, að ríkisstj. fái ekkert við þessu gert. Hún getur lagað það á einni sekúndu. Atvinnurekendur, það er talað um, að þeir vilji ekki semja. Hvenær hafa atvinnurekendur hér í 20 ár viljað semja um annað en að tryggja sér verðbólgu? Aldrei, aldrei nokkurn tíma, enda hafa þeir alltaf fengið hana. Hæstv. forsrh. segir, að verkalýðsfélögin verði að koma sér niður á eitthvað raunhæft. 30% kauphækkun þýðir sömu kaupgetu og verkamenn höfðu 1947, þegar hæstv. núv. forsrh. var í fyrsta skipti ráðh. Það þýðir sömu kaupgetu og er 1959. Er það farið fram á mikið? Það er eðlilegt og raunverulegt, að kaup verkamanna hefði tvöfaldazt á síðustu 20 árum, ef það væri nokkur mynd á stjórnarlagi á Íslandi. Svo er hitt atriðið, ég skal reyna að vera stuttorður: Hæstv. forsrh. spurði: Hvað er markmiðið? Það er alveg greinilegt, hvað hefur verið markmiðið allan tímann hjá íslenzkum verkamönnum í þeirra baráttu. Þeir hafa verið að reyna að tryggja verðgildi síns kaupgjalds. Markmið atvinnurekendanna hefur verið allan tímann verðbólga. Það er það „prinsip“, sem atvinnurekendastéttin á Íslandi hefur haft, og það eru örfáir atvinnurekendur, sem eru á móti þeirri þróun. Það hefur verið „prinsip“ atvinnurekendastéttarinnar á Íslandi í 20 ár, og það er hárrétt hjá hæstv. forsrh., að hver einasta ríkisstj., sem hér hefur setið, mun hafa látið undan atvinnurekendum með þetta, og það er eingöngu af þeirri ástæðu, að verðbólgan hefur verið aðalgróðalind íslenzkrar atvinnurekendastéttar. Hún hafði ekki manndáð í sér til þess að græða með því að skipuleggja af viti sitt atvinnulíf, aldrei, hún hefur alltaf orðið að græða á verðbólgu. Og þeir örfáu atvinnurekendur, sem hafa sýnt það, að þeir geta skipulagt sín fyrirtæki af viti, hafa raunverulega tapað á þessari verðbólgu. Þetta er það, sem við verðum að gera okkur ljóst. Verkamenn og verkamannastéttin hefur alltaf verið og er reiðubúin til að tryggja verðgildi kaups, af því að hún hefur aldrei haft pólitísku völdin, aldrei haft ríkisvöldin til þess. Atvinnurekendurnir hafa öll þessi 20 ár haft sín pólitísku völd, haft ríkisvaldið, hvaða flokkar sem það eru annars, sem hafa skipað ríkisstj, hverju sinni. Þess vegna vil ég taka það fram að lokum, að atvinnurekendastéttin íslenzka er ein um þessa þróun af öllum atvinnurekendastéttum Evrópu. Hún er sú eina, og hún gerir þetta vegna þess, að hún gengur hér í ríkisbankana og sparifé almennings, tekur peningana þaðan og heimtar svo, að verðgildi þeirra sé lækkað, þegar á að fara að borga þá til baka. Þess vegna er það, sem þarf að gera, og það, sem hver heiðarleg ríkisstj. ætti að skoða sína skyldu, það er að skapa aðhald við atvinnurekendur, hækka kaup verkamanna, sem er nú 20% lægra hvað verðgildi snertir heldur en það var fyrir 4 árum, og skapa aðhald að atvinnurekendunum. Þess vegna er ekki til neins að afsaka sig svo með því. Það stendur ekki á verkamönnum í þessu. Þeir eru með 20% lægra kaup en raunverulegt kaupgjald var fyrir 3 árum og 20% lægra en það var fyrir 18 árum. Svona hefur ríkisvald atvinnurekendanna farið með þá.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð, því að tíminn er mjög takmarkaður. Mér þóttu það fréttir, sem komu fram hjá hv. 5. þm. Vestf., sem ég hafði ekki heyrt áður, að á bak við till. ríkisstj. hefðu legið áætlanir um að leggja á 220 millj. kr. nýjar álögur, og ég heyrði ekki, hvort hann sagði 45 eða 75 millj. af því til framleiðslunnar aftur. En séu þessar upplýsingar réttar, þá er náttúrlega ekki von, að þessar till. hafi reynzt þess megnugar að koma áleiðis lausn á málinu. Ríkissjóður hefur núna stórkostlegan greiðsluafgang, og svona lagaðar álögur geta varla verið hugsaðar til annars en að halda áfram stórkostlegum greiðsluafgangsbúskap eða raunverulega til þess að taka eitthvað af kauphækkun, sem yrði, aftur til baka, draga úr kaupgetunni með álögum á móti. En ég held að slíkar till. verði að leggja til hliðar, ef á að takast að leysa málið. Við vitum, í hvaða hnút þessi efni eru komin, þegar við athugum, að verkamaður hefur 67 þús. kr. fyrir 8 stunda vinnu og 32% kauphækkun mundi koma kaupinu fyrir 8 stunda vinnu upp í 89 þús. kr., en hæstv. forsrh. segir, að um slíkt geti maður ekki í alvöru talað. En nú er vaxtakostnaður, beinn kostnaður við litla íbúð orðinn 50 þús. kr. á ári eða svo. Á þessu sjáum við, hvað geigvænlegan vanda er við að fást og hvað þessu er öllu illa komið, en út í það ætla ég ekki að fara að ræða ástæðurnar fyrir því. En forsrh. segir, að hér beri svo mikið á milli, að allt sé óviðráðanlegt, eins og þetta horfi að sinni. En ég vil benda á, að nú þegar greiðir mikið af atvinnurekstrinum kaup yfir taxta, þannig að vandamálið er ekki eins stórfellt að því leyti til og hæstv, forsrh. vildi vera láta, að því er mér fannst. Það er ekki eins geigvænlegt vandamálið eða það bil, sem þarf að brúa, vegna þess að atvinnureksturinn eða mikið af honum greiðir nú mjög mikið yfir taxta. Ég vil líka láta í ljós þá skoðun, að þetta mál, eins og nú er komið, sé gersamlega óleysanlegt, á meðan t.d. hraðfrystihúsunum, sem lakast standa nú víst að vígi, er ætlað að borga nær því jafnmikið samanlagt í vexti og útflutningsgjöld og þau borga í vinnulaun. Meðan þannig standa málin, virðist þetta ekki vera með nokkru móti leysanlegt. Og ég legg áherzlu á, að mér sýnast ekki vera neinar líkur til þess, að raunhæfir samningar geti tekizt, nema ríkisstj, breyti afstöðu sinni og geri nú sem allra fyrst og helzt strax frekari boð af sinni hendi til að greiða fyrir a.m.k. þeim hluta framleiðslunnar, sem erfiðast ú með að greiða lífsnauðsynlegt kaup. En það sjáum við öll, að þetta kaupgjald, sem nú er, getur ekki staðizt stundinni lengur, það er alveg óhugsandi, miðað við þann kostnað, sem orðinn er við að lifa, og það ósamræmi allt, sem orðið er í þjóðarbúskapnum. Ég vil því enn undirstrika áskoranir mínar á hæstv. forsrh. að taka frumkvæði í þessum málum og bíða ekki eftir öðrum, því að aðrir munu bíða eftir honum, og það fer ekki vel um slíkt mál sem þetta, ef þannig verður til lengdar.



Herra forseti. Ég vil aðeins skjóta því hér fram út frá því, sem sagt var um hugsanlega hækkun söluskatts, að auðvitað fer það algerlega eftir lausn málsins, hversu mikils fjár þurfi að afla. Það mun nú koma í ljós við afgreiðslu fjárlaga á næstu dögum, hver fjárþörf ríkisins verður vegna fjárlaganna sjálfra, en rétt er, að komi fram, að það var meira en þessar 40 eða 50 millj., sem talið var að nú þegar þyrfti að bæta, því að ráðgert var, að teknar yrðu upp aftur fjárveitingar til niðurgreiðslna um það, sem nú er áætlað í fjárlagafrv. Það kom fram í viðræðum við viðræðunefnd verkalýðsfélaganna, að ætlunin væri að minnka þær ekki frá því, sem nú er, og þá þarf einnig að afla fjár til þess. Um fjáröflun ríkisins skal ég svo ekki að öðru leyti tala. Það er mál fyrir sig, sem verður athugað í öðru sambandi.



Herra forseti. Ekki skal ég álasa hæstv. forsrh. fyrir það, þó að hann vilji gæta þess hófs í þessum málum sem öðrum, að þjóðarskútan haldist á réttum kili. Það er vitanlega hans frumskylda sem forsrh., sem kapteins í brúnni. En er ekki þjóðarskútan nú á réttum kili, eigum við ekki að ganga út frá því, eða er hún farin að hallast eitthvað talsvert? Það kann nú að vera, að hún sé farin að hallast, en þó mun hún vera á réttum kili. Segjum það, að hún þoli ekki að taka á sig fyllstu kröfur verkalýðshreyfingarinnar. Hún hafi ekki burðarþol til þess. Þó voru þær kröfur lægri en búið var átakalaust að úthluta öðrum stéttum á liðnu sumri. Þá hafði hún slíka kjölfestu. Nú hefur enn þokazt í áttina millí aðila. Verkamenn hafa gefið eftir af sínum kröfum um 12%. Atvinnurekendur hafa komið til móts við þá, um 10%, skulum við segja. Það eru ekki 10% á allt kaup, en á dagvinnukaup. Það hefur minnkað bilið. Ég álít, að þarna þurfi að halda áfram og eyða ekki ógnartíma í það. Það liðu ekki aðeins dagar, heldur vikur, þangað til atvinnurekendur fengust til að gera sitt fyrsta boð, sögðust ekkert geta boðið. Það var illa farið með tíma. Við gerðum okkar boð á sömu kvöldstund. Þegar atvinnurekendur höfðu gert sín boð, þá sendum við boð til baka í bæði skiptin. Og ég álít það dýrast af öllu fyrir þjóðarbúið að draga þetta mjög á langinn að óþörfu. Ég hef sagt það áður, og ég segi það enn, að það er skylda atvinnurekenda að gera það upp við sig sem allra fyrst, hvað þeir geti ýtrast teygt sig. Þá eiga verkalýðsfélögin að svara, og þá, á ríkisstj. að taka a.m.k. til óspilltra málanna að finna öll ráð, sem hún geti, til að brúa bilið. Það er ekki rétt hjá hæstv. forsrh., ef hann hefur meint það í sambandi við tilboð hans um hagræðingu á útsvarsstiganum, að því hafi verið tekið með því að fussa og sveia. Það er ekki rétt. Við höfum metið þetta sem kjarabót til hinna lægst launuðu eða a.m.k. sem þátt í verðtryggingu þess kaups, sem þeir nú fái. Hins vegar vitum við það vel, að teknaþörf bæjarfélaganna kann að hafa aukizt svo síðan í fyrra, síðan á síðasta skattári, að útsvörin verði nú hærri og að menn þrátt fyrir það, að þeir væru með lágtekjur og fengju ívilnun, þá yrðu þeir kannske með eins há útsvör á þessu ári. Við höfum ekki fussað og sveiað við þessu, við höfum virt það, eins og við getum virt það. Það er til léttis sumum launastéttanna og er til að íþyngja öðrum. Rétt er það hjá hæstv. forsrh., að við eigum að reyna að gera okkur grein fyrir því, hvaða afleiðingar kauphækkanir hafi, hvaða aðrar hækkanir þær hafa í för með sér. Það kemur ekkert á mig að óvöru, að afurðir bænda eiga að hækka eftir vissum reglum, ef kaup verkafólks hækkar, og ég horfi ekki á þetta með neinum hryllingi. Ég tel þetta alveg sjálfsagðan hlut, að bændastéttin og launamenn, sem vinna að landbúnaðarstörfum, fái hækkað kaup, þegar verkafólk og allar aðrar stéttir þjóðfélagsins hafa fengið hækkað kaup. Og undir því verður þjóðarskútan að rísa. Það var einn boðskapurinn í gerðardómnum, sem boðaður var í gær og samið hafði verið um í gær, að það eigi að koma til móts við kröfur verzlunarfólks. Framsögumaður Landssambands verzlunarmanna mun hafa sagt á þeim fundi, að hann hefði fyrir því fullar sannanir, að meðaltalshækkun verzlunarmanna yrði ekki undir 45%. Hann mun hafa sagt þetta á 600 manna fundi í gærkvöld í Sjálfstæðishúsinu. Þetta eigum við nú, sem sitjum við samningaborðið, líka að taka með í reikninginn. Þarna eru verulegar hækkanir, sem munu leiða af sér aðrar hækkanir, ef þetta er sannleikur. En af hverju er svona þungt og erfitt fyrir verkafólkið að fá svolitla hækkun á sínu kaupi, verkafólkið, sem allir vilja nú gera allt fyrir? - Ég er alveg að ljúka máli mínu, hæstv. forseti. - Það er af því, að það er búið að tengja allt við þetta. Það stendur nú í samningsréttarlögum opinberra starfsmanna, að verði almennar kauphækkanir, þá eigi þeir endurskoðunarrétt á öllum sínum launakjörum. Það stendur í gerðardómssamkomulaginu frá í gær eða fyrradag, að verði almennar kauphækkanir, þá á gerðardómurinn, sem kveða skal upp fyrir 1. febr., að taka tillit til þess, þá eiga þeir rétt á hækkunum umfram gerðardóminn. Það er allt saman búið að binda í kippu við launamál hinna lægst launuðu, og svo segja allir ósköp angurblíðir í tóni: Við viljum gera allt fyrir hina lægst launuðu. - En það er búið að binda allt við þetta, og svo þykist enginn geta hreyft þetta neitt. Þá er talað um, að hætta sé á, að þjóðarskútan missi kjölfestuna. Ég fullyrði, að það er vilji, fullur vilji innan verkalýðssamtakanna fyrir hendi til samninga, til samninga á sem allra skemmstum tíma. Ég tel, að góður vilji frá ríkisstj. í verki mundi nú geta mjög stuðlað að því, að samningar tækjust á skömmum tíma.