Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um ráðstafanir til að efla eiginfjárstöðu innlánsstofnana. Þetta frv. er á þskj. 740. Þessar ráðstafanir eru tvíþættar. Annars vegar er lagt til að eiginfjárstaða Landsbankans verði bætt sérstaklega og hins vegar að sett verði í lög ákvæði um almennan viðbúnað til þess að bæta eiginfjárstöðu banka og sparisjóða fyrir milligöngu tryggingarsjóða innlánsstofnana ef þörf krefur. Virðulegi forseti. Langvinnir efnahagserfiðleikar hér á landi og í okkar næsta umhverfi, stöðugar fréttir af erfiðleikum innlánsstofnana í ýmsum nágrannaríkja okkar gera það að verkum að það er afar mikilvægt að grípa til slíkra ráðstafana til þess að auka traust á bankakerfi landsins og viðhalda því. Ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum að Landsbanki Íslands er mikilvægasta lánastofnun þessa lands, flaggskip íslenska bankakerfisins. Hlutur hans í heildarútlánum banka og sparisjóða er rúmlega 40% og um 37% af öllum innlánum. Landsbankinn er næstum helmingi stærri en næststærsti banki landsins. Hann gegnir mikilvægu hlutverki fyrir allar atvinnugreinar, er sannkallaður atvinnuvegabanki, en þó er hlutverk hans sem umsvifamestu bankastofnunar sjávarútvegsins einna mikilvægast. Það er af þessum sökum sem það er alveg sérstaklega mikilvægt að eiginfjárstaða Landsbankans sé trygg. Um síðustu áramót gengu í gildi ný lagaákvæði um eiginfjárkröfur sem gerðar eru til banka. Kröfur þessar eru byggðar á alþjóðareglum sem seðlabankar og eftirlitsstofnanir á Vesturlöndum hafa komið sér saman um. Það var þegar á liðnu ári ljóst að þessar nýju reglur voru sérlega kröfuharðar gagnvart Landsbankanum vegna samsetningar á viðskiptum hans og útlánum. Enda þótt bæði Landsbankinn og aðrir bankar virtust geta mætt þessum kröfum um sl. áramót var ljóst að þessar nýju reglur færðu Landsbankanum sérstakan vanda að höndum. Ekki síst af því að á undanförnum missirum hefur eiginfjárstaða Landsbankans farið versnandi sem stafar bæði af almennum samdrætti í efnahagslífi í landinu og ekki síður sérstaklega af samdrætti í sjávarútvegi og vegna afleiðinga af útlánastefnu fyrri ára. Sem stærsti og mikilvægasti atvinnuvegabanki landsins hefur Landsbankinn orðið að axla þungar byrðar af þessum sökum. Þrátt fyrir að bankinn hafi lagt umtalsverðar fjárhæðir til hliðar á afskriftareikning útlána á mánuði hverjum á árinu 1992 er nú ljóst orðið að það dugar ekki til. Nýjustu upplýsingar um afkomu helstu viðskiptavina bankans benda til þess að síðasta ár hafi verið mörgum þeirra þungt í skauti. Þá skiptir einnig máli í þessu sambandi að bankinn lánaði verulegar fjárhæðir til fiskeldis og loðdýraræktar, tveggja atvinnugreina sem landsmenn bundu miklar vonir við, vonir sem því miður hafa ekki ræst. En það fé er nú að mestu glatað. Í ljósi þessarar þróunar ákvað ríkisstjórnin undir lok síðasta árs að beita sér fyrir því að Seðlabanki Íslands veitti Landsbankanum víkjandi lán að fjárhæð 1.250 millj. kr. til að bæta eiginfjárstöðu hans. Aðdragandi að þessari ákvörðun voru viðræður milli viðskrn., Landsbanka og Seðlabanka um leiðir til að tryggja hag og stöðu bankans. Í samþykkt ríkisstjórnarinnar var tekið fram að stuðningur við bankann tengdist áformum um að breyta bankanum í hlutafélag í eigu ríkisins og ekki síður almennum aðgerðum til að styrkja stöðu atvinnulífsins í landinu. Ríkisstjórnin setti það skilyrði fyrir fyrirgreiðslunni að Landsbankinn hrindi í framkvæmd á því ári sem nú er að líða skipulegri áætlun til þess að bæta eiginfjárstöðu og afkomu sína, m.a. með almennri hagræðingu í rekstri, fækkun útibúa, aðhaldi að útlánum og í lækkun erlendra endurlána. Greinargerð bankastjórnar Landsbankans um aðgerðir til að bæta afkomu og eiginfjárstöðu bankans barst ríkisstjórninni og Seðlabankanum í lok janúarmánaðar sl. Það náðist um það samkomulag milli viðskrn. og bankastjórnar Landsbankans að sérfræðingar úr Landsbankanum og Seðlabankanum færu yfir einstaka þætti í þessari greinargerð bankastjórnarinnar og gerðu síðan viðskrn. og bankastjórn og bankaeftirliti Seðlabanka grein fyrir því hvernig þessi áform Landsbankans yrðu framkvæmd í nánari atriðum. Þessari vinnu er ekki lokið en að þessu verki er nú kappsamlega unnið. Þegar að því kom að ganga frá ársreikningum Landsbankans fyrir árið 1992 varð það niðurstaðan að til þess að þessi ársreikningur gefi viðunandi mynd af stöðu hans, þessa helsta banka okkar lands, þannig að endurskoðendur bankans, ríkisendurskoðandi og viðskrh., sá sem hér stendur, geti staðfest reikninginn er nauðsynlegt að lágmarki að afskriftareikningur útlána verði 4.500 millj. kr. miðað við árslok 1992. Yrði að því ráði farið yrði hlutfall eigin fjár undir lögbundnu 8% lágmarki þrátt fyrir 1.250 millj. víkjandi lán sem Seðlabankinn með atbeina ríkisstjórnarinnar veitti Landsbankanum um áramótin síðustu. Í athugasemdum með áritun endurskoðenda, ríkisendurskoðanda og ráðherra verður þess nú getið að ríkisstjórnin hafi lýst því yfir að hún muni beita sér fyrir því að eiginfjárhlutfall bankans verði hækkað ríflega yfir lögbundið lágmark og að frv. þar að lútandi hafi verið lagt fram á Alþingi --- það frv. sem við ræðum hér í dag. Þetta er nauðsynlegt til að engar efasemdir vakni meðal innlendra og erlendra viðskiptavina og lánardrottna bankans um að ríkissjóður axli ábyrgð sína á starfsemi þessa banka. Ég hef þegar nefnt það sem segja má að endurskoðendur hafi sett fram sem lágmark fyrir afskriftareikning útlána. En að mati endurskoðenda bankans og ríkisendurskoðanda er reyndar æskilegt að auka afskriftir útlána enn frekar á þessu ári en þegar hefur verið nefnt eða allt að 5.800 millj. kr. Það er með öllu ljóst að bankinn getur ekki staðið undir svo miklum afskriftum án utanaðkomandi fyrirgreiðslu. Ríkisstjórnin hefur því ákveðið að höfðu samráði við bankastjórn Seðlabankans og eftir viðræður við bankastjórn Landsbankans og forustu bankaráðsins að bregðast við versnandi eiginfjárstöðu Landsbankans með tvennum hætti og leitar nú heimildar Alþingis fyrir þeim ráðstöfunum. Í fyrsta lagi að bankanum verði veitt allt að 2.000 millj. kr. fjárhagsaðstoð úr ríkissjóði. Þessi aðstoð getur verið með ýmsum hætti. En helst koma til greina framlag í reiðufé eða ríkisskuldabréfum eða víkjandi lán úr ríkissjóði. Í öðru lagi að bankanum verði veitt allt að 1.000 millj. kr. víkjandi lán úr Tryggingarsjóði viðskiptabanka. En til þess að slíkt sé unnt þarf að breyta lagaákvæðum um sjóðinn í viðskiptabankalögunum. Að meðtöldu láninu og víkjandi láni frá Seðlabankanum um áramótin síðustu um 1.250 millj. kr. felst í þessum tillögum allt að 4.250 millj. kr. heildarfyrirgreiðsla við Landsbankann. Hér er um háar fjárhæðir að ræða og að sjálfsögðu yrði slík fyrirgreiðsla við bankann háð skilyrðum. Í fyrsta lagi að viðræður hefjist milli Landsbanka og Búnaðarbanka í því skyni að bankarnir skiptist á eignarhlutum sínum í greiðslukortafyrirtækjum og eignarleigum þar sem þeir eiga báðir hlut þannig að fyrirtækin komist að meiri hluta í eigu annars hvors bankans í stað þess að þeir séu báðir minnihlutaeigendur í þessum fyrirtækjum öllum. Með breytingum af þessu tagi mundu eignir af þessu tagi nýtast betur við útreikning á eigin fé. Telja verður að það sé í hæsta máta óeðlilegt að þeir fjármunir sem bundnir eru í fyrirtækjum með eignaraðild ríkisbankanna nýtist þeim ekki til eigin fjár, og þar með ekki eigandanum, með sem hagkvæmustum hætti. Fyrirgreiðslan yrði einnig háð því skilyrði að gerður verði samningur milli viðskrh. og fjmrh. annars vegar og Landsbankans hins vegar um það til hvaða ráðstafana bankinn skuldbindi sig til að grípa í því skyni að bæta afkomu sína og þar með eiginfjárstöðu. Í slíkum samningi yrði kveðið á um eftirlit með framkvæmd hans. Veruleg hagræðing í rekstri bankans er mikilvæg forsenda fyrir því að eiginfjárstaða hans haldist góð til frambúðar. En það er einmitt undirbúningur að slíku samkomulagi sem unnið hefur verið að frá því að víkjandi lán frá Seðlabankanum var veitt Landsbankanum um áramótin síðustu. Það er kveðið á um þau atriði sem ég hef nú gert að umtalsefni í frv., þ.e. fjárhagsstuðning ríkissjóðs við Landsbankann, heimild fyrir hugsanlegri lántöku ríkissjóðs í því skyni og skuldbindingar stofnana sem njóta vilja fyrirgreiðslu af þessu tagi, í 1., 2. og 6. gr. þessa frv. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla nánar um þessar þrjár greinar frv. en vísa að öðru leyti til athugasemda við það og athugasemda við einstakar greinar þess. En hver er almennur bakgrunnur þessa máls? Því er auðvitað ekki að leyna að efnahagserfiðleikar undanfarinna ára hafa haft slæm áhrif á afkomu lánastofnana og jafnt annarra lánastofnana sem Landsbankans. Í því skyni að auðvelda innlánsstofnunum að bæta eiginfjárstöðu sína ef sú þörf kynni að rísa er hér lagt til að Tryggingarsjóði viðskiptabanka og Tryggingarsjóði sparisjóða verði heimilað að taka lán með ríkisábyrgð að fjárhæð samtals 3.000 millj. kr. til að þeir geti veitt víkjandi lán til innlánsstofnana í því skyni að bæta eiginfjárstöðu þeirra. Til að sjóðunum sé þetta heimilt verður að breyta lagaákvæðum um Tryggingarsjóð viðskiptabanka í viðskiptabankalögunum frá 1985 og sparisjóðalögunum frá sama ári. Reyndar er það svo að í sparisjóðalögunum og lögunum um Tryggingarsjóð sparisjóða eru rýmri ákvæði um heimildir sjóðanna til að lána sparisjóðunum til eflingar eigin fjár. Um þessi atriði sem ég hef nú nefnt er fjallað í 3. og 4. gr. frv. og um ríkisábyrgðina á slíkum lántökum í 5. gr. frv. Það er gert ráð fyrir því í þessu máli eins og fram kemur í athugasemdunum að Tryggingarsjóður viðskiptabanka veiti á þessu ári Landsbankanum víkjandi lán að fjárhæð allt að 1.000 millj. kr. Ég tel rétt að undirstrika að þessi tvenns konar starfsemi tryggingarsjóðanna, þ.e. annars vegar innstæðutryggingarnar sem þegar eru í lögum og hins vegar lántökur og endurlán lánsfjár í formi víkjandi lána, að þessu tvennu verði haldið algjörlega aðgreindu. Ég legg áherslu á að víkjandi lán úr tryggingarsjóðum innlánsstofnana til að bæta eiginfjárstöðu þeirra yrði að sjálfsögðu háð því skilyrði að viðkomandi lánastofnun geri samning við viðskrh. og fjmrh. um nauðsynlegar ráðstafanir til þess að bæta afkomu og eiginfjárstöðu með sama hætti og gert er ráð fyrir í dæmi Landsbankans. Það er einnig þáttur í þessu máli að margir bankar á Norðurlöndum hafa á síðustu árum lent í svo miklum erfiðleikum að þeir hafa orðið að fá ríkisaðstoð til að bjarga sér. Vandamál flestra þessara banka eiga rætur að rekja í útlánastefnu á undanförnum árum sem hefur leitt til of mikilla útlána með veði í fasteignum, en verð á fasteignamörkuðum í þessum löndum hefur víða hrunið sem hefur leitt til mikilla afskrifta vegna útlánatapa. Þetta er aðalundirrót hins norræna bankavanda. Að þessu leyti er staða íslensku viðskiptabankanna önnur og að mínu áliti betri. En það er hins vegar ekki óeðlilegt að staða innlánsstofnana hér á landi og aðgerðir til að bæta eiginfjárstöðu þeirra séu bornar saman við þessa atburði annars staðar á Norðurlöndum. Um þetta vil ég segja tvennt: Í fyrsta lagi glímum við sem betur fer alls ekki við jafnumfangsmikla erfiðleika. Í öðru lagi er með þeim aðgerðum sem hér er gerð tillaga um tekið á þessu máli með almennari, markvissari og að mínu áliti raunsærri hætti en gert hefur verið annars staðar. Í sumum dæmunum úr bankakreppu Norðurlanda hefur auk framlags úr ríkissjóði, víkjandi lána og í sumum tilfellum yfirtöku ríkisins verið gripið til þess ráðs að ríkið kaupi slakar eignir bankanna, einkum vonlítil útlán og fasteignir sem þeir kunna að hafa yfirtekið til fullnustu á kröfum en geta svo ekki losað sig við eða haft af neinar leigutekjur. Í staðinn hafa bankarnir fengið reiðufé eða skuldabréf. Ríkið hefur því í raun og veru verið að stofna það sem kalla mætti úrgangssjóði bankakerfisins. Ókosturinn við þessa leið er sá að ríkið situr þar með uppi með fjölda eigna sem sinna þarf og reyna að losna við eftir því sem aðstæður leyfa. Auðvitað eru bankar miklu betur til þess fallnir að sinna verkefnum af þessu tagi auk þess sem slík yfirtaka skuldbindinga frá einum banka en ekki öðrum kynni að valda óþolandi misræmi milli bankastofnana. Og í því tilfelli þegar um ríkisbanka er að ræða tel ég ekki leika neinn vafa á því að eðlilegast sé að eigandinn, ríkið, leggi fram aukið fé til bankans fremur en að yfirtaka eignir af þessu tagi. Um þetta mál má að sjálfsögðu margt ræða og hafa á því ýmsa skoðun. Ég held hins vegar að hér sé gerð tillaga um það sem er skynsamlegasta leiðin og bendi á að á undanförnum árum hafa bankar í einkaeigu freistað þess, af því að þeir vissu af því að fram undan væru eiginfjárkröfur á grundvelli BIS-samkomulagsins, að auka sitt eigið fé með útboði lánsfjár til eigenda sinna eða á almennum hlutabréfamarkaði. Þetta hefur m.a. Íslandsbanki gert á liðnu ári. Ég tel einnig að það sé hyggileg leið að breyta reglunum um Tryggingarsjóð viðskiptabanka og Tryggingarsjóð sparisjóða þannig að þeir geti tekið lán og veitt síðan bönkum og sparisjóðum víkjandi lán til að bæta eiginfjárstöðu þeirra. Með þessu erum við að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í. Þessir sjóðir voru upphaflega settir á laggir fyrst og fremst til að tryggja skil á innstæðum þótt Tryggingarsjóður sparisjóða hafi reyndar, eins og ég hef þegar nefnt, lagaheimildir til ýmissa annarra ráðstafana til að aðstoða sparisjóðina. Að mínu áliti fellur það því vel að hlutverki þessara sjóða, sem er óvenjulegt fyrirkomulag í bankalöggjöf Norðurlanda, að þeim sé gert kleift að styðja við bakið á innlánsstofnunum og þannig hugsanlega forða því að til gjaldþrots komi og að sjóðurinn verði að greiða innstæðueigendum. Ríkisstjórnin telur því rétt að grípa nú einnig til almennra aðgerða sem geri það mögulegt að efla eiginfjárstöðu annarra innlánsstofnana án þess að á þessari stundu sé fyrirsjáanleg þörf á því. Í því skyni hefur ríkisstjórnin ákveðið að Tryggingarsjóði viðskiptabanka verði á hliðstæðan hátt og nú gildir um Tryggingarsjóð sparisjóða heimilt að veita viðskiptabönkunum víkjandi lán. Í því skyni verður sjóðunum heimilt að taka lán með ríkisábyrgð að fjárhæð allt að 3.000 millj. kr. samanlagt. Af þessari fjárhæð er fyrir fram gert ráð fyrir því að Tryggingarsjóður viðskiptabanka veiti Landsbankanum allt að 1.000 millj. kr. víkjandi lán. Þá er ákveðið að skipa nefnd til að semja tillögur um eflingu þessara sjóða í framtíðinni og hugsanlega sameiningu þeirra og rifja ég í því sambandi upp umræður sem urðu hér við 1. umr. um það bankafrv., frv. til laga um viðskiptabanka og sparisjóði, sem liggur hjá hv. efh.- og viðskn. Virðulegi forseti. Þótt flutning þessa frv. kunni að virðast hafa borið brátt að á málið sér langan aðdraganda. Endurskoðendur bankans og bankaeftirlitið hafa um nokkurt skeið verið uggandi yfir eiginfjárvanda Landsbankans. Það er reyndar svo að á sl. hausti töldu stjórnendur bankans og endurskoðendur að staðan væri mun betri, mun skárri en síðar hefur komið í ljós. Síðan í haust hefur verið unnið að því að leita heppilegustu lausna en um leið að kanna mjög vandlega eignastöðu bankanna. Mál af þessu tagi er hins vegar þess eðlis að þegar allir aðilar hafa orðið sammála um hver staðan sé og hver sé besta lausnin, er afar áríðandi að slíkri lausn sé hrint í framkvæmd án tafar. Þess vegna var atburðarásin jafnhröð og raun ber vitni þessi síðustu dægur. Langdregnar opinberar umræður um slíkt mál án þess að það væri á enda kljáð væru málinu sjálfu næsta skaðlegar. Ég held að það sé nægilegt að vitna til þeirrar fjölmiðlaumræðu sem varð síðdegis í gær og á þessum morgni og um hádegið til þess að menn skilji hvað hér er í húfi. Það er þess vegna mjög mikilvægt að Alþingi afgreiði þetta mál með skjótum og öruggum hætti. Eftir þessar aðgerðir stendur íslenska bankakerfið traustum fótum. Eiginfjárstaða bankanna er góð og fullnægir í öllum greinum hinum alþjóðlegu kröfum sem til þeirra eru gerðar. Þá standa langflestir sparisjóðanna vel þótt einn þeirra hafi reyndar þurft á fyrirgreiðslu frá Tryggingarsjóði sparisjóða að halda á sl. ári. Reyndar er það svo að eiginfjárstaða íslenska bankakerfisins hefur löngum verið traust og traustari en í mörgum nágrannalanda okkar. Menn hafa t.d. á það bent að ein mikilvæg orsök erfiðleika bankanna í Finnlandi hafi einmitt verið sú að eiginfjárstaða þeirra var tiltölulega veik þegar bankakreppan skall á og þeir því illa í stakk búnir að mæta andbyr. Þá vil ég geta þess að lausafjárstaða bankakerfisins, lausafjárstaða banka og sparisjóða er mjög góð um þessar mundir. Í því sambandi er ekki síst mikilvægt að lausafjárstaða Landsbankans er betri en oftast áður og bankinn á því alls ekki við greiðsluvanda að etja. Innstæður í Landsbankanum eins og öðrum íslenskum bönkum eru því fullkomlega öruggar. Hæstv. forseti. Þær ráðstafanir sem hér eru til umræðu snúast ekki einungis um það að efla eiginfjárstöðu innlánsstofnana og Landsbankans sérstaklega, þær snúast í reynd ekki síður um að að styrkja stöðu atvinnulífsins á þessum óvissutímum. Atvinnulífið og bankakerfið er í raun og veru tvær hliðar á sama peningi. Þessar aðgerðir eru því ekki síst atvinnuöryggismál. Virðulegur forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Hæstv. viðskrh. hefur lýst fyrirliggjandi frv. sem hér er til umræðu og er óþarfi fyrir mig að fara ofan í saumana á hverri grein fyrir sig. Ég vil lýsa því yfir að þingflokkur Sjálfstfl. hefur komið saman og styður að sjálfsögðu þetta frv. og vill greiða fyrir því að það fái eðlilega, hraða og örugga málsmeðferð á hinu háa Alþingi. Það er ljóst að frv. sem hér er til umræðu, sem tekur að sjálfsögðu fyrst og fremst mið af stöðu Landsbankans, á sér nokkurn aðdraganda eins og fram kom í ræðu hæstv. viðskrh. Aðalatriðið er nú að málið fái hraða og örugga meðferð í þinginu þannig að ekki sé nein óvissa um það hver örlög þess verða. Mér finnst ástæða til að þakka hv. stjórnarandstæðingum fyrir að hafa brugðist við með þeim hætti að hægt er að flýta málsmeðferðinni og afgreiða það eins fljótt og mér skilst að fram hafi komið í þeirra svörum við þeirri beiðni í gær.  Eins og allir vita þá hafa verið erfiðleikar í íslensku efnahags- og atvinnulífi að undanförnu og bankarnir hafa allir verið að leggja fé til hliðar til þess að mæta hugsanlegum útlánatöpum sínum. Þetta er auðvitað ákaflega mikilvægt vegna þess að ef þeir gera það ekki þá hlýtur það að lenda fyrr eða síðar á skattgreiðendum. Það kann að vera upplýsandi að greina frá því að samkvæmt upplýsingum frá Íslandsbanka þá lagði bankinn í rekstrarreikningi sínum árið 1990 til hliðar vegna útlánatapa, til afskrifta, 565 millj., 1991 800 millj. kr. en 1992 hvorki meira né minna en 1.512 millj. kr. Og samkvæmt skýrslu bankaeftirlitsins munu um það bil 2.500 millj. kr. hafa verið lagðar til hliðar 1990 og sömuleiðis 1991. Hér er um gífurlega háar fjárhæðir að ræða sem ég hygg að ástæða sé til að leggja áherslu á að mætt hefur verið innan bankakerfisins og sýnir að íslenska bankakerfið hefur brugðist við með þeim hætti sem eðlilegt verður að teljast. Og ég tek það skýrt fram að auðvitað er einungis hér með aðgerðum ríkisstjórnarinnar og Alþingis verið að tryggja að Landsbanki Íslands standist þær kröfur sem til bankastarfsemi eru gerðar samkvæmt reglum, ekki síst alþjóðlegum reglum, svokölluðum BIS-reglum. Í 6. gr. frv. er sagt frá því að gerður skuli samningur milli annars vegar viðskrh. og fjmrh. og hins vegar hlutaðeigandi stofnunar sem fær fyrirgreiðslu og þar segir að í samningi þessum skuli geta um það til hvaða ráðstafana innlánsstofnunin skuldbindur sig til að grípa í því skyni að bæta afkomu sína og eiginfjárstöðu. Ég vil leggja sérstaka áherslu á þetta því það er mjög mikilvægt frá mínum bæjardyrum séð að þegar slíkur samningur verður gerður verði honum fylgt eftir með þeim hætti sem eðlilegt er því að hér er verið að leggja fram verulegt fé úr ríkissjóði af fjármunum skattgreiðenda til þess að koma rekstrarstöðu og efnahagsstöðu viðkomandi lánastofnunar í viðunandi horf. Ég tel að það sé ástæðulaust að lýsa því hér í einstökum dráttum hvaða atriði þarf að leggja áherslu á. En upp í hugann hlýtur þó að koma að lögð sé áhersla á að rekstrinum sé hagrætt og þess gætt í hvívetna að þeir fjármunir sem lagðir verða til viðkomandi innlánsstofnun verði ekki nýttir til þess að samkeppnisstaða hennar verði óeðlilega góð miðað við aðrar stofnanir eftir að fjármagn hefur verið veitt til stofnunarinnar. Þetta segi ég hér vegna þess að það hlýtur að hafa þýðingu í ráðstöfunum eins og þessum að ekki sé verið að leggja fram fjármuni sem beinlínis verða notaðir til þess að styrkja slíka samkeppnisstöðu heldur til þess fyrst og fremst að ná þeim markmiðum sem auðvitað eru í sjálfu sér eðlileg og þarf að ná en það er að viðkomandi innlánsstofnun nái að uppfylla þau skilyrði sem sett eru í alþjóðlegu viðmiðuninni. Þetta vil ég að komi skýrt fram. Ég tel að ráðherra, bæði viðskrh. og þó einkum og sér í lagi fjmrh., eigi að sjá til þess að þessu sé fylgt eftir. Með þessu er ekki verið að segja að stjórnvöld ætli að stilla upp stefnu fyrir viðkomandi lánastofnun heldur er það að sjálfsögðu á borði viðkomandi stofnana hjá stjórnendum hennar, yfirleitt bankastjórum. En það er nauðsynlegt að þeim stefnumiðum sem þar koma fram sé fylgt eftir í hvívetna. Ég held, virðulegi forseti, að það sé ástæðulaust fyrir mig að hafa mikið fleiri orð um þetta frv. Ég held þó í lokin að það sé rétt að geta um það að þetta hefur að sjálfsögðu áhrif á ríkissjóð eins og gefur auga leið. Tveir milljarðar sem færðir verða til bankans, ef af þessum lögum verður og þeim fylgt, þýða auðvitað það að staða ríkissjóðs rýrnar að sama skapi. Það liggur ekki fyrir nú í hvaða formi þessi ráðstöfun verður gerð en gera má ráð fyrir því að það verði gert með framlagi, t.d. skuldabréfa sem ríkið mundi þá greiða í tímans rás, t.d. á nokkurra ára bili eftir nokkur ár. Aðalatriðið er að hér er verið að styrkja eiginfjárstöðu bankans en ekki lausafjárstöðu innlánsstofnana eins og margoft hefur verið rætt um. Það hefur þess vegna þýðingu og það er nú alkunnugt mál hér á Alþingi hvort verið er að tala um greiðsluhalla eða reikningshalla í þessu sambandi. Það er ljóst að ef ekki er greitt með peningum þá verður ekki um aukinn greiðsluhalla að ræða á þessu ári en það breytir ekki því að reikningshallinn, niðurstaðan í ríkisreikningi verður a.m.k. 2 milljörðum lakari en ella. Þetta þýðir þegar lauslega er litið til ríkissjóðs að gera má ráð fyrir því að reikningslegur halli á ríkissjóði verður talsverður á þessu ári og talsvert meiri en á sl. ári eða a.m.k. 10 milljarðar, ef ekki hærri tala, og sýnir að ríkissjóður hefur rýrari möguleika en áður til að nota útgjaldastefnu til að mynda til að fara af stað með framkvæmdir eða að nota í öðru skyni. Ég leggja áherslu á þetta vegna þess að nú er eins og menn vita nokkuð sótt á ríkissjóð um að auka framkvæmdir og draga úr tekjum hans eða auka útgjöld á öðrum sviðum. Þá ber að hafa í huga að þessi ráðstöfun sem hér mun eiga sér stað er auðvitað ráðstöfun sem er gerð til að styrkja atvinnulífið í þessu landi því öllum er ljóst að Landsbankinn er stærsti og öflugasti banki landsmanna, öflugasti atvinnuvegabanki landsmanna og það er ekkert betra sem ríkissjóður getur gert en styrkja stöðu þess banka, styrkja stöðu bankastarfseminnar í landinu og skapa það traust sem þarf að vera því það er frumskilyrði þess að hér í landinu sé eðlilegt og heilbrigt atvinnulíf.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. að við framsóknarmenn munum styðja það að eiginfjárstaða Landsbankans verði styrkt. Ég skýrði frá því reyndar þegar í gær. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram að við höfum fyrirvara um einstakar greinar þessa frv. og teljum að þær þurfi að skoða mjög vandlega í nefnd. En ég ætla ekki að ræða það hér. Nefndin hefur reyndar þegar fengið frv. til meðferðar. Ég hlýt hins vegar að gagnrýna mjög hvernig á þessu máli hefur verið haldið. Ég tel að það hafi verið þyrlað upp moldryki sem hafi verið algerlega óþarft og geti jafnvel enn, þó úr því hafi nokkuð dregið, skaðað þessa mikilvægu lánastofnun mjög. Ég mun því í ræðu minni hér fyrst og fremst leitast við að draga úr þeim margs konar misskilningi sem komið hefur fram og kom mjög greinilega fram t.d. í sumum fjölmiðlum í gær og kemur fram t.d. í öðru stjórnarblaðanna í morgun. Ég tel að það hefði verið hægt að halda á þessum málum á allt annan máta og miklu eðlilegri og vísa þar m.a. strax til þeirra viðræðna sem, eins og kom fram hjá hæstv. viðskrh., hafa farið fram, að við héldum í fullri tiltrú á milli bankastjóra og viðskrh. og Seðlabankans og trúðum satt að segja að væru enn í gangi. Það var skýrt frá því að það var sett á fót nefnd í samráði við Seðlabankann til að skoða stöðu Landsbankans betur og hvernig hann ætti að mæta þeim nýju skilyrðum sem eru í þjóðfélaginu. Okkur hafði verið tjáð að það væri líklegt að sú nefnd skilaði áliti í maí. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. viðskrh. hvort ekki sé rétt að hann hafi átt fund með bankastjórum Landsbankans í gærmorgun. Þeim fundi lauk þannig að hæstv. viðskrh. sagði sjálfur að það lægi ekki svo á, það væru nokkrir dagar til stefnu. Ég tel að það hafi ekki legið svo á. Landsbankinn er mjög öflug stofnun. Arðsemi af rekstri Landsbankans var á síðasta ári um 30% eða um 1,8 milljarðar kr. áður en hann lagði fé í afskriftasjóð og greiddi u.þ.b. 580 millj. kr. til ríkissjóðs í ýmsum opinberum gjöldum. Það er sannarlega ekki illa rekin stofnun sem hefur 30% arð. Sömuleiðis er rétt að geta þess að samkvæmt fyrri mæling á eiginfjárstöðu bankans þar sem krafist er að eigið fé sé ekki lægra en 5% þá mun eiginfjárstaða bankans nú vera yfir 6%. Hvað hefur þá valdið öllum þessum látum sem nú hafa orðið og ég ætla í stuttu máli að rekja? Í fyrsta lagi, eins og komið hefur fram, hafa verið settar nýjar kröfur um mat á eiginfjárstöðu innlánsstofnana. Ég er út af fyrir sig ekki að gagnrýna það að nauðsynlegt er að samræma mat á eiginfjárstöðu bankanna í því alþjóðlega umhverfi sem bankarnir starfa nú í. En Seðlabanka og ég hygg hæstv. viðskrh. hefur mjög oft verið á það bent í viðræðum bankastjóra og starfsmanna bankans á sl. ári og reyndar þessu að þessar reglur eru afar óhagkvæmar Landsbankanum eins og reyndar hefur komið fram í þessari umræðu hér nú og hæstv. viðskrh. sjálfur rakti. Af hverju eru þessar BIS-reglur svokallaðar svo óhagstæðar bankanum? Ég ætla aðeins að fara hér í fáum orðum yfir greinargerð sem ég hef fengið frá Landsbankanum um þessi mál, svokallaðar BIS-reglur. Samkvæmt BIS-reglunum þá er krafa um eigið fé hækkuð úr 5% í 8% en til móts er gengið hins vegar með því að lækka áhættugrunninn að vissu mati, þ.e. samnefnarann í þeirri jöfnu sem er notuð til að reikna út eigið fé bankans. En áhættugrunnurinn er lækkaður samkvæmt ákveðnum reglum. Þ.e., það er mismunandi mat á því hver áhættan er mikil í hinum ýmsu lánaflokkum. Áhættuflokkarnir eru fimm. Flokkur með 0% áhættustuðul og má þá draga að öllu leyti frá áhættugrunninum, 20% áhættustuðli, 50% áhættustuðli og 100%, þ.e. 100% áhætta eins og talað er um. Í 0% áhættugrunni eru peningaeign bankans og kröfur á ríki og seðlabanka innan OECD, kröfur á ríki utan OECD og seðlabanka með vissum takmörkunum. Áhættustuðull 20%, þar eru kröfur á fjölþjóðaþróunarbanka, kröfur á sveitarfélög innan OECD, kröfur á innlánsstofnanir innan OECD, kröfur á opinber fyrirtæki og stofnanir innan OECD sem eru rekin án hagnaðarvonar og keppa ekki við einkaaðila. Áhættustuðull 50%, þá er leyfilegt að draga helminginn af útlánum þess flokks frá áhættugrunninum og kröfur eru tryggðar með veði í íbúðarhúsnæði innan 80% fasteignamats. Áhættustuðull 100%, allar aðrar eignir. Þ.e. öll veð í atvinnurekstri landsmanna eru 100% áhætta, öll. Þegar menn hugleiða að Landsbankinn er með 70% af sjávarútveginum í viðskiptum, 70%, og Landsbankinn hefur undanfarin ár gengið mjög ötullega fram í því að tryggja sig vel með því að taka veð í fiskiskipum en fiskiskipin okkar nýju sem eru að koma til landsins með fullan kvóta eru 100% áhætta. Eða t.d. afurðalán sem veitt eru út á fullunna vöru hjá okkar samtökum, við skulum segja SH eða Íslenskum sjávarafurðum, eru jafnvel á leiðinni til útlanda til öruggs kaupanda, eru 100% áhætta. Ég held að það hljóti allir að sjá að þetta veldur náttúrlega Landsbankanum gífurlega miklum erfiðleikum. Nú segja menn eflaust: Þetta eru alþjóðlegar reglur og svo framvegis og ekkert við þessu að gera. Jú, þetta eru alþjóðlegar reglur en samkvæmt grein sem ég hef fengið í hendurnar úr alþjóðlegu tímariti þar sem þetta er rakið þá er vissulega lögð áhersla á að hinar ýmsu þjóðir hafa útfært þessar reglur með tilliti til aðstæðna í sínu landi. T.d. er þar upplýst að franski seðlabankinn kallar 0% áhættu lán til nýlendna sem áður voru franskar. Ég hefði nú talið það æðimikla áhættu að lána þessum þróunarlöndum. Hér erum við hins vegar kaþólskari en páfinn og af því að EB hefur kosið að segja: Það er 100% áhætta að veita lán til ryðdallanna sem liggja í höfnunum þar úti, og ég áfellist þá ekki fyrir það, þá segjum við líka að það sé 100% áhætta að veita lán til þess atvinnuvegar sem stendur undir öllu íslensku þjóðfélagi, sjávarútvegsins. Og eins og ég segi: Það er margsinnis búið að vekja athygli á þessu. Eins og endurskoðandi bankans upplýsti í morgun, aðspurður, hann sagði: Jú, ég er búinn að gera það mjög oft, ég hef fengið mjög kaldar móttökur og mér hefur verið sagt: Þessu verður ekki breytt því það er svo mikil áhætta að veita lán til íslenskra atvinnuvega. Jú, ég get skilið að seðlabankinn segi það þegar við völd er ríkisstjórn sem byrjar með að segja: Nú ætlum við engin afskipti að hafa af atvinnulífinu og segir það enn og ætlar ekkert að gera til að styrkja þess starfsgrundvöll. Það er líklega eina ríkisstjórnin í heiminum í dag sem þannig heldur á þeim málum.

Ríkisstjórnin er áhætta.

Já, hún er áhætta, það er rétt og það er verið að hengja hér bakara fyrir smið. Það er ríkisstjórnina sem á að taka á hvalbeinið en ekki bankann. En hvað um það, þetta er ein af ástæðunum. Og af þessari ástæðu, um síðustu áramót, þá var talið að það yrði að taka víkjandi lán til að ná þessum svokölluðu BIS-reglum, þ.e. ná 8% í eiginfjárstöðu bankans. Og bankaráðinu var sagt að það væri þar með gert. Ég tel satt að segja að það hljóti að vera skylda eigenda bankans að gera bankanum kleift að standast þessar nýju reglur sem eigendur bankans með Seðlabankann í farteskinu hafa ákveðið að innleiða hér, það er skylda þeirra. Að sjálfsögðu er ekkert við því að segja og reyndar ber að þakka að það er gert. Nú, þetta er ein ástæðan fyrir því að þessu moldryki öllu er nú þyrlað upp sem ég hélt satt að segja að væri liðið hjá. Að vísu sagði hæstv. viðskrh. áðan, ég hygg að það hafi verið hann frekar en fjmrh., að það væri kosið að færa þessa eiginfjárstöðu upp í 9% og eigendurnir um það. Ég geri sannarlega ekki minnstu athugasemd við það. Ég vil aðeins taka fram, og geri það með leyfi endurskoðanda, að lesa hér hugleiðingar endurskoðanda bankans um þetta atriði. Hann segir hér, með leyfi forseta: ,,Ef reglur þær sem gilda um eiginfjárútreikning eru virtar virðast þær bankanum um margt andsnúnar. Þannig er eigið fé bankans lækkað um 574 millj. kr., sem nemur hlut hans í hlutdeildarfélögum þótt þar sé að finna nokkrar arðbærustu eignir hans.`` Ég þarf að skjóta hér inn í, ég gat þess ekki áðan, að það er bannað samkvæmt nýju reglunum að telja til eigin fjár hlutdeild í sumum mestu gróðafyrirtækjum þessa lands eins og VISA af því að Landsbankinn á þar ekki meiri hluta. Og síðan segir endurskoðandinn, með leyfi forseta: ,,Bankinn hefur leytast við að lækka þessa fjárhæð með því að selja eignarhlut sinn í Útflutningslánasjóði og einnig hefur verið gerð úttekt á stöðu Lýsingar hf. og Lindar hf., sem gefa til kynna að bankinn eigi kost á að minnka fjárbindingar sínar enn frekar. Að því er varðar nefnarann, áhættugrunninn, eru reglurnar andsnúar þeim lánastofnunum sem sinnt hafa atvinnulífinu. Þeim mun meira af útlánum sem tryggð eru af því opinbera og þeim mun meira sem tryggt er með veði í íbúðarhúsnæði eða fjölnota atvinnuhúsnæði þeim mun lægri mælist áhættugrunnurinn og áhættuhlutfallið hækkar samsvarandi. Eigi eiginfjárhlutfall bankans að hækka verður hann bæði að leitast við að minnka umfang sitt og breyta áherslum í útlánamálum. Þrátt fyrir það sem hér hefur verið rakið breytir það ekki þeirri staðreynd hvernig reglurnar hljóða í dag og við því verður að bregðast. Sú spurning gerist hins vegar æ áleitnari í okkar huga hvar það muni enda ef bankar draga markvisst úr útlánum til atvinnulífsins til að bæta stöðu sína við eiginfjárútreikning.`` Á þetta hafa hæstv. ráðherrar ekkert minnst. Þeir fengu þó þetta fyrir viku, þessi skýrsla kom 10. mars sl., og ég kem síðar að meðferð þess máls alls. Er þetta ekki eitthvert áhyggjuefni? Er ekki ástæða til að skoða hvað verður hér um atvinnulífið ef Landsbankinn bregst við þessu eins og lagt er upp í hendurnar á honum, að hætta nú að veita afurðalán, hætta að veita flýtilán hjá Fiskveiðasjóði? Reyndar mætti maður spyrja: Er ekki ætlunin að meta Fiskveiðasjóð samkvæmt þessum nýju BIS-reglum og hvar stendur hann þá? Hann er að vísu ekki banki. Það væri ástæða til að gera það. Hvar ætli hann standi þá, sem á að heita sterkasti sjóður landsmanna og er það. Ég hef fulla trú á sjávarútvegi þessa lands. Enn fremur segir hér, með leyfi forseta: ,,Skoða þarf vandlega allar mögulegar leiðir til útbóta, t.d. hvað annað unnt er að gera strax til að bæta úr eiginfjárhlutfalli án viðbótarframlags, hvað raunhæft sé að ætla bankanum sjálfum að leysa á næstu árum og hvað þurfi að koma af nýju fjármagni.`` Þetta héldum við í einfeldni okkar að væri verið að gera, að skoða hvað væri hægt að gera af hálfu bankans sjálfs. En þá er það hinn þátturinn sem krefst þess að eigið fé bankans sé aukið og þar með afskriftareikningur. Ársreikningur bankans var gerður eins og venja er og ítarlega um hann rætt. Þegar hann kom til lokaframlags í bankaráði þá var upplýst að endurskoðendur teldu þá 1,2 milljarða kr. sem lagðir höfðu verið í afskriftareikning of lítið og vildu að bætt yrði við 330 millj. kr. og það var að sjálfsögðu gert. Þeir vöktu líka athygli á því að athugun þeirra á, maður getur raunar sagt ástandinu í þjóðfélaginu því að bankinn er ekkert annað en spegilmynd af því, ástandi hinna ýmsu útlána bankans og lántakenda bankans þá væri nauðsynlegt á árinu 1993 að auka enn verulega í afskriftasjóði eða líklega um 160 millj. kr. á mánuði. Það er vitanlega gífurleg upphæð og var ekki séð hvernig það yrði gert. Það var meginástæða fyrir því að farið var að ræða um það við Seðlabankann. Mér er ekki heimilt að upplýsa hvað er á þessari úttekt endurskoðendanna. En þeir segjast telja á grundvelli hennar að í afskriftasjóðnum þurfi að vera á milli 4 og 6 milljarðar kr. til að mæta þessum hugsanlegu skakkaföllum. Ég legg mikla áherslu á það --- hugsanlegu skakkaföllum. Þarna eru fjölmörg fyrirtæki sem ég veit ekki betur en séu í ágætum rekstri í dag og ég vona að komi aldrei til að það þurfi að afskrifa neitt hjá þeim. En ég ætla ekki að deila þar við dómarann, við þessa endurskoðendur, sem þekkja þetta miklu betur en ég. Ég tel sjálfsagt að leitast við að verða við þessu. Og ég fagna því að ríkisstjórnin hefur ákveðið að gera það og bakka þannig bankann upp, ef ég má orða það svo. En mér finnst dálítið skrýtið sumt sem er sagt í þessu sambandi. Það er reynt að skella skuldinni á fiskeldið. Vitanlega hefur tjón af fiskeldinu verið töluvert. En í þessari úttekt endurskoðenda er talið að það þurfi að afskrifa 851 millj. kr. vegna fiskeldis. Það er nú ekki nema brot af þessu. Það er jafnvel verið að nefna loðdýraræktina í þessum tillögum endurskoðenda og --- ég tel mér frjálst að nefna það þar sem ég nefni engin fyrirtæki --- er talið að það þurfi að afskrifa 111 millj. kr. Er það ástæðan fyrir því að svona þarf að hlaupa undir bagga? Það er jafnvel ýjað að því að samvinnuhreyfingin væri sökudólgur. Sambandið hefur verið nefnt í þessu sambandi. Ég gæti trúað því að sú hefði verið ástæðan fyrir ári. Þá var talað um að það þyrfti jafnvel að setja í sjóð til að mæta hugsanlegu allt að 2 milljarða tapi af Sambandinu. Vita menn hvað þeir telja að tapið verði nú, þessir endurskoðendur? Hvað halda menn? 5 millj. Þessi aðgerð hefur að mínu mati tekist alveg sérstaklega vel og varla er ástæða til að setja, hvað var það kallað, hæstv. fjmrh., tilsjónarmenn, á bankann til að fylgjast með svo frábærri aðgerð sem ég kalla svo og þar var gripið til. Ég hef farið yfir allan listann og reynt að gera mér grein fyrir hvað það er mikið sem talið er í hættu hjá samvinnufélögum í landinu. Það er samtals að því ég fæ séð, í fljótu bragði að vísu, 25 millj. kr., svo ekki er ástæðan þar. En ég nefni þetta af því að mér finnst vera látið að þessu liggja að þar sé m.a. grunnurinn að þeim vandræðum sem nú eru. Það er líka talað um að þetta sé fortíðarvandi o.s.frv. Ég ræddi bæði við Þjóðhagsstofnun og bankann um það t.d. hver er lánastaða sjávarútvegsins sem hefur, það er ekki því að leyna, verið hvað erfiðust. Útlán til sjávarútvegs 1989 voru 28 milljarðar 338 millj. kr., 1990 lækka þau niður í 25 milljarða 976 millj. kr., en haldast nokkurn veginn í stað 1991 en eru nú vaxandi og eru árið 1992 komin upp í 26 milljarða 258 millj. kr. Þjóðhagsstofnun segir mér að afkoma sjávarútvegsins 1990 hafi verið með því besta allan áratuginn, svipuð og hún var árið 1985. Reyndar er mér sagt að þá hafi skuldir sjávarútvegsins aðeins lækkað. Afkoma iðnaðarins var einnig sú besta sem hún var allan áratuginn. Svo það er, hygg ég, alveg ljóst að þá var komið a.m.k. á rétt ról, rétta braut, í þessum málum sem við erum að ræða nú með lækkandi skuldum þessara atvinnuvega. Staðreyndin er náttúrlega sú að það hefur keyrt um þverbak núna í tvö ár. Menn skulu bara hugleiða hvort ekki megi rekja það að einhverju leyti til þess ástands sem hér hefur skapast með hávaxtastefnunni m.a. og því afskiptaleysi sem ríkisstjórnin hefur sett sér að skuli vera af stöðu atvinnulífsins. Reyndar er það dálítið fróðlegt að skoða hér hvað endurskoðandi segir um þessa versnandi afkomu, með leyfi forseta. Þar segir hann: ,,Leggst margt á eitt í því sambandi, svo sem almennt lakari afkoma lánþega, veðsettar eignir hafa fallið í verði og að lánin hafa að sama skapi vaxið vegna verðtryggingar, hárra raunvaxta og greiðsluvandræða.`` Það skyldi nú ekki vera að greiðsluvandræðin stafi að verulegu leyti af háum raunvöxtum? En hæstv. fjmrh. gerði sér lítið fyrir og hækkaði þá með einu pennastrki í upphafi síns starfsferils um einn þriðja eða um það bil. Og það eru náttúrlega ískyggilegar fréttir sem við fáum af skuldastöðu heimilanna. Það birtist nú í Fréttabréfi Samvinnubankans að skuldastaða heimilanna sem hlutfall af ráðstöfunartekjum sé orðin hærri hér en í nokkru öðru landi. Og samkvæmt upplýsingum sem ég fékk frá Þjóðhagsstofnun eru skuldir heimilanna nú í ár taldar um 255 milljarðar kr. en er áætlað að verði á þessu ári 280 milljarðar kr. Það skyldi nú ekki vera að þessi gífurlega vaxtabyrði sem hér er sé það sem þessu veldur? Menn verða að athuga það að þessar skuldir eru að meðaltali á hvern íbúa um 1 millj. Þær eru að meðaltali um 4 millj. á meðalfjölskyldu sem er náttúrlega miklu meira að meðaltali ef teknar eru þær fjölskyldur sem skulda því sumar skulda ekki neitt. Þetta er miklu meira áhyggjuefni heldur en komið hefur fram hingað til. Ég nefni þetta í leiðinni því eflaust þurfa bankarnir að koma sér upp varasjóði til að mæta þessu ef þeir eignast flest íbúðarhúsin í landinu og þau eru að vísu vonandi einhvers virði en það er ekki góð leið út úr þessum vanda. Ég get út af fyrir sig tekið undir það að fara má ýmsar aðrar leiðir í rekstri banka, því hef ég kynnst. En ég hef gífurlegar áhyggjur af því hvert stefnir í sambandi við innlánsvexti sem bankarnir eru að binda sér. Ég held ég fari rétt með að Landsbankinn er með eitthvað í kringum 7--8 milljarða á bankabréfum sem eru með föstum innlánsvöxtum 9%. Hvar ætli það þekkist í heiminum að greiða 9% innlánsvexti? Og ég get sagt það hér að mér brá þegar ég sá að yfirborgun á vöxtum í Landsbankanum nemur 156 millj. samkvæmt ársreikningi. Hér hafa menn spurt: Hver er yfirborgun á vöxtum? Það er samkeppni um innlánsfé stórfjármagnseigenda sem nota sér skortinn og ganga á milli og láta bjóða í sitt innlánsfé. Kannski lífeyrissjóðirnir, kannski Aðalverktakar, menn sem eiga stórt og mikið innlánsfé. Ég segi fyrir mitt leyti að ég mun beita mér gegn því að tekið verði þátt í því kapphlaupi. Það getur vel orðið til þess að Landsbankinn hafi minna innlánsfé. En það er best að leyfa hinum að axla þær byrðar. Ég held nefnilega að með þessu vaxtakapphlaupi séum við komnir út í gífurleg vandræði að vissu leyti og inn á götu sem er afar erfitt að snúa frá. Bankinn hefur líka að sjálfsögðu orðið við þeirri ósk bankaráðs að leggja fyrir ítarlegar tillögur um það hvernig eigi að vinna að meiri hagræðingu í bankanum. T.d. er það staðreynd samkvæmt athugun endurskoðanda að það eru fleiri starfsmenn í Landsbankanum miðað við veltu heldur en í öðrum bönkum. Það er vitanlega áhyggjuefni. Og það hafa verið gerðar ýmsar róttækar breytingar sem eiga að verða til hagræðingar. En ég hlýt þó að verja bankastjórana að því leyti til að þeir hafa verið ragir að segja upp starfsfólki og vilja láta það koma eðlilega miðað við starfsaldur. Það eru líka fleiri ástæður til þess. Bankinn eða bankastarfsmenn njóta ekki greiðslna úr Atvinnuleysistryggingasjóði og þó borgar bankinn í sjóðinn. Það er í mörg ár búið að leita eftir að þessu verði breytt. Og það er ábyrgðarhluti að senda starfsmenn bankans í atvinnuleysi þegar þeir njóta ekki greiðslna úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Þetta kemur m.a. fram í þessari skýrslu endurskoðandans og hann bendir á að þetta er óhagræði sem stendur gegn því að bankinn geti að vissu leyti hagrætt með því að fækka starfsfólki. Bankinn hefur að sjálfsögðu orðið við þeirri beiðni að leggja fyrir ríkisstjórn hugmyndir um það hvernig lagfæra megi ýmislegt í rekstri bankans. Hún var til meðferðar í Seðlabankanum og ég held ég hafi sagt áðan að það var talað um að skilað yrði áliti í maímánuði. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu þótt hér mætti fjöldamargt annað nefna. Ég legg hins vegar áherslu á að það sem hér er verið að gera mun ekki endast lengi ef umhverfið er óbreytt, ef sjávarútvegurinn er rekinn með 8--10% halla, ef bókstaflega ekkert er gert til að draga úr atvinnuleysinu, þá mun fljótlega halla undan fæti því miður, það má bara alls ekki gerast. Ég hef gagnrýnt það hvernig á þessum málum hefur verið haldið. Ég hlýt að svara því hvernig ég tel að hefði verið hægt að halda á þessu máli. Ríkisstjórn og Seðlabanka hafa verið gerð glögg grein fyrir þessu ástandi öllu eins og ég hef rakið, hvert þessar BIS-reglur stefna. Skýrsla endurskoðenda, þar með ríkisendurskoðanda kom fyrir viku, kom 10. mars og var strax sýnd ríkisstjórninni og það var strax farið að ræða hana. Það er gripið til svona sem sumir kalla flugeldasýningar, m.a. ég, án þess að bankastjórarnir viti nokkuð af því að því ég best veit. Mér er tilkynnt það kl. eitt í gær, ég þakka fyrir það, mér þótti gott að fá það ekki alveg óvænt. En var ekki hægt að gera þetta á einhvern annan máta? Viðskrh. minntist á að til umræðu hefði komið að ríkissjóður yfirtæki eitthvað af eignum bankans, og ja, maður getur kallað það að fryst yrðu einhver útlán bankans sem eru hættulegust talin og bankinn fengi í staðinn skuldabréf. Ég tel að þetta hefði verið miklu, miklu skynsamlegri aðgerð heldur en nú er gerð. Ég tel reyndar að langsamlega skynsamlegast hefði verið að eigandi bankans hefði bara gefið út fréttatilkynningu og sagt: Eigandanum, ríkissjóði, er fullkomlega ljóst að bankinn á erfitt með að mæta BIS-reglunum, honum er fullkomlega ljóst að ástandið í atvinnulífinu er þannig að það mun lenda mjög illa á þessum stærsta banka landsins. Eigandanum er hins vegar fullkomlega ljóst að bankinn stendur mjög sterkt, hann er með góða eiginfjárstöðu og er að afskrifa eins og hann frekast getur. En til frekara öryggis þá hefur ríkissjóður ákveðið að standa á bak við víkjandi lán úr Seðlabanka sem er þegar búið að veita og mun tryggja það í framtíðinni að bankinn geti staðið við sínar skuldbindingar. Þetta hefði verið hreinleg leið og svo hefðu menn tekið þennan tíma eins og endurskoðendur leggja til á árinu til að athuga hvernig það verður gert. Þetta hefði ekki þurft að vekja upp þá umræðu sem varð í gær í fjölmiðlum sem ég óttast að stórskaði bankann. Mig langar til að spyrja viðskrh. að því: Hvernig hugsar hann sér að koma þessu framlagi yfir á afskriftareikning bankans? Ég sé ekki betur en að það verði að fara í gegnum reikning bankans sem þýðir það að þá verður að gera bankann upp með halla á síðasta ári upp á 2--3 milljarða kr. Og ég spyr líka viðskrh.: Er honum ekki kunnugt um það að ýmis þau lán sem bankinn hefur fengið erlendis eru með þeirri kvöð að þau megi endurskoða ef mikill halli verður á bankanum? Það er engin ástæða til að sýna halla á bankanum. Ég sagði áðan að hann kom fyrir skatta og afskriftir með afgang upp á 1,8 milljarða. Ég vildi gjarnan vita hvernig viðskrh. hefur hugsað sér þessa framkvæmd. Ég ætla ekki að lengja mál mitt. Ég vona sannarlega að það takist að leiðrétta þann misskilning sem orðið hefur af þessari fljótfærnislegu og vanhugsuðu aðgerð ríkisstjórnarinnar. Ég vona svo sannarlega að það takist. Og ég met það að það kom fram í fréttum í gær m.a. hjá hæstv. forsrh., að Landsbankinn væri langt frá því að vera gjaldþrota. Það mátti skilja svo í einni útvarpsstöðinni að hann væri nánast orðinn annar Sjóvinnslubanki, en ég met að það var þó leiðrétt. Og mér fannst reyndar í gærkvöldi eins og ráðherrar væru farnir að átta sig á því sem þeir væru að gera. Ég vil veita a.m.k. minn stuðning og vona að aðrir geri það til þess að leiðrétta þann misskilning sem hér hefur orðið. Þessu verður að sjálfsögðu líklega ekki breytt nema nefndinni takist að fá fram breytingu á þessu og hv. Alþingi en ég vona að ég geti lagst á eitt með það að skýra rétta stöðu Landsbankans.

Virðulegi forseti. Það er margt í ræðu hv. þm. sem gefst tækifæri til að svara síðar en það eru þó tvö atriði sem ég vil gjarnan fá að ræða hér í örstuttu andsvari. Í fyrsta lagi sagði hv. þm. að sá sem hér stendur hafi hækkað raunvexti með einu pennastriki um einn þriðja. Auðvitað veit hv. þm. mætavel að vextir á markaði á þeim tíma sem stjórnarskiptin urðu voru með allt öðrum hætti og það eru hinir eiginlegu raunverulegu vextir. Nafnvextir skuldabréfa sem ekki seljast hafa auðviðta enga þýðingu. Einmitt á þeim tíma sem ég tók við embætti þá streymdi fé úr ríkissjóði og skuld ríkissjóðs var þá tíu milljarðar við Seðlabankann, ég endurtek, tíu milljarðar króna vegna þess að peningar streymdu út af því að engir keyptu skuldabréfin. Þetta veit hv. þm. því að hann var forsrh. í þeirri ríkisstjórn sem þá fór með völd. Þannig að ég bið nú hv. þm. um að vanda aðeins betur þegar hann er að skýra frá því sem hann telur vera staðreyndir í þessu máli. Í öðru lagi minntist hann á moldviðri. Ég skal fúslega taka undir það með honum að fjölmiðlamoldviðrið sem af þessu hlaust var auðvitað mjög slæmt. Ég var mjög hissa á því t.d. að á leið minni á ríkisstjórnarfundinn í gær kl. rétt fyrir fjögur þá var hv. þm. í fjölmiðlum að skýra frá efni ríkisstjórnarfundarins og fór þar þeim orðum um það efni að það hlaut auðvitað að vekja upp nokkuð sérkennilegar umræður í þjóðfélaginu. Nú ætla ég ekki að halda því fram að það sé hv. þm. sem fékk að vita um þetta kl. þrettán í gær sem hafi sagt fjölmiðlum frá þessu en hann var sá fyrsti sem a.m.k. fjallaði um þetta mál opinberlega og það áður en ríkisstjórnin hafði haft nokkur tök á því. Mér finnst að hv. þm. mætti a.m.k., án þess að ég geri honum upp nokkrar sakir, líta örlítið í eigin barm annað slagið þegar fjallað er um moldviðri því það kann vel að vera að nokkru valdi sá sem upphafinu veldur. 
            

Virðulegi forseti. Við getum eflaust deilt lengi um vextina og út af fyrir sig er það rétt að sala var lítil á skuldabréfum ríkissjóðs í kringum stjórnarskiptin. En skyldi nú ekki vera að einhverja hafi grunað eða a.m.k. bundið við það vonir að Sjálfstfl. beitti sér fyrir stórhækkun vaxta? Skyldi ekki vera að einhver hafi haldið að sér höndum af þeirri ástæðu? Ég hygg að svo sé. Það gefst náttúrlega ekki tími í andsvörum til að ræða um afleiðingarnar af þessu en þær hafa orðið hroðalegar. Ég segi aftur að þær eru að koma fram. Ég rakti það lítillega. Um moldviðrið og að ég hafi átt upptökin að því, það þóttu mér vissulega tíðindi. Ég hygg að ég hafi ekki sagt nema einum manni, sem er hér í þingsalnum frá því sem til stæði, ég taldi mér það varla heimilt. Hins vegar ruku hér á mig fjölmiðlar og sögðu: Hvað segir þú um það að nú þarf að bjarga Landsbankanum með 4 milljörðum? Báðar sjónvarpsstöðvarnar stóðu hér og virtust vita miklu meira um það heldur en jafnvel ég þó ég væri að koma af fundi forsrh. Að sjálfsögðu hlaut ég að leiðrétta þann misskilning sem þá þegar var kominn í loftið, að það væri verið að bjarga Landsbankanum. Hvaðan það kom veit ég ekki. Ég veit að það hefur ekki komið frá hæstv. fjmrh. sem fyrrv. bankaráðsmanni sem hlýtur að bera hag Landsbankans þó mjög fyrir brjósti. Hvaðan kom það? Það vildi ég gjarnan fá upplýst. Það var bókstaflega ekki friður út af þessu. Spurt var: Erum við á Færeyjaleið, eða Sjóvinnslubankaleið, o.s.frv.? Það getur hver áfellst mig fyrir það sem vill að ég gerði mitt besta til að draga úr þessari lýsingu á stöðu Landsbankans.

Virðulegur forseti. Það er vissulega ánægjulegt að hv. þm. staðfesti það að hann taldi ástæðu til þess þá þegar að hann var spurður til að fara í fjölmiðla og matreiða þannig sinn málstað sem hann gerði og alþjóð fylgdist með. Það sem auðvitað skiptir máli þegar svona lagað gerist er að réttkjörin stjórnvöld fái tækifæri til að fjalla um málið og birta tillögur sínar áður en farið er að fjalla um slíkar tillögur í fjölmiðlum. Ég tók það fram áðan að ég teldi það ekki hafa verið hv. þm. sem lak þessu í blöðin en hins vegar var hann fyrstur stjórnmálamanna til að fjalla um þetta mál opinberlega og því verður ekki breytt. Í öðru lagi --- ég held að okkur gefist nú tækifæri til að ræða um vextina síðar --- vil ég spyrja hv. þm., vegna þess að í hans máli komu fram athyglisverðar upplýsingar um þá vexti sem Landsbankinn býður þeim sem leggja inn mikla fjármuni í bankann, milli 160 og 170 millj. kr.: Eru þetta opinberar tölur eða eru þetta tölur sem birtast í reikningi Landsbankans? Hvar er hægt að fá sundurliðun á þessum tölum? Er þetta almenningi til sýnis?

Virðulegur forseti. Ég hefði nú gjarnan viljað heyra frá hæstv. fjmrh. hvað það var í mínu máli sem hann hafði svona miklar áhyggjur af út af fyrir sig. Ég kannast ekki við það og náttúrlega voru ítarlegustu viðtölin við mig í sjónvarpinu í þessu sambandi og að halda að það hafi ekki verið í fréttum þótt ég hefði neitað að nefna málið. Ég taldi bara nauðsynlegt að verða við þeirri beiðni.

Neyðarfundur.

Já, er þetta ekki neyðarfundur? Hvað er það annað? Það er lýst hér að það verði að fresta fundum Alþingis.

Hvern notaðir þú til að . . .

Fresta fundum Alþingis vegna mjög áríðandi fundar í ríkisstjórninni. Það var þó fundur í ríkisstjórninni í gærmorgun. Eitt af því sem ég heyrði hér frammi var: Er þetta neyðarfundur, er ríkisstjórnin að segja af sér? Ég sagði nú, því miður er það ekki svo, það var óskhyggja. Vitanlega fóru menn að stinga saman nefnum. Hvers vegna mátti ekki afgreiða þetta á fundinum um morguninn eða á fundinum á fimmtudaginn? Og ég hef reyndar sagt að það lá ekkert á, það mátti afgreiða þetta í næstu viku. Það var hér stofnað til flugeldasýningar og það er staðreynd. Þessar tölur Landsbankans --- já, þeir vextir sem Landsbankinn greiðir af innlánum eru ekkert leydnarmál. Að sjálfsögðu ekkert leyndarmál. Það getur ekki verið það. Að sjálfsögðu kemur það fram í ársreikningum hvað hann greiðir af innlánum.

Sundurliðað?

Ég skal nú ekki fara með það hvort það er sundurliðað í árskreikningnum eins og hann endanlega liggur fyrir. Ég skal ekki fara með það en það getur ekki verið leyndarmál.

Virðulegur forseti. Fátt er viðkvæmara í efnahagslífi þjóða heldur en peningakerfið og fjármálastofnanirnar. Fátt er erfiðara fyrir stjórnvöld en að stýra málum þannig að orðstír Íslendinga á alþjóðlegu fjármagnsmarkaði haldist traustur og góður. Hvers vegna er það erfiðara og mikilvægara að vanda sig, og ég legg áherslu á það, að vanda sig, þegar menn eru að fást við málefni banka og fjármálastofnana en flest annað í efnahagsstjórninni? Svarið er einfalt. Svarið er: Á alþjóðlegum peningamarkaði ræður orðstírinn lánakjörunum og fjármagnskostnaðinum. Þær greiðslur sem Íslendingar verða að inna af hendi, bæði fyrirtæki, einkaaðilar, sjóðir og opinberir aðilar vegna fjármálaskipta landsins, fyrirtækja og opinberra aðila við útlönd, eru háðar mati lánveitenda og alþjóðlegra matsstofnana á því hve traustur lántakandi Ísland sé. Því nefni ég þetta hér í upphafi, vegna þess að á einum sólarhring hefur ríkisstjórn Íslands unnið orðstír Íslands á alþjóðlegum fjármagnsmarkaði slíkan skaða að það mun taka mörg ár að vinna til baka það traust sem Ísland hefur haft. Sá kostnaður sem getur fallið á þjóðina vegna þessara vinnubragða ríkisstjórnarinnar síðasta sólarhring getur numið milljörðum. Og hann mun ekki bara falla á íslenska ríkið. Nei, hann mun falla á sérhvert íslenskt fyrirtæki sem leitar í hinu opna hagkerfi nútímans út á alþjóðlegan fjármagnsmarkað um fyrirgreiðslu, eðlilega. Halda menn virkilega í ríkisstjórn Íslands að við lifum ekki í opnum fjölmiðlaheimi? Halda menn virkilega að þegar atburðarás gærdagsins blasir við öllum að þá muni ekki fjölmiðlamenn sem starfa samkvæmt nútímavinnubrögðum senda úr í heim fréttaskeytin um að fundir hafi verið rofnir í Alþingi Íslendinga, ríkisstjórn hafi verið kvödd saman til skyndifundar kl. fjögur, þingflokkar stjórnarflokkanna til aukafundar kl. hálf sex og forsrh. boðað skyndiblaðamannafund kl. sex til að kynna sérstakar, óvæntar ráðstafanir ríkisstjórnar Íslands til að bjarga stærsta viðskiptabanka þjóðarinnar? Vita menn ekki að við lifum í opinni fjölmiðlaveröld þar sem allur heimurinn er eitt? Og allir helstu fjölmiðlar heimsins hafa hér fréttamenn og allar fjármálastofnanir, bankar, lánasjóðir, hvort sem það er í Bandaríkjunum, Bretlandi, Þýskalandi eða Japan, lesa samstundis á hinum alþjóðlegu fréttaskeytum hvað ríkisstjórn Íslands er að gera. Davíð Oddsson, hæstv. forsrh., er ekki einn í heiminum. Við búum við opið lýðræðislegt fjölmiðlakerfi. Hið alþjóðlega peningakerfi er hluti af því. Hún er mikil ábyrgð þeirra manna sem á einum sólarhring hafa skaðað íslensk fyrirtæki, hafa skaðað orðstír stærsta viðskiptabanka þjóðarinnar og hafa skaðað lánstraust Íslendinga á erlendum mörkuðum með þeim hætti sem ríkisstjórn Íslands hefur gert. Það eru upphæðir sem eru í reynd mun hærri heldur en þær upphæðir sem verið er að meta hér í dag í þessu frv. Sjálfsagt munu þeir sem aðallega koma til með að greiða þetta tjón vera fyrirtækin, einkafyrirtækin, sem leita út á hinn alþjóðlega markað, íslensku fyrirtækin í sjávarútvegi og þjónustugreinum og fjármálastofnanirnar í eigu einkaaðila sem verða að greiða skaðann af fljótfærnislegum, fáránlegum og barnalegum vinnubrögðum hæstv. ríkisstjórnar. Það er eðlilegt að spurt sé: Var þörf, var brýn nauðsyn? Þurfti að rjúfa fundi Alþingis? Þurfti ríkisstjórnin að koma saman til skyndifundar? Þurfti að kalla þingflokkana saman? Þurfti að gera þetta með þessum hætti? Og svarið er afdráttarlaust: Nei. Það bar enga brýna nauðsyn til að taka á þeim vanda sem hér er við að glíma með þessum hætti. Og það undrar mig, það undrar mig, að maður eins og hæstv. viðskrh., með þekkingu hans á hinni alþjóðlegu fjármagnsveröld, með reynslu hans af störfum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðum, með samskiptum hans við hinn alþjóðlega bankaheim, skuli taka á málum með þessum hætti. Og það verður enn undarlegra þegar það hefur nú komið fram opinberlega á fundi þingnefndar Alþingis að hæstv. viðskrh. tilkynnti bankastjórum Landsbankans það í gærmorgun kl. ellefu að það stæði ekki til að grípa til neinna aðgerða næstu daga. Málið væri ekki ,,akut`` svo notað sé orðalag hæstv. viðskrh. á þeim fundi við bankastjóra Landsbankans. Menn hefðu nokkra daga til að ræða málið. Þetta hefur verið staðfest á fundi efh.- og viðskn. þingsins og í viðræðum við forustumenn bankans. Þess vegna er eðlilegt að spurt sé: Vissi hæstv. viðskrh. ekki kl. ellefu í gærmorgun að þetta stæði til eftir hádegi? Eða var hæstv. viðskrh. vísvitandi að greina bankastjórum Landsbankans ósatt frá? Hver er sannleikurinn í þessu máli? Aðeins tveimur dögum eftir að við þurfum hér á Alþingi að ræða falskar yfirlýsingar hæstv. viðskrh. um stofnun fjárfestingarbanka þar sem fram hefur komið og verið staðfest með þögn hæstv. fjmrh., að hæstv. viðskrh. hafi farið með rangt mál varðandi hinn nýja fjárfestingarbanka, blasir það nú við að bankastjórar Landsbanka Íslands urðu fyrir þeirri reynslu fyrir hádegi í gær að viðskrh. í ríkisstjórn Íslands greindi þeim frá því að ekki stæði til að gera neitt næstu daga í málefnum bankans. Og bæði hann og bankastjórarnir hefðu góðan tíma í þessari viku til að ræða hvaða leiðir væri hægt að fara til að styrkja bankann til að valda sem minnstum skaða. Til að gera þetta með þeim hætti að bæði bankinn yrði traustari eftir og orðstír Íslands á alþjóðlegum mörkuðum biði ekki tjón. Aðeins rúmum tveimur tímum síðar tilkynnir forseti Alþingis af forsetastól að fundir þingsins verði rofnir fljótlega vegna skyndifundar í ríkisstjórninni. Hvað gerðist í þessu hádegi? Eða greindi hæstv. viðskrh. ekki rétt frá? Nei, málið allt er auðvitað þannig að það er nánast furðulegt að ábyrgir aðilar í ríkisstjórn Íslands skuli starfa með þessum hætti. Við skulum aðeins nefna nokkrar staðreyndir í málinu til að varpa ljósi á þá fáránlegu uppákomu sem hér hefur orðið. Fyrir tæpum þremur vikum var lagt fram í bankaráði Landsbankans lokauppgjör, ég legg áherslu á það, lokauppgjör bankans fyrir árið 1992. Á þeim bankaráðsfundi gerði enginn bankaráðsmaður, ekki heldur formaður bankaráðsins, Kjartan Gunnarsson, framkvæmdastjóri Sjálfstfl. og sérstakur trúnaðarráðgjafi forsrh., eina einustu athugasemd við þetta lokauppgjör Landsbankans fyrir árið 1992. Og hverjar voru tölurnar í þessu lokauppgjöri? Voru þær þannig að Landsbankinn stæðist ekki BIS-reglurnar? Nei, þvert á móti. Landsbankinn stóðst BIS-reglurnar samkvæmt þessu lokauppgjöri fyrir árið 1992. Það var eigin þörf á að grípa til skyndiaðgerða til að láta bankann standast BIS-reglurnar og er það þó sér kapítuli eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti með réttu hér áðan að þessar BIS-reglur eru auðvitað hvað snertir íslenskan atvinnuvegabanka svo fáránlegar að það er fullkomlegt álitamál hvort það sé eðlilegt að við förum eftir þeim. Hverjar voru tölurnar úr ársreikningi Landsbankans fyrir árið 1992? Þær voru þessar: Í afskriftasjóð bankans átti að leggja 1.500 millj. kr. þannig að afskriftasjóðurinn nam samtals 2,8 milljörðum. Eiginfjárstaða bankans var 6 milljarðar kr., lausafjárstaða bankans hafði ekki í áraraðir verið betri og bankinn var svo vel staddur að hann greiddi ekki krónu í refsivexti til Seðlabankans og er þó leitun langt aftur í tímann þar til menn finna það ástand að Landsbankinn þurfi ekki að greiða refsivexti til Seðlabankans og BIS-hlutfallið var að minnsta kosti 8,3% jafnvel 8,4% eða 8,5%, eftir því hvernig á það var litið, alla vega örugglega vel yfir þeim 8% mörkum sem áskilið er. Þar að auki bættist það við að í þessu reikningsuppgjöri var bankinn búinn að nýta sér allar þær skattaheimildir sem hann hefur til að færa hagnað til hliðar, þannig að fyrir skatta var hagnaður bankans eins og hér hefur komið fram 1,8 milljarðar kr. Og á síðustu tveimur árum, 1991 og 1992, hefur staða bankans verið með þeim hætti að hann hefur samtals skilað sjálfstæðri fjármunamyndun af þessu tagi að upphæð tæpir 4 milljarðar. Er þetta peningastofnun sem er þannig stödd að það þurfi að rjúfa fund í Alþingi, halda neyðarfund í ríkisstjórn og kalla þingflokka saman til að geta á einum sólarhring snúið einhverri þróun við? Nei, auðvitað ekki. Þess vegna hefur maður auðvitað mikla samúð með því að eitt aðalatriðið sem hæstv. viðskrh. sagði hér áðan var að biðja þingið um að tala ekki mikið um málið, tala ekki mikið um málið. Það væri afar mikilvægt að ræða málið ekki mikið. Helst bara hætta þessu á þessum sólarhring og gleyma því svo. Og hæstv. fjmrh., sem óvænt kvaddi sér hér hljóðs og ég hélt nú satt að segja að þá ætlaði hæstv. fjmrh. að fara að flytja hér sérstaka ræðu um áhrif þessara aðgerða á ríkisfjármálin, stöðu ríkissjóðs og horfurnar í þeim málum á þessu ári, nei, það var nú ekki. Það var ekki nema fáeinar setningar sem komu fram hjá hæstv. fjmrh. um það. Sagði hann þá eitthvað um efnisþátt málsins? Nei, nánast ekki neitt. Málið er meira að segja svo fáránlegt að hæstv. fjmrh. sagði það hér í ræðustólnum áðan að hann vissi það ekki, hann vissi það ekki núna, hvort þessir 2 milljarðar til Landsbankans yrðu í formi greiðslu eða í formi ríkisskuldabréfs, það væri sem sagt alls ekki búið að ákveða það hvernig eða hvenær eða með hvaða hætti Landsbankinn ætti að fá þessa greiðslu. Eða með öðrum orðum hæstv. fjmrh. er að opna á það að Landsbankinn fái ekki í reynd krónu, ekki eina einustu krónu frá ríkissjóði inn í bankann, heldur fái hann bara ríkisskuldabréfapappír sem hann getur bókfært í bankanum án þess að ein einasta ný króna komi inn í bankann. Þá getur hæstv. fjmrh. áfram bókað ríkissjóð þannig að það eru engin bein útgjöld á þessu ári og innan Landsbankans verður hægt að bókfæra eigið fé með tilteknum hætti. Ef málið var svona brýnt, svona nauðsynlegt, og helst þarf að afgreiða það á þessum sólarhring, er þá ekki tími til kominn að hæstv. fjmrh. fari að gera það upp við sig hvernig hann ætlar að láta bankann fá þessa greiðslu. Því væntanlega er það það sem skiptir máli, hæstv. ráðherra. Nei, hæstv. fjmrh. var ekki að fjalla um ríkisfjármálin hér. Það var eiginlega bara tvennt sem hann sagði. Annað var það að hann lagði líka áherslu á það að þingið mætti helst ekki tala mikið um málið. Og hann var að ýja að því að helst hefði nú verið samið um það milli flokkanna að lítið yrði talað um málið. Hann lagði sérstaka áherslu á að rætt hefði verið við hv. þm. Steingrím Hermannsson um að lítið hefði verið talað um málið. Og lítið yrði talað um málið. Svo kom auðvitað það sem var aðalerindi hæstv. fjmrh. hér upp í ræðustólinn. Það var mjög skýrt. Það minnir á barnaþuluna þar sem sérstaklega er greint frá því að einn tiltekinn aðili fái það hlutverk að hlaupa heim og segja sannleikann. Hæstv. fjmrh. sagði það nefnilega sérstaklega . . .

Ekki að segja sannleikann, heldur: ,,kjaftaði öllu frá``, segir í þulunni

. Hæstv. heilbrrh. fer hér úr sæti sínu með hið rétta form þulunnar sem ég af kurteisi við hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnina kaus að hafa ekki yfir. En hæstv. heilbrrh. þekkir auðvitað allan gang málsins og vissi þess vegna það sem segir í barnaþulunni um lillaputta sem hljóp heim og kjaftaði frá. Það er auðvitað það rétta í málinu því hæstv. fjmrh. kom hér og sagði: Þessi aðgerð verður þess vegna til þess að ríkisstjórnin hefur enga möguleika til að koma til móts við þá aðila sem eru að biðja hér um fjármagn í framkvæmdir og atvinnuskapandi tækifæri eða eru að biðja hér um skattabreytingar til tekjujöfnunar. Eða með öðrum orðum: Leikritið í gær hefur leitt til þess að hæstv. fjmrh. kemur hér á Alþingi og tilkynnir verkalýðshreyfingunni og ASÍ: Því miður, því miður, það eru engir peningar til í atvinnuskapandi tækifæri, engir peningar til að ráða bót á atvinnuleysinu, engir peningar til að draga úr ójöfnuðinum í landinu og leiðrétta verðlagningu á matvælum því það hafa allir peningarnir farið í Landsbankann. En þó ætlar þessi sami ráðherra ekki að láta eina einustu krónu væntanlega í Landsbankann á þessu ári heldur bara láta Landsbankann fá kvittun frá ríkinu um að það megi bókfæra í bókhaldi Landsbankans tiltekna 2 milljarða. En þessi kvittun sem verður bókfærð hjá Landsbankanum á að duga til þess að segja nei við Benedikt Davíðsson, nei við Ögmund Jónasson, nei við Svanhildi Kaaber, nei við þúsundirnar sem eru í ASÍ, nei við þúsundirnar sem eru í BSRB, nei við þúsundirnar sem eru í Kennarasambandinu. Og síðan auðvitað nei við hina atvinnulausu um möguleika ríkisstjórnarinnar til að ráða bót á atvinnuleysinu. Þetta var hið eina efnislega innlegg hæstv. fjmrh. í þessum umræðum. Það var að tilkynna það skýrt í ræðustól á Alþingi að því miður vegna þessa frv. yrðu engir peningar til til að leggja inn í aðgerðir gegn atvinnuleysi, til að koma til móts við verkalýðshreyfinguna eða launafólkið í landinu. Og það verður að segjast eins og er að frá leikrænu sjónarmiði verðskuldar ríkisstjórnin dálítið háa einkunn fyrir að fara þessar krókaleiðir til að geta í einu frv. komið því þannig fyrir að það verði ekki látin króna úr ríkissjóð í Landsbankann, ekki ein einasta króna, og um leið verði hægt að segja nei við verkalýðhreyfinguna. Svo er ætlast til að við hér á Alþingi bara tölum ekki um málið. Og hæstv. fjmrh. var að búa sig undir að þeir sem leyfðu sér að tala um málið væru að stunda málþóf og helst vinna gegn þjóðarhag og ég veit ekki hvað annað af verra. Nei, þetta er bara rétt að byrja, hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh., vegna þess að þær spurningar sem þið þurfið að veita svör við eru svo margar og knýjandi að það verður ekki gert hér á einum sólarhring. Frv. sjálft er að minnstu leyti um Landsbankann. Það er í hæsta lagi tvær greinar í þessu frv. sem hægt er að tengja Landsbankanum. Allar aðrar greinar frv. eru um Tryggingarsjóð viðskiptabankanna. Hvaða fyrirbæri er það: Tryggingarsjóður viðskiptabankanna? Jú, það er einn af þessum óþekktu sjóðum inni í kerfinu þar sem þrír valinkunnir menn geta heimilað viðskrh. með einu bréfi á kontórnum hjá sér að setja nokkra milljarða úr opinberum sjóðum inn í viðskiptabanka án þess að þurfa að ræða það hér á Alþingi. Og í frv. kemur fram að það eru ekki þessir 2 milljarðar til Landsbankans sem eru hæsta talan í frv., nei ekki aldeilis. Hæsta talan í frv. eru 3 milljarðar að láni með ríkisábyrgð fyrir Tryggingarsjóð viðskiptabanka. Hvað á Tryggingarsjóður viðskiptabankanna að gera við 3 milljarða lán sem hann fær með ríkisábyrgð þannig að ef það tapast allt þá borga skattgreiðendur, þá borgum við, þjóðin öll, ASÍ og BSRB og Kennarasambandið, sjómennirnir, bændurnir borga þessa 3 milljarða? Það er veruleikinn á bak við orðið ríkisábyrgð. Jú, 1 milljarður af því á að fara í Landsbankann. Bara einn. Hvert eiga hinir 2 milljarðarnir að fara? Það eru þrír viðskiptabankar í landinu. Búnaðarbankinn stendur vel eins og allir vita. Hann þarf ekki á neinu slíku að halda. Þá er bara eftir einn, Íslandsbanki, einkabankinn, eitt af óskafyrirtækjum fjölskyldnanna 14, kjarnapunkturinn í valdakerfi þeirrar fyrirtækjasamsteypu sem stundum hefur verið kennd við kolkrabbann. Eitt af höfuðtáknum þess hóps sem aðallega gerði Davíð Oddsson, hæstv. forsrh., að formanni Sjálfstfl. Það er vitað að Íslandsbanki á í ýmsum erfiðleikum. Jú, jú, bankastjóri bankans hefur komið fram og sagt opinberlega: Ja, bankinn mun skila góðri útkomu á árinu 1992, það er vissulega ánægjulegt en það vita líka allir að ýmsir af stærstu viðskiptavinum bankans, ég nefni nú bara Hagvirki, eiga í miklum erfiðleikum svo vægt sé til orða tekið. Hver er staða Íslandsbanka ef Hagvirki fer með þeim hætti sem margir óttast eða fjölmörg önnur verktakafyrirtæki sem eru í viðskiptum við bankann? Eða stóru frystihúsin eða fiskvinnslufyrirtækin í Vestmannaeyjum? Það vita auðvitað allir að í Íslandsbanka eru slíkir erfiðleikar að það væri mjög fróðlegt að sjá sams konar mat á Íslandsbanka og endurskoðandi, Árni Tómasson, hefur skilað Landsbankanum. Sú skýrsla sem liggur á bak við töluna 4,5. Það væri mjög fróðlegt að sjá sams konar mat á Íslandsbanka. En það hefur ekki verið lagt fram. Engu að síður er þetta frv. samið þannig að ef það verður samþykkt hér á Alþingi, m.a. með atkvæði hv. þm. Gunnlaugs Stefánssonar og hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, þá getur hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson fært á fimm mínútum 2 milljarða af almannafé í Íslandsbankann án þess að spyrja Alþingi að því. Eitt af því sem felst í þessu frv. er óbein uppáskrift Alþingis um að viðskrh. geti fært Íslandsbanka sem víkjandi lán 2 milljarða á ábyrgð skattgreiðenda í landinu. Kóróna einkavæðingarinnar, Íslandsbanki, á þannig samkvæmt þessu frv. að eiga rétt á aðgangi að þessum tveimur milljörðum. Því er látið fullkomlega ósvarað hvort það verður notað eða ekki en heimildin er þar. Við þekkjum auðvitað öll þessa einkavæðingarsögu. Við þekkjum valdabaráttuna sem er búin að eiga sér stað í Alþfl. um að breyta Landsbankanum og Búnaðarbanka í hlutafjárbanka. Við þekkjum öll útreiðina sem hæstv. viðskrh. hefur orðið fyrir. Við þekkjum öll að hæstv. fjmrh. hefur reiknað 1 milljarð í tekjur af sölu Búnaðarbankans inn í fjárlög þessa árs. Við þekkjum öll átökin sem hafa verið síðustu mánuði um það hvort það ætti að hrinda þessari stefnu í framkvæmd. Auðvitað þarf ekki mikla stjórnmálavisku til að átta sig á því að ef á næstu vikum þyrfti að koma til Alþingis og biðja um 2 milljarða ríkisábyrgð fyrir Íslandsbanka þá væri auðvitað allt einkavæðingarprógramm ríkisstjórnarinnar gagnvart Landsbanka og Búnaðarbanka búið.

Það er búið.

Það er búið, segir hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson. Það segir ekki hæstv. viðskrh. en það er út af fyrir sig ekki nýtt að hv. þm. Gunnlaug Stefánsson og hæstv. viðskrh. greini á um þetta efni. Það þekkjum við öll sem höfum hlustað á þá í þingsalnum og utan þingsalarins í heilt ár. Engu að síður ætlar hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson að heimila viðskrh. samkvæmt þessu frv. að færa af peningum Austfirðinga og annarra Íslendinga allt að 2 milljörðum inn í Íslandsbanka af því að við öll í þessum sal vitum að hæstv. viðskrh. og hæstv. forsrh. Davíð Oddsson, Sjálfstfl. og einkavæðingararmurinn í Alþfl. geta bókstaflega ekki fengið sig til þess að þurfa að koma inn í þingsalinn og biðja beint um ríkisábyrgð fyrir Íslandsbanka vegna þess að pólitísku afleiðingarnar yrðu auðvitað með þeim hætti fyrir hæstv. ríkisstjórn, fyrir Sjálfstfl., fyrir Davíð Oddsson og fyrir Jón Sigurðsson að það þyrfti ekki glöggskyggnan mann til að sjá hvers konar gengisfall það yrði. Þess vegna er meginhluti greinanna í þessu frv. ekki um Landsbankann, bara alls ekki um Landsbankann. Meginhluti greinanna í þessu frv. eru breytingar á Tryggingarsjóði viðskiptabanka og heimildir fyrir hann til þess að taka 3 milljarða lán með ríkisábyrgð til þess að hafa það opið fyrir hæstv. viðskrh. að geta fyrir hádegi sett 2 milljarða frá almenningi í landinu inn í Íslandsbanka. Virðulegi forseti. Auðvitað er hægt að færa fyrir því ýmis rök að staða Landsbankans gæti verið sterkari þegar til lengdar væri litið. Þó er það nú þannig að þegar verið er að tala um þessa 4,5 milljarða þá er það ekki eins og fram hefur komið í fjölmiðlum að Landsbankinn hafi tapað þessum 4,5 milljörðum. Það er auðvitað mjög mikilvægt að leiðrétta þann misskilning að Landsbankinn hafi tapað eða sé að tapa þessum 4,5 milljörðum. Í ágústmánuði í fyrra skiluðu Árni Tómasson og fleiri, sömu endurskoðendur og skiluðu skýrslu núna í mars, skýrslu til Landsbankans þar sem þeir fóru fögrum orðum um það hvað staða Landsbankans færi batnandi og hældu bankanum fyrir það fyrir aðeins rúmum fjórum mánuðum að staða bankans væri með þeim hætti að í raun og veru ætti bankastjórnin skilið marga plúsa fyrir framgönguna. Fjórum mánuðum síðar eða 10. mars koma þessir sömu endurskoðendur og segja: Við höfum farið í gegnum útlán bankans og við höfum reynt að meta eftir bestu getu hvort bankinn kynni hugsanlega í framtíðinni að tapa einhverju af þessu fé og þess vegna sé rétt að afskrifa það með ákveðum hætti. Í fjölmiðlum hefur verið sagt að þarna sjái menn hvað refaræktin, ullariðnaðurinn, rækjuvinnslan og fiskeldið hafi verið þjóðinni dýr. En hverjar eru tölurnar í skýrslunni frá 10. mars? Er það þannig að það sé stórkostlegt tap vegna loðdýraræktar inni í þessari tölu? Svarið er nei. Af þessu 4,5 milljarða mati eru 100 millj. vegna loðdýraræktar, ekki meira. Það eru 300 millj. vegna rækjufyrirtækjanna sem allir vita að hafa staðið mjög illa og vegna ullariðnaðarins sem hefur upplifað samfellda hörmungarsögu eru bara 200 millj. og hjá fiskeldinu 800. Eða með öðrum orðum, aðeins 1,1 milljarður af þessu mati á 4,5 milljörðum er tengdur fiskeldinu, rækjufyrirtækjunum, loðdýraræktinni og ullariðnaðinum. Hitt er mat þessara endurskoðenda hvað hugsanlega kynni að gerast hjá Pétri og Páli og alls konar fyrirtækjum sem kannski kunna að tapa þessu fé gagnvart bankanum ef stefnan í efnahagsmálum á næstu missirum verður með þeim hætti sem hún hefur verið undanfarna mánuði. Með öðrum orðum, þessir 4,5 milljarðar, sem ég legg aftur áherslu á að er mat, er auðvitað yfirlýsing um það að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar muni ekki takast að snúa efnahagsmálum Íslendinga við og vegna þess að engar horfur séu á því að dómi þessara endurskoðenda að ríkisstjórninni takist það þá verði Landsbankinn að búa sig undir það að sams konar ófarnaður og ríkt hefur síðustu fjóra mánuði muni ríkja áfram. Svo kemur þessi sama ríkisstjórn sem fær svona vantraustsyfirlýsingu í þessari skýrslu og segir við Alþingi: Fyrir alla muni, við skulum gæðastimpla þessa skýrslu. Mér hefur verið tjáð að á þessum lista sé að finna hina furðulegustu hluti. Þar sé að finna t.d. yfir 150 aðila, einstaklinga og fyrirtæki sem þessir endurskoðendur telja að bankinn muni tapa á 1 millj. á hverjum, 2 millj., 3 og 4. Með öðrum orðum, að í þessari skrá sé aragrúi af smáum upphæðum þar sem samtals yfir 150 aðilar eru með 6 millj. eða minna, t.d. einhvers staðar á milli 20 og 30 aðilar sem metið er að bankinn muni tapa um 1 millj. kr. á. Svo að ég taki bara eitt dæmi þá sé ég í skýrslunni mat á því að það glæsilega hús fyrrv. fyrirtækis Bílaborgar, sem Landsbankinn tók upp í veð --- og er rétt hjá Stöð 2 og er auðvelt að mynda --- og metið er í reikningunum upp á 160 millj. þá er lagt til að bankinn afskrifi nú þegar 100 millj. af þessu húsi þannig að í reynd sé það ekki nema um 60 millj. kr. virði. Það vita auðvitað allir að það að fara að stimpla það nú að Landsbankinn muni ekki fá nema 60 millj. fyrir þetta glæsilega hús Bílaborgar er auðvitað út í hött.

En Þjóðviljinn?

Hann er ekki á þessari skrá, hæstv. fjmrh., eftir því sem mér hefur verið sagt. En það er auðvitað athyglisvert að hæstv. fjmrh. skuli vera að spyrja út í þetta hér vegna þess að ég hélt að hann hefði kynnt sér þetta. Ef undirbúningur fjmrh. Íslands er þannig að hann veit ekki hvers konar bakgrunnur er þarna fyrir hendi, hvaða mat liggur á bak við þessa endurskoðendaskýrslu, og veit heldur ekki í hvaða formi hann ætlar að hafa þessa greiðslu þá hefði verið skynsamlegra hjá ráðherranum að biðja ekki um orðið hérna áðan. Auðvitað má geta sér til að það sé ýmislegt fleira forvitnilegt í þessari skrá, en ekki er hægt að birta hana opinberlega vegna þess að þar eiga í hlut einstaklingar og fyrirtæki. En það sem er auðvitað stóra fréttin í því er að það eru ekki stóru sjávarútvegsfyrirtækin sem þarna er um að ræða. Það er ekki loðdýraræktin, rækjuvinnslan og ullariðnaðurinn sem þarna er um að ræða. Það er allt annað flókið og margbrotið mat það sem tínt er til sitt úr hverri áttinni. Og þetta er það eina sem hefur í raun og veru gerst frá því að allir í bankaráði Landsbankans fyrir tæpum þremur vikum voru þeirrar skoðunar að gera ætti upp bankann fyrir árið 1992 og eiginfjárstaðan væri 6 milljarðar, í afskriftareikning gefa þeir 2,8 milljarða og BIS-hlutfallið væru töluvert yfir 8%. Var þá ekki hægt að fara aðrar leiðir, hæstv. viðskrh.? Jú, það var nefnilega hægt að fara aðrar leiðir, hæstv. viðskrh. Leiðir sem hefðu ekki skapað þetta írafár, hefðu ekki orðið tilefni til fréttaskeytanna til hinna erlendu peningamarkaða, hefðu ekki skapað þessa óvissu um Landsbankann og hefðu ekki leitt til þess að yfirmaður bankaeftirlitsins á Íslandi dæmir vinnubrögð ríkisstjórnarinnar skrípaleik. Æðsti embættismaður bankaeftirlitsins á Íslandi hefur dæmt vinnubrögð ríkisstjórnarinnar í gær skrípaleik. Ég veit af viðtölum við fjölda forustumanna í íslensku bankakerfi að þeir eru sömu skoðunar. Þeir eru gersamlega gáttaðir á vinnubrögðum ríkisstjórnar Íslands í málinu. Þeir hvorki skilja né geta skýrt hvað vakir fyrir mönnum sem meðhöndla viðkvæma þætti í peningakerfi þjóða með þessum hætti af því að það lá fyrir að það var hægt að fara aðrar leiðir. Innan Landsbankans sjálfs hafði verið gert ráð fyrir því að á sama hátt og á síðasta ári voru lagðar 100 millj. á mánuði í afskriftareikning, yrðu á þessu ári lagðar 150 millj. á mánuði í afskriftareikning. Ég vek athygli hv. þm. á því að ef því yrði fylgt þá væri aðeins með aðgerðum Landsbankans sjálfs án nokkurs utanaðkomandi sjónleiks eða flugeldasýningar búið eftir 9 mánuði að koma því þannig fyrir að til viðbótar við 2,8 milljarðana sem eru í afskriftareikningnum við árslok hefðu bæst 1,5--1,7 milljarðar á þessu ári þannig að eftir 9 mánuði væri Landsbankinn af eigin ramleik kominn upp í þessa 4 milljarða sem talað er um. Auðvitað lá það ljóst fyrir að bankinn hafði hug á því að fara þá leið, m.a. vegna þess að bankinn vildi gera þetta skynsamlega og örugglega, án truflana. En það pólitíska leikrit passaði ekki sem ríkisstjórnin virtist þurfa að leika gagnvart verkalýðshreyfingunni og öðrum aðilum í landinu. Það var hægt að gera fleira. Það var hægt að selja ýmsar eignir Landsbankans eins og hæstv. ríkisstjórn hefur lagt til hjá ýmsum aðilum þannig að bankinn hagræddi eins og önnur fyrirtæki með því að selja eignir og fá þannig inn viðbótarfé. Fleira var hægt að gera. Það var hægt að breyta eignarhaldinu í leynd og lýsingu sem eru bókfærð með ákveðnum hætti vegna samstarfsins við aðra banka þannig að það yrði metið á annan veg. Ef hæstv. viðskrh. hefði haft vit og vilja til þess að taka upp viðræður við Seðlabanka Íslands um það mál sem er auðvitað kjarnaatriðið í þessu máli, að þótt einhverjum kontóristum úti í heimi --- og ég legg áherslu á það vegna þess að BIS-reglurnar eru bara ættaðar frá kontóristum úti í heimi sem þekkja ekki íslenskan sjávarútveg --- detti það í hug að það eigi að meta afurðalán sem eru á bak við afurðir sem selja á eftir um tvær vikur öruggum kaupanda sem keypt hefur viðkomandi afurðir í 20 ár og alltaf staðið í skilum þá skuli það metið sem 100% áhætta. Og glæsilegu fiskveiðiskipin, sem við Íslendingar eigum, með kannski 500, 600, 700 eða þúsund tonn í kvóta á bak við hvert skip séu metin sem 100% áhætta. Auðvitað er alveg ljóst að slíkar reglur eru á engan hátt skynsamlegar til þess að kveða upp dóm yfir stöðu stærsta viðskiptabanka Íslendinga. Hver er sagan á bak við BIS-reglurnar? Það væri fróðlegt fyrir hv. alþm. og íslensku þjóðina að gera sér grein fyrir því. Ég skal hins vegar segja fyrst að ég tel alveg nauðsynlegt að vera með alþjóðlegar matsreglur. Ég beitti mér fyrir því þegar ég var fjmrh. að Ísland væri metið samkvæmt alþjóðlegum matsreglum. En það verður auðvitað að vera skynsemi og sveigjanleiki sem tekur tillit til veruleikans. Hverjir voru upphafsmennirnir að þessu máli? Það voru Bandaríkjamenn sem voru í glímu við fjármálastofnanir Japana, banka og tryggingafélög og hið mikla offramboð af peningum sem er í japanska hagkerfinu. Út frá hagsmunum Bandaríkjanna í hinu alþjóðlega viðskiptakerfi töldu Bandaríkin þannig skynsamlegt að búa til alþjóðlegar matsreglur sem settu Japönum stólinn fyrir dyrnar. Auðvitað var það þannig að Japanir sáu við þeim og þess vegna hefur Japan ekki liðið neitt fyrir þessar BIS-reglur. En það er hins vegar þannig ef menn framkvæma þær samkvæmt bókstafnum að sjávarútvegurinn á Íslandi er 100% áhætta. Lífsakkeri íslensku þjóðarinnar, tilverugrundvöllur okkar framtíðar og fortíðar um aldir, tekjur 70% útflutnings okkar, er 100% áhætta. Hvað gera Frakkar? Frakkar eru auðvitað miklir kerfiskarlar eins og allir vita. En Frakkar kunna líka að snúa hlutunum sér í hag. Franskir bankar hafa lánað mikið til nýlendnanna, Afríkuríkjanna, sumra fátækustu ríkja í heimi sem allir vita að eru þannig stödd efnahagslega að þau eru nánast á alþjóðlegu framfæri. En Frakkar hafa hins vegar komist upp með það samkvæmt alþjóðlegu BIS-reglunum að meta lánin til þessara fátæku afrísku ríkja, sem eru nánast á alþjóðlegu framfæri, sem öruggari en afurðalánin hjá íslenskum sjávarútvegi og lánin til togaranna sem eru kannski með 1000 tonna kvóta á bak við sig. Eigum við virkilega, hæstv. viðskrh., að fara að snúast eins og skopparakringlur hér á Íslandi, búa til neyðarfund í ríkisstjórn, krefjast þess að Alþingi afgreiði neyðarfrv. á einum sólarhring bara af því að kontóristarnir í Seðlabankanum eru ekki tilbúnir að sýna sams konar sveigjanleika varðandi túlkun BIS-reglnanna og t.d. Frakkar leyfa sér? Hvers konar er þetta eiginlega? Það hefur verið upplýst að séu lánin til öruggra fjárfestinga í sjávarútvegi og sjálfra afurðanna sem eru með örugga kaupendur metin eðlilega þá sé eiginfjárstaða Landsbankans nú í dag gagnvart BIS-reglunum kannski 9,5%. Öll þjóðin hlustaði á bankastjóra Íslandsbanka segja það í fjölmiðlunum í dag að Íslandsbanki þyrfti enga aðstoð vegna þess að samkvæmt BIS-reglunum væri hann með tæp 10%. Með öðrum orðum, sé skynsemin látin ráða af útlánum Landsbankans til sjávarútvegsins þá stendur hann alveg eins og Íslandsbanki þar sem bankastjórinn segir: Það þarf ekki að gera neitt. Ef Landsbankinn hins vegar starfar rökrétt og BIS-reglunum er ekki breytt þá hlýtur bankinn auðvitað að draga úr lánum til sjávarútvegsins, draga verulega úr afurðalánum og fara að flytja sig eins og Búnaðarbankinn yfir í íbúðarhúsnæði og ýmislegt annað. Þjónar það þjóðarhag? Auðvitað ekki. Hver á þá að fjármagna afurðalánin? Á einhver banki að taka það að sér og láta BIS-hlutfallið þar með falla? Nei, auðvitað ekki. Málið er auðvitað þannig vaxið að væri hér við völd ríkisstjórn sem hefði vit, rólegheit, skynsemi og yfirvegun til þess að taka á vandamálunum eins og þau koma fyrir þá hefði ekkert upphlaup orðið hér í gær. Þá sætu menn ekki úti í alþjóðlegum fjármálastofnunum og væru að velta því fyrir sér hvernig þeir ættu að skrúfa niður öryggismatið á Íslandi. Þá hefði verið tekið á þessu máli annars vegar með því að fara þær leiðir sem ég hef nefnt og hins vegar með því að komast að niðurstöðu um skynsamlegan þátt sjávarútvegslánanna í hinum alþjóðlegu BIS-reglum. Þegar það væri búið væri hægt að skoða það hvort og þá hve mikið Landsbankinn þyrfti í sérstökum aðgerðum. Auðvitað munu forráðamenn Landsbankans fagna þessu framtaki. Að sjálfsögðu fagna þeir því. Það styrkir eiginfjárstöðu bankans. En við erum þegar farin að heyra bankastjóra Íslandsbanka segja: Það verður að jafna samkeppnisstöðuna. Ætli það sé ekki upptakturinn að því að Íslandsbanki komi innan tíðar og segi: Ja, við verðum að fá það sama. Að vísu stöndum við kannski ekki illa en bara út af samkeppnisstöðunni verðum við að fá það sama. Eða með öðrum orðum: Þetta frv. heimili viðskrh. með einu bréfi að hefja ríkisstyrki til Íslandsbanka. Er það virkilega ætlun ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar að biðja Alþingi Íslendinga um að heimila sér að hefja ríkisstyrki til einkabankans því að um það er þetta frv. að meginhluta? Er það niðurstaðan af öllu einkavæðingartalinu að biðja Alþingi um heimildir til að setja ríkisstyrki inn í einkabankann? Ég vænti þess að hæstv. viðskrh. verði til viðræðu um að taka þetta ákvæði út úr frv. til að það liggi alveg ljóst fyrir að hann muni ekki ætla sér og hefur ekki til þess lagaheimild að veita einkabankanum Íslandsbanka ríkisstyrki án þess að spyrja Alþingi. Það væri hægt t.d. með því að taka þessar greinar úr frv. út fyrst ríkisstjórnin segir sjálf að málið snúist eingöngu um Landsbankann. Eða þá að skilyrða það þannig að ekki megi veita meira en t.d. 100 millj. úr Tryggingarsjóði viðskiptabanka til eins og sama bankans án heimildar Alþingis. Þá væri a.m.k. tryggt að hæstv. viðskrh. verður að koma til Alþingis ef hann ætlar að ríkisstyrkja einkabanka. Nei, virðulegur forseti. Þetta mál er einfaldlega þannig vaxið að það vekur satt að segja upp miklu fleiri spurningar en það svarar. Hef ég þó ekki vikið að öllu sem er sérkennilegt í þessu máli. Ég verð að segja alveg eins og er að mér fannst ekki við hæfi að Sigurður Þórðarson ríkisendurskoðandi, sem á að vera sjálfstæður embættismaður, ábyrgur gagnvart Alþingi en ekki framkvæmdarvaldinu, sjáist í sjónvarpinu sitja á skyrtunni uppi á efri hæðinni í forsrn. við að semja þetta frv. ásamt embættismönnum forsrh. og viðskrh. Það er ekki hlutverk hæstv. ríkisendurskoðanda að sitja uppi í Stjórnarráði og semja frv. fyrir ríkisstjórnina. Ríkisendurskoðun er sjálfstætt embætti. Ríkisendurskoðandi er ekki háður framkvæmdarvaldinu og hann er eingöngu undir Alþingi. Og ég spyr: Heimilaði forseti Alþingis að ríkisendurskoðandi, Sigurður Þórðarson, væri kallaður upp í Stjórnarráðið til að setjast eins og hver annar vinnumaður hjá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar? Ég tel að framkvæmdarvald geti ekki kallað ríkisendurskoðanda þannig til vinnu af því tagi nema með formlegu samþykki forseta Alþingis af því að það er grundvallarþátturinn í þeirri skipan sem við erum með að Ríkisendurskoðun var gerð óháð framkvæmdarvaldinu með því að flytja hana undir Alþingi og gera forseta þingsins að yfirmönnum hennar. Þetta er bara ein spuning af mörgum sem er ósvarað í þessu sérkennilega máli. Auðvitað mætti líka ræða sérstaklega hina sérkennilegu uppsetningu ríkissjónvarpsins á þessu máli í gær, sjónvarpið sem kannski sumir í léttu tali eru farnir að kalla ríkisstjórnarsjónvarpið. Það var auðvitað stórkostlegt hugmyndaflug hjá fréttastjóra ríkissjónvarpsins að kalla þá í beina útsendingu og láta þá sitja þar félagana, hæstv. forsrh. og nánasta ráðgjafa hans Kjartan Gunnarsson, framkvæmdastjóra Sjálfstfl., formann bankaráðs Landsbankans og láta þá sitja þar í 20 mínútur og gefa komment. Meira að segja var hugmyndaflugið svo stórkostlegt að síðan voru filmuð viðtöl við flokksbræður þeirra, hæstv. fjmrh. og formann þingflokks Sjálfstfl. Geir H. Haarde og síðan Kjartan Gunnarsson og hæstv. forsrh. látnir kommentera á Friðrik Sophusson og Geir H. Haarde í settinu. Hvílík fréttamennska, hvílík fréttamennska. Að búa við þetta árið 1993 að fjölmiðill sem vill láta taka sig alvarlega starfi með þessum hætti. Við skulum vona að þetta hafi bara verið eitt af fáum slysum sem hendi á fréttastofu sjónvarpsins. Vegna þess að ríkisstjórnin var búin að búa til þessa panik með neyðarfundinum, með því að slíta fundi Alþingis með hinum sérstaka blaðamannafundi þá hlaut fréttastjóri ríkissjónvarpsins að álykta sem svo að hér væri eitthvað stórt á ferðinni og þess vegna kallaði hann þá fóstbræður í settið og lét þá vera þar í 20 mínútur til að gefa komment á Friðrik Sophusson og Geir H. Haarde. Virðulegi forseti. Það hefur komið fram að hæstv. forsrh. hafi kallað á hv. þm. Steingrím Hermannsson kl. eitt í gær til að greina honum frá þessu máli. Ekki ætla ég að gagnrýna það. En það er a.m.k. mjög sérkennilegt að kalla ekki fulltrúa hinna flokkanna á Alþingi sem ekki styðja ríkisstjórnina til fundar til að greina þeim frá málinu. Það er líka sérkennilegt vegna þess að þá, kl. eitt, voru ekki liðnir nema einn og hálfur klukkutími frá því að hæstv. viðskrh. fullvissaði bankastjóra Landsbankans um að ekki stæði til að gera neitt í málinu næstu daga. Tímasetningar og viðtöl og aðgerðir ráðherranna á þessum sólarhring eru auðvitað þannig að það er satt að segja stórfurðulegt að menn sem valdir hafa verið til forustu í íslensku þjóðfélagi skuli haga sér á þennan hátt. Svo kemur hæstv. fjmrh. og segir í gær að það sé e.t.v. nauðsynlegt að setja tilsjónarmenn með bankanum, banka þar sem Sjálfstfl. valdi einn af sínum áhrifamönnum sem bankastjóra fyrir nokkrum árum, Sverri Hermannsson. Þar sem Sjálfstfl. hefur farið með formennskuna í bankaráðinu í reynd núna í rúmt ár þá kemur ráðherra Sjálfstfl. og segir: Nú verðum við að setja tilsjónarmann inn í bankann vegna þess að eftir að okkar bankastjóri kom í bankann og eftir að okkar maður varð formaður bankaráðsins þá hefur þetta allt farið á þennan verri veg. Það verður satt að segja mjög gaman að fylgjast með þeirri glímu hvort ráðherrar Sjálfstfl. setja tilsjónarmenn á bankastjóra Sjálfstfl. og starfandi formann bankaráðsins, framkvæmdastjóra Sjálfstfl. Þá ætlum við hinir að vera á áhorfendapöllunum þegar Sjálfstfl. fer að skipa þannig tilsjónarmenn með sjálfum sér. Svo leyfir hæstv. forsrh. sér að koma og tala um það eins og þetta mál komi bara Sjálfstfl. ekkert við, það séu bara einhverjir aðrir sem beri aðalábyrgð á málinu. Einhverjir svokallaðir pólitískir aðilar sem séu auðvitað utan og ofan við Sjálfstfl. í málinu. Ef þessi ,,krísa`` er búin til af einhverjum stjórnmálaöflum á Íslandi þá er hún auðvitað búin til af Sjálfstfl. Virðulegur forseti. Það sem ég hef rakið sýnir auðvitað að málið er allt þannig vaxið að Alþingi hlýtur að gefa sér þann tíma sem þarf til að skoða það og til þess að menn geti samið brtt. við það frv. sem hér liggur fyrir og til þess að þingmenn sem greinilega höfðu enga hugmynd um málið í gær, a.m.k. ekki þingmenn stjórnarflokkanna sem voru boðaðir í skyndingu til þingflokksfundar upp úr klukkan tvö í gær, hafi tíma til að átta sig á því sem hér er raunverulega að gerast. Auðvitað er það ekki ætlun okkar að tefja fyrir málinu. En ráðherrunum verður ekki að ósk sinni að þetta feimnismál, þetta afglapamál, fari í gegnum þingið án gaumgæfðrar skoðunar og án þeirrar gagnrýni sem óhjákvæmilegt er að málið fái. Hæstv. viðskrh. á sér málgagn. Eitt blað á Íslandi er sérstakt hirðblað hæstv. viðskrh. Svo mikið hirðblað að hann skrifaði í það sérstaka áramótagrein. Þótt formaður Alþfl. skrifi áramótagrein eins og hinir þá dugir það ekki Alþfl. heldur birtist ávallt í sama Alþýðublaði á gamlársdag sérstök áramótagrein eftir hæstv. viðskrh. Síðan eru reglulega gefnir út ,,kálfar`` í þessu blaði með hátíðarviðtölum og hátíðarræðum eftir hæstv. viðskrh. þannig að sendiráðin sem starfa hér, sendiráðin sem semja frásagnir af því sem er að gerast á Íslandi og fréttamennirnir sem senda skeytin til hinna alþjóðlegu fjármagnsstofnana og inn á hinn alþjóðlega peningamarkað vita þó eitt að Alþýðublaðið er málgagn hæstv. viðskrh. Hvert er innlegg þessa málgagns hæstv. viðskrh. í þessa ,,krísu``? Í dag birtist blaðið með risafyrirsögn: ,,Landsbankanum bjargað. Eiginfjárstaðan var að hruni komin.`` Að hruni komin, 6 milljarðar í eigin fé. ,,Vonast er til afgreiðslu á frv. samdægurs til að koma í veg fyrir að rýrt verði traust bankans.`` Ég ætla bara að biðja hæstv. viðskrh., sem ég veit að er mikill málamaður, að þýða í huganum þessi orð yfir á ýmsar alþjóðlegar tungur hins alþjóðlega peningakerfis og vita hver viðbrögðin verða í bönkunum og fjármálastofnununum úti í New York og Frankfurt, Tókíó og London þegar þeir fá á skeytunum frásagnir af því að málgagn viðskrh. á Íslandi hafi talið eiginfjárstöðu stærsta viðskiptabanka landsins að hruni komna og það þurfi að fara að hleypa í gegnum Alþingi Íslendinga á einum sólarhring með neyðarfrv. til að koma í veg fyrir að traust bankans sé rýrt. Auðvitað munu þeir aðilar sem fá þannig frásagnir í hinum opna fjölmiðlaheimi af málgagni viðskrh. draga sínar ályktanir. Því segi ég við hæstv. viðskrh.: Ég öfunda hann ekki af því verki sem hann á fyrir höndum að vinna upp þann skaða sem hann og ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hafa á einum sólarhring unnið hagsmunum Íslands. Sá skaði er mikill. Það mun taka marga mánuði ef ekki ár að vinna á ný það traust fyrir hönd Íslands sem fákunnandi menn í írafári hafa skert með svo mikið eins og fram hefur komið í málinu.

Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um vandasamt viðfangsefni og þingið ber þess vegna mikla ábyrgð í því máli eins og mörgum sem það sinnir en sjaldan meiri en nú. Þess vegna segi ég að það er ábyrgðarhluti af hv. 8. þm. Reykn. að ganga hér fram og halda því blákalt fram að frv. fjalli alls ekki um vanda Landsbankans, að greinar þess eigi að litlu leyti við vandamál þess banka og það fjalli í reynd um eitthvert allt annað mál. Má ég vekja athygli á því að af sjö efnisgreinum frv. snerta fimm málefni Landsbankans. Af 5 milljarða fjárheimildum í frv. eru 3 beinlínis merktar Landsbankanum og aðgang ætti hann að hinum tveimur ef á þyrfti að halda. Málflutningur eins og þessi er gersamlega út í hött. En því miður verður þó annað enn verra að segja um málflutning hv. 8. þm. Reykn. því hann er sjálfur Írinn sem talar um írafárið. Hverjir voru það sem kölluðu þinghaldið eða tilhögun þess í gær rof á þinghaldi og að kallað væri til neyðarfundar? Það voru hv. 8. þm. Reykn. og hv. 7. þm. Reykn. Ég segi því í þeim spurningaleik sem hv. þm. jafnan stundar, hvort sem rædd eru alvörumál eða önnur mál: Þurfti hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, að halda þessa ræðu? Svarið er að sjálfsögðu nei.

Virðulegi forseti. Þegar hæstv. viðskrh. kvaddi sér hljóðs til andsvara hélt ég að hann ætlaði að upplýsa þingið um það sem hefur verið sagt bæði af mér og hv. þm. Steingrími Hermannssyni, hvort það væri rétt að hann hefði kl. 11 í gærmorgun skýrt bankastjóra Landsbankans frá því að ekki stæði til að gera neitt í málinu næstu daga. Að hæstv. viðskrh. mundi upplýsa það hér hvort hann sagði ósatt á fundum sínum með bankastjóra Landsbanka Íslands eða hvort hann vissi það ekki kl. 11 í gærdag að þetta yrði gert síðdegis. Það er auðvitað eitt af kjarnamálum þessa máls, hæstv. viðskrh., vegna þess að því miður er það svo að hæstv. viðskrh. hefur starfað þannig undanfarið að vart er að treysta orðum hans. En ef málin eru þannig að bankastjórar Landsbankans geta ekki treyst orðum hæstv. viðskrh. þá er lítil von til þess að málin batni jafnvel þótt þetta frv. verði samþykkt. Hæstv. ráðherra vék í staðinn að greinum þessa frv. Það er alveg skýrt. 1. og 2. gr. fjalla um Landsbankann, 3., 4., 5. og 6 gr. fjalla um Tryggingarsjóð viðskiptabanka. Það er alveg skýrt og því verður ekki breytt nema hæstv. ráðherra vilji breyta frv. Það er síðan líka rangt hjá hæstv. ráðherra að ég hafi eitthvað sagt við fjölmiðla í gær um fund ríkisstjórnarinnar. Ég sagði ekki eitt einasta orð --- ekki eitt einasta orð á síðasta sólarhring við fjölmiðla um þetta mál. Einhverjir allt aðrir en ég hafa búið til orðið ,,neyðarfundur`` vegna þess að ég tjáði mig ekki um málið við fjölmiðla fyrr en í morgun þegar öll þjóðin var búin að hlusta á forsrh., viðskrh. og fjmrh. ég veit ekki í hvað mörgum lotum í fjölmiðlakerfi landsins. Hæstv. viðskrh. Er nú ekki tími til kominn að fara að hafa það sem sannara reynist í málinu?

Virðulegi forseti. Með óvenjulegum og ósvífnum hætti vænir hv. 8. þm. Reykn. mig enn á ný um ósannindi. Þar hygg ég að sök hljóti sekan að bíta því fáir menn fara með ósannara mál úr þessum ræðustól en hv. 8. þm. Reykn. Á fundi mínum með bankastjórum Landsbankans í gær, sem mér er ekki kunnugt um að hv. þm. eigi aðgang að, var ekki fjallað nákvæmlega um tímasetningar í málinu. Það orkar flest tvímælis þá gert er. En hafi einhverjir efast um að nauðsynlegt væri að ljúka málinu skjótt þá hvarf sá efi allur eftir að menn heyrðu framgöngu þeirra hv. 8. þm. Reykn. í dag í fjölmiðlum og hv. 7. þm. Reykn. í gær. Þá var þetta náttúrlega orðið alveg ljóst að það var rétt ráðið því að sá bylur sem þar var á brostinn mátti ekki standa lengi. Það él varð að stytta upp og það mun líka gera það.

Virðulegi forseti. Það er háttur þeirra sem í erfiðleikum eiga og við þekkjum það stundum hjá börnum að þegar þau geta ekki byggt vörn sína á staðreyndum þá segja þau bara: Þú skrökvar, þú platar. Fyrir nokkrum dögum treysti hæstv. viðskrh. sér ekki til að rekja staðreyndir varðandi málið um fjárfestingarbankann en hæstv. fjmrh. staðfesti eins og alþjóð veit með þögn sinni staðfesti að það sem ég sagði um það mál var rétt. Nú kemur hæstv. viðskrh. og ætlar að flytja frásögn af þessum fundi í gærmorgun kl. 11. Hæstv. viðskrh., einn af bankastjórum Landsbankans, mætti á fundi efh.- og viðskn. Alþingis áður en þessi fundur hófst og ég vænti þess að nefndarmenn í fjh.- og viðskn. muni skýra frá því í umræðunum hvað bankastjóri Landsbankans, Halldór Guðbjarnason, sagði á formlegum fundi sínum með þingnefndinni. Ég hef líka einnig rætt við bankastjóra Landsbankans, reyndar alla, hvern fyrir sig til að kynna mér málið og enginn vafi er í mínum huga hver segir satt, bankastjórar Landsbankans eða viðskrh. um þennan fund í gærmorgun.

Virðulegi forseti. Vegna orða hæstv. fjmrh. sem féllu í ræðu hans fyrr í dag þá get ég ekki annað en tekið fram að ekkert samkomulag hefur verið gert milli þingflokksformanna um annað en það að ljúka 1. umr. hér í dag enda má öllum ljóst vera að hv. efh.- og viðskn. þarf nokkurn tíma til þess að fara í gegnum málið. Við hófum yfirferð í morgun. Það var reyndar að beiðni eins þingmanns stjórnarandstöðunnar að sú umræða hófst þannig að þó að setið væri við frá kl. 10.15 og til kl. 13.30 þá er þeirri athugun langt í frá lokið. Ég tek þetta fram vegna þess að mér þykir gæta mikillar pressu í máli stjórnarsinna. Auðvitað þarf þetta mál að fá eðlilega og alvarlega vinnslu þannig að menn viti hvað hér er á ferð, hvað í þessu frv. felst og hvað liggur á bak við. Ég vil taka fram í upphafi að ég geri þá kröfu að við fáum þann tíma sem við þurfum í þetta mál. Hér er til umræðu frv. til laga um ráðstafanir til að efla eiginfjárstöðu innlánsstofnana. Eins og fram hefur komið þá er það að sjálfsögðu vandi Landsbankans sem liggur að baki þessa frv. Það þarf í sjálfu sér ekki að koma neinum á óvart að gripið skuli til aðgerða til þess að rétta hag Landsbankans. Það má öllum ljóst vera að í kjölfar þeirra miklu erfiðleika sem á okkur hafa dunið þá hlytu þeir að bitna á bönkum landsins og þá ekki síst Landsbankanum sem hefur atvinnulífið á sínum herðum. Þær upplýsingar sem okkur hafa borist á undanförnum mánuðum hafa gefið til kynna að það kæmi að því að það yrði að styrkja stöðu bankans. Það er auðvitað ríkið sem stendur á bak við þennan stóra og gamla banka okkar og því er það að sjálfsögðu skylda þess að koma til aðstoðar þegar erfiðleikar steðja að. Það sem býr að baki þess ástands, sem nú er komið upp, eru auðvitað þeir miklu erfiðleikar sem dunið hafa á íslensku efnahagslífi á undanförnum árum. Við höfum horft upp á það að staða atvinnulífsins hefur farið hríðversnandi með hverjum mánuðinum sem liðið hefur og því miður virðist ekki vera bjart fram undan ef marka má nýjustu fréttir af lækkun fiskverðs, þeim aukna samdrætti sem fylgja mun og þeim auknu erfiðleikum sem lækkun fiskverðs hefur í för með sér fyrir sjávarútveginn, en Landsbankinn er einmitt fyrst og fremst banki sjávarútvegsins. Það er um það að ræða að hér er uppsafnaður vandi á ferð. Landsbankinn hefur staðið á bak við ýmsar fjárfestingar sem hafa brugðist og hér í dag hefur verið nefnt fiskeldi og loðdýrarækt en það er ekki síður í útgerðinni þar sem fjárfestingar hafa átt sér stað, oft og tíðum misheppnaðar og vanhugsaðar eða grunninum hefur hreinlega verið kippt undan útgerðarfyrirtækjum, ekki síst vegna aflasamdráttar. Þá er einnig um það að ræða að breyttar reglur um eiginfjárstöðu bankans og reyndar fleiri banka í landinu samkvæmt nýjum lögum valda því að styrkja þarf eiginfjárstöðu bankans. Almennur samdráttur í þjóðfélaginu kemur auðvitað líka við sögu, aflasamdrátturinn sem ég nefndi áðan og ýmsar ytri aðstæður sem eru að valda okkur erfiðleikum. Síðast en ekki síst er það stefna ríkisstjórnarinnar sem á hér nokkurn hlut að máli, sá samdráttur sem ríkisstjórnin hefur verið að ýta undir með aðgerðum sínum, niðurskurður og hávaxtastefnan sem því miður hefur allt of lengi verið við lýði en vonandi fer að hilla undir það að vaxtalækkanir fari að skila sér. Við okkur blasir að staða Landsbankans er slæm. Bankinn hefur tapað gífurlegu fé og hefur orðið að leggja mikið fé í afskriftasjóði til að mæta þessu mikla tapi og það er ekki síst þess vegna sem nú er verið að grípa til aðgerða. Í því frv. sem er til umræðu felst fyrst og fremst tvennt að mínum dómi. Annars vegar er verið að undirbúa aðgerðir strax, aðgerðir sem verður gripið til strax. Hins vegar felst í þessu frv. eins konar fyrirbyggjandi kerfi, þ.e. það á að opna Tryggingarsjóð viðskiptabanka þannig að hann verði bakhjarl bankanna ef aftur þarf að grípa til ráðstafana til þess að styrkja stöðu þeirra. Þessar aðgerðir felast í því, eins og hér hefur komið fram, að meiningin er að veita til Landsbankans 2 milljörðum kr. beint úr ríkissjóði og það er auðvitað fyrsta spurningin hvaðan hann á að taka þá peninga, hvaðan koma þeir. Eftir því sem mér heyrðist á máli hæstv. fjmrh. í dag þá eykst halli ríkissjóðs við þetta þannig að það má líklega ljóst vera að hér verður um lánsfé að ræða. Þá er rætt um það að Landsbankinn fái 1 milljarðs kr. víkjandi lán úr Tryggingarsjóði viðskiptabankanna þegar búið verður að breyta lögum hans og þetta kemur til viðbótar þeim 1.250 millj. sem bankinn fékk um síðustu áramót til að styrkja stöðu sína. Það lán var bundið þeim skilyrðum að bankinn tæki til við að endurskipuleggja sitt starf og stöðu og ég vil spyrja hæstv. viðskrh. hvernig hann metur það hvernig bankanum hefur tekist til að bæta stöðu sína. Það kom fram í máli Halldórs Guðbjarnasonar á fundi efh.- og viðskn. í morgun að hann telur að bankinn hafi unnið mikið starf í þeim efnum en hann hefur þó orðið að fara nokkuð varlega og ekki síst vegna starfsfólks bankans. Það er ekki auðvelt að segja upp fólki á okkar tímum og senda það beint á vit atvinnuleysisins og hefur bankinn því verið að leita ýmissa leiða til að leysa þann vanda. Samt sem áður er spurningin hvort menn telja að bankinn hafi verið á réttri leið og sé á réttri leið í því að endurskipuleggja starf sitt. Þetta tengist auðvitað 6. gr. þessa lagafrv. þar sem kveðið er á um að það beri að gera samning milli fjmrh. og viðskrh. annars vegar og viðkomandi banka hins vegar ef þeir eiga að fá fyrirgreiðslu til þess að styrkja stöðu sína. Sú spurning kom upp á fundi efh.- og viðskn. hvort nauðsynlegt væri að setja í lög að þeim beri að gera slíkan samning, hvort bönkunum er ekki einfaldlega treystandi til þess að bæta stöðu sína upp á sitt eindæmi. Eins og ég hef sagt þá held ég að ekki sé nokkur vafi á að aðgerðir í málefnum bankans eru nauðsynlegar. Ég minnist þess að við kvennalistakonur áttum fund með hæstv. viðskrh. og hæstv. forsrh. sumarið 1991, skömmu eftir kosningar þegar Álafossmálið var á döfinni, og ég minnist þess að þá beindi ég þeirri spurningu til hæstv. viðskrh. hvort hann teldi stöðu Landsbankans vera í hættu. Álafossdæmið var stórt og mikið mál og fulltrúi okkar í bankaráði Landsbankans hafði nokkrar áhyggjur af stöðu bankans ef allt færi á versta veg. Það er augljóst að á þeim tveimur árum sem ríkisstjórnin hefur setið hefur sífellt hallað undan fæti þó ég ætli ekki að kenna ríkisstjórninni alfarið um það, þar hafa fleiri þættir komið inn í. Þetta leiðir hugann að því hvað er fram undan og hvernig menn meta stöðuna fram undan. Því miður tel ég að harla fátt bendi til þess að það muni birta upp á næstu mánuðum, jafnvel ekki á næstu árum. Því miður bendir fátt til þess og þess vegna er auðvitað meginspurningin sú: Hve lengi duga þessar aðgerðir til þess að styrkja stöðu bankans og hvað gerist ef enn heldur áfram að halla undan fæti? Það beinir sjónum að lækkun fiskverðs og því mikla tapi sem henni fylgir sem kann að verða til þess að fella sjávarútvegsfyrirtæki víða á landinu. Við verðum því að gera okkur grein fyrir því þrátt fyrir þessar aðgerðir, þrátt fyrir það að hér eigi að styrkja stöðu Landsbankans, að enn meiri erfiðleikar geta verið fram undan þó ég voni að svo verði ekki. Ef við lítum aðeins á þetta frv. sem hér er til umræðu þá er fyrsta spurningin sem vaknar varðandi tryggingarsjóðinn sú hvort verið sé að eyðileggja enn einn sjóðinn. Við höfum búið áratugum saman við ýmiss konar sjóði og höfum horft upp á það hvernig menn hafa notað þá þegar á herðir og kemur þá í hug Atvinnuleysistryggingasjóður. Síðan þegar tók að reyna á hann með vaxandi atvinnuleysi kom auðvitað í ljós að hann gat ekki staðið undir skuldbindingum sínum. Ég varpa fram þeirri spurningu: Hvað er verið að gera með því að opna þennan sjóð með þessum hætti? Verður það tryggt að hann verði áfram sá tryggingarsjóður sem honum ber að vera samkvæmt lögum? Samkvæmt 51. gr. núgildandi laga um viðskiptabanka segir, með leyfi forseta: ,,Yfirstjórn Tryggingarsjóðs er í höndum viðskiptaráðherra og skal hann setja nánari ákvæði um sjóðinn í reglugerð, svo sem um skipan stjórnar og verksvið hennar, ávöxtun á fé sjóðsins og tilhögun greiðslna úr sjóðnum er tryggi eigendum innlánsfjár sem skjótasta endurgreiðslu innlána þegar úrskurður um töku bús viðskiptabanka til skipta er genginn.`` Samkvæmt þessu er vald hæstv. viðskrh. mjög mikið í þessum efnum og sú spurning vaknar auðvitað hvort ekki sé eðlilegt að Alþingi komi að málum, þ.e. að þessi alvarlegu mál heyri undir Alþingi með skýrari hætti en stefnt er að með þessu frv. Ég set mikið spurningarmerki varðandi það vald sem hæstv. viðskrh. hefur í þessum málefnum. Í grg. frv. kemur fram að í þeim samningum sem ætlað er að gera og í þeim skilyrðum sem ríkisstjórnin setur fyrir fyrirgreiðslu við Landsbankann er verið að draga Búnaðarbankann inn í dæmið. Hér segir að það skilyrði verði sett að viðræður hefjist milli Landsbankans og Búnaðarbanka Íslands í því skyni að bankarnir skipti á eignahlutum sínum í greiðslukortafyrirtækjum og eignarleigufyrirtækjum sem þeir eiga báðir hlut í þannig að fyrirtækin komist að meiri hluta í eigu annars hvors bankans. Spurningin er: Hvað þýðir þetta fyrir Búnaðarbankann? Ég spyr hæstv. viðskrh.: Hefur verið haft samráð við Búnaðarbankann um málið? Það gefur auga leið að við í efh.- og viðskn. munum að sjálfsögðu kalla á fulltrúa Búnaðarbankans enda þótt ljóst sé að slík eignaskipti yrðu til þess að styrkja stöðu bankanna ef þessi fyrirtæki komast í meirihlutaeign en við verðum samt að gera okkur grein fyrir því hvað þetta þýðir fyrir hvorn banka fyrir sig. Þarna vantar okkur upplýsingar. Ég spyr einnig hæstv. viðskrh. hvaða aðrar leiðir en sú sem hér um ræðir komu til umræðu innan ríkisstjórnarinnar. Var rætt um aðrar leiðir? Ljóst er að Landsbankinn lagði áherslu á að farin yrði svipuð leið og farin var á Norðurlöndunum, þ.e. þar sem bankarnir hafa átt í miklum erfiðleikum, en hún felst í því að stofnaður sé eins konar sjóður eða fyrirtæki sem keypti af bankanum ýmsar eignir og skuldir til þess að létta á honum og síðan var það hugmynd Landsbankans að bankinn sæi sjálfur um að koma þessum eignum í verð samkvæmt samkomulagi við ríkisstjórnina. Ég spyr: Hvers vegna var sú leið Landsbankans ekki fyrir valinu? Hvaða gallar voru svo stórir á þessari leið sem farin hefur verið á Norðurlöndunum að ríkisstjórnin hafnaði henni? Það gefur auga leið að hefði sú leið verið valin að stofna sjóð eða fyrirtæki hefði það komið miklu betur út í bókhaldi Landsbankans, en með þeirri leið sem hér er valin verða reikningar ársins 1992 með tveggja til þriggja milljarða kr. halla sem er auðvitað mjög slæmt fyrir stöðu bankans út á við. Auðvitað vaknar sú spurning hvort er mikilvægara að reikningar Landsbankans sýni lítinn sem engan hallarekstur eða bókhaldið hjá ríkissjóði. Hvort er mikilvægara? Ég ætla að víkja nokkrum orðum að gangi mála undanfarinn sólarhring og við hljótum að velta því fyrir okkur hvers vegna hér hefur verið farið fram af slíkum hraða og óðagoti sem mér finnst hafa einkennt málið. Ég get ekki annað en lýst þeirri skoðun minni að ég tel að svona hamagangur og sjónarspil eins og ríkisstjórnin setti á svið í gær geti orðið til þess að ekki eingöngu að skaða Landsbankann heldur einnig lánstraust Íslendinga út á við. Menn geta skapað panik með slíkum aðgerðum og eins og þetta horfir við mér var það ríkisstjórnin sem skapaði mikla spennu í gær með því að fresta fundum Alþingis, boða ríkisstjórnarfund á mjög óvenjulegum tíma, boða síðan þingflokksfundi og svo blaðamannafund. Þetta varð auðvitað til þess að skapa mikla spennu. Við kvennalistakonur höfðum ekki hugmynd um hvað þarna var á ferðinni enda var ekki hringt í okkur um hádegi í gær, eingöngu í Steingrím Hermannsson, formann Framsfl., að því er virðist og það var heldur ekki haft samband við okkur í dag til þess að ræða gang mála, ekki fyrr en haldinn var forsetafundur, þ.e. fundur forseta og þingflokksformanna. Hér hefur því ekki verið um neitt samráð af neinu tagi að ræða. Við hljótum auðvitað að spyrja hvaða ástæða er fyrir því að ríkisstjórnin hefur eingöngu samband við formann Framsfl. Þó Framsfl. sé stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn þá er hann ekki einn í stjórnarandstöðu. Ég held að það hafi bara verið til þess að bæta meðferð málsins og hraða henni ef eðlilegt samráð hefði verið haft við stjórnarandstöðuna. En ég vil lýsa því hér að ég tel ekki nokkra ástæðu og ég held ekki nokkur maður hafi áhuga á því að tefja þetta mál með nokkrum hætti en það þarf bara einfaldlega að fá eðlilega umfjöllun. Við hljótum að velta því fyrir okkur hvaða afleiðingar það hefur ef þetta frv. verður að lögum. Ég held í fyrsta lagi að ekki sé nokkur vafi að með þessum aðgerðum verður staða Landsbankans mun styrkari en hún er núna og ég vil spyrja hæstv. viðskrh. hvort hann telji að þessi aðgerð --- ég ætti kannski frekar að beina spurningunni til hæstv. fjmrh. sem hér er mættur --- muni skapa Landsbankanum forsendur fyrir vaxtalækkun. Telur hann að þetta geti leitt til vaxtalækkunar bankans? Á fundi efh.- og viðskn. í morgun kom fram að menn telja að fréttir af þessari uppákomu geti orðið til þess að hækka vexti á lánum erlendis sem Íslendingar þurfa að taka og það væri auðvitað mjög slæmt ef svo færi. Ég vildi gjarnan heyra álit þeirra ráðherra sem hér eru á þeirri fullyrðingu. Í þriðja lagi þá munu þessar aðgerðir að sjálfsögðu hafa áhrif á stöðu ríkissjóðs, hjá því verður ekki komist. Fyrst hæstv. fjmrh. er sestur í salinn að nýju vil ég endurtaka þá spurningu sem ég bar fram áðan um þessa tvo milljarða kr. sem á að taka úr ríkissjóði, og spyrja hvaðan eigi að taka þá peninga. Að vísu er bent á fleiri leiðir en beint framlag. Í ljósi þess ástands sem við erum að ræða þá hef ég velt því mikið fyrir mér hvort ekki sé full ástæða til þess að fara rækilega ofan í útlánastarfsemi Landsbankans, skoða það hvernig þeirri starfsemi hefur verið háttað á undanförnum árum. Við höfum fengið upplýsingar um það í hvaða greinum tapið hefur einkum átt sér stað en ég held það væri vissulega ástæða til þess að fara mjög rækilega ofan í þetta. Ég get ekki látið hjá líða að nefna það að ég tel að stjórn Landsbankans og reyndar fleiri banka en þó einkum og sér í lagi Landsbankans árum saman hafi verið að mörgu leyti óviðunandi. Ég tengi það því að bankastjórastöður hafi verið veittar eftir pólitískum leiðum. Þar hefur ekki legið faglegt mat að baki og ég tel þetta algerlega óviðunandi og að það hafi skaðað Íslendinga og íslenskt efnahagslíf mikið hvernig staðið hefur verið að því að skipa stjórnir helstu fjármálastofnana landsins og þarna verður breyting að verða á. Það verður að hætta að úthluta bankastjórastöðum til fyrrverandi stjórnmálamanna eða leysa einhver innanflokksvandamál með því að gera menn að bankastjórum og það ber að gera miklar, faglegar kröfur til þeirra sem stjórna bönkunum. Við vitum það að í gegnum bankana hefur fé verið veitt í alls konar fyrirtæki og fjárfestingar sem aldrei áttu nokkurn grundvöll. Þessu verður að linna. Ég held reyndar að það hafi nú orðið töluverð bót á og fagmennskan sé heldur að sækja á í bönkunum, en það er mikil vinna fram undan í þeim efnum. Varðandi rás viðburða hér í gær, þá er það rétt sem hér hefur komið fram að stjórnendur Landsbankans töldu sig hafa nokkurn frest og áttu ekki von á því að atburðarásin yrði með svona miklum hraða og ég spyr auðvitað: Hvað gerðist eftir fund hæstv. viðskrh. með stjórnendum Landsbankans í gær? Hvað var það sem olli því að ákveðið var að fara í þetta mál með svona miklum hraða og hver var það sem tók þá ákvörðun, hvar var sú ákvörðun tekin? Þetta kemur okkur býsna spánskt fyrir sjónir sem fylgdumst hér með rás viðburða í gær. Og í ljósi þessa hraða hljótum við að velta því fyrir okkur, hvaða skilaboð ríkisstjórnin sé að senda þjóðinni með þessum aðgerðum og með þessu óðagoti. Er ríkisstjórninni að sýna þjóðinni að hún sé svona einhvers konar ,,súpermann`` sem birtist á ógnarhraða á neyðarstundu og bjargar málunum? Hér sitji ríkisstjórn sem grípur til aðgerða þegar á þarf að halda. Ég held nú reyndar að það sé nokkuð til í þeirri skýringu að ríkisstjórnin sé að reyna að sýna þjóðinni að hún geri eitthvað því að hún hefur ekki haft það orð á sér að bregðast við þeim erfiðleikum sem við okkur blasa. Maður veltir því líka fyrir sér hvort ríkisstjórnin sé fyrst og fremst að senda samtökum launafólks skilaboð sem nú standa í kjarasamningum. Eru þetta skilaboð um það að hér ríki svartnættisástand sem boði hvorki launhækkanir né kaupmáttaraukningu? Er kannski verið að boða skerðingu og launalækkun í anda Færeyjaleiðarinnar? Hvaða skýringar eru á þessu? Ég held að það geti ekki farið á milli mála að hér hefur verið farið fram af of miklum hraða og hefur verið skapaður nokkur órói sem ég vona svo sannarlega að hafi ekki mikil áhrif þegar til lengri tíma verður litið. Virðulegi forseti. Ég held að það sé ekki ástæða til þess að fara nánar út í þetta mál að sinni. Við kvennalistakonur erum efnislega sammála því að nauðsyn hafi borið til þess að grípa til aðgerða en ég ítreka það að ég hef ákveðinn fyrirvara við einstakar greinar þessa frv. og ég geri þá kröfu að í efh.- og viðskn. fáum við þann tíma sem við þurfum til þess að vinna þetta mál því ég fæ ekki með nokkru móti séð að það liggi svo mikið á að það þurfi að keyra þetta frv. hér í gegn á einum sólarhring eða svo. Ég held að það skipti miklu meira máli að málið sé vel unnið og traust þannig að öllum megi ljóst vera að Landsbankinn standi styrkur.

Virðulegi forseti. Það kann að greiða fyrir umræðum að gefa hér örstutt svör við fyrirspurnum sem komu fram af hjá hv. síðasta ræðumanni. Í fyrsta lagi vil ég taka það fram að það liggur ekki fyrir hvaða samningur verði gerður milli ríkisins og Landsbankans. Til að gefa dæmi um það hvernig slíkur samningur gæti verið varðandi fjármagnstilfærsur, þá gæti hann verið á þá leið að ríkið afhenti Landsbankanum skuldabréf sem síðan yrði greitt af á einhverju tilteknu bili. Það mundi þýða að útgreiðslur úr ríkissjóði mundu dreifast á nokkur ár. Hins vegar rýrir það auðvitað stöðu ríkissjóðs til þess að takast á við önnur verkefni. Með því er ekki verið að senda nein önnur skilaboð en þau að staða ríkissjóðs versnar við þessa aðgerð. Í öðru lagi er spurt um forsendur fyrir vaxtalækkun. Það eru bankaráðin sem ákveða vexti hjá bönkunum, þar á meðal yfirvexti sem hafa verið nokkuð til umræðu hér í dag. Ef um vaxtalækkun er að ræða, þá gæti auðvitað vaxtalækkunin verið bæði á innláns- og útlánshliðinni hjá bönkunum og ég tel að það séu fullar forsendur til þess alveg burt séð frá þessari aðgerð sem hér er verið að ræða um. Ef hins vegar spurningin gekk út á það hvort bankinn mundi sér nýta þennan aukna styrk til þess að lækka vextina, þá tel ég að svo eigi ekki að vera því að þar með væri fjármagnið notað til þess að styrkja óeðlilega samkeppnisstöðu gagnvart öðrum bönkum. Fjármagnið á að nota fyrst og fremst til þess að styrkja bankann og hagræða í bankanum og gera hann betur hæfan til þess að starfa með eðlilegum hætti í framtíðinni. Í þriðja lagi er ég sammála hv. ræðumanni um það að hraðinn og fjölmiðlafárið eru auðvitað hlutir sem við hljótum að ræða hérna. Ríkisstjórnin sagði ekki eitt einasta orð um þetta mál fyrr en að loknum ríkisstjórnarfundi kl. að verða 7 í gærkvöldi, en þá höfðu aðrir rætt um málið með þeim hætti að . . . 

Virðulegi forseti. Mér þykir það undarleg ræða hæstv. fjmrh. að Landsbankinn eigi ekki að nota þessa stöðu til þess að lækka vexti vegna þess að það gefur honum ákveðið forskot umfram aðra. Ég hélt að það væri stefna ríkisstjórnarinnar að lækka vexti og það bæri að nota þetta tækifæri til þess. Varðandi gang mála þarf ég ekki að endurtaka það að með þeim aðgerðum og þeirri atburðarás sem ríkisstjórnin setti hér á svið í gær, þá var auðvitað alveg ljóst að það var eitthvað mikið að gerast. Frestun þingfundar og ríkisstjórnarfundur á þessum óvenjulega tíma gaf það til kynna að eitthvað mikið væri á ferð. Það var mikil spenna hér í þinghúsinu í gær um leið og það fréttist að það ætti að fresta þingfundi þannig að ég get nú ekki séð annað en að það sé ríkisstjórnin sem hér veldur.

Virðulegi forseti. Það er einungis ástæða til þess að fjalla hér um vexti bankanna. Það sem skiptir auðvitað máli er hver verður vaxtamunurinn á milli innláns- og útlánsvaxtanna. Það er sá vaxtamunur sem hefur verið nokkuð mikill að undanförnu í íslenska bankakerfinu því að líklega hefur bankakerfið lagt á að giska 4 milljarða til hliðar á sl. ári til þess að mæta hugsanlega töpuðum kröfum bankanna og sparisjóðanna. Ég get ímyndað mér að talan sé í kringum 4 milljarða eða þar um bil. Þær hafa þó ekki allar verið gefnar upp að sjálfsögðu því að enn hafa ársreikningar ekki komið fram. Það sem ég er að segja er að það sé tækifæri nú til þess að lækka vextina, bæði útlánsvexti og innlánsvexti, og það er auðvitað það sem skiptir máli að þessir vextir geti lækkað. Auðvitað hlýtur þetta að styrkja Landssbankann til þess að gera slíkt á sama hátt og aðrir bankar gætu gert það, en ég vek athylgi á því að það er ekki ætlunin að innspýting á fjármagni leiði til þess að Landsbankinn geti öðrum bönkum fremur dregið úr sínum vaxtamun. Það er það sem ég er að reyna að segja hér í kannski heldur óskýru máli.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst taka fram vegna spurningar sem hv. 18. þm. Reykv. beindi til mín að það er unnið að útfærslu á aðgerðaáætlun til sparnaðar og hagræðingar í rekstri Landsbankans, m.a. í samstarfi Seðlabanka og Landsbanka að tilmælum viðskrn. Það starf er á góðum vegi og reyndar í framhaldi af góðu starfi innan bankans sem unnið hefur verið af því tagi. Það var spurt hvort þessar aðgerðir dygðu, þær sem við ræðum hér í dag. Ég tel að með þessum ákvörðunum sé verið að setja traustan grundvöll fyrir Landsbankann. Ég vildi svara því líka með eignaskiptin að þau hafa verið rædd við bankastjórn Búnaðarbankans af minni hálfu og reyndar við fleiri af eigendum þeirra félaga sem þarna koma við sögu, en það er mjög mikilvægt að ríkið nýti þessar eigur sínar til þess að gefa sínum lánastofnunum það mesta traust sem út úr þeim má hafa. Hv. þm. spurði líka hvers vegna ekki hefði verið litið á þá leið að ríkið keypti kröfur og eignir sem kyrrstæðar væru í reikningum bankans og bankanna. Ég tel að það sé ekki heppileg leið eins og ég fjallaði um í alllöngu máli í framsöguræðu minni og ég vísa til þess. Síðan vék hv. þm. að því eins og reyndar ýmsir þingmenn aðrir hér fyrr í dag hvers vegna tímasetningar funda, viðræðna og ákvarðana hefðu verið með þeim hætti sem varð í gær. Ég vil leyfa mér, með mikilli virðingu fyrir hv. 18. þm. Reykv. og öðrum sem hér hafa talað, að benda á að þetta eru aukaatriði. Það er fagnaðarefni að hv. 18. þm. Reykv. eins og hv. 7. þm. Reykn. lýsir almennum stuðningi sínum við þessar aðgerðir og fagna þeim. Það er virðingarvert en ég bið menn nú að tala um kjarna málsins, ekki aukaatriði.

Virðulegi forseti. Ég er nú ekki sammála hæstv. viðskrh. um það að atburðarásin í gær sé eitthvert aukaatriði í þessu máli. Það skiptir miklu máli fyrir banka hvernig að svona aðgerðum er staðið og hvort það lítur þannig út út á við að um eitthvert neyðarástand sé að ræða. Það skiptir auðvitað máli bæði fyrir sparifjárfeigendur sem eiga sína peninga í bankanum og fyrir erlenda viðskiptavini og þá sem bankinn á viðskipti við og tekur lán hjá, hvort verið er að skapa óvissu, ,,panik`` eins og ég komst að orði hér áðan, og því er ég alls ekki sammála því að þarna sé um aukaatriði að ræða. Það á eftir að koma í ljós hvort þessi hamagangur í ríkisstjórninni hefur einhverjar alvarlegar afleiðingar fyrir bankann. Ég vona svo sannarlega að svo verði ekki, en hér hefur að mínum dómi verið undarlega að málum staðið.

Virðulegi forseti. Aðferðin sem valin var var einmitt til þess valin að taka fljótt af skarið svo almenningur og viðskiptavinir bankans, bæði lánardrottnar hans og skuldunautar væru ekki í vafa um að hann stæði traustum fótum. Þetta varð að gerast skjótt þegar lausn og niðurstaða var fengin. Þetta er kjarni málsins og að tala um hamagang í því sambandi er alveg frá hinni hliðinni. Ríkisstjórnin lýsti ekki yfir neinu neyðarástandi, kallaði ekki til neinna skyndifunda eða neyðarfunda. Það eru allt orð úr orðasafni stjórnarandstæðinga. Ég tek fram að þetta á ekki við hv. 18. þm. Reykv.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það að ég held að það hafi verið þörf á því að bregðast skjótt við, en spurningin er, hve skjótt? Mér finnst að atburðarásin hafi endurspeglað helst til mikið óðagot í ríkisstjórninni og ég hefði heldur viljað sjá að menn hefðu farið svolítið rólegar í sakirnar.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar ber að á vægast sagt afar sérstakan hátt og málatilbúnaður allur af hendi ríkisstjórnarinnar með eindæmum. Hæstv. ráðherrar tala um það hér að það verði að flýta þessu máli og helst átti að koma því í gegn á Alþingi í dag. Nú vil ég taka það skýrt fram að ég hef gert mér fulla grein fyrir því um nokkurt skeið að það þurfti að grípa til ráðstafana til að styrkja eiginfjárstöðu Landsbankans og efh.- og viðskn. hafði reyndar farið fram á að fá að fylgjast með því máli. Það er því eitt af því sérstaka og ég vil leyfa mér að segja furðulega í allri þessari málsmeðferð að ríkisstjórninni skyldi ekki hugkvæmast að það gæti verið snjallræði að kynna þetta mál um leið og það var unnið fyrir efh.- og viðskn. Alþingis. Eftir að mér varð það ljóst á sjötta tímanum í gær hvað var að gerast, þá fór ég strax fram á það við starfandi formann efh.- og viðskn. að nefndinni yrði nú þegar gerð grein fyrir málinu og því hvað væri að gerast. Ég veit ekki til þess að hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. viðskrh. hafi haft neina tilburði uppi til þess að gera ráðstafanir til þess að kynna efh.- og viðskn. Alþingis málið og stöðu þess. Það virðist hafa átt að koma með þetta bara hér beint inn í dag. Svona vinnubrögð eru ekki til þess að flýta fyrir framgangi mála. Hæstv. ráðherrum þessarar ríkisstjórnar er tamt í sinni umfjöllun að leita til erlends samanburðar. Ég leyfi mér að fullyrða að í engu af þeim löndum sem okkur er tamt að bera okkur saman við hefðu verið viðhöfð vinnubrögð sem hér er gert. Alls staðar annars staðar hefði málið verið unnið á þann hátt að kynna það fyrir þjóðþingi viðkomandi þjóðar og ná samstöðu með stjórnarandstöðu um svo viðkvæmt og brýnt mál sem hér er farið fram með. Hæstv. ríkisstjórn Íslands kaus að fara ekki þannig að --- og þó. Kannski átti hún ekkert val, kannski missti hún tök á atburðarásinni í einhverri ,,panik`` í gær. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra sem hér eru staddir, hvað átti að ræða á skyndifundi ríkisstjórnarinnar í gær sem boðaður er í hádeginu og það þarf að breyta fyrir fram ákveðinni dagskrá Alþingis, fresta fundum til að ríkisstjórn geti haldið fund kl. 4 á þriðjudegi. Hvað átti að ræða á þeim fundi í gær ef það voru ekki þessar aðgerðir? Ég veit reyndar að ráðuneytisstjóri í forsrh. og seðlabankastjóri kölluðu bankastjóra hinna viðskiptabankanna á sinn fund í hádeginu í gær til þess að tilkynna það að þetta stæði til seinni part dagsins. En það þótti engin ástæða til þess að kalla til og upplýsa efh.- og viðskn. Alþingis um hvað til stæði. Ég vil einnig benda hæstv. viðskrh. á að ég get staðfest það hér að á fundi efh.- og viðskn. í morgun sagði bankastjóri Landsbankans, Halldór Guðbjarnason, að á fundi bankastjóranna með hæstv. viðskrh. í gærmorgun, eins og bankastjórinn sagði, sagði viðskrh. orðrétt ,,að það væri ekkert sem ræki á eftir, menn hefðu einhverja daga til þess að ákveða með hverjum hætti eiginfjárstaða Landsbankans yrði styrkt``. Síðan segir bankastjórinn: ,,Um það sem gerðist eftir það vissum við ekkert frekar en þið.`` Það þótti sem sagt hvorki ástæða til þess að upplýsa efh.- og viðskn. Alþingis né bankastjóra viðkomandi banka um það hvað var að gerast í raun. Nú dettur mér ekki í hug að halda því fram að hæstv. viðskrh. hafi vísvitandi sagt bankastjórum Landsbankans ósatt í gærmorgun. Ég held að það sem raunverulega gerðist var það að í hádeginu og seinni partinn í gær þá tók hæstv. forsrh. völdin af viðskrh. í þessu veigamikla bankamáli. Þetta er sú eina skýring sem ég get fundið á atburðarásinni eftir að við í efh.- og viðskn. erum búnir að yfirheyra flesta þá aðila sem að málinu komu í morgun. Af þeim viðræðum var okkur ljóst að það hefðu um nokkurt skeið átt sér stað viðræður milli viðskrh., bankaeftirlits og bankastjórnar Landsbankans um aðgerðir sem byggðust á greinargerð Landsbankans frá því í janúar. Þessar viðræður snerust að mestu leyti um þá leið að ríkissjóður eða félag í eigu ríkissjóð yfirtæki skuldbindingar þannig að Landsbankinn þyrfti ekki að vera gerður upp með því reikningslega tapi sem fylgir þeirri leið sem hér hefur verið valin. Ég vil spyrja hæstv. viðskrh.: Hvað þýðir þessi leið mikið bókfært tap á Landsbankanum á síðasta ári þegar hann verður endanlega gerður upp með þeim afskriftum sem þarna eru lagðar til? Hæstv. ríkisstjórn hlýtur að hafa í sinni undirbúningsvinnu, ef hún var þá einhver að þessum skyndiaðgerðum í gær, lagt mat á þessa þætti og reynt að meta hvor aðferðin væri heppilegri upp á stöðu okkar út á við og út á lánstraust okkar. Það var upplýst í efh.- og viðskn. að ýmsir af erlendum lánasamningum Landsbankans væru þannig að ef bankinn væri gerður upp með verulegu tapi þá væri heimild til að segja þeim upp og það yrði að semja um þá upp á nýtt. Virðulegi forseti. Mér rennur til rifja að málsmeðferð skyldi þurfa að fara í þennan farveg því eins og ég benti á fyrr í ræðu minni, þá hefði verið afar nauðsynlegt í svona viðkvæmu máli að ríkisstjórnin hefði leitað samstöðu með stjórnarandstöðu og Alþingi í heild um það hvernig ætti að standa að lausn svo viðkvæms deilumáls í stað þess að efna til þess uppþots sem hér varð í gær. Ég vil ekki kalla þetta flugeldasýningu, ég held það sé miklu nær að líkja þessu við það að á langferð dytti mönnum það snjallræði í hug að bera eld að bensíntanki. Ég held að sé miklu nærtækari og gleggri lýsing á því sem þarna var á ferðinni. Ég vil hins vegar leggja mitt af mörkum til þess að Alþingi geti lágmarkað þann skaða sem af þessu frumhlaupi hæstv. ríkisstjórnar kann að leiða og legg áherslu á það að þetta mál fái vandaða og málefnalega umræðu í nefnd. Að lokum varðandi þessa kostulegu umfjöllun alla saman í gær sem endaði með því að hæstv. forsrh. með framkvæmdastjóra síns flokks, starfandi formanni bankaráðs, sat nánast allan sjónvarpsfréttatímann í gærkvöldi fyrir svörum. Ef það var eitthvað til þess að undirstrika glæfraskapinn í málinu þá var það sú framganga. Áður um kvöldið í fréttum á Stöð 2 lýsti hæstv. forsrh. því yfir að ein af meginástæðunum fyrir því hvernig komið væri fyrir Landsbankanum væri annars vegar uppgjör við Samband ísl. samvinnufélaga og hins vegar erfiðleikar vegna kaupa á Samvinnubankanum. Hvað hæstv. forsrh. gekk til með þessari yfirlýsingu er mér hulin ráðgáta, ég leyfi öðrum að ráða í það, en sannleikur málsins er sá að endurskoðendur bankans upplýsa okkur um það í morgun að þeir telji að varðandi uppgjör skulda Sambandsins hafi verið staðið á afar farsælan og góðan hátt og á allan hátt til fyrirmyndar þó ekki væri enn útséð með hvort af því hlytust einhver skuldatöp. Það getur eingöngu framtíðin skorið úr um. Bankastjóri Landsbankans og endurskoðandi upplýstu okkur í nefndinni einnig um það að kaupin á Samvinnubankanum hefðu styrkt tryggingalega stöðu Landsbankans, þ.e. þær skuldbindingar sem Landsbankinn tók yfir með kaupum á Samvinnubankanum voru betur tryggðar að meðaltali heldur en það sem fyrir var. Þetta er nú sannleikurinn í þessu máli. Það er fróðlegt að bera þetta saman við yfirlýsingar hæstv. forsrh. í sjónvarpi í gærkvöldi og spyrja sig þeirrar spurningar hvað í ósköpunum kom hæstv. forsrh. til með þessum yfirlýsingum. Það væri fróðlegt að beina þeirri beinu spurningu til hæstv. fjmrh. sem, ef ég man rétt, sat í bankaráði Landsbankans þegar Samvinnubankinn var keyptur --- er það fyrir hans tíma? --- alla vega hefur setið í bankaráði Landsbankans, spyrja hann beint að því hvort hann telji að kaup Landsbankans á Samvinnubankanum hafi verið til þess að veikja stöðu bankans. Ég ætla að fara nokkrum orðum um frv. sem slíkt og hvaða breytingar ég tel að þar verði að gera ef um það eigi að geta náðst einhver sátt eða samstaða á Alþingi. Í fyrsta lagi, virðulegi forseti, um heimildir varðandi 3. og 4. gr., sem lúta að Tryggingarsjóð viðskiptabankanna, þá tel ég að það sé eðlilegt að þar komi heimild til þess að hann geti tekið lán sem hann endurláni sem víkjandi lán til viðskiptabankanna en ég tel það grundvallaratriði ef menn eru í alvöru í þessu frv. að fást við vanda Landsbankans að lántökuheimildin þar verði ekki upp á annað en þann milljarð sem á að fara í Landsbankann. Það verði að koma fyrir Alþingi aftur ef menn telja ástæðu til þess að auka þær heimildir. Þetta tel ég algjört grundvallaratriði. Í öðru lagi tel ég að 6. gr. eigi ekkert erindi inni í þessu frv. Eins og fram kemur í grg. þá snýst hún um það að setja nánast yfirfrakka yfir stjórn Landsbankans. Ég held að þetta sé afar óheppilegt. Landsbankinn starfar eftir ákveðnu lögformi, hann hefur bankaráð sem starfar í umboði Alþingis og bankaeftirlitið er síðan sá lögskipaði eftirlitsaðili sem á að hafa eftirlit með allri bankastarfsemi í landinu og þessari ekkert síður en annarri. Það hefur komið fram á fundi efh.- og viðskn. í morgun að bankastjórnin, bankaráðið, er að vinna að þeim hlutum sem í greinargerðinni er rætt um. Það kom einnig fram hjá formanni bankaeftirlitsins að það væri mjög óæskilegt og í raun ruglaði myndina um það hver bæri ábyrgð á viðkomandi stofnun að fara að setja einhvern viðbótareftirlitsaðila yfir bankann. Enda kemur það fram þegar við göngum á fulltrúa ráðuneytanna að það hefur ekkert verið skýrt út hvernig að þessu ætti að standa. Það er svo enn ein skrautfjöðurin í hlutskipti stjórnarliðsins í þessu máli, yfirlýsingar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, formanns þingflokks Alþfl., í dagblöðum í morgun um að þarna þurfi hugsanlega að setja inn tilsjónarmenn og e.t.v. sé staðan þannig að það sé best að stefna að samruna Landsbankans við Búnaðarbankann. Þetta tel ég vera algjör grundvallaratriði ef menn ætla að fara að ræða um einhverja samstöðu um afgreiðslu þessa máls og að heimildir tryggingarsjóðsins snúi eingöngu að því sem þarf vegna Landsbankans núna og 6. gr. fari út varðandi tilsjónaraðila yfir bankanum og sérstakan samning ríkisstjórnar og bankans. Til viðbótar við þetta vil ég nefna atriði sem ég tel að ætti að afgreiða samhliða þessu ef menn í alvöru eru að tala um aðgerðir sem bæti stöðu bankakerfisins. Í umfjöllun nefndarinnar í morgun kom það mjög skýrt fram, bæði hjá bankastjóra og endurskoðanda Landsbankans og forstöðumanni bankaeftirlitsins að það væri mjög brýnt að bankarnir fengju rýmri heimildir til þess að yfirtaka fyrirtæki í rekstri til þess að reyna að gera það úr því sem hægt væri og lágmarka tapið. Tillaga að heimild þessa efnis er í 45. gr. frv. að nýjum lögum um viðskiptabanka og sparisjóði sem nú er til umfjöllunar í efh.- og viðskn. og ég tel að það væri þá æskilegt að til þess að Alþingi sýndi vilja sinn í verki hvað þetta snertir, að taka þessa 45. gr. með í þá umfjöllun sem nú fer fram. Það kom fram í máli bankamannanna, eins og þeir sögðu, að þeir hefðu staðið í stríði við hið opinbera til þess að fá að vinna á þennan hátt, eins og gert var með Álafoss, eins og gert var og er í vinnslu með Sambandið og eins og verið er að gera norður á Akureyri núna með K. Jónsson. Það var ekki, eins og kom fram í viðtali við forstöðumann bankaeftirlitsins, vegna þess að bankaeftirlitið teldi það óæskilegt heldur vildu þeir tryggja að allt sem þar væri gert stæðist lög. Þetta tel ég á margan hátt miklu heilbrigðari leið heldur en það að keyra allt í gjaldþrot sem þýðir þá oft og tíðum að fyrirtækin eru komin fljótt í rekstur aftur, búið að afskrifa allar skuldbindingarnar, engin tilraun gerð til þess að ná því út sem hægt væri og þar með fyrirtækin í raun komin í óeðlilega samkeppnisaðstöðu við önnur þau sem eru að reyna að standa við sínar skuldbindingar. Ég vil, með leyfi forseta, benda á það að í umræðu um atvinnumál og stöðu atvinnulífsins utan dagskrár, sem sá sem hér stendur hóf þann 7. sept., þá lagði ég áherslu á þetta atriði sem eitt af því sem yrði að grípa til þá þegar. Ég vil, með leyfi virðulegs forseta, lesa upp úr ræðu minni þá: ,,Varðandi skuldsetninguna ætla ég að lokum að nefna eitt atriði sem e.t.v. er öllu umdeildara. Ég sé ekki annað en að það verði að skoða þann möguleika mjög vandlega að bönkunum verði veitt víðtækari heimild en nú er til þess að eiga hlutafé í fyrirtækjum og því nefndi ég að bankarnir yrðu að koma inn í samráð núna.`` Ég benti á það í máli mínu þarna að um þetta yrði að koma sérstök löggjöf. Það fór nú svo, virðulegi forseti, að í þessari umræðu gerði hæstv. forsrh. lítið úr þessu svo sem öðru sem sneri að erfiðleikum atvinnulífsins og sagði, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þegar menn eru að tala um stöðu sjávarútvegsins eru menn að horfa á spár fyrir næsta ár. Afkoman er ekki slök eða mjög slæm á þessu ári vegna þeirra aðgerða sem gripið hefur verið til.`` Hvar var framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar og hæstv. forsrh. á þessum tíma þegar við nú, í þriðja mánuði næsta árs, erum að horfast í augu, með því frv. sem hér liggur fyrir, hríðversnandi afkomu grunnatvinnuveganna á seinni hluta síðasta árs. Það er það, hæstv. viðskrh., sem við erum að fást hér við. Það hefur komið fram í umfjöllun efh.- og viðskn. að í ágúst á síðasta ári þegar verið er að gera upp fyrri hluta uppgjör síðasta árs þá gera endurskoðendur bankans engar athugasemdir við það sem þá var búið að færa á afskriftareikning. Það sem við erum að horfast í augu við núna er það sem hefur snúist til verri vegar frá miðju síðasta ári og hæstv. ríkisstjórn neitaði að horfast í augu við á síðasta hausti. Hæstv. forsrh. sagði: Stjórnarstefnan er að skila sér, þetta mun allt koma af sjálfu sér á næstu mánuðum. Það var inntakið í ræðu hæstv. ráðherra á þeim tíma. Þetta leiðir síðan aftur, virðulegi forseti, til stöðunnar í peningamálum í þjóðfélaginu og til þeirra ummæla hæstv. ráðherra úr ræðustólum í dag að með þeim aðgerðum sem hér er verið að gera sé verið að treysta stöðu undirstöðuatvinnuveganna. --- Nú kinkar hæstv. forsrh. kolli --- nei, hæstv. fjmrh. og varaformaður Sjálfstfl. og tók réttilega fram að hann væri ekki orðinn forsrh. enn þá þannig að greinilegt er að hann ber þar nokkrar væntingar í brjósti. Þá verð ég að segja það að mér sýnist að hæstv. forsrh. eins og ýmsir aðrir í fjármálamusterum okkar sé komninn á þá skoðun að það sé peningakerfið sem sé undirstaða atvinnuveganna en ekki öfugt. Ég hef litið þannig á að peningakerfið sé veikt vegna þess að atvinnulífið er veikt. Peningakerfið verður ekki öflugt fyrr en við erum búin að búa þannig um hnútana að grunnatvinnuvegirnir hafi úr einhverju að spila, það skapist fjármagn í þjóðfélaginu til ávöxtunar. Það var nöturlegt að hlusta á það sem eina af helstu skýringum fulltrúa ráðuneytanna í morgun á fundi efh.- og viðskn. að aðalástæðan fyrir því hversu illa væri komið fyrir Landsbankanum væri að þeir væru með svo mikil viðskipti við grunnatvinnuvegina, sjávarútveginn. Þetta segir meira um efnahags- og atvinnustefnu núv. hæstv. ríkisstjórnar en nokkuð annað því það hefur verið rakið hér að í því dæmi sem hér er verið að tala um, eru afskriftir frá tíð fyrri valdhafa einungis lítið brot. Því miður hafa verið gerð allt of mörg mistök í stjórn peningamála á síðustu árum. Það stóð til hér í gær að fjalla um ný lög um Seðlabanka Íslands. Því var frestað vegna skyndifundar ríkisstjórnar og ég hef þá trú að í orðabókum framtíðarinnar verði skyndifundur ríkisstjórnar túlkaður einhvern veginn á þann hátt að það sé þegar í flýti sé boðað til fundar og þurfi meira að segja að fresta fundum Alþingis til þess að rýma til fyrir ríkisstjórninni. Ef það er ekki skyndifundur, þá veit ég ekki hvað skyndifundur er. En það var ekki hægt að ræða um ný lög um Seðlabankann þar sem m.a. er fjallað um þau stjórntæki sem þurfi að vera til staðar þar sem frjáls peningamarkaður ríki. Og það læðist að manni sá grunur að á síðustu árum hafi því miður verið farið akkúrat aftan að hlutunum og menn séu nú að enda á því sem hafi þurft að byrja á, að setja sér markmiðin og koma upp stjórntækjunum sem þyrfti á að halda til þess að geta stýrt frjálsum peninga- og gjaldeyrismarkaði. Í upphafi skal endinn skoða. Menn hafa sagt það og m.a. fyrrv. formaður Vinnuveitendasambandsins, núv. formaður samstarfsaðila í sjávarútvegi, Einar Oddur Kristjánsson, sagði það fyrir nokkru að vextir á Íslandi væru fjórðungi of háir, þeir þyrftu að vera 2--3 prósentustigum lægri en þeir eru í dag ef það væri einhver von til þess fyrir grunnatvinnuvegina að standa undir þeim. Ég gerði það því að gamni mínu í gær að reikna lauslega út hvað það þýðir fyrir viðskiptaráðherraferil núv. hæstv. viðskrh. að vextir hafi að jafnaði verið 3 prósentustigum hærri en væri eðlilegt og atvinnuvegirnir gætu staðið undir. Innlendur peningalegur sparnaður samkvæmt úttekt Seðlabankans 8. sept. sl. var ef ég man rétt 447 milljarðar. 3% af því á ári eru rúmir 13 milljarðar. Í vor þegar hæstv. núv. ríkisstjórn verður tveggja ára, þá hefur hæstv. viðskrh. setið 6 ár sem slíkur. Ég vona að ég fari rétt með þar. Það þýðir að á þessum 6 ára tíma með 3% of háum vöxtum hafa 80 milljarðar verið fluttir frá skuldurum, frá atvinnulífinu og frá heimilunum til þeirra sem eiga fjármagnið. Nú getur einhver sagt að hér sé eingöngu um að ræða leik með tölur sem séu ekki mjög marktækar. En ef við skoðun þróun eiginfjárstöðu atvinnuveganna á þessu árabili og ef við skoðum skuldsetningu heimilanna, þá sjáum við að fyrir þessum 80 milljörðum í 3% hærri vöxtum en raunhæft var, var engin innistæða. Menn eru nefnilega að átta sig á því að til lengri tíma litið stendur fjármagnið ekki undir hærri vöxtum en atvinnulífið í viðkomandi landi getur greitt og eins og ég sagði, eiginfjárstaða sjávarútvegsins segir allt sem segja þarf um þessa þróun síðustu ára.

Virðulegi forseti. Hv. 6. þm. Norðurl. e. hreyfði í sínu máli þeirri hugmynd að litið yrði á það hvort 45. gr. í bankalagafrv. sem liggur nú fyrir hv. efh.- og viðskn. gæti orðið að liði í því viðfangi að styrkja stöðu bankanna. Ég er sammála honum um að það gæti hún orðið. Sú tillaga liggur hér í þinginu og ég vænti þess að þingið samþykki það frv. innan tíðar en hins vegar má vel vera að rýmri heimildir fyrir bankana að eiga í fyrirtækjum í rekstri til að tryggja kröfur sínar sé skynsamlegt úrræði og ég treysti því að hv. efh.- og viðskn. hugi að þessu líkt og öðru máli sem reyndar hefur komið fram hér í umræðunni og oft hefur áður verið rætt að það sé ekki alls konar eðlilegt að bankarnir borgi tryggingagjald atvinnurekenda en starfsfólkið njóti ekki atvinnuleysisbóta. Þessi mál bæði sem hér hefur borið á góma í umræðunni gætu orðið að liði og ég treysti því og veit að hv. efh.- og viðskn. mun huga að því.

Virðulegi forseti. Hæstv. viðskrh. vék hér að einni af þeim spurningum sem ég bar fram. Hann svaraði því hins vegar ekki hvort hann væri tilbúinn til þess að beita sér fyrir því að þær heimildir sem væru til Tryggingarsjóðs bankanna væru bundnar eingöngu við þann milljarð sem á að fara í Landsbankann núna. Ég tel að það sé afar mikilvægt ef á að nást samstaða um málið að það verði gert. Hæstv. ráðherra svaraði heldur engu um málsmeðferðina í gær. Ég gerði tilraun til þess að hann gæti þvegið hendur sínar af því að hann hefði sagt bankastjórum Landsbankans ósatt hér í gær. Það er mín skoðun að hæstv. forsrh. hafi tekið völdin af viðskrh. í málinu seinni partinn í gær og ég vænti þess að hæstv. ráðherra greini okkur frá því hér í seinna andsvari hvað það var sem honum og bankastjóra Landsbankans fór á milli á þeirra fundi í gærmorgun.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi langar mig til þess að minnast hér á samskipti Landsbankans og SÍS sem hv. þm. gerði að umræðuefni. Ef ég tók rétt eftir í fréttum í gærkvöldi og eins vegna þekkingar minnar á málinu, þá er fyrst og fremst átt við það að viðskipti Landsbankans og SÍS eru þess efnis að þau hafa bundið mikið fé Landsbankans. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að ég held að það sé ógerlegt að átta sig á á þessari stundu hvernig þeim viðskiptum mun lykta. Varðandi kaup á Samvinnubankanum sem áttu sér stað rétt áður en ég kom í bankaráðið, þá get ég staðfest að því miður var ekki fylgt nægjanlega eftir þeim áætlunum sem fyrir lágu um að fækka útibúum og ná fram hagræðingu í rekstri sem var forsenda þess að kaupin gætu staðið undir þeim væntingum sem ætlað var. Hefði bankinn verið hlutafélag, þá hefði þetta verið auðveldara verk því að það var fyrst og fremst hlutur Sambandsins sem hefði þá þurft að kaupa en annað fé hefði getað bæst við eigið fé bankans. Varðandi 6. gr. sem hv. þm. minntist á þá er eftirlit, ef hann kýs að kalla það svo, samkomulagsatriði samkvæmt þeirri grein og auðvitað er það skylda fjmrn. að fylgja eftir þeim áætlunum sem bankinn lofar að grípa til og fylgja. Ég tek það fram að í 5. gr. er verið að takmarka ríkisábyrgðina við 3 milljarða vegna tryggingarsjóðsins. Loks tel ég að það standist fullkomlega sem sagt hefur verið að heilbrigt peningakerfi er undirstaða þess að atvinnulífið geti starfað. Og það vita auðvitað allir sem fylgst hafa með og lesið sögu að sú bylting sem varð fyrir atvinnulífið þegar bankakerfið kom til sögunnar var slík að það er öllum ljóst að heilbrigt og gott banka- og peningakerfi er undirstaða þess að blómlegt atvinnulíf geti verið til.

Virðulegur forseti. Ekki vil ég draga úr gildi þess að hér sé heilbrigt bankakerfi. En ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að það er til lítils ef atvinnulífið stendur á þeim brauðfótum sem það stendur núna og þar er meinsemdin. Og eins og ég rakti hér áðan, þá stöndum við núna frammi fyrir afskriftum í atvinnulífinu vegna mjög bágrar stöðu þess á seinni hluta síðasta árs. Það er kjarninn og sannleikurinn í málinu. Varðandi 6. gr. er það mjög sérkennilegt samkomulag milli aðila sem er þannig að staðið að annar aðilinn nýtir sér afl sitt til þess að lögfesta samkomulagið í því horfi sem hann telur sig þurfa að hafa það. Og ég ítreka það sem ég sagði hér áður að stjórnunarlega séð er það mjög óæskilegt að fara að bæta viðbótareftirlits- eða tilsjónaraðilum við. Að lokum varðandi Samvinnubankann ítreka ég það sem kom fram frá fulltrúum bankans á fundi okkar í efh.- og viðskn. í morgun að kaup bankans hefðu tryggt tryggingarlega stöðu bankans. Ég vil einnig nefna það að þær einu skuldbindingar þess utan sem bankinn er að afskrifa núna er sú viðskiptavild sem þar var keypt með upp á um það bil ef ég man rétt 50 eða 51 millj. á ári.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi samning á milli ríkis og banka, þá held ég að öllum hljóti að vera ljóst að þegar ríkið leggur banka til 2 milljarða úr ríkissjóði, þá sé það skylda ríkisstjórnarinnar frekar en annað að fylgjast með því að sá banki fylgi eftir sínum eigin áætlunum vegna þess að málið er viðkvæmt gagnvart samkeppnisaðilum bankans. Menn verða að átta sig á því. Og ég tel þess vegna að það sé nauðsynlegt að halda þessari 6. gr. inni í lögunum verði þetta frv. að lögum. Í öðru lagi verðum við að átta okkur á því varðandi atvinnulífið að atvinnulífið og atvinnufyrirtækin i sjávarútvegi voru stórkostlega skuldsett eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti í sinni ræðu og þegar framleiðslan síðan dettur niður, þá skapast þau vandamál sem orðið hafa og skuldirnar sýna sig þá verða of miklar. Í þriðja lagi um Samvinnubankann og kaup á honum, þá ber að geta þess að það átti að fylgja því eftir hraðar með fækkun útibúa og jafnvel sölu þeirra til annarra bankastofnana, en því miður gekk það ekki eins hratt eftir og æskilegt hefði verið sem hefur valdið nokkrum erfiðleikum í rekstri Landsbankans.

Virðulegur forseti. Varðandi Samvinnubankann held ég að mér sé óhætt að fullyrða að af þeim afskriftum sem menn eru að dekka núna er ekkert vegna kaupa á Samvinnubankanum.

Hann er ekki undanskilinn í málinu.

Nei, það er hárrétt, hæstv. viðskrh. Um það snýst ekki málið og þess vegna var það fáránlegt hjá hæstv. forsrh. að draga þetta fram sem meginrök í viðtali í sjónvarpi í gærkvöldi og væntanlega liggur þar eitthvað annað að baki en umhyggja fyrir Landsbankanum. Annað varðandi 6. gr. Hæstv. ráðherrum er tamt að bera sig saman við hlutafjárbanka. Ef þeir auka hlutafé sitt, setja þeir þá einhverja tilsjónarmenn eða eftirlitsnefnd yfir stjórninni? Að sjálfsögðu ekki. Annaðhvort skipta þeir um stjórn ef þeir treysta ekki stjórninni . . .

Þeir kjósa hana árlega.

Já, þá gera þeir það, við kjósum hér bankaráð líka, --- annaðhvort skipta þeir um stjórn eða þá í mesta lagi gera með sér hluthafasamkomulag þannig að þessi röksemdafærsla, hæstv. fjmrh., er algerlega út í hött.

Hefur ríkisstjórnin meiri hluta í bankaráði Landsbankans?

Hæstv. fjmrh. Ég verð því miður að fá að taka þessa umræðu við þig seinna, en það dugir ekki í öðru orðinu að taka samanburðinn við hlutafélagaformið og ætla síðan í hinu orðinu að vera með eitthvert allt annað stjórnkerfi sem hvergi þekkist hér.

Þetta er bara útúrsnúningur.

Þetta er, hæstv. fjmrh., ekki útúrsnúningur og það er margsannað mál að það er öllum rekstri til trafala hvort sem það er ríkisbanki eða hver annar, ef á að fara að koma upp einhverju stjórnkerfi þar sem er hver silkihúfan upp af annarri og enginn veit hver ber ábyrgð sem mundi gerast ef ætti að fara að setja einhverja nýja tilsjónarmenn yfir bankann.

Hæstv. forseti. Mig langar til að byrja á því að spyrja hvort einhverjar fréttir er að hafa af hæstv. forsrh. Það væri mjög æskilegt ef hægt væri að upplýsa að hann kæmi a.m.k. hér til umræðunnar áður en henni lyki. Öllum var nú ljóst sem fylgdust með þessu máli í gær að það var hæstv. forsrh. sem tók forustu fyrir ríkisstjórninni á þessum einstæða degi og fór með bankamálin eða a.m.k. forsvar ríkisstjórnarinnar í þeim málum og var aðaltalsmaður ríkisstjórnarinnar í fjölmiðlum. Aðalástæðan fyrir því að ég tel nauðsynlegt að hæstv. forsrh. komi hér til umræðunnar þannig að hægt sé að leggja fyrir hann spurningar áður en henni lýkur, er málsmeðferðin í gær og hvernig að þessu máli var staðið af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Þar hefur væntanlega hæstv. forsrh. ráðið mestu um, svo sem varðandi ákvörðun um boðun hins einstæða ríkisstjórnarfundar á fundartíma Alþingis o.s.frv. Efnislega held ég að ég geti látið mér nægja viðveru hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. en varðandi þætti sem snerta málsmeðferðina, þá hefði verið mjög æskilegt að forsrh. hefði komið hér til umræðunnar þannig að það er spurning, hæstv. forseti, hvort af þessu er einhverjar fréttir að hafa.  Ég ætlaði að fara hér yfir nokkra þætti þessa máls, byrja á því að ræða lítillega um stöðu Landsbankans, síðan aðferð, eða aðfarir er mér nú nær að segja, hæstv. ríkisstjórnar. Í þriðja lagi þá aðferð sem hér er lögð til eða áformuð varðandi það að styrkja eiginfjárstöðu Landsbankans. Í fjórða lagi afleiðingarnar af þessum atburði fyrir bankann og fyrir efnahagslíf landsmanna og lánstraust út á við sem inn á við og snerta lítillega nokkra fleiri þætti. Varðandi stöðu Landsbankans hefur það út af fyrir sig legið lengi fyrir að hún væri tæp bæði gagnvart þeim reglum sem áður giltu um nauðsynlegt eiginfjárhlutfall banka og ekki síður þó með tilkomu hinna nýju BIS-reglna um sl. áramót. Reyndar var það svo að efh.- og viðskn. eyddi miklum tíma í það á síðasta ári að skoða hvort bankinn mundi ráða við að uppfylla þessar reglur að óbreyttu um áramótin og hafði um það efasemdir. Það var óskað eftir því reyndar í nefndinni að hún fengi að fylgjast með því hvernig þeim málum mundi miða og hvernig þau mundu standa um síðustu áramót. Af því varð nú reyndar ekki, því miður, og nefndin var ekki höfð með í ráðum, hvorki um ákvörðun rétt fyrir áramótin að veita bankanum víkjandi lán frá Seðlabanka né heldur um þessa atburði nú. Ég vil láta þetta koma fram hér í byrjun, hæstv. forseti. Ég tel það gagnrýnivert að sú nefnd þingsins sem og þingið sjálft skuli ekki hafa verið haft með í ráðum í þessum vandasömu og miklu málum. Um það er ekki að deila að það er æskilegt að styrkja eiginfjárstöðu bankans, þ.e. miðað við óbreytt hlutverk hans og óbreytt umsvif í íslenska bankakerfinu. Bankinn á að sjálfsögðu þá leið og á það hefur verið bent að draga einfaldlega saman efnahagsreikning sinn og gera þar af leiðandi það eigið fé sem hann á hærra hlutfall af veltunni eins og hún þá yrði. En það þarf væntanlega ekki að rekja fyrir hv. alþm. og öðrum hvaða afleiðingar það mundi hafa ef forráðamenn Landsbankans tækju um það ákvörðun og framfylgdu henni að draga svo stórlega saman efnahagsreikning bankans og hækka með þeim hætti hlutfall eigin fjár miðað við útlán. Þetta væri væntanlega einna einfaldast að gera fyrir bankann með því að minnka erlend endurlánaumsvif sín verulega. Staðan er sú að erlend endurlán Landsbankans til sjávarútvegsins krefjast þess að 8 kr. í eigin fé standi á móti hverjum 100 sem lánaðar eru út og það gefur auðvitað auga leið að banki með jafnumfangsmikið þjónustuhlutverk við atvinnuvegina og þá ekki síst sjávarútveginn er með þessu settur í mjög erfiða stöðu. Aðrir hafa hér farið yfir það hvernig BIS-reglurnar koma út gagnvart Landsbankanum eins og valið hefur verið að túlka þær hér eða framkvæma og hef ég engu við það að bæta, en tel eftir á að hyggja að menn hafi alls ekki ígrundað það mál nógu vel áður en ákveðið var að skella reglunum í gildi með þeim hætti sem gert var og viðhafa þar þá túlkun sem Seðlabankinn notar. Það merkilega er, hæstv. forseti, að í bráð og í núinu hefur staða Landsbanka Íslands sjaldan ef nokkurn tíma verið betri. Eiginfjárstaða hans er traust, hann á á sjöunda milljarð kr. samkvæmt síðustu ársskýrslu, þeirri fyrir árið 1991. Lausafjárstaða Landsbankans er sú besta um langt árabil eða 1,7 milljarðar kr. Á sl. ári borgaði Landsbankinn í fyrsta skipti um langt árabil ekki krónu í refsivexti Seðlabankans vegna þessarar góðu lausafjárstöðu. Þetta er þess vegna þeim mun merkilegra að sú staða skuli hafa komið upp í gær sem raun ber vitni þegar haft er í huga að rekstrarstaða bankans er í prýðilegu lagi um þessar mundir. Bankinn er ekki í vanskilum með sín mál nokkurs staðar svo að vitað sé, hefur nægt lausafé og er ekki í vandræðum af einu eða neinu tagi gagnvart viðskiptavinum sínum, hvorki út á við né inn á við. Og þeim mun merkilegra hlýtur auðvitað að vera að upp skuli koma óðagot af því tagi sem gerðist í gær. Varðandi langtímastöðu bankans, hlutfall hans í útlánum til sjávarútvegsins og stöðu hans gagnvart svonefndum BIS-reglum um eiginfjárhlutfall er ekkert nýtt á ferðinni, ekkert sem átti að koma mönnum á óvart, ekkert sem ekki hefur í raun og veru legið fyrir um mánaða og missira skeið. Það hefur engin breyting á orðið. Það hlýtur því að þurfa einhver fleiri rök, einhverjar nýjar upplýsingar til þess að útskýra hvers vegna málin tóku þá stefnu, sem þau gerðu í gær, en þau sem hafa komið fram efnislega. Það er það sem ég kalla aðfarir hæstv. ríkisstjórnar og ég tel að séu ákaflega ámælisverðar. Enginn vafi er á því að margs konar misskilningur hefur verið í gangi og rangfærslur hafðar uppi bæði um stöðu Landsbankans og eins þegar leitað er skýringa á því hvers vegna þörf er á því að styrkja eiginfjárstöðu hans eins og rætt er um. Ég tel að a.m.k. fjórar draugasögur hafi þar verið í gangi sem allar hafi afsannast í dag. Sú fyrsta og sú heimskulegasta er sú sem hæstv. forsrh. fullyrti í gær í viðtali við fjölmiðla að væri ein veigamikil skýring á vanda Landsbankans, sem sagt sú að kaupin á Samvinnubankanum hefðu reynst Landsbankanum dýr. Þetta er rangt. Þetta er akkúrat öfugt. Samkvæmt upplýsingum frá Landsbankanum sjálfum, sem hafa ekki verið hraktar, styrktist staða Landsbankans við kaupin og sameiningu hans við Samvinnubankann. Heildarstaða samsteypunnar Landsbankans/Samvinnubankans var eftir kaupin og sameininguna betri en Landsbankans hafði verið fyrr. Svo kemur hæstv. forsrh., sá sem er málflytjandi ríkisstjórnarinnar í málinu, og heldur hinu gagnstæða fram, færir það fram sem skýringu á bráðaaðgerðum ríkisstjórnarinnar að kaupin á Samvinnubankanum hafi verið Landsbankanum dýr. Þetta er út í hött. Ef rökstuðningurinn í málinu er að öðru leyti á þessum nótum er ekki von á góðu. Hæstv. forseti. Viðskrh. er nú horfinn úr salnum. Hæstv. fjmrh. er í símanum í hliðarherbergi. Finnst hæstv. forseta þetta fullnægjandi frammistaða af hálfu hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar sem bera ábyrgð á málinu? Í öðru lagi hefur því verið haldið fram og nefnt jafnvel af málsmetandi mönnum, sem væntanlega ætlast til þess að þeir séu teknir alvarlega, að Landsbankinn hafi orðið fyrir miklum áföllum vegna loðdýraræktarinnar í landinu. Það eru nú meiri ósköpin. Niðurstöðutala efnahagsreiknings Landsbankans er 100 milljarðar kr. Rekstrarreikningurinn er hátt á annan tug milljarða kr. Eigið fé Landsbankans er á sjöunda milljarð kr. Svo er upplýst að Landsbankinn hafi afskrifað um 100 millj. vegna loðdýraræktar. Er það þá merkileg ástæða fram að færa að loðdýraræktin eigi mikinn þátt í vanda Landsbankans? Ég segi ekki. Það eru auðvitað smámunir og sú atvinnugrein í heild sinni hefur kostað bankann minna en tugir ef ekki hundruð fyrirtækja í hinum ólíklegustu atvinnugreinum sem hafa farið á höfuðið undanfarin ár. Í þriðja lagi hefur gjarnan verið nefnt að vandi fiskeldisins sé gríðarlegur og það sé ekki síst þess vegna sem Landsbankinn eigi í erfiðleikum. Þetta er líka rangt. Þótt lagt sé saman og reiknað upp allt tap Landsbankans bæði á þessu ári og það sem á undan er gengið vegna fiskeldis þá dugar sú upphæð hvergi nærri til að skýra þennan vanda og kallar ekki á ráðstafanir neitt í líkingu við þetta þó svo menn vildu bæta bankanum það sem hann hefur tapað vegna fiskeldis. Staðreyndin er sú að væntanlega eiga aðrir bankar, bæði sparisjóðir og gott ef ekki einkabankinn fíni, Íslandsbanki, ekkert síður um sárt að binda vegna fiskeldis ef það er skoðað hlutfallslega. Þannig var til að mynda Iðnaðarbankinn sálugi, sem rann inn í Íslandsbanka, þegar búinn að taka á sig eða átti fyrir dyrum stórfelld töp vegna fiskeldis þegar sameiningin stóð yfir. Fjórða draugasagan, sem hefur verið í gangi um erfiðleika Landsbankans og ég tel að hafi einnig afsannast í umræðunum á grundvelli upplýsinga sem fram hafa komið, er um Sambandið. Það er Sambandið sem er að setja Landsbankann á hausinn. Landsbankinn hafi lent í svo miklum erfiðleikum, tapað svo miklu vegna Sambandsins. Það er upplýst að heilar 5 millj. kr. hafi komið til gjaldfærslu hjá Landsbankanum af þessum sökum. Þau mál eru að sjálfsögðu ekki uppgerð en það er nú allt tapið allt sem komið er. Að flestra dómi hefur Landsbankinn staðið sig mjög vel í því að bjarga þeim hlutum með inngripi sínu í rekstur Sambandsins og yfirtöku á eignum og rekstri þeirra og síðan væntanlega afsetningu eftir því sem efni og aðstæður leyfa. Auðvitað er það þannig að þegar svona mál koma upp að menn þurfa að finna sér einhvern sökudólg. Ég tel að þessar fjórar draugasögur hafi nú allar afsannast. Ríkisstjórnin hefur reyndar reynt að finna nýja sökudólga fyrir óðagoti sínu í gær og jafnvel dregið þar fram hv. þm. Steingrím Hermannsson. Mér skildist á köflum í málflutningi hæstv. fjmrh. og gott ef ekki viðskrh. að í raun og veru hefði hv. þm. Steingrímur Hermannsson knúið ríkisstjórnina til að gera það sem hún gerði í gær. Ég beið nú bara eftir því að reynt væri að koma þessu á Færeyinga, að þetta væri í raun og veru þeim að kenna. Það var það eina sem vantaði að mínu mati til þess að fléttan væri fullkomin hjá hæstv. ríkisstjórn. Nei, staðreyndin er nefnilega sú og hana held ég að þurfi að draga fram í dagsljósið að ekkert af þessu kallar á þessar ráðstafanir. Staða Landsbankans í augnablikinu kallar ekki á þessar ráðstafanir. Það eru horfurnar. Það er útlitið í efnahags- og atvinnumálum Íslendinga sem kallar á þessar aðgerðir. Það er tapið í undirstöðuatvinnuvegum landsmanna og það eru erfiðleikarnir sem menn horfast þar í augu við og væntanleg áföll ef svo heldur sem horfir sem kalla á þessar ráðstafanir. Eins og málin standa í dag þarf ekki að gera neitt vegna banka sem á á sjöunda milljarð í eigin fé, sem stendur alls staðar í skilum, sem er með góða lausafjárstöðu og sem þrátt fyrir allt fær hátt í 2 milljarða kr. út úr rekstri sínum á sl. ári. Landsbankinn skilar út úr rekstri í skattgreiðslur, iðgjaldagreiðslur, inn á afskriftareikning útlána og til annarra þarfa á árinu 1992 hátt í 2 milljarða kr. Það er ekki lélegur rekstur. Landsbankinn borgaði á sjötta hundrað millj. í opinber gjöld, iðgjöld og ýmsar slíkar greiðslur á því ári. Landsbankinn áformaði að leggja 1.200 millj. á afskriftareikning útlána. Landsbankinn leggur til hliðar 150 millj. vegna lífeyrisskuldbindinga. Landsbankinn afskrifar 50 millj. vegna keyptrar viðskiptavildar Samvinnubankans. Þetta samtals eru tæpir tveir milljarðar kr. Það þarf því að leiða fram einhver önnur rök en þau að þessi staða í sjálfu sér kalli á neyðarfund í ríkisstjórn Íslands, kalli á það að dagskrá Alþingis sé rofin og að óðagot og uppnám verði eins og hér gerðist í gær. Enginn vafi er á því í mínum huga, og ætla ég þá að koma lítillega að afleiðingum þessa máls, að ríkisstjórnin valdi með framgöngu sinni í gær allra óheppilegustu leiðina sem hægt var að fara til þess að koma í kring annars æskilegri aðgerð til að styrkja eiginfjárstöðu Landsbankans. Einn af bankastjórum Landsbankans orðaði það svo á fundi efh.- og viðskn. í morgun að jafnvel þó svo aðgerðir af þessu tagi hefðu farið fram í kyrrþey, verið tilkynntar eftir á með rökstuðningi fyrir þeim þá hefði það getað bakað Landsbankanum erfiðleika. Einfaldlega sú staðreynd að tilkynnt hefði verið að eigendur Landsbankans hefðu gripið til þess ráðs að auka skyndilega eigið fé hans að miklum mun hefði kallað á spurningar erlendra viðskiptavina bankans svo ekki sé nú minnst á þegar það er gert með þessum hætti, bætti svo bankastjóri Landsbankans við og það held ég að sé sönnu nær. Auðvitað mundi það vekja spurningar erlendra banka og erlendra lánveitenda Landsbankans ef þeir fá skyndilega upplýsingar um það að af einhverjum ástæðum hafi eigandinn talið sig knúinn til að auka eigið fé hans um marga milljarða kr. eða koma honum til aðstoðar með einhverjum sambærilegum hætti. En það væri væntanlega öllu viðráðanlegra að róa þá menn, svara þeim, útskýra og rökstyðja aðgerðina ef hún hefði fengið að gerast í kyrrþey með rólegum og yfirveguðum hætti og menn hefðu samtímis getað komið rökstuðningi sínum á framfæri. Því er ekki að heilsa í þessu máli. Landsbankinn hefur ekki enn, eða hafi a.m.k. ekki eftir hádegið, getað sent frá sér eitt einasta orð til erlendra viðskiptavina sinna um aðgerðirnar. Hann taldi sig ekki hafa stöðu til þess. Er það mjög heppilegt að erlendir viðskiptavinir Landsbankans þurfi að fá í gegnum Reuter og aðrar erlendar fréttastofur upplýsingar um þessa atburði en geti ekki fengið þær frá fyrstu hendi, frá viðskiptabanka sínum? Ég held ekki. Í öðru lagi held ég að sú aðferð sem hér er lögð til sé afar hæpin. Sú aðferð að leggja Landsbankanum þetta til í einu eða öðru formi sem eigið fé, gera honum síðan að færa þá fjárhæð yfir í afskriftareikning útlána og sýna þá í rekstrarreikningi þess árs sambærilegt tap er að mínu mati mjög varhugaverð. Ég hef ekki heyrt neinn þann rökstuðning koma fram sem sannfærir mig um að hún sé heppilegri en aðrar sem koma til greina. Ef þetta verður niðurstaðan þá verður afleiðing af þeirri aðferð ósköp einfaldlega sú að í enskri útgáfu ársskýrslu Landsbankans fyrir árið 1992 kemur það til með að standa á alþjóðatungumáli að rekstrartap Landsbankans hafi verið á þriðja milljarð kr. á árinu 1992. Það verður væntanlega að verða niðurstaðan. Og hvað þýðir það? Það er náttúrlega eins og allir menn sjá ekki mjög góð auglýsing fyrir eitt fyrirtæki að þurfa að senda það frá sér að hann hafi tapað þvílíkum fjárhæðum á árinu. En það hefur líka áhrif að öðru leyti í gegnum það að í lánsskilmálum bankans, sérstaklega varðandi ýmsar skammtímaskuldbindingar, eru uppsagnarákvæði sem eru beint tengd rekstrarafkomunni, þ.e. ef umtalsvert og óvænt tap verður á bankanum þá hafa hinir erlendu lánardrottnar heimild til þess að segja lánssamningunum upp. Ekki þarf að leiða að því neinum getum hvaða áhrif það hefði á lánskjörin þegar endursemja þyrfti um þau mál. Ekki þarf að fara í neinar grafgötur með það. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að skoða aðrar aðferðir miklu betur til þess að styrkja eiginfjárstöðu Landsbankans með einhverjum sambærilegum hætti eða í þeim mæli sem nauðsynlegt verður talið. Þá hafa menn auðvitað fyrst og fremst bent á þá möguleika að eigandinn taki að sér einhverjar þær byrðar sem bankinn ber sem komi honum að sambærilegu gagni hvað eiginfjárstöðuna snertir. Þessi aðferð hefur þann kost í för með sér að bankinn þarf ekki að taka breytinguna í gegnum rekstrarreikning sinn og sýna hann sem tap eins og ella virðist blasa við. Ég held að það þurfi ekkert að fjölyrða um það hvers virði það væri fyrir bankann að losna við þá neikvæðu auglýsingu sem í því felst. Hvers vegna á að pína banka, sem er í raun og veru að fá hátt í 2 milljarða kr. út úr rekstrinum á árinu, til að færa það yfir í tap á þriðja milljarð kr.? Það er engin smásveifla þegar öllu er til haga haldið. Önnur aðferð hafði að því er ég best vissi a.m.k. verið til skoðunar á liðnu ári og hún var sú að til greina gæti komið að sameina fjársterkar stofnanir Landsbankanum og styrkja þannig eiginfjárstöðuna með því að leggja t.d. saman fjárhag fjárfestingarlánasjóða eða annarra slíkra aðila sem ríkið gæti lagt bankanum til. Ég hef til að mynda ekki heyrt minnst á slíkan möguleika í dag. Herra forseti. Ég held því miður að þessi aðgerð sé ákaflega illa undirbúin og vanhugsuð enda kemur það á daginn að þeir sem eðlilegast hefði verið að ráðið hefðu a.m.k. einhverju um útfærsluna og hraðann, þ.e. stjórnendur Landsbankans, voru gersamlega teknir í bólinu. Það er auðvitað það undarlegasta í þessu máli öllu að þeir skuli fara út frá hæstv. viðskrh. rétt fyrir hádegið í gær með þau orð hans síðast í farteskinu að það liggi ekki meira á þessu máli en svo að menn hafi a.m.k. nokkra daga til að ræða saman um það hvernig í þetta verði farið. Þetta upplýsti bankastjóri Landsbankans okkur um í efh.- og viðskn. í morgun og taldi sig muna óbreytt orð viðskrh. um þetta efni. Hann bætti svo við að hann hefði að sjálfsögðu orðið jafnundrandi og margir fleiri á þeim atburðum sem síðan sigldu í kjölfarið eftir hádegið. Mér finnst það allt bera að sama brunni sem og ummæli forstöðumanns bankaeftirlitsins sem lá ekki á þeirri skoðun sinni í viðtali við fjölmiðla að hann teldi að þarna hefði allt of mikið óðagot verið á ferðinni sem hefði verið með öllu ástæðulaust og auðvitað gæti haft í för með sér að tjón hlytist af þessum atburðum og aðgerðum langt umfram það sem efni stæðu til. Út af fyrir sig held ég að það sé nokkurn veginn samdóma álit manna að hér hafi ekki verið tilefni til neinnar taugaveiklunar af þessu tagi sem betur fer. Eitt af því fáa sem við Íslendingar höfum þó getað glaðst yfir í þrengingum okkar undanfarin missiri er það að öfugt við t.d. hinar Norðurlandaþjóðirnar hefur íslenska bankakerfið nokkurn veginn staðið á löppunum og gerir það enn. Taugaveiklunarviðbrögð af þessu tagi voru því ástæðulaus og skaðleg. Ég er þeirrar skoðunar að vegna þess að staða Landsbankans í bráð kallaði ekki á neinar sérstakar aðgerðir hefði það verið hyggilegra að fara sér rólega í þessi mál og gera það ekki fyrr en að vel yfirveguðu og yfirlögðu ráði, líka vegna þess að norræni bankaheimurinn að öðru leyti er að ganga í gegnum miklar sviptingar. Við Íslendingar höfum þurft á því að halda að reyna að losna við að vera dregnir með niður í almenningsáliti heimsins, ef svo má að orði komast, annars staðar á Norðurlöndum hvað þetta snertir. Staðan hér hefur þrátt fyrir allt verið önnur og betri þangað til núna. Ég tel að þetta sé eins og yfirlýsing út í umheiminn um það að ástandið í íslenska bankakerfinu sé komið á sambærilegt hættustig og það er annars staðar á Norðurlöndum. Það er vitlaust að gefa slíka yfirlýsingu út við þessar aðstæður. Það er ekki þörf á því. Íslensku bankarnir eru ekki í dag og hafa ekki verið þannig staddir að ástæða væri til þess með taugaveiklun af þessu tagi að gefa það til kynna að við værum komnir í sambærilega stöðu og Finnar, Norðmenn eða Danir eða aðrir þeir sem hafa þurft að dæla peningum inn í bankakerfi sitt. Sérstaklega auðvitað Finnar, en einnig í verulegum mæli annars staðar á Norðurlöndum. Ég tel að bankaeftirlit Seðlabankans, sem nokkuð hefur komið til umræðu í tengslum við þetta mál, sé að mörgu leyti haft fyrir rangri sök þegar verið er að reyna að gera þess hlut tortryggilegan í þessu efni. Ég bendi á það að líklega allt frá árinu 1988 hafa legið fyrir varnaðarorð bankaeftirlitsins í þessu efni og nú síðast í september er í skýrslu frá bankaeftirlitinu fjallað um stöðu Landsbankans og bent á nauðsyn þess að styrkja eiginfjárstöðu hans. Engin önnur lánastofnun hefur jafnmikið verið til skoðunar bankaeftirlitsins og Landsbankinn, eðlilega, mikilvægasti banki landsmanna sem er undirstöðubanki atvinnulífs í landinu. Ég tel þess vegna að allar þær upplýsingar hafi legið fyrir og ábendingar bankaeftirlitsins sem gerðu það að verkum að það var óþarfi að málin færu í þennan hnút og inn í þetta öngþveiti sem raun bar vitni í gær. Varðandi þau ummæli sem forstöðumaður bankaeftirlitsins hefur haft um atburði gærdagsins þá tel ég rétt að það komi fram að hann var auðvitað spurður álits á þeim og beðinn um rökstuðning fyrir býsna hörðum ummælum sem hann hafði uppi til að mynda í viðtali við dagblaðið Tímann í morgun og síðan einnig í viðtali við Dagblaðið Vísi en við höfðum ekki séð það þegar hann var á okkar fundi um hádegið. Forstöðumaður bankaeftirlitsins rökstuddi þessi ummæli og dró þau ekki til baka.

Hann hefur borið þau öll til baka.

Þá er verið að bera inn nýjar upplýsingar, hæstv. forsrh., og það er auðvitað gagnlegt að fá þetta fram í umræðunni að forstöðumaður bankaeftirlitsins hafi dregið öll þessi ummæli til baka klukkan fjögur, því að það var ekki á honum að heyra um hádegisbilið í dag að hann teldi sig ekki geta staðið við orð sín. Þvert á móti rökstuddi hann það hvað hann ætti við þegar hann segði að þarna hefði verið með óþarflegum hætti sköpuð óró og uppnám og jafnvel valdið tjóni sem komast hefði mátt hjá með því að vinna þessi mál af meiri yfirvegun en gert var. Að vísu kom það einnig fram að bæði viðskrh. og forsrh. hefðu kallað forstöðumann bankaeftirlitsins á teppið eða a.m.k. haft samband við hann í framhaldi af þessum ummælum. Það kann að vera að einhvers staðar hafi síðan verið skrúfaðar þær þumalskrúfur að forstöðumaður bankaeftirlits hafi talið sig knúinn til að draga til baka ummæli sín. En það var ekki á honum að heyra á fundi efh.- og viðskn., um það eru fleiri til vitnis en ég að hann teldi sig ekki geta rökstutt ummæli sín og sjónarmið í þessum efnum. Það er fróðlegt að heyra hvaða atburðir hafa átt sér stað í samskiptum við forstöðumann bankaeftirlitsins, sem heyrir reyndar ekki undir forsrn., frá því að hann var á fundi efh.- og viðskn. í dag og þangað til þessi ummæli hafa komið fram í fréttum klukkan fjögur sem verið er að vitna til. Allt er þetta mál hið sérstæðasta, hæstv. forseti, hvað aðferðafræðina snertir og ætla ég ekki að hafa öllu fleiri orð um það. Þá eru það lítillega önnur ákvæði frv. sem ég vil aðeins koma að og þá sérstaklega það sem lýtur að tryggingarsjóðnum. Ég tel að verið sé að blanda saman í frv. með fremur óheppilegum hætti tveimur í raun aðskildum málum þar sem eru annars vegar aðgerðir eigenda Landsbankans til að styrkja eiginfjárstöðu hans og hins vegar breytingar á löggjöf um viðskiptabanka og sparisjóði eins og það heitir víst, sitt í hvorum lögunum, sem þurfa alls ekki að vera neinn fylgifiskur þessa máls og eiga ekki að vera það að mínu mati nema hér liggi fiskur undir steini eins og reyndar hefur verið spurt um og menn jafnvel leitt getum að í dag. Nú vill svo til að hv. efh.- og viðskn. er einmitt um þessar mundir að fjalla um frv. til laga um viðskiptabanka þar sem sameina á í eina löggjöf öll lagaákvæði um viðskiptabanka og sparisjóði og allar innlánsstofnanir. Ég tel miklu eðlilegra að þessi ákvæði um Tryggingarsjóð viðskiptabanka og Tryggingarsjóð sparisjóða verði þá tekin til skoðunar í tengslum við afgreiðslu þess frv. og hverfi út úr þessu frv. og hér verði ekkert annað afgreitt en það sem lýtur beint að aðgerðunum gagnvart Landsbanka Íslands þó ekki væri nema vega þess að það er alveg ljóst að eins og að þessu hefur verið staðið er það Landsbanki Íslands sem greiðir herkostnaðinn af vinnubrögðum hæstv. ríkisstjórnar. En ef meiningin er síðan að taka í gegn lagaheimildir sem eiga að nýtast öðrum stofnunum er það auðvitað mjög ósanngjarnt og bersýnilega í garð Landsbankans að standa þannig að málum. Látum hann þó ekki þurfa að greiða nema herkostnaðinn vegna sín og tökum hitt með sem almennar breytingar á lögum um viðskiptabanka og sparisjóði þegar það yrði afgreitt síðar á þessum vetri. Auk þess eru þar á ferðinni ákvæði sem ég tel að séu fráleitt nógu vel ígrunduð eins og hin opna heimild til viðskrh. --- að vísu í samráði við fjmrh. --- um allt að tveggja milljarða fyrirgreiðslu óskilgreint til einhverra þeirra innlánsstofnana sem eiga í vanda. Ég hélt að það þætti almennt séð ekki góð latína að afgreiða slíka óútfyllta víxla frá Alþingi og einhvern tímann hefði þótt muna um minna en tveggja milljarða sem þarna eru óeyrnamerktir að frádregnum þessum eina sem Landsbankinn á að fá samkvæmt grg. frv. af þriggja milljarða kr. heimild Tryggingarsjóðs viðskiptabanka. Ég held að það einfaldaði líka meðferð þessa máls og gerði það auðveldara sem út af fyrir sig er orðið óhjákvæmilegt eins og staða málsins er orðin að afgreiða þetta mál tiltölulega rösklega frá þinginu. Svo dapurlegt sem það er þá er þrátt fyrir allt og því miður enginn annar kostur eftir skárri en sá að ljúka þessum aðgerðum tiltölulega fljótt þannig að ekki bætist við ósköpin að málið standi opið og sé deiluefni mörgum sólarhringum saman á þinginu. Þó svo að margt sé óútkljáð og óútrætt í sambandi við þessa aðferð og þessar aðgerðir allar saman þá held ég að það væri ekki til bóta að láta það taka of langan tíma að ljúka umfjöllun um það á þinginu. Í öllu falli má a.m.k. ekki leika neinn vafi á því að af þessum aðgerðum verði úr því að búið er að boða til þeirra með þvílíkum endemum og raun ber vitni. Ég mundi mjög gjarnan vilja, og skal láta það verða næstum því að segja mín síðustu orð, að sérstaklega þetta tvennt yrði skoðað. --- Ég sé að hæstv. forsrh. brosir og hefur gaman af þessu og það er gott, hann hefur sennilega átt ánægjulegan dag með gestum sínum og ekki þurft að hafa miklar áhyggjur af þeim smámálum sem hér eru á ferðinni enda tók það ekki langan tíma fyrir ríkisstjórn Íslands að hrista þennan smáskít fram úr erminni sem eru aðgerðirnar í bankamálunum eins og kunnugt er. Ég mundi gjarnan vilja, ef menn á annað borð hafa einhvern áhuga á því, að vinna þetta mál að einhverju leyti efnislega í þinginu að tvennt yrði þá sérstaklega skoðað. Það er annars vegar aðferðin við það að koma þessu aukna eigin fé til Landsbankans. Ég tel að stórkostlega skorti á um rökstuðning fyrir því að fara þessa leið en ekki þá sem til að mynda mér skildist á bankastjóra Landsbankans í morgun að hefði verið sjónarmið Landsbankans. Þeir hefðu heldur kosið af skiljanlegum ástæðum, tel ég, að aðstoðin hefði verið á formi þess að létta skuldbindingum af bankanum með jafngildum hætti. Vísa ég til þess sem ég áður sagði um það að ella verður bankinn píndur til að sýna þetta mikla tap og auglýsa þannig út um allan heim vonda afkomu sína á árinu. Hitt eru svo þessi ákvæði um Tryggingarsjóð viðskiptabanka að einangruð yrði út heimild til handa tryggingarsjóðnum að veita Landsbankanum þennan einn milljarð kr. sem honum er sérstaklega merktur en afgangurinn yrði skilinn eftir og tekinn til umfjöllunar í tengslum við frv. til laga um viðskiptabanka sem liggur fyrir þinginu. Eins og ég sagði í upphafi, hæstv. forseti, þá er auðvitað verið að hengja bakara fyrir smið. Í raun og veru er verið að finna sökudólga og hafa menn þar seilst býsna langt um hurð til lokunnar eins og þegar kaupin á Samvinnubankanum eru jafnvel dregin fram, sem upplýst er svo að hafi styrkt stöðu Landsbankans. Verið er að finna blóraböggla til að skella skuldinni á í stað þess sem er auðvitað niðurstaðan að það er hið almenna efnahags- og atvinnuástand sem veldur vandanum. Landsbanki Íslands endurspeglar auðvitað í afkomu sinni stöðu atvinnuvega og heimila í landinu og ekkert annað. Langstærsti banki þjóðarinnar með 40% bankaviðskiptanna getur ekki annað en deilt kjörum með atvinnuvegunum og heimilunum og það endurspeglast í afkomu hans. Þar er auðvitað snarversnandi ástand á síðustu mánuðum sl. árs og þó fyrst og fremst horfurnar sem gera það að verkum að til þessara atburða hefur dregið. Það er mat endurskoðenda bankans og annarra sem að því hafa komið sem birt er í grg. með frv. að á nýbyrjuðu ári þurfi framlag bankans í afskriftareikning útlána að verða hátt í 6 milljarðar kr. Það er auðvitað þetta sem er á ferðinni en ekki loðdýraræktin, ekki Samvinnubankinn, ekki Sambandið, ekki fiskeldið. Það er hið almenna efnahags- og atvinnuástand og horfurnar í þeim efnum sem eru samkvæmt þessu enn verri á árinu 1993 en þær þó voru eða urðu í reynd á árinu 1992. Auðvitað er það þessi sannleikur sem ríkisstjórn Íslands og hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, reynir fyrst og fremst að fela og fer í skógarferðir af því tagi sem hann gerði í viðtölum við fjölmiðla í gær þegar kaupin á Samvinnubankanum voru einn aðalrökstuðningur hans fyrir þessum aðgerðum sem, eins og upplýst er og margendurtekið, styrktu Landsbankann. Nei, það er þessi niðurstaða að í valdatíma ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er afkoman þannig í atvinnulífinu og hjá heimilunum að á tveimur árum á Landsbanki Íslands að afskrifa 10,3 milljarða kr. Það er vandinn. Það er framan í það sem menn eiga að horfa, út frá því eiga menn að ræða þetta en ekki öðru. Að lokum segi ég þetta, hæstv. forseti: Það allra dapurlegasta við þetta eru auðvitað þessi vinnubrögð. Þessi ófagmannlegu og óábyrgu, flausturslegu vinnubrögð sem við höfum orðið vitni að. Ég segi það hiklaust að ég hef aldrei haft það jafnsterkt á tilfinningunni og sl. sólarhring að ég byggi í bananalýðveldi. Þegar ég hef fylgst með þessum farsa sem þarna birtist, þegar ég fæ upplýsingar sannorðra manna um það að viðskrh. sagði þeim undir hádegið í gær að ekki lægi meira á en svo að menn hefðu a.m.k. nokkra daga til að ræða saman um útfærslu þessa máls og skoða síðan það sem gerðist þá fæ ég það dapurlega á tilfinninguna að maður búi í bananalýðveldi. Ég segi það að ríkisstjórn sem ræður ekki við svona verkefni reynist ekki vanda af þessu tagi vaxinn, ríkisstjórn sem fer á taugum gagnvart slíku máli á að segja af sér, hún dugar ekki. Taugar ríkisstjórnar brugðust í gær. Það er í öllu falli alveg tandurhrein niðurstaða í málinu. Ríkisstjórnin fór á taugum og við getum ekki við þær aðstæður sem við búum í þjóðmálum okkar, efnahags- og atvinnumálum, setið uppi til langframa með ríkisstjórn sem hefur ekki taugar í verkefni sitt.

Hæstv. forseti. Menn, sem geta hlustað á ræðu eins og þessa lengi dags, hafa sæmilegar taugar. Ég gat ekki hlustað á nema hluta af henni en var það nóg samt. Þessi ágæti hv. þm. sem talaði sagði mjög margt sérkennilegt og var margur ruglandinn í ræðu hans. M.a. sagði þessi hv. þm. að Landsbankinn yrði að borga herkostnaðinn af því að eigið fé hans yrði aukið um tæpa 4,5 milljarða. Síðan sagði þessi hv. þm. líka, og það var mjög merkilegt, að aðgerð eins og þá að auka eigið fé bankans um tæpa 4,5 milljarða ætti að gerast í kyrrþey. Ég bið þingmanninn að skýra út fyrir mér hvernig hann mundi auka eigið fé Landsbankans um 4,5 milljarða í kyrrþey.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi varðandi herkostnaðinn af þessu þá var ég þar að fjalla um aðferðir sem hæstv. ríkisstjórn viðhafði. Að sjálfsögðu er það svo að ef bankinn verður fyrir álitshnekki, athygli er dregin að því að staða hans sé að veikjast og hann þurfi sérstakra björgunaraðgerða við, felst í því ákveðinn herkostnaður. Að breyttu breytanda, burt séð frá því hvort eigið fé er aukið meira eða minna þá kostar sú rýrð á áliti bankans hann eitthvað í óhagstæðari lánskjörum o.s.frv. Það er alveg ljóst. Það var þetta sem ég var að fjalla um og það er náttúrlega æskilegt að hæstv. forsrh. hlýði á ræður sem hann ætlar sér svo að veita andsvör við. Ég er ekki viss um að hæstv. forsrh. hafi verið kominn í salinn þegar ég var aðallega að fjalla um þetta mál og rökstuddi það hvers vegna ég teldi að þessi aðferð ríkisstjórnarinnar og vinnubrögð hefðu skaðað bankann. Varðandi það að gera þessar ráðstafanir í kyrrþey, þá er það alveg rétt hjá hæstv. forsrh., það má segja að það sé nokkuð sérkennilega til orða tekið, en þannig vill nú til að ég var að hafa eftir óbreytt orð bankastjóra Landsbankans sem sagði að jafnvel þó svo að þessi ákvörðun hefði verið tekin í kyrrþey, hún tilkynnt eftir á og rökstudd samtímis þá mundi aðgerðin ein og sér vekja spurningar erlendra viðskiptavina og kalla á það að Landsbankinn yrði að svara og útskýra fyrir lánardrottnum hvers vegna þurfti að grípa til þessara aðgerða. --- Heyrið þið félagar, er eitthvað að hjá ykkur? --- Þetta skilja allir menn. Orða það í kyrrþey vísar fyrst og fremst til þess að menn hefðu reynt að taka þessa ákvörðun rólega og með sem allra mestri yfirvegun án þess að það yrði sérstakt umfjöllunarefni fyrr en hægt var samtímis að kynna hana og rökstyðja. Á því gafst ekki færi að þessu sinni eins og ég m.a. vék að og upplýsti að Landsbankinn hefur ekki enn getað svarað viðskiptavinum sínum neinu um þessa aðgerð eða útskýrt hana.

Hæstv. forseti. Auðvitað gat ekki hv. þm. rökstutt að þetta hefði átt að gerast í kyrrþey svo fráleitt var það sem hv. þm. hélt fram áðan. Málið var afgreitt með þeim hætti sem var mjög skipulegur og góður þannig að málið var tekið fyrir á ríkisstjórnarfundi sem hófst klukkan fjögur þann dag eftir að bankanum var lokað, aðgerðinni var lokið af hálfu ríkisstjórnar fyrir klukkan sjö þann dag. Það er afskaplega mikilvægt og það ættu menn að vita, ekki síst menn sem hafa verið ráðherrar --- reyndar talaði hann ekki eins og hann hefði nokkurn tímann verið ráðherra --- að það er afskaplega mikilvægt að ákvörðun sem hefur verið undirbúin vandlega sé ekki í umfjöllun fjölmiðla fyrr en komið er að ákvörðun hennar. Reyndar var sá fyrsti sem fjallaði um málið opinberlega maður sem fjallaði um það klukkutíma fyrir ríkisstjórnarfundinn í fjölmiðlum. Það segir hér að hv. þm. Steingrímur Hermannsson byrji að fjalla um þetta mál opinberlega í útvarpsviðtali kl. 3, áður en ríkisstjórnin kom til fundar. Á Bylgjunni var sagt, með leyfi forseta: ,,Steingrímur Hermannsson segir að það sé kannski of djúpt í árinni tekið að segja að Landsbankinn sé á barmi gjaldþrots.`` Það sé kannski of djúpt í árinni tekið. Þetta er ekki óábyrgt tal af hálfu ríkisstjórnar. Þetta er gert klukkutíma áður en ríkisstjórnin kemur saman til að ganga frá máli sínu. Enginn vafi er á því að ríkisstjórnin hefur tekið mjög fast, ákveðið og örugglega á málinu og það hefur styrkt stöðu Landsbankans. Það hefði á hinn bóginn veikt stöðu Landsbankans ef fram hefði komið að endurskoðandi bankans og ríkisendurskoðandi hefðu ekki treyst sér til að árita reikninga bankans með þeim afskriftatölum sem bankinn gerði ráð fyrir. Það hefði veikt bankann út á við. Allt annað tal um þessar aðgerðir er gersamlega út í hött og það sýnir manni það að þeir ágætu þingmenn, sem hér hafa talað, eru óviðbúnir ákvörðun af þessu tagi og þeir hrökkva af hjörum þegar ákvörðun af þessu tagi kemur og taka skakkan pól í hæðina eins og þessir hv. þm. hafa gert.

Hæstv. forseti. Málnotkun hæstv. forsrh. kemur manni nú enn á óvart. Ég hef aldrei áður heyrt tekið svona til orða að menn geti hrokkið af hjörum, en hvað um það. Ég held að það sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan séu öfugmæli dagsins um aðferðir eigin ríkisstjórnar. Ég held að það séu örugglega öfugmæli dagsins. Það er nú bara þannig og það vita allir, hæstv. forsrh., nema þá ríkisstjórnin og þeir sem hafa verið uppteknir með gestum sínum í dag að gjörvallur íslenski fjármálaheimurinn er forundrandi á þessum atburðum. Það er bara þannig. Stjórnendur Landsbankans gátu ekki leynt því að þeir hefðu gersamlega orðið agndofa yfir atburðum gærdagsins frá og með hádegi, agndofa, forundrandi.

Stjórnin.

Stjórnendur Landsbankans nema þá kannski starfandi bankaráðsformaður sem fékk að vera í settinu með forsrh. í sjónvarpinu í gær. Bankaeftirlitið gaf þessu ekki háa einkunn fyrr en það var þá þumalskrúfað til að skipta um skoðun sídegis sem kann að vera. Mér er vel kunnugt um það að stærstu innlendu viðskiptavinir Landsbankans höfðu ekki hugmynd um það sem var að gerast. Þeir vissu ekki hvaðan á þá stóð veðrið þegar þeir fengu um það fréttir í gegnum fjölmiðla að til slíkra neyðarráðstafana ætti að grípa gagnvart þeirra viðskiptabanka. Aðilum sem eiga milljarðaviðskipti við Landsbankann hefur ekki verið mjög rótt í dag eða í gær þegar þessar fréttar birtust. Ég endurtek það sem ég hef áður sagt: Það þýðir náttúrlega ekki fyrir hæstv. forsrh. að láta eins og kjáni og reyna að halda því fram að það beri heppilega að að Landsbankinn skuli ekki sjálfur geta með einum eða neinum hætti upplýst stærstu viðskiptavini sína erlenda og innlenda um það sem er í vændum. Það þýðir ekki fyrir hæstv. forsrh. að reyna að halda því fram að þetta séu einhver vinnubrögð til fyrirmyndar. Það er svo fráleitt, hæstv. forsrh, að ég er alveg sannfærður um að það er sjálfum þér, hæstv. forsrh., fyrir verstu að vera að endurtaka þau öfugmæli.

Virðulegi forseti. Erfiðleikar Landsbankans sem eru hér til umræðu stafa aðallega af töpuðum lánum bankans til fyrirtækja og heimila. Landsbankinn er þar ekki einn á báti. Aðrir bankar og raunar sparisjóðirnir líka hafa sín töpuðu lán. Þetta er ekki ný bóla. Þegar í byrjun þessa áratugar stefndi í óefni eins og á var bent og varað við af nokkrum hagfræðingum. Landsbankinn sem er elstur banka og í eigu ríkis hefur sérstöðu því að stjórnvöld hafa ætlast til þess að hann kæmist til hjálpar þegar á móti blési í atvinnulífinu. Það hefur hann gert um langan tíma. Hann hefur t.d. á sinni könnu yfir 70% af sjávarútvegsfyrirtækjunum og m.a. vegna þeirra hluta stendur hann höllum fæti. Það er ekki sökum þess að hann sé verr rekinn en aðrir bankar. Má minna á það að eini bankinn sem við höfum í hlutafélagsformi kom út með verulegu tapi sl. ár. Búnaðarbankinn, sem er ríkisstofnun, stóð sig betur en hann. Einmitt vegna þessarar sérstöðu Landsbankans er hvorki sanngjarnt né heiðarlegt að meðhöndla hann eins og peningastofnun í greiðsluþrot. Það yrði í reynd gert með frv. sem fyrir liggur, en það felur í sér eins konar neyðarlán með skilyrðum. Hugmyndin um tilsjónarmenn með störfum bankans eftirleiðis er móðgun við hann. Mér er nær skapi að segja að Landsbankinn ætti fremur að setja tilsjónarmenn með ríkisfjármálunum. Það hefði hann e.t.v. þurft að gera hjá mörgum fyrrv. ríkisstjórnum, þar á meðal hjá þeirri ríkisstjórn sem hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, var fjmrh. í. Ég sé að hann brosir hér fyrir framan mig. Hér hafði e.t.v. átt í stað þess frv., sem fyrir liggur, að gera annað tveggja: Hið fyrra er að ríkisstjórn taki að sér hluta af skuldbindingum bankans, t.d. þeirra sem tengjast fiskeldi, loðdýrarækt og fleira, enda beint og óbeint orðnar til fyrir atbeina stjórnvalda. Auðvitað voru sumar þessar framkvæmdir mikil mistök. En það er hægt að vera vitur eftir á. Á hitt ber að líta að sú reynsla sem fengin var í þessum greinum kann að nýtast síðar. Hinn kosturinn er að Seðlabankinn veiti Landsbankanum tímabundna yfirdráttarheimild. Í þeirri haglægð, kreppu og atvinnuleysi, sem nú ríkir, er engin hætta á verðbólgu af þeim sökum. En sá vandi sem við stöndum frammi fyrir knýr okkur til að skoða orsakir hans. Ekki er með nokkrum rétti unnt að kenna aflaskerðingu um erfiðleikana því að hún hefur oft verið meiri og þó ekki valdið þvílíkum usla. Orsök vandans verður fyrst og fremst rakin til verðtryggingar fjárskuldbindinga samkvæmt lánskjaravísitölu. Hún hefur leitt til slíkrar uppsöfnunar skulda að útflutningurinn og einnig heimilin í landinu fá ekki lengur risið undir henni. Meðan við höfum þetta kerfi verður ekki hjá því komist að lækka gengið með reglulegu millibili og láta kaupgjaldsvísitölu gilda samhliða lánskjaravísitölunni eins og Ólafslög gerðu ráð fyrir. Hæstv. fyrrv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, lét afnema kaupgjaldsvísitöluna án þess að afnema lánskjaravísitöluna og þess vegna vofa nú nauðungaruppboð íbúða yfir þúsundum heimila til viðbótar þeim sem þegar hafa átt sér stað og atvinnufyrirtækin eru í sömu nauðum. Því segi ég: Burt með lánskjaravísitöluna. Ég get ekki varist þeirri skoðun að viðskrh. sem vill breyta ríkisbönkum í hlutafélög hyggist með frv. veikja stöðu Landsbankans. Það er illt verk því að Landsbankinn er eini bankinn hérlendis sem nýtur trausts og virðingar á erlendum vettvangi. Með tilsjónarmönnum og skipun þess efnis að Landsbankinn dragi saman seglin er ráðherrann að veifa atvinnuleysisvofunni framan í launþega. Sökum þeirra atburða, sem nú hafa átt sér stað, er rétt að menn hætti endanlega við að selja eða breyta ríkisbönkunum í hlutafélög. Þess í stað má skoða þær hugmyndir að sameina Landsbankann og Búnaðarbankann í einn sterkan ríkisbanka.

Virðulegi forseti. Það vekur vissulega athygli að þegar þessi umræða hefur staðið hátt á fimmtu klukkustund þá skuli loksins einn af þingmönnum stjórnarflokkanna biðja um orðið. Það vekur líka sérstaka athygli að hv. þm. Eggert Haukdal var með mun skynsamlegri hugmyndir um það hvernig ríkisstjórnin hefði átt að taka á þessum vanda en koma fram í því frv. sem ríkisstjórnin flytur. Það vakti óneitanlega athygli að hæstv. forsrh. leið svo illa undir ræðu hv. þm. Eggerts Haukdals að hann gat ekki setið í sæti sínu heldur þurfti að ganga á milli hirðmanna sinna, hv. þm. Björns Bjarnasonar og hins hv. unga nýja sveins úr Hafnarfirði, Árna M. Mathiesen, til þess að reyna að segja þeim einhverja brandara á kostnað þess þingmanns sem hér var að tala.

Hvernig veist þú það?

Það heyrðist hér um salinn, hæstv. forsrh., enda hló hinn ungi maður í Hafnarfirði mikið og sýndi hollustu sína með því að hlæja ansi mikið og er alveg greinilegt hvernig hirðsiðirnir eru við þessa hirð. Hver leikur í senn kónginn og hirðfíflið í einum og sama manninum. Ég vildi hins vegar spyrja hv. þm. að því hvort hann hefði kynnt ráðherrunum þessar hugmyndir sínar og tillögur á þingflokksfundi Sjálfstfl. eða í gærdag til þess að hægt hefði verið að afstýra þessu óðagoti sem hefur gerst með því að ráðherrarnir hefðu farið að ráðum hv. þm. Eggerts Haukdals sem greinilega hefur mun meiri visku og hugarró til að bera gagnvart þessum vandamálum en hæstv. ráðherrar.

Virðulegi forseti. Hér hefur verið umræða í allan dag um þetta mál og það hefur enginn, ekki fyrr en ég talaði, þar á meðal ekki hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, velt upp í umræðunni þeim höfuðvanda sem við stöndum frammi fyrir og rakið ástæðurnar hvers vegna við stöndum í þessum sporum. Árið 1979 voru sett Ólafslög fyrir forgöngu Framsóknar, Alþb. og Alþfl. Vegna þeirra atburða stöndum við frammi fyrir þessari stöðu í dag. Með þeirri stefnu sem fylgt hefur verið síðan er búið að kollsigla atvinnufyrirtækjunum og heimilunum í landinu og flokkur hv. þm. og hv. þm. ber á þessu drjúga ábyrgð. Flokkur hans hefur komið til valda í ríkisstjórn, en hefur ekki hreyft hönd né fót við lánskjaravísitölunni. Hins vegar hefur hann setið í ríkisstjórnum og sett lög á að kaupgjald má ekki hækka. En fjármagnið og lánin mega vaða upp úr öllu valdi samkvæmt vísitölunni. Er ekki orðið mál fyrir flokk hv. þm., fleiri flokka og okkur alla hér, hv. alþm., að gera okkur grein fyrir hvers vegna íslensk þjóð stendur í þessum erfiðleikum í dag þegar skuldir hafa hrannast upp um tugi og hundruð milljóna? Í ræðu hv. þm. Jóhannesar Geirs Sigurgeirssonar var vakin athygli á að á 6 ára ráðherratíð hæstv. viðskrh. hafa verið fluttar að mig minnir um 80 milljarðar frá skuldurum, þ.e. atvinnulífinu og heimilunum, til þeirra sem eiga fjármagnið vegna þess að hæstv. ráðherra hefur alla sína ráðherratíð haldið uppi margföldu vaxtastigi umfram það sem átti að vera, þar á meðal stundum í samráði við hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson, sem sat með honum í ríkisstjórn og gerði hvorugur athugasemdir þótt vextir væru í himinhæðum.

Virðulegi forseti. Það er margt athyglisvert sem þingmaðurinn sagði um þróun vaxta og lánamála á undanförnum árum og ég er alveg reiðubúinn að ræða það við þetta tækifæri eða annað. Við hljótum auðvitað öll að draga vissar ályktanir af þeirri reynslu og efasemdir um það kerfi sem verið hefur í gildi. Má ég í því sambandi minna á að í tíð síðustu ríkisstjórnar voru lögð ákveðin drög að því að afnema lánskjaravísitöluna þegar verðbólgan hefði verið undir ákveðnum mörkum um ákveðinn tíma og er nú langt um liðið síðan hún fór að vera viðvarandi undir þeim mörkum. Það er því enginn ágreiningur milli mín og hv. þm. um það að í ljósi þess verðlagsstöðugleika sem hér hefur verið um nokkuð langt árabil, a.m.k. í ein þrjú ár, er fyllilega tilefni til þess að rjúfa þá tengingu sem sett var í Ólafslög á sínum tíma. Hitt er svo annað mál að þegar verið er að stofna bankakerfi landsins í hættu eins og gert er með þessum aðgerðum kann vel að vera að menn vilji viðhalda þessu tryggingakerfi vegna þess óöryggis sem skapast hefur í bankakerfinu. Ég bar hins vegar fram ákveðna spurningu til hv. þm. um það hvort hann hefði kynnt ráðherrum ríkisstjórnarinnar hugmyndir sínar um það hvernig hefði átt að taka á þessum vanda sem að ýmsu leyti eru svipaðar og þær hugmyndir sem við einstakir þingmenn annarra flokka höfum sett fram hér í dag. Það sýnir mér einfaldlega að þegar sá eini þingmaður stjórnarliðsins, sem hefur treyst sér til þess að tala í umræðunni, kemur með hugmyndir af þessu tagi hefði verið skynsamlegra að hafa víðtækt samráð milli þingmanna og flokka en láta þennan æðibunugang ráða ferðinni. Það er greinilegt af frammíköllum hæstv. forsrh. hér á síðustu mínútum að hann er mjög vanstilltur í umræðunni.

Virðulegi forseti. Mér láðist að svara spurningu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og skal tjá honum það að þessi mál voru til umræðu í þingflokknum. Ég gerði þá grein fyrir afstöðu minni og meira er ekki um það að ræða. Ég vil undirstrika og endurtaka þau orð sem ég viðhafði áðan: Hvers vegna hefur hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, bæði sem þingmaður, formaður Alþýðubandalagsins og ráðherra, hvorki hreyft hönd né fót við ægivaldi lánskjaravísitölunnar? Hann vakti athygli á að það hefði staðið til í síðustu ríkisstjórn að fara að breyta og draga úr þessu. Nýverið var í Morgunblaðinu viðtal við viðskrh. þar sem hann segist ætla að fara að framkvæma hugmyndir sínar og hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, þ.e. að draga úr vægi lánskjaravísitölunnar, draga úr vægi verðtryggingarinnar. Þó kom fram í þessu viðtali að þegar þessi nýi boðskapur er lesinn á það að vera á sameiginlegu valdi lántaka og þess sem lánar hversu mikið verður verðtryggt. Hver skyldi nú ráða þegar hæstv. viðskrh. fer að framfylgja þeim nýju hugmyndum hans og hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar? Hver skyldi ráða meiru, sá sem ætlar að taka lánið eða sá sem lánar? Skyldi ekki sá ráða sem lánar, þ.e. með nýju hugmyndum er verið að koma öllum lánum, skammtíma- og langtímalánum, bókstaflega öllu í fullkomna verðtryggingu og lánskjaravísitalan á að halda áfram.

Frú forseti. Hæstv. viðskrh. sagði fyrr í dag þegar hann mælti fyrir þessu frv. að efni þess væri tvíþætt, þ.e. sú hliðin sem vissi að Landsbankanum öðrum megin og hin sem vissi að tryggingarsjóðnum. Þetta er að minni hyggju meira en tvíþætt mál, þetta er margþætt mál og flutt í margvíslegum tilgangi. Að vísu er rétt að Landsbankinn á í dálitlum vanda, ekki miklum vanda samt, og ég held að ríkisstjórnin hafi búið til storm í vatnsglasi. En um það er ekki að deila að Landsbankinn átti við ofurlítinn vanda að etja. Hvers vegna er þessi vandi til kominn? Í fyrsta lagi höfum við tekið upp þessar svokölluðu BIS-reglur og bundið okkur við túlkun á þeim sem gera lán til atvinnulífsins að 100% áhættulánum. Þetta er náttúrlega fjarstæða miðað við íslenskar aðstæður vegna þess að lán til sjávarútvegs eru ekki 100% áhætta. Það sökkva ekki öll skipin og það fara ekki allar fiskvinnslustöðvarnar á hausinn. Auðvitað er okkur mikilvægt að viðhalda lánstrausti okkar erlendis og haga útlánum með skikkanlegum hætti, en það hefði allt eins verið ástæða til að eyða kröftunum í að vekja athygli á og kynna hinar séríslensku aðstæður þar sem sjávarútvegur er svo mikill þáttur í efnahagslífi okkar. Í öðru lagi er Landsbankinn í vandræðum vegna þess að hæstv. ríkisstjórn, ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, er bráðum búin að þjarma að þessu þjóðfélagi í tvö ár. Hún hefur staðið fyrir stórfelldum tilflutningi fjármuna frá hinum efnaminni til hinna efnameiri. Atvinnulífið er komið í mikinn vanda og heimili fjölda Íslendinga komin í þrot. Bara á þessu eina ári, 1993, er búist við að skuldir heimilanna aukist um allt að 50 milljarða. Bara á þessu eina ári spáir Þjóðhagsstofnun því að skuldir heimilanna aukist um nærri 50 milljarða. Þetta eru ógnvænlegar tölur. Eigið fé Landsbankans er of lítið samkvæmt þessum fjarstæðukenndu BIS-reglum og verkefnið var að setja undir þann leka og bæta þar úr skorti á eigin fé. Eigendum ber náttúrlega að gera það með einhverju móti, þ.e. ríkinu. Hægt er að hugsa sér margar aðferðir til þess, sumar hljóðlegar eins og þá að auka eignir bankans, létta af honum skuldbindingum o.s.frv. en ríkisstjórnin hefur kosið hávaðasama aðferð sem er ekki æskileg. Af hverju kaus ríkisstjórnin þessa hávaðasömu aðferð? Ég held að það hafi verið vegna þess að hún ætlaði að gera fleira í leiðinni. Ég held að fyrir ríkisstjórninni hafi vakað að ná fleiri markmiðum en að laga til fyrir Landsbankann og leysa vanda hans. Efnt var til mikillar flugeldasýningar eða bensínsprengju. Þingfundur í gær var rofinn kl. 3, neyðarfundur boðaður í ríkisstjórn og þingflokkar stjórnarliðsins boðaðir til fundar á óvenjulegum tíma. Forsrh. hélt blaðamannafund og æddi á milli fjölmiðlanna. Ég tel að forsrh. hafi í gærkvöld yfirdrifið mjög þann vanda sem við er að etja og viðskrh. reyndar einnig að sumu leyti. Í umræðunum hefur verið upplýst skilmerkilega að komið hefur verið harkalega aftan að stjórnendum Landsbankans. Það hefur ekki verið borið til baka að í samtölum sem bankastjórn Landsbankans átti við hæstv. viðskrh. rétt fyrir hádegið í gær var bankastjórninni ekki greint frá því hvað til stæði. Nú kann að vera að hæstv. viðskrh. hafi ekki vitað betur og í fullum heiðarleik talið bankastjórninni trú um að nokkrir dagar væru til stefnu. Vel getur verið að hæstv. viðskrh. hafi ætlað um hádegi að gera allt annað en hann gerði eftir hádegi eða tók þátt í að gera. Hvað kann að hafa hangið fleira á þessari spýtu heldur en að hjálpa Landsbankanum? Ég tel að með þessari aðgerð hafi líka verið stílað upp á að slá á fingur launþeganna í landinu, fá þá til þess að stöðva kröfur um launahækkanir. Tækifærið var notað til þess að hnýta í fyrrv. ríkisstjórn. Fyrrv. forsrh. hefur áður í umræðunum borið það rækilega til baka og ég ætla ekki að endurtaka það. Hann benti á að vandinn er fyrst og fremst núv. ríkisstjórn að kenna. Skuldasöfnun einstaklinga og fyrirtækja er fyrst og fremst til komin á síðustu tveimur árum og það hefur verið rakið rækilega í umræðunum hvaða mislukkaðar aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar hafa fyrst og fremst orðið til þess að kippa fótunum undan atvinnulífinu í landinu og fjárhag fjölskyldnanna. Reynt að gera dauðastríð Sambands ísl. samvinnufélaga tortryggilegt og kasta sök á það. Síðan er á lofti sú kenning sem mér finnst ekki ótrúleg að verið sé að reyna að bjarga Íslandsbanka hljóðlega út úr vandræðum hans en nota Landsbankann sem blóraböggul. Íslandsbanki var einkavæddur illu heilli fyrir nokkrum árum. Ríkið tók á sig gífurlegan fórnarkostnað til þess að koma þessu hugsjónamáli hæstv. viðskrh. í kring og Íslandsbanki byrjaði með svo til hvítskúrað gólf. Í umræðunum hefur verið að gera samanburð á stöðu Búnaðarbankans og Íslandsbanka og stöðu Landsbankans og Íslandsbanka. Þar er sá munur á að fyrir örfáum árum byrjaði Íslandsbanki með hreint gólf vegna þess að verstu skuldbreytingar Útvegsbankans fóru ekki með inn í Íslandsbankabúið og ríkið tók á sig þar að auki stórfelldar byrðar út af lífeyrisgreiðslu. Samt sem áður þarf Íslandsbanki samkvæmt upplýsingum fjmrh. og upplýsingum frá bankanum sjálfum sem lögð hafa verið í hólf þingmanna í dag að leggja 1.500 millj. í afskriftasjóð á árinu. Komið hefur fram að 7 af hverjum 10 kr. af hlutafé bankans eru glataðar og þessi fyrirmyndarbanki er rekinn með 200 millj. halla. Ekki eru þó vextirnir þar lægri en annars staðar. Ég held sem sagt að ríkisstjórnin hafi ekki bara verið að huga sér að bjarga Landsbankanum eða laga til fyrir Landsbankanum því björgun þurfti hann enga. Hann var sjálfbjarga og ágætlega rekinn þrátt fyrir það að hann ætti í nokkrum erfiðleikum út af efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og hinum harðleiknu BIS-reglum. Ég vonast eftir því að ríkisstjórninni verði nú ekki úr því að ná þessum hliðartilgangi sínum sem hún sýnilega hefur ætlast til. Afleiðingarnar af þessu írafári ríkisstjórnarinnar eru ákaflega kostnaðarsamar og það er mjög bagalegt. Þetta skapar óróa um Landsbankann. Þessar aðgerðir koma til með að hækka vexti að einhverjum mun svo framarlega sem lögmál markaðarins eru látin danka áfram og stjórna eins og hæstv. ríkisstjórn hefur að leiðarljósi. Ég held þó að það tjón sem er unnið Landsbankanum innan lands sé bætanlegt. Ég held að fólkið í landinu viti að Landsbankinn er traustur banki og ekki nálægt neinu gjaldþroti og ég tel að viðskiptamenn hans innan lands geti verið rólegir. Þeir þekkja bankann. Þeir vita að þetta er traustur ríkisbanki. Það er ekki eins og þetta sé einhver einkabanki sem stendur á völtum fótum. Hins vegar er það tjón, sem unnið er út á við, miklu verra fyrir þjóðfélagið því að slíkar uppákomur hljóta óhjákvæmilega að rýra lánstraust þjóðarinnar erlendis, hækka vexti og þrengja lánskjör. Hæstv. forsrh. hefur manna mest varað við erlendum lántökum og hættulegri skuldasöfnun erlendis. Hann hefur reyndar gert það á sama tíma og hann hefur staðið að því í borgarstjórn Reykjavíkur að taka stórlán fyrir borgarsjóð í útlöndum en það kann að vera að hér eftir verði Íslendingum ekki eins greiður aðgangur á erlenda lánamarkaði og verið hefur hingað til. Ég tel að þetta skapi ónauðsynlega tortryggni útlendinga í garð Íslendinga. Verið er að skipa okkur óbeint á bekk með Færeyingum með þessum aðförum og ég tel að ríkisstjórnin hafi í þessu máli hagað sér af miklu ábyrgðarleysi, skaðað hagsmuni Íslendinga og skaðað hagsmuni Landsbankans þegar upp er staðið, hagsmuni íslenskra fyrirtækja og hagsmuni heimilanna í landinu. En skaðinn er skeður og við framsóknarmenn viljum taka á þessu máli af ábyrgð. Héðan af tel ég að verkefnið sé það að reyna að gera það skásta úr málinu sem mögulegt er. Ég tel sjálfsagt að greiða fyrir eðlilegri afgreiðslu frv. á þskj. 740, sem er til umræðu, og ljúka 1. umr. um málið í dag og senda það til nefndar og ég vona að nefndin gefi sér tíma til þess að kanna málið rækilega. Ég tel að nefndin eigi að hugleiða það mjög vandlega að breyta frv., þ.e. að taka annan þáttinn út úr og heimila ríkisstjórninni að bæta eiginfjárstöðu Landsbankans með heimildinni til lántöku Tryggingarsjóðs viðskiptabanka, ekki um 3 milljarða heldur um 1 milljarð. Landsbankinn þarf ekki nema 1 milljarð og ástæðulaust er að gefa heimild fyrir þeim 2 milljörðum sem væntanlega er hugsað að renni til Íslandsbanka. Ef svo illa fer að Íslandsbanki þurfi á fyrirgreiðslu að halda þá er það sérstakt mál. Þar að auki er til meðferðar í þinginu frv. um viðskiptabanka og þetta á heima þar en ekki í frv. á þskj. 740. Ég vil því styðja 1., 2. og 8. gr. frv., breyta 5. gr. þannig að 1 milljarður standi í staðinn fyrir 3 milljarða. Ég sé enga ástæðu til óðagots í málinu og við getum gefið okkur eðlilegan tíma til að afgreiða málið vandlega. Efh.- og viðskn., sem fær málið í kvöld, hlýtur að verða að fá tíma til þess að hugsa sinn gang og ræða við þá sem hún þarf að fá til viðtals. Tryggingarsjóðsmálið á heima í öðru frv. sem líka er hjá efh.- og viðskn. og er eðlilegt að það mál verði athugað við meðferð þess máls. Ég held að það sé því ástæðulaust að afgreiða annað en það sem að Landsbankanum snýr í þessari lagasetningu. Að lokum, frú forseti, guði sé lof fyrir að Landsbankinn er ríkisbanki en ekki einkabanki og viðskiptamenn hans geta verið rólegir.

Virðulegi forseti. Rétt er að vekja athygli á nokkrum atriðum undir lok umræðunnar. Eitt er það að hæstv. forsrh. hefur upplýst að nauðsynlegt hafi verið að halda ríkisstjórnarfundinn eftir að Landsbankanum var lokað í gær. Þar með er hæstv. forsrh. að gefa til kynna að einhver ,,akút`` vandi hafi verið á ferðinni sem þurft hafi að taka á eftir að afgreiðslu bankans var lokað og er það enn eitt sérkennilegt innleggið í umræðuna. Aðalástæða þess að ég kvaddi mér hljóðs er það að hæstv. fjmrh. hefur hvað eftir annað í umræðunni nefnt það sem merki um góða stöðu Íslandsbanka að hann hafi lagt á árinu 1992 1.500 millj. í afskriftasjóð. Ég hef vakið athygli á því að með frv. sé viðskrh. veitt heimild til þess að setja allt að 2 milljörðum inn í Íslandsbanka af ríkisfé, peninga skattborgaranna, almannafé, eins og hæstv. forsrh. hefur orðað það. Auðvitað er mjög mikilvægt að ríkisstjórnin hefur talið nauðsynlegt að hafa frv. með þeim hætti að hún hefði eftir samþykki þess heimild án þess að koma til Alþingis til að setja allt að 2 milljarða af ríkispeningum inn í Íslandsbanka.

Stendur það?

Það stendur ekki ,,í Íslandsbanka``, hæstv. forsrh., en auðvitað vita allir að það eru aðeins þrír viðskiptabankar í landinu. Hvað eftir annað hefur það komið fram í umræðunum að Búnaðarbankinn standi svo vel að ekki séu nokkrar líkur á því að hann þurfi aðstoð. Landsbankinn á að fá 1 milljarð af þessum 3 milljörðum samkvæmt greinargerðinni og þá eru eftir 2 milljarðar og einn viðskiptabanki. Það er því alveg ljóst að a.m.k. samkvæmt frv. er opnað á það, hæstv. forsrh., að þetta verði gert og það eru reyndar hindranir í frv. sem koma í veg fyrir að það gerði gert. Í svörum við þessu m.a. hefur hæstv. fjmrh. vakið athygli á því sem eins konar andsvar við þessum umræðum að Íslandsbanki sé að leggja 1.500 millj. í afskriftasjóð og það sé merki um að bankinn standi vel. Ég vil þvert á móti benda hæstv. fjmrh. á það að í raun er hin rétta ályktun hið gagnstæða. Íslandsbanki er álíka stór og Búnaðarbankinn. Er Búnaðarbankinn að leggja 1.500 millj. í afskriftir? Nei. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef, telur Búnaðarbankinn ekki þörf á því að leggja nema í kringum 500 millj. í afskriftasjóð. Íslandsbanki telur sér nauðsynlegt að leggja þrefalt hærri upphæð í afskriftasjóð en Búnaðarbankinn þótt bankarnir séu jafnstórir. Enn fremur hefur það komið fram í umræðunni og annars staðar að Landsbankinn sjálfur var að ráðstafa 1.500 millj. í afskriftasjóð úr rekstri sl. árs og er þó Landsbankinn tvöfalt stærri en Íslandsbanki. Þessi tala, 1.500 millj., er því auðvitað ábending um það að stjórnendur Íslandsbanka telja hugsanleg töp bankans svo mikil að bankinn standist það ekki nema leggja í afskriftasjóð á síðasta ári þrefalt hærri upphæð en Búnaðarbankinn. Auðvitað er ekki hægt að draga aðra ályktun af þessu en þá að í samanburði á þessum einkabanka annars vegar og þeim ríkisbanka, sem ríkisstjórnin hefur viljað selja hins vegar, Búnaðarbankanum, sé Búnaðarbankinn örugglega mun betur staddur en Íslandsbanki. Í öðru lagi, hæstv. fjmrh., hefur það komið fram að um það bil 7 af hverjum 10 kr., sem hluthafar hafa lagt til Íslandsbanka, muni vera tapað fé. Mér vitanlega hefur það ekki verið borið til baka. Í þriðja lagi er ljóst að ýmis veigamikil viðskiptafyrirtæki Íslandsbanka, ég nefni t.d. Hagvirki, standa nú þannig að mjög tvísýnt er hvort þau fyrirtæki lifa. Augljóslega er í vændum mikið tap á vettvangi Íslandsbanka á næstunni. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. fjmrh. að því ef hann er í raun og veru þeirrar skoðunar að Íslandsbanki standi eins vel og hann hefur hvað eftir annað sagt í umræðunum og fært fyrir því rök, sem ég tel nú að vísu ekki mjög skynsamleg eins og ég hef lýst hér, hvort hann sé reiðubúinn til þess að breyta frv. í meðferð þingsins sem skref í samkomulagsátt á þann veg að ekki verði mögulegt eftir samþykkt frv. fyrir viðskrh. einan að setja 2 milljarða af skattpeningum almennings inn í Íslandsbanka án þess að málið komi fyrir Alþingi. Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. hugleiði þetta. Ég er ekki endilega að biðja um svar við því hér og nú en að hann hugleiði það að frv. verði breytt í meðferð þingsins á þann veg að þessi ríkisstyrkur til Íslandsbanka verði ekki mögulegur án þess að Alþingi fjalli áður um það mál.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst það stórkostlega óábyrgt af þessum hv. þm. að nota þetta frv. og aðstoðina við Landsbankann til að reyna að grafa eins og hann lifandi getur undan trausti á tiltekinni fjármálastofnun í landinu en það gerði hann í ræðu sinni áðan. Þetta er framkoma sem er algjörlega óafsakanleg af hálfu þingmannsins, gjörsamlega fyrir neðan virðingu hans. Algjörlega er óafsakanlegt að hann skuli nota stöðu sína í ræðustól í tilefni þessa frv. til að reyna með öllum tiltækum ráðum að grafa undan trausti á þessari lánastofnun. Þetta er framkoma sem er óafsakanleg af þingmannsins hálfu.

Virðulegi forseti. Því ber að sýna skilning að hæstv. forsrh. er dálítið strekktur yfir þessu öllu saman og ég ætla mér þess vegna að bera það með umburðarlyndi að hann er að fara upp með þjósti og ávíta mig á þann veg sem hann gerði. Hæstv. forsrh. hefur ekkert fylgst með umræðum í dag nema lítillega síðasta klukkutímann eða svo þannig að hann veit ekki hvað hefur verið rætt hér í dag. Væri skynsamlegra fyrir hæstv. forsrh. að kynna sér það áður en hann kemur upp með þessum þjósti og hortugheitum. Ætli það sé ekki hæstv. fjmrh. sem oftar en ég hefur rætt stöðu Íslandsbanka í dag? Ég hugsa að það sé þannig að hæstv. fjmrh. sé sá ræðumaður í dag sem oftast hefur rætt um Íslandsbanka. Ég vil einnig benda hæstv. forsrh. á að það var einmitt einn af hans helstu trúnaðarmönnum, framkvæmdastjóri Sjálfstfl., formaður bankaráðs Landsbankans sem tilkynnti þjóðinni það í gærkvöldi í sjónvarpi að menn yrðu að átta sig á því að þetta frv. væri ekki bara fyrir Landsbankann. Alls ekki. Kjartan Gunnarsson, framkvæmdastjóri Sjálfstfl., benti sérstaklega á það í sjónvarpi í gær að þessu frv. væri ætlað að greiða úr vanda annarra. Þannig að sá sem fyrstur var til þess að draga aðra viðskiptabanka inn í þessa umræðu opinberlega var framkvæmdastjóri Sjálfstfl., Kjartan Gunnarsson, sérstakur trúnaðarvinur forsrh.

Virðulegi forseti. Ég vænti þess að menn muni gæta sín á því sem þeir segja úr þessum ræðustól gagnvart stofnunum af þessu tagi. Hv. þm. nefndi að ég hefði getið þess að ríkisstjórnin hefði komið saman eftir að Landsbankanum var lokað og væri það mjög sérkennilegur punktur í viðbót í málinu, eins og hv. þm. sagði. Þannig var að eftir fréttir klukkan þrjú og eftir viðræður, eftir viðtöl við hv. þm. Steingrím Hermannsson, var mikið hringt í Landsbankann og spurt og fólk var órólegt, eftir tilkynningar ríkisstjórnarinnar og í dag hafa engar slíkar hringingar átt sér stað.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson er alveg fær um að svara fyrir sig en það hefur auðvitað vakið athygli að bæði í andsvörum við minni ræðu og andsvörum við ræðu Steingríms J. Sigfússonar hefur hæstv. forsrh. séð sérstaka ástæðu til þess að koma upp nokkrum sinnum og ráðast á hv. þm. Steingrím Hermannsson þar sem hann hefur samkvæmt þingsköpum enga möguleika til að svara fyrir sig í þeirri lotu. Ég vil benda hæstv. forsrh. á það að sá þingmaður sem fyrstur kveikti á öryggisbjöllunni í málinu og tilkynnti allri þjóðinni að eitthvað mikið hlyti að vera á seyði var hæstv. forseti sameinaðs þings sem stóð upp af stóli sínum um klukkan tvö og tilkynnti þingheimi og þjóð það að fella yrði niður fundi á Alþingi vegna sérstaks ríkisstjórnarfundar og þess vegna væri ekki hægt að taka fyrir frv. um Seðlabanka.  Hæstv. forsrh. segir að ég eigi að gæta að orðum mínum. Hæstv. forsrh. er alveg frjálst að mælast til þess en það hefur verið rakið hvað eftir annað í ræðum í dag, sem hæstv. forsrh. hefur ekki getað hlustað á, hvernig hæstv. forsrh. fór með fleipur í sjónvarpinu í gær í máli eftir máli eftir máli. Ef einhver ætti að líta yfir málflutning síðustu 20 klukkustunda eða svo og hugleiða svo hver eigi að gæta að orðum sínum, sýna hugarró og stillingu, vanda málfar sitt, sýna ábyrgð og gæta að peningastofnunum og orðstír þeirra þá er það hæstv. forsrh. Íslands, Davíð Oddsson.

Virðulegi forseti. Þessi síðasta ræða hv. 8. þm. Reykn. lýsir því hve langt hann er kominn frá efninu og hann hlýtur að viðurkenna það eins og flestallir aðrir sem hafa tekið til máls í dag hve mikilvægt það er að það sem við segjum í ræðustól sé ekki gert til þess að veikja stöðu íslenska bankakerfisins. Það er ljóst að 5. og 6. gr. í því frv., sem hér liggur fyrir, er m.a. ætlað að vekja almennt traust á íslenska bankakerfinu. Það er líka ljóst að hæstv. viðskrh. getur ekki veitt lánið einn. Hér er um að ræða ríkisábyrgð og hvert mál verður skoðað hverju sinni og það er engin hin minnsta ástæða til þess að halda að sparisjóðir eða aðrir viðskiptabankar en Landsbankinn þurfi á slíkri fyrirgreiðslu að halda. Jafnljóst var það að þessi aðgerð ætti að vera almennari en svo að eingöngu væri verið að hugsa um Landsbankann í því sambandi því hér er verið að byggja upp traust. Hv. þm. hefur bent á og sagt að ég hafi manna oftast rætt um málefni Íslandsbanka. Það kann vel að vera. En hafi ég gert það oftar en aðrir þá hefur það verið gert til þess að sýna fram á að sá banki stendur vel. Ég er með upplýsingar fyrir framan mig um afkomu bankans á síðasta ári og miðað við síðustu áramót þá er staða bankans þegar mælt er á mælikvarða BIS-reglnanna sú að svonefnt BIS-hlutfall er 10% eða fjórðungi hærra en þarf sem er 8%. Til þess að koma með samanburð við Landsbankann þá er hlutfallið þar 8,5--9% eftir þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hyggst gera samkvæmt þeim lögum sem hér eru til umræðu. Ég bið hv. þm., og ég ætlaði að fara að höfða til sómatilfinningar hans en ég skal ekki gera það, ég bið hann samt sem áður að athuga það vel að jafnvel gæti það farið svo að nokkrir menn sem hlýða á mál okkar hér tækju mark á því sem hv. þm. segir í ræðustól og bið hann að haga orðum sínum með tilliti til þess.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg skýrt mat Íslandsbanka sjálfs á það hvernig útlánastefnu bankinn hefur rekið að hann skuli telja nauðsynlegt að setja í afskriftasjóð þrefalt hærri upphæð en Búnaðarbankinn. Það þarf ekki að segja neitt meira. Búnaðarbankinn telur nauðsynlegt að setja um 500 millj. í afskriftasjóð, Íslandsbanki telur nauðsynlegt að setja 1.500 millj. Þar með er Íslandsbanki að segja það að mun meira af útlánum Íslandsbanka sé hugsanlega tapað fé en af útlánum Búnaðarbankans. Hluthafar Íslandsbanka hafa síðan orðið að grípa til þess að reyna að auka hlutafé bankans vegna þess að sjö af hverjum tíu krónum sem settar hafa verið inn í bankann eru tapað fé. Þetta eru bara staðreyndir, hæstv. fjmrh., og sá maður sem situr í embætti fjmrh. hlýtur að verða að gera sér grein fyrir staðreyndum viðskiptalífsins og peningakerfisins ef hann telur nauðsynlegt að opna heimildir á það að opinberir fjármunir séu settir inn í bankann, þar með Íslandsbanka, til þess að styrkja stöðuna. Hæstv. fjmrh. vék að því að hann hefði nokkuð oft rætt um Íslandsbanka og viðurkenndi það að hann hefði manna oftast rætt um Íslandsbanka. Það er staðreynd. Varðandi BIS-reglurnar hefur það komið fram í umræðunum að væri sjávarútvegurinn á Íslandi metinn til álíkrar áhættu og t.d. lán frönsku bankanna til afrísku ríkjanna, fyrrverandi nýlendna Frakka sem eru meðal fátækustu ríkja í veröldinni, og sams konar áhættumat væri á öllum lánum til sjávarútvegs á Íslandi eins og til fátækustu ríkjanna í Afríku, þá stæði Landsbankinn þannig að hann væri með álíka hlutfall samkvæmt BIS-reglunum eins og Íslandsbanki. Þá þyrfti ekkert að grípa til neinna aðgerða. Þess vegna hafa ýmsir bent á það að nær væri að láta Seðlabankann framkvæma BIS-reglurnar skynsamlegar hér á landi en að rýra traust alls íslenska bankakerfisins erlendis eins og verið er að gera með aðgerðum ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að taka að mér að kenna hv. þm. neitt, ég veit að það tekst ekki á örfáum mínútum. Ég vil hins vegar minna á það að Íslandsbanki hefur í viðskiptum fjöldamörg sjávarútvegsfyrirtæki þannig að ef það er rétt sem hv. þm. er að segja um Landsbankann þá gildir það sama um Íslandsbanka að efnahagsstaða hans er sterkari heldur BIS-reglurnar gefa vísbendingu um af því Íslandsbanki er arftaki Útvegsbankans og fjöldamörg stór sjávarútvegsfyrirtæki eru í viðskiptum við hann. Það er athyglisvert, virðulegi forseti, hvernig hv. þm. hefur reynt að búa til leikrit í dag. Hann er að búa til það leikrit að ríkisstjórnin ætli að færa ,,kolkrabbanum`` í gegnum Íslandsbanka einhverja 2 milljarða kr. Þetta þjónar sögu og leikriti hv. þm. sem hann hefur haft hér uppi með hléum sl. 10 eða 12 ár á þinginu. Nú er kominn nýr kafli í þetta leikrit sem heitir að nú eigi að færa 2 milljarða til ,,kolkrabbans`` með þessum hætti, eins og hann kýs að kalla það. Ég vona að hv. þm. átti sig á því að hann sjálfur hefur kannski sagt þá hluti í dag sem við skulum gefa gaum, það voru upphafsorðin hans sem hann flutti í fyrstu ræðu sinni í dag, þegar hann sagði: Við skulum átta okkur á því að gæta orðstírs íslenska bankakerfisins erlendis. Hluti af því er að taka mark á BIS-reglunum því það eru BIS-reglurnar sem eru mælikvarði á getu íslenska bankakerfisins og stöðu þess. Þess vegna hangir það saman, virðulegi þingmaður, ef við viljum gæta að orðstír íslenska bankakerfisins tökum við mark á alþjóðlegum stöðlum og komum þannig í veg fyrir það að komið sé fram við íslenska banka og íslenskt bankakerfi með öðrum hætti en gert er gagnvart erlendum bankastofnunum. Þetta skulum við hafa í huga og ég skora á hv. þm. að standa með okkur í því að koma trausti á íslenskt bankakerfi á nýjan leik.

Virðulegi forseti. Það eru vissulega tíðindi þegar fjmrh. opnar á það undir lok umræðunnar að menn fari að koma sér saman um það hvernig eigi að túlka BIS-reglurnar á Íslandi. Það höfðu ýmsir sagt í dag að væri eitt af þeim verkefnum sem við blasa. Ráðherrarnir hafa hins vegar ekki viljað ræða það að í nánast flestum nágrannalanda okkar taka seðlabankar og stjórnvöld sér ákveðið frjálsræði í því hvernig BIS-reglurnar skuli túlkaðar og dæmið af Frökkum, sem hér hefur verið nefnt, er einkar skylt í þeim efnum. Það væri auðvitað hægt að komast hjá þessu öllu saman að verulegu leyti með því að setjast niður og koma sér saman um túlkun BIS-reglnanna gagnvart íslenskum sjávarútvegi sem við vitum öll að er ekki 100% áhættuatvinnugrein heldur stendur undir 70% af gjaldeyristekjum íslensku þjóðarinnar. Hvernig er hægt að dæma atvinnuveg í bankakerfinu, sem stendur undir 70% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, sem 100% áhættugrein? Það er auðvitað fáránlegt. En það er gert samkvæmt þeim BIS-reglum sem hér eru lagðar til grundvallar. Auðvitað er það rétt hjá hæstv. fjmrh. að með því að breyta því mati þá kæmi Íslandsbanki til með að styrkja stöðu sína eins og Landsbankinn og það væri kannski það skynsamlegasta sem ráðherrarnir gætu gert í þessum efnum og hafa allan okkar stuðning til þess. Hæstv. fjmrh. er að segja að ég sé að gera það tortryggilegt að samkvæmt þessu frv. verði heimilað að láta 2 milljarða í Íslandsbanka. Það er heimilað samkvæmt frv. Ef það er svo fáránleg kenning þá verð ég fyrstur manna til að fagna því ef ráðherrann tekur höndum saman með okkur um að breyta frv. á þann veg að það verði ekki hægt. Ég beindi fyrirspurn til ráðherrans um það hvort hann vildi ekki breyta frv. á þann veg og hann hefur sem betur fer ekki svarað því enn. Ég vona að hann hugsi málið. Þannig getum við náð saman um það að afgreiða frá Alþingi frv. sem kemur í veg fyrir það að hæstv. viðskrh., Jón Sigurðsson, geti afhent kolkrabbanum 2 milljarða af almannafé.

Virðulegur forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræðu mikið en ástæða þess að ég fór hér upp er sú að ég ætlaði að eiga orðastað við hæstv. forsrh. vegna síendurtekinna ummæla hans um þátt formanns Framsfl. í atburðarásinni í gær. Nú vil ég spyrja hæstv. forseta hvort hæstv. forsrh. sé ekki í húsinu. --- Er hæstv. forsrh. farinn? Virðulegur forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta ganga furðu næst að meðan við þingmenn stjórnarandstöðunnar lýsum yfir vilja okkar hér . . .  En ég vil þá nefna það hér að síendurtekin ummæli hæstv. forsrh. um þátt Steingríms Hermannssonar að málatilbúningi í gær eru vægast sagt furðuleg. Það lá alveg ljóst fyrir í gær þegar boðað var til ríkisstjórnarfundar og þingfundi frestað að eitthvað mikið lá í loftinu og fréttamenn og aðrir voru komnir á eftir því um leið. Að ætla síðan að skella þessu klúðri hæstv. ríkisstjórnar yfir á formann Framsfl. er ekki stórmannlegur málatilbúnaður. Virðulegur forseti. Ég ætlaði líka að ítreka það við hæstv. forsrh., sem ég sagði fyrr í dag, að ráðherrar hæstv. ríkisstjórnar, sem er mjög tamt að bera okkur saman við þjóðþing og ríkisstjórnir annars staðar, hefðu átt að velta því fyrir sér hvernig hlutir sem þessir hefðu verið unnir þar, væntanlega í nánu samráði við viðkomandi þingmenn og stjórnarandstöðu. Ekkert af því var gert hér. Það er ekki fyrr en sá sem hér stendur fer fram á það undir kvöld í gærkvöldi að málið verði tekið fyrir og kynnt í efh.- og viðskn. að einhver hreyfing kemur á það mál. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. viðskrh. hvort það hafi ekki hvarflað að ráðherranum eða ríkisstjórn í gær að það hefðu verið eðlileg vinnubrögð og hvort það hefðu ekki verið eðlilegri vinnubrögð að vinna að þessu á slíkan hátt. Ef hæstv. ríkisstjórn meinti eitthvað með því að þetta hefði átt að gerast í samvinnu og á þann hátt að það skaðaði bankakerfið sem minnst þá hefði verið hægur vandinn að geyma málið og vinna þetta yfir helgi. En væntanlega hefur hæstv. ríkisstjórn ekki haft hugmyndaflug til slíkra hluta. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum ítreka það sem ég sagði í dag að við eigum að einskorða málið og umfjöllun þess við Landsbankann og þann vanda sem menn telja að þar þurfi að leysa. Þess vegna ítreka ég það sem ég sagði fyrr í ræðu minni að því væri eðlilegt að ekki yrðu veittar aðrar heimildir til Tryggingarsjóðs viðskiptabanka en það sem þarf vegna Íslands . . . fyrirgefið, manni er orðið þetta nafn svo tamt eftir allar umræður undanfarið, sérstaklega hjá hæstv. fjmrh., heldur en það sem er nauðsynlegt vegna Landsbankans. Um það er ég viss um að gæti náðst samstaða. Ég ítreka einnig að 6. gr. er algjörlega óþörf og úr takt við allar stjórnunarvenjur, hvort sem um er að ræða ríkisstofnanir eða aðrar og ég mundi leggja einnig áherslu á að sú grein yrði á brott.

Hæstv. forseti. Í þessum löngu umræðum finnst mér það athyglisvert að í máli hv. þingmanna Framsfl. og Kvennalista, sem hér hafa talað, hefur komið fram eindreginn skilningur á og því reyndar fagnað að fram skuli komin ákveðin tillaga um lausn á eiginfjárvanda Landsbankans. Ég vil þakka fyrir þann stuðning og skilning sem þarna hefur komið fram. Því miður hefur mér virst að afstaða þingmanna Alþb., sem hér hafa talað, hafi verið miklu óskýrari. Í þessu máli hafa þeir slegið úr og í, talað þannig að kannski þyrfti ekkert að gera, þessar BIS-reglur væru líklega ekki réttar og út af fyrir sig þyrfti enga peninga í málið. Mér þykir þetta leitt. Um hinn málsþáttinn, þann sem snýr að tryggingarsjóðum innlánsstofnana, Tryggingarsjóði viðskiptabanka og Tryggingarsjóði sparisjóða eru skoðanir skiptar. Tillagan sem gerð er í frv. um eflingu þessara sjóða er að sjálfsögðu um almennan viðbúnað til að auka traust á bankakerfinu ef á það skyldi reyna. Þetta er alls ekki tillaga eins og hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, þrástagast á um það sem hann kallar ríkisstyrk til Íslandsbanka, enda hefur Íslandsbanki ekki þörf fyrir slíkan styrk eins og fram hefur komið í umræðunum. Þetta er hins vegar tillaga um það að hafa fyrirhyggju og almennan viðbúnað á óvissutímum sem er trygging fyrir allt bankakerfið. Enda þótt á þessum langa fundi hafi að mínu áliti of stór hluti farið í umræðurnar um atburðarás og tímasetningu funda á einu dægri, síðdeginu í gær, þá ættum við ekki að gleyma því að þetta mál er ekkert dægurmál, ekki eins dægurs og ekki nokkurra dægra, heldur er þetta mikilvægt hagsmunamál fyrir alla alþýðu í landinu. Þetta er spurning um traust á bankakerfi okkar, og um atvinnuöryggi í landinu. Þess vegna er mjög mikilvægt að Alþingi taki röggsamlega á því, vandlega og yfirvegað. Ég veit af reynslunni að hv. efh.- og viðskn. mun taka þannig á málinu.