Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í byrjun þessa þings óskaði fyrrverandi menntmrh. þess, að menntmn. Ed. flytti fyrir hönd ríkisstj. frv. til l. um hýsing og skipulag prestssetra. Menntmn. Ed. gerði á frv. nokkrar smávægilegar breyt. og ein þeirra, sem er við 5. gr., var á þá leið, að í stað þess, að í stjfrv. var ákveðið, að leggja skyldi fram árlega fé til byggingar fjögurra prestsseturshúsa, þá dró menntmn. Ed. úr þessu og orðaði 5. gr. þannig, að leggja skyldi árlega fram fé til byggingar allt að fjögurra prestsseturshúsa á ári. N. aflaði sér upplýsinga frá skrifstofu biskups um það, að mjög illa væri byggt á nálægt 40 prestsseturshúsum á landinu, og væri því ekki leyst úr þessu máli á sómasamlegan hátt á næstu 10 árum með minna framlagi af hendi ríkissjóðs en svo, að hægt yrði að byggja allt að fjórum prestsseturshúsum ár hvert næstu 10 ár. Þessu orðalagi, sem menntmn. Ed. hafði breytt á þann veg, að skuldbindingin væri ekki eins rík á hendur ríkissjóðs vegna framkvæmda í þessu máli, hefur svo hv. Nd. séð ástæðu til að breyta í stjfrv. í þá átt, að ekki sé einu sinni ábending um það í 5 gr. l., að leggja skuli fram fé til byggingar allt að fjögurra prestsseturshúsa, heldur er aðeins lagt til, að reisa skuli árlega prestseturshús eftir því, sem fé sé veitt til þess á fjárl. Skilst mér, að það gæti þá farið þannig, að ekki væri neitt fé veitt á fjárl. til þessara mála, og teldi löggjafarvaldið sig þá frítt af aðgerðum í því efni. Ég held, eftir því sem upplýst er að ástandið sé í húsnæðismálum þessarar elztu embættismannastéttar þjóðarinnar, að þá verði ekki hjá því komizt, að ríkið taki á sig verulegar skuldbindingar í þessum efnum, og finnst mér þá, að það megi ekki draga meira úr ákvæðum l. um þetta en svo, að skylt sé að leggja fram fé til endurbyggingar allt að fjögurra prestsseturshúsa á ári, eins og lagt er til í frv. eins og það var síðast afgr. í Ed. Ég átti nýlega tal um þetta við fyrrv. kirkjumálarh. (EmJ), og sagði hann, að honum hefði þótt miður, ef úr þessu hefði verið dregið frekar. Nú virðist mér, að hæstv. núv. menntmrh. sé ekki hér viðstaddur við þessa afgreiðslu, og er þess því sennilega ekki kostur, að hann geti sagt sitt álit á því, hvernig hann óskar, að málið verði afgr. Mér þætti því eðlilegt, að málið yrði ekki afgr. að hæstv. kirkjumrh. fjarverandi. Enn fremur er form. menntmn. Ed. ekki viðstaddur og getur því ekki í raun og veru mælt með málinu fyrir hönd menntmn. Ég tel því að öllu leyti viðeigandi, að afgreiðslu þessa máls verði frestað, þangað til hæstv. menntmrh. gæti verið viðstaddur afgreiðslu þess og lagt sitt lóð á vogarskálina. Annars vil ég taka það fram, að þegar búið er að draga svo úr gr. eins og menntmn. Ed. hafði lagt til, þá getur hvorki mér né öðrum verið kappsmál, hvort málið er afgr. á þann veg eða á þann hátt, sem menntmn. Nd. leggur til. Þá tel ég, að niður falli með orðalaginu eins og það er á þskj. 569 öll skuldbinding af hendi ríkisins til að leggja fram fé, nema þegar svo ber undir, að fjvn. telur ástæðu til að taka fé inn á fjárl. til þessara hluta. Ea ég tel engan veginn tryggt, að sá stórhugur og sú bjartsýni ráði í till. fjvn. í framtíðinni, sem upplýst er, að ráðið hafi gerðum þeirrar hv. n. í þetta sinn.

Forseti (JPálm) : Hæstv. menntmrh. var hér í húsinu og átti þess kost að vera við. En ef þess er óskað, að málinu verði frestað, þá get ég orðið við því, úr því að þetta er ágreiningsmál milli deilda.



Herra forseti. Allshn. varð sammála um það að mæla með, að þessi þáltill. verði samþ. með þeirri viðbótartill., sem greinir á þskj. 524. Ég tel ekki ástæðu til þess að gefa frekari skýringu á þessu máli, það liggur svo ljóst fyrir. Ég vil aðeins þakka hv. n. fljóta og góða afgreiðslu á málinu og mæli með því fyrir hennar hönd, að þáltill. verði samþ. með þeim breyt., sem n. leggur til.



Eins og hv. þm. er kunnugt, fer að líða að því, að þjóðleikhúsið verði fullgert. Skipaði fyrrv. menntmrh. n. í fyrra til þess að gera frumdrög að frv. um skipulagningu þjóðleikhúsrekstrar. Í þessu frv. var gert ráð fyrir því, að þetta verði ríkisfyrirtæki og að þar af leiðandi verði ríkið að ráða nokkuð mikinn hóp af fastlaunuðum mönnum til þess að starfa við þjóðleikhúsið. Um þetta er engin ákvörðun tekin í l. frá 1923, en það stendur opið, með hverjum hætti leikhúsið verði rekið, m.a. hafði fyrrv. stjórn aðeins látið rannsaka málið, en það hafi ekki verið rætt í blöðum eða á mannfundum. Þar af leiðandi þótti mér ástæða til, að málið væri lagt fram fyrir þjóðina, áður en ákvörðun væri tekin um það. Það er þess vegna ekki nema um tvennt að gera, annaðhvort að þjóðleikhúsið verði samvinnufyrirtæki leikara eða rekið sem opinbert fyrirtæki. Nú munu ýmsir menn hér í bænum, ekki sízt í hópi leikaranna, hafa hugsað sér, að það væri hentugt, að þetta yrði ríkisfyrirtæki og að skemmtanaskatturinn rynni í rekstur þjóðleikhússins. Skemmtanaskatturinn er töluvert miklir peningar eða um 11/2 millj. kr. á ári. Þessi skattur kemur alls staðar að af landinu, en þó sérstaklega úr kaupstöðum og þéttbýli, og framan af var óánægja yfir því hjá ýmsum mönnum utan Reykjavíkur að vera skattskyldir í þetta hús, en þó mundi sú óánægja verða meiri, ef hugsað væri til, að allar skemmtanir úti um land yrðu skattskyldar í rekstur þjóðleikhússins. Ég vil benda á það, að t.d. Akureyri borgar nú 140 þús. kr. í skatt af sínum skemmtunum og hinir kaupstaðirnir hlutfallslega jafnmikið. Ég álít, að þessi leið, sem mun hafa vakað fyrir þeirri n., sem fyrrv. menntmrh. skipaði, að þessar tekjur allar renni til rekstrar þjóðleikhússins. Ég get ekki séð, að í því sé nokkur heil brú. Það er mikið átak, sem þjóðin er búin að gera með því að borga skemmtanaskattinn í þetta hús, en hún hefur staðið saman um þetta. En ef t.d. kaupstaðir eins og Akureyri og Ísafjörður eiga að greiða 200 þús. kr. á ári í rekstur þjóðleikhússins hér í Reykjavík, þá leiðir það af sjálfu sér, að þessir bæir standa mjög höllum fæti. Hver leiksýning hjá þeim og hver skemmtun fer þá ekki í það að koma upp myndarlegu húsi, heldur í rekstur þess. Ég er búsettur hér í bænum, og það er ekki mín löngun að spilla fyrir bænum, sem ég er í, en það verður að hafa hóf á hverjum hlut. Ég held, að hin mikla aðsókn til Reykjavíkur mundi aukast stórlega, ef því yrði bætt ofan á annað, að daglegum rekstri skemmtanalífsins í Reykjavík yrði haldið uppi með því að skattleggja allan slíkan rekstur utan Reykjavíkur. Ég hef þess vegna lagt til, að hafður verði á þessu annar háttur, sem sé sá, að skemmtanaskatturinn verði áfram í sama horfi og nú og honum verði varið til þess að styðja leikhúsbyggingar og samkomuhúsbyggingar í kauptúnum, kaupstöðum og í sveitum. Þetta er fullkomlega réttlátt. Það er búið að styrkja Reykjavík í 25 ár, svo að það er bezt, að Reykjavík fari að styðja aðra. Svo bezt farnast okkar þjóð, að jafnvægi sé, ekki aðeins milli kaupstaða, heldur alls staðar. Mætti þá koma upp nokkurn veginn samsvarandi samkomuhúsum. Það er alveg leitun á góðum samkomuhúsum úti um land, og raunar hér í Reykjavík líka, og er furðulegt, að hér skuli ekki vera betra leikhús en Iðnó, sem góðir iðnaðarmenn reistu fyrir 50 árum og var þá gott og myndarlegt hús. Öll sanngirni virðist mér mæla með því, að haldið verði áfram að reyna að koma upp samkomuhúsum úti um land, og hér í Reykjavík verði svo þjóðleikhúsið rekið sem nokkurs konar samvinnufyrirtæki leikaranna undir umsjón ríkisins. Allir hljóta að sjá, að miklu munar fyrir leikarana, sem búa nú við hin óhagstæðustu kjör, að fá stórt og gott hús og geta haft mikið fé upp úr því að leigja þar eitthvert húsrúm. Í þjóðleikhúsinu eru mörg herbergi af ýmissi stærð, og hefur t.d. tónlistarskólinn verið þar til húsa undanfarið. Ef nú félag leikara tæki að sér rekstur hússins, þá kæmi til greina að taka leigu fyrir það, en þess hefur húsaleigunefnd ekki krafizt, meðan húsið er í smíðum. Ekki er gert ráð fyrir nema þrem leikkvöldum á viku, og er þá sjálfsagt að hafa kvikmyndasýningar, söngskemmtanir eða fyrirlestra hin kvöldin, þannig að húsið getur gefið mikið fé auk þess, er kæmi í húsaleigu. Ég hef heyrt, að komið gæti til greina að hækka skemmtanaskattinn um helming og skipta honum milli hússins og leikara, en það finnst mér óviturlegt, því að skatturinn er þegar nógu hár, og einkennilegt finnst mér, ef leikarar eiga að hafa föst laun. Það eru næg dæmi um leikara, sem stundað hafa list sína án þess, og það svo vel, að næstum er útilokað, að betri fáist, þótt föst laun hefðu. Má sem dæmi benda á Jens B. Waage, Guðrúnu Indriðadóttur og Stefaníu Guðmundsdóttur. Jafnvel í Kaupmannahöfn, sem er fast að milljónar bær og á mikið af gömlum leikhúsum, þá hefur alltaf á undanförnum árum verið mikið deiluatriði í þinginu, hvort Danir hefðu efni á að halda við rekstri konunglega leikhússins sem ríkisstofnunar. Ég vildi nú óska, að málið gengi til n. Fyrir mér vakti fyrst og fremst að gefa þær upplýsingar í málinu, sem gagna mættu þingi og þjóð.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 6. landsk. þm. leyft mér að flytja þessa till. til þál. um ríkisábyrgð á viðbótarláni til rafstöðvar Vestmannaeyja. Þessi framkvæmd er að vísu langt á veg komin, en þar hefur orðið eins og víðar, að tilkostnaðurinn hefur reynzt meiri en áætlað var í fyrstu, og er því hér farið fram á ábyrgð ríkissjóðs nokkuð fram yfir það, sem áður hafði verið áætlað. Hér er farið fram á allt að 11/2 millj. kr. viðbótarlán eða ábyrgð á því, og er það í viðbót við 3 millj. kr., sem heimilað var áður í þessu skyni, en þó að sjálfsögðu innan þeirra takmarka, sem venja er orðin til um slíkar ábyrgðarheimildir, að ekki er farið yfir 85% af heildarkostnaði verksins. Ég hef ekki neinu við þetta að bæta á þessu stigi málsins. Ég hef fyrir hönd okkar flm. þau tilmæli ein fram að bera, að þessu máli verði vísað til hv. fjvn., sem hefur jafnan fjallað um sams konar mál.



Herra forseti. Ég sé, að hæstv. ríkisstj. hefur flutt frv. til l. um það efni, sem í þessari þáltill. greinir. Ég er því að sjálfsögðu í alla staði ásáttur um það, að málið verði afgr. með þeim hætti, sem þar er lagt til, og tel rétt og tryggilegar frá gengið, að málið sé afgr. sem l. heldur en með þál., þó að mér virðist, að það hefði verið hægt að afgreiða málið á fullnægjandi hátt með þál. Af þessum sökum sé ég ekki ástæðu til þess að fara lengra út í málið á þessu stigi. Ég tel rétt, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til allshn., ef það sýnir sig, að frv., sem fyrir liggur á þskj. 591, nái fram að ganga, því að þá er mín þáltill. að sjálfsögðu óþörf, og þykir mér því eðlilegt, að hún liggi í n., meðan séð er, hvaða undirtektir frv. þetta fær.