Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Einar Arnórsson) : Þetta mál er fram komið í Ed. og farið þar með það að réttum hætti, og með því að fundartími er að verða liðinn, þá skal ég aðeins leggja til, að málinu verði vísað til allshn.



Þetta frv. er flutt og samið af mþn. í sjávarútvegsmálum og miðar að því að létta af útgerðarmönnum og eigendum fiskveiðiskipa hér við land ófriðartryggingargjöldum, svo fremi að ekki verði á þeim skaðar vegna stríðsins. Verði hins vegar tjón, er gert ráð fyrir, að tryggingarnar taki til starfa og tryggingargjöldin verði innheimt til að standast kostnaðinn af tryggingunni. Skip, sem nú stunda fiskveiðar hér við land, verja nú mörg stórfé til greiðslu tryggingargjalda, en reynslan hefur sýnt, að ekki hefur komið til, að tjón yrði, svo að teljandi sé, og þessi gjöld því verið greidd út úr landinu ófyrirsynju. Þessi l. yrðu því á sama grundvelli og lausafjártryggingar. Það er ekki ætlazt til, að tryggingarnar taki til starfa, nema tjón verði. Ég held því, að það geti haft talsverða þýðingu fyrir sjávarútveginn, að þessi l. nái fram að ganga nú á þessu þ. Fyrir þá, sem hafa smíðað eða eru að smíða ný skip, verður kostnaðurinn ásamt tryggingunum nær óbærileg byrði. Þetta frv. hefur fengið mikla athugun í mþn í sjávarútvegsmálum. Það var sent atvmrh., en hann sendi það sjútvn. með þeim ummælum, að hún greiddi fyrir því, eftir því sem hún sæi sér fært. Ég legg því til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Við höfum athugað þetta mál í sjútvn., og vil ég í fjarveru frsm. - hv. 2. þm. S.-M. - geta þess, að við höfum orðið ásáttir um það í n., að frv. verði samþ., og óska, að því verði vísað áfram.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til, að breytt verði fjárhagsári ríkisins á þann hátt, að í stað almanaksársins, frá 1. jan. til 31. des., skuli fjárhagsárið vera frá 1. júlí til 30. júní. Það er dálítið einkennilegt, að fyrsti landsreikningurinn, 1873, er frá 1. apríl til 31. des., en þá hefur fjárhagsár danska ríkisins verið - sem nú - frá 1. apríl til marzloka. Síðan virðist því ekki gefinn neinn gaumur, en fylgt almanaksárinu, og sýnast það vera gamlar leifar, sem við höfum byggt á. Þetta verður meira áberandi, þegar við aðgætum, hversu óeðlilegt er, að fjárhagsár okkar sé almanaksár, samkv. þeim reglum, sem farið er eftir, að leggja fjárl. fram tíu mánuðum áður en fjárhagsárið byrjar. Ég þarf ekki hér að lýsa því, hversu miklir erfiðleikar það eru að gera áætlanir um ríkisreksturinn tíu mánuðum áður en þær eiga að koma til framkvæmda, ekki sízt á öðrum eins tímum og nú. Ef að því er horfið að breyta fjárhagsári ríkisins á þann hátt, sem hér er farið fram á, þá er það fyrst að athuga, að með þinghaldi á sama tíma og nú er getur Alþ. gengið frá fjárl. fyrir næsta ár einum til tveim mánuðum áður en þing byrjar. Þar að auk gæti þingið haft við höndina ríkisreikninga fjárhagsársins á undan, endurskoðaða, í stað þess, að nú eru erfiðleikar á því að hafa þá við höndina. Þetta má segja, að geri nokkrar breyt. fyrir bókhald ríkisins og ríkisstofnana í eitt skipti, en ég tel þau óþægindi svo lítil í samanburði við þann kost, sem þessi breyt. mundi hafa, að ekki sé í það horfandi. Það getur ekki verið af handahófi, að fjárhagsár flestra annarra landa eru ekki almanaksár, t. d. frá 1. apríl í Bretlandi og Danmörku og frá 1. júlí í Bandaríkjunum, Noregi og Svíþjóð. Það hefur sem sagt komið á daginn, að þau hafa fundið, að það var ekki heppilegt að hafa fjárhagsárið sama og almanaksárið. Ég hef svo ekki mál mitt lengra, en leyfi mér að vísa málinu til fjhn.



Ég vil af þessu tilefni vekja athygli á, að jafnvel í tvö skipti hefur mál þetta tafizt vegna fjarveru hv. 1. flm. og það síðast í gær, því að þá þurfti hann að fara á bæjarstjórnarfund. Árásir hans á Framsfl. fyrir, að málið hafi ekki fengið afgreiðslu fyrr, eru með öllu óréttmætar, en eins og ég hef þegar bent á, hefur það tafizt nokkuð sökum þess að 1. flm. þess, hv. 8. þm. Reykv., hefur þurft að gegna störfum annars staðar.



Það er rétt, að ekki var haldinn fundur í málinu í gær, af því að ég var bundinn á bæjarstjórnarfundi, en það varð að samkomulagi með mér og forseta, að málið var tekið á dagskrá í gærkvöldi. En í þetta skipti er drátturinn vissulega ekki mér að kenna, heldur stafar hann af því, að vissir framsóknarþm. geta ekki verið til staðar. Enn þá er þá málið dregið í fjóra daga.

Forseti (EmJ): Ég mun kynna mér, hvernig í málinu liggur. En ef margir þm. hafa fengið fjarveruleyfi, er óviðkunnanlegt að taka málið á dagskrá.

Flm. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Þessi þáltill. á þskj. 185 er flutt af þm. úr öllum flokkum. Fyrri hluti till. stefnir að því, að rannsókn fari fram á bókum olíufélaganna og á því, hvort skattaframtöl þeirra séu rétt. Samkv. útsvarsskrá Reykjavíkur er allur skattur þessara tveggja olíufélaga rúmlega kr. 1.100.000.00. Nemur þá skattskyldur ágóði sem næst l milljón og 600 þús. kr. Sú verðlækkun, sem félögin buðu ríkisstj., var um 2 millj. og 500 þús. eða um 900 þús. kr. meiri en skattskyldur ágóði þessara félaga hefur verið samkv. skattskránni. Í fyrsta lagi vilja þau lækka olíuverðið upp undir 1 millj. meira en ágóðinn nam. Það virðist ærið rannsóknarefni, af því að félögin setja það skilyrði fyrir þessari verðlækkun, að ríkisstj. hlutist til um, að þau verði laus við samkeppni á markaðinum. Í öðru lagi hefur komið í ljós, að þau hafa vitað það á undan ríkisstj., að í ráði var að láta fram fara breytingar á olíuverzluninni, sem hafa mundu talsverða verðhækkun í för með sér. Flm. telja hvort tveggja þessara atriða þannig vaxið, að eðlilegt sé, að sett verði opinber rannsókn um það, hvort eitthvað sé þar á bak við, sem hættulegt sé gagnvart hagsmunum sjávarútvegsins og hagsmunum Íslendinga yfir höfuð, og sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það. Flm. líta svo á, að þingið mundi standa á bak við ríkisstj. um rannsókn málsins. Seinni liður till. fjallar um það, að ríkisstj. og löggjafinn hlutist til um umbætur á olíuverzluninni í þá átt að tryggja notendum, að þeir fái olíuna við sannvirði. Vitað er, að ríkisverksmiðjurnar keyptu olíu á sama stað og tíma og olíufélögin á s. l. sumri. Þær seldu hana aftur á 38 aura lítrann á sama tíma og félögin seldu olíuna á 51 eyri lítrann. Get ég fullyrt, að ríkisverksmiðjurnar töldu sig hafa vel fyrir kostnaði og sæmilegan hagnað af sölunni. Eins og nú er komið, eru miklir erfiðleikar hjá sjávarútveginum vegna hinnar miklu verðhækkunar, sem orðin er á útgerðarvörum. Mundi útgerðinni vera það mikil þörf að þurfa ekki að una við okur á þeim vörum, sem hún þarfnast. Reynslan hefur orðið sú, að útgerðin hefur þurft að borga olíufélögunum óþarflega mikið fyrir dreifingu olíunnar. Gildir það bæði fyrir og eftir ófriðinn. Það þarf að koma málum sjávarútvegsins í það horf, að útgerðin og hluthafar geti fengið hagnaðinn af olíuverzluninni. Ég get búizt við, að menn greini á um leiðir. Sumir mundu kjósa, að tekin yrði upp hreinlega einkasala á bæði brennslu-, ljósa- og smurningsolíu, - aðrir, að þetta yrði einhvers konar samlags- eða samvinnuverzlun. Ég tel fyrir mitt leyti, að skjótari árangur mundi nást, ef fyrri leiðin yrði farin. En ég mundi ekki vilja skera mig úr um það, að gerðar yrðu athuganir í þessu sambandi og reynt eftir öðrum leiðum að ná sama takmarki. Allir flokkar standa saman um, að nauðsynlegt sé að athuga skjöl olíufélaganna nú þegar og fá olíuverzlunina þegar á þessu ári í hendur útgerðarinnar sjálfrar, en vitanlega verður það á engan hátt gert án tilstyrks ríkisins á einn eða annan hátt, og það þyrfti að ganga þannig frá þessu máli, að væntanleg olíusamlög yrðu opin fyrir öllum og trygging yrði fyrir því, að olíufélögin gætu ekki þröngvað kosti væntanlegra samlaga eins og þau sannanlega hafa þröngvað kosti þeirra tveggja eða þriggja olíusamlaga, sem nú eru í landinu. Ég held, að Alþingi geri vel í því að sýna, að það geti í slíkri nauðsyn, sem hér er, brugðið skjótt við og verið einhuga. Það væri hægt að hafa stór orð um þessa olíuverzlun, en ég ætla að sleppa því, vegna þess að ég lít svo á, að nauðsyn sé stórra aðgerða í stað stórra orða. Ég vil vænta þess, að þessi till. verði samþ., án þess að hún fari til n., þar sem hér er um að ræða mál, sem allir flokkar þingsins standa saman um.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Ég vildi skipta þessari till. á þskj. 185 í þrennt: Í fyrsta lagi rannsókn á bókum og skjölum olíufélaganna og samanburð á verðlagi, í öðru lagi samanburð við skattaframtöl og í þriðja lagi undirbúning að löggjöf og till. um olíuverzlunina. Ég get gefið upplýsingar um það, að viðskiptaráð hefur þegar gert ráðstafanir, hvað 1. lið snertir, og er þessi rannsókn þegar í undirbúningi, þó að ekki sé hægt nú þegar að leggja málið fyrir þingið. En það mun verða gert svo fljótt sem kostur er á og skal ekki verða dregið lengur en nauðsyn krefur. Í þessu sambandi vildi ég gjarna gefa upplýsingar út af skrifum og umr., sem hafa orðið um þetta mál, bæði utan þings og innan. Það kom fram í ræðu á þingi, þegar rætt var um þetta síðast, að verðlagseftirlitið hefði sýnt deyfð gagnvart félögunum. Félögin hafa einnig í yfirlýsingum, sem þau hafa gefið, viljað láta skína í það, að þau hafi ekki fengið að tala við verðlagseftirlitið síðan 11. des. 1942, og verður það ekki öðruvísi skilið en þau hafi gengið á eftir ríkisstj. og verðlagseftirlitinu með grasið í skónum um að fá að lækka verðið. Verðlagsstjóri og verðlagseftirlitið hefur á engan hátt gefizt upp við félögin, og þau hafa haft greiðan aðgang að honum, hvenær sem er, en sú ósk hefur aldrei komið fram frá þeirra hálfu að lækka verðið. Maður skyldi ætla, að slík ósk hlyti að byggjast á því, að þau hefðu keypt olíuna lægra verði en hún var keypt, þegar útreikningarnir 11. des. 1942 voru gerðir, en það vill svo einkennilega til, að verðið er nú hærra en lagt var til grundvallar í útreikningnum þá, og skal ég koma að því síðar. Dómnefnd í verðlagsmálum ákvað hámarksverð 11. des. 1942 miðað við það, sem var á olíu þann 14. sept. það ár. Þegar núverandi stj. tók við, hafði, eins og kunnugt er, staðið deila út af verðhækkun, sem flotastjórnin vildi ákveða á olíu. Það stóð í þófi þangað til í marz s. l. um að fá þetta lagfært. Skömmu síðar kom upp önnur krafa, að vísu miklu minni, en um verðhækkun, sem ekki fékkst lagfærð fyrr en í byrjun júlímánaðar þ. á., en öllu lauk á þann veg, að um sama og enga hækkun var að ræða. Hinn 1. júlí sendu svo félögin verðlagsstjóra útreikninga með eftirfarandi verði miðað við sölu í Rvík: Benzín 68,7 aura lítrinn, steinolía 62,8 aura kg og hráolía 45,6 aura kg. Þetta er að heita má sama verð og ákveðið var af dómnefnd í verðlagsmálum í desember, en þá ákvað dómnefndin verðið: Benzín 66 aura, steinolía 61½ og hráolía 46 aura. Útreikningur olíufélaganna byggist á grundvelli, sem lagður var fyrir löngu og fyrst notaður af verðlagsn. og síðan af dómn. í verðlagsmálum, sem sætti að sjálfsögðu mikilli gagnrýni á þessu tímabili, svo að ekki er hægt að segja, hvað grundvöllinn snertir, að þar sé um handahófsverk að ræða. Það, sem hér er um að ræða, er verð vörunnar í höfn, raunverulegur kostnaður og heimiluð álagning. Í þessu tilfelli var heimiluð 5% álagning á vöruna, eins og hún verður með kostnaði og dreifingarkostnaði úti um land. Þessi álagning verður til samanburðar við þá lækkun, sem orðin er: á benzíni 4,3 aurar, á steinolíu 2,8 aurar, á hráolíu 2,1 eyrir. Þetta er sú álagning, sem á að vera handa olíufélögunum og heimiluð er af verðlagseftirlitinu, en lækkunin nemur: af benzíni ca. 8 aurum kg, af steinolíu 8½ eyri, af hráolíu 9 aurum. Álagningin er því ekki nema brot af þeirri verðlækkun, sem um er að ræða. Hér er því að mínu áliti til athugunar, hvort félögin hafa frá því fyrsta gefið upp ranga kostnaðarliði. Í byrjun júlí, þegar séð varð endanlega, hvað verðið mundi verða á olíu, hóf verðlagsstjóri undirbúning að því að gera athugun á þessum kostnaðarliðum félaganna með það fyrir augum, hvort hægt væri að færa verðið niður, en svo gerðist það í byrjun ágúst, að síldarverksmiðjur ríkisins hófu sölu á hráolíu, og skömmu síðar hóf stj. umr. við félögin, og gerði hún þá verðlagsstjóra þau orð að taka ekki neinar sérstakar ákvarðanir í þessu máli, á meðan þessar umr. færu fram, og álít ég, að ekki sé hægt að bera á verðlagsstjóra neinar sakir í þessu máli. En eins og ég gat um áður, hefur viðskiptaráð ákveðið, að rannsókn og endurskoðun skuli fara fram, til þess að fá úr því skorið, hvernig í þessu liggur. Það innkaupsverð, sem lagt er til grundvallar í útreikningi félaganna og í verðlagsákvæðunum í des. 1942, er sem hér segir: Benzín komið í höfn hér kr. 242.19 tonnið, verður nú komið í höfn hér kr. 279.03 tonnið. Steinolía kr. 201.76 nú 216.17 Hráolían er það eina, sem hefur lækkað lítillega, úr kr. 204.58 í kr. 190.02 eða um 1.4 aura kg. Síðasta greinargerð félaganna, sem þau sendu frá sér, verð ég að segja, að er blekkingarvefur og annað ekki. Þau segja, að útreikninga þá, sem þau sendu frá sér 1. júlí, hafi þau ætlað að nota sem „viðræðugrundvöll“. Það er ekki hægt að senda frá sér útreikninga af þessu tagi til verðlagsstjóra sem viðræðugrundvöll, því að mönnum ber að senda verð vörunnar, raunverulegan kostnað, og annað ekki. Þess vegna er það fjarri hinu sanna að halda því fram, að hægt sé að senda slíkt inn sem viðræðugrundvöll. Félögin hafa, eins og ég gat um áður, leyfi til að leggja á vöruna 5%. Það, sem þar er fram yfir, getur ekki verið annað en hreinn raunverulegur kostnaður, að viðbættu innkaupsverði vörunnar. Í greinar gerð félaganna segir líka, að á fyrsta fundi, sem ég átti með þeim, hafi þau lagt fram tilboð sín. Þetta eru bein og ófyrirleitin ósannindi. Þeir komu á minn fund fyrst án þess að leggja fram nokkurt tilboð, en á öðrum fundinum lögðu þeir fram tilboð sitt, eftir að þeim hafði verið gert ljóst, að stj. mundi taka til sinna ráða, ef ekki fengist lækkun á verðinu. Ég tel ekki ástæðu til að fara lengra út í grg. þeirra, en ég vildi aðeins minnast á það, að eitt dagblaðanna gerist á sunnudaginn málsvari félaganna með því að fullyrða, að olíufélögin hafi fyrir löngu boðið að lækka verðið, en það hafi lent í undandrætti fyrir verðlagsstjóra eða stj. að sinna því, en aftur hafi útsöluverðið lengi verið miðað við hærra innkaupsverð eða meiri tilkostnað og ekkert gert til þess að samræma útsöluverðið, fyrr en sölufélögin hafi hafizt handa til þess að fá þessu kippt í lag. - Ég verð að segja það, að enginn fótur er fyrir því, sem hér er sagt, og er það nokkuð langt gengið, þó að menn séu ekki ánægðir með stj., að rægja gerðir hennar og gerast málsvarar olíufélaganna á þann hátt, sem hér er gert.

Flm. (Finnur Jónsson) : Ég er hæstv. ráðh. þakklátur fyrir þær viðbótarupplýsingar, sem hann hefur gefið í þessu máli, og vil um leið taka það fram, að ég skoða ekki þær upplýsingar, að verðlagsn. sé að athuga málið, sem mótmæli gegn till., sem hér liggur fyrir. Ég tel, að hún mundi flýta fyrir því, að verðlagsn. athugaði málið, og eins hitt, að stj. hafi betri aðstöðu við nauðsynlega, opinbera rannsókn en þá, sem verðlagseftirlitið getur látið framkvæma, þannig að stj. ætti frekar að telja sér styrk í því að fá samþ. þá till., sem hér liggur fyrir. Sama gildir um þann undirbúning, sem stj. er byrjuð á, að samþykkt till. mundi styrkja hana til þess, sem hún er að gera, og mundi sýna, að stj. hefur fullan vilja Alþ. á bak við sig í þessu einu mesta hagsmunamáli sjávarútvegsins. Um leið tel ég rétt að skjóta því til stj., hvort hún gæti ekki flýtt fyrir því, að söluleyfi útvegsmanna á Norðfirði fengist sem fyrst.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Ég vil taka það fram, að upplýsingar mínar í þessu máli eiga á engan hátt að skoðast sem mótmæli gegn till.



Herra forseti. Ég ætla ekki út í efnisumræður um þetta mál. Það hefur verið rætt hér ýtarlega áður, einnig þau ummæli, sem komu fram um verðákvæði dómnefndar í verðlagsmálum, svo að ég sé ekki ástæðu til að fara út í það. Ég skal taka það fram, að það, sem tekið er fram í 2. lið þáltill., um að „undirbúa í samráði við milliþinganefnd í sjávarútvegsmálum og leggja fyrir Alþingi það, er nú situr, löggjöf og tillögur um olíuverzlunina, er tryggi það, að notendur fái olíu og benzín með sannvirði“, mun vera áður samþ. samkv. annarri till. á þessu þingi, en það sakar ekki, þótt þetta sé tekið fram. Um fyrri tölul. gildir öðru máli. Þar er skorað á stj. „að láta fara fram opinbera rannsókn á bókum og skjölum olíufélaganna í þeim tilgangi að ganga úr skugga um, hvort skýrslur þær, sem þau hafa gefið viðskiptaráði um rekstur sinn og verðlag á olíu og benzíni, fái staðizt og hvort skattaframtöl þeirra hafi verið rétt“. Með þessari opinberu rannsókn skilst mér, að verið sé að skora á stj. að hefja sakamálsrannsókn gegn félögunum eða forráðamönnum þeirra. Ég veit ekki, hvort flm. hafa gert sér grein fyrir, hvað í þessu felst, og ef slíkt verður gert, verður það algert einsdæmi, að slík till. sé samþ., án þess að hún fari til n. Ég álít, að slíkt nái ekki nokkurri átt. Ef á að fyrirskipa sakamálsrannsókn, verður að byrja á því að rökstyðja grun um glæpsamlegt athæfi, og ef sá grunur hefur verið rökstuddur, er skylt að láta slíka rannsókn fara fram. Ég veit ekki, hvort ráðh. telur, að fyrir liggi grunur um slíkt, en ef svo er, ætti hann þegar að vera búinn að láta hefja opinbera rannsókn. Ég skal geta þess, að viðskiptaráð hefur algerlega í hendi sér að fá allar þær upplýsingar, sem það þarfnast. Í 2. gr. viðskiptalaganna segir svo: „Þeir, sem með verðlagseftirlit fara samkvæmt lögum þessum, geta krafið hvern, sem er, allra þeirra upplýsinga, skýrslna og annarra gagna, er þeir telja nauðsynlegt í starfi sínu.“ - Og ef þeir gefa rangar upplýsingar, varðar það refsingu samkvæmt ákvæðum hinna almennu hegningarlaga. Ég ætla ekki að efni til að ræða þetta mál, en vil benda á, að viðskiptaráð og skattanefndir hafa í hendi sér að fá þessar upplýsingar, og ef um glæpsamlegt athæfi er að ræða, er það ekki þingsins heldur stj. að hefja opinbera rannsókn. Ég held, að það sé einsdæmi, ef þingið ætlar sér að skipa stj. að hefja slíka rannsókn. Hæstv. ráðh. tók fram, að ekki mætti skoða ræðu sína sem mótmæli gegn ummælum hv. þm. Ísaf., og ef til vill telur hann það skyldu sína að láta fara fram sakamálsrannsókn, en hvað sem því líður, er hér áreiðanlega um mál að ræða, sem ekki má fara gegnum þingið, án þess að það fari fyrst til allshn.

Fjmrh. (Björn Ólafssom) : Út af ræðu hv. þm. Snæf. vil ég taka það fram, að í ræðu minni var hvergi á það minnzt, að hefja bæri sakamálsrannsókn gegn félögunum. Ég er hv. þm. sammála um það, að slíkt eigi ekki að gera án undangenginnar rannsóknar. Ég er þeirrar skoðunar, að þótt málið líti grunsamlega út, verði að gera þá rannsókn fyrst, sem viðskiptaráð hefur nú með höndum, og að því loknu hljóti málið að ganga sinn gang, ef álitin er full ástæða til.

Flm. (Finnur Jónsson) : Það má vel vera, að þessi till. sé algert einsdæmi í þingsögunni, en ég verð að segja, að framkoma olíufélaganna gagnvart sjávarútveginum, þingi og stjórn sé líka algert einsdæmi. Hv. þm. Snæf., sem átti sæti í dómnefnd í verðlagsmálum, hlýtur að vita, að það þarf ekki leyfi stj. til þess að lækka verðið í landinu, en olíufélögin bera það blákalt fram, að þau hafi ekki getað fengið leyfi stj. til þess að lækka verðið á vörunni, og þegar þau senda viðskiptaráði upplýsingar, þá gerast þau svo djörf að telja það ekki upplýsingar til þess að dæma eftir, hvað verðlagið eigi að vera á olíu, heldur áttu þær að vera viðræðugrundvöllur af hálfu þessara stórlaxa. Hvernig væri það, ef allir aðrir í verzlunarstétt landsins sendu viðræðugrundvöll í staðinn fyrir upplýsingar? Það er líka eftirtektarvert, sem kom fram í ræðu fjmrh., að heimildin til álagningar væri ekki nema af því, sem olíufélögin buðu að lækka olíuna um. Þegar um er að ræða sölu á einni helztu nauðsynjavöru landsmanna, sem framkvæmd er með eins miklum yfirgangi og hér gerist, þá er ekki úr vegi, að þingið bendi stj. á, að rétt sé að láta fara fram opinbera rannsókn í málinu. Hitt er vitanlegt, að um sakamálshöfðun tekur stj. ákvörðun. Það er líka víst, að með opinberri rannsókn hefur stj. miklu betri aðstöðu til þess að afla sér allra gagna en verðlagsn., og það veit ég, að dylst ekki hv. þm. Snæf., svo lögfróður sem hann er. Annars vekur það undrun mína, hve viðkvæmur hv. þm. Snæf. er fyrir opinberri rannsókn á olíufélögin. Hann var ekki svona viðkvæmur fyrir opinberri rannsókn á kollega sinn einn, sem ríkisstj. fyrirskipaði nýlega. Það er sakamálsrannsókn, og er ekki vitað, að þessi maður hafi framið neitt það, sem mundi gera hann að glæpamanni, og hv. þm. Snæf. hefur ekki fundið ástæðu til að mótmæla hér á Alþingi, að þessi rannsókn sé látin fara fram, en þegar um það er að ræða að láta fara fram rannsókn viðvíkjandi því, sem ekki er hægt að sjá, að sé annað en freklegt brot á verðlagsákvæðum landsins, og snertir eina helztu nauðsynjavöru landsmanna, olíuna, þá er eins og komið sé við fínu taugarnar í þessum hv. þm. Mér þykir þetta leitt, af því að ég hafði engar hugmyndir um, að neinir þræðir lægju milli hv. þm. Snæf. og olíufélaganna.



Af undirtektum hæstv. fjmrh. eftir ræðu hv. þm. Ísaf. virtist mér hann taka undir till. Hann virtist því ekki mótfallinn, að Alþingi samþ. sakamálsrannsókn, en þó varð ekki ljóst, að hann gerði sér fulla grein fyrir eðli slíkrar rannsóknar. Hjá hv. þm. Ísaf. hefur ekki heldur komið sá skilningur fram. Með opinberri rannsókn er jafnan átt við sakamálsrannsókn, sem dómari framkvæmir vegna grunar um refsivert framferði. Ég er alveg sammála hæstv. fjmrh. um það, að eðlilegt sé, að viðskiptaráð rannsaki þetta mál ofan í kjölinn og beiti í rannsókninni öllu því valdi, sem því er heimilað að lögum, til að afla sér um það nauðsynlegra gagna. Ef eitthvað saknæmt kemur fram við þá rannsókn, kemur til kasta Alþingis eða ríkisstj. að fyrirskipa sakamálsrannsókn. Það er allt annað eða að ákveða opinbera rannsókn strax, enda tók ég fram, að ég er samþ. 2. lið. till. Hv. þm. Ísaf. fór út í önnur mál, sem ekki snerta þetta, og spurði, hví ég hefði ekki mótmælt rannsókn, sem hafin væri á háskólakennara einum. Ég veit ekki til, að rannsókn sú sé sakamálsrannsókn, því mun fjarri fara, en bezt er fyrir þm. að láta hana liggja í þagnargildi. - Ég vænti þess, að málinu verði frestað og vísað til n.



Ég vil benda á, að það kom fram í upphafi þessa þingfundar, að marga þm. vantaði í d. Þetta er mjög mikilvægt mál og einsdæmi, hvernig því er fram fylgt af sumum þm. Þó að flm. kalli það allra flokka mál, leggur hann mjög undarlegt kapp á að hespa það af án n. Ég skýt því til hæstv. forseta, að hann athugi, hvort eigi er full ástæða til að fresta afgreiðslunni og vísa málinu til nefndar.



Ég vil mótmæla því eindregið, að umr. sé frestað. Ég álít, að ríkisstj. hafi allt of lengi tekið of lint á þessum félögum. Þær eru orðnar nógu margar milljónirnar, sem olíufélögin eru búin að reyta af bátaútveginum. Ég get ekki séð annað en það sé hneyksli að láta dragast að samþ. þessa þáltill. Það liggur fyrir, að ákveðnir menn hér í landi hafa gefið ríkisstj. rangar upplýsingar, beinlínis logið að henni, til þess að ekki kæmist upp um óleyfilega álagningu olíufélaganna, og það er ekki einu sinni farið að láta þau borga sektir fyrir álagninguna, hvað þá meira. Mér þykir það hart, ef Alþingi þorir ekki að láta lögin ganga jafnt yfir alla, þor ir ekki að snerta við olíufélögunum af því, að álitið er, að þau hafi sterka menn erlendis að styðjast við. Samanborið við það, hvernig smákaupmenn hafa orðið fyrir barðinu á l. eða saumakonur, er það hart, ef þetta mál er dregið á langinn viku eftir viku og ekkert fæst gert. Mér finnst sómi Alþingis liggja við, að röggsamlega sé tekið á málinu. Ég tek alveg undir till. þm. Ísaf., að málið sé afgr. án nefndar.



Hver þm., sem vill athuga málið rólega, hlýtur að fallast á, að það fari til n., því að sjálfur ráðh. (BÓ) hefur á þessum fundi látið þau ummæli falla, að sjálfsagt væri, að viðskiptaráð héldi rannsókn sinni áfram. Hann veit, að þar liggur ekkert fyrir, sem er knýjandi ástæða til sakamálsrannsóknar. En hér er farið fram á, að Alþingi fyrirskipi sakamálsrannsókn án rannsóknar viðskiptaráðs, og afgreiðsla slíks máls án n. yrði þinginu varla til sóma. Ég vil enn benda á eitt atriði: Þeir sakbornu hafa alls ekki verið kallaðir á fund sjútvn., þegar hún fjallaði um málið, svo að þeir gætu gefið skýrslu og Alþ. gæti fræðzt um málið frá þeirri hlið. Ráðh. sagði, að af þeim gögnum, sem fyrir lægju, væri ekki unnt að gera sér grein fyrir, hvort um saknæmt atferli væri að ræða. Séu aðilar hins vegar svo sekir, sem ýmsir þm. virðast halda, sýnist manni augljóst, að þeim verði ekki undankomu auðið, þó að málið verði vel athugað og fylgt siðaðra manna venjum.

Flm. (Finnur Jónsson) : Nákvæmni þeirra tveggja lögfræðinga, sem talað hafa í málinu, gengur úr hófi fram. Vitanlega er langt frá, að það sé sama að fyrirskipa rannsókn og að sakfella menn. Ég tel, að framkoma olíufélaganna sé algert einsdæmi, svo að hér sé skjótra aðgerða þörf, og sú framkoma er mjög önnur en hjá verzlunarstétt landsins yfirleitt. Ef Alþingi vill ekki láta sterkustu auðfélögin í landinu troða sig niður, er það skylda þess að taka í taumana. Málið hefur þegar dregizt of lengi. Ef nokkurt skap væri í Alþingi Íslendinga, hefði það átt að afgreiða þetta mál á einum degi og helzt með samhljóða atkvæðum.

Gunnar Thoroddsen Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) bar það á olíufélögin, að þau hefðu farið með lygar, og ætti honum ekki sem ritstjóra Þjóðviljans að blöskra slíkt svo mjög. Hann vill láta l. ganga jafnt yfir alla, en þá ætti hann að greiða atkv. gegn þessari till., því að opinber rannsókn hefur ekki verið gerð í slíku máli hjá neinum öðrum. Þá hef ég aldrei heyrt annað eins og að það sé Alþ. til skammar, að mál fari til n. Þetta er forsmekkur þess réttarfars, sem koma skal hjá kommúnistum. Ef olíufélögin okra nú, ætli þau hafi þá ekki okrað eins, meðan forstjóri í öðru þeirra var flokksmaður hv. þm. Ísaf.? Þá heyrðist ekki orð um olíuokur. Ætli þau hafi ekki líka okrað, meðan sami maður var formaður í flokki hv. 8. þm. Reykv.? Ekkert hljóð úr horni þá um olíuokur. Nei, það, sem sem hér liggur bak við, er ekkert annað en ofsókn á olíufélögin.



Þar kom að því, að þeir sjálfstæðismenn kæmu að sjálfu málinu: þetta sé ofsókn gegn olíufélögunum. En það, sem hér er í rauninni um að ræða, er sókn olíufélaganna innan Sjálfstfl. í þeirri von að drepa málið. Það er góð og gömul aðferð, ef drepa þarf mál, að vísa því til n. Og til hvaða n. á nú að vísa því? Til allshn. vænti ég, ekki satt? Og hver er formaður þeirrar n., er það ekki hv. 2. þm. Eyf. (GÞ)?  (Þrír þm.: Jú)  . Alveg rétt. Við getum ímyndað okkur áhuga hans á að flýta fyrir opinberri rannsókn, þegar hann er búinn að fá málið í n. Þangað var t. d. vísað málinu um eignarnám kvikmyndahúsanna. N. og formaður hennar ætluðu að athuga það mál. Hvað hefur svo gerzt? Það mál hefur af náttúrlegum ástæðum ekki sézt enn. Þegar þetta mál kæmi í n., tækju formaðurinn og hv. þm. Snæf. að tala um, að það þurfi að sýna olíufélögunum sanngirni. Eftir viku yrði haldinn fundur, en þá lægju engar upplýsingar fyrir, svo að málinu yrði frestað. Hálfum mánuði eftir það yrði haldinn annar fundur, en því miður hefðu ekki borizt nein svör frá olíufélögunum, svo að fresta yrði málinu. Þá samþ. allshn. að skrifa olíufélögunum og biðja um svör hið bráðasta. Síðan liði annar hálfur mánuður, þangað til n. tæki málið upp á fundi, - skemmri tími alls en liðinn er, síðan mál kvikmyndahúsanna kom í n., - og þá yrði n. óþolinmóð og skrifaði félögunum mun ákveðnara bréf. Enn liði hálfur mánuður, og enn yrði formaður að tilkynna á fundi, að því miður hefðu olíuhringarnir ekki svarað enn, þrátt fyrir hin ítrekuðu tilmæli. Kannske n. klofnaði þá og meiri hl. vildi krefja hringana svars enn einu sinni, en einir tveir nm. kæmu kannske með nál., en degi síðar en það minnihl.-álit kæmi fram, yrði þinginu slitið. Þetta er bara ein aðferðin til að svæfa málið, þetta mál, sem þjóðin óskar eftir, að sé afgreitt, og ætti að vera búið að afgreiða.



Eftir þessari síðustu ræðu hv. 2. þm. Reykv. mætti ætla, að sakamálsrannsókninni ætti að beina gegn mér. Hann er búinn að hringla úr einu máli í annað, eins og þessi till. sé að gera hann alveg hringavitlausan. Ég vil beina því til meðnm. minna í allshn., þar á meðal flokksbróður hv. 8. þm. Reykv., hvort þeir hafi rekið sig á, að n. brygðist skyldu sinni að athuga og afgreiða mál, af því að ég stingi þeim undir stól. Málið um eignarnám kvikmyndahúsanna hefur þar verið rætt og er í athugun. Þm. vildi gera mig tortryggilegan í sambandi við þetta mál, ég vildi ná því í allshn. til að svæfa það. Málið á að vera í þeirri n.

Sjútvn. kemur það líklega ekkert við?

Vitanlega treysti ég mér betur en formanni sjútvn. til að fjalla um þetta mál.

Málið hefur tvisvar verið athugað í sjútvn. og n. verið alveg sammála ríkisstj.

. Málið er mjög einstætt, og ég hef ekki þekkt það, að stórmál, sem slíkur ágreiningur er um, mættu ekki fara til n. Ef það sýndi sig síðar, að ekki hefði verið grundvöllur til að hefja opinbera rannsókn í þessu máli, væri slík framkoma Alþingis óverjandi að láta nú þegar leiða forstjórana fyrir sakadómara. Það væri blettur á þinginu. Ég vil endurtaka þau tilmæli, að forseti, sem í þessu tilfelli er varaforseti og hefur áður á fundinum frestað máli vegna þess, að þm. eru fjarverandi, - að hann fresti þessu máli, þangað til d. er fullskipuð.



Þessi varnarbarátta hv. þm. Snæf. og hv. 2. þm. Eyf. fyrir olíufélögin er sveipuð í mjúkar umbúðir. Það er ofur einfaldlega farið fram á athugun í n., því að um svo athugavert lögfræðilegt atriði sé að ræða. Það er rétt, að það komi fram, hvaða meðferð málið er þegar búið að fá. Ríkisstj. hefur tvívegis gefið sjútvn. beggja d. skýrslu um málið, og málið hefur verið rætt í öllum þingflokkum. Loks hefur stj. gefið skýrslu í þ., og málið hefur verið rætt þar. Það hefur því fengið mjög rækilega þingmeðferð, og það er ekki út í bláinn að koma með till., sem reist er á þessu. En það er því gersamlega tilefnislaust að krefjast þess nú, að málinu sé vísað til nýrrar athugunar. Annar verjandi málsins, hv. þm. Snæf., hefur lagt fram ágæta till., að fram fari rannsókn á annarri mikilli stofnun, mjólkursamsölunni, svo að ég skil ekki, á hverju byggist þessi mikla viðkvæmni gagnvart olíufélögunum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en vil eindregið mótmæla því, að málinu verði frestað með því að taka það af dagskrá eða vísa því til nefndar.



Ég ætlaði mér ekki að taka þátt í umr., en hv. 2. þm. Eyf. dró mig inn í þær og hélt því fram, að mér væri kunnugt um, að þær ásakanir, sem hv. 2. þm. Reykv. kom fram með á hendur honum sem form. allshn., væru ekki á rökum reistar. Ég skal ekki deila á hann, þó að dregizt hafi afgreiðsla bíómálsins, en ég veit, að hún hefur dregizt allt um of. Það hefur verið leitað umsagnar nokkurra manna og samþ. að láta rannsaka l. um þetta mál á Norðurlöndum, en svo fundust ekki í háskólanum norsku l., en sænsku og dönsku l. voru borin saman, og svo var farið að tala um, að bráðum mundi kannske koma fram frv. um bíórekstur. Ég veit ekki, hvað verður, en ég veit, að hann getur ekki ætlazt til, að nm. beri það, að hann hafi lagt kapp á afgreiðslu málsins. Ef ofan á verður að vísa málinu, sem hér liggur fyrir, til n., má það ekki vera allshn., því að svo virðist sem form. n. og hv. þm. Snæf. hafi ákveðnar skoðanir í þessu máli. Hv. þm. Snæf. fullyrti, að hér væri um ofsókn gegn olíufélögunum að ræða, frekari vitna þarf ekki við. Ég held, þegar ég hef heyrt álit þessara tveggja þm., að ég geti nokkurn veginn séð fyrir, hvernig fer í n., og ég get sagt það, að mér þætti ekki ólíklegt, ef málið kæmi fyrir allshn., að kallaðir yrðu fulltrúar úr olíufélögunum og lagt mest upp úr framburði þeirra. Það var fyrir skömmu mál um eignarnámsheimild fyrir n. Það upplýstist, að á þ. átti sæti einn af eigendum landsins, sem taka átti eignarnámi, og hann var kallaður á fund allshn. Það varð ofan á að fara mest eftir því, sem þessi jarðeigandi sagði, en hafa að engu vilja bæjarstj., sem skipuð var öllum flokkum. Ég er anzi hræddur um, að eins gæti farið um þetta mál, að hv. 2. þm. Eyf. og hv. þm. Snæf. krefji til fulltrúa frá olíufélögunum og taki allt trúanlegt, sem þeir segði, - Málið liggur þegar svo skýrt fyrir, að ástæðulaust er að þvæla því til nefndar. Ég vil segja út af orðum hv. þm. Snæf., að honum fatast stundum, þegar hann er að tala um pólitík, þó að löglærður sé, og slær út í fyrir honum. Það er kunnugt, að hann hefur haldið ræður og skrifað greinar, þar sem hann býðst til að verja tvö mismunandi sjónarmið. Ég hugsa, að honum dytti ekki í hug á almenna vísu að vera báðum aðilum jafntrúr, enda kemur það fram hjá honum, að í þessu máli talar hans pólitíska samvizka, og þó að hann tali um að vera allra fulltrúi, kemur það fram, að hann lítur fyrst og fremst á málstað þessara auðhringa og fullyrðir, að um ofsókn sé að ræða á hendur þeim. Ég legg áherzlu á, að þetta mál verði afgr. nú þegar, en fari það til n., vil ég, að það sé sjútvn.

Forseti (EmJ) : Þess hefur verið óskað, að málinu verði frestað og beðið eftir þeim, sem fjarstaddir eru, en það eru 5 menn. Einn þeirra er aðalforseti d., sem hefur ákveðið málið á dagskrána og til afgreiðslu að sér fjarverandi, en annar meðflm. að till., sem liggur fyrir, og tel ég vafa á, að þeim sé þökk á frestun af þeim orsökum, að þeir eru ekki viðstaddir. Þar sem flm. mótmæla líka eindregið frestun, vil ég láta fara fram atkvgr.



Ég hef ekki blandað mér í umr., en mér komu ummæli hæstv. forseta á óvart. Hann upplýsti, að hér vantaði 5 þm., sem hafa ekki lögmæt forföll. Þó að þeir fari til að halda stjórnarfundi, eru það ekki lögmæt forföll. Það er ekki einu sinni leyfilegt að ræða ákveðin mál, af því að þeir eru fjarstaddir, en hvernig má það samræmast hinu, að teknar séu ákvarðanir í svona miklu deilumáli, án þess að þeir séu við? Ég efast ekki um, að a. m. k. sumir hinna fjarstöddu þm. mundu telja máli skipta, að hæstv. ráðh. skýrir beinlínis frá því hér í viðurvist okkar, að frá hans hendi liggi ekki fyrir neinn grundvöllur um það, hvort slík rannsókn, sem hér er um að ræða, sé réttmæt eða ekki. Eftir að ég hef heyrt það, er ég ekki bær um að heimta sakamálsrannsókn á vissa borgara í landinu, og það er kannske einsdæmi, að Alþ. taki sig fram um slíkt. Hæstv. forseti sagðist ekki vita, hvort þeim þm., sem fjarstaddir eru, væri nokkur greiði ger með því, að beðið væri með málið. Ég veit það ekki heldur, en ég veit, að öðrum mönnum hér í d. er greiði ger með því, að þeir segi sína skoðun með atkv. sínu. Ég treysti mér ekki til að ákveða sakamálsrannsókn á meðborgara mína, og ég sé ekki, að neinn voði sé fyrir dyrum, þó að málið bíði til mánudags. Ég skora á hæstv. forseta að taka til nýrrar athugunar, hvort hann sér sér ekki fært að verða við ósk um frestun. Ég veit ekki, hvenær þessir fjarstöddu þm. geta mætt. E. t. v. gætu þeir mætt á fundi á morgun, þó að laugardagur sé.

Forseti (EmJ): Það gætir misskilnings bæði hjá hv. þm. G.-K. og hv. 2. þm. Eyf., að málum hafi verið frestað í dag vegna fjarvistar þm. Allt hefur verið afgreitt í röð, sem á dagskránni er, nema fyrsta málið, sem var skotið aftur fyrir samkv. ósk form. landbn. Mér var ekki kunnugt nema fyrir örstuttri stundu, að þessir þm. yrðu fjarstaddir í dag. Það má vera, að rétt sé, að alltaf kæmu allir til atkvgr., og mér þætti það ákjósanlegast. En ég ætla, að það sé mikil undantekning, að atkvgr. sé ekki látin fara fram af þeim sökum, og ég vil á ný benda á, að aðalforseti d. hefur búið svo um dagskrána, að hann ætlaðist til, að þetta mál gengi fram.

Dómsmrh. (Einar Arnórsson) : Ég veit ekki enn, hvort till. verður rædd aftur í d., og vil því segja nokkur orð um hana til þess að lýsa því, hvernig ég skil hana. Ég hygg, að menn skilji það á mismunandi hátt, hvað sé opinber rannsókn. Frá lagalegu sjónarmiði þýðir það rannsókn, sem er framkvæmd af manni með dómsvaldi. Ef þessi till. verður samþ., á ég annaðhvort að fela sakadómara rannsóknina eða skipa sérstaka rannsóknarn. Ef þetta er ekki réttur skilningur hjá mér, væri ég þakklátur flm. fyrir að leiðrétta hann.



Ég átti ekki við, að mál, sem eru á dagskránni, hafi verið tekin út, heldur hefur mér verið tjáð, að mál hafi ekki komizt á dagskrá vegna fjarvistar þm. Ef hæstv. forseti lætur ganga til atkv. nú, getur hann neytt þm. til að greiða atkv. á móti rannsókn, þó að þeir ella, að fengnum upplýsingum, teldu rétt að láta hana fara fram. Ég er ekki viss um afstöðu þeirra þm., sem fjarstaddir eru. Kannske teldu þeir rétt að greiða atkv., eftir að fallin eru ummæli frá hlutaðeigandi ráðh. á þá lund, að hann telji ekki málið nægilega undirbúið, til þess að fyrir liggi grundvöllur undir sakamálsrannsókn. En ég vil ekki vera settur í það.

Forseti (EmJ) : Það er ekki mitt að skera úr því, hvað d. finnst sæmilegt eða ósæmilegt. Hún verður að gera það sjálf.



Þótt ég leggi áherzlu á að hraða afgreiðslu þessarar till., vil ég samt ekki varna henni þinglegrar meðferðar, og í því trausti, að hv. n. hraði afgreiðslu hennar, segi ég já.