Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg þykist ekki þurfa margt að segja, og læt mjer nægja að vísa til framsöguræðu minnar við 1. umr. þessa máls, En þó vil jeg taka fram, vegna hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), að þetta mál mun ekki verða látið fara út úr deildinni án þess að álit háskólaráðsins verði áður birt. Annars er hv.þdm. guðvelkomið að leika áfram þessa komediu, sem þeir nú hafa byrjað á við atkvgr. um síðasta mál, en vita mega þeir það, að alt slíkt spyrst út til þjóðarinnar.

Bjarni Jónsson Það var gott, að hann nefndi „komediu“, þessi hv. sparnaðarmaður (S. St.), sem nú settist niður, því hann er einmitt sjálfur höfuð-„komediant“ deildarinnar, eins og jeg skal þegar færa rök fyrir. Hann sagði enga þörf á þessum tveim embættum, sem nú er á dagskrá að skera niður, en jeg mun nú sanna, að full þörf er á því embættinu, sem nú er um rætt. Af hinu hefi jeg ekki skift mjer annað en það að greiða atkv. á móti fyrirsögn þess ágæta frv. En svo er nú um starf þess manns, er aftekinn var, að grísku og latínu verður að kenna eftir sem áður, og eitthvað verður að borga fyrir kensluna. Og hvað sparast þá, þegar við lausakensluna bætast eftirlaun þess mannsins, sem af var tekinn? Það er reikningsdæmi handa þeim, þessum sparnaðarfjármálavitringum. Við slíka ráðstöfun sem þessa mundi landið spara sjer það að þurfa að taka við vinnu mannsins, en borga fyrir það jafnmikið og á meðan maðurinn vann fyrir launum sínum. Þetta er sparnaðurinn. Þetta er að leika gamanleik, og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) má vita, að þótt hann sje hlaupinn úr sæti sínu, þá spyrst það til Norður-Ísfirðinga, hvernig hann leikur. Hann sagði líka, að haldnir væru allir samningar við þessa menn, og er það alldrjúglega mælt í garð Guðmundar Finnbogasonar, sem allir dómstólar myndu dæma, að svikin væru loforð á, því þetta embætti, sem um er að ræða, er við hans nafn bundið. Jafnvel þótt Alþingi ákvæði að greiða Guðm. Finnbogasyni full laun, þá bregður það loforði við hann samt. Honum var veitt þetta embætti til þess að hann fengi þar að starfa og njóta sín, og það er það, sem hann vill gera einnig framvegis. Þetta frv. er því svo langt frá því að vera efndir á loforðum þingsins, er það gaf þegar embættið var stofnað, að það eru miklu fremur svik af versta tagi. Jeg býst að vísu við, að þótt þetta þing láti sjer sæma að svifta þennan ágæta mann tekjum sínum, og þótt því tækist það, að hann deyi ekki fyrir það úr hungri, en slík óorðheldni sem þetta er ekki sæmandi neinum einstökum manni, hvað þá Alþingi Íslendinga. En ef hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) telur rjett og sæmilegt, að Alþingi verði talinn sá aðili, sem verst heldur orð sín, þá hann um það og þeir hv. þingm., sem honum fylgja að málum. En hitt veit jeg, að bændur kjósa ekki það orð á Alþingi, að það haldi ekki gefin loforð. Og hann má vera viss um, að svona mál frjettist, og mun hvergi mælast vel fyrir. Þá þarf jeg einnig að reka ofan í hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) illmæli nokkur um Guðm. Finnbogason, er hann ljet falla við 1. umr. þessa máls. Hann sagði, að aðalstarf þessa manns við háskólann væri að koma þangað til þess að fullvissa sig um, að kenslustofurnar væru tómar. Þetta eru hörð orð um fjarverandi mann, jafnvel þótt sönn væru. En harðari eru þau samt, þar sem enginn flugufótur er fyrir þeim, eins og jeg brátt mun sanna, og ekki síst þar sem það er bæði þingöldungur og prestur, sem ber sjer þau í munn. Og það gæti orðið honum hættuspil, ef það frjettist, og það mun frjettast, að hann hafi skrökvað á saklausan mann hjer í deildinni. Jeg skal nú, til þess að sanna mál mitt, gefa stutt yfirlit yfir starf Guðm. Finnbogasonar síðan hann var skipaður í embættið: Ár 1917–18: a) Las með nemendum guðfræðideildar trúarbragðasálarfræði, og lagði þá til grundvallar „Varieties of religious Experience“, og hafði 7–8 áheyrendur stöðugt. - b) Hafði sálarfræðitilraunir, með sama nemendafjölda. - c) Hjelt almenna fyrirlestra um gáfnapróf fyrir fullu húsi. - d) Hjelt almenna fyrirlestra um fagurfræði, er hafa komið út og kallast: Frá sjónarheimi. Ár 1918–19: a) Las hann með stúdentum og hjelt fyrirlestra um frásögn og vitni (Psykologie der Aussage), og hafði ávalt 7–8 áheyrendur, enda er lögfræðingum svo að segja lífsnauðsyn að kynna sjer slíkt og þekkja það. - b) Hjelt almenna fyrirlestra um sálarfræði námsins fyrir fullu húsi. - c) Hafði æfingar með stúdentum í notkun bóka og bókasafna, og voru þær æfingar mjög vel sóttar. - d) Kendi stúdentum um samband sálar og líkama og lagði til grundvallar „Body and Mind“ eftir McDougall, og mun þar aldrei hafa haft færri en 10 áheyrendur. Ár 1919–20: a) Hjelt almenna fyrirlestra um skipulag vinnunnar, vel sótta að vanda. - b) Hjelt áfram að lesa með stúdentum „Body and Mind“. - c) Veitti lögfræðingum kenslu í glæpamannasálarfræði, þeirri grein, sem hv.frsm. (S. St.) hjelt ekki vera hagnýta sálarfræði. En flestir hv.þm. munu kunna skil á því, að þetta er sálarfræði, og það sálarfræði, sem öllum dómurum er nauðsynlegt að kunna, þótt hv.frsm. viti ekki slíkt. Ár 1920–21: a) Hjelt almenna fyrirlestra um áhrif veðráttu og loftslags á sálarlíf manna, sem hann hefir síðan gefið út sem fylgirit háskólabókarinnar. Hafði hann fult hús að vanda. - b) Hafði sálarfræðitilraunir og gáfnapróf með nokkrum stúdentum háskólans. - c) Las aftur með stúdentum trúarsálarfræði og lagði til grundvallar „Varieties of religious Experience“, sömu bók sem 1917–18. Nú heldur hann fyrirlestra um samlífið og þjóðarandann, og hefir mikla aðsókn. Einnig hefir hann tilraunir með einu kandidatsefni og kennir honum tilraunasálarfræði o. fl. Þá heldur hann og fyrirlestra: Yfirlit yfir hagnýta sálarfræði. Það er svo langt frá því, að orð hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sjeu sönn, að altaf hefir verið mikil aðsókn til þessa manns og að sumum fyrirlestrum hans hefir hún verið afarmikil. Út af þeim reikningi, sem færður hefir verið fram hjer í Nd. um það, hve fáir sjeu fastir nemendur hjá þessum manni, vil jeg minna á það, að við erlenda háskóla, sem eru mörgum sinn um stærri, eru oft fáir nemendur. Skal jeg geta þess, að kennarinn í slafneskum málum í Kaupmannahafnarháskóla hafði um tíma að eins 2 nemendur, og var annar þeirra Íslendingur. Og þegar jeg gekk til grískuæfinga undir próf, vorum við að eins 6 saman. Jafnvel við slíkt háskólabákn sem Berlínarháskóla, eru oft ekki meira en 15–16 nemendur viðstaddir fyrirlestra, sem, eru sjerstaklegs efnis. Jeg vil bæta því við, að þótt svo hefði mátt segja, að embættið hafi ekki verið nauðsynlegt, þegar það var stofnað, þá verður slíkt ekki sagt nú, þar sem háskólinn er búinn að setja reglugerð um próf í þeirri grein, sem þessi maður kennir. Og þó að ekki sje þar nema einn nemandi nú sem stendur, þá geta þeir fljótlega orðið fleiri. Er ekki ólíklegt, að efnaðir menn, sem ekki kæra sig um að lesa til embættis, muni einmitt lesa í þessari deild, sjer til menta, og jafnvel taka þaðan próf. Jeg hygg, ef frv. háttv. sparnaðarnefndar verður samþ., að þá megi ætlast til þess, að háskólinn fari að gefa út bækling með sama titli og einhver sjúklingur á Vífilsstöðum, sem kallar sig Holt. Rit hans hjet „Stýfðir vængir“. Sparnaðarnefndin vill stýfa af háskólanum fjaðrirnar. Og fulltrúar þjóðarinnar láta sjer sæma að horfa á og rjetta hönd að því göfuga verki. Þá sagði hv.frsm. (S. St.), að Guðmundur Finnbogason hefði ekkert gert fyrir vinnubrögð í landinu síðan hann varð prófessor. Jeg veit, að þetta eru ósannindi hjá hv.frsm. (S. St.), og jeg hygg, að það sjeu vísvitandi ósannindi. Jeg hefi hjer í höndum „Lögrjettu“ frá 1918, þar sem er grein um móvinslu eftir þennan mann og Gísla Guðmundsson. Er það stórmerkileg grein. Og ef hv.þm. halda, að hún sje heimska ein, af því að hún er eftir íslenska menn, þá vil jeg benda á, að í Noregi hafa menn síðar gert þessar sömu uppgötvanir, sem getið er um í greininni. Árið eftir samdi hann leiðbeiningar um kappslátt og gekst fyrir kappsláttumótum á ýmsum stöðum. Þá dvaldi hann og um tíma á Siglufirði og rannsakaði aðferðir við síldarvinnu, og skrifaði bækling um það efni. Árið 1920 ritaði hann í Skírni ítarlegar greinar um ráðningaskrifstofur og um kapp og met. En síðastliðið sumar gat hann ekki sint þessu starfi, vegna þess, að hann hafði þá ærið að starfa í mentamálanefndinni. Nú er því starfi lokið, enda hefir Guðmundur nú komist að samningum við Fiskiþingið og útgerðarmannafjelagið um að þau hvort um sig, skipuðu einn mann til þess, ásamt honum (Guðmundi), að rannsaka alla fiskvinnu á landinu. Hafa fjelögin orðið vel við þessari málaleitun og skipað þá Jón Bergsveinsson og Þorgeir Pálsson í þessa nefnd. Jeg endurtek það því, að hv.þm.N.-Ísf. hefir farið með vísvitandi ósannindi, einnig um þessa hlið á starfsemi Guðmundar Finnbogasonar.  Jeg er sannfærður um, að þeir hv.þm., sem greiða atkv. með afnámi þessa embættis, gera það á móti einhverri skárri rödd í brjósti sínu, því að það eru svik við þennan mann, svik, sem hljóta að frjettast og setja blett á þetta þing og þá menn, sem hafa ljeð þessu atkv. sitt.

Stefán Stefánsson Brtt. á þskj. 38 hefi jeg flutt eftir eindregnum og endurteknum áskorunum Siglfirðinga. - Bæði í fyrra og aftur nú í vetur skoruðu þeir, með öllum atkv. á fundi, á okkur þm. Eyf. að koma því til vegar, að Siglufjörður yrði gerður að sjerstöku kjördæmi. Jeg hreyfði þessu ekki í fyrra, af því að þá var ekkert reynt að hreyfa við kjördæmaskipuninni í landinu, en úr því að nú var farið að eiga við það mál, þá þótti mjer sjálfsagt að sitja ekki hjá aðgerðalaus. Siglufjörður er, eins og hv.þm. vita, mjög afskekt hjerað, og samgöngur eru þaðan eða þangað mjög litlar, nema sjóleiðina. Áhugamál þeirra, sem kaupstaðinn byggja, eru og önnur og ólík annara íbúa kjördæmisins, og valda því að ýmsu leyti ólíkir atvinnuvegir. Síldveiðin er sjerkennilegasti atvinnuvegur Siglfirðinga og um leið sá helsti. Safnast þangað fólk svo hundruðum skiftir víðsvegar að, meðan veiðin stendur, til þess að starfa að þessum atvinnuvegi, og mikill fjöldi kaupstaðarbúa vinnur að honum. Annarsstaðar í kjördæminu er þessi veiði lítið stunduð. Skipaútgerð er einnig talsverð á Siglufirði, en hvergi neitt að ráði annarsstaðar í kjördæminu. Árið 1920 voru verslanir þar 19 að tölu, en eiginlega ekki nema 4 annarsstaðar í kjördæminu. Af þessu má sjá, að erfitt er fyrir þm. Eyf. að vinna fyrir kjördæmi sitt, án þess að það komi að einhverju leyti í bága við hina aðra hluta kjördæmisins, og miðað við fólksfjölda hafa Siglfirðingar sanngirniskröfu til að vera sjerstakt kjördæmi, þar sem við síðasta manntal var þar 1128 manns, en t. d. á Seyðisfirði að eins um 870, og í Norður-Þingeyjarsýslu eitthvað líkt og á Siglufirði. Þetta, og svo hin sjerstöku áhugamál kaupstaðarins, sýna, að hann á kröfu til þessa. Þá má og láta þess getið, að þarna búa mjög svo mikilshugar og dugandi menn, sem hafa bæði mörg framfarafyrirtæki að vinna að og hugsa sjer að leggja út í þau enn stórskornari, þegar sjer fram úr mestu fjárkreppunni, og svo mikið er víst, að jafnaðarreikningur bæjarsjóðsins er margfaldur móts við reikninga ýmsra sýslna. En um aðalfv. er það að segja, að jeg tel fulla sanngirni á því, að Hafnarfjörður fái sjerstakan þm. Þar er tvöfalt fleira fólk en á Siglufirði, og auðvitað með öllu sjerskilinn fjárhagur og þar af leiðandi sjerstök og sjerskilin áhugamál, sem annara kaupstaða, en aftur eru staðhættir og atvinnuvegir eigi eins sjerstæðir og á Siglufirði, og er því auðsæilega rjett, að sama verði látið yfir báða ganga. Jeg vona því, að háttv. deild samþ. frv. með brtt. minni, á þskj. 38.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg tel ekki rjett að eyða miklum tíma í þetta mál. Svo sem sjá má af nál., sá meiri hl. nefndarinnar sjer ekki fært að leggja til við hv. deild, að frv. verði samþ. Er það meðfram af sparnaðarástæðum. Hver nýr þm. kostar nýjar fjárhæðir. Enn fremur þótti nefndinni varhugaverð fjölgun þm. í einstökum kjördæmum, þar sem alla kjördæmaskipunina á að endurskoða (sbr. þál. frá 1920). Nefndin viðurkennir, að krafa Hafnarfjarðar er sanngjörn, en mörg hjeruð hafa svipaðar kröfur fram að bera. Má þar til nefna Árnessýslu, sem hefir yfir 6000 manns, og eru þar á meðal tvö kauptún með hátt á annað þúsund manns. Mjer virtist hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) gera það mest af kurteisi við kjósendur sína á Siglufirði að vera að bera fram brtt. á þskj. 38. En þá verð jeg að segja, að Hafnarfjörður stendur nær. Hann hefir t. d. meira en tvöfalda íbúatölu á við Siglufjörð. Fleiri orðum hefi jeg ekki hugsað mjer að eyða að þessu máli.

Jón Baldvinsson Háttv. flm. þessa frv. og frsm. minni hl. allshn. (E. Þ.) er veikur í dag og getur því ekki mælt fyrir frv. sínu. Hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) hefir nú lítils háttar minst á rjettarkröfu Hafnarfjarðar til þess að hafa þm., og vildi jeg taka í þann streng líka. Það er engin ástæða gegn þessu frv., þó að talað hafi verið um að endurskoða alla kjördæmaskipun landsins. Það er aldrei rjett að fresta því að gera rjett. Þar við bætist og, að fyrverandi forsrh. (J. M.) taldi nokkrum vandkvæðum bundið að koma þeirri endurskoðun fram. Hafnarfjörður er nú orðinn einn af stærstu kaupstöðunum, næstur Reykjavík að stærð, og er í örum vexti. Hann er þannig í sveit settur, að menn hafa þar alls eigi sömu áhugamál og aðrir íbúar kjördæmisins. Hjer er um ekkert annað að ræða en fullkomið sanngirnismál og rjettlætis, og jeg vona, að hv. deild hafi ekkert annað fyrir augum, þegar hún nú fellir atkv. um þetta mál.

Björn Hallsson Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, og fyrir þeim fyrirvara vildi jeg gera grein. Jeg var ekki ósamþykkur niðurstöðu nál., en mjer líkaði ekki orðalag þess. Mjer fanst, að út úr því mætti draga það, að meiri hl. væri samþykkur fjölgun þm. yfirleitt, þegar hin væntanlega endurskoðun kjördæmaskipunarinnar fer fram. Það vildi jeg ekki gefa í skyn. Jeg er á móti fjölgun þm. Það veldur kostnaðarauka, bæði vegna launa og líka vegna langra umr.Umr. virðast verða því lengri, sem fleiri eru saman í deild, og er líklega eðlilegt. Aftur eru lítil líkindi til, að fjölgun þm. bæti meðferð mála eða niðurstöður, eða verði þess valdandi, að meiru verði afkastað á skemri tíma. Í þessu sambandi má benda á þm.-fjölda í hvorri deild. Hjer í hv.Nd. eru helmingi fleiri þm. en í hv.Ed. og verður ekki um það deilt, að hjer er miklu meira en helmingi meira flutt af óþörfum, eða að minsta kosti mismunandi þörfum, ræðum en í Ed. Aftur á móti verður ekki sagt, að Ed. vinni ver að niðurstöðum mála en við hjer í Nd. Yfirleitt hefir allur ræðufjöldinn hjer í deildinni lítil áhrif á úrslit málanna. Það er margreynt. Þó er jeg ekki á móti þessari umræddu endurskoðun kjördæmaskiftingarinnar, og teldi jeg þá breytingu heppilegasta, að tvímenningskjördæmum væri skift og landið alt gert að tómum einmenningskjördæmum, og væri þá reynt að láta þá lenda saman, er skyldasta atvinnuvegi stunda. Þyrfti þá ekki endilega að binda sig við sýslutakmörk eða takmörk gömlu kjördæmanna. Þetta mundi verða til hagræðis á margan hátt. Kjördæmin yrðu minni og auðveldari yfirferðar til fundahalda, og þá væri líka úr vegi rutt þeim örðugleika, sem oft hefir brytt á í tvímenningskjördæmunum, að illa hefir gengið að fá samstæða frambjóðendur. Þó að hlutfallskosningar þyki að ýmsu leyti góðar, þá hafa þær þó ókosti; t. d. yrðu kjördæmin, vegna víðáttu, erfið fyrir þm. og frambjóðendur til fundarhalda o. fl. Annars er það venjulega kjósendafjöldinn, sem fram er færður sem aðalástæða fyrir þm.fjölgun, en á það má ekki eingöngu horfa. Verður í því sambandi einnig að athuga, hvernig hjeruðum er í sveit komið. Hafnarfjörður er vel settur. Hann er skamt frá þingstaðnum, en Siglufjörður langt í burtu og hefir auk þess nokkra sjerstöðu sem útgerðarstaður. Væri því frekar ástæða til að láta Siglufjörð fá þm. en Hafnarfjörð.

Magnús Jónsson Af því að það hefir nú komið tvisvar fyrir með stuttu millibili, að hv.allshn. hefir lagst á móti smábreytingum sökum þess, að við borð liggi breytingar og endurskoðun á stærri lagabálkum, er þetta heyri undir, þá vil jeg nota þetta tækifæri til þess að mótmæla þessari röksemd. Ef breytingin er til bóta og vafalaust er um það, að hún verði tekin upp í lögin, þá er lítið vit í að draga að gera hana. Held jeg, ef rannsakað væri, hvað mikið stjórninni hefir undanfarið verið falið með dagskrám og þál.till., að koma mundi í ljós, að þeir væru allmargir lagabálkarnir, sem koma eigi bráðum og að flestum smáumbótum mætti granda með þessari röksemd, að stærri lagabálkur um þetta efni væri á döfinni. En það er nú reynslan, að það hefir stundum dregist æðilengi, að nokkur gangskör væri gerð að málunum. Jeg mun því ekki hagga mínu atkv. vegna þessara röksemda. Annars vil jeg taka það fram, að jeg er með frv., en móti brtt., þó ekki af sömu ástæðu og hv.allshn., heldur af því, að jeg er á móti málinu í sjálfu sjer, því að jeg býst ekki við því, þó að kjördæmaskipunin væri endurskoðuð, að Siglufjörður fengi þm., nema ef um stórkostlega fjölgun þm. væri að ræða. Öðru máli gegnir um Hafnarfjörð. Hann er 2. eða 3. fjölmennasti kaupstaðurinn og fengi því áreiðanlega þm., enda mesta ranglæti, að Seyðisfjörður, sem að eins hefir 900 íbúa, skuli hafa þm., en Hafnarfj. engan. Þetta mundi því áreiðanlega koma í einn stað niður. Hafnarfjörður fengi þm., þó að hann væri dreginn á því, nema því að eins, að alveg nýtt kjördæmaskipulag væri upp tekið, t. d. fá, afarstór kjördæmi með hlutfallskosningum, en þá yrði hvort sem er öllu að umturna, og gæti engan skaða gert, þó að búið væri að uppfylla þessa rjettlætiskröfu Hafnfirðinga. Tel jeg því, að ekki sje rjett að fella þetta frv.

Jón Þorláksson Það er misskilningur hjá hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), ef hann hefir fengið það út úr nál. eða ummælum frsm. (Gunn. S.), að meiri hl. allshn. sje ekki á móti málinu að efni til. Fyrir mitt leyti get jeg sagt, að jeg er ekki mótfallinn því, að Hafnarfjörður fái þm., en því er jeg mótfallinn, að jafnmannfá sýsla og Kjósarsýsla er verði sjerstakt kjördæmi. - Sveitahjeruðin standa vel að vígi eins og nú er með þm.-fjölda, og væri miklu meiri ástæða til að bæta við þm. fyrir kaupstaðina, t. d. Siglufjörð, því að sjávarútvegurinn er nú fyrir borð borinn um fulltrúatölu í þinginu.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg vil að eins láta þess getið, að jeg er fylgjandi meiri hl. hv.allshn. í því að láta þetta frv. ekki ná fram að ganga. Sannast að segja lít jeg svo á, að þm. þurfi ekki að vera fleiri en þeir eru nú, en hins vegar þarf að koma rjettlátari skipun á kjördæmin. En eigi ávalt að bæta við þm.töluna, ef óánægja heyrist úr einhverju horni, þá getur sú tala með tímanum orðið feikilega há.

Stefán Stefánsson Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) virtist ætlast til þess, að jeg, sem sparnaðarmaður, flytti ekki svona lagaðar till., en jeg vil segja honum það, að jeg er ekki svo mikill sparnaðarmaður, að jeg hiki við að flytja fram rjettmætar og sanngjarnar kröfur kjósenda, þó að þær kunni að hafa einhver útlát í för með sjer. Sami hv.þm. (Gunn. S.) gerði þess engan mun, þó að kaupstaðurinn hefði sjerstaka bæjarstjórn, og fanst hann í engu eiga meiri rjett en Árnessýsla til þess að bæta þm. við. Það er þó auðsætt hverjum skynsömum manni, að hjer stendur alt öðruvísi á. Auk þess, sem kaupstaðurinn hefir sjerstaka stjórn og aðskilinn fjárhag, eru atvinnuvegir hans alt aðrir en hins hluta kjördæmisins, en í Árnessýslu eru atvinnuvegirnir hinir sömu um alla sýsluna. Jeg vil þakka hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) hans góðu undirtektir, og raunar hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) líka, en þó ekki nema að nokkru leyti, því að hann tjáði sig mótfallinn brtt. mínum. Háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) talaði um þann geipikostnað, sem mundi leiða af þessu við prentun Alþt., umræðupartsins, en það verð jeg að segja, að eigi bæirnir rjettlætiskröfu á því að fá þm., þá eru svona röksemdir fánýtar.

Magnús Jónsson Jeg sje það af ræðu hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að við erum í raun rjettri sammála. En þess hefði jeg óskað, að hann hefði beitt áhrifum sínum í nefndinni, svo að þetta sæist í nál. Nefndin gat hæglega mælt með frv., en á móti brtt., en í stað þess hefir hún skorið þann rjettláta niður með hinum rangláta. En þeirri fyrirspurn vil jeg beina til hæstv.forsrh. (S. E.), hvort nokkur líkindi muni vera til þess, að Hafnarfjörður fengi ekki þm., þegar endurskoðun kjördæmaskipunarinnar fer fram.

Jón Baldvinsson Hv. 2. þm.N.-M. (B. H.) hafði ekki trú á því, að niðurstaðan mundi verða neitt betri, þó að þm. yrði fjölgað, en hann verður að gæta þess, að viðfangsefnum fjölgar stöðugt, og mörg stór vandamál bætast við, svo að ekki er óeðlilegt, þó að þm. fjölgaði, og þegar gætt er hinna auknu starfa þingsins á síðustu árum, hygg jeg, að ekki verði sagt með nokkrum sanni, að þm. starfi minna eða ver en áður. Jeg skal leiða hjá mjer að tala um einmenningskjördæmin, sem hv.þm. (B. H.) var svo hrifinn af, en rjettara hygg jeg, að kjördæmin sjeu höfð fá, en stór. Afstaða hæstv.forsrh. (S. E.) þótti mjer leiðinleg, og ekkert nefndi hann, að stjórnin mundi gera gangskör að því að endurskoða kjördæmaskipunina. Fyrv. stjórn gerði ekkert í því, en jeg vona nú samt, að þessi hv. stjórn geri betur en ætla mátti af orðum hæstv.forsrh. (S. E.) og leggi fyrir næsta þing breytingu á kjördæmaskipuninni, sem bæti úr verstu göllunum á núverandi skipulagi.

Jón Þorláksson Jeg vil að eins láta þess getið, hvers vegna jeg flutti ekki brtt. við frv., í þá átt, að Hafnarfjörður yrði eitt kjördæmi og Gullbringu- og Kjósarsýsla annað. Jeg gerði það ekki vegna þess, að jeg áleit mig þar ekki rjettan aðilja þeirra mála, og einnig vegna þess, að það mun vera á móti vilja meiri hl. kjósenda þeirra kjördæma, sem farið er fram á að skifta. Allshn. hefir sýnt það, að hún er ekki á móti því að skifta tvímenningskjördæmi í einmennings, ef kjósendur æskja þess, en hitt er alt annað, ef skifta á tvímenningskjördæmi í 2 kjördæmi að nauðugum meiri hl. kjósenda kjördæmisins.

Björn Hallsson Hv. l.þm. Eyf. (St.St.) hneykslaðist mjög á því, að jeg skyldi minnast á það, að umræðuparturinn yrði lengri, ef þm. yrði fjölgað, en hins gætti hann eigi, að þetta var að eins aukaatriði fyrir mjer, en aðalatriðið var það, að jeg bjóst ekki við betri niðurstöðu í málunum við það, en kostnaðaraukinn auðsær. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að viðfangsefnunum hefði fjölgað; þetta er rjett, en jeg held, að það sje ekki því að kenna, að þm. sjeu of fáir, þó að niðurstaðan sje stundum eigi svo æskileg sem skyldi. Hins vegar sýnir reynslan, að málæði er því meira, sem fleiri menn eru saman komnir, og meiri vandkvæði á góðri niðurstöðu.

Jakob Möller Jeg er sammála háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) um það, að vafasamt sje, hvort betri niðurstaða í málum fáist, þó að fjölgað væri þm. En það er ekki þetta, sem hjer er um að ræða, heldur hitt, hvort gefa eigi einstökum landshlutum sama rjett til áhrifa í þinginu sem öðrum. Það hefir verið viðurkent með kjördæmaskiftingunni nú, að hvert lögsagnarumdæmi eigi rjett til að vera kjördæmi út af fyrir sig. Var og slegið mjög á þá strengina, er frv. um fjölgun þm. fyrir Reykjavík var borið fram, að til þess væri ekki full ástæða, vegna þess, að um nýtt, sjálfstætt kjördæmi væri ekki að ræða, en fólksfjöldinn einn gæti ekki komið til greina. Nú eru Hafnarfjörður og Siglufjörður sjerstök lögsagnarumdæmi og hafa því sömu rjettlætiskröfu til að vera sjerstök kjördæmi eins og hin. Hv. þm. eru því ekki í samræmi við sjálfa sig, ef þeir fella þetta frv. Er það fullkomlega rjettmæt krafa, að þessir kaupstaðir fái þm. En þyki ekki fært að skifta. Gullbringu- og Kjósarsýslu, þá þarf ekki að gera það, heldur einungis fella 2. gr. frv., því að þá er Hafnarfirði trygður 1 þm., án þess að sýslunni sje skift í tvö kjördæmi. Mæli jeg fyrir mitt leyti eindregið með því, að Hafnarfjörður fái þm. Hann hefir fullan rjett til þess sökum mannfjölda. Hann er nú orðinn svo mannmargur, að hann á að því leyti meiri rjett til sjerstaks þm. en að minsta kosti tveir kaupstaðir aðrir, sem nú eru sjerstök kjördæmi, að engar líkur eru til þess, að hann verði innlimaður aftur í annað kjördæmi, þótt kjördæmaskiftingin yrði endurskoðuð. Og sama má raunar segja um Siglufjörð líka. - Einn háttv. samþm. minn gat þess við mig hjerna á dögunum, er þetta frv. kom fram, að nú væri tækifæri fyrir okkur þm. Reykv. að fá þm. fjölgað hjer í Rvík. Jeg andmælti því þá og gat þess, að það mundi verða til þess að spilla fyrir þessu frv., því að maður veit, að hið háa Alþingi vill heldur smáskamta rjettlætið en veita það alt í einum skerf. En annars er jeg hræddur um, að hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) hafi gert Siglfirðingum og Hafnfirðingum bjarnargreiða með því að bera fram brtt. sína um Siglufjörð nú á þessu þingi, því að mig grunar, að það verði frv. að falli. En jeg mun greiða atkv. með því.

Stefán Stefánsson Það eru að eins nokkur orð út af ræðu háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Hann gat þess, að sjá mætti ráð við því, að Gullbringu- og Kjósarsýsla væru gerðar að tveimur kjördæmum, en það væri að fella 2. gr. þessa frv. En mjer skildist á framsöguræðu hv.flm. þessa frv. (E. Þ.), við 1. umr. þessa máls, að það væri áhugamál Gullbringu- og Kjósarsýslubúa, að sýslufjelögin skiftist í tvö kjördæmi. Jeg hygg því, að honum væri gerður bjarnargreiði með því að fella 2. gr. þessa frv., svo jeg viðhafi orð hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Jeg hygg, að hann mundi heldur taka frv. aftur en þannig væri farið með það, því að hann lagði mjög mikla áherslu einmitt á þetta atriði.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að Hafnarfjörður og Siglufjörður ættu sanngirniskröfu á því að fá sjerstakan þm. Það má vel vera, að það sje rjett, en jeg vil benda honum á það, að það er hægt að veita einum rjett þannig, að öðrum sje órjettur gerður um leið. Ef Hafnarfjörður og Siglufjörður eiga rjett á því að fá sjerstaka þm., þá eiga Eyrarbakki og Stokkseyri það ekki síður. Hv. 2. þm.N.-M. (B. H.) vil jeg segja það, að óþarft var fyrir hann að skrifa undir nál. með fyrirvara. í því er ekkert ákveðið um heildartölu þm., og öll allshn. var á móti því að fjölga þm. í einstökum kjördæmum. Jeg er á móti fjölgun þm. yfirleitt. Án þess að jeg vilji beint heimfæra orð Ólafs þá upp á Alþingi, þá finst mjer fyrirgefanlegt, þó að mönnum fljúgi þau stundum í hug, orðin, „að því ver munu oss gefast heimskra manna ráð, er þau koma fleiri saman.“ Hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) kvaðst ekki vera svo mikill sparnaðarmaður, að hann vildi ekki sinna rjettmætum kröfum kjósenda sinna. Þetta held jeg að allir hv. deildarmenn geti undirstrikað, því að það er alkunna, að þessi háttv.þm. (St. St.) lætur sjer svo ant um hina trúu og heittelskuðu kjósendur sína, að hann mundi ekki láta sjer fyrir brjósti brenna að berjast fyrir órjettmætum kröfum þeirra, hvað þá ef þær eru nú rjettmætar.

Forsætisráðherra (S. E.) Með því að frv. þetta var sent háskólaráðinu til athugunar og umsagnar, og svar þess er ekki komið enn, vil jeg mælast til þess, að mál þetta verði tekið út af dagskrá.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg sje enga ástæðu til þess, að þetta mál verði tekið út af dagskrá nú við þessa umr. Það er aðeins óþarfur dráttur. Nefndin sendi háskólaráðinu frv. fyrir 4 dögum og bað um umsögn þess sem fyrst. Ef það dregst ekki úr hófi fram, að háskólaráðið sendi umsögn sína, þá verður hún komin fyrir 3. umr. þessa máls, og má þá athuga hana þá, en verði hún ekki komin fyrir þann tíma, þá má taka málið af dagskrá, ef menn vilja svo, en nú er það gersamlega óþarft.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg vil ekki gera þetta að neinu kappsmáli. Jeg fór aðeins fram á þetta sökum þess, að jeg bjóst við, að hv. deild vildi sjá athugasemdir háskólaráðsins áður en máli þessu yrði ráðið til lykta. En með því hv.frsm. (S. St.) býst við, að umsögn þessi komi áður en málið kemur til 3. umr., og er fús til að láta taka það þá út af dagskrá, ef umsögnin verður ókomin, þá hefi jeg ekkert við það að athuga, þótt málið sje nú tekið fyrir.

Forseti (B. Sv.) Með því að menn virðast hafa orðið ásáttir um, að engin þörf sje að taka málið af dagskrá, þá verður það nú til umræðu.

Pjetur Þórðarson Það ber tvent til þess, að jeg hefi leyft mjer að flytja brtt. á þskj. 94, sem fer fram á að fresta afnámi þessa embættis, meðan maður sá, sem nú gegnir embættinu, situr í því. Fyrri ástæðan fyrir því, að jeg ber fram þessa brtt., er sú, að jeg hefi heyrt það á hv.frsm. þessa máls (S. St.), að honum fyndist sjálfsagt, að þessi embættismaður yrði ekki látinn fara úr embættinu án þess að honum yrðu veittar sómasamlegar bætur fyrir rýrnun launa hans, og munu margir sparnaðarmenn geta fallist á þessa skoðun hv.frsm. (S. St.); með öðrum orðum, fjársparnaðurinn af niðurlagningu þessa embættis yrði hverfandi lítill. - Önnur ástæða mín er sú, að jeg hefi heyrt það á mörgum mentamönnum, og þá sjerstaklega á nemendum háskólans, að þessi maður, sem hjer um ræðir, væri vel fallin til þessa embættis; kensla hans væri góð og kæmi að miklum notum. En þó svo væri nú, að þetta embætti sje ekki bráðnauðsynlegt, þá er það öllum vitanlegt, að þessi maður er vel settur þar sem hann er og notast má að vísindastarfsemi hans, og margir álíta, að í þessu embætti sje hann best settur af öllum störfum, sem hann hefir unnið. Þess vegna tel jeg ekki rjett, að embætti þetta sje tekið af honum, og því bar jeg fram mína brtt, en nú hefir komið fram önnur brtt, á þskj. 95, sem fer í sömu átt, en jeg álít hana fult svo heppilega sem mína till., og tek jeg því mína aftur, en vænti þess hins vegar, að brtt. á þskj. 95 verði samþ.

Jón Baldvinsson Jeg var einn þeirra manna, sem greiddu atkv. með þessu frv. til 2. umr. Jeg geri það að jafnaði, ef jeg er ekki andvígur stefnum þeim, sem í frv. felast. Því er nú þannig varið hjer, að jeg er samþykkur því að leggja þetta embætti, sem hjer ræðir um, niður, en jeg er hv. nefnd ósammála um það, hvenær niðurlagningin eigi að framkvæmast. Það er ekki langt síðan Alþingi setti lög um stofnun þessa embættis, og þó að sumum kunni nú að finnast, að slíkt hafi verið í flaustri gert, þá álít jeg þó, að þingið verði að taka afleiðingunum, þótt það sjái, að það hafi gert það, sem það ekki átti að gera. Með því að setja mann í fast embætti, hefir ríkið tekist á hendur þá skyldu gagnvart honum, að hann fái að vera í því, meðan hann brýtur ekki af sjer. Þannig er það hjá atvinnurekendum; þeir verða að standa við samninga þá, sem þeir gera við menn sína. Ef einhver hefir ráðið mann til sín til eins eða tveggja ára, en hefir svo ekkert við hann að gera, þá getur hann ekki sagt honum fyrirvaralaust út á gaddinn. Jeg veit, að þessi skylda er stundum brotin af atvinnurekendum, og vil jeg þar til nefna, þegar útgerðarmenn bundu togarana við hafnargarðinn og sögðu við hásetana, sem þeir höfðu ráðið til sín: Nú höfum við ekki meira við ykkur að gera. Þó að þetta baki ekki lagalega ábyrgð, þá er það þó siðferðilegt brot. Eins er það með þetta embætti. Jeg vil ekki, að maðurinn, sem í því er, verði látinn fara úr því fyrirvaralaust; enda er það gagnstætt venju ríkisins. Þá samninga, sem ríkið eða þingið gerir, verður það að halda. Samninga verða menn yfirleitt að standa við, nema sannað sje, að þeim hafi verið þröngvað til þess að gera þá, eða verið viti sínu fjær. En þessu er hvorugu hjer til að dreifa. Jeg er nú í hjarta mínu sannfærður um það, að komast hefði mátt af án þess að stofna þetta embætti, og snertir það ekki síður embættið í hagnýtri sálarfræði, sem er hjer næst á eftir á dagskránni, og því rjettmætt að leggja það niður. En þar fyrir vil jeg ekki láta kasta þeim manni, sem nú er í embættinu, út á gaddinn. En til þess að orðið geti spámaður úr þessu í framtíðinni, þá hefi jeg borið fram þessa brtt. á þskj. 95. Á þann hátt hygg jeg að þingið geti skilist sómasamlega við þetta mál. Hv. þm. Mýra. (P. Þ.) hefir nú tekið aftur brtt. á þskj. 94, og tel jeg það vel farið, því að jeg hygg, að mín till. nái betur tilgangi sínum, og vænti jeg þess, að hv. deild samþykki hana.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Það var mikið talað um þetta mál við 1. umr., og að ástæðulausu. Jeg hefði nú vel getað þagað núna, ef ekki hefðu komið fram brtt. Jeg verð að lýsa yfir því að nefndin heldur enn við sínar fyrri skoðanir, að leggja embættið niður nú þegar, en veita manninum sómasamleg biðlaun, eða styrk í fjárlögunum, eins og jeg gat um við 1. umr. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) kvaðst vera hlyntur stefnu nefndarinnar. Það var gott að heyra, en aðalstefna hennar er að fækka óþörfum eða lítt þörfum embættum. Get jeg ekki sjeð, að það skaði þjóðfjelagið, heldur virðist mjer það stefna til bóta og spara mikið fje. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) var að tala um samningsrof við manninn, sem í embættinu situr. En ef löggjafinn er sannfærður um, að embættið sje óþarft, þá verða það ekki talin samningsrof, þótt hann leggi embættið niður og veiti manninum sómasamlega uppbót. Það hefir verið dregið í efa, að sparnaðurinn yrði mikill, ef uppbót eða biðlaun yrðu veitt. Eftir núgildandi launalögum geta laun þessara tveggja manna, sem hjer ræðir um, orðið hæst eitthvað um 16 þús. kr. Þá mætti þó spara svo sem 8–9 þús. kr., þó að þeim væri báðum veitt sómasamleg biðlaun. Og þessir peningar sparast án þess að þjóðin biði á nokkurn hátt hinn minsta baga af þessu. En jeg álít rjett að líta á málið frá sparnaðarhliðinni. Jeg vil segja það, að þingist skiljist ekki á neinn hátt ósómasamlega við þessa heiðursmenn, þó að þannig sje að farið, og að það haldi alla samninga við þá, þótt það sje á nokkuð annan hátt en verið hefir, þegar embættismönnum voru lögtrygð biðlaun eða eftirlaun. Nefndin heldur fast við þetta frv. og mun greiða atkv. á móti brtt., en annars vil jeg ekki fara í neina harðneskju út af þessu máli nú. Það hefir þegar verið mikið rætt, svo að ekki er ástæða til að lengja umr. úr þessu, en að síðustu skal jeg geta þess, að jeg vona, að forlög þess verði að fullu ákveðin við þessa umr.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg hefi hugsað mjer að verða ekki langorður nú. Skoðun minni á málinu hefi jeg áður lýst og geri ráð fyrir að taka til máls, þegar háskólaráðið hefir látið í ljós álit sitt á málinu. Jeg vil leyfa mjer að þakka þeim hv.þm. Mýra. (P. Þ.) og hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) fyrir það, að þeir líta á þetta mál eins og jeg, að ekki sje hægt að kasta embættismönnum þjóðarinnar á gaddinn fyrirvaralaust. Jeg er algerlega sammála hv.frsm. (S. St.) um það, að umr. um þetta mál sjeu orðnar helst til of langar. Jeg get ekki sjeð, að mikil trygging sje í loforðum hv.frsm. (S. St.) sem verða fastari eftir því, sem málinu vindur fram, um að embættismanni þessum sjeu trygð eftirlaun, því þótt nefndin lofi því, ræður hún að eins sínum eigin atkv., en engan veginn því, hvernig hið háa Alþingi muni taka í það mál. Ef nefndinni væri alvara, hefði hún vitanlega átt að sjá svo um, að frv. gengi ekki í gegnum þingið, fyr en þessi biðlaun væru fast ákveðin í fjárlögunum.

Magnús Jónsson Það er ekki til neins fyrir hv.þm. að ætla að skamta umræðutíma. Það verður að eins til þess að lengja umr., því ef margir standa upp til að láta það í ljós, dregur það sig saman í heila ræðu. Jeg hafði hugsað mjer að taka ekki til máls, þótt undarlegt megi virðast, þar sem þetta mál er mjer skyldast, og jeg kunnugastur þm. um gagnsemi þessarar kenslu. Jeg hefi áður lýst því yfir, að jeg muni aldrei greiða atkv. með þessu frv. óbreyttu, og jafnvel þótt jeg hefði barist með hnúum og hnefum móti stofnun þessa embættis, mundi eg engu að síður vera móti frv. og skoða það metnaðarmál, að ríkið bregðist ekki svo sínum starfsmönnum, sem þar er farið fram á. Þann þurfamannastyrk, sem háttv. nefnd vill úthluta þessum embættismönnum, tel jeg að eins muni gera ilt verra, því í fyrsta lagi er alveg óvíst, að slíkur styrkur yrði samþyktur á þessu þingi, og í öðru lagi er enn þá óvissara, að hann yrði samþyktur á næstu þingum. Þá gæti risið önnur sparnaðaralda og skolað honum út af fjárlögunum, því sjaldan er ein báran stök, og ekki þessi fremur en aðrar. Ef nefndin hefði viljað skiljast heiðarlega við þetta mál, hefði hún átt á þessu þingi að ákveða þessi eftirlaun fyrir fult og alt í frumvarpinu. En jeg er á móti frv. yfirleitt, og sama er að segja um brtt. á þskj. 95. Jeg er á móti hvorutveggja, af því að jeg álít þessa kenslu nauðsynlega, annaðhvort á þann hátt, sem nú er, eða einhvern annan. Það er að vísu mögulegt að læra guðfræði án þess að kunna grísku, en það má einnig kenna hana flestum mönnum meðalgreindum, sem hafa aðeins hlotið venjulega barnafræðslu. Þetta er ekki óalgengt í Vesturheimi, og þeir geta jafnvel orðið sæmilegir prestar. En þessari guðfræðikenslu er náttúrlega mjög ábótavant og mundi lækka prestastjettina, ef hún væri tekin upp alment. Hjer á landi mundu menn nú hafa stúdentspróf sitt, og vantar þá eigi jafnmikið, en jeg tel það mikinn baga, að geta ekki lesið Nýjatestamentið nema í þýðingum. Það er ekki gott að útskýra, en hv.þm. mega taka það trúanlegt, að í Nýjatestamentinu eru mýmargir staðir, sem ekki er hægt að skýra til fullnustu nema með grískukunnáttu. Við eigum að vísu ágæta þýðingu á Nýjatestamentinu, en þýðingar eru venjulega þannig, að þær verða að skera úr deilumálunum, og er ómögulegt að sýna dýpstu merkingu ýmsra staða nema á frummálinu. Það hefir að vísu verið kend guðfræði án grískukunnáttu nemenda, og var hægt að komast svo af, en hún er engu að síður mikils virði, og jeg get borið um, að það er ólíkt betra að kenna þeim guðfræði, sem grísku kunna. Þetta mál er enn fremur fyrir mjer nokkurt metnaðarmál, en það orð má nú kannske ekki heyrast í hv. deild. Eins og menn vita, er kandidötum veittur styrkur úr sáttmálasjóði til utanfarar. Hafa farið 1–2 kandidatar á ári og til þess valist efnilegustu menn. Mjer þykir leiðinlegt, ef þeir eru sendir utan án þess að þekkja slíkt undirstöðuatriði sem grískan er talin, og skilja ekki staf í bókum skólabræðra sinna þar. Á flestum háskólum er guðfræðingum einnig kend hebreska; hjer er nú ekki um það að ræða, þó það sje mikill skortur; hefir það og verið talinn kostur á kandidötum frá Kaupmannahafnarháskóla, að þeir hafa lesið hebresku; en hinu mundu fæstir trúa, að guðfræðingar kynnu ekki gríska stafrófið. Guðfræðideildin vildi nú tryggja það, að stúdentar hefðu þekkingu á grísku, og heimtaði vottorð hvers nemanda um að þeir hefðu numið hana nokkuð, áður en þeir fengi að ganga undir embættispróf. Þessu mun deildin halda áfram, en hún leggur ekki áherslu á, að þeir læri hana við háskóla Íslands fremur en einhversstaðar annarsstaðar. En ef þm. Dala. (B. J.) verður skyldaður til þess að hætta kenslunni við háskólann, þarf varla að búast við því, að hann taki að sjer þessa kenslu annarsstaðar. Það þyrfti því að fá til þess annan mann, og mundi hans kaup og biðlaun Bjarna Jónssonar draga sig saman, þannig, að sáralítið eða ekkert yrði sparað með öllu þessu. Það hefir verið sagt hjer í deildinni, að þessi kensla væri ekki fullnægjandi. Það er alls ekki rjett. Jeg hefi verið prófdómari við grískuprófin, og get því vel borið um það. Þekking nemenda er furðanlega mikil, og þó að henni hafi verið jafnað við þekkingu manna í 2. og 3. bekk latínuskólans gamla, er það rangt; hún er miklu meiri. Jeg segi þetta alls ekki til þess að skjalla hv. embættismanninn, sem kennir hana. Þetta er og skiljanlegt, þegar þess er gætt, að stúdentarnir eru þroskaðri og betur að sjer en skólapiltar voru, og það eru menn sem vilja læra. Það er því rangt að segja, að kenslan sje ófullnægjandi eða reyna að rýra hana í augum þm. Hún er fullnægjandi til þess að lesa Nýjatestamentið. Jeg ætla að greiða atkvæði með brtt. á þskj. 95, til að reyna að afstýra því hneyksli, að frv. verði samþykt óbreytt, en jeg mundi helst kjósa, að hvorttveggja væri felt.

Jón Þorláksson Hæstv. forsrh. (S. E.) hefir blandað inn í umræðurnar atriði, sem er miklu víðtækara en að það nái til þessa máls og hins næsta á eftir. Vildi jeg því ekki láta það mótmælalaust. Hann heldur því fram, að ekki megi leggja niður embætti, nema embættismönnum þeim, sem fyrir því verða, sje sjeð fyrir framfærslu á kostnað ríkisins. Þetta hefir við engin rök að styðjast. Það hefir verið regla hingað til, að embættismenn hjeldu embættum sínum meðan þeirra er þörf og þeir hafa ekki brotið af sjer við ríkið, þannig að þeim sje vikið frá. Hitt væri nýtt, ef ríkið þyrfti manna við til einhverra starfa, að það sje skyldugt að sjá þeim fyrir æfinlegum lífeyri, eftir að starfið er úr sögunni. Þetta nær auðvitað engri átt. Það er ekkert tiltökumál, þó að embætti sjeu lögð niður, og hefir það hingað til þótt sjálfsagt, ef embættin hafa orðið óþörf og löggjafarvaldið ákveður sjálft þær reglur, sem það fer eftir í því. Mjer finst það ógeðfeld hugsun, að sá maður, sem kallaður er embættismaður ríkisins, hafi áunnið sjer æfinlegan framfærslurjett, nokkurskonar sveitfestu á landssjóði. Það væri vel, ef landið gæti gert svo vel við alla sína þjóna, en það ætti þá ekki einungis að gilda um embættismenn, heldur og um verkstjóra og verkamenn, sem eru í þjónustu þess, en því hefir enginn haldið fram. Það hefir enginn haldið því fram, að þó að ríkið þurfi að leggja 10 akvegi í ár og hafi til þess 10 verkstjóra, en næsta ár leggi það 8 vegi og hafi 8 verkstjóra, að þeir 2 verkstjórar, sem það getur ekki veitt atvinnu, fái eftirlaun eða biðlaun. Jeg vona að þetta nægi, til þess að hæstv.forsrh. (S. E.) hætti þessu skrafi um embættismenn, sem kastað sje út á gaddinn. Fyrst jeg er staðinn upp, vildi jeg segja flm. frv. (S. St.) það, að það er dálítið ósamræmi í orðum hans og gerðum nefndarinnar. Hann lætur ekkert tækifæri ónotað til þess að láta í ljósi, að hann vilji bæta þessum mönnum upp missi embættanna, en nefndin hefir hinsvegar ekki tekið nein slík ákvæði upp í frv. En það er ljóst, að ef honum er alvara í þessu, eiga slík ákvæði hvergi betur heima en í sjálfu frv. Jeg vildi benda á þetta, svo hv. sparnaðarnefnd geti athugað það fyrir 3. umr.Háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) taldi grískukenslu nauðsynlega til guðfræðináms. Jeg skal síst bera brigð á það, en jeg álít, að það sje mjög fjarri, að það sje fullkomið verk fyrir einn mann að kenna þessi undirstöðuatriði í grísku svo fáum nemendum, sem eru í guðfræðideildinni.

Forsætisráðherra (S. E.) Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) þótti það ógeðfelt, að ekki mætti kasta embættismönnum á gaddinn. En það er þó ekki í fyrsta sinn, sem þessu er haldið fram nú. Jeg veit ekki betur en það hafi verið algild regla hjá þjóðinni undanfarið, að veita embættismönnum biðlaun og eftirlaun, ef þeir hafa látið af embætti. Það er alt annað mál, ef embættismaðurinn sýnir sig ekki færan að gegna embætti eða brýtur eitthvað af sjer. Þá á hann enga kröfu á hendur ríkinu. Það hefir hingað til verið skoðuð siðferðileg skylda, að kasta ekki embættismönnunum á gaddinn fyrirvaralaust; má til dæmis nefna, þegar landritaraembættið var lagt niður o. s. frv. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vill láta mæla vegastjórum landssjóðs í sama mæli og embættismönnunum, þannig, að ef landið þarf ekki við allra, sem hafa unnið fyrir það áður, eigi einnig að sjá fyrir þeim. Það er nú dálítið öðru máli að gegna um þá. Verkstjórinn gerir vinnusamning við stjórnina og hann veit, hve þeir samningar ná langt, en embættismanninum er veitt staðan, og þá litið svo á, frá báðum aðiljum, að hann haldi embættinu meðan hann vill og brýtur ekki af sjer. Sje honum vikið úr embættinu að ástæðulausu, er það í rauninni samningsrof af hálfu ríkisins, og það mundi verkstjóranum ekki þykja gott heldur. Enn ber á það að líta í þessu máli, að embættismaðurinn á að baki kostnaðarmikið og langt nám. Flestir íslenskir stúdentar þurfa á námsárunum að stofna miklar skuldir, og þeir gera það aðeins í því trausti, að þeir geti borgað þær, þegar þeir sjeu komnir í embætti. Ef þeir hefðu nú enga tryggingu fyrir að halda embættinu, eru að eins tvær leiðir: Annaðhvort verður að launa embættin miklu betur eða menn hætta ella að stunda nám, því það mundi ekki borga sig, og er líklegt, að þjóðinni væri lítill hagur að því. Jeg held engu nýju fram í þessu máli. Mín afstaða er í fullu samræmi við hinn ráðandi hugsunarhátt þjóðarinnar. Hitt er nýja leiðin, sem hv. 3. þm. Reykv. berst fyrir, og má vera, að það sjeu framtíðarinnar leiðir, þó þær eigi ekki mína samúð. Annars vil jeg geta þess, og það er víst ekkert leyndarmál, að hv.frsm. (S. St.) hefir skotið því að mjer, að hann ætlist til, að maður sá, sem hjer á hlut að máli, fái 3 þús. kr. í eftirlaun á ári, með dýrtíðaruppbót, og fer þá sparnaðurinn við að leggja embættið niður að verða tvísýnn.

Jón Þorláksson Hæstv. forsrh. (S. E.) sagði, að það væru nýjar hugsanir, sem jeg væri að ryðja brautina, og að þær yrðu kannske sterkari. En þær eru alls ekki nýjar; löggjafarvaldið hefir ávalt fylgt þeirri reglu, sem jeg hefi haldið fram, og reglan er þessi: Embættismaðurinn, eða finni flokkurinn, fer fyrst á biðlaun og síðan á eftirlaun, og hinn flokkurinn, sem er miður fínn, verður að sætta sig við sömu reglur, sem aðrir atvinnurekendur alment fylgja. Það, sem jeg er að segja, er að gera hæstv.forsrh. (S. E.) ljóst, að það eigi ekki við að vera að rífast um einstök tilfelli, hvað gera eigi sjerstökum embættismanni til góða, ef þörf þykir að leggja niður starf hans, heldur eigi að láta landslög ráða. Löggjöfin hefir þegar látið til sín taka um þessi mál, og þeir menn, sem settu þau lög, hafa ekki álitið, að embættismönnum væri kastað út á klakann, þó að embætti væri lagt niður, sem orðið var óþarft. Annars verð jeg að líta svo á, að þeir menn, sem lært hafa jafnmikið, sjeu vígir á fleira en eitt, og geti því unnið fyrir sjer á annan hátt. Missi þeir stöðu, eiga þeir að geta skapað sjer aðra. Þessu er þannig varið hjá öllum atvinnufyrirtækjum, að mönnum er sagt upp atvinnu, og verða þeir þá að snúa sjer að öðru og sætta sig við það. Og það er ekkert athugavert við það, þó að ríkið fylgi hinni sömu reglu.

Forsætisráðherra (S. E.) Það er vitanlega misjafnt, hvað menn eiga hægt með að ná sjer í atvinnu, hafi þeir mist þá, er þeir höfðu. T. d. gæti jeg trúað því, að ekki mundi auðhlaupið að því fyrir mann á sextugs aldri, sem verið hefir kennari mikinn hluta æfinnar, og aðeins æft sig í því eina starfi, að útvega sjer nýja stöðu, þegar búið væri að svifta hann embættinu. En við þetta er ekkert að athuga, sjái ríkið manninum farborða að öðru leyti. Jeg skal nefna eitt dæmi, sem mun flestum í fersku minni og þjóðin hefir óbeinlínis lýst vanþóknun sinni á: Maður var settur landsbankastjóri og gegndi því starfi á 3. ár. Að þeim tíma liðnum var öðrum manni veitt bankastjórastarfið, og hinum, sem settur hafði verið svona lengi, sagt að fara, með aðeins mánaðar fyrirvara og án þess, að honum væri fengið annað starf. Þetta hefir mælst afarilla fyrir, eins og von er. Almenningsálitið er ekki með því, að svo sje breytt við starfsmenn ríkisins. Þeir, sem vaða í peningum upp fyrir axlir, skilja ekki, hvað ráðstöfun eins og sú, sem jeg nefndi áðan, kemur hart niður á þeim, sem fyrir henni verða. Það getur verið, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) geti gróðursett sína hörðu þanka hjá þjóðinni, en jeg fyrir mitt leyti vona, að slíkur gróður nái aldrei miklum þroska.

Þorleifur Guðmundsson Mjer þykir það skrítið, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) segir, að við viljum allir láta þennan háskólakennara hafa biðlaun og eftirlaun, þegar jeg hefi einmitt lýst því yfir, að jeg vilji ekki láta hann hafa neitt. Jeg sagði það um daginn, að úr því að embættið væri óþarft, þá ætti að leggja það niður, og án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Sje það óþarft, þá erum við búnir að borga þessum manni of lengi, og þess vegna væri það rangt að fara þá að borga honum biðlaun eða eftirlaun, þegar loksins við hefðum mannrænu til þess að losast við hann. Þetta tók jeg svo skýrt fram um daginn, að jeg hjelt, að hv.þm. hefðu skilið mig.

Jón Þorláksson Það er örstutt athugas. og afsökun til 2. þm. Árn. (Þorl. G.). Hann einn hafði lýst sinni skoðun á þessu máli, svo að ekki var um að villast, enda voru það eingöngu ummæli hv.frsm. (S. St.), sem jeg hafði fyrir augum.

Jón Baldvinsson Það voru orð hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.), sem jeg hafði í huga, er jeg samdi brtt. mína. Þó að hv. frsm (S. St.) hefði lofað, að háskólakennarinn skyldi fá einhver laun, þá er ekki hægt að binda atkv. sitt við það. Jeg get samþ. frv. þetta, ef trygging er fengin fyrir því, að maðurinn fái laun í nokkur ár, en ómögulegt að byggja neitt á loforðum, þegar nefndarmennirnir eru jafnsundurleitir og raun hefir á orðið.