Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Það hefur vakið nokkra athygli að stjórnarliðar hafa komið inn í umræðuna með hugmyndir um að afleggja hið fræga veiðigjald sem var sett á á síðasta kjörtímabili og mikil átök urðu um í þinginu. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefur sett það fram að vel mætti svo sem skipta á þessu gjaldi í staðinn fyrir sjómannaafsláttinn, en um hann virðist orðinn einhver kaupskapur milli stjórnarliða og annarra hér. Þetta hefur náttúrlega vakið mikla athygli. Ekki síður vakti það athygli mína þegar það kom fram í viðtali við hv. formann sjútvn. Alþingis Guðjón Hjörleifsson að um veiðigjaldið hefði ekki orðið nein sátt þannig að ekki er nein sátt um þetta fræga sáttamál ríkisstjórnarinnar sem var kynnt sem slíkt og deilt um í kosningabaráttunni fyrir síðustu kosningar, að mati formanns sjútvn. og forsvarsmanns Sjálfstfl. í sjávarútvegsmálum á hv. Alþingi. Ég held að það sé kominn tími til þess að menn velti því fyrir sér hvað sé í gangi því að varla getur það verið tilviljun þegar tveir stjórnarliðar stökka fram á veginn og jarða þetta veiðigjald. Við vorum á móti því á sínum tíma og ekki græt ég það þó það detti upp fyrir því að um það er auðvitað engin sátt. En þessi ríkisstjórn hefur sett það fram að hún ætli að setja eignarhald á auðlindinni í stjórnarskrána. Því er kominn tími til að menn svari því hvaða sátt eigi að verða um þá niðurstöðu. Ég hvet til þess að menn svari því hér hvort þeir séu tilbúnir til þess að leita sátta um þetta mál. Þá gætu menn kannski fundið leiðir til þess að komast frá þessu óvinsæla veiðigjaldi og yfir í eitthvað annað sem gæfi mönnum betra tækifæri til sátta í málinu.

Virðulegi forseti. Það vekur dálítið undrun mína að menn skuli koma hér og ræða um störf þingsins vegna ummæla sem ég hef látið falla um veiðigjald. Ég vil minna alla á það, herra forseti, að við atkvæðagreiðslu um veiðigjaldið greiddi ég atkvæði gegn því. Ég gerði grein fyrir atkvæði mínu og sagði þá eins og ég hef oft sagt fyrr og síðar, að þetta veiðigjald gæti aldrei verið annað en til þess að skerða kjör launþega í sjávarútvegi og því væri ég á móti því. Ég hef alltaf verið á móti því og það eru engin tíðindi að ég sé á móti því. Ummæli mín um það núna að ég sé á móti þessu veiðigjaldi eru því bara engin frétt. Það hefur legið fyrir árum saman og varla fer veröldin að hristast yfir því núna þannig að ég held að það sé alveg óþarfi hjá hv. þingmanni að gera þetta að umræðuefni hér. Þessi sjónarmið mín eru mjög vel þekkt og hafa alltaf verið undirstrikuð.

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson ætti að vera ánægður með að meiri athygli sé vakin á hans sjónarmiðum. Auðvitað eru þau kunn á hv. Alþingi. En þegar formaður sjútvn. þingsins kemur fram og afgreiðir þetta veiðigjald með þeim hætti sem hann gerði, þ.e. að um það væri engin sátt, þá hljóta menn að hugsa: Bíddu nú við. Er ekki maðurinn að tala sem talar fyrir a.m.k. Sjálfstfl. í þessu máli? Þess vegna er ástæða til þess að menn ræði það í sölum Alþingis hvort ekki sé kominn tími til að setjast yfir þetta mál og leita sáttarinnar eins og átti að gera. Ég hvet til þess. Ég satt að segja trúi því ekki að menn ætli að gera grín að stjórnarskránni með því að setja ákvæði þar inn um þjóðareign á auðlindinni sem ekkert er að marka svipað og ákvæðið sem var sett inn í lögin um samningsveð. Ætla menn að gera það? Ég trúi því ekki. Ég held að kominn sé tími til að menn setjist yfir þetta mál og skoði það upp á nýtt. Það vaknaði satt að segja hjá mér dálítil von þegar ég heyrði viðtalið við hv. formann sjútvn. Guðjón Hjörleifsson sem sat sjálfur í auðlindanefndinni. Þetta er nú ekki bara venjulegur Jón úr umræðunni 

Virðulegi forseti. Það er töluverður munur á Jóni og Guðjóni. Það er heill guð á milli. Ég starfaði í auðlindanefndinni og ég var með tillögu um veiðileyfagjald eins og meiri hlutinn. En það var ágreiningur. Menn vildu fara fyrningarleiðina. Fram komu margar tillögur. Þar kom m.a. fram hvort veiðileyfagjald ætti að fara 50% til hafna heima í sveitarfélagi til að styrkja atvinnu þar, til að bregðast við ef það kæmu váleg tíðindi í sjávarútvegi eða til að styrkja atvinnugreinina og kanna fleiri möguleika. Það var ágreiningur í þessari nefnd þó margt gott hafi komið frá henni. Ég sagði líka að veiðileyfagjald væri eitt og sjómannaafsláttur væri annað. En ef þessi umræða kemur hér upp í framhaldi af því sem Einar Oddur Kristjánsson hefur rætt um í fjölmiðlum þá finnst mér mjög eðlilegt að þetta verði skoðað og um það verði tekin umræða á Alþingi.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig athyglisvert að hv. þm. Jóhann Ársælsson skuli taka þetta mál upp á hv. Alþingi. Honum finnst eitthvað vanta upp á sáttina um veiðigjaldið. Á síðasta kjörtímabili lagði ríkisstjórnin sig fram um að ná víðtækari sátt um sjávarútveginn með því að taka upp veiðigjald. Við vorum hins vegar alveg klár á því að það mundi aldrei takast 100% sátt um það mál, til þess væru hagsmunirnir of fjölbreyttir. Ég hafði hins vegar gert mér von um að víðtækari sátt yrði um þessa niðurstöðu heldur en síðan varð raunin. Ég tel mig reyndar hafa haft ástæðu til þess að gera mér þær vonir. Þær vonir voru m.a. byggðar á áliti auðlindanefndarinnar svokölluðu þar sem fulltrúar Samfylkingarinnar féllust á tvær leiðir sem kæmu til greina til þess að ná þessari víðtækari sátt. Í vinnunni sem síðan var unnin í framhaldinu í svokallaðri endurskoðunarnefnd þar sem hv. þm. Jóhann Ársælsson átti sæti hljóp hins vegar hann og Samfylkingin frá þeirri sátt sem fulltrúar Samfylkingarinnar í auðlindanefndinni höfðu gengist inn á. Það er því að bera í bakkafullan lækinn að hv. þm. Jóhann Ársælsson skuli síðan koma hér upp og kvarta yfir því að ekki skuli vera nægjanleg sátt um veiðigjaldið og bera fyrir sig þá menn úr mínum flokki sem hafa alla tíð verið á móti gjaldinu og hafa verið staðfastir í því sem þeir hafa sagt. En það hefur hv. þm. Jóhann Ársælsson og Samfylkingin ekki verið. Fulltrúar hennar hafa verið bæði með og á móti eftir því sem hefur hentað þeim í hinni pólitísku umræðu, eftir því sem þeir hafa talið að hafi staðið best fyrir þá hverju sinni. Eins og ég segi þá var kannski bara ágætt að einmitt þessi hv. þm. hóf máls á þessu á Alþingi 

Forseti. Þetta er ótrúlegt að heyra. Hæstv. sjútvrh. fær kost á því hér að segja álit sitt á hugmyndum hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar um að skipta á veiðigjaldinu og sjómannaafslættinum. Hæstv. ráðherra hefur lagt fram báðar þessar hugmyndir. Hann fékk aðra samþykkta gegn minni hluta í þinginu vissulega. Hann á í basli með hina hugmyndina. Þeir Geir H. Haarde félagi hans, hæstv. ráðherra, eiga í basli með hina hugmyndina um sjómannaafslátt. En hvað gerir hann þegar hann færi tækifæri til þess að afgreiða þetta mál á snyrtilegan hátt í upphafi umræðu á Alþingi? Hann ræðir um hv. þm. Jóhann Ársælsson og um afstöðu Samfylkingarinnar í auðlindanefndinni. Það er hægt að upplýsa hæstv. ráðherra um það, fyrst hann hefur ekki enn þá komið því inn í höfuðið á sér, að fulltrúar Samfylkingarinnar í auðlindanefndinni skrifuðu undir það samkomulag alveg klárlega þannig að þeir teldu að fyrningarleiðin væri betri, alveg á sama hátt og hv. þm. Guðjón Hjörleifsson skrifaði undir það ásamt Ragnari Árnasyni í hina áttina og sagði að það væri skýrt álit þeirra að hún kæmi ekki til greina. Við í Samfylkingunni höfum staðið á fyrningarleiðinni í veiðigjaldsmálinu og erum stolt af því og hæstv. sjútvrh. á ekkert með það að vera að snúa út úr málum sem koma hér fyrir með þvættingi af þessu tagi.

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þessari umræðu. En vegna ummæla hæstv. sjútvrh. er mér bæði ljúft og skylt að koma hér upp og lýsa því yfir að sú sátt sem hann telur sig vera handhafa að og hafa keyrt í gegnum þingið er á engan hátt í samræmi við það sem menn leituðu eftir í auðlindanefndinni. Sá sem hér stendur átti sæti í auðlindanefndinni. Ég vildi bara að þetta lægi fyrir í umræðunni og að menn séu ekki að rugla þessu saman því að það er mjög mikilvægt.

Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili var mikil umræða um það bæði í þinginu og utan þings í einstökum stjórnmálaflokkum hvernig menn gætu náð niðurstöðu um stjórn fiskveiða á þann veg að meiri sátt ríkti um það mál en verið hafði fram til þess tíma. Niðurstaða fékkst á því máli eins og menn þekkja hér á þingi fyrir tæpum tveimur árum. Því er ekki að leyna að sú umræða sem varð um það mál í aðdraganda síðustu alþingiskosninga dregur það skýrt fram að af hálfu kjósenda var ekki litið svo á að þær tillögur sem niðurstaða varð um væru fullnægjandi til þess að mæta þeirri gagnrýni sem menn hafa á gildandi fyrirkomulag og einkum beinast að áhrifum af framsali veiðiheimilda og samþjöppun þeirra. Menn verða auðvitað að vera því viðbúnir að slík umræða haldi áfram bæði innan þings og utan. Það er mitt mat að þetta veiðigjald sem niðurstaða varð um mætti út af fyrir sig ákveðnum sjónarmiðum, þeim sjónarmiðum að handhafar veiðiheimilda ættu að greiða tiltekið gjald til ríkissjóðs fyrir afnot af þeim. En það mætti á engan hátt öðrum sjónarmiðum sem menn hafa sett mjög fram í þessari umræðu og við þekkjum úr síðustu alþingiskosningum. Þess vegna er það skoðun mín að málinu sé ekki lokið. Umræða um endurskoðun á þessum lögum hlýtur að gjósa upp á nýjan leik og koma fram í þingskjölum. En það er allt annað mál heldur en ákvæði skattalaga um afslátt til þeirra sem starfa á sjávarútvegi og á á engan hátt að blanda því saman.

Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu að þessi umræða er farin af stað hér því að hv. þm. eru greinilega búnir að gleyma því hvað var að gerast á þeim tíma þegar auðlindanefndin og endurskoðunarnefndin störfuðu. Samf. átti þrjá fulltrúa í auðlindanefndinni. Þeir skrifuðu allir undir nál. fyrirvaralaust þar sem tveir valkostir voru gefnir sem forsenda þeirrar sáttar sem síðan varð þó að hún yrði ekki eins víðtæk og maður gat á þeim tíma gert sér vonir um. Þrír aðrir nefndarmenn skrifuðu undir með fyrirvara, þeir Guðjón Hjörleifsson, Ari Edwald og Ragnar Árnason. Þeir skrifuðu undir með fyrirvara, þeir höfðu fyrirvara við þessi atriði en ekki þingmenn Samf. Síðan var það Samf. sem hljóp frá undirskriftum sinna manna þegar kom til þess að afgreiða málið frá Alþingi sem lög. Það er ágætt fyrir hv. þm. Mörð Árnason að minnast þessa. Hann var ekki hér þegar þetta var í umræðunni og afgreitt þannig að honum kannski fyrirgefst að muna það ekki. Ég ætla síðan ekki að gera að umtalsefni þann skæting sem hann af vana hnýtti aftan í ræðu sína hér.

Virðulegi forseti. Ég nefndi það áðan að sú niðurstaða sem hæstv. sjútvrh. hefur haldið á og keyrði í gegnum þingið væri ekki í neinu samræmi við þá umræðu og þá niðurstöðu sem fram kom í auðlindanefndinni. Það breytir hins vegar engu og hæstv. ráðherra heldur áfram að hjakka í þessu fari. Það er kannski partur af þessari pólitík á köflum að menn túlka hlutina aðeins í samræmi við það sem hentar. Hér hefur hæstv. sjútvrh. leyft sér þann munað að túlka hlutina í samræmi við það sem hann telur henta núna. Ég ítreka það að hæstv. sjútvrh. sat ekki í auðlindanefnd þannig að hæstv. sjútvrh. er ekki til þess bær að koma hér upp og tjá sig um það sem þar fór fram. Þetta liggur fyrir, virðulegi forseti ... 

Forseti. Það er rétt, og ber að viðurkenna það, hjá hæstv. sjútvrh. að undirskriftir þeirra Guðjóns og Ragnars, að mig minnir, annars hv. núverandi þingmanns, Ara Edwalds hugsanlega líka, voru með fyrirvara um fyrningarleiðina. Ég var ekki í auðlindanefndinni og ekki á þingi þegar hæstv. ráðherra Árni Mathiesen kom með hið fáránlega frv. sitt um veiðigjald sem engin sátt gat orðið um, og er ekki enn --- það er rétt hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni --- en það var alveg skýrt af hálfu Samf. og fulltrúa hennar í þessari nefnd að þó að hún skrifaði undir hina almennu umfjöllun um auðlindamál, þar á meðal þessar tvær leiðir sem þarna voru nefndar, stóð hugur hennar alla tíð til fyrningarleiðarinnar og það hefur löngum verið ljóst. Skætingur, segir hæstv. sjútvrh. Hann hefur komið tvisvar inn í umræðuna sem fjallar um --- hvað? Ekki um auðlindanefndina, heldur um orð hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, vilja hans til að skipta á sjómannaafslætti og veiðigjaldi. Kemur það kannski hæstv. sjútvrh. ekkert við, forseti sæll? Er það skætingur að spyrja hvaða skoðun hæstv. sjútvrh. hafi á þessu máli? Er það skætingur að ætlast til þess að hann eða einhver annar fulltrúi stjórnarliðsins komi hér upp og skýri hvers vegna sjómannaafslátturinn er í uppnámi? Hvernig stendur á því að þessar hugmyndir koma frá virðulegum, háttvirtum, margfróðum og vinsælum þingmanni, Einar Oddi Kristjánssyni, sem hefur munninn fyrir neðan nefið í þessu máli sem öðrum? Er hann einn í þessu máli, er hann einangraður í Sjálfstfl., hjá stjórnarliðinu, eða er hann hér með hugmyndir á sveimi sem við eigum eftir að sjá seinna verða að veruleika á þinginu? Þessu á hæstv. sjútvrh. eða þá einhver annar í hans stað að svara og ekki að vera að tala um skæting hjá öðrum.

Forseti vill geta þess að atkvæðagreiðslur eru fyrirhugaðar rétt fyrir kl. fjögur í dag.

Frú forseti. Ég hef leyft mér að hreyfa hér við máli sem áður hefur reyndar borið á góma í sölum Alþingis, um mengun sem fyrirfinnst á Heiðarfjalli á Langanesi sem afleiðing af bandarísku herstöðinni sem þar var byggð á sjötta áratugnum og rekin fram til 1971. Ég hef lagt nokkrar spurningar fyrir hæstv. utanrrh. af þessum sökum og sú fyrsta er svohljóðandi: ,,Hefur ráðherra fylgt eftir eða brugðist á einhvern hátt við sameiginlegri kröfu norrænu umhverfisverndarsamtakanna um hreinsun á Heiðarfjalli á Langanesi sem send var bandarískum stjórnvöldum í desember sl.?`` Heildarsamtök umhverfisverndarfólks á Norðurlöndum --- fulltrúi í því samstarfi af Íslands hálfu er Landvernd --- hittust í Tammisaari í Finnlandi í desembermánuði sl. og sendu frá sér sameiginlegt erindi til utanríkisráðherra Bandaríkjanna, sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi og afrit til hæstv. utanrrh. þar sem lýst er óviðunandi ástandi hvað varðar mengun, rusl sem liggur í landi jarðarinnar Eiðis og reyndar fleiri jarða við Heiðarfjall sem afleiðingar af starfrækslu bandarísku radarstöðvarinnar þar á sínum tíma. Sú krafa er reist að stjórnvöld axli ábyrgð á þessu ástandi og svæðið verði hreinsað. Í öðru lagi spyr ég: ,,Hefur ráðherra fylgst með framvindu mála þar sem hreinsun er hafin á menguðum jarðvegi í sambærilegum yfirgefnum herstöðvum Bandaríkjahers, svo sem á Resolution-eyju í Nunavut í Kanada?`` Þar er nú hafið mikið hreinsunarátak og til stendur að flytja a.m.k. 5 þús. rúmmetra af PCB-menguðum jarðvegi til viðurkenndrar hreinsunarstöðvar suður í Québec-fylki í Kanada. Þetta mun augljóslega kosta ærna fjármuni en er gert vegna þess að þarna er um mikla mengun að ræða frá starfsemi sem var að öllu leyti hliðstæð við starfrækslu stöðvarinnar á Heiðarfjalli. Stöðin var byggð á sama tíma, rekin í svipaðan árafjölda, umfang rekstrarins var nokkurn veginn það sama og það er ástæða til að ætla að sömu mengandi efnin, sömu olíufylltu rafspennarnir og annað sem þarna veldur mengun, hafi verið notað í báðum tilvikum. Í þriðja lagi spyr ég: ,,Hvað hefur ráðherra aðhafst til að tryggja að íslenskir aðilar, landeigendur, sveitarfélag og stofnanir, nái rétti sínum í þessu máli gagnvart þeim yfirvöldum, bandarískum eða innlendum, sem ábyrgð bera á ástandinu á Heiðarfjalli?`` Það getur auðvitað ekki gengið að svona máli sé drepið á dreif árum og áratugum saman og að allar til þess bærar stofnanir virðist vísa því frá sér að taka á málinu þannig að landeigendur, sveitarfélag, hollustu- og heilbrigðisyfirvöld og aðrir slíkir komast ekkert áfram með málið. Að síðustu spyr ég: ,,Hefur ráðherra skoðað réttarstöðu málsaðila í deilum um mengun á Heiðarfjalli út frá grundvallarreglum Ríó-yfirlýsingarinnar, svo sem varúðarreglunni og mengunarbótareglunni?`` --- Það er sú regla að sá sem veldur mengun beri ábyrgð á henni og borgi fyrir hana.

Frú forseti. Hv. þm. hefur á þskj. 814 beint til mín fjórum spurningum varðandi það mál sem hann nefnir ,,mengun frá tímum bandarísku herstöðvarinnar á Heiðarfjalli á Langanesi``. Mál radar- og fjarskiptastöðvarinnar sem var lögð niður 1970 hefur frá 1976 verið af og til rætt hér á hv. Alþingi, ýmist í tengslum við fyrirspurnir eða þáltill. Eigendur landsins þar sem umrædd radar- og fjarskiptastöð stóð hafa gert kröfur á hendur utanrrn. frá 1974. Fram til 1989 snerust umrædd mál um hreinsun á yfirborðsrusli en eftir 1989 hefur málið snúist um meinta mengun frá ruslahaugum sem eru á landinu. Landeigendur stefndu bandarískum og íslenskum stjórnvöldum 1997 vegna þessa máls. Hæstiréttur vísaði málinu frá vegna þess að íslenskir dómstólar ættu ekki lögsögu hvað bandarísk stjórnvöld varðaði og vegna óglöggs málatilbúnaðar hvað íslensk stjórnvöld varðaði. Landeigendur stefndu bandarískum stjórnvöldum aftur 2001. Sama sagan endurtók sig þá, Hæstiréttur vísaði málinu frá dómi vegna þess að íslenskir dómstólar hefðu ekki lögsögu í málinu. Í tengslum við þáltill. hv. fyrirspyrjanda gerði ég Alþingi grein fyrir því hvað gerst hefði í málinu. Mengunarvarnir Hollustuverndar rannsökuðu vatnssýni á árinu 1983. Rannsóknir hérlendis sem erlendis sýndu að styrkur allra efna sem rannsökuð voru væru langt undir viðmiðunarmörkum, vatn væri vel drykkjarhæft og ekki fundust þrávirk halógenlífræn efni í þeim sýnum sem tekin voru úr haugunum. Þá reyndist blýinnihald lindarvatnsins undir greiningarmörkum í rannsókn sem umhvrn. lét gera 1994. Í umræddri ræðu greindi ég einnig frá því að landeigendur hefðu komið á fund minn og farið fram á skaðabætur frá íslenska ríkinu. Ég benti þeim á að ég sem utanrrh. gæti ekki reitt fram skaðabætur að eigin frumkvæði, þeir yrðu að gera skaðabótakröfu á hendur íslenska ríkinu. Ég benti þeim einnig á að ég teldi að slíkar kröfur mundu enda í dómsmáli og ég hvatti þá reyndar til að fara í slíkt mál. Grundvöllur að slíkri málsókn væri vissulega sá að þeir yrðu að geta sýnt fram á að þeir hefðu orðið fyrir tjóni. Frá því að þessi orð féllu hér á Alþingi hafa landeigendur ekki komið fram með rökstuddar kröfur um tjón. Þeir hafa t.d. ekki lagt fram neinar rannsóknir eða því um líkt sem gefur til kynna slíka mengun. Varðandi kröfur landeigenda um að fjarlægja haugana ber þess að geta að Náttúruverndarráð lagðist gegn slíkum hugmyndum í skýrslu sinni frá 1989. Varðandi fyrstu spurninguna, hvort ég hafi fylgt því eftir eða brugðist á einhvern hátt við sameiginlegri kröfu norrænu umhverfisverndarsamtakanna um hreinsun á Heiðarfjalli og Langanesi sem send hafi verið bandarískum stjórnvöldum, er þess að geta að ég fékk afrit af þessu bréfi og því fylgdi engin ósk um afskipti af minni hálfu, enda hef ég ekki afskipti af því. Varðandi það sem fram kemur um framvindu mála á Resolution-eyju í Kanada, en þar ráku Bandaríkin radarstöð 1953--1972, er okkur fullkunnugt um aðgerðir Kanadamanna vegna mengunar sem þar var staðreynd og stafar einkum af þrávirkum halógenlífrænum efnum. Þau efni voru notuð sem kæliefni fyrir stórvirka spennubreyta. Í stöðinni á Heiðarfjalli voru notaðir litlir spennubreytar, svonefndir þurrspennar, sem hvorki innhéldu kælivökva né önnur skaðleg efni. Rafmagn var fengið frá dísilstöð á staðnum þannig að ekki var þörf á stórvirkum spennubreytum til að jafna spennu. Hv. þm. spyr í þriðja lagi hvað ég hafi aðhafst til að tryggja að íslenskir aðilar, landeigendur, sveitarfélög og stofnanir, nái rétti sínum gagnvart yfirvöldum, bandarískum eða innlendum. Af hálfu utanrrn. hefur verið ítrekað við landeigendur að ef þeir telji að hagsmunum þeirra eða rétti hafi með einhverjum hætti verið raskað af margumræddri radar- og fjarskiptastöð ættu þeir að stefna íslenskum stjórnvöldum. Íslensk stjórnvöld gerðu upphaflega samninginn við landeigendur og varnarliðið kom þar hvergi nærri. Sú starfsemi sem fram fór á þessu landi var því á ábyrgð íslenskra stjórnvalda. Af hálfu íslenskra stjórnvalda er alls ekki verið að leggja stein í götu landeigenda til að þeir nái ekki rétti sínum. Hið sama gildir að sjálfsögðu um sveitarfélög sem hlut eiga að máli. Landeigendur hafa hins vegar kosið að beina kröfum sínum að bandarískum stjórnvöldum eins og ofangreindar stefnur eru dæmi um og menn vita hvernig það hefur farið í Hæstarétti. Að því er varðar síðustu spurninguna, um varúðarregluna og mengunarbótaregluna, þarf vart að taka fram að viðhorf í umhverfismálum hafa gjörbreyst frá því að umrædd stöð var rekin á Heiðarfjalli. Á þeim tíma var sorp frá stöðinni brennt og urðað í námunda við hana eins og tíðkaðist í öllum íslenskum bæjar- og sveitarfélögum og ofangreindar reglur sem eru í dag grundvallarreglur í umhverfisrétti urðu til eftir að stöðin var lögð niður og þær hafa ekki afturvirk áhrif.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og kom svo sem fátt í þeim á óvart. Ég vil þó segja að lengi getur maður orðið hissa og sérstaklega verð ég að segja að það gilti um síðasta svar hæstv. ráðherra. Það er auðvitað furðulegt að halda því fram að vegna þess að núgildandi viðhorf og alþjóðlegar skuldbindingar í umhverfismálum hafi komið til sögunnar eftir að þessi herstöð var rekin á Heiðarfjalli þá skipti þær ekki máli gagnvart því hvernig menn meta ástandið þar í dag. Það er það sem er verið að spyrja um, hæstv. ráðherra. Er ekki ljóst að varúðarreglan á að eiga við um það mengunarástand sem þarna er eða getur skapast í framtíðinni þegar niðurgrafið rusl fer að ryðga sundur og geymar að leka og annað slíkt sem sannanlega var urðað þarna, hent og urðað í stórum stíl. Þetta vita allir sem til þekkja á staðnum. Ég hygg að hæstv. ráðherra sé kunnugur öðru dæmi þar sem er frágangur á rusli á Stokksnesstöðinni og mengun sem þar hefur verið staðfest þannig að það þarf ekki Heiðarfjall til. Mengun af völdum erlendrar hersetu er að finna víðar í landinu þó að hún sé stórfelldust í Keflavík. Stjórnvöld hljóta auðvitað að bera ábyrgð, ekki bara gagnvart landeigendunum, gagnvart sveitarfélaginu, gagnvart hollustu- og heilbrigðisyfirvöldum, heldur sem yfirvöld þessara mála í landinu. Hvað segir hæstv. umhvrh.? Er þá hægt að yppa öxlum og segja: Landeigendur verða að fara í skaðabótamál. Landeigendur verða að sýna fram á það með rannsóknum að mengun sé til staðar. Landeigendur verða að sýna fram á tjónið. Ábyrgðinni er varpað yfir á þá, landeigendur, sveitarfélag og vanmegnuga aðila og stjórnvöld yppa öxlum hafandi hvítþvegið Bandaríkjamenn af allri ábyrgð á viðskilnaði sínum þarna. Auðvitað gengur þetta ekki svona, frú forseti. Ruslið þarna er í leyfisleysi á landi í einkaeigu í óþökk landeigenda, sveitarfélags og heilbrigðisyfirvalda svæðisins. Það er ekki hægt að umgangast þessa hluti með þessu kæruleysi og með því að drepa málunum endalaust á dreif eins og gert hefur verið í þessum málum.

Frú forseti. Það er ekkert verið að drepa þessum málum á dreif. Þessu landi var skilað og það var tekið við því frá Bandaríkjamönnum árið 1970 í samræmi við þau lög og reglur sem giltu þá um mengun í landinu. Það sama á við um Stokksnes. Þar er nýlega búin að fara fram hreinsun samkvæmt þeim reglum sem nú gilda í landinu. Það á alveg sama við um gamla ruslahauga af innlendum toga ef við eigum að nota það. Ruslið er ekkert betra þó að það sé af innlendum toga. Ég vænti þess að hv. þm. geri engan greinarmun þar á. Og þar er það svo að ef stofnað hefur verið til þess á eldri tíma miðað við þær reglur sem þá giltu, þá er það svo. Það gildir ekki um það nýr umhverfisréttur. Og alveg það sama á við í þessu máli og er ekkert öðruvísi í því sambandi. Það er því miður víða í landinu rusl frá gömlum tíma og ekki allt til fyrirmyndar og væri full ástæða til þess að hreinsa víða til. En það gildir það sama um það rusl og þetta rusl. Og það er sama hvaðan skíturinn kemur, hvort hann er upprunninn frá okkur sjálfum eða frá Bandaríkjunum. Ég geri a.m.k. engan greinarmun þar á en mér heyrist að hv. þm. geri mikinn greinarmun þar á.

Frú forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til hæstv. menntmrh. um hvað líði áformum um nám á háskólastigi í listgreinum á Akureyri eða norðan heiða. Fyrirspurnina flutti hv. þm. Hlynur Hallsson, varaþingmaður þess sem hér talar, þegar hann sat á þingi fyrir jólaleyfi en ekki tókst að fá fyrirspurninni svarað á meðan hann sat á þingi og reyndar ekki heldur meðan þáv. menntmrh. Tómas Ingi Olrich og þingmaður þess kjördæmis á þeirri tíð sat í stóli menntmrh. þannig að það kemur í hlut nýs hæstv. ráðherra að svara fyrir spurninguna og er auðvitað ekki verra því þá vitum við hvaða viðhorf hæstv. núv. ráðherra ber til þessa málefnis. Tilefnið er það að þegar Myndlista- og handíðaskóla Íslands var breytt í Listaháskóla Íslands má segja að staða Myndlistarskólans á Akureyri hafi breyst eða sá skóli hafi í raun setið eftir sem sérnámsskóli og ekki var þá samtímis tekin nein ákvörðun um að færa það nám upp á háskólastig einnig. Það er mikill áhugi á því innan Háskólans á Akureyri og meðal aðstandenda listnáms á svæðinu að taka upp nám í myndlist og hönnun og jafnvel einnig á sviði tónlistarkennslu á háskólastigi á Akureyri. Þó að þarna yrði um litlar einingar að ræða mundu þær geta innan veggja háskólans sem sérstök deild t.d. í tengslum við félagsvísinda- eða kennaradeild, fallið mjög vel að þeirri starfsemi sem þarna er verið að byggja upp, gert námsframboðið við Háskólann á Akureyri fjölbreyttara og öflugra. Það er einnig ljóst að staða myndlistarskólans og tónlistarskólans er auðvitað til umræðu og sveitarfélagið veltir því fyrir sér hversu miklar skyldur það beri til þess að standa straum af þessu námi á framhaldskólastigi svo ekki sé talað um ef það færi upp á háskólastig og hvers vegna ríkið komi þá ekki meira að því í þessu tilviki eins og öðrum sambærilegum. Það er einnig ljóst og það er engin ástæða til að ætla annað en að forsvarsmenn Listaháskólans í Reykjavík væru áhugasamir um að námi á háskólastigi yrði sömuleiðis komið á á Akureyri. Þar gæti orðið um öflugt samstarf og samvinnu að ræða. Menn gætu skipst á kennurum og eftir atvikum gæti það styrkt hvað annað auk þess sem það veitti þá í leiðinni vissa samkeppni og tryggði meiri fjölbreytni en ella væri þannig að það er engin ástæða til að óttast að það þyrfti á neinn hátt að stangast á. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh. hvað líði undirbúningi þessa máls. Er í bígerð að taka upp nám á háskólastigi á sviði listgreina á Akureyri eða er einhver skoðun á því a.m.k. í gangi?

Virðulegi forseti. Beint hefur verið til mín spurningu frá hv. varaþm. Hlyni Hallssyni eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat um áðan. Spurningin hljóðar svo: ,,Hvað líður undirbúningi fyrir nám í listgreinum á háskólastigi á Akureyri?`` Árið 1999 beindi skólanefnd Myndlistarskólans á Akureyri þeirri ósk til menntmrh. að hann heimilaði að stofnað yrði til náms á háskólastigi í fagurlistadeild og listhönnunardeild skólans. Myndlistarskólinn lýsti því yfir þá að hann hygðist þróa námið enn frekar á næstu árum og laga það að þörfum háskólastigsins. Fram kom að markmið skólans væri að efla innra þróunarstarf og rannsóknir, m.a. í samstarfi við Háskólann á Akureyri og erlenda samstarfsskóla á háskólastigi. Í framhaldi af þessari ósk fundaði ráðuneytið með forráðamönnum skólans þar sem þeim voru kynntar allar þær efnis- og formkröfur sem gerðar væru til háskóla á grundvelli háskólalaga. Í ljósi þeirra væri æskilegt að skoða sérstaklega hvort sú leið væri fær, vegna þess markmiðs að listnám á háskólastigi færi fram á Akureyri, að stofna til formlegs samstarfs við Háskólann á Akureyri eða samstarfs við Listaháskóla Íslands í því sambandi. Þá varð niðurstaða fundarins sú að skólastjóri Myndlistarskólans á Akureyri hæfi viðræður við forráðamenn Háskólans á Akureyri og Listaháskóla Íslands um samstarf. Í framhaldi af þeim viðræðum var málið síðan skoðað nánar og viðræður áttu sér stað en í framhaldi af þeim tók málið aðra stefnu. Þá óskuðu fulltrúar Háskólans á Akureyri eftir því að skólinn fengi leyfi til að útskrifa nemendur af listnámsbrautum með fullgilt háskólapróf. Tillagan fól í sér að stofnuð yrði sérstök listadeild við Háskólann á Akureyri sem skipulegði og bæri ábyrgð á listnámi til BA-prófs sem semdi við Myndlistarskólann á Akureyri sem verktaka um ákveðna námsþætti. Ráðuneytið taldi eftir nánari skoðun að skýra þyrfti mun betur lausnir og tæknilegar útfærslur á fyrirhuguðu listnámi á háskólastigi. Ráðuneytið taldi á þeim tíma að það væri afar mikilvægt að gaumgæfa alla þætti málsins vandlega áður en tekin væri sú grundvallarákvörðun að bjóða ætti upp listnám á háskólastigi við aðra skóla en Listaháskóla Íslands. Þessa ákvörðun ráðuneytisins á síðasta ári tel ég enn vera í fullu gildi og sér í lagi í ljósi þess að Listaháskóli Íslands er enn ungur háskóli. Ég tel æskilegt að á starfsemi hans fáist ákveðin reynsla áður en teknar yrðu frekari ákvarðanir sem varða uppbyggingu listnáms annars staðar á landinu á háskólastigi.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég verð að lýsa þó nokkrum vonbrigðum með þetta svar. Mér finnst málinu í raun og veru ekki miða hænufet og ef eitthvað er heldur aftur á bak. Nú er nokkurt vatn til sjávar runnið síðan menn voru að reyna að koma hreyfingu á þessi mál fyrir aldamótin síðustu, þ.e. á árinu 1999, og nú er hér upplýst að sú ákvörðun ráðuneytisins, sem svo er kölluð, frá síðasta ári að það þurfi að skoða þetta allt saman ákaflega vel og leyfa meiri tíma að líða --- eða ég veit ekki hvernig ég á að túlka það, ég ætla ekkert að gera mönnum upp skoðanir eða leggja mönnum orð í munn en einhvern veginn þannig hljómaði þetta í mínum eyrum --- áður en nokkuð verður aðhafst, þ.e. að það sé bara einhvers konar óskilgreind biðstaða uppi í málinu og Listaháskóli Íslands eigi að þroskast o.s.frv. Vandræðin eru auðvitað þau að það hlýtur að fjara undan því stórmerka starfi sem unnið hefur verið norðan heiða á sviði listnáms. Myndlistarskólinn á Akureyri er meira en aldarfjórðungs gamall og hefur unnið stórmerkt starf en hann, eins og reyndar fleira listnám á framhaldsskólastigi, hangir dálítið í lausu lofti og það þarf að taka þarna einhverja stefnu. Langbest væri auðvitað að þar væru menn metnaðarfullir og settu markið á listnám á háskólastigi. Ég gef ekki mikið fyrir þessi formlegheit eða þennan vandræðagang að það sé ekki hægt að koma því fyrir með einhverjum skilmerkilegum hætti. Hvort það er kallað fullgilt listnám á háskólastigi í formi sérstakrar deildar eða hvort það er með einhverjum öðrum formerkjum hvernig um samstarfið er búið við Háskólann á Akureyri og við Listaháskólann, er allt saman útfærsluatriði. Þetta eru allt verkefni til að vinna og leysa en ekki til að láta það fyrir fram stoppa sig í að nokkur skapaður hlutur gerist. Ég skora því á hæstv. menntmrh., nýkomna í starfið og fulla af krafti og áhuga, vaska manneskjuna, að setja þetta mál aftur í einhvern formlegan vinnslufarveg. Það er greinilega meira og minna afvelta í dag og það er algerlega óþolandi ástand.

Virðulegi forseti. Ég get ekki gert að því þó að hv. þm. verði fyrir vonbrigðum með svar mitt. Það kemur aftur á móti ekki til með að aftra mér í því að skoða þetta mál mjög vel með það að markmiði að efla almenna listmenntun sem háskólamenntun sem mest og best þannig að hún geti eflst hvar sem er á landinu, en við erum með þessi mál í ákveðnum farvegi. Við verðum að skoða þau gaumgæfilega, m.a. í ljósi þeirrar stöðu sem Listaháskóli Íslands er í í dag.

Virðulegi forseti. Allstór hópur starfsmanna Ríkisútvarpsins fékk tilkynningu frá skattyfirvöldum nýlega um ranga skráningu sem verktakar og fékk um leið endurákvarðaða álagningu tekjuskatts. Hluti þessara starfsmanna hefur ítrekað beðið um að launaleg staða þeirra verði leiðrétt, þ.e. að þeir komist á launaskrá sem almennir launþegar en ekki hefur verið orðið við því. Sumir af starfsmönnunum virðast ekki heldur hafa verið með skriflegan verktakasamning. Skilgreining á verktakasamningi er að verktaki taki að sér að framkvæma ákveðið verk fyrir verkkaupa og ábyrgist árangur þess. En með ráðningarsamningi skuldbindur starfsmaður sig til að vinna hjá vinnuveitandanum gegn ákveðnum launum og starfskjörum. Verktakinn hefur mun minni réttindi, fær ekki laun í veikindum eða slysatilfellum, hefur engan orlofsrétt, slysatryggingu, mótframlög í lífeyrissjóð o.s.frv. Allnokkrir hæstaréttardómar hafa fallið um það hvenær um launalegt samband er að ræða og hvenær verktakasamband á við milli starfsmanns og vinnuveitanda. Með tilkynningunni frá skattyfirvöldum fengu starfsmennirnir sem ranglega voru skráðir verktakar endurálagningu tekjuskatts og var þar um verulegar fjárkröfur að ræða í mörgum tilvikum. Ég spyr því: Hversu margir starfsmenn Ríkisútvarpsins lentu í því að vera ranglega skráðir á þennan hátt? Ég varpa þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. Hvernig ætlar stofnunin að bregðast við þessari niðurstöðu skattyfirvalda og hver er staða þessa starfsfólks nú, þá þeirra sem eru enn í óbreyttri stöðu, og svo hinna sem einhverjar breytingar hafa orðið hjá? Einhverjir eru t.d. komnir í störf annars staðar. Hvað verður gert fyrir þá eða verður eitthvað gert? Fólk skuldar skattinum háar fjárhæðir vegna þessa. Ég veit um tilvik þar sem a.m.k. einn starfsmaður er fallinn frá og aðstandendur eru algjörlega réttindalausir vegna þessarar framkomu Ríkisútvarpsins við þetta starfsfólk. Þetta er ótrúleg framkoma opinbers fyrirtækis í garð starfsmanna sinna og maður veltir því fyrir sér hvað búi að baki. Því spyr ég hæstv. menntmrh.: Hver er ástæðan fyrir því að þetta starfsfólk Ríkisútvarpsins var ráðið sem verktakar en ekki sem almennir launþegar? Það er alveg ljóst að margir hverjir þessara starfsmanna hafa verið hjá stofnuninni í alllangan tíma og í fullu starfi. Það blasti því við að þarna hefði átt að vera um launþegasamband að ræða en ekki verktakasamband.

Virðulegi forseti. Þar sem spurningar hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur snerta starfsemi Ríkisútvarpsins beint og varða mál sem ráðuneytinu er ekki kunnugt um að hafi verið til meðferðar hjá skattyfirvöldum þá var óskað eftir svörum frá stofnuninni vegna þessara spurninga og eru þau eftirfarandi: Varðandi fyrstu spurninguna segja fyrirsvarsmenn Ríkisútvarpsins að þeir geti ekki sagt til um það, en bréf barst stofnuninni frá skattstjóranum í Reykjavík, dagsett 11. des. 2003, og varðaði skattskil 55 aðila. Ríkisútvarpið hefur frest til 25. febrúar 2004 til að gera athugasemdir við greint bréf, en í því er boðuð endurákvörðun virðisaukaskattsskila fjárhæðar skilaskyldrar staðgreiðslu og stofns til tryggingagjalds. Önnur spurning hv. þm. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hvernig mun stofnunin bregðast við niðurstöðu skattyfirvalda og hver er staða þessara starfsmanna nú?`` Eins og segir í fyrstu spurningu þá munu skattyfirvöld ekki taka ákvörðun fyrr en Ríkisútvarpið og hlutaðeigandi aðilar hafa komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Viðbrögð Ríkisútvarpsins við niðurstöðu skattyfirvalda hljóta að ráðast af því hver hún verður í einstökum málum, þar með talið hvort málskotsréttar innan stjórnsýslunnar verði neytt. Það er mjög mismunandi hver staða samningsbundinna verktaka við Ríkisútvarpið er. Sumir eru fastir starfsmenn stofnunarinnar og sinna tilfallandi aukaverkum sem verktakar. Aðrir eru fastir starfsmenn hjá aðilum ótengdum Ríkisútvarpinu en sinna tilfallandi dagskrárgerð sem verktakar. Síðan eru það aðilar eins og til að mynda dagskrárgerðarmenn í sjónvarpi sem alfarið starfa sjálfstætt sem verktakar. Þriðja spurning hv. þm. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hver er ástæða þess að viðkomandi starfsmenn voru ráðnir sem verktakar en ekki sem almennir launþegar?`` Í svari Ríkisútvarpsins við þessari spurningu segir að á árinu 1997 hafi yfirstjórn Ríkisútvarpsins markað þá stefnu í tengslum við átak sem nefnt var Betri rekstur, að dagskrárgerð í sjónvarpi skyldi í auknum mæli unnin af sjálfstæðum verktökum. Rökin fyrir þessu eru sveigjanleiki sem nauðsynlegur er við framleiðslu á dagskrárefni. Þannig er unnt að ráða besta og hæfileikaríkasta fólkið í hvert eitt verkefni á þeim tíma sem hentar framleiðslunni. Fjöldi fólks starfar nú sjálfstætt að fjölmiðlun og kemur að hinum margvíslegu verkefnum fyrir blöð, tímarit og ljósvakamiðla. Þessir starfskraftar úti á markaðnum hafa sóst eftir afmörkuðum eða tímabundnum verkefnum hjá Ríkisútvarpinu með öðru og hefur stofnunin talið að framlag þeirra gæti orðið til að auka enn gæði dagskrárinnar með nýjum hugmyndum og fjölbreytni í útfærslu. Þá er viðurhlutamikið að gera alla aðila sem koma tímabundið eða tilfallandi að þáttagerð að opinberum starfsmönnum. Hið sama á við um fréttaritara á landsbyggðinni og erlendis vegna þess hve aðstæður Ríkisútvarpsins til dagskrárgerðar eru breytilegar frá einu tímabili til annars með tilliti til dagskrárramma, sem er eins og við vitum breytilegur, og af fjárhagsástæðum þykir það einnig hagkvæmara fyrir rekstur stofnunarinnar að uppgjör fari fram við þessa aðila á grundvelli verksamnings fremur en vinnusamnings. Það orkar hins vegar tvímælis að fastráðnir starfsmenn sinni jafnframt verkefnum sem verktakar. Af hálfu stofnunarinnar hefur verið ákveðið að draga úr því.

Forseti. Þá athugasemd er rétt að gera við þetta að mér þykir stofnun sú sem hæstv. menntmrh. sækir upplýsingar sínar til ekki gera nægilega vel grein fyrir því sem að er spurt í þessari fyrirspurn. Mér finnst að hæstv. menntmrh. verði að skoða þau svör sem hún fær frá stofnun sem þessari og fá fram hið raunverulega efni sem spurt er um en gefa ekki stofnuninni einni möguleika á að gera þetta. Það er klárt að í Ríkisútvarpinu hefur verið tilhneiging til þess að ráða menn ekki, bæði á fréttastofunni og annars staðar, heldur halda þeim í verktöku, jafnvel í mörg ár vegna ýmiss konar innanhússbírókratíu en auðvitað líka vegna þess að Ríkisútvarpið er skipulagslega í töluverðu uppnámi því þessi rammi opinberrar stofnunar hentar því ekki. Í því hefur ekkert verið gert og á því stendur. Ég vona að hinn vaski og dugmikli núv. hæstv. menntmrh. sem nýtekinn er við störfum muni bæta úr því með aðstoð okkar þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem ég varð fyrir mjög miklum vonbrigðum með. Ég bjóst við því að hæstv. ráðherra kannaði aðeins betur hvað þarna er á ferðinni. Eftir að hafa kynnt mér þessi mál ítarlega verð ég að segja að margir af þeim starfsmönnum sem þarna hafa lent í skattyfirvöldum höfðu ítrekað óskað eftir því að fá lengri ráðningarsamning. Hæstv. ráðherra les hér upp úr svari frá Ríkisútvarpinu um að það þurfi betri rekstur og sveigjanleika. Vissulega er hægt að ráða starfsfólkið sem launþega í skemmri tíma með tveggja til þriggja mánaða samningum, t.d. yfir sumarið eða yfir vetrardagskrána eins og menn þekkja. Fjöldamargir þeirra sem lenda í þessu eru sem sagt búnir að vera starfsmenn Ríkisútvarpsins í langan tíma. Menn hafa stundum talað um að í lagi sé að vera með verktakana af því að þeir fái hærri laun, þeim sé borgað fyrir það að þeir hafi ekki sömu réttindi. En því er ekki að heilsa hjá Ríkisútvarpinu. Ég hvet hæstv. ráðherra til að kanna það því að í þeim tilvikum sem ég þekki til eru menn ekki með hærri laun þó að þeir séu með mun lakari réttarstöðu en þeir sem eru fastráðnir. Ég vil þó ekki alhæfa um þetta því að auðvitað eru samningar hjá Ríkisútvarpinu persónubundnir. En þar sem ég þekki til eru þeir alls ekki betur launaðir. Sömuleiðis verð ég að segja að mér finnst þetta vera mikill áfellisdómur yfir yfirstjórn Ríkisútvarpsins, þ.e. að þeir skuli standa frammi fyrir þessu máli. Þarna vantar ákveðna fagmennsku í launamálum og þekkingu á kjarasamningum er þarna greinilega eitthvað ábótavant. Ég trúi ekki öðru en hæstv. ráðherra kynni sér þetta --- ég treysti því --- og sjái til þess að úr þessu máli verði leyst og að úr málum fólks sem stendur frammi fyrir háum fjárkröfum frá skattyfirvöldum verði leyst og það sem fyrst.

Virðulegur forseti. Af orðum hv. þm. mátti ráða að í lagi væri að vera með þessi mál í þessum farvegi, þ.e. verktöku í þessum mæli, ef launin væru nægjanlega há, þá væri þetta fyrirkomulag í lagi. Það mátti ráða af orðum hv. þm.

Þetta er útúrsnúningur.

Ef svo er þá verður hv. þm. bara að leiðrétta mig hvað það varðar. Ég mótmæli því að nokkuð skorti upp á starfsmannastefnu hjá yfirstjórninni því að við vitum og ég veit að hv. þm. veit það líka vegna reynslu sinnar innan Ríkisútvarpsins sem dagskrárgerðarmaður --- hún hefur alla tíð fylgst vel með dagskrá Ríkisútvarpsins --- að þetta er þannig upp byggt að ákveðinn sveigjanleiki þarf að vera til staðar. Dagskráin breytist frá hausti til hausts og frá vori til vors. Við vitum það. Og þá um leið þarf ákveðinn sveigjanleiki að vera til staðar fyrir stjórnendur til þess að hægt sé að bregðast við m.a. þörfum hlustenda og þeirra sem njóta dagskrárinnar með því að ákveða hvað eigi að setja inn á dagskrána hverju sinni. Ég vil benda á og ítreka enn og aftur að þau mál sem tengjast spurningum hv. þm. eru í ákveðnum farvegi. Þau eru í ákveðnum stjórnsýslufarvegi. Skattyfirvöld hafa þau til meðferðar og á meðan svo er þá tel ég ekki rétt að ég tjái mig um þau að svo stöddu.

Forseti. Undanfarin missiri hefur áfengisauglýsingum fjölgað mjög í samfélagi okkar og þær eru með ýmsum hætti, þ.e. í fyrsta lagi duldar auglýsingar í formi umfjöllunar sem borgað er fyrir í blöðum og öðrum fjölmiðlum. Umræða um þessar duldu auglýsingar kom upp hér fyrir nokkrum mánuðum og var þá sýnt fram á ýmis dæmi um þær. Í öðru lagi eru bjórauglýsingar undir því yfirskini að verið sé að selja léttbjór eða einhvers konar pilsnerútgáfu af bjórtegundinni ákaflega áberandi. Enn er í gangi nokkuð kátleg deila sem við könnumst við um brugg með sykri. Fleira er af því tagi, auglýsingar sem ekki nokkrum manni dettur í hug að snúist um annað en áfengan bjór þó orðunum léttöl eða pilsner sé skotið inn í auglýsinguna með lítt áberandi hætti. Í þriðja lagi er um að ræða beinar og óduldar auglýsingar þar sem ekki virðist hirt um neins konar dulbúning eða útúrsnúning í þeim krafti að menn megi þetta með einhverjum hætti. Það er ekki hægt að sýna myndband hér í salnum en ég tók með mér tvö dæmi frá því að ég var að athuga málið í október--nóvember. Annars vegar er hér hvítvínsauglýsing um ástralskt hvítvín, örugglega ágætt, í Nýju lífi í október 2003 á blaðsíðu 45. Þetta er augljós auglýsing, hæstv. forseti. Hins vegar er hér auglýsing úr öðru blaði, annars konar blaði, Viðskiptablaðinu. Það er frá 17. október í fyrra, á blaðsíðu 15. Hún er ekki um léttvín, sem mönnum þykir þó heldur skárra að auglýsa og hvetja til neyslu á en sterku víni. Hún er um koníak. Ég get vottað það sjálfur að þetta er alveg prýðilegt koníak. En þetta er líka augljós auglýsing, ódulin og ekkert falin. ,,Vínið fyrir helgina.`` Það er þessi tegund af koníaki hér í áberandi ramma í Viðskiptablaðinu, ágæti forseti. Ég var uppi í Kringlu um daginn og gekk þar fram hjá áfengisversluninni sem við alþingismenn rekum víst hér og önnur stjórnvöld í landinu. Fyrir utan hana var bíll. Ég man nú ekki af hvaða tegund. Í honum voru bjórflöskur af Tuborg--gerð. Ég kannaði ekki hvort það voru léttölsflöskur eða ekki en þær litu út eins og þær bjórflöskur sem allajafna eru seldar. Getraunin var sú hversu margar flöskur væru í bílnum. Þarna eru sem sé tengdir saman bílar og bjór á fremur ósmekklegan hátt. Það eru lög í landinu, héldu menn, þar sem áfengisauglýsingar eru bannaðar, þ.e. 20. gr. laga nr. 75/1998 og þess vegna eru til komnar fyrirspurnir mínar. Ég hef greinilega ekki tíma til að lesa þær upp, en þær liggja hér fyrir á þingskjali og eru um gildi þessara laga og um hvað sé gert til að fylgja þeim eftir og um áhuga hæstv. dómsmrh. á að breyta þeim ef hann telur að ekki sé hægt að fylgja þeim eftir í núverandi formi.

Virðulegi forseti. Fyrsta fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,Lítur ráðherra svo á að 20. gr. áfengislaga, nr. 75/1998, þar sem lagt er bann við auglýsingum á áfengi og einstökum áfengistegundum sé með einhverjum hætti fallin úr gildi?`` Nei, þessi lagagrein er ekki fallin úr gildi. Með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 25. febrúar 1999, í máli nr. 415/1998, var því slegið föstu að sú lagagrein sem hér er spurt um væri í fullu gildi og eins og segir í dómi Hæstaréttar, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þau rök sem þannig búa að baki 20. gr. áfengislaga eiga sér efnislega stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.`` Síðan þessi dómur var kveðinn upp hefur umræddri lagagrein ekki verið breytt, og æðri réttarheimild, þ.e. stjórnarskrá lýðveldisins, ekki heldur. Lagagreinin er því í fullu gildi. Þá er spurt: ,,Sé svo ekki, hvað er gert til að fylgja eftir þessum lögum gegn auglýsingum, duldum og augljósum, sem nú tíðkast í prentmiðlum og sjónvarpi, eins og mörg dæmi eru um?`` Samkvæmt meðferð opinberra mála er rannsókn opinberra mála í höndum lögreglu nema öðruvísi sé mælt fyrir í lögum. Kærum um refsiverð brot og beiðnum um rannsóknir skal beint til lögreglu eða ríkissaksóknara. Lögregla skal hins vegar, þegar þess er þörf, hefja rannsókn út af vitneskju eða gruni um að refsivert brot hafi verið framið hvort sem henni hefur borist kæra eða ekki. Ákæruvaldið í málum vegna brota gegn 20. gr. áfengislaga er hjá lögreglustjóranum samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála. Í lögum nr. 18/2003, um Lýðheilsustöð, segir í 6. gr. að hlutverk áfengis- og vímuvarnaráðs sé m.a. að hafa eftirlit með að ákvæðum laga og reglugerða um áfengis- og vímuvarnir sé framfylgt. Áfengis- og vímuvarnaráð hefur því ákveðið hlutverk ásamt lögreglu í því að hafa eftirlit með því að áfengislögum sé framfylgt sem felst þá væntanlega einkum í því að benda lögreglu á meint brot og eftir atvikum að kæra þau til lögreglu. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að ,,leyfa áfengisauglýsingar að einhverju marki eða skýra lögin og gera þau skilvirkari þannig að erfiðara sé að fara á snið við þau``?`` Slík vinna stendur ekki yfir í dómsmrn. og ráðuneytið hefur ekki sérstaklega í hyggju að hefja hana á næstunni. Loks er spurt: ,,Telur ráðherra samræmi milli þess hvernig framfylgt er umræddum lagaákvæðum um áfengisauglýsingar annars vegar og lagaákvæðum um bann við tóbaksauglýsingum (7. gr. laga nr. 6/2002, um tóbaksvarnir) hins vegar?`` 7. gr. tóbaksvarnalaga um bann við auglýsingum á tóbaki er ekki að öllu leyti sambærileg 20. gr. áfengislaga. Í áfengislögum er að finna heimild í 3. mgr. 20. gr. til handa framleiðanda sem, auk áfengis, framleiðir aðrar drykkjarvörur til að nota firmanafn eða merki í tengslum við auglýsingu þeirra drykkja enda megi augljóst vera að um óáfenga drykki sé að ræða í skilningi laganna og ekki vísað til hinnar áfengu framleiðslu. Ekki eru til svo ég viti, virðulegi forseti, tóbakslausar sígarettur samanber hins vegar t.d. bjór sem telst óáfengur og því er ekki unnt að bera auglýsingar þessara vara saman. Af þessari ástæðu hef ég ekki sérstaklega leitt hugann að því hvort samræmi sé milli þess hvernig þessum lagaákvæðum er framfylgt.

Forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessi svör. Ég álykta af þeim að dómsmrh. hafi að vísu enga skoðun á þessu máli í sjálfu sér umfram það sem stendur nákvæmlega í lögum en að hann vísi til þess að áfengis- og vímuvarnaráð hafi þá ekki staðið sig nægilega vel í hlutverki sínu við að upplýsa um þessar auglýsingar sem það er sett til þess að upplýsa og að lögreglan telji ekki að um neins konar lagabrot sé að ræða þar sem hún hefur ekki hafist handa um neins konar rannsókn sjálf á þeim dæmum sem ég rakti hér. Ég get getið þess að í upphaflegri fyrirspurn, sem forseta og starfsmönnum hans þótti þó ekki ráð að hafa í því formi, voru rakin um það bil 20 tilvik um áfengisauglýsingar frá því á þessum tíma, október-nóvember 2002. Ráðherra hefur gert skyldu sína í þessu svari en ekki þumlung, eða eigum við kannski að segja ekki einn einasta sjúss, fram yfir það. Það veldur mér vonbrigðum vegna þess að ég taldi að hér gæfist tækifæri til þess að ræða við dómsmrh. um málefni sem honum er gert að hafa yfirumsjón með. Dómsmrh. á kost á því að koma fram á eftir og ég vildi þá gjarnan að hann svaraði mér um það hvað honum finnst um þetta sjálfum og í öðru lagi hvort hann telji þá að áfengis- og vímuvarnaráð og lögreglan hafi eða hafi ekki staðið sig í þeirri skyldu sem hann rakti áðan að lög stæðu til.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað fyrst og fremst til að þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að vekja máls á þessu málefni, áfengisauglýsingum. Það er rétt sem hann segir, lögum ber að hlíta og ef þeim er ekki hlítt ber að breyta lögunum eins og hann benti á. Ég verð að segja að mér finnst bjórauglýsendur, þ.e. bjórframleiðendur, hafa sýnt ótrúlegt ábyrgðarleysi með því að grafa undan íslenskum lögum, með því að skjóta sér á bak við lagabókstafinn aftur og ítrekað. Þjóðin hefur fylgst með þessu og núna á síðustu vikum hefur framtakssamur maður, Árni Guðmundsson, formaður Starfsmannafélags Hafnarfjarðar, upp á sitt eindæmi hafið herferð í gegnum tölvurnar sínar, fengið góðan hljómgrunn með þjóðinni og við hljótum að krefjast þess að ríkisvaldið með hæstv. dómsmrh. í fararbroddi grípi til einhverra aðgerða.

Virðulegi forseti. Ég svaraði þessum spurningum mjög skilmerkilega og það liggur alveg ljóst fyrir að það eru til svör við öllum þessum spurningum. Það liggur alveg skýrt fyrir hvernig lögin eru og hvaða reglur gilda í þessu landi. Það liggur líka fyrir hverjir dæma um þetta. Það hefur verið dæmt samkvæmt þessum lögum. Það liggur líka fyrir hverjir hafa heimild til að kæra og það liggur líka fyrir hverjum ber sérstaklega að sinna þessum málum eins og öðrum lögbrotum í landinu. Ef hv. þm. hefur 20 dæmi um það að lögin hafi verið brotin finnst mér að hann eigi að kæra það til lögreglunnar, láta rétt yfirvöld vita um það og rökstyðja það. Þá verður tekið á því. Þannig á hinn löghlýðni borgari að ganga fram. Ef hann sér að það er verið að fremja lögbrot eða hann telur að verið sé að fremja lögbrot á hann að láta rétt yfirvöld vita um það. Það felst ekkert ámæli í því, hvorki í garð Lýðheilsustofnunar eða lögreglunnar, að lesa upp hvaða skyldur þessir opinberu aðilar hafa lögum samkvæmt. Ef hv. fyrirspyrjandi telur að lögunum sé ábótavant hefur hann tækifæri hér til þess að flytja breytingar um lögin. Ég sé ekki að þetta sé vandi dómsmrh. Þetta er frekar vandi fyrirspyrjandans. 
            

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum árum hafði ég forgöngu um það að biðja um skýrslu frá hæstv. heilbrrh. varðandi stöðu meðferðarheimila í landinu. Tilefni þess að ég fór fram á þessa skýrslu var það að mér hafði sýnst við nokkra skoðun að talsvert óljóst væri hvernig staðið væri að uppbyggingu meðferðarstofnana í landinu. Mér var alls ekki ljóst hver hefði frumkvæðið í þessum efnum en hins vegar varð mér ljóst að mjög oft var í framhaldinu leitað til hins opinbera og það krafið um fjármagn til þess að standa undir stofnkostnaði og rekstri þessara meðferðarstofnana. Þessi skýrsla var síðan lögð fram og eftir að ég hafði farið yfir hana varð niðurstaðan sú að leggja fram þáltill. sem að stóðu hv. þm. Ásta Möller, Hjálmar Árnason, Þuríður Backman og Guðrún Ögmundsdóttir ásamt mér. Í þessari þáltill. var á grundvelli skýrslunnar ályktað að fela ríkisstjórninni að setja á laggirnar nefnd sem hefði það hlutverk að móta heildarstefnu um uppbyggingu á sviði áfengis- og vímuefnameðferðar og þátttöku ríkisins í stofnkostnaði og rekstri meðferðarstofnana. Jafnframt skyldi gert árangursmat á meðferðarstofnunum og meðferðarleiðum til að tryggja sjúklingum sem mestan árangur og sem besta nýtingu fjárveitingar til málaflokksins. Við þekkjum öll, því miður, dæmi um neikvæðar afleiðingar af neyslu áfengis og vímuefna og við vitum að hið opinbera hefur varið mjög verulegu fjármagni til þess að stuðla að meðferðarúrræðum. Þess vegna skiptir mjög miklu máli í fyrsta lagi að þessum peningum sé mjög vel varið og þannig staðið að þessu að það skili sem allra mestum árangri. Við viljum auðvitað ná árangri í baráttunni við þennan mikla vágest sem vímuefnin og áfengið eru. Þegar við skoðum þróunina varðandi rekstur áfengis- og vímuefnameðferðar og þátttöku ríkisins í stofnkostnaði og rekstri meðferðarstofnana sjáum við að mjög mikið hefur gerst. Í fyrsta lagi kom fram í þessari skýrslu að það kunni að vera um að ræða 30 stofnanir, heimili eða deildir sem með einum eða öðrum hætti sinna þessum verkefnum. Það kom líka fram að á árinu 2000, sem þá var nýjasta árið sem ég hafði og lá til grundvallar þessari skýrslu, næmu framlög ríkissjóðs til meðferðarstofnana af hvaða tagi sem væri 713 millj. kr. Nú hef ég ekki athugað hvernig þróunin hefur verið frá því að þessi skýrsla var lögð fram en mig grunar að það hafi frekar hækkað en lækkað. Þarna var um að ræða hækkun upp á ríflega 40% að raungildi. Í svari hæstv. ráðherra við sambærilegri fyrirspurn fyrir nokkru kom fram að unnið væri í þessum efnum á grundvelli þáltill. sem var samþykkt og þá var gert ráð fyrir að nefndin sem vinnur að þessu máli mundi skila frá sér áfangaskýrslu fyrir síðustu áramót. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. heilbrrh.: ,,Hvað líður störfum nefndar sem vinnur að mótun heildarstefnu um uppbyggingu á sviði áfengis- og vímuefnameðferðar og þátttöku ríkisins í stofnkostnaði og rekstri meðferðarstofnana?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Einar Guðfinnsson hefur beint til mín fyrirspurn um hvað líði störfum nefndar sem vinnur að mótun heildarstefnu um uppbyggingu á sviði áfengis- og vímuefnameðferðar og þátttöku ríkisins í stofnkostnaði og rekstri meðferðarstofnana. Umfangsmikil gagnasöfnun um meðferðarúrræði og stöðu þeirra er nú á lokastigi og jafnframt er verið að skoða fyrirkomulag meðferðarmála í helstu nágrannalöndum okkar. Skýrsla þessi er unnin af starfshópi á vegum heilbr.- og trmrh. á þessum vetri. Hlutverk hópsins er að afla grunngagna um framboð á meðferð og annarri þjónustu sem áfengis- og vímuefnaneytendum stendur til boða og sem nýtur opinberra styrkja eða er rekin með opinberu fé. Tilgangur starfsins var að afla upplýsinga sem að gagni mega koma við mótun heildarstefnu við uppbyggingu á sviði áfengis- og vímuefnameðferðar á Íslandi. Formaður starfshópsins var Sigurður Gils Björgvinsson, deildarstjóri í heilbr.- og trmrn. Aðrir þátttakendur voru Hrafn Pálsson deildarstjóri, Magnús Skúlason deildarstjóri, Ragnheiður Haraldsdóttir skrifstofustjóri og Sveinn Magnússon skrifstofustjóri frá heilbr.- og trmrn. Þorgerður Ragnarsdóttir, fyrrv. framkvæmdastjóri áfengis- og vímuvarnaráðs, var starfsmaður hópsins. Starfshópurinn valdi að afla sér upplýsinga með því að gera könnun hjá meðferðarstofnunum, áfangaheimilum og öðrum stöðum sem á einhvern hátt veita fólki sem á í erfiðleikum vegna áfengis- og vímuefnaneyslu aðstoð. Sent var út bréf til yfirmanna stofnana til að skýra tilgang gagnaöflunarinnar. Þar var lögð megináhersla á að kanna hvaða meðferðarúrræði standa til boða hérlendis og hve margir geta notið þeirrar þjónustu. Einnig var lögð áhersla á að kanna rekstrarform og stjórnskipulag þeirra aðila sem starfa að meðferðarmálum, tilgang rekstursins og hugmyndagrundvöll. Jafnframt eru kannaðar kröfur stofnunarinnar til starfsmanna, þá sérstaklega áfengisfulltrúa, og hvaða endurmenntunarmöguleikar eru í boði. Jafnframt er sérstaklega skoðað hvaða árangursmælingar eru notaðar í dag. Eins er verið að kanna fyrirkomulag þessara mála annars staðar, eins og fram hefur komið. Vinnuhópurinn er einnig að skoða verkaskiptingu málaflokksins milli ríkis og sveitarfélaga og eins skiptingu málaflokksins milli ráðuneyta. Það er áætlað að vinnuhópur ráðuneytisins skili áliti í næsta mánuði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Það er ljóst af svörum hæstv. ráðherra að hér er um að ræða gríðarlega umfangsmikla vinnu og ég held að fullt tilefni hafi verið til að ráðast í hana. Ástæðuna fyrir því að ég lagði fram þessa þáltill. hef ég þegar rakið. Það er alveg ljóst mál að hér er um að ræða mjög mikið úrlausnarefni og þýðingarmikið verk sem þessar meðferðarstofnanir eru að vinna. Hins vegar er líka það að hér er um að ræða gríðarlega mikla peninga sem hið opinbera ver til þessara verkefna. Ég vek hins vegar athygli á því að þessi þáltill. var samþykkt 3. maí árið 2002 þannig að bráðum eru liðin tvö ár frá því að hún var samþykkt sem þál. Ég held að það sé ákaflega þýðingarmikið að þessari vinnu verði hraðað og ég fagna því að hjá hæstv. ráðherra kom fram að tillögur nefndarinnar líti dagsins ljós í mars nk. Ég vil segja í framhaldi af því að ég tel mjög þýðingarmikið að þegar í stað verði unnið að því að gera þær úrbætur sem reynast nauðsynlegar. Síðan þarf væntanlega að fara fram umræða á grundvelli skýrslunnar um það sem þarna er verið að leggja til og reyna að komast að skynsamlegri niðurstöðu. Eins og málin hafa þróast er, að mínu mati, mjög brýnt að menn vindi sér í þessi verkefni. Þessi tvö ár eru bráðum liðin frá því að Alþingi ákvað að taka þessi mál til endurskoðunar og við þurfum þess vegna að ljúka þeirri endurskoðunarvinnu sem allra fyrst. Í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn minni 22. janúar 2003 um sama efni kom fram að fenginn yrði sérfræðingur hingað til lands þá um vorið til að aðstoða nefndina. Fróðlegt væri að heyra frá hæstv. ráðherra hvort af því hafi orðið, þá með hvaða hætti þessi sérfræðingur hafi komið að verkinu og hvaða hugmyndir hafi verið um að ræða. Ég geri ekki ráð fyrir að hæstv. ráðherra geti á þessari stundu rætt frekar efnisatriði þeirra tillagna sem eru í burðarliðnum en fróðlegt væri að hæstv. ráðherra greindi okkur frá niðurstöðu sem fengist úr þessari vinnu.

Herra forseti. Ég endurtek það að ég legg mikla áherslu á að starfshópurinn skili af sér í næsta mánuði og ég tek undir það með fyrirspyrjanda að það er brýn nauðsyn að fara í þessa vinnu. Það hefur auðvitað komið í ljós í þessari vinnu allri og reyndar hef ég orðið þess var í starfi mínu í ráðuneytinu að það er brýn nauðsyn að hafa heildaryfirsýn og nýta þá fjármuni sem best sem eru í þessum geira og þessi vinna er nauðsynlegur grundvöllur að því. Leitast hefur verið við að afla sem bestra upplýsinga um þessi mál í nágrannalöndum okkar og aðstoð sérfræðinga á þessu sviði er einn þátturinn í því máli, en ég vil aðeins undirstrika það að brýna nauðsyn ber til að samhæfa kraftana í þessari vinnu. Þessi mál skarast eins og sum önnur mál gera óhjákvæmilega að einhverju leyti á milli ráðuneyta. Það er því grundvallaratriði að fyrir liggi greinargóðar upplýsingar um heildarskipulag þessara mála og reynsluna af því starfi sem unnið hefur verið undanfarin ár, en það hafa vissulega miklir fjármunir farið í þetta starf og mikil vinna verið innt af hendi í þessum málum á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Stefna íslenskra heilbrigðisyfirvalda er að gera öldruðum fært að dvelja á heimilum sínum eins lengi og kostur er og auka stoðþjónustu til að það sé gerlegt. Það er dýrmætt fyrir heilabilaða, en algengur fylgifiskur þess sjúkdóms er óöryggi og hræðsla sjúklings við ókunnugt umhverfi. Slík úrræði hljóta þó ætíð að byggjast á að fyrir hendi séu viðunandi aðstæður, ekki einungis fyrir þann sjúka heldur einnig fyrir aðstandendur viðkomandi sem takast á hendur umönnunar- og gæsluhlutverk. Mat á getu sjúklingsins og aðstæðum er erfitt og vandasamt, ekki síst þar sem sjúklingar segjast gjarnan færari og frískari en raun er á og aðeins þeir sem umgangast viðkomandi náið vita betur. Ólafur Ólafsson, fyrrverandi landlæknir, skrifaði grein í Morgunblaðið nýlega þar sem hann lýsir m.a. aðstæðum nokkurra einstaklinga sem stríða við heilabilun og búa í heimahúsum. Lýsing Ólafs kemur heim og saman við upplýsingar fleiri aðstandenda sem líkt og lýst er í greininni verða fyrir miklu andlegu og líkamlegu álagi, missa úr vinnu og hætta á atvinnumissi vegna fjarvista við umönnun ættingja eða maka. Einnig eru makar oft sjálfir aldraðir og heilsuveilir og tefla sjálfum sér í tvísýnu með því að takast á hendur umönnunina. Fyrir þá einstaklinga er bið eftir viðeigandi vistunarrými alvarlegt, í raun lífshættulegt vandamál. Eitt af því sem fylgir hækkuðum aldri er fjölgun heilabilaðra, en samkvæmt fréttum nýverið óttast breskir og bandarískir sérfræðingar að alzheimerfaraldur muni ganga yfir heiminn á næstu áratugum. Þeir spá því að árið 2050 muni alzheimersjúklingum hafa fjölgað um 150% frá því sem nú er. Talið er að elliglöp geri vart við sig hjá einum af hverjum fimm einstaklingum um áttrætt. Það er því brýnt að við gerum okkur grein fyrir hvernig staðan er í samfélagi okkar, bæði með tilliti til nútíðar og framtíðar. Ég legg því eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. ráðherra: 1. Hvað hafa margir heilabilaðir einstaklingar verið á biðlista eftir viðeigandi dvalarrými, skipt eftir árum frá árinu 2000? 2. Hefur verið gripið til sérstakra ráðstafana til að stytta biðlistana? Ef svo er, til hvaða ráðstafana? 3. Hvaða stuðningur stendur til boða þeim aðstandendum sem annast heilabilaða í heimahúsum? 4. Hefur verið metið hver áhrif ónógt dvalarrými hefur á atvinnuþátttöku og heilsufar aðstandenda sem annast heilabilaða í heimahúsum?

Virðulegi forseti. Fyrsta spurningin sem hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir lagði fyrir mig er: ,,Hvað hafa margir heilabilaðir einstaklingar verið á biðlista eftir viðeigandi dvalarrými, skipt eftir árum frá árinu 2000?`` Það er ekki haldinn sérstakur biðlisti fyrir heilabilaða einstaklinga og fjöldi þeirra er ekki aðgreindur frá öðrum í vistunarskrá. Heilabilun getur hvort sem er verið aðalástæða umsóknar eða meðvirkandi ástæða og vistunarmatið er ekki þannig uppbyggt að hægt sé að fá glögga mynd af því hvort heldur er. Fjöldi þeirra sem bíða eftir hjúkrunarvist og eru samkvæmt matsaðila í mjög brýnni þörf eru samkvæmt vistunarskrá í janúarlok 2004 alls 465 á landinu öllu. ,,2. Hefur verið gripið til sérstakra ráðstafana til að stytta biðlistana? Ef svo er, til hvaða ráðstafana?`` Áhrifamesta úrræðið til að seinka umsókn um hjúkrunarvist eru sérstakar dagvistir fyrir heilabilaða. Bið eftir dagvistarúrræði hefur allt frá því að fyrsta dagvistin opnaði fyrir 18 árum og fram til 2003 verið innan viðunandi marka. Á árinu 2000 voru reknar tvær dagvistir í Reykjavík en árið 2001 var opnuð sú þriðja sem rekin er af Félagi aðstandenda alzheimersjúklinga við Austurbrún í Reykjavík, svokallað Fríðuhús. Biðlistinn hefur lengst mjög á undanförnum tveimur árum en nú hefur verið tekin ákvörðun um fjölgun um 20 rými til viðbótar með opnun dagvistar við Hjúkrunarheimilið Eir. Einnig er í bígerð opnun dagvistar í Kópavogi síðar á þessu ári. Árið 2001 var Hjúkrunarheimilið Sóltún opnað þar sem ríflega þriðjungur heimilisins, eða 32 pláss, voru eingöngu fyrir heilabilaða. Á þessu ári verða opnuð alls 150 hjúkrunarrými og þótt ekkert þeirra sé sérstaklega ætlað heilabiluðum einstaklingum er auðvelt að nýta flest þeirra þannig. Herbergin á Eir, 40 rými, og á Hrafnistu í Reykjavík, 60 rými, eru einbýli í litlum einingum sem gerir það að verkum að þau geta hvort heldur er nýst fyrir heilabilaða eða aðra sem þurfa á hjúkrunarvist að halda. Það er hins vegar spurning um mönnun og það er núna úrlausnarefni rekstraraðila og ráðuneytisins að komast að niðurstöðu um nánari nýtingu þessara rýma. ,,3. Hvaða stuðningur stendur til boða þeim aðstandendum sem annast heilabilaða í heimahúsum?`` Dagvistir eru þrjár alls með 56 rýmum sem nýtast um 70 einstaklingum. Fjórða dagvistin tekur til starfa síðar á þessum vetri með 20 rýmum fyrir 25 einstaklinga og væntanleg dagvist í Kópavogi síðast á árinu. Sértækt eftirlit er fyrir sjúklinga með heilabilun á minnismóttöku öldrunarsviðs Landspítala -- háskólasjúkrahúss á Landakoti. Þar koma til greiningar um 250 einstaklingar á ári. Tæpur helmingur þeirra reyndist vera með heilabilun, um 30% með ástand sem mun leiða til heilabilunar. Á hverju ári eru 400 einstaklingar í eftirliti á móttökunni. Í tengslum við móttökuna er boðið upp á stuðningshópa fyrir aðstandendur sem takmarkaður fjöldi, 20--30, getur nýtt sér á ári. ,,4. Hefur verið metið hver áhrif ónógt dvalarrými hefur á atvinnuþátttöku og heilsufar aðstandenda sem annast heilabilaða í heimahúsum?`` Tæplega 10% sjúklinga með heilabilun eru innan við 67 ára aldur. Aðeins 22 fengu örorkulífeyri vegna heilabilunar í ársbyrjun 2004 samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins. Mikill meiri hluti sjúklinga með heilabilun er því ekki lengur á vinnumarkaði og gera má ráð fyrir að hlutfall maka á vinnumarkaði sé ekki mikið frábrugðið því. Félag aðstandenda heilabilaðra gerði könnun meðal félagsmanna sinna sem að nokkru leyti sýndi þessi áhrif, þó að hún væri fyrst og fremst gerð til að skoða ójafnræði milli kynjanna í umönnun. Í þeirri könnun kom fram að nokkuð er um það að vinnandi aðstandendur eru frá vinnu í nokkrum mæli vegna sjúklinganna. Engin heildarúttekt hefur farið fram hér á landi á heilsufari aðstandenda sem annast um heilabilaðan einstakling í heimahúsi, en til eru litlar rannsóknir sem gefa nokkra vísbendingu. Þær hafa einkum beinst að líðan aðstandenda frekar en líkamlegu heilsufari. Samkvæmt þeim er aðstandendum hættara við þunglyndi og kvíða en öðrum á svipuðum aldri. Nú er verið að undirbúa samþættingu félags- og hjúkrunarþjónustu í heimahúsum í Reykjavík og þá mun nýtt mælitæki sem spegla mun þjónustuþörf allra eldri borgara sem eftir þjónustu leita, gera þjónustuaðilum mögulegt að mæta þörfum skjólstæðinga af meiri nákvæmni en áður.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir ítarlegt og upplýsandi svar. Ég verð þó að segja að það er ýmislegt í svari ráðherra sem kemur óþægilega á óvart, t.d. að það skuli ekki vera haldin sérskráning um þá einstaklinga sem eru heilabilaðir og þurfa á vistun að halda. Í samtölum mínum við aðstandendur heilabilaðra og eftir að hafa kynnt mér starfsemi samtaka aðstandenda heilabilaðra þá hefur m.a. komið í ljós að það er mat þeirra að vistun heilabilaðra með öðrum sjúklingum á vistunarstofnunum er oft mjög óheppileg, m.a. vegna þess að heilabilaðir, vegna sjúkdóms síns, sinna ekki venjulegum umgengnisreglum, eru oft á flökti hvenær sem er dags eða nætur og rótandi í eigum annarra og með alls konar hegðunarmunstur sem eru mjög óheppileg á almennum stofnunum. Síðan hlýtur það að vekja manni ugg að heyra hversu háar tölurnar eru sem hæstv. ráðherra fór með um þá sem eru í brýnni vistunarþörf, þ.e. 465 manns á landinu öllu. Það er alveg ljóst að við eigum hér mjög mikið verk óunnið. Reyndar vekur það líka sérstakan ugg í brjósti manns þegar maður veit það að verið er að draga úr þjónustu jafnframt því sem verið er að opna, því að það er jú verið að loka ákveðnum deildum sem þjónusta heilabilaða og aldraða.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að vistun heilabilaðra með öðrum inni á stofnunum getur verið óheppileg og það eru stöðugar viðræður við rekstraraðila stofnana um það hvernig hægt er að skilja að inni á stofnunum þá sem eiga við þessi vandamál að stríða og hina. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda um þau vandkvæði. Það er rétt að ég sagði að 456 væru í brýnni þörf á landinu öllu. Mikill meiri hluti þeirra er hér á höfuðborgarsvæðinu. Það eru yfir 300 manns í Reykjavík einni. Þetta vandamál er bundið við borgina að mjög miklu leyti og Akureyri. En ég held að hitt sé á misskilningi byggt, það sem ég talaði um sem viðbótarrými er hrein viðbót, við vorum að taka mjög stór skref í þessu á síðasta ári og yfirstandandi ári og hefur verið gert sérstakt átak í þeim efnum. Og varðandi frv. sem ég talaði fyrir í gær, um málefni aldraðra, þá gerir það ráð fyrir að gert sé sérstakt átak í þessari uppbyggingu. Ég legg áherslu á það að við vinnum okkur áfram í þessu máli og eins að við aukum þjónustuna með dagvistun, með heimahjúkrun. Það er stefnt að því.

Virðulegi forseti. Þann 4. desember árið 2001 voru veiðar á hörpudiski bannaðar í Arnarfirði. Ástæðan var sú að nokkrar prufur sem teknar voru höfðu sýnt að of mikið af þungmálminum kadmín mældist í holdi hörpudisksins. Var hann því talinn óhæfur til manneldis samkvæmt alþjóðlegum stöðlum þótt gildin væru reyndar lág. Þessi kadmínmengun, ef svo má kalla, kom flestum ef ekki öllum í opna skjöldu því ekki var vitað um neitt sem gæti valdið slíkri mengun af mannavöldum. Reyndar kom fljótlega í ljós það álit sérfræðinga að hér væri um að ræða mengun af náttúrulegum orsökum. Þungmálmar finnast að sjálfsögðu í náttúrunni og einhverra hluta vegna þá mælist óvenjumikið af kadmín í Arnarfirði, sem er einn af stærstu fjörðum Vestfjarða. Mál þetta vakti með öðrum orðum verulega athygli á sínum tíma. Hætta varð við áform um veiðar og vinnslu hörpudisks á Bíldudal. Áætlað hafði verið að þessi vinnsla mundi skila átta störfum, tvo til þrjá mánuði á ári og tekjum inn í bæjarfélagið upp á 25--30 millj. kr. Þetta var því nokkurt högg fyrir þorpið og líka bagalegt að því leyti að segja má að þetta hafi skaðað ímynd fjarðarins, Arnarfjarðar, þeirrar miklu matarkistu um aldir. Í framhaldi af þessu fóru menn t.d. að setja spurningarmerki við rækjustofninn í firðinum og varð nokkur umræða út af því. En Fiskistofa bannaði veiðar í firðinum. Þetta var aðeins byggt á þremur prufum á sínum tíma, sem teknar voru sumarið 2001 í ágúst og rannsakaðar af Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Frá þessu áfalli fyrir um þremur árum síðan hefur lítið heyrst um kadmínmengunina í Arnarfirði. Hins vegar er enn þá bannað að veiða hörpudisk í firðinum. Ég vil því beina eftirfarandi spurningu til hæstv. umhvrh.: ,,Hvaða rannsóknir hafa verið gerðar til að kanna ástæður og útbreiðslu kadmínmengunar í Arnarfirði? Hyggst ráðuneytið beita sér fyrir frekari rannsóknum á þessari mengun?``

Virðulegur forseti. Til mín er beint fyrirspurn um hvaða rannsóknir hafi verið gerðar til að kanna ástæður og útbreiðslu kadmínmengunar í Arnarfirði og hvort ráðuneytið hyggist beita sér fyrir frekari rannsóknum á þessari mengun. Því er til að svara að styrkur kadmíns í vöðva hörpudisks úr Arnarfirði hefur greinst yfir settum viðmiðunum sem eru 0,5 mg á kíló. Hefur Fiskistofa þess vegna bannað veiðar og vinnslu hörpudisks úr firðinum eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda Magnúsi Þór Hafsteinssyni. Við vöktun á efnamengun í lífríki sjávar á vegum umhvrn. fara fram mælingar á aðskotaefnum í lifur þorsks, sandkola og í kræklingi. En í holdi þorsks og sandkola er mælt kvikasilfur. Í skýrslu starfshóps umhvrn. frá 1999 er gerður samanburður á styrk þungmálma í þessum lífverum frá Íslandsmiðum og frá öðrum hafsvæðum. Þar kemur m.a. fram að styrkur kadmíns í lifur íslenska þorsksins er hár miðað við þorsk frá öðrum hafsvæðum. Ástæður þess hve hár styrkur kadmíns er í lífríki við Íslands eru ekki þekktar en talið er að skýringa sé að leita í náttúrulegum aðstæðum fremur en vegna mengunar af mannavöldum, enda eru engar þekktar uppsprettur kadmínmengunar hér á landi. Fram hafa komið tillögur að rannsóknarverkefnum sem hafa að markmiði að leita að uppsprettum þessa kadmíns og svara spurningunni um orsakir hins háa styrks. Sótti sérfræðingur hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins um styrk á liðnu ári til slíkrar rannsóknar undir heitinu ,,Upptaka ólífrænna snefilefna í lífverum við Norðvesturland``. Markmið verkefnisins er m.a. að rannsaka sérstöðu norðvesturmiða með tilliti til ólífrænna snefilefna, einkum kadmíns. Sýnataka og undirbúningur er hafinn, m.a. í Arnarfirði. Í þessari rannsókn er ætlunin að rannsaka set og rækju, auk hörpudisksins. Áætlaður kostnaður við verkefnið nemur rúmum 12 millj. kr. Á árinu 2003 styrkti AVS-sjóðurinn --- sjóður til að auka verðmæti sjávarfangs --- verkefnið um 2,5 millj. kr. Fyrirhuguð lok verkefnisins eru áætluð fyrri hluta árs 2005. Í áætlun um vöktunarverkefni umhvrn. vegna efnamengunar fyrir 2003 er gert ráð fyrir að veita 300 þús. kr. í mælingar á seti vegna kadmínmengunar í Arnarfirði. Umhvrn. mun halda áfram að stuðla að nauðsynlegri almennri vöktun en það er álit Umhverfisstofnunar, sem sér um umsýslu vöktunarverkefna vegna efnamengunar fyrir umvrn., að öflugra grunnrannsókna fremur en vöktunarrannsókna sé þörf til að skýra sérstöðu íslenska hafsvæðisins hvað varðar styrk kadmíns. Ég tel eðlilegt að menn fái úr því skorið af hvaða orsökum þessi kadmínmengun er.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær upplýsingar sem hæstv. ráðherra gaf og tek undir það sem fram kom í lok máls hennar, að efla þurfi grunnrannsóknir við Ísland. Það er vissulega ekki vanþörf á miðað við þær upplýsingar sem liggja fyrir. Hitt er svo annað mál að hér erum við að ræða um Arnarfjörð. Þetta er tiltölulega lokaður fjörður. Hann er með haft yst í firðinum og kunna að vera þar aðrar aðstæður en í öðrum fjörðum hérlendis. En ástæða hefði verið til að hraða þessum rannsóknum með tilliti til þess að nytjar í firðinum hafa skipt byggðarlagið við fjörðinn, Bíldudal, verulegu máli. Ekki hefur veitt af að efla þar atvinnu. Það hefði þurft að hraða þessum rannsóknum og vinna þær fyrr.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. umhvrh. fyrir svörin við fyrirspurn minni. Ég fagna því að menn hafi tekið sig til og sett í gang rannsóknarverkefni til að athuga þetta betur. Mér finnst þetta mál á margan hátt ákveðið prinsippmál hvað varðar umhverfisvöktun og grunnrannsóknir í hafinu og hafsbotninum umhverfis Ísland. Herra forseti. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að hafa unnið heimavinnuna okkar þegar svona mál koma upp, bæði í mengunartilfellum eins og hér um ræðir og einnig að við höfum í höndunum gögn, góð gögn um magn svona efna í ýmsum afurðum, sjávarafurðum og öðrum afurðum á Íslandi. Það er oft þannig að upp geta komið tilfelli af þessu tagi og í kring um þau orðið mikið fjölmiðlafár. Þessi tilfelli geta komið upp mjög óvænt og þetta mál er gott dæmi um það. Þá er mikilvægt fyrir okkur að hafa svörin á reiðum höndum og hafa gögnin tilbúin. Þrátt fyrir að menn hefðu, eins og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson benti á, mátt byrja fyrr þá ber að sjálfsögðu að fagna því að hreyfing skuli komin á málið. Vonandi munu niðurstöðurnar sýna fram á að kadmínmengun í Arnarfirði sé í raun ekki fyrir hendi.

Virðulegur forseti. Það má segja að við séum komin af stað. Það er byrjað að rannsaka þó enn sé nokkuð í land með að niðurstöður fáist. Ég deili þeim skoðunum sem fram komu hjá hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni. Það er mikilvægt að Íslendingar geti sýnt neytendum fram á hvaða efni eru og eru ekki í fiski. Við lifum að miklu leyti á því að selja fisk. Það er mjög brýnt að geta t.d. sýnt fram á hver geislamengunin er í hafinu, hvaða þrávirku lífrænu efni eru hér á ferðinni og þungmálmar. Ég get af þessu tilefni sagt þinginu þær gleðifréttir að í dag er ljóst að nógu mörg ríki hafa samþykkt samninginn um þrávirk lífræn efni, samninginn sem Ísland hefur barist fyrir að yrði að alþjóðasamningi í langan tíma. Ísland var fyrsta ríkið sem lagði á alþjóðavettvangi til að gerður yrði alþjóðlegur samningur gegn ákveðnum þrávirkum lífrænum efnum. Það var árið 1992 á Ríó-ráðstefnunni að Ísland lagði það til. Það var skrifað undir þennan samning í Stokkhólmi fyrir um tveimur árum en í dag náðist sá hópur ríkja inn á þennan samning að hann mun taka gildi. Hann mun taka gildi 17. maí. Ég tel við hæfi í tilefni af þessari fyrirspurn að koma því á framfæri við þingið að þessi gleðilegi atburður átti sér stað í dag, að samningurinn verður að veruleika. Það er mjög mikilvægt mál fyrir okkur Íslendinga af því að við höfum haft vaxandi áhyggjur af þrávirkum, lífrænum efnum. PCB, DDT, díoxín og önnur slík efni sem hafa verið að safnast upp á norðlægum slóðum, m.a. í sjávarafurðum, hafa mjög slæm áhrif á mannfólk og dýraríki þar sem þessi efni safnast upp í fæðukeðjunni. Ég deili því þeim skoðunum að við þurfum að geta sýnt fram á magn slíkra efna í fiskafurðum okkar.

Virðulegi forseti. Þeir sem eiga leið um Suðurland fram hjá Ingólfsfjalli komast ekki hjá því að sjá að gríðarleg malarnáma hefur verið grafin í fjallið, svokölluð Þórustaðanáma. Margir hafa brugðist við þessu, ekki síst Sunnlendingar sem búa í grennd við Ingólfsfjall og þurfa að horfa á spjöllin eiga sér stað. Guðmundur Kristinsson, sem búið hefur á Selfossi alla sína tíð, skrifaði ágæta grein sem birtist í Morgunblaðinu í lok maí sl. Ég tel rétt að lesa upp lýsingu hans á ástandinu, með leyfi forseta: ,,Nokkuð er nú um liðið síðan farið var að sækja möl og grús í Stóruskriðu vestarlega í suðurhlíðum Ingólfsfjalls. Og nú er svo komið að þessi fallegasta skriða fjallsins er öll uppurin og Djúpidalur er orðinn djúpt svöðusár. Þar sem áður var auðveldust gönguleið upp á fjallið hefur nú verið grafin mjög djúp og gleið gjá með meira en hundrað metra hátt stál sem aðeins er fært fuglunum fljúgandi. Á eystri brún þessarar heljargjár hefur verið ýtt upp miklum ruðningsvegi fyrir jarðýtur sem einhvern veginn tókst að komast upp á fjallið. Þaðan hafa þær rutt sér leið út eftir skriðunni efst og vinna nú kappsamlega að því að spæna hana niður. Þetta er alveg með ólíkindum. Nóg er nú þegar aðgert í fjallinu þó að efri skriðurnar væru látnar í friði og ekki líka skafnar inn í berggrunn. Á ferðum mínum um landið hef ég hvergi séð náttúrudjásnum misþyrmt eins herfilega og blygðunarlaust og gert hefur verið fyrir allra augum í Ingólfsfjalli. Á leiðinni að Borgarnesi blasa við einhverjar hæstu og fallegustu malarskriður landsins, sem vekja aðdáun ferðamanna. Engum lifandi manni á þeim slóðum myndi til hugar koma að sækja þangað möl og grjót og gera þessar fallegu skriður að ruslahaug. Því síður yrði það liðið, að glaðir athafnamenn gerðu t.d. Almannagjá við Öxarárfoss eða klettana við Gullfoss að grjótnámu til þess að ná í grjót í húsgrunna og vegi. Og þó að Reykvíkingar þurfi mikla möl og grús í allar sínar miklu framkvæmdir, hefur aldrei flökrað að þeim að vaða í fallegar skriður Vífilsfells og vinna á þeim óbætanleg skemmdarverk.`` Náttúruverndarsamtök hafa gert athugasemdir við þessa malarnámu og t.d. sendi Landvernd frá sér yfirlýsingu í júní í fyrra þar sem tekið var undir þær athugsemdir sem komið hafa fram varðandi spjöllin á Ingólfsfjalli. Um leið hvatti Landvernd bæjaryfirvöld í Kópavogi, Seltjarnarnesi og sveitarfélaginu Ölfusi að grípa tafarlaust til aðgerða svo koma mætti í veg fyrir að örlög Vífilsfells yrðu þau sömu og Ingólfsfjalls. Ég beini eftirfarandi spurningum til hæstv. umhvrh.: 1. Hvaða tök hefur ráðherra á að stöðva malarnám vestarlega í suðurhlíðum Ingólfsfjalls í Árnessýslu? 2. Hver er skoðun ráðherra á þessu malarnámi sem veitt hefur fjallinu áberandi og óbætanlegt svöðusár?

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi er spurt: ,,Hvaða tök hefur ráðherra á að stöðva malarnám vestarlega í suðurhlíðum Ingólfsfjalls í Árnessýslu?`` Því er til að svara að það malarnám sem stundað er í suðurhlíðum Ingólfsfjalls var hafið áður en lög um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, tóku gildi en þau tóku gildi 1. maí 1994. Framkvæmdin var því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Sama gildir um ákvæði náttúruverndarlaga, nr. 44/1999, sbr. 2. mgr. 47. gr. en þar segir að öll efnistaka af landi eða úr hafsbotni innan netalagna sé háð framkvæmdarleyfi hlutaðeigandi sveitarstjórnar og um hana fari skv. 27. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Þessi ákvæði skipulags- og byggingarlaga um framkvæmdarleyfi ná ekki yfir malarnám í Ingólfsfjalli þar sem lögin tóku gildi 1. janúar 1998 eða löngu eftir að malarnámið hófst. Samkvæmt skipulags- og byggingarlögum er landið allt skipulagsskylt og er aðalskipulagsgerð og deiliskipulagsgerð í höndum sveitarfélaganna. Samkvæmt lögunum, samanber og skipulagsreglugerð nr. 400/1998, ber að fjalla um slíkt efnisnám við gerð aðalskipulags en það er eins og áður segir sveitarfélaganna að taka á þeim málum. Það má því segja að umhvrh. hafi ekki tök á því að skipta sér formlega af þessu máli. Sú er staða málsins gagnvart ráðherra. Ef taka ætti á málinu innan umhvrn. miðað við þessar aðstæður má segja að eina leiðin sem til greina kæmi væri friðlýsing í samræmi við lög nr. 44/1999, um náttúruvernd. Sú leið er þó vafasöm eins og málum er háttað, enda hafa þær stofnanir sem lögum samkvæmt skulu gera tillögur um friðlýsingar ekki gert slíkar tillögur svo sem við undirbúning náttúruverndaráætlunarinnar sem nú liggur fyrir Alþingi og er til umfjöllunar. Það má því segja, virðulegi forseti, að staða ráðherra í þessu máli er mjög veik. Í öðru lagi er spurt: ,,Hver er skoðun ráðherra á þessu malarnámi sem veitt hefur fjallinu áberandi og óbætanlegt svöðusár?`` Því er til að svara að Ingólfsfjall er eins og hér hefur komið fram mjög formfagurt fjall, liggur í alfaraleið og hefur veruleg áhrif á ásýnd vestanverðrar Árnessýslu svo ekki sé talað um sögulegt gildi fjallsins þar sem Ingólfur Arnarson átti sína fyrstu vetursetu er hann kom til landsins. Þær framkvæmdir sem stundaðar hafa verið í fjallinu eru til lýta og ber að taka þær alvarlega. Þess ber þó að geta að á sínum tíma þegar þessi efnistaka hófst, en síðan eru liðnir margir áratugir, voru viðhorf til landslags önnur en þau eru í dag. Að mínu mati væri æskilegt að hér yrði breyting á þannig að fjallinu yrði hlíft, en eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, þá hefur ráðherra lítil tök á því máli. Eðlilegt væri að sveitarfélagið sem hlut á að máli, þ.e. sveitarfélagið Ölfus, tæki á þessu máli við gerð skipulags og reyni að finna aðrar leiðir til efnistöku og skilst mér að verið sé að leita leiða til þess. Þá vil ég að lokum nefna að síðasta sumar skipaði ég starfshóp sem falið var að fjalla um námur sem eru í notkun og svo háttar til um að hvorki falla undir lög um mat á umhverfisáhrifum né ákvæði skipulags- og byggingarlaga um framkvæmdarleyfi. Það er von mín að sú nefnd muni ljúka störfum á næstu vikum og er hugsanlegt að þar komi einhverjar tillögur sem nýst gætu varðandi þetta mál. Ég get ekki útilokað það.

Herra forseti. Á þessu máli sem og mörgum öðrum eru tvær hliðar. Malarnámurnar í Ingólfsfjalli hafa verið ákveðin gullnáma fyrir Vegagerðina, fyrir sveitarfélögin og einstaklinga sem hafa verið með framkvæmdir í nágrenni námanna. Það er mjög langt í malarnám í aðra staði en námurnar á Þórustöðum við Ingólfsfjall. Menn eru að tala um að fara í Þrengslin sem er kannski hringur upp á 50--60 km þannig að það má ætla að við hverja einstaklingsíbúð á Selfossi til að mynda yrði kostnaðarmunur upp á 500--700 þús. Það má því segja að í þau ár sem þessar námur hafa verið notaðar hafi þær skilað byggðarlaginu miklum auði. Spurningin varðandi þetta mál er kannski sú hvert framhaldið verður. Það sem við sjáum í dag er orðinn hlutur. En hvert verður framhaldið og hvernig verður frágangi háttað?

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir svörin. Sá sem hér stendur og talar hefur í sjálfu sér ekkert á móti malarnámum. Ég hef fullan skilning á því að einhvers staðar verðum við að sækja okkur efni til vegagerðar og bygginga svo að dæmi séu nefnd. En í þessu tilfelli má spyrja hvort fórnarkostnaðurinn sé ekki orðinn of hár því það dylst engum sem fer þarna fram hjá að þetta sár er orðið mjög ljótt. Ég hef fullan skilning á því að íbúar á Selfossi líti kannski á þetta sem gullnámu og að þessi efnistaka þjóni hagsmunum þeirra að því leyti að þarna er hægt að ná í efni sem annars væri mun dýrara. En mér finnst samt sem áður svolítið undarlegt að nú á tímum þegar samgöngur eru þó alla vega miklu betri en þær voru fyrir nokkrum áratugum sé ekki hægt að sækja efni eitthvert annað með viðráðanlegum tilkostnaði. Annars þykir mér þegar maður skoðar gögn varðandi slíkar námur víða um land að það sé ansi víða pottur brotinn. Bæði eru margar námur ófrágengnar sem rótað hefur verið í. Mig minnir að það hafi komið fram í umræðum í þinginu í desember sl. að það séu um 3.000 staðir vítt og breitt um landið þar sem efnistaka hefur farið fram og á flestum þessum stöðum hefur efnistöku verið hætt. Og enn eru um þúsund staðir sem á eftir að ganga frá aftur. Ég vona að hæstv. umhvrh. geti kannski staðfest þessar tölur að einhverju leyti.

Virðulegur forseti. Hér var spurt: ,,Hvert verður framhaldið?`` Eins og ég sagði áðan er það von mín að sveitarfélagið Ölfus skoði þetta mjög alvarlega við gerð skipulagsins hjá sér og reyni að finna aðrar lausnir en þær sem nú eru stundaðar. Varðandi malarnám almennt get ég staðfest --- ég þori ekki að staðfesta nákvæmlega tölurnar sem hér komu fram af því að ég hef þær ekki í handraðanum --- en ég get staðfest að námur á Íslandi eru geysilega margar, alveg ótrúlega margar. Unnið er að því að loka þeim sem ekki eru notaðar, verið er að loka gömlum námum og ganga frá þeim og þar er unnið eftir áætlun. Samkvæmt áætluninni átti það verk að ganga hraðar en raun er á þannig að okkur hefur ekki tekist að halda í við þá áætlun, en þó er verið að reyna að vinna þetta eins hratt og hægt er en þegar áætlunin var sett fram, tel ég að hún hafi verið sett fram af nokkurri bjartsýni. Ég vil koma því á framfæri í þessari umræðu að innan Vegagerðarinnar hafa menn tekið mjög miklum framförum varðandi sínar malarnámur og standa prýðilega að þeim málum. En fortíðin er þannig að margar eru opnar en við vinnum eftir áætlun við að loka þeim.