Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Gefið hefur verið út svohljóðandi bréf: „Handhafar valds forseta Íslands, samkvæmt 8. gr. stjórnarskrárinnar, forsætisráðherra, forseti Alþingis og forseti Hæstaréttar, gjöra kunnugt: Vér höfum ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til fundar þriðjudaginn 1. október 2013. Um leið og vér birtum þetta er öllum sem setu eiga á Alþingi boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni er hefst kl. 13.30. Gjört í Reykjavík, 24. september 2013. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Einar K. Guðfinnsson. Markús Sigurbjörnsson. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Bréf handhafa valds forseta Íslands um að Alþingi skuli koma saman þriðjudaginn 1. október 2013.“ Samkvæmt bréfi þessu sem ég hef nú lesið lýsi ég því yfir að Alþingi Íslendinga er sett. „Varla er sú list, að menn hafi jafn lengi þreytt með óvissum árángri og landstjórnarlistina“ voru upphafsorð Jóns Sigurðssonar í greininni „Um alþíng á Íslandi“ sem birtist í fyrsta árgangi Nýrra félagsrita árið 1841, texti sem á vissan hátt á erindi við okkur öll, sýnin á þingið og þjóðarviljann jafn brýn og þá, þótt heil öld og þorri annarrar séu liðnar, greinin vitnisburður um glöggan skilning á eðli þingsins og samspilinu við þjóðina, enn merkilegri fyrir þá sök að allt vald var í hendi konungs og alger óvissa ríkti þá um málefni Íslands, nánast engin von að almenningur hlyti þau lýðréttindi sem nú þykja sjálfsögð. Jón Sigurðsson varð síðar frelsishetja þjóðarinnar og mynd hans hefur lengi vakað yfir daglegri önn hér í salnum. Þótt ungur væri þegar hann skrifaði sína fyrstu grein um Alþingi á boðskapurinn erindi við samtíð okkar, einkum nú þegar vandi þings og þjóðar er á dagskrá og leita þarf brýnna lausna eins og enn má heyra við þingsetningu frá Austurvelli. Á vissan hátt mótar greinin grundvöll að lýðræðishefð okkar Íslendinga, birtir vegvísa sem smátt og smátt urðu samofnir skilningi þjóðarinnar á verkefnum þingsins og eigin rétti. Líkt og rit Rousseaus, Lockes, Mills, Montesquieus og annarra hugsuða lýðræðisbyltingarinnar í Evrópu mótuðu stjórnskipun sem enn er í gildi í álfunni færði Jón Sigurðsson okkur sýn á samhengið í sögu Íslendinga og glímunni við lýðræðisvanda hverrar tíðar. Því er gagnlegt að líta aftur til fyrsta árgangs Nýrra félagsrita þegar styrkja þarf stöðu þingsins í vitund þjóðarinnar og taka mið af vaxandi óskum um þátttöku fólksins í ákvörðunum því að þar var sleginn hinn skýri tónn: „eitthvort hið auðveldasta og kröptugasta meðal til að vekja menn til umhugsunar um hagi þjóðarinnar er það, að þeir menn sem alþýða treystir bezt komi saman til að ráðgast um gagn landsins og nauðsynjar, og það í landinu sjálfu.“ „Sá er tilgángur allrar stjórnar, að halda saman öllum þeim kröptum sem hún er yfir sett, og koma þeim til að starfa til eins augnamiðs, en það er velgengni allra þegnanna, og svo mikil framför bæði á andlegan og líkamlegan hátt sem þeim er unnt að öðlast.“ Það er „hin mesta sæmd sem nokkurr maður getur hlotið, að halda fullkomnu trausti samlanda sinna, og styrkja til alls þess góða, sem náð verður á hverri tíð“. „… þegar hverr mótmælir öðrum með greind og góðum rökum og stillíngu, og hvorugir vilja ráða meiru enn sannleikurinn sjálfur ryður til rúms, og auðsénn er hvorutveggja tilgángur, að verða allri þjóðinni til svo mikils gagns sem auðið má verða, enda leggi hvorugur öðrum það til að raunarlausu, sem ekki sómir ráðvöndum manni, þá má slík keppni aldrei verða til annars enn góðs fyrir fósturjörðina og enar komandi kynslóðir …“ „… þjóðin sjálf á höfuðvaldið, og enginn á með að skera úr málefnum þeim, sem allri þjóðinni viðkoma, nema samkvæmt vilja flestra meðal þjóðarinnar; kemur það einkum fram í ákvörðun alls þjóðkostnaðar, eður í skattgjaldinu og skattgjaldsmátanum, og þaraðauki í löggjöf og viðskiptum við aðrar þjóðir.“ „… eg óttast að margir kunni að vera enn meðal alþýðu, sem ekki eru að fullu sannfærðir um nytsemi þingsins, eða ekki hafa hugsað um það nákvæmlega, en þetta er mjög áríðanda, þareð tilgángur þíngsins er að mestu sá, að efla framför alþýðu og glæða þjóðaranda hennar.“ „Þá að eins má fulltrúaþíngið verða að gagni, þegar menn í fyrstu eru sannfærðir um, að það megi gjöra gagn, og síðan leggjast allir á eitt að haga því sem bezt, og kippa því í lag smámsaman sem í öndverðu kynni að hafa tekizt miður; en sérhverr vandi sig sem mest, og hugleiði hvað af fulltrúum landsins er heimtanda, og búi sig undir, eins og hann ætti sjálfur von á að verða fulltrúi, því ekki ríður minna á að þjóðin hafi vit á hvað fram fer og haldi reikníng við fulltrúana, enn að fulltrúarnir hugsi um starf sitt og leitist við að vanda það.“ „Þegar alþíng skal setja, þá ríður einna mest á að gjöra sér ljósa grein fyrir, til hvors það sé ætlað, og hvors af því sé væntanda, því ef menn hafa eigi ljósa hugmynd um það frá upphafi, þá er uggvænt, ef alþíng verður ekki við hugarburði sérhvers eins, að þá muni hverjum þykja lítið í það varið, og fá leiða á því, en þá er en mesta hætta búin að allt ónýtist.“ Þegar hinn ungi hugsjónamaður birti þessa grein í tímariti sem nokkrir félagar stóðu að í Kaupmannahöfn höfðu Íslendingar um aldir verið einna fátækastir meðal þjóða í Evrópu og Reykjavík var hrörlegt þorp með fáein hundruð íbúa. Enn voru nokkur ár þar til kosið var til hins endurreista Alþingis og einkum efnameiri bændur og kaupmenn fengu þann rétt, konur án hans til nýrrar aldar og fátækust alþýða í nær hundrað ár. Hið nýja þing var aðeins ráðgefandi, sat í fáeinar vikur annað hvert ár og tíðindi af störfum þess marga mánuði, jafnvel missiri, að berast í aðra landshluta. Þróunin frá þessum tíma til lýðræðisskipunar okkar daga er á margan hátt byltingarkennd, enda lýðræði ekki fastmótað form eða endastöð heldur vakandi leit, vegferð til aukins frelsis, framfara og ábyrgðar. Þó er kjarninn sá sami og fram kom í þessari grein Nýrra félagsrita, sýnin á kjörna fulltrúa og stöðu þingsins, tilganginn með störfum þess og aðhaldið frá þjóðinni þar orðuð á þann hátt að við skynjum öll að textinn geymir sígilt veganesti þótt tíðin sé breytt og verkefni flest annarrar ættar. Þegar nýtt þing kemur nú saman að hausti og umskipti hafa orðið í kjölfar kosninga væri hægt að víkja að mörgu en boðskapur Nýrra félagsrita lýsir því sem mestu skiptir og óþarfi að reyna að orða hann á annan veg. Slíkar greinar skipta sköpum í sögu þjóðar og eiga erindi á öllum tímum. Því er það í anda hennar sem ég bið alþingismenn að rísa úr sætum og minnast ættjarðarinnar. 
            

Hv. þingmenn. Ég býð hv. alþingismenn og gesti Alþingis við þingsetningarathöfnina velkomna. Ég vænti þess að eiga gott samstarf við alla hv. alþingismenn á nýju löggjafarþingi og vona að störf okkar megi verða landi og þjóð til gæfu. Fram undan er annasamur vetur. Ný ríkisstjórn mun kynna áhersluatriði sín sem vænta má að birtist í aðskiljanlegum þingmálum hennar. Sömuleiðis má gera ráð fyrir að stjórnarandstaðan leggi fram þingmál til áréttingar sínum sjónarmiðum. Starfstíma þingsins verður skorinn nokkuð þröngur stakkur þar sem sveitarstjórnarkosningar verða í lok maí og viðtekið er að þingið lýkur störfum sínum nægilega snemma til þess að skapa svigrúm fyrir kosningabaráttu á sveitarstjórnarstiginu. Þessi staðreynd setur því mark sitt á starfsáætlun Alþingis í vetur. Engu að síður verða þingdagar álíka margir og vanalega en nefndadagar ívið fleiri. Með skipulegum vinnubrögðum á Alþingi á þingið að geta lokið verkefnum sínum innan þess tímaramma sem starfsáætlunin setur okkur. Þetta verður þó alltaf háð því að þingmál berist í tæka tíð svo að þingmönnum gefist færi á því að ræða þau nægjanlega í þingsal og fjalla um í nefndum með vönduðum og skilvirkum hætti. Það er því aldrei of oft minnt á mikilvægi þess að þingmál, sem ætlunin er að afgreiða nú í vetur, verði lögð fram á Alþingi í tæka tíð. Nú í haust var kynnt könnun á trausti almennings í garð Alþingis. Greinilegt er á viðbrögðum alþingismanna að hjá þeim er ríkur vilji til þess að efla traust almennings á störfum Alþingis. Í því samhengi skiptir það miklu máli sem fram kemur í þessari könnun að Alþingi sem stofnun nýtur trausts. Það var alls ekki sjálfgefið. Við aðstæður eins og þær sem hér hafa ríkt gat það nefnilega vel gerst að upp vöknuðu spurningar sem vörðuðu sjálfa stjórnskipanina í anda þess að brjóta niður meginreglur og hefðir sem samfélag okkar byggir á. Enga veigamikla tilhneigingu í þá átt má hins vegar sjá af þeim svörum sem birtust í könnuninni. Í könnuninni birtist skýrt ákall um árangur við stjórn landsins. Í henni má skynja annars vegar þá tilfinningu fólks að nægjanlegur árangur hafi ekki náðst og hins vegar að þau mál sem helst hafa einkennt störf þingsins hafi ekki verið þau sem almenning varðar mestu. Þetta endurspeglist síðan í umræðum á Alþingi, lengd þeirra, talsmáta og öðru slíku sem hafi borið vitni um skeytingarleysi gagnvart því sem mestu máli skipti að mati fólksins í landinu. Af þessu má mikinn lærdóm draga sem við, hver og einn alþingismaður, þurfum að íhuga vel á komandi vikum, mánuðum og missirum. Snar þáttur í þessu lýtur að þingsköpunum sjálfum. Þau eru leikreglur Alþingis og ráða því miklu um þann árangur sem við öll vonum að verði sem mestur af störfum okkar. Innan skamms verður hafist handa við endurskoðun þingskapanna með þátttöku allra þingflokka. Á síðasta kjörtímabili var unnið mikið, þarft og verðmætt starf sem ætlunin er að byggja á. Augljóst er að viðkvæmasti og erfiðasti þáttur þessa verkefnis lýtur að fyrirkomulagi umræðna á Alþingi. Því er það fagnaðarefni að skýr vilji hefur komið fram um að reynt verði að endurskoða þann þátt þingskapanna og freista þess að láta slík ákvæði taka gildi jafnhliða öðrum breytingum á kjörtímabilinu. Auðna mun svo ráða hvernig það gengur. Fyrirkomulag umræðna er með ákaflega misjöfnum hætti í þjóðþingum almennt. Og gleymum aldrei einu, umræður í þingsal eru ekki ill nauðsyn heldur skýr og hefðbundin birtingarmynd þess lýðræðislega fyrirkomulags sem þjóðskipulag okkar byggir á. Alþingi er vettvangur ólíkra sjónarmiða og á beinlínis að laða þau fram í umræðunni. Til þess þarf því að vera eðlilegt rými. Hætt er við að ef of langt er gengið í að herða að umfangi þeirra glatist sá nauðsynlegi þáttur þar sem kjörnir fulltrúar, sem hafa sótt sér lýðræðislegt umboð til þjóðarinnar í frjálsum kosningum, taka þátt. Umræður í þingsal gegna því lykilhlutverki í samfélagi okkar og gefa færi á nauðsynlegum skoðanaskiptum. Á Alþingi og í fleiri þjóðþingum hafa langar umræður um þingmál einnig oft orðið eina haldreipi stjórnarandstöðu í glímu hennar við ríkisstjórn á hverjum tíma. Slík viðbrögð geta þess vegna verið eðlileg því þó að í lýðræðislegum ríkjum ráði meiri hlutinn á endanum er réttur minni hlutans einnig ríkur. „Ofríki meiri hlutans“ er þekkt hugtak úr allri umræðu um stjórnskipan allt frá 18. öldinni. Þess vegna er eðlilegt og óhjákvæmilegt að jafnframt því að við fjöllum um leiðir til að bæta umræðuhefðina og afmarka umræður betur en núna er gert ræðum við leiðir til þess að auka möguleika alþingismanna í stjórn og stjórnarandstöðu til þess að hafa áhrif á niðurstöðu mála með öðrum hætti en löngum umræðum í þingsal. Í því sambandi er nærtækast að efla nefndavinnu þingsins. Við verðum einnig að gera mjög ríkar kröfur um að mál séu lögð fram í tæka tíð svo að þingmenn hafi tóm til þess að ræða þau og grandskoða að fengnu áliti aðila úr þjóðfélaginu sem láta sig þau varða og hafa á þeim sérfræðilega þekkingu. Sömuleiðis kemur mjög til álita að kveðið sé á um það í þingsköpum að mál séu aldrei skemur inni í þinginu en svo að færi gefist á því að gaumgæfa þau og vinna eins vel og kostur er. Má í því sambandi hugsa sér að kveðið sé á um það í þingsköpum að tiltekinn dagafjöldi líði almennt frá því að mál eru lögð fram og þar til þau hljóti afgreiðslu, líkt og er í danska þinginu. Þar með á að vera tryggð aðkoma þingsins að löggjöfinni með viðunandi hætti og möguleikinn til þess að hafa áhrif á málatilbúnaðinn verður meiri. Athyglisvert er að þau þjóðþing þar sem umræður í þingsal eru almennt skemmri en hér hafa slíkt fyrirkomulag. Dæmi um það er þýska þingið þar sem umræður eru tiltölulega litlar í þingsal en sjálfstæði þingnefnda mikið. Verkefni okkar í vetur við endurskoðun þingskapanna er því ákaflega þýðingarmikið í miklu stærra samhengi en kannski virðist við fyrstu sýn. Ef vel tekst til eigum við þingmenn þess vegna að geta gert áætlun, á grundvelli nýrra þingskapa, um bætt vinnubrögð sem gerir allt í senn; eykur skilvirkni í störfum, tryggir lýðræðislegan rétt þingmanna í stjórn og stjórnarandstöðu og bætir lagasetningu. Þessum þingfundi verður nú brátt frestað og vil ég biðja þingmenn og gesti að þiggja veitingar í tilefni dagsins í Skála Alþingis. Ég bið hæstv. forsætisráðherra að ganga fremstur með mér úr salnum til Skála. Þessum fundi verður nú frestað til kl. 16.