Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BSt): Nú geri ég fastlega ráð fyrir, að þetta verði síðasti fundur deildarinnar, og leyfi ég mér að endurtaka þakkir mínar til háttv. þingdeildarmanna, sem ég bar fram í gær, þegar ég bjóst við, að þá væri síðasti fundur hv. deildar, og árnaðaróskir mínar til þeirra.



Ég vil einnig endurtaka þakkarorð mín til hæstv. forseta, er ég flutti honum í gær í nafni allra hv. þingdeildarmanna, og heillaóskir honum til handa. Bið ég hv. þdm. að standa upp til staðfestu þeim orðum mínum. - Þdm. risu úr sætum.

Forseti (BSt): Ég þakka hlýleg orð og góðar undirtektir og segi svo þessum lokafundi deildarinnar slitið.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja málið og ekki rekja allan þess sorgarferil og ósannindi, sem okkur þm. hafa verið sögð af þeim mönnum, sem þessu stjórna. En af því að mér virðist, að hér eigi að leika sama leikinn, þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðh., í fyrsta lagi: Hvað kostar þessi breyt., sem eftir er af byggingu þjóðleikhússins. Það er gert ráð fyrir því, að allar þær tekjur, sem hér er verið að afla, eigi að renna til þess að borga byggingarskuld þá, sem nú er. Með hverju á að borga það, sem eftir er að gera? Ég skal ekki fara inn á þann svikaferil, sem farinn hefur verið í þessu máli í fleiri ár á Alþ.

svikaferil í þessu sambandi og annað því um líkt. Ég skal játa, að það er mjög leitt, hvernig þær áætlanir, sem gerðar hafa verið, hafa staðizt. Það verður rannsakað á réttum vettvangi, en það getur ekki bjargað þessu máli, sem um er að ræða hér, að deila um það hér í þingsalnum. Ég hef ekki aðrar upplýsingar í þessu máli en þær, sem mér eru gefnar af þeim mönnum, sem að þessu standa, og ég sel ekki þær upplýsingar dýrara en ég keypti, og ég ber enga ábyrgð á, að þær upplýsingar séu réttar. Mér hefur verið sagt, að þjóðleikhúsbyggingunni sé svo að segja lokið, það geti verið eitthvað smávegis eftir, sem lítið kosti. Það hefur verið auglýst eftir reikningum á þjóðleikhúsið, og síðustu niðurstöðutölur þeirrar rannsóknar eru þær, sem liggja fyrir hér í þinginu í því frv., sem lagt er fram, þar sem talað er um, að ógreiddar skuldir leikhússins séu 3.3 millj. kr. - Aðrar upplýsingar get ég ekki gefið á þessu stigi, og ég tek enga ábyrgð á, að þær séu réttar.



Ég get ekki tekið til mín þau ummæli, sem hv. 1. þm. N–M. hafði um Brynjólfur Bjarnason: Ég vil aðeins í sambandi við þetta mál beina þeirri ósk til hæstv. menntmrh., að hann sæi um það, að alþm. gætu fengið sundurliðaða reikninga þjóðleikhúsbyggingarinnar eins fljótt og unnt er.



Ég skal fúslega verða við þeim tilmælum að senda þm. sundurliðaðan byggingarreikning þjóðleikhússins strax og hægt er að gera reikninginn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svarið. Ég var í gærkvöld saman með þjóðleikhússtjóra af tilviljun og spurði hann hins sama. Hann sagði: Það er ekki nærri búið, og hvað það kostar mikið, sem er eftir, það hef ég ekki hugmynd um, en það er mjög mikið. Þeim ber því illa saman, honum og hæstv. ráðherra.



Herra forseti. Hv. 1. þm. N-M. nefndi sögu þjóðleikhússins sorgarsögu, og ég held, að það sé ýmislegt dramatískt við þá sögu. Þeir tveir þættir, sem sérstaklega snúa að alþm., eru þeir, að 1946 er leitað til Alþ. vegna þessarar byggingar, og þá var Alþ. tjáð, að að mundi vanta 2–3 millj. kr. Til þess að ljúka byggingunni. 1947 var talið sjá svo fyrir endann á byggingu hússins og kostnaði í sambandi við það, að talið var óhætt að hætta að ætla þjóðleikhúsbyggingunni tekjur af skemmtanaskattinum. En nú, um það leyti, sem húsið er opnað, þá er upplýst, að það vanti 3–4 millj. kr. til hússins eftir að unnið hafði verið að húsinu sleitulaust þessi s.l. 2–3 ár, sem liðin eru síðan. Ég minnist þess, að skýrslur voru gefnar um, hvernig þjóðleikhúsbyggingin stæði, og upplýsingar um fjárreiður fyrirtækisins. Eftir þeim upplýsingum, sem hæstv. menntmrh. hefur gefið, virðist þetta standa þannig, að byggingin sé nú í 20 millj. kr. og skuld sé 9–10 millj., þar af borgaðar 6 millj. og eftir séu í skuld 3–4 millj. En hæstv. ráðh. segir: Ég get þó ekki borið ábyrgð á, að þessar upplýsingar séu réttar, - þetta er eftir því, sem mér er tjáð. Hér er varnagli, að óvissa sé um það, að þessar upplýsingar séu réttar, sem bornar eru á borð fyrir þm. Ég vil þess vegna spyrja: Hefur engin grg. komið frá þessari byggingarn. þjóðleikhússins, - eru látnar nægja einhverjar munnlegar ágizkanir þessara manna og það talin nægileg gögn til þess að leggja fyrir Alþ.? Það hefur a.m.k. ekki verið upplýst enn, að af n. hafi verið heimtuð gögn um byggingarframkvæmdir hússins, og því síður er upplýst, að uppgjör muni liggja fyrir. Þá væri hægt að segja um leið og málið lægi fyrir Alþ.: Þetta er svona skv. skilagrein byggingarn., og hún verður að standa ábyrg fyrir því, að rétt sé upplýst. Hér er bara sagt: Ég þori ekki að ábyrgjast, þið megið varla hafa það eftir mér. - Það er upplýst af hv. 1. þm. N-M., að það muni vera eftir þó nokkuð við húsið enn, auk þess vitum við, að eftir er að búa vissa hluta hússins að húsgögnum, og það kostar áreiðanlega mörg hundruð þúsund, sem eftir er að gera, og gæti nálgast milljón í viðbót. Við erum þess vegna í fullri óvissu um það, hvað leikhús Íslendinga kostar, um það leyti sem það stendur algerlega fullbúið. Ég verð að segja, að þegar þessi bygging, þó vegleg sé, er komin á þriðja tug milljóna, þá er það fyrir mér há upphæð, þegar tillit er tekið til þess, að stofnunin var fokheld fyrir stríð, á normal tíma. Þessi upphæð finnst mér svo há, að ég hefði talið fyllstu ástæðu til þess, að sá hæstv. ráðh., sem var á undan núv. hæstv. menntmrh., hefði krafizt skilagreinar af byggingarn. Um afstöðu mína til þessa máls vil ég segja það, að ég er andvígur því að hækka skemmtanaskattinn til þess að leggja á þessa hít. Ég held, að það sé farið að draga það úr peningaflóðinu, að ekki sé rétt að fara að setja þennan skatt á ný ofan á allt annað. Ég hefði líka haldið, að það væri á móti stefnu ríkisstj. að stofna nú til hækkana, þegar búið er að leggja ærnar byrðar á borgarana með gengislækkun og með nýjum sköttum á annan hátt. Mér er alveg sama, þó að þessi skattur sé að mestu leyti á Reykjavík, skemmtanaskatturinn er orðinn gífurlega hár, í sumum tilfellum 40% af brúttó innkomnum tekjum samkv. innkomnum skemmtanaskatti, og það er gífurleg álagning. Þá er það tilfærslan eða skiptingin á innkomnum skemmtanaskatti. Þar virðist mér vera farin mjög svo óviðkunnanleg leið. Ég hefði haldið, að þegar þjóðleikhúsið er endanlega fullgert, og það hefur til þessa hlotið í sinn hlut 50% af skemmtanaskattinum, þá hefði verið eðlileg lagabreyt. að láta þennan hluta af skemmtanaskattinum hverfa og láta meginhlutann af honum renna út um byggðir landsins og kaupstaði til þess að byggja þar upp, meðan enn er ekki sæmilega búið að samkomuhúsunum þar, því sannast að segja er það blettur á íslenzkri menningu, hvernig samkomuhús og hús landslýðurinn hefur við að búa. Það eru yfirleitt gamlir timburhjallar, sem varla er hægt að halda heitum á vetrardegi, og húsgögnin í þessum húsum eru viðast hvar úti á landi - og jafnvel í sumum kaupstöðum - baklaus bekkjaskrifli. Þar er ekkert, sem fullnægir fegurðartilfinningu manna. Þar eru ekki frumstæðustu þægindi. Og full þörf hefði verið að leggja í það verulegt fjármagn, meginhluta skemmtanaskattsins, sem inn kemur í landinu, að bæta þarna nokkuð úr. Félagsheimilunum hefur verið ætlað til þessa að fá 50% af skemmtanaskattinum. En þeirra hlut á að færa niður í 35% eftir till. hæstv. menntmrh. í byggingu eru nú allmörg félagsheimili úti um landið. Aðstandendur þeirra hafa reiknað með þessum lögboðna tekjustofni þeim til handa, og eru í miðjum klíðum með byggingarnar og standa nú uppi enn meir ráðþrota en áður, þegar þessi tekjustofn þeirra, sem þeir byggðu á, er tekinn í annað. - Já, það er eins og að orði var kveðið í hv. Nd.: Hér er verið að gera það, sem á máli biblíunnar heitir að slátra lambi fátæka mannsins handa þeim ríka. –Enn þá lægra er þó lotið fyrir óreiðuskuldum þjóðleikhússins, þegar farið er að tala um að taka 2% af þeim 10% af skemmtanaskattinum, sem rennur til lestrarfélaga úti um sveitir landsins og til þess að koma upp vísi að kennslukvikmyndasafni fyrir skólana, sem eru kennslutækjalausir að heita má. Ég held, að starfsemi hinna fátækari lestrarfélaga sé einhver hin þýðingarmesta menningarstarfsemi, sem rekin er úti um byggðir landsins og fyrir minnst fé. Nú á að skerða hana vegna þjóðleikhússins. Og þegar ætlunin var að koma upp dálitlu safni af kennslukvikmyndum, sem er viðurkennt, að séu einhver hin gagnmestu kennslutæki, sem kennarar geti fengið, þá á að koma í veg fyrir, að þetta safn geti orðið nothæfur þáttur í kennslustarfinu í landinu, og það á að koma í veg fyrir, að þetta geti orðið, með því að skerða tekjumöguleikana, sem áttu að vera undirstaðan undir því, að þessi kennslutæki yrðu keypt og notuð, - og þetta á að gera vegna þjóðleikhússins. Ég verð að segja, að þegar farið er inn á svona brautir, get ég ekki dregið af því aðra ályktun en þá, að hæstv. ríkisstj. sé komin í algert úrræðaleysi um það að afla fjár til að greiða þær vinnulaunaskuldir og efniskaupaskuldir, sem þjóðleikhúsið er í og óráðstafað er. Og mér þykir þetta furðulegt. Ég er sannfærður um, að ef hæstv. ríkisstjórn hefði reiknað með þessu, meðan hv. fjvn. var að störfum og hafði ekki gengið frá till. sínum, þá hefði mátt skera einhvern ósómann út úr fjárl., sem tekur hundrað þús. kr. og jafnvel milljónir, ef ríkisstj. hefði verið búin að ganga úr skugga um, að hér þyrfti að koma fyrir þriggja til fjögurra milljóna óreiðuskuldum fyrir þjóðleikhúsið. Það hefði verið alveg vandræðalaust fyrir ríkisreksturinn að leggja niður svo sem tíu til tuttugu embætti - og það hefði verið hægt að spara margan óþarfann, sem á fjárl. er ætlað verulegt fé til. Og hefði það verið ólíkt viðkunnanlegra, en að taka þann litla skilding, sem átti að fara til lestrarfélaga og til þess að koma upp ofurlitlum vísi að kennslukvikmyndasafni, og til þess að gera mögulegt að starfa að þessum þætti félagslífs úti um byggðir landsins, bæði úti um sveitir og í sjávarþorpum. Þetta er sem sé, að mínu áliti, viðbjóðsleg fjáröflunarleið, sem sett er fram hér af hæstv. ríkisstjórn. Nýjasta brtt., sem hér er svo bætt við nú, er um að taka hugsanlegar tekjur af viðtækjaverzlun ríkisins, - það er kannske afsakanleg leið. En þó er óviðkunnanlegt, hvernig að er þarna farið, því að það er þó búið að ganga frá fjárl. og búið að ætla ríkisútvarpinu tekjur af þessum verzlunarrekstri, eins og á undanförnum árum, og það er komið aftan að þessari stofnun nú, eftir dúk og disk, þegar þetta er tekið út úr rekstri ríkisútvarpsins. Ég skal ekki segja, hvaða óþægindum það veldur ríkisútvarpinu, að þarna sé gerð breyt. á l. um útvarpsreksturinn og þessar tekjur teknar. Má vera, að það sé ekki tilfinnanlegt að taka þannig þessar tekjur af viðtækjaverzluninni, sem munu hafa átt að renna í byggingarsjóð útvarpsins, en ekki að standa undir rekstrargjöldum ársins 1950. Af því, sem ég nú hef sagt, má ljóst vera, að ég er á móti þeirri ásælni, sem kemur fram í því, að hæstv. ráðh. kemur fram með till. um, að taka skuli þær tekjur, sem félagsheimilasjóði hefur verið ætlað að fá. Og ég er á móti því, að rýrðar séu þær litlu tekjur, sem lestrarfélögunum voru ætlaðar. Og ég er andvigur því, að þær smávægilegu tekjur, sem áttu að ganga til kennslukvikmyndasafns, séu rýrðar. Ég er andvígur því, að skemmtanaskatturinn hækki, þegar mjög er farið að draga úr tekjum manna og efnahagur almennings farinn að þrengjast, og tel það ganga í þveröfuga átt við það, sem hæstv. ríkisstjórn hefur látið í veðri vaka. - Í fáum orðum sagt: Ég er á móti þessum till. og á móti málinu í heild.



Herra forseti. Það er nú enginn tími til að þreyta umr. um þetta mál á þessum tíma, þegar komið er að þinglausnum. Enda skal ég ekki gera það. En svo mikið er víst, að hvernig sem þessar framkvæmdir hafa farið úr hendi, þ.e. bygging þjóðleikhússins, sem nú er um rætt - og ég undirstrika þetta nú, þegar háværar raddir heyrast um, að þessar framkvæmdir hafi orðið verulega miklu dýrari, en þurft hefði að vera, - þá er svo mikið víst, að þessar framkvæmdir eru gerðar af aðila, sem er löglega til þess kosinn og samkv. lögum, sem Alþ. hefur staðið að. Það er þess vegna tvímælalaust, þegar talað er um það, hvað þurfi að borga síðar, að þær kvaðir hefur ríkið tekið á sig að greiða þær kröfur, með því að skipa þá nefnd, sem unnið hefur þessi verk og hefur skuldbundið ríkið á löglegan hátt gagnvart þeim aðilum, sem eiga hjá þjóðleikhúsinu. - Ég tel það of snemmt að dæma um það nú, hvernig þetta verk hefur farið úr hendi, þó maður hafi heyrt ýmsar sögur um það, og þær ekki allar fallegar. - En ég vil aðeins benda á það, að það getur tæpast talizt eðlileg málfærsla að beina þeim ásökunum gegn núverandi ríkisstjórn, að átelja hana fyrir það, hvernig þessi bygging hefur farið úr hendi.

Það er ekki gert.

Og það, sem mér finnst vera aðallega ráðizt á ríkisstj. fyrir, er það, að hún tekur við allri þessari skuldasúpu, sem þarna er fyrir hendi, og reynir að ráða fram úr málunum. - Það er ekki hægt að taka lán lengur. Og það er verið að reyna að ráða fram úr vandræðunum. Það er hægt að segja, að það hefði mátt spara á fjárl. En það er ekki létt að vinna það verk, þegar komið er fram á mitt ár, að spara á fjárl. til að taka þessa upphæð, sem hér vantar, með þeim sparnaði. En það er gott að minnast þess, að ýmsir hv. þm. heita því að vera mjög skeleggir, þegar að því kemur að færa niður útgjöldin á fjárl. Því að það eru allar líkur til þess, að það þurfi á þeim dugnaði að halda, og gott að fá yfirlýsingar um það. Og það er ekki víst, að það standi á ríkisstj. með að koma með þær till., og gott að eiga þá von á fylgi við þær. En viðkomandi þessu máli, sem hér liggur fyrir, þá er það um það að segja, að ég hef ekki heyrt neinn hv. þm. benda á, hver leið sé nú tiltæk til að greiða þessa skuldasúpu, sem ríkisstj. verður þarna að taka við. Ég heyrði engar till. um það í hv. Nd. í gær. Og ég heyri engar till. hér um þetta, og ég lái engum það. Því að það er ekki víða hægt að leita að tekjum. En því erfiðara er þá að ásaka núv. ríkisstjórn, þó að þær leiðir, sem farnar eru til tekjuöflunar í þessu efni, séu ekki þannig, að maður geti verið ánægður með þær, hvorki ríkisstj. né hv. þm. Viðkomandi þeim ráðstöfunum, sem þarna eru gerðar, get ég sagt það, að um leið og ég fresta því að beina ásökunum gegn hinum þrem mönnum, sem staðið hafa að þessari byggingu eða framkvæmd hennar, - þeim fulltrúum, sem Alþ. hefur falið þetta verk a.m.k. óbeinlínis, með því að leggja það í hendur þess ráðh., sem skipað hefur þá menn, - ég ætla að fresta öllum ásökunum á hendur þessum mönnum, –sem er enda ekki hægt, eins og samningarnir eru orðaðir, að ásaka þá án þess að rannsaka málið, - þá legg ég til og mun beita áhrifum mínum til þess, að málið verði rannsakað og það að sjálfsögðu Lagt fyrir hv. Alþ. Því að vitanlega eiga hv. þm. kröfu til þess, í þessu máli eins og öðrum, að fá að skyggnast nákvæmlega inn í þá reikninga og þau vinnubrögð, sem þarna hafa átt sér stað viðkomandi þessari byggingu. En hv. þm. ættu að muna það í þessu máli, að það er ekki núv. ríkisstj., sem hefur unnið þetta verk. Og í öðru lagi ættu hv. þm. að muna hitt, að það er erfiðara í að komast en um það að tala að afla tekna til þess að greiða þessa skuldasúpu, þar sem verið er að berjast við að afgr. tekjuhallalaus fjárl. Það má lengi segja, að það sé hægt að bæta þessu inn á fjárl. En einhvers staðar verður að nema staðar. Og við teljum, að við höfum numið staðar, þegar fjárl. hafa verið afgr. E.t.v. hafa þeir menn, sem séð hafa um framkvæmd þessarar byggingar, sér til afsökunar einmitt þetta, að fyrir tveimur til þremur árum var fullyrt, að nóg fé væri til til þess að ljúka byggingu þjóðleikhússins. Eftir nokkur ár vantar svo þrjár til fjórar millj. kr. Og það er ekki fyrr en fyrir tveimur til þremur mánuðum eða svo, sem vitneskja fæst um það, að nú vantar stórfé enn til þess að fullgera þjóðleikhúsið. Og náttúrlega hefur það verið svo, þar sem þrír menn gegndu í þessu efni trúnaðarstörfum fyrir þessa framkvæmd, að fært hefur þótt að trúa yfirlýsingum þeirra um það, að nægilegt fjármagn væri til til þess að vinna verkin, sem þeir eru að vinna, þegar þeir senda yfirlýsinguna um það til hlutaðeigandi ráðh., sem gert var fyrir þremur árum, og svo aftur síðar. - Hitt er annað mál, að ástæða er til að rannsaka, hvort svona nefnd á að starfa áfram, og þá fyrst og fremst rannsaka, hvernig hún hefur rækt störf sín. Og það mun ekki standa á því, að ég hygg, að það verði gert. A.m.k. vil ég beita mínum áhrifum til þess, að svo verði gert. Því að það er ekki hægt að þola það í opinberum framkvæmdum, að slík vinnubrögð séu viðhöfð, án þess að það mál sé rannsakað. Það er mín skoðun í því máli.