Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég sé að á 2. lið á dagskrá í dag eru fjárlög fyrir árið 2000. Ég vil benda á að þetta er í fyrsta skipti síðan lög um þingsköp voru sett að þessi tímasetning fjárlaga hefur staðist. Ég þakka sérstaklega hv. fjárln. fyrir mjög gott starf sem og öðrum nefndum sem hafa stuðlað að því að við höfum getað haldið tímasetningu varðandi þetta atriði. Ef við krefjumst þess að aðrir haldi aga í hinni opinberu stjórnsýslu er mjög mikilvægt að við höldum sjálf þær tímasetningar sem við höfum sett okkur. Ég endurtek þakkir mínar til hv. fjárln. þingsins.

Herra forseti. Ég vil fyrir hönd fjárln. þakka hv. þm. fyrir að hafa vakið athygli á því að fjárlagaumræðan í dag er á þeim tíma sem þingsköp segja til um. Því þurfum við að halda í framtíðinni. Það er fagnaðarefni, og ég á eftir að koma að því síðar í dag þegar umræðan verður að svo skyldi hafa tekist til. Ég vildi aðeins þakka fyrir hönd nefndarinnar að vakin skyldi hafa verið athygli á þessu.

Herra forseti. Varðandi það að fjárlög skuli koma til 3. umr. í dag þá vil ég taka fram að ég tel að sá undirbúningur sem við höfðum til að ganga frá þeim til 3. umr. hafi í sjálfu sér verið of skammur miðað við hve seint gögn komu fram. Þau voru að koma fram alveg fram á kvöld í gærkvöldi og mun eðlilegra og sanngjarnara hefði verið gagnvart störfum þingsins og gagnvart þeirri ábyrgð sem þetta mál hefur að umræðunni hefði verið frestað um einn dag. Ég tek hins vegar undir ánægju með það að nefndin skuli að öðru leyti standast áætlun í vinnu sinni enda stóð ekki á nefndinni sem slíkri heldur á þeim gögnum sem henni bar að hafa fengið bæði frá framkvæmdarvaldinu og öðrum. Hins vegar finnst mér, herra forseti, afar óeðlilegt við svo stór mál eins og afgreiðslu fjárlaga sé hrúgað inn á dagskrá fjöldanum öllum af málum sem skipta minna máli. Þetta er dagur afgreiðslu fjárlaga.

Herra forseti. Það er leitt að þurfa að blanda sér inn í þessa helgistund milli stjórnarliða með þeim hætti sem ég neyðist þó til að gera vegna þess að ég get ekki tekið undir það að hér sé tilefni til sérstakra hátíðahalda vegna þess að það sé sérstaklega glæsilegur svipur á afgreiðslu þingsins á fjárlögum. Ég held að bæði þjóð og þing hafi horft upp á það í gær hvernig búið var að þingstörfunum hvað varðaði undirbúning og grundvöll ákvarðanatöku við afgreiðslu fjáraukalaga og fjárlaga að menn voru á hlaupum með þjóðhagsáætlun í gær og kynna hana af minnisblöðum fyrir fjárln. og það rétt tókst að bjarga því fyrir horn að efh.- og viðskn. afgreiddi álit sitt á tekjuhlið fjárlaga áður en hún hafði fengið nýja þjóðhagsspá. Þannig er það, herra forseti. Ég tek undir það sem hv. þm. Jón Bjarnason sagði að í raun og veru hefði verið lágmark að fresta umræðunni um sólarhring þannig að menn hefðu getað dregið andann eins og þrisvar í kjölfar þess að þeir voru búnir að fá nýja þjóðhagsspá áður en þeir sulla þessu öllu saman. Ég held, herra forseti, að ekki sé tilefni til að hrósa þessu hvað vinnubrögð snertir og vandaðan og faglegan undirbúning undir þessa afdrifaríku ákvarðanatöku sem afgreiðsla fjáraukalaga og fjárlaga eiga auðvitað að vera nema þá aðeins að einu leyti og það er að forminu til, að menn séu að ræða fjárlög á settum degi samkvæmt löngu fyrir fram samþykktri starfsáætlun. Menn geta auðvitað glaðst yfir litlu og litlu verður Vöggur feginn, segir gamalt máltæki. En ef vantar þá undirbyggingu og þá faglegu umfjöllun sem á að vera forsenda vandaðrar ákvarðanatöku, herra forseti, þá er það auðvitað ekki nógu gott að hugga sig við það eitt að forminu sé fullnægt að umræðan fari fram á réttum degi með góðu eða illu.

Forseti vill benda á að flest þau efnisatriði sem fram hafa komið í umræðunni geta vel átt heima undir öðrum lið dagskrár, fjárlög.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir hlý orð í minn garð og minna vandamanna. Auðvitað er það ánægjuefni að hann skuli fagna því að störf fjárln. hafi breyst með nýjum mönnum en að sönnu er það ekki síst vegna þess að fyrir nokkrum árum voru samþykkt ný lög um fjárreiður ríkisins og má segja að þau hafi sett meiri aga og strangara aðhald að fjárln. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Bjarnasyni að ég hefði mjög gjarnan viljað hafa meiri tíma til þess að véla um þessi fjárlög og þær tillögur og þá umræðu sem fer fram í dag í ljósi þess að í gær kom þjóðhagsáætlun sem segja má að hafi, þrátt fyrir orð hæstv. forsrh., kollvarpað því sem hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar í fjárln. og reyndar utan hennar hafa verið að segja um framvindu efnahagsmála. Það hefði verið miklu betra fyrir okkur að hafa svolítinn tíma, ekki síst hv. þm. meiri hlutans, til að kanna hvort ekki væri rétt að grípa með einhverjum öðrum hætti inn í framvindu efnahagsmálanna í gegnum fjárlög eins og Seðlabankinn og Þjóðhagsstofnun segja í dag, við hefðum þurft meiri tíma til þess. Ég tek undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal að þetta er fagnaðarefni. Ég er ekki sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að ekki sé ástæða til þess að fagna þó að við séum að fylgja þessu að forminu vegna þess að það er alltént fyrsta skrefið. Ég hef staðið í þessum stóli og hef einmitt verið að skamma hv. þingmenn meiri hlutans fyrir það að þeir fara ekki að lögum um fjárreiður, t.d. varðandi fjáraukalög, í nægilega ríkum mæli og ég vek eftirtekt á því að í nefndarálitum minni hlutans hefur verið bent á að við teljum að hv. þingmenn meiri hlutans fari ekki að lögum um það. En guð láti gott á vita. Hér erum við væntanlega að fara inn á nýjar brautir. Ég tek hins vegar eftir því að það virðist sem kominn sé frambjóðandi til embættis forsrh. því að hv. þm. Pétur H. Blöndal þakkaði ekki bara fjárln. heldur öllum hinum nefndum þingsins líka eins og góðum landsföður ber. Til hamingju með þennan sjálfskipaða titil, hv. þm.

Forseti vill árétta undir umræðunni að hér er umræðan í þeim anda að er eiginlega upptaktur fjárlagaumræðu og vekur athygli á því að 2. liður á dagskrá eru fjárlög.

Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði sem ég vildi láta koma fram varðandi dagsetninguna sem er í þingsköpum. Við eigum auðvitað að hafa þann metnað fyrir störf þingsins að halda þær dagsetningar og setja okkur það og aðrar stofnanir í þjóðfélaginu verða að miða starf sitt við að umræðna fari fram 15. desember. Ljóst er að það hafa kannski ekki allir áttað sig á því að við mundum standa við þessa dagsetningu núna en það liggur þá ljós fyrir sá vilji okkar að hafa þann metnað fyrir þingið og hafa þann aga í störfum þingsins að þessu leyti og ég vil stuðla að því að svo verði áfram.

Herra forseti. Í upphafi atkvæðagreiðslunnar vil ég fyrir hönd þingflokks Samfylkingarinnar taka fram nokkur atriði. Þau fjáraukalög sem koma hér til atkvæða staðfesta það sem við höfum haldið fram í minni hluta fjárln. að ríkisstjórnin hefur ekki haft tök á ríkisfjármálunum. Útgjöld hafa aukist um rúmlega 10 milljarða. Að auki er ýmislegt í tillögunum sem að áliti okkar stenst ekki lög um fjárreiður ríkisins. Við stöndum hins vegar frammi fyrir gerðum hlut. Stjórnarandstaðan hefur ekki getað haft áhrif á það sem gerst hefur. Fjáraukalögin eru því á ábyrgð stjórnarmeirihlutans og þess vegna mun þingflokkur Samfylkingarinnar sitja hjá við atkvæðagreiðsluna.

Herra forseti. Þau fjáraukalög sem eru nú til lokaafgreiðslu staðfesta að meginhluta til þegar gerðan og áorðinn hlut. Ég hef bent á það áður í umræðunni um fjáraukalög að svona eigi ekki að vinna í megindráttum. Það eigi að taka fjáraukalög eða fjárlög til endurskoðunar oftar á ári, taka ákvarðanirnar fyrir fram ef þess er nokkur kostur en ekki eftir á. Varðandi afgreiðslu þeirra tillagna sem hér eru þá mun Vinstri hreyfingin -- grænt framboð sitja hjá við ýmsa flokka. Hún mun greiða atkvæði gegn því sem henni finnst afar ósanngjarnt og til óheilla en greiða atkvæði þeim þáttum sem eru virkilega til bóta.

Herra forseti. Í framhaldi af fyrirspurnum sem upp komu í sambandi við þetta mál í umræðunni í gær vil ég ítreka það sem ég sagði þá að hér er um það að ræða að verið er að bókfæra skuldbindingu sem varð til í kjölfarið á samkomulagi ríkis og Reykjavíkurborgar fyrir réttu ári um yfirtöku ríkisins á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Sú skuldbinding samkvæmt fjárreiðulögunum og í skilningi þeirra varð til þegar matsmenn luku matsgerð sinni fyrir fáum vikum. Hins vegar er ekki um það að ræða hér að verið sé að ákveða greiðslur í framhaldi af þessu heldur er í samkomulaginu gert ráð fyrir því að þarna komi til skuldajöfnunar og að því marki sem hún dugi ekki fyrir þessum útgjöldum, þá verði gefin út skuldabréf með skilmálum sem ekki er enn þá búið að semja um. Þær tekjur, sem koma út úr þeirri skuldajöfnun, verða þegar þar að kemur færðar á tekjuhlið ríkisreiknings upp á móti þessum bókfærðu útgjöldum. Ég vil vekja athygli á þessu, herra forseti. Hér er ekki verið að taka ákvörðun um greiðslur heldur eingöngu gjaldfærslu í skilningi fjárreiðulaganna.

Herra forseti. Með þessum tillöguflutningi horfist ríkisstjórnin í augu við og staðfestir þann herkostnað sem er vegna þjóðflutninganna miklu en brottflutningur af landsbyggðinni hefur aldrei verið meiri en þessi árin. Það er staðfest hér af hálfu hæstv. ríkisstjórnar með stórum fúlgum í fólksfækkunarframlög til sveitarfélaganna vegna áranna 1997, 1998 og 1999. Það eins og hin mikla byggðaröskun er á pólitískri ábyrgð ríkisstjórnarinnar og því sitjum við hjá við þessa afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Verðbólgan mælist nú 5,6% miðað við síðustu tólf mánuði. Viðskiptahallinn á árinu er miklum mun meiri en gert var ráð fyrir í byrjun október. Spáð var að hann yrði 29 milljarðar. Nú tveimur mánuðum síðar stefnir í að hann verði 38 milljarðar. Hreinar erlendar skuldir fara vaxandi og stefna í að fara vel yfir 50% af vergri landsframleiðslu á næsta ári. Þjóðhagslegur sparnaður hefur ekki verið minni um langan tíma. Ekki er tekið á neinum þessara þátta í frv. til fjáraukalaga sem hér er verið að afgreiða, ekki heldur í þeim tillögum sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram varðandi fjárlög næsta árs. Samfylkingin getur ekki undir neinum kringumstæðum tekið þátt í þeim vinnubrögðum eða þeirri afgreiðslu sem hér fer fram.

Forseti vill geta þess að fyrir þingfund hitti forusta þingsins formenn þingflokka og tókst samkomulag um tilhögun þingstarfa í dag. Forseti vill geta þess til upplýsinga að við það er miðað að nú verði tekin fyrir 3., 4., 5. og 7. mál á dagskrá fundarins og síðan 20. mál. Að þeim loknum verða tekin fyrir fjárlög árið 2000 sem er 2. dagskrárliður. Fundarhlé verður gert milli kl. 12 og 1 í dag. Þetta vildi forseti láta koma fram.

Herra forseti. Ég flyt frv. til laga um breyting á lögum nr. 83/1989, um Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga, með síðari breytingum. Frv. er flutt í tengslum við frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 en frv. byggist á þeim forsendum sem menn setja fram í fjárlögum og hafa verið til umræðu á Alþingi á undanförnum vikum og mánuðum. Raunar liggur fyrir, herra forseti, breyting á þeirri tillögu sem upphaflega var gert ráð fyrir í fjárlagafrv. Ég legg til að það frv. sem ég flyt hér taki mið af því við endanlega afgreiðslu og hv. menntmn., sem mun fjalla um málið, taki mið af þeim niðurstöðum sem verða við afgreiðslu fjárlaga eins og þær liggja fyrir í tillögum fjárln. og verða til afgreiðslu síðar í dag samkvæmt áætlun þingsins. Gert er ráð fyrir að tekjum af þeim sérstaka eignarskatti sem lagður var á vegna Þjóðarbókhlöðu og endurbóta menningarbygginga verði ráðstafað þannig að af tekjunum renni 146 millj. í ríkissjóð en síðan er einnig gert ráð fyrir að þetta séu þær tekjur sem eru umfram 480 millj. kr. en af þessum 480 millj. kr. er 160 millj. frestað. Þær verða ekki nýttar til framkvæmda á árinu 2000 eins og mönnum er ljóst þegar þeir hafa kynnt sér fjárlagafrv. Hér er um það að ræða að taka mið af afgreiðslu fjárlaganna og breyta þessum lögum frá 83/1989 í samræmi við það. Ef menn líta á yfirlit sem fylgir fjárlagafrv. sjá þeir til hvaða framkvæmda það fé rennur sem varið verður úr Endurbótasjóði á næsta ári og næsta verkefni sem við sjóðnum blasir á næstu árum er uppbyggingin og endurreisn Þjóðminjasafns Íslands. Það er ljóst að frestun á fjárveitingum og ákvarðanir um að draga úr spennu á höfuðborgarsvæðinu við opinberar framkvæmdir munu leiða til þess að framkvæmdum við endurreisn Þjóðminjasafnsins verður frestað og stefnt er að því að Þjóðminjasafnið verði opnað á árinu 2002 ef mál ganga eftir eins og hér er gert ráð fyrir. Ég tel einnig að það sé eðlilegt miðað við þá vinnu sem unnin er við endurhönnun á sýningu í safninu að menn gefi sér góðan tíma til að vinna það verk. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa lengri ræðu um þetta mál en legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Þar sem hér er verið að mæla fyrir um, þ.e. að skerða framlög til Endurbótasjóðs menningarbygginga þá vil ég vekja athygli hæstv. forseta á því að ég get í sjálfu sér fallist á að draga eigi úr þenslu á höfuðborgarsvæðinu. Hvort þessi valkostur eigi að koma þar inn í eða ekki, er ég síður sammála um. En ef markmiðið var að auka jafnvægi, þá finnast næg verkefni út um land, nægar menningarstofnanir og menningarverkefni sem fyllsta ástæða hefði verið til að verja þessu fé til. Þar eru verkefni næg. Það hefði ekki aukið á þenslu. Það hefði frekar styrkt menningarstaði á landinu í heild sinni og það að styrkja menningarstarfið er að styrkja grundvöll þjóðarinnar og dregur og hamlar þenslu bæði til skemmri og lengri tíma. Herra forseti. Mér finnst að þarna hafi ríkisstjórnin ekki nýtt það tækifæri sem hún er sjálf að leggja upp í hendur varðandi ráðstöfun fjár. Hún hefði átt úr því að sátt var um að draga skyldi úr framkvæmdum hér að láta þetta fé ganga langt í menningarbyggingar úti á landi til að styrkja þar bæði atvinnulíf og verkefni því brýn nauðsyn er að taka þar á. Þar eru verkefnin næg, herra forseti.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta frv. Þetta er fyrsta frv. af fjórum sem verða núna tekin til umfjöllunar, svokölluð skerðingarfrumvörp. Í þessu tilviki er um það að ræða að gera breytingu á lögum frá 1989 um Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga og er lagt til að tekjur af sérstökum eignarskatti umfram 480 millj. renni í ríkissjóð á árinu 2000 en hefði ella runnið í þennan sérstaka sjóð. Skerðingin í þessu tilviki nemur 146 millj. kr. Það vekur athygli að í athugasemdum við þetta lagafrv. og önnur skerðingarfrumvörp segir svo ég orði það orðrétt, með leyfi forseta: ,,Með slíkum ákvæðum er fjárveitingavald Alþingis`` --- og þá er verið að vísa til þeirrar ákvörðunar Alþingis að binda sig til langs tíma --- ,,í raun fyrir fram bundið þegar að fjárlagagerðinni kemur, en það dregur um leið úr þeim áhrifum sem fjárstjórnarvaldi Alþingis er með fjárlögum ætlað að hafa á hagstjórn ríkisins til að gæta aðhalds í ríkisrekstri og ná jafnvægi í ríkisbúskap. Ákvæði um lögmælt framlög verða því að sæta þeim skerðingum sem markmið fjárlagafrumvarpsins setja, enda þótt þörf fyrir sérstakar aðgerðir sé minni nú en oft áður.`` Samsvarandi orðalag er í þessum skerðingarfrumvörpum almennt, þetta kemur einnig fram í frv. um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila, með síðari breytingum, og í frv. til laga um málefni fatlaðra. Það sem löggjafinn hafði væntanlega í huga þegar þessir afmörkuðu tekjustofnar voru festir í lög var að tryggja ákveðna samfellu þannig að menn gætu skipulagt sig fram í tímann. Þetta hefur hins vegar reynst mörgum ríkisstjórnum erfitt þegar þær hafa viljað ráðast í skerðingar, t.d. á framlagi til málefna fatlaðra eða til uppbyggingarstarfs af þessu tagi að búa við þessi lagaákvæði. Þetta hefur t.d. átt líka við um tekjustofna Ríkisútvarpsins sem hefur haft og hafði um skeið talsverðar tekjur af aðflutningsgjöldum sjónvarpstækja ef ég man rétt. Í greinargerð með frv. sem hér er verið að gera breytingar á var vísað í að það hefði tvíþættan tilgang, annars vegar að fylgt væri ítrekuðum áformum um að ljúka smíði Þjóðarbókhlöðu og hins vegar að skapa efnahagsgrundvöll fyrir aðkallandi framkvæmdir fyrir endurbætur og viðhald af húsakosti ýmissa menningarstofnana þjóðarinnar og gömlum byggingum sem unnt er að varðveita vegna menningarsögulegs gildis þeirra. Í greinargerðinni er sérstaklega vísað til Þjóðleikhússins og Þjóðminjasafnsins en eins og kunnugt er var ráðist í verulegar breytingar á Þjóðleikhúsinu. Hins vegar vantaði upp á að tryggð væri nægilega góð aðstaða fyrir fatlaða. Aðgengismálin í Þjóðleikhúsinu eru ekki nógu góð en síðan hefur verið ráðist í breytingar og endurbætur á Þjóðminjasafninu. Í greinargerðinni sem birtist með umræddu frv. á sínum tíma er mikill listi yfir stofnanir og byggingar sem þurfi á endurbótum að halda. Það kunna að vera rök í sjálfu sér að á þenslutímum sé rétt að draga úr verklegum framkvæmdum á vegum hins opinbera. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar, að rétt sé að líta kannski sérstaklega til höfuðborgarsvæðisins eða þar sem þenslan er mest en vera reiðubúinn að veita fjármagn þangað sem þörf er á að herða á snúningi hjóla efnahagslífsins. En ég ætla ekki í sjálfu sér að fordæma slíkar hagstjórnaraðferðir, ég geri það ekki, en vek aðeins athygli á því að það er annað og meira sem hangir á spýtunni. Sú skerðing sem gerð er á afmörkuðum tekjustofnum er engin ný bóla. Þetta er sjónarmið sem ég vildi koma á framfæri.

Hæstv. forseti. Ég gerði efni þessa frv. sem hér liggur fyrir nokkur skil við 1. umr. fjárlaga en ég ætla aðeins að ítreka að frv. snýst um að sérstakur eignarskattur sem samkvæmt lögum á að renna í sérstakan sjóð sem á að standa straum af endurbótum á húsakosti menningarstofnana o.fl. verði skertur sérstaklega og það nú í hinu mesta góðæri sem hefur komið yfir okkur á Íslandi. Það er rökstutt með því að verið sé að forðast þenslu. Það ber nýrra við ef tilkostnaður ríkisins við viðhald á menningarbyggingum er farinn að valda sérstakri þenslu í þjóðfélaginu. Hér er verið að byggja verslunarmiðstöðvar hverja annarri veglegri sem kostar milljarða kr. og er engu til sparað, flutt er inn verkafólk, unnið nótt og dag og þar þarf ekki að setja neins konar stopp á til að forðast þenslu. En þegar kemur að því að við getum viðhaldið Þjóðminjasafni Íslands með sómasamlegum hætti, sem ætti að vera hægt núna þegar peningar eru til í kassanum, þá er það skorið niður til að forðast þenslu. Ég vildi bara vekja athygli á þessu. Mér finnst þarna ekki rétt að verki staðið. Vissulega þarf að gæta aðhalds. Vissulega þarf að skera niður ýmis gæluverkefni sem er að finna í fjárlagafrv. til að forðast þenslu. Vissulega þarf að grípa til aðgerða til að koma einhverjum böndum á einkageirann í landinu en ég tel ekki að sérstök þjóðhagsleg þörf sé á því að grípa til strangra aðgerða til að forðast þenslu vegna viðhalds á menningarbyggingum. Þetta vildi ég ítreka, herra forseti.

Herra forseti. Við Íslendingar erum menningarþjóð og teljum okkur í hjarta okkar eiga mikið undir menningarverðmætum okkar og kannski eigum við meira undir þeim en við gerum okkur grein fyrir. Það skerðingarákvæði sem lagt er til með því frv. sem nú er til umræðu kemur í veg fyrir að hægt sé að halda áfram endurbótum við Þjóðminjasasfnið. Í sannleika sagt, herra forseti, sýnist mér um það litlar upphæðir að ræða, 146 millj. að þegar á heildina er litið, held ég að þessi upphæð skipti ekki sköpum hvað varðar þenslu í samfélaginu. Það er margt annað sem hefði mátt halda betur í taumana á og ég nefni, herra forseti, að t.d. hefði mátt halda betur utan um útgjöldin í ráðuneytunum á síðasta ári. Í fjáraukalögunum sem var verið að samþykkja hér eru um það bil 60 millj. sem verið er að veita til yfirstjórnar ráðuneytanna á fjáraukalögunum. Það er um það bil helmingur af þeirri upphæð sem hér á að skerða í viðhaldi menningarbygginga. Ég bendi á, herra forseti, að þó að vel hafi verið tekið á að lagfæra Þjóðleikhúsið fyrir örfáum árum vantar enn þá talsvert upp á að viðhald utan dyra sé nægilegt. Í sannleika sagt er fólk í lífshættu þegar það gengur undir álfaborgina dökku við Hverfisgötu því að múrbrotin hrynja úr þessari flóknu og fögru byggingu og geta lent í höfðum vegfarenda. Í sannleika sagt, herra forseti, eigum við að geta staðið betur að vernd og viðhaldi okkar fögru menningarbygginga en við gerum. Ég ítreka það að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð greiddi atkvæði gegn þessu ákvæði þegar við vorum að greiða atkvæði um fjárlögin fyrir örfáum dögum vegna þess að við erum á því að leita þurfi annarra leiða til að slá á þensluna. Ég vil líka minna á, herra forseti, að Reykjavík er menningarborg á næsta ári og það er afskaplega mikið verið að gera til að sú hátíð sem í garð fer geti verið sem veglegust. Ég bendi líka á, herra forseti, að við ætlum að halda veglega kristnihátíð til að fagna 1000 ára kristni í landinu. Landafundanefnd er að halda mikla og merkilega hátíð, bæði hér heima og vestan hafs og Þjóðleikhús Íslendinga er 50 ára á næsta ári og Þjóðminjasafn Íslendinga verður lokað hátíðaárið mikla.

Herra forseti. Sú afstaða ríkisstjórnarinnar að vilja draga úr þensluáhrifum á höfuðborgarsvæðinu er skiljanleg, en það er mikill vandi að velja hvaða verkefni á að skera niður eða hætta við. Því miður hefur verið farin sú leið í mörgum tilvikum að hætt er við verkefni sem þegar eru hafin, samanber byggingu við Alþingishúsið og eins má nefna Þjóðarbókhlöðuna. Þarna eru verkefni í gangi sem mjög óheppilegt er að hætta við. Með tilliti til þess vilja ríkisstjórnarinnar að draga úr þenslu á höfuðborgarsvæðinu hefði verið mjög auðvelt að koma þessu fjármagni fyrir víða úti um land þar sem menningarstofnanir eru að grotna niður eða verja þessu fé til nýbygginga eða annarra verka sem falla undir þennan málaflokk. Ég vil taka undir orð hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur að Reykjavík verður menningarborg á næsta ári og mikið er lagt undir af Reykjavíkurborg og kemur þar auðvitað einnig framlag úr ríkissjóði og því hefði örugglega mátt nota þessa fjármuni á höfuðborgarsvæðinu. Með þeirri viðleitni að draga úr þenslu á höfuðborgarsvæðinu hefði mátt færa þá fjármuni út á land.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessar umræður en ég held að nauðsynlegt sé að menn átti sig aðeins á því hvað hér er um að ræða. Það er alls ekki verið að falla frá neinum þeim framkvæmdum sem menn eru að tíunda að séu mjög mikilvægar. Ég vil benda á að það var löngu tímabært að ráðast í endurbætur á Þjóðminjasafni Íslands og vil benda hv. þm. á ef þeir vilja kynna sér málefni þess að átta sig á því hvaða stórvirki hefur verið unnið til að koma munum þess í varanlega og góða geymslu í Kópavogi. Þær miklu framkvæmdir sem þar hafa farið fram skapa algerlega nýjar aðstæður til allrar þjóðminjavörslu í landinu og núna er verið að vinna að því að gerbreyta öllu þjóðminjasafnshúsinu og leggja á ráðin um hvernig það nýtist til framtíðar. Til þess þurfa menn að gefa sér tíma og það þarf að gera svo viðunandi sé og standa glæsilega að því. Samhliða því sem við verjum þessum fjármunum þá þarf lengri tíma en menn ætluðu til að vinna að því verki til að það verði gert sómasamlega. Það er engin vanvirða við Þjóðminjasafnið að það skuli vera lokað á næsta ári vegna þess að verið er að búa það undir að þjónusta alla þjóðina á komandi öld mun betur en þar hefur verið gert til þessa. Þegar menn ræða um það hvort standa hefði átt öðruvísi að með hliðsjón af Reykjavík sem menningarborg á næsta ári með viðgerðum á húsum, þá mega menn ekki gleyma því að úr þessum sjóði hefur verið veitt mikið fé til að gera safnahúsið þannig úr garði að það standi undir merkjum sem þjóðmenningarhús, en það verður opnað 20. apríl á næsta ári, og verður liður í menningarborginni Reykjavík og merkilegt framlag ríkisins fyrir utan þá fjármuni sem við leggjum til menningarverkefnanna, merkilegt framlag til byggingarsögunnar og menningarsögunnar og hlutverks Reykjavíkur sem höfuðborgar og menningarborgar að endurreisa þetta hús sem er einnig merki um heimastjórnina frá 1904 og merki um þann stórhug sem menn sýndu í upphafi aldarinnar við nýbyggingar og stórbyggingar. Og að gera lítið úr því að við leggjum ekki okkar af mörkum í þágu menningarborgarinnar af ríkisins hálfu, þjóðmenningarhúsa og menningarhúsa finnst mér mjög ósanngjarnt við þessa umræðu. Hér er verið að gera of lítið úr þeim hlut sem ríkið lætur að sér kveða að þessu leyti og alveg ástæðulaust að draga upp þá mynd þegar þetta mál er til umræðu eins og ríkissjóður sé að halda að sér höndum þó að staðið sé þannig að verki að menn ætla að draga úr þenslu og skapa skynsamlegar forsendur fyrir efnahagsstjórninni. Varðandi framkvæmdir úti á landsbyggðinni fyrir fé úr sjóðnum, þá höfum við stig af stigi og skipulega verið að auka fjárveitingar úr sjóðnum til landsbyggðarinnar. Í Reykholti er verið að vinna að því stórverkefni. Verið er skapa þar alveg nýjar aðstæður til menningarstarfsemi með fé úr sjóðnum. Við höfum notað fé úr sjóðnum til að byggja upp á Héraði, á Skriðuklaustri og skapa þar algerlega nýjar aðstæður. Á Ísafirði, til Edinborgarhússins, og á fleiri stöðum, erum við að leggja fram fé úr sjóðnum til að skapa menningarlegri aðstæður og til endurbóta húsa. Þannig mætti lengi telja. Hins vegar er það svo að lög um sjóðinn mæla fyrir um að ekki er unnt að ráðast í nýbyggingar. Ekki er heimilt að nota sjóðinn til að ráðast í nýbygginar. Sjóðinn ber að nota til gera við menningarbyggingar og skapa betri aðstöðu í menningarhúsum sem eru fyrir hendi og hann hefur vissulega komið að góðum notum þar og mun gera áfram þrátt fyrir þá skerðingu sem hér er um að ræða og ástæðulaust að skilja þannig við málið eins og einhver gífurleg vá sé fyrir dyrum með varðveislu menningararfsins eða stöðu menningarbygginga þó að þessar ráðstafanir séu gerðar sem hér eru kynntar.

Herra forseti. Mér finnst hæstv. menntmrh. vera óþarflega snakillur út af þeirri umræðu sem hér fór fram og hæstv. ráðherra tönnlaðist á því að verið væri að gera lítið úr því sem þó væri verið að gera á ýmsum stöðum varðandi endurreisn og viðhald menningarverðmæta. Hér var fyrst og fremst talað fyrir og rökstutt það sjónarmið að þörf væri fyrir alla þessa peninga til mikilvægra og brýnna verkefna á þessu sviði. Ef menn hefðu áhyggjur af þenslu á suðvesturhorninu væru mörg æpandi verkefni sem ekki væri unnt að ráðast í út um land sem væri nóg pláss fyrir þetta fé og reyndar miklu meira en það í brýn þjóðþrifaverkefni sem ekki eru þensluhvetjandi. Síðan er það, herra forseti, ákaflega athyglisvert og sérstaklega hlýtur það að vera fyrir þingmenn Sjálfstfl. að þetta sérstaka álag á eignarskatt, sem þeir hafa að vísu ekki verið sérstakir stuðningsmenn í gegnum tíðina en hefur þó verið varið með vísan til þess að um sérstakan tekjustofn til menningarvarðveislu væri að ræða, er orðið að tekjustofni fyrir ríkissjóð. Nú á veruleg fjárhæð af þessum sérmerkta tekjustofni að renna beint í ríkissjóð. Fróðlegt væri að rifja upp ræður þingmanna og núv. ráðherra Sjálfstfl. frá fyrri tíð þegar þeir hömuðust gegn þessu og öðrum sambærilegum sköttum.

Herra forseti. Varðandi þennan skatt tel ég að mjög brýnt sé að hafa slíkar fjárveitingar til að byggja upp menningarstofnanir og sjá um að menningarhús og söfn og aðrar slíkar stofnanir búi við góðan húsakost, enda hef ég aldrei verið talsmaður þess að sá skattur verði afnuminn. Hann var framlengdur við afgreiðslu fjárlaga fyrir ári til nokkurra ára og var það gert í góðri sátt við þingmenn Sjálfstfl. og aðra. Þess vegna er ástæðulaust fyrir hv. þm. að gera lítið úr stuðningi okkar við það þjóðþrifamál að nýta þá fjármuni til að uppbygging menningarhúsa verði viðunandi.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að þetta er ákaflega mikilvægur tekjustofn og ég hef þar af leiðandi stutt hann í gegnum þykkt og þunnt í allri hans tíð á þinginu síðan ég hef komið við sögu, en það gegnir auðvitað öðru máli þegar tekjustofninn er orðinn að hluta til skattstofn fyrir ríkissjóð. Hæstv. ráðherra hlýtur að skilja það þó ekki væri nema til gamans að vekja athygli á þeirri staðreynd að það er áhugavert í ljósi þeirrar hörðu og hatrömmu andstöðu sem sjálfstæðismenn hafa haft uppi gagnvart skyldri skattlagningu, álagningu á eignarskatt og sérstöku álagi á hann gegnum tíðina og valið því ýmis nöfn sem ég ætla ekki að hafa eftir.

Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að framlög úr sjóðnum mega ekki renna til nýbygginga. Það má segja að ég hafi mismælt mig því að ég vissi þetta en gleymdi mér í ræðu minni. En ég mótmæli eftir sem áður skerðingu á sjóðnum, ekki bara núna heldur allan þann tíma sem sjóðurinn er og verður til, að hann verði ekki allur notaður til þess verkefnis sem honum var ætlað í upphafi. Ég var ekki að draga úr framlögum ríkisins til menningarmála. Ég tók fram að ríkið tæki myndarlega á og ekki síst í Reykjavík vegna þess hlutverks sem Reykjavíkurborg hefur sem menningarborg á næsta ári. Ríkið kemur þar verulega inn í. En það eru framlög úr ríkissjóði sem renna til menningarmála, til þessara bygginga. Þetta er bara spurning á hvaða lið þetta kemur og mér finnst það vera prinsippmál að allt það fé sem sjóðnum er ætlað fari til þessara verkefna.

Herra forseti. Mér finnst ekki ástæða fyrir hæstv. ráðherra að bregðast við eins og hann gerði áðan, að stökkva upp á nef sér og segja að hér sé verið að gera lítið úr því sem vel er gert því það er sannarlega ekki svo. Það má mæra og prísa þau verk sem vel hafa verið unnin og í þessu hefur mikið verið vel gert og auðvitað er verið að gera vel í Þjóðminjasasfninu. Hitt hefði verið sýnu glæsilegra ef okkur hefði tekist að hafa Þjóðminjasafnið opið á þeim árþúsundamótum sem fram undan eru. Því er ekki að heilsa en, herra forseti, við skulum bara athuga að hér er mikilvægur tekjustofn á ferðinni til mikilvægra verka. Það er ekki verið að tala um stóra skerðingu á honum heldur einungis 146 millj. sem eiga þá að fara í hítina í ríkissjóði. Það er það sem hér er verið að mæla gegn, en um leið er verið að lýsa yfir miklum stuðningi við alla þá viðleitni sem hefur verið í gangi og er í gangi til að viðhalda menningarstofnunum en hún ætti að vera meiri.

Hæstv. forseti. Það undrar mig mjög að hæstv. ráðherra skuli ekki fagna þegar hann fær svo öflugan stuðning frá stjórnarandstöðunni við að Endurbótasjóður menningarstofnana skuli vera óskertur. En það er öðru nær. Ráðherrann brást hinn versti við og mér skilst á málflutningi hans að það sé heldur til bóta að framkvæmdum við endurbætur á Þjóðminjasafni verði fresta um ár vegna þess að þeir sem skipuleggi verkið þurfi að hugsa sig um. Ég get svo sem tekið undir það með hæstv. ráðherra ef það er þannig að byrjað hafi verið á verkinu án þess að það hafi verið skipulagt til enda hvernig hlutum skyldi fyrir komið í Þjóðminjasafninu eftir að verkinu væri lokið. Ég taldi svo sjálfsagt að það hefði ekki verið byrjað að flytja Þjóðminjasafnið burtu áður en búið hefði verið að skipuleggja hvernig viðgerðin mundi enda.

Herra forseti. Varðandi Þjóðminjasafnið og endurbætur á því er rétt að það komi fram að það var mun viðameira en menn gerðu ráð fyrir að koma munum úr safninu fyrir í geymslu og það krafðist meiri vinnu en menn áttuðu sig á og meiri kröfur voru gerðar til húsnæðis en menn gerðu sér grein fyrir í upphafi. Við því gat enginn séð í sjálfu sér, en ég fullyrði að nú sé búið þannig um muni úr Þjóðminjasafninu í þessari geymslu að það standist allar kröfur sem unnt er að gera og aldrei hafi jafn vel verið búið að munum til geymslu úr Þjóðminjasafninu eins og nú hefur verið gert. Ég hvet menn til að kynna sér það því að þar er einstaklega góð aðstaða. Málum er einnig þannig háttað að bjóða á út hönnun sýningarinnar í Þjóminjasafninu. Menn höfðu ekki áttað sig á því þegar þessi áform voru á döfinni að fara ætti þá leið. Það var hins vegar gert og snemma á næsta ári liggur fyrir hvaða leið verður valin við hönnun á sýningunni. Þessar framkvæmdir valda því að þetta getur dregist í nokkurn tíma. Það eru ekki bara fjármunir heldur líka efnislegir þættir sem eiga hlut að máli.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra sagði í fyrri ræðu sinni að verið væri að skipuleggja hvernig ætti að koma Þjóðminjasafninu fyrir í hinu nýuppgerða húsi þegar þar að kemur. Hann minntist hins vegar ekki á þessi útboð sem virðast hafa komið mjög flatt upp á menn að þyrfti að fara í og hafa auðvitað tafið verkið. Ég tel þetta skýra það að nokkru leyti og er í fyrsta sinn sem ég heyri það og þakka ég fyrir þær skýringar.

Herra forseti. Það kemur mér á óvart að hv. þm., jafnáhugasöm og hún er um málefni Þjóðminjasafnsins, skuli ekki hafa fylgst með því þegar þetta var auglýst á sínum tíma. Þetta var nýmæli að farið var út í það að auglýsa eftir tillögum um hvernig ætti að hanna og byggja upp sýningar í hinu nýja húsi. Unnið hefur verið að því og það eru þrjú tilboð sem mér skilst að liggi nú fyrir og er verið að vinna úr þeim. Það er eitt atriði. Hins vegar eru framkvæmdir við bygginguna sjálfa mjög umfangsmiklar og ljóst að verkið á eftir að tefjast. Við höfum einnig tekið ákvarðanir um að fresta fjárveitingu. Verkið verður þannig unnið að 2001--2002 verður Þjóðminjasafnið vonandi komið í þær aðstæður sem við viljum hafa það til langrar frambúðar.

Herra forseti. Ekki ætla ég að lengja þessa umræðu mikið. Þó langar mig til að koma inn í umræðuna út frá öðru sjónarhorni. Hér er um við að ræða um hvernig á að framkvæma lög sem afla fjár til að viðhalda menningarbyggingum. Það er alveg ljóst að þetta fé má ekki nota til annars en viðhalds. Það má ekki nota það til nýbygginga. Með öðrum orðum, þau lög stuðla að því að viðhalda menningararfleiðfinni en hún felst auðvitað í öðru en bara þeirri steypu sem menn hafa notað til þess að byggja yfir arfleifðina. Það hefur komið fram aftur og aftur á síðustu árum að undir skemmdum liggja mjög mikilvægir og dýrmætir hlutir í vörslu okkar sem þjóðar. Hér á ég við handrit sem er að finna í Þjóðarbókhlöðunni og hjá Árnastofnun. Það hefur komi fram m.a. í fjárln. og það hefur áður borið á góma í umræðu um nákvæmlega þau atriði sem við ræðum hér að nauðsynlegt sé með einhverju móti að tryggja að í framtíðinni verði hægt að afla fjár reglulega til að standa straum af endurbótum og viðgerðum á þessum hluta. Rétt er að það komi fram að í framhaldi af umræðum sem hér urðu fyrir einum 3--4 árum greip hæstv. menntmrh. í taumana og sá til þess að komið var upp viðgerðarstofu á Þjóðarbókhlöðunni og síðan var ráðinn þangað maður. En fyrir liggur að við þurfum að eyða verulega miklum fjármunum á næstu árum og áratugum til að gera við skjöl af hvers konar tagi sem eru partur af ómetanlegri menningararfleifð. Þess vegna vil ég varpa því fram, herra forseti, fyrst í ljós kemur að ekki þarf allt þetta fjármagn sem af þessum skattstofni rennur til ríkisins í að viðhalda menningarbyggingum, hvort ekki sé rétt að menn íhugi það, ekki endilega núna en til framtíðar, að breyta lögunum á þann veg að þarna verði líka markaður fastur tekjustofn til að viðhalda þeirri ómetanlegu menningararfleifð. Ég held að það væri eitthvað sem þingið ætti að sameinast um á næstu árum og ekki síst hæstv. menntmrh. sem eins og ég gat um í tölu minni áðan hefur sýnt þessu máli lofsverðan áhuga.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. en vil láta þess getið að við endurbætur á Þjóðminjasafninu, sérstaklega geymsluhúsnæði þess, hefur verið sköpuð fullkomin aðstaða til viðgerða á munum safnsins. Í Þjóðarbókhlöðunni er komin aðstaða eins og hv. þm. gat um við endurbætur á þjóðskjalasafninu. Þar hefur verið unnið að því að koma upp mjög góðri aðstöðu til viðgerða á munum þess. Einnig er verið að innrétta húsnæði í Listasafni Íslands til að gera við og viðhalda munum þess. Ég hef hins vegar spurt hvort nauðsynlegt sé að hafa slíkar stofnanir á vegum ríkisins á fjórum stöðum. Er nauðsynlegt að í öllum söfnum sé aðstaða til viðgerða og eftirlits með munum? Mér er sagt að svo sé því að þetta séu ólíkar aðferðir sem menn beita. Mér finnst hugmynd hv. þm. athyglisverð og huga þarf að þessum þætti ekki síður en öðrum og einnig hvernig þetta sé skipulagt. Við höfum á undanförnum árum verið að byggja slíka aðstöðu upp á fjórum stöðum í fjórum mikilvægum söfnum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þann skilning sem hann hefur á þessu máli. Ég vissi reyndar um það fyrir fram vegna þess að hæstv. ráðherra hefur lagt gjörva hönd að þessu verki. Ég vek athygli á því að hluti af þessu endurbótastarfi á menningararfleifðinni felst til að mynda í því að menn geti unnið með viðkvæm skjöl án þess endilega að handfjatla þau. Það hafa komið fram hugmyndir um, og það þarf að gera í framtíðinni, sérstaka myndastofu á einhverju þessara safna eða stofnana sem hæstv. ráðherra nefnir hér þar sem menn taka myndir af skjölum og geta þar af leiðandi vélað og fjallað um þau án þess að þurfa að handfjatla þau. Hæstv. ráðherra velti því upp í umræðunni hvort hægt væri að sameina stofnanir af þessu tagi. Ég vil láta þess getið, herra forseti, að það hafa komið fram hugmyndir innan þessara stofnana um að koma upp svona viðhaldsstofu, til að mynda myndastofu, úti á landsbyggðinni. Reyndar hafa menn nefnt menningarsetrið í Reykholti sem tilvalinn stað undir það. Ég nota tækifærið, herra forseti, til þess að nefna þetta því ég held að þetta sé vandamál sem við verðum að taka á til framtíðar. Við þurfum ekki endilega að ráðast í það núna en ég held að við þurfum með einhverjum hætti að taka á því. Ég er þeirrar skoðunar að það sé a.m.k. raunhæfur möguleiki í þessari stöðu að hugsa til þess hvort ekki sé rétt að breyta lögum sem fjalla um viðhald menningarstofnana og láta þau fjalla um viðhald menningararfleifðarinnar. Þannig mætti jöfnum höndum veita fé sem rennur til ríkisins af þessum skattstofni til endurbóta á skjölum og munum jafnt og húsum.

Herra forseti. Vegna þeirrar nýlundu að bera ekki fram bandormsfrumvörp eins og venja hefur verið á Alþingi á undanförnum þingum þá mæli ég fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila, með síðari breytingum, á þskj. 374. Þetta frv. er þess efnis að þrátt fyrir ákvæði 1. gr. laga nr. 12/1952, um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila, með síðari breytingum, skuli tekjur af erfðafjárskatti árið 2000 umfram 235 millj. kr. renna í ríkissjóð. Rétt er að taka fram að í fyrra var að störfum nefnd og gerði tillögur um úrræði í málefnum fatlaðra í Reykjavík og Reykjanesi en þar eru biðlistarnir fyrst og fremst. Nefndin gerði tillögu um að vinna að því að stytta þá á næstu sjö árum. Unnið er eftir tillögum þeirra eða því plani sem nefndin lagði. Á þessu ári og því næsta verða tekin í notkun fimm sambýli í Reykjavík og fimm sambýli á Reykjanesi. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði þessu máli vísað til félmn. Ég biðst jafnframt afsökunar á því hve seint þetta mál er á ferðinni. Það þarf að afgreiðast með fjárlögum, þ.e. fyrir áramót og fyrir misskilning í ráðuneytinu er frv. svo seint fram komið. Út af fyrir sig er ástæða til þess að biðjast afsökunar á því.

Herra forseti. Aðeins um þetta frv. til laga um breytingu á lögum nr. 12/1952, um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs. Þetta er eitt af svokölluðum skerðingarfrv. eða bandormum í fjárlögunum núna. Mér finnst þau sérkennileg miðað við þá umræðu sem verið hefur um fjárlögin þar sem fé er ausið í austur og vestur. Það hefði kannski verið gott að hafa þarna borð fyrir báru og taka frá meira fjármagn til að hraða í uppbyggingunni sem við höfum gert áætlun um varðandi biðlistana. Ég var í þeirri nefnd ásamt t.d. Jóni Kristjánssyni, formanni fjárln. Við gerðum þar áætlun til sjö ára og töldum fyrst og fremst mikilvægt að fá þessa áætlun. Við vissum hins vegar líka að það mætti auðvitað hraða uppbyggingunni víða. Það hefði verið gott að fylgja því eftir núna því biðlistarnir eru langir. Við reiknum m.a. með nýgengi í fötlunum inn í þessa áætlun. Við vitum að þegar þetta flyst yfir til sveitarfélaganna þá munu kröfurnar aukast. Þá eru málin komin heim í hérað og þar verður þrýstingurinn meiri. Ég held að það hefði verið mjög skynsamlegt að taka frá fé til að geta hraðað uppbyggingu á ákveðnum svæðum þegar málefni fatlaðra verða flutt yfir til sveitarfélaga.

Herra forseti. Í sjálfu sér er kannski jákvætt að ekki skuli nú í tengslum við afgreiðslu efnahagsmála á þingi fylgja hinn hefðbundni bandormur með skerðingarákvæðum eða öðrum ráðstöfunum í ríkisfjármálum. Það voru heldur leiðinleg kvikindi á árunum, þegar þeir urðu sem lengstir bandormarnir með alls konar skerðingum og tilfæringum. Nú eru skerðingargreinarnar sem betur fer fremur fáar enda búið að breyta ýmsu í lögum um markaða tekjustofna. Eftir standa þó nokkrir þeir mikilvægustu og stærstu, þeir sem hafa verið til umræðu hér, sá síðasti, þessi og sá sem næstur er á dagskrá. Við ræddum áðan um sérstakt álag á eignarskatt til endurreisnar og viðhalds menningarverðmæta. Einnig er um að ræða Framkvæmdasjóð aldraðra og Framkvæmdasjóð fatlaðra. Það er mjög neyðarlegt, herra forseti, að málin þurfi að koma á dagskrána með afbrigðum eins og gert var í gær, að ræða um miðjan desembermánuð lagalegar forsendur skerðinga sem ríkisstjórnin ákvað í septembermánuði og birtust í fjárlagafrv. 1. október. Það vekur auðvitað miklar spurningar um vinnubrögðin. Hæstv. félmrh. baðst eiginlega afsökunar á þeim áðan. Ég tek það gilt og skal ekki orðlengja það frekar en þetta er ekki eins og vera ætti. Hér er, herra forseti, farið ansi harkalega með þennan málaflokk að manni sýnist. Það að tekjur af erfðafjárskatti, allt umfram 235 millj. kr., eigi að renna í ríkissjóð er náttúrlega mjög harkaleg meðferð á þessum lögbundna tekjustofni. Satt að segja, herra forseti, hefði maður vænst þess að menn mundu ákveða, eins og hefur í orði kveðnu verið stefna hæstv. ríkisstjórnarinnar síðustu og væntanlega þessarar, að útrýma þessum mörkuðu tekjustofnum og allt þetta eigi að ákveða á fjárlögum. Annaðhvort gera menn það eða reyna að hreinsa þessa tekjustofna og festa í sessi og hætta að skerða þá. Ef menn telja að þetta of mikið þá er spurning hvort ekki eigi að stilla sjálfa álagninguna þannig af að tekjurnar séu um það bil í samræmi við þörfina. Hér er auðvitað ekkert slíkt á ferðinni. Ég held þó að enginn af þeim ráðherrum sem mæla mundi fyrir þessum skerðingum reyni að halda öðru fram en að fullt þörf sé fyrir allt þetta fé í viðkomandi málaflokk. Hér er bara viðhöfð gamla slumpuaðferðafræðin, arfur frá þeim tímum er menn réttlættu skerðingar af ýmsu tagi með því að illa áraði. Þá sögðu menn að þröngt væri í búi hjá ríkissjóði og þar af leiðandi gripu þeir til þeirra tekjustofna sem þarna eru á ferðinni. Menn gengu mjög langt í þessu og skertu alla skapaða hluti niður í smáaura sem þeir reyttu af mörkuðum tekjustofnum til ferðamála eða slíkra hluta. Ég gagnrýni, herra forseti, að ríkisstjórnin skuli að því er virðist ekki hafa náð neinu landi með þetta mál og ekki tekið skynsamlega framtíðarstefnu í þessum efnum. Hæstv. menntmrh. var áðan að verja tekjustofninn sem rann til byggingar Þjóðarbókhlöðunnar á sínum tíma og var síðan breytt yfir að vera varðveislu-, enduruppbyggingar- og viðhaldssjóður fyrir menningarverðmæti og húseignir sérstaklega. Á honum var ekki að heyra annað en að afstaða hans væri að þessi tekjustofn yrði til frambúðar. Ég vil því spyrja, hæstv. félmrh.: Er afstaða hæstv. félmrh. hvað varðar þennan tekjustofn hin sama, að þetta eigi að verða framtíðartekjustofn til uppbyggingar og kannski að einhverju leyti rekstrar á þessu sviði? Ef svo er þá held ég að hæstv. félmrh. ætti að snúa sér að því hreinsa stofninn af skerðingum. Fram undan eru auðvitað gífurleg verkefni á þessu sviði og biðlistar nú þegar ærnir eins og kunnugt er. Það er almennt mat manna að ein helsta útgjaldasprenging ef svo má að orði komast í málefnum ríkissjóðs og velferðarkerfinu á næstu áratugum verði stóraukin þörf fyrir útgjöld til málefna aldraðra. Því veldur fyrst og fremst breytt aldurssamsetning í þjóðfélaginu og stóraukinn fjöldi þeirra sem ná háum aldri. Þá mun hæstv. félmrh. ekki af veita. Reyndar er þá dapurlegt að sjá að þrátt fyrir allt góðærið og 15--17 milljarða afgang á ríkissjóði sem menn eru að monta sig af skuli ekki vera hægt að láta vera að krukka í tekjustofna eins og Framkvæmdasjóð aldraðra og Framkvæmdasjóð fatlaðra sem við ræðum hér á eftir. Mér finnst, herra forseti, ástæða til að fá að vita um viðhorf hæstv. félmrh. í þessum efnum og hvernig hann sjái þróun þessara mála í framtíðinni, sérstaklega í framhaldi af yfirlýsingum hæstv. menntmrh. áðan. Einnig vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig hann sjái fyrir sér að fjárþörf á þessu sviði verði mætt á komandi árum. Er það ekki áfall fyrir hæstv. ráðherra að ná ekki árangri í því nú í miðju góðærinu að draga úr þessari skerðingu?

Herra forseti. Það verður nú að segjast eins og er að það er mikill ósiður hjá hæstv. ráðherra að leggja þetta mál fram nú í sömu viku og áformað er að ljúka þingstörfum fyrir jól. Hæstv. ráðherra baðst að vísu afsökunar á því. Ég tek auðvitað slíkri afsökun. Hæstv. ráðherra er maður að meiri að hafa beðist afsökunar á þessu. Það breytir ekki því að við höfum skamman tíma til að ræða þetta mál. Við erum að fjalla um mikinn málaflokk og verulega skerðingu á Framkvæmdasjóði fatlaðra sem hefur áhrif á uppbygginguna í málefnum fatlaðra. Það hefði verið ástæða til að ræða meira um þennan málaflokk, ekki síst, herra forseti, þegar áformað er að flytja hann til sveitarfélaganna. Aðgerðir eins og þær sem liggja fyrir í þessu frv. greiða ekki fyrir því að samkomulag náist milli ríkis og sveitarfélaga um flutning á málaflokknum til sveitarfélaganna. Þess vegna ber að harma hvernig að þessu er staðið. Þetta að vísu ekkert óvanalegt hjá þessari ríkisstjórn og Framsfl. og Sjálfstfl. sem hefur verið við völd sl. fimm ár að ráðast á þennan málaflokk. Við erum svo sem orðin vön því í stjórnarandstöðunni. Fróðlegt hefði verið ef maður hefði haft tíma til að taka saman skerðinguna á Framkvæmdarsjóði fatlaðra í tíð þessarar ríkisstjórnar. Samkvæmt frv. er áformað að skerða sjóðinn um 340--350 millj. ef ég man rétt og á síðasta ári var sjóðurinn skertur um 230--240 millj. þannig að við erum að tala um samtals á þessu ári og næsta skerðingu á Framkvæmdarsjóði fatlaðra upp á 600 millj., bara á tveimur árum. Ætli við værum ekki að nálgast 1--1,5 milljarða ef þetta væri tekið saman frá 1995? Þetta þyrfti auðvitað að taka saman og hvaða áhrif skerðingin hefur haft á uppbyggingu í þessum mikilvæga málaflokki. Það er saga út af fyrir sig hvernig ríkisstjórnin á tímum góðæris beinir spjótum sínum ávallt að hópi fatlaðra hvort sem það er varðandi framkvæmdarsjóðinn og málefni fatlaðra almennt eða varðandi bætur öryrkja svo dæmi sé tekið en þeir drógust verulega aftur úr ef við tökum það til samanburðar við aðra í þjóðfélaginu á síðasta kjörtímabili og munar þar verulegu. Það er eins og ríkisstjórnin, alveg sama hvað hún hefur mikla peninga, geti ekki séð þennan málaflokk í friði. Hér höfum við t.d. í Degi í dag yfir mynd af formanni fjárln., Jóni Kristjánssyni --- sem ég vil biðja um að verði viðstaddur umræðuna --- svohljóðandi fyrirsögn: ,,Ríkissjóður veit vart aura sinna tal.`` Á sama tíma og þetta kemur fram í Degi erum við að fjalla um 350 millj. kr. skerðingu á Framkvæmdarsjóði fatlaðra. Nú er það svo eins og hæstv. ráðherra kom sjálfur inn á áðan að unnin hefur verið áætlun um þörf fyrir búsetuúrræði hjá fötluðum og tengist það væntanlega áformuðum flutningi á þessum málaflokki til sveitarfélaganna. Það hefur komið fram og mér finnst gott að formaður fjárln. er kominn í salinn af því að formaður fjárln. átti sæti í þeirri nefnd sem var að skoða biðlista hjá fötluðum og hvernig staðið skyldi að því að leysa húsnæðisþörfina en formaður fjárln. ásamt núv. sjútvrh. Árna M. Mathiesen, eftir því sem ég veit best, átti m.a. sæti í þessari nefnd. Þar kemur fram að á biðlista fyrir búsetuúrræði og sambýli eru 378 ef ég fer rétt með. Ég spyr hæstv. ráðherra eða hv. þm. hvort hér sé farið með rétta tölu. Þar erum við að tala um í Reykjavík 170 sem bíða eftir búsetuúrræðum, 134 á Reykjanesi og 74 annars staðar. Þetta er alllangur listi. Hæstv. ráðherra kom inn á það áðan að áformað væri að leysa þessa þörf á sjö árum. Það er að vísu langur tími, fyrir þá sem hafa kannski beðið mjög lengi eftir því að fá sambýli eða lausn á búsetumálum sínum. En ég sé ekki hvernig á að standa við það miðað við þá skerðingu sem er nú áformuð. Það er að vísu svo að ráðherra nefndi 10 sambýli á þessu og næsta ári og er séð fyrir rekstrinum í fjárlögum næsta árs að ég fæ best séð. Ég sé ekki hvernig á að leysa framkvæmdarþörfina vegna þess að þetta kallar á sambýli og uppbyggingu á sambýlum. Ekki er nóg að sjá fyrir reksturinn, það verður líka að sjá fyrir uppbyggingu á búsetuúrræðunum á sambýlunum. Eftir því sem ég er upplýst um þá er sjóðurinn eins og hann stendur núna, og miðað við þær skuldbindingar sem hann hefur, ekki aflögufær til að ráðast í uppbyggingu á þessum sambýlum á næsta ári sem þetta rekstrarfé, sem hefur þó verið séð fyrir, kallar á. Ég hef heyrt að menn tali um leigu á húsnæði. Ég er ekki farin að sjá að það úrræði dugi. Við erum að tala um mjög þunga einstaklinga sem eiga að fara á þessi sambýli og ég held að mjög erfitt verði að finna eldra húsnæði sem hentar fyrir þessa einstaklinga. Við höfum reynsluna í gegnum árin og það hefur þurft að sérhanna húsnæði fyrir þyngstu einstaklingana. Ég spyr formann fjárln., sem átti sæti í þeirri nefnd sem var að skoða biðlistana, sem var að skoða hvernig var hægt að leysa þessa þörf, hvernig hann sér fyrir sér að hægt sé að standa við þá áætlun sem gerð hefur verið og m.a. að það komi fjögur eða fimm ný sambýli á næsta ári eins og mér skilst að áformað sé. Ég held að það sé nauðsynlegt að við fáum það fram. Ég spyr hv. þm. Jón Kristjánsson, af því að hann hefur setið lengi sem formaður fjárln., hvort hann viti hve mikið þessi sjóður hefur verið skertur á síðast liðnum fimm árum. Við erum að tala um á þessu og næsta ári 600 millj. kr. skerðingu. Lögin um málefni fatlaðra eru mjög skýr í þessu efni. Það stendur í 39. gr. að sjóðurinn skuli hafa óskertar tekjur Erfðafjársjóðs. Þessi grein kom inn í lögin í tíð minni sem félmrh. og þessi grein, óskertar tekjur af erfðafjárskatti, var forsenda þess að léð var máls á því að sjóðurinn fjármagnaði tímabundið eitthvað annað en framkvæmdir. Við það ákvæði var staðið allt fram til ársins 1995 að sjóðurinn fékk hverja einustu krónu af tekjum af erfðafjárskatti til þess að geta staðið undir viðbótarverkefnum sem honum voru fengin. En hæstv. ráðherra hefur haldið áfram að skerða í sinni tíð tekjur Erfðafjársjóðs ásamt því að hann hefur haft þessi viðbótarverkefni. Nú eru lögin um málefni fatlaðra mjög skýr og verkefnin sem sjóðurinn hefur eru ærin. Við getum t.d. farið yfir þjónustustofnanir sem sjóðurinn á að fjármagna og hefur hann einungis til þess ef ég veit rétt 235 millj. á næsta ári sem er sama fjárhæð og hann hafði á síðasta ári. Þó að undir mynd af hv. þm. Jóni Kristjánssyni, formanni fjárln., standi að ríkissjóður viti vart aura sinna tal þykir ekki ástæða til að uppfæra þetta miðað við verðlag, hvað þá heldur að ríkissjóður sjái sóma sinn í því miðað við þessar aðstæður að skila einhverju af skerðingunni til baka inn í sjóðinn þannig að hann geti staðið við þær áætlanir sem formaður fjárln. hefur gert fyrir sjóðinn og staðið að ásamt öðrum hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni, hæstv. sjútvrh. En þessi sjóður á samkvæmt lögum að fjármagna uppbyggingu á þjónustustofnunum eins og hæfingar- og endurhæfingarstöðvum, dagvistarstofnunum fatlaðra, vernduðum vinnustöðum, leikfangasöfnum og skammtímavistun. Síðan sambýli, vistheimili fyrir börn, heimili fyrir börn og áfangastaði, svo dæmi sé tekið, ásamt öðrum verkefnum sem á hann eru lögð. Þess vegna spyr ég hv. formann fjárln. eða hæstv. ráðherra, hvorn þeirra sem hefur svör við því, hverjar eru skuldbindingar sjóðsins að frátöldum þeim sambýlum sem á að bæta á hann á næsta ári. Ég spyr líka hv. formann fjárln.: Nú er það svo að það ættu að hafa komið inn viðbótartekjur úr erfðafjárskatti eða ættu að koma inn á næsta ári miðað við hækkun á fasteignamatinu. Það hefur áhrif á erfðafjárskattinn. Er það tekið með inn í þá áætlun sem nú liggur fyrir varðandi erfðafjárskattinn? Hefur verið gert ráð fyrir viðbótartekjum af erfðafjárskatti á næsta ári vegna hækkana á fasteignamatinu? Ég held að það sé ágætt að það komi fram, ekki að það breyti neitt fyrir uppbyggingu á málefnum fatlaðra eða Framkvæmdasjóði fatlaðra vegna þess að ríkisstjórnin hefur það mottó að stela hverri krónu sem hægt er af þessum sjóði fatlaðra inn í ríkissjóð þrátt fyrir það að á sl. fimm árum höfum við búið við uppsveiflu og nú svo miklar tekjur að það rignir inn peningum og ríkisstjórnin veit varla hvað hún á að gera við þá. Herra forseti. Af því að við erum að tala um stöðu fatlaðra hefði verið full ástæða til að fara mjög gaumgæfilega yfir það að á sama tíma og við erum að skerða tekjur hjá Framkvæmdasjóði fatlaðra um hvorki meira né minna en 350 millj. fyrir næsta ár eru málefni geðsjúkra eða geðfatlaðra barna í miklum ólestri. Við erum að tala t.d. um að það eru engar hvíldarinnlagnir til eða tímabundnar vistanir eða möguleikar á hvíldarvistun vegna mikið geðfatlaðra barna. Ef sjóðurinn hefði haft peninga og ríkisstjórnin hefði ekki verið að stela þessum peningum af honum inn í ríkissjóð þá hefði þessi sjóður getað veitt úrlausn fyrir þau börn sem er mjög alvarlegt ástand hjá, t.d. með því að setja peninga inn í uppbyggingu á hvíldarheimili svo dæmi sé tekið. Hér er náttúrlega um mjög stóran málaflokk að ræða sem hefur áhrif mjög víða að því er varðar kjör og aðbúnað fatlaðra í þjóðfélaginu og t.d. þeirra tæplega 400 einstaklinga sem bíða núna eftir búsetuúrræðum. Þess vegna hefði verið full ástæða til, herra forseti, að við hefðum getað haft meiri tíma til að ræða áhrifin af þessari skerðingu hjá ríkisstjórninni, ekki bara á næsta ári heldur á umliðnum fjórum árum á tímum góðæris þegar ríkisstjórnin hefur talið sig geta verið að skerða þennan málaflokk. Ástæða er til þess miðað við þá stöðu sem er í efnahagsmálum og hættumerki víða í þjóðfélaginu að sýna fullt aðhald jafnvel þó að rigni inn peningum. En ég hefði þó haldið að þetta væri það síðasta sem við mundum skerða. Við erum að tala um tekjuauka ríkissjóðs upp á 23 milljarða sem var ekki áformað.

Forseti biður hv. þm. afsökunar en vill minna á að gert var ráð fyrir matarhléi kl. 12. Þá mun m.a. verða haldinn fundur í iðnn. Stefnir í lok ræðu hv. þm. eða er skynsamlegra að fresta henni?

Ég býst við að skynsamlegra sé að fresta henni og ég skal gera það hér og nú ef hæstv. forseti óskar þess.

Forseta líst vel á það. Ræðu hv. þm. er því frestað og enn fremur þessari umræðu. Fundinum er frestað til kl. 13.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli mínu áðan erum við undir nokkurri tímapressu að ræða mikla skerðingu á Framkvæmdasjóði fatlaðra og er a.m.k. nokkuð stórt mál í augum þeirra sem við það eiga að búa, þ.e. fyrir fatlaða og fjölskyldur þeirra og aðstandendur. Reyndar kom ég inn á það í máli mínu að við hefðum þurft að hafa nokkurn tíma til að ræða þetta stóra mál. Ég beindi nokkrum spurningum til formanns fjárln. og hæstv. ráðherra sem snerta skerðingu á þessum sjóði og áætlaðar tekjur af erfðafjárskatti. Ég vil bæta spurningu við til formanns fjárln. sem átti sæti í þeirri nefnd sem vann að athugun á þörfinni fyrir búsetuúrræði fyrir fatlaða. Fyrir liggur að þörf sé fyrir 378 búsetuúrræði og sennilega mest á sambýli og ég spyr hver sé áætlaður kostnaður við að leysa þá þörf. Nú hlýtur þörfin að liggja fyrir samhliða því að þessir biðlistar voru kannaðir. Ég spyr um það sem er nokkuð mikilvægt innlegg í þetta mál þegar við erum að skerða sjóðinn. Ég nefndi áðan að skerðing á sjóðnum á þessu og næsta ári væri um 600 millj. Ég skoðaði þetta mál nokkuð í matarhléinu og mér sýnist að hún sé enn meiri. Mér sýnist að skerðingin fyrir þetta ár sé í rauninni 340 millj. Áætlað var að tekjur af erfðafjárskatti á þessu ári yrðu 480 millj. en í greinargerð með fjárlagafrv. kemur fram að áætlað er að tekjur af erfðafjárskatti á þessu ári verði 575 millj. kr. og af því rennur til framkvæmdasjóðsins 235 millj. Við erum því að tala um að skerðingin sem rennur í ríkissjóð, sem er tekið af framkvæmdasjóðnum, sé 340 millj. á þessu ári sem er álíka fjárhæð og á að skerða á næsta ári. Það eru því upp undir 700 millj. sem framkvæmdasjóðurinn hefur verið skertur um á þessu og næsta ári. Ég hef ekki haft tíma til að skoða það en ég býst við að skerðingin frá 1995, þegar sú ríkisstjórn tók við sem enn situr, sé vart undir 1.200 millj. kr. Ég tel að við hefðum getað farið ansi langt, herra forseti, með það að leysa eða stytta þá löngu biðlista sem við höfum hjá fötluðum. Maður veltir fyrir sér hvort ekkert sé að marka ákvæði 1. gr. laga um málefni fatlaðra og hvort ríkisstjórnin fari ekkert eftir því sem þar stendur þegar hún er í niðurskurði sínum. Þar stendur í 1. gr.: ,,Markmið þessara laga er að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til þess að lifa eðlilegu lífi.`` Ég kalla ekki að unnið sé samkvæmt þessu markmiði þegar verið er að skerða tekjur framkvæmdasjóðs svo gífurlega sem raun ber vitni eða um 700 millj. á tveim árum. Á umliðnum einum til einum og hálfum áratug hefur verið farið út í algera stefnubreytingu hvað varðar búsetumál fatlaðra með mikilli uppbyggingu sambýla um allt land og að halda áfram þeirri uppbyggingu er að skapa fötluðum skilyrði til að lifa eðlilegu lífi. Við skulum líka athuga að þeir sem eru á þessum biðlistum hafa kannski verið þar árum saman. Nefnd hæstv. félmrh. leggur til að leysa þá þörf á sjö árum og þeir síðustu á þessum biðlistum, sem ég trúi að bætist við jafnt og þétt á komandi árum, þurfa kannski að bíða í sjö ár ef hægt verður að standa við uppbygginguna í framkvæmdunum sem maður verður að draga í efa miðað við hvað framkvæmdasjóðnum er skammtað. Þess vegna er nauðsynlegt að áður en umræðunni lýkur og ef ekki er hægt að fá upplýsingar um það við umræðuna að nefndin, sem fær málið til meðferðar, skoði þær skuldbindingar sem sjóðurinn hefur núna fyrir næsta ár og spyrji hæstv. ráðherra um það hvort hann geti gert ráðstafanir til að nefndin fái þær upplýsingar ef það er ekki hægt við þessa umræðu þannig að ekki þurfi að tefja hana að fá fram núverandi skuldbindingar sjóðsins. Hæstv. ráðherra var svo sannarlega ekki að finna upp hjólið með því að fara að skerða af Framkvæmdasjóði fatlaðra í rekstur. Það var gert áður og því skal alveg haldið til haga í umræðunni og var byrjað á því í tíð þeirrar sem hér stendur sem félmrh. En þá var einungis um að ræða 25% af fjármagninu, sem fór í sjóðinn, sem fór í rekstur og það var mest í liðveislu sem dregur úr því að þurfi að byggja upp sambýli vegna þess að ef við setjum fjármagn í frekari liðveislu er það a.m.k. tæki til að þjónusta þá sem eru í búsetu án þess að það þurfi þá að byggja fyrir þá endilega. En 25% af tekjum sjóðsins fór þá í rekstur gegn því skilyrði að tekjurnar yrðu óskertar. Nú er svo komið að við erum að tala um að það eru einungis 40% þannig að 75% fór í stofninn, 25% í rekstur og 75% í stofnkostnað sem gat farið í framkvæmdir en nú eru einungis 40% af tekjum sjóðsins í stað 75% áður sem haldið er eftir til framkvæmda og áfram hefur sjóðurinn að vísu nokkurn rekstur eins og endurhæfingu og hæfingu eins og hér kemur fram í öðru þeirra frv. sem þessu máli tengjast ásamt því að halda uppi rekstri varðandi sjóðinn sjálfan. Það er því alveg sama þó að tekjur erfðafjárskatts verði 500 millj. eða 1.000 millj. Það virðist alltaf vera svipuð fjárhæð sem hæstv. ráðherra heldur eftir í sjóðnum, 235 millj. á þessu ári og 235 millj. á næsta ári. Það er engin hæfa, herra forseti, að búa þannig að þeim sem verst eru staddir í þessu þjóðfélagi og verða að treysta á það varðandi hagi sína og afkomu að sjóðurinn sé ekki skertur og hann sjái þeim sem eru mikið fatlaðir og geta ekki komið sér upp húsnæði með öðrum hætti að sjóðurinn hafi það fjármagn sem þarf til að hægt sé að fjármagna sambýli og önnur nauðsynleg búsetuúrræði fyrir fatlaða. Ég sé, herra forseti, að tíma mínum er að ljúka. Ég legg mikla áherslu á það að hæstv. ráðherra og formaður fjárln., hv. þm. Jón Kristjánsson, svari þeim spurningum sem hér eru lagðar fyrir þá. Ég vil enda mál mitt með því að spyrja hæstv. ráðherra líka að því hvort hann hafi ekki áhyggjur af því þegar svona er farið með Framkvæmdasjóð fatlaðra að það tefji að hægt sé að vinna að því að flytja þennan málaflokk yfir til sveitarfélaganna.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv. hefur rakið málefni Framkvæmdasjóðs fatlaðra og gert að umtalsefni þá skerðingu sem frv., sem er til umræðu, gerir ráð fyrir og beint til mín spurningum um sjóðinn. Það er rétt að sá háttur hefur verið hafður á að skerða framlög til Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Hitt er svo annað mál að önnur framlög til fatlaðra hafa á sama tíma verið hækkuð um verulegar upphæðir og m.a. er í fjárlagafrv. nú gert ráð fyrir 285 millj. kr. hækkun til þessa málaflokks og þar af 100 millj. til að standa straum af þeim tillögum sem biðlistanefndin svokallaða, sem ég átti sæti í, gerði tillögur um. Á fjárlögum ársins 1999 var gert ráð fyrir að mæta tillögum nefndarinnar en hún komst að þeirri niðurstöðu að sérstaklega á þessu svæði, Reykjavík og Reykjanesi, væri tilfinnanleg biðröð og gerði áætlanir um bráðaaðgerðir til þriggja ára og síðan langtímaáætlun til sjö ára um hvernig ætti að standa að þessu verki. Að því er unnið og ég hef sagt það áður að ég vil stuðla að því að þau plön geti haldist. Síðan er ákvörðunarefni hvort það á að gerast í gegnum Framkvæmdasjóð fatlaðra. Sú leið hefur verið farin að gera það með beinum framlögum á fjárlögum að skerða sjóðinn en það er sem sagt ákvörðunarefni hverju sinni.

Herra forseti. Jafnvel þó að hv. þm. tefli fram þeirri hækkun sem er til rekstrarins á næsta ári, 285 millj., þá er það samt lægra en sú skerðing sem sjóðurinn verður fyrir. Þar er um að ræða 340--350 millj. kr. En talan sem hann nefndi í hækkun á rekstri er 285 millj. þannig að þar munar verulegu. Svo held ég, herra forseti, að hv. formaður fjárln., ef hann vill greiða fyrir umræðunni, komist ekki hjá því að setja sig á mælendaskrá vegna þess að hann getur ekki í stuttu andsvari svarað fjölmörgum spurningum sem ég beindi til hans og mun halda áfram ítrekað í seinni ræðu minni ef ekki koma svör við því. Þetta eru mikilvægar spurningar. Gert er ráð fyrir fjármagni til rekstrar á þeim sambýlum sem á að koma upp á næsta ári. Hvar er gert ráð fyrir fjármagni til þess að hefja uppbygginguna á þessum sambýlum, þ.e. byggja þessi sambýli? Síðan spurði ég hv. þm. um skuldbindingar sjóðsins. Ég spurði hann líka um tekjur sem kæmu til viðbótar á næsta ári vegna hækkunar á fasteignamati, hvernig þær eru áætlaðar. Hv. þm. verður að svara þeirri spurningu vegna þess að hann situr væntanlega hér til að greiða fyrir þeirri umræðu sem hér fer fram. Ég spyr hv. þm. hvort hann geti ekki verið sammála mér um að verið sé að skerða fjármagn til Framkvæmdasjóðs fatlaðra um tæplega 700 millj. núna á tveim árum. Telur hv. þm. forsvaranlegt þó að við þurfum að búa við aðhald að fara út í þessa skerðingu? Er forgangsröðunin ekki röng hjá hæstv. ríkisstjórn þegar hún sí og æ gegnum árin og líka núna ræðst að þessum sjóði og kjörum þeirra sem við eiga að búa, þ.e. öryrkja og fatlaðra? Herra forseti. Nauðsynlegt er að hv. þm. svari því sem til hans er beint. Ég spurði líka um áætlaðan kostnað af því að leysa þörfina fyrir þá 378 sem eru á biðlista og vænti ég að hv. þm. svari því.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv. hefur beint til mín nokkrum spurningum sem ég skal reyna að svara. Hún hefur rakið skerðinguna á Framkvæmdasjóði fatlaðra síðustu tvö árin þannig að ekki þarf að spyrja mig að henni. Hins vegar hef ég rakið það að sú leið hefur verið valin að leggja fram bein framlög. Það hefur komið fram í ræðu hennar að skerðingin er meiri síðustu tvö árin og ég hef ekki athugasemdir við það. Gerð hefur verið áætlun um að vinna á biðlistunum í Reykjavík og Reykjanesi og lögð fram áætlun um það til nokkurra ára. Ég hef ekki fyrirliggjandi á þessari stundu hve tekjur sjóðsins munu hækka vegna breytinga á fasteignamati. Það mun verða farið yfir það mál á næsta ári. Ég tel að hluta þessa vanda sem fyrir liggur í Reykjavík og Reykjanesi verði að leysa með leigu en ekki fjárfestingu. Það er stefnumörkun frá félmrn. varðandi þennan málflokk. Ég vona að ég hafi svarað ...

Hvað kostar að leysa þörf 378 einstaklinga á biðlista?

Ef ég man rétt þá hljóða tillögur biðlistanefndarinnar upp á u.þ.b. milljarð kr. á því árabili sem nefndin setti upp áætlun um.

Herra forseti. Þá liggur það fyrir. Ef ekki hefði verið farið út í þessar skerðingar á undanförnum árum, sem ég hef lýst hér, þá væru ekki neinir biðlistar vegna fatlaðra um land allt, 378 manns. Það kostar 1 milljarð að leysa þörfina og skerðingin er varla undir 1.200 millj. kr. Þá liggur það fyrir. Hv. þm. hefur staðfest það sem ég sagði að þó að einhver aukning sé til rekstrar, þá er hún verulega minni en gert er ráð fyrir í sambandi við að skerða tekjur í Framkvæmdasjóð fatlaðra. Það er óviðunandi gagnvart þeim sem versta stöðu hafa í þjóðfélaginu að ráðist sé að þeirra kjörum og aðbúnaði eins og hér á að gera. Hv. þm. orðaði þetta mjög óljóst. Það á að leysa þörfina á næsta ári með einhverri leigu. Hefur það verið kannað hvort húsnæði sé til sem hentar fötluðum? Við erum að tala um þá mest fötluðu sem þurfa mjög sérstakt húsnæði. Liggur það fyrir að hægt sé að finna slíkt húsnæði? Hefur það verið kannað? Ef ekki er hægt að leysa þetta með leigu, þá þarf auðvitað að fara út í byggingu eða kaup á nýjum sambýlum og það eru engir peningar til, ef ég skil málið rétt, vegna þess að skuldbindingar sjóðsins eru það miklar. Er formanni fjárln. kunnugt um hversu skuldbindingar framkvæmdasjóðsins eru miklar á næsta ári? Er hann þá nokkuð aflögufær til að byggja ný sambýli eða greiða leigu? Hvað liggur fyrir um leigu á fimm sambýlum á næsta ári sem þegar er gert ráð fyrir rekstur í? Hvað liggur fyrir um það? Ég trúi ekki öðru en að hv. fjárln. hafi fjallað um það atriði um leið og meiri hlutinn mælir með því að sjóðurinn verði skertur. Það er ekki hægt að ganga þannig frá málum að skilja þetta mál eftir í lausu lofti og við verðum að fá, herra forseti, svör við þeim spurningum sem hér hafa verið lagðar fram sem eru mikilvægar spurningar og snerta hag þeirra sem núna bíða eftir sambýlum. Við verðum að fá svör við þeim við þessa umræðu áður en málið verður sent til nefndar.

Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til umræðu er um breytingu á lögum um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila. Síðar á dagskránni er frv. til laga um breytingu á lögum um málefni fatlaðra, með síðari breytingum. Það hefði verið eðlilegt að þessi mál væru rædd saman og ég kýs að gera það vegna þess að það er nánast útilokað að aðskilja þau og fara í annað frv., það sem hér er á dagskrá, án þess að taka hitt. Í athugasemdum við lagafrv. um erfðafjárskattinn segir, með leyfi forseta: ,,Á undanförnum árum hefur verið unnið að því að afnema þá tilhögun sem fest hafði rætur of víða og fólst í því að framlög og útgjöld til ýmissa viðfangsefna voru bundin í lög, ýmist með eða án sérstakra tekjustofna. Með slíkum ákvæðum er fjárveitingarvald Alþingis í raun fyrir fram bundið þegar að fjárlagagerðinni kemur, en það dregur um leið úr þeim áhrifum sem fjárstjórnarvaldi Alþingis er með fjárlögum ætlað að hafa á hagstjórn ríkisins, til að gæta aðhalds í ríkisrekstri og ná jafnvægi í ríkisbúskap. Ákvæði um lögmælt framlög er þó enn víða að finna og kunna að vera réttlætanleg og jafnvel æskileg að nokkru marki í ákveðnum tilvikum. Slík framlög verða þó að sæta þeim skerðingum sem markmið fjárlagafrumvarpsins setja, enda þótt þörf fyrir sérstakar aðgerðir sé minni nú en oft áður.`` Skerðingarákvæði voru og hafa orðið til í flestum tilvikum vegna þess að um verulega fjárþörf var að ræða hjá ríkinu til að mæta ýmsum lögbundnum verkefnum. Meðal annars var verið að reyna að skipta niður því fjármagni sem ríkið hafði til ráðstöfunar og þá kom það þannig út að í sumum tilvikum var verið að skerða lögbundin framlög til að mæta nauðsynlegum kostnaði annars staðar. Þannig komu til skerðingar á framlögum í sjóðinn og þá um leið til framkvæmda fyrir fatlaða samkvæmt lögum um málefni fatlaða. Í frv. sem er á dagskrá á eftir segir að greiða þurfi á árinu 2000 af ráðstöfunarfé sjóðsins kostnað við félagslega hæfingu og endurhæfingu samkvæmt 27. gr. laganna og kostnað vegna starfsemi stjórnarnefndar samkvæmt 52. gr. laganna, og eru það lög um málefni fatlaðra sem þarna er verið að fjalla um. Ég held að nauðsynlegt sé að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig nákvæmlega það fjármagn skiptist sem verið er að taka úr Framkvæmdasjóði fatlaðra sem nemur um 340 millj. Verið er að taka um 60% af því fjármagni sem Framkvæmdasjóður fatlaðra hefur yfir að ráða til að mæta þeim verkefnum sem um er getið í 27. gr. laga um málefni fatlaðra og í 52. gr. Það væri gott að fá uplýsingar um það frá hæstv. ráðherra hvernig nákvæmlega þessari skiptingu er varið. Virðulegi forseti. Þessi skerðingarákvæði eru eins og ég hef áður sagt fyrst og fremst til komin vegna þess að fjármagn vantaði í ríkiskassann og fjárlög ríkisins hafa um mjög langan tíma verið með halla og ekki hefur verið um það að ræða að á þeim hafi verið jöfnuður hvað þá að þau skiluðu afgangi heldur hefur verið um hallarekstur að ræða í þó nokkur ár. Það er sem betur fer liðin tíð eða alla vega er stefnt að því að fjárlög næsta árs verði með töluverðum afgangi. Á árinu sem nú er að líða hefur tekjuauki umfram áætlanir verið 23 milljarðar kr. og á næsta ári eru áætlaðir 5 milljarðar í viðbótartekjur umfram það sem gert er ráð fyrir í frv. til fjárlaga. Þarna er um að ræða 28 milljarða tekjur umfram það sem áætlanir gerðu ráð fyrir fyrir þetta ár og frv. til fjárlaga þegar það var lagt fram í haust. Það er því alveg með ólíkindum að þrátt fyrir þennan gífurlega tekjuauka ríkissjóðs sé valin sú leið að skerða Framkvæmdasjóð fatlaðra og þau framlög sem þangað eiga að renna til framkvæmda þegar vitað er að biðlisti þeirra sem bíða eftir búsetuúrræðum, sem þessi sjóður hefur að stærstum hluta verið notaður til að fjármagna, er tæplega 400 manns, þá skuli vera valin sú leið að skerða framkvæmdasjóðinn um og yfir 300 millj. Þetta mál var sérstaklega rætt á landsþingi Þroskahjálpar sem haldið var í Reykjavík og þingmönnum Sunnlendinga hefur borist bréf frá Þroskahjálp á Suðurlandi þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Til þingmanna Suðurlands. Dagana 14.--16. október 1999 var landsþing Landssamtakanna Þroskahjálpar haldið í Reykjavík. Á þinginu voru samþykktar allmargar ályktanir um réttindi og hagsmunamál fatlaðra. Stjórn Þroskahjálpar á Suðurlandi þykir rétt að koma þessum ályktunum þingsins á framfæri við þingmenn Suðurlands, enda endurspegla þær skoðanir og áherslur félagsins í réttinda- og hagsmunamálum fatlaðra íbúa þess kjördæmis. Stjórn félagsins skorar á þingmenn Suðurlands að greiða atkvæði gegn því ákvæði í frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 sem gerir ráð fyrir að Framkvæmdasjóður fatlaðra fái aðeins 40% af lögbundnum tekjum sínum af erfðafjárskatti. Virðingarfyllst f.h. Þroskahjálpar á Suðurlandi. Ragnheiður Thorlacius, formaður.`` Með þessu bréfi fylgja síðan ályktanir þessa þings sem Landssamtökin Þroskahjálp héldu í október í Reykjavík og þar segir um framkvæmdasjóð og biðlista, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 fær Framkvæmdasjóður fatlaðra aðeins 40% af mörkuðum tekjum sínum eða 235 millj. af þeim 575 millj. sem erfðafjárskattur skilar. Í frv. til fjárlaga er þess getið að farið skuli að tillögum nefndar um biðlista fyrir búsetu og aðra þjónustu sem í áttu sæti m.a. þrír alþingismenn. Útilokað er að sjá hvernig mögulegt er að koma upp þeim búsetu- og þjónustuúrræðum sem reiknað er með í frv. öðruvísi en sjóðurinn haldi að fullu tekjum sínum. Athyglisvert er að sjá að enginn annar markaður tekjustofn fær viðlíka niðurskurð og Framkvæmdasjóður fatlaðra. Landsþingið skorar á alþingismenn að sjá til þess að erfðafjárskattur renni óskiptur í Framkvæmdasjóð fatlaðra þannig að mögulegt sé að koma upp því húsnæði sem rekstur er fyrir á fjárlögum.`` Landssamtökin Þroskahjálp draga sem sagt í efa að til sé í raun húsnæði til að vera með þann rekstur í sem áætlaður er í frv. til fjárlaga, alla vega ekki öðruvísi en þá leiguhúsnæði eins og hér kom fram áðan. Virðulegi forseti. Ég vil enn ítreka að það er með ólíkindum að þegar viðbótartekjur á þessu ári, árinu 1999, reynast vera 23 milljörðum kr. meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum, þá skuli vera farin sú leið að skerða Framkvæmdasjóð fatlaðra á þann hátt sem hér er lagt til. Ef hæstv. ríkisstjórn hefði valið þá leið að taka allar þessar viðbótartekjur eða það sem a.m.k. er umfram fjárþörf sjúkrahúsa, heilbrigðisstofnana eða menntastofnana og allt annað færi í að greiða niður lán, innlend sem og erlend, að velja þar blandaða leið sem verður að gera til að aðgerðir ríkisstjórnarinnar verki ekki þensluhvetjandi eða ógni stöðugleika gengis, þ.e. að velja þá leið að greiða niður innlendar og erlendar skuldir, jafnvel að leggja það fjármagn inn, geyma það hjá Seðlabankanum, en ekki er um það að ræða. Það er staðreynd að í fjárlögum fyrir næsta ár hafa þegar verið samþykkt viðbótarútgjöld til nýrra verkefna langt umfram þessar 340 millj. sem á að skerða Framkvæmdasjóð fatlaðra um. Ég verð að segja það að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er alveg með ólíkindum, að tæplega 400 fatlaðir einstaklingar, sem að stórum hluta treysta á framlög ríkisins til varanlegra búsetuúrræða og bíða nú eftir þeim, skuli þurfa að horfa upp á afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga þar sem svo mikil tekjuaukning ríkisins er, eins og raun ber vitni um 23 milljarða á þessu ári og má reikna með 5 milljörðum viðbótartekjum frá því sem frv. til fjárlaga gerði ráð fyrir, þá skuli þeir þurfa að horfa fram á að þær viðbótartekjur koma í engu fram í þeim málum sem snúa beint að þessum einstaklingum og þörfum þeirra. Það hefði verið eðlilegt að hvorugt þeirra frv., sem eru til umræðu núna og á eftir, hefði komið inn á Alþingi núna í ljósi þess að tekjur ríkisins hafi aukist verulega. Þetta er skiljanlegt á krepputímum, þá er eðlilegt að þeir peningar séu notaðir á þann hátt sem gert var, fyrst með 25% skerðingu, síðan 40% en nú er skerðingin 60%. Það er eðlilegt að peningar séu notaðir til annarra þarfa til sömu einstaklinga sem þarna eiga hlut að máli eða aðra þá sem falla undir lög um málefni fatlaðra þegar nægjanlegt fjármagn er ekki til ráðstöfunar hjá ríkinu. En því er bara ekki að heilsa núna. Það hefur verið orðað þannig af embættismönnum ríkisins að peningarnir hreinlega streymi inn í ríkissjóð og það er þannig. Það er langt síðan við höfum séð aðra eins tekjuaukningu hjá ríkinu og hefur verið á undanförnum árum. Góðærið hefur sannarlega skilað sér í ríkiskassann. Auðvitað verða tekjurnar til af mismunandi ánægjulegum aðstæðum, t.d. eykur viðskiptahallinn tekjur ríkisins þó að hann sé í sjálfu sér bölvanlegur, þá hefur þessi mikli viðskiptahalli aukið tekjur ríkissjóðs um nokkra milljarða á undanförnum árum. En þetta er allt spurning um forgangsröðun. Það að fjáraukalög séu afgreidd hér án þess að tekið sé sérstaklega á þessari skerðingu og skerðingunni sem áætluð var á þessu ári er alveg fráleitt. Þarna er farið fram á 340 millj. af 28 milljarða tekjuaukningu ríkissjóðs á tveimur árum. Á þeim tveimur árum sem tekjur ríkissjóðs hafa aukist 28 milljarða umfram áætlanir, áætlun síðasta árs og þær sem lagðar voru fram í upphafi þings, hafa tekjur sem eiga að fara í Framkvæmdasjóð fatlaðra verið skertar um tæplega 700 millj. Það væri mögulegt að líta þetta öðrum augum ef aðhalds væri gætt á öllum sviðum fjárlaga til samræmis við það sem þarna er. En því er ekki að heilsa heldur er verið að leggja til framlög til nýrra verkefna sem verða verkefni ríkisins í framtíðinni, ýmist styrkt að fullu eða hálfu. Ég tek dæmi af nýju átaki í ræktun hrossa í landinu. Það er hið besta mál en ég verð að segja að samkvæmt minni forgangsröðun þá hefði ég fyrr afnumið skerðingu á Framkvæmdasjóði fatlaðra og leyft mér hitt sem hreinan munað þegar búið væri að uppfylla lágmarksþörf þeirra sem eiga um sárt að binda í þessu þjóðfélagi. Mér hefði fundist það forgangsverkefni. En það er misjafnt hvernig fólk metur hlutina. Það er einmitt í ólíkum áherslum sem mismunurinn kemur fram hjá pólitískum flokkum. Það má kannski segja að þarna skilji á milli núverandi stjórnarflokka og þeirra sem sitja í stjórnarandstöðu. Pólitíkin snýst um forgangsröðun verkefna. Fjárlög ríkisins marka pólitíska stefnu ríkisstjórnar hverju sinni, ekki stefnuræða hæstv. forsrh. sem yfirleitt er ekkert nema orðagjálfur. Það eru fjárlög ríkisins á hverju ári sem eru stefnumarkandi fyrir hverja ríkisstjórn og sýna pólitískar áherslur. Það er útilokað fyrir okkur að fallast á þennan niðurskurð þó við viljum aðhald í ríkisfjármálum. Við viljum jafnframt breytta forgangsröðun og að fjármunir ríkisins séu notaðir í þá málaflokka sem ætti að vera samkomulag um að séu á ábyrgð ríkisins, málefni samfélagsins. Það eru heilbrigðismálin, menntamálin og félagsmálin. Aðrir þættir ættu, á þeim tíma sem þarf að sýna aðhald, að sitja á hakanum. Þegar farið er yfir ýmis gæluverkefni á safnliðum fjárlaga og nýjar ríkisreknar stofnanir, ef hægt er að segja svo, þá safnast fljótt þegar saman kemur upp í 340 millj., það sem þarf til þess að hægt sé að standa að fullu við framlög í Framkvæmdasjóð fatlaðra. Ég nefndi ályktanir landsþings Landssamtakanna Þroskahjálpar síðan í október en þar var talið brýnt að fara í mörg verkefni fyrir þennan hóp þjóðfélagsþegna. Ég get nefnt nokkur. Fyrir það fyrsta þarf að liggja fyrir hvernig staðið verði að yfirfærslunni til sveitarfélaganna ef farið verður í hana. Þar þurfa helst að liggja fyrir upplýsingar um tekjustofna sveitarfélaga. Einnig er brýnt að halda uppi góðri réttindagæslu en í ályktuninni segir, með leyfi forseta: ,,Skorað er á Alþingi Íslendinga að setja ný sérlög um réttindagæslu fatlaðra í stað núgildandi lagaákvæða en þau falla væntanlega úr gildi þegar málefni fatlaðra flytjast til sveitarfélaga ... Í öðru lagi er lagt til að sett verði á fót fötlunarráð sem hafi það hlutverk að fylgjast með og meta kjör fatlaðra í samfélaginu, vinna að jafnréttismálum, ásamt þróunar- og framtíðarskipulagi í málefnum fatlaðra í samráði við umboðsmann fatlaðra ... Í þriðja lagt er lagt til að skipaðir verði réttindagæslumenn í öllum landshlutum ... Þá verði gerð tillaga um sérstaka trúnaðarmenn fyrir þá sem búa við fötlun sem gerir þeim sérstaklega erfitt fyrir að gæta réttar síns og eru þá hafðir í huga þeir sem búa við þroskahömlun eða geðfötlun.`` Síðan er rætt um nauðsyn og rétt þessara einstaklinga til þess að stunda nám í framhaldsskólanum til jafns við aðra. Á Alþingi fyrir um það bil 2--3 árum var samþykkt þáltill. sem ég flutti, virðulegi forseti. Þar var farið fram á úttekt á möguleikum fatlaðra til tómstundaiðkunar og ferðalaga. Nú skilst mér að sú skýrsla sé loksins tilbúin. Ég hef hins vegar ekki fengið hana senda þrátt fyrir þáltill. sem hv. Alþingi samþykkti og ég var mjög þakklát fyrir. Ég er einnig þakklát fyrir þá vinnu sem núverandi hæstv. félmrh. hefur lagt í að láta þessa úttekt fara fram. Ég veit að skýrslan er tilbúin en hún hefur hins vegar ekki verið birt á Alþingi, alla vega hef ég ekki séð hana. Enn eru eftir fjöldamörg verkefni sem vinna þarf fyrir þessa þjóðfélagsþegna sem eiga verulega undir högg að sækja og hafa ekki sömu möguleika og við sem hér erum til að sækja rétt sinn. Réttur þeirra hann er fyrir borð borinn á sama tíma og verið er að dæla út fjármunum í ýmis gæluverkefni á vegum þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Og þau gæluverkefni eru örugglega ekki á forgangslista þeirra flokka sem nú eru í stjórnarandstöðu. Virðulegi forseti. Á meðan við horfum upp á þá forgangsröð sem núv. ríkisstjórn hefur á verkefnunum þótt 23 milljarðar séu í tekjuauka á þessu ári umfram það sem áætlanir gerðu ráð fyrir --- 5 á næsta ári umfram það sem frv. til fjárlaga gera ráð fyrir og eins og fram kom hjá embættismönnum ríkisins eru þær áætlanir mjög varlegar og má því reikna með að tekjuaukinn verði meiri --- þá getum við ekki fallist á niðurskurð á þessum framlögum.

Herra forseti. Ef hagfræði hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur hefði ráðið á undanförnum árum þá hefði ekki verið afgangur hjá ríkissjóði til að greiða niður skuldir. Aðhaldssamur ríkisbúskapur er undirstaða þess að góðærið nýtist þjóðinni. Endurskoðuð þjóðhagsáætlun sem birt var í gær veldur að sjálfsögðu verulegum vonbrigðum. Ég lít svo á að við séum komin í þá stöðu að óhjákvæmilegt sé að gá að sér. Viðskiptahallinn er hættulegur og verðbólgustigið er komið á krítískt skrið. Ég tel að aðhalds hafi verið gætt í málaflokkum félmrn. Það er þá undantekningar í þeim tveimur málaflokkum sem hafa haft forgang og mikil þensla er í, þ.e. málefnum fatlaðra og ungmenna. Á þeim tíma sem ég hef verið í ráðuneytinu hafa framlög til málefna fatlaðra í heild hækkað um 85% og til málefna barna og ungmenna um 115%, þ.e. í reksturinn. Það er rétt hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur að skýrslan sem unnin var að hennar frumkvæði, samkvæmt þáltill. sem hv. þm. fékk samþykkta á Alþingi, liggur fyrir í ráðuneytinu. Hún er að sjálfsögðu ekkert leyniplagg og er aðgengilegt fyrir þá sem eftir henni óska. Í ráðuneytinu liggur enn fremur fyrir frv. sem ég mun á næstu dögum eða við fyrsta tækifæri kynna í ríkisstjórn og þingflokkum stjórnarinnar um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem lögin um málefni fatlaðra eru felld inn í félagsþjónustulögin. Þetta er aðalfrv. og síðan fylgja þrjú fylgifrv. Eitt er um Greiningarstöðina, eitt er um réttindagæslu fatlaðra og eitt sem að vísu er ekki fullbúið enn þá er um starfsþjálfun fatlaðra. Þetta eru verkefni sem eru á landsvísu og eðlilegt að um þau séu sérlög. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talaði reyndar fyrst og fremst um Framkvæmdarsjóð aldraðra sem ekki er hér á dagskrá. Ég ætla ekki að fjalla um hann í máli mínu því að sá sjóður tilheyrir heilbrrn. og ég skipti mér ekki sérstaklega af honum. Ég get tekið undir með hv. þm. Ég er sammála því að það er vond aðferð að skerða markaða tekjustofna. Reyndar orka markaðir tekjustofnar líka nokkuð tvímælis og eru ekki endilega skynsamleg aðferð við rekstur ríkisins. Einnig má benda á að erfðafjárskatturinn er ákaflega sveiflukenndur tekjustofn. Að því leyti er hann ekki heppilegur. Upphæð erfðafjárskattsins fer eftir því hversu stór dánarbú koma til skipta það og það árið. Þrátt fyrir það að þessi skerðing verði ákveðin á erfðafjárskattinum, þ.e. að hann renni ekki óskertur í Framkvæmdarsjóð fatlaðra, hefur það ekki önnur áhrif en þau að nota verður leiguhúsnæði í meira mæli að til að sinna þessum verkefnum. Leiguhúsnæði er til reiðu og það hefur tekist að setja upp úrræði bæði til vistunar fatlaðra og eins til vistunar ungmenna í leiguhúsnæði. Það má líka geta þess í umræðunni að búsetuform fatlaðra er breytingum undirorpið, það sem þótti heppilegt fyrir 20 árum síðan þykir óhæft í dag. Kröfurnar og matið á því hvaða búsetuform er heppilegt eru alltaf að breytast. Fyrst þótti stofnanapólitíkin góð og gild. Frá henni var horfið fyrir allöngu. Við erum mjög glæsileg húsakynni, t.d. í Bræðratungu á Ísafirði og Vonarlandi á Egilsstöðum, stórglæsilegar byggingar sem byggðar voru af miklum stórhug, fórnfýsi og menn töldu sig vera framsýna þegar þeir reistu þessi mannvirki. Nú þykja þau vera úrelt og svara ekki kröfum tímans. Eins er það með sambýlin að nú er uppi sú kenning að dreifa eigi búsetu fatlaðra sem allra mest og að hver fatlaður einstaklingur búi einn og sér eftir því sem hann hefur framast getu til. Þetta verður til þess að byggingarnar úreldast óvenjufljótt. Bara af þeirri ástæðu getur verið skynsamlegt að byggja fremur á leiguúrræðum en á fjárfestingu í steinsteypu. Rétt er að halda því til haga að þegar ég kom til starfa í félmrn., var skerðing á Framkvæmdasjóði fatlaðra ekki 25% eins og hv. 5. þm. Reykv. sagði áðan, skerðingin var 25% árið 1994 ef ég man rétt, sem mun vera síðasta árið sem hv. þm. undirbjó fjárlög að þessu leyti. Skerðingin var 40% þegar ég kom í ráðuneytið. Þá voru þau fjárlög undirbúin af hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur eða hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni. Þá voru sem sagt tekin til rekstrar 40% af fjármagni framkvæmdasjóðs. Út af fyrir sig er vond aðferð að sulla þessu saman og mér finnst miklu hreinlegra að nota til framkvæmda það sem fer í framkvæmdasjóð og taka reksturinn úr ríkissjóði. Þess vegna var þessi skipulagsbreyting gerð og fallist á þessar skerðingar á erfðafjárskattinum. Það sem máli skiptir er að á næsta ári hækkar framlag ríkisins til málefna fatlaðra um 285 millj. milli áranna 1999 og 2000. Nú eru á fjárlögum 3.457 millj. til málaflokksins en voru þegar ég kom í ráðuneytið 1.872 millj., þ.e. á fjárlögum ársins 1995. Þetta hefur sem sagt hækkað um 1.585 millj. eða 85%. Þess má líka geta í umræðunni að nýbygging sambýlanna er að mínu mati orðin allt of dýr. Það á ekki að þurfa að kosta 10--15 millj. að koma upp búsetuúrræði fyrir hvern einstakling. Þetta er komið út í öfgar jafnvel þó að auðvitað þurfi að hafa aðgengi með góðum hætti o.s.frv. En við stöndum ekki undir því að láta plássið kosta milli 10 og 15 millj. fyrir hvern einstakling. Menn hafa rætt um sveitarfélögin og hvernig þau geti tekið við málefnum fatlaðra. Það hefur alltaf legið fyrir að ríkið yrði að leggja fjármuni með málaflokknum þannig að sveitarfélögin teldu sig geta rekið málaflokkinn jafn vel eða betur en ríkið gerir og því er óþarfi að hafa áhyggjur af því sérstaklega. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði mig nokkurra spurninga og formann fjárln., hv. 3. þm. Austurl. Ég hef ekki svör á reiðum höndum hér og nú við tölulegum upplýsingum sem hún fór fram á og ég get heldur ekki staðfest eða vil á þessu stigi hrekja tölulegar upplýsingar sem hún var með í ræðu sinni en ég mun beita mér fyrir að þessi svör liggi fyrir í meðferð hv. félmn. þegar hún tekur þetta mál fyrir og mun síðar í dag þegar umræðunni er lokið fara að undirbúa það að þau svör geti verið á reiðum höndum fyrir hv. nefnd.

Virðulegi forseti. Hæstv. félmrh. kom aðeins inn á hagfræði mína eða Samfylkingarinnar, að ekki væri betur stjórnað. Þetta væri allt á leið til betri vegar, gætt hafi verið aðhalds í ríkisfjármálum o.s.frv. Hver er viðskiptahallinn, sem í byrjun október var spáð að yrði 29 milljarðar? Hann er 38 milljarðar. Hvergi nokkurs staðar getum við fundið aðra eins þróun, hæstv. ríkisstjórn, nema á Nýja-Sjálandi. Hreinar erlendar langtímaskuldir fara vaxandi. Þær voru 46--47% af vergri landsframleiðslu fyrir þremur árum en stefna nú í yfir 50%. Verðbólguhjólið er farið af stað, síðustu 12 mánuði mældist verðbólgan 5,6% og þrátt fyrir tekjuaukann sem hæstv. ríkisstjórn hefur fengið á undanförnum árum hefur hún eytt og spreðað þannig að á síðasta kjörtímabili jukust útgjöld ríkisins um 55 milljarða og Seðlabankinn sagði í skýrslunni fyrrahaust: Æ, hæstv. ríkisstjórn, vonandi ferðu að passa þig. Og aftur í skýrslunni í vor. En núna er alltaf eins og hæstv. ráðherrar detti ofan úr skýjunum, þeir hafi ekki hlustað á þá umræðu sem hefur átt sér stað í þjóðfélaginu og alls ekki á efnahagssérfræðinga, hvorki innlenda né erlenda vegna þess að núna á að fara að gæta aðhalds. En hvenær, vel að merkja? Þegar búið er að samþykkja öll aukaútgjöldin á fjáraukalögum og fjárlögum á að fara að gæta aðhalds. Hvar á aðhaldið að koma fram fyrir utan það að skerða sjóði eins og Framkvæmdasjóð fatlaðra? Jú, farið er fram á að verkalýðsfélögin geri ekki miklar kröfur fyrir sitt fólk. Það verði aðhaldssamir kjarasamningar. Launafólk í landinu hefur lagt ómælt á sig til að viðhalda stöðugleikanum og hafi tekist í einhver ár fram til dagsins í dag að vinna þannig þá er það launafólki að þakka en ekki hæstv. ríkisstjórn.

Herra forseti. Það er sannarlega rétt hjá hv. þm. að þróun ríkisfjármála hefur á síðustu tímum ekki verið að öllu leyti gallalaus og viðskiptahallinn er allt of mikill. Verðbólguhraðinn er ískyggilegur og það skal ég vera fyrstur manna til að viðurkenna. En svo má aftur velta því fyrir sér hver viðskiptahallinn hefði orðið og hvert verðbólgustigið hefði orðið ef hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefði fengið að ráða. Ég tel að hann væri töluvert hærri.

Virðulegi forseti. Ég tel að við í Samfylkingunni og reyndar í stjórnarandstöðunni hefðum aldrei haft hugmyndaflug til að fara í aðra eins vitleysu og eyðslu og núv. hæstv. ríkisstjórn hefur gert á undanförnum árum því að það er langt til jafnað, ekki hægt að finna neitt sambærilegt við þá hegðun sem hefur verið viðhöfð af hæstv. ríkisstjórn á undanförnum árum. Hæstv. ráðherra sagði að úrbætur hefðu orðið í málefnum fatlaðra í hans tíð og þar á meðal í búsetuúrræðum. Vissulega, en þegar tekjuauki ríkissjóðs hefur verið upp á fleiri tugi milljarða á þessum tíma, þakka skyldi ykkur, hæstv. ríkisstjórn, þó að ögn hefði fallið af borði ykkar til þeirra sem minna mega sín í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Það má nú ýmislegt um Samfylkinguna segja.

Og allt gott.

En ég tel að ekki sé hægt að neita því að hún hefur verulegt hugmyndaflug og hæfileika til eyðslu.

Herra forseti. Hæstv. félmrh. talaði einungis um hvað reksturinn hefði vaxið í tíð hans sem ráðherra en gleymdi að geta um þær skerðingar sem hafa orðið á Framkvæmdasjóði fatlaðra sem eru nú nálægt og hátt upp í það sem reksturinn hefur aukist. Bara á næsta ári er aukning í rekstri sem hæstv. ráðherra talar um 285 millj. Aukningin í rekstri er minni en nemur skerðingunni á Framkvæmdasjóði fatlaðra, sem er 340 millj., en aukningin í rekstrinum ekki nema 285 millj. þannig að bara á næsta ári græðir ríkissjóður 55 millj. kr. á fötluðum. Þeir eru ekki að láta neitt til fatlaðra heldur eru þeir að taka af þeim 55 millj. ef maður tekur reksturinn með. Ég virði það alveg þó ráðherrann hafi ekki töluleg svör við þeim spurningum sem ég beindi til hans og vænti þess að hann sjái til þess að þau komi þá í nefndina. Sérstaklega vil ég spyrja um það svigrúm sem sjóðurinn hefur á næsta ári og hvaða skuldbindingar hann hefur, svigrúm til aukinna og nýrra framkvæmda. Ég vil spyrja hann um leiguhúsnæði sem þarf fyrir fimm sambýli. Liggur það fyrir? Liggur fyrir leiguhúsnæði vegna fimm sambýla sem er til fjármagn í rekstur á næsta ári? Það er rangt hjá ráðherra að skerðingin á sjóðnum komi ekki niður á búsetuúrræðum vegna þess að það sé leyst með leiguúrræðum. Sjóðurinn hefur önnur viðfangsefni. Nefni ég þar aðgengismál fatlaðra, viðhaldsframkvæmdir, vinnumál o.s.frv. Vissulega kemur þetta niður á sjóðnum. Hæstv. ráðherra verður að fara með rétt mál þegar verið er að spyrja hann ýmissa spurninga og hann er að tala um stöðu og hagi fatlaðra. Það er alveg nauðsynlegt. Í lokin vil ég spyrja hann af því að hann nefndi félagsþjónustu sveitarfélaga og að það eigi að fella málefni fatlaðra inn í þau lög: Er þar tekið tillit til þarfa langveikra barna eins og þingið lagði til með þáltill. fyrr á þessu ári?

Langmest af ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs fatlaðra gengur til framkvæmda, þ.e. til byggingarmála. Þar á meðal er hluti, nokkur fjárhæð sem gengur til aðgengismála. Ég dreg verulega í efa frásagnir hv. þm. um skerðingarnar, ég held að hún fari ekki með nákvæmar tölur. En ég get upplýst eina tölu til viðbótar. Þegar ég kom í félmrn. var varið 192 millj. til fjárfestinga úr Framkvæmdasjóði fatlaðra. Á árinu 2000 verða þetta þó orðnar 235 millj. kr. þrátt fyrir allar skerðingarnar.

Herra forseti. Munurinn á framkvæmdinni er að fatlaðir fengu allar tekjur af erfðafjárskatti í tíð minni sem ráðherra en fá ekki núna. Það er verið að stela af þeim fjármunum sem þeir eiga að fá og færa í ríkissjóð. Það er munurinn. Hæstv. ráðherra svarar ekki tveimur mikilvægum spurningum: Liggur fyrir hvar leiguhúsnæði verður fyrir þau fimm sambýli sem á að koma á fót á næsta ári? Það er mikilvægt að það liggi fyrir hér. Ég óska eftir að hæstv. ráðherra svari því af því að við höfum lítinn tíma til að ræða hér stöðuna í málefnum fatlaðra. Ég vonaðist til að hann gæti svarað því, já eða nei. Er tekið fullt tillit til þess í nýjum lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, þar sem á að fella inn í þau lögin um málefni fatlaðra, að langveik börn fái sambærilega þjónustu og fatlaðir eins og lagt var til hér með þáltill.? Ráðherrann getur svarað því, já eða nei. Það er mikilvægt að halda því til haga. Af þessu sést að við hefðum auðvitað þurft miklu meiri tíma til að ræða þetta mál en hér er gefinn. Síðan liggur það fyrir að sjóðurinn hefur verið skertur í tíð núv. ríkisstjórnar og núv. félmrh. um að minnsta kosti 1.200 millj. Það er staðfest í þessum umræðum af hv. formanni fjárln. að sú upphæð hefði dugað til að mæta þeirri þörf sem við stöndum frammi fyrir varðandi búsetu fatlaðra núna þegar tæplega 400 manns eru á biðlista. Þeir biðlistar væru ekki til staðar í dag ef ráðherrann hefði ekki staðið að skerðingu á Framkvæmdasjóði fatlaðra eins og raun ber vitni. Það er staðreynd málsins. Sú tala er rétt og ráðherrann þarf ekki nema fletta upp fjárlögum til þess að sjá að aukningin í rekstrarkostnaði á næsta ári er minni en tekjurnar sem hæstv. ríkisstjórn er að stela af Framkvæmdasjóði fatlaðra og færa í ríkissjóð.

Herra forseti. Peningar úr ríkissjóði eru alveg jafngóðir og þeir sem koma af innheimtum erfðafjárskatti.

Ekki ef þeir eru ...

Aukningin í málaflokkinn hefur verið miklu meiri en það sem erfðafjárskatturinn hefur gefið.

Þetta er nú bara enn ein ...

En það er ekki búið að gera leigusamninga um allt það húsnæði sem þarf til að koma þessum sambýlum upp. Eitthvað verður byggt og eitthvað verður tekið á leigu. Ég man hér og nú eftir leiguhúsnæði sem tekið var undir sambýli á þessu ári í Mosfellsbæ, svo ég nefni eitt dæmi. Varðandi málefni langveikra barna þá þori ég ekki að fullyrða að tekið sé nægilega skýrt á því í frv. en mun að sjálfsögðu gæta að því. Ég tel að það eigi að fylgjast með málefnum þeirra. Að svo miklu leyti sem þau heyra félmrn. til þá þurfum við auðvitað að gæta að þeim.

Herra forseti. Hér er lagt til fram frv. til laga um að skerða ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkisins til vinnuheimila, þ.e. sérstakar skatttekjur sem fara til Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði mótmælum þessari skerðingu á tekjustofnunum eins og á öðrum sérmerktum tekjustofnum sem eiga samkvæmt lögum að fara til ákveðinna verkefna. Mér hefur dottið í hug að það megi líkja þessu við tekjustofna sveitarfélaga, þjónustugjöld sem eiga að fara til ákveðinna verkefna. Hið alvarlegasta er að það er full þörf fyrir allan tekjustofninn. Sú upphæð sem á að renna til Framkvæmdasjóðs fatlaðra, 235 millj., er ekki áætluð nema um 40% af þeim tekjustofni sem óskertur kæmi til sjóðsins. Eins og fram hefur komið hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur er skerðingin á þessu ári 340 millj. og áætluð skerðing á næsta ári 340 millj. einnig. Það munar um 700 millj. til þessa málaflokks. Eins og hæstv. ráðherra benti á hafa viðhorf okkar til málefna fatlaðra sem betur fer verið að breytast. Það sem þótti góð þjónusta og góður aðbúnaður fyrir 20 árum er óbrúklegt í dag þó að húsnæðið sé gott. Bylting hefur verið gerð í að koma þeim sem fyrir 20--30 árum var komið fyrir á vistheimilum út í þjóðfélagið í eigin íbúðir. Þó þeir eigi þær ekki sjálfir þá eru það íbúðir sem þeir búa í einir. Þetta eru markmiðin í dag og stórt og mikið verkefni. Það á að styðja þetta verkefni. Tilhugsunin um að verið sé að undirbúa það að málefni fatlaðra fari yfir til sveitarfélaganna og sú vinna sé langt komin eins og hæstv. ráðherra lýsti áðan vekur enn frekari efasemdir hjá mér um að nú sé rétti tíminn til þess að skerða þennan tekjustofn. Við megum ekki brenna okkur á sama hlutnum aftur og ekki gera það sama og þegar grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna, þ.e. að byggja væntingar um betri þjónustu sem sveitarfélögin eiga svo að uppfylla. Í dag eru þegar miklar væntingar um meiri þjónustu fyrir fatlaða. Væntingarnar eru þær að fatlaðir einstaklingar búi í eigin húsnæði eða sérbýlum og þær væntingar verða að kröfum þegar málaflokkurinn er kominn yfir til sveitarfélaganna. Því finnst mér enn mikilvægara að ekki komi slaki á þessa uppbyggingu og settur sé í þetta kraftur svo að sveitarfélögin taki þá við góðu búi ef svo má segja. Við erum að afgreiða fjárlög ríkisins og fram hefur komið að tekjurnar hafa sem betur fer aukist. ,,Sem betur fer`` má hafa innan gæsalappa því að stórar upphæðir koma í ríkissjóð vegna þess að við Íslendingar erum að eyða um efni fram. En hvað um það, tekjur ríkisins hafa vissulega aukist. Því er enn síður ástæða til að skerða þennan sjóð. Fjárlög hverrar ríkisstjórnar fyrir sig eru í raun það sem markar stefnuna. Það er hægt að setja fram fögur orð á blaði. Það er hægt að gera samkomulag um ákveðna hluti en þegar að alvöru málsins kemur, að ákveða fjárlögin, þá marka þau í raun stefnuna. Því finnst mér sárt að sjá tillögur um skerðingu á afmörkuðum tekjustofnum sem eiga að fara til ákveðinna verkefna þegar verkefnin eru næg. Aðgengismál fatlaðra eru eitt af þeim verkefnum sem sjóðurinn á að styrkja og við þurfum ekki annað en ganga um þetta hús, hið háa Alþingi, til þess að sjá á hverri hæð hver þörfin er. Hið sama má segja um aðrar stofnanir í þjóðfélaginu. Það eru mörg óleyst verkefni til að bæta aðgengi fatlaðra svo hægt sé að segja að við búum við ásættanlegar aðstæður.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. og reyndar tvö frv. Þótt annað sé formlega komið til umfjöllunar þá fjalla frv. tvö um sama efni. Annars vegar er á dagskrá frv. til laga um breytingu á lögum um málefni fatlaðra, með síðari breytingum, en frv. til laga um breytingu á lögum um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila er formlega til umfjöllunar núna. Frv. ganga út á að skerða framlag til Framkvæmdasjóðs fatlaðra um 344 millj. Til þess að þetta nái fram að ganga þarf að gera breytingar á tvennum lögum. Það er mjög athyglisvert að kynna sér grg. með frv. til þeirra laga. Þar eru annars vegar lög frá 1952 en í þeim kemur fram að erfðafjárskattur hafi á þeim tíma átt að renna til Tryggingastofnunar og samkvæmt lögunum er ákvæði um að fjármununum skuli varið til að reisa vinnuheimili eða vinnuhæli. Greinargerðin er ágætlega orðuð að mínum dómi en þar segir, með leyfi forseta: ,,Við Íslendingar höfum ekki efni á því að láta nokkurn mann sem eitthvað getur unnið sitja auðum höndum vegna skorts á hentugum verkefnum og vinnustað. Vinnuheimili kosta mikið fé. Til vinnustöðva með nauðsynlegum tækjum og útbúnaði öllum þarf og mjög veruleg stofnfjárframlög. Er því nauðsynlegt ef tryggja skal framkvæmdir að sjá fyrir ákveðnum tekjustofni í þessu skyni. Erfðafjárskatturinn ásamt arfahluta ríkissjóðs er í frv. til fjárlaga fyrir 1952 áætlaður 800 þús. kr. Þess má þó sennilega vænta að hann reynist nokkru hærri, sennilega um hálf milljón kr. á ári. Virðist hyggilegra að nota þennan tekjustofn sem tekinn er af eignum framliðinna til þess að koma upp varanlegum fasteignum til hjálpar öryrkjum og til að létta byrðar þjóðfélagsins af framtíðinni heldur en láta hann verða árlegan eyðslueyri.`` Þetta sagði í grg. með frv. til laga frá 1952 sem nú er verið að breyta. Hin lögin sem tengjast þessu máli eru lög um málefni fatlaðra og þar er gerð breyting á 40. gr. laganna þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Tekjur Framkvæmdasjóðs fatlaðra eru: 1. Óskertar tekjur Erfðafjársjóðs.`` Þessu á að breyta. Síðan segir í 40. gr. til hvers framkvæmdasjóður er ætlaður: Sjóðurinn skal fjármagna stofnkostnað þjónustustofnana fatlaðra og heimila fatlaðra. Sjóðurinn fjármagnar þjónustustofnanir og heimili fatlaðra á vegum sveitarfélaga. Heimilt er sjóðnum að veita félagasamtökum og sjálfseignarstofnunum styrk til að koma á fót þjónustustofnunum og heimilum fatlaðra. Sjóðnum er heimilt að veita framkvæmdaraðilum félagslegra leiguíbúða og kaupleiguíbúða í leigu styrk, sbr. lög um Húsnæðisstofnun ríkisins. Síðan er kveðið á um hvernig að því skuli staðið. Heimilt er að verja allt að 10% af ráðstöfunarfé sjóðsins til lagfæringa á aðgengi opinberra bygginga með það að markmiði að hreyfihamlaðir og blindir geti athafnað sig með eðlilegum hætti. Framlag úr sjóðnum skal aldrei vera meira en sem nemur helmingi af kostnaði vegna hverrar einstakrar framkvæmdar. Heimilt er að verja allt að 25% af ráðstöfunarfé sjóðsins til meiri háttar viðhaldsframkvæmda, sem ekki falla undir rekstrarviðhald í skilningi fjárlaga, á þeim heimilum fatlaðra og þjónustustofnunum fatlaðra sem byggðar eða keyptar hafa verið og falla innan gildissviðs þessara laga. Auk verkefna skv. 1.--6. tölul. er Framkvæmdasjóði fatlaðra heimilt að veita fé til annarra framkvæmda sem nauðsynlegar eru taldar í þágu fatlaðra, svo sem breytinga á almennum vinnustöðum þar sem fatlaðir starfa. Enn fremur er sjóðnum heimilt að veita fé til kannana og áætlana í málefnum fatlaðra. Þetta eru sem sagt verkefnin sem sjóðurinn á að fjármagna og er nánar tíundað í lögunum þar sem vísað er til hæfingar- og endurhæfingarstöðva, dagvistarstofnana, verndaðra vinnustaða, þjónustumiðstöðva, sambýla, vistheimila, heimila fyrir börn o.s.frv. Með þessu frv. ætlar ríkisstjórnin að skerða framlag til sjóðs sem á að sinna þessum verkefnum. Ráðgert er að skerða framlagið um 345 milljónir á þessu ári. En eins og fram hefur komið í umræðunni hefur framlag til Framkvæmdasjóðs fatlaðra verið skert um 700 milljónir á síðustu tveimur árum. Einnig hefur komið fram að frá því að síðasta kjörtímabil gekk í garð hefur framlagið verið skert um 1,2 milljarða kr. Það hefur líka verið upplýst að á biðlistum um búsetuúrræði fyrir fatlað fólk eru tæplega 400 manns, 378 manns. Einnig hefur verið upplýst að til að sinna þeirri þörf og leysa úr þeim vanda sem þessar biðraðir skapa þyrfti rúman milljarð eða u.þ.b. það fjármagn sem tekið hefur verið af þessum sjóði frá því um miðjan áratuginn. Ég verð að segja, herra forseti, að í ljósi þeirrar umræðu sem hefur farið fram um fjárlögin og þá peninga sem til eru í hirslum ríkissjóðs finnst mér harla undarleg forgangsröðun að skerða framlag til fatlaðra um þessa upphæð. Nær hefði verið að bæta í og leysa þann vanda sem fólk býr við að þessu leyti. Einnig hefur verið sagt að á krepputímum væri skiljanlegt að draga saman seglin. Ég er ekki alveg viss um að ég sé sammála því. Ég er ekkert alveg viss um ég sé sammála því að draga saman við þennan hluta þjóðfélagsins á krepputímum. Þvert á móti bendir margt til þess að einmitt þá eigi að huga að þeim sem hafa minnstar tekjur og versta aðstöðu. Herra forseti. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum á framfæri. Ég mótmæli því mjög harðlega að framlag til Framkvæmdasjóðs fatlaðra sé skert og vek á því athygli að þetta er ekki í fyrsta sinn sem það er að gerast. Það hefur verið gert ítrekað á undanförnum árum þannig að skerðingin nemur nú um 1.200 millj. kr. frá því um miðjan þennan áratug. Ég vil að lokum nefna að nánast á öllum þingum þar sem fatlaðir koma saman eða þar sem hagsmunamál þeirra eru rædd er þessum niðurskurði til Framkvæmdasjóðs fatlaðra mótmælt harðlega. Nú síðast var það gert á landsþingi Landssamtakanna Þroskahjálpar sem haldið var um miðjan októbermánuð. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt frv. til fjárlaga árið 2000 fær Framkvæmdasjóður fatlaðra aðeins 40% af mörkuðum tekjum sínum eða 235 milljónir af þeim 575 milljónum sem erfðafjárskattur skilar. Í frv. til fjárlaga er þess getið að farið skuli að tillögum nefndar um biðlista fyrir búsetu og aðra þjónustu sem í áttu sæti m.a. þrír alþingismenn. Útilokað er að sjá hvernig mögulegt er að koma upp þeim búsetu- og þjónustuúrræðum sem reiknað er með í frv. öðruvísi en sjóðurinn haldi að fullu tekjum sínum. Athyglisvert er að sjá að enginn annar markaður tekjustofn fær viðlíka niðurskurð og Framkvæmdasjóður fatlaðra. Þroskahjálp skorar á alþingismenn að hækka framlög til Framkvæmdasjóðs fatlaðra þannig að mögulegt sé að koma upp því húsnæði sem rekstur er fyrir á fjárlögum.`` Undir þessi sjónarmið Þroskahjálpar tek ég eindregið og mótmæli áformum ríkisstjórnarinnar um niðurskurð á framlögum til Framkvæmdasjóðs fatlaðra.

Herra forseti. Ég fór fram á það í upphafi umræðunnar um síðasta dagskrármál að þessi mál yrðu bæði rædd saman. Því var mótmælt þannig að formlega var það ekki gert en hins vegar hafa menn fjallað um efni þessa frv. samhliða sem eðlilegt er. Ég þarf ekki að hafa langan formála að þessu. Hér er um fylgifrumvarp að ræða með frestunarfrumvarpinu og í samræmi við skerðingarákvæði með fjárlagafrv. er hér lagt til að á árinu 2000 verði kostnaður við félagslega hæfingu og endurhæfingu og kostnaður vegna starfsemi stjórnarnefndar greiddur af ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Þetta er sama fyrirkomulag og gilt hefur undanfarin ár. Ég legg að sjálfsögðu til að þetta frv. fari til athugunar hjá hv. félmn.

Virðulegi forseti. Það kom fram í ræðu minni áðan að ég teldi eðlilegt að þessi mál væru rædd saman en þar sem ákvörðun hæstv. forseta eða þingsins var að gera það ekki vil ég aðeins ítreka að hvert einasta orð sem ég sagði áðan gildir núna. Ég sé hins vegar ekki ástæðu til þess að endurtaka það.

Herra forseti. Við erum enn að ræða málefni fatlaðra nú þegar hæstv. ráðherra hefur mælt fyrir síðara frv. sínu. Ég stend hér upp vegna þess að það kom mér nokkuð á óvart í andsvari hæstv. ráðherra áðan hvað hann virtist hafa litla vitneskju um framgang í málefnum langveikra barna. Þetta mál hefur verið töluvert mikið rætt á Alþingi á síðasta þingi og var m.a. samþykkt þáltill. um heildarstefnumótun í málefnum langsjúkra barna. Þar var stjórnskipaðri nefnd falið --- og ef ég man rétt áttu sæti í henni fulltrúi hæstv. félmrh. ásamt fulltrúa heilbrrh. --- að skoða hvaða leiðir væru vænlegastar til að bæta stöðuna í málefnum langveikra barna. Það er viðurkennt að staðan í málum þeirra er slík að þjónusta við þau er langt á eftir því sem gengur og gerist með fatlaða. Viðurkennt er að langveik börn þurfa oft og tíðum á að halda þjónustuúrræðum sem eru svipuð og hjá fötluðum. Nefndinni sem ég nefndi hér áðan, herra forseti, var falið að kanna hvort rétt væri að málefni þeirra yrðu felld inn í sérstaka löggjöf, að útbúin yrði sérstök löggjöf að því er varðar málefni langsjúkra barna eða hvort þau yrðu felld að lögum um málefni fatlaðra og langveik börn hlytu þá þjónustu sem fatlaðir fá samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Eftir atvikum var hugmyndin sú að fella mál þeirra inn í lög um félagsþjónustu sveitarfélaga ef niðurstaðan yrði að málefni fatlaðra yrðu felld inn í lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Nú var það svo, herra forseti, að ég spurðist fyrir um þetta á haustdögum. Þá spurði ég hæstv. heilbrrh. hvað liði störfum þessarar nefndar og hver væri niðurstaðan að því er þessi mál varðar. Hæstv. heilbrrh. upplýsti að búið væri að skila áliti frá þessari nefnd og hún hefði komist að niðurstöðu. Niðurstaða nefndarinnar var, eins og hér segir í svari hæstv. ráðherra frá því nú í okt.: ,,Aðalniðurstaða nefndarinnar var sú að fremur beri að endurbæta núgildandi lög og reglugerðir en að setja sérlög um málefni langveikra barna. Jafnframt leggur nefndin til að komið verði á fót samstarfsráði sömu aðila og tilnefndu fulltrúa í nefndina.`` Það voru ýmis úrræði sem nefndin lagði til og ég skildi málið þannig að fella ætti öll ákvæði um þjónustu við langveik börn inn í lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Nú skildi ég það svo af máli hæstv. ráðherra hér áðan að þetta væri á lokastigi, breyting á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga sem fela það í sér að málefni fatlaðra eru felld inn í þau lög. Ástæða þess að ég kem hér upp er sú að mér fannst ráðherra mjög óviss um hvort í þessu nýja frv. væru ákvæði sem tryggðu stöðu langveikra barna eins og nefndin komst að niðurstöðu um. Hann sagðist að vísu ætla að athuga málið en var ekki alveg öruggur um að þetta væri tryggt. Fyrst við erum núna að fjalla um breytingu á lögum um málefni fatlaðra held ég að nauðsynlegt sé að nefndin sem fær málið til umfjöllunar, félmn., hugi sérstaklega að þessum þætti. Fyrst hæstv. ráðherra á eftir að afla sér gagna úr ráðuneytinu til þess að koma á framfæri við nefndina svari við spurningum mínum þannig að nefndin geti afgreitt málið vildi ég leyfa mér að nota þetta tækifæri og óska eftir að ráðherrann muni þá, þegar hann hefur aflað sér betri upplýsinga um málið, koma því á framfæri við nefndina og þá við 2. umr. málsins, hver er staðan að því er varðar það að tryggja betri þjónustuúrræði fyrir langveik börn eins og Alþingi hefur samþykkt að gert verði. Hæstv. heilbrrh. hefur lýst yfir að stjórnskipuð nefnd hafi komist að þeirri niðurstöðu að úrræði fyrir langveik börn yrðu fyllilega tryggð í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga.

Herra forseti. Svar mitt hefur sennilega verið of óskýrt áðan hvað varðar málefni langveikra barna. En í þeim drögum að frv. sem liggja fyrir í félmrn. --- ég undirstrika að það eru drög að frv., þetta er ekki orðið að lögum, en ég má þó eiginlega segja fullbúið frv. því að þar eru ekki eftir ágreiningsatriði óleyst sem neinu verulegu máli skipta --- er ekki gert ráð fyrir því að munur sé gerður á langveikum börnum og fötluðum, þ.e. sveitarfélögin hafa skyldur við langveiku börnin eða aðstandendur þeirra eins og um fatlaða væri að ræða.

Herra forseti. Ég fagna mjög þeirri yfirlýsingu sem fram hefur komið hjá hæstv. ráðherra. Mér finnst hún mjög mikilvægt innlegg í umræðuna um stöðu fatlaðra. Hér er náttúrlega á ferðinni mikið nýmæli og sem aðstandendur langveikra barna munu örugglega fagna mjög ef niðurstaðan verður sú að langveik börn hljóti þjónustu í samræmi við ákvæði nýrra laga um félagslega þjónustu sveitarfélaga og þar með sambærileg úrræði og lausnir og fötluð börn fá. Ég fagna þessu sérstaklega af því að ég beitti mér fyrir því að þetta ákvæði kæmi inn með þessum hætti og átti frumkvæði að þeirri þáltill., sem ég nefndi og nefnd vann að, um framtíðarstefnumótun í málefnum langveikra barna. Ég fagna þessu mjög vegna þess að ég tel að þetta ákvæði geti valdið straumhvörfum í þjónustuúrræðum fyrir langveik börn ef það verður að veruleika. Ég vænti þess þá, herra forseti, að hagsmunasamtök langveikra barna, eins og krabbameinssjúkra barna og Umhyggja, hafi verið með í ráðum og séu fyllilega sátt við þá niðurstöðu sem ráðherrann kynnti hér.

Herra forseti. Það er langt síðan hæstv. ráðherra talaði fyrir þessu frv. En hér er enn og aftur komið frv. um breytingu á lögum um brunavarnir og brunamál þar sem skerða á tekjustofn sem renna á til Brunamálastofnunar ríkisins. Hér er um að ræða brunavarnagjald sem má nema allt að 0,045 prómillum af vátryggingarfjárhæð brunatrygginga fasteigna og lausafjár. Hér er enn ein stofnunin í fjárþörf. Eftir því sem mér reiknast til er þetta ekki mjög há upphæð. Það fer kannski eftir því hver segir frá en 13 millj. á fjárlögum eru ekki há upphæð. Brunamálastofnun er með margvíslega starfsemi. Hún rekur úttektarstofu og nýlega hefur komið fram í fréttum að úttekt var gerð á grunnskólum á vissum svæðum landsins. Þar var mörgu ábótavant varðandi brunavarnir. Það þarf að gera samsvarandi úttekt á fleiri stofnunum, t.d. sjúkrastofnunum. Það þarf að gera sérstaka úttekt á atvinnuhúsnæði og ekki síst á bændabýlum og útihúsum. Ástæðan fyrir þessu er ekki aðeins að menn hafi ekki fylgt eftir ákvæðum í byggingarreglugerð um að gæta þess að útgönguleiðir og allar brunavarnir séu í lagi heldur hefur rafmagnseftirlit verið fellt undir Löggildingarstofu og hluti af þeirri breytingu er breytt eftirlit á rafmagnsúttekt á öllum nýlögnum. Þetta er að margra mati mjög varhugavert, sérstaklega til sveita þar sem jafnvel hefur verið erfitt að fá rafvirkja í vinnu. Úttektir Löggildingarstofunnar eru stikkprufur þannig að annars þurfa menn að bjarga sér sjálfir. Raflagnir eru í raun og veru brunagildra á mörgum stöðum. Þetta vita þeir sem fylgjast með. Bara varðandi þetta hlutverk Brunamálastofnunar með úttekt og eftirlit brunavarna þyrfti að vera miklu meiri vinna í gangi til þess að forðast stórslys. Brunamálatofnunin rekur farskóla. Þar er þjálfun slökkviliðsmanna og mjög mikilvæg starfsemi fyrir landsbyggðina alla. Þeir fá það hlutverk að vera á vakt vegna mengunarslysa, að vera í mengunarvörnum. Þeir eiga að farga eiturefnum og fara með þau efni. Verkefnin eru næg í dag og eiga eftir að verða fleiri í náinni framtíð. Ég mótmæli því þessari skerðingu þar sem Brunamálastofnun þarf á þessu fé að halda og ekki síður vegna þess að mér finnst að svo lengi sem við höfum sérmerkta sjóði til ákveðinna verkefna þá beri okkur að nota það fé til verkefnanna. Ef framlögin í sjóðina eða tekjustofnarnir eru of háir og menn telja að verkefni stofnunarinnar þurfi ekki á þessu fé að halda þá væri þá nær að lækka tekjustofnana og láta tekjustofnana fara í þessi ákveðnu verkefni eða þá að hætta við þessa séreyrnamerktu tekjustofna.

Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir að gera mér viðvart um að þetta mál er nú skyndilega komið til dagskrár. Ég ætlaði ekki að tefja þessa umræðu heldur ræða örlítið um þetta tiltekna mál. Hér er lagt til að þær tekjur sem ríkið hefur af brunavarnagjaldi umfram 87 millj. kr. eigi að renna í ríkissjóð. Samkvæmt því sem kemur fram í fskj. er gert ráð fyrir að tekjur ríkisins af gjaldinu séu 13 millj. kr., 2 millj. umfram það sem áður var. Af þessu má draga þá ályktun, herra forseti, að ekki sé mikil þörf fyrir peninga í þessum tiltekna geira og það kann vel að vera. Það sem mig hefur langað til að ræða í tengslum við þetta er ákveðið mál sem hefur komið upp á árinu reyndar tvisvar sinnum. Það varðar brunavarnir í jarðgöngum. Við höfum á síðustu árum búið til nokkur verulega stór jarðgöng á Íslandi. Það hefur komið fram, herra forseti, í umræðum m.a. af hálfu Brunamálastofnunar og starfsmanna sem vinna við brunaeftirlit að þeir telja að pottur sé brotinn í þessum efnum. Ég vek sérstaka athygli á því að þegar Hvalfjarðargöngin voru opnuð var deginum áður mikil brunvarnaræfing sem leiddi til þess að þeir starfsmenn sem um hana sýsluðu af hálfu Brunamálastofnunar töldu að betur þyrfti að búa út slökkvilið beggja vegna ganganna til að geta tekið til höndum ef um bruna yrði að ræða. Í þeirri umræðu kom einnig fram að sama gildir um önnur jarðgöng hér á landi. Hæstv. umhvrh. sem fer með málaflokkinn sagði, að mig minnir á miðju sumri, að innan ráðuneytisins væru menn að vinna að því að skipuleggja bættar varnir. Ég man sérstaklega eftir því að hæstv. ráðherra nefndi bættar reglur. Ég er viss um að hæstv. ráðherra hefur ekki setið aðgerðalaus í þessum viðkvæma málaflokki. Ég er viss um að hæstv. ráðherra er búinn að láta setja þessar reglur eða hefur þær a.m.k. í undirbúningi. Ég geri ráð fyrir því að einhvers konar kostnaður fylgi því að geta fylgt þeim eftir. Ég rifja það upp að slökkviliðsstjórinn í Reykjavík lét þess getið í fjölmiðlum, og var ekkert að skafa utan af því, að festa þyrfti kaup á ákveðnum tækjabúnaði til að hægt væri að segja að göngin væru sæmilega varin, herra forseti. Þessi umræða spratt í tengslum við skelfileg slys sem hafa orðið við svipaðar aðstæður í Sviss og reyndar víðar í Evrópu á síðustu þremur árum. Mig langar í tilefni af frv. sem hér liggur fyrir að spyrja hæstv. umhvrh.: Hvað líður þessum reglum? Liggur fyrir kostnaðaráætlun sem tengist framkvæmd þeirra? Liggur fyrir af hálfu Brunamálastofnunar eða hæstv. ráðherra áætlun um hvað það kostar að kaupa þann búnað sem þarf til að tryggja öryggi í öllum jarðgöngum á Íslandi? Tilefnið er auðvitað þetta frv. Ég held að hér sé um að ræða ákaflega brýnt mál og er viss um að það kostar svolítið af peningum. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort þeim væri ekki vel varið, þeim 13 millj. sem verið er að tala um að renni í ríkissjóð af brunvarnagjaldi, til að sinna þessum verkefnum, ef hæstv. ráðherra er þá ekki búinn að ganga frá málinu með viðunandi hætti.

Virðulegur forseti. Við erum einungis að ræða það ákvæði sem hér liggur til umfjöllunar, þ.e. að lækka tekjur til Brunamálastofnunar um 13 millj. kr. Ég er ekki undirbúin fyrir umræðu um brunavarnir í jarðgöngum almennt. Varðandi ummælin sem hv. þm. er að vitna í þá býst ég við að hann eigi við endurskoðun laga um brunvarnir og brunamál. Ég býst við því. Þau lög hafa verið í endurskoðun í sérstakri nefnd og verið er að vinna hana til enda núna þannig að bráðlega mun koma til þings til dreifingar nýtt frv. um brunavarnir og brunamál. Varðandi tækjabúnað slökkviliða er mér ekki kunnugt um neina sérstaka áætlun. Þær eru ekki sendar inn til ráðuneytisins að því er ég best veit, enda eru þau mál á hendi sveitarfélaganna. Ég vil ítreka það sem fram kom í fyrri ræðum mínum, að sveitarfélögin sjá um brunavarnir á sínum svæðum. Hins vegar hefur Brunamálastofnun gert úttektir og það er rétt sem hér kom fram í umræðunni fyrr í dag að skólarnir komu tiltölulega illa út. Við könnuðum það sérstaklega í ráðuneytinu, hringdum í þá skóla sem komu illa út og í þau sveitarfélög. Þar er verið að grípa til aðgerða.

Herra forseti. Af því að hæstv. ráðherra er búinn með ræðu sína þá kýs ég að koma hér upp í andsvar við hæstv. ráðherra í von um að hún geti svarað örlitlu meira um þessi mál. Mig kann að bresta minni enda er ég nokkuð hniginn að aldri og jafnvel mæddur af pólitískri elli en ég man ekki betur en að í sumar, þegar umræðan kom upp um miðjan júlí að mig minnir, þá hafi hæstv. umhvrh. sagt í fjölmiðlum að hún mundi gera gangskör að því að settar yrðu sérstakar reglur um brunavarnir í jarðgöngum. Nú kann að vera að það hafi verið einhver embættismaður annar en mig minnti að það hefði verið hæstv. ráðherra. Það veit hún ábyggilega miklu betur en ég. Ég á sem sagt ekki við endurskoðun laga um brunavarnir heldur átti ég við sérstakar reglur sem ég taldi í undirbúningi af hálfu hins opinbera um brunavarnir í jarðgöngum. Ég ætlaði mér að leggja fram fsp. um þetta mál en vildi ljúka því með þessari stuttu umræðu. Ég er líka viss um að hæstv. ráðherra er fullkunnugt um að brunamálastjóri og reyndar líka starfsmenn slökkviliðsins í Reykjavík og á Akranesi hafa í fjölmiðlum sagt að tiltekinn búnað vanti, reykköfunarbúnað, reykdælubúnað og ýmsan búnað sem vafalaust kostar talsvert mikið. Þess vegna spurði ég, herra forseti, hvort ekki væri vitlegt að nota þær 13 millj. sem eiga að renna í ríkissjóð til að standa straum af útfærslu þessara reglna. En það blasir sem sagt við að hæstv. ráðherra er ekki kunnugt um að neinar reglur um auknar brunavarnir séu í undirbúningi af hálfu umhvrn. Hún hefur líka upplýst að henni sé ekki kunnugt um að nein áætlun sé í gangi til að afla nauðsynlegs tækjabúnaðar til að koma í veg fyrir að veruleg slys verði. Ég minni á að hræðileg slys hafa orðið í Evrópu og við þurfum auðvitað að vera í stakk búin til að mæta þeim en mér þykja þetta ekki góðar upplýsingar. Ég hélt satt að segja að hæstv. ráðherra væri miklu meira inni í þessum málum en raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Ég átti ekki von á spurningum sérstaklega um brunamál í jarðgöngum. Ég verð að viðurkenna það, enda sé ég ekki að það tengist beint málinu sem við fjöllum hér um. Mér er ekki kunnugt um að verið sé að vinna að áætlun um brunavarnir sérstaklega í jarðgöngum. Það má þó vera, manni er ekki alltaf kunnugt um allt sem verið er að vinna. Ég get því ekki svarað þessu betur á þessari stundu. Hins vegar er sjálfsagt að afla sér betri upplýsinga um það. Satt best að segja átti ég ekki von á þessari spurningu í tengslum við þetta frv. þar sem við erum einungis að ræða um skerðingu á tekjustofni til Brunamálastofnunar, undir hana fellur ekki tækjabúnaður á vegum slökkviliðanna. Það eru slökkviliðin sjálf sem sinna þeim málum og sjá um tækjakaup sín. Ég get ekki svarað betur fyrir tækjakaup slökkviliðanna í landinu.

Herra forseti. Rétt er hjá hæstv. ráðherra að við erum, eins og hún orðaði það, einungis að ræða skerðingu á tilteknum tekjustofni. Hins vegar heitir tekjustofninn brunavarnagjald. Ég er að ræða um brunavarnir. Ég er að draga fram að af hálfu ráðuneytisins, sem hæstv. ráðherra veitir forstöðu, hefur komið fram að nauðsynlegt sé að setja skýrari reglur en í gildi eru. Það hefur komið ótvírætt fram hjá brunamálastjóra og yfirmönnum slökkviliðsins í Reykjavík að tækjabúnaðinum er áfátt. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að þessu gjaldi er ætlað að renna til Brunamálastofnunar sem ekki fer með slökkviliðsbúnað. Spurning mín hefði þess vegna e.t.v. átt að vera eftirfarandi: Teldi ráðherrann ekki æskilegt, miðað við þessa stöðu, að þessir peningar --- ef þeir renna í ríkissjóð eins og hér er lagt til --- yrðu eyrnamerktir til að standa straum af kaupum á nauðsynlegum búnaði? En það blasir hins vegar við, herra forseti, eftir þessa umræðu að hæstv. ráðherra hefur ekki sett sig inn í þetta mál. Ég geri svo sem engar athugasemdir við það. Verra þykir mér að hæstv. ráðherra virðist ekki gera sér grein fyrir því að þörf er á svona reglum. Verst þykir mér þó, herra forseti, að hæstv. ráðherra virðist algjörlega hafa misst af þeirri umræðu sem varð reyndar tvívegis um þetta mál og náði m.a. á forsíður dagblaða. Þá kom skýrt fram af hálfu yfirmanna slökkviliðsins í Reykjavík að þeir voru ákaflega óánægðir með málabúnaðinn af hálfu yfirvalda og töldu brýnt að bæta tækjabúnað slökkviliðsins til þess að mæta áföllum sem kynnu að verða vegna bruna í jarðgöngum. Ég vænti þess, herra forseti, að hæstv. ráðherra muni í framhaldi af þessu skoða málið í ráðuneyti sínu og e.t.v. geta við annað tækifæri og af öðru tilefni, sem væntanlega kemur upp, upplýst þingið um þetta.

Herra forseti. Ég vil ítreka mótmæli mín gegn niðurskurði á framlagi hins opinbera til brunavarna í landinu. Ég tek heils hugar undir ábendingar hv. þm. Þuríðar Backman um afleiðingar þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á rafmagnseftirlitinu í landinu og sannarlega hafa leitt til þess að öryggismál á því sviði eru nú lakari en þau voru fyrir fáeinum árum. Sú breyting var gerð, eins og menn rekur eflaust minni til, að í stað þess að starfsmenn rafmagnsveitna og Rafmagnseftirlitsins sinntu eftirlitsmálum þá var brugðið á það ráð að búa til staðla á vegum Löggildingarstofu og fela síðan einstökum skoðunarstofum að gera úrtak hjá nýjum sem gömlum veitum. Þetta hefur ekki gefið góða raun og hefur verið mjög harðlega gagnrýnt t.d. af hálfu Bændasamtakanna. Formaður Bændasamtakanna hefur harðlega gagnrýnt þetta og lýst miklum áhyggjum yfir rafmagnsöryggismálum til sveita og einnig hafa komið fram mótmæli af hálfu rafverktaka og annarra sem hafa kynnt sér þessi mál. Gerð var úttekt á þessum málum á vegum iðnrn. í sumar og í haust var skýrslan birt. Klofningur kom fram í nefndinni og mjög hörð gagnrýni kom frá minni hluta nefndarinnar en meiri hlutinn taldi að þetta mundi lagast þegar fram liðu stundir. Það er ekki nóg með að öryggið sé minna, að dregið hafi verið úr örygginu, heldur er þetta miklu dýrara að auki auk þess sem þetta er byggðafjandsamlegt. Skoðunarstofurnar sem sinna eftirlitinu eru allar staðsettar í Reykjavík. Allar segi ég, þær eru nú ekkert mjög margar. Þær hafa verið tvær til þrjár á undanförnum missirum og senda menn út um landið til að sinna þessu eftirliti og það er mjög bágborið, það er mjög slæmt. Á sama tíma kemur ríkisstjórnin núna fram með frv. um að skerða framlag til brunavarna. Ég hef áður gert grein fyrir viðhorfum mínum til þessa frv. og ítreka þau hér með.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta allshn. um frv. til laga um breytingar á lögum vegna niðurlagningar Framleiðsluráðs landbúnaðarins. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk fjölda gesta á sinn fund. Umsagnir bárust nefndinni frá Lánasjóði landbúnaðarins, Framleiðsluráði landbúnaðarins, Bændasamtökum Íslands, Samkeppnisstofnun, Landsamtökum sláturleyfishafa og Landssambandi kúabænda. Skýring á þessu máli er sú að á undanförnum árum hefur verkefnum Framleiðsluráðs landbúnaðarins fækkað verulega og staða þess breyst. Þetta er gert til einföldunar, að leggja Framleiðsluráð niður og færa verkefnin til Bændasamtaka Íslands. Það skýrir sig í raun sjálft. Þetta mál er til einföldunar, aukinnar skilvirkni og sparnaðar í landbúnaðargeiranum.

Herra forseti. Minni hluti landbn. skilaði séráliti um þetta mál, en eins og greinilega kemur fram í nál. er það ekki vegna þess að minni hlutinn sé á móti framgangi frv. Bent var á ákveðna veikleika í frv. eins og fram kemur í nál. Meginmarkmið frv. er að bæta og einfalda annars flókið landbúnaðarkerfi. Ég vona svo sannarlega að varnaðarorðin í nál. okkar, mín og hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar, reynist ástæðulaus og sá sparnaður og sú hagræðing sem að er stefnt náist að fullu. Ég vona hið besta en er viðbúinn því að sú hagræðing sem að er stefnt náist ekki alveg. Að öðru leyti styðjum við framgang þessa máls.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að lýsa samþykki mínu varðandi frv. Ég skrifaði undir það með fyrirvara því að auðvitað eru þetta miklar breytingar og nokkur atriði sem þarf að skoða vandlega og fara gætilega með. Það er sjóður sem verður eiginlega hálfmunaðarlaus eftir að Framleiðsluráð landbúnaðarins er lagt niður. Það þarf að vera ljóst hvernig fara á með þennan sjóð og hver á hann. Bændasamtökin yfirtaka hann en ganga þarf vel frá því hvernig á að fara með sjóðinn til framtíðar. Sá kostur er helstur við þessar breytingar að þarna er verið að einfalda hlutina, verið að gera landbúnaðarkerfi okkar ódýrara. Með þessu fyrirkomulagi fækkar starfsfólki. Það er nú alltaf miður þegar verið er að hagræða og koma hlutunum betur fyrir að það veldur sársauka þegar fækka þarf starfsfólki, ekki síst þegar fram kemur að starfsfólk gengur ekki að sömu launum í nýrri vinnu. Þetta eru þeir neikvæðu þættir sem fram koma en þeir jákvæðu eru miklu fleiri. Bændasamtökum Íslands er að hluta til falið stjórnsýsluvald og eftirlit en þegar kemur að því að framkvæma refsi\-ákvæði eða sektarákvæði mun sú stjórnsýsla vera hjá landbrn. enda væri aldeilis óhæft að Bændasamtökin ættu að fylgja eftir refsiákvæðum.

Herra forseti. Ég vil láta í ljós þá skoðun að ég er í megindráttum sammála því sem hér er til umræðu, frv. um að leggja niður Framleiðsluráð landbúnaðarins og færa verkefni þess annað. Það eru sérstaklega tvö atriði, herra forseti, sem ég hefði viljað að skoðuð yrðu betur. Það er annars vegar þau prósentugjöld sem lögð eru á bændur, þ.e. á hvaða framleiðendur er verið að leggja, hvaða framleiðslugreinar. Einnig vek ég athygli á, herra forseti, þessum 190 millj. kr. sjóði sem þarna er látinn standa eftir án þess að gerð sé grein fyrir hvernig honum skuli varið. Mér hefði fundist, herra forseti, að það hefði átt að kanna hvort ekki væri skynsamlegast að láta þennan sjóð t.d. styrkja Lífeyrissjóð bænda eða annað slíkt og láta starfsemina að öðru leyti, sem hér er verið að færa til, standa undir sér á þeim forsendum sem þar eru.

Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Hv. þm. Jón Bjarnason nefndi prósentuna í búnaðargjaldi. Hún lækkar við þetta úr 2,65% í 2,55%. Það er okkar sjónarmið og þeirra sem leggja fram frv. að fjármunirnir fylgi þeim verkefnum sem þeir voru innheimtir fyrir. Hins vegar getur búnaðarþing hvenær sem er tekið þær 190 millj. sem fylgja þessum verkefnum og ákveðið að færa þá fjármuni yfir í Lífeyrissjóð bænda. Það gæti verið klókt að gera kannski í tengslum við það að hið opinbera, ríkisvaldið, reyndi að styrkja lífeyrissjóðinn sérstaklega með mótframlagi. En það er áhyggjuefni hversu Lífeyrissjóður bænda stendur veikt og getur ekki sinnt því hlutverki sem hann ætti að sinna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hjálmari Jónssyni fyrir að deila með mér áhyggjum af stöðu Lífeyrissjóðs bænda. Ég vek athygli á því að Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur starfað á ábyrgð ríkisins. Þess vegna er ekki óeðlilegt, um leið og við afhendum þennan málaflokk eins og hér á að gera, að einnig hefði verið tekið á því hvernig ráðstafa ætti þessum sjóð. Hv. þm. tók undir að vandamál Lífeyrissjóðs bænda eru mikil. Það þarf að taka á þeim og þarna er kannski ein leið til þess. Ég hefði viljað láta kanna hvort ekki hefði mátt lækka þessi gjöld enn frekar. En þetta eru ábendingar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frhnál. meiri hluta fjárln. um frv. til fjárlaga fyrir árið 2000. Nefndin hefur haft fjárlagafrv. til athugunar frá því að 2. umr. fór fram 9. des. sl. Til viðræðna við nefndina komu forsvarsmenn B-hluta stofnana, þ.e. Ríkisútvarpsins og Íbúðalánasjóðs. Fulltrúar Þjóðhagsstofnunar og efnahagsskrifstofu fjármálaráðuneytisins komu á fund nefndarinnar til viðræðna um tekjuhlið frv. og horfur í þjóðarbúskapnum. Í nál. er fyrst gerð grein fyrir meginbreytingum sem verða á tekjuhlið frumvarpsins. Þá er gerð grein fyrir þeim breytingum sem lagt er til að verði gerðar á sundurliðunum 2--4. Að lokum er gerð grein fyrir breytingum sem lagt er til að verði gerðar á 5. gr. frv. og að lokum mun ég gera grein fyrir helstu breytingum sem lagðar eru til á 7. gr. í ræðu minni. Í endurskoðaðri tekjuáætlun efnahagsskrifstofu fjmrn. er gert ráð fyrir að tekjur verði 209,9 milljarðar kr. sem er 4,9 milljarða kr. hækkun frá frumvarpi. Þar vegur þyngst hækkun á sköttum á vöru og þjónustu og virðisaukaskatti. Tillögur meiri hlutans er varða útgjöld A-hluta ríkissjóðs leiða til lækkunar útgjalda um 435,3 millj. kr. Niðurstaðan eftir vinnu fjárln. og endurskoðun á tekjuhliðinni er eins og áður segir að tekjur eru nú áætlaðar 9,7 milljarðar kr. sem þýðir að tekjuafgangur hefur aukist úr 15 milljörðum kr. í 16,7 milljarða. Þetta er mikilvægt fyrir efnahagslífið og gefur ríkissjóði færi á að greiða niður innlendar eða erlendar skuldir. Mikilvægt er að leiðin sem valin verður sé þáttur í því að draga úr þensluáhrifum í þjóðfélaginu. Ein leið til þess er að binda um sinn hluta þessara fjármuna í Seðlabankanum eins og fram hefur komið í umræðunni að undanförnu. Stjórnarandstaðan á Alþingi hefur gert mikið úr því að lausatök séu í ríkisfjármálum. Hins vegar hefur ekki verið bent á neitt í brtt. meiri hluta fjárln. sem mætti niður falla. Ef alvara væri í máli stjórnarandstöðunnar ættu tillögur að liggja fyrir um hvort hækka ætti skatta í þessari stöðu eða fella niður útgjaldaliði sem eru í frv. eða brtt. fjárln. Ekkert slíkt hefur séð dagsins ljós.  Miklar tekjur eru í samfélaginu, næg atvinna og góð afkoma fyrirtækja. Þetta hefur orðið til þess að tekjur ríkissjóðs hafa aukist. Það er ekki rétt, sem látið hefur verið að liggja, að allur tekjuauki á árinu 1999 og árinu 2000 komi til vegna veltuáhrifa í samfélaginu. Við sundurgreiningu á tekju\-áætlun fjáraukalaga kom í ljós að skattar fyrirtækja höfðu vaxið umfram áætlanir vegna batnandi afkomu og minnkandi tapsfrádráttar. Tekjuskattur einstaklinga hafði vaxið vegna hækkandi tekna. Þetta sýnir þau umskipti sem orðið hafa í samfélaginu á síðustu árum og ber að hafa í huga þegar rætt er um ástæður þeirra frávika sem voru á tekjuhliðinni á árinu 1999. Skoðanaskipti við fjárlagaumræðu undanfarin ár hafa vissulega snúið að því að tekjur væru vanmetnar. Hins vegar sakar það góða ekki að meiri tekjur séu í spilunum en áætlanir segja til um. Vissulega er þó mikilvægt að gera sem nákvæmastar spár um tekjur. Hins vegar er eðlilegt og nauðsynlegt að mínu mati að gæta varfærni í tekjuspám. Ánægjulegra viðfangsefni er að ráðstafa tekjuafgangi í ríkissjóð en að mæta samdrætti í tekjum. Það er alveg ljóst að sú umgjörð sem nú er um atvinnulífið hefur orðið til þess að auka þjóðartekjur, örva framleiðslu og gera fyrirtækjum kleift að bæta kjörin. Þess vegna er afkoma ríkissjóðs svo góð nú sem raun ber vitni. Þetta skyldi ekki gleymast þegar efnahagsmálin eru rædd. Hin hliðin á þessum teningi er viðskiptahallinn en spáð er um 38 milljarða kr. viðskiptahalla á árinu 2000. Þarna koma til bæði einkaneysla og fjárfestingar. Við þessar aðstæður er nauðsynlegt að draga úr fjármagni í umferð og hvetja til sparnaðar. Sala hlutabréfa í ríkisbönkunum er ein leið til að laða fólk til að binda fjármuni fremur en eyða þeim. Þjóðhagslegur sparnaður er lágur á Íslandi og það ber að vinna að því nú þegar full atvinna er og uppsveifla í efnahagslífinu að bjóða fram fjölbreyttar sparnaðarleiðir. Ég gerði grein fyrir útgjaldahliðinni við 2. umr. málsins. Tillögur til útgjaldaauka við 3. umr. eru ekki ýkja margar þó mikilvægar séu. Heildarniðurstaðan sýnir lækkun útgjalda vegna endurmats á nokkrum útgjaldaliðum. Ég kem nánar að þeim málum í skýringu við brtt. nefndarinnar. Ég vil sérstaklega gera grein fyrir tveimur málum sem hafa komið til umræðu í ríkisstjórn og fjárln. en ekki hafa verið gerðar tillögur um í starfi fjárln. Í fyrsta lagi hafa málefni loðdýraræktarinnar verið til umræðu á vettvangi fjárln. Mér er einnig kunnugt um að ríkisstjórnin hefur ítrekað fjallað um þau mál. Vandinn í greininni er ekki úr sögunni og mun verða farið yfir hann nánar í ríkisstjórn á næstu vikum og mánuðum. Ég á ekki von á öðru en litið verði til málefna loðdýrabænda með sömu velvild og áður þó ekki séu á þessu stigi gerðar tillögur um aukin útgjöld vegna þeirra. Í öðru lagi hafa málefni Skógræktar ríkisins verið rædd á vegum ríkisstjórnarinnar en ljóst er að stofnunin á við rekstrarvanda að glíma. Vinnuhópur hefur skilað skýrslu um málefni Skógræktarinnar. Þar eru settar fram hugmyndir um framtíðarhlutverk stofnunarinnar. Þessi skýrsla er nú í athugun hjá ríkisstjórn en nauðsynlegt er að í framhaldi af henni verði gerðar tillögur sem tryggi rekstur þessarar mikilvægu stofnunar og mikilvægt hlutverk hennar í varðveislu skóga og leiðbeiningarþjónustu við vaxandi skógrækt í atvinnuskyni og hjá einstaklingum í landinu. Tillögur ríkisstjórnar liggja ekki fyrir en unnið er að málinu og mun fjárln. fylgjast með þeirri framvindu. Þá skal tekið fram að við 2. umr. fjárlaga var tillaga um hækkun til Ferðamálaráðs í viðfangsefnið 1.11 Ferðamálasamtök landshluta þar sem samþykkt var hækkun úr 8 milljónum í 18 millj. kr. Sú aukning er ætluð til upplýsingamiðstöðva á landsbyggðinni. Ferðamálaráð ákveður útgreiðslu á þessu fé en heimilt er að hluta þess verði varið til að vinna á árinu þróunar- og grunnvinnu vegna upplýsingamiðlunar á landsvísu. Í þriðja lagi voru, undir fjárlagalið 08-375 Sjúkrahús Reykjavíkur, 8 millj. ætlaðar til að lögreglustjórinn í Reykjavík tæki að sér öryggisgæslu á Sjúkrahúsi Reykjavíkur frá og með næstu áramótum. Fjárln. leggur til að gengið verði til samninga milli aðila um greiðslu fyrir löggæslu sem nemur þessari upphæð. Við 2. umr. fjárlaga féll einnig niður úr skýringum með brtt. við Símenntun og fjarkennsluverkefni, lið nr. 02-451, að umsókn um fjarfundabúnað í Vestur-Skaftafellssýslu var vísað til meðferðar á þessum fjárlagalið. Ég mun þá víkja að skýringum við einstakar brtt. meiri hlutans og víkja einnig að öðrum brtt. Forsætisráðuneyti. Gerð er tillaga um að færa 1 millj. kr. sem sértekjur á viðfangsefninu 1.42 Grænlandssjóður undir þessum fjárlagalið. Framlög úr sjóðnum eru fjármögnuð með vaxtatekjum sem í frumvarpinu eru settar fram á tekjuhlið ríkissjóðs en verða eftirleiðis settar fram sem sértekjur á gjaldahlið. Tillagan snýr einungis að breyttri framsetningu á fjármögnun í samræmi við lög um fjárreiður ríkisins og verða útgjöld óbreytt eftir sem áður. Þá er lagt til 11,5 millj. kr. tímabundið framlag til byggingar stafkirkju í Vestmannaeyjum. Menntamálaráðuneyti. Lagt er til að viðfangsefnaskiptingu Háskóla Íslands verði breytt í framhaldi af nýgerðum samningi menntmrn. og skólans til þess að greina betur á milli kennslu og rannsókna í skólanum. Á viðfangsefni 1.01 verða færð útgjöld til kennslu í skólanum og stoðþjónustu, húsnæðisreksturs og búnaðarkaupa vegna kennslu. Á viðfangsefni 1.02 verða færð framlög til rannsókna og annarra verkefna skólans, þar með talin föst laun kennara við rannsóknir. Önnur viðfangsefni en framantalin falla niður. Þessar millifærslur hafa ekki áhrif á útgjöld ríkissjóðs heldur er einungis um breytta innbyrðis skiptingu fjárveitinga að ræða. Tilraunastöð Háskólans að Keldum. Gerð er tillaga um 3,8 millj. kr. hækkun framlags til Tilraunastöðvar Háskóla Íslands í meinafræði að Keldum til veirurannsókna. Lánasjóður íslenskra námsmanna. Lagt er til að framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna lækki um 100 millj. kr. frá áætlun frv. og nemi 1.910 millj. kr. Lækkunin er í samræmi við nýja útreikninga og þá niðurstöðu Ríkisendurskoðunar að framlagið þurfi að nema 52% af almennum útlánum, auk framlags vegna rekstrargjalda, til að eigið fé sjóðsins haldist óbreytt að raunvirði. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun sjóðsins er gert ráð fyrir minni útlánum, aðallega vegna fækkunar lánþega frá fyrri áætlun. Þjóðminjasafn Íslands. Gerð er tillaga um 12 millj. kr. hækkun fjárveitinga til byggða- og minjasafna sem skiptist á þrjá staði. Í fyrsta lagi er lögð til 4 millj. kr. hækkun til að ráða minjavörð til starfa á Norðurlandi vestra. Með gildistöku þjóðminjalaga í ársbyrjun 1990 var mörkuð sú stefna að starfsemi Þjóðminjasafnsins á landsbyggðinni skyldi efld með stofnun embætta minjavarða. Þá er í öðru lagi gert ráð fyrir 3 millj. kr. tímabundnu framlagi til Minjasafns Egils Ólafssonar á Hnjóti sem verði varið til lokafrágangs nýrrar álmu safnsins og uppsetningar muna. Loks er lagt til að veitt verði 5 millj. kr. tímabundið framlag til viðgerða á Vatneyrarbúð í Vesturbyggð. Söfn, ýmis framlög. Lagt er til 4 millj. kr. tímabundið framlag til uppbyggingar Hvalamiðstöðvarinnar á Húsavík til þess að koma upp sýningaraðstöðu. Sinfóníuhljómsveit Íslands. Lögð er til 5,3 millj. kr. hækkun á framlagi til Sinfóníuhljómsveitar Íslands til að fjölga í strengjasveit um fjögur stöðugildi. Á yfirstandandi fjárlagaári fékk hljómsveitin heimild til að fjölga um fjögur stöðugildi og var það hluti af stærri heild því að ljóst var að fjölga þyrfti alls um átta. Mikil verkefni bíða hljómsveitarinnar, m.a. hljóðritanir og tónleikaferð til Bandaríkjanna og Kanada. Húsafriðunarsjóður. Lagt er til að 3 millj. kr. tímabundin fjárveiting verði veitt til að styrkja endurbætur á svonefndu Syðstabæjarhúsi í Hrísey en það er elsta hús eyjarinnar. Óskað er eftir 2,5 millj. kr. hækkun fjárveitingar vegna endurnýjunar samnings um menningarsamstarf við Færeyinga og Grænlendinga. Viðfangsefnið 1.90 Norræn samvinna hækkar sem því nemur og er sundurliðun sýnd í sérstökum yfirlitum með breytingartillögum meiri hlutans. Ýmis íþróttamál. Gerð er tillaga um 8,5 millj. kr. tímabundna hækkun á viðfangsefninu 1.90 Ýmis íþróttamál til endurbyggingar íþróttavallar á Egilsstöðum. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir 13,5 millj. kr. til íþróttavallarins árið 2000 og sömu upphæð árið 2001. Við þessa hækkun er aftur á móti gert ráð fyrir að áætlað 13,5 millj. kr. framlag fyrir árið 2001 lækki um 8,5 millj. kr. og verði 5 millj. kr. Landbúnaðarráðuneyti. Gert er ráð fyrir að Landgræðslu ríkisins verði veitt 7,5 millj. kr. framlag til að tryggja öryggi vatnsleiðslu yfir Markarfljót með því að grafa hana undir fljótið. Lagt er til að 51,3 millj. kr. framlög Framleiðsluráðs landbúnaðarins færist yfir á aðra fjárlagaliði eða falli niður í samræmi við stjórnarfrumvarp um að leggja ráðið niður sem lagt var fram á haustþingi 1999 og var áðan til 2. umr. Hluti fjárins, verðskerðingarfé að upphæð 12,3 millj. kr., færist framvegis á fjárlagaliðinn 04-824 Verðmiðlun landbúnaðarvara. Lagt er til að gjald í Búnaðarsjóð verði lækkað í samræmi við endurskoðaða áætlun um innheimtu ríkistekna af búnaðargjöldum en þar er gert ráð fyrir að ríkistekjur og gjöld liðarins lækki alls um 4 millj. kr. Samkvæmt stjórnarfrumvarpi um niðurlagningu á Framleiðsluráði landbúnaðarins er gert ráð fyrir að gjald í sjóðinn hækki úr 1,225% í 1,4% af verðmæti búvöruframleiðslu. Verðmiðlun landbúnaðarvara. Lagt er til að verðskerðingarfé sem áður var innheimt af Framleiðsluráði landbúnaðarins verði framvegis veitt til Bændasamtaka Íslands sem er í samræmi við stjórnarfrumvarp um breytingar á lögum vegna niðurlagningar Framleiðsluráðs landbúnaðarins sem lagt var fram á haustþingi. Undir dóms- og kirkjumrn. er gerð tillaga um 2 millj. kr. tímabundið framlag til kaþólska biskupsdæmisins í Reykjavík til viðgerðar á Dómkirkju Krists konungs í Landakoti. Gerð er tillaga um 5 millj. kr. tímabundna hækkun á framlagi til Dómkirkjunnar í Reykjavík til að standa straum af kostnaði við viðgerðir og endurbætur á kirkjunni. Félagsmálaráðuneyti. Undir viðfangsefninu Málefni fatlaðra er gerð tillaga um 10 millj. kr. framlag til Styrktarfélags vangefinna til að styrkja rekstur þess. Greiðsla er háð því að gerður verði þjónustusamningur við félagið. Málefni fatlaðra, Vestfjörðum. Lögð er til 7,1 millj. kr. hækkun á fjárveitingum til Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra á Vestfjörðum vegna skammtímavistunar í Vesturbyggð, Vestur-Barðastrandarsýslu sem hefur þegar verið opnuð vegna brýnnar þarfar. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga. Lögbundið framlag ríkissjóðs í sjóðinn tekur mið af innheimtum skatttekjum ríkisins á árinu og útsvarsstofni næstliðins árs. Í ljósi endurskoðunar á áætluðum skatttekjum ríkissjóðs árið 2000 er farið fram á að framlagið verði hækkað um 60 millj. kr. Vinnumál. Gerð er tillaga um 7 millj. kr. tímabundna hækkun framlags til liðarins á viðfangsefni 1.90 Ýmislegt. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti. Gerð er tillaga um 135 millj. kr. fjárveitingu á nýju viðfangsefni undir þessum lið, Slysatryggingar, 1.16 Kaup og aflahlutur sjómanna. Þessar greiðslur til sjómanna eru fjármagnaðar með slysatryggingagjaldi á laun þeirra en það færist jafnframt sem ríkistekjur og verður afkoma ríkissjóðs því óbreytt eftir sem áður. Við breytingar á framsetningu slysatrygginga, sem gerðar voru í fjárlögum ársins 1998 vegna gildistöku nýrra laga um fjárreiður ríkisins, láðist að gera ráð fyrir þessum greiðslum. Heilbrigðismál, ýmis starfsemi. Lögð er til 32,1 millj. kr. hækkun fjárveitingar til leitarstöðvar Krabbameinsfélags Íslands en drög að nýjum samningi við félagið liggja fyrir. Í honum er gert ráð fyrir að tveir fyrri samningar, þ.e. verksamningur Krabbameinsfélags Íslands og heilbr.- og trmrn., dags. 30. apríl 1992, og samningur Krabbameinsfélags Íslands við Tryggingastofnun ríkisins, dags. 31. jan. 1995, verði felldir í einn. Samkvæmt þessu er gert ráð fyrir 13,2 millj. kr. hækkun til að halda áfram óbreyttri starfsemi í skipulagðri krabbameinsleit hjá konum. Auk þess er gert ráð fyrir að 18,9 millj. kr. greiðslur Tryggingastofnunar ríkisins fyrir rannsóknir og sérskoðanir verði hluti af samningnum. Fjárveiting vegna þeirra verka færist af liðnum 08-206 1.11 Sjúkratryggingar, lækniskostnaður eins og samþykkt var við 2. umr. um frumvarpið. Þá er gerð tillaga um 1,1 millj. kr. hækkun á viðfangsefninu 1.90 Ýmis framlög og er skiptingin sýnd í sérstöku yfirliti með breytingartillögum meiri hlutans. Fjármálaráðuneyti, Tollstjórinn í Reykjavík. Í samræmi við breyttar skilgreiningar samkvæmt lögum um fjárreiður ríkisins færast tollafgreiðslugjöld hjá tollstjóranum í Reykjavík eftirleiðis sem ríkistekjur en þau hafa til þessa verið færð sem sértekjur á gjaldahlið í fjárlögum. Við þá breytingu lækka sértekjur embættisins um 10 millj. kr. en í staðinn færist sama fjárhæð á tekjuhlið ríkissjóðs. Fjármálaráðuneytið hefur endurskoðað lífeyrisskuldbindingar fyrir árin 1999 og 2000 og leiðir sú endurskoðun til 600 millj. kr. lækkunar á gjaldfærslu á næsta ári. Greiðslur í sjóðinn hækka aftur á móti um 1.880 millj. kr. þar sem nú er ekki gert ráð fyrir að viðbótariðgjöld verði dregin frá lífeyrisuppbótum stofnana. Breytingar á greiðslum til einstakra sjóða verða eftirfarandi: Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, -859 millj. kr. Lífeyrissjóður alþingismanna, -22 millj. kr. Lífeyrissjóður ráðherra, -24 millj. kr. Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga, 242 millj. kr. Eftirlaunasjóður fyrrum starfsmanna Útvegsbanka Íslands, 58 millj. kr. Eftirlaun fyrrum bankastjóra Útvegsbanka Íslands, 5,0 millj. kr. Þetta eru alls: -600,0 millj. kr. Fjármagnstekjuskattur. Gerð er tillaga um 200 millj. kr. hækkun á fjárheimild þessa liðar þar sem færa þarf til gjalda 10% fjármagnstekjuskatt af söluhagnaði eigna. Skatturinn færist samhliða sem ríkistekjur og hefur því ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Þessi tilhögun skýrist af því að samkvæmt lögum um skatt á fjármagnstekjur er ríkissjóður ekki undanþeginn skattgreiðslum af fjármagnstekjum sínum. Vaxtabætur. Lagt er til að vaxtabætur lækki um 300 millj. kr. þar sem fyrirframgreiðslur vaxtabóta á kaupári íbúðar hafa ekki orðið eins miklar og áætlað var við afgreiðslu fjárlagafrv. Í fjárlagafrv. er áætlað að vaxtabætur hækki um 500 millj. kr. vegna flýtingar á greiðslum til kaupárs eignar og breytinga á húsnæðiskerfinu. Í ljósi greiðslna það sem af er árinu er lagt til að sú áætlun verði lækkuð um 300 millj. kr. Ýmislegt. Lagðar eru til tvær breytingar á liðnum sem leiða til 39 millj. kr. hækkunar á framlagi úr ríkissjóði. Annars vegar er lögð til 24 millj. kr. fjárveiting til áframhaldandi vöktunar á Kötlu og til vöktunar á Eyjafjallajökli. Í ljósi jarðhræringa á svæðinu hafa vísindamenn endurskoðað áætlanir um vöktun á svæðinu. Síðari tillagan er um 15 millj. kr. tímabundið framlag til nýs viðfangsefnis, 6.92 Reiknilíkön og hagræðingarverkefni í starfsemi ráðuneyta. Fjárhæðinni skal verja í samvinnu við fagráðuneyti til þess að vinna reiknilíkön sem notuð verði til viðmiðana og samræmingar við ákvörðun fjárveitinga til ríkisstofnana. Samgönguráðuneyti, Ferðamálaráð. Gerð er tillaga um 15 millj. kr. hækkun á framlagi til Ferðamálaráðs. Hækkunin er annars vegar hugsuð sem 10 millj. kr. hækkun á framlagi til almenns rekstrar ráðsins vegna aukinna umsvifa og hins vegar sem 5 millj. kr. tímabundið framlag til rannsókna í ferðaþjónustu. Viðskiptaráðuneyti. Gerð er tillaga um breytingar á veltu Löggildingarstofunnar, bæði á gjaldahlið og tekjuhlið. Skýrist það annars vegar af því að sértekjur af eftirlitsgjöldum að fjárhæð 9,5 millj. kr. falla brott en þær tekjur verða eftirleiðis færðar sem rekstrartekjur stofnunarinnar á tekjuhlið ríkissjóðs í samræmi við breytta framsetningu vegna ákvæða í lögum um fjárreiður ríkisins. Þá er gert ráð fyrir að Löggildingarstofan hafi 5,5 millj. kr. ríkistekjur af eftirlitsgjöldum sem varið verði til að fjármagna samsvarandi útgjöld vegna aukinna umsvifa. Við þessar breytingar hækka útgjöld stofnunarinnar því um 5,5 millj. kr. og sértekjur lækka um 9,5 millj. kr. Hækkun útgjalda og lækkun sértekna nemur þannig alls 15 millj. kr. eða sem svarar til áætlaðrar hækkunar ríkistekna sem renna til Löggildingarstofunnar. Fjármálaeftirlitið. Gerð er tillaga um að gjöld stofnunarinnar umfram sértekjur lækki um 21,7 millj. kr. Í fjárlagafrv. eru gjöld stofnunarinnar umfram sértekjur áætlaðar 234 millj. kr. en samkvæmt endurskoðaðri rekstraráætlun eru þau áætluð nálægt 203 millj. kr. Í fjárlögum hefur verið gert ráð fyrir 9,6 millj. kr. sértekjum hjá stofnuninni sem voru innheimtar hjá Vátryggingaeftirlitinu og bankaeftirlitinu áður en sameining fór fram. Ekki hefur orðið af þeirri sértekjuöflun hjá hinni nýju sameinuðu stofnun og er ekki reiknað með að til þess komi í rekstraráætlun fyrir árið 2000. Gjald það sem fyrirhugað er að innheimta hjá eftirlitsskyldum aðilum lækkar um 39 millj. kr. frá því sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Mismunur á útgjöldum og rekstrartekjum er 17,3 millj. kr. og verður hann fjármagnaður með rekstrarafgangi ársins 1999 sem gert er ráð fyrir að færist á milli ára. Sá mismunur kemur því fram á fjárlagaliðnum í breytingartillögunni sem viðskiptahreyfing. Hækkun framlaga til Hagstofu Íslands nemur 23 millj. kr. Gerð er tillaga um breytingar á fjármálum Hagstofunnar, bæði á gjaldahlið og tekjuhlið. Skýrist það annars vegar af lækkun sértekna um 8 millj. kr. en þær tekjur verða eftirleiðis færðar sem rekstrartekjur á tekjuhlið ríkissjóðs í samræmi við breytta framsetningu vegna ákvæða í lögum um fjárreiður ríkisins. Þá er gert ráð fyrir að aðrar ríkistekjur Hagstofunnar hækki um 15 millj. kr. og renni framlagið til að fjármagna samsvarandi útgjöld vegna aukinna umsvifa. Við þessar breytingar hækka útgjöld viðfangsefnisins 1.01 Yfirstjórn um 7,5 millj. kr. og sértekjur lækka um 4,6 millj. kr. en útgjöld viðfangsefnisins 1.50 Þjóðskráin hækka um 7,5 millj. kr. og sértekjur lækka um 3,4 millj. kr. Hækkun útgjalda og lækkun sértekna nemur þannig alls 23 millj. kr. eða sem svarar til áætlaðrar hækkunar ríkistekna sem renna til Hagstofunnar. Lögð er til 2 millj. kr. tímabundin hækkun viðfangsefnisins 1.23 Ýmis um hverfisverkefni. Fjárlaganefnd vísar til ákvörðunar umhverfisráðuneytis umsóknum Náttúruverndarsamtaka Íslands, Sólar í Hvalfirði og Umhverfisverndarsamtaka Íslands. Gerð er tillaga um að heiti viðfangsefnisins 1.58 Náttúrugripasöfn verði Náttúrugripasafn í Vestmannaeyjum, fiskasafn. Lögð er til 2 millj. kr. hækkun á fjárveitingu veiðistjóraembættisins í kjölfar hækkunar á gjaldi fyrir veiðikort úr 1.600 kr. í 1.900 kr. eins og gert er ráð fyrir í frv. til laga um breytingu á lögum nr. 64/1994, um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Gert er ráð fyrir að hækkun framlagsins verði varið til rannsókna á rjúpum í samvinnu við Náttúrufræðistofnun Íslands. Óskað er eftir 9 millj. kr. hækkun á framlagi til hreindýraráðs í samræmi við áætlun um auknar tekjur af leyfum fyrir veiðar á hreindýrum. Þessar auknu tekjur stafa aðallega af fjölgun veiddra dýra á milli áranna 1998 og 1999 og gert er ráð fyrir sambærilegri hækkun í fjáraukalagafrv. ársins 1999. Hollustuvernd ríkisins. Gert er ráð fyrir 2 millj. kr. lækkun á útgjöldum stofnunarinnar í kjölfar lægri tekna af mengunareftirlitsgjaldi. Þá er komið að skýringum við brtt. við sundurliðun 3, B-hluta, og sundurliðun 4, C-hluta. B- og C-hluta áætlanir hafa verið endurmetnar frá því að frv. til fjárlaga var lagt fram í október. Í endurskoðuðum áætlunum hefur verið tekið tillit til ýmissa leiðréttinga á fyrri áætlunum, áhrifa af ráðstöfunum í A-hluta fjárlaga, breytinga á lántökum og nýrra upplýsinga um fyrirhugaða starfsemi fyrirtækja og sjóða. Í framhaldi af því gerir meiri hlutinn tillögu um breytingar á fjórum áætlunum í B-hluta og einni í C-hluta. Sinfóníuhljómsveit Íslands. Framlag A-hluta til Sinfóníuhljómsveitar Íslands hækkaði um 4 millj. kr. við 2. umr. fjárlaga vegna samningsbundinna launahækkana sem alls eru áætlaðar 7,1 millj. kr. Af þessum sökum hækkar framlag annarra rekstraraðila um 3,1 millj. kr. Lagt er til að lántökuheimild Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar hækki um 1,2 milljarða kr. og nemi 2,4 milljörðum kr. á næsta ári í samræmi við breyttar forsendur um umfang stækkunar flugstöðvarinnar, áætlaðan heildarkostnað við verkefnið og skiptingu hans á milli ára. Í endurskoðaðri áætlun er gert ráð fyrir að flatarmál byggingarinnar verði 13.800 fermetrar í stað 10.500 fermetra í forsendum fjárlagafrumvarps. Heildarkostnaður er nú áætlaður 3,6 milljarðar kr. en var áætlaður um eða yfir 3 milljarðar kr. í frumvarpinu. Stækkunin skýrist m.a. af stærra svæði til útleigu og meira rými til að flokka farangur og fyrir sprengjuleitarbúnað. Alþjóðaflugþjónustan. Við gerð fjárlagafrumvarps voru tekjur og gjöld vegna yfirflugs gjalda vanreiknuð. Samkvæmt nýrri áætlun eru tekjur af yfirflugsgjöldum áætlaðar 1.439,7 millj. kr. og rekstrargjöld 1.515,4 millj. kr. Þessi leiðrétting hefur ekki áhrif á framlag A-hluta sem er 75,7 millj. kr. Farið er fram á 200 millj. kr. aukna lántökuheimild til handa Rafmagnsveitum ríkisins til kaupa á Hitaveitu Hveragerðis. Lánasjóður íslenskra námsmanna. Áætlun Lánasjóðs íslenskra námsmanna hefur verið endurskoðuð. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun er gert ráð fyrir minni útlánum, aðallega vegna fækkunar lánþega í stað fjölgunar. Útlán eru áætluð 3.220 millj. kr. í stað 3.490 millj. kr. Rekstrargjöld eru áætluð 234 millj. kr. sem er 20 millj. kr. lækkun. Í áætluninni er gert ráð fyrir að sjóðurinn komi ekki til með að greiða ríkisábyrgðargjald á árinu, en það er áætlað 30 millj. kr. í frv., og að vaxtastyrkur lækki um 5 millj. kr. og nemi 50 millj. kr. Á móti kemur að rekstrargjöld hækka um 15 millj. kr. vegna fyrirhugaðs flutnings skrifstofu sjóðsins í nýtt húsnæði. Gert er ráð fyrir að framlag A-hluta ríkisins nemi 1.910 millj. kr. sem er 100 millj. kr. lækkun frá fjárlagafrv. Lækkunin er í samræmi við nýja útreikninga og þá niðurstöðu Ríkisendurskoðunar að framlagið þurfi að nema 52% af almennum útlánum, auk framlags vegna rekstrargjalda, til að eigið fé sjóðsins haldist óbreytt að raunvirði. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun verða fjármunatekjur 2.150 millj. kr. sem er 905 millj. kr. meira en gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. Áætlað er að fjármagnsgjöld hækki á móti um 320 millj. kr. og nemi 2.250 millj. kr. Reiknuð gjöld vegna verðbreytinga hækka um 350 millj. kr. og nema 850 millj. kr. Framlag í afskriftasjóð útlána, 100 millj. kr., er talið óþarft. Áætlað er að rekstrarliðir sem ekki hafa áhrif á sjóðstreymi verði neikvæðir um 150 millj. kr. í stað þess að vera jákvæðir um 150 millj. kr. Miðað er við að sjóðurinn veiti 90 millj. kr. lán á markaðskjörum til skólagjalda. Ekki hefur verið áætlað áður fyrir þessum lánum en þau hafa aukist mjög á síðustu árum. Áætlað er að innheimtar afborganir af veittum lánum aukist um 200 millj. kr. og að sjóðurinn greiði 50 millj. kr. meira af lánum sínum. Lántökur sjóðsins lækka um 200 millj. kr. Þá er komið að skýringum við 5. og 6. gr. frv. Nokkrar breytingar eru gerðar á 2. tölul. 5. gr. fjárlagafrv. Farið er fram á í lið 2.1 að lántökur Lánasjóðs íslenskra námsmanna lækki um 200 millj. kr. í ljósi endurskoðunar á áætlunum. Umsóknir eru færri og tekjur námsmanna eru hærri en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir. Farið er fram á í lið 2.2 að lántökur Rafmagnsveitna ríkisins hækki um 200 millj. kr. vegna kaupa á Rafveitu Hveragerðis, en þegar hefur verið farið fram á heimild til kaupanna. Loks er í lið 2.4 farið fram á að lán til stækkunar á Flugstöð Leifs Eiríkssonar hækki um 1.200 millj. kr. og verði 2.400 millj. kr. Er nú miðað við að taka helming fyrsta áfanga í notkun 1. mars árið 2001 og síðari helming þremur mánuðum síðar. Aðstaða fyrir Schengen og aukna umferð farþega á þar með að vera fyrir hendi. Er áætlað að stækkun flugstöðvarinnar kosti 3,6 milljarða kr. Þar af verði framkvæmdum fyrir 600 millj. kr. lokið fyrir áramót, árið 2000 verði kostnaður 2.400 millj. kr. og 600 millj. kr. árið 2001. Af þessum breytingum leiðir hækkun fjárhæðar í inngangslið 2. tölul. Gerð er ein brtt. við 6. gr. frv. Í samræmi við breytingar á útgjöldum Endurbótasjóðs menningarstofnana við 2. umr. fjárlaga hækkar óskert framlag um 10 millj. kr. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir þeim brtt. sem meiri hluti fjárln. leggur fram. Breytingatillögur við 7. gr. liggja fyrir á sérstöku þskj. Undir nál. skrifa Jón Kristjánsson, Einar Oddur Kristjánsson, Árni Johnsen, Ísólfur Gylfi Pálmason, Hjálmar Jónsson, Arnbjörg Sveinsdóttir og Kristján Pálsson. Ég vil ljúka framsöguræðu minni á þökkum. Ég þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir gott samstarf í nefndinni og góðan samstarfsanda sem er afar mikilvægur þrátt fyrir skiptar skoðanir. Ekki síst vil ég þakka góðan vilja minni hlutans til að greiða fyrir starfi nefndarinnar og mæta á fundi á afbrigðilegum tímum sem er forsenda þess að mál gangi fram. Ég þakka starfsmönnum ráðuneyta fyrir gott samstarf og aðstoð við nefndina. Þar nefni ég sérstaklega til þá Ólaf Hjálmarsson, forstöðumann fjárlagaskrifstofu, og Nökkva Bragason í fjmrn. sem hafa mikil samskipti við nefndina eðli málsins samkvæmt. Ég þakka einnig Inga Magnússyni hjá Ríkisendurskoðun sem hefur m.a. aðstoðað minni hluta nefndarinnar í störfum sínum. Ég þakka jafnframt Sigurði Þórðarsyni ríkisendurskoðanda fyrir veitta aðstoð. Ég þakka Sigurði Rúnari Sigurjónssyni nefndarritara fyrir störf hans og aðstoð við okkur nefndarmenn og ekki síst við þann sem hér stendur. Ég þakka Álfhildi Álfþórsdóttur fyrir hennar mikla starf sem felst í að koma tillögum okkar og skýringum á þingskjöl. Síðast en ekki síst þakka ég Ragnheiði Sumarliðadóttur, Bentínu Haraldsdóttur og Sigríði Jónsdóttur fyrir alla aðstoðina við okkur nefndarmenn sem og öðru starfsfólki Alþingis sem lagt hefur okkur lið í þessum störfum með einum eða öðrum hætti.

Herra forseti. Það er kominn jólabragur á hv. formann fjárln. og hann er fullur þakklætis. Það er ég líka. Ég vil þó aðeins koma hér upp til að gera örlitlar aðfinnslur við ræðu hv. þm. Hv. þm. vísaði því á bug að það hefðu verið lausatök af hálfu ríkisstjórnarinnar á fjármálunum. Mér fannst raunar að hv. þm. væri að vísa því frá fyrir hönd meiri hluta fjárln. Hinu getur hv. þm. varla neitað að alvarleg lausatök hafa verið á ríkisfjármálunum eins og fram kom í rannsókn nefndarinnar á stöðu ríkisfjármála. Ég vek athygli hv. þm. á greinargerð Ríkisendurskoðunar sem var til mikillar umræðu í nefndinni og í þessum sal í kjölfarið. Þar kom fram að alvarleg lausatök höfðu verið á fjármálum ríkisins, herra forseti. Þar var upplýst að hæstv. heilbrrh. vissi í maí að yfir 100 stofnanir voru að keyra verulega fram úr fjárlögum. Það kom líka fram af hálfu hæstv. heilbrrh. þegar við ræddum við hana í nefndinni að hún hafði látið hæstv. fjmrh. vita af þessu. Hvað gerðist, herra forseti? Það gerðist nákvæmlega ekki neitt. Það var ekki gripið til neinna aðgerða hvorki af hálfu heilbrrh. né fjmrh. Það, herra forseti, kalla ég kæruleysi sem stappar nærri stjórnleysi. Það, herra forseti, er varla hægt að kalla annað en lausatök. Ef hæstv. ráðherrar hefðu gripið til aðgerða sem hefðu hrifið, þá gæti ég fallist á að í þessum tiltekna málaflokki væri hvorki hægt að tala um stjórnleysi né lausatök. En staðreyndin var allt önnur, herra forseti. Það var ekki brugðist við vandanum. Þess vegna get ég ekki annað en spurt hv. þm. hvort honum finnst það of í lagt að kalla það lausatök þegar menn standa andspænis slíku aðgerðaleysi.

Herra forseti. Ég er hræddur um að hv. 7. þm. Reykv. hafi misst einhverja daga úr. Hann er að hefja aftur umræðu um fjáraukalög sem rætt var um hér fyrir nokkrum dögum. Þá tókum við þessi mál til umræðu og þar kom vissulega fram að við áttum við vandamál að etja, að setja í heilbrigðiskerfið fjármuni til að tryggja rekstur þess. Ég tel að það hafi verið nauðsynlegt. Í framsöguræðu minni var ég að tala um útgjöld og útkomu ríkissjóðs á fjárlögum árið 2000. Við ræddum við 2. umr. fjárlaga einnig um fjármagn í heilbrigðiskerfið næsta ár. Við ræddum líka um fjármagn til byggðamála, við ræddum um fjármagn til fíkniefnamála og ég tel að þetta séu allt saman nauðsynleg útgjöld og beri ekki vott um nein lausatök á ríkisfjármálum. Mér finnst skipta miklu máli að við erum með, þrátt fyrir útgjöld til þessara brýnu mála, verulegan afgang á ríkissjóði. Ef það eru lausatök á ríkisfjármálum, þá veit ég ekki hvað lausatök eru. En hitt er annað mál að ekki er búið að útrýma öllum vandamálum í framkvæmd fjárlaga. Það fórum við rækilega yfir við 2. umr. fjárlaga og umræðu um fjáraukalög.

Herra forseti. Hv. formanni fjárln. þykir sem ég hafi misst nokkra daga úr. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að hv. formaður fjárln. hefði átt að koma hingað og spyrja hæstv. fjmrh. og hæstv. heilbrrh. hvort þau hefðu misst heilt ár úr. Varðandi þann tiltekna vanda sem ég og hv. þm. Jón Kristjánsson vorum að ræða, þá var ekkert gert á heilu ári. Og að því leyti má halda því fram að þar hafi heilt ár tapast. Ég held, herra forseti, að hv. þm. geti ekki einskorðað þá umræðu um lausatökin, sem hann hóf sjálfur, endilega við það tiltekna fjárlagafrv. sem við erum að ræða hér heldur verði hann að horfa á eftirlit og framkvæmd fjárlaganna. Þau voru líka samþykkt á síðasta ári og okkur í stjórnarandstöðunni þykir sem talsverð mistök hafi orðið við að fylgja þeim eftir. Vegna þess að hv. þm. vék að stöðu ríkisfjármála þá nefni ég að á þessu ári er það ekki einungis í heilbrigðismálunum sem lausatökin birtast. Þau birtast líka í húsnæðismálunum þar sem fram kemur að búið er að gefa út húsbréf fyrir 8 milljarða umfram það sem fjárlög heimiluðu á þessu ári. Það eru auðvitað lausatök, herra forseti, þegar slíkt gerist án eftirlits og án þess að gripið sé í taumana. Þetta er ástæðan fyrir því að við stöndum frammi fyrir ákveðnum váboðum í efnahagslífinu. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Kristjánssyni, að það er sannarlega fagnaðarefni að mikill afgangur er á ríkissjóði. En af hverju stafar hann, herra forseti? Hann stafar ekki af því að okkur hafi tekist svo vel að stemma stigu við útgjöldum heldur stafar hann af vaxandi viðskiptahalla, það er skýringin. Hv. þm. talaði líka um nauðsyn þess að draga úr peningamagni í umferð og ég er honum sammála um það. Við erum ekkert ósammála um hvað séu í raun helstu orsakir þeirrar hættu sem segja má að steðji að. En ég vek athygli á því að það var hann og hæstv. fjmrh. sem juku peningamagn í umferð á síðasta ári með margvíslegum aðgerðum. 

Herra forseti. Ég sé svo sannarlega ástæðu til að fagna því að hv. 7. þm. Reykv. kemur fram sem hið ábyrga andlit Samfylkingarinnar í ríkisfjármálum. Ég tel ástæðu til að fagna því að hann telur að halda þurfi utan um ríkisfjármunina og að reka þurfi ríkissjóð með afgangi. Ég tel að við séum sammála hvað þetta snertir og ég horfi með ánægju til þess. Hvað varðar aukin útgjöld til heilbrigðismála og húsnæðismála þá snýst það mál hins vegar um hvort við ætlum að halda óbreyttu þjónustustigi í heilbrigðiskerfinu í öllum megindráttum. Það snýst líka um hvort við ætlum að stöðva húsbyggingar í landinu. Ég tel að greiðslumatið þurfi endurskoðunar við eins og við höfum rætt í fjárln. Hins vegar tel ég að allar stökkbreytingar í þessum efnum séu óheppilegar. Ég tel að við höfum þar verk að vinna við að skoða þau mál áfram eins og fram hefur komið í vinnu nefndarinnar.

Herra forseti. Hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni og formanni fjárln. kom fram að minni hlutinn hefði ekki lagt fram neinar tillögur hvorki til aukinnar tekjuöflunar né til að draga úr þenslu. Af því tilefni vil ég geta þess að það er rangt hjá hv. þm. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs lögðum fram tillögu um tekjuöflun hjá þeim sem meira mega sín. Á hátekjufólk og fyrirtæki sem eru fyllilega aflögufær væru lagðir á viðbótarskattar, liðlega 2 milljarðar kr. sem ættu að draga úr neyslu en líka útvega tekjur til jöfnunar í þjóðfélaginu. Sá ójöfnuður sem er eykur þensluáhrifin og það lögðum við áherslu á. Við lögðum líka áherslu á, herra forseti, á millifærslur. Við lögðum til að þetta Schengen-samstarf yrði skorið af, ástæðulaust væri að eyða peningum í það. Í fyrsta lagi teljum við það andstætt hagsmunum eyþjóðar og ætti þess vegna að skera það af. Auk þess teljum við ástæðulaust að stækka Flugstöð Leifs Eiríkssonar fyrir milljarða kr. til að flokka farþega inn í landið eftir uppruna eða búsetu. Við lögðum því til margar tilfærslur auk þess að færa til þeirra sem minna mega sín og rétta hlut manna á landsbyggðinni. Ég vildi aðeins leiðrétta hv. þm.

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á því að mér láðist að geta þess að tillögur hafa komið inn um hækkanir skatta og þær komu við 2. umr. Á meðan Alþb. lifði var fastur liður að inn kæmu skattahækkunartillögur við umræður fjárlaga og þingmenn vinstri grænna hafa borið þá arfleifð fram í þá umræðu sem núna er. Ég biðst afsökunar á því að hafa ekki getið um það og þá lækkunartillögu sem hv. þm. nefndi og felst í því að vera á móti Schengen. Það er skoðun út af fyrir sig og hægt er að deila um þá aðild en að sjálfsögðu eru þingmenn vinstri grænna á móti henni eins og flestu sem lýtur að samstarfi við aðrar þjóðir.

Herra forseti. Enn verð ég að leiðrétta hv. þm. Hann virðist eiga erfitt með að fara með rétt mál. Það er fjarri því að vinstri grænir séu á móti samstarfi við aðrar þjóðir. Við viljum bara jöfnuð, við viljum ekki draga þjóðir í dilka, annars vegar þjóðir sem við viljum hafa samstarf við en hins vegar þjóðir sem við tortryggjum og skulu fara um hlið númer tvö. Það er mesti misskilningur. Við viljum standa vörð um hagsmuni þjóðarinnar hvar sem er og með öllum sem eiga samleið en eyða ekki peningum til þess að flokka þær og draga þær í dilka.

Herra forseti. Ég ætla ekki að taka upp umræðu um Schengen í þessu andsvari en get eigi að síður ekki annað en getið þess að hér er um að ræða vegabréfasamband Evrópuþjóða. Við höfum reynslu af slíku vegabréfasambandi milli Norðurlandanna um áraraðir sem hefur innsiglað það góða samstarf sem við höfum átt þar og m.a. á þeim forsendum fylgi ég þessum áformum. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara að taka upp efnislega umræðu um það, allra síst í andsvari. Það gefast tækifæri til þess síðar.

Herra forseti. Rétt er að fagna því í upphafi að við ræðum fjárlög til 3. umr. á þeim degi sem áætlun þingsins gerði ráð fyrir. Það væri í raun betur að aðrar áætlanir sem tengjast þessu máli væru jafnvissar og jafnöruggar og hefðu staðist jafn vel. Herra forseti. Meginmarkmið frv. ríkisstjórnarinnar til fjárlaga fyrir árið 2000 var að treysta stöðugleikann í sessi, stuðla að áframhaldandi hagvexti og batnandi lífskjörum í landinu. Þá var einnig ætlunin að nýta þann byr sem uppsveiflan hefur skapað til að treysta stöðu ríkisfjármála. Þá var stefnt að því að skila ríkissjóði með meiri rekstrarafgangi á árinu 2000 en á yfirstandandi ári. Víða í frv. var dásömuð sú efnahagsstjórn sem ríkisstjórnin hefur viðhaft á undanförnum árum og gefið til kynna að ríkisstjórnin hefði góð tök á efnahagsmálunum. Þá eru ýmsar hættur í efnahagsþróuninni skilgreindar og talið að brugðist hafi verið við þeim á viðeigandi hátt. Öll þessi skýjaborg riðaði til falls þegar frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1999 var lagt fram og síðan hrundi skýjaborgin endanlega þegar vandinn í heilbrigðiskerfinu var upplýstur. Annaðhvort var vandinn ríkisstjórninni dulinn, sem ber þá vott um visst kæruleysi í fjármálastjórninni, eða stjórnvöld vissu um vandann en héldu honum leyndum en það er í raun enn alvarlegra mál. Samkvæmt frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 var ætlað að gjöld næmu 190 milljörðum kr. og að tekjur næmu 205 milljörðum kr. Tekjuafgangur var þannig áætlaður 15 milljarðar kr. Síðan frv. var lagt fram hafa útgjöldin verið aukin um 3,2 milljarða kr. Um 2,3 milljarða kr. má rekja til vanda heilbrigðisstofnana. Tekjur ríkissjóðs hafa einnig hækkað frá því að frv. var lagt fram og eru nú áætlaðar 209,9 milljarðar kr. Þetta þýðir að tekjuafgangur er áætlaður um 16,7 milljarðar kr. eða sem nemur 1,7 milljörðum kr. hærri fjárhæð en gert var ráð fyrir í frv. Þetta er vissulega mikill afgangur en að margra mati ekki nægur eins og vikið verður að síðar. Áætluð niðurstaða yfirstandandi árs sýnir að ekki aðeins er áætlanagerðin veik heldur einnig allt eftirlit með fjárreiðum ráðuneyta og stofnana. Því miður hefur ekkert komið fram sem styrkir 1. minni hluta fjárln. í því að hér verði einhver stefnubreyting á. Þá er enn ítrekuð sú skoðun 1. minni hluta fjárln. að ekki séu öll kurl komin til grafar varðandi rekstrarvanda fjölmargra stofnana í ríkiskerfinu. Áður í umræðunni hefur verið bent á að margt bendi til að enn sé óleystur vandi í heilbrigðiskerfinu og að í menntamálunum sé verulegur vandi hjá mörgum framhaldsskólum og skólum á háskólastigi. Má búast við að í fjárlögum fyrir árið 2001 þurfi að taka á þeim vanda. Herra forseti. Ég vek athygli á því að hér er sagt að búast megi við því í fjárlögum fyrir árið 2001 að tekið verði á þessum vanda. Ekki er gert ráð fyrir því eins og við höfum séð allt of oft að á slíkum vanda sé tekið í fjáraukalögum vegna þess að þessi vandi er a.m.k. að hluta til fyrirsjáanlegur nú og á því ekki heima í fjáraukalögum næsta árs heldur í fjárlögum fyrir árið 2001. Herra forseti. Ég minntist á hugsanlegan óleystan vanda í heilbrigðiskerfinu og þegar bornar eru saman áætlaðar niðurstöðutölur fyrir árið 1999 í heilbrigðisstofnunum og því sem gert er ráð fyrir í frv. til fjárlaga og brtt. sem fram hafa verið lagðar af meiri hluta fjárln. fyrir árið 2000 kemur í ljós að einungis er gert ráð fyrir 2,7% hækkun á heilbrigðisstofnunum. Ljóst má vera að það mun ekki duga miðað við þær spár og þær forsendur sem lagðar eru í frv. þannig að einhvers staðar er eitthvað sem hefur ekki verið upplýst. En, herra forseti, í þessu samhengi er rétt að vekja athygli á því að við 2. umr. um fjárlögin kom mjög skýrt fram í máli ýmissa hv. stjórnarþingmanna að áður en 3. umr. færi fram um fjárlög mundi fyrir liggja, a.m.k. eins og við flestir skildum svokallaðar verklagsreglur sem yrðu til umræðu í fjárln. á milli umræðna og þar yrði einnig rætt í nefndinni um aðkomu nefndarinnar að því aukna eftirliti sem ætlað er að hafa með heilbrigðiskerfinu. Því miður, herra forseti, höfum við ekki, a.m.k. í minni hluta fjárln., séð neitt af þessum reglum. Að vísu kom minnisblað eða frumgagn að þessum verklagsreglum inn á borð nefndarmanna á einum fundi nefndarinnar en sökum þess hve rýrt innihaldið var var því vísað umsvifalaust aftur til föðurhúsanna. Herra forseti. Þetta vekur að sjálfsögðu ýmsar spurningar og áhyggjur vegna þess að nú er komið að lokum þessa árs og eins og bent hefur verið á hefur þessi vandi verið mörgum ljós um þó nokkurt skeið og það er því enn brýnna að brugðist sé við og staðið þannig að málum á næsta ári að við þurfum ekki að standa í svipuðum sporum í lok næsta árs. Herra forseti. Ég minntist einnig á að margt benti til þess að í menntakerfinu væri einnig vandi sem hefði ekki verið tekið á. Minnst hefur verið á áður í umræðunum að margt bendi til þess í tölum að nokkur vandi hafi verið skilinn eftir á háskólastigi. Sérstaklega er hægt að nefna í þessu sambandi Kennaraháskóla Íslands en ítrekað hefur verið spurt um það í fjárln. hvernig þau mál stæðu vegna þess að þegar rektor skólans kom á fund nefndarinnar var rætt um að á næstu dögum eða vikum yrði undirritaður sérstakur samningur milli menntmrn. og Kennaraháskóla Íslands. Því miður hafa engar fréttir borist af þeim samningi og því virðist vandi, sem blasir við þegar tölur eru skoðaðar um m.a. Kennaraháskóla Íslands, ekki vera leystur og bíða því lausnar á næsta eða þarnæsta ári. Þá bendir líka ýmislegt til þess að enn sé nokkur vandi hjá hinum almennu framhaldsskólum. Í því samhengi er rétt að rifja upp að þegar fulltrúar úr menntmrn. komu á fund fjárln. var gert ráð fyrir að starfshópur sem er starfandi á vegum menntmrn. til þess að fjalla um rekstrarvanda lítilla framhaldsskóla á landsbyggðinni mundi ljúka störfum fyrir áramót en samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið hefur starfshópurinn ekki lokið störfum og mun ekki ljúka störfum fyrir áramót þannig að enn er þar eitt sem bendir til að við munum sigla inn á næsta ár án þess að tekið verði á vanda hinna almennu framhaldsskóla. Því er það ítrekað hér, herra forseti, að við megum búast við að í fjárlögum fyrir árið 2001 þurfi að taka á þessum vanda. Frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 gerði ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs næmu 205 milljörðum kr. og að þær ykjust um rúma 10 milljarða frá áætlaðri niðurstöðu ársins 1999. Við framlagningu frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1999 var hins vegar áætlað að tekjur ykjust um 9,9 milljarða. Endanleg tala varð hins vegar 23 milljarða kr. tekjuauki á árinu 1999. Þar sem reynsla undanfarinna ára sýnir að tekjur falla tiltölulega svipað til innan ársins vekur það nokkra undrun að stærri hluti tekjuaukans skyldi ekki koma fram strax í upphaflegu frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1999. Stuttur tími hefur gefist til að fara yfir tekjuhlið frv. þar sem þær breytingar, sem nú eru lagðar til, bárust fjárln. seint og illa gekk að fá rökstuðning frá fjmrn. fyrir þeim. Ætla mætti að framkvæmdarvaldið teldi að þessi mikilvægi hluti fjárlaga eigi helst ekki að vera til umræðu í fjárln. og nefndin eigi að taka við tillögum þar að lútandi án mikillar gagnrýni. Herra forseti. Þetta er afar sérstakt vegna þess að auðvitað hlýtur tekjuáætlunin að vera mikilvægur grunnur fyrir fjárlögin í heild sinni. Það var einnig afar athyglisvert að það voru helstu afsakanir fulltrúa úr fjmrn. að það virtist vera að fjárln. væri að vinna verk sín á áætluðum tíma. Það verður að segjast, herra forseti, að það er ekki traustvekjandi að upplifa það að fulltrúar, embættismenn í fjmrn., líti á það sem undarlega hluti að unnið sé eftir áætlun. Það verður að segjast að við vonum að áætlanir þessara ágætu manna taki ekki mið af þessu heldur séu þær þá traustari en margar þær sem þeir hafa gert áður. Sú breyting hefur orðið í frv. til fjárlaga frá því sem áður var að nú er öllum magntölum sleppt. Áður fyrr var t.d. upplýst um áætlaðan fjölda innfluttra bíla og hversu margir lítrar af bensíni reiknað væri með að fluttir yrðu til landsins. En eftir því sem upplýsingatækninni fleygir fram virðist draga úr þeim upplýsingum í frv. til fjárlaga sem geta hjálpað til við að leggja mat á þær tillögur sem þar koma fram. Þá má einnig benda á að einfalt væri að gera grein fyrir þeim fyrirtækjum sem ætlað er að greiði arð í ríkissjóð. Það skiptir máli að mati 1. minni hluta fjárln. að í frv. til fjárlaga sé greint á milli magn- og verðbreytinga þegar fjallað er um tekjur. Hvort tveggja eru mikilvægar upplýsingar þegar meta þarf frávik frá tekjuáætluninni. Fyrsti minni hluti fjárln. hvetur til úrbóta í þessum efnum og telur nauðsynlegt að framvegis komi brtt., jafnt vegna útgjalda sem tekna, fram tímanlega og þeim fylgi ítarlegar skýringar. Herra forseti. Það er um margt merkilegt að bera saman þá vinnu sem við höfum unnið í fjárln. á síðustu mánuðum og þá vinnu sem fram fer m.a. við fjárhagsáætlunargerð hjá sveitarfélögum. Ég held, herra forseti, að fá sveitarfélög mundu láta bjóða sér ýmsar þær upplýsingar sem hæstv. fjárln. hefur þurft að búa við. Og það er sérstaklega athyglisvert í ljósi ummæla hæstv. forsrh. sem gaf það í skyn að fjármálaleg staða sveitarfélaganna væri einn helsti efnahagsvandi þjóðarinnar. Herra forseti. Ég held að efnahagsvandi þjóðarinnar leynist annars staðar en hjá sveitarfélögum landsins. Í frv. til fjárlaga var gert ráð fyrir að lántökur næmu 5 milljörðum kr. og áætlað var að greiða niður langtímalán að upphæð 27,5 milljarðar kr. Miðað við fyrirsjáanlegan viðskiptahalla á næsta ári, ásamt þeirri staðreynd að ekki dregur úr neyslu, er alveg ljóst að þessi áætlun stenst ekki og að lántökur ríkissjóðs verði talsvert umfram það sem áætlað er og að sama skapi verði ekki greitt eins mikið niður af erlendum lánum og gert var ráð fyrir. Liggur þá ekki annað fyrir en að afgangurinn verði frystur inni hjá Seðlabankanum. Að venju byggist tekjuáætlun fjárlaga á þjóðhagsspá. Minni hluti fjárln. hefur oft á undanförnum árum bent á að þjóðhagsspá hafi reynst fjarri lagi. Í framhaldsáliti minni hlutans við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1999 kom fram sú skoðun hans að í þjóðhagsáætlun fyrir það ár fælist m.a. vanmat á innflutningi og fjárfestingu. Það hefur síðan komið í ljós að fjárfesting dróst saman um 0,1% en spáð hafði verið 5% samdrætti. Spáð hafði verið að innflutningur ykist um 1% en hann jókst um 3,4%. Þjóðhagsspáin sem birtist í frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 hefur nú verið endurmetin. Forsendur endurmetinnar spár byggja á því að fylgt verði aðhaldssamri stefnu bæði í peningamálum og ríkisfjármálum. Nú er gert ráð fyrir að verulega dragi úr hagvexti á næsta ári. Þá er gert ráð fyrir að einkaneyslan aukist um 3% í stað 2,5% í frv. Á yfirstandandi ári stefnir í að einkaneyslan aukist um 7%. Áætlað er að fjárfesting aukist um 2,7% en nú stefnir í að hún dragist saman um 1,1% á yfirstandandi ári. Hér mun valda mestu smíði nýs hafrannsóknaskips. Þá gerir þjóðhagsspáin ráð fyrir að inn- og útflutningur aukist hlutfallslega jafnmikið eða um 1,9%. Spáin gerir því ráð fyrir mun minni aukningu en nú stefnir í á árinu 1999 en áætlað er að innflutningur aukist um 6% og útflutningur aukist um 6,9%. Það bendir því ekkert til samkvæmt spánni að lát verði á þenslunni í efnahagslífinu. Segja má að allar tölur í þjóðhagsspánni geri ráð fyrir óhagstæðari þróun mála en lagt var upp með í frv. til fjárlaga fyrir árið 2000. Að mati 1. minni hluta fjárln. er nauðsynlegt að þessari þróun verði snúið við og sparnaður í þjóðfélaginu verði aukinn. Seðlabankinn telur að til lengri tíma litið vanti um 20 milljarða kr. í þjóðhagslegan sparnað. Í því ljósi hefði tekjuafgangur á fjárlögum ársins 2000 þurft að vera um 30 milljarðar kr. eða tæplega tvöfalt meiri en nú er gert ráð fyrir. Ýmsar blikur eru á lofti sem ástæða er til að óttast. Nú er spáð að viðskiptahallinn verði um 38 milljarðar kr. á árinu 1999 í stað þeirra 28 milljarða kr. sem áætlaðir voru í byrjun október. Þetta sýnir að hlutirnir gerast hratt á þenslutímum. Ekki er fyrirsjáanlegt að úr viðskiptahallanum dragi á næsta ári og reyndar er því spáð að hann eigi enn eftir að aukast og verði um 38,5 milljarðar kr. í árslok 2000. Þetta eykur enn þrýstinginn í þjóðfélaginu og ekki má mikið út af bera í undirstöðuatvinnuvegunum til að illa fari. Það er því ekki fyrirsjáanleg nein hjöðnun í þjóðfélaginu á næsta ári. Ekki lítur dæmið betur út þegar kemur að skuldasöfnuninni. Nú er talið að heildarskuldir hins opinbera á næsta ári nemi tæpum 53% af vergri landsframleiðslu. Þetta er svipað hlutfall og var á árinu 1997. Ríkisstjórnin er í þeirri sérkennilegu efnahagslegu sjálfheldu að eiga talsverðan afgang á fjárlögum en geta ekki nýtt hann til að greiða niður skuldir, hvorki innan lands, vegna hættunnar á aukinni þenslu, né erlendis vegna gjaldeyrisstöðunnar. Herra forseti. Það er einnig áhyggjuefni að markaðurinn virðist ekki bregðast við afkomu ríkissjóðs eins og ætla mætti. Þetta þýðir að aðgerðir og áætlanir í ríkisfjármálum vekja ekki traust hjá almenningi og fyrirtækjum. Því þarf að beita mun meira aðhaldi í peninga- og vaxtamálum ef takast á að vinna gegn þenslunni og viðskiptahallanum og auka tiltrú markaðarins á stjórn ríkisfjármála. Þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi í orði tekið undir aðvaranir varðandi þróun efnahagsmála er ekki að sjá að þær aðvaranir hafi ráðið för í því fjárlagafrv. sem nú er komið til afgreiðslu á Alþingi. Ábyrgð ríkisstjórnarinnar er mikil. Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir stórauknum útgjöldum og er ekki að sjá að dragi úr þenslu. 1. minni hluti fjárln. tekur undir með þeim hagfræðistofnunum sem bent hafa á að miðað við þær efnahagslegu forsendur sem gert er ráð fyrir á árinu 2000 er þörf á meiri tekjuafgangi en gert er ráð fyrir í þeim tillögum sem fyrir liggja frá stjórnarmeirihlutanum. Eins og áður segir byggist endurskoðuð þjóðhagsspá á að fylgt sé aðhaldssamri stefnu bæði í peningamálum og í ríkisfjármálum. 1. minni hluti fjárln. óttast að væntanleg fjárlög fyrir árið 2000 uppfylli ekki þær væntingar sem hin endurskoðaða þjóðhagsspá gerir til efnahagsstjórnar í landinu. Herra forseti. Ég hef lokið að mæla fyrir áliti 1. minni hluta fjárln. en undir það álit rita Einar Már Sigurðarson, Össur Skarphéðinsson og Guðmundur Árni Stefánsson.

Herra forseti. Eins og fram kom í framsögu hv. þm. hafa ýmsir aðilar orðið til þess að benda á að ýmsar blikur séu á lofti í íslenskum efnahagsmálum, bæði OECD, Alþjóðabankinn, Þjóðhagsstofnun, Seðlabankinn, Hagfræðistofnun Háskólans o.s.frv. Ég vil að það komi skýrt fram hér að auðvitað deilum við líka þessum áhyggjum, það liggur alveg fyrir. Í haust voru gerðar ráðstafanir af hálfu Seðlabankans til að reyna að draga úr innflutningi og minnka þenslu. Það liggur núna fyrir að þær ráðstafanir dugðu ekki. Innflutningurinn er meiri en gert var ráð fyrir þá. Það eykur tekjur ríkisins núna, gerir afkomu ríkisins í ár betri en það eru vondar fréttir til lengri tíma litið. Þess vegna liggur það fyrir að grípa verður til ráðstafana til að reyna að sporna gegn þessum aukna innflutningi og til að sporna gegn þeirri þenslu sem sannarlega er allt of mikil. Það er ýmislegt sem kemur þar til greina, bæði um stjórn peningamála og annað slíkt. Við verðum að vona að við berum gæfu til þess að draga úr hinum mikla innflutningi sem sannarlega er merki um að efnahagslífið getur ofhitnað. Það er einbeittur vilji stjórnarinnar og stjórnarsinna allra að gera allt sem í okkar valdi stendur til að halda því jafnvægi sem hefur verið þjóðfélaginu svo dýrmætt og skilað okkur miklum árangri.

Herra forseti. Það er í raun fljótgert að svara andsvari hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar vegna þess að það er rétt hjá hv. þm. að við greinum þennan vanda að því er mér heyrist nákvæmlega eins. Við virðumst vera nær algjörlega sammála um vandann og ég vona svo sannarlega að við náum saman um það hvernig við eigum að leysa hann og ég vona um leið að við munum ná árangri á því sviði.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frhnál. 2. minni hluta fjárln. Ég mun fyrst í ræðu minni fara yfir það nál. og síðan mun ég koma inn á einstök atriði í frv. í heild eins og það nú liggur fyrir til 3. umr. Annar minni hluti fjárln. gagnrýnir harðlega þann losarabrag sem verið hefur á mati á þjóðhagslegum forsendum fjárlagafrv. frá því að það var fyrst kynnt í haust og einnig það að of skammur tími hefur verið gefinn til þess að meta upplýsingar sem nefndinni bárust jafnítarlega og hefði þurft. Þó er rétt að ítreka að þrátt fyrir þennan skamma tíma má greina alvarleg hættumerki í efnahagslífinu af þessum gögnum þar sem boðaðar aðhaldsaðgerðir í ríkisfjármálum hafa ekki gengið eftir. Samkvæmt þjóðhagsspá er gert ráð fyrir aukinni verðbólgu og meiri viðskiptahalla. Tekjur ríkisins mótast allt of lítið af varanlegum virðisauka. Of stór hluti teknanna er til kominn vegna mikillar neyslu í þjóðfélaginu og nú er svo komið að þrátt fyrir mikinn tekjuafgang og fyrirheit um að greiða niður skuldir er það einfaldlega erfiðleikum háð. Annars vegar er gjaldeyrisforði ekki nægur til að greiða niður erlendar skuldir og hins vegar treystir ríkisstjórnin sér ekki til að greiða niður innlendar skuldir í þeim mæli sem nauðsynlegt væri vegna þensluáhrifa. Niðurstaðan er því sú að vaxtalaust fjármagn mun safnast upp í Seðlabankanum ef fer sem horfir. Hér er því lögð áhersla á að nauðsyn er að skila góðum afgangi á fjárlögum en það er ekki sama hvernig hann er fenginn og hvernig honum er varið. Þrátt fyrir að hættumerkin í efnahagslífinu hafi verið ljós undanfarna mánuði sýna endurskoðaðar spár fram á enn meiri viðskiptahalla en áður var gert ráð fyrir og ekki er fyrirsjáanlegt hvenær hægt verði að nýta uppsafnað fjármagn til að greiða niður erlendar skuldir. Við 2. umr. fjárlaga var mikið rætt um eftirlit með stofnunum og verklagsreglur til að tryggja að þær haldi sér innan ramma fjárlaga. Nauðsynlegt er, herra forseti, að slíkar reglur séu skýrar og algildar, þær taki bæði til stofnana og einnig til framkvæmdarvaldsins alls frá hverju stigi til hins næsta. Eftirlitshlutverk fjárln. er þar ekki undanskilið, það þarf að vera skýrt svo að nefndin sé í stakk búin að sinna hlutverki sínu sem best til þess að reka erindi sitt fyrir Alþingi. Herra forseti. Ég tel fyllilega ástæðu til þess að kannað verði með hvaða hætti megi styrkja störf fjárln. og Alþingis, m.a. við fjárlagagerð. Reiknilíkön eru æ meira að ryðja sér til rúms. Í breytilegu þjóðfélagi verður að vera svigrúm til ákvarðanatöku, annars er hætta á ósveigjanleika og stöðnun. Veiku löggjafarvaldi hættir til að skýla sér í blindni á bak við reiknilíkön og horfa fram hjá þörfum þegnanna og velferð. Hér er ekki verið að draga úr nauðsyn þess að sem nákvæmust kostnaðargreining sé gerð á þeirri þjónustu og þeim þáttum sem ráðast þarf í en þar sem annars staðar þarf að gæta hófs, víðsýni og framsýni. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum m.a. lagt til að tekinn verði upp þrepaskiptur tekjuskattur af launatekjum sem hlífi fólki með lægri tekjur við óhóflegri skattbyrði en felur í sér hátekjuskatt. Og við, herra forseti, leggjum til að fjármagnstekjur, þar með talið arðgreiðslur og söluhagnaður af hlutabréfum, umfram vexti af hóflegu sparifé almennings verði skattlagðar á svipaðan hátt og aðrar tekjur. Herra forseti. Við leggjum til að skattlagning á hreinum hagnaði fyrirtækja taki mið af skattlagningu launatekna og frádráttarheimildir vegna gamalla rekstrartapa og fleiri slíkra atriða verði þrengdar um leið og hvatt verði til nýsköpunar með sérstökum ívilnunum. Herra forseti. Við viljum að skattkerfinu sé beitt markvisst til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, þ.e. þeir greiði sem hafi til þess efni og burði en þeim sé líka stýrt til að hafa áhrif þróun þjóðfélagsins. Við leggjum líka til að kannaðar verði búsetutengdar ívilnanir til jöfnunar og leiðréttingar og það beri að skoða allar leiðir þar, m.a. í gegnum skattkerfið því að fátt er jafnhættulegt fyrir efnahagslíf okkar og sú mikla búseturöskun sem nú á sér stað. Við lítum til framtíðar, herra forseti, og leggjum áherslu á sjálfbæra nýtingu auðlindanna og að teknir verði upp vistvænir eða grænir þjóðhagsreikningar þar sem verðgildi ósnortinnar náttúru er metið og fórnarkostnaður ef á hana er gengið, en aukið verðmæti náttúrunnar jafnframt fært til hagnaðar fyrir næstu kynslóðir. Herra forseti. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð leggur áherslu á að stefnumörkun og áherslur í fjármálastjórn ríkisins verða að byggjast á sterkri sýn á það samfélag og umhverfi sem við viljum búa --- ekki aðeins okkur sjálfum heldur miklu frekar komandi kynslóðum. Herra forseti. Þau atriði sem hér koma sérstaklega fram við 3. umr. fjárlaga eru áhersla á heilbrigðismálin, sem tíðrætt hefur verið um í haust. Þar vil ég vekja athygli á, herra forseti, að gert er ráð fyrir að settar verði verklagsreglur, að settar verði reglur um hvernig forstjórum og einstökum framkvæmdastjórum fyrirtækja er ætlað að starfa, því að þær verklagsreglur liggja ekki fyrir. En þó leyfi ég mér, herra forseti, að vísa til þess sem stendur í nál. meiri hluta fjárln. eins og lagt var til við 2. umr. fjárlaga þar sem verið er að fjalla um annars vegar rekstrarfjárþörf heilbrigðisþjónustunnar og hins vegar aðgerðir til að bæta þar úr og hvernig á þá að beita afarkostum. Ég les, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að til að rekstur allra sjúkrastofnana verði innan fjárheimilda þarf meira til en fjárframlög úr ríkissjóði. Framlögin eru veitt með þeim skilyrðum að gerðir verði samningar við stjórnendur og að tekið verði á fjármálastjórn stofnana.`` Og ég vek athygli á næstu setningu, herra forseti: ,,Að öðrum kosti er gert ráð fyrir að þessar fjárveitingar verði felldar niður í fjáraukalögum ársins 2000.`` Ég bendi á, herra forseti, að þetta er alveg dæmalaus setning. Fyrst er kostnaðarþörfin og fjárþörfin viðurkennd og hún afgreidd, en síðan ef einhver stendur ekki verklagsreglur sem ekki eru enn komnar í ljós, þá skuli það fé tekið til baka. Ég tel, herra forseti, að afar mikilvægt sé að fjárln. og Alþingi fylgist mjög náið með og grípi inn í við framkvæmd þeirra ákvæða sem þarna er verið að benda til. Ég ítreka að þær reglur, aðgerðir og þær starfsreglur sem settar verða, hvort sem þær eru fyrir sjúkrahús, heilsugæslustöðvar eða önnur ríkisfyrirtæki, verða að vera algildar. Þær þurfa líka að ná --- ekki aðeins til þessara aðila --- heldur allra annarra stofnana og ekki síst til þeirra sem fara með framkvæmdastjórn í ráðuneytunum sjálfum. Við erum ekki með stéttskiptar reglur um hvernig á að stýra störfum og reka fyrirtæki. Herra forseti. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hafa lagt fram tillögur um að styrkja og efla menntun. Fjárfesting í þekkingu og menntun er það brýnasta fyrir framtíðina. Við höfum lagt áherslu á að þar ríki líka jöfnuður og sérstakt átak þurfi til þess að styrkja framhaldsmenntun og starfsmenntun úti um land ekki síður en í þéttbýli og leitað verði allra leiða til að ungt fólk geti sótt nám heiman að frá sér sem lengst og að fjölskyldulíf geti verið eðlilegt með tilliti til aðgangs að menntun. Þetta teljum við, herra forseti, að sé ekki nægilega undirstrikað og alls ekki í þeim fjárlögum sem við nú erum að leggja fram. Við höfum, herra forseti, lagt áherslu á byggðamálin og bættar vegasamgöngur. Við höfum lagt áherslu á aukin framlög til sveitarfélaganna og að dreifbýlið til sjávar og sveita verði styrkt og þar verði komið á auknum jöfnuði. Við munum endurflytja tillögur sem voru kynntar við 2. umr. fjárlaga, bæði varðandi einstaka liði, stöðu sauðfjárbænda, varasjóð eignarhaldsíbúða í félagslega íbúðakerfinu þegar sveitarfélögin verða að leysa til sín félagslegar eignar\-íbúðir og sitja síðan uppi með þann mismun sem þau verða að leysa íbúðirnar inn á. Þetta er verulegt vandamál hjá mörgum sveitarfélögum. Við munum enn og aftur leggja áherslu á umhverfismálin. Herra forseti. Við verðum að horfa til framtíðar, við megum ekki vera svo upptekin af okkar daglega dægurvanda og viðfangsefnum að við gleymum því að við eigum allt undir framtíðinni og hana verðum við að styrkja. Þess vegna leggjum við áherslu á það sem lýtur að umhverfismálum, það sem lýtur að því að við göngum ekki á auðlindir okkar, að við göngum ekki varanlega á þær heldur styrkjum þær og nýtum með sjálfbærum hætti. Herra forseti. Nokkrir mikilvægir málaflokkar hafa hér orðið út undan og ég harma það. Ég harma að ekki skuli hafa verið minnst á Ríkisútvarpið. Fulltrúar Ríkisútvarpsins komu á fund fjárln. og tjáðu nefndarmönnum veruleg fjárhagsleg vandræði og að þeim væri það þröngur stakkur skorinn og meira en það, þeim væri líka skylt að sækja um afnotagjaldshækkanir, ekki aðeins til menntmrn., sem er nú svo sem ágætt, heldur til fjárln. Ég óskaði eftir því að þetta kæmi upp á borð fjárln. og væri rætt frekar en af því varð ekki. Það er metnaðarmál okkar, herra forseti, að Ríkisútvarpið fái fjármagn til þess að standa undir þeirri starfsemi og þeirri reisn sem við viljum að það beri. Hv. þm. Jón Kristjánsson, formaður fjárln., gat þess einnig í framsögu sinni að mikilvægir málaflokkar úr landbrn. hefðu ekki komið til umfjöllunar nefndarinnar. Ég tek undir það, og um það var rætt og spurt hverju sætti. Ef tekin eru málefni Skógræktar ríkisins, þá horfum við til framtíðar og Skógrækt ríkisins má ekki verða neitt olnbogabarn í fjármögnun, verkefnum, skipulagi eða eftirtekt stjórnvalda. Það var einnig minnst á stöðu loðdýrabænda og loðdýraræktarinnar. Ekki voru gerðar neinar tillögur þar, sem ég veit að brýn þörf er á að gera og hv. þm. gat hér um. Herra forseti. Það eru því margir mikilvægir málaflokkar sem hafa verið lagðir til hliðar við þessa fjárlagagerð. Við hörmum það en við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs munum áfram taka málstað þeirra sjónarmiða og áherslna sem við höfum og við viljum leggja inn í umræður um fjármál og um hvert það mál sem kemur til umfjöllunar Alþingis til framtíðarheilla fyrir land og þjóð.

Forseti vill skýra frá því að klukkan tíu mínútur fyrir sex í kvöld er fyrirhuguð atkvæðagreiðsla um afbrigði og þau dagskrármál sem umræðu er lokið um. Þá er gert ráð fyrir að fundarhlé verði milli klukkan sex og átta í kvöld og er sá tími ætlaður til þingflokksfunda ef nauðsyn krefur og til að snæða kvöldverð. Ég vil að lokum geta þess að ekki er gert ráð fyrir því að önnur dagskrármál en hér greinir og nú er á dagskrá verði tekin til umræðu í dag.

Herra forseti. Hér ræðum við fjárlög íslenska ríkisins við lokaumræðu við aldahvörf. Það er svo sem margt búið að segja í aðdraganda máls, bæði við fyrri umræðu við fjárlagafrv. og ekki síður við umræður um fjáraukalög sem gerð voru að lögum í dag. En auðvitað er það svo, herra forseti, að skylt er skeggið hökunni og fjáraukalögin eru sumpart upptaktur eða undanfari og vísbending um það hvernig vænta má þess að hlutir gangi eftir hvað varðar þá áætlanagerð sem fjárlög eru. Og því miður er það þannig, herra forseti, að reynsla yfirstandandi árs, nú hálfum mánuði fyrir aldamót, gerir það að verkum að ýmsar efasemdir vakna í brjósti við lestur fjárlagafrv. og þau áform sem uppi eru af hálfu ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Ég sagði í gær að mér þætti stjórnarliðar úr báðum stjórnarflokkum, Sjálfstfl. og Framsfl., vera óvenju hógværir í allri framsetningu á þessu fyrsta starfsári ríkisstjórnarinnar þegar fyrstu fjárlög nýendurgerðrar ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar renna í garð. Ég átti satt að segja von á því að eftir langvarandi góðæriskafla Íslandssögunnar væru stjórnarliðar öllu brattari og að við þyrftum ekki að heyra ræður á borð við þær sem fluttar voru áðan af hálfu varaformanns nefndarinnar, hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, sem er eins og venjulega ærlegur og kemur beint framan að þeim viðfangsefnum sem taka þarf á. En hann sagði efnislega, herra forseti, eftir ræðu talsmanns Samfylkingarinnar í þessari umræðu, hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar, að hann tæki í einu og öllu undir þær áhyggjur sem eru raktar í minnihlutaáliti Samfylkingarinnar í fjárln. Hann tæki undir allar þær ábendingar og alla þá varúð sem gætti í því áliti. Hann sagði einfaldlega og tók undir það sem við höfðum sagt að þær ráðstafanir sem ríkisstjórnin hefði gripið til til að draga úr þenslu --- þenslu sem stjórnarflokkarnir hafa að miklu leyti sjálfir búið til með óvarlegum yfirlýsingum forsvarsmanna hennar gagnvart almenningi í landinu. Og eftir höfðinu dansa limirnir og eftir þessum ábendingum hefur niðurstaðan orðið á þann hátt sem raun ber vitni. Hann sagði að ráðstafanir sem ríkisstjórnin og þingmeirihlutinn á hinu háa Alþingi hefði gripið til til að draga úr þenslu og eftirspurn eftir fjármagni hefðu ekki dugað, enda er nú tæpast hægt að neita staðreyndum því að þjóðhagsspá gaf það klárt og kvitt til kynna í gær að viðskiptahallinn væri mikill, sem hefur verið viðvarandi vandamál og talsmenn Samfylkingarinnar í kosningunum sl. vor hömruðu einatt á að væri tifandi tímasprengja. Hæstv. fjmrh. sagði þá að því vandamáli væri ofgert og vandamálið væri ekki eins stórt í sniðum og við héldum fram. Allt annað hefur komið á daginn. Viðvörunarorð okkar hafa reynst rétt. Viðskiptahallinn er nú í 38 milljörðum kr. Það er rétt að undirstrika það sem fram kom í umræðunni í gær og hæstv. fjmrh. staðfesti í þessum ræðustól fyrir um sólarhring, að nú er svo komið að ríkissjóður, vegna viðvarandi viðskiptahalla, getur ekki lengur greitt niður erlend lán. Af hverju getur hann það ekki? Vegna þess að það vantar gjaldeyri. Það má ekki lengur ganga á gjaldeyrisvarasjóðinn og reyna þolrifin á honum því að þá væri gengi íslensku krónunnar ógnað mjög verulega. Þá segja menn: Er ekki hægt að ráðast í að greiða niður innlendu lánin og ná þannig meginmarkmiði íslensku ríkisstjórnarinnar, að ná niður þeim þeim lánum sem hvíla á ríkissjóði og íslensku þjóðinni? Nei, það er ekki heldur hægt. Þannig færi meira fjármagn í umferð og það væri auðvitað olía á eldinn, á eld eftirspurnar eftir fjármagni. Það mundi auka neysluna og þar með þenslu. Við erum því komin í vítahring. Hér er ekki eingöngu pólitísk sjálfhelda heldur efnahagsleg sjálfhelda, pattstaða. Og það er satt að segja raunalegt, herra forseti, að horfa upp á slíka pattstöðu verða til af manna völdum, vegna aðgerða eða aðgerðarleysis ríkisstjórnarinnar í lok mesta góðæris Íslandssögunnar. Undir þeim formerkjum hlýtur maður að skoða áform ríkisstjórnarinnar við 3. umr. fjárlaga fyrir komandi ár. Í þessum efnum kveður þar við sama bjartsýnistóninn. Áformað er að greiða niður langtímalán að fjárhæð 27,5 milljarða kr. Vissulega hljómaði þetta allt býsna vel ef ekki væri það sem ég nefndi hér áðan. Því hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra og hv. þm. Jón Kristjánsson hvað geri það að verkum að þeir reikna með því að áform um niðurgreiðslu langtímalána, erlendra lána sem og innlendra, gangi fremur fram á komandi ári í ljósi áframhaldandi viðskiptahalla upp á 38 milljarða kr. eins og þjóðhagsspá spáir fyrir um. Hvers vegna ætti að verða auðveldara um vik að greiða niður innlendu lánin á næsta ári en á því sem nú er að líða í ljósi þess sem ég rakti hér áðan? Þetta er auðvitað verulegt áhyggjuefni. Ég minni á að síðast í dag var höfuð þessarar ríkisstjórnar, hæstv. forsrh., að guma af því í fjölmiðlum að þetta væri helsta meginverkefni ríkisstjórnarinnar, að ná niður þessum skuldbindingum, þessum klyfjum af íslenska þjóðarbúinu sem skuldirnar eru. Auðvitað er það þannig á íslenskum heimilum þegar auknir peningar renna inn í heimilisbókhaldið að þá reyna heimilisfeður og mæður að grípa til þess ráðs að losa sig við áhvílandi skuldir á heimilinu, hvort sem það eru fasteignaskuldir eða aðrar. Vissulega eru allir um það sammála hér í þessum sal að það eigi íslenska ríkið að gera líka, ekki síst þegar loksins eru peningar til ráðstöfunar. Því er það raunalegt að búið sé að koma málum í þann gordíonshnút sem raun ber vitni. Ég spyr eftir því, herra forseti, hvar í þessu fjárlagafrv. sé að sjá þau lausnarráð. Að vísu hygg ég að það þjóni ekki nokkrum tilgangi að kalla eftir einu eða neinu hér í salnum, það er enginn stjórnarliði í honum. Ég bíð eftir því ...  Ég var að óska eftir því, herra forseti, að mér yrði bent á það hvar í þessu fjárlagafrv. þau lausnarráð væru sem dygðu til að koma okkur út úr vítahringnum, þessari pattstöðu sem hamlar því að hægt sé að nýta fjármagnið sem afgangs er til að losna við skuldaklyfjarnar. Mér þætti fróðlegt að sjá þau úrræði. Ég finn þau ekki hér í frv. Ég tel mjög mikilvægt að halda þessu til haga, ekki eingöngu vegna fjáraukalaganna, heldur ekki síður vegna þess sem fram undan er. Ég bendi á, herra forseti, að í þessu efnahagsumhverfi þegar boltinn er farinn að rúlla í íslensku samfélagi --- það þekkjum við frá fyrri tíð --- og verðbólguhugsunarhátturinn fer að ná tökum á íslenskri þjóðarsál þá er skammt til glötunar. Ég hef af því áhyggjur ef hér festist í sessi verðbólgustig upp á 4--6% ár eftir ár. Verðbólgan hefur í ár verið rétt undir 6% eða 5,6%. Í forsendum fjárlagafrv. er miðað við 4,5%. Í forsendum frv. sem samþykkt var fyrir ári síðan var hún áætluð 3% en reyndist vera nær 6%. Með sömu reikningskúnstum má ætla að niðurstaðan verði kringum 7% á næsta ári ef menn nota sama framreiknistuðul. Ég bið guð að hjálpa okkur, herra forseti, ef verðbólgan hér nær 7% með þeim margfeldiáhrifum sem slíkt hefur í för með sér. Þetta er ég ekki að segja, herra forseti, til að koma einhverjum skeytum á stjórnarliða eða ríkisstjórnina. Ég geri þetta að umtalsefni vegna þess að ég hef af því verulegar áhyggjur. Ég held að það hljóti að vera þannig að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn deili þessum áhyggjum með mér og stjórnarandstæðingum, af því hvert stefnir. Það er nefnilega meira en að segja það --- það þekkja þeir sem eru eldri en tvævetur í þessum sal --- að ná niður verðbólguskrúfunni þegar hún er komin í gang á annað borð. Þess vegna veldur það mér vonbrigðum að menn skyldu ekki reyna betur í þessu fjárlagafrv. að hægja á neyslunni og þeirri þenslu sem óhjákvæmilega er til staðar í íslensku þjóðarbúi. Menn segja að þetta sé nú allt tóm vitleysa því að vissulega skili ríkissjóður 15 milljarða kr. afgangi. Jú, það gerir hann, gott og vel og allt gott um það að segja. Það er fagnaðarefni. Ég held hins vegar að það hefði verið metnaðarfyllra markmið og hefði kannski skipt einhverju máli, sálrænt og þráðbeint í hina íslensku þjóðarsál, ef sá afgangur hefði verið helmingi meiri eða þrisvar sinnum meiri. Það er auðvitað alveg ljóst að peningarnir renna inn í ríkissjóð í stríðum straumi en því miður renna þeir út úr honum aftur jafnhratt, ef ekki hraðar. Ég hef leitað með logandi ljósi að því í þessu fjárlagafrv. frá því að það kom til 1. umr. fram að 2. og 3. umr., hvar væri að finna viðleitni til sparnaðar, hagræðingar og kerfisbreytinga sem hægðu á þessari sjálfvirkni eða stöðvuðu hana jafnvel. Við vitum auðvitað og það hafa allir flokkar þurft að glíma við að hin föstu gjöld í ríkisrekstri eru laun og almenn rekstrargjöld sem mörg eru þannig að erfitt er að hemja þau. En ég hefði gjarnan viljað sjá, í almennum hugleiðingum og tillögugerð, fleiri tillögur frá þingmeirihlutanum þar sem menn tækjust á við þetta vandamál. Menn hafa ekki rætt heilbrigðismálin til fulls og út af fyrir sig er það ekki undarlegt. Þar hefur verið vakin athygli á því að í fjáraukalögum var komið til móts við fjölmargar ef ekki flestar heilbrigðisstofnanir sem búið höfðu við viðvarandi rekstrarhalla á öllu þessu ári. Einnig er látið í veðri vaka, sem kann að vera satt að hluta til, að þörfum þeirra sé mætt betur á næsta ári en oft áður og það er fagnaðarefni. Ég er hins vegar ekkert viss um það. Raunar tel ég langt í frá að öll kurl séu komin til grafar í þeim efnum. Því miður held ég að í þessu fjárlagafrv. sé ávísað á áframhaldandi hallarekstur fjölmargra heilbrigðisstofnana á landinu. Það er m.a. vegna þess að kjarasamningum er ekki lokið inni á sjúkrastofnunum, þar eru eftir hópar sem sækja munu svipaðar kjarabætur og greiddar hafa verið til stétta á borð við hjúkrunarfræðinga og lækna. Þar er auðvitað þörf sem eftir á að koma til móts við og er að litlu leyti gert ráð fyrir í þessu fjárlagafrv. Í þessu samhengi get ég þó kannski nefnt einu tilraunina sem hægt er að finna til að hægja á sjálfvirkninni í ríkiskerfinu. Hún tengist einmitt heilbrigðismálum og á hana var drepið að örlitlu leyti áðan, meira þó við 2. umr. Menn deildu um hverjum væri um að kenna þessi gífurlegu umframkostnaður við rekstur sjúkrastofnana. Í kjölfarið fór í gang mikil vinna að ég hygg, í fjmrn. annars vegar og væntanlega heilbrrn. hins vegar, sem átti að skila sér í tillögum meiri hluta fjárln. við lok umræðunnar, um tilteknar verklagsreglur sem áttu að taka á því þegar forstöðumenn einstakra stofnana stæðu ekki við gildandi lög og keyrðu fram úr gildandi fjárlögum. Þá höfðu menn uppi með stór orð og ýmsar hugmyndir um að þá ætti að áminna og síðan hausskera ef þeir tækju ekki tilmælum. En, herra forseti, þá væri auðvitað verið að hengja bakara fyrir smið. Ég hitti fyrir skömmu forstjóra sjúkrastofnunar og sá hinn sami hafði hlýtt á þessa umræðu og undrast eilítið í ljósi þess að í fjölmörgum sjúkrastofnunum víða um land --- nú væri fróðlegt fyrir hæstv. heilbrrh. að heyra þetta en ég ætla svo sem ekkert að kalla eftir henni sérstaklega --- hafa verið tilnefndir tilsjónarmenn svokallaðir. Þeir hafa í raun öll ráð í hendi sér og forstjórar viðkomandi stofnunar mega ekki skrifa undir nokkurn skapaðan hlut eða skuldbinda stofnunina án þess að spyrja viðkomandi tilsjónarmann sem síðan er beintengdur, annars vegar við heilbrrn. og hins vegar fjmrn. Ekki nóg með það, heldur hafa einstakir starfsmenn heilbrrn. og sumpart fjmrn. verið með fingurna í smæstu þáttum í rekstri þessara sjúkrastofnana. Því spyr ég: Hvar ætla menn að hætta að taka hausa? Eiga viðkomandi tilsjónarmenn að fjúka líka, sem eru yfirleitt lausráðnir verktakamenn? Eiga embættismenn viðkomandi ráðuneyta sem hafa skipað fyrir um gang mála líka að fjúka? Á það sama að gilda um ráðherrana? Hvar ætla menn að hætta að setja menn í hengingaról? Sannleikurinn er auðvitað sá, herra forseti, og því verður ekki á móti mælt, að mér finnst leggjast ákaflega lítið fyrir kappann, hæstv. fjmrh. að halda því fram við síðari umræðu þessa máls að einhverjir menn úti í bæ hafi gert það að verkum að svo fór sem fór á yfirstandandi fjárlagaári og taka þurfi þessa menn úti í bæ til bæna. Það liggur fyrir að 70% af útgjöldum heilbrigðisstofnana eru laun og hver samdi um þessi laun nema þessi sami hæstv. fjmrh.? Herra forseti. Hótanir eru ekki leið að settu marki. Svona hótanir og þvingunaraðgerðir passa ekki. Þvert á móti held ég að vandinn hefði verið sá að illa hefur gengið að laða forsvarsmenn og stjórnir þessara sjúkrastofnana til nauðsynlegs samstarfs við viðkomandi ráðuneyti, einkum og sér í lagi heilbrrn. en sumpart þó líka fjmrn. Auðvitað hefur launaliðurinn fyrst og síðast gert það að verkum að menn eru í þessum stóra vanda í íslenska heilbrigðiskerfinu. Herra forseti. Ég spyr hvort það sé von á verklagsreglum þar sem forstöðumenn og fyrirsvarsmenn einstakra sjúkrastofnana yrðu kjöldregnir ef þeir standa ekki við fjárlögin, keyra fram úr, eða hvort menn hafi sett þau áform á hilluna. Ég kalla eftir því. Eitt get ég ekki látið fram hjá mér fara en forstjórinn yfir langstærstu sjúkrastofnun landsins er fyrrverandi ráðuneytisstjóri í sjálfu fjmrn. og ætti nú væntanlega að kunna á gang mála. Ég veit ekki hvaða skoðanir hann hefur á þessu en þetta undirstrikar enn og aftur að svo virðist sem ríkisstjórnin hafi sent sinn mann beint úr fjmrn., sem hefur með fjármál ríkisins að segja, til þess að stýra þessu. Niðurstaðan varð samt sem áður sú að Ríkisspítalar og Sjúkrahús Reykjavíkur, þessar sjúkrastofnanir í Reykjavík sem taka til sín eitthvað innan við 10 milljarða kr., runnu hratt fram úr eins og vel flestar aðrar. Herra forseti. Þetta einstaka mál geri ég að umtalsefni hér þó kannski hafi það verið rætt talsvert á sínum tíma. Mér virðist að þessi þó litla viðleitni til að draga úr sjálfvirkninni í kerfinu sé andvana fædd. Ég sé ekki að hún leiði til eins eða neins. Mér sýnist af öllu í ræðu hv. þm. Jóns Kristjánssonar að þessar verklagsreglur verði ekki kynntar hér og einhver bið verði eftir þeim. Ég geng hins vegar út frá því --- ég verð þá væntanlega leiðréttur hafi ég rangt fyrir mér --- að þær verklagsreglur taki af öll tvímæli hvað varðar réttindi og skyldur. Með öðrum orðum yrði það fyrir atbeina Alþingis að slíkar verklagsreglur, ef settar verða, komi til framkvæmda. Ég býst ekki við að það verði innanhússmál framkvæmdarvaldsins að setja slík viðmið enda girða lög fyrir í þeim efnum að ég hygg. Herra forseti. Ég ætla svo sem ekki að halda hér langa ræðu. Ég vil þó í örfáum orðum fara yfir nokkur atriði í lokaspretti meiri hluta fjárln., þ.e. brtt. við 3. umr. Þar er ýmislegt sem vekur athygli. Í fyrsta lagi vil ég nefna B-hluta stofnun, þ.e. Leifsstöð sem heyrir undir utanrrn. Þar sem gert ráð fyrir aukinni lántökuheimild vegna Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Þar er óskað eftir hækkun upp á 1,2 milljarða kr. og að framkvæmdin á næsta ári verði upp á litla 2,4 milljarða kr. Í grg. er sagt að þetta sé í samræmi við breyttar forsendur um umfang stækkunar flugstöðvarinnar, áætlaðan heildarkostnað við verkefnið og skiptingu hans milli ára. Hér er auðvitað ekki um neina smásmíði að ræða. Ég hef verið því hlynntur að menn ráðist í það mikilvæga verkefni að stækka Leifsstöð, bæði vegna skuldbindinga okkar að Schengen-samningi og eins vegna þess að starfsemin hefur sprengt núverandi flugstöð utan af sér. Út af fyrir sig er ekkert um það að segja. Hins vegar vil ég spyrja þráðbeint hvers vegna sú forskrift breyttist sem lagt var upp með. Ráðgerð stækkun upp á 10.500 fermetra breyttist allt í einu í 13.800 fermetra. Það er veruleg stækkun. Var eitthvað ófyrirséð sem gerði það að verkum að þetta skuli koma í ljós núna við 3. umr.? Ef ég man rétt þá eru það í kringum 600 millj. kr. sem til ráðstöfunar voru vegna Leifsstöðvar á yfirstandandi ári vegna teikninga, útboða, hönnunar, athugana o.s.frv. Dugðu þessar 600 milljónir ekki til þess að menn áttuðu sig á því fyrr en nú á lokasprettinum að þessa fjármuni þurfti til viðbótar? Í annan stað spyr ég líka, af því ég náði ekki að fletta því upp: Er þetta fé sem hér er lagt til til að flýta framkvæmdinni nauðsynlegt til að hægt sé að uppfylla ákvæði Schengen-samkomulagsins? Var það eitthvað sem við sáum heldur ekki fyrir? Hefur dagsetningum verið breytt í þeim efnum nýverið? Hefur það alveg farið fram hjá mér? Í framhaldi af þessum tveimur spurningum vil ég einnig spyrja: Hvað kallar í raun á þessa fjármuni til viðbótar í miðri þenslunni, mitt í neyslunni? Ég held að flestir hafi verið sammála um að draga úr framkvæmdum á suðvesturhorninu. Menn stöðvuðu hér framkvæmdir við hliðina á þinghúsinu sem að vísu var umdeilanlegt en nóg um það. Á það sama ekki við suður í Leifsstöð? Ég spyr: Er raunveruleg þörf? Mun allt fara á annan endann, bæði Schengen-samkomulagið og framkvæmdin í heild þótt hægar verði farið í sakir? Þessu vildi ég gjarnan fá svör við. Kannski er það eingöngu á færi hæstv. utanrrh. að svara því en ég held að hann sé ekki viðstaddur þessa umræðu. Herra forseti. Í þessu samhengi er fróðlegt að lesa brtt. hér á lokasprettinum. Þær segja sumpart býsna margt um áherslur þessarar ríkisstjórnar. Hvar er verið að lækka framlög? Hvar eru mínusarnir í þessum tillögum? Jú, þeir eru í Lánasjóði ísl. námsmanna. Þeir eru í vaxtabótum. Þá svara menn þessu hefðbundna: Það er nú bara vegna þess að tekjur fólks hafa hækkað svo mikið í góðærinu að fólk er komið upp fyrir þessi viðmið. Þá spyr ég á móti: Er raunverulegur vilji til þess, til að mynda í vaxtabótakerfinu, að styðja húsbyggjendur sem sannarlega þrengir mjög að vegna þess að skuldir heimilanna hafa aukist ógnarlega í þessu mesta góðæri sögunnar? Ég bendi einnig á að eftir höfðinu dansa limirnir. Fólk heima í stofu spyr vitanlega: Af hverju má ég ekki taka lán eins og ríkissjóður? Af hverju má ég ekki verja mínum peningum til neyslu eins og allir aðrir? Þar eru að verki þessi margfeldisáhrif, þessi keðjuverkun. Ég spyr: Hvað er það sem kemur í veg fyrir það að menn hækki viðmið vaxtabóta og haldi inni þeim fjármunum sem ráð var fyrir gert í upphaflegu frv. en lækki ekki það framlag því að nóg er nú samt? Það kemur satt að segja á óvart að svipuð lækkun skuli ekki sjást á barnabótunum því að þetta viðlag hefur verið sungið allt haustið af hálfu þingmeirihlutans og hæstv. ríkisstjórnar. Þessa tvo þætti dreg ég fram til að sýna að í þenslufrumvarpinu finna menn matarholurnar í því að lækka framlög til lánasjóðsins og lækka framlög til vaxtabóta. Ef þetta segir ekki meira en mörg orð þá veit ég ekki hvað. Herra forseti. Þetta er auðvitað þenslufrumvarp og ekki um annað að ræða. Menn hafa minnst á það hér að í meðförum fjárln. hafa orðið gífurlegar hækkanir. Ég vil hins vegar leiðrétta mig og minna á að það er ekki við meiri hluta fjárln. einn að sakast. Því miður er það þannig að fjárln. fær fyrirmæli frá ríkisstjórn, það eru gerðar samþykktir í ríkisstjórn um hitt og annað og þingmeirihlutinn verður að una við það. Því er úr vöndu að ráða fyrir meiri hluta fjárln. þegar þannig er í pottinn búið. Við höfum haft góða möguleika á að ná hér umtalsverðum árangri sem við gætum byggt á til lengri tíma. Við hefðum getað náð hér viðspyrnu til þess að bregðast við því sem óhjákvæmilega verður í náinni framtíð eða síðar að þrengja muni að á nýjan leik. En við höfum ekki nýtt þennan tíma vel. Umliðin fjögur, fimm ár hafa ekki verið nýtt vel. Enn á ný er þessi ríkisstjórn Davíðs Oddssonar á sama bruninu. Er á meðan er, þetta bjargast í augnablikinu, skítt með framtíðina.

Herra forseti. Hv. þm. beindi til mín örfáum atriðum í ræðu sinni. Í fyrsta lagi hvort nokkrar líkur væru til að áform um niðurgreiðslur skulda gengju frekar fram á næsta ári vegna viðskiptahallans. Ég deili vissulega með honum áhyggjum af viðskiptahallanum. Hins vegar má geta þess að við höfum gripið til aðgerða, við höfum ákveðið að fresta nokkrum framkvæmdum. Við höfum gripið til þess ráðs að selja hlutabréf í ríkisbönkunum sem mun væntanlega ná inn peningum. Það hefur verið gripið til vaxtahækkana þó að árangur af þeim sé takmarkaður enn sem komið er. Ég vona sannarlega að okkur takist að ná markmiðum okkar í þessu á næsta ári. En að mínu mati þurfum við að fara blandaða leið þar til úr þenslunni dregur og leggja eitthvað af þessu fé á reikning í Seðlabankanum. Hv. þm. kom einnig inn á margumtalaðar verklagsreglur í heilbrigðiskerfinu. Ég vil segja það eitt um það að í ítarlegu nál. var greint frá áformum fjárln. í því máli. Fjárveitingarnar verða ekki felldar niður nema með fjáraukalögum sem kemur auðvitað til meðferðar Alþingis, ef til þess kæmi en ég vona að ekki þurfi að koma til. Það er ætlast til að gerðir verði samningar við heilbrigðisstofnanir um umfang og þjónustu. Ég á ekki von á öðru en að þeir samningar takist og ekki þurfi að koma til þess að þessar fjárveitingar verði felldar niður. Ég efast ekkert um að forstöðumenn stofnana hafa fullan vilja til þess.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Kristjánssyni svör hans. Þau voru ærleg eins og venja er til. Hann staðfesti í einu og öllu það sem ég sagði áðan. Þetta er auðvitað ákaflega þvinguð staða sem ríkissjóður er í hvað viðskiptahallann varðar og afleiðingar þess, þ.e. að gjaldeyrir er af skornum skammti. Hann sagði að gripið hefði verið til ráðstafana. Vissulega var gripið til ráðstafana en þær hafa ekki dugað. Þvert á móti, eins og fram hefur komið á síðustu þremur mánuðum ársins, hefur spá um niðurstöðutölu upp á 28 milljarða farið í 38 milljarða. Það eru engar smástærðir sem við erum að tala um hér. Hv. þm. segir að sala banka dragi vonandi eitthvað úr þenslu. Ég hef áhyggjur af því að það geti haft þveröfug áhrif, því miður, og stór hluti þeirra sem kaupa þessi bréf taki þá fjármuni að láni. Hvað þá? Hv. þm. sagði að ein leiðin væri sú sem lagt er til í fjáraukalögum sem samþykkt voru hér í dag um að frysta tiltekinn hluta í Seðlabanka Íslands. Það er ein leið en það er ákaflega þvinguð niðurstaða og þvinguð aðgerð. Þeir peningar munu ekki renta sig á einn eða neinn hátt. Herra forseti, það er alveg hárrétt sem ...

Eru ekki borgaðir vextir?

Hvað sagði hæstv. ráðherra?

Það eru borgaðir vextir í Seðlabankanum.

Jú, en þessir peningar renta sig auðvitað ekki í þjóðfélaginu. Kjarni málins er að þessir peningar fara ekki til þess sem til stóð, að greiða niður skuldir innan lands eða utan lands. Það er bara kjarni málsins, hæstv. fjmrh. Ég skil ósköp vel að ráðherrann sé sár og súr með niðurstöðuna. Þetta er veruleiki málsins. En ég er hér að svara hv. þm. Jóni Kristjánssyni. Ég skildi hann þannig að þess væri varla að vænta hér á þessu haustþingi að menn tækju af skarið varðandi verklagsreglur og vinnureglur.

Herra forseti. Um tvennt vildi ég geta í síðara andsvari mínu. Varðandi umræðuna um þensluna þá er 16,7 milljarða kr. afgangur á fjárlögum skilaboð út í þjóðfélagið. Ég verð að leiðrétta það og mér finnst ómaklegt að segja að fjárln. hafi í vinnu sinni við fjárlagafrv. ausið út fé. Hækkunartillögur fjárln. eru um 3 milljarðar kr. af 190 milljarða kr. útgjöldum. Þetta er í prósentvís innan við það sem verðbólguforsendur fjárlaga eru. Það er því alrangt að hér hafi verið ausið fé í allar áttir eins og manni skilst af ræðum hv. stjórnarandstæðinga. Þessi afgangur af fjárlögum er auðvitað ákveðin skilaboð. Hv. þm. beindi til mín spurningu um Leifsstöð. Ég hygg að tillögur um Leifsstöð í þessu frv. stafi af því að umferð um stöðina er gífurlega mikil og fer sívaxandi. Það þarf ekkert að lýsa því fyrir hv. þm. sem fara þar stundum í gegn hvers konar örtröð þar er orðin. Það er full þörf á því að ráða þar bót á. Ég held að skilningur hafi verið á því og þess vegna líti þessar tillögur svona út gagnvart þessu fyrirtæki á Suðurnesjum.

Herra forseti. Einmitt þessi skilaboð til þjóðfélagsins eru lykilatriði. Ég kom mjög rækilega inn á það í ræðu minni. Þau hafa augljóslega ekki virkað. Hér kemur hæstv. fjmrh. með fjárlagafrv. í byrjun október með þjóðhagsspá upp á x. Niðurstaðan á síðustu mánuðum ársins er sú sem ég lýsti áðan. Hér er allt á bullandi ferð og viðskiptahallinn aldrei meiri. Ég hef áhyggjur af því. Maður spyr sjálfan sig: Eru þau skilaboðin úr þessum sal nú nokkrum dögum fyrir jól eitthvað bitastæðari en á haustdögum? Er einhver ástæða til að þjóðinni finnist þau skýrari en þegar hæstv. ráðherra kom með pappíra sína og bókina sína? Ég hef miklar efasemdir um það og áhyggjur af því. Ég er að koma því á framfæri. Hvað varðar Leifsstöðina þá hef ég fyrst og síðast uppi varnaðarorð. Það rifjast upp fyrir mér að sömu stjórnmálaflokkar voru í ríkisstjórn 1986 ef ég man rétt og stóðu að byggingu Leifsstöðvarinnar á sínum tíma. Það þurfti mikinn hraða, umsnúning og mikil læti til að ljúka því fyrir kosningarnar 1987. Það fór allt úr böndunum. Þess vegna hringja hjá mér viðvörunarbjöllur þegar ég sé að hraða á framkvæmdinni alveg sérstaklega og þarf flýtifé til að ljúka þessu og hinu fyrir tiltekinn tíma. Þess vegna spurði ég einfaldlega að því hvort Schengen-samningurinn eða eitthvað annað gerði það að verkum að það þetta viðbótarfé þarf til að flýta framkvæmdinni. Það voru áhyggjur mínar fyrst og síðast. Um framkvæmdina sem slíka held ég að ekki séu stórar deilur, a.m.k. ekki milli Samfylkingar og ríkisstjórnarinnar. Við teljum nauðsyn á þessu vegna þess að stöðin er sem stendur of lítil. Við erum hlynnt Schengen-samkomulaginu og viljum tengjast Evrópu betur en verið hefur. Að lokum, herra forseti. Fjárln. og meiri hluti hennar hefur gert sitt besta. Ég var að segja hér áðan að frá haustdögum þegar saman eru lögð fjárlögin, 1., 2. og 3. umr. og fjáraukalögin, 1., 2., og 3. umr. þá hefur fé streymt í allar áttir. Því er nú verr og miður.

Herra forseti. Það er afskaplega fróðlegt að sitja í hv. fjárln. þar sem ég hef setið frá síðustu kosningum. Það er lærdómsríkt og menn skilja miklu betur en áður gangvirki ríkisfjármálanna og ríkisins. Þegar ég segi það hafa verið lærdómsríkt þá er það ekki síst vegna þess að margir ágætir þingmenn meiri hlutans hafa opnað augu mín fyrir hvers kyns misfellum í rekstri ríkisins. Ég held ég halli ekki á neinn né lofi um of þegar ég segi að sér í lagi hef ég oft hrifist af málflutningi hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar. Ég tel að hann hafi ákaflega skarpa sýn á ríkisfjármálin, það gangvirki og þau lögmál sem þar eru í gangi. Ég held að að öðrum ólöstuðum hafi ég af engum lært eins mikið síðustu árin og af hv. þm. um hagfræði og efnahagsmál ríkisins. Eitt af því sem ég hef lært er að maður á að taka mark á þessum hv. þm. Það má eiginlega segja að það hafi verið hann en ekki við í minni hluta fjárln. sem settum punkt aftan við allt okkar starf í sex hundruð sumur þessa árs. Ég fagna því að hann kom upp hér áðan og tók efnislega undir öll þau aðvörunarorð sem við höfum flutt. Við höfum gert það í ræðum okkar og í einum fjórum nál. þar sem við höfum reynt að brjóta til mergjar þá þróun sem í gangi er í ríkisfjármálunum. Hv. þm. hefur séð ástæðu til þess, til að mynda í umræðum um fjáraukalög, að lýsa því yfir að hann væri sammála greiningu okkar á hinum undirliggjandi vanda. Síðan sagði hv. þm. fyrr í dag að hann væri sammála þeim aðvörunarorðum sem fælust í álitum okkar og ræðum. Hv. þm. tók það síðan fram að hann væri það í einu og öllu. Jafnframt bætti hann því við að því miður teldi hann að ekki hefði tekist að grafast fyrir rætur þess vanda sem núna er í ríkisfjármálunum. Ég er viss um að hv. þm. leiðréttir mig ef ég fer hér með rangt mál. Staðreyndin er sú að ég er hv. þm. að mestum hluta sammála um það sem er að gerast í ríkisfjármálunum. Ég held að hv. þm. meiri hlutans hafi allir, alveg eins og við í minni hlutanum, reynt að vinna starf sitt af kostgæfni. Þeim eru hins vegar reistar skorður. Þær skorður sjáum við t.d. standa tiginmannlegar við vatnsbaukinn í gluggakistunni núna og auðvitað eru aðrir hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar skorðurnar við því að vilji hv. þm., meiri hlutans, fái að flæða fram frjáls og óspilltur. Ég skil það, herra forseti, að þeir eru í fjárln. til að fylgja ákveðinni pólitískri stefnu samsteypustjórnar tveggja flokka. Þeir verða þess vegna að fylgja því sem hæstv. ríkisstjórn vill hverju sinni. Að þessu leyti eru þeir brenndir sama marki og flestir ef ekki allir meiri hlutar sem á undan þeim hafa verið. Ég hugsa að þegar sá tími rennur upp að ég kunni e.t.v. að vera í meiri hluta þá þurfi ég að etja kappi við sömu tröll. Ég held hins vegar, herra forseti, að það væri ákaflega æskilegt ef fjárln. gæti í ríkari mæli unnið störf sín sjálfstætt, tekið minna tillit til sitjandi ríkisstjórnar hverju sinni og farið meira eftir samvisku sinni og þeim ráðleggingum sem hún fær hverju sinni. Ég held t.d. að það hefði verið ákaflega þarft fyrir fjármál ríkisins og þar með borgarinnar ef hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefði beitt sér meira fyrir þeim skoðunum sem hann hefur látið uppi í fjárln. og líka hér í umræðum í salnum. Hv. þm. er einn af lykilmönnum þess flokks sem fer með fjármálin í ríkisstjórninni. Hann er ákaflega sterkur talsmaður þegar hann beitir sér og ég sakna þess að sjá hann ekki eins og brimbrjót gagnvart því sem mér finnst stundum vera eyðslustefna sem langoftast mætti kalla aðhaldsleysi hjá hæstv. fjmrh. og kollegum hans í ríkisstjórninni. Mér finnst einnig merkilegt, herra forseti, að sjá og heyra þann mun sem birtist á milli manna, þ.e. annars vegar milli manna sem sitja hér í meiri hluta fjárln. og hins vegar þeirra sem sitja í ríkisstjórninni, einnig milli hæstv. ráðherra annars og sérfræðinga úti í bæ. Hv. þm. Jón Kristjánsson hefur mátt sitja undir því af hálfu okkar stjórnarandstæðinga, sem e.t.v. er óvenjulegt í þessum sölum, að við höfum gagnrýnt hann, sem talsmann og forustumann ríkisstjórnarinnar hér í salnum í fjármálum, fyrir að sýna of lítið aðhald og eyða og spenna um of. Eðlilega hefur hv. þm. mómælt þessu harkalega og síðast í ræðu sem hann hélt í andsvari við ræðu hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar. Þá mótmælti hann því að hér væru menn að eyða og sólunda eða spenna um of. Ég man ekki hvernig hv. þm. orðaði það. Nú er það hins vegar svo að hæstv. forsrh. er annarrar skoðunar. Hann er þeirrar skoðunar að menn hafi hugsanlega eytt um of. Ég vísa í því efni, herra forseti, af því að ég tel hæstv. forsrh. afskaplegan trúverðugan dómara í þessu máli, í viðtal sem við hann er í Morgunblaðinu í dag. Hæstv. forsrh. tekur svo til orða um verk þeirra félaganna, tvímenninganna hv. þm. Jóns Kristjánssonar og Einars Odds Kristjánssonar, og ég vitna beint í viðtalið, með leyfi forseta: ,,Hins vegar eru menn að gera sér glaðan dag, kannski dálítið umfram það sem skynsamlegt er.`` Ég hygg að hinn orðvari hæstv. forsrh. hafi þarna rekið sinn hamar rétt í skallann á naglanum og naglann á kaf. Hann er að segja, herra forseti, að forustumenn ríkisstjórnarinnar í hv. fjárln. hafi verið svona á pínulitlu eyðslufylleríi. Þeir voru að gera sér svolítinn dagamun, strákarnir, af því að það var bjart fram undan og heiðríkja víðar en bara í brosi hrekkjusvínanna. Herra forseti. Hæstv. forsrh. er þeirrar skoðunar að þessir ágætu herramenn sem núna sitja í salnum og hlýða á mitt mál hefðu e.t.v. mátt stíga fastar á bremsuna. Hæstv. forsrh. er í liði með þessum ágætu mönnum og bakkar þá upp af dæmafárri óbilgirni alveg eins og þeir hann. Ef hann kemur hins vegar fram og segir opinberlega, daginn sem við erum að ræða fjárlögin við 3. umr. og enn aukin útgjöld og kallar það svo að menn hafi verið að gera sér dálítinn dagamun, e.t.v. umfram það sem efni voru til, hvað þýðir það, herra forseti? Það þýðir auðvitað ef menn brjóta þetta til mergjar að meiri hluti hv. fjárln. hefur verið að eyða meiru en góðu hófi gegnir. Það er dómur hæstv. forsrh. sem ég tek undir. Hæstv. fjmrh. hefur að vísu ekkert talað í dag svo ég hafi heyrt til en ég hef hins vegar lesið svipbrigði hans og heyrt hann kalla fram í. Það blasir við af því sem hann hefur látið frá sér fara um stöðu ríkisfjármála að hann er giska glaður með þau. Hvernig getur hæstv. fjmrh. verið annað en glaður þegar menn skila metafgangi? Það eru 16--17 milljarðar í tekjuafgang. Auðvitað hljóta menn að gleðjast yfir því. Hins vegar er engin ástæða til þess að halda því fram að ekki þurfi að grípa til sterkari viðbragða. Auðvitað þarf það, herra forseti. Staðreyndin er sú að þessi gríðarlegi tekjuafgangur stafar af því að það er mikill og vaxandi viðskiptahalli heldur honum uppi. Hann hefur að vísu smitað svo frá sér að hv. þm. hafa að dómi hæstv. forsrh. talið sig hafa ráð á því að gera sér eilítinn dagamun þó aðrir sérfræðingar séu annarrar skoðunar. Einn þeirra situr hér í salnum, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, sem hefur sagt það í dag að með einhverjum hætti þurfi að grípa til aðgerða. En hann er ekki eini maðurinn sem hefur sagt það, herra forseti. Í viðtali sem birtist á sömu síðu í Morgunblaðinu og viðtalið við hæstv. forsrh. segir forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, Þórður Friðjónsson, að óhjákvæmilegt sé að grípa til einhvers konar viðbragða af hálfu stjórnvalda. Hæstv. forsrh. segir á sömu síðu, þegar hann fer í nokkrum orðum yfir stöðu ríkisfjármála og efnahagsstjórnunarinnar og talar út frá þjóðhagsspánni, að í meginatriðum sé spáin hin sama og menn höfðu gert ráð fyrir þó ákveðin frávik séu. Þessi ákveðnu frávik sem hæstv. forsrh. á við er auðvitað viðskiptahallinn. Hins vegar er hvergi að finna í máli hæstv. ráðherra í umræddu viðtali í Morgunblaðinu að grípa þurfi til sérstakra ráðstafana. Hæstv. forsrh. hefur í raun aðeins ein aðvörunarorð um framtíðina og þau eru ákaflega gild. Hann segir að í kjarasamningum þurfi menn að gæta hófs. Guð láti gott á vita, allir geta undir það tekið. En eins og ég mun víkja að síðar í ræðu minni þá eru hæstv. forsrh. og hæstv. ráðherrar almennt síðustu mennirnir sem ættu að tala svona. Ef einhverjir hafa kastað sprengju inn í þá samninga sem fara af stað á næsta ári þá er það auðvitað ríkisstjórnin. Herra forseti. Hæstv. forsrh. er sem sagt ekki þeirrar skoðunar að eitthvað sérstakt þurfi að gera. Honum finnst staðan alls ekki vera alvarleg í þessu viðtali í Morgunblaðinu í dag. En hvað segir Þórður Friðjónsson, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar? Hann segir að niðurstaða hinnar nýju þjóðhagsáætlunar sé alvarleg og kalli á viðbrögð af hálfu stjórnvalda. Herra forseti. Það er rétt að fram komi að þessi viðhorf Þórðar Friðjónssonar, forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar, komu fram í dag þegar fyrir lá hvernig fjárlög mundu liggja fyrir í endanlegri mynd ef samþykkt verða samkvæmt tillögu fjárln. og hæstv. fjmrh. Hann veit þegar hann segir þessi orð hver afgangurinn mun verða. Hann segir eigi að síður að þrátt fyrir það kalli þessi staða á viðbrögð af hálfu stjórnvalda. Þórður Friðjónsson sagði líka að það væri mjög alvarlegt hversu viðskiptahallinn væri að aukast mikið. Hann bætir um betur, herra forseti, og með leyfi forseta, þá sagði hann jafnframt: ,,Það þýðir einhvers konar samdráttaraðgerðir, sé litið til ríkisfjármála.`` Ég verð að spyrja hæstv. fjmrh., sem hefur ekki tekið til máls í dag en á eftir að halda sína ræðu: Er hann sammála því sem Þórður Friðjónsson, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, segir, í fyrsta lagi að niðurstöður hinnar nýju þjóðhagsáætlunar séu alvarlegar og í öðru lagi að hún kalli á viðbrögð af hálfu stjórnvalda? Og í þriðja lagi, herra forseti, ef hæstv. fjmrh. er sammála forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar, hvers konar viðbrögð telur hann þá rétt að grípa til? Það dugar ekki, herra forseti, að koma hingað og tala um að mikill afgangur sé á fjárlögum vegna þess að forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar vissi það þegar hann mælti þessi orð og hann var að kalla eftir öðrum og alvarlegri viðbrögðum. En ef ég dæmi af orðum hv. þm. Jóns Kristjánssonar og þeirra sem hér hafa talað af hálfu stjórnarliðsins í dag, þá í besta falli gera menn eins og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sér grein fyrir að staðan er að versna og er orðin alvarleg, en menn hafa ekki neinar sérstakar áætlanir á takteinum. Spurningin er hvort það verður, eins og mér heyrist á andsvörum hv. þm. stjórnarliða, að vera hlutskipti stjórnarandstöðunnar í þessu efni að koma með tillögur. Mér þykir það bera vott um talsverða uppgjöf af hálfu stjórnarliða. Það eina sem þeir hafa gert andspænis þessum aðfinnsluorðum okkar er að spyrja eftir niðurskurðartillögum okkar. Ég get þess að vísu, herra forseti, eins og þegar hefur komið fram hjá tveimur talsmönnum Samfylkingarinnar í dag og á eftir að koma fram síðar, að þær tillögur sem verið er að dreifa eða verður dreift hér á næstunni af okkar hálfu, gera miklu meira en að þekja þær lítils háttar útgjaldatillögur sem við erum með. Þetta skiptir sem sagt meginmáli í dag, herra forseti. Fyrir liggur ný þjóðhagsspá og hún er allt öðruvísi og miklu verri en menn gerðu ráð fyrir. Ég vek líka athygli á því, herra forseti, að ég og hæstv. fjmrh. höfum stundum átt orðastað saman um þróun þjóðarhags á þessu ári. Fyrir kosningar lenti okkur nokkrum sinnum saman. Ég benti á það sem ég taldi þá vera alveg ljósa staðreynd að viðskiptahallinn færi ekki minnkandi heldur mundi hann þvert á móti aukast. Hæstv. fjmrh. var allt annarrar skoðunar fyrir kosningar, en það verð ég að segja honum til tekna að hann var sömu skoðunar eftir kosningar og sagði hér á sumarþinginu að viðskiptahallinn mundi ekki aukast, eins og ég hélt fram, heldur minnka. Þegar kom fram í október sagði hæstv. fjmrh. líka að viðskiptahallinn mundi minnka og taldi þetta bera vott um það að ég hefði lítið vit á þessum málum. En eins og fram hefur komið af hálfu forustu ríkisstjórnarinnar þá telur hún að ég eigi að halda mig við það sem ég hafi vit á, sem eru ákveðin hreistruð kykvendi sem sigla undirdjúpin, en láta vera að tjá mig um þessi mál. Nú hefur hins vegar komið í ljós, herra forseti, að það voru hæstv. forsrh. og fjmrh. sem höfðu rangt fyrir sér í þessu efni, en sá sem hafði rétt fyrir sér í þessari deilu stendur hér. Það má e.t.v. líka halda því fram, herra forseti, að ég hafi að hluta til haft rangt fyrir mér vegna þess að ég gerði mér enga grein fyrir því að viðskiptahallinn mundi sigla svona alvarlega fram úr því sem spáð var. Nú blasir sem sagt við að áætlað er að hann verði 38 milljarðar á þessu ári og því er spáð að hann verði svipaður á næsta ári. Og þó er ekki lengra síðan en í október sem hæstv. ríkisstjórn, gott ef ekki sjálfur hæstv. fjmrh., lét það frá sér fara að þá væri líklegt að hann yrði 29 milljarðar. Aukningin, herra forseti, er 30% og þetta er síðan í október. Þetta finnst mér ekki bera vott um góða spádómsgáfu. En það skiptir minnstu máli, herra forseti. Það sem skiptir máli er að stjórnarandstaðan er búin að benda á þessa þróun allar götur frá því í apríl/maí á þessu ári og hæstv. ríkisstjórn hefur jafnan andæft þessu. Nú blasir það við að hæstv. ríkisstjórn hafði rangt fyrir sér. Það skiptir máli að menn nemi stundum staðar, staldri við og fari yfir stöðuna. Það hefði hæstv. ráðherra átt að gera ásamt meiri hluta fjárln. núna fyrir nokkrum dögum þegar þessi uggvænlega þróun varðandi viðskiptahallann var staðfest af Seðlabankanum 9. desember, en sama dag kom það líka fram af hálfu Hagstofunnar að verðbólgan væri enn að aukast. Fyrir nokkrum dögum birti hún niðurstöður sínar sem sýndu að verðbólgan síðustu 12 mánuði er í 5,5%, 5,6%. Á sama tíma hefur hún verið 1,3--1,7% í þeim löndum sem við berum okkur jafnan saman við. Þórður Friðjónsson, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, segir skýrt í áliti sínu að það skipti ákaflega miklu máli að verðbólgan hér á landi verði ekki á næstu missirum langt yfir því sem gerist hjá þeim löndum sem við erum að keppa við. Það liggur sem sagt ljóst fyrir, herra forseti, að verðbólgan er ekki að minnka þvert ofan í það sem hæstv. ráðherrar héldu fram fyrir einum, tveimur mánuðum, heldur er hún aftur að aukast og allt bendir til þess að á næsta ári verði hún 4,5%. Þetta er ég viss um að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson er mér sammála um og er aðsteðjandi vá. Spurningin er með hvaða hætti við förum í það að bjarga þessu ástandi. Það er eðlilegt að við þessar aðstæður og á þessum tímapunkti spyrji stjórnarandstaðan hæstv. fjmrh. og þá sem fara fyrir ríkisstjórninni innan fjárln. hvernig eigi að bregðast við þessari stöðu. Ég spyr sérstaklega hv. þm. Einar Odd Kristjánsson að þessu. Hvers vegna? Vegna þess að hann er sá sem hefur helst gengið fram fyrir skjöldu og sýnt það með ræðum sínum í þessum sal að hann skilur þetta ástand og þessa þróun betur en aðrir. Hann ber líka meiri ábyrgð vegna þess að hann er forustumaður Sjálfstfl. sem fer með fjármálin í ríkisstjórninni innan fjárln. Mér þætti þess vegna ákaflega gaman, herra forseti, að heyra hv. þm. Einar Odd Kristjánsson útfæra skoðanir sínar á þessu máli í ítarlegri ræðu eins og ég veit að hann á eftir að flytja hérna þegar gengið er fram yfir hálfsjö í kvöld, herra forseti. Herra forseti. Við höfum í umræðum hér rætt mikið vanda heilbrigðiskerfisins. Og ég get ekki annað en mótmælt því þegar hv. þm. Jón Kristjánsson vill einskorða þá umræðu við fjáraukalögin, en það mátti skilja á honum í dag í andsvari við mig að þetta væri óþörf umræða vegna þess að við hefðum í rauninni verið búin að ræða þetta við umræðuna sem fór fram um frv. ríkisstjórnarinnar til fjáraukalaga. En það er auðvitað ekki svo. Þetta er stórt og mikið vandamál og þetta er e.t.v. helsta vandamálið sem hægt er að greina í sjálfum ríkisrekstrinum. Útgjöld heilbrigðisgeirans eru ekki bara að vaxa vegna þess að mjög miklar launahækkanir hafa orðið. Í þeirri rannsókn sem hv. fjárln. hefur gert á stöðu þessa málaflokks kemur líka fram að önnur útgjöld eru að vaxa ansi mikið. Ég vek athygli á því að sú fjárþörf sem kom fram innan þessa málaflokks við úttekt Ríkisendurskoðunar sýndi að þriðjungurinn stafaði af aukningu útgjalda á rekstrargjöldum sem ekki tengist launum. Og maður veltir fyrir sér hvort hægt sé að sjá einhver merki þess í fjárlagafrv. að ríkisstjórnin og þeir sem halda um hina fjárhagslegu tauma séu á einhvern hátt að reyna að stemma stigu við þeim vexti. Svo er alls ekki, herra forseti, ég sé enga viðleitni til þess. Við höfum áður farið yfir annan sérstakan málaflokk sem er mjög áberandi innan heilbrigðisgeirans sakir þess hversu ört hann er að vaxa um þessar mundir, en það eru lyfjaútgjöld. Hæstv. heilbrrh. sem hér er stödd við umræðuna hefur greint frá því að þarna sé við ramman reip að draga, stöðugt séu að koma á markaðinn ný lyf og ákaflega útgjaldafrek. Þetta er staðreynd sem við stöndum frammi fyrir og þá er spurningin hvernig í ósköpunum við reynum að taka á þessu. Innan heilbrigðisgeirans hafa menn reynt að fara þá leið að setja upp forgangsröðun. Ég held að nýlokið hafi störfum nefnd sem fjallaði um hvernig ætti að forgangsraða innan heilbrigðiskerfisins. Við þurfum e.t.v. að beita svipuðum vinnubrögðum við einstaka málaflokka innan geirans. Ef við tökum til að mynda lyfjaútgjöldin, þá held ég að óhjákvæmilegt sé að sérstakt átak verði gert til að kanna þann málaflokk. Í forsendum fjárlagafrv. kemur fram að gert er ráð fyrir 12% vexti milli ára og þetta er byggt á þróun hér og líkast til erlendis líka. Það hefur einnig komið fram að hæstv. heilbrrh. og fjmrh. lögðu til á síðasta ári að þessi útgjaldaliður yrði takmarkaður með þeim hætti að milli 1998 og 1999 mundu sparast 300 millj. kr. Við vitum öll hvernig þeirri glímu lauk. Henni lauk með því að eftir því sem árinu vatt fram voru stöðugt að berast upplýsingar um aukin útgjöld til þessa málaflokks. Þegar við hófum okkar vinnu höfðu útgjöldin aukist um 300 millj. og þegar fjárln. var um miðbik vinnunnar voru þau komin upp í 500 millj. og ég held að útgjöld málaflokksins sem áttu að lækka um 300 millj. hafi aukist um 700 millj. Og miðað við þá 12% verðhækkunarforsendu á þessari dýru vöru sem er að finna í fjárlagafrv. bendir náttúrlega allt til þess að ef ekkert verður að gert verði þetta komið í 5 milljarða á næsta ári. Ég gef lítið, herra forseti, fyrir þær örfáu línur í fjárlagafrv. þar sem sett er fram sú hógværa ósk af hálfu okkar allra og ríkisstjórnarinnar og meiri hluta og minni hluta fjárln. að þessi málaflokkur verði skorinn um 1.000 millj. Hvers vegna skyldi okkur takast að skera hann um 1.000 millj. þegar okkur tókst ekki að skera hann um 300 millj. í fyrra? Sá kostur er vissulega uppi að hæstv. heilbrrh., eða eftir atvikum fjmrh., hafi einhvers konar áætlanir sem kynnu að duga miklu betur en í fyrra. Ef svo er þá hafa þessir hæstv. ráðherrar eða forustumenn flokka þeirra í meiri hluta fjárln. ekki, þrátt fyrir að vera þráspurðir um það, getað lagt fram slíkar áætlanir. Þarna tel ég, herra forseti, að sé ein af mikilvægum forsendum frv. að því er varðar heilbrigðismálin sem mun alls ekki standast. Ég tel að hætta sé á því að í þessum tiltekna geira muni útgjöld ríkisins fara nokkur hundruð millj. og e.t.v. milljarð fram úr áætlunum vegna þess að menn hafa ekki enn þá sett fram ítarlega útfærslu á því hvernig á að ná þessum sparnaði. Ég verð að spyrja hæstv. fjmrh.: Er einhver vinna í gangi af hálfu fjmrn. og heilbrrn. sem miðar að því að draga úr slíkum útgjöldum? Ef hæstv. fjmrh. undrast af hverju ég spyr hann en vísa þessu ekki eingöngu til kollega hans í heilbrrn., þá rifja ég það upp að þegar ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. var við völd milli 1991 og 1995 og átti í ákaflega miklu basli með einmitt þennan málaflokk, var sett upp samvinna milli þeirra tveggja flokka, sem fóru með þau ráðuneyti, til þess að reyna að koma taum á þensluna í þeim málaflokki, þ.e. lyfjum. Það sem einkenndi aukningu útgjalda í heilbrigðisgeiranum voru hins vegar samningar sem voru gerðir. Kjarasamningar við lækna og hjúkrunarfræðinga leiddu til þess að útgjaldaþenslan varð miklu meiri en menn gerðu ráð fyrir í upphafi og raunar meiri en nokkurn óraði fyrir. Ég tel það gagnrýnivert að það mál hafi farið með slíkum hætti. Það kom ítarlega fram, bæði af hálfu Ríkisendurskoðunar og líka fulltrúa fjmrn. við samræður innan fjárln., að gert hafði verið ráð fyrir tilteknum útgjöldum til þessa sem námu einum milljarði, en þegar upp var staðið urðu útgjöldin margfalt meiri. Ég hlýt að spyrja hæstv. fjmrh.: Var ekkert eftirlit með útgjaldaþenslunni í tengslum við þetta? Hæstv. heilbrrh., eins og ég hef rakið í þessari umræðu, greindi frá því í fjárln. að henni hefði orðið ljóst um miðjan maí að yfir 100 stofnanir stefndu þá rækilega fram úr fjárlögum og hún sagði heilbrrn. hafa gert hæstv. fjmrh. viðvart. Ég verð því að ganga eftir því gagnvart hæstv. fjmrh. hvernig hann brást við því þegar hann fékk slíkar upplýsingar frá heilbrrn. Til hvaða aðgerða greip hann? Enn verð ég að nefna það líka, herra forseti, þegar þingmenn í fjárln. gengu nokkuð harkalega eftir því við hæstv. heilbrrh., þegar hún kom til fundar við nefndina, hvernig ráðuneytið hefði haldið á samningamálum innan málaflokksins, þá greindi hæstv. ráðherra frá því að því miður hefði þetta verið ráðuneytinu ofviða. Innan ráðuneytisins hefðu einungis verið fjórir starfsmenn sem hefðu getað tekið á þeim málaflokki, en hún hefði hins vegar brugðist við með þeim hætti að fjmrn. hefði verið gert viðvart um það, eða svo ég noti orðrétt það sem hæstv. ráðherra sagði: ,,ekki væri nægileg kunnátta í samningamálum innan heilbrrn.`` Ég tel að hæstv. heilbrrh. hafi gert rétt í þessu. Hún átti þegar hún stóð frammi fyrir þessari stöðu að láta hæstv. fjmrh. vita af því hvernig málið væri að þróast. Vegna þess að það er innan þess ráðuneytis, fjmrn., sem þekkingin er fyrir hendi, eins og ég veit að hv. þm. Hjálmar Jónsson veit. Þar hafa menn útfært samninga og þar er sérfræðikunnáttan fyrir hendi og þess vegna var rétt hjá hæstv. heilbrrh. að fara þá leið. Ég spyr því hæstv. fjmrh.: Með hvaða hætti brást hann við því þegar hann fékk upplýsingar frá hæstv. heilbrrh. um að það væri ráðuneytinu ofviða að taka þátt í útfærslu kjarasamninga vegna þess að þar væri ekki kunnátta fyrir hendi? Að lokum, herra forseti, áður en ég lýk algerlega við heilbrigðismálin er óhjákvæmilegt að rifja upp að við höfum við 2. umr. og líka við nokkrar umræður um fjáraukalög, rætt ákveðna málsmeðferð af hálfu fjárln. Þetta er í þriðja sinn, að ég hygg, sem fjárln. tekur þátt í því með þessum eða skyldum hætti að hreinsa upp þann slóða sem skapast hefur ófyrirséð innan heilbrrn. Það er ekki auðvelt spor að taka, hvorki fyrir minni hlutann né meiri hlutann. Þess vegna var gengið mjög rækilega eftir því af hálfu minni hlutans hvernig ætti að tryggja að við stæðum ekki aftur í sömu sporum að ári. Það var rætt hér og kemur fram að nokkrum hluta í nefndarálitum meiri hlutans hvernig ætti að setja upp ákveðið kerfi til að koma í veg fyrir að þetta henti aftur. Það var m.a. rætt um ákveðnar viðmiðunarreglur sem fjárveitingar áttu að grundvallast á. Ég hlýt að rifja það upp, herra forseti, að við gengum nokkuð rækilega eftir því við fyrri umræður gagnvart hv. þm. Sjálfstæðisflokksins í fjárlaganefnd að það ætti að tryggja að þessar reglur kæmu fram og héldu. Því var þá lofað af hálfu hv. þm. Hjálmars Jónssonar að þessar reglur kæmu fram fyrir 3. umr. og hægt væri að skoða útfærslu þeirra. Við þingmenn stjórnarandstöðunnar gengum eftir því að þetta yrði kannað rækilega í fjárln. milli 2. og 3. umr. Það hefur ekki gerst, herra forseti. Málið er enn í jafnlausu lofti og áður. Ég hlýt að rifja það upp að hv. þm. Hjálmar Jónsson sagði í ákaflega merkri ræðu, einni af mörgum sem hann hefur haldið um heilbrigðismálin, eftirfarandi þegar ég spurði hann hvar þessar reglur væru, með leyfi forseta: ,,Viðmiðunarreglur sem munu liggja fyrir við 3. umr. fjárlaga``. Ég spyr enn hv. þm. Hjálmar Jónsson, hvar eru þessar viðmiðunarreglur? Hvar eigum við að fá tryggingu fyrir því, herra forseti, að það ástand sem hv. þm. Hjálmar Jónsson hefur nú kallað ýmsum skemmtilegum nöfnum endurtaki sig ekki? Það má ekki gerast aftur að það þurfi að taka eitt tiltekið ráðuneyti vegna framúrkeyrslu á fjárlögum nánast í gjörgæslu eða beita þau eins konar lögreglueftirliti eins og einn hv. þm. orðaði af mikilli orðsnilld í Morgunblaðinu ekki alls fyrir löngu. Herra forseti. Ég hef nú farið í allt of stuttu máli yfir þá þætti sem ég tel nauðsynlegt að við ræðum svolítið betur. Ég er þeirrar skoðunar að of mikil lausatök séu á fjármálum ríkisins. Ég er þeirrar skoðunar að sú mikla velsæld sem ríkir innan fjmrn., þar sem gríðarlegur viðskiptahalli skapar ómældar tekjur, hafi svæft menn á verðinum og gert það að verkum að þar er komið upp ákveðið andvararleysi, herra forseti. Ég hef við fyrri umræður nefnt nokkur dæmi um það og hefði gjarnan viljað að hæstv. fjmrh. hefði svarað þeim spurningum sem ég bar þá fram til hans. Svo var nú ekki, herra forseti. Ég ætla ekki að ergja hæstv. ráðherrann með því að endurtaka það. En ég hlýt samt vegna þess að hv. þm. Jón Kristjánsson, sem illu heilli er nú genginn brottu, nefndi það í umræðunni fyrr í dag, að það þýddi ekki fyrir stjórnarandstöðuna að koma og tala um aðhaldsleysi og lausatök í fjármálum án þess að nefna sérstök dæmi. Í framhaldi af því, herra forseti, vil ég rifja upp að við 1. umr. fjárlaga nefndi ég ein tuttugu dæmi. Ég valdi þrjú sérstaklega úr sem ég ræddi bæði við 2. umr. fjárlaga og 1. og 2. umr. fjáraukalaga og vil þess vegna halda því til haga, herra forseti, að stjórnarandstaðan hefur bent á fjöldann allan af dæmum um það sem hægt er að kalla lausatök. Mestu lausatökin og verstu birtast í því hvernig fjármál heilbrigðisgeirans þróuðust á þessu ári og því síðasta. Ég óttast auðvitað, herra forseti, að sú staða sem við stöndum frammi fyrir núna verði erfiðari fyrir þá sök að ríkisstjórnin stóð ekki vaktina þegar menn voru í útfærslu þeirra samninga sem ég nefndi áðan. Án þess að ég ætli að fara mjög náið út í þau efni, herra forseti, blasir samt við að í greinargerð Ríkisendurskoðunar voru lögð fyrir okkur dæmi um hækkanir mjög fjölmennra hópa frá árunum 1997 og fram á þennan dag. Það er alveg ljóst að þeir hópar sem eiga eftir að semja um kjör sín innan ríkisgeirans, ég nefni t.d. af því við vorum að tala um sjúkrahúsin að sjúkraliðar og ASÍ-hópar, sem tengjast þeim geira, munu að sjálfsögðu bera sig saman við þetta. Ég held líka eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar að það sé heldur umhendis fyrir hæstv. forsrh. að ganga fram á sviðið og biðja menn með vænum orðum að haga sér vel í komandi kjarasamningum þegar horft er til þess að viðmiðin, sem menn munu setja sér í þeim samningum, eru þær tölur sem hæstv. ráðherrar vöktuðu yfir þegar verið var að ganga frá kjarasamningunum innan heilbrigðisgeirans. Þær hækkunartölur, sem menn sáu þar, hljóta að vera á borðinu þegar að menn fara að semja um laun á hinum almenna vinnumarkaði. Þess vegna tel ég, herra forseti, að lausatökin sem við höfum séð á ríkisfjármálunum, muni fyrst koma fram af fullum þunga og birtast með fyllsta þunga þegar menn ganga í þá samninga vegna þess að það er ríkisstjórnin sem hefur gefið fordæmið, herra forseti.

Herra forseti. Hv. þm. kom inn á mörg atriði í ræðu sinni. Það er ekki tóm til að svara þeim öllum í stuttu andsvari en ég mun væntanlega gera það síðar í þessum umræðum. Ég vil eingöngu nefna það sem hann vék að og varðar svokallaðar verklagsreglur að því er varðar eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Það mál hefur verið rætt á vettvangi fjárln. og það hefur komið inn í 2. umr. fjárlaga. Ég vil upplýsa það af minni hálfu að í undirbúningi er í fjmrn. gerð slíkra verklagsreglna sem ég mun leggja fyrir ríkisstjórnina og sem ég mun síðar beita mér fyrir að verði sendar forstöðumönnum og öðrum sem hlut eiga að máli í sérstöku umburðarbréfi og birta. En málið er auðvitað að í lagaákvæðum, sem nú gilda, bæði í lögum um fjárreiður ríkisins og réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, eru alveg skýrar leiðbeiningar um þessi mál. Það sem ég hef hugsað mér að kæmi fram í þessum verklagsreglum væri í fyrsta lagi hlutverk fjmrn., sem er almenns eðlis, hlutverk fagráðuneytanna sem felst að sjálfsögðu í ábyrgð þeirra á undirstofnunum sínum og síðan í þriðja lagi ábyrgð forstöðumanna og annarra sem hafa með höndum og til meðferðar opinbert fjármagn. Það er algjör misskilningur sem kom fram í umræðunni áðan að þetta snúist um að kjöldraga eða hausskera einhverja menn eins og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson orðaði það svo snyrtilega og smekklega. Þetta snýst ekkert um það. Þetta snýst um það að allir sem hafa það ábyrgðarmikla hlutverk með höndum að véla um opinbera fjármuni hafi alveg skýrt fyrir sér hvernig það á að gera, hvað gerist ef heimildir þrýtur, ef fjárheimildir þrýtur og hvernig brugðist verður við slíku. Ég lít á þetta sem sameiginlegt verkefni ríkisstjórnarinnar, forstöðumanna stofnana, Ríkisendurskoðunar og svo að sjálfsögðu þingsins og fjárln. þess.

Herra forseti. Ég þakka skýr svör frá hæstv. fjmrh. um þetta tiltekna atriði. Ég er honum sammála um að í rauninni er óþarfi að skerpa sérstaklega ábyrgð forstöðumanna vegna þess að hún liggur fyrir, sér í lagi með þeim lögum sem sett voru um fjárreiður ríkisins 1997. Ég vek hins vegar eftirtekt á því að okkur var lofað því í fjárln. að útfærðar reglur yrðu settar fram um þetta efni, ekki bara um ábyrgð forstöðumanna stofnana, heldur um hvernig ætti að útfæra samninga og ýmislegt fleira. Við áttum að sjá það fyrir 3. umr. og fá til umræðu í hv. fjárln. Hv. þm. Hjálmar Jónsson lýsti því nánast yfir að málið kæmi varla til 3. umr. nema þetta lægi fyrir. Ég spyr, hvar liggur þetta fyrir? Ég fær ekki betur skilið af svari hæstv. ráðherra en hann hafi kveðið hv. þm. Hjálmar Jónsson í kútinn að þessu leyti og þetta liggi ekki fyrir. Af því að hæstv. ráðherra nefndi að það væri alls ekki fyrirhugað að kjöldraga eða fara með öðrum hætti heldur ósmekklega og óþægilega að forstöðumönnum stofnana verður hann auðvitað að gera sér grein fyrir því að það var ekki stjórnarandstaðan sem hóf máls á því heldur hafa tveir hv. þm. Sjálfstfl. beinlínis sagt að það væri nauðsynlegt að láta menn sæta ábyrgð og ef það þýddi að hún þyrfti að láta einhverja fjúka, þá yrði það gert. Í þessum umræðum voru reyndar af hálfu talsmanna Sjálfstfl. nefndar tölur og talið nauðsynlegt til eftirdæmis að láta fjóra til fimm fjúka. Þetta getur hæstv. ráðherra lesið í þingtíðindum ef hann vill. Að öðru leyti fagna ég því að hæstv. ráðherra er þeirrar skoðunar að setja þurfi skýrar reglur. En ég hafði talið af nál. meiri hlutans og ræðum þeirra að þær reglur sem menn eru að ræða um væru miklu yfirgripsmeiri en þær sem mátti ráða af máli hæstv. ráðherra að séu nú í undirbúningi í ráðuneyti hans.

Herra forseti. Þetta mál snýst alls ekki um að kveða einn eða neinn í kútinn eða að fjmrh. hafi kveðið meiri hluta fjárln. í kútinn í þessu máli. Það er náttúrlega alveg út í hött. Það er eðlilegt að fjmrh. hafi frumkvæði að því að vinna slíkar reglur. Það er í undirbúningi eins og ég hef upplýst og þær munu verða lagðar fyrir ríkisstjórnina. Síðan verða þær kynntar með öðrum hætti og það er hin eðlilega verkaskipting. En ég legg áherslu á að vegna þessara mála sem hér hafa verið að koma upp er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt að hafa um þetta samstarf við Ríkisendurskoðun eins og ég hafði frumkvæði um í haust þegar við heilbrrh. óskuðum eftir sérstakri úttekt á málefnum heilbrigðisstofnananna, sjúkrastofnana. Auðvitað er eðlilegt að Alþingi komi að því máli með sama hætti. En að öðru leyti verður þetta mál að bíða þess að reglurnar verði nánar útfærðar. En þær eru ekki lengra komnar á þessu stigi.

Herra forseti. Það er a.m.k. gott að það liggur fyrir að vinnan er í gangi en henni er langt í frá lokið. Ég get ekki annað, af því ég veit að hæstv. ráðherra á ekki kost á að koma aftur upp í andsvörum, en óskað eftir því að þessar reglur komi líka fyrir þingnefndina sem vélar um þetta. Ég segi þetta vegna þess að í andsvörum sínum nefndi hæstv. ráðherra ekki að þetta mundi koma til skoðunar og umsagnar í fjárln. Ég vek hins vegar eftirtekt þingheims á að það er það sem hv. formaður fjárln. og aðrir talsmenn meiri hlutans í fjárln. hafa ítrekað lofað í þessum sal og hafa ekki gert nokkrar athugasemdir við það þegar við í minni hlutanum höfum sagt að við þurfum að fá að sjá þetta og skoða í fjárln. áður en þessu er hrint í framkvæmd.

Herra forseti. Stjórnarandstaðan hefur tekið undir ýmis varnaðarorð sem hafa komið frá fagmönnum um efnahagsmál, bæði OECD, Þjóðhagsstofnun, Seðlabanka o.s.frv. Hver eru þau vandamál sem um er að ræða? Hví eru menn að vara við? Jú, vandamálið er umframeyðsla þessa þjóðfélags. Umframeyðsla sem kemur náttúrlega fram í viðskiptahalla. Menn eru að vara við þessu. Öfugt við það sem var landlægt á áttunda og níunda áratugnum þegar við áttum líka oft við viðskiptahalla að stríða. Þá var viðskiptahallinn yfirleitt alltaf runninn undan rifjum ríkisvaldsins. Ríkissjóður gat ekki hamið sig, hann var alltaf rekinn með halla. Nú er þetta öfugt. Ríkissjóður er í mjög góðu jafnvægi með mjög mikinn afgang og meiri afgang en nokkurn tímann áður. Það er einkaneyslan í samfélaginu sem drífur upp þennan viðskiptahalla. Það er einkaneyslan. Ráðstafanir voru gerðar af hálfu Seðlabankans í haust til að reyna að draga úr þenslunni í samfélaginu með því að hækka skammtímavexti. Menn vonuðust til þess að þær ráðstafanir dygðu til þess að draga úr þessum viðskiptahalla. Það varð ekki. Vandamálið okkar er það að við höfum verið að reka samfélag sem hefur gengið mjög vel, hagvöxtur hefur verið meiri á Íslandi en í nokkru öðru vestrænu ríki, við höfum verið að ná á milli 5 og 6% hagvexti, kaupmátturinn hefur vaxið meira á Íslandi á undanförnum árum en í nokkru öðru vestrænu ríki. Ef við hefðum sparnaðarstig á Íslandi eins og Norðmenn, ef við hefðum frjálsan sparnað eins og Norðmenn, væri ekkert efnahagsvandamál á Íslandi. En við höfum það ekki, við erum eyðslusöm þjóð. Vegna þessa ber að taka alvarlega viðvaranir þessara efnahagsstofnana. Okkur ber að gera það, það er óumflýjanlegt að gera ráðstafanir í peningamálum til að koma í veg fyrir að þessi viðskiptahalli haldi áfram. Við deilum áhyggjum með stjórnarandstöðunni og öllum þeim sem vara við þessu.

Herra forseti. Enn einu sinni get ég ekki annað en tekið ofan fyrir mennturum mínum í hagstjórnarfræðum. Ég er sammála hv. þm. í hverju einasta orði sem hann sagði áðan, ég er sammála honum um umframeyðsluna í þjóðfélaginu og það óhóf sem ríkir þar. Það eina sem ég sakna, af því að ég hef sagt að enginn maður hafi kennt mér jafnmikið á þessu hausti um hagstjórn og hann, er til hvaða ráða við ættum að grípa núna, herra forseti. Það eina sem ég sakna í ræðu hans, til að ég geti haldið áfram að vera tiltölulega eftirtektarsamur lærisveinn og geti borið fram þau spöku vísdómsorð sem honum hrjóta stundum af vörum í fjárln., er hvað hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson telur að við þurfum að gera núna til að ráða bót á þeim vanda. Ég er honum sammála um að okkur beri að hlíta aðvörunarorðum þeirra manna sem við teljum að hafi mesta þekkingu í þessum efnum. Ég gæti talið upp félaga hans í Seðlabankanum, fyrrv. menntmrh. og núv. seðlabankastjóra, ég gæti talið upp vini hans í Þjóðhagsstofnun og ég gæti talið fleiri upp. Þeir eru allir sammála honum og ég er sammála honum. En hvað er það sem við eigum að gera til að ráða bót á þessu? Það er það eina sem vantar inn í þær kliðmjúku ræður hv. þm. sem hljóma hér svo fagurlega, þannig að manni finnst stundum að maður sé á eins konar sinfóníutónleikum þegar hv. þm. talar. Það vantar bara þetta eina, en ég veit að það kemur.

Herra forseti. Það er búið að bæta fjórum strengjum við sinfóníuhljómsveitina samkvæmt fjárlögum þannig að hún batnar stöðugt. Þeir aðilar sem vara okkur við hafa bent á ýmislegt. Þeir hafa bent á að úr því við gátum ekki aukið frjálsan sparnað, eins og ósk okkar var, þá yrðum við kannski að þvinga sparnaðinn. Það liggur líka fyrir að við gætum þurft að draga úr peningaumsvifum í landinu, það kæmi mjög til greina að gera það. Það er bindiskylda í bönkunum, það kæmi mjög vel til greina að auka bindiskyldu bankanna. Ég held að það lægi bara beint fyrir. Það er ýmislegt fleira sem við gætum gert. Ég hef verið að spyrja stjórnarandstöðuna í öllum þessum umræðum hvort þeir mundu taka undir skyldusparnað, skattahækkanir o.s.frv. Ég hef engin svör fengið við því. En ég held að beinasta aðgerðin sé sú að minnka umsvif bankanna enn meira. En auðvitað tekur ríkisstjórnin ákvörðun sína eftir að sérfræðingar hennar hafa gefið henni sín bestu ráð.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefur aldrei spurt mig fyrr um það hvort ég mundi fylgja tillögum um skattahækkanir eða einhvers konar skyldusparnað.

Jú, jú.

Nei, herra forseti, en ég get bara lýst því yfir að ég er fylgjandi því að skoða það út í hörgul og sennilega eigum við að grípa til einhvers konar skyldusparnaðar. Ef ríkisstjórnin leggur fram tillögur um skattahækkanir, þá er ég a.m.k. reiðubúinn til að skoða það. Ég bendi hv. þm. á að ég hafði kjark til þess í miðri kosningabaráttu að segja að skattalækkanir ríkisstjórnarinnar væru vitleysa og hef vafalaust uppskorið það eitt að tapa fjölmörgum atkvæðum. Allt það sem hv. þm. sagði nefnilega að við þyrftum að gera bentum við á fyrir kosningar. Ég get bent á mistök ríkisstjórnarinnar og t.d. aðferðina við að einkavæða bankana sem augljóslega leiddi til aukinnar þenslu. Hvað getum við gert til viðbótar, herra forseti, sem hv. þm. nefndi ekki? Það er að reyna að draga úr umsvifum ríkisins. Það er vissulega erfitt og er ákaflega auðvelt fyrir mig í stjórnarandstöðu að koma hér og segja það. En það er eigi að síður eitt af því sem við verðum að gera og okkur verður hrint fyrir það bjarg ef svo fer sem horfir í efnahagsmálum þjóðarinnar núna. Við munum innan tíðar neyðast til að grípa til harkalegra aðhaldsaðgerða.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson flutti í annað sinn sömu ræðuna, en hann flutti hana líka við 2. umr.

Þetta er í þriðja sinn.

Og nú jafnvel í þriðja sinn. Mér fannst ræðan ekki hafa breyst mjög mikið milli umræðnanna og ég er dálítið hissa á þessum mikla ræðusnillingi að hann skuli þurfa að tyggja upp sama málið aftur og aftur og bera fram sömu spurningarnar við sömu ráðherrana aftur og aftur. Ég hélt að það væri löngu ljóst að í frv. er náttúrlega verið að gera ýmislegt sem ég er alveg viss um að hv. þm. hefði tekið vel undir ef hann hefði verið ráðherra. Ég minnist þess að þegar hann var í meirihlutastjórn á sínum tíma tók hann þátt í að fyrsta skóflustungan fyrir nýrri virkjun við Fljótsdal var tekin á sínum tíma. Hann tók einnig þátt í því að Fljótsdalsvirkjun yrði undanþegin umhverfismati til þess að það verk gæti haldið fram. Hann tók einnig þátt í því að línur um hálendið yrðu lagðar þannig að hægt væri að flytja rafmagnið á milli landshluta. Nú er allt í einu allt ómögulegt hjá hv. þm. Það er líka verið að reyna að draga úr þenslu með því að leggja peninga inn í Seðlabankann umfram það sem ríkissjóður hefur þurft að nota. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvað hv. þm. hefur til málanna að leggja sem ábyrgur fulltrúi í minni hluta. Ég hef ekki orðið var við eina einustu tillögu hjá honum til að mæta þeirri rosalegu vá sem hann hefur verið að básúna á undanförnu ári. Sú vá hefur ekki látið sjá sig og ég hugsa að það sé það ergilegasta fyrir hv. þm. að hin mikla vá sem hann talaði um fyrir kosningar hvarf, hún fannst ekki þegar til átti að taka.

Herra forseti. Mér þykir tiltölulega vænt um hv. þm. Kristján Pálsson og þess vegna ætla ég að hlífa honum við því að fara að ræða hér Fljótsdalsvirkjun. Herra forseti. Hv. þm. spurði hvar þessi vá væri. Ég spáði því fyrir sjö til átta mánuðum að viðskiptahallinn mundi ekki minnka heldur aukast. Hann hefur aukist um meira en 30%. Ég spáði því líka þá að verðbólgan mundi aukast og það voru reyndar fleiri sem gerðu það, hún hefur illu heilli aukist meira en ég spáði. Allt það sem við vorum að segja þá hefur því illu heilli gengið eftir. Það er ekki bara ég, herra forseti, sem hef haft uppi slík varnaðarorð, heldur líka ýmsir ágætir þingmenn meiri hlutans t.d. hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og við höfum verið að ræðast við um þessi mál hér í dag. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að sjaldan sé góð vísa of oft kveðin. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að það sem ég hef verið að segja í dag hef ég sennilega sagt tvisvar, þrisvar, jafnvel fjórum sinnum áður hér í þessum sölum. Og það er líka rétt hjá hv. þm. að ég hef margoft varpað fram sömu spurningunum til ráðherra. Nú ætla ég að upplýsa hv. þm. um hvernig á því stendur að ég margtygg þessar spurningar. Ég hef ekki fyrr en í dag fengið vott af svörum. Hv. formaður fjárln. hefur haldið eina ræðu fyrir utan nokkur andsvör svo ég viti til, en hæstv. fjmrh. hefur enn ekki haldið neina ræðu. Ég hef varpað til hans u.þ.b. tíu spurningum. Ég varpaði til hans sjö spurningum áðan og hann svaraði tveimur. Hann á enn eftir, herra forseti, að svara þeim spurningum um heilbrigðismálin og þátt hans í þeim aðgerðum sem bersýnilega þurfti að grípa til upp úr maí sl., en enginn gerði af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég hef engin svör fengið um þátt hans í þeim. Er það þá nokkuð skrýtið, herra forseti, að menn komi hingað og reyni hið fornkveðna að láta dropann hola steininn? Nei. Ég mun halda áfram eftir því sem föng gefast að spyrja þessara spurninga vegna þess að þær verða lykilatriði málsins og þær varða það hvernig við viljum sem fulltrúar skattborgaranna fara með peninga þeirra, peninga sem við eigum ekki sjálf.

Herra forseti. Ég held að rétt sé að rifja það upp fyrir hv. þm. að núv. stjórnvöld, ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, vinna hörðum höndum að því að reyna að taka á minni háttar vandamálum sem ég mundi kalla varðandi fjármál ríkisins. Aftur á móti er verið að taka á stóru málunum sem eru vandamál landsbyggðarinnar. Þá tölum við fyrst og fremst um flóttann af landsbyggðinni en með þessum fjárlögum er verið að sýna það svo sannarlega að það á að taka á því máli. Ég hef ekki orðið var við að hv. þm. hafi neina lausn á því. Hv. þm. ætlar að hlífa mér við að tala um Fljótsdalsvirkjun. Ég veit ekki hvers vegna hann er að hlífa mér við því, það er engin ástæða til þess, hv. þm. Ég held að það sé fyrst og fremst hvernig hv. þm. hefur staðið að því máli sem getur vafist fyrir honum í umræðu þegar þar að kemur. Ég held, herra forseti, að með þessum fjárlögum muni sem betur fer takast að gera það sem þarf til að fjárhagur ríkisins verði viðunandi og ég vona svo sannarlega að almenningur sníði sér stakk eftir vexti.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Kristjáni Pálssyni, ég vona að það takist af hálfu hæstv. ríksstjórnar að ráða bug á þessum minni háttar vandamálum eins og verðbólgu sem er þrefalt til fjórfalt meiri en í samkeppnislöndum okkar og viðskiptahalla sem enginn virðist geta ráðið við. Þetta er auðvitað ekki minni háttar vandamál, herra forseti. Þetta eru meiri háttar vandamál. Þau eru svo meiri háttar að forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar segir í Morgunblaðinu í dag að hér sé við alvarlegan vanda að etja og segir að grípa þurfi til frekari aðgerða en þeirra sem koma fram í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstjórnar. Vandinn sem við okkur blasir er sá, herra forseti, að við erum með meiri hluta Alþingis sem skellir skollaeyrum við aðvörunarorðum af þessu tagi. Við höfum því miður allt of mikið af þingmönnum eins og hv. þm. Kristjáni Pálssyni sem virðist ekki vilja hlusta á það sem sérfræðingar hafa fram að færa. Dómur þeirra er alveg skýr. Við erum því miður ekki á réttri braut, dómur félaga hv. þm. úr fjárln., hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar er á nákvæmlega sömu lund.

Herra forseti. Það er vissulega slæmt þegar fjárlög ganga ekki eftir í einu og öllu eins og raun hefur orðið á þessu ári. Sem betur fer hefur ríkissjóður borð fyrir báru nú um stundir. Við höfum farið yfir það við umræðu um fjáraukalög og fjárlög við 2. umr. hvernig brugðist verði við sjáist merki um alvarlega framúrkeyrslu á næsta ári. Við höfum rætt svo mikið um þetta núna og bréfað það margt að ég er sannfærður um að málin verða tekin öðrum og betri tökum. Ég miða það líka af því sem hæstv. fjmrh. sagði áðan og hv. formaður fjárln. og hv. varaformaður fjárln., verklagsreglurnar eru í undirbúningi, þær eru að koma.  Ég hef verið fullvissaður um það að lögum um fjárreiður ríkisins og lögum um opinbera starfsmenn verði fylgt þannig að framkvæmd fjárlaga verði eðlileg og rétt á árinu 2000. Lögin eru til eins og ég sagði, þeim þarf að sjálfsögðu að hlíta og ég treysti orðum hæstv. fjmrh. að þannig verði fram gengið. Ég hygg hins vegar að allir aðrir megi taka sig á, við eins og aðrir hér í þinginu og treysti á gott samstarf við hv. minni hluta fjárln. í því að okkur gangi að fylgja eftir okkar mikilvæga eftirlitshlutverki af hálfu löggjafans.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt hjá hv. þm. að við þurfum öll að taka okkur á nema e.t.v. einn. Ég held að hv. þm. Hjálmar Jónsson þurfi ekki að taka sig á því að enginn hefur skilið þessa hluti betur en hann. Ef ég má, herra forseti, með leyfi lesa eftirfarandi tilvitnun í hv. þm. frá því við 2. umr. um fjárlög, þá sagði hv. þm.: ,,Sú gagnrýni að heilbrrn. hefði átt að grípa fyrr í taumana þegar sýnt var að stefndi í óefni með reksturinn á þessu ári er ekki óeðlileg. Vel má segja að losarabragur hafi verið á stjórnsýslunni, a.m.k. vil ég hvorki né get neitað því. Þess vegna er lagt af stað með nýtt upplegg.`` Loforð hv. þm. til okkar, herra forseti. Eftir að við höfðum verið að ræða viðmiðunarreglurnar sem við vildum fá að sjá í stjórnarandstöðunni, þá lofaði hv. þm. þessu, með leyfi forseta: ,,Viðmiðunarreglur munu liggja fyrir við 3. umr. fjárlaga.`` Þær liggja ekki fyrir. Hv. þm. lofaði að þær lægju fyrir og tók reyndar miklu stærra upp í sig en ég kæri mig um í sjálfu sér að vera að rifja upp. Þetta loforð lá fyrir. Við tókum það gott og gilt og töldum nauðsynlegt að þessar reglur lægju fyrir. Nú liggur það einfaldlega fyrir að þær eru einhvers staðar á floti í ráðuneyti hæstv. ráðherra Geirs H. Haardes og þær kunna að koma einhvern tíma í leitirnar á næsta ári. En það er alveg ljóst að þær mun ekki reka á fjörur fjárln. A.m.k. er ekkert sem hefur enn komið fram í umræðunni sem bendir til þess. Hæstv. fjmrh. gat þess hvert hann mundi senda þessar reglur til umsagnar áður en þeim yrði hrint í framkvæmd en það var átakanlegt að ekki var talað um fjárln. þar. Nú spyr ég hv. þm. Hjálmar Jónsson sem lofaði því að við fengjum þær til umræðu hvort hann muni beita sér fyrir því og leggja hatt sinn að veði fyrir því að við fáum að ræða þetta áður en þær verða að veruleika.

Herra forseti. Ég er fullviss um að hæstv. fjmrh. komi með reglurnar til fjárln. og að sjálfsögðu munum við vera með í ráðum um framkvæmd fjárlaga á næsta ári samkvæmt lögum. Ég er líka sannfærður um að framkvæmd fjárlaga mun verða betri. Að öðru leyti vísa ég til nefndarálita meiri hluta fjárln. um það hvernig við lítum á málin nú um stundir og hvernig við viljum að fjárlögum verði fylgt á næsta ári. Verklagsreglurnar eru til. Þær eru lög um opinbera starfsmenn og lög um fjárreiður ríkisins. Það sem vantar er hvernig þeim verði beitt. Það er það sem hæstv. fjmrh. er að láta vinna í ráðuneyti sínu og ég efast ekkert um að það verða örugg tök á fjármálum og efnahag ríkisins á næsta ári undir hæstv. ríkisstjórn og meiri hluta Alþingis.

Herra forseti. Ég ímynda mér að hv. þm. hafi rétt fyrir sér þegar hann segir að við munum að öllum líkindum ekki standa í jafndjúpri for í þessum efnum að ári. Ég er sannfærður um það. Eitthvað hljóta menn að hafa lært af þessu og ég vona að hv. þm. sé í þeim hópi. Hins vegar er ekki rétt hjá honum að verklagsreglurnar séu til í formi laga. Það var hv. þm. sem útskýrði gleggst fyrir okkur að það ætti að setja sérstakar viðmiðunarreglur m.a. um útfærslu samninga við stofnanir og hvað ætti að gera ef þeir gengju ekki eftir. Það var það sem við vildum fá að sjá og það var það sem hv. þm. Hjálmar Jónsson lofaði minni hlutanum að við mundum fá að sjá en það liggur fyrir að svo verður væntanlega ekki vegna þess að hv. þm. hefur ekki pólitískt afl til að standa við þessi orð. Ég verð auðvitað að sætta mig við það en vænti þess a.m.k. að hann sjái sóma sinn í að útvega þetta inn á formlegan fund fjárln. Ég spurði hann um það hvort hann mundi beita sér fyrir því en svar hans var þess eðlis að ég hef fyllstu ástæðu til að efast um það.

Herra forseti. Ég tel ástæðu til að blanda mér nokkuð inn í þá umræðu sem fer fram við fjárlögin nú við 3. umr. Ég á sæti í efh.- og viðskn. sem fékk til umræðu og álits að fara yfir efnahagslegu áhrifin af breyttri þjóðhagsspá og þeim forsendum sem fjárlagafrv. byggir á fyrir næsta ár og nýrri tekjuspá sem lá fyrir og áhrif skattalagabreytinga á tekjur ríkissjóðs. Ég verð að segja, herra forseti, að þótt umræðan í nefndinni hafi verið um margt fróðleg og ýmislegt hafi þar komið fram þá var umræðan þar í raun og sanni í skötulíki vegna þess að efh.- og viðskn. fékk nánast engan tíma til að skoða málið og var ætlast til þess að hún afgreiddi málið út á sömu klukkutímunum og hún fékk það til umfjöllunar. Það eru auðvitað engin vinnubrögð, herra forseti, að haga málum þannig. Eftir því sem ég best veit er litið þannig á þetta ákvæði í þingskapalögum, það að nefndir þingsins fjalli um ákveðna þætti fjárlagafrv., að fjárln. hafi þau álit til ráðjafar en ég dreg það í efa, herra forseti, að vinnulag sé með þeim hætti í hv. fjárln. Maður veltir því fyrir sér ákvæði þingskapa um þessa ráðgjöf, eins og frá efh.- og viðskn., og hvaða tilgangi hún þjóni þegar nefndin fær engan tíma til að fjalla um álit sitt eða kalla fyrir fulltrúa til að fara yfir stöðu mála eða þá að það sé mikið litið á slík álit í fjárln. En mér finnst, herra forseti, eftir að hafa skoðað stöðuna eins og hún lítur út núna við 3. umr. mála og stöðuna á ýmsum efnahagsstærðum í þjóðfélaginu, ekki síst hrikalegan viðskiptahalla, mikla útlánaþenslu og eyðslu í þjóðfélaginu og litla aðhaldssemi af hálfu ríkisstjórnarinnar, að þetta sé um margt vísbending og minnir á að þetta sé undanfari kreppu sem við séum að sjá í efnahags- og hagkerfi þjóðarinnar. Því miður, herra forseti, þá finnst mér það blasa við. Herra forseti. Mér finnst að hér sé um töluvert mikil frávik að ræða sem við erum að fjalla um núna við 3. umr. frá því að fjárlagafrv. var lagt fram. Ég tók eftir því í Morgunblaðinu í dag að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson gerir mjög lítið með þær breytingar og þau frávik sem við erum að fjalla um núna við 3. umr. og segir þjóðhagsspá í meginatriðum eins og þá fyrri þó að ákveðin frávik séu. Við erum að tala um veruleg frávik, við erum að tala um að viðskiptahallinn hefur frá því í september aukist úr 32 milljörðum í 38 milljarða. Við erum að tala um tekjuauka hjá ríkissjóði miðað við spá upp á tæpum 5 milljörðum meiri en ráð var fyrir gert áður. Miðað við þá ofþenslu sem er í hagkerfinu og þennan hrikalega viðskiptahalla brá mér nokkuð við að sjá ummæli hæstv. forsrh. í Morgunblaðinu í morgun ef við lítum til þeirrar miklu útlánaþenslu og þenslu almennt sem er í þjóðfélaginu. Hæstv. forsrh. orðar það eftir að hann hefur sagt að þetta séu ekki mikil frávik, með leyfi forseta: ,,Hins vegar eru menn að gera sér glaðan dag, kannski dálítið umfram það sem skynsamlegt er.`` Þetta eru ummæli hæstv. forsrh. þegar við stöndum frammi fyrir hrikalega miklum viðskiptahalla sem hefur aukist um marga milljarða á örfáum mánuðum. Þegar við sjáum útlánaþensluna, útlánin hjá bönkunum hafa á tiltölulega stuttum tíma tvöfaldast, hjá einstaklingum úr 62 milljörðum í yfir 120 milljarða og hjá lögaðilum um rúma 120 milljarða í 240 milljarða. Skuldir heimilanna eru alveg hrikalegar, herra forseti, og hafa þær aukist frá árinu 1995 um 144 milljarða og aukast mjög mikið dag frá degi og viku frá viku og hæstv. forsrh. telur bara að menn séu að gera sér glaðan dag, kannski dálítið umfram það sem skynsamlegt er, eins og hann orðaði það í Morgunblaðinu í morgun. 

Ég trúi þessu ekki að nokkur hafi látið þetta koma fyrir sig.

Það er alveg ástæða til að fara aðeins yfir skuldastöðu heimilanna undir þessum ummælum forsrh., ekki síst þegar framsóknarmenn eru hér viðstaddir, ekki síst formaður fjárln. vegna þess að Framsfl. talaði mjög mikið um skuldastöðu heimilanna þegar hann var í stjórnarandstöðu. Frá árinu 1995 fram á mitt þetta ár hafa skuldir heimilanna aukist um 144 milljarða kr. Þær voru á miðju þessu ári hvorki meira né minna 477 milljarðar kr. Skuldir sem hlutfall af ráðstöfunartekjum heimilanna eru 144,2% eða rúmlega 44% umfram áætlaðar ráðstöfunartekjur heimilanna á þessu ári, hvorki meira né minna. Eignir heimilanna, sem stundum er talað um í samhengi, hafa einungis aukist um tæpan helming af skuldunum eða aðeins um 62 milljarða kr. Eignirnar hafa aukist um 62 milljarða á þessu tímabili en skuldirnar um 144 milljarða. Skuldir heimilanna samsvara nú tæpum 1,8 millj. kr. á hvert einasta mannsbarn eða 7,2 millj. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Það sem er athyglisvert í þessari stöðu, sem ég held að hafi bara einu sinni gerst áður síðan 1930 eða 1940, er að eignaaukning landsmanna á þessum tíma er meiri vegna bifreiðakaupa en vegna íbúðakaupa. Forsrh. telur bara að menn séu að gera sér glaðan dag og skemmta sér kannski dálítið umfram það sem er skynsamlegt. Ef við förum aðeins yfir eignir heimilanna og skuldastöðu þá eru eignir heimilanna um mitt þetta ár 729 milljarðar kr., þar af íbúðaeign 629 milljarðar kr. og bílaeign um 100 milljarðar kr. Það er athyglisvert eins og ég segi að af þessari 100 milljarða eignaaukningu er 62 milljarða eignaaukning frá 1995 fram á mitt þetta ár mest vegna aukinnar bifreiðaeignar eða 34 milljarðar en 28 milljarðar eru vegna íbúðaeignar. Skuldir heimilanna sem eru 44% umfram ráðstöfunartekjur samsvara rúmlega 17 mánaða ráðstöfunartekjum allra heimilanna í landinu en þær eru áætlaðar á þessu ári 341 milljarður kr. Þessar skuldir heimilanna eru verulegt áhyggjuefni og virðast haldast í hendur við mikla útlánaaukningu innlánsstofnana sem hefur tvöfaldast eins og ég sagði frá árinu 1995. Ástæða er til að nefna það að í niðursveiflu í efnahagslífinu var vöxtur skulda heimilanna mun minni en á fimm ára tímabilinu 1988--1992, þá jukust skuldir heimilanna um 118 milljarða á móti 144 milljörðum nú í góðærinu. Þetta eru allt tölur sem eru settar fram á sambærilegu verðlagi. Ég spyr hv. formann fjárln. hvað hann segi um þessa stöðu á skuldum heimilanna. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu. Ég býst við þegar verið er að tala um eyðsluskuldir að mikið af þessum skuldum séu til komnar vegna nauðsynja margra heimila sem eiga kannski ekki fyrir framfærslunni út mánuðinn vegna þess að launin eru svo lág í landinu. En auðvitað er mikið af þessu eyðsluskuldir, ekki síst bera tölur um mikla aukningu á bifreiðaeign þess merki. Á þessu hefur ríkissjóður fitnað. Af þessu hafa náttúrlega komið inn þessar miklu tekjur sem eru, eins og fram kom í Degi í morgun undir mynd af Jóni Kristjánssyni formanni fjárln. Alþingis, að ,,ríkissjóður veit vart aura sinna tal``. Viðskiptahallinn hefur sem sagt frá október og þar til núna í þessari nýju spá á árinu 1999 aukist um 9 milljarða kr. Ástæða er til þess að staldra aðeins við þennan mikla viðskiptahalla. Við sjáum það á yfirliti sem við í efh.- og viðskn. fengum frá Þjóðhagsstofnun að á árinu 1997 var viðskiptahallinn um 7,6 milljarðar, 33 milljarðar árið 1998 --- ég er með bráðabirgðatölur --- og áætlunin er 38 milljarðar 1999. Ég man ekki betur en þegar þessi ríkisstjórn tók við 1995 hafi verið jákvæður viðskiptajöfnuður. En nú stöndum við frammi fyrir því í góðærinu og þenslunni að viðskiptajöfnuðurinn er 38 milljarðar kr. Það kom fram í efh.- og viðskn. að hvergi er að finna annan eins viðskiptahalla í löndunum sem við berum okkur saman við nema á Nýja-Sjálandi. Þegar litið er á hreinar, erlendar langtímaskuldir hafa þær farið vaxandi en þær voru 46--47% af vergri landsframleiðslu árið 1996. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við fengum í efh.- og viðskn. stefna þær í tæplega 53% á næsta ári. Ég þykist sannfærð um að hæstv. fjmrh. hljóti að hafa verulegar áhyggjur af hríðminnkandi þjóðhagslegum sparnaði sem hefur ekki verið minni um langt skeið og er nú 14% af landsframleiðslu. En það kom fram í efh.- og viðskn. hjá fulltrúum Seðlabanka og Þjóðhagsstofnunar að þjóðhagslegur sparnaður þyrfti að vera 30 milljörðum meiri eða 19% af landsframleiðslu til að sparnaður standi undir áformaðri fjárfestingu á næsta ári, hvorki meira né minna, 30 milljörðum meiri eða 19% af landsframleiðslu til að hann stæði undir áformaðri fjárfestingu á næsta ári. Við fengum yfirlit frá Þjóðhagsstofnun um þjóðhagslegan sparnað sem hlutfall af landsframleiðslu frá 1980 til ársins 2000, næsta ár, eins og hann er áformaður. Það eru nokkuð svartar tölur sem við sjáum þar þegar við berum hann saman nú við það sem hann hefur verið. Árið 1980 var hann 24% af landsframleiðslu og í ár og næsta ár verður hann um 14%. Á þessu 20 ára tímabili hefur hann einungis tvívegis verið svipað hlutfall af landsframleiðslu og það var 1991 og 1985. Staðan er grafalvarleg og ekkert tilefni til að vera raunverulega að gantast með það eins og mér finnst hæstv. forsrh. gera í Morgunblaðinu í dag þegar hann er að tala um að menn séu að gera sér glaðan dag og kannski dálítið umfram það sem er skynsamlegt. Hvernig á að bregðast við þessu, herra forseti? Ég spyr hæstv. fjmrh., ég veit að hann er á mælendaskrá hér á eftir og hlýtur að koma inn á stöðuna að því er varðar þjóðhagslegan sparnað, hvort vænta megi einhverra aðgerða eða tillagna frá hæstv. ríkisstjórn til að bregðast við þessu. Mér fannst það reyndar koma fram í hv. efh.- og viðskn. að viðspyrnan með vaxtahækkun mundi ekki skila miklu við þessar aðstæður. Vissulega er mikilvægt að skila ríkissjóði með afgangi upp á 15 milljarða kr. en ég get ekki séð að ríkisstjórnin eigi nein verðlaun skilið fyrir það. Þetta hlýtur að vera tiltölulega auðvelt að gera þegar tekjuaukningin er 23 milljarðar bara á þessu ári, rúmlega 23 milljarðar kr. Núna í desember --- frá því í október --- eru tekjurnar áætlaðar tæplega fimm milljörðum meiri. 28 milljarða hefur ríkisstjórnin fengið í tekjuauka umfram það sem fjárlög þessa árs og áform næsta árs gera ráð fyrir. Þetta eru verulega miklar tekjur og ekki neitt sérstakur árangur að sjá 15 milljarða tekjuafgang á þessu ári, kannski 16--17, ef ég man töluna rétt, fyrir næsta ár. Í þessu sambandi vil ég minna á þau frávik sem við erum að sjá í tekjuáætlun, þau er nokkuð alvarlegt umhugsunarefni. Við höfum séð fjárlög eftir fjárlög, ekki bara hjá þessari ríkisstjórn heldur fleirum, nokkur frávik í tekjuáætlunum. En svona stór frávik hefur maður náttúrlega aldrei séð. Ég minnti á það þegar við vorum að ræða fjáraukalögin fyrr í vetur að Ríkisendurskoðun hefur gert athugasemdir við þetta og gerði athugasemd við tekjuhliðina á fjárlögunum. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í fjáraukalögum fyrir árið 1998 sem samþykkt voru í lok desember 1998 var tekjuhliðin endurskoðuð um 9,4 milljarða kr. til hækkunar.`` Ég skýt því hér inn að við erum að tala um að tekjuhliðin var endurskoðuð um 23 milljarða til hækkunar. En Ríkisendurskoðun sagði í tilefni af þessu 9 milljarða fráviki orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ríkisendurskoðun telur að þau umtalsverðu frávik sem fram koma í tekjuinnheimtu ríkissjóðs á árinu 1998 og undanfarin ár hljóti að beina sjónum að þeim efnahagsforsendum sem tekjuáætlun ríkissjóðs grundvallast á.`` Þar vorum við að ræða um 10 milljarða en nú erum við að ræða um 23 milljarða kr. Það hlýtur því að vera alvarlegt umhugsunarefni hve mikil frávik eru frá samþykktum fjárlögum, sem er þá raunverulega ekkert að marka, hvorki á tekjuhlið né útgjaldahlið þegar frávikin eru svona gífurlega mikil. Ég skal reyna að fara fremur hratt yfir sögu. Það er náttúrlega ljóst að verðbólgan hefur vaxið mjög mikið og bara á sl. 12 mánuðum hefur verðbólgan verið 5,6%. Flest lönd OECD eru með lægri verðbólgu fyrir utan Tyrkland, Mexíkó, Ungverjaland og Pólland. Við erum á bekk með þeim að því er varðar verðbólguna. Þetta er nú ekki mikið til að státa sig af í efnahagsárangri. Og það er talað um að þetta sé tvöfalt eða sennilega nær þrefalt meira en í löndunum sem við berum okkur saman við. Við sjáum nokkurn útgjaldaauka hjá ríkisstjórninni núna við 3. umr. eða frá því að fjárlagafrv. var lagt fram, um 3,2 milljarða kr. Síðan erum við að sjá viðbótartekjur. Það kom fram hjá efh.- og viðskn. að meira að segja í þeim tekjuauka eru áætlaðar tekjur af frv. sem er í efh.- og viðskn. og hæstv. ráðherra hefur beðið nefndina að flytja, sem er afnám skattfrelsis af ríkispappírum, og hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin eru greinilega búin að reikna sér tekjur af, þó að nefndin hafi ekki einu sinni komist að neinni niðurstöðu um hvort hún flytur málið inn í þingið. Það er nokkuð sérstakt. Þetta er ábyggilega hið besta mál og ég vil endilega vera með hæstv. ráðherra í að loka fyrir einhverjar stórar skattaglufur. En það er tiltölulega stuttur eða enginn tími sem nefndin fær til að fjalla um áhrifin af því frv. og hvort þetta sé yfirleitt gerlegt miðað við það að þeir sem keypt hafa slíka pappíra hafa gert það í krafti þess að þeir eru auglýstir eignarskattsfrjálsir. Þessi tekjuafgangur sem hæstv. fjmrh. og formaður fjárln. tala mikið um er til kominn að verulega leyti vegna sölu ríkisfyrirtækja, ég held að áformin séu 4,5 milljarðar af þessum 16, 17 milljörðum sem eru vegna sölu á ríkisfyrirtækjum. Og að því er varðar 15 milljarðana á þessu ári er það líka til komið vegna sölu á eignum. Það sem var athyglisvert í umfjöllun efh.- og viðskn. var líka að fulltrúi Seðlabankans sem kom á fund nefndarinnar telur að til lengri tíma litið vanti um 20 milljarða í þjóðhagslegan sparnað og sagði að í því ljósi hefði þurft um 30 milljarða tekjuafgang á fjárlögum næsta árs eða um helmingi meira en ríkisstjórnin áformar. Ég held að miðað við þær stærðir sem við glímum núna við í þjóðfélaginu eftir mikið góðæri og uppsveiflu, þá sé raunverulega ekki hægt að segja annað en að almennt aðhalds- og fyrirhyggjuleysi hafi einkennt efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og vissulega hætta á að þeim stöðugleika sem við höfum búið við á undanförnum árum sé alvarlega ógnað. Mér finnst ekkert ósennilegt að áframhaldandi viðskiptahalli af þeirri stærðargráðu sem nú er og áfram stefnir í á næsta ári sé ákveðin tímasprengja sem ég heyrði að t.d. Seðlabankinn hefur áhyggjur af að geti grafið undan gengi krónunnar. Mér finnst þetta vera kaldar kveðjur til launafólks sem lagt hefur mikið á sig til að viðhalda stöðugleikanum í þjóðfélaginu sem nú er verulega ógnað og tímasetningin, kannski er það tilviljun að þetta er á sama tíma og kjarasamningar eru lausir og launafólk er að búa sig undir að gera kröfur um að fá meira í sitt launaumslag. Herra forseti. Ég vil aðeins fara í nokkur atriði í fjárlagafrv. þar sem ég sá tilefni til þess að fara í ræðustól vegna umfjöllunar efh.- og viðskn. um tekjuhlið þessa frv. og nýja þjóðhagsspá. Ég vil fara yfir það sem lífeyrisþegum er ætlað í frv. Mér sýnist að engar breytingar hafi orðið á því að það sem frv. ætlar lífeyrisþegum eða hækkun á bótum lífeyrisþega á næsta ári er um 3% fyrir utan 1%, ef ég skil málið rétt, sem sett er í einhvern pott til vara. Og ef við miðum við að skammta eigi lífeyrisþegum 3% á næsta ári í hækkun á grunnlífeyri sínum og tekjutryggingu þá erum við nú ekki að tala um stórar fjárhæðir. Þetta er 1.400 kr. hækkun á mánuði. Það er kannski skrýtið miðað við þá ræðu sem ég hélt áðan að tala um að auka eigi útgjöldin meira með hækkun á bótum lífeyrisþega en ég ætla nú samt að gera það. Það sem ég er að gagnrýna þegar ég tala um útgjaldaþenslu er forgangurinn sem ríkisstjórnin hefur varðandi útgjöldin. Ég hefði haldið að tími væri kominn til þess að lífeyrisþegar, öryrkjarnir og ellilífeyrisþegarnir væru í forgangi hjá ríkisstjórninni. Við ræddum það fyrr í dag hvernig farið er með þann sjóð sem öryrkjar treysta mikið á, Framkvæmdasjóð fatlaðra, en á þessu og næsta ári á að skera niður lögbundnar tekjur hans um 700 millj. kr. Við þekkjum hvernig farið var með lífeyrisþega á síðasta kjörtímabili þegar þeir fengu miklu minna en aðrir af því að kjarabætur þeirra hafa hangið saman við hækkun á neysluvísitölu sem hefur hækkað miklu minna á umliðnu kjörtímabili en launavísitalan, og mér sýnist að þar sé engin breyting á. Mér finnst ástæða til að nefna af þessu tilefni, og hef ég haldið því nokkuð oft til haga í umræðum, að það er mjög sérkennilegt að lífeyrisþegar borgi 40% skatt af lífeyrisgreiðslum sínum sem þeir fá úr lífeyrissjóði meðan þeir sem eiga fjármagn eða hafa fjármagnstekjur borga einungis 10%. Því að reiknað hefur verið út að 2 / 3 af þessum greiðslum sem ellilífeyrisþegar og örorkulífeyrisþegar fá út úr lífeyrissjóðunum séu fjármagnstekjur, það séu vextir og verðbætur. En aðrir sem eiga fjármagnseignir borga einungis 10% í fjármagnstekjuskatt. Ég sé að Félag eldri borgara hefur óskað eftir fundi með fjmrh. um greiðslu tekjuskatts af vaxtahluta lífeyris. Þeir tefla fram lögfræðilegri álitsgerð Jónasar Þórs Guðmundssonar héraðsdómslögmanns og Sigurðar Líndals prófessors í þessu efni og telja að eins og þessum greiðslum sé háttað í skatti sé það brot á stjórnarskránni. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra, af því að fjárlagafrv. boðar nú lífeyrisþegum hvað á að skammta þeim á næsta ári, hver sé skoðun hans á þessu áliti Félags eldri borgara. Er hann því sammála og hefur hann eitthvað skoðað málið, hvort lífeyrisgreiðslurnar sem ellilífeyrisþegar fá úr lífeyrissjóði eigi frekar að skattleggja eins og fjármagnstekjuskatt fremur en tekjuskatt? Ég vænti þess að ráðherrann hafi einhverja skoðun á málinu og vil spyrja hann um það í þessari umræðu. Síðan á að halda áfram að skerða persónuafsláttinn og skattfrelsismörkin. Ég veit að ASÍ hefur í tengslum við annað frv., sem verður hér væntanlega til umræðu á morgun, gert miklar athugasemdir við meðferðina á skattleysismörkunum og persónuafslættinum á undanförnum árum og segir í áliti til efh.- og viðskn., tengt öðru skattamáli, að sú aðferð sem notuð hafi verið síðustu árin til að fjármagna skattbreytingar sé að láta skattleysismörkin síga miðað við launaþróun í landinu og við það aukist tekjur ríkissjóðs. Og þeir segja að í fjárlagafrv. fyrir árið 2000 sé einungis gert ráð fyrir 2,5% hækkun persónuafsláttar á meðan gert er ráð fyrir að laun hækki um 4--5%. Það virðist engin breyting eiga að verða á því hjá hæstv. ríkisstjórn. Það væri fróðlegt, af því að hæstv. ráðherra kemur væntanlega hér á eftir, að spyrja hann hvers við megum vænta varðandi skattalagabreytingar. Er eitthvað á döfinni hjá ríkisstjórninni á næsta ári varðandi skattalagabreytingar sem snúa að einstaklingum, t.d. að draga úr tekjutengingum, svo ekki sé minnst á barnabætur? Vegna þess að í fjárlagafrv. er ljóst að enn á að skerða barnabætur og hæstv. ráðherra bendir væntanlega á að það sé afleiðing af hærri tekjum hjá fólki o.s.frv. Það eru lítil rök í málinu vegna þess að hér höfum við farið yfir velferðarkerfið og var það gert rækilega í síðustu viku eða þar áður í tengslum við þá úttekt sem Tryggingastofnun beitti sér fyrir um ,,íslensku leiðina``. Þar kom náttúrlega í ljós að við erum ekki nema hálfdrættingar á við Norðurlandaþjóðirnar að því er varðar velferðarkerfið og ætla ég ekkert að fara að endurtaka þá umræðu sem þar varð. En þar kemur líka fram að mjög sjaldgæft er að barnabætur séu tekjutengdar í löndum OECD. Og skýringin á því að þær eru væntanlega að lækka hér á fjárlögum er þessi tekjutenging. Barnabæturnar hafa lækkað frá 1991 um hvorki meira né minna en 1.200 millj. kr. Þeim sem fá barnabætur hefur náttúrlega fjölgað um einhverja tugi þúsunda. Ég hygg að barnabætur og greiðslur barnabóta sé vænlegasta aðgerðin sem við förum í til að styrkja stoðir fjölskyldunnar, eins og stendur svo fallega í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Það er ýmislegt annað sem hægt væri að ræða í tengslum við þessa umræðu en margir eru á mælendaskrá og ég vil ekki verða til þess að tefja umræðuna mikið. Ég vil þó vekja athygli á stöðu einstæðra foreldra. Nýlega kom skýrsla um stöðu þeirra til þingsins og ég held að ljóst sé, herra forseti, og ástæða til að halda því til haga að staða einstæðra foreldra er mjög slæm. Lítið hefur verið gert af hálfu ríkisstjórnarinnar til að bæta stöðu einstæðra foreldra í því góðæri sem við höfum búið við. Það er kannski ekki mikils að vænta á næstunni ef við erum að fara að sigla niður í einhverja mikla niðursveiflu, efnahagslægð og vaxandi verðbólgu. Það virðast því ekki vera mjög bjartir tímar fram undan hjá einstæðum foreldrum. Þó við tölum fyrir aðhaldi í fjárlögum höfum við þó leyft okkur, ég ætla ekkert að ræða það mikið hér í tengslum við annað frv., að flytja litla brtt. til að bæta stöðu einstæðra foreldra sem kostar 45 millj. kr. sem ég held að menn ættu aðeins að huga að hvort ekki væri rétt að gera vegna þess að það bætir stöðu um 2.000 einstæðra foreldra ef sú leið sem við tölum fyrir yrði farin og kostar ekki nema 45 millj. kr. Það mundi ekkert standa á okkur, herra forseti, að benda á sparnað eða tekjuöflunarleiðir til þess að standa á móti eins og við raunar gerum núna við fjárlagaafgreiðsluna, 3. umr. fjárlaga, þeim útgjaldaauka sem við flytjum, sem tengist aðallega og raunverulega eingöngu, lífeyrisþegum. Við bendum á móti á í fjárhagstillögum okkar hvernig eigi að afla tekna í þær, hvernig eigi að spara og skilum, ef ég man rétt, einhverjum viðbótarafgangi engu að síður þó farið yrði í að bæta kjör lífeyrisþeganna eins og við leggjum til. Það er nefnilega forgangurinn sem skiptir miklu máli. Bent hefur verið á að það er svolítil þensla hjá t.d. aðalskrifstofum ráðuneytanna eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur bent á. Hún er töluvert mikil og það er ekki hægt að segja annað, herra forseti, þegar við erum að tala um allt uppi nálægt 20% hækkun milli fjárlaganna 1999 og fjárlagafrv. fyrir árið 2000. Ég hef ekki borið það saman við einhverjar brtt. sem liggja fyrir en þetta voru tölur eins og lágu fyrir þegar fjárlagafrv. var lagt fram. Síðan eru það húsnæðismálin og skal það verða síðasti málaflokkurinn sem ég fjalla um við þessa umræðu. Hæstv. ráðherra ræddi það fyrr í vetur að hann hefði nokkrar áhyggjur af útgáfu húsbréfa. Ég hygg að það sé alveg tilefni til þess og við höfum farið yfir það að ýmsir hafa áhyggjur af að greiðslumatið sé allt of rúmt. En þegar við skoðum þetta fjárlagafrv. að því er varðar húsnæðismálin spyr ég hæstv. ráðherra hvort það þýði ekki það sem hér er talað um varðandi Íbúðalánasjóðinn, að það eigi að minnka ríkisframlagið, sem var 180 milljónir á þessu ári, niður í 100 milljónir, að hægt sé að búast við vaxtahækkunum að því er varðar lán til leiguíbúða. Þessar 180 milljónir voru notaðar til að greiða niður lán hjá leiguíbúðum og það var bara hægt að veita lán til 120 leiguíbúða með 1% vöxtum á þessu ári, aðrar lánveitingar til leiguíbúða voru ýmist á 2,4% vöxtum eða 3,2% vöxtum. Nú er talað um að fjölga íbúðunum og það eigi að lána til 240--280 leiguíbúða, ég man ekki nákvæmlega töluna, en ríkisframlagið á að minnka um 100 milljónir. Ég spyr ráðherrann: Er hægt að draga aðra ályktun af því en að vaxtakjör á leiguíbúðum muni fara hækkandi á næsta ári? Ég get ekki séð það þegar á að fjölga íbúðunum sem veita á lán til en draga úr ríkisframlaginu annað en að það þýði vaxtahækkun og spyr ég um skilning hæstv. ráðherra á því. Herra forseti. Ég get farið að ljúka máli mínu. Það var ekki hugmyndin að flytja langt mál þó að öll efni standi til að ræða ítarlega fjárlagafrv. nú við 3. umr. og þær horfur sem eru fram undan í efnahagsmálum sem eru nokkuð skuggalegar. Við hljótum öll bæði í stjórn og stjórnarandstöðu að deila áhyggjum af því að efnahagshorfurnar eru nokkuð skuggalegar, bæði að því er varðar verðbólguþróunina og ekki síður viðskiptahallann. Ég hef verulegar áhyggjur af því, eins og ég sagði í upphafi máls míns, hvert stefnir varðandi skuldir heimilanna og þá miklu útlánaþenslu sem er í öllu hagkerfinu. Þetta eru áhyggjur sem við hljótum að deila saman. Ég hef lagt spurningu fyrir hæstv. ráðherra sem tengist þjóðhagslega sparnaðinum sem hefur farið mjög minnkandi eins og ég gat um í máli mínu og ég spurði ráðherrann um viðbrögð hans við því hvort eitthvað væri á döfinni hjá ríkisstjórninni varðandi það að taka á þeirri ofþenslu sem er í hagkerfinu. Ég beindi ákveðinni spurningu til hans varðandi vaxtakjörin á leiguíbúðunum og ekki síst hvort hann sé tilbúinn til að lýsa skoðun sinni á því sem fram kemur hjá eldri borgurum að því er varðar skattlagningu á greiðslur úr lífeyrissjóðum.

Herra forseti. Ég skal reyna að koma að síðasta atriðinu sem hv. þm. nefndi í lok ræðu sinnar þó að ég telji reyndar að eðlilegra sé að gefa fjmrh. færi á að svara bréfriturum fyrst áður en leitað er svara á Alþingi við því hvernig því bréfi verður svarað sem borist hefur frá Félagi eldri borgara. En spurt er: Telur fjmrh. að það sé brot á stjórnarskránni að skattleggja tekjur úr lífeyrissjóðum með þeim hætti sem gert er í dag? Svarið við því er að sjálfsögðu nei, það liggur í augum uppi að ég get ekki tekið undir slíkt viðhorf. Hins vegar vil ég benda á að þetta mál er miklu flóknara en látið hefur verið í veðri vaka. Inn í það spilar m.a. sú staðreynd að lífeyrissjóðir greiða ekki fjármagnstekjuskatt af vaxtatekjum sínum, að innborgarnir í lífeyrissjóði eru skattfrjálsar o.fl. þess háttar. Hins vegar hefur til þessa verið fjallað um þetta mál meira á pólitískum forsendum, en nú er farið að fitja upp á því að þetta sé kannski fyrst og fremst lögfræðilegt álitamál og að því vikið í þessu máli að það sé kannski best að láta á það reyna fyrir dómstólum. Vera má að svo sé. Ég hef hins vegar fulla trú á því að það form sem er á þessari skattlagningu í dag standist fyllilega allar lögfræðilegar kröfur, það sé ekki vafamál. Ég bendi á að það getur verið mjög varhugavert að huga eingöngu að uppruna fjármagns, hvaðan það kemur þegar það rennur síðan til annarra þarfa. Það er ekki einhlítur mælikvarði á eðli greiðslna hver uppruni fjármagnsins er áður en til slíkra greiðslna kemur.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og viðbrögð við því sem ég spurði hann um og vænti þess í ræðu hans hér á eftir að hann svari þeim tveimur eða þremur spurningum öðrum sem ég beindi til hans. Hæstv. ráðherra virðist greinilega vera búinn að láta kanna málið af hálfu ráðuneytisins þar sem hann telur að ekki sé um brot á stjórnarskránni að ræða. Það er því greinlegt að lögfræðilegt álit sem Félag eldri borgara hefur gert og það álit sem ráðherrann hæstv. setur fram í þessu efni stangast á. Þegar ég hlýddi á þessa frétt frá Félagi eldri borgara fannst mér að félagið væri að fara fram með mjög sanngjarna kröfu og biðja um sátt við fjmrh. hæstv. í þessu máli. Þegar við tölum um fjármagnstekjur annars vegar, hvernig þær eru skattlagðar, og þegar það er viðurkennt að 2 / 3 hlutar af þessum lífeyrisgreiðslum eru ekkert annað en vextir og verðbætur hljóta menn að staldra við og bera þetta saman og spyrja af hverju sá hluti sem aldraðir fá úr lífeyrisjóðunum beri 40% skatt meðan fjármagneigendur greiða ekki nema 10% skatt af þeim tekjum sem þeir fá af sínu fjármagni. Þess vegna finnst mér þessi krafa eðlileg og tel að hæstv. ráðherra eigi nú að skoða það með opnum huga að verða við þessari sanngjörnu ósk lífeyrisþega. Ég minni á í leiðinni að ef leið okkar í Samfylkingunni hefði verið farin varðandi framkvæmd á fjármagnstekjuskattinum hefði verulega stór hluti fjármagnstekna verið undir ákveðnu frítekjumarki sem við vildum hafa og tel ég að það mætti skoða í þessu sambandi. En aðalatriðið finnst mér að hæstv. ráðherra skoði það með opnum huga að leita sátta við Félag eldri borgara í þessu máli.

Herra forseti. Ég hygg að það geti ekki komið þingmanninum á óvart að ég hafi þá skoðun að skattlagningin eins og hún er í dag standist stjórnarskrána því ef ég hefði ekki þá skoðun gæti ég ekki staðið hér sem fjmrh. og borið ábyrgð á þeirri skattheimtu. Það er augljóst mál. Sú skattheimta er að sjálfsögðu fyllilega í samræmi við landslög og eftir því sem fróðustu menn á því sviði í þjónustu ríkisins hafa talið, auðvitað einnig í samræmi við stjórnarskrána. Hins vegar er þetta auðvitað ekki hluti af fjárlögum sem er verið að ræða við 3. umr. Þetta er dæmi um mál sem er tekið upp í fjárlagaumræðunni þó að það sé alls ekkert hluti af þessu frv. Reyndar eru mörg fleiri dæmi um slík mál í umræðunni, það er eins og gengur hér á Alþingi, fólk talar um það sem því dettur í hug þó verið sé að ræða eitthvert tiltekið þingmál. Þetta er mál sem hefur ítrekað borið á góma í samtölum fulltrúa Félags eldri borgara og þeirra samtaka við fulltrúa ríkisvaldsins en ég hyggst engu svara frekar um það hér við þetta tækifæri hvort þarna er einhver flötur á því að gera breytingar. Ég veit það ekki. Við höfum verið að velta því fyrir okkur. Ég bendi á þessa annmarka og þessar aðrar hliðar á málinu sem koma að sjálfsögðu ekki fram í málflutningi þeirra sem rituðu mér þetta bréf sem gera það að verkum að málið er ekki líkt því eins einfalt og þeir láta í veðri vaka. Svo vek ég athygli á því að þetta mál er komið að því stigi af þeirra hálfu að vera pólitískt umfjöllunarefni yfir í það að verða jafnvel lögfræðilegt ágreiningsefni og það breytir auðvitað eðli málsins.

Herra forseti. Mér finnst alveg óþarfi hjá hæstv. ráðherra að vera að skattyrðast út í það þó að þetta mál sé sérstaklega tekið upp í tengslum við fjárlagafrv. Við erum mörg hér inni sem höfum verulegar áhyggjur af kjörum aldraðra, það endurspeglast í þeim brtt. sem hafa verið fluttar sem fjárlagafrv. greinilega ætlar að skammta mjög á næsta ári. Þau ákvæði sem koma þar fram gefa ekki tilefni til mikillar bjartsýni og lýsa því að stjórnarmeirihlutinn ætlar að hækka bætur almannatrygginga að öllu óbreyttu um 1.400 kr. á mánuði sem er auðvitað nánast ekki neitt. Ef maður sá einhverja glufu þarna sem gæti bætt stöðu gamla fólksins eða aldraðra með því að hæstv. fjmrh. næði einhverri sátt við Félag eldri borgara um þær körfur sem þeir setja fram og réttmætar tillögur hefði hann kannski verið sáttari í þessu máli að því er varðar stöðu og hag eldri borgara. Því er ekkert óeðlilegt þótt þetta sé tekið upp í umræðunni. Það er alveg ljóst að lögfræðilegur ágreiningur er um þetta mál. Mér finnst mjög eðlilegt að Félag eldri borgara bendi á jafnræðisreglu og eignarréttarákvæði í stjórnarskránni máli sínu til stuðnings. Þetta hefur verið ein af stóru kröfunum sem aldraðir og hagsmunasamtök þeirra hafa sett fram og þeir hljóta að hafa leitað ráðgjafar og álits í því efni, m.a. lögfræðilegs, hver staða þeirra er þegar þeim finnst þeir búa við þessa mismunun. Þetta er niðurstaða þeirra og ég hvet hæstv. ráðherrann enn og aftur til að skoða málið með opnum hug og reyna að koma til móts við þessar sanngjörnu óskir Félags eldri borgara.

Herra forseti. Það dregur að því að afgreiðslu fjárlagafrv. á Alþingi fari að ljúka og að niðurstaðan liggi ljós fyrir um fjárlög ríkisins árið 2000. Við höfum að undanförnu fjallað um fjáraukalögin fyrir árið 1999 samhliða frv. til fjárlaga fyrir næsta ár og búið er að lögfest fjáraukalögin fyrir árið í ár. Ef allt fer fram sem horfir verða fjárlögin orðin að lögum á morgun. Mörg orð hafa verið látin falla í umræðum um bæði þessi mál. Af umræðunni mætti halda að í mikið óefni væri komið í ríkisfjármálum og að óstjórn ríkti í þeim efnum. ,,Gríðarleg lausatök`` er vinsælt að segja um stöðu mála hér. Eigi að síður er ríkissjóður á þessu ári og næsta ári að skila meiri afgangi en nokkru sinni áður í sögunni, hvort heldur litið er á tölurnar sjálfar, milljarðana sem verið er að skila í afgang eða hlutfall af landsframleiðslu. Í ár er afgangurinn áætlaður u.þ.b. 15 milljarðar kr. Það er 12,5 milljörðum meira en fjárlögin gerðu ráð fyrir. Það er að sjálfsögðu í og með vegna þess að sala ríkiseigna hefur verið mun meiri en við reiknuðum með á þessu ári þegar fjárlögin voru afgreidd. Tekju- og veltubreytingar í þjóðfélaginu hafa einnig verið meiri en ráð var fyrir gert. Mikið er gert úr því að tekjur af veltusköttum hafi aukist. En tekjur af tekjusköttum hafa líka aukist verulega, bæði af tekjusköttum einstaklinga og lögaðila. Það er auðvitað til marks um bætta afkomu fyrirtækja og einstaklinga. En að því er árið 2000 varðar þá hefur nú tekist, annað árið í röð og það mun vera einsdæmi svo langt sem elstu menn muna, að skila fjárlögunum við 3. umr. með meiri afgangi en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir í upphafi. Í fyrra munaði þar 500 millj. kr., nú munar þar 1,7 milljörðum kr. þrátt fyrir að tekið hafi verið tillit til þeirra útgjalda sem óhjákvæmileg voru talin í heilbrigðiskerfinu. Það var ákveðið, eins og mönnum hefur verið tíðrætt um, að auka verulega framlög til heilbrigðiskerfisins á þessu ári. Þau útgjöld flytjast síðan að sjálfsögðu áfram yfir á árið 2000 vegna þess að umfangið hefur aukist, aukið umfang hefur verið viðurkennt og bætt við grunninn eins og það er kallað. Ég hef ekki orðið var við að menn hafi almennt mótmælt því að sú aukning í heilbrigðiskerfinu hafi verið nauðsynleg. Hvernig var hún til komin? Hún var tilkomin vegna þess að við heilbrrh. óskuðum eftir að Ríkisendurskoðun gerði úttekt á stöðu heilbrigðisstofnana. Þegar sú úttekt lá fyrir og búið var að sannreyna hver staðan var þá var ákveðið að horfast í augu við þær staðreyndir, greiða upp þann halla sem kominn var fram á þessu ári og gera ráð fyrir sambærilegu umfangi á næsta ári. Það er talað um að þetta valdi mikilli þenslu. Það er auðvitað ekki rétt vegna þess að þessi útgjöld eru þegar til fallin. Það er búið að eyða þessum peningum. Það á að vísu eftir að borga einhverja af reikningunum á þessu ári. Hér er sem sagt um það að ræða að búið er að afmarka umfang rekstrarins á heilbrigðisstofnununum upp á nýtt. Nú er auðvitað mikilvægast af öllu að tryggja að þessi rammi haldi á þessu ári. Hann á auðvitað að geta gert það, það eru ekki margir óvissuþættir í rekstrinum á þessu ári. Kjarasamningar eru til að mynda ekki lausir fyrr en seinni hluta ársins og munu ekki hafa áhrif fyrr en þar að kemur. Áhrifa þeirra mun gæta tvo, þrjá mánuði af næsta ári í flestum tilfellum, þ.e. þegar um er að ræða samtök opinberra starfsmanna. Þó má vera að félagsmenn hinna almennu verkalýðsfélaga sem starfa hjá ríkinu verði búnir að semja eitthvað fyrr. Þess vegna á að vera hægt, og á það verður auðvitað lögð mjög rík áhersla, að halda rekstri stofnana ríkisins, ekki bara á heilbrigðissviðinu heldur einnig annarra, innan þess ramma sem markaður er í þessum fjárlögum. En hver er þá sú mikla útgjaldaaukning sem hér er mikið talað um? Menn fara hér mikinn í fordæmingu sinni yfir öllum þessu auknu útgjöldum um leið og þeir leggja fram alls kyns tillögur um aukin útgjöld á öðrum sviðum. Hver er útgjaldaaukningin á milli áranna 1999 og 2000 miðað við það sem nú liggur fyrir? Hún er 400 millj. kr. í dæmi sem er upp á 193 milljarða. Það liggur fyrir að fjáraukalögin voru afgreidd hér í morgun með útgjöldum upp á 192,8 milljarða. Niðurstöðutala fjárlaganna fyrir næsta ár útgjaldamegin er 193,2 milljarða. Þetta er útgjaldaaukningin sem menn hafa talað um þegar búið er að taka tillit til þess sem talið var óhjákvæmilegt og ég hef ekki orðið var við ágreining um, þ.e. umfangs stofnana heilbrigðiskerfisins. Hið mikilvæga í þessu er að afgangur ríkisins af rekstrinum fer vaxandi. Hann verður meiri en nokkru sinni fyrr, eins og ég sagði áðan, á næsta ári, 16,7 milljarðar. Lánsfjárafgangurinn hjá ríkinu, bæði í ár og á næsta ári, nemur u.þ.b. 22 milljörðum kr. hvort ár um sig og er þar með kominn verulega yfir 60 milljarða á þriggja ára tímabili, frá 1998--2000. Lánsfjárafgangurinn er það handbæra fé, ef svo mætti segja, sem ríkissjóður hefur til ráðstöfunar til að greiða niður skuldir sínar, borga upp lán eða styrkja stöðu sína að öðru leyti. Þá vil ég koma að því sem menn hafa haldið fram um þau mál. Þar er á ferðinni einhver fjarstæðukenndur misskilningur, m.a. hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni bæði í gær og í dag, að ríkissjóður sé kominn í sjálfheldu með að koma lánsfjárafgangi sínum fyrir og upp sé komin pattstaða í þeim efnum. Þetta er auðvitað fjarstæða og getur aldrei verið annað en fjarstæða. Jafnvel þó að það standi í minnihlutaáliti 2. minni hluta fjárln. að peningar liggi vaxtalaust á reikningum í ríkissjóði, sem er rangt, þá getur það ekki verið svo að ríkissjóður geti ekki lagt peningana sína inn í Seðlabankann eins og honum ber reyndar skylda til ef hann notar þá ekki í að borga upp lán sín eða aðra sambærilega hluti. Ég ætla aðeins að fara yfir þetta mál vegna þess að miklu skiptir að hér sé rétt með farið. Við höfum lagt mikla áherslu á að borga upp lán ríkisins, nota lánsfjárafganginn til þess. Við höfum ekki sagt að aðeins eigi að borga upp erlend lán. Auðvitað væri mjög æskilegt að beina athyglinni fyrst og fremst að erlendu lánunum en það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að borga upp af erlendum lánum vegna þess að það er ekki verjandi að taka áhættu með því að leggja of mikið á gjaldeyrisforða landsmanna, færa hann niður fyrir eðlileg varúðarmörk. Þess vegna m.a. höfum við farið varlega í að borga upp erlend lán. Við höfum ekki viljað taka áhættu með gjaldeyrisforðann og höfum m.a. framlengt lán sem fallið hafa á þessu ári, í það minnsta eitt lán, með öðru sambærilegu erlendu láni. Það kann líka að vera skynsamleg stefna almennt séð að vekja annað slagið athygli á nafni Íslands úti á erlendum lánsfjármörkuðum til þess að tryggja lánstraust og stöðu landsins erlendis. Lánstraust íslenska ríkisins er að sjálfsögðu haft til viðmiðunar gagnvart lánstrausti annarra íslenskra aðila, hvort sem það eru fyrirtæki eða sveitarfélög eða aðrir. Við höfum því lagt áherslu á að greiða niður skuldirnar. Það hefur auðvitað verið markmið að greiða niður erlendar skuldir en það hefur verið þessum takmörkunum háð sem ég var að lýsa. Þá kemur að innlendu lánunum. Það hefur líka verið gengið rösklega til verks í að greiða niður innlend lán. En menn verða auðvitað að gá að því að innlend lán ríkissjóðs hafa verið tekin með ákveðnum skilmálum. Þar eiga bæði lántakandi og lánveitandi sinn rétt. Það er ekki hægt að ganga að fólki beint og gera því skylt að taka við endurgreiðslu á slíku láni nema með gagnkvæmum samningi. Þess vegna þarf að fara skipulega í þessi mál og með aðferðum sem búa eigendur bréfa ríkissjóðs undir að eiga slík viðskipti. Lánasýsla ríkisins annast þennan þátt málsins. Hún hefur m.a. beitt sér fyrir nýjungum á þessu sviði, til að mynda með svokölluðum öfugum útboðum. Í stað þess að bjóða fram skuldabréf til sölu er boðist til að kaupa þau skuldabréf sem ríkið hefur áður selt. Þessi aðferð hefur auðvitað skilað ákveðnum árangri. Það er búið að kaupa upp fullt af skuldum með þessum hætti, með sama hætti og verið er að gera vestur í Bandaríkjunum þar sem ríkissjóðurinn er í svipaðri stöðu og hjá okkur. Þar er mjög rúm lausafjárstaða að þessu leyti. Þetta höfum við verið að gera að vissu marki. En það er auðvitað ekki þar með sagt að við eigum að verja öllum lánsfjárafgangnum í þessa starfsemi. Það er auðvitað ekki endilega markmiðið að halda áfram á þessari braut án þess að marka sér heildarstefnu í málinu. Hvað er þá annað til ráða? Hvað á þá annað að gera við afganginn? Ég hef orðað það svo að við eigum að styrkja stöðu ríkissjóðs með því að greiða niður skuldir eða styrkja hana með öðrum hætti. Ég hef beitt mér fyrir því á þessu ári að lánsfjárafgangnum væri m.a. varið til að borga inn í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, B-deild. Í því tilviki er búið að reikna nákvæmlega út og hægt að gera sér grein fyrir því að B-deildin í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga lenda í sjóðþurrð eftir 10--12 ár ef ekki verður að gert. Það þýddi að ríkissjóður mundi á þeim tíma, vegna þess að hann er þar í bakábyrgð, þurfa að greiða allar eftirlaunagreiðslur þessara sjóða beint sjálfur. Það verður ekkert fé eftir í þessum sjóðum. Þess vegna liggur í augum uppi að skynsamlegt er að huga að þessu máli strax. Þó svo að stjórnmálamenn séu sakaðir um að hugsa í kjörtímabilum, í fjögurra ára tímabilum, er verið að fást við vanda sem ekki kemur upp fyrr en eftir tólf ár eða svo. Auðvitað er skynsamlegt að huga að því að nota hluta af þessum lánsfjárafgangi til að bregðast við þessum vanda og helst þannig að hann verði úr sögunni og skelli aldrei á. Þetta er eitt dæmi um að styrkja stöðu ríkissjóðs að öðru leyti, koma í veg fyrir að hann lendi í hrikalegum erfiðleikum eftir þennan tíma. Þrátt fyrir þetta kemur hingað þingmaður við þessa umræðu og lýkur ræðu sinni á því að segja að þessi ríkisstjórn hugsi bara sem svo: Er á meðan er, við látum skeika að sköpuðu, skítt með framtíðina. Þetta sagði þingmaðurinn, hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson. Ég hygg að ég hafi nefnt mjög ákveðið dæmi um að hér er verið að huga að framtíðinni. Hér er verið að huga að því að uppfylla skuldbindingar strax sem reyndar mundu ekki falla fyrr en eftir 10--12 ár. Þá yrði það þannig, ef ekkert væri að gert, að ríkissjóður mundi þurfa að borga 10--12 milljarða á ári fyrstu árin, síðan 15 milljarða. Síðan má guð vita hvað borga þyrfti eftir það. En með því að ráðstafa hluta af lánsfjárafganginum, sem er ekki flokkaður sem bein útgjöld ríkissjóðs með þessum hætti, erum við að koma í veg fyrir þennan vanda, búa í haginn, tryggja að það fé sem rennur í sjóðinn fari til ávöxtunar og geri það að verkum að það tekur tiltölulega fá ár að greiða úr þessum vanda þó að hann sé metinn upp á 55 milljarða í dag. Þarna er þriðji liðurinn, þriðji þátturinn fyrir utan niðurgreiðslur erlendra skulda og innlendra skulda sem hægt er að verja lánsfjárafgangi ríkissjóðs til. Þar við bætist að sjálfsögðu að ekkert óeðlilegt er við það að ríkissjóður varðveiti hluta af afgangi sínum í viðskiptabanka sínum sem lögum samkvæmt er Seðlabanki Íslands. Auðvitað liggja þeir peningar þar á umsömdum vöxtum, ekki á núllvöxtum eins og vinstri grænir halda fram í nál. sínu heldur á umsömdum vöxtum og ávaxta sig þar áreiðanlega bærilega. En þeir eru þá ekki líka í umferð, það fjármagn er þá ekki í umferð. Því var haldið fram að það væri mjög vont vegna þess að þá væru þeir peningar ekki að ávaxta sig einhvers staðar. En þeir eru auðvitað að ávaxta sig í bankanum. Þá kem ég að því sem hefur líka verið haldið fram í umræðunni, að við værum að gera mistök í sambandi við peningamagn í umferð. Ég ætla fyrst að svara spurningu þingmannsins um það á hvaða vöxtum þessir peningar liggja þarna inni á reikningum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði á hvaða vöxtum þessir peningar væru. Ég man það því miður ekki en það fer eftir því hvað þeir liggja lengi inni, hvað um er að ræða stórar upphæðir og fleiri atriði sem hægt er að semja um. Við getum gáð að því fyrir atkvæðagreiðsluna í fyrramálið, hv. þm., þegar Seðlabankinn verður búinn að opna skrifstofur sínar. Við höfum verið sakaðir um það í þessari umræðu, ef maður vill reyna að halda til haga því sem málefnalegt hefur mátt teljast, að við værum að auka peningamagn í umferð með óábyrgum hætti með því að greiða upp skuldir ríkissjóðs innan lands. Þetta er ekki rétt. Ég skal fara aðeins yfir það. Ég vil byrja á því að segja að auðvitað væri best í þessum skilningi að taka peningana úr umferð með því að borga niður lán í útlöndum. En það er því miður ekki alltaf færi á því vegna þeirra ástæðna sem ég hef þegar tilgreint.

Er það ekki sjálfhelda?

Nei, þetta innskot, herra forseti, er til marks um það að þingmaðurinn hefur ekki fylgst vel með því sem ég er að segja. Alls ekki. Ég er búinn að útskýra hvaða þrjú atriði önnur en uppgreiðsla erlendra lána eru möguleg og þá er sagt: Er það ekki sjálfhelda? Nei, við höfum þrjá aðra möguleika. En ég ætla að velta því fyrir mér hvort við erum að gera mistök í sambandi við hið svokallaða peningamagn í umferð. Reyndar er mjög athyglisvert að það fyrirbæri, peningamagn í umferð, er orðið mjög vinsælt umræðuefni sem margir kenndu eingöngu við Milton Friedman og menn sem aðhylltust peningamálakenningar hans á sínum tíma. Auðvitað er það samt svo að peningamagn í umferð skiptir miklu máli í sambandi við stjórn efnahagsmála. Því er haldið fram að með því að borga upp innlend lán séum við að auka peningamagn í umferð. Það er ekki rétt. Þegar það gerist að ríkissjóður ráðstafar hluta af lánsfjárafgangi sínum með þeim hætti er hann að gera hvorugt, hann er hvorki að auka peningamagnið né draga úr því. Það er hlutlaus aðgerð. Það mætti halda því fram að hann ætti frekar að draga það úr umferð, já, ég er búinn að svara því játandi, hann ætti frekar að gera það. Það getur hann gert með því að borga erlend lán eða með því að leggja peningana inn í bankann en hann er ekki að auka peningamagnið í umferð. Ef Seðlabanki Íslands væri að prenta peninga og kaupa upp skuldabréf ríkissjóðs væri peningamagnið að aukast en ekki ef ríkissjóður er að býtta á því sem hann fær í skatttekjur með því að kaupa upp slík bréf. Hér er bara misskilningur á ferðinni og sem hefur verið á fleygiferð í umræðunni án þess að menn hafi kannski haft alveg yfirsýn yfir þetta mál. En þetta taldi ég óhjákvæmilegt, herra forseti, að nefna vegna þess að manni hálfblöskrar stundum það sem fram kemur í umræðunni um þetta mál. Ríkissjóður hefur alltaf það úrræði að leggja peninga sína inn í Seðlabankann og þess vegna getur ekki orðið sjálfhelda í þessu efni. Minnst hefur verið á mörg mál í umræðunni. Ég nefndi það í andsvari fyrr í dag, og ætla ekki að koma að því aftur, hvernig ríkisstjórnin hyggst herða eftirlit með framkvæmd fjárlaga með því að gefa út einhvers konar verklagsreglur í þeim efnum sem lagðar verða fyrir ríkisstjórn og síðan sendar viðkomandi aðilum með viðeigandi hætti og kynntar Alþingi o.s.frv. Ég lét þess getið að auðvitað eru fullnægjandi heimildir í fjárreiðulögum og í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna til að vinna að slíku og þarf kannski ekki mjög miklar viðbótarheimildir. En auðvitað kemur til greina að breyta lögunum ef menn teldu að nauðsynlegt væri að leita eftir lagabreytingum hér á Alþingi. Það hefur líka verið farið yfir einstaka þætti í t.d. heilbrigðismálum og spurningum beint til mín í sambandi við lyfjamál og þess háttar. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurði mig um lyfjamálin og ég tel reyndar að þeirri spurningu sé beint að röngu stjórnvaldi, það eigi að beina því til heilbrrh. En við erum auðvitað í samstarfi um þessi mál og það er alveg ljóst og kemur fram í fjárlagafrv. að ætlunin er að reyna að ná þar fram heilmiklum sparnaði. Þar er hins vegar við rammt að rjá eins og kunnugt er, það er mjög mikil sjálfvirk aukning í þeim útgjaldaflokki og hefur reynst mjög erfitt að henda reiður á og ná utan öll þau útgjöld. Síðan hafa menn verið að gæla við það að sá vandi sem kom upp í heilbrigðiskerfinu hafi verið af ákveðnum toga spunninn og verið að henda því á milli sín, vitna í bréf sem hafa gengið á milli ráðuneyta og þess háttar frá því í maímánuði sl. Ekkert af þessu skiptir nokkru einasta máli. Það liggur alveg fyrir að fjmrn. og heilbbrn. hafa í sameiningu verið að vinna að þessum hlutum. Það er heill bunki af bréfum sem hafa gengið á milli um framkvæmd fjárlaga á árinu 1999. Við höfum gert athugasemdir okkar í fjmrn., þau hafa gert sínar í heilbrrn. og við höfum reynt að finna sameiginlegar lausnir eins og eðlilegt er og menn gera í stjórnarsamstarfi og ríkisstjórnum. Það er engan feitan gölt að flá í því að vera að reyna að finna einhverja sökudólga til að kenna um í því efni. En mig langar að segja nokkur orð, herra forseti, áður en ég lýk máli mínu um það sem kom áðan fram í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um frávik í tekjuáætlun. Þingmanninum fannst mjög slæmt hversu tekjuáætlunin væri oft ónákvæm, þ.e. hún reyndist ekki í samræmi við endanlega útkomu.  Hvernig eru tekjurnar árið 1999 til að mynda komnar til? Hvernig gátum við séð það fyrir í desember fyrir ári að það yrðu t.d. svona miklar tekjur af sölu ríkiseigna? Það var ekki hægt vegna þess að það var ekki búið að taka ákvarðanir um það. Menn verða bara að sætta sig við það að tekjuáætlunin er ævinlega heilmikilli óvissu háð. Hún byggir ekkert bara á framreikningi eða forsendum sem liggja nákvæmlega fyrir, hún byggir á þeirri óvissu sem fylgir þjóðhagsspánni, sem er vissulega mikilli óvissu undirorpin, og allri þeirri óvissu sem fylgir því að menn vita ekki hvernig tekjur breytast, velta breytist eða eyðslumunstur í þjóðfélaginu kann að breytast. Það er því lítið við því að gera, hv. þm., þó að vissulega væri gott ef menn gætu gert þetta betur. Ég vil hins vegar taka undir með þingmanninum að því er varðar vangaveltur hennar og áhyggjur af því að sparnaður væri of lítill í þjóðfélaginu. Það er rétt, þjóðhagslegur sparnaður er of lítill á Íslandi. Ríkisvaldið er núna með þessum fjárlögum að leggja sitt af mörkum til þess að auka hann. En það eru fleiri sem eyða peningum á Íslandi en ríkið. Vandamálið er að sjálfsögðu það að einkaneyslan er sennilega of mikil á Íslandi miðað við þjóðhagsforsendur og það er áreiðanlega það sem forsrh. átti við í blaðaviðtali í morgun sem vitnað var til að mönnum hætti til að ganga fullgeyst um gleðinnar dyr í þessum efnum. Við vitum alveg að tilhneiging Íslendinga til að eyða peningum er mjög mikil. Auðvitað er mjög brýnt að ná um það samstarfi í þjóðfélaginu að efla þjóðhagslegan sparnað, gera það eftirsóknarvert að spara. Stærsta uppspretta sparnaðar á Íslandi er í lífeyrissjóðunum. Þeir hafa eins og kunnugt er gríðarlega öflugan fjárhag, mikið ráðstöðfunarfé, þeir eiga miklar eignir. En það er ekki nóg, það þarf líka að tryggja að einstaklingar spari og auðvitað eru til möguleikar í þeim efnum eins og viðbótarlífeyrissparnaðurinn sem við lögfestum á síðasta ári, sem er fyrir utan það að vera liður í því að efla þjóðhagslegan sparnað mjög skynsamlegt fyrirbæri fyrir hvern og einn. En það vantar að menn taki við sér í nógu ríkum mæli til þess að það sé farið að telja í þessum þjóðhagsútreikningum. Þarna er ég sammála þingmanninum og við eigum að reyna að leggjast á eitt um það að efla þessa þjóðhagslegu stærð, sparnaðinn. Herra forseti. Ég hyggst ekki flytja öllu lengra mál. Auðvitað er margt í þessum efnum sem mætti fara betur yfir, það er hægt að flytja langar ræður um fjárlög ríkisins eins og gert er við allar umræðurnar í þinginu og það er eðlilegt að menn ræði þessi mál í þaula og gefi þeim gaum. Það er líka eðlilegt að menn velti til að mynda fyrir sér hinni nýju þjóðhagsáætlun. Ég tel að hún sé því miður neikvæð að því er varðar spána um viðskiptajöfnuð og verðbólguþróun en ég tel að fjárlögin sem við erum að afgreiða hér og fjáraukalögin sem við afgreiddum í morgun séu liður í viðleitni til þess að snúa þessari þróun við. Það verður ekki gengið öllu lengra af hálfu ríkisins að því er varðar fjárlögin en hér er gert og ég hef ekki orðið var við raunhæfar tillögur um að auka við þann afgang sem hér er niðurstaðan, 16,7 milljarða, í þeim umræðum sem hafa farið fram í dag, herra forseti, þó að margt hafi borið á góma.

Herra forseti. Það er þakkarvert af hæstv. ráðherra að koma hér og taka þátt í umræðunum. En ég vil þó segja og vara við því að hæstv. ráðherra ætti að gleðjast hóflega yfir þeim árangri eða afrekum sem hann telur sig vera að vinna. Herra forseti. Það er ekki hægt að fjalla um afkomu og stöðu ríkissjóðs sem einangrað fyrirbæri í íslenskum efnahagsmálum. Þó ég nefni aðeins tvennt sem hæstv. ráðherra verður að hafa í huga og það fyrra er hvernig afgangurinn er til kominn, hvaðan tekjuaukinn er sprottinn. Hann er sprottinn af verulegri verðbólgu og viðskiptahalla að nokkru leyti og að hinu leytinu af sölu eigna. Að ganga á eigur sínar er ekki aflafé og það er ekki sambærilegt við aðrar tekjur. Hið seinna er svo afkoma annarra aðila í þjóðfélaginu. Það verður líka að taka með í reikninginn, afkomu annarra aðila, sveitarfélaga, heimila og atvinnulífs. Þegar hæstv. ráðherra setur árangurinn innan gæsalappa í þetta samhengi er myndin auðvitað öðruvísi en sú einhliða, jákvæða sem hæstv. ráðherra hefur tíundað hér.

Herra forseti. Mér hefur aldrei dottið í hug að ríkisbúskapurinn á Íslandi væri eitthvað séreinangrað fyrirbæri. En ég spyr þingmanninn: Hvað teldi hann að væri viðunandi afkoma fyrir ríkissjóð í ljósi þeirra aðstæðna sem hann hefur sjálfur rakið hér? Hvað ætti ríkissjóður að vera með öfluga afkomu miðað við þessar aðstæður ef allir aðrir eru í þeirri stöðu sem hann lýsti? Einhvers staðar hlýtur punkturinn að vera. Einhvers staðar verða menn að draga mörkin. Einhvers staðar verða menn að afgreiða fjárlögin. Ég ítreka að ég hef ekki heyrt neinar tillögur eða séð neinar ábendingar um hvernig megi auka þennan afgang. Allir virðast vera býsna ánægðir með afganginn. Gagnrýnin er að verulegu leyti sú að hér sé of mikil eyðsla en ekki of lítil eins og venjulega er við umræður um fjárlögin. Ég spyr þingmanninn: Hvar vildi hann afgreiða fjárlögin sem við erum með í höndunum miðað við aðstæðurnar sem hann lýsti ef ekki á 16,7 milljörðum kr.?

Herra forseti. Ég hef ekki verið í hópi þeirra þingmanna sem farið hafa mikinn í gagnrýni á hæstv. ráðherra fyrir of mikla eyðslu. Ætli ég hafi ekki þvert á móti verið einn fárra sem í umræðum, t.d. um útgjaldavandann í heilbrigðiskerfinu, tóku undir að ekki hafi verið um annað að ræða en auka þar útgjöldin. Ég er að benda á að þó við tækjum bara opinbera geirann þá verður að hafa afkomu hans í heild sinni í huga. Ef sveitarfélögin í landinu eru rekin með nokkurra milljarða halla þá verður í raun að draga það frá tekjuafgangi ríkissjóðs til að fá raunsanna mynd af afkomu hins opinbera í heild sinni. Það þarf bara að horfast í augu við þennan vanda, þ.e. þann tekjuskipta- eða hlutaskiptavanda sem þarna er uppi, til að fá raunsanna mynd af ástandinu. Ég er að benda á það. Hvað ráðstöfun afgangsins varðar ætla ég að benda hæstv. ráðherra á fimmta kostinn í stöðunni. Sá kostur er skynsamlegar fjárfestingar fyrir tekjuafgang ríkissjóðs sem ekki væru þensluvaldandi. Þar blasir einn kostur við. Það eru ráðstafanir í byggðamálum sem slá á byggðaröskunina og mundu ekki valda þenslu ef þeim aðgerðum væri beitt úti á landi. Það væri jafnframt gríðarlega góð fjárfesting fyrir ríkissjóð.

Herra forseti. Fimmti kosturinn felst í fjórða kostinum, þ.e. hægt er að ráðstafa peningum sem liggja í Seðlabankanum síðar meir til annarra þátta sem ekki eru þensluvaldandi og geta jafnvel verið eins skiptis útgjöld á sviði samgangna eða slíkra mála. En ég verð að taka undir að það er ekki hægt að horfa bara á afkomu ríkissjóðs. Afkoma ríkissjóðs er einn þáttur, ein efnahagsleg stærð. Afkoma hins opinbera í heild sinni er önnur stærð. Hún skiptir vissulega líka máli. Þann samanburð sjáum við mjög oft í alþjóðlegum töflum, afkomu hins opinbera í heild sinni. Við höfum komið til móts við sveitarfélögin við þessa afgreiðslu í dag að því er varðar fjáraukalög. Ég held hins vegar að við eigum að hætta að deila um það efni þar til tekjustofnanefndin sem er að störfum hefur lokið vinnu sinni. Ég geri fastlega ráð fyrir því að það þurfi að gera ráðstafanir til að auka tekjur sveitarfélaganna. Auðvitað þurfa þau að efla sinn hag og koma sér út úr hallarekstrinum en það gerum við ekki við afgreiðslu fjárlaga.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að hæstv. fjmrh. flutti alla sína ágætu ræðu, stundum ágætis kennslustund í hagfræði, án þess að minnast einu einasta orði á viðskiptajöfnuðinn og viðskiptahallann. 

Herra forseti. Ég nefndi í lok ræðu minnar bæði viðskiptahallann og verðbólguspárnar sem fram komu í þjóðhagsáætluninni. Ég hef áhyggjur af hvoru tveggja og tel þetta slæm tíðindi. En það þýðir ekki að tala um það eingöngu. Ef ég mætti snúa þessu dæmi við og minnast á afkomu ríkissjóðs: Hvernig vill þingmaðurinn afgreiða fjárlögin í ljósi þessara upplýsinga sem hann hefur svo miklar áhyggjur af? Það þarf að afgreiða þau. Það þarf að afgreiða þau með eins miklum afgangi og hægt er. Hér er talan 16,7 milljarðar niðurstaðan. Hvað vill hann gera? Vill hann auka við þennan afgang til þess að bregðast við viðskiptahallanum eða hvað?

Herra forseti. Það hefur margkomið fram í ræðum mínum að þessi greiðslustaða er dýrkeypt. Auðvitað er nauðsynlegt að reka ríkissjóð með góðum afgangi en það verður að vera á réttum forsendum, ekki á eyðsluforsendum. Þá ber að reyna að verja þeim fjármunum til aðgerða sem draga úr þenslu og styrkja bæði innviði þjóðfélagsins og atvinnuvegina til lengri tíma, t.d. með fjárfestingum í byggðamálum úti um land þar sem ekki er þensla. Þenslan er fólgin í því að fólk flytur hingað. Á öðru atriði vil ég vekja athygli, herra forseti. Hann minntist ekki heldur á það að skuldastaða heimila hefur vaxið og er nú 144% af ráðstöfunartekjum þeirra.

Herra forseti. Þegar ég hugsa um það þá eru sjálfsagt fjölmörg þjóðfélagsvandamál sem ég hef ekki nefnt í ræðu minni. Ég býst við því. Viðskiptahallinn er vandamál. Sumir segja að tekjurnar séu eingöngu af honum, gervitekjur eða eins og formaður Frjálslynda flokksins segir: Froðufé, vondir peningar og eitthvað slíkt. Ef menn horfa á þessar tölur þá sjá þeir það að verulegur hluti af tekjuaukanum er tekjur af öðrum sköttum en veltusköttum, tekjuskatti fyrirtækja og einstaklinga eins og ég sagði. Hluti er að sjálfsögðu vegna veltunnar í þjóðfélaginu, virðisaukaskatti og þess háttar enda væri mjög óeðlilegt ef ríkissjóður nyti ekki góðs af uppsveiflunni eins og aðrir. En taki maður þessi áhrif í burtu, fjarlægi þau eins og menn gera í Seðlabankanum, í ráðuneytinu og hjá erlendum stofnunum, hver er þá niðurstaðan? Ríkissjóður er eigi að síður rekinn með afgangi, jafnvel þó að áhrif uppsveiflunnar séu fjarlægð. Það er kannski kjarni málsins og mikilvægast af öllu.

Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. fjmrh. skuli vera virkur þátttakandi í umræðunni. Hann kom víða við í ræðu sinni þannig að í stuttu andsvari er ekki hægt að taka á nema einstöku þáttum. Ég vil í fyrra andsvari mínu koma aðeins að umræðu hans um svokallaðar verklagsreglur. Menn hafa rætt nokkuð um þær í fjárln. en ekki fengið nema ófullburða skjal frá fjmrn. sem sent var til baka eins og fram kom í ræðu minni í dag. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh., vegna þess að hann sagði réttilega að í raun væru öll lagaákvæði til staðar, hvort hann telji þörf á því að setja þessar verklagsreglur. Síðan vil ég spyrja hvers vegna hann heldur að meiri líkur séu á því að það náist árangur í ríkiskerfinu og því að menn fari eftir fjárlögum á næsta ári en á árinu sem nú er senn að ljúka. Eins og hæstv. ráðherra sagði þá eru öll ákvæði til staðar og hefði verið hægt að bregðast við á fullnægjandi hátt, ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt.

Það er rétt, herra forseti, eins og ég hef sagt tvívegis í dag úr þessum ræðustóli að lagaákvæði eru býsna skýr um þessi atriði. Eigi að síður, m.a. vegna vangaveltna í fjárln. og vegna þeirrar stöðu sem upp hefur komið, hefur verið talið rétt að ítreka þetta með sérstökum verklagsreglum sem munu þá gilda um rekstur og stjórnun ríkisstofnana með tilliti til framkvæmdar fjárlaga. Þar yrði fyrst og fremst um það að ræða að hnykkja á þessum atriðum og útlista í smáatriðum hvernig menn eigi að bregðast við séu þeir að fara fram úr. Það hjálpar stjórnendunum. Þannig yrði skýrt fyrir þeim hvenær þeir eigi að leita til ráðuneytis síns, hvenær viðkomandi ráðuneyti á að leita til fjmrn., þ.e. hvenær á að grípa til aðgerða. Ég held að öllum sé hollt að farið sé yfir þetta. Ég tel góðar horfur á því að það takist að halda ríkisstofnunum, helst öllum, innan fjárlaga næsta árs. Ég held að enginn kæri sig að fara aftur í gegnum það sem við höfum gert undanfarnar vikur í sambandi við þetta.

Herra forseti. Ekki komu skýr svör frá hæstv. ráðherra um hvort minni líkur væru á að endurtekning yrði á því sem gerðist þetta árið, eingöngu að hann treysti því að enginn hefði áhuga á að endurtaka leikinn. Varðandi umræðu hæstv. ráðherra um að fjarstæðukennt væri að ríkisstjórnin væri í pattstöðu í lánamálum þá var samt ekki hægt að skilja hæstv. ráðherra öðruvísi en svo að í raun væri þar alger pattstaða. Hann taldi það hlutlausa aðgerð að greiða niður innlendar skuldir og það væri ekki hægt að greiða niður erlendar skuldir vegna stöðu gjaldeyrismálanna. Hann sagði einnig, hæstv. ráðherra, að miklu frekar ætti að draga fjármagn úr umferð vegna þess að ella yrði ekki dregið úr þenslunni. Ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt taldi hann það nauðsynlegt og deilir þeim áhyggjum með mörgum okkar, að nauðsynlegt sé að reyna að draga úr þenslu og hraða verðbólgunnar. Og þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er það ekki rétt að ríkisstjórnin er í pattstöðu í lánamálum?

Herra forseti. Nei, það er aldeilis ekki rétt. Það er alveg fjarstæðukennd fullyrðing eins og ég sagði áðan að halda því fram. Það er reyndar mjög varhugavert að vera að halda því að fólki að einhver sérstök pattstaða sé í þessum efnum. Ríkissjóður hefur auðvitað alltaf þann möguleika að setja fjármagnið inn í Seðlabankann. Þá kallar það fjármagnið úr umferð. Með því að borga upp lán fyrir þetta fé er peningunum haldið í umferð. Það er hlutlaus aðferð gagnvart peningamagninu sjálfu. Það eykur ekki við það en hins vegar væri hægt að draga úr því með því að setja peningana í bankann. Ef menn væru aðeins að hugsa um að taka peningamagn úr umferð þá mundu þeir alltaf setja peningana inn í Seðlabankann. En af hverju erum við þá að borga upp lán innan lands? Það er vegna þess að við erum með því að búa í haginn, spara okkur vaxtagreiðslur í framtíðinni. Við erum að nota féð til að spara okkur kostnaðinn af vöxtunum í framtíðinni. Það hefur þegar komið fram að við erum nú þegar að spara okkur 2 milljarða í vaxtagjöldum, ef ég man rétt, á næsta ári miðað við það sem var árið 1998.

Herra forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra leggjast í mikla vörn í ræðu sinni vegna stöðu efnahags- og ríkisfjármála og eyða tíma sínum í hagfræðikennslustund fyrir þingmenn, um hvernig verja ætti þessum tekjuafgangi. Ég hefði hefði frekar búist við að ráðherrann sneri sér að því að taka undir með okkur stjórnarandstæðingum sem lítum mjög alvarlegum augum það hættuástand sem alls staðar blasir við í þjóðfélaginu. Ljóst er að þessi afgangur, t.d. á þessu ári, er fenginn vegna 23 milljarða tekjuauka sem hefur komið núna til viðbótar því sem var á fjárlögum. Það er ekki mikið afrek að skila slíkum tekjuafgangi. Og 5 milljarða tekjuauki sem kemur nú við lokaafgreiðslu fjárlaga gerir ekki nema auka afganginn um 1,7 milljarða miðað við það sem frv. gerði ráð fyrir. Viðskiptahallinn er auðvitað mjög alvarlegur, hefur aukist úr 7 milljörðum í 38. Ég hefði haldið að hæstv. ráðherra mundi ræða frekar um það við okkur heldur en vera í hagfræðikennslu fyrir þingmenn. En hann svaraði ekki því sem ég spurði hann um varðandi rekstrarhalla á Íbúðalánasjóði.

Herra forseti. Ég verð sennilega bara að spyrja hv. þm. að því áður en ég tek til máls: Um hvað má ég tala til þess að það falli að kenningum hennar um hvað eigi að vera hér til umræðu? Ég talaði um það sem ég taldi mikilvægast að fjalla um í ræðu minni, miðað við það sem fram hefur komið í umræðunni þó vera megi að henni finnist lítið gert úr sumu af því sem hún talaði um. Auðvitað þurfum við að hafa augastað á öllum viðfangsefnum í efnahagsmálum landsins þegar við erum að afgreiða fjárlög. Ég geri ekki lítið úr því heldur hef ég þvert á móti fjallað um það allt í ræðu minni. En það má heldur ekki gera of mikið úr vandamálunum. Það á ekki að sverta myndina að ástæðulausu. Þingmaðurinn hefur setið á Alþingi í 21 ár. Hún veit vel að tekjuáætlunin kemur alltaf við 3. umr. fjárlaga. Henni fylgir mismunandi mikill tekjuauki. Ég held að við ættum öll að fagna því að nú skuli hann það mikill að tilefni er til að auka afganginn.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra ræður því auðvitað sjálfur hvað hann setur í forgang að ræða miðað við stöðuna í efnahagsmálunum í þjóðfélaginu. Ég hefði talið réttara og eðlilegra nú við þessar aðstæður að ræða það hættuástand sem er fram undan og hvernig við því á að bregðast, þ.e. hvernig brugðist skuli við miklum viðskiptahalla og vegna skuldastöðu heimilanna. Þetta er m.a. til komið fyrir tilverknað ríkisstjórnarinnar þegar hún jók hlutafé í bönkunum sem allir viðurkenna að hafi leitt til mikillar útlánaþenslu. Ég sé ekki að hæstv. ráðherra hafi neinar nýjar tillögur fram að færa varðandi þjóðhagslegan sparnað sem hefur minnkað alveg gífurlega og er ekki nema 14% af landframleiðslu en þyrfti að vera 19% og aukast um 30 milljarða bara til að halda í horfinu miðað við fjárfestingaráform á næsta ári. Ekkert slíkt eða nýtt kemur fram hjá ráðherranum þrátt fyrir þær viðvörunarbjöllur sem klingja um allt þjóðfélagið. Það olli mér vonbrigðum þegar ráðherrann kom inn í þessa umræðu sem hann á vissulega þakkir skilið fyrir að gera. Það gera ekki allir ráðherrar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að gerast langorður í umræðunni um fjárlögin.  Staðreyndin er sú að umræðan um fjárlögin hefur verið mjög sveiflukennd og ekkert undarlegt vegna þess að stöðugt eru að koma nýjar tölur til sögunnar. Samkvæmt endurskoðaðri þjóðhagsáætlun er þannig gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs verði 5 milljörðum kr. hærri en áður hafði verið gert ráð fyrir. Í annan stað er gert ráð fyrir að viðskiptahallinn við útlönd verði mun meiri en áður hafði verið ætlað, 38 milljarðar. Fyrir fáeinum vikum var gert ráð fyrir að viðskiptahallinn yrði undir 30 milljörðum. Það er af þessum sökum sem talað er um losarabrag í vinnubrögðum, a.m.k. í ljósi þjóðhagslegra forsendna fjárlagafrv. Losarabrag höfum við talað um, lausatök nefndi hæstv. fjmrh. og vildi þar með leggja okkur orð í munn. En það eru ýmsar blikur á lofti við þessa fjárlagasmíð og reyndar ekki síst þegar litið er til þeirra forsendna sem hún er reist á. Þannig hlýtur það að vera okkur áhyggjuefni að verðbólgan mælist nú hærri en hún hefur verið í langan tíma eða 5,6% frá því í desember í fyrra þar til núna. Samkvæmt endurskoðaðri þjóðhagsáætlun er gert ráð fyrir að verðbólguhraðinn á komandi ári verði 4,5% í stað 3,4% eins og áður hafði verið gert ráð fyrir. En það sem e.t.v. er stærsta áhyggjuefnið kom fram í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar og er ítrekað í áliti hans frá 2. minni hluta fjárln. og það er að tekjur ríkissjóðs mótist allt of lítið af varanlegum virðisauka. Hér er verið að vísa til þess að útflutningsverðmæti þjóðarinnar koma að öllum líkindum til með að standa nánast í stað, munu ekki aukast að því skapi sem áður hafði verið gert ráð fyrir. Það sem mér finnst líka vera umhugsunarefni og hljóti að vera umhugsunarefni fyrir hæstv. fjmrh., ríkisstjórnina og okkur öll, er hvernig þessi rekstrarafgangur á ríkissjóði upp á 16,7 milljarða, eins og nú er gert ráð fyrir, er til kominn. Þá er það einkum tvennt sem menn hafa horft til, annars vegar það sem Harold McMillan talaði um að selja fjölskyldusilfrið, á Íslandi hefur verið talað um að selja mjólkurkýrnar. En það er það sem ríkisstjórnin er að gera. Hún er að losa sig við þær stofnanir og þau fyrirtæki sem hafa gefið okkur arð, hún er að losa okkur við þau og lætur blindast af stundargróða. Það er þetta sem er að gerast. Hins vegar er ljóst að hagnaður ríkissjóðs er til kominn vegna þess að hjól atvinnulífsins snúast mjög hratt. Að hluta til er vaxandi halli á viðskiptum við útlöndum gullnáma fyrir ríkissjóð. Það er upp úr þessari námu sem hann tekur auknar tekjur. Þegar þetta kemur allt saman, að varanlegur virðisauki verður ekki til í þjóðfélaginu og ríkissjóður er að afla tekna á þessum forsendum, þá er ástæða til að hafa af því áhyggjur. Í tillögum okkar, Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, er gert ráð fyrir ákveðnum kerfisbreytingum. Við reynum að horfa á hlutina til langs tíma. Við leggjum til að tekinn verði upp þrepaskiptur tekjuskattur. Við leggjum til að fjármagnstekjur, þar með taldar arðgreiðslur og söluhagnaður af hlutabréfum umfram vexti af hóflegu sparifé almennings verði skattlagður á svipaðan hátt og aðrar tekjur. Að skattlagning af hreinum hagnaði fyrirtækja taki mið af skattlagningu launatekna, að kannaðar verði búsetutengdar ívilnanir til jöfnunar og leiðréttinga, að lögð verði áhersla á sjálfbæra nýtingu auðlindanna og teknar upp vistvænir þjóðhagsreikningar, svo eitthvað sé nefnt. En við gerum ráð fyrir því í tillögum okkar að ríkissjóði verði aflað tekna, um 2 milljarða kr., og við erum með tillögur um hvernig eigi að ráðstafa þeim fjármunum. Ég ætla í örfáum orðum að víkja að tillögum okkar í þeim efnum en það verður ekki tæmandi upptalning. Við höfum skipt örlítið með okkur verkum í þeim efnum og hafa aðrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs þegar gert grein fyrir einhverjum þessara útgjaldaliða. Við gerum ráð fyrir því að það verði látnar renna til almannatrygginga til þess að hækka tekjutryggingu ellilífeyrisþega og hins vegar örorkulífeyrisþega annars vegar um 881 millj. kr. og í hinu tilvikinu 310 millj. Við erum með tillögur um að í Íbúðalánasjóð verði látnar renna 300 millj. kr. Þetta er hugsað sem aðstoð við sveitarfélög sem verða að leysa til sín félagslegar íbúðir en geta ekki selt þær. Til þeirra viljum við láta renna 300 millj. kr. Í tannlækningar erum við með tillögu um 230 millj. kr. Þess má geta og ég hef reyndar vakið máls á því áður þegar ég hef gert grein fyrir tillögum okkar, að á sama tíma í fyrra vorum við einnig með tillögur um aukin útgjöld til tannlækninga. Það voru talsvert hærri upphæðir en hér er um að tefla og því ber að fagna að á þessu liðna ári hefur verið komið til móts við okkur á þessu sviði. Viðmiðunarmörkin sem notuð eru hjá almannatryggingum hafa verið hækkuð, voru 16 ár hjá unglingum, eru núna 17 ár, og einnig hefur staða elli- og örorkulífeyrisþega verið bætt nokkuð. Þannig var að þeir sem enga tekjutryggingu höfðu fengu engar endurgreiðslur frá almannatryggingum en fá núna 50%. Þeir sem voru með skerta tekjutryggingu fengu 50% en fá núna 75%. Elli- og örorkulífeyrisþegar sem eru langsjúkir og fá ekki vasapeninga fá nú 100% endurgreiðslu en fengu 75% áður. Allt eru þetta skref fram á við og því ber að sjálfsögðu að fagna. En betur má ef duga skal. Samkvæmt þeim hugmyndum sem við leggjum fram núna viljum við enn hækka viðmiðunarmörkin og fara í 18 ár og leggjum til að 90% kostnaðar verði greiddur. Sú breyting mundi kosta um 140 millj. kr. En breytingarnar sem við leggjum til varðandi elli- og örorkulífeyrisþega eru á þá lund að þar verði endurgreiðslan úr almannatryggingum 100%. Þetta yrði ekki dýr póstur, mundi kosta rúmar 90 millj. kr. að mati tryggingayfirtannlæknis. Samtals er því um að ræða um 230 millj. kr. sem þetta mundi kosta ríkissjóð. Síðan erum við með tillögur sem við leggjum mikla áherslu á. Það er 50 millj. kr. framlag til málefna fatlaðra. Við viljum verja því til að bæta stöðu geðfatlaðra barna og ungmenna. Þrír þingmenn úr þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, hv. þm. Þuríður Backman og sá sem hér stendur, höfum lagt fram þáltill. sem hljómar á þessa lund, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að nú þegar verði sett á stofn hvíldarheimili eða skammtímavistun fyrir geðsjúk börn og börn með alvarlegar hegðunartruflanir til að létta undir með fjölskyldum þeirra.`` Í athugun okkar á þessu máli kom í ljós að sennilega eru um 20 börn sem búa við alvarlega geðsjúkdóma. Það hefur einnig komið fram að það er nánast engin aðstaða til fyrir þessi börn og þær fjölskyldur sem hér um ræðir. Flestir þessara unglinga, þessara ungu sjúklinga, dveljast í heimahúsum á ábyrgð foreldra sinna og það gera þeir þrátt fyrir að hafa verið greindir með mjög alvarlegar geðtruflanir og geðsjúkdóma. Á herðum foreldra þeirra og forráðamanna hvílir ábyrgð á meðferð þeirra og þjálfun auk uppeldishlutverks og umsjá heimilisins og annarra barna á heimilinu. Það hefur komið fram við umræðu um þetta mál hér í þinginu að foreldrar þessara barna hafa leitað til alþingismanna, fulltrúa allra þingflokka, og óskað eftir að fá aðstoð í þessu efni. Það er mat okkar að það verði best gert á þessa lund. Að sjálfsögðu þarf að gera miklu meira. Það kom t.d. fram á fundi sem fulltrúar allra þingflokka áttu með foreldrum geðveikra barna, barna með alvarlega geðsjúkdóma, að þau vistunarúrræði sem eru þó fyrir hendi eru ófullnægjandi. Til dæmis var bent á að Dalbraut, þar sem börn með geðsjúkdóma fá meðferð er lokuð um helgar. Þar er lokað um helgar og þá fara allir heim. Ég hef verið að velta því fyrir mér, herra forseti, eftir því sem ég hef hlustað á þessa umræðu og eftir því sem ég hlusta meira á talsmenn ríkisstjórnarinnar hæla sér af 16,7 milljarða afganginum sem þeir hafa, hvernig þeir ætla að snúa sér til þjóðfélagsins og réttlæta að ekki sé komið til móts við kröfur sem þessar. Mér er spurn: Hvernig ætla menn að fara að því? Ef ég ætti að forgangsraða held ég að þetta yrði mjög ofarlega á þeim forgangslista. Vissulega skiptir máli að bæta tannheilsu og tannvernd með þjóðinni. Það skiptir máli fyrir aldrað og peningalítið fólk að fá þar aðstoð eða barnafjölskyldur vegna þess að þetta er dýr þjónusta. En þó er ekki saman að jafna þegar við erum að ræða stöðu þessa fólks og svo þorra manna sem þurfa svo sannarlega á heilsuvernd almennt að halda. Mér þætti æskilegt og ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. tjái sig um þetta mál. Menn hafa ætlast til að ráðherrar komi upp og tali um hallann á fjárlögum og hinar stóru efnahagslegu stærðir og að sjálfsögðu skiptir það máli en það er hlutverk okkar alþingismanna að sjá til þess að réttlætismál af þessu tagi komist í höfn. Ég verð að segja það líka eftir alla þessa umræðu um allan þennan hagnað og allan þennan gróða þegar verið er að selja fjölskyldusilfrið, þegar verið er að taka eignir þjóðarinnar og í sumum tilvikum færa þær nýjum eigendum á silfurfati eins og gert var með SR-mjöl og frægt varð, með Áburðarverksmiðjuna, og síðan er áfram haldið á þeirri braut. Þegar menn eru að hæla sér af þessu öllu þá spyr ég: Hvernig fara menn að réttlæta aðgerðaleysi í þessum efnum og hvernig fara menn að réttlæta niðurskurð t.d. á framlögum til fatlaðra? Við vorum að ræða það í dag að gert er ráð fyrir því að skerða framlag til Framkvæmdasjóðs fatlaðra um 345 millj. kr. á næsta ári. Þá hafa menn skert framlag til þess sjóðs um 1.200 millj. kr. frá því um miðjan þennan áratug. Sú upphæð hefði að öllum líkindum dugað til að leysa þann húsnæðisvanda sem tæplega 400 fatlaðir einstaklingar eiga við að stríða en það er sá hópur sem fyllir biðraðirnar, 378 manns. Þessi skerðing, um 1.200 millj. kr., hefði að öllum líkindum dugað til að leysa þennan vanda. Þetta finnst mér vanta í hina pólitísku sýn ríkisstjórnarinnar. Þar vottar ekki fyrir neinu réttlæti. Það er ekkert annað en bókhald, ekki nokkur skapaður hlutur annar. Vegna þess að ég ætla að standa við það fyrirheit mitt, herra forseti, að hafa ekki langa ræðu þá ætla ég ekki að fara út í það núna að rifja upp hvað ríkisstjórnir Sjálfstfl. hafa gert á þessum áratug, hvaða breytingar hafa t.d. verið gerðar á skattkerfunum, hvernig skattar voru t.d. lækkaðir á arðgreiðslum, sem lágu í venjulegu tekjuskattshlutfalli en voru færðir niður í 10% með tilkomu fjármagnstekjuskattsins. Eða hvernig tekjuskattar stórfyrirtækjanna, sem voru í upphafi þessa áratugar yfir 50%, eru núna komnir í 30%. Á sama tíma hefur skattbyrði almenns launafólks verið aukin, hún hefur verið þyngd með því að láta skattleysismörk ekki fylgja almennri launaþróun. Kjör barnafólks hafa verið rýrð með því að láta ekki viðmiðunarmörk fylgja almennri launaþróun. Kjör öryrkja hafa verið rýrð stórlega á þessu tímabili eins og við rifjuðum upp í umræðu um skýrslu sem út er komin eða bók um velferðarþjónustuna á Íslandi. Kjör námsmanna hafa líka verið rýrð því að viðmiðunarmörkin í námslánakerfinu hafa ekki fylgt almennri kjaraþróun, þau hafa ekki gert það. Síðan koma menn hingað og leyfa sér að monta sig og gorta að allt sé í himnalagi. Það er verið að selja fjölskyldusilfrið, meðan byggðar eru kringlur og smárar, og ég veit ekki hvað það heitir, þegar stórefnafólkið á Íslandi er að skapa stórfelldasta viðskiptahalla sem dæmi eru um í Íslandssögunni þá leika menn bara á fiðlu og eru bara ánægðir. Tillaga okkar og framtíðarsýn byggir á jöfnuði og það eru skynsamleg efnahagsleg rök auk réttlætisrakanna sem liggja þar að baki. Þjóðfélag sem byggir á jöfnuði safnar t.d. ekki upp viðskiptahalla á sama hátt og ójafnaðarþjóðfélagið gerir. Það er ríka fólkið, sem kaupir stóru bílana og stóru snekkjurnar og fer í miklu reisurnar og reisir stóru hallirnar og kaupir glingrið í útlöndum, sem býr til viðskiptahallann. Það er ekki láglaunafólkið sem hefur lítið fé á milli handanna. En þegar peningarnir koma til sögunnar þá er farið í bíó og í leikhús og í leigubíl og ferðast um landið og eitthvað til útlanda, keypt fleiri blöð, fleiri bækur, hjólin snúast víðar í samfélaginu. Jöfnuður er forsenda efnahagslegra framfara og skynseminnar líka. Á því reisum við stefnu okkar. Herra forseti. Ég hef furðað mig á þeirri umræðu sem hefur farið fram um útgjöld hins opinbera og ofsafengin viðbrögð og taugaveikluð viðbrögð við peningaþörf heilbrigðisstofnana og skóla og menntastofnana í landinu. En það hefur nefnilega verið þannig í langan tíma að reynt hefur verið að halda aftur af opinberum stofnunum með því að skammta þeim alltaf naumt. Þetta hefur verið leiðin sem hefur verið farin, að skammta naumt og síðan vorum við með þessar alþekktu aðferðir að skera niður flatt, þ.e. flatan niðurskurð. Síðan fóru allir að gagnrýna þetta réttilega og við fórum að færa okkur yfir í nýtt form og reyna að skoða hverja einstaka stofnun. Það er það sem gerðist. En grunnurinn er þessi, að skammta naumt. Þannig hefur það verið. Síðan rjúka allir upp til handa og fóta ef farið er örlítið fram úr og miklar fordæmingar eru uppi. Hefur einhver rætt það hér t.d. hvað hefur verið gert varðandi biðlista á sjúkrastofnunum? Hefur einhver rætt það? Er einhver að tala um hvað gerist inni á þessum stofnunum, hvort verið er að skapa þar verðmæti og vellíðan og réttlæti sem er okkur einhvers virði? Hefur það nokkuð verið rætt hérna? Við viljum ræða það. Og gæti vel verið að þeim fjármunum væri vel varið? Ég hugsa bara að það gæti vel verið. Þess vegna vil ég taka hjartanlega undir það sem fram kemur í minnihlutaáliti hv. þm. Jóns Bjarnasonar um þetta efni. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Reiknilíkön eru æ meira að ryðja sér til rúms. Í breytilegu þjóðfélagi verður að vera svigrúm til ákvarðanatöku, annars er hætta á ósveigjanleika og stöðnun. Veiku löggjafarvaldi hættir til að skýla sér í blindni á bak við reiknilíkön og horfa fram hjá þörfum þegnanna og velferð.`` Þetta er kjarninn í því sem ég vildi einnig sagt hafa. Það er til skynsamlegrar og yfirvegaðrar skoðunar á þessum málum og við hvetjum til þess að menn hætti þessum alhæfingum og fordæmingum. Allra síðast, herra forseti, vara ég líka við alhæfingum um launasamninga og kjarasamninga. Staðreyndin er náttúrlega sú að árið 1996 voru sett lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna þar sem átti að fara inn í alveg nýtt kjaraumhverfi. Það var hugmyndin á bak við lögin. Það átti að búa til einstaklingsbundna samninga, það var 9. gr. laganna ef menn skyldu hafa gleymt því, ég man það mjög vel, ég ræddi þessa grein nokkrum sinnum á Alþingi. Þar átti forstjórinn að geta mismunað einstaklingum í launum. Að einhverju leyti hefur þetta gengið eftir en sem betur fer mjög litlu. Sem betur fer hafa hóparnir viljað halda saman. Sem betur fer hafa hjúkrunarfræðingarnir viljað halda saman og sjúkraliðarnir og stóru hóparnir og stéttirnar. Þetta hefur skapað vandræði og stundum leitt til aðgerða eins og uppsagna sem ég skrifa ekkert upp á. Ég skrifa ekki upp á það sem tæki í kjarabaráttu, alls ekki. En það er búið að byggja inn í þetta kerfi ýmsar hættur og fram til þessa hefur þetta kerfi ekki gengið upp. Það hefur ekki gengið upp á þann veg sem ríkisstjórnin og ríkisvaldið ætlaði sér og er samkvæmt formúlum OECD og miðar að því að ná niðurskurði, ekki þenslu, niðurskurði og mannfækkun. Það er hugmyndin á bak við þetta. Það hefur ekki gengið. En ég ætla ekki að hætta mér út í einhverja langa umræðu um þetta mál, það kallaði á klukkutímaræðu sem ég ætla ekki að fara út í núna en þetta voru helstu atriðin sem ég vildi koma á framfæri að lokum um fjárlögin fyrir næsta ár.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að mæla fyrir brtt. við fjárlagafrv. sem liggur fyrir á þskj. 413 og ég er 1. flm. að en meðflm. mínir eru hv. þingmenn Samfylkingarinnar, Jóhann Ársælsson, Sighvatur Björgvinsson, Ásta R. Jóhannesdóttir, Lúðvík Bergvinsson og Bryndís Hlöðversdóttir. Þetta er tekjutillaga sem kemur inn á breytingar bæði á sundurliðun 1 og 2 og einnig sem breyting við 7. gr. fjárlaganna og þá sem nýr liður. En tillagan er, herra forseti, um það að á hverja þorskígildislest sem úthlutað er verði innheimtar 2.700 kr. eða 2,70 kr. á kílóið. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli þingheims á þeirri staðreynd að heimild til að veiða eitt kíló af þorski selst nú á Kvótaþinginu á 115 kr. Verðið var 98 kr. í upphafi fiskveiðiárs, fór í 121 kr. þegar það var hæst en er nú í 115 kr. vegna aukins framboðs því að það er meira magn á markaðnum en jafnan og sú tilgáta uppi að með því að leigja frá sér veiðiheimildir nú í lok ársins séu einhverjir útgerðaraðilar að laga stöðuna fyrir áramótin svo ársreikningarnir líti betur út. Það sé litið þannig á að verðið muni hækka aftur strax eftir áramótin. En þetta var útúrdúr til upplýsingar. Við leggjum til að Þróunarsjóður sjávarútvegsins verði notaður sem farvegur fyrir þessa innheimtu enda innheimtir sjóðurinn þegar tvenns konar gjald af útgerðinni, m.a. gjald af úthlutuðu aflamarki, svo farvegurinn er fyrir hendi. Í dag innheimtir sjóðurinn u.þ.b. 1,16 kr. á hvert kíló og er það samkvæmt lögum eyrnamerkt að mestu sem framlag til smíði hafrannsóknaskips. Hér er lagt til að sú tala hækki upp í 2,70 kr. eins og áður sagði og bætast þannig 750 millj. við þær 650 sem fyrir eru í Þróunarsjóðnum samkvæmt frv. Þetta viðbótarfjármagn á síðan að skiptast á þrjár af undirstofnunum sjútvrn., á Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Fiskistofu eftir því sem næst verður komist í samræmi við þann beina kostnað sem þessar stofnanir bera vegna þarfa útgerðarinnar í landinu og síðan eiga ríkisframlög til þessara stofnana að lækka samsvarandi á móti. Hér er því um að ræða kostnaðargreiðslur eða þjónustugjöld eins og það er kallað þegar fólk á í hlut og samskipti þess t.d. við suma þætti heilbrigðiskerfisins. Tekjum af þessum kostnaðargreiðslum útgerðarinnar er, herra forseti, m.a. ætlað að fjármagna afnám tekjutengingar elli- og örorkulífeyrisþega við tekjur maka sem er aðgerð sem mun kosta um 360 millj. en ekkert svigrúm fannst fyrir í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar eða í þeim brtt. sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um að flytja við afgreiðslu fjárlagafrv. fyrir árið 2000, og það þó að talið sé um mannréttindabrot að ræða og fyrir liggi vilyrði um lagfæringar á þessum smánarbletti. Með þessu viljum við í Samfylkingunni ekki síst undirstrika þá pólitík okkar að velferðarkerfið á að vera fyrir fólkið en fyrirtækin eiga að hafa þannig umhverfi að þau geti dafnað á jafnréttis- og samkeppnisgrundvelli, velferðarkerfið á að vera fyrir einstaklingana og fjölskyldurnar í landinu. Að öðru leyti, herra forseti, vil ég segja um það frv. sem hér liggur fyrir og brtt. þær sem liggja fyrir frá ríkisstjórnarmeirihlutanum, að ég er í hópi þeirra sem hafa áhyggjur af því að með afgreiðslu frv. undir þessum formerkjum sé enn verið að auka á þann efnahagsvanda sem við sannarlega stöndum frammi fyrir. Og við það að fylgjast með brtt. meiri hlutans snjóa hér inn, bæði við 2. og 3. umr., þá hef ég fengið á tilfinninguna að hér sé stiginn Hrunadans, eins og síðustu forvöð séu að ná í hús ýmsu því góða sem menn hafa svo lengi viljað en ekki fengið. En nú skyndilega er allt laust, flest fáanlegt og dansinn dunar. Hæstv. forsrh. orðar það þannig í Morgunblaðinu dag að menn geri sér glaðan dag. Og bætir við að það sé kannski dálítið umfram það sem skynsamlegt er. Já, þeir eru margir sem þekkja afleiðingar þess að gera sér glaðan dag um of, umfram það sem skynsamlegt er. Þá vakna menn næsta dag með timburmenn og iðrast hversu glannalega var farið. Það gætu orðið örlög ríkisstjórnarmeirihlutans á Alþingi að frv. og brtt. samþykktum. Ég mundi ekki slá á aðvörunarorð forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar vegna niðurstaðna endurskoðaðrar þjóðhagsspár eins og mér virðist hæstv. forsrh. gera. Ég tel að taka eigi fullt mark á slíkum viðvörunum, að tölurnar gefi tilefni til þess og að menn hefðu betur fyrr í þessu ferli tekið mark á þeim aðvörunarorðum sem ýmsar stofnanir hafa haft í frammi undanfarin missiri. Meiri viðskiptahalli og meiri verðbólga en gert var ráð fyrir sýna að þær aðgerðir sem reynt hefur verið að grípa til, eins og vaxtahækkana nú á haustdögum, koma of seint og inn í umhverfi sem alls ekki hafði verið undirbúið. Þvert á móti var enn verið að kynda undir væntingum fólks um enn meiri bata, ef ekki raunverulegan þá með sölu banka sem mundi skapa nýtt og betra svigrúm og velsæld. Ríkisstjórnin hefur að því er virðist ekki sjálf enn tekið mark á viðvörunarorðum eða merkjum og þá er varla hægt að ætlast til þess að þjóðin geri það. Auknar tekjur ríkissjóðs sem fram koma í lok ársins umfram það sem spáð hafði verið eru því miður til vitnis um það sama, því þær verða að stærstum hluta vegna enn aukins viðskiptahalla eða frá þeim 29 milljörðum, sem þjóðhagsspá sem lögð var fram í október með fjárlagafrv. gerði ráð fyrir, í 38 milljarða sem talið er að viðskiptahallinn verði á þessu ári. Hér er um að ræða aukningu, herra forseti, upp á 9 milljarða á þeim þremur mánuðum sem liðnir eru frá framlagningu fjárlagafrv. Það hefur sannarlega verið góðæri síðustu árin. Viðskiptakjör fyrir vöruútflutning okkar hafa almennt verið góð, olíuverð lengst af lágt og fjárfestingar innan lands miklar. Þetta hefur skapað skilyrði fyrir minna atvinnuleysi og aukinn kaupmátt og þjóðin hefur eðlilega fyllst bjartsýni, einkum sá hluti hennar sem býr á höfuðborgarsvæðinu. Þangað hefur líka fjöldinn þyrpst utan af landi til að eiga hlut í góðærinu og væntingum um enn betri lífskjör. Það er hluti af vanda dagsins í dag og sveitarstjórnarhluta hins opinbera. Krónan er núna sterkari en hún hefur verið frá gengisfellingunni árið 1993 og vextirnir eru hærri en í samkeppnislöndum okkar. Það er mál manna, herra forseti, að röð hagstjórnarmistaka sé að grafa undan trausti markaðarins. Framleiðslu- og útflutningsfyrirtækin eru farin að kvarta undan rekstrarumhverfi sínu. Þau geta ekki keppt við hið opinbera í launum við þessar aðstæður hárra vaxta og gengis. Og nú nærir þenslan sig sjálf með auknum viðskiptahalla, vegna neyslu sem til er orðin vegna væntinga og upp á krít og tekjur ríkisins aukast að sama skapi. Aukin opinber útgjöld eru líka eitt af því sem hefur grafið undan grundvelli varanlegs hagvaxtar og aðhaldsskortur í opinberum fjármálum ógnar nú rúmlega áratuga uppbyggingarstarfi innlends einkarekstrar, fyrirtækjanna á markaðnum, þeirra fyrirtækja sem við reiðum okkur á að geti staðið undir gjaldeyrisöflun, launum og sköttum. Menn hafa vissulega áhyggjur af kjarasamningum á næsta ári. Það er vart hægt að ætlast til þess að fólk sem er á lægstu töxtum tryggi með hógværum kröfum og hógværum kjarasamningum kaupmátt hinna sem náðu til sín meiri hækkunum en það gat gert. Með síauknum umsvifum síðustu ára er líklega búið varanlega að þenja út það sem einu sinni var kallað báknið, þenja það út um marga tugi milljarða nú á allra síðustu árum. En það er, herra forseti, vissulega meira gaman að gera eitthvað núna fyrir þá sem munu fá framlög á fjárlögum, hvað þá mikið aukin framlög, en að taka á svo góðærið megi treina lengur, eins og sumir orða það. Það er líka talað um að ná mýkri lendingu eða komast hjá kreppu. Þetta er eins og með lausatökin, orðafar fer eftir smekk. Ég fór á morgunverðarfund Samtaka atvinnulífsins fyrir skömmu þar sem menn ræddu þessa hluti og höfðu miklar áhyggjur og ekki var hægt annað, herra forseti, en að deila þeim áhyggjum sem þar komu fram einmitt af þeim möguleikum sem við eigum, annars vegar á kjarasamningum sem a.m.k. geta stuðlað að mýkri lendingu eða því að treina megi góðærið. Ég talaði áðan um tilfinningu mína fyrir Hrunadansi vegna þess að ég er í hópi þeirra sem finnst ýmislegt minna á umhverfið eins og það var 1986--1987. Að minnsta kosti er það nógu margt til þess að ég trúi því að meira aðhald væri líklegri aðgangsmiði að góðum lífskjörum í næstu framtíð en það sem hér hefur verið kallað lausatök. Eins og menn e.t.v. muna mátti Sjálfstfl. hrökklast úr ríkisstjórn haustið 1988 eftir þau herfilegu hagstjórnarmistök sem þá voru gerð í góðæri. Það góðærði endaði í miklum efnahagserfiðleikum sem verkalýðshreyfingin tók síðan á sig í samvinnu við þáv. ríkisstjórn að vinna á og lagði þannig grundvöll að nýrri efnahagsskipan og lægri verðbólgu með svokallaðri þjóðarsátt eða með gerð svokallaðra þjóðarsáttarsamninga. Það er því fróðlegt að velta því fyrir sér, herra forseti, hvað kemur í ljós ef gerður er samanburður á uppsveifluárunum frá því á níunda áratugnum og árunum 1998 og 1999. Ég vil lauslega víkja að því, herra forseti, og vitna í grein í 4. og síðasta hefti tímarits Seðlabankans, Peningamál, þar sem samanburður er gerður á uppsveiflunum 1986--1987 og síðan 1998--1999. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Margt er líkt með ofþensluárunum í lok níunda áratugarins og uppsveiflu síðustu ára en sumt er frábrugðið. Hér skulu borin saman helstu einkenni þessara tveggja hagvaxtarskeiða.`` Ég hef leyft mér, herra forseti, að tína þau fram í svolítið annarri röð en hér er gert og para þau saman á annan hátt, ef svo má segja. Í fyrsta lagi er þess getið að ný fjárfesting á stærri hlut í uppsveiflunni undanfarin ár en á níunda áratugnum. Hlutfall fjárfestingar er þó ekki hátt í sögulegum samanburði. Í öðru lagi kemur fram að viðskiptahallinn er meiri nú eða 5,7% af landframleiðslu árið 1998 samanborið við 3,5% árið 1987. Í þriðja lagi er þess getið að rekstur hins opinbera er nú í mun betra horfi og allmikill afgangur á fjárlögum en umtalsverður halli var árin 1985--1987. Í fjórða lagi eru skuldir hins opinbera mun meiri en þær voru á níunda áratugnum. Sama má segja um skuldir heimila, fyrirtækja og þjóðarbúsins í heild. Í fimmta lagi var atvinnuleysi árið 1987 enn lægra, það mældist einungis 0,4--0,6%. Nú er atvinnuleysi upp á u.þ.b. 2% og spenna á vinnumarkaði var meiri þá, sem að hluta til skýrist af því að landið var ekki jafnopið gagnvart útlöndum og nú. Í sjötta lagi er samkeppnisstaða atvinnuveganna nú betri og raungengi nær jafnvægi og hagnaður meiri. Í sjöunda lagi er raunvöxtur útlána meiri nú en á þensluskeiði níunda áratugarins, eða 27,4% á móti 19,6% svo nefndar séu tölur. Í áttunda lagi eru fjármagnshreyfingar nú óheftar sem eykur hættu á gjaldeyris- og fjármálakreppu bresti traust markaðsaðila á efnahagsstefnunni. Í níunda lagi, herra forseti, af því að hér er nú um rit Seðlabankans að ræða, þá taka þeir fram að Seðlabankinn sé nú betur undir það búinn að hemja ofþensluna. Þeir láta þess getið að sjálfstæði bankans til að beita vöxtum hefur verið aukið og gengisstefnan er heldur sveigjanlegri en hún var. Mér finnst, herra forseti, full ástæða til að menn velti þessum hlutum í alvöru fyrir sér. Ég hef ekki áhuga á því að vera í hópi þeirra sem eru með heimsósómaspár endilega. Ég hefði viljað sjá aðrar áherslur á ýmsum sviðum, en eftir að hafa á undanförnum missirum hlýtt á ýmsa ágæta hagfræðinga vara við hættumerkjum í hagkerfinu og eftir að hafa lesið ágæta pappíra um efnhagsmál og efnahagsstjórnun þá er í mér uggur sem mér finnst sjálfsagt að komi hér fram við fjárlagaumræðuna. Fjárlög eru stærsta og virkasta efnahagstæki hverrar ríkisstjórnar og því er eðlilegt að horfur í efnahagsmálum þjóðarinnar séu ræddar við það tækifæri þegar fjárlög eru rædd og afgreidd og að menn reifi hér viðhorf sín. Það hef ég gert, herra forseti, og læt hér lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. á þskj. 411 við frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 frá nefndarmönnum í menntmn. Nefndin hefur fjallað um úthlutun heiðurslauna listamanna fyrir næsta ár. Menntmn. leggur til að sömu listamenn og njóta heiðurslauna í ár hljóti þau árið 2000. Þeir eru Atli Heimir Sveinsson, Árni Kristjánsson, Ásgerður Búadóttir, Guðbjörg Þorbjarnardóttir, Hannes Pétursson, Indriði G. Þorsteinsson, Jón Nordal, Jón úr Vör, Jórunn Viðar, Kristján Davíðsson, Matthías Johannessen, Stefán Hörður Grímsson og Thor Vilhjálmsson. Jafnframt gerir nefndin tillögu um að hver heiðurslaun verði 1.200 þús. kr. Menntmn. stendur einróma að þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Til umræðu er fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar og Vinstri hreyfingin -- grænt framboð kvaddi sér hljóðs við 2. umr. um frv. og gerir það sömuleiðis við 3. umr. til að láta í ljósi þær hugmyndir sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs höfum er varða fjármál ríkisins. Grunnhugsunin í hugmyndum okkar er sú að aukinn jöfnuður efli efnahagsástand þjóðarinnar og hugmyndir okkar hafa gengið út á að svo megi verða, að þjóðin fái búið við aukinn jöfnuð og þar með aukna velsæld. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur ekki verið að tala fyrir niðurskurði hvað sem það kostar. Nei, við höfum lagt áherslu á að margt í tillögum ríkisstjórnarinnar í þessu fjárlagafrv. er af hinu góða og við höfum stutt ýmsar tillögur þar um. Við viljum að sjálfsögðu aðhald og okkur greinir á við hæstv. ríkisstjórn er varðar forgangsröðun í ýmsum málum. Þess vegna höfum við gert athugasemdir við ýmsa skerðingu sem virðist vera á borðinu eins og skerðingu vaxtabóta og lækkun námslána sem má að okkar mati skýra með ósanngjarnri tekjutengingu. Ég minni á það, herra forseti, að framfærsla námsmanna er núna innan við 63 þús. kr. á mánuði og við höfum lagt á það áherslu að framfærsla námsmanna á að sjálfsögðu að vera sú sama og framfærsla annars fólks í landinu þannig að við höfum lagt á það áherslu að hér þurfi að auka jöfnuð. Við höfum að sjálfsögðu deilt áhyggjum þeirra sem hafa talað um viðskiptahallann en við höfum líka rætt um að orsaka hans megi kannski leita í því hve mikill ójöfnuður ríkir í samfélaginu, hve gífurlegar tekjur sumir geta haft á meðan aðrir hafa vart til hnífs og skeiðar. Herra forseti. Við höfum áhyggjur af því að skuldir heimilanna skuli aukast stöðugt. Samkvæmt upplýsingum sem við höfum á borðum okkar hafa þær aukist frá 1995 á slíkan hátt að það verður að fara að staldra við, það verður að finna raunhæfan möguleika til lækkunar skulda. Þær eru taldar vera núna um 144% af ráðstöfunartekjum heimilanna. Við erum með viðskiptahalla upp á 38 milljarða kr. og við erum með aukna verðbólgu upp á 5,6% síðustu tólf mánuði. Þetta þýðir að sjálfsögðu, herra forseti, að draga verður saman á einhverjum póstum og vinna að öðrum áherslum, vinna á öðrum nótum, og það eru ákveðnir staðir þar sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur lagt til að skorið sé niður. Þegar við erum að leggja til að hér sé líka aukið við útgjöld á ákveðnum póstum höfum við verið með tillögur um auknar tekjur á móti. Við erum því fylgjandi að fjármagnstekjuskattur sé hækkaður og aukinn og peningarnir sem kæmu inn við slíka skattheimtu fari í að efla velferðarkerfið. Við höfum einnig lagt mikla áherslu í málflutningi okkar á að umhverfismálunum þurfi að sinna betur. Og, herra forseti, af því tilefni mæli ég fyrir brtt. sem við flytjum aftur við 3. umr. fjárlaganna, brtt. sem var felld við 2. umr. en við erum ekki alveg sátt við að snúa baki við. Þannig háttar til, herra forseti, að á 123. löggjafarþingi voru samþykktar tvær þáltill. sem við teljum vera þýðingarmiklar tillögur og þær eru í málaflokki umhverfismálanna. Við töluðum fyrir því í 2. umr. að tillögur um Vatnajökulsþjóðgarð, undirbúning að Vatnajökulsþjóðgarði, fengju ákveðið fjármagn á fjárlögum og við lögðum til að undirbúningur hans fengi 3 millj. kr. en samkvæmt þáltill. er gert ráð fyrir því að ríkisstjórnin geri Alþingi grein fyrir undirbúningi þessa máls á vorþingi árið 2000. Þar sem ekki er markaður neinn tekjustofn fyrir þetta verkefni og þess er að engu getið í fjárlagafrv. viljum við freista þess, þó að tillaga okkar hafi verið felld við 2. umr., að endurflytja hana við 3. umr. Við lækkum að vísu upphæðina úr 3 milljónum í 1,5 milljónir og við teljum það nægja til að standa sómasamlega að verkefninu. Hin tillagan sem við höfum ákveðið að endurflytja með lægri upphæð líka er tillagan um kortlagningu ósnortinna víðerna en á 123. löggjafarsamkomunni var samþykkt þáltill. um að á næsta ári skyldi gert átak í því að kortleggja ósnortin víðerni. Í þeirri umræðu sem á sér stað núna um hálendi Íslands og um hin ósnortnu eða lítt snortnu víðerni skiptir það okkur meginmáli að kortleggja þau víðerni því að þau eru auðlind í sjálfu sér. Ef við kortleggjum ekki og skoðum ekki hver þessi auðlind er þá getum við heldur ekki talað um að nýta hana til eins eða neins. Grundvallarhugsunin liggur í því að ná utan um málaflokkinn, ná utan um þessi ósnortnu víðerni með því að gera kort. Þess vegna endurflytjum við við 3. umr. fjárlaganna ósk um að kortlagning ósnortinna víðerna fái á fjárlögum næsta árs 1,5 millj. kr. Við treystum því að þessar tillögur okkar tvær fái stuðning því að hér er um sáralitla upphæð að ræða en í veigamiklum málaflokki og auk þess tvö mál sem eru studd af Alþingi þar sem Alþingi hefur nú þegar samþykkt þær þáltill. sem ég hef gert hér grein fyrir. Þá vil ég, herra forseti, fagna því að í framsögu hv. þm. Jóns Kristjánssonar, formanns hv. fjárln., kom það fram að fjárln. leggur til breytingu á fjárlagaliðnum Ýmis verkefni undir umhverfisráðuneytinu. Þar er gert ráð fyrir að fjárlagaliðurinn 190 undir umhverfisráðuneyti, Ýmis umhverfisverkefni, fái 2 millj. kr. hækkun sem er tímabundin hækkun en ætluð til þess að styðja við starfsemi áhugamannasamtaka um náttúruvernd og umhverfisvernd. Hér tel ég, herra forseti, að gott mál sé á ferð því að samtök á borð við þau sem hafa sótt um stuðning hins opinbera eru Náttúruverndarsamtök Íslands, samtökin Sól í Hvalfirði og Umhverfisverndarsamtök Íslands. Allt eru þetta stór áhugamannasamtök sem gegna mikilvægu hlutverki í umhverfismálum okkar og þar sem Ísland er nú aðili að öflugum samningi, Árósa-samningnum, sem er alþjóðlegur samningur sem kveður m.a. á um það að stjórnvöld skuli líta til áhugamannahreyfinga á borð við þessar og ætla þeim ákveðið hlutverk, þá segjum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að hér sé gott mál á ferðinni og boðum það að á næsta ári komum við til með að leggja til að vegur samtaka á borð við þessi verði enn aukinn og þeim verði beinlínis markaður ákveðinn tekjustofn eða fjárlagaliður undir umhvrn. á fjárlögum okkar. Herra forseti. Við höfum einnig nefnt málefni Ríkisútvarpsins í þessari umræðu. Ég get ekki látið hjá líða að ítreka þær áhyggjur okkar. Ríkisútvarpið, sem við teljum vera einn af máttarstólpunum menningarstarfsemi þjóðar okkar, hefur þurft að lúta í lægra haldi fyrir aðhaldsöflunum og hefur ekki hlotið náð fyrir augum ríkisvaldsins þegar það hefur óskað eftir því að fá að hækka afnotagjöldin sín. Ríkisútvarpið fékk hækkuð afnotagjöld tvisvar á þessum áratug, um 4% árið 1993 og um 5% 1998. Nú er ósk Ríkisútvarpsins sú að það hljóti 12% hækkun afnotagjalda. Forsvarsmenn Ríkisútvarpsins halda því fram að þeim sé ómögulegt að hagræða enn frekar í rekstri en orðið er en það skal tekið fram, herra forseti, að mikil hagræðing hefur átt sér stað innan stofnunarinnar undanfarin ár og hefur gengið vonum framar að hagræða. En nú er svo komið að ekki verður meira að gert og í sannleika sagt, herra forseti, er dagskrá Ríkisútvarpsins farin að láta á sjá við allar hagræðingarnar og allan þennan innri niðurskurð. Nú ríður á að á einhvern hátt verði tekið af myndarskap á málefnum Ríkisútvarpsins. Það hefur ekki verið ákveðið, herra forseti, að gera það nú og er það miður. En forsvarsmenn Ríkisútvarpsins komu í heimsókn bæði til fjárln. og sömuleiðis til menntmn. til að bera upp þessi mál sín og hlutu þar eins og ég segi skilning en ekki vilyrði um neinar aðgerðir. Af þessu höfum við áhyggjur, herra forseti, og mælumst til þess að þó ekki sé verið að gera neitt akkúrat núna á þessum tímapunkti í málefnum Ríkisútvarpsins þá verði það ekki látið ógert á næstunni, það verði tekið á málefnum þess. Að öðru leyti vil ég segja það, herra forseti, að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur verið virk í umræðunni um fjárlögin. Við höfum verið virk í atkvæðagreiðslunni og það munum við einnig vera á morgun þegar greidd verða atkvæði í þriðju umferð þessara umræðna. Við treystum á stuðning Alþingis við ákveðnum tillögum sem við höfum verið að tala fyrir í dag og við munum að sjálfsögðu styðja áfram góðar tillögur ríkisvaldsins á meðan við erum á móti öðrum. En ég ítreka það sem ég sagði, herra forseti, í upphafi máls míns að grunnurinn í hugmyndum okkar sem við höfum talað fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs er að aukinn jöfnuður í samfélaginu auki velsæld samfélagsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir brtt. við fjárlfrv. á þskj. 444 en þetta eru einu brtt. Samfylkingarinnar við þetta fjárlagafrv. Voru þær lagðar fram við 2. umr. en dregnar til baka til 3. umr. Á þessari brtt. eru allir þingmenn Samfylkingarinnar og viljum við með því leggja áherslu á hversu mikilvægt mál þetta er okkur, að leggja til tæpa 1,5 milljarða til styrktar velferðarkerfinu. Þetta gerum við í framhaldi af úttekt Stefáns Ólafssonar fyrir Tryggingastofnun ríkisins sem kynnt var í bók um Íslensku leiðina. Þar kemur fram að við erum ekki nema hálfdrættingar á við aðrar þjóðir í velferðarmálunum og að staða lífeyrisþega, sem þurfa að treysta eingöngu á velferðarkerfið, er mjög slæm og mun verri hér en víða annars staðar og er þá hægt að bera okkur saman við þjóðir sem eru mun fátækari en við, þjóðir í Suður-Evrópu. Því leggjum við þetta til þar sem ríkisstjórnin virðist ekki ætla að taka á þessum málum þrátt fyrir ábendingar frá Félagsvísindastofnun um stöðu mála hjá lífeyrisþegum. Hv. þm. Jón Kristjánsson viðurkenndi við 2. umr. um fjárlögin að vissulega væri þörf á að taka á þessum þætti en það yrði að bíða. Við getum ekki sætt okkur við að þetta bíði þar sem nú ríkir svokallað góðæri og menn eru tilbúnir til að leggja stóra fjármuni í ýmsa aðra þætti en við teljum þetta vera eitt brýnasta málið. Ég vil nefna fyrst, herra forseti, það atriði sem ég tel einna brýnast og stærsta málið í tillögum okkar en það er afnám tekjutengingar tekjutryggingar elli- og örorkulífeyrisþega við tekjur maka þeirra. Þetta er mál sem við höfum barist fyrir í nokkuð langan tíma og lífeyrisþegar hafa einnig gert og margoft hefur verið bent á að er brot á mannréttindum. Í frv. sem ég hef verið 1. flm. að, herra forseti, og talað fyrir nokkrum sinnum í þinginu hefur verið bent á að upphaflega þegar almannatryggingar komust á á Íslandi var miðað við það að tryggingarnar væru persónutryggingar, hver einstaklingur væri tryggður og hefði sína persónutryggingu en svo er ekki þegar þessi regla er annars vegar, sem kemur inn í lögin þegar farið er að tekjutengja tekjutrygginguna. Þeir sem missa vinnuna fá atvinnuleysisbætur óháð því hvaða tekjur maki þeirra er með eða hvort hann er með tekjur yfirleitt en lífeyrisþegar eru tekjutengdir maka sínum þegar almannatryggingabæturnar eru annars vegar. Þetta hefur haft í för með sér að fjölskyldur lífeyrisþega lenda í fátækragildru jaðarskattanna. Þar má sérstaklega nefna öryrkjana og þetta hefur unnið gegn fjölskyldunni. Menn hafa neyðst út í skilnað og þetta hefur brotið upp fjölskyldur og til eru mörg dæmi um það. Í grg. frv. þar sem við leggjum til að þessi tekjutenging skuli ekki heimil er líka bent á að í raun sé þetta ekki andi almannatryggingalaganna og varla heimilt því að það er talað um að tekjutryggingin skuli tengd tekjum einstaklings eða bótaþegans en hvergi minnst á tekjur makans í lögunum. Þetta er líka andstætt stjórnarskránni, og vil ég þá nefna 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernis, uppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. En með þessari skerðingarreglu við tekjur maka er verið að mismuna lífeyrisþegum eftir hjúskaparstöðu eða sambúðarformi má segja því það er ekki aðeins að menn þurfi að vera í hjúskap heldur er einnig verið að tekjutengja bæturnar við sambýlisaðila, ef fólk er í sambúð. Þarna er líka verið að mismuna fólki á vinnualdri eftir því hvort það á við atvinnuleysi að stríða eða heilsubrest og það er ekki í anda stjórnarskrárinnar. Ég vil einnig benda á að þetta brýtur líka gegn 11. gr. stjórnsýslulaga, þar sem bent er á að stjórnvöld skuli gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti og óheimilt sé að mismuna á grundvelli þjóðfélagsstöðu eða öðrum sambærilegum ástæðum. Þar sem þessi regla er annars vegar virðist vera að verið sé að brjóta lög á fólki og þá sérstaklega þeim sem eiga erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér, fólki sem búið er að missa heilsuna og getur ekki unnið fyrir sér. Það er einnig ástæða til að benda á, herra forseti, að þessi skerðingarregla, sem við viljum afnema og leggjum til 360 millj. kr. til viðbótar við lífeyristryggingar almannatrygginga, stríðir gegn mannréttindadsáttmálum og alþjóðasamningum sem við höfum skuldbundið okkur að virða. Þar vil ég benda á mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna sem var samþykkt á allsherjarþinginu 10. des. 1948. Þar er tekið á því að ekki megi mismuna fólki í þessa veru og sömuleiðis er í mannréttindayfirlýsingunni talað um jafnrétti til hjúskapar og stofnunar fjölskyldu og þar er sérstaklega kveðið á um hlutverk fjölskyldunnar og skyldur ríkisins gagnvart henni. Það má nefna ýmis fleiri atriði sem koma að því hvernig verið er að brjóta á fólki með þessari reglu. Umboðsmaður í málefnum fatlaðra hjá Sameinuðu þjóðunum, Bengt Lindqvist, hefur gagnrýnt opinberlega íslensk stjórnvöld fyrir það að mannréttindi fatlaðra séu ekki í heiðri höfð þegar þessi regla er annars vegar og nú síðast fór Öryrkjabandalagið í mál við heilbrrh. vegna þeirrar reglu og má búast við að dómur verði birtur á næstu dögum í því máli. Það er alveg ljóst, herra forseti, að þessi regla er leifar úr fortíðinni. Stefán Ólafsson prófessor bendir á að þetta séu leifar frá fátækraaðstoðinni á 19. öld sem viðgengst hér og bendir einnig á að þessi regla sé hvergi, herra forseti, við lýði nema hér. Ég tel því, herra forseti, og við í Samfylkingunni að löngu sé orðið tímabært að afnema hana og það kostar ekki meira en 360 millj. að afnema þá reglu og hafa í heiðri mannréttindi gagnvart þessu fólki, þeim hópi lífeyrisþega. Einnig má benda á að mjög margir öryrkjar eru mjög illa staddir fjárhagslega, sérstaklega þeir sem þurfa að treysta á almannatryggingarnar. 43% allra öryrkja fá enga aðstoð úr lífeyrissjóði og þurfa þess vegna meira og minna að treysta aðeins á almannatryggingarnar. Þetta hefur bitnað á börnum öryrkja, þau hafa ekki getað tekið þátt í félagslífi eða samfélaginu með öðrum börnum vegna fjárhagsstöðu á heimilum öryrkja. Þau geta ekki tekið þátt í íþróttum, ekki er hægt að kaupa á þau íþróttaföt, borga félagsgjöld o.s.frv., hvað þá að þau fái að taka þátt í að læra á hljóðfæri eða vera í tónlistartíma því að fjölskyldur öryrkja eru ekki aflögufærar. Þess vegna leggjum við mjög ríka áherslu á að þarna komi inn fjárveiting, 360 millj., til að afnema þetta mannréttindabrot á þessum hópi. Herra forseti. Við leggjum síðan til hækkun á tekjutryggingu elli- og örorkulífeyrisþega og leggjum til tæpan milljarð í þá hækkun. Með því er hægt að bæta kjör verst settu lífeyrisþeganna allverulega. Einnig er hægt að gera það með því að breyta tekjutryggingarreglunum. Mig langar til að benda á það að í umræðum um velferðarmálin á dögunum talaði hæstv. forsrh. um að okkar tryggingakerfi væri ekki að greiða upphæðir til þeirra sem vel væru staddir, þeirra sem væru efnamiklir í samfélaginu. En það er ekki rétt, herra forseti. Við erum að greiða úr almannatryggingakerfinu til fólks sem er með kvartmilljón og jafnvel enn hærri upphæðir úr lífeyrissjóððum. Þetta fólk er að fá greiðslur mánaðarlega úr almannatryggingunum á meðan hópar geta ekki framfleytt sér á þeim greiðslum sem þaðan koma. Það er því hægt að endurskoða kerfið, tekjutengingarkerfið verulega þannig að meiri jöfnuður ríki meðal lífeyrisþega og það er ástæða til að skoða það. Það þyrfti auðvitað að fara í að breyta þar ýmsu innan kerfisins. Síðan er tillaga frá okkur samfylkingarþingmönnum um að sjúkradagpeningar almannatrygginga hækki um 100%. Eins og bent hefur verið á eru þeir mjög lágir, um 20 þús. kr. á mánuði hjá því fólki sem á engan rétt úr sjúkrasjóðum verkalýðsfélaganna. Það þarf að framfleyta sér á 20 þús. kr. Þeir sem eru í hlutastarfi, t.d. það fólk sem neyðist til að ráða sig sem verktaka í fyrirtæki, sem er að verða æ algengara, fá ekki nema rúmar 10 þús. kr. í sjúkradagpeninga úr almannatryggingunum. Það er vissulega tímabært að hækka þá upphæð og ef við miðum við 100% hækkun, þá er það sama upphæð og fæðingardagpeningarnir sem konur fá greidda í fæðingarorlofi og er þá fullkomlega eðlilegt að sjúklingur sem er óvinnufær vegna sjúkdóms fái ekki lægri greiðslur en eru ætlaðar nýorðnum mæðrum í fæðingarorlofi þeirra. Herra forseti. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir hefur gert grein fyrir brtt. okkar þingmanna Samfylkingarinnar á þskj. 413 og 445 þar sem við leggjum til tekjur á móti þessum útgjöldum. Ég bendi á að lagðar eru til mun meiri tekjur en útgjöldin eru. Tekjurnar sem við leggjum á móti eru 2.750 þús. kr. en útgjöldin eru tæpir 1,5 milljarðar. Það er því langt á annan milljarð sem er umfram til að þarna skilist afgangur gagnvart þeim útgjöldum sem við leggjum til. Herra forseti. Samfylkingin er að leggja áherslu á stefnumál sín með því að leggja til þessar auknu greiðslur til velferðarkerfisins. Við viljum styrkja velferðarkerfið, það er á brauðfótum. Við erum hálfdrættingar á við aðrar þjóðir. Velferðarkerfið á að vera fyrir fólkið, einstaklingana og fjölskyldurnar í landinu. Það á að styðja að fjölskyldunni og það verður að bæta fyrir þá sem minnst hafa. Við vitum að það fólk sem býr við lægstu greiðslurnar úr almannatryggingunum og hefur hvergi annars staðar tekjur er að leita til hjálparstofnana og líknarfélaga til að hafa í sig og á og núna sérstaklega þegar jólin eru fram undan ættu menn að hafa skilning á að þarna þurfi að bæta hlut þessa fólks. Verið er að leggja hér til að afnema mannréttindabrot sem viðgengst í samfélaginu áður en 21. öldin gengur í garð auk þess sem lagt er til að tekjur til þeirra verst settu í velferðarkerfinu verði bættar og einnig að sjúklingar sem eiga hvergi annars staðar rétt en hjá almannatryggingunum fái 100% hækkun á lífeyri sínum. Vissulega, herra forseti, þyrfti það að vera meira, en þó kemur þarna veruleg hækkun til.

Herra forseti. Ég hef ekki þörf fyrir að hafa sérstaklega langt mál nú við 3. umr. fjárlaga. Hér hafa talað á undan mér þrír þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og mælt fyrir brtt. okkar og rökstutt afstöðu okkar í þessum efnum, fyrst og fremst fulltrúi okkar í fjárln., hv. þm. Jón Bjarnason, en einnig hafa hv. þm. Ögmundur Jónasson og Kolbrún Halldórsdóttir þegar talað. Það eru aðeins nokkur atriði sem ég vil koma inn á og ég vil beina spurningum til hæstv. ráðherra landbúnaðar og samgöngumála af vissu tilefni. Ég hef gert viðvart um að ég óski nærveru þeirra og hygg að þeir séu báðir hér í húsi og ég er þakklátur fyrir það. Herra forseti. Fyrst þá held ég að með sanni megi færa fyrir því nokkur rök að þau fjárlög sem við erum að afgreiða hér séu að ýmsu leyti óvissufjárlög, þau séu meiri óvissu undirorpin en stundum endranær og talsvert meiri óvissu undirorpin en við hefðum getað vænst í kjölfar margrómaðs stöðugleika og sæmilega stöðugra forsendna í efnahagsmálum á undangengnum árum. Auðvitað er aldrei á vísan að róa, eins og sagt er á íslensku og á enn við um ýmsa þætti í okkar efnahagsbúskap. Það hefur stundum verið sagt til að reyna að útskýra fyrir útlendingum hversu sérstakt íslenskt efnahagslíf er að þess séu fá dæmi um efnahagslegar undirstöður í þjóðarbúskap ríkja að þær geti tekið til fótanna og synt í burtu. En það á auðvitað við um Ísland og hefur svo sem gerst í Íslandssögunni að þessar undirstöður efnahagslífsins hafa greitt atkvæði með sporðinum og horfið, verið veiddar upp eða annað í þeim dúr. Við byggjum á áhættusömum og sveiflukenndum atvinnurekstri að þó nokkru leyti enn þá í okkar þjóðarbúskap. Efnahagslíf okkar er lítið og sérhæft og oft verðum við fyrir búsifjum vegna þess að við höfum ekki þá breidd eða stærð til að bera sem getur jafnað út sveiflur eins og hjá ýmsum öðrum þjóðum. Þetta vitum við og þekkjum en ég held, herra forseti, að ástæða sé til að staldra við breytingar sem þrátt fyrir allt hafa einnig orðið að þessu leyti. Ég er ekki viss um að menn muni upplifa hræringar í íslensku efnahagslífi, fari þær af stað fyrir alvöru t.d. á næstu missirum, á alveg sama hátt og menn hafa gert áður. Þar koma m.a. til, herra forseti, breytingar sem hér hafa verið gerðar markvisst og af pólitískum ástæðum í sambandi við skipulag efnahagslífsins. Þar á ég t.d. við einkavæðinguna en ég á þó einkum og sér í lagi við þá þróun sem hér hefur orðið á hlutabréfamarkaði, þ.e. að hér er komið Kaupþing og hlutabréfamarkaður og menn eru farnir að vakna og sofna til þess hvernig gengið á vísitölunum er þennan eða hinn daginn. Það held ég að eigi eftir að reynast Íslendingum ný upplifun ef hér syrtir í álinn í efnahagsmálum að allt í einu er komin þarna viðbótarbreyta inn í okkar efnahagslega samhengi sem getur verið mjög næm fyrir ýmsu ójafnvægi og utanaðkomandi aðstæðum eða jafnvel innri hlutum sem þar valda breytingum. Herra forseti. Það gætu með öðrum orðum verið komnir þeir tímar að við förum að eignast okkar svörtu októberdaga eins og aðrar þjóðir. Ég hef reyndar af því þó nokkrar áhyggjur að hluti af þenslunni og spennunni í þjóðfélaginu sé uppskrúfað gengi á hlutabréfamarkaði, að hálfgerð blöðruáhrif séu þar í gangi eins og stundum er sagt og talið er nú reyndar að séu einkenni á mörkuðunum bæði austan hafs og vestan um þessar mundir. Menn vita hvað gerist ef blásið er mjög miklu lofti í blöðru. Þá þarf ekki nema að stinga á henni og þá getur það farið mjög hratt út eða hún sprungið. Hættumerkin blasa við okkur, herra forseti. Á það hefur verið bent í umræðunum og ég ætla ekki að endurtaka það. Verðbólga og viðskiptahalli eru þar alvarlegustu hætturnar. Ég segi það aftur, sem ég hygg ég hafi komið aðeins inn á í umræðum um fjáraukalög, að ég held þó að menn gætu verið að vanmeta einn áhættuþáttinn enn og það er staðan í sjávarútveginum og ósköp einfaldlega afkoma útflutningsatvinnugreinanna á tímum hækkandi raungengis, mjög hárra vaxta og þeirra aðstæðna sem við þekkjum. Enn er það svo að sjávarútvegurinn íslenski stendur fyrir meira en helmingnum af heildarútflutningnstekjum þjóðarinnar, hvort heldur mælt er í verðmæti vöru eða þjónustuviðskipta, og er á milli 70% og 80% af vöruútflutningnum. Næst kemur ferðaþjónustan og það er kannski ástæða til að minna á þá staðreynd hér þegar menn tala eins og það eina sem geti orðið landinu til bjargar séu erlendar málmbræðslur --- það er nú ekki svo --- að næsta stóriðja Íslands, stóriðja Íslands númer tvö á eftir sjávarútveginum, er ferðaþjónustan. Hún er komin fram úr iðnaðinum sem gjaldeyrisatvinnuvegur fyrir þjóðina. Herra forseti. Ég ætla að nefna lauslega nokkrar af brtt. okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Það er ekki svo, eins og halda mætti af umfjöllun ríkissjónvarpsins, að aðeins einn flokkur á þingi hafi lagt fram brtt. Þvert á móti er það þannig að bæði við 2. umr. og svo aftur núna við 3. umr. höfum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og þingmenn fleiri flokka, þingmenn Frjálslynda flokksins, lagt fram ítarlegar brtt. og tekið efnislega afstöðu til þessa fjárlagafrv. sem er kannski meira en hægt er að segja um suma aðra. Við greiddum atkvæði ýmist með brtt. meiri hlutans, sátum hjá eða vorum á móti þeim eftir efni máls við 2. umr. og munum gera það aftur við 3. umr. Við fluttum fjölmargar brtt. við 2. umr., þar á meðal tekjuöflunartillögur til þess að mæta að verulegu leyti okkar útgjöldum. Við kölluðum sumar af okkar brtt. við 2. umr. aftur til 3. umr. eins og iðulega er gert ef menn vilja ekki láta þær koma til atkvæða við 2. umr., annaðhvort vegna þess að málum er ekki lokið í fjárln. eða þeir binda vonir við að lagfæringar fáist. Við endurvekjum nú flestar þessara tillagna við 3. umr. enda standa þær að fullu fyrir sínu. Ég vil fyrst nefna tillögu sem hv. þm. Jón Bjarnason hefur gerst meðflutningsmaður að og var flutt við 2. umr. og nú aftur við 3. umr. af þingmönnum Frjálslynda flokksins, hv. þm. Gunnari Inga Gunnarssyni og Guðjóni A Kristjánssyni. Við tókum undir þessa tillögu við 2. umr. og lýstum okkur stuðningsmenn hennar. Hún var mjög í anda þeirrar tillögugerðar sem við höfðum hugsað okkur að flytja hvað varðar útgjöld til lífeyristrygginga og sjúkratrygginga. Það varð því niðurstaðan að við 3. umr. gerðist fulltrúi okkar í fjárln. meðflutningsmaður að þessari tillögu hv. þingmanna Frjálslynda flokksins. Ég læt þess getið að hv. þm. Ögmundi Jónassyni láðist að geta þess þegar hann ræddi um þessa tillögu og hann bað mig að koma því hér á framfæri. Þessi tillaga gerir ráð fyrir því að verulega verði bætt í upphæðir tekjutryggingar ellilífeyrisþega, tekjutryggingar örorkulífeyrisþega og sjúkratryggingar hvað varðar sjúkradagpeninga. Með því móti teljum við að við mundum lyfta þessum liðum þannig að það væri a.m.k. veruleg viðleitni í þá átt að skila þessum hópum einhverju af því góðæri sem þeir hafa sannanlega farið á mis við umfram marga aðra. Herra forseti. Ég vil í öðru lagi nefna tillögu sem við fluttum reyndar við 2. umr. en kölluðum aftur til 3. umr. og varðar greiðslur vegna sauðfjárframleiðslu, þ.e. stuðning við sauðfjárbændur og styrkingu dreifikerfis í sveitum. Er ég þá kominn að öðru því tilefni sem ég ætlaði að ræða við hæstv. landbrh. Herra forseti. Það eru mér gríðarleg vonbrigði, satt best að segja skil ég það eiginlega ekki, að menn skuli ætla að loka fjárlögunum án þess að sýna nokkra viðleitni í þá átt að koma til móts við þá stétt sem ég fullyrði að hefur orðið fyrir meira tekjutapi og meira áfalli en nokkur önnur í landinu núna milli ára, þ.e. sauðfjárbændur. Bændur sem hafa sent mér skrifleg erindi eða haft við mig símsamband hafa sýnt mér fram á nokkur dæmi um 30--40% tekjufall nú á milli ára. Sauðfjárbændur og fjölskyldur sauðfjárbænda sem ekki hafa aðrar tekjur en þær sem koma frá búinu standa í mörgum tilvikum frammi fyrir þessari stöðu. Þetta stafar af því að á milli ára hefur orðið algjört verðhrun á ull og gærum. Það hefur verið stórhækkuð útflutningsskylda sem þýðir mun lægra verð og í raun og veru hverfandi lítið til bændanna í kjölfar lægra verðs og óhagstæðari útflutningsskilyrða að ýmsu leyti. Þetta þýðir í mörgum tilvikum að drjúgur hluti framleiðslu viðkomandi bænda, þau 20% eða hvað það nú er sem útflutningsskyldan er plús jafnvel það sem menn hafa verið að reyna að auka framleiðslu sína um undanfarin ár til að afla einhverra viðbótartekna með útflutningi, fer nú í raun tekjulaust frá búinu og er frekar baggi á bændum en hitt. Þar er því kannski farinn fimmtungur og upp í fjórðungur eða jafnvel þriðjungur af framleiðslunni fyrir ekki neitt. Eftir stendur afgangurinn og á hann kemur þetta mikla tekjufall vegna verðhruns á ull og gærum og fleiri þátta. Er það þá niðurstaðan, herra forseti, að þannig sé í pottinn búið hér í miðju góðærinu að menn ætli að standa algjörlega aðgerðalausir gagnvart því að ein stétt verður fyrir þvílíku hruni sem þarna er á ferðinni í tekjum, og það stétt sem er í samningsbundnum viðskiptum við ríkisvaldið um sína framleiðslu og um sín tekjumál eins og bændur? Herra forseti. Ég minni á að þegar aðrar atvinnugreinar, sem landbúnaðurinn og sauðfjárframleiðsla auðvitað eru, hafa orðið fyrir búsifjum af þessu tagi þá hefur iðulega verið farið í miklar ráðstafanir og jöfnunaraðgerðir þeim til handa. Hvað er uppbót til rækjuiðnaðarins og rækjusjómanna þegar innfjarðarrækja bregst annað en sambærileg aðgerð, þegar þá er allt í einu gripið til þess að færa yfir til þeirrar greinar sjávarútvegsins veruleg verðmæti í formi kvótaúthlutunar í öðrum tegundum? Hvað var uppbót til loðnuflotans á sínum tíma þegar loðnubrestur varð annað en sambærileg aðgerð til að mæta því tekjufalli sem greinin var að taka á sig? Ætla menn þá að segja að ekki séu bæði fordæmi fyrir því og öll efnisleg rök og sanngirnisrök fyrir því að koma til móts við bændur á einhvern hátt? Herra forseti. Er hægt að kanna hvar hæstv. landbrh. er, af því að ég hafði gert sérstakar ráðstafanir til þess að hann yrði hér?

Ég skal gera ráðstafanir til þess að hæstv. landbrh. komi í salinn. Ég hélt satt að segja að hann vissi af ósk hv. þm.

Það hélt ég satt að segja líka, herra forseti, og er þess vegna undrandi á því að hæstv. ráðherra skuli ekki koma í leitirnar. Ég vil óska eftir því, herra forseti, að hæstv. landbrh. tjái sig, taki afstöðu til þessarar brtt. okkar um að hér verði aukið við fjármunum til þess að hægt sé að koma til móts við landbúnaðinn, bændur og alveg sérstaklega sauðfjárbændur í þessum efnum. Ætlar hæstv. ráðherra að byrja feril sinn í embætti með því að fara í gegnum fjárlagaafgreiðsluna án þess að sýna vott af viðleitni til þess að taka á þessum erfiðleikum? Ég fullyrði að það mun ekki valda hæstv. landbrh. neinum pólitískum erfiðleikum að skapa samstöðu um það hér að koma nokkuð til móts við þessa stétt manna sem þarna hefur sannanlega --- ég vona að ég þurfi ekki að endurtaka það og að hæstv. landbrh. hafi heyrt hvað ég var að fara hér með --- orðið fyrir gríðarlegu tekjufalli milli ára svo nemur í mörgum tilvikum 30--40%. Ég fullyrði að óvíða í landinu, herra forseti, er við erfiðari aðstæður að etja en á mörgum sveitaheimilum þar sem menn hafa tekjur og framfærslu eingöngu af sauðfjárrækt. Á sömu brtt. er liðurinn Ýmis orkumál, styrking dreifikerfis í sveitum. Það verkefni fær hraksmánarlega útreið hjá hæstv. ríkisstjórn sem í miðju góðærinu lætur sér sæma að skera niður þennan lið sem ég hélt að allir hugsandi menn og þeir sem eitthvað hafa fylgst með vandamálum landsbyggðarinnar og strjálbýlisins vissu að er einn sá sem stendur mönnum hvað mest fyrir þrifum, þ.e. lélegt dreifikerfi raforku. Það er skortur á þrífösun rafmagns sem veldur mönnum miklum erfiðleikum og miklum kostnaðarauka. Ég nefni sem dæmi uppbyggingu ferðaþjónustunnar á landsbyggðinni. Það fullyrða margir menn við mig að þetta eitt og sér geri það að verkum að í raun fái þeir engan botn í það að ráðast í fjárfestingu, t.d. í uppbyggingu heimagistingar eða minni veitingastaða eða annarra slíkra hluta þar sem menn þurfa að nota orku, rafmagnstæki og slíkt, nóg sé að standa frammi fyrir þeim stutta nýtingartíma sem oftast er á þessum mannvirkjum, borga af þeim full fasteignagjöld eins og verið hefur hingað til eftir sem áður miðað við markaðsverð í Reykjavík og búa svo við það að þurfa að kaupa margfalt dýrari rafmagnstæki og ná 20--40% minni nýtingu út úr orkunni. En það er það sem gerist, herra forseti, ef menn neyðast til þess að búa við þessar frumstæðu aðstæður. Og þá, einmitt þá og við þessar aðstæður á árinu 1999, þegar menn monta sig af 16--17 milljarða afgangi á fjárlögum, láta menn sér sæma að krukka í þennan lið og skera hann niður þó að um samningsbundinn og eyrnamerktan tekjustofn í formi arðgreiðslna Rafmagnsveitna ríkisins í þessu skyni sé að ræða. En um það var samið á sínum tíma að tveir þriðju af tekjuafgangi eða arðgreiðslum Rafmagnsveitnanna gengju til þess að fjármagna átak í þessu verkefni. Þetta er skammarlegt, herra forseti, og það væri gaman að heyra hvað þessir ráðherrar, hæstv. samgrh. og hæstv. landbrh. sem ættu að láta sig málið varða sem ráðherra ferðamála og ráðherra landbúnaðarins og sveitanna í raun og veru, sem landbrh. auðvitað er í miklum mæli, segja um þetta mál. Herra forseti. Að lokum er ég þá kominn að því sem ég ætlaði alveg sérstaklega að ræða við þessa tvo hæstv. ráðherra og það er stefna ríkisstjórnarinnar og þeirra hvað varðar meðferð á jarðeignum ríkisins sem undir þá heyra. Ég er satt best að segja, herra forseti, sleginn og undrandi yfir þeim fréttum sem hafa verið að koma fram um meðferð stjórnvalda á þeim málum. Ég á þá ekki við ýmsar einstakar afgreiðslur þeirra mála sem kunna að orka tvímælis og jafnvel rúmlega það. Ég ætla ekki að segja meira um þau mál. Ég hef ekki gaman af því að velta mér upp úr slíku og vona bara að þau mál komist á hreint hvernig að því hefur verið staðið. En ég ætla að segja hitt, að ég varð forundrandi þegar ég heyrði að ríkið hefði á skömmum tíma, nánast án þess að nokkur umræða hefði farið fram um það, selt einar 60 ríkisjarðir og þar af tugi án þess að þær hefðu nokkurs staðar verið auglýstar eða jafnvel án þess að ábúendum eða ábúendum á nágrannajörðum hefði gefist nokkur kostur á að bjóða í þær jarðir. Þær eru seldar jafnvel út úr sveitarfélögum til aðkomumanna og án þess að íbúum á viðkomandi svæði, sveitarfélögum eða öðrum, gæfist í raun og veru nokkur kostur á að komast að þessu máli. Þannig er þessu lýst. Ef það er þá er hér orðin, herra forseti, mikil stefnubreyting í meðferð þessara mála. Ég hef grun um að þessir tveir hæstv. ráðherrar séu aðallega að fá heimildir í 7. gr. fjárlagafrv., sem er heimildargrein, til að kaupa og selja eignir, og svo í brtt. frá meiri hluta fjárln. á þskj. 408 þar sem enn er bætt við þessar heimildir. Fjöldinn allur af ríkisjörðum og einstökum náttúruverðmætum, sem ég er satt best að segja forundrandi á að mönnum skuli yfir höfuð detta í hug að selja. Ég ætla aðeins að vitna í þessi skjöl, herra forseti, með leyfi þínu. Þar segir t.d. í 7. gr. sjálfs frv. að heimildar er aflað, fjmrh. sé heimilt að gefa eftir gjöld og kaupa og selja eins og þar stendur, og svo kemur hér að sölu lóða og jarða. Þar eru þessir liðir: ,,4.4 Að selja jörðina Hólsland, Eyja- og Miklaholtshreppi, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu. 4.5 Að selja jörðina Framnes, Kaldrananeshreppi, Strandasýslu. 4.6 Að selja jörðina Lyngholt, Bæjarhreppi, Strandasýslu. 4.7 Að selja jörðina Geitafell, Húnaþingi-Vestra, Vestur-Húnavatnssýslu. 4.8 Að selja jörðina Nýrækt, Skagafirði, Skagafjarðarsýslu. 4.9 Að selja jörðina Þverá, Ólafsfirði, Eyjafjarðarsýslu. 4.10 Að selja lóðina Glerá 3, Akureyri. 4.11 Að selja jörðina Stóru-Tungu, Bárðdælahreppi, Suður-Þingeyjarsýslu. 4.12 Að selja jörðina Blábjörg, Djúpavogshreppi, Suður-Múlasýslu. 4.13 Að selja jörðina Krók, Austur-Skaftafellssýslu. 4.14 Að selja jörðina Digurholt, Hornafirði, Austur-Skaftafellssýslu. 4.15 Að selja jörðina Ytri-Lyngar II, Skaftárhreppi, Vestur-Skaftafellssýslu. 4.16 Að selja jörðina Kotmúla, Fljótshlíðarhreppi, Rangárvallasýslu.`` Síðan eru taldar upp hvorki meira né minna en ellefu jarðir eða jarðarhlutar í Árnessýslu sem á að selja: Hluta af jörðinni Björnskot, hluta af jörðinni Norðurgarður, hluta af jörðinni Norður-Garðar, jörðin Gufudalur, jörðin Gufudalur II, hluti af jörðinni Kröggólfsstaðir, jörðina Reykjakot, hluta af jörðinni Skriðufell, eignarhluta ríkisins í jörðinni Vestra-Stokkseyrarsel, hluta af jörðinni Þúfu, jörðina Minni-Ólafsvellir og prestssetursjörðina Hraungerði í Árnesprófastsdæmi. En þetta er ekki nóg heldur er í brtt. meiri hlutans bætt við heimildum. Það er prestssetrið í Þykkvabæ, það er reyndar einnig flugafgreiðslan á Kópaskersflugvelli, flugafgreiðslan á Borgarfirði eystra og flugafgreiðslan á Breiðdalsvíkurflugvelli. Ég spyr hæstv. samgrh., herra forseti, með leyfi: Hvað í ósköpunum á nú að gera með það að fara að selja flugafgreiðslurnar á þessum flugvöllum? Þó að þetta séu kannski ekki lengur áætlunarflugvellir er það þá sérstök framför í því að ríkið láti frá sér þá aðstöðu sem þó er þarna til staðar ef á þarf að halda fyrir leiguflug, fyrir sjúkraflug og fyrir aðra slíka hluti? Hvað á að gera með þessar eignir? Í hvaða skyni er verið að láta þær ganga undan ríkinu, þennan hluta af samgöngukerfi landsins sem þarna á í hlut? Ég vil fá skýringar á því. En svo á að gera meira, herra forseti, og þá kemur nú að hlutum sem mig undrar nokkuð. Það á að selja Elliðaey á Breiðafirði. Hverjum á að selja Elliðaey á Breiðafirði? Ekki er ábúandi þar. Er jörðin í ábúð? Ekki veit ég til þess. Er það þá skynsamleg ráðstöfun að vera að selja eina af perlum Breiðafjarðar einkaaðilum? Það á að gera meira, herra forseti, og þá tekur nú steininn úr að mínu mati. Það á að selja Málmey á Skagafirði. Hverjum á að selja Málmey á Skagafirði? Er hún í ábúð? Ekki hef ég orðið var við það. Hvers vegna í ósköpunum er ríkið að selja eina af perlum Skagafjarðar, Málmey á Skagafirði? Er ekki gáfulegra að þjóðin eigi hana saman áfram? Hvaða tilgangi þjónar svona lagað? Er þetta innlegg í þá umræðu sem varð í fyrra og hittiðfyrra um þjóðlendur, um sameign þjóðarinnar á hluta af landinu og um náttúruperlur sem við ættum öll að varðveita og eiga aðgang að saman, að selja einkaaðilum Málmey á Skagafirði? Ég bið um skýringar, herra forseti. Ég ætla ekki að greiða þessari heimild atkvæði ef á bak við það á að vera möguleg sala til einhvers einkaaðila sem getur lokað Málmey á Skagafirði af og víggirt hana. Væri um að ræða ábúendur eða sveitarfélagið eða einhverja slíka aðila sem væru sannanlega vel að því komnir að halda eyjuna og nýta hana kæmi slíkt kannski til greina. En ekki ef um er að ræða að taka þessa eyju úr almannaeign og færa hana einkaaðilum. Það er ekki framför hvað varðar sameiginleg afnot þjóðarinnar af landinu. Í reynd er það svo, herra forseti, svo ég skjóti því að, að ræðumaður er því algjörlega andvígur að jarðnæði gangi úr opinberri eigu, þ.e. ríkisins eða sveitarfélaganna, nema í því eina tilviki að það séu notendur landsins og ábúendur sem séu þá að kaupa það til að þeir standi þá jafnfætis öðrum slíkum sem eiga sitt land. Það er fullgilt sjónarmið og reyndar samkvæmt lögum að ábúendur eigi slíkan rétt eftir tíu ára búsetu á jörðunum og ég geri ekki athugasemdir við það t.d. að hæstv. landbrh. verði við óskum ábúenda ef þær koma fram um slík kaup. En ég er algjörlega andvígur því að slíkar jarðir séu seldar einkaaðilum sem hafa ekki einhver slík bein afnotatengd eða búsetutengd tengsl við landið. Lágmark er að það sé þá í einhverjum slíkum tilgangi að bæta búskaparskilyrði á nálægum jörðum eða opna upp fyrir almenningi, t.d. með því að um sveitarfélag eða félagasamtök eða aðra slíka aðila sé að ræða. Þá geta svoleiðis hlutir að sjálfsögðu komið vel til greina, allt með fyrirvörum þó. En ég þekki allt of mörg dæmi þess, herra forseti, að í því sé fólgin svo stórfelld afturför fyrir íbúa viðkomandi svæðis og jafnvel landsmenn alla að land hverfi úr opinberri eigu og í einkaeign að ég get ekki mælt með slíku, fyrir utan að það stríðir gegn grundvallarviðhorfum mínum til þess að að breyttu breytanda eigi slíkir hlutir að vera í sameign. Ég þekki fjölmörg dæmi þess að land sem hefur lent úr höndum ábúenda, eða þeirra sem nýta jarðirnar, til einkaaðila sem hafa önnur afnot og aðra hluti í huga en þá sem fyrir voru, sé lokað af, girt af, jafnvel þannig að menn komast ekki hefðbundnar reiðleiðir innan sveitar eða á milli sveita, og vegum er lokað og á hengd skiltin ,,einkavegur`` o.s.frv. Út af fyrir sig er það alveg skiljanlegt og ég held að við getum t.d. alveg skilið þá streituhlöðnu þéttbýlisbúa sem eru að leita sér að afdrepi að þeir vilji fá að vera í friði þegar þeir loksins sleppa héðan úr ósköpunum og stressinu, þá vilji þeir frið og ró í paradís sinni og þeir girða sig af, loka veginum, setja upp skiltið ,,einkavegur, einkalóð, bannað að ganga á grasinu`` o.s.frv. og niðurstaðan er oftar en ekki sú að þetta land er lokað af, jafnvel þannig að það hverfa af því nytjar sem menn hafa haft. Ég held að það sé miklu betri lausn á eðlilegri þörf þéttbýlisbúanna til að geta umgengist og komið út á landið að ríkið eigi það, að við eigum það saman og opnum það upp, ekki fyrir fáeinum útvöldum sem hafa peninga til að kaupa það heldur fyrir öllum fjöldanum. Ríkisjarðnæðið er einmitt tæki til þess að gera þjóðinni allri auðveldara um vik að njóta landsins saman. Þessar 700, 800 jarðir sem voru í landbrn., a.m.k. þegar ég þekkti vel til þar, eru auðvitað heilmikill stofn í slíkt og sérstaklega vegna þess, því miður, að ýmsar þeirra hafa verið að fara úr ábúð á undanförnum árum, en það er stórfelld afturför í því að tína út úr þessum sameiginlega jarðnæðisstokki landsmanna allra jarðir og jafnvel rúsínurnar og selja þær einkaaðilum sem loka þær af fyrir sig. Auk þess sem það er algerlega fráleitt að mínu mati að ríkið sé að selja náttúruperlur eins og Málmey eða þess vegna Elliðaey á Breiðafirði. Ég var reyndar ekki búinn með allar jarðirnar, herra forseti, ég gleymdi að nefna hið fornfræga setur prestssetursjörðina Bergþórshvol í Vestur-Landeyjum og það má nú ekki ljúka svo lestrinum að það komist ekki til skila. Hverjum á að selja hana? Er það ábúandinn? Gott og vel en ef það er ekki svo þá vil ég fá skýringar á því. Herra forseti. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherrar geri okkur grein fyrir því og helst í meiru en andsvari eða símskeytastíl hver er sú stefna sem hér er lögð til grundvallar. Hvað segir hæstv. landbrh. varðandi það? Er hann með það í huga að selja ríkisjarðir öðrum en ábúendum? Ef svo er þá hverjum og í hvaða tilvikum? Hvað er hæstv. samgrh. að fara með því að fara fram á heimild Alþingis til þess að fá að selja Málmey á Skagafirði? Hverjum á að selja Málmey? Það er algjörlega skylt að hæstv. ráðherra svari því áður en hann getur ætlast til þess að honum sé færð þessi heimild. Ég vil fá skýr svör, herra forseti, og sé það svo sem ég hef vissan beyg af að þær undarlegu og óvæntu fréttir, a.m.k. fyrir ræðumann sem taldi sig þó fylgjast sæmilega með þessum málum, að þessi stórfellda jarðasala hafi farið fram nánast í kyrrþey á undanförnum missirum. Er meiningin að halda þeirri stefnu áfram? Hvers vegna kom það þá ekki fram, t.d. í umræðum um hálendismál og þjóðlendufrv. að það væri stjórnarstefna að losa um eignarhald ríkisins á þó því landi sem þjóðin á saman? Var það ekki einmitt gagnrýnispunkturinn að allt of mikið af landinu væri í einkaeign og ekki aðgengilegt þar af leiðandi öllum almenningi? Ég var að vísu ekki einn af þeim, herra forseti, sem fóru hamförum í þeim ýkta málflutningi sem var á köflum hafður hér uppi að verið væri að ræna miðhálendinu af þjóðinni, það var auðvitað ekki svo. Þar var um skipulagslegt og stjórnsýslulegt ágreiningsmál að ræða. Engu að síður skil ég vel þau sjónarmið almennings í þéttbýli og þau eru eðlileg og réttmæt og þau eru jákvæð, að menn vilji eiga aðgang að landinu og njóta þess og það eigum við að reyna að gera öll saman eftir því sem kostur er. Ég þóttist sjá það einhvers staðar að hæstv. landbrh. væri að reyna að slá sér upp á því að hann vildi opna upp ríkisjarðir fyrir veiðimenn. Gott mál hjá hæstv. landbrh., hvort sem það voru nú rjúpnaskyttur eða einhverjir aðrir. Eitthvað sá ég um þetta einhvers staðar. Sjálfur hafði ég svipaðar hugmyndir. Mig dreymdi t.d. um það að fá þjóðina til þess að taka ríkisjarðir í fóstur og til skógræktar í stórum stíl á þeim svæðum þar sem annaðhvort var þörf fyrir átak í uppgræðslu lands eða voru skilyrði til að planta skógi. Ég held að miklir möguleikar séu til slíkra hluta ef við mótum um það skynsamlega stefnu og náum góðri sátt um meðferð þeirra mála. En þeir möguleikar spillast og þeir takmarkast með því landi sem gengur undan ríkinu, það er ljóst. Allra síðast, herra forseti, þá er ég langhrifnastur af því fyrirkomulagi sem er á Grænlandi og er ekki að ástæðulausu og er ekki tilviljun að þar getur enginn einstaklingur átt land. Grænlenska þjóðin á Grænland saman. Af hverju er það? Jú, það er af því að þúsund ára lífsreynsla hefur kennt grænlensku þjóðinni að hún komist best af í landinu ef hún á landið og veiðistofnana saman og það getur enginn tekið neitt frá fyrir sig og sína og haldið öðrum þar utan við í því fyrirkomulagi. Menn geta leigt lóðir, byggt hús sín og haft þau réttindi sem þeir þurfa í 99 ár o.s.frv. en grundvallarskipulagið er þetta að grænlenska þjóðin á Grænland saman og þar getur enginn einstaklingur átt land og það sé best að hafa það þannig. En við höfum byggt á öðru kerfi og það er helgað af hefðum og siðum um árhundruða skeið og ég er ekki með neinar kröfur um að því sé kollvarpað eða því breytt, það er ekki svo. Að mörgu leyti eru líka rök fyrir því að þeir sem búa á landinu og nytja það eins og bændur séu góðir vörslumenn þess og vel að því komnir að halda það. Má þá einu gilda í raun hvort um er að ræða formlegt eignarhald eða ábúðarrétt og afnotarétt sem er í raun og veru jafngildur að öllu öðru leyti en því að menn geta ekki þá ekki selt það frá sér. En mergurinn málsins er þessi, herra forseti, að ég sé enga framför í því fólgna og þvert á móti afturför að fara að losa úr opinberri eigu jarðnæði ríkisins í stórum stíl. Ég minni á það, herra forseti, að það hafa nú oft orðið af því nokkrar deilur á Alþingi. Sú var tíðin að sala á jafnvel eyðijörðum sem átti að fara að selja utanaðkomandi aðilum vakti upp harðar deilur. Eða man einhver lengur þá tíð að hér var u.þ.b. dægurslöng umræða um sölu á jörðinni Streiti eða heitir það Streitishvarf í Breiðdal? Alla vega var þaðan uppfæddur góður stóðhestur, svo mikið man ég. Hér ræddu alþingismenn það svona eins og um dægurskeið. Niðurstaðan varð sú að Alþingi féll frá því að afhenda framkvæmdarvaldinu heimildir til þess að selja jörðina Streiti í Breiðdal.  Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta. Ég ítreka óskir mínar um að hæstv. ráðherrar veiti skýr svör og lýk máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. snarpa ræðu. Ég get tekið undir margt sem hv. þm. sagði. Ég er sannfærður um það sem landbrh. að landið verður dýrara, sveitirnar munu vaxa í verði á nýrri öld og jarðir verða eftirsóttari. Okkur ber því að fara varlega í öllum þeim efnum. Ég vil gleðja hv. þm., sem er síðasti ríkiskapítalistinn á Íslandi, að hann minntist ekki á jörðina sem hér er beðið um að fá að kaupa, þ.e. Hrafnhól í Skagafirði í Hjaltadal, --- sem gleður hér samflokksmann hans, hv. þm. Jón Bjarnason, og kinkar hann kolli. Hv. þm. minntist á margt í ræðu sinni. Hann minntist á samning við sauðfjárbændur. Hann var eitt sinn landbrh., hæstv. forseti. Hv. þm. var sá landbrh. sem gerði fyrsta samninginn við sauðfjárbændur. Það var að vísu hnífsbragð þá þegar útflutningsbætur voru skornar af með einu hnífsbragði, en ég ætla ekki að fara út í það. Ég vona að okkur takist sem fyrst að gera nýjan samning við sauðfjárbændur sem komi til framkvæmda á næsta ári og skili þeim því að greinin muni standa betur eftir en áður. Ekki er talin, hvorki af ríkinu né sauðfjárbændum, þörf á því að það skili sér inn á þau fjárlög sem nú eru til umræðu. Ég vil segja við hv. þm. að sú heimild sem fengin er til að selja þessar jarðir byggist fyrst og fremst á þeim rökum sem hv. þm. minntist á. Hann minntist á 60 ríkisjarðir. Hv. þm., sem fyrrum var landbrh., þekkir reglurnar að eftir tíu ára ábúð á margt þetta blessaða fólk kauprétt á jörðum sínum eftir lögum sem Alþingi hefur sett. Þetta er hluti af þeim jörðum og það eru allir sáttir við það. Það verða engar jarðir seldar af hálfu ríkisins hvorki eyðijarðir né aðrar jarðir sem ekki er með kauprétt öðruvísi en þær verði auglýstar. Hér er ekki mikið af eyðijörðum, ég tel að það beri að spara þær og fara vel með þær og marka þar skýrari stefnu en nú er fyrir hendi.

Herra forseti. Í fyrsta lagi var það ekki ræðumaður sem gerði fyrsta búvörusamninginn. Hann gerði flokksbróðir hæstv. ráðherra, Jón Helgason 1986, hygg ég vera frekar en 1985.  Ég er heldur ekki, herra forseti, að tala fyrir því að sett verði inn fyrir fram einhver fjárveiting vegna komandi búvörusamnings, það dettur mér ekki í hug. Það sem ég var að spyrja út í var hvort menn ætla ekki með neinu móti að bregðast við því geysilega tekjufalli, svo ekki sé sagt tekjuhruni, sem liggur fyrir hjá sauðfjárbændum núna milli ára með bráðaaðgerðum strax hvað sem líður síðan gerð búvörusamnings. Og ég vitnaði til hliðstæðra hluta eins og þess tekjufalls sem hefur orðið þegar loðnubrestur eða samdráttur í rækjuveiðum eða ýmislegt annað sambærilegt hefur gerst. Það eru öll rök til þess að grípa inn í þá geigvænlegu stöðu sem er að skapast á heimilum þessara manna. Varðandi þessar 60 ríkisjaðrir þá er það tala sem ég þykist hafa heyrt einhvers staðar utan að mér. Ég tók það skýrt fram að ég er ekki að gagnrýna sölu á ríkisjörðum til ábúenda sem eiga lögvarinn kauprétt að jörðunum, að sjálfsögðu ekki. En ég gagnrýni það mjög harðlega ef um hefur verið að ræða sölu á jörðum út fyrir þann rétt án auglýsinga og það jafnvel til algjörlega utanaðkomandi manna. Það sem ég hefði viljað fá að heyra var skýr neitun frá hæstv. landbrh. gagnvart því að slíkt yrði gert í hans tíð. Það er í sjálfu sér til bóta að jarðir verði auglýstar því þá standa væntanlega allir jafnrétt að vígi, en það er þá eins gott líka, herra forseti, að það sé ekki Seðlabankaauglýsing eins og teiknarinn Sigmund var að sýna okkur hvernig kemur út í augum almennings þessa dagana þar sem hann teiknaði hóp af fólki sem hló að þeim ráðherrum við að hengja upp auglýsinguna um bankastjóraembættið í Seðlabankanum og lagði þeim þau orð í munn að fólkið sagði: ,,Við skulum láta þá halda að við trúum þessu.``

Hæstv. forseti. Í gegnum síðasta búvörusamning var að vísu aðeins brugðist við þeim vanda sem varð vegna gæruverðfalls á síðasta hausti. Þó að það væri lítil aðgerð þá var hún þó viðleitni. Ég vænti þess einungis að þeir búvörusamningar sem ég vona að sjái dagsins ljós, helst nú í janúar, skili sauðfjárræktinni í nýja stöðu. Hvað jarðirnar varðar þá get ég sagt það hiklaust að ég mun fylgja þeim reglum sem settar hafa verið í landbrn. af forvera mínum Guðmundi Bjarnasyni sem sætt hefur harðri og ég vil segja ómaklegri gagnrýni á mörgum sviðum því hann bjó í hinu gamla kerfi sem þekkt var. Ég mun fylgja þeim reglum sem Guðmundur Bjarnason setti með Ríkisendurskoðun hinn 1. maí að allar þær jarðir sem ekki eru háðar tíu ára búsetu verða auglýstar hvort sem um sölu eða leigu er að ræða. Það liggur alveg skýrt fyrir. Og ég mun gera kröfu til þess að þingið vinni með mér í þeim frv. sem ég þegar hef lagt fram um að mat á eignum manna sem eru að yfirgefa ríkisjarðir verði hlutlaust og metið öðruvísi en verið hefur. Ég mun sem allra fyrst reyna að skila hér frv. til endurskoðunar á jarðalögum þannig að þessi lög verði skýr, gagnsæ og gagnrýnislaus. Ég mun reyna að fylgja því eftir, hæstv. forseti.

Herra forseti. Ég vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra verði að þeirri ósk sinni að hann nái að koma á búvörusamningi helst strax í janúar og að sá samningur bæti verulega stöðu sauðfjárbænda, það er svo sannarlega þörf á. Það er alveg ljóst að sú atvinnugrein í heild sinni er í bullandi hættu ef ekki tekst þar mjög vel til og það er að mínu mati engin leið önnur en að bæta verulega rekstrarstöðu og afkomu búanna, það er ekkert annað að gera. Það er ekki hægt að kvelja þetta svona áfram. Það er í sjálfu sér góðra gjalda vert að menn fylgi þeim reglum sem settar eru. Ég hygg að margt sé skynsamlegra og til bóta í þessum reglum sem settar voru og hefði mátt gerast fyrr og fyrr farið eftir þeim. En það sem ég hefði helst viljað heyra hæstv. ráðherra segja, en kom því miður ekki, var að hæstv. ráðherra ætli ekki að selja jarðir nema í þeim tilvikum að um lögvarinn kauprétt sé að ræða eða ábúendur eigi í hlut. Hvers vegna segir hæstv. landbrh. það ekki?

Með heimild Alþingis.

Til hvers að selja og auglýsa jarðir ef ekki þarf að selja þær? Ef ráðherra hefur það í valdi sínu hvort yfir höfuð á að koma til sölu eða ekki, þá er það mín ósk að hæstv. ráðherra segi: Þá verður ekki selt.

Ég þarf heimild Alþingis.

Já, en ég er ekki að tala um ábúendurna, herra forseti. Ég margendurtek, þegar lögvarinn kaupréttur er til staðar þá er það eitt. En svo erum við að ræða um annað þegar engin slík skylda er til sölunnar, þá ber enga nauðsyn til að auglýsa og/eða selja jarðirnar. Og þá er best að sleppa því og gefa út þá skýru línu að ríkið ætli að eiga þær jarðir áfram. Það vil ég að sé gert. Ég er alveg viss um, herra forseti, að það er yfirgnæfandi meirhlutastuðningur fyrir því með þjóðinni að vera ekki að láta opinbert land hverfa úr opinberri eigu með þeim hætti sem greinilega hefur því miður í nokkrum mæli verið gert að undanförnu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir þær spurningar sem hann hefur borið upp. Sérstaklega vil ég þakka fyrir þær vegna þess að það bendir til þess að stjórnarandstaðan sé býsna sátt við fjárlögin eins og þau stefna í að verða þegar aðalumræðuefnið gagnvart samgrh. eru þær heimildir sem koma fram í 7. gr. fjárlaga. Ég get því verið býsna ánægður með þá einkunn sem fjárlagafrv. eins og það er við 3. umr. fær hjá þm. hv. Spurningarnar snúast um heimildir til sölu og nauðsynlegt er að vekja athygli á því að þarna er um að ræða ýmsar heimildir til að selja eignir ríkisins sem talið er að nýtist ekki ríkinu sem skyldi eða eins og hefur verið á undanförnum árum og undanförnum áratugum. Þarna er um að ræða t.d. eignir sem hafa verið á snærum Landssíma Íslands, sem nú er sérstakt hlutafélaga, og verið er að veita heimild til að ríkið afsali með öllu þessum tilteknu eignum til Landssímans þannig að Landssíminn geti ráðstafað þeim. Hvað varðar Málmey, sem sérstaklega var getið um, þá liggur ekkert fyrir um það af hálfu samgrn. að selja eigi einhverjum einstökum. Þarna er verið að leita heimildar og ég gæti vel hugsað mér að sveitarfélagið Skagafjörður eða önnur sveitarfélög þar í nágrenninu eignuðust Málmey ef um það gæti samist. En aðalatriðið er að leita þessara heimilda. Hvað varðar Elliðaey á Breiðafirði þá hefur hún því miður verið í niðurníðslu og get ég komið að því í síðara andsvari.

Herra forseti. Það var nú óþarfa skógarferð hjá hæstv. samgrh. að vera að lesa út úr þessum spurningum undir lok 3. umr. fjárlaga einhverja sérstaka stuðningsyfirlýsingu eða ánægju mína með fjárlögin. Ég hefði kosið að hæstv. samgrh. hefði notað báðar mínúturnar til að svara spurningunum en sleppt því að eyða fyrri mínútunni í slíkan útúrdúr. Að spyrja um þetta, herra forseti, er ekki smámál í mínum huga. Hér er ekki á ferðinni mál sem ég tel vera léttvægt og tilefni til að líta á sem smámál í fjárlagaumræðunni. Mér er ekki sama um hvernig náttúruperlum eins og Málmey á Skagafirði er ráðstafað. Ég segi alveg eins og er að mig furðar að heyra þann málflutning að vegna þess að þetta heyri kannski undir vita- og hafnamál eða Landssímann þá sé aflað heimilda til að selja úr eigu ríkisins viðkomandi jörð. Það eru engin rök, herra forseti. Þetta er ríkiseign eftir sem áður --- enn þá a.m.k. meðan ríkið á Landssímann 100%, og við getum ákveðið að gera það við þessar ríkiseigur sem við viljum. Það eru heldur ekki rök að einhverjar eyjar séu í niðurníðslu. Í hvaða skilningi eru þær það? Þó þær séu óbyggðar og grói upp eða nálgist sitt upprunalega horf þarf það ekki endilega að vera skaði fyrir komandi kynslóðir að geta notið þeirra sem slíkra þegar frá líður. Ég spyr því, í hvaða skilningi er þá talað? Herra forseti. Ég get ekki lýst sérstakri ánægju með þessi svör, hvorki landbrh. né hæstv. samgrh., því miður. Mér finnst það ekki fullnægjandi að segja: Það hefur engin ákvörðun verið tekin um það hvernig á að ráðstafa Málmey á Skagafirði en leitað er heimildar til að selja hana. Bíðum þá með heimildina. Fáum botn í það hvað menn hugsa sér að gera með eyjuna og svo getur Alþingi velt því fyrir sér hvort það er skynsamleg ráðstöfun að afhenda, láta frá okkur heimild til að selja þessa náttúruperlu þegar við vitum hvað á gera með hana og hver á að fá hana? En ekki fyrr. 
            

Herra forseti. Ég hélt að það væri nú heldur aftan að hlutunum komið ef fyrst yrði leitað eftir kaupendum, hugsanlegum kaupendum og valdir einhverjir sérstakir hugsanlegir kaupendur til að bera síðan upp á Alþingi tillögur um að fá heimild til sölu  En ég vil vegna þess sem ég sagði um eyjar sem eru í niðurníðslu þá liggur það alveg fyrir að húsakynni á þessum eyjum, t.d. á Elliðaey á Breiðafirði hafa verið í niðurníðslu og það er ríkinu alls ekki til sóma að standa þannig að málum. Þessi eyja hefur ekkert nýst nema vegna vitans sem þar er og svo er um fleiri jarðir sem leitað er heimilda um sölu á. En ég tel að þarna sé eðlilega að verki staðið og engin hætta sé á ferðum. Ég skil þá afstöðu hv. þm. að hann sé á móti því að jarðnæði gangi úr opinberri eigu, það er út af fyrir sig virðingarvert sjónarmið. En það er mat okkar sem að frv. og þessum tillögum stöndum að ekki sé ástæða til annars en að leita þessara heimilda og leita síðan leiða til að koma þeim eignum í verð og að staðið verði fullkomlega eðlilega að slíkri sölu. Af minni hálfu mun verða leitað allra leiða til að standa sem best að sölu þeirra eigna sem hér er leitað eftir heimildum fyrir.

Herra forseti. Ég lýsi megnustu óánægju með stöðu þessara mála. Mér finnst svífa yfir vötnunum einhver einkavæðingar- og söluhugsunarháttur eins og það sé orðið markmið og boðorð í sjálfu sér að selja þessa hluti. Þetta er ekki sambærilegt við húseignir eða hlutabréf í fyrirtækjum. Þetta er landið sjálft, herra forseti, þetta er landið sem þjóðin býr í. Auðvitað eigum við að reyna eftir því sem kostur er að njóta þess öll saman og eiga það saman að svo miklu leyti sem það er ekki þá í því horfi sem raun ber vitni. Varðandi t.d. eyjar á Breiðafirði er það ekki ríkinu til sóma að láta mannvirki grotna niður. En það er ekki afsökun til þess að selja eyjarnar. Það er hægt að afhenda einhverjum eyjarnar þess vegna til afnota en ríkið getur átt þær áfram. Má ég minna á að við erum að tala um Breiðafjörðinn og perlur hans í nágrenni við næsta fyrirhugaðan þjóðgarð á Íslandi. Það hafa m.a.s. verið uppi hugmyndir um að gera allt svæðið að sérstöku verndarsvæði og þjóðgarði. Er skynsamlegt að ríkið sé að selja úr eigu sinni land á slíkum svæðum? Ég segi nei. Það er heldur ekki gáfulegt að menn selji frá sér Málmey á Skagafirði. Herra forseti. Ég sætti mig ekki við þessi svör sem fullnægjandi hvað varðar stefnuna og meðferð þessara mála á næstu missirum. Ég hyggst fylgja því eftir með einhverjum hætti eftir áramótina að hafa þessi mál áfram til umfjöllunar. Ég hefði talið sönnu nær að við værum að móta stefnu um breytta meðferð þessa jarðnæðis þar sem markmiðið væri að auðvelda allri þjóðinni aðgang að því og að njóta þess saman og við gætum hugsanlega verið að bæta jarðnæði t.d. við þjóðlendurnar og gera stærri svæði að almenningum og þjóðlendum eftir því sem forsendur væru til slíks. En þetta, forseti, ofan í vinnubrögðin sem ástunduð hafa verið er þróun í kolöfuga átt.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til fjárlaga fyrir árið 2000 og fyrir þann nýliða sem hér stendur er það bæði skemmtileg og óvænt reynsla að taka þátt í slíku starfi. Óvænti hluti reynslunnar er að mínu mati sýnu athyglisverðari og er ég að tala um þann sérkennilega flausturshátt sem mér hefur fundist einkenna meðferð frv. sjálfs og þó sérstaklega forsendur þess undanfarinn sólarhring. Herra forseti. Mér finnst ég ekki taka of djúpt í árinni þó ég segi að síðasti sólarhringur hafi einkennst af ófaglegum vinnubrögðum þar sem tímaþröng og óviðunandi hraði hefur einkennt starfið og gert okkur þingmönnum Frjálslynda flokksins ómögulegt að kynna okkur margar nýjar og breyttar forsendur fjárlagafrv. Við eigum ekki setu í fjárln. en það, herra forseti, á ekki að gera okkur ókleift að kynna okkur þau mál sem eru lögð fyrir hv. Alþingi til afgreiðslu. Herra forseti. Ef sjúkrastofnanir heilbrigðisþjónustunnar störfuðu með þessum hætti efast ég um að þeim tækist nokkru sinni að útskrifa heilbrigt fólk. Hér er á ferðinni þess konar agaleysi í vinnubrögðum að mér datt aldrei í hug áður en ég kom hingað að ég mundi kynnast slíku á hinu háa Alþingi og mér þykir þetta miður. Með hliðsjón af því sem ég hef sagt mun ég ekki fjalla um aðra þætti frv. en þá er snerta þær tillögur sem ég á aðild að og hafa verið lagðar fram nú breyttar við 3. umr. Ég mun koma inn á tillögurnar sjálfar síðar. En til að lýsa betur bakgrunni þessara tillagna og forsendum ætla ég enn og aftur að koma inn á þann hluta íslenska velferðarkerfisins sem þær spanna. Í höfuðdráttum má segja að íslenska velferðarkerfið sé gott kerfi. En gallar þess eru þó alvarlegir og það eru einmitt þeir sem gera þessu annars ágæta kerfi okkar ókleift að þjóna tilgangi sínum. Við höfum áður á hinu háa Alþingi rætt um íslenska velferðarkerfið. Það sem gerir íslenska velferðarkerfið að mörgu leyti gott í höfuðatriðum er í raun og veru ekki það almannatryggingakerfi sem hið opinbera stendur fyrir heldur eru það söfnunarlífeyrissjóðir starfsgreinanna sem koma þar inn. Það er einnig aldurssamsetning íslensku þjóðarinnar sem gerir það að verkum að kerfið er í aðalatriðum gott. Ef maður horfir til framtíðar er hægt að halda því fram að framreiknuð útgjaldabyrði vegna lífeyrisskuldbindinga á árunum 2020--2040 sé með hagstæðasta móti fyrir íslenska þjóð þegar borið er saman ástandið hér við þau lönd sem við viljum bera okkur saman við. En gallarnir í íslenska kerfinu eru m.a. þeir að hér er lágur lífeyrir almannatrygginga og lífeyririnn er tekjuviðmiðaður. Það er að sumu leyti hættulegt að tala um tekjutengingu því greiðslur í lífeyrissjóði almennt eru auðvitað tekjutengdar. En greiðslur úr almannatryggingum eru tekjuviðmiðaðar og allt of mikið. Hér eru lágir sjúkradagpeningar, lág skattleysismörk og lágar barnabætur. Ef maður kíkir á bak við þessa helstu galla og athugar hvað það er sem veldur því að við stöndum frammi fyrir þeim gerum við okkur grein fyrir því við skoðun málsins að í samanburði við önnur lönd greiðum við einna minnstan hluta þjóðartekna í velferðarmál. Stuðningur velferðarkerfisins við barnafjölskyldur á Íslandi er frekar lítill í samanburði við önnur lönd. Ef maður skoðar þróun launa og þróun hámarksbóta almannatryggingakerfisins undanfarin ár kemur í ljós að hámarksbæturnar hafa dregist verulega aftur úr og á tímabilinu frá 1995--1999 má gera ráð fyrir því að það vanti upp undir 18--20% til þess að lífeyrisþegar standi jafnfætis launþegum. Til samanburðar má geta þess að í Danmörku er óskertur grunnlífeyrir rúmar 43 þús. kr. á mánuði samanborið við 16.800 kr. hér á landi. Auk þess getum við bent á í samanburðinum að sjúkradagpeningar, eins og ég hef nú áður minnst á í þessum ræðustóli, eru hér á landi u.þ.b. 20% af verkamannalaunum en í samanburðarlöndunum milli 70 og 100% af verkamannalaunum. Summan af þessari lýsingu er sú að við höfum hér á landi fátækt sem er meiri og alvarlegri en hjá þeim samanburðarlöndum sem við viljum miða okkur við og höfum til hliðsjónar. Hvaða fólk erum við að tala um sem er í þessari stöðu? Þetta er fólk sem byggir afkomu sína fyrst og fremst á lífeyri úr almannatryggingakerfinu og þetta er fólk sem hefur sjúkradagpeninga úr almannatryggingum til þess að lifa af og þetta er fólk á öllum aldri, bæði ungt fólk sem er öryrkjar, ungt fólk sem hefur veikst og hefur ekkert annað en sjúkradagpeninga til að lifa af og auk þess eru hér auðvitað ellilífeyrisþegar. Mjög mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að þetta er afskaplega afmarkaður hópur sem við erum að tala um og við erum ekki að tala um það fólk hér á landi sem hefur lent í miklu basli og jafnvel í fátækt vegna þess að það hefur orðið gjaldþrota eftir ýmiss konar brask. Við erum ekki að tala um svokallaða plastkortaskuldara, sem hafa keypt ýmislegt á raðgreiðslum og farið illa fjárhagslega, og við erum heldur ekki að tala um það fólk sem hefur safnað geysilegum skuldum með yfirdrætti hjá lánastofnunum. Við erum að tala um venjulegt fólk, venjulegt íslenskt fólk sem þarf að snúa hverri einustu krónu hvern einasta dag í vangaveltum um það hvort það hafi nóg fram að næstu mánaðamótum. Við erum ekki að tala um fólk sem tekur þátt í skuldasöfnun í bankakerfinu. Við erum að tala um fátækt fólk sem verður að neita sér um flestallt sem við gerum kröfu til. Við erum að tala um fólk sem á í erfiðleikum með að kaupa jólagjafir handa ættingum og vinum og við erum að tala um fólk sem hefur jafnvel brotnað niður á sál og líkama vegna fátæktar og vegna þeirrar stöðu í þjóðfélaginu að hafa verið sett til hliðar og stimplaðir út. Þetta er fólkið sem við erum að tala um. Við erum að tala um fólk sem er komið í þannig stöðu í íslensku þjóðfélagi að það hefur orðið að nokkurs konar þjóðarskömm. Ég er að tala um mjög alvarlegt mál. Við erum að tala um þessa skömm hjá fimmtu ríkustu þjóð heims en öllum virðist vera sama. En hvað um viljann? Eru menn tilbúnir til að gera eitthvað til þess að koma til móts við þetta fólk? Það ástand sem ég hef verið að lýsa hefur verið þekkt lengi og menn hafa gert tilraunir til þess að skoða vandamálið. Í Morgunblaðinu í apríl 1999 í viðtali við formann tryggingaráðs, Bolla Héðinsson, segir, með leyfi forseta: ,,Endurskoðun almannatryggingakerfisins hefur nú staðið í a.m.k. hálfan annan áratug án þess að nokkur niðurstaða sé í sjónmáli.`` 15 ára skoðun hefur ekki skilað neinu. Þurfum við fleiri rannsóknir? Nýlega kom út bók sem við höfum rætt á hinu háa Alþingi og margir hv. þingmenn hafa tekið þátt í að ræða um. Með leyfi forseta langar mig til þess að taka smábút út úr þeirri bók til þess að kasta ljósi á það sem við erum að tala um. Þar segir að Ísland hafi ákjósanlegt fyrirkomulag lífeyrismála sem muni skila öllum þorra vinnandi manna tiltölulega góðum lífeyri á eftirlaunaárunum þegar kerfið, þ.e. hið starfstengda lífeyriskerfi, hefur náð fullum þroska eftir 10--15 ár. Við erum að tala um hóp sem býr við sára fátækt á Íslandi í dag, við erum að tala um tímabil sem stendur kannski ekki meira en 10--15 ár en við tímum samt ekki að koma til hjálpar vegna þess að þetta fólk getur bara átt sig og það skiptir engu máli, herra forseti, þótt fólkið safnist saman einu sinni á ári fyrir utan og krefjist þess af Alþingi að eitthvað verði gert. Það virkar ekki. Ég hef hvergi fundið í drögum að fjárlögum næsta árs nokkurn skapaðan hlut sem bendir til þess að hæstv. ríkisstjórn ætli að koma til móts við þetta fólk sem ég tala um hér. Enn fremur segir, með leyfi forseta, í þessari bók: ,,Svigrúm þjóðarinnar til þess að leysa málið er meira en almennt meðal hagsælu vestrænu þjóðanna.`` --- Það er verið að tala um góðærið á Íslandi. Og enn fremur, með leyfi forseta: --- ,,Það væri ekki sérlega íþyngjandi fyrir þjóðarheildina að bæta hag þeirra.`` Þetta er allt saman hárrétt. Það væri ekkert sérlega íþyngjandi fyrir þjóðarheildina að bæta hag þessa fólks. Það er samt enginn áhugi og ekkert sem bendir til þess að það verði gert. En spurningin er þessi: Getum við gert þessar umbætur sem hér er verið að kalla á? Svarið er, herra forseti: Já, auðvitað getum við það. Auðvitað getum við lagfært stöðu þessa jaðarhóps í íslensku þjóðfélagi. Þetta er aðeins spurning um vilja. Þetta er aðeins spurning um vilja hv. Alþingis því peningarnir eru til. Það vitum við. Það mun vera verulegur afgangur í rekstri þjóðarheimilisins og sá afgangur er margfeldi af því sem við viljum nota til þess að bæta lífeyris- og sjúkratryggingar þessa hóps. Ég ætla ekki að fara aftur í gegnum þær tillögur sem við höfum lagt fram. Hv. þingmenn hafa áður minnst á þær tillögur. Það kom fram áðan að hv. þm. Jón Bjarnason hefur gerst meðflutningsmaður okkar hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar að brtt. þar sem gerð er tillaga um að tekjutrygging ellilífeyrisþega hækki strax um 13% og tekjutrygging örorkulífeyrisþega um tæplega 13% strax á þessu ári sem fyrsta skref af fjórum til að ná því marki að hækka hámarksgreiðslur til þess hóps sem hér er verið að ræða um um ein 18% þannig að hópurinn nái því upp sem hann hefur glatað á undanförnum árum í samanburði við almenna launþega hér á landi. Ég fagna því sérstaklega að fleiri hafi lagst á árarnar í þessu máli því að ekki veitir af. Við höfum einnig lýst því hér hvernig við viljum ná þeim fjármunum fram sem þarf til þess að taka þetta fyrsta skref og í grófum dráttum er það þannig að við teljum að það megi nota u.þ.b. 653 millj. af áðurnefndum afgangi sem er náttúrlega margfeldi af þeirri upphæð og einnig viljum við samanber brtt. Guðjóns A. Kristjánssonar og mína lækka útgjöld ráðuneytanna um 0,5% til þess að mæta því sem upp á vantar. Þessi niðurskurður á ráðstöfunarfé ráðuneytanna gerir það að verkum, auk þess að klára þetta kostnaðardæmi, að við höfum þar holla ábendingu til ráðuneytanna um nauðsyn þess að sýna aðhald og varkárni í útgjöldum vegna þess hættuástands sem kann að vera fram undan og hefur komið margoft fram hjá hv. þm. Að lokum þetta, herra forseti. Eins og ég hef áður sagt er um mjög alvarlegt ástand að ræða hjá afmörkuðum jaðarhóp í íslensku þjóðfélagi sem býr við sára fártækt. Sá sem hér stendur lítur svo á að það væri til háborinnar skammar ef ekki verður í fjárlögum næsta árs komið til móts við þarfir fólksins, helst þannig að það gæti sem allra fyrst unnið upp það tap sem það hefur þurft að þola á undanförnum árum vegna þess að það hefur ekki fengið að eiga hlutdeild í íslensku góðæri.

Herra forseti. Auðvitað er af mörgu að taka þegar fjárlagafrv. er skoðað og ég hef verið að glugga í það og langar mig að bera niður í lið sem heitir 06-210 Héraðsdómstólar. Alls er lögð til 5,5 millj. kr. hækkun fjárveitingar á þessum lið. Í fyrsta lagi er gerð tillaga um 2,5 millj. kr. fjárveitingu til viðfangsefnisins 1.01 Héraðsdómstólar, fyrir sérstaka bakvakt dómara vegna yfirheyrslna á börnum á rannsóknarstigi vegna kynferðisafbrota. Kveðið er á um slíkar bakvaktir í nýjum ákvæðum í lögum um meðferð opinberra mála. Er lagt til að komið verði upp sérstakri bakvakt fimm héraðsdómara til að sinna yfirheyrslum yfir börnum á rannsóknarstigi. Í annan stað er gerð tillaga um 3 millj. kr. tímabundið framlag til viðfangsefnisins 6.01 Tæki og búnaður, til að koma upp sérútbúinni aðstöðu fyrir skýrslutökur af börnum í kjölfar breytinga á lögum um meðferð opinberra mála sem tóku gildi 1. maí 1999. Oftast er nauðsynlegt að skýrslutökur af börnum vegna meintra kynferðisafbrota fari fram í sérútbúinni aðstöðu þar sem réttargæslumaður, verjandi, sakaður maður og fleiri hafi tök á að fylgjast með því sem fram fer í yfirheyrsluherbergi. Slíka aðstöðu með viðeigandi tækjabúnaði vantar við aðra dómstóla en Héraðsdóm Reykjavíkur. Er lagt til að slíkri aðstöðu með viðeigandi tækjabúnaði verði komið upp á Akureyri og í Hafnarfirði. Herra forseti. Ég spyr því: Hvað er hér eiginlega á ferðinni? Er verið að rústa Barnahúsið og þá starfsemi sem þar fer fram? Er meiningin að Barnahúsið loki? Hvar hefur þessi faglega stefnumörkun farið fram? Eru það hagsmunir barna sem eru hafðir í fyrirrúmi í þessari nýju ráðstöfun? Ég er ekki viss um að hæstv. félmrh. og dómsmrh. geri sér grein fyrir hvað þetta þýðir fyrir börn sem hafa orðið fyrir kynferðislegri misnotkun. Með tilkomu Barnahússins voru hagsmunir barna og fjölskyldna þeirra hafðir í fyrirrúmi þegar tekið var á jafnalvarlegu máli og aðstæðum og kynferðisleg misnotkun er. Með tilkomu Barnahússins var rannsóknarferli í þessum málum einfaldað til muna allt út frá hagsmunum barnsins, þverfaglegt samstarf að leiðarljósi. Hér áður fyrr var þetta svona: 1. Lögreglan fékk málið, hún yfirheyrði barnið. 2. Dómarinn fékk málið og sá það út frá hagsmunum réttargæslukerfisins og ræddi við barnið. 3. Málið tekið fyrir hjá barnaverndarnefnd vegna hagsmuna barnsins, rætt við barnið. 4. Skoðun barnalækna og sérfræðinga á blessuðu barninu. 5. Að síðustu var reynt að finna meðferðarúrræði við hæfi fyrir foreldra og börn og málið skoðað í ljósi þess hvort kæra ætti eða það færi fyrir dómstóla. Það var horfið frá þessu fyrirkomulagi og Barnahús var stofnað, öll þjónusta, skoðun, viðtöl, allt á sama stað. Dómarar komu þangað líka og fylgdust með öllu sem þarna fór fram. Ef þingheimur skyldi ekki vita það þá er Barnahúsið nú fyrirmynd um alla Evrópu og eitt fyrsta sinnar tegundar í Evrópu og hingað koma margir sérfræðingar til að kynna sér málin og sérfræðingar Barnaverndarstofu og Barnahúss eru kallaðir utan til að segja frá þessu fyrirkomulagi og starfinu sem er til fyrirmyndar að mínu mati. Þeir hafa m.a. farið tvisvar til Eistlands að boði þarlendra yfirvalda og eru nú á leið til Finnlands og Danmerkur, bara nú á næstu mánuðum. Ég spyr því aftur hvað þetta þýði í raun sem hér er rætt um í fjárlögunum. Það þýðir að við erum að fara í fyrra horf. Það þarf að byrja á að þvæla barninu milli staða. Nú eru fyrstu viðtöl tekin í héraðsdómi og mig langar að spyrja ykkur hér hvort þið haldið að panell og marmari sé það umhverfi sem virki opnandi og hvetjandi á lítil börn þannig að þau fyllist öryggi gagnvart umhverfinu. Það eru jafnvel dæmi um það að dómarar í héraðsdómi ræði við börnin hempuklæddir. Ég vil ítreka það hér: Þeir eru í hempu þegar þeir eru að ræða við lítil börn sem hafa orðið fyrir miklu áfalli. Þá velti ég því fyrir mér: Hvaða hugmynd skyldu lítil börn fá um það umhverfi sem þau eru stödd í? Mér finnst þetta eins og lifandi martröð og þetta er ekki góð viðbót við þá reynslu sem þessi börn hafa orðið fyrir. Ég kalla þetta að hverfa frá framsæknu kerfi yfir til miðalda. Það gæti sumum dottið í hug að þetta væri landsbyggðarmál, það þyrfti að sinna þessum málum á landsbyggðinni og þessi aðstaða þyrfti að vera þar. Það er ekki málið því að öll þessi börn verða að koma hingað suður og undir öllum kringumstæðum þarf að skoða þau á Barnaspítala Hringsins af þeim sérfræðingum sem þar hafa sérhæft sig á þessu sviði. Foreldrar hafa aldrei vílað það fyrir sér að koma með þessi börn í bæinn. Þessir aðilar eru nú staðsettir í Barnahúsi frá barnaspítalanum og mikið og gott samstarf þar enda hafa verið keypt þangað ýmis tæki til notkunar vegna þessara mála. Þá velti ég fyrir mér hvort ekki sé meira framandi fyrir barn að ganga inn í dómhúsið í Reykjavík eða inn í venjulegt íbúðarhús með venjulegum hlutum úr umhverfi barna sem öll börn þekkja. Þá velti ég líka fyrir mér: Hvort haldið þið að gæti valdið meiri kvíða hjá barni og á hvorum staðnum haldið þið að barnið þori að tala meira? Ég vil meina að lykillinn sé sá að umhverfi sem meðhöndla þarf börn í í jafnviðkvæmum málum verður auðvitað að vera vinveitt þeim og þar þurfa þau að finna öryggiskennd, þau þurfa að þekkja aðstæður til þess að minnka kvíða og til að sannleikurinn komi í ljós því að allt snýst þetta um sannleikann. Annað er börnum ekki bjóðandi. Herra forseti. Við vitum að þegar fjallað er um þessi alvarlegu og viðkvæmu mál, er þverfagleg samvinna allra lykilatriði, og þá meina ég allra, þ.e. barnaverndarnefnda, lækna, lögreglu, lögfræðinga, saksóknara og dómstóla. Nauðsynlegt er að koma á meira samstarfi milli héraðsdómstólsins í Reykjavík og Barnahússins því að þetta gengur ekki svona. Það er ekki bara þessi skýrslutaka sem er aðalatriðið sem höfuðáhersla virðist vera lögð á í þeim breytingum sem hér er verið að gera með þessum viðtalsherbergjum. Það þarf að tryggja þessi sérhæfðu vinnubrögð, fagþekkingu og málsmeðferð sem tekur tillit til þarfa barna og tryggir hagsmuni þeirra. Barnahúsið er þetta sérúrræði. Þetta er framsýnt úrræði og við eigum að reyna að nýta það. Ég lít svo á að hér sé í rauninni verið að lauma inn ákveðinni breytingu á faglegri vinnu, breytingu sem hefur ákveðna kúvendingu í för með sér og sem er mjög slæm þegar við erum að koma að svo viðkvæmum þætti. Þetta er breyting sem nær mörg ár aftur í tímann og horfir ekki fram á við og ég leyfi mér að segja að hún setur kannski hagsmuni dómara ofar hagsmunum barna.