Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Við 2. umr. þessa máls hér í þessari hv. d. flutti ég till., sem fór í svipaða átt og till. sú, sem samþ. var í Nd, litlu síðar. Ég þóttist nokkurnveginn viss um, að frv. eins og það var þá úr garði gert mundi ekki ganga gegnum hv.Nd. nema því aðeins, að einhverjar breyt. yrðu gerðar á því, í svipaða átt og ég bar fram. Enda varð sú raunin á. Hv. Nd.samþ. með yfirgnæfandi meiri hl. brtt. um að þetta skyldi bundið við fjárlagaveitingu. Nú hefir komið fram brtt. frá meiri hl. menntmn., þar sem frv. er fært í dálítið skipulegra horf en áður var, að öðru leyti en því, að nú er tala prestanna, sem veita á styrk til utanfarar, fastákveðin, þannig að það verða skilyrðislaust 2 á ári. En hitt er tekið út, að rétta skuli ákveðið í fjárlögum. Þetta þykir mér verra og mun ég því greiða atkv. móti því. Ég vildi spyrja hv.frsm.n., hvort hetta hafi verið rætt í menntmn. Ég hefi grun um, að þessi till. hafi aldrei verið rædd í n. á löglegum fundi, og hún sé því frá þessum tveimur hv.þdm., sem að vísu eru meiri hl. n., ef þeir starfa í nafni hennar. Till. má því sjálfsagt skoðast frá hv. 6. landsk. og hv. 3. landsk., en ég hygg, að menntmn. hafi ekki um hana fjallað. Það skiptir engu máli hér um efni till. Hitt skiptir mestu máli, að þeir, sem þykjast unna málum prestanna, eru með þessari brtt. að stofna þessu máli þeirra í háska. Ég býst nefnilega við, að í hv.Nd. fái frv. þessa breytingu aftur, og ef svo fer, þá verður frv. að fara í sameinað þing, en það hefir aldrei þótt lífvænlegt fyrir frv., því að þar þarf svo mikinn atkvæðamun til samþykktar. Ég hygg, að hv.flm.brtt. eigi það á hættu, að frv. verði fellt, ef þessari brtt. er haldið til streitu. Mér þykir líklegt, að brtt. verði samþ. hér í þessari hv. d., og ef frv. svo verður fellt, þá er það hv. meiri hl. menntmn., sem ber ábyrgð á því.

Jón Jónsson út af því, sem hv. 2. landsk. sagði, að þessi brtt. væri ekki komin frá meiri hl. menntmn., skal ég geta þess, að hún var borin undir alla nefndina, en hv.þm. Ak. lýsti yfir því, að hann gæti ekki fylgt þessu. Meiri hl. n. kom sér svo saman um þessa brtt., eftir að það var augsýnilegt, að n. var klofnuð, enda hygg ég, að það sé venjan. Hv. 2. landsk. sagði, að við hefðum það á samvizkunni, ef þetta frv. yrði fellt. En mér finnst, að frv. sé ekki svo mikils virði, ef ekkert lágmarksákvæði er í því, og er ég því fús til að taka á mig þá ábyrgð, sem af þessu kann að leiða. Ég vona, að hv. deild sjái sér fært að samþ. þessa brtt., einkum þar sem í henni er farið bil beggja og tekin lægri tala um styrk prestanna.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. er upphaflega samið af mþn. í kirkjumálum, en er flutt af menntmn. hv.Nd. og nokkuð breytt. Það, sem mun aðallega hafa vakað fyrir mþn., mun hafa verið það, að ráða bót á þeirri deyfð, sem ríkir yfir kirkjulífi hér á landi. Það hefir vist flestum fundizt þessi deyfð vera mikil, og hafa menn kennt ýmsu um. Ýmsir áhugasamir menn innan kirkjunnar hafa fundið til þess, að þörf væri á þingi eða nefnd, sem hefði það verkefni, að íhuga kirkjuleg mál og fylgjast með um kirkjulega löggjöf og sameina starfsáhugann innan kirkjunnar. Mþn., sem starfaði skömmu eftir aldamót, lagði til, að stofnað yrði kirkjuþing, sem skipað væri 24 mönnum, en ráð frv. náði ekki fram að ganga. Síðan hafa komið fram óskir á prestastefnum við og við um að eitthvað yrði gert í þessa átt, og niðurstaðan hefir orðið sú, að kirkjumálan. hefir flutt þetta frv. Nefndin var á einu máli um, að slíkt kirkjuráð gæti orðið til verulega mikils gagns fyrir kirkjulífið, og leggur því eindregið til, að frv. verði samþ. En jafnframt leyfir hún sér að flytja örlitla brtt. við 4. gr. og væntir þess, að sú till. verði samþ. Ég hygg að menn finni ekkert athugavert við það, þótt þinginu sé ætlað að hafa ráðgjafaratkvæði um löggjafarmál kirkjunnar, og stj. verði því að senda því frv. um þessi mál. Vænti ég þess svo, að hv. d. sjái sér fært að samþ. frv. þetta ásamt brtt. við 4. gr.

Jóhann Jósefsson Um þetta frv. er það að segja, að Ed. hefir breytt orðalagi 1. gr. þannig, að gjaldið skuli ekki greitt til „vita, sjómerkja og mælinga á siglingaleiðum“, eins og áður stóð í frv., heldur skuli greitt „vitagjald“ án nánari skilgreiningar. Ég verð að lýsa því yfir fyrir hönd sjútvn., sem hefir athugað þessa breyt., að hún er sömu skoðunar og áður, og þess vegna ber hún fram brtt. á þskj. 313, þess efnis að færa orðalag gr. í sama horf og það var, þegar frv. fór frá þessari hv. d. Vegna þess að tíminn er naumur, vil ég ekki hefja neinar umr. um það, hvað undir þessari breyt. Ed. búi, en vil mælast til, að þessi hv. d. standi við sínar fyrri samþykktir og veiti þessari brtt. stuðning.

Magnús Guðmundsson Í fjarveru hv.frsm. vil ég lýsa því yfir, að n. taldi sjálfsagt að löggilda þennan verzlunarstað. Þar er margt manna saman komið, og er það siður þingsins að neita ekki um slíka löggildingu.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég sagði hæstv. forseta það, þegar ég bað hann að taka þetta mál sem fyrsta mál á dagskrá í dag, að ég myndi ekki halda langa framsöguræðu, þar sem þetta mál hefir verið rætt áður á mörgum þingum. Það er öllum kunnugt, hversu bærinn hefir vaxið á síðustu árum, t. d. hefir hann vaxið um 59% síðan 1920 þegar núgildandi lög um tölu þm. fyrir Reykjavík voru sett. Þá voru íbúar Reykjavíkurbæjar 17670, en í des. 1930 voru þeir orðnir 28182. Jafnframt þessari fjölgun fólksins hefir þingmannatalan staðið í stað. Það sjá nú allir, hvaða vit er í þessu. Reykjavík á réttlætiskröfu til miklu fleiri þm. en hún hefir nú. Þetta frv. er því flutt samkv. almennum óskum bæjarbúa, og reyndar í samræmi við eðli og anda hinna almennu kenninga um kosningarrétt. Ég vænti þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og til allshn.

Flm. (Jón Ólafsson) Frv. þetta er flutt af meiri hl. allshn., en tveir hv.nm., þeir hv. 2. þm. Árn. og hv.þm. V.-Sk., hafa ekki getað orðið samferða um að flytja frv., en þó munu þeir ekki vera málinu andstæðir eða a. m. k. ekki hv.þm. V.-Sk., enda fer það mjög að vonum, þar sem hér er um hið mesta nauðsynja- og nytjamál að ræða, svo sem menn munu komast að raun um við nánari athugun. Mér þykir hlýða að fara nokkuð yfir sögu þessa máls, áður en ég kem að efnisatriðum þess. Málið hefir verið lengi á dagskrá hér í bæ, og hefir bæjarstjórn Rvíkur haft það til meðferðar í 3–4 ár og látið fara fram ýmiskonar mælingar og rannsóknir og áætlanir og nú loks á síðastliðnu ári tekið endanlega afstöðu í málinu og talið málið fullrannsakað og nægilega undirbúið til þess að hefjast handa um framkvæmdir. Það var sumarið 1927, sem byrjað var að gera mælingar í þessu skyni á vatnsorku í Soginu til virkjunar fyrir Rvík, og var þeim rannsóknum lokið sumarið 1928, með þeim árangri, að lagt var til eindregið að virkja svokallað Efra-Sog, nefnilega hann hluta Sogsins, sem liggur milli Þingvallavatns og Úlfljótsvatns. Bæjarstj. ákvað þegar að láta gera fullnaðaráætlanir um virkjun og leita kaupa á vatnsréttindunum. Var hið síðarnefnda gert, og því næst fengnir sérfræðingar til þess að gera frekari áætlanir og yfirfara þær áætlanir, sem þegar höfðu verið gerðar. Að þessu var unnið árin 1928 og 1929, og að þeim rannsóknum loknum, komst bæjarstj. að endanlegri niðurstöðu. Sá, sem einkum vann að þessum undirbúningi var norskur sérfræðingur frá vatnamálafélaginu í Noregi, maður með mikla kunnáttu og æfingu í slíkum störfum. Eftir að þessum undirbúningi var lokið, var verkið boðið út í nóv. 1929, með útboðsfresti til 10. júní 1930. Þegar sá tími var liðinn, voru komin tvö tilboð um virkjunina, en í tilboðinu var þess óskað, að einnig væri lánað fé til framkvæmdanna. Annað tilboðið var frá Svíum, og buðu þeir að leggja fram fé, ef um semdist að öðru leyti, og í því skyni voru sendir út þrír menn til frekari samninga við félag þetta. En í tilboði þeirra var settur ákveðinn frestur og skyldi bæjarstj. segja ákveðið um tilboðið innan þess frests. Einnig var það sett að skilyrði fyrir láninu, að ríkisábyrgð fengist fyrir því. Á fundi 10. des. í vetur tók bæjarstj. því næst ákvörðun um að fresta þessu máli, þar til Alþingi væri komið saman og þar til séð væri, hversu það tæki í þetta mál. En þar með var tilboði þeirra Svíanna hafnað, því að tilboð þeirra stóð ekki nema tiltekinn tíma. Þannig horfir þá málið við nú. Verður ekki annað séð en að það hafi hlotið þann undirbúning, sem nauðsynlegur er í slíku stórmáli sem þessu, þar sem fyrir menn, bæði utan lands og innan, hafa fjallað um málið og rannsakað það til þrautar. Þá vil ég næst lýsa því, hvernig þetta mál horfir við frá sjónarmiði Rvíkurbæjar. Elliðaárstöðin framleiðir aðeins 600 kw., sem vitaskuld verður og er að verða allt of lítið fyrir bæinn. Þessi raforka gerir ekki meira en nægja til ljósa handa bænum, en að engu leyti til suðu, hitunar né iðnaðar. Hún er þess vegna öldungis ófullnægjandi nú þegar, hvað þá heldur í framtíðinni. Eigi að síður eru þær tekjur, sem bærinn hefir af þessari litlu stöð, um eða yfir 1 millj. kr. árlega. Það hefir þótt hlýða að hafa verð orkunnar hátt, til þess að geta skrifað fyrr niður verð stöðvarinnar, til þess að geta virkjað meira síðar í viðbót við það, sem nú er búið að virkja. Orka Elliðaárstöðvarinnar hefir verið ca 55 w. á mann, en ef Sogið yrði virkjað, er lært ráð fyrir, að orkan yrði ca fjórum sinnum meiri á hvern bæjarmann, sem sízt er ofmikið, ef horft er nokkuð fram í tímann; auk þess ber þess að gæta, að ef Sogið yrði virkjað, þá kæmi Hafnarfjörður hér inn í, sem er nú í hinum mestu vandræðum með rafmagn. Og þótt ekki væri byrjað á að virkja nema 5000 kw. í Soginu, þá mundi sú orka ásamt Elliðaárstöðinni nægja þessum bæjum og héruðum í langan aldur. Þá rís því næst sú spurning, hvort Sogsvirkjunin beri sig fjárhagslega. Allur kostnaður við byggingu stöðvarinnar er axlaður 6 til 7 millj. kr. Núverandi verð á Elliðaárstöðinni, ásamt umbótum á bæjarleiðslukerfinu vegna nýrrar virkjunar, nemur ca. 3,5 millj. kr. Þetta verða c. 10 millj. kr. til samans, sem bærinn hefði lagt í þessi fyrirtæki. Fyrir litlu stöðina við Elliðaárnar hefir bærinn yfir 1 millj. kr. tekjur, en ef Sogið yrði virkjað til viðbótar, þá þyrfti að auka þessar tekjur um 500 þús. kr., til þess að geta séð fyrir afborgunum, vöxtum og fyrningum á þessum mannvirkjum. Álögurnar á bæjarbúa vegna rafmagnsins myndu þannig vaxa um þriðjung, en raforkan myndi aukast um tvo þriðju hluta, miðað við þegar búið er að virkja Sogið. Með þessu álagi ætti bærinn að vera búinn að eignast stöðina skuldlausa eftir 25 ár. Ég hefi vonandi skýrt þetta nægilega fyrir hv. dm., hve mikið fjárhagsatriði er hér um að ræða fyrir bæjarfélagið. Hér mundi skarast allur sá mikli innflutningur á kolum, sem átt hefir sér stað, því bærinn mundi nota rafmagnið til hita og suðu. Og mundu því kol alveg hverfa úr sögunni. Þegar svo Reykjavík og Hafnarfjörður þurfa meira rafmagn, þá er því svo fyrir komið, að ekki þarf annað en bæta við vélum. Stofnkostnaðurinn er kominn. Og það er nokkurn veginn víst, að eftir að vélum er bætt við, muni rafmagnið lækka, því að kostnaðurinn við viðbót vélanna er hverfandi lítill. Þetta er í stuttu máli sú hlið, sem snýr að bæjarfélagi Rvíkur. Þetta mál ásamt fleirum hefir verið tekið til athugunar af raforkumálanefnd. N. Þessi er skipuð af ríkisstj. og hæstv. núv. fjmrh. á sæti í henni. Tók n. sér sérstaklega fyrir hendur að rannsaka Sogið í sambandi við raforkumál nærliggjandi héraða, og hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að ódýrast sé að taka þar rafmagn til Vestmannaeyja, Rangarvalla- og Árnessýslna, sem auðvitað liggja vel við. N. áleit ennfremur, að ódýrast væri að taka rafmagn úr Soginu handa Gullbringu- og Kjósarsýslu og Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Í þessari n. eru sérfræðingar, sem komizt hafa að þeirri niðurstöðu, að betra sé að leiða rafmagnið 300–400 km. um svæði, þar sem 14–15 þús. manns búa, en að virkja önnur vatnsföll í grennd við þau hvert í sínu lagi. Þeir athuguðu og, á hvern hátt bezt mætti tryggja þessi héruð í sambandi við Sogsvirkjunina til Rvíkur. Þeir álitu sjálfsagt að setja þetta í frv., til þess að þessi héruð á sínum tíma gætu komið og sagt við Rvík: Nú viljum við fá að vera með í rafmagninu. Þið virkið Sogið, en við göngum inn í fyrirtækið samkv. frv. og borgum kostnaðarverð að viðbættum 10%. Aðalefni frv. er, að þau héruð, sem þar eru nefnd, geti komið þegar þau eru tilbúin og gengið í samband við Rvík. Það er mjög hætt við, að þessi héruð ættu erfitt með að koma slíku á stofn hjá sér, hvert út af fyrir sig. En aftur á móti er það mjög hægt fyrir þau, ef þau eru í sameiningu við Rvík, enda er hægara fyrir Rvík að beita sér fyrir þessu en fyrir smáhéruð, sem eiga við fátækt að stríða. Þessi sýslufélög geta svo snúið sér til bæjarins, þar til þessi hálfa virkjun er búin, og þá er Rvíkurbær skyldugur að virkja án ábyrgðar þeirra, allt samkv. frv. En ríkissjóður, sem á helming virkjunarinnar, getur samið um hitt eða haldið áfram virkjuninni, þegar bærinn hefir fullvirkjað sinn hluta Sogsins. Vegna þess að ég býst við að hafa tækifæri til þess að tala í þessu máli síðar, skal ég ekki fara lengra út í einstök atriði nú. Vil ég fastlega vona, að hv. dm. taki frv. vel. Ýmsir kunna að vísu að segja, að það sé áhætta fyrir ríkissjóðinn að ganga í ábyrgð fyrir svo stóru láni. Þó er hér um það að ræða að auka framleiðslu landsins og bæta afkomu manna og auka þar með gjaldþol þegnanna. Og ég verð að segja það, að ef ríkinu ætti að vera það hættulegt að ganga í ábyrgð fyrir Reykjavík, býst ég við, að lítið yrði úr þjóðfélagsheildinni, svo lítið, að ég þori ekki einu sinni að hugsa um það. Þetta getur ómögulega verið fjárhagslega hættulegt, heldur þvert á móti eykur það velmegun mikils hluta þjóðarinnar, svo að þeir menn, sem þessa fá að njóta, verða að sama skapi betri borgarar, standa betur undir þeim byrðum, sem þjóðin leggur þeim á herðar og verða á allan hátt nýtari borgarar.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hér hefir komið fyrir óvenjulegt atvik. 2 stjórnmálaflokkar landsins hafa samþ. með atkvgr. að taka fyrir mál, sem ekki er á dagskrá. Þessi mál eru fyrir tiltölulega skömmu fram komin, en fjöldi nauðsynjamála bíður. Þessi mál eru hagsmunamál fyrir Rvík eina, og er því ekki undarlegt, þótt þm. Reykv. séu með þeim. En hitt sætir meiri furðu, að aðrir hv.þdm. skuli ljá þessu atkv. sín. Vel gæti ég trúað því, að þegar þm. Reykv. væru orðnir 9, þá á væri rétt að taka upp þá nýbreytni, að láta þá ljúka sér af, með því að tala í 2–3 mán., áður en hinir aðrir þm. eru kvaddir til þings til þess að greiða atkv. - Skal ég að svo stöddu ekki fara lengra út í þetta. Virðist mér, sem þetta frv. um virkjun Sogsins sé árangur af frv. undanfarinna þinga um raforkuveitur til almenningsþarfa; vil ég þá aðeins benda á, að með þessu frv. er ekki bætt úr almenningsþörfum. Ef þetta frv. verður samþ. og ríkissj. gengur í 7 millj. kr. ábyrgð, þá álíta flm., að allt sé í lagi með rafmagnsmál yfirleitt. Þeir segja, að þetta sé stórt spor í áttina til þess, að sveitir landsins fái rafmagn, a. m. k. Suðurlandsundirlendið. Þessi upphæð nægir aðeins til þess að virkja og flytja rafmagnið til Rvíkur. En hverju eru svo sveitirnar nær? Enginn þarf að halda, að þetta leysi rafmagnsmál sveitanna. Að auki á svo að veita stórfé úr ríkissjóði til þess að gefa í þetta fyrirtæki. Síðan yrði ríkið að láta sérstakar ábyrgðir til handa sveitarfél. víðsvegar um land. Viðvíkjandi ábyrgðinni yfirleitt vil ég segja það, að það er mjög varhugavert fyrir ríkið að hlaupa í útlendar ábyrgðir fyrir hin og þessi héruð eða kaupstaði. Ég álít, að hefja þurfi betri undirbúning um það, hvernig virkjun skuli haga. Og ég tel ekki útilokað, að bæjarfélög, sem legðu saman, gætu fengið lán í útlöndum til virkjunar, ef hægt væri að leggja fyrir erlenda sérfræðinga, hvernig skipulögð hefði verið virkjunin og það félli þeim í geð. En þegar talað er um, að ríkissjóður skuli ganga í 7 millj. kr. ábyrgð fyrir Reykjavík, þá mega menn ekki gleyma því, að Rvík hefir rafmagn og ýms önnur þægindi, sem sveitirnar hafa ekki. Og þó að Rvík fái þetta rafmagn, þá eru sveitirnar í sama kulda og sama myrkri eins og áður. Í þessu frv., sem er stórmál, finnast smámunir, eins og t. d. það, að ríkið leggi til fé í veg, til að flytja á efni að Soginu. Sú vegargerð er ekki nauðsynleg fyrir ríkið. Það datt mér aldrei í hug, að bæjarfélagið mundi fara út í aðra eins smámuni og þessa. Að síðustu skal ég taka það fram, að ég tel málið svo illa undirbúið, að ekki sé rétt að ákveða neitt um það nú.

Flm. (Jón Ólafsson) Ég þarf ekki miklu að svara í hinni hógværu ræðu hæstv. fjmrh. Sýndi hann skilning á hag Rvíkur. Ég vona, að hann verði þessu máli velviljaður, þegar hann hefir áttað sig á þessum atriðum. Það eru tvær hliðar á þessu máli, áhætta og nauðsyn. Og ég býst ekki við, að hann geti fært þau rök fyrir áhættunni, að það vegi upp á móti nauðsyninni. Það getur verið, að hæstv. ráðh. hafi ekki lesið frv. vel, því að hann er nýkominn á fundinn. En ef hann hefir tekið eftir 6. gr. frv., býst ég við, að hann muni taka öðruvísi í þetta. Ég kæri mig ekki um að lesa upp greinina, býst við, að allir hv.þdm. hafi frv. fyrir framan sig. Fyrsta sporið í þessu efni verður að að koma upp orkuveri. Því að ef brunnurinn er ekki til, er vatn ekki til. Með þessu er örlagasporið stigið og grundvöllurinn lagður. Og ég vil segja, að það sé sleggjudómur hjá hæstv. fjmrh., að málið sé illa undirbúið. Þrír af okkar færustu verkfræðingum, sem ég býst við, að stj. hafi skipað, hafa kveðið upp þennan dóm. Og einhversstaðar verður að byrja að kveða upp dóminn. Annars skildist mér á hæstv. ráðh., að þeir ættu að kveða upp eitthvert heildarplan. Auðvitað verður að byrja á einum fjórðungi fyrst. Viðvíkjandi því, hvernig þetta mál er komið inn í deildina, vil ég segja, að menn eru misjafnlega kappsfullir, og þeir, sem þykjast hafa orðið undir í bili, vilja reyna að nota þann rétt, sem þeir hafa, til þess að koma sínum málum áfram, já kappsmönnum rís alltaf upp löngunin til þess að koma sínum áhugamálum að. Þá minntist hæstv. fjmrh. á, að þessi 2 frv. okkar væru eingöngu hagsmunamál Rvíkur. Það má nú segja ýmislegt um það, hvort svo er eða ekki, en hvað sem því líður, þá ætla ég að leyfa mér að segja það, að hagsmunamál Rvíkur hafa undanfarið ekki verið að þvælast fyrir hér á Alþingi. Og ég býst við, að menn hér fái að hafa frið fyrir þeim í framtíðinni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af því að þetta mál kemur nokkuð skyndilega á dagskrá deildarinnar, langar mig til að fá að vita dálítið nánar um fyrirætlanir þeirra, sem frv. flytja. Hefði mál þetta komið inn í þingið sem frv. til 1. aðeins um fyrirkomulag á virkjun Efra-Sogsins til þarfa Rvíkur og Hafnarfjarðar, þá hefði það horft dálítið öðruvísi við. Ég er, eins og flestir, sem búsettir eru hér í Rvík, munu vera, fylgjandi því, að Sogið verði virkjað hið fyrsta, er kringumstæður og undirbúningur leyfa. En nú er málið flutt á dálítið öðrum grundvelli. Það er ekki sérstaklega talið hagsmunamál Rvíkur, eins og það er þó, heldur er nú sagt, að það snerti allan suðvesturhluta landsins. Málið hefir nú verið talsvert rannsakað að því er Reykjavík snertir, en aðrar hliðar þess, þær, sem snúa að landshluta þeim, sem frv. ætlar að vera félaga í fyrirtækinu, eru lítt rannsakaðar. Málið hefir ekki verið rannsakað með tilliti til sveitanna. Það, sem mig langar að heyra um frá hv.flm., er það, hvað þeir hugsa sér um þá hlið málsins. Frv. þetta gerir ráð fyrir, að landsmenn allir gangi í ábyrgð fyrir láni til framkvæmda, sem ekki er skynsamlegt að álíta, að komi öðrum en Rvíkingum og Hafnfirðingum að notum fyrst um sinn. Ég er hræddur um, að flm. frv. geri sér það ekki fyllilega ljóst, að eigi þetta verk að ná til hagsmuna sveitanna, verður að liggja fyrir annar undirbúningur en nú er til. Þær rannsóknir, sem fram hafa farið á rafvirkjunarmálum þjóðarinnar, hafa ekki leitt til glæsilegrar niðurstöðu fyrir sveitirnar. Það kom fram frv. hér um árið, sem laut að því að spenna raftaugar um allar sveitir landsins, frv. um rafmagnsnotkun sveitanna. Um það var mikið deilt, og það kom í ljós, að slíkar framkvæmdir gátu kostað landið um 80 millj. kr. Ætlazt var til að ríkið legði fram fé þetta að miklu leyti, bæði með beinum framlögum og með útvegun lána. Var því ljóst, að úrslit þess máls gátu haft talsverð pólitísk áhrif út á við. Jafnvel þó að gert hefði verið ráð fyrir, að þessi fyrirtæki mundu bera sig, var vafasamt, hvort ríkið hefði getað útvegað svo stórar fjárhæðir, sem þarna var um að ræða, án þess að verða um of háð öðrum þjóðum. Síðan hefir rafmagnsmálinu verið haldið vakandi. Fjórir verkfræðingar voru skipaðir í nefnd til að rannsaka það. Þeir hafa komizt að raun um, að umrætt frv. frá 1928 var byggt á röngum grundvelli. Það eina, sem n. veit um þá hlið rafmagnsmálsins, er að sveitunum snýr, er það, að raftaugar yrðu þar svo dýrar í hlutfalli við íbúana, að stórum rafvirkjunarfyrirtækjum væri ekki hægt að uppihalda fjárhagslega, nema með framlögum einhversstaðar frá. Þetta kom athugulum leikmönnum alls ekki á óvart; því var þegar haldið fram 1928. Þá kom til greina, hvort ríkið var fært um að útvega fyrst lán til virkjana og bera síðan þann kostnað, sem vanta mundi upp á, að þær gætu borið sig. Hinir fjórir verkfræðingar hafa þannig kveðið upp dauðadóm yfir því, að eins og nú er komið tekniskri þekkingu, sé gerlegt að koma upp stórum raforkuveitum í sveitum landsins. Þetta getur að vísu breytzt með tímanum, vegna framfara í rafmagnsiðnaðinum eða nýrra uppgötvana, t. d. ef menn kæmust upp á að senda rafstraum langar leiðir gegnum loftið, eða ef raftaugar verða svo ódýrar, að viðráðanlegt sé að nota þær, þó að um strjálbýli sé að ræða. Við verðum að vona, að slík breyting verði á, áður en langt um líður. En eins og nú standa sakir, geta stórar rafvirkjanir ekki orðið sveitunum til hagræðis, nema þar, sem svo hagar til, að þær geta notið góðs af línum, sem lagðar eru til stærri þarfa. Þannig gæti t. d. Mosfellssveit notið Sogsvirkjunarinnar, og talið er, að það mundi borga sig að leggja leiðslur yfir á Akranes, þó að það yrði gífurlega dýrt, af því að þar er allmargt fólk fyrir. Aftur halda menn, að ekki muni borga sig að leiða rafmagn um Kjósina; þar er of strjálbýlt. Eftir því er óhugsandi, að Árnessýsla geti nokkurt gagn haft af virkjun Sogsins, nema ef hægt væri að leggja í að leiða rafmagnið til Eyrarbakka og Stokkseyrar; þá mundu nokkrir sveitabæir komast inn á þær línur. Eins mundi eitthvað af bæjum í Rangarvallasýslu komast í nábýli við strauminn, ef raforka væri leidd frá Sogstöðinni til Vestmannaeyja. Það er eftirtektarvert, að rafmagnsmálið er fyrst borið fram sem málefni sveitanna. Síðan eru liðin þrjú ár, og á þeim tíma hafa orðið endaskipti á þessu. Nú er búið að gefa sveitirnar upp á bátinn, nema sem smávægilega viðbót, þar sem línur liggja um þær milli þéttbýlli staða. Nú er fyrst og fremst að ræða um rafveitu handa Reykvíkingum. Eitt millistig er þó rétt að geta um. Í Skagafirði hefir farið fram nokkur athugun á því, hvort gerlegt væri að leiða rafmagn heim á flesta bæi um miðbik héraðsins. Niðurstaðan varð sú, að þó að alstaðar væri sparað sem mest, yrði rafaflið svo dýrt, að ekki væri hugsanlegt að nota það nema til ljósa. En það er vitanlega ekki sízt nauðsynlegt fyrir sveitirnar að fá rafmagn til suðu og hitunar, þar sem víða er skortur á eldsneyti. Það hefir miklu meiri þýðingu heldur en þó rafmagn fáist til ljósa. Þetta held ég, að hv.flm. frv. skjótist yfir, að menn eru þegar komnir að þeirri raunalegu niðurstöðu, að sveitirnar hafa ekkert við stór raforkuver að gera, að það eru hlutir, sem þær hafa ekki bolmagn eða aðstöðu til að færa sér í nyt. Það hefði verið miklu hreinlegra að orða frv. þannig, að þetta væri rafvirkjun fyrir Rvík og Hafnarfjörð. Það er auðvitað gott fyrir framgang málsins, ef fulltrúar þeirra héraða, sem hafa gagn af þessum framkvæmdum vilja trúa, að svo verði og styðja frv. af þeirri ástæðu. En það er ekki hægt að búast við af neinum skynsömum manni, að hann geri það. Ég vil minna hv.flm. á eitt athugavert atriði í þessu máli. Vatnsfallið, sem frv. gerir ráð fyrir að virkja, er að hálfu leyti í eigu Rvíkur, en að hinum helmingnum í eigu landsins. Hv. flm. dettur víst í hug, að Rvík geti byggt öðrum landeigendum út og tekið vatnsfallið til notkunar án þess að tala við hinn eigandann, landið (HV: Hver er „landið?“ Er hér kannske einhver Mussolini, sem sækja þarf til?). Hv. þm. er nú víst nógu hræddur við stjórnina, þó að hann geri hana ekki stærri en hún er. Ég er viss um, að Árnesingar láta ekki taka þegjandi frá sér land og vatnsafl. til Sogsvirkjunarinnar, án þess að þeim sé veitt um leið sérstök aðstaða. Og taki landið sinn hluta af vatnsréttindunum frá Árnesingum handa Rvík, þá er þar um vafasamt réttlæti að ræða. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi um það, hvað málið er illa undirbúið af hálfu flm. Þegar nú sýnt er, að þetta mál er borið fram aðeins fyrir Rvík og Hafnarfjörð, er mjög vafasamt að ætla ríkinu að leggja veg vegna virkjunarinnar, sem ríkið hefir annars ekkert með að gera. Sogsvirkjunin er Reykjavíkurmál, vegurinn ekki síður en aðrir hlutar framkvæmdanna. Þá kem ég að þeim þætti málsins, þar sem mér finnst mest missmíði á undirbúningnum. Í frv. er gert ráð fyrir, að Rvík sé ekki einfær um að leysa þetta mál. Ég las nýlega í Alþingistíðindunum þau ummæli eftir togaraeigenda, að það væri metnaður togaranna að veiða sem mest þó að þeir þyrftu til þess í landhelgi. Það á að vera metnaðarmál Rvíkur að leysa þetta mál án þess að binda um leið öðrum landsmönnum byrðar. Þegar búið er að gleðja sveitirnar með því að segja þeim, að þær geti ekki fengið raforkuveitur frá stórum rafstöðvum, að þær verði að vera án rafmagns, þar sem einstaklingarnir geta ekki reist smástöðvar, þá á að láta þær ábyrgjast lán til virkjunar fyrir þann hluta landsins, sem bezta aðstöðu hefir til að afla sér rafmagns. Þeim er ætlað að láta lánstraust sitt í té fyrir þann aðila, sem ekki ætti að þurfa á því að halda. Blöð þau, sem styðja flokk hv. 1. flm., héldu því fram um skeið, að ríkið hefði ekkert lánstraust. Þegar taka þurfti lán til að rétta við lánsstofnanir landsbúa, sögðu þau, að stj. gæti það ekki, því að ríkið hefði enga tiltrú. Eftir að þessu hafði verið haldið fram, gerðist tvennt. Ríkið fær lán, og gengur það fremur vel. Það væri æskilegt, að Rvík gengi eins vel að fá lán án ábyrgðar ríkisins. Þrátt fyrir fádæma níðingshátt, sem fram kom gegn lánstrausti landsins, tókst stj. að útvega lán á þann háatt, að hún hlaut öfund þeirra manna, sem verri kjörum verða að sæta, þegar þeir þurfa að útvega lánsfé. Svo þegar Rvík, sem hefir við þá aðstöðu að búa, sem fjármálastefna hv. 1. flm. og flokks hans hefir skapað, þegar höfuðborgin þarf að fá lán, verður hún strax að flýja til ríkisins til að fá hjálp. Íhaldsmenn hafa alltaf haft meirihlutavald í Rvík, þeir hafa mótað líf hennar og tiltrú. Þegar svo þessir menn þurfa út fyrir landsteinana til að útvega bænum lán, gefast þeir upp eftir fyrstu tilraun og hverfa bónleiðir til búðar. Rvík þarf að fá ábyrgð ríkisins, segja þeir, hún hefir enga tiltrú. Ríkisins, sem þeir höfðu fyrir skömmu haldið fram, að útlendingar þyrðu ekki að trúa fyrir svo miklu sem fimm aurum. Ég segi ekki, að hv. 1. flm. hafi sjálfur tekið þátt í lánstraustsróginum; ég hygg, að svo hafi alls ekki verið, en það voru hans nánustu samherjar, sem að þeim ódrengskap stóðu. Forráðamenn Rvíkur hafa sýnt eftirtektarvert kjarkleysi og þolleysi við að útvega lán til Sogsvirkjunarinnar. Sem Rvíkingur vil ég algerlega mótmæla því, að Rvík geti ekki fengið lán án ríkisábyrgðar. Ég hefi þá trú, að Rvík geti sjálf leyst það mál, sem hér er um að ræða, og að hún eigi að gera það. Það er bænum til minnkunar, ef hann þarf að leita til annara um lánstraust. Nefnd sú, sem send var út til að útvega Rvíkurbæ lán til Sogsvirkjunarinnar, leitaði ekki fyrir sér nema í einu landi, Svíþjóð. Þar segist hún hafa fengið þau svör, að þeir vildu ekkert eiga við Reykjavík, nema hún fengi ábyrgð ríkisins. En því leitaði hún þá ekki til Englands, Frakklands eða Bandaríkjanna? Það var engin ástæða til að gefast upp, fyrr en búið var að reyna í þessum þremur aðalpeningamarkaðslöndum heimsins. Núverandi ríkisstj. var búin að undirbúa það í þrjú ár að taka 12 millj. kr. lánið. Hún gerði ráðstafanir til, að athugaðar væru markaðshorfur á peningamarkaði heimsins og grennslaðist eftir skilyrðum til lántöku á ýmsum stöðum. Svo beið hún eftir heppilegum tíma. Því geta ekki forráðamenn Rvíkur farið eins að? Eða vilja þeir heldur fara að eins og þeir, sem tóku ókjaralánið mikla 1921? Lánið, sem hv. 1. þm. Skagf. var neyddur til að taka, gegn vilja sínum. Það lán var tekið of fljótt. Ef þá hefði verið farið að eins og núverandi stj. gerði, tekið fyrst bráðabirgðalán og beðið með aðallántökuna til heppilegri tíma, þá hefðu sennilega fengizt betri kjör. Ég álít það jafnmóðgandi fyrir Rvíkinga, að leitað er eftir ríkisábyrgð fyrir þeirra hönd, eins og það er óheppilegt fyrir aðra landshluta að taka ábyrgðina á sig. Bergen, sem er ekki nema þrisvar sinnum stærri en Reykjavík, tók nýlega stórt lán, sem mjög hefir verið vitnað til hér, hvað hagstætt hafi verið. Ekki þurfti hún ríkisábyrgð. Ætti það að vera Reykjavík hvöt til að halda ótrauð í sömu átt og þessi frændborg hennar. Ég er viss um, að hv. 1. flm., sem er talinn mikill fjáraflamaður og sem auk þess er bankastjóri, er vel kunnugt um það, að allar ábyrgðir eru meira en formsatriði. Honum er eflaust ljóst, að ef ríkið gengur í ábyrgð fyrir þessum 7–8 millj., verður á heimsmarkaðinum lítið svo á, að ríkið sjálft hafi tekið þær að láni. Það hafa sumir mikið talað um, hvað ríkisskuldirnar séu orðnar óhæfilega miklar. Með þessu frv. er gerð tilraun til að hækka þær. Út á við verða þau lán, sem ríkið gengur í ábyrgð fyrir, ekki talin annað en ríkisskuldir. Lánstraust landsins hlýtur að minnka um það, sem þeim upphæðum nemur. Menn munu segja, að það sé mikill munur á að taka lán handa stofnunum, sem búizt er við að beri sig, og það er vitanlega rétt. En utanlands eru þau lán samt sem áður talin til ríkisskuldanna. Útlendum fjármálamönnum er mjög vel kunnugt um, hvað skuldir íslenzka ríkisins eru miklar, þó að þær hafi ekki allar verið taldar í landsreikningunum. Það er í rauninni ekkert smámál, sem hér er um að ræða. Og ég er hissa, að hv.þm. Dal., sem allra manna flest orð hefir haft um það, að verja frelsi Íslendinga, skuli ekki nú láa sérstaklega til sín heyra. Því að hér er eiginlega um að ræða spor í áttina til þess hættulegasta innlimunarmáls, sem komið hefir til umr. á seinni árum. Það er ekki aðeins ábyrgð á þessum 8 millj. handa Rvík, sem hér kemur til greina. Ef hún er veitt, verður einnig að útvega nærliggjandi kauptúnum lán til að stækka aflstöðina og leiða rafmagnið til sín, þegar þau krefjast þess. Svo koma hinir kaupstaðirnir og segja: Við höfum tekið á okkur ábyrgð fyrir Rvíkinga, nú heimtum við líka ríkisábyrgð fyrir láni til virkjunar. Síðan koma nýjar kröfur víðsvegar um land, kjósendur hv.þm. í Dölunum og allir aðrir landsmenn og heimta hjálp til að fá rafmagn. Allir hafa nóg af fossum til að virkja og þörfina fyrir rafmagn, en fjármagnið vantar. Kröfum þessara manna getur Alþingi ekki með neinni sanngirni neitað, ef það hefir skyldað þá til að taka á sig byrðar vegna rafveitu handa Reykvíkingum, sem langbezta aðstöðu hafa til virkjunar. Ber þá að sama brunni og 1928, 80 millj. kostnaður fyrir landið. Þá er komið að því, að landið er í svikamyllu, sem ekki getur stöðvazt nema á tvennan hátt; enginn vill lána, eins og nú er komið fyrir Rvík, eða þá að héruðin fengju lán, unz byrðin er orðin svo mikil, að landið sligast undir henni, verður gjaldþrota. Ég veit, að hv. 3. þm. Reykv. skilur, að ef Rvík og Hafnarfjörður fá ábyrgð, þá er ekki hægt að neita öðrum um hana. Ég vil segja það um hv. 1. landsk., að hann reyndi að halda í þessu horfi og beitti sér á móti ríkisábyrgð, og álít ég, að hann hafi réttilega skilið þetta þá, hvað sem hann vill núna. Það er ekki spurningin, hvort þetta borgar sig fyrir Rvík, heldur hvort þingið getur tekið þetta á sig, því að það er ekki víst, hvort það borgar sig fyrir Rvík að taka 7 millj. kr. lán. Ég veit, að enginn þm. vill hindra Rvík í að taka lán, sem hún sjálf vill og getur risið undir. Ég vil skjóta því fram, að ég tel þessa játningu hættulega, einkanlega ef hv.þm. vissu um þær tilraunir, sem Rvíkingar hafa gert til að afla sér smálána, og ekki fengið viðunandi kjör. Og að sögn hefir einn erl. lánveitandi bæjarins heimtað að fá að láta fylgjast með í reikningum bæjarins, ef hann hækkaði lánið. Ég tel óviðunandi, að firma, sem hefir skipt við bæinn, skuli ekki hafa meira traust á Rvík en svo, að það fer að tala um, að ekki sé þorandi að veita henni smávægilegt lán til bæjarins þarfa. Þetta er móðgun, sem enginn ætti að láta bjóða sér, en bærinn má búast við móðgunum af slíku tagi í framtíðinni, og er það óþolandi fyrir landið. Hv. flm. verður að gæta þess, að Rvík hefir ekki verið vel stjórnað, og þegar flokksmenn hans í bænum koma og biðja samborgara sína úti á landsbyggðinni að hjálpa sér út úr þessu feni, sem þeir eru í, þá er það harður dómur fyrir Rvík, þegar viðskiptamenn þeirra treysta þeim ekki. Ég býst við, að menn muni segja, að ef bænum væri vel stjórnað, væru þeir fúsari á ganga í ábyrgð, en Rvík hefir sýnt, á hún hefir ekki traust. Það, sem hv.flm. verða að gæta að, er það, að verkin tala móti íhaldsstjórninni á Reykjavík. Þetta ástand Rvíkur og óstjórnin, sem er á fjármálum hennar og sem væntanlega heldur áfram, er stórt atriði viðvíkjandi þessari ábyrgð. T. d. ef maður kæmi til hv. 3. þm. Reykv. og bæði hann að skrifa upp á víxil fyrir sig, þá mundi hv.þm. kynna sér efnahagsastæður mannsins, og væru þær viðunandi, þá mundi hann skrifa upp á víxilinn; að öðrum kosti ekki. En viðvíkjandi þessu fjármálahelsi, sem þjóðin er beðin að binda sér með skuldum, sem hún getur ekki risið undir, vil ég taka dæmi, sem ég skoða ekki sem neitt leyndarmál, og sýnir það, hverja ánægju beztu fyrirtækin hafa af því, er þau komast í miklar skuldir. Þetta dæmi er Eimskipafélagið. Það skuldar 2 millj. kr. í Khöfn og hollenzkum banka. Eimskipafél. hefir tryggt skipin í Khöfn, en við þá breytingu, sem orðið hefir á framkvæmdarstj. félagsins, var farið að leita fyrir sér um betri kosti í Englandi, og niðurstaðan varð sú, að fél. gat fengið betri kjör, sem svaraði 30 þús. kr. á ári, en þegar Eimskipafél. lét lánardrottna sína vita, að það ætlaði að skipta um, þá tilkynnti danski bankinn mjög elskulega, að auðvitað gætu þeir skipt, en þeir yrðu þá að borga skuldina upp - 2 millj. kr. Sennilega verður Ísland í þetta sinn að beygja sig fyrir kúguninni; peningamennirnir leggja sverðið á metaskálarnar, og skuldunauturinn verður að lúka skuldinni. Landið hefir einu sinni verið kúgað, í sambandi við enska lánið, en það er ekki vafi á því, að ef landið heldur áfram að ganga óskynsamlega í ábyrgð og uppéta sitt lánstraust, þá kemur að því, að það fær sömu aðstöðu og Rvík hefir nú.

Héðinn Valdimarsson Ég hefi óskað eftir, að þetta mál væri tekið á dagskrá. Ríkisstjórnin situr einráð 9 mánuði ársins og getur gert hvað hún vill, en 3 mánuði einungis situr Alþingi, sem hefir eitt umboð þjóðarinnar til löggjafar, og mætti þá vænta, að alþingismenn gætu haft ráðrúm til að koma fram áhugamálum sínum og kjósenda, án mótþróa stjórnarinnar. En þegar ráðríki stj. gengur svo langt, að hún heimtar að koma að einungis sínum málum á dagskrána, og aðrir þingmenn geta ekki komið sínum að fyrir ofríki hennar, þá er eina ráðið fyrir þm. að neyta réttar síns samkv. þingsköpum og heimta að koma á dagskrá þeim málum, sem þeim hafa verið falin og þeir bera fyrir brjósti. Þessi tvö mál, sem ég ásamt flokksmönnum mínum í deildinni og 3 öðrum þm. heimta á dagskrá, eru stórmál. Sogsvirkjunin er óefað stærsta mál landsmanna. Sogið er sá staður í Norðurálfu, sem bezt mun vera fallinn til virkjunar. Nálægt Soginu liggur Rvík, með nálægt 30 þús. manns, með sína gömlu rafveitu, litla og ónóga. Hér er mikil þörf á rafmagni, og útreikningar allra sérfræðinga, sem um málið hafa fjallað, hafa sýnt, að virkjun Sogsins ber sig mjög vel fjárhagslega, fljótlega eftir að hún er komin á, en þar með er ekki sagt, að aðrir geti ekki haft gagn af henni. Af virkjun Efra-Sogsins geta auk Reykjavíkur haft not með fjárhagslegum ábata Akranes, Reykjanesskaginn, Hafnarfjörður, Eyrarbakki og Stokkseyri og jafnvel Vestmannaeyjar. Það hefir verið tala um það, hvað snertir rafmagn til sveitabæja, að það hafi ekki verið nóg rannsakað, og er það að vísu rétt, en hinsvegar er virkjunin nauðsynlegt fyrirtæki, jafnvel þótt hún kæmi að engum notum fyrir sveitirnar. og jafnvel þótt engum væri hagur að nema Reykjavík, en nú er vitað, að allmikill hluti sveitanna og öll kauptúnin á Suðurlandi hafa af þessu sama hag sem Reykjavík. Til þeirra frekari rannsókna, er með þarf um not sveitabæja af virkjuninni, eru 4 ár nægilegur tími, en virkjunin mun taka hann tíma. Hæstv. fjmrh. kom með ýmsar mótbárur gegn frv., t. d. að ríkissjóður eigi að leggja fram fé til frekari vegarumbóta Þingvallaveginum, og fullgera veg austan Þingvallavatns niður að Efra-Sogi; en til þessara umbóta leggur Rvíkurbær fram 140 þús. eftir frv. Mér finnst nú, að úr því að hver vegurinn á fætur öðrum er tekinn í þjóðvegatölu, þá sé ekki mikið hægt að mæla í gegn því, að ríkissjóður taki á sínar herðar nokkurn hluta kostnaðarins við þennan veg, sem verður mjög svo fjölfarinn og til almennra nota, þar sem ríkissjóður ætti raunverulega að bera allan kostnaðinn. Þá hefir verið fundið að því, að ekki er gert ráð fyrir því í frv., að önnur héruð en Reykjavík taki þátt í þessu. Það er ætlazt til, að Rvík taki að sér virkjunina fyrst, unz virkjunin er hálfnuð, en síðan ríkissjóður að hálfu leyti, m. ö. o. þegar líkindi eru til, að rafmagnið geti farið að lækka í verði, þá komi ríkið til, og þar með önnur héruð landsins en Rvík, svo að eins vel virðist farið með þau eina og hægt er, þar sem Rvík ber ábyrgðina meðan einhver áhætta er, en þá fyrst, er fyrirtækið er með öllu tryggt, koma hin héruðin. Hæstv. ráðh. og stj. hans, sem undanfarin ár hefir eytt svo miklu fé úr ríkissjóði, að ekkert fé er nú fyrir hendi, er vandræði og atvinnuleysi steðja að, og nú talar hátt um takmörkun verklegra framkvæmda, ætti að fara varlega í mótspyrnu gegn þessu frv. Það mundi hafa í for með sér allmikla atvinnu, án tilkostnaðar úr ríkissjóði, sem bætt gæti nokkuð úr þeim vandræðum, sem að sumu leyti stafa af hirðuleysi stjórnarinnar í fjármálum landsins. Hæstv. ráðh. segir, að dýrtíðin í Rvík sé mikið átumein. Heldur hann, að hún lækki mikið við það, að staðið sé á móti því, að hér í bænum fáist ódýrt og nægilegt rafmagn til suðu og iðnaðar? Virkjun Sogsins er einmitt ein af hinum öruggustu ráðstöfunum til lækkunar þessarar dýrtíðar, sem nú er hægt að gera. Það er fjarri því, að við jafnaðarmenn teljum rafmagnsmálinu lokið, þótt Sogsvirkjunin verði samþ. Við flytjum nú á þinginu annað frv., um rafveitulánasjóð, þar sem hugsað er fyrir rafmagnsvirkjunum og séð fyrir fé til þeirra úti um allt land með tíð og tíma. En þar verður að byrja, sem allt er til þess hagkvæmast, flest fólk getur notið þess, og verkið er fjárhagslega öruggast, en það er á Sogsvirkjuninni. Því virðist liggja í augum uppi þótt það sé gagnstætt ummælum hæstv.dómsmrh., sem finnst undarlegt, að þar skuli byrjað, sem aðstaðan er bezt, flest fólkið. Hann virðist helzt vilja láta byrja þar, sem aðstaðan er verst og fólkið fæst, og vil ég ekki eyða orðum að því að mæla gegn slíkri helberri vitleysu. Hæstv. dómsmrh. segir, að úr rafveitu sveitanna, sem íhaldsmenn hafi verið með, sé komin rafveita Rvíkur. Mer kemur ekki til hugar að verja fyrri hugmyndir íhaldsmanna né frv. þeirra um rafveitumálin, en mér virðist það ekki nema sjálfsagt að þar sem lengst hefir verið um málið hugsað og það bezt undirbúið, sé því fyrst hrundið í framkvæmd. Það hefir og sýnt sig mjög vel við nánari rannsókn í raforkumálan., að rafveitur í sveitum verða ekki framkvæmdar, nema á stöku stað, þar sem sérstaklega vel hagar til, öðruvísi en í sambandi við rafveitur bæja og sjávarþorpa, sem geta borið þær uppi fjárhagslega. Af þeim ástæðum er eini möguleikinn fyrir rafveitum um sveitirnar, rafveitur fyrir bæina. Nú sést við nánari athugun, að þau héruð, sem gætu notið Sogsvirkjunarinnar, eru einmitt beztu héruð landsins og frjósömustu, Árnessýsla, Borgarfjarðar- og Mýrasýsla. Eins og eðlilegt væri, að ríkið legði alla áherzlu á að styrkja ræktun, byggingar og nýbýli í þessum héruðum, svo er og eðlilegt að Sogsvirkjunin sé studd þessara héraða vegna engu síður en bæjanna á Suðvesturlandi. Þá mundi og Árnessýsla hafa ýms önnur hlunnindi af þessari virkjun, atvinnu fyrir Árnesinga og aukna afurðasölu vegna virkjunarinnar. Hæstv. dómsmrh. talaði mikið um Rvík og lánstraust hennar. Ég vildi sízt halda hlífiskildi yfir stjórn Rvíkur, en þeir, sem kvartað hafa undan lánstraustsspjöllum fyrir landið vegna rógs Morgunblaðsins, ættu að tala varlega um lánstraust Rvíkur, enda munu menn, sem athuga bæjarreikningana, sjá, að Rvík er ekki bær, sem er eignalaus og úrræðalaus. Hún er bær, sem á miklar eignir, sem bera sig vel, þótt bænum sé illa stjórnað af íhaldinu, sem þar er einrátt. Ég er ekki grunlaus um það, að ríkisstj. hafi ekki hjálpað til þess að fá lán fyrir Rvík, heldur einmitt hafi gert sitt til að varna því, að bærinn fengi lán, og er það langt gengið móti höfuðstað landsins. Það er víst, að Sogsvirkjunin mun ná til 2/5 landsmanna og að hún mun vel svara kostnaði. En það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að stjórnin væri móti þessu vegna áhættu ríkisins. Ef menn athuga bæjarreikningana og sjá, hvað eignir eru miklu meiri en skuldir, þá er auðséð, að í rauninni er engin hætta á því, að Rvík geti ekki staðið straum af sínum skuldum. Og þó að það sé bæjarsjóður Rvíkur, sem tekur lánið, þá eru það aðrir, sem eiga að borga, - það er virkjunarfyrirtækið sjálft. Það er engin hætta á því, að eftir fáein ár geti virkjunin ekki staðið straum af vöxtum og afborgunum og öllum rekstrarkostnaði. Hver er þá áhætta ríkissjóðs? Ég álít hana enga. Ég veit, að illmögulegt er fyrir Rvík að fá lán erlendis án ríkisábyrgðar. Af hvaða ástæðu, stendur á sama í þessu sambandi, þegar það er ekki af því, að bærinn standi sig illa. Þar sem nauðsyn er fyrir Rvík að ráðast í þetta fyrirtæki, þá er það sjálfsögð skylda ríkisins að ganga í þessa ábyrgð. Hæstv. ráðh. talaði um það, að aðrir kaupstaðir gætu tekið lán. Stórlán hefir þeim nú hingað til ekki tekizt að fá, en ég tel, að ekki sé með öllu útilokað, að það gæti tekizt fyrir Rvík. Undirbúningurinn undir málið mundi þá taka langan tíma og tefja fyrir Sogsvirkjuninni. En svo er það algerlega ástæðulaust, að ríkið aðstoði ekki Rvík og aðra bæi í slíkum málum með lánstrausti sínu, á sama hátt sem áður hefir verið gert og stöðugt er gert fyrir sveitirnar. Ég vil spyrja hæstv. fjármrh., hvort hann haldi, að sveitirnar fái milljónalán, ef bæirnir væru ekki með og engin ríkisábyrgð. Það er augljóst, að slík lán fengjust ekki. Bæði bæir og sveitir verða að aðstoða hvert annað í þessum málum. Hæstv. dómsmrh. talaði um sjálfstæði landsins, að því væri stofnað í voða. Það er svo fjarri því, að fá mál eru meiri sjálfstæðismál en Sogsmálið, um opinbera virkjun og rekstur Sogsins án íhlutunar erlendra virkjunarfélaga og sem gerir mögulegt að losa landið við kaup á miklum erlendum varningi, kolum og olíu, en bý til undirstöðu undir innlendan iðnað. Allt þetta hjal stj. um áhættu ríkissjóðs og hættu fyrir landið er út í loftið. Enda vita menn það, að allt annað liggur á bak við. Stj. er send út í þessu máli af ákveðnum erlendum manni, sem hefir hælinn á hnakka hennar. Það eru ekki hagsmunir þjóðarinnar né jafnvel sveitanna sem þar ráða, heldur þvert á móti.

Flm. (Jón Ólafsson) Það hafa nú 2 hæstv. ráðh. látið til sín heyra um þetta mál. Við, sem fluttum frv., höfðum búizt við því, að þeir tækju í málið af skilningi á hag þeirra manna, sem að þessu eiga að búa, og á hag landsins í heild sinni. Í stað þess veður hæstv.dómsmrh. út í allt aðra sálma. Hann komst út um alla heima og geima, eins og hans er vandi, án þess að komast nokkurntíma að efninu. En báðir ráðh. eiga það sammerkt í þessu máli, að þeir vara við fjárhættunni, sem er harla einkennilegt af þessum mönnum. Vitanlega veit ég það af minni reynslu, að þegar einhverjir hafa gert það verk, sem þeir vilja flýja, þá verða þeir fyrstir til að vara við því. En í þessu tilfelli, þó að þeir hafi farið illa með fé ríkissjóðs, er það ekki nema hefnd á hefnd ofan, að vera hræddur við skuggann sinn, að þora ekki að leggja landinu fé. Þeir eru of smáir fyrir það, sem þeir eiga að fara með, verða hræddir og flýja svo af vellinum frá sínum eigin verkum. Hræðslan er svo mikil, að þeir þora ekki að horfa á afleiðingar af verkum sínum. Sálarsýki þeirra og lítilmennska er svo mikil, að þeir þora ekki að horfa á sín eigin spor, þora ekki að halda áfram þeirri stefnu, sem bjartsýni þeirra blés þeim einu sinni í brjóst, þora ekki annað en að flýja þá leið, sem fer með þjóðina til glötunar, úr því að þeir hafa stigið þau spor, sem þeir hafa stigið síðustu 3 árin. Út í þessi mál fór hæstv.dómsmrh. lítið, en þó nóg til þess að taka nokkuð af þeim upp. Að vísu hefir hv. 2. þm. Reykv. hrakið allmikið af þeim fjarstæðum, sem þar komu fram, og ætla ég ekki að snúa mér að þeim atriðum. En það, sem skín út úr þessari ræðu hæstv.dómsmrh., er persónulegur illvilji til málsins. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að sérfræðingar álitu, að það hefði óbærilegan kostnað í för með sér að leiða rafmagn út um sveitirnar. En það er víst, að með því móti að eiga aðgang að Soginu geta sveitirnar fengið ódýrast rafmagn. Eftir orðum hæstv.dómsmrh. verður taugakerfið svo dýrt úti um landið, að það er vonlaus hlutur fyrir sveitirnar að komast svo langt, að þær megi hugsa til þess. Ég tek þetta ekki alvarlega, hann er aðeins að leiða yfir þetta mál, sem margir gera sér miklar vonir um og fjöldi landsmanna þráir, vonleysi, sem er óbótaverk fyrir málið á byrjunarstigi. Þess vegna tek ég þetta hart upp. Það er ekkert í frv., sem leggur kvaðir á héruðin, heldur þvert á móti. Þeim er heimilt, þegar Rvík. hefir lagt grundvöllinn og grafið grunninn, að ganga í fyrirtækið með kostnaðarverði, að viðbættum 10%. Annars geta þær látið það vera þangað til þeim sýnist. Þetta verður vitanlega miklu ódýrara en ef þær ættu að eiga við þetta sjálfar og sumstaðar eru heldur engin tækifæri til þess. Hæstv. dómsmrh. var að tala um það, að þetta yrði skrifað á skuldalista ríkissjóðs. Ég held, að það megi gizka á það, að þetta yrði skrifað á hann að nokkru leyti, en sá er munurinn á þessum og mörgum öðrum skuldum ríkissjóðs, að þetta fé gefur af sér margfaldan gróða. Þess vegna, þegar meta á gjaldgetu ríkja yfirleitt, fer það ekki eftir því, hvað skuldirnar eru miklar, heldur eftir því, hvað mikil getan er til að greiða skuldirnar, sem á þeim hvíla. Ég held, að þetta yrði til að bæta, en ekki til að spilla fyrir lánstraustinu, því að ráðleysi hverrar þjóðar er hræðsla við að verja peningunum í ágóðafyrirtæki. Er það dauðamark, sem gerir það að verkum, að aðrir trúa henni ekki fyrir peningum. Hæstv. dómsmrh, ruglaði öllu saman, Árnesingum og silungunum í Soginu o. s. frv. Ég held, að réttindi Árnesinga séu svo trygg í lögunum, að ekki þurfi að fara mörgum orðum um það. Hæstv. dómsmrh. vildi í þessari ræðu sinni þyrla upp eins miklum óhróðri um Rvík og hægt var að koma að í þessari soraræðu. Hann sagði, að bænum hefði verið illa stjórnað síðustu áratugi. En það er viðurkennt, að fáum hreppsfélögum hefir verið eins vel stjórnað og Rvík og í fáum hreppsfélögum eins lítið af skuldum. Það er von, að hæstv.dómsmrh. vilji halda áfram að ganga þá braut, sem er honum til smánar og minnkunar, þegar hann þyrlaði því upp, að borgarstjóri væri þjófur og falsari. Þetta er það ljótasta bragð, sem dómsmrh. hefir gert í pólitískum tilgangi, til þess að koma að manni. Þessi aðferð er þess eðlis, að hún hefði sízt átt að koma úr þessari átt. Það er ekki neitt sérstakt sport í því að fá þetta beint frá ráðherra, sem verður síðan, sér til mikillar smánar, að renna á rassinn með allt sem rakalausan og tilhæfulausan uppspuna. Það er ekki sparað að fórna borgurunum til þess að koma fram soranum, sem við og við rignir yfir þjóðina frá þessum ráðh. Það má ekki minna vera en að mál svo sem þetta mæti fullri kurteisi og velvild frá stj. Það eitt út af fyrir sig er ekki nema rétt og sjálfsagt. Og á þann hátt fór hæstv. fjmrh. að málinu. En dómsmrh. sýndi því fulla óvináttu í einu og öðru, og það er sjálfsagt af þeim sömu orsökum, sem liggja til grundvallar fyrir mörgu öðru athæfi þessa manns. Hann kallar málið illa undirbúið. Ég verð að segja það, að ef hann hefði nokkurntíma á sinni ráðherratíð undirbúið nokkurt frv. eins vel og þetta, þá mætti hann vera hróðugur. Þeir sem hafa undirbúið málið eru verkfræðingar og margir aðrir skynugir menn, og þar á meðal hæstv. fjmrh., sem er nýgenginn úr nefndinni. Ég álít málið þrautundirbúið af bæjarins hendi og síðar athugað af þessari nefnd, raforkumálanefnd, sem í rauninni var öflugasti hvatamaður þessa frv., sem hér liggur fyrir, að öllu rækilega athuguðu. Það er ekki alveg eina ráðið til þess að komast út úr ógöngunum að vera hræddur við sinn eiginn skugga og flýja hann, svo sem nú á sér stað um hina hrelldu sál hæstv.dómsmrh.

Magnús Guðmundsson Ég skal ekki vera langorður, en það, sem kom mér til þess að standa upp, voru ummæli hæstv.dómsmrh. um, að þetta mál kæmi sveitum landsins ekkert við. Hér væri eingöngu hugsað um Rvík. Undir það sama tók hæstv. fjmrh., þar sem hann sagði, að þessu máli miðaði ekkert áfram fyrir sveitirnar, þó að frv. yrði samþ. Hvernig er unnt að halda því fram, að þessu máli miði ekki áfram fyrir sveitirnar, þegar svo stórt orkuver er byggt, að mikill hluti landsins getur komizt í raforkusamband með því að leggja taugar þangað og fá rafmagn með kostnaðarverði, að viðbættum 10%. Fyrsta sporið er að byggja þetta orkuver, sem hér er farið fram á, og á þá leið, að þetta stóra og dýra orkuver yrði byggt fyrir kostnað og ábyrgð Rvíkur, sem á að standa straum af því eingöngu. Þá fyrst, þegar sveitirnar sjá sér fært að ganga í þetta, gera þær það, en eru sjálfráðar hvenær. Öllu hagfeldari undirbúningur fyrir sveitir landsins en þessi getur alls ekki átt sér stað. Það er ómögulegt, að neitt geti verið sveitunum betra en sú aðferð, að láta aðra byggja orkuverið og ganga síðan inn í virkjunina með þeim réttindum, sem ákveðin eru í frv., þegar þær sjá sér hag í því. Það er þess vegna algerlega rangt, að hér sé verið að yfirgefa málstað sveitanna. Það er svo í þessu máli, að sveitirnar hljóta að hafa gagn af þeim stövum, þar sem margmennið er. Mér er ljóst, að í strjálbýlum sveitum getur ekki orðið af veitum, nema með aðstoð þeirra sveitarfélaga, sem fjölmennari eru. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er byggt á því að reisa eina stóra stöð við bezta fallvatnið, sem til er í Evrópu, og leiða þaðan taugar vestur um, austur um og norður um. Og ég hefi það fyrir satt, að rafmagnið megi leiða allar götur milli Skaftafellssýslna og Snæfellsness- og jafnvel Dalasýslu. Það þykir kannske löng leiðsla, en þeim, sem þekkja til þess, að sum lönd verða að sækja rafmagn til annara landa, getur ekki ofboðið þetta. Ég þarf ekki að svara því, er hæstv.dómsmrh. var að tala um, að hér væri verið að ráðstafa eignum ríkisins án þess að spyrja hinn rétta aðila. Það er búið að taka fram, að Alþingi og enginn annar er sá rétti aðili. Það eru smámunir einir að tala um þessa vegalagningu, sem getur um í frv., og ef það fer sérstaklega fyrir brjóst hæstv. stj., þá skal ég gjarnan til samkomulags strika það út úr frv. En ég held, að sanngjarnari grundvöll sé ekki hægt að finna en að láta Rvík borga helminginn og ríkið helminginn. Hæstv. ráðh. sagði, að Rvík mundi sennilega geta fengið lán, og hún gæti staðið undir þessu láni sjálf. Þetta getur vel verið, um það skal ég ekkert fullyrða. En fyrir sveitirnar, sem ætla að hafa not af virkjuninni, er það alls ekki hagkvæmara, að Rvík eigi hana ein og geti sett sveitunum skilyrði. Það er stór kostur við þetta frv., að gengið er út frá því, að sveitirnar geti gengið inn í fyrirtækið, þegar þær vilja, og þurfa þess vegna ekki að taka á sig neinar lántökur eða ábyrgðir vegna byggingar á orkuverinu sjálfu. Hitt veit ég, að til tauganna þarf að leggja fé, og ég ætlast til þess, að ríkissjóður ábyrgist kostnaðinn af því, sem mundi verða 23 millj. kr. Ég veit ekki, til hvers hæstv. ráðh. var að tala um lán, sem Bergen fékk í haust. Það lán var með miklu betri kjörum en það, sem íslenzka ríkið tók, og ekki er hægt að búast við, að Rvík fái hagkvæmara lán en landið í heild sinni. En ég geri mér í hugarlund, að bærinn fengi nokkru lægri vexti, ef ríkið gengi í ábyrgð. Þó að ríkið gengi í ábyrgð, verður það ekki skoðun skuld ríkissjóðs. Og ég er viss um, að allir fjármálamenn munu skilja, að lán, sem tekið er til fyrirtækis, sem heldur sér sjálft uppi, er allt annað en eyðslulán. Yfirleitt er ábyrgð fyrir slíkum lánum talin form og ekkert annað. Hæstv. ráðh. talaði um, að það væri hættulegt frelsi landsins út á við, ef gengið væri í þessa ábyrgð. Það er þá hættulegt að hans áliti, að landsmenn taki bezta fallvatnið í Evrópu og fari að virkja það. Það er meining ráðh., að þetta fallvatn fái að belja enn um hundruð ára, engum til nota. Það á að vera mesta menningarmerkið á okkur. En ég er á gagnstæðri skoðun. Útlendingar undrast ekki, að sú mannræna sé í okkur, að við látum þá ekki lengur ónotað. Og þegar þeir sjá, að við förum að færa okkur það í nyt, þá finnst þeim það vissulega bera vott um manndóm, en ekki ræfilshátt. Það er eitt drýgsta sporið fyrir sjálfstæði landsins, að leggja í fyrirtæki, sem jafnframt því sem þau bera sig sjálf, valda því, að við förum að kaupa minna frá útlöndum og verðum fremur sjálfum okkur nógir. Þetta eru hin sönnu sjálfstæðismál. Nei, andstaða hæstv. ráðh. gegn þessu máli er andstaða gegn raforkuveitunum, andstaða, sem hann hefir sýnt frá því fyrst, er þetta mál kom fram. Það var hann fyrstur manna, sem reyndi að kasta tortryggnisblæ yfir það mál, og hann heldur því áfram. Ég hefi talað við ýmsa menn, sem hafa komið upp hjá sér rafstöðvum með ærnum kostnaði, og þeir hafa sagt, að það væri allt annað líf fyrir þá, síðan þeir fengu rafmagn og öll þau þægindi, sem því fylgja. Og það er mín fyllsta sannfæring, að fyrir sveitir þessa lands, og til þess að halda fólkinu þar, sé alls ekkert hægt að gera, sem sé þeim til meira gagns en að veita raforku þangað. Hæstv. ráðh. ræddi talsvert um, að Rvík hefði ekki verið vel stjórnað. Ég verð að viðurkenna, að ég er ekki svo þaulkunnugur því, að ég þori um það að dæma. En hitt þori ég að segja með fullri vissu, að Reykjavíkurbæ hefir verið miklu betur stjórnað heldur en málefnum ríkisins síðastliðin þrjú ár.

Sigurður Eggerz Það var hæstv.dómsmrh., sem gaf mér tilefni til þess að segja hér nokkur orð. Hann sneri sérstaklega máli sínu til mín og spurði, hvort aðstaða mín í sjálfstæðismálum þjóðarinnar væri bara glamur, og vildi setja það fast í samband við þetta frv. Nú langar mig til þess að segja það, að í þessum virkjunarmálum er orðin merkileg stefnubreyting. Ég barðist á sínum tíma á móti því, að einstökum erlendum félögum væru veitt stórkostleg einkaleyfi til þess að koma hingað inn hundruðum milljóna, því að ég áleit það hættulegt fyrir sjálfstæði landsins. Hæstv. dómsmrh. stóð ekki á verði gegn þessari hættu, varaði ekki við henni með einu orði. Sú hugsun, að vilja vinna ljós og hita úr vatnsföllum landsins fyrir eigið fé, er eðlileg. Hitt er allt annað mál, hvenær maður fer af stað og hvernig maður fer af stað. Það þarf að meta eftir verkfræðilegum rannsóknum og fjárhagslegri aðstöðu. Ástæðan til þess, að ég greiddi atkv. með því, að þetta mál væri nú tekið á dagskrá, er sú, að ég veit, að þessi hugsjón, að raflýsa bæi og sveitir, sem fyrst var borin fram af Sjálfstæðisflokknum, hefir bergmálað í öllum flokkum og meðal allrar íslenzku þjóðarinnar. Og þegar slíkt mál kemur fram, þarf að taka það sem fyrst fyrir, til þess að það verði íhugað vel og ekki kastað til þess höndunum. Þetta er eitt af þeim stórmálum, sem öll þjóðin fylgir með áhuga, og þótt komið hefði till. um að flytja það fyrr inn á dagskrána, þá hefði ég greitt atkv. með því. Mér er ljóst, að sú leið er holl, sem er mörkuð með þessu frv., að landsins börn vinni sjálf á sinn kostnað vatnsöflin, sem bezt eru, til þess að leiða ljós og hita inn í byggðirnar. Ég hefi komið á bæi, sem áður voru ekki raflýstir, en eru það nú og aldrei hefi ég séð eins mikinn mismun. Þeir, sem hugsa um að stöðva hinn óholla straum úr sveitunum í kaupstaðina, mega vara sig á því að standa á móti því að skapa þau þægindi, sem ein geta stöðvað slíkan straum. Það er engin önnur leið en þessi, til þess að sveitirnar haldi áfram að vera sveitir. Hæstv. dómsmrh. talaði í sambandi við ummæli sín um mig og sjálfstæðismálin um Eimskipafélag Íslands og vátryggingar þess. Ég hafði heyrt lausasögur um það í bænum, en þar sem hæstv.dómsmrh. hefir leitt það hér inn á Alþingi, óska ég eftir frekari upplýsingum um málið. Eftir því, sem ég hefi heyrt, víkur málinu þannig við, að Eimskipafélagið hafði boðið út flota sinn til vátryggngar, og lægsta tilboð, sem kom, var frá Sjóvátryggingarfélagi Íslands. Munurinn á því og hinu næsta fyrir ofan var 37 þús. kr. Fyrir Eimskipafélag Íslands skiptir auðvitað ákaflega miklu máli að geta sparað 37 þús. kr. árlega í vátryggingunni. Þegar félagið ætlar svo að ganga að þessu boði, kemur Handelsbankinn, sem félagið skuldar, og segir: Ef þið takið þessa tryggingu, þá segjum við upp lánum hjá ykkur! Hefir hæstv.dómsmrh. athugað, hvað hér er á ferð? Það er hvorki meira né minna en það, að danskur banki segist hafa svo mikla ótrú á Sjóvatryggingarfélagi Íslands, að ef flotinn er vátryggður þar, þá segir hann upp lánum sínum. Og þó hefir áður verið vátryggt hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands, en þá var dönsk endurtrygging á bak við, en nú var komin ensk baktrygging, sem er þó sterkari. En bara fyrir það, að þessi trygging er komin í staðinn, neitar bankinn að taka þetta gilt. Svo er sagt, að stj. hafi gengið í málið og niðurstaðan orðið sú, að vátryggingunni var skipt þannig, að Eimskipafélagið vátryggði helminginn hjá dönsku félögunum og helminginn hjá Sjóvatryggingarfélagi Íslands. En félagið verður samt að borga háa iðgjaldið, því að þegar Sjóvátryggingarfél. fékk aðeins helminginn, gat það ekki boðið lægra gjaldið. - Fyrir danska kúgun verður Eimskipafélagið að tapa 37 þús. kr. á ári! Nú vil ég spyrja hæstv. stj., hvernig standi á því, að hún í þessu tilfelli reynir ekki að rétta hjálparhönd. Hæstv. dómsmrh. vildi nota þetta til þess að sýna, að Eimskipafelagið sé svo skuldum hlaðið, að það hafi orðið að beygja sig. Það er ekki von, að það sé svo sterkt, að það geti greitt fyrirvaralaust skuld sína til Handelsbankans, sem nam hér um bil 1200000 kr. En þegar á að beita félagið, óskabarn þjóðarinnar, slíkri kúgun, hví reynir stj. sjálf þá ekki að útvega því lán annarsstaðar, svo að það gæti tekið þessa vátryggingu? Og hvað hugsa Englendingarnir, þegar danskur banki tekur ekki gilda vátryggingu hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands? Þetta er bein árás á lánstraust þjóðarinnar. Þess vegna vil ég beina alvarlega þeirri spurningu til stj., hvort hún hafi skilið, hvað hér er á ferðinni, og hvort hún hafi gert skyldu sína til þess að bjarga Eimskipafél. og virðingu ísl. þjóðarinnar. Mér virtist á hæstv.dómsmrh., að þetta hefði átt að vera ósigur fyrir Eimskipafélagið, en það er ósigur fyrir þjóðina. Og hæstv. stj. hefði átt að skilja, að henni bar skylda til þess að koma í veg fyrir slíka kúgun sem þessa, að svo miklu leyti sem hún gat. Sæmra var það heldur en að nota þetta til að gera lítið úr getu Eimskipafélagsins.

Flm. (Jón Jónsson) Eins og flestum er kunnugt, hafa tannsjúkdómar færzt mjög í vöxt með þjóðinni á síðari árum, og því meiri þörf er nú orðin á tannlæknum en áður og miklu meiri brögð að því, að menn þurfa að fá gervitennur. En það hefir reynzt torvelt fyrir flest héruð að fá þessa lækningu, því að það er ekki nema í þremur stærstu kaupstöðum landsins, sem tannlæknar eru, og engar horfur á því, að útlærðir tannlæknar setjist víða að úti um land. Afleiðingin af þessu er sú, að á stöku stað hafa einstakir menn farið utan til þess að læra tannsmíði, en eftir lögunum frá 1929 hafa þeir því miður ekki rétt til að stunda þetta, því að samkv. þessum lögum hefir enginn rétt til að stunda þetta starf nema útlærðir tannlæknar. Ástæðan til þess, að ég rak augun í þetta, er sú, að norður í Húnavatnssýslu er stúlka, sem hefir verið ytra og lært tannsmíði til fullnustu. Hér á landi hefir hún lítið eitt stundað þetta starf, og hefir það gefizt mjög vel. Hún hefir nú fengið tilmæli, sérstaklega frá Austfjörðum, að koma þangað og stunda þetta starf. Þessvegna fór hún þess á leit við dómsmálaráðuneytið, að sér yrði leyft að stunda þetta starf. Landlæknir mælti með því, en vegna laganna frá 1929 var ekki hægt að veita leyfið. Þess vegna finnst mér rétt að lina svo á þessum ákvæðum, að leyfa megi einstöku mönnum að stunda tannsmíði í samráði við héraðslækni. Þetta hefir líka tíðkazt ytra, þar sem margir tannlæknar eru, t. d. í Danmörku. Ég vona því, að hv. d. taki þessu máli vel og leyfi því að ganga til nefndar, sem ætti þá að vera allshn. Ég vil svo að síðustu biðja hv.þdm. að afsaka, að frv. er svo seint fram komið, en það stafar af því, að mér varð það fyrst ljóst nú fyrir nokkrum dögum, að eftir núgildandi lögum er ekki hægt að veita svona leyfi.

Halldór Steinsson Ég veit ekki nema það geti verið dálítið athugaverð braut, sem hér á að ganga inn á, sem sé að veita undanþágu frá lögum um tannlækningar. Það er ekki heldur nein veruleg ástæða til að veita þessar undantekningar, því að hér á landi eru tannlæknar margir. Ég hefi ekki heldur heyrt kvartað undan, að ekka væri á þeim, þó að þeir séu flestir búsettir í Reykjavík, því að þeir fara einatt lækningaferðir út um land. mér getur ekki heldur fundizt rétt, að verið sé að draga úr þeirri séþekkingu, sem krefjast verður af þeim, sem við tannlækningar fast. Það getur líka oft verið svo, að það sé alls ekki á færi þeirra, sem ekki eru læknislærðir, að dæma um, hvort setja skuli í menn gervitennur eða nýja tanngarða. Menn geta haft ýmsa sjúkdóma í munni og koki, sem gera það að verkum, að ekki er ráðlegt að setja nýja tanngarða í slíkum tilfellum. Ég þekki slíks dæmi, en um slíkt geta ólærðir menn ekki dæmt. Hv. flm. sagði, að í öðrum löndum væri það alltítt, að svona mönnum væru leyfðar tannlækningar, en eftir því sem ég bezt veit, þá er þetta alls ekki títt. Það getur verið, að það sé á einstöku stað í Danmörku, en það er ekki í öðrum löndum. Yfirleitt finnst mér rétt að heimta fullkomna sérþekkingu á þessu sviði sem öðrum, og þess vegna get ég ekki fallizt á þessa breytingu. Annars geri ég ráð fyrir, að nefnd sú, sem þetta mál fær til meðferðar, leiti álits sérfróðra manna um frv. áður en hún afgr. það.

Flm. (Jón Jónsson) Hv. þm. Snæf. helt því fram, að fólk mundi ekki eiga illt með að leita tannlækna, þó að þeir væru ekki búsettir úti um land, vegna þess að þeir væru oft á ferð, en ég hefi nú litið svo til, að þeir væru aðeins einstöku sinnum á ferð, og þá aðeins þar, sem mest er að gera og helzt um hábjargræðistímann, þegar fólk hefir mest að gera og á óhægast með að hitta þá. Og það er mikill munur á því fyrir fólk, hvenær þeir eru á ferð. Hv. þm. sagði, að það væri ekki á færi slíkra manna að ákveða, hvenær skyldi setja gervitennur í menn. En ég vil benda hv.þm. á það, að í frv. er fyrirbyggð hætta af þessu, því að þar er gert ráð fyrir, að þetta skuli gert í samráði við viðkomandi héraðslækni. Það atriði er því með öllu tryggt, þar sem líka þarf leyfi landlæknis, og það er hart, ef menn trúa honum ekki til að veita þessar undanþágur réttilega. Þessu er því svo í hóf stillt, að það er alveg óhætt að lofa frv. að ganga áfram.