Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég tel að það sé sjálfsagt og eðlilegt að ræða ítarlega um skýrslu hæstv. utanrrh. í dag í framhaldi af umræðunni í gær. Þar kom margt mjög merkilegt fram. Ég vil hins vegar láta það koma fram að auðvitað hefði að mörgu leyti verið eðlilegt á þessum degi, þegar nýlega er búið að undirrita kjarasamninga, að fjalla um forsendur þeirra og að ræða við ríkisstjórnina hvernig hún hyggst búa að þeim kjarasamningum sem nýlega hafa verið undirritaðir. Afstaða okkar er hins vegar sú að það þýði ekki vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki skoðun í efnahagsmálum samkvæmt þeim upplýsingum sem bárust af fundi framsóknarmanna í Kópavogi í gærkvöld. Ráðherrarnir segja eitt hér og annað þar og þess vegna hef ég ekki þreytt forseta með því að biðja um umræðu utan dagskrár. 



Herra forseti. Ég vil hefja máls á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans og ekki síst að hún skuli vera svo snemma á ferðinni gagnstætt því sem oft áður hefur verið þegar við höfum þurft að ræða um þessi mikilvægustu mál á síðustu dögum þings í þeim önnum sem þá eru og tími hefur varla unnist til þess að ræða ítarlega um málin. Ég vil einnig þakka bæði honum og forseta fyrir að ætla nú tvo daga til þessarar umræðu. Ég held að það sé ekki of í lagt þó að við helgum tvo daga af þinghaldinu árlega til þess að ræða um utanríkismálin þannig að allir geti komið að sjónarmiðum sínum, sem það vilja, og við getum skipst á skoðunum, enda er þess ekki að vænta að við getum verið sammála í einu og öllu þótt við reynum nú venjulega og höfum góðu heilli um langa tíð reynt að koma fram sem sameinuðust út á við þegar um sérstök hagsmunamál Íslendinga hefur verið að ræða eins og t.d. hafréttarmálin. Mig langar í upphafi að ræða lítið eitt um störf hv. utanrmn. en þar hafa starfshættir nokkuð breyst á liðnum árum. Nefndin er nú u.þ.b. að verða sextug, nú í aprílmánuði, og hefur alltaf haldið fundi sína fyrir luktum dyrum. Ég held að þeir sem stóðu að stofnun nefndarinnar á sínum tíma hafi gjarnan viljað geta ræðst við án þess að utanaðkomandi aðilar fylgdust með því sem þar færi fram og væntanlega hefur okkar barátta fyrir fullveldi og frelsi átt í því þátt að þessi háttur var á hafður. Þetta er enn svo, að nefndin starfar fyrir luktum dyrum. Í þingskapalögum segir um nefndina, með leyfi forseta: "Til utanrmn. skal vísa utanríkismálum. Utanrmn. starfar einnig milli þinga og er ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál, enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál, jafnt milli þinga sem á þingtíma. Nefndatmenn eru bundnir þagnarskyldu um þá vitneskju sem þeir fá í nefndinni ef formaður eða ráðherra kveður svo á." Þetta hafa menn haldið vel og lengi. Það hefur verið hægt að treysta því að það sem færi fram á nefndarfundum yrði ekki á allra vitorði. Þess vegna hefur verið tiltölulega auðvelt að stilla saman strengina og ná sameiginlegri niðurstöðu í hinum mikilvægustu málum. Út af þessu hefur af slysni aðeins brugðið, en það er ekki orð á því gerandi. Að öðru leyti hefur það nú verið tekið upp í fyrsta skipti að utanrmn. hefur farið til funda við erlenda aðila og er þá fyrst að nefna ferð nefndarinnar á fund Evrópubandalagsins og Evrópuþingsins í septembermánuði sl. Til þeirrar ferðar var boðið af hálfu Evrópubandalagsins og eftir alllanga íhugun og umræður í nefndinni var ákveðið að breyta nú til og í fyrsta skipti að fara til útlanda, enda mikið í húfi að ná góðu samkomulagi og samningum við Efnahagsbandalagið eins og rætt var í gær og margrætt er og á allra vitorði. Þá er þess að geta að heimboð hefur borist frá breska þinginu til formanns nefndarinnar og tveggja manna annarra úr nefndinni að heimsækja þingið og er sú ferð ráðgerð nú um miðjan marsmánuð og voru menn sammála um að þiggja þetta boð. Það er nokkur nýlunda að það sé boðið mönnum úr sérstakri nefnd fremur en þinginu sjálfu, en ég hafði um þetta að sjálfsögðu samráð við forseta Sþ. og var það okkar niðurstaða að ekkert væri óeðlilegt við að þiggja boð þó það væri með þessum hætti. Þá hefur það borið við fyrir réttum hálfum mánuði að ávarp hefur borist frá utanríkismálanefndum sambandsráðs og þjóðarráðs í Æðsta ráði Sovétríkjanna sem snýr sér til samsvarandi nefnda í þjóðþingum Danmerkur, Íslands, Noregs, Finnlands, Svíþjóðar, Bandaríkjanna og Kanada. Var það líka með nokkuð sérkennilegum hætti að þetta skyldi berast utanrmn. beint, en auðvitað tíðkast það, þótt það hafi lítt tíðkast hér, að menn snúi sér ekki beint til utanríkisþjónustunnar heldur til ákveðinna nefnda. Þetta mál höfum við rætt nokkuð í nefndinni. Mín fyrstu viðbrögð eftir að ég hafði tekið við þessu ávarpi voru að sjálfsögðu að greina forseta Sþ. frá því svo og hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. Hér er að vísu um talsvert mikið nýmæli að ræða því að í þessu ávarpi segir, með leyfi forseta: Að okkar mati væri í þessu efni æskilegt að halda í náinni framtíð vinnufundi (seminar) eða ráðstefnur svo og að koma á fót sjónvarpsbrú þar sem fram kæmu fulltrúar utanrmn. og annarra samsvarandi nefnda á þjóðþingum landanna í Norður-Evrópu, Bandaríkjunum og Kanada til að ræða mögulegar leiðir til að blása lífi í sameiginlegar aðgerðir þeirra. Fyrir okkar leyti leggjum við til að árið 1988 verði haldinn í Moskvu fundur fulltrúa þjóðþinga allra þeirra landa sem hlut eiga að máli þar sem rætt verður um ráðstafanir sem nauðsynlegt er að gera til að vernda umhverfið o.s.frv. Eins og ég sagði hefur þetta mál komið fyrir í nefndinni en lítt verið rætt þar, enda ljóst að við hljótum að hafa samráð við aðra þá sem ávarpi þessu er beint að og þá ekki kannski síst okkar nánustu frændur og nágranna. Var einmitt í hv. utanrmn. rætt um það og utanrrn. beðið að sjá til þess að við fengjum upplýsingar frá öðrum þeim sem ávarpið hafa fengið og ekki síst Norðmönnum og hefðum þá hugsanlega samráð við formann utanrmn. norska þingsins sem er nú enginn annar en Káre Villoch sem við á sínum tíma, bæði ríkisstjórn og utanrmn., studdum til framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins þó að á annan veg færi um úrlausn þeirra mála. Þessa vildi ég geta hér til þess að menn átti sig á að þarna er kannski að verða breyting á störfum nefndarinnar og skal ég játa að ég var einna íhaldssamastur í þessu efni og efaðist um að breyttir starfshættir að þessu leyti væru heppilegir, en ég hef breytt um skoðun á því eftir förina til Evrópubandalagsins og Evrópuþingsins sem ég tel að hafi verið geysimikilvæg og fróðleg fyrir okkur og kem ég að því síðar í minni ræðu. En ef ég vík að skýrslu utanrrh. hnýt ég fyrst um takmörkun vígbúnaðar á norðurslóðum. Ég hef haft af því áhyggjur hve gífurlegur hernaðarþrýstingur er að færast yfir okkar höf, Noregshaf, Íslandshaf, Grænlandshaf, sem eru auðvitað höf sem hafa um aldirnar verið höf þeirra ríkja sem að þeim liggja. Þessi þrýstingur kemur auðvitað frá hinu mikla víghreiðri á Kola-skaga. Þess vegna þurfum við að fylgjast mjög náið með allri framvindu mála hér um slóðir. Menn hafa óttast það líka að fjölgun kjarnavopna yrði á þessum slóðum þegar þeim fækkaði annars staðar. Að vísu hafa stórveldin eða risaveldin ekki sagst mundu flytja vopnin sem niður verða tekin eða sambærileg vopn út á höfin í stað þeirra sem eytt verður, en allur er varinn góður í þessu efni og að því hlýtur athygli okkar að beinast á komandi árum að því hvernig þessi framvinda verður og að því víkur einmitt hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni á bls. 9 og er það vel. Þá er einnig vikið að ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 sem stendur óbreytt sem stefna Íslendinga í afvopnunarmálum og í þessum alvarlegustu kjarnorkumálum og hermálum heimsins. En nauðsynlegt er að undirstrika það rækilega, þegar talað er um þá ályktun, að hafa verður hliðsjón af grg. þeirri sem henni fylgdi til þess að menn forðist allan misskilning um meiningar, þar sem mér hefur fundist að stundum bryddaði á. Þess vegna ætla ég að rifja það upp hvað sagt var um þessa till., hvað ég sagði úr þessum ræðustól um þessa till. sem formaður og frsm. nefndarinnar þennan dag 23. maí 1985, með leyfi forseta: "Ekki var í lítið ráðist þegar allir stjórnmálaflokkar, sem fulltrúa eiga á Alþingi Íslendinga, ákváðu í fyrravetur að freista þess að nefna til fulltrúa sem könnuðu hvort þess kynni að vera kostur að ná sameiginlegri niðurstöðu um eina ályktunartillögu er varðaði afvopnunar- og kjarnorkumál í stað þess að bitist yrði um þær margar. Þingi lauk þó án þess að þessar tilraunir bæru fullan árangur. Nú á þessu þingi var talið rétt að skipuð yrði undirnefnd til að fjalla um afvopnunarmálin og skilaði hún áliti í tillöguformi til hv. utanrmn. 6. þ.m. Þar hefur till. þessi verið samþykkt óbreytt eftir nokkrar umræður en þó, ég endurtek, en þó með skýringum sem mér er falið að greina hér frá svo að forðast megi allan hugsanlegan misskilning." Og skýringarnar eða grg. sem öll nefndin stóð að og fól mér að flytja er svohljóðandi: "Allmiklar umræður urðu í utanrmn. um fyrri málsl. 6. mgr. ályktunartill. og skilning á honum. Ýmsum hugmyndum var varpað fram um orðalag breytinga, en á það var fallist að halda orðalagi undirnefndarinnar óbreyttu en formanni falið að koma á framfæri fyrir hönd nefndarinnar eftirfarandi skýringum er hann mælti fyrir till.: 1. Sá landfræðilegur skilningur væri réttur að Norður-Evrópa næði a.m.k. yfir Norðurlönd, eyjar á norðanverðu Atlantshafi og Norður-Þýskaland, þ.e. Norður-Evrópusléttuna og allt frá Grænlandi til Úralfjalla. 2. Sá skilningur sem fram kom í eftirfarandi hugmynd um breytingu á upphafi 6. mgr. væri réttur. Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn hvetur það til þess að könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaus svæði í Norður-Evrópu sem nái til aðildarríkja Norður-Atlantshafsbandalagsins, Varsjárbandalagsins og hlutlausra ríkja jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því. Samningur þessi verði liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og minnka spennu." Hér lýkur þeirri grg. sem mér var falið að flytja á þessum degi. 

Það vantar smávegis. Ég les þá meira á eftir.

Ég get lesið aðeins í viðbót: "Samkomulag er um það í utanrmn. að með till. sem hér er lögð fram sé lokið afgreiðslu fjögurra tillagna um afvopnunar- og kjarnorkumál sem fyrir nefndinni hafa legið, en þær till. þekkja allir hv. þm." Er þetta nóg eða á ég að halda áfram, hv. þm.?  Það er ánægjulegt, held ég, fyrir alla að þessi stefna, sem þarna er mörkuð um Norður-Evrópu, hefur verið áréttuð og tekin upp m.a. af leiðtogum Sovétríkjanna, sem einmitt ræða nú um þetta svæði í heild, að það sé ekki hægt að einangra neitt kjarnorkuvopnalaust svæði við Norðurlönd ein. Það hefur margkomið fram í ræðum, jafnvel sjálfs Gorbatsjovs eins og menn vita, Múrmansk-ræðunni, að nú er farið að tala um miklu stærra svæði. Ávarpinu sem ég var að geta um áðan er einmitt beint til þjóðanna á norðurslóðum allra og auk þess raunar Bandaríkjanna og ég tel að það sé hyggilega gert af ráðamönnum í Ráðstjórnarríkjunum að beina málinu einnig til þeirra. Milli þessara Atlantshafsbandalagsríkja og reyndar ríkja utan bandalagsins hlýtur að verða náið samráð þegar svör verða gefin við málaleitan þessari. En það er líka athyglisvert að á raðstefnu um öryggi í Evrópu, sem íslenskir embættismenn kalla RÖSE, þar er í júlí sl. getið um það að hins vegar væri tillaga gerð um sérviðræður þeirra 23 ríkja sem tilheyra NATO og Varsjárbandalaginu. Þar verði fjallað um hvernig koma megi á jafnvægi á sviði hefðbundins vígbúnaðar í Evrópu frá Úralfjöllum vestur á Atlantshaf. Þetta er sem sagt samþykkt af Varsjárbandalagsríkjum engu síður en Atlantshafsbandalagsríkjum. Hvort það er fyrir áhrif frá tillögu okkar og þeirri greinargerð sem ég var að lesa hér upp eða ekki skal ég láta ósagt, en menn eru þó að átta sig á að það er tilgangslaust að lýsa yfir kjarnorkuvopnalausu svæði þar sem engin kjarnorkuvopn eru og enginn hefur boðað að slíkt yrði. Að sjálfsögðu þarf þetta að ná til miklu víðtækara svæðis. Um það er ekki deilt lengur nema þá deilur kynnu að upphefjast um það hér á Alþingi Íslendinga á ný. Það er ekki um þetta deilt. Skilningurinn er réttur og það staðfesta m.a.s. risaveldin og Varsjárbandalagsríkin. Ég ætla þá að hyggja nokkuð að kaflanum um hafréttarmál. Þar er allt rétt og vel sagt, en má kannski einhverju við bæta. Við skulum gera okkur grein fyrir því að á þessu sviði í hafréttinum hafa tíðindi gerst svo ótt og títt að menn hafa varla fylgst með. Við leiðum hugann að því að það er fyrst 1. sept. 1973 sem Íslendingar sjá á skermi sjónvarpsins 200 mílurnar dregnar og aðeins þrem árum síðar höfðum við helgað okkur 200 mílurnar að fullu og öllu um eilífð. Menn ráku upp stór augu og jafnvel hlátrasköll þegar farið var að tala um 200 mílur í miðjum 50 mílna slagnum, en svo ör var þróunin að flestar þjóðir höfðu á næstu þrem árum helgað sér 200 mílurnar. Það voru nokkrar þjóðir sem voru seinar til, þar á meðal nágrannaþjóðir okkar, svo sem eins og Bretar og Norðmenn. Þar að auki voru Ráðstjórnarríkin nokkuð sein til, en þetta mjakaðist áleiðis. Suður-Ameríkuríkin voru í fararbroddi og innan mjög fárra ára voru 200 mílurnar orðnar alþjóðalög og við höfðum á örfáum árum horfið frá 4 mílum og komumst alla leið í 200. Yfir þessu getum við glaðst. En þetta var enginn lokasigur. Við héldum það, fulltrúar Íslands á hafréttarráðstefnu, lengi vel að nú væri lokasigur unninn. Við áttuðum okkur satt að segja ekki á því kannski nægilega tímanlega að aðrar þjóðir, svo sem eins og Kanadamenn, Ástralíumenn o.fl. voru þegar byrjaðar að hugsa um hafsbotninn utan 200 mílnanna, en það var árið 1978 á Genfarfundi að fram var lagt kort um hafsbotnssvæðin sem sýndu hafsbotnslínur og annað slíkt og þá rann upp fyrir okkur ljós að hér væri mikilla hagsmuna að gæta af Íslands hálfu. Þessir hagsmunir voru á Reykjaneshrygg, Jan Mayen svæði, Hatton-Rockall svæði og svo á norðurslóðum eða því svæði sem nú nýlega er tekið að ræða um við Norðmenn og Dani að þessar þjóðir helgi sér. Um Reykjaneshrygginn er það að segja að þar gátum við einungis farið 350 mílur út, þ.e. 150 mílur út fyrir efnahagslögsöguna, þó að segja megi að Reykjaneshryggurinn og Norður-Atlantshafshryggurinn séu náttúrlegt framhald af Íslandi sem er hæsta svæðið á þessum hrygg á Norður-Atlantshafi. En svona til gamans má greina frá því að það voru okkar fulltrúar og fulltrúar Ráðstjórnarríkjanna hjá Sameinuðu þjóðunum sem áttu um það viðræður lengi vel hve langt mætti fara út á neðansjávarhryggjum. Fulltrúar Ráðstjórnarríkjanna bentu á að við værum miklir heimsvaldasinnar, ætluðum að teygja okkur suður eftir öllu Atlantshafi. Við sögðum auðvitað að það hefðum við aldrei ætlað okkur. En við spurðum hvað þeir gætu hugsað sér að mætti setja takmörk fyrir útfærslu á neðansjávarhryggjum. Ég man eftir því að þeir nefndu kannski 100 mílur til viðbótar efnahagslögsögu, segjum 300. Við sögðum 400 og sættumst svo á 350. Það fór þráðbeint inn í hafréttarsáttmálann og allir guðsfegnir að þurfa ekkert að vera að rífast meira um það. En þannig ganga málin fyrir sig oft og tíðum á ráðstefnum sem menn halda að séu að öllu leyti gífurlega merkilegar og hlutirnir grandskoðaðir. Stundum ákveða menn þetta með einhverri þumalputtareglu. Jan Mayen deiluna muna menn. Það tók líka tiltölulega skamman tíma að leysa það mál. Það var 29. júní 1979 sem ráðamenn Norðmanna komu hingað til lands með mjög stuttum fyrirvara, hvorki meira né minna en þrír ráðherrar, Frydenlund utanríkisráðherra, Jens Evensen hafréttarráðherra og Eyvind Bolle sjávarútvegsráðherra með forstöðumanni réttardeildar utanríkisráðuneytisins og fríðu föruneyti og buðu þá að ef Íslendingar samþykktu fullan eignarrétt Norðmanna að hafsvæðunum umhverfis Jan Mayen og hafsbotni mundu þeir verða tilbúnir að leyfa okkur að veiða 60 þúsund tonn af loðnu, hækkuðu sig raunar í 70, á ári í tvö ár. Sá fundur stóð í tvo daga og endaði með því að menn skildu lítt sáttir. En aðeins ári síðar hafði náðst samkomulag um að við hefðum 85% af loðnustofninum, að við hefðum að mínu mati, þó að það sé ekki orðað beint, helming af öllum öðrum fiskstofnum á þessu svæði og sérstaklega ætti að taka tillit til íslenskra hagsmuna. Þarna er sem sagt um sameign að ræða og samnýtingarrétt í mjög merkum samningi. Og ári síðar er gert samkomulag um að við eigum líka helmingsréttindi í öllum þeim hafsbotnssvæðum þar sem talið er hugsanlegt að geti leynst olía og gas og slík verðmæti. Þarna leystu tvær þjóðir á mjög merkan hátt deilumál sín og ágreiningsmál og eru það fyrstu samningarnir á grundvelli hafréttarsáttmálans þar sem slíkt sameignarfyrirkomulag er ákveðið. Við höfum haldið áfram okkar baráttu eftir að þessu lauk og nú beinast augu manna fyrst og fremst að Hatton-Rockall svæðinu og í öðru lagi að norðurslóðum. Að því er Hatton-Rockall svæðið varðar hafa Bretar verið heldur tregir til formlegra viðræðna við okkur, en þó var haldinn formlegur viðræðufundur árið 1980 eða 1981 í Genf og síðan hafa formleg nótuskipti farið fram á milli ráðuneytanna þannig að málið hefur ekki legið dautt. Nú er auðvitað komið að því að við knýjum mjög fast á að Bretar og Írar, ef því er að skipta, þó að þeir eigi nú lítil réttindi þarna, kannski engin, og Bretar kannski ekki heldur, setjist að samningaborði í samræmi við 83. gr. hafréttarsáttmálans þar sem þjóðum, sem lenda í slíkum árekstrum eða ágreiningi, er skylt að setjast niður og reyna að leysa sín mál með samkomulagi eða þá að ákveða að vísa því til einhvers konar gerðardóms, sáttanefndar eða þá Alþjóðadómstólsins. Bretar hafa borið fyrir sig að hafréttarsáttmálinn sé ekki genginn í gildi þar sem einungis 35 þjóðir hafa undirritað hann, en 60 þjóðir þarf til þess að hann öðlist lagagildi (á lagamáli de jure). Hitt er ljóst mál að sá sáttmáli hefur öðlast fullt gildi sem alþjóðalög de facto, eða í raun og gerði það raunar fyrir meira en áratug, eins og sigrarnir í landhelgismálinu bera vott um. 200 mílurnar voru auðvitað byggðar á uppkastinu að hafréttarsáttmála þótt hann væri þá ekki samþykktur og auðvitað kom aldrei til greina, a.m.k. ekki af minni hálfu, að bíða eftir því að hafréttarráðstefnunni lyki og samningar yrðu undirskrifaðir því að hafrétturinn eins og alþjóðaréttur yfirleitt, og það verðum við að horfast í augu við, hefur byggst á því sem strandþjóðirnar gerðu, ef við tökum hafréttinn, og það sem hafði gerst í heiminum. Rétturinn skapaðist í raun hvað sem einhverjum bókstöfum leið. Þess vegna höfum við, að ég hygg, haldið rétt á þessum málum. Um norðurslóðir er það að segja að könnun á því hvaða réttindi við gætum haft þar og Norðmenn og Danir fyrir hönd Grænlands hefur verið framkvæmd núna á síðustu árum og niðurstaðan er sú að þar sé um mjög mikil og mikilvæg réttindi að ræða. Þau byggjast á einni reglu í 76. gr., sem fjallar um hafsbotninn, sem er á þann veg að strandþjóðir megi færa út hafsbotnsréttindi sín að svokölluðum brekkufæti eða hlíðarrót, hvort sem menn vilja nú nota, foot of the slope heitir það á enskunni, en það er þar sem mesti brattinn niður í hafdýpin endar, og síðan megi fara 60 sjómílur út fyrir þá línu. Það er það sem við höfum nú lagt til við Norðmenn og Dani að þessar þjóðir geri í sameiningu, þar yrði þá um sameign að ræða á þessu svæði í einhverjum hundraðshlutum, og að full samstaða næðist í því efni. En þá spyrja menn: Eftir hverju er að slægjast? Nú vitum við auðvitað ekki hvaða verðmæt jarðefni kynnu að finnast á þeim svæðum sem við erum að helga okkar, en hvað sem því líður tilheyra hafsbotninum eftir reglum hafréttarsáttmálans allar lífverur sem á honum eru, þ.e. krabbadýr, skelfiskur og annað slíkt, og þegar tímar líða munu réttindi þess sem botninn á án efa aukast. En þó ekkert af þessu væri fyrir hendi er hitt þó alveg ljóst að það er óheimilt að henda á þennan botn óþverra og rusli, eiturefnum o.s.frv., öllu sem sekkur til botns. Það er hægt að neita því því að þjóðirnar sem helga sér hafsbotninn gera það með þeim hætti að þær hafa fullveldisrétt yfir botninum. Þess vegna er engum heimilt að snerta hann. Það er ekki nokkrum manni heimilt að stunda þar t.d. botnvörpuveiðar eða henda þar rusli. Þetta eru því miklu mikilvægari málefni en menn kannski í fljótum hasti hafa gert sér grein fyrir. Þegar ég segi að það má enginn snerta þennan botn, hvorki koma upp með skel né stein, er það ekki lítils virði því að við vitum að á Reykjaneshrygg, t.d. á þessu 150 sjómílna belti utan 200 mílnanna, hafa verið stundaðar mjög miklar karfaveiðar. Stundum hafa skip þar skipt tugum. Við höfum ekki hreyft við þessu á neinn hátt og við höfum ekki nytjað þessa auðlegð þrátt fyrir kvótakerfi og fiskskort hér. Sama er raunar að segja um þau réttindi sem við eigum á Jan Mayen svæðinu til annarra fisktegunda en loðnunnar. Við höfum ekki sinnt því sem skyldi og heldur ekki rannsakað Hatton-Rockall svæðið nægilega, en upplýsingar liggja fyrir um að þar hefur a.m.k. á stundum verið gífurlegur afli, bæði þorskafli, ýsuafli o.s.frv. Þetta eru framtíðarmálefni. Þá dettur mér það í hug að því miður höfum við alþm. ekki borið gæfu til þess að styrkja landhelgisgæslu nægilega. Hún hefur ekki haft fjármagn sem skyldi. Það ætti að vera eitt af forgangsverkefnum okkar hvað sem líður öllum niðurskurði og sparnaði að tryggja að landhelgisgæslan yrði efld en ekki látin grotna niður, ef ég má nota það orðalag, því að við eigum enn mikilla hagsmuna að gæta ekki bara innan 200 mílnanna heldur utan þeirra líka. Þetta tækifæri vil ég nota til að vekja á þessu athygli. Það eru mörg fleiri hafréttarmál sem óleyst eru. Okkur hefur gengið erfiðlega að ná nægilega traustu sambandi við Grænlendinga. T.d. er enn óútkljáð hvort miðlína eigi að gilda á milli Jan Mayen og Grænlands eða hvort Grænlendingar eða Danir fyrir þeirra hönd fá fullnægt kröfu um að færa út í 200 mílur frá Grænlandsströndum. Þessi krafa hefur verið rökstudd með því að við Íslendingar höfum fengið fullar 200 mílur í átt að Jan Mayen, en það byggðist á allt öðru en venjulegum reglum hafréttarins. Það byggðist á sögulegum rökum og ekki síst á bréfi því sem Jón Þorláksson sendi árið 1927, þegar Norðmenn fyrst fóru að hugsa sér til hreyfings að byggja veðurathugunarstöð á Jan Mayen áskildi hann sér fyrir Íslands hönd allan sama rétt og borgurum hvers annars lands á þessari eyju. Hún var allt eins talin íslensk eins og norsk. Þess vegna var þetta málamiðlun. En miðlínuregla er aðalregla í tilfellum eins og þessum. Íslendingar styðja auðvitað að þarna verði almennar reglur því að við eigum gífurleg réttindi sameiginlega við Norðmenn á þessu svæði. Það eru slík mál sem þessar nágrannaþjóðir þurfa að leysa og umræður um þau eru auðvitað miklar, bæði í utanrrn. og í hv. utanrmn. Svo eru það samskiptin við Færeyjar. Þegar samkomulag varð um að þeir fengju núna nokkuð auknar veiðar frá því sem áður var og það var einróma samþykkt í nefndinni var vakin athygli á því að þeir yrðu að forðast að spilla fyrir okkar hagsmunum vegna loðnuveiða á þessu svæði, sem ég var að ræða um, við Jan Mayen og hafa um það fullt samráð við okkur ef þeir væru að afla sér réttinda þar eða kaupa þau t.d. af Grænlendingum. Eins var vakin athygli á því að 66. gr. hafréttarsáttmálans, sem fjallar um laxveiðar, bannaði í rauninni Færeyingum allar laxveiðar í sjó. Þó að við höfum glapist til að fara í samtök sem byrjuðu á því að heimila þeim nokkrar veiðar verði að halda við þessa meginreglu sáttmálans. Færeyingar byrjuðu ekki að veiða lax í sjó fyrr en 1979 og juku þær síðan á árunum þar á eftir, en sú grein, sem ég vitnaði til, bannar allar slíkar veiðar nema þær séu hefðbundnar og það væri efnahagslegt áfall fyrir viðkomandi ríki ef þau yrðu svipt öllum slíkum veiðum. Engu slíku er til að dreifa að því er Færeyinga varðar þótt öðru máli varði um Grænlendinga sem stundað hafa þessar veiðar lengi. Kaflinn um varnarliðið í skýrslunni sýnist mér vera með ágætum og þarf ég ekki að fara langt út í það mál. Það er ánægjuefni að það eru minni dellur nú en oftast áður um varnarliðið, um varnarliðsframkvæmdir og stöðu okkar innan Atlantshafsbandalagsins. Það er eðlilegt. Menn hafa áttað sig á því að við eigum engra annarra kosta völ en að halda okkar striki þar til þá að eitthvað rofar betur til í heimsmálunum en hingað til hefur orðið. En við gleðjumst auðvitað yfir þeim skrefum sem þar hafa náðst. Ég vík aftur að Hatton-Rockall málinu og vil gjarnan greina frá því hér að þegar boð barst um það til hv. utanrmn. eða formanns hennar að hann og tveir aðrir úr nefndinni kæmu í boði breska þingsins til Bretlands, það var held ég í ágústmánuði í fyrra, var það samdóma álit nefndarmanna að því boði yrði ekki tekið á því stigi og ekki svarað því að þá stóð fyrir dyrum að ný utanrmn. yrði kosin þegar Alþingi kæmi saman, en þá var þetta boð ítrekað og ákveðið að þiggja það. Ég hef getið þess margsinnis við sendiherra Breta að ég færi auðvitað ekki til Bretlands og kannski enginn úr nefndinni nema það væri alveg ljóst að þar yrðu deilumál okkar út af Hatton-Roekall rædd bæði við háttsetta embættismenn og þingmenn og leitast við að ná einhvers konar samkomulagi þó það sé auðvitað ekki samninganefnd, það er utanrrn. sem annast þau mál, en að leitast við að ná einhverjum skilningi um sæmilega samstöðu þannig að ríkin gætu helgað sér þetta svæði. En gerist þetta allt saman er svo komið að Norður-Atlantshaf allt frá Noregs- og Skotlandsströndum og alla leið vestur til Kanada, en Kanadamenn eru einmitt að tryggja sér hafsbotnsréttindin, er orðið í eignarhaldi þessara nágrannaþjóða og hægt að friða meira og minna öll þessi gífurlegu hafsvæði, nytja þau, rækta þau og verja fyrir ágangi, vonandi. Það er því ekkert smámál sem hér er um að ræða. Ég held að Bretar hljóti að gera sér grein fyrir því að þeir geta ekkert annað gert en sest að samningaborði. Þannig segir t.d. merkur breskur fræðimaður í mikilli grein, sem rituð var árið 1986, í niðurlagsorðum að það sé eðlilegt að þjóðirnar sem um þetta deila leiti einhverra sáttaumræðna eða þá að þær ákveði sameiginlega að vísa málinu til gerðardóms, alþjóðadóms, sáttanefndar o.s.frv. Þegar árið 1978 benti prófessor E.D.Brown við Wales-háskóla á það í mjög merkri grein að mjög vafasamt væri að Bretar og 1rar ættu nokkur réttindi á Hatton-svæðinu og The Times í London, stórblaðið, vék að þessu í grein fyrir 2–3 árum. Niðurlagsorðin voru á þann veg að svo gæti farið í dómsmáli að kröfugerð Breta væri 200 milljón árum á eftir tímanum, two hundred million years out of date. Þannig er auðvitað ljóst að þessar þjóðir verða að setjast niður og leitast við að ná samkomulagi. Þá er ég kominn að lokakafla í þessari ræðu minni, en það er Evrópubandalagið, og langar mig að fara um það nokkrum orðum því að það er nú víst að komast í brennidepil umræðan um það hér. Við hefðum kannski fyrr mátt ræða málið nánar. Við höfum að vísu gert það mjög oft í hv. utanrmn. Utanrrh. núv. og forverar hans hafa auðvitað tekið þátt í umræðum um það mál, en utanrrh. mætir ætíð á fundum nefndarinnar. Ég held að ég megi segja að fundir nefndarinnar á síðustu árum hafi verið miklu oftar en áður var og samband milli nefndarinnar og hæstv. ráðherra hafi verið miklu meira og betra. Ég get ekki annað en glaðst yfir samstarfi við þá alla, núv. hæstv. utanrrh. og þá sem sátu á síðasta kjörtímabili í því virðulega sæti. Þar hefur engan skugga borið á. En það var sem sagt rétt, sem hæstv. samgrh. greindi frá í umræðunum í gær, að þegar de Clercq, sem er nokkurs konar utanríkisráðherra Evrópubandalagsins, var hér á ferðalagi og á fundum sumarið 1986 orðaði hann það við mig hvort hugsanlegt væri að utanrmn. vildi koma í boði bandalagsins til viðræðna til að skiptast þar á skoðunum. Það var reyndar úti í guðsgrænni náttúrunni sem þetta var fyrst orðað en endurtekið síðan í ræðu í kvöldverðarboði. Ég tók því kannski sem kurteisi fyrst og fremst en ekki að það væri alvara, en því var síðan fylgt eftir með formlegum hætti af hálfu utanríkisþjónustu. Niðurstaðan varð sú að nefndin ákvað að rétt væri að þiggja þetta boð. Ætla ég þá aðeins að víkja að því hvernig mál æxluðust þar. Þetta var viku boð og við vorum á stanslausum fundum frá kl. 9 á morgnana og langt fram eftir kvöldi því það fylgdu hádegisverðarboð og kvöldverðarboð og þar var umræðum auðvitað haldið áfram. Þetta voru því ekki bara formlegir fundir heldur margháttaðar viðræður. Það er skemmst frá að segja að við sem vorum þarna frá öllum stjórnmálaflokkum vorum algerlega samstiga í einu og öllu. Ég held að það hafi vakið athygli viðmælenda okkar, sem voru æðimargir, að við skyldum mæta frá öllum stjórnmálaflokkum Íslands og vera sammála í einu og öllu því að öll tókum við meiri og minni þátt í þessum umræðum sem stundum voru mjög formlegar eins og t.d. fyrsta morguninn þegar við vorum á viðræðufundi með þingmannanefnd þeirri frá Evrópuþinginu sem fer með málefni Norðurlanda. Þá var fundur í fundaherbergi álíka stóru og þessum sal og með fullt af túlkendum og þýðendum o.s.frv. Ég nefni þennan fund sérstaklega vegna þess að þar bar það við að þegar fundurinn var nýbyrjaður, og hann átti að vera til þess að ræða okkar málefni og óskir og við áttum að kynnast bandalaginu, voru þeir komnir þar í háarifrildi út af því hvort Evrópubandalagið og Evrópuþingið að einhverju leyti skyldu verða beinir þátttakendur í vörnum, þ.e. hvort Evrópubandalagið ætti að þróast yfir í það að verða líka einhvers konar varnar- eða hernaðarbandalag. Þegar þetta þóf hafði staðið nokkra tíð og hörkurifrildi á milli ónafngreindra fulltrúa þjóða, það voru ekki bara Skandinavar þarna, þetta var nefnd Evrópuþingsins sem átti sérstaklega að athuga viðskipti við Norðurlöndin, þá sá ég mig knúinn til að biðja menn að vera ekki að ræða þetta að okkur viðstöddum, við værum ekki hingað komnir til þess að taka þátt í dellum um hvort Evrópubandalagið ætti að verða hernaðarbandalag eða eingöngu efnahagsbandalag, en við gleddumst auðvitað yfir því ef það styrktist og efldist á efnahagssviðinu og við værum hér til þess að kynnast þeirri hlið málanna og reyna að kynna okkar sjónarmið. Það var þá beðist afsökunar á því að þetta skyldi hafa blandast inn í umræðuna og allt fór á hinn besta veg. Þetta sýnir hve hættulegt er að við förum að skipta okkur af þeirri kannski heitustu deilu í Evrópubandalaginu hvort það eigi jafnframt að vera hernaðarbandalag eða ekki. Það held ég að við eigum að forðast eins og heitan eldinn að nefna einu orði. Það er alveg vísasti vegurinn til þess að á okkur verður ekki hlustað ef við ætlum að fara að skipta okkur af þeirri hlið innbyrðis mála í Evrópubandalaginu. Raunar er þá komið að þungamiðju málsins. Ég held að það sé alrangt að nokkrar raddir heyrist héðan frá Íslandi um að við séum að sækjast eftir inngöngu í Efnahagsbandalagið. Engin rödd hefur heyrst um það t.d. í utanrmn. þar sem þetta er margrætt. Ég held að þar séu allir sammála um að það komi alls ekki til greina að við förum að sækja um inngöngu í Evrópubandalagið. Og hvers vegna? Ekki bara vegna þess að við getum ekki leyft neinar fiskveiðar í okkar landhelgi og getum heldur ekki leyft ótakmarkaða fólksflutninga o.s.frv. Það er ekki það eina. Hitt er kannski meira atriði, að ef við segðum að við værum á leið inn í bandalagið væru þeir auðvitað ekki til viðræðna um neina nýja samninga við okkur. Þeir segðu bara: Gerið þið svo vel. - Það er mitt mat. Þó að þeir leggi megináherslu á núna að styrkja sitt innra skipulag held ég að þeir mundu geta ósköp vel sagt bara: Gerið þið svo vel, og kannski gefið okkur allar mögulegar undantekningar í fyrsta umgangi. En ég er hræddur um að það mundi breytast þegar fram í sækti. En ég hef fulla ástæðu til, og get rökstutt það, að segja hér og hvar sem er að ég er sannfærður um það eftir þessa dvöl þarna úti að við eigum þar að mæta mjög miklum velvilja og við þurfum engu því að fórna til að ná hagstæðum samningum við Evrópubandalagið sem menn nú óttast og eru að hafa á orði. Þetta kom fram í ræðum margra þar. Það sem við lögðum megináherslu á var að við værum Evrópuþjóð, hefðum verið það og vildum vera það. Til Evrópu hefðum við sótt okkar menningu og okkar vistir og flutt út okkar varning um aldirnar. Það fór ekkert á milli mála að allir viðmælendur okkar vildu að við yrðum áfram Evrópuþjóð og þeir vildu ganga langt í samningum við okkur. Þar á meðal var raunar Gallagher sá sem hingað hefur oft komið og þótt harður í horn að taka í sambandi við einhvers konar réttindi til fiskveiða. Mér fundust hans kröfur ekki vera mjög miklar. Við áttum fund við hann og rifumst dálítið við hann náttúrlega, en hann sagði undir lokin að auðvitað yrði hann að túlka stefnu bandalagsins en þar með væri ekki sagt að það væru gerðar allar sömu kröfur til okkar. Og hann margundirstrikaði það, sem að við vissum fyrir fram, að í viðræðum áður hafði ekki farið fram neitt annað en það sem þeir kalla "dialogue", þ.e. bara umræður, viðtöl, að skiptast á skoðunum. Annað hafði ekki gerst og kem ég nánar að því á eftir. Hér í gær var af mörgum ræðumanna fjallað mjög ítarlega um Evrópubandalagið og Evrópuþingið og ekki síst í ræðu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar, sem ég gat tekið undir held ég í einu og öllu, nema eitt. Það var orð sem hann notaði æðioft og það var hagstjórnartæki. Það orð fer gífurlega í taugarnar á mér. Ég held að öll þessi tæki til hagstjórnar hafi reynst okkur þannig þessi síðustu 15–20 ár að við ættum að hafa þau sem fæst. Það er kannski eina frjálshyggjan - sem þó er vitlaust orð. Frjálshyggja þýðir trúleysi og ekkert annað í íslenskum orðabókum og á ég þær held ég allar. Ég vil segja um það að í peningamálum er óheimil stjórnun eins og t.d. við þurfum að búa við hér. Ég held að við ættum að leggja þessi tæki á hilluna mörg hver sem hefur verið beitt bæði hér og annars staðar. En auðvitað ráðum við því í samningum við Evrópubandalagið, ef við ekki förum að álpast til að sækja um inngöngu þar, hvaða fjármagnsflutningar verða milli þess og okkar. En hitt er annað mál að peningar í gömlu merkingunni eru nú að hverfa úr umferð. Þetta er allt meira og minna komið í tölvur og telexa o.s.frv. og enginn veit hver skuldar öðrum. Þegar er verið að segja að Íslendingar skuldi mikið eða Bandaríkjamenn séu stórskuldugir: Hvaða eignir eiga þeir annars staðar á móti o.s.frv.? Einhvern tíma var sagt að ef lagðar væru saman allar skuldir allra þjóða heims og hins vegar allar eignir væru skuldirnar miklu meiri en eignirnar. Þetta er kannski brandari en öll þessi umræða er þannig að við höfum ekki haft mikið gagn af þessum tækjum hvort sem það eru hamrar eða einhver önnur tæki, skrúfstykki o.s.frv. Þetta var útúrdúr. Þá langar mig að greina frá því að undir lokin hittum við sjálfan de Clercq, sem bauð okkur, og hann flutti yfir okkur ræðu og gaf sér litla stund til að ræða við okkur og raunar hafði einn af hans nánustu samstarfsmönnum, de Lainge, verið með okkur meira og minna og við haft mjög góð tækifæri til að ræða við hann bæði á fundum og utan funda og skýra okkar sjónarmið. Hann flutti ávarp sem mér þótti mjög vinsamlegt í okkar garð, en þó var það svo að í því var a.m.k. ein eða tvær málsgreinar sem ekki féllu mér í geð eða okkur neinum held ég. Það gerðist síðan morguninn eftir, og það var í eina skiptið sem það gerðist, að ræða hans, sem heitir Speaking note og ég er með hér í höndum, frágengið eintak af því, var lagt á okkar borð okkar og var þar um morguninn þegar við komum og þá hafði myndast eyða þar sem féll niður það sem ég held að hafi ekki fallið okkur í geð, en síðan er bætt við skriflegri síðu sem var ekki í upphaflega ávarpinu. Mig langar til að lesa upp í lauslegri þýðingu það sem þar segir og sýnir þann velvilja, að ég vil meta svo, sem nægir okkur til að geta haft mjög vinsamlegt samband við bandalagið og ná þeim samningum sem okkur hentar. Við höfum raunar æðigóða samninga nú þegar eins og kom fram í máli hæstv. utanrrh. í gær. Þessa skriflegu viðbót verður að líta á að sé hinn endanlegi texti og er ekki merkt sem neitt trúnaðarmál, en í mjög lauslegri þýðingu hljóðar þessi handskrift á þennan veg: "Í vaxandi fjölbreytni og samkeppni er lífsnauðsyn að við Evrópubúar tökum höndum saman til að viðhalda og auka velmegun þjóðanna. Rödd Vestur-Evrópu á að vera gildandi í heimsmálum. Þetta verður því aðeins unnt að við treystum samstöðuna. Ekkert framlag, sem einstök ríki geta boðið, á að vanmeta. Þetta á einnig við um land ykkar sem er kannski lítið ef miðað er við mannfjölda en er mjög þýðingarmikið vegna legu þess og auðlinda. Í ferð minni til lands ykkar hafði ég tækifæri til að sannfæra mig um evrópsk viðhorf ráðamanna og fólksins. Ykkur finnst augljóslega að þið tilheyrið okkur. Á sama hátt hef ég getað metið jákvæð viðhorf yfirvalda ykkar í samstarfi við EB og EFTA. Loks hef ég á sama hátt skilið að Íslendingar eru opnir fyrir tvíhliða jákvæðum viðræðum, dialogue, við bandalagið. Við fögnum þessari framvindu." Þetta er innskotið og síðan eru lokaorð þessarar ræðu á þennan veg, með leyfi forseta, í lauslegri þýðingu: "Við aftur á móti viljum skoða sérstaka hagsmuni ykkar lands. Stundum muldrið þið" - "grumble" er það á enskunni - "dálítið yfir fiskveiðistefnu EB. En lítið á viðskiptaskýrslurnar. Þið getið ekki með sanngirni rökstutt það sjónarmið að við opnum ekki markað okkar fyrir þessum lífsnauðsynlega útflutningi ykkar lands. Í Reykjavík samþykktum við að opna umræðu aftur [eða dialogue] til að leysa vandamál sem fyrir hendi eru á þann hátt sem báðir aðilar geta sætt sig við. Við erum enn þeirrar skoðunar að þetta sé sú leið sem fara á. Milli félaga eins og við erum getur slík umræða, þar sem hvor aðili um sig getur sett fram skoðanir á sérstökum vandamálum sínum, aðeins orðið jákvæð. Leyf mér að draga saman. Bandalagið hefur orðið mikilvægur vettvangur evrópskrar sameiningar. Samhliða vill bandalagið í samræmi við venjur sínar færa út samstarfið við félagana í Vestur-Evrópu. Það mun þá skapa margbrotin vandamál á báðar hliðar. Í þessu átaki þarfnast ríkisstjórnir stuðnings þjóða sinna þar sem raddirnar heyrast á þjóðþingum og berast til Evrópuþingsins. Það er verkefni fram undan að því er þetta varðar. Ég er sannfærður um að Alþingi mun sinna jákvæðu hlutverki sínu. Til að það takist þurfum við að hafa samband reglulega. Ég vona innilega að í kjölfar þessarar fyrstu heimsóknar muni fylgja fleiri." Þetta voru orð de Clereq. Ég vil geta þess að önnur aðalröksemd okkar í öllum viðræðum, öllum ræðum sem þar voru fluttar og einkaviðræðum, var sú að við Íslendingar hefðum bæði sögulegan og lagalegan rétt til sérstöðu að því er fiskveiðar varðaði í okkar landhelgi. En svo er mál með vexti að þegar á annarri hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sem haldin var í Genf 1960, kom fram sú skoðun að þjóðir sem mjög væru háðar fiskveiðum ættu að hafa sérstök réttindi. Allar götur síðan 1960 höfðu Íslendingar haldið þessu fram og flutt um þetta tillögu og sú tillaga hefur fengið verulegan stuðning. Að vísu var hún felld með naumum meiri hluta, ef ég man rétt 1960, en síðan alltaf haldið áfram, en það að hún var felld þá varð til þess að við greiddum atkvæði á móti skertum 12 mílum, með tíu ára sérréttindum. Hún féll á einu atkvæði. Ef við hefðum verið með og tillaga okkar hefði verið samþykkt og við hefðum greitt atkvæði með 12 mílunum þess vegna, sem voru 6 og 6, þ.e. á ytra belti áttu að vera hefðbundin réttindi í tíu ár væri hugsanlegt að 12 mílurnar hefðu orðið að alþjóðalögum og væru það kannski enn. Svona geta örlögin verið. En það sem ég hygg að allir alþm., þegar þeir hitta erlenda menn og sérstaklega þá sem eru áhrifamenn í Evrópubandalaginu, eigi að hamra á er að við eigum þarna sögulegan rétt allt frá 1960. En ekki bara það. Í uppkasti hafréttarsáttmálans frá upphafi, gegnum alla fundina, sem voru víst 20 og eitthvað, hefur þetta ákvæði, sem heitir íslenska ákvæðið í munni allra þeirra sem á réttarráðstefnunni voru, staðið óskert og enginn reynt að hnika við því. Það er 71. gr. hafréttarsáttmálans, sem er undantekning frá gildi 69. og 70. gr., sem eru greinar sem heimila öðrum ríkjum en strandríkinu sjálfu, því sem efnahagslögsöguna á, ákveðnar veiðar innan þess efnahagslögsögu, en að vísu með ákveðnum takmörkunum. Greinin hljóðar svo, með leyfi forseta: "Ákvæði 69. og 70. gr. gilda ekki gagnvart strandríki ef efnahagur þess er í mjög miklum mæli háður hagnýtingu hinna lífrænu auðlinda í sérefnahagslögsögu þess." Þetta heitir og hét á hafréttarráðstefnunni alla tíð íslenska ákvæðið og allir vissu hvaða land var átt við. Þessu eigum við auðvitað að halda fram. Það má segja að eftir þrengsta skilningi laga megi vefengja að þetta gildi nú þó að þetta hafi verið sett inn á sínum tíma fyrst 1960 og síðan aftur strax í upphafi hafréttarráðstefnu. En hitt er alveg ljóst, og það viðurkenndu a.m.k. sumir viðmælendur okkar, að ef það væri rétt, sem þeir segðu, að þeir vildu að Ísland gæti notið réttinda í bandalaginu og yrði áfram Evrópuþjóð en yrði ekki hrakið í vesturveg, gætu þeir a.m.k. notað þessi rök gagnvart þeim sem kynnu að gagnrýna þá fyrir að láta okkur njóta þeirra sérréttinda að engar fiskveiðakröfur yrðu gerðar á okkar hendur. Þeir viðurkenndu að auðvitað væru þetta rök. Þess vegna get ég þessa hér að allir hér inni, sem hafa meira og minna einhver samskipti við erlenda menn, bein og óbein, noti þessi rök, þessi sérréttindi okkar sem allar þjóðir heims, allar þjóðir á hafréttarráðstefnunni nema þær sex sem greiddu atkvæði á móti samþykktu og enginn gerði tilraun til að hrófla við þó að allir vissu við hvaða land væri átt. Í framhaldi af þessu, og skal ég nú ljúka máli mínu, herra forseti, fagna ég þeim kafla sem fjallar um Evrópubandalagið í skýrslu hæstv. utanrrh. og einkum og sér í lagi umræðunum sem hann átti einmitt við de Clercq og reyndar líka um samskipti EFTA og Efnahagsbandalagsins. Ég veit að hæstv. ráðherra beitti sömu rökum og við gerðum og ég efa ekki að heimsókn hans til Evrópubandalagsins muni bera árangur og hafi verið til mikils gagns. En niðurstaðan er þessi: Auðvitað störfum við áfram innan EFTA og reynum að koma málum þar fram, og þá fyrst og fremst fríverslun með fiskafurðir, og erum að vinna að því. En við höldum líka áfram beinum viðræðum við Evrópubandalagið og notum öll tækifæri til að túlka okkar málstað. Nú hefur það gerst fyrir nokkrum dögum að sú nefnd sem ég vitnaði til áðan, þ.e. nefndin sem hefur með að gera sérstaklega Norðurlöndin, mun koma til Íslands á næsta sumri. Það kom til greina að henni yrði boðið strax í fyrra. Ég taldi það allt of mikið óðagot og við þyrftum ekki að láta líta svo út að við værum alveg í öngum okkar út af því sem væri að gerast. Þvert á móti lögðum við áherslu á að við fögnuðum því mjög ef Evrópa gæti sameinast í sterka efnahagsheild. En auðvitað ber að endurgjalda boð til okkar og svo vel vill til að ég hygg að það muni vera ákveðið að þessi þingmannanefnd komi hingað í sumar. Ég veit að utanrrn. og starfsmenn þess halda stöðugu sambandi við bandalagið, afla þar upplýsinga og kynna okkar sjónarmið. Það er eitt af meginverkefnum þings og þjóðar á næstunni að tryggja þessi réttindi, að við losnum ekki úr tengslum við okkar nánustu viðskiptavini og nágrannaþjóðir heldur höldum þannig á málum að við getum með fullri reisn haldið öllum þeim réttindum sem við höfum hingað til talið helgust. Um það erum við öll sammála.



Virðulegi forseti. Í gær gerði hv. þm. Guðrún Helgadóttir grein fyrir okkar almennu athugasemdum við þá skýrslu sem hér er til umræðu, skýrslu hæstv. utanrrh., svo og meginstefnu flokks okkar í utanríkismálum. Í minni ræðu mun ég staðnæmast frekar við einstök atriði skýrslunnar og fara lauslega yfir þau. Það væri ástæða til að eyða dálitlum tíma í þessar umræður vegna þess að frá okkar sjónarmiði séð höfum við eitt og annað við mál að athuga. Okkar afstaða hefur verið í grundvallaratriðum ólík afstöðu annarra flokka í þinginu og þess vegna eðlilegt að við þurfum kannski ítarlegri og lengri tíma en aðrir til að gera grein fyrir okkar stöðu í þessum málum. Ég mun þó reyna að þreyta ekki þolinmæði þingheims verulega. Ég nota þetta tækifæri til að taka undir þær þakkir sem komið hafa fram til hæstv. utanrrh. fyrir að leggja skýrsluna fram svona snemma, til hæstv. forseta Sþ. fyrir að stuðla að því að umræða um skýrsluna getur þó tekið tvo daga, sem er betra en verið hefur, og sömuleiðis tel ég ástæðu til að þakka hv. formanni utanrmn. fyrir þá ræðu sem hann flutti áðan. Sömuleiðis er ég þess fullviss, þó ég hafi ekki verið í utanrmn. um nokkurt skeið þekki ég það af reynslu félaga minna af samstarfinu í utanrmn., að þar hefur hv. formaður nefndarinnar reynt eftir megni að halda þannig á málum að sæmileg sátt gæti tekist um einstök úrlausnarefni, stundum hin flóknustu mál, eins og t.d. samþykktina vorið 1985. Þó svo að dálítil túlkunardeila sé uppi í þeim efnum og verði sjálfsagt er það engu að síður mikilvægur áfangi fyrir okkar utanríkisstefnu og hún er bersýnilega einn hornsteinninn undir utanríkisstefnu Íslendinga eftir að hún var gerð, eins og fram kemur í rökstuðningi hæstv. utanrrh. fyrir því á hverju hann hefur byggt sínar ákvarðanir í utanríkismálum. Ég vil aðeins víkja að ræðu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar og segja að það sem mér finnst aðalatriðið í sambandi við Evrópubandalagið er að auðvitað er samstaða um það hér að við getum ekki orðið aðilar að Evrópubandalaginu á grundvelli óbreyttra stofnsamþykkta Evrópubandalagsins. Það er alveg ljóst. Um það er alger samstaða. Fyrir því eru margvísleg rök sem hér hafa verið rakin og engin ástæða er til að endurtaka, en auk þess er það hárrétt hjá hv. 8. þm. Reykv. Eyjólfi Konráð Jónssyni að við værum að setja okkur í vonlausa samningsstöðu ef menn ætluðu sér að fara fram í þessu máli með einhverju óðagoti. Hitt er svo annað mál og umhugsunarefni í sambandi við Evrópubandalagið og Vestur-Evrópu og stöðu hennar að það eru að gerast ný tíðindi, stórkostlega ný tíðindi í alþjóðamálum þar sem samskipti stórveldanna hafa breyst í grundvallaratriðum. Þau eiga núna býsna margt sameiginlegt. Það sem þau eiga sameiginlegt getur farið vaxandi á komandi árum að því er varðar vígbúnaðareftirlit og sérstaklega eftirlit með kjarnorkuvopnum. Þau munu bæði hafa af því hagsmuni að tryggja að þeir samningar sem þau hafa gert og þau kunna að gera verði haldnir. Þau munu m.a. líka hafa af því sameiginlega hagsmuni að koma í veg fyrir að önnur ríki vaxi þeim þrátt fyrir þessa samninga yfir höfuð að því er varðar kjarnorkuvígbúnað. Þannig er augljóst mál að Vestur-Evrópa þarf að skoða sína stöðu andspænis báðum stórveldunum samanlagt, liggur mér við að segja, eins og staðan er núna. Þess vegna er út af fyrir sig eðlilegt að menn ræði mikið um stöðu Vestur-Evrópu í ljósi þessara nýja viðhorfa og þessarar nýju stöðu stórveldanna. Ég vil þá fyrst, virðulegi forseti, víkja að svörum hæstv. utanrrh. frá í gærkvöld. Ég vil segja að þau orðaskipti sem fóru fram á milli hans og hæstv. samgrh. eru sennilega alveg einstæð í okkar umræðusögu utanríkismála. Það sem er þó athyglisverðast fyrir okkur sem erum utan þessa safnaðar sem stendur að stjórninni að nafninu til er að hæstv. samgrh. skuli koma hér, í þinginu, og að því er virðist utanrrh. að óvörum, og gera mjög harkalegar athugasemdir við afgreiðslur á þingi Sameinuðu þjóðanna. Þetta er þeim mun undarlegra þegar það virðist vera viðurkennd vinnuregla í ríkisstjórninni að ræða þar ekki um utanríkismál eða, eins og segir í Morgunblaðinu 23. febr., með leyfi forseta, í viðtali við hæstv. forsrh. Þorstein Pálsson: "Þorsteinn Pálsson forsrh. sagði að þetta mál hefði ekki verið rætt í ríkisstjórninni [Það er þetta upphlaup hæstv. fjmrh. sem ég ætla aðeins að koma að á eftir.] og raunar hefðu utanríkismál ekkert verið rædd milli stjórnarflokkanna síðan línan var lögð í stjórnarsáttmálanum." Auðvitað er það þannig samkvæmt íslenskum lögum að utanrrh. fer með þessi mál. Hann hefur þetta vald sem stjórnvald utanríkismála, sem ríkisstjórn Íslands í utanríkismálum þangað til hann yrði sviptur því þá með samþykkt Alþingis. En hann hefur þetta vald þangað til. Og málið er ekki rætt í ríkisstjórninni! Ég er satt að segja svo oft hissa á þessari ríkisstjórn að í þeim efnum kemst ég örugglega a.m.k. í hálfkvisti við hæstv. utanrrh. í því að verða undrandi á því sem frá ríkisstjórninni kemur og málsmeðferð hennar yfirleitt í öllum málum. En þarna liggur fyrir að forsrh. segir: Það er vinnuregla að ræða ekki utanríkismál í ríkisstjórninni.

Þakkaðu fyrir.

Ja, ég veit ekki hvað ég á að þakka fyrir, hv. þm., í þessum efnum. Ég þakka alla vega ekki fyrir vinnubrögð ríkisstjórnarinnar yfirleitt. En það er vinnuregla í þessari stjórn að ræða ekki um utanríkismál. Svo kemur hæstv. samgrh., fyrrv. hæstv. utanrrh., og flytur hérna dómadagsprédikun með skammarræðu yfir hæstv. núv. utanrrh. Ja, þetta er sérkennilegt, virðulegi forseti. Þetta er óvenjulegt a.m.k. að ekki sé meira sagt. Ég vil síðan víkja að einstökum atriðum í ræðu hæstv. utanrrh., seinni ræðunni í gærkvöld. Ég fagna þeirri yfirlýsingu sem kom fram hjá honum um að hann mundi, að svo miklu leyti sem Ísland hefði afl til, beita sér gegn því að stórveldin reyni að bæta sér upp missi eldflauga og kjarnorkubúnaðar í öðrum vígbúnaði. Það er mjög mikilvægt að þessi yfirlýsing liggi fyrir varðandi afstöðu Íslands í utanríkismálum. Ég tel einnig mjög mikilvægt fyrir þingheim að taka eftir því að hæstv. ráðherra fullyrti eftir spurningu frá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að þrátt fyrir aðildina að NPG-hópnum eða Nuclear Planning Group, væri Ísland óábyrgt varðandi ákvarðanir um staðsetningu kjarnorkuvopna. Þetta er í rauninni mjög sérkennilegt verð ég að segja. Ég sé ekki betur en þó að þetta sé ráðgjafarnefnd sé Ísland með aðildinni að ráðgjöfinni að taka á sig verulega ábyrgð þannig að ég er ekki viss um að það sé hægt að draga jafnskarpa línu milli ráðgjafar og stefnu og hæstv. utanrrh. gerði í gærkvöld. Ég vil einnig fagna afdráttarlausri yfirlýsingu ráðherrans í sambandi við radarstöðvarnar, OTH-radarstöðina, þar sem ég skildi hann þannig að það kæmi ekki til greina að hans mati að leyfa hér uppsetningu OTH-radarstöðvar. Það er mjög mikilvægt atriði vegna þess að þessar stöðvar eru bersýnilega hluti af árásarkerfi. Það getur ekkert annað verið þar á dagskrá. Ég tók einnig mjög glöggt eftir því að hæstv. ráðherra sagði: Varaherflugvöllur kemur ekki til greina. Nú hef ég frétt af því að það sé til einhver skýrsla um þennan varaherflugvöll. Var ekki fyrrv. hæstv. utanrrh. eitthvað að bauka með þennan varaherflugvöll? Fróðlegt væri að vita hvort þessi skýrsla er til einhvers staðar. Hefur Flugmálastjórn samið einhverja skýrslu um þetta mál eða flugmálastjóri látið semja? Þetta er mál sem ég held að væri gott að fá nánari fregnir af, ef ekki við þessa umræðu þá sem fyrst. Hæstv. utanrrh. lagði á það áherslu að afstaða hans varðandi einstakar tillögur á 42. allsherjarþinginu hefðu verið í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar og hann sagðist reiðubúinn að láta fara fram hér atkvæðagreiðslu um afstöðu sína varðandi tillögu Mexíkó og Svíþjóðar um frystingu.

Í samræmi við stefnu Alþingis.

Í samræmi við stefnu Alþingis, já. Ég held út af fyrir sig að það sé engin ástæða til að neita utanrrh. um að þessi atkvæðagreiðsla fari fram, hjálpa til við að það verði kannað hver er hugur þingsins í þessu efni. Þegar upp koma svo alvarlegar athugasemdir frá stjórnarflokki forsrh., eins og Sjálfstfl., stærsta flokknum hér í þinginu, er eðlilegt að utanrrh. beinlínis óski eftir því að Alþingi segi hvaða skoðun þingið hefur á þessu máli. Ég tel að það sé fyllilega eðlileg hugmynd og í raun og veru óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir til að vilji þingsins verði kannaður.

Er það ekki skoðað sem traustsyfirlýsing?

Það er hætt við því að hæstv. samgrh. mundi t.d. líta þannig á. En þá er orðið vandlifað örugglega í ríkisstjórninni ef ráðherrarnir geta ekki greitt atkvæði með traustsyfirlýsingum hver á annan. En þá kemur það bara í ljós. Varla birtist niðurstaðan þannig að hæstv. samgrh. flytji tillögu um vantraust á utanrrh., en það væri líka nýlunda og svo sem eftir öðru í ríkisstjórninni og yrði kannski enginn hissa eða hvað. Það sem mér fannst líka athyglisvert þegar hæstv. utanrrh. var að skýra frá þessum tillögum, sem hann breytti afstöðu til á þingi Sameinuðu þjóðanna, var það að hann spurði: Hvað réði afstöðu Íslands? Ég fékk lítið af svörum, sagði hann. En þá spyr ég: Af hverju var ekki hægt að spyrja fyrrv. hæstv. utanrrh. um það af hverju hann tók þessa afstöðu? Sitja þeir ekki svo að segja hlið við hlið á fundum tvisvar í viku í ríkisstjórninni hérna í "hvíta húsinu" við lækjargötu eða hvað? Hvaða ofboðslegir sambandsörðugleikar eru þetta þarna á milli ráðherra í ríkisstjórninni? Auðvitað átti hæstv. fyrrv. utanrrh. að geta svarað því hvaða rök lágu á bak við hans afstöðu. Þegar ég var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í haust, einmitt þá daga sem greidd voru atkvæði um þessar tillögur í fyrstu nefnd allsherjarþingsins, þóttist ég finna út af hverju það var sem ýmis NATO-ríki voru mjög gagnrýnin á afstöðu Íslands til þessara tillagna. Rökin voru ekki efni tillagnanna. Það kom mjög skýrt fram í viðræðum sem ég átti við t.d. fulltrúa Noregs og Vestur-Þýskalands á allsherjarþinginu sem ég hitti fyrir tilviljun á göngu. Það voru ekki tillögurnar sem slíkar og efni þeirra. Hvað var það þá? Það voru flutningsaðilarnir. Það var af því að tillögurnar voru fluttar: ein af Úkraínu og Tékkóslóvakíu, önnur af Þýska alþýðulýðveldinu, Kúbu, Rúmeníu og Tékkóslóvakíu. Það var af því að flutningsaðilarnir voru þessir. Þá mátti ekki styðja þær. Það sem í rauninni er verið að segja við hæstv. utanrrh. er að hann eigi með atkvæði Íslands á allsherjarþinginu að taka þátt í þessum blokkaleik burt séð frá innihaldi þeirra tillagna sem liggja fyrir. Þegar hæstv. samgrh. er að gagnrýna áróðurstillögur á allsherjarþinginu, sem er mjög margt til í, er hann í hinu orðinu í rauninni að segja að Ísland eigi að taka þátt í áróðursleiknum með því að hlaupa eftir því hverjir flytja tillögurnar á allsherjarþinginu en ekki hvað er í þeim. Ég tók vel eftir því sem kom fram síðan í ræðu ráðherrans í gærkvöld varðandi viðskiptabann á Suður-Afríku. Þar kom fram að hann hafði gert tillögu um það í ríkisstjórninni að það yrði sett viðskiptabann á Suður-Afríku. Það kom jafnframt fram að það væri ágreiningur um það innan ríkisstjórnarinnar. Það fer að verða vandséð um hvað er eiginlega þessi stjórn og um hvað er samstaða í henni. Það er hvert málið á fætur öðru þar sem kemur fram að það er ágreiningur. Ég tel að það sé út af fyrir sig mjög eðlilegt og við höfum flutt um það till., hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, að sett verði viðskiptabann á Suður-Afríku. En það er mjög athyglisvert að þetta mál skuli svo lokast inni í ríkisstjórninni og nauðsynlegt og æskilegt að það fái meðferð hér við umræðu um skýrslu utanrrh. En ég hygg að það sé mjög sjaldgæft í Vestur-Evrópu að innan ríkisstjórna séu ágreiningsmál jafnmörg og þýðingarmikil að því er varðar framkvæmd utanríkismála og nú er um að ræða, m.a. um Suður-Afríku. Er það neikvætt að uppi séu skiptar skoðanir í ríkisstjórn? Um það héldu þeir formenn Sjálfstfl. hér fyrrum langar ræður. Geir Hallgrímsson, fyrrv. formaður Sjálfstfl., og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson fluttu um það langar ræður hér áður hvað það væri óskaplegt að innan ríkisstjórnar væru mismunandi áherslur í utanríkismálum. Hvað það væri ofboðslegt fyrir ásýnd Íslands, veikti traust þess og stöðu á alþjóðavettvangi og Morgunblaðið skrifaði síðu upp og síðu niður um þessi ósköp. Nú liggur málið þannig að það sem helst hann varast vann varð þó að koma yfir hann. Sjálfstfl. leiðir stjórn þar sem bersýnilega er um að ræða viðleitni til þess að taka tillit til nýrra aðstæðna í utanríkismálum og þar af leiðandi ágreiningur af því að forusta Sjálfstfl. er í þessum málum, eða hluti hennar, nátttröllið í íslenskri utanríkismálaumræðu þó að þíðunnar gæti oft, jafnvel eins og í málflutningi hv. 8. þm. Reykv. Ég verð að hryggja hann með því að ég verð að hæla honum í þessu sambandi. Ég veit að það spyrst ekki vel í prófkjörsstríðinu sem alltaf er hjá íhaldinu og hv. þm. Sverrir Hermannsson var að tala um í fyrradag í öðru samhengi. Varðandi herstöðvarmálið, sem ég ætla að koma hér að aðeins seinna í ræðu minni, sagði hæstv. utanrrh.: Það á ekki að segja upp herstöðvarsamningnum eins og staðan er núna. Ég tel reyndar alveg þvert á móti að staðan sé þannig núna að það eigi einmitt að fara að undirbúa uppsögn herstöðvarsamningsins og koma hernum úr landinu. Það væri í samræmi við þær aðstæður sem nú eru uppi í alþjóðamálum, bestu samræmi við þá þróun sem þar er uppi. Ég er þess vegna fullkomlega ósammála hæstv. utanrrh. um þessa afstöðu eins og ég mun koma hér að síðar. Ég ætla síðan að víkja að einstökum atriðum sem fram komu hér í umræðunni í gær varðandi skýrsluna. Hæstv. utanrrh. talaði í tvo tíma í gær og allt í lagi með það. Þetta er mikið mál og menn þurfa að tala ítarlega um það. En fyrir nokkrum sólarhringum voru fjölmiðlarnir stútfullir af því að einn ráðherra ríkisstjórnarinnar hefði gefið meiri háttar pólitískar yfirlýsingar á alþjóðafundi hjá krötum á Norðurlöndum. Það var hæstv. fjmrh. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tel athyglisvert að hæstv. utanrrh. gat haldið hér tveggja tíma ræðu án þess að nefna hæstv. fjmrh. Það er eðlilegt að hann skyldi sleppa því, en það er athyglisvert. Og það er bersýnilegt að menn gera ekki mikið með það sem hæstv. fjmrh. sagði í þessari makalausu ræðu. Ég tel að það sé hins vegar alveg óhjákvæmilegt að þessi ræða sé rædd hér aðeins vegna þess að þetta er þó enn einn úr þessari ríkisstjórn. Ég tel óhjákvæmilegt að það sé aðeins rætt. Ég vil í fyrsta lagi mótmæla tóninum í þessari ræðu, að ef Norðmenn fari þarna inn missum við Íslendingar bandamann og verðum þess vegna í raun og veru að hlaupa á eftir þeim. Hvers lags samningsstaða væri það nú fyrir Ísland ef það legði málin upp svona gagnvart Evrópubandalaginu? Hvers lags samningsstaða væri það? Hann segir t.d. í þessari ræðu, hæstv. fjmrh.: "Samningarnir við EB eru tímabundnir." Það eru þeir ekki. Þeir eru uppsegjanlegir, en þeir eru ekki tímabundnir. Hann gengur út frá þessu grundvallaratriði í ræðu sinni þannig að manni skilst að hann haldi að þessir samningar renni út. Hvað á svo aðildin að kosta? Fjmrh. veit yfirleitt hvað hlutirnir kosta og sérstaklega þjóðin auðvitað eftir að hann tók við embætti fjmrh. Hvað ætlar hann að borga? Hvaða agn er það sem Vestur-Evrópuríkin eiga að bíta á? Hvað er það? Að þau fái að kosta herinn hér á vellinum. Að þau fái að borga fyrir herinn. Það er agnið sem þau eiga að bíta á. Þetta er sérkennileg uppsetning í alþjóðapólitík, verð ég að segja. Næsti bær við þessa speki væri þá að hæstv. fjmrh. legði til að til þess að EFTA hefði samningsstöðu gagnvart Efnahagsbandalaginu ætti EFTA að vígvæðast, EFTA ætti að hervæðast þannig að það hefði einhverja samningsstöðu þegar það fer að liðast í sundur að lokum. Ég held að það sé nauðsynlegt að það sé fullt málfrelsi í þessu landi og ráðherrar tali og tali og þingmenn lesi upp nöfn á læknum og ég veit ekki hvað og hvað þó það sé stundum skrýtið hvernig að þeim hlutum er staðið. Ég er málfrelsissinni. En drottinn minn dýri. Eru engin takmörk fyrir því sem ráðherrar geta blaðrað á alþjóðavettvangi? Eru engin takmörk fyrir því? Nei, það eru sennilega engin takmörk fyrir því. Það er ekki hægt að setja neinar reglur um þetta hvorki í þingsköp eða samþykktir um Stjórnarráð Íslands. En þessar yfirlýsingar eru alveg rosalegar. Ég hélt fyrst að þetta væri stefna Alþfl., en svo tek ég nú eftir því mér til ánægju að það er misskilningur. Ég las Alþýðublaðið í morgun, sem ég les oft mér til ánægju, en þar eru alveg skýrar yfirlýsingar um það mál að þetta er ekki stefna Alþfl. Hér er um að ræða eitthvert einkaútspil formanns Alþfl. En halda menn að svona yfirlýsingar styrki Ísland í samningsstöðunni á komandi árum eða missirum? Auðvitað ekki. Auðvitað eru svona ræður þýddar og skoðaðar af merkilegum þjóðarleiðtogum og landsfeðrum eins og hæstv. fjmrh., hvert orð vegið og metið. Þetta veikir stöðu okkar í þessum samningum á komandi mánuðum, missirum og árum, því miður. Um þessa umræðu og skýrsluna að öðru leyti vil ég taka undir það sem fram kom hjá hv. 13. þm. Reykv. í gær varðandi skýrsluna og þann svip sem er á henni. Skýrslurnar sem við fengum á síðustu árum frá utanrrh. íhaldsins minntu á lýsingar á landi og hafi eftir frostaveturna miklu. Það var samfelldur ís svo langt sem augað eygði, bæði til lands og til sjávar. Ég veit ekki hvort þm. hafa nýlega eða einhvern tímann lesið Sólon Íslandus þar sem Davíð Stefánsson segir frá því hvernig ísinn lagði hrammana yfir Norðurland sem eru einhverjar myndrænustu lýsingar sem til eru á ís í íslenskum bókmenntum að mínu mati. Þessar lýsingar hefðu átt fjarska vel við um skýrslur fyrrv. utanrrh. Það var hvergi stingandi strá. Það var íshellan yfir öllu, kaldastríðsbrynjan yfir öllu. Það væri rangt að líkja skýrslunum við freðmýrar vegna þess að þar stendur upp úr eitt og eitt strá. Nú er hægt að segja að það sé grastoppur á stangli og jafnvel gróðurnál í skjólsælum lautum hér og þar þannig að umræðan og aðkoman að þessu máli núna er önnur en áður, ber merki þíðu frekar en kalda stríðsins og frostsins í samskiptum manna, flokka og þjóða sem fylgdi kalda stríðinu. Ég ætla hins vegar ekki að fara að hæla hæstv. utanrrh. mikið meira vegna þess að ég er ekki viss um að það sé mjög gott fyrir hann að það spyrjist víða að ég sé að senda honum rósir í stórum stíl. Ég get þó ekki látið hjá líða að nefna að ég tel það út af fyrir sig jákvætt að það skuli hafa verið stöðvaður áfangi við Helguvíkurstöðina. Ég tel einnig að í skýrslunni sé í raun og veru opnað með vissum hætti, eins og ég kem að hér á eftir, varðandi kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Auðvitað í tengslum við annað. Engum hefur dottið neitt annað í hug, eins og ég rakti ítarlega í umræðum um þetta mál á síðasta þingi. Ég tel það einnig mjög jákvætt, sem fram kom í framsöguræðu ráðherrans í gær, að það eru uppi hugmyndir um að ráða sérstakan sendi herra til að sinna þessum afvopnunarmálum og ráðstefnum öllum þar sem við erum með fjarska lítið lið miðað við aðrar þjóðir. Það er dálítið sárt stundum að vera Íslendingur í alþjóðasamskiptum og taka eftir því að við eru ekki með mannskap til þess að ná eins utan um málin og við vildum. Þess vegna verða menn oft að taka mið af því sem gerist með öðrum þjóðum og Norðurlandaþjóðunum sérstaklega. Svo gott sem það er er ekki rétt að hafa það þannig að þær stýri okkur að einu eða neinu leyti. Hins vegar er fjöldamargt sem vantar í þessa skýrslu. Í rauninni er hún of mikil lýsing og of lítil stefna. Það sem ég tel að vanti sérstaklega í þessa skýrslu, að mér finnst, eru sex þættir. Það er í fyrsta lagi spurningin um alþjóðlega eftirlitsstofnun með vígbúnaði sem er eitt heitasta umræðuefni alþjóðastjórnmála um þessar mundir, þ.e. hvort unnt er að koma upp alþjóðlegri eftirlitsstofnun sem hefur eftirlit með vígbúnaði í heiminum, sérstaklega kjarnorkuvígbúnaði, þannig að þau mál verði ekki í höndum stórveldanna einna. Ég sé haft eftir hæstv. utanrrh. í Helgarpóstinum fyrir nokkru að hann eigi sér þann draum - hvorki meira né minna - að bæði Rússar og Bandaríkjamenn stjórni radarstöðvunum hérna saman. Ég á mér hins vegar þann draum að það væru t.d. Sameinuðu þjóðirnar eða önnur slík alþjóðleg samtök sem hefðu með þetta að gera. Þessi spurning um alþjóðlega eftirlitsstofnun er algjör lykill að því að hægt sé að halda vígbúnaðar- og afvopnunarviðræðum áfram með einhverjum árangri, að vinna traust fyrir slíka stofnun. Ég bendi á að leiðtogar ríkjanna sex hafa lagt á þetta mjög mikla áherslu. Það liggur einnig fyrir að ríki eins og t.d. Kanada, Ástralía, Vestur-Þýskaland hafa auk stórveldanna alla þá tækni sem þarf til að fylgjast með vígbúnaði og þróun mála í þeim efnum. Annað atriði sem ég tel að hefði gjarnan mátt nefna í skýrslu hæstv. utanrrh. er umræðan um alþjóðlegt öryggiskerfi. Eins og kunnugt er hafa farið fram ítarlegar umræður um alþjóðlegt öryggiskerfi m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Sovétríkin hafa óskað eftir því að fram fari um það mál umræður á næsta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Ég man satt að segja ekki hvort það var samþykkt að setja það á dagskrá næsta allsherjarþingsins, ég man það ekki, en alla vega var það rætt. Ég held að það sé nauðsynlegt að átta sig á því í þessu máli og það sem ég upplifði svo sterkt á allsherjarþinginu sl. haust var það að sovéthliðin á heiminum svo að segja, hvað sem ég á við með því, það er hópur ríkja sem gengur þar undir merkjum, virðist vera með svo að segja allt frumkvæði að umræðum hjá Sameinuðu þjóðunum og jafnvel á alþjóðavettvangi og maður tekur eftir því jafnvel hér. Ég tók eftir því að fulltrúar vesturveldanna gagnrýndu þessar hugmyndir um alþjóðlegt öryggiskerfi vegna þess að það væri ekkert í þeim, þetta væri ómerkilegt og það væri hægt að gera þetta innan ramma Sameinuðu þjóðanna og allt það. Engu að síður var umræðan þarna í gangi og vesturhliðin á heiminum verkaði eins og frumkvæðislaus, íhaldssöm, geðvond og pirruð. Ég mundi í sporum þeirra sem ráða fyrir málum af þessu tagi á Vesturlöndum hafa áhyggjur af þessu. Ég tel að það skipti miklu máli fyrir okkur, sem búum hér í Vestur-Evrópu, að okkar megin, hvaða skoðun sem við kunnum að hafa á NATO og því öllu saman, sé líka frumkvæði. Það duga ekki geðvonskuviðbrögð, eins og oft hefur verið um að ræða í tíð Reagans eða var um að ræða, gagnvart því sem kom frá Sovétríkjunum. Það dugir ekki. Það verður bersýnilega að velta því mjög alvarlega fyrir sér: Hvert á frumkvæðið að vera? Ég er þeirrar skoðunar að þó Ísland sé vissulega ekki stórveldi heldur smáríki í raun að fólksfjölda til nýtur Ísland svo mikillar virðingar á alþjóðavettvangi, það nýtur virðingar á alþjóðavettvangi eins og sést t.d. á leiðtogafundinum, að Íslendingar gætu, einmitt Ísland gæti haft frumkvæði, forustu varðandi umræður um alþjóðamál. Ég tel að í skýrslu eins og þessari og í þessari umræðu ætti þess vegna að fjalla um alþjóðlegt öryggiskerfi, alþjóðlega öryggismálastefnu ættum við kannski frekar að kalla það, því að þarna liggur framtíðin, í alþjóðastofnun sem hefur eftirlit með hlutunum og menn treysta og í nýju alþjóðlegu öryggiskerfi sem leysir af hernaðarbandalögin. Auðvitað tekur það tíma og auðvitað er það ekkert sem gerist á einni nóttu, en þarna er örugglega beðið eftir frumkvæði frá vesturhliðinni, ef ég má orða það svo. Þriðja atriðið sem ég saknaði í ræðu hæstv. utanrrh. og skýrslunni voru orð um starfsemi þingmanna á Norðurlöndum varðandi kjarnorkuvopnalaus svæði. Ég mun koma að því aðeins ítarlegar á eftir. En ég held að einmitt í sambandi við boð Ryzhkovs, forsætisráðherra Sovétríkjanna, til Jörgensens-nefndarinnar og í sambandi við boð Æðsta ráðsins til þinganna á Norðurlöndum og víðar, að ég hygg, komi þetta einmitt fram, verki eins og Sovétríkin, sovéthliðin sé að leita að frumkvæði, leita að nýjum leiðum og við tökum við. Í sambandi við Jörgensens-nefndina fannst mér í rauninni slæmt að það mál skyldi koma þannig upp að menn ræddu það í fyrsta lagi hvort við ættum að fara í þessari nefnd til Sovétríkjanna til viðræðna. Ég tel að nálgun mála í svona nefndum eigi að vera "ballanseruð" og það sé óeðlilegt og óheppilegt að ræða þessi mál við annan aðila en ekki hinn. Fjórða atriðið, sem er mikið minna, sem ég tók eftir að er ekki í þessari skýrslu en var í skýrslu Matthíasar Á. Mathiesens, hæstv. fyrrv. utanrrh., er um mannvirkjasjóð NATO. Í skýrslu hæstv. fyrrv. utanrrh. segir að það sé verið að vinna skýrslu um mannvirkjasjóð NATO, á bls. 51 í því plaggi. Ég vildi aðeins inna eftir því hvar það rit er á vegi statt. Í fimmta lagi finnst mér að hér þurfi að fara fram dálítil umræða um spurninguna um kjarnorkuvopn á ófriðartímum. Hæstv. utanrrh. lýsti því alveg af dráttarlaust yfir, ég hygg sl. sumar eða sl. haust, að Íslendingar vildu ekki hafa kjarnorkuvopn, hvorki á friðartímum né á ófriðartímum. Þessi yfirlýsing hæstv. utanrrh. vakti mjög mikla athygli ekki bara á Íslandi heldur í samstarfslöndum Íslendinga í Atlantshafsbandalaginu. Og auðvitað hefði þurft að ræða þetta mál hérna aðeins. En mér finnst dálítið um það, þó að samgrh. hafi verið brattur hér í gær gagnvart hæstv. utanrrh., með Sjálfstfl. að það er eins og hann vilji þegja í hel, helst, vissar óþægilegar yfirlýsingar hæstv. núv. utanrrh. sem fara aðeins undir skinnið á íhaldinu. Ég held að það hefði þurft að ræða þetta mál aðeins og ég vil taka það fram af okkar hálfu að við erum algjörlega sammála þessari áherslu sem fram hefur komið frá hæstv. utanrrh. í þessu efni. Ég hefði hins vegar kannski gjarnan viljað heyra rök frá þeim sem eru hinnar skoðunarinnar og segja: Yfirlýsing um kjarnorkuvopn ekki á Íslandi á aðeins við um friðartíma, hitt er opið. Ég held að það standi upp á þá að gera grein fyrir afstöðu sinni í þessu máli. Nú ef það gerir enginn í þessari tveggja daga umræðu er það auðvitað til marks um það að þeir séu sammála hæstv. utanrrh. í þessum efnum og þá stendur það eftir. Ég ætla síðan að víkja aðeins að einstökum þáttum í skýrslunni og fyrst þá að kaflanum um Suður- og Mið-Ameríku. Í skýrslu fyrrv. utanrrh., bæði Geirs Hallgrímssonar og Matthíasar Á. Mathiesens, var engu líkara af orðum sem þeir létu falla um ástandið í Nicaragua en að þeir væru svona heldur á bandi "contranna" og vildu heldur stuðla að því að Bandaríkjastjórn og Bandaríkjaþing samþykktu að veita dálitla peninga til contra-skæruliðanna til þess að þeir gætu haldið áfram að glíma við sandinista-stjórnina í Nicaragua. Í þessari skýrslu er tekið öðruvísi á þessum málum. Ég held hins vegar að nauðsynlegt sé að inna hæstv. utanrrh. eftir því hver afstaða hans og þar með ríkisstjórnarinnar sé til fjárframlaga Bandaríkjamanna til þess að halda uppi skæruhernaði contra-skæruliða í Nicaragua. Þetta er brennandi mál, kemur aftur og aftur upp, m.a. á þingum Sameinuðu þjóðanna. Og utanrrh. verður þá að móta afstöðu til einstakra tillagna sem snerta þessi efni. Ég held að það væri mjög æskilegt að fá nokkur orð frá honum um þetta atriði. Ég kem þá næst, í öðru lagi, varðandi einstök atriði, að spurningunni um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Hæstv. utanrrh. sagði: Þetta mál þarf að skoða í heild, það þarf m.a. að skoða með tilliti til ástandsins á Kola-skaga. - Nú, auðvitað, auðvitað. Auðvitað verða menn að hafa auga á hernaðaruppbyggingunni á Kola-skaga. Það kemur ekkert annað til greina, enda er það grundvallaratriði í þeirri umræðu sem fram hefur farið um þetta mál í Jörgensens-nefndinni, þar sem nokkrir Íslendingar hafa átt sæti, að það eigi jafnframt umræðunni um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd að pressa á samdrátt í vígbúnaði á aðliggjandi svæðum og þar með töldum Kola-skaga. Það kemur ekkert annað til greina. Og mér finnst að stundum þegar menn eru að tala um þessi mál með Kola-skagann og Eystrasaltið o.ff. sé ákveðinn hópur úr kaldastríðstímanum hér á Íslandi eins og að nota Kola-skagann og nota Eystrasaltið til að hræða menn frá stuðningi við hugmyndina um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. En auðvitað dettur engum manni í hug sem er að fjalla um þessi mál varðandi kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd að annað komi til greina en að sú umræða sé tengd því ástandi sem er í aðliggjandi ríkjum og hjá stórveldunum og hernaðarbandalögunum. Hæstv. utanrrh. nefndi það að hægt gengi í embættismannanefndinni um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd og það sýnist mér að sé rétt. Hann sagði að ákvörðun um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd að því er okkur varðar hlyti að gerast í samráði við önnur NATO-ríki. Og ég segi enn og aftur, auðvitað, hvað annað? Hvað annað? Þetta er einmitt ein aðferðin sem oft hefur verið notuð gegn kjarnorkuvopnalausum Norðurlöndum, að þeir sem berjast fyrir þeim segi sem svo: Heyrðu, þetta gerist bara hér og okkur kemur ekki við hvernig heimurinn er að öðru leyti. Auðvitað liggur málið ekkert þannig. Í framsöguræðu sinni sagði hæstv. utanrrh. líka að samfara ákvörðun um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd yrði að eiga sér stað samdráttur á kjarnorkuvopnum og útilokun kjarnorkuvopna helst í hafinu og það er einmitt eitt grundvallaratriðið í áliti Jörgensens-nefndarinnar sem var gefið út 1. júní 1987 að hafið eigi að vera þarna inni. Þannig stendur á með þessi mál, kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd, að það virðist vera meiri hluti fyrir þeim á flestum þjóðþingum Norðurlanda. Það er meiri hluti fyrir þessu í Danmörku, það er meiri hluti í Svíþjóð, það er meiri hluti í Finnlandi, það er meiri hluti í Noregi, og þá komum við auðvitað að spurningunni um það: Ætlum við að láta það gerast að Norðurlönd að öðru leyti verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði en við verðum ein eftir sem þýðir aukinn þrýsting á Ísland og umhverfi Íslands að taka við kjarnorkuvopnum? Við höfum verið þeirrar skoðunar, allir flokkar hér í þinginu, m.a. man ég eftir ræðum sem um það voru fluttar af Sjálfstfl., að Ísland ætti að fylgjast með þessum málum og það væri verra að Ísland yrði viðskila við öll hin Norðurlöndin. Um þetta liggja m.a. fyrir ræður frá 30. nóv. 1985, fluttar af hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, Birgi Ísl. Gunnarssyni og Ólafi G. Einarssyni á ráðstefnu um þessi mál í Kaupmannahöfn. Núna stöndum við hins vegar frammi fyrir þeirri afgerandi spurningu: Ætlum við að taka þátt í umræðunni um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd með virkum hætti eða ekki vegna þess að þetta er að komast á alvarlegt stig, vinnustig? Eftir fund sem var haldinn í Stokkhólmi núna fyrir nokkrum dögum um þessi mál þar sem var samþykkt að taka boði Ryzhkovs, forsrh. Sovétríkjanna, og ákveðið að fara einnig í viðræður í Washington um þessi mál, eftir þann fund ræddi ég lauslega við formann utanrmn. Alþingis og sagði honum frá því sem ég er að segja frá hér. Sömuleiðis ræddi ég aðeins um þessi mál við hæstv. utanrrh. vegna þess að þessi mál eru á dagskrá. Ég veit að það hefur verið viss tilhneiging til að ýta þessum málum frá sér, það mundi ekki gerast, það væru draumórar, þetta væri rugl í friðarhreyfingum eins og það var kallað o.s.frv. í Morgunblaðinu hér áður. Þannig er það ekki. Málið er á dagskrá og það er óhjákvæmilegt fyrir þingið og ríkisstjórnina að skoða það. Ég held að það sé mjög æskilegt að að því máli komi allir þingflokkar og ríkisstjórnin. Ég held að við megum ekki útiloka okkur eða neitt fyrir fram í sambandi við mál af þessu tagi. Málið er núna komið á það stig. Ég gæti farið yfir grundvallaratriðin fyrir kjarnorkuvopnalausum Norðurlöndum sem Jörgensensnefndin hefur samþykkt. Ég ætla ekki að gera það í einstökum atriðum. Ég veit að bæði ráðherra og þm. hafa fengið þetta í hendur. Lögð er á það áhersla að þessi mál verði að skoðast með hliðsjón af öðru. Lögð er á það áhersla t.d. að Eystrasaltið eigi að dragast með inn í þessa mynd o.s.frv. Það er því alveg ljóst að spurningin um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd er að komast á dagskrá sem verkefni. Það þýðir ekkert að ýta henni lengur frá sér, þessari spurningu. Hún er á dagskrá. Hún er með. Mig langar síðan, herra forseti, að víkja aðeins að Efnahagsbandalaginu aftur og bara segja þetta: Ég er sammála hv. þm. Kjartani Jóhannssyni um að það á að verða til nefnd sem skoðar þessi mál. Við eigum ekki að tala um aðild, hún er ekki á blaði, kemur ekki til greina. Við þurfum heldur ekki að tala um mikla eða litla aðlögun á þessu stigi málsins. Við þurfum auðvitað að halda þannig á málinu að við eigum sem besta samningsstöðu, en við þurfum að skoða þetta vendilega og stöðu Íslands í sambandi við Vestur-Evrópu og Evrópubandalagið. Ég held að þetta ætti gjarnan að vera þingmannanefnd eða nefnd sem flokkarnir fengju aðild að. Það skiptir miklu að við reynum að halda þannig á málum að við séum nokkurn veginn samferða í stórum málum eins og þessu. Ég minni á gott fordæmi í þeim efnum. Það er utanríkismálanefndin 1984/1985. Þannig á að vinna. Það á að reyna að laða menn saman um grundvallaratriði af þessu tagi og það væri rangt að mínu mati að ætla að leysa þessi könnunarmál gagnvart Evrópubandalaginu með því að skipa einhverja embættismannanefnd eða einhverja nefnd stjórnarflokkanna einna. Hér er um mikið víðara mál að ræða og nauðsynlegt að við vöndum okkur við það og að allir leggi sig fram um að ná þeirri niðurstöðu sem skynsamlegast er fyrir þjóðina í heild. Og við skulum ekki vera með neinn asa og ekkert óðagot í þessu efni. Við höfum ágæta samninga við Efnahagsbandalagið og þeir eru ekki tímabundnir þó að hæstv. fjmrh. haldi það. Það er auðvitað hægt að segja þeim upp, en það stendur ekkert til, hvorki af hálfu okkar né heldur af hálfu Evrópubandalagsins, að segja þeim samningum upp. Í tengslum við þetta mál er kannski rétt að minnast aðeins á utanríkisviðskiptin og ég verð að segja alveg eins og er að ég tel að það hafi verið mikið vafamál hvort rétt hafi verið að flytja þau yfir í utanrrn., mikið vafamál. Ég óttast að það sem gerist í þeim efnum verði í raun og veru ekkert annað en það að viðskrn. verði flutt inn í utanrrn. og að utanríkisþjónustan að öðru leyti, þ.e. sendiráðin, verði í jafnlitlum tengslum við viðskiptin og þau voru áður. Ég held að það þurfi endurskipulagningu utanríkisþjónustunnar og það þarf að breyta, mér liggur við að segja því hugarfari sem er ríkjandi í sendiráðunum. Ég er alveg sammála hæstv. utanrrh. um það að utanríkisþjónusta okkar er ekki nægilega vel skipuð að því er varðar fjölda starfsfólks og ef þessi breyting á viðskrn. yfir í utanrrn. á að verða eitthvað verður að endurskipuleggja ráðuneytið og starfsemi þess og endurskipuleggja sendiráðin og breyta, mér liggur við að segja innstillingu þeirra sem stýra sendiráðunum. Ég er ekki að tala um það að þeir hafi unnið vont verk á undanförnum árum, en það blasir við að þeir heyra nú undir ráðuneyti sem er allt öðruvísi en það var áður og rökin fyrir því að flytja viðskrn. yfir voru náttúrlega þau að viðskrn. væri ekki í nægilegum tengslum við utanríkisþjónustuna og til að fylgja þeim rökum eftir þarf auðvitað að taka á þessum málum með nýrri mannaskipan og endurskipulagningu á utanríkisþjónustunni og sérstaklega sendiráðunum í heild. Ég vil þessu næst, herra forseti, koma aðeins almennt að Sameinuðu þjóðunum og vekja athygli á þeirri gífurlegu breytingu sem þar hefur orðið á afstöðu ríkjanna á undanförnum árum. Ég tel að breyting á okkar afstöðu til afvopnunartillagnanna hafi verið jákvæð á síðasta hausti. Ég bendi hins vegar á að í einstaka málaflokkum virðist afstaða Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum vera ákaflega hlutlaus eða þá öllu heldur ákaflega óvirk. Þetta kemur t.d., að mínu mati, vel fram í Palestínumálinu, Ísrael. Þar var um að ræða afgreiðslu t.d. á átta tillögum í Palestínumálinu á síðasta allsherjarþingi ef ég sé rétt. Íslendingar greiddu atkvæði með tveimur, á móti einni, en sátu hjá við fimm tillögur. Og mér sýnist þegar maður fer yfir afstöðu Íslands á undanförnum árum til Palestínumálsins að betra hefði verið að fara nákvæmar ofan í þróun mála í Palestínu eins og síðustu atburðir sýna. Ég held að Ísraelsstjórn hafi í raun og veru treyst of mikið á það að hún ætti samúð allra hvað sem hún gerði og ég tel að framferði Ísraelsstjórnar gagnvart Palestínumönnum núna á undanförnum vikum sé alveg yfirgengilegt. Það er hroðalegt og ég tel að í þessum efnum eigum við að ganga mjög hart fram vegna þess að það er eitt af grundvallaratriðunum í stefnu okkar að verja rétt þjóða til sjálfsákvörðunar, Palestínumanna líka. Ég held að það sé mjög skynsamlegt sem hæstv. utanrrh. nefndi í gær, að við reynum að móta, Norðurlöndin, sameiginlega stefnu gagnvart Palestínu hið fyrsta og ég held að við hefðum kannski betur gert það mikið, mikið fyrr. Ég gæti farið nákvæmar yfir Palestínumálið og er tilbúinn til að gera það við tækifæri og hef reyndar lagt fram ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fsp. um það mál og vík kannski aðeins nánar að því hér á eftir. En ég tók eftir því, þegar maður skoðar atkvæðagreiðslurnar hjá Sameinuðu þjóðunum á undanförnum árum, að afstaða Íslands er alveg sérstaklega veik og óburðug liggur mér við að segja þegar að Palestínumönnum kemur. Ég vil í sambandi við Sameinuðu þjóðirnar leggja síðan tvær spurningar fyrir hæstv. utanrrh. Það er fyrst: Íslendingar hafa verið með í Sameinuðu þjóðunum frá upphafi en aldrei átt aðild að Öryggisráðinu. Það hefur aftur og aftur komið fram að það væri áhugi á því að Ísland ætti fulltrúa í Öryggisráðinu, áhugi hjá öðrum. Við höfum alltaf hafnað því vegna þess að við höfðum ekki efni á því og það er dýrt að vera sjálfstæð þjóð, það er dýrt að halda uppi utanríkisþjónustu með reisn. Ég vil láta það koma fram sem mína skoðun að ég tel að Íslendingar og íslenska ríkisstjórnin eigi að íhuga það mjög alvarlega að næst þegar okkur gefst kostur á eigi Ísland að fara inn í Öryggisráðið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær kom þetta upp síðast? Er það rétt að það hafi verið á sl. ári og hann hafi hafnað því eða var það kannski forveri hans? Ég vildi gjarnan heyra skoðun hans á hugsanlegri aðild Íslands að Öryggisráðinu. Önnur spurning sem ég vil leggja fyrir hæstv. ráðherra varðandi Sameinuðu þjóðirnar er um afvopnunarþingið sem verður haldið í sumar, þriðja afvopnunarþing Sameinuðu þjóðanna. Það var haldið þing 1982 og 1978 eða 1979, ég man það ekki alveg, ég held að það hafi verið 1979. á þeim þingum voru fulltrúar Alþingis, á báðum þeim þingum, trúi ég, rétt eins og á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Ég beini því til hæstv. utanrrh. og auðvitað ekki síður til hæstv. forseta Sþ. hvort það er ekki mál sem á að athuga, að Ísland verði þátttakandi í afvopnunarþinginu vegna þess að við höfum verið það og það mundi vekja athygli, neikvæða að ég held, ef Ísland yrði ekki með á þessu þriðja afvopnunarþingi og auðvitað nauðsynlegt að utanrmn. og hv. formaður hennar fjalli einnig um það mál. Mig langar þá kannski að allra síðustu í sambandi við þessi einstöku mál sem ég hef hér rætt aðeins til að bæta við í sambandi við Ísrael og Palestínu. Ég tel að ræða ráðherrans hafi verið betri en skýrslan í því máli og ég tel að skynsamlegt sé að það sé reynt að samræma stefnu Norðurlandanna í sambandi við þessi mál. Það er auðvitað dálítið umhugsunarefni að umræðan um utanríkismál á Íslandi hefur snúist um vígbúnaðarmál, afvopnunarmál, af og til kannski um Suður-Afríku, mjög lítið um ástandið í Mið-Ameríku, sáralítið um Palestínumálið í raun og veru, og það hefur verið viss tilhneiging til þess að segja: Þessi mál eru það langt frá okkur að þau koma okkur svo lítið við. Frá sjónarmiði utanrrn. er málið hins vegar ekki svona einfalt vegna þess að utanrrn. verður aftur og aftur, bæði á allsherjarþinginu og alls konar þingum, að vera að taka afstöðu til mála sem eiga sér þarna stað. Þess vegna held ég að það sé mjög nauðsynlegt að þegar fram fer umræða um skýrslu utanrrh. fari fram umræða um þessi mál í heild og líka mál á svæðum sem eru langt í burtu frá okkur. Mér finnst t.d. slæmt að það skuli vanta í þessa skýrslu, svo að ég nefni eitt dæmi, umfjöllun um kjarnorkuvopnalaust svæði í Kyrrahafi, Rarotonga-samninginn og reynsluna af honum. Hvernig er hann? Hafa menn kynnt sér hann? Auðvitað hafa menn gert það. Þar er um að ræða mjög merkilega fyrirmynd að hugmynd um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum þar sem gert er ráð fyrir því að stórveldi og hernaðarbandalög geti tengst þessum samningi um kjarnorkuvopnalaust svæði í Kyrrahafi með viðaukasamningum af ýmsum toga. Þegar ég segi að í skýrslu utanrrh. sé fullmikið af lýsingum en fulllítið af stefnu á ég m.a. við það að mér finnst vanta umræður um stefnumótandi atriði af þessu tagi. Mig langar síðan aðeins að spyrja hæstv. utanrrh. um mál sem er kannski dálítið óskylt en er hvergi nefnt í þessum skýrslum og ræðum og hefur sennilega aldrei verið rætt í neinum umræðum, en það er um afstöðu Íslands gagnvart flóttamönnum, mönnum sem koma hingað og er vísað frá. Fyrir liggur fsp. um það efni frá hv. 2. þm. Austurl. Unni Sólrúnu Bragadóttur. Ég hygg að móttökur þær sem þetta hrjáða og hrakta fólk fær hér á landi séu kuldalegri en gerist víða og ég hef grun um að það séu til alþjóðasáttmálar sem okkur hefur láðst að staðfesta í þessu efni og ég vil inna hæstv. utanrrh. eftir hvort nokkuð er uppi varðandi þau mál núna í utanrrn. Og svo að lokum þetta, herra forseti. Ég tel að í ljósi þeirrar þíðu sem nú er í alþjóðamálum, þeirrar umræðu sem hér fer fram, og þíðuna má merkja hér á Alþingi Íslendinga líka, eigi að leggja áherslu á eftirfarandi fjögur meginatriði: Í fyrsta lagi tel ég að stefna eigi að því að losna við herinn úr landinu. Það eigi að gera það vegna þess að það sé í samræmi við hina jákvæðu þróun sem nú er að ganga yfir í utanríkismálum. Það væri dýrmætt framlag Íslendinga í þessum efnum og við eigum að hefja strax viðræður um þetta mál við Bandaríkin og við Atlantshafsbandalagið. Í öðru lagi eigum við að fara í virkar viðræður og umræður á alþjóðavettvangi, alls staðar þar sem við getum, um nýtt alþjóðlegt öryggiskerfi, eftirlitskerfi, og nýja alþjóðlega öryggismálapólitík. Við eigum að láta rödd Íslands heyrast alls staðar. Við eigum að vera með duglega, ötula utanríkisþjónustu sem hefur frumkvæði og beitir sér í málum. Liður í því gæti verið ráðning sérstaks sendiherra í afvopnunarmálum eins og hæstv. utanrrh. nefndi í gær. Síðan tel ég að við eigum í tengslum við þetta að undirbúa það að við getum losnað við hernaðarbandalög, getum komið okkur út úr hernaðarbandalögum, um leið og við höfum séð þessum málum forráð og í tengslum við það í nýju alþjóðlegu öryggiskerfi. Að lokum vil ég segja í sambandi við þessa umræðu: Við eigum að athuga okkar stöðu gagnvart Vestur-Evrópu. Aðild er ekki á dagskrá. Um það er allsherjar samstaða í þinginu. Við eigum að athuga okkar stöðu og við eigum að fara yfir mál mjög rækilega, hleypidómalaust, ekki með neinu óðagoti, t.d. byggjandi á þeirri hugmynd sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson setti fram í gær. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Um leið og ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans vil ég ræða um tiltekinn kafla í skýrslunni og málefni sem honum tengjast. Það varðar samstarf Evrópuríkja, en neðst á bls. 18 í skýrslu hæstv. ráðherra segir í kaflanum um Evrópuráðið að Alþingi fari með málefni ráðgjafarþingsins og því séu störf þess ekki nánar rakin í skýrslunni. Nú er það svo að oft hafa verið lagðar fram af hálfu Alþingis sérstakar skýrslur um starfsemi ráðgjafarþings Evrópuráðsins og ég tel að það sé mjög æskilegur háttur að hafa á hlutunum, en til þess hefur raunar ekki verið ráðrúm að þessu sinni af tveimur ástæðum, annars vegar vegna þess að nefndin var skipuð á nýjan leik með örlítið breyttri samsetningu nú í ársbyrjun og svo að svo skammur tími er liðinn frá því er seinasta ráðgjafarþingi lauk að þingskjöl að því loknu hafa ekki enn komið til úrvinnslu. En þetta stendur til bóta og sjálfsagt er að hafa þennan hátt á eins og áður var. Þegar menn ræða um samstarf Evrópuríkja er það ljóst að mönnum hefur í seinni tíð verið efst í huga annars vegar Evrópubandalagið og hins vegar EFTA eða Fríverslunarbandalagið fyrir svo utan náttúrlega Norður-Atlantshafsbandalagið sem starfar að varnar- og öryggismálum, en um þau mál fjallar Evrópuráðið ekki. Því vík ég að þessu að ég verð þess mjög vör að menn rugla stundum saman Evrópuþinginu og Evrópuráðsþinginu. Það er ósköp eðlilegt, þegar svo litlu munar í nöfnum þessara stofnana, en þó er þarna um þýðingarmikinn mun að ræða. Nú segja menn sem svo að þar sem ráðgjafarþing Evrópuráðsins hefur ekki löggjafarvald og er fyrst og fremst stefnumarkandi um ýmis efni og ráðgefandi, annars vegar fyrir ráðherranefndina og svo fyrir þjóðþingin, hafi það e.t.v. ekki sömu þýðingu og stofnanir sem hafa meira vald gagnvart hinum sjálfstæðu aðildarríkjum eins og t.d. Evrópubandalagið. Ég undirstrika það sérstaklega að Evrópuráðið er vettvangur sem við eigum að nýta okkur eins og við getum einmitt og ekki síst nú þegar visst mótunarskeið stendur yfir í samstarfi ríkja Evrópu. Við sjáum fram á að það geta orðið mjög verulegar breytingar í samstarfi Evrópubandalagsríkjanna sem geta haft afgerandi þýðingu fyrir framtíð okkar hér á landi og möguleika okkar í milliríkjaviðskiptum. Þess vegna held ég að ekki verði of mikil áhersla lögð á það að það hefur þýðingu að vinna okkur bandamenn, bæði í Norðurlandaráði eins og hæstv. ráðherra nefndi, í EFTA eins og hv. þm. Kjartan Jóhannsson nefndi og einnig í Evrópuráðinu þar sem þm. allra þessara bandalaga vinna á einum og sama vettvangi. Þess vegna er það að slíka möguleika til óbeins samstarfs, ef ég má kalla það svo, er sjálfsagt að nýta sér. Reyndar hefur það stundum verið svo að tillögur og samþykktir hafa snert viðskiptahagsmuni okkar beint þegar þær voru samþykktar einmitt á Evrópuráðsþingi í stað þess að vera einvörðungu innan EFTA eða þá Evrópubandalagsins. Svo var t.d. um tillögu sem ég hygg að hv. þm. Kjartan Jóhannsson hafi átt nokkurt frumkvæði að og samþykkt var í október sl., en hún var einmitt um fríverslun að því er varðar fisk og sjávarafurðir og þessi tillaga fól það m.a. í sér að skorað var á þau lönd sem eiga aðild að Evrópubandalaginu og EFTA, svo og var nefnt þar Finnland, að vinna sérstaklega að því á ýmsum aðgengilegum vettvangi eins og í GATT, OECD, Evrópubandalaginu og EFTA að sem fyrst yrði komið á frjálsri verslun með fiskafurðir og sérstaklega að veitt yrðu sömu viðskiptafríðindi í sambandi við unninn fisk eins og gert er við aðrar iðnaðarafurðir. Þetta er dæmi um það hvernig nota má þennan vettvang beinlínis til þess að undirbúa stöðu okkar og styrkja eins og hún þarf að vera sterk þegar að því kemur að við stöndum e.t.v. andspænis því að innri markaði Evrópubandalagsins hefur verið komið á og Norðmenn og Svíar eru hugsanlega orðnir þar aðilar. M.ö.o., ég tek heils hugar undir orð hv. þm. Kjartans Jóhannssonar um þetta efni, að við athugum vel okkar gang, séum við öllu búin og látum gera á því ítarlega og sérfræðilega úttekt hvað þurfi til að koma til þess að hagsmunir okkar verði ekki fyrir borð bornir í Evrópu sem e.t.v. lítur öðruvísi út að þessu leyti nú innan mjög fárra ára. Ég held að það sé afar óhyggilegt að gefa yfirlýsingar um það að aðild komi aldrei til og ég held líka að óhyggilegt sé að segja að við skulum strax gerast aðilar. Ég held hins vegar að nauðsynlegt sé að búa okkur undir að geta orðið það þannig að okkar löggjöf og öll aðstaða sé þannig að við getum gert það án þess að hagsmunir okkar bíði nokkurt tjón af. Ég vil hins vegar taka það fram eins og fleirum kann að vera gjarnt að ég tel það afar óheppilegt og óviðfelldið að nefna í sömu andránni að á móti geti komið möguleikar annarra til þess að taka að sér varnir Íslands. Í fyrsta lagi veit ég ekki til að menn séu að bjóðast til þess þannig að það komi til greina að slíkt gæti verið skiptimynt í þessu sambandi og ég verð að segja að mér finnst það alveg óskiljanlegt að hæstv. fjmrh. landsins, sem gerir margt skynsamlegt, skuli svo sem eins og að bjóða það fram á erlendum vettvangi að við kunnum að láta umsjón með vörnum landsins koma í staðinn fyrir auðlindir í hafi. Það er einhvern veginn afar skringilegt að blanda þessu tvennu saman. Þetta eru óskyldir hlutir sem er bæði órökrétt og óviðfelldið að blanda saman. Ég held að það sé óþarft að fara nánar út í það en þetta verður að vera alveg ljóst. Og ég er ekki ein um þessa skoðun. Ég vona bara að sem fæstir hafi tekið eftir þessum ummælum hæstv. fjmrh. Ég hygg að þetta hafi verið sagt í einhverju ógáti eða menn misskilji e.t.v. þetta í þýðingunni. Það má vel vera. Þó að sænska, sem ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra hafi talað á fundinum, sé lík íslensku er það oft svo að kannski er þýðandinn sérstaklega lærður í dönsku eða öðru máli norrænu og hefur misskilið einhvern mun á milli hinna norrænu tungumála og hefur kannski ekki haft við hendina hinn fræga bækling "Likt og ulikt i de nordiske språkene". En hvað sem þessu líður vonum við að þessi orð verði svona lögð til hliðar og geymd eins og hvert annað "kúríósum" en ekki til að fara eftir. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, víkja aðeins að ráðgjafarþingi Evrópuráðsins, en það vill nú svo til að það er svolítið sérkennilegt að beina máli sínu um þetta efni til hæstv. forseta sem er sá hv. þm. sem hefur manna besta þekkingu á þeirri stofnun og lengsta reynslu. Mér líður því í raun og veru eins og skólastúlku sem er að fara með lexíu sína fyrir kennara sínum í efninu og sú er í raun og veru staðreyndin að því er þetta varðar. En hvað sem því líður, það skiptir máli að upplýsingar um stofnanir sem þessar liggi fyrir og séu gefnar og það á vel við í sambandi við umræður um utanríkismál því að Evrópuráðið er svo sannarlega vettvangur þar sem mörgum málum er hægt að koma að og mörgu góðu er hægt að þoka til leiðar. Á ráðgjafarþinginu sem haldið er þrisvar á ári eiga sæti 170 þingmenn frá 21 ríki. Samkvæmt starfsreglum Evrópuráðsins eru fulltrúar Íslands þrír. Jafnmargir varamenn eru skipaðir af Íslands hálfu. Sendinefndin eins og hún er nú á nýbyrjuðu kjörtímabili var skipuð formlega í janúar sl. og eru aðalfulltrúar hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson, Kjartan Jóhannsson og sú sem hér stendur, en varafulltrúar eru hv. þm. Ragnar Arnalds, Hreggviður Jónsson og Kristín Halldórsdóttir. Allir þessir þm. sitja í nefndum þótt aðeins þrír þeirra eigi í senn seturétt á sjálfu þinginu, en nefndirnar vinna að ýmsum sérverkefnum og undirbúa mál fyrir þingið. Með því að hafa þennan hátt á að skipta öllum mönnunum, bæði aðal- og varamönnum, niður á nefndirnar er tryggð þátttaka þm. frá öllum flokkum á Alþingi í störfum Evrópuráðsins. Ég verð að játa það að mér þótti þessi aðferð sérkennileg fyrst þegar mér varð þetta ljóst því að þetta er annar háttur en hafður er á um nefndir sem kosnar eru t.d. á Alþingi því að þá eru varamennirnir frá flokkum í sömu hlutföllum og með sama hætti eins og aðalmennirnir. Hitt er annað mál að ég hef komist á þá skoðun að þetta sé skynsamleg aðferð. Ég tel að skynsamlegt sé að þm. úr flokkum sem eru í minni hluta á Alþingi eigi líka kost á að því að kynna sér verkefni í samstarfi eins og þessu og taka beinan þátt í störfum. Sú aðferð sem hér hefur verið höfð um val á fulltrúum er skipun samkvæmt tilnefningu þingflokka og er nú einn frá hverjum þeirra samkvæmt venju og samkomulagi. Starfsreglur ráðsins kveða hins vegar ekki á um ákveðna aðferð við val á fulltrúum eins og gildir t.d. um Norðurlandaráð, en nokkuð mismunandi er hins vegar landa í milli hvort okkar aðferð er höfð eða kosið hlutfallskosningu á þjóðþingunum eða jafnvel skipað úr hópi þingmanna af ríkisstjórnunum. Íslensku þingmennirnir skiptast í nefndir sem hér segir: Hv. þm. Kjartan Jóhannsson er í landbúnaðarnefnd, sem einnig er sjávarútvegsnefnd, og í heilbrigðis- og félagsmálanefnd, svo og vísinda- og tækninefnd. Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson er í menningarmálanefnd, byggða- og sveitarstjórnanefnd og í flóttamannanefnd. Ragnhildur Helgadóttir er í laganefnd og stjórnmálanefnd, auk fastanefndar sem tekur ákvarðanir fyrir hönd þingsins á þeim tímum sem það situr ekki. Hv. þm. Ragnar Arnalds er í efnahagsmálanefnd svo og fjárlaganefnd. Hv. þm. Hreggviður Jónsson er í nefnd um upplýsingar og almannatengsl þingsins. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir er í nefnd um málefni þeirra ríkja sem utan Evrópuráðsins eru og um samstarf við þau. Hæstv. forseti Sþ. hefur setið ráðgjafarþing Evrópuráðs í fullan aldarfjórðung og oft sem varamaður áður. Mestan hluta þessa tíma hefur hann einnig verið formaður sendinefndarinnar. Mér þykir ástæða til þess nú að þakka honum sérstaklega mikilsverð störf á þessum vettvangi og geri mér ljóst að það er ekkert vandalaust að taka við af svo reyndum manni í þessu efni en slíkt er nú einu sinni lífsins gangur. Við njótum auðvitað ágætrar aðstoðar skrifstofustjóra Alþingis sem er ritari nefndarinnar svo að ekki er í kot vísað um aðstoð við sendinefndina, en hitt er aftur á móti athugunarefni hvort ekki er tímabært að Alþingi ráði sérstakan alþjóðaritara til þess að þingið geti betur sinnt milliríkjasamskiptum þeim sem það hefur skuldbundið sig til að gera. Það er alveg ljóst að að þessu leyti og kannski að ýmsu öðru leyti þarf að búa betur að skrifstofu Alþingis, bæði um aðstöðu og mannafla. Ég nefni þetta sérstaklega því ég tel að vönduð vinna við þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi ráði miklu um það hver áhrif við höfum á erlendum vettvangi. Ég tel að við þurfum að taka beinan þátt í störfum og sýna nokkurt frumkvæði og það sé ljóst að við séum virk sem þátttakendur. Við þurfum á því að halda, ekki síður en aðrir, að nota þann pólitíska vettvang sem við höfum til að vinna annars vegar að okkar sérstöku hagsmunamálum og hins vegar einnig og ekki síður að þeim málum sem varða þjóðirnar sameiginlega. Undan því megum við ekki skorast og falla í þá freistni að sinna einungis þeim málum sem e.t.v. snerta okkar sérhagsmuni. Tilgangur Evrópuráðsins er að auka samstöðu Evrópuþjóða um þær grundvallarhugsjónir sem eru sameiginleg arfleifð þeirra og greiða fyrir efnahagslegum og félagslegum framförum. Varnarmál þátttökuríkjanna eru hins vegar ekki á verksviði Evrópuráðsins. Ráðgjafarþingið er í raun valdastofnun Evrópuráðsins og tekur frumkvæði í aðgerðum sem oft eru stefnumarkandi, en verkefni ráðherranefndarinnar er að koma ákvörðunum þingsins í framkvæmd meðal þjóða sinna. Vinnan í Evrópuráðinu hefur m.a. borið þann árangur að gerðir hafa verið Evrópusáttmálar sem hafa haft mikil áhrif um margvísleg efni í löggjöf landanna. Flest þau efni varða með einhverjum hætti hversdagslíf einstaklinganna í löndum ráðsins en eru sjaldnar stórpólitísk deilumál. Sáttmálarnir eru grundvöllur samræmingar og samstarfs og auðvelda því samskipti manna þjóða í milli. Þeir eru til aðhalds og stuðnings á sviði mannréttinda, menningar og velferðar. Frá því er Evrópuráðið var stofnað 1949 og til þessa dags hafa verið gerðir 127 sáttmálar. Mikilvægastur er mannréttindasáttmálinn sem undirritaður var 1950. Ákvæði mannréttindasáttmálans hafa verið lögfest í heild í mörgum aðildarríkjum en með fullgildingu hans undirgengust ríkin þá skyldu að löggjöf landanna væri í samræmi við sáttmálann. Að mínum dómi er það athugunarefni fyrir okkur að láta sáttmálann og viðbótarbókanir hans öðlast lagagildi í heild sinni og með formlegum hætti svo að hann verði prentaður í íslenskri þýðingu meðal annarra laga landsins, aðgengilegur almenningi sem hann vissulega snertir svo mjög. Samkvæmt sáttmálanum starfar mannréttindanefnd sem tekur við kærumálum einstaklinga og velur úr þau sem ganga til dómstólsins. Dómur getur leitt til þess að ríki sé skyldugt til að breyta lögum eða lagaframkvæmd til betra samræmis við sáttmálann. Málsmeðferð í þessum tveimur stofnunum er tímafrek og þung í vöfum. Í laganefnd ráðgjafarþingsins fer nú fram umræða um athugun á því hvort sameina ætti þessar tvær stofnanir. Við íslensku þingmennirnir höfum ekki tekið afstöðu til þess máls en að því kemur væntanlega á næstu mánuðum þegar frekari athuganir hafa farið fram. Aðrir sáttmálar Evrópuráðsins eru m.a. um félagslegt öryggi, menningu, náttúruvernd, vernd gamalla mannvirkja, brottvísun úr landi, lækningar, jafngildi prófa og skírteina, sjónvarpsvernd, ættleiðingar o.fl. Einnig má nefna sáttmála um varnir gegn hryðjuverkum, um réttindi farandverkafólks og um framsal fanga. Meðal nýrri sáttmála má nefna sáttmála um vernd einstaklinga gegn sjálfvirkri dreifingu persónuupplýsinga, um bætur til fórnarlamba ofbeldisglæpa, um ofbeldi áhorfenda á íþróttakappleikjum, sérstaklega fótbolta, og loks sáttmála gegn pyndingum. Ég leyfi mér að óska eftir því við hæstv. utanrrh. að hann gefi Alþingi, ekki nauðsynlega nú við þessa umræðu, en fljótlega, yfirlit um þá sáttmála sem við Íslendingar erum ekki aðilar að og í þeim tilvikum sem svo er, þá hvers vegna það sé svo. Auk sáttmálanna og annarra samþykkta beitir Evrópuráðið sér fyrir sérstökum verkefnum til styrktar ákveðnum einstökum málefnum. Þannig helgar það tilteknu efni hvert ár. Við getum minnst á kvikmyndaár, tónlistarár, ár gamalla húsa o.s.frv. Síðasta ár var dreifbýlisár og þetta ár er helgað átaki til samstarfs norðurs og suðurs. Á síðasta þingi Evrópuráðsins í janúarlok ýtti Jóhann Karl Spánarkonungur úr vör svonefndu norður-suður átaki sem hæstv. utanrrh. vék að í skýrslu sinni. Þetta felur í sér viss markmið í þróunaraðstoð undir kjörorðinu: við lifum öll í aðeins einum heimi. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra um að við getum náð betri árangri í þróunaraðstoð með miðlun þekkingar en með beinum peningasendingum. Hér getur verið um að ræða þátttöku í einstökum sérhæfðum framkvæmdum, verkkennslu eða þá skólakennslu í grunngreinum svo og ýmiss konar heilbrigðisaðstoð. Á öllum þessum sviðum hafa Íslendingar fundið að þeir geta lagt lóð á vogarskálarnar og orðið miklu fleirum að liði en með takmörkuðum fjárlagasamþykktum. Ákvarðanir um aðferðir í þessu skyni þurfa að taka mið af samstarfi og verkaskiptingu þjóða og stofnana sem aðstoðina veita. Nýliðið janúarþing í Strasbourg varð styttra en efni stóðu til samkvæmt áður undirbúinni dagskrá þess. Ástæðan var samþykkt þingsins á ályktun sem fól í sér mótmæli gegn þeirri ráðstöfun ríkisstjórnar Frakklands að krefjast vegabréfsáritunar frá ýmsum ríkjum Evrópuráðsins. Talsmaður pólitísku nefndarinnar sem flutti tillöguna kvaðst skilja og meta viðleitni Frakka til að verjast hryðjuverkamönnum en honum þótti lítið samræmi í reglum þeirra um vegabréfsáritun og móðgun við þær þjóðir sem í hlut eiga. Ríkisborgarar Evrópubandalagsríkjanna geta hins vegar ferðast óhindrað til Frakklands og raunar borgarar Lichtenstein og Sviss en komi aftur á móti fólk frá Austurríki, Svíþjóð, Noregi eða Íslandi þykir Frökkum ástæða til þess að hafa allan varann á og gera sérstakar ráðstafanir vegna þeirra skelfinga sem þeim kynnu að vera búnar af völdum hins varasama fólks frá þessum löndum! Slíku vilja þjóðir Evrópuráðsins ekki una og þinginu lauk í skyndingu í mótmælaskyni við þessar ráðstafanir og við það að þessu skuli ekki enn hafa verið breytt. Ákveðið var að halda fundi nefndanna utan Frakklands þar til þessu hefði verið létt af. Jafnframt var ákveðið að halda ekki í Strasbourg þing sem neinar efnisákvarðanir tækju fyrr en þarna hefði verið breytt um. Reglur ráðsins skylda þó ráðið til að halda þing og ganga frá vissum þingskapaákvörðunum í Strasbourg, þingmenn eru bundnir við það. Síðan verður samkvæmt ályktuninni ekki Evrópuráðsþing í Strasbourg nema Frakkar breyti þessum hætti gagnvart þjóðunum utan Evrópubandalagsins. Þessi ályktun getur valdið umtalsverðum tekjumissi fyrir Strasbourg nema breyting verði á. Á þinginu í janúar voru samþykktar mjög fáar aðrar ályktanir, en ég vil sérstaklega nefna þó að samþykkt var ályktun um varnir gegn kjarnorkuslysum. Sú ályktun kvað mjög fast að orði en í henni fólst að þeir sem byrjaðir væru eða ætluðu að stofna til nýrra kjarnorkuvera í friðsamlegum tilgangi skyldu hætta þeim framkvæmdum og hafast ekki að fyrr en fyrir lægju annaðhvort alþjóðlegir staðlar eða þá Evrópustaðlar um öryggisbúnað við kjarnorkuverin til þess að þau mættu verða byggð. Af tveimur ástæðum kann þetta að vera vafasamt. Fyrst og fremst af einni ástæðu en hún er sú að þegar allar þjóðirnar hafa samþykkt sín á milli slíka staðla geta menn gengið út frá því að kröfurnar verða í því algjöra lágmarki sem þeir sem minnstar varúðarráðstafanir hafa núna vilja. Þess vegna tel ég talið að skynsamlegra hefði verið að menn héldu sér við þau skilyrði sem Alþjóðakjarnorkumálastofnunin telur að æskilegust séu og létu við það sitja. Hins vegar gerði tillagan ráð fyrir að menn stöðvi framkvæmdir í öllum tilvikum þangað til slíkir staðlar væru tilbúnir sem menn geta gert ráð fyrir að verði ekki fyrr en eftir mörg ár. Þá er það ekki heldur sanngjarnt því að það kunna líka að vera framkvæmdir á döfinni sem fullnægja ýtrustu varúðarskilyrðum sem menn yfirleitt hafa þekkingu til að setja. Í hlut kunna að eiga svæði sem eru alfarið háð þessari orkulind til raforkuframleiðslu. Að mínu mati var það því ekki alveg einsýnt að þetta atriði í ályktuninni næði tilganginum eins vel og vera þyrfti, en að öðru leyti eru mjög margir góðir hlutir í þessari ályktun sem ráðherranefndin hefur nú fengið til meðferðar. Í nefnd sem ég á sæti í eru til meðferðar mál sem varða réttarstöðu ungra barna, skýrslugerðir um aðstöðu og umönnun smábarna í aðildarríkjum Evrópuráðsins og einnig er þar til meðferðar mjög vandasamt mál um réttarstöðu þegar fóstur eru notuð í læknisfræðilegum tilgangi ef svo má segja. Það er í raun og veru eitt af þeim alvarlegu siðfræðilegu málum sem til umfjöllunar hafa verið víða og koma upp núna einmitt vegna mikilla framfara í læknisfræði. Þetta eru hlutir sem Evrópuríkin þurfa að taka á og þurfa að hafa samræmdar reglur um. Enn fremur eru til meðferðar reglur um samræmingu aðgerða gegn alnæmi og fleiri mikilvæg atriði á sviði heilbrigðismála en ég mun ekki fara út í það, hæstv. forseti, að telja upp einstök mál á þessu stigi. Eins og ég vék áður að bíðum við þess að við fáum frekari gögn í hendur og munum þá vinna úr þeim þannig að unnt verði að leggja fyrir Alþingi nánari grg. um þau mál sem unnið hefur verið að á ráðgjafarþingi Evrópuráðsins á sl. ári og vænti ég þess þá að fá góðar upplýsingar frá hæstv. forseta einnig. Ég undirstrika það í lok þessarar grg. að við skulum taka slíkt milliríkjasamstarf alvarlega og gera okkur grein fyrir því að þarna er einmitt vettvangur sem við getum notað töluvert til þess að undirbúa hina breyttu stöðu sem kann að verða þegar Evrópubandalagið hefur komið á sínum innri markaði og Evrópuríkjum hefur fjölgað í þeim hópi. Aðalatriðið er þetta að við stöndum vel að þeim málum sem Evrópuráðið hefur gert að grundvallaratriðum sem er vernd þeirra mannréttinda sem við göngum út frá og þeirrar sameiginlegu menningararfleifðar og viðhorfs til laga og siðgæðis sem Evrópuríkin hafa og evrópsk menning byggist á. Evrópuhugsjónin má segja að hafi fyrst fundið framrás í stofnun Evrópuráðsins þegar það var stofnað á rústum síðari heimsstyrjaldarinnar og við það bundu menn vonir að þar væri enn ein stofnun þar sem fyrrum fjendur sameinuðust og færu með friði og vináttu til þess sameiginlega að efla menningu og velferð ríkja sinna.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér í upphafi máls míns að þakka hæstv. utanrrh. sérstaklega fyrir að leggja þessa skýrslu svona snemma fyrir þingið þannig að hér sé unnt að taka til umræðu utanríkismál í framhaldi af skýrslu hæstv. ráðherra í góðu tómi og gefa sér sæmilegan tíma til að fara yfir þau mál. Það hefur allt of oft viljað brenna við að þau mál hafa lent á hálfgerðum hrakhólum og verið rædd í tímaskorti undir þinglausnir að vori. Það er að sjálfsögðu miklu betri háttur og eftirbreytniverður að reyna að koma þessari skýrslu saman sæmilega snemma vetrar og gefa sér nægan tíma til að fjalla um hana. Ég ætla aðallega að ræða þetta efni út frá skýrslunni eins og eðlilegt er og raða máli mínu nokkurn veginn í sömu röð og þar er gert, en ætla þó að byrja á kaflanum sem ég byrja oftast á að fletta upp á í þessum skýrslum og fjallar um herinn og umsvif hans hér í landinu. Ég sagði víst í fyrirspurnatíma í gærmorgun, hæstv. forseti, að mér þætti sem þíðublærinn, "glasnostið" eða "perestrojkan" eða hvað það nú er í skýrslunni færi minnkandi eftir því sem nær drægi hinu heilaga, sem er herinn og dvöl hans hér í landinu og umsvif, og þar bæri meira á kunnuglegu orðalagi frá fyrri tíð en víða annars staðar í skýrslunni. Því miður er þetta svo. Það er eins og hæstv. núv. utanrrh., sem hefur víða góða tilburði til að tala um málin og horfa á þau, að því er virðist, eða skoða frá frjálslyndissjónarmiði og í samræmi við þá þíðustrauma sem núna fara víða um lönd og álfur, verði dálítið feiminn þegar kemur nær herstöðinni. Það er líklega skiljanlegt út af fyrir sig því að hæstv. ráðherra er ekki einn í ríkisstjórn og í öðru lagi var hæstv. ráðherra einnig forsrh. í fjögur ár og þá gerðust ýmsir atburðir í þessari herstöð sem enn er ekki búið að gleyma. Þar er brugðið á þetta kunnuglega orðalag að tala um varnarhlutverkið og varnarstöðina og hér sé eftirlit og í raun og veru er orðalagið svipað því og menn væru að fjalla um einhverja fámenna björgunarsveit skáta einhvers staðar norður í landi sem væri að dunda við að æfa sig og tala í labb-rabb tæki og eitthvað svoleiðis og þetta sé allt ósköp saklaust. En hvernig er þetta nú, hæstv. utanrrh., til að mynda með radarstöðvarnar og stjórnstöðina sem ráðherrann talar um að séu eftirlitstæki sem geti engan skaðað og allir hljóti að eiga að fagna og séu ekki á nokkurn hátt tengd hernaði eða stríði, ekki frekar en labb-rabb tæki björgunarsveitanna eða hvað. Við skulum aðeins fara yfir það hvernig þessar radarstöðvar og annar radarkerfisvígbúnaður Bandaríkjanna á norðurslóðum tengist yfirstjórn þeirra herafla og þó að Íslendingar vinni við að halda þessum stöðvum gangandi og þó að Póstur og sími flytji merkin vestan af Stigahlíð eða norðan af Gunnólfsvíkurfjalli til Keflavíkur stoppa merkin ekki þar. Hæstv. ráðherra veit væntanlega að þó að það sé unnið úr þeim að einhverju leyti í stjórnstöðinni halda merkin áfram því að öllum radarmerkjum af keðjunni er safnað saman og þau send áleiðis gegnum langdrægt fjarskiptakerfi Bandaríkjahers til höfuðstöðva kjarnorkuheraflans hjá því herveldi. Þetta er þannig, og ég ætla að lesa þetta aðeins fyrir ráðherrann því að hann hefur gott af því að heyra þetta ef hann hefur ekki kynnt þetta þegar, að ratsjárstöðvarnar, sem hér hafa verið starfræktar og þær sem verið er að byggja og endurnýjun í hinum tveimur, í Rockville og Stokksnesi, eru austasti hluti svokallaðrar DEW-línu. Þetta stendur fyrir Distant Early Warning System. Þetta kerfi radarstöðva var sett upp á 6. áratugnum og það nær allt frá Point Bay nyrst og vestast í Alaska yfir þvert og endilangt Kanada og Grænland og um Ísland. Upplýsingar þær sem þetta kerfi aflar, allt þetta kerfi, þar með talið radarstöðvarnar á Íslandi, eru sendar til höfuðstöðva NORD, sem er skammstöfun fyrir North American Air Defense System í Cheyenne-fjalli í Colorado Springs og þar er unnið úr þessum boðum. Þetta er ákveðinn nafli í allri yfirstjórn bandarísks herafla, þ.e. þessi miðstöð sem er víst að hluta til neðanjarðar í fjallinu Cheyenne í Colorado Springs. Síðan eru þessi boð send áfram enn lengra og til höfuðstöðva yfirstjórnar strategísks herafla bandaríska flughersins, hvorki meira né minna, sem er skammstafað SAC, Strategic Air Command, í Nebraska. Þetta er önnur æðsta stjórnstöð alls Bandaríkjahers. Það yrði úr þessari stöð SAC, yfirstjórnar strategísks herafla bandaríska flughersins, sem hugsanlegri kjarnorkustyrjöld Bandaríkjamanna við Sovétríkin yrði stjórnað. Þar yrðu ákveðin skotmörk bandarískra kjarnorkuvopna, m.a. á grundvelli þeirra upplýsinga sem DEW-línan aflar, hæstv. utanrrh. Ég get lesið áfram og frætt hæstv. ráðherra meira um hvernig boðin frá þessum kerfum ganga beina boðleið inn í höfuðstöðvar bandarísks herafla, þar á meðal yfirherstjórnar bandaríska flughersins í Nebraska sem ákveður skotmörk í kjarnorkustyrjöldum og metur á hverjum tíma hvernig á að beita bandaríska kjarnorkuheraflanum. Síðan má enn rekja tengingu radarstöðvanna hér við evrópska radarstöðvakerfið og breska kerfið og það kerfi sem skammstafað er NADS og teygir sig alla leið frá Norður-Noregi suður til Tyrklands. Öll þessi mikla radarstöðvakeðja, sem meira og minna umlykur Sovétríkin vel að merkja, er tengd með einum eða öðrum hætti og boðin úr þessum radarstöðvum verða ekki undan dregin allri starfsemi þessa samtengda nets og yfirherstjórnarinnar sjálfrar. Það er óskaplegur barnaskapur að fjalla um þessar radarstöðvar sem eitthvert séríslenskt fyrirbrigði sem hafi verið sett upp bara til að fylgjast með einhverjum pínulitlum bletti hnattarins á Íslandi og komi engu öðru við. Það er óskaplegur misskilningur. Þetta er hluti af miklu stærra kerfi, tengt því og er hlekkur í keðju sem er eitt af því mikilvægasta í allri stjórnun herafla og mati á aðstæðum á hverjum tíma á átakatímum. Ef hins vegar hæstv. utanrrh. vill koma hlutunum þannig fyrir að hann geti talað um radarstöðvarnar eins og hann gerði í gær, þá er til leið til þess. Þess vegna ætla ég að spyrja hæstv. utanrrh.: Er hann að segja að hann sé tilbúinn til þess að klippa á allt samband radarmerkjanna héðan úr íslenska kerfinu við umheiminn, þ.e. sjá til þess að þeim upplýsingum sem hér er aflað að nafninu til í þágu varna Íslands sé ekki dreift víðar þannig að við getum með fullum rétti sagt við hvern og einn: Við erum eingöngu að afla þessara upplýsinga fyrir Ísland og næsta nágrenni og við sjáum til þess og getum tryggt að þær upplýsingar fari ekki víðar, verði ekki notaðar af öðrum en okkur sjálfum og ekki í þágu annarra en okkar sjálfra. Það mundi breyta heilmiklu um eðli þessara stöðva og líka því hvernig ég lít á þær. Spurningin er síðan, sem er auðvitað svo margrædd að það er kannski ekki ástæða til að hafa um það allt of mörg orð hér, hvort þetta sé varnarstöð, eftirlitsstöð eða árásarstöð. Ég veit ekki hvort ég legg út í þá umræðu núna. Það eru hins vegar til einfaldar leiðir til að sjá til þess að stöðvarnar séu ekki nema eftirlitsstöðvar og varnarstöðvar. Þær eru ekki nýttar. Ég ætla að minna hæstv. utanrrh. á það sem Spánverjar eru að gera þessa dagana. Hvað eru þeir að gera? Þeir eru að reka af höndum sér ákveðin bandarísk árásartæki í sínu landi, F-15 orustuþotur, sem er sama tegund flugvéla og komu hingað í forsætisráðherratíð hæstv. núv. utanrrh. Hvers vegna gera Spánverjar þetta? Vegna þess að þeir vilja ekki ögrandi árásartæki í sínu landi. Þeir hafa lýst því yfir. Þeir vilja takmarka umsvif bandaríska hersins, losna við hann eins og fleiri, helst, a.m.k. meiri hluti spænsku þjóðarinnar, og eitt það fyrsta sem þeir benda á eru F-15 orustuþoturnar. Hvers vegna? Vegna þess að þetta eru öflugustu flugvélar bandaríska flughersins. Þær eru búnar öflugustu ratsjánum, þær eru langdrægastar allra sprengjuflugvéla með orustuþotueiginleika sem geta borið kjarnorkuvopn. Veit hæstv. utanrrh. að F-15 orustuþoturnar geta farið í 5400 km langa árásarferð án þess að taka eldsneyti? Þær geta varpað sprengjum á Mílanó, þær geta varpað sprengjum á Leningrad og komið heim aftur án þess að taka eldsneyti. Þær geta borið a.m.k. tvær tegundir skammdrægra stýriflauga með kjarnorkuoddum. Ætla menn að segja að þessar vélar séu ekki árásartæki? Eru þær varnartæki eins og eitthvert batterí sem er steypt niður fast á landi? Auðvitað ekki. Það var grundvallarbreyting á árásargetu búnaðarins hér á Íslandi við komu F-I5 vélanna. Ef hæstv. utanrrh. vill vera sjálfum sér samkvæmur á hann að leggja til að þessar vélar fari héðan og í staðinn komi einhverjar skammdrægari vélar sem geta þjónað nákvæmlega sama varnarhlutverki en hafa ekki möguleika á því að fara í árásarferðir á fjarlægar heimsálfur. Veit hæstv. utanrrh. að það munar mjög litlu, nokkur hundruð km að íslensku F-15 orustuþoturnar hefðu getað gert sprengjuárásina á Trípólí í Lýbíu? Það munaði litlu. Ef KC-135 eldsneytistankvélin hefði fylgt þeim svolítið áleiðis suður í Atlantshafið og bætt þar á þær eldsneyti hefðu þær getað gert þessa árás einar og óstuddar. Þannig tæki eru hérna á Íslandi. Við skulum horfast í augu við það. Og ég hlusta ekki á röfl menntaðra manna, ég tala nú ekki um verkfræðinga, eins og hæstv. utanrrh. er, þegar menn hafa svona staðreyndir á borðinu. Það þýðir ekkert að neita því að þessi árásarflugsveit hér, sem getur geymt vélarnar sínar í sprengjuheldum flugskýlum og hefur tankvél á staðnum til að fylgja þeim áleiðis, er árásarflugsveit. Allir hljóta að líta þannig á, bæði við og ég tala nú ekki um einhverjir hugsanlegir óvinir okkar. Ég bið hæstv. utanrrh., vel menntaðan og ágætlega gefinn manninn, að hlífa mér við blaðri um varnarhlutverk þessara véla. Hæstv. ráðherra getur auðvitað gert fleira ef hann vill reisa þá stefnu sína að hér sé ekki árásarstöð. Hann getur látið AWACS-þoturnar fara því þær eru stjórnstöð í kjarnorkuátökum. Það er viðurkennt. Ég get lánað hæstv. utanrrh. handbækur um stríðstól þar sem þessar vélar eru skilgreindar þannig. Hæstv. utanrrh. getur t.d. með einu einföldu skilyrði breytt miklu um eðli útbúnaðarins sem hér er. Ef hæstv. ráðherra má vera að því að hlusta á það ætla ég að útskýra það fyrir honum. Hæstv. ráðherra getur farið til yfirstjórnar bandarísku herstöðvarinnar hér og sagt: Ég fer fram á það í nafni íslensku þjóðarinnar að þær Orion PC-3 vélar sem eru hér á Íslandi séu af þeirri gerð sem ekki getur borið kjarnorkuvopn. Það er nefnilega þannig, hæstv. ráðherra, að Orion-vélar eru af tveimur mismunandi gerðum. Önnur gerðin og sú eldri er þannig útbúin að hún er ekki ætluð til að varpa kjarnorkuvopnum. Hin gerðin, sú nýrri, þar á meðal hollenska vélin sem hér kom í forsætisráðherratíð hæstv. núv. utanrrh., getur borið kjarnorkuvopn, þ.e. hún er þannig úr garði gerð, öryggiskerfið í vélinni er þannig hannað og áhöfn og stjórn vélarinnar er þannig að hún fellur undir þann hluta heraflans sem má og getur meðhöndlað kjarnorkuvopn. Er hæstv. utanrrh. reiðubúinn að kanna þetta mál samkvæmt minni ósk? Ætlar hæstv. utanrrh. að beita sér fyrir því að það verði athugað hvort unnt er að fá því framgengt og tryggja það að hér verði ekki aðrar kafbátaeftirlitsleitarvélar en þær sem ekki hafa mannafla og búnað og eru ekki ætlaðar til að bera kjarnorkuvopn? Við vitum að það hafa verið áætlanir uppi um annað og það biðu 48 kjarnorkudjúpsprengjur tilbúnar í Skotlandi viðbúnar því að fara til Íslands ef kallið kæmi. Þannig getur hæstv. utanrrh., ef hann vill gera alvöru úr tali sínu um varnar- og eftirlitsstöð, gripið til ýmissa þeirra ráðstafana sem sýna að honum er alvara. Þær eru miklu betri, hæstv. ráðherra, og það er meiri reisn yfir því en falleg orð þó að ég sé út af fyrir sig ekki að lasta þau. Ég vil taka fyrir annað, herra forseti, sem ég hef reyndar rætt áður, og það er svonefnd ratsjárstofnun og fjallað er um í þessari skýrslu. Það verð ég að segja að mikið vorkenndi ég líka hæstv. utanrrh. þegar hann vék að því fyrirbrigði, þessari ratsjárstofnun. Það er verið að snúa því upp í eitthvert sjálfstæðis- og stoltsefni að það sé verið að búa til þessa íslensku ratsjárstofnun til að sjá um reksturinn á þessum hernaðarmannvirkjum. Hvers vegna í ósköpunum? Hvar eru sjálfstæðismennirnir þegar þessa ratsjárstofnun ber á góma? Voru það ekki þeir sem höfðu einu sinni þá stefnu að það ætti ekki að blanda saman vörnunum, eins og þeir kalla það, og viðskiptahagsmunum, peningum, það mætti ekki, það væri hættulegt? Þar með væru menn í raun og veru að grauta saman tvennu ólíku og menn mundu glata sjálfstæði sínu hvort á sínu sviðinu. En hvað er ratsjárstofnun, þetta aumlega fyrirbrigði? Það er nafn á deild sem tekur við peningum frá bandaríska hernum til að borga fyrir rekstur hernaðarmannvirkja. Menn muna hvernig ratsjárstofnunin er meðhöndluð í íslensku fjárlögunum, er það ekki? Það eru víst 385 millj. kr. tekjur frá bandaríska hernum og útgjöld upp á 385 millj. kr. á móti. Framlag Íslendinga til rekstrar þessarar miklu stofnunar er núll krónur. Það er svo mikið sem hún kemur okkur við, hv. formaður utanrmn. Þetta er ekki stoltsefni, þetta er ekki til að gleðjast yfir, að vera að þvæla þannig saman bandarískum hernaðarhagsmunum og rekstri hernaðarkerfisins og íslenskum stofnunum. Þetta er auðvitað dulbúin "aronska" af verstu tegund og mun smátt og smátt leiða til þess, ef svo heldur sem horfir, að þó að þeir tímar komi að allir vilji herinn burt, ekki bara við sem höfum barist fyrir því, verður það hið versta mál að komast út úr því, því önnur hver stofnun í landinu er meira og minna komin á mála hjá þessum her. Og það verða fleiri en ratsjárstofnun. Póstur og sími fer á næstu árum að hafa umtalsverðar sértekjur af því að þjónusta bandaríska herinn í landinu, flytja radarmerkin milli landshluta o.s.frv. Halda menn að þegar þetta bætist við það hermang sem fyrir er og heldur Sambandinu gangandi og helstu forkólfum Sjálfstfl. að það auðveldi að koma hernum burt? Nei, það geta allir væntanlega skilið. Ég bið hæstv. utanrrh. að íhuga þetta ofurlítið betur ef hann er þá ekki kominn á þá skoðun að þessi her muni verða hér um aldur og ævi og það sé allt í lagi þó hér gerist ýmislegt í tengslum við dvöl hans sem ankeri hann þannig niður að hann verði enn fastari við íslenska berggrunninn en flugstöðin, og er hún þó vel njörvuð niður að sögn. Ég ætla að hlaupa svo yfir það sem eftir er af þessum kafla um varnarliðið, nema ég ætla að nefna þennan "yfir sjóndeildarhringinn" radar sem reyndar hefur nokkuð borið á góma. Ég fagna þeim ummælum sem hæstv. utanrrh. mun hafa haft um hann í gær. Ég gat því miður ekki verið viðstaddur en hef fengið fregnir af því. En vegna þess að þau mál hafa greinilega verið komin lengra en flestir gerðu sér grein fyrir ætla ég að gefa hæstv. utanrrh. ákveðnar upplýsingar sem ég hef undir höndum um þetta fyrirbrigði þar sem það kemur fram á ekki fleiri en þremur stöðum að nafn Íslands og uppbygging íslenska radarkerfisins er nefnt í sömu andrá og OTH-radarstöð, svonefnd "relocateable" eða færanleg radarstöð bandaríska sjóhersins sem á að geta séð yfir sjóndeildarhringinn. Ég ætla líka að gefa honum innsýn í skýrslu þar sem fjallað er um OTH-radarstöðvauppbyggingu flughersins. Þar fékk ég yfirheyrslu bandarísks herforingja fyrir bandarískri þingnefnd. Ég hef oft áður skoðað slíka pappíra og er þeim býsna kunnugur eins og sumir hv. þm. e.t.v. vita, en ég hef aldrei fengið í hendur pappír með jafnmörgum eyðum. Ég hef aldrei skoðað plagg um jafnháhernaðarlegan og leyndardómsfullan hlut og þennan OTH-radar. Það eru í annarri hverri línu langar útstrokanir og eyður. Svo óskaplega leynt verður þetta að fara allt saman. Það eru þessir hlutir sem greinilega hafa verið uppi áætlanir um að setja niður á Íslandi. Við könnumst við þessar áætlanir bandaríska hersins. Hæstv. fyrrv. utanrrh. Geir Hallgrímsson sagði einu sinni: "Þeir eru alltaf að gera svona áætlanir" þegar hann var spurður út í áætlanir um að flytja hingað kjarnorkuvopn á ófriðartímum eða spennutímum. Þá sagði hæstv. ráðherrann fyrrv.: Þeir eru alltaf að gera einhverjar áætlanir. Þetta er náttúrlega ein af þessum áætlunum sem þeir eru alltaf að gera þarna fyrir vestan að reisa hérna risaradar. En ég ætla þá að spyrja hæstv. utanrrh.: Ætlar hann ekki að kanna hvort það hafi verið gerðar að Íslendingum forspurðum áætlanir um að setja hér upp risaradar? Og ætlar hann ekki að koma þeim skilaboðum á framfæri við bandarísk stjórnvöld að þau geti hætt að gera slíkar áætlanir því það standi ekki til af hálfu íslenskra stjórnvalda að leyfa slíkt mannvirki hér? Ég mundi fagna því mjög ef hæstv. utanrrh. gæti eftir nokkrar vikur upplýst þingið og þjóðina um að hann hefði komið alveg skýrum skilaboðum á framfæri við bandarísk stjórnvöld: Þið getið gleymt því strákar að vera að bollaleggja um þennan risaradar. Hann verður ekki byggður á Íslandi. Ég mun þegar ég lýk máli mínu, herra forseti, afhenda hæstv. utanrrh. þessi gögn, sem ég hef undir höndum, ef honum eða einhverjum starfsmönnum hans kynni að vera í því eitthvert nýnæmi að fá þau í hendur. Ég vil í þriðja lagi nefna möguleikana á kjarnorkufriðlýsingu Íslands og íslenskrar lögsögu. Auðvitað er maður þar fyrst og fremst með í huga hið pólitíska gildi og þetta sem framlag í þágu friðar í heiminum, en ég get ekki neitað því að á síðari árum hefur mér í raun þótt þessi möguleiki ekki síður spennandi sem aðferð til að reyna að firra okkur sjálfa þeirri ógn og vá sem stafar af nærveru kjarnorkuvopna og kjarnorkuknúinna farartækja við landið. Í frv. til laga, sem ég hef flutt ásamt með hv. þm. Kristínu Einarsdóttur, eru ákvæði um að banna umferð kjarnorkuknúinna farartækja eins og þar segir í 10. gr., með leyfi forseta: "Sérhverju því farartæki sem að einhverju eða öllu leyti er knúið kjarnorku er bannað að koma inn á hið friðlýsta svæði." Hið friðlýsta svæði er til skilgreiningar fyrir hv. þm. íslenska landhelgin og lofthelgin, íslenska efnahagslögsagan og landgrunnið eftir því sem ýtrasti þjóðaréttur og fullveldisréttur okkar gefur tilefni og heimildir til. Í 11. gr. er með svohljóðandi hætti fjallað um kjarnorkuúrgang og kjarnakleyf efni: "Öll umferð farartækja sem flytja kjarnakleyf efni eða kjarnorkuúrgang er bönnuð innan hins friðlýsta svæðis. [Sbr. þá ákvæði 12. gr.] Losun kjarnorkuúrgangs eða annarra geislavirkra efna, hvort sem þau teljast hágeislavirk eða lággeislavirk, þar með taldir geislavirkir vökvar, er með öllu óheimil innan hins friðlýsta svæðis." Þetta eru að vísu greinar í stærra frv. sem gerir ráð fyrir friðlýsingu landsins með mjög víðtækum hætti fyrir bæði kjarnorku- og eiturefnavopnum, en ég vil segja það hér að ef um það gæti skapast samstaða í hv. utanrmn. að draga út úr frv. þessar greinar eða sambærileg ákvæði og flytja um það till. eða frv. sérstaklega er ég að sjálfsögðu tilbúinn til þess og mundi fagna því þó afgreiðsla frv. að öðru leyti kynni að bíða betri tíma. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Er hann tilbúinn til að láta kanna það og beita sér e.t.v. fyrir því að það verði gerð á því könnun hvaða möguleika við Íslendingar höfum, burt séð frá kjarnorkufriðlýsingu að öðru leyti, að takmarka með lagasetningu umferð kjarnorkuknúinna farartækja og flutning kjarnakleyfra efna og losun kjarnaúrgangs á okkar áhrifasvæði? Er t.d. hæstv. utanrrh. tilbúinn að láta kanna þó ekki væri nema afdráttarlausa friðlýsingu 12 mílna landhelginnar og lofthelginnar í þessu sambandi? Menn kunna nú að koma upp unnvörpum og segja: Já, en hvernig á að hafa með þessu eftirlit? Þýðir nokkuð að setja svona lög nema unnt sé að tryggja framkvæmd þeirra o.s.frv.? En í mínum huga er það ekki réttlæting eða afsökun fyrir því að hafast ekki að í þessum málum þó menn kunni að telja okkur nokkuð vanmegnuga þess að tryggja framkvæmdina með ýtrasta hætti þegar í upphafi. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh., þó með þeim fyrirvara að það kann að hafa komið eitthvað fram í umræðunni í gærkvöld, þeim hluta hennar sem ég náði ekki að fylgjast með, hver afstaða Íslands verður og hvort hún muni koma fram með skýrum hætti á t.a.m. leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Brussel eftir fáeina daga, þ.e. afstaða Íslands gagnvart þeim hugmyndum sem uppi eru innan Atlantshafsbandalagsins um viðbrögð við fækkun meðaldrægra eldflauga í Evrópu. Það hafa komið um það upplýsingar að innan NATO, bæði hjá einstökum aðildarríkjum og í klúbbnum sem slíkum, séu menn með alls konar vangaveltur um að friðurinn þoli ekki að þessum vopnum fækki svona mikið og það verði að koma upp einhverjum vopnum á móti einhvers staðar annars staðar. Í því sambandi hafa verið nefnd bæði skammdræg vopn og vígvallarvopn, stýriflaugar í kafbátum og skipum og sprengjuflugvélar, aukinn fjöldi þessara tegunda vopna. Mér finnst mjög mikilvægt að hæstv. utanrrh. hafi uppi alveg skýra afstöðu Íslands í þessum efnum, að við viljum að sjálfsögðu að um raunverulega fækkun verði að ræða og að vopnunum verði ekki hlaðið niður einhvers staðar annars staðar í staðinn. Ég held að það sé gott að hæstv. utanrrh. fjalli rækilega um þetta við þessa umræðu og hafi helst stuðning Alþingis að baki sér þegar hann ásamt með hæstv. forsrh. heldur til Brussel á næstunni. Ég veit að það stendur varla á talsmönnum flokkanna á Alþingi að lýsa stuðningi sínum við hæstv. utanrrh. verði afstaða hans á þá lund, sem ég tel að mest samstaða hljóti að vera um hér, að það komi auðvitað ekki til greina að setja upp kjarnorkuvopn í staðinn fyrir þau sem nú á að taka niður einhvers staðar annars staðar. Ég vil víkja örlítið að Suður-Afríku þó það mál hafi verið rætt hér áður, bæði í fyrirspurnatíma og víðar, og sé til umfjöllunar í hv. utanrmn. Ég vil fyrst og fremst minna á að ástandið þar virðist nú því miður fara versnandi og þær horfur sem voru á því að friðsamleg andstaða kynni að fá einhverju áorkað, kynni að knýja einhverja breytingu fram, virðast nú vera að hverfa, verða að engu vegna harkalegra viðbragða stjórnvalda sem nýverið bönnuðu starfsemi flestallra almannasamtaka og félagasamtaka blökkumanna sem að mati fróðra manna og þar á meðal framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna munu því miður líklega hafa þau áhrif að menn gefist upp og hverfi unnvörpum frá því að reyna að beita friðsamlegri andstöðu við kynþáttaaðskilnaðarstefnuna til að knýja fram á henni breytingar. Ég tel að þessir síðustu atburðir séu mjög alvarlegir og allt bendi til þess að því miður fari ástandið í Suður-Afríku versnandi en ekki batnandi og því sé enn meiri þörf fyrir samstöðu meðal þjóða heimsins um að berjast gegn þessari stefnu og knýja fram á henni breytingar. Sú aðferð sem hefur orðið fyrir valinu á alþjóðavettvangi, meðal Norðurlandaþjóða, hjá Sameinuðu þjóðunum og yfirleitt annars staðar þar sem þessi mál eru til umfjöllunar er að beita viðskiptaþvingunum. Menn kunna að hafa efasemdir og mismunandi skoðanir á ágæti þeirrar aðferðar og ég get alveg hlustað á slík rök, en það breytir ekki hinu, að menn hafa ekki fundið aðrar vænlegri leiðir. Það er ekki vegna þess að menn hafi ekki hugsað um þessi mál eða leitað eða skrifað þykkar skýrslur. Ég vil því enn hvetja hæstv. utanrrh. með tilvísun til nýjustu atburða til að láta virkilega á það reyna innan ríkisstjórnar og hér á Alþingi hvort ekki sé hægt að skapa samstöðu um viðskiptabann á Suður-Afríku. Ekki vegna þess að viðskipti Íslendinga við þá þjóð eða það land skipti sköpum fyrir okkur eða þá, heldur er hér á ferðinni spurning um siðferðislega afstöðu og þátttöku okkar í aðgerðum ásamt með öðrum þjóðum. Af því að hæstv. fjmrh. hefur verið hér á flökti, hæstv. forseti, ætla ég að snúa máli mínu næst að honum lítillega og Efnahagsbandalagi Evrópu eða Evrópubandalaginu. Það gladdi mig að sjálfsögðu að sjá hæstv. fjmrh. hér. Ég hef m.a.s. grun um að hann gæti hugsað sér að taka til máls í umræðunni hér á eftir vegna þess að orði hefur verið vikið að hæstv. fjmrh. í þessari umræðu af tilefni sem allir þekkja. Ég ætla að vísu ekki að bæta miklu við í dómum um þau ummæli sem hæstv. fjmrh. viðhafði úti í Stokkhólmi á dögunum um framtíðina og sambúð okkar Íslendinga við Evrópubandalagið. Svo fáránleg sem þau voru þá dæma þau sig auðvitað best sjálf. Mér skilst auk þess að hv. þm. Kjartan Jóhannsson, meðlimur í utanrmn. og fyrrv. formaður Alþfl. og 4. þm. Reykn., hvorki meira né minna, hafi afgreitt þetta nokkuð snyrtilega í gær og einnig á forsíðu Alþýðublaðsins í morgun. Það er auðvitað miklu betra að sá hv. þm. afgreiði þennan flokksbróður sinn en að aðrir óviðkomandi heimilinu séu að skipta sér af þeim dellum eða blanda sér í þau efni. Ég get þó ekki annað en sagt að mér finnst í raun alveg furðulegur sá angurgapaháttur sem einkennir framkomu ráðherra í ríkisstjórn landsins með þessum hætti. Það er svo með ólíkindum að mínu mati að hæstv. ráðherrar skuli kunna við það á erlendri grund, ég tala nú ekki um ósköpin, að fjalla um viðkvæm málefni okkar og hagsmunamál með slíku ábyrgðarleysi að maður veit ekki almennilega hvaða lýsingarorð á að viðhafa í því sambandi. Ég minni á að það hefur ekki verið minnst gæfa íslensku þjóðarinnar að menn hafa reynt að standa sæmilega saman um réttindamál sín út á við í þessum efnum. Það hefur oft tekist, t.a.m. í landhelgismálunum og mörg önnur dæmi má nefna. En halda menn að svona angurgapaháttur sé til þess fallinn að hjálpa upp á í þeim sökum? Ég held ekki. Þegar svo kemur í ljós að þessi ummæli eru einhverjar persónulegar fullyrðingar út í bláinn sem hafa engan stuðning ríkisstjórnarinnar, hafa ekki verið rædd þar og að því er manni skilst ekki einu sinni rædd í flokki hæstv. fjmrh., þá spyr maður auðvitað að því hvernig þetta var. Gekk hæstv. ráðherra á múrvegg einhvers staðar í Svíaríki og hljóp svo í ræðustólinn eða hvað skeði eiginlega? Það liggur við að maður álykti sem svo að það hljóti eitthvað að hafa komið fyrir manninn áður en hann fór þarna í ræðustólinn. Hv. síðasti ræðumaður var með þá tilgátu, sem var út af fyrir sig skemmtileg, að tungumálaerfiðleikar hefðu valdið því að hæstv. ráðherra hefði misskilist, honum hefði orðið fótaskortur á sænskunni. Ég veit ekkert um hvernig hæstv. fjmrh. er að sér í sænsku.  En eitt að lokum um þetta mál sem mér finnst rétt að leggja hér áherslu á af því að menn eru sýknt og hellagt að blaðra hér, liggur mér við að segja, um samskipti okkar við Evrópubandalagið: Það fer í taugarnar á mér að hálf þjóðin virðist vera komin með þetta á heilann. Hvernig halda menn að samningsstaða okkar verði þá og þegar, ef við þurfum að fara að ræða í einhverri alvöru við Evrópubandalagið, ef menn eru alltaf að lýsa því yfir að við eigum ekki neinn annan kost en að ganga inn í það og það sé bara tímaspursmál hvenær við verðum að lúta höfði og skríða inn í Evrópubandalagið? Halda menn að það sé þannig sem við komum til með að semja sterkir við þá skilmála ef til kemur? Auðvitað er um vítavert tal að ræða hjá hæstv. fjmrh. og öðrum slíkum vegna þess að þetta grefur undan þeirri stöðu sem við höfum og er ágæt, en það er auðvitað hægt að mylja hana niður ef menn halda áfram sýknt og heilagt bæði innan lands og erlendis að röfla um að við séum í einhverri úlfakreppu og munum ekki innan tíðar eiga neinn annan kost en koma skríðandi á hnjánum og biðja um inngöngu og opna þá landhelgina eða guð má vita hvað. Svona hegða menn sér ekki ef þeir hafa hundsvit á því hvernig á að standa að samningum og verja sína hagsmuni. Þetta þættu ekki beysin vinnubrögð í kjarasamningum og má þó ýmislegt um það segja sem þar gengur á. Það er verst þetta rugl, bæði í hæstv. fjmrh. og öðrum slíkum, vegna þess að það veikir okkar stöðu í þessum efnum og menn eiga fram í rauðan dauðann, ef svo fer, að halda því fram að þetta sé í góðu lagi, við höfum sterka stöðu og það sé ekkert sem knýi okkur til að ganga inn í þetta Evrópubandalag. Við eigum að slá fram öðrum möguleikum á móti, segja sem svo: Við getum nú kannað hvort við með Grænlendingum og Færeyingum og jafnvel fleirum getum ekki myndað ákveðna blokk hérna sem getur staðið sjálfstæð og samið bæði í austur og vestur. Þetta gæti orðið mjög hagstætt fyrir okkur og alla aðila í staðinn fyrir þetta eymdarinnar tal. En nóg um það. Það verða e.t.v. einhverjir fleiri til þess að hjálpa til að jarðsyngja þessa vitleysu hæstv. fjmrh. og ég læt þetta duga fyrir minn part. Ég hef yfirleitt rætt ofurlítið um þróunarsamvinnu þegar ég hef átt leið í ræðustólinn um utanríkismál og einnig við afgreiðslu fjárlaga og það er enn þá dapurlegra umræðuefni en ræða hæstv. fjmrh. í Stokkhólmi þannig að ég treysti mér ekki út í langar umræður um það efni nú. Ég vitna til minnar fyrri afstöðu í þeim efnum. Ég tek undir með hæstv. utanrrh. að það er afar dapurlegt að horfa upp á að framlög okkar á þessu sviði eru að lækka að raungildi og sem hlutfall af þjóðartekjum á sama tíma og þær hafa verið vaxandi þrjú eða fjögur ár í röð og eru nú einhverjar hinar hæstu í heimi, e.t.v. aðrar hæstu þjóðartekjur í heimi. Ég held að við getum ekki mjög vel bæði sleppt og haldið í þessum efnum, litið á okkur og verið velmegunarþjóð, tekið þátt í störfum slíkra, átt m.a. aðild að OECD-stofnuninni og auðvitað Sameinuðu þjóðunum og öðrum þeim samtökum sem við erum í og leggja mikla áherslu á þetta viðfangsefni. Norðurlandaþjóðirnar, Efnahags- og framfarastofnunin, Sameinuðu þjóðirnar - á öllum þessum vígstöðvum eru menn að reyna að sinna þessum verkum og eru hvattir til þess. Við Íslendingar viljum vera þar og vera menn með mönnum þannig að við eigum ekki margra kosta völ að mínu mati annarra en að hysja upp um okkur buxurnar í þessum efnum eða sækja þá um einhverja alveg sérstaka aðild að þessum stofnunum sem sé þannig til komin að vegna sérgæsku okkar og nísku og nirfilsháttar í þessum efnum verðum við að fá að vera aukaaðilar og undanþegnir kvöðum í þessum efnum eins og menn gætu hugsað sér að menn fengju að sækja um aðild að íslenska ríkinu án þess að þurfa að borga þar skatta og skyldur. Mér vitanlega hefur slíkt ekki verið tekið í mál hér á heimaslóðum og spurningin er: Getum við Íslendingar sem þjóð ætlast til þess að við fáum einhverja sérmeðhöndlun á þessum efnum í samfélagi þjóðanna? Það er ekki háreist afstaða. Að lokum nokkur orð aftur, hæstv. forseti, um blæinn á skýrslu hæstv. utanrrh. Ég heyri það að menn hafa verið að velta því svolítið fyrir sér hvort þetta sé "glasnost"-skýrsla eða ekki. Ég held að það sé einfaldast að segja eins og er að hún er það að sumu leyti en öðru ekki eins og ég þykist reyndar hafa sýnt fram á. Ég fór í gömlu skýrslurnar, sem ég er nú búinn að fletta nokkrum sinnum og kann býsna vel, frá dögum þeirra hæstv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar og Matthíasar Á. Mathiesens og fór í kunnuglega kafla. Árið 1987 er kafli um varnarliðið og þar er talað um 170 sovéskar herflugvélar sem komið höfðu inn á íslenska loftvarnarsvæðið o.s.frv. og að sovéskar herflugvélar hafi komið að meðaltali á tveggja daga fresti o.s.frv. í alllöngu máli. Árið 1986 er sambærilegur kafli. Það er fyrsta skýrslan sem hæstv. núverandi samgrh. Matthías Á. Mathiesen lagði fyrir þingið sem utanrrh. Þar er komið dálítið nær kalda stríðinu, einu ári. Þar er hálf blaðsíða með alls konar kortum og fíneríi með um þennan gífurlega sovéska flugvéla- og kafbátaflaum og það er mikið af tölum. Það væri út af fyrir sig hægt að lesa þetta upp yfir mönnum. Árið 1985 kom síðasta skýrslan sem hæstv. ráðherra Geir Hallgrímsson lagði fyrir þingið sem utanrrh. Hvernig var þetta þar? Þá er komið einu ári enn nær kalda stríðinu, enda sér það á plagginu. Þar eru þetta tæpar tvær síður, útlistanir á þessari ógurlegu umferð flugvéla og kafbáta og Kola-skaganum og öllu þessu og orðbragðið er allt með talsvert öðrum blæ, verð ég að segja. Það er mikið talað um hættuna á árás og átökum og styrjöld og árásarsvipurinn eða átakasvipurinn er nokkuð auðséður á þessari skýrslu og þeim bls. sem fjalla um herinn eða varnar- og öryggismál eins og það heitir þar á þeim bæ. Þegar maður tekur skýrslu hæstv. núverandi utanrrh. og ber hana saman með þessi hlutföll í huga er vissulega hægt að segja að það sé svolítið annar blær á henni. Þar er t.d. einna lengstu máli varið í mengun frá hernum sem er miklu neikvæðara í sjálfu sér en að herinn sé sífellt daginn út og daginn inn að stugga í burtu sovéskum herflugvélum. Það er greinilega öðruvísi áhersla að eyða a.m.k. jafnlöngu máli í mengun og sóðaskap frá þessum her og hæstv. fyrrv. ráðherrar gerðu í það hvað hann væri duglegur við að stugga burtu sovéskum herflugvélum. Menn geta því vissulega, ef þeir svo kjósa, túlkað þetta sem "glasnost"-skýrslu. En orðin ein segja auðvitað ekki allt. Það eru athafnirnar og sú stefna sem í reynd ræður ferðinni sem skiptir máli. Hvernig er það ef við skoðum það aðeins í lokin eins og ég reyndar byrjaði á að fjalla hér um? Þá er hlutskipti okkar og hæstv. utanrrh. dapurlegt. Það er fyrst og fremst dapurlegt vegna þess að hæstv. utanrrh. tók við mjög slæmum arfi í sínu embætti og getur hann sjálfum sér um kennt því hann var forsrh. í þeirri ríkisstjórn sem undirbjó svo stórfelldar hernaðarframkvæmdir að annað eins finnst ekki samjöfnuður um nema á fyrstu árum eftir komu hersins, í miðju kalda stríðinu. Þetta er staðan í dag, því miður, og það er svo dapurlegt sem það er fyrir okkur Íslendinga, sem eigum ferðaglaðan utanrrh. sem er út um heiminn að boða "glasnost" og "perestrojku", að hér uppi á Íslandi sitjum við og hæstv. ráðherra kolföst í bullandi uppbyggingu hernaðarmannvirkja sem var að vísu að mestu leyti ákveðin áður en er samt staðreynd. Við horfum upp á milljónir og aftur milljónir dala fara í uppbyggingu hernaðarmannvirkja, í radarstöðvar, í stjórnstöð, í olíubirgðastöð, í ýmiss konar þjónustu og viðbúnað við árásarsveitunum sem hér eru o.s.frv. Þetta er hinn dapurlegi veruleiki þrátt fyrir skýrslu, þrátt fyrir ágætlega hlýlegt orðalag á köflum þar sem m.a.s. er lofuð upp í hástert ræða Mikhail Gorbatsjovs sem hefði einhvern tímann þótt tíðindi í skýrslum íslenskra utanrrh. En veruleikinn er þessi, því miður. Það er a.m.k. þannig með ræðumann, hvernig sem öðrum er farið í þessum efnum: Þó ég hafi alltaf gaman af því að heyra falleg orð töluð mun ég taka fyrst og fremst mark á athöfnum í þessum efnum. Ef hæstv. utanrrh. lætur ekki "glasnostið" sitt ná heim til Íslands og upp á hólmann með þeim hætti að stöðva frekari uppbyggingu bandarísku hernaðarmaskínunnar á landinu verður hann næsta fjaðrafár í mínum augum, hæstv. ráðherra, þó hann sé einhvers staðar út um heiminn að boða "glasnost".



Herra forseti. Það er einkum tvennt sem ég kýs að gera hér að umræðuefni í beinum tengslum við skýrslu hæstv. utanrrh. til Alþingis um utanríkismál. Hið fyrra varðar afstöðu okkar Íslendinga til þróunarmála á meginlandi Evrópu, hagsmuni okkar Íslendinga í viðskiptum og öryggismálum gagnvart þeirri þróun, afstöðuna til Efnahagsbandalagsins og þeirrar umræðu sem fram fer með grannþjóðum okkar um það mál. Hið síðara varðar fyrst og fremst hagsmuni okkar og grannþjóða okkar á Norðurlöndum að því er varðar þróun vígbúnaðarmála á höfunum í kringum okkur. Áður en ég sný mér að umræðunni um Ísland og Efnahagsbandalagið er rétt ég fari nokkrum orðum um þau viðbrögð sem ræða mín á fundi með leiðtogum jafnaðarmannaflokka á Norðurlöndum hefur vakið. Menn hafa sagt ýmislegt í hita leiksins mismunandi fljótfærnislegt. Það er ástæðulaust að kippa sér upp við það. Þetta er mál sem verður á dagskrá í íslenskri þjóðmálaumræðu, ekki bara næstu daga, ekki næstu vikur heldur næstu mánuði og næstu ár. Hefðbundinn skotgrafahernaður af því tagi sem við höfum mátt venjast í umræðum um íslensk utanríkismál skiptir þar litlu máli. Það vísar aftur til fortíðarinnar en ekki til framtíðarinnar. Það er ekkert undarlegt og ósköp einfaldlega við því að búast, þegar vakin er upp spurningin um samhengið milli viðskiptalegra hagsmuna og hagsmuna í öryggis- og varnarmálum, að þá vekist upp nokkrir fortíðardraugar. Það virðist koma við einhverja sektarkennd og einhvern tvískinnung hjá stjórnmálamönnum þegar slík umræða á sér stað. Þetta er reyndar oft einkenni hjá smáþjóðum, ber vott um ákveðið öryggisleysi, minnimáttarkennd sem er því miður af hinu vonda en snertir lítið kjarna málsins. Það er hins vegar mikilvægt ef okkur hefur tekist að brjótast í gegnum þagnarmúr sem hefur umlukið umræðuna um Ísland og Efnahagsbandalagið. Sú umræða hefur staðið lengi með grannþjóðum okkar og er orðið tímabært að við förum að skerpa okkar hugsun í þeirri umræðu, taka afstöðu, hugsa fram í tímann. Ég segi fyrir mig að ég hygg að till. sú sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson reifaði í umræðunni um að sett verði á fót sérstök samstarfsnefnd t.d. milli ráðuneyta af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar til að kerfisbinda það með hvaða hætti við fylgjumst með þessari umræðu og þeirri þróun sé að sjálfsögðu af hinu góða. Ef við hefðum dregið miklu lengur að koma þessari umræðu af stað hefðum við einfaldlega verið að bregðast skyldum okkar að vekja máls á þýðingarmestu hagsmunamálum morgundagsins, ekki gærdagsins. Það hefur hins vegar komið í hlut ýmissa forustumanna í íslensku atvinnulífi að ýta þessari umræðu af stað og vísa ég þá sérstaklega til athyglisverðs viðtals sem nýlega birtist í einu dagblaðanna við Magnús Gunnarsson þar sem hann setti fram mjög afdráttarlausa skilgreiningu á þeim kostum sem við eigum völ í þessum málum. Í samningum okkar við grannþjóðir hefur hvað eftir annað birst sérstaða okkar á landakortinu og samstaða okkar með grannþjóðum okkar í varnarmálum. Við höfum ekki hingað til, og þurfum þess ekki í framtíðinni eftir því sem ég fæ best séð, sett einhvern verðmiða á landið í því samhengi. Við höfum ekki gert það hingað til og það er ástæðulaust að ætla að við þurfum þess. Ég vek hins vegar athygli á því að það er mikill barnaskapur að ætla að það sé ekki ákveðið samhengi milli viðskiptahagsmuna og hagsmuna þjóða í öryggis- og varnarmálum. Í Bandaríkjunum t.d. hafa ráðuneyti varnarmála, viðskipta og utanríkismála nána samvinnu sín í milli í verslunar- og viðskiptasamningum við aðrar þjóðir. Í Evrópu er sami háttur á hafður. Á Íslandi birtast þessi þrjú verkefni okkur í einni og sömu persónunni, hæstv. utanríkis- og utanríkisviðskiptaráðherra, sem flytur okkur þessa skýrslu. Það væri mikill barnaskapur að ímynda sér að sérstaða okkar í Norður-Atlantshafi og samstaða okkar með lýðræðisríkjunum í Atlantshafsbandalaginu hafi ekki haft margvísleg áhrif á milliríkjasamninga hér á undanförnum árum. Eru menn búnir að gleyma þorskastríðum? Eru menn búnir að gleyma því hvaða þátt aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu átti í lyktum þeirra mála? Man ég það ekki rétt að hæstv. utanrrh. Steingrímur Hermannsson hafi notað tækifærið og kynnt Bandaríkjamönnum skoðanakönnun sem hér var um afstöðuna til varnarliðsins þegar menn deildu um hvali? Man ég það ekki einnig rétt að hæstv. utanrrh. hafi notað tækifærið og lýst yfir að hann vildi fresta framkvæmdum á vegum varnarliðsins og tengja það beint þeim deilumálum? Í ræðu minni í Stokkhólmi benti ég á hvernig utanríkisviðskipti Íslands við Evrópubandalagið hafa þróast frá því á seinasta áratug þannig að nú er svo komið að ríflega helmingur af útflutningi og innflutningi okkar er til og frá Evrópubandalagsríkum og fjallaði um þær afleiðingar sem það kann að hafa fyrir samkeppnisstöðu okkar á Evrópumarkaði ef Norðmenn ganga í bandalagið og þá óvissu og þau vandamál sem tollamál bandalagsins geta skapað í utanríkisviðskiptum Íslendinga í framtíðinni. Ég komst, eins og flestir aðrir Íslendingar sem um þessi mál hafa fjallað, að þeirri niðurstöðu að aðild Íslands að bandalaginu kæmi ekki til greina hefði hún í för með sér hindrunarlausan aðgang Evrópubandalagsríkja að fiskveiðilögsögunni. Í framhaldi af því leitaði ég svara við ákveðnum spurningum um hverra kosta við ættum völ og benti á þann möguleika að efla samstarf við Evrópubandalagsríkin á sviði öryggis- og varnarmála. Það er algjör misskilningur ef menn halda að ég sé hér með að ræða um sérstök herstöðvaréttindi handa Evrópubandalaginu hér á landi. Eins mætti orða það á þann veg að með því að tengja þetta tvennt saman værum við að styðja útfærslu á þeirri stefnu sem hófst í utanríkisráðherratíð Geirs Hallgrímssonar, sem Alþfl. studdi á sínum tíma, þ.e. að auka virkari þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu m.a. með auknu samstarfi við Evrópuríkin á sviði öryggis- og varnarmála. Þessi stefna íslenskra stjórnvalda hefur m.a. komið fram í auknum tvíhliða tengslum við ýmis Evrópuríki innan Atlantshafsbandalagsins, svo sem eins og t.d. að hér á landi er nú staðsett hollensk kafbátaleitarflugvél ásamt áhöfn. Staðreyndin er sú að varnarsamningurinn við Bandaríkin gefur svigrúm til að efla þátttöku annarra ríkja í vörnum Íslands og þá um leið Norður-Atlantshafsins. Það sem gefur til kynna áhuga Evrópuríkja á slíku samstarfi ætti að vera augljóst öllum þeim sem fylgst hafa með þróun í samskiptum Evrópu- og Bandaríkjamanna á undanförnum árum. Ég bendi þar sérstaklega á augljósan áhuga fyrir því meðal Evrópuríkja Atlantshafsbandalagsins að auka vægi álfunnar innan Atlantshafsbandalagsins til að geta haft meiri áhrif á stefnu þess en raunin hefur á orðið frá stríðslokum hingað til. Ég rifja upp að í viðtali við Morgunblaðið þann 10. júní 1986 benti Willy de Clercq, sem fer með utanríkismál í framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins, á að hann hefði tilkynnt ríkisstjórn Íslands að Evrópubandalagið sé reiðubúið að taka upp alhliða viðræður við íslensku ríkisstjórnina um alla þætti samstarfsaðilanna. Ég rifja upp að í ályktun flokksstjórnar Sjálfstfl. frá því í nóvember 1986 er rætt um nauðsyn þess að samskipti Íslands við Evrópubandalagið verði grandskoðuð frá víðtækara sjónarhorni en því einu er lýtur að verslun og viðskiptum. Mér er spurn: Um hvað ætta menn að ræða í alhliða viðræðum sem einblína ekki aðeins á verslun og viðskipti? Hvaða önnur mál geta verið mikilvægari í slíkum alhliða viðræðum en öryggis- og varnarmál? Öryggispólitík miðar að því að viðhalda fullveldi og sjálfstæði þjóðar og tekur ekki einungis til hernaðarlegra þátta heldur einnig pólitískra og efnahagslegra. Utanríkisviðskiptamál eru þar með hluti af öryggispólitík en ekki einangruð frá henni. Herra forseti. Það er ástæða til að fara heldur betur ofan í saumana á þeim kostum sem okkur eru búnir að því er varðar viðskiptamálin og Efnahagsbandalagið. Þeir sem svartsýnastir eru, og þá vísa ég til t.d. viðtalsins við Magnús Gunnarsson, hafa sagt sem svo að e.t.v. gætum við lent í því að eiga aðeins tveggja vondra kosta völ. Sjálfsagt er þetta sagt með nokkurri dramatík til að skerpa athygli manna. Annars vegar væri sá kostur að sitja uppi sem hráefnisaflandi eða framleiðandi fyrir fiskiðnað Norður-Evrópuríkjanna eða hinn kosturinn, eins og einhver hefur orðað það, að gerast 52. fylki í Bandaríkjunum. Það er ósköp eðlilegt að menn sperri við eyrun þegar hlutirnir eru settir fram á þennan hátt og ósköp eðlilegt að menn segi sem svo: Er nú ekki verið að mála þetta einum of svarthvítum litum? Það skal tekið fram að ekkert af því sem ég hef sagt um þessi mál er af því taginu að mála myndina svo afdráttarlausum og öfgakenndum litum. En við skulum hafa í huga að þróun mála á meginlandi Evrópu getur fyrr en varir orðið sú að ef við ekki höfum gát á okkur, fylgjumst ekki vel með henni og undirbúum afstöðu okkar og aðgerðir fyrir fram gætum við lent í mjög þröngri stöðu þar sem fárra góðra kosta væri völ. Þróunin í átt til Bandaríkja Evrópu verður að mínu mati ekki stöðvuð úr þessu. Hún kann að taka langan tíma, en það verður ekki aftur snúið. Það kann að vera spurning hvort ríkisstjórnum Efnahagsbandalagsins tekst að standa við dagsetninguna sem þær hafa sett sér, 1992, til að tryggja hindrunarlausan innri markað bandalagsþjóðanna. Ef miðað er við reynslu um hvernig dagsetningar hafa nú ekki náðst í fjölþjóðlegu samstarfi þessara þjóðríkja má vel vera að því verði ekki slegið föstu. Samt sem áður er að þessu stefnt. Það er margt sem bendir til þess að innan fárra ára muni það fríverslunarbandalag, sem við eigum aðild að, EFTA, leysast upp. Það er vissulega stór spurning hvort hlutlausu ríkin innan EFTA, Svíþjóð, Finnland, Sviss, Austurríki, koma á eftir knúin af nauðung viðskiptahagsmuna sinna og muni að lokum leita inngöngu í Efnahagsbandalagið. Hingað til er því neitað, jafnvel afdráttarlaust með vísan til hlutleysisstefnu þessara ríkja. En nú erum við ekki að hugsa til morgundagsins. Við erum að hugsa fram yfir árið 1992 og fram undir aldamót. Og hver er sá sem hér er reiðubúinn til að slá því föstu að ekki geti orðið svo afdráttarlausar breytingar, bæði í afvopnunarmálum og í samskiptum ríkja, breytingar á þeirri ríkjaskipan sem varð upp úr rústum heimsstyrjaldarinnar síðari, að þær aðstæður kynnu að skapast að jafnvel þessi hlutlausu ríki létu það ekki lengur aftra sér að ganga að fullu inn í samstarf Evrópuríkjanna? Sannleikurinn er sá að þeir eiga líka þar harða kosti fyrir höndum. Ef menn fylgjast með umræðunni í Noregi, þá tala Norðmenn varfærnislega, en þeir draga ekki á það neina dul að það eru taldar yfirgnæfandi líkur á því að Noregur gangi í Efnahagsbandalagið á næsta áratug. Þá gæti svo farið að Ísland yrði eina Vestur-Evrópuríkið innan Atlantshafsbandalagsins sem stæði utan hins nýja stórveldis á meginlandi Evrópu. Þá er spurningin: Getum við þá ekki slegist í hópinn? Getum við yfirleitt staðið fyrir utan, sérstaklega eftir að Norðmenn væru komnir inn fyrir dyrnar? Þar með hefðum við t.d. glatað hugsanlegum bandamanni í samningum við Efnahagsbandalagið um að tryggja fríverslun með fiskafurðir. Auk þess stæðumst við eftir það verr samkeppni á Efnahagsbandalagsmarkaðnum þar sem við stæðum frammi fyir ytri tolli en þeir ekki. Þar með yrði reyndar Efnahagsbandalagið sjálft sjálfu sér nægt með fiskafurðir og nettóútflytjandi á fiskafurðum sem gæti haft hinar afdrifaríkustu afleiðingar fyrir okkur. Í fljótu bragði sagt virðast þess vegna viðskiptahagsmunir Íslendinga mæla með inngöngu ef svona færi. Utanríkisverslun er gríðarlega stór þáttur í okkar þjóðarframleiðslu, yfir helmingur. Um 75% útflutningsins eru enn fiskafurðir. Árið 1987 voru rúmlega 57% af útflutningi okkar til Evrópubandalagsríkja og 52% af innflutningi og þessi viðskipti hafa farið hraðvaxandi á undanförnum árum. Það stafar m.a. af fjölgun aðildarríkja Efnahagsbandalagsins með inngöngu Spánar og Portúgals og hins vegar að nokkru leyti af gengisþróun, en að öðru leyti af þróun sem ég hygg að eigi sér aðrar skýringar. Á sama tíma hafa viðskipti okkar við Bandaríkin dregist verulega saman hlutfallslega. Útflutningurinn hefur t.d. minnkað úr 30 í 20% og innflutningurinn hefur til skamms tíma einnig minnkað og var um 8% á síðasta ári. Viðskipti okkar við Austur-Evrópuríkin hafa líka dregist saman og um viðskipti okkar við önnur ríki Norðurlanda er það að segja að þau einkennast af því að vera í allt of miklum mæli einstefna, þ.e. við flytjum býsna mikið inn frá þeim, 28% af heildarinnflutningi okkar á síðasta ári, en þeir kaupa tiltölulega mjög lítið af okkur. Það eru aðeins um 8–9% af okkar útflutningi sem beinast að Norðurlöndum. Það er ekkert sem bendir til þess að á þessu verði nein veigamikil breyting. Þess vegna er eðlilegt að menn spyrji: Verða Íslendingar þá ekki nauðugir viljugir af hreinum og klárum viðskiptahagsmunum að fylgja á hæla öðrum Evrópuþjóðum inn fyrir tollmúra Efnahagsbandalagsins, og nú vek ég athygli á því að ég er ekki að tala um þessa hluti sem eru að gerast í dag eða á morgun heldur vekja athygli á því sem er líkleg þróun eftir árið 1992 eða m.ö.o. á næsta áratug. Verðum við að borga það verð sem upp er sett? Það er spurningin. Kjarni málsins í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram er sá að okkur þykir það verð sem upp er sett, aðgöngumiðinn að Efnahagsbandalaginu, vera of hátt. Og hvað kostar þessi aðgöngumiði? Efnahagsbandalagið býður aðgang að stórum tollfrjálsum markaði með mikilli og vaxandi kaupgetu, en krefst í staðinn gagnkvæmni, þ.e. aðgangs fyrir fiskiflota bandalagsþjóðanna í fiskveiðilögsögu okkar Íslendinga. Þeir heimta m.ö.o. aðgang að þeirri einu auðlind sem íslenska þjóðin lifir á og hefur ekki talið til skiptanna. Það er ekki langt síðan við Íslendingar unnum þrjú þorskastríð við vestur-evrópsk stórveldi, stórveldi á okkar mælikvarða, þ.e. Bretland og Þýskaland, og áður hafa menn komist að orði á þá leið að það hafi verið til lítils að vinna þessi þorskastríð ef niðurstaðan yrði síðan sú að við töpuðum ávinningnum af þessum stríðum við samningaborðið í Brussel. Við skulum gæta að því að sérstaða okkar meðal þjóða Evrópu er býsna mikil. Norðmenn eru 20 sinnum fleiri en við. Þeir stunda umfangsmiklar fiskveiðar þó að fiskveiðar séu lítill þáttur í þeirra þjóðarbúskap. Þeir geta borgað það verð sem Efnahagsbandalagið setur upp fyrir aðgöngumiðann. Þeir lifa nú í býsna iðnþróuðu samfélagi. Þeir hafa miklar og vaxandi tekjur, þrátt fyrir sveiflur, af olíuauðlindum sínum. Efnahagsbandalagið er ekki sjálfu sér nógt í olíuvörum. Það er mikill áhugi af hálfu Efnahagsbandalagsþjóðanna á að fá Norðmenn inn í bandalagið. Ef við berum okkur saman við Norðmenn er augljóst mál að við erum í allt annarri og erfiðari stöðu. Hættan er m.ö.o. sú að við yrðum þá aftur hráefnisaflendur fyrir fiskiðnaðinn í Bretlandi og Norður-Evrópu eins og fyrr á þessari öld. Hlutskipti þriðja heims nýlendu er ekki aðlaðandi framtíðarsýn fyrir þjóð sem hefur háð sjálfstæðisbaráttu í 700 ár. Við þetta bætast síðan kvaðir um frjálsan tilflutning fólks og fjármagns innan hins útvíkkaða Evrópubandalags. Þannig óttast margir að erlent fjármagn gæti eignast eða náð tangarhaldi og eignarréttindum á íslenskum sjávarútvegi gegnum bakdyrnar. Þegar menn vilja spyrja hvort sá ótti sé ástæðulaus vek ég athygli á og rifja upp þær eldheitu deilur sem urðu með Norðmönnum árið 1972 þegar þeir lögðu þetta mál fyrir í þjóðaratkvæðagreiðslu og höfnuðu því, þetta miklu stærri þjóð og öflugri. Hafi Norðmenn óttast þetta svo mjög árið 1972 er ástæða til að spyrja: Hvers vegna skyldum við þá ekki fremur óttast þessa framtíðarsýn? Engu að síður gætu varfærnir menn sagt sem svo: Er þessi mynd ekki dregin upp í óþarflega svarthvítum litum? Spurning: Geta t.d. Norðmenn og Íslendingar snúið bökum saman og tryggt hindrunarlausa fríverslun með fiskafurðir innan EFTA? Þeir geta það ekki, segir hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, sem er þessum hnútum býsna kunnugur. Geta Norðmenn og Íslendingar náð fram sams konar samningum? Ef þeir gætu nú náð þessu fram innan EFTA, væri það leiðin að fara EFTA-leiðina að samningaborðinu við Efnahagsbandalagið eftir að tryggt væri að EFTA hefði viðurkennt fríverslun með fiskafurðir og náð þannig samningum með samstöðu EFTA-ríkjanna við Efnahagsbandalagið? Hv. þm. sagði nei og hann hefur veigamikil rök fyrir sínu máli. Það er t.d. athyglisvert að Svíar hafa hingað til staðið gegn því að við næðum þessum árangri. Það væri t.d. spurning fyrir þá íslenska stjórnmálamenn sem sækja heim Norðurlandaþing og taka hvað mestan þátt í norrænu samstarfi: Geta þeir fengið einhverju því áorkað að breyta afstöðu Svía í þessu efni? Geta þeir náð einhverjum meiri árangri í því en í viðræðum sínum við keppinauta okkar eins og t.d. Norðmenn að því er varðar niðurgreiðslur á sjávarafurðum sem hafa verið miklar í Noregi, að vísu minnkað nokkuð á seinustu árum? Sumir segja sem svo: Höfum við Íslendingar ekki þegar náð fríverslunarsamningi við Efnahagsbandalagið? Hann var gerður 1972, kom til framkvæmda 1976 eftir að þorskastríðin voru til lykta leidd. Getum við ekki við unað í stórum dráttum, nægir hann okkur, tryggir hann okkar viðskiptahagsmuni? Auðvitað er þessi samningur ákaflega mikilvægur og hefur skipt sköpum varðandi viðskiptahagsmuni okkar í verslun við þessi ríki. En það er valt að treysta á þennan samning. Að nokkru leyti er þarna um að ræða að samningurinn byggist á kvótum. Við getum að sjálfsögðu engu slegið föstu um það, þar sem við stöndum utan dyra, að ekki verði brugðist við samkvæmt aðstæðum sem geta skapast snögglega af misvægi framboðs og eftirspurnar á fiskmörkuðum í Evrópubandalaginu, að þeir gætu ekki gripið til þeirra ráða að hækka tolla eða breyta kvótum eftir því sem þeirra eigin hagsmunir segja til um á hverjum tíma. Ég hygg að flestir komist að þeirri niðurstöðu að þótt samningurinn sé mikilvægur muni hann ekki einn og sér nægja. Hann tryggir ekki okkar hagsmuni nægilega vel. Við getum m.ö.o. ekki gengið fram hjá því að Efnahagsbandalagið hefur mótað sér samræmda fiskveiðistefnu þar sem gagnkvæmni um aðgang að auðlindinni er skilyrði fyrir aðgangi að markaði. Við skulum ekki sniðganga það í þessari umræðu að Efnahagsbandalagsríkin sjálf eru stórveldi í fiskveiðum og fiskvinnslu. Í löndum Efnahagsbandalagsins eru gerð út 77 þús. fiskiskip. Þau eru mönnuð 270 þús. fiskimönnum. Þeir eru fleiri en íslenska þjóðin öll. Yfir 1 milljón manna byggir afkomu sína á þessum fiskveiðum á tilteknum svæðum innan Evrópubandalagsins, sem hafa þó nokkur pólitísk áhrif innan dyra, í samanburði við 5 þús. fiskimenn á Íslandi sem veiða um það bil 11/2 millj. tonna á ári. Fiskneyslan innan Efnahagsbandalagsins nemur nú um 6–7 millj. tonna sem að hluta til fer ekki til manneldis og skilar lágu verði, en í reynd er Efnahagsbandalagið líka útflytjandi á fiskafurðum. En eins og ég sagði áðan: Aðild Norðmanna að bandalaginu gæti þýtt að Efnahagsbandalagið yrði sjálfu sér nægt á fiskmörkuðum. Það er svo annað mál og eitt út af fyrir sig að öll er þessi útgerð og vinnsla stórlega niðurgreidd og ríkisstyrkt rétt eins og landbúnaður Efnahagsbandalagsins sem á undanförnum árum hefur hvað eftir annað verið að því kominn að ríða að fullu fjárhag þessa verðandi efnahagsstórveldis. Í raun og veru má það heita nokkuð hlálegt að öll þau mjólkurstöðuvötn, kjötfjöll og ostafjöll sem þar hafa hlaðist upp hafa að verulegu leyti verið notuð til að ala Rauða herinn á tiltölulega miklu ágætisfæði en niðurgreiddu af skattborgurum bandalagsins. Við þennan ríkisstyrkta sjávarútveg verðum við Íslendingar að keppa. Það hefur gengið bærilega fram að þessu í skjóli fríverslunarsamningsins, en það er full ástæða til þess að efast um hvernig okkar viðskiptahagsmunum reiðir af ef við allt í einu þyrftum að standa frammi fyrir ytri tolli, jafnvel þótt hann yrði ekki hár, eða óvissu um að hvenær sem væri gæti bandalagið notað ytri tollinn sem vopn til að tryggja eigin hagsmuni. Spurningin er þá: Hver er þá samningsstaða okkar Íslendinga ef við göngum út frá því að Norðmenn væru gengnir í bandalagið? Hún er ekkert allt of góð ef við erum sammála um að við höfum ekki efni á að borga hið uppsetta verð fyrir aðgöngumiðann, veita aðganginn að okkar auðlind. Að þessu leyti erum við sem fámenn þjóð með mjög einhæft atvinnulíf í annarri og lakari stöðu en flestar ef ekki allar aðrar meginlandsþjóðirnar og mun lakari samningsstöðu en Norðmenn. Og spurningin er þá þessi: Eigum við einhverra annarra kosta völ? Sumir hafa nefnt til sögunnar annan kost, nefnilega þann að við færum að dæmi Kanada og freistuðum þess að ná fríverslunarsamningi við Bandaríkin þar sem við höfum sterka markaðsaðstöðu sem hefur staðið nokkuð lengi, sérstaklega ef við hefðum von til þess að geta náð slíkum fríverslunarsamningum án óaðgengilegra skilyrða um gagnkvæmni. Það er staðreynd að allt frá árum seinni heimsstyrjaldarinnar hafa Bandaríkin axlað ábyrgðina af öryggi Vestur-Evrópu og reyndar borgað reikninginn að langsamlega stærstum hluta. Það hefur komið í hlut Bandaríkjanna að tryggja líflínuna milli gamla og nýja heimsins sem liggur um Atlantsála, en þar er Ísland í skurðpunktinum. Svo lengi sem varnarsamstarf Vestur-Evrópuríkja og Bandaríkjanna helst mun Ísland gegna þar mikilvægu hlutverki fyrir bæði stórveldin, hið gamla og hið nýja. Tollfrjáls aðgangur að fiskmörkuðum sýnist vera tiltölulega lágt verð fyrir ómetanlega aðstöðu sem skiptir sköpum fyrir varnarsamstarf ríkjasamsteypa á meginlöndunum beggja megin Atlantshafsins. Og hver er þá samningsstaða okkar Íslendinga? spyr ég. Og ég rifja upp að í gamla daga lásum við það á íslenskum skólabókum að Danir hefðu einhvern tíma selt Bretum aðgang að íslenskri fiskveiðilandhelgi fyrir tollfrjálsan aðgang þeirra fyrir egg og beikon á breska markaðnum sem danska þjóðin lifði á áratugum saman. Og ég bæti við að Danir hafa löngum haft þó nokkuð gott vit á "bisness". Íslendingar þurfa tollfrjálsan aðgang að mörkuðum stórvelda beggja vegna Atlantshafsins fyrir fiskafurðir. Það er ekki nóg að stilla þessu upp sem annar kosturinn, að okkur nægi að ná fríverslunarsamningum við Bandaríkin ein. Hvað höfum við að bjóða í staðinn annað en aðgang stórvelda að auðlindinni sem við lifum á ef það er ófrávíkjanlegt að það sé ekki að vænta neinna sérstakra breytinga á hinni samræmdu fiskveiðistefnu sem krefst aðgangs að auðlindinni? Ég hef leyft mér að varpa fram þeirri spurningu: Ef við ætlum að ræða við Evrópubandalagið í alhliða viðræðum um annað en fisk og fiskafurðir, aðgang að mörkuðum, sé það umræðugrundvöllur ekkert síður en annað að ræða um samstarf í öryggis- og varnarmálum. Hið nýja efnahagsbandalagsstórveldi, Bandaríki Evrópu, þegar þar að kemur, snýst nefnilega ekki bara um mjólkurstöðuvötn, kjötfjöll, ostafjöll, niðurgreiddan fisk eða egg og beikon. Það snýst um pólitík. Og pólitík er líka um samstarf þjóða á sviði öryggis- og varnarmála, sérstaklega þeirra þjóða sem hafa frá stríðslokum átt með sér býsna náið samstarf á því sviði. Stórveldi þurfa að sjá ögn lengra en nef þeirra ná. Spurningin er hvort hið nýja Evrópustórveldi með Skandinavíu innanborðs þurfi ekki út frá eigin hagsmunum að fylgjast með gangi mála á Atlantshafinu. Verði það niðurstaðan, sem ég gef mér reyndar sem sjálfgefið, munu þeir þurfa að ræða við Norðmenn og okkur Íslendinga um annað en fisk og markað. Samningar um fækkun kjarnavopna á meginlandi Evrópu kalla á aukið pólitískt samstarf Evrópuríkja um varnar- og öryggismál. Sennilega mun það þegar fram líða stundir líka kalla á breytta varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins. Það er e.t.v. of mikið sagt að öll Evrópubandalagsríkin verði þegar fram líða stundir aðildarríki að Atlantshafsbandalaginu, en líkurnar á því að svo verði eru hreint ekki litlar. Á það er síðan að líta að margt bendir til þess að Bandaríkin muni smám saman á næstunni draga úr nærveru sinni í Evrópu. Það er margt sem bendir til þess að þau hafi öðrum hnöppum að hneppa á Kyrrahafssvæðinu þar sem stórveldi næstu aldar eru að vakna til vitundar um mátt sinn og megin og Evrópa verði þess vegna að beina sjónum sínum í auknum mæli að hafinu sem tengir þessi tvö stórveldi saman, þessar tvær meginríkjasamsteypur lýðræðisríkja sem við höfum átt samstarf við frá stríðslokum og reyndar lengur. Fækkun kjarnavopna á meginlandi Evrópu kann að leiða til aukins vígbúnaðar í hafinu. Ör uppbygging og vaxandi umsvif sovéska norðurflotans er sameiginlegt áhyggjuefni lýðræðisríkjanna beggja vegna Atlantshafsins. Það er fátt sem bendir til þess að Sovétríkin muni draga úr hernaðarumsvifum sínum á Atlantshafi þótt til lengri tíma sé litið. Bandaríkin stefna að því samkvæmt sínum núverandi áætlunum að auka nærveru eigin flota á svæðinu og efla æfingar til varnar þeim ríkjum sem eiga strendur að Noregshafi. Það er út frá þeirra bæjardyrum séð nauðsynlegt hvort tveggja í senn til að sýna fram á trúverðugleik þessara varna og til þess að koma í veg fyrir að norðurhöf verði einungis vettvangur sovéskra flotaumsvifa, eins konar Mare sovéticum. Sú þróun sem á sér stað ber þess jafnframt merki að vígbúnaðarkapphlaupið á svæðinu er að færast í aukana. Má þar nefna t.d. þá þróun á sviði langdrægra stýriflauga sem beina má gegn landi og vakið hefur athygli undanfarið vegna þess að kafbátar Sovétmanna hafa verið búnir slíkum flaugum. Þessi þróun getur hæglega leitt til þess að höfin fái enn aukið mikilvægi í vígbúnaðar- og afvopnunarmálum. Frá sjónarhóli Íslendinga og Norðmanna og reyndar fleiri Norður-Evrópuríkja er það augljóst hagsmunamál að ekki komi til aukinnar spennu og vígvæðingar í norðurhöfum. Leiðir til að efla traust og takmörkun vígbúnaðar á höfunum hafa ekki verið tilefni afvopnunarviðræðna enn sem komið er nema að mjög takmörkuðu leyti þótt sagan geymi mörg dæmi um það. Tiltölulega nýlegt dæmi um leiðir til að efla traust á höfunum sem hefur borið góðan árangur er samkomulag sem tókst á milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna um aðgerðir til að koma í veg fyrir slys á höfunum frá árinu 1972. Það er spurning hvort ekki væri hugsanlegt að við Íslendingar beittum okkur fyrir því í samstarfi við grannþjóðir sem eiga hagsmuna að gæta að Atlantshafinu, sérstaklega kannski Norðmenn í þessu tilviki, að gerður verði sérstakur fjölþjóðlegur samningur á svipuðum nótum sem Bandaríkin, Sovétríkin og Evrópubandalagsríkin ættu aðild að. Við Íslendingar höfum valið aðild að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin sem leið til þess að tryggja öryggi okkar á viðsjárverðum tímum. Sú spurning hlýtur að vakna hvort ekki sé tímabært að ríki Vestur-Evrópu sem hafa vaxandi hlutverki að gegna innan Atlantshafsbandalagsins telji sér ekki sjálfum nauðsynlegt að auka þátttöku sína í þessu varnarsamstarfi og þar með nærveru sína á norðurslóðum. Um það má ræða ekkert síður en tollfrjálsan aðgang að mörkuðum fyrir auðlindanýtingu. Þegar menn leiða hugann að umræðunni sem nú á sér stað meðal grannþjóða okkar, þeirra sem standa utan Efnahagsbandalagsins, um afstöðuna til þess og þróun mála í þá átt skilst manni, sérstaklega á Norðurlöndum, að þar sé efst á baugi að fylgjast vel með, að komast með í sem flestar ákvarðanir sem verið er að taka, að laga sig sem fyrst að þeim kerfisbreytingum sem eiga sér stað innan bandalagsins, hafa m.ö.o. áhrif á þá þróun án þess að gerast beint aðili eins og stendur. Jafnframt vakir það í umræðunni að fyrr en síðar muni flest þeirra telja sér lífsnauðsynlegt að stíga skrefið til fulls. Þar er viðkvæðið að það liggi alla leið upp til Brussel. Sennilega erum við 1slendingar þeir einu þessara þjóða sem vegna landfræðilegrar legu og sérstöðu þurfa að spyrja sjálfa sig annars konar spurningar. Munum við verða tilneyddir að velja milli austurs og vesturs? Munum við leita samstarfs annaðhvort við gamla heiminn, þaðan sem við komum, eða nýja heiminn sem við fundum? Við erum ekki búnir að fá endanleg svör við þessum spurningum, en fyrsta atriðið er að spyrja sjálfan sig þessara spurninga og niðurstaðan ræðst síðan af því hvaða svör við fáum við spurningum af þessu tagi í því samstarfi sem við ástundum á vettvangi Norðurlandaráðs, innan EFTA og í viðræðum okkar við bandalagsþjóðir okkar innan Atlantshafsbandalagsins og í viðskiptalegum viðræðum okkar við fulltrúa Evrópustórveldisins. Þetta eru í stórum dráttum þær spurningar sem ég hef fyrst og fremst vakið upp og eins og menn heyra af mínu máli er þeim engan veginn svarað. Þetta er tilraun til þess að skilgreina hvaða vanda við stöndum frammi fyrir og áheit um það að byrja að taka þessi mál alvarlega og setja þau í einhverja hnotskurn. Það er fullkominn misskilningur ef menn vilja túlka þessi orð mín á þann veg að ég sé að leggja til einhverja verslun með öryggis- og varnarmál Íslands. Það er algjörlega út í hött. Það sem gengið hefur undir nafninu aronska hér á landi hefur venjulega vísað til þess hvort gera eigi varnarsamstarfið við Bandaríkin að féþúfu í einu eða öðru formi. Sá flokkur sem ég er formaður fyrir hefur alla tíð verið því mótfallinn og ég bendi á það að ef menn vilja rekja saman fjárhagsleg hagsmunatengsl einhverra stjórnmálaflokka eða stjórnmálalegra afla eða aðila vegna framkvæmda á vegum varnarliðsins er þeirra einhvers staðar annars staðar að leita heldur en í mínum flokki. Það sem ég er að segja er ósköp einfaldlega þetta: Evrópubandalagið er okkar mikilvægasti markaður og það bendir margt til þess að mikilvægi þess fari vaxandi. Menn skulu bara hugsa það til enda þegar Norðmenn og fleiri EFTA-þjóðir væru komnar inn hver væri þá hlutdeild stækkaðs Evrópubandalags að því er varðar okkar útflutning og innflutning. Við verðum að tryggja þennan markað í framtíðinni. Við höfum ekki þann kost að gerast aðilar að bandalaginu, a.m.k. ekki meðan bandalagið gerir þá kröfu að fá aðgang að fiskveiðilögsögu okkar. Um þetta virðist ekki vera ágreiningur. Spurningin er þá um það hvaða kosti við eigum aðra. Við lifum í alþjóðlegu samfélagi sem hvort tveggja í senn fer minnkandi vegna þróunar í fjarskiptum og flutningatækni og þar sem þjóðríkin verða sífellt háðari hvert öðru innbyrðis vegna fjárfestingar, vegna tilflutnings fjármagns og fjármagnsflæðis, vegna aukinnar verkaskiptingar, vegna nánari samvinnu. Það eru þessi innbyrðis tengsl sem fyrst og fremst ákvarða það hvort önnur ríki taka tillit til okkar og þá að hve miklu leyti. Varnarsamningurinn hefur skapað okkur slík tengsl við Bandaríkin og hver eru áhrifin? Láta menn sér virkilega detta það í hug að Bandaríkjamenn hlustuðu jafngrannt og þeir gera eftir okkar rödd og okkar málflutningi og tækju tillit til okkar í ágreiningsmáli, hvort heldur er um hvali eða um lendingarleyfi á hinum ýmsu stöðum í Bandaríkjunum, ef ekki væri vegna þess að þessi innbyrðis tengsl eru fyrir hendi? Ég efast um að nokkur mundi neita því sem til þekkir hvaða áhrif varnarsamstarfið við Bandaríkin hefur haft á alþjóðasamskipti okkar við þau. Hingað til hefur enginn séð ástæðu til þess að kenna þetta við aronsku. Menn hafa einfaldlega kennt þetta við gagnkvæma hagsmuni af því tagi sem gilda í samskiptum ríkja á okkar dögum. Það eru þessi innbyrðis tengsl sem ég tel að sé nauðsynlegt að koma á í vaxandi mæli við Evrópubandalagsríkin til þess að við getum tryggt hagsmuni okkar betur gagnvart þeim í framtíðinni. Þetta verður ekki gert á einum degi, ekki á einu ári. Þetta er tilraun til þess að spá fram í tímann. Þetta er eitthvað sem við verðum að taka tillit til þegar við metum stöðu okkar í samfélagi þjóðanna og hugsum einn áratug fram í tímann eða svo. Ég fæ ekki séð að svo lengi sem við hvorki getum né viljum veita Evrópubandalaginu aðgang að fiskveiðilögsögunni eigum við margra kosta völ. Ég bendi hins vegar á þann möguleika að skapa aukin innbyrðis tengsl með auknu samstarfi við Evrópuríkin á sviði öryggis- og varnarmála. Það er þróun sem þegar er hafin og var byrjuð í utanríkisráðherratíð Geirs Hallgrímssonar. Með slíkri stefnu værum við að reyna að skapa forsendur fyrir samskiptum við Evrópubandalagsríkin sem eru nauðsynleg til þess að við getum jafnframt og í kjölfarið tryggt betur efnahagslega hagsmuni okkar gagnvart þeim í framtíðinni. Ef menn vilja enn halda sig við það heygarðshornið að kenna þessi viðhorf til aronsku minni ég á það að íslensk utanríkismálasaga, ekki síst eftirstríðsáranna og þá vísa ég mönnum á að kynna sér rannsóknir prófessors Þórs Whitehead, ber þess glöggt vitni að íslenskir stjórnmálaleiðtogar hafa alla tíð miðað að því að samræma utanríkisstefnuna hagsmunum okkar á sviði öryggis- og varnarmála, efnahagsmála og stjórnmála. Nægir í því efni að minna á afstöðu fyrrv. forsrh. okkar Íslendinga, Hermanns Jónassonar, á örlagaríkum tímum við upphaf seinni heimsstyrjaldar. Menn hafa m.ö.o. jafnan reynt að hafa heildarmyndina í huga, en ekki einungis einstaka þætti einangraða hvern frá öðrum. Með Evrópubandalagið sem okkar stærsta markað stöndum við að vissu marki á krossgötum í utanríkismálum. Við stöndum frammi fyrir þeirri spurningu hvernig við getum tryggt hagsmuni okkar gagnvart því í framtíðinni. Við höfum hingað til byggt tvær brýr í utanríkismálum okkar fram til þessa, annars vegar til Norðurlandanna og hins vegar til Bandaríkjanna. Og það er kominn tími til að hefja þriðju brúarsmíðina, þ.e. brú í átt til Evrópubandalagsins. Hvernig? Mitt svar er það að við gerum það með því að skapa aukin tengsl innbyrðis við Evrópubandalagsríkin í öryggis- og varnarmálum og tel það vera raunverulega rökrétta afleiðingu af þróun alþjóðamála, þróun stjórnmála sem eru að gerast í Evrópu þessi missiri og mun gerast í auknum mæli á næstu árum. Ég tel ástæðulaust af okkar hálfu að ætla að stinga höfðinu í sandinn. Við þurfum að byrja þessa umræðu hér heima. Við höfum enn sæmilegan tíma til stefnu, en við eigum ekki að neita staðreyndum eða vekja upp gamlan skotgrafahernað sem vísar til fortíðarinnar og hefur ekkert gildi í þessu samhengi. Herra forseti. Ég vil, eins og ég sagði í upphafi, víkja nokkrum orðum að öðrum kafla í skýrslu utanríkisráðherra, um takmörkun vígbúnaðar á hafinu. Til að byrja með vil ég taka undir þá afstöðu hæstv. ráðherra sem fram kemur í skýrslunni, að Íslendingar eigi að beita sér fyrir, í samstarfi við aðrar þjóðir, takmörkun vígbúnaðar á höfunum. Hagsmunir okkar í þeim efnum eru augljósir. Staðreyndin er sú að takmörkun vígbúnaðar á höfunum hefur fengið litla athygli allt frá stríðslokum. Þó hafa það einmitt verið höfin sem í 150 ára sögu afvopnunarviðleitni hafa oft verið í miðpunkti samningaviðræðna og á það bæði við um árin fyrir heimsstyrjöldina 1914–1918 og eftir hana og fram á seinni heimsstyrjöld. Samningar risaveldanna, Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, um kjarnorkuvígbúnað hafa vissulega haft áhrif á vígbúnað á höfunum. Fjöldi eldflaugakafbáta og þeirra kjarnorkuflauga sem þeir hafa innanborðs er takmarkaður í SALT-samningnum, gagneldflaugasamningnum frá 1972, sem nær einnig til búnaðar í hafi. Hafsbotnssamningurinn bannar staðsetningu kjarnavopna á hafsbotni og samningurinn um takmarkað bann við kjarnorkutilraunum bannar tilraunir með kjarnavopn neðansjávar. Sjóherir hafa hins vegar ekki nema að mjög litlu leyti verið meginefni samningaviðræðnanna. Einna helst mætti nefna viðleitni til friðunar Indlandshafs á seinasta áratug sem, eins og reynslan sýnir, hefur að vísu ekki borið mikinn árangur. Að ýmsu leyti er þetta mjög skiljanlegt. Þar til hafréttarsáttmálinn kom til sögunnar var réttarlegur grundvöllur samninga um vígbúnað á höfunum það veikur að erfitt var að festa hönd á því hver hafði rétt til að samþykkja hvað. Hafréttarsáttmálinn frá árinu 1982 breytir þessu og skapar ramma sem gerir stefnumótun auðveldari í framkvæmd. Því fer þó fjarri að það nægi til að gera samning um vígbúnað á höfunum eða jafnvel að koma af stað samningaviðræðum. Flotaumsvif eru þess eðlis, m.a. vegna hreyfanleika sjóherja, mismunandi uppbyggingar og landfræðilegra aðstæðna, að erfitt er að búa til mælikvarða sem eru aðgengilegir til að koma á samningum. Þá ber ekki hvað síst að nefna að fjölmargar hugsanlegar leiðir til að takmarka vígbúnað eða efla traust á höfunum mundu skerða frelsi siglinga um höfin, en sú hefð á sér djúpar rætur í hugum manna. Herra forseti. Varnarviðbúnaður í Noregi og á Íslandi er að stærstum hluta til miðaður við flotaumsvif Sovétríkjanna í norðurhöfum. Það er augljóst hagsmunamál Norðurlanda að stemma stigu við auknum flotaumsvifum Sovétríkjanna á þeim slóðum og hamla gegn auknu vígbúnaðarkapphlaupi. Undanfarin ár hefur athygli manna beinst í auknum mæli að vígvæðingu norðurhafa vegna uppbyggingar sovéska flotans á Kola-skaga, breytingar á stefnu og styrkleika bandaríska flotans, tæknilegra nýjunga í sjóhernaði, einkum langdrægra stýrieldflauga sem beina má gegn mannvirkjum á landi og margs fleira. Ýmsir hafa óttast aukna spennu og vígbúnaðarkapphlaup á norðurslóðum af þessum sökum og ekki hvað síst í kjölfar árangurs í samningum um gagnkvæma afvopnun að því er varðar kjarnavopn á meginlandi Evrópu. Það segir sig sjálft að Norðurlöndum hlýtur að vera hagsmunamál að stemma stigu við þessari þróun. Það er hins vegar ljóst að það er ekki sama hvernig að þessum málum er staðið eða hvernig við berum okkur að. Þó að ýmsum kunni að finnast það einkennileg fullyrðing er Norðurlöndum t.d. lítill akkur í því að jafnvægi ríki í hefðbundnum skilningi í vígbúnaði á Norður-Atlantshafi. Höfin hafa engin landamæri og því ræður flotastyrkur miklu um pólitísk áhrif á hafsvæðum og þeim landsvæðum sem eiga strendur að þeim. Ísland var á áhrifasvæði Breta um langan aldur í krafti flotaveldis þeirra. Hvort sem mönnum líkar betur eða verr var það einfaldlega söguleg staðreynd. Flotajafnvægi í bókstaflegum skilningi í Norður-Atlantshafi þýddi að víglína sovéska flotans lægi sunnan Íslands. Landið væri þar með á áhrifasvæði Sovétríkjanna. Flotajafnvægi á Norður-Atlantshafi væri því hvorki í þágu Atlantshafsbandalagsins né heldur Norðurlandanna. Fullyrðingar af þessu tagi kunna að bera keim af því að nauðsynlegt sé að efla sem mest vígvæðingu vestursins í Atlantshafi. Það er hins vegar ekki mín skoðun, heldur er ég einungis að benda á þá staðreynd að það er ekki einhlítt að hernaðarjafnvægi sé æskilegt á öllum sviðum. Nauðsynlegt væri að taka tillit til aðstæðna í hverju tilviki. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er vikið að tillögum Gorbatsjovs um norðurheimskautið og norðurhöf. Johan Jörgen Holst, varnarmálaráðherra Noregs, benti á það í viðtali í Morgunblaðinu 22. okt. sl. að ræða Gorbatsjovs í Murmansk væri mikilvæg í fyrsta lagi vegna þess að hann flutti hana sjálfur og í öðru lagi vegna þess að henni væri beint til þeirra þjóða sem byggja okkar heimshluta. Þá sjaldan sem sovéskir ráðamenn ræddu sérstaklega þróun mála á norðurslóðum væri ástæða til að hlýða á málflutning þeirra. Sú spurning hlýtur að vakna hvers vegna sovéskir ráðamenn beina orðum sínum til Norðurlandaþjóða en ekki Bandaríkjanna milliliðalaust. Þeim er það fullkomlega ljóst að það eru ekki Norðurlöndin sem standa fyrir flotaumsvifum við Norður-Atlantshaf, heldur eru það Sovétríkin og Bandaríkin. Það væri því eðlilegra að þeir beindu tillögum sínum til Bandaríkjanna fremur en Norðurlanda. Svarið við því er hins vegar tvíþætt: Í fyrsta lagi er Sovétríkjunum það ljóst að Bandaríkjamenn eru ekki líklegir til að taka slíkum hugmyndum vel. Bandaríkin eru þrátt fyrir allt enn ótvírætt mesta flotaveldi heims. Sovéski flotinn er geysilega öflugur á ákveðnum hafsvæðum eins og á hafsvæðunum norðan Íslands, þ.e. Noregshafi, Grænlandshafi og Barentshafi. Ef viðmiðið er hins vegar tekið af heimshöfunum í heild er greinilegt að bandaríski flotinn hefur yfirburði. Af þessu leiðir að Bandaríkin sjá ekki sérstaka ástæðu til að gera samning um takmörkun vígbúnaðar á höfunum, en það má m.a. skoða í ljósi þess að slíkum samningum má að ýmsu leyti líkja við vöruskiptaverslun. Hafi annar aðilinn minna til að versla með er venjulega ekki um samningsgrundvöll að ræða. Þau skilyrði sem gert hafa samninga um kjarnorkuvígbúnað mögulegan eru fyrst og fremst þau að bæði risaveldin hafa litið svo á að jafnvægi hafi ríkt á því sviði. Samningarnir um kjarnavopn í Evrópu sem þeir Reagan og Gorbatsjov undirrituðu í Washington á sl. ári hefðu ekki verið gerlegir ef Atlantshafsbandalagið hefði ekki tekið ákvörðun sína um að staðsetja ný vopn í Evrópu til mótvægis við SS-20 eldflaugar Sovétríkjanna. Án þess hefðu þessi vöruskipti hreinlega ekki getað átt sér stað. Sovétmenn gera sér enn fremur grein fyrir því að á Norðurlöndum hefur gætt vaxandi áhuga á takmörkun vígbúnaðar á höfunum á undanförnum árum og gera sér væntanlega vonir um að sá áhugi sé nægilega mikill til að þau vilji hafa frumkvæði á þessu sviði. Atlantshafsbandalagið er sá vettvangur sem Ísland, Noregur og Danmörk hafa aðgang að og jafnframt sá vettvangur sem mestu máli skiptir frá sjónarhóli Sovétmanna. Ég held þess vegna að nauðsynlegt sé að hafa þetta í huga án þess að ég sé þar með að hafna hugmyndum um samstarf á því sviði. Í ræðu Gorbatsjovs í Murmansk kom fram yfirlýstur vilji Sovétmanna um samvinnu á norðurslóðum, um takmörkun vígbúnaðar, nýtingu auðlinda, samræmingu vísindarannsókna og umhverfisvernd. Þær hugmyndir sem þar koma fram um takmörkun vígbúnaðar eru út af fyrir sig ekki nýjar og þær þarf ekki endilega að taka bókstaflega, heldur sem dæmi um það hvað það er sem Sovétmenn eru tilbúnir að semja um. Þær endurspegla að sjálfsögðu fyrst og fremst hagsmuni Sovétríkjanna fremur en að vera hugmyndir sem samræmast hagsmunum Atlantshafsbandalagsríkjanna eða Norðurlandanna fimm. Þannig er bann við æfingum á helstu siglingaleiðum á Norður-Atlantshafi hugmynd sem er fullkomlega óaðgengileg. Norður-Atlantshafið er lífæð Atlantshafsbandalagsins sem tengir saman aðildarríkin í Evrópu og Ameríku og án æfinga á liðsflutningum til Evrópu eða norðurslóða er tómt mál að tala um trúverðugar varnir. Þróun hugmynda um takmörkun vígbúnaðar á höfunum er enn, því miður, skammt á veg komin. Þó er greinilegt og má m.a. marka af ræðu Gorbatsjovs að áhuginn fer vaxandi og að öllum líkindum má gera ráð fyrir aukinni umræðu um þau mál á næstu árum. Ein fyrstu merkin um þetta eru skýrsla sérfræðingahóps á vegum Sameinuðu þjóðanna sem gefin var út árið 1985. Þar er m.a. bent á að ein af höfuðforsendum afvopnunar á höfunum sé sú að hún sé jöfn og skerði ekki öryggi hlutaðeigandi ríkja á nokkurn hátt. Skýrslan sem er niðurstaða af tillögum Svíþjóðar og fleiri ríkja, þar á meðal Íslands, var samin með það markmið í huga að kanna mögulegar leiðir til að auka traust og takmarka vígbúnað á höfunum. Hún ber þess merki hversu viðkvæmt og flókið mál er hér um að ræða og þó að ýmsar hugmyndir hafi komið þar fram eru raunverulegar tillögur fáar. Hér er verk að vinna, að þróa þessar hugmyndir betur og ég tel það sjálfsagt mál af hálfu okkar Íslendinga að leita eftir samvinnu, bæði við grannþjóðir okkar annars staðar á Norðurlöndum og innan Atlantshafsbandalagsins, til þess að ýta á eftir frumkvæði um að slíkar samningaviðræður byrji og þróist. Ein tillaga sem þarna er þó sett fram er sú að Norðurlöndin beiti sér fyrir að ná fjölþjóðlegum samningi á líkum nótum og samkomulag Bandaríkjanna og Sovétríkjanna frá 1972 um aðgerðir til að koma í veg fyrir árekstra og slys á höfunum. Þetta samkomulag hefur borið góðan árangur sem m.a. kemur fram í því að yfir 100 alvarlegir árekstrar eða slys vegna flotaumsvifa á höfunum áttu sér stað ár hvert á seinni hluta sjöunda áratugar, en frá því að samkomulagið var gert hefur þessum slysum fækkað verulega. Þau eru nú um 40 talsins og er þó nóg. Það er margt sem mælir með því að Íslendingar taki undir þessar hugmyndir, t.d. í samstarfi við önnur Norðurlönd, hugmyndir um það að gert verði fjölþjóðlegt samkomulag um aðgerðir til að koma í veg fyrir árekstra og slys á höfunum sem Bandaríkin og Sovétríkin og hugsanlega fleiri Evrópuríki ættu aðild að. Ég nefni tvennt í því sambandi: Í fyrsta lagi það hversu mikið hagsmunamál það er fyrir okkur að vernda umhverfi sjávarins. Í öðru lagi þá staðreynd að jafnviðkvæm og flókin mál og takmörkun vígbúnaðar og leiðir til að efla traust á höfunum þarf að nálgast af varfærni, einkum á meðan menn eru að venjast nýjum hugmyndum um það. Samkomulag um árekstur og slys hefur þann kost að fyrir því er fordæmi sem menn þekkja. Af þessu leiðir að það gæti verið upphafspunktur sem flestir gætu sameinast um en um leið skref í átt til frekari þróunar sem beindist að því að hamla gegn auknu vígbúnaðarkapphlaupi á höfunum. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla utanrrh. þó svo að umræður fari gjarnan um víðan völl á sviði utanríkismála eins og venja er þegar þessi skýrsla er til umræðu. Ég byrja á því að fagna þessari skýrslu. Ég tel að hún staðfesti margyfirlýsta stefnu Íslands á mikilvægustu sviðum utanríkismála, ekki síst í öryggis- og varnarmálum auk þess sem góð grein er gerð fyrir utanríkisviðskiptamálum landsins og nýjum viðhorfum gagnvart Evrópubandalaginu. Skýrslan er að þessu leyti afar hefðbundin. Ég legg áherslu á það að fyrir smáþjóð er fátt mikilvægara á sviði utanríkismála en festa í samskiptum við önnur lönd og ákveðinn stöðugleiki í stefnu. Allar breytingar verða að vera vel grundaðar og byggðar á yfirvegaðri greiningu á aðstæðum. Utanríkisstefna Íslands tekur í senn mið af landfræðilegum, sögulegum, efnahagslegum og pólitísk um forsendum. Hún grundvallast á fornri lýðræðishefð Íslendinga, varðveislu hagsmuna þeirra í samskiptum við aðrar þjóðir og viðleitni til þess að leggja lóð á vogarskálar frelsis, friðar og mannréttinda í heiminum. Ég tel það afar mikilvægt nú að skýrsla utanrrh. skuli vera komin fram. Hún eyðir óvissu um afstöðu ráðherrans og ríkisstjórnarinnar til ýmissa mála og óvissa um afstöðu til utanríkismála er slæm, bæði innan lands og gagnvart erlendum ríkjum sem mörg hver fylgjast náið með því sem menn í ráðandi stöðum hér á landi láta frá sér fara um utanríkismái. Þannig segir utanrrh., en frásögn skýrslunnar er öll í 1. persónu, á bls. 17 í skýrslunni, í kaflanum um Atlantshafsbandalagið, fullum fetum, skýrt og skorinort, að bandalagið hafi tryggt aðildarríkjum sínum frið og öryggi í hartnær 40 ár. Og á bls. 42 í skýrslunni segir, með leyfi forseta: "Þátttaka okkar í varnarsamstarfi vestrænna þjóða innan Atlantshafsbandalagsins og varnarsamningurinn við Bandaríkin eru hornsteinar í öryggismálum okkar. Tilgangur þess samstarfs er og hefur ætíð verið að tryggja frið í okkar heimshluta." Hér kveður réttilega nokkuð við annan tón en í viðtali sem birtist við ráðherra í Helgarpóstinum þann 11. þ.m. þar sem hann segir orðrétt, með leyfi forseta: "Við getum ekki neitað þeirri staðreynd að það hefur verið friður í Evrópu í 40 ár og það kann að vera Atlantshafsbandalaginu að þakka." Tilvitnun lýkur ef þetta er þá rétt eftir haft í blaðinu. Með sama hætti segir hvergi í skýrslunni þar sem fjallað er um ratsjárstöðvar Atlantshafsbandalagsins á Íslandi, t.d. á bls. 48, að þær megi vonandi síðar einnig nota fyrir Varsjárbandalagið eins og haft er eftir ráðherra í áðurnefndu viðtali í Helgarpóstinum. Ég tel að það sé afar mikilvægt að skýrsla ráðherra tekur af öll tvímæli í þessu efni, enda vonandi að öllu leyti traustari heimild en Helgarpósturinn. Ég hef hugsað mér, herra forseti, að fjalla einkum um þrjú atriði er snerta skýrslu utanrrh. Í fyrsta lagi utanríkisviðskipti og alþjóðleg efnahagsmál, í öðru lagi afvopnunarmál og breyttar aðstæður í þeim efnum og loks nokkuð um Sameinuðu þjóðirnar og afstöðu Íslands til málefna á vettvangi þeirra. Á fyrstu árunum eftir síðari heimsstyrjöld myndaðist ákveðinn rammi um samskipti ríkja sem gagnlegt er að greina í sundur eftir sviðum og eðli viðfangsefna. Þannig voru hin pólitísku mál ætluð Sameinuðu þjóðunum til umfjöllunar, efnahagsmál Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, þróunaraðstoð Alþjóðabankanum og um tíma voru uppi hugmyndir og raunar samningur sem aldrei kom til framkvæmda um sérstaka alþjóðlega viðskiptastofnun. GATT-samkomulagið kom síðar í hennar stað. Vestræn ríki bundust síðan samtökum innan NATO til að tryggja varnarhagsmuni sína. Vitanlega hefur margt breyst frá þessum tíma. Sjálfstæðum ríkjum hefur fjölgað gífurlega, ný samtök verið mynduð á ýmsum svæðum í heiminum og á nýjum sviðum um ný viðfangsefni. En það er alveg ljóst að menn gerðu sér glögga grein fyrir því hvert mikilvægi alþjóðlegra viðskipta væri og sömuleiðis þess að efnahagsmál eins ríkis eru ekki alltaf einkamál þess eins. Á árunum milli stríða fékkst þannig mjög bitur reynsla af efnahagsstefnu ríkja sem ekkert tillit tóku til afleiðinga stefnu sinnar á nágranna- eða viðskiptalönd. Æ síðan hefur mikilvægi þessara mála í samskiptum ríkja farið vaxandi. Þá þróun þekkjum við Íslendingar mjög vel og höfum sem smáríki með einhæfa framleiðslu sennilega notið meira góðs af auknum heimsviðskiptum og verkaskiptingu milli ríkja en mörg önnur lönd. Mikilvægi frjálsrar alþjóðlegrar verslunar er nú mun fleirum ljóst hér á landi en áður var. Aðildin að EFTA hefur t.d. ekki verið deiluefni í stjórnmálum árum saman, góðu heilli, og sá flokkur sem mest barðist gegn því máli á sínum tíma, Alþb., hefur löngu látið af þeirri trú. Rödd hv. þm. Svavars Gestssonar t.d. um þau efni í þessum umræðum er allt önnur og skynsamlegri en fyrir nokkrum árum síðan. Og reyndar má bæta því við að Alþb. virðist vera að láta af gamalli stefnu sinni í öryggis- og varnarmálum sömuleiðis eða a.m.k. eitthvað að beygja af hinni gömlu línu ef marka má ummæli sem höfð eru eftir formanni flokksins í tímariti nýlega. En nú blasir við ný áskorun á sviði alþjóðlegra viðskipta og efnahagsmála sem við Íslendingar verðum að takast á við þegar og ef áform Evrópubandalagsins um einn markað verða að veruleika á árinu 1992. Ég skal ekki eyða mörgum orðum að þessu efni eða endurtaka það sem aðrir hafa sagt, eins og t.d. hv. þm. Kjartan Jóhannsson sem flutti hér afar efnismikla og málefnalega ræðu í gær um þessi mál. Ég lýsi hins vegar ánægju með flest af því sem fram kemur í skýrslu ráðherra um þetta efni og ég vil líka vekja athygli á þeirri framsýni hæstv. þáv. utanrrh., Matthíasar Á. Mathiesens, að beita sér á árinu 1986 fyrir sérstakri skrifstofu í Brussel til að fjalla um málefni Evrópubandalagsins og gæta hagsmuna Íslands hjá því. Herra forseti. Menn hafa mjög gert að umtalsefni í þessum umræðum afvopnunarmálin og réttilega er ítarlega um þau fjallað í skýrslu ráðherra. Það er vissulega rétt sem menn hafa sagt að við lifum um þessar mundir nokkuð breytta tíma í þeim efnum frá því sem áður var, og því hljóta allir velviljaðir menn að fagna. Við getum auðvitað verið stolt af því, Íslendingar, að ákveðin þáttaskil í því efni urðu hér á leiðtogafundinum í Reykjavík og í framhaldi hans. Það er að vísu ekki svo, eins og stundum er gefið í skyn, að það megi draga þá ályktun af leiðtogafundinum í Reykjavík, af staðsetningu hans og þeirri ákvörðun stórveldanna að óska eftir fundarstað hér í Reykjavík, að með því væri verið að gefa til kynna einhvern tvískinnung eða einhverja óákveðni Íslendinga í alþjóðastjórnmálum. Það er síður en svo. Ég tel þvert á móti að alltaf hafi legið ljóst fyrir að Íslendingar hafa komið fram af fullri reisn gagnvart stórveldunum báðum og sú staðreynd gerði þeim báðum auðvelt að sætta sig við þennan fundarstað. Það var ekki vegna þess að við höfum þóst vera hlutlausir miðja vegu milli stórveldanna. Það hefur alltaf legið fyrir að við höfum skipað okkur á bekk með vestrænum lýðræðisþjóðum af fúsum og frjálsum vilja og í samræmi við siðferðisvitund þjóðarinnar og rótgróna lýðræðishefð. Í sambandi við þann samning sem gerður hefur verið um fækkun meðaldrægra og skammdrægra kjarnavopna, sem vonandi verður staðfestur á þessu ári, hafa vaknað ýmsar spurningar sem menn velta fyrir sér um það hverjar afleiðingar samningsins geti orðið. Getur það t.d. verið að samningur sem þessi um fækkun vopna á landi kalli fram fjölgun slíkra vopna í hafinu? Það er eðlilegt að við Íslendingar veltum þeirri spurningu fyrir okkur og höfum af því áhyggjur. Ég tel hins vegar að uppbygging herafla á hafinu þurfi ekki og eigi ekki að verða afleiðing þessa samkomulags. Það sé raunverulega marklaus samningur sem felst í samkomulagi um niðurskurð herafla á landi ef hann þýðir sjálfkrafa að menn byggja upp á nýjan leik úti í hafinu og tel að við verðum að leggja áherslu á þetta atriði. Þær raddir hafa heyrst, sérstaklega á meginlandi Evrópu, að hið nýja samkomulag gæti stofnað öryggi lýðræðisþjóðanna í Vestur-Evrópu í hættu, þ.e. að brottflutningur hinna skamm- og meðaldrægu eldflauga gæti hugsanlega orðið freisting fyrir árásaraðila úr austri og þar með sett þjóðirnar í hættu. Ég tel að þessi greining sé mjög vafasöm og standist ekki gagnrýna athugun og þess vegna sé óþarfi fyrir okkur Íslendinga að taka undir hana. Ég tel að það sé rangt sem þessi greining raunverulega byggist á, að Bandaríkin eða forseti þeirra sé ólíklegri til þess að beita langdrægum eldflaugum til varnar Evrópu en þeim skammdrægu eða meðaldrægu sem komið hefur verið fyrir í álfunni. Ég tel að Atlantshafssamningurinn sé nægilega traustur til þess að tryggja öryggi þjóðanna í Evrópu þó svo að hinn nýgerði samningur komi til framkvæmda, enda hverfa samningsskuldbindingar Bandaríkjanna eða annarra aðildarríkja auðvitað ekki með því samkomulagi. Þessi ótti hlýtur því að vera ástæðulaus, en ég vildi nefna þetta atriði vegna þess að þetta er eitt af því sem kemur upp í umræðum um þessi mál. Það er mikilvægt og hefur verið rætt í þessum umræðum að vegna þessara breytinga séu nýir tímar í alþjóðamálum og vissulega er það rétt svo langt sem það nær. Því hefur verið varpað fram hér sem spurningu hvort við Íslendingar ættum t.d. að sýna aukinn áhuga okkar í verki með því að tilnefna sérstakan sendiherra til þess að fjalla um þessi mál og mér finnst það vissulega koma til athugunar. Hins vegar verða menn að gæta þess í öllum umræðum um þessi mál eða spyrja sig þeirrar spurningar hvort einhver eðlisbreyting hafi orðið t.d. á utanríkisstefnu Sovétríkjanna eða þeim markmiðum sem sovétmenn hyggjast ná með henni. Nú hefur utanrrh. vor stundum, í ánægju sinni með þá þróun sem orðið hefur, vitnað til erlendra manna um það sem er að gerast í Sovétríkjunum og jafnvel viljað bera það upp á aðra menn hér innan lands að þeir væru orðnir kaþólskari en páfinn í þessum efnum. Ég leyfi mér að vitna í það sem kemur fram í áðurnefndu viðtali í Helgarpóstinum þar sem kemur fram, með leyfi forseta: "Ég hef orðið var við að Margaret Thatcher hefur hrifist enn meir af honum [þ.e. Gorbatsjov]. Þegar ég sá hann í sjónvarpinu eftir að hann hafði komið við hjá henni á leið sinni á leiðtogafundinn og heyrði ummæli hennar varð mér að orði: Aumingja vinir mínir í Heimdalli." En til þess aðeins að athuga hvað það er sem frú Thatcher hefur sagt um þessi mál, án þess að ég sé að gera þau ummæli að mínum, er ég með í höndunum úrklippu úr Sunday Times frá því sl. sunnudag 21. febr. og þar kveður eiginlega nokkuð við annan tón en utanrrh. gefur þarna í skyn. Hér segir frú Thatcher, með leyfi forseta, í nokkuð óformlegri þýðingu: ""Rússneski björninn var langtum auðveldari við að eiga þegar hann leit út eins og björn en núna", sagði Thatcher á fundi með NATO-sendiherrum í Brussel nýlega. Og hún bætir við: "Þeim mun huggulegri sem Rússarnir verða, þeim mun hættulegri eru þeir." Og hún bætir því við: "Meginmarkmið sovéskrar utanríkisstefnu eru óbreytt, þ.e. að komast til ríkjandi áhrifa í Vestur-Evrópu."" Eins og ég sagði er ég ekki að gera þessi ummæli að mínum, en ég er að svara því sem hæstv. utanrrh. sagði um þetta í Helgarpóstinum og gaf í skyn, eins og ég sagði áðan, að aðrir menn væru orðnir kaþólskari en páfinn í öryggis- og varnarmálum. Reyndar sagði hann síðast í gær í seinni ræðu sinni og vitnaði þá í George Shultz að hann færi hjá sér, ef ég man rétt, við að heyra slík ummæli. Það væri ekki mikið sem hann hefði sagt miðað við þetta. En í skýrslu ráðherra og ræðu hans í gær kom fram að hann legði mikla áherslu á starfsemi Sameinuðu þjóðanna. Slík afstaða er auðvitað í fullu samræmi við afstöðu fyrri ríkisstjórna. En ráðherra lét þess einmitt getið í svari við fsp. frá mér skömmu fyrir jólin að það væri "yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar að starfa innan Sameinuðu þjóðanna af heilindum". Sömuleiðis segir á bls. 13 í skýrslu ráðherra að það sé einn meginþátturinn í utanríkisstefnunni, þátttakan og starfið hjá Sameinuðu þjóðunum. Ekki skal ég draga það í efa og þykir það sjálfsagt að slíkt sé dregið fram, en hitt er vafasamara að mínum dómi að fella það undir virka þátttöku eða þátttöku af hellindum að leggja nafn Íslands við ýmiss konar sýndartillögur sem lagðar eru fram hjá samtökunum og kem ég nánar að því á eftir. En fyrst vildi ég, með leyfi forseta, gjarnan vitna til skýrslu utanrrh. 1983 sem Ólafur heitinn Jóhannesson flutti Alþingi. Þar segir svo: "Sameinuðu þjóðirnar eru fyrst og fremst vettvangur þar sem skapa má betri skilning á eðli afvopnunarmála og vekja þjóðir heims til umhugsunar um nauðsyn afvopnunar. Þar er góður grundvöllur til að ræða meginviðfangsefni og forgangsröðun verkefna, en framkvæmdahliðin, samningsgerðir um eftirlit með vígbúnaði og um afvopnunarmál er mjög erfið í svo fjölmennum hópi. Þar hefur reynst betur að þeir aðilar, tveir eða fleiri, sem málin snúa mest að, semji sín í milli." Og enn með leyfi forseta: "Annað einkenni á umræðum og ályktanagerð um afvopnunarmál á vettvangi Sameinuðu þjóðanna er áróðurskeimurinn af verulegum hluta tillagna sem þar koma fram. Virðist allt of mörgum ríkjum vera meira í mun að auglýsa sig með umfangsmiklum tillögum sem ómögulegt er að hrinda í framkvæmd og hafa eftirlit með eða stefna að einhliða ávinningi heldur en leggja fram eða styðja heils hugar raunhæfar tillögur sem dregið gætu úr vígbúnaði og hættu á árekstrum. Vék framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna reyndar að þessari tilhneigingu í ársskýrslu sinni til allsherjarþingsins á sl. hausti. Bæði ég og forverar mínir í starfi utanrrh. höfum lagt áherslu á að meta slíkar tillögur af raunsæi í stað þess að veita gagnrýnislausan stuðning hverri þeirri ályktunartillögu sem fram er sett undir yfirskini áhuga á áætlunarmálum." Í þessu sambandi, herra forseti, er kannski þess virði að kíkja eilítið í frásögn sem birt var í Tímanum þann 19. febr., en þar er getið um rannsókn eða athugun sem maður nokkur hafði gert á því hvernig einstakar þjóðir greiddu atkvæði með ályktunartillögum hjá Sameinuðu þjóðunum. Þar er dregin sú ályktun að Íslendingar séu í hópi neikvæðustu þjóða þingsins og hafi verið um langa hríð þó heldur hafi dregið úr því upp á síðkastið. En það sem ég vildi segja í því sambandi og þá með tilvísun til tilvitnaðra orða Ólafs Jóhannessonar er að það sem skiptir máli er auðvitað ekki það hvað menn fylgja mörgum ályktunum heldur hvers efnis þær eru og hvers eðlis þau mál eru sem menn leggja nafn Íslands við. Það skiptir engu máli þó menn fylgi 100% þeim ályktunum sem fram koma á Sameinuðu þjóða þingum ef þær ályktanir eru tóm vitleysa og á ekki að þurfa að hafa um það fleiri orð. Það hefur óneitanlega vakið nokkra athygli hve mikið utanrrh. hefur lagt upp úr svokölluðum breyttum áherslum sínum í atkvæðagreiðslum hjá Sameinuðu þjóðunum og á þetta er m.a. lögð áhersla á bls. 5 í skýrslu hans til þingsins. Þar er rakin ályktun Alþingis um afvopnunarmál frá 23. maí 1985 og síðan segir svo, með leyfi forseta: "Þetta er athyglisverð ályktun og mikilvægur grundvöllur á að byggja í utanríkismálum. Ég hef lagt á það áherslu að sýna í verki þann vilja sem Alþingi hefur lýst. Það hefur verið gert hjá Sameinuðu þjóðunum með breyttri afstöðu í allmörgum málum og hvarvetna þar sem rödd Íslands heyrist." Ég verð að segja að dálítið er þetta málum blandinn rökstuðningur því þessari sömu ályktun fylgdu áður fram tveir utanríkisráðherrar í ríkisstjórn sem kennd er við núv. utanrrh. þannig að þessi ályktun sem slík getur ekki verið sérstakur grundvöllur breyttrar stefnu eða afstöðu. Í því efni hljóta að koma til aðrar ástæður. Í ræðu sinni í gær vék ráðherra að þeim forsendum sem stuðst var við þegar afstaða var tekin til tillagna á allsherjarþinginu, en um þessar forsendur er fjallað á bls. 13 í skýrslu hans. Hann bætti reyndar við í ræðunni, og það kemur ekki fram í skýrslunni, að fyrst og fremst hefðu hinar breyttu aðstæður í alþjóðamálum ráðið afstöðu hans. Það kemur hins vegar glöggt fram í skýrslu ráðherra að hinar breyttu aðstæður í alþjóðamálum, þ.e. þeir afvopnunarsamningar sem ég gerði að umtalsefni áðan eða þá þeir samningar sem langt eru komnir og það jákvæða andrúmsloft milli stórveldanna sem þeim fylgir, eru afleiðing af stefnufestu Vesturlanda. á bls. 7 segir svo, með leyfi forseta: "Samkomulag stórveldanna er staðfesting á því hverju unnt er að ná með einbeitni og stefnufestu en ekki með einhliða afvopnun Vesturlanda. Niðurstöðurnar má rekja til tillagna Vesturlanda sem settar voru fram fyrir sex árum. Fyrir samstöðu Vesturlanda og eindrægni í vörnum Evrópu hefur þessi árangur náðst." Svo má auðvitað bæta því við, eins og hv. þm. Kjartan Jóhannsson gerði í gær og ráðherra tók undir í seinni ræðu sinni, að til viðbótar þessu kemur síðan það að hinir nýju leiðtogar í Sovétríkjunum eru farnir að hugsa meira um önnur mál, sín innanlandsvandamál, en áður var þannig að það hentar þeim að vissu leyti líka að koma til móts við Vesturlönd í samningum um þessi mál. En auðvitað er grundvallaratriðið að þeir hefðu eflaust ekki séð neina ástæðu til þess ef ekki hefði komið til þessi stefnufesta, einbeitni og samstaða Vesturlanda sem svo ágætlega er lýst á bls. 7 í skýrslu ráðherra. Í ljósi þeirrar ályktunar, sem ég var að enda við að lesa og er að mínum dómi alveg hárrétt og mjög traust ályktun og greining á eðli þessara mála, væri eðlilegt að ætla að afstaða Íslands til tillagna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna væri í samræmi við þessa greiningu og afstaðan leitaðist við að styðja þá stefnu sem kallað hefur fram þetta breytta ástand í heimsmálunum. Mér sýnist því miður að svo hafi ekki alltaf verið og hin breytta afstaða hafi stundum verið í mótsögn við áður yfirlýsta stefnu Íslands, m.a. eins og henni er lýst í þeirri skýrslu utanrrh. sem við erum hér að ræða. En auðvitað er það einnig svo, að hinar svokölluðu breyttu aðstæður í alþjóðamálum og þessir nýju tímar og fersku vindar eru ekki fyrirbæri sem eingöngu snýr að okkur Íslendingum. Okkar bandalagsríki og okkar vina- og nágrannaþjóðir á Norðurlöndunum verða að sjálfsögðu einnig vör við þessa þróun þannig að hún ætti ekki að kalla fram afstöðubreytingu hjá Íslendingum einum. Það hljóta allir að sjá að er rökleysa. Hún hlýtur að kalla fram svipuð áhrif hjá þeim og okkur. En samt kemur í ljós þegar málið er kannað að við höfum í stöku tilfellum skorið okkur úr að því er virðist algerlega að ástæðulausu. Ég hef vakið máls á þessum málum áður á Alþingi með fsp. um afstöðu Íslands til tillögu frá Úkraínu og Tékkóslóvakíu sem ráðherrann gerir að umtalsefni bæði í skýrslu sinni og í ræðu sinni í gær. Skal ég nú gera nánar grein fyrir mínum viðhorfum í þessu efni, ekki síst í ljósi þess að ráðherra óskaði eftir því í seinni ræðu sinni í gær að menn kæmu með rökstuðning fyrir því að það hefði verið rangt að breyta afstöðu Íslands til allra þessara tillagna. Að vísu hefði kannski verið eðlilegra að sjá í skýrslu ráðherrans einhverjar röksemdir fyrir ákvörðunum hans um breytta afstöðu. Ég hygg að það hafi alla jafnan verið talið eðlilegra að menn gæfu skýrar ástæður fyrir því þegar þeir eru að breyta eldri ákvörðunum, en svo er hvergi gert nema með almennum orðum. Mig langar þá að víkja að þessum tillögum hverri fyrir sig. Ég hef gluggað í þá ágætu skýrslu, sem hér var lögð fram í gær, um þátttöku Íslands á síðasta allsherjarþingi og mig langar að víkja fyrst að tillögu Úkraínu og Tékkóslóvakíu sem margumrædd er. Reyndar er, að því er virðist, villa í skýrslu ráðherra, sú hin sama villa og ég gerði mig sekan um samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu hér á sínum tíma, að þessi ályktun er talin gömul og endurflutt. En hið rétta mun vera, eins og kom hér fram í ræðu ráðherrans í gær og eins og kemur fram í skýrslunni um þingið, að hún er ný þannig að það eru þá níu tillögur sem breytt hefur verið um afstöðu til en ekki tíu eins og segir í skýrslunni um utanríkismálin. Ég hef sagt og segi það enn að það sé mótsögn fólgin í því að samþykkja tillögu sem hvetur alla til að auðvelda framkvæmd ályktana á sviði afvopnunar og þar á meðal þeirra ályktana sem við höfum ýmist verið á móti eða setið hjá við afgreiðslu á. Það vill nú svo vel til að í þessari bók eru einmitt tvær slíkar ályktanir sem ég vil vekja athygli þm. á. Það er í fyrsta lagi ályktun 42.26.b, stöðvun allra kjarnavopnatilrauna, þar sem öll Norðurlönd, þar á meðal Ísland, sátu hjá. Samt er með samþykkt tillögu Úkraínu og Tékkóslóvakíu lagt til að þessi tillaga verði framkvæmd, að menn geri allt sem í þeirra valdi stendur til að auðvelda framkvæmd þessarar ályktunar. Síðan er annars staðar í þessu plaggi önnur ályktun þar sem við gerðum nú meira en að sitja hjá, vorum beinlínis á móti. Þetta er tillaga 42.39.c, samningur um bann við beitingu kjarnavopna. Á móti voru öll NATO-ríkin nema Grikkland og ýmis önnur lönd. Þessa tillögu sá utanrrh. ekki ástæðu til að samþykkja þó hann á hinn bóginn hafi séð ástæðu til að samþykkja tillögu sem gerði ráð fyrir að þessi tillaga yrði framkvæmd. Þetta er það sem ég hef verið að kalla mótsögn og geri enn. Skýringarnar sem gefnar eru um þetta eru á bls. 14 í skýrslu ráðherrans. Þar segir, með leyfi forseta: "Stuðningur okkar við þessa tillögu er byggður á fyrrgreindri ályktun Alþingis um afvopnunarmál." En ég sé ekki neitt í þeirri ályktun sem hvetur til þess að við förum að samþykkja tillögu eins og þessa sem er í mótsögn við það sem við höfum áður gert, þannig að ég held að það væri satt að segja langeðlilegast og hreinlegast að viðurkenna að þarna hafi orðið ákveðin mistök í stað þess að reyna að halda enn á ný uppi einhverjum málatilbúnaði til varnar fyrir þessa afstöðu. Ég kem þá að annarri tillögu, herra forseti. Það er tillaga Indlands og Rúmeníu, 42.39.b, um frystingu kjarnavopna. Norðurlöndin greiddu atkvæði með ályktuninni, þar á meðal Íslendingar, en á fyrra þingi sat Ísland hjá á þeirri forsendu að frysting án samninga eða nægilegs eftirlits tefji nauðsynlegar afvopnunarviðræður. Nú má auðvitað segja um þessa tillögu, þó svo að í henni sé góður vilji í þessum málum, að hún er orðin úrelt einmitt í ljósi hinna breyttu aðstæðna í alþjóðamálum. Vilja menn kannski frekar frysta þau kjarnorkuvopn sem verið er að tala um í stað þess að taka þau niður? Eða hvað eru menn að tala um með því að samþykkja ályktanir um að frysta hluti sem er orðið samkomulag um að útrýma? Sama er að segja um næstu tillögu sem ég vil gera hér að umtalsefni. Það er hin margfræga tillaga Svíþjóðar og Mexíkó sem er svipaðs efnis, þ.e. hún fjallar um frystingu kjarnavopna, og hefur verið margrædd bæði hér í þingsölum og á þingum allsherjarþingsins fyrir vestan. Þessi tillaga er að mínum dómi úrelt í ljósi hinna margumræddu breyttu aðstæðna. Ég vil í þessu sambandi vitna til hæstv. fyrrv. utanrrh. Ólafs heitins Jóhannessonar frá árinu 1983, en þar segir hann í skýrslu sinni til Alþingis á bls. 9: "Um frystingartillöguna er hægt að hafa fá orð og vísa að mestu til kaflans um samskipti austurs og vesturs og þess sem segir hér síðar um INF-viðræðurnar í Genf. Ég vil aðeins undirstrika að við höfum tekið þátt í tvíþættri ákvörðun NATO-ríkjanna að bregðast við þeirri nýju ógnun við öryggi Vestur-Evrópu sem SS-20 eldflaugar Sovétríkjanna eru á þann hátt að ákveða að koma fyrir vopnum til varnar en jafnframt að Bandaríkjamenn byðu Sovétmönnum til viðræðna um takmörkun á meðaldrægum kjarnaflaugum í Evrópu. Viðræður Bandaríkjamanna og Sovétmanna eru hafnar og eru í fullum gangi. Að greiða þá atkvæði með frystingartillögu hefði verið túlkað á þá lund að verið væri að koma í bakið á bandamönnum okkar. Hjásetan bar hins vegar viðhorfi okkar til þessara mála vitni. Við erum andvígir framleiðslu og notkun kjarnavopna" o.s.frv. Það var sagt hér í gær, hæstv. ráðherra sagði það, þegar vitnað var til ummæla Ólafs heitins Jóhannessonar, að það væru breyttir tímar. Vissulega er það rétt. Það eru breyttir tímar. En hvað er það sem hefur breyst varðandi þessa ályktun? Það er einmitt það að sú stefna sem Ólafur heitinn Jóhannesson lýsir þarna hefur sigrað. Stefna Atlantshafsbandalagsins, sem mjög er tekið undir í skýrslu utanrrh. og sagt fullum fetum að sé meginástæðan fyrir þessum breyttu viðhorfum og breyttu tímum í alþjóðamálum, hefur sigrað, sbr. bæði það sem ég hef áður lesið um það efni á bls. 7 í skýrslu ráðherra, en kannski ekki síður það sem fram kemur á bls. 8 og 9 þar sem segir, með leyfi forseta: "Samkomulag Bandaríkjanna og Sovétríkjanna frá 8. des. sl. er mikilvægt m.a. af eftirgreindum ástæðum:" Síðan koma þarna nokkrar ástæður og í fimmta lagi segir þar: "Náðist samkomulagið vegna þess að Atlantshafsbandalagsríkin héldu fast við þá stefnu, sem mörkuð var fyrir um átta árum, að endurnýja skammdrægar og meðaldrægar flaugar á landi í Evrópu, en semja um leið við Sovétríkin um eyðingu þessara vopna (Dual Track Decision)." Þannig er nú það. Ég held að það sé stundum gott að menn gái aðeins að samræmi í hlutum. Og ég endurtek: Þessi stefna, sem hér er lýst, hefur orsakað þessa breyttu tíma og það er hún sem hefur m.a. gert að verkum að tillaga Svíþjóðar og Mexíkó er úrelt orðin. Stuðningur við hana er því órökréttur og ástæðulaus og kannski enn meira út í bláinn að láta sér detta í hug að taka það mál hér upp til atkvæða á Alþingi Íslendinga úr því sem komið er. Ég vildi þá, herra forseti, í fjórða lagi koma að einni tillögu enn sem breytt var um afstöðu til. Það er tillaga 42.42.a, um að ekki megi beita kjarnavopnum til að koma í veg fyrir kjarnorkustyrjöld. Flutningsmenn eru Þýska alþýðulýðveldið, Kúba, Rúmenía og Ungverjaland. Hér voru t.d. Danir og Norðmenn á móti og Íslendingar voru eina þjóðin í NATO ásamt Grikkjum sem sat hjá. Afstaðan í þessu máli er þar af leiðandi ekki í samræmi við þær forsendur sem gefnar eru í skýrslu ráðherra á bls. 14 þar sem segir m.a., með leyfi forseta: "Breytt afstaða til annarra tillagna [þ.e. annarra en hinnar margumræddu Úkraínutillögu] réðst af samráði því sem Norðurlöndin hafa á allsherjarþinginu." Það er alls ekki svo ef marka má upplýsingar um atkvæðagreiðsluna þarna. Þarna voru Danmörk og Noregur á móti þó svo að Svíar og Finnar hafi greitt atkvæði með, en Íslendingar og Grikkir sátu hjá einir NATO-ríkja. En á síðasta þingi greiddi Ísland atkvæði á móti þessu máli. Ástæður fyrir því að svo var gert var sú að þá þótti þessi tillaga óþörf þar sem stofnskrá Sameinuðu þjóðanna bannar beitingu árásarvopna. Ef menn muna það ekki stendur í 51. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna að þjóðir hafi eingöngu heimild til að grípa til vopna í varnarskyni. Hér segir enn fremur: "Einnig var bent á að NATO-ríkin hafi margsinnis gefið þá yfirlýsingu að þeirra vopnum yrði ekki beitt nema sem svari við árás." Hér tel ég enn á ný að sé ákveðin mótsögn í afstöðu, mótsögn í því sem fram kemur í skýrslu ráðherra og svo í afstöðu þarna á þinginu. Það má svo kannski bæta því við innan sviga að við erum þarna í félagsskap á hjásetubekknum í þessu máli m.a. með Paraguay og Samóa, en ef ég man rétt fær leiðtogi Paraguay það óþvegið í skýrslu ráðherra og sjálfsagt ekki eftirsóknarvert að skipa sér í sveit með honum þó eflaust sé það tilviljun í þessu máli. Ég held enn áfram, herra forseti. Hér er fimmta tillagan sem ég hyggst gera að umtalsefni. Hún er nr. 42.42.c, stöðvun kjarnavopnakapphlaupsins og kjarnorkuafvopnun. Flytjendur: Argentína, Bangladesh og fleiri ríki. Í þessari tillögu er það staðfest að fælnistefna með kjarnorkuvopnum hafi aukið hættu á kjarnorkustyrjöld og leitt til meira öryggisleysis í alþjóðamálum o.s.frv. Á móti tillögunni voru Ástralía, Noregur og flest NATO-ríki, en Íslendingar sátu hjá í þetta sinn þó svo við höfum verið á móti þessu áður. En hvað skyldi ég nú hafa við þetta að athuga? Það vill svo vel til að ástæður mínar fyrir andstöðu við þessa tillögu er einmitt að finna í skýrslu utanrrh. sjálfs á bls. 17. Þar segir, með leyfi forseta: "Trúverðugur fælingarmáttur stangast ekki á við þá viðleitni bandalagsríkjanna að tryggja öryggi sitt með minni vopnabúnaði en nú er." Þar er einnig vitnað til Harmel-skýrslunnar frá 1967 þar sem segir m.a., með leyfi hæstv. forseta, að öryggi vestrænna ríkja hvíli á tveimur meginstoðum: fælingu og vörnum annars vegar og umræðum og samningum um afvopnunarmál hins vegar. Enn segir neðar á sömu síðu, með leyfi forseta, að "herstyrkur Atantshafsbandalagsins ætti að nægja til að viðhalda öryggi aðildarríkjanna og tryggja stjórnmálalega samstöðu þeirra. Einnig með þessum styrk og með viðræðum og samvinnu yrðu skapaðar forsendur fyrir stöðugum og friðsamlegum samskiptum milli þjóða í austri og vestri." Þarna er sem sagt fullyrt, og það er reyndar líka gert á bls. 9 í þeirri tilvitnun sem ég hef þegar lesið upp, og staðfest réttilega hver fælingarstefna Atlantshafsbandalagsins er. Er það þá ekki mótsögn og í ósamræmi við markaða stefnu að treysta sér ekki til að greiða atkvæði gegn tillögu sem gengur þvert á þetta, tillögu sem felur í sér að fælnistefna með kjarnorkuvopn hafi aukið hættu á kjarnorkustyrjöld og leitt til meira öryggisleysis í alþjóðamálum? Ég er ansi hræddur um að það þurfi ekki mikla sérfræðinga í íslensku máli eða tungutaki til að sjá þessa mótsögn, herra forseti. Í sjötta lagi vildi ég geta tillögu 42.42.e sem Íslendingar greiddu atkvæði á móti á síðasta allsherjarþingi en sátu hjá í þetta sinn. Flytjandinn er Tékkóslóvakía og ályktunin fjallar um alþjóðlega samvinnu um afvopnun. Þessi tillaga er sama eðlis og Úkraínutillagan sem ég nefndi fyrr og það eiga alveg við um hana sömu röksemdir. Þetta er gersamlega óþörf tillaga. Hún er heldur ekki í samræmi við það sem segir á bls. 14 í skýrslu utanrrh. þannig að mér er alveg hulin ráðgáta hvernig komist var að þeirri niðurstöðu að það bæri að skipta þarna um afstöðu. Síðan eru nokkrar tillögur til viðbótar, herra forseti, sem breytt hefur verið um afstöðu til. Ég skal ekki tína þær allar upp. Ég er ekkert að segja að það hafi í öllum tilfellum verið misgáningur að gera það. Það var t.d. tillaga frá Zimbabwe og fleiri ríkjum sem breytt var um afstöðu varðandi. Hún var studd í þetta sinn en það var setið hjá síðast. Þessi tillaga fjallar um tvíhliða viðræður um kjarnorkuafvopnun og er nr. 42.38.d. Þessi tillaga virðist ekki hafa mikinn tilgang í sjálfu sér þó að ég sjái ekki annað en það sé algerlega skaðlaust að styðja hana og það hefur augljóslega verið mat ráðherrans. Sömuleiðis ætla ég ekki að gera ágreining um afstöðu hans til málefna Vestur-Sahara eða þeirrar ályktunar sem fjallar um námsmenn í Palestínu, á hinum hernumdu svæðum Ísraelsmanna þar. Þar var breytt um afstöðu og Norðurlönd greiddu atkvæði með ályktun sem fordæmir Ísraelsmenn fyrir neikvæðar aðgerðir gegn námsmönnum á þessum svæðum, en Ísland, Danmörk, Noregur og Finnland sátu hjá á síðasta þingi. Ég tel mig nú hafa, herra forseti, komið fram með nokkurn rökstuðning varðandi afstöðu mína og umkvartanir okkar ýmissa sjálfstæðismanna varðandi þessi mál. Það er gert að gefnu tilefni vegna þess að ráðherrann beinlínis bað um það í gær, spurði: Hvað hafa menn við þetta að athuga? og fór hér yfir nokkrar ályktanir. Og ég segi það: Við höfum það við þetta að athuga sem ég var að enda við að segja. Ég vildi svo gjarnan í þessu framhaldi víkja að því sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði um allsherjarþingið og afstöðu Íslands á þeim vettvangi. Það er alger fjarstæða, þó svo honum hafi sýnst það svo meðan hann var fyrir vestan, að menn eigi að taka eða hafi tekið afstöðu í þessum málum út frá því hver sé flytjandinn. Ég held að ég hafi einmitt bent á þær efnislegu ástæður fyrir afstöðu þeirri sem taka hefði átt. Mig varðar ekkert um hvaðan gott kemur í sjálfu sér. En þær tillögur sem ég hef gert að umtalsefni t.d. eru þess eðlis efnislega að ég geri þær athugasemdir sem ég hef nefnt. Ég vildi gjarnan segja í þessu sambandi, herra forseti, vegna þess að hæstv. utanrrh. er tamt að tala um nátttröll þegar að þessum málum er vikið, að ég vil vísa slíkum ummælum algerlega á bug og bendi á nauðsyn þess að menn sofni ekki á verðinum í þessum málum þó svo það blási jákvæðir vindar í heimsmálunum um þessar mundir. Eða svaf kannski ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar á verðinum á síðasta allsherjarþingi þegar verið var að greiða atkvæði um þessi mál? Nei, hún gerði það ekki. Ég biðst undan því að menn séu vændir um slíkt hér. Það veltur á miklu, herra forseti, fyrir litla þjóð að halda reisn sinni og virðingu á alþjóðavettvangi. En ég held því miður að þau dæmi sem ég hef hér rakið séu ekki til þess fallin að auka reisn okkar og virðingu, því miður. Ég vil gjarnan vitna í og reyndar gera að mínum ummæli utanrrh. á bls. 13 í skýrslu hans þegar hann segir: "Við Íslendingar eigum og munum beita okkur eins og við getum fyrir friði, fækkun og eyðingu vopna og bættu ástandi heimsmála almennt. Við munum halda áfram að gera slíkt með málflutningi og atkvæði okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og hvar sem við komum fram í samtökum þjóða og á opinberum vettvangi." Undir þetta vil ég taka heils hugar. Þetta eigum við auðvitað að gera. En ég tel að það sem ég hef hér nefnt sem dæmi flokkist því miður ekki undir þetta. Menn geti haft sína sjálfstæðu afstöðu í málum þó að menn túlki það ekki þannig að það þurfi endilega að breyta afstöðu breytinganna vegna. Ég tel að einmitt slíkar ákvarðanir geti haft þveröfug áhrif við það sem ég las hér upp og ég vil gera að mínum lokaorðum í þessari umræðu, herra forseti.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu. Því er haldið fram og má kannski segja með sanni að hún sé með hefðbundnum hætti, en ef grannt er skoðað er hún með öðru yfirbragði en áður hefur verið. Ég hef flett þessum skýrslum undanfarin 4–5 ár. Það verður að segja að ég sé ekki betur a.m.k. en hæstv. ráðherra hafi í afstöðu sinni verið einarðari en hefur verið að undanförnu. Hv. þm. Geir H. Haarde, sem var uppi í ræðustól síðast, talaði um að frystingartillögurnar um kjarnorkuvopn væru alveg óþarfar. Er ekki eitthvað af kjarnorkuvopnum þrátt fyrir þessa samninga? Er það virkilega svo að þessar tillögur séu taldar óþarfar? Hvað er það sem við Íslendingar höfum fyrst og fremst beitt okkur fyrir, ég held bæði hér á Alþingi og annars staðar? Það er að reyna að koma í veg fyrir styrjaldir og vinna að afvopnun. Þó að það sé mesta málið að þessum kjarnorkuvopnum sé eytt er það þó líka skárra en ekki ef það væri hægt að koma því þannig fyrir að þau yrðu fryst. Ég sé ekki samræmingu í því, ef menn eru sammala um að vinna að því með öllum okkar litla mætti að eyða vopnum og koma í veg fyrir styrjaldir, hvernig við ætlum að sitja hjá eða vera á móti þessum tillögum. Það sem ég finn að helst hjá hæstv. utanrrh. er að í sumum tilvikum finnst mér að það orki mjög tvímælis þegar er setið hjá eða jafnvel greitt atkvæði á móti slíkum tillögum. Ég var á þingi Sameinuðu þjóðanna um þriggja vikna skeið, á 37. þinginu, og þeir sem hafa verið þar vita að sendinefnd Alþingis kemur á hverjum morgni til sendiherra og aðalmanns þar fyrir Íslands hönd á þinginu til að ræða um afstöðurnar og skilja hvernig á því stendur að svona og svona er greitt atkvæði. Ég verð að segja að ég fékk ekki nægar skýringar oft og tíðum hvernig á því stóð að Ísland sat hjá eða jafnvel greiddi atkvæði á móti. Ég fann að þessu og vildi fá frekari skýringar. Það er alveg rétt, sem hefur hér komið fram áður í þessum umræðum, að það var ekki nægur mannafli til að fara ofan í saumana á hverju máli og Íslendingar tóku oft mið af afstöðu Norðurlanda í ýmsum málum. En við hljótum að taka afstöðu til málefna, til hverra tillagna en ekki hverjir koma fram með þær eða hvernig aðrir greiða atkvæði. Ég held að lítilli þjóð eins og okkar sé nauðsyn til að halda reisn og virðingu að sýna fulla einurð gagnvart alþjóðamálum. Það hefur mér fundist stundum á undanförnum árum skorta og því vil ég segja að mér finnst nú hafa orðið nokkur breyting á og fagna því. - Er hæstv. fjmrh. einhvers staðar í kallfæri? Ég kann því illa  Meðan er verið að leita að ráðherra ætla ég aðeins að minnast á það sem kom fram í máli hv. 7. þm. Reykv. Svavars Gestssonar í sambandi við alþjóðaeftirlit með þeim samningum og með vopnabúnaði ef hægt er að semja um það áfram sem allir vona. Ég held að það hljóti að vera eina skynsamlega leiðin ef hægt er að fá stórveldin til að fallast á að slíkt eftirlit sé fyrst og fremst í höndum Sameinuðu þjóðanna. Það er alveg rétt að það hefur gengið illa á undanförnum árum að gera Sameinuðu þjóðirnar að því sem menn væntu í stríðslokin, en nú er breyting að manni virðist á alþjóðavettvangi. Það er farið að semja um afvopnun og við hér hljótum að vonast til þess að slíkir samningar og samkomulag haldi áfram. En einhvern veginn verður að gera það eins öruggt og það er hægt að eftir þeim verði farið. Það ætti að vera nokkur trygging ef það væri hægt að setja einhverja nefnd á vegum Sameinuðu þjóðanna til þess að fylgjast með því. Það er enginn vafi á því að vopnakapphlaupið á undanförnum árum er fyrir ótta og tortryggni og þarf að gera ráðstafanir til að draga úr því hvoru tveggja. Ég sé a.m.k. ekki aðra skynsamlegri leið en að slíkt eftirlit sé á vegum Sameinuðu þjóðanna. Ég held að það sé nokkuð stórt atriði að hæstv. utanrrh. og stjórnvöld hér reyni að hafa áhrif í þá átt. E.t.v. eru það ekki aðrir sem eiga meira undir því en við að t.d. kjarnorkuvopnum sé eytt algjörlega. Það bendir a.m.k. margt til þess því við erum þannig staðsett á jarðarkringlunni. Því á Ísland að láta til sín heyra um þessi mál hvar sem möguleiki er á því. Ég tek undir þá tillögu að það væri rétt að hafa sérstakan sendiherra í þessum málum. En það er ekki sama hvernig sá sendiherra er. Hann þarf að vera einarður til að halda okkar merki sem hæst á loft. Ég vil líka segja um það sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. gagnvart aðförum Ísraelshers að það er ekki vansalaust að þjóðir heims láti ekki til sín heyra og fordæmi slíkar aðfarir. Ég vil taka sérstaklega undir að þeir séu látnir vita um hug þjóðanna í sambandi við það sem er að gerast í Palestínu. En nú sé ég að hæstv. fjmrh. er genginn í salinn og ég kemst ekki hjá því að segja við hann nokkur orð vegná þeirrar ræðu sem hann flutti áðan og vegna þeirrar ræðu sem hann er sagður hafa flutt í Stokkhólmi fyrir skemmstu. Ég held að stjórnmálamenn og þeir sem eru ábyrgir verði að hugleiða hvað við getum alls ekki gert og hvers vegna. Ég lít svo á að það sé útilokað mál og það sé ekki hægt undir hvaða kringumstæðum sem eru að við göngum inn í Efnahagsbandalagið ef um leið fylgir það að Evrópuþjóðirnar geti farið inn á okkar fiskimið. Hvað er það sem við lifum á? Eru þessi auðæfi eitthvað sem við getum miðlað öðrum? Er það ekki lífsafkoma okkar sem byggist á þessum auðæfum? Ég held að það sé blátt áfram óþurftarverk, háskalegt, að hæstv. ráðherrar eða þingmenn eða forustumenn í flokkunum láti í sér heyra á þann hátt að þetta komi til greina. Ég er alveg sannfærður um að það bætir ekki samningsaðstöðu okkar ef ráðherrar og þingmenn gefa í skyn eða jafnvel segja að það komi virkilega til mála að við göngum inn í Evrópubandalagið og hlítum þessu skilyrði sem allir vita að er a.m.k. eins og er algjört skilyrði fyrir inngöngu í Evrópubandalagið. Það væri nær á opinberum vettvangi að láta menn vita að þetta kemur ekki til greina, ekki undir nokkrum kringumstæðum. Það er útilokað mál. Það er allt annað fyrir Norðmenn eða aðra þar sem þeirra fiskveiðar eru ekki nema lítið brot af þeirra útflutningi, þeirra tekjum. En hvað eru útflutningstekjur okkar af sjávarafurðum fyrir sl. ár? Minnir mig vera 77%. Við verðum nú að draga úr sókn á miðin í alla stofna. Hvernig dettur ráðamönnum slíkt í hug? Ég er að vísu ekki hernaðarsérfræðingur eins og virðist vera að hæstv. fjmrh. sé og fleiri þm. sem hér hafa talað, en við getum ekki látið af þessari auðlegð og keypt það því verði. Það er útilokað mál. Ég tel að okkar staða sé þrátt fyrir allt þannig að við þurfum ekkert að vera mjög óttaslegin yfir því jafnvel þó að við stöndum einir af þeim sem eru í NATO utan við Evrópubandalagið ef rétt er haldið á okkar málum. En ég ætla ekki að fara út í það að þessu sinni. Hins vegar finnst mér vera álitamál og raunar e.t.v. óumflýjanlegt að það verði rætt um þessa afstöðu okkar, það sé alveg sérstök umræða á hv. Alþingi, vegna þess hvað málið er alvarlegt og vegna þess hvað ráðamenn sumir hverjir tala gáleysislega um það. Það er ekki hæstv. fjmrh. einn. Ekki man ég betur en að einn af forustumönnum iðnaðarins, Víglundur Þorsteinsson, léti þau orð falla frekar tvisvar en einu sinni að það kæmi til mála og væri kannski óumflýjanlegt að við gengjum í Efnahagsbandalag Evrópu. Hæstv. fjmrh. minntist einnig á Magnús Gunnarsson í ræðu sinni áðan. Af þessum ástæðum er full ástæða til þess að taka upp sérstaka umræðu um þetta mál og sérstaklega með það í huga að menn séu ekkert að vefjast í vafa um afstöðu þjóðþings okkar til þessa máls, að það komi greinilega fram að það sé útilokað með öllu að við gerumst aðilar að Evrópubandalaginu. Ég tók eftir því að hv. 13. þm. Reykv. ræddi dálítið um afstöðu okkar til þeirrar þróunar sem hefur orðið í hvalamálinu. Ég er henni og hennar skoðunum algjörlega andvígur og ég ætla að koma með rök fyrir því hvers vegna ég er það. Ég var einn af þeim sem greiddu atkvæði á móti því á sínum tíma, 1983, þegar var samþykkt að stöðva veiðar í atvinnuskyni. Það er vegna þess á hverju við lifum. Og við erum að keppa við þessi dýr í sambandi við það sem sjórinn gefur. Svo einfalt er það. Ef á að takmarka eða jafnvel hætta veiðum á hval, hrefnu og sel er enginn vafi á að í okkar hlut kemur langtum minna. Við verðum þá að draga úr okkar sókn því að ekki tökum við það sem þessi dýr taka. Ég hef orðið vitni að því að yfir 100 kg af fiski hafa komið út úr einum hrefnumaga þannig að það er ekkert smáræði sem þessi dýr taka. Við vitum hvernig selurinn hefur það. Meira að segja tekur hann laxinn, hvað þá aðra fiska. Það er sannað mál. Ég ætla ekki að fara út í þessa sálma meira, en ég get ekki annað en minnst á þetta vegna ræðu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur. Við verðum að athuga á hverju við lifum. Ég er ekki að tala um að ganga svo hart að þessum stofnum að þeir séu í einhverri útrýmingarhættu, það er bara allt annað mál, en við verðum að halda þessum stofnum í hæfilegri stærð. Og við erum allt öðruvísi stödd en t.d. Norðmenn og aðrar þjóðir m.a. vegna þess á hverju við lifum. Ég sagði áðan að um 77% af okkar gjaldeyrisöflun væru af sjávarafla. Hvað er það hjá Norðmönnum? Hvað er það hjá Japönum? Við höfum alveg sérstöðu í þessum málum og ég er ekki sammála því sem gert var, þ.e. að ríkisstjórn Íslands þurfi að leggja rannsóknaráætlun sína fyrir vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins og eigi allt undir afstöðu hennar í sambandi við þessar veiðar af þessum ástæðum. Ef það væru ekki nema 10% af okkar tekjum sem við fengjum frá sjónum væri þetta allt annað mál. Við sögðum í sambandi við landhelgisdeiluna við Breta að Bretar væru að vinna fyrir einum málsverði á meðan við vorum að berjast fyrir lífi okkar. Við hljótum að skoða þessi mál öll út frá því sjónarmiði á hverju við lifum og hvers vegna okkar lífsafkoma er þó eins góð og hún er og afstaða okkar hlýtur að byggjast á því, hæstv. fjmrh., bæði til Efnahagsbandalags Evrópu, en einnig í sambandi við að halda þessum sjávarspendýrum í hæfilegri stærð til þess að við þurfum ekki af þeim ástæðum að minnka okkar hlut í afla. Það væri margt hægt að ræða um þessa skýrslu hæstv. utanrrh. og um varnarmál. Því hafa verið gerð góð skil af mörgum. Ég ætla að láta þetta nægja að sinni, en ítreka að endingu að hæstv. utanrrh. sjái til þess á næstunni þegar hægt er að það verði tekin umræða á Alþingi um afstöðuna til Efnahagsbandalags Evrópu, hvernig við eigum að halda á því máli þannig að það fari ekkert á milli mála. Og þó að hjáróma raddir komi hér og þar, sem ég tel þó alvarlegt að skuli heyrast, þurfi enginn að vera í vafa um okkar afstöðu í því máli: Engin skip inn í okkar fiskveiðilandhelgi.



Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að segja nokkur orð við þessa umræðu um utanríkismál og fjalla almennt um stöðu Íslands í alþjóðlegu umhverfi sem og stefnu þjóðarinnar í utanríkismálum. Ég er sammála hæstv. fjmrh. Jóni Baldvini Hannibalssyni þegar hann segir, að sjaldan hafi verið jafnmikilvægt og nú fyrir Íslendinga að gera sér grein fyrir því hvar við værum á vegi staddir í utanríkismálum og samskiptum okkar við aðrar þjóðir, en jafnframt vil ég undirstrika að við þá umfjöllun er mikilvægt að menn hafi í huga að breytingar frá þeirri meginstefnu í utanríkismálum Íslands sem mótuð var á fyrstu áratugum lýðveldisins krefst mikillar og ítarlegrar umræðu innan þings sem utan. Tímabundnir viðskiptahagsmunir eða óeðlileg pólitísk sambönd við alþjóðaflokka eiga ekki að ráða stefnumörkun Íslendinga í utanríkismálum. Það sem á fyrst og fremst að ráða er auðvitað afstaða til þjóðlegra verðmæta, vernd eignarhalds Íslendinga á landinu sjálfu, vernd íslenskrar tungu og menningar. Þá er mikilvægt og þýðingarmikið að Íslendingar geri sér grein fyrir hverjir eru efnahagsog viðskiptalegir hagsmunir í tengslum við þessi mál. Og síðast en ekki síst þarf að tryggja að Íslendingar fái að lifa og starfa í landi sínu í friði fyrir ásælni annarra þjóða sem ýmist með hernaði eða viðskipta- og efnahagsþvingunum brjóta undir sig hvert smáríkið á fætur öðru. Smáríki tryggja best stöðu sína að mínu mati með sjálfstæðum samningum í öryggis- og varnarmálum við lýðræðisríki sem virða frelsi og sjálfstæði smáþjóða. Íslendingar hafa slíkan samning við Bandaríki Norður-Ameríku í öryggis- og varnarmálum. Sá samningur er góður. Þess vegna er að mínu mati óþarft að ræða um slík mál í tengslum við stöðu Íslands gagnvart Efnahagsbandalaginu. Þess vegna er einnig óþarft að ræða við Efnahagsbandalagið um öryggis- og varnarmál í tengslum við hugsanlega frekari samninga við Efnahagsbandalagið. En ég vil minna hv. þm. á að við höfum nú þegar mjög góða samninga við Efnahagsbandalagið í sambandi við veigamikil atriði á viðskipta- og tollasviði og það er spursmál hvort það borgi sig fyrir Íslendinga að opna þessa samninga með nýjum viðræðum að svo stöddu. Alla vega mundi ég leggja til að það verði skoðað mjög gaumgæfilega áður en óskað væri slíkra viðræðna. Hæstv. fjmrh., sem hefur verið mjög í umræðunni um Ísland og Efnahagsbandalagið undanfarna daga vegna ræðu sinnar á sameiginlegum fundi forustumanna alþýðuflokka Norðurlandanna, sagði áðan í ræðu að hann teldi að hv. þm. þyrftu að taka afstöðu og það sem fyrst og nefndi hann tímasetningu sérstaklega í því sambandi sem er árið 1992, en það er það ár sem Efnahagsbandalagið stefnir að að Vestur-Evrópa verði orðin ein markaðsheild. Ég get verið sammála hæstv. ráðherra í því að það er mjög þarft, tímabært og nauðsynlegt að hv. þm. taki afstöðu í þessu máli og dragi það ekki, en legg áherslu á að það verði gert að vel íhuguðu og athuguðu máli. En það er ekki alveg rétt að lita þannig á, þegar verið er að ræða um samskipti Íslands og Vestur-Evrópu þannig, eins og mér fannst stundum örla á hjá hæstv. ráðherra, eins og þessi umræða hafi ekki farið fram neitt áður. Allar götur frá stofnun Efnahagsbandalagsins, ef ég man rétt var það stofnað með Rómar-samningnum svonefnda árið 1957, hafa farið fram mjög ítarlegar umræður um þetta mál hér á Íslandi en þó með nokkru hléi. Ég minnist þess að um og eftir 1960 fór fram hér mjög ítarleg umræða um hvort Ísland ætti að ganga í eða óska eftir aðild að Efnahagsbandalaginu eða ekki. Var m.a. efnt til ráðstefnu þar sem aðilar helstu útflutningssamtaka og hagsmunasamtaka mættu og fjölluðu um það. Einnig fjölluðu ýmsir af frammámönnum íslensku þjóðarinnar og þáverandi ráðherrar mikið um þessi mál. Niðurstaðan af þeirri umræðu varð sú að Ísland nálgast ekki Evrópu þrátt fyrir að menn mætu það á þeim tíma ekki ósvipað og nú að Íslandi væri það lífsnauðsyn að nálgast og vera nálægt þeirri þróun sem var að hefjast í Evrópu í kringum 1960. Þess í stað mótuðu Íslendingar stefnu sem fól í sér að ríkari áhersla var lögð á samskiptin við Atlantshafsbandalagsríkin í heild og einnig var lögð meiri áhersla á viðskiptin við Bandaríki Norður-Ameríku, bæði í sambandi við vöruviðskipti sem og á sviði þjónustuviðskipta. Þessi stefna, sem þá var mörkuð, reyndist Íslendingum vel og hefur reynst Íslendingum vel til þessa. Þar með er ég ekki að segja að það þurfi ekki að endurmeta þessi mál og gera það með þeim hætti að menn geri sér grein fyrir því að Ísland verður að fara mjög varlega þegar það nálgast viðræður við ríkjasambönd hvort sem þau eru í austri eða vestri. Það var eitt atriði í ræðu hæstv. fjmrh. sem ég vil víkja að nokkrum orðum. Það er mikilvægt atriði í íslenskum utanríkismálum sem skiptir máli að hafa í huga þó nokkuð sé um liðið síðan það var efst á baugi. Hæstv. ráðherra minntist á þorskastríðið og gat þar nokkurra Evrópuþjóða. Það er nú einu sinni þannig að reynslan kennir mönnum. Þorskastríðið er mjög mikilvægt atriði í sögu Íslands. Það er mjög þýðingarmikið að Íslendingar dragi réttar ályktanir af því sem gerðist í því máli og hvers vegna Íslendingar náðu þeim árangri sem raun bar vitni. Þess vegna vil ég varpa fram þeirri spurningu og svara henni sjálfur: Hverjir reyndust Íslendingum vel í þeim stríðum? Það er ekki aðeins þorskastríðið um og eftir 1970 til 1976 sem við verðum að hafa í huga heldur einnig,fyrri þorskastríð. Voru það Bretar, voru það Þjóðverjar eða voru það Evrópuþjóðirnar yfirleitt? Ég leyfi mér að svara því neitandi. Staðreyndin er sú að í þessu stríði okkar fyrir þeim lífsgrundvelli sem við lifum á, sem er sjávaraflinn, voru Evrópuþjóðirnar þær þjóðir sem höfðu mjög takmarkaðan og svo til engan skilning á stöðu íslensku þjóðarinnar í sambandi við útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Þetta eru sögulegar staðreyndir. Stjórnmálamenn í Evrópu voru 1slendingum mjög erfiðir og mjög skilningslausir. Staðreyndin er sú að Bandaríkjamenn voru þrátt fyrir allt sá aðili sem reyndist Íslendingum vel í þeirri baráttu, bæði í sambandi við pólitísk jákvæð afskipti af málinu sem og líka vegna þeirrar afstöðu sem Íslendingar höfðu í sambandi við markaðs- og sölumál á helstu sjávarafurðum. Rússar sáu sér auðvitað leik á borði þegar ágreiningur kom upp á milli NATO-ríkjanna og spiluðu með og sögðust vera bestu vinir Íslendinga þá í sambandi við þetta hagsmunamál. En það var ekki velvild Vestur-Evrópuríkjanna sem tryggði okkur sigur í landhelgismálunum. Mun ég víkja síðar að því hvernig ég met það og hvers vegna. Það sem réði úrslitum var í fyrsta lagi þrautseigja og samstaða Íslendinga sjálfra í baráttunni fyrir rétti sínum. Þetta er grundvallaratriði. Þarna vorum við einangraðir eyjabúar í baráttu fyrir lífshagsmunamáli í stríði við stórþjóðir og að vissu leyti í óþökk og óvild annarra þjóða sem ekki áttu eins ríkra hagsmuna að gæta og t.d. Bretar töldu sig eiga á Íslandsmiðum. Í öðru lagi réði það einnig úrslitum hve frammistaða þáverandi forustumanna Íslendinga reyndist þjóðinni vel í því að sameina hana og á ég þá sérstaklega við forsrh. Geir Hallgrímsson, Einar Ágústsson utanrrh., Matthías Bjarnason sjútvrh. og Ólaf Jóhannesson dómsmrh. Þessir pólitísku forustumenn Íslendinga á þeim tíma sameinuðu þjóðina og þeir sýndu hinum erlendu aðilum, sem Íslendingar áttu við að etja, að þeir ætluðu, þ.e. Íslendingar, að hafa sigur í málinu, enda var verið að berjast um lífshagsmuni og framtíðarvelferð þjóðarinnar. Það hafði mikil áhrif hve framganga og forusta þessara manna var farsæl og góð í þeirri miklu og hörðu baráttu og gegndu þeir hver sínu hlutverki eftir því sem við átti í þeirri baráttu. Þá er það þriðja atriðið. Það er: Hvaða þjóð erlend studdi okkur í reynd best? Ég var í samninganefndinni á þessum tíma, þ.e. 1974–1976, og kynntist því vel á ferðum mínum, bæði fyrir utanrrh. og á vegum míns þingflokks, hvernig forráðamenn vissra þjóða brugðust við þegar leitað var eftir því að þær beittu sér til stuðnings málstað Íslendinga. Bandaríkjamenn studdu Íslendinga leynt og ljóst.

Alveg passífir.

Það er söguleg staðreynd sem hv. þm. Albert Guðmundsson getur ekki hrakið. - Ja, ég skil ekki almennilega þetta frammíkall hv. þm. Hv. þm. Albert Guðmundsson kom hvergi nálægt þessum samningamálum umfram það að hann greiddi þeim atkvæði sem stuðningsmaður þáverandi ríkisstjórnar þannig að hann getur ekki fullyrt þetta og mun ég rökstyðja það nú. Bandaríkjamenn beittu sínum áhrifum á Breta og Vestur-Þjóðverja. M.a. var einn af fyrrverandi aðstoðarutanríkisráðherrum Bandaríkjamanna, Eugene Rostow, í þessu máli og vann sérstaklega að viðræðum við forráðamenn Bretlands og Vestur-Þýskalands á bak við tjöldin, jafnframt því sem hann átti viðræður við forseta Bandaríkjanna á lokastigi þessarar deilu. Þetta hafði auðvitað sín áhrif eins og gefur að skilja. Þetta hafði líka áhrif innan Atlantshafsbandalagsins eins og margoft kom fram á þeim tíma. Þá áttu Íslendingar í fjórða lagi mjög góða bandamenn meðal áhrifamanna í verkalýðshreyfingu Vestur-Evrópu. Þar voru m.a. flokksbræður hæstv. ráðherra Jóns Baldvins Hannibalssonar. Það voru háttsettir forustumenn í verkalýðshreyfingu Vestur-Evrópu, sérstaklega Bretlands, menn eins og Vic Feather, þáv. framkvstj. TUC, og Jack Jones, áhrifamikill verkalýðsforingi á Bretlandi og vinur Harolds Wilsons. Í Vestur-Þýskalandi var það forseti þýska alþýðusambandsins, DGB, Heinz-Oskar Vetter, áhrifamaður í þýska alþýðuflokknum SPD. Þessir alþýðuflokksmenn og forustumenn í verkalýðshreyfingu Vestur-Evrópu voru Íslendingum mjög hliðhollir og töluðu við ríkisstjórnir og forráðamenn viðkomandi landa. Þetta er söguleg staðreynd sem ég vil gjarnan að komi fram á þessu stigi. Hins vegar verður það að segjast eins og er að evrópskir stjórnmálmenn, hvort sem það voru kratar eða íhaldsmenn, voru Íslendingum yfirleitt mjög erfiðir í þessari deilu. Þeir eru yfirleitt erfiðir. Stjórnmálamenn í Evrópu eru erfiðir viðureignar þegar kemur að þjóðlegum hagsmunum þeirra sjálfra. Þeir meta hagsmuni út frá allt öðrum forsendum en Íslendingar eru vanir. Hið sama verður ekki sagt um t.d. verkalýðsforingja Evrópu sem dugðu Íslendingum vel. En ég mun víkja nánar að þessum atriðum sem þjóðríkin snerta síðar í ræðu minni. Hæstv. ráðherra Jón Baldvin Hannibalsson varpaði fram þeirri spurningu hvort Íslendingar gætu tryggt hagsmuni sína í gegnum EFTA eða hvort við gætum gert það með nánara samstarfi við Norðmenn en verið hefur til þessa. Átti hann þar sérstaklega við, ef ég skildi hann rétt, að tryggja sölu- og viðskiptahagsmuni okkar fyrir sjávarafurðir. Ég hef setið í ráðgjafarnefnd EFTA síðan 1971 og verð að,segja að þótt ýmislegt gott hafi komið út úr því að Íslendingar tækju þátt í EFTA hefur EFTA ekki að mínu mati þá burði sem mundu duga okkur úr því sem komið er til að tryggja okkur þá hagsmuni sem hæstv. ráðherra var að vísa til. Hins vegar er sjálfsagt að láta enn frekar á það reyna hvort t.d. Svíar hindri áfram að við getum fengið viðeigandi leiðréttingar í sambandi við okkar hagsmuni í útflutningi og sölu sjávarafurða og gera það þá auðvitað innan EFTA. Hvað Norðmenn áhrærir verð ég að segja að því miður hef ég takmarkaða trú á því að það mundi skila okkur miklum árangri. Samstarf við Norðmenn á viðskiptasviði hefur yfirleitt ekki reynst Íslendingum vel. Þó eru auðvitað til undantekningar. Norðmenn eru miklir eiginhagsmunamenn þegar kemur að fjármálum og viðskiptamálum. Það hefur verið reynt samstarf, svokallað frjálst samstarf, við Norðmenn í sambandi við sölu ákveðinna tegunda sjávarafurða. Það áttu að vera samráðsfundir og samstarf, en því miður varð það oftar að Norðmenn hlupu út undan sér og komu aftan að okkur í þeim viðskiptum sér í hag. Þess vegna má eiginlega segja að mín niðurstaða sé sú, að eins og á stendur sé best fyrir Íslendinga að reyna sjálfir. Ég hef ekki trú á að Norðurlöndin muni styðja þannig við bakið á okkur að það skili þeim árangri sem viðunandi er. Ráðherra ræddi nokkuð um sölu á ákveðnum sjávarafurðum, talaði m.a. um saltfisk. Skal ég ekkert draga úr mikilvægi þess að fá tollaleiðréttingar í sambandi við útflutning á saltfiski, sérstaklega eftir að Spánn og Portúgal gerast aðilar að Efnahagsbandalaginu. En það sem mér finnst skipta máli þegar verið er að ræða þetta er að menn geri sér grein fyrir vægi einstakra afurðategunda og einnig hvert er verðmæti þeirra. Ef við lítum yfir helstu útflutningsafurðir Íslendinga, sem er ekki flókið mál, þá er það ferskur fiskur, saltfiskur, frystur fiskur, lýsi og mjöl og einnig álvörur. Aðrar vörur, t.d. iðnaðarvörur almennt, hafa ekki aukist mikið í útflutningi Íslendinga á liðnum árum, því miður, þrátt fyrir mikla og góða viðleitni manna í þeim efnum. Við erum háðir Vestur-Evrópu sérstaklega í sambandi við sölu á ferskum fiski og saltfiski og einnig lýsi og mjöli. Lýsi og mjöl er ekkert annað en hráefni. Það er hráefni sem Vestur-Evrópumenn kaupa af okkur og hagnýta sér síðan til að framleiða úr því fullunnar vörur. Þótt lýsi og mjöl sé út af fyrir sig mjög mikilvæg afurð í útflutningi er það ekki mjög eftirsótt framleiðsla því það er alger hráefnisframleiðsla. Ég er sammála ráherranum í því að við viljum ekki gera Ísland að landi sem framleiðir hráefni fyrir aðrar þjóðir. Það eru mjög miklar sveiflur í verðlagi og sölumagni af ferskum fiski á mörkuðum Vestur-Evrópu. Skjótt geta veður skipast í lofti. Það þyrfti ekki annað að gerast í þeim efnum en Norðursjórinn næði sér á ný eða að Norðmenn ykju verulega úthafsveiðar sínar sem þeir eru að gera nú með frystitogurum. Það er áætlað að þeir verði komnir með áttatíu frystitogara í lok þessa árs. Ef það gerist að fiskgengd eykst í Norðursjónum og í kringum Bretlandseyjar á sama tíma sem Norðmenn auka sitt framboð á frystum fiski, t.d. í Englandi og Vestur-Þýskalandi, má búast við að verðlag á ferskum fiski lækki verulega, þó ég segi ekki að það hrapi niður. Það hefur strax áhrif á viðskiptakjör okkar í Evrópu og þá verður ekki eins eftirsóknarvert að selja ferskan fisk þar og nú er. Saltfiskurinn er aftur á móti vörutegund sem getur orðið vandamál fyrir okkur að afsetja í Vestur-Evrópu nema við fáum tollaívilnanir og lækkanir. Það skal ég viðurkenna. En það sem kemur á móti í sambandi við saltfiskinn er að þarfir Spánverja og Portúgala eru mjög miklar fyrir saltfisk. Ég sé ekki fyrir mér að aðrar þjóðir geti útvegað þeim það magn af saltfiski sem gæti komið í veg fyrir þann íslenska sem nokkru nemur. Það þýðir aftur á móti að Spánverjar og Portúgalar verða að gæta sinna eigin hagsmuna innan Efnahagsbandalagsins þannig að þeir fái góð viðskiptakjör við Ísland. Um frysta fiskinn get ég verið stuttorður. Hann hefur verið í aukningu í Vestur-Evrópu, en alls ekki fyrr en e.t.v. á síðustu árum í þeim mæli sem við hefðum vænst í Evrópu þrátt fyrir að mikið hafi verið reynt á síðustu áratugum. Ég er þeirrar skoðunar að þó að Vestur-Evrópubúar séu út af fyrir sig ágætir kaupendur á okkar sjávarafurðum muni þeir ekki ráða úrslitum fyrir Íslendinga í sambandi við útflutning sjávarafurða í framtíðinni heldur verði markaðirnir jafngóðir og hugsanlega betri annars staðar. Á ég þar sérstaklega við Bandaríkin, þó þar sé niðursveifla í dag, og Japan. En utanríkismál snúast um fleira en fisk og útflutning og viðskipti. Það er líka mikið atriði, þegar verið er að fjalla um samskipti við aðrar þjóðir og gera sér grein fyrir stöðu þjóðarinnar í tengslum við þær, á hvað menn vilja leggja áherslur. Það eru fleiri og jafnmikilvæg atriði, sem skipta sköpum fyrir sjálfstæði lands og þjóðar, sem menn verða að hafa í huga. Á síðustu áratugum hafa samskipti þjóða á flestöllum sviðum gjörbreyst. Tækniþróun á sviði fjarskipta og samgangna hefur þurrkað út fjarlægðir milli þjóða í eiginlegri og óeiginlegri merkingu. Kjarnorka til friðsamlegra nota hefur gjörbreytt atvinnu- og efnahagslífi hinna háþróuðu ríkja. Kjarnorkan, vetnissprengjur, eldflaugarnar og önnur nútíma háþróuð ógnarvopn hafa sett stórveldunum nýjar og áður óþekktar samskiptareglur. Þetta og ótalmargt fleira í þróun vísinda og tækni hefur gert að verkum að engir, hvorki þjóðir né einstaklingar, búa við einangrun. Þetta er sú staðreynd sem við Íslendingar búum við sem aðrir. Ákvarðanir teknar í Hvíta húsinu eða Kreml geta haft og hafa áhrif um gjörvalla heimsbyggð. Fyrir rúmri hálfri öld eða aðeins einum mannsaldri var þessu öðruvísi varið. Viðhorf og gildismat hafa breyst að sama skapi. Ef litið er til stöðu ríkja og sjálfstæðis þjóða hefur þróunin verið frá hinu sjálfstæða, óháða ríki yfir í stærri heildir, ríkjasambönd eða bandalög. Það á einkum við í atvinnu-, viðskipta- og efnahagsmálum sem og í öryggis- og hermálum. Í sumum tilvikum er erfitt að draga mörk um innbyrðis tengsl þessara þátta í sameiningu eða nánu bandalagi margra ólíkra þjóða. En eftir sem áður blasir nú við sú staðreynd að þjóðir, sem telja sig eiga ríkra hagsmuna að gæta, hafa á síðustu árum tengst nánari böndum og í ýmsum ákveðnum tilvikum sameinast eins og á þjóðlegum grundvelli væri í útfærslu veigamikilla þátta á sviði atvinnu- og efnahagsmála. Efnahagsbandalagið er dæmigert fyrir þessa þróun. Flest helstu iðnríki Vestur-Evrópu mynda EB. Innan þess hafa ríkin tengst mjög sterkum böndum og má nánast segja að þau hafi afsalað sér þjóðlegu sjálfræði í ákveðnum málum. Sjálfstæð, einangruð, opinber meiri háttar ákvarðanataka í peninga-, atvinnumarkaðs,- landbúnaðar- og viðskiptamálum er óhugsandi innan EB. Sáttmáli þessara þjóða um mjög náið og víðtækt samstarf innan EB brýtur gjörsamlega í bága við fyrri hugmyndir manna um sjálfstæði ríkja. Fyrir þá eða þær þjóðir sem vilja undirgangast slíkt afsal um sjálfsforræði í hefðbundinni merkingu þess orðs vegna markmiða um nýjar og árangursríkar leiðir til aukinnar almennrar velmegunar er allt gott að segja ef menn, ég endurtek, ef menn vilja greiða það gjald sem um ræðir. Það er engum vafa bundið að hinir frjálsu og ótakmörkuðu flutningar fjármagns og vinnuafls innan EB flýta fyrir samruna Efnahagsbandalagsins í eitt bandalagsríki. Eðli málsins samkvæmt hljóta stærstu og fjölmennustu ríkin að ráða lögum og lofum innan þessarar ríkjasamsteypu. Reynsla liðinna ára hefur staðfest þetta. Hin stóra spurning, sem snýr að Íslendingum, er: Hver er staða okkar sem smáríkis á hjara veraldar í þessari þróun? Er unnt að viðhalda og efla sjálfstæði þjóðarinnar í hinni hefðbundnu merkingu eða verðum við að endurmeta það gildismat sem felst þar að baki? Íslendingar hafa verið virkir þátttakendur í víðtæku alþjóðasamstarfi frá stofnun lýðveldisins árið 1944. Ísland er aðill að Norðurlandaráði, Atlantshafsbandalaginu, Sameinuðu,þjóðunum, fríverslunarsvæðinu o.s.frv. Þá taka Íslendingar þátt í fjölbreytilegu alþjóðlegu samstarfi á sviði félags-, menningar-, heilbrigðis-, fjarskipta- og vísindamála svo nokkuð sé nefnt. Það er því óhætt að fullyrða að þjóðin hefur verið mjög opin í samskiptum við aðrar þjóðir án þess að framselja nokkurn hluta af sjálfsákvörðunarrétti sínum sem sjálfstæð þjóð. Umhverfið hefur hins vegar tekið nokkrum breytingum. Norrænu þjóðirnar hafa færst nær hver annarri. Vestur-Evrópuríkin stefna í sameiningu, ríkjabandalag, og starfa sem ein ríkjaheild á ákveðnum mikilvægum sviðum. Í austri og vestri eru stórveldin, Bandaríki Norður-Ameríku og Sovétríkin, sem eru eðli málsins samkvæmt ríkjasambönd. Við þetta bætist starfsemi fjölþjóðafyrirtækja sem teygja anga sína út um allan heim. Tækniþróunin og þjónusta ýmissa þessara fyrirtækja eru þess eðlis að þau öðlast sjálfkrafa ákveðna einkaréttaraðstöðu hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Nægir í því sambandi að minna á ákveðin tölvufyrirtæki, fjarskiptafyrirtæki o.s.frv. Íslendingar hafa eins og flestar aðrar þjóðir orðið að beygja sig undir þessa þróun og undirgangast þá skilmála sem um ræðir. Í því felst ekki afsal stjórnarfarslegs sjálfstæðis, en hins vegar ákveðin erlend áhrif um framkvæmd eða útfærslu tiltekinna mála á mjög takmörkuðu sviði. Aðild Íslands að EB mundi hafa í för með sér afsal á einhliða ákvarðanatöku í veigamiklum málum og skapa jafnframt ákveðinn og jafnan rétt þegna aðildarríkja EB á Íslandi. Þegnar Efnahagsbandalagsins hafa rétt til að stofna fyrirtæki í hvaða landi sem er innan bandalagsins. Ef Ísland gerðist aðili að EB mundu þeir hafa fullan aðgang að sameiginlegum auðlindum, sbr. fiskimiðunum á Íslandi. Fjármagnsflutningar eru frjálsir, sömuleiðis atvinnuréttindi innan svæðisins og skattar eru samræmdir. Markmið EB er að tryggja hagkvæma verkaskiptingu og bæta lífskjör. Efnahagslegur ávinningur er meginmarkmið. Önnur atriði, eins og hin þjóðernislegu og menningarlegu, eru víkjandi. Viðskiptalega skiptir það auðvitað miklu máli fyrir Ísland hvernig þróunin er í EB. Hið sama má segja um Bandaríkin. Norðurlöndin skipta hins vegar minna máli viðskiptalega en hins vegar þeim mun meira máli félags- og menningarlega. Segja má að til þessa hafi Íslendingar notið þess besta í samskiptum sínum við þessa aðila án þess að gangast þeim á hönd. Staðreynd er að þegar Ísland hefur verið viðskiptalega háð Norðurlöndunum hefur þjóðinni vegnað illa afkomulega. Þetta er söguleg staðreynd. Þessar þjóðir kaupa ekki helstu afurðir landsmanna sem nokkru nemur né greiða þær sambærilegt verð og aðrar þjóðir. Þegar Íslendingar tóku hins vegar sjálfir upp bein viðskipti við engilsaxa, sérstaklega Breta, og síðar þegar þeir tóku upp náin viðskipti við Bandaríkjamenn, fór þeim að vegna mun betur. Þess vegna skipta viðskiptaleg tengsl Íslendinga við þessar þjóðir miklu máli. En hvort enn nánari tengsl við þær, svo sem í gegnum eignaraðild þegna þessara ríkja í landi og fyrirtækjum, skili landsmönnum meira efnalega í aðra hönd er matsatriði. Ég tel að það eigi að fara mjög varlega í að heimila erlendum aðilum þátttöku í íslenskum fyrirtækjum. Að vísu er það nauðsynlegt á vissum sviðum og ber þá að gera það, en með varúð. Verðmætasta eign landsmanna er landið sjálft, gögn þess og gæði. Íslensk menning hvílir á fornri arfleifð, tungu og listum sem eru mjög sérstæðar. Í gegnum aldirnar hefur þróast mjög sterkur þjóðlegur stofn á Íslandi sem í einangrun og harðbýli hefur tileinkað sér sterka sjálfsbjargarviðleitni en er, eins og eyjabúum er tamt, tortrygginn gagnvart utanaðkomandi áhrifum. Þrátt fyrir það hefur þjóðin mikla aðlögunarhæfileika í því sem skiptir máli um aðlögun að tæknilegum framförum sem hafa þýðingu fyrir betri efnahagslega afkomu. Margir erlendir aðilar, sem hafa átt náin samskipti við Íslendinga, dást að dugnaði þeirra, þessara 240–250 þúsunda manns, við að byggja upp nútímalegt samfélag í þessu stóra landi. á vissum sviðum, svo sem í sjávarútvegi og fiskiðnaði, hótel- og veitingahúsarekstri, svo nokkuð sé nefnt, eru Íslendingar meðal fremstu þjóða. Þá er þjóðin óvenjulega vel upplýst og menntuð miðað við ýmsar hinar fjölmennari þjóðir, svo sem iðnríkin, þótt Íslendingar vegna smæðar sinnar geti aldrei keppt við þau á mörgum sviðum af skiljanlegum ástæðum. Erfitt er að sjálfsögðu að segja nákvæmlega til um hvar draga skuli strikið milli Íslands annars vegar og náinna samskipta við önnur ríki hins vegar. Það er enn erfiðara í dag en var fyrir 30–40 árum og mun væntanlega verða enn erfiðara í framtíðinni. Fólksfjölgunin í heiminum og gjöreyðingarvopnin krefjast endurmats á fyrri gildum. Meginmarkmið mannkynsins hefur verið og mun ætíð verða að tryggja friðinn. Einstaklingurinn vill fá tækifæri til að þroskast og takast á við lífið í samræmi við getu og hæfileika. Hann vill fá að starfa í friði að jákvæðri uppbyggingu í eigin umhverfi og innan þeirrar heildar sem hann lifir í. Friður og framfarir verða ekki í hinum fjölmenna heimi framtíðarinnar - en spár eru um að íbúatala jarðarinnar verði farin að nálgast 7000 milljónir árið 2000 - nema þjóðir heims vinni saman, færist nær hver annarri. Nauðsynlegar framfarir í tækni og vísindum til að mæta fæðuþörf þessara milljarða verða ekki nema þjóðirnar starfi enn nánar saman. Menntun og fræðsla krefst samræmingar ef þjóðum heims eiga að nýtast hinar miklu framfarir. Friður byggist á gagnkvæmum samskiptum, skoðanaskiptum og nánari umgengni einstaklinga ólíkra þjóða. Þannig er unnt að fjalla um flestöll svið mannlegra samskipta með tilliti til framtíðarinnar. Einangrun eða takmarkalaus sérhyggja og þjóðernishroki falla ekki inn í framtíðarsýn mannkynsins. En það þýðir ekki að sérhver einstaklingur sem þjóðir verði ekki að skoða eigin stöðu í þrengri merkingu þess orðs og gera sér sem besta grein fyrir stöðu sinni og möguleikum við breyttar aðstæður. Þótt Ísland sé gjöfult og gott land á ákveðnum sviðum býður það ekki upp á ótakmarkaða möguleika. Engir nema landsmenn sjálfir skynja þetta. Í heimi nútímans er rányrkja mikill vágestur. Óvandaðir menn fara víða eins og eldur í sinu og eyða náttúruauðlindum með skjótum hætti. Þegar allt er nýtt og landið er orðið eins og sviðin jörð hverfa þeir af vettvangi, en eftir situr hnípin þjóð á öskuhaugum nútímans, bílhræjum, plasthúsgögnum, gervimunaði og þess háttar, rúið lífsgrundvellinum. Ég sagði áðan að Ísland væri gjöfult land en mjög viðkvæmt. Það krefst því góðrar umgengni. Hið sama má segja um auðlindir landsins. Með nútímatækni er unnt að tæma þær á örfáum árum. Gott dæmi þessa er sjávaraflinn. Íslendingar einir vita best hvernig nýta ber landið, gögn þess og gæði þannig að jafnvægi ríki. Með því nýtist landið betur þeim takmarkaða fjölda sem getur byggt landið á grundvelli mannsæmandi lífskjara. Að mínu mati væri það því óráð að opna landið erlendum aðilum með aðild að EB eða öðrum ríkjasamsteypum. Undir niðri eru EB-ríkin einnig mjög ósamstæð. Í stjórnmálum geta Evrópumenn verið mjög hverflyndir svo sem sagan sannar. Það hentar ekki íslensku eðli eða íslensku lundarfari að eiga hagsmuni sína undir slíku stjórnarfari. Íslendingar vilja stöðugleika samfara miklu frelsi til athafna. Skipulagshyggja gömlu nýlenduveldanna er Íslendingum ekki að skapi. Aðild Íslands að EB mundi í reynd þýða það að landið yrði hjálenda þessara gömlu ríkja sem bera takmarkaða virðingu fyrir smáríkjum. Miklar pólitískar sviptingar vinstri og hægri flokkanna í Evrópu setja leiðtogum þeirra takmörk í auðsýnd umburðarlyndis gagnvart hinum smáu. Þetta er staðreynd. Ísland getur því aldrei sameinast slíkri ríkjaheild. Hugsanlegur efnahagslegur ávinningur er smáræði borið saman við þau þjóðarverðmæti sem fórnað yrði með aðild að Efnahagsbandalaginu. Vil ég þá víkja nokkrum orðum að Norðurlöndunum. Norðurlöndin eru ágæt að vissu marki, þ.e. þar til kemur að efnahagslegum atriðum. Í almennum menningar- og félagslegum atriðum er gott að eiga samleið með Norðurlandabúum. Í þeim efnum eru Norðurlöndin tillitssöm, enda kostar það tiltölulega lítið. Öðru máli gegnir í viðskipta- og fjármálum. Þar er ekkert til skiptanna. Norðmenn og Svíar eru þekktir fyrir allt annað en gefa eitthvað eftir í viðskiptum. Danir hafa hins vegar oft sýnt og sannað að þeir hafa skilning á högum annarra og eru reiðubúnir að láta samstarfsaðila njóta ávaxtanna að fullu. Þrátt fyrir allt hafa Danir reynst Íslendingum vel. En í samræmi við ríkjandi aðstæður og hugarfar reyndu þeir auðvitað að hagnast á aðstöðu sinni á meðan þeir réðu ríkjum á Íslandi. Of náið efnahagslegt samstarf eða samruni Íslands við Norðurlöndin mun því að mínu mati ekki styrkja stöðu þjóðarinnar. Ísland hefur átt ágætt samstarf við Bandaríki Norður-Ameríku á ýmsum sviðum, sérstaklega í öryggis-, varnar- og viðskiptamálum. Bandaríkjamenn hafa sýnt vilja til að tryggja Íslendingum hagstæða samninga á mikilvægum sviðum án nokkurra óaðgengilegra skilyrða. á viðskiptasviðinu eru miklir ónýttir möguleikar í Bandaríkjunum. Ísland og Bandaríkin eiga gangkvæmra hagsmuna að gæta á mjög mikilvægu sviði sem tengir þessar þjóðir þeim böndum að óþarft er að gangast öðrum þjóðum á hönd með þeim hætti sem EB eða Bandaríkin mundu krefjast ef Ísland óskaði aðildar að þessum ríkjasamsteypum. Það er því mitt mat að Ísland eigi að rækta vel tengsl sín við Norðurlöndin, Vestur-Evrópu og Bandaríkin með svipuðum hætti og gert hefur verið á liðnum áratugum. Eftir því sem kringumstæður krefjast verður að leita sérsamninga eða taka upp nánara samstarf við þessi ríki eftir því sem aðstæður leyfa. Að lokum: Ákvarðanir í utanríkismálum mega ekki tengjast stundarhagsmunum eða tilfinningasemi. Í þessum efnum verður yfirvegun og köld raunhyggja að ráða. Gerðir samningar við önnur ríki verða ekki ógiltir eins og hendi sé veifað. Þess vegna veltur á miklu að Íslendingar geri sér góða grein fyrir stöðu sinni í framtíðinni með sérstöku tilliti til hinnar miklu samsteypuþróunar ríkja í fáar en stórar heildir. Fyrir Íslendinga gildir í þessum efnum hið forna spakmæli: Flýttu þér hægt.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans um utanríkismál sem hér er til umræðu. Skýrslan er að mörgu leyti ágætlega unnið plagg, en við lestur hennar fann ég þó ekki stafkrók um þá hættu sem fylgir umferð kjarnorkuknúinna báta, skipa og kafbáta um hafið umhverfis landið. Hins vegar minnist ég þess að við umræður á Alþingi 8. febr. sl., um þáltill. um mótmæli gegn kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Dounreay, hafi spunnist nokkur umræða um þetta atriði. Þá sagði m. a. hv. 3. þm. Norðurl. e., með leyfi forseta: "Ég hef haft af því vaxandi áhyggjur eftir því sem ég hef fengið meiri upplýsingar m.a. um ferðir kjarnorkuknúinna skipa um Norður-Atlantshafið að þar gætu orðið slys sem væru af þeirri stærðargráðu að efnahagsafkomu íslenskrar þjóðar, færeyskrar þjóðar og grænlenskrar þjóðar yrði ógnað í mjög verulegum mæli. Ég hef oft spurt eftir því þegar ég hef verið á fundum með herfróðum mönnum hversu mikil hætta væri á árekstrum t.d. kafbáta og annarra herskipa, sem m.a. sigla um Norður-Atlantshafið, hvað mikil hætta gæti verið á því að þessi skip misstu út geislavirkt kælivatn. Ef slíkt gerðist í nágrenni við gotstöðvar eða hrygningarstöðvar t.d. þorskstofns, sem við byggjum að verulegu leyti afkomu okkar á, þá er ekki að sökum að spyrja því að þá er sá stofn ónýtur til næstu 100 ára eða svo. Mér finnst andvaraleysi okkar Íslendinga gagnvart þessum málaflokki vera alveg ótrúlegt. Herfróðir menn hafa tjáð mér að það sé lítil hætta á þessum slysum. Hins vegar átti ég kost á því fyrir mjög stuttu að ræða við fyrrverandi skipherra á breskum kjarnorkukafbáti. Ég spurði hann þessarar spurningar og spurði hann hvort það væri rétt að engin hætta væri á því að geislavirkt kælivatn færi út t.d. við árekstur tveggja skipa eða árekstur skips á rif, neðansjávarfjallgarð eða eitthvað slíkt og sagði honum jafnframt að ég hefði ævinlega fengið þau svör að slíkt gæti ekki gerst. Þessi skipherra var nú aldeilis á öðru máli. Hann sagði það fullum fetum að það gæti gerst mjög einfaldlega að kjarnorkuknúið skip missti út geislavirkt kælivatn við árekstur. Og hans orð tek ég auðvitað trúanleg." Síðar við sömu umræður sagði hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: "Síðasti ræðumaður spurði mig að því hvort ég hefði upplýsingar um ferðir kjarnorkuknúinna kafbáta og skipa á Norður-Atlantshafinu. Það hef ég ekki og eftir því sem ég best veit hefur gengið ákaflega erfiðlega að fá slíkar upplýsingar frá stórveldunum. Ég tek undir það sem hv. þm. sagði um hættu þá sem þessu fylgir. Hins vegar hefur mér verið tjáð, þegar ég hef spurt um þessi mál, að hún væri lítil sem engin eða að það hafi verið gert ákaflega lítið úr þessari hættu og ég veit að sömu sögu hafa aðrir að segja. En ég hef tilhneigingu til að trúa betur þeim skipherra sem hv. þm. ræddi við." Hæstv. utanrrh. ber augljóslega ekki mikið traust til þeirra mörgu Atlantshafsbandalagsmanna sem hann hefur aðgang að. Hann hefur frekar tilhneigingu til að trúa betur þeim skipherra sem hv. 3. þm. Norðurl. e. vitnaði til. Hvað hyggst hæstv. utanrrh. gera til þess að bægja þessari miklu hættu, sem hann telur stafa af umferð kjarnorkuknúinna báta, frá íslensku hafsvæði? Ég gerði mér vonir um að fá svar við þessari spurningu í skýrslu hæstv. utanrrh., en þar er eins og ég sagði áðan ekki fjallað sérstaklega um þetta. Hugsanleg geislamengun úthafa hlýtur að vera mikið áhyggjuefni okkur sem eigum allt undir fiskveiðum. Því hljótum við að velta sérstaklega fyrir okkur hversu mikil hætta er á slíkri mengun og með hvað hætti megi koma í veg fyrir hana. Til þess þurfum við að gera okkur grein fyrir því hvernig mengunin gæti orðið. Geislamengun sjávar má flokka í mengun vegna meðvitaðrar losunar kjarnorkuúrgangs í hafið, mengunar þegar kjarnorkuúrgangur rennur í hafið frá endurvinnslustöðvum eða úr kjarnorkuverum, mengunar þegar slys verða með geislavirk efni í kjarnorkusprengjum herskipa og kafbáta eða þegar slys verða í meðferð geislavirkra efna í kjarnaofnum kjarnaknúinna skipa og kafbáta og síðast og vonandi síst verða höfin fyrir geislamengun í kjölfar kjarnorkustyrjaldar þar sem sprengjum er beint að skotmörkum á hafi. Allir eru, vænti ég, klárir á þeirri stórkostlegu hættu sem fólgin er í sprengingu kjarnorkusprengju, hvort sem um er að ræða tilraunasprengingu eða árásarsprengingu. Albert Einstein sagði einhvern tímann, með leyfi forseta: "Allt breyttist 1945 nema hugsun okkar." Þekking aldanna dugir skammt í heimi fullum af gereyðingarvopnum. Menn verða að breyta hugsunarhætti sínum og vonandi er nú svo komið 43 árum síðar að valdamönnum er að verða það ljóst. Alla vega virðist rifa í einhvern skilning þegar tíðindi sl. ára eru skoðuð. En er mönnum kunn sú hætta sem fólgin er í svokallaðri friðsamlegri notkun kjarnorku? Þar held ég að sé nokkur misbrestur á. Raunar hef ég aldrei fellt mig við orðið "friðsamleg" í þessu sambandi því ég er þeirrar skoðunar að sú notkun á kjarnorku, sem þá er átt við, sé í raun ekki friðsamleg heldur segi hún umhverfi okkar stríð á hendur þar sem við erum hreint ekki búin að leysa það hvernig megi koma fyrir geislavirkum úrgangi þannig að ekki hljótist mengun af í bráð eða lengd. Vissulega hefur gætt aukins skilnings á hættunni vegna meðvitaðrar eða slysalosunar kjarnorkuúrgangs í sjó eða eins og segir í skýrslu hæstv. utanrrh. á bls. 8, með leyfi forseta: "Brýna nauðsyn ber til að kjarnorkuiðnaði verði gert að skyldu að hlíta ströngu eftirliti og öryggisreglum. Það er Íslendingum sérstakt áhyggjuefni að allar líkur benda til þess að stjórnvöld á Bretlandseyjum hyggi á stórfellda stækkun á kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Dounreay á Norður-Skotlandi." Hins vegar hafa menn almennt ekki gert sér næga grein fyrir hættunni sem fólgin er í umferð báta og kafbáta sem hafa kjarnorkuvopn innanborðs eða eru einungis knúnir kjarnorkuvél. Við fyrstu sýn virðist raunar ekki geta verið veruleg hætta á stóru kjarnorkuslysi þó eitthvað misfarist í slíkri vél. En skoðum þetta nánar. Í einum kafbáti geta verið 200–300 kjarnaoddar sem hver um sig hefur nokkra tugi kílóa af hreinsuðu úrani eða plútoni. Í kjarnaofni skipa og kafbáta eru nokkrir tugir eða hundruð kílóa af hreinsuðu úrani og þegar líður frá eldsneytisskiptum verulegt magn geislavirkra dótturefna sem myndast við kjarnaklofnun. Litlar líkur eru á því að slys komi af stað kjarnorkusprengingu í oddunum. Því er mengunarhætta sem stafar af kjarnorkuvopnum herskipa og kafbáta einkum fólgin í dreifingu óklofins úrans og hugsanlega plútons út í umhverfið. Plúton er mjög hættulegt efni, en mengunarhætta af völdum úrans er ekki talin eins mikil. Hins vegar eru geislavirk dótturefni, sem myndast við kjarnaklofnun í kjarnorkuvél þessara farartækja, mörg hver ákaflega hættuleg. Má þar nefna m.a. sesíum, strontíum, joð og baríum. Hætta á geislamengun frá skipum og kafbátum er því fyrst og fremst fólgin í dreifingu slíkra efna um hafið í kjölfar slyss í kjarnorkuknúnum skipum og kafbátum. Til þess að gera sér betur grein fyrir því hvers kyns farartæki er hér um að ræða langar mig til að bera saman stóran kjarnorkuknúinn kafbát og stóran skuttogara eins og við þekkjum þá. Stór kjarnorkuknúinn kafbátur er u.þ.b. 170 m langur. Skuttogari hins vegar er yfirleitt 70 m langur eða 100 m styttri. Rúmtak stórs kjarnorkuknúins kafbáts er u.þ.b. 20 000 lestir á meðan rúmtak skuttogarans er u.þ.b. 1000 lestir sem er 20 sinnum minna. Afi kjarnorkuknúins kafbáts er á bilinu 40–90 mw., en getur orðið allt að 200 mw. sem er jafnt afli Búrfellsvirkjunar. Afl stórs skuttogara hins vegar er u.þ.b. 2 mw. sem er 20–100 sinnum minna afl. En hver er geislamengunarhætta ef slys verður í kjarnorkuvél kafbáts? Til þess að geta metið það ætla ég að bera saman kjarnorkuver á landi og kjarnorkuvélina í skipi eða kafbát af þeirri tegund sem ég lýsti áðan. Fjöldi kjarnorkuvera á landi er u.þ.b. 400 og fjöldi stórra kjarnorkuknúinna kafbáta er af svipuðum toga. Talið er að um 400 slíkir bátar séu á ferðinni. Afl kjarnorkuvers í landi er u.þ.b. 1000 mw., en afl vélar í kafbátnum er 50 mw., en getur farið upp í 200 mw., eins og ég sagði áðan, eða 20 sinnum minna. Munurinn er ekki meiri. Eldsneytið sem notað er í kjarnorkuveri á landi fyrir 1000 mw. aflstöð er u.þ.b. 100 tonn af úraníum af hreinleikanum u.þ.b. 3% af úraníum-235 á meðan eldsneyti sem notað er í kjarnorkuvélina í skipinu eða kafbátnum er u.þ.b. 0,1 tonn af mjög hreinsuðu úraníum eða u.þ.b. 90% af úraníum-235. Hlutfall eldsneytis sem slapp út í andrúmsloftið við slysið í kjarnorkuverinu í Tsjernóbíl var u.þ.b. öll eðalgös, 10–20% joðs og sesíums og 3–4% flestra annarra hættulegra geislavirkra efna eða að heildarhlutfalli u.þ.b. 10% alls eldsneytisins. Hins vegar mundi hlutfall eldsneytis, sem færi út í sjóinn og andrúmsloftið við kjarnabráðnun í kjarnaofni skips eða kafbáts, vera nálægt 100%. En hverjar eru líkurnar á mengunarslysi um borð í kjarnorkuknúnum kafbát í samanburði við hættuna á kjarnorkuslysi í kjarnorkuveri á landi? Í kjarnaofni er magn dótturefna, en í þeim felst mesta mengunarhættan, í réttu hlutfalli við afl ofnsins annars vegar og tímann sem liðinn er frá eldsneytisskiptum hins vegar. Meta má mengunarhættuna sem margfeldi afls og þessa hlutfalls dótturefna sem berst út í umhverfið við alvarlegt slys, sem er 100% af 50 mw. afli kafbátsvélar eða 50 en 10% af 1000 mw. aflvél kjarnorkuvers sem er 100. Því má búast við að u.þ.b. helmingur þess magns af geislavirkum efnum, sem fer út í andrúmsloftið við kjarnorkuslys í kjarnorkuveri, geti losnað út í hafið við kjarnorkuslys í kjarnorkuvél í kjarnorkuknúnum kafbáti. Kjarnorkuver skipa og kafbáta eru sögð mun öruggari en kjarnorkuver á landi og kemur þar m.a. til stærðarmunurinn. Þar á móti kemur að kjarnorkuknúin herskip og kafbátar eru hlaðin vopnum og sprengiefni, eldsneyti fyrir eldflaugar og öðru sem stríðsrekstri tilheyrir. T.d. gætu mistök eða alvarleg bilun við flugtak langdrægrar eldflaugar frá kafbáti haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Því má búast við að hætta á slysi í kafbáti sé ekki minni en hættan á kjarnorkuslysi í kjarnorkuveri á landi. Við þetta má bæta að vindhraðinn í andrúmslofti er u.þ.b. 10 sinnum meiri en hraði hafstrauma og hættulegasta geislunin dvínar ört með tímanum. Mengun af völdum kjarnorkuslysa á höfunum verður því staðbundnari en mengun af völdum slysa á landi og jafnframt miklu sterkari svo langt sem hún nær. Við kjarnorkuslysi í hafinu er nánast ekkert hægt að gera. Litlir sem engir möguleikar eru á að hreinsa upp mengunina. Hún verður einfaldlega að dreifast með straumum og dvína með tíma. En hafa orðið einhver kjarnorkuslys á höfunum fram til þessa? Það er talið að Bandaríkjamenn hafi misst tvo kjarnorkuknúna kafbáta með áhöfn. Einnig er talið að kjarnorkuknúinn bandarískur kafbátur með 16 eldflaugum hafi farist á Suður-Atlantshafi 1986. Þá hefur orðið vart við leka geislavirkra efna frá bandarískum kafbátum þó ekki hafi komið til alvarlegra slysa. Og talið er að Sovétmenn hafi misst a.m.k. einn kafbát. Einnig er vitneskja fyrir því að fjórum sinnum a.m.k. hafi leki frá kjarnaofnum sovéskra kafbáta valdið mannskaða. Gervitungl Bandaríkjamanna hafa orðið vör við sovésk skip á Barentshafi með kafbáta í margra kílómetra fjarlægð í togi sem bendir til að þar hafi orðið kjarnorkuslys. Kjarnorkuver í skipum og kafbátum Sovétmanna eru talin standa verum Bandaríkjamanna langt að baki og fréttir hafa borist til Vesturlanda um að margir sjómenn í sovéska sjóhernum þjáist af geislaveiki af völdum slysa um borð í herskipum og kafbátum. Raunar minna fregnir um ástand kjarnorkuvera í sovéska sjóhernum um margt á lýsingar á öryggi í sovéskum kjarnorkuverum til rafmagnsframleiðslu á landi sem birtust á Vesturlöndum eftir slysið í Tsjernóbíl. Nú er mál að linni. Það er mitt mat að Íslendingar verði að beita öllum brögðum til að fá réttar upplýsingar um umferð kjarnorkuknúinna báta um hafsvæðið umhverfis landið. Og löngu er tímabært að við neytum réttar okkar yfir íslensku hafsvæði og bönnum umferð slíkra báta. Fyrir þinginu liggur nú frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum á þskj. 68. Flm. eru hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Kristín Einarsdóttir. Mín skoðun er sú að ekki megi dragast að það frv. verði að lögum. En þar til svo verður vil ég benda hæstv. utanrrh. á að nýta sér aðild okkar að kjarnorkuáætlunarnefnd Atlantshafsbandalagsins til að benda á þessa hættu, ef hún er ekki kunn nefndarmönnum, og fara fram á að ferðum kjarnorkuknúinna báta um íslenska landhelgi verði tafarlaust hætt.



Herra forseti. Í framhaldi af ræðu hæstv. fjmrh. tel ég bæði rétt og nauðsynlegt að fram komi að ég er gersamlega ósammála þeim sjónarmiðum sem hæstv. fjmrh. setti fram í ræðu sinni áðan varðandi Evrópubandalagið, þar á meðal um kaupskap í öryggis- og varnarmálum út á tollfríðindi. Í fyrsta lagi tel ég að ekki eigi að blanda þessum tveimur málaflokkum saman og í öðru lagi tel ég að hugmyndin um kaupskapinn gangi ekki upp. Það er eiginlega ekki nema von að niðurstaðan af hugleiðingum ráðherrans sé röng þegar saman fer eins og þar að hann gefur sér rangar forsendur og að hinu leytinu er vitlaust reiknað. Ráðherra gefur sér að staða okkar sé vonlaus ef Noregur gangi í Evrópubandalagið og í öðru lagi og jafnframt gefur hann sér með sama hætti að staða okkar sé líka vonlaus meðan við veitum ekki EB aðgang að fiskveiðilögsögunni. Út frá þessu tvöfalda vonleysi er síðan hafin leit að einhverju öðru til að bjóða upp á í staðinn. Sú leit endar með.þeim niðurstöðum sem þinginu er kunnugt. En þessi leit er óþörf, enda á misskilningi byggð af því að forsendan um þetta tvöfalda vonleysi er ekki rétt. Staða okkar er alls ekki vonlaus í hvorugu þessu tilviki þegar af þeirri ástæðu að við höfum góðan samning við Evrópubandalagið, sem nær yfir stærstan hluta af útflutningsafurðum okkar, og auk þess tel ég að við höfum ágæta stöðu til þess að semja við Evrópubandalagið að öðru leyti og þurfum ekki að óttast það. Í annan stað hefur ráðherra misskilið Evrópubandalagið og þá þróun sem þar á sér stað eða annað verður ekki fundið af orðum hans. Í fyrsta lagi eru varnarmál einmitt svið sem Evrópubandalagið er ekki um. Að hinu leytinu er það svo að ráðherra talar um Evrópubandalagið út frá viðskiptasamningum einum saman. En Evrópubandalagið snýst um allt annað og meira eins og kom fram í ræðu minni í gær. Við verðum að gæta að því að tala ekki um Evrópubandalagið eins og það sé eingöngu um saltfisk. Það er kannski skiljanlegt að Magnús Gunnarsson tali um Evrópubandalagið af þeim sjónarhóli, en við þurfum að líta á málin af víðari sjónarhóli og í heild sinni. Það er grundvallaratriði til þess að menn nálgist málin með réttum hætti. Þá kemur að reikniverkinu. Sú kenning að Evrópubandalagið sækist svo mjög eftir að taka að sér að greiða kostnaðinn af varnarstöðinni hér að þeir kaupi þessi viðbótarútgjöld sín því verði að láta viðskiptaívilnanir í kaupbæti gengur alls ekki upp. Þetta er reikningsskekkja. Hér eiga tveir mínusar að gera plús. Það gildir að vísu í margföldun en ekki í samlagningu sem á frekar við í þessu sambandi. Evrópubandalagið hefur áreiðanlega ekki áhuga á að taka að sér útgjöld af varnarstöðinni á Íslandi og ég tei að við höfum ekki áhuga á því að þýskir, ítalskir, portúgalskir eða grískir dátar leysi hið bandaríska varnarlið af hólmi. Við höfum komið varnarmálum okkar fyrir með farsælum hætti með aðild að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningi við Bandaríkin og þetta hefur gefist vel. Það er ekkert sem bendir til að þessu verði betur fyrir komið með öðrum hætti og við eigum ekki að raska þessu fyrirkomulagi. Ég tel mjög varasamt að blanda saman öryggismálum og viðskiptamálum. Ef við gerum það erum við komin út í hreinar ógöngur. Eigum við t.d. að gefa undir fótinn með að viðhorf okkar í öryggismálum sé komið undir því hvernig viðskiptasambönd eða viðskiptasamningar ganga við Sovétríkin? Svarið er vitaskuld nei. Og þá er svarið líka nei við því að blanda þessu tvennu saman. Öryggismálin eru eitt. Evrópubandalagið varðar hins vegar viðhorf í efnahagsmálum og efnahagsstjórn og styrkingu á samkeppnisstöðu með því að skapa samræmda heild á markaði hvort heldur er fyrir vöru eða þjónustu, fólk eða fjármagn, vísindi, rannsóknir eða menntun. Þær aðgerðir sem Evrópubandalagið vinnur nú að byggja á þessari forsendu. Við verðum að nálgast Evrópubandalagið út frá skilningi á þessu. Hlutverk okkar er að ákveða hvernig við lögum okkur að þessari stefnu Evrópubandalagsins, þar á meðal vissulega um viðskipti og í viðskiptum við Evrópubandalagið en það er einungis einn þátturinn. Ég er alls ekki svartsýnn á stöðu okkar og ekkert vonleysi tel ég vera í henni. Ég er bjartsýnn á hana eins og kom fram í ræðu minni hér í gær. Þá gerði ég líka grein fyrir því hver ég tel að stefna Íslands eigi að vera gagnvart Evrópubandalaginu og hvernig við eigum að halda á okkar málum í því sambandi og ég vísa til þess og mun ekki endurtaka það. Ef við stöndum saman um þá línu sem ég lagði þar tel ég að við munum ná góðri niðurstöðu og við skulum snúa okkur að hinu raunverulega verkefni en láta ekki dæmi sem er vitlaust reiknað rugla okkur í ríminu.



Herra forseti. Fyrir hönd þm. Borgarafl. Reykjaneskjördæmi mæli ég hér fyrir till. til þál. um að tvöfalda Reykjanesbrautina frá Hafnarfirði að Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að láta hefja nú þegar undirbúning að tvöföldun Reykjanesbrautar frá Hafnarfirði að Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Skal gert ráð fyrir því að lögð verði önnur akbraut við hliðina á hinni gömlu þannig að fullkomin hraðbraut með algerlega aðskildum akstursstefnum og tveimur akreinum í hvora átt tengi saman þessa tvo staði. Stefnt verði að því að ljúka verkinu fyrir árslok 1990. Þetta verkefni verði tekið út úr vegáætlun og meðhöndlað sem sjálfstætt verkefni óháð langtímaáætlun um vegagerð. Leitað verði leiða til þess að afla fjár til verksins utan vegáætlunar." Reykjanesbrautin milli Hafnarfjarðar og Keflavíkur er fyrsti vegakafli þjóðvegakerfisins á Íslandi með bundnu slitlagi. Lagning vegarins á árunum 1963–1965 markaði tímamót í sögu vegagerðar á Íslandi. Ekki mátti draga það öllu lengur að leggja fullkominn veg milli höfuðborgarsvæðisins og Keflavíkur. Þegar fyrir 20 árum var umferðin á milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins orðin svo mikil að malarvegurinn gamli var að syngja sitt síðasta. Með tilkomu vegarins varð mikil breyting til batnaðar og stórt skref stigið til að bæta samgöngur við Suðurnes. Flutningsgeta jókst gífurlega og öll umferð bíla milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins varð miklu greiðfærari. Það olli straumhvörfum í öllum samskiptum milli íbúa þessara svæða og átti sinn þátt í því að efla atvinnulíf á Suðurnesjum. Um svipað leyti og nýi vegurinn var tekinn í notkun var öllu millilandaflugi beint til Keflavíkurflugvallar. Hafa allir flugfarþegar, sem koma og fara frá Íslandi, lagt leið sína um Reykjanesbrautina allar götur síðan. Reykjanesbrautin er því þjóðvegur allra landsmanna. Umferð um Reykjanesbrautina hefur farið stöðugt vaxandi, bæði fólksflutningar og vöruflutningar. Mikil aukning hefur orðið á farþegaflugi til og frá landinu, enda munu nær allir flugfarþegar í millilandaflugi fara um Reykjanesbrautina fram og til baka. Þá hefur einnig orðið mikil aukning á vöruflutningum með flugvélum til og frá landinu um Keflavíkurflugvöll. Á árunum 1982–1987 voru lendingar flugvéla á Keflavíkurflugvelli og fjöldi aðkomu- og brottfararfarþega sem hér segir: Árið 1982 voru lendingar 3580, farþegar frá landi 150 887, farþegar til landsins 152 411; 1983: Fjöldi lendinga 3 269, farþegar frá landi 145 557, farþegar til landsins 144 628; 1984: Fjöldi lendinga 3460, farþegar frá landi 165 276, farþegar til landsins 168 470; 1985: Fjöldi lendinga 4045, farþegar frá landi 182 393, farþegar til landsins 183 469; 1986: Fjöldi lendinga 4337, farþegar frá landi 213 254, farþegar til landsins 211 539; 1987: Fjöldi lendinga 5377, farþegar frá landi 265 254, farþegar til landsins 260 192. Athyglisverð er hin mikla aukning á flugumferð sem verður milli áranna 1986 og 1987, nærri 25%, og má þar greina áhrif af tilkomu nýju flugstöðvarinnar. Á seinni árum hefur komið til vaxandi samstarf atvinnufyrirtækja á Suðurnesjum og höfuðborgarsvæðinu sem hefur haft í för með sér aukna umferð. Bættar samgöngur eru höfuðforsenda þess að tengja atvinnulíf þessara tveggja landsvæða saman þannig að Suðurnesin og höfuðborgarsvæðið geti runnið saman í eitt og sama atvinnusvæði. Þetta skiptir höfuðmáli í sambandi við byggðaþróun á Suðurnesjum og möguleika til þess að nýta til fullnustu þá kosti sem hin nýja Flugstöð Leifs Eiríkssonar hefur upp á að bjóða. Hefur verið talað um tollfrjáls atvinnusvæði í námunda við flugstöðina og eins um byggingu miðstöðvar fyrir erlend viðskipti. Atvinnulíf hefur átt erfitt uppdráttar seinni árin á Suðurnesjum. Mikill samdráttur hefur verið í útgerð og iðnaður og verslun ekki styrkst að sama skapi. Tvöföldun Reykjanesbrautarinnar mundi gjörbreyta allri aðstöðu fyrir Suðurnesjamenn og næg réttlæting er fyrir því að hraða þessari framkvæmd. Reykjanesbrautin í núverandi mynd fullnægir hvergi nærri þeim kröfum sem nú verður að gera til höfuðsamgönguæðar milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins. Með vaxandi umferð hefur umferðarslysum farið fjölgandi. Akstursskilyrði á Reykjanesbraut eru oft mjög slæm. Í rigningu og þoku eru umferðaróhöpp tíð. Á veturna myndast oft mikil hálka á örfáum mínútum. Umferðarslys orsakast þá af framúrakstri og útafakstri vegna þess að vegurinn er með umferð í báðar áttir. Allra síðustu árin hefur mikil fjölgun bifreiðaeignar landsmanna sett sinn svip á umferðina um Reykjanesbraut. Umferðaröryggi hefur minnkað og slysum fjölgað. Reykjanesbrautin er nú að verða einn hættulegasti vegarkafli landsins. Í töflu 1 í grg. með þáltill. er yfirlit yfir þróun umferðar og slysatíðni á Reykjanesbraut frá því að hún var tekin í notkun í núverandi mynd. Þar kemur fram að umferð á Reykjanesbraut fer greinilega ört vaxandi eftir nokkra stöðnun á árunum 1978–1982. Það er stutt í það að mesta sólarhringsumferð um brautina verði 8 þúsund bílar, en það er einmitt sú viðmiðun sem við höfum til þess að ákveða hvenær það er nauðsynlegt að aðskilja akstursstefnur, það að hafa tvær aðskildar brautir. Fyrir 20 árum var orðið nauðsynlegt að leggja veg með bundnu slitlagi milli Keflavíkur og Reykjavíkur. Nú er orðið nauðsynlegt að huga að lagningu fullkominnar hraðbrautar með aðskildum akstursstefnum. Hið fyrsta þarf að hefja undirbúning að þeirri framkvæmd að fullgera aðra vegbraut og gera nauðsynleg umferðarmannvirki þannig að nýja flugstöðin við Keflavík og höfuðborgarsvæðið tengist með hraðbraut samkvæmt bestu erlendu fyrirmyndum, hraðbraut sem þolir mikla umferð og aksturshraða við hagstæð skilyrði. Það skref sem yrði stigið með því að tvöfalda Reykjanesbrautina er ekki endanlegt. Gera verður ráð fyrir því að með stórauknum samgöngum og vöruflutningum um Flugstöð Leifs Eiríkssonar muni eflaust áður en langt um líður kallað á enn fullkomnari samgöngur. Hugsanlega eigum við eftir að sjá hraðlest á einteinungi fara á milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins á 10–20 mínútum. Samkvæmt upplýsingum Vegagerðar ríkisins er talið að lagning nýrrar akbrautar við hliðina á hinni gömlu með nauðsynlegum lagfæringum og ráðstöfunum vegna flokkunar vegarins muni kosta um 1 milljarð kr. Þetta kann mörgum að virðast miklir fjármunir og meiri þörf fyrir þá annars staðar. Það er þó athyglisvert að hér er um nokkurn veginn sömu fjárhæð að ræða og hvarf vegna umframkostnaðar við byggingu Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Úrtölumennirnir munu að sjálfsögðu finna þessari tillögu allt til foráttu og telja að ekki sé þörf fyrir tvöföldun Reykjanesbrautar í bráð. Þeir sem voru á ferðinni milli Keflavíkur og Reykjavíkur síðla dags sl. sunnudag í súld og blautu veðri eru áreiðanlega ekki sama sinnis. Má segja að bílalestin á leiðinni til Reykjavíkur hafi verið samfelld alla leiðina frá Keflavík. Flm. leggja áherslu á að leitað verði leiða til að fjármagna þetta verkefni án þess að ganga á annað takmarkað fé til vegagerðar. Sjálfsagt er að bjóða þetta verkefni út til stórra verktakafyrirtækja og láta þau koma með tillögur um fjármögnun. Þá má varpa þeirri spurningu fram hvort hér sé ekki um framkvæmd að ræða sem snertir öryggismál Íslendinga.



Virðulegi forseti. Sem annar meðflm. að þessari tillögu langar mig til að leggja nokkur orð í belg. Það væri kannski fyrst að staldra við þær kostnaðartölur sem getið er um í grg. með tillögunni, en þar er sagt að það geti kostað allt að 1 milljarði kr. að leggja nýjan akveg við hliðina á gamla veginum, byggja nauðsynleg umferðarmannvirki þar sem um er að ræða innáakstur á hraðbrautina og útafakstur af henni, sömuleiðis gatnamót ýmiss konar, og svo má ekki gleyma einu atriði, en það er gert ráð fyrir því að það verði lýsing með allri akbrautinni, þ.e. með öllum veginum frá Hafnarfirði og til Keflavíkurflugvallar. Þeir sérfræðingar sem við höfum leitað álits hjá telja eðlilegt og nauðsynlegt að vegurinn verði með lýsingu alla leiðina. Nú er ekki þar með sagt að það þurfi að ljúka öllum þessum áföngum í einu og er kannski rétt að sundurgreina hvernig kostnaði gæti verið skipt milli hinna ýmsu áfanga. Það að tvöfalda akveginn sem slíkan án þess að um væri að ræða að gengið yrði frá veginum sem fullkominni hraðbraut í líkingu við það sem við þekkjum erlendis frá er talið að muni kosta 600 millj. kr. ef miðað er við þau verð sem Vegagerðin gengur út frá. Hins vegar er talið að hér mætti ná miklum sparnaði með útboðum, jafnvel að þessi framkvæmd, þessi áfangi gæti farið allt niður í 300–400 millj. kr. Í þeim viðræðum sem við höfum átt við sérfræðinga Vegagerðarinnar hafa þeir metið stöðuna þannig að ef þetta verkefni yrði boðið út í einu lagi, að tvöfalda veginn til Keflavíkur, og stór verktaka fyrir tæki fengju að gera tilboð í að ljúka þessari framkvæmd eins og þeim teldi best henta er viðbúið að þetta mundi kosta jafnvel um 300 millj. kr. Þess vegna er kannski svolítið villandi að sjá aðeins þessa einu tölu, 1 milljarð kr., en það er sá heildarkostnaður þegar búið er að ljúka öllum áföngum og allir kostnaðarþættir eru metnir til hins ýtrasta. T.d. lýsing brautarinnar, sem við teljum að sé um 50 km löng, kostar nærri 200 millj. kr., en til gamans, af því að hér var verið að flytja þáltill. um að koma upp lýsingu yfir Hellisheiðina, er talið að lýsing þjóðvegar sem þessa muni kosta um 3–31/2 millj. kr. fyrir hvern km. Ef ætti að byggja brautina og gera hana þannig úr garði að hún flokkaðist sem hraðbraut eftir bestu erlendu fyrirmyndum má ætla að þau nauðsynlegu umferðarmannvirki sem yrðu því samfara muni kosta um 150–250 millj. kr. En við erum fyrst og fremst að tala um sjálfa tvöföldunina því við leggjum áherslu á að gera veginn þannig úr garði að slysahætta á veginum minnki og svo hitt að sjálfsögðu að umferðarmagn geti aukist verulega. Það er talað um að þegar bílaumferð er komin í um 8000 bíla á dag þurfi að tvöfalda veg sem Reykjanesbraut. Tölurnar sem við komumst að og eru sýndar í grg. okkar fyrir árið 1987 sýna að umferðin er komin vel yfir 5000 bíla á dag. Það er því ekki ólíklegt að fyrir árið 1990 megi jafnvel búast við því að umferðin verði komin í um 8000 bíla á dag sem er einmitt sú tala sem er höfð til viðmiðunar þegar taka ber ákvörðun um að tvöfalda brautina. Þannig er í náinni framtíð að koma að því að þetta verður nauðsynlegt. Ég veit vel að menn hugsa sem svo: Við höfum ekki peninga til allra þessara framkvæmda. Það eru ótal vegarkaflar á landinu sem þarf að ljúka fyrst. Ég ætla ekki að taka að mér hér að hjálpa hæstv. samgrh. að raða upp í forgangsröð öllum þeim fjölmörgu verkefnum sem ég veit að honum er ætlað að leysa, en ég er ekki í nokkrum vafa um að það væri mjög skynsamlegt að verja fyrst 300–400 millj. kr. til þess að ljúka við tvöföldun brautarinnar. Þau rök sem við tilgreinum í grg. með tillögunni eru að mínu mati mjög mikilvæg, þ.e. uppbygging atvinnulífs á Suðurnesjum, þessi samgöngubót sem gæti orðið til þess að gera Suðurnesin og höfuðborgarsvæðið að einu og hinu sama atvinnusvæði. Ég held að þetta sé kannski ein mikilvægasta röksemdin fyrir þessari framkvæmd. Þá höfum við lagt töluverða vinnu í að rannsaka ástand vegarins og þá slysahættu sem fylgir Reykjanesbrautinni vegna þeirra aðstæðna sem oft eru þar sérstaklega á veturna, en mikil hálkumyndun á Reykjanesbraut er landfrægt fyrirbrigði og mjög alvarleg slys hafa orðið af þeim völdum. Það er því e.t.v. mjög sterk röksemd fyrir því að það þurfi að leggja út í þessa framkvæmd þó ekki væri nema til þess að reyna að draga úr slysahættunni á brautinni. Að lokum er alveg ljóst að eftir því sem áhrif flugstöðvarinnar koma fram að fullu má búast við því að það verði mikið stökk í umferðinni á Reykjanesbraut. Ég er á því að við eigum eftir að sjá það á næstu árum að umferð fari vaxandi og mun hraðar en hefur gerst hingað til. Það kann að koma að því, hvort sem hæstv. samgrh. líkar betur eða verr, að hann neyðist til að fara út í þessa framkvæmd þó ég þykist fullviss um að hann sé henni mótfallinn í dag.



Virðulegi forseti. Hv. síðasti ræðumaður komst þannig að orði að hann ætlaði ekki að hjálpa samgrh. í sambandi við það með hvaða hætti hann raðaði niður varðandi vegamál og sagði svo að það kæmi sjálfsagt að því að þessi vegur yrði lagður, enda þótt hann reiknaði með að samgrh. væri á móti því. Ég átta mig ekki á því hvernig kemur ofan frá himninum til þessa ágæta þm. afstaða einhverra manna í máli sem ekki hefur verið talað í og hv. þm. er að flytja hér í fyrsta skipti. Ég efast ekki um að þar fylgir hugur máli hjá hv. þm. með vilja til þess að láta gott af sér leiða. Ég kemst hins vegar ekki hjá því þegar þessi tillaga er rædd að benda á nokkur atriði. Ég er sammála því sem fram kom varðandi Reykjanesbrautina og því sem að var vikið að gera þyrfti til lagfæringar einmitt vegna hættu til að skapa öryggi. Að þessum málum er unnið. Það eru þó sérstaklega, þegar verið er að tala um leiðina úr Hafnarfirði suður að stöð Leifs Eiríkssonar, tveir vegkaflar sem þar hafa verið erfiðir öðrum fremur, þ.e. kaflinn í gegnum Kúagerði og svo suður á Fitjum suður við Njarðvík. En ef við tökum Reykjanesbrautina eins og hún lá þar til fyrir tveimur árum að vegurinn á milli Hafnarfjarðar og Breiðholtsins var opnaður, þá voru þessir kaflar ekki þar sem slysatíðnin var mest. Það er Arnarneshæðin sem er langerfiðasti kaflinn í sambandi við slysatíðni. Þar á að hefja mikla vegagerð á þessu ári og gert ráð fyrir að þar verði unnið og framkvæmdir með svipuðum hætti og vegurinn í gegnum Kópavog. Engu að síður verðum við að horfa á og einmitt gera okkur grein fyrir hvar skynsamlegast er að nota það fjármagn sem við höfum. Rétt fyrir áramótin flutti ég erindi hjá samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og vakti athygli á þeim vegaframkvæmdum sem þyrfti að sinna á þessu svæði. Eitt af þeim atriðum var einmitt tvöföldun á Reykjanesbrautinni frá Hafnarfirði og suður að Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Það voru fjöldamörg önnur verkefni og þegar að er gáð kom það skýrt fram hjá síðasta ræðumanni, hv. 7. þm. Reykn., að samkvæmt mati þeirra manna sem best eru að sér í sambandi við vegarlagningu er umferðin núna um Reykjanesbrautina frá Hafnarfirði suður til Keflavíkur um það bil 4000 bílar, þ.e. helmingurinn af þeim fjölda sem talið er að tvöföld akbraut geti borið þannig að það skortir 4000 bíla umferð í viðbót til að ná þessu marki. En ef við skoðum annan kafla á þessum sama vegi, þ.e. frá Breiðholtinu til Hafnarfjarðar, sem var opnaður fyrir tveimur árum, er þar 9000 bíla umferð í dag. Allt það fólk - ég segi ekki allt, flest, mjög margt, mjög stór hluti umferðarinnar til Keflavíkur fer þar um líka. Og af því að 1. flm. tillögunnar nefndi atvinnumálin á Suðurnesjum, þá er þessi kafli vegarins ekki síður þýðingarmikill en þegar komið er suður fyrir Hafnarfjörð. Þannig er hægt að virða fyrir sér, ef fjármagn er fyrir hendi, hvar best er að koma því fyrir. Það er ekki samgrh. sem útdeilir því eða raðar því. Það er Alþingi sjálft. Það var atriði sem ég vildi vekja athygli á að lög nr. 6 1977, um vegamál, gera skýrt ráð fyrir því hvernig að vegamálum skuli unnið, hvernig farið skuli með ákvarðanatöku á framkvæmdum í þeim efnum. Áður en þessari umræðu lýkur vildi ég vekja athygli á þessu því að í 10. gr. vegalaganna er skýrt tekið fram um þetta. Með leyfi forseta les ég: " Samgrh. leggur að fengnum tillögum vegamálastjóra till. til þál. um vegáætlun fyrir Alþingi. Í tillögunni skal gerð grein fyrir fjáröflun þeirri sem fyrirhuguð er á áætlunartímabilinu og útgjöld sundurliðuð eftir helstu framkvæmdaflokkum skv. lögum þessum." Þegar búið er að sundurliða samkvæmt flokkunum eftir vegakerfinu er tillagan til meðferðar í fjvn. sem skiptir fjármagninu á einstaka vegi. Og þá kemur: "Við meðferð tillögunnar fyrir Alþingi skal ákveða skiptingu útgjalda til einstakra framkvæmdaliða og tillagan afgreidd í endanlegu formi sem þál. um vegáætlun fyrir fjögurra ára tímabil." Svo bætist við: "Sé veitt til þjóðvegagerðar eftir öðrum leiðum en getið er um í þáltill. um vegáætlun, svo sem í landshlutaáætlunum, með sérstakri fjáröflun eða á annan slíkan hátt skal fjalla um skiptingu þess innan ramma vegáætlunarinnar á sama hátt og að framan getur. Er þál. um vegáætlun hefur gilt í tvö ár skal hún tekin til endurskoðunar og jafnframt samin áætlun fyrir tvö ár til viðbótar þannig að ávallt sé fyrir hendi gildandi áætlun fyrir a.m.k. tvö ár." Ég vek athygli á þessari grein vegna þess að tillagan, eins og hún hér er orðuð, eins og henni er hér ætlað að verða samþykkt, getur ekki staðist það lagaákvæði sem ég var að lesa upp. Það er tvennt til, það er að breyta lögunum eða við meðferð málsins í nefnd sé texta tillögunnar breytt. Þess vegna vildi ég vekja athygli á þessu því að í staðinn fyrir að láta nú þegar hefja undirbúning að verki er hægt að gera könnun á ákveðnum hlutum vegna verks og þess vegna skynsamlegt, þegar tillagan verður til skoðunar í þeirri nefnd sem hún á að fara til, að orðalag hennar verði skoðað sérstaklega og þannig mætti vilji flm. e.t.v. ná fram að ganga. Áður en Alþingi lýkur í vor fjallar fjvn. um skiptingu þess vegafjár sem er umfram það sem tekið er og skipt hafði verið í vegáætlun þeirri sem gildir fyrir fjögur ár nú, en á næsta ári, þ.e. á þinginu 1988–1989, verður lögð fram ný vegáætlun og væru einhverjir þeir hlutir fyrir hendi sem yrðu samþykktir vegna þessarar tillögu eða sem brtt. við hana hefur að sjálfsögðu Alþingi möguleika á því að taka það mál þá til meðferðar og ganga frá því með lögformlegum hætti og á ég þar við ef Alþingi sjálft er tilbúið til þess að láta fjármagn til þessarar vegagerðar og þá í vegáætlunni grundvallað á þeim tekjum sem vegáætlun gerir ráð fyrir og lög standa til í sambandi við tekjur til vegagerðarinnar. Þetta vildi ég láta koma fram því að það er heldur ekki nægjanlegt fyrir einn sem á að framkvæma að sagt sé í lokin: Leitað verði leiða til þess að afla fjár til verksins utan vegáætlunar. Spurningin er: Á að leita að vegafénu utan vegáætlunar eða á að leita að fé til þess að framkvæma hlutinn utan vegáætlunar sem lög gera ekki ráð fyrir? Þetta vildi ég sagt hafa einfaldlega til þess ef vera mætti í nefndinni sem fjallar um þetta að gerðar yrðu þær breytingar að þetta gæti allt saman orðið eins og vegalögin gera ráð fyrir. Í viðræðum áðan benti ég á, af því að flm. gerði ekki tillögu um nefnd, að tillögu um vegáætlun, fjármögnun og útgjöld, er ævinlega vísað til fjvn.



Hæstv. forseti. Ég vil fyrst koma að því að hv. flm. að till. til þál. á þskj. 588 gat þess ekki í lok ræðu sinnar hvert hún gerði tillögu um að vísa till. Var það vegna athugasemda sem hæstv. ráðherra gerði um hina réttu málsmeðferð, en við höfðum hugsað okkur að þessari þáltill. yrði að lokinni fyrri umr. vísað til allshn., en hæstv. ráðherra benti á að á því væri formgalli og bæri að vísa henni til fjvn. Nú í millitíðinni hef ég haft samband við skrifstofu Alþingis og fengið það staðfest að hvort tveggja er rétt. Þá hefur hæstv. ráðherra bent á formgalla á að flytja tillöguna þar sem vegáætlun er gerð á þann hátt sem hann greindi frá, að hæstv. ráðherra gerir þáltill. sem gildir til fjögurra ára og hv. fjvn. afgreiðir svo á fjárlögum fjármagn það sem ætlað er til þess að framkvæma tillögur ráðherra. Allt er þetta rétt. En ég sé ekkert í lögum sem bannar nýjum þm. eða hverjum sem er að flytja hvað sem hann vill, hvaða þá hugmynd sem hann samvisku sinnar vegna telur sig þurfa að flytja og telur sig vera að betrumbæta þjóðfélagið með. Eins og ég hefði getað túlkað öll þau varnaðarorð sem komu frá hæstv. ráðherra, sem er samþm. úr héraði við hv. flm., væri þá helst að skilja að þangað til 4000 bíla umferð bætist við það sem í dag er samfelld bílaröð þegar álagstími er hvað mestur frá Keflavík til Reykjavíkur, eins og kom fram hjá hv. frummælanda, gæti umferðin kannski nýtt það sem eftir er af gamla malarveginum ef menn vilja komast áfram. Menn verða að þola að nýir vindar blási þegar nýjar hugmyndir koma inn í þessa gömlu sali eins og stormsveipur með ferskleika sem við erum kannski hættir að venjast. Ég var það lengi í Sjálfstfl.  Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir að það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hvert skynsamlegast er að beina fjármagni sem við höfum til ráðstöfunar til vegagerðar og á réttum tíma, þ.e. þegar fjvn. fjallar um málin. Ég held að það sé rétt hjá hv. frsm. að það er orðið tímabært borið saman við það sem talið var tímabært þegar farið var út í þá Reykjanesbraut sem nú liggur á milli Hafnarfjarðar og Keflavíkur, þá er orðið jafntímabært ef ekki meira að hugsa um stækkun á einhvern hátt, annaðhvort á þann hátt sem hér er lagt til eða á einhvern annan hátt. Það hefur umferðin sjálf sýnt og sannað. Ég tek því hins vegar ekki að nokkur ráðherra geti tekið hugmyndaflugið af neinum þm. og sagt: Ég kom með þál. sem bindur þig, góða mín, í þessu tilfelli, til fjögurra ára og vegna þess að ég kom með tillögu sem er að vísu endurskoðuð árlega við fjárveitingagerð skalt þú bara vera róleg þangað til ég opna möguleika fyrir því að þú megir hugsa sjálfstætt. Í þessari þáltill. kemur fram með leyfi forseta: "Þetta verkefni verði tekið út úr vegáætlun og meðhöndlað sem sjálfstætt verkefni óháð langtímaáætlun um vegagerð. Leitað verði leiða til þess að afla fjár til verksins utan vegáætlunar." Það hefur verið gert áður. Það var gert þegar hringvegurinn var byggður. Þá fannst sérstök fjáröflunarleið og það var virðulegur þm. Sjálfstfl. Jónas Pétursson sem átti þá hugmynd þó að hann hafi fengið litla viðurkenningu eða þakkir fyrir. Aðrir ætluðu að eigna sér hans verk því allir vildu þá Lilju kveðið hafa. Það er kannski ástæðan. Þessa Lilju vildu kannski einhverjir aðrir kveðið hafa. Hæstv. forseti. Ég er hér með þingsköp Alþingis frá 1985 sem í gildi eru og eftir að hafa talað við starfsmenn Alþingis sem með þessi mál fara, túlkunarmál á fundarsköpum eða þingsköpum, er mér bent á að þessi till. sé að öllu leyti rétt fram borin, enda væri hún ekki komin á dagskrá væri hún það ekki og það komi tvær nefndir til greina skv. 15. gr. II. kafla, en þar segir: "Fjárveitinganefnd fjallar um frv. til fjárlaga og fjáraukalaga og þáltill. sem til hennar kann að vera vísað og fara fram á útgjöld úr ríkissjóði." Seinna segir: "Til allsherjarnefndar skal vísa þeim málum sem þingið ákveður." Svo segir mér skrifstofa Alþingis að það sé hægt að velja á milli þessara tveggja nefnda. Að þessu sögðu og hafandi lesið það sem snertir þau rök sem ráðherra gat um hér í lögunum sé ég ekki að það sé neinn formgalli á þessu. Ég sé það ekki frekar en aðrir sem ég hef leitað til og legg til, virðulegi forseti, að þessari þáltill. verði vísað til allshn. og síðari umr. að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Út af orðum hv. 5. þm. Reykv. vil ég meta það svo að hann hafi misskilið mína ræðu áðan þegar ég reyndi að benda á þá formgalla sem mér sýndist vera á tillöguflutningnum og benti m.a. á með hvaða hætti skynsamlegast væri að fara með till. til þess að hún gæti náð þeim markmiðum sem ég væri sannfærður um að flm. hefðu í sambandi við till. Þeir eru tveir, en eins og 1. flm. orðaði það var það fyrir hönd þm. Borgaraflokksins. Það er Alþingi sem samþykkir vegáætlun en ekki samgrh. sem slíkur. Hann er stjórnvaldið og leggur fram tillögu, en það er auðvitað Alþingi sem ákveður hvort heldur er tekjurnar eða útgjöldin. Hann vék að sérstakri fjáröflun til hringvegarins og það er alveg rétt. Við munum eftir því. Það voru lög sett um þá fjáröflun. Hér er ekki verið að setja lög. Við getum deilt um það í hvaða nefnd tillagan ætti að fara. Út af fyrir sig var ég ekki að deila um það. Ég benti á að tillögur um fjárveitingar til vegagerðar, þ.e. vegáætlunin, till. til þál. um vegáætlun, fer til fjvn. einfaldlega vegna þess að hérna er um að ræða útgjöld ríkissjóðs og ég benti á að mér fyndist skynsamlegra og skynsamlegast að þangað væri þessari till. vísað. Við gerum ekkert eftir því sem mér sýnist hér og nú á þessum fundi og miklu skynsamlegra að á milli funda athugi menn hvað sé best að gera og hvað þjóni best þeim málstað sem hér er verið að vinna fyrir. Ég er alveg sammála hv. þm. um það. Hitt er svo annað mál að það eru engar nýjar hugmyndir að tvöfalda Reykjanesbraut, hvort heldur það er fyrir sunnan Hafnarfjörð eða hérna megin við Hafnarfjörð. En það er ævinlega gott að fá stuðningsmenn þess að fá meira fé til vegaframkvæmda. Enginn getur glaðst meira yfir því en einmitt samgrh. og hann auðvitað vill benda á hvernig skynsamlegast er að fara með hlutina og í hvaða farveg þeir eigi að fara. Vegna tímans í dag munum við að sjálfsögðu ekki geta afgreitt málið og fram á næsta fund finnst mér langeðlilegast að flm. velti fyrir sér hvernig afgreiðsla væri til nefndar.



Virðulegur forseti. Ég vildi kannski byrja á því að biðja hæstv. ráðherra velvirðingar á því að ég hafi ætlað honum að hann væri á móti þessari tillögu. Það var ekki þannig hugsað af minni hálfu, heldur gerði ég honum upp þann hug að hann væri e.t.v. mótfallinn því að setja fjármuni í þessa framkvæmd á undan öðrum framkvæmdum. Ég þykist vita að hæstv. samgrh. eigi í erfiðleikum með að fjármagna allar þær vegaframkvæmdir sem honum er ætlað að standa fyrir. Ég vil minna á að hér á þinginu fyrr í vetur hafa verið fluttar áþekkar tillögur um vegaframkvæmdir án þess að það hafi valdið því að menn hafi haft af því miklar áhyggjur hvort þær væru eðlilegar og réttmætar með tilliti til þess sem hæstv. ráðherra sagði áðan um hvernig bæri að standa að tillöguflutningi um vegamál og vegagerð. Í kosningabaráttunni sl. vor bentum við frambjóðendur Borgarafl. á að það væri orðið tímabært að taka skipan vegamála til gagngerrar endurskoðunar, sérstaklega með hvaða hætti er staðið að því að deila hinu takmarkaða vegafé landsmanna niður á framkvæmdir í hinum ýmsu kjördæmum. Það hefur vakið mikla furðu mína árum saman að sjá þann leik sem hér fer fram ár hvert er þm. hinna ýmsu kjördæma eru kvaddir saman á fund með sérfræðingum Vegagerðarinnar til þess að fara yfir tillögur Vegagerðarinnar um vegaframkvæmdir í hverju kjördæmi fyrir sig og taka um það ákvörðun hvernig raða skuli niður framkvæmdum innan hvers kjördæmis. Þetta hefur orðið til þess á undanförnum árum að vegakaflar á milli kjördæma hafi orðið út undan því að þeir útvega engin atkvæði. Þetta hefur einnig orðið til þess að tefja eðlilegar framkvæmdir innan sumra kjördæma með því að það hefur verið lögð meiri áhersla á þvervegi í kjördæmunum sem hugsanlega tengja saman þéttbýlisstaði en ekki nægjanlega tekið tillit til hagsmuna heildarinnar. Þess vegna höfum við verið þeirrar skoðunar að það beri að endurskoða frá grunni með hvaða hætti er staðið að því að ákveða vegaframkvæmdir og vil ég aðeins gera grein fyrir þessu í örstuttu máli. Við viljum að vegaframkvæmdir verði flokkaðar í þrjá meginflokka. Í fyrsta flokki verði svokölluð þjóðfélagsleg verkefni sem skipta alla þjóðina máli en ekki einstök kjördæmi. Eitt slíkt verkefni er einmitt Reykjanesbrautin milli höfuðborgarsvæðisins og Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Sá vegur er ekkert sérmál Reykjaneskjördæmis. Hann er vegur sem varðar alla þjóðina því að um þennan veg fara allir íbúar þessa lands á leiðinni til og frá Keflavíkurflugvelli. Þess vegna er þessi vegarframkvæmd ekkert sérmál Reykjaneskjördæmis. Sem slík á hún því ekki heima á dagskrá þegar þm. Reykn. eru að koma saman til þess að deila því takmarkaða fé sem því kjördæmi hefur verið ætlað, heldur á að útvega fjármagn til þessa verkefnis svo sem annarra þjóðfélagslegra vegaverkefna án tillits til kjördæmapots. Í öðru lagi á að flokka vegi sem tilheyra landshlutum og eru eðlilegar framkvæmdir vegna samgangna innan landshluta. Í stað þess að láta þm. kjördæmanna ásamt sérfræðingum Vegagerðarinnar í Reykjavík um að ákveða hvernig eigi að verja fé til hinna ýmsu vegaframkvæmda í hinum ýmsu landshlutum á að sjálfsögðu að fela heimamönnum þetta verkefni, þ.e. yfirstjórn viðkomandi landshluta sem gæti hæglega verið sveitarstjórnarmenn eða nefndir þeirra. Þær eiga að taka um það ákvarðanir með hvaða hætti framkvæmdum skuli háttað og í hvaða forgangsröð innan viðkomandi landshluta. Í þriðja flokki kæmu síðan sýslu- og sveitavegir í líkingu við það sem verið hefur. Þessi lýsing sem ég hef komið hér með, þ.e. hvernig þessu er háttað eins og núverandi lög gera ráð fyrir, er aldeilis ófullnægjandi að mínu viti og leiðir beinlínis til þess að oft er um rangar ákvarðanir í vegaframkvæmdum að ræða. Þetta vildi ég segja með hliðsjón af orðum hæstv. ráðherrans þegar hann var að fjalla um tillöguflutning sem slíkan, að leggja til að fé verði veitt til ákveðinna vegaframkvæmda. Að ekkert fari á milli mála að till. er einmitt í samræmi við skoðanir okkar og stefnumörkun okkar í samgöngumálum sem byggir á allt öðrum ákvarðanagrunni en nú er viðhafður. Það kann vel að vera að það kalli á það að við munum þá flytja brtt. við nefnd lög um vegaframkvæmdir sem hæstv. ráðherrann gat um áðan. Að lokum vil ég þakka fyrir annars málefnalega umræðu um þessa till. okkar og ég hef sannfærst um að hæstv. ráðherra er sammála okkur um það að þessi framkvæmd er nauðsynleg. Hugsanlega greinir okkur á um tímasetningu hennar. Ég vil þó aðeins minna hæstv. ráðherrann á að í grg. okkar kemur fram að mesta dagsumferð á Reykjanesbraut er komin yfir 5000 bíla. Ég spái því að það verði örskammur tími, hugsanlega ekki nema tvö til þrjú ár þangað til þessi dagsumferð er komin yfir 8000 bíla markið. Að lokum vil ég taka undir og styðja þá tillögu að þáltill. sem slíkri verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.