Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Forseti. Mér sýnist sem þessu máli liggi allmikið á. Ég hafði ekki ráðrúm til þess í gær að bera fram brtt. né gera grein fyrir fyrirvara mínum við nál., en minn fyrirvari merkir í stuttu máli, að ég álít þetta nánast hégómamál og hef mjög takmarkaða trú á, að það komi að gagni. Ég held fyrir mitt leyti, að það dugi ekkert minna, en gerbreyting á öllu kerfinu, og á meðan lögin um fjárhagsráð standa óhreyfð, þá hef ég litla trú á aðgerðum sem þessum. Samt sem áður eru viss atriði í þessu frv., sem ég vil ekki standa í vegi fyrir, að gerð verði tilraun með og reynslan látin skera úr um, hvort komið geti að einhverju haldi. Svo er t. d. um ákvæðin í 2. gr., þar sem ákveðið er, að stéttasamtök skuli ráða vali verðlagsstjóra, og þá enn fremur ákvæðin í II. kafla um verðlagsdóm. Hins vegar held ég, að þær brtt., sem fram hafa komið og samþ. voru við 2. umr., séu flestar til hins verra og geri m. a. þessi ákvæði lítils virði. Samkvæmt þeim á þessi embættismaður að vera valdalaus og völdin í höndum fjárhagsráðs. Hins vegar á þarna að stofna nýtt embætti. Þá hefur verðlagsdómi í öðru lagi verið breytt svo, að þar á aðeins að vera einn meðdómandi með héraðsdómara, en ekki tveir, og atkvæði héraðsdómara ræður úrslitum. Meðdómendurnir eru þannig gerðir valdalausir, og ég sé ekki, að stofnunin sé þannig líkleg til að verða mikils virði. Hitt er vitaskuld alveg sjálfsögð tilhögun, að atkvæði meðdómenda geti ráðið úrslitum. Enn fremur þyrftu meðdómendur að vera ráðnir af samtökum á viðkomandi stöðum sjálfum. Ég hef því leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 492, þar sem lagt er til í fyrsta lagi, að verðlagsdómur sé skipaður þremur mönnum, og enn fremur, að þeir séu skipaðir af fulltrúaráðum verkalýðsfélaganna í kaupstöðunum. Aðrar brtt. mínar eru svo gerðar til samræmis við þessa till. Vænti ég þess, að hv. d. geti fallizt á þessa skipun, og teldi ég með því ráðna allmikla bót á frv.

Frsm. (Karl Kristjánsson) Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð út af ræðu hv. 1. landsk. og brtt. hans á þskj. 492. Hv. þm. telur þetta fremur hégómamál, þar sem ekki sé nógu sterkt á tekið og fjárhagsráð starfi eftir sem áður. Ég held þetta sé rangt skilið. Ég tel, að aðalatriðið sé að vekja almenningsálitið til eftirlits með þessum málum, og það held ég megi takast undir því fyrirkomulagi, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, en með því er stéttasamtökunum gefin aðstaða til að velja verðgæzlustjórann og meðdómendurna í verðlagsdóm. Till. hv. 1. landsk. gengur í þá átt, að í verðlagsdómi skuli vera þrír menn. Það var svo áður, en réttara þótti að gera þessa starfsemi umfangsminni og ekki eins kostnaðarsama, því að ekki þykir sanngjarnt að ætlast til, að þessir menn starfi kauplaust, þar sem fyrirhöfn þeirra er talsverð. Hins vegar ætti einn meðdómandi að hafa aðstöðu til að koma fram með sjónarmið almennings í dómum, þó að dómsvaldið hvíli á hinum lögfróða manni. Dómi hans getur meðdómandinn áfrýjað, og á þá tilganginum að vera náð. - Eitt atriði er nýtt í brtt. hv. 1. landsk., þ. e. að fulltrúaráð verkalýðsfélaganna skuli tilnefna meðdómendur. Það skal viðurkennt af mér, að þessi aðili getur haft mjög nána þekkingu á einstaklingum til þess að velja í dóminn, en hins vegar er það atriði, sem hægt er að leita sér kunnleika á fyrir hvern sem er. Og það virðist réttara, að stéttasamtökin tilnefni þennan mann, þar sem þetta mál varðar miklu fleiri en verkalýðssamtökin og verzlunarsvæðið nær langt út fyrir þau. Ég sé því ekki ástæðu til að fylgja þessum brtt. og vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Forseti. Það er vitaskuld reynslan ein, sem sker úr um það, hvort hér er um að ræða hégómamál eða ekki, og er ástæðulaust að deila um það. Hv. frsm. meiri hl. taldi, að þetta mundi reynast mikilsvert og vekja áhuga almennings í þessu efni. En ég veit nú ekki, hversu vel er fyrir því séð með þessu frv. Ég hygg, að það komi í því efni fremur að gagni, ef sá háttur væri á hafður, sem ég legg til, að þrír menn séu í dómnum og almenningur fái þannig eitthvert vald í hendur. Hv. frsm. taldi, að þetta eftirlit væri nú gert umfangsminna. Ég efast um, að kerfið með breyt. meiri hl. sé umfangsminna eftir en áður. Það verður útnefndur sérstakur verðlagsstjóri og í öðru lagi fulltrúi hjá fjárhagsráði. Sá aukakostnaður hins vegar, sem því fylgir að hafa 2 meðdómendur, er svo lítill, að ekki tekur að horfa í það, og það virðist einsætt, að þeir verði að fá í hendur eitthvert vald. Hvað snertir mótbárur hv. frsm. gegn því, að fulltrúaráð verkalýðsfélaganna tilnefni meðdómendur, þá er það alveg rétt, að þetta snertir fleiri aðila en verkalýðsfélögin, en hins vegar ekki svo þægilegt að gera ráð fyrir aðild þeirra í löggjöf. Hins vegar hafa verkalýðsfélögin eingöngu neytendasjónarmiða að gæta í þessu efni og engra annarra og yrðu þannig fullgildir fulltrúar neytenda á hverjum stað.



Virðulegi forseti. Þegar þetta kunningjafrv. er nú komið hér aftur til umr. á næsta degi, get ég ekki látið hjá líða að segja nokkur orð. Ég skal þó ekki taka upp aftur neitt af því, sem ég sagði í gær, en ég hef hugsað mér að bera fram við það brtt., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Upphaf 1. gr. orðist þannig: Heimilt er hreppsnefnd í hreppi, þar sem eru 400 íbúar eða fleiri, að fela....“ o. s. frv. Og til vara, ef þessi till. kynni að verða felld: „Heimilt er hreppsnefnd í hreppi, þar sem eru 300 íbúar eða fleiri, að fela. . . .“ Ég hef oft, eins og flestir þm. hafa heyrt, talað um það, hvað embættismannafjöldinn væri mikill orðinn. En nú, þegar á að gefa hverri einustu hreppsn. leyfi til að búa til sérstakan embættismann fyrir sig, hærra launaðan en oddvita, þá þykir mér sem skörin sé tekin að færast upp í bekkinn. A. m. k. finnst mér, að hreppar undir 300 íbúum ættu að fá að vera fríir við þetta. Hreppsnefnd getur hlaupið í að skapa þetta embætti að ástæðulitlu, og ég vil, að allra minnstu hrepparnir fái að hafa frið í svipinn. Mér finnst það ekki ofvaxið oddvita að fara með þessi störf í ekki stærri hreppum og á ekki meiri umbrota- bg framfaratímum, en virðast vera fram undan um sinn. Vil ég leyfa mér að afhenda hæstv. forseta brtt. mína.



Forseti. Ég minntist á það síðast, að ef till. minni hl. yrði samþ., mundi ég bera fram brtt. við 4. gr. Ég vil nú leyfa mér að leggja fram brtt. við þessa gr., er hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „a. Í stað orðanna „Sveitarstjóri fer með störf þau“ í upphafi gr. komi: „Sveitarstjóra má fela störf þau.“ b. Í stað orðanna „og hefur á hendi framkvæmd málefna“ í 1. málslið komi: og hefur hann þá á hendi framkvæmd þeirra málefna.“ Út af brtt. frá hv. 11. landsk. vil ég segja, að mér finnst gæta hjá honum of mikillar hræðslu í þessu sambandi. Það er á valdi hreppsnefndar í hverjum hreppi, hvort hún ræður þennan mann eða ekki, og á hún bezt að geta dæmt um þörfina. En ég hygg, að ótti hv. 11. landsk. muni stafa af því, sem hann veik að í gær, að í hans ágætu sýslu séu innan um svo frekir menn, að hann sé hræddur um, að þeir muni kúga hreppsnefndirnar. Hins vegar mun ég greiða atkvæði á móti till. hans og mælast til; að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Virðulegi forseti. Það tekur því varla, finnst mér, að vera að eyða mörgum orðum um þetta frv. eftir þær breyt., sem á því hafa verið gerðar við 2. umr. Frv. er, ef það verður að lögum, nálega einskis virði, svo að þess vegna skiptir það raunverulega engu máli, hvort á því eru gerðar breyt. eða ekki eða hvort það verður samþykkt eða ekki samþykkt. Þó er nú líklega rétt að láta það fara aftur til hv. Nd., og skal ég ekki verða meinsmaður þess, ef ske kynni, að einhverjar breytingar til batnaðar gætu á orðið þar. Út af þeim brtt., sem nú hafa komið fram, vil ég aðeins segja nokkur orð. Ég get vel fallizt á brtt. hv. 11. landsk. þm. og tel rétt að hafa þetta skilyrði til viðmiðunar, að íbúar hreppsins séu 400 eða 300. Ég tel það eðlilegt og sjálfsagt, eða það er að minnsta kosti óeðlilegt að hafa skilyrðið ekki. Um brtt. hv. þm. Barð. (GJ) verð ég að segja það, að ég held, að hún sé borin fram í spaugi til þess að skopast að d. og þeim breyt., sem hún hefur látið gera á frv. við 2. umr. Í 4. gr. frv. segir: „Sveitarstjóri fer með störf þau, sem oddvita eru falin í sveitarstjórnarlögum, önnur en stjórn á fundum hreppsnefndar, og hefur á hendi framkvæmd málefna hreppsins“. En samkvæmt till. hv. þm. Barð. er það svo, að það megi fela honum það. Sem sagt, frv. segir, að það eigi að fela honum það, en eftir brtt. hv. þm. er það svo, að það er verið að heimila honum það, sem hann á að gera. Ég held því, að hv. þm. sé að gera grín með þessari till., en það yrði þó ekki nema eftir öðru, ef hún verður samþykkt.



Út af orðum hv. 4. þm. Reykv. vil ég taka það fram, að ég er með brtt. minni hvorki að gera grín að frv. né heldur þeim breyt., sem á því hafa verið gerðar. En hann er á móti breyt. á frv. vegna þess, að einn ágætur flokksbróðir hans hefur samið það. Hann er í raun og veru sjálfur samþykkur þessum breyt., en er sárt um, að þetta afkvæmi flokksbróður síns skuli ekki vera óbreytt, og þess vegna er hann á móti breyt. á því. Hér er aðeins um það að ræða, að heimilt sé að láta sveitarstjóra að sumu leyti eða öllu annast framkvæmd mála fyrir viðkomandi sveitarfélag. Annars geri ég það ekki að neinu kappsmáli, hvort till. mín er samþ. Það kann ef til vill að vera rétt, að í staðinn fyrir „fer með“ komi: „má fela“ o. s. frv. En í sambandi við þessa till. mína vil ég benda á það, að í sumum hreppsfélögum er t. d. verið að leggja vatnsleiðslur, önnur eru ef til vill með hafnargerðir, og þá kann vel að vera, að þau vilji ráða til sín mann til þess að sjá um þær framkvæmdir. Það getur sem sé verið, að hreppsfélögin vilji ráða til sín menn til þess að hafa á hendi fyrir sig viss trúnaðarstörf, án þess að vilja binda ráðningu þeirra við kjörtímabil, svo að það er ekki ástæða til þess að gera veður út af þessum breytingum.

Forseti (RÞ): Ég vil taka það fram, að þessi skriflega brtt. hv. þm. Barð. hefur raunverulega ekki verið afhent enn þá.



Virðulegi forseti. Ég veit nú eiginlega ekki, hvernig ég á að snúa mér um þessa till. Er hún komin fram eða ekki? Er þetta svo heilagt, að það megi ekki taka hana inn, eða er hún ekki fædd? Fæðingunni hefur verið lýst af hv. þm. Barð., en síðan hafa einn eða tveir tekið til máls, en þó er till. ekki komin til umr. Ég verð að segja það, að hv. þm. hefur oft verið framkvæmdameiri við að sjóða saman till. Ég held næstum því, að honum ói við afkvæminu. Hv. 4. þm. Reykv. (HG) lýsti sinni skoðun á brtt. minni, og ég vil taka það fram, að ég teldi það gott og reyndar ágætt, ef við gætum haft frið í hinum fámennari hreppum fyrir því að beita nýjum embættum, en úr því að Alþingi hefur áhuga á því að koma nýjum embættum á stofn, þá er spurning um það, hvort það geti ekki verið rétt að láta það sjá um greiðslu á t. d. 1/3 af þeim kostnaði, sem þetta hefur í för með sér! En ég ætla nú ekki að fara að biðja um frest til þess að koma með till. um það, af því að þetta er líka 3. umr. málsins. En það getur ef til vill verið rétt að bæta einhverjum á launakassann hjá ríkissjóði! Nei, ég held, að þetta sé óheppilegt, og þetta er svo ólíkt hv. þm. Barð., sem annars er nú svo praktískur maður. Ég held, að þetta hafi eitthvað snúizt í höfðinu á hv. þm., og það, sem hann sagði, að þetta ætti aðeins við um Dalasýslu, er náttúrlega alveg út í bláinn, því að þetta á ekki frekar við þar en annars staðar. Þetta gæti einnig átt við um þann hrepp, sem hv. þm. talaði um í gær, þar sem ekki var öðrum til að dreifa til þess að taka að sér framkvæmd mála, en vinnumönnum og veizlustjóra. Sem sagt, ég vildi helzt, að d. styngi hér ögn við fæti og samþ. till. mína, að minnsta kosti varatill., mér er þá sama, þótt aðaltill. sé felld. Að öðru leyti læt ég útrætt um þetta mál, en sé mér hins vegar ekki fært að fylgja því út úr deildinni.

Forseti (RÞ) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. við 4. gr. frv. frá hv. þm. Barð. (GJ). Till. er í tveimur liðum og er svo hljóðandi: [Sjá þskj. 4987. Þar sem till. er bæði of seint fram komin og þar að auki skrifleg, þarf tvöfaldra afbrigða til þess, að hún megi takast fyrir.



Virðulegi forseti. Það er svo margt búið að ræða um þetta frv. hér í d. með hliðsjón af þeim breyt., sem á því hafa verið gerðar. Það skiptir nokkru máli, að rétt sé stefnt með því, og það er von, að menn gefi því fullan gaum, hvað því líður. En ég verð að segja, að það er ekki nema eðlilegt, að menn álíti við fyrstu athugun á frv., að hér sé verið að skapa nýtt embætti, og segi sem svo: Ja, nú skal það vera sveitarstjóri. Hvað skyldi hann svo eiga að gera? Hreppstjórinn hann er fyrir, hreppsnefndin er líka fyrir og oddvitinn, en nú skal það heita sveitarstjóri. Verksvið hans er ákveðið í frv., en ég verð að segja, að það er heldur hornskakkt og engan veginn árennilegt. Oddvitar og hreppstjórar eru þeir menn, sem bezt verður trúað fyrir málefnum hreppsins, og þeir menn eru bezt til þess fallnir, oddvitinn í broddi fylkingar. En það er engin trygging fyrir því, að þetta verði nokkuð betra, þó að þetta fyrirkomulag sé tekið upp. En mergurinn málsins er sá, að í öllum hinum stærri hreppum eru verkefni oddvitanna orðin svo mikil og margþætt, að það er í hinu mesta ósamræmi við kjör þeirra, og það er það, sem veldur því, að hinir hæfustu menn eru ekki sem fúsastir til þess að taka það að sér. Ég held því, að það færi betur á því, að launakjarabálkur oddvitanna væri eitthvað bættur, það mundi þá verða sanngjörn leiðrétting. En það að hlaða niður störfum á þessa menn fyrir sáralitla þóknun, það er ranglæti. Ég vil taka það fram, að ef þessi leiðrétting yrði gerð, þá þyrfti að taka tillit til fólksfjölda viðkomandi hreppa og þess, hve störfin eru mikil. Það er ekki nema eðlilegt, að sums staðar skuli enginn vilja taka að sér oddvitastörf, af því að þetta eru svo lítil laun, sem í boði eru. Ef þessu yrði breytt, þá mundi það stuðla að því, að bezti maðurinn veldist í stöðuna, og það er þetta, sem þarf að gera, það þarf að gera leiðréttingu á sveitarstjórnarl., með tilliti til kjara oddvitanna, en þessi breyting um sveitarstjórann skýtur nokkuð skökku við, og ég tel, að hún bæti ekkert úr þeim vanda, sem leysa þarf. Með hliðsjón af þessu, að starfið er illa launað, en yfirgripsmikið, þá finnst mér réttara, að gerð sé breyting á kjörum oddvitanna, og ég tel það rétt, að ákveðið sé með löggjöf, hve mikið eigi að greiða þeim eftir fólksfjölda í hreppnum. - Mér þótti rétt að skýra frá þessu núna, en mun ekki skipta mér af atkvgr. um málið, með hliðsjón af því, sem ég hef sagt.