Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svofellda þáltill.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að setja í samráði við launþegasamtökin lög um lágmarks- og hámarkslaun, og skal munur þeirra eigi vera meiri en einn á móti tveimur og hálfum til þremur, þ.e. hámarkslaun í hæsta lagi þreföld við lágmarkslaun. Í sömu lögum verði takmörk sett um tengd yfirvinnu, þar sem daglega er unnið um virka daga, þannig að hún verði eigi lengri en 2 tímar hvern vinnudag, nema undantekningarleyfi sé veitt af viðkomandi launþegafélagi.“ Það er alkunna, að skipting launa milli hinna mismunandi starfshópa þjóðfélagsins er ein viðkvæmasta og vandteknasta ákvörðun í launamálum. Sífelld spenna og ókyrrð á launamarkaði veldur hins vegar slíkri óvissu, að þróun atvinnulífsins bíður tjón af. Löngu er ljóst, að aðilar vinnumarkaðarins, atvinnurekendur og vinnuseljendur, hafa ekki reynst þess umkomnir að skapa festu og jafnvægi í þessum málum. Hér þarf því löggjafinn að setja rammalöggjöf, sem haldi þessum málum innan vissra marka, en að sjálfsögðu leita samvinnu og samráðs við þau samtök sem þetta snertir mest. Til að taka af tvímæli skal strax tekið fram, hér eru höfð í huga laun fyrir ákveðna tímaeiningu, þ.e. tímakaup eða vikukaup fyrir umsamda vinnuviku eða mánaðarkaup fyrir umsaminn vinnumánuð, eins og gildir hverju sinni samkv. samningum milli aðila vinnumarkaðarins. Tökum sem dæmi, að nú væri mánaðarkaup daglaunamanns í ófaglærðu starfi 200 þús. kr. á mánuði miðað við 40 stunda vinnuviku - láta mun nærri að lægstu greiddir taxtar gefi nú það kaup - þá gætu hæstu laun samkv. þessari þáltill. verið um 600 þús. kr., en gætu verið miðað við 33–35 stunda vinnuviku svo sem samningar eru til um. Eins og tekið er fram í grg. þáltill. þessarar er aðeins höfð í huga rammasetning fyrir launabilum, en að neðri jaðar haldi hálaunum í hófi eða hæfi og efri jaðar varni þess, að lág laun verði óhæfilega lág, því að alltaf mega þeir betur launuðu sín meir í hverju þjóðfélagi og engan veginn ósanngjarnt að beita þeim sem nokkurs konar lyftistöng fyrir þá sem minna mega sín. Hér tel ég rétt og skylt að taka fram, að hv. 4. þm. Norðurl. e. Stefán Jónsson, hefur a.m.k. tvö undanfarin þing flutt þáltill. líks eðlis og þessa er hér um ræðir, hvað lágmarks- og hámarkslaun snertir, en viðmiðun hans var önnur, þ.e. 1:2, sem mér finnst of lítill munur. Að sjálfsögðu er mér ljóst að síst má vanmeta svonefnda ófaglærða vinnu, og víst og satt er það, að þjóðin væri báglega stödd ef ekki fengist nægilegt vinnuafl til svonefndra framleiðslustarfa. En bæði er, að viss framleiðslustörf - svo sem sjósókn og búskapur - falla ekki innan þess ramma sem hér er dreginn upp, og svo má menningar- og framfaraþjóð, sem við viljum telja okkur, aldrei missa sjónar á því, að slíku þjóðfélagi ber að hvetja þegna sína fram til menntunar áræðis og ábyrgðar, m.a. með svo jarðneskum hætti, að það svari kostnaði fjárhagslega séð, enda menntun hvort heldur hugar eða handar, hæfileikar og ábyrgð launaverðir hlutir. Við höfum farið allt of mikið inn á þá braut að greiða þessi verðmæti undir borðið. Það er opinbert leyndarmál, að víða í kerfinu, sem svo er nefnt, er greitt fyrir störf, sem ekki eru unnin, eða menn fá að taka að sér störf og vinna í vinnutíma hins fasta raunverulega starfs síns og fá umtalsverðar greiðslur fyrir, svo að þeir koma út með miklu hærri tekjur en uppgefinn starfstími bendir til. Auk þess eru alls konar fríðindi tekin upp til að fá menntaða manninn eða hæfileikamanninn til starfs fyrir hið opinbera. Síðan njóta margir góðs af sem ekki eru sömu kostum búnir og sá sem í fyrstu helgaði fríðindin og undirborðsgreiðsluna. Ákveðin og fastmótuð launastefna þarf hér að koma til, og einn liður í því gæti verið rammasetning um lágmarks- og hámarkslaun. Þá vík ég að síðari þætti þeirrar þáltill. er hér um ræðir, þ.e. að takmörk verði sett um lengd daglegrar yfirvinnu. Löngu er orðið tímabært að setja skorður við þeirri óhóflegu yfirvinnu, sem nú tíðkast í vissum vinnugreinum, setja eins konar ný vökulög. Það ætti að vera algert hámark, að vinnudagur sé 10 tímar á sólarhring - nema í sérstökum undantekningartilfellum - enda gerist allt í senn sé staðið lengur að verki: vinnuafköst minnka, heilsu manna er stefnt í tvísýnu og menn eru sviptir tíma og næði til að njóta nokkurs nema vinnu og aftur vinnu. Jöfn og stöðug vinna er að sjálfsögðu þakkarverð, en vinnuþjökun er allt annað og ber að hindra. Samkv. Fréttabréfi kjararannsóknarnefndar, októberhefti þessa árs, er hlutfall yfirvinnu af vinnutíma eftirgreindra vinnustétta árið 1972–1978 mánuðina apríl til júní að báðum meðtöldum þessi: Verkamanna 25.5%, verkakvenna 10%, iðnaðarmanna 23.9%. Álykta verður að enn meiri yfirvinna hafi fallið á mánuðina júlí – sept. Þegar haft er í huga að hér er um meðaltal að ræða gefur auga leið, að yfirvinna sumra í þessum hópum er miklu lengri. Vita allir, sem erfið störf hafa stundað, að einungis sérstakir vinnugarpar skila fullum afköstum fari vinnulengd daglega fram úr 9–10 stundum. Flestir grípa til þess ráðs að ætla sér af, sem kallað er, og er þá stutt í þá ályktun, að vinnukaupanda hljóti að vera betra að láta vinna hóflegan vinnutíma og greiða hann vel og fá hann vel unninn en þjarka fólki út langan dag vangreiddan. Til að vinna gegn vinnuseinlæti eða vinnusvikum hefur verið gripið til ákvæðisvinnu, bónustaxta og yfirborgana, og sýnist sitt hverjum um afleiðingarnar. Launþegafélögin gripu til hárra yfirvinnutaxta til að hamla gegn ónauðsynlegri vinnutímalengd, en hafa ekki hlotið erindi sem erfiði, því að hátt yfirvinnukaup hefur leitt þá, sem ýmissa hluta vegna þurfa að rífa upp mikið á skömmum tíma, til að útslíta sér við vinnu og einstaka kannske gengið ágirndin ein til. Nú veit ég eins og aðrir, að hnattstaða landsins kallar á langan vinnudag yfir sumarið. En fyrr má bjóða en ofbjóða. Þeir, sem erfiðisvinnu stunda, þurfa ekki síður öðrum að nóta unaðssemda sólar og sumars. Hér er ég að tala um innivinnufólk, m.a. það sem vinnur í frystihúsunum. Nú mun einhver segja: Verði bannað að vinna lengur en 2 tíma í yfirvinnu hvern virkan dag á föstum verkstað, hvernig fer í öllum frystihúsum okkar, þar sem aflahrotur kalla stundum á nær sólarhringsvinnuskorpur? Sums staðar mætti mæta þessu með vaktavinnu, en hitt er rétt, að sums staðar skortir fólk til að mæta þessu álagi. Þar verður að haldast í hendur hagræðing á innkomu skipa til löndunar og leyfi fyrir undantekningum með vinnutímalengd, svo sem þáltill. gerir ráð fyrir við sérstakar ástæður. Langur og strangur vinnudagur árum saman hefur boðið hættunni heim hvað heilsunni viðvíkur hjá mörgum. Svo heilsusamleg sem hæfileg og holl vinna er, bæði andlegri og líkamlegri velferð okkar, svo er vinnuþjökun háskaleg. En óhóflega langur vinnudagur veldur öðru, sem minna er leiddur hugur að . Hann varnar því, að menn eigi tómstundir og læri að nota þær. Þann lærdóm þurfa menn gjarnan að nema fyrr en síðar á ævinni, þegar hugurinn er opinn og frjór og höndin lipur, en vinnuþjökun ungs fólks hérlendis er einmitt ofboðsleg, t.d. þess sem er að byggja yfir sig, þegar lögð er nótt með degi árlangt eða jafnvel lengur. Í sumar heyrði ég greindan og athugulan iðnaðarmann lýsa ástandinu í vinnumálum margra, sem nú eru á miðjum aldri, á þessa leið efnislega: Við unnum myrkranna á milli við að koma yfir okkur þaki og að koma börnunum til manns í. gegnum skóla og annað. Síðan, þegar þau festu ráð sitt sjálf, réttum við þeim hjálparhönd eftir getu. Nú höfum við efni á að taka okkur hvíld og njóta lífsins, en rekum okkur þá á að okkur leiðist ef við höfum ekki verk að vinna. Við kunnum ekki á tómstundir. Það er eitthvert tómarúm í okkur, einhver meinsemd. - Ég held að það sé þetta sem veldur því, að margt fólk á miðjum aldri leitar um of á vit áfengis um margar helgar. Það er ekki andskotalaust að vera maður, eins og karlinn sagði. Herra forseti. Ég legg til að að frestaðri þessari umr. verði þáltill. þessari vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vil í höfuðatriðum taka undir þau efnisatriði þessarar till, sem skipta mestu máli og eru aðalatriði hennar. Þessi till. fer í höfuðatriðum mjög í sömu átt og þáltill. sem flutt hefur verið á þrem þingum áður, sú till. er að sumu leyti víðtækari, en um aðra hluti gengur þessi till. lengra. Till. um hámarkslaun hefur hlotið mikla og góða umræðu hér á þinginu undanfarið og verið mjög um það deilt, hverjar væru ástæður til þess mikla launamunar sem gildir á landi hér. Við, sem höfum staðið að þessari till., höfum endurflutt hana nú. Þar er ekki aðeins talað um hámarkslaun, heldur er einnig vikið að því, að menn gegni ekki nema einu fastlaunuðu starfi, og síðan að hinar duldu launagreiðslur í formi fríðinda umfram hámarkslaun eigi ekki heldur rétt á sér og einnig að vissar skattalagabreytingar verði gerðar þannig, að því, sem þar er tekið umfram, verði varið til almennrar kjarajöfnunar og annarra félagslegra umbóta. Að þessu leyti til er till. okkar nokkurra þm. Alþb., sem hefur verið flutt nú á undanförnum þrem þingum, víðtækari og hún gengur út frá nokkuð öðrum forsendum en sú till. sem hér er til umr., en ég get tekið undir meginatriðin, sem þessi till. lýtur að. Ég sagði áðan að orðið hefðu miklar umr. um þessa till. og ástæður þess launamunar sem í þjóðfélaginu ríkir. Ég man sérstaklega eftir því, að í fyrra voru uppi harðvítugar ásakanir úr þessum ræðustól í garð verkalýðs- og launþegaforustunnar. Það hefur orðið meira og minna tískufyrirbæri að kenna verkalýðs- og launþegaforustunni um þann vanda sem við óneitanlega eigum við að stríða í þessum efnum. Eflaust hafa menn ekki staðið þar nægilega vel í ístaðinu, eins og tekið var fram af þeim talsmönnum launþegahreyfingarinnar sem þá tóku þátt í þessum umr. Eflaust hafa þeir ekki gætt nógu vel að sér, og eflaust er einnig mikið til í því, sem sumir þeir láglaunahópar, sem innan Alþýðusambandsins eru, halda fram, að þeir eigi jafnvel ekki samleið með öðrum félögum sínum í Alþýðusambandinu. En það tjóar lítt að ætla að varpa allri ábyrgð á verkalýðs- og launþegaforustuna eins og gert hefur verið í þessum efnum. Hér er um þjóðarmeinsemd að ræða sem við öll meira og minna höfum tekið þátt í og dregist inn í. Ég skal ekki fara út í það, hverjum þetta sé að kenna, en ítreka það, eins og áður hefur komið fram við umr. um till. okkar, að hér er um þá höfuðmeinsemd að ræða, að hver ríkisstjórn ætti í raun og veru að setja sér það sem höfuðmarkmið, vitanlega í samráði við launþegasamtökin, að úr þessu yrði bætt. Ég efast ekki um að til þess verði nokkrar tilraunir gerðar af þeirri ríkisstj. sem nú hefur verið mynduð og launþegahreyfingin hefur tekið upp sérstaklega náið og gott samstarf við og raunar komið á laggirnar ef grannt er skoðað. Varðandi eftir- og næturvinnuna má segja að hér sé um erfitt vandamál að ræða í þjóðfélagi okkar. Löggjöf, sem hér hefur gilt, hefur ekki megnað að draga úr henni svo sem skyldi. Ég man kannske gleggsta dæmi þessara fáránlegu vinnuhátta frá síldarárunum, þegar þeir atvinnurekendur, sem ég þekkti til, lögðu á það ofurkapp að halda fólkinu sem allra lengst á vinnustaðnum, hvað sem það kostaði í raun og veru, og fengu þannig út svo léleg vinnubrögð að engu tali tók, fyrir utan það hvernig fólki var í raun og veru ofboðið með þessu. Mörg eru dæmi þess að vinnuhagræðing er afar lítil. Þar er komið inn á atriði sem var lítillega minnst á áður hér á Alþ. af hv. þm. Friðrik Sophussyni, um það, hvernig fyrirtæki eru rekin almennt. Ég hygg að það mætti draga allverulega úr eftir- og næturvinnu hér á landi og það í mjög ríkum mæli, ef fyrirtæki væru rekin sem skyldi. Ég hef það eftir framkvæmdastjóra Síldarvinnslunnar í Neskaupstað, þegar yfirvinnubannið stóð sem hæst, að vinnuafköst hefðu orðið miklu betri, að margt hefði staðið þar mjög til bóta, og er þó um að ræða bónusfyrirkomulag á þeim stað. Auk þess kom svo hvað þetta eftirvinnubann á sínum tíma sýndi verkafólki hvað það var mikils virði að geta átt tómstundir. Ég varð ekki var við annað en það kynni allvel með þær tómstundir að fara. Ég vildi láta þetta koma fram hér. Það gefast næg tilefni til þess að ræða þetta í sambandi við þá till. sem við höfum endurflutt nú í fjórða sinn og aldrei hefur verið útrædd, var reyndar fyrst mjög umdeild, en hefur síðan fengið meiri og meiri stuðning. Nú hefur þetta komið fram í annarri till. mjög svipaðs eðlis. Um höfundarrétt ber ekki að deila hér eða fara út í þau atriði, heldur fagna því, að æ fleiri gerast liðsmenn þeirrar meginhugsunar sem upphaflega vakti fyrir okkur með flutningi till. um hámarkslaun.



Herra forseti. Ég tel að hér sé hreyft brýnu og nauðsynlegu máli, að setja ákveðin hámarks- og lágmarkslaun, og tel að sá munur, sem ráð er gert fyrir í þáltill., sé ekki fjarri því sem réttlátt er. En ég tel að þó að það sé tvímælalaust mikil nauðsyn að setja ákveðin lög um hámarks- og lágmarkslaun til að tryggja að misrétti og óhóflegur launamismunur sé ekki milli hárra og lágra launa, þá muni þau ekki koma í veg fyrir yfirborganir og launagreiðslur undir borðið, jafnframt því sem stundum eru vinnutímar greiddir, en jafnframt ekki unnir, heldur gæti það einmitt haft í för með sér, ef þetta yrði samþ., að slíkt mundi aukast. Því held ég að þarft væri að gerð yrði úttekt á því, hverjar raunverulegar launagreiðslur eru í landinu, bæði duldar greiðslur og yfirborganir, og mun flytja um það þáltill. síðar meir á þessu þingi. En ég vil lýsa stuðningi mínum við meginefni þessarar þáltill.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þá till. sem hér liggur fyrir til umr. Ég veit að tilgangur flm. með þessum tillöguflutningi er góður, og mörg rök mæla með því að létta vinnuálagi af þjóðinni. Samt hljóta að vakna ýmsar spurningar þegar rætt er um þessi mál, og reyndar hefur verið komið inn á sumar þeirra í þessum umr. Í fyrsta lagi má geta þess, að á sumum heimilum eru tvær og jafnvel fleiri fyrirvinnur. Þetta mundi eflaust bitna misjafnlega á fjölskyldum. Sumar fjölskyldur eru stórar, aðrar minni, þannig að þörf fyrir vinnu til þess að afla lífsviðurværis er misjafnlega mikil. Loks má minnast á það, að ekki er sama hvort þessi launamunur er mældur fyrir eða eftir skatta. Á því er gífurlegur munur. Í raun er launamunur hér á landi ákaflega lítill milli stétta ef borið er saman við önnur lönd, jafnvel þótt tillit sé tekið til skatta, en eins og við vitum jafna þeir að nokkru leyti út þann mun sem er á launum. Ég er hræddur um að það sé hættulegt skref fyrir hv. Alþ. að samþykkja till. eins og þessa, vegna þess að hér erum við að nálgast það að lögbinda laun, en eins og allir vita virðist það vera stefna allra stjórnmálaflokka og flestallra Íslendinga að ríkið hafi sem minnst afskipti af slíku, launakjör eigi að ráðast í frjálsum samningum aðila vinnumarkaðarins. Nýlega hafa ein stærstu launþegasamtökin hér á landi, BSRB, fengið sinn rétt í þessum efnum, þannig að gera má ráð fyrir að sú skoðun sé að breiðast út frekar en hitt. Ég tel þess vegna varasamt að lögbinda þá stefnu sem kemur fram í þessari þáltill. Við skulum minnast þess t.d., að ýmsir dugnaðarmenn hjá þessari þjóð, og ég vil þá sérstaklega nefna í hópi fiskiskipstjóra, hafa áberandi há laun og ég vænti að verðleikum. Það getur komið slysalega út, ef þarf að setja þá í stroffuna og hífa þá í land og geyma þá þar um langt eða stutt skeið, aðeins vegna þess að þeir séu búnir að fiska of mikið. Ég get a.m.k. ekki séð annað en það þurfi að gera, því að varla verða þeir látnir bíða eftir stóru kasti eða mörgum pokum í hall og skipi síðan fyrir, þegar þeir sjá að of mikið er í vörpunni: Lagó. Nú er nóg komið. Nú má ég ekki fiska meir, mér er bannað það af hinu hv. Alþingi. Hins vegar má vel vera að fjárveitingavaldið og reyndar framkvæmdavaldið geti gert ýmislegt til að koma í veg fyrir að vinnuálag sé of mikið hér á landi. Margoft hefur verið bent á að hið opinbera hafi með aðgerðum sínum þanið út atvinnulífið í landinu þegar allt of lítið framboð var á vinnuafli, það út af fyrir sig hafi gert vinnudag hér á landi miklu lengri en ella hefði orðið. Má minna t.d. á stórvirkjanir og aðrar slíkar framkvæmdir, en það er einmitt á slíkum stöðum sem fólk vinnur einna lengstan vinnudag. Með hæfilegum samdrætti, með jafnvægi í atvinnulífinu mætti þess vegna koma í veg fyrir of mikið vinnuálag í þessum efnum. Sums staðar háttar þannig til hér á landi, og það gerir atvinnulíf okkar dálítið sérstakt, að við ráðum ekki yfir því, hvenær vel aflast. Það er þannig, að upp koma aflahrotur og þá finnst öllum Íslendingum það vera skylda sín, öllum þeim sem vettlingi geta valdið, að taka þátt í þeim uppgripum og leggja þá jafnan nótt við dag. Þess á milli er ördeyða og þá minnkar atvinnan að sjálfsögðu. Ég tek það fram, að ég tel hugsunina, sem kemur fram í þessari þáltill., vera góða og gegna og ástæðu til að ræða þessi mál sérstaklega. Kemur þá vel til greina að kanna það rækilega, sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir benti á, hvernig ýmsum málum er háttað hér á landi í þessu sambandi og þá sérstaklega launaskriðinu og yfirborgunum. En ég held að atriði eins og þessi eigi ekki erindi á lög. Þau eiga hins vegar erindi til þeirra manna, sem um þessi mál fjalla. Ég vil mæla með því, að fremur sé reynt að ýta undir það með öllum tiltækum ráðum að fyrirtæki hér á landi taki upp nægilega vinnuhagræðingu til þess að allur almenningur geti lifað á daglaunum einum saman. Það er rétt, sem hér hefur komið fram í umr., að viss atvinnufyrirtæki, bæði í iðnaði og fiskiðnaði, gátu jafnvel náð sömu afköstum þegar yfirvinnubannið átti sér stað og áður hafði verið gert með talsverðri yfirvinnu. Það segir að sjálfsögðu sína sögu. Ég tel sem sagt að lög um þetta hefðu takmarkaða þýðingu, enda megi búast við því, að lítt verði eftir þeim farið, lagasetning gæti jafnvel orðið til þess að um meiri tvískinnung og undandrátt yrði að ræða í þessum efnum en hingað til hefur borið á.



Herra forseti. Mér fannst gæta nokkurs misskilnings í ræðu hv. þm. Friðriks Sophussonar í sambandi við tekjur eða kaup sjómanna. Ég tók það einmitt fram í framsöguræðu minni, að sjómennska og búrekstur féllu auðvitað ekki undir þetta, því að þar er launum háttað á nokkuð annan hátt en í sambandi við það sem venja er með ákveðin launaform eins og hjá opinberum starfsmönnum eða verkafólki. Hann þurfti ekki að nefna skipstjórana, vegna þess að það var greinilega tekið fram í framsöguræðu minni, að ég leyti ekki svo á að þetta næði yfir þann hóp manna sem sjómenn eru eða bændur. Hins vegar benti ég á í framsöguræðu minni, að augljóst væri að ekki hefði launasemjendum tekist að koma sér saman um hvar kanturinn ætti að vera ofan á launum og það gæti verið hagræðing fyrir þessa aðila, þegar þeir væru að semja, að hafa þessar hliðar ákveðnar. Það var líka greinilegt á minni ræðu, að ég ætti við laun, sem kölluð eru, þ.e. umsamin laun, en ekki tekjur, sem geta verið allt aðrar en kemur fram í laununum. En það sem ég var umfram allt að undirstrika í tillöguflutningi mínum og ræðu var þetta, að hagræðing gæti verið að því fyrir þá, sem eru að fjalla um þessi launasamningamál, að hafa ákveðið form sem þeir gætu svo fyllt inn í, ekki mæti fara neðar og ekki skyldi fara ofar. Ég hef ekki trú á því, sem kom fram hjá einum ræðumanna, að um meiri undirborðsgreiðslur yrði að ræða þó að þetta kerfi væri tekið upp. En vel má vera að fleira þyrfti að koma til en þetta, og ég hef ekki út af fyrir sig neitt á móti því. En þessi rammi held ég að væri mikilsverður fyrir þá sem um þessi mál fjalla hverju sinni, hvar sé neðsta markið og hvar sé efsta markið. Hér var komið inn á atriði sem mig langar til að fjalla ögn um. Það er í sambandi við stórvirkjanirnar. Þær hafa farið þannig fram hér á landi, að þær hafa valdið geysilegri launasprengingu hvað eftir annað. Það gerðist með Búrfellsvirkjunina, það gerðist með Kröfluvirkjunina og það gerðist með Sigölduvirkjunina. Sú launasprenging varð með þeim hætti, að yfirvinnan var svo ofboðsleg í þessum greinum að þeir, sem horfðu á það utan frá hvað þessir menn gátu haft mikið upp með yfirvinnu, - sem oft var kannske engin vinna, heldur lagðist þetta svona saman vegna taxtanna, að menn gátu sofið á launum jafnvel, - þeir menn fóru að heimta miklu meira kaup en annars hefði kannske verið. Það var einmitt verið að taka fram áðan, að eitt af því, sem þyrfti að gæta mjög vel í framkvæmdum hérlendis, væri að þær færu ekki fram í eins miklum bylg um eða stökkum og hefur verið við stórvirkjanirnar. Ég vil taka undir það. Ég tel einmitt að eins og stórvirkjanirnar hafa verið framkvæmdar hjá okkur eigi þær ekki minnsta sök á hinni miklu verðbólgu, sem orðið hefur í landinu á ýmsa lund. Ég endurtek það, að ég hef ekki trú á því, að það mundi verða til skaða, heldur miklu frekar til bóta, að þeir, sem eru að semja um laun hverju sinni, hefðu eitthvað við að miða neðst og efst og það væri rammi sem þeir gætu fyllt út í. Það væri mikið svigrúm eftir sem áður á milli þeirra talna sem ég nefndi áðan - allt frá 200 þús. á mánuði og upp í 600 þús. - og hindraði ekki menn að geta sett inn í það allmismunandi kaup.



Herra forseti. Ég vil lýsa því í byrjun, að ég er í öllum meginatriðum samþykkur þeirri hugsun, sem býr að baki þáltill. sem hér er til umr. En ég sé töluverða galla á henni. Ég sé þann megingalla á henni, að ég held að þjóðfélag okkar sé ekki viðbúið að taka á móti þessari kenningu. Hún er rétt, en því miður, við erum ekki enn þá komnir á það þjóðfélagslega stig, að við getum á Alþingi Íslendinga skipað mönnum að hlýða svona lögum. Þau verða ekki virt vegna þess að þjóðfélagið finnur enn þá ekki til réttlætis þeirra. Flm. tók fram að sjómennska og landbúnaður gætu ekki fallið undir þetta. Sýnir það út af fyrir sig og sannar mér, að ég fer að því leyti með rétt mál, að þessir tveir meginatvinnuvegir Íslendinga eru ekki núna tilbúnir að taka á móti þessu og þarf að setja þessa tvo atvinnuvegi á allt annan bekk, heldur en þá aðra sem mundu kannske hlýða þessum lögum. Enginn hleypur af fjalli úr smalamennsku þegar 8 plús 2 tímar eru liðnir af vinnudegi. Enginn hleypur úr flekk frá heyvinnslu þegar vinnudagur er búinn, ef aðstæður leyfa ekki. Enginn hættir vinnu á sjó, ef full nót er af loðnu þegar vinnudegi lýkur. En svo eru margir aðrir hópar sem geta ekki móttekið þetta. Við þurfum að vinna að því að breyta þjóðfélagi okkar á þann hátt að þetta verði mögulegt. Ég vildi a.m.k., áður en ég gæfi mitt fulla atkvæði með þessari till., fá umsagnir manna úr öllum atvinnugreinum um till., og þegar ég hef séð jákvæð svör allra atvinnuvega við þessari till., þá skal að sjálfsögðu fylgja henni til hlítar. Það er mikið rétt að yfirvinna hefur verið geysilegur ósómi á íslenskum atvinnuvegum. En ég er afskaplega hræddur um að sums staðar verði ekki alfarið hjá henni komist. Það er hins vegar hægt að leysa það mál að nokkru leyti, eins og nú er þegar gert í einstaka atvinnugreinum. Þurfi t.d. að bjarga verðmætum, við segjum í frystihúsi, þykir nauðsynlegt að hafa fólk í vinnu, við skulum segja tveimur tímum lengur en leyfilegt er, en þá er það bætt upp með tveggja tíma fríi daginn eftir. Þetta þekkist t.d. í heilbrigðisþjónustunni. Við skulum segja að hjúkrunarkona vinni að nóttu til, þá þarf hún ekki að koma til vinnu aftur fyrr en hún hefur fengið fulla hvíld, ekki koma til vinnu daginn eftir sem nemur þeim tímum sem hún vann yfirvinnu. Svona ákvæði og mörg fleiri mundu verða til athugunar ef við færum að samþykkja þessa till. En þess vegna hika ég, að ég finn ekki þjóðfélag okkar tilbúið að taka á móti þessum boðskap.



Herra forseti. Ég sakna þess mjög, að ekki skuli vera fleiri þm. viðstaddir þá umr. sem hér á sér stað. Ég er þeirrar skoðunar, að hér sé á ferðinni eitt almerkasta mál sem þetta þing hefur tekið til umr. yfirleitt. Hér er um að ræða grundvallarspurningu gagnvart launþegahreyfingunni, gagnvart verkalýðshreyfingunni í heild. Mér finnst þó að menn hafi farið kringum aðalatriðið eins og köttur í kringum heitan graut í þeirri umr. sem hér hefur farið fram. Frumskilyrðið til þess að hægt sé að stytta vinnudag verkafólks er að dagvinnutekjur nægi því til lífsviðurværis. Til þess að geta rætt slík mál verðum við að leggja höfuðáherslu á það, að kaupmáttur dagvinnutekna aukist mjög verulega frá því sem nú er. Sú mikla yfirvinna og næturvinna, sem almenningur á Íslandi leggur á sig, er komin til af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi má kannske segja að við höfum gert ákveðnar kröfur til lífsgæða sem ekki eru raunsæjar. Í öðru lagi kemur í ljós, að lægstlaunuðu stéttirnar í landinu, þurfa að vinna mikla yfir- og næturvinnu eingöngu til þess að hafa í sig og á. Ég ætla að þetta mál verði varla leyst í þingsölum, heldur þurfi verkalýðshreyfingin og viðsemjendur hennar að leysa það í fyrstu umferð. Mig langar að minna á að yfirvinna er að verða eitt almesta böl í íslensku þjóðfélagi, og þarf varla að rekja það hér. Sú vinnuþrælkun, sem á sér stað t.d. í sjávarþorpum víða úti um land, nær ekki nokkurri átt. Fólk bæði ofbýður heilsu sinni með þessari miklu vinnu og raunverulega heggur að rótum þess heimilislífs sem það vill lifa. Hér hefur verið talað um að það sé ekki hægt að koma í veg fyrir mikla yfirvinnu t.d. í sjávarplássum þegar aflahrotur eru miklar. Ég held að þetta sé alrangt. Það er núna verið að gera mjög merkilega tilraun hjá Fiskiðjusamlagi Húsavíkur með sérstaka kæligeyma þar sem hægt er að geyma fisk í nokkra daga og vinna hann eftir hendinni eða eins og eðlilegt getur talist. Ég held að í þessu máli þurfum við að gera okkur fyrst og fremst grein fyrir því sem er aðalatriðið, en það er einfaldlega að kaupmáttur launa á Íslandi nægir ekki venjulegri fjölskyldu til þess að framfleyta sér á þann hátt sem þau lífskjör, sem við höfum búið okkur til, kalla á eða gera kröfu til. Þetta er aðalatriði þessa máls, og ég tel að þetta mál eigi að ræða í viðræðum ríkisvalds við aðila vinnumarkaðarins og þar eigi að tryggja að fólk geti yfirleitt notið sómasamlegs lífsviðurværis af sínum dagvinnutekjum.



Herra forseti. Ég vil nota tækifærið við umr. um þá þáltill., sem hér er verið að ræða, til að minna á að till. um svipað efni hefur verið flutt af þm. Alþb. á undanförnum tveim eða þrem þingum - þáltill. um hámarkslaun - og sú till. liggur einnig fyrir Alþ. nú, flutt af okkur fimm þm. Alþb. Ég vil láta í ljós þá skoðun, að ég tel þakkarvert að menn leggi hér fram till. sem miða að því að takmarka og draga úr þeim launamismun, sem er fyrir hendi í þjóðfélagi okkar. Í þeirri till., sem hér er til umr., er ráð fyrir því gert, að munur lágmarks- og hámarkslauna verði einn á móti tveimur og hálfum til þremur. Í till. þeirri, sem flutt hefur verið af þm. Alþb. á undanförnum þingum og einnig á þessu þingi, er hins vegar gert ráð fyrir að hámarkslaun nemi aðeins tvöföldum vinnulaunum verkamanns. Þarna er nokkur munur á, en þó ekki meiri en svo, að ég vil vænta þess að út af fyrir sig væri hægt að ná samkomulagi um það atriði. Ég held hins vegar að það sé full ástæða til þess að löggjafinn setji í þessum efnum nokkurn ramma. Er þá að sjálfsögðu verið að miða við þá vinnu sem unnin er í tímavinnu og samkv. öðrum þeim launakerfum sem reiknuð eru út frá tímakaupi. Hins vegar er ekki ráð fyrir því gert, að þetta snerti hlut sjómanna eða önnur skyld störf. Í till. þeirri frá hv. 3. þm. Norðurl. e., sem hér er til umr., er einnig ráð fyrir því gert, og það er hins vegar nýtt að ég hygg, að sett verði löggjöf um takmörkun á lengd yfirvinnu. Það er að sjálfsögðu svo, að óhyggilegt væri að setja lög í þessum efnum án þess að höfð væru eðlileg samráð við samtök launafólks í landinu. En ég hygg að ef þessi till. fær eðlilega meðferð í n., þá komi m.a. til þess, að samtökum launafólks á Íslandi verði gefinn kostur á að tjá sig um þessi efni, og er það vel. Það þarf ekki að lýsa því í mörgum orðum, hvílíkt þjóðfélagsböl hin gífurlega yfirvinna hefur verið og er í landi okkar. Ég hygg að óhætt muni að fullyrða, að hvað varðar mikla yfirvinnu hjá fjölmörgum hópum í þjóðfélaginu séum við íslendingar algerlega einir á báti miðað við nálæg lönd. Staðreyndin mun vera sú, að í þeim þjóðfélögum í grannríkjum okkar, sem okkur eru skyldust, er hvergi finnanlegt neitt dæmi sem nálgast það að fólk vinni yfirvinnu í þeim mæli sem hér hefur tíðkast. Og það er auðvitað svo, að spurningin um hversu miklar tómstundir menn hafa er ákaflega stór hluti af raunverulegum lífskjörum og kannske miklu stærri hluti en menn hugsa út í að öllum jafnaði. Það er rétt, sem hv. 11. landsk. þm. sagði áðan, að auðvitað á hið lága kaup hjá hinum lægst launuðu í þessu landi stærstan þátt í þeirri gífurlegri yfirvinnu sem hér hefur tíðkast. Fólk hefur einfaldlega verið knúið til þess að leggja á sig vinnu í kannske 12–14 tíma á sólarhring í mörgum tilvikum til þess að geta séð fjölskyldum sínum sómasamlega farborða. Ef við berum okkur í þessum efnum saman við hin Norðurlöndin, þá hygg ég að það komi fljótt í ljós að þar eru tekjur launafólks að heita má eingöngu fyrir dagvinnu. Almennt launafólk á Íslandi nálgast það í mörgum tilvikum að ná sambærilegum heildartekjum, en það nær þeim því aðeins að það hafi jafnvel allt að helming tekna sinna fyrir yfirvinnu. Ég hygg að þannig sé ástatt á Norðurlöndum, að því yrði lítið sinnt ef stjórnvöld eða atvinnurekendur á Norðurlöndum utan Íslands hygðust skerða þau laun sem fólk hefur fyrir eðlilegan vinnudag í þessum ríkjum, en kæmu jafnframt og segðu. Gott og vel, við bjóðum ykkur annað á móti. Í staðinn fyrir 40 tíma á viku getið þið fengið að vinna 50, 55 eða 60 tíma. - Ég hygg að launafólk í þessum ríkjum, sem vant er að láta dagvinnuna nægja, mundi ekki hlusta mikið á slík tilboð og ekki heldur verkalýðssamtök í þessum ríkjum. Ég þykist hafa um það fullar upplýsingar, að a.m.k. í sumum Norðurlandanna utan Íslands sé í gildi löggjöf þar sem sé beinlínis bannað að verkafólk vinni yfirvinnu nema mjög fáar stundir í viku. Ég hygg að það sé rétt með farið, þegar ég segi að í Noregi sé þetta takmarkað við 4 stundir á viku sem hámark í yfirvinnu og það bundið í lögum. Það er rétt, að atvinnuaðstæður okkar eru mjög á annan veg en í flestum iðnvæddum þjóðfélögum, og vissulega er nokkuð til í því, að þær sérstöku aðstæður geri erfiðara fyrir hér á landi að halda uppi ströngum yfirvinnutakmörkunum. Þetta er þó að breytast. Ég vil halda því fram, að í sambandi við hraðfrystiiðnaðinn, þar sem yfirvinna er hvað mest á ýmsum stöðum, hafi á síðustu árum verið að eiga sér stað þær breytingar að í rauninni sé miklu frekar hægt, ef rétt væri að málum staðið, að takmarka yfirvinnu í þessari grein heldur en áður var. Hraðfrystiiðnaðurinn er nú, eftir tilkomu hins mikla skuttogaraflota okkar Íslendinga, orðinn miklu nær því en áður var að vera eins og hver annar verksmiðjuiðnaður. Skiptingin í vertíðir, sem áður tíðkaðist, þar sem mikill afli barst á land á takmörkuðum tímabilum úr árinu, en svo kannske mjög lítið annan tíma ársins, er að hverfa. Það er að verða nokkuð jafn afli sem þarf að vinna úr, togaraafli árið um kring. Það, sem þarna þarf að koma til, er að mínu viti, að upp verði tekinn einhvers konar vaktavinna þannig að hægt sé að vinna aflann án þess að fólk þurfi að leggja á sig þá gífurlegu yfirvinnu sem nú tíðkast, býsna víða, þ.e. vaktavinna af svipuðu tagi og í hverri annarri verksmiðju, sem þykir henta að sé í gangi kannske ekki bara 8 stundir á virkum degi, heldur jafnvel allan sólarhringinn. En til þess að þetta sé hægt þarf auðvitað að beina meira vinnuafli í þessa undirstöðuatvinnugrein. Þar þurfa að koma til fleiri einstaklingar en nú eru við þessi framleiðslustörf, og að sjálfsögðu þurfa launakjörin og þá sérstaklega hjá þeim sem ekki vinna samkvæmt launaaukandi kerfum nú þegar, að verða mun betri. Ég held að það sé eðlilegt að stefna að því í sambandi við frystiiðnaðinn, þar sem menn höfðu e.t.v. löngum talið að væri hvað erfiðast að takmarka yfirvinnu, að taka upp einhvers konar vaktavinnufyrirkomulag. Ég efast ekki um að ef sett væri almenn rammalöggjöf um takmörkun yfirvinnu hér á landi, þá þyrftu a.m.k. í byrjun að koma til margvíslegar undanþágur. Ég tel að það sé eðlilegt, sem gert er ráð fyrir í þessari till., að það sé þá á valdi viðkomandi verkalýðsfélags að veita slíkar undanþágur, þegar talið er af verkalýðsfélaginu að hjá því verði ekki komist. En einhvers staðar verður að byrja í þessum efnum, og ég vil leggja á það mikla áherslu, að haft sé í huga hvílíkt þjóðfélagslegt mein hin gífurlega yfirvinna er hér á Íslandi. Þess vegna er full ástæða til þess að hreyfa slíku máli sem þessu hér á Alþ., eins og hér er gert, og von mín er sú, að eftir að málið hefur fengið eðlilega meðferð í n. og verið um það fjallað af verkalýðshreyfingunni, þá geti það orðið til þess að þoka þessum málum til réttrar áttar þó að byrjunin verði kannske smærri en gert er ráð fyrir. Ég vil endurtaka stuðning minn við meginefni þessarar tillögu.



Herra forseti. Það er ljóst að Íslendingar þurfa að leggja mikið á sig við vinnu til að afla nauðsynlegra þjóðarverðmæta, svo að hér megi almenningur búa mannsæmandi lífi. En það er einnig ljóst, að Íslendingar þurfa að leggja mjög mismunandi mikið af mörkum og launin eru æðioft í öfugu hlutfalli við vinnuálag og vinnuframlag. Því fagna ég þeim umr. sem fram fara um þessi mál, till. hv. þm. Braga Sigurjónssonar um lágmarks- og hámarkslaun. Eigi að síður tel ég ástæðu til að taka að nokkru leyti undir skoðanir hv. þm. Braga Níelssonar varðandi það, að íslensk þjóðfélagsgerð sé e.t.v. þannig að hún eigi erfitt með að innihalda ákvæði nákvæmlega af því tagi sem hér er lagt til. Það má segja að íslenskt samfélag sé að nokkru leyti ein gerð veiðimannaþjóðfélags, þar sem uppgrip af einu og öðru tagi eru oft og tíðum grundvöllur þeirra þjóðarverðmæta sem aflað er hverju sinni. Hitt er aftur á móti rétt, sem í þessari till. til þál. er vakin athygli á, að launabilið í landinu á milli starfsfólks er orðið allt of mikið og allt of hátt. Það er ekki óalgengt að bilið sé núna þetta frá 150 þús. upp í 1 millj. kr. á mánuði eða hærra . Sér hver maður að það stefnir í óefni. Allt virðist benda til þess, að launabilið sé fremur að vaxa en minnka. Og það er ástæða til þess, að launabilið vaxi fremur en minnki þegar t.d. sjálft ríkisvaldið stendur að sérsamningum við ýmsa útvalda forstjóra sína, forstjóra nokkurra ríkisstofnana, eins og t.d. í samningum við forstjóra Járnblendifélagsins, sérsamningum sem ná langt út fyrir alla rammasamninga sem hafa verið gerðir um kaup og kjör við starfsfólk í þjónustu hins opinbera. Þarna sýnir ríkisvaldið alls ekki það fordæmi sem þarf til þess að hægt sé að ná árangri í því að minnka það launabil sem um er að ræða. Það má einnig segja sem svo, að verkalýðshreyfingin hafi líka að nokkru leyti brugðist á þessum vettvangi. Það hefur ekki skort á fagrar yfirlýsingar forustumanna verkalýðshreyfingarinnar á undanförnum árum um það, að rétt væri að leggja nú megináherslu í viðkomandi samningum á rétt þeirra lægstlaunuðu og að laun þeirra verði hækkuð eins og kostur er. En oft og tíðum þegar niðurstaðan hefur komið í ljós virðist annað upp á teningnum. Launabilið hefur þá fremur aukist en minnkað, hinir lægstlaunuðu halda áfram að að vera mjög lágt launaðir, en þeir, sem hærra voru launaðir í verkalýðsfélögum, fengu e.t.v. frekari úrbót. Þá er einnig rétt að benda á það, að í ríkisgeiranum, og þar á ég fyrst og fremst við æðri stöður ríkisgeirans, á sér stað launabil sem rétt er að fara um nokkrum orðum. Þar á ég við að embættismenn á vegum hins opinbera drýgja tekjur sínar oft og tíðum í vinnutíma í þjónustu hins opinbera með nefndarstörfum ýmiss konar sem þeir fá greitt sérstaklega fyrir. Það má segja sem svo, að það skipti þessa háttsettu opinberu starfsmenn raunverulega litlu máli um hvaða laun sé samið í almennum kjarasamningum. Þeirra hlunnindi og þeirra búbót felst fyrst og fremst í þeim aukagreiðslum sem þeir fá fyrir hin ýmsu nefndarstörf sem þeir eru þátttakendur í, oftast í vinnutíma. Ég tel að ástæða sé til þess, og ég boða það hér, að ég kem til með að bera upp till. síðar þess efnis að stemma stigu við slíkum greiðslum í vinnutíma opinberra starfsmanna. Ég tel að það sé rétt, að þessi sjónarmið komi hér fram, en ég vil nota tækifærið og hvetja verkalýðshreyfingu, ríkisvald og vinnuveitendur til að sameinast nú í einu átaki um að sýna árangur í verki og minnka það launabil sem í landinu er, þannig að þeir lægstlaunuðu megi búa við betri kjör en þeir hafa gert á undanförnum árum.