Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Samningsuppkast það, sem hér liggur fyrir á þskj. 18, skýrir sig að mestu sjálft. Þó þykir mér hlýða að fylgja því úr hlaði með fáeinum orðum. Í júlímánuði 1941 var hinn svonefndi herverndarsamningur gerður milli ríkisstj. Íslands og forseta Bandaríkjanna. Í bréfi ríkisstj. Íslands til forseta Bandaríkjanna segir m.a.: „Bandaríkin skuldbinda sig til að hverfa burt af Íslandi með allan herafla sinn á landi, í lofti og á sjó, undireins og núverandi ófriði er lokið.“ Hinn 1. október 1945 bar stj. Bandaríkjanna fram óskir um, að stj. Íslands tæki upp viðræður við stj. Bandaríkjanna um leigu til langs tíma á þrem tilgreindum herstöðvum hér á landi. Tilmælum þessum svaraði ríkisstj. hinn 6. nóv. s.l. á þá leið, að hún sæi sér ekki fært að verða við þeim, og eftir að sendiherra Íslands í Washington samkv. ósk stj. Íslands hafði rætt málið við stj. Bandaríkjanna, tilkynnti hann stjórn Íslands hinn 8. des. s.l., að stjórn Bandaríkjanna hefði fallizt á að stöðva málið, a.m.k. í bili. Í júlímánuði s.l. var dvöl Bandaríkjahersins á Íslandi gerð að umræðuefni á Alþ. Í sambandi við þær umr. gaf ég hinn 25. júlí svo hljóðandi yfirlýsingu: „ Ríkisstj. mun, svo fljótt sem auðið er, hefja viðræður við stjórn Bandaríkjanna um fullnægingu og niðurfellingu herverndarsamningsins frá 1941 og öll atriði, sem máli skipta í því sambandi, og gefa Alþ. skýrslu um málið strax og það kemur saman.“ Samkvæmt þessu fyrirheiti hóf ég í júlílok umræður við umboðsmenn stjórnir Bandaríkjanna um þetta mál í heild. Niðurstaðan liggur nú fyrir á því þskj., sem hér er til umræðu. Aðalatriðin eru þessi: 1. Herverndarsamningurinn frá 1941 er úr gildi felldur. 2. Bandaríkin skuldbinda sig til að hafa flutt allan her sinn burtu af Íslandi innan 6 mánaða frá því hinn nýi samningur gengur í gildi. 3. Bandaríkin afhenda Íslendingum tafarlaust Keflavíkurflugvöllinn til fullrar eignar og umráða. Með þessu er fullnægt öllum þeim óskum, sem af Íslands hálfu hafa verið fram bornar í þessu máli. Má og væntanlega treysta því, að hvað þetta áhrærir, muni hinn nýi samningur engri gagnrýni sæta, heldur einvörðungu fögnuði allra Íslendinga, a.m.k. allra þeirra, sem ekki vildu aðhyllast óskir þær, sem fram voru bornar af hálfu Bandaríkjanna hinn 1. okt. s.l. Bandaríkin hafa með þessu samningstilboði algerlega fallið frá öllum kröfum um herstöðvar og landsréttindi. Hið eina, sem eftir stendur, er, að Bandaríkin skuli, um takmarkaðan og stuttan tíma, fá að hafa áfram þau og þau ein afnot af Keflavíkurflugvellinum, sem þau telja sér nauðsynleg til þess að geta innt af hendi þær skyldur, sem þau hafa tekið að sér í sambandi við herstjórn Þýzkalands. Eru þau réttindi nánar skilgreind í 5. gr., og skal ég leyfa mér að lesa hana upp): „Flugförum þeim, sem rekin eru af Bandaríkjastjórn eða á hennar vegum í sambandi við framkvæmd þeirrar skyldu, er Bandaríkin hafa tekizt á hendur, að hafa á hendi herstjórn og eftirlit í Þýzkalandi, skulu áfram heimil afnot af Keflavíkurflugvellinum. Í þessu skyni skal stjórn Bandaríkjanna heimilt að halda uppi á eigin kostnað, beinlínis eða á sína ábyrgð, þeirri starfsemi, þeim tækjum og því starfsliði, sem nauðsynlegt kann að vera til slíkra afnota. Taka skal sérstakt tillit til sérstöðu slíkra flugfara og áhafna þeirra, hvað snertir tolla, landvistarleyfi og önnur formsatriði. Engin lendingargjöld skal greiða af slíkum flugförum.“ Í samningnum felast engin önnur réttindi, sem máli skipta, Bandaríkjunum til handa. Þó þykir rétt að leiða athygli að, að samkv. 9. og 10. gr. ber þeim eigi að greiða innflutningsgjöld af efnisvörum til viðhalds og viðauka á flugvellinum eða af nauðsynjavörum þeirra manna, er þar dveljast til fullnægingar þeirri nauðsyn, er 5. gr. ræðir um, né heldur tekjuskatt af þeim hluta tekna þessara manna, sem greiddar eru af öðrum en íslenzkum aðilum. Þessum fríðindum til skýringar skal á það bent, að samkv. 8. gr. ber hvorugum samningsaðilanum skylda til að taka á sig útgjöld út af viðhaldi eða rekstri flugvallarins umfram það, sem hann sjálfur telur nauðsynlegt vegna sinna eigin hagsmuna. Af þessu leiðir, að Íslendingar munu engin útgjöld hafa af samningnum nema þeir óski þess sjálfir, og þá væntanlega vegna þess, að þeir telji, að íslenzkum sérhagsmunum sé nauðsynlegt að halda samningnum í gildi, en þess reynist ekki kostur án fjárframlaga af Íslendinga hálfu. Hins vegar falla Íslendingum að sjálfsögðu sem eigendum flugvallarins allar tekjur af honum. Í þessu ljósi eru hin fyrrgreindu fríðindi eðlileg. Samkv. 6. gr. er svo til ætlazt, að Íslendingum verði kennd, eftir því sem kringumstæður leyfa, þau störf, er snerta rekstur flugvallarins, í því skyni, að Íslendingar geti í sem allra ríkustum mæli tekið þau að sér. Að sjálfsögðu fækkar þá amerískum mönnum á flugvellinum. Rétt þykir að geta þess, þótt það liggi í hlutarins eðli, að íslenzk stjórnarvöld ráða vali þeirra Íslendinga, er taka við störfum á flugvellinum. Þá þykir mér í þessu sambandi rétt að leiða athygli að því, að þeir amerískir þegnar, sem ætlað er, að starfi fyrst um sinn að rekstri flugvallarins, verða að sjálfsögðu að afla sér dvalar- og atvinnuleyfis frá íslenzkum stjórnarvöldum, og verða þeir undir íslenzkri lögsögu og löggæzlu meðan þeir dveljast hér. Hversu margir þeir verða, verður ekki með fullri vissu staðhæft. Fram að þessu munu um 1000 af þeim 1300 amerísku hermönnum, sem hér dveljast, hafa gegnt starfi á flugvellinum. Hermennirnir fara nú allir af landi brott, en við störfum taka æfðir starfsmenn í flugvallaþjónustu. Jafnframt verða gerðar sérstakar ráðstafanir til að spara mannafla. Telur stjórn Bandaríkjanna, að komizt verði af með 600 manns í þessu skyni að óbreyttum kringumstæðum. Hefur stjórn Bandaríkjanna skýrt mér frá, að hún muni leitast við að komast af með sem allra fæsta menn til þessara starfa. Í 7. gr. er svo fyrir mælt, að stjórnir beggja ríkjanna komi sér saman um ýmsar reglur varðandi rekstur og öryggi á flugvellinum. Er þar skýrt kveðið á um, að Íslendingar hafi úrslitavald um allan rekstur flugvallarins. Í 11. gr. segir, að við niðurfellingu samningsins megi stjórn Bandaríkjanna fara burt með hreyfanleg verðmæti, sem bætt hefur verið á flugvöllinn frá samningsdegi, ef stjórn Íslands vilji ekki kaupa þau. Í þessu felast fríðindi Íslendingum til handa, sem vel mega nema tugum millj. kr., þ.e.a.s., að Íslendingar eignast þau verðmæti, sem ekki eru hreyfanleg, endurgjaldslaust. Læt ég þá hlið málsins þó liggja á milli hluta, þar eð tilgangur þessa samnings er ekki sá að afla Íslendingum nýrra verðmæta, heldur annar og þýðingarmeiri. 12. gr. samningsins fjallar um réttinn til að segja samningnum upp. Er svo fyrir mælt, að samningurinn gildi meðan skyldan til herstjórnar og eftirlits í Þýzkalandi hvílir á Bandaríkjunum, þó þannig, að eftir 5 ár frá samningsdegi er hvorum aðila um sig heimilt að krefjast endurskoðunar. Skal endurskoðun lokið innan 6 mánaða frá því að hennar var óskað. Náist ekki samkomulag, hefur hvor aðili um sig rétt til einhliða uppsagnar með árs fyrirvara. Samkv. þessu fellur samningur inn úr gildi: 1. Strax og skyldu Bandaríkjanna til herstjórnar og eftirlits í Þýzkalandi lýkur. 2. Í síðasta lagi eftir 61/2 ár frá samningsdegi, ef annar hvor aðili óskar, og það alveg jafnt, þótt ekki verði lokið herstjórnarskyldu Bandaríkjanna í Þýzkalandi. Mér þykir sennilegt, að margir hefðu kosið, að hægt væri að fella samninginn úr gildi með styttri fyrirvara. Um þetta hefur eigi náðst samkomulag. Vil ég í því sambandi skýra frá, að enda þótt stjórn Bandaríkjanna hafi lýst yfir, að Bandaríkin muni í einu og öllu virða ákvæði herverndarsamningsins frá 1941, þá telji Bandaríkin sér samt ekki skylt að hverfa að svo stöddu burt með her sinn frá Íslandi, þar eð ófriðnum sé enn eigi lokið í þeim skilningi, er samningurinn fjallar um. Af Íslands hálfu hefur á engan hátt verið fallizt á þann skilning. Er því hér um að ræða þýðingarmikinn ágreining, sem mjög er æskilegt, að geti jafnazt í fullu bróðerni. Hefur það nú tekizt, ef samningsuppkast þetta nær samþykki Alþingis. Jafnframt vil ég skýra frá því, að framan af þeim samningsumleitunum, er nú hafa staðið yfir, hélt stjórn Bandaríkjanna fast við, að hinn nýi samningur gilti meðan Bandaríkin hefðu skyldu til herstjórnar í Þýzkalandi. Á það var ég með öllu ófáanlegur til að fallast, en stakk í þess stað upp á árs uppsagnarfresti. Stóð lengi í þófi um þetta atriði. Þar kom þó loks, að Bandaríkin féllust á 111/2 ár. Ég vildi ekki heldur ganga að því. Tókust loks sættir um 61/2 ár. Vænti ég, að því verði unað af Íslands hálfu, þegar á allt er litið. Þá þykir mér rétt að geta þess, að rísi ágreiningur út af þessum samningi, mun hann verða útkljáður annað tveggja af Haag-dómstólnum, samkv. þar að lútandi samningi milli Íslands og Bandaríkjanna frá 1930, eða samkv. reglum sameinuðu þjóðanna um ágreining, er rísa kynni milli þeirra. Ég tel, að með þessu samningsuppkasti, ef að samningi verður, hafi farsællega tekizt að leysa mikið og vandmeðfarið mál, sem vel gat valdið örlagaríkri deilu milli okkar og okkar voldugu vinaþjóðar, Bandaríkjanna. Fyrir nokkru síðan báru Bandaríkin fram óskir um rétt til herstöðva á Íslandi. Íslendingar eru vel minnugir margs þess, er Bandaríkin hafa vel gert í þeirra garð, og eigi sízt þess, að fyrstir allra viðurkenndu þeir rétt Íslendinga til stofnunar lýðveldis. Af því og hinni einkar vinsamlegu sambúð á ófriðarárunum leiddi, að Íslendingar vildu út af fyrir sig geta orðið við óskum Bandaríkjanna. Hins vegar töldu Íslendingar, að réttur til herstöðva á Íslandi erlendu ríki til handa væri ekki samræmanlegur sjálfstæði Íslands og fullveldi. Var því eigi annars úrkosta en að synja þessari beiðni Bandaríkjanna. Stóðu þá sakir þannig, að Íslendingar höfðu neitað beiðni Bandaríkjanna, og enn var óséð, hversu til tækist um brottflutning hers Bandaríkjanna frá Íslandi, svo að vandræðalaust yrði. Nú er lausn fáanleg á málinu. Bandaríkin hafa nú látið niður falla óskirnar um herstöðvar. Hugsanlegur ágreiningur um skilning samningsins frá 1941 er úr sögunni, og allur her Bandaríkjanna hverfur burt af Íslandi. Íslendingar hafa þannig endurheimt land sitt að fullu. Að nefna þennan samning í sömu andránni og hið svonefnda herstöðvamál er goðgá. Í fyrra báðu Bandaríkin okkur um Hvalfjörð, Skerjafjörð og Keflavík. Þau fóru fram á langan leigumála, kannske 100 ár, vegna þess að þau ætluðu að leggja í mikinn kostnað. Þarna áttu að vera voldugar herstöðvar. Við áttum þarna engu að ráða. Við áttum ekki svo mikið sem að fá vitneskju um, hvað þar gerðist. Þannig báðu Bandaríkin þá um land af okkar landi til þess að gera það að landi af sínu landi. Og margir óttuðust, að síðan ætti að stjórna okkar gamla landi frá þeirra nýja landi. Gegn þessu reis íslenzka þjóðin. Nú aftur á móti afhenda Bandaríkin okkur Hvalfjörð, Skerjafjörð, Keflavík, allt Ísland. Jafnframt tjá þau okkur vandræði sin. Þau segjast hafa skuldbundið sig gagnvart öðrum ríkjum, já, eiginlega gagnvart sameinuðu þjóðunum, að Íslandi meðtöldu, til þess að hafa fyrst um sinn á hendi herstjórn í Þýzkalandi. Þau leggja áherzlu á, að til þess að geta innt af hendi þá skyldu, séu þeim nauðsynleg viss flugréttindi á Íslandi, einnig í því skyni að auka öryggi og spara mannslíf. Bandaríkin beiðast því takmarkaðra og tímabundinna afnota af flugvelli þeim, er þau hafa byggt á eigin kostnað fyrir meira en 130 millj. kr., og afhenda nú Íslendingum til fullrar eignar og umráða. Þau benda á, að svipuð og meiri réttindi hafi þau í öðrum löndum, sem liggja á leið þeirra til Þýzkalands. Þannig sé það og um aðra þá, er hafi herstjórnarskyldu í Þýzkalandi. Þeir hafi allir flugréttindi í löndunum, sem eru á leið þeirra til Þýzkalands. Bandaríkin taka skýrt fram, að þau óski engra réttinda annarra en þeirra, sem með þurfi il að fullnægja herstjórnarskyldunni, sem á þeim hvílir. Þau kveða alveg greinilega á um, að mannfjöldinn, sem dveljast fái á flugvellinum, miðist við það minnsta, sem sé nauðsynlegt í þessu skyni. Þau vilja í einu og öllu búa svo um hnútana, að allt sé fyrir opnum tjöldum, svo að ekkert orki tvímælis. Það er skírt tekið fram, að Íslendingar eigi flugvöllinn. Það er jafntvímælalaust fært í letur, að Íslendingar hafi úrslitavald yfir rekstri hans. Enginn hermaður má starfa á flugvellinum. Enginn Ameríkani má starfa þar, nema hann fái landvistar- og dvalarleyfi frá íslenzkum stjórnarvöldum. Í því skyni að fækka Ameríkönum á strax að byrja að kenna Íslendingum störfin, svo að þeir geti sem fyrst og í sem ríkustum mæli tekið við þeim. Það eru íslenzk stjórnarvöld, sem þessa menn velja. Að óbreyttri stjórn á Íslandi réði Finnur Jónsson landvistar- og dvalarleyfum, en Áki Jakobsson veldi Íslendingana á völlinn, ef honum sýndist svo. Það er hægt að segja: Ég vil alls engan samning við Bandaríkin. Ég vil fjandskapast við Bandaríkin. En það er ómögulegt að segja: Ég vil halda vinfengi við Bandaríkin og þess vegna leysa þörf þeirra, ef ég get það mér að meinfangalausu, en neita þó að gera þennan samning. Að mínu viti er Íslendingum það lífsnauðsyn að halda vinfengi við sem flestar þjóðir, og þá eigi sízt þær, sem næstar okkur eru. Ég tel, að sjálfstæði Íslands velti á því, að Ísland beri gæfu til að svara tilmælum annarra þjóða játandi eða neitandi eftir því, hvað við á. Út frá þessu grundvallarsjónarmiði var ég ófáanlegur til að verða við óskum þeim, sem Bandaríkin báru fram 1. október í fyrra. Út frá þessu sama sjónarmiði er ég ófáanlegur til að neita að verða við þeim írskum, sem nú eru fram bornar. Vil ég svo leggja til við hæstv. forseta, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og utanrmn.



Það liggur hér fyrir till. frá hæstv. utanrrh. sem nefnist „Tillaga til þingsályktunar um heimild fyrir ríkisstj. til að gera samning við Bandaríki Ameríku um niðurfelling herverndarsamningsins 1941 o.fl.“ Þetta er undarleg fyrirsögn. Herverndarsamningurinn frá 1941 er niður fallinn fyrir meira en ári síðan, og nú er farið fram á við Alþ., að það samþykki sérstaka till. um, að hann skuli niður falla. Þetta er því ekki aðeins villandi fyrirsögn, heldur stappar hún nærri því að vera skopleg, ef ekki væri sú alvarlega hlið á málinu, að hér er litið á málið eingöngu frá sjónarmiði Bandaríkjanna, en ekki Íslands. Enda fjallar till. raunverulega um allt annað, í þessu litla og sakleysislega „o.fl.“ er fólginn mergur málsins. Sósfl. hefur þegar skýrt alþm. frá því, að hann og ráðh. hans eiga engan þátt í þeirri till., sem hér liggur fyrir. Forsrh. hefur gert þetta samningsuppkast ásamt fulltrúum Bandaríkjanna, án samráðs við ríkisstj. og án samráðs við utanrmn. Það var ekki lagt fyrir ríkisstj. fyrr en um það bil tveimur klukkustundum áður en það var lagt fyrir lokaðan fund Alþ. í gær. Ráðh. Sósfl. lýstu þegar yfir því, að þeir væru algerlega andvígir þessu samningsuppkasti, og allir þm. flokksins hafa tekið sömu afstöðu. Ég mun aðeins í fáum orðum gera grein fyrir þessari afstöðu flokksins. Fyrsta mál þessa þings var till. frá þm. Sósfl., þar sem þess er krafizt, að Bandaríkin hverfi héðan tafarlaust eins og samningar standa til. Alþ. fékkst ekki til að afgreiða þessa till. í sumar. Ástæðan var sú, að forsrh. lýsti yfir því, að hann skyldi eiga á næstunni viðræður við fulltrúa Bandaríkjastjórnar um niðurfellingu herverndarsáttmálans og þá einnig fullnægingu þess ákvæðis, að allur bandaríski herinn fari héðan, eins og honum raunar bar að gera þegar er stríði lauk. Síðan hafa farið fram alþingiskosningar. Í þeim kosningum gáfu ekki aðeins allir frambjóðendur Sósfl., heldur líka mörg þingmannaefni annarra flokka þá yfirlýsingu, að þeir skyldu standa eindregið gegn erlendum herstöðvum á Íslandi í hvaða myndi sem væri. Forsrh. lýsti yfir því fyrir hönd Sjálfstfl., að sá flokkur mundi aldrei fallast á herstöðvar hér í neinni mynd á friðartímum. Framsfl. gaf svipaða yfirlýsingu. Það er ekkí ágreiningsmál, að allir núv. alþm., kannske að einum undanteknum, voru kosnir í því trausti, að þeir mundu standa gegn beiðni erlendra stórvelda um herstöðvar á Íslandi í hvaða mynd sem væri. Nú er sú raun á orðin, að forsrh. hefur rætt við fulltrúa Bandaríkjanna, ekki eingöngu og ekki fyrst og fremst um brottför herliðsins frá Íslandi, heldur fyrst og fremst um aðra hluti, um nýjan samning við Bandaríkin, ný réttindi þeim til handa, réttindi, sem þau hafa ekki lengur samkv. herverndarsamningnum. Þessi réttindi fela í sér raunverulegar herstöðvar fyrir Bandaríkin hér á landi, að okkar dómi, og mun ég nú rökstyðja það álit. Í 5. gr. samningsins eru Bandaríkjunum veitt réttindi til ótakmarkaðra afnota Keflavíkurflugvallarins í sambandi við framkvæmd hernáms Þýzkalands. Þeim er heimilt að hafa á flugvellinum það starfslið, er Bandaríkjamenn sjálfir telja sig þurfa, og mega halda uppi allri þeirri starfsemi á vellinum, sem þeir telja nauðsynlegt í þessu skyni. Í samningnum er þessari starfsemi engin takmörk sett, né því, hve fjölmennt slíkt lið megi vera. Í 6. gr. segir að vísu, að eftir því sem kringumstæður leyfa, skuli þjálfa íslenzka starfsmenn, „svo að Ísland geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins að svo miklu leyti sem frekast er unnt“. Þetta getur nú ekki verið öllu óákveðnara orðalag. Það mun öllum ljóst, að það verða Bandaríkin, sem skera úr því, hvað „kringumstæður leyfa“ og hvað „frekast er unnt“. Bandaríkin geta fyrir þessum samningi haft lið svo þúsundum skiptir á flugvellinum, bara ekki í hermannabúningi. Það kann að vera, að fulltrúar Bandaríkjanna hafi gert einhverja áætlun um það við forsrh., hvað þeir geti komizt af með lítið lið á flugvellinum, en þær tölur, sem þar kunna að hafa verið nefndar, hafa auðvitað ekki nokkurt minnsta gildi, því að alltaf:r hægt að halda því fram, að kringumstæðurnar hafi breytzt, og því þurfi meira lið og meiri herútbúnað. Í 7. gr. er minnzt á „úrslita yfirráð“ Íslendinga um rekstur flugvallarins, en í 5. gr. er ákveðið, að langvíðtækasti reksturinn á vellinum, allt sem snertir hernaðarflug, skuli vera á ábyrgð Bandaríkjanna. Í 7. gr. segir, að stjórnir Bandaríkjanna og Íslands skuli í samráði setja reglugerðir um rekstur, öryggi og önnur mál, er varða afnot allra flugvéla af flugvellinum. En hverjir skyldu ráða því í raun og veru, hvernig slíkar reglugerðir verða? Skyldu það verða hin voldugu Bandaríki eða hið litla Ísland? Þótt Íslendingar stæðu á rétti sínum, geta Bandaríkin haft það í hendi sér að láta slíka samninga stranda, svo að engin reglugerð yrði sett, en það þýðir, að Bandaríkin hafa öll ráð, en Íslendingar engin. Þá yrði yfirlýsingin um úr slitayfirráðin harla lítils virði. Því hefur verið haldið fram, að við gætum ráðið öllu starfsliði vallarins nema Bandaríkjamönnum og við gætum neitað þeim mönnum um vegabréf, sem við kynnum ekki að vilja hafa, og leiði þetta af ákvæðinu um úrslitayfirráð Íslendinga og niðurfellingu herverndarsamningsins. Af því leiði einnig, að við höfum óskert dómsvald yfir Bandaríkjaliðinu á vellinum. En ekki stendur orð um það í samningnum. Í 5. gr. stendur, að taka skuli sérstakt tillit til starfsliðsins, sem ráðið er við bandarísku herflugvélarnar, (eða áhafnir þeirra, eins og þessu er breytt í þýðingunni) „hvað snertir tolla, landvistarleyfi og önnur formsatriði“. Ætli mætti þá ekki láta ýmislegt fleira teljast formsatriði, t.d. dómsvald? Í 4. gr. segir, að allt bandarískt herlið og sjólið utan Rvíkur eigi að vera farið af landi innan 180 daga, hins vegar er Bandaríkjunum í sjálfsvald sett, hvenær þau flytja herlið sitt og sjólið frá Rvík. Um það er ekkert tímatakmark í samningnum. Þannig er það. Öll réttindi Bandaríkjanna eru mjög skýr, en þau réttmæti, sem talið er, að Ísland hafi og öllu máli skipta, hefur láðst að taka fram í samningnum. Að formi til getum við losnað við þennan samning eftir 61/2 ár. En ef það er talin óvinátta við Bandaríkin að hafna þessum samningi, skyldi það þá ekki verða talin óvinátta á sínum tíma að segja honum upp? Það er ófært ákvæði, að samningurinn skuli ekki falla úr gildi nema honum sé sagt upp. Hamingjan má vita, hvort við getum nokkru sinni losnað við þennan samning, þegar við erum komnir í þá aðstöðu, sem leiðir af því að hafa gert hann. Þá geta Íslendingar ekki haft eftirlit með því, hvort hernaðarafnot Bandaríkjanna af flugvellinum verða einungis í sambandi við hernám Þýzkalands. Hvenær sem er geta Bandaríkjamenn notað réttindi sín til hernaðarundirbúnings eða hernaðaraðgerða gegn öðrum þjóðum. Verði þessi samningur gerður, erum við að bjóða heim þeirri hættu, að Ísland verði innlimað í hernaðarkerfi Bandaríkjanna. Ef þjóðin er ekkí fær um að standa á skýlausum, samningsbundnum rétti sinum, er mér sem ég sjái slíka þjóð kæra Bandaríkin fyrir öryggisráðinu fyrir slík samningsrof. Ætli það gæti ekki orðið erfitt að leggja fram sönnunargögnin? Hvað sem líður réttmæti og nauðsyn þess samnings, sem við gerðum við Bandaríkin 1941, þá er víst, að það var litið á hann sem nauðungarsamning af hálfu þm. Ég get vitnað í margar ræður þessu til sönnunar, og skal ég taka hér nokkur dæmi af handahófi. Hv. þm. V.-Sk. (GSv) sagði þá m.a. þetta: „Það getur vel verið þannig um hnútana búið, að það, sem ríkisstj. hefur talið sig tilneydda að gera, verði þingið að játa, meira eða minna ofan í vilja sinn, og óneitanlega eru nú þeir tímar, að menn ganga nú mörg nauðug spor, og má sjálfsagt finna upptökin að því, hvernig á því stendur, hvers vegna menn eru neyddir til þessa eða hins. Hitt er vitað og sjálfsagt mælt í samræmi við vilja allra, sem hugsa um slík mál hér á landi, að við mundum mjög óska þess, að slíkt kæmi aldrei til, að nokkur þjóð neyddi okkur til að taka nokkra aðra afstöðu, sem við teljum viðsjárverða á ýmsan hátt, en þá, sem við gætum varið fyrir samvizku okkar og sannfæringu, ekki sízt við hér á þingi, sem erum fulltrúar þjóðarinnar.“ Hv. þm. G.-K. (ÓTh), sem þá var atvmrh., fórust m.a. orð á þessa leið: „Fram að þessu hefur stefna Íslendinga verið hrein og skýr, að því er varðar veru erlends herliðs á Íslandi, sem og sérhverja erlenda íhlutun um íslenzk málefni. Þannig galt ríkisstj. og Alþ. eindregin mótmæli við komu hins brezka herliðs hingað til landsins hinn 10. maí 1940, og hefur aldrei verið frá þeim vikið, hvorki að formi né efni. Nú hefur ríkisstj. Íslands hins vegar lýst yfir því, að hún fallist á veru herliðs frá Bandaríkjunum á íslenzkri grund, og tjáð sig vera reiðubúna til að fela Bandaríkjunum hervarnir Íslands, meðan núverandi styrjöld geisar, gegn vissum skilyrðum. Ég viðurkenni, að hér er um veigamikinn mun að ræða, en ég neita því, að með þessu hafi Ísland brotið í bág við yfirlýsta stefnu um ævarandi hlutleysi. Hv. alþm. spyrja, hver nauður hafi rekið ríkisstj. til þessara aðgerða. Ég bið menn að gæta þess, að sú ríkisstj., sem þessa ákvörðun tók, var ríkisstj. hins hernumda Íslands. Það, sem ríkisstj. gerði, var að skipta á hernámsliði styrjaldaraðila og herliði hlutlauss stórveldis, að þiggja hervarnir hlutlausrar þjóðar í stað hernáms ófriðaraðila. Þetta eru forsendur málsins. þetta er höfuðatriðið. Það liggur því ótvírætt og ljóst fyrir í þessu máli: að ríkisstj. Stóra Bretlands lagði hina ríkustu áherzlu á það, að Íslendingar fullnægðu þeim skilyrðum, sem forseti Bandaríkjanna setti fyrir því að taka að sér hervarnir Íslands; að forseti Bandaríkjanna var eigi aðeins reiðubúinn að taka að sér þessar varnir, heldur og æskti hann þess eindregið, ef það gat orðið með frjálsu samkomulagi við Íslendinga, og að Ísland er á áhrifasvæði þessara tveggja heimsvelda, er ein geta tryggt Íslandi sölumarkað Íslenzkrar útflutningsvöru og útvegun lífsnauðsynja þjóðarinnar til fæðis, klæða og skæða og nú vegna aðgerða ríkisstj. í þessu máli hafa skuldbundið sig til að tryggja verzlun og viðskipti Íslands með hagkvæmum samningum.“ Ég held, að maður í stöðu hæstv. núv. forsrh. hafi varla getað kveðið skýrara að orði til þess að koma orðum að því, sem hann þá meinti, að hér hafi í raun og veru verið um nauðungarsamning að ræða og að við áttum einskis annars kost. Við sömu umr, sagði hv. þm. Ak. (SEH) m.a.: „Þó að ég sé „idealisti“ og vilji lifa í friði við allar þjóðir, neyðist ég líklega til að vera raunsæismaður í þessu máli og beygja af. Mun ekki verða komizt hjá að gera þennan samning við Bandaríkin, því að hnífurinn er á barka okkar. Þessi ríki hafa ráð okkar allt í bendi sér og geta bannað alla flutninga til landsins, þau geta komið í veg fyrir það, að við getum flutt einn fiskugga úr landi, og stefnt þannig fjárhag okkar og lífi í hættu.“ Nú verður því vitaskuld haldið fram, að ég líti á þetta samningsuppkast af of mikilli tortryggni. Á sínum tíma töldu allir, að ekki væri hægt að treysta betur en gert var skyldu Bandaríkjanna til að hverfa héðan strax að stríðinu loknu með herlið sitt. Þessi skylda Bandaríkjanna er alveg skýlaus samkvæmt því, sem herverndarsáttmálinn hljóðaði. Samt er þeirri fáránlegu túlkun haldið fram af þeirra hálfu, að stríðinu sé ekki lokið enn, þ.e.a.s. við okkur, innan fjögurra veggja. Höfum við því ekki fyllstu ástæðu til tortryggni? Ætli reynslan ætti ekki loks að hafa kennt okkur, að það er nauðsynlegt að ganga vel frá rétti okkar í samningum við stórveldi eins og Bandaríkin eða raunar hvert það stórveldi, sem í hlut ætti? Hæstv. forsrh. heldur því fram, að betri samning höfum við ekki getað fengið. Því er einnig haldið fram, - og kom það greinilega fram í ræðu hæstv. forsrh. áðan, - að það væri óvinátta við Bandaríkin að hafna þessum samningi. Ef þetta er rétt og gerð er þannig tilraun til þess að þvinga hv. Alþ. til þess að samþykkja samninginn óbreyttan og með slíkum skilaboðum, þá er hér í raun og veru um úrslitakosti að ræða. Það er verið að rétta okkur nauðungarsamning í annað sinn. En sem betur fer er aðstaða okkar nú þannig, að við þurfum engan nauðungarsamning að gera. Það getur orðið bið á því, að aðstaða okkar litlu þjóðar verði aftur eins ákjósanleg og hún er nú. Við þurfum ekki á þessum samningi að halda. Það eru Bandaríkin, sem þurfa á honum að halda. Við þurfum engan nýjan samning að gera við Bandaríkin um það, að her þeirra fari héðan brott og láti herstöðvar af hendi, því að slíkt höfum við samningsbundið í herverndarsamningnum. Hvaða tryggingu höfum við fyrir því, að nýr samningur verði betur efndur en sá gamli hefur verið efndur? Hann hefur verið svikinn. Meðan ekki er um fullar efndir á þeim samningi að ræða, höfum við enga ástæðu til að treysta því, að nýr samningur verði haldinn. Þessi afstaða ein er samboðin fullvalda ríki. Því ákvæði samningsins, að Bandaríkjaherinn skyldi hverfa héðan á brott að stríði loknu, hefur ekki verið fullnægt. Verkefni hæstv. forsrh. var aðeins það að krefjast þess, að gefnar skuldbindingar og loforð yrðu efnd. Ef Bandaríkin gera það að skilyrði fyrir efndum loforða sinna, að þeim verði í staðinn veitt ný hernaðarréttindi, þá er það ekkert annað en nauðung. Þá eru þau ekki að semja við okkur sem frjálsa og fullvalda þjóð, heldur sem hersetið land, er þau eiga alls kostar við. Hin eina rétta afstaða af Íslands hálfu er það, að nýja samninga við Bandaríkin getum við þá fyrst gert, er þau hafa staðið við samningsbundnar skuldbindingar sínar. Þá fyrst geta Ísland og Bandaríkin samið sem jafnréttháir aðilar, og ef við stöndum einarðlega á rétti okkar, verða Bandaríkin að standa við skuldbindingar sínar, og ég er alveg fullviss um, að þau munu gera það. Bandaríkin þurfa nú næstu daga að gera öryggisráðinu grein fyrir því herliði, sem þau hafa á Íslandi og í öðrum þeim löndum, sem ekki voru samherjar öxulríkjanna í stríðinu. Ég álít, að þau eigi engan annan kost en að viðurkenna, að þeim beri að hverfa héðan brott með herlið sitt tafarlaust. Þ.e.a.s., ef Íslendingar sjálfir krefjast þess og ef við höfum ekki gert samning um annað. Allt annað væri í hróplegri mótsögn við afstöðu Bandaríkjanna til hersetu annarra ríkja í löndum, þar sem eins stendur á. Enda hafa Bandaríkin aðeins borið fram fyrir sig eina afsökun á alþjóðavettvangi fyrir þrásetu sinni hér, og hún er sú, að Íslendingar hafi ekki sjálfir krafizt brottfarar þeirra. Ég vil svo að lokum aðeins segja þetta, að Sósfl. leggur eindregið til, að hæstv. Alþ. hafni samningsuppkasti því, sem lagt hefur verið hér fyrir af hæstv. forsrh. Í fyrsta lagi er það vegna þess, að það felur í sér raunverulegar herstöðvar Bandaríkjanna á Íslandi; í öðru lagi, vegna þess, að samningurinn yrði til þess að einangra okkur frá öðrum þjóðum og gera landið háð Bandaríkjunum, og í þriðja lagi felur það í sér þá hættu, að við verðum beinlínis innlimaðir í hernaðarkerfi Bandaríkjanna. Samþykkt slíks samnings án þess að bera hann undir atkvæði þjóðarinnar væri í fullkominni mótsögn við loforð hv. þm. til umbjóðenda sinna, og mundi Sósfl. telja það fullkomin brigðmæli við kjósendur. Sósfl. lýsir yfir því, að hann telur samningsuppkastið og alla meðferð þessa máls brjóta algerlega í bág við þann grundvöll, sem stjórnarsamstarfið hvílir á. Verði þessi þáltill. samþ. af hálfu samstarfsflokka Sósfl., telur hann, að grundvöllur núverandi stjórnarsamstarfs sé ekki lengur til.



Herra forseti. - Þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, er eins konar framhald af herverndarsáttmálanum, sem gerður var við Bandaríkin árið 1941. Herverndarsamningurinn, sem þá var gerður, er öllum þingheimi kunnur, og er því engin þörf á að rekja hann hér, en út af ummælum, sem hér hafa fallið, vil ég aðeins segja það, að sá samningur var í sjálfu sér enginn nauðungarsamningur. Við vissum vel, hvernig á stóð fyrir engilsaxnesku þjóðunum árið 1941, þegar þessi sáttmáli var gerður, og við vildum - eins og oft hafa verið látin orð falla um -standa við þeirra hlið, þótt við með þessum sáttmála tækjum á okkur verulega áhættu. Ég álít, að þessi sáttmáli, sem gerður var árið 1941, hafi sýnt og sýni enn vilja íslenzku þjóðarinnar og viðhorf gagnvart hinum engilsaxnesku þjóðum, og ég álít rétt að taka þetta fram vegna þess að ég tel, að sá sáttmáli, sem nú kann að verða gerður milli þessara sömu þjóða, verði að byggjast á sama skilningi og sama hugarfari. Þegar samningurinn 1941 var gerður, var reynt að vanda til hans eftir föngum, og satt að segja, þá sé ég tæpast, þótt það ætti að gera þennan sáttmála nú í dag, hvernig orðalag hans um einstök atriði, sem við lögðum sérstaka áherzlu á, geti verið öllu skýrara en það er. Ég vildi satt að segja heyra það, og ég býst ekki við, að það komi nokkurs staðar fram, að orðalag sáttmálans hefði getað verið öllu ljósara um brottflutning herliðsins heldur en það er í sjálfum sáttmálanum; það stendur í 1. gr. hans, og er þar með strax undirstrikað, á hvað mest áherzla er lögð í sáttmálanum, „að herlið Bandaríkjanna hverfi héðan undireins og núverandi ófriði er lokið.“ Þetta bréf var af íslenzku ríkisstj. ritað forseta Bandaríkjanna og síðan staðfest af honum með því að taka nákvæmlega upp orðrétt þau skilyrði, sem sett voru af hálfu Íslendinga. Það hafa verið haldin hátíðleg lok ófriðarins í hinum engilsaxnesku löndum, og ég held, að samkv. íslenzkum og enskum málvenjum geti það ekki verið neinum vafa undirorpið, að þessum samningi var lokið við lok stríðsins, sem við vitum, að nú er ár síðan lauk. Ég fyrir mitt leyti er því ekki í vafa um það, að þessum samningi er lokið og samkv. skýlausu orðalagi samningsins á Bandaríkjaherinn að hverfa héðan, enda mun það rétt vera, að í stunum tilfellum hefur það verið borið fram af hálfu Bandaríkjanna, að það eitt, að ekki hefur komið fram krafa um það frá íslenzku ríkisstj., að svo yrði gert, sé ástæðan fyrir því, að þau hafi ekki flutt her sinn í burt. Ég verð því að segja það, að eitt af því fyrsta, sem ég felldi mig illa við í því nýja samningsuppkasti, sem hér hefur verið lagt fyrir hæstv. Alþ., er 1. gr. þess, þar sem ríkisstj. Bandaríkjanna og ríkisstj. Íslands fallast á, að herverndarsamningurinn, sem gerður var 1. júlí 1941, skuli niður falla, því að um þetta þarf engan samning. Væri eðlilegra að orða þetta þannig, „að um leið og sáttmálinn er úr gildi fallinn“ o.s.frv., en inn á þetta atriði mun ég fara nánar síðar. Ég vil taka það fram, áður en ég kem að þessu atriði, að ég hef aldrei verið í neinum vafa um það, að herir engilsaxnesku þjóðanna mundu hverfa héðan, þegar um það yrði talað milli þjóðanna, og þó að þessi dráttur hafi á orðið af hálfu Bandaríkjanna, sem ef til vill er af ástæðum, sem nú hefur verið um rætt hér, þar sem þeim er nauðsyn á að hafa hér herlið til þess að halda opinni leið til Þýzkalands, þó hef ég aldrei efazt um, að báðar þjóðirnar mundu standa við sína samninga, eins og Englendingar hafa nú gert. Mér virðist satt að segja, að þegar taka á afstöðu til samnings eins og þessa eða samningstill., þá þurfi eitt að liggja alveg ljóst fyrir hér á Alþ., og það er: Hvaða stefnu ætlar hæstv. Alþ. að taka í flugmálum þjóðarinnar? Flugmálin eru eitt af stærstu málum okkar og þau, sem ekki má kasta til höndunum, og mér virðist þess vegna, að ef gerður er samningur eins og þessi, þá verðum við fyrst og fremst að leitast við að gera hann út frá íslenzkum sjónarmiðum. Við alþm. hljótum að gera kröfu til þess, að fyrir okkur verði lagt, hvað það kostar að koma flugvellinum hér við Rvík í lag, hvað það kostar að reka hann og hvaða tekjur verði af honum. Við hljótum líka að spyrja um það, hvað muni kosta að gera við flugvöllinn við Keflavík, þannig að hann sé nothæfur fyrir millilandaflug, hvað rekstur hans kostar og hvaða tekjur hann muni gefa. Það er ómögulegt fyrir okkur að komast hjá því í sambandi við þetta mál að fá að vita um þessi atriði, og það er raunverulega einn megingrundvöllur þess, að við gerum okkur ljóst, hvort við munum þurfa að nota báða flugvellina, eða hvorn þeirra heldur, ef það yrði ekkí nema annar. É g álít, að þetta þyrfti að liggja hér fyrir hæstv. Alþ., og ég geri ráð fyrir, að hjá hæstv. ríkisstj. séu til nákvæmar áætlanir um þetta, sem ég hef nú nefnt, og greinargerð fyrir því, hvaða stefna hefur verið ákveðin í flugmálum okkar að þessu leyti. Ég skal ekki fara inn á það hér, hvaða stefnu er heppilegt að velja, því að það þurfa fyrst og fremst að liggja fyrir þessi gögn, sem ég minntist á, og okkur þm. hefur verið það ljóst fyrir löngu síðan, að þessi gögn þurfa að liggja fyrir, og að stefnu í þessum málum þarf að ákveða, því að hv. utanrmn. hefur tvívegis lagt fyrir hæstv. ríkisstj. að afla þeirra. Þegar þessi atriði liggja fyrir og við förum að athuga þann samning, sem hér liggur fyrir, þá hljótum við fyrst og fremst að athuga, að hve miklu leyti hann samrýmist íslenzkum hagsmunum og þeirri stefnu, sem við kunnum að taka í flugmálum okkar. Ég segi ekki þar með, að það sé útilokað, að við gerum samning við Bandaríkin eða aðrar þjóðir um lendingarrétt á flugvellinum við Keflavík, jafnvel þótt það sé að einhverju leyti úr leið fyrir okkar beinu hagsmuni, en vissulega hljótum við samt sem áður að leggja þetta sjónarmið fyrst og fremst til grundvallar og nauðsynlegrar athugunar, um leið og þetta samningsuppkast er athugað og krufið til mergjar. En hvað sem þessu líður og þegar þetta samningsuppkast, sem hér liggur fyrir, er athugað, eftir að sá sáttmáli, sem við gerðum við Bandaríkin um hervernd, er niður fallinn, þá verðum við einnig jafnhliða og út af fyrir sig að athuga, hvernig við viljum hafa þann samning, sem við kunnum að gera við Bandaríkin eða aðrar þjóðir um lendingarréttindi á flugvöllum okkar. Í því sambandi vil ég segja það, að ég álít, að við eigum að leggja okkur fram til þess að finna möguleika til þess að fullnægja þörfum annarra þjóða, þ. á m. Bandaríkjanna, en því aðeins, að það sé í samræmi við það, sem eru okkar eigin hagsmunir og öryggi. Mér finnst, að þetta sé í lausum dráttum sá grundvöllur, sem íslenzki málstaðurinn á að standa á, sá málstaður, sem jafnframt er velviljaður þeirri þjóð, sem fer fram á, að hennar þörfum verði fullnægt þarna á flugvellinum. Ég sé ekki í raun og sannleika, að hægt sé að færa rök fyrir því, að svona fyrirkomulag fullnægi ekki á allan hátt þörfum Bandaríkjanna um flug að vestan til meginlands Evrópu. Á þessu stigi málsins skal ég ekkert um það segja og ekki gera neinar till. um það, hvernig samningunum yrði komið í þetta horf. Það er vitanlega hugsanlegt, að teknir yrðu upp samningar í framhaldi af þessum uppástungum Bandaríkjanna og skipuð yrði n. frá báðum þjóðunum, sem reyndi að finna þann grundvöll, sem báðar þjóðirnar gætu sætt sig við. En það er jafnframt hugsanlegt að koma fram með brtt. við þetta samningsuppkast. Og þær brtt. hljóðuðu þá á þá leið, sem ég hef bent hér á, og yrðu jafnframt till. frá okkar hendi. En hitt vil ég segja að lokum í sambandi við þetta mál, að ef málsmeðferð öll fram til þessa hefur verið þannig, að málið sé komið í svo þröngar skorður, að ekki sé nú um annað að ræða en segja já eða nei við því uppkasti, sem hér liggur fyrir, þá tel ég málið mjög illa komið. Ég tel það mjög illa komið vegna þess, að það er ekki óeðlilegt, ef stj. eða stór hluti hennar hefur lofað að mæla með samningsuppkasti sem þessu, að þá sé sú þjóð, sem hlut á að máli, í þessu tilfelli Bandaríkin, sem vilja komast eins langt í samningum sínum og þau geta, búin að vera of lengi í þeirri trú, að mögulegt sé að koma samningunum á eins og þeir liggja fyrir. Ég harma þetta sérstaklega vegna þess, að ég er ekki í neinum vafa um það, að ef málið er komið í þennan farveg, þá gefur það ranga mynd af viðhorfi Alþ. gagnvart hinni bandarísku þjóð. Í raun og veru er þinginu settur ákaflega takmarkaður bás um það að láta í ljós skoðun sína á málinu. Ég fyrir mitt leyti fullyrði það, og sú fullyrðing er ekki byggð á öðru en þeirri þekkingu, sem ég tel mig hafa á íslenzku þjóðinni, og sú þekking er takmörkuð eins og þekking okkar á öllum hlutum er, að í raun og veru sé það vilji íslenzku þjóðarinnar að verða við nauðsynlegum kröfum Bandaríkjanna um það að geta notað flugvöllinn í Keflavík. En það er jafnskýlaust af Íslands hálfu, að það vill ekki fullnægja þessum þörfum, ef til þess þarf að koma, að við þurfum að gera skuldbindingar fram í tímann, sem okkur er ekki samboðið og áreiðanlega er óeðlilegt af Íslands hálfu í þessu sambandi. Íslenzka þjóðin gerir kröfu til þess, samningurinn byggist á gagnkvæmri vináttu og tiltrú milli þessara þjóða án skuldbindinga langt fram í tímann. Og ég er sannfærður um, að í viðræðum við engilsaxnesku þjóðirnar væri hægt og auðvelt að gera Bandaríkjunum þetta skiljanlegt. Þetta er sterkasti samningsgrundvöllurinn, sem þau geta fengið við okkur Íslendinga, og þeim á að vera áhættulaust að treysta því eftir reynslunni af herverndarsamningnum. Einn yfirmaður hersins lét þau ummæli falla um það, að það væri einsdæmi í veröldinni, að ekki hefði verið skorinn í sundur einn einasti símaþráður til skemmda fyrir herinn. Við tókum á okkur mikla áhættu þá vegna þess, að við vildum hafa vináttu og velvilja þessarar þjóðar. Og hinn sami velvilji er enn ríkjandi til Bandaríkjanna hjá meiri hluta þjóðarinnar, og engar líkur eru til þess að sá meiri hl. raskist á næstu sex og hálfu ári. Ég álít þess vegna og vona, að samningarnir séu ekki með þessu uppkasti komnir inn í þann farveg, að það valdi óbætanlegu tjóni í viðskiptunum við þessa þjóð, því að það mundi líka gefa alranga mynd af því viðhorfi, sem við höfum gagnvart Bandaríkjaþjóðinni. Þess vegna álít ég, að koma eigi þessu máli út úr þeim farvegi, sem því hefur verið markaður með þessum samningi, og það verður að vera verk Alþ. að finna leið til þess, að, svo megi verða.