Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að á þingfundi í gær, þann 30. maí, var máli nr. 699, Hollustuhættir og mengunarvarnir o.fl. (geymsla koldíoxíðs), ekki vísað til nefndar. Óskað hafði verið eftir að málinu yrði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og hefur það verið leiðrétt og því verður 7. dagskrármálið tekið af dagskrá þessa þingfundar.

Frú forseti. Fátt hefur einkennt viðbrögð ríkisstjórnarflokkanna við allri gagnrýni á bankasöluna meira og betur en að mæta henni eilíflega og alltaf með þögninni. Það þarf að kreista fram öll svör og upplýsingar. Og ég er komin hingað til að gera einmitt það, kreista fram svör og upplýsingar því að samkvæmt þingskapalögum hafa ráðherrar að jafnaði 15 daga til að svara skriflegum fyrirspurnum. Ég lagði fram nokkrar fyrirspurnir, raunar þrjár, í tengslum við bankasöluna í aprílmánuði. Við erum að nálgast 30 daga. Ég biðla til forseta um liðsinni við að fá fram svör við fyrirspurn sem ég lagði t.d. fram 26. apríl um Fjármálaeftirlitið þar sem ég spurði forsætisráðherra þeirrar spurningar hvort Fjármálaeftirlitið hefði í hennar huga lagaheimildir til að rannsaka starfsemi Bankasýslunnar og embættisfærslu fjármálaráðherra, sem fer jú reyndar með málefni Fjármálaeftirlitsins, 

Forseti. Þetta er uppáhaldsfundarstjórnarefnið mitt. Það er skemmtilegt forrit sem ég renni yfirleitt af stað þegar verið er að fjalla um þetta, sem tekur saman meðalsvartíma hjá öllum ráðherrum. Þar er m.a. innanríkisráðherra, áður en hann varð að dómsmálaráðherra, með 47 daga svartíma. Núna sem dómsmálaráðherra er hann með 34 daga svartíma, ekki 15, eins og kom hérna fram áðan. Fjármála- og efnahagsráðherra er með 46 daga, ekki 15. Félags- og vinnumarkaðs ráðherra er með 51 dag, en síðan varð einhver breyting þar á og nú er hann með 39, en ósvaraðar spurningar þar eru með dagamun upp á 47, þannig að það er að lengjast þar o.s.frv. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er með 32 daga og því um líkt. Stysti svartíminn sýnist mér í fljótu bragði vera hjá matvælaráðherra með 23 daga en er samt þó nokkuð yfir þessu 15 daga viðmiði en þó næst því. Þetta er staðan í dag, forseti, og ég sendi beiðni á forsætisnefnd um að þetta yrði tekið alvarlega.

Forseti. Það virðist vera orðið viðverandi vandamál hversu lengi ráðuneytin eru að svara fyrirspurnum þingmanna, sem er eitt og sér bara mjög alvarlegt. Það hlýtur að þykja þeim mun alvarlegra þegar það dregst svona svakalega á langinn að svara fyrirspurnum sem er mikil krafa á að fá svör við fljótlega, eins og við fyrirspurnum sem beint er til ráðuneyta vegna sölunnar á Íslandsbanka og snúa að því ferli sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að setja rannsókn málsins í, að verið sé að spyrja spurninga beint um það mál. Það hlýtur að liggja í augum uppi að þeim spurningum þarf að svara strax, sérstaklega í ljósi þess að við erum að fara að klára og fara í sumarfrí og erum að bíða eftir skýrslu og alls konar upplýsingum. Það gengur ekki að þetta dragist svona á langinn. Ég vona innilega að svör berist fljótlega og bið forseta um að aðstoða okkur þingið að fá þau frá ráðuneytinu því að þetta er mjög brýnt.

Frú forseti. Ég vil bara taka undir það sem kollegar mínir hafa sagt hér. Við höfum svo sem verið að röfla yfir þessu meira og minna í allan vetur. Alþingi hefur gríðarlega mikilvægt eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu. Til þess að sinna því eftirlitshlutverki hefur þingið ákveðnar heimildir til að krefjast upplýsinga, krefjast gagna, krefjast svara frá ráðherrum. Þar á meðal eru þessar skriflegu fyrirspurnir sem, eins og kom fram í máli hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar hér áðan, er ekki verið að svara innan þess tímaramma sem lögin setja og stundum fást jafnvel engar skýringar á þeim töfum. Þá ber talsvert mikið á því að í óundirbúnum fyrirspurnum, sem við getum lagt fram hér á þingi og fengið munnlegt svar við frá hæstv. ráðherrum, er spurningum iðulega ekki svarað. Nú er ég persónulega að bíða eftir svari við fjórum spurningum og vona að ég fái svör við þeim áður en þinginu verður lokið. Tilgangurinn með þessum fyrirspurnum er ekki síst að vita hvort bregðast þurfi við með einhvers konar þingmálum. Miðað við þær tölur sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi hér áðan þá er ég ekki vongóð um að fá svör áður en þingi verður hreinlega slitið í sumar.

Frú forseti. Þingmenn hafa komið upp og talað um að þau fái ekki svör við skriflegum fyrirspurnum sínum. En ég kom hingað upp í pontu í gær í óundirbúnum fyrirspurnum og ég fékk ekki svar frá forsætisráðherra. Ég bara átta mig ekki beint á þessu verklagi. Það á að ríkja gagnsæi og Alþingi á að geta veitt framkvæmdarvaldinu, ríkisstjórninni, aðhald. En hvernig getum við sinnt okkar löggjafarstarfi ef við erum ekki að fá neinar upplýsingar, fá nein svör við fyrirspurnum okkar, hvort sem þær eru munnlegar eða skriflegar? Ég þarf nú ekkert að minna á þrískiptinguna sem ég tala alltaf um hérna í fundarstjórn og hvernig henni er háttað. En það á að ríkja mikið gagnsæisferli. Við erum á lokasprettinum núna rétt fyrir þinglok og það eru mörg mál sem þarf að klára. En ég sé ekki hvernig þingmenn geta samþykkt mál á dagskrá með góðri samvisku ef við vitum ekki nákvæmlega hvernig þau eru. 

Virðulegi forseti. Þessi umræða er afar mikilvæg og brýn. Eins og fram hefur komið er eitt mikilvægasta hlutverk þingsins einmitt að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þetta er að gerast aftur og aftur og við komum hingað upp og kvörtum í forseta, með fullri virðingu, sem gerir síðan ekki neitt í málunum. Eftirlitshlutverkið er ekki tekið nægilega alvarlega. Hvað er þá hægt að gera? Eitt af því sem við getum gert núna og er augljóst þegar við stöndum frammi fyrir þinglokasamningum er einfaldlega að segja: Þeir ráðherrar sem eru ekki búnir að svara fyrirspurnum fá ekki sín mál afgreidd. Þeir fá ekki sín mál á dagskrá þingsins fyrr en þeir eru búnir að svara hinu lögboðna hlutverki þingmannsins sem er að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Við þurfum stuðning frá forseta þingsins, stuðning frá forsætisnefnd til þess einmitt að hafa raunverulegt eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu. Ég legg til að það verði skoðað gaumgæfilega að ráðherrar sem ekki afgreiða fyrirspurnir sínar og svara almennt ekki fyrirspurnum eða skýrslubeiðnum frá þinginu verði bara settir svolítið í kæli þar til þeir taka sig taki.

Frú forseti. Mér finnst þetta bera keim af því hvernig er farið með framkvæmdarvaldið af þessari ríkisstjórn og í rauninni, almennt séð, af fyrri ríkisstjórnum líka, þar sem ráðherrar fara einhvern veginn inn í framkvæmdarvaldið, fara inn í stjórnsýsluna og taka ákvarðanir: Ég vil gera þetta, ég vil gera hitt, án þess í rauninni að það sé mikill faglegt mat þar undir. Það gerir það að verkum að þegar við hérna á þingi spyrjum um ákvarðanir og framkvæmd þeirra þá er ekki mikið um svör. En þannig gæti ráðherra sýnt fram á hversu ófaglega er unnið að ákvörðunum innan stjórnsýslunnar vegna þess hvernig ráðherra hagar sér. Ráðherra á hins vegar að mínu mati að vera útsendari þingsins innan stjórnsýslunnar. Ráðherra á að hlakka til að koma til þingsins og segja: Vitið þið hvað stjórnsýslan var að gera? Ég skal sko segja ykkur það. En það er ekki gert. Í staðinn passar ráðherra upp á allar sínar ákvarðanir og gefur ekki út upplýsingar um það hvernig þær voru teknar. Og þar af leiðandi koma engin svör. Aldrei.

Frú forseti. Þegar fastanefnd Alþingis biður forseta um liðsinni við að fá opinbera stofnun til að þvælast ekki fyrir því að Alþingi geti sinnt störfum sínum með því að halda eftir nauðsynlegum gögnum þá á hæstv. forseti Alþingis að bregðast strax við og fara í málið. Nú er auðvitað óheppilegt að hér sitji 1. varaforseti þings en ekki sá forseti sem hefur margsinnis fengið það verkefni að ræða við forstjóra Útlendingastofnunar og krefjast þess að allsherjar- og menntamálanefnd fái nauðsynleg gögn svo að hægt sé að afgreiða hér ríkisborgararétt á vorþingi. En því miður er ekkert að frétta. Hvernig stendur á því að forseti þingsins, sem á að tryggja að þingstörfin gangi eins og lög segja til um, beitir sér ekki af fullri hörku? Þetta er í annað sinn 

Frú forseti. Í kjölfar umræðu hérna um hvaða áhrif það hefur þegar ráðherrar sýna ekki aðeins Alþingi óvirðingu með því að svara ekki skriflegum fyrirspurnum heldur fara í bága við þingskapalög um það hverjir tímafrestirnir eiga að vera, þá hlýtur það að hafa áhrif á þingið og framgang mála, eins og hér hefur verið nefnt. Það er í raun og veru eitt af fáum viðbrögðum og verkfærum sem þingið hefur til að bregðast við með tilheyrandi hætti. En ég vil líka vekja athygli á því að það er oft þannig að ráðherra geti svarað fyrirspurnum innan eðlilegs tíma. Ráðherrarnir eru að taka sér dagskrárvald með því að velja úr og bíða með svör, bíða með gögn þegar það hentar ekki að færa þinginu gögn í hendurnar. Það gerir málið enn þá alvarlegra. Það er ekki þannig að það sé einhver innbyggð brekka eða málahalli. Það er ekki alveg tilviljanakennt hvenær svör berast innan frests og hvenær ekki. Ég vek athygli á því að 

Frú forseti. Ég tek eindregið undir þær áhyggjur sem hv. þingmenn hafa reifað hér. Þar sem ég á sjálfur einmitt nokkrar skriflegar fyrirspurnir inni hjá ráðherra, nánar tiltekið hæstv. dómsmálaráðherra sem situr hér í hliðarsal, langar mig að nota tækifærið til að skora á hæstv. ráðherra að skoða þær fyrirspurnir, bæði til þess að við getum sinnt eftirliti og líka til þess að við getum stutt mál sem okkur vantar gögn um. Það er ekki alltaf að við séum að reyna að beita klækjum gagnvart ráðherrum heldur getur þetta þvert á móti verið leið fyrir ráðherra til að sýna að þeir séu að vinna gott starf. Ég hvet hæstv. ráðherra til að nýta tækifærið.

Frú forseti. Ég vil taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur varðandi það að það er í ýmsu fleira sem stjórnvöld eru ekki að veita þinginu þau gögn sem það á rétt á, ekki bara tilviljanakennt og eftir hentisemi stjórnvalda heldur lögum samkvæmt, og það eru þessi gögn vegna afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi hér líka. Það er akkúrat ekki tilviljanakennt hvaða gögn það eru og hvaða upplýsingar það eru sem stjórnvöld eru ekki að veita Alþingi. Það er engin tilviljun að Útlendingastofnun neitar að afhenda Alþingi gögn svo að þingið geti afgreitt þessar umsóknir. Það er vegna þess að Útlendingastofnun er ósátt við það hvaða einstaklingum þingið er að veita ríkisborgararétt. Það er ekkert flóknara en það. Það er því engin tilviljun. Þetta er ástand sem er ekki líðandi. Það er Alþingi sem segir framkvæmdarvaldinu fyrir verkum en ekki öfugt.

Frú forseti. Viðmið landlæknis um ásættanlegan biðtíma sjúklinga kveður á um 80% þeirra komist í aðgerð innan 90 daga. Nú er það svo að upplýsingar um stöðu mála 1. september sl. um biðlista í helstu skurðaðgerðaflokkum sýna að 14 flokkar af 18 eru yfir 90 daga viðmiðinu. Svona lítur myndin út, bláu súlurnar eru yfir 90 daga viðmiðinu, þessar litlu, fáu, grænu eru undir viðmiði landlæknis. Staðan batnaði sannarlega ekki í vetur. Við eigum sérfræðinga sem framkvæma þessar aðgerðir hér á landi og þeir hafa sannarlega nóg að gera. En það fáránlega er að stjórnvöld koma í veg fyrir að Sjúkratryggingar Íslands taki þátt í kostnaði við þessar aðgerðir, sem er nokkuð sem sjúkratryggðir Íslendingar eiga í raun rétt á. Þess vegna er þessi vöxtur í heilbrigðistúrisma í formi útflutnings á sjúklingum í aðgerðir erlendis. Ríkið borgar nefnilega það rugl. Nú er óljóst hve margir sjúklingar hafa fengið höfnun frá Sjúkratryggingum á greiðsluþátttöku vegna aðgerða hér á landi á grunni þess að það er ekki til staðar samningur við viðkomandi sérfræðinga eða þjónustuveitendur. Það er líka óljóst hver verkferillinn er varðandi samþykki Sjúkratrygginga á þjónustu þessara erlendu þjónustuveitenda, hvort Sjúkratryggingar hafi yfir höfuð aflað gagna um gildandi samninga þar í landi og hvort greiðslur Sjúkratrygginga til þessara aðila séu í samræmi við þá samninga. Mér þykir eðlilegt að gera þá kröfu til stjórnvalda að þessar upplýsingar liggi fyrir og það sé haft til hliðsjónar þegar teknar eru ákvarðanir um að viðhalda núverandi stöðu. Ég geri þá kröfu fyrir hönd þeirra þúsunda sem hafa beðið í óásættanlegan tíma eftir nauðsynlegri þjónustu, fyrir hönd þeirra sjúkratryggðu Íslendinga sem neyðast til að borga fullt verð fyrir aðgerðir hér á landi af því að þeir treysta sér ekki til útlanda í aðgerðir, og fyrir hönd skattgreiðenda vegna þess að við vitum að heildarkostnaður ríkisins við aðgerðirnar erlendis er töluvert meiri en yrðu þær framkvæmdar hér á landi.  
             Frú forseti. Fyrir mánuði lagði ég inn fyrirspurn til heilbrigðisráðherra sem náði m.a. til þessara atriða 

Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. „Stundum finnst mér ég vera velkomin og stundum ekki. Ég vissi ekki hvað ég átti að gera þegar ég kom hingað, ég fékk ekki stuðning. Helsti misskilningurinn er að við innflytjendur séum ekki vel menntuð eða að við séum að flýja fátækt. Við getum ekki sett alla innflytjendur í sama boxið. Við erum alltaf að horfa á innflytjendur sem koma hingað eins og þau hafi ekki átt neitt líf, eins og þau hafi fæðst úti á Keflavíkurflugvelli. Ég var alveg einhver.“ Virðulegur forseti. Þetta voru raddir kvenna af erlendum uppruna sem félagasamtökin Hennar rödd hafa safnað í bókinni Hennar rödd: Sögur kvenna af erlendum uppruna á Íslandi sem mun koma út síðar á þessu ári. Í nýliðinni nýsköpunarviku var einmitt fjallað um það hvernig konur af erlendum uppruna á Íslandi eru ónýttar auðlindir í íslensku samfélagi, konur sem koma með nýjar hugmyndir og þekkingu inn í okkar litla samfélag. Það er einmitt mjög mikilvægt að þessi fjölbreyttu sjónarhorn og reynsla sé virkjuð þegar kemur að nýsköpun. Gögnin sýna okkur líka að konur af erlendum uppruna fá síður atvinnu hér á landi, þau sýna okkur einnig að konur af erlendum uppruna fá um 10–15% lægri laun en Íslendingar með sömu reynslu og menntun. Já, það er nefnilega eins og einn viðmælandinn í bókinni orðaði það, stundum er eins og við höldum að þær hafi fæðst við komuna á Keflavíkurflugvöll. Hér á dagskrá í dag er frumvarp um jafna meðferð óháð þjóðernisuppruna. Þó svo að þetta frumvarp sé vel meint þá má betur gera ef duga skal. Við þurfum að leggja vinnu í að finna alla þá veggi sem konur af erlendum uppruna rekast á og laga þau atriði sem betur mega fara. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við hlustum á raddir kvenna af erlendum uppruna og gerum upplifun þeirra  
            

Frú forseti. Hvar er heilbrigðisráðherra Framsóknarflokksins eiginlega? Það er bókstaflega ekkert að frétta. Eða jú, það er helst að frétta að það er ekkert verið að gera til að bæta það ófremdarástand sem ríkt hefur í heilbrigðiskerfinu síðastliðin ár þrátt fyrir heilbrigðisstarfsfólk sem sífellt hleypur hraðar og hraðar. Eða jú, það er helst að frétta að nú ætlar ríkisstjórnin að einkavæða þjónustu við eldra fólk sem dvalið hefur á Vífilsstöðum í stað þess að fara í alvöruheildaruppbyggingu á okkar mjög svo brothætta heilbrigðiskerfi, alvöruuppbyggingu sem tekur tillit til eftirspurnar eftir nauðsynlegri þjónustu, dreifingu þjónustu um landið, yfirsýnar yfir mannafla, húsnæði og fjármuni. Eða jú, það er helst að frétta að það er búið að segja upp öllum hjúkrunarfræðingum sem sinnt hafa símsvörun Læknavaktarinnar, símsvörun sem hefur í raun verið bjargráð heilbrigðisþjónustu hringinn í kringum landið, símsvörun þar sem notendur heilbrigðisþjónustu og starfsfólk hefur getað leitað ráða hjá færum sérfræðingum með margs konar og yfirgripsmikla þekkingu. Frú forseti. Svo að við tökum upp líkingamál sem hæstv. heilbrigðisráðherra skilur þá vil ég benda á að það er langt liðið á fyrri hálfleik hjá honum og út úr liðinu streyma lykilleikmenn sem haldið hafa liðinu á floti. Fólkið í stúkunni er farið að hvísla sín á milli að kominn sé tími á þjálfaraskipti, enda þolinmæðin lítil eftir slakt gengi á síðasta kjörtímabili. Það var ekki bara einn starfsmaður sem sagði upp á Landspítalanum í gær, það var lykilstarfsmaður á bráðamóttöku í Fossvogi sem sagði upp vegna langvarandi álags og engrar lausnar í sjónmáli. Fleiri lykilstarfsmenn hyggja á brottför af því að fólk fer heim af vaktinni með nagandi samviskubit og eftirsjá í boði ríkisstjórnarinnar. Nei, þaðan er ekkert að frétta.

Frú forseti. Til stendur að vísa úr landi hópi fólks sem hefur verið lengi hér á landi, jafnvel frá upphafi Covid-heimsfaraldursins. Til að bregðast við stöðunni hafa þingflokkar Pírata, Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins lagt fram frumvarp þess efnis að aðstæður tengdar heimsfaraldrinum verði ekki taldar á ábyrgð umsækjenda. Það væri enda fáránlegt, virðulegi forseti, að láta aðstæður sem tengjast heimsfaraldrinum bitna á flóttafólki, aðstæður sem það ber augljóslega enga ábyrgð á. Fólkið sem vísa á úr landi hefur margt verið talið bera ábyrgð á töfum á máli sínu vegna þess að það hafi ekki sinnt beiðni um að mæta í svokallað PCR-próf til að komast í flug. Það sem fylgir ekki sögunni er hvernig lögregla og Útlendingastofnun framkvæmdu þessar beiðnir sínar. Í grófum dráttum má lýsa ferlinu með eftirfarandi hætti: Lögreglan mætir óboðin á heimili umsækjenda og þylur upp texta á eyðublaði á ensku. Enginn túlkur eða lögmaður er viðstaddur og viðkomandi er ekki boðinn slíkur og ekki er orðið við beiðni hans um neitt slíkt. Algengt er að fólk skilji ekki hvað er í gangi. Hafa margir þessara einstaklinga t.d. sagst ekki hafa skilið hvort málið snerist um skimun eða bólusetningu eða eitthvað allt annað, og því síður hverjar afleiðingarnar af því að mæta ekki gætu orðið. Skilji fólk ekki rulluna er því boðið að svara játandi eða neitandi, hvort þau ætli að vera samvinnufús. Skilji þau það ekki heldur eru þau spurð hvort þau vilji fara eða ekki og auðvitað vilja þau ekki fara, en þorra þessa fólks átti að vísa til Grikklands og Ungverjalands eins og fram hefur komið. Berst svo niðurstaða að nokkrum vikum liðnum þess efnis að viðkomandi hafi tafið mál sitt sjálfur og því sé ekki um það að ræða að hann fái að vera. Þó að engrar lagabreytingar sé þörf til að leysa þetta mál höfum við nú boðið Alþingi leið til að taka í taumana og stöðva þessa óboðlegu framkvæmd og hvet ég allan þingheim til að skoða það mál og samþykkja það.

Frú forseti. Á þingfundi NATO-þingsins í Vilníus í gær áréttaði ég eindreginn stuðning Íslands við aðildarumsókn Finnlands og Svíþjóðar að NATO og lagði áherslu á að bæði löndin muni efla og styrkja bandalagið enn frekar. Ekki er ólíklegt að Rússar muni til lengri tíma litið endurmeta stöðu sína gagnvart NATO á norðurslóðum ef aðild norðurskautsríkjanna tveggja verður að veruleika. Þá lagði ég einnig áherslu á að okkur væri öllum ljóst að norðurslóðir eru sífellt að verða mikilvægari, ekki síst í ljósi þróunar alþjóðastjórnmála og sameiginlegs markmiðs aðildarríkjanna um að viðhalda norðurslóðum sem lágspennusvæði. Við verðum að gera ráð fyrir að Rússar bregðist við þróun mála á svæðinu. Með inngöngu Finnlands og Svíþjóðar verða sjö af átta norðurskautsríkjum aðildarríki NATO. Ég tel því líklegt að það muni hafa bein áhrif á fyrirætlanir Rússa á svæðinu. Þótt það sé sameiginlegt markmið að viðhalda norðurslóðum sem lágspennusvæði þar sem stöðugleiki og samstarf ríkir verðum við að vera viðbúin þeim möguleika að Rússar ákveði að hervæða norðurslóðir enn frekar. Sama á við um Eystrasaltsríkin. Ég spurði því aðstoðarframkvæmdastjóra NATO, Mircea Geoana, hvaða áhrif þróun mála á svæðinu hefði á hlutverk NATO á norðurslóðum. Hann svaraði því til að innganga Finnlands og Svíþjóðar í NATO hefði klárlega mikil áhrif á stöðugleika á Eystrasaltssvæðinu. NATO hefði hins vegar ekki beinu hlutverki að gegna á norðurslóðum en með inngöngu Finnlands og Svíþjóðar muni áherslur á svæðið aukast. Áfram verði þó áhersla á sameiginleg markmið aðildarríkjanna og norðurskautsríkjanna um að viðhalda norðurslóðum sem lágspennusvæði.

Virðulegi forseti. Við þurfum frumkvæði að nýjum og nauðsynlegum skrefum í utanríkismálum. Í ljósi gjörbreyttra aðstæðna sem Ísland stendur frammi fyrir þarf að taka ákvarðanir sem styrkja stöðu landsins, bæði út frá efnahagssamstarfi en líka út frá varnarsamvinnu. Það hafa önnur ríki gert. Utanríkisráðherra er núna vandi á höndum því að stjórnarsáttmálinn bindur hendur hennar og fyrir vikið er lítið annað gert en að fylgja lágmarksskuldbindingum við bandalagsþjóðir okkar í NATO og ESB. Það er hvergi hægt að sækja fram í ljósi nýrra og breyttra aðstæðna í heimsmálunum. Í varnarmálum höfum við í Viðreisn sagt að við eigum að sýna öflugri samstöðu með bandalagsþjóðunum með því að stórauka þátttöku okkar í borgaralegum störfum sem tengjast verkefnum NATO. Við höfum líka lagt það til að aftur verði hafnar viðræður við Bandaríkin, að taka varnarsamninginn upp þar sem verði örugglega tryggt að hann myndi ná til netárása sem beinast að öryggi landsins og taka líka með í reikninginn árásir hugsanlega á innviði landsins. Þetta er ekki hægt að gera út af mótsögnum innan ríkisstjórnarinnar. Það má eiginlega bara ekki tala um NATO hér innan lands. Út á við styður VG blessunarlega umsóknir Svía og Finna um aðild að NATO. Og í útlöndum styður VG það að NATO verði stækkað. Svo kemur VG hérna heim og talar fyrir því að Ísland segi sig úr NATO. Þetta eru þversagnakenndar aðstæður sem við búum við. Það eru þung pólitísk rök fyrir því að við hefjum nú þegar undirbúning að næsta skref okkar í Evrópusamvinnunni. Við þurfum að eiga sæti við borðið með lýðræðisþjóðunum í Evrópu. Það gildir bæði fyrir NATO og ESB. Þannig styrkjum við pólitíska stöðu landsins og skjótum traustari stoðum undir efnahagslega og viðskiptalega hagsmuni á hverfulum tímum. En það er jafnframt skylda okkar að efla samstarf þjóða sem trúa á lýðræði, frjáls viðskipti og að sömu leikreglur gildi fyrir stórar þjóðir sem smáþjóðir. 

Frú forseti. Danska þjóðin tekur stóra ákvörðun á morgun, greiðir atkvæði um það hvort danska ríkið eigi að falla frá undanþágu sinni um þátttöku í varnarsamstarfi Evrópusambandsins. Mette Frederiksen forsætisráðherra hefur mælt með því að landsmenn greiði atkvæði gegn því að þjóðin sé áfram utan varnarmálastefnunnar. Þetta er stór ákvörðun sem hefur auðvitað augljósa þýðingu í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Niðurstaðan er ekki augljós en þar í landi hefur verið brugðist við breyttri stöðu í Evrópu með samtali við þjóðina um hagsmunamatið. Hið sama hafa Finnar og Svíar gert, fyrst með samtali við þjóðina og svo með ákvörðun um að sækja um aðild að NATO. Það er af góðri ástæðu sem lögð hefur verið fram tillaga á Alþingi um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið. Nýr veruleiki í öryggis- og varnarmálum kallar á mat á hagsmunum Íslands, nýtt mat um það hvort þeim hagsmunum sé betur varið fyrir innan eða utan. Samtal og rökræða um grundvallarhagsmuni þjóðarinnar verður að fá að fara fram. Þjóðaratkvæðagreiðsla er sérstaklega vel til þess fallin að þroska og dýpka umræðuna um stöðu Íslands og hagsmuni þess gagnvart Evrópusamvinnu. Mikill samhugur hefur ríkt hér á Alþingi um eindreginn stuðning við málstað Úkraínu og um það að liðsinna úkraínskri þjóð á allan þann hátt sem okkur er unnt. Í kjölfarið þarf jafnframt að fara fram samtal um hvernig hin breytta staða hefur áhrif á Evrópu annars vegar og á Ísland hins vegar. Þess vegna ættu allir flokkar að sameinast um að það samtal fari fram, um kosti og galla í þessari stöðu, og það er þjóðin sem á að fá að taka ákvörðunina. Ég vil enda á því að minna á það, af því að við erum alltaf að ræða um þjóðarvilja, að þar er hugmyndafræðin um lýðræðið að verki.

Forseti. Setjum upp smá leikrit hérna. Ég er ráðherra og ég fæ umsóknir um stöðu skrifstofustjóra í ráðuneyti mínu. Þar er efst á lista systir mín og ég segi bara: Já, heyrðu frábært, hún er efst á lista í hæfnismati. Ég ræð hana bara. Frábært. Hverjir yrðu brjálaðir hérna? Allir? Ég býst alla vega við því. Það væri gjörsamlega fáránlegt að ég væri að ráða systur mína í starf hjá ríkinu. Það væri galið. En ég segi náttúrlega: Heyrðu, hún mátti alveg sækja um, auðvitað - eins og það sé einhver vörn fyrir það að ég sé að ráða hana í starf. Já, systir mín mætti sækja um starfið en ég sem ráðherra mætti að sjálfsögðu ekki ráða hana. Þar er hagsmunaárekstur. Þetta þekkjum við öll. Þetta er algjörlega óumdeilt. Hliðstætt vandamál erum við að glíma við í Íslandsbankamálinu. Þar var faðir, fjölskyldumeðlimur fjármálaráðherra, sem keypti ríkiseignir og hann mátti það alveg, væntanlega, en ráðherra mátti ekki selja honum þær. Það er rosalega skýrt. Þetta er nákvæmlega eins og að ráða í starf. En einhverra hluta vegna erum við enn þá með sama ráðherra og seldi fjölskyldumeðlimi ríkiseignir fyrir einhverjar stórkostlega undarlegar sakir. Við erum að bíða eftir niðurstöðum Ríkisendurskoðunar eða Fjármálaeftirlits sem ég veit ekki hvort skoða endilega þann hluta málsins. Ég hlakka rosalega til að sjá þá skýrslu og sjá hvort eitthvað sé talað um þennan hluta málsins. Af þeim dæmum sem við þekkjum um t.d. mannaráðningar eða skipan dómara eða eitthvað því um líkt - ef ég væri ráðherra að skipa einhvern dómara mætti ég að sjálfsögðu ekki skipa fjölskyldumeðlim. Ég yrði að stíga til hliðar. Ég væri vanhæfur. Augljóslega. Við erum öll sammála um það. Við hljótum öll að vera sammála um það og sjá ástæður þess að svo sé. En einhverra hluta vegna gleyma því allir þegar verið er að selja Íslandsbanka. Þannig að ég hlakka til að sjá þessar skýrslur 

Virðulegur forseti. Allur heimurinn er að bregðast við afleiðingum stríðsátakanna í Úkraínu. En hvar stöndum við á Íslandi? Fjölmargar þjóðir hafa nú þegar lagt til aukið fjármagn til landbúnaðar til að koma í veg fyrir hrun í matvælaframleiðslu. Það þarf viðbótarfjármagn við það sem sett var til landbúnaðar til að bregðast við áburðarverðshækkun í byrjun árs. Í liðnum aprílmánuði ákvað finnska ráðherranefndin, sem fjallar um neyðarviðbúnað, að setja 300 milljónir evra til styrktar innlendri matvælaframleiðslu. Neyðarpakkinn inniheldur m.a. greiðslur til að styrkja og styðja við lausafjárstöðu bænda og langtímaaðgerðir; yfir 27 milljónir evra til að byggja eldishús, gróðurhús, geymslur fyrir grænmeti og garðyrkjuafurðir, stuðning við hreindýrarækt og sjávarútveg og 45 milljónir evra til að lækka orkuskatt. Allt gert til að styrkja og auka matvælaframleiðslu innan lands. Virðulegur forseti. Í Noregi hafa bændur og stjórnvöld nýlega lokið við samninga um landbúnaðarstuðning fyrir árin 2022–2023. Síðustu ár hafa norskir bændur setið eftir í tekjuþróun samanborið við aðrar greinar. Nú er önnur staða uppi. Norsk stjórnvöld hafa komið til móts við bændur og bætt þeim versnandi kjör síðustu ára. Þeim kostnaðarauka sem nú blasir við bændum í Noregi verður að fullu mætt með hærra afurðaverði og opinberum stuðningi. Með þessum ráðstöfunum mun stuðningur við norska bændur aukast um 10,9 milljarða norskra króna og hækka afurðaverð um 1,5 milljarða. Virðulegur forseti. Hvað geta stjórnvöld hér á landi gert til að treysta fæðuöryggi þjóðarinnar? Er tilefni til að skoða viðspyrnuaðgerðir fyrir landbúnað líkt og gert var í kórónuveirufaraldrinum en nú til að lækka kostnað vegna stríðsaðgerða Rússa í Úkraínu? Með því að fara að hætti Norðmanna mætti koma í veg fyrir hækkanir til neytenda og að þeir bændur sem hafa þurft að taka á sig auknar hækkanir fái þær bættar en komist hjá því að velta þeim út í verðlagið. Það á að vera stefna stjórnvalda að auka og treysta matvælaframleiðslu í landinu. Það er hluti af þeim kostnaði að vera frjáls og fullvalda þjóð.

Virðulegi forseti. Á fjórða mánuði stríðs í Evrópu er fullt tilefni til að minna enn og aftur á að við gleymum ekki skyldum okkar gagnvart vinum okkar í Úkraínu. Það voru sár vonbrigði að lesa fréttaflutning af því að sumar ESB-þjóðir hefðu notað glufu í viðskiptaþvingunum sambandsins til þess að selja Rússum vopn þrátt fyrir bannið sem komið var á eftir innlimun Rússlands á Krímskaga. Þar fóru forysturíkin, Þýskaland og Frakkland, fremst í flokki. Á sama tíma hiksta Þjóðverjar við að senda Úkraínumönnum vopn sem þá vantar sárlega. Það hefur síðan tekið allt of langan tíma að komast að niðurstöðu um harðari refsiaðgerðir. Þar skiptir innflutningsbann á olíu frá Rússlandi sköpum en leiðtogar ESB komust loksins að samkomulagi um það í gær. Þar hefur auðvitað vegið þungt glæfraleg stefna sambandsins gagnvart viðskiptum við Rússland sem hefur gert Evrópu háða rússneskri orku. Það er ömurlegt að hugsa til þess að Evrópa fjármagni stríðsrekstur Pútíns með olíu- og gaskaupum. Svo ræða menn það hér af fullri alvöru að við göngum í Evrópusambandið, m.a. út af öryggis- og varnarhagsmunum. Þótt við verðum ónæmari fyrir hryllingnum með hverjum deginum sem líður er næsta víst að þróunin er öfug á vettvangi stríðsins. Hver dagur í átökum og ofsóknum, hver klukkustund, hlýtur að líða eins og heil eilífð. Það er því mikilvægt að aðgerðir okkar séu ekki bara í orði heldur séu sýndar í verki og evrópskir leiðtogar geti ekki notað stríðið til að skreyta sig með innihaldslausum frösum. Við getum ekki sætt okkur við annað en fulla samstöðu og sameiginlegar fórnir til að verja sameiginleg gildi okkar.

Virðulegur forseti. Ég vil ræða mál sem ætti að vera forgangsmál í störfum Alþingis Íslendinga. Að geta lesið sér til gagns er grunnfærni lífinu, lykillinn að námi, þekkingarleit og þekkingarþróun hvers einstaklings. Hver er staðan varðandi lestrarkunnáttu barna og ungmenna á Íslandi, hjá sjálfri bókaþjóðinni, þjóð sem er þekkt fyrir ómetanlegt framlag sitt til heimsbókmenntanna? Fátt hefur mótað sjálfsmynd Íslendinga jafn mikið og að þeir séu bókaþjóð, að hafa skrifað hin stórkostlegu handrit, sjálfar Íslendingasögurnar og konungasögur Noregs, svo eitthvað sé nefnt. Hin Norðurlöndin tala um „Sagaøen“ af mikilli virðingu. Þegar niðurstöður rannsókna um lestrarkunnáttu eru skoðaðar virðist sem keisarinn sé án klæða hjá bókaþjóðinni. Undarleg þögn hefur verið um þetta mál í fjölmiðlum og í samfélagsumræðunni. Það er í sjálfu sér rannsóknarefni. Rannsóknir sýna að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi hvað varðar íslenskukunnáttu, kunna sem sagt ekki íslensku. Þetta er samkvæmt skýrslu frá Reykjavíkurborg árið 2019. Meira en níu af hverjum tíu börnum innflytjenda virðist ekki ná færni í íslensku. Grundvallarfærni til að vera virkur þátttakandi í samfélaginu er að ná tungumálinu sem talað er í samfélaginu. Hvar er umræðan um þetta gríðarlega mikilvæga mál? Rannsóknir sýna að 15 ára börn norskra og danskra innflytjanda, samkvæmt PISA-rannsókn 2018, skora hærra í lesskilningi en íslenskir drengir á sama aldri, unglingar á Suðurnesjum, Vesturlandi og Norðurlandi eystra. Rannsóknir sýna að 39% barna eftir 2. bekk grunnskóla í Reykjavík eru ekki að lesa sér til gagns. Við höfum ekki upplýsingar úr öðrum sveitarfélögum, því miður. Rannsóknir sýna að 38% 15 ára unglinga ná ekki grunnfærni í lesskilningi og stærðfræði. Þetta er hrikalegt ástand. Hver ber ábyrgð á þessu? 

Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Hæstv. forseti. Skattlagning á séreignarsparnað stenst engar kröfur um sanngirni eða réttlæti. Sem dæmi um skattafslátt má nefna afslátt til einstaklinga vegna kaupa á hlutabréfum og skattafslætti til fyrirtækja sem vilja reka stóriðjuver hér á landi og taka upp kvikmyndir eða sjónvarpsþáttaraðir í íslensku umhverfi. Með skattafslætti vegna séreignarsparnaðar er stefnt að mikilvægum þjóðhagslegum markmiðum. Undantekning frá þeirri reglu að skattafsláttur komi ekki síður niður á þeim sem hans njóta snýr að fólki 60 ára og eldra sem öðlast hefur heimild til að taka út séreignarsparnað. Gagnvart þessu fólki er höfð uppi hörð skattakrafa um að skattleggja séreignarsparnað eins og hann væri launatekjur. Hann er það ekki. Hann er eign sem erfist. Tekjur eru eins og streymandi vatn, eignir eru eins og stöðuvatn, bendir dr. Ólafur Ísleifsson, fyrrum þingmaður, á í nýlegri grein í Morgunblaðinu um skattlagningu séreignarsparnaðar. Ríkið viðurkennir séreignarsparnaðinn sem eign, hún erfist og er varin fyrir kröfuhöfum, lög heimila að ráðstafa séreignarsparnaði skattfrjálst inn á húsnæðislán. Þeir sem huga að íbúðarkaupum geta fengið séreign útborgaða skattfrjálst upp í fyrstu greiðslu. Séreignarsparnaðurinn er skattlagður eins og um væri að ræða tekjur. Skattur af fjármagnstekjum er 22%. Skattaframkvæmd sem leggur skatt á eign eins og hún væri tekjur stenst ekki. Fólki er mismunað eftir tekjum og við skattlagningu á séreign sinni. Þeir sem falla undir ákvæði um íbúðarkaup sleppa við skattinn. Ég vitna, með leyfi forseta, í dr. Ólaf Ísleifsson: Á jafnræðisreglan ekki við nema stundum? Hvenær ætlar ríkisstjórnin að fella skattlagningu á séreignarsparnað í viðunandi farveg þar sem viðurkenndur er munur á skattlagningu eftir því hvort í hlut eiga eignir eða tekjur? Hvenær ætlar ríkisstjórnin að bregðast við augljósum staðreyndum?

Frú forseti. Þegar ég settist fyrst á þing sem varamaður seint á síðasta ári setti ég saman tillögu til þingsályktunar sem snerist um að gera áætlun um hvernig ætti að efla kornrækt á Íslandi. Mikilvægi þess að efla kornrækt á Íslandi hefur síðan þá stóraukist og það kallar á tafarlausar ákvarðanir og áætlanir. Verð á ýmiss konar kornvöru hefur rokið upp vegna stríðsins í Úkraínu með tilheyrandi áhrifum á bændur og neytendur. Alþjóðlegar hjálparstofnanir telja að hungursneyð vofi yfir fátækum löndum sem reiða sig á mataraðstoð sem eðli málsins samkvæmt er mun dýrari en áður. En hvers vegna hefur stríðið í Úkraínu svona mikil áhrif á kornmarkaðinn? Þó að landið sé stórt og gjöfult framleiðir fólkið í Úkraínu ekki nema 4% af öllu hveiti í heiminum, svo að dæmi sé tekið. Til samanburðar veiða Íslendingar u.þ.b. 1% af öllum fiski í heiminum. Ástæðan fyrir þessum miklu áhrifum er sú að megnið af kornvöru er ekki á heimsmarkaði. Markaður með korn milli landa er kannski einn tíundi af heildarframleiðslunni og þar er Úkraína afar stór í sniðum í flestum þeim tegundum sem mestu máli skipta; sólblóm, maís, hveiti og bygg þar á meðal. Þetta er einfaldasta skýringin. Svo vill einnig til að Úkraína er nálægt afar stórum korninnflytjendum sem ekki geta brauðfætt sig sjálfir, lönd í Miðausturlöndum og þar í grennd. Við erum ein þeirra þjóða sem reiða sig einnig á þessa alþjóðlegu markaði með korn. Við höfum byggt upp okkar landbúnað með þeim hætti að við þurfum að flytja nánast allt korn inn. Það átti hugsanlega rétt á sér á síðustu öld en nú er öldin önnur. Við höfum þekkingu, tækni, mannskap og jarðnæði til að framleiða talsverðan hluta af því korni sem við þurfum ofan í mannfólk og skepnur. Það þarf á hinn bóginn að gera tilteknar breytingar á stuðningskerfi landbúnaðar svo það virki hvetjandi fyrir kornrækt og ég tel að forsendur séu nú loks fyrir hendi til að drífa það mál áfram.

Hæstv. forseti. Fjarvinna, fjarnám, fjarlækningar, fjarfundir. Við höfum lært það síðustu ár að við höfum mun meiri tækifæri til að taka þátt í samfélaginu en við gerðum okkur grein fyrir áður. Heimsfaraldur og tækniþróun hafa t.d. leitt til þess að fólk getur tekið mun meiri þátt í samfélaginu þrátt fyrir að vera t.d. veðurteppt, heima með veik börn eða vegna annars sem getur komið upp á. Við getum tekið þátt í gegnum netið. Það hefur gefið fólki færi á því að skipuleggja sína dagskrá mun betur og á sínum forsendum. Við hér höfum gefið nefndum tækifæri á því að tala við nefndameðlimi og gesti í gegnum fjarfundabúnað. Því hafa einstaklingar ekki þurft að ferðast langar leiðir, stundum landshorna á milli, til að kynna umsagnir sínar og svara fyrirspurnum þingmanna. Þetta hefur einnig skipt máli fyrir okkur sem búum fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Háskólar fóru t.d. að gera fyrirlestra aðgengilega á netinu, sem áður voru almennt óaðgengilegir þeim sem ekki komust inn í kennslustofuna af ýmsum ástæðum. Aukið fjarnám varð til þess að margir skráðu sig í nám sem áður áttu ekki möguleika á því vegna fjarlægðar. Ég tel þetta vera jákvæða þróun en við þurfum að gæta að því að það komi ekki bakslag. Þessir hlutir skipta máli. Við setjum ekki allt samfélagið í fjarfundabúnað en tæknin þarf að standa þeim til boða sem þess þurfa og vilja nýta sér tæknina og við hjálpum til við uppbyggingu á sviðinu. Gætum okkar á því að fara ekki aftur á bak í þróuninni og tökum þátt í framtíðinni.  
            

Frú forseti. Áætlun um nýtingu og vernd náttúrusvæða var ekki á dagskrá hv. umhverfis- og samgöngunefndar í morgun. Samkvæmt starfsáætlun, lesi ég hana rétt, eru sex þingdagar virkir eftir hér á þessu 152. þingi okkar. Það setur að mér ugg og ég er farin að hafa áhyggjur af því að áætlun um nýtingu og vernd náttúrusvæða, svokölluð rammaáætlun, verði ekki afgreidd úr umhverfis- og samgöngunefnd á þessu þingi. Það er full ástæða til að hafa áhyggjur af því. Það var mælt fyrir áætluninni í fjórða sinn frá því að hún leit dagsins ljós árið 2016, fyrir sex árum, hér á þingi í haust, eða réttara sagt eftir áramót, ef ég man þetta rétt, en fimm sinnum hefur þessi sama áætlun, 3. áfangi rammaáætlunar, verið á málaskrá þeirrar ríkisstjórnar sem hér hafa verið við völd. Sömu flokkar sem seint og snemma þreytast ekki á því að ræða um mikilvægi endurnýjanlegrar raforku eða raforkuframleiðslu og nauðsyn orkuskipta virðast núna sitja á höndum sér þegar kemur að afgreiðslu þessa mikilvæga áfanga í rammaáætlun og ákvörðunar um nýtingu og vernd náttúrusvæða hér á landi. Á sama tíma og 4. áfanginn er u.þ.b. að verða tilbúinn og hafin er vinnsla við 5. áfangann situr 3. áfangi rammaáætlunarinnar fastur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd eina ferðina enn, rétt um sex árum eftir að hann leit dagsins ljós. Það er ástæða til að spyrja, frú forseti: Hvað veldur?

Frú forseti. Ég vil, fyrir hönd hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þakka fyrir það tækifæri að fá að ræða álit nefndarinnar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landhelgisgæslu Íslands. Skýrslan var send hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í febrúarmánuði á þessu ári og var þar til umfjöllunar. Kallaðir voru til gestir, fengnar frá þeim umsagnir og í raun kallaðir þeir til sem teljast mega haghafar í málinu, svo sem starfsfólk Landhelgisgæslunnar og dómsmálaráðuneytisins ásamt fleirum. Meginniðurstöður nefndarinnar eru að taka undir þau tilmæli sem koma fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það verður að segjast eins og er, frú forseti, að þessi skýrsla er engin sérstök skemmtilesning vegna þess að hún dregur mjög skýrt fram hvernig vegið er að viðbragðsgetu, æskilegu úthaldi og tækjakosti Landhelgisgæslu Íslands vegna ónógra fjárveitinga og áætlana sem standast ekki. Að mati Ríkisendurskoðunar hafa viðmið í fyrirliggjandi drögum að landhelgisgæsluáætlun um viðbragðsgetu, æskilegt úthald og tækjakost Gæslunnar ekki verið í samræmi við forsendur fjárlaga og fjármálaáætlana og því óraunhæf í því ljósi. Það verður að segjast eins og er, frú forseti, að það er mikill ábyrgðarhluti að samþykkja eða leggja til áætlanir sem eiga að tryggja viðbragðsgetu, úthald og tækjakost í líklega því verkefni sem við metum hvað mest sem þjóð, þ.e. þeirri þjónustu og öryggisvernd sem Landhelgisgæslan veitir okkur, en að þetta séu óraunhæfar áætlanir því að fjármögnun er ekki eins og hún þarf að vera. Ríkisendurskoðun bendir að sjálfsögðu á að hagræða megi í rekstri stofnunarinnar og tryggja þurfi sveigjanleika. Í annan stað má nefna að gerð er athugasemd við það hvort Landhelgisgæslan eigi að gera þjónustusamning um varnartengd verkefni við utanríkisráðuneytið. Í því efni er gott að benda á að hér þarf ábyrgðarkeðjan að vera skýr, bæði í faglegum og fjárhagslegum skilningi. Einhverjir þingmenn muna kannski eftir því að hér var einu sinni til Varnarmálastofnun, hún var lögð niður árið 2010 en af einhverjum ástæðum hafa verkefnin sem þar voru ekki verið að fullu færð til dómsmálaráðuneytisins og við því þarf að bregðast því ábyrgðarkeðjan verður að vera algjörlega skýr þegar kemur að varnarverkefnum. Ríkisendurskoðun telur einnig að bæta þurfi nýtingu og afköst varðskipa og auka viðveru flugvélarinnar TF-SIF á Íslandsmiðum. Aftur er vikið að óraunsærri langtímaáætlanagerð þegar kemur að rekstri og fjárfestingum í skipakosti Gæslunnar og er það talið alvarlegur veikleiki. Þá er einnig vikið að flugkosti Gæslunnar og notuð þau sömu orð að þar sé þörf á raunhæfum áætlunum um fjárfestingar og rekstur loftfara svo viðunandi björgunargeta sé tryggð. Þá er vikið að því, og ég mun víkja að því aftur síðar í minni ræðu, að setja reglur um notkun ráðherra og annarra einstaklinga á loftförum, þyrlum og skipum Landhelgisgæslunnar og gerðar eru alvarlegar athugasemdir við notkun slíkra farartækja í einkaerindum. Einnig er bent á að TF-SIF sé vannýtt til eftirlits og björgunar þar sem meiri hluti heildarflugstunda vélarinnar hefur verið í leigu erlendis. Ríkisendurskoðun telur að mikilvægt sé að TF-SIF sé fyrst og fremst notuð til eftirlits og annarra verkefna hérlendis í ljósi meginhlutverks Gæslunnar sem sé að sinna öryggisgæslu, björgun og löggæslu á hafinu við Ísland. Gerðar eru níu tillögur til úrbóta og fjallað var um þær allar í umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þessa ágætu skýrslu. Ég vil næst víkja að því er kallað er landhelgisgæsluáætlun. Dómsmálaráðuneytið hefur á undanförnum árum fyrirhugað að leggja fram opinberlega landhelgisgæsluáætlun þar sem skilgreint verði öryggis- og þjónustustig Gæslunnar og lagt mat á kostnað og fjárfestingarþörf. Engar slíkar áætlanir hafa þó verið fullunnar og síðasta útgáfa af slíkri áætlun er frá árinu 2018, hún er sem sagt fjögurra ára gömul og spyrja má hvað valdi því að ekkert hafi hreyfst í þessari mikilvægu áætlanagerð í fjögur ár. Í skýrslunni og fyrir nefndinni kom fram að landhelgisgæsluáætlun hafi ekki virkað sem skyldi. Fremur sé um að ræða óskalista um það hvernig sinna mætti skyldum stofnunarinnar þar sem sett væri fram framtíðarsýn um æskilegt úthald og tækjakost sem ekki væri í nægilegum tengslum við fjárlög og fjármálaáætlun. Hins vegar væri að finna í henni hlutlægar skilgreiningar á öryggis- og þjónustustigi stofnunarinnar í samræmi við lögbundið hlutverk hennar og alþjóðlegar skuldbindingar. Mat á þeim aðföngum sem þarf til að ná þeim markmiðum að halda uppi viðunandi viðbragðsgetu sé byggt á faglegum greiningum. Að mati nefndarinnar þurfa dómsmálaráðuneytið og Landhelgisgæsla Íslands að taka stefnumótun, markmiðasetningu og eftirfylgni fastari tökum. Nefndin tekur að sjálfsögðu undir það sjónarmið að mikil og góð greining hafi farið fram í tengslum við gerð landhelgisgæsluáætlunarinnar. Það þarf að vera samræmi í þessari vinnu og það þarf að vera samræmi á milli áætlana og fjárlaga og fjárveitinga. Eins og kunnugt er hefur TF-SIF verið í verkefnum á vegum Frontex sem er landamæraeftirlit Evrópusambandsins og sér um ytri landamæri Schengen-landanna og eins og þingheimur veit er Ísland aðili að Schengen-samstarfinu. Ísland er skuldbundið til að taka þátt í sameiginlegum aðgerðum stofnunarinnar og ber skylda til að veita liðsinni við slíkar aðgerðir. Sé TF-SIF ekki nýtt í þetta verkefni ber íslenskum stjórnvöldum að veita aðstoð með öðrum hætti. Ráðuneytið hefur metið það svo að það sé gagnlegt að nýta TF-SIF í þessi verkefni. Með því fái áhöfn vélarinnar m.a. mikilvæga þjálfun í leit og björgun. Nefndin gerir ekki athugasemd við að TF-SIF sé nýtt í verkefni á vegum Frontex. Hins vegar telur nefndin að tryggja þurfi viðveru hennar hér á landi allt árið, svo eftirlit með landhelginni sé bætt. Við bendum einnig á að það sé ráðuneytisins að leita leiða til að auka viðveru vélarinnar hér við strendur og tryggja fullnægjandi öryggis- og þjónustustig á hafinu umhverfis Ísland. Mig langar að lokum að víkja að umfjöllun Ríkisendurskoðunar um nýtingu loftfara í þágu æðstu stjórnenda ríkisins. Eins og kunnugt er var gerð athugasemd við það í ágúst 2020 að þáverandi dómsmálaráðherra hefði flogið með þyrlu Landhelgisgæslunnar frá Reynisfjöru til Reykjavíkur. Það var sem sagt skutlað fram og til baka, frú forseti. Ríkisendurskoðun hefur kannað hversu oft loftför Gæslunnar hafa verið nýtt til að ferja æðstu stjórnendur ríkisins á árunum 2018–2020 og það voru alls tíu skipti sem þeir voru farþegar. Gerð er alvarleg athugasemd við það og nefndin tekur undir þá alvarlegu athugasemd við það að loftför Gæslunnar séu nýtt til persónulegra erinda fyrir ráðamenn þjóðarinnar. Það er einfaldlega ekki hægt að una við að þannig sé það gert. Það er talað um, svo vitnað sé beint til orða Ríkisendurskoðunar, að notkun skipa og loftfara Landhelgisgæslunnar í einkaerindum sé alvarlega athugunarverð og hvatt til þess að settar verði skýrar reglur um afnot æðstu stjórnenda af slíkum farkosti. Nefndin tekur undir þær athugasemdir og það er alveg ljóst að þrátt fyrir þá viðbáru fulltrúa Landhelgisgæslunnar að alltaf sé gott að fá flugtíma og alltaf sé gott að komast í loftið vegna þess að fólk þurfi að vera í þjálfun, þá verður það að viðurkennast að það er algerlega óviðunandi að Landhelgisgæslan, þetta öryggistæki, sé nýtt til þess að skutla ráðherrum þó að það sé á mikilvægan fund þegar það fer í bága við þann viðbragðsflýti og það öryggi sem við viljum veita borgurum og sjófarendum.

Virðulegi forseti. Landhelgisgæslan hefur gríðarlega mikilvægu hlutverki að gegna á Íslandi og í lögum nr. 52/2006 eru nokkrar skilgreiningar á starfssviði hennar. Í 3. gr. laganna segir, með leyfi forseta: „Starfssvæði Landhelgisgæslu Íslands er hafið umhverfis Ísland, þ.e. innsævið, landhelgin, efnahagslögsagan og landgrunnið, auk úthafsins samkvæmt reglum þjóðaréttar. Landhelgisgæsla Íslands sinnir einnig verkefnum á landi í samstarfi við lögreglu og önnur yfirvöld.“ Þetta er gríðarlega viðamikið. Í 4. gr. laganna eru verkefni Landhelgisgæslunnar nánar skilgreind og það er enginn smá listi. Þau eru eftirfarandi, með leyfi forseta: „1. Öryggisgæsla á hafinu í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, samninga við önnur ríki og ákvæði laga. 2. Löggæsla á hafinu, þ.m.t. fiskveiðieftirlit og aðstoð við löggæslu á landi í samvinnu við ríkislögreglustjóra og lögreglustjóra. 3. Leitar- og björgunarþjónusta við sjófarendur, skip og önnur farartæki á sjó. 4. Leitar- og björgunarþjónusta við loftför. 5. Leitar- og björgunarþjónusta á landi. 6. Aðkallandi sjúkraflutningar í samvinnu við aðra björgunaraðila. 7. Aðstoð við almannavarnir. 8. Aðstoð, þegar eðlilegar samgöngur bregðast, svo sem vegna hafíss, snjóalaga, ofviðra eða náttúruhamfara. 9. Eftirlit á hafinu samkvæmt lögum um siglingavernd og öðrum sambærilegum lögum. 10. Að tilkynna um, fjarlægja eða gera skaðlaus reköld, tundurdufl, sprengjur eða aðra hluti sem sjófarendum getur stafað hætta af auk sprengjueyðingar á landi. 11. Sjómælingar, sjókortagerð, útgáfa tilkynninga til sjófarenda, sjávarfallataflna og leiðsögubóka auk annarra rita sem tengjast siglingum. 12. Móttaka tilkynninga frá skipum samkvæmt lögum um útlendinga og eftirlit með lögsögumörkum á hafinu. Ráðherra setur nánari ákvæði um framkvæmd einstakra verkefna í reglugerð.“ Í 5. gr. laganna er svo að auki skilgreind samningsbundið þjónustuverkefni sem ég ætla ekki að lesa hér en sá listi er álíka langur og felur m.a. í sér sprengjueyðingu, tolleftirliti og aðstoð við læknisþjónustu auk mengunarvarna, svo nokkuð sé nefnt. Það á við um Landhelgisgæsluna eins og svo margt annað í opinberum rekstri að markmiðin eru háleit og göfug en svo fylgir ekki fjármagn til að gera allt sem til er ætlast. Rekstur Landhelgisgæslunnar er í eðli sínu dýr. Allur búnaður og tæki eru dýr þannig að í hvert sinn sem þarf að endurnýja eitthvað kostar það mikil fjárútlát. Fram kom á fundum nefndarinnar að Landhelgisgæslan sé nokkuð vel búin tækjum en skorti fé til viðhalds. Landhelgisgæslan ræður yfir tveimur skipum, einni þyrlu og einni flugvél. Þetta sleppur en þó bara rétt svo. Það er t.d. bagalegt að það sé aldrei nema eitt varðskip úti í einu. Til að ráða bót á því þyrftu einfaldlega að vera tvær áhafnir á hvoru skipi. Einhvern veginn finnst manni að það ætti að vera tiltölulega auðvelt að ráða bót á því þegar jafn mikið er í húfi og raun ber vitni. Ein þyrla er ekki nóg en því hefur verið bjargað með leiguþyrlum sem gera að sjálfsögðu sama gagn en þó hefur sú staða komið upp að aðeins ein þyrla sé tiltæk og árið 2020 voru heilir sjö dagar þar sem engin þyrla var tiltæk. Slys gera ekki boð á undan sér og þar að auki geta fleiri en eitt slys þar sem þyrlu er þörf átt sér stað á sama tíma. Flugvélin TF-SIF er nær aldrei á landinu því að hún er leigð til verkefna á vegum landamæra- og strandgæslustofnunar Evrópu. Í skýrslu sinni leggur Ríkisendurskoðun áherslu á að dómsmálaráðuneytið og Landhelgisgæslan leiti allra leiða til að auka viðveru og nýtingu TF-SIF við eftirlit með landhelginni. Flugvélin sé lykileining við eftirlit og löggæslu á hafinu og ljóst að ekki sé hægt að halda uppi viðunandi eftirliti þegar flugvélin er ekki til staðar. Í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar er fjallað um að viðmið sem sett eru fram í drögum að landhelgisgæsluáætlun um viðbragðsgetu, æskilegt, úthald og tækjakost séu ekki í samræmi við fjárlög og fjármálaáætlanir. Það er bara ekki ásættanlegt. Þar kemur einnig fram að ekki hafi verið lögð fram landhelgisáætlun þar sem skilgreind eru öryggis- og þjónustustig Landhelgisgæslu Íslands ásamt mati á kostnaði og fjárfestingarþörf síðan 2018. Það væri því nær að tala um óskalista um hvernig stofnunin gæti sinnt skyldum sínum fremur en raunhæfar áætlanir í samræmi við fjárlög og fjármálaáætlun. Eitt af því sem Ríkisendurskoðun gagnrýndi í skýrslu sinni voru kaup Landhelgisgæslunnar á olíu í Færeyjum til að spara sér að greiða virðisaukaskatt. Þá fjármuni var þá hægt að nýta í annað. Í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar stendur, með leyfi forseta: „Að mati nefndarinnar endurspeglar þessi staða“ - þ.e. að Landhelgisgæslan sjái sig tilneydda til að kaupa olíu í Færeyjum - „þá staðreynd að rekstur Landhelgisgæslunnar er yfirgripsmikill og flókinn. Tækjakostur stofnunarinnar er dýr og viðhald hans kostnaðarsamt. Takmarkað svigrúm sé því til að bregðast við óvæntum og kostnaðarsömum bilunum. Að mati nefndarinnar hefur þessi staða óneitanlega leitt til þess að Landhelgisgæslan hafi leitað allra leiða til að fjölga úthaldsdögum varðskipanna til að tryggja sem best öryggi á hafinu með öflugri leitar- og björgunarþjónustu, virku eftirliti og löggæslu. Það er hins vegar óheppilegt að stofnunin sé sett í slíkar aðstæður. Nefndin beinir því til ráðuneytisins, í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið, að leita leiða til að tryggja að kaup Landhelgisgæslunnar á olíu hér á landi hafi ekki neikvæð áhrif á úthaldsdaga varðskipanna.“ Að mati stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þurfa dómsmálaráðuneytið og Landhelgisgæsla Íslands að taka stefnumótun og markmiðasetningu Landhelgisgæslunnar ásamt eftirfylgni fastari tökum. Landhelgisgæslan er gríðarlega mikilvæg stofnun. Það skiptir máli fyrir öryggi þjóðarinnar að hún standi undir þeim væntingum sem til hennar eru gerðar. Það þarf að fara vel yfir rekstur hennar og hlutverk og byggja fjárframlög til hennar á raunhæfum grunni.

Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram í umræðunni lagði Ríkisendurskoðun fram níu tillögur til úrbóta í skýrslunni sem við ræðum hér í dag. Sem dæmi má nefna tillögur um hagræðingarmöguleika í rekstri Landhelgisgæslunnar, skýrari og raunhæfari ákvarðanir um verkefni og tækjakost í samræmi við fjárheimildir og svo langtímafjárfestingaráætlun um tækjakost. Tækjakostur Landhelgisgæslunnar hefur verið byggður upp í samræmi við landhelgisgæsluáætlun en frá viðbrögðum Landhelgisgæslunnar er hægt að draga fram að skortur á fjárveitingum til reksturs kemur í veg fyrir að sett öryggis- og þjónustustig náist. Það verður að tryggja öruggan starfsgrundvöll Landhelgisgæslunnar til að gera henni kleift að takast á við sífellt fjölbreyttari verkefni. Það er þó eitt sem ég vil draga fram í umræðunni sem ekki var fjallað um í nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar en kemur þó fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar en það voru kaup á varðskipinu Freyju á árinu 2021. Í mars 2021 tilkynnti þáverandi dómsmálaráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, að ráðist yrði í kaup á varðskipi sem kæmi í stað varðskipsins Týs. Í apríl 2021 fór fram útboð. Starfshópur skipaður fulltrúum dómsmálaráðuneytis, Landhelgisgæslunnar og Ríkiskaupa vann að undirbúningi útboðsins þar sem leitað var eftir notuðu en öflugu skipi. Skipið sem var keypt er um 12 ára gamalt og er sambærilegt við Þór hvað varðar stærð og aðbúnað en býr yfir meiri dráttar- og björgunargetu. Ég leyfi mér að fullyrða að þáverandi dómsmálaráðherra hafi lyft grettistaki en frá því að hugmyndin varð til og þar til nýtt varðskip var bundið við bryggju á Siglufirði liðu átta mánuðir. Sjálf stóð ég á bryggjunni er Freyja kom í heimahöfn. Þá var alvöru norðlenskt blíðviðri; rok og lárétt rigning en samt sem áður var bros á öllum vörum þar á bæ, ekkert minna hjá starfsmönnum Landhelgisgæslunnar en heimamönnum sem tóku glaðir á móti skipinu heim. Viðbragðsgeta Landhelgisgæslunnar umhverfis landið hefur stórlega verið aukin með Freyju á Siglufirði og Þór í Reykjavík. Landhelgisgæslan hefur nú tvö afar öflug varðskip sérbúin til að sinna löggæslu, leit og björgun á krefjandi hafsvæðum umhverfis Ísland. Til umræðu í skýrslunni er fjölgun í áhöfn til að fjölga úthaldsdögum á sjó til að efla viðbragð en viðbótarkostnaður þess að bæta heilli áhöfn við gæti numið um 320 millj. kr. á ári. Þetta þarf svo sannarlega að taka inn í myndina þegar skilgreint verður með óyggjandi hætti öryggis- og þjónustustig Landhelgisgæslunnar og viðbúnaðargetu hennar mörkuð skýr viðmið. Nú er verið að vinna að framkvæmdaáætlun um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða en stefnan, eins og við þekkjum, var unnin af þverpólitískum starfshópi og samþykkt á síðasta kjörtímabili. Vinnan við framkvæmdaáætlunina fer fram í sérstökum þemahópum en einn þeirra er leit og björgun, fjarskipti og björgunarklasi. Í fyrra kom einnig út skýrsla starfshóps um efnahagstækifæri á norðurslóðum þar sem fjallað er um tækifæri og áskoranir í öryggismálum. Þó að ekki hafi verið sérstaklega fjallað um leit og björgun í áliti nefndarinnar eru verkefni Landhelgisgæslunnar tilgreind í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 52/2006 í 12 liðum. Eftirlit, öryggis- og löggæsla á hafinu er þar umfangsmest ásamt leit, björgun og sjúkraflutningum. Eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Upphaflegt hlutverk Landhelgisgæslu Íslands var fyrst og fremst að tryggja yfirráð Íslands yfir fiskveiðiauðlindum þjóðarinnar og standa vörð um efnahagslögsöguna. Í tímans rás hefur áhersla á getu stofnunarinnar til leitar- og björgunarstarfa ásamt sjúkraflutningum, bæði á sjó og landi, orðið ríkari. Eiginleg gæsla með landhelginni og viðvera skipa á fiskimiðum úti fyrir landinu er nú einungis einn þáttur í starfseminni.“ Skýrsla Ríkisendurskoðunar varpar einmitt ljósi á þetta breytta hlutverk sem telja má að verði áfram í stöðugri þróun í ljósi þróunar á öðrum utanaðkomandi þáttum. Mig langar því aðeins að koma inn á þetta lögbundna hlutverk Landhelgisgæslunnar við leit og björgun. Við hljótum að hafa skýrt markmið um að efla viðbragðsgetu okkar á norðurslóðum því samfara aukinni umferð um norðurslóðir og fjölgandi ferðum stórra flutninga- og olíuskipa með austur- og norðausturströndum landsins eykst þörfin á því að hafa öryggisviðbúnað til reiðu á Íslandi. Illa gæti farið ef skemmtiferðaskip lenti í vandræðum innan íslenskrar lögsögu eða annars staðar á norðurslóðum því mannafli og tækjabúnaður er takmarkaður. Þetta hefur vissulega oft komið upp í umræðunni en auk okkar vaxandi þarfar innan íslenskrar lögsögu er aukin alþjóðleg þörf á betra viðbragði á norðurslóðum. Það eru mörg rök fyrir því að slíkur alþjóðlegu björgunarklasi yrði staðsettur á Norðurlandi þar sem norðurheimskautsbaugurinn liggur í gegnum Grímsey sem er nyrsti byggðakjarni Íslands, þar sem þekkingarnetið er byggt upp á Akureyri og miðstöð norðurslóða á Íslandi er þar einnig. Sjúkrahúsið á Akureyri er næsta sjúkrahús fyrir íbúa á austurströnd Grænlands og þjónustar nú þegar íbúa svæðisins. Og já, eins og ég kom inn á áðan er heimahöfn annars varðskips Landhelgisgæslunnar nú á Norðurlandi, á Siglufirði. Því er tími til kominn að umræða um björgunarklasa á Íslandi fari fram og að stjórnvöld finni verkefninu réttan farveg. Skýrslan sem við ræðum hér í dag er umfangsmikil og margir punktar sem hægt er að draga fram og ræða og auðvitað eru það fjármálin sem varpa kannski skýrasta ljósinu á stöðuna en Landhelgisgæsla Íslands gegnir lykilhlutverki í aðgerðum í þágu almannavarna og björgunarstarfa og hana ber okkur að styðja og efla.

Frú forseti. Við ræðum hér nefndarálit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landhelgisgæslu Íslands. Skýrslan byggir á beiðni frá fyrrverandi hv. þm. Smára McCarthy sem var samþykkt á Alþingi í desember 2020. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að hún hafi óskað eftir því að Landhelgisgæslan upplýsti hversu oft loftför stofnunarinnar væru notuð til að flytja ráðherra, ráðuneytisstjóra og aðra aðila innan eða á vegum stjórnsýslunnar á árunum 2018–2020. Í svari stofnunarinnar kom fram að ráðamenn voru meðferðis í tíu flugverkefnum á þessum tíma. Fjallað er sérstaklega í skýrslunni um þyrluflug ráðherra frá því í ágúst 2020 þegar þáverandi dómsmálaráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, var farþegi í þyrlunni TF-EIR frá Reynisfjöru, þar sem hún var stödd í einkaerindum, til Reykjavíkur og svo til baka. Einungis ein þyrla var tiltæk hjá Landhelgisgæslunni þegar þáverandi dómsmálaráðherra þáði far með henni. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að ferðir ráðherra og annarra einstaklinga með þyrlum Landhelgisgæslunnar séu alvarlega athugunarverðar og sé ég mér ekki fært annað en að taka undir það. Tækin sem keypt eru eða leigð til löggæslu og björgunarstarfa til þess að gæta öryggis almennings eiga augljóslega ekki að vera misnotuð í þágu ráðamanna, einkaþágu þeirra allra síst. Ég fæ hins vegar ekki séð að miklar breytingar hafa orðið á viðhorfum sitjandi ráðherra gagnvart því að nota þyrlur Landhelgisgæslunnar þar sem núverandi hæstv. dómsmálaráðherra hefur haldið áfram að nota þyrlurnar með hætti sem vafi leikur á um að sé í samræmi við gagnrýni Ríkisendurskoðunar. Lagði Ríkisendurskoðun til að í reglum sem settar yrðu um afnot æðstu stjórnar ríkisins af loftförum í eigu eða leigu stofnana ríkisins yrðu leyfileg afnot einkum látin taka til „flutninga vegna óvæntra atburða eða formlegra athafna á vegum æðstu stjórnar ríkisins en að öll einkaafnot verði óheimil“. Ríkisendurskoðun áréttaði hins vegar í skýrslu sinni að hún teldi varhugavert að túlka ákvæði laga um ábyrgð og yfirstjórn ráðherra með þeim hætti að hann hafi heimild til að nýta eða ráðstafa mannauði, eignum eða öðru lausafé stofnunarinnar í þágu embættisins frá degi til dags. Þannig að það eru ekki bara einkaerindi þarna undir heldur einnig tilfallandi erindi á vegum embættisins. Svo virðist sem engin hugarfarsbreyting hafi orðið hjá hæstv. ríkisstjórn þrátt fyrir ámæli Ríkisendurskoðunar og tel ég því tilefni til að halda þessari umræðu áfram og þessari gagnrýni og tek undir það. Mig langar einnig að gera að umtalsefni mínu fjármögnun Landhelgisgæslunnar frá öðrum ríkisaðilum. Þaðan koma um 27% af tekjum Landhelgisgæslunnar. Hluti þeirra kemur með útleigu á flugvél Landhelgisgæslunnar, TF-SIF, til landamæra- og strandgæslustofnunar Evrópu, einnig þekkt sem Frontex, sem Ísland er aðili að. Þótt ekki sé fjallað í löngu máli um eðli verkefna flugvélarinnar fyrir Frontex í skýrslunni kemur fram í tilkynningum Landhelgisgæslunnar að flugvélin hafi sinnt landamæraeftirliti á austanverðu Miðjarðarhafi. Í svörum Landhelgisgæslunni kemur fram að allt frá hruni hafi TF-SIF verið nýtt til landamæraeftirlits fyrir Frontex í allt að sex mánuði á ári. Það er helmingur ársins. Fram kemur enn fremur í skýrslunni að Landhelgisgæslan hafi allt frá árinu 2010 tekið þátt í fjölmörgum verkefnum á vegum Frontex og m.a. lagt til varðskip og eftirlitsflugvél og mörg þessara tækja hafa einmitt verið nýtt í landamæraeftirlit á Miðjarðarhafinu. Það kann að vera sumum ljóst en þó ekki öllum hvað felst í þessu landamæraeftirliti á Miðjarðarhafinu. Í því felst aðallega að flugvélin er að leita flóttafólki sem er að gera tilraunir til að komast til Evrópu. Á einum mánuði árið 2018 fann flugvélin 900 flóttamenn sem freistuðu þess að flýja til Evrópu. Það er sannarlega göfugt og mikilvægt verkefni að koma í veg fyrir að fólk farist á sjó, sem mikil hætta er á á þessum slóðum, en þar með er sagan ekki öll. Viðvera Landhelgisgæslunnar í Miðjarðarhafinu snýst nefnilega ekki bara um leit og björgun heldur um að aðstoða við stefnu og áætlanir Evrópusambandsríkja um að herða aðgerðir gegn fólkssmyglurum og auka samstarf við til að mynda við líbísk stjórnvöld þangað sem flóttafólk er sent í skelfilegar aðstæður. Þetta þýðir að bátar fullir af flóttafólki sem fundnir eru af þeim sem sinna þessu landamæraeftirliti eru dregnir aftur til Líbíu og ef þeir sökkva ekki á leiðinni til baka fer fólk þangað í skelfilegar aðstæður þar sem ofbeldi, pyndingar og frelsissvipting eru daglegt brauð, jafnvel þrælahald, nauðganir og dauði. Þetta eru engar ýkjur, því miður. Það veit hver maður að eina leiðin til að sporna við smygli á fólki um lífshættulega leiðir er sú að skapa löglegar og öruggar leiðir, líkt og okkur forréttindafólki heimsins býðst nokkurn veginn hvert sem okkur dettur í hug að fara og hvað sem kemur upp á og bjátar á. Ástæðan fyrir að fólk velur þessa leið, þiggur aðstoð óprúttinna glæpamanna og leggur líf sitt að veði, er sú að það hefur engu að tapa og löglegu leiðirnar eru engar. Þau eiga ekki annarra kosta völ. Ég verð því að lýsa því yfir hversu ámælisvert ég tel að fjármögnun Landhelgisgæslunnar fari fram með þessum hætti. Evrópusambandið hefur valið þá leið að girða Miðjarðarhafið af og styður uppsetningu og útvistun á flóttamannavandanum með búðum í Líbíu þar sem fólk býr við lífshættulegar aðstæður. Þetta er það sem Landhelgisgæslan tekur þátt í með Frontex-samstarfinu. Þetta er sú aðferð sem við höfum verið að nota til að fjármagna landamæravörslu okkar hér heima og aðra starfsemi. Þá tek ég undir þá gagnrýni sem margoft hefur komið fram hér, m.a. í máli hv. þingmanna sem komu upp á undan mér, þ.e. áhyggjur af því að tækjabúnaður og starfsfólk sem Ísland hefur fjárfest í til þess að tryggja öryggi fólks á sjó í kringum Ísland í samræmi við þá þörf sem metin hefur verið hér á landi sé fjarverandi stóran hluta árs.

Frú forseti. Landhelgisgæslan á ríkan sess í huga landsmanna sem treysta henni best allra opinberra stofnana í landinu. Þetta traust hefur Landhelgisgæslan áunnið sér með góðum verkum og öguðum vinnubrögðum og það er ekkert endilega sjálfsagt að svona mikið traust ríki til stofnunarinnar enda vandasamt verk sem þetta embætti innir af hendi. Okkur ber skylda til þess og stjórnvöldum ber skylda til þess að hlúa að þessum öryggisþætti, þessari grunnþjónustu okkar og tryggja að Gæslan geti sinnt þeim störfum sem henni hafa verið falið. Það kemur fram í ágætri skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem við erum hér að fjalla um í dag, um Landhelgisgæsluna að það þurfi að gera raunhæfar áætlanir um fjárfestingar og rekstur loftfara Gæslunnar svo að viðunandi björgunargeta sé tryggð. Þetta er, frú forseti, að mínu mati algjört lykilatriði, að björgunargetan sé tryggð. Til þess erum við jú að þessu. Í samhengi held ég að við þurfum að velta fyrir okkur hvort það sé nóg að tryggja lágmarksviðbragð. En við þurfum líka að rannsaka gaumgæfilega hvort það sé nauðsynlegt að auka björgunargetuna enn frekar og hvort það sé rétt að fela Gæslunni formlegra og stærra hlutverk þegar kemur að þjónustu, sjúkraflutningum á lofti, legi og landi, af því að lágmark er ekki endilega nóg. Það verður að vera tryggt að svona öryggistæki virki með fullnægjandi hætti, alltaf þegar á reynir. Við sjáum það bara á síðustu árum að það hafa komið upp fjöldamörg tilvik þar sem svo hefur ekki verið og það er eiginlega alveg óboðlegt, af því að við treystum því að þegar við þurfum á því að halda þá sé þetta öryggistæki okkar viðbúið. Við sjáum ákall eftir sjúkraþyrlu á Suðurlandi þar sem nú á að setja af stað tilraunaverkefni og er það vel og það eru sterk rök fyrir því að á Suðurlandi sé ávallt staðsett þyrla fyrir sjúkraflutninga og björgun þegar á þarf að halda, ekki síst vegna gríðarlegrar umferðar ferðamanna sem þekkja kannski illa það umhverfi, þá náttúru sem þar er. En það er líka mikilvægt að skoða þann möguleika að setja upp starfsstöð fyrir þyrlu á Norður- og Austurlandi af því að þar, á þeim hluta landsins, er stór hluti íslenska flotans staddur. Eins gæti slík starfsstöð stytt viðbragðstíma til muna þegar kemur að sjúkraflutningum á landi. Við vitum öll að hver einasta mínúta getur skipt máli þegar slys ber að höndum. Þá skiptir líka máli að þyrlurnar séu ekki allar á sama stað. Um þetta hafa verið skrifaðar margar skýrslur en málið hefur aldrei náð upp úr einhverjum hjólförum. Við höfum aldrei náð að taka þessa umræðu alla leið og það er mikilvægt að við gerum það, að við ræðum hvað það kostar að gera ekki hlutina, að gera of lítið. Það er eitthvað sem ég vil alltaf ræða hér þegar við erum að tala um t.d. heilbrigðisþjónustuna. Hvað kostar það okkur að gera of lítið? Hvað kostar það okkur að gera of lítið í öryggis- og varnarmálum sem Landhelgisgæslan sinnir? Hvað kostar það í varanlegu heilsutjóni eða jafnvel mannslífum þegar öryggisnetið okkar brestur? Við sjáum að grunnheilbrigðisþjónusta úti á landi er verulega vanfjármögnuð og ekki síður vanmönnuð. Því er nauðsynlegt að fólk um allt land eigi þess kost að komast svo fljótt sem verða má undir nauðsynlegar læknishendur. Þess vegna verðum við að stytta viðbragðstíma Gæslunnar, til að hjálpa öllum landsmönnum. Það myndi auðvitað kalla á styrkingu flugflota Gæslunnar, aðallega þyrlna sem þyrftu að vera af stærð sem hentar, t.d. með hliðsjón af reynslu nágrannaþjóðanna. Við eigum alveg að þora að bera okkur saman við nágrannalönd okkar. Þó að það sé dýrara samkvæmt höfðatölu þá er það samt þannig að við þurfum að hafa lágmarksgrunnþjónustu. Það er reynsla og þekking fyrir hjá Landhelgisgæslunni og það er mjög gott og það eru alveg möguleikar líka til hagræðingar. En það er líka möguleiki að samnýta betur þá þjónustu sem er fyrir hendi. Að mati Ríkisendurskoðunar hafa viðmið í fyrirliggjandi drögum að landhelgisgæsluáætlun um viðbragðsgetu, æskilegt úthald og tækjakost Landhelgisgæslunnar ekki verið í samræmi við forsendur fjárlaga og fjármálaáætlana. Því er hún að mati Ríkisendurskoðunar óraunhæf í því ljósi. Við sjáum þetta líka allt of víða hjá hinu opinbera. Það er ekki nóg að hafa bara glæsta áætlun, heilbrigðisáætlun, geðheilbrigðisáætlun, áætlun um þjónustu við eldra fólk o.s.frv. ef það er ekki vilji hjá stjórnvöldum til að tryggja þessa grunnþjónustueiningar okkar fái fjármagn til að geta sinnt sínum lögbundnu skyldum. Það geta ekki alltaf allir bara hlaupið hraðar og það er ekki hægt að ætlast til þess að vélar og tæki sem eru úr sér gengin virki. Þá skapast hætta. Dómsmálaráðuneytið hefur á undanförnum árum fyrirhugað að leggja fram opinberlega landhelgisgæsluáætlun þar sem skilgreint verði öryggis- og þjónustustig Landhelgisgæslunnar ásamt því að lagt verði mat á kostnað og fjárfestingarþörf. Það er engin slík áætlun núna sem má segja að sé miðuð við daginn í dag, þær hafa ekki verið fullunnar og síðasta útgáfa er frá 2018. Þarna þurfum við að gera betur og um það erum við ríkisendurskoðandi sammála.

Virðulegi forseti. Upphaflegt hlutverk Landhelgisgæslu Íslands var fyrst og fremst að tryggja yfirráð Íslands yfir fiskveiðiauðlindum þjóðarinnar og standa vörð um efnahagslögsöguna. Hlutverkið hefur hins vegar breyst í tímans rás og áherslan á björgunar- og leitarstörf ásamt sjúkraflutningum, bæði á sjó og landi, orðið ríkari. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er lögð áhersla á að stjórnendur Landhelgisgæslu Íslands leiti allra leiða til að hagræða í rekstri stofnunarinnar og skoða þurfi gaumgæfilega áhrif ýmissa tækniframfara og sjálfvirknimöguleika á mannaflaþörf við einstök störf. Horfa þurfi til þess hversu álagspunktar eru mismunandi og haga mannahaldi í samræmi við það. Sérstaklega þurfi að gæta að því að starfsemi stoðdeilda sé haldið í lágmarki þannig að mönnun skipa og loftfara sé hámörkuð. Þá telur Ríkisendurskoðun vera tækifæri til að einfalda rekstrarfyrirkomulag vaktstöðvar siglinga. Fyrir hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kom fram að Landhelgisgæslan hafi hagkvæmni að leiðarljósi og leiti sífellt leiða til hagræðingar innan þeirra marka sem viðmið um viðbragðsgetu, lög og reglugerðir og kjarasamningar leyfa. Landhelgisgæslan hafi jafnframt verið leiðandi í að nýta nýjustu tækni í starfsemi sinni með tilheyrandi hagræðingu. Megi þar nefna fjareftirlit með efnahagslögsögunni, nýtingu snjallforrita og notkun ómannaðra loftfara. Landhelgisgæslan taki jafnframt þátt í þróun tækninýjunga og vorið 2021 hafi nýtt vaktakerfi verið innleitt í stjórnstöðvum sem hafi veitt svigrúm til að aðlaga mönnun enn frekar að álaginu hverju sinni. Þá ber að nefna að huga verður að mikilvægi starfsaldurslista flugmanna sem er mikilvægt öryggisatriði og jafnvel enn mikilvægara í tilfelli flugmanna Landhelgisgæslunnar sem starfa oft undir gríðarlegu álagi, standa í framlínu í björgunaraðgerðum þar sem mannslíf eru iðulega í húfi og fljúga loftförum við afar krefjandi aðstæður með veikt og slasað fólk. Það þarf að huga vel að þessu þegar við tölum um að hagræða. Virðulegur forseti. Mér finnst mikilvægt þegar kemur að því að gera hagræðingarkröfur á stoðir og störf þeirra sem er falið að tryggja öryggi og björgun hér á landi að varlega sé stigið til jarðar. Að mínu mati er gjörsamlega galið að við séum með slíka kröfu þegar kemur að þessum málaflokki. Við þurfum að búa vel að öryggi okkar Íslendinga í sínu víðasta samhengi og við gerum það ekki alltaf með því að draga úr og sýna málaflokknum skilningsleysi. Ljóst er að það þarf að bæta nýtingu og afköst varðskipa og auka viðveru flugvélarinnar TF-SIF á Íslandsmiðum. Skortur á raunsærri langtímaáætlanagerð þegar kemur að rekstri og fjárfestingum í skipakosti Landhelgisgæslunnar reynist vera alvarlegur veikleiki í starfsemi Gæslunnar, eins og fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þá segir að hvað varðar flugkost Landhelgisgæslunnar þurfi að gera raunhæfar áætlanir um fjárfestingar og rekstur loftfara svo viðunandi björgunargeta sé tryggð. Í skýrslunni er skýrt tekið fram að mikilvægt sé að TF-SIF sé fyrst og fremst notuð til eftirlits og annarra verkefna hérlendis í ljósi meginhlutverks Landhelgisgæslunnar sem sé að sinna öryggisgæslu, björgun og löggæslu á hafinu við Ísland. Virðulegi forseti. Verkefni Landhelgisgæslunnar eru talin upp í 4. gr. laga nr. 52/2006. Meðal þeirra verkefna eru aðkallandi sjúkraflutningar og aðstoð við almannavarnir. Ég velti fyrir mér hvert hlutverk þyrlu Landhelgisgæslunnar er varðandi almenna sjúkraflutninga þar sem vegalengdir eru langar eða jafnvel ómögulegar. Í gildi er samningur milli Landhelgisgæslunnar og Sjúkratrygginga Íslands um sjúkraflutninga með þyrlum á flugsvæði sjúkraflugs á norður- og austursvæði landsins, auk Vestmannaeyja og Vestfjarða vegna erfiðra veðurskilyrða. Í þessu samhengi þurfum við einnig að huga að því að tryggja viðunandi lendingaraðstæður fyrir þyrlur víða um land og að aðeins 10% af sjúkraflutningum með þyrlum Landhelgisgæslunnar falla undir þennan samning. Á Suðurlandi nánast þrefaldast fólksfjöldi landshlutans yfir sumartímann og því þurfum við að vera vel í stakk búin til að bregðast við með réttum hætti og búa viðbragðsaðilum okkar þannig aðstæður og búnað að fumlaus vinnubrögð séu sjálfsögð. Í samfélagi okkar er uppi rík krafa um jafnt aðgengi allra að heilbrigðisþjónustu. Vegna þess hve fá við erum og byggðin dreifð er þetta göfuga markmið langsótt. Hins vegar er heilbrigðiskerfi okkar Íslendinga gott og það eru til leiðir til að jafna aðgengi landsmanna að þeirri sérhæfðu þjónustu sem ekki er raunhæft að halda úti í hverju héraði fyrir sig. Annað úrræði sem þekkist víða í vestrænum heimi er notkun á sjúkraþyrlum sem geta bæði stytt flutningstíma til muna ásamt því að koma viðbragðsaðilum fyrr til skjólstæðinga. Þyrlur sem sinna þessu hlutverki væru gríðarlega góð viðbót við kerfið sem við nú þegar höfum og það er jákvætt að segja frá því að starfshópur á vegum heilbrigðisráðherra skilaði skýrslu 2018 um þetta og nú er kominn tími til að hrinda því í framkvæmd. Virðulegi forseti. Við treystum öll á Landhelgisgæsluna en Gæslan treystir líka á okkur. Við verðum að skapa betri starfsaðstæður til þess að öryggi okkar Íslendinga sé tryggt.

Frú forseti. Það þarf ekki að leita lengi á netinu eða fara í umfangsmiklar upprifjanir á fréttamiðlum til að finna frásagnir af atvikum þar sem starfsfólk og tækjakostur Landhelgisgæslunnar skipti sköpum þegar mannslíf voru í hættu. Ég held að það hljóti að gilda um okkur öll að við höfum lesið, séð og heyrt slíkar fréttir, séð jafnvel myndskeið af frækilegri björgun, hvort heldur er á landi eða sjó. Að sjálfsögðu er það líka þannig að lítil þjóð í harðbýlu landi þar sem veður og vindar hafa ótrúlega mikil áhrif á líf og heilsu er háð því að starfsemi Landhelgisgæslunnar sé eins og best verður á kosið. Þjóð sem í gegnum aldirnar hefur stundað sjómennsku og er enn í þeirri stöðu að sú atvinnugrein er burðarstoð í samfélaginu er þakklát í hvert skipti sem hægt er að reiða sig á tæki og tól Landhelgisgæslunnar. Við þurfum því í raun ekki að hafa mörg orð um mikilvægi Gæslunnar í íslensku samfélagi. Mikilvægið er óumdeilt og því brýnt að reksturinn sé í lagi og ekki síður að fjárveitingar til stofnunarinnar sé í samræmi við ætlað hlutverk hennar. Því miður vantar talsvert upp á að samhengi sé á milli mikilvægis stofnunarinnar og þeirra fjárveitinga sem eyrnamerktar eru henni. Það kemur skýrt fram í skýrslunni sem hér er til umfjöllunar. Hlutverk Gæslunnar er stórt og mikið. Við getum nefnt þar löggæslu og eftirlit á hafi, leitar- og björgunarhlutverk, sjúkraflutninga, aðstoð við löggæslu á landinu og aðstoð við almannavarnir. Þetta er ekki tæmandi upptalning en segir mikla sögu um að líf og heilsa borgaranna er undir í fjölmörgum tilvikum. En áður en lengra er haldið langar mig að nefna sérstaklega að brýnt er að fara rækilega ofan í saumana á hlutverki Landhelgisgæslunnar þegar kemur að öryggis- og varnarmálum þjóðarinnar nú þegar gerbreytt heimsmynd blasir við okkur vegna árásar Rússa á Úkraínu. Sú breytta heimsmynd kallar á endurmat og skoðun á öllum póstum samfélagsins og það er vinna sem við megum ekki vanrækja, hvað þá stinga höfðinu í sandinn og vona að allt fari vel. Landhelgisgæslan sinnir nú þegar ýmsum verkefnum sem lúta að þessu og er það til fyrirmyndar að okkar framlag til NATO sé með þessum hætti. Við þurfum hins vegar að ræða sérstaklega hvort hlutverk okkar á þessu sviði eigi ekki að vera veigameira í ljósi þess að við erum herlaus þjóð í varnarbandalagi, hvers mikilvægi er margfalt meira í dag en það var fyrir fáeinum mánuðum. Okkar framlag í alþjóðlegu varnarsamstarfi í gegnum verkefni Landhelgisgæslunnar er síst of mikið og fjárframlög til stofnunarinnar þurfa að endurspegla það. Hér vil ég þó árétta það sem segir í nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að tekið sé undir þá tillögu Ríkisendurskoðunar að tekið verði til skoðunar „hvort gerð þjónustusamnings við jafn viðamikil verkefni sé farsæl leið að því marki að skýr ábyrgðarkeðja í faglegum og fjárhagslegum skilningi sé tryggð“, svo ég vitni nú beint í álitið. Svo er full ástæða til að taka alvarlega þá ábendingu Ríkisendurskoðunar að misbrestir séu við ákvarðanatöku varðandi nýtingu fjármuna, starfsmannahald, viðhald og endurnýjun búnaðar. Það er kallað eftir skýrum viðmiðum um viðbragðs- og björgunargetu Landhelgisgæslunnar, mannauðinn og tækjakostinn sem til þarf og langtímaáætlanir um fjárfestingar og mikilvægt að stjórnendur stofnunarinnar sem og dómsmálaráðuneytið taki þetta til sín. Sömuleiðis hljótum við að lesa kaflann í skýrslunni af athygli þar sem vakin er athygli á því að frá árinu 2015 hafa tvö varðskip, Þór og Týr, verið til taks en varðskipið Ægir ekki haffært og að jafnaði sé hvort skipanna einungis á sjó hálft árið. Fram kemur að leitast eigi við að hámarka nýtingu og afköst varðskipa og auka viðveru TF-SIF á Íslandsmiðum og við hljótum að taka því mjög alvarlega þegar bent er á að nýta megi mun betur þau tæki sem Gæslan hefur þó yfir að ráða. Vissulega getur þar verið um að ræða talsverðan kostnaðarauka fyrir ríkissjóð en við þurfum hins vegar ekki að hafa mörg orð um mikilvægi þess að þessir hlutir séu í lagi. Við erum jú væntanlega öll sammála um að fjárhagsleg vangeta Gæslunnar á ekki að leiða til þess að lífi og heilsu fólks sé hætta búin. Í skýrslunni kemur fram að Landhelgisgæslan hafi undanfarin ár keypt olíu á varðskipin í Færeyjum en innkaupsverð olíu sé lægra þar en hér á landi þar sem ekki þurfa að greiða virðisaukaskatt af olíunni í Færeyjum. Ein af tillögum Ríkisendurskoðunar er að olíukaupum í Færeyjum verði hætt. Ég vil taka heils hugar undir þessa athugasemd Ríkisendurskoðunar sem undrast að þetta hafi verið látið viðgangast af dómsmálaráðuneytinu án þess að fram hafi komið fullnægjandi upplýsingar um þá fjármuni sem stofnunin taldi sig vera að spara við olíukaupin. Þetta er gagnrýnivert og brýnt að bætt verði úr og stofnunin ekki sett í þá stöðu að vera of skapandi í sparnaðaráformum sínum. Að síðustu langar mig að gera að umtalsefni þann lið í skýrslunni sem fjallar um afnot æðstu stjórnenda ríkisins á þyrlum Gæslunnar. Rakið er sérstaklega atvik frá því í ágústmánuði 2020 þar sem þáverandi dómsmálaráðherra var flogið frá Reynisfjöru til Reykjavíkur. Ráðherrann var í einkaerindum úti á landi en fékk far í bæinn til að fara á blaðamannafund. Þetta er ekki í lagi, hreint ekki í lagi. Þótt það komi fram hjá Gæslunni að viðbragðsgeta hafi ekki verið skert í þessu tilviki er þetta engu að síður alvarlegt og reyndar mjög alvarlegt og í raun misnotkun ráðherra á aðstöðu sinni. Þetta er ekki eina tilvikið eins og fram kemur í skýrslunni. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur undir þessa gagnrýni og leggur áherslu á að settar séu reglur um þessa hluti. Ég vil taka það hér fram mjög skýrt að ég hef áhyggjur af því hversu auðvelt stjórnendur Gæslunnar áttu með að réttlæta þessa notkun á þyrlukostinum. Þetta snýst nefnilega ekki bara um hvort viðbragðsgeta hafi verið skert eða hvort þetta kallaði á aukin útgjöld eða ekki. Þetta snýst um þá ásýnd og það traust að almenningur hafi ekki ástæðu til að ætla að ráðamenn geti nýtt sér tækjakostinn til að fá skutl úr einkaferð í bæinn, hvað sem líður öllum heildarflugstundum eða öðru slíku. Ef almenningur fær ástæðu til að ætla að þessir hlutir séu ekki í lagi þá hrynur traustið og skyggir á það góða starf, það afbragðsstarf sem Gæslan innir af hendi.

Frú forseti. Við ræðum hér um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landhelgisgæslu Íslands. Álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar liggur fyrir og ég ætla ekki að rekja það allt hér í minni ræðu enda liggur það skriflega fyrir og formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, hefur gert grein fyrir meginefni þess. En hlutverk Landhelgisgæslunnar er fjölbreytt og víðfeðmt í orðsins fyllstu merkingu, einir 1,9 milljónir ferkílómetrar af flatarmáli eða um 20 sinnum flatarmál Íslands. Innan þess svæðis stýrir stofnunin leit og björgun frá björgunarstjórnstöðinni í Skógarhlíð og eftir atvikum hefur hún beina aðkomu vegna neyðartilvika langt frá Íslandsströndum. Þá eru ótalin hin fjölmörgu verkefni sem lúta að eftirlits- og löggæsluhlutverki stofnunarinnar, til að mynda með fiskveiðum, bæði á grunnslóð og á hafi úti. Á vef stofnunarinnar segir að eftirlit með skipum nái m.a. yfir haffæri og öryggisbúnað skipa, réttindi stjórnenda til skipstjórnar, brot á lögum um fiskveiðar, fiskveiðistjórn og nytjastofna sjávar sem og mengunar í hafi. Eftirlit þetta er eftir atvikum samstarfsverkefni annarra eftirlitsstofnana og Landhelgisgæslunnar. Þessi upptalning er ekki tæmandi og á aðeins við um afmarkaðan hluta þeirra verkefna sem stofnunin sinnir. Það segir sína sögu um vöxt stofnunarinnar að siglingarsviðið, sá hluti Landhelgisgæslunnar sem hún er stofnuð í kringum, er núna minnst af kjarnasviðum stofnunarinnar. Ég ætla ekki að gera alla hluta skýrslu Ríkisendurskoðunar að umtalsefni mínu hér í dag en tel engu að síður mikilvægt að halda umfangi stofnunarinnar til haga í ljósi mikilvægis þess að hún sé sem best í stakk búin til að sinna þessu meginhlutverki sínu sem lýtur að leit og björgun, löggæslu og eftirliti. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er því skýrt haldið til haga að eftirlits- og björgunarflugvél Landhelgisgæslunnar, TF-SIF, sé vannýtt til eftirlits og björgunar en vélin hefur verið í útleigu hjá landamæra- og strandgæslustofnun Evrópu, Frontex. Jafnframt segir í skýrslunni að 62% heildarflugstunda vélarinnar hafi verið vegna leigu erlendis. Þá er því einnig haldið á lofti að mikil útleiga vélarinnar standist ekki viðmið landhelgisgæsluáætlunar. Eins og kemur fram í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landhelgisgæslu Íslands hefur Ísland ákveðnar skuldbindingar gagnvart landamæra- og strandgæslustofnun Evrópu í gegnum Schengen og hlutaðeigandi aðilum falið að ráðstafa búnaði Gæslunnar, þ.e. loftförum og skipum ásamt áhöfnum, til þess eftirlits. Ég tek heils hugar undir þau sjónarmið sem fram koma í nefndarálitinu um mikilvægi þess að tryggja bætt eftirlit við Íslandsstrendur með aukinni viðveru vélarinnar hér við land en bendi sömuleiðis á það sem fram kemur í skýrslunni að sá galli er á gjöf Njarðar að leigutekjur vegna TF-SIF hafa verið veigamesti hluti leigutekna stofnunarinnar. Þó að það sé ekki úrslitaatriði í rekstri hennar þá hamlar fjarvera vélarinnar Landhelgisgæslunni að sinna lögbundnu hlutverki sínu. Í þessu samhengi þá tek ég undir með Ríkisendurskoðun sem bendir á að það verði að leggja hlutlægt mat á þjónustustig Landhelgisgæslunnar, m.a. með tilliti til viðbúnaðargetu, mannafla og tækjakosts. Mig langar líka að taka undir það sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir talaði um í sinni ræðu og er kannski svona hliðargrein við það sem við erum að ræða hérna og heyrir kannski meira undir hæstv. utanríkisráðherra, en það er fyrirkomulagið á landamæraeftirliti Frontex. Það er gríðarlega mikilvægt að sinna leit og björgun á Miðjarðarhafinu en það skiptir auðvitað ekki síður máli að mannúðlega sé staðið að því hvernig flóttafólki sem er að fara þessa gríðarlegu hættulegu leið er sinnt. Þar tel ég að við sem þjóð meðal þjóða eigum að hafa rödd og við eigum að tala fyrir því að mannúð sé höfð að leiðarljósi. En það er kannski aðeins út fyrir efni þessarar skýrslu en þetta er hins vegar mikilvægur punktur sem tengist í rauninni inn á þetta vegna þess að þetta hefur með búnað Landhelgisgæslunnar og starfsmenn hennar að gera. Það er endurtekið stef í skýrslunni að gera þurfi raunhæfar áætlanir um fjárfestingar, viðhald tækja og rekstur. Í þessu tilliti er bent á vankanta við ráðstöfun fjármagns og nýtingu þess vegna einstakra verkefna, til að mynda rekstur varðskipsins Ægis sem hefur ekki verið haffært um árabil. Jafnframt er bent á ýmsa möguleika þegar lýtur að verkefnum sem ættu frekar heima annars staðar, til að mynda sjómælingar Íslands. Þá er bent á að umtalsverður hluti tekna Landhelgisgæslunnar sé vegna þjónustusamninga. Ég vil nefna það sérstaklega að í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er sérstaklega fjallað um orkuskipti sem annars var ekki hluti af úttekt Ríkisendurskoðunar. Ég fagna þeim sjónarmiðum sem þar koma fram og tel eðlilegt að Landhelgisgæslan, sem auk hins mikla fjölda verkefna sinnir eftirliti með mengun í hafi ásamt hlutaðeigandi stofnunum, verði leiðandi í orkuskiptum í skipaflota Íslands verði því komið við og að markmið þar að lútandi verði skjalfest og skráð í stefnumótun stofnunarinnar. Þá tek ég undir þau sjónarmið að Landhelgisgæslan láti af siglingum til Færeyja til kaupa á olíu. Það er í mínum huga tvíþætt, annars vegar til að einfalda og auðvelda eftirlit með hafinu nær okkur og hins vegar vegna þess sem kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem ein af tillögunum er að olíukaupunum í Færeyjum verði einfaldlega hætt. Ríkisendurskoðun bendir á að hún fallist ekki á að haldbær rök séu fyrir sjónarmiðum um hagkvæman ríkisrekstur með þessum kaupum og að virðisaukaskattur sem Landhelgisgæslan vísar til að þurfi ekki að greiða fyrir í Færeyjum renni, ef eldsneytið er keypt á Íslandi, allur til ríkissjóðs. Mér finnst þetta vera atriði sem skiptir máli og vera eitt af þeim atriðum sem eigi að taka til skoðunar því að það skiptir svo sannarlega máli að stofnanir ríkisins standi skil á sköttum og skyldum og finni ekki einhverjar hjáleiðir fram hjá þeim frekar en önnur fyrirtæki. Mig langar aðeins að gera varnarmálakaflann að umtalsefni. Ég get alveg tekið undir að það skiptir máli að þar sé skýr ábyrgðarkeðja í faglegum og fjárhagslegum viðmiðum og verkefnum. En ég vil gjalda varhuga við því að það sé verið að blanda saman hernaðarlegum og borgaralegum verkefnum en slíkrar tilhneigingar hefur mátt sjá stað í auknum mæli á undanförnum áratugum, einkum að frumkvæði herstjórnenda. Það sem af þessu leiðir er m.a. útgjöld til hernaðarmála verða undir yfirskini almannavarna. Mér finnst þetta vera atriði sem mikilvægt er að hafa í huga auk þess sem ýmsar borgaralegar stofnanir eru almennt ekki skotmörk ef til stríðsátaka kæmi, en það eru hernaðarverkefni og aðgerðir af hernaðarlegum toga. Þetta skiptir hreinlega máli fyrir öryggi Íslands. Almennt vil ég segja það að skýrsla Ríkisendurskoðunar er gríðarlega gagnleg. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur vandað vinnu sína um skýrsluna og tekur undir þær ábendingar sem þar koma fram. Ég held að þessi skýrsla verði okkar samfélagi til góðs og leiði til eflingar Landhelgisgæslunnar ef við tökum mark á henni og ég tel reyndar ekkert í þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað í dag benda til annars en að svo verði. Ég þakka fyrir þessa skýrslu og vona að umræðan í dag verði okkur öllum til gagns því að Landhelgisgæsla Íslands skiptir svo sannarlega máli í íslensku samfélagi.

Hæstv. forseti. Við ræðum hérna álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landhelgisgæslu Íslands og það hefur verið fróðlegt að hlusta á umræðuna og eins að lesa þetta álit. Ég hjó eftir því strax þegar framsögumaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar mælti fyrir þessu máli að hún sagði að skýrslan hefði ekki verið nein skemmtilesning. Það kom fram að fjármögnuninni væri ábótavant. Það er akkúrat það sem einhvern veginn er gegnumsneitt við lestur þessa álits stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrsluna, að það skortir fjármagn og þar af leiðandi er skýrslan þannig úr garði gerð að það er verið að sauma að hlutum. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um það, og það kom meira að segja fram í ræðu áðan, að Landhelgisgæslunni skuli vera tryggð hæfni og geta til að sinna lögbundnu verkefnum sínum og þá þarf fjármögnun til þeirra athafna að vera myndarleg eða hún þarf að duga. Það er bara alls ekki það sem maður fær út þegar maður les niðurstöðu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég er mjög stoltur af sögu Landhelgisgæslu Íslands. Ég er mjög stoltur af því hvernig við Íslendingar stóðum saman í því að færa út landhelgi okkar á sínum tíma í nokkrum áföngum, 1948 er hún færð út fyrst í þrjár og svo fjórar mílur og það eru sett lög um þau mál hér á Alþingi og síðan er hún færð út í 12 mílur 1958 eða um það leyti sem sá sem hér stendur er að koma í heiminn. Síðan í 50 mílur og svo 200 mílur 1973–1976, einhvers staðar á því bilinu. Maður fylgdist mjög stoltur af því hvað við vörðumst keikir, Íslendingar, gegn Bretum aðallega og Þjóðverjum, við að færa út þessa landhelgi. Mér finnst alveg nauðsynlegt að halda þessu til haga og hvað tímarnir hafa breyst mikið síðan þegar við erum að ræða þessi mál og hvað margt hefur breyst líka í því hver krafan er. Hún er ekki bara í dag að verja landhelgina, hún er miklu meira en það. Það hefur komið skýrt fram í ræðum hér á undan. Skipakostur Landhelgisgæslunnar hefur lagast mikið núna á örfáum árum með komu varðskipsins Þórs 2011 og varðskipið Freyja kom bara í fyrra, 2021. Þetta eru skip sem geta sinnt björgunarverkefnum og dregið stór skip sem eru í sjávarháska eða biluð úti í hafi, sem var varla hægt áður vegna þess að skipakosturinn var það lélegur. Við vorum með skip sem voru í landhelgisstríðunum um 50 mílurnar og 200 mílurnar og eru úr sér gengin fyrir löngu og hefði átt að vera fyrir löngu búið að skoða þau mál. Í mínum huga er líka eitt sem breytist þegar bandaríski herinn fer frá Íslandi 2006, þá verður svolítið gap í björgunarmálum vegna þess að það kom oft fyrir að bandaríski herinn hjálpaði til við björgun. Ég man eftir nokkrum tilfellum þar sem það skipti máli að það var hægt að fá þá til að hjálpa því þeir voru náttúrlega með mjög góð tæki og þjálfaðan mannskap. Eftir 2006 og þangað til 2011, þegar varðskipið Þór kemur, þá vorum við ansi blönk í þessum málum. Þannig að ég er frekar bjartsýnn á að þetta sé að komast í betri farveg en það þarf að tryggja það fjármagn sem þarf til að sinna þessum málum. Það sem tafði líka fyrir því, í mínum huga, að brugðist var við þessum málum var í raun og veru það gleðilega efni að hér voru sjóslys fá og lítið um mannskaða frá árunum, við getum sagt um 2000, ég er ekki með það alveg í hausnum. Núna hafa komið þau ár þar sem enginn hefur farist á sjó og það er mjög gleðilegt. En á móti megum við ekki vera kærulaus í því að hafa viðbragðshlutina í lagi eins og Landhelgisgæslan þarf að vera. En fiskiskip hafa tekið miklum framförum, og náttúrlega öll skip, og öryggisbúnaður hefur tekið miklum framförum. Það er skylda í dag að allir sem eru skráðir á skip fari í gegnum öryggisnámskeið, það hefur sýnt sig að það er mikið öryggisatriði, og þar fram eftir götunum. Þetta hefur orðið til þess til allrar guðs blessunar að lítið hefur verið um slys. En eins og ég segi, það má ekki koma niður á því að við séum ekki með tæki til þess að geta brugðist við ef eitthvað alvarlegt skeður. Hér hefur ýmislegt verið reifað eins og kaup á olíu í Færeyjum sem hlýtur að vera eðlilega gert af viðkomandi aðilum til að drýgja þann takmarkaða pening sem þeir hafa til rekstrar Landhelgisgæslunnar. Ég gef mér að það sé út af því sem þeir hafa keypt olíu í Færeyjum. Það er ekkert bara af því að þá langar til að fara til Færeyja og borða skerpukjöt. Ég á ekki von á því. Þannig að það eru skýringar á öllu svona. TF-SIF hefur verið í leigu erlendis og það er sagt að hún sé vannýtt. Það er náttúrlega vegna þess, gef ég mér líka, að það kostar peninga að reka hana og hún hefur verið leigð til annarra verkefna til þess í raun og veru að dekka reksturinn. En að því sögðu þá tek ég alveg hjartanlega undir það að við eigum að taka þátt í erlendri aðstoð og erlendri björgunarstarfsemi eins og við getum ef þannig ber undir. Það er bara sjálfsagt mál og ekkert athugavert við það. Það sem skín í gegn við að lesa þennan texta frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er fjárskortur. Það er nú svo algengt þegar maður er starfandi á Alþingi að alltaf komum við að sama hlutnum þegar við erum að ræða um að gera hlutina, að það þarf peninga. Við alþingismenn eigum að spara fyrir ríkið en líka að deila út peningum til þeirra starfa sem nauðsynleg eru og ég myndi segja að Landhelgisgæsla Íslands ætti að vera það vel fjármögnuð að við gætum verið mjög stolt af þeirri starfsemi sem þar fer fram. Það var virkilega gaman að vera vitni að því að sjá þessi skip koma eins og Þór og síðan Freyju, þessi stóru og öflugu skip sem eru mjög kröftug og vel tækjum búin til þess að sinna sínum verkefnum. Það hafa verið svo miklar framfarir í þessum málum síðustu örfáu árin, ég hef nú verið til sjós í 40 ár, að það er alveg ótrúlegt að verða vitni að því og mjög gleðilegt þannig að ég trúi því að það sé bjart fram undan hjá Landhelgisgæslunni eins og hjá okkur Íslendingum.

Virðulegi forseti. Mér er heiður að taka til máls í þessari umræðu um Landhelgisgæslu Íslands og ég tel að þetta sé ein af mikilvægustu stofnunum samfélagsins. Það er svolítið áhugavert að þegar maður horfir til virðingar Landhelgisgæslunnar að þá virðist orðstír hennar vera meiri erlendis en í íslensku samfélagi. Ég veit að litið er til Landhelgisgæslu Íslands með mikilli virðingu erlendis og þá í ljósi sögunnar að sjálfsögðu. Við erum herlaus þjóð og það að hafa öfluga landhelgisgæslu og geta varið landhelgina, efnahagslögsöguna, eins og hún hefur gert í þorskastríðunum, og barist fyrir stækkun hennar, var mjög mikilvægur hluti í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Þessi skýrsla Ríkisendurskoðunar er að mörgu leyti mjög athyglisverð og gott innlegg í umræðu um Landhelgisgæsluna. Hún fer ansi víða. Mig langar að drepa á nokkrum hlutum, t.d. því sem segir um skort á langtímaáætlunum, raunsæjum langtímaáætlunum. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að rekstur Landhelgisgæslunnar til lengri tíma sé í föstum skorðum. Núna er komið nýtt varðskip. Þór kom fyrir nokkrum árum og svo kom í fyrra, minnir mig, varðskipið Freyja, sem er staðsett á Siglufirði. Það er mjög vel að hafa það staðsett á Norðurlandi og búið að efla tækjakostinn með þessum tveimur skipum. Ég velti því upp hvort ekki mætti kaupa þriðja skipið til að hafa þá við austurströnd landsins, gera það kannski út frá Neskaupstað. Það er gríðarlega mikilvægt að við höfum eftirlit með þessu gríðarlega mikla hafsvæði sem 200 mílurnar í kringum landið í Norður-Atlantshafi eru og það verður einungis gert með öflugri landhelgisgæslu. Það eru þarna atriði sem mér finnst athugaverð. Það er t.d. kafli um varnarmálin og við erum herlaus þjóð í Atlantshafsbandalaginu. Við erum eina herlausa þjóðin í Atlantshafsbandalaginu og ég get ekki skilið þann kafla öðruvísi í nefndarálitinu - það kemur reyndar ekki fram að vægi - það segir, með leyfi forseta: „Í skýrslunni er fjallað um vægi varnarmálasviðs í heildarrekstri Landhelgisgæslunnar og aukin umsvif varnartengdra verkefna síðustu ár.“ Svo kemur fram að Landhelgisgæslan sinni þessum verkefnum í umboði utanríkisráðuneytisins með þjónustusamningi. Ég skil þennan kafla þannig að þessi varnartengdu verkefni séu raunverulega eingöngu verkefnin á Keflavíkurflugvelli, þ.e. að þegar loftrýmiseftirlitið kemur hingað þá sé það vegna umsjónar Landhelgisgæslunnar á því verkefni, annað sé það ekki, annað er ekki varnartengd verkefni. Ég lít ekki svo á varðskipin séu að sinna þeim varnartengdu verkefnum. Það er annað sem vekur athygli mína og það er varðandi olíukaup í Færeyjum. Ég geri athugasemd við ummæli sem eru í skýrslunni. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur athugunarvert að Landhelgisgæslan geti ekki veitt betri upplýsingar um þá fjármuni sem stofnunin telur sig spara við olíukaup í Færeyjum.“ Svo er haldið áfram og segir, með leyfi forseta: „Það er einnig umhugsunarvert að yfirstjórn ráðuneytis skuli hafa látið þessa háttsemi óátalda …“ Ég tel að Landhelgisgæslan, þeir sem stjórna útgerð skipanna, hafi einfaldlega verið, með því að vera að sigla til Færeyja, eins og kemur fram í skýrslunni, að drýgja þær fjárveitingar og auka úthald á varðskipunum eins og kostur er. Það var tilgangurinn með því og ég efast ekki um að þeir sem stjórna útgerð skipanna hjá Landhelgisgæslunni hafi verið að gera það með réttmætum hætti. Það sýnir að það er gríðarleg fjárþörf hjá þeim til að halda úti skipunum þannig að það þarf bara að auka fjármagn svo þeir fari þá ekki til Færeyja að kaupa olíu. Mér skilst að það sé reyndar hætt. Annað sem vekur athygli mína er að rætt er um það í nefndarálitinu að til greina komi að hætta með sjómælingar, að þeim verði útvistað. Það tel ég alls ekki vera rétt. Ég tel að það sé mikil sérþekking innan Landhelgisgæslunnar, eins og kemur fram í frumvarpi um lög um Landhelgisgæsluna, sem er gríðarlega mikilvæg og sjómælingar eru í eðli sínu eitt af grundvallarstörfum Landhelgisgæslunnar. Ég get bara vitnað til karls föður míns sem var sjóliðsforingi og vann hjá Gæslunni á sínum tíma og sjómælingar eru meðal áhugaverðustu verkefna sem innt eru af hendi hjá Landhelgisgæslunni og af starfsmönnum hennar. Þetta er mjög sérhæft. Það er ekki hægt að fara í nám hérna hvað sjómælingar varðar og ég tel mjög mikilvægt að þær verði áfram innan Gæslunnar. Það er reyndar minnst á það í álitinu, þar kemur fram, með leyfi forseta: „Fyrir nefndinni voru reifuð þau sjónarmið að í ljósi mikilla samlegðaráhrifa með rekstri sjómælinga og öðrum verkefnum Landhelgisgæslunnar kunni að vera farsælla að útvista ekki þessum verkefnum.“ Það er alveg klárt í mínum huga að þessi verkefni eigi að vera inni hjá Landhelgisgæslunni, ekki neins staðar annars staðar og ekki að útvista þeim, bæði vegna samlegðaráhrifanna sem koma fram í textanum og líka vegna mikilvægis verkefnanna. Það að landgrunnið verði rannsakað af Gæslunni og Gæslan sjái um kortagerð - og það kemur fram í frumvarpi um Landhelgisgæsluna að Landhelgisgæslan hafi gert samning við bresku sjómælingarnar sem hafi verið til mikilla bóta fyrir sjómælingar. Annað sem ég tel mjög mikilvægt hér eru öryggismál sjómanna og hlutverk Landhelgisgæslunnar hvað þau varðar. Ræðumaður hér áðan minntist á öryggismálin og sagði að sjóslysum hefði stórlega fækkað og það hefur ekki gerst af sjálfu sér. Það er m.a. vegna mikillar áherslu á öryggismál sjómanna. 

Forseti vekur athygli hv. þingmanns á því að hann nýtti allan ræðutíma flokks síns og fleiri komast því ekki á mælendaskrá.

Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landhelgisgæslu Íslands. Þetta er áhugaverð skýrsla og mikilvæg og ber að þakka fyrir hana og umræðuna hér í dag um þessi mikilvægu mál sem tengjast Gæslunni. Mig langar að hefja mál mitt á að ræða aðeins um leitar- og björgunarþjónustu í Norður-Atlantshafinu og innan efnahagslögsögu Íslands til framtíðar. Það hlýtur að vera samfélagslegt markmið að tryggja leitar- og björgunarþjónustu með þyrlum innan efnahagslögsögu Íslands og það er ákveðin skilgreining á bak við það, sem ég fer í á eftir þetta. Grunnatriði þessara skilgreiningar er að skilgreina kröfur sem gerðar eru til þeirra þyrlna sem eru í rekstri Landhelgisgæslunnar og þá snýst það einna helst um björgunargetu þyrlna Landhelgisgæslunnar á sjó. Þar er tekið mið af lögum um Landhelgisgæsluna sem skilgreina starfssvæði Landhelgisgæslunnar sem hafið umhverfis Ísland sem afmarkast af efnahagslögsögu landsins og landgrunninu auk úthafsins samkvæmt reglum þjóðaréttar. Til að setja hlutina í eitthvert stærðarsamhengi er Ísland rétt rúmir 100.000 km² og stærð efnahagslögsögunnar er rétt tæplega 800.000 km² eða átta sinnum stærri en landið. Til að sinna þessu hafsvæði sem er innan efnahagslögsögunnar er lagt upp með að þyrlur Gæslunnar hafi drægi til að geta flogið um 235 sjómílur frá strönd, sem eru ystu mörk efnahagslögsögunnar, og að þær geti tekið tíu manns um borð og náð til baka inn á eldsneytisstað, sem er þá almennt að komast aftur í land. Með því móti er hægt að sinna leit og björgun með þyrlu innan allrar efnahagslögsögunnar, ef menn koma til móts við þessar vegalengdir. Þar að auki fer Landhelgisgæslan með yfirstjórn leitar og björgunar á skilgreindu leitar- og björgunarsvæði Íslands sem nær yfir 1,9 milljónir km² og einnig sinna björgunarþyrlur Gæslunnar leit, björgun og sjúkraflutningum á landi. Það er kannski sá þáttur sem við verðum mest vör við í daglegum rekstri Gæslunnar. Það er orðið frekar sjaldgæft að farið sé langt út á haf og sóttir einstaklingar í sökkvandi skip en auðvitað eru oft farnar langar leiðir að sækja sjúklinga um borð, hvort sem þeir eru í skemmtiferðaskipum, togurum eða uppsjávarskipum og öðrum skipum. Rétt er að geta þess um björgunargetu hér á landi, í kringum landið, að þyrlu- og björgunarsveit flughers Bandaríkjanna, sem var staðsett í Keflavík, yfirgaf landið 2006 og þá veiktist töluvert þessi geta hér í landinu. Síðan þá höfum við reynt að byggja upp þessa getu sem er kannski ekki enn komin á sama stað og hún var þegar herinn var í Keflavík. Þar voru fimm öflugar þyrlur til staðar og því erum við að leita allra leiða til að efla getu og styrk þyrlusveitar Landhelgisgæslunnar sem allra best til að fylla upp í það skarð sem þyrlu- og björgunarsveit varnarliðsins skildi eftir sig á sínum tíma. Síðan langar mig að vekja athygli á því að það hefur lengi verið í umræðu að þjónusta þyrludeildar Landhelgisgæslunnar sé mun veikari á austurhluta landsins. Það hefur verið umræða um að styrkja þjónustu Landhelgisgæslunnar á því svæði á undanförnum árum, bæði á austurhluta landsins og á hafsvæðinu norðan og austan við landið. Í þó nokkurn tíma hefur verið unnið að hugmyndum um að Landhelgisgæslan setti upp aðra starfsstöð á austurhluta landsins með sérstakri áherslu á þyrlurekstur Gæslunnar. Sá sem hér stendur hefur skrifað töluvert um það á undanförnum árum. Gæslan er að sinna um 15% af heildarsjúkraflugi í landinu en afar lítið af því flugi fer fram á austurhluta landsins. Það eru fjögur tilvik af 150 að meðaltali á ári á undanförnum árum, þannig að það er mjög lítill hluti sem er á austurhluta landsins. Þetta er vegna fjarlægða og fjalllendis og slíkra þátta. Það er bara langt að fara frá Reykjavík til að sinna leit og björgun og sækja sjúklinga á austurhluta landsins. Þar með hefur Mýflug sinnt um 85% af sjúkrafluginu með sínum tveimur flugvélum. Þar sem fjarlægðirnar eru miklar og aðstæður með þessum hætti til að sinna sjúkraflutningum á austurhluta landsins þá hef ég lagt fram tillögur um að það verði komið upp aðstöðu á Akureyri og þar yrði staðsett þyrla til að sinna því og hafsvæðinu norðan og austan við landið. Það er ekki langt síðan sjöttu þyrluáhöfninni var bætt við hjá Landhelgisgæslunni, það eru fá ár síðan, og nú er svo komið að um tvo þriðju hluta ársins eru tvær áhafnir á vakt til að sinna flugi. Með því að bæta við sjöundu þyrluáhöfninni, einni í viðbót, færi það upp í um 95% af tímanum þar sem væru tvær áhafnir til reiðu, sem væri náttúrlega mikilvægt og nauðsynlegt skref. Kostnaður við það skref yrði væntanlega um 250–300 millj. kr. Eins og ég hef bent á áður í pontu Alþingis eru til staðar á Akureyri læknar sem sinna núverandi sjúkraflugi með Mýflugi og þar eru líka flugvirkjar. Svo búa líka flugstjórar í Eyjafirði sem starfa hjá Landhelgisgæslunni, þannig að það er mikill mannauður til staðar fyrir slíkan rekstur nú þegar. Eins og hefur komið fram í þessari umræðu er ekki skynsamlegt að hafa öll eggin í sömu körfunni þegar kemur að eldsvoða, vatnstjónum og öðrum mögulegum skakkaföllum. Það er líka óskynsamlegt að hafa allar þyrlurnar á sama veðurfarssvæðinu. Því tel ég skynsamlegt að hluti af þyrlukosti Gæslunnar væri staðsettur úti á landi. Í þessu samhengi tel ég að það yrði auðsótt mál af hálfu Akureyrarbæjar að koma því við ef sótt sótt um flugskýli fyrir slíka starfsemi. Það hefur verið meira vandamál sunnan heiða, á Reykjavíkurflugvelli, að byggja upp húsnæðiskostnað en það virðist vera að lagast núna síðustu misserin og er hafin bygging við flugskýli. Síðan kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að stofnunin telur að bæta þurfi nýtingu og afköst varðskipa og auka viðveru TF-SIF á Íslandsmiðum. Flugvélin er afar vel búin og hefur verið eftirsótt til verkefna fyrir landamærastofnun Evrópu, Frontex. Ríkisendurskoðun bendir á að TF-SIF sé vannýtt til eftirlits og björgunar þar sem meiri hluta af heildaflugsstundum vélarinnar hefur hún verið í leigu erlendis. Að mati Ríkisendurskoðunar er mikilvægt að flugvél Gæslunnar, TF-SIF, sé fyrst og fremst notuð til eftirlits og annarra verkefna hérlendis í ljósi meginhlutverks Landhelgisgæslunnar sem sé að sinna öryggisgæslu, björgun og löggæslu á hafinu við Ísland. Það má kannski benda á í framhjáhlaupi að TF-SIF er ákaflega vel búin vél og þó að hún sé um tíu ára gömul í dag er hún ákaflega vel búin fyrir minni gerð flugvéla til að sinna því verkefni sem hún gerir fyrir landamærastofnun Evrópu. Hún er hagkvæm í rekstri og hefur því verið mjög eftirsótt af Frontex, landamærastofnun Evrópu, til að sinna verkefnum á Miðjarðarhafi. En auðvitað viljum við sjá meira af henni hérna heima til að tryggja öryggi og leit og björgun á okkar svæði. Mikilvægt er að að því sé stefnt. Það kemur líka fram hjá Ríkisendurskoðun að skortur á raunsærri langtímaáætlanagerð þegar kemur að rekstri og fjárfestingum á skipakosti Landhelgisgæslunnar hafi reynst alvarlegur veikleiki. Þetta var náttúrlega ævintýralega stuttur tími í fyrra þegar Freyja kom til Siglufjarðar, það var bara átta mánuðum frá kaupunum, ákaflega vel heppnuð kaup og skemmtilegt að taka á móti skipinu í nóvember, þótt maður stæði þarna í ömurlegu veðri var þetta samt skemmtilegt. Það var kannski verið að kaupa skipið fyrir 20% af nývirði. Þetta voru ákaflega góð kaup. Það sem vantar almennt inn í þetta eru tækninýjungar varðandi leit og björgun og eftirlit í Atlantshafinu. Við þurfum að búa til stefnu sem snýr að þessu. Við erum að sjá að drónar til margs konar notkunar hafa mjög eflst og tæknin að eflast mjög á öllum sviðum. Ég held að við þurfum að horfa til þess á næstu árum í starfsemi Gæslunnar. Mig langaði síðan að koma aðeins inn á það sem komið er inn á í skýrslu Ríkisendurskoðunar og það eru varnar- og öryggismál í starfsemi Gæslunnar. Í dag er samningur við ríkislögreglustjóra og Landhelgisgæslu Íslands um að sinna framkvæmd verkefna á grundvelli varnarmálalaga, nr. 34/2008, og var endurnýjað fyrir einhverjum árum. Þar eru margs konar verkefni sem við þurfum að fara að huga að núna og ættu kannski að tengjast umræðunni okkar um þjóðaröryggisstefnu landsins og slíka hluti, hvernig við eigum að fara með þessi mál þegar hlutir eru að breytast með þeim hætti sem við erum að upplifa núna og höfum verið að upplifa á undanförnum misserum, alla vega hefur þetta breyst mikið síðustu þrjá mánuði með innrás Rússa í Úkraínu. Við þurfum að skapa þessum málum betri umgjörð. Það hefur verið aðeins of tilviljunarkennt hvernig hlutirnir gerast. Síðan þurfum við að skilgreina hlutverkið leit og björgun í Norður-Atlantshafinu. Við stjórnum frá Íslandi gríðarlega stóru svæði, eins og ég kom inn á áðan, og ég held að með vinaþjóðum í NATO sé ástæða til að reyna að fara í þá vinnu að skoða hvernig eigi að tryggja þetta sem best varðandi skemmtiferðaskip og alla þá umferð sem við erum að verða vitni að í Norður-Atlantshafinu. Það er rétt í lokin að ítreka mikilvægi þess að þetta sé skoðað. Það hefur orðið stór breyting í alþjóðakerfinu, í alþjóðastjórnmálunum, og ný mynd að verða til núna með innrás Rússa í Úkraínu. Sviðsmyndin er gjörbreytt og nú þegar við lítum til næstu ára og áratuga er full nauðsyn á að fara í gegnum þetta og skapa góða stefnu til næstu ára. Ég vil þakka fyrir þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar og vonandi höldum við áfram að þróa það gríðarlega mikilvæga hlutverk sem Landhelgisgæslan gegnir. Ég þakka fyrir góða umræðu hér í dag um þetta gríðarlega mikilvæga mál.

Forseti. Ég vil þakka fyrir þessa skýrslu og áhugaverðu umræðu og þakka flutningsmanni beiðnarinnar, hv. fyrrverandi þingmanni, Smára McCarthy fyrir að hafa hrundið þessari vinnu af stað. Af þessari skýrslu er að sjá að þetta var mikilvæg vinna og það er gott að hún er nú komin hér fyrir þingið til umræðu. Ég vil beina sjónum mínum að tvennu í þessari skýrslu, annars vegar þyrluflugi ráðherra og hins vegar olíukaupum Landhelgisgæslunnar í Færeyjum þrátt fyrir að aðrar athugasemdir Ríkisendurskoðunar í þessari skýrslu séu mjög alvarlegar líka, t.d. varðandi þessa klassík sem við erum að sjá aftur og er í raun orðin næstum því að reglu, að áætlanir sem ríkisstjórnin gefur út standast ekki með nokkru móti þegar kemur að fjármögnun þessara áætlana. Svona var þetta t.d. í geðheilbrigðismálum. Þetta á líka greinilega við í landhelgisáætlun og við sjáum þetta víða í kerfinu að ríkisstjórnin býr til voðalega fallegar áætlanir, t.d. í loftslagsmálum, en svo fylgir ekki viðeigandi fjármagn til þess að fylgja því eftir þannig að í raun eru einu áætlanirnar sem hægt er að taka mark á af hálfu ríkisstjórnarinnar þær sem birtast í fjárlögum. Ég vil bara ítreka þetta vegna þess að það er ekki hægt að taka mark á neinum öðrum áætlunum ef fjármagnið fylgir ekki, sem er því miður allt of algengt og nánast regla með einhverjum undantekningum þó. En svo ég snúi mér að þeim umfjöllunarefnum sem ég hef boðað, virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vil ég fjalla um þyrluflug ráðherra og kannski í aðeins stærra samhengi en hefur verið gert hingað til. Auðvitað byrja ég bara á innganginum um að hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir fær hér alvarlegar athugasemdir frá Ríkisendurskoðun fyrir að hafa notfært sér þyrluflug í einkaerindum með því að hafa fengið far með Gæslunni úr hestaferð með fjölskyldunni á fund í Reykjavík. Ríkisendurskoðun segir um þetta, með leyfi forseta: „Tæki stofnunarinnar eru öryggisbúnaður sem keyptur er eða leigður sem tæki til löggæslu og björgunarstarfa til hagsbóta fyrir almenning en ekki til einkaerinda.“ Mér finnst mjög áhugavert að Landhelgisgæslan sé ósammála því að það að sækja ráðherra úr hestaferð, skutla henni til Reykjavíkur og skutla henni svo aftur í hestaferð teljist ekki einkaerindi. Ég skil ekki alveg hvernig sú niðurstaða fæst að það séu ekki einkaerindi þó að um ráðherra málaflokksins sé að ræða. Þó að hún sé á leiðinni á mikilvægan fund þá er þetta vissulega einkaerindi. Í kjölfarið á þessu heitir ráðuneytið því og leggur drög fyrir Ríkisendurskoðun um verkferla í kringum nýtingu ráðherra og æðstu ráðamanna á loftförum á skipakosti Landhelgisgæslunnar og leggur til að það mætti, með leyfi forseta: „... skipta þeim ólögbundnu verkefnum sem stofnunin tekur að sér að sinna innan þess ramma sem æfingaflugtímar leyfa í fimm flokka: 1. Flug vegna forvarnarstarfs, fræðslu og kynningar á björgunartækjum ríkisins. 2. Flug fyrir einkaaðila gegn greiðslu. 3. Flug fyrir einkaaðila án endurgjalds (t.d. góðgerðar- eða sjálfboðaliðasamtök). 4. Flug fyrir dómsmálaráðuneyti (í tengslum við verkefni ráðuneytisins og í krafti stöðu ráðherra sem „æðsta yfirmanns“ Landhelgisgæslunnar). 5. Flug á grundvelli samvinnusamninga við opinbera aðila sem falla ekki undir 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. laga um Landhelgisgæslu Íslands.“ Í svari við þessu, með leyfi forseta, segir og áréttar Ríkisendurskoðun: „… ferðir ráðherra eða annarra einstaklinga með flugvélum, þyrlum eða skipum sem Landhelgisgæslan hefur til umráða, í einkaerindum, eru alvarlega athugunarverðar. […] Verði settar formlegar viðmiðunarreglur þurfa þær að endurspegla þetta og tryggja að einkanot séu ekki heimil.“ Þetta eru viðbrögð við þeim verklagsreglum sem dómsmálaráðuneytið leggur til: „Hvað snýr að þeim verklagsreglum sem dómsmálaráðuneyti hefur unnið tekur Ríkisendurskoðun fram að varhugavert er að túlka ákvæði laga um ábyrgð og yfirstjórn ráðherra yfir tilteknum stofnunum á þá leið að viðkomandi ráðherra hafi með því heimild til að nýta eða ráðstafa mannauði, eignum og öðru lausafé stofnunarinnar í þágu embættis síns frá degi til dags svo sem vikið er að í tilvitnuðum drögum að viðmiðunarreglum. Slíkt fær naumast staðist.“ Þetta er nú með því þyngsta sem Ríkisendurskoðun tekur til orða svona almennt og yfirleitt í svona skýrslum. Hún er sem sagt að segja að þetta sé fráleitt. „Sömuleiðis felst ekki í heimildum forráðamanna Landhelgisgæslunnar að bjóða fólki afnot af tækjakosti til einkanota eða nota til ferðalaga til að sækja fundi svo dæmi sé tekið.“ Þetta er algerlega skýrt. Þessi skýrsla, virðulegi forseti, birtist á vef Ríkisendurskoðunar 20. febrúar síðastliðinn þó ætla megi auðvitað að ráðherra hafi fengið að sjá þessa skýrslu eitthvað fyrr. En þrátt fyrir þessa skýru leiðsögn Ríkisendurskoðunar ákvað ráðherra að nota þyrlu Landhelgisgæslunnar, að eigin sögn, með leyfi forseta, til þess að láta skutla sér á fundi mánuði síðar. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur ýmislegt. Í fyrsta lagi vil ég setja það í samhengi við ákveðna orðræðu sem hefur verið í gangi hér af hálfu stjórnarliða sem er sú að þegar stjórnarandstaðan óskar eftir rannsóknarnefnd Alþingis vegna þess að hún hafi skýrari og breiðari rannsóknarheimildir heldur en Ríkisendurskoðun þá er verið að saka okkur um að vera að grafa undan trausti til Ríkisendurskoðunar, að við séum að lýsa yfir einhvers konar vantrausti á Ríkisendurskoðun. Því fer nú fjarri. En ef við horfum á þetta dæmi hér þá sjáum við í verki hvaða virðingu ríkisstjórnin ber fyrir tilmælum Ríkisendurskoðunar, hversu mikið mark þau taka á þeim. Hér eru skýrar leiðbeiningar: Ekki gera þetta. Ráðherra segir: Heyrðu, ég ætla bara samt að gera þetta. Hver er það sem er að grafa undan Ríkisendurskoðun? Það er ekki stjórnarandstaðan. Það er hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, að gera. Ég á bara örfáar sekúndur til að fara yfir olíukaupin í Færeyjum. Ég vil kannski bara koma að niðurstöðu í þeim efnum sem er að dómsmálaráðuneytið hefur í 22 ár leyft Landhelgisgæslunni að sleppa við að borga virðisaukaskatt og ég get ekki lesið annað úr þessu en að það sé bara svona hjáleið til að veita stofnuninni aðeins meiri pening í staðinn fyrir að gera það í gegnum réttan kanal sem eru auðvitað fjárlög ríkisins. Það er heldur ekki ásættanlegt, virðulegi forseti, að hér eigi að komast hjá því að greiða í almenna skattkerfið einfaldlega til að drýgja tekjur, Landhelgisgæslunnar. Bara á þeim árum sem tiltekin eru í þessari skýrslu þá getum við reiknað út að um 50 milljónir hafi sparast við þetta inn í almenna skattkerfið sem auðvitað ætti að vera greitt til Landhelgisgæslunnar í fjárlögum.

Virðulegur forseti. Málefni Landhelgisgæslu Íslands skipta okkur öll máli og því ber að fagna skýrslu Ríkisendurskoðunar um verkefni og fjárreiður Landhelgisgæslunnar til að hægt sé að átta sig með betri og skýrari hætti á stöðu Landhelgisgæslunnar gagnvart þeim verkefnum. Það er mikilvægt að við notum skýrsluna til þess að horfa til framtíðar og meta með hvaða hætti hún getur nýst til að gera starfsemina betri og hagkvæmari, en mikilvægi stofnunarinnar fyrir land og þjóð verður ekki dregið í efa. Að mati þess sem hér stendur er það eitt af mikilvægustu verkefnum Landhelgisgæslunnar, ef ekki það mikilvægasta, að vera sjómönnum og sjófarendum til aðstoðar ef aðstoðar er þörf. Íslenskir sjómenn eiga með skýlausum hætti að geta treyst á starfsemi Landhelgisgæslunnar og það er okkar og stjórnenda Gæslunnar að tryggja að svo sé. Land sem byggir í eins miklum mæli á útgerð þarf að hafa þá hluti í lagi. Öryggismál sjómanna hafa verið tekin til gagngerðrar endurskoðunar á síðustu árum sem hefur leitt til gjörbyltingar í landslagi er kemur að öryggi sjómanna um borð við vinnu sína. Slysum hefur fækkað verulega sem og dauðsföllum og þarf ekki að horfa langt aftur í tímann til að sjá allt annað landslag. Sem dæmi um það eru árbækur áranna 1982–1987 glöggt dæmi þar sem sérkafli var í þeim bókum um slys og slysfarir á sjó við Íslandsstrendur. Það er óhætt að segja að grettistaki hafi verið lyft á þeim vettvangi. Þar hefur Landhelgisgæslan svo sannarlega hlutverk og hefur sýnt og sannað í fjölmörgum tilfellum styrk sinn og mátt er kemur að björgunarhlutverki á sjó og landi. Það verður að vera tryggt að svo sé áfram og sú þróun sem ég lýsti hér ofan haldi áfram í þá átt að auka öryggi okkar sjómanna með samvinnu útgerðar, björgunarskóla sjómanna og Landhelgisgæslu. Stjórnvöld þurfa að tryggja Gæslunni fjármagn til þess að sinna því hlutverki sem henni er ætlað og á að hafa. Siglingar varðskipa Gæslunnar til Færeyja eftir olíu er í raun hið ótrúlegasta mál, sama hvernig á það er litið. Það að Landhelgisgæslan sjái sér hag í því að sigla til Færeyja eftir olíu í stað þess að taka hana hér heima er í raun og veru ótrúleg staða og henni verður að breyta. Fyrir utan þá sóun sem siglingin sjálf felur í sér, umhverfisáhrifin og kolefnissporið, er ljóst að viðbragðsgeta skipanna innan íslenskrar efnahagslögsögu og þar með talið Landhelgisgæslunnar er skert með þessu móti. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að skoða þetta í stærra samhengi. Það er mín tillaga í þessu máli að skoðað verði með kaup á eldsneyti til allra viðbragðsaðila og þá með hvaða hætti er hægt að veita þeim afslátt, hvort sem það er í formi endurgreiðslu virðisaukaskatts líkt og björgunarsveitir eru með eða með einhverjum öðrum hætti. En þetta verður að taka til gagngerrar endurskoðunar. Svo ég taki lögreglunni sem dæmi, sem ég þekki ágætlega, þá eru laun og launagreiðslur um 80–85% af heildarútgjöldum og því lítið svigrúm til hagræðingar í öðrum rekstri. Þegar fastur kostnaður er tekinn inn, svo sem húsnæði, rekstur bifreiða, tækja- og búnaðarkaup, þá er ljóst að það sem eftir stendur er lítið sem ekkert. Lækkun á eldsneytiskostnaði myndi skipta þessar stofnanir verulegu máli og auka getu þeirra til að sinna þeim verkefnum sem eru lögbundin og ætlast er til að þær sinni á hverjum tíma. Það getur ekki talist eðlilegt að Landhelgisgæslan sé knúin til að fara út fyrir efnahagslögsöguna til að sækja sér sitt eldsneyti. Þeirri stöðu verður að breyta, eins og ég sagði. Ég trúi ekki öðru, virðulegur forseti, en að það sé vilji allra hér inni að Landhelgisgæslunni sé gert að starfrækja skip, þyrlur og flugvélar þannig að með hagkvæmum hætti sé hægt að sinna þeim verkefnum sem stofnuninni er falið og krafa er um og gengið út frá öryggissjónarmiðum sjómanna og landsmanna allra. Ekki má heldur líta fram hjá því öryggishlutverki sem Landhelgisgæslan gegnir innan lands og hefur aukist verulega á síðari tímum með fjölgun ferðamanna hér á landi. Einnig hefur Landhelgisgæslan stórt hlutverki þegar kemur að flutningi slasaðra frá slysavettvangi og í einhverjum tilvikum flutningi á einstaklingum á milli sjúkrastofnana þó að sú starfsemi sé aðallega í höndum þeirra sem sinna sjúkraflugi. Að öllu þessu upptöldu er ljóst að öryggishlutverk Landhelgisgæslunnar er gríðarstórt. Mikilvægi varnarmála fyrir Ísland hafa aukist verulega á síðustu árum, ekki síst á síðustu mánuðum. Umræður um varnarmál hafa þó ekki verið þungar í umræðunni, hvorki á Alþingi né í samfélaginu, þó svo að einstakir aðilar eða samtök hafi haft á þeim sterkar skoðanir. Þetta hefur breyst og að mínu mati á eftir að breytast verulega á næstu misserum. Umræður um varnarmál landsins eru nauðsynlegar og það er einfaldlega barnaskapur að halda öðru fram. Það að Ísland sem við tölum um að sé þátttakandi í samfélagi þjóða, þátttakandi í alþjóðlegu samstarfi á mjög breiðum grunni, sé á einhvern hátt ónæmt fyrir þeim ógnum sem nú beinast að ríkjum Evrópu er því miður málflutningur sem ekki stenst skoðun og við verðum, við sem erum kosin til setu á Alþingi Íslendinga, að taka þetta alvarlega og ræða. Það er mikilvægt að staða Landhelgisgæslunnar sé skýr er kemur að varnarmálum og það sé skýrt hvert hlutverk hennar er. Stefnt var að því að málefni öryggis- og varnarmála yrðu færð frá utanríkisráðuneytinu til þáverandi innanríkisráðuneytis en aldrei kom þó til þeirra færslu og þjónustusamningur um verkefnið hefur fest í sessi. Þessu þarf að breyta að mínu mati og gera hlutverk og verkefni Gæslunnar skýr innan þess ráðuneytis sem yfir hana heyrir. Einfaldari boðleiðir og einfaldari stjórnsýsla getur skipt máli er varnarmál eru annars vegar. Sú sviðsmynd sem er að teiknast upp nú í austanverðri Evrópu mun hafa áhrif á okkur Íslendinga og nú þegar farin að gera það á svo mörgum sviðum. Virðulegur forseti. Það er von mín að þessi umræða og þessi skýrsla eigi eftir að skila Landhelgisgæslunni árangri til framtíðar er kemur að rekstri og þeim fjölmörgu stóru og smáu verkefnum sem stofnunin sinnir á hverju ári. Mikilvægi Landhelgisgæslunnar fyrir íslenskt samfélag er gríðarlegt og er allra hagur að stofnunin fái að vaxa og dafna í takt við breyttar aðstæður í samfélaginu á hverjum tíma. Ég óska starfsmönnum Landhelgisgæslunnar velfarnaðar í þeim mikilvægu störfum fyrir íslenska þjóð.

Virðulegi forseti. Ef maður hugsar um Landhelgisgæslunna þá er hún svona sveipuð einhverjum ljóma frá fyrri tíð þegar við horfðum með stjörnur í augum á hetjurnar okkar sem börðust við ofurefli Breta og unnu það stríð. Þannig hefur þessi ímynd Landhelgisgæslunnar verið löngum að við treystum og trúum á að hún sé að sinna sínu hlutverki og hafi til þess burði að gera það sem þarf. Þessi skýrsla sem nú er komin fram er að mörgu leyti áfellisdómur um þennan rekstur og á hvaða hátt hann hefur verið starfræktur. Mig langar að nefna nokkur atriði eftir því sem tími vinnst til. Þá er kannski fyrst að nefna áætlanagerð sem talað er um í þessari skýrslu og vekur athygli mína sem nýgræðings á þingi að sjá. Í þessari skýrslu er það orðað með þeim hætti að dómsmálaráðuneyti hefur á undanförnum árum fyrirhugað að leggja fram opinberlega Landhelgisgæsluáætlun þar sem skilgreind verði öryggis- og þjónustustig Landhelgisgæslu Íslands og lagt mat á kostnað og fjárfestingarþörf. Það er endalaust verið að búa til fjárhagsáætlanir, fjármálastefnur, fjármálaáætlanir og inn í slíkar áætlanir ætti auðvitað að koma fjárfestingarþörf Landhelgisgæslunnar sem og annarra stofnana sem verið er að fjalla um þegar verið er að útdeila fjármagni sem til skiptanna er og er bara takmarkað fjármagn. Að sjá það að ráðuneyti frá 2018 hafi ekki sinnt skyldum sínum hvað þetta varðar er athyglisvert í mínum huga. Það þarf að taka þetta mál til gagngerrar skoðunar. Að áætlanagerð ráðuneytis sé ekki til staðar nær engri átt. Að því sögðu þá langar mig að nefna nokkur atriði sem mér finnst skipta máli. Það er þessi staðsetning á bæði þyrlum og skipum, hvar þau eru stödd. Hér hefur verið nefnt að þyrlur varnarliðsins sáu um stærstan hluta af erfiðum verkefnum á sínum tíma þangað til að herinn fór vorið 2006. Þegar maður horfir á kaflann um nýtingu og rekstur loftfara í þessari skýrslu þá þykir mér leitt að sjá að það er eins og staðan sé bara að versna ár frá ári. Við sjáum í skýrslunni að á árinu 2018 voru þrjár þyrlur í 153 daga, tvær þyrlur í 193, 17 daga var bara ein þyrla og tvo daga var engin þyrla. En á árinu 2020 þá eru aldrei neinar þrjár þyrlur. Það eru tvær þyrlur í 171 dag, ein þyrla í 188 og síðan er bara engin þyrla í sjö daga. Og maður spyr hvað gerist ef eitthvað kæmi upp á þegar engin þyrla er til staðar í landinu. Þarna er bara verk að vinna, virðulegur forseti. Það þarf að taka til gagngerrar athugunar að við getum leyft okkur að hafa öryggismál með þeim hætti að það sé engin þyrla til taks í nokkra daga á ári. Það bara gengur ekki upp að mínu mati. Síðan langar mig að nefna skipin sem við erum nýbúin að fá í hendurnar, varðskipið Freyju, sem sent var norður og hennar heimahöfn verður á Siglufirði. Ég hef upplýsingar um að farið sé að þrengja að Þór í Reykjavík. Á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins má lesa að verið sé að skoða kosti hafnaraðstöðu fyrir varðskip utan Reykjavíkur. Freyja er jú fyrir norðan. Síðan fól dómsmálaráðherra hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni að skoða slíkt. Niðurstaðan af því er að það gæti verið álitlegur kostur samkvæmt heimasíðu ráðuneytisins að færa Þór til Njarðvíkur. Það standa yfir miklar breytingar á Njarðvíkurhöfn og síðan er verið að stækka Skipasmíðastöð Njarðvíkur sem gerir það að verkum að það verður vel hægt að taka við Þór í Njarðvíkurhöfn. Í breytingum á aðalskipulagi sem nú er verið að vinna að og hefur verið í umsögn er verið að skoða skipulagsbreytingar sem eru m.a. fólgnar í byggingu þurrkvíar og dýpkunar hafnarinnar, að gerður verði brimvarnargarður og aukin landfylling og síðan viðlegukantur. Slíkur viðlegukantur gæti verið aðstaða fyrir Þór til viðlegu við þegar hann er í landi. Ég held að það gæti verið ásættanleg aðstaða fyrir Þór í Njarðvík þegar fram í sækir. Ég held að við verðum aðeins að herða okkur í að tryggja að Landhelgisgæslan gerir þær áætlanir sem við sem þingmenn þurfum síðan að reyna að koma til móts við.

Frú forseti. Ég ætla á þessum stutta tíma sem eftir er að ræða það sem fengið hefur mesta athygli í þessari umræðu um annars langa skýrslu. Ríkisendurskoðun óskaði eftir að Landhelgisgæslan upplýsti hversu oft loftför stofnunarinnar hafi verið notuð til að flytja ráðherra, ráðuneytisstjóra og aðra aðila innan eða á vegum stjórnsýslunnar á árunum 2018–2020. Fram kom í svari stofnunarinnar að ráðamenn voru meðferðis í tíu flugverkefnum. Forseti. Hér þykir mér rétt að árétta að spurning Ríkisendurskoðunar fól ekki í sér að um einkaerindi hafi verið að ræða þó að það megi skilja sem svo í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað hér um þessa skýrslu og niðurstöður hennar. Það mál sem verið hefur hvað mest til umræðu varðar það þegar dómsmálaráðherra var farþegi í þyrlu Landhelgisgæslunnar frá Reynisfjöru til Reykjavíkur og aftur til baka í ágúst 2020. Til að allrar sanngirni sé gætt í þessari umræðu tel ég rétt að það sé skýrt tekið fram að þrátt fyrir að ráðherrann hafi verið staddur úti á landi í einkaerindum var ástæða flugferðarinnar það ekki. Ástæða flugferðarinnar var þvert á móti að ráðherra þurfti að sinna embættisverkum sínum og hafði það erindi að taka þátt í samráðs- og blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar um aðgerðir vegna kórónuveirufaraldursins. Mat Landhelgisgæslunnar er að viðbragðsgeta stofnunarinnar hafi ekki verið skert og ef komi til útkalls þegar farþegar eru um borð sé þeim hleypt frá borði eins fljótt og mögulegt er til að sinna megi útkalli. Í tilkynningu Landhelgisgæslunnar af þessu tilefni kom fram að flug sem þessi væru innan flugtímaáætlunar stofnunarinnar og því ekki um óeðlilega tilhögun að ræða. Þrátt fyrir það hefur viðkomandi ráðherra viðurkennt að það hafi verið mistök að þiggja þetta boð Landhelgisgæslunnar um að nýta þyrluna með þessum hætti og sjálfsagt að endurskoða með hvaða hætti staðið væri að flugi Landhelgisgæslunnar í þágu ráðamanna þrátt fyrir að eingöngu væri um embættiserindi um að ræða. Ég nota tækifærið hér og tek undir það sjálfsagða sjónarmið. Forseti. Ég tel rétt í ljósi umræðunnar hér að hnykkja á helstu atriðum þessa máls eins og þau birtast í skýrslunni svo ekki verði um neina upplýsingaóreiðu að ræða í þessu tiltekna máli. Í tillögu Ríkisendurskoðunar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur að setja þurfi skýrar viðmiðunarreglur um afnot æðstu stjórnar ríkisins af loftförum í eigu eða leigu stofnana ríkisins, þ.á.m. Landhelgisgæslu Íslands. Slíkar reglur verði einkum látnar taka til flutninga vegna óvæntra atburða eða formlegra athafna á vegum æðstu stjórnar ríkisins en að öll einkanot verði óheimil.“ Viðbrögð Landhelgisgæslunnar voru sem hér segir, með leyfi forseta: „Landhelgisgæslan telur sjálfsagt og eðlilegt að reglur vegna nýtingar loftfara í verkefnum óviðkomandi eftirlits- og björgunarstörfum verði settar. Landhelgisgæslan ítrekar að engin dæmi eru um að loftför stofnunarinnar hafi verið nýtt í einkaerindum.“ Ég leyfi mér í þessu samhengi og í ljósi þessarar umræðu allrar að endurtaka síðustu setninguna: „Landhelgisgæslan ítrekar að engin dæmi eru um að loftför stofnunarinnar hafi verið nýtt í einkaerindum.“

Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða skýrslu Ríkisendurskoðunar um Landhelgisgæslu Íslands. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fékk skýrsluna til umfjöllunar og kallaði til sín gesti sem gáfu gleggri mynd af umfjöllunarefninu. Saga Landhelgisgæslu Íslands er nokkuð löng. Hún hefst í kringum 1920 þegar gæsla hefst í landhelginni, bæði við björgun og til að gæta hagsmuna þjóðarinnar á fiskimiðum við landið. Þessi saga spannar því rúm 100 ár. Mikilvægi Landhelgisgæslunnar er gríðarlegt, ekki bara fyrir öryggi sjófarenda og varnir fyrir landhelgina heldur hefur Landhelgisgæslan einnig gætt öryggis landsmanna í gegnum tíðina, bæði á sjó og í lofti. Banaslysum á sjó hefur fækkað mikið á liðnum áratugum, frá því að vera rúmlega 200 manns á áttunda áratugnum og niður í þrjá á tímabilinu 2014–2018. Úr mörgu hefur verið bætt hvað varðar öryggismál sjómanna og er þar öflugu forvarnastarfi fyrir að þakka og á Landhelgisgæslan þar hlut að máli. Eðlilega hefur umfang og verkefni Gæslunnar breyst í gegnum árin og hefur hún tekið að sér margvísleg verkefni. Vægi og umsvif varnarmála hafa aukist í starfsemi Landhelgisgæslunnar undanfarin ár og ekki er útlit fyrir annað en að sú þróun haldi áfram, sérstaklega í ljósi innrásar Rússlands í Úkraínu. Lykileining við eftirlit og löggæslu Landhelgisgæslunnar í hafinu við Ísland er TF-SIF. Það er flugvél sem er sérhönnuð fyrir verkefni á Norður-Atlantshafi. Hún er búin ýmsum hátæknibúnaði eins og fullkominni ratsjá og hitamyndavél og hún er einnig þannig búin að hægt er að varpa úr henni björgunarbátum. Vélin skiptir mjög miklu máli fyrir lögsögu Íslands þar sem hún getur sinnt leit og björgun á svæðum þar sem erfitt er fyrir önnur tæki að taka þátt í björgun. TF-SIF er stóran hluta ársins í útleigu til verkefna á vegum Frontex. Á árunum 2018–2020 má sjá að aðeins á bilinu 18–36% flugstunda hennar var varið við eftirlitsstörf við Íslandsstrendur. Útleiga TF-SIF í Frontex-verkefnunum hefur að jafnaði numið allt frá þremur mánuðum til sex mánaða á ári en það hefur stundum verið þannig að hún er lengur úti og hefur jafnvel verið meira en helming árs erlendis. Mér skilst að vélin hafi einungis farið í tvær ferðir hér á landi á þessu ári. Tíminn sem vélin er hérlendis fer að miklu leyti í uppsafnað viðhald, sem oft getur tekið töluverðan tíma, sem gæti annars verið sinnt með reglulegu viðhaldi hérlendis og án þess að vélin þyrfti að stoppa í lengri tíma. Á meðan flugvélin er í Frontex-eftirlitinu í Miðjarðarhafi er stór hluti lögsögu Íslands eftirlitslaus þar sem skip og þyrlur geta ekki sinnt jafn stóru svæði og TF-SIF getur á skömmum tíma. Af því leiðir að ekki er hægt að fylgjast jafn vel með umferð um landhelgina líkt og dæmin hafa sýnt í skútumálunum. TF-SIF er lykillinn að því að veita skjóta aðstoð úr lofti þegar slys verða á sjó, getur varpað björgunarbátum eða öðrum búnaði úr lofti til þeirra sem þurfa aðstoð. Hún er búin fullkomnum búnaði til að meta og kortleggja mengun í sjó og lofti og eldsumbrot og breytingar á yfirborði jarðar með radarbúnaði ásamt hitamyndavélum. Þetta sýndi sig og sannaði í eldsumbrotunum árið 2010 þar sem búnaður vélarinnar náði myndum af gígum í gegnum ský og gosstróka. Aðalskylda okkar ætti að vera landhelgisgæsla og aukaskyldan Frontex. Ef til vill mætti velta því fyrir sér hvort betra væri fyrir okkur að fjárfesta í minni eftirlitsflugvél til að reka í Frontex og afla rekstrartekna og reka TF-SIF á Íslandi fyrir hluta þeirra tekna sem aflað er í Frontex. Eftir sem áður er það skýrt að Landhelgisgæslan skiptir okkur mjög miklu máli og stofnunin sem slík á hrós skilið fyrir alla þá vinnu sem hún leggur á sig við að halda okkur öruggum og taka þátt í björgunarstörfum.

Frú forseti. Það er mér einkar gleðilegt að standa hér í þessu mikilvæga máli. Ég var ekki sjálf í þeirri nefndarvinnu sem hélt á málinu en það er auðheyrt á þeim aðilum sem hér hafa talað um þá vinnu að hún gekk vel og var unnin í mikilli sátt og auðheyrt að þar var líka verið að vinna með vandað og gott efni þannig að nefndin gat samþykkt það allt saman. Þetta er eitt af þeim augnablikum þar sem það er hvað skemmtilegast að standa í þessari pontu og líða eins og við gerum stundum eitthvert gagn í þessu ágæta húsi. Frumvarpið kveður meðal annars á um að refsirammi fyrir barnaníð verði hækkaður úr tveggja ára hámarksfangelsi í sex ár að hámarki. Eins og fjallað er um í greinargerð með frumvarpinu er þessi breyting til samræmis við það sem þekkist í löndunum í kringum okkur. Rökin fyrir breytingunni eru þó ekki aðeins að halda í við réttarþróun erlendis, þau eru heldur ekki aðeins bundin við að styrkja réttarvernd barna heldur felur frumvarpið einnig í sér mikilvæg refsipólitísk skilaboð um stafrænar birtingarmyndir kynferðisofbeldis gegn börnum. Samhliða hinni stafrænu samfélagsbreytingu sem hefur haft umbyltandi áhrif á íslenskt samfélag eins og önnur hafa börn og ungmenni tekið tæknina í sínar hendur með föstum tökum. Þetta felur í sér mikil tækifæri fyrir einstaklinga og samfélag enda líklegt að hugvit, nýsköpun og tæknifærni verði burðarásar hagkerfis og þá ekki síst til framtíðar. Við verðum hins vegar að tryggja öryggi barna. Tölfræði ríkislögreglustjóra um kynferðisbrot sýnir sömu þróun og fjallað hefur verið um í fjölmiðlum; að börn verða í auknum mæli fyrir stafrænum birtingarmyndum kynferðisofbeldis. Löggjöfin nú tekur ekki nægilegt mið af þessari stöðu og þeim alvarlegu afleiðingum sem brot af þessum toga geta haft í för með sér fyrir þolendur. Umsagnaraðilarnir í þinglegri meðferð eru sammála um að málið sé mikilvægt framfaraskref og þingnefnd hefur afgreitt málið með tillögu um að það verði að lögum án breytinga. Ég fæ því, forseti, að lýsa aftur yfir gleði minni yfir þessu máli og óska okkur öllum til hamingju með það.

Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni, Hildi Sverrisdóttur, fyrir góða framsögu. Eins og hv. þingmaður kom inn á felast í þessu frumvarpi felast ýmis góð ákvæði sem bæta t.d. það hvernig tekið er á kynferðisbrotum gegn börnum. Ég held að við getum öll verið sammála um að þar hafi verið þörf á að þyngja refsirammann og skilgreina hluti betur og fylgja því hvernig tæknin sem nýtt er til að stunda þessi brot hefur breyst. Það er því mikilvægt að við uppfærum lögin í samræmi við þær breytingar en líka að senda skýr skilaboð út í dómskerfið og refsikerfið og samfélagið allt, að þetta eru brot sem við líðum ekki og við viljum að sé tekið hart á. Því miður er það þannig að þessum brotum hefur fjölgað vegna, það er nú slæmt að segja „bætts“ aðgengis en það er aukið aðgengi að þessu efni. Það sorglega í því er að það sem byrjar í því að horfa á eða sækja sér barnaníðsefni á netinu getur því miður haldið áfram yfir í það að brjóta á börnum. Við höfum sem betur fer og blessunarlega næstum verið laus við það t.d. að hreinlega sé verið að pikka upp börn og nema þau á brott til að brjóta á þeim en því miður eru dæmi um það. Því er mjög mikilvægt að við byrgjum brunninn, takmörkum aðgengi að slíku efni og refsum fyrir það áður en þessi sjúkdómur hjá fólki leiðist hreinlega út í það að nema börn á brott. Hluti af því sem tekið er á í þessu frumvarpi er hatursorðræða og við höfum því miður séð mikla aukningu hennar á undanförnum árum. Því miður fyrirfinnst hún á allt of mörgum stöðum og það er sorglegt að sjá t.d. athugasemdakerfi fjölmiðla, nokkuð sem ég tel vera krabbamein í íslensku fjölmiðlaumhverfi. Það er auðvelt í dag að láta skoðanir sínar í ljós en það er alger óþarfi að vera að gera það í tengslum við hverja einustu frétt eins og gert er í kommentakerfinu vegna þess að þar grasserar því miður sífelld hatursorðræða hjá fámennum hópi fólks og það sorglega er að það er ekkert gert í þeim málum. Það er ekki verið að kæra fólk. Það er eitt af því sem mér finnst þetta ákveðna frumvarp ekki hafa kannski gengið nógu langt með þegar við þurfum virkilega að takast á við það mein sem hatursorðræðan er og fara að ákæra í þeim málum, að sýna það virkilega að við erum ekki bara með lög sem eru til á pappír heldur lög sem við látum dæma eftir. Það er einmitt mjög mikilvægt í þessu sambandi að verið sé að fylgja þessu eftir vegna þess að við megum ekki gleyma því hversu hrikalegt það er að verða fyrir slíkri hatursorðræðu. Við hér inni sem erum hvítir miðaldra karlmenn verðum kannski minna fyrir þessu en að sjá hvernig komið er fram við konur, tölum nú ekki um konur af erlendum uppruna, hvernig komið er fram við hinsegin og kynsegin fólk með hatursorðræðu - við þurfum að taka okkur á í því. Ef við hér þurfum að tryggja meira fjármagn til þess að hægt sé að ákæra í þeim málum þá þurfum við bara að vinna í því. Ég held að það væri breið samstaða hér á þingi um að finna peninga í það. Kannski hægt að spara í þyrluferðum eða einhverju öðru eins og var verið að ræða hérna á undan. Ég tel að þetta frumvarp sé af hinu góða en við þurfum að gera meira en bara að hafa þarna inni ákvæði. Við þurfum að fylgja þeim eftir.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, það var margt athyglisvert sem hann fór yfir. Ég tel að þetta frumvarp sé til mikilla bóta og réttarbót, en betur má ef duga skal. Ég velti fyrir mér atriði sem hv. þingmaður kom kannski ekki inn á. Nú er verið að efla og styrkja lagatextann hérna, en þarf ekki líka að efla rannsóknir, efla þá rannsóknaraðila, rannsóknardeildir lögreglunnar, sem fást við þessi kynferðisbrot? Núna eru þetta mjög sérstök brot, barnaníð og hatursumræða. Hatursumræða hefur verið mikið í umræðunni undanfarið, það féll dómur nýlega hvað það varðar, og þetta er mjög huglægt mat, hvenær um er að ræða hatursorðræðu og hvenær ekki. En þarf ekki að efla rannsóknir á þessu sviði innan sakamálageirans, réttarvörslukerfisins, til þess að taka á þessum málum eins og hv. þingmaður lagði áherslu á í máli sínu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Það þarf að auka fé til rannsókna og rannsakenda á þessu sviði. Það er líka vert að hafa í huga hversu skelfileg vinna það er að vera rannsakandi í barnaníðsmálum. Ég hef rætt við lögreglumenn sem hafa starfað við það og það er bara manndrepandi að vinna við slíkt, að þurfa að horfa upp á hvers konar myndefni þarna er. En það er líka vert að hafa í huga að það er íslenskt hugvit sem hefur dregið úr því hvað þarf að horfa á vegna þess að það hefur verið þróuð aðferð þar sem er tekið hálfgert fingrafar af þessum myndum og þá er hægt að sjá hvort þetta er mynd sem hefur verið fundin áður. Þá þarf viðkomandi lögreglumaður ekki að horfa á þá mynd vegna þess að hann getur sagt: Já, það er búið að dæma einhvers staðar að þetta er barnaklám. Þannig að jú, við þurfum að leggja mikið fjármagn í að auka rannsóknir á bæði barnaníði og hatursorðræðunni en nýta okkur líka tækni sem hægt er að fjárfesta ef með þarf. Þegar kemur að barnaníðsmálunum þurfum við líka að tryggja fjármagn til samstarfs við önnur lönd 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er sammála því að vinna við þessar rannsóknir getur verið mjög erfið og ég þekki lögreglumenn sem hafa unnið í kynferðisafbrotadeild og rætt þessi mál við þá og þetta getur verið mjög lýjandi og kannski takmarkað hvað menn og konur endast lengi í því starfi. En það er samt mjög mikilvægt starf sem krefst mikillar sérhæfingar og reynslu. En það eru ekki bara þeir sem rannsaka, það eru líka dómarar. Ég man þegar ég var í laganáminu og var kúrsusnemi í námsvist hjá Héraðsdómi Reykjaness, þá kom upp mál þar sem lagt var hald á 108 eða 109 klámspólur og það þurfti að dæma í því máli. Dómararnir kviðu mjög mikið fyrir að dæma í þessu máli og þeir veltu mikið fyrir sér hvort þeir þyrftu að horfa á allar myndbandsspólurnar eða ekki. Þeir þurftu meðdómendur og spurði mig hvort ég vildi vera meðdómandi en ég afþakkaði það pent. Þeir voru í ákveðnum vandræðum með það, hvort þeir gætu metið allar 108 spólurnar sem klám eða ekki. Þetta er erfið vinna, krefst mikillar sérhæfingar. Ég þekki ekki til þessarar tækni sem hv. þingmaður kom inn á, sem leiðir til þess að þarf ekki að skoða allt efnið. Ég þekki það ekki, það væri fróðlegt ef hann gæti komið inn á það og útskýrt aðeins nánar. En það er annað í þessu sem hv. þingmaður kom inn á, það er hinn alþjóðlegi vinkill á þessum málum, barnaníðsmálum. Við heyrum reglulega í fréttum þar sem verið er að koma upp um svokallaða barnaníðshringi, ef má kalla það það, þar sem fólk er að dreifa efni sín á milli í gegnum netið, þetta tengist mjög mikið netinu. Rannsóknir á því kostar peninga 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Ég er bara hjartanlega sammála hv. þingmanni. Það er kannski eitt sem við þurfum að hafa svolítið í huga þegar við erum að veita fjármagn til atriða eins og þessa. Það er ekki nóg að láta bara fjármagn í fólk, þ.e. að borga fólki launin sín. Það þarf að setja fjármagn í þjálfun, það þarf að setja peninga í erlent samstarf. Það þarf að setja peninga t.d. í það að senda fólk í starfsnám. Ég veit að þetta hefur verið gert, það eru sennilega komin svolítið mörg ár en alla vega veit ég um lögreglukonu sem fór til FBI í sex mánuði í starfsnám til að vinna nákvæmlega í þessum málum. Það er um að gera að við hugsum um allt, ekki bara að segja alltaf: Já, við þurfum þrjá rannsakendur, það eru 40 milljónir. Nei, við þurfum að hugsa um allan kostnaðinn. Varðandi þessa tækni sem ég nefndi sem er nýtt til þess að þurfa ekki að skoða allt myndefni upp á nýtt. allar myndir upp á nýtt, þá er þetta er tækni sem var þróuð í samvinnu við bæði Interpol og samtök í Bandaríkjunum sem heita National Center for Missing and Exploited Children, sem ég veit ekki hvernig maður þýðir en það er miðstöð fyrir börn sem hafa týnst eða verið numin á brott eða farið illa með. Þetta er í dag notað af stórfyrirtækjum til að passa að það sé ekki verið að dreifa barnaklámi á þeirra miðlum.

Virðulegur forseti. Mig langar í upphafi orða minna hér að fá, með leyfi forseta, að lesa upp úr yfirliti sem Mannréttindaskrifstofa Íslands lét vinna og er svohljóðandi: „Að efla jafnrétti á meðal mannkyns og berjast gegn mismunun er grundvallarhugmynd mannréttinda. Hatursorðræða og annars konar áróður á sér stað í öllum samfélögum í mismiklum mæli og af mismiklu kappi. Hatursorðræða hefur áhrif á og grefur undan rétti annarra til jafnréttis og þess að þurfa ekki að þola mismunun. Hatursorðræða sem látin er óáreitt getur haft hrikalegar afleiðingar. Hún elur til að mynda á fordómum og það getur svo leitt til haturs. Slíkt hatur getur með tímanum grafið undan rótum samfélagsins og myndað gjá á milli hópa þess og leitt til samfélagsrofs.“ Svo mörg voru þau orð, virðulegur forseti. Í ljósi þessa vil ég bara fá að fagna þessu frumvarpi, að það sé komið þetta langt í þetta skipti. Það er ekki vanþörf á að tekið sé á því sem segir í 1. mgr., að verið sé að horfa til brota sem rekja megi til þjóðernisuppruna og þjóðlegs uppruna, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, fötlunar, kyneinkenna, kynhneigðar, kynvitundar og annarra samfélagslegra þátta. Þetta er ótrúlega stórt og mikið mál og að sama skapi kannski það mikilvægasta sem við fjöllum um hér. Við horfum til þess að verja þá einstaklinga sem hafa staðið höllum fæti oft og tíðum í samfélagi okkar. Ég veit ekki hvort það má halda því fram að það sé eitthvað að versna. Ég held að við sem þjóð erum orðin upplýstari. Hér hafa verið nefndir samfélagsmiðlarnir, þar sér maður svart á hvítu hvað er að gerast. Við sjáum þetta í kommentakerfunum, eins og hér hefur verið nefnt. Við sáum þetta kannski ekkert fyrir einhverjum áratugum síðan. Við gerðum oft grín sem krakkar að fólki sem var öðruvísi. Það var bara lagt í einelti. Samkynhneigðir menn voru bara settir til hliðar og voru ekki velkomnir í samfélaginu þannig að ég er ekkert viss um að ástandið sé verra í dag en það hefur verið. En vonandi erum við komin á þann stað að við erum tilbúin til að fjalla um þessi mál og horfast í augu við þetta. Þetta er auðvitað bara samfélagsmein sem á ekki að líðast í samskiptum á milli fólks. Það er vont að tala um barnaníð og barnaklám, að verið sé að misnota börn vegna einhverra ankannalegra kennda, að fólk leyfi sér slíkt. Maður nær einhvern veginn nær ekki utan um það að þetta sé til en þessi svarti heimur er samt til og við þurfum að smíða um þetta lagaumgjörð þannig að hægt sé að ná til allra þeirra þátta sem snúa að þessu, ekki bara hatursorðræðunni heldur líka misnotkun á fólki, misnotkun á börnum. Ég fagna því að verið sé að skoða það, eða það verður væntanlega gert innan ekki langs tíma, að breyta fyrirkomulagi barnaverndarnefnda, færa þær pólitískt kjörnum fulltrúum til sérmenntaðra einstaklinga sem geta tekið betur á málunum vegna þess að oft í minni samfélögum þekkja allir alla og það er erfitt við að eiga. Ég þekki dæmi þess að börn hafi verið send á betrunarheimili af því að foreldrarnir vildu bara losna við þau. Það eru alls konar hlutir sem barnaverndarnefndir fá til sín og eru kannski ekki þess umkomnar að taka á þeim málum, þannig að ég held að það sé af hinu góða að við færum umfjöllun um börn sem eru í vanda eða verða fyrir áreiti eða ofbeldi inn á annan vettvang. Við þekkjum dæmi þess að það eru sifjaspell í gangi í samfélaginu, það eru skyldmenni að misnota lítil börn. Á því verður að taka og uppræta það. Ég held kannski, virðulegur forseti, að það sé ekki nóg að við setjum einhver lög og bönn, við þurfum að fara að kenna. Ég held að við byrjum allt of snemma á því að setja kynin í einhver hólf og þannig eigi það að vera. Strákar mega ekki vera bleikir eða stelpur bláar. Jólalögin sem við sungum í gamla daga voru þannig að strákarnir áttu að sparka bolta og stelpurnar að vagga dúkkum en við þurfum að fara að horfa á annars konar uppeldi til að uppræta það að slíkt eigi sér stað í samfélaginu okkar. Gerendur í svona málum eru oftast karlmenn. Þó að það finnist konur sem misbeita valdi sínu og misnota annað fólk þá eru það að stærstum hluta karlmenn sem eru gerendur í ofbeldismálum sem við erum að fjalla um hér. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég vil þakka fyrir að þetta mál sé komið þetta langt og það sé full samstaða um það, því að þetta er það sem við eigum að leggja áherslu á, eins og segir í þessu yfirliti Mannréttindaskrifstofunnar; að efla jafnrétti meðal mannkyns og berjast gegn mismunun er grundvallarhugmynd mannréttinda.

Forseti. Það er alltaf áhugavert að fjalla um hatursorðræðu hérna. Almennt séð og í gegnum aldirnar hefur þetta verið rosalega mikið vandamál og verið misnotað, þ.e. að tala á ákveðinn hátt til ákveðinna hópa hefur verið misnotað af stjórnvöldum sérstaklega til að öðlast völd. Stærsta dæmið nýlega er kannski í Bandaríkjunum, með Trump og þar áður hjá nasistum og einræðisherrum annars staðar, þannig að takmarka það að opinbert vald geti beitt hatursorðræðu er rosalega mikilvægt. Svo kemur hitt til að hjálpa til, eins og það er orðað hérna, og styðja við frelsi almennt og réttindi minnihlutahópa, þá sem eru ekki opinberar persónur eða opinbert vald, bara almenningur úti í bæ. Það að þau séu einnig undir þessum lögum er síðan varhugavert á annan hátt sem við þurfum að vita af þegar við bætum við þessa löggjöf og notum þessa löggjöf. Til dæmis í máli sem kom upp hérna um daginn þar sem prestur úti í bæ talaði um sérstakan stað í helvíti, þá var það allt í einu orðin hatursorðræða. Þá er opinbert vald, valdhafar, að misbeita þessari löggjöf sér í vil og nota hana við rangt tækifæri. Þannig að eins nauðsynlegt og þetta er fyrir minnihlutahópa sem verða fyrir hatursorðræðu þá þurfum 

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort ég er þess umkominn að fara ofan í einstök mál og ræða þau hér í ræðupúlti. Ég sá þessa orðræðu sem átti sér stað og ég upplifði það prívat og persónulega ekki svo að hér væri um einhverja hatursorðræðu að ræða af því að ég lít þannig á, og þess vegna tilheyri ég kristinni kirkju, að við eigum að benda á það þegar fólk er misrétti beitt. Þannig lít ég á það. Það er alveg sama hvar það birtist. Við eigum að þora að vera höstug þegar okkur er misboðið. Ég lít þannig á að við getum ekki alltaf snúið blinda auganu að því sem er að gerast í heiminum eða þeirri misbeitingu sem á sér mögulega stað. Það að þeir sem benda á misbeitinguna séu orðnir sakamenn á ég erfitt með að samþykkja. Ég lít þannig á að þessi breyting á svona lögum sé til að verja einstaklingana, ekki einhverjar sérstakar stjórnvaldsaðgerðir. Við erum hér fyrst og fremst að horfa til þeirra einstaklinga sem hafa verið beittir misrétti.

Herra forseti. Vissulega, ég er alveg sammála því. Þetta eru lög til að vernda Jón og Gunnu og Regn úti í bæ, tvímælalaust. Það sem við þurfum alltaf að vita á sama tíma er að valdið til þess að verja almenna borgara er í höndum þeirra sem hafa völd. Þar þurfum við alltaf að passa okkur á misbeitingu valds. Og eins nauðsynlegt og það er, og dæmin hafa sýnt að við verjum réttindi minnihlutahópa sem verða fyrir aðkasti, þá megum við aldrei gleyma því að skoða hvernig valdhafar nýta þau völd sem við gefum þeim hérna, þær heimildir sem við gefum þeim. Í þessu máli erum við tvímælalaust líka að glíma við ákveðin mörk tjáningarfrelsis sem eru eflaust alveg á svarta svæðinu þegar kemur að hatursorðræðu frá mínu sjónarhorni, en það hvernig opinbert vald gengur inn í slíkar aðstæður er, held ég, eitthvað sem við þurfum að gera okkur grein fyrir að skiptir máli. Það skiptir máli hvernig þessum lögum er beitt gagnvart opinberu valdi, opinberum persónum og svo almennum borgurunum líka. Þetta er til varnar almennum borgurum. Þetta er ekki til varnar opinberu valdi og getur aldrei verið það í rauninni. Ekki til varnar opinberum persónum heldur. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég lít ekki þannig á að við eigum að semja lög til að verja valdið. Við erum sem valdhafar að semja lög til að verja einstaklingana, bæði fyrir valdinu og síðan hvert fyrir öðru. Lagasetning má ekki snúast um það að valdið sé að verja sjálft sig. Við verðum að vera tilbúin til þess sem opinberar persónur og þátttakendur í lagagerð sem snýr að almenningi að virða það að fólk hafi á okkur mismunandi skoðanir og við verðum bara að þola það sem opinberar persónur. Þingmaðurinn fer út í vangaveltur sem er kannski erfitt að ná utan um en skipta auðvitað máli, m.a. varðandi það hvernig við túlkum síðan lögin í framhaldinu. Kannski verða lögfræðileg álitamál þarna til framtíðar og þannig hefur það auðvitað verið. Það eru sett lög og síðan er rifist um það hverjir geta skýlt sér á bak við þau. Í þessu tilfelli upplifir maður að opinberir aðilar nýttu sér þessa skilgreiningu á því sem kallað hefur verið hatursorðræða til að verja sjálfa sig eða aðilar í kringum þennan viðkomandi aðila. En valdið má ekki verða þannig að það sé að búa til lagasetningu til að verja sjálft sig. Að öðru leyti held ég að ég hafi ekki svar við þessum vangaveltum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hér í störfum þingsins fyrr í dag fór ég með nokkrar setningar úr bók sem verið er að gefa út sem heitir Hennar rödd: Sögur kvenna af erlendum uppruna á Íslandi. Þar var ein setning sem sló mig dálítið mikið sem tengist hatursorðræðu. Það var kona sem var upprunnin frá Afríku sem sagði, með leyfi forseta: „Ég var ekki svört fyrr en ég kom til Íslands. Það að vera svört var merkimiði sem ég fékk hér.“ Það sló mig svolítið mikið að heyra þessa setningu, vegna þess að þetta segir okkur hversu miklir kynþáttafordómar og hatursorðræða getur komið upp hér á landi sem viðkomandi hafði ekki upplifað annars staðar. Mig langaði að heyra aðeins frá hv. þingmanni: Hvað getum við gert? Hann nefndi fræðslu og annað. Hvað getum við gert til að breyta þessu hugarfari þannig að við séum ekki að setja þessa merkimiða á fólk, merkimiða sem það hefur kannski ekki þurft að upplifa að fá annars staðar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ef ég hefði svarið þá gætum við komist ansi langt en ég hef ákveðnar hugmyndir um það af hverju þetta er svona. Hv. þingmaður kom hingað upp í pontu og lýsti sjálfum sér sem hvítum miðaldra manni. En hann er ekkert hvítur, ætli hann sé ekki bara bleikur ef við skoðum hörundslit hans? Við erum búin að setja okkur sjálf í einhvern dilk, að við séum hvít og hin séu svört þannig að við erum að setja fólk í hólf. Mér þótti það gaman og fallegt þegar ég sá einhvern tímann vídeó af hvítum og svörtum strák standa hlið við hlið og sá hvíti spurði: Hver er munurinn á okkur, á mér og vini mínum? Það lá eiginlega við að segja að svarið væri: Þú ert hvítur, hann er svartur. En nei, þeir voru með sitt hvora klippinguna. Það var eini munurinn á þeim sem litla barnið sá. Það er kannski það sem við þurfum að gera. Við þurfum að tala um þetta við litlu börnin okkar. Það er enginn munur á okkur. Við höfum bara annað litaraft, ég er bleikur og þú ert bleikur. Það er manneskjan sem skiptir okkur máli. Við þurfum að gera það sem litlu börnin gera, þau eru ekkert að setja okkur í hólf þannig að við þurfum að rækta það og láta þann gróanda lifa þegar við verðum orðin fullorðin að við séum ekki að setja fólk í hólf.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við þurfum nefnilega að hætta að setja okkur öll í einhver hólf og við þurfum kannski að læra að vera börn aftur, læra að það er hægt að gera hvað sem er, læra að við erum öll eins. En því miður hefur maður séð meiri og meiri hatursorðræðu, sérstaklega í fjölmiðlum, í kommentakerfi fjölmiðla. Það eru jafnvel sumir fjölmiðlar, útvarpsstöðvar, sem ala á hatursorðræðu. Að sjálfsögðu kemur alltaf upp spurningin um tjáningarfrelsið. Það er erfitt að ballansera það tvennt. Mig langar að spyrja hv. þingmann um hlutverk fjölmiðla, hvað hann telur að við þurfum að gera. Hver finnst hv. þingmanni ábyrgð fjölmiðla vera þegar þeir eru með kommentakerfi þar sem hægt er að skrifa næstum því hvað sem er og komast upp með það? Allir fela sig á bak við það að kommentakerfið sé ekki hluti af fjölmiðlinum, sé ekki hluti af vefnum heldur sitji þetta tæknilega einhvers staðar annars staðar þannig að það sem sé skrifað þar sé ekki á ábyrgð fjölmiðlanna. Hvernig förum við með þetta vandmeðfarna vald til að stöðva hatursorðræðu í fjölmiðlum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég veit ekki hvort hægt sé að stýra umfjöllun fjölmiðla vegna þess að í mörgum fjölmiðlum koma bara fram ákveðnar lífsskoðanir. Sumir fjölmiðlar hafa gripið til þess ráðs að loka kommentakerfum, sem er af hinu góða því að mér finnst skrýtið hvað fólk leyfir sér. Hér nefnir hv. þingmaður tjáningarfrelsi. Hvað er frelsi til að tjá sig? Getur maður verið frjáls á kostnað annars? Það er eitthvað sem við þurfum að íhuga. Get ég leyft mér eitthvað sem særir eða skaðar annan einstakling? Þannig vil ég nálgast þetta. Þess vegna á ég erfitt með að skilja það þegar verið er að senda lítil börn úr landi í aðstæður sem eru óásættanlegar. Ég get ekki leyft mér að halda Íslandi þannig að hér sé bara enginn velkominn nema hann sé svona á litinn eða hinsegin. Þegar herinn kom hingað á sínum tíma var bannað að blökkumenn kæmu hingað. Það var bara í samkomulagi sem Íslendingar gerðu og krafa sem Íslendingar settu: Það mega ekki koma blökkumenn til Íslands, þeir mega ekki vera í hernum sem á að vera hérna. Frelsi eins má ekki vera á kostnað annara og það held ég að eigi að vera það sem á að reka menn áfram. Mig langar að vera frjáls og mér finnst að ég eigi að vera frjáls en ég vil ekki vera það á kostnað annarra.

Frú forseti. Frumvarpið sem hér um ræðir er að einhverju leyti umfangsmikið en það er um breytingu á almennum hegningarlögum sem ég hef tekið eftir að þingið er frekar tregt, afsakið orðalagið, við að gera breytingar á. Ég tek því þessu mjög fagnandi, sérstaklega hvað varðar hatursorðræðuna af því að eins og mörg vita þá er það mitt hjartans mál að þetta lagaákvæði verði bætt. Hins vegar verð ég að fá að koma inn á það að mér finnst þetta bara einfaldlega ekki ganga nógu langt. Refsiramminn er vissulega hækkaðar í 1. gr., þetta verður refsiþyngingarástæða, mögulega, fyrst þetta hefur áhrif á refsihæðina sem er að vísu mjög jákvætt. Seinast þegar ég kom hér inn, það var í mars, þá sendi ég inn fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um beitingu 233 gr. a almennra hegningarlaga, sem er hatursorðræðuákvæðið. Svarið við fyrirspurninni var áhugavert. Ég fékk tölfræði. Síðan 2014, minnir mig, hafa borist 14 ákærur og af þeim 14 ákærum sem hafa verið gefnar út voru átta vegna hatursorðræðu sem beint var til einhvers á grundvelli trúarbragða, þjóðernis eða kynþáttar. Af þessum átta ákærum var sakfellt í sex málum í héraði. Í einu máli var sýknað og eitt mál var fellt niður af lögreglunni. Ég hefði persónulega viljað sjá a.m.k. eitt mál fara fyrir Hæstarétt þannig að dómafordæmi gæti skapast fyrir því að beita lagaákvæðinu, sem sagt 233 gr. a, á grundvelli trúarbragða, þjóðernis eða kynþáttar, en við þurfum greinilega bara bíða. Þetta er vissulega betra sakfellingarhlutfall heldur en ég bjóst við en samt er fólk auðvitað tvístígandi með að kæra hatursorðræðu af því að það vantar eitthvað upp á. Ég veit ekki hvort það vanti upp á lagaákvæðið sjálft eða meðferð máls innan lögreglunnar og því held ég að við ættum að líta til fleiri atriða þegar kemur að hatursorðræða heldur en bara orðalags lagaákvæðisins. Svo er líka bara spurning hvort fólk viti almennt um þetta ákvæði og að það að þola hatursorðræðu sé refsivert og hvað fellur undir hatursorðræðu. Núna undanfarið í fjölmiðlum hefur verið ágreiningur um hvað telst til hatursorðræðu og ég held að það fari ekki á milli mála að það sé niðrandi tal sem er beint að einhverjum á grundvelli þess að þau séu í minnihlutahópi. Þess vegna er rosalega mikilvægt að athuga hvað er að klikka þegar kemur að annaðhvort beitingu lagaákvæðisins eða lagaákvæðinu í framkvæmd, hvort það sé viðhorfið innan samfélagsins. Svo verð ég líka að segja að það er vafasamt að bæta við upptalningu eins og hæstv. dómsmálaráðherra gerir hér í 5. gr. frumvarpsins. En þar stendur, með leyfi forseta: „Í stað orðsins „þjóðernis“ í 233. gr. a laganna kemur: þjóðernisuppruna eða þjóðlegs uppruna; og á eftir orðinu „trúarbragða“ í sömu grein kemur: fötlunar, kyneinkenna.“ Þetta er náttúrlega bara upptalning á hlutum sem gætu haft áhrif á það hvað hópur telst geta sætt hatursorðræðu, svona til að túlka ákvæðið. En það er ekkert talað um um hvers konar ummæli geta fallið þar undir og það er heldur ekki talað beitingu lagaákvæðisins þannig séð. Nú vitum við að það er búið að gagnrýna þetta lagaákvæði frekar mikið og það er ekki hægt að bæta við fleiri upptalningum í hvert skipti sem lagaákvæði er gagnrýnt. Við erum með fullt af lagaákvæðum sem vantar upp á í auðgunarbrotakaflanum í almennum hegningarlögum en þar er ekki verið að bæta við og telja upp hluti sem gætu verið auðgunarbrot. Við þurfum að líta til allra þátta sem varða þetta. Það er auðvitað málsmeðferð stjórnvalda og hvernig lögreglan tekur á móti þessum málum. Ég persónulega er mjög mikill talsmaður tjáningarfrelsis og þess vegna held ég að við þurfum að fara mjög varlega í að bæta þetta lagaákvæði, m.a. með því að hafa til hliðsjónar túlkun Hæstaréttar á lagaákvæðinu til að vita hvað það má ganga langt í að skerða tjáningarfrelsi annars manns. Hér er grundvallardómur þegar kemur að beitingu lagaákvæðisins. Þetta er, held ég, einn af fáum hæstaréttardómum sem hafa fallið um hatursorðræðu. Þetta er dómur nr. 415/2017, í máli Samtakanna '78. Þar lagði Hæstiréttur eftirfarandi til grundvallar, með leyfi forseta: „Á löggjafanum hvílir ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi sé ekki skert í ríkara mæli en svigrúm stendur til eftir kröfum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafanum er einnig skylt að tryggja með lögum einkalífi manna friðhelgi, sbr. 1. mgr. 71. gr. hennar, og stuðla jafnframt að vernd þeirra, sem hætt er við að sæti vegna aðstæðna sinna eða sérkenna útbreiddu aðkasti eða andúð, og gæta þar með allsherjarreglu. Þegar horft er til þessara hagsmuna, sem meðal annars 233. gr. a almennra hegningarlaga er sett til að vernda, verða þeir samkvæmt lýðræðishefðum og eftir heildstæðu mati á öllum atvikum málsins að vega þyngra en óheft frelsi ákærða til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Er þá jafnframt tekið fullt tillit til þess að tjáningarfrelsi hans verði ekki skert í ríkara mæli en nauðsyn ber til svo að náð verði því lögmæta markmiði, sem 233. gr. a almennra hegningarlaga stefnir að, en reglur þess ákvæðis verða að teljast nauðsynlegar í skilningi 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að sporna við fordómum, andúð og fyrirlitningu í garð afmarkaðra þjóðfélagshópa, sem unnt væri að stuðla að með hatursorðræðu.“ Frú forseti. Þessi dómur lagði einmitt til grundvallar hérna hvaða hagsmuni þarf að vernda með þessu ákvæði. Eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á áðan, miðað við ummælin sem hafa verið látin falla bæði á netinu og opinberlega um tiltekinn hóp eða tiltekna hópa, t.d. í garð trans fólks, í garð útlendinga og fólks af öðrum kynþætti þá verð ég að segja að það er ekki verið að virða þetta dómafordæmi og það er ekki verið að virða upprunalegan vilja löggjafans. Því finnst mér hlutverk Alþingis vera algjört grundvallaratriði þegar kemur að breytingum á lögum, sérstaklega lögum sem eiga að stuðla að því að vernda viðkvæma þjóðfélagshópa, það er okkar hlutverk, hlutverk löggjafans að skoða lögin í takt við tíðarandann og við þurfum að taka til okkar þróunina í dómaframkvæmd. Ef löggjöfin hefur þróast á skjön við upprunalegan vilja löggjafans þá ber að breyta henni. Það er einfaldlega okkar hlutverk. Og eins og ég kom inn á í byrjun þegar ég steig í pontu þá erum við frekar treg við að breyta almennum hegningarlögum af því að þetta er umfangsmikill lagabálkur og margt sem þarf að taka til greina og allt það. En halló, þessi dómur, sem ég var að reifa hér sló því föstu að þegar horft væri til þeirra hagsmuna sem 233. gr. a á að vernda þá yrðu þeir að vega þyngra en tjáningarfrelsi aðila til að tjá sig á hatursfullan hátt. Þetta er vilji löggjafans og þannig hafa dómstólar líka túlkað þetta þannig að við þurfum líka að taka það til greina. Eins og ég kom inn á áðan er það rosalega stór réttarbót að bæta við refsiþyngingarheimild í 1. mgr. 70. gr. hegningarlaga og það lýtur að refsihæðinni og það þarf að skoða það þegar verið er að ákveða refsingu og ég fagna því innilega. Svo verð ég líka að koma inn á 4. gr. í frumvarpinu. Það er ítrekunarheimild fyrir 210. gr. a og b sem leiðir til þess að ef maður hefur gerst brotlegur við þessi lög og hefur áður verið sakfelldur fyrir brot gegn þessum greinum þá er heimild til að þyngja refsinguna. En ég spyr: Hvers vegna er ekki ítrekunarheimild fyrir brot gegn ákvæði um hatursorðræðu líka? Er það ekki nógu alvarlegt brot til að geta ítrekað fyrir dómstólum? Var aflað góðra umsagna við meðferð þessa máls? Ég veit það ekki. Ég var ekki inni á þingi þegar málið var í nefnd. Ég man að ég sá að þetta mál var lagt fram og því var útbýtt þegar ég var inni á þingi, síðasta daginn minn inni á þingi, og ég vildi svo mikið fylgja því eftir en því miður gafst ekki tækifæri til þess þannig að ég væri alveg til í að fá svör við því, ég veit ekki hvort það sé einhver hér sem getur svarað því, hvers vegna það hefur ekki verið hugsað út í ítrekunarheimild fyrir 233 gr. a. Þetta er alvarlegt brot í sjálfu sér og ég held að það yrði mikil réttarbót fyrir þolendur hatursorðræðu ef það væri refsihækkunarheimild gagnvart manneskju sem hefur áður gerst brotleg gegn þessu ákvæði. Reynslan hefur einmitt sýnt að hatursorðræða leiðir oft til hatursglæpa og þess vegna held ég að það þurfi að taka hatursorðræðu miklu alvarlegar heldur en við gerum nú þegar. Ég verð að segja að því miður líður mér eins og það sé bara ekkert verið að taka þessu alvarlega. Hæstv. forsætisráðherra er vissulega að skipa starfshóp um hatursorðræðu og allt í góðu, en ég vona svo innilega að það séu viðeigandi aðilar í þessum starfshópi og ekki bara einhverjir fulltrúar ráðuneyta og fulltrúar ríkislögreglustjóra og eitthvað svoleiðis heldur raunverulegt fólk sem hefur reynslu af alvöruhatursorðræðu og er með góðar hugmyndir um hvernig það sé hægt að bæta löggjöfina. Og það þarf meira að segja ekki bara að vera löggjöfin, þetta gæti verið einhver herferð, þetta gæti verið vitundarvakning. Það er hægt að gera svo ótrúlega margt. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að við stoppum ekki hér eftir þessa lagabreytingu því það þarf að líta til margra mismunandi þátta þegar kemur að því að bæta lagaákvæði sem eiga að stuðla að vernd viðkvæmra hópa innan samfélagsins og það snertir líka viðhorfið innan samfélagsins. Það eru ekki bara lögin. Það þurfa að vera fordæmi fyrir því að lögunum sé framfylgt og eins og ég taldi upp áðan hefur verið sakfellt í sex málum í héraði og ekki eitt mál á grundvelli t.d. trúarbragða, þjóðernis eða kynþáttar hefur ratað í Hæstarétt. Þess vegna spyr ég: Er þetta ekki nógu alvarlegt til að fara fyrir Hæstarétt? Erum við ekki búin að ná það langt? Ég er mikill talsmaður þess að skapa fleiri dómafordæmi þannig að við vitum betur hvernig við eigum að túlka lögin sem við setjum, þannig að handhafar framkvæmdarvaldsins viti betur hvernig það eigi að túlka lögin sem Alþingi setur og beita þeim. Það er bara það sem Hæstiréttur gerir, hann slær því föstu og allt í góðu með það. En við erum bara ekki komin nógu langt. Ég verð að segja það hérna að það er mjög oft sem mjög furðuleg mál fara fyrir Hæstarétt. Ég ætla ekki að segja að þau eigi ekki erindi þangað. Ég vil halda að þau fari fyrir Hæstarétt þannig að það sé hægt að túlka viðkomandi lagaákvæði betur og það er það sem ég hefði viljað sjá hér en því miður erum við ekki komin þangað. Það eru ekki fordæmi fyrir því. Grundvallaratriðið varðandi hatursorðræðu er tjáningarfrelsið sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom hérna inn á áðan. Það sem ég er að segja er að óheft tjáningarfrelsi leiðir oft til hefts tjáningarfrelsis minnihlutahópa. Við verðum hrædd - þau, við, ég veit ekki hvort ég á að nota - við verðum hrædd við að tjá okkur af því að annað fólk hefur víst meira tjáningarfrelsi heldur en við. Það er auðvitað mjög mikið áhyggjuefni og við þurfum að finna leiðir til þess að geta stuðlað að samfélagi þar sem það þarf ekki að hefta tjáningarfrelsi neins heldur þar sem ríkir 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Ég hjó eftir því að hún sagði að við værum ekki komin nógu langt. Ég velti fyrir mér, kannski bara með hliðsjón af því sem hv. þingmaður nefndi líka, hversu fáum málum hefði verið vísað til Hæstaréttar til úrskurðar, hvort það sé ekki bara ástæðan fyrir því að við séum ekki komin nógu langt. Ég held að við séum að feta nýja vegu þegar við erum farin að reyna að ná utan um svona mismunun eins og hér er verið að nefna, hatursfulla orðræðu, barnaníð o.fl., og að við þurfum með einhverjum hætti að skilgreina það í lögum um hvað sé fjallað. Við sem löggjafi eigum að bera ábyrgð á því síðan að dómstólar fari eftir vilja okkar. Og þá langar mig til að spyrja þingmanninn: Er ekki nauðsynlegt í ljósi þess að við erum ekki komin nógu langt í því að skilgreina í hverju slík hatursorðræða felst, af því að hv. þingmaður nefndi sjálfan sig sem hluta af minnihlutahóp, að niðurnjörva þetta í lögunum fyrir dómstóla til að fara með hvað megi og hvað megi ekki?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið. Jú, ég er að vísu sammála því að það þurfi að skilgreina aðeins betur hvað fellur undir hatursorðræðu og við þurfum auðvitað að vinna markvisst að því að þetta lagaákvæði nái utan um algengustu hatursorðræðuna sem er í gangi núna í samfélaginu og það er bara í kommentakerfum og á netinu og í skilaboðum. Það er svo auðvelt að tjá sig með hatursfullum hætti í stafrænu formi. Við byrjum að einhverju leyti að afmennska fólkið sem er hinum megin við skjáinn. En hvað varðar ítarlegt ákvæði þá veit ég ekki alveg nákvæmlega hvar ég stend í því að hafa lagaákvæðið svona ótrúlega niðurnjörvað og þröngt af því að það takmarkar auðvitað heimildir dómstóla til að beita því. En samt, ef það er mjög rúmt og ekki nógu ítarlegt þá er það líka frekar matskennt. Það er náttúrlega líka spurning hvað getur fallið þar undir. Ég held við þurfum að finna fullkomin milliveg og líta til lagaákvæðisins. Ég held að það ætti að setja saman einhverja nefnd um endurskoðun á þessu lagaákvæði. Svo þurfum við líka að líta til þess hvernig lögreglan meðhöndlar þau mál sem koma upp vegna hatursorðræðu af því að miðað við svarið við fyrirspurn minni til hæstv. dómsmálaráðherra varðandi það þá finnst mér tölfræðin einhvern veginn ekki vera nógu ítarleg. Vissulega skilur maður að lögreglan sé ekki endilega að halda utan um allar tölulegar upplýsingar en af því að þetta er svo nýtt lagaákvæði 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar svar. En getum við þá ekki, ég og hv. þingmaður, verið sammála um að það sé á þessum tímapunkti gott að verið sé að skrifa inn í lögin, m.a. af því að hv. þingmaður hefur sjálf orðið fyrir áreiti sem ég þekki til - og ég þekki máls dóttur minnar sem rak vef sem aðstoðaði ungar stúlkur vegna áreitis sem þær höfðu orðið fyrir og það áreiti sem hún varð fyrir, sem var síðan fellt niður af lögreglu. Þannig að ég spyr hv. þingmann hvort við getum ekki verið sammála um það, af því að við erum ekki lengra komin en þetta, að við séum að skrifa inn í lögin til þess að misvitrir menn, lögreglumenn með aðrar skoðanir en við eða dómarar með aðrar skoðanir en við, geti ekki leyft sér að túlka lögin út frá þeirri niðurstöðu sem þeir vilja sjá. Mér finnst einhvern veginn, af því að við erum núna að fara að reyna að vera eins og manneskjur og reyna að gera hlutina af einhverju viti, að við þurfum að hafa góðan vegvísi í lögunum um hvernig við ætlum að taka á þessum málum.

Frú forseti. Algjörlega, ég held að við séum alveg á sama stað hvað varðar hatursorðræðu. Það þarf líka að taka samtal um ábyrgð lögreglunnar hérna af því að dóttir hv. þingmanns er örugglega ekki eina manneskjan sem hefur kært til lögreglu og málið er fellt niður og því væri ég til í betri rökstuðning þegar lögreglan fellir mál niður heldur en: Málið telst ekki vera líklegt til sakfellingar. Ókei, á hvaða grundvelli? Á hverju byggir lögreglan þetta mat? Ég held að þetta gæti meira að segja verið teygt yfir alls konar mál sem rata til lögreglu, ekki bara mál sem varða hatursorðræðu eða hatursglæpi eða eitthvað þannig. Þetta er líka bara stór kerfislægur vandi og við erum ekki komin lengra en það að hafa þetta einmitt skrifað í lög. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þá þarf líka almenn viðhorfsbreyting að eiga sér stað. Við munum örugglega öll eftir málinu 2014 þar sem svínshausum var „dömpað“, með leyfi forseta, á lóð mosku og lögreglan tók bara upp svínshausana og henti þeim í ruslið og taldi þetta vera eignaspjöll. Ég meina, halló! Þetta er hatursglæpur. En við vorum ekki komin lengra. Lögreglan gat ekki „spottað“ hatursglæpinn því að við vorum ekki búin að eiga nógu mikið og gott samtal um þetta. En þetta er auðvitað sífellt að koma skýrar í ljós, sérstaklega með tilkomu samfélagsmiðla og hegðun á samfélagsmiðlum sem hefur verið kærð til lögreglu, m.a. dómurinn sem ég var að vísa í hérna rétt áðan. Ég held að stjórnvöld séu aðeins að vakna og þetta sé allt að koma. Ég hef fulla trú á að þetta muni koma en ég held að við sem löggjafinn þurfum að flýta aðeins fyrir.

Forseti. Ég held að það sé hjálplegt að staldra aðeins við það sem kom fram í síðasta andsvari hjá hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim, þetta með svínshausana. Það er mjög eðlilegt að lögreglan átti sig á því af hverju þetta er alvarlegt, hvernig þetta er alvarlegt og átta sig á því að þessi athöfn, sem er ekkert ólík því að nota orð, er í rauninni alvarlegri en lögreglan gerir sér grein fyrir af því að hún hefur þetta þrönga sjónarhorn sem hún deilir ekki með minnihlutahópum í heild sem hatursorðræða er yfirleitt gagnvart. Það er kannski lykilvandinn í þessu, þetta er illa framfylgjanlegt ef lögreglan er ekki með á nótunum í heildina litið. Það sést á málum sem komið hafa upp hérna nýlega þar sem voru Punisher-merki og Thin Blue Line-merki og þess háttar. Ég tel að ég þurfi ekki að þýða þessi orð því að þetta eru ákveðin merki. Sami strákur var handtekinn hérna nokkurn veginn tvo daga í röð út af lélegum lýsingum lögreglu, lýsingum sem eru yfirleitt lélegar. Þegar lögreglan er að lýsa eftir fólki er yfirleitt birt bara einhver ein mynd, stutt lýsing og það látið duga. Almennt séð er það ekkert rosalega hjálplegt fyrir fólk svo það geti greint menn í sundur. Það er kannski tiltölulega auðvelt fyrir mig að greina hv. þingmenn Loga Einarsson og Gísla Rafn Ólafsson í sundur, en fyrir ýmsa aðra er það ekkert endilega mjög auðvelt. Við lærum að greina fólk í sundur miðað við þau andlit og líkamsbyggingu og þess háttar sem við ölumst upp við. Það er mjög þekkt að við greinum illa í sundur fólk frá öðrum svæðum í heiminum. Að sama skapi greinir fólk frá öðrum stöðum í heiminum okkur illa í sundur. Það er bara sálfræðileg staðreynd. Þetta er eitthvað sem lögreglan þarf að hafa sérstaklega í huga á nákvæmlega sama hátt og hún þarf að hafa í huga hvað það þýðir að henda svínshaus inn á svæði mosku. Það þýðir ekkert endilega það sem lögreglan heldur að það þýði, það þarf að skoða samhengi hlutanna, sjónarhorn allra þarna, sérstaklega þeirra sem athöfnin beinist að. Hatursorðræðan beinist að fólki. Hér hef ég gert smá greinarmun á nokkrum hópum fólks sem annaðhvort eru þolendur hatursorðræðu, notendur hatursorðræðu eða þau sem eiga að passa upp á hatursorðræðu, þ.e. að koma í veg fyrir hana. Þar hef ég nefnt opinbert vald. Orð þeirra sem fara með opinbert vald, þ.e. orð opinberra persóna, hafa meira vægi en orð annarra. Svo eru bara almennir borgarar, Jón og Gunna og Regn úti í bæ en ekki séra Jón eða séra Gunna eða séra Regn. Það skiptir máli um hvern er að ræða þegar hatursorðræða er annars vegar. Það má taka sem dæmi hvernig lögreglan fór með þessi mál sem ég nefndi hérna áðan. Það má líka fara með það hvernig handhafar opinbers valds, þingmenn stjórnarflokkanna, flokkuðu ákveðin ummæli séra Davíðs Þórs sem hatursorðræðu þrátt fyrir að þau væru það augljóslega ekki. Það er misnotkun á því orði. Það er, ef eitthvað er, alvarlegra en hatursorðræðan sjálf því að það gerir lítið úr þeim alvarlega glæp. Það er skiljanlegt að hatursorðræða sé glæpur. Það hefur umturnað samfélögum að leyfa það að hatursorðræða vaði uppi út um allt og þá sérstaklega hatursorðræða sem er knúin áfram af opinberu valdi, síður hatursorðræðan sem er hjá almennum borgurum. En nú búum við hins vegar í þannig samfélagi þar sem einhvern veginn allt og allir eru fjölmiðill út af fyrir sig með samfélagsmiðlum og þess háttar. Hatursorðræða almennra borgara var áður ekkert rosalega alvarleg sem slík af því að hún náði ekki lengra, hún var ekki almenn og mátti augljóslega gefa smá frelsi gagnvart tjáningunni því að hún hafði ekkert að segja. Í dag hins vegar, á vettvangi samfélagsmiðla þar sem allir taka sér ákveðið ritstjórnarvald á því sem þeir deila, hefur það meiri áhrif. Þar eru deilingar og endurtekningar og læk og „thumbs up“, gefin ánægjumerki við orð annarra sem dreifast allt í einu út um allt eins og eldur í sinu. Það breytir dálítið ábyrgð þeirra sem leggja orð út í samfélagsmiðlaheiminn miðað við hvernig það var áður. Þetta eru varanleg orð, ekki orð eins og þau voru áður, bara sögð í tíma og rúmi og gleymdust meðal þeirra sem þar voru og þurfti að vitna í að þessi hafi sagt þetta og hitt. Þá eru þetta orðnar Gróa á Leiti-sögur, ekki með sama vægi og núna þegar hægt er að sýna fram á að þessi sagði þetta nákvæmlega þá og þarna. Þau orð eru til og lifa, hafa meiri áhrif þrátt fyrir að fólk sé bara almennir borgarar. Orðin hafa enn þá meiri áhrif ef þetta eru opinberar persónur, þau hafa enn þá meiri áhrif og meiri ábyrgð og meiri afleiðingar ef opinbert vald fer með slík orð. Þar sjáum við bara einföld dæmi að undanförnu: Það var moskumálið í borgarstjórnarkosningum fyrir nokkrum árum síðan. Þar er pólitíkin viljandi að stíga út í það að gera upp á milli hópa og reyna að öðlast pólitískt vald með því að níðast á minnihlutahópum. Það er hatursorðræða samkvæmt allri skilgreiningu þess orðs og er sérstaklega alvarlegt mál. Ég vara aðeins við því að þegar við setjum svona lög þá gefum við valdhöfum, gefum við framkvæmdarvaldinu, lögreglu og fleirum tæki til þess að beita valdi. Við höfum séð að stjórnvöld misnota vald, eins og dæmið sem ég notaði áðan um það þegar stjórnarþingmenn misnota í rauninni orðið hatursorðræða. Það væri gríðarlega mikil misnotkun ef valdhafar færu að misnota þessi lög til þess að ofsækja minnihlutahópa í rauninni að ósekju með því að segja að þau séu að beita hatursorðræðu og fylgja því eftir. En þannig eru náttúrlega stjórnvöld sem misbeita valdi yfirleitt, þau nota hvaða tylliástæðu sem er til að misnota vald, sem er ekki gott. Hliðstætt dæmi hérna á þingi er t.d. þegar við vorum að reyna að koma á siðareglum þingmanna. Svo þegar loksins kemur að því að við vorum að reyna að benda á mögulega spillingu hérna, þá voru þeir sem bentu á spillinguna skammaðir. Það er misnotkun á þeim tilgangi sem siðareglur eru settar út frá. Það er alltaf varhugavert. Í því lýðræði sem við höfum veljum við líka þau sem misnota vald, sem er náttúrlega slæmt, en þannig virkar því miður lýðræðið. Svo lengi sem lýðræðið helst hins vegar þá er alla vega alltaf möguleiki á að skipta um skoðun. En þarna er samt mikilvægur hlutur í því að lýðræði minnihlutahópa skiptir auðvitað máli því að í lýðræðissamfélaginu sem við búum í hérna þá er lýðræði minnihlutahópa minna en annarra. Þess vegna reynum við að setja í lög, og sérstaklega í stjórnarskrá, vernd og réttindi minnihlutahópa. Þar býr lýðræði minnihlutahópa sérstaklega. Það eru í rauninni bara stjórnarskrárbundin réttindi til þess að meirihlutavaldið geti ekki níðst á minnihlutahópum sjálfum sér til framdráttar. Ég vildi klára þetta aðeins með almennu þróuninni á undanförnum áratugum, það er þessi svokallaða PC-ismi eða pólitísk rétthugsun. Þetta er þó nokkuð gamalt hugtak, nokkur hundruð ára gamalt, 200–300 ára, eitthvað svoleiðis, og hugmyndin er alveg örugglega eldri en þetta hugtak. Nýjasta ítrun þess hugtaks, frá því að Bush yngri fór aðeins með þær pælingar og kannski á ekkert voðalega góðan hátt, afbakaði í rauninni hugmyndina um pólitíska rétthugsun. Hugmyndin þar á bak við, og það er mikilvægt að kunna þetta, er að það er þau sem fara með pólitískt vald, eru í samkeppni um pólitískt vald, geri með sér samkomulag um að misnota ekki minnihlutahópa sér til framdráttar í þessari samkeppni um pólitískt vald. Um það snýst pólitísk rétthugsun. Það hefur hins vegar verið snúið út úr þessu hugtaki, því snúið í andhverfu sína í rauninni, að verið sé að reyna að nota pólitíska rétthugsun til að troða á tjáningarfrelsinu. Það er hins vegar alrangt, bara algjörlega rangt. Það er alger útúrsnúningur. Vissulega hafa einhverjir gengið langt í því að misnota, troða á tjáningarfrelsi annarra. Yfirleitt er það þá í þeim skilningi að verið er að troða á þeim sem benda á það sem misferst hjá þeim sem fara með vald, það er það algengasta, og þá eru þeir að sjálfsögðu mjög á móti því að viðkomandi hafi það tjáningarfrelsi að benda á mistök þeirra. En grunnurinn þar á bak við er eitthvað sem við hljótum öll að vera sammála um að ekkert okkar, sem er í rauninni samkeppni um pólitískt vald, ætti að nota minnihlutahópa eða að geta hallmælt minnihlutahópum eða að nota hatursorðræðu sér til framdráttar. Þetta er grundvöllurinn. Þetta er pólitísk rétthugsun, ekkert annað. Allt annað er afbökun á því sem hefur verið síðan þá. Þróunin á þessu núna að undanförnu hefur farið út í umræðuna um dómstól götunnar og hvernig ýmsum aðilum hefur misboðið það hvernig vernd minnihlutahópa og vernd þeirra sem verða fyrir ofbeldi hefur misfarist hjá dómstólum, hjá stjórnvöldum og farið í ákveðið opinberunarferli, sneitt fram hjá þessum tækjum og tólum löglegs samfélags, af því að þær stofnanir hafa brugðist. Úr því varð #metoo-hreyfingin. Að sjálfsögðu - ja, að sjálfsögðu, mér finnst slæmt að orða það þannig - verða sömu viðbrögð þar. Þar er farið í uppnefningar á því að þetta sé nú bara dómstóll götunnar. Það er verið að gera lítið úr þeim sem benda á vandamálin af því að vandamálin beinast eða eru hjá þeim sem hafa vald og þau vilji ekki missa það vald. Þá eru viðbrögð þeirra að fara í uppnefningar á því hvað er í raun og veru að gerast, á því hvað er pólitísk rétthugsun, á því hvað er í rauninni tilgangurinn á bak við fyrirbæri eins og #metoo. Dómstóll götunnar er ekkert annað en almenningsálitið, að sjálfsögðu, við leitum til þess. Við leitum til samfélagsins um álit. Spyrjum: Er þetta eitthvað sem við eigum að sætta okkur við? Og svarið verður þá annaðhvort já eða nei. Almenningsálitið verður alltaf þarna. En við þurfum núna í nýju samfélagi þess hvernig samfélagsmiðlar eru, að læra pínulítið meira um hvernig það virkar. Almenningsálitið virkar öðruvísi núna en það gerði fyrir 20–30 árum síðan og við þurfum að taka tillit til þess og læra aðeins meira á það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var yfirgripsmikil að venju. Mig langar að grípa aðeins niður í þar sem hún fjallaði um samfélagsmiðlana og þær breytingar sem samfélagsmiðlar hafa haft í för með sér. Eins og hv. þingmaður sagði: Maður ropaði eitthvað út í loftið á sínum tíma og það var svo bara horfið upp í skýin og komi aldrei aftur, en núna fer fólk inn á Facebook og Twitter og Instagram og segir eitthvað sem lifir greinilega svo að eilífu og er auðvitað hægt að rekja þá umræðu ef fólk vill gera það. Eins og hv. þingmaður nefnir erum við orðin okkar eigin fjölmiðill, við getum sagt það sem okkur sýnist nánast og það getur haft verulega skaðleg áhrif í för með sér og skaðað einstaklinga sem eru misrétti beittir á þennan hátt. Þá velti ég fyrir mér: Er eitthvað til ráða annað en að loka kommentakerfum í fjölmiðlum? Hvernig eigum við að stoppa þessa orðræðu inn á samfélagsmiðlunum? Getum við gert það? Við erum alltaf að búa til nýja tækni og við lærum á hana en við kunnum auðvitað ekki sem manneskjur að passa að stíga ekki hvert á annars tær í þessari umræðu. Sér þingmaðurinn einhverjar leiðir til að koma í veg fyrir þetta?

Herra forseti. Þetta er einmitt gríðarlega áhugaverð spurning. Tjáningarfrelsi okkar er mismunandi eftir því í hvaða aðstæðum við erum. Það er í rauninni ekkert flóknara en það. Það er tiltölulega nýlega sem við höfum almennt fengið slíkan aðgang þannig að hver og einn getur verið fjölmiðill út af fyrir sig og við kunnum ekki að fara með það. Við þurfum, held ég, að læra á hvernig það virkar. Ég man eftir því fyrir 20–25 árum síðan að þá var maður einmitt að vafra á netinu og átta sig á því nafnleysi sem var á vefnum. Hver sem er gat sagst vera hver sem er en það vissi enginn hver maður var. Ég vissi ekkert hverjir aðrir voru. Þá hugsar maður: Segi ég eitthvað sem ég myndi annars ekki segja ef ég er á bak við eitthvert annað nafn eða ef aðrir vita ekki hver ég er? Hjá mér var það bara ákvörðun sem ég tók: Nei, auðvitað ekki. En ég sé alveg að fólk hefur tekið ákvörðun um að segja samt eitthvað annað að gamni sínu. Oft kallast það að vera tröll, tröll á internetinu, og þau eru ekkert endilega að segja það sem þau myndu segja í eigin nafni. En svo sér maður einmitt í athugasemdakerfi fréttamiðlanna fólk koma fram undir nafni, það er ekkert nafnleysi eða eitthvað svoleiðis, fólk segir hluti bókstaflega í sínu nafni. Ég held að við séum ekkert að fara að banna það, alls ekki. Þetta er bara tjáningarvettvangur eins og hver annar og hann er með sínar leikreglur 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar líka að nefna lagasetningu og valdhafa. Hv. þingmaður nefndi það að valdhafar væru oft að beita lögunum fyrir sig til að réttlæta gjörðir sínar, til að koma í veg fyrir að verða gagnrýndir. Þá spyr ég: Eigum við að sleppa því að setja lög af því að það er möguleiki á að einhverjir geti misbeitt þeim? Við setjum í raun og veru lög - auðvitað eru sums staðar búin til ólög en þegar við erum að horfa á lög sem gætu hugsanlega varið og verndað einhverja, er þá ekki rétt hjá okkur að gera það þrátt fyrir að einhverjir misvitrir valdhafar séu tilbúnir að nota lögin í eigin þágu? Ég velti því fyrir mér einhverju anarkíi. Eigum við að vera án laga og treysta því bara að fólk hagi sér eins og fólk? Verðum við ekki að ramma inn einhverja umgjörð um hvernig við högum okkur? Ég veit að það er fullt af fólki sem misnotar aðstöðu sína. Erum við ekki á þeim stað að við þurfum að búa til lög til að standa með og verja ákveðna hópa sem eru misrétti beittir í samfélagi okkar? Við heyrðum bara í síðustu viku að einn fjölmiðill fjallaði um trans börn og eftir helgina var litið þannig á að sá fjölmiðill hefði skaðað þau börn með einhverjum hætti. Ég spyr: Eigum við ekki að setja lög um þetta?

Forseti. Það eru orð sem maður vísar oft í hvað þetta varðar: Fyrst fóru þeir á eftir sósíalistunum og ég sagði ekkert, svo fóru þeir á eftir verkalýðsforingjunum og ég sagði ekkert, svo fóru þeir og náðu í gyðingana og ég sagði ekkert og svo komu þeir eftir mér og þá var enginn eftir til þess að andmæla. Jú, einmitt, við eigum að setja lög um þetta. En það er alltaf einhver hluti fólks sem er hræddur, misnotar aðstæður sér til varnar og það er bara atriði sem við þurfum að vera vakandi fyrir. Það er ekki ástæða til þess að stíga ekki svona skref heldur þurfum við að vera mjög vel upplýst um af hverju við erum að taka svona skref og á sama tíma í hvert sinn sem er verið að nota þau, því að það að beita valdi er alvarlegur hlutur. Það er alvarlegt þegar við þurfum að beita valdi. Við erum með lýðræðið til að reyna alla vega að velja fólk sem misbeitir ekki valdi. Við erum með alls konar eftirlitsstofnanir og dómstóla sem eiga að verja okkur fyrir því þegar verið er að misbeita valdi, en það gengur upp og ofan, alla jafna tiltölulega vel en það er að sjálfsögðu ekki fullkomið. Það er því stöðug vinna að passa upp á þetta. Ekkert af þessu gengur sjálfkrafa fyrir sig. Það er ekki nóg bara að setja þessi lög og þá verði allt í himnalagi. Það er langt frá því nóg. Það þarf að fara og taka skrefin. Stjórnvöld þurfa að horfa á þau 

Frú forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til breytinga á lögum sem hafa það mikilvæga markmið að veita ákveðnum minnihlutahópum sömu refsivernd og öðrum hópum sem vitað er og viðurkennt og sýnt hefur verið fram á með rannsóknum að eru sérstaklega berskjaldaðir gagnvart hatursorðræðu og hatursglæpum. Hatursorðræða er skilgreind m.a. í 2. mgr. 20. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem vísar til þess, með leyfi forseta: „… að allur málflutningur til stuðnings haturs af þjóðernis-, kynþáttar- eða trúarbragðalegum toga spunnið, sem felur í sér hvatningu um mismunun, fjandskap eða ofbeldi skuli bannaður með lögum.“ Ágæta skilgreiningu á hatursorðræðu er einnig að finna í umsögn Landssamtaka Þroskahjálpar um frumvarpið sem við erum að ræða hér í dag. Skilgreiningin í umsögninni er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hatursorðræða (e. hate speech) hefur verið skilgreind sem orðræða sem ræðst gegn einstaklingi eða hópi á grundvelli til dæmis kynþáttar, trúar, kyns, fötlunar eða kynhneigðar. Viðurkennt er að hatursorðræða er til þess fallin að ala á fordómum gagnvart fólki og hópum sem hún beinist að og leiðir þannig til aukinnar mismununar og getur einnig leitt til ofbeldis gagnvart þeim. Þá vegur hatursorðræða að skoðana- og tjáningarfrelsi þeirra sem fyrir henni verða því að hún fælir þá frá að segja skoðanir sínar opinberlega og lýsa aðstæðum sínum og samfélagslegum hindrunum sem við er að glíma. Þess vegna er viðurkennt og mælt fyrir um það í fjölþjóðlegum mannréttindasamningum að ríkjum sé rétt að banna hatursorðræðu með lögum þó að í því felist nokkur skerðing á tjáningarfrelsi þeirra sem beina hatursorðræðu að öðrum. Með tilkomu og almennri notkun samfélagsmiðla hefur ógnin sem leiðir af hatursorðræðu gagnvart mannréttindum minnihlutahópa aukist mikið.“ Hatursorðræða er ein tegund hatursglæpa og við erum hér að ræða breytingar á almennum hegningarlögum. Segja má að hatursorðræða sé að einhverju leyti orsökin fyrir alvarlegri hatursglæpum og getur leitt þá af sér. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á nokkrum ákvæðum almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, og er m.a. lagt til að við ákvörðun refsingar fyrir hvers konar brot beri að taka til greina hvort brot megi rekja til nánar tilgreindra atriða er varða brotaþola persónulega og brot sé þannig af meiði hatursglæpa. Auk þess er í frumvarpinu lagt til að að jafnaði skuli tekið til greina til þyngingar refsingar ef brot er framið í nærveru barns yngra en 15 ára. Ég ætla ekki að fara mikið út í það heldur út í fyrra atriðið og það sem ég ætla að nefna núna. Í öðru lagi og nátengt fyrsta atriðinu er lagt til að hatursorðræðuákvæði 233. gr. a almennra hegningarlaga verði rýmkað þannig að þjóðlegur uppruni, á ensku, „ethnic origin“ falli ótvírætt þar undir sem og að ákvæðið veiti fólki með fötlun og fólki með ódæmigerð kyneinkenni refsivernd til samræmis við aðra hópa sem eru taldir þurfa á sérstakri vernd halda. En ákvæðið er svohljóðandi í núverandi mynd, með leyfi forseta: „Hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, eða breiðir slíkt út, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum.“ Þarna er upptalning á þessum persónueinkennum. Með frumvarpinu er lagt til að í stað orðsins þjóðernis í þessu ákvæði hegningarlaga komi þjóðernisuppruna eða þjóðlegum uppruna og á eftir orðinu trúarbragða í sömu grein verði bætt við fötlunar og kyneinkenna. Hefur það þau áhrif sem ég var að lýsa hér rétt áðan. Í þriðja lagi er lögð til hliðstæð breyting á 1. mgr. 180. gr. almennra hegningarlaga þannig að sömu hópar njóti verndar samkvæmt því ákvæði, sömu hópar og tilgreindir eru í 233. gr. a, en ákvæði 180. gr. hljómar svo í núverandi mynd, með leyfi forseta: „Hver sem í atvinnurekstri eða þjónustustarfsemi neitar manni um vörur eða þjónustu til jafns við aðra á grundvelli þjóðernis hans, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar skal sæta sektum … eða fangelsi allt að 6 mánuðum. Sömu refsingu varðar að neita manni um aðgang til jafns við aðra að opinberum samkomustað eða öðrum stöðum sem opnir eru almenningi.“ Með breytingunni verður refsivert t.d. að neita einstaklingi með fötlun um vöru eða þjónustu til jafns við aðra. Þá eru til lagðar til aðrar breytingar á hegningarlögum sem aðrir hv. þingmenn hafa rætt á undan mér en tímans vegna mun ég halda mig við þann hluta sem hér hefur verið rakinn. Þetta er sannarlega er gríðarlega mikilvæg breyting og endurspeglar mjög mikilvæg viðhorf og mjög mikilvæga stefnu, ef svo má segja, en þessi stefna og þessi breyttu viðhorf, í þá átt að útrýma hatursorðræðu, hatursglæpum og hvers kyns mismunun í samfélagi okkar, gildandi lögum sem eiga að miða að því, er því miður lítið beitt. Þá verður að segja að breytingin er lítils virði. Þetta er mitt helsta áhyggjuefni í þessu frumvarpi. Á þessu er ágætlega tæpt í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar, sem ég skrifa undir ásamt öðrum nefndarmönnum, enda var samhljómur um þetta mál í nefndinni, með leyfi forseta: „Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um rýmkun hatursorðræðuákvæðis 233. gr. a almennra hegningarlaga. Fyrir nefndinni kom fram að enda þótt brot gegn 233. gr. a sæti opinberri ákæru“ - þ.e. það er ákæruvaldsins að sækja menn til saka, þetta er ekki einkamál, fólk þarf að höfða sjálft - „berist lögreglu ekki margar tilkynningar um brot gegn ákvæðinu. Bent var á að ástæða þess geti m.a. verið sú að almenningur þekki ekki ákvæðið nægilega vel eða að þeir einstaklingar sem ákvæðinu er ætlað að vernda séu berskjaldaðir, oft í viðkvæmri stöðu og þurfi stuðning við að tilkynna um hatursorðræðu og fylgja máli eftir. Jafnframt skiptir máli að lögregla fái nauðsynlega fræðslu um hatursorðræðu. Nefndin telur af því tilefni mikilvægt að fylgst verði með framkvæmd 233. gr. a almennra hegningarlaga og hvort frekari kynningar á hatursorðræðu og afleiðingum hennar sé þörf.“ Frumvarp þetta lýsir þannig vilja til þess að taka á hatursorðræðu og öðrum birtingarmyndum rasisma í okkar samfélagi. Nú verð ég að segja að þetta er mikilvæg viðbót við gildandi löggjöf þar sem reynt er að sporna við þessu vonda samfélagsmeini. Það er hins vegar áhyggjuefni, líkt og ég nefndi áðan, hversu erfiðlega virðist ganga hjá stjórnvöldum að framfylgja þessum lögum. Hér langar mig að nefna aðra löggjöf sem hefur svipað markmið og eru mjög góð lög sem voru sett árið 2018 um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, lög nr. 85/2018. Samkvæmt 2. gr. þeirra laga er það markmið þeirra að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins, utan vinnumarkaðar, það eru önnur lög sem gilda um jafna meðferð á vinnumarkaði. Þetta er mikilvægt atriði vegna þess að sambærileg lög um jafna meðferð á vinnumarkaði, það virðist ganga mun betur að framkvæma þau heldur en þessi sem gilda um samfélagið allt. Samkvæmt 7. gr. laga þessara er hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar, hvort heldur bein eða óbein vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna er óheimil. Fyrirmæli um mismunun vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna teljast einnig mismunun samkvæmt lögunum sem og áreitni þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna. Þá er áhugavert að skoða skilgreininguna á áreitni sem kemur fram í 4. tölulið 3. gr. laganna en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi, fjandsamlegra, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna.“ Samkvæmt 4. gr. laga fer um framkvæmd þeirra samkvæmt lögum um stjórnsýslu jafnréttismála og samkvæmt 8. gr. þeirra laga, svo ég haldi nú áfram að rugla hlustendur í ríminu, tekur kærunefnd jafnréttismála til meðferðar kærur sem til hennar er beint eftir því sem mælt er fyrir um í m.a. þessum lögum um jafna meðferð óháð kynhneigð, kynþætti og þjóðernisuppruna og kveður upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði þeirra laga hafi verið brotin. Mér fannst þetta svo áhugavert þar sem einnig er verið að ræða í allsherjar- og menntamálanefnd tillögur ríkisstjórnarinnar að breytingum á þeim lögum sem eiga að víkka út gildissvið þeirra. Mér fannst þetta áhugavert þar sem ég hafði ekki orðið vör við að mikið hefði borið á úrskurðum um mismunun á grundvelli þjóðernis eða kynþáttar eða þjóðernisuppruna, þannig að ég kannaði hvort það væru ekki einhverjir úrskurðir. Ég kannaði á úrskurðasíðu kærunefndar jafnréttismála og fann engan úrskurð, ekki einn eða tvo, heldur engan frá árinu 2018. Þar sem það er sums staðar misbrestur á því að stjórnvöld með úrskurðarvald birti alla sína úrskurði þótti mér rétt að láta kærunefnd jafnréttismála njóta vafans og spurðist enn frekar fyrir um það hvort nefndinni hefðu borist mál á grundvelli þessara laga, af því að kærunefnd jafnréttismála fjallar sannarlega um brot á hinum ýmsu jafnréttislögum og er svo sem alveg ötul við það á mörgum öðrum sviðum. Umfjöllun um þetta frumvarp, um breytingar á þessum lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, vakti upp áhyggjur mínar af því að sömu ástæður og ráku fólk til þess að leita til kærunefndarinnar séu einnig fyrir því að fólki sé vísað þaðan. Óttast ég að tungumálaörðugleikar og algjört vanmat stjórnvalda á þörfinni á að finna lausn á þeim, skortur á menningarlæsi og almennir fordómar og staðalímyndir innan kerfisins verði til þess að fólki sem vill leita réttar síns sé vísað á rangan stað eða einfaldlega vísað frá. Í stjórnkerfinu vinnur nefnilega bara venjulegt fólk og það þarf leiðbeiningar og þjálfun til að vita hvernig á að breyta ákveðnum viðhorfum og vinna í samræmi við breytt viðmið. Fyrr á þessu þingi lagði hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fram fyrirspurn til forsætisráðherra í þremur liðum um framkvæmd þessara laga. Var hann þar á undan mér, ég ætlaði að senda fyrirspurn og þá var hann bara búinn að því - komi það hverjum sem er á óvart að hv. þm. Björn Leví hafi verið fyrri til að senda inn fyrirspurn. Hann spurði hversu oft hefði verið sektað fyrir brot á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti eða þjóðernisuppruna. Svarið var svohljóðandi, með leyfi forseta: „Eftir því sem ráðuneytið kemst næst hefur ekki reynt á sektarákvæðið fyrir dómstólum enn sem komið er.“ Þá spurði hv. þm. Björn Leví: Hversu oft hefur verið stofnað mál hjá Jafnréttisstofu í tengslum við ætlað brot á lögunum? Svarið var þess efnis að þrjú mál hefðu verið stofnuð í skjalakerfi stofnunarinnar frá árinu 2018. Ekkert þeirra leiddi til þess að upp væri kveðinn skriflegur úrskurður um það að lögin hefðu verið brotin. Sem fyrr segir liggja engir úrskurðir fyrir og það var staðfest af hálfu forsætisráðuneytisins í svari við þessari fyrirspurn þar sem fram kom að lög þessi hafa enn sem komið er ekki verið tekið til meðferðar hjá kærunefnd jafnréttismála. Þetta hlýtur að þýða að það sé engin mismunun á grundvelli kynþáttar eða þjóðernis í okkar samfélagi, eða hvað? Nú er tíminn runninn út og ég er bara rétt að byrja. En mig langar bara að vekja athygli á því að við erum hér að reyna að bæta löggjöf 

Frú forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með umræðunni í dag um þetta mál og ég vil taka undir það sem kom fram hér á undan hjá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur þar sem hún sagði að það væri ekki nóg að setja lögin heldur þyrfti, hjá þeim stofnunum og þeim sem fá lögin í fangið og þurfa að framfylgja þeim, í einhverjum tilfellum að fylgja jafnvel einhvers konar viðhorfsbreyting. Það þarf að koma til fræðsla og aðrir slíkir þættir til þess að hin skrifuðu lög, reglurnar sjálfar, öðlist eðlilega virkni, ef við getum orðað það þannig. Ég ákvað að taka aðeins til máls út frá því sem stendur í greinargerðinni og hafa þetta þá kannski svolítið almennt, en þar segir: „Markmið þeirra breytinga sem lagðar eru til með frumvarpi þessu er að bregðast við breyttum samfélagslegum viðhorfum til þeirra brota og þeirrar háttsemi sem það fjallar um, þar á meðal varðandi barnaníð og hatursorðræðu, og fylgja réttarþróun annars staðar á Norðurlöndum …“ Þetta mál var til umfjöllunar hjá allsherjar- og menntamálanefnd og bárust þó nokkrar umsagnir um málið, flestar jákvæðar, sumar með einstaka orðalagsbreytingum eða vilja til að hnykkja á ákveðnum þáttum, en í flestum tilfellum töldu menn að þetta frumvarp og þessi lög í framhaldinu yrðu til bóta og væru til að efla réttarvernd þeirra hópa sem hér eru undir. Það var einmitt út frá þessum orðum í greinargerðinni sem ég ákvað að taka þátt í umræðunni núna af því að verið er að tala um þessi breyttu samfélagslegu viðhorf til brotanna og þeirrar háttsemi sem fjallað er um. Það var það sem ég vildi gera að umtalsefni og þá með vísan í það sem kom fram í einni umsögninni, frá Félagsráðgjafafélagi Íslands sem segir, svo ég vitni nú orðrétt í umsögnina, með leyfi forseta: „Félagsráðgjafafélag Íslands vill beina því til stjórnvalda að fylgja því eftir að ákvæði frumvarpsins komi til framkvæmda, verði það að lögum og jafnframt að tryggja þeim sem fremja brot gegn börnum aðgang að ráðgjöf og stuðningi fagaðila, svo sem félagsráðgjafa. Jafnframt þarf að tryggja aðgang að sérhæfðri samtalsmeðferð.“ Þegar ég var að lesa þetta varð mér hugsað til máls sem ég tók þátt í að fjalla um þar sem ég starfaði á fjölmiðli. Það var mjög umfangsmikið mál og varðaði mann sem síðar var dæmdur í nokkurra ára fangelsi. Það sem var undir í því máli sem við vorum að fjalla um í miðlinum var í raun og veru að þessi brotamaður var maður sem haldinn var barnagirnd og við náðum einhvern veginn að kortleggja ævi hans og brotaferil þar með. Í þessari umfjöllun játaði hann á sig tugi brota gegn tugum einstaklinga, tugum barna og ungmenna, það voru fatlaðir einstaklingar þarna undir og sjálfur var þessi maður auðvitað eins og gefur að skilja mjög veikur. Það sem var áhugavert við þetta var að þarna voru nokkrar kynslóðir, má segja, undir. Þetta var brotaferill sem spannaði nokkra áratugi, elstu brotin framin á tíma þar sem vitneskja um þessi mál var ekki mikil, það var lenska þá að sópa svona málum undir teppið. Viðhorf þeirra sem komu fram og sögðu frá svona brotum var kannski það að færa til brotamanninn, hann var stundum í kirkjulegu starfi, þessi brotamaður, og hann var þá kannski færður til eða vísað frá starfi, en það var lítið gert gagnvart þeim sem var þolandi. Þannig var þetta í raun og veru í gegnum áratugina. En það sem maður fer svolítið að hugsa um við lestur umsagnar félagsráðgjafafélagsins, þar sem talað er um að tryggja þeim sem fremja brot gegn börnum aðgang að ráðgjöf og stuðningi fagaðila, er að þetta hlýtur að vera alveg gríðarlega mikilvægt atriði vegna þess að þessi brotaferill mannsins færði manni heim sanninn um að þetta eru einhverjar kenndir og ógeðshneigðir sem menn stjórna ekki svo glatt. Þetta mál varð til þess að það urðu einhverjar lagabreytingar. Það sem sló mann auðvitað við þetta á sínum tíma, en þarna var verið að játa í falinni myndavél brot gegn tugum einstaklinga á löngum ferli og þetta voru margir tugir brota, var að það voru svo margir aðrir sem hringdu síðan inn á ritstjórnina til að láta vita að þeir hefðu líka lent í þessum manni, fólk sem hefði annars aldrei stigið fram, m.a. vegna þess að það taldi á þeim tíma að ekkert yrði gert í málinu. Þessi löggjöf er angi af þeim meiði, eins og ég nefni, en ég tek þetta líka inn með þessum hætti vegna þess sem kemur fram í umsögn ríkislögreglustjóra, og ætla ég að vitna orðrétt í hana, með leyfi forseta: „Í 3. gr. frumvarpsins er fjallað um breytingar á barnaníðsákvæði hegningarlaga sem eru löngu tímabærar, framfaraskref og réttarbót. Það er mikilvægt að þarna er bæði verið að hækka refsirammann þannig að hann nálgist það að ná utan um stærstu málin og leiðbeiningar gefnar um mat á alvarleika brota. Það er líka sérstaklega ástæða til þess að fagna þeim breytingum sem gera á varðandi kynferðislegar myndasendingar á milli ungs fólks. Það styður skilaboð laganna um mikilvægi samþykkis í kynferðislegum samskiptum og er til þess fallið að skýra réttarvernd.“ Þetta samhengi vildi ég hafa í huga vegna þess að þótt eðli brotanna séu í raun og veru alltaf það sama þá getur vettvangurinn breyst með tímanum og margt af þessu er orðið rafrænt og annað í þeim dúr. Það færði mér heim sanninn um það, eftir að hafa fjallað um þetta mál á sínum tíma, að þegar kemur að efni þessa frumvarps, þ.e. barnaníði, þá er umfangið svo miklu, miklu meira en við gerum okkur grein fyrir. Þetta er miklu ljótari og verri heimur en við höldum. Við hljótum því að styðja alla viðleitni löggjafans til að gera lagarammann þannig að það sé hægt að bregðast við með skilvirkum hætti En síðan er líka í þessu máli verið að tala um hatursorðræðuna, svo ég vindi mér þangað. Menn hafa svolítið verið að velta því fyrir sér hvernig eigi að skilgreina hatursorðræðu. Svo ég vitni í það sem stendur um það í Wikipediu: „Í lagalegum skilningi er hatursorðræða hver sú orðræða, bending eða atferli, skrif eða tjáning, sem er bönnuð sökum þess að hún kann að hvetja til ofbeldis eða saknæms athæfis gegn einstaklingi eða hópi sem nýtur verndar laganna, eða sökum þess að hún er lítillækkandi eða ógnandi fyrir slíkan einstakling eða hóp.“ Svo er vísað til þess að í sumum löndum geta þeir sem fyrir hatursorðræðu verða sótt til saka fyrir rétti en mjög sé deilt um hatursorðræðu á netinu og hvar mörk tjáningarfrelsis og hatursorðræðu skarast. Það var einmitt rætt um það í fyrri ræðum hvar geta mörkin í þessu öllu saman verið. Þetta er auðvitað bara eilífðarviðfangsefni sem við erum að fást við í löggjöf og sem verið er að takast á við í dómstólum, hvar mörkin eru. Ég hugsa það stundum þegar tjáningarfrelsismaðurinn í mér kemur upp og maður veltir því fyrir sér hvort það sé ekki alltaf af hinu góðu að hafa minni hömlur á orðum festar í lög, hvort það sé ekki alltaf best, að þá festist maður stundum í þeirri hugsun að maður er sjálfur í þeim forréttindahópa og þeirri stöðu að vera kannski seint sá sem verður fyrir einhvers konar hatursorðræðu. Það er bara svolítið þannig. Þá komum við að einu sem ég vildi nefna í þessu samhengi þegar við erum að tala um hatursorðræðuna. Hvernig sem hún er nákvæmlega skilgreind þá held ég að það skipti alveg gríðarlega miklu máli að þeir sem eiga ekki réttindi sín eða líf undir slíkri lagasetningu fari varlega í að nota þessi hugtök, t.d. þegar talað er um hatursorðræðu í samhengi við eðlilega pólitíska umræðu sem á sér stað hér. Þá er ég að vísa í nýlegt mál þar sem var verið að gagnrýna brottvísanir flóttamanna. Þá voru t.d. stjórnmálamenn í flokki VG sem fóru að tala um að orðræðan væri hatursorðræða. Ég þarf svo sem ekki að rekja þá málavexti í löngu máli en þar var talað um þessa ríkisstjórn sem fasistastjórn og talað um vist í helvíti og við þekkjum það allt saman. Ég get auðvitað skilið að þingmönnum VG finnist erfitt að vera sakaðir um að styðja fasistastjórn enda ætla ég að leyfa mér að segja það að hér ríkir engin fasistastjórn. Ef það væri fasistastjórn í landinu þá gengi presturinn sem lét þessi ummæli falla ekki lengur frjáls. En þarna kemur inn auðvitað rétturinn til að tjá sig svolítið harkalega um málefni líðandi stundar og við hljótum að veita mönnum svolítið svigrúm til þess. En þá skiptir auðvitað mjög miklu máli að þeir sem til að mynda setja lög eins og við erum að ræða hér um, þar sem undir er hugtakið hatursorðræða, notfæri sér ekki það hugtak sem einhvers konar skjöld þegar þeir sæta gagnrýni fyrir eitthvað sem mikið er rætt um í samfélaginu og vekur heitar tilfinningar hjá fólki. Það var einnig vísað hérna áðan til máls þar sem lögreglan hafði afskipti af ungum dreng, tók hann í misgripum fyrir annan ungan mann sem var eftirlýstur. Það mál þekkjum við auðvitað líka. Það var til að mynda opinn nefndarfundur hér í þinginu þar sem lögregla sat fyrir svörum um það mál og ég veit að það eru skiptar skoðanir í nefndinni um það hversu vel lögreglan stendur að þessum málum. Þá kem ég aftur að upphafsorðunum hérna áðan, en þar fannst mér að a.m.k. vilji lögreglunnar og yfirmanna þar til að taka á málum væri vissulega til staðar. En síðan er það spurningin hvernig það skilar sér niður á gólfið. Þarna eru undir hópar sem eru viðkvæmir og við þurfum að gæta að því að sú fræðsla sem talað var um í upphafi skili sér þangað og að þær stofnanir sem undir eru séu nægilega burðugar og öflugar til þess að geta tekist á við að framfylgja þessum lögum og gert það með réttum hætti, sem er auðvitað ekki sjálfgefið, eins og þessi dæmi sanna öllsömul. Síðan langaði mig aðeins að nefna varðandi hatursorðræðuna að þetta er eitthvað sem maður sér bara ótrúlega mikið á netinu, t.d. á Facebook. Ég á t.d. eina Facebook-vinkonu sem er mjög hatursfull í garð ákveðinna trúarhópa og viðrar þær skoðanir sínar alveg hikstalaust með mjög ljótri og hatursfullri orðræðu, það er ekkert annað en hatursorðræða. Ég hef þennan kima á Facebook opinn þó að hann sé mér þvert um geð, bara til þess að geta fylgst með því hvers konar sjúkir hugar geta verið þarna. Það sem er manni endalaust undrunarefni er að þegar kemur eitthvert eitt svona haturskomment, þó að því sé ekki beint gegn tilteknum einstaklingi þá er því svo sannarlega beint gagnvart tilteknum hópi, þá er alveg ótrúlegur fjöldi af fólki sem tekur undir, annaðhvort með því að læka eða bara hreinlega í orðum. Það segir manni auðvitað að þetta er gríðarlega útbreitt vandamál. Ég gæti síðan haldið langa ræðu um að manni finnst þetta kannski tilheyra ákveðnum hópum frekar en öðrum. Það er jafnvel aldursbreyta þarna inn í. Þetta leiðir okkur kannski aftur að því að þegar talað er um í greinargerð að með frumvarpinu sé verið að bregðast við breyttum samfélagslegum viðhorfum til þeirra brota og þeirrar háttsemi sem fjallað er um, þá er undir barnaníðið og hatursorðræðan eins og ég var að rekja, þá hljótum við öll að styðja allar þær breytingar sem ætlaðir eru til að styrkja lagarammann og auðvelda mögulega í framhaldinu þeim stofnunum sem undir eru að framfylgja þessum lögum. Þannig að ég styð algerlega meginefni þessa frumvarps og greiði því atkvæði mitt. Auðvitað má hafa einhverjar skoðanir á einhverjum smáatriðum og núningsatriðum hér og þar, en meginefnið er gott og þess vegna ljái ég því minn stuðning.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og hans innsýn í þetta mál. Mig langar til að vekja máls á eilítið dýpri umræðu varðandi hluta af þessu frumvarpi sem varðar þyngingu refsingar vegna barnaníðs og útvíkkun þess og annað, sem ég er sammála og tel gríðarlega mikilvægt. Hins vegar vakna margar spurningar upp við umræðu um þetta mál. Nú skrifaði ég mastersritgerð fyrir ansi mörgum árum síðan um siðferðilegan grundvöll refsinga og þurfti að vinna mikla rannsóknarvinnu við skrif þeirrar ritgerðar. Mér fannst athyglisvert að skoða ítrekunartíðni í mismunandi brotaflokkum þar sem ástæðan fyrir því að ég fékk hugmyndina að ritgerðinni var sú að það var alla vega á blaði gríðarlega takmörkuð ítrekunartíðni í nauðgunarmálum en það var hins vegar í samfélaginu búið að kalla eftir þyngri refsingum fyrir nauðganir. Það var tilefni þess að ég skrifaði þessa ritgerð, vegna þess að ég skildi ekki af hverju fólk vildi þyngri refsingar þegar ítrekunartíðnin var engin. Taldi ég refsiþyngdina ekki vera vandamálið og ég tel það ekki enn en það er aðeins önnur umræða. Það sem vakti hins vegar athygli mína þegar ég var að bera saman ýmsa brotaflokka var það að einstaklingar sem níðast á börnum skera sig úr allri tölfræði, hvort sem skoðuð er afbrotafræði, félagsfræði, sama frá hvaða sjónarhorni það er, þeir skera sig úr. Ítrekunartíðnin er nánast algjör. Það er í rauninni með mikilli einföldun hægt að segja að einstaklingur sem hefur brotið af sér með þessum hætti sé líklegur til þess að brjóta af sér aftur. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji fangelsisrefsingar fyrir brot af þessu tagi nóg til að vernda börn gegn brotum af þessu tagi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég svo sem ætla ekki að hætta mér djúpt ofan í siðferðilegan grundvöll refsinga og tel að hv. þingmaður sé talsvert betur að sér í þeim efnum. Varðandi ítrekunartíðnina og þetta sem hv. þingmaður nefndi þá kemur þekking hv. þingmanns úr lögfræðinni og ritgerðinni að einhverju leyti og mín kemur úr störfum mínum sem fjölmiðlamanns og þá var ég að vísa í þetta mál t.d. sem ég rakti áðan. Það sem kemur manni á óvart, og þetta er ekki eina málið sem ég fékkst við á vettvangi fjölmiðla þar sem þessi brotaflokkur var undir, er að það er bara þannig, eins og hv. þingmaður kom að áðan, að þessir menn brjóta af sér, virðist vera, aftur og aftur. Fórnarlömbin í þessu máli voru ótrúlega mörg. Játningin náði yfir tugi einstaklinga. Þeir sem síðan höfðu samband við ritstjórnina þess utan gáfu manni það til kynna að einstaklingarnir sem þessi einstaklingur hafði brotið gegn væru aldrei undir 100. Þá erum við að tala um nokkurra áratuga afbrotaferil. Auðvitað þarf eitthvað meira að grípa inn í gagnvart svona heldur en bara refsing. Þú setur ekki svona einstakling bara í fangelsi, lokar inni og svo kemur hann aftur út. Þetta er það sem fangar sem tala um betrun í fangelsum eru alltaf að nefna: Við komum alltaf aftur út. Þessir menn koma alltaf aftur út. Þess vegna var ég líka að vitna í umsögn Félagsráðgjafafélagsins þar sem er einmitt verið að tala um að það þurfi að tryggja þessum mönnum sem fremja brot gegn börnum aðgang að ráðgjöf og stuðningi fagaðila. Það hlýtur að vera eitthvað sem við leggjum mikinn metnað í til þess að reyna að gera miklu betur en við höfum gert hingað til, bæði inni í fangelsum og svo líka eftir að mennirnir koma út. Sumir þeirra vilja aðstoð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Sannarlega áhugavert að heyra hann lýsa rannsóknarvinnu sinni í þessum efnum sem eru, eins og þingmaðurinn benti á, frá öðru sjónarhorni og annars eðlis heldur en mín rannsókn, þó að mér sýnist akkúrat þarna vera enn annað sjónarhorn sem leiðir hið sama í ljós. Það sem mér finnst áhugavert við þetta er ekkert endilega algerlega ótengt þeirri gagnrýni sem ég kom með á þessa löggjöf og svo sem aðra löggjöf sem ætlað er að vernda fólk gegn ofbeldi alls konar og það varðar getu stjórnvalda og yfirvalda til þess raunverulega að vernda fólk með þeirri löggjöf sem sett er. Það snýst bæði um það að þær reglur sem við setjum, þau úrræði sem við erum að lögfesta og taka upp þjóni þeim tilgangi sem þeim er ætlað, það séu úrræði en ekki úrræðaleysi. Ég upplifi ákveðið úrræðaleysi í bæði þessari löggjöf og margri annarri löggjöf og í tilraunum löggjafans og stjórnvalda til að vernda fólk, minnihlutahópa, vernda börn. Það er ákveðið úrræðaleysi í gangi og ég held að það skýrist ekki síst af þeirri vangetu okkar að horfa á brotamanninn eins og brotaþolann, líkt og Félagsráðgjafafélagið hefur bent á í sinni umsögn, leita að rót vandans og reyna að skrúfa fyrir lekann í stað þess að þurrka sífellt upp. Ég hef verið með þetta orðatiltæki 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Já, það væri hægt að halda langar ræður um þetta. Við erum auðvitað alltaf að reyna að setja lög og við erum að reyna að búa til einhvers konar umgjörð í samfélaginu sem tekur á svona hlutum eða á að vernda hópa. Það getur verið snúið að gera það með löggjöf og það getur verið snúið fyrir stofnanirnar sem undir eru í því að beita sér, því að allt er þetta, ef við tökum mannlega þáttinn inn í þetta, fólk sem verður á í messunni og gerir mistök og allt það. En stóra myndin í þessu er sú sem tekur kannski lengri tíma en er skilvirkari og það er bara almenn fræðsla, einhvers konar kennsla í umburðarlyndi og hvað við kennum börnunum okkar, hvað við höfum fyrir börnunum okkar sem síðan kannski minnkar líkurnar á því að það skapist ástand sem þarf að girða fyrir með einhvers konar löggjöf og stórtækum inngripum einhverra stofnana. En það er hins vegar eitthvað sem á við um allt, ekki bara barnaníð og hatursorðræðu heldur í sjálfu sér allt annað og börnin okkar gera auðvitað bara það sem fyrir þeim er haft. Og af því að ég var í ræðu áðan að vísa í eina Facebook-vinkonu mína sem ég hef inni bara til að fylgjast með þessum tiltekna skuggalega kima - þegar þetta er fyrir augunum á fólki þá eru auðvitað einhverjir sem læra út frá því að þetta sé í lagi. Þannig að ég er sammála hv. þingmanni og ætla bara að taka undir kranalíkingunni. Það er miklu betra að koma í veg fyrir lekann heldur en að þurfa alltaf að vera þurrka upp bleytuna. Ég er alveg alla leið á því.

Frú forseti. Það eru margir mikilvægir punktar sem hafa komið hér fram og ég er sammála flestöllum þeim sjónarmiðum sem hafa komið fram. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir talaði um lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, nr. 85/2018, og mikilvægi þess að beita þeim lögum. Hv. þingmaður talaði um fyrirspurnina sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sendi inn og fékk svar um að þeim hafi aldrei verið beitt varðandi brot á þeim lögum. Hér er umræðuefnið aðallega hatursorðræða og ég nefndi í fyrstu ræðu minni að við þyrftum að líta til fleiri þátta heldur en bara lagaákvæðisins. Það var einmitt mjög góður punktur sem kom fram hjá hv. þingmanni áðan um Jafnréttisstofu og ég held að það ætti að vera mikill þungi lagður á að bæta réttarstöðu þolenda hatursorðræðu í allar áttir, þar á meðal hjá Jafnréttisstofu. Sú hugmynd sem ég hef varðandi það er að veita Jafnréttisstofu heimild til frumkvæðisathugunar þannig að þau geti sektað fólk fyrir brot á þessum lögum. Mjög oft falla tilfelli hatursorðræðu undir brot á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Ég held að það væri ágæt leið til að byrja á því að minnka hatursorðræðu og líka skapa fordæmi fyrir því að stjórnvöld taki hana ekki í sátt, að Ísland sé ekki á þeim stað að við leyfum hatursorðræða viðgangast óáreitta. Einnig held ég að það væri mjög skynsamlegt að koma á fót hatursglæpa- eða hatursorðræðudeild innan lögreglunnar sem ótrúlegt en satt er ekki til og mér finnst það svolítið skrýtið miðað við alla umræðuna sem hefur átt sér stað núna á síðustu árum meira að segja varðandi hatursorðræðu og hatursglæpi. Það er engin sérstök deild sem tekur á þessum málum. Þetta eru rosalega viðkvæm mál, þau eru viðkvæm eðlis og þess vegna skiptir svo miklu máli að hafa deild sem er með sérfræðiþekkingu í þeim efnum. En hvernig fær maður sérfræðiþekkingu t.d. varðandi hatursorðræðu eða hatursglæpi nema með aukinni fræðslu? Og það er einmitt það sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson talaði um hér í pontu áðan, að það væri þörf á meiri fræðslu. Ég held að við ættum að byrja með fræðslu innan lögreglunnar og ekki bara innan lögreglunnar heldur í háskólanámi í lögreglufræðum, gera það að skyldufagi. Ég get ekki séð hverju við myndum tapa á því að setja á fót einhvers konar fag um hvað geti fallið undir hatursorðræðu og hatursglæpi og hvað geti talist vera hatursorðræða. Ég skil ekki hverju við myndum tapa á því að gera þetta að skyldufagi, við værum bara að auka þekkingu lögreglumanna á þessu viðfangsefni. Ég talaði um það áðan að mögulega eru stjórnvöld ekki með nógu mikla þekkingu á því hvað geti verið hatursorðræða þar sem eru felld niður af hálfu lögreglu mál sem eru ekki líkleg til sakfellingar. Þess vegna er þetta mjög mikilvægt. Svo er það náttúrlega líka menntakerfið sem við höfum ekki talað nógu mikið um, sem sagt að það sé fræðsla um kynþáttafordóma eða bara fordóma yfir höfuð, taka fordóma í stóra samhenginu og tala um þá á öllum stigum skólakerfisins, í grunnskóla og í félagsmiðstöðvum og í menntaskóla þannig að það sé góð þekking á þessu hugtaki frá unga aldri. Einnig held ég að það væri sniðugt 

Frú forseti. Tíminn dugði mér ekki áðan til að segja allt sem ég hef að segja um þetta mál. Ég ætla að taka upp þráðinn þar sem ég hætti, sem var að annaðhvort er enginn rasismi í okkar samfélagi, engin mismunun og engin áreitni á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna eða það eru alvarlegar brotalamir í okkar kerfi. Lögin sem ég ræddi um í ræðu minni áðan eru frá árinu 2018, þau eru orðin fjögurra ára gömul, og það hefur aldrei reynt á þau. Ég endurtek: Aldrei. Við erum hér að ræða almenn hegningarlög og breytingar á þeim. Hvaða aðili er það sem hefur eftirlit með framkvæmd hegningarlaga? Það er jú fyrst og fremst lögreglan. Í apríl síðastliðnum hafði lögreglan afskipti af saklausum 16 ára dreng í tvígang. Var tilefni afskiptanna í báðum tilfellum ábendingar sem lögreglunni bárust um að þar gæti verið á ferð strokufangi sem lögreglan hafði auglýst eftir og lýsti sem sérstaklega hættulegum brotamanni. Ég rek það í grein sem ég skrifaði í fjölmiðla í kjölfarið að ég telji ótvírætt að þarna hafi að miklu leyti verið um svokallaða kynþáttamörkun að ræða, á ensku kallað „racial profiling“. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem grunur vaknar um alvarlega kynþáttamörkun í aðgerðum lögreglu. Dæmi sem ég nefndi í greininni var að árið 2019 þurfti ríkið að greiða bætur til manns, sem var dökkur á hörund, vegna kynþáttamörkunar eftir ábendingu frá almenningi þar sem hann var ranglega sakaðir um þjófnað á gömlum raftækjum. Ég er ekki viss um að almenningur myndi hringja á lögregluna og því síður að lögreglan myndi stökkva til ef ég sæist bera einhver sjónvörp milli húsa. En í tilefni af þessum atburðum varðandi þennan 16 ára dreng þá áttum við í allsherjar- og menntamálanefnd fund með ríkislögreglustjóra, Sigríði Björk Guðjónsdóttur. Hún sagði þar m.a. að það væri raunverulega óþolandi að saklaust ungmenni sem þarna átti í hlut verði fyrir þessari trámatísku reynslu en ríkislögreglustjóri sagði jafnframt að hún sæi ekki hvað þau hefðu getað gert öðruvísi. Ég er sammála ríkislögreglustjóra að það sé ólíðandi að saklaust ungmenni verði fyrir slíkri reynslu. Það sem vekur þó ekki síður og jafnvel einna helst áhyggjur varðandi þetta mál er að lögreglan virðist ekki vita hvað hún gerði rangt í þessu máli. Svör ríkislögreglustjóra og lögregluna allrar afhjúpa alvarlegan skort á innsýn í það sem fór úrskeiðis, innsýn í vandann eins og talað er um í sálfræðinni og félagslega kerfinu. Það hefði að mínu mati augljóslega verið hægt að gera þetta öðruvísi. Í fyrsta lagi hefði lögreglan þurft að hafa einhvers konar verklag í kringum eftirfylgni ábendinga vegna þess að það er staðreynd að við öll sem einstaklingar erum haldin ákveðnum fordómum. Við erum haldin ákveðnum hugmyndum sem lita starf okkar. Það er ekki eitthvað sem við eigum að afneita en til að sporna við því að slíkar staðalímyndir, slíkir fordómar, sem við viljum alls ekkert hafa en orsakast af hinu og þessu, stýri verkum okkar viljandi eða óviljandi þá þurfum við hafa verklag og þjálfun í því að gera hlutina rétt, ekki bara eftir okkar innsæi. Okkar innsæi getur stundum verið dálítið hverfult og brigðult og það er oft innsæið sem er ansi fordómafullt. Að mínu mati leiddi þessi fundur allsherjar- og menntamálanefndar í ljós að það er brýn nauðsyn á því að það verði gerð víðtæk úttekt á vinnubrögðum lögreglu og kerfinu öllu. En í ljósi þess sem við erum að tala um hér í dag er þetta allt hluti af stærri mynd sem er sú til að geta útrýmt mismunun í okkar samfélagi þá verðum við fyrst að skilja hvað í henni felst, hvaðan hún kemur. Við þurfum að viðurkenna það að við þurfum að breyta okkar hugarfari vegna þess að það er alveg ljóst af hverju það er ekkert að ganga að framfylgja þessum lögum. Við verðum að skilja út á hvað þau ganga.

Frú forseti. Ég biðst forláts, ég hélt að það væri einhver úr nefndinni sem myndi koma fyrst með framsögu og beið þar af leiðandi rólegur eftir því að sú ræða byrjaði. En fyrst það er enginn frá nefndinni að tala þá langar mig aðeins að ræða þetta ákveðna mál vegna þess að því miður höfum við séð á undanförnum árum að það er tilefni til þess að horfa betur til laga um erlend mútubrot. Það er að mínu mati mjög ánægjulegt að sjá að hér er verið að víkka út ákveðna hluti, sérstaklega skilgreininguna þannig að þetta eigi ekki bara við um opinbera starfsmenn heldur líka aðila sem starfa hjá fyrirtækjum sem eru í eigu eða undir stjórn hins opinbera. Sjálfur vann ég hjá stórfyrirtæki fyrir rúmum áratug þegar það ákveðna fyrirtæki var að ganga í gegnum það að uppfylla svipaðar reglur og svipaðar kröfur sem Bandaríkjastjórn var þá að setja á fyrirtæki til þess nákvæmlega að koma í veg fyrir mútubrot. Og eitt af því sem ég man eftir frá því ferli var að það að skilgreina hverjir féllu undir það að vera opinberir starfsmenn þróaðist vegna þess að það var ekki nógu vel skilgreint. Og þó svo að við séum hér í þessu ákveðna frumvarpi að leggja til útvíkkun sem tekur líka til aðila sem eru undir stjórn hins opinbera eða í eigu hins opinbera, þá er það þannig að ef maður les 264. gr. a, sem er sú grein í hegningarlögum sem þarna á við, þá segir þar, með leyfi forseta: „Hver sem gefur, lofar eða býður manni, sem stjórnar innlendu eða erlendu fyrirtæki í atvinnurekstri, þar á meðal fyrirtæki að hluta eða í heild í opinberri eigu, eða innir af hendi störf á vegum þess, gjöf eða annan ávinning, sem hann á ekki tilkall til, í þágu hans eða annarra, til að fá hann til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert í bága við starfsskyldur hans skal sæta fangelsi allt að 5 árum, eða sektum, ef málsbætur eru. Ef maður, sem stjórnar innlendu eða erlendu fyrirtæki í atvinnurekstri, þar á meðal fyrirtæki að hluta eða í heild í opinberri eigu, eða innir af hendi störf á vegum þess, heimtar, tekur við eða lætur lofa sér eða öðrum gjöfum eða öðrum ávinningi, sem hann á ekki tilkall til, og gerir með því eitthvað eða lætur eitthvað ógert í bága við starfsskyldur sínar, skal sæta fangelsi allt að 6 árum, eða sektum, ef málsbætur eru.“ Við lestur á þessari grein þá uppgötvaði ég það að eitt af því sem við þurftum einmitt að fá skýrt hjá bandaríska þinginu og síðan hjá bandaríska viðskiptaráðuneytinu, sem setti reglurnar, var hvaða reglur myndu gilda um starfsmenn eða fulltrúa eða embættismenn alþjóðlegra stofnana. Þar erum við að tala um aðila eins og Sameinuðu þjóðirnar, Alþjóðabankann, Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, Evrópuráðið, við erum að tala um starfsfólk t.d. Afríkubankans og Afríkusambandsins. Eitt af því sem kom í ljós þegar farið var að skoða reglurnar sem var verið að setja í Bandaríkjunum var að skilgreiningin á því hvað væri opinber starfsmaður var ekki nægilega víð til að taka til þessara alþjóðastofnana. Ég hélt að ég gæti komist hjá því að segja að þetta væri vandamál hér vegna þess að ég horfði fyrst á það að í íslensku tungumáli er orðið „opinber“ kannski notað yfir alþjóðlega starfsmenn á meðan að orðið „ríkisstarfsmaður“ er of takmarkað. Þá hugsaði ég einmitt til þess að á ensku, með leyfi forseta, er talað um „government employee“, þeir eru ekki með neitt orð eins og opinber í sínu máli. Þeir breyttu sínum reglum á þann máta að bæta við í upptalninguna að þetta gilti líka um starfsmenn alþjóðastofnana eða eins og stóð hjá þeim, með leyfi forseta: „representatives or staff of international organizations“, eða fulltrúar eða starfsmenn alþjóðastofnana. Ég geri mér grein fyrir því að þetta ákveðna frumvarp er komið alla leið til 3. umr. án þess að þetta hafi nú komið í ljós og ég verð að viðurkenna það að ég er það blautur á bak við eyrun hér á þingi að ég veit ekki hvort það er enn þá hægt að koma með breytingartillögur, þar sem væntanlega fer þetta mál til atkvæðagreiðslu næst þegar það verður rætt. Ég reikna ekki með að það fari til atkvæðagreiðslu strax eftir þessar umræður, vegna þess að það er ansi fámennt í salnum. Ég veit ekki alveg hvernig það virkar en ef svo er að ekki sé hægt að koma með breytingartillögur, það sé orðið of seint, þá alla vega mælist ég til þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd, og væntanlega fellur þetta undir hæstv. dómsmálaráðherra og dómsmálaráðuneytið, skoði þetta og læri þar með af þessu að það þurfi að passa upp á það að ekki sé verið að gera mögulegt að múta eða leyfa þeim aðilum sem vinna hjá alþjóðastofnunum að þiggja mútur. Það er það sem ég myndi vilja sjá gert í þessu. Hitt atriðið sem mig langaði að nefna örstutt er að í greininni sem fjallar um þetta, sem ég las upp áðan, segir að viðkomandi fái gjöf eða annan ávinning. Þar sem ég þekkti til var skilgreint hvar væru mörkin á því, skilgreint hvað væri gjöf eða ávinningur. Ef ég tæki hér penna merktan Alþingi og gæfi einhverjum opinberum starfsmanni, er það gjöf sem telst vera nógu verðmæt? Kannski ef þetta er rosalega fínn penni en ekki ef þetta er venjulegur plastpenni. Það þarf að skoða það aðeins hvort það þurfi kannski að skilgreina betur hvar þessi mörk eru. En ég get bara sagt að mín reynsla er sú að það að vera með sterk lög sem taka á þessu á góðan máta er mjög mikilvægt. Það var þægilegt fyrir okkur sem starfsmenn alþjóðafyrirtækis á þessum tíma að þetta væri vel skilgreint vegna þess að þetta er alltaf vafaatriði. Það er mjög mikilvægt að við horfum á þessi mál á góðan máta vegna þess að spilling fyrirfinnst því miður ekki bara erlendis heldur líka hér innan lands og það er mikilvægt að okkar löggjöf taki á þessu bæði hér innan lands og erlendis og geri að verkum að þegar fólk verður uppvíst um slíka spillingu sé hægt að refsa þeim á viðeigandi hátt. Og það er einmitt mjög ánægjulegt að sjá að verið er að lengja fyrningarfrestinn og þyngja það sem hægt er að dæma fólk fyrir. Ég vil þakka þér fyrir, frú forseti, að hleypa mér í pontu þar sem ég var sofandi á verðinum og áttaði mig ekki á því að ég væri næstur á mælendaskrá.

Frú forseti. Þetta mál sem við ræðum í dag er mikilvægur liður í að uppfylla tilmæli sem koma frá vinnuhóp OECD sem kallast Working Group on Bribary, með leyfi forseta, sem útleggst sem vinnuhópur um mútur. Nefnd á vegum vinnuhópsins framkvæmdi úttekt hér á landi árið 2020 og það kom út skýrsla í lok þess árs um framkvæmd Íslands á mútusamningnum. Þessi úttekt sneri alveg sérstaklega að getu íslenskra stjórnvalda til að koma upp um erlend mútubrot auk getu þeirra til að stunda skilvirkar rannsóknir og auðvitað rannsóknir sem leiða svo til saksóknar og vonandi sakfellingar fyrir slík alvarleg brot. Við skulum hafa í huga að erlend mútubrot eru gríðarlega alvarleg brot. Þetta eru brot sem grafa undan lýðræði í öðrum ríkjum. Þetta er útflutningur á spillingu. Það er það sem þetta frumvarp reynir alla vega að taka smá tillit til. Ég segi smá tillit vegna þess að hér er aðeins verið að laga pínulítinn hluta af öllum þeim tilmælum sem hafa komið frá þessum vinnuhópi. Af þeim 17 tilmælum sem hafa komið frá þessum vinnuhópi er búið að uppfylla tvenn síðan 2010. Það eru liðin 12 ár. Þetta eru þrjú kjörtímabil, þ.e. ef kjörtímabilin hefðu verið venjuleg á þessum tíma sem það hefur tekið að uppfylla tvenn af 17 tilmælum. Það er auðvitað gríðarlega lélegt. Frú forseti. Ég kom inn á þetta líka í ræðu í 1. umr. um þetta mál. Ég virðist hafa misst af 2. umr., líklega var ég erlendis í erindagjörðum. Þess vegna er gott að fá tækifæri til að ræða þetta mál í 3. umr., sérstaklega vegna þess að það bólar ekkert á frekari aðgerðum til að bregðast við þessum tilmælum. Þó að það sé gott að nú séum við að taka af allan vafa um að erlend mútubrot eigi líka við um þá sem greiða starfsmönnum opinberra fyrirtækja mútur til þess að gera eitthvað sem þeir ættu ekki að gera eða aðhafast ekki eitthvað sem þeir ættu að aðhafast, þá er það bara alls ekki nóg í skilningi þess sem við þurfum að gera til að berjast gegn þessum mjög alvarlegu glæpum sem erlend mútubrot eru. Við erum aðilar að samningi um baráttu gegn erlendum mútubrotum og það er ástæðan fyrir því að við fáum þessar úttektir. Það er auðvitað mjög alvarlegt að það hafi komið fram í síðustu úttekt að af fjórum konkretmálum sem sneru að erlendum mútubrotum sem var beint til þar til bærra yfirvalda hafi aðeins eitt þeirra verið tekið til rannsóknar og hin hafi bara verið skilin eftir. Það hefur bara ekkert verið gert með þau. Það er náttúrlega ótrúlegt, virðulegi forseti, að það hafi komið fram skýrar ábendingar um erlend mútubrot af hálfu íbúa á Íslandi og það hafi ekkert verið gert, ekki einu sinni verið brugðist við, ekki einu sinni hafin rannsókn. Það segir auðvitað sína sögu. Það segir líka sína sögu að eina málið sem hefur verið rannsakað er Samherjamálið. Það er væntanlega að miklu leyti vegna þess að það var auðvitað ekki annað hægt miðað við uppþotið sem varð í samfélaginu í kringum það mál. Enn bíðum við eftir einhverri haldbærri niðurstöðu og einhverjum fréttum um hvar það mál er statt. En það er nú önnur saga. Þremur árum síðar. Mér finnst líka mikilvægt að árétta að mikið af þessum tilmælum sem er beint til okkar snýr einmitt ekki að lagatæknilegum atriðum eins og það sem þetta frumvarp er að snurfusa og laga núna heldur að praktískum atriðum. Það snýr að fræðslu þar til bærra yfirvalda um hvernig eigi að greina, finna, rannsaka og saksækja svona mál. Það er ekkert búið að uppfylla af þeim einföldum tilmælum að koma á einhvers konar fræðslu um þessi mál. Það hefur bara einfaldlega ekki verið brugðist við því. Hluti af þessu eru líka viðbrögð til að tryggja að þróunaraðstoð sem Ísland veitir sé ekki misnotuð, t.d. í þeim tilgangi að múta erlendum opinberum starfsmönnum. Það kemur fram og er eitt af þessum tilmælum að veita eigi þeim aðilum sem sinna þróunaraðstoð fræðslu, fræða þá um merki þess að verið sé að greiða mútur og tilkynningarskyldu þeirra til opinberra aðila á Íslandi gagnvart slíkum grun. Þetta voru tilmæli til Íslands árið 2010. Það hefði nú kannski verið ágætt að vera búin að uppfylla þetta þegar Samherjamálið kom upp því að eins og við vitum þá liggja þeir undir grun um að hafa notfært sér þann góða vilja sem var gagnvart Íslandi út af þeirri þróunaraðstoð sem þar hefur verið veitt. Þessi fræðsluátök sem er verið að tala um snúast um að það eigi að fræða opinbera starfsmenn, að fræða endurskoðendur, að fræða alla þá sem í raun vettlingi geta valdið í baráttunni gegn þessum brotum. Það er einfaldlega ekki gert. Mér finnst það mjög sérstakt. Síðan er það einfaldlega vangeta yfirvalda til að sinna þessum málaflokki bara út af manneklu eða fjárskorti. Ég spurði hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, út í þetta, hvort hann ætlaði að gera eitthvað til að bæta viðbragðsgetu stjórnvalda við erlendum mútubrotum, getu þeirra til að rannsaka mál, getu þeirra til að saksækja og fá fram sakfellingu fyrir svona alvarleg brot. Ráðherrann stökk á eitthvert tækifæri sem hann sá þarna og fór að tala um forvirkar rannsóknarheimildir, hann hefði svo mikinn áhuga á þeim. Það að við værum ekki með njósnaraheimildir lögregluyfirvalda hér á landi stæði í vegi fyrir að við gætum staðið í lappirnar gagnvart erlendum mútubrotum. Það er auðvitað af og frá, frú forseti. Það var alls ekki það sem ég spurði um og þegar ég áréttaði að ég væri ekki að biðja hann um rökræður um ágæti þess að lögreglan fengi frjálsa heimild til að njósna um borgarana þá svaraði hann því til að hann væri í almennri athugun um hvernig væri hægt að nýta mannafla lögreglunnar betur og hann ætlaði að taka yfirvegaða ákvörðun um þetta á grundvelli einhverrar greiningar. Hann vísaði í það að það væri ekki hægt að senda lögreglumenn beint úr Lögregluskólanum í svona efnahagsbrotarannsóknir, sem er alveg rétt en þessi tilmæli komu fyrir 12 árum síðan og það hefði verið leikur einn að græja þetta þá. En það var ekki gert. Það breytir því ekki að okkur ber skylda til þess að efla getu okkar til að bregðast við, rannsaka og saksækja erlend mútubrot. En það liggur í nefnd eins og svo margt annað hjá þessari ríkisstjórn. Það er verið að skoða og það er verið að pæla. En það er ekkert verið að gera þrátt fyrir að ekki sé búið að uppfylla nema tvenn af 17 tilmælum vinnuhópsins gegn mútubrotum síðan 2010. Það er gott að þetta komi í nefnd, kannski sjáum við þetta eftir tíu ár. Við þurfum auðvitað að laga þennan seinagang, taka af allan vafa. Það sem við erum að gera núna er að taka af allan vafa um að það að múta starfsmönnum opinberra fyrirtækja sé ólöglegt. Það hefði mátt koma fyrir tíu árum síðan. Það hefði mátt koma fyrir 12 árum og það hefði mátt vera til staðar fyrir Samherjamálið vegna þess að þar er vissulega líka um opinbera starfsmenn að ræða. En nei, 12 árum seinna erum við með eitt lagatæknilegt frumvarp að tikka í eitt, kannski tvö box af þeim 15 sem eftir eru. Það er auðvitað bara rosalega lélegt. En mér finnst þetta vera hluti af stærra samhengi sem er gríðarlegt sinnuleysi, kerfislægt sinnuleysi, gagnvart fjármálaglæpum á Íslandi. Það er ástæðan fyrir því að við lentum á gráa lista FATF hér um árið. Það er vegna þess að við höfum ekki sinnt þessum málaflokki í rúman áratug. Þetta er viðvarandi vandamál. Það birtist t.d. í gríðarlegum niðurskurði gagnvart sérstökum saksóknara 2013, niðurskurði sem hefur ekki að fullu verið bættur gagnvart eftirmanni eða eftirembætti þess embættis og það sýnir sig bara í hverju málinu á fætur öðru. Það er allt gert til þess að eftirlit með mútubrotum, með peningaþvætti og öðrum vafasömum fjármálagjörningum sé í lágmarki. Það þarf endalausan barning af hálfu alþjóðlegra stofnana til að litla fingri sé lyft í viðbrögðum við slíku. Mér fannst mjög áhugavert það sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á hér áðan varðandi starfsmenn alþjóðastofnana. Nú er ég hluti af Evrópuráðinu og þar kom upp gríðarlegt hneyksli árið 2017 þar sem kom í ljós að yfirvöld í Aserbaídsjan hefðu verið í stórum stíl að múta þingmönnum Evrópuráðsþingsins til að hafa áhrif á skýrslur þingsins sem tengdust Aserbaídsjan á neikvæðan hátt. Það var bara undir hverju aðildarríki fyrir sig komið hvort það vildi grípa til einhverra aðgerða eða ekki og margir hafa í raun komist undan ábyrgð í þessum efnum þannig að þetta er eitthvað sem ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að skoða vel og vandlega og tryggja að þetta falli undir lögin. Ég er sammála, það er óljóst hvort lögin ná yfir þetta eða ekki, eflaust misjafnt eftir löndum. En það þarf að tryggja að þessi lög nái líka utan um þessa tegund af opinberum starfsmönnum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina og umfjöllun hennar um þetta mál, erlend mútubrot. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður er býsna gagnrýnin á það hversu seint þetta er að koma inn og að við séum lengi að bregðast við o.s.frv. En ég velti aðeins fyrir mér hvort það sé ekki í þessu frumvarpi, þótt seint sé fram komið, ýmislegt sem skiptir mjög miklu máli fyrir okkur. Auðvitað eru eitthvað af þessu atriði sem okkur hefur verið bent á að við verðum að laga ef við ætlum að taka þátt í hinu alþjóðlega regluverki og hefur verið bent á lengi. En mér sýnist þrátt fyrir það að það sé býsna gott, t.d. að það sé verið að hækka refsihámarkið úr fimm árum í sex - refsihámark. Það kann að vera að það væri gott ef það væri enn þá hærra. Nú er ég ekki fylgjandi þungum refsingum, alls ekki. En við höfum dæmi þess að mútubrot hafi stórkostleg áhrif á heilu samfélögin þannig að við skulum ekki líta svo á að um sé að ræða léttvæg brot. Einnig velti ég fyrir mér hversu mikilvægt það er að það sé verið að lengja fyrningarfrestinn úr fimm árum í tíu, af því að þessi mál eru býsna flókin rannsóknar, ekki satt? Það er kannski þetta sem mig langar aðeins að ræða við hv. þingmann, hvort hún geti ekki verið sammála um að það skipti mjög miklu máli að það sé þó verið að gera þessar breytingar.

Virðulegur forseti. Jú, vissulega skiptir gríðarlega miklu máli að við samþykkjum þetta mál. Ég hef alveg komið inn á það, bæði í 1. umr. og í þessari umræðu, að mér finnst mikilvægt að við séum að taka af allan vafa um að það að múta opinberum starfsmönnum, þ.e. opinberra fyrirtækja, sé alveg jafn mikið brot og að múta t.d. ráðherra og að það falli þarna undir. Eftir sem áður finnst mér mjög mikilvægt að árétta að þetta er allt of seint fram komið vegna þess að við hefðum þurft á þessu að halda fyrir Samherjamálið. Við hefðum átt að vera búin að þessu vegna þess að það eru 12 ár síðan við fengum þessi tilmæli fyrst inn til okkar. Það er fáránlega langur tími til að uppfylla aðeins tvö af þessum 17 tilmælum sem komu til okkar um hvað við getum gert til að berjast betur gegn þessum alvarlegu brotum. Síðan hvað varðar refsiþynginguna. Jú, það er ágætt að hafa þetta bara í samræmi við alþjóðlega framkvæmd. Sömuleiðis tek ég heils hugar undir þar sem hv. þingmaður segir um fyrningarfrestinn. En aftur, það hefði verið gott að fá þetta fyrir Samherjamálið sem er núna komið á þriðja ár í rannsókn. Það eru tvö ár eftir þar til að sá fyrningarfrestur rennur út. Ef mér skjöplast ekki þá gildir þetta varla afturvirkt. Annars er ég ekkert svo klár í þeirri lögfræði hvað varðar fyrningarfresti per se. Auðvitað er gott að það sé verið að lengja þetta í tíu ár í staðinn fyrir fimm ár vegna þess að einmitt, eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á, þá eru þetta gríðarlega flóknar rannsóknir. Það þarf líka mannafla sem við erum ekki að gera nógu mikið í. Það þarf fjármagn sem við erum ekki að veita nógu mikið í og þegar ég segi við þá á ég auðvitað við þessa ríkisstjórn og þær fjórar eða eitthvað slíkt sem komu þar á undan.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, auðvitað hefði verið gott ef við hefðum haft þetta á hreinu. Ég verð að segja sem borgari í þessu landi að ég hef áhyggjur af því hversu vanmáttugt ákæruvaldið er til rannsókna á málum og hversu ofboðslega langan tíma fjármunaréttarbrot taka í meðförum kerfisins. Það hefur verið gríðarleg umræða í samfélaginu um hvað rannsókn kynferðisbrota tekur ofboðslega langan tíma og hvað er mikil hætta á að það verði tjón á þeim málum vegna þess hve rannsókn tekur langan tíma, einfaldlega bara vegna möguleika vitna t.d. á að skýra frá eftir bestu getu. En það er ekki minna vandamál þegar kemur að fjármunaréttarbrotum, hvað þá ef maður talar um mútubrot, milli landa. Það getur ótamargt gerst á leiðinni, t.d. það að möguleg vitni, eins og til að mynda í Samherjamálinu í Namibíu, heykist á að greina rétt frá ef svo langur tími líður frá því að mál byrjar í rannsókn og þangað til að vitni eru kölluð inn. Þau fara að vantreysta þeim sem fara með rannsóknina. Þá erum við komin í mjög vond mál þegar við ráðum svona illa við þetta. Við töluðum um það rétt eftir að Samherjamálið fór af stað að það yrði að setja töluvert meira fjármagn inn til héraðssaksóknara og lögðum það til hér við afgreiðslu fjárlaga. Það var kolfellt af stjórnarflokkunum þremur á þeirri forsendu að fólk gæti bara sótt sér pening í fjármálaráðuneytið, en það ætti ekki að gera það hér.

Virðulegur forseti. Já, þetta er viðvarandi vandamál, þetta með fjársveltið. Eins og ég kom inn á áðan þá var það ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar og Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem tóku sig til og skáru niður um mörg hundruð milljónir hjá sérstökum saksóknara, bara nokkurn veginn um leið og þeir tóku við völdum. Þetta tap hefur aldrei verið að fullu bætt. Þar af leiðandi býr héraðssaksóknari sem núna fer með þessi mál við mjög þröngan kost og honum hefur ekki verið bætt þetta tap. Hann hefur ekki mannafla eins og kom skýrt fram í bréfi hans til ríkisstjórnarinnar til að sinna jafn viðamiklu máli og Samherjamálinu án þess að það bitni á öðrum mikilvægum málum. Við höfum fleiri dæmi um þetta, bæði fjársvelti og svo eru líka einhverjar aðrar aðferðir notaðar til að draga úr eftirlitsskyldu kerfisins, eins og t.d. bara að leggja niður skattrannsóknarstjóra. Það var einmitt gert undir formerkjum þess að gera framkvæmd skilvirkari og ég veit ekki hvað og hvað. En skattrannsóknarstjóri sjálfur var nú alveg gríðarlega ósammála því og færði fyrir því mjög sannfærandi rök í sinni umsögn um málið að það væri einfaldlega ekki svo og benti á það t.d. að héraðssaksóknari hefði einfaldlega ekki þann aðgang að gögnum sem skattrannsóknarstjóri hefur og getur þar af leiðandi ekki sinnt þessum rannsóknum með sama hætti og skattrannsóknarstjóri gat gert. Það er ýmislegt í þessu. Svo langaði mig bara að segja að lokum með fyrningarfrestina að þetta er líka hápólitískt mál, hversu langur fyrningarfresturinn er. Hv. þingmaður minntist á kynferðisbrotamálin. Það var t.d. hápólitískt þegar ákveðið var að hafa fyrningarfrestinn í kynferðisbrotum á börnum ekki þannig að hann entist til 18 ára aldurs og jafnvel lengur. Það var auðvitað líka hápólitísk ákvörðun og hápólitískt mál. Vissulega er gott að það er verið að lengja fyrningarfrest. Það mætti gera það á fleiri stöðum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir fína ræðu. Þetta er áhugavert mál sem er svo sem fara í sína 3. umr. Það er einhvern veginn eitt af þessum málum sem stundum lauma sér í gegnum önnur og að því er virðist veigameiri mál í 1. umr., jafnvel 2. umr. og er svo komið núna á lokasprettinn. Með þessu frumvarpi er verið að bregðast við tilmælum sem hafa komið fram hjá vinnuhópi OECD vegna úttektar þar um framkvæmd á samningi um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna. Við lesturinn og við að hlusta á umræðuna hér fer ekki hjá því að hugurinn reiki til haustsins 2020 þegar Samherjamálið illræmda kom upp. Ég fór þess vegna að rifja upp þær aðgerðir sem ríkisstjórnin, sú sem nú situr í breyttri mynd þó, ákvað og tilkynnti að hún myndi grípa til. Mig minnir að þetta hafi verið í sjö liðum. Mig langar sérstaklega að spyrja hv. þingmann um tvo af þessum liðum eða fá skoðun á því, annars vegar um þetta frumkvæði sem sjávarútvegsráðherra þáverandi ætlaði og átti að hafa að því aðild, að Matvælastofnun ynni úttekt á viðskiptaháttum útgerða sem stunduðu veiðar og ættu í viðskiptum með aflaheimildir m.a. í þróunarlöndum og síðan þessar miklu aðgerðir sem átti að fara í, að frumkvæði og gott ef ekki undir forystu forsætisráðherra, um varnir gegn hagsmunaárekstrum og mútubrotum. Nú eru liðin þetta tvö og hálft ár. Stjórnarandstaðan hefur í þingsal einstaka sinnum kallað eftir skýrslunni og það hefur verið lítið efnislegt að frétta. Mig langaði bara að heyra ofan í hv. þingmann sem hefur mikið rætt þessi mál og fjallað um, m.a. í starfi alþjóðanefnda Alþingis, hvort hún þekki til hvar málin eru stödd, þessar fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar sem eru orðnar þetta gamlar og hvort það væri ekki áhugavert innlegg í alla þessa umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held það hafi verið haustið 2019 sem Samherjamálið kom upp. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er auðvitað hárrétt að það er tímabært að við köllum eftir upplýsingum um stöðu mála á þessum sjö atriða lista. Mig langar aðeins í tengslum við lokaorð hv. þingmanns að tala um að það gleymist víst stundum - nú erum við náttúrlega að breyta lögum og þetta er jákvæð breyting, það er ekki spurning - að við erum með innviði sem skipta máli, sem er lögreglan, það er ákæruvaldið og það er dómsvaldið og það eru eftirlitsaðilar á borð við Fjármálaeftirlitið og Samkeppniseftirlitið. Þetta eru lykilstofnanir í því að verja almenning fyrir skipulögðum brotum gegn almannahagsmunum og mútubrot heyra þar sannarlega undir. Hv. þingmaður hefur komið inn á það í ræðu sinni og það hafa aðrir gert, um mikilvægi þess að við búum svo um hnúta að þessar stofnanir og þessir aðilar geti sinnt þessum hlutverkum sínum. Ég hef áhuga á því að heyra hvað hv. þingmanni finnst. Á sama tíma og hér er verið að leggja fram - þótt vissulega sé listinn orðinn langur og mögulega lítið um efndir - einhverjar aðgerðaáætlanir á þessa vegu, það er verið að fara í lagabreytingar í takt við álit alþjóðastofnana, fara þá saman orð og aðgerðir síðan í því hvernig við undirbyggjum þessa mikilvægu innviði hér í kerfinu okkar til að takast á við þessa, mér liggur eiginlega við að segja nýja og breytta tíma? Það verður að segjast eins og er að mútubrot sem ná yfir landamæri eru náttúrlega neikvæður fylgifiskur aukinnar alþjóðavæðingar. Leiksviðið verður sífellt stærra. Ég hefði áhuga á að heyra hugsanir þingmanns hér.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Hún kemur einmitt inn á kjarna málsins. Mín helsta gagnrýni er að við höfum kannski fengist til þess að breyta lögum til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar en svo fellur allt á framkvæmdinni. Það er t.d. ástæðan fyrir því að við lentum á þessum gráa lista. Jú, jú við vorum kannski með löggjöf sem var nokkurn veginn í lagi. Það voru nú engar gríðarlegar athugasemdir gerðar við hana. En það var enginn mannauður í að fylgjast með peningaþvætti. Það var í raun ekkert eftirlit með því að þessum lögum væri fylgt, ekki neitt. Þess vegna fengum við þessa gríðarlegu vondu falleinkunn frá FATF, að setja okkur á gráan lista, bara í skammarkrókinn, vegna þess að við vorum með framkvæmdahliðina algerlega niðrum okkur. Það sem fram kemur t.d. í þessari fjórðu úttekt frá þessum vinnuhópi um erlend mútubrot - sem beinir til okkar tilmælum sem þau beina til okkar í fjórða sinn - og sem mér finnst mest sláandi við þessa úttekt, er að það hafa borist a.m.k. þrjú mál til þar til bærra yfirvalda, bara gögn um erlend mútubrot sem rekja mátti til innlendra aðila og það hefur ekkert verið gert með þau. Þau hafa hreinlega ekki verið rannsökuð. Ef við erum að tala um framkvæmdalegu hliðina á þessu þá hef ég ekki séð neinar haldbærar skýringar á því hvers vegna stóð á því að það var bara ekkert gert með ábendingar eða kærur, eða hvað sem þetta var. Eins og því er lýst í skýrslunni þá átti þetta að vera „credible sources“ eins og þar stóð, bara áreiðanlegar heimildir fyrir því að mútubrot hafi átt sér stað og það var bara ekki brugðist við því hreinlega. Það að við séum að koma með lagatæknilega breytingu sem er svona stór breytir því ekki að stærstu tilmælin og mikilvægustu tilmælin eru framkvæmdalegs eðlis, þau eru að efla getu löggæslustofnana, þau eru að fræða alla sem vettlingi geta valdið gagnvart þessum brotum. Það er ekki að sjá að það sé verið að bregðast við því með viðeigandi hætti.

Forseti. Smá umfjöllun um það af hverju mútur og mútubrot eru ekki tekin nógu alvarlega á Íslandi. Ef við förum aðeins yfir grunninn þá segir í almennum hegningarlögum, 109. gr.: „Hver sem gefur, lofar eða býður opinberum starfsmanni, alþingismanni eða gerðarmanni gjöf eða annan ávinning, sem hann á ekki tilkall til, í þágu hans eða annarra, til að fá hann til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert sem tengist opinberum skyldum hans skal sæta fangelsi allt að 5 árum eða sektum ef málsbætur eru fyrir hendi. Sömu refsingu skal sá sæta sem beinir slíku að erlendum opinberum starfsmanni, erlendum kviðdómanda, erlendum gerðarmanni …“ o.s.frv. Svo eru hér aðrar málsgreinar sem fjalla um kúgun, ef einhver hótar, segir t.d.: Ég get sagt ýmislegt sem mun hafa áhrif á það hvernig þú hagar þínu valdi ef þú borgar mér ekki peninga. Kúgun er þarna líka. Þetta er um þann aðila sem ber fé á opinberan starfsmann, alþingismann, gerðarmann, erlendan opinberan starfsmann o.s.frv. En síðan segir líka í 264. gr.: „Hver sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á lögum þessum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings skal sæta fangelsi allt að 6 árum.“ Það er verið að breyta þessu aðeins með frumvarpinu núna. Allt gott og blessað með það. En hugsum aðeins um þetta. Hérna er það tilgreint að það er brot að bjóða opinberum starfsmanni gjafir eða ávinning og það er brot hjá opinberum starfsmanni að taka við slíkum gjöfum, meira að segja meiri refsing, sex ára fangelsi í núgildandi hegningarlögum, fyrir það að taka við gjöfum. Þetta er ítrekað í dreifibréfi 1/2006 sem er um viðmið um góða starfshætti ríkisstarfsmanna, því að gjafir geta svo sem verið fjölbreyttar. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisstarfsmaður skal ekki þiggja eða sækjast eftir gjöfum eða fjármunum frá einstaklingum, fyrirtækjum eða öðrum sem á einn eða annan hátt tengjast starfi hans ef almennt má líta á það sem endurgjald fyrir greiða eða sérstaka þjónustu. Sanngjarnt er að víkja frá þessu ef um afmælisgjafir eða annars konar tækifærisgjafir er að ræða enda séu verðmæti þeirra innan hóflegra marka. Hafa skal samráð við yfirmann ef vafi leikur á hvort starfsmanni er heimilt að taka við gjöf.“ Þetta er ekki bara annaðhvort eða, það er smá svigrúm til túlkana sem má skoða. Þarna kemur inn, held ég, það vandamál sem endurspeglast og hefur verið tæklað í málum undanfarið sem líta út fyrir að vera beinlínis mútumál. Nýlegt dæmi ef við horfum bara til innlendrar framkvæmdar er þetta, með leyfi forseta: „Við fengum þarna einhverjar vínflöskur og flugelda og konfektkassa. Svo náttúrlega eigum við einhverja hádegisverði og kvöldverði með ráðgjöfum o.s.frv. En ekkert annað.“ Þetta sagði Jón Gunnar Jónsson, forstjóri Bankasýslunnar, þegar Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, formaður fjárlaganefndar, spurði hann um þetta á opnum fundi fjárlaganefndar með Bankasýslunni. Þarna eru starfsmenn og forstjóri Bankasýslunnar að funda með ráðgjöfum um að selja Íslandsbanka. Það er verið að velja hvaða ráðgjafar eiga að sinna því starfi, væntanlega. Þeir ákveða að tala við þessa eða hina og það skiptir máli fyrir þessa ráðgjafa að fá þetta verkefni, þetta er samningur eða verkefni upp á ansi margar milljónir, hundruð milljóna, fyrir ekkert svo rosalega mikla vinnu þegar allt kemur til alls. Ekki svo margir tímar þegar verkið er tekið fyrir annars vegar. Að mínu mati, í þessum aðstæðum, er ekki viðeigandi að þiggja vínflöskur, flugelda og konfektkassa þrátt fyrir að það líti kannski sakleysislega út. Ég held að þarna séum við í þessum almenna vanda að í einkageiranum er okkur alveg sama hvaða aðferðum fólk beitir þar til þess að fá að verða ráðgjafar o.s.frv. En þegar kemur að opinberum starfsmönnum þá eiga þar við einfaldlega almenn hegningarlög. Það er ekkert rosalega flókið. Það er mjög skýrt. Spurningin sem maður myndi vilja spyrja sig er hvort svona gjafir séu á þeim skala, við þetta tilefni, að um eitthvað óviðeigandi sé að ræða þrátt fyrir að þetta séu kannski ekki stórar gjafir. En flugeldur getur verið upp á einhverja tugi þúsunda króna, vínflöskur líka, konfektkassi upp á einhver þúsund og svo hádegisverðir og kvöldverðir, þeir geta farið upp í ansi háar tölur ef t.d. vín er í boði líka. En undir þessu liggur samningur upp á nokkur hundruð milljónir sem skiptir að sjálfsögðu rosalega miklu máli fyrir þá sem eru að fá það verkefni. Eru þetta mútur? Ég ætla ekki að fullyrða um það að ég myndi persónulega segja já, ætla ekki að fullyrða um það í skilningi laga og þess sem dómstóll myndi gera o.s.frv., en sem löggjafi myndi ég tvímælalaust draga línuna þarna og segja já, þetta ætti að vera flokkað sem mútur ef það er það ekki nú þegar. Ég held að það að þetta hafi gerst og verið alveg viðurkennt - orðalagið er „náttúrlega eigum við einhverja hádegisverði og kvöldverði“, eins og það sé bara eitthvað eðlilegt - sé lykillinn að vandanum sem við glímum við í þessum mútumálum. Fólk einfaldlega áttar sig ekki á því hversu alvarlegar í rauninni svona litlar gjafir geta verið með tilliti til þess hvaða álit fólk fær á þeim sem veita gjafirnar. Það þarf oft ekki mikið til að breyta skoðun fólks úr því að vera neikvæð í jákvæða bara með einfaldri gjöf, með brosi stundum. En ég ætla ekki að segja að það sé þannig, ég er bara að segja að einfalt bros getur breytt viðhorfi manna mjög auðveldlega almennt séð, alls ekki með tilliti til múta eða neitt svoleiðis, best að hafa það ekki flókið. Ég er bara að segja að sálfræðin í þessu er mjög einföld og hún þarf ekki að snúast um hundruð þúsunda eða milljónir eða eitthvað svoleiðis. Gjafir þurfa ekkert endilega að vera svoleiðis til að hafa áhrif. Kannski er það þannig gjafir sem þarf til að hafa áhrif að yfirlögðu ráði en svona tækifærisgjafir, eða réttara sagt ekki tækifærisgjafir í þessu tilfelli af því að tækifærið þarna snýst um nokkur hundruð milljóna króna verkefni, getur breytt skoðun á því hver verður fyrir valinu á mjög lúmskan hátt. Þess vegna ber að varast slíkar gjafir. Það er ástæðan fyrir því að það er alvarlegt þegar bornar eru gjafir á opinbera starfsmenn eða þeir taka við gjöfum. Eins og það orðast í greininni, „ef almennt má líta á það sem endurgjald fyrir greiða eða sérstaka þjónustu“. Segjum að það sé verið að velja á milli tveggja ráðgjafa. Forstjóri Bankasýslunnar fer í mat með einum ráðgjafanum. Sá ráðgjafi fær verkefnið, hinn ráðgjafinn sem vill líka fá verkefnið segir: Ég fékk ekki tækifæri til að bjóða honum í hádegisverð, mér datt það ekki einu sinni í hug af því að það gæti verið flokkað sem mútur. Ég fékk ekki verkefnið. Ég get almennt, sem hinn ráðgjafinn, litið á það sem svo að þarna hafi verið um slíkan greiða að ræða. Þess vegna er það mikilvægt að taka þessu á mjög alvarlegum nótum og taka jafnvel litlar gjafir alvarlega. Það kom tiltölulega berlega í ljós í Samherjamálinu, að hluti af málsvörninni þar var að segja: Ef við hefðum ekki verið að múta þeim - það var reyndar ekki viðurkennt sem mútur - þá hefðu einhverjir aðrir gert það. Þetta var samkeppni um gæði og þarna eru gæðin vissulega mæld í milljörðum. Fyrir vikið verða gjafirnar mun stærri. Kannski þurfti það af því að þarna voru opinberir starfsmenn, ráðherrar, beinlínis að sækjast eftir mútum. Það er kannski öðruvísi í þessu tilfelli sem ég er að vísa í með orð Bankasýslunnar. Ég skil alveg hvernig þetta getur komið upp sem hluti af því sem þeir hafa talið vera eðlileg samskipti við ráðgjafa af því að þannig gengur það og gerist kannski á einkamarkaði. En sömu reglur gilda ekki gagnvart opinberum starfsmönnum sem þeir eru í þessu hlutverki sem starfsmenn og forstjóri Bankasýslunnar. Það er bara ekki þannig. Við þurfum að geta greint þarna á milli. Þess vegna er það í fína lagi ef t.d. fjármálaráðherra í starfi sínu á einkamarkaði selur pabba sínum eitthvað en sem ráðherra eða opinber starfsmaður má hann það alls ekki. Það er munur þarna á milli sem við verðum að læra og taka alvarlega af því að við förum hérna með ansi mikla fjármuni almennings sem við þurfum að fara vel með. Þarna erum við að glíma við verkefni upp á nokkur hundruð milljónir og gjafir innan þess verkefnis eru ekki eitthvað sem við eigum að líta á með of léttvægum hætti að mínu mati. Lögin ættu að vera þannig ef þau eru það ekki nú þegar. Það eru skilaboð inn í framtíðina. Svo eru það t.d. starfsmenn alþjóðastofnana, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson bendir á að vanti í rauninni í lögin, þar sem talað er um erlenda opinbera starfsmenn en ekkert endilega starfsmenn alþjóðastofnana. Þetta eru mál sem eru, að því er virðist miðað við t.d. opinn fund fjárlaganefndar með Bankasýslunni, einhvern veginn allt of hversdagsleg. Allt of hversdagslegar mútur sem ættu að mínu mati að vera flokkaður sem mútur samkvæmt almennum hegningarlögum. Hvort þær eru það eða ekki er annarra að meta en við verðum að hætta þessum hversdagslegu, mögulegu mútum til opinberra starfsmanna. Það er ekki í lagi eins og segir í dreifibréfinu, opinberir starfsmenn eiga ekkert að leita eftir gjöfum, þeir eiga ekkert að fá gjafir. Það er bara mjög alvarlegt mál ef um er að ræða gjafir til opinberra starfsmanna því að þeir fara með vald til þess að velja hverjir fá mögulega hundruð milljónir króna af eigum almennings.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir sína fínu ræðu. Eins og svo oft áður nálgast hann málefnin á áhugaverðan háttt. Mér finnst þessi fókus sem hann setti í máli sínu á þetta sem hann kallar litlu múturnar ef mútur skyldi kalla, þær tengjast svolítið því sem ég hef lengi haft áhuga á og það eru áhrif smæðar samfélagsins okkar á þessa stöðu mála og frændhyglinnar sem einkennir alla jafna lítil samfélög. Staðreyndin er sú að það er hægt að setja lög um hvað sem er. Ef eftirfylgnina skortir annars vegar vegna þess að þær stofnanir sem ætlað er að fylgjast með framvindu viðkomandi laga eða upplýsa mál eru ekki til þess bærar, m.a. vegna þess að þeim er ekki gert það kleift af fjárveitingarvaldi eða síðan hitt, að einhvers konar menning ríki í samfélaginu sem geri það að verkum að það er tekin afstaða um mál, stundum, jafnvel eiginlega bara þvert á lög sem sett eru þá dugar ekki að setja lög. Við erum hér að tala um mútumál og mútur hafa það eðli að þær dúkka ekki upp í hendurnar á yfirvöldum vegna þess að báðir aðilar, sá sem greiðir mútur og sá sem þiggur þær - það er báðum í hag að fela þetta. Það er enginn gerandi og þolandi beinlínis. Það eru tveir gerendur og þolandinn eru almannahagsmunir alla jafna. Það er oft erfitt að fá þetta upp á yfirborðið vegna þess að við erum hér að tala um vini okkar, ef ekki fjölskyldu, skólafélaga, tengda aðila í gegnum fjölskyldubönd, vinabönd, nágranna, guð veit hvað. Mig langar að heyra vangaveltur hv. þingmanns sem ég veit að hefur oft tjáð sig um þetta, um hvaða áhrif þetta hefur á framgöngu okkar í þessu máli og hvað er hægt að gera.

Forseti. Af því að við erum lítið samfélag er frændhyglin mjög nærri. Þegar þú stendur að einhverju verkefni í litlu samfélagi og ert að reyna að ráða til þín einhverja sem þú treystir til verksins þá er mjög auðvelt að grípa til vina og vandamanna. Þeir eru bara nær í litlum samfélögum en stærri. Þetta er ákveðið vinnulag sem er í raun mjög eðlilegt á einkamarkaði. Það er bara í fínu lagi. Þó að þú ráðir ekki endilega hæfasta fólkið þá ræður þú fólkið sem þú treystir. Það er bara þitt mál. En um leið og þú ert kominn inn í hið opinbera þá er það bara ekki þitt mál. Það er svo auðvelt að sjá hvernig þessi vani varðandi frændhygli smitast inn í opinbera starfsemi. Þannig höfum við alltaf unnið, það er klassíkin, hefðin. Við sáum nýlegt dæmi þegar við vorum að breyta lögum um kosningar. Núna eru kjörstjórnir allt í einu orðnar rosalega flóknar af því að meðlimir þeirra mega ekki tengjast neinum frambjóðanda. Þar eru engir hagsmunaárekstrar eða neitt svoleiðis og þetta er kannski rosalega framsækið hvað það varðar. En svo er allt í einu lagi að ráðherra selji pabba sínum banka. Sturlunin - það er bara einhver gjá þarna á milli sem við virðumst ekki geta brúað og séð að slíkt er miklu alvarlegra í tilviki t.d. ráðherra en í tilviki kjörstjórnanna, þ.e. þangað til þær fara að skera úr um, af eða á, einhver ágreiningsefni. Almennt séð á bara fólk að vinna og ekki vita hver er hvað o.s.frv., frambjóðendur og því um líkt. En þegar kemur að einhverju ágreiningsefni þá skiptir það kannski máli. En við settum lögin meira að segja þannig að það á ekkert endilega við um ágreiningsefni, bara ef það er möguleiki á að það verði ágreiningsefni þá er best að vera ekki með hagsmunaárekstrana fyrir fram. Þannig að við erum að taka skref í jákvæða átt, en kannski af því að við kunnum það ekki þá tökum við kannski aðeins of stór skref. Hver veit?

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Þetta var fínt dæmi sem hv. þingmaður tók af kosningalögunum. En málið er nákvæmlega þetta. Og svo maður útvíkki það frekar með þessa nálægð alltaf þá hefur mér stundum þótt vilja brenna við að fólk veigri sér við, hvort sem það er í lagasetningu eða eftirfylgninni, af því að túlkunin verður sú, í stað þess að verið sé að hindra það að upp komi aðstæður sem orka tvímælis, að það sé verið að ásaka einhvern fyrir fram um eitthvað. Við erum viðkvæm fyrir þessu. Þetta er einhvern veginn í blóðinu á okkur mögulega vegna þess að við höfum verið fámenn þjóð alla tíð. Þá kem ég kannski að spurningunni. Nú erum við með lagasetningu og við erum líka mjög meðvituð um að eftirfylgnin síðan skipti máli. Svo er það hvort almannavilji og samfélagið gangi í takt við þau lög sem sett eru. Þá er komið að spurningu sem ég hefði áhuga á að varpa upp. Við viljum breyta þessu vegna þess að í sífellt flóknara samfélagi þar sem samskiptin eru opnari, alþjóðavæðingin, þá erum við væntanlega að sjá fram á möguleikann a.m.k. á fleiri brotum af þessum toga. Við þurfum að stemma stigu við því. Það er líka verið að gera kröfu á okkur rétt eins og OECD er að gera og fleiri alþjóðlegir aðilar. Er það löggjafans eingöngu að stemma stigu við þessu eða þarf einhverjar víðtækri samfélagsbreytingar til að menn sættist á að þarna þurfum við einfaldlega að gera betur? Það er spurningin. Í ræðu sinni og í andsvörum núna hefur hv. þingmaður gert skýran greinarmun á því sem hann telur vera skyldu opinberra aðila annars vegar og einkaaðila hins vegar. Ég ætla aðeins að taka upp hanskann fyrir einkaaðilana. Auðvitað er það svo þar að það er ekki alveg sama hvernig hlutirnir eru gerðir og auðvitað er það svo að þar líðast ekki mútur og auðvitað er það svo að þar þurfa menn líka að fylgja lögum og reglum og viðskiptasiðferði og alls konar mál, hvort sem um er að ræða útboð eða gegnsæi í viðskiptaháttum. En opinberir aðilar bera kannski sérstaka ábyrgð.  
            

Forseti. Jú, vissulega gagnvart einkaaðilum upp á samninga að gera o.s.frv., þannig að ekki sé að vera svindla á þeim og svoleiðis. En þegar það er bara innan þeirra kúlu sem slíkri þá bara gera þeir það innan síns fyrirtækis eins þeir vilja. Það er bara þeirra vandamál að ráða ekki hæfustu manneskjuna heldur einhverja aðra og það er allt í lagi. Það opinbera er annað. Stærri sátt, er nóg að setja lög? Við þurfum, held ég alveg tvímælalaust, að læra hvar mörkin liggja. Þetta gerist ekkert sjálfkrafa. Það hjálpar til að setja lögin. Það vinnst smám saman inn í framkvæmdina með kærur og dóma o.s.frv. og þannig lærum við það smám saman en það væri hentugra að vera fljótari að því að læra af, til að koma í veg fyrir að það verði kannski einhver svona mál. Maður hefur heyrt það sem rök í alvörunni á Íslandi að það sé svo erfitt að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra af því við erum svo lítið samfélag, það séu allir tengdir öllum og þá ætti bara sleppa því. Auðvitað ekki. Auðvitað sleppum við því ekki. Við verðum að gera það þrátt fyrir að það sé erfiðara og meira að segja er það mikilvægara en annað, að reyna þeim mun meira að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra. En það verður auðveldara í stærra samfélagi og samfélagið er að stækka. Það stækkaði með EES. Það stækkar með fjölgun fólks á Íslandi og smám saman, því miður bara smám saman, væri gott að taka stór skref í þessu. Það þarf að vera samtaka í því. Það eru margir aðilar sem þurfa að læra þetta á sama tíma og kannski er það góðs viti hvernig við tókum einmitt á kosningamálinu. Það var stórt skref. Við vissum kannski ekki alveg hversu rosalega stórt skref. Fólk gerði sér kannski ekki alveg grein fyrir því. En sjáum til.

Frú forseti. Ég ætlaði bara að koma örstutt upp af því að ég hef verið að nýta mér tímann frá því að ég kom hér í ræðu áðan til að fletta aðeins upp í þeim alþjóðasamningum sem hérna eru í tengslum við erlend mútubrot. Við höfum talað um að OECD hafi verið að gera athugasemdir. Árið 1997 var settur alþjóðasamningur um mútubrot og hvernig þau yrðu meðhöndluð á milli ríkja. Mig langaði bara að taka það sérstaklega fram, af því að ég ræddi hér að skilgreiningu vantaði á því hvaða starfsmenn alþjóðastofnana féllu undir þessa grein hegningarlaganna, að það er nákvæmlega þannig að ef maður skoðar þennan alþjóðasamning sem Ísland hefur skrifað undir að skilgreiningin þar og skilgreiningin í hegningarlögunum eru á smáskjön og sú skjön er að það vantar að alþjóðlegir starfsmenn séu sérstaklega teknir fram Svo langaði mig bara örstutt í framhaldi af þeirri umræðu sem var hér áðan um hvað séu mútur að tala um að í leiðbeiningum sem OECD gaf út um þennan samning er fjallað um að siðareglur og lög sem skilgreina hvað teljist sem mútur taki á eftirfarandi hlutum; gjöfum, öllu því sem hægt er að kalla risnu á íslensku, held ég að nafnið sé, þ.e. að bjóða út að borða, bjóða í leikhús, bjóða í alls konar hluti, ferðalög, framlög í pólitíska sjóði, jafnvel það að ég segi við einhvern kollega minna „Gefðu til uppáhalds hjálparstofnunarinnar minnar“ eða „Styddu uppáhaldsíþróttafélagið mitt“. Allt eru þetta hlutir sem OECD hefur talið upp að þar þurfi að skilgreina nákvæmlega hvar mörkin séu. Ef við horfum á hvað önnur lönd hafa verið að gera, Bandaríkin og Bretland, þá er t.d. skilgreining á gjöfum sú að það sé hvaða hlutur sem er sem hefur eitthvert verðmæti. Þá hefðu að sjálfsögðu rauðvínsflöskur og annað verðmæti en kannski félli ekki þar undir ef ég tæki einn af pennunum frá Alþingi og gæfi einhverjum, það hefur kannski ekki mikið verðmæti. Mig langaði bara að koma þessu að þar sem þessar umræður eru búnar að vera mjög áhugaverðar.

Virðulegur forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður nefnir þarna atriði sem hann telur að ekki séu til staðar í þessu frumvarpi, að þarna sé ákveðinn hópur starfsmanna sem gæti hugsanlega fallið utangarðs og þessi lög nái ekki til. Við erum að reyna að girða fyrir það sem heitir mútur til erlendra aðila þannig að við verðum að ná þá utan um alla þá aðila sem málið gæti varðað þegar verið er að smíða slíkt frumvarp. Því langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvaða leiðir telur hann réttast að fara til að girða fyrir þetta? Er rétt að staldra við og vísa þessu aftur eða er viðkomandi þingmaður tilbúinn til að leggja fram einhverjar breytingartillögur til þess að við náum þá utan um þennan hóp? Ég held að ef við erum að horfa til starfsmanna alþjóðastofnana þá skipta þeir auðvitað bara jafn miklu máli og aðrir þegar er verið að horfa á þennan hlut. Mér finnst eðlilegt þegar komin er fram ábending um að eitthvað vanti upp á í þessu máli að við reynum þá með einhverjum hætti að girða fyrir það, hvernig sem það er gert. Er hv. þingmaður þá tilbúinn til að leggja fram breytingartillögu sem gæti lokað þessu gati?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að það sé mikilvægt að drífa þessar breytingar sem hérna eru í gegn. Það er svona vafaatriði hvort það borgi sig að vera klessa inn á síðustu metrunum breytingartillögu sem kannski þarf að hugsa betur hvernig þarf að orða og annað þannig að hún taki örugglega yfir öll þessi mál. Ég myndi frekar vilja sjá, og ég hef þegar rætt við formann í allsherjar- og menntamálanefndar, að við myndum bara nýta tækifærið og strax í haust þegar þing kemur saman aftur, að þá sé kannski bara búið að vinna þetta í ráðuneytinu og við séum með tilbúið frumvarp sem geti þá farið hratt í gegn hérna þar sem verið er að bæta við starfsmönnum alþjóðastofnana því það er mjög mikilvægt að það sé þarna inni í lögunum, sér í lagi þegar kemur að þróunaraðstoð. Þá er mjög mikilvægt að þar séu skýrar reglur. Við höfum verið að auka t.d. þátttöku einkafyrirtækja í þróunaraðstoðinni. Þá er mjög mikilvægt að þar séu skýrar vinnureglur fyrir þau fyrirtæki, hvað þau mega og hvað þau mega ekki . Ég held að það verði auðvelt að ná breiðri samstöðu innan þingsins um að laga þetta. En ég myndi ekki treysta mér til þess núna á síðustu metrum þingsins að setja inn eitthvað sem við kannski þurfum svo að laga aftur eins og við erum búin að þurfa að gera með kosningalögin svolítið oft núna. Þannig að við kannski frekar tökum okkur þessa þrjá, fjóra mánuði þangað til við komum aftur saman og erum þá viss um að við getum lagt fram gott frumvarp.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að maður sé búinn að upplifa það nokkrum sinnum að það hafi ekki verið gengið alla leið þegar verið er að vinna frumvörp. Auðvitað er fólki vandi á höndum þegar verið er að reyna að ná utan um þætti sem eiga að vera réttarbót. Þá eru oft og tíðum og einatt einhverjir pollar sem verða eftir. Mig langar líka að nefna annað. Hv. þingmaður talar um skilgreiningu á því sem getur talist mútur. Hann nefndi m.a. leikhúsferðir, hvort þær gætu talist mútur, minnugur þess þegar forsvarsmenn Bankasýslunnar voru spurðir að því hvort þeir hefðu fengið einhverjar gjafir. Það voru nú ekki erlendir aðilar sem áttu þar í hlut heldur Íslendingar. Þá var svarið eitthvað á þessa leið: Nei, en það var einhver flugeldur í spilinu og síðan eitthvert svona út að borða. Maður spyr. Og það varð engin umræða frekar um það. En maður veltir fyrir sér: Hver eru mörkin þegar við erum að ræða mútur? Hver eru mörkin? Er hægt að segja að það sem afhent er viðkomandi til að reyna að ná einhverju fram, hversu lítið sem það er, erum við þá ekki að ræða um mútur? Hversu stórar eða litlar gjafirnar eru, ef þær eru til þess ætlaðar að hafa áhrif á viðkomandi, til að ná einhverju fram, er þá hægt að telja slíkt mútur?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvarið. Í mínum huga, og það er það sem OECD leggur til, þarf þetta að vera alveg á hreinu. Það eru ekki bara mútur gagnvart erlendum aðilum heldur innlendum aðilum líka. Hversu vel t.d. taka siðareglur þingmanna á því? Má ég þiggja rauðvínsflösku eða flugeld? Má ég þiggja að eitthvert fyrirtæki bjóði mér út að borða, bjóði mér í leikhús, bjóði mér á fótboltaleiki,  Ég vann fyrir erlent stórfyrirtæki, Microsoft, fyrir rúmum áratug síðan. Þar féllum við undir svipaða löggjöf sem er í Bandaríkjunum og þar var hún hert á þeim tíma. Það er á svipuðum tíma og verið er að koma með skilgreiningarnar þarna í OECD. Þar var hún hert yfir í það að ég mátti t.d. ekki bjóða opinberum starfsmanni á McDonalds né á eitthvað sem var dýrara. Það eina sem ég mátti gefa þeim var penni. Allt annað þurftu þeir að borga fyrir.

Frú forseti. Mig langaði einfaldlega að koma hérna upp því þetta er mál sem er mér mjög hugleikið. Mig langaði að lýsa því yfir að ég tel það mjög mikilvægt að við séum að setja þetta regluverk. Þetta kom upphaflega til þingsins fyrr í vetur sem reglugerð frá Evrópusambandinu og ég ræddi einmitt þá um það hvað það er mikilvægt að við setjum regluverk í kringum skilgreininguna á því hvað sé félagslegur framtakssjóður. Og af hverju er það mikilvægt núna? Jú, það er af því að við lifum á tímum þar sem fjárfestingarumhverfið allt og það hvar verið er að fjárfesta er að breytast mikið. Fjárfestar eru farnir að horfa á meira en bara það að fjárfesta í einhverju sem skilar fjárhagslegum hagnaði heldur líka í hagnaði, ef svo er hægt að komast að orði, sem felst í því að við séum að bæta umhverfið eða það samfélag sem við lifum í. Það er sérstaklega athyglisvert að yngsta kynslóð fjárfesta horfir mjög mikið til þessara mála og eitt algengasta starfið sem auglýst er orðið hjá fyrirtækjum og fjárfestingarfyrirtækjum eru störf aðila sem eiga að sjá til þess að þeir valkostir sem fjárfestar eru að fá séu skilgreindir sem umhverfisvænir eða sem samfélagslegar fjárfestingar. Við erum líka að sjá þetta í því að það eru að koma fleiri sjóðir og ég sá bara síðast í morgun tilkynningu um það að hér væri verið að setja á stofn vísifjárfestingarsjóð sem ætlaði að einbeita sér að því að fjárfesta í umhverfisvænum lausnum. En þetta getur gengið lengra heldur en bara það að vera með fjárfestingar í nýsköpun. Það er t.d. þannig að sjóðir sem fólk er að velja að fjárfesta í eru sumir hverjir farnir að passa upp á það að innan þeirra fjárfestinga séu ekki hlutir sem eru tengdir mengandi iðnaði eða olíu. Þá er einmitt gott að hafa regluverk sem skilgreinir það hvað við teljum vera umhverfisvænt, samfélagslega vænt á móti því að vera það ekki. Það er einmitt hluti af því sem kom inn með reglugerðinni frá Evrópusambandinu, að hjálpa okkur að skilgreina þetta. Það hafa reyndar komið fram ábendingar um að þær skilgreiningar séu ekkert alltaf alveg 100% þannig að eitthvað sé umhverfisvænt. Sumir vilja meina að kannski hafi Evrópusambandið verið aðeins of opið gagnvart því að hleypa sumum hlutum þarna inn. En þetta er alla vega fyrsta skrefið og við vonum náttúrlega og treystum á það að ef það eru einhver göt í þeim skilgreiningum þá verði þau löguð sem fyrst. En þetta er mikilvægt mál og það er von mín að við sjáum félagslega framtakssjóði setta á stofn hér á landi sem uppfylli þessar kröfur auk þess að sjóðir sem eru þegar skilgreindir erlendis í Evrópu með þessa skilgreiningu komi hingað og fjárfesti í hlutum hér á landi. Við vorum nú hér í gær, ég og hv. 4. þm. Suðurk., Vilhjálmur Árnason, að ræða mikið um mikilvægi þess að byggja upp hér nýsköpun á sviði loftslagsmála. Ein af forsendunum fyrir því að við getum dregið til okkar fjármagn og nýsköpunarfyrirtæki á því sviði er einmitt að við klárum þetta frumvarp og það regluverk sem þar kemur. Það er því von mín að hv. þingmenn, þegar kemur að afgreiðslu þessa máls í atkvæðagreiðslu, horfi á þetta frumvarp með jákvæðum augum og tryggi ekki bara að hér sé hægt að stunda fjárfestingar heldur að hér sé hægt að stunda fjárfestingar sem eru góðar fyrir umhverfið og samfélagið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans tölu hér. Þegar maður horfir á þessa fyrirsögn, félagslegir framtakssjóðir, þá verður manni svolítið hlýtt í hjartanu við að sjá að það geti orðið til einhverjir framtakssjóðir starfandi hér sem horfi bara ekki eingöngu á arðsemissjónarmið hvað peninga varðar heldur félagslegan arð til framtíðar. Slíkir sjóðir eru eitthvað sem ég hef ekki getað gert mér í hugarlund að gætu orðið til. En maður hefur séð að það er orðið til eitthvað sem heitir græn skuldabréf sem fjárfestingarfyrirtæki eða bankar hafa verið að bjóða. Undir það falla þá verkefni sem eru umhverfisvæn og geta stuðlað að betra umhverfi til framtíðar og það er jafnvel þannig að ef þú uppfyllir einhver ákvæði um að geta fengið grænt skuldabréf þá fáir þú jafnvel betri vaxtakjör. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þetta gæti orðið að veruleika hér á Íslandi, burt séð frá því hvort við séum að innleiða þessa reglugerð eða ekki. Erum við á leið á þann stað að það verði til félagslegir framtakssjóðir á Íslandi?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég trúi því sannarlega að hér muni koma félagslegir framtakssjóðir. Mig langar að taka smá líkingu við annað mál. Það er nefnilega þannig að það er voða auðvelt að segja græn skuldabréf eða græn fjárfesting. En hvað þýðir það í raun? Ef við horfum aðeins aftur í tímann þá var það þannig að þegar við byrjuðum að tala um lífrænar vörur þá gat eiginlega hver sem er sagst vera með lífræna vöru vegna þess að það var engin skilgreining á því hvað væri lífrænt. Við erum einmitt að ræða hér frumvarp annaðhvort seinna í dag eða á morgun sem tengist lífrænni framleiðslu. Af hverju? Jú, vegna þess að það er búið að setja skilgreiningar og jafnvel vottanir á því hvað sé lífræn vara og lífræn framleiðsla og hvað þarf að uppfylla til að geta kallað vöruna lífræna framleiðslu. Við erum í rauninni að gera nákvæmlega það sama hér. Við erum að skilgreina það hvað er félagsleg eða græn fjárfesting og fjárfestingarvalkostur. Það hjálpar okkur þannig að ef þeir sjóðir sem við erum að búa til uppfylla þær kröfur sem búið er að skilgreina af Evrópusambandinu og við erum að fylgja þeim, þá erum við komin með þennan stimpil, nákvæmlega eins og lífrænu vörurnar fá ákveðinn stimpil um að vera lífrænar vörur. Þetta er í rauninni nákvæmlega sama hugsun nema hér erum við að tala um fjármálagerninga eða mat. En með svona stimpil þá veit ég sem neytandi að þetta er hlutur sem ég get treyst að sé grænn eða samfélagslega arðbær.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég velti fyrir mér: Erum við mögulega að sjá svona fjárfesta á Íslandi? Við getum nefnt sem dæmi lífeyrissjóði, að þeir búi til einhverja undirsjóði sem gætu verið einhvers konar félagslegir sjóður. Manni sýnist að þetta gæti orðið möguleiki fyrir minni fyrirtæki, lítil og meðalstór fyrirtæki, sem eru að vinna að einhverri nýsköpun til hagsbóta fyrir samfélagið og gætu þá haft aðgang að fjármagni í gegnum svona félagslega sjóði. Og svo maður nefni samfélagslega ábyrgð, eins og hv. þingmaður nefnir hér að það er ekki allt fólgið í peningalegum arði. Það getur verið að það sé verið að bæta samfélagið á einhvern hátt með nýsköpun eða uppfinningu sem getur stuðlað að einhverju til hagsbóta fyrir samfélagið sjálft. Ég held að við getum ekki reiknað með því að það mokist hér inn fjármagn frá erlendum aðilum. En munum við sjá einhverja innlenda aðila sýna þessa samfélagslegu ábyrgð og stofna slíka félagslega framtakssjóði sem gætu aukið aðgengi smærri fyrirtækja og nýsköpunarfyrirtækja að fjármagni, þolinmóðu fjármagni, til að vinna að einhverjum verkefnum til hagsbóta fyrir samfélagið?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni seinna andsvarið. Já, ég held við séum jafnvel byrjuð að sjá slíka fjárfesta hér á landi. Aðilar eins og Davíð Helgason og það sem hann er að gera í kringum fyrirtæki sem var kynnt fyrir nokkrum vikum síðan undir nafninu Transition Labs. Hann hefur sjálfur verið að fjárfesta í loftslagstengdum verkefnum. Það sem svona reglugerð gerir er að hún hjálpar slíkum fjárfestum að skilgreina betur verkefnin og fá jafnvel fjármagn frá öðrum fjárfestum til að vinna í svona verkefnum. Það að geta skilgreint sjóðina er tiltölulega ný breyting, hefur gerst á undanförnum árum, en það er eldri breyting sem við þurfum kannski að skoða hér á landi hvort þurfi að taka upp. Nú hafa hlutafélög í raun bara eitt markmið. Þau hafa það markmið að skila arði til sinna hluthafa. Ef þau gera eitthvað samfélagslegt þá mætti að vissu leyti segja að þá væru þau að brjóta gegn því hlutverki sínu, sem er að skila fjárhagslegum arði. Það form sem við höfum fyrir hlutafélög og einkahlutafélög í dag er mjög svipað hlutafélögum erlendis. En bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum og fleiri löndum hafa verið skilgreind svokölluð B eða „benefit“-fyrirtæki, samfélagsleg fyrirtæki sem eru þá annað fyrirtækjaform. Þar stendur sérstaklega að fyrirtækin mega skila arði; fjárhagslega, samfélagslega og umhverfislega.

Frú forseti. Mig langar bara örstutt að nefna það að hér erum við að taka upp regluverk frá Evrópusambandinu í tengslum við almenn útboð eða verðbréf sem eru tekin til viðskipta á skipulegum markaði. Mig langaði bara að minna okkur á það að við erum nýbúin að fara í gegnum frekar umdeilt útboð og sölu á markaði og kannski eigum við eftir að komast að því að við hefðum getað komist fram hjá sumum af þeim vandamálum ef þetta frumvarp hefði verið komið í gegn. Ég þori samt ekki lögfræðilega að segja að það hefði gert það. En allar bætur á regluverki í tengslum við svona hluti eru af hinu góða þannig að ég styð þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frumvarp önnur en að ég styð það. Þarna er um að ræða, sýnist manni, breytingar sem eru í samræmi við EES-reglugerð sem annars vega fela í sér að hámarkið á undanþágu lánastofnana frá þeirri skyldu að birta lýsingu er hækkað úr 75 milljónum evra í 150 á hverju 12 mánaða tímabili eða 10–18 milljarða kr. Síðan fela þær í sér nýtt tímabundið styttra form lýsingar. Þetta eru mikilvægar tímabundnar breytingar til að gefa lánastofnunum aukið svigrúm til að styðja við þau fyrirtæki sem þurfa endurfjármögnun eftir það efnahagsáfall sem hefur fylgt heimsfaraldrinum. Þetta er í raun og veru dæmi um Evrópulöggjöf sem leggur áherslu á að draga úr regluþunga til að styðja við markaðinn og leyfa þá einkaframtakinu að blómstra við tiltölulega erfiðar aðstæður sem uppi hafa verið eftir þann faraldur sem hefur geisað. Það má jafnvel benda á að þetta frumkvæði sem þarna er verið að sýna er frumkvæðið sem íslensk stjórnvöld mættu gjarnan líta til í auknum mæli í stefnumótun. Það að draga úr þessum regluþunga ætti þá að leyfa markaðnum að taka fyrr við sér frekar en að það sé verið að viðhalda miklum regluþunga á þessum tímapunkti og gera þá markaðinn háðari opinberum stuðningi sem virðist hafa verið sú aðferð sem íslensk stjórnvöld hafa valið.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, eða EURES-netið. Tilefni þessa frumvarps er innleiðing reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 2016/589 frá 13. apríl 2016 um vinnumiðlunarnet Evrópu, aðgang launafólks að þjónustu vegna hreyfanleika og frekari samþættingu vinnumarkaða, og breytingu á reglugerðum (ESB) nr. 492/2011 og (ESB) nr. 1296/2013 en gert er ráð fyrir að efni hennar verði innleitt með reglugerð sem sett verði á grundvelli 20. gr. laga um vinnumarkaðsaðgerðir, nr. 55/2006. Ákvæði um EURES, vinnumiðlun á Evrópska efnahagssvæðinu, hafa fram til þessa verið í reglugerð (ESB) nr. 492/2011, sem veitt hefur verið lagagildi hér á landi með lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, nr. 105/2014, sbr. 1. mgr. 1. gr. þeirra laga. Með 39. gr. reglugerðar (ESB) 2016/589 eru ákvæði 11.–20. gr. og 38. gr. reglugerðar (ESB) nr. 492/2011 um frjálsa för launafólks innan sambandsins felld brott úr þeirri reglugerð og þess í stað tekin upp í reglugerð (ESB) 2016/589. Í ljósi þess er í frumvarpi þessu lagt til að í 1. gr. laganna verði kveðið á um að ákvæði reglugerðar (ESB) nr. 492/2011, með þeim breytingum sem leiðir af 39. gr. reglugerðar (ESB) 2016/589, skuli hafa lagagildi hér á landi. Í frumvarpinu er jafnframt gert ráð fyrir að fylgiskjal með lögunum, þar sem reglugerð (ESB) nr. 492/2011 um frjálsa för launafólks innan sambandsins er birt í heild sinni, verði fellt brott úr lögunum í samræmi við hefðbundna lagasetningu í tengslum við innleiðingu reglugerða sem leiðir af aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ekki er því gert ráð fyrir breytingum hvað varðar gildi reglugerðar (ESB) nr. 492/2011 hér á landi, með þeim breytingum sem leiðir af 39. gr. reglugerðar (ESB) 2016/589, heldur er eingöngu um að ræða hefðbundna framsetningu við innleiðingu reglugerða Evrópusambandsins með lögum hér á landi. Verði frumvarp þetta óbreytt að lögum er því ekki gert ráð fyrir efnislegum breytingum hvað varðar starfsemi EURES, vinnumiðlunar á Evrópska efnahagssvæðinu, hér á landi. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gest frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu og nefndarálitið liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið bendir nefndin á að frumvarpið felur ekki í sér efnisbreytingar á reglum sem gilda um EURES-netið. Annars vegar er um að ræða brottfall tiltekinna ákvæða úr fylgiskjali með lögunum, þar sem reglugerð ESB frá 2011 er birt, þar sem þessi tilteknu ákvæði er nú að finna í reglugerð ESB frá 2016 sem fyrirhugað er að innleiða hér á landi með reglugerð, sbr. framangreint. Hins vegar hefur frumvarpið í för með sér að framangreint fylgiskjal með lögunum er fellt brott og þess í stað birt sem hlekkur sem leiðir beint á vefslóð reglugerðar ESB frá 2011 sem nú er birt í fylgiskjalinu. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit nefndarinnar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður nefndarinnar, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen, Jódís Skúladóttir, Oddný G. Harðardóttir og Óli Björn Kárason. Virðulegi forseti. Við Íslendingar sækjum meira og meira til meginlands Evrópu í viðskiptum og vinnu. Við höfum notið góðs af samvinnu við stjórnvöld og einkaaðila í Evrópu og víðar annars staðar. Það er í takt við okkar alþjóðlegu skuldbindingar, þ.e. EES-samninginn, að stuðla að frjálsri för launafólks innan svæðisins. Heilt yfir hefur EURES-vinnumiðlun fjölgað atvinnutækifærum Íslendinga sem og stuðlað að auknum mannauði hér á landi. Virðulegi forseti. Ég ítreka að hér er ekki um neinar efnislegar breytingar að ræða milli reglugerða heldur eingöngu tilfærslu einstakra ákvæða milli reglugerða frá 2011–2016. Þar af leiðandi verður engin breyting. Þetta er eingöngu tilfærsla á ákvæðum milli reglugerða.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir góða framsögu. Mig langaði bara aðeins að forvitnast meira um þetta mál þar sem ég hef ekki heyrt neitt af því. Ég er ekki í nefndinni og þar af leiðandi hef ég kannski ekki alveg áttað mig á því hvernig þetta er. Ég hef sjálfur notið góðs af því að það sé frjáls atvinnu- og búseturéttur launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það var mikil breyting þegar ég hætti að þurfa að vera með stimpil. Þá var Bretland reyndar enn þá í EES. Ég var með stimpil frá geimverudeildinni, eins og mætti út færa það á íslensku. Á ensku var það, með leyfi forseta, „alien department“. Það var mikill munur á að þurfa ekki lengur að fara í gegnum það til að fá að vinna í Bretlandi. Það hefur svo aftur breyst. En það er þessi ákveðna vinnumiðlun, það net var ekki til og ég hef ekki nýtt mér það. Mig langar að vita hvort nefndin hafi fengið einhverjar upplýsingar um það hversu margir Íslendingar nýta sér þetta til að fá vinnu í Evrópu og öfugt, hversu margir Evrópubúar nýta sér þetta til að fá vinnu á Íslandi. Seinna málið er sérstaklega mikilvægt núna. Við höfum heyrt að það vanti 8.000 manns hingað til að starfa í ferðamannageiranum. Vonandi nýtum við okkur svona net til þess að vekja athygli fólks á því. Það er kannski ekki þannig að erlendir aðilar kíki á Alfreð eða aðrar vefsíður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið. Nei, það var ekki tekið sérstaklega til skoðunar hversu margir nýta sér þetta net. Þetta er í rauninni bara innleiðingarmál og hluti af þeirri skoðun heyrði ekki undir skoðun nefndarinnar í þessu máli. En engu að síður tel ég mikilvægt að við séum með skýran lagaramma utan um það hvernig við högum málum, eins og tímabundinni tilfærslu milli starfsstöðva, t.d. frá Bretlandi eins og hv. þingmaður kom inn á, og eins gagnvart þeim sem koma hingað og vilja starfa á starfsstöð einhvers fyrirtækis hér. Það liggur fyrir nefndinni annað frumvarp þess efnis. Ég vonast til að það frumvarp fái sanngjarna og góða meðferð fyrir þinginu þegar það kemur hingað inn. Ég bind miklar vonir við að við höldum áfram að nýta okkur þetta net. Það skiptir okkur máli, bæði hvað varðar menntun og atvinnu Íslendinga úti um alla Evrópu og við höfum séð það í tugi eða hundruð ára að við höfum verið að nýta okkur þetta net. Það væri svo sannarlega áhugavert ef hv. utanríkismálanefnd myndi kalla eftir þessum upplýsingum og athuga hvort og hvernig Íslendingar nýta sér þetta net og hvernig Evrópubúar nýta sér vinnumiðlunarnetið hér á landi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð svör. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég vona að hitt frumvarpið sem tengist starfsstöðvum fari einnig í gegn á þessu þingi rétt eins og þetta ákveðna þingmál. Ég þakka líka hv. þingmanni fyrir að gefa mér hugmynd að fyrirspurn sem ég get sent inn. Það er spurning hvort ég sé orðin of seinn fyrir þetta þing, en hún fer þá bara inn fyrir haustið. Ég hef svo sem ekki neina aðra spurningu til hv. þingmanns. Ég vil bara að lokum lýsa yfir ánægju með vel unnin störf nefndarinnar við að keyra svona mikilvæg mál áfram. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að íhuga hvernig við getum auglýst þetta net betur hér á landi, bæði gagnvart fólki sem hefur áhuga á því að fara út en líka, sérstaklega núna þegar okkur vantar margt fólk í störf, að við séum að auglýsa það á breiðari grundvelli og nýta okkur það sem við höfum. Það er nefnilega stundum þannig að við erum að taka þátt í alls konar Evrópusambandshlutum sem við borgum kannski peninga fyrir en gleymum að nýta okkur þá. Það er náttúrlega af hinu slæma. Ég vona bara að þetta fari hratt og vel í gegn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafn Ólafssyni fyrir andsvarið og hrós í garð hv. velferðarnefndar. Samstarfið hefur verið virkilega gott varðandi þetta mál. Það er mjög áhugavert að fá fram svör við fyrirspurn um hversu margir nýta sér þetta net. Við getum gert mun betur í því að taka á móti jafnvel stúdentum hér á landi í gegnum þetta net af því að við höfum margt fram að færa hér á Íslandi. Við erum með öflugt menntakerfi sem við eigum að vera stolt af og sem við eigum að markaðssetja upp á þetta að gera. Þannig að ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni þegar hann nefnir akkúrat það.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér breytingu á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, sem hér er kallað EURES-netið eða vinnumiðlunarnetið. Þetta leiðir hugann að inntaki samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, þessu svokallaða fjórfrelsi sem er eiginlega stóra inntakið í innri markaði ESB. Það er um frjálsa vöruflutninga, þ.e. frjáls viðskipti með vörur á innri markaðnum, og síðan þjónustufrelsi, sem byggir á því að hægt sé að hefja og stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi og fyrirtækjarekstur í öðru EES-ríki, frjálsa fjármagnsflutninga, sem heimila að hægt sé að flytja fjármagn á milli landa sem eru á þessum innri markaði, og síðan er það frjáls för launafólks sem felst þá í þessu vinnumiðlunarneti sem hér um ræðir og er auðvitað merkilegur hlutur og gefur okkur sem og öðrum íbúum á innri markaði EES kost á að flytja okkur á milli svæða og vinna þar sem við viljum. Mig langar að spyrja hv. þingmann í því ljósi hvort hún telji ekki að þetta fjórfrelsi svokallaða hafi gagnast okkur, að þessi samningur um Evrópska efnahagssvæðið hafi gagnast okkur Íslendingum frekar en öðrum þjóðum, að þetta hafi haft verulega góð áhrif fyrir okkur sem samfélag.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið. Svo sannarlega hefur þetta nýst öllum Evrópuþjóðum og mér finnst mikilvægt að við höldum því á lofti og að við höldum í þetta net. Þetta skiptir okkur máli. Við erum eyland úti í miðju Atlantshafi og við höfum ýmislegt fram að færa en við getum sótt ýmislegt upp á meginlandið og mér finnst mikilvægt að við sinnum þessum alþjóðaskuldbindingum sem við höfum skuldbundið okkur til. Hv. þingmaður spyr hvort þetta hafi nýst Íslandi meira en öðrum þjóðum. Ég hef ekki séð nein gögn um að það hafi nýst okkur betur en öðrum heldur tel ég að þetta net sé mjög mikilvægt fyrir EES-þjóðirnar og fyrir Evrópu í rauninni, að við getum verið í þessu samstarfi upp á þetta að gera. Mér finnst mikilvægt að við höldum því til haga. Ég held að það sé ekki neitt sem segir okkur að það hafi nýst okkur betur en öðrum Evrópuþjóðum, nei.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir hennar svar. Ég velti fyrir mér m.a. því sem var nefnt í andsvörum hér áðan, við erum að flytja inn mikið af vinnuafli, m.a. frá Póllandi, sem hefur gert það að verkum að við höfum getað sinnt þeim framleiðsluþátturinn sem við erum að sinna, m.a. úrvinnslu sjávarafurða sem hafa síðan verið unnar og fluttar að stórum hluta inn á Evrópumarkað. En við erum líka framleiðsluríki og við byggjum okkar starfsemi mikið á útflutningi. Maður sér t.d. mörg önnur ríki sem eru svolítið að framleiða fyrir innri markaðinn en við erum meira að framleiða til útflutnings og þess vegna var ég að velta því fyrir mér hvort þetta hafi virkað betur fyrir okkur en mörg önnur ríki, sérstaklega vegna þess að við erum heldur ekki í Evrópusambandinu þar sem eru kannski enn meiri fríðindi til staðar. Það eru ekki mörg ríki á þessum innri markaði sem eru utan Evrópusambandsins nema Noregur, Ísland, Sviss og einhver fleiri, Lúxemborg, en ég held að þau séu bara ekki í sams konar stöðu og við sem erum kannski miklu háðari því að flytja inn erlent vinnuafl til að sinna því sem við þurfum að gera en ekki síður að hafa aðgang að markaði til að flytja út þær vörur sem við erum að framleiða hér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið og gott innlegg inn í þessa umræðu. Ég held að þetta virki á báða bóga. Við erum að nýta okkur þetta en við erum jafnframt að opna okkar markaði fyrir öðrum. Ég er mjög hlynnt því að við förum enn þá meira í innlenda framleiðslu þannig að við getum verið aðeins sjálfbærari t.d. á hrávörumarkaði og öðru slíku hér á landi. Ég held að við höfum alla burði til að gera það og getum nýtt okkur þetta fjórfrelsi og þennan markað jafnvel aðeins betur. Ég held að það sé fullt af sóknarfærum fyrir Ísland til að gera sig gildandi í framleiðslu í fleiri þáttum heldur en við erum nú þegar að gera. Það kemur inn á það að við þurfum að horfa til þess að við sem eyríki þurfum að geta verið sjálfbær með svo marga hluti. Ég þakka aftur fyrir andsvarið.

Frú forseti. Eins og ég lýsti yfir áðan þá tel ég þetta frumvarp vera af hinu góða. Við megum svo sannarlega vera duglegri við að auglýsa þetta EURES-net. Ég hafði ekki heyrt talað um það fyrr en ég sá það nefnt hér í frumvarpi og ég reikna með að það séu margir aðrir þannig. Það er vonandi að viðeigandi ráðuneyti, hvort sem það er utanríkisráðuneytið eða félags- og vinnumarkaðsráðuneytið, leggi kannski í smá vinnu við að kynna þetta fyrir fólki sem hefur áhuga á því að fara og starfa annars staðar í Evrópu en líka fyrir þeim sem eru að leita að starfsfólki til að koma hingað sem, eins og við höfum heyrt, er mjög mikill fjöldi. En í tilefni þess að við erum að tala um frjálsan atvinnu- og búseturétt fólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, og ég veit að það er enn þá innan nefndarinnar frumvarp um að flytja sig á milli starfsstöðva, þá langaði mig að hvetja til þess að velferðarnefnd og þeir sem sitja í henni vinni aðeins í því með félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu að koma á leiðum fyrir fleira fólk til að sækja hér um vinnu á þægilegan hátt. Við höfum heyrt slæmar sögur um það að fólk t.d. frá Bandaríkjunum sem sækir um störf hér á landi þurfi að bíða í allt að sex mánuði eftir því að allt fari í gegnum það kerfi sem við erum með til að votta hvort viðkomandi sé passlegur inn í okkar samfélag. Ég veit að við getum gert betur þar. Ég held líka að það sé breiðari samstaða innan þingsins heldur en fólk kannski telur um að finna leiðir til þess að gefa fólki tækifæri á að koma hingað og starfa, hvaðan sem það kemur úr heiminum, hvort sem það er frá Evrópska efnahagssvæðinu, frá Norður- eða Suður-Ameríku, Afríku eða Asíu, vegna þess að við þurfum fjölbreytt starfsfólk og við þurfum fólk með mismunandi þekkingu og reynslu. Ef við ætlum að tryggja það að við séum áfram með land þar sem hagvöxtur er hár og nýsköpun og annað fær að blómstra þá þurfum við virkilega að vinna í því að opna okkar vinnumarkað, þvert á landamæri, og gera það í sátt, bæði hér á þingi en líka með verkalýðshreyfingunni og tryggja það að hér sé hægt að mæta þeim vexti sem er að verða, hvort sem það er í ferðamennskunni eða nýsköpun eða tæknigeiranum eða líftækninni. Við erum að sjá sem betur fer fyrirtæki hér á landi blómstra á mörgum sviðum og við þurfum að passa að okkar regluverk og lagaumhverfi sé þessum fyrirtækjum ekki fjötur um fót og að lagaumhverfið sé þannig að það sé hægt að fá hingað fólk með reynslu og þekkingu á þeim sviðum sem við erum að leita að. Það er enginn að fara að bíða í sex mánuði eftir því að skipta um starf í t.d. líftækniiðnaði eða hátækniiðnaði eða nýsköpun. Það er meira að segja þannig í Kísildalnum að meðaltími sem starfsfólk er hjá fyrirtækjum er 18 mánuðir þannig að ef það á að bíða í sex mánuði eftir því að fá atvinnuleyfi á Íslandi þá er það sennilega búið að skipta um fyrirtæki hvort eð. Við þurfum að vinna saman í þessu og við þurfum að taka þá umræðu og vera óhrædd við að gera það. Við þurfum að vera óhrædd við það að vera með breitt samstarf um það, eins og ég sagði áðan, þvert á flokka, þvert á samfélagið því við höfum alla kosti til að halda áfram að byggja hér upp öflugt hagkerfi, öflugt samfélag og við höfum svo sannarlega landplássið til að taka á móti fleira fólki. Við þurfum kannski að byggja svolítið hraðar og passa að húsnæðisverðið fjórfaldist ekki á næstu árum. En við þurfum að taka á þessum málum og vera ekki að slást í skotgröfunum þegar við erum að því heldur finna út hvernig við getum leyst það saman.

Virðulegur forseti. Hér erum við að tala um frjálsa för launafólks á innri markaðnum sem er samið um þegar við undirgengumst það vera inni á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég hlustaði með athygli þegar hv. þingmaður nefndi að opna vinnumarkaðinn þvert á landamæri, það er eitthvað sem vekur athygli mína. Hér er nefnt að það þurfi að gera það í samstarfi við stéttarfélögin. Það hefur verið þannig að þegar fólk utan Evrópska efnahagssvæðisins hefur komið til landsins til vinnu hefur þurft sérstakt atvinnuleyfi, sem m.a. hefur þurft stimpil frá stéttarfélögunum. Ég er forvitinn um það hvernig útfærslan gæti verið á slíku. Ekki það að ég sé á móti því að opna vinnumarkaðinn. Hér vantar fólk. Það vantar þúsundir starfsmanna á Íslandi, bæði í ferðaþjónustu, í byggingariðnaði, í veitingageiranum. Við vitum af því að það vantar fólk og það er eftirspurn eftir vinnandi höndum. Sér hv. þingmaður engin tormerki á því að opna vinnumarkaðinn þvert á landamæri eða sér hann fyrir sér einhverja samningsgerð á milli viðkomandi landa til að slíkt sé hægt?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í mínum huga tekur alla vega það ferli sem við erum með í dag allt of langan tíma. Það sem við þurfum að gera er að spyrja okkur: Hvað er það sem við þurfum að tryggja? Við þurfum t.d. að tryggja það að ekki sé verið að bjóða fólki sem kemur erlendis frá lægri laun heldur sé það að fá sambærileg laun og njóti sambærilegra réttinda og fólk sem kemur annars staðar frá. Við þurfum bara að vera tilbúin að setjast niður og átta okkur á því hvað við þurfum að gera til að þetta sé gert á réttmætan máta. Við vitum það öll að þegar t.d. atvinnuleyfi eru tengd við ákveðinn vinnustað og ákveðinn vinnuveitanda þá lendum við t.d. í því að viðkomandi þorir ekki að vera með neinar mótbárur við einhverju sem vinnuveitandinn segir vegna þess að ef hann segir frá einhverju þá á hann á hættu að missa vinnuna og verða rekinn úr landi. Þetta eru hlutir sem við þurfum bara að horfa á og ég trúi því að það sé hægt að finna leiðir til að tryggja öll þessi atriði á mun skilvirkari hátt heldur en er núna og gera það á þannig máta að bæði vinnuveitendur og verkalýðsfélögin og aðrir séu sáttir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svar. Það þarf ekki að horfa til starfsmanna utan Evrópska efnahagssvæðisins til að þekkja það að verið sé að brjóta á fólki vegna vankunnáttu á íslenskum vinnurétti og þeim launakjörum sem hér gilda. Ég þekki það bara af eigin raun sem fyrrverandi formaður stéttarfélags. Það var oft og einatt verið að leita til félagsins vegna þess sem stundum hefur verið kallað launaþjófnaður. Það var verið að greiða fólki undir kjarasamningum og fólk, eins og hv. þingmaður nefnir, var hrætt við að leita til stéttarfélaga til að fá leiðréttingu. Mér dettur nú í hug efnahagslegir flóttamenn sem koma hingað til að leita að betra lífsviðurværi - ég myndi sjálfur, ef ég gæti ekki séð börnunum mínum farborða, vilja fara til Albaníu ef þar ríkti gósentíð til að fá að vinna til þess að geta séð fyrir mér og mínum. Sér hv. þingmaður eitthvað því til fyrirstöðu að við skoðum stöðu þeirra flóttamanna sem við skilgreinum sem efnahagslega flóttamenn, að þeir gætu hugsanlega fengið atvinnuleyfi tiltölulega fljótt? Við vitum auðvitað um þá flóttamenn sem hafa verið að koma frá stríðshrjáðum löndum og þurfa kannski frekari aðstoð og aðlögun bara til þess ná sér eftir mikið álag vegna hugsanlega fjölskyldumissis eða þess háttar en ég velti fyrir mér þeim efnahagslegu flóttamönnum sem koma hingað bara til að leita sér að betra lífsviðurværi, að þeir gætu hugsanlega fengið atvinnuleyfi hér og farið að vinna þar sem okkur vantar vinnuafl.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Í ræðu minni fyrr í dag þá fór ég með orð konu af erlendum uppruna sem talaði um að það virtist vera að stjórnkerfið hérna væri hugsað eins og allir sem kæmu hingað hefðu fæðst á Keflavíkurflugvelli. Það er mikið til í þessu vegna þess að þegar fólk kemur hingað þá erum við í mörgum tilfellum ekki að horfa á þá menntun og þá reynslu sem þetta fólk hefur. Þegar hv. þingmaður spyr hvort við eigum að horfa til efnahagslegra flóttamanna þá spyr ég sjálfan mig: Ef það vantar kokka á veitingahúsin hér til þess að við getum tekið á móti ferðamönnunum, eigum við þá að vera að snúa við lærðum kokkum bara af því að þeir koma frá einhverju öðru landi? Helst vildi ég að þeir kæmu ekki hingað sem efnahagslegir flóttamenn heldur hefðu auðvelda leið eins og í gegnum þessa vinnumiðlun til að sækja um starf hér á landi þó að þeir séu að koma utan EES. Þeir eru með ákveðna þekkingu, eru með ákveðna reynslu sem við erum að leita að, allt frá því að vera lærðir sem kokkar upp í það að vera t.d. með doktorsgráðu í lyfjafræði og koma hingað til að vinna hjá einhverjum af lyfjafyrirtækjunum hér eða með gráðu eða þekkingu í tölvumálum og koma hingað að vinna hjá fyrirtækjum eins og CCP. Þetta þurfum við að geta opnað allt.

Virðulegi forseti. Bara örstutt innlegg inn í þetta mál sem er kannski ekki stórt í sniðum en það undirstrikar engu að síður mikilvægi EES-samstarfsins. Ég er ekki alls fyrir löngu komin heim eftir að hafa farið með hv. utanríkismálanefnd til Eistlands og Finnlands. Sú ferð undirstrikaði mikilvægi þess að við séum að sjálfsögðu fullir þátttakendur í Evrópusamstarfinu. EES-samstarfið hefur gengið vel en það er alveg ljóst, sérstaklega í kjölfar ákvarðana Finna og Svía að ganga í NATO, að við Íslendingar þurfum að spyrja okkur spurninga um hvort þessi EES-samningur dugi okkur núna þegar jafn hverfulir tímar ríkja í Evrópu og heiminum. Ég nefndi utanríkismálanefnd af því að það hafa náttúrlega heyrst raddir hér, bæði innan nefndarinnar en líka í þinginu, þar sem verið er að tala svolítið niður reglugerðir, tala niður tilskipanir og fleira sem koma frá Evrópusambandinu og m.a. í gegnum Evrópska efnahagssvæðið. Með aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu erum við búin að tryggja þetta dýrmæta fjórfrelsi þar sem er m.a. verið að tryggja frjálsa för fólks þvert yfir landamærin. Það hefur haft gríðarlega mikla þýðingu fyrir okkur Íslendinga og við sjáum það bara frá því að EES-samningurinn tók gildi á sínum tíma, ríflega 25 ár síðan, að hagvöxtur og velsæld hefur aukist hér á Íslandi af því að við erum þátttakendur á innri markaðnum. Það þýðir að við þurfum að taka upp ýmsar gerðir og eins og ég segi þá eru sumir gjarnan í þeim hjólförum að reyna að tala niður allar gerðir sem koma þaðan og reyna að setja þetta upp þannig að þetta sé eitt stórt bákn. Vissulega er Evrópusambandið ekki fullkomið, síður en svo. En það er samt þannig að við sem þjóð, smáþjóð segja sumir, erum sterkari í samfélagi þjóða, fleiri þjóða, stærri þjóða heldur en að standa ein og sér. Meðal annars þegar við erum að berjast fyrir réttindum launafólks, réttindum fólks sem er að fara á milli landa og íslenskt samfélag hefur m.a. verið að byggja á, atvinnulífið ekki síst, á umliðnum árum. Þannig að um leið og hægt er að segja að þetta sé bara eitt af þessum málum sem koma frá Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn þá er þetta táknrænt mál um það hvað samningurinn skiptir okkur miklu máli og ekki síst þegar kemur að einum þætti fjórfrelsisins sem snýr að að frjálsri för fólks. Nefndin bendir réttilega á að frumvarpið felur ekki í sér efnisbreytingar í rauninni á þeim reglum sem gilda núna um EURES-netið en við vitum að EURES er sannarlega lykillinn að því að frjáls för fólks hafi þýðingu fyrir almenning innan Evrópu. EURES gerir okkur kleift að sækja um störf alls staðar í álfunni og gerir um leið íslenskum atvinnurekendum auðveldara að sækja vinnufærar hendur, sem mikil eftirspurn er eftir um þessar mundir, á stærra svæði en annars stæði til boða. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Allar þessar stoðir sem atvinnulífið hefur þurft að reiða sig á, við erum að fá þær stoðir og þeim er að fjölga og þær eru að styrkjast í gegnum samvinnu okkar á sviði innan Evrópu og þess að vera þátttakendur innan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég nefndi hér ferð utanríkismálanefndar til Finnlands og Eistlands og það er náttúrlega alveg ljóst að þeir eru að styrkja sínar varnir. Það var áhugavert að heyra að það er ekki bara gert, að þeirra mati, með fullri þátttöku í NATO. Bara fyrir 24. febrúar, áður en innrásin fer af stað, þessi grófa árás og ofbeldi af hálfu Rússa með innrásinni í Úkraínu, þá var fylgi í Finnlandi og Svíþjóð hvað varðar NATO-aðild þessara ríkja í kringum 30%, milli 30–35%. Síðan kemur innrásin og Pútín sýnir sitt rétta andlit í rauninni og þá breytist heimurinn og þá líka viðhorf þessara vinaþjóða okkar, Finna og Svía. En það sem var áberandi líka, í þeim samtölum sem ég átti og á þeim fundum sem við sátum á, að þeir horfðu á samstarfið í gegnum NATO og tækifæri og öryggi sem þessar þjóðir sjá og finna í gegnum NATO, sem tvær hliðar á sama peningnum þegar kemur að öryggi almennt í álfunni. Þá er ESB hinn aðilinn. Við þurfum að átta okkur á því að efnahagssamvinna sem stuðlar að auknum lífsgæðum og meira öryggi fyrir framfærslu fólks eykur möguleika og líkur á því að það sé friður á viðkomandi svæði. Efnahagssamvinna með þeim þjóðum sem við viljum vera í samvinnu við, og það eru náttúrlega fyrst og síðast Evrópusambandsþjóðirnar ásamt Bandaríkjunum, þjóðum sem byggja á sömu gildum og við - það er jafn mikilvægt að undirstrika þá samvinnu og það samstarf og dýpka það. Það er jafn mikilvægt fyrir fullveldi landsins eins og varnarsamstarfið sem slíkt, varnarsamstarfið sem við tókum markvisst ákvörðun um árið 1949 með því að verða stofnaðilar að Atlantshafsbandalaginu, blessunarlega, það var framsýnt að taka það skref. Við sjáum hvaða leiðir þjóðir Evrópu sem standa frammi fyrir þeirri ógn sem stafar frá Pútín og hans kónum velja. Þær velja samstarf vestrænna lýðræðisþjóða, annars vegar í gegnum NATO og hins vegar í gegnum ESB, að tryggja og treysta fullveldi og varnir landsins í gegnum efnahags- og varnarsamstarf. Þetta tvennt verður ekki sundur slitið. Þetta skelfilega árásarstríð Pútíns gegn Úkraínumönnum er náttúrlega ógn við lýðræði og mannréttindi í okkar heimshluta og getur haft gríðarlega mikil og alvarleg og djúpstæð áhrif, bæði viðskiptaleg og efnahagsleg en líka áhrif á aðra þætti ef við horfumst ekki í augu við ástandið eins og það er. Til viðbótar við pólitísk áhrif stríðsins sem hafa valdið mikilli óvissu er ákveðinn öldugangur í heimsviðskiptum í ljósi vaxandi spennu á milli Bandaríkjanna og Kína. Þetta allt kemur til viðbótar við það ástand sem við stöndum frammi fyrir í Evrópu í dag. Það er hætta á því, raunveruleg hætta á því að það skapi meiri togstreitu milli lýðræðis- og einræðisríkja og þá skiptir máli að við Íslendingar séum alveg skýr í okkar afstöðu. Ég talaði um það að flestar aðrar þjóðir og benti á það áðan að þær þjóðir sem standa frammi fyrir ákveðinni ógn af hálfu Rússa og Pútíns eru að bregðast við með mismunandi hætti en allar segja þær: Við þurfum aukið samstarf. Við þurfum dýpra samstarf við okkar vinaþjóðir, lýðræðisþjóðir. Það er til að mynda á morgun sem Danir - sem hafa ekki tekið þátt í varnarhlutanum innan Evrópusambandsins, hafa ekki verið þar fullir þátttakendur og ákváðu á sínum tíma að standa fyrir utan - svara með því að þora að spyrja þjóðina: Eigum við að taka skrefið til fulls innan Evrópusambandsins og vera fullir þátttakendur í varnarhluta Evrópusambandsins? Ríkisstjórnin þar þorir að spyrja dönsku þjóðina: Eigum við að fara alla leið í Evrópusambandsstarfinu til að treysta og tryggja varnir okkar, til að treysta og tryggja fullveldi okkar? Hún sinnir þeirri frumskyldu sem allar ríkisstjórnir hafa, að standa vörð um öryggi borgaranna. Það verður auðvitað forvitnilegt að sjá hver niðurstaðan verður úr þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu sem fer fram á morgun. En Danir svöruðu svona. Dýpra, meira, markvissara samstarf. Fá sæti við borðið. Ég hef undirstrikað það þegar kemur að framgöngu ráðherra í ríkisstjórn, og þá er ég með utanríkisráðherra í huga, þá hef ég fram til þessa verið ánægð með framgöngu ráðherrans og viðbrögð hennar. Mér finnst þau hafa verið fumlaus, þau hafa verið sterk og afdráttarlaus, enda hefur utanríkismálanefnd algerlega verið einhuga og ég veit að ráðherranum hefur þótt það mikilvægt og styrkja sig að nefndin hefur algerlega staðið einhuga á bak við ráðherrann í viðbrögðum sínum. En viðbrögð ráðherrans takmarkast auðvitað af því hvað stendur í ríkisstjórnarsáttmálanum. Ráðherrann getur ekkert gert meira heldur en þar stendur þannig að öll viðbrögðin miðast í rauninni ekki við mikið meira en að fylgja lágmarksskuldbindingum okkar Íslendinga við bandalagsþjóðir okkar í ESB og NATO. Ríkisstjórnarsáttmálinn veitir ráðherranum ekkert svigrúm til frumkvæðis. Fyrir utan það að maður hefur náttúrlega fengið spurningar úti þegar við erum að hlusta á ráðherra Íslands styðja stækkun á NATO, blessunarlega og það gerir utanríkismálanefndin öll, með inngöngu Finna og Svía. Það er mjög erfitt, og ég segi þetta alls ekki til þess að kasta rýrð á annars okkar ágæta forsætisráðherra, að horfa upp á það að síðan kemur formaður forystuflokks ríkisstjórnarinnar heim og talar fyrir því að minnka NATO með því að draga Ísland út. Þetta er auðvitað ekki boðlegt. Ég vil hvetja Vinstri græn til þess að endurskoða sína stefnu í utanríkis- og varnarmálum. Það myndi skipta að mínu mati miklu máli fyrir hagsmuni okkar Íslendinga. Ég vil hvetja Vinstri græn til þess. Ég skil vel að það kæti fólk hér inni en ég lifi í voninni eins og segir í laginu góða og bind vonir við að það séu a.m.k. raddir innan Vinstri grænna sem eru þeirrar meiningar að hagsmunirnir í dag, veruleikinn í dag, séu með allt öðrum hætti heldur en þegar Vinstri græn og þeirra forverar, Alþýðubandalagið og síðan Sósíalistaflokkurinn, tóku þessa einörðu afstöðu gegn NATO á sínum tíma. Vandi utanríkisráðherra sem eflaust gæti hugsað sér stærri og mikilvægari skref þegar kemur að varnar- og öryggismálum er að ríkisstjórnarsáttmálinn bindur hendur ráðherrans. Ég efast ekki um það, þekkjandi Sjálfstæðisflokkinn mætavel, að ef Sjálfstæðisflokkurinn með utanríkisráðherrann, stærsti flokkurinn í ríkisstjórn, væri með öðrum í ríkisstjórn þá væri búið að taka markvissari skref til að styrkja varnarsamvinnuna við Bandaríkin til að mynda. Við erum með varnarsamninginn sem er gríðarlega mikilvægur frá árinu 1951 við Bandaríkin. En hann mótast enn af þeim viðmiðunum sem voru 1951 og síðan með ákveðnum uppfærslum, vissulega. En í dag eru aðstæður gjörbreyttar sem Ísland stendur frammi fyrir eins og fleiri lýðræðisríki. Aðstæður eru gjörbreyttar og við þurfum að taka skrefið til Bandaríkjamanna, óska a.m.k. eftir því að við uppfærum varnarsamninginn við Bandaríkin sem hafa tekið að sér að taka til varna fyrir okkur ef á okkur verður ráðist. En samningurinn verður þá að treysta varnarsamvinnuna við Bandaríkin þannig að hann taki líka til netárása sem beinast að öryggi Íslands, taki líka með í reikninginn mikilvægi samgangna, að þær séu órofnar, taki til birgða- og fólksflutninga, sæstrengja og orkuöryggis. Við þurfum að eiga þetta samtal við Bandaríkin og byggja enn frekar undir þennan mikilvæga varnarsamning. Fyrir utan að það er heldur ekki skýrt í samningnum hvenær það er hægt að virkja hann, verkferla og ákvarðanatöku þarf að skýra miklu betur til þess að við áttum okkur á því hvenær hægt er að virkja aðstoð Bandaríkjanna. Þetta allt þyrfti að taka til greina og líka að eiga viðtöl og samtöl við Bandaríkin en ekki síst NATO um það hvort hægt sé að auka viðveru og í rauninni tryggja varanlega viðveru varnarliðs. Það getur verið með öðrum hætti, það þurfa ekki alltaf að vera Bandaríkjamenn, en þannig að það verði hægt að segja og við Íslendingar getum sagt: Við ætlum alltaf að vera með varanlegt herlið hér á Íslandi. Það er fælingarmáttur í því og við þurfum á fælingarmætti að halda þegar við stöndum andspænis svona einræðisríki í rauninni eins og Rússland er í dag undir forystu Pútíns. Þessi skref hefðu örugglega verið tekin af hálfu Sjálfstæðisflokksins ef flokkurinn væri ekki undir forystu flokks sem er einarðlega á móti öllu því sem tengist hervörnum, sem er á móti NATO, sem er á móti varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Þess vegna er pottlok ofan á þessu þegar við þurfum einmitt að taka ákveðnari og skýrari skref þegar kemur að varnar- og öryggismálum okkar til að tryggja fullveldið. Þetta er sá armur sem tengist varnar- og öryggismálum sem við höfum beint sjónum okkar að í gegnum varnarbandalagið NATO. En það hefur ekki verið hreyft við neinu. Það hefur ekkert verið gert. Stóraukin borgaraleg þátttaka okkar Íslendinga gæti verið framlag okkar til NATO. Það hefur ekki heldur verið gert. Eitthvað aðeins bætt í, einn og einn starfsmaður, en til markvissrar aukningar á framlagi okkar Íslendinga á þessum tímum hefur ekki komið af því að við erum með þessa togstreitu í ríkisstjórn þar sem er erfitt að ræða utanríkismálin, sérstaklega varnarmálin. Það sem sameinar er náttúrlega endalaus andúð á Evrópusambandinu. Það eru náttúrlega mjög varasamar og hættulegar raddir sem maður er að heyra núna sérstaklega innan Sjálfstæðisflokksins um að það eigi að endurskoða EES-samstarfið. Það þurfi að taka það að einhverju leyti upp. Þetta eru orðnar háværar raddir innan Sjálfstæðisflokksins og ég óttast að sá íhaldsarmur muni á endanum ná tökum á flokknum. En ég vil hvetja þau hin sem eru fylgjandi EES-samstarfinu að standa vörð um a.m.k. EES-samninginn og það samstarf og auðvitað vil ég líka hvetja viðkomandi til að treysta sér einfaldlega til að taka með okkur alla vega næsta skref sem er að undirbúa okkur Íslendinga fyrir hugsanlegt skref inn í Evrópusambandið, draga fram og meta kosti og galla Evrópusambandsaðildar, draga það fram. Það þarf ekkert að taka langan tíma. Finnar og Svíar mátu sína aðild að NATO, mjög ítarleg gögn þar sem var farið yfir kosti og galla aðildar þeirra að NATO og þeir eru búnir að sækja um á mjög skömmum tíma, á nokkrum vikum. Við getum líka gert þetta. Ég vil hvetja þennan hóp innan Sjálfstæðisflokksins og innan allra ríkisstjórnarflokkanna að koma með okkur sem höfum talað fyrir því að við skulum a.m.k. spyrja þjóðina hvort við eigum að klára aðildarviðræðurnar við ESB til þess að treysta fullveldi okkar, til þess að treysta öryggi okkar og varnir af því að það gerum við ekki eingöngu í gegnum hervarnir heldur líka í gegnum efnahagssamvinnu. Þannig treystum við líka varnir okkar Íslendinga. Ég tala nú ekki um að á þessum tíma, þegar gerð er árás á gildi okkar eins og frelsi, lýðræði, mannréttindi, þá þurfa þessar þjóðir að standa saman og þá þurfum við að taka til varna og við gerum það m.a. með dýpra samstarfi innan Evrópu. Ég sé að tíminn er að renna út í þessu máli sem ég styð varðandi breytingu á lögum um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan EES. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þessa drjúgu umfjöllun. Ég hjó aðeins eftir því að hv. þingmaður, sem einnig á sæti í utanríkismálanefnd, ræddi um að á ferðum utanríkismálanefndar um Norðurlönd og Eystrasaltsríkin á dögunum hefði verið spurt aðeins út í afstöðu stjórnvalda, afstöðu ríkisstjórnar Íslands til NATO, til aðildar af því að nú eru auðvitað að eiga sér stað mjög miklar breytingar með umsóknum Finnlands og Svíþjóðar að NATO. Íslenskir þingmenn voru spurðir á ferðum sínum erlendis hver væri raunveruleg afstaða leiðtoga Íslands til NATO-aðildar og stækkunar NATO. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort spurt hafi verið svona léttvægt, í glettni, eða hvort fólk hafi raunverulegar áhyggjur af því að afstaða íslenskra stjórnvalda sé á einhvern hátt reikul, að það sé lítið mark á okkur takandi eða að ekki sé hægt að stóla á það sem íslensk stjórnvöld segja á alþjóðavettvangi og í alþjóðlegu starfi.

Virðulegi forseti. Í þessu máli öllu myndi ég segja að það skipti máli og hafi mikla þýðingu að hæstv. utanríkismálanefnd er mjög samstiga. Allir flokkar eru samstiga í því að styðja við umsóknir Finna og Svía inn í NATO og það kom alveg skýrt fram alls staðar hjá okkur. Er afstaða íslenskra stjórnvalda eitthvað á reiki í augum annarra? Nei, ég myndi ekki segja það. Það kom bæði fram í prívatsamtölum mínum við ýmsa þingmenn sem sátu og sitja í utanríkismálanefndum þinganna, bæði í Finnlandi og í Eistlandi, að þeim finnst skrýtið hvernig hægt er að hafa forystuflokk sem styður stækkun NATO á erlendri grundu en fer síðan heim og berst fyrir því að NATO minnki með því að taka Ísland út úr NATO. Það var ekki nein kerskni eða glettni í því. Fólk var bara áhugasamt um þetta, hvernig íslensk pólitík virkaði. Það var eiginlega þannig. Ég er alls ekki að kasta rýrð á forsætisráðherra. Þetta er bara veruleikinn af því að þau hafa verið spurð: Ætlið þið að endurskoða stefnu ykkar? Nei. Það er alveg skýrt. Það voru nokkrir þingmenn sem vissu það. Það er sérstaklega það að við séum ekki í tengslum við umheiminn þegar við svörum hérna heima. En það berst líka út og þessir þingmenn vita að Vinstri græn munu ekki endurskoða afstöðu sína hvað varðar varnarsamstarfið. Gott og vel, þá er það bara á hreinu. Þess vegna er enn mikilvægara að skynja það og láta þessa þingmenn, sem skiptir svo miklu máli fyrir okkur að vera í samskiptum við, í miklu samstarfi við, fá það á tilfinninguna, og ekki bara á tilfinninguna heldur að þeir fái vissu um að það er alger samstaða innan þingsins, í utanríkismálanefnd, við það að styðja stækkun NATO og þar með inngöngu Finna og Svía. Ég vil geta þess að í utanríkismálanefnd er náttúrlega líka fulltrúi Vinstri grænna þannig að þetta er óheppilegt. Þetta er skringilegt. En þetta er veruleiki sem við þurfum bara að búa við og passa upp á íslenska hagsmuni og líka hagsmuni þess að standa saman.

Forseti vill minna á að ræðutíminn er tvær mínútur en ekki tvær og hálf.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er gott að heyra að þetta hafi ekki verið svona áhyggjuþrungin umræða heldur meira spurt af forvitni. Maður hefur eðlilega, kannski ekki áhyggjur af en manni er ekki sama um orðspor okkar, maður vill að það sé mark á okkur takandi á erlendri grundu. Ég verð að segja að mér finnst ánægjulegt að heyra að formaður utanríkismálanefndar, sem er þingmaður Vinstri grænna, skuli ekki vera að flagga þeirri skoðun síns flokks á erlendri grundu eins og hann gæti í rauninni gert. Hann er formaður utanríkismálanefndar og gæti nýtt ferðina til að vekja athygli á því. Það er gott því að ég minni á að þegar við samþykktum þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland hér um árið þá gerðu fulltrúar Vinstri grænna fyrirvara, sérstaka bókun, þar sem þau sögðust samþykkja stefnuna að öllu öðru leyti en varðandi NATO. Þar var hæstv. forsætisráðherra ásamt þáverandi þm. Árna Þór Sigurðssyni, sem nú er sendiherra í Moskvu. Það er auðvitað frekar óheppilegt þegar alltaf er verið að tala um að styðja þjóðaröryggisstefnuna, að það skuli vera þessi ríki, sterki fyrirvari sem er bara færður þar inn með bókun. Ég ber alveg virðingu fyrir því að fólk geti haft alls konar skoðanir á NATO. Það er ekkert vandamál. Í þessum leiðangri sem við erum núna og þessu mikilvæga máli og þessari breyttu heimsmynd sem orðið hefur á þessu ári þá hafði ég áhyggjur af því að fólk væri einhvern veginn að efast um trúverðugleika okkar þarna.

Virðulegi forseti. Ég ætla að segja að trúverðugleikinn sem slíkur er ekki hættu. En vandræðaaugnablikin hafa svo sannarlega verið til staðar í samtölum og líka þegar fólk er að átta sig á þessari aðstöðu sem við erum í. Ég viðurkenni það alveg að ég hef greint frá þessum fyrirvara sem hv. þingmaður kom inn á áðan varðandi þjóðaröryggisstefnuna. Engu að síður er verið að fylgja henni eftir. En af því að Vinstri græn eru enn þá með þessa stefnu, af því að við búum við þetta, þetta er mjög viðkvæmt, bara heit kartafla innan ríkisstjórnarinnar, hafa ekki fleiri skref verið tekin á þessum tímum. Hvar er samtalið um það að styrkja varnarsamstarfið við Bandaríkin með því að það taki til þeirra ógna sem við stöndum líka raunverulega frammi fyrir í dag, sem er netöryggið? Það er ekki ótvírætt að það sé inni í varnarsamningnum. Það er heldur ekki ótvírætt að árás á innviði eins og samgöngur og fleira sé árás á öryggi og fullveldi okkar Íslendinga. Þessi samtöl þurfa að eiga sér stað. En á meðan þessi viðkvæmni er innan ríkisstjórnarinnar gagnvart því að ræða þessi mál, og náttúrlega sérstaklega þegar við erum að spyrja út í þessi mál hér heima, þá er svarið alltaf: Já, við fylgjum þjóðaröryggisstefnunni. En það þarf að gera meira. Þá þarf að taka ný og ákveðin skref til þess að verja öryggi okkar og fullveldi einmitt á þessum tímum. Það er ekki verið að gera það heldur er bara verið að sinna lágmarksskuldbindingum þannig að Vinstri grænum líði ekki illa á þessum tímum og þurfi ekki hugsanlega að kyngja einhverjum þáttum í þessu. Það er það sem ég kalla eftir. Ég ræddi mikið ESB. En ég vil hins vegar benda á að í áhættumatsskýrslunni frá árinu 2009 um utanríkis- og öryggismál sem unnin var vegna umsóknarinnar að ESB, kom alveg skýrt fram að aðild að bandalaginu laginu gæti orðið til hagsbóta fyrir öryggishagsmuni landsins til viðbótar við NATO. Þetta kom alveg skýrt fram í áhættumatsskýrslu fyrir Ísland árið 2009 og ég efast ekki um að það myndi enn frekar vera þannig í dag.

Virðulegi forseti. Fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar mæli ég fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, er varðar Félagsdóm. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi og tilhögun skipunar dómara í Félagsdóm. Breytingarnar eru m.a. lagðar til í því skyni að bregðast við athugasemdum ríkjahóps Evrópuráðsins gegn spillingu, GRECO. Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra skipi fimm dómara í Félagsdóm. Þá er lagt til að Hæstiréttur tilnefni þrjá dómara, þar af forseta og varaforseta dómsins, sem skuli allir vera skipaðir ótímabundið. Hæstiréttur tilnefni svo tvo dómara til vara sem báðir skuli skipaðir ótímabundið. Að lokum er lagt til að tveir dómarar og jafn margir til vara skuli tilnefndir af Samtökum atvinnulífsins annars vegar og Alþýðusambandi Íslands hins vegar sem skuli skipaðir til þriggja ára í senn. Með frumvarpinu er einnig sjálfstæði dómara við Félagsdóm tryggt með beinum hætti en dómarar í Félagsdómi eru sjálfstæðir í dómstörfum sínum og leysa þau af hendi á eigin ábyrgð. Við úrlausn mála fara dómarar við Félagsdóm eingöngu eftir lögum og lúta þar aldrei boðvaldi annarra. Efnislegir dómar Félagsdóms eru endanlegir. Í frumvarpinu eru einnig gerð frekari hæfisskilyrði til dómara við Félagsdóm en eru samkvæmt gildandi lögum. Gert er ráð fyrir að þeir dómarar sem ráðherra skipar í Félagsdóm samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar skuli vera skipaðir dómarar við Landsrétt eða héraðsdómstól á meðan þeir gegna embætti dómara við Félagsdóm. Þá er lagt til að þeir dómarar sem ráðherra skipar í Félagsdóm samkvæmt tilnefningum Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands skuli uppfylla hæfisskilyrði 2.–6. töluliðar 2. mgr. 29. gr. laga um dómstóla, nr. 50/2016. Virðulegur forseti. Til einföldunar þá gerir frumvarpið ráð fyrir auknum hæfiskröfum. Það er krafa um að meiri hluti dómara séu skipaðir dómarar við Héraðsdóm eða Landsrétt. Það er ótímabundin skipan þeirra dómara sem tilnefndir eru af Hæstarétti. Formleg skipan dómara er færð í hendur ráðherra. Þá eru ný ákvæði sem stuðla að sjálfstæði dómara með beinum hætti. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir og greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hlutinn árétta nokkur atriði sérstaklega. Meiri hlutinn bendir á að frumvarpið var unnið í miklu samráði við aðila vinnumarkaðarins undir yfirumsjón sérfræðinga í ráðuneytinu. Fyrir nefndinni kom fram gagnrýni á það fyrirkomulag að þrír skipaðir dómarar af fimm skuli koma úr röðum embættisdómara og töldu umsagnaraðilar það útiloka aðra hæfa lögfræðinga til setu í dóminum. Umsagnaraðilar töldu því vænlegra að gera sömu hæfisskilyrði til dómara við Félagsdóm og til dómara við Landsrétt eða héraðsdóm án þess að gera það að skilyrði að dómarar þurfi að koma úr þeirra röðum. Meiri hlutinn bendir á að tveir dómarar við Félagsdóm, annars vegar sá sem Samtök atvinnulífsins tilnefnir og hins vegar sem ASÍ tilnefnir, þurfa ekki að koma úr röðum embættisdómara og þar sé því tækifæri fyrir aðra sérfræðinga til setu í dómnum og telur meiri hlutinn ekki þörf á breytingum á því fyrirkomulagi. Þá kom fram gagnrýni á það fyrirkomulag að dómara sem tilnefndir verða af Hæstarétti Íslands verði skipaðir ótímabundið en aðrir dómarar einungis til þriggja ára í senn. Töldu umsagnaraðilar að skipunartími allra dómara ætti að vera hinn sami til að vægi allra dómara verði metið hið sama. Meiri hlutinn ítrekar þá miklu samstöðu sem var um frumvarpið í nefnd ráðherra sem skipuð var af aðilum vinnumarkaðarins, þ.e. af þeim aðilum sem leggja ágreining fyrir Félagsdóm, og endurspeglast sú samstaða í umsögnum sem nefndinni bárust. Það var samhljóma niðurstaða að skipan Félagsdóms skyldi vera með framangreindum hætti. Jafnframt hafði meiri hlutinn samráð við dómsmálaráðuneyti sem gerði ekki athugasemdir við fyrirkomulagið. Meiri hlutinn leggur til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma. Undir álitið rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður nefndarinnar, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Jódís Skúladóttir, Oddný G. Harðardóttir og Óli Björn Kárason, með fyrirvara. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að árétta að sambönd verkalýðsfélaga og atvinnurekendafélaga reka fyrir hönd meðlima sinna mál fyrir dómnum, félög sem ekki eru meðlimir í sambandinu reka mál sín og meðlima sinna sjálf og félagsbundnir aðilar reka mál sín sjálfir. Við verðum að líta til þess að mikill samhljómur og samstaða er um málið líkt og það stendur núna og verkalýðshreyfingin leggur mikla áherslu á að þetta mál tefjist ekki og verði afgreitt sem allra fyrst. ASÍ leggur mikla áherslu á að þetta verði ekki atriði sem verði til þess að málið tefjist enda mikil sátt um fyrirkomulagið eins og það er lagt fram. Það er mikilvægt að það sé hlustað á óskir hreyfingarinnar í þessu máli og það verði afgreitt hratt en vandað vel til verka og það teljum við í meiri hlutanum að hafi verið gert.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir kynningu á nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar og langar að spyrja hana nokkurra spurninga varðandi þetta mál; hvort leitað hafi verið álits fulltrúa GRECO, af því að frumkvæðið að þessari breytingu kemur frá GRECO, sem er gríðarlega mikilvæg nefnd gegn spillingu. Við erum aðilar að þeirri góðu nefnd og höfum verið það lengi. Þetta er ríkjahópur innan Evrópuráðsins gegn spillingu sem gefur reglulega skýrslu til okkar um hvernig við stöndum okkur. GRECO gerði í tvígang, í annarri og fjórðu skýrslu sinni, athugasemd við skipan Félagsdóms og gerði þar m.a. athugasemd við það að Hæstiréttur tilnefndi fólk í Félagsdóm og gerði líka athugasemd við að ekki væri gerð krafa um að þeir sem tækju sæti í Félagsdómi uppfylltu skilyrði embættisdómara. Það er verið að laga það. En maður veltir fyrir sér hvort ekki hefði verið ráð að leita til GRECO varðandi það hvernig málinu var stillt upp, af því að ég sé hvergi í umfjöllun um það í greinargerð. Að öðru leyti vil ég spyrja hvort leitað hafi verið til réttarfarsnefndar eða annarra sérfræðinga í réttarfari, af því að það er jú verið að skipa dómstól og það skiptir máli að hann sé skipaður faglega og að það geti ekki einhver þriðji aðili bara samið úti í bæ og sagt: Það er svo mikilvægt að það samkomulag sem við gerðum raskist ekki. Þess vegna þurfum við að hafa þetta með þessum hætti. Að þetta uppfylli ákveðin skilyrði. Ég vil spyrja að þessu í mínu fyrra andsvari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvarið og tek undir að við þurfum að vanda vel til verka þegar við erum að skipa dómstól. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það. Frumvarpið var samið í félagsmálaráðuneytinu af nefnd sem var skipuð í því skyni að bregðast við þessum athugasemdum sem komu frá GRECO á sínum tíma sem lutu að því fyrirkomulagi sem viðhaft var og er núna hér á landi um skipan dómara í Félagsdóm. Umrædd nefnd ræddi sjónarmið er varða aðkomu Hæstaréttar að skipunarferlinu við vinnslu frumvarpsins og taldi ekki tilefni til að gera frekari breytingar þar á en frumvarpið gerir ráð fyrir. Hæstiréttur hefur komið að þessu ferli allar götur frá 1938. En verið er að færa skipunina frá Hæstarétti til ráðherra m.a. í því skyni að bregðast við þessum athugasemdum frá GRECO, sem er, eins og við vorum að tala um, ríkjahópur um vörn gegn spillingu. Þess vegna tel ég mikilvægt að við vöndum vel til verka og ég vil fá að heyra sjónarmið hv. þingmanns ef hún telur ekki að svo hafi verið gert. En ég tel að þetta fyrirkomulag og þau rök sem komið hafa fram fyrir nefndinni hafi sýnt meiri hlutanum fram á að það hafi verið gert. En hvort nefndin hafi verið leitað til GRECO sérstaklega hvað varðar samningu þessa frumvarps þarf ég bara að fá tækifæri til að kynna mér betur. Ég er ekki með svar við því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þegar ég nefndi nefndina þá var ég að tala um hv. velferðarnefnd. Ég var að spyrja hvort hv. velferðarnefnd hefði leitað til GRECO við vinnslu þessa máls. Hún var með þetta mál til umfjöllunar á síðasta þingi og komu fram sömu athugasemdir og núna frá laganefnd Lögmannafélags Íslands og frá sjálfstætt starfandi lögmanni úti í bæ sem benda á sömu atriði og ég hef áhyggjur af, ekki síst eftir að hafa lesið ágæta skýrslu GRECO sem kom út 2019 þar sem er einmitt verið að flagga því aftur að Hæstiréttur tilnefni í dómstólinn, þetta er skipan eða tilnefning, að það skuli vera með þeim hætti. Í greinargerðinni er t.d. vísað í fyrirkomulagið í Danmörku, en það er ekki svoleiðis í Danmörku. Hæstiréttur er ekki að vasast í þessu vegna þess að það er hans að taka á kærumálum og einstaka áfrýjunum úr Félagsdómi. Þó að dómarnir sjálfir séu endanlegir þá eru einstaka atriði, eins og við vitum, sem fara upp í Hæstarétt. Þá getur verið óheppilegt að Hæstiréttur hafi tilnefnt þrjá, sem þar að auki skapa ójafnvægi í réttinum vegna þess að þeir sem tilnefndir eru af Hæstarétti, þessir þrír, eru með ótímabundna skipan í dóminn á meðan þeir sem tilnefndir eru af aðilum vinnumarkaðarins eru með tímabundna skipan. Það gerir það að verkum að þeir sem eru tilnefndir af aðilum vinnumarkaðarins eiga sína framlengingu undir þeim sem tilnefna þá en ekki hinir þrír. Þetta ógnar sjálfstæði dómara og um þetta eru ekki skiptar skoðanir heldur er hreinlega fjallað um þetta á fjölmörgum stöðum.

Virðulegur forseti. Hv. velferðarnefnd hafði ekki samband við GRECO sjálft því að það er ekki GRECO sem gefur beint álit á því hvernig við gerum þetta heldur var það í úttektarferlinu sem þessar athugasemdir komu fram, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir benti á. Þær komu fram í fyrra af því að við vorum ekki búin að breyta þessu fyrirkomulagi þá. Verið er að gera tilraun til þess að breyta fyrirkomulaginu hérna. Að gefa til kynna að það verði einhvers konar ójafnvægi í völdum eða vægi dómara innan dómsins - ég myndi ekki ganga svo langt að segja að það sé langsótt, en mér finnst hæpið að við séum að skapa þær aðstæður fyrir dómara sem eru fullfærir til að starfa undir þessum kringumstæðum, þ.e. í Héraðsdómi og Landsrétti. Þó að Hæstiréttur tilnefni þá er það samt sem áður ráðherra sem skipar þá. Mér finnst mikilvægt að við gerum þessar breytingar. Ég hef fulla trú á þeim og mér finnst þær gera það sem lagt er upp með að gera, þ.e. að mæta þessum athugasemdum GRECO um það hvernig við ætlum að haga vörn gegn spillingu. Hv. þingmaður talar um tilnefningu eða skipun. Mér finnst það svolítið áhugavert af því að ég held nefnilega að þarna séum við samt sem áður á endanum að gefa ráðherra það ákvörðunarvald að skipa. Ég hef trú á því að við séum að ganga í rétta átt og séum að mæta þessum athugasemdum GRECO.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir þessa kynningu. Ég tel mjög jákvætt að brugðist sé við athugasemdum GRECO og líka að frumvarpið hafi verið unnið í samráði við aðila vinnumarkaðarins og Alþýðusambandið og greinilega ríkt mikil sátt í nefndinni um þetta frumvarp. En mig langaði bara samt að nefna, ég er nú ekki löglærð, að hér er lagt til að Hæstiréttur tilnefni þrjá dómara og forseta og varaforseta og þeir skulu skipaðir ótímabundið. Spurningin er: Af hverju þurfa þessir dómarar endilega að vera skipaðir við Landsrétt eða héraðsdómstól á meðan þeir gegna embætti dómara við Félagsdóm? Bara að fá smá skýringu á því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvers vegna það er finnst mér ljóst af inntaki frumvarpsins. Það eru í rauninni þessar auknu hæfiskröfur, að við séum með dómara sem eru nú þegar búnir að sýna fram á að þeir uppfylli þessar hæfiskröfur sem eru settar og hafi tiltekna reynslu af dómstörfum. Það tel ég að sé inntak þessara auknu krafa um hæfisskilyrði dómara.

Ég þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur fyrir svarið. Ég var með aðra spurningu. Það er að fá skýringu á því af hverju þessir þrír dómarar eru skipaðir ótímabundið. Ég sé að það hefur verið svolítil gagnrýni á það. Hinir tveir dómararnir eru skipaðir til þriggja ára. Eru einhverjar röksemdir fyrir því? Ég sé að það hefur einhver umræða verið um það. Ég skildi ekki alveg hvers vegna þetta er eða fékk ekki næga skýringu á því.

Virðulegi forseti. Mig langar að fá að lesa aðeins upp úr greinargerð með frumvarpinu. Þar stendur: „Lagt er til að þeir dómarar sem tilnefndir eru af Hæstarétti verði skipaðir ótímabundið líkt og dómarar við almenna dómstóla. Í athugasemdum við IV. kafla með frumvarpi því sem varð að gildandi lögum um dómstóla kemur meðal annars eftirfarandi fram: „Ástæða þess að dómarar eru skipaðir ótímabundið í embætti er ekki síst sú að gera þeim kleift að komast að sjálfstæðri niðurstöðu í sérhverju máli án þess að þurfa að óttast um starfsöryggi sitt eða stöðu sína að öðru leyti. Við blasir að ef dómari er settur í embætti í skamman tíma getur þetta sjónarmið ekki átt við og sú hætta getur skapast almennt séð að settur dómari láti hugsanlegan framtíðarstarfsferil hafa áhrif á störf sín. Þótt ekkert bendi til að slíkt hafi gerst í raun er mikilvægt fyrir ásýnd dómskerfisins og traust til dómstóla að sjálfstæði dómara sé tryggt með lögum og verði ekki dregið í efa.“ Gert er ráð fyrir að þessi sömu sjónarmið geti átt við um dómara við Félagsdóm og því mikilvægt að þeir dómarar sem ráðherra skipar í Félagsdóm samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar verði skipaðir ótímabundið. Þykir sú breyting jafnframt nauðsynleg í ljósi framangreindra athugasemda GRECO.“ Svo langar mig, fyrst ég hef smátíma, að lesa upp eftirfarandi: „Í 42. gr. laganna er nú kveðið á um hæfisskilyrði dómara við Félagsdóm en samkvæmt ákvæðinu eru gerðar minni kröfur til dómara við Félagsdóm en gerðar eru til dómara við almenna dómstóla. Í ákvæðinu kemur fram að dómarar við Félagsdóm skuli vera íslenskir ríkisborgarar …“ o.s.frv. 
             Í rauninni er lagt til að það sé kveðið á um að í Félagsdómi eigi sæti dómarar sem eru skipaðir til þriggja ára í senn - og ég er runnin út á tíma.

Frú forseti. Það er gríðarlega mikilvægt hvernig staðið er að skipun dómstóla á Íslandi. Við erum margbrennd, íslenskur almenningur, íslensk þjóð, af því að hafa ekki staðið faglega að málum og ekki síst þess vegna þurfum við að hlusta þegar við fáum leiðbeiningar frá þar til bærum aðilum um hvernig best er að standa að málum. Hvers vegna? Jú, af því að í fyrsta lagi byggir réttarríkið okkar á trausti á lykilstofnunum, sem m.a. eru dómstólarnir, lykilstofnunum sem m.a. eru Alþingi, og svo framkvæmdarvaldinu. Þegar Alþingi tekur á móti ábendingum frá alþjóðlegum stofnunum sem við erum aðilar að, sem er ætlað að benda okkur á það sem betur má fara í baráttunni gegn spillingu - sem er auðvitað mjög merkingarþrungið orð en ekki að ástæðulausu - þá er okkur skylt að taka mark á slíkum ábendingum. Tilurð þess frumvarps sem við fjöllum um hér í dag er ábending frá GRECO, sem er nefnd þjóðríkja Evrópuráðs gegn spillingu, sem benti á að það fyrirkomulag væri óheppilegt að Hæstiréttur væri að tilnefna og/eða skipa í Félagsdóm og jafnvel fólk sem ekki uppfyllti ákveðin hæfisskilyrði til setu í dómi. Það er farið af stað og tekin ákvörðun um að breyta þessum lögum, og er það vel, og skipaður hópur mikilvægra einstaklinga. Það er félagsmálaráðuneytið sem hefst handa við að vinna þessa nýju löggjöf og fær til þess aðila vinnumarkaðarins - eðlilega, þeir eiga jú aðild að Félagsdómi og þangað fara mál er höfðuð eru af vinnumarkaðnum - en í þeim hópi virðast ekki hafa átt sæti neinir sérfræðingar í réttarfari eða verið leitað til þeirra sem best þekkja til varðandi þær ábendingar sem komu frá GRECO. Mér þykir það býsna sérstakt að ekki hafi verið gerð nein tilraun til þess að passa einhvern veginn upp á þetta í nefndinni, í vinnunni við frumvarpið í byrjun, að þetta skuli, að því er virðist, hafa verið algerlega á forsendum vinnumarkaðarins, sem er auðvitað allt í lagi að einhverju leyti en það verður að passa upp á réttarfarið, það verður að passa upp á rammann í kringum þetta. Það er mjög gott að verið sé að passa upp á að þeir sem taka sæti uppfylli skilyrði þess að geta tekið sæti í dómi, sem var ábending frá GRECO, en það virðist vera sem nefndin hafi örlítið misskilið að gerð hafi verið sú krafa að um væri að ræða embættisdómara. Það var alls ekki svo. Það var engin krafa um að þetta væru starfandi dómarar. En nefndin ákveður einhvern veginn að hafa þetta þannig að þessir þrír sem tilnefndir eru af Hæstarétti verði að vera starfandi dómarar. Gott og vel, laganefnd Lögmannafélags Íslands gerði athugasemd við þetta að því leyti að það útilokaði að miklu leyti fagfólk í vinnurétti frá því að geta hreinlega sótt um, af því að ekki er gert ráð fyrir neinu umsóknarferli eins og þegar verið er að skipa í aðra dóma hér á landi. Þetta er tilnefningarferli þar sem Hæstiréttur tekur ákvörðun um að handvelja aðila í dóminn. Ekki er gerð krafa um auglýsingu, ekki er gerð krafa um að fólk sæki um og það sé einhver hæfisnefnd. Nei, það er Hæstiréttur sem á að handvelja í dóminn og þeir dómarar sem taka sæti, sem tilnefndir eru af Hæstarétti og skipaðir af ráðherra, eru skipaðir ótímabundið. Og af hverju er það? Jú, vegna þess að í réttarfari er talið mjög mikilvægt að dómarar séu skipaðir ótímabundið. Af hverju er það? Jú, það er vegna þess að það er talið auka sjálfstæði dómara að þeir séu skipaðir ótímabundið, að þá eigi þeir ekki framtíð sína undir þeim sem skipar þá. Þannig er reynt að tryggja sjálfstæði þeirra, óhlutdrægni og gagnsæi. En einhverra hluta vegna er núna verið að taka ákvörðun um að tveir dómarar af fimm séu skipaðir tímabundið, bara til þriggja ára, og að það skuli vera þeir tveir dómarar sem eru tilnefndir af aðilum vinnumarkaðarins. Laganefnd Lögmannafélagsins bendir á að þarna kunni að myndast ákveðið ójafnvægi, að augljós hætta sé á því að vægi sjónarmiða hinna síðarnefndu, þ.e. þeirra sem koma nýir reglulega inn í réttinn á þriggja ára fresti, verði minna en hinna sem eru skipaðir ótímabundið, svo að ég vitni beint í umsögn laganefndar Lögmannafélagsins. Þetta er fullkomlega eðlileg ábending. Það myndast ójafnvægi í réttinum. Það er alveg klárt. Maður veltir fyrir sér varðandi ábendingu laganefndar Lögmannafélagsins að það mætti nota sama fyrirkomulag og var sett í dómstólalögin er varðar skipan í endurupptökudómstól. Þar er bara ákveðið að allir séu skipaðir í fimm ár í senn. Auðvitað er þarna komið það sjónarmið að þá verðir þú ekki alveg sjálfstæður af því að þú getir lent í því að fá ekki endurskipun. Það er hægt að koma í veg fyrir þann ótta með því að takmarka möguleika á endurskipun - þ.e. þú getur setið í fimm ár og það má bara endurskipa þig einu sinni eða tvisvar þannig að þú getur mest setið í tíu ár í dómnum eða 15 ár ef því er að skipta, það er bara eitthvert mat sem þarf að fara fram - en að það sitji allir við sama borð. Þarna er líka hægt að hafa þetta róterandi, þ.e. að það séu ekki allir fimm sem koma nýir inn í réttinn. Auðvitað er það þannig með Félagsdóm að þetta er ekki stöðug vinna allt árið, þetta er tarnavinna. Það sama er með endurupptökudómstól, hann er kallaður saman bara þegar þarf, þegar það koma inn mál. Ég sé ekki af hverju ekki er farin þessi leið. Mér finnst líka óheppilegt að hv. velferðarnefnd, sem fékk mjög skýrar ábendingar á fyrra kjörtímabili þegar þetta mál var til umfjöllunar, skyldi ekkert gera með það að kalla til fulltrúa GRECO, að ekki skuli hafa verið leitað eftir umsögn þeirrar nefndar um hvort hún telji að þessi lagabreyting sé með fullnægjandi hætti, að hún uppfylli og komi til móts við þær ábendingar sem koma frá þeirri mikilvægu nefnd. Ég held að það hefði verið til bóta ef svo hefði verið. Þá værum við ekki með það yfir höfði okkar að mögulega komi önnur skýrsla frá GRECO á næsta ári eða eftir tvö ár sem bendi okkur á að við höfum ekki gert það með fullnægjandi hætti. Það er ekki rétt að verið sé að gera þetta með þessum hætti í Danmörku. Hæstiréttur er ekki að tilnefna þrjá eða sjö, eða hvað þeir eru margir, í Félagsdóm þar í landi. Það er mjög fjölmennur dómur. Það er ekki þannig. Horfið hefur verið frá því fyrirkomulagi að því er ég best sé á gögnum sem liggja fyrir í málinu. Það virðist vera svo. Þá er auðvitað líka spurning með hæfisdómara. Hvers vegna verður viðkomandi dómari að vera embættisdómari? Reynsla getur jú auðvitað verið góð og ég er ekki að segja að það sé einhver vanhæfni þar á milli en það má velta fyrir sér hvort ekki sé óheppilegt að sami dómstóll og tilnefnir þrjá í Félagsdóm sé svo að taka við mögulegum kærum aðila að dómsmáli og úrskurða um kærur seinna, að það sé sami dómstóll og hann tilnefnir í. Ég held að við hljótum að vera sammála um að það er óheppilegt. Laganefnd Lögmannafélags Íslands tekur einmitt undir þetta og segir, með leyfi forseta: „Öll afskipti Hæstaréttar, bein eða óbein, af skipan dómara við Félagsdóm, virðast þannig til þess fallin að draga úr ásýnd um sjálfstæði Félagsdóms gagnvart Hæstarétti. Fyrirkomulagið við skipan dómara við Félagsdóm virðist þannig vera andstætt markmiði frumvarpsins um að tryggja sjálfstæði dómstólsins.“ Mér finnst skrýtið að ekkert sé gert með þessa umsögn og ekki gerð nein tilraun til þess, ef ekki er vilji til að hlusta á það sem laganefnd Lögmannafélagsins segir, að leita þá dýpra í raðir sérfræðinga í réttarfari, t.d. úr akademíunni. Þeir eru fjölmargir. Ef nefndarálitið er lesið þá kemur í ljós að svo var ekki og ég fæ ekki betur séð en að svörin sem nefndarálitið ber með sér séu á þá leið að af því að þetta hafi verið samkomulag í nefndinni milli aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa ráðuneytisins og hluti af einhverju stærra samhengi þá megi ekki hrófla við því að dómurinn kunni að verða skipaður með þeim hætti að hann sé hvorki sjálfstæður né þar ríki gagnsæi við skipan, því að ekki er farið í auglýsingar heldur bara tilnefningar af handahófi, né sé gætt óhlutdrægni. Þá fellur málið í rauninni um sjálft sig. Það er stundum þannig að hér í þessum þingsal er varað við hlutum og varað við ákveðinni leið og svo kemur stóri dómur eftir á. Við erum í þeirri stöðu núna að Félag íslenskra náttúrufræðinga er búið að senda mál er varðar skipan Félagsdóms til Strassborgar, til Mannréttindadómstóls Evrópu. Þar er gerð athugasemd við það að Hæstiréttur hafi svona mikið um það að segja að skipa. Hv. þm. Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, framsögumaður nefndarálits hér í kvöld, sagði að algerlega væri verið að koma til móts við þetta með því að Hæstiréttur væri bara tilnefna en ráðherra væri að skipa. En það er ekkert í lögunum sem bendir til þess að ráðherra hafi nokkra einustu heimild til að víkja frá tilnefningum Hæstaréttar, það er hvergi sveigjanleiki fyrir því, eða frá tilnefningum aðila vinnumarkaðarins. Það er hvergi gefinn kostur á mati eða neinu slíku, ég sé ekkert slíkt í frumvarpinu, að ráðherra sé á einhvern hátt gefinn einhver kostur á að framkvæma sjálfstætt mat, að auglýsa eða neitt. Þetta er því í rauninni skipun á þeim sem Hæstiréttur tilnefnir og aðilar vinnumarkaðarins tilnefna. Vissulega er það ekki Hæstiréttur sem skipar en Hæstiréttur de facto skipar því að hann tilnefnir og ráðherra skipar. Þá erum við komin á skjön við það sem GRECO er að benda okkur á. Nefndin benti á það í annarri skýrslu sinni og aftur í fjórðu, af því að þá var ekki búið að gera neitt, að þetta væri fyrirkomulag sem væri ekki til þess fallið að gæta að sjálfstæði, óhlutdrægni og gagnsæi við skipan dómsins. Aðeins aftur varðandi þetta með embættisdómara. Ef skýrslurnar eru lesnar sést að það var ekki ætlun GRECO að embættisdómarar væru skipaðir í dóminn. Talað er um að að tryggja þyrfti að dómarar uppfylli sömu hæfisskilyrði og embættisdómarar en ekki að þetta séu embættisdómarar. Hægt er að finna þetta á mörgum stöðum í rauninni og vel ígrundað og má lesa um nákvæmlega þetta atriði í umsögn laganefndar Lögmannafélagsins. JS lögmannsstofa sendi inn umsögn aftur öðru sinni og vísar þar í hversu óheppilegt það er að Hæstiréttur tilnefni þrjá dómara í Félagsdóm þar sem skv. 67. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur megi kæra tiltekna dóma og úrskurði Félagsdóms til Hæstaréttar og er það upp talið nákvæmlega í lagaákvæðinu hvaða dómar og úrskurðir það eru og er Hæstarétti þannig ætlað samkvæmt frumvarpinu að endurskoða tiltekna dóma og úrskurði Félagsdóms, sama dómstóls og dómstóllinn tók þátt í að skipa og ekki bara skipa heldur tilnefna meiri hluta dóms og tilnefna forseta dóms og varaforseta. Vægið á þeim dómurum í Félagsdómi sem koma frá Hæstarétti er því auðvitað gríðarlega mikið á kostnað hinna sem tilnefndir eru af aðilum vinnumarkaðarins, út af þessu sem ég var að tala um varðandi það að vera ótímabundið tilnefndir eða skipaðir í Félagsdóm í stað hinna sem eru skipaðir aðeins þrjú ár og vera með bæði forseta og varaforseta. Vægið verður þá auðvitað óneitanlega töluvert, ekki síður vegna þess að þar er um að ræða þegar skipaða embættisdómara. Það kemur fram í umsögn Samtaka atvinnulífsins að nefnd ráðherra sem samdi drög að frumvarpinu hafi verið skipuð aðilum vinnumarkaðarins, þ.e. þeim aðilum sem leggja ágreining fyrir Félagsdóm vegna túlkunar kjarasamninga og brot á vinnulöggjöf, og að það hafi verið samhljóða niðurstaða nefndarmanna að leggja til að þeir þrír dómarar sem tilnefndir eru af Hæstarétti komi úr röðum dómara sem þegar hafa fengið skipun dómara við Landsrétt eða héraðsdóm og að nefndin hafi rætt aðra möguleika, svo sem hæfisnefnd, en talið þá leið sem frumvarpið gerir ráð fyrir besta til að viðhalda trausti aðila vinnumarkaðarins til Félagsdóms. Ég skil ekki alveg þessi rök, mér finnst þau í rauninni hljóma þannig að af því að búið var að gera samkomulag um eitthvað í einhverri nefnd þá sé best að hrófla ekki við því af því að þá gæti eitthvað annað farið af stað. Ég heyrði líka haft eftir nefndarmanni að það sé eiginlega bara best að taka ekki við umsögnum og fara ekki eftir ábendingum fagaðila og sérfræðinga í réttarfari 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér Félagsdóm og ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir sköruglega ræðu og eiginlega fyrir að hafa komið mér í uppnám vegna þess að ég er á þessu nefndaráliti. Ástæðan fyrir undrun minni er sú að eftir að hafa hlustað á öll rökin í málinu fyrir nefndinni kom í ljós að aldrei þessu vant, sem er eiginlega stórfurðulegt og mjög sjaldgæft, voru Samtök atvinnulífsins og ASÍ algjörlega sammála, gjörsamlega 100% sammála. Þetta er í eitt af fáum skiptum sem maður sér svoleiðis. Bæði félögin ítrekuðu fyrir nefndinni að þetta væri bara flott svona og það ætti að láta þetta fara svona. Þess vegna spyr ég: Ef þetta er klúður og ef við erum að klúðra þessu máli gagnvart GRECO þá hlýtur það að verða álitshnekkir fyrir ASÍ, Samtök atvinnulífsins og ráðuneytið. Ég fór líka að hugsa hvort þetta mál hefði yfirleitt verið á réttum stað í velferðarnefnd vegna þess að þar held ég að séu fæstir lögfræðingar að störfum. Þannig ég spyr hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur: Hverjar telur hún afleiðingarnar verða? Telur hún að þetta standist ekki og mun það þá lama þennan dómstól? Hvernig verður þá hægt að leysa þetta mál? Ég segi fyrir mitt leyti að ef þeir sem þetta mál varðar aðallega eru sammála, ASÍ og Samtök atvinnulífsins, þá hlýtur þetta að eiga að virka fyrir þá. Þeir hljóta að vera búnir að grandskoða þetta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir einlægt andsvar og ég skil vel að hann klóri sér í kollinum. Ég skil vel að fólk verði uppnumið yfir því að Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands séu sammála um einhvern hlut. Þarna voru þau sammála. En við erum hér að skipa í Félagsdóm sem á að lúta ákveðnum reglum og þau voru sammála um að þeir sem taka sæti í Félagsdómi þurfi að uppfylla skilyrði fyrir því að vera skipaðir dómarar yfirleitt og það er gott. En ef þetta er klúður þá er það ekki bara álitshnekkir fyrir ráðuneytið, ASÍ og SA, heldur fyrir okkur, af því að það erum við sem erum að breyta þessum lögum. Það endar alltaf heima hjá okkur. Við skipuðum hér gríðarlega mikilvægt millidómstig sem heitir Landsréttur. Þar var auðvitað þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra dæmd fyrir brot á öllum dómstigum, innan lands og utan, er hún skipaði þann dóm. Það er álitshnekkir fyrir Ísland í heild sinni. Það er það. Þetta er bara prófmál. Ég fór til Strassborgar og fylgdist með því þinghaldi sem átti sér stað þar, í yfirdeildinni, og þar var saman kominn gríðarlegur fjöldi fólks frá mörgum ríkjum sem er bara áhugafólk um réttarfar og þrígreiningu ríkisvalds o.s.frv., sem var forvitið að vita hvernig þetta gat gerst. Við viljum ekki fá á okkur spillingarstimpilinn. Þess vegna verðum við að vanda okkur svo vel. Þetta er líka álitshnekkir fyrir okkur. Þess vegna skiptir það mig mjög miklu máli að flagga því að ég geld varhug við að við förum þessa leið. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvarið. Það voru allir sammála um að þetta væri frábært mál nema Lögmannafélagið og einhver lögmannsstofa, ef ég man rétt. Ég hugsa með mér: Þetta eru einhverjar lögmannadeilur en ráðuneytið, ASÍ og Samtök atvinnulífsins, sem hafa, myndi ég segja, hæfa lögmenn á sínum snærum, hljóta að hafa farið í gegnum þetta. Þannig að ég segi fyrir mitt leyti að ef þetta er algjört klúður þá er það áfellisdómur yfir ráðuneytinu, yfir verkalýðshreyfingunni sem skipar í þetta og auðvitað yfir okkur. En ég spyr: Er þetta eitthvað sem lögmenn eru að pirra sig yfir eða Lögmannafélagið vegna þess að þeir vilja kannski fá öðruvísi skipan? Ég veit það ekki. Ég hef ekki lögfræðiþekkingu á þessu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Lögmannafélagið og þessi lögmannsstofa hefur engra hagsmuna að gæta varðandi skipan dómsins. Þeir koma ekki með þessar ábendingar af því að þessir aðilar vilja fá að skipa dóminn. Þetta snýst ekki um það. Við vitum að þeir sem geta átt sæti í þessum dómi þurfa að uppfylla skilyrði til að geta verið embættisdómarar og það þýðir að þú þarft að hafa lokið ákveðnu lagaprófi og vera með óflekkað mannorð o.fl., þannig að þessir aðilar hafa engra hagsmuna að gæta. Þarna geta verið aðilar sem eru nú þegar dómarar. Það er laganefnd Lögmannafélagsins sem er bara að benda á þessar hættur. Ég minni á að það var tekist á um skipan Landsréttar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ræðuna. Hún var mjög góð. Ég er með nokkrar spurningar hvað varðar hæfisskilyrðin sem verið er að skýra núna varðandi þá dómara sem aðilar vinnumarkaðarins skipa í dóminn. Telur hún óþarft að við göngum svona langt varðandi hæfisskilyrðin eða erum við bara sátt við að verið sé að ítreka að við séum með ríkari hæfisskilyrði hvað varðar þá dómara sem taka sæti í dómnum sem eru tilnefndir af aðilum vinnumarkaðarins? Svo er ég með aðra spurningu: Hvað með skipun í endurupptökudómstól, því að hv. þingmaður nefndi hann sérstaklega hér áðan? Telur hv. þingmaður að endurupptökudómstóll og Félagsdómur séu eðlislíkir dómar og þar með eigi skipanin að vera sú sama? Svo er önnur spurning: Hv. þingmaður tók Danmörku sérstaklega út fyrir sviga áðan, að þetta væri ekki fyrirkomulagið þar. En þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvernig fyrirkomulag er í Noregi? Ein spurning í viðbót, ég veit að þær eru margar: Erum við ekki bara viss um að þeir sem eru skipaðir eða tilnefndir af aðilum vinnumarkaðarins séu hæfir og með slíka þekkingu að þeir séu gildir í Félagsdómi þrátt fyrir að Hæstiréttur tilnefni forseta og varaforseta dómsins?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og þær fjölmörgu spurningar sem hún bar upp. Eins og ég kom inn á í ræðu minni tel ég mjög mikilvægt að verið sé að gera þær kröfur að dómarar sem eru skipaðir í Félagsdóm uppfylli þessi hæfisskilyrði. Ég held að það skipti mjög miklu máli að þar séu alfarið einstaklingar sem uppfylla þau. Ég talaði um það í ræðu minni og talaði líka um það í andsvari við hv. þingmann að mér finnst mjög gott að verið sé að gera það. Það er líka verið að gera það vegna tilmæla GRECO, svo því sé haldið til haga. Það er margt gott sem kemur frá GRECO sem við þurfum að hafa í huga. Ég vísaði í endurupptökudómstólinn og fyrirkomulagið þar í dæmaskyni af því að dómarar við alla dómstóla landsins, héraðsdómadómstólana, Landsrétt og Hæstarétt, eru allir skipaðir ótímabundið. Þeim verður ekki vikið frá nema með dómi ef þeir gerast brotlegir, annars geta þeir starfað nánast bara eins lengi og þeir vilja, þó að það séu vissulega einhver aldursmörk. En endurupptökudómstóllinn er svipaður að því leyti að þetta er ekki dómstóll sem er starfandi á hverjum degi og tekur við fjölda mála heldur er hann kallaður inn tilfallandi. Það er það sem gerir það að verkum að þeir verða eðlislíkir að einhverju leyti. Endurupptökudómstóllinn er ólíkur að því leyti að það eru engir aðilar að honum. Hann er algerlega sjálfstæður. Það er munurinn á Félagsdómi og endurupptökudómstól að aðilar vinnumarkaðarins eru á einhvern hátt aðilar að - þeir geta vísað sínum ágreiningsmálum til Félagsdóms. Það gerir þessa dómstóla eðlisólíka. Ég mun koma inn á fleira á eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvarið eða öllu heldur svörin. Ef ég tek aðallega fyrir það sem ég er að tala um varðandi endurupptökudómstólinn og skipan þar, þá er ég að velta fyrir mér hvernig við ætlum að samtvinna réttarfarið við þessa tvo dómstóla af því að ég tel að Félagsdómur sé mjög afmarkaður dómstóll um tiltekin ágreiningsefni sem ekki verður skotið til annarra dómstóla nema Félagsdómur hafi hreinlega neitað að taka málið til meðferðar. Það gilda ekki alveg sömu lögmál um endurupptökudómstólinn. Mig langar að fá viðbrögð hv. þingmanns svona upp á umræðuna að gera, hvernig við sjáum þetta fyrir okkur.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Hvernig ég sé þetta fyrir mér? Ég átta mig ekki alveg á - ég skildi það sem hv. þingmaður var að tala um, að dómar eru endanlegir í Félagsdómi en þó er hægt að skjóta ákveðnum ágreiningsefnum með kæru til Hæstaréttar. Það skiptir máli, að það eru, að mig minnir - og þess vegna var ég í tölvunni minni að reyna að fletta nákvæmlega upp dómstólalögunum, hvað segir þar um endurupptökudómstólinn. Þess vegna skiptir það máli, af því það eru tilgreind nákvæmlega þau atriði sem hægt er að kæra til Hæstaréttar. Þarna verður ákveðið flækjustig af því að Hæstiréttur tilnefnir dómara, vissulega ótímabundið en gerir það samt, án auglýsingar, þannig að það er óheppilegt að hafa það fyrirkomulag. Það eru margir sammála um það.

Forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir greinargóða yfirferð um skipan dómara og hvernig landið liggur í þeim málum. Á þeim nótunum rifjast upp fyrir manni ýmis mál á undanförnum árum og tengsl þeirra við skipan og stöðu dómara. Nú er það svo að til þess að fá stöðu dómara þá hjálpar rosalega mikið að vera með starfsreynslu sem dómari og þú getur í rauninni ekki fengið starfsreynslu sem dómari nema hafa verið skipaður dómari á einhvern hátt, sem er dálítið öfugsnúið. En svo þegar dómarar fara í leyfi þá geta þeir tilnefnt einhvern sem sinnir stöðunni á meðan og þá eru dómarar þannig séð í rauninni að velja hverjir fá dómarareynslu og þar af leiðandi, þegar næsta sæti losnar, eru það augljóslega þeir sem eru hæfastir. Áhugavert hvernig það fer fram. Það næsta sem maður rekur augun í er þegar Landsréttur var skipaður hérna ólöglega, sem hefur farið alla leið í Mannréttindadómstól Evrópu, og viðkomandi dómarar eru samt enn til staðar af því að þeir hoppuðu úr einu sæti í annað. Þeir voru skipaðir upp á nýtt eftir umsókn af því að þá losnaði einn stóll. Þeir sóttu um þann stól þrátt fyrir að vera enn þá dómarar og náðu að nýta reynslu sína sem Landsréttardómarar á meðan þeir sátu þarna ólöglega skipaðir til að verða hæfari í nýju stöðuna. Þetta segir mér að það er eitthvað ekki alveg fullkomið 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Já, þetta er flókið. Það er flókið að skipa dómstól, sérstaklega í því tilviki sem hv. þingmaður er að vísa í þegar Landsréttur, hið mjög svo mikilvæga millidómstig, var skipaður. Það var auðvitað mjög flókið og eftirleikurinn gríðarlega flókinn. Í því tilviki var það auðvitað líka þannig að það átti sér stað í einhverjum tilvikum að einstaklingar sem höfðu verið fluttir upp í hæfisflokki sóttu síðar um en þá voru bara mættir aðrir sem voru enn hæfari sem fengu stólinn. Það gerðist líka og þrátt fyrir að þeir væru búnir að ná sér í einhverja starfsreynslu. En við erum auðvitað enn þá að kljást við eftirmála þess máls, af því það er enn þá verið að semja hjá ríkislögmanni við þá fjölmörgu aðila sem leituðu með mál sín til Mannréttindadómstóls Evrópu og óskuðu eftir viðurkenningu. Þegar lög um dómstóla varðandi endurupptökudómstól voru samþykkt hér á þingi var t.d. talað um mikilvægi þess að einstaklingar sem ættu sambærileg mál og þau sem hafði verið snúið í Strassborg eða hjá öðrum dómstólum þyrftu ekki að fara allir til Strassborgar líka áður en þeir gætu leitað til endurupptökudómstólsins. Það var mjög mikilvæg réttarbót. En þetta er flókið. 

Forseti. Hv. þingmaður kom inn á ótímabundna ráðningu til að tryggja að dómarar væru þá í rauninni engum háðir en einnig á þá skoðun að það er hægt að skipa tímabundið en ekki oft, þ.e. þú færð bara fimm ára eða tíu ár skipun og búið. Þá er einnig sú staða uppi að dómarinn er engum háður. Hann þarf ekkert að vera að vesenast neitt með að standa sig á einn eða annan hátt til að fá endurskipun af því að það er ekki möguleiki. Þetta eru kjörtímabilstakmörk, þó að það sé reyndar ekki verið að kjósa, eða skipunartímabilstakmörk. Maður veltir fyrir sér hvort það gæti verið heppilegra fyrirkomulag. Það er fullt af dómarastöðum úti um allt, eins og í Félagsdómi og víðar, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Í 54. gr. dómstólalaga er fjallað um skipun og hlutverk endurupptökudómstóls. Af því að við vorum að fjalla um það hér áðan, ég og hv. framsögumaður nefndarálits hv. velferðarnefndar þá er ágætt að fara hérna aðeins yfir þetta, að embætti dómenda í þessum endurupptökudómstól skulu auglýst. Það er t.d. ekki þannig er varðar Félagsdóm. Skipunartími í dóminn eru fimm ár en þó þannig að skipunartími eins manns rennur út hvert ár. Sami maður verður ekki skipaður sem aðalmaður í dóminn oftar en einu sinni. Þetta er bara gert til að þetta sé róterandi af því að það skiptir auðvitað mjög miklu máli að þetta sé ekki alltaf sama fólkið, að þú sitjir ekki bara þarna varanlega, að eilífu. Þetta eru svo rosalega flókin og viðkvæm mál. Við erum með fordæmi þarna. Það er alveg hægt að hafa þetta með þessum hætti, þannig að af hverju ekki?

Virðulegi forseti. Við erum hér enn að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, um Félagsdóm. Eins og ég sagði fyrr í andsvari við hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur er ég á þessu máli og þetta er eitt af þessum málum sem maður hefur þá tilfinningu fyrir að sé svo einfalt, auðvelt að vinna og sé ekki flókið vegna þess að það komu fyrir nefndina fulltrúar frá Samtökum atvinnulífsins, ASÍ og frá Samtökum sveitarfélaga og allir voru sammála um að þetta væri alveg frábært mál, bara frábært mál og búið að vinna það vel. Þetta er, eins og kemur fram, eitt af þeim fáu málum þar sem Samtök atvinnulífsins og ASÍ eru innilega sammála um að koma málinu í gegn. En það sem er kannski svolítið furðulegt við þetta mál er að það er verið að skipa dómara sem hafa sérfræðiþekkingu í vinnurétti og það kemur skýrt fram að þeir virðast ekki vera mjög margir og þeir fáu sem til eru starfa annaðhvort hjá stéttarfélaginu eða atvinnurekendum, þannig að kannski er ekki um mjög auðugan garð að gresja að finna sérfræðinga í vinnurétti. Fámennið hér hefur áhrif. En það er auðvitað grafalvarlegt mál ef við erum að setja lög sem standast ekki og GRECO, sem er ríkjahópur Evrópuráðsins gegn spillingu, hefur gert athugasemdir. Ef við uppfyllum ekki þessi skilyrði og sjáum ekki til þess að þessi dómstóll sé löglegur og hann virki þá erum við í rosalega slæmum málum. Mér finnst í mörgum málum þegar um dómstóla og lögmenn er að ræða einhvern veginn hægt endalaust að teygja og toga málin og ég verð að segja alveg eins og er að ég átta mig ekki nákvæmlega á því hvað er rétt og hvað er rangt í þessu. Hér var umræða um það hvernig hefur verið tekið á þessum málum, t.d. í Danmörku og Noregi. Með leyfi forseta, þá fer ég beint í lagafrumvarpið og þar segir orðrétt: „Sú tilhögun sem hér er lögð til hvað varðar skipun dómara í Félagsdóm tekur mið af framangreindum athugasemdum GRECO en jafnframt var höfð hliðsjón af því hvernig þessum málum er háttað hjá dómstólum sem dæma í ágreiningsmálum aðila vinnumarkaðarins í Danmörku og í Noregi. Tólf dómarar skipa Arbejdsretten í Danmörku en ráðherra vinnumála skipar þá eftir meðmælum ráðuneyta og aðila vinnumarkaðarins. Helmingur dómaranna þarf að uppfylla sömu hæfisskilyrði og dómarar við almenna dómstóla. Sjö dómarar sitja í Arbeidsretten í Noregi. Þar af eru þrír fastir embættisdómarar en Noregskonungur skipar hina fjóra til þriggja ára í senn að fenginni tilnefningu aðila vinnumarkaðarins og ráðuneytis.“ Svo komum við með enn eina útgáfu, virðist vera, í þessu máli. Eins og hefur komið fram er kannski vandamálið það að ráðherra skipar dómara í dóminn eftir tilmælum frá Hæstarétti. Það er kannski svolítið sérstakt í þessu máli. Það mun auðvitað reyna á það, hvort þetta sé það rétta. Ég vona heitt og innilega að þetta virki. En ef þetta virkar ekki þá erum við í frekar slæmum málum og þurfum aldeilis að endurskoða vinnubrögðin. Þegar maður situr og pælir í þessu þá kemur þetta mál frá félags- og vinnumarkaðsráðherra og fer inn í velferðarnefnd. Ég fór að hugsa hvort þetta væri á réttum stað til umfjöllunar í þeirri nefnd og hvort það hefði ekki verið betra að það hefði verið til umfjöllunar annars staðar. Ég veit það ekki. En eftir að hafa verið í nefndinni og og fengið fyrir nefndina þessa aðila sem þetta mál varðar og hlustað á þá, þá gat maður ekki eiginlega í sjálfu sér tekið neina aðra afstöðu en að þetta mál væri bara flott svona og þetta myndi virka algerlega vegna þess að það var ekkert - jú, það voru ábendingar frá Lögmannafélaginu og lögfræðiskrifstofu en það var borið undir þá aðila sem þetta varðaði og virtust allir vera sammála um það að þetta hefði ekki áhrif vegna þess að það væri búið að breyta tilskipuninni þannig að þetta væri í lagi. Út frá þeim öllum upplýsingum og því sem þar kemur fram og því sem ég skrifaði sjálfur athugasemdir við þegar þetta var til umfjöllunar þá gat ég eiginlega ekki tekið neina aðra afstöðu en að vera á málinu. En ég sé líka að hv. þm. Óli Björn Kárason setur fyrirvara. Ég man ekki alveg nákvæmlega út af hverju það var en það kemur fram í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Óli Björn Kárason ritar undir álit þetta með fyrirvara um að til að tryggja jafnræði og jafna stöðu dómara færi betur á því að skipunartími allra dómara væri jafn …“ Hann var ekki að gera athugasemdir við aðferðafræðina heldur eingöngu skipunartímann. Það var töluvert rætt, skipunartíminn, vegna þess, eins og hefur komið fram, þá eru hæstaréttardómararnir skipaðir ótímabundið en hinir skipaðir til þriggja ára. Ég furða mig kannski á því miðað við það sem ég las í einni umsögninni, það er talað um að það séu ekki svo margir hæfir sem sérfræðingar í vinnurétti. Þá hugsaði ég með mér, út af þessum þremur árum og það kom fram að það mætti endurskipa þá, og segi bara eins og er að eftir þessa umfjöllun hér er ég kominn með efasemdir um að þetta standist. En ég vona heitt og innilega að við séum hérna með frumvarp sem er í lagi. Ef svo er ekki þá fáum við kannski enn einu sinni á okkur áfellisdóm um að við séum ekki að uppfylla skilyrðin um að sjá til þess að það sé ekki spilling í okkar kerfi. En ef maður hugsar líka um það hversu ánægð ASÍ og Samtök atvinnulífsins eru með þetta mál þá hlýtur það að vega töluvert vegna þess að þetta mál varðar þau að stærstum hluta, stéttarfélög þeirra. Ég var eiginlega bara hissa hversu ofboðslega ánægð þau voru og hversu samstiga þau voru þannig að það var í sjálfu sér ekkert annað hægt að gera en að vera á málinu. Þá verður maður bara að krossa fingur og vona að þetta sé rétt og gangi upp.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir ræðuna, heiðarleg ræða og athyglisverð þar sem þingmaðurinn kemur inn á samtóna álit ASÍ og Samtaka sveitarfélaga um að þetta sé gott mál. Eðlilega hlýtur maður að taka mark á því og ég segi fyrir mig að ef ég hefði verið í nefndinni og hlustað á þá sem gesti þá hefði ég hugsað líkt hv. þingmaður: Já, heyrðu, þetta er bara hið besta mál. Ég er búinn að vera að rúlla í gegnum málið á hraðbergi, þessi álitamál sem GRECO kemur fram með. Samt geri ég mér ekki alveg grein fyrir því og ég myndi vilja spyrja þingmanninn hvort hann geti sagt mér hvað þeir voru að setja út á eða vildu fá betrumbót á. Það stendur í kaflanum um mat á áhrifum, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að komið verði til móts við framangreindar athugasemdir GRECO í tengslum við skipun dómara í Félagsdóm. Þá þykir efni frumvarpsins stuðla að auknum skýrleika hvað varðar þau ákvæði laga um stéttarfélög og vinnudeilur sem lúta að Félagsdómi.“ Þarna er í raun gert ráð fyrir því að komið verði til móts við þetta en 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er ekki lögfræðimenntaður en aðalbreytingin virðist sú að núna mun ráðherra skipa dómara í dóminn, frá í Hæstarétti eða Landsrétti, að tilmælum Hæstaréttar. Það virðist vera það sem á að vera lausnin í þessu máli. En eins og hefur komið fram hjá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur þá er það ekkert lausn vegna þess að það hefur þau áhrif að ef Hæstiréttur tilnefnir einhvern þá getur ráðherra ekki annað en samþykkt viðkomandi. Ég hef líka áhyggjur af því, ég veit ekki hvort það er einhver tölfræði yfir það, hversu margir dómarar eru sérfræðingar í vinnurétti og hversu margir lögmenn uppfylla öll þau skilyrði sem þarf til að dæma í þessu og hafa þessa sérfræðiþekkingu. Ég hef bara ekki hugmynd um það. En eins og ég sagði í ræðu minni og í nefndinni þá sá ég að lögmenn og Lögmannafélagið bentu á að þetta væri ekki nóg en af því að það var einlæg skoðun ASÍ og SA að þetta væri bara hið besta mál sem þeir vildu koma í gegn og þetta myndi virka svona þá taldi ég að það væri rétt og fór á málið á þeim forsendum og nú bara krossar maður fingur og vonar að svo sé.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er greinilegt eftir að hafa hlustað á ræðu þingmannsins og fyrri þingmanna að í þessu máli er alls ekki þannig búið um hnútana að það geti, alla vega í mínum huga, verið í lagi til afgreiðslu. Þetta er náttúrlega mál sem lýtur að dómurum og lögfræðingum og öllu slíku og það ætti að vera miklu vandaðra. Það var minnst hér á Landsréttarmálið áðan og að þingið hefði fengið önnur mál í hausinn, þannig að það er ekki gott að heyra núna á hinu háa Alþingi að svona mikilvægt mál sem þarf að vera vandað og vel úr garði gert sé komið á lokastig umræðunnar. Það kom fram, tók ég eftir, í ræðu þingmannsins að hv. þm. Óli Björn Kárason hefði verið með fyrirvara á málinu, um jafnræði eða eitthvað slíkt. Hann er nú stjórnarþingmaður þannig að maður hefði haldið að ríkisstjórnin hefði verið búin að koma sér saman um að þetta mál færi út úr nefnd í fullri sátt við alla stjórnarþingmenn að lágmarki. Það er mjög athyglisvert. Ég er kannski ekki með neina beina spurningu í seinna andsvari en þakka þingmanninum enn og aftur fyrir góða ræðu og vona að þetta mál verði tekið til frekari umfjöllunar. Ég veit ekki hvort það hefur verið kallað aftur til nefndar en vona alla vega að það verði vandað til verka áður en það kemur til atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin og umræðuna. Það er eitt sem ég setti svolítið spurningarmerki við þegar ég fór að tékka á því hvernig þessu málum væri háttað t.d. í Noregi og Danmörku og það er að það kemur fram að við erum með þriðju útgáfuna hér, virðist vera, í þessu máli og skerum okkur því svolítið úr frá bæði Danmörku og Noregi. Ég set spurningarmerki við þetta vegna þess að ekki fyrir svo löngu síðan í sömu nefnd kom upp umræða um að hafa hlutina eins og á hinum Norðurlöndunum. Þá sagði ég einmitt: Er ekki allt í lagi að hafa þetta öðruvísi? Þá var það ekki í lagi en hér virðist það vera allt í lagi. Maður furðar sig á því hvernig sjónarmiðin eru. Ég er á þessu máli vegna þess að ég taldi þetta vera gott mál og ég taldi þetta vera þarft mál sem þyrfti að afgreiða og vil styðja öll góð mál sem ég tel að þurfi að komast í gegn, ég tala nú ekki um þegar málið varðar GRECO, sem er ríkjahópur gegn spillingu innan Evrópuráðsins. Þá vill maður nú reyna að bregðast við því og gera þetta almennilega. Ég vona bara að þetta gangi upp og ef ekki þá verðum við bara að taka afleiðingunum og passa okkur að endurskoða málin mun betur og kafa dýpra ofan í þau.

Frú forseti. Aftur vil ég þakka hv. þingmanni fyrir að vera hreinskilinn og einlægur í sinni ræðu og tala blátt áfram um það sem átti sér stað í nefndinni, af því að það sem við segjum hér í ræðustól eru líka lögskýringargögn og það getur verið gott í viðkvæmum málum að hafa þá alla vega flaggað því að hlutirnir voru ekki í lagi og fljóta ekki sofandi að feigðarósi. Auðvitað er líka ákveðinn vanmáttur. Maður getur ekki verið sérfræðingur í öllu og þá þarf maður að treysta því að þeir sem nefndin kallar inn séu sérfræðingar. Eftir að hafa lesið nefndarálitið með breytingartillögu þá velti ég fyrir mér að það sé talað um í umfjöllun nefndarinnar að umsagnaraðilar hafi gagnrýnt það fyrirkomulag að þrír skipaðir dómarar af fimm skulu koma úr röðum embættisdómara, og að þá hafi líka verið gagnrýnt að þeir væru skipaðir ótímabundið en aðrir dómarar bara til þriggja ára. En það er ekkert minnst á það í nefndarálitinu. Í rauninni er fyrsta gagnrýnin sem kemur frá laganefnd Lögmannafélagsins, sem er sett á laggirnar til að rýna lög og gera athugasemdir, sú að Hæstiréttur sé yfirleitt að tilnefna. Það er ekkert talað um það í nefndarálitinu. Mér finnst svolítið skrýtið að það sé ekkert á það minnst af því að um það er heilmikið fjallað, bæði af Lögmannafélaginu og JS lögmannsstofu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur andsvarið. Jú, þetta var rætt en ég er ekki með minnispunktana og nú er ég bara að reyna að fara í minnið. Eftir því sem ég man best þá var einmitt afgreitt með því að það væri verið að breyta kerfinu þannig að Hæstiréttur tilnefndi og ráðherra skipaði og það ætti að duga. Það sem kannski líka gerði það að verkum að maður trúði þessu var þessi eiginlega, hvað á maður segja, þrýstingur eða einskær sannfæring Samtaka atvinnulífsins og ASÍ um að þetta væri hið besta mál og það var þrýstingur um að þetta mál færi óbreytt svona í gegn, það væri alveg búið negla málið niður eins og það er gert hérna í frumvarpinu og það þyrfti ekkert að eiga við það að neinu leyti. Þeir lögðu áherslu á að málið þyrfti bara að komast í gegn og verða að lögum. Þá auðvitað gat maður ekki annað en bara samþykkt það og eiginlega verið sammála því að þetta væri í lagi, enda var þetta ekki eitt af þessum stóru málum í nefndinni. Það var ekki eins og núna, að við værum komin í þær umræður um að þetta væri bara ekki að virka og að við værum að gera meiri háttar mistök sem við erum svo rekin með til baka af GRECO. Því segi ég að við þurfum aldeilis að breyta vinnubrögðum og vanda okkur betur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt andsvar. Það er auðvitað flókið að standa hér og fullyrða að þetta sé eitthvert algjört klúður. Það er flókið að fullyrða að við verðum rekin aftur til baka með þetta af GRECO í fyrsta lagi og líka auðvitað af Mannréttindadómstóli Evrópu. Í Landsréttarmálinu t.d. var aðeins farið ofan í saumana á því hvort það væri búið að laga hlutina þar þegar málin voru rekin ytra í Strassborg. þ.e. er búið að skipa dómara upp á nýtt, er búið að laga það sem aflaga fór o.s.frv., af því það var lykilatriði t.d. í ákveðnu máli sem var fjallað um þarna í Strassborg sem varðaði skipan dómara í Noregi. Þar hafði skipan dómarans verið andstæð lögum en það var búið að lagfæra það áður en það var komið á leiðarenda, áður en það var tekið fyrir í dómstólnum í Strassborg þannig að þeir sögðu: Já, það voru gerð mistök en við þurfum ekki að bregðast við með áfellisdómi vegna þess að þið brugðust við þegar í ljós kom að þetta var ekki í lagi. Sú var hins vegar ekki raunin á Íslandi í Landsréttarmálinu þar sem íslenska ríkið þráaðist við í sínu þrjóskukasti og barðist til síðasta blóðdropa fyrir sinni sannfæringu. Það var nefnt hérna áðan hvort nefndin ætti að taka þetta inn milli 2. og 3. umr. Ég veit ekki hvort það geri neitt gagn ef nefndin er svona staðföst í því að hafa þetta svona. Það er búið að benda á þetta. GRECO er búið að benda á þetta og umsagnaraðilar eru búnir að benda á þetta en þau gera þetta samt svona þannig að ég veit það ekki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni Helgu Völu Helgadóttur andsvarið. Ef ég skildi hana rétt þegar ég heyrði ræðuna og síðast þegar við vorum að tala um þetta felst vandamálið í því að Hæstiréttur tilnefnir ákveðna aðila í dóminn, síðan kemur ráðherra og skipar í dóminn en ráðherra hefur ekkert val. Ef því yrði breytt þannig að ráðherra hefði eitthvert val, myndi það breyta einhverju? Hvernig er hægt að breyta þessu þannig að það væru mun meiri líkur á að þetta virkaði? Ég veit það ekki. Ef einhver getur séð einfalda lausn á þessu máli myndi ég telja að það væri sjálfsagt að taka málið aftur inn í nefndina, finna þessa lausn og tryggja að þetta sé þá alla vegana rétt. Það væri kannski einfalt mál að fá þessa aðila örstutt aftur fyrir nefndina sem hafa fullyrt að þetta mál væri pottþétt og hvort þeir gætu þá einhvern veginn málefnalega rakið það eða staðfest að það þurfi einhverjar ákveðnar breytingar. Eins og ég segi þá hef ég ekki hugmynd um það. En vonandi verður einhvern veginn hægt að tryggja að þetta mál verði okkur ekki til háborinnar skammar.

Frú forseti. Þetta er mikilvægt mál sem við erum að fjalla um hérna og mikilvægið felst annars vegar í þeirri sögu sem við eigum um ákveðinn vandræðagang þegar við komum nálægt dómstólamálum hér í þingsal og líka vegna þess að Félagsdómur gegnir mikilvægu hlutverki. Mig langaði því að koma hingað upp og taka þátt í þessari umræðu, ég sit ekki í hv. velferðarnefnd en hef setið hér frá upphafi og fylgst með umræðunni og farið yfir þær umsagnir sem komu fram um málið. Ég verð að segja að ég er eiginlega ekki miklu nær, þ.e. um ágæti þessa máls, ekki mikið upplýstari en ég var áður en ég hóf að upplýsa mig með þessum gögnum vegna þess að mér þykir þetta svolítið sérstakt. Kannski má segja að sú vegferð hefjist þegar ég ætlaði að lesa nefndarálit frá meiri hluta velferðarnefndar og í ljósi þess að það eru uppi mikil álitamál þá fór ég að leita að nefndaráliti minni hlutans til að fá mótvægið og þá kemur í ljós að allir nefndarmenn eru á þessu áliti þannig að þetta er náttúrlega ekki nefndarálit meiri hluta heldur nefndarálit velferðarnefndar. Það er eitt. Síðan berast fjórar umsagnir um málið, ein frá ASÍ, ein frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, frá Lögmannafélaginu og ein frá lögmannsstofu. Í þeim tveimur sem berast ekki lögmönnum heldur ASÍ og sveitarfélögunum lýsa umsagnaraðilar yfir ánægju með málið, ekki síst í ljósi þess að þegar þetta er orðið eins og þetta á að vera þá er það jákvætt og ég held að við getum öll verið sammála um það. En í umsögnum hinna tveggja er umtalsverð gagnrýni sem mér þykir nefndin skauta býsna létt yfir, svo ég segi nú bara eins og er. Það er afgreitt þannig, svo ég vísi í álitið hér, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að frumvarpið var unnið í miklu samráði við aðila vinnumarkaðarins undir yfirumsjón sérfræðinga í ráðuneytinu.“ Ég ætla að varpa því hér upp, hafandi setið sjálf í hv. velferðarnefnd, hvort mögulega hefði - og í þessu felst engin fullyrðing, ég varpa þessu bara fram og ég tel að það eigi erindi hér inn í ljósi þeirrar gagnrýni sem hefur komið fram á málið - umsögnum Lögmannafélagsins og lögfræðistofunnar verið gert hærra undir höfði í meðförum annarra nefnda, t.d. allsherjar- og menntamálanefndar, vegna þess að mér virðist velferðarnefnd hafa horft meira í sinni umsögn á hina jákvæðu þætti þess að hér væri verið að breyta hlutum en kannski ekki lagt jafn mikinn þunga í að svara eða bregðast við þeirri gagnrýni sem kemur fram frá Lögmannafélaginu og öðrum aðilum. Það endurspeglast síðan í ýmsum ræðum hér í þingsal. Þetta eru nú bara vangaveltur hjá mér og fólk getur verið eins sammála eða ósammála því og því lystir. En það eru gegnumgangandi hér þrjár breytingar. Eins og fram hefur komið eru þessar breytingar sem verið er að gera hér á skipan dómara við Félagsdóm gerðar vegna athugasemda ríkjahóps Evrópuráðsins gegn spillingu, GRECO, fyrir níu árum, svo því sé til haga haldið. Ég held að ég fari rétt með að þetta frumvarp hafi einu sinni verið lagt fram áður og það er á síðasta þingi en ekki náð fram að ganga. Í fyrsta lagi erum við að tala um þá breytingu að ráðherrar skipi fimm dómara við Félagsdóm, einn eftir tilnefningu Samtaka atvinnulífsins, einn eftir tilnefningu Alþýðusambands Íslands og síðan þessa þrjá sem tilnefndir eru af Hæstarétti og þar með kemur fram gagnrýni á þau tengsl á milli Hæstaréttar og Félagsdóms sem eðli málsins vegna verða við þetta fyrirkomulag. Við höfum rætt hér, í umræðunni um þetta mál, um muninn á því að skipa eða tilnefna meðan staðreyndin er auðvitað sú að ef þeir sem tilnefndir eru jafn margir þeim sem skipaðir eru, þá er þetta de facto enginn munur. Síðan er það mismunurinn á því að þeir dómarar sem ráðherra skipar samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar eru skipaðir ótímabundið á meðan hinir tveir eru skipaðir tímabundið. Það hlýtur að hafa í för með sér einhvern mismun og það er svo sem búið að fara yfir það hér, áhættuna á því. En síðast en ekki síst er það kannski þessi mismunur á hæfnisskilyrðum sem gerð eru til dómara sem annars vegar eru tilnefndir af Hæstarétti og hins vegar af Samtökum atvinnulífsins og Alþýðusambandinu. Þetta eru frekari hæfnisskilyrði en gerð eru til félaga Dómarafélagsins í dag. Samkvæmt gildandi lögum skulu dómarar vera íslenskir ríkisborgarar, fjárráða og mega ekki hafa hlotið dóm fyrir nánar tilgreindan refsiverðan verknað. Þeir tveir sem nú eru skipaðar af Hæstarétti skuli jafnframt hafa lokið embættisprófi í lögfræði. En í þessu frumvarpi er kveðið á um að þessir þrír dómarar sem eru skipaðir, vissulega ekki af Hæstarétti en samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar, skuli vera dómarar við Landsrétt eða héraðsdóm á meðan þeir gegna embættinu. Hinir tveir dómararnir eru skipaðir af Samtökum atvinnulífsins og ASÍ og skulu uppfylla önnur skilyrði, hafa lokið embættisprófi eða sambærilegu prófi í lögfræði, en hafa ekki þessa ríku skyldu. Mér skilst, við fljóta yfirferð, að það sé ekki hægt að lesa það út úr athugasemdum GRECO að þar hafi þessi síðarnefnda breyting verði lögð til, auk þess sem hún rímar illa, og það kemur fram í umsögnum við málið, við reglur um t.d. bann við aukastörfum dómara. Mér finnst að ekki eingöngu hafi velferðarnefnd ekki séð ástæðu til að gera tillögu til breytingar í samræmi við þessa gagnrýni heldur finnst mér hún ekki heldur hafa séð ástæðu til að rökstyðja breytinguna sem gerð er, ástæðuna fyrir því að þetta sé svona. Þá er ég ekki að meina eitthvert huglægt mat. Það sem ég er að reyna að segja er að mér þykja athugasemdir Lögmannafélagsins svo vel rökstuddar og hvíla á svo sterkum grunni að ef ekki er tekið tillit til þeirra og farið eftir þeim þurfi það að vera vel rökstutt í nefndaráliti. Og ég sakna þess, svona sem utanaðkomandi manneskja sem er að reyna að setja sig inn í þetta mál. Hér hefur verið talað töluvert um að við séum mögulega að koma okkur í einhver vandkvæði með þessari útgáfu, það geti ríkt einhver vafi á því að við stöndum hér þurrum fótum með því að hafa annars vegar þessi tengsl, að Hæstiréttur hafi þessi ítök í dómstólnum, og að þessi munur sé á milli þeirra krafna sem gerðar eru til dómara eftir því hver skipar eða hver tilnefnir og síðan tímalengd skipunarinnar. Ég heyrði það ekki svo gjörla hvort farið var fram á að málið yrði tekið til nefndar milli 2. og 3. umr. eða hvort það var bara nefnt að það væri möguleiki. Ég tel að það sé kannski í höndum nefndarfólks í velferðarnefnd að taka afstöðu til þess eða annarra sem þekkja málið betur. En ég myndi óska þess að við stæðum sterkari fótum í þessu máli. Mér finnst óþægilegt að hafa ekki fengið sterkari rök fyrir því af hverju verið er að dansa á þessari línu vegna þess að mér finnst Lögmannafélagið vera svo afgerandi í umsögn sinni um þetta mál og eftir að hafa hlaupið á nokkrum atriðum frá GRECO, í tillögum þeirra, þá sýnist mér við ganga að einhverju leyti lengra og það sé órökstutt. Ég veit ekki nákvæmlega - mér sýnist við vera að klára umræðuna um þetta mál - hvar við endum með þetta en alla vega hefði ég viljað sjá álit velferðarnefndar, sem er samstiga í þessu máli, vera ítarlegra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir ræðuna. Mig langar að koma hérna upp, ekki kannski endilega með eiginlega spurningu eða andsvar heldur meira til að árétta nokkur atriði. Það rifjaðist upp fyrir mér undir umræðunni hér í þingsal að á fundi velferðarnefndar var óskað eftir því sérstaklega að nefndin og framsögumaður málsins myndu leita til réttarfarsnefndar til að fá álit um frumvarpið og skipanirnar. Framsögumaður hafði samband við ritara réttarfarsnefndar í dómsmálaráðuneytinu sem sagði að réttarfarsnefnd væri ekki umsagnaraðili að frumvörpum en aðspurð sérstaklega um þessi atriði sem væru mikið til umræðu hér hvað varðar skipan í dóminn þá sagði hún að þetta væri í samræmi við það sem GRECO væri að gera kröfu um. Svo ætla ég að nýta tækifærið og lesa núgildandi ákvæði, með leyfi forseta: „Í dóminum eiga sæti fimm menn sem skipaðir eru til þriggja ára þannig: Einn af Samtökum atvinnulífsins, annar af Alþýðusambandi Íslands, þriðji af ráðherra úr hópi þriggja manna, sem Hæstiréttur tilnefnir, og tveir af Hæstarétti og sé annar þeirra sérstaklega tilnefndur til þess að vera forseti dómsins.“ Þetta er núverandi fyrirkomulag og að mínu mati er það til bóta það sem hér er lagt fram. Við erum að taka skipanina eins og hún er núna af Hæstarétti til að tryggja hlutleysi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttir fyrir andsvarið. Það er vissulega rétt að þetta voru frekar upplýsingar en beinar spurningar. Það var áhugavert að heyra þetta með réttarfarsnefndina, ég hafði ekki heyrt það áður. En ég ætla að leyfa mér að halda því fram hér að það sé ekki endilega réttur skilningur að athugasemdir GRECO hafi beinlínis krafist þessarar breytingar um auknar kröfur til dómaranna sem eru tilnefndir af Hæstarétti. Það stendur ekki þar, er ekki í þeim, það eru þá einhver gögn sem ég hef ekki aðgang að hér og þar með ekki þingið. Það er einfaldlega ekki þar. Það er viðbótarkrafa eða viðbótarákvæði sem mig vantar rökstuðninginn fyrir. Svo er kannski hitt, úr því að hv. þingmaður fór yfir stöðunni eins og hún er núna, að ég held að það velkist enginn í vafa um að þetta mál er í heild sinni að færa fyrirkomulagið að einhverju leyti til betri vegar og ég ætla að leyfa mér að segja að skárra væri það nú. Það er einfaldlega til komið til að bregðast við athugasemdum GRECO. En það sem við erum að tala um hér er að það er að ákveðnu leyti gengið lengra án þess að það sé rökstutt og svo kannski fyrst og fremst þetta sem truflar mig: Við erum að fjalla um dómstól og ég fæ það á tilfinninguna og les það út úr þessu að athugasemdir lögfræðinga við málið hafi einhvern veginn verið settar - ég ætla ekki segja skör lægra en þeim er ekki mætt eins mikið og athugasemdum aðila vinnumarkaðarins. Það er rökstutt í nefndarálitinu með því að það séu jú þeir sem noti dómstólinn. En mér finnst það lítið og léttvægt miðað við það að við séum að fylgja lögum í hinu ýtrasta. Það er raunverulega að því sem athugasemdir mínar lúta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Hvað varðar það að nefndinni hafi verið gert að svara og þetta frumvarp sé í rauninni til þess að mæta ákveðnum gagnrýnisröddum frá GRECO þá stendur í inngangi greinargerðarinnar að okkur var falið að gera ákveðnar breytingar á ákvæðum laga um stéttarfélög og vinnudeilur en það var hins vegar talið nauðsynlegt að leggja fram aðrar breytingar með því. Mér finnst að þessar breytingar þar sem við göngum aðeins lengra samt sem áður mikilvægar, að við séum þar að skýra og árétta og gera lagasetninguna betri. Mér finnst það vera þannig. Hvað varðar það að við séum ekki að svara ákveðnum spurningum í nefndaráliti þá finnst mér vera krafa um það frá hv. þingmönnum hér í salnum að taka málið aftur 

Frú forseti. Mér finnst það mjög gott að hv. þingmaður og framsögumaður málsins taki þann pól í hæðina af því að það gefur þá tækifæri að taka aukaumræðu um málið. Þetta hljómar eins og hártogun en hún er mikilvæg, t.d. þetta með auknar kröfur til þeirra dómara sem Hæstiréttur tilnefnir. Eitt er að hafa til að bera þá hæfni að viðkomandi sé hæfur til að starfa við Landsrétt eða héraðsdóm, hitt er síðan að gera kröfu um að gegna störfum þar. Það er ákveðinn munur þar sem skapar misræmi. Ég held að það sé mikilvægt að taka annan umgang þótt stuttur sé á þessu máli, þó ekki væri nema til þess að tryggja í nefndaráliti að umsögnum, þær eru ekki nema fjórar, sé gert svipað hátt undir höfði þegar kemur að rökstuðningi og viðbrögðum við athugasemdum sem þar eru. Þetta mál er, eins og ég sagði áðan, að ákveðnu leyti tvíþætt. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir fína ræðu og einlæga eins og hjá þingmanninum á undan, hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni. Hún spurði heiðarlegra spurninga um stöðuna sem þetta mál er í. Það sem vakti athygli mína í ræðu þingmannsins var m.a. að Samtök íslenskra sveitarfélaga og ASÍ skuli vera sammála um að þetta sé hið besta mál en síðan kemur athugasemd frá Lögmannafélaginu og öðrum sem ætti kannski ein og sér að duga til þess að þetta mál yrði unnið betur. Síðan hefur verið rætt um GRECO, sem er að vinna gegn spillingu. Þeir virðast hafa gert einhverja athugasemd sem ég átta mig ekki á og var reyna að renna í gegnum, fékk ekki svar við áðan. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður getur leiðbeint mér í því. Svo kom líka fram í ræðu sem ég heyrði áðan að hv. þm. Óli Björn Kárason hefði skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara. Jafn vandaður maður og þingmaður sem Óli Björn Kárason er hefði nú átt að fara fram á það að þetta mál yrði ekki tekið út úr nefnd fyrr en hann þyrfti ekki að setja fyrirvara við það. Þannig að mér finnst eiginlega spurningin vera, og það kom líka fram í ræðu þingmannsins: Er ekki alveg einboðið að þetta mál verði kallað aftur inn á milli 2. og 3. umr. til nefndar?

Forseti vill taka það fram að forseti lítur þannig á að það sé búið að kalla þetta mál til nefndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni kærlega fyrir andsvarið. Nú er klukkan farin að halla í miðnætti og þá fara hlutir á flot hér, m.a. nöfn kollega. En það er rétt sem forseti segir, framsögumaður málsins, hv. þm. Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, lýsti því yfir í ræðustól áðan að hún hygðist taka málið inn til umsagnar og ég er þakklát fyrir þau viðbrögð. Hún gerir það ekki að beinni ósk neins sem hér hefur tekið til máls heldur vegna þess að hún les umræðuna þannig. Ég veit ekki hver fyrirvarinn er. Nú sit ég ekki í velferðarnefnd. Við í Viðreisn erum þar með áheyrnarfulltrúa sem er ekki samþykkur þessu máli en er hins vegar fjarverandi í dag þannig að ég hreinlega þekki ekki til þess hvort það er vegna efnislegra athugasemda, sem hún hefði verið mun betur til fallin en ég að koma á framfæri hér, eða hvort það var önnur ástæða. Einhvern fyrirvara hefur hv. þm. Óli Björn Kárason haft. En varðandi það sem spurt er hér um, um athugasemdir GRECO, þá áttaði mig ekki alveg á því eftir hverju hv. þingmaður var að leita í sambandi við það. Það er kannski það sem ég nefndi sérstaklega varðandi hæfni þessara þriggja dómara sem tilnefndir eru af Hæstarétti, hér í málinu er það tekið skrefinu lengra og ekki eingöngu tilgreint að þeir þurfi að hafa til að bera þá hæfni að geta gegnt starfi embættisdómara heldur beinlínis þurfi að vera það. Þá er farið að þrengjast mjög um og, eins og bent er á í umsögn Lögmannafélagsins, getur það hreinlega búið til ágreining og skapað jafnvel vanhæfi ef um er að ræða tiltekin mál sem vísað er til dómstólsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og er alveg saddur og sáttur við það. Það kom fram hjá hæstv. forseta að málið fer til nefndar á milli 2. og 3. umr. þannig að vonandi verður unnið úr þeim málum sem hefur verið fundið að hjá þingmönnum hér í ræðum og er það vel. Við þurfum að vanda mikið til allra mála sem við afgreiðum og ekki síst svona mála sem varða lög og rétt, dómaramál og skipan þeirra í sín störf. Við höfum of margar minningar um það að slík mál hafa farið út um maga og læri, ef ég leyfi mér að taka þannig til orða. En ég ætla ekki að hafa þetta lengra og þakka bara fyrir þessa ræðu og svör þingmannsins.

Frú forseti. Ég þakka sömuleiðis fyrir andsvarið og ætla bara að fá að nota tækifærið hér og þakka góða umræðu. Ég þakka framsögumanni fyrir hennar viðbrögð við þeirri umræðu sem hér hefur verið. Mér þykir bara gott og jákvætt að sjá að svo margir þingmenn taka til máls um þetta mikilvæga málefni. Hún leynir sér ekki, og kom núna síðast fram í máli hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar, sú staðreynd að við erum brennd af mistökum sem gerð hafa verið í málum af þessum toga og það er enn ein ástæðan til að stíga mjög varlega til jarðar og fara bara í gegnum hlutina aftur. Mögulega er það einhver örlítil orðalagsbreyting sem getur skipt sköpum í þessu máli af því að upphaflegi tilgangurinn er góður og jákvæður og við höfum öll hug á að gera þetta vel. Ég þakka bara fyrir.