Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hafa borist tvö erindi, annars vegar kjörbréf Jóns Braga Bjarnasonar, 2. varamanns Alþfl. í Reykjavíkurkjördæmi, en hann tæki sæti 5. þm. Reykv., hæstv. fjmrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar, og hins vegar kjörbréf Ragnars Óskarssonar, 1. varamaður Alþb. í Suðurlandskjördæmi, en hann tæki sæti hv. 4. þm. Suðurl. Margrétar Frímannsdóttur. Kjörbréfanefnd hefur athugað þessi kjörbréf og leggur til að þau verði samþykkt.



Herra forseti. Með þingmáli 16 er farið fram á skýrslu utanrrh. um útgjöld og kostnað við byggingu Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Skýrsla þessi hefur legið nokkuð lengi fyrir þinginu eða frá því í desembermánuði. Ég gaf þeim sem skýrsluna unnu fyrirmæli um að vinna hana tölulega þannig að glöggt kæmi fram í hverju viðbótarkostnaður við flugstöðina felst. Mér sýnist að það hafi verið gert þannig að það eigi að liggja nokkuð glöggt fyrir í þessari skýrslu. Hitt er svo ljóst að vegna nokkuð langs byggingartíma og mikilla breytinga á verðlagi á þessum byggingartíma, auk þess sem við verkið bættust nokkur kostnaðarsöm verk, þá verður þetta mál að öllu leyti töluvert flóknara en annars væri. Ég óskaði því eftir því að sett yrði fram smávegis viðbót við þessa skýrslu og er hún á þskj. 343. Segir í fyrirsögn til nánari skýringar við spurningu um framkvæmdir og ábyrgð á flugstöðinni. Eru það þrír liðir sem ég vona að skýri þessi mál nokkuð nánar. Nú er það svo, herra forseti, að mjög ítarlega hefur verið rætt um flugstöðvarbygginguna í sambandi við skýrslu Ríkisendurskoðunar og ég sé ekki ástæðu til að fara ítarlega í þessa skýrslu, enda geri ég ráð fyrir að hv. þm. hafi skoðað hana vandlega og því væri réttara að leitast við að svara fyrirspurnum sem fram kunna að koma frá hv. flm. þeirrar beiðni sem skýrslan er byggð á og frá öðrum þm. En þó ætla ég að fara hratt yfir helstu liði skýrslunnar. Í beiðni um skýrslu er fyrst tekið fram að gerð verði grein fyrir áætluðum kostnaði annars vegar og endanlegum kostnaði hins vegar. Ef um umframkostnað er að ræða er óskað eftir að gerð verði grein fyrir því af hverju hann stafar og hver beri ábyrgð á honum. Í fyrsta kafla skýrslunnar er áætlaður kostnaður rakinn. Nú er það staðreynd að nokkrar áætlanir um byggingarkostnað voru gerðar. Það er í fyrsta lagi frumáætlun, sem svo hefur verið kölluð, um byggingu flugstöðvar. Síðan viðmiðunaráætlun fyrsta byggingaráfanga flugstöðvar, en þar sem jafnframt var fjallað um byggingarkostnaðinn í heild sinni og svo áætlanir byggingarnefndar um kostnað. Og þó þær séu ekki út af fyrir sig mjög frábrugðnar þá er þó þess að geta að á þessum tímum verða töluverðar verðhækkanir sem gera matið að ýmsu leyti dálitið erfitt. Í fáum orðum sagt, eins og kemur fram á bls. 2 í skýrslunni, er bókfærður grunnkostnaður vegna framkvæmda 1 milljarður 321 millj. kr. og verðhækkanir sem verða á hverju tímabili eru upp á 1 milljarð 162 millj. kr. Samtals er bókfærður kostnaður þá 2 milljarðar 483 millj. kr. Samkvæmt þeirri áætlun sem gerð var árið 1983 og hér er kosið að miða við var áætlaður framkvæmdakostnaður 936 millj. kr. Verðhækkanir voru áætlaðar þá þegar að yrðu 238 millj. kr. eða samtals 1 milljarður 174 millj. kr. Eins og kemur fram í þessum samanburði þá er mismunur á grunnkostnaði 385 millj. kr. Verðhækkanir á þessum tíma urðu hins vegar 924 millj. kr. umfram það sem áætlað hafði verið en eins og ég sagði áðan voru verðhækkanir áætlaðar 238 millj. kr. Samtals verður því hækkun umfram áætlun 1 milljarður 309 millj. kr. Eins og fram er tekið í skýrslunni eru í þessum áætlunartölum ekki þær viðbætur, sem ákveðnar voru á byggingartímanum. Þessar tölur eru síðan skýrðar allmiklu nánar í skýrslunni og m.a. einnig rakið hvers vegna viðbætur voru að mati byggingarnefndar taldar nauðsynlegar. Er þar fyrst og fremst um það að ræða að fjöldi farþega um Keflavíkurflugvöll jókst langt umfram það sem áætlað hafði verið á árunum 1982–1987. Og þar sem var sérstaklega að því spurt, og mér þótti ekki koma nógu greinilega fram í skýrslunni, hver bæri ábyrgð á þeim viðbótum sem ákveðnar voru, þá er tekið fram í þeim viðauka sem ég nefndi áðan að allar tillögur um stækkanir umfram upphaflega niðurskorna kostnaðaráætlun voru samþykktar af utanrrh. Í beiðni um skýrslu er farið fram á sundurliðun á undirbúningskostnaði, verktakakostnaði, hönnunar- og umsjónarkostnaði og fjármagnskostnaði á byggingartíma. Leitast er við að sundurliða þetta í kafla sem nefndur er "sundurliðun kostnaðar" í skýrslunni og eru þar birtar tölur þar sem þessi sundurliðun kemur fram. Ég sé ekki ástæðu til að vera að lesa þær töflur hér upp. Þar er bæði sundurliðun á verkþáttakostnaði og sömuleiðis sundurliðun á erlendum og innlendum kostnaði. Þarna er einnig talinn upp sá búnaður sem byggingarnefnd hefur samið um kaup á frá útlöndum í megindráttum, eins og t.d. landgöngubrýr og þess háttar hlutir, og vona ég að þessi sundurliðun kostnaðar sé viðunandi að mati þeirra sem um spyrja. Rétt er að geta þess að stærsti liður þessa sundurliðaða kostnaðar er að sjálfsögðu verktakakostnaður sem er án verðhækkana 1 milljarður rúmur eða 76% heildarframkvæmdakostnaðar. En með verðhækkunum er verktakakostnaður 1 milljarður 883 millj. kr. Hönnunar- og sérfræðingaþjónusta er 90 millj. kr. án verðhækkunar eða 7% heildarframkvæmda. Með verðhækkunum er þessi kostnaður 169 millj. kr. Enn fremur er í beiðninni óskað eftir upplýsingum um það hvernig umframkostnaði verði mætt, þ.e. hvort fé til hans kemur úr ríkissjóði með því að taka erlent lán eða með öðrum hætti. Í skýrslunni er kafli um fjármögnun. Eins og þar kemur fram er byggingin fjármögnuð með erlendum lánum að mjög stórum hluta, en að hluta með framlagi Bandaríkjamanna sem er upp á 20 millj. dollara. Það framlag í dollurum hefur verið óbreytt frá því sem ákveðið var í upphafi og að sjálfsögðu með mikilli breytingu á dollarnum á þessu tímabili hefur hlutur Bandaríkjaframlagsins af heildarbyggingarkostnaði minnkað. Svarið við þessu er einfaldlega þetta að byggingin hefur eða okkar hluti hennar hefur verið fjármagnaður með erlendum lánum. Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi hefur þetta mál verið mjög ítarlega rætt og ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessa umræðu um of nema sérstaklega sé eftir því óskað og hef því ekki talið rétt að lesa hér upp nema aðeins einstök atriði af því sem í skýrslunni er. Að lokum vil ég leyfa mér að segja það að þessi gífurlega mikla framkvæmd er vissulega slík að ástæða er til að ræða málið ítarlega og mér er fyllilega ljóst að margt í þessari framkvæmd má gagnrýna. Ég hygg hins vegar að við getum fagnað öðru sem þarna hefur tekist vel. E.t.v. getum við áfellst okkur sjálf fyrir að hafa samþykkt þessa gífurlegu framkvæmd. Ég get að vísu sagt að fyrst þegar málið var lagt fyrir var ég því mótfallinn, en ég samþykkti síðan endanlega ávörðun og þær fjárveitingar sem ákveðnar voru til byggingarinnar og er því að þessu leyti að sjálfsögðu jafnábyrgur hverjum öðrum. Það er enginn vafi á því að reisa hefði mátt mannvirki sem hefði verið fullkomlega boðlegt en ekki kostað nema lítinn hluta af þessu glæsimannvirki sem er risið. Ég er einnig sammála því að ýmislegt má gagnrýna af því sem gert var á byggingartíma og það er enginn vafi á því að þarna hafa orðið mistök í hönnun, jafnvel veruleg mistök í hönnun, sem hafa leitt til verulegs aukakostnaðar. Þó hygg ég að sérstaklega sé gagnrýnisvert að ýmsar þær viðbætur sem ákveðnar voru hafi ekki farið rétta boðleið og ekki verið lagðar fyrir fjárveitingavaldið og hið háa Alþingi. Mér er ljóst að þessar viðbætur voru ákveðnar í m.a. þeirri góðu trú að þær rúmuðust innan þeirra fjárveitinga sem gert hafði verið ráð fyrir. Svo varð þó ekki að öllu leyti. Ég held hins vegar að við getum viðurkennt að þarna er risið glæsilegt mannvirki sem er hlið flestra þeirra sem til landsins koma og hefur vitanlega gjörbreytt því ófremdarástandi sem orðið var í flugstöðvarmálum á Keflavíkurflugvelli. Ég hygg að við getum verið ánægð með flugstöðina að þessu leyti. Ég vil að lokum aðeins geta um eitt atriði. Í byggingu þessarar flugstöðvar er ýmsu enn ólokið. Sumt má e.t.v. bíða en annað að mínu mati ekki. T.d. er ekki unnt að bíða annan vetur með að ljúka þeirri hitaveitu sem gert er ráð fyrir. Þar er eingöngu bráðabirgðahitaveita og hefur það valdið vandræðum í þeim kulda sem hefur verið upp á síðkastið. Ekki er síður illt að ekki hefur enn tekist að ljúka þeim listaverkum sem um var samið við listamenn. Ég vil geta þess að ég geri mér vonir um að við endanlegt uppgjör á þeim verkþáttum sem unnið var að á sl. ári, og m.a. eftir uppgjör við verktaka, verði eitthvert fjármagn eftir þannig að unnt verði að standa við þennan samning um listaverkið. En það og hitaveitan eru þau mál sem ég hef sett efst á lista af þeim verkum sem ólokið er.



Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla utanrrh. að beiðni allra þingkvenna stjórnarandstöðuflokkanna. Þessi beiðni var lögð fram eftir að vitnaðist um mikinn umframkostnað vegna Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, svo mikinn reyndar og óvæntan að hæstv. fjmrh. hinn nýi varð ekki bara hissa, heldur forviða, og bað um skýringar. Við lögðum því beiðni okkar fyrir hann þar sem við vissum að hann átti von á ítarlegri skýrslu frá ríkisendurskoðanda. Þegar beiðnin var borin upp til samþykktar hér á þingi var gerð athugasemd og talið réttara að hæstv. utanrrh. tæki að sér að svara henni, málið heyrði undir hann. Okkur fannst svo sem sama hvaðan gott kæmi og þegar síðan hæstv. utanrrh. lýsti sig mjög fúsan að láta kanna þetta mál ítarlega og gefa um það skýrslu vorum við því samþykkar. Við áttum því satt að segja von á gagnrýnni, hlutlausri og málefnalegri skýrslu þar sem tekið væri á málunum. Það svar sem okkur berst er þó ekki þannig vaxið. Það er að vísu gefið af mönnum sem segja má að hafi ekki haft þessi mál beint á sinni könnu, en hins vegar er þar lítil tilraun gerð til þess að kryfja mál til mergjar, miklu fremur að berja í brestina og gera lítið úr yfirsjónunum. Svo langt er reyndar gengið í þeim efnum að settar eru fram kostnaðartölur sem fá ekki staðist til samanburðar við þær tölur sem Ríkisendurskoðun ber fram í sinni skýrslu sem rædd var hér í þinginu í desember og enginn hefur vefengt hana. Í heiðninni um skýrslu spyrjum við þingkonur fyrir hönd kjósenda eins og þær hagsýnu húsmæður sem við erum og viljum vera og ég vitna í skýrslubeiðnina þar sem við biðjum um að hæstv. ráðherra "gefi Alþingi skýrslu um útgjöld og kostnað við byggingu Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Í skýrslunni verði gerð grein fyrir áætluðum kostnaði annars vegar og endanlegum kostnaði hins vegar. Ef um umframkostnað er að ræða er óskað eftir að gerð verði grein fyrir því af hverju hann stafar og [ég les með sérstakri áherslu] hver beri ábyrgð á honum. Óskað er eftir sundurliðun í eftirfarandi þætti: Undirbúningskostnað, verktakakostnað, hönnunar- og umsjónarkostnað og fjármagnskostnað á byggingartíma. Óskað er eftir sérstakri sundurliðun á verkþáttum og útboðsáföngum verktakakostnaðar. Einnig er óskað eftir sundurliðun í innlendan og erlendan kostnað." Í skýrslu ráðherra er hins vegar sagt um áætlanir byggingarnefndar um byggingarkostnað og ég vitna, með leyfi forseta: "Áætlanir byggingarnefndar um byggingarkostnað til ársins 1987 sem hér segir: 1984: 254,7 millj. kr., 1985 301 millj. kr., 1986 1002,3 millj. kr. og 1987 986,2 millj. kr., samtals 2 milljarðar 544 millj. 200 kr." Enn stendur: "Byggingarnefnd gerði því ráð fyrir að byggingarkostnaður yrði 2544,2 millj. kr. eða 61 millj. kr. meiri en bókfærður byggingarkostnaður er áætlaður til verkloka. Þessar áætlanir byggingarnefndar sem hún lagði fyrir Fjárlaga- og hagsýslustofnun gerðu því glögga og raunsæja grein fyrir byggingarkostnaði. Um umframkostnað samanborið við þessar áætlanir er því ekki að ræða. Ekki er heldur um að ræða umframkostnað ef viðmiðunaráætlun frá 1983 ásamt því endurmati sem fram fór á henni er borin saman við bókfærðan byggingarkostnað. En samkvæmt því endurmati er hún 2909 millj. kr. á verðlagi 1. sept. 1987." Þar sem þessar tölur standast ekki samanburð við þær tölur sem Ríkisendurskoðun hefur gefið lá beint við að biðja um athugasemdir Ríkisendurskoðunar á fundi með forsetum Alþingis og formönnum þingflokka þann 8. þ.m. Þetta gerði ég og mér barst síðan svohljóðandi svar frá Ríkisendurskoðun sem ég les upp hér, með leyfi forseta: "Í framhaldi af fundi með forsetum Alþingis og formönnum þingflokka sem sæti eiga á Alþingi þann 8. febr. 1988 þar sem rætt var um skýrslu Ríkisendurskoðunar um byggingu flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli og skýrslu utanrrh. til Sþ., þskj. 303, vill Ríkisendurskoðun taka fram eftirfarandi: 1. Áætlaður kostnaður. Áður en bygging flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli hófst höfðu verið gerðar ýmsar kostnaðaráætlanir. Sú kostnaðaráætlun sem lögð var til grundvallar í meðferð Alþingis á málinu á sínum tíma var sem hér segir: Byggingarkostnaður 33,5 millj. bandaríkjadala, áætlaðar verðhækkanir á byggingartíma 8,5 millj. bandaríkjadala, samtals 42 millj. Þessi kostnaðaráætlun framreiknuð til 1. sept. 1987 er að fjárhæð 2 milljarðar 121 millj. kr. Í skýrslu utanrrh. er getið um aðrar áætlanir, svo sem frumáætlun að upphæð 57 millj. bandaríkjadala og það sem nefnt er áætlanir byggingarnefndar um byggingarkostnað samtals að fjárhæð 2 milljarðar 544 millj. 200 þús. kr." Er það von að manni fatist í svo stórum upphæðum? Það er ekki daglega sem maður hefur þær á tungu sér eða á milli handanna. "Þær "áætlanir" eru þó ekki annað en samlagning á fjárveitingabeiðnum byggingarnefndar frá ári til árs. Ríkisendurskoðun hefur ekki fengið í hendur og er ekki kunnugt um að á vegum byggingarnefndar hafi nokkurn tíma verið gerð heildstæð kostnaðar áætlun um framkvæmdina eftir að framkvæmdir hófust. 2. Byggingarkostnaður. Í skýrslu utanrrh. er byggingarkostnaður talinn vera samtals 2 milljarðar 483 millj. kr. Hér er um bókfærðan kostnað á breytilegu verðlagi og áætlaðan kostnað frá september 1987 og fyrir árið 1988 að ræða og því ekki samanburðarhæfur að mati Ríkisendurskoðunar. Framreiknaður byggingarkostnaður til 1. sept. 1987 telst vera 2 milljarðar 992 millj. kr. og byggir Ríkisendurskoðunin þar á tölum fengnum frá Seðlabanka Íslands og ráðgjöfum byggingarnefndar. 3. Samanburður áætlana og raunkostnaður. Í skýrslu utanrrh. er bókfærður kostnaður borinn saman við fjárveitingabeiðnir byggingarnefndar og komist að þeirri niðurstöðu að um svipaðar fjárhæðir sé að ræða. Að áliti Ríkisendurskoðunar er hér um ósambærilegar tölur að ræða. Einnig er í skýrslunni sett fram endurmetin áætlun frá ágúst 1983 að upphæð 42 millj. bandaríkjadala og komist að því að með því að taka tillit til viðbóta og magnaukninga sé sú áætlun 2 milljarðar 909 millj. kr. í stað 2 milljarða 121 millj. kr. Að áliti Ríkisendurskoðunar lítur samanburðurinn út sem hér segir, sbr. bls. 3 og 4 í skýrslu Ríkisendurskoðunar, tölurnar eru færðar til verðlags 1. sept. 1987: Framkvæmdakostnaður 2 milljarðar 992 millj. kr., kostnaðaráætlun 2 milljarðar 121 millj. kr., viðbætur 653 millj. kr., magnaukningar 135 millj. kr., óskiptur kostnaður 83 millj. kr. og samtals 2 milljarðar 992 millj. kr. Eins og að ofan greinir eru meginskýringar á krónutöluhækkun byggingarkostnaðar viðbætur og magnaukning, enda hefur kostnaðaráætlun frá árinu 1983 verið framreiknuð til 1. sept. 1987, svo og byggingarkostnaður. Í skýrslu utanrrh. er meginskýringin talin vera verðhækkanir á byggingartíma." Ég mun láta ljósrita þetta plagg og dreifa því til þm. nú á eftir og læt ég tilvitnun lokið í það. Nú vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvernig stendur á því að ráðuneytið og ráðherra sendir frá sér svona skýrslu? Hvar liggur hollusta hans? Hverjum skuldar hann skýringu? Er það frumskylda hans að vernda samráðherra sína eða ber honum að gefa Alþingi og þjóðinni skýr og óvilhöll svör um það hvernig almannafé hefur verið ráðstafað? Þetta færir okkur að því meginefni sem einkenndi umæður um flugstöðina fyrir jól, ábyrgð og reyndar líka siðgæði þeirra sem fara með opinberar stöður og almannafé. Jón Gauti Pétursson, bóndi á Gautlöndum í Mývatnssveit, hafði forsjá og umsjón með annarra manna fjármunum frá unga aldri og í tæpa hálfa öld. Eftir hann var höfð þessi vísa: Tók ei þátt í trölladans, trúr á vegi sannleikans. Aldrei hvarf úr umsjá hans eyris virði nokkurs manns. Þetta var siðfræði þeirra tíma. Kannski má kenna hana við ungmennafélagshreyfingu í byrjun aldarinnar. En hversu algeng skyldi hún vera nú? Hvernig stendur á því að í skoðanakönnun rétt um það leyti sem við reynumst hamingjusamasta þjóð í heimi lýsa aðeins 24% aðspurðra því yfir að þeir telji stjórnmálamenn segja sannleikann? Það eru sem sé 2/3 aðspurðra sem virðast ekki treysta stjórnmálamönnum. Þetta finnst mér alvarlegt. Og hvað er það sem almenningi finnst ótraustvekjandi við stjórnmálamenn? Geta það verið vinnubrögðin? Við heyrum talað um spillingu, fyrirgreiðslupólitík, bitlinga, hagsmunatengsl. Mörg dæmi, stór og smá, hafa komið fram á sl. árum sem varpa ljósi á samtryggingarkerfi þeirra sem fara með völd. Almenningur hefur komist að raun um að þetta er ósýnilegt þéttriðið net, mannhelt ef svo ber undir, bæði til að halda utan um sína og varna öðrum inngöngu í skjólið. Það er notað til að viðhalda aðgangi að völdum og hefð þess er svo ævagömul og viðtekin að fólk tekur því nærri eins og lögmáli og býst í raun ekki við því að menn verði látnir sæta ábyrgð, þeir sem eru innan þessa nets. Má ég bregða ljósi á málið með því að vitna í ummæli tveggja manna sem ég ætla að séu nokkuð vel með á nótunum og hafi reynslu af þessu kerfi. Fyrsta tilvitnun mín, með leyfi forseta, kemur úr tímariti sem ég er nú reyndar ekki viss um hvert er en er trúlega eitt af lífunum, Nýtt líf, Mannlíf, Framhaldslíf, ég veit ekki hvað það er, en greinin er eftir Vilhjálm Egilsson og heitir: Hvað kostar kunningjaþjóðfélagið. Mig langar að lesa upphaf þessarar greinar, með leyfi forseta, og merkilegt nokk stendur hér - ég hef ekki tekið eftir því fyrr - stendur hér til hliðar "Um áratug hinna glötuðu tækifæra". Þetta er tveggja ára gömul grein í það minnsta, kannski þriggja: "Formaður stjórnar fjárfestingarlánasjóðsins er nýkominn heim af stjórnarfundi í sjóðnum. Hann borðar kvöldmatinn og horfir á sjónvarpsfréttirnar. Hann er afslappaður, enda hafa umræðurnar á stjórnarfundinum verið mjög friðsamlegar og ekkert nema hefðbundin mál verið á dagskrá. Eftir sjónvarpsfréttirnar tekur hann upp símtólið og hringir í nokkra menn. Þetta eru þingmenn. Hann tilkynnir þeim hvaða mál hafi verið tekin fyrir og hver hafi fengið afgreiðslu. Hann veit að þingmennirnir bíða í ofvæni eftir að geta hringt sjálfir í þá sem sóttu um lánin til þess að skýra þeim frá því að þeir hafi fengið jákvæða afgreiðslu. Enn fremur vilja þingmenn láta þá vita sem urðu fyrir frestun að allt sé gert sem mögulegt er til þess að málið geti komist í höfn á næsta fundi. Eftir símhringingarnar sest sjóðstjórnarformaðurinn í hægindastólinn með kaffibolla við hliðina og heldur áfram að horfa á sjónvarpið. En hann er annars hugar og einbeitir sér ekki að hinu lélega sjónvarpsefni heldur er að skemmta sér við að hugsa til þingmanna sem margir hverjir hafa rauðþrútnir af æsingi strax byrjað að hringja og lýsa því fyrir umbjóðendum sínum hversu mikið þeir lögðu á sig til þess að fá lánin í gegn. Hann hlær í huganum vegna þess að flestir þm. höfðu ekkert talað við hann um málin sem voru afgreidd, heldur fengu þeir bara að vita um málin fyrstir allra til þess að geta látið umbjóðendurna halda að lánin hafi fengist fyrir þeirra tilverknað. Stjórnarformaðurinn hlær líka í huganum að öllum frjálshyggjuungunum sem skrifa hvassyrtar greinar í blöðin um spillinguna í sjóðakerfinu. Hann sér enga raunverulega spillingu. Honum finnst þetta nokkurs konar leiksýning, spillingarleikur eða leikin spilling. Hann hlær sérstaklega að síðustu grein frjálshyggjupostulans sem kallaði svona kerfi sjálfvirka spillingu þar sem kerfið væri orðið hnökralaust og líkti mönnum eins og formanni sjóðstjórnarinnar við embættismenn Stóra bróður í bók Orwells 1984." Áfram heldur hann. "Íslenska þjóðfélagið er kunningjaþjóðfélag. Þegar fyrirtæki verða gjaldþrota og þegar rekstur þeirra stöðvast eru það ekki einhver fjarlæg tíðindi, heldur oftast mál sem snerta ættingja, vini og samherja. Þegar stjórnandi fyrirtækis sækir um lán til fjárfestingar eru arðsemisútreikningarnir ekki bara svartar tölur á hvítum pappír þar sem öllu máli skiptir hvort plús eða mínus er fyrir framan niðurstöðutöluna og hversu stór hún er, heldur er verið að tefla um framtíðaratvinnumöguleika hjá mörgum frændum og gömlum leikfélögum. Og þegar stjórnandinn ætlar að víkja úr starfi einhverjum letingjanum sem allt eitrar í kringum sig með söguburði og illmælgi er hann vinsamlega minntur á það að frænka bankastjórans sé náskyld ömmu letingjans og það séu tveir þingmenn í ættinni. En hvað skyldi kunningjaþjóðfélagið kosta?" spyr dr. Vilhjálmur Egilsson. Annar maður sem mig langar að vitna í, er hv. þm. Albert Guðmundsson sem var í viðtali fyrir skömmu við Alþýðublaðið. Þar stendur haft eftir þm. og reyndar er vitnað hér í einn flokk og ég hef tekið dæmi af mönnum er tengjast eða hafa tengst honum af því að þau voru nærtæk og ég átti ljósritin, en vitanlega viðgengst þetta alls staðar og er ekkert sérstaklega verið að vitna til þess flokks umfram aðra. Það á við alla stjórnmálaflokkana, fjórflokkana a.m.k. "Fólk áttar sig ekki á því að Sjálfstfl. hefur notað það fjöldafylgi sem hann hefur til að auka vald hinna fáu. Það er þetta alræði hinna fáu í skjóli kosninga og fjöldafylgis sem gerir Sjálfstfl. sterkan." "Og hverjir eru hinir fáu," spyr spyrillinn. "Hvað heldurðu að það séu margir sem ráða Íslandi? Kallarðu það marga ef það eru tíu fjölskyldur sem ráða? Alræði hinna fáu ræður á Íslandi í dag. Þú kemst ekki áfram neins staðar ef þú stígur á anga hinna stóru í þjóðfélaginu." Aftur er spurt: "Er það í krafti peninga sem þetta fólk ræður?" "Já, í krafti peninga og aðstöðu. Hvað heldurðu að það séu margir þessara 32 aðila sem buðu í Útvegsbankann á móti Sambandinu sem buðu eigin peninga? Farðu í gegnum þann lista og sjáðu hvaðan þeir koma, frá hvaða sjóðum, frá hvaða stofnunum, fyrirtækjum." Og áfram er spurt: "Og þetta fólk náði saman á einum sólarhring til að leggja fram tilboð?" "Það náði ekkert saman á einum sólarhring. Þetta er þróun sem er afskaplega sniðuglega byggð upp í gegnum áratugi." Og ég legg áherslu á það að ég er ekki að vega sérstaklega að einum flokki. Ég held að þetta gildi alls staðar. Þetta er bara tekið sem dæmi og ég bið þm. að íhuga það. Já, það er einkennandi hve samtrygging þeirra er einhuga sem staðið hafa í forsvari fyrir ákvörðunum um almannafé alveg án tillits til þess hvernig tekist hefur til. Oft er jafnvel slegin skjaldborg um þá sem hafa gert mistök eða brotið af sér. Stundum eru þó færðar fórnir eða menn látnir farast ef þarf að losna við þá. Þeir sem ákvarða um almannafé eru oft ósínkir á að veita sér og lagsbræðrum sínum ýmis forréttindi sem almenningi bjóðast ekki. En hafa þeir velt fyrir sér fordæmisgildinu sem slíkt hefur? Er það rétt að kostnaður við rekstur 10 ráðherrabíla sé rúmlega tvöfalt hærri en allur rekstur Hæstaréttar og tvöfalt hærri en allur rekstur Fiskvinnsluskólans? Hvers vegna þurfa bankastjórar ráðherrakjör á bílum? Hvaða sérþarfir hafa þeir sem venjulegt fólk hefur ekki? Nú er samdráttur í þjóðfélaginu. Hvernig ætla stjórnvöld að sýna fordæmi? Ætla þau að byrja á sjálfum sér? Eða er það bara almenningur sem á að spara? Kannast þm. við orðatiltækið eða máltækið "Eftir höfðinu dansa limirnir." Kannast þeir við orðatiltækið "Hvað höfðingjarnir hafast að, hinir meina sér leyfist það." Er siðgæði í íslenskum stjórnmálum í raun annað en tíðkast víða í nágrannalöndum okkar? Eru siðferðisstaðlar okkar þjóðfélags aðrir? Hvers vegna hefur það verið þjóðaríþrótt hérlendis að svíkja undan skatti? Er siðleysi skattsvika og opinberra fjársvika af sama toga spunnið? Endurspeglar siðferði stjórnmálamanna siðferði þess samfélags sem velur þá til starfa? Bandaríkin eru annar aðili að byggingu þessarar flugstöðvar sem hér er til umræðu. Orð hefur stundum farið af spillingu tengdri forsetaembætti Bandaríkjanna vegna þeirra miklu fjármuna sem frambjóðendur þurfa að hafa til þess að geta boðið sig fram. Ég hef heyrt talað um 20–25 millj. dollara sem það kosti hvern mann sem lætur sér detta í hug að hann geti orðið forseti Bandaríkjanna. Það er dágóður hluti af flugstöð. Er þá stundum ýjað að því að fjársterkir hagsmunaaðilar standi að baki forseta og geti síðan haft áhrif á gerðir hans. Hvað sem rétt er í þessum efnum virðist samt vera til ferill innan bandarísks stjórnkerfis þar sem hægt er að taka á málum tengdum spillingu eða misferli og nægir að minna á Watergate og vopnasölumál sem snertu Íran og síðan fjársendingar til Contra-skæruliðanna. Þessi mál voru tekin fyrir á Bandaríkjaþingi og þau voru krufin jafnvel þó að það væri óþægilegt fyrir þá sem valdamestir eru. Það má minna á fleiri mál úr nágrannalöndum okkar. Astrid Gjertsen var ráðherra í Noregi sem falsaði leigubílanótur allt að 30 þús. norskum krónum. Henni var vikið úr embætti. Ritt Bjerregaard var ráðherra í Danmörku. Hún hafði búið á of dýru hóteli að mati samráðherra sinna og þingsins. Henni var vikið úr embætti. Uwe Reimer nýtti sér skattaívilnanir á lögmætan hátt, en það þótti siðlaust. Cecil Parkinson eignaðist barn utan hjónabands. Hann vék úr embætti. Breskur ráðherra, annar, Profumo, átti samband við vændiskonu sem líka átti samband við rússneskan mann. Hann vék úr embætti. Það eru ótal slík dæmi sem mætti telja upp sem lýsa sterkri hefð til þess að segja af sér ef menn telja sig ekki hafa risið undir ábyrgð sem þeim var falin eða hafi þeir varpað hinum minnsta bletti á þá opinberu stöðu sem þeir gegndu. Jafnvel þegar stjórnmálastefnan er þannig að menn eru ekki sáttir við hana segja menn af sér víða erlendis þó að það sé auðvitað ekki algilt. Það er enginn vafi í mínum huga að þeir sem taka að sér fulltrúahlutverk í stjórnmálum, opinbera stöðu eða embætti, taka jafnframt á sig aukna siðferðilega ábyrgð. Ábyrgð þeirra sem gegna áhrifastöðum er ekki einungis gagnvart stöðu sinni og umbjóðendum og sjálfum sér, heldur er hún einnig fólgin í því fordæmisgildi sem staða þeirra hefur, því eins og ég áðan sagði: eftir höfðinu dansa limirnir. Heilindi þeirra sem annast ákvarðanatöku er varðar velferð manna og ráðstöfun almannafjár verða að vera óvefengjanleg. Slíkir einstaklingar verða stöðugt að vera vakandi fyrir því að þeir lendi ekki í neinni þeirri stöðu sem gæti hindrað þá í því að taka málefnalega afstöðu og gegna hlutverki sínu sem skyldi. Það er stutt síðan nýkosinn bæjarstjóri á Akureyri vék sér af fundi Byggðastofnunar vegna þess að hann sá fyrir sér hagsmunaárekstra á þeim fundi sem hann gæti sjálfur lent í. Hann sætti ámæli fyrir þetta en svaraði: Menn verða að hafa eitthvert siðferði. Það skiptir meginmáli að kosnir fulltrúar séu í lifandi tengslum við þjóðlífið til þess að þeir beri skynbragð á þarfir þjóðfélagsins og einstaklinganna. Það gegnir hins vegar allt öðru mali um afskipti þeirra og tengsl við ýmsar fyrirgreiðslu- og fjármálastofnanir sem geta mjög auðveldlega stefnt hlutleysi þeirra í voða. Hið íslenska kunningjaþjóðfélag og ættartengsl hafa síðan án efa einnig gert mörgum erfitt um vik þegar taka þarf málefnalega afstöðu án tillits til þess hverjir eiga í hlut. Kunningja-, ætta- og stjórnmálatengsl eru burðarásar þess samtryggingarnets sem hefur bjargað mörgum frá slæmu falli en fleygt öðrum hálfa eða alla leiðina upp eftir framabrautinni. Stjórnmálamenn sækjast eftir því að sýna festu við að stjórna öðrum. Því skyldi þeim líðast það að sýna sjálfum sér linkind og undanþágur? Það er kominn tími til þess að ráðamenn beiti því valdi sem þeim hefur verið falið til þess að taka í lurginn á sjálfum sér í stað þess að beita því eða misbeita gegn öðrum. Þessi kinokun ráðamanna við því að taka ábyrgð á gerðum sínum er meinsemd í íslensku þjóðfélagi og veldur vaxandi vantrausti almennings á stjórnvöldum og Alþingi. Samkrull stjórnmálamanna og ýmissa ráðandi stofnana í þjóðfélaginu í gegnum pólitísk ráð og nefndir hefur leitt til þess að þeir hafa oft óeðlilega mikil völd og áhrif, einkum í meðferð almannafjár. Umræða meðal almennings lýsir mikilli óánægju og gremju með þetta athæfi og í mínum huga er það einungis spurning um það hvenær menn byrja að sýna það hugrekki sem þarf til að rjúfa öryggi samtryggingarinnar og vernd kunningjaþjóðfélagsins, sýna þann manndóm að taka ábyrgð á gerðum sínum og ætlast til þess sama af öðrum. Kannski verður þetta fyrst þegar fleiri húsmæður koma inn í stjórnsýsluna og færa þangað annálaða ábyrgðartilfinningu sína. Það er reyndar ekki orð í þeirri skýrslu sem hæstv. utanrrh. færir okkur hér um ábyrgðarhlutdeildina sem sérstaklega er spurt um og ég verð að segja að mér finnst það mjög miður. Það er ljóst að mikill skortur hefur verið á tengslum milli ráðherra og ráðuneytisins og þeirra sem ráðuneytið hefur falið verkefni. Að einhverju leyti hefur þó trúlega verið um að ræða traust milli manna sem vel þekkjast, samkomulag um að framkvæma verkefni sem allir voru sáttir um, gæluverkefni gætum við sagt, hvað sem það kostar. Stjórnarleg ábyrgð eða stjórnunarleg ábyrgð var óvefengjanlega í höndum utanrrh. á hverjum tíma og ráðuneytisins þó svo að undirmenn eða verktakar hafi í raun framkvæmt mistökin. Það er einnig ljóst að ekki var nægileg heildarsýn yfir verkið meðan það var í framkvæmd eins og tekið var fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það verður að fara í saumana á öllu þessu stjórnunar- og framkvæmdaferli bæði í þessu ráðuneyti og í öllum öðrum ráðuneytum til þess að tryggja að slíkt komi ekki fyrir aftur. Við höfum ekki efni á fleiri svona ævintýrum. Og við getum ekki liðið það að ævintýramennirnir gangi ævinlega ósárir frá leiknum þegar síðan eru hundeltir fulltrúar almennings sem hafa jafnvel mun minni yfirsjónir á sinni könnu. Það er einmitt þetta sem við þurfum að ræða hér í þinginu: Hvernig ætlum við að standa að því að gera stjórnkerfið og stjórnunarferlana trúverðuga? Því að ég er alveg viss um að við viljum það öll. Mér dettur ekki í hug að neinu ykkar sem hér sitjið líki það að einungis 24% almennings í landinu skuli halda að við segjum satt. Mér þykir það bara mjög slæmt. Ha! Að vera aðili að starfsgrein þar sem einungis 24% almennings halda að við séum að segja sannleikann. Mér finnst það bara afleitt og við hljótum öll að þurfa og vilja bæta þar úr skák. Og það dugar ekki lengur að veigra sér stöðugt við því að taka hlutlaust og málefnalega á málunum. Mig langar til þess að vitna í þann lærdóm sem Ríkisendurskoðun taldi að mætti draga af þessu síðasta ævintýri okkar, vonandi því síðasta, flugstöðvarævintýrinu. En þar segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: "Lærdómur sem draga má af framkvæmdinni: Ríkisendurskoðun telur að af þessu máli megi draga ýmsar ályktanir í sambandi við meiri háttar opinberar framkvæmdir," og þetta á auðvitað við allar meiri háttar opinberar framkvæmdir, "m.a. eftirfarandi: 1. Vanda til við undirbúning framkvæmda, einkum að fyrir liggi góð skilgreining á verkefninu og væntanlegum gangi þess. 2. Vanda til áætlanagerðar, einkum samræmdrar framkvæmda- og fjárhagsáætlunar, framkvæma stöðuga endurskoðun meðan á verkefni stendur og tryggja upplýsingagjöf til réttra aðila. 3. Vanda til vinnubragða við gerð fjárlagatillagna og fjárlagagerðar. 4. Varast skal breytingar á verktíma og áður en ákvörðun er tekin um breytingu frá samþykktri áætlun og/eða hönnun skal athuga svo sem unnt er hvaða afleiðingar breytingin hefur." Hæstv. utanrrh., það er mjög auðvelt að ljósrita bls. 10 í skýrslunni.

Ég á skýrsluna.

Nú fer ég fram á það við hæstv. ráðherra að hann láti taka eitt eintak fyrir hvern ráðherra, nei, þrjú eintök fyrir hvern ráðherra og þrjú eintök fyrir þá sem starfa í ráðuneytunum. Ég legg til að hann mæli með því að þeir hengi eitt eintak fyrir ofan rúmið sitt, næsta eintak verði við morgunverðarborðið og þriðja eintakið verði á skrifborðinu, þannig að þeir geti haft það fyrir augunum svo að við þurfum ekki að ganga í gegnum þetta eina ferðina enn, minna sig á það. Vegna þess sem hæstv. ráðherra var að tala um að auðvitað hefði þetta getað orðið ódýrara langar mig að vitna hérna í blað sem þm. var sent. Það var sérstakt auglýsingablað frá tímaritinu Time og fjallaði um Möltu. Þar segir í örlitlum dálki að stjórnin á Möltu hafi gefið grænt ljós til framkvæmda fyrir nýja flugstöð. Hún á að kosta 30 millj. bandaríkjadala. Henni á að vera kleift að afgreiða tvær og hálfa milljón farþega á ári sem er sagt vera mun meira en Malta þurfi á að halda í bráð. En floti Möltu eru tíu Boeing-þotur sem taka á sig 137 flug á hverri viku til og frá Bretlandi. Og síðan eru önnur 35 flug til og frá París og Róm í hverri viku. Ég kann nú ekki samanburðartölur frá Íslandi, en þetta er greinilega mun nettari og ódýrari flugstöð sem Möltubúar telja sig þurfa. Nei, við verðum að taka upp ný og betri vinnubrögð án þess þó að reka hér þjóðfélag sem leitar uppi sökudólga af hefndarlöngun. Um slíkt er ekki að ræða. Umfjöllun hlýtur alltaf að þurfa að vera tillitsöm, vinsamleg og réttlát. Menn í svokölluðum ábyrgðarstöðum og opinberum stöðum verða einfaldlega að standa ábyrgir gerða sinna eins og þeir ætlast til af hinum almenna borgara. Leikurinn við "litlu gulu hænuna" dugar ekki lengur. Það þýðir ekki að vísa stöðugt á aðra og neita að taka til sín annað en það sem gott þykir. Atferli stjórnvalda hefur fordæmisgildi. Því vil ég biðja menn að hyggja að. Síðan vænti ég þess að hæstv. ráðherra svari þeim örfáu fyrirspurnum sem ég beindi til hans. Mér finnst þetta mál vera prófmál á vissan hátt um svo fjarskalega mörg önnur mál sem við þurfum ekki að endurtaka og eigum ekki að endurtaka. Við eigum að læra af mistökum okkar.



Hæstv. forseti. Það er orðið ákveðið vandamál þegar maður tekur þátt í þessari flugstöðvarumræðu áfram hve mikið af skjalasafninu maður á að taka með sér hverju sinni og hafa við höndina. Ég fer þó ógjarnan í ræðustólinn án þess að hafa með mér þjóðhátíðarútgáfu Morgunblaðsins frá 12. apríl 1987 þegar út kom eitthvert glæsilegasta sérrit sem þetta stærsta blað landsins hefur nokkurn tímann birt með miklu af fallegum myndum og viðtölum og sennilega fleiri hástemmdum lýsingarorðum en oft hafa verið sett á blað á einum degi á Íslandi um glæsileik og kosti þessa mikla mannvirkis og hvílík blessun það mundi nú verða landi og lýðum, hvursu vel hefði þar verið að verki staðið á allan hátt og hvursu ánægjulegt þetta væri allt saman svona rétt fyrir kosningarnar. Ég ætla alla vega að hafa þetta hér við höndina ásamt fleiri gögnum. Það gæti komið sér vel að rifja þar upp eina eða tvær setningar, t.d. úr ræðu hæstv. núv. samgrh. Þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar, sem hæstv. fjmrh. bað um að unnin yrði, kom út, vakti hún í senn auðvitað óhug en líka vonir um það að á því alvarlega máli, sem þá lá fyrir að tengdist byggingu þessarar flugstöðvar, yrði tekið og e.t.v. með nýjum hætti og myndugri hætti en við Íslendingar höfum oftast átt að venjast þegar upp koma slík vandræðamál. Þar var á ferðinni ítarleg og vel unnin skýrsla eftir langa og rækilega skoðun á þessu máli, sett fram á skýran og hlutlægan hátt. Það vakti vissar vonir um að málinu yrði fylgt eftir og það gert sem gera þarf til þess bæði að öll kurl kæmu til grafar í þessu einstaka máli og það yrði hægt að fyrirbyggja með öllum tiltækum ráðum að slíkt gæti hent aftur. Skýrslan bendir á þær spurningar sem ekki hafi verið svarað með fullnægjandi hætti og leggur til ýmsar úrbætur þegar staðið er í slíkum framkvæmdum. Nú verð ég hins vegar að segja eins og er að mér virðast öll viðbrögð stjórnvalda einkum og sér í lagi ríkisstjórnar og stjórnarmeirihlutans hér á Alþingi benda til þess að það eigi að láta þar við sitja. Menn ætla að láta það duga að fá skýrslu um málið sem í sjálfu sér upplýsir að mjög alvarlegir hlutir hafi þarna átt sér stað, en síðan verði látið þar við sitja. Þessi skýrsla, ef svo má að orði komast, sem hæstv. utanrrh. leggur fyrir þingið að beiðni nokkurra hv. þm. - hv. þm. Páll Pétursson notaði orðið "bréf" og hefur sennilega viljað forðast það að kalla þetta skýrslu, mér liggur við að gera slíkt hið sama, tala um þennan pappír, 16. mál, þskj. 303 - er auðvitað ákaflega óburðugt og ómerkilegt plagg í raun og veru eins og þegar hefur verið rætt hér á hinu háa Alþingi. Ég hafði vænst þess að hæstv. utanrrh., sem hefur nú haft alldrjúgan tíma til að skoða þessa afurð síns ráðuneytis, mundi við þessa umræðu um skýrsluna gera e.t.v. eitthvað ítarlegar grein fyrir afstöðu sinni og ráðuneytisins en lesa má út úr þessari skýrslu. Svo var ekki gert. Ég held því að menn hljóti þá að líta svo á sem þetta sé málsvörn hæstv. utanrrh. eins og hún leggur sig, þetta litla plagg, þskj. 303. Þá er auðvitað óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að svara fyrir þann mun sem er á þessum tveimur opinberu skýrslum, annars vegar skýrslu Ríkisendurskoðunar og hins vegar skýrslu ráðuneytisins? Það gengur auðvitað ekki að tvær opinberar skýrslur stangist á í veigamiklum atriðum þegar svona hlutir eru hér á ferðinni. Það er alveg ljóst að fullyrðingar í skýrslu hæstv. ráðherra stangast á við niðurstöður Ríkisendurskoðunar. Og eins og þegar hefur komið hér fram þá stendur Ríkisendurskoðun við sína skýrslu í öllum greinum. Það hefur verið upplýst á fundum með formönnum þingflokka hér á Alþingi og jafnframt kom það fram í máli hv, síðasta ræðumanns. Þess vegna sleppur hæstv. ráðherra að mínu mati einfaldlega ekki með það. Það gengur auðvitað ekki að hann ætli að láta líta svo út sem þetta sé allt í besta lagi, að við þessa skýrslu, þessa malamyndavörn sem þar er fram færð í skýrslu ráðherra eða svari við skýrslubeiðninni, verði látið sitja. Ég fór fram á það fyrr í vetur, virðulegur forseti, að hæstv. utanrrh. drægi til baka þennan pappír sinn og léti skoða hann betur og dreifði síðan öðrum sem væri meira í samræmi við raunveruleikann. Ég taldi mig hafa sýnt fram á rangfærslur í þessu skjali. Þær standa enn og þær hafa ekki verið leiðréttar. Ég bendi hæstv. utanrrh. á bls. 2 í þessari skýrslu og ég spyr hann aftur: Er sú uppsetning sem þar er viðhöfð við hæfi, að setja áætlanir byggingarnefndar um byggingarkostnað á hverju ári 1984–1987 upp með þeim hætti sem gert er? Og segja síðan: Þessar áætlanir byggingarnefndar, sem hún lagði fyrir Fjárlaga- og hagsýslustofnun, gerðu því glögga og raunsæja grein fyrir byggingarkostnaði. Um umframkostnað samanborið við þessar áætlanir er því ekki að ræða. En gallinn er bara sá að í töflunni eru óskir byggingarnefndarinnar tíundaðar, ekki niðurstaða fjárveitingavaldsins. Það skakkar í einu tilfelli tæpum 300 millj. kr. Á árinu 1986 fór byggingarnefndin fram á framkvæmdir fyrir 1 milljarð kr., reyndar rúman. Niðurstaða fjárlaga varð 710 milljónir. Engu að síður eru hlutirnir settir fram í þessari skýrslu með þeim hætti eins og óskir byggingarnefndarinnar séu það sem á að ráða úrslitum og miðað við þessar óskir sé ekki um umframkostnað að ræða. Hér er auðvitað svo augljóslega verið að reyna að slá ryki í augu manna að ég held að svona uppsetning á opinberu skjali gangi ekki. Þó ekki væri annað en þetta eina atriði væri það full ástæða til þess að draga þessa skýrslu til baka og láta í öllu falli prenta hana upp þar sem búið væri að breyta þessari uppsetningu, þessari tölu. Reyndar er það ýmislegt fleira sem ætti þá að hverfa út úr þessari skýrslu, til að mynda fullyrðingar um það að skýrslan, jafnómerkileg og hún nú er, sýni glöggt, eins og sagt er á bls. 5, að flestar þær fullyrðingar sem fram hafa komið síðustu daga, vikur og mánuði um byggingarframleiðslukostnað Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar séu rangar. Þarna er ekki farið í manngreinarálit. Þarna er einfaldlega fullyrt að flestallt það sem haldið hafi verið fram um þessi mál, annað en það sem byggingarnefndin hefur sagt, væntanlega, sé rangt. Þarna var ekki undanskilin skýrsla Ríkisendurskoðunar. Hæstv. ráðherra tók það svo fram í sinni framsögu fyrir plagginu að hann ætti ekki við Ríkisendurskoðun eða að ekki bæri að líta svo á sem þessi ummæli næðu yfir skýrslu Ríkisendurskoðunar. En hið prentaða mál gerir engan greinarmun þarna á og það er að mínu mati ekki við hæfi að setja hlutina þannig fram. Ég held að hæstv. ráðherra verði að reyna aðeins betur en hann gerði hér í upphafi að skýra þetta tvennt út, hvernig hann vill fara með þann mismun sem er á þessum tveimur opinberu plöggum og þessa villandi framsetningu sem þarna er í skýrslunni. Ég vil einnig aftur beina spurningu til hæstv. utanrrh. varðandi fréttatilkynningu frá þessum undirmönnum ráðherrans sem var send fjölmiðlum 14. ágúst sl. frá byggingarnefnd flugstöðvarinnar. Þar voru gerðar svo grófar tilraunir til þess að villa um fyrir mönnum að það verður að mínu mati varla við það unað að opinber nefnd standi þannig að hlutunum, þegar byggingarnefnd setur það fram að kostnaðaráætlun flugstöðvarinnar á árinu 1983 hafi hljóðað upp á 42 millj. bandaríkjadala. Og síðan eru framreiknaðar frá því ári allar verðhækkanir sem síðan hafa orðið. En hver er staðreynd málsins? Staðreyndin er sú að inni í þessari tölu, 42 millj. dala, eru 8,5 millj. upp í áætlaðar verðhækkanir á byggingartíma. Hin eiginlega kostnaðaráætlun hljóðar upp á 33,5 millj. Síðan er gert ráð fyrir verðhækkunum á byggingartíma upp á 8,5 millj. Engu að síður setur þessi nefnd í opinberri fréttatilkynningu fram fullyrðingu um það að kostnaðaráætlunin hafi verið upp á 42 millj. dala. Hér er farið rangt með og það getur ekki verið að menn sem hafa unnið að þessum málum í mörg, mörg ár viti ekki betur. Ef þeir gera það ekki eru þeir ekki starfi sínu vaxnir. Að mínu mati, þó ekkert annað kæmi til en þessi framsetning, hefðu allir byggingarnefndarmennirnir sem stóðu að útsendingu þessarar fréttatilkynningar átt að segja af sér samstundis og það var ljóst að þeir höfðu sent frá sér opinbera fréttatilkynningu þar sem farið var rangt með, beinlínis lagðar fram villandi upplýsingar til að reyna að bæta málstað nefndarinnar. Hæstv. ráðherra vill e.t.v. svara ofurlítið til um þetta. Er til í dæminu að hann beini þeim tilmælum til þessara höfðingja sem sendu frá sér þessa fréttatilkynningu að þeir dragi hana formlega til baka þó seint sé, biðjist afsökunar á því að hafa sett fram rangar upplýsingar og geri þó a.m.k. það til að bæta það sem að vísu er næstum því ófyrirgefanleg framkoma af mönnum í þeirra stöðu? Herra forseti, mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. lítillega út í eina hlið þessa máls sem ekki hefur verið mikið til umræðu. Það varðar hönnunarþátt verksins og skipulagslög og byggingarlög í landinu. Það skyldi þó ekki vera þannig ef farið væri aðeins ofan í saumana á þessu máli að þar hafi verið staðið nokkuð sérkennilega að hlutunum. Það er rétt að muna eftir því í þessu sambandi hvers eðlis þetta mannvirki er, að þetta er byggt sem hernaðarmannvirki og vegna þeirra ákvæða sem hér gilda um uppbyggingu hernaðarmannvirkja í landinu sem með sérstökum lögum eða samningum sem hafa lagagildi eru færð alfarið og einhliða undir utanrrh. Þar með eru í raun numin úr gildi ákvæði annarra íslenskra laga. Eins og margoft hefur komið fram þegar sveitarfélög og aðrir slíkir aðilar láta reyna á rétt sinn gagnvart einstökum lögum er ævinlega litið svo á að varnarsamningurinn, viðaukar hans sem hafa lagagildi, taki af lögsögu hinna einstöku fagsviða í slíkum tilvikum. Þannig hefur það verið með skipulagsmál og framkvæmd byggingarlaga og skipulagslaga innan hinna svonefndu varnarsvæða að þau hafa ekki verið virt. Árið 1981 var þáv. hæstv. utanrrh. bent á það að framkvæmdir á varnarsvæðunum hefðu í raun brotið í bág við byggingarlög og skipulagslög frá upphafi vega. Og þetta varð að nokkuð óþægilegu máli fyrir hæstv. þáv. utanrrh. Niðurstaðan varð sú að búið var til nýtt "apparat", svonefnd "byggingarnefnd varnarsvæða", ef ég kann að nefna þessa stofnun rétt, til þess að bjarga þessu í horn og vísa þangað þeim verkefnum sem annars ættu að fara fyrir byggingarnefndir sveitarfélagana á viðkomandi svæðum. Og hvernig standa þau mál þá gagnvart þessu mannvirki? Þau standa auðvitað þannig að byggingarnefnd sveitarfélaga á þessu svæði hefur aldrei samþykkt neinar teikningar að þessari flugstöð. Hún hefur aldrei fengið um þær að fjalla, sbr. dóma þar um eða málshöfðun sem út af því hefur gengið. Mig langar að spyrja líka vegna þess að til er í landinu embættismaður sem heitir húsameistari ríkisins og er aldrei nema arkitekt þessa mannvirkis. Nú vill svo sérkennilega til að þessi sami opinberi embættismaður situr í þessari byggingarnefnd varnarsvæða og hann situr líka eðli málsins samkvæmt í skipulagsstjórn ríkisins. Og vegna þeirrar sérkennilegu málsmeðferðar, sem viðhöfð hefur verið í þessu tilviki eins og öðrum innan varnarsvæðanna, hafa byggingarnefndir t.d. Miðneshrepps eða önnur slík apparöt aldrei samþykkt neinar teikningar að þessari flugstöð. Ég vil því spyrja: Hafa byggingarnefndarteikningar verið samþykktar að flugstöðinni? Svarið er nei. Þær hafa aldrei verið samþykktar. Hverjir hafa þá fjallað um þær hliðar málsins? Byggingarnefnd varnarsvæða. Húsameistari ríkisins ásamt með öðrum höfðingjum hefur fjallað um sín eigin hugarverk í byggingarnefnd varnarsvæða. Og ég vil spyrja um ákvæði skipulagslaga. Hefur deiliskipulag verið samþykkt af þessu byggingarsvæði? Svarið er auðvitað nei. Þar hafa menn líka stytt sér leið. Hér hefur þar af leiðandi verið staðið mjög óvenjulega að hlutunum. Venjubundin málsmeðferð þegar í hlut eiga opinberar íslenskar framkvæmdir hefur ekki verið virt vegna þess að þetta mannvirki er sett undir utanrrn. og varnarmálaskrifstofuna og það apparat allt saman en samgrn., sem eðli málsins samkvæmt hefði átt að fjalla um þetta, hefur þar hvergi nærri komið. Núv. hæstv. samgrh. hefur að vísu ekki haft hátt um það að hann telji að þetta eigi að vera samgöngumannvirki eða ég hef ekki heyrt það, en það kann nú að vera af einhverjum öðrum ástæðum en þeim sem hæstv. forverar hans notuðu sem rökstuðning á sínum tíma. Auðvitað er það fullkomlega óeðlilegt að svona mikilvægt samgöngumannvirki fyrir þjóðina skuli vera með þessum hætti sett út undan og væri rétt að breyta því nú þó seint sé. En þetta held ég að hæstv. ráðherra ætti að fræða okkur ofurlítið nánar um. Ég er alveg viss um að hann hefur kynnt sér þetta rækilega og farið ofan í saumana á þessu vegna þess að þegar jafnaugljós mistök hafa átt sér stað í hönnunarþætti framkvæmdanna, og Ríkisendurskoðun telur að þar sé að finna einn af þeim þáttum sem fór úr böndunum, þá er eðlilegt að spurt sé: Hvernig var farið með teikningar og áætlanir á þessu sviði? Ég þykist hafa rakið það nokkuð hvaða málatilbúnaður var þar hafður uppi og það vekur líka spurningar um þátt einstakra manna eins og húsameistara ríkisins sem er þarna á öllum vígstöðvum ef svo má að orði komast. Ég hefði einnig haft gaman af því að fá um það upplýsingar ef hæstv. forsrh., sem mun vera yfirmaður húsameistara, hefði nú heiðrað okkur hér með nærveru sinni: Hvernig voru skilin milli embættisins, embættis húsameistara ríkisins, annars vegar og arkitektsins Garðars Halldórssonar hins vegar? Að hve miklu leyti er Garðar Halldórsson sem einstaklingur og arkitekt höfundur hugverksins og teikninganna og vann það sem slíkur og að hve miklu leyti var hið opinbera embætti húsameistara ríkisins framkvæmdaaðili í þessum efnum? Af lestri þeirra skýrslna sem ég hef hér fyrir framan mig liggur það ekki ljóst fyrir í mínum huga hver hefur gert hvað í hverju einstöku tilfelli. Herra forseti. Það er víðar verið að byggja flugstöðvar en á Möltu. Það eru fleiri þjóðir en við Íslendingar sem eru að byggja flugstöðvar. Vestur í Bandaríkjunum var líka byggð flugstöð og það hefur verið vitnað til hennar fyrr í þessum umræðum. Það er í Harrisburg í Bandaríkjunum. Og nú vill svo merkilega til að ég hef fengið allmiklar blaðaúrklippur, umræður um þá flugstöð. Það eru víðar vandræði í sambandi við nýjar flugstöðvar en á Íslandi, víðar koma fram svona tæknilegir ágallar og víða þrasa menn um þá hluti. En það merkilega við þessa flugstöð, sem nýlega var opnuð í Harrisburg í Bandaríkjunum, er það að þó að ýmissar óánægju hafi gætt með ákveðna hluti þeirrar framkvæmdar, þá kostar mannvirkið ekki nema 14 millj. bandaríkjadala. Og þar er allverulegur munur á þeirri tölu sem við stöndum frammi fyrir, flugstöðinni í Keflavík. Ég get ekki stillt um það, virðulegur forseti, að grípa niður í blaðaúrklippu sem ég hef fengið frá Bandaríkjunum um þessa flugstöðvarbyggingu í Harrisburg því að þar stendur á einum stað, með leyfi forseta, og ég verð því miður að lesa þetta á ensku: "Critics and the arehiteet of the building contend the building was open before it was ready. Opening the long awaited terminal had been a goal of the Thornborough administration." Og í lauslegri þýðingu: "Gagnrýnendur og arkitekt byggingarinnar halda því fram að hún hafi verið opnuð áður en hún var tilbúin. Opnun þessa mannvirkis, sem lengi var búið að bíða eftir, var sérstakt takmark stjórnar Thornboroughs. M.ö.o.: Þarna voru menn að flýta sér. Kannski voru kosningar í nánd í Harrisburg eins og víðar. Þetta er eitt af því sem veldur mönnum vandræðum og rifist er um þarna vestan hafs. Munurinn er hins vegar sá og mér segir svo hugur um að þar verði farið ofan í saumana á hlutunum og þegar upp verði staðið verði einhver látinn sæta ábyrgð fyrir það sem úrskeiðis hefur farið ef það telst þá svo mikið að rétt sé. Við stöndum hins vegar frammi fyrir þeirri spurningu hér og nú hvort menn ætla að láta það gott heita að niðurstöður Ríkisendurskoðunar veki í raun og veru jafnmörg svör um ábyrgð, um það hverjir skuli sæta henni og hvort menn ætli að láta það viðgangast að málið verði látið deyja út af eða þaggað niður á því stigi. Ég minni á tillögu sem liggur nú fyrir hv. utanrmn. Alþingis um það að þingið kjósi sérstaka rannsóknarnefnd til að fara ofan í saumana á þeim hlutum sérstaklega, þ.e. hverjir skuli sæta ábyrgð og hvort þeir aðilar, háttsettir ýmsir, sem þessu máli tengjast geti eftir sem áður sinnt opinberum embættum. Ég verð að segja það alveg eins og er, herra forseti, að ég held að það sé að sönnu mikið áfall fyrir þjóðina að hafa fengið svona dýra og vonda flugstöð þó að það bætist nú ekki við að þetta verði öllum almenningi hrapallegt dæmi um skort á siðferðisþreki æðstu ráðamanna þjóðarinnar. Og með skorti á siðferðisþreki á ég við það að ef þessi stofnun hér, Alþingi, ætlar í þessu máli og þessu máli sérstaklega, þar sem ýmsir mjög háttsettir aðilar eiga hlut að máli, að láta þjóðina horfa upp á það að hlutunum verði sópað undir teppið og ekkert gert eina ferðina enn, þá verður það sennilega meira áfall og þyngra en flest önnur af sambærilegu tagi. Ég held að einmitt vegna þess að hér eiga beinan hlut að máli stjórnmálaforingjar og háttsettir opinberir embættismenn sé meiri nauðsyn en í flestum öðrum tilfellum að fá alveg hreinar niðurstöður í þessu máli. Það gengur auðvitað enn síður að láta menn horfa upp á það að málunum sé sópað undir teppið vegna þessa. Því er ábyrgð hv. alþm. mikil ef þeir með upplýsingar af því tagi sem fram koma í skýrslu Ríkisendurskoðunar í höndunum ætla að láta þar við sitja. Þar er sagt að á þessu og á hinu hafi Ríkisendurskoðun ekki fengið skýringar, t.d. ekki á því af hverju vitneskju um stórkostlega umframeyðslu fjár var árum saman haldið leyndri fyrir fjárveitingavaldinu. Og á sem sagt að láta þar við sitja eða ekki? Um það snýst í raun og veru spurningin. Þessi skýrsla sem hér er sérstaklega á dagskrá breytir í raun og veru engu þar um. Þetta er aumt plagg eins og ég hef þegar rakið, þetta er yfirklór í bland við ranga eða villandi framsetningu upplýsinga. Ég held að það sé í raun best að láta sem þessi skýrsla sé ekki til, það væri best ef það væri hægt. Að vísu er þetta opinbert þingplagg og verður sjálfsagt að meðhöndlast sem slíkt. En niðurstöður Ríkisendurskoðunar liggja fyrir. Ríkisendurskoðun telur sig engu hafa við þær að bæta, stendur við þær í öllum atriðum þannig að ég kýs að halda mig við það sem sannara er, það sem réttast er og ræða málið á þeim grundvelli. Og þar eru að mínu mati opnar spurningar sem verður að fá svör við. Það er eðli málsins samkvæmt ekki hlutskipti Ríkisendurskoðunar og ekki tilgangur með þeirri stofnun að leita svara við því sérstaklega hverjir skuli sæta ábyrgð eða hverjum beri að axla ábyrgð á tilteknum hlutum. Það gerir ekki stofnun af tagi Ríkisendurskoðunar, en það kemur að sjálfsögðu til kasta Alþingis, bæði vegna þess að hér er opinber framkvæmd á ferð og Alþingi er líka sú stofnun sem hefur yfir Ríkisendurskoðun að segja, beint og sérstaklega. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. svari þeim spurningum sem ég hef lagt fyrir hann sérstaklega um það hvernig þessi bygging tengist byggingarlögum og skipulagslögum og verður fróðlegt að heyra hversu vel hæstv. utanrrh. hefur kynnt sér það hvernig með þau mál var farið, en það er einn verulega stór angi þessa máls og tengist opinberu embætti af hæstu gráðu.



Herra forseti. Mig langar til að taka sérstaklega fyrir og fjalla lítillega um einn þátt þessa máls, þ.e. þann lærdóm sem við getum dregið af undirbúningi framkvæmda flugstöðvarbyggingarinnar. Ég kom ekki í flugstöðvarbygginguna nýju fyrr en síðla árs 1987, stóð þannig á að ég átti ekkert erindi til útlanda fyrr en löngu eftir að flugstöðin hafði verið tekin í notkun. Ég var þá búinn að lesa margt um hana í blöðunum og sérstaklega var áberandi hvað allir voru eða a.m.k. virtust vera sammála um það að hér væri hið glæsilegasta mannvirki. Áttu menn varla nógu sterk orð til að lýsa því yfir hvað þetta væri allt stórkostlegt. Þegar ég nálgaðist bygginguna var ég sammála því að þarna var að því er virtist mjög fallegt hús og í alla staði mjög glæsilegt á að líta, en glansinn fór fljótlega af þegar komið var inn fyrir dyr þarna. Ég hef haft töluverða reynslu af byggingu húsa og er mjög kunnugur öllum þáttum húsbygginga og það fór því ekki á milli mála að ég var fljótur að sjá að þetta var ákaflega illa hannað mannvirki þegar inn var komið. Burðarvirki eru alveg fáránleg í þessu mannvirki, skipulag hæðarinnar þar sem farþegar bíða eftir að ganga út í flugvélarnar er ákaflega illa leyst að mínum dómi þannig að það er illa nýtt pláss þarna. Verð ég að segja eins og er sem fagmaður að mér finnst við fá ansi lítið fyrir þessa miklu fjármuni sem þarna hafa farið. Auðvitað má alltaf um það deila hvað er gott og hvað er vont og menn eru aldrei sammála um slíkt, þannig að ég verð að standa hér ábyrgur fyrir þessum ummælum sjálfur. Ég get ekki mælt fyrir munn fleiri en fyrir mig sjálfan hér. En þetta leiðir hugann að því hvernig undirbúningi framkvæmda er hagað og hvernig hönnun bygginga yfirleitt fer fram á Íslandi. Það er alveg ljóst að sá þáttur mála er í miklum ólestri hér. Nægir að minna á mikla umræðu sem fór fram sl. vor þegar fjallað var um stöðugleika íslenskra bygginga gagnvart jarðskjálftaálagi. Það var gengið svo langt að halda því fram að mjög mörg hús hér á Reykjavíkursvæðinu þyldu alls ekki það jarðskjálftaálag sem þeim bæri samkvæmt gildandi lögum og reglugerðum. Þróun mála undanfarin ár sýnir að hönnun mannvirkja er miklum mun lakari hér á Íslandi en gerist t.d. meðal nágrannaþjóða okkar. Sérstaklega er eftirlit með hönnuninni sjálfri og með byggingarframkvæmdum mjög slæmt þannig að það er mesta furða að það skuli ekki hreinlega hafa hrunið hér hús, einkum ef hugað er að þeim þætti sem eru burðarvirki sem slík. Allir þekkja vandamal sem kom upp í sambandi við loftræstikerfi, en það er eiginleiki þeirra kerfa að vera bilaður. Það má segja að loftræstikerfi sem er í lagi sé undantekningarástand og vari sjaldnast mjög lengi. Ég minnist þess einu sinni er ég dvaldist í Þýskalandi um nokkurt skeið að ég fór í ferð með eftirlitsverkfræðingi fyrirtækis sem hafði með höndum eftirlit með byggingarframkvæmdum. Þar er málum þannig háttað að opinberir aðilar annast ekki eftirlit með byggingarframkvæmdum né hönnuninni sem slíkri einfaldlega vegna þess að þar gera menn sér grein fyrir því að opinberir aðilar hafa ekki mannskap eða getu til þess að sinna þessum þætti mála. Þess vegna er málum þar þannig háttað að starfandi eru þar sérstök fyrirtæki sem taka þennan eftirlitsþátt að sér, fara yfir allar hönnunarforsendur og útreikninga og ganga úr skugga um það að bæði burðarvirki og lagnakerfi sé hannað eins og vera ber. Í þessu tilviki sem ég ætlaði að fara að segja frá var um að ræða brúarmannvirki sem var í smíðum á vegum eins þýska ríkisins, þ.e. Baden Würtenberg. Þetta var stór vegbrú og átti að fara að steypa gólfið í brúnni. Þegar við komum þarna á staðinn var búið að ganga frá öllum járnbindingum og járnalögn, steypubílarnir voru komnir á staðinn og það var bara beðið eftir því að þetta væri tekið út. Síðan átti að hefja steypuna. Eftirlitsmaðurinn komst að því að járn höfðu verið lögð vitlaust þannig að það nam líklega svo sem eins og 1–2 cm sem þau voru á röngum stað í steypunni. Hann var ekkert að ræða það frekar, hann stoppaði allar framkvæmdir og sagði að hér yrði ekkert steypt fyrr en búið væri að laga þetta. á Íslandi hefði verið samið um það að þetta gerði nú ekkert svo mikið til og úr því að bílarnir væru komnir á staðinn þá væri sjálfsagt að steypa. Það væri ekkert vit í því að fara að afturkalla steypuna og svo biði allur mannskapurinn þarna. En mér er þetta mjög minnisstætt vegna þess að það kom mér svo spánskt fyrir sjónir að þetta skyldi gert. Þarna var um gífurlega mikið mannvirki að ræða og þessar tafir kostuðu án efa alveg mikla fjármuni. Verktakinn á staðnum tók þessu ákaflega létt og bauð okkur í ágætis hádegisverð og sagði að það eina sem hann gæti gert væri að reka verkstjóra járnabindingaflokksins - sem hann sagðist svo síðar mundu gera. En ég vildi sérstaklega vekja athygli á þessum þætti vegna þess að mér finnst einmitt að bygging flugstöðvarinnar hafi liðið fyrir það að undirbúningur og hönnun byggingarinnar hafi alls ekki verið með þeim hætti sem hefði þurft að vera. Það er augljóst að þessi bygging er á mörgum sviðum mjög illa hönnuð. Sérstaklega er áberandi að sjá fáránlegt burðarvirki byggingarinnar, en ég veit ekki hvaða tilgangi það eiginlega þjónar. Það þjónar ekki þeim tilgangi að bera uppi þak byggingarinnar, því það er greinilega eitthvað annað sem hefur vakað þar fyrir. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um einmitt þennan þátt mála, svo ég taki bara eitt lítið dæmi, er talað um gífurlegar járnabindingar og styrkingar sem voru því samfara að það var bætt við skriðkjallara undir húsið. Var þá talið að það þyrfti að auka járnamagn og steypumagn vegna jarðskálftaþols, sem þá þyrfti að reikna meira en ella. Mér er spurn: Liggja nokkur rök fyrir því að þetta hafi verið nauðsynlegt? Ég sem sérfræðingur á þessu sviði get ekki séð neitt sem réttlætir það að það hafi þurft að eyða einu kg eða einum kúbikmetra af steypu til viðbótar þó svo að þessum skriðkjallara hafi verið bætt við. Ef þetta er dæmi um það hvernig hönnunin öll hefur verið, þá er ekki nema von að þetta mannvirki hafi orðið svona dýrt. Mér er tjáð af þeim sem komu þarna nálægt að það hafi verið hent fleiri tugum ef ekki hundruðum teikninga þar sem búið var að fullhanna loftræstikerfið fyrir allt húsið, þegar það svo kom í ljós að þessi hönnun gagnaði ekki, hún dugði ekki og það þurfti að endurskoða hana alveg frá grunni. Þannig að það er ekki nema von að þetta hafi kostað mikla peninga. Ég ætla ekki að fara að ásaka hér einn eða neinn. Þetta er því miður svona hjá okkur og það sem við gætum best gert með þessari umræðu er að reyna að draga þann lærdóm sem við getum af þessari framkvæmd og athuga hvort við getum ekki komið því til leiðar að þessi mál verði færð til betri vegar í framtíðinni. Ég held að við þurfum að taka okkur tak og jafnvel breyta löggjöf ef með þarf til þess að gera undirbúning framkvæmda og hönnun þeirra miklu betri. Leggja miklu, miklu meiri ábyrgð á herðar þeim sem annast slíka hönnun og draga þá líka til ábyrgðar ef illa fer. Erlendis er hönnuður, sem stendur að hönnun mannvirkis eins og flugstöðvarbyggingarinnar, gerður ábyrgur fyrir öllum þeim mistökum sem honum kunna á að verða, enda er það algengt að ráðgjafarfyrirtæki sem vinna slík verkefni erlendis þurfi að kaupa miklar og dýrar tryggingar til þess einmitt að geta greitt skaðabætur ef til kemur. Ef einhver mistök verða vegna rangrar hönnunar er hönnuðurinn dreginn til ábyrgðar og hann verður hreinlega að borga þann kostnað sem af því hlýst að hönnunin var ekki sem skyldi. Hér er enginn ábyrgur. Þannig hefur það alla tíð verið svo lengi sem ég man eftir, frá því að ég fór að skipta mér af húsbyggingum á Íslandi, að það er yfirleitt enginn ábyrgur. Húsbyggjandinn situr bara uppi með tjónið og skaðann, vont hús. Hann getur reynt að leita á hönnuðinn, hann getur reynt að leita á byggingameistarana, hann getur reynt að leita á opinbera aðila sem áttu að taka út framkvæmdina og lýsa því þar með yfir að hún væri í samræmi við öll lög og allar reglugerðir. Það er yfirleitt enginn sem ber nokkurn tíma ábyrgð þannig að það er alltaf að lokum eigandinn sem situr uppi með allt tjónið. Þess vegna óska ég þess að það yrði fyrst og fremst niðurstaðan eftir þessa umræðu að við tækjum okkur tak og reyndum að kippa í liðinn, bæta úr þar sem aflaga fer og reyna með bættri löggjöf að styrkja undirbúning allra framkvæmda og koma því til leiðar að hönnun þeirra verði miklu fullkomnari og betri en verið hefur.



Herra forseti. Ég skal leitast við að svara einhverju af því sem hér hefur fram komið. Að vísu verð ég að viðurkenna að ég er eflaust ekki nægilega vel kunnugur sumu af því sem um er fjallað þar sem ég kom seint að þessu máli og stundum þegar stórt er spurt verður lítið um svör. Áður en ég kem að einstökum atriðum vil ég segja það um ágæta ræðu hv. fyrsta fyrirspyrjanda, Guðrúnar Agnarsdóttur, hv. þingkonu, að eflaust er það allt ákaflega vel meint sem hv. þm. sagði um bætt siðferði. Ég get tekið undir mjög mikið af því. En mín reynsla af Íslendingum hefur hins vegar verið sú að þeir fullnægi langsamlega flestir þessum kröfum sem hv. þm. setti fram og séu sem betur fer ráðvandir og heiðarlegir einstaklingar. Ég er þeirrar skoðunar að þeir einstaklingar sem ég bað að vinna þessa skýrslu séu það. Ég er sannfærður um að þeir hafa unnið verkið af samviskusemi og ef hér eru settar fram fullyrðingar þá tek ég fulla ábyrgð á þeim. Ég las yfir skýrsluna og hnaut því miður ekki nægilega snemma um það sem ég gerði athugasemd við, þ.e. fullyrðingu í lok skýrslunnar. Ég gerði athugasemd við hana í framsöguræðu og hvað ekki átt við Ríkisendurskoðun. Ég tel að sú athugasemd mín sé fullgild sem hvert annað þingskjal því hún birtist að sjálfsögðu í þingtíðindum. Ég held hins vegar að það sé staðreyndin að um þessa blessaða flugstöð hefur ýmislegt verið sagt sem ekki stenst og nefndar tölur sem eru langt umfram það sem hv. þm. eru að tala um nú. En þá um þessa skýrslu sem mjög er deilt á. Ég átti von á því af fyrri viðbrögðum. Ég hafði að vísu ekki séð athugasemdir Ríkisendurskoðunar fyrr en rétt nú. Það er vegna þess að ég var ekki á þingi síðustu viku og hafði ekki farið í hólfið mitt. En hver er í raun munurinn, svona í fljótu bragði? Í 3. mgr. í skýrslu minni er tekið fram að upphafleg áætlun hafi verið reiknuð til verðlags 1. sept. 1987 2 milljarðar 121 millj. kr. Þetta er sama tala og Ríkisendurskoðun byggir á svo a.m.k. þessum tölum ber saman. Síðan segir að sé þessi tala framreiknuð með öllum viðbótum á byggingartíma, magnaukningum o.fl. sem þarna er talið upp, þá sé talan 2 milljarðar 909 millj. kr. E.t.v. hefði átt að setja punkt þar og vera ekki með fleiri bollaleggingar um kostnað. Við hefðum þá getað borið þessar tölur saman við það sem Ríkisendurskoðun segir að sé framkvæmdakostnaður. Hver er hann? 2 milljarðar 992 millj. kr. Þarna munar 83 millj. kr. sem er ekki mikið. Hins vegar töldu þeir sem skýrsluna unnu æskilegt að bera saman byggingarkostnað á ýmsum öðrum grundvelli. Bera má saman byggingarkostnað, ekki síst í verðbólguþjóðfélagi á ýmsum grundvelli. Færa má allan kostnað til upphaflegs verðlags. Það má færa allan kostnað til lokaverðlags. Það er gert í því sem ég rakti áðan. Einnig má bera saman byggingarkostnað á bókfærðu verðlagi og þær áætlanir sem voru gerðar fyrir hvert einstakt ár. Það töldu þessir menn æskilegt að gera einnig. Hvergi er sagt að þessar tölur, samanlagðar áætlunartölur byggingarnefndar séu endanlegur kostnaður á verðlagi 1. sept. 1988. Ég skil ekki gagnrýni Ríkisendurskoðunar þar á. Þarna er verið að bera saman bókfærðan kostnað á hverju ári með þeim verðhækkunum sem höfðu orðið til þess tíma, þ.e. í lok hvers árs frá því að byrjað var á byggingunni, ekki uppfært til ársins 1988 og áætlanir sem gerðar voru fyrir hvert ár. Bent er á að mismunurinn á þessum áætlunum og bókfærðum kostnaði þannig lagt saman o.s.frv. sé ekki mikill, mig minnir 61 millj. kr. Þetta er í samræmi við fyrri samanburðinn sem er á framreiknuðu verðlagi 1. sept. 1988. Munurinn á framkvæmdakostnaði samkvæmt Ríkisendurskoðun, áætlun með verðbótum o.fl. er 83 millj. kr. eins og ég sagði áður. Eðlilegt er að munurinn sé nokkru meiri því vitanlega hafa verðhækkanir orðið áfram á tímabilinu og þegar allt er reiknað til endapunkts þá bætast þær við. Eftir því sem ég sé í fljótu bragði er munurinn á þessu tvennu sá að í þeirri skýrslu sem ég legg fram eru dregnar fram verðhækkanir á tímabilinu betur en gert er hjá Ríkisendurskoðun. Ég óskaði eftir því að það yrði látið koma fram að í upphaflegri áætlun, sem mér var ekki ljóst fyrr en ég fór að kynna mér skýrslu Ríkisendurskoðunar, hafði verið gert ráð fyrir verðlagshækkunum á byggingartíma upp á 238 millj . kr. Þá var byggt á áætlun um verðlagsbreytingar upp á 25% á byggingartímanum en verðlagsbreytingar átímanum urðu 88%. Ég held að það hljóti að vera hverjum einasta manni ljóst að svo mikill munur á áætlaðri verðlagsbreytingu og raunverulegri hlýtur að hafa mikil áhrif á byggingarkostnað. Ég óskaði eftir því að farið yrði mjög vandlega í þessa útreikninga. Verðlagsbreytingar voru reiknaðar ætíð frá þeim tíma sem framkvæmd var lokið. Útreikningar þessir eru í töflu sem er upp á fleiri síður. Niðurstaðan var sú að verðlagshækkanir hefðu orðið svo miklu meiri en upphaflega var áætlað eins og kemur fram í skýrslunni. Ég verð að viðurkenna það að ég sé ekki að skaði sé gerður þótt kostnaðarsamanburði sé fram haldið eftir þriðju málsgrein, en eins og ég sagði áðan hefði kannski mátt setja þar punkt og segja hreinlega á eftir: Ríkisendurskoðun telur heildarkostnaðinn 2 milljarða 992 millj. kr. Mismunurinn er þetta mikill. Hann er 83 millj. Það breytir svo ekki hinu, sem kemur glöggt fram, að við bygginguna var bætt ýmsu sem nemur samtals samkvæmt þessum tölum í skýrslunni 788 millj. kr., þ.e. mismuninum á 2 milljörðum 121 millj. kr. og 2 milljörðum 909 millj. kr. eða samkvæmt Ríkisendurskoðun 871 millj. kr. En í þessu er að sjálfsögðu ekki eingöngu um að ræða hreinar viðbætur við bygginguna heldur eins og fram kemur magnaukningar sem höfðu verið rangt áætlaðar, ranglega áætlaður hlutur Bandaríkjamanna, þ.e. ekki tekið nægilega tillit til þess verðfalls sem varð á dollarnum á tímanum. Er ekki rétt að fá það fram? Það er gert samkvæmt tölum frá Seðlabankanum svo vonandi er þessum mönnum sem unnu skýrsluna ekki þar um að kenna. Ég taldi vera til bóta, að fá slíkt fram. Hins vegar er ég að velta því fyrir mér nú hvort menn hafi í raun og veru kunnað að lesa nægilega úr því sem hér er sett fram og hvort það sé nógu greinilegt. Vel má vera að svo sé. Staðreyndin er sem sagt þessi: Á byggingartíma er bætt við framkvæmdum sem nema líklega um 380 millj. kr. og það er sannarlega gagnrýnisvert því það er ekki gert eftir réttum leiðum. Það hef ég ætíð sagt. Hins vegar eru magnaukningar, hönnunarmistök, breyting á dollaranum og fleira þess háttar sem vissulega má kenna hinu og þessu um, ég veit þó ekki hverjum um fall dollarans. Vissulega hafa, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, orðið, einnig að mínu mati, mjög alvarleg mistök í hönnun. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er það dregið fram. Ég tel að þau mistök í hönnun megi ekki síst rekja til þess að ákveðið var við upphaf byggingarinnar að þeir staðlar skyldu ráða íslenskir eða amerískir sem lengra gengu og þetta olli verulegri flækju í hönnun. Mönnum var slíkt ekki ætíð ljóst. Einnig olli það verulegum vandræðum að stöðug samráð þurftu að vera á milli hönnuða hér á landi og í Bandaríkjunum. Út af því sem sagt var um loftræstikerfið þá er það alveg hárrétt að þar urðu t.d. mjög alvarleg mistök. Láðst mun hafa að láta amerískan hönnuð loftræstikerfisins vita um allstórar breytingar sem gerðar voru á byggingunni og breyttu öllum þörfum til loftræstingar. Loftræstingarkerfið var aðallega hannað í Bandaríkjunum því að þar eru kröfur um slík kerfi töluvert strangari en hér. Ég tel það vera satt að segja mjög slæmt mál að byggingin skuli ekki vera hönnuð annaðhvort alveg eftir amerískum stöðlum eða alveg eftir íslenskum. Ég tel að svona hlutur flæki mjög málið og það er áreiðanlega eitt af því sem við eigum að læra af svona byggingu. Við eigum að hafa hreinar línur þegar gerðar eru kröfur til staðla, ekki síst þegar um svo flókin mannvirki er að ræða. Ég vek athygli á því að um aðra þætti í þessari skýrslu hefur ekki verið rætt og mér skilst ekki vefengt það sem hér er sett fram um sundurliðun kostnaðar, um erlendan og innlendan kostnað, þ.e. skiptingu á honum og um fjármögnun, og það er út af fyrir sig töluvert afrek sýnist mér í þessu máli. Hér hefur hins vegar verið spurt um ýmislegt. M.a. spurði hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir að því hver bæri ábyrgðina. Ég tel það liggja alveg ljóst fyrir. Ég vek athygli á því sem fram kom hjá fyrrverandi hæstv. utanrrh. í umræðu í desember að hann bæri tvímælalaust ábyrgð á þeim tíma sem hann var utanrrh. Ég held að enginn hafi reynt að skjóta sér undan ábyrgð. Þar sem segir í viðauka mínum að allar tillögur um breytingar á byggingunni, stækkun o.s.frv., hafi verið lagðar fyrir utanrrh. og samþykktar af utanrrh. tel ég að sýni að utanrrh. ber ábyrgð.

Er slíkt ekki rætt á ríkisstjórnarfundum?

Nei. Nei, það er mjög gegnumgangandi í íslenskri stjórnsýslu að viðkomandi fagráðherra ber ábyrgð á þeim málum sem forseti Íslands felur honum að fara með. Eins og löglærðir menn hafa hvað eftir annað sagt er íslenska ríkisstjórnin ekki fjölskipað stjórnvald. Þannig að það hefur ekki verið rætt á ríkisstjórnarfundum. Skýrsla byggingarnefndarinnar hefur verið mjög gagnrýnd hér. Ég vil taka það fram að byggingarnefndin spurði mig að því hvort ég hefði við það að athuga að hún gerði algjörlega á eigin ábyrgð grein fyrir sínum sjónarmiðum á því sem hana og Ríkisendurskoðun greinir á um. Og ég sagði að ég gæti ómögulega haft neitt við það að athuga, enda væri það algjörlega á ábyrgð byggingarnefndar. Ég skal taka það fram að ég hef flett þeirri skýrslu, ég hef ekki reynt að meta hana á neinn máta og ekki haft nein afskipti af því sem þar er sett fram. Ég tel það vera rétt sérhvers einstaklings að skýra sitt mál, líka hér fyrir hinu hv. Alþingi. Að hvaða leyti þessar skýrslur stangast á sem við höfum verið að ræða hér, þá á ég við skýrslu mína og það sem Ríkisendurskoðun hefur látið frá sér fara, þá sé ég satt að segja ekki þegar ég hef rakið málið að mjög mikill munur sé en ég mun biðja þriðja aðila að fara yfir þetta, einhverja tölufróðari menn en mig og ef ég má leyfa mér að segja kannski suma hv. þm. aðra, sem fjallað hafa um málið, einhverja sem þekkja þetta dálítið og eru hlutlausir í þessari skýrslugerð. Ég mun gera það, þó það sé ekki nema mér sjálfum til fróðleiks, og sjálfsagt er að láta alþm. það í té. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði um nokkur atriði sem eru kannski dálítið annars eðlis en eru þó öll mikilvæg. Hann ræddi nokkuð um tilhögun mála á varnarsvæðunum. Samkvæmt lögum frá 1954, ef ég man rétt, segir að allt sem leiði af dvöl varnarliðsins skuli falla undir verksvið utanrrh. Ég hef oft haft mínar efasemdir um sumt af þessu. Ég viðurkenni að vísu að þetta er mjög æskileg tilhögun til þess að samband við varnarliðið sé á sem einfaldastan máta og sé við eitt ráðuneyti að eiga. Það er enginn vafi á því að í gegnum árin hefur það stuðlað að því að fjölmörg mál, sem upp hafa komið og koma stöðugt, hafa leyst tiltölulega fljótt. Menn sjá, hygg ég, allir að ef um mjög mörg ráðuneyti væri að ræða væri þetta miklu flóknara. Hins vegar skal ég viðurkenna það að ég hef ekki verið ásáttur við alla framkvæmd - og mun gera ráðstafanir til þess að ákveðin tengsl verði við ýmsa aðila í stjórnkerfinu. Ég nefni t.d. Flugmálastjórn sem ég tel að hafi ekki nálægt því verið nægilega mikið viðriðin mál á Keflavíkurflugvelli og hef gert ráðstafanir til þess að flugvallarstjóri þar og flugmálastjóri og fulltrúi varnarliðsins hafi stöðug samráð um þau mál. Ég tel einnig mjög eðlilegt að skipulagsstjóri ríkisins fjalli um mál þarna á þessu svæði. Samráð hefur reyndar verið haft við hann. Skipuð var fyrir allmörgum árum skipulagsnefnd varnarsvæða og eftir því sem ég best veit hefur verið gott samráð á milli hennar og skipulagsstjóra ríkisins, enda tengjast þessi mál mjög. Byggðirnar þarna í kring eru að sjálfsögðu háðar því skipulagi sem ákveðið er á varnarsvæðinu, við skulum segja hávaðamörk og fjölmargt fleira, og tvímælalaust óhjákvæmilegt að gott samráð sé. Um byggingarnefndir sveitarfélaganna er það að segja að þær hafa ekki verið tilkvaddar. Það er hárrétt. Mun hafa verið litið svo á allt frá upphafi að byggingar á svæðinu væru háðar ákvörðun utanrrh. eða þeirra manna sem hann kveður til, þ.e. varnarmáladeild og þeirra byggingarnefnda sem hafa verið settar á fót. Sú leið hefur verið farin að setja á fót byggingarnefndir og þær hafa verið látnar meta hvort byggingar á svæðinu fullnægi íslenskum stöðlum. En ég vil einnig benda á það að varnarmáladeild hefur haft í sinni þjónustu, hygg ég æði lengi, byggingarfróða menn. T.d. hefur starfað þar alllengi, og er aðeins nýlega hættur, Hörður Bjarnason, fyrrverandi húsameistari, sem er einnig kunnugur öllum byggingarkröfum. Hann hefur starfað þar eftir að hann hætti sem húsameistari og m.a. haft það verkefni að yfirfara byggingar og ganga úr skugga um að þær fullnægi íslenskum byggingarkröfum. Jafnframt hafa verið kvaddir verkfræðingar til slíkra starfa. Það var fróðlegt að heyra það sem byggingarfróður hv. þm. sagði hér áðan. Ég er ekki dómbær á það. Fróðlegt væri að vita hvort það er rétt sem hann sagði um t.d. jarðskjálftaþol þessarar byggingar. Vissulega verð ég að vona að þess hafi ítarlega verið gætt af þeim byggingarfróðu mönnum sem til voru kvaddir. Ég vona að ég hafi svarað þeim spurningum sem til mín hefur verið beint. Ég hef a.m.k. gert það eins vel og þekking mín á þessu máli leyfir. Ég skal láta skoða nánar þau önnur atriði sem komu fram í þessum samanburði og vissulega það sem Ríkisendurskoðun lagði fram. Ég er ekki að vefengja Ríkisendurskoðun en ég er heldur alls ekkert viss um að allt sé rétt sem hún hefur um málið sagt. Það leyfi ég mér að segja. Ég held satt að segja að þegar þetta er borið vandlega saman þá sé munurinn miklu minni en liggur í þeim orðum sem koma fram í bréfi Ríkisendurskoðunar.



Hæstv. forseti. Ég hafði nú vonast til þess að fá orðið á undan hæstv. utanrrh. vegna þess að ég vonaði að hann sæi ástæðu til þess að svara þeim fáu spurningum sem ég vil gjarnan leggja fyrir hann og ég tel að sé mjög áríðandi að hann svari af ástæðum sem munu koma fram í mínu máli. Ég verð að leiðrétta hæstv. utanrrh. að einu leyti. Keflavíkurmannvirkið var rætt í ríkisstjórninni þegar ég sat þar. Hæstv. utanrrh. sem þá var, Geir Hallgrímsson, kynnti mannvirkið mjög vel og ríkisstjórnin öll samþykkti að fara út í þessar byggingar og þar með ég sjálfur líka þrátt fyrir það að ég er ekki ádeilulaus á hvernig að var staðið. Þannig að ég og hæstv. utanrrh. erum jafnsekir um það að hafa farið út í þetta mannvirki því það var kynnt og það var kynnt það dýrt sem það er og búist var við að áætlunin gæti verið of lág. Þetta eru umræður sem ég man vel eftir sem fjmrh. og áttu sér stað á fundi ríkisstjórnarinnar. Ég man nú ekki hvort þessar umræður eru sérstaklega bókaðar eða ekki. Það man ég ekki. En við skulum ekki firra okkur ábyrgð á því sem skeð hefur. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra þegar hann flýr á bak við gengislækkanir í sambandi við þennan aukna kostnað. Ég veit ekki til þess að gengislækkun dollarans hafi breytt verðlaginu heima í USA nokkurn skapaðan hlut. Það var a.m.k. ekki, eftir þeim upplýsingum sem fékk núna í desember þegar ég var rúma viku í Bandaríkjunum, vart við það að gengi dollarans, sem breyttist þá daglega, hefði nokkur áhrif á verðlag á amerískum vörum innan lands eða til útflutnings að því sem ég frétti þá. Að vísu má segja að fall dollarans hefur getað haft áhrif gagnvart mannvirkjunum á Keflavíkurflugvelli að því leyti sem dollararnir þurftu að standa undir hækkandi verðlagi hér innan lands á þeim hluta sem þetta 20 millj. dollara framlag Bandaríkjamanna átti að fjármagna af mannvirkjagerðinni sjálfri eða kaup á því sem hækkaði hér vegna innanlandshækkana á Íslandi en það er bara partur af þeim hækkunum sem við erum að tala um á mannvirkinu öllu. Ég geri ráð fyrir því að megnið af þessum 20 millj. dollurum hafi farið í tækjakaup frá Bandaríkjunum og ýmislegt af byggingarhlutum sem mér skilst að hafi verið fluttir inn frá Bandaríkjunum, framleiddir í Bandaríkjunum, og á þeim hluta er engin gengislækkunarsveifla. Mér finnst margt í þessum umræðum hafa staðfest það sem ég hef haft vissan ótta við, að við séum að tala um upphaflega áætlaðan kostnað og kostnaðinn eins og hann er í dag, en það er miklu meiri kostnaður en áætlaður var, en við skulum gera okkur grein fyrir því að mannvirkið er langt frá því að vera fullkomnað. Ég hefði annaðhvort viljað fá það staðfest hjá hæstv. utanrrh. hér og nú að sú niðurstöðutala sem við erum að tala um sé endanlegt verð á mannvirkinu eins og það kostar þegar það er fullbúið eða þá að fá upplýsingar um það hvað er áætlað að komi til viðbótar til þess að fullklára mannvirkið. Ég er ansi hræddur um að það sé ekki til áreiðanleg áætlun til að klára mannvirkið og ég er líka hræddur um að fullklárað verði það nokkuð miklu dýrara, nokkuð miklu kostnaðarsamara en gefið er til kynna í þeim upplýsingum sem fram hafa komið í umræðunum hér. Sem sagt, hæstv. utanrrh.: Eru þetta lokatölur á fullkláruðu mannvirki sem við erum hér að ræða sem of háar eða er þetta bara fyrir þann hluta mannvirkisins sem þegar er kominn upp? Það er talað um mannvirki á Möltu og það er talað um mannvirki í Bandaríkjunum, í Harrisburg ef ég man rétt. Ég get sagt frá því að rétt eftir að þetta mikla mannvirki okkar var tekið í notkun þá var ég á leiðinni til Suður-Frakklands, ég var með fyrstu farþegum sem fóru í gegnum alveg nýja stöð sem er ekki minni, hún er áreiðanlega þó nokkuð stærri en okkar nýja stöðin í Nice. Hún er mörgum sinnum einfaldari í allri útfærslu. Þetta er flókin og á margan hátt erfið flugstöð sem við höfum byggt. Það er hægt að gera hlutina á miklu, miklu einfaldari og ódýrari hátt eins og kom fram hér áðan hjá þeim sem gat um stöðina í Harrisburg eða hvar það var nú í Bandaríkjunum, en hún kostaði fullkláruð skildist mér 14 millj. dollara. En það er annað, hæstv. utanrrh., sem ég vil fá svar við vegna þess að nú er ég að tala um hluta af sjálfstæði og sjálfstæðum ákvörðunum íslenskra stjórnvalda. Þegar það var kynnt fyrir mér sem ráðherra í ríkisstjórn Íslands að byggja ætti þetta mikla mannvirki og hvað það var áætlað dýrt, þá fannst mér það réttlætanleg ákvörðun af einni ástæðu eingöngu og það var sú ástæða að mannvirkið yrði utan umráðasvæðis hervalda á Íslandi, að það væri verið að færa alla starfsemi innanlands- og utanlandsflugs og alla starfsemi sem Ísland hefur rekið í Keflavík í samráði við og í samstarfi við ameríska herinn út fyrir umráðasvæði Bandaríkjamanna á Íslandi. Á þessum forsendum vildi ég borga nokkuð mikið fyrir mannvirkið og á þessum forsendum byggði ég mína afstöðu til hugmyndarinnar á sínum tíma. En mannvirkið var enn þá í byggingu þegar ég fór að finna fyrir því að þessi rök voru ekki lengur inni í myndinni og ég sem ráðherra gerði ítrekaðar tilraunir til að gegna stöðu minni sem slíkur gagnvart stærstu tollinnheimtustöð landsins og mér tókst það ekki. Þrátt fyrir það að ég hafði upplýsingar sem gerðu það nauðsynlegt var fyrir mig sem yfirmann tollþjónustunnar að gera þar miklar breytingar á tókst mér það ekki. Mér tókst það aldrei. Og mér er næst að halda að vegna afstöðu minnar til Keflavíkurstöðvarinnar og vegna ítrekaðra tilrauna minna til þess að gegna mínu embætti sem fjmrh. á þann hátt sem ég taldi nauðsynlegt. Átti ég í erfiðleikum á öðrum sviðum í starfi. Ég vil minna hæstv. utanrrh. á samstarf okkar til nokkurra ára í flugráði þar sem við margreyndum að fara að landslögum og fá viðurkenningu á því að flugstöðvarsvæðið á Keflavíkurflugvelli heyrði undir flugmálastjóra og flugráð eins og landslög segja til um. Við reyndum í sameiningu að fá flugmálastjóra inn í varnarmálanefnd en það tókst ekki. Við kláruðum okkar löngu setu í flugráði saman til margra ára án þess að koma þessum málum í það horf sem landslög segja til um og þau eru enn þá í þessu horfi. Þess vegna spyr ég: Verður flugstöðin nýja í Keflavík innan eða utan við umráðasvæði herstöðvarinnar eins og upphaflega var ætlast til eða verður hún það ekki? áíslenskur ráðherra fjármála ekki að hafa umráðarétt yfir stærstu tollstöð landsins? Á íslenskur flugmálayfirmaður, sem lögum samkvæmt ræður yfir öllum flugmálum á landinu, flugvöllum o.fl., á hann enn þá að vera fyrir utan, ábyrgur fyrir því sem skeður samkvæmt lögum en ófær um að gegna stöðu sinni samkvæmt reglugerð? Ég talaði um tollþjónustuna, ég hafði m.a.s. sagt það í ríkisstjórn Íslands að ef flugstöðin yrði innan við landamerki heryfirvalda í Keflavík þá mundi ég sem fjmrh. byggja tollskýli utan við girðingu til þess að geta gegnt þeirri skyldu sem hvíldi á herðum tollstjóraembættisins og tollþjónustunnar. Þetta er mikið og stórt mál og ég vil gjarnan að utanrrh. svari þeirri spurningu: Er þetta virkilega breytt frá því sem upphaflega var ætlað og að nýja flugstöðin verði áfram undir sama skipulagi og sú gamla þrátt fyrir upphafleg rök sem urðu til þess að ég sem fjmrh. samþykkti að hefja þessar framkvæmdir? Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um orðinn hlut. Skýrsla utanrrh. liggur hér fyrir. Það er mjög gott og þakkarvert að það kom fsp. sem gerði þessa skýrslu nauðsynlega, en ég vil segja það við hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur, 6. þm. Reykv., að ég ætla að vona það að tal hennar og hugsun verði ekki til þess að aðrir þurfi að standa í sömu sporum og ég sem ráðherra og sanna sakleysi mitt hvað eftir annað. Við skulum vera viss í okkar sök áður en við köllum, hvort sem það eru embættismenn eða ráðherra eða aðra sem hér starfa, þm., siðlausa á einhvern hátt. Ég hef ekki þekkt einn einasta þm. frá 1974 sem ég mundi segja að væri siðlaus á einhvern hátt. Kvennalistinn hefur haft sín tækifæri til að koma inn í stjórn þessa lands og ég ætla að vona að hann komi sér ekki hjá því í framtíðinni og að hann komi þá með nýtt siðgæði inn í íslensk stjórnmál ef hann vill breyta til. Þangað til skulum við bíða með stóru orðin. Ég fagna því að þessi fsp. kom fram og að þessi skýrsla kom fram en ég vil gjarnan fá að vita: Eru þetta lokatölur fyrir mannvirkið fullklárað eða er til áætlun um fullklárað mannvirki? Vegna þess að samkvæmt upplýsingum starfsfólks á staðnum er langt í land með að flugstöðin sé fullkláruð. Það er fullklárað sem auga gestsins sér við komu eða brottför en það er margt ógert enn við mannvirkið í heild. Og stærsta málið er að sjálfsögðu að vita hvort ráðherrar geta gegnt stöðu sinni. Verður mannvirkið innan eða utan yfirráðasvæðis hersins? Í sambandi við sjálfan samninginn við herinn, sem að sjálfsögðu snertir þetta mál sem er hér á dagskrá, þá ætla ég ekki að hefja umræður um það, en fullyrði að honum er ekki framfylgt sem skyldi.



Herra forseti. Sl. haust var úthlutunarreglum Lánasjóðs ísl. námsmanna breytt á þann veg að barnsmeðlag til einstæðra foreldra, eða í flestum tilvikum einstæðra mæðra, var talið námsmanni til tekna. Fulltrúar námsmanna í stjórn Lánasjóðsins mótmæltu þessu ákvæði í reglunum á sínum tíma en ekki var tekið tillit til mótmæla þeirra. Skv. 23. gr. barnalaga nr. 9 frá 1981 tilheyrir barnsmeðlag barni sjálfu en ekki foreldri og ætti því ekki að vera talið til tekna þess. Stúdentaráð Háskóla Íslands fór þess á leit við Lagastofnun Háskólans að hún segði álit sitt á því hvort það sé eðlilegt og í samræmi við ákvæði íslenskra réttarreglna að telja meðlög greidd með barni einstæðs foreldris með tekjum foreldris við afgreiðslu lánaumsókna hjá Lánasjóði ísl. námsmanna. Þann 30. nóv. skilaði Lagastofnun álitsgerð sem er undirrituð af þeim Sigurði Líndal og Þorgeiri Örlygssyni. Í lok álitsgerðarinnar stendur, með leyfi forseta: "Samkvæmt þessu teljum við að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna skorti að óbreyttum lögum heimild til þess að setja slíkt skerðingarákvæði í úthlutunarreglur sjóðsins." Þann 21. des. sl. ritaði menntmrh. stjórn Lánasjóðsins bréf þar sem hann mælist eindregið til þess að við næstu endurskoðun úthlutunarreglna verði fallið frá því að líta á barnsmeðlög sem tekjur lánþega og reglum breytt í samræmi við það. Í Morgunblaðinu laugardaginn 13. febr., þ.e. í fyrradag, var viðtal við Sigurbjörn Magnússon, nýskipaðan formann stjórnar Lánasjóðsins, en þar segir, með leyfi forseta: "Á fundi stjórnar LÍN í dag var tekin sú ákvörðun að hætta að flokka meðlög sem tekjur og tekur sú ákvörðun gildi frá og með 1. júní þegar nýjar úthlutunarreglur taka gildi." Það virðist því vera að stjórn Lánasjóðsins sé sammála áliti Lagastofnunar, þ.e. að ekki beri að telja barnsmeðlag til tekna námsmanns en hins vegar er ekki hægt að skilja annað en að stjórnin ætli sér ekki að leiðrétta þau mistök eða misskilning sem þarna er á ferðinni. Auðvitað verða þeir einstæðu foreldrar sem jafnframt eru námsmenn og hafa orðið fyrir skerðingu námslána í vetur vegna þessara ólöglegu reglna að fá leiðréttingu nú þegar. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. hvort hann muni ekki beita sér sérstaklega fyrir því að þessi hópur námsmanna fái leiðréttingu á upphæð námslána strax. Það er alls ekki hægt að sætta sig við að opinberir lánasjóðir fari ekki að lögum. Herra forseti. Sú upphæð er ekki há sem þarf til þess að leiðrétta lán til einstæðra mæðra en hún getur skipt verulegu máli fyrir þá einstaklinga sem þarna er um að ræða. En peningarnir verða að koma strax. Það getur verið of seint að bíða til haustsins. Ég legg því mikla áherslu á það, herra forseti, að þetta mál þolir enga bið.



Herra forseti. Ég verð að segja það að ég er nokkuð undrandi á því hvernig hæstv. ráðherra hagar máli sínu. Það vill nú svo til að það er verið að spyrja hæstv. ráðherra hér á þingi, ekki stjórn Lánasjóðsins. Þess vegna var það nokkuð sérkennilegt að hæstv, ráðherra skyldi verja svo til öllum ræðutíma sínum í að rökstyðja eða réttlæta afstöðu meiri hluta stjórnar Lánasjóðsins. Það var verið að spyrja um stefnu hæstv. ráðherra eins og ég skildi málshefjanda og afstöðu í þessu máli og ráðherra hefur að sjálfsögðu vald til þess að koma vilja sínum fram. Stjórn Lánasjóðsins situr ekki á Alþingi og stendur ekki til að ræða við hana hér í gegnum þennan ræðustól. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp og ég skora á hæstv. ráðherra að sýna nú af sér myndugleik og breyta þessu strax. Það er ósköp einfalt mál að það liggur fyrir nokkurn veginn borðleggjandi og óyggjandi úrskurður um það hvernig fara skuli með þetta mál lagalega séð og ég held að hæstv. ráðherra eigi ekki að vera að draga úr þeim tilmælum sem hann sendi stjórn Lánasjóðsins með bréfi dags. 21. des., þar sem bréfið hefst á því að vísað er í álitsgerð Lagastofnunar og síðan er farið fram á það að þetta verði þegar í stað endurskoðað. Það liggur fyrir að lagalega séð eru barnsmeðlög eign barns. Bæði í skattalögum eins og þau leggja sig og í barnalögunum er þetta alveg ljóst þannig að úrskurður Lagastofnunar gat varla orðið nema á þennan eina veg, enda vafðist það ekki fyrir þeirri stofnun að fella þennan úrskurð. Ég verð að segja alveg eins og er við hæstv. ráðherra að það er auðvitað slík niðurlæging ef menn ætla með svona lögfræðilegt álit í höndunum að ákveða það að t.d. frá og með næsta hausti skuli lögunum framfylgt. Ef þetta eru lög þá ber að fara eftir þeim og það strax í dag. Við getum þá alveg eins tekið til að ákveða það að ýmislegt annað sem að vísu eru lög í landinu þurfi menn ekki að virða fyrr en t.d. 15. maí. Það er e.t.v. hægt að setja reglugerð um það að við megum keyra full fram að 15. maí, en frá og með þeim degi skulum við uppfylla landslög í þessum efnum. Þetta er auðvitað til skammar, hæstv. ráðherra, ef menn ætla að standa svona að hlutunum. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að aflétta þessu misrétti nú þegar. Nógu þungbær er sú skerðing á námslánunum sem allir búa við og þrír hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. hafa komið á. Að lokum þetta, hæstv. ráðherra. Ég tel að fulltrúar ríkisvaldsins í stjórn Lánasjóðsins eigi tafarlaust að hlýða fyrirmælum, og þeir hljóta auðvitað að gera það ef þau verða send, um að leiðrétta þetta þegar í stað. Það þarf ekki að vera um afturvirkni að ræða. Það væri t.d. hægt að ákveða að frá og með morgundeginum skyldi þetta viðhaft með þessum hætti með því að gefa út bréf 16. febr. Og ef þessir ágætu fulltrúar ríkisvaldsins í stjórn Lánasjóðs ekki hlýða slíkum tilmælum þá verður einfaldlega að skipta um fulltrúa og mér segir svo hugur um að það yrði ekki harmað ákaflega af sumum þó það yrði gert.



Herra forseti. Samkvæmt lögum nr. 72/1982 og reglugerð frá 1982 eiga íslenskir námsmenn rétt á fjárhagsaðstoð úr Lánasjóði ísl. námsmanna til framhaldsnáms í stofnunum sem gera sambærilegar kröfur til undirbúnings náms nemenda og gerðar eru til háskólanáms hérlendis. Skv. 2. gr. sömu laga gildir þetta einnig um nemendur ákveðinna sérskóla sem greindir eru í 2. gr. reglugerðar nr. 578/1982 eða einstaka árganga þeirra skóla. Í 3. gr. sömu laga segir að opinber aðstoð við námsmenn samkvæmt lögunum skuli nægja hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði þegar eðlilegt tillit hafi verið tekið til fjölskyldustærðar, framfærslukostnaðar þar sem nám er stundað, tekna námsmanns og maka hans, lengdar árlegs námstíma og annarra atriða er áhrif kunna að hafa á fjárhagsstöðu námsmanna. Og þá segir að nánari ákvæði um úthlutun námslána og styrkja skuli setja í reglugerð. Eins og áður hefur verið rakið er nú komin upp sú staða að lán hafa verið skert og eins og fram hefur komið skaut Stúdentaráð Háskóla Íslands því til Lagastofnunar Háskólans hvort rétt væri að telja barnsmeðlög til tekna. Og það var samdóma álit þeirra lagaprófessora sem um málið fjölluðu að svo væri ekki, hvorki skv. barnalögum né skattalögum og þeir töldu stjórn Lánasjóðs bresta heimild til að setja slíkt skerðingarákvæði í úthlutunarreglur. Þessar niðurstöður voru sendar menntmrh. svo sem fram hefur komið og hæstv. menntmrh. sendi stjórn Lánasjóðsins bréf með eindregnum tilmælum um að fella þetta skerðingarákvæði niður. Stjórn Lánasjóðsins tók ekki tillit til þessara óska né heldur álits Lagastofnunar um að það væri andstætt lögum að telja meðlög til tekna og hvergi hefur komið fram rökstuðningur stjórnarinnar vegna þessa nema lítillega í máli hæstv. menntmrh. áðan og það er nú kannski ekki mjög sannfærandi. En þá vaknar sú spurning hvort stjórn Lánasjóðsins hafi talið sig hafna yfir íslensk lög. Ef litið er á lánareglur sjóðsins og upptalningu þess sem í þeim teljast tekjur námsmanna, þá kemur þar fram að þar eru m.a. taldar vera tekjur: barnalífeyrir, mæðralaun, barnabætur, barnabótaauki og fæðingarstyrkur, fyrir nú utan meðlagið. Þetta telst til tekna og ég vil vekja athygli á því að allt þetta sem hér er talið á að bæta foreldri upp tekjutap annars vegar og kostnað hins vegar vegna barns eða barna. Ég held því fram að það sé mjög hæpið að telja þessa fjármuni til beinna tekna og ég undirstrika það að frá samfélagsins hálfu eru þeir ætlaðir til þess að stuðla að umönnun og velferð barnsins þó svo þeir gangi til foreldris eða foreldra eðli málsins samkvæmt. Í lögum um Lánasjóðinn stendur að hlutverk hans sé m.a. að jafna aðstöðu fólks til náms. Einstæðir foreldrar hafa óumdeilanlega lakari aðstöðu til náms en einhleypir þó að bætur, lífeyrir og styrkir frá Tryggingastofnun létti þeim róðurinn. Því tel ég hæpið að skerða lánsréttindi þeirra vegna þessa. Það tekur hvort sem er enginn hærra lán en hann þarf á að halda því að menn eru meðvitaðir um að það kemur að skuldadögum.



Herra forseti. Fyrir liggur álit frá Lagastofnun Háskólans um það að stjórn Lánasjóðsins sé ekki heimilt, hafi ekki til þess lagaheimild að beita skerðingarákvæðum við úthlutun úr sjóðnum vegna meðlaga. Mér þykir mjög óeðlilegt að þessum skerðingarákvæðum sé beitt eftir að slíkt álit liggur fyrir þó ég geri mér vel grein fyrir því að álit sem þetta er ekki endilega ótvírætt og engan veginn dómsorð. Ég vil taka undir með menntmrh. þegar hann sagði að þetta væri fyrst og fremst sanngirnismál. Ég hefði kosið að tekið væri tillit til þessa álits Lagastofnunar Háskólans miðað við þá dagsetningu sem á því áliti er. Ég vil benda á það að hér er um afar litla upphæð að ræða fyrir Lánasjóðinn, líklega 13–15 millj. kr. og ég vil jafnframt benda á að þetta skerðingarákvæði kemur harðast niður þar sem síst skyldi, í flestum tilvikum einstæðar mæður sem sjaldnast hafa úr miklu að spila og ekki veitir af þeirri aðstoð sem unnt er að fá. Ég vil því beina þeim orðum mínum til menntmrh. að hann beiti áhrifum sínum í þá átt að þessi skerðingarákvæði verði afnumin hið fyrsta, helst afturvirk með tilliti til dagsetningar álits Lagadeildar Háskólans. Og ég vil hafa það mín lokaorð hér að mér sýnist á bréfi menntmrh. til stjórnar Lánasjóðsins að viðhorf hans sjálfs sé ótvírætt í þessu máli og vonast til að hann beiti áhrifum sínum í þá átt að skerðingarákvæðin verði afnumin.



Herra forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hér fer fram, umræðu um Lánasjóðinn og það atriði í úthlutunarreglum hans er snertir meðlag, hvort það teljist tekjur námsmanns eða eign barns. Hingað til hefur það ekki vafist fyrir löglærðum mönnum að meðlag sé eign barnsins og hefur sú skoðun stuðst við skýran hæstaréttardóm frá árinu 1954. Það sætir því furðu að slík regla skuli hafa komist inn í úthlutunarreglur Lánasjóðs ísl. námsmanna. Ég vil því lýsa yfir stuðningi mínum við þær kröfur sem stúdentar hafa gert og býst við að minn flokkur styðji þær að fullu. Í mínum huga er það annars vítavert í þessu máli, sú staðreynd að þegar mistökin koma í ljós þá er vitleysan ekki leiðrétt þrátt fyrir álit Lagastofnunar sem ekki aðeins er byggð á skatta- og barnalögum heldur nefndum hæstaréttardómi. Þess í stað er álitið dæmt ómerkt þar sem meiri hluta sjóðstjórnarinnar fannst erfitt að kyngja niðurstöðunni. Ég hef enga trú á að meiri hluti sjóðstjórnarinnar geti ekki fallist á rökin í áliti Lagastofnunar. Þau eru skýlaus. Önnur sjónarmið en lagasjónarmið eru í lok bréfs stjórnar sjóðsins til formanns Vöku, en þar segir: "Stjórnin stendur fast við þá skoðun sína að núgildandi regla sé fullkomlega lögmæt." Sá lærdómur sem við þm. eigum að draga af þessu máli er að vanda til lagasetningar því að allt of oft vill það henda að reglur sem embættismannakerfið og ráðherrar setja samrýmast ekki lögum sem samþykkt hafa verið hér á Alþingi. Ég vil að lokum styðja þessa kröfu og þakka fyrir þessa umræðu.



Herra forseti. Ég vil aðeins leggja orð í belg í þá umræðu sem hér hefur farið fram um úthlutunarreglur Lánasjóðs ísl. námsmanna og benda á örfá atriði í því sambandi. Megintilgangur Lánasjóðsins er að jafna aðstöðu fólks til náms óháð efnahag, búsetu og kynferði. Með þeim reglum sem nú er fylgt er svo sannarlega ekki verið að vinna að þessu markmiði. Deili menn um lögmæti þeirra reglna sem nú eru í gildi sem ég tel reyndar óumdeilanlegar og vísa til mats Lagastofnunar Háskólans á þeim. Hvað sem lögmætinu líður er þetta auðvitað fyrst og fremst mikil grundvallarspurning um réttlæti fyrir þann fjölda einstæðra mæðra sem nú stunda nám á háskólastigi. Það skiptir litlu máli fyrir þá einstæðu foreldra sem þurfa á lánum að halda að til stendur að breyta þessu í vor. Því vil ég skora á hæstv. menntmrh. að beita sér af fullri alvöru fyrir breytingu á þessu nú þegar. Sé miðað við þær reglur sem ætlunin er að taki gildi í vor, gæti hér verið um að ræða um það bil 13,5 millj. sem er tæplega 0,1% af framlagi ríkissjóðs til Lánasjóðsins. Í starfsáætlun og stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir á bls. 20, með leyfi hæstv. forseta: "Menntunaraðstaða verði jöfnuð svo sem kostur er." Þetta er aðeins örlítið skref í þá átt. Vil ég því ítreka tilmæli mín og áskorun til hæstv. menntmrh. og raunar allrar ríkisstjórnarinnar um að kippa þessu í liðinn nú þegar.



Herra forseti. Eins og hér hefur þegar komið fram er sú heildarupphæð sem hér um ræðir ekki há miðað við allt umfang Lánasjóðs ísl. námsmanna og munar reyndar sáralitlu í því heildardæmi. Hins vegar munar viðkomandi aðila mikið um hverja einustu krónu. Það er viðurkennt að þetta fólk hefur orðið að þola órétt og það ber að leiðrétta. Tilgangur Lánasjóðsins er að tryggja öllum jafnrétti til náms, m.a. óháð efnahag. Þetta mál er því grundvallarmál. Það snýst um það að nokkrum námsmönnum hefur í rauninni verið refsað fyrir það að vera skrifaðir fyrir lögmætum tekjum barna sinna. Hæstv. ráðherra hefur fallist á það að þetta fólk hafi verið órétti beitt og hann hefur gefið fyrirmæli um að leiðrétta það í framtíðinni. En það er ekki að fullu leiðrétt fyrr en fortíðin hefur verið gerð upp. Það verður að bæta fyrir þetta óréttlæti sem þegar hefur verið framið. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan að hann vildi ekki taka fram fyrir hendurnar á stjórnarmönnum Lánasjóðsins og sagði eitthvað á þá leið að ráðherrar ættu ekki að vera of ráðríkir á þeim bæ. Vafalaust hefur hann í huga ráðsmennsku hæstv. forvera síns, en fyrr má nú vera. Ég skora á hæstv. ráðherra að tryggja réttlætið ekki bara í framtíð heldur einnig í nútíð og helst af öllu í fortíð.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs af tveim ástæðum. Annars vegar vegna þeirrar staðhæfingar sem hv. 4. þm. Norðurl. e. hafði í frammi í máli sínu er hann sagði að lán hefðu verið mjög skert í tíð þriggja ráðherra Sjálfstfl. Mér finnst engin ástæða til að láta svona hlutum ómótmælt þegar það gerðist í fyrsta sinn í sögu Lánasjóðsins um áramótin 1984–1985 að 100% framfærsluáætlun var fullnægt. Þetta hafði aldrei gerst fyrr. Ár eftir ár hafði gildistöku laganna um að lánið yrði 100% verið frestað en þau tóku gildi um þessi áramót, 1984–1985. Og mér finnst engin ástæða til þess að láta menn ómótmælt halda öðru fram. Hins vegar ráðlegg ég þessum sama hv. þm. að kanna reikninga sjóðsins og bera saman við fjárlagaupphæðir, m.a. frá þeirri tíð er hans eigin flokksbróðir sat í embætti menntmrh., og raunar frá því er sami hæstv. þáv. ráðherra sat í embætti fjmrh. Væri þá e.t.v. minna um þessar staðhæfingar. Hin ástæðan sem olli því að ég kvaddi mér hljóðs var sú að ég tek heils hugar undir það sjónarmið að barnsmeðlag á ekki að telja til tekna foreldra. Ég tel það vera grundvallaratriði í eðli meðlaganna. Þetta atriði kom m.a. fram í umræðum sem fram fóru um frv. til barnalaga nú fyrir nokkru síðan. Hitt er annað mál að mér er kunnugt um það að þessi regla, sem lánasjóðsstjórn framkvæmdi frá því í haust, hefur ekki nema í sumum tilfellum orðið til einhverrar lækkunar á lánum vegna þess að áður hafði meðlagið áhrif á lánsfjárhæðina og hefur alla tíð haft. Það er umdeilanlegt, ég játa það, en svo hefur þetta verið. En um leið og þessi regla var sett í haust var verulega hækkaður grundvöllurinn sem gengið var út frá um lán til einstæðra foreldra þannig að þeir hefðu að sögn formanns stjórnar Lánasjóðsins eitt og hálft lán í raun og veru, en foreldri í sambúð með börn hefði eitt og fjórðung láns. Þannig að núna hafa einstæðir foreldrar, þrátt fyrir þetta, mun hærra lán en eftir öðrum reglum. Hitt er svo annað mál að mér finnst það langtum skýrara og eðlilegra að það sé ljóst að meðlögin teljist ekki til tekna. Jafnvel þó að útkoman úr talnadæminu sé þessi eins og raun ber vitni, þá tel ég að það eigi ekki að gera. Hafi það verið orðalag reglunnar að meðlagið teldist til tekna og það orðið einhverjum til íþyngingar, þá tel ég sjálfsagt að það verði leiðrétt við fyrsta tækifæri og styð það.



Hæstv. forseti. Ég vil láta mína skoðun koma fram í þessu máli. Það á ekki undir neinum kringumstæðum að hegna námsmönnum fyrir að eiga börn. Það á frekar að verðlauna þá hvort sem þeir eru einstæðir eða ekki einstæðir. Þeir eru að gegna því hlutverki sem þjóðfélaginu er nauðsynlegt þegar þeir eiga börn. Ég tek undir áskorun á hæstv. ráðherra um að lögin taki gildi þegar í stað og þeir sem hafa þurft að þola skerðingu námslána vegna barnsmeðlaga fái endurgreitt þegar í stað. Ég hef unnið í mörg ár við hliðina á hæstv. ráðherra, með honum og undir hans stjórn og ég þekki hans hjartalag það vel að það er ekki hans verk að stöðva framkvæmdina á þann hátt sem ég hef lagt til hér og nú. Og ég vil láta það koma fram að ef hann þarf á stuðningi Borgarafl. að halda til þess að ná árangri þá er hann fyrir hendi. Þá er sá stuðningur fyrir hendi. Hann hefur þá 7 þm. af 63. Ég vil líka lýsa vantrú minni á það að ríkisstjórnin þurfi þrátt fyrir allt að ná þessum barnsmeðlögum frá námsmönnum til þess að rétta halla ríkissjóðs. Ef svo er þá eru það ekki bara eldhúsin á Íslandi sem standa undir hallanum á ríkissjóði með matarskattinum heldur líka barnsmeðlögin. Og ég mótmæli því.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að gera örstutta athugasemd. Það varðar ummæli hv. 3. þm. Reykv. Það er greinilega viðkvæmt mál að rifja upp feril þriggja hæstv. ráðherra Sjálfstfl. í menntmrn. Staðreyndir málsins liggja hins vegar ljósar fyrir. Þær eru að í tíð Alþb. í ríkisstjórn voru lögin um Lánasjóðinn endurskoðuð og þá komu inn ákvæði um hækkanir námslána í 100% í áföngum. Það var hins vegar eitt af fyrstu embættisverkum hv. 3. þm. Reykv. í menntmrn. að fresta um eitt ár síðustu áfangahækkuninni í full 100%. Staðreyndin er sú að lánin voru ekki 100% nema eitt einasta ár, árið 1984. Þegar á árinu 1985 breytti hæstv. ráðherra framreikningi lána og hætti að miða við framfærsluvísitölu og fór að miða við aðra mælikvarða sem leiddi til skerðingar á námslánum. Á árinu 1986 gaf hæstv. menntmrh. Sverrir Hermannsson út sínar frægu reglugerðir, 3. jan. og 2. apríl 1986. Og hæstv. núv. menntmrh. hefur viðhaldið þessum skerðingum. Þannig að það sem ég sagði var rétt, herra forseti. Hér er um að ræða skerðingar þriggja ráðherra Sjálfstfl. í menntmrn.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið hér í umræðunni er þetta ekki bara spurning um hvort þetta sé löglegt heldur er þetta fyrst og fremst spurning um réttlæti, hvort einstæðir foreldrar fái þarna leiðréttingu mála sinna. Það hefur einnig komið fram að þessi upphæð sem um er að ræða er alls ekki há. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um að þetta væru óverulegar upphæðir sem væri þarna um að ræða. Nefndar hafa verið 13–15 millj. Ég held að það sé kannski ekki miklu hærri upphæð en blómin kostuðu í flugstöðina sem við vorum að ræða um áðan, þannig að þarna getur varla verið spurning um peninga. Ef það er ástæðan fyrir því að stjórn Lánasjóðsins treystir sér ekki til að leiðrétta þessi mistök þá vonast ég til þess að ríkisstjórnin sjái þá til þess að þeir fái þá þetta smáræði, litla aukafjárveitingu fyrir þessum milljónum til þess að hægt sé að koma til móts við þetta fólk sem þarna hefur orðið fyrir skerðingu. Og ég tel ekki koma neitt annað til greina en að leiðréttingin verði gerð fyrir allt þetta ár, það sé ekki nóg að gera það frá og með deginum í dag, þó það mundi vissulega vera til bóta. Ég skora því á hæstv. menntmrh., eins og raunar allir sem hér hafa tekið til máls, að hann beiti sér fyrir því að þetta skerðingarákvæði verði afnumið nú þegar.



Herra forseti. Það var aðeins til leiðréttingar vegna orða hv. 4. þm. Norðurl. e. sem hélt því fram að ég hefði skert námslán með því að breyta viðmiðun við vísitölu. Ég vil taka það fram að það er rétt að viðmiðuninni var breytt og tekin upp önnur viðmiðun, en það skerti ekki lánin heldur þvert á móti. Því var hætt á tímabili að miða við vísitölu framfærslunnar og miðað var við vísitölu ráðstöfunartekna. Þetta reyndist síðar á því ári koma verr út fyrir námsmenn vegna breytinga í kaupgjaldsmálum landsmanna og því var breytt aftur yfir í viðmiðun við framfærsluvísitölu. Þannig að útkoman var sú að þessi ráðstöfun skerti lánin ekki. Þetta vildi ég láta koma fram því það er ástæðulaust að láta hella yfir sig blekkingum hvað eftir annað.



Herra forseti. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að mér skildist að það væri alls ekki víst hvenær þessar reglur mundu taka gildi. Og ég heyrði það í útvarpi hér á dögunum að þær mundu ekki taka gildi fyrr en í haust. Ég vil leggja áherslu á það að ráðherra verði við þeim óskum sem hafa komið hér fram um að þessar breyttu reglur gildi fyrir yfirstandandi ár.