Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ásamt hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur og Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur leyfi ég mér að bera fram till. til þál. um fræðslu meðal almennings um kynferðismál. Till. er á þskj. 439 og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að efna til fræðsluherferðar um kynferðismál meðal almennings með það að meginmarkmiði að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir. Sérstök áhersla skal lögð á að upplýsa fólk á aldrinum 15 til 19 ára um kynlíf og getnaðarvarnir. Fræðsluherferðin verði á vegum landlæknisembættisins í samráði við menntmrn. og stofnanir þess, svo sem skólaþróunardeild, Námsgagnastofnun, Æskulýðsráð ríkisins og Ríkisútvarpið. Gerð skal áætlun um kostnað í tæka tíð fyrir gerð næstu fjárlaga svo að unnt verði að hefja fræðsluna af fullum krafti á næsta ári." Þessi till. er að sjálfsögðu nátengd till. okkar um þátttöku sjúkrasamlaga í kostnaði vegna getnaðarvarna sem ég mælti fyrir s.l. þriðjudag og verið var að vísa til nefndar áðan. Það er bjargföst skoðun okkar flm. að vænlegasta leiðin til að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir sé stóraukin fræðsla um kynlíf og getnaðarvarnir og auðveldari nálgun slíkra hluta sem mundi leiða til aukinnar notkunar getnaðarvarna og ábyrgðarfyllri afstöðu fólks til kynlífs yfirleitt. Við höfum reynt að ýta við þessum málum áður hér í þingsölum með fyrirspurnum til yfirvalda heilbrigðismála og menntamála strax haustið 1983 og aftur á s.l. hausti. Engan sýnilegan árangur hafa þær umræður borið og skal því nú reynt að fá Alþingi til að lýsa yfir eindregnum vilja í þessum efnum. Sá vilji er raunar bundinn í lögum, en allt of lítið hefur orðið úr framkvæmdum eins og við höfum ítrekað bent á. Í maí 1975 voru afgreidd frá Alþingi lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. 2. gr. þeirra laga er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Aðstoð skal veita, eftir því sem við á, svo sem hér segir: 1. Fræðsla og ráðgjöf um notkun getnaðarvarna og útvegun þeirra. 2. Ráðgjöf fyrir fólk sem íhugar að fara fram á fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerð. 3. Kynlífsfræðsla og ráðgjöf og fræðsla um ábyrgð foreldrahlutverks. 4. Ráðgjöf og fræðsla varðandi þá aðstoð sem konunni stendur til boða í sambandi við meðgöngu og barnsburð." Að margra áliti skortir verulega á það nú, tæpum ellefu árum eftir setningu laganna, að þessi lögboðna fræðsla og ráðgjöf sé framkvæmd á viðunandi hátt. Er það þeim mun alvarlegra sem hér er í raun og veru um að ræða grundvöll lagasetningar um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir sem II kafli laga nr. 25/1975 tekur til. Einkum er ástæða til að hafa áhyggjur af vanþekkingu unglinga sem að mati félagsráðgjafa og annarra sem um þessi mál fjalla virðast afar fáfróðir um kynferðismál og getnaðarvarnir. Er fyllsta ástæða til að ætla að bein tengsl séu á milli þessarar fáfræði og mikils fjölda þungana meðal íslenskra stúlkna á aldrinum 15 til 19 ára. Þá virðist enn skorta mjög á að piltum sé ljóst að þeirra er ábyrgðin á afleiðingum samlífs ekki síður en stúlknanna og er brýn nauðsyn að vinna að breyttum viðhorfum hvað það varðar. Til stuðnings þessum fullyrðingum mætti vitna til fjölmargra skrifa í blöðum og tímaritum. Þau eru orðin býsna mörg dæmin sem ég hef safnað um þessi mál á s.l. árum og þar er flest á eina lund. Kvartað er yfir skilningsleysi, ónógri fræðslu og óeðlilegri umfjöllun þessara mála. Hér er ekki tími til að taka dæmi úr því safni, en aðeins ítrekað að það er að okkar mati algjörlega óforsvaranlegt að yfirvöld heilbrigðismála og menntamála skuli ekki standa sig betur í þessum málum en dæmin sanna. Samkvæmt skýrslu landlæknisembættisins um fóstureyðingar árin 1976-1983, sem kom út í september 1985, er fæðingartíðni meðal stúlkna undir tvítugu langtum hærri hér en á hinum Norðurlöndunum. Vitnað er í tölur frá 1981, en þá voru 49 lifandi fædd börn á hverjar 1000 stúlkur 15 til 19 ára hér á landi samanborið við 24 í Noregi, 17 í Finnlandi og 14 í Danmörku og Svíþjóð. Fæðingartíðnin hefur farið lækkandi í öllum þessum löndum, en einna minnst á Íslandi. Þá hefur fóstureyðingum fjölgað í þessum aldurshópi hér á landi á undanförnum árum um leið og þeim hefur fækkað á hinum Norðurlöndunum. Vert er þó að geta þess að enn er tíðni fóstureyðinga hjá stúlkum undir tvítugu allt að helmingi lægri á Íslandi en á hinum Norðurlöndunum. Allar þessar staðreyndir tala sínu máli. Um nokkurra ára skeið hefur verið unnið markvisst á hinum Norðurlöndunum að fræðslu um kynferðismál, getnaðarvarnir, barneignir og fóstureyðingar, og er það átak talið hafa skilað verulegum árangri í fækkun þungana hjá 15 til 19 ára stúlkum. Má það vera okkur til hvatningar og eftirbreytni. Í fyrrnefndri skýrslu landlæknisembættisins eru margar fróðlegar og umhugsunarverðar upplýsingar og vil ég sérstaklega benda nefndarmönnum í hv. félmn., sem ég vænti að fái þetta þingmál til umfjöllunar, á að kynna sér efni þessarar skýrslu. Hér er ekki tími til að vitna ítarlega í skýrsluna, en ég get þó ekki stillt mig um að vitna í niðurlag hennar. Þar segir svo á bls. 141, með leyfi forseta: "Í umræðum á Alþingi um frv. það sem varð að núgildandi lögum um fóstureyðingar voru þm. ósammála um ýmis atriði, en um eitt voru þeir almennt samdóma og það var mikilvægi I kafla, sem fjallar um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir, og kom skýrt fram í máli þeirra að á þetta bæri að leggja áherslu. Eins og fram kemur í II. kafla þessarar skýrslu hefur ýmislegt gerst á sviði ráðgjafar og fræðslu um kynlíf og barneignir, en það starf hefur einkum beinst að heilbrigðisstofnunum og skólum. Fræðslu- eða upplýsingaherferð fyrir almenning, t.d. með hjálp fjölmiðla, gerð veggspjalda eða aðgerðir til að auðvelda fólki aðgang að getnaðarvörnum, hefur ekki komist lengra en á umræðustig, m.a. vegna fjárskorts. Vantar talsvert á að ákvæði laganna um ráðgjöf og fræðslu hafi náð fram að ganga eins og til var ætlast. Hin mikla fjölgun fóstureyðinga á undanförnum árum og sú staðreynd að í sjö af hverjum tíu fóstureyðingum voru engar getnaðarvarnir viðhafðar er þungun varð gefur tilefni til að álykta að ekki hafi verið nóg gert í sambandi við fyrirbyggjandi starf. Er því átaks nú þörf til að ákvæði laganna í þessum efnum verði að veruleika. Auka þarf kynfræðsluefni fyrir skóla og almenning og fylgja því eftir með námskeiðum fyrir kennara og aðra sem málinu tengjast. Huga ber að því hvort beina eigi fræðslu sérstaklega til þeirra þjóðfélagshópa sem öðrum fremur fá fóstureyðingu, þ.e. ungra ógiftra eða áður giftra kvenna. Athuga þarf hvort starfsfólk heilbrigðisstétta fái markvissan undirbúning í sínu námi fyrir það hlutverk sem margra bíður á sviði ráðgjafar og fræðslu. Auka þarf kynningu á þeim aðilum sem lögum samkvæmt ber að hafa ráðgjöfina með höndum og einnig að vekja þá til umhugsunar um hlutverk sitt í þessum efnum. Mikilvægt er að fræðsla og ráðgjöf um kynlíf og barneignir sé aðgengileg fyrir jafnt konur sem karla." Og í lokaorðum á bls. 142 segir svo, með leyfi forseta: "Vert er að minna á að fjöldi fóstureyðinga á hverjum tíma ræðst af fleiri þáttum en lagaákvæðum eingöngu, svo sem öryggi getnaðarvarna og notkun þeirra og viðhorfum fólks til barneigna og fóstureyðinga. Meginforsenda þess að hægt sé að hafa áhrif á fjölda fóstureyðinga er að þessi atriði liggi ljóst fyrir og hópurinn sem beina skal að fyrirbyggjandi starfi sé þekktur. Athugun á fóstureyðingum undanfarinna ára sýnir að í um 70% tilvika höfðu engar getnaðarvarnir verið notaðar er þungun varð og að tíðni fóstureyðinga var einna hæst meðal kvenna 25 ára og yngri, áður giftra og ógiftra. Þá kemur og fram að mikið vanti á að ákvæðum laganna um fræðslu og ráðgjöf hafi verið fram fylgt sem skyldi. Barneignir og fóstureyðingar eru vart einkamál kvenna og því ber að hafa í huga að fyrirbyggjandi starf nái ekki síður til karla en kvenna. Verði átak gert í þessum efnum ætti að vera hægt að snúa þróuninni við svipað og gerst hefur á hinum Norðurlöndunum þar sem tíðni fóstureyðinga fer nú lækkandi." 57 konur úr öllum stjórnmálaflokkum og ýmsum starfsstéttum mynduðu áhugahóp um þessi efni fyrir tæpum þremur árum. Þær vöktu athygli á þeim vanefndum sem orðið hafa á framkvæmd I. kafla laga nr. 25/1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir, og skoruðu á ráðamenn mennta- og heilbrigðismála að ráða bragarbót á því ófremdarástandi. Þær lögðu til að landlæknisembættinu yrði falið að skipuleggja átak til fræðslu um kynferðismál fyrir almenning og með sérstöku tilliti til unglinga. Þær lögðu einnig til að myndaður yrði sérstakur hópur unglinga til að fá viðbrögð þeirra við efni og tillögum og ábendingar frá þeim áður en gengið væri frá því fræðsluefni sem unglingum væri ætlað. Eftirfarandi eru nánari tillögur þessa áhugahóps um hvernig að slíkri fræðsluherferð um kynferðismál meðal almennings mætti standa og vitna ég hér beint til þess bréfs sem hópurinn sendi ráðherrum, með leyfi forseta: "1. Gerð verði fræðsluþáttaröð fyrir sjónvarp í 3-4 hlutum sem fjalli um æxlun, getnaðarvarnir, kynlíf, kynsjúkdóma, rétt til fóstureyðingar og foreldraábyrgð. Þættir þessir verði varðveittir á myndböndum sem Námsgagnastofnun, framhaldsskólar, kynfræðsludeildir og fleiri aðilar sem við kynfræðslu fást hafi síðan aðgang að og noti. 2. Landlæknir beiti sér fyrir samstarfi við útvarp, m.a. umsjónarmenn unglingaþátta. 3. Landlæknir láti gera 2-3 sjónvarpsauglýsingar sem hvetji unglinga til að nota getnaðarvarnir. Fjármagni verði veitt til að birta þessar auglýsingar nokkrum sinnum ár hvert. 4. Landlæknir láti hanna 2-3 veggspjöld sem hafa sama markmið og sjónvarpsauglýsingarnar. Þau verði hengd upp í framhaldsskólum, apótekum, læknastofum, heilsugæslustöðvum, æskulýðsmiðstöðvum, íþróttahúsum og öðrum samkomustöðum unglinga. 5. Jafnframt verði gerður upplýsingabæklingur sem beinist að unglingum 15-19 ára og dreifist á sömu stöðum. Í bæklingnum verði unglingar m.a. hvattir til að leita frekari fræðslu hjá kynfræðsludeildum þar sem þær eru. 6. Landlæknir birti auglýsingu á áberandi stað í símaskrá með símanúmeri kynfræðsludeilda. og hvatningu til almennings til að leita hennar. 7. Aðgangur unglinga að getnaðarvörnum verði bættur, t.d. með sjálfsölum á almannafæri." Þessar tillögur og viðvörunarorð kvennanna vöktu athygli og umtal á sínum tíma, en annan sýnilegan árangur hefur framtak þeirra ekki borið. Tvívegis hefur verið reynt að ýta við yfirvöldum menntamála og heilbrigðismála með fyrirspurnum á Alþingi, í nóvember 1983 og í nóvember 1985. Þessi till., sem hér er til umræðu, er enn ein tilraunin til að fá núverandi ástandi breytt til betri vegar. Það er sannfæring flm. þessarar till. að með stóraukinni fræðslustarfsemi og aðgerðum til aukinnar notkunar getnaðarvarna megi koma í veg fyrir fjölda ótímabærra þungana og þar með fóstureyðinga og barnsfæðinga hjá kornungum stúlkum. Herra forseti. Að lokinni umræðu um mál þetta legg ég til að því verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Mál þetta hefur verið hér ítarlega reifað og einnig verið rætt hér nokkrum sinnum áður. Í þeim umræðum hef ég tekið þátt, m.a. og alveg sérstaklega í tengslum við frv. um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir sem hér var réttilega minnt á að hefði verið afgreitt sem lög frá Alþingi 1975. Það þarf því ekki miklu við þessa framsögu að bæta efnislega af minni hálfu. Hins vegar eru þessi mál nú blessunarlega rædd af hispursleysi en jafnframt alvöru eins og vera ber, þó að ekki séu enn allir fordómar úr sögunni. En slík feimnismál, sem þau voru, eru þessi mál þó ekki lengur. Við ræddum í Ed. á dögunum frv. til laga um fóstureyðingar. Þar vék ég að því sama og kemur fram í þessari grg. og hert er vel á, þ.e. þeim grunni þessara laga sem ég nefndi áður og voru mjög merk á sínum tíma, tímamótamarkandi, eins og sagt er. Þar var beinlínis um. málamiðlun að ræða sem hæstv. þáv. heilbr.- og trmrh. Matthías Bjarnason beitti sér fyrir að ná og var byggð á býsna traustum grunni. Einn hornsteininn í þessu máli er að finna í 2. gr. laganna, eins og hér er reyndar getið um í grg., þ.e. að þá aðstoð skyldi veita sem við ætti, bæði varðandi fræðslu og ráðgjöf í fjórum liðum. Ég fullyrti þá, eins og ég hef gert oft áður, að þetta ákvæði lægi mjög eftir, eins og reyndar kom fram í máli hv. flm., fræðslan jafnt og ráðgjöfin. Fræðsluherferð, sem er meginefni þessarar till., ákveðið átak, er vitanlega af hinu góða. Það vekur athygli og skilar örugglega árangri og vissulega er þannig ástatt að slíks átaks er þörf eins og réttilega kom þarna fram. Um það erum við hins vegar sjálfsagt sammála, flm. og ég, að það skiptir öllu að þessum sjálfsagða þætti sé sinnt af hálfu heilbrigðis- og skólayfirvalda alltaf og ævinlega, að hann sé tekinn inn sem eðlilegur námsþáttur án allra óeðlilegra áherslna og falli inn í fræðsluna almennt sem sjálfsagður hlutur. Ég reikna með því að þrátt fyrir það að hér sé lögð slík áhersla á fræðsluherferð, ákveðið skipulegt átak, séum við sammála um að sífellt og stöðugt þurfi að vinna að þessum málum. Hvað sem líður minni feimni við opna umræðu og minni fordómum varðandi opinskáa fræðslu er sjálfsagt að viðurkenna og leggja áherslu á það enn einu sinni að þessi fræðsla öll er býsna vandasöm og viðkvæm og það er ekki öllum gefið að inna hana af höndum svo að vel sé og svo að hún komi að tilætluðum notum og skapi jafnvel ekki meiri fordóma og meiri vanda en annars yrði. Þessi fræðsla öll er það viðkvæm og vandasöm. Sem gamall skólamaður þekki ég það mætavel að það þarf vel til verka að vanda hvað það snertir til þess að hafa jafnvel ekki öfug áhrif miðað við það sem menn ætluðu sér þó með góðum vilja. Þess vegna legg ég áherslu á það að heilbrigðisyfirvöldin og heilbrigðisstéttirnar þurfa að taka þátt í þeirri almennu fræðslu sem veitt er um þessi mál. Hitt atriðið skiptir ekki minna máli, þ.e. ráðgjöfin. Við deildum um það í Ed. um daginn hvort hún væri nægileg þegar svo alvarlegir hlutir sem fóstureyðing eða ófrjósemisaðgerð er annars vegar. Að því þarf sérstaklega vel að hyggja þótt ég efi ekki að margt muni þar vel gert og af ýtrustu samviskusemi af þeim sem eiga að veita þessa ráðgjöf áður en slík aðgerð er framkvæmd. En á hitt legg ég áherslu að á ráðgjöfinni, sem bestri upplýsingu um þetta og aðstoðinni byggjum við einmitt alla þessa löggjöf, eins og réttilega kemur fram þegar í upphafi grg. Hún er í raun og veru hornsteinn þessarar löggjafar, skilyrði þess að þessi löggjöf geti farið vel úr hendi og sem áfallaminnst. Ég hlýt því að taka undir tillöguflutning og grg. en minni aftur á nauðsyn sívakandi starfs í þessum efnum þótt sérstök herferð sé vissulega góðra gjalda verð. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Á yfirstandandi skólaári þurfa 459 nemendur á aldrinum 7 til 12 ára að dveljast í heimavist hér á landi. Þar af eru 180 á aldrinum 7-9 ára. Dvalartími er mislangur, 7-24 vikur hjá yngri börnunum en 16-30 vikur samtals hjá þeim eldri. Þessar upplýsingar komu fram í svari menntmrh. við fsp. minni í nóv. s.l. en svarið er birt í heild sinni sem fskj. á þskj. 457. Upplýsingarnar, sem þar koma fram, hafa vakið talsverða athygli og umtal enda er hér minnt á vanda sem margir þéttbýlisbúar eiga erfitt með að gera sér grein fyrir. Í ljósi þessara upplýsinga hef ég leyft mér að leggja fram till. til þál. um skólasel ásamt hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur og Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur. Till. er á þskj. 457 og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela menntmrh. að sjá til þess að skólaseljum, þ.e. útibúum frá aðalskólum fyrir yngstu bekki grunnskóla, verði komið á fót þar sem þeirra er þörf. Stefnt skal að því að engin börn innan 10 ára aldurs þurfi að dveljast í heimavist á næsta skólaári." Áhugi þingflokks Kvennalistans á þessu máli vaknaði á ráðstefnu sem Kvennalistinn á Vesturlandi hélt í júní 1985 þar sem m.a. var fjallað um skólamál í dreifbýli. Hópur kvenna hafði kynnt sér skólahald, einkum á Vesturlandi. Þær höfðu rætt við kennara og foreldra og grúskað í lögum, reglugerðum og skýrslum. Niðurstaða þeirra var sú að margt mætti betur fara. En eitt fannst þeim brýnast alls og það var afnám þess sem þær kölluðu "nútímafráfærur", þ.e. heimavistardvöl skólabarna. Nú vill svo til að fyrir því er lagaheimild því að í 4. gr. laga nr. 63/1974, um grunnskóla, segir svo, með leyfi forseta: "Í strjálbýli skal stefnt að heimanakstri nemenda þar sem honum verður við komið vegna vegalengda, vegakerfis og veðurfars. Heimilt er ráðuneytinu að fenginni tillögu hlutaðeigandi fræðsluráðs að koma á fót útibúum frá aðalskóla skólahverfis fyrir 7-10 ára börn þar sem heimanakstri til aðalskóla verður ekki við komið." Þrátt fyrir þessa lagaheimild hafa aðeins fá slík útibú verið stofnsett og starfrækt hér á landi til þessa. Vafalaust eru ýmsar ástæður fyrir því að ekki hafa enn verið stofnsett fleiri skólasel. Það er ljóst af orðalagi greinarinnar að fræðsluráð viðkomandi staða ráða mestu um framkvæmdina. En fyrst og fremst hljóta það að vera foreldrarnir sem knýja á um aðgerðir og víst er að það hefur ekki alls staðar verið auðsótt mál. Veit ég til þess að a.m.k. á einum stað hafðist þetta ekki í gegn fyrr en eftir mikla baráttu og fyrir algera samstöðu heimafólks. En þar ríkir síðan mikil ánægja með þetta fyrirkomulag. Reyndar er rík ástæða til að ætla að mörgum foreldrum sé allsendis ókunnugt um þennan möguleika til úrlausnar og hafi því ekki reynst sá þrýstihópur sem virðist þurfa til auk þess sem foreldrar eru oft býsna ósamstæður þrýstihópur. Rökin, sem heyrst hafa gegn skólaseljum, hafa einkum verið þau að rekstur þeirra sé of kostnaðarsamur, þau verði alltaf illa búin námsgögnum vegna nemendafæðar og erfitt sé að fá kennara til að taka að sér kennslu í skólaseljum, einkum vegna þess að þeim þyki þeir verða einangraðir frá stærri skólum. Þessi rök eru léttvæg miðað við þann ávinning sem skólaselin hafa í för með sér og engin afsökun fyrir því að nýta ekki þessa lagaheimild. Auk þess getur í mörgum tilvikum verið um hreinan peningalegan sparnað að ræða eftir því sem mér er tjáð, það fer allt eftir aðstæðum. Stofnun skólaselja þarf alls ekki alls staðar að vera svo mikið fyrirtæki þar sem víða má nýta lítt notað húsnæði svo sem félagsheimili eða sveitaheimili þar sem aðstæður hafa breyst og rýmkast. Kennsla í yngstu bekkjum grunnskóla krefst heldur ekki svo mikilla gagna að það geti á nokkurn hátt verið hindrun í vegi fyrir stofnun skólaselja. Erfiðast kann að vera að fá kennara til starfa en það er gömul saga sem á rætur sínar í ómaklegum kjörum þeirrar stéttar sem við treystum fyrir uppfræðslu og að hluta til uppeldi barnanna okkar. Í rauninni finnst mér vart sæmandi að blanda peningamálum í þessa umræðu. Það er allt of mikið horft í kostnað og reynt að spara fyrirhöfn þegar börn eiga í hlut en of lítið skeytt um sálarheill. Þótt bernskuárin séu orðin fjarlæg ætti hver og einn fullorðinn að geta sett sig í spor foreldris sem verður að láta frá sér 7-12 ára barn sitt vikum saman og veit oft lítið hvað það má reyna. Aðstæður í heimavist eru yfirleitt gerólíkar því sem barnið hefur vanist á heimili sínu og viðbrigðin eru gífurleg. Slík reynsla getur haft varanleg áhrif á viðkvæma barnssál og áreiðanlega í fleiri tilvikum til hins verra. Ég vil nú, með leyfi forseta, vitna beint í erindi sem tvær konur í skólamálahóp Kvennalistans á Vesturlandi fluttu á fyrrnefndri ráðstefnu á Varmalandi. Konurnar heita Svava Guðmundsdóttir og Sigríður Pétursdóttir. Þær segja m.a.: "Með hagsmuni barna og foreldra í huga teljum við að þau eigi rétt á að vera hjá foreldrum sínum svo lengi sem kostur er. Hér er um að ræða börn sem í flestum tilfellum hafa lítið sem ekkert dvalið annars staðar en heima hjá sér, t.d. ekki á leikskólum og dagheimilum, ekki einu sinni á róló eins og flest þéttbýlisbörn. Því verða viðbrigðin geysileg. Hugsum okkur bara 6-7 ára barn sem er að fara að heiman frá pabba og mömmu í fyrsta sinn á ævinni. Þetta barn kemur inn í stóran hóp barna sem flest eru eldri en það sjálft, allt upp í 16-17 ára slöttólfa. Lætin eru óskapleg miðað við rólegt fjölskyldulíf og barnið hefur aldrei kynnst neinu slíku og þekkir sennilega ekkert þá sem ólátunum valda. Eðlileg fyrstu viðbrögð hljóta því að verða hræðsla við það sem koma skal. Og hvert getur barnið leitað með ótta sinn? Það þekkir ekkert starfsfólk skólans. Um kvöldið á barnið svo að sofa í ókunnu herbergi með þrem öðrum börnum, stundum eldri börnum sem eru með yfirgang. Kannske er sums staðar í skólum kona sem les fyrir litlu krakkana á kvöldin, segir sögu eða les bænir með þeim og klappar á litlu kollana áður en þau fara að sofa og þess háttar. En því miður, það er ekki nema sums staðar. Svo er vistunum læst, enginn fullorðinn þar lengur, bara tugir krakka á öllum aldri. Það var mikil umræða í vetur um grimmd eldri barna við þau yngri á leikvöllum í Reykjavík þá stuttu stund sem er milli kennslustunda í skólunum þar. Hvernig er þá mórallinn í heimavistarskólunum þar sem börnin þurfa að umbera hvert annað fimm daga vikunnar? Þau komast aldrei út úr hópnum, hvergi er afdrep þar sem þau geta verið ein utan við skarkalann sem skólum og heimavistum hlýtur alltaf að fylgja. Við mæður þekkjum vel þegar börnin okkar koma heim á föstudögum alveg örþreytt. Oftast fara þau beint upp í rúm að leggja sig og eru svo að ná sér yfir helgina. Oft verða þau öryggislaus og kvíðin, nokkuð sem mjög erfitt getur verið að losna við og það getur haft slæm áhrif á skólagöngu þeirra og líf svo árum skiptir. En hvað er þá helst til ráða? Við teljum skólaselin vera bestu lausnina í þeim sveitum þar sem heimanakstur kemur ekki til greina. Þar læra börnin að umgangast önnur börn og sá hópur, sem er saman í skólaseli, stendur gjarnan saman þegar í móðurskólann kemur. Það er líka mikill munur á hvað börn eru orðin þroskaðri og betur undir það búin að fara að heiman 10 ára gömul en þrem til fjórum árum fyrr. Sjálfsagt þykir einhverjum þetta afturför til þeirra tíma þegar farkennsla var algeng í sveitunum í gamla daga. En var það í rauninni svo slæmt? Við sem munum þessa gömlu sveitaskóla vitum að tíminn var vel nýttur og nú finnst mér með ólíkindum hvað börn lærðu mikið þann stutta tíma sem skóli var oft starfræktur, enda var skólaleiði víst svo til óþekkt fyrirbrigði í þá tíð. Það eru örugglega allflestir, bæði börnin og foreldrarnir, sem finnst það of snemmt að krakkar fari að heiman 10 ára gömul, hvað þá fyrr, og komi úr því eins og gestir heim, aðeins um helgar allan veturinn. Núverandi ástand þar sem eingöngu er heimavist minnir einna helst á fráfærurnar í gamla daga nema hvað nú eiga í hlut foreldrar og börn en ekki sauðfé." Í umræðum um þetta erindi fengum við, sem tókum þátt í þessari ráðstefnu, að heyra margar reynslusögur og þær ófagrar sumar. M.a. sagði ein kona frá því þegar hún kom í heimsókn í stóran heimavistarskóla að hún hafði heyrt skarkala og óp frá salernum drengjanna og var þá verið að baða einn pollann upp úr klósettskálinni. Vonandi eru slíkir atburðir ekki algengir en víst er að skólastjórar, kennarar og umsjónarmenn heimavista bera mikla ábyrgð sem misjafnlega gengur að axla. Börnin eru líka eins misjöfn og þau eru mörg og ekki þarf nema einn gikk til að skapa illviðráðanleg vandamál í heimavist. Þótt allt sé með felldu er heimavistardvöl ávallt áraun og því meiri sem barnið er yngra. Eftir að till., sem hér er til umræðu, var kynnt í þingfréttatíma útvarpsins hafði m.a. samband við mig sveitakona sem á tvö ung börn, að mig minnir 7 og 9 ára, í heimavistarskóla. Þeirra reynsla er slík að börnin eru nánast yfirkomin af þreytu þegar þau koma heim um helgar og foreldrarnir geta vart á heilum sér tekið að þurfa að leggja þetta á þau og eru að velta fyrir sér að flytja í þéttbýlið þess vegna. Þá frétti ég af tónlistarkennara sem kennir í tveimur skólum á landsbyggðinni, annar er heimavistarskóli, hinn heimanakstursskóli. Hann sagði erfiðara að ná athygli barnanna í heimavistarskólanum á þriðjudegi en barnanna í heimanakstursskólanum á föstudegi. Í sambandi við heimanakstur má kannske geta þess að flestir virðast telja að hann sé betri, það sé betra að hafa heimanakstur en heimavist. Þó getur sá kostur reynst mjög erfiður þeim sem lengst eiga og dæmi eru um börn sem þurfa að eyða allt að 2-3 klst. daglega í skólabíl. Þarf ekki mörg orð um það hvílík raun það getur verið ungu barni sem auk þess er svo ætlað að skila heimavinnu. Slíkar aðstæður eru vitanlega ekki sæmandi og víða hefur niðurstaðan orðið sú að börnin fá mjög samþjappaða kennslu í nokkra daga en eru svo heima hjá sér á milli. Þá getur stundaskráin hljóðað eitthvað á þessa leið: Lestur, skrift, reikningur, lestur, skrift, reikningur. Má geta nærri hvað orðið eru um áhugann og eftirtektina í síðustu kennslustundunum. Raunin eru sú að fjölmörg íslensk börn búa við skerta skólagöngu en foreldrar þeirra kjósa fremur skerta skólagöngu en langa heimavistardvöl. Í rauninni ætti ekki að þurfa að bjóða nokkru barni undir 12 ára aldri upp á það að dveljast langdvölum í heimavist fjarri foreldrahúsum en að fyrirmynd grunnskólalaganna setur till. okkar, sem hér er til umræðu, mörkin við 10 ára aldurinn. Sjálfsagt finnst okkur þó að stefna að því á allra næstu árum að börn innan 12 ára þurfi ekki að dveljast í heimavist. Enda þótt lagaheimildin virðist gera ráð fyrir að frumkvæðið að stofnun skólaselja komi frá fræðsluráðum viðkomandi staða er ábyrgðin hjá menntmrn. og því eðlilegt að það taki nú af skarið um að koma á fót skólaseljum þar sem þeirra er þörf. Okkur flm. er þó ljóst að þrátt fyrir tvímælalausan rétt foreldra og barna um allt land eru aðstæður sums staðar slíkar að ekki er unnt að framfylgja markmiðum þessarar till. En lögð skal áhersla á að leitað verði ýtrustu leiða til að gera hér verulegt átak til úrbóta. Mér þykir vænt um að hæstv. menntmrh. hefur gefið sér tíma til að hlusta á framsögu mína hér og vona að hann sé mér sammála um að hér þurfi að ráða bót á. Í þjóðfélagi okkar, sem við viljum kenna við velferð, er með öllu óverjandi að bjóða 180 börnum undir 10 ára aldri upp á það að þurfa að dveljast langdvölum í heimavist. Herra forseti. Að lokinni umræðu um þetta mál legg ég til að því verði vísað til hv, félmn.



Herra forseti. Ég vil hér í stuttu máli taka undir þessa till. sem hv. flm. Kristín Halldórsdóttir hefur mælt hér fyrir og rökstutt í sínu máli. Ég tel að hér sé þörfu máli hreyft og ástæða til þess af hálfu Alþingis að álykta um það í þá veru sem hér er gerð tillaga um. Ég þekki nokkuð til þróunar þessara mála varðandi skólasel úr mínu kjördæmi, Austurlandi, þar sem slík sel eru starfrækt á nokkrum stöðum. Að því er ég hef heyrt er reynslan af þeirri starfsemi talin fremur góð þó að við ýmsa erfiðleika geti verið að etja eins og flm. gat raunar um í máli sínu áðan. Það er auðvitað æskilegt og raunar mín skoðun að heimaaðilar eigi að ráða sem mestu um tilhögun skólahalds, hver á sínu svæði. Æskilegast er að frumkvæði að skipan mála geti komið úr heimabyggðum og fái eðlilega meðferð og séu framkvæmd á grundvelli tillagna frá fræðsluráðum, foreldrasamtökum og öðrum sem láta sig einkum skólamálin varða. Og vissulega höfum við ágætt dæmi um að þannig sé tekið á málum. Hitt sakar ekki - síður en svo - að framkvæmdavaldið ýti þar á eftir og greiði fyrir því að slík þróun eigi sér stað. Ég vek athygli á því í þessu samhengi að mjög eru gagnrýndir af hálfu sveitarfélaga uppgjörshættir og fjármálaskil ríkisins gagnvart sveitarfélögunum í sambandi við grunnskólahald. Ég hygg að fyrir utan ýmsan eftirrekstur af hálfu menntmrn. í sambandi við þessi efni, bæði upplýsingar um möguleika og fyrirgreiðsla af þeirra hálfu, skipti það mjög miklu máli fyrir dreifbýli það sem hér er um að ræða fyrst og fremst að breyting verði á ýmsu sem snertir uppgjörshætti ríkisins gagnvart sveitarfélögum varðandi skólakostnað af grunnskólahaldi. Ég er ekki hér með fyrir framan mig upplýsingar og ályktanir sem ég veit að stjórnvöldum hafa borist að undanförnu um þessi efni. En ég geri ráð fyrir því að þm. og hæstv. menntmrh. kannist við rökstuddar umkvartanir af hálfu fræðsluráða í heilum kjördæmum varðandi þessi efni sérstaklega. Á þessu þarf nauðsynlega að verða breyting því að hér er í rauninni um klyfjar að ræða sem ríkið hleður á sveitarfélögin gagnstætt lögum, að mínu mati, og um stóra hagsmuni að ræða, ekki síst hjá hinum fámennari sveitarfélögum. Ég hef vikið að málefnum skólaselja í sambandi við eitt þingmál fyrr á yfirstandandi þingi, þ.e. till. til þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Ég benti þar í grg. á leiðir til að örva sameiningu sveitarfélaga en viðhalda jafnframt sjálfræði dreifbýlishreppanna í ákveðnu formi. Ég benti á í framsögu fyrir þessu máli og í grg. með þessari till., sem ég flyt ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að þótt sveitarfélög sameinist, svo sem æskilegt getur talist, í stærri heildir, sé þrátt fyrir það algerlega ástæðulaust að svipta minnstu sveitarfélögin, hreppana sem nú eru, yfirumsjón með þáttum sem eingöngu varða íbúa þeirra. Ég nefndi þar sem dæmi fjallskil, félagsheimili og skólasel. Á bak við þennan tillöguflutning felst það sjónarmið, sem einnig kemur fram í þeirri þáltill. sem við ræðum hér, að æskilegt sé að unnt sé að leysa fræðslu yngstu árganga barna heima fyrir, sem næst foreldrahúsum. Það er svo vissulega rétt, sem flm. gat um hér áðan, að ekki er alls staðar unnt að ná fram þeirri stefnu með skjótum hætti við þær aðstæður sem við nú búum við. Sums staðar getur það verið álitamál hvað hægt er að leggja mikinn daglegan akstur á yngstu nemendur því að vegalengdir eru í vissum tilvikum slíkar að það getur verið tvísýnt hvort sé skárri kostur að aka nemanda til skólasels eða að um sé að ræða dvöl í heimavist. Það er vissulega matsatriði í vissum tilvikum. Einnig þarf að gæta þess að til staðar sé í skólaseljum eða hið næsta þeim lágmarksbúnaður til að bregðast við aðstæðum sem geta alltaf skapast í okkar misvindasama og óblíða landi hvað veðráttu snertir, þannig að nemendur geti fengið aðhlynningu um nótt og jafnvel svo dögum skiptir. Á þetta vildi ég aðeins minna í sambandi við þetta þarfa mál, sem hér hefur verið reifað, um leið og ég lýsi fylgi mínu við tillöguna.

Kristín S. Kvaran Hæstv. forseti. Ég er að vísu meðflm. þessarar þáltill. en vil gjarnan lýsa yfir stuðningi mínum við þessa till., ítreka mikilvægi hennar og þakka hv. 1. flm. fyrir að bera hana fram. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að ráða bót á þessum mikla vanda sem þarna kemur fram. Ég vil gjarnan hér minnast ferðar sem ég fór þegar ég var kennari við Fósturskóla Íslands. Þá fór ég á foreldrafund við heimavistarskóla þar sem fóstra var starfandi með yngstu börnin sem er víst í örfáum tilfellum. Ég veit að vísu ekki hvort svo er nú en alla vega var það þá í nokkrum tilfellum. Þessi fóstra hafði talað við mig fyrir fram og beðið mig að koma á þennan foreldrafund vegna þess að foreldrarnir væru mjög órólegir um hag barna sinna. Vildi hún biðja mig að segja, í örfáum orðum a.m.k., frá þeirri menntun t.d. sem hún hefði og hvernig hún væri þá að mínu mati í stakk búin einmitt til að bregðast við því að vera starfandi á slíkum stað sem þessum. Þegar hún talaði við mig um að koma á foreldrafundinn var hún að lýsa fyrir mér því að henni fyndist að það væri nánast um það að tefla að sálarheill barnanna væri í veði. Þarna væri mikið um grát á kvöldin, einmanaleikinn væri oft yfirþyrmandi og börnin ættu í miklum erfiðleikum. Stríðni tíðkaðist mikið og miklu meira en í almennum skólum þar sem hún þekkti til og hafði kennt. Þetta leiddi oft til þess að hennar mati og varð þess valdandi að þau fóru að væta rúmið í miklu meiri mæli en verið hafði áður og stríðnin þar af leiðandi jókst eftir það. Þetta leiddi að sjálfsögðu til þess að börn áttu í miklum erfiðleikum með nám sem ella áttu það ekki. Ég vil taka það til að á þessum fundi voru spurningar foreldranna eftir mína stuttu framsögu um þetta mál með miklum ólíkindum. Þeir höfðu greinilega miklar áhyggjur af börnunum og þótti þetta nánast alfarið óviðunandi ástand. Þess vegna vil ég taka undir það, sem kemur fram í þessari þáltill., að það eru mjög miklar líkur á því að foreldrunum sé allsendis ókunnugt um þennan möguleika. Ég tel að það sé brýn þörf á að kynna þennan möguleika og að þessi lagaheimild verði nýtt. Þetta var í örstuttu máli það sem ég vildi að kæmi fram við þessa umræðu. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Þeir sem stunda fíkniefnasölu eða dreifingu á fíkniefnum eru í mínum huga eins konar launmorðingjar, menn sem dreifa vörum sem eyðileggja líf, og jafnvel munu þess dæmi að þeir auðgist á því í leiðinni. Í mínum huga er ekki nóg að þessir menn séu dæmdir ef afplánun dregst von úr viti eins og ég tel að sé allt of algengt og hafi verið allt of algengt að undanförnu. Mín skoðun er sú að þessa aðila eigi að taka úr umferð og mér finnst afleitt að þeir geti komist aftur til iðju sinnar ef þeim sýnist svo þótt þeir hafi hlotið dóm. Sú till. sem ég mæli hér fyrir er á þá lund að beina því til dómsmrh. að sjá til þess að fangelsisdómum vegna fíkniefnabrota verði ætíð fullnægt þegar í stað og hafi afplánun slíkra dóma þannig forgang að öðru jöfnu. Mér er ljóst að forgangur getur ekki verið algjör. Einhver frávik verða að vera á slíkum forgangi. Ég tel að tekið sé tillit til þess í ályktunartillögunni. Hins vegar er það skoðun mín að hér sé um svo alvarleg brot að ræða að fyllsta ástæða sé til þess að afplánun sé tafarlaus. Þess vegna er þessi þáltill. flutt. Að lokinni umræðu legg ég til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til allshn. Ég sé ekki ástæðu til lengri framsögu. Till. er einföld og skýrir sig sjálf.



Herra forseti. Hér er vikið að miklu alvörumáli. Þessi till. er svo nýkomin á borð okkar að maður er nýbúinn að lesa hana. Það vill til að hún er stutt og grg. einnig þannig að það er fljótlegt að fara yfir hana. Vissulega er ástæða til að taka af festu á þessum málum öllum, m.a. varðandi dóma vegna fíkniefnabrota. Ég dreg ekkert úr því. Það er vissulega hart til þess að vita að menn skuli eiga jafnvel þrjá, fjóra dóma yfir höfði sér vegna þess að þeir hafa sloppið út aftur og komist til sinnar fyrri iðju, eins og hv. flm. nefndi. Ég þekki því miður til nokkurra ógæfumanna af þessu tagi sem hafa í þessu lent. Þá er ég kannske kominn að þeirri ástæðu sem varð til þess að ég kom hér upp. Ég dreg ekkert úr sekt þeirra sem við þetta fást, síður en svo. Ég veit það hins vegar að mjög margir þeirra eru aðeins verkfæri í annarra höndum, því miður. Ég bendi á að í allt of mörgum tilfellum eru þeir sakfelldir og dæmdir, réttilega vegna þess að þeir eru að framkvæma ólöglegt athæfi, en þeir sem höfuðábyrgðina bera og arðinn hirða af þessari ógeðslegu starfsemi sleppa. Stórlaxarnir á bak við sleppa. Það er kannske umhugsunarefni nú þegar till. af þessu tagi kemur fram hvernig í ósköpunum við því megi bregðast. Það hafa menn reynt annars staðar, í öðrum löndum þar sem þessi vá hefur verið miklu meiri og alvarlegri, stundum tekist, en í miklu fleiri tilfellum mistekist að ná til þeirra sem þar bera aðalábyrgð. Til viðbótar er svo rétt að benda á að á bak við sölu og dreifingu fíkniefna stendur mikið fjármagn. Það eru engir fátæklingar eða aumingjar sem hafa þessa menn í sinni þjónustu og nota þá úti á akrinum, ef svo má segja, svo fallegur sem sá akur er. Það eru engir aumingjar þó vissulega sé það til einnig að menn séu að fást við þetta m.a. með smygli milli landa í minni mæli. En meginhlutinn af þessu er alls staðar fjármagnaður af einhverjum fjársterkum bakaðilum sem líka hafa kannske þau ítök og þau völd og þau áhrif að til þeirra verður aldrei náð. Ég vil ekki taka afstöðu til þessarar till. að öðru leyti en því að mér þykir það býsna sjálfsagt að þessum dómum verði fullnægt sem allra fyrst. Ég veit nefnilega dæmi þess að slík mál hafa verið það lengi að veltast í kerfinu og dómur komið það seint að í raun og veru, eins og ég hef stundum orðað, hefur það verið allt annar maður sem dæmdur er en sá sem framdi brotið. Ungan mann sem ég þekki mætavel held ég að sé útilokað að telja sama manninn og þann sem var fyrir nokkrum árum verkfæri í höndum aðila til þess að annast dreifingu og sölu á fíkniefnum. Sá maður stundar nú sitt starf, hefur gengið í gegnum skóla og stofnað heimili og í raun og veru snúið gjörsamlega frá því líferni sem hann er að taka út dóm fyrir einmitt þessa dagana.



Herra forseti. Ég vil taka undir þessa till. og styðja hana fyrir hönd Kvennalistans. Ég vil enn fremur leggja áherslu á að það þarf ekki bara að hraða afplánun dóma. Það þarf, eins og kom fram í máli síðasta ræðumanns, að hraða málsmeðferðinni allri í gegnum dómskerfið. Það er mjög mikilvægt. Og ég tek undir það sem fyrri ræðumaður nefndi, hv. þm. Helgi Seljan, að það er mjög mikilvægt að menn sem hafa breytt hegðun sinni og eru, eins og hann sagði, orðnir aðrir menn tveim, þrem árum síðar þurfi ekki þá að brjóta upp fjölskyldulíf sitt og fara og afplána dóm fyrir hegðun sem þeir eru orðnir fráhverfir. Það er mikið atriði. Í annan stað: Þeir sem hafa staðið í sölu fíkniefna eru oft stórskuldugir. Þeir þurfa að borga skuldir og þurfa mjög fljótt að skipuleggja næstu sendingu og sölu fíkniefna til að greiða þá fyrri. Þetta er vítahringur sem verður ekki rofinn nema með því að taka menn úr umferð. Ég styð því þessa till.



Herra forseti. Ég vil einungis þakka þær undirtektir og ábendingar sem hér hafa komið fram hjá þeim hv. þm. sem til máls hafa tekið, líka varðandi nauðsyn þess að menn verði ekki að bíða lon og don eftir dómum og séu síðan allt aðrir menn þegar að því kemur að afplána dóminn. Sú þáltill. sem ég hef hér mælt fyrir er orðuð eins og hún er orðuð vegna þess að ég tel að við Íslendingar, Alþingi, löggjafinn hafi þegar gert ráðstafanir til að leitast við að flýta dómsmeðferð mála af þessu tagi með því að setja upp sérstakan dómstól. Alvarlegasta brotalömin er hins vegar í afplánuninni sjálfri. Þess vegna tekur till. einungis til þess. En ég þakka þann stuðning sem hér hefur komið fram og þær ábendingar og annan rökstuðning sem hér hefur birst í ræðum þm. Umr. (atkvgr.) frestað.