Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þá vil jeg fara sjerstaklega nokkrum orðum um 2. brtt. á þgskj. 388, um kostnaðinn við aukaþingið 1914. Nefndin tók þennan lið upp af því, að yfirskoðunarmenn gerðu tillögu um það, og af því að nefndin vildi, að það kæmi til umræðu í deildinni og álíta, í eitt skifti fyrir öll, hvort aukakostnað við Alþingi skuli taka upp í fjáraukalög eða ekki. Stjórnin vísaði því frá sjer til forsetanna, en yfirskoðunarmennirnir gerðu tillögu um, að upphæðin væri tekin upp. Úr því að svona var ástatt, þá varð fjárhagsnefndin ásátt um að senda fyrirspurn til forsetanna um þetta atriði. Svar forsetanna ætlaðist nefndin svo til að kæmi til umræðu um leið. Forsetarnir hafa nú svarað þessari fyrirspurn með brjefi, sem jeg, með leyfi hæstv. forseta, ætla að lesa upp, til þess að deildin geti áttað sig á svarinu, Brjefið er á þessa leið: Alþingi. Reykjavík, 11. ágúst 1917. Háttvirt fjárhagsnefnd Nd. hefir í brjefi, dags. í dag, leitað álits vors um það, hvort taka beri upp í fjáraukalög fyrir 1914 og 1915 kostnað við aukaþingið 1914. Það er álit vort, að Alþingi beri aldrei að beiðast aukafjárveitingar fyrir aukaþingskostnaði, eða yfirleitt neinum umframgreiðslum á alþingiskostnaði, enda hefir það ekki tíðkast. Er svo að sjá, sem yfirskoðunarmenn landsreikninganna 1914 hafi ekki gætt þess, að Alþingi er frjálst að verja svo miklu fje sem þörf krefur til þingkostnaðar; það er ekki háð neinu eftirliti af hálfu landsstjórnar; löggjafarvaldið lýtur ekki framkvæmdarvaldinu; ef þingkostnaður fer fram úr því, sem áætlað er í fjárlögum, þá leitar Alþingi aldrei samþykkis stjórnarinnar til umframgreiðslu, þarf þess ekki, á ekki að gera það. Þann umframkostnað ber að taka upp í lög um samþykt á landsreikningnum, aldrei beiðast aukafjárveitingar; sjálft fjárveitingavaldið þarf ekki og á ekki að beiðast aukafjárveitingar til umframgreiðslu á starfskostnaði sínum. Alþingi ber að vernda sjálfstæði sitt gagnvart framkvæmdarvaldinu. Alþingi þarf ekki, og á ekki, að gera landsstjórninni nein reikningsskil á starfskostnaði sínum, og hefir aldrei gert það. Yfirskoðunarmenn landsreikninga verða að gera sjer ljóst, að þeir eiga við tvo reikningsaðilja, annars vegar landsstjórnina, sem afhendir þeim þá eiginlegu landsreikninga, og hins vegar Alþingi, sem sendir þeim þingkostnaðarreikningana til yfirlits, annars vegar ráðherrana og skrifstofustjóra stjórnarráðsins, hins vegar alþingisforsetana og skrifstofustjóra þingsins. Hvorirtveggja þessara aðilja, ráðherrarnir og forsetarnir, bera ábyrgð gagnvart Alþingi á reikningsskilum sínum. En komi til umframgreiðslu, er munurinn sá, að þar er landsstjórnin undir þingið gefin, verður að beiðast aukafjárveitingar, en þingið sjálfstætt, þarf þess ekki. Oss er ljóst, að það er einungis vegna athugasemdar yfirskoðunarmanna, að háttv. fjárhagsnefnd hefir borið upp breytingartillögu sína á þgskj. 388 [2]. Og vjer erum þess fullvissir, að háttv. fjárhagsnefndarmenn munu allir fallast á þessar röksemdir vorar, taka breytingartillöguna aftur og gera háttvirtri neðri deild, í eitt skifti fyrir öll, ljósa grein fyrir þessu fjárhagsmálefni. Kristinn Daníelsson. G. Björnson. Olafur Briem. Með skírskotun til þessa álits hæstv. forseta tekur fjárhagsnefnd aftur þessa brtt. á þgskj. 388 [2], með því að hún felst á öll aðalatriðin í röksemdaleiðslu forsetanna. Með þessu þykist nefndin hafa náð tilgangi sínum með brtt., þar sem álit forsetanna liggur nú fyrir, og menn geta rætt um þessa niðurstöðu, þótt brtt. sje tekin aftur. Greinatalan breytist að sjálfsögðu við það, að þessi brtt. er tekin aftur, og sömuleiðis höfuðtalan í 1. brtt. Jeg finn enga ástæðu til að taka fleira fram í sambandi við brtt. nefndarinnar, nje gera frekari grein en stendur í nál. fyrir hverri einstakri brtt., en geri það þó síðar, ef þörf gerist.

Fjármálaráðherra (B. K.) Áður en jeg tala um einstakar brtt., sem háttv. fjárhagsnefnd hefir komið fram með, vildi jeg skýra nokkur atriði, sem gætu ef til vill orðið til þess að hjálpa háttv. þingm. til að átta sig betur á hverjum einstökum lið, áður en þeir greiða atkvæði. Fyrsta atriðið, sem jeg vildi leyfa mjer að vekja athygli á, er það, að fjárlög eru tvenns konar, eða fjalla um tvenns konar fjárveitingar. Í fyrsta lagi fastákveðnar upphæðir, sem stjórnin er bundin við að fylgja og má aldrei fara fram yfir, og í öðru lagi áætlaðar upphæðir, sem ekki er hægt að fastákveða fyrir þá sök, að ómögulegt er að sjá það nákvæmlega fyrirfram, hve mikið þarf að brúka. T. d. er ekki hægt að fastákveða það fyrirfram, hve mikil kol þarf handa geðveikrahælinu eða holdsveikraspítalanum, og ekki heldur hægt að reikna kolaverðið út, þegar fjárlögin eru samin. Þingið getur því ekki annað en áætlað einhverja upphæð, sem reynslan hefir sýnt að muni láta nærri sanni. Stjórnin hlýtur svo að hafa fullkomið vald til að fara fram úr þessum upphæðum, þar sem þess þarf með. Henni er sagt að greiða þessa upphæð í þessum tilgangi, og þótt kostnaðurinn verði meiri, þá verður ekki hjá því komist að greiða það, sem fram yfir er. Stofnanir, sem starfa eftir ákveðnum lögum og í ákveðnum tilgangi, verða að starfa jafnt fyrir það, þótt þingið hitti ekki á þá rjettu upphæð, sem stofnunin þarf á að halda. Löglega sjeð er það því rjettmætt að greiða það, sem fer fram úr áætluðum upphæðum, og á því þarf ekki að leita aukafjárveitingar eftir á. Þetta byggist á skoðun bestu lögfræðinga, og get jeg, máli mínu til stuðnings, vitnað til ræðu, sem Kristján háyfirdómari Jónsson, þáverandi ráðherra, hjelt í þinginu 1911. Jeg ætla að leyfa mjer að lesa upp nokkur orð úr þessari ræðu, sem eru svo skýr og ákveðin, að ekki er hægt á þeim að villast. Hann komst þannig að orði: ». . . Þegar lög fyrirskipa einhverja greiðslu og upphæðin til greiðslunnar er sett eftir ágiskun, eða er áætluð, þá hlýtur stjórninni að vera bæði heimilt og skylt að inna greiðsluna af hendi, án þess að leita samþykkis þingsins til hennar á eftir í fjáraukalögum. Jeg sje því ekki, eins og jeg þegar hefi tekið fram, að hjer sje um annað að ræða en að leggja óþarfa ómak á þing og stjórn, sem vel má komast hjá....« (Alþt. 1911, B. II. 670). Þetta er hans álit, og á því er óhætt að byggja. Annað atriðið, sem jeg vildi benda á, er það, að fjárhagstímabilið er 2 ár. Þótt stjórnin verji meiri upphæð til einhvers annað árið en fjárlögin áætla til þess það árið, þá er henni það heimilt, ef hún fer ekki fram úr þeirri upphæð, sem til þessa er ætluð bæði árin. Jeg vil biðja háttv.þm. að taka vel eftir þessu. Það er oft nauðsynlegt fyrir stjórnina að taka mikið af fjárveitingunni annað árið, til þess að koma því í framkvæmd, sem gera á. Þetta rekur maður sig á, þegar kemur að athugasemdunum við brtt. nefndarinnar. Þá er loks 3. atriðið, sem jeg vildi minnast á, það, að stjórninni var ekki unt að taka tillit til athugasemda yfirskoðunarmanna fyrir árið 1915. Þær komu ekki til stjórnarinnar fyr en í júní, en þá var stjórnin búin að ganga frá fjáraukalagafrumvarpinu og senda það til Kaupmannahafnar. Þessum þremur atriðum vildi jeg biðja þingmenn að veita athygli. Það er nauðsynlegt að átta sig á þeim, áður en kemur að sjálfum athugasemdunum, því að málið er svo flókið, að það þyrfti að öðrum kosti margar bækur til að geta skilið það, sem nefndin hefir út á frv. að setja. Jeg vil því biðja menn að fylgjast vel með tillögunum, um leið og jeg kem að hverjum lið fyrir sig. 2. brtt. er um alþingiskostnaðinn. - Nefndin er búin að taka hana aftur, svo að jeg þarf ekkert um hana að segja. 3. brtt. er um spítalana. Jeg er búinn að sýna fram á, að stofnanir verða að ganga, þótt áætlaðar upphæðir nægi ekki til rekstrar þeirra. Sú umframgreiðsla, sem hjer ræðir um, stafar af því, að allar nauðsynjar stigu í verði. Jeg held mjer við það, að þessar upphæðir þurfi ekki að koma í fjáraukalög, og það er í samræmi við skýringu Kristjáns Jónssonar, sem jeg mintist á áðan. Samt geri jeg þetta ekki að kappsmáli. Jeg get látið mjer standa á sama, þótt það verði tekið inn í lögin, en finst hins vegar ástæðulaust að gefa tvær lagaheimildir fyrir sömu upphæðinni. 4. brtt. er við 4. gr. a. Þegar menn hafa heyrt röksemdir mínar viðvíkjandi öðrum liðum þessarar brtt., munu menn komast að þeirri niðurstöðu, að aðaltalan er röng. b. Þessar 400 kr. eru ekki umframveiting. Í fjárlögunum voru veittar til húsaleigu fyrir bögglapóststofu 2000 kr. hvort árið = kr. 4000 00 Greiddar 1914 2400,00 1915 963 97 - 3363 97 Sparast á fjárhagstímabilinu kr. 636 03 Því fer svo fjarri, að nokkur ástæða sje til að leita hjer aukafjárveitingar, þar sem kr. 636,03 hafa sparast af því fje, sem áætlað var. 4. brtt. b. er því ástæðulaus. d. Umframgreiðsla við pósthúsbygginguna 1915. Það er viðurkent af stjórninni í svari nr. 50, á bls. 131 í LR, að upphæð þessa eigi að taka inn í fjáraukalögin. En frumvarpið var þá komið til Hafnar, svo að stjórnin gat ekki leiðrjett þetta. Það varð því að gerast í þinginu. Brtt. 4. d. er því rjett. e. Er líklega rjett. Af sömu ástæðu gat stjórnin ekki heldur leiðrjett þetta, en hafði beðið um, að það yrði leiðrjett í svari nr. 65 við athugasemdir yfirskoðunarmanna landsreikninganna 1915. f. Er ástæðulaus. Umfraragreiðslan var 1915 kr. 13,90 1914 var sparað - 2,85 Mismunur kr. 11,05 Meira gat ekki komið til mála að leita aukafjárveitingar fyrir. Liðurinn er því alveg rjettur í frv., en aths. nefndarinnar ástæðulaus. g. Er líka röng. 1914 var umframgreiðslan kr. 660,71 1915 sparaðist - 647,00 Mismunur kr. 13,71 Athugasemd nefndarinnar er því ástæðulaus og brtt. 4. g. á ekki að taka til greina. 5. b. Þessi upphæð, kr. 129,85, stendur í fjáraukalögunum í einum lið, en á að standa í tveimur liðum, þannig: 1914 kr. 0,85 1915 - 129,00 Í handritinu er þetta rjett, en hefir auðsjáanlega skekst í prentsmiðjunni. Fyrirsögnin fyrir 85 hefir fallið burt, en neðri línunni verið skotið upp, svo að talan 85 hefir skeyst aftan við kr. 129. Upphæðinni átti því ekki að breyta, en athugasemdin er rjett. d. Er einnig rjett. Stjórnin hefir kannast við það og beðið endurskoðendur að sjá um, að upphæðin væri tekin upp í fjáraukalögin. Sbr. svar nr. 104, 1915. e. Er ártalsskekkja, og er rjett. Hjer er auðvitað um prentvillu að ræða. f. Er ástæðulaus. Til eftirlitsferða var veitt bæði árin kr. 1200,00 Þar af var goldið 1914 kr. 646,83 1915 - 526,30 - 1173,13 Sparað kr. 26,87 Ef að eins er litið á árið 1914, þá virðist vera ofgoldið fyrir það ár, en sje 1915 tekið með, kemur það í ljós, að af þessari fjárveitingu hefir orðið afgangur. Brtt. er því ástæðulaus. g. Er líka ástæðulaus. Í fjárlögunum eru veittar 14000 kr. og hafa líka verið greiddar 14000 kr. Hjer er því ekki um neina umframborgun að ræða. En af þessu fje hafa verið greiddar 200 kr. til unglingaskóla á Akureyri. Endurskoðendur hafa gert athugasemd við þetta, og telja það ólöglegt. Það getur ef til vill verið rjett að vita þessa fjárgreiðslu, en aukafjárveiting getur ekki komið til greina, úr því að eigi var farið fram úr áætlaðri fjárupphæð. Það er alt annað, hvort endurskoðendum finst ástæða til að gera athugasemd við meðferð fjárins, eða hvort á aukafjárveitingu þarf að halda. Að endingu skal jeg taka það fram, að síðasta brtt. nefndarinnar, 6. b, er rjett. Þá þykist jeg hafa svarað hverri brtt. nefndarinnar fyrir sig, og vona jeg, að jeg hafi svarað svo skýrt, að háttv.þm. hafi getað áttað sig á, hvernig þeir eigi að greiða atkv. Til gleggra yfirlits skal jeg telja upp þær brtt., sem ekki eru rjettar, og því ber ekki að samþykkja. Þær eru: 1. a, 4. a, 4. b, 4. f, 4. g, 5. f, og 5. g. Eftir verða þá 6 brtt. nefndarinnar, sem eru rjettar; þar af hefir stjórnin sjálf beðið nefndina að leiðrjetta 4, en 2 hefir nefndin fundið sjálf, og er jeg henni þakklátur fyrir þær; þar af er þó 85 aura skekkjan önnur, sem jeg drap á áðan. Með þessu vona jeg þá, að nál. sje svarað. Jeg skal loks geta þess um brtt. á þgskj. 430, að mjer láðist að gæta þess, að 2. liðurinn átti einnig að falla burt, en háttv. fjárhagsnefnd hefir nú gert brtt. um að fella báða liðina burt, og tek jeg því mína brtt. aftur, en vona, að brtt. nefndarinnar verði samþykt.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Menn hafa nú heyrt álit hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) og hlustað á svör hans við athugasemdum nefndarinnar og brtt. Jeg veit ekki, hvort menn eru hrifnir af þeim eða ekki. En hitt er víst, að nefndin hefir gengið gegnum öll gögn, sem að frv. lúta, og myndað sjer grundvallaða skoðun samkvæmt þeim. Því er það, að mig furðar á þeim tón, sem hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) leyfði sjer að tala í, og hversu hann var »staffírugur« í að mæla á móti því, sem stjórnin og hann sjálfur hafa viðurkent að væri rjett. Við nánari athugun þarf þó raunar engan að furða á slíku, þar sem það er bert, að stjórnin sjálf, eða hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) að minsta kosti, hefir ekki hugmynd um, hvað felst í frv., sem hún hefir lagt fyrir þingið, eins og 4. d. hefir komið fram í þessu frv., fjáraukalagafrv. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) gat þess, að fjárlögin væru að eins áætlun. Það er alveg rjett, enda kemur engum til hugar að vita það, þótt greiðslur hafi farið fram úr áætlun; öðru nær. Hitt er athugavert, þegar stjórnin vill ekki á formlega rjettan hátt gera grein fyrir, eða taka upp í aukafjárlög, ýmsar umfangsmiklar greiðslur, þar sem það er þó formsins mál og formsins skylda að taka umframgreiðslur upp í aukafjárlög. Þegar yfirskoðunarmenn og fjárhagsnefnd telja bresta formlega samþykt til fjárveitingar, þá er skylt að taka greiðsluna upp í aukafjárlög. En með þessu er þó engan veginn verið að víta stjórnina, nema því að eins, að einhver greiðslan sje svo löguð, að stjórnin hljóti að sæta ábyrgð fyrir hana. En frá formsins hlið er það vítavert, að það hefir ekki verið tekið upp, sem átt hefði að taka, og stjórnin hefir vitað eða fengið að vita hjá yfirskoðunarmönnum. Þess vegna kemur það ekkert þessu máli við, hvað Kristján justitiarius Jónsson eða aðrir álíta, hvort þeir segja, að taka þurfi upp í aukafjárlög umframgreiðslur eða ekki. Fyrir þessu eru fastar reglur; allar umframgreiðslur, sem framkvæmdarstjórnin hefir með höndum, eiga að fá formlega samþykt þingsins eftir á. Og engin stjórn ætti að hafa neitt að athuga við þetta; engri stjórn ætti að vera akkur í fjárgreiðslum, sem hún vill ekki fá formlega samþyktar eftir á. Því að þetta heimtar formið. Þegar þetta er athugað, þá er það undarlegt, að hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) skuli taka sjer nærri brtt. nefndarinnar. Það sýnir, að hann er ekki orðinn vanur við að sitja í stjórnarsessinum, eða einhver hefir leiðbeint honum, sem ekki hefir kunnugleika eða vit á þessum málum. Út af spítölunum ljet hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) þess getið, að óþarft væri að leita aukafjárveitingar, svo framarlega sem greiðslurnar, bæði árin til samans, hefðu ekki farið fram úr fjárveitingunni á fjárhagstímabilinu, jafnvel þótt fjárgreiðslan hafi orðið hærri annað árið. Það getur nú verið spurning um, hvort ekki beri að leita aukafjárveitingar alt um það, enda er stjórnin ekki vítt fyrir þetta, en yfirskoðunarmennirnir vilja fá upphæðirnar inn í aukafjárlögin, þegar greiðslan bæði árin fer fram úr fjárveiting, eins og einmitt hjer á sjer stað, og ætti stjórnin síður en svo að vera hrædd við að verða við því, með því að það er að eins reglan, sem krefst þess. Í annan stað gat hæstv. fjármálaráðherra (B. K) þess, að þótt stjórnin hafi lofað yfirskoðunarmönnunum að taka umframgreiðslur upp í aukafjárl. 1915, þá hafi hún ekki getað það, með því að frv. lá í Kaupmannahöfn. En hví er þá stjórnin að lofa því, sem hún efnir ekki? Hví lofar hún að leiðrjetta sumt beinlínis og sumt með því að vísa til yfirskoðunarmanna, úr því að frv. var í Kaupmannahöfn?  (B. K.: Þetta er rangt)  . Nei, allir þm. geta gengið úr skugga um það, að þetta er rjett, ef þeir vilja kynna sjer gögnin, þótt leitað sje á mörgum stöðum, í landsreikningi, athugasemdum yfirskoðunarmanna, svörum stjórnarinnar o. s. frv. Þá kem jeg að brtt.Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) telur þær brtt. rangar, sem miðaðar eru við aðalupphæðirnar. Þetta er gersamlega rangt, því að þótt honum þyki eitthvað rangt í hinum einstöku brtt., þá kemur auðvitað samlagningin fram í aðalupphæðinni eftir hinum einstöku liðum. 2. brtt. nefndarinnar þarfnast engrar athugasemdar, því að nefndin hefir tekið hana aftur, ekki af tilhliðrun við hæstv. fjármálaráðherra (B. K.), heldur af því, að nefndinni þótti nægja, að hún kæmi til umræðu og álit forseta fengist um hana, sem nú er komið. Um 3. brtt. ljet hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) svo mælt, að ekki væri ástæða til að taka hana til greina, með því að lagaheimild væri fyrir greiðslunni. En nú vita allir, að lagaheimildin er að eins fyrir ákveðinni upphæð, en heimild vantar fyrir umframgreiðslunni, sem formlega verður að koma fram í aukafjárlögum. Þess vegna á ekki að fella brtt., heldur að fullnægja formlegri reglu og samþykkja hana. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) taldi brtt. nefndarinnar 4, a. ranga alveg að ófyrirsynju, því að vitanlega fer hún, sem hefir að geyma aðalupphæðina, eftir því, sem upphæðir eru í einstökum liðum. Brtt. 4, b. taldi hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) enn ranga; þar er um að ræða 400 kr. póstleigu í Bárunni. Ekki skil jeg, hví hann telur hana ranga. Ef menn vilja fletta upp landsreikningnum, munu menn sjá, að yfirskoðunarmenn töldu hjer vera um umframgreiðslu að ræða; stjórnin komst að sömu niðurstöðu og lofar að leita aukafjárveitingar. Mundi hún hafa lofað því ef hún hefði talið það rangt? Ólíklegt væri það, enda varð niðurstaða nefndarinnar sú sama. Þessi loforð stjórnarinnar eru ekki efnd í framkvæmdinni, en úr því að hún viðurkennir athugasemdir yfirskoðunarmannanna í svörum sínum, þá hefði mátt búast við lagfæringum frá stjórninni í samræmi við stjórnina sjálfa. Það er rjett, að brtt. nefndarinnar 4, c. er leiðrjetting á prentvillu, að því er ætla verður. Það er leiðinlegt, að þessi mikilvægu frv. stjórnarinnar, sem varla má hagga við, skuli vera svo úr garði gerð í stjórnarráðinu, að meinlegar prentvillur sjeu í þeim, svo að stafl. verða skakkir. Brtt. nefndarinnar 4, d. hefir stjórnin viðurkent. Sama er að segja um 4, e. Brtt. nefndarinnar 4, f. telur hæstv. fjármálaráðh. (B.K ) ranga. Yfirskoðunarmenn komust að þeirri niðurstöðu, að hjer væri skakki, sem næmi kr. 13,90. Stjórnin svarar því svo, að hún viðurkennir þetta og segist munu leita aukafjárveitingar á þessari upphæð. En hvað gerir hún? Hún leitar aukafjárveitingar, ekki á kr. 13,90, heldur á kr. 11,05, að því er hæstv. ráðh (B. K.) segir nú, af því að hún eigi einhversstaðar í pokahorninu kr. 2,85 til að fylla upp í. En hver veit um það? Niðurstaða nefndarinnar er rjett samkvæmt þeim gögnum, sem fram hafa komið, bæði fyrir yfirskoðunarmenn, þing og fjárhagsnefnd. Um brtt. nefndarinnar 4, g. er það að segja, að stjórnin taldi þann lið ekki eingöngu rjettan, heldur kveðst hún mundu leita aukafjárveitingar á honum, sem yfirskoðunarmenn auðvitað taka trúanlegt, en stjórnin þó efnir ekki. Vitanlega hlýtur nefndin hjer að hallast að því, sem yfirskoðunarmenn hafa fundið rjett vera og stjórnin viðurkent. Ef hún nú telur það rangt, þá á hún það við sjálfa sig. Eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja, er brtt. rjett. Um brtt. nefndarinnar 5, a. er auðvitað sama að segja sem ella um aðalupphæðir, að þær breytast eftir hinum einstöku liðum, eftir því sem þingið samþykkir. Brtt. nefndarinnar 5, b. er svo til komin, að skakkar um 129 kr., sem stjórnin lofar að leita aukafjárveitingar á, en gerir ekki, eða rjettara sagt smellir undir alt annan lið en rjett er. Þetta fje er fyrir tímakenslu við Akureyrarskólann, en stjórnin leggur fjárveitinguna undir bækur og kensluáhöld, og ekki nóg með það, þessi fjárgreiðsla, sem fram fór 1915, er hjá stjórninni látin á alt annað ár, á árið 1914, og með rangri upphæð, sbr. 5, c. Stjórnin getur auðvitað sagt, að sjer hafi skotist yfir þetta, en þá ætti hún að vera að minsta kosti bljúgari í tilsvörum og ekki setja sig á þann háa hest, sem hún gerir, er um rjettmætar leiðbeiningar er að ræða. Brtt. nefndarinnar 5, d. og 5, e. játar hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) að sjeu rjettar. Brtt. nefndarinnar 5, f. telur hæstv. fjármálaráðh.(B. K.) nú ranga, en í svörunum til yfirskoðunarmanna lofar hann að taka liðinn í fjáraukalög, en gerir það ekki. Hjer reynist sem áður, að stjórnin játar, að atriði sje rjett, en telur það svo rangt eftir á. Hjer átti að sjálfsögðu að leita aukafjárveitingar, og mundi stjórnin sjálfsagt fallast á það, ef hún athugaði það í ró og næði, en nú í flaustrinu er »öllu snúið öfugt þó«. Brtt. 5, g. virðist stjórnin telja rjetta, en segir þó, að nóg fje hafi verið til þessarar greiðslu. En stjórnin hafði enga heimild til að nota þetta fje á þann hátt, sem hún gerði, því að fjeð var ætlað lýðskólum utan Reykjavíkur og Akureyrar, en stjórnin tekur þar af 200 kr. til hannyrðaskólans á Akureyri. Hjer er ekki um stóra upphæð að ræða, og nefndin vítir stjórnina ekki fyrir þessa greiðslu, en hjer brestur formlega samþykt, því að vitaskuld hefir þingið aldrei ætlast til þess, að fjárveiting til lýðskóla utan Reykjavíkur og Akureyrar sje notuð til hannyrðaskóla á Akureyri. Stjórnin ætti að vera þakklát fyrir þessa lagfæringu nefndarinnar, sem að eins leggur hjer til, að leitað sje aukafjárveitingar. 6. brtt. nefndarinnar telur hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) rjetta, eins og vera ber. Jeg býst við, að ef hv.þm. hafa haft tök á að fylgjast með og fletta upp á viðeigandi stöðum í landsreikningnum, eftir því, sem nefndarálitið vísar til við hverja einstaka brtt., þá muni þeir alveg hafa komist að sömu niðurstöðu sem nefndin og stjórnin hafði komist, er hún athugaði málin í næði heima hjá sjer. Um brtt.hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) er það að segja, að hann mun hafa komið fram með hana af því, að honum var bent á villuna, en það er leiðinlegt, að hann skuli þá ekki hafa leiðrjett hinn liðinn líka, sem stóð við hliðina, jafnauðsæja leiðrjettingu, sem þar er um að ræða; þetta er sem sje kostnaður við fánanefnd og baðstofu á Kvennabrekku. Þetta hefir þegar verið samþykt í fyrri fjáraukalögum, fyrir 1914 og 1915, sem Alþingi 1915 afgreiddi, og eru því liðirnir óþarfir, eins og brtt. á þgskj. 426 gefur til kynna. Að svo stöddu þarf jeg ekki að fara fleiri orðum um frv. eða brtt, Það getur verið, að hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) standi upp til þess að slá því föstu, að rjett sje rangt og rangt rjett, en jeg býst samt við, að látið verði sitja við það form, sem öll gögn benda til að sje rjett.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg skal ekki um segja, hvað mikið háttv. þingdm. hafa fræðst við hina löngu ræðu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), býst þó ekki við, að það hafi verið mikið, og því síður, að þeim hafi fundist hún mjög sannfærandi. Jeg vona, að skýringar þær, sem jeg hefi komið með, verði teknar til greina, og að háttv. deild greiði atkvæði um till. stjórnarinnar samkvæmt þeim. Mjer dettur ekki í hug að svara ræðu háttv.frsm. (G. Sv.) orði til orðs, og vona jeg, að hvorki hann nje háttv. deild misvirði það við mig. Ræðan var auðsjáanlega ekta prókúratorræða, og mjer þykir það ekki sama að eltast við slíkar ræður. Jeg vil leitast við að taka þingmálin alvalegar en svo, að jeg vilji beita nokkuð líkum vopnum þeim, sem háttv.frsm. (G. Sv.) beitir á stjórnina. Háttv. frsm. (G. Sv.) bar það á stjórnina, að hún hefði ekki efnt það, sem hún hefði lofað í svörum sínum við athugasemdir yfirskoðunarmanna landsreikninganna 1914. Gagnvart þessu skal jeg taka það fram, að þegar stjórnin svaraði athugasemdum yfirskoðunarmanna, gat hvorki hún nje þeir vitað hvernig fara mundi um ýmsar greiðslur, sem koma áttu niður á bæði árin, síðara árið, með því aths. fyrir það ár voru ókomnar. Það bæði gat komið fyrir og kom fyrir, að þótt goldið hefði verið meira fyrra árið en til var tekið í fjárlögunum að greiða skyldi það ár, þá gat það sparast síðara árið eða meira til, svo að eigi yrði borgað meira bæði árin en upphæð sú, sem fjárlögin ákváðu að greiða skyldi. Með því nú að stjórnin álítur, að ekki sje ástæða til að leita aukafjárveitinga á upphæðum, sem afgreiddar eru annað árið, ef þær sparast hitt árið, þá gat hún ekki skilyrðislaust sagt um, hverjar af slíkum ofgreiðslum hún myndi taka upp í fjáraukalög fyrir árin 1914 og 1915. En til að sýna, hvað rjett háttv.frsm. (G. Sv.) fer með og hve vandlega hann muni hafa lesið, leyfi jeg mjer að benda á tvent, sem hann segir, að stjórnin hafi lofað að taka upp í fjáraukalög 1915; það er um aukafjárveiting til rannsókna símleiða. Þar bið jeg háttv. þingdm. að fletta upp svari stjórnarinnar undir 65. tölulið í landsreikningunum, og athuga þar, hve rjett háttv.frsm. (G. Sv.) fer með málið  (G. Sv.: Það hefir þegar verið viðurkent, að hjer sje blandað málum)  . Hitt er undir 104 tölulið í svörunum við landsreikninginn 1915. Þar segir háttv.frsm. (G. Sv.), að stjórnin hafi lofað að leita aukafjárveitingar á 1687 kr. 7 a., en í svarinu stendur: »Alls mun eiga að leita aukafjárveitingar fyrir kr. 1687,03, sem yfirskoðunarmenn fyrir sitt leyti væntanlega stuðla til að gert verði«. Hjer liggur ekki fyrir neitt loforð frá stjórnarinnar hendi um að taka upphæð þessa upp í fjáraukalög. Þvert á móti. Það er leitt að þurfa að reka annað eins og þetta ofan í háttv.frsm. (G. Sv.).  (G Sv.: Það er leitt, að hæstv. fjármálaráðherra skuli ekki geta tekið rjett eftir því, sem sagt er, og hart að þurfa að búa undir slíkri stjórn)  . Yfir höfuð eru athugasemdir háttv. frms. (G. Sv.) þannig vaxnar, að jeg vona, að hann sjái að sjer og gæti sín betur síðar, þegar hann ætlar að fara að dæma um gerðir annara. Það er eðlilegt, að háttv.frsm. (G. Sv.) geti yfirsjest í dómum sínum, því að hann getur naumast verið fullkunnugur öllum málavöxtum, en hitt er óvarlegt af honum að fara með jafnmiklar fullyrðingar, sem hann hefir gert; hætt við að slík vopn sljóvgist fljótt, ef þeim er oft beitt. Háttv. frsm. (G. Sv.) segir, að allar umframgreiðslur eigi að taka upp í fjáraukalög. En hvorki hefir hv. nefnd sjálf fylgt þeirri reglu út í æsar, nje heldur virðast yfirskoðunarmenn landsreikninganna vera fastir á þeirri skoðun. Þeir hafa nú, meira að segja, ekki fylgt sömu reglunni alstaðar við yfirskoðun landsreikninganna 1914 og 1915. Af umframgreiðslum til spítalanna í Laugarnesi og á Kleppi ætlast þeir til, að 1914 komi í fjáraukalög að eins það, sem eytt var umfram veitingu til skemtana eða í Laugarnesi kr. 192,77 af kr. 4485,39, sem alls var eytt umfram veitingu, og á Kleppi kr. 172,60 af kr. 5531,55. Við endurskoðunina á landsreikningnum 1915 leggja þeir aftur á móti til, að öll umframgreiðslan sje tekin upp í fjáraukalög. Þetta sýnir það - og þar er jeg samdóma háttv.frsm. (G. Sv.), að nauðsyn er að setja hjer einhverjar fastar reglur; og þar tel jeg þá eina reglu rjetta, að taka ekki neitt í þau, sem áður er fyrir veitingum í fjárlögunum, og eigi heldur umframgreiðslur á þeim upphæðum, sem altaf hljóta að verða áætlunarupphæðir; hitt er að veita sama fjeð tvisvar. Þó geri jeg það ekki að kappsmáli, hvorri aðferðinni þingið vill fylgja, hitt höfuðatriðið, að eftir föstum reglum sje farið. Þá kæmi ekki fram annað eins nefndarálit og þetta, og það er mikið unnið fyrir þingið að vera laust við slíkt. Háttv. frsm. (G. Sv.) vill gera lítið úr áliti háyfirdómara Kristjáns Jónssonar á máli þessu. Það geri jeg ekki. Jeg tel hann einn hinn skarpasta lögfræðing vorn, og hann gat enga sjerstaka tilhneigingu haft til að verja þessa skoðun; því að það voru ekki hans eigin fjárlög, sem þá var um að ræða, fremur en að þessi eru mín. Háttv. frsm. (G. Sv.) talaði um, að jeg hefði verið ókurteis í fyrri ræðu minni. Víst var það ekki tilætlun mín. Jeg ætlaði ekki að segja stygðaryrði til nokkurs manns, heldur að eins bláberan sannleikann, og vona, að mjer hafi tekist það. Háttv. frsm. (G. Sv.) sagði, að jeg hefði átt að vera bljúgur í andsvörum mínum. Má vera, að honum hafi sýnst svo; jeg veit ekki, hve mikillar auðmýktar hann krefst af þeim, sem við hann þurfa að ræða; jeg læt aðra dæma um það, hvor okkar hafi talað í sæmilegri eða bljúgari tón. Jeg leiði það alveg hjá mjer að fara að rekja í sundur allan þann vef, er háttv.frsm. (G Sv.) var að vefa áðan. Mótmæli því að eins, að stjórnin hafi verið svo óvandvirk, að hún hafi ekki getað tekið upphæðir rjettar upp í frv. sitt. Jeg vona nú, að málið sje við umræðurnar orðið svo skýrt, að nú sje óhætt að ganga til atkvæða um það, og er þó sannast að segja, að háttv.frsm. (G. Sv.) hefir lítið gert til að skýra það fyrir háttv. deild.  (G. Sv.: En mikið til að skýra það fyrir stjórninni)  .

Matthías Ólafsson Jeg vil leyfa mjer að minnast fám orðum á álit hæstv. alþingisforseta um það, hvort taka ætti kostnaðinn við aukaþingið 1914 upp í fjáraukalög eða ekki. Það er rjett, að þingið hefir fult fjárveitingavald, og varð að sjálfsögðu að borga út kostnaðinn við þinghaldið eftir boði og tilætlun þingsins. Eigi að síður tel jeg rjettara, að kostnaðurinn sje tekinn inn í fjáraukalög. Stjórnarskráin segir í 27. gr.; »Ekkert gjald má greiða af hendi nema heimild sje til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum«. Jeg skil ekki, hví verið er að skirrast við að taka þetta upp í fjáraukalög. Ekki þarf að óttast, að nokkur hafi á móti, að kostnaðurinn sje greiddur. Þá er ágreiningur um það, hvort leita þurfi aukafjárveitingar á upphæðum, sem greiddar eru umfram veitingu á öðru ári fjárhagstímabilsins, ef þær hafa sparast á sama lið hitt árið. Um það verð jeg að segja; að ákveðin upphæð er veitt í fjárlögunum hvort árið um sig, og hvort árið út af fyrir sig er sjerstakt reikningsár. Það mun því hæpið að halda því fram, að slíkar umframgreiðslur þurfi ekki að taka upp í fjáraukalög. Hvað ættu yfirskoðunarmenn að segja, ef þeir sæju, að umframgreiðsla hefði orðið á einhverjum lið fyrra árið? Ættu þeir að þegja við því, eða ættu þeir að láta sjer nægja það svar stjórnarinnar að þeir skyldu bíða og sjá, hvernig fær seinna árið? Jeg álít rjett að taka allar slíkar upphæðir inn í fjáraukalög, en hins vegar teldi jeg það þing óbilgjarnt, sem álasaði stjórninni fyrir það, þótt hún greiði ekki sömu upphæð hvort árið, sem fjárlögin nefna, þegar þörf krefur, að eins að hún greiði ekki meira en þá upphæð, sem veitt er bæði árin. Jeg verð að segja það, að það, sem fyrir fjárhagsnefndinni lá af upplýsingum, gat, frá mínu sjónarmiði, ekki leitt til annara úrskurða en hún feldi um hina einstöku liði. Hún hafði fyrir sjer bæði athugasemdir yfirskoðunarmanna landsreikninganna og svör stjórnarinnar, og eftir því hefir hún farið, Hitt er annað mál, að hefði stjórnin beðið með að svara athugasemdum við landsreikninginn 1914 þangað til hún sá athugasemdir við reikninginn 1915, þá mundu svör hennar líklega hafa í sumum greinum orðið öðruvísi en þau nú eru.

Magnús Guðmundsson Jeg stend upp til að bera ofurlítið blak af fjárhagsnefnd, sem orðið hefir fyrir hörðum ákúrum af hæstv. fjármálaráðherra (B. K.). Jeg vona, að háttv. deild sjái, að ekki er við að búast, að fjárhagsnefnd geti rannsakað hvert einstakt atriði í landsreikningunum ofan í kjölinn; hún getur yfirleitt ekki farið eftir öðru en athugasemdum yfirskoðunarmanna og svörum stjórnarinnar; á þessu verður hún mestmegnis að byggja rannsókn sína og tillögur. Til þess gera yfirskoðunarmenn athugasemdir sínar, og til þess svarar stjórnin þeim. Þegar litið er yfir þessar athugasemdir, þá sjest það, að yfirskoðunarmenn hafa á nokkrum stöðum gert tillögur um, að leitað sje aukafjárveitingar fyrir greiddum upphæðum; og stjórnin hefir svarað því, að annaðhvort muni hún gera það, eða væntanlega muni gera það, en þó oft ekki gert það. Jeg vona, að hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) sje svo sanngjarn, að hann sjái og viðurkenni, að ekki gat nefndin vitað, að stjórnin ljeti vera að efna þessi loforð sín af því, að fje hafði sparast jafnmikið eða meira 1915 en fyrirframgreiðslunni 1914 nam, og að hún áleit því aukafjárveitingu óþarfa. Það getur verið að aukafjárveiting sje ekki nauðsynleg, þegar svo stendur á, en eftir því, sem gögn og skilríki lágu fyrir, gat fjárhagsnefnd ekki öðruvísi að farið en hún gerði. Því að hún hefir ekki fyrir sjer hina einstöku reikninga, heldur að eins athugasemdir, svör og tillögur. Hina einstöku reikninga rannsakar hún að eins þegar ágreiningur er milli stjórnar og yfirskoðunarmanna, en í þeim atriðum, sem hjer er ágreiningur um, var engin deila milli stjórnar og yfirskoðunarmanna. Jeg skal benda á, að þeir, sem vilja mynda sjer glögga skoðun á deiluefninu milli háttv.frsm. (G. Sv.) og hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) þurfa ekki annað en fletta upp í landsreikningunum þeim liðum, sem bent er á í nál. á þgskj. 387. Með því getur hver einstakur þingdm. dæmt um athugasemdir þær og svör þau, sem þar liggja fyrir og tillögur nefndarinnar. Um 3. brtt. sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða; mjer liggur í ljettu rúmi, hvort hún er samþykt eða ekki, en sje þó ekki ástæðu til að fella hana. Yfir höfuð hefi jeg fylgst með öllum umræðunum, nema jeg tók ekki eftir, hvort hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) viðurkendi, að brtt. 5. c. væri rjettmæt eða ekki.  (Fjármálaráðherra B. K: Jeg viðurkendi hana rjetta)  . Að lokum tek jeg það upp, að fjárhagsnefndin gat ekki farið öðruvísi að en hún gerði, og gerðir hennar eru rjettar. En hæstv. stjórn átti að geta vitað, hvað sparast hafði á árinu 1915, þegar hún svaraði athugasemdunum fyrir árið 1914, og gat hagað svörum sínum eftir því, því að svör hennar við athugasemdir endurskoðenda eru ekki dagsett fyr en 23. nóv. 1916. Svör hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) um þetta eru því eigi á rökum bygð og beinlínis villandi.

Fjármálaráðherra (B. K.) Út af orðum háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) skal jeg taka það fram, að þar sem hann sagði, að stjórnin hefði átt að geta vitað, hvað sparast hefði á árinu 1915, þegar hún svaraði athugasemdunum við landsreikninginn 1914, þá er það hlutaðeigandi skrifstofustjóri, sem svörin semur, en tími stuttur fyrir mig að athuga, hvernig sakir stóðu. En þetta haggar ekki þeirri grundvallarreglu, sem jeg hefi haldið fram í dag að fylgja ætti við það, hvað taka bæri upp fjáraukalög og hvað ekki. En hvað sem þessu líður, þá hefði nefndin átt að athuga landsreikninginn sjálfan áður en hún samdi tillögur sínar. Það er ekki langrar stundar verk. Jeg sjálfur skoðaði þar í morgun öll þau atriði, sem ágreiningur er um, og tók það skamman tíma fyrir mig. Jeg hefi í sjálfu sjer ekki á móti því, þótt allar þær upphæðir sjeu færðar í fjáraukalög, sem háttv. nefnd leggur til að gert sje, en jeg held því fram, að það sje sama sem að veita sama fjeð tvisvar, og í sjálfu sjer er það rangt; en ef þingið vill hafa það svo, þá er ekki annað en að það leggi það fyrir stjórnina, og mun hún fara eftir því. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fanst ekki rjettu formi fullnægt nema alt væri tekið í fjáraukalög, sem veitt væri á nokkurn annan veg en bókstaflega eftir orðum fjárlaganna; þar er jeg honum ekki samdóma, eins og þegar hefir verið tekið fram. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta, en vona, að ekki verði annað samþykt en jeg hefi bent á að samþykkja eigi, án þess að jeg geri það þó að kappsmáli.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg ætla að eins að segja örfá orð, því að jeg tel ekki nauðsyn á að halda áfram umræðum öllu lengur. Jeg þykist þess viss, að háttv. þingdm. muni orðnir nokkurn veginn vissir um, hvernig málinu horfir við, og að ekki muni þurfa að skýra það betur fyrir þeim. Í raun rjettri er nú svo komið, að hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) hefir stórum lægt seglin, og hefir nú ekki á móti, að það sje samþykt sem rjett, sem hann telur rangt. Það er ekki rjett, að umframgreiðslur sjeu jafnan veittar tvisvar, ef þær voru teknar upp í fjáraukalög; hvað segir hann, hæstv. ráðherra (B. K.), um það, ef umframgreiðslur verða bæði árin á upphæðum einhverra liða í fjárlögunum? Er hann ófáanlegur til þess að viðurkenna, að þar verði og beri að leita samþykkis? Og í raun og veru er langrjettast að taka í fjáraukalög, þótt umframgreiðsla hafi ekki orðið nema annað árið og jafnast upp hitt árið, því að það árið, sem umframgreiðslan var, hefir verið notað meira fje en fjárlög heimiluðu. Allar stjórnir fram að þessu hafa talið sjer skylt að leita aukafjárveitinga á slíkum fjárgreiðslum sem þeim, er fjárhagsnefnd fer fram á að leitað sje, og orðið fegnar að mega það og þakklátar fyrir leiðrjettingar. Ef stjórn og þing vill hafa alt í sukki, þá er sjálfsagt að láta alt reka á reiðanum og hirða ekki um að fylgja neinni fastri reglu, heldur láta það vera komið undir handahófsáliti stjórnarinnar, hvað henni þóknast að taka í fjáraukalög í það og það sinn. En eina rjetta reglan er auðvitað, að allar umframgreiðslur komi fram í fjáraukalögum, og við það hefir nefndin miðað tillögur sínar. Fyrir því hefir hún lagt til, að allar umframgreiðslur til spítalanna t. d. bæði árin komi í fjáraukalög, en yfirskoðunarmenn ekki nema að litlu leyti fyrra árið, en að öllu leyti síðara árið. Kom þar fram ósamræmi hjá þeim, sem lagast, ef till. nefndarinnar er fylgt. Getur verið, að þessi stjórn vilji ekki fylgja þeirri reglu, sem nefndin telur rjetta vera. Undanfarandi stjórnir hafa þó gert það, og annarsstaðar er það venja að gera það og sjálfsagt talið.

Frsm. (Einar Arnórsson) Þetta frv. er svo til komið, að 14. maí í vor gaf stjórnin út bráðabirgðalög um húsaleigu í Reykjavík. Í þessum lögum var það tvent ákveðið, að ekki mætti segja mönnum upp húsnæði, og hitt líka, að leigan skyldi vera óbreytanleg frá því, sem þá var. Nú hefir háttv.Ed. haft þetta frv. til meðferðar, og hefir hún ekki gert á því neinar verulegar efnisbreytingar. Þó hefir það ákvæði verið sett inn, að leigusali skuli geta sagt upp húsnæðinu, ef hann hefir brýna þörf á því sjálfur til eigin íbúðar, enda hafi hann orðið eigandi hússins fyrir 14. maí 1917. Allsherjarnefnd hefir athugað frv., eins og Ed. skilaði því frá sjer, og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Nefndin játar, að mikil nauðsyn sje á að hafa hjer í Reykjavík slík lög sem þessi, enda má ráða það af líkum. Landsstjórnin gaf í vor út bráðabirgðalög um húsaleigu í Reykjavík, eftir tilmælum borgarstjóra og bæjarstjórnar. Lögin settu ýmsar hömlur á yfirráð húseigenda yfir húsum sínum. Engin óánægja hefir orðið út af ákvæðunum um húsaleiguna. En hitt hefir vakið nokkra óánægju, að ekki skuli vera hægt að segja upp húsnæði. Stjórnin og Ed. líta þó svo á, að nauðsynlegt sje að halda því ákvæði, til að koma í veg fyrir húsabrask og minka húsnæðisskort. Það er oft skilyrði fyrir, að hægt sje að braska með hús, að hægt sje að koma leigjendunum burt á vissum tíma. Húsunum er því haldið óleigðum af bröskurunum. Þetta er ástæðan til þess, að Ed. hefir bætt við ákvæðinu um, að menn þurfi að hafa eignast hús fyrir 14. maí 1917 til að geta sest að í því. Ef þetta ákvæði væri ekki í lögunum, myndu þau verða nokkurn veginn gagnslaus. Allsherjarnefnd hefir ekki sjeð ástæðu til að koma með neina brtt. Frá háttv.þm. V.-Sk. (G Sv.) hefir komið fram brtt., á þgskj. 450, við 2. gr. Jeg hefi borið mig saman við samnefndarmenn mína, og jeg hygg, að jeg megi segja það fyrir hönd nefndarinnar, að hún telji ekki fært að samþ. þær. Það er í fyrsta lagi af þeirri ástæðu, að ef brtt. verður samþ., þá eru engar skorður settar við, að menn kaupi hús og selji, eins og þá lystir, og rými þeim burt, sem í húsinu búa. Í öðru lagi býst jeg við, að þeir verði margir, atvinnurekendurnir hjer í bæ, ef mönnum verður leyft að bæta við herbergjum til notkunar við atvinnurekstur sinn, því að ekki mun verða gott að færa sönnur á hið gagnstæða, ef menn segjast þurfa nokkurra herbergja í viðbót vegna atvinnu sinnar, þó að öllum sje kann ske vitanlegt, að það sje rangt. Ef á að samþ.brtt. á þgskj. 450, við 2. gr., þá er eins gott að fella 2. gr. alveg burt, og það annað í frv., sem snertir ákvæði hennar. Í Ed. kom fram brtt. lík þessari, en viðvíkjandi henni skrifaði borgarstjóri allsherjarnefnd, að ef hún yrði samþ., þá kæmu lögin að litlu eða engu haldi. Jeg vil því eindregið ráða háttv. deild frá að samþ.brtt. á þgskj. 450.

Gísli Sveinsson Jeg hefi leyft mjer að koma með brtt. á þgskj. 450, við 2. gr. Hún er ekki fram komin að óhugsuðu máli. Frá mínu sjónarmiði hafa lög þessi verið gallagripur frá upphafi. Þessi brtt. er alt annars eðlis en sú, sem kom fram í Ed. og borgarstjóri hefir lagt á móti. Orð hans er því alls ekki hægt að heimfæra upp á hana. Þessi tillaga er gerð til að rýmka lítið eitt þvingunina á þeim, sem eru svo óhepnir að eiga hús, ef svo mætti að orði komast. Eftir henni er ætlast til, að þeir, sem hafa gert sig seka um þá ósvinnu að eiga hús, fái að nota kofana til sinna þarfa. Eftir því, sem mjer er kunnugt um, þá eru ákvæði þessara laga strangari en þekkist annarsstaðar, þar sem lík lög gilda, eða hafa verið sett í vandræðum. Það má vera, að bæjarstjórnin vitni til húsnæðiseklunnar, en það ættu allir að sjá, að svona ákvæði bæta ekki úr þeirri eklu, eða að minsta kosti ekki það ákvæði, sem hjer er aðallega um að ræða. Ef ákvæðið hljóðaði svo, að hús mætti ekki nota nema til íbúðar eða nauðsynlegs atvinnurekstrar, þá ætti tilganginum að vera náð. Það skapast ekkert nýtt húsnæði við það að meina húseigendum að nota sitt eigið húsnæði. Jeg hefi vitað til, að menn væru í öngum sínum út af því, hvort þeir mættu bæta við sig einu herbergi eða svo til atvinnurekstrar síns. Eftir frv. er það með öllu bannað. Við skulum segja, að einhver maður hafi atvinnu hjá öðrum, en að það fyrirtæki fari forgörðum. Hvað væri þá eðlilegra en að hann mætti taka herbergi í sínu eigin húsi til að reka sömu atvinnu á eigin spítur? Í 2. gr. frv. stendur, að uppsagnir liggi undir dóm húsaleigunefndar. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg lesa upp þann kafla greinarinnar, sem jeg á við: »Uppsagnir á húsnæði, sem hafa farið fram, skulu ógildar, nema húseigandi sanni fyrir húsaleigunefnd, að hann hafi, áður en lög þessi voru sett, samið um leigu á húsnæðinu við einhvern húsnæðislausan, eða hann þurfi á húsnæðinu að halda fyrir sjálfan sig.« Það er eigandi, sem á að sanna, að hann þurfi á húsnæðinu að halda, svo að nefndin þarf ekki að vera að hafa fyrir því að sanna hið gagnstæða, eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hjelt fram. Jeg tel það algerlega rangt að vera að fá Alþingi, sem eðlilega er ekki sjerstaklega kunnugt staðháttum hjer í Rvík, til að samþykkja lög, sem þvinga marga heiðarlega borgara hjer í bænum. Eftir frv. á húsaleigunefndin að úrskurða öll húsaleigumál, og yfir henni stendur enginn annar dómstóll. Það ætti að vera nóg til að tryggja það, sem sagt er að lögin eigi að tryggja. Mjer finst harla ótrúlegt, að hægt sje að fá nokkurt þing til að samþykkja að banna húseigendum að nota sín eigin herbergi til rekstrar sinni eigin atvinnu, sem hann og hans eiga að lifa á. En með ákvæðum, eins og þau nú eru í frv., er framið rjettarbrot á húseigendum að óþörfu og um skör fram, án þess að það gagni nokkuð tilætlun frv. Þetta vill brtt. lagfæra lítið eitt.

Jörundur Brynjólfsson Mjer virðist helst, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sje ekki nógu kunnugur húsaleigumálum hjer í bæ. Þessi lög eru ekki til orðin vegna alls þorra húseigenda, heldur vegna þeirra einna, sem braska með hús sín. Það er auðvitað rjett, að lögin gætu að nokkru, litlu, leyti skert hag hinna, sem þau eru ekki gerð með tilliti til. En við það verður að una. Lögin sjálf bæta ekki úr húsnæðiseklunni, en þau setja hömlur við, að húsnæði sje misbrúkað, við að leigan sje óhæfilega há, eða húsnæði sje látið standa autt. Þau hindra alt húsabrask. Því verður ekki neitað, að lögunum fylgja nokkrir ókostir, en kostirnir og nauðsynin á lögunum eru svo yfirgnæfandi, að þau verða að teljast fyllilega rjettmæt. Þau gætu verið bagaleg þeim, sem eru nýbúnir að kaupa hús með okurverði, en það er ekki hægt að gera neinar undantekningar vegna þeirra, því að þá yrðu lögin í heild sinni gagnslaus. En þess ber líka að gæta, að húsaleigunefndinni er fengið allmikið vald til að dæma um og úrskurða margt það, er þessum lögum viðkemur, svo að jeg hygg, að hún geti á marga lund hagað svo framkvæmd laganna, að vel viðunandi verði. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að það væri hart, að menn gætu ekki notað sín eigin herbergi til að reka sína eigin atvinnu í. Jeg skal viðurkenna, að það er svo. En jeg held, að þetta tilfelli komi sjaldan fyrir. Ef eitthvert verkstæði hættir vinnu, svo að jeg taki dæmið sem hann tók, þá myndast þar húsnæði, sem hægt er að taka til íbúðar. Þá gæti nefndin stilt svo til, að höfð væru herbergjaskifti.  (G. Sv.: Eftir ákvæðum frv. má hún það ekki)  . Raunar eru ákvæði frv. um þetta nokkuð óljós, en jeg sje þar ekkert, sem banni nefndinni að fara svona að. Jeg vona, að frv. verði samþ. Það er áreiðanlegt, að það mun koma að afarmiklum notum.

Benedikt Sveinsson Frv. þetta á upptök sín í bæjarstjórn Reykjavíkur. Það hafðist við illan leik í gegn í bæjarstjórninni haustið 1915, og var sent til stjórnarinnar. Þáverandi stjórn þótti það ekki frambærilegt og sinti því að engu. Segi jeg þetta henni til maklegs hróss. - Núverandi stjórn setti fyrst bráðabirgðalög um þetta efni í vor, og eru þau að vísu miklu skárri en frv. það, sem bæjarstjórn hafði með höndum. Því verður ekki neitað, að frv. þetta tekur mjög hörðum höndum á húseigendum. Þeir geta ekki þokað til um leigjendur, hvernig sem þeim líkar við þá. Svo mikil er þverúðin, að menn mega ekki taka móður sína í eitt herbergi í húsi sínu, þótt hún sje húsnæðislaus. Þess eru dæmi. Lögunum er ætlað að greiða úr húsnæðisvandræðunum. En það er auðsjeð, að þau munu þvert á móti fremur halda við húsnæðisskortinum, og girða þess vegna líka fyrir, að húsaleiga geti lækkað. Það munu víst fáir verða til að byggja hús í bæjarfjelagi þar sem svona lög gilda, og menn geta á hverri stundu búist við jafnvel enn þyngri búsifjum af ranglátri löggjöf. Hús hafa venjulega verið talin hjer heldur ill eign. Menn hafa lagt peninga sína í annað arðvænlegra en húsabyggingar. Af því stafar húsnæðiseklan. Eitt ákvæði 2. gr frv. er óljóst. Þar stendur: »Uppsagnir á húsnæði ... skulu ógildar, nema húseigandi sanni fyrir húsaleigunefnd, að hann hafi, áður en lög þessi voru sett, samið um leigu á húsnæðinu« o. s. frv. Er átt við, að samningarnir eigi að hafa verið gerðir áður en lögin voru samþykt við 3. umr. hjer í þinginu, eða áður en konungur staðfesti þau, eða kann ske sje átt við: áður en stjórnin gaf út bráðabirgðalögin um þetta efni? Það er ótækt, að þetta ákvæði skuli ekki vera ákveðnara. Brtt. háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) fara í rjetta átt, og mun jeg greiða þeim atkvæði mitt.

Bjarni Jónsson Jeg tel það rjett, sem 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að tilgangur laganna sje sá, að halda húsaleigu í skefjum og koma í veg fyrir, að menn láti hús standa auð, en sú ályktun hans var harla einkennileg, að þar fyrir bæri að samþykkja frv. óbreytt. Hjer kemur margt fleira til greina. Jeg get t. d. ekki álitið, að hús standi autt, ef jeg kaupi það nú og sest að í því í haust. Það er undarlegt að setja lög um, að menn megi ekki nota sjer eignir, sem þeir kaupa. Ef það er svo margt fólk hjer í bæ, að húsnæðið hrökkvi ekki til, þá á að koma því fólki fyrir annarsstaðar, sem ekki hefir þak yfir höfuðið á sjer. Það væri rjett að byrja á því fólki, sem ekki eingöngu er í vandræðum með húsnæði, heldur og nauðsynlegt viðurværi. Til þess vildi jeg hjálpa með atkvæði mínu. En það óþarfa ranglæti, sem lög þessi valda, og engum kemur að gagni, ætti ekki að eiga sjer stað.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla mjer ekki að tala mikið um einstök atriði í þessu máli. Jeg ætla ekki heldur að fara út í deilur við þá hv.þm., sem hafa talað hjer á móti þessum bráðabirgðalögum, en vildi að eins skjóta því til þeirra sömu háttv.þm., að þeir hefðu átt að kynna sjer betur ástandið hjer í bænum, eins og það var þegar verst gegndi, þegar fjölskyldur, ekki einungis svo að tugum skifti, heldur svo að hundruðum skifti, svo að segja lágu á götunni, og áttu hvergi höfði að að halla. Ef þeir hefðu gert það, þá hygg jeg, að þeir hefðu komist að raun um, að hjer dugði ekkert kák, að það varð að taka til mjög strangra ráðstafana, og það væri ekki rjett að virða tillögur bæjarstjórnar vettugi í þessu máli, ef bæta ætti ástandið. Tillögur bæjarstjórnar fóru heldur lengra en niðurstaðan hefir nú orðið sú hjá háttv.Ed., og lagði jeg því til, að frv. væri samþ. óbreytt, eins og það kom þaðan. Eins og liggur í hlutarins eðli, þá er borgarstjóri og bæjarfógeti þeir menn, sem kunnugastir eru ástandinu, eins og það er í bænum, og þar næst bæjarfulltrúar, og nú er það einróma álit þeirra, að þessar ráðstafanir sjeu nauðsynlegar, og því eru þessi lög orðin til. Að vera að tala um ranglæti í þessu sambandi finst mjer ekki vera ástæða til, því að aldrei yrðu mikil brögð að því, að það hlytist af lögunum, en þó að það kynni að koma fyrir, að einstaka maður yrði hart úti, finst mjer, að meira tillit verði að taka til heildarinnar en þeirra.

Jörundur Brynjólfsson Það er stutt athugasemd, út af orðum háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Hann gat um það í ræðu sinni, að upptökin að þessu máli væru hjá bæjarstjórn, en það er ekki rjett athugað. Bæjarstjórnin hefir aldrei verið í húsnæðishraki á neinn hátt, heldur eru það bæjarbúar, sem hafa verið í vandræðum og kvartað til hennar, og til þess að veita bæjarbúum nokkurt lið, sem henni var skylt, varð að grípa til þessa ráðs. Að lögin sjeu hörð í garð húseigenda hjer í bænum kann að vera rjett í einstaka tilfelli, en það hygg jeg þó að komi mjög sjaldan fyrir. Húsaleigunefndin, sem á að hafa umsjón með, að lögum þessum verði hlýtt, getur bætt mikið úr þeim misfellum, sem kunna að verða á lögunum. En, eins og jeg sagði áðan, þá ber jeg ekki á móti því, að einstaka maður geti verið misrjetti beittur, og er það auðvitað mjög leiðinlegt, að saklausir verða að gjalda fyrir seka, en svo er nú samt oft. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) talaði enn fremur um, að þessi lög mundu eiga mikinn þátt í að draga úr húsabyggingum í bænum, en jeg kem ekki auga á neinar ástæður fyrir því, að það sje satt. Húsaleigunefnd mun sannarlega ekki fara að setja húsaleigu niður fyrir það, sem sanngjarnt er, svo að það ætti ekki að hafa nein áhrif á byggingar. Enda ber jeg engan kvíðboga fyrir, að svo verði. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir altaf fengið orð fyrir að vera mjög frjálslyndur maður og rjettsýnn, sem tæki mjög hart á allri harðýðgi og ranglæti, einkum af hálfu útlendinga. En jeg vil leyfa mjer að minna hann á, að eins og það er sjálfsagt að taka hart á öllu ranglæti þegar útlendingar eiga hlut að máli, þá er það engu síður sjálfsagt þegar innlendir menn hafa í frammi óbilgirni eða ranglæti í annara garð. Annars er jeg hræddur um, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hætti til að líta mildari augum á þá innlendu, þegar þeir eiga hlut að máli.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það vill mjer nú svo vel til, að jeg get að mestu leyti svarað í einu þeim háttv.þm., sem talað hafa með þessum brtt., því að það var hjer um bil sama vísan, sem þeir kváðu allir. Hjer liggja fyrir þinginu bráðabirgðalög, sem landsstjórnin hafði fengi konungsstaðfestingu á. Og mundi nú mörgum þykja það líklegt, að gripið hefði verið til þessa neyðarúrræðis, nema brýn nauðsyn bæri til?  (G. Sv.: Það er nú svo margt)  . Mjer vitanlega hafa ekki verið samin nema tvenn slík bráðabirgðalög, svo að það er ekki eins margt og háttv.þm. (G. Sv.) vill gefa í skyn.  (B. J.: Þetta er ekki vísindaleg rökfærsla)  . Nei, en þetta er líkindarökfærsla. En annars vildi jeg mælast til þess við háttv.þm. Dala. (B. J.), að hann talaði úr sæti sínu, með leyfi forseta, samkv. þingsköpum, en grípi ekki fram í einhversstaðar utan úr sal. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) byrjaði ræðu sína á því, að þetta bætti ekkert úr húsnæðisleysinu. Og það er auðvitað rjett, að því leyti, að ekki fjölgar húsunum við þessi ákvæði, en þó geta þau bætt dálítið úr á annan hátt, og skal jeg nefna þess dæmi. Það var hús hjer í bænum í vor með undir 20 íbúðarherbergjum, sem voru alskipuð leigjendum. Einn góðan veðurdag kom svo maður, sem kaupir hús þetta og ætlar sjer að kasta öllum þeim fjölskyldum, sem þar bjuggu, á dyr, en taka sjálfur alla íbúðina, eins og hún lagði sig, fyrir sjálfan sig. Þetta varð auðvitað til þess, að leigjendurnir báru sig upp fyrir húsaleigunefnd, og hún komst að þeirri niðurstöðu, að hann gæti látið sjer nægja 8 herbergi, en leigt hitt út. Með þessu móti varð sparað húsrúm fyrir 6-8 fjölskyldur, því að sum af þessum herbergjum voru mjög stór. Svo varð það að samningum eftir á, að hann leigði bæjarstjórninni alt húsið. Eins og allir sjá var þetta alt að þakka þessum húsaleigulögum, og eitt dæmi þess, að fjöldi fólks hefði verið á götunni, ef þau hefðu ekki verið komin á. Jeg gæti nefnt fleiri dæmi þessu lík, en sje ekki, að þess gerist þörf, því að hjer er ekki verið að semja lög fyrir einstök tilfelli, heldur nothæfa reglu, eða meðaltal af því, sem fyrir gæti komið. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) mintist á, að það hefði hingað til verið talið fullheiðarlegt að kaupa og selja hús. Það dettur engum í hug að neita því. En það gæti hins vegar oft verið mjög óheppilegt, ef nú húseigandi vill endilega koma leigjanda burt úr húsinu af einhverjum ástæðum, þá þurfi hann ekki annað en selja húsið. Þetta tel jeg að gæti verið mjög óheppilegt fyrir menn alment. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) byrjaði ræðu sína á því að segja frá frv. 1915, sem hefði verið miklu vitlausara en það, sem hjer liggur fyrir. Þá er fyrst því að svara, að það kom fram 1916, ekki 1915. Hann lauk miklu lofsorði á mig fyrir það, að jeg hefði ekki viljað sinna þessu frv. Jeg þakka auðvitað lofið, og er það að vísu rjett, að mjer þótti þetta frv. ekki aðgengilegt, en annað var það líka, sem olli því, að jeg fann ekki ástæðu til að hreyfa málinu þá. Það var búið að ákveða, að aukaþing skyldi koma saman þá um veturinn, og þá var í lófa lagið að fá þm. kaupstaðarins til að bera frv. fram á þinginu. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði í ræðu sinni, að þetta frv., ef samþ. yrði, mundi fæla menn frá húsabyggingum. Jeg hygg nú, að hvort sem væri, þá mundu húsabyggingar verða í minna lagi, eða öllu heldur alls engar, meðan núverandi ástand stendur, og er margt sem liggur til þess. Og þó fyrst, eins og háttv.þm. (B. Sv.) sjálfsagt veit, að vinna er nú orðin alt að 100% dýrari en áður var, og líkt er að segja um öll efni; þau hafa stigið afskaplega í verði, en eru auk þess næstum ófáanleg, svo að það er hjer um bil frágangssök að reisa hús nú á tímum. Háttv. sami þm. (B. Sv.) skaut því enn fremur fram, að þetta frv. mundi fæla menn frá að byggja í framtíðinni. Þessi lög eiga auðvitað að eins að gilda meðan ástandið er eins slæmt og það er nú. Jeg vona, að enginn hafi skilið orð mín svo, að lögin ættu að standa um aldur og æfi. Jeg hefi skoðað þau sem hverja aðra stríðsráðstöfun, sem mundi því verða numin burt jafnskjótt og stríðinu er lokið. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði það í ræðu sinni, að húsnæðisleysi stafaði enn fremur af því, að nú væri svo komið, að húseignir þættu slæmar eignir. Jeg verð að segja, að eftir því, sem mjer er kunnugt, þá er það af því, að menn hafa ekki haft nægilegt fje með höndum, og þótt lánskjör ekki svo aðgengileg, að þeir vildu leggja í að kaupa eða reisa hús. Þar sem svo segir, að lög þessi öðlist þegar gildi, þá blandast engum hugur um, að hjer getur ekki verið átt við annað en staðfestingu konungs á lögunum, því að þau öðlast ekki gildi þann dag, sem Alþingi samþykkir þau, og við 14. maí getur hjer ekki verið miðað. Jeg man nú ekki lengur, hvað markvert var við ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), en jeg hygg, að það hafi verið sama »hallelújaið«, sem hann söng, og hinir, og að jeg geti því slept að svara því.  (B. J.: Það þýðir ekkert fyrir þm.; hann getur ekki hrakið það)  . Hann var víst eitthvað að tala um það, að hvernig sem á því stæði, þá væru allir, sem fengjust við húsakaup, vel efnaðir menn. Jeg verð að segja, að um það fer tvennum sögum. Jeg gæti bent háttv.þm. (B. J.) á marga menn, sem eru að bisa við að kaupa hús, og eru þó af engum taldir efnaðir menn. Eins og ástandið er nú, vilja menn alt til vinna til að fá þak yfir höfuðið. Menn klífa þrítugan hamarinn til að eignast einhvern húsræfil, svo að þeir sjeu ekki staddir á götunni með alt sitt fólk. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði mikið um, hversu ilt það væri og óheppilegt, að saklausir yrðu að gjalda fyrir aðra, og er það auðvitað rjett athugað. En hversu margir eru þeir ekki á þessum voðatímum, sem verða að gjalda fyrir aðra. Það eru líka til lög, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) o. fl. hafa gefið samþ. sitt, og mæla svo fyrir, að taka megi kol, salt o. fl. eignarnámi hjá þeim, sem hafa, ef svo færi, að almenningur yrði uppiskroppa. Mundi ekki útgerðarmanni þykja það hart, ef þetta væri tekið af honum, þegar hann væri nýbúinn að birgja sig upp fyrir sína útgerð? Hví skyldi ekki mega fara eins að með hús hjer í bænum, þegar eins brýn nauðsyn ber til og nú, að til stórvandræða horfir sakir húsnæðisskorts. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) fór mörgum orðum um þá óbilgirni, sem höfð væri í frammi, er mönnum væri meinað að fá húsrúm til að reka atvinnu sína. Og er það mikið rjett, frá vissu sjónarmiði. En þegar svo er ástatt sem nú, á löggjafarvaldið ekki annars kostar en að beita einstaka menn óbilgirni, þegar annars vegar er um almenningsheill að ræða. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta, en vil að eins bæta því við, að jeg tel engum vafa bundið, að verði þessi lög feld, mun ástandið verða mjög miklu verra en það er nú. Því að þótt frv. bæti ekki beinlínis úr húsnæðisleysinu, þá mun reyndin verða sú, að fleiri verði hjer húsnæðislausir í bænum í haust en þyrftu að vera, ef frv. næði fram að ganga. Og þótt það kunni að sverfa hart að einstökum mönnum, þá er það mín skoðun, að meira tillit beri að taka til fjöldans en þeirra fáu manna.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Þetta frv. er fram komið að ósk Strandamanna og Húnvetninga. Sjávarútvegsnefndin, sem haft hefir málið til meðferðar, hefir komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að leggja til, að það verði samþykt. Það stendur þannig á Húnaflóa, sjerstaklega vestanverðum, að þar er síld mikil og veiðisæld góð í fjörðum þeim, er inn úr Húnaflóa ganga, en komið hefir það fyrir, að botnvörpungar hafa dregið þar um herpinætur og gert með því trafala þeim, sem lagnet eiga inni í fjörðunum, og yrði meiri skaði að, ef meira væri um lagnetaveiði. Það virðist því ekki neitt til fyrirstöðu, að samþyktir yrðu gerðar um þetta. Það þyrfti enginn skaði að verða fyrir stórútgerð, því að firðir þessir eru allir mjóir, nema Steingrímsfjörður, og allir í landhelgi. Nefndin leggur því eindregið til, að frv. verði samþykt, með þeirri lítilfjörlegu breytingu, sem prentuð er aftan við nál. á þgskj. 408, að línan verði dregin frá Bjarnarnestöngum í Hnappasker á Hrútafirði, í stað Ennisstiga. Með þessu er hægt að komast af með eina beina línu, í stað tveggja, án þess þó, að oflangt sje farið í einu, því að það er óhugsandi, að stórskip fari inn fyrir þessa línu til að fiska. Þessi breyting miðar að því að gera línurnar, sem draga þarf, færri. Frá Heggsstaðanesi er svo dregin lína í Ánastaðabæ, og er því ekki ætlast til, að svæðið fram af Vatnsnesi verði friðað. Frá Vatnsnestá skal svo lína dregin að Sölvabakka í Refasveit, en undanskilið er er þó dálítið svæði innan þeirrar línu, sem er utan landhelgi, því að vitanlega er ekki hægt að gera samþyktir um svæði, sem ekki eru í landhelgi. Nefndin athugaði þetta nákvæmlega, og komst að þeirri niðurstöðu, að þetta væri engin hætta fyrir herpinótaveiði, en gæti komið í veg fyrir þá hættu, sem af því stafaði, ef farið væri með herpinætur inn á mjóa firði, því að það myndi spilla veiði hjeraðsbúa, án þess að herpinótaveiðin gæfi nokkuð verulegt í aðra hönd. Það er mikill hagur fyrir Húnvetninga og Strandamenn, ef komið væri í veg fyrir, að herpinótaveiði spilti lagnetaveiði, sem er mjög þýðingarmikil fyrir hjeraðsbúa, sem veiða síld, bæði til beitu, manneldis og skepnufóðurs. Jeg vil því, fyrir nefndarinnar hönd, mæla hið besta með frv. við háttv. deild.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil leyfa mjer að benda á, að í 1. gr. frv. er sýslunefndum Strandasýslu og beggja Húnavatnssýslna heimilað að gera samþyktir, hverri í sínu lagi eða saman. Eftir orðalaginu verður ekki annað sjeð en að hverri sýslunefnd fyrir sig sje heimilt að gera samþyktir fyrir alt svæðið. Það er ekki gert ráð fyrir, að því verði skift þannig milli sýslunefndanna, að hver þeirra hafi að eins rjett til að gera samþykt um veiði fyrir sinni sýslu. Mjer finst, að nefndinni hafi láðst að athuga þetta, og það verði að leiðrjetta, svo að ekki sje hægt að gera samþyktir fyrir alt svæðið, nema sýslunefndir allra sýslnanna komi sjer saman um. Jeg vil líka benda á, að ekki er gert ráð fyrir, hvernig sýslunefndirnar eigi að koma sjer saman um þetta.  (M. Ó.: Það er eftir almennum samþyktarlögum)  . Það getur vel verið, að það megi komast fram úr þessu, en frv. er samt ákaflega stuttaralegt, og vantar í það ákvæði, eftir því sem mjer sýnist, sjerstaklega þó þessi, sem jeg hefi nú vikið að.

Magnús Pjetursson Jeg get ekki sjeð nauðsyn til að leiðrjetta ákvæði 1. greinar, því að mjer finst það liggja í hlutarins eðli, að sýslunefnd geti ekki gert samþyktir fyrir aðrar sýslur en sína eigin. Þar að auki er þetta beint sagt í 2. gr., þar sem talað er um undirbúning funda og atkvæðagreiðslu þeirra, er á svæðinu búa. Mjer finst þetta útiloka allan misskilning. Aftur á móti er sjálfsagt, að hver sýslunefnd út af fyrir sig geti gert samþyktir um sína sýslu eða hluta úr sinni sýslu. En ef samþykt á að gera fyrir alt svæðið, verða auðvitað allar sýslurnar að taka þátt í því, af því að þær eiga land hvor sínu megin að flóanum. Það er síður en svo, að jeg sje á móti því að bæta við »um sitt svæði«, en mjer finst það óþarft, því að það hlýtur að upplýsast, þegar lesin er 2. og 3. gr., þótt það hafi misskilist áður.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal ekki deila um tilgang frv.; hann getur verið ljós bæði flutnm. og nefndinni, en jeg get ekki fallist á, að 2. gr. bæti úr 1. gr., eins og hv.þm. Stranda. (M. P.) hjelt fram. Þar er að eins tiltekinn einn einasti fundur, sem á að boða til. Hvort heppilegra er, að allar sýslurnar sjeu saman, skal jeg ekkert um segja, en jeg staðhæfi það, að a. m. k. þýði ekki að vísa til 2. gr., því að samkvæmt orðalagi frv. er hverri einni sýslunefnd gefin heimild til að að gera samþykt fyrir alt svæðið.

Magnús Pjetursson Jeg skal ekki fara út í lagaskýringar, en mjer finst það augljóst af frv., að það megi gera samþykt um hverja línu út af fyrir sig, eða a. m. k. sjálfsagt, að það sje 1 fundur fyrir hvert svæði, sem ákveður um það svæði, sem hver af þessum línum lokar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það getur vel verið, að þetta sje meiningin, en það er þá illa orðað.

Magnús Pjetursson Það er ekki ver orðað en gildandi ákvæði um samþyktir.

Benedikt Sveinsson Hæstv. forsætisráðherra hefir lýst yfir því, að frv. sje illa orðað, og það stoðar lítt að vísa til annara laga, þótt þau sjeu líka illa orðuð. Jeg held, að rjettara væri að gera bragarbót og taka málið út af dagskrá, svo að nefndin gæti lagað það.  (M. P.: Það má eins gera það við 3. umr.)  . Annars sje jeg ekki nauðsyn þessa máls, því að það gægist út úr umræðunum, að veiði er harla lítil á þessu svæði, nema af íslenskum skipum, og hvað viðvíkur friðun á Húnafirði, eða í innanverðum flóanum milli Vatnsness og Skaga, þá er þar ekki um aðra útgerð að ræða úr landi en nokkur síldarlagnet, sem Blönduóssbúar kunna að eiga. Það er því að eins með þessu verið að friða nokkrar síldartorfur, sem leika sjer í landhelgi fáeina daga og fara svo út til hafs aftur.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Jeg er hissa, að nokkrum skuli vera í nöp við þetta frv. Að orðalag þess sje óskýrt get jeg ekki fallist á, og jeg sje ekki, að nefndin gæti bætt það neitt, þótt því yrði vísað til hennar aftur. Það er auðvitað, að sýslunefndir geta ekki gert samþyktir um veiði annarsstaðar en innan landhelgis sinnar eigin sýslu. Það liggur í hlutarins eðli og verður varla misskilið. Ef Strandamenn vilja gera samþyktir um einstaka firði í Strandasýslu, gera þeir það vitanlega einir, en ef þeir ætla að gera samþykt um veiði í Hrútafirði, yrðu þeir að gera það í samráði við Vestur-Húnvetninga. En það er annað, sem þyrfti að leiðrjetta í frv., og það er dálítil prentvilla. Skerið heitir sem sje Skriflusker en ekki Skreflusker; það hefir líklega einhver Sunnlendingurinn sett orðið og stafað það upp á sína vísu. Það er sú breyting, sem jeg gæti lagt til að yrði gerð, og jeg býst ekki við, að það hafi neina þýðingu að vísa því aftur til nefndarinnar, því að hún kemst varla að heppilegri niðurstöðu en hún hefir þegar komist. Vitanlega sá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) enga galla á frv.; hann langaði bara til að reka hornin í það.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Af því, að enginn tekur til máls, vil jeg leyfa mjer að segja örfá orð. Jeg sje ekki, að landsstjórnin geti haft neitt á móti því, að till. sje samþ., og því til styrkingar vil jeg geta þess, að símað hefir verið í hvert lögsagnarumdæmi og spurt eftir því, hvort menn óski þar fóðurbætiskaupa. Enn fremur hefir stjórnin grenslast eftir, hvort hægt mundi að fá síld frá Eyjafirði, sem þar er geymd síðan í fyrra.

Sveinn Ólafsson Út af nokkrum orðum, er fjellu við 1. umr. um tillögu þessa, datt mjer í hug að standa upp. Þá komu sem sje upplýsingar um, að kostur væri að fá síld síðan í fyrra norður í Eyjafirði. Væri hún gott gripafóður, þótt ekki væri hún talin hæf til útflutnings. Það getur hugsast, að þetta sje tiltækilegt, en þó er mjög vafasamt, að síld, sem hefir verið geymd síðan í fyrra, þoli að geymast enn sumarlangt Slík vara er afarvandgeymd, og komist skemd eða þrái í hana, þá er hún alónýt eftir nokkra geymslu. Er því mjög varhugavert að festa kaup á miklu af þessari síld, og verður að hafa gott eftirlit með henni, ef hún á ekki að ónýtast. Eins og þeir vita, sem vanir eru síldarverkun, verður að pækla þá síld mánaðarlega, sem á að verða góð vara, og komist þrái að mun í síldina, eyðilegst hún og verður alveg óhæf til gripafóðurs. Jeg vildi taka þetta fram, af því að mjer fanst svo ofarlega í deildarmönnum að hallast að till. með þetta fyrir augum. Í öðru lagi var það vefengt, sem jeg sagði við 1. umr. um söltun síldarinnar. Fult steinolíufat af síld verður ekki varið skemdum lengi með 60 pd. af salti. Það er gömul venja að salta með 50- 60 pd. í strokktunnu hverja. En steinolíufat tekur tvöfalt meira. Jeg tók þá fram, að salt í eitt fat mundi kosta 15- 20 kr. Því að ef saltið kostar 300 kr. smálestin, eins og nú er, þá kostar pd. 15 aura. Eftir venju mundi fara 100- 120 pd. í eitt steinolíufat, svo að þessi útreikningur mun ekki fjarri lagi. Jeg vil svo að lokum gefa vini mínum, hv.þm. Stranda. (M. P.), það heilræði, ef hann skyldi verða síldarkaupmaður, að salta aldrei svona lítið, því að hvorttveggja myndi með því gersamlega eyðilagt, ávinningurinn af sölunni og álit kaupmannsins.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Gagnvart ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) skal jeg geta þess, að landsstjórnin hefir hugsað sjer, ef til mála kæmi að kaupa þessa síld, að láta hina lögskipuðu síldarmatsmenn á Akureyri skoða síldina, og því að eins kaupa, að þeir telji hana allgóða vöru.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Eins og sjá má á nál. á þgskj. 411 leggur fjárhagsnefnd til að fella þetta frv. Þótt nefndin leggi þetta til, þá er ekki þar með sagt, að nefndin hafi litið svo á, að tollur þessi væri svo rjettlátur, að niðurfelling á honum að meira eða minna leyti væri ekki æskileg. Álit nefndarinnar mun miklu heldur vera hið gagnstæða, enda lítillega á það bent í nál. Kemur það fram í nál., að nefndin lítur ekki svo á. En hitt er annað mál, að ef þetta frv. næði fram að ganga, þá misti landssjóður mjög miklar tekjur, svo miklar, að það gæti haft alvarlegar afleiðingar, ef ekkert væri sett í staðinn. En þess treystir nefndin sjer ekki til að benda á tekjuauka, er svaraði til hins mikla tekjumissis, er hlyti að verða afleiðing frv., ef samþ. væri. Eins og bent er á í nál. þá mundi hallinn nema 400 þús. króna á næsta fjárhagstímabili, ef gera mætti ráð fyrir svipuðum innflutningi á sykri og árið 1915. Það mundi því vandfundin leið til að afla tekna fyrir landssjóðinn, er svöruðu til þess halla, er hann yrði fyrir, ef frv yrði að lögum. Þótt æskilegt væri að geta lækkað sykurtollinn, eða jafnvel afnumið hann með öllu, þá verður því ekki komið við nema með því að endurskoða þá um leið alla tollalöggjöf landsins, en slíkt er svo mikið starf, að fjárhagsnefnd mundi ekki vinnast tími til þess að þessu sinni. Jeg tók það áður fram, að hallinn, sem landssjóður yrði fyrir, ef frv. yrði að lögum, mundi nema um 400 þús. kr. Þetta er að vísu miðað við aðflutninga árið 1915, og ekki víst, að á næsta fjárhagstímabili flytjist eins mikið af sykri hingað, en kæmist aðflutningur aftur í lag á fjárhagstímabilinu, þá mundi hallinn verða miklu meiri. Það mun því vera nær hófi að segja, að hjer sje ekki of langt farið að gera tekjumissi 400 þús. Jeg þykist svo ekki þurfa að orðlengja meir um þetta að sinni, en mun svara fyrir hönd nefndarinnar, ef hv.flm. (J. B.) sjer ástæðu til að finna að gerðum hennar. Vil þó að endingu taka það fram, að nefndin telur mjög varlega að því farandi að koma með frv., er gera mikinn glundroða í tollllöggjöf landsins.

Jörundur Brynjólfsson Jeg flutti þetta frv. meðal annars til að minna þingið á gömul loforð, sem það hefir gefið í þessu máli. Þegar sykurtollurinn var hækkaður árið 1905, þá var það látið heita svo, að það væri gert einungis til bráðabirgða, og að því yrði kipt í lag aftur eftir 2 ár. En loforðin hafa gleymst svo rækilega, að síðan hefir ekkert verið gert. Því verður ekki mótmælt, að þessi skattur kemur langharðast niður á þurrabúðarmönnum og kaupstaðarfólki, og þetta var líka játað á þinginu 1905, en tollurinn var þá rjettlættur með því, að þörfin kallaði svo að, að brýn nauðsyn væri á að lögleiða hann og ekki væri tími til að koma með aðra betri leið út úr vandræðunum. Á sjálfu þinginu 1905 var svo mikil óánægja með tollinn, að jafnvel meiri hlutinn, sem þá vildi lögleiða tollinn, sagði, að ekki kæmi til mála að láta hann gilda lengur en út það fjárhagstímabil, en þrátt fyrir öll þessi fögru ummæli hefir tollurinn nú staðið óbreyttur til þessa. Alþingi 1905 játaði líka, að tekjuskattslögin væru þá orðin úrelt. Samt hafa þau lög verið í gildi fram á þennan dag, og hefir þó síðan alt breyst um hag manna og órjettmæti þessara laga aukist. Nú ber það við, að menn hafa fleiri hundruð þúsunda króna tekjur af atvinnu sinni, t. d. sjávarútgerð, og nokkuð græða stórbændur einnig á búum sínum, en af þessum atvinnugróða greiða menn engan tekjuskatt í landssjóð. Jeg hygg nú, að tíminn sje kominn til þess að ráða bót á öllu þessu misrjetti. Þótt þetta frv. nái ekki nú fram að ganga, þá hefir það þó samt sína þýðingu. Menn hafa vaknað til umhugsunar um málið, og sjest það á nál. á þgskj. 411, því að nefndin játar þar, að tollurinn sje órjettmætur, þótt hún af öðrum ástæðum sjái sjer ekki fært að fella hann niður að þessu sinni. Jeg skal játa það, að nefndin hefir nokkuð til síns máls, og get jeg því fremur viðurkent það, sem mjer finst anda út úr nál., og einkum ræðu hv.frsm. (H. K.), að tollinn eigi að lækka eða jafnvel afnema með öllu, svo að okkur ber í raun og veru ekki mikið á milli, en hins vegar hefði jeg kosið, að nefndin hefði tekið ákveðnari afstöðu til málsins. Hjer var í gær til umræðu annað frv. um verðhækkunartoll af útfluttum afurðum. Sumum þótti, sem sá tollur væri ekki rjettmætur. En hvað segja þá þeir sömu menn um þennan toll? Þykir þeim hann vera rjettmætari? Það er þó tæplega hægt að segja annað en að þeir, sem eitthvað framleiða, sjeu betur settir en hinir, sem enga framleiðslu hafa. Þeir, sem greiða verðhækkunartollinn, hafa þó flestir eitthvað milli handanna, en sumir, sem verða að borga sykurtollinn, eiga ekki einu sinni utan á sig garmana, og ganga ef til vill berfættir í skónum. Því verður ekki neitað með nokkrum rökum, að skattalöggjöf landsins er mjög órjettlát og að oflítið er gert til að bæta úr því misrjetti, sem hún skapar. Nefndin víkur að því, hve miklar tekjur landssjóður missi við afnám sykurtollsins, en einmitt þetta sýnir, hve mikið gjald þetta er, sem tekið er á þennan rangláta hátt. Jeg hafði búist við því, að hv. fjárhagsnefnd mundi koma með frumvarp um breyting á tekjuskattslögunum. Jeg átti tal um það í þingbyrjun við nokkra þingmenn, að nauðsynlegt væri að breyta þessum lögum, og sagði einu þingmaður mjer það þá, að fjárhagsnefnd mundi ætla sjer að gera það, Og vonandi hefir hún eitthvað á prjónunum, þótt henni hafi ekki unnist tími til að koma fram með það enn þá.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Jeg hefi ekki mikið að athuga við ræðu hv.flm. (J. Bj. Jeg fyrir mitt leyti er honum alveg sammála um rjettmæti sykurtollsins, og án þess þó, að jeg hafi nokkra heimild til þess frá fjárhagsnefndinni að lýsa yfir því, þá býst jeg við, að hún sje það líka í heild sinni. Jeg játa það, að þessi tollur kemur harðast niður á þurrabúðarmönnum og kaupstaðarbúum, sem ekki hafa mjólk nema af mjög svo skornum skamti. En þegar til þess er tekið að afnema einhvern tekjustofn, þá verður að finna einhvern annan í staðinn, nema því að eins, að sjáanlegt sje, að landssjóði stafi ekki mikil hætta af tekjumissinum, en fyrst að það er nú ekki hægt sem stendur, þá verður að búa við það, sem er, þótt einhver missmíði kunni að vera á því. - Hjer er ekki um neinar stóratvinnugreinar að ræða, sem lagt verði á, svo að nokkru nemi, og því er oss nauðugur einn kostur að taka nauðsynjavörurnar. Hv. þm. (J. B.) mintist á stórgróðamennina og sagði, að þeir kæmust, frekar en ætti að vera, fríir við rjettláta skatta. Jeg skil ekki í því, að það sje rjett, svo framarlega sem skattanefndirnar gæta skyldu sinnar, því að vitanlega eiga þær kost á að ná til slíkra manna, því að þær geta sett þá í skatt, svo háan skatt, er þær álfta frekast fært, ef þær vilja. Verði skattgreiðandi óánægður með áætlun skattanefndar, á hann þess kost að gera fullnaðargrein fyrir tekjum sínum. Hv. þm. (J. B.) sagðist hafa búist við því, að fjárhagsnefndin mundi koma fram með breytingar á skattalöggjöfinni. Til þess hefir nefndinni ekki unnist tími enn, enda þarf slíkt mjög rækilegan undirbúning, og alls ekki rjettmætt að ætlast til þess, að fjárhagsnefnd gæti leyst slíkt af hendi, á þeim tíma, er hún hefir yfir að ráða. Þó þykist jeg geta lýst yfir því, fyrir hönd nefndarinnar, að hún muni koma fram með einhverjar breytingar á skattalöggjöfinni. Hversu víðtækar þær verða get jeg ekki sagt um að sinni, enda brestur mig heimild nefndarinnar til þess að fara frekar út í það. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um þetta mál að svo stöddu, því að ummæli hv.þm. (J. B.) um verðhækkunartollinn og móthaldsmenn hans tek jeg ekki til mín.

Jörundur Brynjólfsson Að eins örfá orð út af því, sem hv. framsögumaður (H. K.) sagði um skattanefndirnar, að þær gætu lagt á stórgróðamennina svo mikið sem þeim sýndist. Það er misskilningur. því að þær geta ekki lagt á þann gróða, er menn hafa af landbúnaði eða sjávarútvegi. Tvær aðaltekjulindirnar eru með öðrum orðum tekjuskattsfrjálsar, því að ekki verður því neitað, að mikinn gróða hafa margir af þessum atvinnuvegum, sem betur fer. Jeg skal að lokum minna á eitt atriði enn. Hingað til hefir Alþingi bókstaflega ekkert gert fyrir þurrabúðarmenn og almenning í kaupstöðum. Það er fyrst á allra síðustu þingum, og þá einkum má ske nú, sem menn sýnast vera farnir að muna eftir því, að þeir sjeu til.

Flm. (Björn Stefánsson) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu í máli þessu, því að það liggur nokkurn veginn ljóst fyrir. Þó skal jeg leyfa mjer að gefa væntanlegri nefnd í málinu nokkrar upplýsingar. Ábúendurnir sóttu um kaup á jörðinni 1912, en var synjað um það. Býst jeg við, að synjunin hafi bygst á því, að óskift land er milli jarðanna, og af því, að silfurbergsnámur eru í Helgustaðalandi. Jeg hefi að vísu ekki sjeð synjunarástæðurnar, en geri ráð fyrir, að stjórnin hafi haldið, að óhægra mundi fyrir landið að hagnýta sjer silfurbergsnámurnar væri jörðin seld. Nú er í frv. girt fyrir þetta, með því að jafnframt því, sem náman er undanskilin sölunni og silfurberg það, sem finnast kynni á öðrum stöðum í landeign jarða þessara, þá er og áskilinn endurgjaldslaus afnotarjettur lands og vatnsafls eftir þörfum, til að vinna námuna, nema ef spjöll verða á túni, engjum eða mannvirkjum jarðanna, vegna námugraftarins. Eins og til hagar mun varla koma fyrir, að spjöll verði á engjum vegna námugraftarins, og hefði því í raun rjettri ekki þurft að nefna þær. Verði spjöll á mannvirkjum ábúandans, þarf jafnt að bæta þau, hvort sem landssjóður á jörðina eða einstakir menn, Um spjöll á túnum er líkt að segja; nemi þau nokkru, yrði að lækka jarðarafgjaldið, ef landssjóður á jörðina. Reyndar þarf varla að gera ráð fyrir þeim spjöllum, því að náman liggur langt frá bæ. Það getur líka verið, að landsstjórninni hafi þótt virðing jarðanna oflág, og í þá á átt hnigu ummæli umboðsmanns, að svo mundi vera. Þá voru Helgustaðir ekki virtir nema á kr. 1499,84, en umboðsmaður taldi hæfilegt að selja hana fyrir 2600-2700 kr. Nefndin, sem jeg vænti að fái mál þetta til meðferðar, getur fengið lánuð skjöl þau, er jeg hefi fengið hjá stjórnarráðinu, og benda þau í þá átt, að hæfilegt muni að selja jörðina líkt og umboðsmaður tók fram, á 2600-2700 kr., í samanburði við aðrar þjóðjarðir, sem seldar hafa verið. Jeg hefi þó farið töluvert lengra, og legg til, að hún sje seld á 3500 kr. Byggi jeg það á því, að undirmatsmenn í Suður-Múlasýslu hafa þegar metið jörðina þetta. Þegar frv. stjórnarinnar, sem nú hefir verið felt, um frestun á sölu þjóðjarða, var hjer á ferðum, ljet jeg í ljós, að jeg væri yfirleitt ekki hlyntur þjóðjarðasölu, en jeg tók það þó líka fram, að það væri ekkert aðalatriði fyrir mjer, heldur hitt, að haft væri í þessu máli fylsta samræmi og sanngirni. Um fram alt álít jeg, að þjóðfjelagið megi ekki beita einstaklingana. misrjetti. Þarna fyrir austan hafa jarðir landssjóðs verið seldar á báða bóga við Helgustaði, en ábúandanum þar neitað um kaup. Sumar þær jarðir hefði miklu síður átt að selja. Jeg skal svo ekki þreyta hv. deild lengur, en skal rökstyðja mál mitt, ef mælt verður móti. Leyfi jeg mjer svo að stinga upp á, að málið gangi til landbúnaðarnefndar, að lokinni þessari umræðu.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi ógnarlega lítið um þetta mál að segja, vil að eins láta þess getið, að mjer finst óþarft að setja sjerstök lög um að selja þjóðjörðina Sigmundarhús. Að vísu er þetta hjáleiga, sem er metin í fornu jarðamati með Helgustöðum, en slíkar jarðir hafa oft verið seldar eftir þjóðjarðasölulögunum frá 1905, og þá skift um leið. Jeg held því, að ekki sje þörf á sjerstökum lögum um þessa jörð. öðru máli er að gegna með Helgustaði. Jeg veit reyndar ekki, á hverju hæstv. stjórn hefir bygt neitun sína, en það liggur þó í augum uppi, að það getur verið vafasamt, hvort ætti að selja þessa jörð, vegna námunnar, og því væri viðkunnanlegra að hafa sjerstök lög um það efni, en þeirra þarf ekki með vegna Sigmundarhúsa. Borið saman við jarðaverð alment víð sjó á Austurlandi, finst mjer verðið á Helgustöðum vera hæfilegt en oflágt á Sigmundarhúsum. Það má heita venjuleg sala eystra á hlunnindalausum jörðum við sjó að meta hundrað hvert á 200 kr., en hlunnindajarðir miklu hærra. Sigmundarhús eru rösk 7 hundruð að fornu mati, og virðist mjer því nær hæfi að meta þá jörð 141500 kr. ef borið er saman við verðið á Helgustöðum. Annað hef jeg ekki að athuga við frv. þetta en matið, og vildi jeg taka það fram, til leiðbeiningar nefndinni, sem væntanlega fjallar um málið.

Flm. (Björn Stefánsson) Jeg stend að eins upp vegna þess, er hv. 1. þm. S.J4, (Sv. Ó.) sagði, að óþarft væri að taka Sigmundarhús með í frv. þetta. Það er alveg rjett, að ekki þarf sjerstök lög um þá sölu, þótt jörðin hafi óskift land með Helgustöðum. Jeg tók samt Sigmundarhús með inn í frv., af því að mjer fanst óþarfi að vera að skilja það frá Helgustöðum, vegna þess, að það myndi einungis tefja fyrir sölunni og valda óþörfum drætti og fyrirhöfn. Ábúandinn sótti um kaup 1912, en hefir ekki enn fengið svar; sjálfsagt goldið þar Helgustaða, sem stjórnin virðist ekki vilja selja, þótt ástæðulaust og óverjandi sje að neita sölu á þeirri jörð, þegar litið er til annara jarða, sem seldar hafa verið. Hv. ræðumaður (Sv. Ó.) er öðrum kunnugri hvernig til hagar, því að hann er landsdrottinn. Hjer er ekki eftir miklu að sækjast; jörðin hefir verið metin l/3 úr Helgustöðum, en er ekki svo mikils virði, ef þau skifti fara fram, sem fyrirhuguð eru. Sigmundarhúsum og Helgustöðum fylgja óskiftar landsnytjar, en þegar þeim er skift eftir því, sem hjer hefir orðið samkomulag um milli ábúendanna, þá vantar mikið á, að Sigmundarhús sjeu að verðmæti l/3 partur óskiftra jarðanna. Þar er tæplega brúkleg bátalending, og landkostir litlir. Túnið er lítið annað en það, sem núverandi ábúandi hefir ræktað upp úr blautum aur, en hitt skal játað, að utan túns eru móar, sem álitlegri eru til ræktunar en túnið sjálft. Ábúandinn er fátækur og hikar við að leggja í mikinn kostnað á jörðinni, sem hann veit ekki enn, hvort hann eða börn hans fá að njóta. Hann hefir búið á þessu mjög rýra koti, bygt það upp, gert góðar jarðabætur, en hikar nú við að verja því litla fje og kröftum, sem hann á, ef engin trygging er fyrir því, að afkomendur hans njóti góðs af. Ef jörðin væri ekki látin fylgjast með Helgustöðum í þessu frv., yrði að virða hana á ný, og sækja um kaup á ný, með öllum þeim brjefaskriftum, sem því fylgja, og það mundi tefja söluna um heilt ár eða meira. Það vill nú svo vel til, að umboðsmaður á að gefa ítarlega og ábyggilega umsögn um málið, og hann er nú einmilt hjer. Það er því að eins til að flýta fyrir því, að bóndinn fái jörðina, að jeg tók Sigmundarhús upp í frv., því að mjer dettur ekki í hug, að neitt verði í vegi fyrir sölu, úr því að frv. um frestun á sölu þjóðjarða hefir verið felt. Umboðsmaðurinn, sem er kunnugur þarna, hefir ekkert á móti sölunni. Bóndinn á Helgustöðum hefir búið þar í 9 ár og gert myndarlegar jarðabætur. Jeg kom þangað í vetur á góu, í illu veðri, og þá var hann að vinna að jarðabótum, var með járnkall að pæla upp grjót í túninu, ásamt 3 sonum sínum, þeim elsta 8 eða 9 ára. Þeir tíndu í hrúgur eða báru burt það, sem hann losaði. Verðið á Sigmundarhúsum tel jeg fyllilega nógu hátt með þeirri skiftingu, sem fyrirhuguð er. Jeg man, að þegar umsóknin um kaup lá fyrir 1912 og umboðsmaður gaf álit sitt, þá vildi hann hækka verðið úr 2600 kr. upp í 4000 kr. á báðum jörðunum til samans, en það verð, sem hjer er farið fram á, er 4800 kr., og kalla jeg það allverulega hækkun, og fullyrði, að það sje hærra verð en aðrar landssjóðsjarðir þar eystra hafa verið seldar fyrir.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það mætti má ske í þessu sambandi minna á gömlu setninguna: „Þau tíðkast nú, breiðu spjótin“, því að þegar um þjóðjarðasölu er að ræða, er einkis látið ófreistað til að fá jarðirnar keyptar, þegar landsstjórnin vill halda í þær. Hvað eftir annað er komið með lagafrv. um þetta efni, um daginn um Hafnir, þetta einkennilega, gamla höfuðból, og nú um Helgustaði, þar sem þessi einkennilega náma er, sem varla á sinn líka. Kvöldskuggarnir eru farnir að lengjast og liðið er á þingtímann, eins og nú er á daginn, og því lítill tími til að athuga þetta. Jeg vil vona, að hv. nefnd muni eftir því, að það stendur alveg sjerstaklega á með þessa jörð, og verra er, að eignar- og umráðarjettur sje sitt í hvorri áttinni heldur en á sömu hendi, ef landið einhvern tíma vildi reka námuna. Greinargerð frv. telur 2 ástæður. Í fyrsta lagi, að jarðir í nágrenninu hafa verið seldar, og því misrjetti, ef ekki yrði leyfð sala á þessari jörð. Þetta misrjetti er að eins orðið slagorð hjá þinginu, og það er engin sönnun fyrir því, að það væri meira misrjetti gagnvart einstaklingunum að selja ekki en gagnvart þjóðfjelaginu í heild sinni að selja. Greinargerðin giskar á, að verðið hafi þótt of lágt. Það getur vel verið, en frv. leggur líka til, að verðið verði 3/5 hærra en virðingin. Önnur ástæðan er sú, hve vel ábúandinn hafi farið með jörðina. Það getur vel verið rjett. Jeg hefi einu sinni farið þar um í góðu veðri, og þótti fallegt þar um að litast og mannvirki töluverð. Virðingin fór fram fyrir nokkrum árum, og ábúandinn mun hafa bætt jörðina mikið síðan. Er það ekki einmitt til að sanna það tvent, að virðingarnar eru oft oflágar, og ábúendur leggja oft rækt við blettinn, sem veitir þeim lífsviðurværi, þótt þeir eigi hann ekki sjálfir? Þetta er nú almenn ástæða, en hjer er líka um þá sjerstöku ástæðu að ræða, að þarna er þessi einkennilega náma, og best, að landið eigi ekkert undir högg að sækja, ef það vill reka hana, Jeg tel víst, að málinu verði vísað til 2. umr. og vona, að háttv. nefnd athugi þetta, sem nú hefi jeg tekið fram.

Flm. (Björn Stefánsson) Jeg veit ekki, hvað hæstv. atvinnumálaráðherra hefir meint með því, að frv. kæmi fram í kvöldskugganum. Að minsta kosti ætti honum að vera kunnugt, að það er ekki jeg, sem ræð dagskránni, og jeg hefi ekki tafið umræður hjer. Ef hann hefir átt við, að það kæmi ofseint, þá vil jeg segja honum það, að það kom á lögsettum tíma. Jeg dró að vísu að koma með það þangað til jeg sæi, hvort frv. um frestun á sölu þjóðjarða yrði felt, en jeg gætti þess samt að koma með það í tæka tíð, til að þurfa ekki að eiga það undir miskunn ráðherrans og deildarinnar, hvort það yrði tekið til greina. Hæstv. ráðherra (S. J.) sagði, að orðið misrjetti væri haft fyrir slagorð, en því mótmæli jeg, þegar verðugum og duglegum bónda er neitað um kaup, en samtímis eru seldar miklu líklegri jarðir í nágrenninu. Á aðra hlið fjarðarins eru útróðrarpláss, og þar eru seldar þjóðjarðir, en þessi jörð er svo langt inni í firðinum, að aldrei getur orðið útræði þaðan, nema frá heimilinu, því að þeir, sem á annað borð taka sig upp til að setjast að á vertíðinni nær fiskimiðunum, þeir fara lengra út með firðinum en til þessarar jarðar. Hins vegar er seld jörð, sem er svo nálægt Eskifjarðarkaupstað, að töluverður hluti hennar liggur nú innan takmarka kaupstaðarins. Þessi jörð, Helgastaðir, er svo langt frá Eskifjarðarkaupstað, að engin líkindi eru til, að hann nái nokkurn tíma þangað út; að minsta kosti yrði hann þá að verða jafnoki Lundúna. Mjer finst engin furða, að ábúandanum finnist hann misrjetti beittur, þegar allra álitlegustu jarðir eru seldar hringinn í kringum hann, en honum neitað um kaup. Með þessu frv. er líka fyllilega trygt, að landssjóði verði námunotin hvorki dýr nje erfið. Önnur ástæðan, sem margir halda fram gegn þjóðjarðasölunni er sú, að ábúendur þurfi ekki að eiga ábúðarjarðir sínar til þess, að þær sjeu vel setnar. Jeg veit, að til eru slíkar undantekningar, og eina er hjer um að ræða, en þær eru fáar, og hart er það, ef á að straffa þá leiguliða, sem reynast öðrum betur, og láta þá gjalda þess, að þeir sitja jarðir sínar vel, og neita þeim um kaup, þegar öðrum er veitt. Eftir þessu ætti sú leiðin að vera heppilegust, til að fá keypt býli sitt, að níða það niður, til að fá sönnun fyrir því, að einkis góðs sje að vænta af leiguliðaábúð. Eins og jeg hefi áður lýst yfir hefi jeg aldrei verið því fylgjandi, að þjóðjarðir væru seldar, en fyrst að það á annað borð er lög, er það vitanlegt, að flestir landssjóðsleiguliðar munu leggja alt kapp á að kaupa jarðir sínar á næstu árum, og þá kalla jeg það misrjetti að halda þessari, þegar aðrar þjóðjarðir eru seldar unnvörpum. Jeg man ekki, hve margar umsóknir liggja í stjórnarráðinu, en þær væru þó fleiri, ef þessi dráttur hefði ekki verið hjá stjórninni, því að menn hafa búist við, að hann táknaði það, að hætta ætti allri þjóðjarðasölu, og því ekki talið ómaksins vert að fara af stað. En nú er önnur raun á orðin. Jeg get fullvissað hv. deild um, að umsóknirnar munu drífa að á næstu árum. Jeg hefi borið fram frv. um erfðaábúð af því, að jeg álít, að það sje eina leiðin til að draga úr eftirsókn þjóðjarða að bæta kjör leiguliðanna svo, að þeir megi vel við una, en það frv. lítur út fyrir að háttv. landbúnaðarnefnd ætli að svæfa á þessu þingi.

Flm. (Jón Jónsson) Þetta frv. okkar er komið fram af þeim ástæðum, að við flutningsmenn höfum ekki getað sætt okkur við þá leið, sem þingið hefir valið að fara í þessu áfengismáli. Okkur fanst þetta vera að verða að því æsingamáli í landinu, að full þörf væri á að reyna að finna einhverja leið, sem fær væri til samkomulags. Jeg vil taka það strax fram, að við berum þetta frv. fram í fylstu alvöru, af því að við viljum reyna að miðla eitthvað málum í þessu mikla deilumáli, því að það er áreiðanlega ekki holt, síst á þessum tímum, að stofna til stórvandræða í landinu, sökum flokkadrátta út af þessu máli, eins og nú lítur út fyrir að ætti að verða. Menn hafa nú sjeð, hvaða stefnu við höfum valið, sem sje að leyfa aðflutning á veikari vínum, en útiloka sterkari drykki. Þegar við fluttum frv. þá var okkur ekki vei ljóst, hve mörg „prósent“ væru í hverri tegund fyrir sig, og því hefi jeg komið fram með brtt. við frv. okkar, á þgskj. 278, og legg þar til, að prósentutalan verði hækkuð töluvert frá því, sem við lögðum til upphaflega. Jeg hefi gert þetta eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið síðan frv. okkar var útbýtt. - Jeg hefi nú hjer nokkur sýnishorn, þótt ekki sje nema á pappírnum, af því, hve mörg prósent af áfengi eru í þeim vínum, sem leyfður er innflutningur á samkvæmt þessu frv., og skal jeg leyfa mjer að láta hv. deild heyra það. það er þá fyrst: Portvín .... 22-23% Sherry .... 15-22. Madeira. . . . 16-20- Malaga .... 12-16- Rauðvín . . . 9-14- Rinskvín . . . 9 - 13- Badisk vín . . 9-12- Ungversk vín . 9-11- Mosel 7-10- Franskvín . . 6-11- Kampavín . . 8-12- Cider 5-7 – Tollfrjálst öl reynist líka altaf hærra en ákveðið er, t. d. 2,70, 2,80, 2,90 til 3%, og því höfum við viljað takmarka leyfi til opinberrar sölu á öli við 2?/5%, stað 21/4%, og vona jeg, að allir sjái, að menn muni verða jafnt fullir eða ófullir fyrir því. Til samanburðar get jeg getið þess, að þeir drykkir, sem við viljum nú hjálpa til að gera landræka, hafa í sjer þetta áfengi, eftir rúmmáli: Whisky .... 45% Cognak í flöskum 45- Brennivín -„- 45-47%% Romm -„- 45% Þessir drykkir eru þó eitthvað sterkari í tunnum. Grísk og ítölsk vín koma hjer ekki til greina, því að þau halda sjer hjer ekki og hafa ekki verið keypt. Jeg hygg þó, að allir gætnari bannmenn hljóti að sjá, að hjer er um mikla tilslökun að ræða frá okkar hálfu, sem aldrei höfum verið banni meðmæltir í neinni mynd, og skal það tekið fram, að þessi tilslökun frá okkar hálfu er að eins gerð til þess að reyna að draga úr þeim æsingum, sem farið er að bóla á í landinu. Líka hljóta allir gætnari bannmenn að viðurkenna það, að miklar líkur eru til, að minna yrði drukkið í landinu, ef ekki flyttist inn annað en þessi veikari vín, því að almenningur drekkur ekki þessi vín; til þess eru þau ofdýr. Jeg skal þá ofurlítið minnast á ástandið, sem bannlögin hafa skapað í þessu landi. - Það játa allir, jafnvel flm. breytinganna á bannlögunum, sem hjer voru á ferðinni um daginn, að bannlögin eru brotin, og menn vita það einnig, að pukrað er með að selja áfengi, í ekki svo smáum stíl, og að sú sala er ekkert annað en hreinasta okur. Þetta vita allir, og láta það eins og vind um eyrun þjóta, með öðrum orðum, menn hylma yfir með lögbrjótunum. Við vitum það reyndar, að sumir af lögbrjótunum nást, og eru þeir þá sektaðir. Það getur nú auðvitað verið gott og blessað að fá sektir í landssjóðinn, en ekki held jeg, að neinum blandist hugur um það, að betra væri þó að losna alveg við öll málaferli, þras og æsingar, sem af slíku leiða, því að þessi málaferli geta vel leitt til meinsæris, og allir vita, hvað af því getur leitt. Sumir tala líka um að leggja fangelsisvist við brotum á bannlögunum. Það má vera, að sumir felli sig við það, en hitt er þó tvímælalaust æskilegra, að ala menn svo upp, að þeir verði nýtir borgarar, en ekki lögbrjótar. Það má líka benda á það, að ýmsir leggja sjer ýmsa banvæna drykki til munns, og er það ein hryggilegasta afleiðing bannlaganna. Þá má enn benda á það, að bannlögin hafa orðið til þess, að landið hefir mist þann besta tollstofn, sem hugsast gat, og mátti það þó síst á þessum tímum. Þetta var sá tollur, sem sífellt mátti hækka, og hefði hann nú gefið landinu stórfje. Auk alls þessa tjóns, sem landið hefir orðið fyrir vegna bannlaganna, er það, að þau hafa alið upp í mönnum hræsni og yfirdrepsskap. Jeg fullyrði, að það sje fjöldi bannmanna og goodtemplara á þessu landi, sem drekka áfengi, þrátt fyrir það, þótt þeir þykist vera með bannlögunum, og sjá allir, hve heilbrigt slíkt ástand er. Bannlögin hafa þá orðið þess valdandi, að nú er, lögum samkvæmt, helt niður víni, sem þó mætti selja fyrir þúsundir króna, og verður ekki orðum að því eytt, hvílíkur skrílsháttur það er. Og gagnvart öllum þessum ófögnuði stendur svo lögreglan í landinu gersamlega ráðþrota, því að það er orðin almenn reynsla í þessu landi, að ómögulegt sje að gæta bannlaganna. Það getur nú ekki hjá því farið, að þetta ástand hafi ýmsar ófjelegar afleiðingar í för með sjer, enda leyna þær sjer ekki. Það þekkja allir, að bannlögin eru orðin þess valdandi, að megnar deilur hafa risið upp í landinu, og verð jeg beint að telja það pólitíska siðspilling, að menn skuli skiftast í flokka eftir því, hvar þeir standa í bannmálinu. Þessar deilur eru jafnvel orðnar svo magnaðar, og óánægjan svo mikil, að sumir tala um, að komið geti fyrir, að menn slái sjer saman í flokka, sem hafi það beint fyrir markmið að brjóta bannlögin, og verður þá lögreglan vitanlega í standandi vandræðum og fær ekki við neitt ráðið. Jeg vil nú spyrja hv. þingmenn, hvort þeir áliti, að slíkt ástand muni vera mjög holt. Nei, það vita allir, að bannlögin eru að verða til þess, að almenningur fyrirlíti þingið og virði mörg lög vettugi. Auk alls þessa verður ekki um það deilt, að bannlögin auka óvild og hatur á milli manna. Og jeg skal ekki ábyrgjast, nema að því kunni að reka, fyr eða síðar, að menn, sem kappsfullir eru, á báðar hliðar, kunni að hætta algerlega viðskiftum hvorir við aðra, svo að úr því verði fullur fjandskapur. Og þetta, sem jeg hefi nú lýst, er „gimsteinninn“ sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði hjartnæmast um um daginn. Nei, við þurfum ekki að láta okkur koma til hugar, að algert bann sje framkvæmanlegt á þessu landi. Um þetta ber öllum lögreglustjórum saman, sem haft hafa eftirlitið með lögunum á hendi, og líta á málið með skynsemd og sanngirni, og jeg er ekki í neinni óvissu um það, að afnám bannlaganna er óhjákvæmilegt, svo framarlega sem ekki verður samkomulag um þau. Mjer virðist það því vera einsætt, frá sjónarmiði bannmanna, að reyna þessa miðlun, og sjá, hvort ekki muni hverfa þá freistingin til að brjóta lögin. Bannstefnan er líka mjög skökk stefna í þessu máli. Þetta er ekki heppilegasta leiðin til þess að láta þjóðina hætta við allan drykkjuskap. Það verður enginn betri maður, þótt þeir, sem valdið hafa, meiri hlutinn, kúgi hann til að gera þetta eða hitt. Menn verða ekki góðir nema þeir sjeu aldir upp undir hollum aga, en ekki við þrælsótta. það hvílir því mjög mikil ábyrgð á þeim mönnum, sem nú greiða atkvæði á móti þessu frv., og það skal sannast á sínum tíma, að þjóðin launar þeim eftir verðleikum. - Mjer finst nú að bannmenn ættu bráðum að fara að haga sjer skynsamlega og afla sjer matar og drykkjar eins og siðaðir menn. Enda tel jeg miklar líkur til þess, að gætnari bannmenn muni sætta sig við þetta frv., eins og það liggur hjer fyrir. En þótt jeg vilji engu spá, þá veit jeg það með vissu, að menn sætta sig aldrei til lengdar við það ástand, sem nú er í landinu og jeg hefi nú lýst. Þótt menn haldi nú, að kjósendur sjeu yfirleitt fylgjandi bannlögunum, þá getur rekið svo langt, að menn sannfærist um, að fylgið við bannlögin er ekki eins mikið og margur býst nú við. Menn munu brátt fara að sannfærast um, að ástæðulausar æsingar mega ekki skipta mönnum í flokka og eyðileggja velferðarmál landsins, og síst af öllu má þingið stuðla að því, að svo verði. Þjóðin sannfærist nú altaf betur og betur um það, að löggjafarnir mega ekki nota vald sitt til að beita hana þrælatökum, heldur verða þeir að vera heiðarlegir gagnvart henni. Sjeu þeir það ekki, þá elur það upp í þjóðinni virðingarleysi fyrir lögunum, og auk þess verða menn óánægðir með þau lífskjör, sem þeir verða við að búa; finst vera óverandi í landinu, og flytja sig ef til vill að lokum í burt af því. Það hefir komið til mála að taka vínið af þeim mönnum, sem nú eiga það lögum samkvæmt. Þetta finst mjer taka út yfir allan þjófabálk. Þessir menn hafa með víninu glatt margan mann, og jeg veit ekki til þess, að það hafi nokkru sinni komið að meini. Og nú vil jeg spyrja þessa hv.þm., sem eru þessu meðmæltir, hvaða hættu þeir álíti stafa af því, að þessir menn fái framvegis að hafa sínar vínbirgðir. Jeg hygg, að þeim verði ógreitt um nokkur skynsamleg svör. Það er hægt að benda á, að menn lifðu miklu betra lífi, ef þeir hefðu hverskonar ölföng, heldur en ef menn verða að drekka blátt vatn. Nú er verið að tala um mjólkurleysið hjer í Rvík. Það myndi bæta mikið úr mjólkurleysinu, ef menn hefðu gott öl. Það er holt og gæti komið í mjólkur stað. Góð og ljett vín eru einnig holl, enda hafa læknar þau mikið til lækninga. Það er alkunnugt, að þeir, sem eru andvígir bannlögunum, eru mjög gramir yfir því, að löggjöfin skuli banna innflutning á drykkjum, sem getur verið holt að neyta. Það er ekki vegna þess, að drykkirnir sjeu áfengir, að mönnum finst hart að geta ekki náð í þá. Jafnvel þótt menn hefðu enga áfenga drykki, væru þeir ánægðir, ef það væri ekki löggjöfinni að kenna. Það eru afskifti löggjafarinnar, sem mönnum gremjast. Við erum nú svo gerðir, að við viljum ekki láta kúga okkur. Skýt jeg svo máli mínu til deildarinnar, og vil vekja athygli hennar á, að vert sje að hugsa sig vel um áður en frv. er felt. Væri sumum þm. holt að hugsa til kjósenda sinna; gæti hugsast, að gremju þeirra væri að mæta, þegar heim kemur, ef þm. ganga nú móti þessu máli, en það er sumum, eftir því sem mjer hefir skilist, ekki meir en svo um. Sting jeg svo upp á því, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi áður lýst yfir því á þessu þingi, að jeg telji mjög óheppilegt að vera altaf að breyta bannlögunum. Jeg gerði það í sambandi við annað frv., sem fór fram á óverulegar breytingar á bannlögunum, sem þó hefðu kann ske getað orðið lítið eitt til bóta, sumar hverjar. Jeg tel það eitt rjett, að lofa bannlögunum nú að sýna sig um lengri tíma. Að mínu áliti má vel nota þau eins og þau eru. Það eina, sem vantar, er nógu kröftugt eftirlit. Það er eftirlitið, sem á að bæta, en ekki lögin. Þó virðist mjer sem margir, sem frá upphafi hafa verið á móti bannlögunum, hafi reynt eftir mætti að hindra, að eftirlitið væri aukið. . Þetta frv. er svo fráleitt, að deildin ætti ekki að tefja sig á að láta það ganga lengra. Þeir, sem fylgja bannlögunum, ættu að fella það þegar í stað. Annara er jeg vanur því að leggja til, að mál sjeu athuguð, þótt jeg sje þeim mótfallinn, en þetta mál er svo vaxið, að jeg hika ekki við að mælast til, að deildin vísi því strax frá. Öllum, sem eru hlyntir bannlögunum, ætti að vera ljóst, að þetta er ekki fær vegur. Enda gægist það fram í ástæðunum fyrir frv., að ekki er ætlast til, að hjer við sitji. Þar stendur: „Rjettur manna er hjer því nokkuð rýmkaður“. Eftir því er ætlast til, að þetta verði fyrsta sporið í áttina til að afnema bannlögin með öllu. Enda myndi svo verða. Það ættu allir að verða mjer sammála um, að miklu verra myndi að gæta þessara laga en sjálfra bannlaganna. Því er ekki saman að jafna. Þar skjátlast flutningsmanni (J. J.), er hann heldur, að skaðræðisdrykkir mundu hverfa úr sögunni, ef ljettari vín væru leyfð. Svo mundi ekki verða. Þeir eru jafnvel druknir þar, sem sterk vín eru leyfð. Jafnvel þótt ekki þurfi að efast um, að þetta mál sje af góðum hug fram borið, þá er það skylda allra, sem eru hlyntir bannlögunum, að fella það strax. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að halda neina bindindisræðu; þetta mál er svo margrætt, að ekki er vert að tefja tímann á því. Jeg legg til, að frv. verði felt umsvifalaust.

Þorsteinn Jónsson Jeg hefði helst kosið, að ekki hefði verið hreyft við bannlögunum á þessu þingi. Bannlögin eru, eins og menn vita, lög í bernsku. Fullkomin bannlög hjer á landi eru að eins 2½, árs gömul. Þótt aðflutningsbannslögin sjeu að nafninu til 3 árum eldri, þá gátu þau ómögulega komið til neinna nota fyr en vínsölubannslögin gengu í gildi. Það má því heita, að þau sjeu óreynd enn þá. Það er ekki fyrir það, að jeg álíti bannlögin gallalaus, að jeg vildi helst, að þeim væri ekki breytt, heldur af því, að jeg lít svo á, að vont sje að vera altaf að breyta lögum. Þótt bannlögin væru samþykt hjer árið 1909, hafa þau altaf átt örðugt uppdráttar í þinginu. Fyrst þegar þau voru samþykt, voru það nokkrir þm., sem ekki sáu sjer annað fært, vegna kjósenda sinna, en að fylgja lögunum, en komu inn í þau fleygum, sem hafa gert það að verkum, að verra er að framfylgja þeim en skyldi. Lögin eru því að ýmsu leyti öðruvísi en ætlast var til í upphafi. En samt er ekki hægt að neita því með nokkurri sanngirni, að bannlögin hafa unnið þjóðinni afarmikið gagn á þessum stutta tíma. Mjer dettur ekki í hug að fullyrða það, að þau hafi alveg girt fyrir drykkjuskap, en þau hafa dregið feikn úr honum. Nú kemur varla fyrir, að maður sjái drukkinn mann í kaupstöðum, en upp til sveita alls ekki. Hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) sagði, að allir vissu, að bannlögin væru brotin, en menn vildu ekki koma því upp um kunningja sína, enda væri það ekki lofsvert. Jeg veit, að hann hefir ekki hugsað þessi orð, því að ef hann hefði gert það, þá hefði hann aldrei leyft sjer að segja þau á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Hins vegar er það ekki rjett, að menn vilji ekki koma upp brotum. Þarf jeg ekki að benda á annað en að þrjú stórbrot hafa komist upp hjer í Reykjavik það sem af er þessu ári. Menn segja, að aðflutningsbannslögin sjeu brotin. En eru það nokkur lög, sem ekki eru brotin? Jeg vil segja, að ef ekki væri hætta á, að einhver lög væru brotin, þá þyrfti alls ekki að setja þau, ef þau væru bann gegn einhverju. Og þegar það nú heyrist jafnvel á löggjafarsamkomu þjóðarinnar, að það sje ljótt að koma upp brotum á lögum, þá er ekki að furða, þótt fyrirlitningin fyrir landslögum aukist. Því hefir verið haldið fram af andbanningum, að bannlögin æsi menn upp gegn landslögum. En þannig er mál með vexti, að ofstækisfullir andbanningar, sem hafa reynt að spilla hugsunarhætti þjóðarinnar með því að prjedika, að ekkert sje athugavert við það að brjóta þessi lög, geta sjálfum sjer um kent. En því fer betur, að meiri hluti þjóðarinnar vill halda lögunum. Ef svo væri ekki, væru þau meir brotin. Frá fjölda þingmálafunda í vor hafa Alþingi borist óskir um að bæta bannlögin og auka eftirlit með þeim. Hvað var það, sem ýtti þessum áskorunum af stað? Það mun vera áskorun frá nokkrum mönnum um að afnema bannlögin, sem dreift var út um landið. Þessari áskorun hafa menn svarað á þennan hátt. En þær eru teljandi, óskirnar um að afnema bannlögin, sem þinginu hafa borist. Önnur ástæða mun og hafa stuðlað að því, að þjóðin hefir sent Alþingi þessar áskoranir, sem sje sú, að reynt hefir verið að koma því inn hjá þjóðinni, að bannlögin sjeu brotin gífurlega. Þeir, sem hafa trúað þessu, vilja, að ráðin sje bót á því. Má vera, að nokkrir vilji afnema þau af þessari ástæðu, en flestir sjá, að eina rjetta meðalið er að bæta eftirlitið. Sumir vilja auk þess láta bæta lögin sjálf. Frv. það, sem var til umræðu hjer í deildinni um daginn, mega andbanningar því sjálfum sjer um kenna. Þjóðin sjer ekki ástæðu til að afnema lögin, en vill ganga svo frá, að þau komi að fullum notum. Við umræðurnar, sem urðu um þetta mál um daginn, töluðu andbanningar mest, og get jeg ekki stilt mig um að minnast á einstaka atriði úr ræðum þeirra. Hv. 2. þm. Rang. (E. J.) kvað lögin brotin svo stórkostlega, að engan hafi getað órað fyrir slíku þegar lögin voru sett. Það er þess vert að bera þessi ummæli saman við orð sama þm. (E.J.) þegar bannlögin voru samþykt. Þá kvað hann bindindishreyfingar hafa verið alveg áhrifalausar á þessu landi; það væri þrautreynt, og nú dygði ekkert annað en gallhörð bannlög. Svo voru orð hans þá. Nú er þm. kominn að þeirri niðurstöðu, að þau dugi ekki heldur. Vínið komi jafnt inn í landið sem áður og sje jafnþakksamlega þegið. Hjá þeim manni, sem hann (E.J.) þekkir best, er reynslan líklega sú. Hann telur jafnmikið drukkið nú og um 1880. Jeg man að vísu ekki svo langt, því að þá var jeg ekki fæddur. Flestir andbanningar telja nú bindindisstarfsemina lofsverða og segja, að hún hafi verið búin að draga svo úr vínnautninni, að lítið hafi víns verið neytt þá er bannlögin gengu í gildi. Jeg læt þá um að svara hv. 2. þm. Rang. (E. J.) um drykkjuskap nú og um 1880. Jeg býst ekki við, að þeir sjeu margir hjer, sem haldi því fram, að ekki sje minna drukkið nú en áður en sölubannið gekk í gildi. Áður gat maður ekki gengið svo um göturnar hjer í Reykjavik, að maður ræki sig ekki á marga menn drukna. Nú sjest varla nokkur maður ölvaður. Síðan jeg kom til bæjarins núna hefi jeg ekki sjeð nema einn. Það þarf engan að undra, þótt þeir, sem upphaflega voru á móti bannlögunum, telji þau nú svo brotin, að þau sjeu óhafandi. Þeir hafa altaf verið leita að ráðum, fyrst til að koma í veg fyrir, að lögin væru samþ., en svo til að fá þau afnumin. Einu sinni var því haldið fram hjer í þinginu, að þau myndu eyðileggja Spánarmarkað fyrir íslenskan fisk, að konungurinn myndi ekki fást til að samþykkja þau, að þau myndu komi í veg fyrir ferðir útlendinga hingað, þau þættu skrælingjamark á þjóðinni, þau væru óhæfileg frelsisskerðing o. s. frv. En reynslan varð sú, að konungurinn undirskrifaði þau og lýsti ánægju sinni yfir þeim. Spánverjar átu saltfisk vorn eftir sem áður og skiftu sjer ekkert af bannlögunum, engir útlendingar ygldust við þeim, og bannlagahreyfingin vinnur sjer sí og æ meira og meira fylgi út um hinn mentaða heim, og vjer höfum haft sæmd af lögunum, en ekki vansæmd. Hv. 1. þm.N.-M. (J.J.) sagði, þá er bannlögin voru rædd á dögunum, að því meir, sem væri hert á þeim, því meiri yrði óánægjan með þau úti um land. Jeg játa það, að svo muni vera um hann og hans fylgismenn. Þeim þykir alt það verra, sem gert er lögunum til bóta; það eykur þeim ótta fyrir því, að lögunum aukist fylgi. Hann sagði og, að það væri óhæft, að gera bannlögin að almennu deilumáli í landinu. En hví gera andbanningar það þá ? En ef málið er mikilsvert, og það er svo frá mínu sjónarmiði, þá er það þess fullkomlega vert, að barátta sje hafin um það í landinu. 1. þm.N.-M. (J. J.) og 2. þm. Rang. (E. J.) vildu koma á samvinnufjelagsskap milli bannmanna og andbanninga í bannmálinu; þeir vildu gera einhvern bræðing, sem mátulegt væri í af góðri lykt og bragði. Nú mega menn sjá, í hverju þessi bræðingur er fólginn. Hv. flm. (J. J.) hjelt því fram í framsöguræðu sinni, að sjálfsagt væri að leyfa innflutning á hinum veikari vínum, sem hann svo taldi upp, en banna aftur innflutning og neyslu hinna sterkari drykkja. En nú vil jeg spyrja hv.þm. (J.J.), hvernig ætti að vera mögulegt að halda þessi lög, þar sem á annað borð er leyft að neyta vína? Því að hver ætti að hafa eftirlit með og rannsaka, hvort vínandi í því, sem drukkið væri, næmi meiru en 12%, eins og áskilið er í frv. Jeg hygg, að það muni verða æði erfitt, en finst hins vegar, að margt bendi til þess, eins og jeg líka hefi heyrt, að þetta muni vera fyrsta skrefið til þess að afnema bannlögin alveg. Enda mundu langtum fleiri menn vilja fara heldur þá leið en þessa. En gaman er að athuga, hvað hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) sætti sig lengi við 12% vínið. 1-2 dögum eftir að frv. hans og hv.þm. S.-Þ. {P.J.) var lagt fram komst hann (J.J.) að þeirri niðurstöðu, að hámarkið af vínanda í því, sem leyft væri að drekka, 12%, væri altof lágt, og hækkaði það um hvorki meira nje minna en næstum helming, eða upp í 22%. Fyr má nú vera forsjálnin! Ein af ástæðunum, sem hv.flm. (J.J.) færði fyrir því, að samþ. ætti þetta frv., var sú, að ef það næði fram að ganga, þá mundi miklu minna verða drukkið af þeim skaðsemdadrykkjum, sem menn nú leggja sjer til munns, t d. „kogesprit“. En jeg vil leyfa mjer að spyrja hv.þm. (J. J.), heldur hann, að nokkur myndi neyta þess óþverra, ef hann hefði ekki áður vanið sig á hin veikari vín? Jeg get með góðri samvisku beint þessari spurningu til hv.flm. (J. J.), því að hann þekkir miklu betur til áfengis heldur en jeg. - Jeg skal svo ekki fjölyrða mikið um þetta, en vil bæta því við, að mjer þykir miður, að þetta frv. skuli nokkurn tíma hafa komið fram, ekki svo mikið málsins vegna, heldur mannanna, sem flytja það. Hv. samþingismaður minn (J.J.) hafði orð á því, að þingið hefði gert sig að athlægi fyrir þjóðinni með bannlögunum. Jeg á ómögulegt með að skilja, að hv.þm. (J. J.) meini það, að þingið hafi gert sig að athlægi með að búa til lög, sem meiri hluti þjóðarinnar hafði lýst yfir, að hún væri samþykk. Að mínum dómi gerði hv. deild rjettast í að fella þetta frv. nú þegar frá 2 umr.; mjer finst það ekki eiga betra skilið. Mjer þykir það æði djarft spilað, að ætla sjer að eyðileggja bannlögin nú, einmitt á þeim tímum, þar sem hreyfing í þessa átt fer óðum vaxandi víða úti um hinn mentaða heim. Jeg legg ekki lítið upp úr því, ef svo færi seinna meir, að hún ryddi sjer til rúms meðal annara þjóða, að geta þá litið aftur til þess, að við Íslendingar hefðum verið einna fyrstir til að semja og halda lög, sem væru á undan tímanum. - Jeg ætla að endingu að taka það fram, að mjer hefði þótt flm. (J. J.) sæmra að fara fram á að afnema bannlögin með öllu, því að annaðhvort er að hafa algert bann eða ekkert.

Benedikt Sveinsson Mjer er algerlega ókunnugt um, að áhugi sje svo mikill í landinu fyrir því að fara nú að lappa upp á bannlögin, eins og ætla mætti af þessu frv. Það hafa að vísu risið upp tveir flokkar hjer í Reykjavík síðastliðið vor, sem hafa það á stefnuskrá sinni að bæta bannlögin, hvor á sinn hátt! Þeir hafa hvorir tveggja starfað töluvert, en jeg hefi þó ekki sjeð mikinn árangur af þeirra starfi. Jeg tel það engan árangur, þótt þeir hafi komið fram tillögum á einstaka þingmálafundi, síst þar sem sumir af forvígismönnum eru þektir að því að vera ötulustu menn. - Hjer á þingi hafa svo, eins og mönnum er kunnugt, komið fram tvö frv., sem bæði miða að því að bæta bannlögin, að því er flutningsmenn sjálfir segja. En jeg hygg það fullkomlega rjett, sem hæstv. forsætisráðherra (JM.) tók fram, að hvorugt þessara frv. bæti í neinu lögin, og hefðu betur verið ósamin, enda kvaðst hann greiða atkv. móti því, að þau gengju til 2. umr. Jeg hlýt að taka mikið tillit til þess, sem hæstv. forsætisráðherra segir um þetta mál, því að hann er sá maður, sem jeg hygg að beri einna best skynbragð á það og hafi mesta reynslu í þessum efnum. Honum er manna kunnugast um, hvernig bannlögin hafa verið haldin, og alt, sem að þeim lýtur, og hann er sjálfur einn af helstu fylgismönnum bannmálsins frá upphafi. Það liggur nú sannarlega alt annað fyrir þessu þingi en að taka upp alónauðsynleg mál, mál, sem eru best fallin til að kveikja úlfúð og hatur manna milli. En eins og öllum er kunnugt þá er þetta eitthvert mesta tilfinningamál þessarar þjóðar, og verður varla svo á það minst, að ekki veki sundrung og æsing. Það eru önnur störf, sem kalla að nú á þessum erfiðu tímum, en þras út af óþarfa málum. Erjur um bannmál, trúarbrögð og þesskonar mega sannarlega bíða hentugri tíma. Þjóðin þarf að beita kröftum sínum til þess að komast með sem minstum skakkaföllum út úr því öngþveiti, sem hún er komin í sakir styrjaldarinnar, og kosta kapps um að sameina kraftana til þess að fá framgengt rjettarkröfum sínum, í stað þess að kveikja nú ófrið að ófyrirsynju um alls ótímabær mál. Jeg vil því leyfa mjer að bera upp svo felda rökstudda dagskrá, ef vera mætti, að það yrði til að hefta frekari umræður: „Með því að engin brýn nauðsyn er á að gera neinar breytingar á bannlögunum, og önnur annvirki liggja nær garði heldur en að kveikja sundrung út af breytingum á þeim að sinni, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Jeg vil svo biðja hæstv. forseta að bera þessa dagskrá undir atkv., að umr. loknum, því að hún er sú fyrsta, sem lýst er hjer í hv. deild, og á því fyrst að berast upp samkv. þingsköpum, þótt einhver kunni að koma með aðra dagskrá síðar. Ef svo ólíklega kynni að fara, að þeir yrðu í meiri hluta, sem vilja halda áfram deilum um þetta mál, og því yrði vísað til nefndar, vi| jeg mælast til þess við hv. nefnd, að hún sjái. um, að bæði þessi frv. sofni svefni hinna rjettlátu, og komi ekki aftur fram í dagsljósið á þessu þingi.

Einar Jónsson Mjer þykir dálítið leiðinlegt að þurfa að byrja mál mitt á að lýsa yfir því, sem öllum er kunnugt, að þegar bannlögin voru samþykt á þingi 1909, þá var það þing svo óheppið að eiga ekki annan eins mann og háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.). Jeg býst við að engan furði á, þótt talað sje af dálítilli tilfinningu í þessu máli, og jeg fyrir mitt leyti get fyrirgefið hverjum, sem stendur dálítið stífur fyrir, þegar um þetta er að ræða. Jeg hygg, að háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) hafi ekki athugað nægilega, hvernig á stóð, þegar bannlögin voru samþykt 1909. Þá var að mínum dómi ekki rjett að farið, Þjóðin var að vísu látin greiða atkvæði um, hvort hún vildi hafa bann eða ekki, en henni var ekki skýrt frá, hvernig þessi lög ættu að vera, og hún fjekk ekki að greiða atkvæði um sjálf lögin, einsog þau komu frá þinginu. Jeg hefi áður lýst yfir því, að jeg var þá hlyntur lögunum, í þeirri von, að þau yrðu betur haldin en raun hefir á orðið. Og jeg skammast mín ekki fyrir að segja, að jeg er kominn á aðra skoðun nú, eins og málinu horfir við, þar sem þau eru svo hörmulega brotin. Mjer leiðist altaf að sjá menn svíkja loforð sin, og það getur enginn fært mjer sönnur á það, að þessi lög verði ekki meir brotin á „normal“-tímum en nú á sjer stað, því að, eins og öllum er kunnugt, eru skipakomur að miklum mun fátíðari en eðlilegt er, og því geta menn ekki fengið eins mikið áfengi og þeir óska og þeir annars mundu geta, ef skipaferðir væru tíðari, Það ætti því engan að furða á, þótt dálítið hlje kunni að vera á brotunum nú, en jeg er viss um, að jeg á eftir að lifa þann dag að sjá þau fara mikið í vöxt, að stríðinu loknu. - Það er margt fleira, sem kemur til greina í þessu máli. Það er t. d. fyrir löngu sannað mál, að þeir, sem vilja fá áfengi til neyslu, þeir fá það þrátt fyrir þessi lög, því að menn kunna ekki við að láta setja sjer þannig stólinn fyrir dyrnar. Ein afleiðingin af þeim er því sú, að þau venja menn á ólöghlýðni og allskonar önnur afbrot, sjálfum þeim til tjóns. Hjer liggja fyrir þessu þingi 3 frv. um þetta mál, en þótt þau næðu öll fram að ganga, væri ekkert þeirra til bóta. Jeg vil svo með leyfi hæstv. forseta, minnast lítils háttar á þau, hvort í sínu lagi. Jeg skal játa, að frv. hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) er í sjálfu sjer ekki til meins, því að ef fara ætti að veita fje til aukins eftirlits með lögunum, væri það að mínu áliti sama og að kasta peningum í sjóinn, Það gilti einu, hvort það væru heldur 10 þús. kr. eða 100 þús. kr., því að bannlagabrjótar væru ekki svo vitlausir að sigla með fult skip af áfengi inn í þá vík, þar sem maður stæði fyrir til að grípa þá glóðvolga. Það eru sannarlega nógar aðrar víkur hjer á landi, þar sem þeir gætu lent óáreittir með feng sinn. Að þessu leyti er þetta frv. skynsamlegt, að það fer ekki fram á að kasta peningum til þess, sem er bláber heimska. Þá kem jeg að frv. þeirra háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) o. fl., sem er vitlausara en alt, sem vitlaust er, og minnist jeg ekki að hafa sjeð aðra eins endileysu áður. Það er verra en svo, að það taki nokkru tali. Jeg vil því ekki fara að benda hv. flm. (J.B.) á stærstu vitleysurnar í því, ef ske kynni, að þeir fyndu upp á að breyta þeim, mjer til bölvunar. Þetta frv., sem hjer liggur nú fyrir til umr. fyrir háttv. deild, ber af hinum báðum, bæði að gæðum og sanngirni. Jeg fæ ekki skilið, að nokkur goodtemplari sje svo stækur, sem hefir sjeð, hvernig menn fara að ráði sínu undir þeim lögum, sem nú gilda, að hann geti ekki skilið það, að þegar mönnum væri leyfð drykkja hinna vægari vína, samkvæmt þessu frv., þá mundi afleiðingin verða sú, að menn yrðu skikkanlegir, en ofdrykkjumenn hverfa úr sögunni. Ef þeir geta ekki gripið þetta, þá er ekkert við þá eigandi, en það mun verða til þess, að alt kemst í loft upp, og þá spái jeg, að einhver kreppi hnefann áður en lýkur. Jeg tala nú ekki um ósköpin, ef sú vitleysa ætti nú fram að ganga, sem heimilar, að gengið sje inn á heimili manna og þeirra löglegu eignum rænt. Jeg trúi því ekki, fyr en jeg tek á, að allir Íslendingar sjeu þeir aumingjar, að þeir horfi þegjandi á, að vaðið sje ofan í þeirra hirslur og tekin flaska, sem þeir kunna að eiga frá 1912. Svo að jeg víki nú að öðru, þá vil jeg spyrja, hvernig stendur á því, að lögreglustjórnin brýtur lögin allra manna mest? Jeg veit ekki betur en að það sje skýrt og skorinort bannað í aðflutningsbannslögunum að flytja vín á land En þó hefi jeg með eigin augum sjeð lögreglustjórana veiða áfengi upp úr sjó og flytja hjer á land, og aka því í vagni um göturnar. Hefði jeg haft vald til þess, þá hefði jeg hiklaust stöðvað vagninn og sagt: „Hingað og ekki lengra“. - Þetta, sem jeg hjer hefi skýrt frá, eru stærstu lögbrotin, og þýðir ekkert fyrir menn að þræta fyrir, því að allir vita, að svona er það. Einkum hefir borið mikið á þessu síðan nýi bæjarfógetinn kom til valda. En ef einhver aumingi sjest á götu með dreitil á flösku, þá er rokið upp til handa og fóta, þó að hlaðnir vagnar sjeu látnir óáreittir. Slíkt er með öllu óþolandi athæfi hjá lögreglustjórninni og hlýtur að sannfæra menn um, hve meiningarlaust það er að hafa lög, sem þannig er farið með. Það væri miklu skárra að afnema lögin alveg en að láta líðast, að þeir, sem eiga að gæta þeirra, hafi fyrir mönnum, hvernig þau best verði brotin. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) kvað það skapa heift og úlfúð að tala um þetta mál, en jeg vil, að menn ræði málið með ró og skynsemi, því að þetta er tilfinningamál, sem fara verður varlega með. Það er ekki að miða við, þótt sumir bannmanna sjeu svo æstir og ofstopafullir, að engu lagi er líkt. T. d. sá jeg það í blaði í vor, að yfirdómari hafði skrifað undir skjal, sem fór fram á afnám bannlaganna. Það verður til þess, að bannmenn krefjast að vita, hvers vegna hann hafi skrifað undir. Þeir hafa jafnvel gengið svo langt, að fara svívirðilegum orðum um fræðslumálastjórann út af engri sök. Þótt þetta sje í alla staði óafsakanlegt framferði, get jeg fyrirgefið þeim það. En ef þeir ætluðu að sækja mig heim og taka frá mjer flösku, sem jeg kynni að eiga, þá skyldi jeg sýna þeim „hvar Davíð keypti ölið“.

Bjarni Jónsson Það vill svo óheppilega til fyrir mjer, að jeg verð að standa upp, til að segja þessi fáu orð, á eftir langskemtilegasta ræðumanni deildarinnar. Jeg skal ekki vera fjölorður, en vil leyfa mjer að benda mönnum á, hvernig þessi lög eru til komin. Þau voru upphaflega gerð sem tilraun til að komast að raun um, hvort ekki mætti takast að útrýma vini okkar „Baccusi“ úr landinu, svo að hann leiddi ekki fleiri menn á glapstigu. Það var í fyrstunni hálfilla til þessarar tilraunar stofnað, en því fer fjarri, að hún sje á enda enn. Hjer liggur fyrir þinginu frv., sem fer fram á, að stofnað verði sjerstakt tollstjóraembætti hjer í Reykjavík til að byrja með, og svo víðar seinna meir, sem jeg hygg að muni hjálpa mikið til að færa okkur heim sanninn um, hvort þessi tilraun hafi hepnast eða ekki. - En nú kemur hv. 1. þm N.-M. (J. J.), eins og freistarinn forðum, og leiðir oss upp á hátt fjall, og sýnir okkur öll bestu vín veraldar, og spyr, hvort vjer viljum ekki þiggja. Það er auðvitað hart að neita svo góðu boði, en jeg vil minna menn á, að þessi lög eru til orðin með alþjóðaratkvæðagreiðslu, og því liggur í hlutarins eðli, að ekki er hægt að afnema þau, nema með sama móti, sem sje atkvgr. allrar þjóðarinnar. Jeg hefi því leyft mjer, áður en hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) lýsti sinni dagskrá, að afhenda hæstv. forseta aðra rökstudda dagskrá með mínu nafni. Hún á fullkominn rjett á því að vera fyr borin upp til atkv. samkvæmt þingsköpum, þar sem hún er afhent fyr hæstv. forseta, því að hún fullnægir þingsköpunum, þótt hún sje afhent ræðulaust. Hún hljóðar svo: „Samþykt þessa frumvarps væri sama sem afnám bannlaganna. En nú eru bannlög orðin til samkvæmt alþjóðaratkvæði, og væri því óhæfa að afnema þau, nema samkvæmt undangenginni almennri atkvæðagreiðslu um málið. Þar sem engin slík atkvæðagreiðsla hefir farið fram, verður deildin að taka fyrir næsta mál á dagskrá“. Jeg skal geta þess, að það er samkv. flokkssamþykki, að jeg ber þessa dagskrá upp, þannig orðaða, og vil jeg því gera gildandi, eins og rjett er, að jeg hafi komið fyr með mína tillögu en hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) með sína. Það er dálítill munur á tillögunum, því að þeir, sem samþ. tillögu hv.þm.N.-Þ. (B. Sv. skuldbinda sig með því til að fella annað mál samskonar sem hjer verður tekið fyrir seinna. Það er því dálítil gildra, sem hann leggur fyrir menn. Bæði af þessu og svo hinu, sem jeg minntist á áðan, vil jeg, að mín sje borin upp fyr, ef hæstv. forseti leyfir.

Forseti: Að gefnu tilefni verð jeg að hallast að skoðun þeirra hv.þm., er telja rjettast að bera fyr undir atkv. þá rökstuddu dagskrá, er fyr var afhent mjer, af hv.þm. Dala. (B. J.), enda mun það samkvæmara þingsköpunum.

Benedikt Sveinsson Jeg vil telja fult eins rjett að bera fyr upp þá dagskrá, sem fyr var lýst í heyranda hljóði. Það er ekki regla að bera fyr upp þá dagskrá, er fyr kemur til forseta, allra síst ef hún er afhent í pukri. Hitt samkvæmara hlutarins eðli, að sú tillaga sje fyr borin undir atkvæði, er þingheimur hefir fyr heyrt og haft betri tíma til að átta sig á.

Bjarni Jónsson Jeg vil leyfa mjer að lýsa yfir því, að eftir minni skoðun er úrskurður hæstv. forseta hárrjettur, því að í 42. gr. þingskapanna stendur: „Meðan á umræðum stendur, má gera tillögu, er bygð sje á ástæðum, um að taka skuli fyrir næsta mál á dagskránni, og skal þá afhenda forseta tillöguna um það skrifaðau. Þessi rökstudda dagskrá er afhent á undan; ástæðurnar eru í henni, og er því skylt að bera hana fyr upp, þótt engin ræða fylgi.

Forseti: Með því að aðrir hafa ekki beðið sjer hljóðs, er umr. lokið, og verður gengið til atkv.

Matthías Ólafsson Jeg er enginn ofstækismaður, í þessu máli, og get vel talað með fullri rósemi, og ætla að eins að tala um dagskrána. 

Flm. (Sveinn Ólafsson) Sjávarútvegsnefnd hefir leyft sjer að koma með frv. þetta, í þeirri von, að það fái fram að ganga, þótt eigi komi það fyr en þetta, og að því verði lokið í tæka tíð. Málið er hjer borið fram eftir óskum margra þingmálafunda á Austurlandi og víðar, því að margir eru óánægðir með lögin, eins og þau eru nú. Það er tvent, sem nefndin hafði aðallega fyrir augum við samningu frv. þessa. Hún vildi gera ábyrgðarstofnunina sem tryggilegast úr garði, með því að bæta inn í lögin nýjum ákvæðum, sem miðuðu að því, og í öðru lagi vildi hún sníða burt þá agnúa, sem fæla menn mest frá því að tryggja skip sín hjá Samábyrgðinni, og bæta kjör þeirra, sem skifta við Samábyrgðarfjelagið. Þetta er eina þjóðstofnunin, sem að þessu starfar, og þyrfti hún því að geta nokkurn veginn fullnægt þörfum manna, en til þessa hefir það ekki tekist, því að enn er fjöldi báta og skipa óvátrygt, eða trygt í útlendum vátryggingarfjelögum. Það, sem mest hefir dregið úr viðskiftum almennings við Samábyrgðarfjelagið, er að mönnum finst ábyrgðargjaldið of hátt, og ýms ákvæði í lögum þess og reglugerðum óhagkvæm. Úr öllu þessu, sem að framan er nefnt, hefir nefndin viljað bæta, svo sem hún hefir sjeð sjer kost á. Hún hefir reynt að gera stofnunina tryggari, með því að kveða svo á, að öll skip í Samábyrgðinni skuli flokkuð eftir föstum reglum, og þannig firra hana tjóni af því að taka í ábyrgð og bæta ónýta eða ósjófæra skipsskrokka. Enn fremur ætlast nefndin til þess, að landssjóður haldi áfram að efla stofnunina með 5000 kr. árstillagi, þangað til hreinn varasjóður þess er orðinn 50000 kr., en þá ætti fjelagið að vera orðið fært um að taka að sjer viðtækari ábyrgðir en nú. Það, sem hjer hefir verið nefnt, miðar einkum að því að tryggja fjelagið og stuðla að því, að það geti fært út starfssvið sitt. En þá kem jeg að þeim ákvæðum frv., sem eiga að auka vinsældir fjel. og gera aðgengilegra að skifta við það. Það eru einkum tvö ákvæði, sem óvinsæl hafa reynst; annað er, að jafnan skuli draga 2% frá skaðabótum, og hitt er, að skipaeigendur hafa orðið að gjalda þess, ef skipstjórar hafa sýnt vítavert skeytingarleysi, sem skipskaði hefir hlotist af. Þessi tvö óvinsælu ákvæði eru nú numin burt í frv. nefndarinnar. Þá er í frv. fastákveðið hámark og lágmark iðgjalda, sem eigi var áður lögbundið, og er þó hvorttveggja sniðið eftir því, sem venja hefir verið. Um þetta var nefndin ósammála Samábyrgðarstjórninni, sem við höfum verið í samvinnu við um samning frv.; fjelagsstjórnin áleit þetta fremur eiga heima í reglugerð. Eigi að síður töldum við ljettara að taka það í lögin, en heimila stofnuninni að ákveða sjálfri iðgjaldaupphæðina milli þessara tveggja takmarka. Ástæða finst mjer ekki til að fjölyrða um málið frekar við þessa umr. Það er fram komið með litlum fyrirvara, en jeg vænti þess, að hv. deild taki því vel og leyfi því greiðan gang til 2. umr. Þá geta þeir hv. þingdeildarmenn, sem ef til vill hafa eigi enn haft tíma til að átta sig á málinu, fengið tíma til þess. Jeg skal geta þess, að meinleg ritvilla hefir slæðst inn í greinargerð frv., og á greinargerð 5. gr. við 4. gr., en 4. gr. við 5. Hjer er um nokkurt fjárhagsatriði að ræða, þar sem gert er ráð fyrir, að landssjóður verði enn að leggja fram fje til Samábyrgðarinnar um 3-5 ára skeið, til að tryggja fjelagið og treysta. Þetta atriði hefir nefndin borið undir fjárhagsnefnd, og er hún því samþykk.

Frsm. (Einar Arnórsson) Bjargráðanefndin hefir fallist á þetta frv., með þeirri einu breytingu, að tveir af mönnunum skuli skipaðir, annar samkvæmt tillögum Fiskifjelagsins, en hinn samkvæmt till. Búnaðarfjelagsins. Að öðru leyti skal stjórnin sjálfráð um skipun þeirra. Þetta er eina breytingin, sem skiftir nokkru máli. Hitt eru að eins orðabreytingar.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg get búist við, að sumum háttv.þm. þyki frv. þetta óþarft, þar sem ekki er farið fram í fjárframlag til brúa þessara nú þegar, heldur að eins farið fram á, að landssjóður kosti þær að 2/3 hlutum, þegar fje verði í fjárlögunum veitt til þeirra. Jeg skal taka fram, að þótt sett hafi verið í frv. 2/3, þá hefði alls ekki verið ósanngjarnt, þótt frv. hefði hljóðað upp á greiðslu alls kostnaðar úr landssjóði. En okkur þótti þetta vænlegra til sigurs, svo að deildin sæi, að hjeraðið vildi leggja mikið í sölurnar til þess að fá brýr þessar bygðar. Háttv. landsverkfræðingur hefir látið í tje kostnaðaráætlun um þessar brúarbyggingar. Eftir þeirri áætlun mun brú á Selá kosta 18.000 kr., en á Hofsá 25.000 kr., og eftir þessu legði landssjóður til rúmar 28 þús. kr., en hjeraðið rúmar 14 þús. kr., ef frv. þetta yrði samþykt. Jeg geri ráð fyrir, að þessar brúarbyggingar geti dregist nokkuð enn, þótt frv. þetta verði samþykt. En lengri verður drátturinn, ef frv. nær ekki fram að ganga. Ef hlutaðeigandi hjeruð eiga von á, að landssjóður styrki brúargerðirnar, myndi þegar byrjað að safná fje til þess hluta, er landssjóður veitir ekki. Jeg skal taka það fram, að báðar þessar ár renna um annað fjölmennasta hjerað Austurlands, Vopnafjörð. Önnur þeirra, Hofsá, er langversta bergvatn á öllu Austurlandi. Hún rennur um miðja Vopnafjarðarsveit, sem hefir um 1 þúsund íbúa, og á mikill hluti hjeraðsbúa yfir hana að sækja. Hún er oft óreið 8–10 vikur framan af sumri, og verður þá að fara yfir hana á ferju, en ferjustaðir eru slæmir og ilt að reka hesta yfir hana, þar sem ferjustaðir eru, því að þar eru holbakkar hvarvetna. Þeir, sem búa austan Hofsár, og þeir eru um helmingur sveitarmanna, verða að reka alt fje sitt yfir Hofsá á vorin, því að afrjettur er hinum megin. Er það ekki minna en 6000 fjár, og verður annaðhvort að ferja alt eða reka á sund. En þegar reka verður fjeð á sund, hafa oft orðið miklir fjárskaðar. Á haustin verður að reka yfir hana sláturfje það, er fara á til Vopnafjarðarkaupstaðar, bæði þeirra manna, er eiga heima í austurhluta Vopnafjarðarhjeraðs, og líka fje Úthjeraðsmanna, er versla í Vopnafjarðarkaupstað. Hin áin, Selá, er að vísu færri mönnum til farartálma, vegna þess, að hún er norðan til í sveitinni, og færri innanhjeraðsmenn eiga yfir hana að sækja, en aftur á móti er hún slæmur farartálmi ferðamönnum. Þótt hún sje minni, er hún þó mjög ill yfirferðar og getur oft orðið óreið, en ferjustæði engin á henni. Hún er straumhörð mjög og enn hættulegri mönnum en Hofsá. Hvorug áin er að vísu á höfuðpóstleið, en samt sem áður er yfir þær báðar mikill fólksstraumur milli Norðurlands og Austurlands, og báðar eru þær á aukapóstleiðinni til Norður-Þingeyjarsýslu. Jeg vona, að enginn misskilji þetta frv. svo, að við flutningsmenn ætlum að fara að bola þessum brúm fram fyrir þær brýr, sem áður hefir verið ákvarðað að byggja á kostnað landssjóðs, svo sem brýrnar á Eyjafjarðará og Jökulsá á Sólheimasandi. Við göngum ekki út frá, að þetta geti orðið svo fljótt, en vildum með þessu greiða götu málsins og auka hjeraðsbúum kjark til að byrja á fjársöfnun. Jeg hygg, að á Austurlandi sje hvergi eins mikil þörf á brúm, nema ef vera skyldi á Grímsá á Völlum. Jeg vona, að af því að hjer er ekki farið fram á neitt fjárframlag að sinni, þá mun hv. deild sýna þessu frv. þá velvild og sanngirni að leyfa því að ganga fram.

Magnús Pjetursson Af því að mjer skildist, að enginn ætlaði að segja neitt, nema flm. (Þorst. J.), gat jeg ekki stilt mig um að standa upp og lýsa afstöðu minni. Jeg skal játa, að þetta er nokkuð nýstárlegt frv., því að eftir stefnu þingsins áður væri það allmikil stefnubreyting að samþ. þetta frv. Hingað til hefir sýslufjelag varla fengið meira en alt að 1/3 hluta kostnaðar við brýr á sýsluvegum, og er þetta orðinn nokkuð fastur siður. Eftir því, sem stendur í greinargerð frv., er svo að sjá, sem brýr þessar sjeu á sýsluvegi.  (M. G.: Hreppsvegi)  . Nú langar mig til að grenslast eftir, hvað sýslubúar hafa lagt á sig til að bæta þennan farartálma. Það hefir sem sje tíðkast víða, að sýslubúar búa sig undir slík fyrirtæki um margra ára skeið, með því að leggja í brúarsjóð. Jeg þekki eina sýslu, sem búin er að leggja 100 þús. kr. í brýr hjá sjer. Það getur nú skeð, að frv. þetta sje girnilegra fyrir þá sök, að ekki er farið fram á fjárframlag í þetta sinn. En mjer finst það ekki síður varhugavert fyrir það. Verði þetta frv. að lögum, munu mörg slík á eftir fara. Þarna er verið að smeygja inn litla fingrinum, til þess að fá allar brýr á sýslu- og hreppavegum inn á landssjóðinn, að minsta kosti að þessu leyti. Mjer finst ekki þakkandi, þótt hv.flm. (Þorst. J.) taki fram, að hann ætlist ekki til, að þessar brýr gangi á undan þeim stórbrúm, sem næst liggja, eins og t. d. brúnum á Eyjafjarðará og Jökulsá á Sólheimasandi, því að mjer finst það ekki sambærilegt. Þar er um þjóðveg að ræða, en hjer sýsluveg, og talsvert meiri þörf, ef miðað er við umferð. Jeg gat ekki stilt mig um að benda á, hvað á eftir mundi fara, og hvers konar stefnubreyting það væri, ef frv. þetta væri samþ., og vildi ekki, að það gengi orðalaust til næstu umr. Þetta er svo mikilsvert mál, og hjer er ræða um mörg hundruð þús. króna aukin útgjöld fyrir landssjóð í framtíðinni.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Hv. þm. Stranda. (M.P.) lagði áherslu á það, að hjer væri um það fordæmi að ræða, er kosta myndi landssjóð mörg hundruð þús. kr. í framtíðinni. Jeg fyrir mitt leyti er ekki svo hræddur við þetta fordæmi, því að mín stefna í þessum málum er sú, að landið eigi að sjálfsögðu, þegar því er fært, að brúa ár landsins, hvort sem vegurinn heitir þjóðvegur eða sýsluvegur, sem liggur yfir þær, ef hann er fjölfarinn, og árnar því farartálmi mörgum landsmönnum. Hann lagði áherslu á, að hjer væri skapað fordæmi, en svo er alls ekki. Mjer er ekki kunnugt, hve margar brýr eru kostaðar úr landssjóði á sýsluvegum, en svo vel vill til, að jeg hefi farið sýsluveg úr Múlasýslu norður í Þingeyjarsýslu, og á þeim vegi eru 2 brýr, sem kostaðar eru að öllu leyti úr landssjóði, sem sje brýrnar á Hölkná og Sandá í Þistilfirði; enn fremur brýrnar á Hölkná og Miðfjarðará á Ströndum, sem eru kostaðar af landssjóði að hálfu leyti. Þessar ár eru á sömu aukapóstleið og Selá og Hofsá. Af þessu getur deildin sjeð, að það hefir áður verið talin nauðsyn að brúa ár á þessari leið og gera hana greiðfærari, af því að hún er svo fjölfarin. Nú er engin þessara 4 ára, er jeg nefndi, eins mikið vatnsfall og Hofsá, og, eins og jeg tók fram áðan, verða menn fyrir miklu tapi á hverju ári, af því að hún er ekki brúuð. Engin þessara tjögra áa er eins hættuleg yfirferðar og Selá. Þessi vegur heitir ekki þjóðvegur, en er eins fjölfarinn og margir þjóðvegir. Það gæti vel verið rjett að breyta vegalögunum og taka þennan veg í tölu þjóðvega. Og skeð gæti, ef breytt væri nafninu á þessum vegi og hann kallaður þjóðvegur, að hv.þm. Stranda. (M. P.) þætti sjálfsagt, að landssjóður kostaði brýr þessar að öllu leyti. Jeg verð að lýsa yfir því, að jeg tel þetta svo sanngjarna kröfu, að jeg átti ekki von á, að nokkur gæti hreyft mótmælum.

Jón Jónsson Mig furðar ekki, þótt raddir heyrist á móti frv. þessu, því að það er rjett, sem hv.þm. Stranda. (M.P.) sagði, að það er ekki venja á þingi að samþykkja slík frv. Vjer eigum að vísu lög um brú á Jökulsá á Sólheimasandi, en það er nokkuð sjerstakt, því að hún er á þjóðvegi og stærra vatnsfall en þau, sem hjer er um að ræða. En þó get jeg ekki viðurkent, að alveg sje ástæðulaust að koma fram með frv. um brýr á þessar ár. Þetta eru mjög vond vatnsföll, og varla sanngjarnt að ætlast til þess, að Norður-Múlasýsla kosti þær að öllu leyti. Þetta verða svo dýrar brýr, að afartilfinnanlegt verður fyrir sýsluna og hreppinn að bera allan kostnaðinn. Það væri mjög æskilegt, að báðar árnar væru brúaðar undir eins, því að það er tiltölulega ódýrara, og báðar eru árnar jafnbölvaðar yfirferðar. Það gæti verið álitamál, hvort ekki væri rjett, að hjer á þingi væru samþykt lög um það að brúa allar þær ár, er þörf er að brúa, og láta svo landsverkfræðing ráða, í hverri röð fje væri lagt fram til þeirra. Jeg álít alveg ófært að láta brúargerðir landsins ganga eins sleifarlega og orðið hefir til þessa. Á undanförnum þingum hefir lítið verið gert að því að veita fje til brúargerða, og afsakanlegt, þótt litið verði á þessu þingi. En það er eitt af lífsskilyrðum þessarar þjóðar, að ár sjeu brúaðar, því að heldur má slarkast yfir landið að öðru leyti, ef árnar eru ekki til farartálma. Eins og tekið hefir verið fram eru ár þessar ófærar tvo mánuði framan af sumri, en slíkt er ekki þægilegt fyrir hjeraðsbúa. Jafnvel þótt frv. þetta verði samþykt, þá sje jeg ekki, að menn þurfi að óttast, að þessar ár eigi að ganga fyrir öðrum ám, sem jafnmikil nauðsyn er á að brúa. Tilgangurinn með þessu frv. er að eins sá, að fá tryggingu fyrir því, að þingið vilji styðja brúarbygginguna, svo að menn geti óhultir lagt út í að búa sig undir hana, án þess að þurfa að vera hræddir um, að hún strandaði í miðju kafi á neitun Alþingis. Háttv. þm. Stranda (M. P.) vildi fá upplýsingar um það, hvað Norðmýlingar hefðu lagt fram til brúargerða í sýslunni. Jeg tek það ekki illa upp, þótt hann spyrji um þetta, þar sem jeg veit, að hann er alókunnugur á þessum stöðvum. En jeg get frætt þm. (M. P.) á því, að sýslubúar hafa lagt fram það, sem þeir hafa getað, enda er búið að brúa margar ár í sýslunni. Jeg get t. d. nefnt Jökulsá á Dal. Brúna á hana kostaði landssjóður að hálfu. Hún er á sýsluvegi. Í Vopnafirði hafa verið brúaðar tvær ár, án þess að landssjóður legði nokkuð til. Miðfjarðará hefir líka verið brúuð nýlega, en fyrir landsfje að 2/3. Kaldá og Laxá hafa enn fremur verið brúaðar á sýslunnar kostnað að öllu. Jeg man í svipinn ekki eftir öðrum, en þær eru nú samt fleiri. Þegar litið er á það, að sýslan hefir takmarkað gjaldþol, og tillit er tekið til þeirra gjalda, sem sýslan verður að hafa á öðrum sviðum, þá get jeg ekki skilið, að það þurfi að teljast ósanngjarnt, þótt hún fari fram á stuðning úr landssjóði, til að byggja þessar brýr. Þetta eru verstu árnar, og brýrnar á þeim verða dýrastar, og jeg býst alls ekki við, að farið verði fram á, að landssjóður leggi neitt til annara brúa í sýslunni. Mjer finst það ekki ná neinni átt, eins og hv.þm. Stranda (M. P.) var að benda á, að landssjóður leggi neitt til smábrúa á sýslu- eða hreppavegum, sem kosta minna en 6.10 þús., nema alveg sjerstaklega standi á. Það er ástæðulaust að óttast, að frv. þetta verði til að skapa neitt fordæmi, sem gæti orðið hættulegt. Því má altaf setja takmörk, t. d. með því að slá föstu, að landssjóður leggi ekkert til þeirra brúa, sem kosti minna en 10,000 kr. - Jeg veit ekki betur en að nú í fjárlögunum sje veitt fje til að brúa Hjeraðsvötnin, á sýsluvegi, og gert ráð fyrir, að landssjóður leggi til meira en 2/3 kostnaðar, og jeg skyldi ekkert kippa mjer upp við það, þótt öðrum þingmönnum dytti í hug að koma með samskonar frumvörp, ef þeir vita af vondum ám óbrúuðum í sínum hjeruðum. Jeg væri ekkert á móti því, að það kæmu fram kröfur úr fleiri áttum. Ef eitthvert hjerað sýnir rögg af sjer í því að vilja eitthvað leggja til brúargerða, þá verður landssjóður að hlaupa undir baggann, og hann verður að vera stórvirkari en hann hefir verið hingað til. Það verður aldrei búið að brúa stærstu árnar, ef ekki er gerð nema ein eða tvær brýr á hverju fjárhagstímabili. Það er svo brýn nauðsyn á að brúa árnar, að menn geta ekki beðið eftir því, að landssjóður hafi aflögu fje til þess. Hann verður að taka lán til þess, ef nokkru verulegu á að verða ágengt. Jeg vona, að deildin lofi málinu að komast í gegnum þingið, og vil því leyfa mjer að stinga upp á því, að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar, þegar þessari umræðu er lokið.

Magnús Guðmundsson Jeg verð að taka í sama strenginn og hv.þm. Stranda. (M. P.), að mjer finst það undarlegt að ætla að búa til lög um að brúa ár á sýsluvegum einhvern tíma í framtíðinni. Jeg held, að það sje nær að hugsa fyrst um að brúa stórárnar á þjóðvegunum, sem búið er að ráðgera að brúa fyrir löngu síðan, eins og t. d. Jökulsá á Sólheimasandi, Eyjafjarðará, Hjeraðsvötn, Hvítá, Víðidalsá o. fl. Jeg segi fyrir mig, að verði þetta frv. samþykt, þá dettur mjer ekki annað í hug en koma með frv. um það að brúa 3 eða 4 ár í Skagafirði, sem er að minsta kosti eins mikil ástæða til að brúa eins og þessar ár í Vopnafirði. Það er leitt að sjá sjer ekki fært nú að brúa stórárnar, og þegar svo er er það hugsunarvilla að ætlast til laga um brúun smááa. Jeg skal t. d. geta þess, að enn vantar brú á Hjeraðsvötnin á þjóðveginum. Hæstv. atvinnumálaráðherra fór þar um í vor, og getur borið um, hvort ekki væri þörf á brú þar. Þar verður, þegar flóð er í, að ríða tvær kvíslar á sund, eftir að komið er af dragferjunni, eða áður en stigið er í hana, eftir því, hvort ferð er heitið austur eða vestur yfir. Auk þess verður að ríða út úr ferjunni eða upp í hana, og sjá allir, hversu þægilegt það er. Hjer er því mikil nauðsyn á brú, og vjer Skagfirðingar finnum sárt til þeirrar nauðsynjar, en vjer erum svo sparsamir, að vjer töldum það ekki gerlegt, eins og nú standa sakir. Jeg veit ekki, hvort skilja átti háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) svo, að hann sæi ofsjónum yfir því, sem veita á til brúar á austurkvísl Hjeraðsvatnanna, - en ef svo hefir verið, skal jeg, til þess að sýna fram á, að þetta er ósanngjarnt, fræða menn á því að Skagafjarðarsýsla er nú búin að brúa 10 ár á sýsluvegum, og mun hafa varið til þess undir 100.000 kr., svo að auðsætt er, að hún hefir ekki legið á liði sínu. - Að lokum vil jeg svo lýsa yfir því, að jeg álít, að frv. þetta ætti ekki að fara lengra en það er komið. Það er ekki þess vert, að það fari til 2. umr.

Einar Jónsson Jeg er samdóma hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að fyrst eigi að hugsa um að brúa stórárnar, eins og Jökulsá og Eyjafjarðará, áður en haldið er inn á þá braut að brúa hinar og þessar smásprænur, sem þurfa brýr á sjálfar sig, en enginn hefir einu sinni heyrt nefndar. Mig furðar á því, að jafnskýr og víðsýnn maður eins og háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) skuli geta verið að flytja þetta frv. Hann hlýtur að gera það eftir vilja kjósenda sinna, en jeg get varla hugsað mjer, að þeir hefðu fyrtst svo mjög við hann, þótt hann hefði fallið frá að flytja þetta, því að jeg hefi aldrei heyrt talað um þessar ár sem stórár, og svo mun vera um fleiri. Jeg vil líka minna háttv. flutningsmenn á það, að enn eru brúarlausar ár á fjölförnum þjóðvegum, sem full ástæða væri til að brúa. Þeir fóru báðir austur yfir fjall um daginn og hafa þá sjeð tvær ár í Ölfusinu, Bakkárholtsá og Gljúfurholtsá, sem báðar eru óbrúaðar. Þótt þær sýnist ekki stórar, þá er mjer kunnugt um, að þær geta orðið lítt færar á vetrum, og er það mjög bagalegt, á jafnfjölförnum vegi. En Hofsá eða Selá hefi jeg aldrei heyrt nefndar sem stórár, og vona jeg, að háttv.þm. geti farið allra sinna ferða til kjósenda sinna, þótt engin brú sje á þeim. Án þess að halda langa ræðu vildi jeg að eins styðja það, sem háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði, að ef þetta frv. verður samþ., þá verður það til þess, að farið verður fram á, að landssjóður kosti allskonar brýr, og niðurstaðan yrði sú, að þingið yrði að samþykkja allar kröfur í þá átt.

Magnús Pjetursson Jeg fjekk að nokkru leyti svar hjá háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) upp á fyrirspurn mína um það, hve miklu sýslan hefði varið til samgöngubóta. Svarið var að vísu ekki beint fullkomið. Hann taldi upp nokkrar brýr, en engar tölur. Um sumar af þessum brúm gat hann þess, að landssjóður hefði kostað þær að öllu leyti, sumar að nokkru leyti, en sumar hefði sýslan aftur bygt á sinn kostnað. Jeg veit nú reyndar ekki, hve mikið þetta segir, en það ber þó vott um, að eitthvað hafi verið gert. Háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) sagði, að það gæti ekkert fordæmi leitt af þessu frv., því að fordæmið væri komið á undan. Einmitt þessi ályktun háttv.þm. (Þorst. J.) sýnir það, að frv. er hættulegt sem fordæmi. Því að þó að gerðar hafi verið undantekningar með þessar ár, sem hann nefndi, - hvort sem það hefir verið gert með hrossakaupum eða af einhverjum sjerstökum ástæðum, - þá hafa þær undantekningar ekki verið gerðar til að skapa neitt fordæmi. Nú er komin á dálítið ákveðin stefna með brúargerðir. Jeg sje því ekki, hvaða ástæða er til að koma með þetta frv. nú. Ef það hefði verið ætlun háttv. flutnm., að brýrnar væru bygðar á næsta fjárhagstímabili, þá hefðu þær átt að komast inn í fjárlögin. En það mun nú ekki hafa verið tilgangurinn. Þeim mun varla hafa dottið í hug að koma þessum brúm að á undan þeim tillögum, sem landsverkfræðingurinn hefir gert um brýr, sem byggja á í ákveðinni röð, eftir því sem gjaldþol landsins leyfir. Þessar till. eru gerðar 1915, og eftir áætlunum, sem verkfræðingurinn gerði, átti smíðinni á þeim brúm, sem þar er stungið upp á, að vera lokið 1923, ef alt hefði gengið skaplega og hægt hefði verið að halda óhindrað áfram öll árin. Nú má gera ráð fyrir, að brúarsmíðar tefjist allar að minsta kosti 3–4 ár, svo að áætlunum þeim, sem nú þegar eru gerðar, verði ekki lokið fyr en 1926 eða 27. Eftir þann tíma kæmu þá þessar ár fyrst til greina. En hvaða ástæða er þá til að drífa þetta frv. í gegn nú ? Mjer virðist ærinn tími til stefnu, og margt getur breyst á þeim tíma. Nú hefir landsverkfræðingurinn gert áætlun um þá stefnu í brúamálum, sem helst ætti að fylgja í nánustu framtíð. Ef nú ætti að koma á nýrri stefnu og láta landssjóð fara að kosta brýr á sýsluvegum, þá gæti verið meining í því að koma með þingsályktun um það að láta rannsaka allar þær ár á sýsluvegum, sem til tals gæti komið að landssjóður ljeti brúa, og raða þeim svo eftir því, hve brýn þörf kallar að. Það gæti komið til álita að athuga þessa leið, en hitt er fráleitt, að taka fyrir sjerstakar ár og búa til lög um, að þær skuli brúa. Nú er ekki einu sinni sagt, að þessar ár yrðu næstar, þegar núverandi áætlun er lokið, þótt frv. yrði að lögum. Eftir því er hægt að draga að brúa þær svo lengi, að þær yrðu si-íðastar allra. Þaft er komið undir fjárveitingavaldinu, sem þá ræður, hve nær þær verða teknar upp í fjárlögin.  (Þór. J.: Þingmenn N.-M. sjá um það)  Það verða þá þeir þm., sem þá verða fyrir Norður-Múlasýslu, sem vonandi verða þeir sömu. - En jeg get ekki sjeð, hvaða gagn þeim er að því að koma frv. í gegn nú, nema þá til að geta komið heim með það og sýnt, hverju þeir gátu fengið framgengt. -  (B. J.: Ef þeir verða orðnir ráðherrar, þá geta þeir tekið það upp)  . - Þetta er rjett athugað hjá háttv.þm. Dala. (B. J.). Jeg er hissa, að mjer skyldi ekki detta þetta í hug. - Mjer þætti vænt um að heyra það hjá hv.flm. (Þorst. J.), að hann ætlaðist ekki til, að þessar brýr gengju á undan þeim landsbrúm, sem þegar eru áætlaðar. Og úr því að svo á ekki að vera, þá get jeg ekki sjeð, hvað frv. á að gera. Þeim væri þá ,betra, hv. flutningsmönnum, að fara heim og láta fara að safna í brúarsjóðinn, vita svo, hvort hann yrði ekki orðinn svo stór, að hægt væri að byggja brýrnar án venjulegrar landssjóðshjálpar, þegar sá tími er kominn, að landssjóður gæti farið að snúast við þeim. - Jeg skal ekkert segja um það, hvernig jeg tæki í það, ef fram kæmi sú stefna, að landssjóður ætti að brúa allar ár á sýsluvegum. Enn er hún ekkert undirbúin, og því ekki hægt að kveða upp úr með það.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Mjer er kunnugt um það, að hjer í þingsalnum hefir oft áður verið metist um það, hvora skyldi brúa fyr, Jökulsá á Sólheimasandi eða Eyjafjarðará. Þetta hefir orðið til þess, að báðar þessar stórár eru óbrúaðar enn. Eitthvað svipað þessu virtist hafa vakað fyrir háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), þegar bann gaf í skyn, að hann mundi óðar koma með frv. um að brúa 3 ár í Skagafirði, ef þetta frv. yrði samþ. - Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) færði það aðallega á móti frv., að hann hefði aldrei heyrt árnar nefndar. Það er eðlilegt, að hann sje á móti því að brúa ár, sem hann veit ekki hvort eru til eða ekki.  (E. J.: Árnar eru víst ekki á kortinu)  . - Smátt er kortið, sem þm. hefir heima hjá sjer, ef hann getur ekki komið auga á Hofsá, enda hina líka. Þær eru báðar svo stórar. Annað atriðið hjá sama þm. (E. J.) var það, að árnar þyrftu brýr á sjálfar sig. Fyrir austan segjum við, að það sjeu mennirnir, sem þurfa brýrnar, til þess að komast yfir árnar, en árnar sjálfar hafa ekkert með brýr að gera. Annars situr illa á háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) að setja sig upp á móti fjárveitingu til nauðsynlegra fyrirtækja. Því að hvar er meiru fje varið til verklegra framkvæmda en einmitt í sýslunum hjerna fyrir austan heiðina, Árness- og Rangárvallasýslum, þó að ekki sje lítið nema til stóru fjárveitinganna, sem líklegt er að þetta þing láti þeim í tje. Jeg tel það svo sem ekki neitt ósanngjarnt, en jeg vil þá ekki, að þingmenn þeirra kjördæma sjeu svona þröngsýnir, þegar aðrir landshlutar eiga í hlut. Auðvitað bregður Austfirðingum ekki mikið við, því að landssjóður hefir ekki hjálpað þeim nema með 2 fyrirtæki, sem nokkuð munar um, Lagarfljótsbrúna og Fagradalsbrautina. Jeg sje ekki neina hættu á því að leyfa frv. að ganga til nefndar. Það er ekki heldur nein hætta að samþykkja frv., því að í því er ekkert tekið fram um það, hve nær brýrnar eigi að smíða. Það er því undir fjárveitinganefnd komið, hve nær henni list að taka þær í fjárlögin. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) fjell frá því, að þetta frv. skapaði fordæmi, þar sem fordæmið er til áður. Reyndar vildi hann bendla þau tilfellin, sem á undan eru gengin, við hrossakaup. Jeg veit ekki, hvaða ástæðu hann hefir til þess. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) mun hafa átt þátt í að útvega brýrnar í Þistilfirði, og veit jeg ekki, hvort hann vill kannast við að hafa beitt hrossakaupum. En svo mikið er víst, að jeg vildi ekki koma þessum brúm á með neinum hrossakaupum. Jeg kaus því heldur að bera þær fram í sjerstöku frumvarpi heldur en að taka í arm háttv.þm. Stranda. (M. P.) og bjóða honum hrossakaup, til að koma þeim inn í fjárlögin, þó að síðari leiðin kynni ef til vill að hafa reynst heillavænlegri til sigurs. Jeg gæti verið með því að láta rannsaka, hverjar ár þyrfti að brúa á sýsluvegum, sem hv.þm. (M. P.) mintist á. En jeg ætlast ekki til, að þessar brýr komi á undan þeim, sem þegar eru áætlaðar. Það tók jeg fram í framsöguræðu minni. Þótt nokkrir hafi orðið til að andmæla þessu frv., þá vona jeg, að það fái fram að ganga, og jeg leyfi mjer að styðja till.háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.), að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar, þegar þessari umr. er lokið.

Bjarni Jónsson Jeg man ekki til, að menn hafí áður orðið svona grimmir út af jafnlítilfjörlegu frv. eins og þetta er. Kettinum leyfist þó að líta á kónginn, og Austfirðingar ættu að fá að láta athuga kröfur, sem þeir bera fram, til heilla sínu hjeraði. Það hefír líka komið á daginn, að háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) þarf að fá tíma til að fara til augnlæknis, til að fá sjer sterkari gleraugu, til þess að geta sjeð á kortið. Jeg skil því ekkert í þessum blóðþorsta, að vilja endilega kasta sjer yfir þetta frumvarpsgrey og murka úr því líftóruna strax. Jeg skal lýsa þeirri skoðun minni, að fyrir mjer er það ekkert höfuðatriði, hvort ár eru á þjóðvegi eða sýsluvegi, ef þær eru hættulegar og þörf er á að brúa þær. Jeg er ekki kunnugur á þessum slóðum, en jeg vil hafa tíma til að átta mig á málinu og sjá, hvað um er að ræða. Jeg segi ekki þar með, að það sje ágæt regla að gefa út lög til að brúa slíkar ár, en jeg vil skjóta því til hv. þingdeildar, hvort það mundi tefja tímann nokkru meira, að vísa málinu til nefndar til athugunar, heldur en að halda langar ræður um það nú. Gætu hv.þm. tekið mig til fyrirmyndar í þessu, en jeg vil láta vísa málinu til 2. umr. og til nefndar.

Einar Jónsson Sumir hv.þm. hafa skilið orð mín þver öfugt áðan. Hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) þótti undarlegt, að jeg skyldi segja, að árnar þyrftu brýr á sjálfar sig. Hann má vera undarlegur einfeldningur, ef hann skilur þetta ekki. Sami hv.þm. (Þorst. J.) sagðist ekki telja eftir fjárframlög til líkra fyrirtækja í Rangárvallasýslu. Jeg skal játa það, að fyrirhleðslan fyrir Þverá og Markarfljót hefir fengið góðan byr hjer, og er jeg þakklátur þeim hv.þm., sem stutt hafa það mál. En hjer er um alt annað að ræða; hjer er að ræða um smáár, sem jeg naumast veit, hvort renna til fjalls eða sjávar. En í sambandi við þetta, þar sem hv.þm. Dala. (B.J.) var að bregða mjer unv fáfræði, þá vil jeg minna hann á Grímsá, sem hann kannaðist ekki við, og fellur þó rjett hjá túninu í Vallanesi. Það mætti þykja fávíslegra af þessum grískudósenti að vita ekki þetta en þótt jeg vissi ekki nöfn á öllum smásprænum. Það er alt annað að vilja leggja brýr á manndrápsvötn heldur en að vera svo steinblindaður af hreppapólitik að fara fram á brýr á bæjarlæki. Jeg enda svo orð mín með því að biðja hv. 2. þm.N.-M. (Þorst.J.) og hv.þm. Dala. (B.J.) að fara ekki að slást í þrætur og mótþróa við mig, því að það getur orðið þeim ofdýrt spaug, áður en langt um líður.

Jón Jónsson Að vísu tekur enginn mark á orðum hv. 2. þm. Rang. (E. J.), svo að þess vegna þarf jeg ekki að svara honum. En jeg er hræddur um, að fleiri sjeu ókunnugir og haldi, að hjer sje um hjegóma að ræða, eða smásprænur, eins og hv. 2. þm. Rang. (E.J.) komst að orði í fáfræði sinni. En þessu er ekki svo farið. Það er áreiðanlegt, að það, sem Vopnfirðingar eru nú hugsjúkastir út af, er það, hvernig takast megi að brúa þessar ár, sem er þeim mikill þröskuldur í vegi og þeim er lífsnauðsyn að fá brúaðar. Jeg skal geta þess, til þess að gefa mönnum dálitla hugmynd um árnar, að þær eru báðar töluvert verri en Rangá, sem mest var barist um að fá brúaða hjer á árunum. Yfir Selá er ekki hægt að ferja, þegar hún er í vexti, fyr en niðri við ós; svo ströng og vatnsmikil er hún. Hofsá er lygnari, en við hana eru svo illir bakkar, að ekki er hægt að lenda nema á vissum stöðum, og hún er langan tíma sumars óreið. Jeg vil vekja athygli hv.þm. á því, að hjer er ekki um neinn barnaskap að ræða, heldur um lífsnauðsyn. Jeg fjekk nýlega brjef frá merkum manni, síra Einari Jónssyni á Hofi, sem margir þingmenn munu þekkja sem sanngjarnan og skilríkan mann. Í brjefinu brýnir hann okkur, þm.N.-M., um það, ef mögulegt væri, að fá fjárveitingu nú á þessu þingi, til þess að brúa þessar ár. Nú hefir verkfræðingur rannsakað brúarstæðin og gefið út áætlun um kostnaðinn, en hann er svo mikill, að sýslufjelagið getur ekki int hann af hendi, nema ef til vill með því að safna saman fje í mörg ár eða áratugi. En slík krafa væri ekki sanngjörn gagnvart þessu bygðarlagi, fremur en öðrum bygðarlögum á landinu. Hjer er um að ræða fagra og fjölbygða sveit, sem orðið hefir út undan með fjárframlög úr landssjóði. Ferðalög eru mikil um þessar slóðir, og póstleið liggur hjer um. Jeg er þakklátur hv.þm. Dala. (B. J.) fyrir það, hve hann tók sanngjarnlega í málið, og vænti, að aðrir hv.þdm. fari að dæmi hans.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Þetta frv. er flutt fram með það fyrir augum að gera tilraun til þess að bæta fjárhag landsins. Í greinargerðinni aftan við frv. eru færðar ástæður fyrir frv. og sýnt fram á, að þörf er á auknum tekjum. Í frv. er gert ráð fyrir því, að lögin komi ekki til framkvæmda fyr en um eða eftir næstu áramót; þetta er bygt á ástandinu, eins og það er nú, miðað við hið háa verð, sem á öllu er nú, sem að síldarútvegi lýtur. Líkt frv. þessu lá fyrir þinginu í vetur og var þá samþykt hjer í Nd. Vona jeg því, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og nefndar. Jeg verð að telja síld allálitlegan tekjustofn. Það má gera ráð fyrir því, enda hafa heyrst raddir um það, að eftir stríðið muni síldarútvegur aukast hjer að stórum mun, einkum með því, að haft hefir verið á orði, jafnvel eftir að stríðið hófst, að útlendingar, einkum Norðmenn og Svíar, mundu fara að leggja sig enn meir eftir síldveiði hjer við land en áður. Þess vegna má hjer gera ráð fyrir álitleguni tekjustofni. Hins vegar leikur enginn vafi á því, að landssjóður þarfnast mikilla tekna. Jeg hefi ekki sjeð mjer fært í frv. að gera greinarmun á innlendum og útlendum mönnum. Ef til vill væri ástæða til þess með því t. d. að hækka hundraðsgjaldið, sem ráðgert er í frv. 5% og renni í Fiskveiðasjóð. Með þessu frv. eru numin úr gildin lög 31. júlí 1907 og, eftir mínum skilningi, 4. tölul. 1. gr. laga 13. aprí l 1894, þótt ekki sje það beint tekið fram í frv. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um frv. í þetta sinn. Jeg vænti, að því verði vel tekið, ekki síður en í vetur. Það væri alleinkennilegt, ef það væri felt strax, og get jeg ekki látið mjer detta það í hug, þegar litið er á allar ástæður. Að lokinni þessari umr. leyfi jeg mjer að leggja það til, að frv. verði vísað til fjárhagsnefndar.

Matthías Ólafsson Það er góðra gjalda vert, að þingmenn leiti allra ráða til að afla tekna í landssjóð, en þá svo, að miðað sje við heppilega og sanngjarna tekjustofna. Þetta verður ekki sagt um það frv , sem hjer liggur fyrir. Það legst á á einn atvinnuveg, sem einmitt nú, vegna styrjaldarinnar, stendur höllum fæti. Hv. flm. (S. S.) ætlast ekki til þess, að frv., ef það verður að lögum, komi til framkvæmda fyr en 1. jan. 1918. Það er rjett eins og hann viti, að þá muni ófriðnum ljett af, en hann er víst sá eini maður í þessum sal, sem lætur sjer slíkt til hugar koma. Það er nú svo ástatt um síldarútveginn, eftir því verði, sem á öllu er, sem þar til þarf, að aflinn þarf að verða mikill til þess, að síldveiðar borgi sig. Þótt síldaraflinn yrði meiri en hann hefir nokkru sinni áður orðið, gæti aldrei orðið um neinn verulegan stórhag að ræða, hvað þá þegar athugað er, hvað kol og steinolía kostar nú. Jeg held, að varla hafi komið fram ósanngjarnara frv., ekki vegna upphæðarinnar, heldur vegna ástandsins, sem hv.flm. (S. S.) taldi þó mæla með frv. Hv. flm. (S. S.) sagði, að frv. í vetur hafi gengið í sömu átt, en þá var líka samtímis frv. um verðlaun fyrir útflutta síld, sem að nokkru leyti „annulleraði“ eða afnam hitt frv., nema það er tók til útflutninga. Nú í sumar eru engir útlendir síldveiðamenn hjer við land, nema eitt fjelag, og engin líkindi til þess, að þeir verði nokkrir næsta sumar, sem ekki er við að búast, með því að Englendingar setja Norðmönnum þá kosti, að skip þeirra verði að koma við í Englandi. Það var leiðinlegt, að hv.flm. (S. S.) skyldi ekki finna önnur ráð, t. d. gjald á kjöti; það verður vist nóg til útflutnings í haust, því að sjálfsagt verður miklu slátrað sökum grasbrests. En hann hefir líklega ekki munað, eftir því. Það er ekki svo að skilja, að jeg vilji fara að leggja á kjöt. Yfirleitt held jeg, að ekki eigi við að leggja gjald á framleiðsluna í landinu. Jeg held, að ef nokkurntíma hefir verið ástæða til þess að fella nokkurt frv., þá sje hún nú fyrir hendi, svo að ekki er einu sinni eyðandi orðum að þessu frv., með öðrum orðum, lengra á frv. ekki að komast.

Einar Jónsson Það er eðlilegt, að menn vilji fara varlega í sakirnar í nýjum tollum, en ekkert verður þó haft á móti því að minnast á síld sem tekjustofn, ef hún gefur svo mikið af sjer, sem hún hefir áður gert. Jeg býst við, að háttv.þm. hafi lesið bækling eftir Böðvar Jónsson á Akureyri, sem heitir „Nýir vegir“, bók, sem mörgum bændum eystra hefir fallið mæta vel, af því að rökin eru þar svo sterk. Þar er lögð áhersla á þrent. 1) að tryggja, að síldveiðinni verði ekki ofþyngt, 2) tryggja það, að markaður á henni haldist. 3) að gera hana að tekjustofni fyrir landssjóð, en höf. áætlar, að landssjóður geti náð þar upp 2 milj. króna. Það er undarlegt, að enginn skuli hafa orðið til þess á þessu þingi að hreyfa við tillögum þessa bæklings. Það getur verið, að hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hafi fundist þar vera komið við hjartað í sjer, því að svo er jafnan, þegar minst er á sjávarútveginn, sem jeg vil alls ekki lá honum, því að hann finnur til skyldu sinnar og breytir eftir því. Jeg hygg, að úr því að þetta litla frv. er komið fram, sem fer fram á ofurlítinn tekjuauka fyrir landssjóð, þá beri ekki að taka því illa. Þegar jeg hefi minst á tillögur Böðvars Jónssonar á Akureyri, um síldarmálið, hefi jeg ekki orðið annars var en að almenningur hafi tekið þeim vel, og eins býst jeg við, að þessum tillögum muni verða tekið. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) er svo sanngjarn maður, að hann ætti að falla frá orðinu nú, er hann hefir heyrt ræðu mína og röksemdir. Þó er það ekki svo að skilja, að jeg sje ekki fús á að hlusta á, ef hann kann að hafa eitthvað við málið að athuga, en því trúi jeg ekki að óreyndu, að hann snúist algerlega móti því.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg er þakklátur hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fyrir undirtektir hans undir málið. Þær voru mun betri en jeg bjóst við. Hann tók fram flest hið sama sem stendur í greinargerðinni fyrir frv. Að vísu hafði hv.þm. (M.Ó.) mikið að athuga við tímatakmarkið, sem sett er, hve nær lögin eiga að ganga í gildi. En til þess er því að svara, að þótt gert sje ráð fyrir í frv., að þau skuli ganga í gildi 1. janúar 1918, þá hefi jeg sett það meir til athugunar en hins, að jeg haldi fast við það. Jeg hefi ekki á móti, að tímatakmarkinu sje breytt og lögin lálin koma seinna í gildi en tilgreint er í frv. Hitt er annað mál, að jeg tel frv. vænlegt til að afla landssjóði tekna, þegar fram í sækir. Í bráð er má ske ekki um mikinn tekjuauka að ræða af því. Jeg þykist þess fullviss, að síldarútvegurinn muni stórum aukast hjer við land að stríðinu loknu, bæði hjá innlendum og ekki síst útlendingum. Verða það því ekki smáræðis tekjur, sem frv. þetta á að geta fært landinu, og það að allmiklum hluta frá útlendingum, sem sjálfsagt er að greiði eitthvað fyrir hin miklu hlunnindi, sem þeir verða hjer aðnjótandi. Að vísu tel jeg hjer farið fram á oflágt gjald af síldinni, en tel þó rjett að fara ekki lengra að þessu sinni. Að svo komnu máli vil jeg ekki lengja umræðurnar, eða rökstyðja meir en jeg hefi gert, hve rjettmætt þetta frv. er. Þa? var áðan eytt oflöngum tíma í umræður um annað mál, og vil jeg ekki brenna mig á hinu sama, þótt þetta sje þýðingarmeira fyrir alþjóð en hitt. Vænti jeg svo, að málið fái að ganga til 2. umr. og til fjárveitinganefndar.

Matthías Ólafsson Jeg ætla fyrst að snúa máli mínu að hv. 1. þm. Árn. (S. S.); hann sagði, að jeg hefði ekki fært önnur rök fyrir máli mínu en þau, sem hann hefði sjálfur borið fram. Það er nú helst að svo sje, eða hitt þó heldur, þar sem jeg hefi snúið öllu máli hans í villu og sýnt fram á, hvílíkur stórgallagripur frv. hans er. Hv. þm. (S. S.) vill láta lögin koma til framkvæmda strax við næsta nýár. Ef hann hefði lagt til, að þau skyldu ekki ganga í gildi fyr en eftir stríðið, þá var lítill vegur til, að við hefðum getað farið að tala saman. Þó mundi jeg hafa getað sýnt honum fram á, að jeg hefði rjett fyrir mjer, en hann rangt, og skal jeg færa rök fyrir því. Þegar eftir stríðið má búast við, að síld komist í svipað verð og hún var í fyrir stríðið, í 15–18 kr. tunnan; þá liggur það í augum uppi, að 2 króna tollur muni vera altof hár á tunnu hverja; enda þótt gera megi ráð fyrir, að tómar tunnurnar komist í svipað verð og áður, 3–4 kr. tunnan, þá er svo mikill og margskonar annar kostnaður við síldveiðarnar, að ekki er að búast við miklum hagnaði af þeim, og því ekki fært að íþyngja þeim með háum tolli, nema sú sje meiningin að vinna að því með honum, að þær leggist niður, en það mun þó varla vera. Að undanförnu hafa útgerðarmenn botnvörpunga sjálfsagt mestmegnis sent þá á síldveiðar, til þess að láta þá ekki halda kyrru fyrir sumarmánuðina og til að sjá fólki sínu fyrir atvinnu. Þeir hafa þóst góðir, ef þeir hafa sloppið skaðlausir við síldveiðarnar. Gróðinn á síldveiðunum 1916 stafaði af ófriðnum, og við óskum víst allir, að gróði af hans völdum verði ekki til langframa, enda því miður ekki útlit fyrir það nú lengur, þótt ófriðurinn haldi áfram. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) er nú horfinn úr þingsalnum, þegar jeg ætlaði að snúa máli mínu að honum, en af því að jeg geri ráð fyrir, að hann muni nú sem oftar standa á hleri einhversstaðar hjer í nánd, þá fresta jeg ekki að svara ræðu hans. Hann hjelt víst, að við hefðum ekki lesið bækling Böðvars Jónssonar. Jú, víst hef jeg lesið hann, þótt eigi hafi jeg hann fyrir húslestrarbók, eins og helst lítur út fyrir að háttv. 2. þm. Rang. (E. J) geri, og þeir þarna austur í sýslunum. Og jeg þekki ofmikið til síldar og síldveiða til þess, að jeg vilji hafa hann fyrir mína trúarbók. Í bæklingi þessum úir og grúir af villum, og fátt af viti sagt. Það er annars leitt, að háttv.þm. (E. J.) skuli hafa gefið tilefni til þess, að jeg verði þannig að dæma um verk fjarverandi manns, en hjá því verður ekki komist. Sá tollur, sem þar ræðir um, yrði hreinn verndartollur fyrir síldina; það mundi ekki verða lagt út í að veiða hana. Hin fyrsta kórvilla höfundarins er, að síldinni muni fækka, ef veiðin er ekki takmörkuð. Þessi staðhæfing byggist ekki á neinni reynslu, þar sem síldveiði hefir verið stunduð í stórum stíl, og því ekki leggjandi mikið upp úr henni. Önnur villa hans er sú, að vjer munum geta haldið uppi síldarverðinu með því að takmarka veiðina. Það er eins og hann viti ekki, að það er svo lítill hluti af síldveiði alls heimsins, sem kemur í hlut okkar Íslendinga, að það getur engin áhrif haft á síldarverðið, hvort við veiðum nokkru meira eða minna. Sú bók, sem heldur fram þvílíku sem þessu, getur því ekki orðið trúarbók mín, og varla annara, nema ef vera skyldi Rangvellinga. Háttv. þm. (E. J.) sagði, að jeg bæri blak af sjávarútveginum. Það er satt, að jeg vil bera blak af honum, ef beita á hann ójöfnuði, en mjer dettur ekki í hug að vilja hlífa honum við sanngjörnum sköttum. En mjer sárnar það, þegar á að hafa hann fyrir mjólkurkú, en hver eyrir talinn eftir, sem farið er fram á að fá, til að gera hann öflugan og arðberandi. Það er áreiðanlega hyggilegur búhnykkur fyrir bændur að styrkja sjávarútveginn með framlögum úr landssjóði, því að öflugur sjávarútvegur mun reynast drýgstur til að auka tekjur landssjóðs. En því meiru sem landssjóður hefir úr að spila, því auðveldara er að styrkja stór og arðvænleg búnaðarfyrirtæki. Svari háttv.þm. (E. J.) fyrir sig og stjettarbræður sína, hvort þeir hafi reynst jafnfúsir að leggja á sig landssjóðsgjöld eins og sjávarútvegsmenn, og hverjir hafa kvartað mest og kveinað yfir álögum á atvinnuvegi sínum? Fyrst að háttv.flm. (S. S.) vill ekki taka aftur frv. sitt, vildi jeg biðja háttv.þdm. að stytta því aldur, því að það mun ekki reynast til þjóðþrifa að treina í því líftóruna.