Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pjetur Ottesen Jeg hafði kvatt mjer hljóðs, er umr. var frestað síðast. Jeg þurfti aðeins að svara hæstv.atvmrh. nokkrum orðum. En jeg sje, að hann er ekki viðstaddur; hann er ef til vill bundinn við umr. í Ed. Það, sem jeg vildi segja, var út af því að hæstv. ráðh. fanst það ósanngjarnt af mjer og hv. 1. þm. Skagf., að við kröfðumst ákveðins svars af honum um það, hvort hann ætlaði að láta reka skólabúið á Hólum fyrir ríkisreikning, ef frv. yrði samþykt. Hann var búinn að lofa að gefa svör við þessu við þessa umr. Fyrst hæstv. ráðh. lítur svo á, að það sje ósanngjörn krafa, að hann standi við loforð sitt um að gefa ákveðið svar um þetta efni, þá verður auðvitað við það að sitja. Hæstv. atvmrh. hafði það á móti dagskrártill. þeirri, er jeg bar hjer fram, að ef málinu yrði vísað frá, eins og tilætlunin væri með henni, þá yrði ekki sjeð, hver stefna þingsins væri gagnvart verklega náminu við bændaskólana. Jeg hefi áður bent á, að þetta er allsendis rangt. Það sjest fullkomlega af umr. hjer, hver stefna þingsins er. Hún er sú, að auka beri verklega námið. Því að hjer hafa heyrst margar raddir með því, en engin andmæli. Það þarf ekki að samþykkja þetta bráðabirgðafrv. til þess að hæstv. stj. og milliþinganefndin í landbúnaðarmálum geti fyllilega sjeð, hvern hug þingið ber til þessa máls. Jeg hefi svo ekki fleira að segja um þetta mál, en vil leyfa mjer að afhenda hæstv. forseta þá rökst. dagskrá, sem jeg bar hjer fram áður, en tók aftur af þeim ástæðum, sem jeg gerði þá grein fyrir.

Forseti (BSv): Þá er fram komin svofeld rökstudd dagskrá: (sjá 1454. dálk hjer að framan). Er þá þessi rökst. dagskrá einnig til umr., og atkvgr. að lokinni umr.

Frsm. (Jón Ólafsson) Flm. brtt. á þskj. 267, og sjerstaklega hv.þm. Mýr., leggja ákaflega mikla áherslu á það, að það verði að vinda bráðan bug að því að koma á verklegu námi við þennan skóla. Við nefndarmenn erum honum sammála um það, að það þurfi að gera alt, sem hægt er, til þess að auka verklegt nám, svo sem nauðsynlegt er og sanngjarnt er að heimta. En við erum alveg sammála hv.þm. Borgf. um það, að ekki liggi á því nú, þar eð sú breyting geti ekki komið til framkvæmda við þennan skóla, sem hjer er um að ræða, á næsta ári eða næsta skólaári, þannig að milliþinganefndin og næsta Alþingi geti verið búin að ganga endanlega frá þessu máli áður en gert er út um þetta atriði. Það er alveg eins og hv.flm.brtt. 267 hafi alt í einu fundið þetta púður, að það þyrfti nauðsynlega að drífa þetta í gegn. En mjer er spurn: Er ekki þetta mál búið að vera svo lengi á döfinni, búið að liggja svo lengi órætt og óhugsað, að það þoli enn þessa bið? Því að málið hefir að kalla má legið órætt og óhugsað þangað til á síðasta Búnaðarþingi. Jeg býst nú við, að þessir tveir hv.þm., hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. Mýr., muni báðir eiga sæti hjer í þessari deild, þegar tillögur milliþinganefndarinnar koma, og fái þá kost á því að segja álit sitt á því, að hve miklu leyti beri að auka verklega námið, hve mikið eigi að heimta af nemendum oss. frv. En þeir hljóta að viðurkenna það, sem hv.þm. Borgf. benti rjettilega á, að það getur ekki komið að notum fyr en á næsta skólaári, þótt það væri lögleitt nú. Hv. 1. þm. Skagf. var að tala um, að c-liðurinn í frv. sje óþarfur, en þar er talað um að gera þær breytingar á kennaraliði skólans og reglugerð, sem nauðsynlegar eru. Þetta má líka bíða. En það er gert ráð fyrir þessu með tilliti til þess, að eitthvað verði gert til þess að auka verklegt nám, og er þá eðlilegt, að ekki dugi þeir kenslukraftar, sem áður voru fyrir, og afleiðingin yrði sú, að breyta þyrfti um kenslukrafta. Þetta er meinlítið atriði, og höfum við nefndarmenn því ekki sjeð sjerstaka ástæðu til þess að fella það burtu úr frv. Þótt við nefndarmenn sjeum sammála háttv.þm. Borgf. um það, að verklegt nám muni ekki komast í framkvæmd, á næstu skólaárum, þá getum við ekki mælt með því, að dagskrá hans verði samþykt. Því að það er búist við því, að skólastjórinn, sem nú er á Hólum, muni láta af því starfi á næstunni, og er þá eðlilegt, að gerðar verði þær breytingar, sem álitnar eru heppilegar í heild sinni, og er þá að minsta kosti ekki bagi að því að hafa heimildina til þess. Það var ekki nema stutt aths., svo að jeg læt þetta nægja að sinni.

Bjarni Ásgeirsson Það er aðeins örstutt aths., því að málið er þegar þrautrætt. Jeg vildi aðeins svara hv.frsm., hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), nokkrum orðum. Hann sagði, að þetta mál hefði þegar beðið svo lengi, að það gæti beðið enn nokkurn tíma. Jeg álít, að þetta mál hafi þegar beðið svo lengi, að það megi ómögulega bíða lengur. Þá get jeg svarað því, hvers vegna jeg hefi ekki borið það fram fyr. Það er vegna þess, að jeg hefi ekki haft tækifæri til þess fyr. Jeg álít þetta svo mikið nauðsynjamál, að það sje sjálfsagt að láta ekkert tækifæri ónotað til þess að koma því fram. Og fyrst lögunum er á annað borð breytt allverulega, þá sje jeg enga ástæðu til þess að geyma þessa breytingu, sem ætti að mínu áliti að vera komin á fyrir löngu, og þótt hún komist ef til vill ekki í framkvæmd í ár, þá mun hún þó áreiðanlega koma að ári. En það er gömul regla að geyma ekki til morguns það, sem gera ber í dag, og jeg mun halda fast við brtt. mína, þar til yfir lýkur. Því að jeg sje engin vandkvæði á því að fella brtt. okkar inn í frv. án þess að nokkur bagi sje að. Þeir piltar, sem nú útskrifast úr neðri deild, hafa vor og haust fyrir sjer. En því fyrr sem þetta verður gert, því fyrr kemst breyting á til batnaðar. Og þess vegna legg jeg áherslu á, að brtt. verði samþykt.

Jörundur Brynjólfsson Jeg er undrandi yfir þessum umr. og yfir því kappi, sem háttv. sessunautur minn (BÁ) leggur á, að brtt. sín nái fram að ganga. Bæði hann og fleiri viðurkenna, að fyrirkomulag búnaðarskólanna sje óheppilegt og síst við okkar hæfi frá því breytingin var gerð á þeim 1905 og þess vegna megi ekki dragast eitt árið enn að breyta fyrirkomulaginu. Þetta er nú gott og blessað út af fyrir sig. En hvað leggja þeir svo til? Um Hólaskóla ekkert frekar því, sem segir í frv. á þskj. 249. Um skólann á Hvanneyri hafa þeir að vísu flutt brtt., þess efnis, að stj. heimilist að auka þar einnig verklegt nám. En það er ekkert nema heimild og virðist hafa lítið að þýða. Því að hvaða tök eru á að knýja þetta fram, nema skólastjóranum þóknist svo? Bjargræði þessara hv.þm. er því þessi heimild, sem er algerlega komin undir geðþótta skólastjórans á Hvanneyri. Ef þessir hv.þm. vildu bæta fyrirkomulag skólanna, hefðu þeir því átt að flytja miklu róttækari till. til bóta. Jeg hefi skoðað frv. um breyting á Hólaskóla sem bráðabirgðaráðstöfun, sem ekki ætti að standa lengur en þar til búnaðarskólalögin hefðu verið endurskoðuð, því að verklega námið verður ekki aukið að neinum mun nema með gagngerðri breytingu á skólalögunum. Mjer er nokkurnveginn sama, hvort brtt. þessara hv.þm. verða samþ. eða ekki, en einkennilegt þykir mjer, að þeir skuli gera þetta að kappsmáli, þar sem það breytir engu, nema einn viss maður vilji. skólastjórinn á Hvanneyri hefir algerlega frjálsar hendur og þetta gæti því orðið samningamál milli hans og stj., en eins þó að till. væri feld. Því að jeg efast ekki um, að stj. vilji auka verklega námið, og þar sem allir þeir þm., sem talað hafa, hafa snúist á þá sveif, getur stj. gert ráðstafanir í þessa átt, hvort sem brtt. verður feld eða ekki. Annars get jeg látið mjer þessa brtt. í ljettu rúmi liggja; jeg skoða hana sem ósk til stj., en ekki bindandi. Viðvíkjandi 1. lið till., um skilyrði námsmanna á Hólum til að komast í efri deild skólans, vil jeg segja það, að það er náttúrlega sjálfsagt að samþykkja brtt. 280 fremur, þar eð hún einskorðar ekki við það, að piltar skuli hafa lokið 8 vikna námi. Mjer þykir eðlilegt, að menn vilji breyta búnaðarskólunum. Þeim hefði alls ekki átt að breyta eins og gert var 1905. Þar var hermt eftir öðrum, farið eftir löggjöf Dana í þessum efnum, sem sumstaðar hafa ekki fullkomna verklega kenslu. En þar læra menn verkleg störf við landbúnaðinn strax frá blautu barnsbeini. Okkar landbúnaður er aftur á móti með gamaldags sniði, svo að fáir kunna að fara með nýtísku áhöld. Þessar aðstæður voru til staðar 1905 og eru enn, svo að þess vegna þurfa bændaefni ekki síður að læra verkleg störf en bókleg fræði. Jeg skil mætavel, hvað fyrir þessum hv.þm. vakir, en þeir mega bara ekki blanda nauðsyn þessara breytinga saman við málið, sem hjer liggur fyrir. Nú getum við ekki breytt skólalögunum eins og þarf; það skortir bæði tíma og tækifæri til að gera það eins fullkomið sem þörf er á. Jeg vona því, að hv.þm. sjái, að í raun og veru er engu slept, þó að frv. sje samþ. óbreytt. Hinu hefi jeg lýst yfir, að mjer er sama, þótt 2. liðurinn í brtt. þeirra verði samþ., en jeg hefi ekki trú á því, að það hafi mikið að segja. Hvað 1. liðinn snertir, finst mjer sjálfsagt að samþ.brtt.hæstv.forsrh. Hún er ekki eins einskorðuð og gengur ekki eins langt og hin, að bægja öllum frá inngöngu í efri deild, nema þeir hafi notið átta vikna verklegrar kenslu. Það er sjálfsagt að nota húsrúm skólans og leyfa piltum að setjast í efri deild, þó að þeir hafi ekki getað stundað verklegt nám eins lengi og til er tekið. Og jeg vona, að hv.flm. sjái, að þetta er ekki þess virði að leggja slíkt kapp á það.

Jón Sigurðsson Hv. 1. þm. Árn. er að bregða okkur flm. um kappgirni í þessu máli. Jeg hygg, að mjer sje óhætt að skjóta því undir dóm deildarinnar, hvorir hafi beitt meira kappi, við eða landbn. Mjer kom það dálítið undarlega fyrir sjónir, þegar hv. 1. þm. Árn. stóð upp með þjósti og sagði, að hjer væri aðeins um heimild að ræða fyrir stj. Það er eins og hv.þm. treysti stj. svo illa, að ekki sje til neins að veita henni heimild.

Þetta er ekki rjett

. Jú, við erum þetta kröfuharðari, að vilja veita stj. heimild til að setja viss skilyrði.

Það er skipun

. Ef hv.þm. ber frv. saman við brtt., sjer hann, að hjer er aðeins um heimild að ræða. Hv. þm. sagði, að seinni liður brtt. væri kominn undir geðþótta skólastjórans á Hvanneyri. Mjer er ekki kunnugt um, að hann hafi vald til að hindra breytingar á reglugerð skólans nje heldur að hann geti ráðið meira en hæstv. ráðh.

Hann er ráðinn með ákveðnum skilyrðum

. Já, alveg rjett, en jeg veit ekki betur en að hann sje skyldur til að veita tilsögn í verklegu námi. Þetta átti að vera stutt aths. og jeg vil ekki misnota leyfi hæstv. forseta. En jeg vona, að hv. deild sjái, að við setjum merkið hærra, gerum meiri kröfur og heimilum hæstv. ráðh. að ganga lengra en landbn.

Hákon Kristófersson Það er rjett hjá hv. 1. þm. Árn., að sumir hafa beitt kappi í þessu máli, en jeg er með hv. 2. þm. Skagf. í því, að kappið hafi verið meira hjá andstæðingum brtt. en flm. Og jeg verð að lýsa yfir því, að mjer finnast brtt. þeirra þakkaverðar, en get sagt það um leið, að jeg tel þær ganga of skamt. Jeg skil ekki í því hjá hv. 1. þm. Árn., að erfiðara verði að koma breytingunum á á Hvanneyri en Hólum á þessum byltingaárum, sem nú eru. Því skyldi hæstv. ráðh. ekki geta komið ekki meiru í verk hliðstætt með Hóla og Hvanneyri? Þó að ef til vill sje það ekki góðgjarnt, verð jeg að leyfa mjer að segja það, að viljaleysi sje til að dreifa. Og ef brtt. 267 er lítils virði, hvers virði er þá frv. sjálft? Jeg fæ ekki sjeð, að það sje nokkurs virði, og allra síst, ef lagt er til grundvallar það, sem margir hv.þm. hafa sagt, að málið fari til rannsóknar í milliþinganefnd, sem skili till. sínum fyrir næsta þing. Jeg skil orðið „heimilast“ í brtt. 267 sem kurteislega ábendingu tillögumanna til stj. um, að þeir ætlist til, að stj. framkvæmi þetta, og jeg vil þakka þeim fyrir að hafa beint málinu inn á rjettan farveg, sem er meiri verkleg kensla í skólunum en verið hefir. Og jeg sje ekki, að menn hafi áhuga fyrir aukinni verklegri kenslu, ef ekki er frambærilegt, að hún standi 8 vikur; áhuginn er þá ekki fyrir öðru en einhverju skólatildri. Ef til vill er ekki hægt að búast við viðunandi kenslu í búfjárgeymslu og þess háttar, en jeg efast ekki um, að nóg kensla fáist í jarðrækt og meðferð vjela. Að vísu hefir maður frá þessum skóla gert sljettu í túni hjá mjer, og það er sú eina, sem hefir mistekist. Jeg vil lýsa yfir því, að jeg er með brtt. 267, en hinsvegar, þar sem aðeins er um eitt ár að ræða, tel jeg ekki úr vegi að bíða og finst því dagskrártill. háttv.þm. Borgf. frambærilegust. Að það sje vörn í málinu, að breytingar standa fyrir dyrum á Hólum, fæ jeg ekki skilið. Mjer finst það aukaatriði. Sá maður, sem tekur við, verður að gera ráð fyrir að halda búi og skóla með því skipulagi, sem vænta má, að muni verða. Ef brtt. verður feld, tel jeg frv. einskis virði. Jeg sje ekki betur en brtt. byggist á fullkominni hugsun og einlægum vilja, og eigi því fram að ganga, svo fremi menn álíti þetta nauðsynjamál, sem beri að hraða. - B-liður frv. er nægilegur þyrnir í mínum augum til þess, að jeg treystist ekki til að vera með, enda er hægt að teygja það og toga vegna ríkissjóðs.

Jörundur Brynjólfsson Það er tilgangslítið að vera að þrátta um ekki meira atriði en þetta. Jeg vil segja hv.þm. Barð. það, að búið er að gera grein fyrir, til hvers frv. er fram borið; ákvæði fyrstu greinar sýna, að hjer er aðeins um ráðstafanir til bráðabirgða að ræða.

Á ríkisreksturinn að vera til bráðabirgða?

. Það felst í frv., að það er borið fram til bráðabirgða í einu sem öllu. Hv. 2. þm. Skagf. gekk inn á, að þetta væri bara heimild. 

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg geri ráð fyrir, að hv. deildarmenn hafi kynt sjer svo vel breytingar þær, sem lagt er til með þessu frv. að gerðar verði á jarðræktarlögunum, að um það mál þurfi ekki að hafa mörg orð. Þessar breytingar ganga flestar í þá átt að greiða betur en áður fyrir hverskonar jarðræktarframkvæmdum og koma skipulagi á þessa löggjöf, þannig að þeir, er slíkt hafa með höndum, geti átt nokkurn veginn víst, hvers styrks þeir mega vænta af opinberu fje til framkvæmda þeim umbótum, er þeir vilja ráðast í og til þessarar löggjafar taka. Jeg mun fara fljótt yfir sögu og eigi hirða um að rekja efni einstakra greina frv. Það er óþarft, því að hver og einn getur sett sig inn í málið, sem hirðir um að kynna sjer það. Jeg get lýst því yfir fyrir hönd landbn., að hún er þessu máli eindregið fylgjandi. Hinsvegar kom nefndarmönnum saman um að bera fram nokkrar brtt. við frv., og taka þær aðallega til 9. og 11. gr. þess. Breytingin, sem nefndin gerir á 5. gr., er aðeins leiðrjetting. Er prentvilla í frvgr., þar sem stendur 30 aurar í stað 80. Um brtt. við 9. gr. er það að segja, að nefndin leit svo á, að betur færi á að meta hvert dagsverk, sem unnið er að jarðabótum á opinberri jarðeign og látið ganga upp í landskuld og leigur, og meta það þá þeim mun lægra, heldur en tiltaka, að aðeins viss hluti af dagsverkatölunni skyldi teljast tækur í slíkar greiðslur. Þetta er ekki stórvægileg breyting, og býst jeg við, að í sama stað komi niður; það verði ámóta gjald, sem leiguliði getur unnið af sjer á þennan hátt. Þá er 11. gr. Um hana er það að segja, að nefndin gat ekki fallist á efni hennar eða það fyrirkomulag, sem þar er gert ráð fyrir að hafa á verkfærakaupasjóði, er svo nefnist. Frvgr. mælir svo fyrir, að styrkur sá, er ætlaður er fyrir unnar jarðabætur, er lögin taka til, skuli greiddur hlutaðeigendum að 4/5 einungis, en 1/5 skuli haldið eftir og fje það, er til fellur á þann hátt, lagt í sjerstakan sjóð, er varið skuli til þess að ljetta undir með bændum um kaup á hestaverkfærum. Leggi og ríkissjóður til árlega jafna upphæð og haldið er eftir af jarðabótastyrknum til aukningar sjóðnum og til þess að hafa úr meira fjármagni að spila til þessara hluta. - Nefndin hefir ekki getað fallist á þá ráðstöfun að halda eftir 1/5 af jarðabótastyrknum og greiða aðeins 4/5. Hún kýs heldur, að styrkur sá, er gengið hefir til hreppabúnaðarfjelaga, sje ákveðinn, hversu mikill hann skuli - 10 aurar fyrir hvert dagsverk - og af því fje stofnaður sjerstakur sjóður, til þess að styrkja bændur til þess að afla sjer hestaverkfæra til jarðyrkju. Til aukningar sjóðnum greiðist í hann árlega 20 þús. kr. úr ríkissjóði. Sú upphæð, er kemur í hlut hvers búnaðarfjelags, skal vera sjereign þess, og fari skifting fjárins svo fram, að miðað sje við tölu jarðabótamanna í hverjum hreppi, en ekki við dagsverkatölu. Álítur nefndin það heppilegustu og sanngjörnustu leiðina. Það er ekkert vafamál, að í sveitum landsins er tilfinnanlegur skortur á jarðyrkjuverkfærum. En því aðeins er skjótra umbóta von á þessu sviði, að til sjeu nauðsynleg tæki, er þarf til þess að vinna jarðabætur. Eftir því sem þekking eykst á meðferð slíkra verkfæra, mundi það greiða mikið fyrir, ef hægt er að útvega bændum þau með heppilegum og ódýrum hætti. Þeim fjármunum, er til þess ganga að afla sjer þeirra, er vel varið. Jeg hefi trú á, að liðsinni það, sem þessi sjóður getur veitt bændum í þessu efni, geti orðið til þess að flýta umbótum á sviði jarðræktarinnar hjer hjá oss. Nefndin leggur til, að hreppabúnaðarfjelögin annist sjálf pantanir, hvert fyrir sína meðlimi, en Búnaðarfjelag Íslands sjái um útvegun verkfæranna frá útlöndum, ráði gerð þeirra og gæðum. Ætti það frekar að vera til tryggingar fyrir því, að verkfæri, sem inn eru flutt, reynist góð og eigi vel við fslenska staðhætti. Hinsvegar telur nefndin ekki rjett að farið eins og gert er í þessari grein, þ. e. 11. gr. frv., að láta styrkinn vera bundinn við hestaverkfæri eingöngu. Þar sem menn vilja örar framkvæmdir og treysta sjer til og hafa fjárhagslegt bolmagn til þess að reka þær með krafti, er rjett, að þeir megi afla sjer hraðvirkari tækja. En það skilyrði er sett, að þau verkfæri sjeu þá eign fjelagsins, en ekki einstakra fjelagsmanna. Hjer er átt við þau jarðyrkjuverkfæri, sem ganga fyrir vjelaafli. Með þessu ákvæði viljum við fyrirbyggja, að einstakir menn fari að kaupa sjer dýr áhöld, sem koma að notum aðeins fá ár og vantar svo nægilegt verkefni. Það ætti að vera hemill á, að hlaupið sje til að afla sjer tækja, sem hæpið er, að komi að fullum notum. Einkum af því að þekking á slíkum vjelum er enn sem komið er mjög af skornum skamti hjer á landi. Þá held jeg, að jeg hafi gert grein fyrir þeim breytingum, er nefndin leggur til. Ef hv. deildarmenn óska, er jeg fús til að gefa frekari skýringar, ef jeg get þær tje látið. En að svo vöxnu máli sje jeg ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar. Jeg vil aðeins enn geta þess, að í brtt. við 11. gr. hefir fallið niður eitt orð úr handritinu - að jeg ætla. Þar stendur „ef 10 fjelagsmenn óska“, en á að vera: ef minst 10 o. s. frv. Jeg vona, að þetta megi skoða sem leiðrjettingu og þurfi ekki sjerstaka brtt. til þess að kippa því í lag. Það var ekki meining nefndarinnar að einskorða tölu þeirra, er æsktu eftir jarðræktarvjelum, við 10 og ekki mættu þeir fleiri vera, heldur hitt, að það væri almennur vilji innan fjelagsins og alls ekki færri manna en 10. Það má vera, að hreppabúnaðarfjelögin hafi notað jarðabótastyrk sinn til þess að kaupa verkfæri. En við teljum, að með þessu móti komi styrkurinn að meiri notum heldur en með því að úthluta styrknum til hvers fjelags og láta það svo sjálfrátt um það, á hvern hátt það notfærir sjer hann.

Halldór Stefánsson Jarðræktarlögin hafa þótt óskýr um ýms atriði. Um þau atriði hafa þá að sjálfsögðu myndast ýmsar venjur, sem farið hefir verið eftir. Jeg geri ráð fyrir, að þetta frv. leysi vafaatriðin svo, að þau sjeu nú skýrari en áður. Þó er spurning um einstök atriði, hvernig þau eru hugsuð. Það er þá fyrst, hvort hugsað er til þess við ábúendaskifti á opinberum jarðeignum að hækka afgjaldið í hlutfalli við það, sem greitt hefir verið fyrir þær jarðabætur, er unnar hafa verið á þessum eignum. Ef svo væri hugsað og mikið væri unnið, þá yrði það til þess, að afgjaldið stórhækkaði við hver ábúendaskifti, af því að borgun fyrir þær jarðabætur er miklu meiri en sem nemur almenna styrknum. Sýnist mjer ekki ugglaust um, að afgjaldið yrði æðihátt, og hærra en eðlilegt er með tilliti til þess, hvað eignin getur rentað og hvað mætti leggja á hana hátt afgjald. En ef þetta er ekki hugsunin, þá spyr jeg, - hvað kemur til þess að borga á hærra fyrir jarðabætur á þessum opinberu eignum heldur en almenna styrknum nemur, eða nær þrefalt móts við hann? Jeg vil leyfa mjer að skjóta því til hv. landbn. og biðja hana að gefa mjer skýringar um þetta atriði. Ef hún er ekki viðbúin í þetta sinn - sem vel má vera -, þá vænti jeg þess, að hún geri það við 3. umr.

Jón Sigurðsson Þótt jeg hafi ekki borið fram neinar brtt. við frv., langar mig þó til að koma hjer fram með nokkrar aths. og bendingar til hv. landbn., og vænti jeg, að hún taki rær til athugunar. En færi svo, að hv. nefnd sæi sjer ekki fært að sinna þeim, mun jeg bera fram brtt. við 3. umr. Nefndin hefir lagt til, að hækkaður verði styrkur til matjurtagarða. Í því sambandi vil jeg benda á, hvort ekki mundi hagkvæmara að breyta tölunum þannig, að annaðhvort stæði á 50 aurum eða heilli krónu. Hjer er um mikla skýrslugerð að ræða og því mikilsvert, að upphæðir standi á þægilegum tölum. Ef styrkurinn til matjurtagarða væri ákveðinn þannig til dæmis, að stofntalan væri 50 aurar, þá yrðu flokkarnir þrír - 50, l00 og 150 aurar. Þetta er nú aðeins hagkvæmis atriði. Þá er annað atriði, sem jeg vil benda á, og það er það, að með aðalbreytingu nefndarinnar hefir verið gerð gagnger breyting á til1. stj. –Nefndin hefir sem sje lagt til, að sá styrkur, sem hreppabúnaðarfjelögin fengju, sje tekinn af þeim og lagður í verkfærakaupasjóð, sem atvinnumálaráðuneytið varðveiti og stjórni. Menn eiga svo að sækja um styrkinn til þessa sjóðs og fá hann eingöngu til verkfærakaupa. Eins og flestum mun kunnugt, hefir búnaðarfjelagastyrkurinn staðið um tugi ára og verið hin mesta bjargartaug og einasta tekjulind fjelaganna til sameiginlegrar starfsemi. Jeg tel ekki árstillög fjelagsmanna, sem víðast munu ekki vera hærri en 1–2 kr. og hafa því ekki verulega þýðingu. Þar sem nú þessi styrkur hefir átt svo mikinn þátt í því að halda búnaðarfjelögunum saman í sveitunum og styrkja starfsemi þeirra, þá verð jeg að segja það, að mjer er talsvert sárt um að missa hann alveg. Og mjer verður á að spyrja, - hvað hafa fjelögin í raun og veru brotið, svo að ástæða sje til að skipa þeim yfirfjárráðamenn? Þessi styrkur hefir altaf verið notaður til verkfærakaupa og til stuðnings meiri háttar framkvæmdum öðrum. Hann hefir komið að mjög fjölbreyttum notum. Til dæmis hefir hluta af honum verið varið til að verðlauna góða skepnuhirðingu og til verðlauna á smásýningum í sveitum, og slíkt hefir sín áhrif. Hefir slík viðleitni fjelaganna, þótt í smáum stíl hafi verið, gengið í rjetta átt og örvað menn til framfara á hinum ýmsu sviðum. Það, hve lítið hefir verið gert víða, er auðvitað mest vegna þess, hve lítið fje hefir verið fyrir hendi, og svo er hins að gæta, að engin fyrirmæli hafa verið sett um það, hvernig styrknum skyldi varið. Það hefir verið reynt að koma ákvæðum um það inn í fjárlögin, en hefir ekki tekist. En jafnvel þótt fjelögin hafi ekki haft neitt aðhald um þetta, hefir styrknum yfirleitt verið varið mest til verkfærakaupa og annara nauðsynja sveitanna, - og hversu miklu fremur mundi þess þá ekki vera gætt, ef fyrirmæli hefðu fylgt um það. Jeg vil ennfremur benda á, að til eru fjelög, sem eru svo birg af nauðsynlegum verkfærum, að þeim er annað enn meira áríðandi, - og til hvers er þá fyrir þau, að safnað sje í þennan sjóð, sem ekki á að veita styrk til neins annars, en ýms önnur verkefni bíða óleyst? Jeg sje mjer af þessum ástæðum ekki fært að fallast á þessa till. nefndarinnar, að búnaðarfjelög hreppanna sjeu algerlega svift umráðum yfir þessum styrk. Nefndin leggur til, að auk 10 aura tillags ríkissjóðs á hvert dagsverk greiði hann árlega 20000 kr. í sjóðinn, sem skiftist milli fjelaganna. Þessar 20000 kr. á ári gætu orðið góður styrkur fyrir þau sveitarfjelög, sem skemst eru á veg kominn, ef honum væri þannig varið, og því verður ekki neitað, að hinu opinbera ber mest skylda til að hjálpa þeim, sem þannig er ástatt fyrir. Vitanlega á helst að beina fje ríkissjóðs þangað, sem þörfin er brýnust og mest aðkallandi. Vil jeg skjóta þessu til hv. landbn., að hún athugi til 3. umr., hvort hún sjái sjer ekki fært að láta búnaðarfjelögin óáreitt, en nota verkfærasjóðinn fyrst og fremst til styrktar þeim sveitum og hjeruðum, sem skemst eru komin í jarðrækt og hafa því mesta þörf á slíkum stuðningi.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Þeir tveir hv.þm., sem talað hafa, komu fram með nokkrar aths. og fyrirspurnir til nefndarinnar. Jeg get nú að svo stöddu ekki gefið ákveðin svör af hálfu nefndarinnar um þessi atriði, með því að þau hafa ekki komið til umr. í nefndinni. Hv. 1. þm.N.-M. beindi þeirri fyrirspurn til mín, hvað nefndin hefði hugsað sjer um það, þegar ábúendaskifti verða á jörðum. Hvort afgjaldið skyldi þá hækka í hlutfalli við það, sem greitt hefir verið fyrir unnar jarðabætur. Jeg skal ekki segja neitt ákveðið um þetta af hálfu nefndarinnar, en jeg hygg, að þeir, sem síðar taka við jörðunum, muni ekki greiða hærra afgjald en sem því svarar, sem ætla má, að umbæturnar auki arðinn af jörðinni. Vitaskuld mætti með því gera ábúðina svo dýra, að ekki væri hægt að rísa undir því. Það hefir hingað til verið svo, að þar, sem heimilt hefir verið að vinna af sjer landskuld og leigur, hefir afgjaldið ekki hækkað. Til dæmis veit jeg það, að skólastjórinn á Hvanneyri hefir unnið alt af sjer með umbótum á jörðinni, og meira en það, en það er víst, að hið árlega afgjald hefir ekki hækkað. Það mundi ætíð verða litið á það, hvað væri hæfilegt jarðarafgjald yfirleitt. Þá drap hv. 1. þm.N.-M. á það, að með því móti væri greiddur hærri styrkur til opinberra eigna, en jeg veit ekki, hvort á að kalla það styrk, þegar menn vinna þetta af sjer, þar sem dagsverkið er ekki metið á meira en 3 kr. og 50 aura, því að vitanlega fær enginn dagsverk unnið fyrir það verð. Þá fór hv. 2. þm. Skagf. nokkrum orðum um þetta mál og brtt. nefndarinnar, einkum við 5. og 11. gr. Að því er fyrra atriðið snertir, þá get jeg vel fallist á, að það sje hagkvæmara að hafa flokkana aðeins þrjá. Um þetta var ekki rætt í nefndinni, en jeg get vel búist við, að hún taki þetta til athugunar. Þá kem jeg að aðalatriðinu í ræðu hans, þeirri till. landbn., sem lýtur að styrknum til hreppabúnaðarfjelaganna. Þetta getur verið álitamál, en nefndin, sem einmitt reyndi að athuga þetta eftir fremsta megni, komst að þeirri niðurstöðu, að þetta væri besta tilhögun, sem hún hefir lagt til, að tekin væri upp. En það má hinsvegar vera, að till. nefndarinnar hafi skapast af því, að enginn nefndarmanna viti til þess þar, sem þeir þekkja til, að nokkursstaðar sje svo ástatt, að til sjeu næg tæki til jarðvinslu og heyöflunar, svo að ekki sje þörf á að bæta við frá því, sem nú er. Jeg get sagt það fyrir mitt leyti, að hvergi þar, sem jeg þekki til, er neitt nálægt því, að svo sje, og jeg hygg, að það sje svo um hv. meðnefndarmenn mína líka. Það er auðvitað mjög gleðilegt, ef það er svo, að einhverjir hreppar sjeu svo vel settir, að ekki skorti á í þessu efni, því að alstaðar þar, sem jeg þekki til, er stórkostlegur skortur á nauðsynlegustu verkfærum. Það, að nefndin gerði till. sínar svo undantekningarlaust, er einmitt vegna þess, að hún áleit, að ástandið væri yfirleitt þannig. Till. okkar eru beint á þeim grundvelli bygðar. En nú hefir hv. 2. þm. Skagf. upplýst, að ástandið sje ekki alstaðar eins, og jeg get lofað honum því, að það verður athugað í nefndinni, ef svo er, að til sjeu sveitarfjelög, sem ekki skorti nauðsynleg verkfæri, að þau geti þá notið styrksins til annars, því að eins og hv.þm. (JS) tók fram, er ekki ástæða til þess fyrir þau hjeruð að leggja fjeð í sjóð, sem eingöngu veiti fje til verkfærakaupa. Það er alls ekki tilgangur landbn. að setja fjelögunum neina yfirfjárráðamenn. En hún gerði ráð fyrir, að víðast mundi vera svo ástatt sem áður er sagt og taldi nauðsynim svo brýna, að mesta áherslu bæri að leggja á þetta; en það var fjarri öllum nefndarmönnum að vilja spilla málinu á nokkurn hátt. Hv. þm. (JS) getur fullvissað sig enn betur um þetta, ef hann athugar það, að nefndin hefir ekki viljað skerða neitt þann styrk, sem veittur er til jarðabóta í sambandi við þetta. Jeg fyrir mitt leyti tel rjett, að fjelögunum sje heimilað að nota fjeð til annars, ef svo vel er í garðinn búið, að ekki þyki ástæða til að verja því til verkfærakaupa. Hv. þm. (JS) drap á það í sambandi við tekjur hreppabúnaðarfjelaganna, að fjelagagjöldin væru lág, um 1–2 kr.; en jeg ætla þó, að víða sjeu tillögin hærri, og þau eru 5–6 kr. og jafnvel enn hærri þar, sem jeg þekki til. Jeg held, að jeg þurfi ekki að víkja frekar að þeim ummælum, sem fram hafa komið, en sem sagt, landbn. mun taka til athugunar bendingar þessara tveggja hv.þm., eftir því sem við verður komið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er nú svo, því miður, að enginn kann tveim herrum að þjóna. Jeg hefi verið fast bundinn við umr. í hv.Ed. og því ekki getað verið hjer. Einkum sakna jeg þess að hafa ekki getað hlustað á ræðu háttv.frsm. og ástæður nefndarinnar fyrir brtt. hennar við 11. gr. Um hana er það að segja, að nefndin viðurkennir að vísu og felst á aðaltilgang stj., að leggja verulega af mörkum til. verkfærakaupa, og við þessa formsbreytingu, sem nefndin vill gera, hefi jeg í sjálfu sjer ekki margt að athuga, en hinsvegar er mjer það fullljóst, að með þessari breytingu verður það fje talsvert minna, sem til þessa verður veitt, en eftir frv. stj., og árangurinn þá auðvitað minni. Þetta mundi nema um 65–70 þús. kr., en eftir stjfrv. miklu, miklu meiru. Við fljóta athugun tillögunnar virtist mjer og, að nefndin vilji beina starfsemi sjóðsins meir yfir á fjelögin en einstaklingana. En það var fyrst og fremst tilætlun frv. að hjálpa til að hestaverkfærin yrðu til á sem flestum heimilum og vinna með þau heimilisvinna. En jeg misti af skýringu hv.frsm. um þetta. Annars er þess að gæta, að þetta er ekki nema 2. umr. málsins, og má því athuga þetta atriði frekar til 3. umr. En um þetta vildi jeg gjarnan heyra það, sem hv.frsm. nefndarinnar sagði. Jeg vildi aðeins geta komið þessum athugasemdum að nú, en vildi síðan gjarnan geta talað um það við hv.frsm. nefndarinnar milli umræðna, hvernig á að koma þessu fyrir.

Haraldur Guðmundsson Jeg get nú ekki lagt mikið til þessa máls, því að jeg hefi ekki haft tækifæri til að athuga það eins og skyldi, en vildi hinsvegar fræðast af hæstv.atvmrh. og milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum. Hjer segir í 31. gr. jarðræktarlaganna: „Bæjarstjórnir í kaupstöðum landsins, að Reykjavík undanskilinni, og hreppsnefndir í kauptúnum skulu, áður en eitt ár er liðið frá því lög þessi öðlast gildi, senda Búnaðarfjelagi Íslands skýrslu um land það, sem að þeirra áliti liggur best við til ræktunar innan takmarka kaupstaðarins eða kauptúnsins“. Jeg vildi nú spyrjast fyrir um það hjá hæstv.atvmrh., hvort honum sje kunnugt um, að þetta hafi verið gert, og hvort stjórn Búnaðarfjelags Íslands hafi fengið þessar skýrslur. Jeg álít þetta mjög þýðingarmikið, því að svo áríðandi sem aukning jarðræktar í sveitum er, þá er hún þó engu minna áríðandi í kauptúnum og í grend við þau, til að tryggja lífsskilyrði þeirra manna, sem þar búa, þegar ill afkoma er til sjávar og afli bregst. Ennfremur vildi jeg beina annari fyrirspurn til hæstv.atvmrh., um skilning stjórnarinnar á jarðræktarlögunum, hvort ákvæði þeirra um rjett til styrks nái aðeins til einstaklinga, en ekki líka til kaupstaða og bæjarfjelaga. Jeg sje ekki, að jarðræktarlögin segi neitt ákveðið um þetta. T. d. segir í 7. gr., að ef einhver framkvæmi verk, er styrkhæft þyki, þá megi veita honum styrk úr ríkissjóði, er nemi alt að einum þriðja kostnaðar: Aftur á móti segir í 8. gr.: „Nú sljettar maður tún sitt eða eykur eða ræsir fram land til túngræðslu, og má þá veita honum styrk úr ríkissjóði, er nemi alt að ¼ kostnaðar . . . . “. Þetta er, sem sagt, nokkuð á reiki. Það er ekki gott að sjá, hvort lögin eiga við einstaklinga eingöngu. Síðari greinin, sem jeg las upp, bendir til þess; hin fyrri virðist aftur á móti gera ráð fyrir, að styrkur sje veittur til verksins, hver sem það lætur vinna. Jeg hefi spurt hv. 1. þm. Skagf., hvernig stjórn sú, er hann átti sæti í, hafi hagað sjer í þessu. Sagði hv.þm. (MG) mjer, að kaupstaðir hefðu sótt um slíkan styrk og þeim verið synjað. Jeg vona, ef þetta er tilfellið, að lögin beri að skilja svo, að þá muni hv. deild fljótlega laga þetta. Jeg hygg, að það sje ekki tilgangurinn með lögunum að veita aðeins einstaklingum styrk persónulega, heldur sje það tilgangur laganna að flýta fyrir ræktun landsins, hvar sem er, engu síður í grend við kaupstaðina og innan lögsagnarumdæma þeirra, án tillits til þess, hvort einstaklingur eða bæjarfjelag lætur framkvæma verkið. Fyrir kaupstaðina er jafnvel mest þörfin um góðan framgang ræktunarmála. Nú geta menn kannske álitið, að einstaklingar í kaupstöðum geti notið þessa styrks, ef þeir eru í búnaðarfjelagi í hreppnum eða bænum, og það er rjett. En nú er það svo, að bæjarfjelögin sjálf ráðast oft í stórkostlegar jarðabætur, og ættu þá ákvæði laganna einnig að ná til þeirra. Eftir ákvæðum 10. greinar laganna eru 10 fyrstu dagsverkin á hvern verkfæran mann á heimili ekki styrkhæf. Margir líta svo á, að þetta beri að skilja svo að því er til kaupstaða kemur, að tölu dagsverka, sem þeir láta vinna styrklaust, beri að miða við alla verkfæra menn í kaupstaðnum. Þyrfti þá bær með 1000 verkfæra menn að vinna 10 þús. dagsverk, áður en hann yrði nokkurs styrks aðnjótandi, ef þessi skilningur á lögunum er rjettur. Kaupstaðirnir gætu þá sjaldnast unnið svo mikið, að þeir yrðu styrkhæfir. Um þetta vildi jeg gjarnan fá upplýsingar hjá hæstv.atvmrh. og þeim mönnum, sem hjer eru og sæti eiga í milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get upplýst, að það mun ekki vera búið að mæla upp alt ræktað land kringum kauptún landsins; það hefir hvorki unnist tími nje fje til þess. Hinsvegar hefir Búnaðarfjelag Íslands látið athuga þetta, og þar, sem þess hefir sjerstaklega verið óskað, hefir Búnaðarfjelagið sent mann til að framkvæma þetta, og mjer er sjerstaklega kunnugt um það, að úr kjördæmi hv.þm. (HG) hefir komið ósk um að gera þetta, og hygg jeg, að Búnaðarfjelagið hafi unnið það, sem óskað var þar, en það hefir ekki komist yfir að gera allar mælingar kringum landið. Við hinni fyrirspurninni svaraði hv.þm. sjer sjálfur, með því að vitna í það, sem hann hafði eftir hv. 1. þm. Skagf. um þetta. En það hefir enn ekki komið neitt til kasta stjórnarinnar að ákveða um það, hvort bæjarfjelög ættu að njóta styrks. Til Klepps og Vífilsstaða hefir ekki verið borgaður styrkur, og Akureyri hefir heldur ekki fengið styrk. Ef hv.þm. vill láta breyta þessu, þá er það rjetta leiðin að breyta lögunum, því að þar sem fyrir liggur úrskurður fyrri stjórnar um þetta atriði og þar sem nú er verið að endurskoða lögin, og verði þeim ekki breytt, þá verður að skoða það sem staðfestingu á þeim „praksis“, sem þegar hefir verið, svo að ef hv.þm. (HG) vill láta breyta þessu, þá er sjálfsagt fyrir hann að bera fram brtt. við lögin.

Halldór Stefánsson Mjer skildist af orðum hv.frsm. landbn., að það hefði ekki komið neitt sjerstaklega til athugunar í nefndinni, sem jeg spurði um, en hv.þm. (JörB) svaraði því frá eigin brjósti þannig, að hann hugsaði ekki, að afgjöld við ábúendaskifti hækkuðu í hlutfalli við þann styrk. sem greiddur hefði verið fyrir jarðabætur, heldur eftir því, sem alment yrði metið, að eignin hefði batnað og orðið færari um að bera hærri afgjöld. Það er þá ekkert annað en það, sem kemur til greina alment, þegar ábúendaskifti verða. Leigan verður þá aðeins miðuð við það verðgildi, sem þá er talið, að fasteignin hafi. Ef þessi skoðun hv.frsm. er sú almenna skoðun, sem ríkir eða verður látin ríkja, þá sje jeg heldur enga ástæðu til, að leiguliðar á opinberum eignum fái nokkru hærri styrk heldur en aðrir ábúendur jarða, því ef svo er, þá er það ekkert annað en persónulegur styrkur til þeirra, og jeg get ekki álitið, að þeir sjeu þess fremur þurfandi heldur en aðrir; jafnvel miklu fremur þvert á móti. Komi engin önnur skýring fram um þetta atriði, þá gefur það mjer ástæðu til annaðhvort að bera mig saman við háttv. nefnd um þetta á milli umræðnanna, eða þá að koma fram með brtt. við frv. til 3. umr., í þá átt, að þessi sjerstaki styrkur til ábúenda á opinberum jarðeignum verði alveg feldur niður og þeir fái aftur styrk til jarðabóta á sama hátt og aðrir eftir II. kafla jarðræktarlaganna.

Lárus Helgason Jeg heyrði, að hv. 2. þm. Skagf. (JS) ljet í ljós óánægju sína yfir því, að búnaðarfjelögin mistu af þeim litla styrk, sem þau hafa fengið. Eins og hv.frsm. nefndarinnar tók fram, þá var nefndinni það ljóst, að svona mundi geta farið. En eins og hv.frsm. líka tók fram, þá tók nefndin það ráð, heldur að offra þessu, að láta styrkinn, til þess að geta verið með í því að stofna verkfærasjóð, til þess að verkfæri gætu aukist meðal landsmanna, heldur en að fara að klípa af þeim styrk, sem áður var búið að ráðgera. Jeg geri ráð fyrir, að hv. 2. þm. Skagf. sjái, að hjer er um svo ákaflega lítinn styrk að ræða, síðan jarðræktarlögin komu til, að það má segja, að hann hafi verið lítils virði fyrir búnaðarfjelögin. Hafi það nú víða verið svo, sem hv.þm. (JS) fók fram, að fjelagsmenn hafi ekki borgað meira í sjóð búnaðarfjelags síns en 2–3 kr. á ári, þá er auðsætt, að ekki hefir verið miklu úr að spila til þess að kaupa að vinnu. Annars er mjer kunnugt um það, að síðan styrkurinn varð svona lítill til búnaðarfjelaganna, hafa árstillögin verið frá 10–15 kr. frá hverjum fje lagsmanni. Annars hefði verið ómögulegt, að vinna gæti fengist að með tilstyrk búnaðarfjelaganna, og þá hefir mjer virst, að þessi styrkur væri svo hverfandi lítill. En það er alveg rjett, sem hv.þm. (JS) tók fram, að þessi styrkur var sannarlega líftaug búnaðarfjelaganna, áður en jarðræktarlögin komu í gildi. En nefndinni finst, að það verði miklu meiri arðsvon af, að unnið væri að því, að mönnum gæfist kostur á að geta fengið verkfærin ódýr, því að það var svo, að minsta kosti fyrir þeim, sem í nefndinni eru, að þeim er ekki kunnugt um, að það sje víða á landinu svo ríflegt fyrir með verkfæri, að ekki þyrfti við að bæta. Þvert á móti býst jeg við því, og heyrði það sama á meðnefndarmönnum mínum, að þar sje einmitt mjög ábótavant því nær alstaðar, og þess vegna er ekki hægt að segja það með fullum rjetti, að það sje ekki nauðsynlegt að gera mikið til þess, að verkfæri geti komið sem víðast. En það verður ekki gert nema með því að stofna nýja sjóði, sem hjer er ráð fyrir gert. Það má auðvitað lengi um það deila, hvor aðferðin betri verður, en jeg fyrir mitt leyti lít svo á, og jeg býst við, að það sje svo fyrir nefndinni líka, að menn muni ekki finna neitt verulega til þess, þó að þetta litla gjald, sem búnaðarfjelögin fá, hverfi, þegar menn vita það um leið, að jarðræktarlögin ljetta svo vel undir með þeim mönnum, sem nokkuð vinna. Jeg býst þá við, að búnaðarfjelögin hljóti að halda áfram með óskertum kröftum, hvort sem þau fá þennan styrk eða ekki, því að sum árin hefir hann ekki verið nema sem svarar fimm aurum á dagsverk. Nú eru áætlaðar í fjárlögunum 15000 kr. til þessa, og verður það ekki mikið til þess að skifta á milli allra búnaðarfjelaga í landinu. Jeg get ekki betur sjeð en að sjóðsstofnun þessi sje bráðnauðsynleg og að það hljóti svo að fara, að betra sje að missa af þessum litla styrk til búnaðarfjelaganna heldur en að verkfærakaupasjóðurinn verði mjög ómyndarlegur og þá kraftlaus. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál; hv.frsm. nefndarinnar hefir þegar svarað því, sem jeg álít, að þörf hafi verið að svara fyrir nefndarinnar hönd að svo komnu.

Sveinn Ólafsson Það er aðeins örlítil athugasemd, sem jeg vildi gera út af fyrirspurn hv. 1. þm.N.-M., sem hann að vísu beindi til frsm. landbn. (JörB), en sem mjer virtist ekki vera leyst úr að fullu með svörum hans, og sem jeg held að hv.þm. geti ekki búist við, að verði leyst úr fyllilega, vegna þess að mjer fanst spurningin ekki allskostar ljós. Eftir því sem mjer skildist, spurði hv.þm. (HStef) um það, hvort afgjald opinberra jarðeigna mundi hækka í rjettu hlutfalli við þann styrk, sem ríkið legði fram til jarðabóta, í því að gefa upp landsskuldir eða við að taka jarðabætur gildar upp í þær. Út af þessu finst mjer eiga vel við að benda á það, sem sjálfsagt mörgum er kunnugt, að þegar ábúendaskifti verða á slíkum eignum, þá eru þær boðnar upp, nærri því eins og á venjulegu uppboði. Þær eru auglýstar lausar til ábúðar, og hver sem vill hefir rjett til þess að bjóða í þær; það fer svo eftir því, hver býður hæst og hver þykir álitlegastur ábúandi, hver hreppir þær.

En hvernig fer þá um prestssetur?

. Þau falla ekki undir þessa reglu, því að þar stendur öðruvísi á; en þetta gildir um þjóðjarðir og kirkjujarðir sömuleiðis. Það fer því eftir áliti á hverri jörð, hvort afgjaldið hækkar í hlutfalli við umbætur eða ekki, og það má alls ekki líta svo á, að það geti orðið nein regla fyrir hækkun á afgjaldi, hvað lagt hefir verið fram úr ríkissjóði til jarðabóta, því að í hvert skifti fer það svo, að hæstbjóðandi hreppir, ef ekki er þá eitthvað alveg sjerstakt, sem mælir með einhverjum öðrum. Með þessu virðist í raun og veru ekki vera neitt tillit tekið til þess, sem ríkið hefir lagt af mörkum, og það leggur fram fje, þegar svona stendur á, auðvitað í þeirri von, að jarðirnar verði verðmætari eftir en áður, en án tillits til þess, hvort framlagið fæst greitt, hvort eftirgjaldið hækkar eða ekki, og getur alls ekki ráðið neinu um það, vegna þess að um ábúandann fer eftir því, sem boðin segja til hverju sinni, enda dæmi þau til, að eftirgjald hefir lækkað eftir að margra ára skyldujarðabætur höfðu verið unnar og nýr ábúandi tekið við.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Það eru aðeins fá orð, sem jeg þarf að segja. Það voru nokkur ummæli í ræðu hæstv.forsrh., sem jeg skal lauslega víkja að. Hæstv. ráðherra sýndist ekki vel frá því gengið eftir tillögu nefndarinnar, hvort þessi áhöld, sem Búnaðarfjelagið gengst fyrir að menn kaupi, ættu að vera eign fjelaganna sjálfra eða einstakra manna, og jafnframt drap hæstv. ráðh. á, að það mætti skilja svo eftir fyrri hl. hennar, að það væri um marga sjóði að ræða, en eftir síðari hluta hennar aðeins um einn sjóð. Jeg held, að eftir tillögum nefndarinnar sje talað nokkuð greinilega um þetta. Þar er talað um sjóðsstofnun, sem þetta tillag eigi að ganga til, og jafnframt talað um fast tillag úr ríkissjóði til þessa sjóðs. Með þessu er í raun og veru sagt, að það skuli vera sjóður, en um skiftinguna milli hinna einstöku hreppabúnaðarfjelaga eru gefnar ákveðnar bendingar um, hvað skuli lagt þar til grundvallar hlutdeild, sem slíkt fjelag á tilkall til; er sagt, að það skuli fara eftir tölu jarðabótamanna í hverju fjelagi. Jeg held því, að þetta sje nógu ljóst og geti tekið af öll tvímæli um það, hvernig beri að skilja þetta. Það ætti að vera auðskilið, að það er einn sjóður, sem mörg hreppabúnaðarfjelög eiga tilkall til síns vissa hluta úr, eftir tölu þeirra jarðabótamanna, sem eru í hverju fjelagi, og geta þau fengið þann styrk, sem þessi hlutföll heimila þeim. Að því leyti er þessi sjóður sjereign hvers fjelags eftir reglum, sem settar eru, og hvorki meira nje minna. Noti eitthvert hreppabúnaðarfjelag ekki þessa sjereign sína eitthvert ár, þá kemur það því aftur til. góða síðar, þegar það vill nota sjer það, gegn því skilyrði, að það þarf að leggja fram að sjálfsögðu helming til þessara verkfærakaupa. Þá drap hæstv.forsrh. á, að það liti svo út, sem fjelögin sjálf gætu eignast þessi áhöld. Það er þeim að vísu heimilt eftir greininni, og fer það auðvitað eftir því, hvað þau telja sjer hentugast í því efni. En lesi hæstv.forsrh. greinina, þá hlýtur hann að sjá, að til er ætlast, að bændur fái þessi verkfæri. Annars skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr greininni það, sem á við þetta atriði. Þar segir svo: „Tilgangur sjóðsins er að ljetta undir með bændum, einstökum eða fleirum í fjelagi, að eignast hestaverkfæri til jarðræktar eða heyvinnu“. Svo segir síðar: „Fje sjóðsins skal fyrst og fremst varið til að kaupa hestaverkfæri handa bændum. Þó er búnaðarfjelagi heimilt, ef 10 fjelagsmenn óska, að kaupa jarðræktarvjelar, enda sjeu þær þá eign fjelagsins“. Jeg held, að þetta sýni ljóslega, að það er tilgangurinn fyrst og fremst að afla bændum sjálfum verkfæra. En fjelaginu er þó heimilað að eiga einhver verkfæri, og geri jeg ráð fyrir, að í því efni komi helst til greina sú undantekning, sem síðast var nefnd í því, sem jeg las hjer upp. Það verða helst þessi stóru verkfæri, sem hver einstaklingur hefir ekki mikið við að gera, en gætu orðið að góðum notum fyrir marga í fjelagi. - Jeg held, að jeg hafi ekki þurft að víkja að fleiru í ræðu hæstv.forsrh. Þá var það hv.þm. Ísaf., sem beindi til mín fyrirspurn sem starfandi manns í milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum. Sem milliþinganefndarmaður get jeg nú að vísu ekki svarað þessu, en jeg get svarað því sem þingmaður. Hv. þm. hefir vafalaust tekið eftir því í greinargerð frv., að milliþinganefndin gerir ráð fyrir að fara höndum um málið síðar meir, og að þær breytingar, sem í þessu frv. felast, ber engan veginn að skoða sem endanlega afgreiðslu þessa máls. Geri jeg ráð fyrir, að á sínum tíma komi nefndin með till. um fleiri breytingar. En enn er ekki tími kominn til að segja, hverjar þær verða. Undirbúningi þeirra er hvergi nærri lokið. En út af því atriði, hvort styrkja beri kauptúnin eins og einstaklinga til jarðræktarframkvæmda, get jeg skýrt frá því, að þetta bar á góma í milliþinganefndinni. Kom nefndarmönnum saman um að gera að þessu sinni engar brtt. við það atriði, en láta haldast þann skilning á þessu atriði laganna, sem venjan hefir helgað. Sem þingmaður get jeg bætt því við, að jeg legg á engan hátt til jafns fjölmenn kauptún og einstaklinga um aðstöðu til jarðræktarframkvæmda. Aðstaða kauptúnanna er víðast hvar mun betri. Þar fyrir fullyrði jeg vitanlega ekki, að sum kauptún hafi ekki lakari aðstöðu um þetta efni en alment gerist. En mörg eða flest þeirra eiga kost á mun betri og ódýrari tækjum og meiri og ódýrari vinnukrafti en bændur. Ættu þau því ekki að þurfa eins háan styrk og þeir einstaklingar, er lakari aðstöðu hafa. - Jeg get tekið það fram að nýju, að jeg segi þetta aðeins sem mína persónulegu skoðun, og get jeg ekki fullyrt, hver endanleg niðurstaða nefndarinnar kann að verða.

Bernharð Stefánsson Þær umræður, sem hjer hafa orðið, hafa allar snúist um 11. gr. frv., eða verkfærakaupasjóðinn. Hefi jeg ekki heyrt annað en að allir ræðumenn væru á einu máli um það, að hann bæri að stofna. Enda er það vitanlegt, að eitt helsta skilyrðið fyrir aukinni jarðrækt er, að kostur sje á góðum og fljótvirkum verkfærum. Mjer skilst, að ágreiningur sje aðallega um tvö atriði: 1. á hvern hátt á að mynda sjóðinn, og 2. hvernig haga eigi styrkveitingunum; hvort styrkurinn eigi að ganga beint til einstaklinganna eða til fjelaga úti um land. Hæstv. forsrh. sagði, að stefna ætti að því, að jarðræktin yrði heimilisvinna og jarðyrkjuverkfæri kæmust inn á hvert einasta heimili. Jeg er alveg á sama máli, en okkur greinir á um leiðirnar. Hann virðist álíta, að besta ráðið sje að fara þá leið, er frv. gerir ráð fyrir. En jeg tel það vafasamt. Jeg held einmitt, að þetta fje komi að meiri og víðtækari notum með því að skifta því á milli búnaðarfjelaganna úti um land, í hlutfalli við tölu fjelagsmanna, heldur en að hafa sjóðinn óskiftan. Ef hann er óskiftur og einstökum mönnum veittur styrkur, er hætt við, að á því verði nokkurt handahóf og að hann lendi fyrst og fremst til þeirra, sem næstir eru og best geta borið sig eftir björginni, en alls ekki víst, að þar sje þörfin mest. En ef hvert búnaðarfjelag hefir rjett til ákveðinnar fjárhæðar, þá munu þau öll ganga eftir sínum hluta og sjá fyrir, að lagt verði fje á móti, og þannig munu verkfærin dreifast út um landið. Jeg held því, að till. nefndarinnar tryggi örari útbreiðslu jarðyrkjuverkfæra og sjeu til meiri hjálpar fyrir hina efnaminni bændur heldur en frv. óbreytt, og þó einkum, að þær tryggi betur rjett hinna fjarlægari landshluta. Jeg skal geta þess, að jeg hafði ætlað mjer að minnast á spurningu hv. 1. þm.N.-M. um eftirgjald jarðeigna hins opinbera, sem umbætur eru gerðar á. Var jeg ekki sammála hv.frsm. um hans svör við þessu. En þess gerist nú ekki þörf, að jeg fari út í þetta, þar sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir skýrt frá, hvernig þetta er haft. Það fer eftir alt öðrum lögum en jarðræktarlögunum, þ. e. eftir byggingarskilmálum jarðanna. Jeg álít, að það nái ekki nokkurri átt, að eftirgjaldið eigi altaf að vera eins, hve mikið sem jarðirnar eru bættar, þar sem ríkið leggur fram svo mikið fje til jarðræktarinnar. Afgjaldið af prestssetrunum hygg jeg, að metið sje á ákveðnu árabili í sambandi við fasteignamatið. Jeg hafði og hugsað mjer að gera að nokkru umtalsefni ræðu hv. 2. þm. Skagf., en hv.þm. V.-Sk. (LH) hefir tekið fram mest af því, sem jeg mundi hafa sagt. Ef samþ. verður brtt. landbn. við 11. gr., get jeg ekki sjeð, að þar með sje tekinn styrkurinn af hreppabúnaðarfjelögunum, heldur mætti í raun rjettri segja, að honum væri breytt og hann aukinn þannig, að fastákveðið væri, hvað þau skyldu gera við hann. Þar, sem jeg þekki best til, er það svo nú þegar, að fjelögin verja styrknum til verkfærakaupa. Auk þess er þessi styrkur orðinn svo lítill, að jeg skil ekki annað en fjelögin standi jafnrjett eftir, þótt hann sje af þeim tekinn í þeirri mynd, sem hann nú er. Jarðræktarlögin –og þá einkum ef þetta frv. verður samþykt með brtt. nefndarinnar - tryggja það, að hver einasta sveit mun halda uppi búnaðarfjelagi, þar sem svo er ákveðið í till. nefndarinnar, að skilyrði fyrir jarðræktarstyrk sje m. a., að styrkþegi sje í búnaðarfjelagi. Og þegar menn fá ríflegan styrk fyrir jarðabætur eftir jarðræktarlögunum, þá ætti þeim ekki að vera vorkunn að gjalda fjelagi sínu töluvert ársgjald. Alt öðru máli var að gegna áður, þegar eini jarðabótastyrkurinn var frá búnaðarfjelögunum. Sú styrkveiting var áður líftaug fjelaganna, en nú er hún orðin hálfgerður hjegómi með því fyrirkomulagi, sem nú er og þegar styrkurinn er orðinn jafnlítill og nú.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg er ánægður með yfirlýsingu hv.frsm., að höfuðáhersluna beri að leggja á að afla einstaklingunum verkfæra. Þó vill hv. nefnd ekki fella burtu heimildina til að kaupa vjelar, sem sjeu eign fjelaganna í heild. Til rökstuðnings minni skoðun um þetta vil jeg geta þess, að til er svo nefndur „vjelasjóður“, og hefi jeg hugsað mjer, að hann hjálpi fjelögunum með lánveitingum til að eignast stærri jarðyrkjuverkfæri. Þó að sjóðurinn sje ekki stór, ætti hann að geta veitt töluverða hjálp með lánveitingum til stutts tíma. Þá vil jeg biðja hv. landbn. að athuga jafnframt þessu atriði til 3. umræðu, hvort ekki kynni að vera rjett að þrengja verksvið sjóðsins með því að taka burtu heimildina til kaupa á heyvinnuvjelum. Alt það, sem þá verður eftir, sýnist ærið nóg verkefni. Þá er 3. atriðið, sem jeg býst við, að mjög erfitt verði við að fást í framkvæmdinni. Fjelögin eiga að ákveða sjálf, hverra verkfæra þau æskja frá Búnaðarfjelagi Íslands, og ráða, hvernig þau skifta þeim milli fjelagsmanna. Bið jeg hv. nefnd að athuga, hvernig á að haga þessari skiftingu. Gerum t. d. ráð fyrir, að eitthvert fjelag hefði yfir svo miklu fje að ráða, að það gæti látið 3 fjelagsmenn fá sitt myndarlega jarðyrkjuverkfærið hvern. En gerum jafnframt ráð fyrir, að 6 fjelagsmenn byðust til að leggja fram fje á móti. Jeg fyrir mitt leyti býð þá ekki í friðinn í fjelagsskapnum. Er ekki athugandi, hvort ekki mundi betra að fela þetta vald annnaðhvort Búnaðarfjelagi Íslands eða búnaðarsamböndunum? Vildi jeg gjarnan mega eiga tal um þessi atriði við hv. nefnd fyrir 3. umr.

Jón Sigurðsson Jeg verð fyrst að leiðrjetta ofurlítið það, sem hv. 1. þm. Árn. hafði eftir, þegar jeg var að tala um þörf á verkfærum í sumum sveitum. Hann hefir skilið orð mín svo, að þar væri komið svo mikið af verkfærum, að ekki væri á það bætandi. Þannig er það vitanlega hvergi. Það er altaf hægt að segja, að bæta megi við. En það, sem jeg vildi segja, var það, hvað skyldi segja um þær sveitir, þar sem svo er ástatt, að þær hafa fullnægt nokkurn veginn þeirri þörf, sem er beinlínis aðkallandi. Jeg býst ekki við, að það sje frekar á færi manna hjer suður í Reykjavík, í atvinnumálaráðuneytinu eða í Búnaðarfjelaginu, heldur en bændanna sjálfra heima í sveitunum að meta þessa þörf. Það er ekki svo að skilja, að hjer sje ekki verkefni fyrir hendi á þessu sviði, heldur hitt, að annað kalli meira að. Annars býst jeg við, að þýðingarlítið sje að ræða þetta öllu frekar. Því miður hefi jeg orðið var við, að stjettarbræður mínir, þeir, sem talað hafa, vilja hallast að því að svifta búnaðarfjelögin þessum styrk. Það má þess vegna segja, að það sje að berja höfðinu við steininn að halda uppi þessum umr. En jeg vil þó minnast á nokkur atriði og jafnframt benda á leið, sem mjer þykir líklegust. Jeg skal taka það strax fram, að jeg var dálítið vonsvikinn, þegar hæstv.atvmrh. stóð upp, því að jeg bjóst við, að hann mundi halda betur á sínu máli. Jeg hafði gert mjer von um, að hann mundi alla daga halda uppi vörn fyrir sitt eigið frv., eða 11. gr. þess, sem nefndin hefir gerbreytt, því að í mínum augum er hún miklu aðgengilegri samkv. till. stj. En sú von brást algerlega. Jeg felli mig miklu betur við það, að tekinn sje ofurlítill hluti af jarðræktarstyrknum og notaður til sameiginlegra þarfa. Jeg skal játa það, að till. stj. að taka 1/5 hluta alls styrksins frá þeim, sem jarðabætur hafa unnið, gengur alt of langt; hún hefði mátt ganga miklum mun skemra og hefði þó komið að góðum notum. En hugmyndin er jafngóð fyrir því. Jeg hefi árlega tekið á móti talsverðu af slíku fje, og jeg get sagt, að jeg lít svo á, að bæði mjer og öðrum ætti ekki að vera nema ánægja að leggja ofurlítið af mörkum af þessu fje til þeirra, sem búa og ekki eru ennþá komnir neitt á stað. Það er þetta, sem jeg vil halda á lofti í till. stj., en sem mjer fanst hæstv.atvmrh. hlaupa að miklu leyti frá. Ef maður ber þetta saman við till. nefndarinnar, þá eru þær á þá lund, að það á að taka styrkinn frá búnaðarfjelögunum á þann hátt, að hann renni í sjóði, sem úr væri veitt hjer syðra undir umsjón atvinnumálaráðuneytisins. Ofan á þetta bætist 20 þús. kr. tillag úr ríkissjóði; og þetta tillag á ekki einu sinni að koma þeim sjerstaklega til hjálpar, sem verst eru settir, heldur að jafnast niður á alla eftir höfðatölu fjelagsmanna. Jeg tek sem dæmi viðvíkjandi þessu aukatillagi, að hjer í Reykjavík væri jarðræktarfjelag með 30 meðlimum, þá fengi það jafnhátt tillag og búnaðarfjelag norður á ströndum, sem hefir sömu meðlimatölu. Það geta allir sjeð aðstöðumuninn. Hjer við Reykjavík geta allir notað sömu verkfærin, auk allra annara þæginda. Norður á ströndum er svo löng leið milli bæja, að illmögulegt er að flytja verkfæri á milli. Það er meðal annars þessi eðlismunur á till. nefndarinnar og till. í stjfrv., sem gerir það, að jeg get ekki aðhylst breytingar landbúnaðarnefndar. Svo að jeg snúi mjer aftur að styrknum til búnaðarfjelaganna, þá hefir því verið haldið fram, að hann væri svo lítill, að engan munaði. Bæði háttv.þm. V.-Sk. og háttv. 2. þm. Eyf hafa mjög slegið á þá strengi, að það munaði engan um 5 aura á dagsverk. Það er rjett, að þetta er mikils til of lítið. En það er í raun og veru minna fyrir það, að ekki hefir verið komið skipulagi á þetta, að borgað hefir verið eingöngu eftir dagsverkatölu, í stað þess, að setja hefði átt hámark um, hvað einstök búnaðarfjelög ættu að fá mikið. Með þeirri aðferð, sem verið hefir, er það sýnt, að þeir staðir, þar sem stórkostlegar búnaðarframkvæmdir eiga sjer stað, eins og t. d. í. umhverfi kaupstaða, þeir gleypa meginið af þessum búnaðarfjelagastyrk. Aðeins lítið brot fer í sveitir landsins. En það var ekki meiningin upphaflega, heldur hitt, að þetta yrði sem jafnast og til uppörvunar fyrir búnaðarfjelagsskapinn. Svo er annað atriði, sem jeg drap á lítillega áðan og jeg felli mig afleitlega við. Það er, að atvinnumálaráðuneytið á að vera nokkurskonar yfirfjárráðamaður bændanna, eða þessa fjelagsskapar þeirra. Yfir höfuð sýnist mjer, að með því að færa þennan litla styrk úr höndum fjelaganna til umráða Búnaðarfjelags Íslands og atvinnumálaráðuneytisins, þá sje verið að halda fram þeirri stefnu, sem við verðum ákaflega oft varir við, nefnilega að reyna að „centralisera“ alt hjer í Reykjavík. Það má vel vera, að það hafi einhverja kosti; en í mínum augum fylgja því líka margir og miklir ókostir. Jeg hefi nú látið uppi skoðun mína á því, hverja leiðina jeg kjósi heldur Jeg er nefnilega sannfærður um það, að það fylgir svo mikil blessun starfsemi búnaðarfjelaganna, að jeg mun hiklaust greiða atkv. með því að leggja nokkurt aukagjald á mig og mína stjettarbræður, í stað þess að svifta þau styrknum. Jeg hefi einnig þá trú á bændum þessa lands, að það sje óhætt að trúa þeim fyrir fje og þurfi ekki að skipa þeim neina yfirfjárráðamenn á þessu sviði. Eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, þá er það reynsla þar, sem góður búnaðarfjelagsskapur hefir starfað um lengri tíma, að af honum hafa leitt margvíslegar umbætur á ýmsum sviðum, þar sem fje hefir verið varið til verkfærakaupa og ýmislegs annars, t. d. verðlauna, eins og jeg gat um áðan, verðlauna fyrir góða hirðingu á skepnum, til verðlauna á smábúfjársýningum og þess háttar. Það þarf ekki mikið fje til þessa, en það er áreiðanlegt, að slík uppörvun gerir sitt gagn til umbóta á ýmsum sviðum. Og jeg held einmitt, að ef fjelögin hafa dálítið handa milli, verði það drjúgt til þess að skapa áhuga. Jeg hefi nefnilega ekki þá trú, sem sumir virðast hafa, að við bændur eigum að hlíta nokkurskonar æðri forsjón, þar sem er Búnaðarfjelag Íslands og stj. Það virðist allvíða brenna við, að mönnum finnist, að þaðan að ofan eigi að koma allar till., sem til umbóta horfi. Mín reynsla er sú, að till., sem hafa orðið til mestra umbóta fyrir bændur, hafi komið frá bændunum sjálfum, sprotnar upp af þeirra eigin þörf. Er áreiðanlegt, að aukinn styrkur til búnaðarfjelaga mundi að miklum mun lyfta undir viðleitni manna, svo að þeir framkvæmdu ýmislegt það, sem vakir fyrir þeim, en þeir vegna fjárskorts treysta sjer nú ekki til að framkvæma. Það hefir verið bent á, að jarðræktarlögin yrðu til þess að halda fjelagsskapnum saman. Það er rjett, að enginn fær jarðræktarstyrk, nema hann sje í búnaðarfjelagi; en jeg verð að segja, að jeg gef ekki mikið fyrir þann búnaðarfjelagsskap, sem einungis úthlutar jarðræktarstyrk; hann á ekki skilið að heita búnaðarfjelag. Hvað viðvíkur árgjaldi í búnaðarfjelögunum, þá hygg jeg það sje rjettara hjer sem annarsstaðar að kjósa það, sem eiga má nokkurn veginn víst, heldur en eiga undir högg að sækja um það, hvað fjelagsmenn vilja láta af hendi rakna. Stundum vilja menn að vísu leggja á sig allmiklar byrðar, en það getur líka brugðist. Jeg ætla svo ekki að hafa þetta mál mitt lengra; vonast jeg eftir, að þrátt fyrir daufar undirtektir vilji landbn. þó taka þetta mál aftur til rækilegrar yfirvegunar, - og ennfremur, að það reynist ekki svo langt í milli okkar sem virst hefir af þeim ummælum, sem hafa komið fram hingað til.

Halldór Stefánsson Það hefir nú nokkuð upplýst sú spurning, sem jeg bar fram, einkum af því, sem þeir hafa sagt, hv. 1. þm. S.-M. og hv. 2. þm. Eyf. Það virðist þá nokkuð bert, að það er engin föst hugsun fyrir því, að afgjaldið eigi að hækka í alveg ákveðnu hlutfalli við framlagið til jarðabóta. Það virðist eiga að vera komið undir happi og hendingu. Það ætti þá helst að vera um prestssetursjarðirnar. En engin föst hugsun liggur þó þar á bak við heldur, eftir því sem mjer skilst. Jeg bar fram þá spurningu hjer fyr, að ef svo væri ástatt eins og er um þetta, hver væri þá ástæðan til að borga svona miklum mun hærra fyrir jarðræktarframkvæmdir á þeim opinberu eignum heldur en á öðrum eignum, sem frv., og þó einkum lögin gera ráð fyrir. Jeg hygg, að það hafi eftir lögunum verið eitthvað nálægt sexfalt meira greitt fyrir jarðræktarframkvæmdir á opinberum eignum en öðrum. En eftir frv. og till. nefndarinnar lækkar það í kringum helming. Nú kem jeg ekki auga á, að ástæða sje til að gera neinn mun á þessu. Og það hafa heldur ekki við umr. verið teknar fram þær ástæður, sem hjer ættu að liggja til grundvallar. Leiguliðar á einstakra manna eignum eru alveg jafnt settir gagnvart eigendum eins og leiguliðar á opinberum eignum. Það virðist því óþarft að verðlauna hærra jarðabótastarfsemi á þessum eignum en öðrum.

Haraldur Guðmundsson Jeg þakka hæstv.forsrh. fyrir greið svör við spurningu minni. Þó voru þau ekki eins góð og jeg gjarnan hefði óskað. Hann upplýsti, að hann liti svo á, að kaupstaðir, sem láta gera jarðabætur, hafi ekki rjett til styrks samkvæmt jarðræktarlögunum. Jeg býst við að bera fram brtt. við 3. umr. til rjettingar þessu og fjölyrði ekki um það nú. Þá sagði hann viðvíkjandi fyrirspurn minni um skýrslusöfnun samkv. 21. gr. jarðræktarlaganna, að það vantaði mikið á, að skýrslur væru komnar frá öllum kaupstöðum. Vildi jeg skora á hæstv. stj. að leggja fyrir stjórn Búnaðarfjelagsins að láta hraða þessari skýrslusöfnun eftir föngum.

Magnús Guðmundsson Það var aðallega út af orðum, sem fjellu í ræðu hv. 1. þm.N.-M., að jeg kvaddi mjer hljóðs. Hann segist ekki koma auga á, að það sje ástæða til að láta þá leiguliða, sem búa á eignum hins opinbera, fá eins mikinn styrk til jarðabóta á ábýlisjörðum sínum og gert er ráð fyrir í frv., samanborið við aðra leiguliða. Út af þessum ummælum vil jeg benda hv.þm. (HStef) á, að ekki er hægt að skylda einstaka eigendur til þess að leggja fram fje til umbóta, á jörðum sínum. Slíkt færi í bága við 63. gr. stjórnarskrárinnar. En þetta getur ríkissjóður gert að því er snertir hans jarðir. Og jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, þó að hann gangi á undan í því að vera góður landsdrottinn og öðrum til fyrirmyndar. Það leiðir vitanlega af sjálfu sjer, að jarðirnar hljóta að hækka í verði, ef á þeim er unnið mikið að jarðabótum, og þó að afgjald þeirra sje ekki hækkað strax á fyrstu árunum, þá verður það vitanlega gert í framtíðinni. Og að því er prestana snertir, þá vil jeg geta þess, að afgjald prestssetursjarðanna er metið upp í laun þeirra, og altaf metið upp 10. hvert ár. Hlýtur afgjaldið því að hækka, ef mikið er unnið að jarðabótum, og fær ríkissjóður því endurgoldið að minsta kosti að nokkru leyti það, sem hann hefir lagt í jörðina. Hitt er aftur rjett, að um það er ekki hægt að segja, hvort hægt verði að selja jarðirnar hlutfallslega hærra verði, miðað við það, sem í þær hefir verið lagt. En eins og jeg tók fram áðan, finst mjer ekki nema eðlilegt, að hið opinbera gangi á undan með góðu eftirdæmi og verði sá landsdrottinn, sem vill gera sínar jarðir góðar, þó að um það megi altaf deila, hvort það sje hin rjetta leið, sem farin er í frv. Út af ummælum hv.þm. Ísaf. vil jeg benda honum á, að það er ekki alveg sama, hvar jarðabæturnar eru unnar, hvort þær eru unnar á þeim stöðum, þar sem menn geta strax komið afurðum sínum á góðan markað, eða unnar fram til dala, þar sem um engan markað er að ræða nema heimilismarkaðinn. Það getur því á engan hátt verið rjett að borga sama styrk fyrir þær jarðabætur, sem unnar eru kringum kaupstaðina, eins og fyrir jarðabætur, sem unnar eru fram til dala, þar sem samgöngur eru erfiðar og aðrir staðhættir eftir því. Auk þess er víst, að víða kringum kaupstaði eru jarðabæturnar beinlínis arðvænlegar, og því beinlínis rangt að veita styrk til þeirra.

Haraldur Guðmundsson Út af orðum hv. 1. þm. Skagf. vil jeg taka það fram, að mjer finst ekki rjett að miða styrkinn til jarðabóta við það, hve hægt er fyrir menn að koma afurðum sínum á markað. Mjer finst ómögulegt að gera upp á milli manna í þessu efni, enda gera lögin alls ekki ráð fyrir því og í framkvæmdinni hefir það aldrei verið gert. Jeg tel jafnframt hyggilegast að hvetja menn fyrst og fremst til að leggja fje í jarðabætur einmitt þar, sem mestar líkur eru til, að þær borgi sig best og skili fjenu fljótast aftur. Það er blátt áfram sjálfsagt af hagfræðilegum ástæðum.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg verð hjer fljótt yfir sögu að fara, þar sem jeg hefi aðeins rjett til þess að gera stutta aths., enda þótt ýmislegt kæmi fram í ræðu háttv. 2. þm. Skagf., sem þurft hefði að athuga. Það voru nokkur ummæli, sem hann hafði síðast, er jeg hefði óskað, að fram hefðu komið í fyrri ræðu hans, því að nú finn jeg, að meira ber milli hans og nefndarinnar en ætla mátti eftir fyrri ræðunni, því að nú virðist hann alls ekki fella sig við það, sem hann virtist vera ánægður með áður. En það, sem mjer fanst undarlegast hjá þessum hv.þm., var það, að hann taldi, að nefndin með till. sínum væri að rýra frv. stj. Þessu mótmæli jeg sem algerðri staðleysu hjá hv.þm., staðleysu, sem hann getur alls ekki staðið við. Það getur verið, að samkv. till. nefndarinnar verði styrkurinn eitthvað minni fyrstu árin til verkfærakaupasjóðs, en til jarðræktar og áhalda verður hann meiri samkvæmt till. nefndarinnar. En hve lengi það verður, að verkfærakaupasjóður fái með þessu móti minna en eftir till. stj., ber framtíðin í skauti sínu, því að verði þetta samþ. nú, verður því ekki breytt nema með lagasetningu. En samkv. stjfrv. átti þetta að vera aðeins til 5 ára. Og jeg vil benda hv.þm. á, að eftir tillögum nefndarinnar verður styrkurinn til hreppabúnaðarfjelaganna í þessu skyni, eins og nú standa sakir, 40–50 þús. kr. Við þetta bætast svo 20 þús. kr., sem greiða á úr ríkissjóði til verkfæra kaupasjóðsins. Verður því upphæðin fyrsta árið samkvæmt þessu a. m. k. 60 þús. kr. En eftir frv. stj. er hún 70 þús. kr. Mismunurinn er því ekki mikill, þó að ekki sje gengið út frá meiri jarðabótum en nú eru unnar; en eins og till. bera með sjer, fer upphæð sú, sem búnaðarfjelögin fá í þessu skyni, alveg eftir tölu þeirra dagsverka, sem unnin eru. Styrkur þessi verður því þeim mun meiri, sem meira er unnið að jarðabótum. Auk þess halda hlutaðeigendur öllum styrknum, sem veittur er samkv. II. kafla jarðræktarlaganna. Hjer er því síst verið að skerða till.hæstv. stj. Kann jeg því illa við, að hv. 2. þm. Skagf. skuli vera að saka okkur um, að við höfum dregið úr styrknum til búnaðarfjelaganna, þar sem við höfum nærri því tvöfaldað hann frá því, sem áður var. Það má vitanlega deila um, hvort þessi tilhögun sje rjett eða ekki, en að hjer sje verið að rýra styrkinn, er fjarstæða ein. Þar sem jeg hefi aðeins rjett til þess að gera stutta aths., verð jeg að stikla á þessu í stórum dráttum. Eins og nú er, fer skifting jarðabótastyrksins milli búnaðarfjelaganna eftir dagsverkatölu í hverju fjelagi, en nefndin leggur til, að þessi styrkur skiftist hlutfallslega á milli búnaðarfjelaganna eftir tölu jarðabótamanna í hverju fjelagi. Jeg skal ekki neita því, að á þennan hátt fá sum fjelög í kaupstöðum minna en ef skift er eftir dagsverkatölu eins og nú er. En jeg fæ ekki sjeð, að það sje neitt ósanngjarnt. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar að sinni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af orðum háttv. 2. þm. Skagf. vil jeg taka það fram, að jeg álít, að markmið það, sem að er stefnt í 11. gr. frv. þessa, náist betur eins og greinin er orðuð í stjfrv. En hinsvegar er jeg þannig skapi farinn, að jeg get ekki verið að berja höfðinu við steininn og halda fast við till. stj., þegar öll landbn. verður ásátt um aðra leið, sem stefnir að sama marki. Jeg get því alls ekki verið að ganga á móti nefndinni. Hv. frsm. vil jeg benda á það, til viðbótar við það, sem áður er nefnt, að það er eitt atriði í 11. gr.stjfrv., sem ekki má falla niður. Það er hámarksákvæðið um, að enginn einstakur bóndi geti fengið meira framlag úr sjóðnum en 300 kr. Þetta ákvæði tel jeg mega til að vera. Annars geng jeg út frá því, að till. nefndarinnar verði samþ., og eins og jeg hefi tekið fram, mun jeg vinna með nefndinni.

Jón Þorláksson Jeg hefi leyft mjer að bera fram á þskj. 261 brtt. við 3. gr. frv. Eins og gr. er orðuð nú, felur hvorki hún eða frv. í sjer beinlínis skyldu fyrir stjórnina að hafa þessa nauðsynjavöru til og selja hana, þegar einkasalan er komin á. Hún einskorðar aðeins, til hverra megi selja vöruna, þ. e. „hrepps- og bæjarfjelögum, búnaðarfjelögum og Samvinnufjelögum bænda“, en segir ekkert um, að neinum sje skylt að hafa vöruna til sölu. Mjer finst, að rjett sje, að skylda til að hafa þessa nauðsynjavöru til sölu fylgi einkasöluheimildinni; annars virðist tilgangur frv. lítill. Þess vegna hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt., þar sem lagt er til, að fyrsta málslið 3. gr. skuli orða á þessa leið: „Skylt er að útvega og selja áburðinn búnaðarfjelögum, samvinnufjelögum og kaupmönnum“. Og með kaupmönnum á jeg ekki aðeins við þá, sem verslun reka fyrir eiginn reikning, heldur og hlutafjelög, sem verslun hafa með höndum. Jeg álít yfir höfuð ekki ástæðu til að setja mjög þröngar skorður um, hverjum megi selja þessa nauðsynjavöru. Einnig hygg jeg, að það sje ekki mjög alment, að hrepps- og bæjarfjelög kaupi mikið af þessari vöru, nema þá þau, sem stærri ræktunarfyrirtæki hafa með höndum; þó er ekkert í brtt. minni, sem hindri það, að skift sje við þessa aðilja. Hinsvegar sje jeg ekki neina ástæðu til að banna einstökum mönnum að versla með þessa vöru. Við 2. umr. þessa máls var talsvert um það rætt, hvort kaupmenn ættu að fá að versla með þessa vöru, og hjó jeg þá eftir því í ræðu hjá hæstv.forsrh., að það væri ekki meiningin að gera þessa ráðstöfun kaupmanna vegna, heldur vegna þeirra bænda, sem vöruna þurfa að nota. En það er sama að segja um þessi fjelög, sem áburðinn mega selja; það er ekki gert þeirra vegna, heldur bændanna, sem þurfa hans með. Jeg álít, að þeir bændur, sem skifta við kaupmenn, eigi að hafa jafnan rjett að fá vöru þessa eins og hinir, sem skifta við kaupfjelög eða Samvinnufjelög. Því víðar, sem varan er á boðstólum, því meiri líkur er til, að notkun hennar útbreiðist. Þess vegna getur það ekki verið á neinn hátt rjett að hindra það, að sem flestir versli með vöru þessa, ef það er tilgangur frv. að auka ræktun landsins með því að útbreiða notkun hennar. Þetta læt jeg mjer nægja að þessu sinni um brtt. mína. Hinsvegar vildi jeg nota tækifærið um leið og fara nokkrum orðum um frv. alment. Þessi hugsun um ríkiseinkasölu á tilbúnum áburði mun hafa fyrst verið borin fram í frv.formi á Alþingi 1925. En á þinginu 1926 bar landbn, í Nd., þar sem jeg átti þá sæti, fram frv. um það, að Búnaðarfjelag Íslands fengi einkasöluheimild á þessari vöru. Þá lágu alveg sjerstakar ástæður til þess, að frv. var borið fram í það sinn. Svo stóð á, að ekki var annað sjáanlegt en að eitt verslunarfirma hjer í bæ væri búið að ná þeirri aðstöðu, að það gæti útilokað alla samkepni í verslun með köfnunarefnisáburð og eitt ráðið allri álagningu hennar. Þetta firma, Nathan & Olsen, hafði þá undanfarið haft einkasöluumboð frá þýsku köfnunarefnisverksmiðjunum og hafði þá nýverið náð, að menn hjeldu, einkasöluumboði hjá Norsk Hydro. Það var litið svo á, að þetta væri mjög óheppilegt og alveg utan við tilgang heiðarlegrar verslunar, að eitt sjerstakt firma gæti í þessu efni beitt álagningu eftir sínum geðþótta, án þess samkepni mætti komast að. Þetta varð þá til þess, að hv.Nd. samþykti frv. um einkasöluheimild Búnaðarfjelagi Íslands til handa til þess að versla með tilbúinn áburð. Þó var í frv. sleginn sá varnagli, að heimild þessi yrði því aðeins notuð, að þörf væri á til þess að hnekkja því, að þessi vara yrði seld of dýru verði. Nú horfir þessu máli alt öðruvísi við en á þinginu 1926. Nú getur sjerhvert verslunarfirma, hvar sem er á landinu, fengið að selja þessa vöru og með því verði, sem verksmiðjurnar ákveða. Verksmiðjurnar í Noregi og Þýskalandi, sem þessa vöru framleiða, hafa um hana gert sölusamning sín á milli, þar sem verð vörunnar frá verksmiðju eða umboðsmanni hennar til kaupanda er ákveðið. Það er því alveg útilokað, að nokkurt verslunarfirma geti náð þeirri aðstöðu, að samkepni geti ekki jafnan átt sjer stað um verslun þessarar vöru. Þar með er þá fallin sú ástæða, er varð þess valdandi 1926, að hv.Nd.samþ. það frv., er þá lá fyrir. Og jeg get ekki nú komið auga á, að nein þörf sje fyrir slíka einkasölu sem þessa, nema ef menn líta svo á, eins og alþýðuflokksmenn gera, að einokun sje hagkvæmari tilhögun yfirleitt heldur en verslun í frjálsri samkepni. En jeg er ekki þeirrar skoðunar, að einkasalan sje þjóðinni hagkvæmari, og því síður, að jeg geti fallist á, að nokkur nauðsyn sje til að taka upp einkasölu með þessa nauðsynjavöru. Jeg skal ekki nefna margar ástæður gegn þessari einkasölu aðrar en nauðsynina á, að varan verði sem ódýrust og fáanleg sem víðast, en þetta hvorttveggja álít jeg, að betur náist í frjálsri samkepni en með einkasölu. Með frv. er gert ráð fyrir, að þessi nýi milliliður, sem hjer á að skjóta inn, megi leggja á vöruna 5%, en þetta verður að álítast talsvert há álagning, þegar þess er gætt, að þeir, sem um útsöluna annast, eiga eftir að leggja á fyrir sínu ómaki og fyrirhöfn. Þessi 5% álagning mun svara til 11 kr. á tonn, eða sem svarar kr. 1,10 á hver 100 kg., og verður ekki annað sagt en að þetta sje allmikill aukakostnaður á vöru, sem seld er í heilum sekkjum á 24–25 kr. Móti þessu eiga svo kaupendur að fá ívilnun í ókeypis flutningi á þær hafnir, sem Esja og Eimskipafjelagsskipin sigla til. Nú vil jeg spyrja, hvort það sje meiningin, að skip Eimskipafjelags Íslands eigi eingöngu að flytja þessa vöru til landsins, og hvort þeir kaupendur vörunnar, sem ekki búa við þær hafnir, er þessi skip sigla til, fá ekki sömu ívilnun um flutningsgjaldið og hinir. Jeg skal ekkert um það segja, hvað Eimskipafjelagið kunni að taka í flutningsgjald á þessari vöru. En undir eins og áburðurinn nær nokkrum hluta af þeirri útbreiðslu, sem menn gera sjer vonir um, þá er hann kominn úr flokki þeirra vara, sem fluttar eru með áætlunarskipum, og í flokk þeirra, sem nú eru fluttar í heilum skipsförmum til landsins, en það eru nú kol, trjáviður, salt og sement. Þessir vöruflokkar eru fluttir til landsins í heilum skipsförmum og fyrir lægra flutningsgjald en þau skip taka, sem hafa fastar áætlunarferðir. Jeg skal að vísu játa, að fyrir Esju og Eimskipafjelagið getur það verið styrkur að fá þennan flutning, ef greitt er þá það flutningsgjald, sem slík skip þurfa að fá. Og ef ríkiseinkasalan á að leggja 11 kr. á hvert tonn, þá ætla jeg, að lítill hagnaður verði eftir handa notendunum, þó ríkið borgi alt flutningsgjald til landsins, því að í heilum skipsförmum nemur það nú ekki nema 15–18 kr. á tonn. Mjer sýnist því býsna varhugavert að ganga inn á þessa braut. En e. t. v. er ætlunin sú, að styrkja Eimskipafjelagið með því að láta það annast flutninginn. Væri það nokkur bót í máli. En þetta er alveg óverjandi, ef flutningsgjöldin eiga að ganga til annara. Jeg hefi gert ráð fyrir því, að 5% álagning einkasölunnar yrði alveg aukreitis; þeir, sem versla með áburðinn, mundu selja hann með sömu álagningu og ef þeir hefðu sjálfir útvegað hann. Jeg geri ráð fyrir, að ef þeir keyptu áburðinn beina leið og hefðu tiltrú, mundu þeir fá greiðslufrest, sem fullkomlega vægi á móti hagræðinu af því að þurfa ekki að snúa sjer lengra en til einkasölunnar. Jeg verð því að halda því fram, að ríkissjóður muni leggja meira í kostnað en notendur njóta með þessu fyrirkomulagi. Og jeg hygg, að aðrar leiðir mundu reynast heppilegri, ef menn á annað borð vilja verja ríkisfje til að auka notkun áburðarins. Áður hefi jeg getið um þörfina á því að ljetta á annan hátt undir með bændum, sem búa langt fram til dala. En jeg ætla ekki að tala nánar um það mál, af því að engar till. liggja fyrir um það. Að lokum vil jeg lýsa þeirri afstöðu minni, að þó að brtt. mín verði samþ., sem jeg tel sjálfsagt og til mikilla bóta, mun jeg samt ekki sjá mjer fært að greiða atkv. með frv. Það er af því, að jeg hefi enga trú á því, að ríkiseinkasala hafi neitt gött í för með sjer og hygg, að notendur áburðarins muni aðeins að litlu leyti njóta þess fjár, sem ríkissjóði er ætlað að leggja fram.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 3. landsk. hefir nú gert grein fyrir brtt. sinni á þskj. 261 og sömuleiðis talað allmikið um kostnaðarhlið málsins. Við ummæli hans ætla jeg nú að gera nokkrar athugasemdir. Um brtt. á þskj. 261 hefi jeg fáu að bæta við það, sem jeg sagði við 2. umr.Hv. frsm. minni hl. landbn. (JKr) hjelt því þá fram, að kaupmenn ættu að fá að versla með áburðinn. Jeg ljet þess þá getið, að jeg mundi ekki gera þetta ákvæði að kappsmáli. En þegar ríkið leggur fram fje til þess að ljetta mönnum áburðarkaupin, er ætlunin auðvitað ekki sú, að það renni til milliliða. Og það verður að gera mikinn greinarmun á kaupmönnum, er versla með vöruna eingöngu fyrir sjálfa sig, til þess að græða á henni, og hinsvegar bæjar- og sveitarfjelögum, sem hafa hag almennings fyrir augum, eða búnaðar- og samvinnufjelögum, sem stofnuð eru af notendunum sjálfum. Jeg vil í þessu sambandi nefna þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið vegna gaddavírskaupa fyr á tíð, sem alkunnar eru. Þrátt fyrir þetta held jeg raunar, að frv. mundi ná tilgangi sínum, þó að brtt. á þskj. 261 yrði samþ. En það er ekki til mikils að vinna að greiða henni atkv., þar sem háttv. 3. landsk. hefir lýst yfir því, að hann mundi verða á móti frv., hvort sem hún yrði samþ. eða ekki. Jeg er svo sem ekki að ámæla honum fyrir þetta, því að það sama gerði jeg í einu máli í Nd. í fyrra. Jeg bar fram brtt., en gat þess, að jeg mundi greiða atkv. móti frv., þó að hún yrði samþ. Það hafði því enga þýðingu fyrir menn að greiða atkv. með þeirri till. til þess að slægjast eftir mínu fylgi, og eins er ástatt með þessa brtt.hv. 3. landsk. Þá gerði hv. 3. landsk. athugasemd við 3. gr. frv. Hann áleit, að það ætti að skylda einkasöluna til þess að hafa ávalt nægan áburð fyrirliggjandi. Getur verið, að þetta væri formlega rjett. En það er óþarfi. Einkasölurjettinum hlýtur auðvitað að fylgja skylda til að hafa vöruna á boðstólum, enda mundi aldrei koma annað til mála. - Um brtt. á þskj. 261 hefi jeg áður sagt það, sem nauðsynlegt er. Jeg geri ekki að kappsmáli, hvort hún verður samþ. eða ekki, en tel þó rjettlátara það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir í frv. Þá kom hv.þm. að almennum atriðum, og þó einkum sögu málsins. Á þinginu 1926 var þessi hv.þm. fylgjandi einkasölu, eins og hún var borin fram af landbn. Nd. Á þinginu næsta á undan, þ. e. 1925, hafði jeg borið frv. fram, og þá ekki með tilliti til þeirra atburða, sem gerðust í áburðarmálinu um það leyti. En þeir höfðu vafalaust áhrif á ýmsa menn í Nd. 1926. Jeg get ekki verið honum sammála um það, að nú horfi málið öðruvísi við, af því að þeir atburðir sjeu úr sögunni. Jeg veit ekki betur en að það firma, sem þá náði yfirráðum áburðarsölunnar, hafi enn sömu aðstöðu og áður. A. m. k. hefir Búnaðarfjelaginu ekki tekist að ná þeirri aðstöðu, sem það hafði. Hv. þm. sagðist ekki sjá ástæðu til þess, að ríkið tæki nú áburðarverslunina í sínar hendur, nema út frá því sjónarmiði, að einkasala væri yfirleitt álitin betri en frjáls verslun. Þetta skýrði jeg nokkuð við 2. umr. málsins. Um þetta mál stendur svo sjerstaklega á, að tilgangi þess verður að ýmsu leyti ekki náð til fulls, ef verslunin er frjáls. Einkasalan kemst vafalaust að betri innkaupum en einstakir menn. Og það, að ríkið tekur málið á þann hátt í sínar hendur, verður mönnum hvöt til þess að nota áburðinn. Og sá er fyrst og fremst tilgangurinn. Þegar jeg bar frv. fyrst fram, gerði jeg ekki ráð fyrir einkasölu. En af áliti landbn. 1926 og af mínum eigin athugunum og sömuleiðis af því, að áburðarverslunin er nú í höndum eins firma, hefi jeg sannfærst um, að einkasala sje tryggari. Jeg vil taka það fram, að einkasöluna á ekki að stofna til þess að græða fje handa ríkissjóði, heldur til þess að lækka áburðinn í verði. Hv. þm. gerði í ræðu sinni ýmsar athugasemdir við kostnaðarhliðina. En jeg held, að alt hans mál um það, að frv. mundi verka öfugt við tilgang þess, hafi við lítil rök að styðjast. Hann sagði, að ríkið mundi kosta meiru til en sem svaraði hagnaði notenda, og einkasalan væri nýr milliliður og að áburðurinn mundi hækka, í stað þess, að hann ætti að lækka. Hvorugt er rjett hjá hv.þm. Einkasalan verður ekki nýr milliliður. Hún kemur í staðinn fyrir það firma, eða rjettara þau firmu, sem nú hafa söluna, en hún verður ódýrari milliliður en þau. Sömuleiðis verður hún ódýrari en margir smámilliliðir, m. a, af því, að hún kemst að betri kjörum um flutninga. Þó að nefnd sje alt að 5% álagning í frv., er þar aðeins átt við hámarksálagningu. Jeg geri ekki ráð fyrir, að leggja þurfi svo mikið á áburðinn. Og ef einkasalan verður vel stæð fjárhagslega, er sjálfsagt, að ríkið lækki áburðinn í verði. Einkasalan á ekki að vera gróðafyrirtæki, en hún á ekki heldur að vera áhættufyrirtæki, og því ber að banna skuldaverslun. Hv. þm. spurði, hvort flutningsgjald ætti að greiða eingöngu til þeirra hafna, sem skip ríkisins og Eimskipafjelagsins kæmu á. Já, það er ætlunin. En um þetta atriði vil jeg þó leyfa mjer að vísa til þeirra aths., sem hv.frsm. meiri hl. landbn. gerði í framsögu sinni við 2. umr. Hv. þm. gat þess, að þegar notkun áburðarins færi að aukast, yrði hentugra og ódýrara að flytja hann með sjerstökum skipum, heldur en að ætla strandferðaskipunum að annast flutninginn. Þetta getur verið rjett. En ákvæðin um flutningsgjöldin eru heldur ekki sett nema til fárra ára. Verði notkun áburðarins farin að aukast að mun að þeim tíma liðnum, er tími til að athuga, hvað gera skuli. Með þeim lögum, sem nú eru sett, er ekki verið að binda ríkissjóð um aldur og æfi. Mjer var það kært, er hv.þm. mintist á það að halda flutningunum til Eimskipafjelagsins. Hann er sjálfur í stjórn þess, og vona jeg því, að hann hafi ekkert við það að athuga, þó að það njóti góðs af frv. Það er oft svo, að þegar menn koma fram með ný áform, byggjast þau að meira eða minna leyti á spám. Í þessu máli erum við báðir spámenn, háttv. 3. landsk. og jeg. Hann er svartsýnn á árangur frv., en jeg bjartsýnn. Það hefir litla þýðingu, að við sjeum að leiða saman hesta okkar í þessum umræðum. Rjettast er að láta atkvgr. skera úr um það, hvor ráða skuli, og reynsluna dæma um, hvor á rjettara hefir að standa um spárnar.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Meiri hl. landbn. leggur á móti brtt.hv. 3. landsk. af Sömu ástæðu og getið var um við 2. umr. Ef kaupmenn ættu að fá að selja áburðinn, panta eftir eigin vild, liggja með hann o. s. frv., væri alveg breytt um aðferð í málinu. Með frv. er auðsjáanlega ætlast til, að fjelögin, sem annast útbýting áburðarins, geri sjer hugmynd um, hve mikið menn vilja og þurfa af honum, áður en þau senda pantanir sínar. Því á ekki að þurfa að falla á hann kostnaður, svo að nokkru nemi, því að varla fara t. d. hreppa- og búnaðarfjelög að leggja á hann í ágóðaskyni. Það er vitanlegt, að 5% álagning hjá einkasölunni er hámark. Hún verður minni en það, ef kostnaðurinn verður minni. Því fer fjarri, að það sje rjett hjá honum, að álagningin hafi verið minni hingað til. Jeg ætla, að ágóðaálagið hafi verið svona hátt, auk kostnaðar. Því er nú svo farið með kaupmenn, að þeir reikna sjer ávalt sjerstakt ágóðaálag auk alls kostnaðar. En það gerir einkasalan vitanlega ekki. Hún á ekki að græða á sölunni. En það á að ýta undir bændur að kaupa áburðinn með því að greiða farmgjöldin. Jeg þori ekki að fullyrða, hvort áburðarverslunin muni nú sem stendur vera eingöngu í höndum eins fjelags, eða hvort aðrir sjeu útilokaðir frá því að fá þátt í henni. En jeg hygg, að norska fjelagið, sem aðallega hefir selt áburð hingað, sje nú gengið í hinn mikla áburðarhring, og hann mun ætla sjer að selja hingað gegnum fjelag í Danmörku. Eins og sagt er í greinargerð frv., eru líkur til, að einkasalan mundi komast að samningum við verksmiðjurnar sjálfar. Ef ríkið ekki tekur að sjer innflutning á tilbúnum áburði, er ekki víst, að nein alvarleg tilraun verði gerð til þess að ná versluninni frá milliliðnum í Danmörku, því að þeir, sem nú selja áburðinn hjer á landi, kæra sig e. t. v. ekkert um það. Þá var hv.þm. að tala um það, að ódýrara yrði að flytja áburðinn með sjerstökum skipum. Ójá, getur verið, að svo verði síðar. En þó er þess að gæta, að áburðinum þarf að dreifa víða út um land, og því ákaflega vafasamt, að borgi sig að hafa sjerstakt skip til þess á meðan notkunin er lítil. Og færi nú svo, að sjerstakt skip þyrfti, hefir Eimskipafjelagið t. d. Selfoss til taks, svo að ekki þarf að leita til annara fjelaga þess vegna. En jeg hefi enga trú á því, að það mundi vera hagur, eins og nú standa sakir, að leigja t. d. eitthvert hinna ódýru norsku flutningaskipa og láta það sleikja hverja höfn. Mjer þótti vænt um þá viðurkenningu frá hv. 3. landsk., þegar hann taldi óheppilegt, að eitt fjelag eða verslun fengi einkayfirráð yfir einhverri vörutegund, eða færi, eins og hann orðaði það, út fyrir takmörk heiðarlegrar verslunar. Hann hefir þá eftir þessu ekki mikið álit á hinum svo nefndu „trusts“ í Ameríku, því að enginn vafi er á því, að þeir fara út fyrir takmörk heiðarlegrar verslunar, að hans dómi. En grunur minn er sá, að ekki fari fjarri því, að nú sje að myndast einn slíkur hringur hjer í Reykjavík. Eftir því sem jeg frekast veit, er farið að muna merkilega litlu á verði hjá Sementskaupmönnum hjer í bæ. En mjer er mikil ánægja að því, að mega vænta liðveislu hv. 3. landsk., ef á þyrfti að halda að afstýra því, að vara kæmist í hendur hrings og út fyrir takmörk heiðarlegrar verslunar.

Erlingur Friðjónsson Jeg vil segja hjer nokkur orð, af því að öðruvísi horfir gagnvart mjer en sumum öðrum hv.þm. um sölu áburðarins innanlands. Í frv. er gert ráð fyrir, að samvinnufjelög bænda hafi söluna með höndum, en ekki kaupfjelög verkamanna, en eins og kunnugt er, veiti jeg einu slíku kaupfjelagi forstöðu. Gagnvart þessu atriði ætlaði jeg að gefa þá yfirlýsingu, að jeg gæti vel fallist á að fella burtu heimild kaupfjelaganna til áburðarsölu. Jeg álít, að áburðarsalan ætti að vera í höndum deilda Búnaðarfjel. og hreppsfjelaganna. Ætti að mínum dómi ekki að ganga lengra í að dreifa sölunni en þörf krefur. - Þarna sýnist engin ástæða til að láta kaupmenn eða kaupfjelög hafa hönd í bagga. Það mun vera leitun á vöru, sem eins ljett er að hafa sölu á eins og tilbúnum áburði. Mest af honum er flutt inn að vorinu, en aðeins lítið eitt á haustin. Útbýtingin er því bæði einföld og ljett. Það mundi og lyfta undir samheldnina og samtökin í deildum B. Í. um ræktun landsins, ef þær hefðu þetta með höndum. - Að þessu leyti get jeg fallist á till.hv. 3. landsk., að jeg vil, að kaupmenn og kaupfjelög hafi nákvæmlega sömu aðstöðu gagnvart áburðarversluninni.

Jón Þorláksson Jeg mun fyrst svara hv. 5. landsk. og hv.þm. Ak. - Hv. 5. landsk. ljet sem sjer þætti mjög vænt um yfirlýsingu mína um það, að jeg vildi hafa heiðarlega verslun. Hann hefir nú haft þá ánægju áður að heyra þetta, því að jeg gaf sömu yfirlýsinguna í hv.Nd. á þingi 1926, einmitt út af þessu sama máli. Verslunin á að vera þannig frjáls, að samkepni komist alstaðar að. Jeg og skoðanabræður mínir álítum samkepnina þann gangstilli á verðlaginu, sem seinast muni svíkja. Hv. þm. spurðist fyrir um álit mitt á olíuhringunum í Ameríku. Jeg veit mjög lítið um þessa hringa og get því ekki haft fullkomlega rökstudda skoðun um þá. Þó veit jeg það um hinn fyrsta þeirra, að hann leysti af hendi þau þrekvirki um flutning steinolíu, að eftir það er fyrst hægt að segja, að hún verði útbreidd og almenningsvara. Jeg skil ekki, hvað hv. 5. landsk., sem alt þykist vilja skipulagsbinda og helst vill, að ekki fari nema einn aðili með verslunina í hverju landi, getur haft á móti þessu. Annars þekki jeg ekkert til þessa, svo sem jeg tók fram, nema jeg hefi kynt mjer nokkuð þetta „tekniska“ atriði, þegar fyrsti stóri olíuhringurinn leiddi olíuna í pípum langt vestan úr landi niður á austurströnd Ameríku. Um sementsverslunina get jeg sagt hv.þm. það, að hún er svo frjáls, að hann getur farið til sömu verksmiðjunnar og verslun sú, sem jeg er meðeigandi í, eða til verksmiðjanna við hlið hennar, sem mest selja hingað, og fengið sementið við nákvæmlega sama verði. Í þessum iðnaði er nefnilega hringur um það, að enginn megi hafa fasta umboðsmenn eða gefa nein umboðslaun hingað til landsins. Hitt er ekki nema eðlilegt, að svipað verð sje hjá öllum, sem hjer versla með sement, og að þeir reyni helst að spara sem mest flutningskostnaðinn, með því að flytja sem mest af vörunni með stórum skipum. Það er einmitt þekking mín á svona iðnhringum, sem gerir það að verkum, að jeg hefi enga trú á, að takast megi að fá áburðinn við lægra verði, þótt landið taki verslunina í sínar hendur. Það yrði svo óendanlega lítið, sem landið þyrfti að nota, varla meira en eins og einn hreppur í Danmörku. Og má nærri geta, hvort áburðarverksmiðjurnar færu að gefa svo smáum viðskiftavini sjerstök vildarkjör. Jeg staðhæfði, að einkasala á áburði yrði aðeins til að bæta við nýjum millilið, en hæstv. ráðh. mótmælti því. Jeg hefi það frá því samvinnufjelagi bænda, sem mest flytur inn af áburði, að milliliðir sjeu ekki til um þýska köfnunarefnisáburðinn, sem núna er mest notaður hjer. Og þá er ljóst, að a. m. k. þar yrði einkasalan nýr milliliður. Mjer þótti leitt, að hæstv. ráðherra skyldi ekki svara þeirri fyrirspurn, hvort heimildin til að borga undir áburðinn yrði eingöngu notuð um flutninga með skipum Eimskipafjelagsins og ríkissjóðs. Vísaði hæstv. ráðh. um það til hv.frsm. meiri hl. En hann fer nú heim af þingi bráðlega, og þá verður valdið eftir hjá hæstv.atvmrh. Stendur honum því nærri að segja til um þetta. Jeg játa, að ákvæðið er ekki eins varhugavert, ef það verður aðeins látið ná til íslenskra skipa. Þá vil jeg minnast á nokkur orð, sem töluð voru um milliliðastjettina af þeim hæstv.forsrh., hv.þm. Ak. og hv. 5. landsk. „Við erum ekki að gera þetta fyrir milliliðastjettina eða kaupmennina“, segja þeir. En enginn þeirra hefir gert neitt til að andmæla því, að þegar vara er höfð til sölu hjá kaupmanni, þá er það gert til þess, að viðskiftamennirnir geti náð í hana. Ef á að varna þeim, sem versla við kaupmenn, að ná í áburðinn, verður frv., áreiðanlega meira til að draga úr notkun hans en auka hana. Það er ekki nóg að segja mönnum, að þeir geti farið til hreppsfjelagsins eða búnaðarfjelagsdeildarinnar og sagt þeim að panta fyrir sig. Meiri hl. hreppsbúa getur verið í samvinnufjelagi og fengið áburðinn þar, og má vel vera, að hann hafi rjettmætar ástæður á móti því, að hreppsfjelagið fari að fást við áburðarverslun. Hæstv. ráðh. vændi mig um það, að eitthvað annað lægi á bak við mína afstöðu en jeg ljeti uppi. En jeg vil þá segja, að þegar á að fara að gera erfiðara að fá þessa nauðsynjavöru en alla aðra, þá liggur þar eitthvað á bak við. Jeg tók það fram í byrjun, að það er ekki vegna kaupmannanna, að jeg vil, að þeir fái að versla með þessa vörutegund. Álagningin á henni verður svo lítil, að enginn beinn hagur verður af því að hafa hana til sölu. En það er hagur fyrir viðskiftamenn kaupmannanna að geta fengið áburðinn hjá þeim. Jeg dreg af þessu þá ályktun, að með frv. sje ekki verið að greiða á eðlilegan hátt fyrir notkun tilbúins áburðar í landinu, heldur er verið að neyða menn til að standa betur saman um tiltekinn verslunarhring, sem á að geta boðið skiftavinum sínum þessa vöru.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg ætla að grípa þar fyrst niður, sem hv. 3. landsk. endaði. Hann sagði, að verið væri að hlynna að samvinnufjelögunum með því að taka af kaupmönnunum þá verslun, sem þeir hafa, að eigin sögn hv.þm., óhag af að fara með. Jeg vænti, að allir hv.þdm. sjái, hve illyrmislega þessar röksemdir hv.þm. stangast.  Jeg bauð hv. 3. landsk. við 2. umr. að fylgja brtt. frá honum um þá millileið, að Samvinnufjelögin skyldu skylduð til að selja öllum áburðinn við sama verði. Hv. þm. hefir ekki flutt neina brtt. í þá átt, og vil jeg segja, að þetta sýnir, að þarna liggur eitthvað annað á bak við. Jeg er ekkí í vafa um, hvað það er. Jeg var því miður ekki inni í deildinni, meðan hv. 3. landsk. flutti fyrri hluta ræðu sinnar. Þegar jeg kom inn, var hann að tala um það, að ekki væri annað en hugarburður, að einkasalan gæti átt kost á betra verði á áburðinum en innflytjendur nú. Þær ráðstafanir, sem hjer er farið fram á til að auka notkun áburðarins, hljóta að gera það að verkum, að seljendurnir verði liðlegri í viðskiftum. Fjelag það í Suður-Svíþjóð, sem aðallega hefir haft með höndum útsöluna um Norðurlönd, hefir gert mjög mikið til að auka útbreiðslu áburðarins. T. d. hefir það gefið út margar stórar bækur um notkun tilbúins áburðar og kostað til ærnu fje. Svo ætti enginn að þurfa að efast um, að það er mikill munur á að versla við ríkið, sem alt borgar út í hönd, eða einstaklinga, sem vafi er á, hve góðir borgunarmenn eru, eða a. m. k. verða að fá gjaldfrest. Það er auðskilið mál, að seljandi verður að leggja á vöruna fyrir slíkum vanhöldum, ef hann verslar við einstaklinga.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg vil benda hv. 3. landsk. á, að í síðari ræðu sinni var hann að verja hringana, sem hann vildi lasta í hinni fyrri. Síðari ræða hans hafði það m. a. að markmiði að sýna, að þeir hefðu leyst af hendi þrekvirki í verslunarmálum. Þetta er nokkuð hvort á móti öðru hjá hv.þm. Jeg talaði ekki um óheiðarlega verslun og áfeldist ekki heldur hringana. Þeir eru afleiðing af því ástandi, sem nú ríkir alment í verslunarmálum. Það er beinlínis lögmál, að menn slá sjer þannig saman vegna eigin hagsmuna. Er ómögulegt að koma í veg fyrir þetta, nema því aðeins, að þjóðfjelagið taki í taumana. Þegar einhver hringur hefir náð í sínar hendur versluninni með vissa vörutegund, þá kemur einmitt sjerstaklega til álita, hvort ekki sje hentugt að stofna þar til ríkiseinkasölu. Hv. 3. landsk. talaði um, að í þessu máli ætti að haga áburðarsölunni eingöngu eftir þörfum viðskiftamannanna. Ef nú farmgjaldið er greitt og áburðurinn síðan seldur kaupmönnum, þá fer allur gróðinn út í veður og vind. Ef kaupmenn þurfa að liggja með áburðinn, er ekki vafamál, að þeir leggja á hann fyrir flutningsgjaldinu líka. - Engin vandkvæði verða á því fyrir nokkurn bónda að afla sjer áburðar eftir frv., og það veit hv. 3. landsk. ofurvel sjálfur. Þá vil jeg benda á, að 5% álagningarheimildin lítur nokkuð öðruvísi út, ef áburðurinn er gerður að almennri verslunarvöru. Þá má skilja ákvæðið svo, að smásalarnir hafi heimild til þessarar álagningar, en ríkið ekki til neinnar, gagnstætt því, sem í frv. segir eins og það er nú. Hjer er það ekki venjuleg verslunarleið, sem farin er, því að búnaðarfjelögunum, bæjar- og hreppsfjelögum og Samvinnufjelögum bænda er ætlað að deila út áburðarpöntununum, án þess að þeim sje ætluð þóknun fyrir. Ef brtt.hv. 3. landsk. nær fram að ganga, þá gerir það verslunina erfiðari, og það er áreiðanlegt, að varan verður við það dýrari.

Erlingur Friðjónsson Hv. 3. landsk. hjelt fram, að það væri gert fyrir notendurna, að kaupmenn fengju einnig leyfi til að selja áburðinn. Jeg hefi hugsað mjer, að það væri óhjákvæmilegt, að notendur gerðu fyrirfram pantanir í áburðinn, og eftir þeim væri síðan farið um útvegun hans. En mjer skilst, að hv. 3. landsk. álíti, að áburðurinn eigi að vera til sölu alt árið og á boðstólum eins og hver önnur verslunarvara, svo að notendur gætu altaf fengið hana. Jeg er sannfærður um, að hjer verður ekki sá háttur upp tekinn. Kaupmenn munu fljótlega sjá, að retta borgar sig ekki. Þegar notendur eiga greiðan aðgang að samtökum innan hrepps- og bæjarfjelaga og í búnaðarfjelögunum með útvegun á áburðinum, þá fæ jeg ekki annað sjeð en ákvæði frv. þar að lútandi sjeu nægilega rúm. Að halda því fram, að þetta fyrirkomulag dragi úr notkuninni, eru draumórar einir. Frá þessu atriði virðist svo vel gengið í frv., að hverjum einum ætti að vera í lófa lagið að geta fyrirhafnarlítið náð í áburð eftir þörfum. Nú er því svo varið með áburðinn, að hann er nær eingöngu notaður á vorin, og máske lítið eitt á haustin. En þar sem verslunartíminn er svo takmarkaður, er lítt mögulegt fyrir verslanir að versla með hann sem hverja aðra vöru, er selst árið yfir. Enda hefir áburðarverslunin verið rekin að undanförnu á sjerstakan hátt og í samræmi við það, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu. Bændur hafa slegið sjer saman og gert pöntun hjá umboðsmanni þess firma, er haft hefir áburðarverslunina með höndum hingað til. Það verslunarfirma hefir ekki haft áburðinn fyrirliggjandi til sölu það jeg til veit. Enda mjög óeðlilegt, að svo sje, eftir því sem bent hefir verið á hjer að framan.

Halldór Steinsson Það er þegar búið að ræða þetta mál allmikið, og má því segja, að það sje að bera í bakkafullan lækinn að lengja umr. um það. En þar sem mjer virðist umr. mest hafa hnigið að fyrirkomulagi sölunnar, en síður að aðalkjarna sjálfs frv., þá vildi jeg gjarnan leyfa mjer að lýsa aðstöðu minni til þessa frv. frá almennu sjónarmiði. Við 2. umr. málsins komu margar nýstárlegar kenningar, en fáránlegust held jeg þó, að sú kenning hafi verið, að kenna þyrfti bændum að brenna sauðataði. Það var, að jeg hygg, hv. 2. þm. S.-M. (IP), sem fram kom með þá kenningu. Jeg hefi nú hvergi sjeð eða heyrt þessari fjarstæðu haldið fram fyrri og vonast til þess að heyra það ekki oftar, og síst á hinu háa Alþingi. Við 1. umr. þessa frv. var nokkuð rætt um það, hvort notkun tilbúins áburðar mundi borga sig. - Jeg fyrir mitt leyti tel engan vafa á því, að í kringum kauptún og kaupstaði, þar sem hægt er að ná í daglegan markað fyrir afurðirnar og hátt verð er á þeim, þá muni það borga sig vel að nota tilbúinn áburð, - svo vel, að ekki ætti að þurfa að styrkja menn af ríkinu til að nota hann. - Nú er tilgangur þessa frv., eins og kom fram hjá hv.frsm., sá, að stuðla að aukinni ræktun. Sá tilgangur er að vísu góður, en jeg er hræddur um, að lög þau, sem frv. þetta er vísir til, komi ekki að tilætluðum notum. Þó notkun tilbúins áburðar borgi sig vel þar, sem nærlægur og góður markaður er fyrir afurðirnar, þá er alt öðru máli að gegna um afskekt hjeruð, er liggja fjarri höfnum. Þó því þessi tilslökun á verði áburðarins fáist, þá er jeg hræddur um, að það komi ekki að almennum notum uppi til sveita. Samgöngurnar víða eru svo bágbornar enn, að svo má segja, að hver hestburður kosti of fjár í flutningi. Aðalhagnaðurinn fyrir bændur hefði því verið það, sem talað var um við 2. umr., að styrkja bændur til að flytja áburðinn upp til sveitanna. Við hafnir eru nú nokkurnveginn góðar og greiðar samgöngur og síst þörf að greiða flutningsgjöld þangað. En til efstu dala er svo dýrt og erfitt að koma áburðinum, að það hefði þurft að styrkja. Og þar sem engin brtt. liggur fyrir til að ráða bót á því, þá treysti jeg mjer ekki til að greiða atkv. með frv.

Páll Hermannsson Jeg gat þess við 2. umr. þessa frv., að jeg vildi gjarnan gera á því nokkrar breytingar, sem jeg hugði, að gætu orðið til bóta, og að jeg mundi bera þær fram í samráði við þá menn, er málið hefðu sjerstaklega til meðferðar. En þann dag, sem þetta hefði þurft að gerast, var mjer það ekki hægt af sjerstökum ástæðum, og fórst því fyrir. Jeg reyndi að komast í samband við nefndina um þessi atriði, og held jeg, að að minsta kosti meiri hl. nefndarinnar hafi litið svo á, að rjett væri að taka þau til greina. En af sjerstökum ástæðum var þó horfið frá að gera brtt. við frv. nú. Þessar ástæður voru þær, að nefndinni var kunnugt um það, að svipaðar en víðtækari brtt. myndu koma fram við frv. í Nd., og að þar yrði því bætt úr þeim göllum, er mjer þykir vera á frv. nú. Jeg taldi því ekki saka, þótt þessar umbætur biðu, en mun greiða atkv. með frv. nú, í þeirri von, að bætt verði úr þessu í hv.Nd. Hjer hefir verið rætt talsvert um eitt atriði þessa frv. En samkv. áður sögðu, þá get jeg leitt hjá mjer að tala um það, enda er það ekki stórt atriði og jeg býst við, að með frv. verði sjeð fyrir því, að allir, sem vilja og þurfa, hafa sæmilega greiðan aðgang að því að geta náð í tilbúinn áburð. Jeg geri ráð fyrir umbótum í þá átt í Nd. og mun því verða á móti till.hv. 3. landsk. Um frv. þetta eru þegar orðnar langar umr., og mun jeg því ekki lengja þær meira.

Ingvar Pálmason Það er gleðilegt, hve mikill áhugi er fyrir þessu máli hjá hv.þm., sem meðal annars kemur fram í því, hve umr. um það eru orðnar langar. Jeg hafði nú að vísu ekki ætlað að taka til máls, en hv.þm. Snæf. gaf mjer sjerstaklega ástæðu til að segja nokkur orð. Hv. þm. sagði, að margar till. og skoðanir hefðu komið fram í þessu máli. En sú fáránlegasta till., sem fram hefði komið, væri frá mjer og í því fólgin, að jeg hefði talið, að bændur ættu að brenna sauðataði. Þessa till. taldi hann svo fáránlega, að hún ætti ekki oftar að heyrast í sölum Alþingis. Það hefir víst átt að vera slagorð hjá hv.þm. að kalla þessa skoðun fáránlega. En sá galli var á hjá hv.þm., að þessu orði fylgdi enginn rökstuðningur. Og það, sem meira var, þá hjálpaði hv.þm. mjer sjálfur um rökstuðning í ræðu sinni fyrir þessari „fáránlegu“ kenningu. Sá rökstuðningur sýnir, að það er happasælla að nota tilbúinn áburð og brenna sauðataðinu heldur en kaupa kol og bera sauðataðið á túnin. Hv. þm. sagði, að á meðan samgöngur upp til sveita væru jafnerfiðar og nú, þá gætu bændur naumast flutt tilbúinn áburð heim til sín, þar sem heimflutningur á hverjum hestburði kostaði of fjár, eins og hann komst að orði. Þá sjá allir, hve fráleitt það er að flytja kol til eldsneytis sömu leiðir, því kolin eru margfalt dýrari í flutningi heldur en tilbúni áburðurinn. Jeg geri ráð fyrir því, að 1 tonn af kolum muni spara í sauðataði áburð, sem nemi 1½ dagsláttu. En samkvæmt reynslu minni á tilbúnum áburði, þá svarar það 1½ tunnu. Geta svo allir reiknað, um hve mikinn flutningskostnaðarmismun er að ræða. Ef þetta er fáránleg kenning og stór orð, þá er nú hætt við, að fleiri sjeu sekir um eitthvað svipað. Ef um nægan eldivið annan en sauðataðið er að ræða, kemur þetta vitanlega ekki til greina. Jeg benti aðeins á, hvort jeg teldi hagkvæmara, kaup á kolum eða tilbúnum áburði, ef um kaup á öðruhvoru væri að ræða. Jeg mun því hvorki blikna nje blána vegna staðhæfinga háttv.þm. Snæf. Jeg þarf þess ekki, þegar rök mín eru rjettilega metin.

Jón Þorláksson Hæstv. forsrh. misskildi orð mín og afstöðu til verslunar kaupmanna á útlendum áburði. Jeg átti við það, að álagningin væri svo lítil, að kaupmönnum væri þess vegna engin eftirsjón að því að vera lausir við verslun á honum, þar sem verslunarhagnaðurinn yrði svo lítill, að verslun með tilbúinn áburð yrði kaupmönnum fremur til þyngsla. Jeg hjelt ekki, að jeg þyrfti að fara að gera grein fyrir því, hvernig verslun bænda er háttað, sem er á þann veg, að á vorin, þegar þeir verða að gera kaup á tilbúna áburðinum, hafa þeir engan gjaldeyri. Þeir verða því að leita til þeirra, sem þeir versla við, kaupmanna eða kaupfjelaga, um gjaldfrest til hausts. - Þeir bændur, sem versla við kaupfjelög, munu því venjulega geta fengið áburðinn með þessum gjaldfresti, en hinir ekki, sem við kaupmenn versla. Þeir bændur munu því yfirleitt verða útilokaðir frá að fá áburðinn til notkunar, meðan ekki er kostur á rekstrarfje öðruvísi en nú er. Þetta mun því draga úr notkun tilbúins áburðar. Úr því vildi jeg bæta með brtt. þeirri, er jeg hefi borið fram. Þá talaði hæstv.forsrh. um það, að hann gæti verið hlyntur brtt., sem trygði bændur fyrir því, að þeim væri seldur áburðurinn með mismunandi verði. En jeg geri ráð fyrir því, að áburðurinn verði seldur með sama verði til allra, er fá að kaupa hann. Því hefir verið haldið fram, að kaupmenn myndu leggja á þetta meira en aðrir. En slíkt er alveg fyrirbygt. Viðskiftamennirnir munu sjálfir sjá um það, að þeir fái sömu kjör hjá sínum kaupmanni og aðrir fá annarsstaðar. Þá þótti mjer hv.þm. Ak. vera heldur svartsýnn um sölu áburðarins. Hann heldur, að það geti gengið til lengdar, að enginn tilbúinn áburður sje til boða annar en sá, sem pantaður er fyrirfram, og því aðeins fluttur og afhentur samkvæmt ákveðnum pöntunum. En þetta held jeg sje fjarstæða. Ef vara á að ganga út og menn eiga að læra að nota hana, þá þarf hún að vera á boðstólum og fyrirliggjandi, einnig handa þeim, sem ekki hafa getað ráðið það við sig fyrirfram, hvort þeir ætluðu að nota hana eða ekki.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Jeg vildi víkja örfáum orðum að orðastað þeirra hv.þm. Snæf. og hv. 2. þm. S.-M., þar sem þeir deildu um, hvort betur myndi borga sig að nota kol eða tilbúinn áburð í stað sauðataðs til eldneytis eða áburðar. Jeg vil þá geta þess, að til þess að rækta eina dagsláttu í túni er talið, að nægi sauðatað undan 20–25 kindum. Til ræktunar á sama bletti mun þurfa áburð, sem kostar á höfn 40 til 50 kr. Áburðurinn undan hverri kind nemur því að verðmæti 2 kr. Áburður undan 150 kindum nægir því til að rækta 6 dagsláttur og sparar 300 kr. í kaupum á tilbúnum áburði, að viðbættum þó flutningskostnaði frá höfn, sem getur kostað mjög mikið um langa og torfæra vegi. Talið er, að þurfa muni helmingi meira af sauðataði en kolum til að gefa sama hita. Það, sem þvingar menn til að brenna sauðataðinu, er ekki dýrleiki kolanna, heldur vöntun á vegum. Ef vegirnir væru komnir í gott horf, þá væri engin frágangssök fyrir bændur að kaupa kol og spara sauðataðið. Með kolum má brenna mjög ljelegum eldivið, sem notast betur með kolunum og eykur því notagildi hans fram yfir hitagildið. Það mundi því verða mjög happasælt fyrir ræktunina að nota sauðataðið sem mest til ræktunar og kaupa kol til eldsneytis, meðan „hvítu kolin, sem eru framtíðarinnar eldsneyti, eru ekki komin til almennrar notkunar. Það er því sýnilegt, að þessu sama takmarki má ná á ýmsan annan hátt en frv. þetta bendir til: Bættir vegir, bættar eldstór, því eldstór, sem nú eru víða, brenna meiru en þörf er á. Nota betur heimafenginn áburð, hirða hann vel að drýgja. Og þá að lokum að nota tilbúinn áburð þar, sem það borgar sig. En vitanlega borgar það sig betur við sjó en uppi til sveita. Með frv. þessu er bændum boðið til veislu, þar sem búist er við góðum veitingum. En svo fer í þessu boði, að þeim er aðeins leyft að horfa á, meðan aðrir gæða sjer á rjettunum. Og svo eiga þeir að sjálfsögðu líka að þakka fyrir, þótt þeir fengju aðeins að horfa á. Hæstv. fors.- og atvmrh. sagði, að þetta ætti að vera tilraun. En þar sem hjer verður aðeins um einkasölu að ræða, þá verður ekki um neinn samanburð að ræða, og því ekkert svar. Jeg bjóst ekki við því, að það yrði til neins að koma fram með brtt. Taldi víst, að hún yrði ekki samþykt, og gerði það því ekki. Skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en leyfa, að málið gangi til atkv. frá minni hálfu.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Það væri mikil ástæða til að mæla gegn frv., ef það yrði til þess, að bændur landsins keyptu minna af tilbúnum áburði en eftir till.hv. 3. landsk. En nú hefir verið sýnt fram á, að verð tilbúins áburðar verður hærra eftir uppástungu hans og verður þar af leiðandi ekki eins mikið notaður áburðurinn og eftir því fyrirkomulagi, sem hjer um ræðir. Þá kemur það atriði, hvort allir geti ekki átt aðgang að kaupum á áburðinum. Í flestum hreppum eru búnaðarfjelög, í mörgum þeirra Samvinnufjelög, og allir eru þó í hreppsfjelaginu, svo að möguleikarnir eru margir til þess að komast að kaupunum. En þá er spurningin, hvort allir munu hafa tækifæri að afla sjer áburðarins af því að áskilin er greiðsla út í hönd við móttöku. Þegar þarf að gera pantanir, geta menn í sama hreppi komið sjer saman um, hvað mikið á að panta, og gert ráðstafanir til þess að útvega peninga handa þeim, sem þá hafa ekki, og þeir menn síðan borgað með afurðunum á haustin. Kostnaðurinn við þetta yrði ekki annar en vextir af þessum peningum. Hv. 3. landsk. og aðrir íhaldsmenn, sem hafa svo mikla trú á lánstrausti bænda, ættu síst að vera svartsýnir um, að þetta gæti tekist, og þar að auki, ef þetta ágæta frv. þeirra um atvinnurekstrarlán nær fram að ganga, er bændum þar með borgið. Það er því ekki af þeirri ástæðu, að bændur verða tregir til að nota áburðinn, en hitt getur vel verið, að þeir verði tregir til þess fyrst í stað. En það þarf ekki nema nokkra bændur í hverjum hreppi til þess að byrja, og þegar bændur sæju, hve árangur af notkun tilbúins áburðar væri góður og betri heyfengur næðist með því móti, mundi hver bóndi klífa þrítugan hamarinn til þess að afla sjer áburðarins.

Erlingur Friðjónsson Jeg vildi aðeins segja nokkur orð út af því, er hv. 3. landsk. sagði, að jeg hjeldi, að enginn gæti fengið áburð nema með pöntun fyrirfram. Mjer er ljóst, að hægt er að fá hann með því fyrirkomulagi, sem hv. 3. landsk. vill hafa, en þá mundi áburðurinn dýrari en ella. Jeg hefi ekki trú á því, og sennilega enginn, sem þekkir til verslunar, að kaupmenn liggi með áburðinn, svo að hægt sje að fá hann hvenær sem er, án þess að þeir leggi hæfilega mikið, eða ef til vill óþarflega mikið á hann fyrir áhættunni að liggja með hann. Til þess að komast hjá þessu ætlast jeg til, að bændur noti það fyrirkomulag að panta áburðinn sjálfir.

Halldór Steinsson Hv. 2. þm. S.-M. virtist vera mjög hróðugur og ánægður með sjálfan sig yfir þessum merkilegu útreikningum sínum. Jeg ætla heldur ekki að eyðileggja þá ánægju, en vona hans vegna, að hún geti haldist sem lengst. Annars verð jeg að játa, að jeg skildi ekki útreikninga hans um hlutfallið milli kola og áburðar, og jeg er hræddur um, að það hafi enginn skilið, nema ef til vill hann sjálfur. En út af ummælum hv. 2. þm.N.-M. vildi jeg skjóta því til forseta, hvort ekki væri rjett að taka málið út af dagskrá, til þess að hv. 2. þm.N.-M. og fleirum gefist kostur á að koma með brtt., því að það er hart að láta málið fara frá þessari deild í þeirri von, að þeir gallar, sem á því eru, verði leiðrjettir í Nd.

Forseti (GÓ): Jeg sje ekki ástæðu til að taka málið út af dagskrá, þar sem það hefir verið hjer til umr. þrisvar sinnum og því nægur tími að koma með brtt. Mjer skildist líka á hv. 2. þm.N.-M., að hann væri ánægður með, að brtt. kæmu í Nd.

Ingvar Pálmason Það er eitt meginatriði, sem ber á milli mín og þeirra hv. 6. landsk. og hv.þm. Snæf. í þessu máli, og það er, að þessir háttv.þm. halda ekki, að notkun tilbúins áburðar sje óbrigðulasta ráðið til þess að auka ræktun í landinu, en virðast trúa, að innlendi áburðurinn sje nægilegur til þess. Þetta virðist mjer vera aðalmeiningarmunur okkar. Jeg verð að játa, að það er sannfæring mín, að fyr en íslenskir bændur eru búnir að læra að nota tilbúinn áburð, kemst ekki verulegur skriður á ræktun í landinu. Jeg nota tilbúinn áburð sjálfur og tala hjer af reynslu. Dæmið, sem jeg tók áðan, var mjög auðskilið, Svo að jeg veit, að hv.þm. Snæf. hefir ekki viljað skilja það. Jeg gerði ráð fyrir, að á móti 1½ tonni af sauðataði þyrfti 1 tonn af kolum til eldsneytis. Til þess að spara sauðataðið, þarf því 1 tonn af kolum, en til þess að þekja jafnstóran völl og með 1½ tonni af sauðataði þarf 1½ tunnu af tilbúnum áburði. Ef borinn er saman flutningur á kolum og áburði, bitnar sá samanburður á kolunum. Ef kolin væru innlend, gæti jeg skilið, að þessir hv.þm. vildu heldur kol, en nú er ekki því að heilsa. Auk þess, sem mikið sparast á flutningnum, er enn ótalið, hve mikill vinnusparnaður er að nota tilbúinn áburð. Til þess að bera tilbúinn áburð á tún, sem er 1½ dagslátta, þarf 1–2 kl. tíma vinnu, en þeir, sem nota sauðatað til áburðar, geta reiknað, hve mikinn tíma tekur að bera á og vinna á jafnstóru túni, og geta þeir þá sjeð mismuninn. Hefði jeg gaman af, að hv.þm. Snæf. kæmi með það dæmi.

Jeg er dauður og þetta er síðasta umr. málsins

. Jeg vil geta þess, að jeg hefi notað sjávarúrgang til áburðar, og hefir hann reynst mjög góður til nýræktar, mun betur en útlendur áburður. Til áburðar á ræktaða jörð reynist hann nokkru lakari en tilbúinn áburður, og ef hann er notaður ár eftir ár, hleypir hann túni í arfa. Tilbúinn áburð hefi jeg notað í 5 ár á sama túnið, og hefir það altaf farið batnandi. Mín reynsla er því sú, að notkun tilbúins áburðar sje eina leiðin til þess að ræktun komist í sæmilegt horf, og þetta er það, sem þarf að prjedika bændum. Annars verð jeg að segja, að það hefir verið óþarfa þóf um þetta mál. Við þessa umr. gafst ekki annað tilefni til umræðna en till.hv. 3. landsk., og býst jeg við, að hv. deildarmenn hafi þegar tekið afstöðu til hennar, svo óhætt sje að ganga til atkv. Um frv. er það að segja, að þótt einstakir deildarmenn hefðu heldur kosið ýms atriði þess á annan veg, þá hafa þeir ekki lagt svo mikla áherslu á þau atriði, að þeir hafi viljað bera fram brtt. - Verður því að láta ráðast, hvernig um það fer í Nd. Í þessari deild er auðsjeð, að menn eru skiftir í flokka. Vill annar flokkurinn vinna að málinu, en hinn hefir enga trú á því.

Frsm. minni hl. ( Jónas Kristjánsson) Jeg vil aðeins geta þess, að þessi síðustu orð hv. 2. þm. S.-M. eru bein rangfærsla á því, sem fram hefir farið í deildinni. Það hefir enginn haft á móti tilbúnum áburði eða að hann væri ekki góður til ræktunar. Hitt er annað, að ekki er ætíð fje fyrir hendi til að kaupa og ekki gott að læra, þegar mögulegleika vantar til þess. Hv. þm. virðist ekki annað þurfa en að bændur læri að nota tilbúinn áburð; hann gætir þess ekki, að peninga þarf til að kaupa hann, og að þeir eru oft af skornum skamti hjá efnalitlum bændum. Og þar sem hv.þm. er að tala um verkasparnað, vil jeg geta þess, að til sveita eru það helst unglingar, sem eru látnir vinna á túnunum, þeir, sem ekki hafa annað fyrir stafni, og fer þá að verða lítið úr þessum verkasparnaði. Jeg legg mesta áherslu á að nota heimaáburðinn, eftir því sem hægt er, og því næst tilbúna áburðinn, eftir því sem efni og föng eru á.

Páll Hermannsson Vegna þess, að á það hefir verið minst, að það væri ef til vill rjettast að taka málið út af dagskrá, og þetta verið sett í samband við mig, vil jeg geta þess, að jeg óska ekki eftir, að svo verði gert. Jeg gat þess við 2. umr., að þær breytingar, sem jeg óskaði, að gerðar yrðu á frv., yrðu bornar fram í samráði við háttv. nefnd. Og í samráði við nefndina hefi jeg tekið þá ákvörðun að láta við svo búið standa nú. Þar af leiðandi óska jeg ekki eftir, að málið verði tekið út af dagskrá.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Þegar þetta mál var tekið fyrir í allshn., voru aðeins 3 nefndarmenn á fundi. Var samþ. af þeim öllum að leggja til, að frv. verði samþ. með þeirri einni breyting, að bætt sje inn í nýrri grein um það, að mat á eigninni og greiðsla kaupverðs skuli fara eftir ákvæðum laga frá 1907 um sölu kirkjujarða. Jeg tók það fram, að um þetta mál hefðu fjallað aðeins 3 nefndarmenn, til þess að vekja athygli á, að hinir nefndarmennirnir hafa óbundnar hendur um atkv. sín.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frumvarp þetta er komið frá hv.Nd. og fór í gegnum þá deild án þess að gerðar væru á því breytingar. Allshn. hefir haft málið til meðferðar, og getur hún fallist á þær breytingar frá gildandi lögum, er frv. felur í sjer um uppboð á fasteignum, en aftur á móti getur hún ekki fallist á að láta nægja aðeins eina auglýsingu um þessi uppboð. Þar sem samgöngur eru svo strjálar sem enn eru þær hjá okkur, er það varhugavert að birta uppboðsauglýsingu aðeins einu sinni, einkum þegar um skip er að ræða. Skip eru oft seld til lúkningar á sjóveði, og getur þá svo farið, að uppboðið fari fram á þeim stað, þar sem þriðji maður, er kröfu á í skipinu, er ekki nærstaddur og býr svo langt frá, að honum hefir ekki borist vitneskja um uppboðið. Því að ef það er ekki trygt, að öllum, sem kröfurjett eiga í skipi, sje kunnugt um uppboðið, getur af því leitt tjón. Þótt það sje úr lögum numið að halda 3 uppboð, þá getur það verið mjög varhugavert að nema úr lögum, að uppboðið sje auglýst þrisvar, og leggur nefndin til, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu, er í nál. getur. Brtt. er svo ljós, að hún þarf ekki frekari skýringa við.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg þarf engan formála að hafa við þetta frv.; það ber rök sín með sjer sjálft. Greinargerðin er nægilega ítarleg til þess að skýra málið. Óska jeg, að frv. verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og mentmn.

Halldór Stefánsson Af því að jeg sje, að hv.frsm. fyrir hönd fjhn. er ekki viðstaddur, vil jeg gera örstutta grein fyrir þessu frv. Í frv. er ekki farið fram á annað en að framlengja ákvæði, sem hafa gilt undanfarin 5 ár samfleytt. Þegar tekið er tillit til fjárhagsörðugleika fjelagsins annarsvegar og hins góða tilgangs þess hinsvegar, hefir nefndinni þótt rjett að framlengja þessi ákvæði, eins og gert er ráð fyrir í frv. Vona jeg, að frv. fái að ganga til 2. umr.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg gerði fyrirvara í nefndinni um að flytja þetta frv. Jeg álít það varhugaverða leið að undanþiggja einstaklinga eða fjelög lögboðnum sköttum. Það var mikið gert að því á fyrri öldum, og breiddist sú venja svo mjög út, að heilar stjettir höfðu forrjettindi um skattaálögur, en alþýðu manna var ofþyngt með skattabyrðum. Þetta frv. er að nokkru leyti vísir til þess sama hjer, þótt stutt sje farið. En mjór er mikils vísir og fleiri hafa leitað til Alþingis um skattfrelsi og skattaívilnanir nú á síðustu árum en Eimskipafjelagið. Heldur vildi jeg fara þá leið, að styrkur til Eimskipafjelagsins yrði hækkaður í fjárlögum. Jeg játa það, að Eimskipafjelagið hefir unnið mjög þarft verk, og hlutabrjef þess hafa verið útbreiddari um landið meðal alþýðu manna en hlutabrjef annara fjelaga. En það er nú samt komið svo um þetta fjelag, að hlutabrjef þess hafa safnast svo á einstakra manna hendur, að núverandi stjórn þess hefir í höndum meiri hluta hlutafjár fjelagsins, svo að það er algerlega komið undir geðþótta þessara manna, sem með völdin fara í fjelaginu, hvernig því er stjórnað. Sá eini maður, sem ríkisstjórnin skipar í stjórn þess, getur þar engu um ráðið. Jeg vil því láta ríkið setja það að skilyrði fyrir styrkveitingum til Eimskipafjelagsins, að það fái hlutabrjef fyrir þá upphæð, sem það veitir fjelaginu. Það hefir að vísu ekki verið úthlutað arði af brjefunum um mörg ár, en jeg verð að álíta það sanngjarnt, að ríkið taki hlutabrjefin upp í þær upphæðir, sem það veitir fjelaginu, þangað til svo er komið, að það hafi meiri hluta atkvæða í fjelaginu. Þá fyrst er fyrirkomulag Eimskipafjelagsins í rjettu horfi, þegar því verður stjórnað af þjóðinni. En a. m. k. er ærið varhugavert að ákveða slík forrjettindi til handa Eimskipafjelaginu, án tillits til þess, hvort fjelagið þyrfti ívilnunarinnar. Ef girða ætti fyrir það að fjelagið gæti auðgað hluthafa sína þannig á kostnað ríkisins, yrði að setja skilyrði þess efnis, að þessar skattaívilnanir giltu ekki, ef hluthafar fengju arð. Jeg mun ekki koma fram með brtt. við frv. við þessa umr., en jeg geri ráð fyrir, að það komi fram brtt. frá okkur jafnaðarmönnum við 2. umr.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á, Ólafsson): Frv. þetta hefir nú legið alllengi hjá sjútvn., eins og sjá má á nál. okkar meiri hl., sem dagsett er 14. febr., en hv. minni hl. skilar ekki áliti sínu fyr en nú fyrir fjórum dögum. Eins og nál. á þskj. 180 ber með sjer, leggur meiri hl. til, að frv. verði samþ. óbreytt, enda telur meiri hl., að hjer sje um svo sjálfsagða rjettarbót að ræða, að móti henni verði ekki staðið. Með lögunum frá 1921 um hvíldartíma háseta á botnvörpuskipum hefir það sýnt sig, að sú rjettarbót, sem þá var upp tekin, hefir komið að allgóðu haldi, ekki aðeins fyrir hásetana sjálfa, heldur og líka fyrir útgerðarmenn. Meiri hl. er það fyllilega ljóst, að 18 stunda vinnutíminn nú er of langur og telur fulla þörf á að lögbjóða 8 stunda hvíldartíma á þessum skipum. Meiri hl. nefndarinnar lítur svo á, að þau andmæli, sem komið hafa fram gegn frumvarpinu, sjeu harla veigalítil; það eru hin sömu andmæli og 1921 og sama rökfærsla af hendi sjómanna nú sem þá, og þar sem Alþingi bar giftu til að taka umsögn sjómanna trúanlega 1921, vænti jeg fyrir þeirra hönd, að svo muni enn fara. Meiri hl. lítur svo á, að kröfur sjómanna um aukinn hvíldartíma á botnvörpuskipum sjeu þannig vaxnar, að Alþingi beri skylda til að taka þær til greina. Þetta er í stuttu máli það, sem jeg hefi að segja fyrir hönd okkar þriggja, sem skrifað höfum undir nál. á þskj. 180. Þó vil jeg ekki skilja svo við þetta mál, að jeg segi ekki dálítið fleira, og verður það þá aðallega um álit hv. minni hl. Hann hefir skilað alllöngu nál., eins og þskj. 263 ber með sjer, enda haft langan tíma til afgreiðslu málsins, eins og jeg drap á í upphafi ræðu minnar. En það verð jeg að segja, að hissa varð jeg, þegar jeg sá þetta nál., sem jeg hygg, að sje skrifað og samið af hv. 2. þm. G.-K., því að frá hans hendi hafði jeg þó búist við, að flutt mundu þau rök gegn frv., sem ekki yrðu á augnabliki tætt í sundur eins og fífukveikur. Jeg skal þá byrja á að svara nokkru af staðleysum þeim, sem í nál. standa. Þar segir meðal annars: „Það er alkunna, að útgerðin stendur nú svo höllum fæti, að mjög varhugavert verður að teljast að leggja á hana nýja bagga“. Þetta er nú eitt af rökunum, sem tilfærð voru í fyrra gegn sama frv. þá, og nú endurprentuð í nál. Það liggja nú náttúrlega engar skýrslur fyrir um þetta nje önnur gögn, er sanni nokkuð í þessu efni, enda býst jeg við, að hvorki hv. 2. þm. G.-K. nje aðrir úr hans flokki komi með þær skýrslur, sem nokkuð sje byggjandi á. En jeg ætla aðeins í þessu sambandi að benda á skýrslu, sem nýlega er birt í „Ægi“ um þann hluta veiðitímans, sem ísfiskveiðar eru stundaðar. Í þeirri skýrslu er sagt, að ísl. togarar hafi á síðustu vertíð farið 159 ferðir til Bretlands og selt fyrir 1144 sterlingspund að meðaltali í hverri ferð. Nú hefi jeg fengið upplýsingar um, frá mjög kunnugum mönnum, að á yfirstandandi tímum, með því verði, sem ætla má, að hver ferð kosti, þá muni yfirleitt fullreiknað, að hver ferð kosti um 800 sterlingspund, en það er í ísl. mynt 17200 kr. og ágóðinn þá af hverri ferð 7620 kr. Þó skal jeg geta þess um leið, að þetta er ekki nema nokkur hluti veiðitímans, sem að jafnaði nær yfir helming ársins. Um saltfiskveiðarnar hafa menn ekki neitt ábyggilegt til þess að festa hendur á nema lifrarfötin. En það vita allir, að árið 1927 var eitt með allra bestu aflaárum, sem komið hafa lengi, og verðið, sem fjekst fyrir fiskinn, hækkandi eftir því sem á árið leið. Af þessu þykist jeg mega draga þá ályktun, að togaraútgerðin standi ekki jafnhöllum fæti og látið er í veðri vaka í nál. minni hl. Þá vill hv. minni hl. halda því fram, að aukinn hvíldartími heimti fleiri menn til vinnu á skipin, en þetta stefni að því að koma togaraútgerðinni á knje. En það hefir verið margsýnt og sannað, bæði fyr og síðar, að þessi rökfærsla hans hefir við lítið að styðjast. Aukinn hvíldartími heimtar alls ekki fleiri menn en áður, t. d. á saltfiskveiðum. Skipshöfnin á togurum á saltfiskveiðum er um 30 manns að meðaltali. Að vísu segir í nál. minni hl., að mennirnir sjeu 32, og kann svo að vera á einstaka skipum, en þá færri á öðrum, svo að meðaltalið verður um 30 menn, og þannig er það nú. Í nál. minni hl. segir, að lögin nái til 32 manna og að vinnustyttingin á dag jafngildi 4 manna vinnu, sem þá yrði að auka við. En þetta er kórvilla, eins og nú skal sýnt. Nú ganga frá tveir vjelstjórar. 2 kyndarar, 2 matsveinar, loftskeytamaður, skipstjóri og í mörgum tilfellum stýrimaðurinn, en þetta eru samtals 9 menn, svo að eftir eru þá aðeins 21 maður, sem segja má um, að lögin nái til. Vökuskiftin verða því þau, að með þrískiftri vöku verða 15 menn í einu á verði, en með fjórskiftri vöku 14 menn, svo að þarna gæti þá verið um einn mann að ræða, sem bæta þyrfti við vegna hvíldaraukans. Nú höfum við haldið því fram, að með hvíldaraukanum verði afkastað meiri vinnu þann tíma, sem unnið er, ef unnið er tveimur tímum skemur. Virðist flestum, sem sanngjarnlega líta á það mál, að 16 tíma óslitin vinna sje nægilega langur tími, ef menn eiga að vinna með fullu fjöri, og betur muni unnið á 16 en 18 tímum. Það er því argasta fjarstæða að segja, að aukinn hvíldartími þýði sama sem fjölgun manna, og ekki borið fram til annars en að villa ókunnugum mönnum sýn. Þá segir sami hv.þm., hv. 2. þm. G.K., - því að honum verð jeg að eigna nál. minni hl. -, að hvíldaraukinn þýði kauplækkun háseta; en hjer getur ekki verið um neina kauplækkun að ræða, aðra en þá, sem kæmi fram í því, ef lifrarpeningarnir skiftust milli fleiri manna en nú. En þá er aðgætandi, að togararnir eru yfirleitt svo mannaðir nú, að ekki er leyfilegt að bæta á þá fleiri mönnum samkv. því fólksrými, er þeir hafa. Þá verð jeg að víkja lítilsháttar að ísfiskiveiðunum, en þær standa vanalega yfir um 6–7 mánuði. Nú á tveim síðustu árunum hefir skipshafnarfjöldi togaranna á ísfiskveiðum verið um 19–20 menn, sem þýðir, að þann tíma eru það 13 menn, sem lögin ná til. Þar eru það þá 8 menn, sem eru við vinnu með þrískiftri vöku, en á fjórskiftri 9 menn, og ber það að sama brunni og með saltfiskveiðarnar, að hvíldaraukinn gæti aldrei kostað nema einn mann í viðbót þann tíma, sem veitt er í ís, svo jafnmiklu yrði afkastað og áður. En nú vil jeg minna á, að öll sú sparsemi, sem fram hefir komið hjá útgerðarmönnum, hefir verið sú, að reyna að fækka mönnum á ísfiskveiðum, og þess vegna hefir vinnan verið svo hörð og síst betri en þann tímann, sem veitt er í salt. Það þarf fleira að vinna en að fara innan í fisk og láta hann niður í lest. Menn eru látnir setja saman net og útbúa nýjar vörpur, stanga saman víra o. s. frv., gera við veiðarfæri, bæta net o. fl. Við þetta er meiri vinna á ísl. skipum en alment gerist á útlendum. Þetta er ekki besta vinnan. Síðan hvíldartíminn var aukinn og ekkert var handa mönnum að gera þann tíma, sem menn eiga að vera á verði, eru þeir látnir fara að hirða karfa og þess háttar. Sjerstaklega var rætt um þetta atriði við síðustu samninga milli háseta og útgerðarmanna. Þá segir í nál., að það sje óbærilegt fyrir útgerðina að borga þessum 4 mönnum - en sem jeg hefi sannað, að ekki er nema 1 maður - 1200 krónur á mánuði, sem honum reiknast til, að aukning hvíldartímans muni kosta. Við athugun á því, hvaða kaup þeir menn hafa, sem ísfisksveiðar stunda, þá kemur annað út. Það mun láta nærri, að veiðitíminn sje sex mánuðir og kaup hvers manns 197 kr. á mánuði, eða 1182 kr. yfir allan tímann, en þar við bætast fæðispeningar, sem reikna má kr. 2,50 á dag, þ. e. 75 kr. á mánuði eða 450 kr. yfir tímann. Það, sem hver maður kostar útgerðina í þessa sex mánuði, eru 1632 kr. Væri nú bætt einum manni við, má segja það, samanborið við dæmið, sem jeg tók áðan um hagnað útgerðarinnar af ísfisksveiðum, að það sje ekki nema örlítið brot af þeim mikla hagnaði, er gengi til þess að launa einn mann. Þess vegna skil jeg ekki, að háttv. 2. þm. G.-K. geti með neinum rökum haldið því fram, að hvíldarauki sá, sem hjer er um að ræða, muni koma útgerðinni á knje, enda sjest það betur, þegar nál. hans er lesið ofan í kjölinn, að honum virðist erfitt að færa full rök fyrir þessu. Hann viðurkennir óbeinlínis, að hvíldaraukinn sje nauðsynlegur, þótt hann hinsvegar telji fara betur á því að halda því gagnstæða fram. Annars ætla jeg í þessu sambandi að segja frá smásögu, sem mjer hefir verið sögð eftir góðum heimildum. Það var einhverju sinni nú fyrir skömmu, að hv. 2. þm. G.-K. gerði sjer ferð um borð í eitt af skipum sínum til þess að komast eftir því hjá hásetum, hvað þeir segðu um 18 stunda vinnutímann. Sagan segir, að þegar hann hafi komið út í skipið, hafi hann hitt tvo unga menn og spurt þá um álit þeirra í þessu efni. Og það stóð ekki á svörum þessara ungu manna. Þeir svöruðu skýrt og ákveðið, að á skipunum væri ekki verandi nema hvíldartíminn sje aukinn. Og sömu svör mundi hann fá annarsstaðar, ef hann hjeldi áfram að spyrja hásetana. Annars er það vitanlegt, að andúðin gegn auknum hvíldartíma er ekki síður komin frá togaraskipstjórunum en útgerðarstjórum. Það er vegna stærilætis skipstjóranna, að þeir þola ekki, að verið sje að blanda sjer í þessi mál. Þeir eru vinnuharðir, sumir hverjir að minsta kosti, en vilja ekki kannast við það, að vinnutíminn sje of langur, þrátt fyrir það, þó að það sje margbúið að sýna sig, að 6 stunda lögboðinn hvíldartími hafi orðið til mikilla bóta; en það viðurkenna þeir allir nú orðið. Margt bendir til þess, að varhugavert sje að fara eftir till. þeirra í þessu efni. Á bak við tillögur þeirra standa ýms öfl; vil jeg því ekki skoða þá dómbærustu mennina um þetta mál. Þá kem jeg nú að þessari gömlu fjarstæðu, er ennþá stingur upp höfðinu í nál.háttv. 2. þm. G.-K., að farið hafi verið að beita þessum 6 stunda hvíldartíma áður en vökulögin 1921 gengu í gildi. En sannleikurinn er sá, að fyrir 1921 þektust aðeins örfá dæmi, þar sem einstaka skipstjóri leyfði mönnum að hvílast eftir 30 stunda óslitna harða vöku og strit, og finst mjer slíkt á engan veg þakkarvert. Þá er mikið gert úr því, að frátafir sjeu miklar vegna óveðra og annara atvika, og slíkt skapi aukinn hvíldartíma fyrir háseta. En óþarft er að gera mikið úr því. Jeg skal að vísu játa, að í janúar- og febrúarmánuði nú undanfarið hafa verið óvenjumiklir stormar og aflatregða, en þá leggja menn minna kapp á að halda fast úti við veiðarnar heldur en ef um góð aflabrögð er að ræða. Slíkt getur komið fyrir, en enginn má ætla, að sú hvíld, sem mönnum kann að hlotnast á þann hátt, geri þá nokkru hæfari til að þola harða 18 tíma vinnu í sólarhring, þegar stórviðri linnir og aflabrögð aukast. Annars eru þessar hvíldir fremur fátíðar orðnar, og sjerstaklega á saltfisksveiðum. Um hvíldir þær, sem skipverjar fá á ísfisksveiðum, hafi jeg rætt við 1. umr. málsins. En samkv. því, sem jeg hefi upplýst áður, þá skiftir það litlu máli, þótt einum manni sje fjölgað við ísfisksveiðar; það er einungis eins og dropi í hafinu, miðað við annan útgerðarkostnað. Hv. 2. þm. G.-K. hneykslast á því, hve nál. meiri hl. er stutt og að í því sjeu engar upplýsingar um afstöðu sjómannanna til þessa máls. Jeg skil þetta ekki, vegna þess að það er vitanlegt, að afstaða sjómanna til málsins er alveg hin sama og í fyrra. En þá lágu fyrir undirskriftir á sjötta hundrað sjómanna, og það er alveg víst, að þeirra afstaða er óbreytt enn þann dag í dag. Þeir menn, sem á sjó eru mestan hluta ársins, hugsa yfirleitt ekki mikið um landsmál, en flestir sjómenn, sem jeg hefi hitt, hafa einmitt sjerstaklega spurt mig um þetta mál. Og jeg hygg, að það sje óhætt að fullyrða, að það sje vakandi áhugi meðal allra sjómanna fyrir þessu máli. Það má vel vera, að jeg hafi gleymt að hrekja öll þau atriði, sem hv. andstæðingar þessa máls hafa tínt til máli sínu til sönnunar, en jeg get geymt mjer það til 3. umr. Jeg hygg, að þetta mál liggi mjög ljóst fyrir. Útgerðin er nú rekin eins og verksmiðja alt árið um kring, þegar unt er. Þegar fiskur bregst, þá er gripið til síldveiða. Á síldveiðum er ekki lögfestur hvíldartími, og ber öllum saman um, að verri þrældóms en viðgekst við síldveiðarnar í sumar, sjerstaklega á skipum Kveldúlfs, viti þeir ekki dæmi. Því að það mun hafa verið aðeins undantekning, ef hásetar hafa fengið meira en 4 tíma hvíld á sólarhring, meðan björt nótt var í sumar. En það liggur ekki fyrir nú að lögfesta hvíldartíma við síldveiðar. Jeg hefi nú sýnt fram á það, að hjer er um sjálfsagða rjettarvernd að ræða og að það er beinn hagur útgerðarmönnum, að sjómenn slitni ekki svo út, að þeir verði að hætta starfi sínu fyrir örlög fram. Og það er að komast inn í meðvitund manna, að það beri að vernda mannsorkuna og megi ekki líta á mannslíkamann sem vjel, sem fara megi með eins og hverjum líkar og ofbjóða með látlausri vinnu. Þessi krafa er nú orðin mjög hávær, og það er sannað, að hún er öllum til góðs, bæði þeim, sem vinna á skipunum, og útgerðarmönnum sjálfum engu síður. Jeg get svo látið þetta nægja og lofað hv.frsm. minni hl. að komast að í bili.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Minni hl. hefir gert allítarlega grein fyrir skoðun sinni á þessu máli í nál. á þskj. 263. Við minnihlutamenn höldum því fram, að hagur útgerðarinnar standi ekki með þeim blóma, að rjett sje að leggja á hana kvaðir að nauðsynjalausu. Við drepum á það í nál. okkar, að þótt 8 st. hvíldartíminn sje lögfestur, þá muni starfsorka manna ekki hagnýtast betur en verið hefir. Og við höfum leyft okkur að halda því fram, að lítil þörf sje á því að lögfesta þennan hvíldarauka. Við vitum, að vinna sjómannanna er oft erfið, en menn verða að virða okkur það til vorkunnar, að við í þessu máli förum eftir svörum þeirra sjómanna, sem við höfum spurt um málið. Jeg hefi átt tal við ýmsa sjómenn, er við lögin hafa búið, og spurt þá um álit þeirra á þessu máli. Og sú rannsókn hefir orðið til þess, að jeg álít, að ekki eigi að lögfesta þennan hvíldarauka. Sumir þessara manna álíta hvíldaraukann nauðsynlegan, aðrir álíta hann aðeins æskilegan, og enn aðrir álíta hann hvorki nauðsynlegan nje æskilegan. Af þessu get jeg ekki dregið aðra ályktun en þá, að hvíldaraukinn sje ekki nauðsynlegur. Jeg hygg, að það sje rjett, sem sagt er í nál. minni hl., að hvaða stjett sem er mundi hafa svarað sömu spurningu á svipaðan hátt. Hitt játa jeg, að sjómannastjettinni er meiri þörf á aukinni hvíld en nokkurri annari stjett. En það er alls ekki sönnun fyrir þörf á lögfestum hvíldarauka. Við höfum sýnt fram á það í nál. minni hl., að á saltfiskveiðum njóta sjómenn miklu lengri hvíldar en 6 tíma á sólarhring að meðaltali. Þá eru altaf miklar frátafir sökum óveðurs, og má nefna það dæmi, sem hv.frsm. meiri hl. drap á, að frátafir hafa orðið svo miklar undanfarna mánuði, að togararnir hafa að jafnaði ekki verið að veiðum nema annanhvern dag. Auk þess fá sjómenn altaf einhverja hvíld meðan skipin sigla í og úr höfn, en til þess fara frá 20 klst. upp í 3 sólarhringa. Og ennfremur eiga sjómenn algert frí, meðan skipin eru fermd og affermd. Svona er ástatt um háannatímann, en á öðrum tímum árs er miklu minni þörf á auknum lögfestum hvíldartíma. Á ísfiskveiðum er það svo, að hægt er að fylla skip á 4 dögum án þess að hinn lögfesti hvíldartími sje skertur. En hitt er tíðast, að sökum gæftaleysis og aflatregðu ganga til þess 10–14 dagar, og er þá auðsjeð, að þá er hvíldartíminn að meðaltali meiri en 6 tímar á sólarhring. Ferðin til Englands tekur kringum 14 daga, og er þá hvílst í 16 tíma, en unnið í 8. Ennfremur má geta þess, að meðan skipin sigla milli landa, fær nokkur hluti skipshafnar landvistarleyfi, en heldur þó fullu kaupi. Það er því síst ástæða til þess að æskja lögfests hvíldarauka á ísfisksveiðum. Það er rjett hjá háttv. 4. þm. Reykv., að jeg hefi skrifað nál. minni hl. Jeg hefi haldið því fram, að á botnvörpuskipunum vinni alt að 32 menn, er lög þessi ná til. Af því leiðir, að þeir eru ekki fleiri, og stundum færri. Hv. þm. er formaður Sjómannafjelags Reykjavíkur og ætti að vera kunnugt, að skipin eru misjöfn að stærð og mannfjöldi misjafn um borð. Jeg held, að mennirnir sjeu alt að 32; getur munað um 1–2 menn, en ekki fleiri. Það er augljóst, að ef stytta á vinnutíma hjá hverjum um 2 tíma á dag, þá á að margfalda þá tölu með 32, til þess að sjá, hve vinnustundirnar verða færri á hverjum degi. Það verða 64. Ef hver maður vinnur 16 tíma á dag, þá þarf 4 menn til þess að leysa sama verk af hendi. Á saltfisksveiðum yrði því að fjölga um 4 menn, ef það væri hægt af öðrum ástæðum. Háttv. frsm. meiri hl. taldi það fjarstæðu, að fjölga þyrfti mönnum. Um það vil jeg vísa honum til háttv. 2. þm. Reykv. Hann gat þess í framsöguræðu sinni fyrir þessu sama máli í fyrra, að fjölga þyrfti um 2 eða 3 menn á vertíð. Þeir mega nú deila um, hvor hafi rjettara fyrir sjer, en þó hygg jeg, að hv. 2. þm. Reykv. fari þar nær sanni. Broslegt var það, þegar hv.frsm. meiri hl. reyndi að hrekja útreikning okkar minnihlutamanna á þeim kostnaði, sem leiddi af hinum lögfesta hvíldarauka. Jeg staðhæfi, að kostnaðurinn við fjölgun 4 manna á saltfisksveiðum verði um 1200 kr. á mánuði. Menn hafa um 200 kr. í kaup á mánuði, sumir meira; auk þess borgar útgerðin fæði þeirra, um 100 kr. á mánuði fyrir hvern. Þannig er kostnaður útgerðarinnar á hvern mann um 300 kr. á mánuði. En 4x300 kr. eru 1200 kr. Annað er þó verra. Það er það, að ekki er hægt að fjölga mönnum á skipunum frá því, sem nú er, sökum rúmleysis. En af því leiðir, að aflabrögð verða minni. Mun ekki of í lagt, þótt talið sje, að það tjón, sem af því sprettur, muni nema tvöföldu eða þreföldu kaupi umræddra manna. Jeg hefi nú - og reyndar mjög oft áður - leitt mjög sterk rök að því, að hinn lögfesti hvíldarauki verði útgerðinni mikill baggi. En hitt hefi jeg aldrei sagt, að hann mundi koma henni á knje. Jeg játa, að þessi sjett, sem kannske er duglegasta stjett landsins, á við langa og stranga vinnu að búa. En af því leiðir ekki, að lögfesta þurfi fyrir hana aukinn hvíldartíma. Annars vil jeg benda hv.frsm. meiri hl. á það sem formanni Sjómannafjelags Reykjavíkur, að ýmsir sjómenn eiga við verri kjör að búa en togarahásetár.

Hverjir eru það?

. Það eru þeir, sem vinna á vjelbátunum. Þeirra aðbúnaður er allur verri og vinnan lengri. Háttv. frsm. meiri hl. ræddi mikið um það, hve hagur útgerðarinnar væri glæsilegur, og hann benti í því sambandi á aflaskýrslu í Ægi, sem sýndi, að brúttótekjur af hverri veiðiför á ísfiski hefðu verið 1144 sterlingspund að meðaltali. Þetta er rjett, en hitt er alrangt, að kostnaður hafi ekki verið meiri en 800 sterlingspund að meðaltali. Það er erfitt að segja nákvæmlega, hve kostnaðurinn hefir verið mikill. Hann er misjafn á hin einstöku skip. En gera má ráð fyrir, að hver veiðiför kosti að meðaltali 1000–1100 sterlingspund.

Þeim ber þá ekki alveg saman útgerðarmönnunum

. Hverjum ber ekki saman? Já, hjer er jeg, en hvar er sá, sem annað hefir sagt? - Hv. þm. getur ekkert sagt, af því að enginn hefir sagt annað. Tekjuafgangur af þessum veiðum var svo lítill, að ógerningur er að byggja á honum. Hv. frsm. meiri hl. var að tala um, að afkoman 1927 hefði verið góð. Það er rjett, að afli var mikill 1927, en verðlag var með alversta móti, og skiftir það ekki minna máli en aflinn. Jeg er samt á þeirri skoðun, að afkoman 1927 hafi verið frekar góð, en hitt er vitað, að það hvíldi þungur skuldabaggi á útgerðinni frá fyrri árum. Öllu má ofbjóða, og það má ekki heldur íþyngja útgerðinni með nýjum kvöðum að óþörfu, því að án hennar mun ríkissjóður tæplega komast af eins og sakir standa. Hv. frsm. meiri hl. segir, að það sje alröng staðhæfing, sem segir í nál. minni hl., að sex tíma hvíld hafi verið tekin upp áður en hún var lögboðin. Við þetta vil jeg þó standa og staðhæfa það á ný. Jeg hygg, að það sje rjett, að óskin um lögfestingu hvíldartímans hafi einmitt komið fram af því, að búið var að taka upp ákveðinn hvíldartíma. Jeg lýsi það alrangt, sem hv. 4. þm. Reykv. segir, að það hafi aðeins komið fyrir, að hásetarnir hafi fengið 4 tíma hvíld, þegar mikið var að gera. Vökuskipulagið var búið að taka upp, fyrst hjá Guðmundi Jónssyni og síðar hjá fleiri skipstjórum, áður en löggjöfin kom. Þetta hefi jeg staðhæft í viðurvist hans sjálfs, og jeg ætla, að hv. 4. þm. Reykv. hafi einnig verið þar viðstaddur. Og hv.þm. Ísaf. mun sömuleiðis hafa verið þar, því að þetta var á kosningafundi á Brúarlandi, og sá hv.þm. heyrði þetta líka, og var því ekki mótmælt.

Ekki man jeg nú eftir því

. Jeg skal gefa hv.þm. Ísaf. minnið með því að rifja upp fyrir honum atvik, er þarna kom fyrir. Við vorum að ræða um vökulögin. Kom þá maður ekki lítill fyrir sjer inn á fundinn. Þá sagði jeg eitthvað á þessa leið: „Undarleg er tilviljun örlaganna, þegar sjálfur höfundur vökulaganna er nú hjer kominn“.

Þetta mun vera rjett

. Já, jeg vissi, að hv.þm. Ísaf. mundi muna eftir þessu, þegar jeg rifjaði það upp, og að hann mundi viðurkenna það. Jeg get verið fáorður um þær hnútur, sem háttv.frsm. kastaði að mjer. Hann sagði, að hvergi hefði verið eins mikill þrældómur og á Kveldúlfsskipunum við síldveiðina í sumar. Jeg held nú samt, að sjómennirnir, sem stunduðu síldveiðina, hafi haft miklu betra af Kveldúlfi en formanni Sjómannafjelagsins, sem hafði af þeim tugi þúsunda, vegna fávisku sinnar. Að lokum vil jeg brýna það fyrir háttv.þdm., að hjer er mikið alvörumál á ferðum. Og það má alls ekki blanda því saman, að sjómenn eru alls góðs maklegir og hinu, að löggjöfin fari að blanda sjer inn í þetta mál. Jeg vil benda á það, að þegar þarf að leggja byrðar á þjóðina, er æfinlega byrjað á sjávarútveginum, og það af alveg eðlilegum ástæðum. En þá dugir ekki að vinna að því öllum árum að gera honum erfitt fyrir. Ef svo væri, að með núverandi fyrirkomulagi væri verið að spilla heilsu sjómanna, þá væri alt öðru máli að gegna. En jeg ætla, að svo sje ekki. Jeg hefi haft fullan vilja og viðleitni á að kynna mjer þetta. Og jeg mundi álíta það blett á mjer, ef jeg sæi það sjálfur, að breytingin væri rjettlát, en berðist þó á móti henni.