Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Með bréfi dagsettu 15. október sl. hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. tölul. 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um stuðning við atvinnu- og byggðaþróun.

Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir því í starfsáætlun þingsins að þingfundur verði á föstudaginn kemur hefur verið ákveðið að ekki verði þingfundir þann dag.

Virðulegur forseti. Þingmenn úr nokkrum stjórnmálaflokkum á Alþingi hafa lagt fram frumvarp um nýjan Landspítala. Það er fagnaðarefni að menn úr ólíkum flokkum, bæði hægra megin og vinstra megin, sameinist um þetta verkefni en það hrópar orðið á skýringar hvað veldur andstöðu forsætisráðherra og einstakra þingmanna Framsóknarflokksins við áform um nýjan Landspítala. Mikilvægi þess að í uppbyggingunni sem fram undan er séu heilbrigðismálin í forgangi og að höfuðsjúkrahús okkar, Landspítalinn, búi við viðunandi húsnæðiskost er svo knýjandi úrlausnarefni að það hlýtur að verða að krefja flokk forsætisráðherra og forsætisráðherrann sjálfan skýringa á því hvers vegna hann stendur gegn þessu þjóðþrifamáli. Það er algjörlega augljóst að við þurfum að leggja okkur öll fram um það hér á þinginu að forgangsraða fjármunum og verkefnum þannig að við séum samkeppnishæf um heilbrigðisstarfsfólk. Það er alveg ljóst að við munum ekki á næstu árum keppa í launum við land eins og t.d. Noreg, en það að hafa hér fyrsta flokks aðstæður og aðbúnað á Landspítalanum og hefja þetta verkefni er yfirlýsing okkar sem þjóðar þvert á flokka um að við ætlum að sýna metnað í heilbrigðismálum og verja fjármunum eftir föngum til þess að byggja hér upp og bæta úr því sem aflaga hefur farið á árunum eftir hrun. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra og hv. þingmenn Framsóknarflokksins til þess að endurskoða afstöðu sína í þessu efni og til þess að við hér á Alþingi í öllum þeim sex stjórnmálaflokkum sem hér sitja getum sameinast um það að hefja okkur yfir flokkadrætti og flokkslínur og hrinda af stað þessu brýna þjóðþrifamáli sem bygging nýs Landspítala er.

Hæstv. forseti. Ég vil líkt og síðasti ræðumaður, hv. þm. Helgi Hjörvar, gera að umtalsefni þá forgangsröðun sem er nauðsynlegt að viðhafa í þinginu á næstunni, í þeirri vinnu sem fram undan er við vinnslu fjárlaga. Ég er sammála hv. þingmanni um að sú forgangsröðun þarf að vera í þágu heilbrigðiskerfisins og heilbrigðismála, velferðarmála og löggæslu. Það eru þau atriði sem varða heilsu, velferð og öryggi borgaranna sem ég tel að þurfi að vera í forgangi og önnur verkefni, jafnvel þótt mikilvæg séu, mega þá frekar sitja á hakanum í samanburði við þessi verkefni. Aftur á móti má spyrja hvort nauðsynlegt sé eða mögulegt að ráðast í byggingu nýs spítala eins og staðan er núna eða hvort ekki sé brýnna að endurnýja tækjakost og hlúa að öðrum atriðum sem varða innviði spítalans. Við verðum að horfa til þess að staða ríkissjóðs er slík að við getum ekki leyft okkur allt sem æskilegt væri að gera, en ég legg áherslu á að forgangsröðunin sé í þágu heilbrigðiskerfisins. Ég vil nefna önnur atriði sem ég tel að skipti minna máli þótt mikilvæg séu. Í því fjárlagafrumvarpi sem liggur fyrir þinginu er gert ráð fyrir 5 milljörðum kr. í viðhaldsverkefni á vegum Vegagerðarinnar, stofnkostnaður vegna framkvæmda að fjárhæð 8,2 milljarðar kr. og 1 milljarði kr. í stofnkostnað vegna fangelsisbyggingar. Þetta eru eflaust allt brýn verkefni en tæplega jafn brýn og það að hlúa að þeim sem eru sjúkir og líf fólks jafnvel í húfi. Ég legg áherslu á að fundnar verði leiðir til þess að finna ef til vill 3–4 milljarða í brýnustu verkefnin á Landspítalanum á næsta ári og heilbrigðiskerfið að öðru leyti.

Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli þingheims á skýrslunni Vinnumenning og kynjatengsl lögreglunnar sem fjallað er um á forsíðu Fréttablaðsins í dag undir yfirskriftinni „Karlar í lögreglunni vantreysta konunum“. Skýrslan er afurð rannsóknar sem Finnborg Salome Steinþórsdóttir vann við Háskóla Íslands í samvinnu við embætti ríkislögreglustjóra. Staða kvenna innan lögreglunnar var kortlögð með gögnum frá lögregluembættum og spurningalisti lagður fyrir alla lögreglumenn í maí síðastliðnum sem og viðtöl tekin við fyrrverandi lögreglukonur. Niðurstöður skýrslunnar eru hreint út sagt sláandi og lýsa ömurlegum veruleika lögreglukvenna. Rúmur þriðjungur lögreglukvenna segir að á sér hafi verið brotið með kynferðislegri áreitni af karlkyns yfirmanni eða karlkyns samstarfsmönnum. Rúmur þriðjungur lögreglukvenna. Þetta voru ekki glæpamenn eða aðrir skjólstæðingar, nei, þetta voru vinnufélagarnir. Brottfall kvenna úr stéttinni er mikið. Nær engar konur eru í efstu starfsstigum lögreglunnar og hefur óánægja gagnvart framgangi í starfi aukist mikið á síðustu árum. Viðhorf til kvenna innan starfsliðsins eru neikvæð hjá lögreglumönnum. Þau eru neikvæðust í yngsta aldurshópi lögreglumanna, hjá körlum á aldrinum 20–29 ára. Yfirmenn eru gagnrýndir í skýrslunni og maður hlýtur að spyrja sig hvort þeir læri það sem fyrir þeim er haft eða hafi verið valdir vegna íhaldssamra viðhorfa sinna. Ég veit ekki hvort er verra, herra forseti. Fram kemur á vef lögreglunnar að til standi að vinna með niðurstöður þessarar skýrslu. Ríkisstjórnin hefur sýnt starfi lögreglunnar áhuga og því hvet ég hana til að vinna að því að breyta ferlum og skipulagi innan embættisins svo snúa megi þessari ömurlegu þróun við.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hér hljóðs í umræðum um störf þingsins til að vekja athygli á ánægjulegri frétt frá því í gær sem fór þó ekki mjög hátt í fjölmiðlum. Borgarstjórn Reykjavíkur samþykkti einróma á fundi sínum tillögu frá borgarfulltrúa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þess efnis að leggja sem nemur 100 kr. fyrir hvert leikskóla- og grunnskólabarn borgarinnar til stuðnings flóttabörnum í Sýrlandi. Flóttamannavandinn í Sýrlandi er einhver sá alvarlegasti sem alþjóðasamfélagið hefur staðið frammi fyrir. Í Zaatari-flóttamannabúðunum í Jórdaníu búa til að mynda nú um 130 þúsund manns, meiri hluti þeirra börn, þar af 30 þúsund börn fjögurra ára eða yngri. Það segir sitt um umsvif þessa verkefnis að á hverjum degi dreifir UNICEF 4,2 milljónum lítra af vatni í búðunum. Það er í einu orði sagt hörmulegt að horfa upp á stríðið í Sýrlandi sem engan endi virðist ætla að taka, ekki hvað síst vegna þess að stórveldi heimsins og áhrifaríki á svæðinu kynda undir ófriðarbálinu með vopnasölu og hernaðarstuðningi. Þjóðir heimsins verða hins vegar að axla ábyrgð á því fólki sem nú á um sárt að binda. Samþykki borgarstjórnar Reykjavíkur verður vonandi öðrum sveitarfélögum hvatning til að gera slíkt hið sama sem og einstaklingum og ríkisvaldinu. Ég vil því hvetja hv. þingmenn sem sæti eiga í fjárlaganefnd til þess að hugsa til flóttafólksins í Sýrlandi í komandi fjárlagavinnu og ráðstafa fé því til stuðnings.

Hæstv. forseti. Ég kem hér til þess að tala um brýna þörf á uppbyggingu hjúkrunarheimila í Reykjavík. Vandi Landspítalans hefur verið ræddur í þessum sal á undanförnum árum sem og í dag. Sá vandi er að hluta til vegna skorts á hjúkrunarrýmum, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Nú á að opna hjúkrunardeildir á Vífilsstöðum til bráðabirgða og er það gott, en sú aðgerð leysir einungis vandann í eitt til tvö ár að mati sérfræðinga. Á þeim tíma er mikilvægt að fara í þá uppbyggingu sem liggur fyrir að fara í. Reykjavíkurborg og sjómannadagsráð sem rekur Hrafnistuheimilin hafa frá árinu 2008 undirbúið hjúkrunarheimili að Sléttuvegi, vestan Borgarspítalans. Skipulagið er klárt sem og fjármögnun framkvæmda og Hrafnista er að fara að byggja þjónustumiðstöð á svæðinu í samvinnu við borgina sem einnig mun þjónusta hjúkrunarheimilið. Ég er ekki bara að tala fyrir þessu vegna vanda Landspítalans. Í Reykjavík er alvarlegur skortur á hjúkrunarrýmum þrátt fyrir að hér hafi þróast fyrirmyndarheimahjúkrun og -heimaþjónusta. Fyrirmyndarheimaþjónustan kemur fram í beinhörðum tölum sem hægt er að reikna til fjár. Færri Reykvíkingar sem eru eldri en 80 ára dvelja á hjúkrunarheimilum samanborið við nágrannasveitarfélögin og legudagar Reykvíkinga eru færri á Landspítalanum þar sem hægt er að útskrifa fólk fyrr. Í dag er staðan sú að samkvæmt gögnum frá færni- og heilsufarsmatsnefnd Reykjavíkur eru 116 á bið eftir hjúkrunarrými á höfuðborgarsvæðinu, þar af 84 í Reykjavík. Til þess að bjóða upp á sömu þjónustu og við höfum í dag þarf að byggja 667 rými til ársins 2025, þar af 312 til ársins 2020. Við getum ekki beðið. Fyrrverandi heilbrigðisráðherra Guðbjartur Hannesson skrifaði undir viljayfirlýsingu við borgina í apríl sl. og ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að uppfylla þá viljayfirlýsingu því að hún er mjög mikilvæg til þess að við getum farið í þessi mál. Við erum tilbúin 

Herra forseti. Ég vil nota tækifærið hér undir liðnum um störf þingsins, sem ég að jafnaði hef notað sparlega, til að vekja athygli forseta Alþingis á því að forsætisráðuneytið hefur nú með bréfi alfarið hafnað bréfi þingflokks Vinstri grænna um upplýsingar um störf svonefnds hagræðingarhóps. Í bréfi þingflokksins var sérstaklega vísað til þeirrar vinnu sem stendur yfir á Alþingi við fjárlagafrumvarp og tekjuöflunarfrumvörp ríkisstjórnarinnar. Það hlýtur að styrkja beiðni þingflokks og þingmanna um aðgang að gögnum sem varða beint þau mál sem komin eru á forræði Alþingis og eru hér til umfjöllunar. Engu að síður kýs forsætisráðuneytið að rangtúlka í fyrsta lagi beiðnina á þann veg að spurt sé um vinnugögn þegar skýrt er tekið fram í bréfinu að ekki er verið að biðja um ófrágengin vinnugögn heldur önnur gögn. Forsætisráðuneytið túlkar það þannig að þar sem nefndin tengist starfi ráðherranefndar um ríkisfjármál sé hún algerlega handan upplýsingalaga og væntanlega handan þess að framkvæmdarvaldið þurfi að standa Alþingi skil á nokkrum upplýsingum um þessa vinnu. Engu að síður er hér um stjórnskipaða nefnd að ræða með formlegu erindisbréfi og það hlýtur að vera okkur nokkurt umhugsunarefni að framkvæmdarvaldið geti með slíkum aðferðum algerlega komið sér hjá því að veita Alþingi upplýsingar um vinnu - sem snýst um hvað? Ekki einhver stefnumörkunarmál inn í framtíðina eða einhverja smámuni heldur allan ríkisreksturinn því í erindisbréfi hópsins eru lagðar kvaðir á ráðuneyti og stofnanir að vinna í þágu þessa hóps, hann fær því sterka stöðu sem slíkur, sem stjórnskipaður hópur með erindisbréfi, en honum er samt skotið undan upplýsingalögum. Þetta tel ég, virðulegur forseti, vera mikið áhyggjuefni fyrir okkur hér á Alþingi. Ég hvet því forseta Alþingis til þess að láta lögfræðinga Alþingis athuga þetta mál. Við munum að sjálfsögðu reiða fram bréfaskriftirnar og öll gögn og ég hvet forseta Alþingis einnig til þess að ræða þetta við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég tel að Alþingi þurfi verulega að velta stöðu sinni fyrir sér er framkvæmdarvaldið getur með svona brellum algerlega gert að engu sterkan rétt þingmanna til upplýsingagjafar og upplýsingalög.

Samkvæmt 51. gr. þingskapa er gert ráð fyrir því að fjórðungur þingmanna í þingnefnd geti óskað eftir því að nefnd fái aðgang að gögnum frá stjórnvöldum út af tilteknum málum sem nefndin hefur til umfjöllunar eða nefndin hefur kosið að taka upp að eigin frumkvæði. Þá skal stjórnvaldið verða við þeirri beiðni nefndarinnar. Þarna er með skýrum hætti kveðið á um hvernig einstakir þingmenn geta brugðist við við svona aðstæður. Það er ekki gert ráð fyrir því að um sé að ræða svar við beiðni einstakra þingmanna heldur að sú beiðni gangi í gegnum nefndina. Forseti vill því vekja athygli á því að málið sem er um að ræða, fjárlögin, er auðvitað til meðhöndlunar í fjárlaganefnd og það ákvæði þingskapalaganna vísar þá væntanlega til þess að fjórðungur þingmanna í viðkomandi nefnd gæti óskað eftir því fá þessi gögn í hendur.

Virðulegi forseti. Ísland er á sigurbraut. Mögnuð frammistaða karlaliðsins í knattspyrnu í Noregi í gærkvöldi vekur athygli mína og landsmanna og við höfum undir stjórn Lars Lagerbäcks og Heimis Hallgrímssonar náð ótrúlegum árangri sem er vonandi rétt að byrja. Ég vil vekja athygli á því að ef við náum þeim frábæra árangri að komast í úrslit heimsmeistarakeppninnar í knattspyrnu á næsta sumri verðum við minnsta ríkið til að verða þess heiðurs aðnjótandi í veröldinni. Það er aðeins Trínidad og Tóbagó sem er fámennasta þjóðin, telur 1,3 milljónir manna, sem þar hefur keppt. Ég held að slík auglýsing yrði nánast á við annað Eyjafjallagos. Það eru líka fleiri íþróttamenn sem standa sig vel. Öll íslensku liðin í Evrópukeppni í knattspyrnu í sumar komust í aðra umferð. Það hefur ekki gerst áður. Uppbyggingarstarf KSÍ er að skila sér og það er ekki til betri forvörn en íþróttirnar og glæsilegt að sjá hvaða árangri okkar fólk er að ná á öllum sviðum. Aníta Hinriksdóttir var kjörin vonarstjarna Evrópu hér á dögunum. Það er glæsilegur árangur hjá ungri konu sem er að hlaupa sín fyrstu skref á alþjóðlegum keppnismótum. Það þarf ekki að tala um handknattleikinn, hvernig hann stendur. Við eigum þjálfara í bestu deildum Evrópu, Alfreð Gíslason, Guðmundur Þór Guðmundsson, Dagur Sigurðsson og Þórir Hergeirsson eru þjálfarar í fremstu röð í heiminum. Ég hvet okkur til að standa vörð um íþróttir sem forvörn og styrkja æskuna með því. Ég hvet einnig fyrirtæki í landinu til að styðja við íþróttir. Ég held að það sé mjög mikilvægt um leið og við þingmenn hugsum til íþróttanna sem góðrar forvarnar og til þess að styrkja og efla okkar yngsta og besta íþróttafólk.

Virðulegi forseti. Það var ánægjulegt að heyra svar hæstv. forseta rétt áðan við fyrirspurn eða hvatningu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ég vona svo sannarlega að þingmenn fjárlaganefndar sameinist um að óska eftir þessum gögnum hagræðingarhópsins. Við verðum vör við það í fjárlagaumræðunni og varðandi fjárlagafrumvarpið að fólk talar um það eins og þetta séu hugmyndir eða jafnvel vangaveltur en ekki frumvarp til laga um fjárreiður og -lög ríkisins. Þetta er auðvitað stefnuplagg beggja ríkisstjórnarflokkanna, það er vert að hafa það í huga. Auðvitað skiptir það máli fyrir okkur sem fjöllum um fjárlögin að vita hvaða sjónarmið eru í gangi, hvað fram undan er samkvæmt hugmyndum meðal annars hagræðingarhópsins. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, sem situr í þeim hópi og er einnig í fjárlaganefnd, kemur væntanlega hér á eftir mér og ræðir þessi mál kannski enn frekar. Ég trúi ekki öðru en að hann sé sammála því að við fáum þessi gögn afhent í nefndinni. Það er alveg ástæða til að rifja það upp núna í ljósi þessarar umræðu að þingmannanefndin sem sett var á laggirnar eftir rannsóknarskýrsluna taldi að styrkja ætti eftirlitshlutverk þingsins, rétt þingmanna til upplýsinga, aðgengi að faglegri ráðgjöf og stöðu stjórnarandstöðunnar á Alþingi sem gegndi þar mikilvægu hlutverki. Auðvitað hlýtur þetta að vera partur af því ef við eigum að leggja fram skynsamleg fjárlög og ef við ætlum að reyna að ná sátt um fjárlögin og hina mikilvægu málaflokka sem stjórnarliðar ræða hér dag eftir dag um að þurfi að breyta. Þetta er engan veginn nógu gott. Það er eitt að gera örlitlar breytingar á fjárlögum en hér hafa komið fram tillögur sem eru ekki litlar heldur risavaxnar.

Virðulegi forseti. Það var hressilegt að hlusta á hv. þm. Ásmund Friðriksson. Hann var með jákvæðan tón og ég tek undir það að náðst hefur frábær árangur hjá íslenska knattspyrnulandsliðinu, karlalandsliðinu, og er hann í samræmi við önnur íþróttaafrek okkars fólks núna. Hv. þingmaður gleymdi hins vegar að við vorum að hjálpa vinum okkar Bandaríkjamönnum sérstaklega, við sendum Aron Jóhannsson til að skora úrslitamarkið í leik sem þeir spiluðu í gærkvöldi þannig að hróður okkar fer víða. Ef við getum staðið okkur jafn vel og íþróttamennirnir hér á hv. þingi erum við í góðum málum. Svo skilst mér að RÚV hafi lofað að gera það aldrei aftur að slökkva og setja á einhverjar skjáuglýsingar þegar menn eru í mikilli sigurvímu. Ég vil líka hrósa stjórnarandstöðunni. Við erum að sjá allt annan svip á þessu fólki. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem vildi ekki að við fengjum að sjá Icesave-samninginn vill fá að sjá allt núna. Hugsið ykkur breytinguna á nokkrum mánuðum. Þetta er algjörlega frábært. Hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir ræðir um mjög mikilvæg gögn sem mér finnst ekki bara mikilvægt að stjórnarandstaðan fái að sjá, sérstaklega Vinstri grænir, heldur líka mikilvægt að hv. þingmenn lesi það allt saman. Ég upplýsi það að ég er búinn að taka þetta saman, virðulegi forseti, og ætla að koma því sjálfur til ykkar vegna þess að það er ómögulegt að sjá ykkur svona ósátt út af þeim  Virðulegi forseti. Hér er allt á réttri leið, íslenska landsliðið er jafnvel á leiðinni á heimsmeistaramótið og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vill koma öllum upplýsingum áleiðis. Það er mikil breyting.

Forseti vekur athygli þingmanna á því að þeim ber að beina máli sínu til þingsins í stað þess að segja „þið“ og „ykkar“ og biðst um leið forláts  
            

Hæstv. forseti. Það er mér sönn ánægja að taka þátt í þeirri miklu gleðibylgu sem hér ríður um þingsalinn og lýsi yfir mikilli ánægju með þær ræður sem hér hafa verið fluttar, jákvæðar og skemmtilegar. Auðvitað er ánægjulegt að heyra að menn hafi áhuga á því að vinna fjárlögin vel og hugsanlega ná samstöðu um þau. Við stefnum að því, og hljótum þá að gera það öll saman, að hallalaus fjárlög verði staðreynd, að við hættum að safna skuldum, byrjum frekar að greiða niður skuldir og aukum þar með tækifæri okkar allra Íslendinga, sem og þeirra sem hér munu byggja landið til framtíðar, til að auka lífsgæði okkar. Það er stóra verkefnið okkar allra. Ég fagna því þeim áhuga sem hv. þingmenn úr stjórnarandstöðunni hafa á því að lesa skýrslur og plögg sem miða að því að hagræða í ríkisrekstrinum. Síðustu árin hefur ekki gengið nógu vel að koma rekstrinum á réttan kjöl. Ég vonast svo sannarlega til þess að fjárlögin í ár verði sá snúningspunktur sem vissulega er þörf á í okkar samfélagi með það stóra og góða markmið að ná tökum á ríkisrekstrinum, hætta skuldasöfnun og sjá fram á það að við byrjum að greiða niður skuldir.

Hæstv. forseti. Síðasta ríkisstjórn gerði mikla stefnu í ríkisfjármálum og hefur verið áberandi í þinginu núna að sú fjárfestingaráætlun sem þar kom fram hafi verið skorin niður. Það hafi verið skorið niður til Kvikmyndasjóðs, skorið niður í rannsóknum og að þessi mikli niðurskurður hafi orðið á mikilvægum málefnum. Ég hef velt fyrir mér hvað orðið niðurskurður þýðir.  Það sem meira er átti heldur aldrei að gera það. Þetta var ekkert í síðustu fjárlögum og það segir í þessu skjali um ríkisfjármálastefnuna að fjárfestingaráætlunin hafi aldrei átt að ganga í gegn nema ákveðnar forsendur væru fyrir jöfnuði í ríkisfjármálum. Sá jöfnuður náðist aldrei þannig að hefði sama ríkisstjórn verið áfram hefði hún sjálf aldrei farið í þá fjárfestingaráætlun, það stóð aldrei til. Ég held því að menn, stjórnarandstaðan hér á þinginu, geti alveg sparað sér að vera að tala um þennan niðurskurð og að menn ætli ekki að standa við það sem fyrri ríkisstjórn gerði. Hún ætlaði ekki að gera þetta sjálf. Það stóð aldrei til. Og hana nú.

Virðulegi forseti. Ég má til með að bregðast við orðum síðasta ræðumanns. Mér finnst mjög einkennilegt að hv. þingmaður telji sig geta túlkað verk fyrri ríkisstjórnar, hvað hún ætlaði að gera, og lesið hugsanir hennar. Við sem vorum við stjórnvölinn síðustu fjögur ár vissum mætavel hvernig við ætluðum að afla tekna. Það fór ekkert á milli mála, við ætluðum að afla tekna með sérstökum veiðigjöldum á útgerðina í landinu sem hefðu skilað okkur á þessu og næsta ári um 10 milljörðum.  Að tala eins og engir fjármunir hafi verið til þess að fjármagna fjárfestingaráætlun er bull, svo vægt sé til orða tekið því að það er ekki satt. Ef það hefði orðið svo gæfulegt að við hefðum verið áfram við stjórnvölinn horfðum við ekki núna fram á þennan gífurlega niðurskurð allt í kringum okkur, bæði í heilbrigðiskerfinu og á landsbyggðinni. Við höfum ekki í raun neina atvinnustefnu heldur horfum bara til gamaldags atvinnustefnu og skerum niður við trog þar sem möguleikar eru eins og í nýsköpun og rannsóknum. Þar sem allir horfa til í nútímasamfélagi er bara spólað í sama farinu. Það er talað um að hjól atvinnulífsins eigi að fara aftur í gang, en hvaða hjól eru það? Eru það hjól á hestakerru eða erum við að fara inn í nútímann á tækniöld? Ég held að hæstv. ríkisstjórn eigi að endurskoða atvinnustefnu sína og horfa til 

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til að ræða um sameiningu og samþættingu háskólanáms, sérlega á höfuðborgarsvæðinu. Það eru margir staðir þar sem má samþætta og sameina til að ná sparnaði og bæta námið. Það er eitt dæmi nær mér sem mig langar að taka, sem ég held að sýni mjög vel hverju er hægt að ná fram með þessu og það er í tækninámi, í verkfræðinni. Í bæði Háskóla Íslands og Háskólanum í Reykjavík er sem dæmi kennd vélaverkfræði. Mér reiknaðist lauslega til að 70% af því námi væri algerlega eins og afgangurinn að miklu leyti til valkúrsar sem einnig eru mikið til eins. Í þessum 70% er að auki mikið verið að nota sömu bækur, jafnvel sömu fyrirlestra og dæmi af netinu þannig að á Íslandi erum við að kenna nákvæmlega það sama með nokkur hundruð metra millibili. Í báðum skólunum vantar mjög mikið upp á verklega kennslu, upp á nýja hátæknivalkúrsa þannig að með því að standa í því að halda náminu úti á báðum stöðunum fáum við í rauninni tvær mjög svipaðar námsleiðir sem eru verri en sú eina yrði vegna þess að möguleikarnir fyrir nema til að fara í öflugt verklegt nám og spennandi nýja valkúrsa eru ekki til staðar. Það sama á við um mun fleiri greinar en verkfræðina. Ég tek sem dæmi tölvunarfræðina. Hún er kennd á báðum stöðunum. Það er margt gott við tækninám í báðum skólunum sem mundi örugglega koma saman og styrkja eitt sameiginlegt nám. Ég vil því hvetja þingheim til að skoða vel möguleikana á að sameina og samþætta námið í tæknigeiranum.

Hæstv. forseti. Ég ætla að nefna fyrst að í fjárfestingaráætlun fyrri ríkisstjórnar voru mjög mörg fögur fyrirheit en eins og má rifja upp bentum við í þáverandi stjórnarandstöðu þegar á, þegar það mál kom til umræðu, að þarna væri ansi mikið loft, verið að lofa miklu fram í tímann og lofa upp í ermina á þeirri ríkisstjórn sem átti að taka við. Það stóðst á endum. Það er líka ljóst að í þeirri fjárfestingaráætlun voru endalausir fyrirvarar af hálfu þáverandi ríkisstjórnarflokka, alls staðar tekið fram að ekki yrði af þeim áformum nema langtímastefnumótun í ríkisfjármálum, þar á meðal um hallalausan rekstur árið 2014, stæðist. Það var alltaf tekið skýrt fram. Fjárlagahalli á þessu ári er miklu meiri en við var búist og auðvitað þurfti ný ríkisstjórn að takast á við það á ýmsan hátt. Þrátt fyrir að í fjárfestingaráætlun væru nefnd mjög mörg jákvæð, falleg og góð verkefni verður ríkisstjórnin núverandi og sá stjórnarmeirihluti sem hér stendur í baráttunni í þinginu að forgangsraða með öðrum hætti. Það að tala um veiðigjöldin eins og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir gerir hlýtur að vekja spurningar um það hvort ekki hefði þá verið skárra ef hún og félagar hennar í þáverandi hæstv. stjórnarmeirihluta hefðu gengið þannig frá löggjöf um veiðigjöldin að hún stæðist, gengi upp og væri nothæf. Svo var ekki. Þess vegna þurfti að eiga sér stað endurskoðun sem átti sér stað núna á sumardögum. Meginvandinn sem við er að glíma er auðvitað það að fjölmörg tækifæri hafa legið vannýtt síðustu fjögur árin. Þess vegna hefur endurreisn efnahagslífsins gengið hægar en við  
            

Virðulegur forseti. Það var ráðrúm í sumar fyrir ríkisstjórnina og stjórnarflokkana að útfæra sérstakt veiðigjald þannig að það mundi afla meiri tekna en það gerir. Það var ráðrúm til þess að útfæra náttúrupassa. Það var ráðrúm til þess að láta hækkun á virðisaukaskatti halda sér. Það er enn ráðrúm til þess að draga til baka fyrirhugaða lækkun á tekjuskatti og fá þannig 3–5 milljarða sem ég veit að margir stjórnarliðar eru sammála um að þurfi inn í Landspítalann. Það er ráðrúm til að sækja tekjur til að mæta þeirri miklu fjárþörf sem er víða í opinberum rekstri í dag. Spurningin er: Er vilji til þess hjá ríkisstjórninni? Menn þurfa ekki að hafa verið lengi áhugamenn eða þátttakendur í íslenskri pólitík til að átta sig á því að það geisar kalt stríð á milli stjórnarflokkanna um þessar mundir. Menn horfa á það að forsætisráðherra talar um fjárlagafrumvarpið á fundum hér á landi, úti í kjördæmum, þannig að ekki endilega sé víst að þetta muni allt ganga eftir, umdeildir þættir eigi eftir að fara í gegnum kvörn þingsins o.s.frv. Honum er svarað af hæstv. fjármálaráðherra í viðtali við fjölmiðla úti með þeim hætti að það sé ekki víst að tillögur um skuldaniðurfellingar líti dagsins ljós á þessu ári o.s.frv. Þó að maður geti auðvitað fagnað því að það sé afslappað andrúmsloft í stjórnarmeirihlutanum og menn séu ekki neitt sérstaklega agaðir, það er ágætt út af fyrir sig, skortir mjög á að það séu skýrar línur og skýr svör um það hvert stefnt sé. Á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun fengum við enn staðfest frá Seðlabanka Íslands að þeir sem skulda mest eru með há laun og eru í minnstum greiðsluvanda. Nú þarf því ríkisstjórnin að fara að líta aðeins ofan í stjórnarsáttmálann og ákveða á hvaða leið hún er og hvort hún sé samstiga í þeim leiðangri.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála. Í frumvarpinu er lagt til að frestað verði fram til 1. janúar 2015 að setja á fót embætti héraðssaksóknara. Forsaga málsins er sú, eins og þingheimi er kunnugt, að 1. janúar 2009 tóku gildi ný lög um meðferð sakamála, lög nr. 88/2008, er leystu af hólmi lög um meðferð opinberra mála frá 1991. Í lögunum er meðal annars mælt fyrir um að sett skuli á fót embætti héraðssaksóknara sem þá yrði nýtt stjórnsýslustig innan ákæruvaldsins. Vegna sparnaðaraðgerða á útgjöldum ríkisins fyrir árið 2009 var því verkefni frestað fram til 1. janúar 2010 og þannig var því frestað að setja embættið á fót. Vegna áframhaldandi sparnaðaraðgerða var því svo aftur frestað að setja embættið á fót fram til 1. janúar 2014. Í innanríkisráðuneytinu er nú unnið að heildaráætlun fyrir réttarvörslukerfið, þar á meðal um skipan ákæruvaldsins. Það er því nauðsynlegt að fresta gildistöku ákvæða laganna er varða embætti héraðssaksóknara um skeið, þar til fyrir liggur niðurstaða í vinnu ráðuneytisins um fyrirkomulag ákæruvaldsins til frambúðar. Er því lagt til hér að ákvæðum laganna er fjalla um embætti héraðssaksóknara verði frestað fram til 1. janúar 2015. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skaðsemisábyrgð, nr. 25/1991. Frumvarp þetta var lagt fram á 141. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það er því lagt hér fram öðru sinni. Þetta frumvarp er samið í tilefni af því að Eftirlitsstofnun EFTA tók til nánari skoðunar samræmi laga nr. 25/1991, um skaðsemisábyrgð, við tilskipun 85/374, um sama efni. Ástæða athugunar ESA var að með dómi Hæstaréttar Íslands frá 9. desember 2010 var felld hlutlæg skaðsemisábyrgð á tjóni bæði á framleiðanda og dreifingaraðila, samkvæmt 2. mgr. 4. og 10. gr. laga um skaðsemisábyrgð. ESA telur framangreind ákvæði stríða gegn tilskipuninni en Evrópudómstóllinn hafði árið 2006 komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði danskra laga um skaðsemisábyrgð sem leggja hlutlæga bótaábyrgð bæði á framleiðanda og dreifingaraðila hefðu verið andstæð ákvæðum tilskipunarinnar. Til að skýra málið betur er með þessu frumvarpi verið að skýra enn frekar ábyrgð og skyldur dreifingaraðila á vöru. Eins og lögin eru nú ber dreifingaraðili ábyrgð á vöru sem reynist gölluð en þó án sakar. Með þessu frumvarpi er hlutverk dreifingaraðila skilgreint skýrar og í kjölfarið mun hann aðeins bera ábyrgð án sakar ef tjónið verður rakið til sakar eða vanrækslu af hálfu framleiðanda eða fyrri dreifingaraðila í aðfangakeðjunni. Íslensku lögin eru sambærileg að efni til og þau dönsku og því er það mat ESA að breyta þurfi lögunum að þessu leyti. Einnig er lagt til að ákvæði b-liðar 9. gr. tilskipunarinnar um lágmarksfjárhæð tjóns sé lögfest hér á landi. Frumvarp þetta er þannig fyrst og fremst samið til að koma til móts við athugasemdir ESA og tryggja rétta innleiðingu tilskipunar sem áður var nefnd, 85/374. Lögin um skaðsemisábyrgð voru samþykkt á Alþingi árið 1991 og eru þau að verulegu leyti, eins og áður var sagt, byggð á sambærilegum lögum í Danmörku. Íslenskur skaðabótaréttur byggist að mörgu leyti á sömu grunnreglum og þeim sem gilda þar, þ.e. í Danmörku, og dönsk dómafordæmi hafa mikla þýðingu innan skaðabótaréttar hér á landi. Í því skyni að halda því lagasamræmi sem er á milli ákvæða dönsku laganna og þeirra íslensku er í frumvarpi þessu höfð hliðsjón af dönsku lögunum um skaðsemisábyrgð eins og þeim var breytt í kjölfar fyrrnefnds úrskurðar Evrópudómstólsins frá árinu 2006. Hæstv. forseti. Ég hef nú rakið helstu atriði frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um skiptileigusamninga fyrir afnot af húsnæði í orlofi eða frístundum og o.fl. Frumvarp þetta var lagt fram á 141. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það er því lagt hér fram öðru sinni með nokkrum breytingum sem voru gerðar við þinglega meðferð málsins þar sem komið er til móts við þær athugasemdir sem þar voru gerðar. Með frumvarpinu er lögð til heildarendurskoðun neytendaverndar á sviði skiptileigusamninga. Frumvarpið byggir á tilskipun Evrópuþingsins og Evrópuráðsins nr. 2008/122, um neytendavernd að því er varðar tiltekna þætti skiptileigusamninga, samninga um orlofskosti til lengri tíma, endursölu og skiptasamninga. Tilskipunin leysti af hólmi eldri tilskipun um sama efni sem innleidd var hér á landi með lögum nr. 23/1997, um gerð samninga um hlutdeild í afnotarétti orlofshúsnæðis. Til nánari skýringar má taka dæmi af einstaklingi sem ætlar að kaupa skiptileigu og snýr sér að seljanda. Áður en viðkomandi einstaklingur verður bundinn samningi eða tilboði verður seljandi að veita honum skýrar og auðskiljanlegar upplýsingar um ákveðin atriði eins og gildistíma samnings, lýsingu á fasteign, verð, hvaða þjónusta fellur undir o.s.frv. Tilgangurinn með slíkri upplýsingagjöf er að neytandi geti tekið upplýsta ákvörðun um hvort af samningi verður eða ekki. Ef viðkomandi einstaklingur ákveður að ganga til samninga skal seljandi gera samning á ákveðnu formi og skulu ákveðnar upplýsingar koma fram í samningnum, m.a. þær sem að framan eru greindar. Sami einstaklingur hefur í kjölfarið 14 daga til að falla frá samningnum og meðan sá frestur er að líða er seljanda óheimilt að krefjast fyrirframgreiðslu, sama hvaða formi hún tekur. Þá skulu allar greiðslur samkvæmt samningi fara fram í samræmi við greiðsluáætlun um fastar og jafnar árlegar afborganir af samningi. Frá gildistöku eldri tilskipunar hefur orðið mikil breyting á markaði fyrir skiptileigusamninga í Evrópu. Ný afbrigði slíkra samninga litu dagsins ljós sem féllu utan gildissviðs hinnar eldri tilskipunar. Margar þessara nýju tegunda samninga voru gerðar í þeim eina tilgangi að sniðganga gildandi reglur og hefur þetta valdið ýmsum vandamálum fyrir neytendur. Tilgangur nýrra laga er þannig að veita neytendum betri vernd og styrkja jafnframt stöðu þeirra seljenda sem hafa sætt því sem kalla mætti ósanngjarna samkeppni frá aðilum sem ekki hafa hlítt gildandi reglum. Sem fyrr segir var eldri tilskipunin tekin til endurskoðunar og afrakstur þeirrar vinnu var sú tilskipun sem lagt er til að verði innleidd hér á landi með frumvarpi þessu. Helstu nýmæli frumvarpsins eru að auki rýmra gildissvið er undir þau falla auk skiptileigusamninga, samninga um orlofskosti til lengri tíma og endursölusamninga. Einnig falla undir það skiptileigusamningar sem gilda lengur en í eitt ár, en í gildandi lögum er miðað við þrjú ár. Að öðru leyti vísa ég til athugasemda með frumvarpinu um þær breytingar sem lagðar eru til. Með vinnslu á frumvarpinu var helst litið til löggjafar annarra Norðurlandaþjóða, enda rík hefð fyrir góðu og öflugu norrænu samstarfi á sviði neytendaverndar. Það er einnig til þess fallið að efla norræna réttareiningu á sviði neytendaverndar. Hæstv. forseti. Ég hef nú rakið helstu atriði frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dómstóla, nr. 15/1998. Í frumvarpinu er lagt til að ákvæði laga um dómstóla sem kveða á um fjölda dómara í héraði skuli vera 43 og það ákvæði verði framlengt um eitt ár en heimildin á að falla úr gildi um næstu áramót. Í kjölfar þess aukna álags sem varð hjá dómstólum í kjölfar bankahrunsins var gerð sú breyting á lögum um dómstóla að dómurum í héraði fjölgaði úr 38 í 43. Var þessi fjölgun dómara tímabundin að því leyti að eftir 1. janúar 2013 skyldi ekki ráðið í þær dómarastöður sem losnuðu þar til fjöldi dómara yrði aftur orðinn 38. Þessi heimild var svo endurnýjuð á síðasta ári og heimildin framlengd til 1. janúar 2014. Fyrir liggur að álag á dómstólunum er enn mikið þar sem ekki hefur verið leyst úr öllum ágreiningsmálum sem varða slitastjórnir bankanna, málum frá embætti sérstaks saksóknara, öðrum málum sem tengjast hruni viðskiptabankanna haustið 2008 til viðbótar við þann fjölda mála sem er á borði dómstóla. Því hefur dómstólaráð farið þess á leit við ráðuneyti innanríkismála að gripið verði til aðgerða svo áfram verði unnt að leysa innan ásættanlegs tíma úr þeim málum sem enn liggja fyrir dómstólum. Ráðuneytið telur rétt að verða við þessari ábendingu dómstólaráðs og ljóst er að þau mál sem eru til meðferðar hjá dómstólum eru flókin og umfangsmikil og fyrst og síðast er þar um að ræða mál er tengjast bankahruni eins og áður hefur verið nefnt. Álagið á dómstólunum er því enn mikið. Ég legg því til og óska eftir því að þetta mál sem hér hefur verið kynnt í helstu efnisatriðum fari til 2. umr. en áður verði því vísað til allsherjar- og menntamálanefndar svo tryggt megi vera og ljóst geti verið að áfram geti dómarar í héraði verið 43 en ekki 38. Það er rétt að taka fram að í fjárlagafrumvarpi næsta árs er gert ráð fyrir að veitt verði tímabundið 86 millj. kr. framlag vegna fjölgunar dómara í umræddan tíma.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerðina fyrir þessu máli og vildi fyrst og fremst inna hana eftir tímalengdinni á framlengingunni. Það vildi brenna við í kjölfar efnahagshrunsins að inn í þingið kæmu bráðabirgðaákvæði eða framlengingar um 12 mánuði í senn aftur og aftur og aftur. Það er auðvitað mikill ósiður við lagasetningu og ég spyr þess vegna ráðherrann í fyrsta lagi: Er þessi 12 mánaða framlenging í huga ráðherrans endanleg? Verður dómurum þá fækkað að þessari framlengingu lokinni eða megum við búast við því að hér verði aftur komið inn með sérstakt frumvarp til laga til að framlengja aftur um 12 mánuði þegar þessu tímabili er lokið? Álag á dómstóla er mikið, kemur fram hjá ráðherranum, og dómstólaráð hefur leitað eftir þessu. Því spyr ég í öðru lagi: Hefur hæstv. ráðherra handbærar upplýsingar um málafjölda, hversu miklu meiri hann er heldur en í meðalári eða um biðtíma hjá dómstólunum eftir því að fá mál til afgreiðslu eða tíma frá því að mál eru lögð fram í dómstólunum þangað til í þeim fæst endanlegur úrskurður þannig að þingheimur geti áttað sig á því hversu mikill vandi þetta mikla álag er nákvæmlega?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Ég vona innilega að við séum stödd á þeim stað að það eina ár sem er beðið um núna til framlengingar, þ.e. til 1. janúar 2015, nægi og að við getum haldið því áfram sem talað er um í greinargerð með frumvarpinu, að síðan fari fjöldinn niður í 38 smátt og smátt. Ég vona það innilega. Ég þori hins vegar ekki að fullyrða það. Ég efast ekki um að það var líka fullyrt fyrir ári að þannig mætti það verða, en ég vona það og það er gert ráð fyrir því miðað við frumvarpið. Ég þori ekki að lofa því alfarið að við getum treyst því að þannig verði það en við stefnum að því. Hv. þingmaður nefndi líka málafjöldann. Hann er svipaður en málin hafa þyngst og erfiðum, þungum og tímafrekum málum hefur fjölgað. Það veldur því að þyngslin á kerfinu eru meiri og eru enn svo mikil að það er ekki talin ástæða eða forsenda til þess að fækka dómurum strax. Ég næ ekki að svara því í andsvari en ég get, kjósi þingmaður það, afhent honum gögn sem sýna málafjöldann og staðfesta það að erfiðum málum hefur fjölgað. Það veldur mesta álaginu á kerfinu. 
            

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og vona að það gangi eftir sem ráðherrann vonar, að málið þurfi ekki að koma hér inn aftur. Það er býsna hvimleitt ef við erum aftur og aftur að setja lög til 12 mánaða í senn. Það kemur fram hjá ráðherranum að málafjöldinn sé út af fyrir sig ekki meiri heldur hafi málin þyngst. Ég geri þá ráð fyrir því að það hafi komið fram í þjónustustiginu í dómskerfinu, þ.e. að þeir sem þangað leita þurfi fyrir vikið að bíða lengur, annaðhvort eftir því að mál séu tekin fyrir eða eftir því að úrlausn fáist í þau. Hvernig er staðan í þeim málum, hvers má fólk vænta sem er að koma með fólk inn í héraðsdóm á þessu missiri, í bið eftir því annars vegar að þau séu tekin fyrir og hins vegar eftir því að í þau fáist úrlausn á því dómstigi?

Hæstv. forseti. Ég tek algjörlega undir það með hv. þingmanni, það er ekki vinnuregla sem við viljum viðhafa sem almenna vinnureglu, að hér sé verið að breyta lögum til eins árs í senn. En það er hins vegar talin þörf á því núna líkt og var talin þörf á því fyrir ári. Vegna þess að hér er nefnd þyngd málanna og einkenni þeirra er rétt að geta þess að það kom skýrt fram í beiðni dómstólaráðs til okkar að álagið er enn þá mikið vegna þeirra ágreiningsmála sem ekki hefur verið leyst úr sem varða slitastjórnir, vegna mála frá embætti sérstaks saksóknara og annarra mála er tengjast hruni viðskiptabankanna. Tilraunin núna með því að framlengja þetta gengur fyrst og síðast út á það að halda þeim dampi sem við teljum nauðsynlegan, gengur út á það að okkur takist að afgreiða málin innan viðunandi tímamarka. Út á það gengur það og ég vona, og ítreka það sem ég sagði áðan, að okkur takist að gera það á þessu ári þannig að við þurfum ekki að standa hér í sömu sporum eftir eitt ár. Svo verður að koma í ljós hvernig okkur gengur með það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýra framsögu og enn skýrari svör. Ég ætla ekki að halda því fram að það sé undantekning frá reglunni að hitta fyrir ráðherra í þessari ríkisstjórn sem kann sinn málaflokk en hæstv. ráðherra kann það augljóslega mjög vel og það er þakkarvert. Hæstv. ráðherra greindi frá því að meginefni frumvarpsins væri að framlengja fjölgun dómara um fimm um eitt ár. Ég held að okkur sé öllum ljóst að dómarar eru þungir á fóðrum og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þær 86 milljónir sem gert er ráð fyrir dugi virkilega fyrir því. Í annan stað langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út frá því að hún talar um að það sé aukið álag á dómstólana, og ég er algerlega sammála um það. Er það ekki fyrst og fremst bundið við suðvesturhornið? Spurningin er því þessi: Miðast þessi fjölgun um fimm dómara fyrst og fremst við Reykjavík og þá hugsanlega Héraðsdóm Reykjaness eða er gert ráð fyrir að þessir fimmmenningar dreifist víðar um landið?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þær 86 milljónir sem gert er ráð fyrir í frumvarpi til fjárlaga eiga að ná utan um þetta verkefni, já. Það er búið að fara yfir það og sú tala er talin fullnægjandi. Það er líka hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta aukna álag á dómstólana er aðallega á suðvesturhorninu, að langstærstu leyti. Sú fjölgun sem við erum að tala um hvílir hvað mest þar, langmest í Reykjavík og á suðvesturhorninu. Þannig er það, og búið að vera í nokkur ár, þar er málaþunginn hvað erfiðastur og þyngstur. Líkt og ég rakti áðan ganga þær áætlanir sem við höfum mest út á þennan hluta landsins, já, þannig að þessi dómarafjölgun hefur gleggst átt sér stað á suðvesturhorninu.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað rétt hjá hæstv. innanríkisráðherra að það er óheppilegt að breyta lögunum á hverju ári til að fjöldinn sé nægilegur til að sinna þessum verkefnum. Staðan er þó sú að þó að málum hafi ekki fjölgað eru þau annars eðlis. Mörg þeirra eru þess eðlis að það þurfa að vera þrír dómarar í hverju þeirra. Um leið og þrír héraðsdómarar eru fastir í einstökum málum eykst álagið á aðra. Þetta er ákveðin skýring fyrir utan þá skýringu að málin eru umfangsmikil, það er mikið af gögnum, þau eru flókin og kalla þar af leiðandi á meiri vinnu en ella. Þetta er skýringin. Við verðum samt að fara að huga meira að framtíðarskipaninni, hvernig hver dómari nýtist best. Hann er dýrasti vinnukraftur dómstólsins. Er verið að nota hann líka í verkefni sem er óþarfi? Ég hef tilfinningu fyrir að svo sé og þykist vita að sé. Við þurfum að nýta þessa starfskrafta best og getum þar af leiðandi kannski sloppið við mikil útgjöld til framtíðar. Dómstólarnir hafa alltaf verið reknir mjög knappt, ég held að ég megi fullyrða að um það bil 98% séu einfaldlega launakostnaður sem er meira en almennt gerist í stofnunum. Hið sama á við um ákæruvaldið, það er enginn aukapeningur til að bruðla með hjá dómstólunum. Það get ég alveg fullyrt, það þekki ég.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú ber vel í veiði því að við erum svo lánsöm í þinginu að hafa sem þjóðkjörinn fulltrúa reyndan lögmann þar sem er einmitt hv. þm. Brynjar Níelsson. Ég vildi í þessari almennu umræðu um héraðsdóminn og álagið sem er á dómstólakerfinu spyrja hv. þingmann út í sjónarmið hans um þær hugmyndir sem uppi hafa verið um að koma á millidómstigi í okkar tiltölulega fámenna samfélagi. Sér hann það fyrir sér sem heppilegustu lausnina á þessu mikla álagi sem einkanlega hefur verið á Hæstarétti að innleiða nýtt dómstig, millidómstig, og taka málin þar fyrir í ríkari mæli en hjá Hæstarétti sjálfum?

Forseti. Ég get upplýst hv. þm. Helga Hjörvar um það að ég er mikill stuðningsmaður þess að koma á millidómstigi. Það mun auðvitað kosta einhvern pening en á móti verður Hæstiréttur ódýrari. Aðalástæðan er þó sú að stofnun millidómstigs er í mínum huga til að tryggja það að allir eigi möguleika á endurskoðun á málum. Í sakamálum í dag kemur til að mynda ekki til álita að sönnunarfærslan sé endurmetin. Hún fer bara fram á einu dómstigi. Það kemur ekki heim og saman við mannréttindasáttmála Evrópu ef menn vilja velta því fyrir sér að menn geti ekki fengið endurskoðun á máli. Að öðru leyti er ástæðan fyrir millidómstigi sú að við fáum raunverulegan Hæstarétt sem tekur á fordæmisgefandi málum, hann hafi þokkalegan tíma til þess, hver dómari væri ekki að afgreiða um og yfir 300 mál á ári heldur væri í 50–70 málum sem þyrfti að koma í endanlega niðurstöðu. Ég veit að þetta mun kosta einhvern pening en ég held að hagræðið á móti gæti verið talsvert þannig að þegar upp er staðið sé þetta lítill peningur og þegar við metum þetta miðað við annað sem við þurfum að eyða. Allir héraðsdómstólarnir kosta ríkið kannski 800 milljónir sem er alveg ótrúlega lítill peningur miðað við hvað við eyðum í margt annað. Þó er héraðsdómur algjör grunnstoð. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Mig skortir sjálfan fagþekkingu til þess að hafa jafn skynsamlegar skoðanir á álitaefnunum og hv. þingmaður augljóslega hefur. Ég spurði ráðherrann áðan hvort hún teldi líklegt að þetta mál þyrfti að koma aftur inn að 12 mánuðum liðnum og verða þá framlengt aftur. Ég vildi nota tækifærið og spyrja hv. þingmann um hans mat í því efni, hvort hann telji nóg að framlengja þetta til eins árs eða hvort það ætti að gera til lengri tíma svo það komi ekki hér inn á hverju ári. Hins vegar spurði ég ráðherrann, og hún hafði sennilega ekki tíma eða tækifæri í stuttum andsvörum til að fjalla um það: Hversu langur tími líður nú orðið frá því að menn fái mál sín tekin fyrir í héraði? Hvers mega menn vænta í því hve langan tíma það getur tekið að fá úrskurð héraðsdóms í máli sem þeir hafa sett fram? Hver er staða venjulegs Íslendings sem þarf að leita til héraðsdóms eins og málum er nú háttað í því efni? Finnst hv. þingmanni það viðunandi biðtími, bæði eftir því að mál séu tekin fyrir og eftir úrlausnum í héraði, eins og það er núna eða þyrftum við að gera enn betur í því að efla héraðsdóminn en hér er gert ráð fyrir?

Hæstv. forseti. Ég byrja á að svara seinni spurningunni fyrst, hvort ég telji það enn þá viðunandi. Það hefur kannski örlítið hallað undan fæti en ef við berum okkur saman við önnur lönd stöndum við mjög vel að vígi. Við erum eitt af örfáum löndum sem eru aðilar að þessum Evrópusáttmála sem eiginlega stöndum okkur sæmilega með það að fólk fái réttláta málsmeðferð hvað hraðann varðar. Ég fór einu sinni til Ítalíu og það þykir nú gott þar ef sakborningur er á lífi þegar dómur gengur loksins. Það er víst allur gangur á því. Við stöndum því tiltölulega vel að vígi þar. Varðandi fyrri spurninguna er ég ekki viss um að þurfa að endurtaka það að ári liðnu að halda þessari fjölgun. Ég tala nú ekki um ef menn fara í ákveðna hagræðingu með dómstörfin og þau störf sem eru unnin innan dómstólanna. Ég trúi því að menn fari í það og ég held að það hafi verið á teikniborðinu í þó nokkurn tíma að starfsfólkið nýtist þar betur, þ.e. kannski ódýrara starfsfólkið. Ég tel frekar ólíklegt að það þurfi að framlengja þetta mikið lengur en þetta ár, hugsanlega kannski eitt ár þar í viðbót en ekki mikið lengur. Stóru málin klárast á næstu tveimur árum, mundi ég ætla.

Herra forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar er greinilega aspírant til laganáms og hefur fundið nýjan gúrú í þeim efnum og það var virkilega gaman að hlusta á samskipti þeirra hér áðan og fræðandi. Hv. þm. Brynjar Níelsson þekkir þessi mál greinilega ákaflega vel. Í báðum ræðum sínum áðan talaði hann um að hægt væri að nýta fjármuni betur með því að hagræða. Hann talaði um það, eins og ég skildi hann, að dómarar væru að vinna störf sem kannski ættu ekki að vera á þeirra verksviði og hægt væri að nýta starfskrafta þeirra betur. Miðað við að fimm dómarar kosta 86 milljónir eru þeir ágætlega launaðir, a.m.k. miðað við okkur sem erum í þessum sal. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvað á hann við? Með hvaða hætti væri hægt að nýta þessa fjármuni betur? Og í öðru lagi, út frá svari hans til hv. þm. Helga Hjörvars: Hvernig er hægt að hagræða þessu og hvar er það statt á teikniborðinu, eins og hv. þingmaður upplýsti um og hugsanlega kann að hafa komist einhvers staðar að, þó að hann sé nú ekki í merkustu nefnd lýðveldisins nú um stundir, hagræðingarnefnd hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur? En kannski kemst hann einhvern tíma í hana ef hann kemur með góðar hugmyndir núna.

Hæstv. forseti. Hvar er hægt að hagræða? Í dómstólum eru mörg mál sem okkur finnst kannski ekki merkileg. Það eru svokallaðar áritaðar áskorunarstefnur, þetta eru útivistarmál, þetta eru mál sem engar varnir eru í, sem áður voru unnin af löglærðum fulltrúum. Það var ástæða fyrir því að þetta var gert, dómur gekk í Evrópudómstólnum að þetta væri dómsstarf og það þyrfti dómara til að koma að því. En við gengum kannski of langt í því að laga þetta þannig að þetta var alfarið komið á könnu dómara, þessi mál, sem eru tímafrek og mikið magn, en eru kannski sjálfdæmd í sjálfu sér. Menn hafa því verið að ræða það - og það hefur verið gert að hluta - að fulltrúar hafi meiri möguleika að vinna ýmis störf sem dómarar hafa gert áður. Auðvitað eru 86 milljónir talsverður peningur - og talandi um laun dómara, þau eru nefnilega hærri en okkar, já. Þetta er náttúrlega krísa á mínu heimili að konan er launahærri en eiginmaðurinn. Þetta er líka huglægt og getur verið mjög erfitt fyrir marga menn að þola en þar sem ég er nú landsþekktur femínisti lifi ég þetta af, það er nú bara eina ástæðan fyrir því. Hins vegar er það bara þannig, og ég hef líka orðið var við það, að það hefur verið aukið álag á dómara. Það þarf að koma í veg fyrir að þeir séu undir slíku álagi að þeir geri of mörg mistök, því að mistökin þarna eru mjög dýrkeypt, eins og hjá okkur líka.

Herra forseti. Hv. þingmaður hefur alla mína samúð út af þeirri kreppu sem hann lýsti á heimili sínu vegna mismunandi launa þeirra hjóna. Ég get hins vegar sagt honum það í fullum trúnaði að ef það eru einu örðugleikarnir sem hann á við að stríða er hann heppinn maður. Hv. þingmaður benti hins vegar á ákaflega merkan hlut þótti mér. Hann er í reynd að segja að menn hafi túlkað niðurstöður eða úrskurði Evrópudómstólsins á þann veg að segja megi að það hafi horfið til nokkurrar atvinnusköpunar fyrir dómara og leitt til fjölgunar dómara. Mín skamma reynsla af hv. þingmanni í þessum sölum er sú að hann þekkir yfirleitt það sem hann talar um þannig að mér finnst þetta merkilegt. Hv. þingmaður er í reynd að segja að dómarar séu að vinna störf sem hægt væri að koma til löglærðra fulltrúa og hægt að inna af höndum með töluvert ódýrari hætti en kannski er núna. Í raun og sann ættum við kannski að fjölga löglærðum fulltrúum um nokkur stykki - án þess að ég ætli að gera tillögu um það - í staðinn fyrir að vera að fjölga dómurum um fimm til að geta kannski sparað töluvert fyrir aðþrengdan ríkissjóð. Þá yrði náttúrlega ekki eins erfitt að lifa fyrir hv. þingmenn Vigdísi Hauksdóttur og Guðlaug Þór Þórðarson.

Hæstv. forseti. Ég hef sjálfur verið þeirrar skoðunar að fækka frekar almennt í venjulegu árferði dómurum og fjölga aðstoðarmönnum, að það sé skilvirkara system en að dómari sé raunverulega í öllu, alveg frá byrjun. Ég tek undir það að það má alveg skoða það til framtíðar litið að fækka þeim og gera aðstoðarmannakerfið og fulltrúakerfið þá öflugra. Auðvitað eru 43 dómarar í ekki fjölmennara landi svolítið mikill fjöldi, það er það. 

Herra forseti. Ég ætla að halda afskaplega stutta ræðu. Mér fannst hv. þm. Brynjar Níelsson koma fram með merkar hugmyndir. Þær voru að minnsta kosti merkar fyrir mig sem hef ekki þá viðamiklu þekkingu, hvað þá reynslu, á dómskerfinu sem hann hefur. Hann hefur lagt fram hugmyndir sem hann telur samkvæmt sinni, eins og hann sagði, persónulegu reynslu að yrðu til farsældar fyrir dómstóla landsins. Þess vegna langar mig að beina þeirri spurningu til hæstv. innanríkisráðherra hvort hún sé sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni um að það yrði til farsældar og líka sparnaðar að fjölga löglærðum fulltrúum og láta þá vinna störf sem dómarar landsins eru að vinna í dag. Ef hæstv. innanríkisráðherra hefur á því skoðun þætti mér fróðlegt að fá að heyra hana. Að öðru leyti, ef hún hefur ekki mótað sér skoðun á því, leggst ég eigi að síður jafn glaður til hvíldar þegar þessum degi sleppir.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessar umræður. Á síðasta ári var gerð breyting sem heimilar þetta sem hv. þingmaður nefnir hér þannig að það hefur verið rýmkað til í því að löglærðir fulltrúar geti tekið að sér ákveðin verkefni sem dómarar einir gátu áður sinnt. Þegar á síðasta kjörtímabili voru stigin skref í þá átt. Síðan vek ég athygli á því að í gangi er vinna sem var líka sett í gang á síðasta kjörtímabili, réttarvörsluáætlun, sem Sigurður Tómas Magnússon leiðir og felur líka í sér endurskoðun á þáttum sem hér hafa verið til umræðu. Ég held að í þessu sambandi séu klárlega tækifæri til að vinna öðruvísi með verkefnið. Ég held þó ekki að það skapi tækifæri til þess að við getum á næsta ári séð fækkun dómara. Í framtíðinni er stefnt að því að fjöldinn verði sá sem hann var, 38 í stað 43. Þegar niðurstaða úr þeirri miklu vinnu sem nú er í gangi varðandi réttarvörsluáætlunina liggur fyrir, og auðvitað millidómstigið sem líka er í vinnslu, skoðum við hvaða framtíðarákvarðanir verða teknar. Ég segi svipað og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, ég hef ekki sömu reynslu og þekkingu af og hef ekki unnið innan dómskerfisins líkt og þingmaðurinn sem hér talaði áðan þannig að það er vert að skoða það. Ég tel þó að það sem nefnt hefur verið hér í umræðunni geti ekki komið til framkvæmda alveg strax, en hver veit hvað framtíðin ber í skauti sér hvað það varðar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Neytendastofu og talsmann neytenda, nr. 62/2005, með síðari breytingum. Það frumvarp sem hér um ræðir er liður í endurskipulagningu neytendamála sem byggir meðal annars á tillögum starfshóps sem falið var að fara yfir skipan neytendamála hér á landi. Starfshópurinn var skipaður fulltrúum þriggja ráðuneyta en auk innanríkisráðuneytisins komu umhverfis- og auðlindaráðuneyti og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti að vinnunni. Til upprifjunar má minna á að mikil breyting hefur verið gerð á stjórnskipulagi neytendamála innan Stjórnarráðsins á síðustu árum en árið 2009 voru neytendamál flutt að hluta frá efnahags- og viðskiptaráðuneyti til þáverandi dómsmála- og mannréttindaráðuneytis og árið 2013 voru fleiri þættir neytendamála fluttir frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti til innanríkisráðuneytis. Allur málaflokkurinn heyrir nú eins og þingheimi er kunnugt undir innanríkisráðuneytið. Margt bendir til þess að þörf sé þó á frekari breytingum á stofnanafyrirkomulagi innan málaflokksins en það bíður betri umræðu hér síðar. Með frumvarpi þessu er lagt til að verkefni talsmanns neytenda verði sameinuð verkefnum Neytendastofu. Reynslan hefur sýnt að mjög óhagkvæmt er að reka stofnun með eingöngu einum starfsmanni sem á að sinna öllu í senn; rekstrarlegum þáttum, öflugri faglegri starfsemi, halda úti upplýsingagjöf til almennings, reksturs heimasíðu o.s.frv. Engin sambærileg embætti eru starfrækt annars staðar á Norðurlöndum og þar sem valdheimildir embættisins eru litlar setur það starfseminni nokkrar skorður. Einnig virðist í hugum neytenda ekki vera skýr verkaskipting milli embættis talsmanns neytenda og Neytendastofu. Þá er slíkt fyrirkomulag, að hið opinbera haldi annars vegar úti Neytendastofu og hins vegar embætti talsmanns neytenda, til þess fallið að skapa nokkurn misskilning. Bæði meðal neytenda svo og um aðgreiningu verksviðs hvorrar stofnunar fyrir sig. Með hliðsjón af þessu svo og stærð lands og þjóðar er skynsamlegt að stefna að því að reka eina og skilvirka opinbera stofnun á sviði neytendamála líkt og hefur komið fram í áliti margra, m.a. í skýrslu þriggja stofnana Háskóla Íslands sem gefin var út í maí 2008 undir heitinu Ný sókn í neytendamálum þar sem hvatt var til þessa verklags. Þá er í frumvarpinu einnig lagt til að breyta ákvæði laganna um forstjóra Neytendastofu. Í gildandi lögum eru hæfisskilyrði forstjóra skilgreind mjög þröngt. Málefnasvið stofnunarinnar eru mjög víðtæk og er þetta ákvæði ekki í samræmi við sambærileg ákvæði um forstöðumenn ríkisstofnana og er því lagt til að því sé breytt til samræmis við það. Þess í stað verði skýrt kveðið á um skyldur forstjóra í lögunum. Þrátt fyrir breytingu á ákvæðinu er ekki gert ráð fyrir að um rýmri ábyrgð sé að ræða en ella gildir um aðra forstöðumenn ríkisstofnana. Hæstv. forseti. Ég hef nú rakið helstu atriði frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerðina. Þó að talsmaður neytenda hafi látið mjög að sér kveða meðan hann hefur starfað held ég að fyrir því geti verið sterk efnisrök að fara þá leið sem hæstv. ráðherra leggur til hér að leggja talsmann neytenda inn í Neytendastofu og breyta um leið skilyrðunum sem lúta að forstjóra þeirrar sameinuðu stofnunar. Þegar við ráðumst í aðgerðir af þessu tagi, eins og að leggja saman opinberar stofnanir, þá fylgja því iðulega yfirlýsingar af hálfu ráðherra viðkomandi málaflokks um að þeim sem starfa hjá hlutaðeigandi stofnunum sem verið er að sameina muni við sameininguna bjóðast sambærileg verkefni á vegum hinnar nýju sameinuðu stofnunar eins og þeir höfðu áður hjá hinni. Ég vildi inna hæstv. ráðherra eftir því hvort einhver slík fyrirheit væru til þess sem starfar sem talsmaður neytenda í dag.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og kemur fram í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þessar tvær stofnanir, þ.e. talsmaður neytenda og Neytendastofa, verði sameinaðar. Ástæðan fyrir því að ég nefndi ekki sérstaklega það sem hv. þingmaður ræddi er sú að rætt hefur verið við talsmann neytenda um starfslok vegna þess að ekki er gert ráð fyrir, eins og kemur fram í frumvarpinu, að fjármagnið sem fylgdi talsmanni neytenda fari inn í nýju stofnunina. Um það hefur verið rætt og það er í vinnslu. Málið hefur verið unnið í góðu samstarfi við talsmann neytenda og hann hefur verið upplýstur um málið á fyrri stigum. Ég hef sjálf átt með honum fundi og málið hefur verið í ágætri sátt við hann enda hefur hann unnið gott og mikilvægt starf, ég tek undir það með hv. þingmanni. Þess vegna töldum við mikilvægt í þessu máli eins og ég vona að þingheimur taki eftir að það er ekki verið að vinna þetta þannig að ákveðið verkefni sé lagt niður heldur er verið að sameina þessi verkefni og talsmaður neytenda var sammála ráðuneytinu um að það væri eðlilegt og rétt að gera það svona. Hvað varðar framtíð hans og fyrirkomulag starfsloka þá er það í vinnslu innan ráðuneytisins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hlý orð í garð talsmanns neytenda. Ég átta mig ekki alveg á orðanotkuninni hér, að verið sé að leggja þessar stofnanir saman ef fjármunirnir fylgja ekki. Mér skildist á hæstv. ráðherra að því yrði þannig háttað að þeir fjármunir sem varið er til talsmanns neytenda rynnu ekki til Neytendastofu og starfsmaðurinn sem því hefur sinnt færi ekki á milli. Þá er væntanlega ekki nýtt starf sem sinnir þessu verkefni hjá Neytendastofu. Er þá ekki í raun réttri bara verið að leggja niður talsmann neytenda? Er þetta nokkur sameining, er ekki bara verið að leggja niður lið sem út af fyrir sig geta verið efnisrök fyrir að hætta að starfrækja?

Hæstv. forseti. Það er alveg skýrt og kemur fram í fylgiskjalinu sem er umsögn frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu vegna málsins og líka í greinargerð með frumvarpinu að gert er ráð fyrir því að fjármagnið sem áður var sérstaklega eyrnamerkt talsmanni neytenda fylgir ekki beint inn í stofnunina. Það er verið að sameina verkefnin, það er alveg skýrt. Það er með Neytendastofu eins og öll önnur verkefni, hv. þingmaður, að gerð er hagræðingarkrafa sem gerir að verkum að í þessu felst ekki viðbótarframlag. Það skal vera alveg á hreinu og ekkert reynt að breiða yfir það. Við erum að fylgja eftir þeirri skýrslu og þeirri vinnu sem var unnin að mestu á síðasta kjörtímabili um að farsælla væri að málaflokknum yrði sinnt með þeim hætti að hann væri undir einni stofnun. Það er alveg rétt að í fjárlögum er ekki gert ráð fyrir viðbótarframlagi til Neytendastofu. Vonandi tekst okkur það síðar enda verkefni næg en þarna er ekki gert ráð fyrir því að fjármagnið frá talsmanni neytenda fylgi inn í Neytendastofu. Það er engin dul dregin á það í frumvarpinu eða þeim gögnum sem fylgja með því.

Forseti vill áminna þingmenn um að þeim ber að ávarpa þingmenn með fullu nafni.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. innanríkisráðherra skuli stíga það skref að fækka stofnunum. Ég velti þó fyrir mér hvort ekki eigi að stíga stærri skref og sameina Neytendastofu og Samkeppniseftirlitið. Ég held að það séu rök fyrir því að skera núna upp eftirlitskerfið, efla þær einingar sem eftir verða og gera þær betur í stakk búnar að sinna sínu löggilta hlutverki. Vandinn kann hins vegar að vera sá að Samkeppniseftirlitið er á forræði annars ráðherra en hæstv. innanríkisráðherra. Spurning mín er til hæstv. innanríkisráðherra: Hafa farið fram einhverjar viðræður á milli atvinnuvegaráðuneytis annars vegar og innanríkisráðuneytisins hins vegar um hugsanlega sameiningu eða frekari samvinnu þessara tveggja stofnana? Ef svo er ekki, kemur það til greina? Hér er um verulega fjármuni að ræða. Samkeppniseftirlitið fær tæplega 400 milljónir króna á komandi ári samkvæmt fjárlagafrumvarpi og Neytendastofa um 184 milljónir kr. Ég hygg að hægt sé að ná töluverðum sparnaði með samþættingu þessara stofnana.

Hæstv. forseti. Ég tek undir margt af því sem fram kemur í máli hv. þingmanns sem talaði hér á undan. Ég vil árétta að það þarf að fara fram skoðun, eins og ég nefndi í ræðu minni. Ég sagði orðrétt að margt benti til þess að þörf væri á frekari breytingum á stofnanafyrirkomulagi innan málaflokksins. Ég tel að við þurfum að rýna það betur hvernig við höldum utan um neytendavernd og hvort við getum gert það betur, meðal annars með því sem hv. þingmaður nefndi hér áðan. Ég get upplýst hv. þingmann um að þær viðræður hafa átt sér stað á milli innanríkisráðherra og iðnaðar- og viðskiptaráðherra um hvort hægt sé að vinna betur að málaflokkunum og hvort það sé endilega farsælasta framtíðarfyrirkomulagið að neytendamálin - og ég get alveg sagt það þannig að það sé alveg skýrt: Sá ráðherra sem hér stendur mun ekki verja það með kjafti og klóm að eins margar stofnanir og mögulegt er heyri undir hennar ráðuneyti. Mér finnst bara að þingið eigi að ræða það og að við eigum að velta því fyrir okkur hvort hægt sé að halda betur utan um málaflokkinn. Þá er þar ein lausn, sú sem hv. þingmaður nefndi hér áðan og ég hef rætt formlega við iðnaðar- og viðskiptaráðherra um hana.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin, þau gleðja mig. Það er ekki alltaf sem maður heyrir hæstv. ráðherra tala með þeim hætti að hann sækist ekki eftir að auka völd sín heldur minnka áhrif sín og völd og færa þau annað, jafnvel út til almennings. Ég hef nefnilega áhyggjur af því sem gerst hefur hér á síðustu árum þegar kemur að eftirlitsiðnaðinum sem er orðinn alveg gríðarlega stór iðnaður. Beinn kostnaður er líklegast á bilinu 16–18 milljarðar króna og óbeinn kostnaður þjóðfélagsins við að halda uppi eftirlitskerfinu öllu er líklegast á bilinu 35–40 milljarðar. Það er alveg ljóst að á endanum eru það neytendur sem bera þann kostnað. Það er því gríðarlega mikilvægt að huga að þeim þætti. Ég ætti nú kannski að beina orðum mínum einnig til hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar, að hann hugi sérstaklega að því 

Hæstv. forseti. Það kemur kannski ekki á óvart að við hv. þm. Óli Björn Kárason deilum skoðunum í þessu eins og svo mörgu öðru. Ég nota tækifærið til þess að hvetja þingmenn og okkur öll til þess að skoða sameiningar stofnana, til þess að skoða það að vinna verkefnin öðruvísi, ég hvet okkur til þess að gera það þvert á ráðuneyti. Við eigum ekki að vera að velta því fyrir okkur nákvæmlega hvaða verkefni heyri undir hvaða ráðherra eða ráðuneyti heldur að vinna þannig með hlutina að okkur auðnist að þjónusta almenning eins vel og mögulegt er, að halda hér uppi góðri neytendavernd og halda hér uppi þeim réttindum sem við viljum sannarlega halda á lofti. En við verðum auðvitað að gera það með hagræðingu í huga og þannig að við nýtum fjármagnið sem best. Óháð hagræðingarhópum þá finnst mér við hugsa þetta of mikið í hólfum og kössum í staðinn fyrir að hugsa um verkefnið í heild sinni og hugsa hvernig við þjónustum almenning best. Hv. þm. Óli Björn Kárason, ég held við getum verið sammála um að almenningurinn þarna úti er ekkert að velta því fyrir sér hvort þetta verkefni heyri undir einn ráðherra frekar en annan. Við erum einungis að hugsa um að þjónusta fólk sem best og á sem hagkvæmastan hátt og þannig að fjármagn skattborgara nýtist sem best.

Virðulegi forseti. Mér líst vel á þetta almennt. Ég skil reyndar ekki alveg hvers vegna þetta ættu að vera aðskildar stofnanir en þykir þetta almennt til bóta. En ég er með þrjár spurningar frekar en kannski gagnrýni. Mér sýnist Neytendastofa ekki taka við öllum réttindum eða störfum talsmanns neytenda. Þá sé ég ekki að Neytendastofa geti kallað eftir sömu gögnum og talsmanni neytenda er sérstaklega gert kleift að kalla eftir samkvæmt 8. gr. laga 63/2005. Það er ein af þeim greinum sem eru felldar út með frumvarpinu. Mig langar að vita hvort til komi að Neytendastofa hafi einhverjar slíkar heimildir. Ég sé ekki heldur skýrt að Neytendastofa geti með þessum breytingum tekið við kvörtunum á sama hátt og talsmanni neytenda er ætlað að gera samkvæmt gömlu lögunum þótt vissulega sé í 4. gr. gömlu laganna svokölluð áfrýjunarnefnd neytendamála en hún virðist bara taka á stjórnvaldsákvörðunum en ekki taka við kvörtun frá neytendum. Þannig að ég velti fyrir mér hvort einhver prósess sé annaðhvort innbyggður í þetta eða ætlaður til að meðhöndla það. Í þriðja lagi tek ég eftir því að talsmanni neytenda er ætlað sjálfstæði alveg sérstaklega samkvæmt 10. gr. gömlu laganna sem er felld út samkvæmt 3. gr. nýju tillögunnar á meðan í 2. gr. að nýju lögunum stendur sérstaklega að forstjóri beri ábyrgð á að starfsemi og rekstur stofnunarinnar sé í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Ég velti fyrir mér viðbrögðum hæstv. ráðherra við þessum spurningum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Sumar af þeim nægir ekki að fara yfir í stuttu andsvari og verður sjálfsagt farið betur yfir á vettvangi nefndarinnar. Að stærstu leyti fara öll verkefni talsmanns neytenda, eins og kemur fram, undir stofnunina. Hins vegar fylgdu sérstakri stofnun að sjálfsögðu ákveðnar heimildir sem Neytendastofa hefur einnig heimildir gagnvart þannig að í frumvarpinu er verið að samræma þetta og vinna með það, en það á ekki að draga úr þeim þáttum er lutu að verkefnum talsmanns neytenda. Bara þannig að það sé á hreinu. Auðvitað eru ákveðnar breytingar sem fela í sér að þetta var sérstakt embætti. Nú er það það ekki lengur. Við erum að gera það að einni stofnun sem veldur því að heimildirnar breytast örlítið en holt og bolt eru verkefnin alveg þau sömu. Eins og kemur fram í öllum þeim skýrslum, og þær eru fleiri en ein, sem hafa verið skrifaðar um neytendamál á Íslandi og mikilvægi þess að setja þau í þennan farveg er það álit og skoðun langflestra sem að málinu hafa komið og ég ítreka það, ég held allra sérfræðinga sem ég hef lesið gögn um, að það styrki stöðu neytenda á Íslandi að hafa þetta með þessum hætti, hin staðan hafi valdið ákveðnu óskýru verklagi. Ég held því að við séum að stíga framfaraskref. Hvað varðar einstakar valdheimildir hverfa þær að sumu leyti vegna þess að stofnunin er ekki lengur til og verkefnin fara undir aðra stofnun en það er ekki gert ráð fyrir því að verkefnin breytist.

Virðulegi forseti. Ég þakka skýrt svar. Hvað varðar spurningarnar skil ég hæstv. ráðherra þannig að það komi alveg til greina að styðja umbætur, væntanlega eftir meðferð hv. allsherjar- og menntamálanefndar, til að skýra betur hvað eigi nákvæmlega að flytjast yfir. Ég tek eftir því að hér er vissulega verið að styrkja neytendarétt og dreg ekki úr því. Ég er algjörlega hlynntur framtakinu í heild sinni þótt kannski sé eitthvað sem bæta mætti við. Ég vona því að ég skilji hæstv. ráðherra rétt með það að kannski þurfi að bæta aðeins við og þá væntanlega eftir meðferð hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna með því að endurtaka svarið sem ég gaf áðan en ég tek undir það með hv. þingmanni að telji hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd þörf á því að skerpa þau heimildarákvæði sem vísað var til áðan er það að sjálfsögðu í höndum nefndarinnar. Telji nefndin að það sé óljóst er það að sjálfsögðu einnig í höndum nefndarinnar að ákveða að skerpa á, ef talin er þörf á því.

Herra forseti. Ég tel að þetta frumvarp sé klárlega skref í rétta átt. Ég ætlaði að spyrja út í fjármagn, það fjármagn sem sparast þegar þetta embætti er lagt niður eða sameinað Neytendastofu en hæstv. ráðherra hefur svo sem svarað því. Í starfshópi sem skilaði skýrslu um skipulag neytendamála var reyndar lagt til að embætti talsmanns neytenda yrði lagt niður og fjármagni sem sparaðist yrði skipt á milli neytendaréttarsviðs Neytendastofu og Neytendasamtakanna og þá eyrnamerkt kvörtunarþjónustu Neytendasamtakanna. Ég skil það þá þannig að engir peningar færist til þessara stofnana sem mér finnst aðeins miður. Mér finnst að við eigum að horfa meira til þriðja geirans og félagasamtaka og nýta þann kraft sem þar er, við fáum oft mikið fyrir peningana. Aðeins af því að komið var inn á það áðan að talsmaður neytenda hefði tekið á móti kvörtunum og hvað yrði þá um það. Þetta er eitt af því sem sýnir hvað það var allt of flókið að hafa Neytendastofu, talsmann neytenda og svo frjáls félagasamtök sem eru Neytendasamtökin. Nú er það þannig að Neytendasamtökin eru með þjónustusamning við ríkið og fá 8,4 milljónir á ári til þess einmitt að taka við kvörtunum frá neytendum. Það er því mjög einkennilegt ef talsmaður neytenda hefur á sama tíma verið að taka við kvörtunum frá neytendum og Neytendastofa á heldur ekki að vera að því, ekki nema það séu þá kvartanir sem snúa að þeim þáttum sem Neytendastofa er með eftirlit með. Mig langar líka til að leggja til við hæstv. ráðherra að taka tillit til skýrslunnar sem kom út 2008, sem er einmitt fjallað um í frumvarpinu, sem er ný sókn í neytendamálum. Þar er ágætiskafli, sérstaklega lagakaflinn, þar sem verið er að tala um að afmarka hlutverk Neytendastofu. Til dæmis er bent á að fyrirtæki sækja þangað og fá skorið úr um firmaheiti og lén og annað þess háttar og má alveg velta því fyrir sér hvort það eigi heima þar undir. Þannig að ég hef ekki séð að þær tillögur sem þar eru unnar - að eitthvert tillit hafi verið tekið til þeirra. Það er svona með þessar skýrslur, þær eru oft skrifaðar og svo er lítið gert með þær. Mig langar líka að spyrja: Talað er um að sérstaklega hafi verið mælt fyrir um það í lögum að Neytendastofa skuli stuðla að fræðslu til almennings um neytendamál, þ.e. neytendafræðslu. Ég velti þessu fyrir mér, hef örlitlar efasemdir um þetta, það þarf þá alla vega að eyrnamerkja einhverja peninga í þetta. Ég spyr líka: Í hverju á þessi fræðsla að felast, með hvaða hætti á þetta að fara fram? Nú er það þannig að neytendafræðsla, alla vega á Norðurlöndunum þar sem ég þekki til, fer mjög mikið fram í gegnum fjölmiðla. Fjölmiðlar eru mjög duglegir, þeir hafa líka tekið sig á hér á Íslandi. Og líka skólarnir, neytendafræðsla á að vera bæði inni í grunnskólum og framhaldsskólum. Síðan erum við með ótal stofnanir og samtök sem að einhverju leyti sinna neytendafræðslu. Það má bara nefna Matvælastofnun, upplýsingar þar, Neytendasamtök og fullt af öðrum samtökum og stofnunum. Ég er því bara að velta fyrir mér hvort þetta verði til að dreifa kröftunum því að ég veit að Neytendastofa hefur í nógu að snúast. Ég bið um svar frá hæstv. ráðherra um neytendafræðsluna, hvað menn eru að hugsa þar.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum sem þekkir mjög vel til neytendamála og er betur að sér í mörgu þar en sú sem hér stendur. Ég get tekið undir langflest ef ekki allt sem hv. þingmaður nefndi. Ég held að það sé hárrétt hjá hv. þingmanni að hér er stigið skref í rétta átt en auðvitað ekkert fullnaðarskref enda er tillagan ekki kynnt þannig og á ekki að þjóna þeim tilgangi. Margt af því sem hv. þingmaður nefndi varðandi kvartanir og fleira tek ég undir. Það hefur ekki verið nægilega skýrt hvernig á því hefur verið haldið og þess vegna fylgja til dæmis ákveðnar heimildir ekki undir þessa löggjöf. Það er til þess að skerpa á ákveðnum hlutum og tryggja að ljóst sé hver sinni ákveðnum verkefnum. Ég tek líka undir það heils hugar með hv. þingmanni er varðar skýrslu þriggja stofnana Háskóla Íslands, sem var gefin út í maí 2008 og ég nefndi hér aðeins í upphafi, þar sem var varpað fram ákveðinni framtíðarsýn um yfirstjórn og skipulag neytendamála. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að í þessu frumvarpi birtist það ekki nákvæmlega. Það er samt afar margt þar sem ég held að við getum notað í því sem við vorum að ræða hér áðan um framtíðarskipan þessara mála og fyrirkomulag. Varðandi fræðsluna þá er ekki, eins og hægt er að lesa í frumvarpinu og athugasemdum við einstaka greinar, fjallað um það hvernig eigi að taka á því máli þó að viðbótin sé sannarlega þarna inni. Talað er um að það sé ekki sérstaklega mælt fyrir um hvernig Neytendastofa skuli stuðla að slíkri fræðslu enda eigi stofnunin að hafa ákveðið sjálfdæmi um það hvernig hún og forsvarsmenn hennar telja farsælast að halda á því. Ég held ég hafi svarað öllu sem hv. þingmaður beindi til mín.

Virðulegi forseti. Ég þekki reglurnar ekki alveg nógu vel. Ég vildi bara þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, hefði kannski getað gert það úr sæti mínu.

Virðulegi forseti. Ég ætla rétt aðeins að koma inn í þessa umræðu. Þetta er stór málaflokkur, neytendamál standa okkur öllum nærri og hefur verið svolítið dreifður, eins og hér hefur komið fram, innan stjórnsýslunnar og margt mjög ruglingslegt þar. Þetta er því hið besta mál enda kemur fram í þeirri ágætu skýrslu sem vitnað er til í frumvarpinu að mikil þörf sé á að einfalda það sem kallað hefur verið leiðakerfi neytenda og skipulagningu neytendamála á Íslandi. Það er oft og tíðum flókið fyrir okkur neytendur og villandi hvert og hvar við eigum að leita leiða til að fá úrlausn okkar mála. Hlutverk stjórnsýslunnar hlýtur alltaf að vera að stuðla að skilvirku, hagkvæmu og öflugu kerfi til að tryggja rétt neytenda í viðskiptum þannig að við velkjumst ekkert í vafa um það hvert við eigum að leita þegar við viljum láta úrskurða um réttindi okkar. Hér hefur verið komið inn á afar margt í þessu samhengi sem ég hafði ætlað að gera að umtalsefni. Ég tek undir það sem hefur komið fram og er skilgreint í lögunum, að talsmaður neytenda geti líka tekið upp mál að eigin frumkvæði en sjálfstæði hans er ekki nógu skýrt í þessu frumvarpi. Mér finnst það ekki vera alveg tryggt að einhver einn aðili haldi utan um þessi mál og sé í sömu stöðu gagnvart stjórnsýslunni og nú. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því. Ég tek undir það sem hér var talað um áðan, um fræðsluna, af því að ef við ætlum að búa til virka neytendur sem eru sæmilega meðvitaðir um umhverfi sitt og réttindi og skyldur þá held ég að það þurfi að koma til fjármagn þar sem það er skilgreint að Neytendastofa skuli sinna fræðslu eða útbúa efni fyrir skólana eða með hvaða hætti það á nú að gera. Ég held að það þurfi að byrja þar eins og með svo margt annað ef við eigum að ná að hafa hér virka þegna. Það er auðvitað rétt að sparnaðurinn er til staðar en ekki nema hluti af þeim tillögum sem þessi ágæti starfshópur skilaði af sér - og það kemur fram í frumvarpinu - mun koma til framkvæmda von bráðar. Langar mig því að spyrja hæstv. ráðherra hvaða tillögur það eru sem koma til framkvæmda von bráðar. Að öðru leyti mundi ég vilja vita með hvaða hætti sjálfstæði viðkomandi aðila sem á að sinna þessum málum innan Neytendastofu verður tryggt. Ég er hlynnt sameiningu þessara stofnana. Ég held að þetta sé hluti af því að gera þetta skilvirkara en hef ákveðnar áhyggjur af þessu.

Hæstv. forseti. Margt af því sem hér var nefnt af hv. þingmanni hefur þegar komið fram og þess vegna ætla ég ekki að lengja umræðuna með því. Það hefur líka komið fram í umræðunni að þingmenn hafa ákveðnar - við skulum ekki kalla það áhyggjur, vangaveltur um sjálfstæði stofnunarinnar og frumkvæði hennar og heimildir til slíks, að þær verði minni við sameiningu en þær voru fyrir. Þá minni ég á að í lögunum um Neytendastofu eru ákveðnar heimildir til slíks. Ég ítreka að telji allsherjar- og menntamálanefnd ástæðu til þess að skerpa á því þá er ekkert því til fyrirstöðu. Markmið okkar er einungis, og það er mjög skýrt í þeirri vegferð sem við erum hér að tryggja, að skýrar verði á höndum hvers þessi verkefni eru. Við erum að reyna að stíga, eins og nefnt var hér áðan af hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur, fyrsta skrefið í átt til þess að bæta stöðu neytendamála á Íslandi. Ég ítreka að ég treysti hv. allsherjar- og menntamálanefnd vel til að fara yfir það í nefndinni vilji menn skerpa á einstaka þáttum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar aðeins í restina til þess að hvetja ráðherra og hv. allsherjar- og menntamálanefnd, af því að komið hefur fram að fyrirtæki hafa gjarnan farið að tilmælum talsmanns neytenda þegar komið hafa fram ábendingar um það sem betur má fara en stjórnvöld hafa ekki staðið sig eins vel. Á það hefur verið bent að það sé sýnilegur munur á milli ráðuneyta varðandi samráð þegar kemur að reglum eða einhverju slíku þar sem forsendan er sú að talsmaður geti stuðlað að aukinni neytendavernd eins og lög gera ráð fyrir. Ég hvet því nefndina til að kalla eftir þessu og fá tölulegar upplýsingar um þetta hjá ráðuneytunum. Eins liggur væntanlega fyrir hjá talsmanni neytenda rökstuðningur fyrir þessum orðum þar sem hann hefur sagt að þetta sé svona.

Hæstv. forseti. Ég vildi einungis nota tækifærið hér í lokin til að þakka þessa brýningu sem sjálfsagt verður farið yfir á vettvangi hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Ég ítreka einnig að mikilvægt er við þá breytingu sem gerð verður með sameiningunni að menn nýti þá reynslu sem fengist hefur með þeim starfsmanni sem var talsmaður neytenda og hefur sinnt því starfi ljómandi vel. Það er mikilvægt að menn nýti þann reynslugrunn sem þaðan hefur fengist og yfirfæri hann yfir í þessi verkefni. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að fá þann aðila og þann ágæta starfsmann á sinn fund til þess að tryggja að við nýtum sem best að það verði samfella í því. Ef einhverjar athugasemdir eru varðandi það hvernig menn hafa unnið með þá úrskurði og þá vinnu vil ég að það verði skoðað í vinnunni á þinginu.

Herra forseti. Svo að því sé haldið til haga í þessari umræðu þá hefur talsmaður neytenda, sem er embætti sem þetta lagafrumvarp mun leggja niður, verið einn ötulasti málsvari lántakenda hjá hinu opinbera. Þegar ég heyri að leggja eigi embættið niður og að sú tillaga hafi komið frá hæstv. fyrrverandi innanríkisráðherra, Ögmundi Jónassyni, þá set ég strax spurningarmerki við það. Talsmaður neytenda krafðist þess ásamt Hagsmunasamtökum heimilanna að fá heimild frá innanríkisráðuneytinu - samkvæmt lögum um lögbann og dómsmál til að tryggja heildarhagsmuni neytenda - til að geta lagt fram lögbann og hafið dómsmál til að tryggja heildarhagsmuni neytenda út af því að innanríkisráðherra var ekki að sinna því á þeim tíma, en hann hefur líka heimild samkvæmt þeim lögum til að krefjast lögbanns og hefja öll dómsmál sem þarf til að tryggja heildarhagsmuni neytenda og í þessu tilfelli lántakenda. Talsmaður neytenda fór ásamt Hagsmunasamtökum heimilanna fram á lögbann hjá sýslumanni á innheimtum gengistryggðra lána og talsmaður neytenda og Hagsmunasamtök heimilanna kærðu svo ákvörðun sýslumanns sem hafnaði lögbannsbeiðninni og þau kærðu alla leið upp í Hæstarétt. Þó að Hæstiréttur hafi á endanum hafnað lögbannsbeiðninni hafa talsmaður neytenda og Hagsmunasamtök heimilanna bætt hag neytenda, þ.e. lántakenda, gríðarlega. Hæstiréttur hafnaði lögbannsbeiðninni á þeim forsendum að þeir sem hefðu misst heimili sitt á nauðungaruppboði gætu farið fram á skaðabætur síðar. Skaðabótakrafan hefur því verið staðfest af Hæstarétti vegna þess að talsmaður neytenda og Hagsmunasamtök heimilanna fóru af stað í þessa vegferð. Í öðru lagi hefur Hæstiréttur staðfest að lögin um lögbann og dómsmál til að tryggja heildarhagsmuni neytenda eru virk og að þau eru virk á Íslandi milli lögaðila sem báðir eru staðsettir á Íslandi og eru íslenskir. Um þetta var vafi, en þetta hefur fengist staðfest. Hæstv. innanríkisráðherra Hanna Birna Kristjánsdóttir hefur því heimild, samkvæmt þessum lögum, til að hefja dómsmál sem þarf til að tryggja heildarhagsmuni neytenda. Þetta er skýrt vegna þess að talsmaður neytenda og Hagsmunasamtök heimilanna fóru í þessa vegferð. Hæstv. fyrrverandi innanríkisráðherra, hv. þm. Ögmundur Jónasson, hefði getað farið í þessa vegferð en talsmaður neytenda og Hagsmunasamtök heimilanna kröfðust þess lengi vel, og þurftu virkilega að hafa fyrir því, að fá þessa heimild og fara í þessa vegferð. Spurning mín til hæstv. innanríkisráðherra Hönnu Birnu Kristjánsdóttur er þessi: Þegar það embætti er lagt niður sem verið hefur einn ötulasti málsvari innan hins opinbera fyrir hagsmunum lántakenda í þessu landi, þegar það embætti er lagt niður með þessum lögum og fellt inn í Neytendastofu, fylgir þá heimildin, sem talsmaður neytenda hefur til að krefjast lögbanns og að fara í dómsmál til að tryggja heildarhagsmuni neytenda, þessum samruna inn í Neytendastofu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Já, Neytendastofa hefur sömu heimild og talsmaður neytenda hafði hvað þetta varðar, til þess að svara því alveg afdráttarlaust og skýrt í byrjun. Síðan hvet ég þingheim og hv. þingmann til þess, og ég ítreka það í umræðunni um þetta, að með þessu erum við að taka verkefni, sannarlega embætti sem var sjálfstætt og sérstök stofnun en við erum ekki í þeim skilningi - auðvitað erum við að breyta talsvert, við erum að færa verkefnin undir Neytendastofu. Við erum að taka verkefnin saman. Þannig að þegar hv. þingmaður lætur að því liggja, finnst mér, að verið sé að henda þessum verkefnum til hliðar og þau verði ekki lengur til staðar þá er það ekki hugsunin. Hugsunin er í anda þess, sem mörgum sinnum hefur komið fram í umræðunni um neytendamál, að taka verkefnin á einn stað en sú heimild sem þingmaðurinn nefndi - hún var stórmál á sínum tíma, hárrétt, hún er hjá Neytendastofu þrátt fyrir þessa breytingu.

Herra forseti. Gott að vita til þess að heimildin er til staðar hjá Neytendastofu til að krefjast lögbanns og hefja dómsmál til að tryggja heildarhagsmuni neytenda. Þá er það spurning um verkefni. Eitt stærsta verkefni sem þarf að fara í til þess að tryggja hagsmuni neytenda, lántakenda á Íslandi, er að skoða dóminn sem féll í Evrópudómstólnum 14. mars á þessu ári um að ekki mætti vísa fólki út af heimilum sínum þrátt fyrir að landslög eða lánasamningar kvæðu á um að það þyrfti ekki að fara fyrir dómstóla, það mætti gera slíkt. Evrópudómstóllinn dæmdi 14. mars á þessu ári að það mætti ekki. Hann dæmdi meðal annars á grundvelli laga um neytendaverndartilskipun Evrópusambandsins sem hefur verið innleidd í íslensk lög. Þannig að stóra spurningin er: Á það við á Íslandi? Og hæstv. innanríkisráðherra, Hanna Birna Kristjánsdóttir, eða Neytendastofa sem hefur þá heimild samkvæmt lögum til að hefja dómsmál sem þarf að hefja til að tryggja heildarhagsmuni neytenda, það er stórt verkefni. Þetta er stóra verkefnið, að fá úr því skorið hvort tilskipunin frá Evrópu sem hefur verið innleidd í íslensk lög um neytendalán verji ekki neytendur, verji ekki heimili neytenda, heimili lántakenda. Það er stóra verkefnið. Er það ekki verkefni sem hæstv. innanríkisráðherra Hanna Birna Kristjánsdóttir er til í að fara í?

Hæstv. forseti. Það er klárlega hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta eru stór verkefni. Ég ítreka samt að tilgangur frumvarpsins sem við ræðum nú er ekki einvörðungu þessi. Hann er til að taka utan um á ákveðinn hátt öll málefni er lúta að neytendamálum á Íslandi. Ekki einungis með hliðsjón af því sem hv. þingmaður talaði um og við höfum áður rætt í þessum sal og ég hef átt orðastað við hv. þingmann um þau mál. Ég þekki dóminn sem hv. þingmaður vísar til ágætlega. Hann er eins og hv. þingmaður þekkir líka ekki endilega talinn eiga við hér á landi og það veit hv. þingmaður og um það er ákveðinn ágreiningur. Tíminn leyfir okkur ekki að fara í efnislega  Það sem hv. þingmaður virðist vera að bera á borð er að með þessu séum við að breyta eða koma í veg fyrir að verkefni sem talsmaður neytenda hefur haft með höndum - að verið sé að koma í veg fyrir það. Það er alls ekki verið að því. Það er verið að sameina það undir einum hatti þannig að sú barátta sem hv. þingmaður hefur ótal oft talað fyrir á þingi, það er ekki eðlisbreyting á henni, það er einungis formbreyting á því að nú heitir þetta Neytendastofa og verkefnin eru sameinuð. Út á það gengur það frumvarp sem er til umræðu. Efnisleg umræða um þann dóm sem hv. þingmaður nefnir bíður betri tíma og leyfir ekki lokaumræðu í gegnum stutt andsvör um þetta frumvarp.

Herra forseti. Ég hef skilið frumvarp hæstv. ráðherra með þeim hætti að það væri síður en svo verið að leggja niður verkefni sem talsmaður neytenda hefur sinnt af nokkrum skörungsskap, heldur væri verið að færa það undir Neytendastofu. Þá er rétt að greina frá því að í upphafi voru menn ekki á eitt sáttir um það ferðalag sem menn fóru í til þess að þróa neytendavernd á Íslandi. Ég var t.d. á meðal þeirra sem töldu verkaskiptinguna óljósa og að hægt væri og betra að hafa þetta með öðrum hætti. Ég hef jákvæða afstöðu gagnvart þessu frumvarpi, ég áskil mér auðvitað rétt til þess að skoða það betur eftir því sem vinnu nefndarinnar vindur fram. En það er nú nokkur trygging fyrir mig að málið sé ágætt þegar bæði fulltrúar borgaralegra anarkista hér, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, og hægri sinnaður stjórnmálamaður, eins og hæstv. innanríkisráðherra, eru nánast sammála. Ég tók eftir því að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson taldi að þarna væri verið að þétta neytendavernd á Íslandi. Ég er líka ánægður með að hæstv. innanríkisráðherra fetar áfram á þeirri braut sem fyrri ríkisstjórn markaði með að fækka ríkisstofnunum með því að sameina þær. Það var stefna sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur fylgdi mjög skýrt. Er rétt að rifja það upp að við fækkuðum stofnunum, lögðum saman mörg lítil embætti og ég man ekki eftir neinni nýrri stofnun sem við bjuggum til nema Fjölmiðlastofu sem mig minnir að hafi kostað undir 50 millj. kr. á ári, það var nú ekki meira. Ég fagna því þegar hæstv. ráðherra segir að hún vilji leita leiða til að hagræða og beita aðhaldi með því að sameina stofnanir. Ég er líka sammála hv. þm. Óla Birni Kárasyni - þó að það sé svakalegt að vera sammála honum tvo daga í röð - um að það á eftir því sem hægt er að draga úr og gera eftirlitsiðnaðinn skilvirkari. En herra trúr, þegar menn eins og hv. þingmaður halda því fram að hér sé verið að reka eftirlitsiðnað sem sé meira og minna ónauðsynlegur og kosti íslenska skattgreiðendur 16–18 milljarða, ja, þá verða menn að rökstyðja það með einhverjum hætti. Hv. þingmaður bætti reyndar um betur og var erfitt að henda nákvæmar reiður á máli hans, en eftir að hafa kastað því inn í þessa umræðu að hægt væri að spara 16–18 milljarða þá gaf hann svolítið í undir lok ræðu sinnar, sem er nú ekki háttur hv. þingmanns því að hann er venju fremur varkár í tali eins og við vitum, og sagði að hægt væri að meta allan eftirlitsiðnaðinn, eins og hann kallaði það, upp á 30–40 milljarða. Nú get ég staðið hér eins og hvítskúraður engill því að ekki ber ég ábyrgð á því. Meira og minna allur þessi eftirlitsiðnaður kom upp undir forustu Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma. Það tekur ekki réttinn frá hv. þingmanni til þess að gagnrýna hann og það er frekar ávinningur fyrir Sjálfstæðisflokkinn og alla flokka að hafa gagnrýna menn og konur í sínum röðum. En mig langar til þess að spyrja hv. þm. Óla Björn Kárason: Getur hann fært rök fyrir þessu? Við höfum aðeins fyrr á þessum degi rætt hagræðingarnefndina, niðurskurðarnefndina svokölluðu, sem er undir forustu tveggja hv. þingmanna, Guðlaugs Þórs Þórðarsonar og Vigdísar Hauksdóttur. Það er svo sem að renna upp fyrir öllum að sú nefnd hefur beitt upp, það kemur ekkert úr henni. Hún skammast sín meira að segja svo fyrir verk sín að hún þorir ekki að reiða fram gögnin eða fundargerðir sem hana varða. Ég held að það væri meira en einnar messu virði ef hv. þingmaður mundi kannski gefa okkur í stuttri ræðu einhverjar útlínur af þeim mögulegu breytingum sem hægt væri að grípa til í því sem hann kallar eftirlitsiðnað, sem mundu í senn skapa hagræði og spara þótt ekki væri nema brotabrot af þessum miklu upphæðum sem hv. þingmaður hefur nefnt, en um leið tryggt hag borgaranna og neytenda. Væntanlega var þessi eftirlitsiðnaður, sem hv. þingmaður kallar svo, settur á stofn af hans góða flokki á sínum tíma til þess að tryggja hag neytenda á Íslandi og líka til þess að tryggja hag útflutningsgreina, til þess að greiða útflutningi Íslendinga leið inn á markað erlendis með þeim vottorðum og stimplum og öllu því sinnepi og tómatmauki sem við þarf að éta. Ég vildi því gjarnan fá að heyra frá hv. þingmanni hvort það sé eitthvað annað á bak við þetta og hvort þetta sé eitthvað meira en orðin tóm. Það er ekki mín reynsla af hv. þingmanni að hann tali eins og tóm tunna, yfirleitt er eitthvert andlag á bak við þegar bylur í hv. þingmanni. En gaman væri að heyra þetta og sennilega væri það happadrýgst fyrir hagræðingarnefndina góðu að fá hv. þingmann sem dráttarklár og hugmyndasmið fyrir sig því að ekki virðist hún ætla að skila miklu.

Herra forseti. Ekki skildi ég orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar svo að þetta frumvarp mundi þétta neytendavernd á Íslandi eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson gefur til kynna. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi einmitt mörg atriði, margar heimildir sem talsmaður neytenda hefur í dag sem færast ekki yfir til Neytendastofu. Ég skil því orð hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar ekki þannig að þetta sé endilega þétting á neytendavernd á Íslandi.

Herra forseti. Mér þykir auðvitað slæmt ef ég hef rangfært þær áherslur sem hv. þingmaður og flokksbróðir eða hreyfingarbróðir hv. þingmanns sem hér talaði áðan fór með, en svo æfður er ég nú á langri setu á þessu þingi að ég hef þokkalega gott skyn á það sem menn segja og það var alveg klárt. En hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson er mættur til fundar og hann getur þá borið af sér sakir. En ég heyrði það alveg skýrt að hv. þingmaður var jákvæður gagnvart þessu frumvarpi alveg eins og ég er, án þess að ég vilji lýsa yfir skýrum stuðningi við það. En ég held að við séum á réttri braut og hugsanlega það eina sem ég get orðið sammála hv. þm. Óla Birni Kárasyni með er að við eigum að róa fyrir allar víkur til að reyna að nýta fé skattborgaranna betur. Ég held að það sé hægt með þessari aðferð. Ég hefði talið að það væri kannski rétt í ferðinni, eða a.m.k. í upphafi þess ferðalags, að gera það sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði áðan að dreifa valdinu með því að láta hluta af þeim sparnaði sem til verður í svigrúmi renna til Neytendasamtakanna til að styrkja hina frjálsu rödd neytenda á þessu sviði. Að öðru leyti segi ég við hv. þingmann að ég held að hugsanlega beri ég ekki minna skyn á það hvað hans ágæti hreyfingarbróðir sagði áðan en hann sjálfur - og þetta sagði hann.

Virðulegi forseti. Þegar ég hélt því fram áðan að kostnaður við eftirlitskerfið væri á bilinu 35–40 milljarðar, ég held að ég hafi sagt það en ekki 30–40, er ég að tala um beinan og óbeinan kostnað. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson mundi gera vel í því að heimsækja til dæmis matvælafyrirtæki á Íslandi eða bifreiðaverkstæði, næst þegar hv. þingmaður fer með bílinn sinn á verkstæði, og ræða við forráðamenn fyrirtækja um þann kostnað sem þau verða fyrir við að sinna opinberu eftirliti sem verður stöðugt meira og meira og dýrara og dýrara.

Þú veist allt …

Við getum tekið umræðu um það, hv. þingmaður, ég get tekið umræður um það. En það er alveg ljóst að beinn og óbeinn kostnaður þjóðfélagsins er á bilinu 35–40 milljarðar og ég byggi meðal annars á skýrslu sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands vann og var birt árið 2004 fyrir forsætisráðuneytið þar sem fram komu upplýsingar sem ég hef síðan farið í gegnum og endurnýjað eða uppfært. Það sem ég segi er: Við eigum að gera okkur grein fyrir því að fjöldi eftirlitsstofnana hefur ekkert með það að gera hvort hagsmunir neytenda séu tryggðir. Fjöldi eftirlitsstofnana hefur ekkert með það að gera að tryggja hér eðlilega og sanngjarna samkeppni. Það er ekki fjöldi eftirlitsstofnana eða hversu dýrar eða hversu mikið fjármagn fer til þessara eftirlitsstofnana sem tryggir hag neytenda eða leiðir til þess að eðlileg og sanngjörn samkeppni verði á milli fyrirtækja.

Herra forseti. Það er vasklega gert hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni að gera tilraun til að skýra í einu tveggja mínútna andsvari hvernig hann ætlar að spara stórkostlegar upphæðir og sú tilraun mistókst. Hv. þingmaður gerði ekki annað en vísa í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem mat umfang þess sem hv. þingmaður kallar eftirlitsiðnaðinn, en ég minnist þess ekki að sú ágæta stofnun hafi bent á stofnanir eða eftirlit sem mætti leggja niður. Staðreyndin er sú, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að þetta er ekki bara til verndar neytendum, þetta er líka til verndar útflutningsgreinum Íslands. Matvælaeftirlitsstofnanirnar, sem eru fleiri en ein eins og hv. þingmaður veit, eru fyrst og fremst settar upp til að tryggja að meginútflutningur Íslands, sem eru sjávarafurðir, komist á markað án þess að vera stöðvaðar á landamærum vegna þess að þeim sé áfátt hvað varðar gæðaeftirlit. Um það snýst málið. Ef hv. þingmaður treystir sér til að benda á stofnanir á því sviði sem væri hægt að leggja niður, fínt, þá getum við sparað peninga. En getum við þá komið vörum okkar á markað? Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að fjöldi stofnananna segir ekkert til um gæði eftirlitsins og gæti meira að segja bent honum á leiðir til að skoða sameiningar viðamikilla eftirlitsstofnana. Það gæti sparað, tel ég, án þess að gæði eftirlitsins minnkuðu en það er mjög erfitt eigi að síður að gera það. Sjálfstæðisflokkurinn og hv. þingmaður mega reyna sig á því en gæti hv. þingmaður nefnt mér einhver dæmi um stofnanir sem hann vill leggja saman eða leggja niður eða einhverja tegund eftirlits sem hann vill leggja niður?

Virðulegi forseti. Já, ég get nefnt fjölda stofnana en ég ætla að taka eitt fram áður en ég geri það. Ég er ekki að tala um að kostnaðurinn, 35–40 milljarðar, falli bara niður. Ég er ekki talsmaður þess að hér verði ekki eftirlit. Ég er talsmaður þess að við komum á skynsamlegu og hagkvæmu skipulagi sem er neytendum og fyrirtækjum til góða. Ég ætla að nefna eitt. Ég held að það eigi að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið. Ég held að það sé eitt af stærstu málunum sem við eigum að vinna að. Það mundi spara gríðarlega peninga. Ég held að það eigi að skoða ýmsar stofnanir er viðkoma til dæmis Umhverfisstofnun, Skipulagsstofnun, Landmælingum Íslands. Mér sýnist að hugsanlega mætti skoða samvinnu þeirra stofnana sem og Hafrannsóknastofnun, Fiskistofu, Vinnueftirlitið, Geislavarnir ríkisins, Matvælastofnun o.s.frv. Við gætum líka skoðað, og ég skal gera það með hv. þingmanni og við gætum jafnvel fengið hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson og Unni Brá Konráðsdóttur til að vera með okkur í þeirri athugun, að einfalda innheimtukerfi ríkissjóðs. Það kostar skattkerfið, innheimtukerfið kostar 6,4 milljarða kr. á þessu ári. Þar af eru 6,3 í beinan rekstur. Ég held að augljóst sé að með einfaldara og skilvirkara innheimtukerfi opinberra gjalda sé hægt að ná fram verulegum sparnaði. Það má til dæmis velta því fyrir sér hvort sameina eigi embætti tollstjóra og skattstjóra o.s.frv. Það er af nógu að taka. En fyrst mundi ég leggja niður þá stofnun sem þáverandi hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson tók þátt í að stofna og það er Fjölmiðlastofa eða fjölmiðlanefnd eða guð má vita hvað hún heitir í dag.

Herra forseti. Til að geta komið í veg fyrir Fjölmiðlastofu hefði hv. þingmaður þurft að stuðla að því með mér að Ísland gengi í Evrópusambandið. Það var meðal annars, og ekki síst, vegna fyrirmæla þaðan sem menn réðust í stofnun hennar. Þetta var hins vegar vasklega gert hjá hv. þingmanni. Hann kom hingað og nefndi fjölmörg dæmi. Það er kannski til marks um hvernig þróunin í stjórnmálum er að verða að helmingnum af þeim dæmum sem hv. þingmaður nefndi áðan er ég sammála. Ég er til dæmis, öndvert við þann ágæta mann sem situr hér úti í sal, þeirrar skoðunar að það eigi að skoða mjög rækilega að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið. Hins vegar hefur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fjölda raka gegn því eins og ég hef komist að raun um á nokkuð þokkalegri og farsælli vegferð okkar saman síðustu árin. Hv. þingmaður talaði í ræðu sinni fyrr í umræðunni eins og það mætti skera burt margt af þessu eftirliti en nú hef ég komist á þá skoðun að hv. þingmaður er eftir allt saman ekki á móti því sem hann kallar sjálfur eftirlitsiðnað og vill bara að því sé hagað á annan hátt. Það kann vel að vera að töluvert mikið megi spara með því að leggja sumar af þessum stofnunum niður. Ég var til dæmis þeirrar skoðunar á sínum tíma að það ætti að skoða samruna Skipulagsstofnunar og Landmælinga eða frekar Skipulagsstofnunar og Umhverfisstofnunar. Ég var þeirrar skoðunar. Ég hef kannski sérskoðanir á Landmælingum Íslands en ef hann þekkir mína sögu í því efni þá veit hann hvað ég vildi gera við hana á sínum tíma, en af pólitískum ástæðum tel ég ekki rétt að ég fari að rifja það upp hér á þessum degi. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svör hans en sakna þess auðvitað að hann skuli ekki, okkur til upplýsingar, hafa haldið eina af sínum snjöllu ræðum til að leggja þetta enn gerr fyrir okkur. Ég treysti því að hann geri það þá að minnsta kosti skriflega til hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur og annarra þeirra sem sitja í hagræðingarnefndinni sem, eins ég hef áður sagt þegar hv. þm. Unnur Brá var ekki hér, er greinilega búin að 

Takk fyrir.

Hæstv. forseti. Ég vil einungis í lokin þakka fyrir umræðuna. Hún hefur ekki bara málefnalegt og fræðslulegt gildi heldur á köflum líka mikið skemmtigildi og það er ekki verra. Ég held að það sé sérstaklega mikilvægt, og ítreka það sem ég sagði áðan, að hér er verið að stíga ákveðið skref í neytendavernd. Ég held að það sé hárrétt sem hv. þingmaður sem talaði síðast, Össur Skarphéðinsson, talaði um, að við getum öll verið sammála um að við viljum tryggja hóflegt eftirlit og hóflegar ráðstafanir í þessu öllu. Ég vona að málið fái góða og málefnalega umræðu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og að menn hugi að þeim breytingum, ef menn telja svo, eins og hér var rætt. Það sem situr helst í huga mér eftir umræðuna er í anda þeirra sáttastjórnmála sem ég trúi á. Það væri stórkostlegt afrek ef Alþingi mundi sammælast um þó ekki væri nema að nýta skattpeningana eins vel og við mögulega getum og að fækka ríkisstofnunum. Þá held ég að við hefðum náð talsverðum árangri. En fyrst og síðast þakka ég fyrir umræðuna.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um viðbrögð við skuldavanda einstaklinga með lán með veði í eigu þriðja aðila, svonefnd lánsveð. Forseti hefur þegar útlistað það á hvaða þingskjali frumvarpið er að finna. Hér er um að ræða endurflutning á máli frá septemberþingi þannig að ég get tímans vegna út af fyrir sig vísað í þá framsögu sem ég flutti þá. Þá tók hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til máls sem við reyndar söknum núna og hefði verið ástæða til að hafa til svara einhverja af hæstv. ráðherrum ríkisstjórnar, t.d. hæstv. forsætisráðherra, en hann mun vera með fjarvist og verða það þessa viku þannig að á því er ekki kostur. Því nefni ég þetta, herra forseti, að ég og væntanlega fleiri erum að verða nokkuð langeyg eftir því að ríkisstjórnin svari til um það hvað hún hyggst gera fyrir þennan hóp. Eða hyggst hún ekkert gera? Það er ástæða til að spyrja m.a. vegna þess að þrátt fyrir hin stórbrotnu kosningaloforð og tillögu til þingsályktunar um að setja hér þau mál í farveg á vorþingi var ekki minnst sérstaklega á þennan hóp sem flestir sem til þekkja eru þó sammála um að hefur legið óbættur hjá garði að nokkru leyti og ekki hafa fundist úrræði til þess að taka á skuldavanda þessa hóps og yfirveðsetningu með sambærilegum hætti og öðrum hefur staðið til boða í gegnum svonefnda 110%-leið. Ef til vill eru hér einhverjir aðrir til svara af hálfu stjórnarliðsins og að sjálfsögðu er gagnlegt að málið komist áfram til nefndar og til umsagnar o.s.frv., en ég held að það gangi ekki endalaust að hæstv. ríkisstjórn og meiri hluti hennar á Alþingi geri ekki grein fyrir því hvort þau hyggjast taka eitthvað á vanda þessa hóps. Frumvarpið er tiltölulega einfalt. Það er til þess að færa ríkinu fullnægjandi lögheimildir til þess að geta efnt fyrir sitt leyti það samkomulag eða þá viljayfirlýsingu sem náðist milli stjórnvalda og lífeyrissjóða á síðastliðnum útmánuðum. Samkomulagið eða viljayfirlýsingin er nú prentuð sem fylgiskjal með frumvarpinu mönnum til hægðarauka og í raun er þar ágæt lýsing á því hvernig grundvöllur er hugsaður fyrir þessum aðgerðum og hvað þarf til til þess að báðir aðilar málsins, þ.e. lífeyrissjóðirnir og ríkið, geti efnt það að sínu leyti. Hér er sá hlutur sem að ríkinu snýr. Í samkomulaginu skuldbatt ríkisstjórn sig til þess að afla nauðsynlegra lagaheimilda þannig að hún gæti efnt samkomulagið að sínu leyti. Lífeyrissjóðirnir skuldbundu sig til þess að taka málið til afgreiðslu í stjórnum allra lífeyrissjóða sem lánað hafa með veðum eða þar sem lánsveð er að finna og aðilar sammæltust um eðli málsins samkvæmt að hafa samráð við þá aðila sem til þarf, þ.e. Fjármálaeftirlitið, Eftirlitsstofnun EFTA og Samkeppniseftirlitið. Í grunninn sprettur þessi vandi af því að þegar samkomulag náðist í árslok 2010 um svonefnda 110%-leið var ljóst að það kynni að vera vandkvæðum bundið að ná fram sambærilegri niðurfærslu á yfirveðsettum eignum í þeim tilvikum sem annað tveggja væri til staðar, lánuð veð, veð í eign í eigu þriðja aðila, eða ábyrgðarmenn. Úr því hefur síðan unnist þannig sérstaklega í bankakerfinu að bankarnir hafa smíðað sér leiðir til þess almennt að taka á þessum málum án þess að hægt sé að fullyrða að það hafi í öllum tilvikum leitt til fullrar niðurstöðu í skilningi þess að skuldir á fasteign lántakandans hafi verið færðar niður að 110% miðað við fasteignamat í lok árs 2010, en þó er upplýst að yfirleitt hafi það tekist í þeim tilvikum sem báðir aðilar voru í viðskiptum hjá sama banka, þ.e. sá sem var með lánið og hinn sem lánaði veðið. Þá hafi menn litið á þetta sem eina einingu og fært lánið niður. Eftir stendur sá vandi að lífeyrissjóðirnir hafa ekki talið sér fært að lögum að færa niður sín lán ef fyrir þeim stæðu trygg veð vegna þess að þá væru þeir að skerða eignir sjóðfélaga sinna sem þeim sé óheimilt að gera. Lífeyrissjóðirnir voru þeirrar skoðunar að það væri miklum vandkvæðum bundið fyrir þá að taka á sig beinan kostnað af þessari aðgerð, þrátt fyrir að þekkja þó mjög vel vandann og vita hversu tilfinnanlegt það er í mörgum tilvikum ef greiðslubyrðin er að verða óviðráðanleg hjá fólki í þessari stöðu. Það stendur frammi fyrir því að verða þess valdandi ekki bara að missa sína eigin eign, sem er nógu slæmt, heldur að verða til þess að koma óskyldum aðila eða vandabundnum aðila í vandræði og jafnvel svo eignamissi hans varði. Engu að síður er það svo að rétt eins og lífeyrissjóðirnir færðu sín rök fyrir því og það tókst með góðra manna samstarfi að byggja að ég held fullnægjandi rökstuðning undir þátttöku lífeyrissjóðanna í 110%-leiðinni, þó að í því væri í mörgum tilvikum falin niðurfærsla mögulega innheimtanlegra eigna, þá standa rök til þess að lífeyrissjóðirnir geti einnig vel lagt nokkuð af mörkum hér án þess að það sé á kostnað getu þeirra til að greiða sjóðfélögum lífeyri. Yfir það er farið í greinargerð. Það reyndar kemur einnig fyrir í viljayfirlýsingunni þar sem segja má að þessum röksemdum sé haldið til haga. Niðurstaðan varð jú sú eftir vægast sagt langar og býsna strembnar viðræður stjórnvalda og lífeyrissjóðanna að þeir gætu réttlætt að taka á sig kostnað sem næmi á bilinu 10–15% af niðurfærslu lánanna, varlega áætlað að ríkið bæri 88% kostnaðarins en lífeyrissjóðirnir 12. Sökum þess að lífeyrissjóðirnir geta metið samlegðaráhrif þessara aðgerða til verulegs ávinnings, rétt eins og þeir gerðu og aðilar gátu gert í 110%-leiðinni þar sem menn tóku höndum saman og allir njóta góðs af framlagi hinna, munu lífeyrissjóðirnir auðvitað njóta verulega góðs af því ef ríkið tekur á sig drjúgan hluta kostnaðarins við niðurfærslu lána á hinum yfirveðsettu eignum, gæði eignasafnsins sem eftir stendur batnar og greiðslugetan og væntanlega greiðsluvilji skuldarans vex. Það dregur úr líkum á kostnaðarsömum innheimtu- og aðfararaðgerðum hjá lífeyrissjóðunum sem þeir mundu óumflýjanlega í einhverjum tilvikum ella verða að ráðast í ef þeir ætluðu að elta til enda kröfur sínar og ganga að veðum sem á bak við þær standa. Bankarnir meta það svo að kostnaður sem þeir lendi gjarnan í við að yfirtaka eignir sé oft upp í um eða yfir 20% af verðmæti viðkomandi eignar. Þegar allt er lagt saman; kostnaðurinn við aðgerðina, það að halda eignina, koma henni kannski aftur í söluvænlegt horf og selja hana, þá fylgir því að sjálfsögðu mikill kostnaður. Er þá ekki talað um hina dapurlegu hlið sem snýr að því að fólk missir þá eignir sínar og lífeyrissjóðir þurfa að standa í því að taka þær. Á grundvelli þessa reyndu menn eftir bestu getu að nálgast það hvar þessi mörk gætu legið að meðaltali yfir eignasafnið sem tæki niðurfærslu og eftir langar og strangar viðræður og heilmikla útreikninga varð ramminn þessi. Endanlega yrði það metið þegar aðgerðin hefði farið fram og menn hefðu betur séð inn í eignasöfnin sem undir liggja hver nákvæmlega þátttaka lífeyrissjóðanna yrði, en hún yrði innan rammans 10–15%, aldrei meira en 15, aldrei minna en 10, varlega áætlað kannski þessi 88:12% sem ég nefndi hér. Heyrst hafa að sjálfsögðu þau sjónarmið að þarna sé um of lágt hlutfall hjá lífeyrissjóðunum að ræða. Hér var nefnt í umræðunni í september: „Á ekki að fara aftur í viðræður við lífeyrissjóðina og reyna að fá þá til að taka á sig hærri hluta kostnaðarins?“ Ég verð að leyfa mér að halda því fram að það sé nánast tilgangslaust. Ég hef enga trú á því að við kæmumst lengra en u.þ.b. hingað. Ég minni á að þessar viðræður tóku u.þ.b. ár, þær voru langar og strangar og kom hópur ráðherra að þessum samskiptum af hálfu ríkisins þannig að lagður var fullur þungi í það af hálfu fyrrverandi ríkisstjórnar að reyna að ná lífeyrissjóðunum eins langt á móti ríkinu í þessu og mögulegt var. Ég lít svo á að Alþingi þurfi að sjálfsögðu að taka afstöðu til eftirfarandi: Vill það færa framkvæmdarvaldinu lögheimildir til þess að það geti efnt þetta samkomulag eða ekki? Æskilegt hefði verið að sjálfsögðu að núverandi ríkisstjórn hefði tekið skýra afstöðu í þessum efnum. Það virðist hún ekki hafa gert. Hæstv. fjármálaráðherra talaði á óljósum nótum þegar hann ræddi hér málin í september um það hvað ríkisstjórnin hygðist fyrir gagnvart þessum hópi sérstaklega. Þá er það Alþingis eftir atvikum að taka af skarið. Ég tel að það væri eiginlega versti kosturinn af öllum að láta þetta liggja einhvern veginn afvelta hér. Það verður að fást á hreint: Er vilji til þess? Er meiri hluti fyrir því að klára þessa aðgerð gagnvart lánsveðshópnum? Beðið er eftir því að í þetta fáist botn. Auðvitað er málið búið að dragast óhemjulengi. Fólkið hefur á meðan verið í þessari stöðu. Það á að vísu að koma til móts við hópinn með því að gera honum kleift að sækja um sérstaka lánsveðsvaxtabætur sem greiddar verða út á næsta ári upp á allt að 500 millj. kr. Það er að sjálfsögðu eingöngu til þess að horfast í augu við kostnaðinn sem fólk hefur borið af þessari yfirveðsetningu samanborið við aðra allt frá árinu 2011. En það er veruleikinn að þegar leið á árið 2011 fór fólk að fá niðurfærslurnar samkvæmt 110%-leiðinni í stórum stíl. Aðrir, þeir sem voru með gjaldeyrislán, hafa auðvitað fengið sína réttarbót í gegnum dómstólana. En þarna situr eftir hópur sem er í afar erfiðri stöðu félagslega og efnahagslega og er ekki í færum til þess að grípa til ráðstafana af því tagi sem mönnum eru auðveldari nú eftir hina almennu 110% niðurfærslu, þ.e. að sitja ekki lengur í þannig yfirveðsettum eignum að menn geti ekki hreyft sig lönd eða strönd. Það er rétt að minna á að annar megintilgangur 110%-leiðarinnar var ekki bara að færa niður skuldirnar sem slíkar og létta þar með örlítið greiðslubyrðina, heldur var það líka að losa fólk úr þessari stöðu að vera í svo yfirveðsettum eignum að ef menn vildu selja, minnka við sig eða grípa til einhverra slíkra ráða, gætu þeir það án þess að fara með miklar skuldir umfram verðmæti eignarinnar sem undir þeim stóð. 110% voru miðuð við fasteigna- eða markaðsverð eftir því hvaða útfærsla var valin. Það var að vísu mismunandi, því miður varð það í sumum tilvikum bara fasteignamat en í öðrum tilvikum markaðsverð í árslok 2010 m.a. í ljósi þess að ljóst var að fasteignamat mundi hækka um nálægt 10% á árinu 2011. Í reynd var 110%-leiðin nokkurn veginn að 100%-leið strax upp úr áramótum 2010/2011. Það má færa fyrir því rök að með hækkun fasteignaverðs síðan sé hún orðin að 95%-leið eða eitthvað þar um bil. Þá er að sjálfsögðu komin upp allt önnur staða hjá fólki sem þó er með þetta gríðarlega þunga skuldabyrði að það er ekki lengur í yfirveðsettri eign og það getur losað um stöðuna án þess að labba frá málinu með umtalsverðar skuldir og án nokkurrar eignar. En lánsveðshópurinn á þess ekki kost. Hann situr áfram fastur í bullandi yfirveðsetningu sem nemur samtals oft 130–150% af verðmæti eignarinnar sem skuldarinn á þegar maður leggur saman veðin sem þar hvíla og hin sem lánuð eru. Úr þeirri stöðu viljum við að sjálfsögðu losa hópinn og er það að sjálfsögðu jafnræðis- og réttlætismál að hann fái að einhverju leyti sambærilega úrlausn sinna mála og aðrir hafa fengið þegar maður nálgast málið frá þessum sjónarhóli. Auðvitað eru þeir til sem segja bara: Þetta fólk vissi hvað það gerði og fólkið sem lánaði veðin vissi hvað það gerði og menn verða bara að horfast í augu við sjálfa sig. Það breytir hins vegar ekki stöðunni fyrir þá sem í hlut eiga þótt einhverjir kunni að taka þá kaldranalegu nálgun. Hún er mjög óþægileg, samanber það sem ég sagði áður, að menn leggja ýmislegt á sig áður en þeir láta foreldra sína, systkini, frændfólk eða vini lenda í þeim vanda að lán sem þau hafa lánað veð fyrir séu í vanskilum og að það komi til innheimtuaðgerða o.s.frv. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að lengja mál mitt um þetta. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu farið málið til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég geri ráð fyrir því að ég hafi lagt það til í september þannig að ég geri það bara aftur, enda er málið vel komið þar. Ég bind vonir við að nefndin og síðan Alþingi taki afstöðu til málsins. Nú eru boðaðir heilmiklir atburðir í skuldamálum heimilanna í nóvember. Kannski verðum við einhvers vísari þá, aðrir segja að vísu ekki fyrr en upp úr áramótum. Nú erum við í nokkurri þoku með það, a.m.k. stjórnarandstæðingar, hvernig þau mál standa nákvæmlega. Kannski eru stjórnarliðar sjálfir eitthvað tvísaga um það hvernig þetta ferli er. En ég minni bara á að málefni lánsveðshópsins voru ekkert undir samkvæmt þeirri þingsályktunartillögu sem unnið er eftir þannig að það er ekki endilega tryggt að þær nefndir og þeir sérfræðingar sem vinna að þessum málum á vegum ríkisstjórnar séu yfir höfuð að huga að þessu máli, enda yrði úrlausn þessa hóps á einhverjum sambærilegum nótum og 110%-leiðin færði öðrum, algerlega ótengd því síðan hvort menn vildu svo fara í enn frekari niðurfærslu skulda. Þá kemur að sjálfsögðu upp það álitamál sem hér hefur verið á dagskrá innan þessa salar hvort fyrri aðgerðir ættu í einhverjum mæli að dragast frá þeim o.s.frv., það er bara sjálfstætt mál. Ég get með engu móti séð annað en að það yrði alltaf betra að þessi aðgerð hefði farið fram og lægi fyrir og að hópurinn væri jafn settur öðrum áður en kæmi að einhverju sem yrði stærra og meira og síðar.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. flutningsmanni að tryggja verður jafnræði hér á milli einstaklinga, milli heimila. Að því leyti held ég að finna verði lausn á þeim vanda sem fjölmargir glíma við út af lánsveðum. Nú ætla ég ekki að segja til um hvort þetta er rétta lausnin, en það er alveg ljóst, og ég held að ég geti fullyrt það, að allir í þessum þingsal eru samstiga í því að tryggja að jafnræði sé á milli fólks, þannig að þeir sem hafa lánsveð verði að minnsta kosti ekki verr settir en þeir sem nutu þess að fara svokölluðu 110%-leiðina. Ég ætla ekki að ræða hvort hún hafi virkað með þeim hætti sem lagt var af stað með. Ég vil hins vegar beina nokkrum spurningum til hv. flutningsmanns. Í fyrsta lagi: Hvað veldur því að frumvarp af þessu tagi var ekki lagt fram fyrr en í sumar og síðan nú á haustmánuðum? Hvað kom í veg fyrir að ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingar legði fram frumvarp af þessu tagi þegar á árinu 2012 ef ekki fyrr, vegna þess að þetta vandamál hefur legið fyrir í mörg ár? Ég vil líka spyrja hv. flutningsmann: Hvaða fjárhæðir er um að ræða? Hvaða skuldbindingar er ríkissjóður að gangast í gagnvart lífeyrissjóðunum? Býr hv. þingmaður yfir þeim upplýsingum? Í þriðja lagi: Nú hafa einhverjir leyst til sín ábyrgðir, ábyrgðir sem þeir 

Herra forseti. Þetta eru gildar spurningar. Svarið við fyrstu spurningunni er ósköp einfaldlega það að það var í sjálfu sér ekki fyrr en langt var liðið á árið 2011 að endanlega varð ljóst að lánsveðshópurinn mundi ekki fá úrlausn sinna mála í gegnum 110%-leiðina, alla vega ekki í tilviki lífeyrissjóða. Fljótlega upp úr því var hafist handa við að kortleggja sérstaklega vanda þessa hóps, safna um það upplýsingum og hefja síðan viðræður við lífeyrissjóðina. Skemmst er frá því að segja að þær viðræður stóðu í meira en ár, frá því snemma á ári 2012 og þangað til í mars 2013, langar og strangar. Auðvitað var reynt að afla upplýsinga eins og hægt var. Það var í raun ekki fyrr en samkomulagi hafði verið landað við lífeyrissjóðina sem forsendur voru fyrir því að leggja fram frumvarp til fullnustu því samkomulagi. Það tók allan þennan tíma. Ég hygg nú að einhverjir kannist við það og muni eftir því að með reglubundnum hætti var spurt að því í fjölmiðlum og fjallað um það hvernig gengi í þessum viðræðum. Í öðru lagi: Hvaða fjárhæðir? Það er sömuleiðis verulegum vandkvæðum bundið að meta það nákvæmlega. Það mundi að sjálfsögðu ekki liggja fyrir fyrr en í lok aðgerðarinnar, en þó er hægt að áætla stærðargráðuna. Líklegasta mat á þætti ríkisins, þeim hluta sem lenti á ríkinu í þessari aðgerð, er stærðargráðan 2 til 3 milljarðar kr. - 2,5 til 4. Það er mjög erfitt að áætla það mikið nákvæmar. Við höfum tilteknar tölfræðilegar upplýsingar, þær eru reifaðar í greinargerð með frumvarpinu svo sem eins og að um tæplega 4.000 af hátt í 7.000 með lánsveð nýttu þau lán til íbúðakaupa. Að sjálfsögðu koma ekki aðrir til greina hér en þeir sem notuðu lánin með veðum í íbúðakaup, það eru þeir sem fengju niðurfærsluna. Hvað með þá sem hafa leyst til sín ábyrgðir? Sem betur fer er ástæða til að ætla að ekki hafi verið mikið um það í tilviki 

Herra forseti. Þetta frumvarp er flutt af tveimur fyrrverandi fjármálaráðherrum síðustu ríkisstjórnar. Eins og gefur að skilja styð ég það mjög eindregið. Mér finnst þegar í þessari umræðu hafa komið fram merkar upplýsingar sem mér voru ekki algjörlega ljósar áður. Ég hafði til dæmis ekki gert mér grein fyrir því, fyrr en hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon upplýsti það hér, að í þingsályktunartillögunni sem ríkisstjórnin vinnur eftir og var samþykkt hér á sínum tíma er ekki gert ráð fyrir að sérstaklega sé unnið að úrlausn á vanda þessa hóps. Ég taldi að það væri þar undir. Þeir hv. þingmenn Framsóknarflokksins og eftir atvikum stjórnarliðsins sem hér eru staddir gætu upplýst okkur um það ef svo væri. Það náttúrlega undirstrikar enn frekar nauðsyn þess að gefinn sé gaumur að vanda þessa hóps. Hitt sem mér fannst eftirtektarvert í þessari umræðu sem hingað til hefur verið háð um þingmálið er að hv. þm. Óli Björn Kárason, sem ég lít á sem talsmann Sjálfstæðisflokksins í þessum málum, lýsti því yfir að hann teldi að þessi hópur ætti að njóta jafnræðis á við þá sem notið hafa úrlausnar 110% leiðarinnar. Ég er honum algjörlega sammála. Um það snýst málið. Þetta er tiltölulega lítill hópur sem um er að ræða. Upphæðirnar eru snöggtum lægri en ég taldi á sínum tíma að þyrfti til þessa ef þær eru ekki nema í kringum 3 milljarðar. Auðvitað er það há upphæð, en hún er ekki óyfirstíganleg, ekki síst þegar við horfum á þetta mál út frá því sjónarhorni að allir aðrir hafa átt kost á einhvers konar úrlausnum. Þessi hópur liggur eftir. Muni ég rétt töluðu reyndar allir stjórnmálaflokkar jákvætt um að skoða úrlausn þessa hóps sérstaklega nema hugsanlega einn stjórnmálaflokkur sem vildi fara aðra leið. Þannig að ég fagna því. Það þriðja sem er merkilegt við þessa umræðu, eins og henni hefur undið fram til þessa, er að enginn hæstv. ráðherra er viðstaddur til að ræða þetta mál sem er flutt af tveimur fyrrverandi fjármálaráðherrum og er eitt af þeim málum sem mestar deilur voru um, að minnsta kosti síðasta ár nýliðins kjörtímabils. Mér finnst með ólíkindum að enginn af þeim þremur ráðherrum sem málið varðar, hæstv. forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og húsnæðisráðherra, koma hingað til að ræða málið. Ég hef þegar lýst afstöðu minni til málsins, tel að þetta sé sanngirnismál, jafnræðismál. Til viðbótar má bæta því við að þessi hópur býr við vaxandi óvissu. Sú óvissa stafar ekki síst af því að hann hefur þó að minnsta kosti litið til þeirra sterku yfirlýsinga sem hafa komið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar, sérstaklega Framsóknarflokksins, um úrlausn. Nú er það mál í fullkominni óvissu. Málið sem Framsóknarflokkurinn vann sinn glæsilega kosningasigur út á, leiðréttingar á skuldum húsnæðiskaupenda, virðist vera að gufa upp, að minnsta kosti er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá af ummælum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem hefur í fyrsta lagi lýst því yfir að þetta séu vangaveltur og lýsti því í öðru lagi skýrt yfir í gær að 18. nóvember er að minnsta kosti ákaflega teygjanlegt hugtak í hans huga. Hann er farinn að kalla það „handan áramóta“. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur sagt það núna í fyrsta skipti að hann telji að úrlausnin sem átti að koma á þessu ári muni ekki einu sinni sjá dagsins ljós í formi útfærðra hugmynda fyrr en á næsta ári. Þó vitum við að það er varla mánuður síðan hæstv. forsætisráðherra lýsti því skýrt yfir að innan skamms og á þessu ári yrði af hálfu ríkisstjórnarinnar ráðist í aðgerðir sem hann kallaði alheimsmet, hvergi á byggðu bóli hefðu menn séð jafn djarfar og róttækar tillögur og þær sem Framsóknarflokkurinn ætlaði að koma hér í gegn. Þetta skapar óvissu fyrir þennan hóp sem hér er um að ræða. Þar fyrir utan skapar þessi núningur sem er að verða nánast að átökum á millum helstu liðsodda ríkisstjórnarinnar mikla óvissu í atvinnulífinu. Ég tel að það sé nokkuð ljóst að Sjálfstæðisflokkurinn ætlar sér ekki að fallast á þá leið sem Framsóknarflokkurinn hafði sem varaleið, þ.e. leiðréttingasjóðinn, sem er ekkert ósvipaður þeirri hugmynd sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir kom með hér undir lok síðasta kjörtímabils. Framsóknarflokkurinn lagði fram eina aðalleið. Hún fólst í því að ætla að notfæra sér svigrúmið sem yrði til við samningagjörð Íslendinga við kröfuhafa í þrotabú bankanna til að leiðrétta skuldir um fast að 20%. Ég var í hópi þeirra sem taldi alltaf og tel enn að svigrúmið sé til staðar. Síðan er annað mál með hvaða hætti menn eigi að nota það. Menn hafa fært rök að því að það væri erfitt að fara leið Framsóknarflokksins eða aðalleið Framsóknarflokksins vegna þess að það mundi leiða til verðbólguskots og hækkandi verðbólgu sem mundi éta leiðréttinguna upp. Margir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, að minnsta kosti þrír, hafa talað með þeim hætti að þeir virðast sömu skoðunar, og flestir hagfræðingar sem hafa tekið til máls um málið. Það breytir ekki hinu að ég tel að Framsóknarflokkurinn og ríkisstjórnin sé um það bil að renna út á tíma. Mér finnst með ólíkindum hve ríkisstjórnin hefur verið sein á sér að reyna að fanga svigrúmið. Það verður ekki alltaf til staðar. Kröfuhafahópurinn er breytileg stærð. Samsetning hans breytist. Kröfurnar eru markaðsvara. Þær ganga kaupum og sölum á markaði. Ef í ljós kemur að ríkisstjórnin ætlar að bíða og bíða og bíða þá breytist kröfuhafahópurinn. Við sáum í fréttum um daginn að þegar stór erlendur banki seldi kröfur sínar, á miklu lægra verði en hann hafði talið þær til í sínum bókum, komu nýir kröfuhafar inn. Það eru kröfuhafar sem eru hinir alvöru hrægammasjóðir. Það eru ekki hefðbundnir vogunarsjóðir. Það eru hrægammasjóðir. Sjóðir eins og þeir sem voru fyrir tveimur mánuðum að kreista 110 milljarða út úr argentíska ríkinu eftir 14 eða 15 ár, sem fyrr á þessu ári, á miðju sumri, kreistu hærri upphæð út úr örsnauðasta ríki heims, Mið-Afríkulýðveldinu. Það eru hrægammasjóðirnir sem bíða eftir því að ríkisstjórnir standi við hótanir sínar um að gera búin gjaldþrota. Þá opnast ormagryfja málaferla sem getur staðið lengi. Þeir veðja sínum peningum á það. Þess vegna óttast ég að ríkisstjórnin sé að tapa miklum tíma. Þegar ég las það fyrir nokkrum dögum í Kjarnanum, því merka riti, þar sem upplýst var um fjórar sviðsmyndir sem blaðamenn Kjarnans höfðu komist yfir úr fórum kröfuhafa, rak mig í rogastans þegar ég sá að ein þeirra gerði bókstaflega ráð fyrir því af hálfu kröfuhafa að þeir í upphafi máls væru tilbúnir að skilja eftir 75 milljarða. Þetta er staðan við upphaf samninganna. Ég taldi að það yrði aldrei meira sem hægt yrði að ná út úr þessu en hugsanlega réttum megin við 150 milljarða, en ef þetta er upphafsstaðan, hvað geta menn gert í hörðum samningum? Ég tel hugsanlegt að ríkisstjórnin sé að missa af því sem var aðalleið Framsóknarflokksins til að skapa þetta fjármagn. Þá er eftir leið B, leiðréttingasjóðurinn sjálfur, sem upplýst er að hefur varla verið ræddur á millum stjórnarflokkanna, en vitað er að til þyrfti að koma lántaka ríkisins sem svarar til hans, upp á einhverja 150 milljarða til að kosta 18–20% af niðurfærslu af lánunum. Það er hugmyndin sem formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra, hefur kallað vangaveltur. Það er hugmynd sem Sjálfstæðisflokkurinn mun aldrei fallast á. Ég óttast að ríkisstjórnin sé með aðgerðaleysi sínu - ég vil ekki kalla það dugleysi, það er ekki hægt að segja það svo snemma á kjörtímabilinu - hvort tveggja í senn að draga úr möguleikunum á því að hægt sé að ganga til skynsamlegra samninga við kröfuhafana og um leið er hún að skapa óvissu. Hún er að skapa óvissu fyrir þennan hóp sem undir er og er andlag þessa þingmáls. Hún er líka að skapa mikla óvissu í atvinnulífinu, óvissu hjá fólki. Ég held að það sé þessi núningur millum stjórnarflokkanna og þetta ákvörðunarleysi og þessi augljósi skortur á samstilltu átaki þeirra sem hefur leitt til þess til dæmis að væntingavísitalan hefur lækkað verulega skart. Ég segi það nú bara af því ég vil minni þjóð vel. Mér finnst að hæstv. ríkisstjórn eigi að hraða sér til aðgerða í þessu máli. Ég ætla alla vega að láta það vera spásögn mína í þessari ræðu, og hef ekki alltaf rétt fyrir mér, en ég er um það bil sannfærður, að eins og ríkisstjórnin hefur haldið á þessu máli mun hún ekki klára það að koma fram með tillögur sem ríkisstjórnin er samstillt um fyrir áramót. Það mun líða langt fram á næsta ár áður en menn sjá hvort þeim tekst yfir höfuð að verða sammála um það. Mér sýnist og reynslan leiðir það síðan fram að Sjálfstæðisflokkurinn sé að ná yfirhöndinni í þessum núningi á millum stjórnarflokkanna tveggja. Menn skulu ekki gleyma því að um þetta mál var ríkisstjórnin mynduð. Hvað gerir Framsóknarflokkurinn þegar sjálfstæðismenn spyrna fast við fótum og segja: Nei, hingað og ekki lengra? Mér fannst sem hæstv. fjármálaráðherra væri að spila út fyrsta kortinu sínu í viðtalinu við Bloomberg í gær. Varðandi þetta þingmál segi ég eins og 1. flutningsmaður þess: Látum bara á það reyna hvort þingið er þessu sammála. Ef hjartalag annarra sjálfstæðismanna er í samræmi við það sem birtist hér í ræðu hv. þm. Óla Björns Kárasonar óttast ég ekki um niðurstöðuna. Þá verðum við að sjá hvort Framsóknarflokkurinn lætur sitt eftir liggja í fullmikilli kreddutrú á sínar eigin lausnir sem hann er sjálfur að missa takið á.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til að ræða frumvarp til laga um viðbrögð við skuldavanda einstaklinga með lán með veði í eign þriðja aðila. Í 1. gr. frumvarpsins stendur, með leyfi forseta: „Ríkissjóði Íslands er heimilt að stuðla að lækkun eftirstöðva lánsveðslána lífeyrissjóða, sem tekin voru fyrir 1. janúar 2009, með því að greiða til hlutaðeigandi lífeyrissjóðs sem svarar allt að 90% af kostnaði við niðurfærslu á eftirstöðvum slíkra lána.“ Einnig stendur í fylgiskjali með frumvarpinu sem er viljayfirlýsingin um aðgerðir í þágu yfirveðsettra heimila að meðtöldum lánsveðslánum, með leyfi forseta: „Ráðherranefnd um skuldamál heimilanna, f.h. ríkisstjórnar Íslands, og Landssamtök lífeyrissjóða, f.h. hlutaðeigandi lífeyrissjóða, eru sammála um að vinna að framgangi aðgerða í þágu heimila, þar sem staða veðlána sem tekin voru til öflunar íbúðarhúsnæðis sem ætlað er til heimilishalds lántaka eru umfram 110% af verðmæti fasteignar að meðtöldum skuldum sem tryggðar eru með veði í fasteign í eigu þriðja aðila.“ Þegar sú frétt barst í vor að þessi viljayfirlýsing lægi fyrir og að þetta frumvarp væri þar af leiðandi í bígerð, fagnaði sú sem hér stendur mjög. Ég var með veð hjá foreldrum mínum og geri mér fullkomlega grein fyrir því hvers konar tilfinning það er, ekki að veðsetja einhvern nákominn sér til að fá aðstoð við það t.d. að kaupa sína fyrstu íbúð, heldur líka að biðja um þann stóra og mikla greiða, að óska eftir veði í eignum annarra. Því miður hefur það verið veruleiki margra. Það eru ekki margir sem sitja að arfi eða afla sér nógu mikilla tekna til þess að geta safnað þeim háum fjárhæðum sem þarf til að festa kaup á sínu fyrsta húsnæði. Það er því miður ekki til leigumarkaður á Íslandi til að anna eftirspurn og hefur í rauninni aldrei verið til. Þetta hefur því oftar en ekki verið sú leið sem fólk hefur þurft að fara til þess að geta komið sér þaki yfir höfuðið. Þá hafa góðviljaðir foreldrar eða aðrir þurft að veita veð í húsnæði sínu sem þeir hafa gegnum áratugina barist í bökkum við að borga upp. Ég hef áhyggjur af þeim hópi af því að ég hef sterkan grun að þessi hópur ungs fólks sem er að kaupa sitt fyrsta húsnæði sitji fastur. Það eru ekki bara þeir sem keyptu fasteignina sem sitja fastir heldur líka sá sem veitti veðið. Hann situr pikkfastur. Það eru margföldunaráhrif af þessu. Í rauninni sitja lífeyrissjóðirnir líka pikkfastir, þeir sitja fastir samkvæmt lögum og geta ekki veitt neinar niðurfellingar. Það sló mig mjög þegar frummælandi, fyrrverandi fjármálaráðherra, fór yfir að að baki frumvarpinu liggur mikil og ströng vinna. Það var ekki reitt fram korteri fyrir kosningar. Búið var að liggja yfir þessum hópi og þessari vinnu í ár ef ekki tvö ár áður en til viljayfirlýsingarinnar kom. Því veldur það mér miklum vonbrigðum að það er ekkert um þetta í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2014. Það verður að jafna leikinn. Það þarf að jafna stöðuna. Fólk sem er með slík lán, sem voru hagstæðari lán, situr fast og það situr ekki við sama borð og þeir sem voru með hærri lán hjá viðskiptabönkunum. Mig langar að spyrja frummælanda, fyrrverandi fjármálaráðherra og hv. þm. Steingrím J. Sigfússon. Ég rek augun í það hér að gerð var athugun sem leiddi í ljós að heildarfjöldi skuldara með lánsveð var 6.746, af þeim höfðu 3.929 manns nýtt lánsveðið til að fjármagna íbúðakaup en 2.817, eða 41,7% höfðu notfært sér það í öðrum tilgangi. Ég velti fyrir mér hvort það hafi verið gerð frekari hópagreining á þessum tiltekna hópi, t.d. aldursgreining, barnagildi og fleira og hvort sá hópur á heima með þeim sem Seðlabankinn hefur lýst yfir miklum áhyggjum af, þeim hópi sem ber hvað hæstu greiðslubyrðina og hefur minnsta kaupmáttinn í samfélagi okkar? Ég hef áhyggjur af því að ekkert er um þetta í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2014 og af því hvort einhver tímasetning sé á þessari viljayfirlýsingu með lífeyrissjóðum landsins. Þetta opna samstarf um að móta þetta frumvarp, hvað höfum við þann fugl í hendi lengi?

Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðum og skal reyna að svara spurningum hv. síðasta ræðumanns. Varðandi frekari rannsóknir eða greiningu á þessum hópi get ég ekki sagt að það liggi fyrir mjög skýr mynd af því hvernig hann er nákvæmlega samansettur. Það sem er hægt að draga í sundur er hver hluti lánanna var til að fjármagna íbúðakaup. Það er einfaldlega gert á þeim grunni, geri ég ráð fyrir, að það eru lán sem stofna rétt til vaxtabóta. Það eru gögn frá skattinum sem hægt er að nota til að aðgreina þann hluta lánanna frá hinum, því þarna eru menn að nýta sér lántökurétt sinn hjá lífeyrissjóðum og þeir verða sér út um veð jafnvel þó að lánið sé notað til bílakaupa eða einhverra annarra hluta. Í þeim tilvikum sem íbúðakaup hafa farið fram innan tilskilinna tímamarka sem skilgreind eru í lögum og gilda um það hvaða lán stofna rétt til greiðslu vaxtabóta, flokkast þau þar með. Það er eins og þarna kemur fram tæp 60% lánanna sem fóru í slíkt. Það sem hins vegar liggur nokkuð ljóst fyrir er að hér er yfirleitt um yngra fólk að ræða. Hér er hlutfall fyrstu íbúðakaupa hátt. Það er hægt að fullyrða held ég með nokkuð óyggjandi vissu að það á við um hópinn að hann er almennt ungur og það er almennt hærra hlutfall fyrstu íbúðakaupa heldur en á við á lánamarkaðnum eða fasteignamarkaðnum almennt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir greinargóð svör. Ég spurði einnig hvað þessi viljayfirlýsing lífeyrissjóðanna stendur lengi því að ég tel að þetta frumvarp til laga sé vel unnið. Það er mjög gott og þetta er frábært tækifæri. Ég vil svo sannarlega hvetja þá sem í salnum sitja og þá sem eru í svokölluðum meiri hluta að taka þetta föstum tökum og líta á það alvarlegum augum og framkvæma. Ég er ekkert svo viss um að svona tækifæri gefist oft.

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu góð spurning hversu lengi þolinmæði lífeyrissjóðanna endist ef þeir fara ekki að fá einhver skýr skilaboð um það hvort ríkið ætli að sínu leyti að efna samkomulagið eða standa að því. Ég geri ráð fyrir að þeir bíði enn um sinn, svo mikið var fyrir þessu haft. Þó hér komi fram að lífeyrissjóðirnir hafi verið tregir í taumi, og menn hafi fyrir því sín rök, vil ég halda því til haga að allan tímann stóð vilji lífeyrissjóðanna auðvitað til þess að reyna að finna leiðir. Þeir verða að eiga það þótt menn tækjust mikið á um það hvernig kostnaðarskiptingin gæti orðið og hvað mætti réttlæta háa hlutdeild lífeyrissjóðanna í þessu. Langalvarlegast er auðvitað biðin og óvissan fyrir þá sem í hlut eiga, þ.e. lánsveðshópinn sjálfan. Þessi yfirlýsing er nokkuð óvenjuleg því hún er ekki bara undirrituð af stjórnarformanni Landssamtaka lífeyrissjóða og framkvæmdastjóra Landssamtakanna, heldur af fjórum ráðherrum í þáverandi ríkisstjórn. Fullur þungi var lagður í að reyna að undirstrika að hér væri alvara á ferð. Ég lít reyndar svo á að núverandi ríkisstjórn hefði borið skylda til að leggja fram frumvarp jafnvel þótt hún væri ósammála. Þegar ráðherrar með lögmætri ákvörðun skuldbinda sig til að standa að samkomulagi við aðila eins og lífeyrissjóði með undirskrift sinni er það að mínu mati vanræksla ef ekki er látið reyna á þingviljann, hvort hann sé til staðar. Ég var því þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin ætti sjálf, eða þeir ráðherrar sem fara með þessi mál, að leggja frumvarp fyrir Alþingi jafnvel þó að þeir væru ósammála samkomulaginu og legðu til við þingið að það yrði fellt. En þá fæst fram vilji þingsins og þetta snýst um að hann verði að koma fram. Er vilji til að efna 

Virðulegur forseti. Ég vildi nota tækifærið og þakka hv. flutningsmönnum fyrir að leggja þetta mál fram. Það var að því unnið á síðasta kjörtímabili og gríðarlega mikilvægt eins og hér hefur ítarlega verið farið yfir í umræðunum að þessi hópur sem sannarlega er illa settur fái einhverja úrlausn sinna mála. En það er ekki til að mæra flutningsmennina meira eða efni tillögunnar sem ég er hingað kominn heldur er ég kannski fyrst og fremst hingað kominn til að fagna því að hér sjáist a.m.k. einn þingmaður Framsóknarflokksins í salnum. Það er býsna merkilegt að við umræðuna hefur virst svo vera að í Alþingishúsinu sé ekki að finna einn einasta af þeim 19 þingmönnum Framsóknarflokksins sem kjörnir voru til Alþingis á vordögum vegna skuldamála heimilanna og aðgerða í skuldamálum heimilanna. Hér eru 19 þjóðkjörnir fulltrúar Framsóknarflokksins sem hafa gagngert verið kosnir á Alþingi til að fara í aðgerðir skyldar þeirri sem hér er til umfjöllunar í þágu skuldugra heimila í landinu. Við sem höfum talið að í þeim efnum þyrfti sannarlega lengra að ganga en unnt var að gera og gert var á síðasta kjörtímabili höfum bundið miklar vonir við framgöngu Framsóknarflokksins eftir kosningar. Því miður verður að segja eins og er að það er varla að hinir nýju þingmenn Framsóknarflokksins hafi í umræðum á Alþingi nefnt skuldir heimilanna einu orði. Það líða að minnsta kosti heilu dagarnir þar sem það efni er í engu nefnt og hér sjást engin frumvörp, engin tillögusmíð, sem lúta að skuldamálum heimilanna. Ekki nóg með það heldur eru hinir nýju þingmenn Framsóknarflokksins og hinir gömlu út af fyrir sig líka, allir þeir 19 þingmenn Framsóknarflokksins sem kjörnir voru á vordögum, svo atkvæðalitlir í þessu helsta baráttumáli sínu, skuldamálum heimilanna að formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson, hefur gert sér ferð í fjölmiðla til að lýsa því yfir á opinberum vettvangi að heitstrengingar framsóknarmanna í því að gera leiðréttingu á verðtryggðum skuldum heimilanna - upp á ein 16,7% held ég að ég fari rétt með - og yfirlýsingar forsætisráðherra Framsóknarflokksins um að stjórnarsáttmálinn sé um að gera það, séu bara vangaveltur. Hver eru svör Framsóknarflokksins? Það er helst að Björn Ingi Hrafnsson í „Orðinu á götunni“ hafi dug í sér til að láta Sjálfstæðisflokkinn heyra það þegar Sjálfstæðisflokkurinn gerir lítið úr áherslum Framsóknarflokksins í opinberri umfjöllun. Það hefur Björn Ingi Hrafnsson gert ítrekað, síðast í gær í framhaldi af viðtali við formann Sjálfstæðisflokksins á Bloomberg. En þingmenn Framsóknarflokksins hafa ekki svo ég hafi orðið var við og er þó býsna þaulsætinn í salnum gert sér eina einustu ferð í ræðustólinn til að lýsa því yfir að það sé rangt hjá formanni Sjálfstæðisflokksins að þetta séu einhverjar vangaveltur. Og enginn þingmaður Framsóknarflokksins hefur enn þá komið hingað í ræðustól Alþingis og sagt að það sé samkomulag stjórnarflokkanna um að gera þetta og þetta séu engar vangaveltur. Það var í gær sem formaður Sjálfstæðisflokksins ákvað að gera ekki bara lítið úr áformum Framsóknarflokksins í innlendum fjölmiðlum heldur gerði sér sérstaklega ferð í heimspressuna og lýsti því yfir á Bloomberg að það sem Framsóknarflokkurinn hefur lofað að gerist í nóvember gerist nú sennilega ekki fyrr en á næsta ári ef það gerist, og að nefndirnar sem hæstv. forsætisráðherra lofaði að mundu skila niðurstöðum í nóvember mundu kannski vonandi skila fyrir áramót, þ.e. í lok desember. Og enn hefur enginn þingmaður Framsóknarflokksins og enginn ráðherra Framsóknarflokksins haft döngun í sér til að ganga í þennan ræðustól og segja kjósendum flokksins sem fylgjast með umræðum á Alþingi og fylgjast með yfirlýsingum formanns Sjálfstæðisflokksins og auðvitað margvíslegum fregnum af því hvað þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa sagt um kosningaloforð Framsóknar, fyrir hönd Framsóknarflokksins, að svona sé þessu ekki varið, að þetta séu ekki vangaveltur og verði ekki látið bíða næsta árs heldur standi loforðin um nóvember og yfirlýsingarnar um að það eigi að gera eitthvað standi, ekki sé bara verið að hugsa um að kannski einhvern tímann verði kannski eitthvað gert fyrir einhverja. Ég er þess vegna hingað kominn í ræðustól til að auglýsa eftir 19 þingmönnum Framsóknarflokksins og spyrja hvort einhver þingmaður Framsóknarflokksins sé í húsinu eða úti á skrifstofu sinni og sé tilbúinn til að koma hingað í ræðustól Alþingis og gera grein fyrir áformum Framsóknarflokksins í skuldamálum heimilanna eða hvort það eigi bara að standa hér sem yfirlýsing ríkisstjórnarinnar sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarni Benediktsson hefur látið hafa eftir sér að það muni ekkert gerast á þessu ári og þetta séu bara vangaveltur. Ef enginn þingmaður Framsóknarflokksins og enginn ráðherra Framsóknarflokksins treystir sér til að ganga í ræðustól og lýsa því yfir að orð skuli standa og að búið sé að semja um á vettvangi ríkisstjórnarinnar að ráðast í leiðréttingar á verðtryggðum lánum og útfærslan á þeirri ákvörðun verði kynnt í nóvember, eins og hæstv. forsætisráðherra orðaði það fyrr á árinu, hvað má þá álykta? Og nefndirnar, sem eru ekki nefndir vegna þess að þær áttu ekki að fjalla um hvort ætti að gera þetta heldur einvörðungu að útfæra það sem ákveðið hafði verið. Ef Framsóknarflokkurinn treystir sér ekki til að gefa það út opinberlega héðan úr ræðustól Alþingis að heitstrengingar hans og fyrirheit til heimilanna í landinu standi eins og stafur á bók er ekki hægt að álykta neitt annað og maður verður bara að trúa því að Framsóknarflokknum hafi verið ýtt til hliðar í þessum málum. Það sé bara formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, sem ráði úrslitum þessara mála og að hér muni ekkert gerast á yfirstandandi ári og að það sem kannski muni gerast á næsta ári eða því þarnæsta sé enn þá á einhverju vangaveltustigi. Telur enginn af 19 þingmönnum Framsóknarflokksins að kjósendur flokksins eigi heimtingu á því að heyra skýrt og ákveðið frá kjörnum fulltrúa Framsóknarflokksins hver staðan er í skuldamálum heimilanna eftir yfirlýsingar formanns Sjálfstæðisflokksins, Bjarna Benediktssonar, um að það væru bara vangaveltur sem kæmu alla vega ekki til framkvæmda á þessu ári? Er enginn þingmaður Framsóknarflokksins hér í húsinu eða úti á skrifstofum sínum sem hét kjósendum því að berjast fyrir þessu málefni með oddi og egg og ætlar að taka af tvímæli um að það verði gert og það verði gert í nóvember eins og lofað var eftir kosningar? Af því að ég sá að hér slæddist inn í salinn áðan einn þingmaður Framsóknarflokksins þá bind ég vonir við það að við heyrum loksins frá einum slíkum um þessi mál. Sá sem hér stendur hefur verið eindreginn talsmaður þess um margra ára skeið að gengið væri lengra til móts við skuldug heimili í landinu og fagnaði sérstaklega þeim fyrirætlunum Framsóknarflokksins. Ég verð að segja að ég hef saknað þess að þingmenn Framsóknarflokksins héldu uppi jafn einörðum málflutningi í skuldamálum heimilanna eftir að þeir voru kjörnir á þing eins og þeir gerðu áður en þeir voru kjörnir.

Forseti. Ég kem hingað upp einvörðungu til að segja að ég styð þetta frumvarp eindregið. Ég vil skora á þingið að setja þetta mál í forgang við afgreiðslu og tek jafnframt undir það að ég hef saknað þess að hér séu engir ráðherrar frá hæstv. ríkisstjórn til að taka þátt í þessari umræðu. Þetta mál fellur undir það sem þeir hétu þjóðinni að gera fyrir kosningar. Ég verð að viðurkenna að ég hef orðið fyrir svolitlum vonbrigðum með að þingmenn og ráðherrar ríkisstjórnarinnar beiti sér ekki meira og séu ekki sýnilegri í málefnum sem falla beint undir það sem ég hélt og mjög margir aðrir að væri akkúrat þeirra mál. Er það ekki þannig að það skiptir ekki máli hvaðan gott kemur? Það hefur alla vega verið þannig hjá mér og mínum flokkum að við höfum aldrei dregið þingmál í dilka eftir því hvaðan þau koma heldur hvers eðlis þau eru. Ég vil bara árétta það til þingheims að þannig ættum við að hafa það um öll mál.

Forseti. Ég mæli hér fyrir þessu máli fyrir hönd frummælanda málsins, hv. þm. Róberts Marshalls, en gjörvallir þingmenn Bjartrar framtíðar og Pírata leggja málið fram saman. Þetta er frumvarp til laga um miðlun upplýsinga og vernd uppljóstrara. Eins og margir hafa gjörla tekið eftir er ég mikill talsmaður þess að skapaður verði skýr og góður lagarammi um það hvernig hægt er að koma upplýsingum til almennings er varða almannahag. Því er það mikið fagnaðarefni að hér er lagður fram metnaðarfullur lagarammi um málefni af því tagi. Ég ætla ekki að lesa í gegnum greinar frumvarpsins en ætla að fara aðeins yfir greinargerðina. Ég hvet þingmenn til þess að kynna sér málið því að það hefur verið rætt hérlendis sem erlendis að ef það hefði verið til staðar góð uppljóstraralöggjöf og góður hvati fyrir uppljóstrara fyrir hrun hefði ef til vill skapast grundvöllur fyrir þá sem vissu að eitthvað var ekki með felldu og höfðu um það upplýsingar og þá hefði verið góður möguleiki á því að bankahrunið hefði ekki orðið eins afdrifaríkt. Í greinargerðinni segir: „Frumvarp þetta var áður lagt fram á 141. löggjafarþingi og gekk þá til allsherjar- og menntamálanefndar. Nefndinni bárust umsagnir frá ýmsum hagsmunaaðilum sem almennt tóku vel í þær tillögur sem frumvarpið hefur að geyma. Frumvarpið er hér lagt fram óbreytt. Skoðana- og tjáningarfrelsið eru í flokki elstu og mikilvægustu réttinda þegnanna og eru óumdeilanlega ein af undirstöðum lýðræðisþjóðfélags. Skoðana- og tjáningarfrelsi er verndað í 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Mikilvægi verndar tjáningarfrelsis er óumdeilanlegt og er vegur þess mikill í íslenskri stjórnskipan. Löggjafinn hefur tryggt réttinn til tjáningar með lagasetningu á æ fleiri sviðum og þá hafa dómstólar margsinnis viðurkennt vernd tjáningarfrelsisins í dómaframkvæmd sinni. Tjáningu fylgir einnig ábyrgð og hefur verið litið svo á að opinberlega megi tjá sig um þau málefni sem eigi erindi til almennings. Þannig er óheimilt að takmarka tjáningu um málefni sem eiga erindi til almennings, varða þjóðfélagið og eru innlegg í þjóðfélagslega umræðu. Ef löggjafinn eða dómstólar ganga of langt í að takmarka eða skerða tjáningarfrelsi er hætt við svokölluðum kælingaráhrifum sem geta fælt einstaklinga frá því að tjá sig um málefni sem jafnvel eiga fullt erindi til almennings og varða almannahagsmuni. Snar samfélagslegur ávinningur felst í því að koma í veg fyrir háttsemi sem felur í sér misgerð, rannsaka slíka háttsemi hafi hún þegar átt sér stað eða valdið tjóni, eða, eftir atvikum, upplýsa almenning um slíka háttsemi þegar hún varðar almannahagsmuni og jafnvel veldur tjóni á almannahagsmunum. Veigamikill þáttur í að öðlast þennan samfélagslega ávinning er að þar til bærir aðilar, m.a. þeir sem hafa aðstöðu að lögum til að rannsaka slíka misgerð, verði gert aðvart um hana eða fái tækifæri til að bregðast við henni, m.a. í því skyni að grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir það tjón sem af slíkri misgerð kann að stafa eða refsa þeim sem ábyrgð bera á slíkri misgerð og því tjóni sem af henni kann að hafa hlotist. Þá má nefna að í alþjóðasamningum hefur einn mikilvægasti þátturinn í að uppræta og upplýsa um spillingu og misgerðir verið að stuðla að vernd þeirra sem koma upplýsingum um slíkt á framfæri. Má um það meðal annars vísa til 33. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu og 9. gr. samnings Evrópuráðsins á sviði einkamálaréttar um spillingu og 22. gr. samnings Evrópuráðsins á sviði refsiréttar um spillingu. Vakin er athygli á því að um áratuga skeið hafa uppljóstrarar gegnt veigamiklu hlutverki í að miðla upplýsingum um misgerðir til rannsóknar- eða eftirlitsaðila eða jafnvel til fjölmiðla, þannig að allur almenningur verði um þær upplýstur. Fjöldamörg alþekkt dæmi má nefna erlendis frá, eins og Mark Felt sem gekk undir nafninu Deep Throat en hann upplýsti blaðamennina Woodward og Bernstein um misgerðir Richards Nixons á meðan hann gegndi embætti forseta Bandaríkjanna. Þá má nefna Karen Silkwood sem ásakaði Kerr-McGee-orkuveituna um umhverfisafglöp og lést sviplega skömmu seinna. Sherron Watkins gegndi lykilstöðu hjá bandaríska orkufyrirtækinu Enron. Þegar hún tilkynnti Kenneth Lay, stjórnarformanni fyrirtækisins, um stórfelldar bókhaldsmisfellur hjá fyrirtækinu var hún færð niður um stöðu og hætti síðan störfum ári síðar. Nýlegustu erlendu dæmin eru uppljóstranir sem farið hafa fram á vefsíðunni WikiLeaks.“ Það vill svo til að ég hef verið þeirrar gæfu aðnjótandi að hitta marga og verið í samskiptum við marga af þeim uppljóstrurum sem ég hef litið til með virðingu. Má þar helst nefna Daniel Ellsberg sem svo sannarlega breytti gangi heimssögunnar með því að upplýsa um hvernig raunverulega var ástatt í Víetnamstríðinu. Ég get nefnt fleiri, m.a. uppljóstrara frá Hollandi sem sýndu fram á stórfelld svik hjá verktakafyrirtækjum þar o.s.frv. Ég hef lagt mig mjög fram við að reyna að finna út úr því hvernig sé hægt að gera bestu mögulegu uppljóstrara- eða afhjúpendalöggjöf fyrir Ísland. Þetta er mjög sérstakt land því að við erum svo fá og það er erfitt fyrir þá sem vilja láta vita ef eitthvað fer úrskeiðis því að það er svo auðvelt að finna út hverjir þeir eru. Oft eru til dæmis ekki margir um sérfræðistöður og alþekkt er dæmið um einn fræðimann sem varaði við umhverfisframkvæmdum og gat ekki fengið sambærilega vinnu eftir að hann gerði það þegar hann veitti stjórnvöldum aðhald. Í greinargerðinni segir áfram: „Í íslensku þjóðfélagi hafa uppljóstrarar einnig ítrekað gegnt mikilvægu hlutverki við að koma upplýsingum um misgerðir gegn almannahagsmunum á framfæri til almennings. Þess konar mál koma reglulega í þjóðfélagsumræðuna fyrir tilstilli fjölmiðla. Þau mál geta átt brýnt erindi til almennings en minna hefur þó farið fyrir umfjöllun um afleiðingar umfjöllunarinnar fyrir þann sem miðlaði upplýsingunum til fjölmiðla, þ.e. fyrir uppljóstrarann. Algengt er að þar hafi verið um að ræða starfsmann þess fyrirtækis sem upplýsingarnar varða í hvert sinn. Jafn algengt er að slíkur starfsmaður missi í kjölfarið starf sitt, þó svo að ekki fari alltaf jafn mikið fyrir fréttaflutningi af afleiðingum af slíku fyrir starfsmanninn. Fyrrgreindar afleiðingar og aðrar verri hafa eðli málsins samkvæmt kælingaráhrif á miðlun upplýsinga sem þessara þar sem uppljóstrarar hljóta að veigra sér við að koma upplýsingunum á framfæri af ótta við afleiðingarnar. Þeir eru einnig oft bundnir lagalegum eða samningsbundnum trúnaðarskyldum gagnvart vinnuveitanda sínum og gætu jafnframt átt á hættu að þurfa að sæta afleiðingum uppljóstrunar á þeim vettvangi. Þá geta refsiákvæði átt við þegar þagnarskyldu- eða trúnaðarskylduákvæði laga eru brotin. Af sambærilegum ástæðum hafa fjöldamörg ríki þegar breytt lögum eða hafið slíkt ferli til verndar uppljóstrurum til að hvetja einstaklinga til að miðla upplýsingum um misgjörðir. Þó áður hafi verið lögð fram mál þar sem reynt var að tryggja réttarstöðu uppljóstrara eins og mál Bryndísar Hlöðversdóttur frá 130. löggjafarþingi um breytingu á ýmsum lögum til verndar trúnaðarsambandi fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra og til verndar starfsmönnum ríkis og sveitarfélaga vegna upplýsingagjafar í þágu almannaheilla líka þá hefur enginn sérstakur reki verið gerður að því á Íslandi að setja heildarlög til verndar uppljóstrurum fyrr en nú. Núgildandi lagaleg vernd uppljóstrara samkvæmt íslenskum lögum lýtur aðallega að þeim sem njóta verndar sem heimildarmenn fjölmiðla. Fjölmiðlum er ekki skylt að greina frá nafni heimildarmanna sinna. Við rannsókn á leka geta því til að mynda rannsóknaraðilar ekki upplýst um hver sé uppljóstrari og þar með heimildarmaður að tiltekinni frétt í fjölmiðlum með því að rannsaka húsakynni fjölmiðilsins í leit að nafngreiningu heimildarmannsins. Þá verða starfsmenn fjölmiðla heldur ekki leiddir fyrir dóm til að upplýsa um hverjir heimildarmenn þeirra séu, samanber Hæstaréttardóm nr. 419/1995 í máli Rannsóknarlögreglu ríkisins gegn Agnesi Bragadóttur og ákvæði 25. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011. Hins vegar njóta uppljóstrarar ekki sambærilegrar verndar, hvorki á eigin vinnustað né heimili, séu þeir ekki blaðamenn og vinnustaður þeirra ekki fjölmiðill. Á evrópskum vettvangi má meðal annars nefna dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Tillack gegn Belgíu. Tillack var blaðamaður sem ritaði og birti greinar sem byggðar voru á trúnaðargögnum sem fengin voru frá Evrópuskrifstofu ESB um aðgerðir gegn fjársvikum. Evrópuskrifstofan grunaði blaðamanninn um að hafa mútað opinberum starfsmanni til að afhenda sér gögnin sem greinarnar byggðust á og hóf rannsókn á lekanum. Þegar sú rannsókn reyndist árangurslaus kærði Evrópuskrifstofan blaðamanninn til yfirvalda sem hófu rannsókn á lekanum og meintum mútum til opinbers starfsmanns. Í kjölfarið voru framkvæmdar húsleitir hjá blaðamanninum á heimili hans og skrifstofu og hald lagt á ýmis gögn. Aðgerðirnar gegn blaðamanninum voru af Mannréttindadómstólnum álitnar vera brot á tjáningarfrelsi blaðamannsins. Evrópuþingið hefur ítrekað ályktað um nauðsyn á aukinni vernd uppljóstrara. Ber þar hæst ályktun 1729 frá 2010 og ályktun 1916 frá 2010. Í fyrri ályktuninni eru uppljóstrarar skilgreindir sem einstaklingar sem vekja athygli á ástandi til að koma í veg fyrir misgjörðir sem setji aðra þjóðfélagsþegna í tiltekna hættu. Lögð er áhersla á að uppljóstranir séu tækifæri til að láta aðila bera ábyrgð í þjóðfélaginu og séu vopn í baráttunni gegn spillingu og óstjórn, bæði á opinberum vettvangi en einnig í einkageiranum. Í ályktuninni kemur fram að mikill fælingarmáttur sé fólginn í óttanum við hefndaraðgerðir fyrir fyrirhugaða eða hugsanlega uppljóstrara. Bent er á að í Bretlandi finnist nýleg dæmi um stórslys sem hefði mátt koma í veg fyrir og að það hafi orðið til þess að þar voru sett framsækin lög um vernd uppljóstrara, eins og nánar er fjallað um hér síðar. Hins vegar hafi fæst aðildarríki Evrópusambandsins sett jafn yfirgripsmikil lög og Bretland varðandi slíka vernd. Vissulega séu þó til staðar ýmsar en misvíðtækar reglur í ríkjunum varðandi hina ýmsu þætti uppljóstrunar. Evrópuþingið hvetur í ályktun sinni öll aðildarríki til að yfirfara löggjöf sína með tilliti til verndar uppljóstrurum og getur sérstaklega ýmissa leiðbeinandi meginreglna sem hafa á að leiðarljósi. Leiðbeiningarreglurnar í ályktuninni hafa verið leiðarljós við samningu lagafrumvarps þessa að því leyti að gætt hefur verið að því að ekki sé gengið skemur í vernd á uppljóstrurum heldur en þar er kveðið á um. Helstu efnisatriði leiðbeiningarreglna ályktunarinnar eru eftirfarandi: Leiðbeiningarreglurnar kveða á um að sett verði víðfeðm löggjöf sem taki bæði til hins opinbera og einkaréttarlegra uppljóstrana. Fjallað er um að öll miðlun upplýsinga sem undir lögin fellur sé heimil um alls kyns ólögmæta háttsemi, m.a. öll mannréttindabrot sem ógna eða hafa áhrif á líf, heilsu, frelsi og aðra lögmæta hagsmuni einstaklinga sem eru undirseldir reglum stjórnsýslunnar, eru skattgreiðendur eða jafnvel hluthafar, starfsmenn eða viðskiptavinir einkafyrirtækja. Setja þurfi lagareglur á sviði vinnuréttar til að vernda uppljóstrara gegn ólögmætum uppsögnum. Þá þurfi að setja reglur á sviði refsiréttar og réttarfars sem verndi uppljóstrara gegn refsingum fyrir meiðyrði eða brot á þagnarskylduákvæðum laga. Einnig þurfi að setja reglur á sviði fjölmiðla til verndar heimildarmönnum. Jafnframt þurfi að grípa til aðgerða til að sporna við spillingu. Lögð er áhersla á að löggjöf um vernd uppljóstrara eigi að veita uppljóstrurum annan valkost en að þegja um vitneskju sína sem og hvetja stjórnvöld og stjórnendur fyrirtækja til að setja sér innri reglur um ferli til uppljóstrunar. Þannig megi tryggja rannsókn misgjörða og að upplýsingum sé miðlað áfram til þeirra valdameiri innan fyrirtækja eða stofnana eða enn lengra ef nauðsyn þykir. Nafnleysi uppljóstrara eigi að hafa í heiðri nema uppljóstrarinn sjálfur vilji koma fram undir nafni eða ef nauðsynlegt er að greina frá nafni hans til að koma í veg fyrir alvarlega og yfirvofandi ógn við almannahagsmuni. Löggjöfin eigi að vernda alla þá sem í góðri trú nýta sér innri uppljóstrun gagnvart mögulegum hefndaraðgerðum. Ef engir ferlar fyrir innri uppljóstrun eru til staðar eða virka ekki sem skyldi eða uppljóstrarinn hefur ástæðu til að ætla að þeir virki ekki með vísan til efnis upplýsinganna þá eigi einnig að tryggja möguleika á ytri uppljóstrun, m.a. á vettvangi fjölmiðla. Uppljóstrari skal talinn vera í góðri trú hafi hann ástæðu til að ætla að miðlaðar upplýsingar séu réttar, jafnvel þó að síðar komi í ljós að svo var ekki. Þá skal uppljóstrari talinn vera í góðri trú ef háttsemi hans við uppljóstrunina er hvorki ólögleg né ósiðleg. Löggjöf skal kveða á um leiðir fyrir uppljóstrara til að gæta hagsmuna sinna og leiðrétta allar misgjörðir gegn uppljóstrara sem framdar eru vegna uppljóstrunar. Þá skal einnig kveða á um vernd gegn ásökunum sem gerðar eru í vondri trú. Ályktun Evrópuþingsins nr. 1916 frá 2010 inniheldur tilmæli þingsins til ráðherraráðsins að semja leiðbeiningarreglur um vernd uppljóstrara. Þá eru ríki hvött til að yfirfara fyrirliggjandi löggjöf sinna heimalanda og meta hvort hún standist þau lágmarksskilyrði sem sett eru fram í ályktununum tveimur. Jafnframt er hvatt til gerðar alþjóðasamnings um vernd uppljóstrara.“ Þetta er eitt atriði sem er gríðarlega mikilvægt. Þegar þetta frumvarp var fyrst samið og sett saman hafði maður nokkur sem heitir Edward Snowden ekki komið upp á yfirborðið. Það sem hann lendir í er að honum er meinað vegna pólitísks þrýstings að finna sér skjól í öðrum löndum. Því hafa mörg samtök, til að mynda samtökin Blaðamenn án landamæra eða Reporters Without Borders, sem ég fundaði með í sumar, farið í þá vinnu að byrja að skilgreina og þrýsta á að alþjóðasamningar um vernd uppljóstrara verði að veruleika sem fyrst, því að það er ekki til neitt sem heitir örugg lönd, það er ekki hægt að skilgreina neitt land þannig. Það getur alltaf komið upp sú staða að uppljóstrari, eins og t.d. Edward Snowden, lendi í þeirri stöðu að honum sé mikil hætta búin ef hann snýr aftur til síns heimalands. Það verður því spennandi að sjá hvort eitthvað fari ekki að gerast hjá Evrópuþinginu og á víðari vettvangi varðandi þessi mál nákvæmlega því að ályktunin er frá árinu 2010 og margt hefur breyst síðan. Svo ég haldi áfram að lesa úr greinargerðinni: „Á seinustu árum hefur orðið vitundarvakning í Evrópu um nauðsyn þess að vernda uppljóstrara sérstaklega gagnvart hugsanlegum afleiðingum miðlunar upplýsinga um misgjörðir. Vissulega eru hin ýmsu lönd komin mislangt á leið með að útfæra og lögfesta slíka vernd, en í dæmaskyni má nefna að Danir hafa ekki lögfest ákvæði um uppljóstrara en til samanburðar hefur vernd tjáningarfrelsisins, til dæmis í stjórnarskrám Noregs og Svíþjóðar, verið túlkuð á þá leið að uppljóstrarar njóti þeirrar verndar sem þar er kveðið á um.“ Það er gaman frá því að segja að í þeim stjórnarskrárdrögum sem hér voru lögð fram á Alþingi á síðasta kjörtímabili og fóru í þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir tæplega ári síðan, þann 20. október, var einmitt tekið tillit til þessa og vernd uppljóstrara og vernd heimildarmanna tekin sérstaklega fram sem og að stjórnarskrá tryggði þriðju kynslóðar upplýsingafrelsi og löggjöf. Ég held áfram: „Í Noregi kveður stjórnarskráin á um að enginn verði fundinn sekur á þeim grundvelli að hafa deilt upplýsingum eða móttekið upplýsingar, hugmyndir eða skilaboð nema slíkt sé hægt að réttlæta að teknu tilliti til tjáningarfrelsisins. Þá er stjórnarskrárvarinn rétturinn til að tjá sig um stjórnun ríkisins og hvert annað atvik. Í norskum lögum á þessu sviði virðist jafnframt hafa verið tekið mið af nauðsyn þess að tryggja vernd starfsmanna gagnvart atvinnuveitendum sínum. Þannig leggja Norðmenn bann við hefniaðgerðum vegna uppljóstrunar í lögum um atvinnuöryggi og tekur það jafnt til opinberra starfsmanna sem starfsmanna í einkareknum fyrirtækjum. Í lögunum er starfsmönnum tryggður réttur til að tilkynna grun sinn um misgerð og þá er hvatt til innri uppljóstrunar, samhliða er gert ráð fyrir því uppljóstrari geti valið um að nafni hans sé haldið leyndu. Í sænsku stjórnarskránni er sérstaklega kveðið á um rétt opinberra starfsmanna til að tjá sig um atriði sem lúta að starfi þeirra. Starfsmenn einkarekinna fyrirtækja njóta hins vegar ekki verndar sænsku stjórnarskrárinnar gagnvart atvinnuveitendum sínum og þá getur möguleiki starfsmanna til að miðla upplýsingum takmarkast af kjarasamningum og öðrum samningum einkaréttarlegs eðlis. Ólíkt Noregi og Svíþjóð hafa Danir ekki lögfest sérstakt ákvæði um vernd uppljóstrara heldur virðist vernd þeirra fara fram á vettvangi sveitarfélaganna sem mörg hver hafa sett málsmeðferðarreglur fyrir innri uppljóstrun og aðrar reglur til þess fallnar að vernda uppljóstrara. Önnur lönd, svo sem Bretland, hafa gengið enn lengra í vernd uppljóstrara en nágrannalöndin. Hrina mála, sem höfðu afar alvarlegar samfélagslegar afleiðingar, skók Breta á árunum 1987–1988, svo sem þegar mótorskipið Herald of Free Enterprise sökk árið 1987 með þeim afleiðingum að 193 farþegar létust. Þá varð járnbrautarslys við Clapham Junction-lestarstöðina árið 1988 þegar lestir rákust saman með þeim afleiðingum að 35 manns létust og um það bil 500 manns slösuðust. Enn eitt áfallið, sem talið er að hefði verið hægt að koma í veg fyrir, var fall bankans Bank of Credit and Commerce International árið 1991 og er það því jafnan talið upp í tengslum við setningu laga um uppljóstrara. Rannsóknir sem gerðar voru í kjölfar þessara áfalla sýndu fram á að starfsmenn þeirra fyrirtækja sem um ræddi hefðu verið meðvitaðir um hættuna sem að steðjaði en töldu sig ekki geta miðlað þeim upplýsingum til viðeigandi aðila. Í kjölfar þessara rannsókna samþykktu Bretar Public Interest Disclosure Act (PIDA) árið 1998 sem þótti afar framsækin löggjöf. Í Bandaríkjunum hefur vernd uppljóstrara gengið hvað lengst hvort sem um er að ræða réttinn til að vernda heimildarmenn, refsivernd, þagnarskylduvernd eða bótavernd. Komið hefur verið á fót málsmeðferðarúrræðum sem meðal annars heimila qui tam-málssóknir og þá hefur verið hvatt til uppljóstrana, svo sem í tengslum við skattsvik, með boðum um greiðslu á allt að 30% af þeim fjármunum sem endurheimtir eru vegna uppljóstrunarinnar. Í því sambandi ber að nefna að 12. september 2012 var ein hæsta greiðsla sem um getur greidd úr hendi Internal Revenue Service, 104 milljónir bandaríkjadala, til uppljóstrara sem miðlaði upplýsingum um starfshætti svissneskra banka sem gerðu amerískum ríkisborgurum kleift að skjóta undan greiðslum sem réttilega hefði átt að greiða til skattyfirvalda. Eins og nú hefur verið rakið er mikil þörf á því að íslensk lög verði færð til samræmis við þær alþjóðlegu áherslur sem lagðar eru á aukna vernd uppljóstrara. Með frumvarpi þessu er ætlunin að bregðast við þeirri þörf og hér lagt til að lögfest verði lagaákvæði sem kveða á um vernd uppljóstrara.“ Þegar þetta mál var lagt fram hér síðast hafði ég nokkrar athugasemdir við það og mun halda mér við þær athugasemdir áfram. Það vantar töluvert á skýrleika í málinu, en það er samt ekki svo að þeir ágallar séu þess eðlis að ekki sé hægt að laga þá í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vil beina því til nefndarmanna að skoða þær umsagnir sem komu við þetta frumvarp. Þær voru mjög gagnlegar og komu víða að, m.a. frá virtum fjölmiðlalagaprófessor frá Þýskalandi og virtum stofnunum, m.a. Open Democracy Advice Centre. Ég legg eindregið til að við styrkjum lagastoðir og búum til heildstæða löggjöf, eins og kemur fram í þessu frumvarpi, til verndar uppljóstrurum, það er löngu tímabært. Ég vil taka fram að mikil vinna hefur verið unnin í þessu efni og hér kemur til með að vera lagt fram frumvarp sem er á málaskrá ríkisstjórnarinnar sem er byggt á þingsályktun um að Ísland taki sér afgerandi lagalega sérstöðu á sviði upplýsinga- og tjáningarfrelsis. Þar er sem sagt búið að greiða úr mörgum af þeim flækjum sem opinberir starfsmenn búa við þegar kemur að því hvar þagnarskyldan liggur og hvar upplýsingaskyldan er. Þetta hefur verið í miklum hrærigraut og fólk átt erfitt með að vita hver þeirra skylda er. Ég fagna þess vegna mjög að það frumvarp komi fram og mun það vera góð stoð við þetta frumvarp til laga. Jafnframt tel ég að það sé gríðarlega mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að þetta er eitt sem þarf að einhenda sér í sem fyrst. Við erum með þessi frábæru lög, við erum með gríðarlega góð lög er varða vernd heimildarmanna t.d., en á meðan erlend lönd geta tekið öll okkar samskipti og vinsað úr þeim það sem þeim sýnist, þrátt fyrir að það sé brot á stjórnarskrá okkar, þá eru öll lög sem við höfum, þó að þau séu best í heimi, lítilsverð. Við verðum því að einhenda okkur í það að skilgreina hver friðhelgi einkalífsins er í hinum stafræna heimi. Það hefur sem betur fer orðið mikil vitundarvakning um ástand mála út af mjög hugrökkum uppljóstrara sem heitir Edward Snowden. Hann hefur í raun og veru algjörlega bylt því hvernig fólk skilur það hvað friðhelgi er. Það hefur bara ekkert verið rætt almennilega hvar mörk friðhelginnar eru eftir Facebook. Ég vonast til þess að við munum eiga í þingsal góðar og gagnlegar umræður er lúta að þessum mikilvægu málefnaflokkum sem mér þykir hve vænst um, er lúta að upplýsinga- og tjáningarfrelsi og réttinum á friðhelgi einkalífs.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, nr. 34/1944, með síðari breytingum (notkun fánans). 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: Eftirfarandi breytingar verða á 12. gr. laganna: a. 4. mgr. orðast svo: Heimilt er að nota hinn almenna þjóðfána í vörumerki eða á söluvarning, umbúðir um eða auglýsingu á vöru, enda sé vara eða starfsemi sú sem í hlut á íslensk að uppruna og fánanum ekki óvirðing gerð. Með vöru af íslenskum uppruna er átt við: a. búvöru sem er ræktuð hér á landi, þ.e. kjöt og slíkar afurðir. b. vöru sem er framleidd hér á landi, á garðyrkjubýli, gróðrarstöð eða garðyrkjustöð, c. nytjastofna sjávar sem veiddir eru af íslenskum skipum innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi, d. vöru, aðra en matvæli samkvæmt a–c-lið og e-lið, sem er hönnuð og framleidd hér á landi þó að hráefni komi erlendis frá, e. matvæli, önnur en matvæli samkvæmt a–c-lið, sem hafa verið framleidd hér á landi í a.m.k. 50 ár eða samkvæmt sérstakri íslenskri hefð. Vara telst ekki íslensk að uppruna ef hún er framleidd undir erlendu vörumerki. Óheimilt er að nota fánann í firmamerki. Ráðuneytið veitir leyfi fyrir notkun þjóðfánans í vörumerki sem skal skrásetja. b-liður í 1. gr. hljóðar svo: Við bætast tvær nýjar málsgreinar sem orðast svo: Ráðherra er heimilt í reglugerð að kveða á um nánari skilyrði fyrir notkun fánans samkvæmt ákvæði þessu. Ráðherra sker úr um álitaefni sem upp kunna að koma um leyfilega notkun fánans samkvæmt ákvæði þessu. Ég ætla nú að renna aðeins yfir greinargerðina og útskýra málið örlítið betur: Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á 12. gr. laga um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið. Breytingin miðar að því að rýmka ákvæði 12. gr. sem heimilar notkun á íslenska þjóðfánanum við markaðssetningu á íslenskum vörum. Samkvæmt 4. mgr. 12. gr. laga um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið er heimilt að nota fánann í vörumerki eða á söluvarning, umbúðir um eða auglýsingu á vöru eða þjónustu enda sé sú starfsemi sem í hlut á að gæðum samkvæmt því sem forsætisráðuneyti mælir fyrir um með reglugerð og fánanum sé ekki óvirðing gerð. Gert er ráð fyrir því í ákvæðinu að leyfi sé fengið hjá ráðuneytinu fyrir notkun fánans samkvæmt framangreindu. Þessi málsgrein var lögfest með lögum nr. 67/1998 sem voru undirbúin af nefnd sem var falið að endurskoða lögin, einkum 12. gr. þeirra. Markmið breytingar laganna á sínum tíma var að auka frjálsræði í notkun fánans. Það markmið náðist ekki því að aldrei hefur verið sett sú reglugerð hjá ráðuneytinu sem gert er ráð fyrir í lögunum enda hefur þótt erfitt að skilgreina viðmið um gæði. Þrátt fyrir að framangreind heimild hafi verið í lögunum í um 15 ár hefur enginn fengið leyfi til að nota fánann í þessu skyni. Með frumvarpi þessu er lagt til að heimilt verði að nota fánann við markaðssetningu vöru án þess að sérstaklega sé sótt um leyfi til þess. Undantekning frá þessu er þegar fáninn er notaður í vörumerki sem skal skrásetja hjá Einkaleyfastofunni en þá þarf leyfi ráðherra fyrir notkun fánans að liggja fyrir. Orðalagið „íslensk að uppruna“ er nýtt í lögunum og leggur þær skyldur á herðar þeim sem nota fánann að gera það ekki á röngum forsendum eða á villandi hátt. Frumvarp þetta á sér nokkuð langa sögu og svarar til frumvarps sem lagt var fram á 141. löggjafarþingi en fékkst ekki útrætt. Einnig lagði þáverandi forsætisráðherra fram lagafrumvörp sem fólu í sér sambærilega breytingu en þau fengust heldur ekki útrædd. Það var á 138. og 139. löggjafarþingi. Ýmsir aðilar hafa látið sig málið varða á þessum tíma. Meðal annars hafa Bændasamtök Íslands og Samtök iðnaðarins sent þinginu umsagnir og ályktað um mikilvægi þess að unnt verði að nota þjóðfána Íslendinga til að auðkenna íslenska framleiðslu. Íslandsstofa hefur einnig unnið að undirbúningi málsins sem og Félag atvinnurekenda og fleiri. Umsögn um áður framlagt frumvarp barst nefndasviði Alþingis þann 21. júní 2010 frá Bændasamtökum Íslands og les ég nú hluta bréfsins, með leyfi forseta: „Bændasamtök Íslands fagna framlagningu ofangreinds frumvarps enda hafa samtökin í áraraðir beitt sér fyrir því, í samræmi við ályktanir búnaðarþings, að fá almenna heimild til notkunar þjóðfánans við markaðssetningu búvara. Þó vilja samtökin benda á að þau telja ekki ljóst samkvæmt núgildandi lögum og ofangreindu frumvarpi til breytingar á þeim hver skuli hafa eftirlit með óleyfilegri notkun þjóðfánans á söluvarningi, umbúðum eða í auglýsingu vöru og þjónustu. Bændasamtök Íslands vilja þannig leggja áherslu á mikilvægi þess að nánari ákvæði um skilyrði fyrir notkun þjóðfánans með þessum hætti verði sett með reglugerð.“ Samtök iðnaðarins hafa einnig komið með beinum hætti að málinu eins og fyrr segir og sent nokkrar umsagnir þegar frumvarpið hefur verið lagt fram á fyrri þingum. Ég ætla að lesa upp úr bréfi frá Samtökum iðnaðarins sem barst nefndasviði Alþingis þann 3. júní 2010. Þar segir, með leyfi forseta: „Samtök iðnaðarins (SI) fagna þeim ásetningi stjórnvalda að heimila notkun þjóðfánans til að markaðssetja íslenska vöru og þjónustu að uppfylltum vissum skilyrðum. Hins vegar telja SI að það markmið breytingarinnar að gera möguleikann á notkun þjóðfánans til markaðssetningar á íslenskri framleiðslu aðgengilegri en áður hefur verið náist ekki nema samtímis verði sett reglugerð sem tekur af öll tvímæli um það hvenær vara telst vera að svo miklu leyti íslensk að notkun fánans sé réttlætanleg. Lagafrumvarpið eitt og sér tekur ekki af tvímæli um það.“ Bæði þessi samtök leggja því áherslu á að samhliða sé samin reglugerð hjá ráðuneytinu. Í greinargerð með frumvarpinu eru tekin dæmi um vörur sem engum blandast hugur um að séu íslenskar eins og grænmeti sem ræktað er á Íslandi eða kjöt af íslenskum sláturdýrum. Einnig er gert ráð fyrir að heimildin nái til framleiðslu á íslenskri hönnun svo sem húsgögnum og fatnaði þótt úr erlendu hráefni sé. En hvað með íslensk matvæli önnur en þau sem að ofan eru nefnd, sem eru unnin frá grunni á Íslandi en að hluta eða öllu leyti úr innfluttu hráefni, svo sem unnar kjöt- og mjólkurvörur, íslenskt sælgæti, brauð, kökur og kex? Sama á við um fjölmargar aðrar vörur sem eru að meira eða minna leyti íslenskar en erfitt hefur reynst að draga mörkin á milli. Opinberar stofnanir jafnt sem einkaaðilar hafa í áratugi reynt að svara spurningunni um hvenær vara sé íslensk og hvenær ekki og jafnan gefist upp á því að draga þau mörk. Samtök iðnaðarins taka heils hugar undir að forsendan fyrir notkun íslenska fánans við markaðssetningu verði ekki á röngum forsendum eða villandi. Bæði þessi stóru samtök eru því með mjög svipaða sýn á það frumvarp sem áður var lagt fram, þ.e. að leyfa notkun fánans en reglur séu ekki villandi og eftirfylgni verði með reglugerð og eftirliti. Ég tel að með þessu endurbætta frumvarpi hafi þessum ábendingum verið mætt. Í b-lið 1. gr. segir: Ráðherra er heimilt í reglugerð að kveða á um nánari skilyrði fyrir notkun fánans samkvæmt ákvæði þessu. Ráðherra sker úr um álitaefni sem upp kunna að koma um leyfilega notkun fánans samkvæmt ákvæði þessu. Þetta þýðir að þegar ekki er alveg skýrt hvort varan sé íslensk framleiðsla eða ekki liggur úrskurðarvaldið hjá forsætisráðherra. Einnig hefur e-lið verið bætt við skilgreiningarnar, þ.e. matvæli önnur en matvæli samkvæmt a–c-lið, þ.e. búvara, sjávarfang og grænmeti, sem hafa verið framleidd hér á landi í a.m.k. 50 ár eða samkvæmt sérstakri íslenskri hefð. Þetta tel ég til mikilla bóta. Eins og fram kemur í umsögn Samtaka iðnaðarins þá segir það sig sjálft að kjöt og grænmeti sem ræktað er hér á landi og sjávarfang sem veitt er af íslenskum skipum innan íslenskrar landhelgi er íslensk framleiðsla. Aðrar vörur getur verið erfiðara að skilgreina, vörur eins og Nóakonfekt, Sæmundur í sparifötunum, sem við öll þekkjum, svo ekki sé minnst á hið afar þjóðlega og ómissandi malt og appelsín og Síríus suðusúkkulaði. Þessar vörur eru allar framleiddar úr erlendu hráefni en eru framleiddar hér og eru orðnar hluti af íslenskri matarhefð. Hið sama má segja um ýmsan séríslenskan mat eins og flatkökur, kleinur, þorramat o.fl. sem er með erlendu hráefni. Þessar vörur mundu þá falla undir e-lið frumvarpsins, samanber vara sem framleidd er hér á landi í a.m.k. 50 ár eða samkvæmt íslenskri hefð. Hvað með fallega borðstofustólinn sem er hannaður af íslenskum hönnuði og framleiddur á Íslandi undir íslensku vörumerki en viðurinn og tauið kemur frá Afríku eða Indlandi? Slík vara mundi þá falla undir d-lið fyrir „vöru, aðra en matvæli skv. a–c-lið og e-lið, sem er hönnuð og framleidd hér á landi þó að hráefni komi erlendis frá“. Þessi skilgreining dekkar þessa hluti. Þá situr eftir spurningin um vörur sem framleiddar eru úr íslensku hráefni og á Íslandi, vörur eins og kók. Slík vara fengi ekki að nota íslenska þjóðfánann á umbúðir þar sem vörumerkið er erlent samkvæmt 1. gr. þessa frumvarps. Ég les það aftur upp, með leyfi forseta: „Vara telst ekki íslensk að uppruna ef hún er framleidd undir erlendu vörumerki.“ Þau sjónarmið sem búa að baki frumvarpinu lúta fyrst og fremst að því að neytendur geti, þegar um er að ræða vöru sem heyrir undir a–c-lið, gengið að því vísu að vara sem merkt er íslenska þjóðfánanum sé í raun íslensk að uppruna. Ég segi það fyrir mig og ég tel að ég mæli fyrir munn margra að ég vil vita hvað ég borða. Það er mjög villandi fyrir neytendur að kaupa t.d. kjöt í íslenskum umbúðum en þegar betur er að gáð og smáa letrið rannsakað kemur í ljós að gripirnir sem kjötið kemur af eru aldir annars staðar í heiminum en afurðirnar unnar hér á landi og pakkað í íslenskar umbúðir. Þetta er blekkjandi og því þarf að setja stífari ramma um þessa hluti til að vernda neytendur. Hugmyndin að baki þessu frumvarpi er einnig sú að þeir sem setja vöru á markað og vilja hefja hana til virðingar sem vöru af íslenskum uppruna, t.d. til að ná athygli erlendra ferðamanna, geta merkt hana þjóðfána Íslendinga sem væri þá merki um uppruna og ákveðin gæði. Oft þegar fólk ferðast til annarra landa hefur það ekki bara áhuga á að skoða náttúruna heldur einnig að kynnast menningu landsins og matarmenning er hluti af því. Þegar ferðamaður kemur auga á íslenska fánann á matvöru er hann e.t.v. líklegri til að kaupa hana þar sem hún vekur forvitni sem íslensk matvara. Íslensk matvara hefur líka þá ímynd að vera hrein og því hjálpa þessir þættir allir til við að efla markaðssetningu á íslenskum matvörum. Ég vil einnig í þessu samhengi nefna íslensku lopapeysuna. Hún er mjög vinsæl hjá erlendum ferðamönnum enda falleg, hlý og eiguleg. Það hefur gerst að fólk hefur talið sig vera að kaupa íslenska gæðavöru en þegar málið er kannað kemur í ljós að ullin er erlend og framleiðslan fer jafnvel líka fram erlendis. Það eina sem er raunverulega íslenskt er vörumerkið. Þetta er ekki rétt og með þessum hætti eru neytendur blekktir; ekki það að erlend framleiðsla sé endilega verri en íslensk heldur vill maður vita hvað maður er að kaupa, það er málið. Eins og áður hefur verið nefnt hefur sambærilegt frumvarp verið lagt fram nokkrum sinnum á fyrri þingum. Það hefur eiginlega verið vandinn allan tímann að skilgreina hvað sé íslensk framleiðsla. Meginbreytingin á þessu frumvarpi til samanburðar við fyrri frumvörp er að skilgreiningar hafa verið skerptar til muna. Einnig var áður fjallað um fánatímann í sama frumvarpi sem flækti málið óþarflega mikið að mínu mati. Ég kaus því að búa til annað frumvarp sem fjallar sérstaklega um fánatímann þar sem fánatíminn og vörumerkingar eru lítið skyld í eðli sínu þó að sami lagabálkur gildi um bæði málin. Það má því e.t.v. líkja þessum tveimur þjóðfánafrumvörpum við systkini; þau eru tengd en ekki sami einstaklingurinn. Ég mun mæla fyrir fánatímafrumvarpinu á eftir þegar umræðu í þessu máli er lokið. En að lokum tel ég að það yrði til mikilla bóta fyrir íslenska framleiðslu ef þetta frumvarp hlyti náð fyrir augum þingsins og fengist samþykkt.

Hæstv. forseti. Mig langar til að koma með eina fyrirspurn. Það varðar b-lið 1. gr. þessa frumvarps þar sem við bætast málsgreinar þar sem segir að ráðherra sé heimilt í reglugerð að kveða á um nánari skilyrði fyrir notkun fánans og að ráðherra skeri úr um álitaefni sem upp kunni að koma um leyfilega notkun fánans. Er talið eðlilegt að ráðherra skeri úr um svona mál en ekki nefnd sem væri þá sérfróð um hönnun og vörumerkingar, bara vöruhönnun yfir höfuð. Ég hefði talið það eðlilegt en ekki að það væri ráðherrans að skera úr um svona hluti, ég held að það gæti kallað á geðþóttaákvarðanir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eftir því sem ég best veit þá fellur málefni þjóðfána Íslendinga beint undir forsætisráðuneytið. Því er þetta sett fram í þessu frumvarpi eins og gert var í fyrri frumvörpum.

Herra forseti. Ég kannski kann ekki á það á mínum þriðja degi þingstarfa hvert maður getur vísað svona en ég mundi vilja láta skoða það í nefndinni sem fær málið til umfjöllunar hvort nefnd sérfróðra aðila gæti skoðað þessi atriði, hvort þau falli undir lögin, að vera íslensk eða ekki. Ég held það kalli á mjög pólitíska umræðu um notkun fánans að hafa ákvörðunarvaldið hjá ráðherra. Ég held að það sé mjög mikilvægt - við höfum hér sérstaka vöruþróunardeild í Listaháskóla Íslands þar sem verið er að mennta sérfræðinga á þessu sviði - að þetta sé skoðað í nefndinni.

Hæstv. forseti. Það er rétt, hv. þingmaður, að þetta er 1. umr. á þessu framlagða frumvarpi þannig að þetta fer nú til nefndarinnar og verður þar til umræðu. Eins og fram kom í máli mínu hér áðan þá hefur þetta mál verið nokkur ár í vinnslu vegna þess að þetta er flókið í útfærslu. Ég tel að með þessari útgáfu frumvarpsins hafi mér og meðflutningsmönnum tekist að færa til betri vegar það sem hlaut helst gagnrýni hér áður. Ég tel því að við séum að þokast í rétta átt. En það verður mjög áhugavert að sjá hvaða athugasemdir koma frá nefndinni þegar hún hefur fjallað um málið og hugsanlegar breytingartillögur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að mæla fyrir því frumvarpi sem við ræðum hér um breytingu á lögum um þjóðfána okkar Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, lög nr. 34/1944, með síðari breytingum. Lengi hefur verið leitað eftir því að fá að nota þjóðfánann sem vörumerki en þrátt fyrir nokkrar tilraunir hefur það ekki tekist hingað til, það kom kannski fram í ágætisfyrirspurn hv. þm. Bjarkar Vilhelmsdóttur. Ég trúi því að þessi umræða muni geta skilað sér inn í nefndarumfjöllun og bætt úr frumvarpinu en ég held að þetta hnykki á því af hverju þetta hefur reynst þungt í vöfum þrátt fyrir að málið sé gott. Við höfum eðli málsins samkvæmt verið íhaldssöm á merki þjóðfánans og það er skiljanlegt. Fáninn er okkur kær en við erum líka mjög stolt af framleiðslu okkar og hönnun. Í harðri alþjóðlegri samkeppni er því við hæfi að merkja okkar tæru einstöku afurðir og séríslenska hönnun með því merki sem er okkur kærast og auðkenna þannig íslenska framleiðslu. Þó er mikilvægt að stíga varlega til jarðar og tryggja að merkið sé einungis notað á það sem er sannarlega íslenskt. Eins og fram kom í máli hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur hafa í gegnum tíðina borist umsagnir með þessum tilraunum til að fá að nota þjóðfánann sem vörumerki. Þar kemur skýrt fram, meðal annars var vitnað í Bændasamtökin og forsvarsmenn Samtaka iðnaðarins, að mikilvægt sé að veita þetta tækifæri, þ.e. að geta auðkennt íslenska framleiðslu með íslenska þjóðfánanum, en um leið verðum við hins vegar að vera meðvituð um nauðsyn þess að tryggt verði að um íslenska vöru sé að ræða og að rík krafa verði gerð um uppruna vörunnar sem réttlæti notkun íslenska fánans. Það er þá í höndum ráðherra samkvæmt frumvarpinu að tryggja það enn frekar með reglugerð og nánari skilyrðum um notkun fánans. Ég skal játa, svo að ég vitni aftur í andsvör hv. þm. Bjarkar Vilhelmsdóttur, að þar komi þá til kasta þessarar nefndar með sérfræðiþekkingu. Ég tel að við séum að ganga skrefi lengra í því að skilgreina og afmarka þær vörur sem til greina kemur að fái að nota fánann. En með því að nota íslenska fánann í markaðssetningu, eins og farið er fram á í frumvarpinu, verður íslenska fánamerkið á íslenskri framleiðslu merki um gæði og stolt. Það er eins konar virðingarvottur getum við sagt við íslenska framleiðslu. Í því er fólgin neytendavernd og það mun styrkja íslenska framleiðslu, afurðir og hönnun í markaðssókn erlendis sem og hérlendis.

Virðulegi forseti. Ég mæli nú fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, nr. 34/1944, með síðari breytingum, fánatími. Ég les nú upp 1. gr. frumvarpsins: „7. gr. laganna orðast svo: Með reglugerð skal kveða á um fánadaga. Fána skal ekki draga á stöng fyrr en klukkan sjö að morgni og skal hann ekki vera uppi lengur en til sólarlags og aldrei lengur en til miðnættis. Ef flaggað er við útisamkomu, opinbera athöfn, jarðarför eða minningarathöfn má fáni vera uppi lengur en til sólarlags eða svo lengi sem athöfn varir, en þó aldrei lengur en til miðnættis. Þrátt fyrir ákvæði 2. og 3. mgr. má fáni vera uppi allan sólarhringinn frá 15. maí til 15. ágúst ár hvert eða á öðrum tímum ef hann er flóðlýstur.“ - Þetta er sem sagt meginbreytingin á gildandi lögum. - „Nú er fáni flóðlýstur og skal þá gætt að áhrifum lýsingarinnar á nánasta umhverfi.“ Í frumvarpinu er ákvæði til bráðabirgða en þar segir: „Í sex mánuði eftir samþykkt laga þessara skal ráðuneytið kynna nýjar reglur um notkun þjóðfánans með það að markmiði að auka notkun hans.“ Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, nr. 34/1944, í því skyni að rýmka þann tíma sem fáni má vera við hún. Lögin hafa litlum breytingum tekið frá samþykkt þeirra. Eina efnislega breytingin sem gerð hefur verið á lögunum var með lögum nr. 67/1998 en þær snerust um notkun fánans - sem ég nefndi hér áðan þegar ég mælti fyrir fyrra frumvarpinu. Frumvarpið sem varð að þeim lögum var undirbúið af nefnd sem var falið að endurskoða lögin, einkum ákvæði 12. gr. Samkvæmt 7. gr. laga um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið skal í reglugerð kveða á um fánadaga og hve lengi halda megi fána við hún. Í 3. gr. forsetaúrskurðar nr. 5/ 1991, um fánadaga og fánatíma, er kveðið á um að fána skuli ekki draga á stöng fyrr en klukkan sjö að morgni og að jafnaði skuli hann ekki vera lengur uppi en til sólarlags og aldrei lengur en til miðnættis. Þá er sérstakt ákvæði um útisamkomur, opinberar athafnir o.fl. þar sem mælt er fyrir um að fáni megi vera uppi lengur en til sólarlags eða svo lengi sem athöfn vari en þó aldrei lengur en til miðnættis, eins og fyrr segir. Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 7. gr. laganna. Lagt er til að ákvæði forsetaúrskurðarins hvað varðar fánatímann færist í sjálf lögin og því er í 1. mgr. kveðið á um að reglugerð ráðherra lúti þá einungis að fánadögum. Þá er lagt til að í sérstakri málsgrein verði mælt fyrir um undantekningar í þá veru að fáninn geti í ákveðnum tilvikum verið uppi fram yfir miðnætti, þ.e. annars vegar yfir bjartasta tímann hér á landi, 15. maí til 15. ágúst ár hvert, og hins vegar ef fáninn er flóðlýstur. Einnig er lagt til að breyttar reglur um notkun fánans verði sérstaklega kynntar almenningi í sex mánuði eftir að lögin öðlast gildi verði frumvarpið að lögum. Tilgangur frumvarpsins er að auka almenna notkun þjóðfánans. Þannig þyrfti ekki yfir sumarið að hafa áhyggjur af því að brjóta lögin heldur gæti fáninn verið við hún allan sólarhringinn. Benda má á að yfir hluta þessa tímabils er sólsetur eftir miðnætti og sólarupprás skömmu síðar. Á fyrri þingum hafa verið lagðar fram fyrirspurnir, tillögur til þingsályktunar og frumvörp til laga sem varða breytingar á lögunum í því skyni að rýmka fánatímann og að auka notkun fánans við markaðssetningu íslenskra vara. Sú sem hér stendur leggur samhliða frumvarpi þessu fram frumvarp sem varðar síðarnefnda atriðið en rétt þykir að halda þessum atriðum aðskildum, eins og ég nefndi hér áðan. Á 138. löggjafarþingi var lögð fram tillaga til þingsályktunar um að fela forsætisráðherra að setja reglugerð um notkun þjóðfánans í því skyni að rýmka þann tíma sem fáni má vera uppi. Á 139. löggjafarþingi var sambærileg tillaga til þingsályktunar lögð fram. Um hana bárust umsagnir frá Bandalagi íslenskra skáta, Félagi þjóðfræðinga, Háskólanum á Akureyri og Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands. Þess má einnig geta í þessu samhengi að fjölmörg samtök hafa komið að gerð þessa frumvarps í gegnum tíðina og frumvarpsins sem fjallar um notkun fánans við vörumerkingar. Auk þeirra sem að ofan eru talin hefur Ungmennasamband Íslands einnig verið þátttakandi í fánahópnum svokallaða. Eins og hv. þm. Willum Þór kom inn á hér áðan höfum við nú flest sterkar tilfinningar til fánans og viljum veg hans sem mestan og bestan. Því ber að vanda slíka vinnu en eins og ég sagði hafa greinilega mjög margir áhuga á þessum málum. Nefndasviði Alþingis barst umsögn frá Bandalagi íslenskra skáta þann 3. nóvember 2010 en það voru viðbrögð við þingsályktunartillögu um rýmri fánatíma sem þá var til umfjöllunar á þinginu. Með leyfi forseta, langar mig til að lesa hluta úr bréfinu: „Skátar á Íslandi hafa ávallt staðið vörð um íslenska fánann. Frá upphafi hefur meðferð fánans verið dagskrárefni í verkefnagrunni skáta. Þar hefur verið lögð áhersla á meðferð og virðingu skátanna fyrir íslenska fánanum. Þá er heiðursvörður skáta með íslenska fánann orðið ein af hefðunum í samfélagi okkar við hátíðarhöld, t.d. á 17. júní og sumardaginn fyrsta. Almenningur tengir skátana gjarnan við íslenska fánann og algengt að haft sé samband við skrifstofu BÍS og leitað upplýsinga um meðferð hans.“ Þess má einnig geta að skátahreyfingin hefur verið með fánaverkefni í gangi nokkrum sinnum sem ber heitið „Íslenska fánann í öndvegi“. Þá létu skátar framleiða myndband um sögu og meðferð íslenska fánans og gáfu öllum grunnskólabörnum fánaveifu og fánabækling sem fræðir börn og fjölskyldur þeirra um sögu fánans og fánareglur. Þetta verkefni hlaut frábærar viðtökur enda hefur fólk almennt áhuga á fánanum og hefur skoðanir á honum. Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands sendi einnig inn umsögn þann 2. nóvember 2010 vegna tillögu til þingsályktunar um rýmri fánatíma. Með leyfi forseta, vil ég einnig lesa hluta úr þeirri umsögn til að varpa skýrara ljósi á skoðun þeirra samtaka á málinu: „Íþrótta- og Ólympíusamband Ísland hefur kynnt sér ofangreinda tillögu og fagnar því að reglugerð við notkun fánans sé endurskoðuð í því skyni að rýmka fánatíma. Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands gerir ekki efnislegar athugasemdir við tillöguna en leggur á það áherslu að þess verði gætt að fyllsta virðing verði borin fyrir þjóðfánanum. Þó er bent á að sú breyting að flagga megi allan sólarhringinn yfir sumartímann getur haft áhrif á endingartíma fánanna og því vert að hafa í huga að setja inn ákvæði um útlit og ástand fána sem notaðir eru til flöggunar.“ Flestir sem skiluðu umsögn fögnuðu tillögunni og komu fram athyglisverðar athugasemdir, eins og heyra má, svo sem að ganga mætti enn lengra, að afla þyrfti frekari upplýsinga um óskir almennings hvað varðar notkun fánans og að ef til vill þyrfti að setja reglur um ástand og útlit fána þar sem gera mætti ráð fyrir því að fánar slitni meira með aukinni notkun. Á 140. og 141. löggjafarþingi voru enn lagðar fram tillögur til þingsályktunar sama efnis og á 141. löggjafarþingi var lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögunum sem laut að því annars vegar að rýmka fánatímann og hins vegar að auka notkun fánans við markaðssetningu íslenskra vara. Við yfirlestur umsagna sem hafa borist þinginu um þingmál sem varða breytingar á þeim reglum sem gilda um notkun íslenska fánans má lesa vilja til þess að reglur verði rýmkaðar en einnig að fánanum verði sýnd virðing. Þessum athugasemdum hefur verið mætt að mínu mati með fyrirliggjandi frumvarpi. Hvað varðar ástand fána sem dreginn er að húni má nefna að samkvæmt 10. gr. laga um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið hefur lögreglan eftirlit með því að hvorki sé notaður þjóðfáni sem er ekki í samræmi við lögin, þ.e. þau sýnishorn sem nefnd eru í 9. gr. laganna, né fáni sem er svo upplitaður eða slitinn að sé verulega frábrugðinn réttum fána um lit og stærðarhlutföll reita. Lögreglan hefur samkvæmt þessu ákvæði heimild til að gera fána í slíku ástandi upptæka ef þeir eru notaðir á stöng eða sýndir úti eða inni þar sem almenningur gæti séð til. Líkt og framar er getið er lagt til í frumvarpinu að heimilt verði að hafa fánann uppi allan sólarhringinn ef hann er flóðlýstur. Þetta er nýjung í frumvarpinu. Hafa ber í huga að umrædd lýsing raski ekki um of nánasta umhverfi. Til hliðsjónar eru ákvæði byggingarreglugerðar nr. 112/2012 sem á við um mannvirki og þætti þeirra, sbr. 1.1.2. gr. hennar. Ljósmengun er skilgreind í reglugerðinni sem þau áhrif á umhverfi sem verða af mikilli og óhóflegri lýsingu í næturmyrkri. Jafnframt er í reglugerðinni kveðið á um að lýsing á lóðum skuli vera þannig að hún valdi hvorki óþarfa ljósmengun, nágrönnum óþægindum né trufli umferð utan lóðar. Þá er í 10.4.2. gr. mælt fyrir um að við hönnun á útilýsingu skuli þess gætt að ekki verði um óþarfa ljósmengun að ræða frá flóðlýsingu mannvirkja og enn fremur að tryggja skuli að útilýsingu sé beint að viðeigandi svæði og notaðir séu skermaðir lampar sem varpa ljósi niður og valdi síður glýju og næturbjarma. Svo virðist sem íslenskar reglur um notkun fánans séu rýmri en annars staðar á Norðurlöndunum. Í Noregi má draga fánann að húni kl. 8 frá mars til október en kl. 9 frá nóvember til febrúar. Þá skal taka fánann niður við sólsetur en ekki seinna en kl. 21 ef sólin sest síðar en þá. Í Danmörku skal ekki draga fánann að húni fyrir kl. 8 og hann skal taka niður við sólsetur. Þá má hafa fánann dreginn að húni eftir sólsetur ef hann er upplýstur en tekið er fram í handbók um danska fánann að venjuleg götulýsing nægi til dæmis ekki. Meira var ekki að finna í dönskum lögum um þjóðfána Danmerkur. Í Svíþjóð gildir svipuð regla og í Noregi, þ.e. að frá mars til október má flagga kl. 8 og frá nóvember til febrúar kl. 9 og skal taka fánann niður í síðasta lagi kl. 21 en hann má vera lengur við hún ef hann er upplýstur. Í Bandaríkjunum er meginreglan sú að fáninn sé við hún frá sólarupprás til sólarlags en við sérstök tilefni má hafa hann uppi allan sólarhringinn svo fremi að hann sé upplýstur. Svipað á við í Bretlandi þar sem fáninn má vera uppi frá sólarupprás til sólarlags en hann má einnig vera uppi eftir myrkur ef hann er upplýstur. Þarna dreg ég fram að mörg nágrannalönd okkar hafa þetta í sínum lögum um sinn fána, þ.e. að ef hann er upplýstur má hann vera við hún eftir sólarlag. Þjóðfáni okkar Íslendinga er okkur dýrmætur. Hann táknar ekki bara land elda, ísa og himinbláma, hann er líka táknrænn fyrir sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Hann táknar það sem við erum, kemur við innsta kjarna þjóðarsálarinnar. Þess vegna vil ég sjá fánann okkar víðar og blakta oftar við hún. Það er ástæðulaust að mínu mati að taka hann niður þegar sólar nýtur allan sólarhringinn en að sama skapi verður að sjálfsögðu ávallt að gæta þess að sýna fánanum fyllstu virðingu. Ég trúi því að með því að leyfa fánanum að vera uppi, ef hann er flóðlýstur, allan sólarhringinn aukist notkun á honum og hann sjáist alla jafna víðar en hann gerir nú. Ég sé fyrir mér að opinberar stofnanir og jafnvel hótel gætu nýtt sér vel þessa breytingu á lögunum og notað fánann meira en gert er í dag. Mig langar að nefna áður en ég lýk máli mínu að íslenski fáninn sem hér er fyrir aftan mig í þingsal hefur alls ekki alltaf hangið þar. Það var ekki fyrr en árið 2007 að samþykkt var að hafa íslenska fánann uppi í þingsal. Í dag þykir öllum það sjálfsagt og hann er mikilvægur partur af ásýnd þingsins. Fáninn okkar er fallegur og það er ósk mín að hann verði víðar ómissandi hluti af umhverfinu fáist þessi lög samþykkt. Ég þakka fyrir gott hljóð og vona að þetta frumvarp fái góða umfjöllun í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs sem áhugamaður um þjóðfánann okkar til að lýsa yfir ánægju minni með frumvarpið og þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir að flytja þetta góða frumvarp. Virðulegi forseti. Eiginkona mín er af erlendu bergi brotin og sem slík hefur hún annað sjónarhorn á það hvernig við Íslendingar notum þjóðfánann okkar. Hún hefur minnst á það nokkrum sinnum við mig af undrun hvers vegna við Íslendingar notum ekki þjóðfánann okkar meira, hvers vegna hann sé til dæmis ekki á íslenskum vörum, hvers vegna hann blakti ekki oftar við hún við hús okkar. Ég tel að þetta frumvarp sé mjög gott skref í þá átt, ásamt síðasta frumvarpi sem hér var flutt um þjóðfánann, að við notum þjóðfána okkar meira og jafnvel vona ég og hvet Alþingi til að ganga enn lengra í þessum efnum í framtíðinni.

Herra forseti og ágætu fulltrúar. Ég ætla líka að þakka fyrir þessi frumvörp, þetta eru ágætismál sem ég ætla ekki að gera lítið úr. Mér finnst þetta frumvarp um fánatímann sérlega gott þar sem ég er með fánastöng og gleymi oft að taka niður fánann á kvöldin. Þetta gefur okkur trössunum sem sagt færi á yfir bjartasta tíma ársins að hafa hann uppi til miðnættis. Ég held að það gleymi því voða margir á fallegum sumarkvöldum að taka niður fánann. Það er því ekki bara Íþrótta- og Ólympíusambandið sem fagnar þessu heldur líka fólk úti í bæ eins og ég. Vegna umræðunnar fyrr í dag um skuldavanda heimilanna - þar sem mikið var kallað eftir framsóknarmönnum í ræðupúlt og þeir komu ekki en svo hafa þrír þingmenn þeirra rætt um þessi fánamál - vildi ég bara halda því til haga að þannig væri það, þannig eru áherslurnar svo að maður fari í svolitla pólitík hvað það varðar því að ég saknaði ykkar í umræðunni um skuldavandann. En ég ætla ekki að gera lítið úr þessari umræðu um fánafrumvörpin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Björk Vilhelmsdóttur fyrir andsvar sitt, hið fyrsta andsvar sem ég hef fengið hérna á Alþingi - það er gaman að því. Ég fylgdist mjög spenntur með umræðunni áðan um skuldavandann og mér þóttu ákveðnar ræður hv. þingmanna ekki mjög málefnalegar. Ég veit ekki betur en að stjórnarsáttmálinn standi og þessi mál séu öll á dagskrá. Ég held og hef fulla trú á því að þessi mál nái fram ganga eins og stjórnarsáttmálinn segir til um.