Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef á þskj. 14 leyft mér að bera fram þá fsp. til hæstv. menntmrh., hvenær ráðgert sé, að sjónvarpið nái með útsendingar sínar til Norðurlands. Eins hefði mátt spyrja, hvenær búast mætti við, að sjónvarpið næði til landsmanna allra. Eins og öllum er kunnugt, hefur að undanförnu mikið verið rætt og ritað um sjónvarp hér á landi í sambandi við sjónvarpsstöð varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, sem náð hefur með útsendingar sínar til verulegs hluta Suðvesturlandsins. Eftir að ráðamenn ákváðu, að hér skyldi koma sjónvarp á vegum ríkisútvarpsins, hefur almenningur fylgzt með framkvæmdum, eftir því sem upplýsingar hafa legið fyrir. Sú spurning hefur að sjálfsögðu vaknað, hve langan tíma það mundi taka, að aðrir landsmenn en þeir, sem hér búa við Faxaflóa, fengju aðstöðu til þess að njóta sjónvarpsins. Bæjarstjórn Akureyrar gerði fyrir nokkru svo hljóðandi samþykkt um sjónvarpsmál, með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn Akureyrar skorar á ríkisstj. og útvarpsráð, að hraðað verði svo endurvarpstöðvum fyrir íslenzka sjónvarpið, að byggðir Akureyrar og Eyjafjarðar geti orðið þess aðnjótandi eigi síðar en á næsta vori. Jafnframt beinir bæjarstjórn því til forráðamanna, sjónvarpsins að vinna að því eins fljótt og aðstæður leyfa að koma upp skólasjónvarpi.“ Ég efast ekki um, að forráðamenn sjónvarpsins hafi áhuga á, að það nái til sem flestra landsmanna. En að sjálfsögðu verður því ekki til leiðar komið án mikilla fjárútláta. A fjárlagafrv. næsta árs, 1967, eru tekjur og gjöld sjónvarpsins áætluð 58.8 millj. kr. En á gjaldahlið er ekki að finna beinar greiðslur til þess að koma sjónvarpinu út um landið, nenna, vegna Vestmanneyinga. Er þá ætlunin að aðhafast ekkert í þessu efni á næsta ári annars staðar á landinu? Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta að sinni, þar sem ég vænti upplýsinga grá hæstv. menntmrh.



Herra forseti. Þegar ríkisstj. ákvað fyrir tveimur árum að beita sér fyrir því, að komið yrði á fót íslenzku sjónvarpi, var sú ákvörðun byggð á því, að aðflutningsgjöld af innfluttum sjónvarpstækjum skyldu ganga til greiðslu á stofnkostnaði sjónvarpsins, en tekjur af árlegum afnotagjöldum og auglýsingum skyldu standa, undir kostnaði við rekstur. Ríkisstj. fór því fram á það við Alþ., að hún fengi heimild til þess að nota aðflutningsgjöld af innfluttum sjónvarpstækjum til greiðslu á stofnkostnaði íslenzks sjónvarps. Samþykkti Alþ. þetta. Síðar samþykkti ríkisstj. að nota þessa heimild frá 1. júlí 1964. Í framhaldi af þessu samþykki ríkisstj. till. mínar um, hvernig fyrstu framkvæmdum skyldi hagað. Hef ég áður gert grein fyrir því hér á hinu háa Alþ. Ákveðið var, að fyrstu framkvæmdir væru við það miðaðar að reisa 500 watta sendistöð í Reykjavík. Síðan yrði næsta sporið að reisa 5 þús. watta sendistöð á Skálafelli, en hún mundi ná um Suðurnes, mest allt Suðurlandsundirlendið, Borgarfjörð og sunnanvert Snæfellsnes, eða til um það bil 60% þjóðarinnar, auk þess sem hún næði til endurvarpsstöðva., sem síðar yrðu byggðar í Stykkishólmi, Húnaþingi, Skagafirði og Eyjafirði. Yrði það látið fara eftir fjárhagsgetu sjónvarpsins sjálfs, hvenær Skálafellsstöðin yrði byggð og sömuleiðis hvenær byggðar yrðu endurvarpsstöðvar, er endurvörpuðu sjónvarpsefninu um landið. Í skýrslu sjónvarpsnefndarinnar svokölluðu, sem skilaði áliti í marz 1964, var gert ráð fyrir því, að höfuðstöðvar þess kerfis, sem dreifði sjónvarpsefninu um landið, yrðu á Skálafelli, í Stykkishólmi, á Vaðlaheiði, Fjarðarheiði og Hjörleifshöfða og yrðu þær 5 þús. wött að styrk hver. Gerði n. ráð fyrir því, að þær mundu kasta um 9 millj. kr. hver eða 45 millj. kr. samtals. Auk þeirra, yrðu margar minni stöðvar, ýmist 500 wött, 100 wött eða örsmáar stöðvar, 1-10 wött. Áætlaði n., að heildarstofnkostnaður dreifikerfisins um landið yrði 180 millj. kr. Þessar frumáætlanir sjónvarpsnefndarinnar hafa ekki enn verið endurskoðaðar, en með hliðsjón af þeirri reynslu, sem fengizt hefur af byggingu Reykjavíkurstöðvarinnar, má gera ráð fyrir því, að endurskoðun þessara áætlana leiði til mjög verulegrar hækkunar. Hinn 1. okt. s.l. var hreinn stofnkostnaður Reykjavíkurstöðvarinnar orðinn 38.4 millj. kr. Hún er ekki fullgerð enn. Er áætlað, að svo geti orðið um næstu áramót og muni hún þá kostar um 57.4 millj. kr. Þótt hún megi þá. teljast fullgerð, verður þó sjálfsagt einhver aukning nauðsynleg síðar meir. Hér er um að ræða beinan stofnkostnað, þ.e.a.s. kostnað við tæki og húsnæði, en áður en sjónvarpssendingar gætu hafizt, varð að sjálfsögðu að leggja í margs konar undirbúningkostnað, fyrst og fremst launagreiðslur, en auk þess efniskostnað. Þegar tilraunasendingar sjónvarpsins hófust 30. sept. s.l., hafði slíkur undirbúningskostnaður numið 9.9 millj. kr. Ef allur rekstrarkostnaður ársins 1966 er talinn undirbúningskostnaður, nemur hann alls 21.7 millj. kr. Sé allur þessi undirbúningskostnaður talinn til stofnkostnaðar, verður stofnkostnaður Reykjavíkurstöðvarinnar 79.1 millj. km. Hér er þess þó að geta, að ekki þarf að greiða allan þennan stofnkostnað þegar í stað eða á þessu ári. Er um gjaldfrest að ræða í sambandi við húsakaup og tækjakaup. Það, sem greiða þarf í stofnkostnað og undirbúningskastnað til ársloka þessa árs, nemur 70.2 millj. kr. Til 1. okt. s.l. námu tekjur af aðflutningsgjöldum vegna innfluttra sjónvarpstækja 57.5 millj. kr. Til áraloka eru þessar tekjur áætlaðar 15 millj. kr., þannig að í lok þessa árs verða til ráðstöfunar tekjur af aðflutningsgjöldum að upphæð 72.5 millj. kr., en greiðslur vegna stofnkostnaðar og undirbúningskostnaðar nema hins vegar 70.2 millj. kr., þannig að tekjurnar verða þá í árslok orðnar 2.3 millj. kr. meiri en nemur öllum stofn- og undirbúningskostnaði til áramóta. Auk þess má segja, að ekki sé eðlilegt, að allur rekstrarkostnaður sé talinn undirbúningskostnaður, eftir að sjónvarpssendingar séu hafnar, þótt að vísu sé um tilraunasendingar að ræða. Gera má ráð fyrir, að eitthvert afnotagjald verði ákveðið fyrir þann tíma, sem sjónvarpið starfar á þessu ári, ekki fullt afnotagjald, eins og það verður miðað við fulla starfrækslu sjónvarpsins, heldur að tiltölu við starfstíma þess. Gætu þá tekjurnar af þeim afnotagjöldum og greiðslurnar fyrir þær auglýsingar, sem birtar eru á árinu, bætzt við eða m.ö.o. gengið til endurgreiðslu á þeim rekstrarkostnaði, sem féll, eftir að sjónvarpssendingar hófust, og talinn var undirbúningskostnaður að framan. Á næsta ári eru tekjur af aðflutningsgjöldum áætlaðar 17.5 millj. kr. Auk þess verður væntanlega einhver hluti aðflutningsgjaldatekna á þessu ári, 1966, til ráðstöfunar til þess að hefja byggingu dreifikerfisins um landið. Hefur þegar verið ákveðið að byggja stóra endurvarpsstöð í Vestmannaeyjum og endurvarpsstöðvar í Grindavík og Borgarnesi. Stöð sú, sem komið var upp í Vestmannaeyjum í sumar, nær aðeins til kaupstaðarins sjálfs. Stöð sú, sem ákveðið er að koma upp í Vestmannaeyjum, mun hins vegar einnig ná til mikils hluta Árnes- og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. þar sem fjöll ber ekki á milli. Talið er, að nýi Vestmannaeyjasendirinn muni ná til yfir 12 þús. manns. Kostnaðarverð hans er áætlað 2.7 millj. kr. Stöðvarnar í Borgarnesi og Grindavík eru taldar kosta 0,5 millj. kr. hvor og ná til um það bil 2000 manns. Heildarstofnkostnaður þessara þriggja endurvarpsstöðva, sem þegar hefur verið tekin ákvörðun um, er þannig 3.7 millj. kr. Augljóst er því, að hægt á að vera að hefja byggingu Skálafellsstöðvarinnar þegar á næsta ári. Endanlegar áætlanir liggja, ekki fyrir um, hvað hún mundi kosta, en ekki mundi það verða minna en 12 millj. kr. Þessi stöð yrði hornsteinn dreifingarkerfisins, en þaðan yrði varpað til annarra endurvarpsstöðva. Auk þess mundi hún bæta móttökuskilyrði á þeim svæðum, er þegar hafa sjónvarp, og ná til ýmissa svæða í Borgarfirði og á Suðurlandi, sem Reykjavíkurstöðin og stöðvarnar þrjár, sem ég nefndi áðan, ná ekki til. Bygging Skálafellsstöðvarinnar er forsenda þess, að unnt sé að reisa endurvarpsstöð á Vaðlaheiði. En Vaðlaheiðarstöðin mundi ná til allrar byggðar í Eyjafirði, en ekki til Siglufjarðar, eða til um það bil 14 þús. manns. Fyrir Siglufjörð yrði hins vegar að reisa litla endurvarpsstöð. Auk þess myndi stöðin á Vaðlaheiði ná til endurvarpsstöðva í Þingeyjarsýslu og Austurlandi, á Fjarðarheiði. Stofnkostnaðar Vaðlaheiðarstöðvarinnar yrði hinn sami og Skálafellsstöðvarinnar, eða ekki minni en 12 millj. kr. Hins vegar er þess að geta, að bygging bæði Skálafellsstöðvarinnar og Vaðlaheiðarstöðvarinnar mundi fjölga sjónvarpsnotendum mjög verulega. Ef gert er ráð fyrir því að í kjölfar Skálafellsstöðvarinnar kæmu kaup á 500 nýjum sjónvarpstækjum og í kjölfar Vaðlaheiðarstöðvarinnar á 1000 nýjum tækjum, yrðu aðflutningsjaldatekjur af þeirri viðbót tækja, sem beinlínis siglda í kjölfar þessara tveggja endurvarpsstöðva, um 11 millj. kr. eða upp undir helmingur stofnkostnaðar þeirra. Virðist því, að aðflutningsgjaldatekjurnar 1967 af þeirri aukningu, sem gert er ráð fyrir að verði á innflutningi tækja til Suðvesturlandsins, að frádregnum kostnaði við stöðvarnar í Vestmannaeyjum, Grindavík og Borgarnesi, og viðbótartekjurnar vegna, nýrra sjónvarpstækja á Vesturlandi og Norðurlandi nægi til þess að greiða allan stofnkostnað stöðvanna á Skálafelli og Vaðlaheiði. En þegar búið væri að byggja þessar 6 stöðvar, sem ég hef nefnt, hefði þorri landsbúa á Suðurlandi, Vesturlandi og Norðurlandi fengið þjónustu íslenzka sjónvarpsins. Auðvitað hljóta allar áætlanir um stofnkostnað mannvirkja, sem ekki hefur þegar fengizt reynsla um byggingu á að vera mikilli óvissu undirorpnar. Sömuleiðis hljóta áætlanir um innflutning sjónvarpstækja í framtíðinni að vera óvissu háðar. Á grundvelli þess, sem ég hef nú skýrt frá, mun þó mega fullyrða, að þegar á næsta ári muni sjónvarpið ekki aðeins ná til Reykjavíkur og Suðurnesja, heldur til meginhluta Suðurlandsundirlendis. Ég tel rétt, að það verði athugað mjög gaumgæfilega nú alveg á næstunni, hvort sú lausa, sem fyrirhuguð hefur verið varðandi flutning sjónvarpsefnis frá Skálafelli til Norðurlands, sé trygg frá tæknisjónarmiði og hver verða muni stofnkostnaður Skálafellsstöðvarinnar og Vaðlaheiðarstöðvarinnar, og tel, að hægt verði mjög fljótlega, að taka ákvörðun um byggingu þeirra beggja. Það hlýtur að taka nokkurn tíma að fá afgreidd til þeirra tæki og koma þeim upp, en mér sýnist flest benda til þess, að fjárskortur þurfi ekki að standa í vegi fyrir byggingu þeirra, nema þá að stofnkostnaður reynist miklu meiri en nú er gert ráð fyrir eða innflutningur sjónvarpstækja reynist framvegis mun minni en hann hefur verið. Ég gat þess áðan, að í upphafi hafi sá grundvöllur verið lagður að fjármálum sjónvarpsins, að aðflutningsgjöldin skyldu standa undir stofnkosti, en afnotagjöld og auglýsingatekjur undir rekstrarkostnaði. Þegar búið verður að greiða stofnkostnað aðalsjónvarpsstöðvarinnar, Reykjavíkurstöðvarinnar, og þeirra smástöðva, sem tryggja meginþorna manna á Suðurlandsundirlendinu sjónvarpsafnot, en það verður þegar á næsta ári, tel ég koma til greina að endurskoða þessa stefnu. Ég tel eftir sem áður sjálfsagt, að allar tekjur af aðflutningsgjöldum renni til byggingar dreifikerfisins um landið. En þar eð sjónvarpsnotendum fjölgar auðvitað við aukningu dreifikerfisins, tel ég, að til athugunar komi, að hinar nýju afnotagjaldatekjur, sem sigla í kjölfar stækkunar dreifikerfisins, gangi að öllu eða einhverju leyti til þess að greiða stofnkostnað dreifikerfisins. Grundvallarhugsunin gæti þá verið sú, að afnotagjaldið af tækjum á Suðvesturlandi og auglýsingatekjur stæðu fyrst um sinn undir rekstrarkostnaðinum. Ef ekki væri hægt að koma sjónvarpinu víðar, yrðu tekjurnar hvort eð er ekki meiri. Aðflutningsgjaldatekjurnar og tekjur af afnotagjöldum utan Suðvesturlands að öllu eða einhverju leyti gengju þá til þess að standa undir stofnkostnaði dreifikerfisins. Ef veruleg hækkun yrði á rekstrarkostnaðinum, gæti auðvitað svo farið, að þörf yrði á hinum nýju afnotagjaldstekjum til þess að mæta þeim kostnaði. Um þetta allt saman er erfitt að segja nema að fenginni reynslu. En mér hefur samt þótt rétt að nefna þessa hugmynd, þar eð grundvallarregla sú, sem ákveðin var í upphafi, er að sjálfsögðu ekki óumbreytanleg. Megintilganginum með henni er þegar náð eða verður náð um næstu áramót. Aðalsjónvarpsstöðin verður þá komin upp og greiðísla stofnkostnaðar hennar og undirbúningskostnaðar tryggð með tekju m af innfluttum sjónvarpstækjum. Jafnframt virðist mér allt benda til, að þess verði ekki nema stutt að bíða, að meginhluti landsmanna á Vesturlandi og Norðurlandi geti notið sjónvarps. Þess verður lengra að bíða, að það nái til Austurlands og Vestfjarða. En stefnan í þessu máli hlýtur hins vegar að vera sú, að allir landsmenn geti sem fyrst notið þjónustu íslenzks sjónvarps.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. menntmrh. fyrir upplýsingar, sem hann gaf hér áðan og benda til þess, að ráðizt verði í það þegar á næsta ári að koma upp svonefndri Skálafellsstöð hér í grennd Reykjavíkur, og í framhaldi af því yrði innan skamms tíma ráðizt í að koma upp endurvarpsstöð á Vaðlaheiði og raunar víðar um land. En það er augljóst af upplýsingum hæstv. ráðh., að það hefur kostað allmikið fé að koma sjónvarpinu upp, ef stofnkostnaður hér í Reykjavík er í kringum 72 millj. og öll kurl sennilega ekki komin til grafar enn þá, og áætlaður stofnkostnaður við að koma upp dreifingarkerfinu sé í kringum 180 millj. kr., þannig að lágmarkskostnaður við þessar framkvæmdir verður sennilega ekki undir 250 millj. kr. Þarna er um mikið fé að ræða. En úr því að ráðizt hefur nú einu sinni verið í þessar framkvæmdir, þeim hefur ekki verið slegið á frest, sem þó hefði að mínu áliti getað komið til greina, hlýtur það að vera krafa fólksins úti á landsbyggðinni, að það verði ekki dregið úr hömlu, að það fái notið þessa mikla menningartækis. Í því sambandi vil ég leyfa mér að benda á aðeina eitt atriði, sem gæti komið til greina og gæti e.t.v. nokkuð flýtt fyrir því, að unnt yrði að koma sjónvarpinu út um landsbyggðina. Það liggur ljóst fyrir, að rekstrarkostnaður sjónvarpsins kemur til með að verða mjög mikill. Að sjálfsögðu fer sá kostnaður eftir því, hvað lagt er mikið í dagskrána, en ég mundi telja, að meðan sjónvarpið nær ekki út fyrir endimörk Reykjavikur og næsta nágrennis, sé engin ástæða til þess, að sjónvarpið verði rekið hér á hverjum einasta degi. Með því móti að leitast við að spara - ég vil segja fyrstu mánuðina og jafnvel fyrsta árið og jafnvel annað árið - ætti að vera unnt að leggja meira fé í að koma upp stöðvunum annars staðar. Að sjálfsögðu verða það tekjurnar af sjónvarpstækjunum sjálfum, sem að mestu leyti standa undir uppbyggingunni, en ég vil þó benda á það, að reksturinn hlýtur í þessu sambandi að hafa allverulega þýðingu, og tel því sjálfsagt, að meðan ekki er komið lengra en orðið er, sé full ástæða til þess að viðhafa eins mikinn sparnað og unnt er í rekstri sjónvarpsins.



Herra forseti. Í framhaldi af þeim umr., sem hér hafa farið fram, er rétt, að það komi fram, að útvarpsráð hefur jafnan verið þess mjög hvetjandi, að áherzla verði lögð á sem skjótasta dreifingu sjónvarpsins út um landið. En fyrsta skrefið í þá átt er, eins og hæstv. menntmrh. sagði í ræðu sinni hér áðan, bygging 5 þús. watta endurvarpsstöðvar á Skálafelli hér við Reykjavík. Það er frá henni, sem á að sjónvarpa til 5 þús. watta endurvarpsstöðvar í Stykkishólmi og til stöðva af sömu stærð á Vaðlaheiði við Eyjafjörð, Fjarðarheiði á Austfjörðum og Hjörleifshöfða á Suðurlandi. Sjónvarpsnot Vestfirðinga, Akureyringa, Eyfirðinga, Austfirðinga og annarra landsmanna velta því á því, að Skálafellstöðinni verði komið upp hið allra fyrsta. Nú hefur því hins vegar verið lýst yfir af forráðamönnum sjónvarpsins, að það taki allt að 18 mánuði að fá slíka stöð erlendis frá, eftir að hún hefur verið boðin út, en Skálafellsstöðin hefur enn ekki verið boðin út. Af því tilefni var samþ. eftirfarandi bókun á fundi útvarpsráðs 11. okt. s.l.: „Það er skoðun útvarpsráðs, að til þess að hraða dreifingu sjónvarps út um landið verði að vinda bráðan bug að því að bjóða út Skálafellsstöðina og koma henni upp.“ Hæstv. menntmrh. sagði í ræðu sinni áðan, að hann teldi, að hægt væri að hefja byggingu Skálafellsstöðvarinnar á næsta ári. Ég fagna mjög þessari yfirlýsingu, en fæ engan veginn séð, að hún fái staðizt. Það tekur 18 mánuði að bjóða stöðina út, og það er ekki samið að gera það enn þá, og hvernig á þá að vera hægt að hefjast handa, um byggingu stöðvarinnar á næsta ári? Skv. fjárhagsáætlun sjónvarpsins á fjárlagafrv. fyrir árið 1967 er ekki heldur gert ráð fyrir neinni fjárveitingu til Skálafellsstöðvar, aðeins lagt til, að veitt verði fé til lítillar endurvarpsstöðvar í Vestmannaeyjum fyrir uppsveitir Árnes- og Rangárvallasýslu og til þess að ná eitthvað austur á bóginn. Það er skoðun mín, að ekki komi til mála. að slá dreifingu sjónvarpsins á frest út um landið. Við það verður hreinlega ekki unað, að aðeins mesta þéttbýli landsins geti notið þessa merka fjölmiðlunartækis. Í því væri engin sanngirni. Að sjálfsögðu verður tækniaðstaða og fjárhagsgeta þjóðarinnar og sjónvarpsins sjálfs að ráða hér um. En kjarni málsins er þó sá, að ef við höfum efni á því að koma upp sjónvarpi fyrir Faxaflóasvæðið og Suður- og Suðvesturland á 1-2 árum, höfum við einnig efni á því að koma sjónvarpinu til annarra landshluta á svipuðum tíma. Það er reynslan í öllum löndum, að sjónvarpið nýtur mestra vinsælda í strjálbýlinu. Það eyðir fjarlægðum og einangrunarkennd og kemur með hina stóru veröld inn í stofu til fólksins í borg og sveit. Við Íslendingar höfum haft þá einstæðu afstöðu, að við höfum getað byggt byrjunarframkvæmdir okkar í sjónvarpsmálum á aðflutningsgjöldum af sjónvarpstækjum, áður en íslenzkt sjónvarp var til í landinu, og komið íslenzku sjónvarpi fyrir það fé til meiri hluta þjóðarinnar. Engin rök hníga þess vegna að því, að fólk annarra landshluta eigi að bíða lengi eftir þessu merka fjölmiðlunartæki, sem kemur með aukna fjölbreytni, skemmtun og fróðleik til þeirra, sem kost eiga á að njóta þess. Slík ráðabreytni væri aðeins til þess fallin að auka enn á það tilfinnanlega misræmi, sem ríkir um aðstöðu fólksins í strjálbýli og þéttbýli á fjölmörgum sviðum.



Herra forseti. Ég vil aðeins láta strax, áður en umr. heldur lengur áfram, koma að leiðréttingu á því eða viðbót við það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði varðandi útboðstíma Skálafellsstöðvarinnar, þannig að það yrði ekki grundvöllur að frekari misskilningi varðandi það mál í þessum umr. Landssíminn hefur tjáð mér og staðfest það síðast í morgun, að útboðstími Skálafellsstöðvarinnar mundi vera 12 mánuðir eða geta orðið 12 mánuðir hið lengsta, þannig að það á ekki að taka nema 12 mánaða, tíma, frá því að ákvörðun er tekin og þangað til vélarnar ættu að geta verið hér á staðnum. Það á því að geta staðizt, og ég þóttist vel vita, hvað ég var að segja, þegar ég sagði áðan, að það ættu að vera möguleikar á því, bæði fjárhagslegir og tæknilegir, að koma Skálafellsstöðinni upp þegar á næsta ári. Það er alveg rétt hjá hæstv. þm., að í fjárlfrv. er ekki gert ráð fyrir byggingu Skálafellsstöðvarinnar á næsta ári. Skýringin á því er sú, að fjárlagafrv. var samið á s.l. sumri, og í sambandi við samningu þess þorði ég ekki enn að gera ráð fyrir því, að unnt væri að taka ákvörðun um byggingu stöðvarinnar svo snemma, að til framkvæmda kæmi á næsta ári, og ástæðan til þess var einfaldlega sú, að þegar fjárlagafrv. var samið á miðju þessu ári, lágu ekki fyrir þær upplýsingar um tekjur af aðflutningsgjöldum, sem fyrir liggja nú í dag. Ég vona, að menn hafi veitt því athygli, sem ég sagði í skýrslu minni áðan, að tekjur af innflutningi sjónvarpstækja eru áætlaðar á síðustu 3 mánuðum ársins hvorki meira né minna en um 15 millj. kr., og byggist það á reynslunni í okt. s.l., en tekjurnar til 1. okt. frá byrjun nema 57 millj. kr., m.ö.o. tekjurnar á 3 mánuðum einungis nú eru meira en fjórðungur allra tekna frá byrjun. Skýringin á þessu er ofur einföld. Það hefur hlaupið mikill vöxtur, geysilegur vöxtur, næstum ótrúlegur, í innflutning sjónvarpstækja, eftir að íslenzka sjónvarpið tók til starfa. Við gátum auðvitað ekki séð þessa staðreynd fyrir á miðju sumri, þegar frv. til fjárlaga var ákveðið. En menntmrn. eða ríkisstj. mun að sjálfsögðu gera nýjar till. til fjvn. um fjármál sjónvarpsins fyrir 2. umr. með hliðsjón af þessari reynslu, og þá munum við gera ráð fyrir byggingu Skálafallsstöðvarinnar og ég held mér sé óhætt að segja væntanlega Vaðlaheiðarstöðvarinnar líka, á næsta ári. En öll þessi mál eru einmitt í sérstakri athugun í menntmrn. og hjá ríkisútvarpinu um þessar mundir, og mun þeim athugunum verða lokið, áður en fjárlögin koma til 2. umr., því að sjálfsagt er að hafa þær tölur, sem maður veit sannastar og réttastar, í fjárlagafrv. sjálfu.



Herra forseti. Ég vil fyrst lýsa ánægju minni yfir þeirri byrjun, sem orðin er á íslenzku sjónvarpi, og láta í ljós þá skoðun mína, og sjónvarpið eigi að sigla strax undir fullum seglum. Með íslenzku sjónvarpi hefur orðið slík bylting í lífi manna, heimilislífinu, þeirra sem njóta þess, að það er óhugsandi, að það geti lengi staðið svo, að þjóðin verði klofin í þessu tilliti, þannig að sumir njóti sjónvarps, en aðrir ekki. Nú sýnist mér fjárhagur sjónvarpsins vera glæsilegur og miklu glæsilegri en menn hefðu þorað að vona. Það hefði ekki þótt slæmt fyrirtæki af öðru tagi, sem ætti Reykjavíkurstöðina skuldlausa og vel það núna um áramótin, því að þannig verður þetta eftir upplýsingum hæstv. ráðh., að allur stofnkostnaður Reykjavíkurstöðvarinnar verður greiddur upp í topp og meira til um áramótin. Þess vegna, sýnist mér ekki nema eitt koma til greina í þessu, og það er, að strax verði ráðizt í á næsta ári að koma upp öllum þessum stærri stöðvum, sem fyrirhugaðar eru, þannig að þær komi allar í notkun um leið, allar í senn, og þar með sjónvarpið í alla landsfjórðunga í senn. Þetta er ákaflega vel viðráðanlegt skv. þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir. Það þyrfti ekki að taka nema nokkurra milljónatuga lán, sem sjónvarpið gæti leikandi staðið undir, til þess að koma þessu í framkvæmd. Síðan ætti að halda áfram að byggja smærri stöðvarnar út frá þessu með sem mestum hraða, og virðist manni þá fljótt á litið, að þessi mál öll ættu að geta komizt langt áleiðis árið 1968. Hvaða atriði er það fjármálalega í þessu? Það er smáatriði. Það þarf ekki að taka nema sem svarar einu skipsverði eða svo að láni, að því er manni virðist, til þess að hægt sé að framkvæma málið með eðlilegum hraða. Þetta þyrfti að ákveða nú í sambandi við fjárlögin í samvinnu við hæstv. ríkisstj., þannig að hægt væri að bjóða út stöðvarnar með sem mestum hraða og koma, þannig í framkvæmd þeirri nýju áætlun, sem yrði gerð. Ég vil einlæglega vona, að það verði samkomulag um þessa stefnu, því að þetta er sýnilega mjög vel kleift, og það er afar þýðingarmikið atriði, að þetta glæsilega tæki nái sem fyrst til allra landsmanna.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Vestfjarða hefur nú raunar tekið fram margt af því, sem ég vildi sagt hafa. En ég vil aðeins árétta það, sem kom fram hjá honum. og ég vil vænta, að það megi skilja orð hæstv. ráðh. þannig, að það verði ekki lengur bið á því að bjóða út Skálafellsstöðina og jafnframt fleiri stöðvar. Ég vil láta það koma fram, að ég tel það alveg ranga stefnu að ætla að byggja dreifingu sjónvarpsins á tolltekjum einum saman, því að ég óttast, að ef það yrði gert, mundi það ekki taka 3 ár, eins og hægt væri, að koma, dreifingunni á, heldur allt að 10 árum, og þess vegna sé það óhjákvæmilegt að gera þetta með þeim hætti, að lán verði tekin til dreifingarinnar. En í framhaldi ef þeim umr., sem hér hafa farið fram, vil ég beina nokkrum fsp. til hæstv. ráðh. í sambandi við rekstur sjónvarpsins sjálfs. Eins og mönnum er kunnugt, var því lýst yfir af útvarpsstjóra, þegar tilraunasjónvarpið tók til starfa fyrir nokkrum vikum, að ætlunin væri að hefja fullan rekstur á sjónvarpinu 15. nóv. n. k., þannig að þá yrði það 6 daga sjónvarp. Nú eru því miður engar horfur á, að svo verði, og því valda ástæður, sem nú skal greina: Í fyrsta lagi hafa tæknimenn sjónvarpsins farið fram á nokkra leiðréttingu á kaupi, sem útvarpið og menntmrh. hafa ekki fallizt á, og ef þessi hækkun fæst ekki fram, munu þeir hætta störfum 1. des. n.k. Það veit enginn, sem maður spyr um, hvar þetta mál er niður komið núna, en ég vildi beina þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hvort það megi treysta því, að þetta mál fáist leyst svo fljótlega, að tæknimennirnir hætti ekki sínum störfum 1. des. n.k., því að þá er að sjálfsögðu sjónvarpið úr sögunni um ófyrirsjáanlegan tíma. Annað er það, að sjónvarpið hefur farið fram á að fá nokkra fjölgun á starfsmönnum, eða í kringum 10 manns, sem það telur óhjákvæmilegt að fá, ef hér á að taka upp 6 daga sjónvarp. Útvarpið hefur fallizt á þetta fyrir sitt leyti, ég hygg menntmrh. líka, en mér er sagt, að þetta strandi á svokallaðri bremsunefnd eða, hafi fram að þessu, og ég vil beina því til hæstv. ráðh., hvort það mætti ekki vænta einhverra úrslita um þetta mál, því að meðan það fæst ekki fram, verður ekki hægt að auka sjónvarpið neitt að ráði frá því, sem nú er. Það þriðja, sem stendur í vegi þess, að það sé hægt að hefja fulla sjónvarpsdagskrá, skiptir langsamlega mestu máli, og það er það, hvert afnotagjald sjónvarpsins á að verða. því að fyrr en full vitneskja hefur um það fengizt, er ekki hægt að gera neinar áætlanir um fullt sjónvarp til frambúðar. Útvarpið hefur fyrir löngu gert ákveðnar till. um það, hvert afnotagjaldið ætti að vera, en þetta hefur alltaf strandað á hærri stöðum og strandar enn. Og það er sagt, að það hafi farið fram alls konar útreikningar í því sambandi og kannske sé ákvarðana að vænta, áður en langt um líður. En ég vil spyrja hæstv. menntmrh., hvað þessu máli líði og hvenær megi búast við því, að afnotagjald sjónvarpsins verði ákveðið, því að ef það verður ekki gert fljótlega, mun starfsemin leggjast niður fljótlega, vegna fjárskorts, þar sem tolltekjurnar eiga að renna til annarra hluta. Og ég vil enn fremur spyrja hæstv. menntmrh. að því, hvort það sé ekki alveg ákveðið, hvert sem sjónvarpsafnotagjaldið verður, að það verði miðað við það, að sjónvarpið verði starfrækt 6 daga í viku.



Herra forseti. Það hafa allir hér á undan mér lýst miklum áhuga á því, að sjónvarpið næði sem fyrst til allra landsmanna. Við erum allir sammála um, að þeirri stefnu sé fylgt. Spurningin er sú, hvað þetta getur orðið fljótt, og þá skiptir að sjálfsögðu miklu máli, hvað þetta kostar. Hæstv. menntmrh. gaf upplýsingar um það í sínu svari hér áðan, að stofnkostnaður þess, sem þegar hefur verið gert, sé um 80 millj. Þessi stofnkostnaður var áætlaður í skýrslu sjónvarpsnefndarinnar um 30 millj. Hér er um geysilega mikla hækkun að ræða. En þess er þó að gæta í fyrsta lagi, að sjónvarpsstöðin, sem reist hefur verið í Reykjavík, er allt önnur stöð en sjónvarpsnefndin gerði ráð fyrir, miklu dýrara og meira mannvirki og fullkomnari tæki en gert var ráð fyrir. Í öðru lagi var í áliti sjónvarpsnefndarinnar ekki reiknað með sem stofnkostnaði jafnmiklum rekstri og gert er ráð fyrir í þessari tölu, eða, sem svarar um 20 millj. kr. rekstrarkostnaði á þessu ári. Ég bendi á þetta vegna þess, að ég held, að áætlun sjónvarpanefndarinnar sé ekki svo fjarri lagi, en skv. áætlun sjónvarpsnefndarinnar var gert ráð fyrir, að það kostaði 150 millj. að koma sjónvarpinu til þeirra landsmanna, sem ekki hafa það í dag. Ef við gerum ráð fyrir, - og ég hef ástæðu til að ætla, að það sé ekki mjög fjarri lagi, - að þessi kostnaður sé nú 20% meiri en hann var, þegar áætlunin var gerð, mundi kasta 180 millj. kr. að veita þeim landsmönnum, sem ekki hafa sjónvarpið í dag, aðstöðu til að sjá það. Og hvað eru það margir landsmenn? Það eru 80 þús. landsmenn. Það eru um 110 þús. landsmenn, sem hafa aðstöðu til að sjá íslenzka sjónvarpið í dag. Ef við gerum ráð fyrir því, að 1/10 af þeim, sem hafa aðstöðu til að sjá sjónvarp, kaupi sjónvarpstæki, mundu þessar 80 þús. manna kaupa 8 þús. tæki. Meðaltolltekjur af hverju sjónvarpstæki eru taldar vera 7500 kr., þannig að tolltekjur af þessum tækjum mundu vera um 60 millj. Þá eru eftir 120 millj. af þessum kostnaði. Ef við gerum ráð fyrir, að afnotagjald af sjónvarpi sé 2000 kr. á ári, mundu það vera 16 millj. kr. tekjur frá þessum sjónvarpsnotendum, - ef það væri 3 þús., þá 24 millj. Mér sýnist, að þegar þetta er lagt svona niður, og ég legg sjálfur ekki of mikið upp úr þessum tölum, en tel þær þó þess virði, að það megi við þær miða nokkuð, hvað hér sé um mikið fyrirtæki að ræða, þá sé það augljóst, að þeir 80 þús. landamenn, sem ekki hafa, fengið aðstöðuna í dag, geti og mundu til lengdar standa undir kostnaði, sem af þessu leiddi, í aðflutningsgjöldum og með afnotagjaldi af sjónvarpinu. Mér sýnist, að það sé augljóst mál, að það eigi að taka þetta mál þeim tökum, að ákveða, að sjónvarpið verði komið til allra landsmanna á ákveðnum tíma, eins og sjónvarpsnefndin gerði. Með því að skapa fólki aðstöðu til þess að geta notað sjónvarpið, sköpum við tekjugrundvöllinn undir því að geta gert þetta. Og sjónvarpsnefndin gerði ráð fyrir tvenns konar áætlun, annars vegar til 5 ára og hins vegar til 7 ára. Mér sýnist á öllu, eins og málið horfir í dag, að það sé raunhæfara og sjálfsagðara að miða við 5 ára áætlunina, þannig að miða við það, að sjónvarpið verði komið til allra landsmanna á árinu 1970. En til þess að þetta sé unnt, verður að gera ráð fyrir því, að það þurfi að taka nokkurt lán. Í till. sjónvarpsnefndarinnar var gert ráð fyrir, að miðað við 5 ára áætlun þyrfti að taka um 30 millj. kr. lán. Ég hygg, að þessi upphæð sé nokkru hærri núna, en mér sýnist allt þetta mál vera þess eðlis, að við eigum að taka á því á þann veg, sem sjónvarpsnefndin gerði ráð fyrir í upphafi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir með öðrum ræðumönnum hér og láta í ljós ánægju yfir því, að íslenzkt sjónvarp hefur hafið göngu sína. Ég vil líka taka eindregið undir þær skoðanir, sem hér hafa komið fram, að ekki sé við annað unandi í þessu máli en sjónvarpinu sé sem allra fyrst komið til landsmanna allra. Eftir þeim tölum, sem hér hefur verið farið með, og eftir þeirri bjartsýni, sem kom fram í ræðu hæstv. menntmrh., er augljóst mál, að frá fjárhagslegu sjónarmiði er þetta mál, sem er auðvelt að ráða við og leysa. Þess vegna er hægt að vinna að þessu af fullum krafti, eftir því sem tækni leyfir. Og á það vil ég leggja áherzlu. En annars voru það aðeins tvær fsp., sem ég vildi leyfa mér að leggja fyrir hæstv. ráðh. Sú fyrri lýtur að því, að ég tók ekki eftir því, - má vera, að það hafi farið fram hjá mér, - að hann minntist í sinni skýrslu á Norðurland vestra, og mér er ekki alveg ljóst, hvort endurvarpsstöðin á Vaðlaheiði á að draga þangað, eða með hverjum hætti Skagafjörður og Húnavatnssýslur eigi að verða aðnjótandi þessara gæða. En hitt tók hann reyndar fram, að sérstaka stöð þyrfti fyrir Siglufjörð. Um þetta atriði vildi ég spyrja. Hin spurningin lýtur að því, hvort ekki sé að vænta nú á næstunni frv. til l. um sjónvarp. Ég hef verið þeirrar skoðunar, og hefur sú skoðun komið fram hér áður á Alþ., að það væri helzt til veikur lagagrundvöllur undir stofnun hins íslenzka sjónvarps. Ég verð að álíta, að sú skoðun hafi nú verið staðfest af dómstólum, þar sem dómar hafa gengið í málum Vestmanneyinga og þeir hafa fallið á sömu lund, bæði í héraðsrétti og hæstarétti, og þó að ég hafi ekki séð þá dóma, skilst mér, að þeir séu byggðir á því, að ríkisútvarpið hafi ekki átt aðild að því máli, sem þar var um að tefla. Hér var frá því skýrt áðan, að það væri í ráði að taka ákvörðun um afnotagjöld og fara að heimta þau inn á næstunni. Væri nú ekki vissara fyrir hæstv. ráðh. að afla sér ótvíræðrar lagaheimildar, áður en farið væri að innheimta þau afnotagjöld, þannig að það yrði ekki þar sama niðurstaðan og í máli Vestmanneyinga? Það má segja, að þetta atriði, hvort það sé fastur lagagrundvöllur undir þessari stofnun eða ekki, sé lítilræði og lítilsvert í sambandi við það stórmál, að íslenzkt sjónvarp er komið af stað, og um það erum við allir sammála. Og sumir líta kannske svo á að það sé í sjálfu sér smámál og nánast formsatriði að vera að fárast um það, hvort lagasetning er fyrir hendi um svona stofnun eins og sjónvarp, ef þetta, gengur annars allt að öðru leyti vel. Ég er þar á annarri skoðun. Ég álít, að einmitt með svona starfsháttum eins og við hafa verið hafðir í sambandi við þetta mál sé skapað fordæmi, sem gæti verið hættulegt. Ég álít, að það eigi ekki að vera svo, að það sé hægt að setja upp stórar stofnanir hér á landi, án þess að lagagrundvöllur sé fyrir þeim fenginn. Ég skal ljúka máli mínu, herra forseti. - Ég tek undir með síðasta ræðumanni, að það væri eðlilegt, að framkvæmdaáætlun í þessu máli væri einmitt fest í lögum.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Hv. 5. þm. Reykv. beindi til mín nokkrum fsp., sem ég skal svara með örfáum orðum. Hann nefndi það, að ágreiningur væri um launamál tæknimanna. Það er mér að sjálfsögðu kunnugt, og er unnið að því að fá lausn á því máli. Það er í höndum réttra aðila, sem um slík mál fjalla, og vona ég, að lausn finnist á þeim vanda. Varðandi ósk ríkisútvarpsins um fjölgun starfsmanna sjónvarpsins er það að segja, að þau mái eru líka til athugunar hjá þeim aðilum, sem um þau fjalla í stjórnarráðinu. Um afnotagjaldið er það að segja, að afnotagjald fyrir bæði útvarp og sjónvarp mun verða ákveðið alveg á næstunni, eða að ég vona nokkru eftir miðbik þessa mánaðar. Varðandi fsp. þá, sem hann bar fram um væntanlegan starfstíma íslenzka sjónvarpsins, er það að segja, að allar áætlanir hafa verið við það miðaðar, að þegar sjónvarpið er tekið til fullra starfa, verði sjónvarpað að meðaltali 4 klukkustundir á dag sex daga vikunnar. Hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafur Jóhannesson, spurði, hvort gert væri ráð fyrir því, að endurvarpsstöðin á Vaðlaheiði dygði einnig fyrir Skagafjörð. Henni er fyrst og fremst ætlað að þjóna, auk Eyjafjarðar, Þingeyjarsýslum og auk þess ná til Austurlandsins. Skagafjörður verður í nánari tengslum við Vestfjarðakerfið, þ.e.a.s. Vestfjarðakerfinu er ætlað að ná áfram til Skagafjarðar um endurvarpsstöð á Blönduósi. Mun aðeins nánar vikið að þessu í sambandi við svar við fsp. um Vestfjarðasjónvarpið. Þá spurði hv. 3. þm. Norðurl. v., hvort til stæði að flytja frv. um breyt. á l. um ríkisútvarp til þess að treysta lagagrundvöll undir starfsemi íslenzks sjónvarps, þar með innheimtu afnotagjalda. fyrir íslenzka sjónvarpið. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj., sem forsrh. flutti í upphafi þessa þings, var frá því skýrt, að eitt af þeim frv., sem stjórnin mundi leggja fyrir þingið, væri einmitt frv. til breytinga á l. um útvarpsrekstur ríkisins til þess að taka upp í þau lög ótvíræð ákvæði um starfsemi íslenzks sjónvarps. Mun frv. um þetta efni verða lagt fyrir hv. Ed. einhvern allra næstu daga, e.t.v. á morgun.



Herra forseti. Íslenzkt sjónvarp er nú tekið til starfa í landinu og ber að fagna því. Það virðist hafa farið vel af stað, og það hefur þegar áunnið sér vinsældir. Hin tæknilega hlið þess er, með fáum undantekningum, í góðu lagi, að manni sýnist. Um sjálft sjónvarpsefnið er allt of snemmt að fella neina dóma enn þá, enda ekki við því að búast, að öllum kröfum manna til sjónvarpsins verði fullnægt, um leið og það er að stíga fyrstu sporin. Og þó verður að viðurkenna, að nú þegar hafa verið fluttir góðir sjónvarpsþættir, og ég get ekki látið hjá líða að drepa á einn sérstaklega, þátt Tómasar Guðmundssonar skálds, en þar fór saman, að skáldið sjálft, ljóð hans og flutningur, allt var þetta með ágætum. Ég tel, að vel hafi verið að þessu máli unnið og með meiri hraða en búast mátti við, og ber sannarlega að þakka það. Sjónvarpið er mikilsverð nýjung, sem á sjálfsagt eftir að marka sín spor í þjóðlífið engu síður en útvarpið hefur gert. En hér veltur á miklu, hversu tekst til um sjónvarpsefnið. Verði sá vandi vel af hendi leystur, efast ég ekki um, að sjónvarpið verði til mikils gagns og ánægju meðal þjóðarinnar. Ég trúi því t.d., að það muni skapa meiri kyrrð og meiri festu á heimilum manna, ungir sem gamlir geti fundið þar margt innan sinna eigin veggja, sem þeir annars leita að annars staðar, oft með vafasömum árangri. En mestri breytingu mun þó sjónvarpið valda í sveitum þessa lands og þorpum víðs vegar, þegar það nær þangað, því að þar er ekki jafnmargra kosta völ um fróðleik og skemmtiefni eins og í fjölmennum kaupstöðum. Þörf fólksins í þessum byggðarlögum fyrir sjónvarp er því miklu meiri en annarra. Ég lít því á íslenzkt sjónvarp, sem flytur vandað efni, sem eina af þeim mörgu ráðstöfunum til jafnvægis í byggð landsins, sem þarf að koma í framkvæmd hið allra fyrsta, og þess vegna verði að vinna að því af öllu kappi, að sjónvarpið nái til landsins alls og það sem fyrst. Það hefur komið fram í umr. hér áðan, að hér er um miklu auðveldara mál að ræða en margur hefur ætlað. Fjárhagsgrundvöllurinn undir stofnun sjónvarpsins virðist vera mjög góður og það er sýnilegt, að það þarf ekki að taka mörg ár, hvað fjáröflun snertir, til þess að koma sjónvarpinu á um allt land, ef menn aðeins vilja það. Það hefur annað eins verið gert áður og að taka bráðabirgðalán, það þarf ekki nema til örfárra ára, til þess að koma þessu af á örskömmum tíma. Þannig virðist fjárhagsgrundvöllurinn vera eftir upplýsingum hæstv. ráðh. að dæma. Og um það, sem hér kom fram hjá einnum ræðumanni áðan, að honum fyndist, að það væri hægt að binda sig við 5 ára áætlun í staðinn fyrir 7 ára, þá tel ég enga þörf á að binda sig við þær áætlanir. Það er auðvelt að koma þessu á á 1-2 árum, ef fullur vilji er fyrir hendi. Ég hef leyft mér að leggja hér fram fsp. til hæstv. menntmrh. um sjónvarp til Vestfjarða, svo hljóðandi: „1. Hvenær má búast við, að Vestfirðingar geti notið sjónvarps? 2. Eru einhverjir erfiðleikar á því, að sjónvarpa, til einstakra byggðarlaga á Vestfjörðum, og ef svo er, hvaða byggðarlög eru það?“ Það komu ekki fram í umr. áðan nein tímatakmörk um, hvenær sjónvarp kæmist á, annars staðar en hér á Suður- og Suðvesturlandi, en vonir stæðu til, að hægt væri að koma fljótlega í framkvæmd einhverju í þeim efnum fyrir Norðurland. En það vantar alveg svör við því, hvað verður t.d. um Vestfirði. En eftir ræðu hæstv. ráðh. sé ég, að það er auðvelt að koma sjónvarpi á, hvað fjárhagshliðina snertir, á mjög skömmum tíma. Hinu bíð ég eftir, að hæstv. ráðh. svari.



Herra forseti. Forsenda þess, að unnt sé að sjá Vestfjörðum fyrir sjónvarpsþjónustu, er fyrst og fremst sú, að lokið hafi verið byggingu endurvarpsstöðvar á Skálafelli, en sú endurvarpsstöð er hornsteinn dreifingarkerfis sjónvarpsefnis frá sjónvarpsstöðinni í Reykjavík. Skálafellsstöðin mundi þó ekki geta endurvarpað sjónvarpsefni til Vestfjarða. Endurvarp yrði að grundvallast á stórri endurvarpsstöð í Stykkishólmi, sem mundi ná til mestalls Breiðafjarðarsvæðisins, svo og endurvarpsstöðvum á Vestfjörðum og Blönduósi. Stöð á Blönduósi mundi síðan endurvarpa til Skagastrandar, en þaðan yrði endurvarpað til Strandasýslu. Heildarkostnaður sjónvarpsstöðva, er ná til allra Vestfjarða, mundi samkv. mjög lauslegri áætlun vera sem hér segir: Stykkishólmur fyrir Breiðafjörð 11.3 millj. Patreksfjörður fyrir Patreksfjörð 3.3 millj. Hrafnseyri fyrir Bíldudal 3.3 millj. Þingeyri fyrir Þingeyri 3.3 millj. Melgraseyri fyrir innanvert Djúp og til endurvarpsstöðvar á Arnarnesi 3.3 millj. Arnarnes fyrir Ísafjörð, Bolungarvík og fleiri staði 3.3 millj. Súðavík fyrir Álftafjörð 3.3 millj. Önundarfjörður, þ.e.a.s. jarðstrengur fyrir Önundarfjörð, 4.7 millj. Suðureyri, einnig jarðstrengur fyrir Suðureyri, 6 millj. Blönduós fyrir Húnaflóa og endurvarpsstöð á Skagaströnd 6.7 millj. Og Skagaströnd fyrir Skagaströnd og Strandasýslu 3.3 millj. Heildarstofnkostnaður til þess að koma sjónvarpi til Vestfjarða mundi nema mjög lauslega áætlað 52 millj. kr. Þess er þó að geta, að þessar framkvæmdir mundu einnig þjóns fleiri byggðum en Vestfjörðum, þ.e.a.s. Snæfellsnesi, Dalasýslu, Húnavatnssýslu og Skagafirði með endurvarpsstöð, er tæki við frá Blönduósi. Stofnkostnaður á Vestfjörðum sjálfum mundi nema rúmum 30 millj. kr. mjög lauslega áætlað. Ég hef áður gert grein fyrir því, að ég tel, að fyrst ætti að byggja höfuðstöðvar dreifikerfisins um landið, þ.e.a.s. stöðvar á Skálafelli, í Stykkishólmi, á Vaðlaheiði, á Fjarðarheiði og á Hjörleifshöfða. Breiðafjörður mundi hafa full not af Stykkishólmsstöðinni. Ég vona, að hv. þm. skilji, að ég treysti mér ekki á þessari stundu til þess að láta í ljós neina skoðun á því, hvenær byggingu þessara aðalstöðva gæti verið lokið, og þá ekki heldur, hvenær unnt væri að hefja byggingu minni stöðvanna. En ég tel sjálfsagt, að um þetta allt verði bráðlega gerðar sem ýtarlegastar áætlanir, þannig að upplýsingar liggi fyrir bæði um tæknimöguleika og kostnað, þannig að að jafnaði sé unnt að efna til framkvæmda, þegar fjárhagsaðstæður leyfa. Stefnuna tel ég, eins og ég hef áður sagt, eiga að vera að gera öllum landsmönnum kleift að njóta þjónustu íslenzka sjónvarpsins, svo fljótt sem unnt er.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, en ég harma það þó, að aðalsvarið liggur ekki fyrir enn. Hvenær eiga Vestfirðingar von á því að njóta sjónvarps? Þessu er nefnilega ósvarað, og það var þó aðalatriðið. Eins og ég sagði hér áðan, er það sýnilegt, að fjárhagsins vegna þarf ekki að draga þetta lengi, og ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hvers vegna þarf að reisa allar þessar stóru endurvarpsstöðvar fyrst og láta hitt allt bíða þangað til einhvern tíma, ef fjárhagsgrundvöllur er fyrir því að gera þetta allt samtímis? Hvað er það, sem hindrar það? Hvers vegna þarf fyrst að fara að byggja endurvarpsstöð í Stykkishólmi og aðra á Blönduósi o.s.frv.? Er ekki hægt að byrja samtímis á endurvarpsstöðvum víða annars staðar á landinu, t.d. á Vestfjörðum, sem á mjög mörgum stöðum munu kosta litla peninga eða rúmar 3 millj. hver? Er eitthvað í veginum með þetta tæknilega séð? Ef það er aðelns fjárhagsgrundvöllurinn, sem talinn er erfiður, fæ ég ekki séð það eftir .þeim upplýsingum að dæma, sem hér hafa komið fram, og jafnvel þó að tekjuöflunin dygði ekki, er enginn vandi að taka bráðabirgðalán til þess að koma sjónvarpi upp á skömmum tíma, ef vilji er fyrir hendi. Hitt kann að vera, þó að ég viti það ekki, að einhverjir tæknilegir örðugleikar hindri það. En það hefur a.m.k. ekki komið fram enn.



Herra forseti. Það er einföld skýring á því, hvers vegna nauðsynlegt er að byggja stóru stöðvarnar, áður en litlu stöðvarnar eru byggðar, og hún er sú, að stóru stöðvarnar eru forsenda þess, að litlu stöðvarnar geti starfað. Litlu stöðvarnar fá myndina frá stóru stöðvunum, og þess vegna er eðlilegt að byggja stóru stöðvarnar kringum allt landið fyrst, að því er ég tel, og þannig, að allir landshlutar eigi jafna. aðstöðu til þess að hagnýta sér myndina frá hornsteinum dreifikerfisins. Þar á eftir verður síðan tekin ákvörðun um það, í hvaða röð verður framkvæmd áætlun um byggingu litlu stöðvanna.



Herra forseti. Daginn 5. maí 1965 var samþ. hér í hv. Sþ. ályktun um lýsisherzluverksmiðju. Með þeirri ályktun fól Alþ. ríkisstj. að láta þá þegar kanna möguleika á sölu hertrar síldarfeiti á erlendum mörkuðum og gera að öðru leyti rækilegar rannsóknir á því, hvort nú sé orðið tímabært að byggja verksmiðju til herzlu síldarlýsis samkv. ákvæðum laga frá 1942. Í framhaldi af þessu var svo ályktað, að ef rannsóknirnar sýndu hagstæða útkomu, skyldi þegar kannað til hlítar, hvar verksmiðjan skyldi staðsett, og að því loknu hefja undirbúning að byggingu hennar. Á næsta þingi, eftir að þetta var samþ., bárum við þm. úr Norðurlandskjördæmi vestra, ásamt landsk. þm., fram fsp. um málið, en við höfðum verið flm. á þinginu 1964 að þessari þátill., sem ég áður gat um. Hæstv. sjútvmrh. svaraði fsp. okkar á þingi í fyrra, 16. des. Hann sagði þar, að rn. hefði falið Síldarverksmiðjum ríkisins athugun málsins samkv. fyrirmælum í þáltill. frá Alþ. Hann sagði einnig, að vegna annríkis hjá framkvæmdastjórum síldarverksmiðjanna hefði verksmiðjustjórnin farið þess á leit við rn., að ráðinn yrði sérstakur maður til þess að vinna að málinu fyrir verksmiðjurnar. Og þetta var gert. Til þess var ráðinn Jón Gunnarsson verkfræðingur, sem eitt sinn var framkvæmdastjóri Síldarverksmiðja ríkisins. Og nú höfum við, allir þm. Norðurlandskjördæmis vestra ásamt tveimur landsk. þm., leyft okkur að flytja fsp. til sjútvmrh. um þetta mál. Hún er á þskj. 39 og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað er að frétta af rannsókn þeirri, sem samkvæmt ályktun Alþ, var hafin 1965 á því, hvort tímabært sé að byggja lýsisherzluverksmiðju hér á landi?“

Félmrh. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur lesið þál. þá, sem er forsenda þeirrar fsp., sem hér er fram borin, og tel ég eðlilegt, að henni verði svarað á eftirfarandi hátt: Vegna þál., senn fyrirspyrjandi minntist á og samþ. var hér á Alþ. 5. maí 1965, ritaði rn. Síldarverksmiðjum ríkisins hinn 25. maí 1965 bréf, þar sem rn. fól verksmiðjunum að kanna möguleika á sölu hertrar síldarfeiti á erlendum mörkuðum og gera að öðru leyti rækilegar rannsóknir á því, hvort nú sé orðið tímabært að byggja verksmiðju til herzlu síldarlýsis samkv. ákvæðum l. nr. 93 frá 1942, eins og í þál. segir. Eins og hv. fyrirspyrjandi skýrði frá í ræðu sinni hér á undan, hafa Síldarverksmiðjur ríkisins síðan haft þetta mál til athugunar, en vegna mikilla anna við dagleg störf í þágu verksmiðjanna höfðu framkvæmdastjórar Síldarverksmiðja ríkisins ekki aðstöðu til að sinna þessari athugun sem skyldi, og fór stjórn síldarverksmiðjanna þess ú. leit við rn., að það samþykkti, að ráðinn yrði sérstakur maður til þessara starfa. Samþykkti rn., að það skyldi gert. Jón Gunnarsson verkfræðingur var síðan ráðinn til þessa starfs, og hóf hann þegar rannsóknir og skilaði nýlega ýtarlegri skýrslu um málið, en álitsgerð sína nefnir hann: Er orðið tímabært að byggja síldarlýsisherzluverksmiðju á Íslandi?“ Álitsgerð þessi var send rn. með bréfi. Síldarverksmiðja ríkisins, dags. 25. f m., og er eðlilegt, að nokkrum orðum sé um þetta álit Jóns Gunnarssonar farið, en í álitsgerð sinni telur Jón Gunnarsson tímabært, að byggð verði lýsisherzluverksmiðja hér á landi. Höfuðrök hans fyrir þeirri niðurstöðu eru fyrst og fremst þau, að hann telur afurðirnar seljanlegar og að rekstur verksmiðjunnar geti orðið hagkvæmur. Ekki byggir hann þó þessar niðurstöður sínar eingöngu á þessum rökum, heldur bendir hann einnig á að herzluverksmiðja mundi verða vísir í þá átt að skapa breiðari markaðsgrundvöll fyrir síldarlýsið en nú er og þar með tryggja öruggara og betra verð. En síldarlýsi hefur um langt skeið að langmestu leyti eða um 80% magnsins verið selt til eins aðila. Einnig bendir hann á, að með lýsisherzluverksmiðju mundu Íslendingar fá reynslu í hreinsun og herzlu síldarlýsis og með fullkominni efnarannsóknarstofu í sambandi við lýsisherzluverksmiðju gætu þeir unnið með nýjum og ætið fullkomnari vinnsluaðferðum á lýsi til að gera úr því fullkomnari og verðmætari vöru. Jón Gunnarsson bendir enn fremur á að lýsisherzluverksmiðja mundi gera útflutning á smjörlíki framkvæmanlegan. Einnig skapaðist grundvöllur fyrir iðnað úr ýmsum úrgangsefnum verksmiðjunnar. Jón Gunnarsson verkfræðingur hefur með bréfum til stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins, hinu fyrra dags. 10. júní og hinu síðara 28. okt. s.l., getið þess, að hann teldi, að hagkvæmast mundi vera að staðsetja verksmiðjuna í nágrenni Reykjavíkur. Til skýringar á þessari skoðun sinni bendir verkfræðingurinn á lægra raforkuverð í nágrenni Reykjavíkur, lægri farmgjöld á vörum milli verksmiðjunnar og útlanda, ef verksmiðjan væri í nágrenni Reykjavíkur, og hugsanlega hafíshættu fyrir Norður- og Austurlandi. Hann bendir einnig á að auðveldara sé að fá sérmenntaða menn til starfa í nágrenni Reykjavikur en á Norður- og Austurlandi. Einn liðurinn í starfi lýsisherzluverksmiðju yrði væntanlega sá að sjá smjörlíkisgerðum í Reykjavík fyrir ódýru hráefni til smjörlíkisgerðar fyrir innlendan markað og til útflutnings. Hið herta lýsi þyrfti því að koma óstorknað daglega til smjörlíkisgerðanna á geymum eða í tankbíl. Þetta telur hann hins vegar ókleift, ef verksmiðjan væri á Norður- eða Austurlandi, og vegna, þessara atriða telur Jón Gunnarsson hagkvæmast að staðsetja lýsisherzluverksmiðju í nágrenni Reykjavíkur. Rétt er að taka það fram, að það, sem hér hefur verið rakið um byggingu síldarlýsisherzluverksmiðju hér á landi, er eingöngu álit Jóns Gunnarssonar verkfræðings um málið. Stjórn Síldarverksmiðja ríkisins hefur enn ekki látið uppi álit sitt um þetta mál. Rétt er og að upplýsa, að rn. hefur óskað eftir því, að Efnahagsstofnunin láti því í té álit sitt á þessari skýrslu Jóns Gunnarssonar verkfræðings. Einnig hefur rn. óskað álits stofnunarinnar, sem vinnur nú að framkvæmdaáætlun hinna ýmsu landshluta, um það atriði, hvort hún telji, að bygging slíkrar verksmiðju sé tímabær, svo og um staðsetningu hennar. Ég vona, að þessar upplýsingar nægi hv. fyrirspyrjendum sem svar við fsp.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin við fsp., og ég tel það gleðilegt, að þarna kemur fram það álit hjá þessum verkfræðingi, sem hefur athugað málið, að það sé tímabært að koma upp slíkri verksmiðju hér á landi, og hann telur, að afurðir frá henni muni vel seljanlegar. Þetta er gott að heyra. Þetta er aðalatriðið í málinu. Hitt, álit hans, hvar hún eigi að vera staðsett, er atriði, sem náttúrlega þarf að athuga nánar. Ég hefði haldið, að það hefði eitthvað að segja, hvar hráefnið fellur aðallega til, en það er nú enn sem komið er a.m.k. meira af því annars staðar, í öðrum landshlutum, en hér í Reykjavík. En það er mál, sem vitanlega þarf að taka ákvörðun um og verður tækifæri til að ræða um síðar og ég geri ekki að frekara umtalsefni í þessum fsp.-tíma. En ég vildi aðeins spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort alþm. mættu ekki vænta þess að fá þessa skýrslu verkfræðingsins. Ég hefði talið það æskilegt. Og síðan vænti ég þess náttúrlega, að málið verði upp tekið til framkvæmda hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég vildi beina þeirri fsp. til hæstv. sjútvmrh., hvaða stærð Jón Gunnarsson hefur reiknað með, þegar hann talar um lýsisherzluverksmiðju. Og mér finnst dálítið undarlegt, að hann skuli tala um, að hún skuli vera staðsett í Reykjavík með tilliti til þess, að það eigi að láta smjörlíkisverksmiðjurnar fá hert lýsi. Ég veit ekki betur en hér hafi verið komið upp lítilli lýsisherzluverksmiðju fyrir smjörlíkisverksmiðjurnar í Reykjavík fyrir allmörgum árum. Það er vitanlegt og hefur verið upplýst hér á Alþ. áður, að það var búið að kaupa helztu vélar til lýsisherzluverksmiðju, stórrar lýsisherzluverksmiðju, og það varð að selja þær vélar, vegna þess að tök brezka hringsins Unilever eru svo sterk á þessum markaði, að menn treystu sér ekki til að koma upp lýsisherzluverksmiðju til þess að keppa við hann. Og mér finnst það fullmikil feimni hjá hæstv. ráðh. að nefna það ekki hérna áðan, þegar hann er að tala um, að 80% af sölunni fari fram til eins aðila, að það sé til Unilever-hringsins eða deilda hans. Hvað á þessi feimni að þýða? Menn eru að rövla hér öðru hverju, að það sé til hér einhver frjáls samkeppni, en kinoka sér við að viðurkenna þá staðreynd, að þorrinn af þessum vörum er þannig einokaður af einokunarhringum, að það er vart hægt að komast fram hjá þeim. Ef við hugsum til lýsisherzluverksmiðju, er það fyrst og fremst með útflutning fyrir augum, en það á ekki að láta sér detta í hug að miða við þann smámarkað, sem nokkrar smjörlíkisverksmiðjur á Íslandi eru, sem voru að vísu að koma sér upp smálýsisherzluverksmiðju, náttúrlega alveg ópraktískri og allt of lítilli, meðfram til þess að það væri hægt að eyðileggja það, - þetta gerðist í kringum 1950, - að það væri hægt að tala um stærri verksmiðju og taka upp einhverja baráttu við Unilever. Ég tek undir þá ósk, að við þm. fáum þessa skýrslu í hendur, því að það væru hrein skrípalæti að láta sér detta í hug að ætla að fara að byggja á innlendum markaði hvað þetta snertir. Við erum með stærri framleiðendum á síldarlýsi í heiminum, og við ættum, ef við á annað borð ætlum að gera eitthvað í þessum málum, að taka upp þessa baráttu á meginlandi Evrópu. Ég veit einmitt, að það hefur um langan tíma verið þannig, eins og kunnugt er, að Unilever á allar herzluverksmiðjur í öllum kapítalískum löndum Evrópu. Og ég veit, að um langan tíma hefur það verið svo t.d., að Finnland hefur ekki átt lýsisherzluverksmiðju, hefur orðið að flytja álit sitt herta lýsi inn. Finnland er eitt af þeim löndum, þar sem gæti verið markaður fyrir okkur þannig. Þetta eru atriði, sem við þurfum að fá lögð fyrir okkur. Þetta hefur áður verið rætt hér allmikið og mætti ræðast miklu nánar. En það er eitt, sem mér finnst, áður en við förum að tala alvarlega um þessa hluti, að við þurfum að fá tryggingu fyrir, og það er, að ef það er komið upp lýsisherzluverksmiðju hér á, Íslandi, sem ég tel alveg sjálfsagt, að sé annaðhvort á Siglufirði eða Austfjörðum eða einhverjum þeim stað, þar sem síldarlýsi er framleitt, verður að fá tryggingu fyrir því, að eftir að Alþ. hefur ákveðið að byggja slíka lýsisherzluverksmiðju, sé hún ekki seld Unilever, það endurtaki sig ekki það, sem gerðist með kísilgúrverksmiðjuna, að fyrst er lagt fyrir þingið frv. og samþ. lög um, að ríkið skuli koma upp verksmiðju, m.a. til þess að keppa með þessa vöru, síðan á næsta þingi á eftir er komið og sagt: Ætlum við að láta okkur detta í hug að fara að keppa þarna? Við getum fengið ágætan samning við einn einokunarhring, og við skulum láta þennan einokunarhring fá þetta. Ég vil, að það sé gengið alveg hreint fram í þessum efnum. Afstöðu Jóns Gunnarssonar í þessu skal ég ekkert segja um, en hins vegar vitum við, að þau tök, sem Unilever hefur haft á Íslandi, hafa verið þau, að þegar samningar hafa farið fram við Breta, verzlunarsamningar, bæði á stríðsárunum og annars, hafði það enga smáræðisþýðingu, hve sterk þau tök voru. Enda var það Unilever, sem hefur ákveðið og ákveður enn að mestu leyti verðið á síldarlýsinu og fellir það, þegar honum þóknast. Síðan er sagt við okkur hér heima, að það séu að verða verðbreytingar á erlendum markaði, rétt eins og það væri með einhverjum öðrum sveiflum en þeim, að einn einokunarhringur ákveði, að nú skuli verðið fellt á ákveðnum mörkuðum. Það er rétt, að menn horfist í augu við, hvað menn eru að glíma við í þessum efnum, og það sé ekki farið á neinn hátt á bak við Alþ. í því, sem gert er í þessu. Það hefur verið gert áður í þessu sambandi, og ég ætla ekki að endurtaka það.



Herra forseti. Ég vil þakka ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur hér veitt. Ég vænti þess einnig, að alþm. fái þessa skýrslu hið fyrsta til athugunar. Hér er mikið stórmál á ferðinni, eins og flestum mun vera ljóst, mál, sem lengi hefur verið barizt fyrir og löngu tímabært að koma í framkvæmd. Við Íslendingar höfum of lengi verið aðeins hráefnisframleiðendur og ekki gert nægar ráðstafanir til þess, að hráefnið sé fullunnið í landinu sjálfu. Hvað það atriði snerti, sem kom fram í upplýsingum ráðh., að sérfræðingurinn leggi til, að verksmiðjan verði byggð í Reykjavík eða nágrenni, finnst mér ástæða til að ræða nánar. Ég er hræddur um, að sá rökstuðningur, sem fram kom hjá hæstv. ráðh. fyrir þessari staðsetningu, sé vægast sagt mjög veikur. Ég náði ekki fyllilega að meðtaka þessi orð hans, en mér heyrðist meginrökin vera þau, að erfitt væri að fá tæknimenn til starfa við verksmiðjur úti á landi, erfitt væri að fá forstöðumenn, hafís mundi valda erfiðleikum og jafnvel rafmagnsskortur hugsamlegur. Einnig mundi markaður hér innanlands fyrst og fremst vera í kringum Reykjavík og nágrenni. Mér kom það spánskt fyrir sjónir, að úr því farið er að rökræða um það, hvar staðsetja skuli verksmiðjuna, og draga fram röksemdir í því máli, skuli ekki um leið bent á vankantana, sem því fylgja, ef verksmiðjan verður byggð hér. Bygging lýsisgeyma fyrir 8-10 þús. tonn af lýsi væri fyrirtæki, sem mundi kosta margar millj., og þennan kostnað mætti vafalaust spara með því að byggja verksmiðjuna annars staðar. Ég vil undirstrika, að nauðsynlegt er að athuga þetta mál mjög vandlega og miklu betur en virðist hafa verið gert.  Ég held, að ég hafi þessi orð ekki fleiri að sinni, enda ekki hægt að rökræða slíkt mál í fyrirspurnatíma. Ég stóð upp vegna þess, að hér er kastað fram hugmynd um staðsetningu verksmiðjunnar, hugmynd, sem virðist vera byggð á rökum, sem eru ákaflega veik og alveg ljóst, að jafnvel þótt samin hafi verið, að mér skilst, mjög ýtarleg skýrsla um verksmiðjuna sjálfa og hugsanlegan rekstur hennar, virðist þetta atriði um staðsetninguna algerlega órannsakað mál. Þarf því að athuga það mál miklu betur, áður en farið er að kasta fram einhverjum órökstuddum hugmyndum.

Félmrh. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Ég veit ekki, hvort síðustu orð svars míns hafa farið fram hjá fleiri hv. þm. en þegar hafa tekið til máls, en ég tel nauðsynlegt að ítreka það, sem ég sagði þar, að allar þær upplýsingar, sem ég tók fram í svari mínu, eru einungis hlutlaus útdráttur úr áliti Jóns Gunnarssonar verkfræðings, og menn mega ekki blanda því saman viljandi eða óviljandi, að hér sé ég að túlka skoðanir ríkisstj. á þessu máli. Það hlýtur að vera öllum hv. þm. ljóst, að ekki er unnt á örfáum dögum fyrir ríkisstj. að leggja mat sitt á þessa skýrslu. En það, sem ég gerði hér, var einungis að draga það út úr áliti Jóns Gunnarssonar verkfræðings, sem ég taldi, að eðlilegt væri, að kæmi fram í svari við þeirri fsp., sem hér var fram borin. Það er því ekki hér um að ræða neitt svar af hálfu ríkisstj., heldur einungis með útdrætti verið að segja frá svari eða till. Jóns Gunnarssonar í þessu efni. Og jafnvel þeir, sem fólu honum þetta verkefni, stjórn síldarverksmiðjanna hefur sjálf ekki heldur lagt þarna neinn dóm á, svo að álitið verður fyrst og fremst Jóns Gunnarssonar á þessu stigi málsins. Og það, sem hv. fyrirspyrjandi fagnaði hér áðan, er að sjálfsögðu aðalatriði málsins. Niðurstaða verkfræðingsins er sú, að tímabært sé að byggja slíka verksmiðju, og það skilst mér vera höfuðatriði málsins. Eins og ég skýrði frá í svari mínu, fól rn. þá þegar Efnahagsstofnuninni, sem vinnur að gagnasöfnun um atvinnuástand hinna ýmsu byggðarlaga og áætlunargerð um fjárfestingarstarfsemi og aðrar verklegar framkvæmdir í þeim héruðum, að segja álit sitt á þessari skýrslu Jóns Gunnarssonar, og vænti ég þess, að það fáist mjög fljótlega. Varðandi þá fsp., sem hv. fyrirspyrjandi beindi til mín og aðrir ræðumenn tóku undir, um það, hvort skýrslan yrði send öllum hv. alþm., skal ég mjög fúslega lýsa því yfir, að ég er reiðubúinn að vinna að því máli. Mér er ekki kunnugt um, hvað upplag þessarar skýrslu er mikið tilbúið, en er þó kunnugt frá einum í stjórn síldarverksmiðjanna, að hann hefur ekki fengið þetta álit í hendur, svo að ekki virðist hafa verið um mikið upplag að ræða. En rn. voru einungis send eintök fyrir alla ráðh., og meira hef ég ekki séð af því magni. Ég tel rétt og eðlilegt að vinna að því, að hv. alþm. fái þessa skýrslu og geti þá kynnt sér þetta álit Jóns Gunnarssonar og þá liði aðra, sem ég taldi ekki þörf á að taka hér upp í svar mitt. Hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, taldi, að ég hefði með einhverjum hætti verið að kinoka mér við því að segja, hver þessi stóri kaupandi væri, sem keypti hið stóra magn af okkar síldarlýsi. Ef ég hefði verið að því, hefði ég ekkert minnzt á það í ræðu minni, að einn aðili keypti nánast meginhluta síldarlýsisins, svo að það er alveg röng tilgáta, að ég hafi með nokkrum hætti verið að kinoka mér við því, enda væri það rangt. Ég reyndi að leiða það fram í þessu svari mínu hér, sem ég taldi, að eðlilegast væri, að ætti erindi til alþm. úr þessari skýrslu, og alveg óþarfi að leyna þar hlutum eða staðreyndum, sem hafa blasað við okkur um langt árabil, eins og hv. þm. réttilega gat um. Það væri meira en lítið barnalegt, ef ég mætti orða það svo, að ætla að ganga fram hjá þeim staðreyndum, og ég hygg, að varðandi þá hættu, sem í því felst, að einn aðili kaupi meginhlutann af þessum dýrmætu afurðum, sé ekki langt milli skoðana minna og hv, þm. í því efni. Hv. þm. Ragnar Arnalds taldi, að rökstuðningurinn fyrir staðsetningu væri mjög veikur. Ég skírskota um það til minna fyrstu orða nú, að það eru rök Jóns Gunnarssonar, sem ég gat um þar, en ekki rök ríkisstj., og það mál var jafnframt falið Efnahagsstofnuninni, sem hefur með áætlanagerð í þessum efnum að gera. Varðandi stærð verksmiðjunnar, sem Jón Gunnarsson leggur til, gengur hann út frá þeirri staðreynd, að hún vinni úr 50 tonnum af lýsi á sólarhring. Með þessum orðum vona ég, að ég hafi svarað því, sem nauðsynlegt er í sambandi við umr. um málið.



Herra forseti. Það er kannske fróðlegt fyrir hv. þm. að athuga einmitt, um leið og hæstv. ráðh. gefur okkur þessar upplýsingar viðvíkjandi síldarlýsinu, - og mér þykir vænt um, að hann er ekkert feiminn við að nefna Unilever eða samþykkja hans aðstöðu, - það er fróðlegt fyrir menn að athuga, að við flytjum út á árinu 1965 82 þús. tonn af síldarlýsi, þar af eru flutt 18 þús. til Bretlands, 21 þús. til Danmerkur, 16 þús. til Hollands, 13 þús. til Vestur-Þýzkalands og svo til nokkurra fleiri landa, en sem sé, allt saman er þetta keypt af sama aðilanum, þó að það sé flutt til allra þessara landa. Nú virðist Jón Gunnarsson tala um, að þetta eigi að vera verksmiðja, sem framleiði 50 tonn á sólarhring. Ef hún starfar 300 daga á ári, eru það ca. 15 þús. tonn. Ef ég man rétt, var það 2000 tonna verksmiðja, sem var byggð hérna í Reykjavík, til að framleiða handa síldarverksmiðjunum 1950 eða einhvers staðar á þeim árum. 



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. um það til hæstv. félmrh., hvenær megi vænta næstu úthlutunar úr byggingarsjóði ríkisins. Ég hygg, að ekki þurfi að eyða löngum tíma. í að greina ástæður þess, að slík fsp. kemur fram, svo mjög eru húsnæðismálin og lánveitingar til þeirra þýðingarmikil fyrir allan þorra fólks. En þó vil ég fylgja þessari fsp. úr hlaði með örfáum orðum. Í reglum Húsnæðismálastofnunarinnar mun svo ákveðið, að lánveitingar skuli fara fram vor og haust. Nú er kominn 9. nóv. og ekki er enn farið að starfa að haustúthlutun fyrir yfirstandandi ár. Jafnvel þó að núna strax væri hafizt handa um skiptingu lánsfjárins, er meira en hæpið, að hægt verði að afgreiða öll lánin á þessu ári, og allir hljóta að sjá hvílíkt óhagræði leiðir af þessum drætti fyrir alla þá sem bíða eftir fjármagni til þess að geta tekið húsnæði sitt í notkun. Fjöldi manna kemst í hrein vandræði, ef ekki verður staðið við þær lánveitingar, sem lofað hefur verið, nokkurn veginn á réttum tíma. Alveg sérstaklega er slíkur dráttur bagalegur fyrir þá sem bíða nú eftir síðari hluta byggingarlánsins, fyrir það fólk, sem er að því komið að flytja inn, hefur þegar fest mikið fjármagn í húsum sínum og hefur þar af leiðandi .mjög miklar vaxtagreiðslur af húsunum meir en hálfbyggðum, en þó ófullgerðum. En hafi því hins vegar tekizt að fá bráðabirgðalán út á síðari hluta húsnæðislánsins, annaðhvort hjá bönkum, þeim, sem byggir húsið, eða á einhvern annan hátt, eru þau lán nú að lenda í vanskilum og voði fyrir dyrum hjá mörgum, ef ekki rætist úr hið bráðasta. Ákvæðin um húsnæðismálastjórn gera ráð fyrir því, að lánin séu veitt í tvennu lagi, og ég ætla, að almennt sé það skilið svo, að þau séu afgreidd að fullu í tveim samliggjandi úthlutunum. Allir meðlimir húsnæðismálastjórnar hafa, eftir því sem ég bezt veit, jafnan verið sammála um það, að viðbótarlán skyldu ganga fyrir nýjum lánum, enda finnst mér það eðlilegt. Því tel ég í sannleika sagt einkennilegt, að ekki skuli nú þegar verið búið að úthluta þessum viðbótarlánum. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef, lágu fyrir hinn 1. okt. 370 umsóknir úr Reykjavík og 197 umsóknir .frá aðilum utan Reykjavíkur, eða samtals 567 umsóknir um slík viðbótarlán. Til þess að fullnægja þessum umsóknum þarf því rúmar 79 millj. kr., og það fjármagn mun þegar vera fyrir hendi í byggingarsjóði. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. leiðrétti þetta hjá mér, ef ég fer hér rangt með. Þess vegna tel ég, að þegar hefði átt að vera búið að afgreiða þessar umsóknir, og skil ekki, hvers vegna húsnæðismálastjórn hefur ekki gert það, og það því fremur sem kunnugt er, að till, þess efnis hefur þegar komið fram í stjórninni fyrir nokkrum vikum, án þess að fá nægan stuðning. Mundu það þó án efa vera heppileg vinnubrögð að afgreiða fyrst þær umsóknir, sem allir virðast sammála um, að forgang eigi að hafa, a.m.k.. að því leyti sem fjármagn er fyrir hendi, og létta þannig þeim, sem harðast eru keyrðir af húsbyggjendum, nokkuð róðurinn, og væri æskilegt, að hæstv. félmrh. vildi beita áhrifum sínum í þá átt. Þá hef ég í 2. málsgr. fsp. innt eftir því, hvort hægt verði að fullnægja fyrirliggjandi lánshæfum umsóknum, og ef svo er ekki, þá hversu mikið fjármagn skortir til þess. Ástæðan til þessarar fsp. er sú, að margir, sem nú bíða eftir lánum úr byggingarsjóði, hafa fengið mjög óljós svör um það, hvort hægt væri að fullnægja allri eftirspurn að þessu sinni, miðað við þær reglur, sem í gildi hafa verið að undanförnu. Þær upplýsingar, sem ég hef fengið um ástand þessara mála, eru þær, að 1. okt. s.l. hafi legið fyrir umsóknir um lán að upphæð 180 millj. kr., sem skiptast þannig: 567 viðbótarumsóknir ca. 79 millj., 86 viðbótarumsóknir um verkalýðslán ca. 3 millj., 215 nýjar umsóknir um verkalýðslán ca. 16 millj., 310 nýjar umsóknir úr Reykjavík 86 millj., 288 nýjar umsóknir utan Reykjavíkur 80 millj. Alls nemur þetta 264 millj. kr. Frá þessu þarf að draga helminginn af nýjum lánsumsóknum, 83 millj., og kemur þá út talan, sem vantar, ca. 180 millj. En þá er við þetta það að athuga, að hér ber að draga frá einhverja fjárhæð vegna þess, hvað lífeyrissjóðsfélagar fá skert lán úr byggingarsjóði, en hins vegar þarf að bæta við hækkun lánanna vegna hækkunar á byggingarvísitölu, sem nú stendur fyrir dyrum. Þessi upphæð, sem ég nefni hér, er því ekki nákvæm, hún er vafalaust talsvert of lág. - Ég er alveg að ljúka máli mínu, herra forseti. Ef það er rétt, sem upplýsist væntanlega hér á eftir, að umráðafé byggingarsjóðs sé nú um 130 millj. kr., er ljóst, að hér vantar verulega á til þess að endarnir nái saman. Með tilliti til hins mikla fjölda, sem hér á hlut að máli, þætti mér æskilegt, - og þess vegna ber ég fram fsp., - að heyra það frá hæstv. félmrh., hvort í ráði sé að afla viðbótarfjármagns til þess að mæta þessari vöntun eða hvaða ráðstafanir að öðru leyti séu gerðar í þessum málum.



Herra forseti. Í framhaldi af þeim formálsorðum, sem hv. fyrirspyrjandi hafði fyrir fsp., vil ég upplýsa það, að húsnæðismálastjórn hefur nú hafið þá lánveitingu, sam hann telur að hafi orðið óhæfilegur dráttur á, en ég verð að leyfa mér að mótmæla. Sannleikurinn er sá, að öll þau ár, sem ég hef haft afskipti af störfum húsnæðismálastjárnar, hefur haustlánveitingin þar oft farið fram í des., en hún er þó hafin núna, ég hygg, að hún hafi verið hafin í gær, svo að oft áður hefur verið meiri ástæða til að kvarta yfir því, að haustlánveitingin færi of seint fram, frekar en núna. Að öðru leyti óska ég að svara þessum fsp. á, þennan veg: Svo sem ég hef þegar sagt, hefur húsnæðismálastjórn nú hafið síðari lánveitingu þessa árs með þeirri fjárhæð, sem áætlað er, að tekjur byggingarsjóðs nemi til næstu áramóta, eða því sem næst 125-130 millj. kr., og hefur þá jafnframt verið áætluð fjárþörf byggingaráætlunarinnar svonefndu, um 16 millj. kr., en byggingarsjóði er ætlað að standa undir kostnaði við þær framkvæmdir að hluta ríkisins. Samkv. talningu Húsnæðismálastofnunarinnar 1. okt., eins og hv. fyrirspyrjandi minntist hér á áðan, skiptust fyrirliggjandi lánshæfar umsóknir þá þannig, að umsóknir um viðbótarlán voru 567 að upphæð 79.4 millj. kr. Í öðru lagi, að ný lán samkv. umsóknum frá 1365, sem síðar hafa orðið lánshæfar og eiga rétt til 180 þús. kr. láns, eru 311, að upphæð 43.5 millj. kr. Umsóknir um ný lán frá umsækjendum, sem hafa gert íbúðir sínar lánshæfar á yfirstandandi ári, eru 287 eða 48.8 millj. kr. Og í fjórða lagi eru sérstök viðbótarlán frá meðlimum verkalýðsfélaga um 207 að upphæð 8 millj. kr., eða samtals 1372 hæfar lánsumsóknir með fjárþörf upp á 180 millj. kr. Af framangreindri talningu og áætlunum er ljóst, að nokkurt eigið fé eða um 50-55 millj. kr. skortir á, að fullnægt verði nú öllum lánshæfum umsóknum, miðað við fyrrgreinda talningu Húsnæðismálastofnunarinnar. Nákvæmleg fjárvöntun verður þó ekki ljós, fyrr en endanlega er séð, hverjar raunverulegar árstekjur sjóðsins verða, en framangreindar tölur eru byggð er á áætlunum, og mun þá frekari athugun þessa máls eiga sér stað. Við tvær síðustu lánveitingar reyndist stofnuninni af eigin rammleik unnt að gefa öllum fyrirliggjandi og lánshæfum umsóknum lánsúrlausn skv. gildandi lögum, þ.e. í tvennu lagi. S.l. sumar og fram eftir þessu hausti hefur lánsumsóknum fjölgað verulega, auk þess sem á byggingarsjóð hafa með samkomulagi við verkalýðssamtökin verið lagðar fjárhagslegar skuldbindingar vegna útgjalda fyrir framkvæmdanefnd byggingaáætlunarinnar, sem á þessu ári munu nema í heild sem næst 25.5 millj. kr. og aukast verulega á næsta ári. Til enn frekari upplýsingar tel ég rétt að skýra frá því, að tekizt hefur til þessa að standa við allar lánaskuldbindingar, sem verkalýðshreyfingunni hafa verið gefnar með yfirlýsingum ríkisstj. frá því í júní 1964 og aftur í júlí 1965. Þetta hefur tekizt, þrátt fyrir að fyrirhugað samstarf við starfandi lífeyrissjóði náðist ekki með þeim hætti, sem upphaflega var ráð fyrir gert. Á s.l. ári voru afgreiddar til lántakenda á vegum Húsnæðismálastofnunarinnar 274.2 millj. kr., og á þessu ári hafa nú verið afgreiddar til lántakenda, áður en yfirstandandi lánvelting hófst, 241.8 millj. kr., og yfirstandandi lánveiting verður a.m.k. 125 millj. kr., þannig að heildarlánveiting ársins verður a.m.k. 367 millj. kr. Skv. síðustu lagabreytingu um lánveitingar stofnunarinnar, sem byggðar voru á yfirlýsingum ríkisstj., skyldu lánin hækka skv. vísitölu, en þó aldrei minna en um 15 þús. kr. á ári, þó að vísitala staðnæmdist. Skv. þessu ákvæði 1, munu hin almennu lán til þeirra, er framkvæmdir hefja á árinu 1966, hækka úr 280 þús. kr. á íbúð í 340 þús. kr. á íbúð, eða um rúmlega 20%. Svo virðist nú sem hin áætlaða upphæð, 15-20 millj. kr. árlega í sérstök viðbótarlán til meðlima verkalýðsfélaga, muni á þessu ári verða fullnýtt með 20 millj. kr. lánveitingum, en um leið er fullnægt þar öllum lánshæfum umsóknum. Ég vona, að framangreindar upplýsingar fullnægi fsp. hv. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. þau svör, sem hann gaf við fsp. minni, svo langt sem þau náðu. Það kom fram í svari hans, að úthlutun úr byggingarsjóði væri nú hafin. Það eru vissulega gleðileg tíðindi, sem ég hygg að flestum hér inni a.m.k. komi á óvart, því að í samtali, sem ég átti við einn meðlim húsnæðismálastjórnar rétt fyrir hádegið í dag. sagði hann, að ekki væri farið að starfa að þeim málefnum þá. Má vera, að það hafi verið gert síðan.  Sú úthlutun, sem hæstv. ráðh. upplýsti nú að sé hafin, er úthlutun á því fjármagni, sem þegar er fyrir hendi í sjóðnum, og satt að segja vekur það furðu mína, að húsnæðismálastjórn og þeir, sem þar ráða ríkjum, skuli ekki hafa viljað fallast á þá till., sem fyrir 3 vikum var borin þar fram um að hefja úthlutun a.m.k. til þeirra, sem áttu að fá viðbótarlán, þá þegar. Satt að segja hefði maður haldið, að þeir hefðu með því getað slegið tvær flugur í einu höggi: Auðveldað sjálfum sér starfið, veðdeildinni úrvinnslu gagna og að sjálfsögðu og fyrst og fremst auðveldað húsbyggjendum sína baráttu. Það kom fram af svari hæstv. ráðh., að það mundi vanta 50-60 millj., til þess að byggingarsjóður gæti staðið skil á öllum þeim lánum, sem skv. reglum hans ættu að falla til á árinu. Hins vegar voru svörin um það, hvað fatti að gera í því máli, mjög óljós og nánast engin, ef undan er skilið það, að þetta mál yrði athugað síðar. En ég vil leyfa mér að benda á það, að í þeirri skýrslu, sem hæstv. ráðh. las hér upp, er miðað við lánshæfar umsóknir, sem borizt höfðu hinn 1. okt. s.l. Vitað er, að síðan hafa húsnæðismálastjórn borizt fjölmörg vottorð um íbúðir, sem hafa orðið fokheldar frá því 1. okt. og fram á þennan dag, og það væri fróðlegt, - og ég er viss um að margur fylgist með því af athygli, - að heyra svörin við því, hvað eigi að gera við þær umsóknir, sem svona stendur á um. Það er ekki nægilegt að segja, að þessi vottorð hafi borizt of seint, vegna þess að þegar úthlutun dregst, er í fyrsta lagi eðlilegt, að menn sendi inn umsóknir og vottorð, eftir því sem þau falla til, og í öðru lagi og það, sem kannske veldur úrslitum, er það, að mér vitanlega hefur þessi tiltekni frestum til að skila vottorðunum aldrei verið auglýstur, og er ekki að vita, nema margur hefði getað rekið byggingarnar með meiri hraða, ef hann herði átt von á því að verða settur til hliðar, miðað við það að skila vottorðunum síðar en 1. okt. Aðalatriðið í þessu máli er þó það, að úthlutunin er hafin. Um það, hvort hún fari of seint fram eða seinna fram nú en endranær, er ástæðulaust að deila. En ég vil þó halda því fram og segja það sem mína skoðun, að það sé of seint að byrja á síðari hluta úthlutunar fyrir árið 1966, þegar miður nóvember er kominn, hvað þá ef það hefði dregizt lengur, sem allar líkur bentu til, þegar ég flutti mál mitt hér áðan, vegna þess að mér var ekki kunnugt um þann fund, sem skotið var á í húsnæðismálastjórn kl. 12 á hádegi í dag.



Herra forsoti. Hv. fyrirspyrjandi er óánægður með þau svör, sem ég gaf varðandi þá fjárvöntun, sem sýnilega verður fyrir hendi hjá húsnæðismálastjórn. Sjálfur er hann ágætur starfsmaður hér í lánastofnun og ætti að þekkja. hvernig starfsemi þar fer fram. Ég hygg, að hans stofnun, frekar en nokkur önnur lánastofnun í landinu, hafi ekki aðstöðu til að hreinsa alltaf sitt borð og svara öllum lánsumsóknum jákvætt. Og það hefur komið fyrir hjá húsnæðismálastjórn áður, að hún hefur ekki getað sinnt lengra aftur á bak með hliðsjón af sínum eigin fjárþörfum heldur en svo, að það hafa legið fyrir fjögurra ára gamlar umsóknir, og ég vissi ekki til, að hv. þm. eða hans flokkshræður sæju neina ástæðu til að seg ja eitt einasta orð þá. En nú á að reyna að gera úlfalda úr þeirri mýflugu, að nokkurra mánaða gamlar umsóknir þurfi að bíða aðeins ef til vill enn um sinn, sem er þó ekki enn ljóst. Ég skal ítreka það, sem ég sagði um þetta efni áðan, að þegar ljóst er, hverjar raunverulegar árstekjum byggingarsjóðsins verða, verður þetta mál tekið til endurskoðunar á ný. Ég tel að þar með sé sagður allur sá sannleikur í þessu máli, sem þegar er fyrir hendi.