Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Bjarni Bjarnason): Um leið og ég byrja að gera grein fyrir störfum fjvn. nú á milli funda Sþ. vil ég geta þess, að þingstörf ganga yfirleitt með nokkuð miklum hraða af þeim ástæðum, að keppzt er við að slita þingi fyrir jól. Þess vegna vildi ég segja fyrir mitt leyti og fyrir hönd n. í heild, að æskilegt hefði verið, að við hefðum getað athugað ýmislegt viðvíkjandi fjárlagafrv. betur en kostur hefir verið á. Vegna þess, að útgjaldaliðirnir sækja sífellt í það horfið að hækka og ennfremur bætast aðrir við, sem ekki hafa verið í fjárl. áður, eins og oft vill verða, en nú sérstaklega í sambandi við svokallaða mæðiveiki, leiðir það, að erfitt er að finna tekjuliði, sem geta mætt þeim gífurlegu útgjöldum, sem virðast skella á úr öllum áttum, enda hefði verið full þörf á að hækka útgjöld til atvinnuveganna og til þeirra, sem framfleyta sér með almennri daglaunavinnu, og mætti þar heyra undir vinna bæði til sjávar og sveita. Ennfremur má segja, að ýmis styrktarstarfsemi, sem er mjög nauðsynleg og stunduð af mikilli óhlutdrægni af einstaklingum, væri einnig þörf á að styrkja meira en fjvn. hefir séð sér fært að gera. Af þessari játningu minni má sjá, að reynsla fjvn. varð sú, að mörg útgjöld þyrfti að lækka, og hefir verið gripið til þess ráðs að draga saman allmarga liði og lækka þá alla um 10%, eða um ákveðna upphæð, sem fyrirfram var ákveðin. Við 2. umr. lét ég þess getið, að fjvn. mundi gera það, sem hún gæti, til að skila greiðsluhallalausu fjárlagafrv. Eru ekki miklar ástæður til að ætla, að þau hækki mikið frá því, sem fjvn. leggur til, sérstaklega þar sem mikið hefir verið gert að því að leita eftir því hjá hv. þm., hvaða hækkunartill. þeir myndu leggja fram. Þó skal ég geta þess, að ýmsir þm. munu telja sig knúða til að bera fram hækkunartill., einmitt af því, að fjvn. sá sér ekki fært að taka allar till. þeirra til greina, og er því óséð, hve mikið af þeim till. muni ná samþykki Alþingis. Á þskj. 406 eru brtt. um hækkun tekna, sem stafar af breyt. þeim, sem vænta má í sambandi við bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs, og sé ég ekki ástæðu til að fara nánar út í þá liði, sem nefndir eru á þessu þskj.; þeir skýrast af sjálfum sér í sambandi við það, sem ég hefi þegar getið um. Því til viðbótar vil ég lesa upp í einu lagi þá liði, sem ýmist hafa verið lækkaðir um 10% eða dregnar hafa verið frá vissar upphæðir: Það eru þjóðvegirnir, hafna- og lendingarbætur, að undanteknum þeim stöðum, sem þegar hafa veðsett þá styrki, sem þeir hafa átt von á úr ríkissjóði, Eimskipafélagið, stórstúkan, styrkur til húsbyggingar, malbikun, þ. e. a s. utan kaupstaðanna, stúdentagarðurinn, viðhald landssímanna, nýbýlastyrkur, verkfærakaupasjóður, fóðurtryggingasjóður; styrkur vegna orma- og riðuveiki fellur niður, vaxtastyrkur til bænda fellur niður vegna ráðstafana um samskonar styrk í sambandi við hjálp vegna mæðiveikinnar, ræktunarvegir, styrkur til kláðalækninga. Ráðstafanir vegna inn- og útflutnings voru felldar niður vegna þess, að lagt verður gjald á innflutningsleyfi, og ennfremur styrkur vegna jöfnunarsjóðs fátækraframfærisins, 250 þús. kr. Þar, sem þessir liðir eru lækkaðir með prósenttölu, er það eingöngu bundið við 10%. Þá kemur brtt. við 3. gr. a. l. Sá liður er hækkaður úr 60 þús. upp í 75 þús. Till. n. eru að miklu leyti gerðar í samráði við póst- og símamálastjóra, og er gert ráð fyrir, að þessar línur verði lagðar á næsta ári: Munkaþverá Laugaland, Setberg-Hallbjarnareyri, lína til Grunnavíkur og Hesteyrar, úr Langadal að Gautsdal í Laxárdal, Ölfuslína, sem er lína á milli Hveragerðis og Hjalla, Viðfjarðarlína til Stuðla, Svignaskarð-Hjarðarholt, Flókadalslína og línan Sveinseyri-Stóri-Laugardalur. Þessar línur hafa flestar eða allar verið áður ákveðnar af landssímastjóra í þeirri röð, sem ég hefi lesið þær, 2 mun hafa verið bætt við, án ágreinings við hann. Þá kem ég að 4. brtt., við 12. gr., styrkir til læknisvitjana. Vil ég geta þess, að 1000 kr. styrkurinn til Öxarfjarðarhéraðs er þannig til kominn, að ástæða þykir til að gera það að sérstöku læknishéraði, en þar sem landlæknir taldi það ekki sérstaklega heppilegt að svo stöddu, varð að samkomulagi við hann að veita heldur ríflegan styrk, einkum vegna þess, að yfir síldveiðitímann, eða 4 mánuði ársins, þarf að vera læknir á Raufarhöfn. Þá skal ég geta þess um 5. brtt., sem er styrkur til Kjartans Guðmundssonar læknis, til að nema geðveikralækningar, að þessi liður hefir verið bundinn við nafn sérstaks manns. Þá kem ég að styrknum til læknisbústaða og sjúkrahúsa, sem er 6. brtt. Er ætlazt til, að sú hækkun, sem ætluð er til læknisbústaðar á Seyðisfirði, gangi til sjúkrahúss þar; að öðru leyti hefi ég áður gert grein fyrir, hvernig þetta fé skuli skiptast. Þá kem ég að nokkrum till., sem ég sé ekki ástæðu að eyða tíma til að skýra mikið. Till. eru við 13 gr. 10 till., Vopnafjarðarvegur, skýrist þannig, að til þessa vegar átti áður að fara benzínfé, en því var breytt, það fé var tekið af honum, en hækkað með því framlag til vega út frá Akureyri um 5 þús. kr., og í staðinn voru veittar 5 þús. til þessa vegar og hann síðan lækkaður um 10%, eins og aðrir vegir. Næstu brtt. eru allar um 10% lækkun til þjóðveganna. Um brúargerðir er það að segja, að liðurinn hækkar um 20 þús. Allmiklar umframgreiðslur hafa verið á þessum lið, og hækkaði n. hann í því skyni, að reynt yrði að rétta við það, sem þegar hefir verið greitt þar umfram, án þess þó að hætt verði brúabyggingum með öllu. Nú þegar hafa verið byggðar nokkrar brýr fyrir umframgreiðslur, og er hætt við, að eftir verði sem svarar einu brúarverði, þegar þær hafa verið greiddar. Ég sé ekki ástæðu til að fara sérstaklega að tala um næstu liði, fyrr en kemur að 26. brtt., við 13. gr. Það er liður C. VIII, 7–9; þar stendur, að allir liðirnir eigi að hækka um 10%, en á að vera, að allir liðirnir lækki um 10%. Svo eru taldar upp nokkrar hafnargerðir og lendingabætur, og skal ég ekki endurtaka það. Þá kem ég að 33. brtt. Til utanfarar presta. Þar eru veittar í einu lagi 2 þús. kr., og er ætlazt til, að ráðh. sá, sem fer með kirkjumál, úthluti styrknum. Annar liður er til Tjarnarkirkju, 1500 kr. vangoldið álag. Eignir þessarar kirkju munu hafa lent til þess opinbera, og á þeim grundvelli er talið rétt að leggja þetta fé fram til að endurreisa kirkjuna. Til sr. Sigtryggs Guðlaugssonar eru ætlaðar 1500 kr., til þess að launa aðstoðarprest. Sr. Sigtryggur er orðinn allaldraður maður og að svo miklu og góðu kunnur, að ekki þykir sanngjarnt að neita þessari beiðni, enda mun hann ekki lengi þurfa á aðstoðarprestinum að halda. 35. brtt., er um hækkun á launaupphæð háskólans, til þess að launa tveim læknum, sem eru þegar ráðnir. Önnur launaaukning er nýr liður um dósentslaun næsta ár handa sr. Birni Magnússyni. Mönnum eru þar málavextir kunnir. Sú skoðun kom fram í n., að óþarfi væri að ætla honum laun lengur en þangað til kennsla hefst að hausti í sept. En 3 menn af 9 í nefndinni töldu ekki ofgert við Björn Magnússon, þó að honum yrðu greidd full árslaun. Enn er ein brtt. um hækkun á því fé, sem læknadeild háskólans fær til aukinnar og óhjákvæmilegrar tilraunastarfsemi. Áhöld til þess eru dýr, en nemendur geta ekki án þeirra verið við nám í lífeðlis- og líffærafræði. Þá koma hér tveir liðir við bændaskólana. Annar er um 4000 kr. til að byggja kennarabústað. Því er haldið fram af kunnugum, að brýna nauðsyn beri til að byggja yfir kennara við skólana. Fyrir lágu tvær umsóknir. N. taldi, að í þetta sinn yrði að láta nægja að veita fé til eins kennarabústaðar, en að síðan þyrfti að halda áfram. Það virðist hóflegt, ef hver kennarabústaður kostar uppkominn 10000–12000 kr., að byrja með þessari 4000 kr. fjárvelting. - Þetta þing, sem nú situr, mun afgreiða ný lög um bændaskóla, og kostnaður af rekstri þeirra hlýtur að vaxa vegna laganna, sérstaklega í sambandi við verklega kennslu. Áætlað er, að kostnaðaraukinn nemi um 4 þús. kr. við hvorn skóla um sig á næsta ári, og er lagt til, að það fé sé veitt. 42. brtt. er um 2500 kr. til viðgerðar á skólahúsi kvennaskólans í Reykjavík. Að vísu var óskað eftir allmiklu hærri upphæð. En n. leit svo til, að þetta mundi geta bætt að einhverju dálitlu leyti úr þörfum skólans. - Þá er styrkurinn til kvennaskólans á Blönduósi hækkaður úr 11000 í 12000 til samræmis við sambærilega skóla, sem hafa ríkisstyrk, t. d. húsmæðraskólana. - Geta má þess, að frv. um húsmæðrafræðslu hefir verið lagt fyrir þetta þing, og þó að það nái ekki samþykki að sinni, verður málinu haldið vakandi. Á næsta þingi eða í nánustu framtíð verður að athuga rækilega aðstöðu húsmæðraskólanna og afstöðu þeirra hvers við annan. Þá skal ég geta þess, að liðurinn til byggingar barnaskóla hefir verið lækkaður, eins og svo margir aðrir, um 10%, úr 50 þús. í 45 þús. kr. Mér var sérstaklega sárt um þann lið, en svo varð að vera. 45. brtt. er um það, að liðurinn til Ríkarðs Jónssonar falli niður, en í staðinn er Ríkarður tekinn upp í 18. gr. 46. brtt. a. fer fram á það að hækka fjárveiting til Íþróttasambands Íslands úr 5000 í 8000 kr. Vitanlega hefir það þörf fyrir enn hærri upphæð, því að það er sorglegt, hvað ríkið leggur litið til íþróttamála. Í flestum skólum er leikfimi ekki kennd nema 2–3 st. á viku. Sundhöll Reykjavíkur er ekki opin nemendum nema sjaldan án borgunar. Og það er ekki hægt að segja annað en íþróttakennsla sé vanrækt. Héraðsskólarnir hafa yfirleitt miklu betri skilyrði til íþrótta, enda ber það af, hve miklu meir þær eru stundaðar þar. - Ég get ekki bent á nokkurt tryggara meðal til þess að berjast við áfengisbölið heldur en leikfimi og fjölbreyttar íþróttir. Það ætti að auka svo íþróttastarfsemina, að vel menntir og hugsandi unglingar lærðu til íþróttakennslu, og svo, að hæfir menn gætu ferðazt um og hvatt fólk til að sinna íþróttum heima fyrir. Ef þetta tækist vel og samvinna næst síðan við bindindishreyfinguna í landinu, stórstúkuna og skólana, sem hafa tekið bindindi á stefnuskrá sína, þá hygg ég, að ekkert gæti orðið viðlíka vörn gegn áfengisbölinu. - Í 46. brtt. er einnig mælt með 750 kr. til róðrarsveitar Ármanns, til þess að standast kostnað af utanför á kappróðramót á síðastl. sumri. Í 47. brtt. er lagt til, að lækka framlag til stúdentagarðsins um helming. Auðvitað er það ekki tilgangurinn að svipta háskólann 14000 kr., heldur að láta þann helming bíða. Ég er raunar óviss um nema þarna sé samningur um greiðsluna á næsta ári, en ég vona, að ekki verði úr því árekstrar. Þá kemur að 15. gr., og eru þar fyrst 1600 kr. til kaupa á merkilegu Jónsbókareintaki, sem þegar hefir verið keypt. Næst koma 3000 kr. til Björns K. Þórólfssonar, til þess að hann vinni við Þjóðskjalasafnið. Mér er kunnugt um það, að skjöl safnsins eru ekki í því skipulagi og reglu, sem þau ættu að vera, og liggja ekki í því ámæli til þeirra, sem þarna hafa unnið undanfarin ár, heldur er þetta fyrir það, að skort hefir fjárframlög til þess að hafa kunnáttumenn til að raða skjölunum. Því að forstöðumennirnir, sérstaklega dr. Hannes Þorsteinsson, hafa vitanlega þurft að sinna sínum vísindastörfum, og er ávalt eðlilegt, að forstöðumaðurinn þurfi þess, svo að öðrum verði að ætla daglega afgreiðslu og röðun skjala og skrásetning. Enn mun vera nokkuð mikið óskrásett í safninu. Annar maður, sem þar starfar, auk forstöðumanns, vinnur aðallega að því að gefa út vottorð, sem mikið er spurt um núna í sambandi við alþýðutryggingarnar. 50. brtt. er um dálitlar fjárveitingar til viðhalds á tveimur merkum, fornlegum kirkjum. Víðimýrarkirkju verður að geyma sem forngrip. Þingeyrakirkja þarf einnig styrkinn nauðsynlega. Þá koma nokkrir liðir til bókasafna, nýir eða hækkaðir, og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þá. Þó má geta þess, að allmörg lestrarfélög og bókasöfn óskuðu eftir styrk og fengu ekki. En nú liggur fyrir þinginu frv. um sérstakt fyrirkomulag á styrk til þeirra, svo að hagur þeirra batnar mjög, ef að lögum verður. Vitanlega er fyllsta nauðsyn að hlynna að slíkri starfsemi. 55. brtt. er um 1200 kr. styrk til leikskóla frú Soffíu Guðlaugsdóttur. Þessi kona er þegar þjóðkunn fyrir leiklist sína og snilldarlega framsögn. Hún hefir þegar stofnað skóla sinn, og væri gott, að hún næði til þeirra unglinga sem flestra, sem hafa gáfur og áhuga í þá átt að leika eða lesa upp. 56. brtt. er um 2000 kr. til hljómsveitar Reykjavíkur, og þarf varla að mæla með því. Þar næst er styrkur til tveggja Íslendinga, sem stunda músík-nám erlendis, Rögnvalds Sigurjónssonar og Guðmundar Matthíassonar, og eru þeir báðir efnilegir menn, hvor í sinni grein. - Ég vil geta um það í þessu sambandi, hversu mikill sársauki það er að geta ekki styrkt miklu meir en lagt er til í þessum brtt. ýmiskonar menningarlíf á þessu landi. Það er næstum því óbærilegt að geta ekki veitt miklu meira fé í styrki til ungra, gáfaðra listamanna á hvaða sviði sem er. Að vísu munu listamenn víða verr settir en hér, því að yfirleitt munu þeir njóta samúðar þjóðarinnar. Og sem stendur virðist ekki hægt að gera til muna meira en gert er fyrir þá. 58. brtt. er um 2500 kr. styrk til Jóns Leifs tónskálds. Maðurinn er mjög umdeildur. Hann kom hér heim til þess að fá fast starf við ríkisútvarpið og vann þar nokkurn tíma, en fór þaðan aftur. Hvað sem um list hans má segja, sæmir varla að synja honum allrar úrlausnar. og mér fannst rétt að veita honum þennan styrk, hvað sem gert verður í framtíðinni. Þá er 1500 kr. hækkun á styrk til Sambands íslenzkra karlakóra. Ég tel starfsemi karlakóranna sérstaklega merkilega, bæði fyrir þá menningarlegu þýðingu, sem þeir hafa fyrir þjóðina og hafa sýnt jafnt í utanförum og innan lands, og fyrir það, að þar eru saman menn af öllum stéttum, ýmist með sæmileg laun og skilyrði til að stunda sönglist eða algengir verkamenn. Þeir fórna miklum tíma til æfinga. Þessi aukna fjárvelting er til þess að þeir geti haldið kennara til að raddæfa og þjálfa. Hingað til hefir aðeins einn maður haft á hendi alla kennsluna. En það er ónóg, og nú á að reyna að bæta öðrum kennara við fyrir þennan aukna styrk. Það er ekki góð aðstaða fyrir fjvn. og Alþingi að neita Karlakór Reykjavíkur um 5 þús. kr. styrk, sem hann hað um. Kórinn hefir lengi getið sér gott orð, og hann hefir boðið þingmönnum á hljómleika, sem hann hélt hér í bænum og fékk mikið lof fyrir. Ég vil lýsa yfir því, að okkur nm. þykir það mjög miður, en sjáum okkur ekki fært að mæla með fjárveitingu, vegna fordæmis. Og ég er hér búinn áður að gera grein fyrir þeim örðugleikum, sem n. átti i, og þeim litlu tekjuöflunarmöguleikum, sem eru til að uppfylla þarfirnar. Þá er hér styrkur til nokkurra rithöfunda og fræðimanna, sem n. mælir með. Þar eru m. a. 1000 kr. til Boga Ólafssonar, vegna útgáfu kennslubókar í ensku, og b00 kr. ritstyrkur til sr. Eiríks Albertssonar á Hesti, vegna bókar, sem hann ætlar að gefa út um sr. Magnús Eiríksson, og er styrkurinn aðeins lítill hluti af því, sem hann bað um. 66. brtt. er við 16. gr. 1. og er á þá leið, að í stað þess að verja 100 þús. kr. af atvinnubótafé til nýbýla skuli verja 160 þús. kr. af því til Suðurlandsbrautar. Mestu af þeirri fjárhæð, sem til nýbýla var ætluð, man hafa verið varið til þurrkunar á mýri fyrir ofan Eyrarbakka. Þá skal þess getið, að ákveðið var, að 20 þús. af þessu fé yrði varið til atvinnabóta kvenna. En nú er það hækkað t 25 þús., og efast ég ekki um, að það er vel farið. Því næst er þess að geta, að Búnaðarfélag Íslands varð fyrir miklum kostnaði á þessu ári vegna aldarafmælis síns, bæði vegna gesta, sem hér komu, og útgáfu rits um sögu félagsins. Því vildum við veita 8000 kr. upp í kostnaðinn, en það er aðeins brot af því, sem hann varð. Þá er 68. brtt., um að lækka styrkinn til nýbýla og samvinnubyggða um 25 þús. kr., og 69. brtt., um 20 þús. kr. lækkun á framlagi til verkfærakaupasjóðs. Er það gert til þess að geta hækkað aðra liði sem því svarar: liðinn til búfjárræktar um 6 þús. kr., til jarðakaupa um 20 þús. o. fl. Auk 200 þús. kr. framlagsins til byggingar- og landnámssjóðs verða veittar 125 þús. kr. til bygginga í sveitum. Um þessar tilfærslur má segja, að lækkun sé alltaf óljúft verk, en hækkanirnar, eins og til búfjárræktarinnar, eru óhjákvæmilegar, ef halda á uppi umbótalöggjöf síðari ára. Lækkun á styrk vegna ráðstafana um tilbúinn áburð nemur 10%, eins og á svo mörgum öðrum liðum. Styrkur til fóðurtryggingarsjóða fellar niður af því, að þeir ern engir til. Þá er 75. brtt. um 500 kr. til Rakelar Þorleifsson línræktarkonu. Hún hefir sýnt mikinn áhuga fyrir því að rækta ýmsar merkilegar nytjajurtir, t. d. línfræ, og n. vildi sýna viðleitni til að mæta henni í þessu áhugamáli hennar. Því næst koma nokkrir styrkir til ólærðra manna til þess að stunda dýralækningar, bundnir við það, að jafnmikið framlag komi annarsstaðar að. Lærðir dýralæknar eru fáir og langt að sækja þá. En til eru ýmsir lagnir menn, sem geta gert mikið gagn á þessu sviði. Ennfremur er lagt til að styrkja ungan námsmann, Guðbrand Hlíðar, sem stundar dýralæknisnám, og er sett það skilyrði, að hann kynni sér loðdýrasjúkdóma. Tveir dýralæknar sóttu um utanferðastyrk í því skyni, en ekki þótti fært að veita til þess fé, heldur stuðla að því, að sérfræðingur fáist innan skamms tíma í þeirri grein, eins og nauðsynlegt er, þegar fótum er komið undir loðdýraræktina. Nú má vera, að Guðbrandur Hlíðar sé ekki það langt kominn í námi, að hann geti snúizt verulega að þessu sérsviði strax, en af honum má vænta alls hins bezta. Liðurinn til kláðalækninga var lækkaður niður í 8000 kr., og voru ýmsir á því, að hann ætti að falla alveg niður. Má vera, að hann hrökkvi skammt til þess, sem honum er ætlað, að vinna á kláðanum að fullu. Styrkur til Ungmennafélags Íslands, til eflingar íþróttum, skóggræðslu og bindindi, er hækkaður úr 4000 í 6000 kr. Stefnuskrármál þess félagsskapar eru mikil og merkileg og starfsemin til þjóðþrifa. Það er reynt að fá unga fólkið til að hópast saman og leiða það til drengskapar og dáða, en burt frá spillandi tækifærum. Og hefi ég þá, eins og þegar ég ræddi um íþróttirnar, áfengið í huga. Slík starfsemi verður að aukast og margfaldast, og tel ég, að hún geti orðið drjúg á metunum gegn þeim óhollu straumum, sem nú flæða um skemmtanalif vort. Ungmennafélögin eiga þarna mikið hlutverk fyrir höndum. 84. brtt. er nýr liður, 1000 kr. til klakstöðvar við Mývatn. Fyrir n. lágu margar styrkbeiðnir frá klakstöðvum, en hún sá sér ekki fært að taka aðra en þessa til greina. Annars þarf fjvn. að kynna sér vel þetta mál og athuga, hvort ekki væri tiltækilegt á næstu þingum að veita eina upphæð til þessarar þjóðþrifastarfsemi, og væri henni síðan skipt milli klakstöðvanna að ráðum kunnáttumanna. Um 86. brtt. er það að segja, að milli hennar og 89. brtt. er millifærsla. Styrkurinn til mjólkurbúa er í fyrri till. lækkaður úr 77000 kr. í 51300 kr., en í síðari till. er styrkur til frystihúsa hækkaður um sömu upphæð. Þá kemur að stærsta liðnum, en það er kostnaður vegna mæðiveikinnar. Með því að brtt. liggur fyrir, eins og hún er hugsuð nú, sé ég ekki ástæðu til að rekja hana lið fyrir lið. Öllum má vera það ljóst, að það verður að koma einhversstaðar niður á fjárlögunum, þegar ný og óvænt útgjöld koma til sögunnar. Á það má sérstaklega benda, að þessa upphæð má ekki skoða sem hjálp til bændanna til að koma sér upp nýjum atvinnuháttum; til þess væri upphæðin allt of lítil. En þar sem varnir gegn veikinni, og þá ekki sízt fjárfrekar girðingar, standa enn yfir, þá er erfitt að leggja það fé í nýja atvinnuvegi, sem í raun og veru þyrfti. Ef svo giftusamlega til tækist, að hægt yrði að stöðva veikina, segjum við Héraðsvötn og Þjórsá, og kostnaður við girðingar og aðrar varúðarráðstafanir minnkuðu verulega eða féllu alveg niður, þá losnaði jafnframt mikið fé, sem hægt væri að verja til styrktar bændum, sem reyndu að leggja út á nýjar brautir í búnaðarháttum, svo sem rjómabúarekstur, loðdýrarækt, alifuglarækt o. fl. Árið 1939 er ákveðið að halda heimssýningu í New York. Svo sem ég gat um við 2. umr., hafði n. ákveðið þá 75000 kr. styrk til þátttöku Íslands í þessari sýningu, en n. hefir ákveðið að lækka þetta niður í 62500 kr. og binda fjárveitinguna því skilyrði, að jafnmikið fé komi annarsstaðar að. Það eru skiptar skoðanir um það, hvort við eigum að taka þátt í sýningu þessari. En margir telja, að ekki sé völ á annari betri auglýsingu fyrir framleiðsluvörur okkar en slíkar sýningar, og til þess megum við ekkert tækifæri láta ónotað. 92. brtt. er um 1500 kr. styrk til Gísla Kristjánssonar, upp í sjúkrakostnað hans erlendis. Maður þessi veiktist á námsárum sínum í Kaupmannahöfn af berklum, en komst ekki undir berklavarnalögin. Leggur n. til, að honum verði veitt þessi litla upphæð sem smávegis raunabót. Heimilisfang Gísla er rangt tilfært, á að vera Dalvík. 91. brtt. er nýr liður: Til mæðrastyrksnefndarinnar, til sumarheimilis mæðra í Hveragerði, 1500 kr. Annarsstaðar í frv. er styrkur til mæðrastyrksnefndarinnar, en hann er til skrifstofuhalds í Reykjavík. En nefndin hefir undanfarin sumur haldið uppi merkilegri starfsemi, sem hefir gengið út á það að gera fátækum konum úr Reykjavík kleift að fá sumardvöl í sveit. Ekkert hefir verið til sparað af konum þeim, sem hafa beitt sér fyrir þessu, til að afla peninga og stjórna viðleitni þessari, sem nú þegar hefir gert mikið gagn. Þykir því rétt að veita þeim nokkurn styrk sem viðurkenningu löggjafans á starfi þeirra og sem uppörvun til að halda áfram á sinni braut. Um 95. brtt., lækkun um 10% á styrk til stórstúkunnar, vil ég geta þess, að hér er miðað við byggingarstyrkinn. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um næstu liði. Sumir þeirra eru kunnir frá fyrri árum. Um hækkun á eftirlaunum embættismanna má segja, að það sé vandræðamál. Þegar menn láta af störfum vegna aldurs, er það vitanlega tilætlunin, að lögskipuð eftirlaun nægi mönnum til lífsframfæris. Reynslan sýnir, að margir þeirra embættismanna, sem láta af embætti fyrir aldurs sakir, eru efnalitlir eða efnalausir menn, og er það hart aðgöngu fyrir þjóðfélagið að verða að kasta þessum mönnum á gaddinn. Því er það, að Alþ. hefir undanfarið tekið upp þann sið, að bæta nokkurri fjárhæð við eftirlaun þeirra embættismanna, sem verst eru stæðir. Þær fjárveitingar til embættismanna, sem hér eru taldar, eru allar veittar í því augnamiði. Af brtt. við 18. gr. eru aðeins fáir liðir, sem ég sé ástæðu til að nefna. Ég vil þó minnast á tvo þeirra, vegna þess að þeir skera sig úr hinum með upphæðir. Er það 101. liðurinn, 1000 kr. til Margrétar Björnson, ekkju Guðmundar heitins Björnsonar landlæknis, og 103. liðurinn, 2000 kr. til Soffíu Guðmundsson, ekkju Magnúsar heitins Guðmundssonar. Konur þessar hafa báðar þá sérstöðu, að vera konur landsþekktra manna, og er hvorug þeirra vel efnum búin. Yfirleitt er það svo um þá menn, sem framarlega standa í þjóðmálabaráttunni og mikinn þátt taka í opinberum málum, að í hugum almenningsskapa þessi störf eftirlifendum þeirra meiri kröfurétt til þjóðfélagsins en venja er til. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að allmargir menn, sem verið hafa í opinberri þjónustu, svo sem póstar, fiskimatsmenn, ljósmæður o. fl., hafa sótt um styrk eða einskonar eftirlaun á undanförnum árum, og hafa nokkrir þeirra fengið áheyrn Alþ. Ég tel sjálfsagt, að komið verði á föstum reglum um það, hverja verðieika slíkt fólk verði að hafa til þess að komast á 18. gr. Þetta getur orðið endalaust, ef ekki er neitt ákveðið til að miða við, og þá helzt embættisaldur, er hafður væri nokkuð hár. Flestir, sem ráð eiga á fjárveitingum, eru svo gerðir, að þeir vildu með glöðu geði veita þessu fólki þær smáupphæðir, sem það fer fram á, flestir biðja ekki um nema 150–300 kr. En fyrir þessu þingi lágu beiðnir frá 50 mönnum um slík eftirlaun, og sá fjvn. sér ekki fært að taka allan þann fjölda upp á fjárlagafrv. Ég læt þessa getið til skýringar á því, hvers vegna þessum umsóknum var ekki sinnt. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í brtt. við 22. gr. í einstökum liðum; þær skýra sig sjálfar. Annars er það varla annað en formsatriði að vera að mæla með þessum brtt., þar sem hv. þm. eru þær meira eða minna kunnar. Auðséð er líka, að þeir óska ekki eftir frekari skýringum á þeim,fyrst þeir eru aðeins örfáir á fundi. Ég vil að lokum gefa yfirlit yfir fjárlagafrv. eins og það er nú. Eftir 2. umr. nam rekstrarhallinn 260128 kr. Samkv. brtt. n. hækka gjöldin sem hér segir: Á 12. gr. 4550 kr., á 13. gr. 35450 kr., á 14. gr. 40550 kr., á 15. gr. 27900 kr., á 16. gr. 701500 kr., á 17. gr. 6000 kr., á 18. gr. 18895 kr., eða samtals 1094973 kr. Gjöldin hafa verið lækkuð sem hér segir: Á 13. gr. 91900 kr., á 14. gr. 20500 kr., á 16. gr. 244700 kr., á 17. gr. 253500 kr., á 18. gr. 8956.40 kr. Hækkun tekna á 2. gr. hefir orðið 1493000 kr., og á 3. gr. 75000 kr., og nemur því lækkun gjalda og hækkun tekna samanlagt 2187555.40 kr. Sé þar dregið frá það, sem gjöldin hafa hækkað, verður eftir 1092583.40 kr. Greiðsluhalli frv. er nú eftir till. n. 160000 kr., þó að ég léti skína í það við 2. umr., að n. hefði hug á að afgreiða frv. greiðsluhallalaust. En engin fullyrðing var gefin um, að það mundi takast. N. hefir gert allt, sem hún gat, til að hækka tekjurnar og lækka gjöldin, en ég geri ráð fyrir, að þær till., sem einstakir hv. þm. bera fram við þessa umr., verði heldur í hækkunaráttina. En ég vildi mega óska þess, að fjárlagafrv. yrði afgr. með ekki verri útkomu en því er skilað frá n. Í því trausti slít ég máli mínu og vænti þess, að hv. þm. vinnist tími til að athuga frv. sem heild, þó að stutt sé nú eftir af þingtímanum, og geti gert við það þær aths., er þeim þurfa þykir.

Forseti (JBald) : Brtt. einstakra hv. þm. eru ekki enn komnar fram, og þykir mér ekki sanngjarnt að ætlast til, að þeir tali fyrir þeim meðan svo er. Ég vil geta þess, að ég ætla mér að hafa fund síðdegis í dag, og vildi ég þá reyna að koma af sem mestu af umræðunni, vegna útvarpsumræðnanna í kvöld, en þær verða einnig annað kvöld. Eftir tímann frá kl. eitt til kl. sjö á morgun vildi ég óska, að hv. þm. hefðu lokið að mæla fyrir brtt. sínum, svo að atkvgr. um fjárlagafrv. geti hafizt án tafar á mánudag. - Ég mun nú fresta fundi til kl. 5½. Fundarhlé.

*Gísli Sveinsson: Ég vildi nota hinn stutta tíma til að gera grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt á þskj. 427, sem nú var verið að útbýta. Á ég fyrst brtt. undir IX. lið, við 13. gr. frv., um vegi. Ég skal taka það fram um einn af þessum vegum, sem ég flyt till. um, þ. e. a. s. Skaftártunguveginn, að hann er þegar kominn í till. fjvn. Get ég eftir atvikum sætt mig við þá till., þó að ég hinsvegar skilji ekki, hvers vegna sú upphæð hefir ekki verið tekin, sem er í minni brtt. og vegamálastjóri hefir talið vera það minnsta til þess að hægt væri að framkvæma nauðsynlegustu aðgerðir á þessum vegi. En ég mun að svo stöddu ekki fetta fingur út í þetta, heldur sætta mig við till. n., þó að hún sé 300 kr. lægri. Í annan stað flyt ég svo undir þessum sama lið till. um veg, sem búið er að taka í þjóðvegatölu, og er það Meðallandsvegur, sem mjög mikil nauðsyn er á, eins og háttað er fyrir austan Mýrdalssand. Ég hafði hugsað mér að koma með nokkuð hærri till. um þann veg heldur en hér er farið fram á. En ég hugsaði sem svo, að lítið væri betra en ekki neitt, og vænti ég, að hv. þm. og sérstaklega fjvn. liti á það sem sanngirnismál að byrja á því að veita eitthvað til þessa vegar, til þess að gera hann a. m. k. það hæfan, að almenningur geti hugsað sér að nota hann. Loks flyt ég svo, einnig undir IX. lið, hækkunartill. við Mýrdalsveg. Ég býst við, að fyrir fjvn. hafi legið till. vegamálastjóra um þennan veg, sem voru í samræmi við mína till. Við 2. umr. hafðist lítilsháttar hækkun á þennan veg, þ. e. a. s. úr 4 þús. kr. upp í 5 þus. kr., og þykir mér það satt að segja mjög lítið, með tilliti til þess, hvernig ýmsir aðrir liðir hjá fjvn. hafa hækkað og nýir liðir verið teknir inn, sem enginn sér, að eigi meiri rétt á sér heldur en vegagerð, sem þegar er byrjuð og mjög aðkallandi er fyrir bráðnauðsynlegar samgöngur heils héraðs, því að vegurinn í Mýrdalnum er fyrir allt héraðið, og ef honum er ekki sæmilega haldið við, má búast við því, að samgöngur við héraðið stöðvist, og sjá þá allir, í hvert óefni er komið, sérstaklega á haustin, þegar afurðaflutningarnir fara fram, því að ef þeir stöðvuðust, er farið forgörðum allt það, sem lagt hefir verið í það merkilega mál að koma upp frystihúsi, til þess að geta notað markaðinn hér í Reykjavík. Ég vil sem sagt vænta þess, að líka sé litið með sanngirni á þær till., sem koma úr V.- Skaftafellssýslu, sem vitanlega eiga sammerkt öðrum till. í því að hækka lítillega þær fúlgur, sem ætlaðar eru til verklegra framkvæmda. En ég hefi ekki viljað bera fram lækkanir við þær till., sem ég er viss um, að ekki eiga neitt til líka rétt á sér við þær till., sem ég ber fram, því að ég tel það ekki hlutverk þm. að klípa af öðrum, heldur reyna að jafna fjárveitingarnar svo, að ekki verði þar áberandi misræmi. Svo á ég hér till. á sama þskj., undir XV. lið, samkvæmt erindi, sem legið hefir fyrir fjvn., en með því að ég hefi ekki séð þess vott, að n. tæki til greina þær óskir, sem þar komu fram, þá hefi ég borið sjálfstætt fram þessa brtt., þar sem farið er fram á, að veitt sé úr ríkissjóði nokkuð af stofnkostnaði brimbáts í Vík í Mýrdal. Ég þarf í raun og veru ekki að fara mörgum orðum um þessa till., því að allir, sem þekkja þarna til, vita, að ef það tækist með árangri að nota slíkan bát, þá væri það hin mesta framför. Og þar sem þeir aðiljar, sem hér standa að með þessar tilraunir, eru sjálfir ekki aflögufærir, þá er farið fram á hlutdeild hins opinbera, enda er það í fullu samræmi við þær miklu útgjaldaupphæðir, sem veittar eru til lendinga og samgöngubóta yfirleitt. - Ég vil því vænta þess, að fjvn. sjái sér fært að mæla með þessari fjárveitingu, enda þótt hún hafi ekki af sjálfsdáðum viljað taka hana upp. Ég þykist nú eiginlega ekki þurfa að fara fleiri orðum um þær brtt., sem ég flyt á þessu þskj., og út í einstakar brtt. n. mun ég ekki - eins og tímanum er háttað - fara mikið, og allra sízt út í einstaka persónulega styrki, sem alltaf hljóta að verða nokkuð misjafnir dómar um. En í ræðu hv. frsm., 2. þm. Árn., komu fram nokkur atriði, sem vert er að gefa gaum, en það er út af brtt. n. undir 46. og 83. lið á þskj. 402, sem eru styrkir til Íþróttasambands Íslands og Ungmennafélags Íslands. Út af fyrir sig eru þetta vitanlega góðar stofnanir, sem hér er um að ræða. En þegar því er haldið fram, að þær eigi fyllsta rétt á sér út frá því sérstaka sjónarmiði, að þær geti orðið einskonar hjálparhella gagn- vart ýmiskonar spillingu meðal æskulýðs landsins, t. d. áfengisbölinu, og verið er á þeim grundvelli að mæla með styrkjum til þeirra, þá tel ég, að fjvn. og raunar Alþ. í heild sinni verði að kynna sér þetta nokkuð nánar og krefjast þess, að skilríki séu lögð fram fyrir því, að þessar stofnanir, Ungmennafélag Íslands og Íþróttasambandið, séu virkilega mikils megnugar í þessum efnum. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að svo er komið með ungmennafélagsskapinn í landinu, að hann er orðinn hin mesta hneykslunarhella í samkvæmis- og útilífi landsins. Það er sem sé alkunna, að höfuð-íþróttamót ungmennafélaganna, t. d. í Borgarfirði og eins á Suðurlandi, Þjórsármótið, er eitt sökkvandi áfengisdíki. Og annað tveggja er, að þeir, sem að þessum mótum standa, reynast þess ekki umkomnir að halda uppi nokkurri reglu, eða þeir eiga sjálfir mikla sök á þessu. En því miður hefir það farið svo með ungmennafélagsskapinn í landinu, að hann hefir „degenerast“. Hann hafði áður bindindi á sinni stefnuskrá eða einskonar bann við neyzlu áfengra drykkja. En þetta stefnuskráratriði hefir farið út um þúfur, og nú eru einstök ungmennafélög að reyna að rífa sig upp úr þessu aftur og stofna með sér deildir, sem eiga að vera bindindissinnaðar. - Þegar maður því ber þennan nokkuð fullorðna félagsskap saman við ýmsar aðrar uppvaxandi stefnur, þá stenzt hann því miður ekki samanburðinn. Vil ég í þessu sambandi t. d. minnast á skátahreyfinguna, sem hefir ýms tæki til uppeldisáhrifa, sem almennt hafa ekki verið notuð hér á landi, en alstaðar fara í vöxt og fá hinn bezta byr. Þessi hreyfing er því hin líklegasta til þess að geta rétt nokkuð við hinn uppvaxandi æskulýð landsins, og verður því að ætlast til þess, að hann fái meiri aðhlynningu frá því opinbera heldur en hingað til hefir verið. En svo er þessi félagsskapur kurteis, að enda þótt meðlimir hans hafi farið utan nú í sumar með mjög miklum kostnaði sjálfs sin, og gert okkur mikinn sóma og sjálfum sér gagn og ánægju, þá hafa þeir ekki viljað fara fram á hækkaðan styrk til sín, en hafa látið það orð falla, að þeir mundu koma á næsta þingi með þá málaleitun. - Nú hafði ég búizt við, að beðið yrði með að veita ungmennafélagsskapnum frekari styrk, þó að ég vildi allt gott um hann segja, en ég get því miður ekki sagt annað en það, sem ég hefi sagt. Ég skil að vísu röksemdafærslu hv. frsm.: hann vill láta þetta vera svona með ungmennafélagsskapinn, og þess vegna segir hann, að það sé, sem ekki er. - Ég er ekki heldur að áfellast hv. frsm., en er bara að segja sannleikann, sem hann líka sjálfur þekkir. Og vitanlega væri tilvinnandi að veita 2 þúsund kr. í viðbót til þessa félagsskapar, ef ástandið batnaði eitthvað við það, en mín orð eru einungis töluð til þess að leiða athygli manna að því, að það ber að krefjast skilríkja fyrir þessari starfsemi og hafa eftirlit með því, sem þar er að gerast, ef um áframhaldandi styrkveitingar verður að ræða. Í þessu sambandi vildi ég einnig minnast á það - með tilliti til þess, að styrkurinn til stórstúku Íslands var hækkaður við 2. umr. -, að ég hefi aldrei séð nein skilríki fyrir því, til hvers sá styrkur gengur. Hvað er það, sem stórstúkan gerir, að hún þurfi á að halda til sinnar starfsemi svo þúsundum skiptir? Ég veit ekki betur en að allar stúkur, sem starfræktar eru, fái tiltölulega mikið fé frá sínum meðlimum, því að þeim er leyfður ríflegur aðgangur að því að fá af almennu fé, og er ekkert við því að segja, ef það einungis kemur að tilætluðum notum eða - svo maður ekki segi meira - nokkrum notum. En nokkrar efasemdir eru nú um það hjá mér og öðrum, að þetta komi alltaf að því haldi, sem látið er í veðri vaka. Nú vil ég biðja hv. frsm. að skilja mig ekki svo, að ég sé að gerast neinn dómari í þessum efnum, en ég tel skylt, að ekki einungis fjvn., heldur og ríkisstj. og Alþ. í heild, fái að fylgjast með í því, hvað gert er við allt þetta fé og hver sé árangurinn. Það kemur alls ekki til mála fyrir Alþ. að gangast undir það ok við eina stofnun að halda áfram að hækka og hækka styrkinn til hennar, án þess að fá nokkru sinni skilgreiningu á því, hvernig honum sé varið. Ég býst við, að hv. frsm. athugi þetta og gefi sín tilsvör eftir því, sem hann er þess um kominn, en sérstaklega er þetta þó talað til viðvörunar og leiðbeiningar framvegis.



Á þskj. 427 flyt ég tvær smávægilegar brtt., sem ég vildi leyfa mér að fara örfáum orðum um. Það er þá fyrst till. til breyt. við 14. gr. B. XVIII, 4, um sundkennslu o. fl. Þann lið hafði fjvn. hækkað úr 5 þús. kr. upp í 10 þús. kr., án þess að séð verði, til hvers það ætti sérstaklega að notast. En fyrir n. lá beiðni frá Akureyrarkaupstað um 5 þús. kr. til sundlaugarinnar þar, sem ekki hefir fundið náð fyrir augum n. Þess vegna datt mér í hug, að kannske væri hægt að rétta mál mitt með því að fara fram á það, að 5 þús. kr. af þessum 10 þús. kr., sem áætlaðar eru til sundlauga, mætti verja til sundlaugarinnar á Akureyri. Brtt. hljóðar því svo, að aftan við liðinn komi aths.: „Þar af til sundlaugarinnar á Akureyri 5 þús. kr.,“ M. ö. o., þetta raskar ekki neitt niðurstöðutölu n., og er því ekki hægt að segja, að fram á mikið sé farið. Eins og mörgum hv. þm. mun vera kunnugt, þá er sundlaug á Akureyri, sem nú er fullger og talin er bezta sundlaug á landinu. Hún hefir nú kostað um 100 þús. kr., og á síðasta ári voru lagðar fram 20 þús. kr. til endurbóta á henni, steypa botninn og nýja rás og gera við hitaveituna. Og var það sérstaklega með tilliti til þess, að Akureyringar þóttust hafa hálfgert loforð frá Alþ. um að fá 5 þús. kr. styrk á þessu ári til laugarinnar, að ráðizt var í þessa endurbót einmitt á síðasta ári, en upp í stofnkostnaðinn, tæpar 100 þús. kr., hafa Akureyringar aðeins fengið 10 þús. kr. Nú hefir mér verið sagt af mönnum, sem standa nærri fjvn., að hún hafi undanfarin ár verið að hugsa um að veita lauginni 30 þús. kr. styrk, sem skipt væri niður á 6 ár, og svo ekki meira. Það er því ekki freklega til mælzt með minni brtt., þar sem hún fer ekki fram á neina röskun á fjárhagsáætluninni, heldur aðeins að mega nota 5 þús. kr. af þessum 10 þús. kr., sem ætlaðar eru til sundlauga. Þá er hin brtt. mín við 14. gr. B. XXI. um að þær 600 kr., sem ætlaðar eru til Geirs Þormars, verði hækkaðar upp í 900 kr. Þetta er eina fjárhækkunin, sem ég fer fram á. Geir Þormar hefir undanfarið haft 600 kr. styrk úr ríkissjóði til þess að halda uppi námskeiðum í tréskurði. Hann er bláfátækur barnamaður og hefir ekkert annað fast heldur en þetta, auk þess sem hann smíðar dálítið, en markaðurinn er nú takmarkaður á Akureyri, svo að ég veit, að hans afkoma er mjög léleg. En þó er það eitt sérstaklega, sem mælir með þessari brtt. minni, sem sé það, að öðrum manni á fjárl., Guðmundi Mosdal á Ísafirði, sem hefir samskonar menntun og svipaða aðstöðu, en þó það betri, að hann hefir fastakennslu við skóla á Ísafirði, er ætlaður 900 kr. styrkur. - Mér finnst því öll sanngirni mæla með þessari brtt. minni og vonast því til, að fjvn. sjái sér fært að mæla með henni. Ég þarf svo ekki að orðlengja frekar um þessar brtt. mínar, en ég vona, að þær nái fram að ganga, þar sem þær raska ekki niðurstöðu fjárl. að neinu verulegu leyti, eða aðeins um einar 300 kr.

*Ísleifur Högnason: Ég hafði ætlað mér að bíða með að mæla fyrir þeim brtt., sem ég er 1. flm. að, þar til þær væru allar komnar, en til þess að umr. slitni ekki, vil ég aðeins drepa á þær till., sem við kommúnistar fluttum að vísu við 2. umr., en teknar voru aftur til 3. Hefir hv. 5. þm. Reykv. áður mælt fyrir þeim, svo að ég þarf ekki að vera margorður. Í fyrsta lagi vil ég ítreka það sem okkar skoðun, að þessar 60 þús. kr., sem greiddar eru til konungsins, sé ósanngjarnlega mikið, sérstaklega með tilliti til þess, að Danir greiða konungi sínum eina milljón kr., sem ekki mun nema meiru en 30 aurum á hvern íbúa Danmerkur, en við borgum tvöfalt hærra. Auk þess er konungurinn ekki skattskyldur til ríkisins hér og þar að auki ábyrgðarlaus, svo að við álítum, að sjálfsagt sé í þessari miklu fjárþröng, sem við eigum við að búa, að lækka þennan lið, enda teljum við konunginn fullsæmdan með 15 þús. kr. árslaunum. Þá er það undir III. lið, að við höfum gert brtt. um það, að þær 50 þús. kr., sem nú eru greiddar til lögreglunnar í Reyjavík, falli niður. Við álítum, að lögreglan hér í Reykjavík sé allt of mannmörg samanborið við fólksfjölda, og ekki nema sanngjarnt, að Reykvíkingar greiði sinni lögreglu eins og aðrir kaupstaðir. Það mun vera heimild fyrir þessari fjárveitingu, en ekki meir, svo að það mundi ekki vera hrot á lögum, þó að þessi liður væri felldur niður. Þá er það næst brtt. undir XII. lið, um að styrkurinn til Eimskipafélags Íslands falli niður. Ég sé, að í brtt. n. er þessi liður lækkaður úr 180 þús. niður í 162 þús. Það er mála sannast, að afkoma Eimskipafélagsins er ágæt. Eimskipin hafa verið afskrifuð ár frá ári niður í það lágt verð, að þau eru miklu meira virði heldur en þau eru skráð. Auk þess hafa reikningar félagsins sýnt, að það á stórfé í sjóði um hver áramót. Sýnist því ekki, eins og ástandið er, ástæða til að vera að ausa fé í stórgróðafyrirtæki, og virðist því öll sanngirni mæla með því, að þessi liður verði felldur burt af fjárl. Þá er það nýr liður undir XVII. lið, sem við hv. þm. Vestm. flytjum, um að veita Bjarna Guðjónssyni 1800 kr. til þess að fullkomna sig í myndskurði. Fjvn. mun hafa átt þess kost að kynna sér listaverk þessa manns, sem er illa efnum búinn, en hefir áhuga fyrir sinni list og vill fullkomna sig í henni. Þau verk, sem ég hefi séð eftir hann, eru fögur og lofa góðu um hans framtíð. Þetta er eina fjárveitingin, sem ég fer fram á til einstakra manna, og vona ég að Alþ. liti með sanngirni á þessa till. og styrki þennan unga listamann til náms. Hann hafði sjálfur farið fram á 2500 kr., en við förum ekki hærra en upp í 1800 kr., og til vara 1500 kr., ef vera kynni, að einhverjir léðu till. þá frekar fylgi sitt. Fleiri till., sem ég er 1. flm. að, liggja enn ekki fyrir, og mun ég geyma mér að tala fyrir þeim brtt., sem nú eru í prentun, þar til þær eru fram komnar.

*Stefán Stefánsson: Herra forseti! Ég á hér eina litla brtt. á þskj. 427, undir VIII. lið, um framlag til Öxnadalsvegar. Eftir að ég bar þessa brtt. fram hefir fjvn. hækkað framlagið til vega út frá Akureyri um 5 þús. kr. eða úr 10 þús. kr. upp í 15. þús. kr. Ég hefi einnig fengið það upplýst um það fé, sem varið hefir verið til vega út frá Akureyri, að það hefir mest gengið óskipt til Öxnadalsvegar, og með því að fjvn. hefir hækkað þennan lið um 5 þús. kr. og í trausti þess, að þessu fé verði áfram varið að mestu til Öxnadalsvegar, tek ég mína brtt aftur.



Það er nú orðin föst venja við útvarpsumræður frá Alþingi, að beina máli sínu til hlustenda utan þingsalanna. Ég mun því nú, er mér í fyrsta skipti eftir kosningar gefst færi á að ná eyra kjósenda Sjálfstæðisfl. um land allt, leyfa mér að snúa máli mínu til þeirra og færa þeim þakkir fyrir ötula framgöngu við kosningarnar. - Kosningaúrslitin sýndu, að stefna Sjálfstfl. á nú meiri ítök með þjóðinni en nokkru sinni fyrr. Hitt, að Sjálfstfl. fær ekki nema 17 þingmenn með milli 24 og 23 þúsund atkvæðum, en Framsfl. hinsvegar fær kosna 19 þingmenn með einum 14 til 15 þúsund atkvæðum, sýnir aðeins og sannar, hversu því fer fjarri, að ákvæði stjórnarskrárinnar tryggi lýðræði hér á landi. Við síðustu kosningar gerðu frambjóðendur stjórnmálaflokkanna og aðrir forráðamenn þeirra þjóðinni grein fyrir aðstöðunni til þeirra aðalmála, er um hafði verið barizt síðasta kjörtímabil og á dagskrá voru þegar kosningar fóru fram. Mun ég ekki, svo skammt sem um er liðið frá kosningum, rifja upp þá sögu nema að örlitlu leyti, heldur snúa mér að því, sem gerzt hefir eftir kosningarnar, og þá einkum á þessu þingi. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að snemma í nóvember gerðu stjórnarflokkarnir með sér nýjan samning, sem á að gilda fyrst um sinn til næsta þings. Þessir samningar hafa sætt gagnrýni okkar sjálfstæðismanna, bæði að formi og efni, og mun ég alveg sérstaklega gera þá að umræðuefni. Ég vil þá fyrst minna á viðburði síðasta þings, þess er rofið var í aprílmánuði síðastl. Urðu þá, sem kunnugt er, viðsjár miklar með stjórnarflokkunum, og harðnaði sú deila er leið á þingið. Báru þá jafnaðarmenn fram mörg frumvörp og gerðu samþykkt þeirra að skilyrði fyrir áframhaldandi stjórnarsamvinnu. Lauk þeirri deilu með yfirlýsingum þeim, er ráðherrarnir, Haraldur Guðmundsson fyrir hönd Alþfl. og Hermann Jónasson fyrir hönd Framsfl., gáfu við útvarpsumræður, sem fram fóru frá Alþingi þann 16. apríl síðastl. Haraldur Guðmundsson mælti þá á þessa leið: „Alþýðuflokkurinn getur ekki sætt sig við það, að einstök smærri atriði séu tekin út úr frumvörpum hans, en meginatriðin, þau sem mest veltur á, séu felld . . Og ennfremur segir Haraldur Guðmundsson: „Svör Framsfl. við frumvörpum þeim, sem ég hefi gert hér að umræðuefni, sýna, að sá skilningur og vilji til aðgerða er því miður nú ekki fyrir hendi. Af þeim ástæðum, sem ég hefi nú greint, verð ég fyrir hönd Alþfl. að tilkynna hæstv. forsrh., að Alþfl. getur ekki haldið áfram samstarfi á Alþingi við Framsfl. né samvinnu við hann um stjórn landsins, að óbreyttri þessari aðstöðu Framsfl.“ Þessari yfirlýsingu Alþfl. svarar Hermann Jónasson forsrh. þannig: „Er þá bersýnilegt, að ágreiningurinn milli stjórnarflokkanna er aðallega um þau stórkostlegu þjóðnýtingaráform, er fram koma í frumvörpum Alþfl. um sjávarútvegsmálin, og í sambandi við það gerbreytta fjármálastefnu. Og þegar Alþfl. ber sérstefnumál sín fram hér á Alþingi og krefst þess, að þau verði þar samþ., þá hlýtur hann að gera sér það ljóst fyrirfram, að það leiddi til samvinnuslita við Framsfl.“ Með þessum yfirlýsingum voru stjórnarflokkarnir formlega skildir að skiptum. Stjórnin hafði ekki lengur stuðning meiri hl. þings, og var því eigi þingræðisstjórn, og hefði því borið að segja af sér, sem hún þó ekki gerði. En þar eð upplýst var, að að óbreyttri aðstöðu flokkanna á þingi var ekki unnt að mynda stjórn á þingræðisgrundvelli, var þing rofið og stofnað til nýrra kosninga. Úrslitin urðu þau, sem kunnugt er, að Framsfl. og Alþfl. fengu til samans meiri hl. á hinu nýkosna Alþingi. Við sjálfstæðismenn litum þannig á, að það sé algert brot á þingræði og lýðræði, að þessir tveir flokkar skuli nú að nýju hafa tekið höndum saman um samstarf á Alþingi og í stjórn landsins. Við rökstyðjum þá fullyrðingu með því að benda á, að: Jafnaðarmenn lofuðu því fyrir kosningar, að bera fram til sigurs hin miklu þjóðnýtingaráform sín, og önnur þau málefni, er þeir létu valda samvinnuslitum. Kjörfylgi sitt fengu þeir vegna þessara loforða. Framsóknarflokkurinn lofaði hinsvegar að standa gegn þessum sömu málum, og aflaði sér síns kjörfylgis með þeim loforðum. Milli þessara flokka var því alls engin brú, önnur en sú, að gera með sér nýjan málefnasamning, en rjúfa síðan þing og boða til nýrra kosninga, til þess þannig að leita samþykkis kjósenda beggja flokkanna á hinum nýja málefnasamningi. Hinir nýju stjórnarsamningar eru því, hvað formið áhrærir út af fyrir sig, fullkomin brigðmælgi við kjósendur af hendi annarshvors flokksins eða beggja, og brot á anda alls þingræðis og lýðræðis. Þetta er augljóst og ótvírætt. Hitt er svo rannsóknarefni, hve stór er sök hvors flokksins um sig í þessu máli, og mun ég síðar víkja að því. Þetta er formshlið samninganna. Að efni til eru samningarnir í höfuðdráttum þannig: Leggja skal nýjar álögur á þjóðina, er samkv. áætlun fjmrh. nema árlega 2 millj. 650 þús. króna. Er ætlað að ná helmingi þeirrar upphæðar með því að innheimta alla eldri tolla og akatta með 10% álagi, en afganginn með nýjum tollum á allar innfluttar vörur, er nema frá 2–5% af andvirði vörunnar. Í meðferð þingsins lítur út fyrir, að á þessu verði gerðar þær breytingar, að hætt verði við að leggja nýja tolla á kol, salt, olíu, girðingarstólpa og áburðarefni, og stjórninni veitt skilorðsbundin heimild til að endurgreiða toll af salti og kolum, sem notuð yrðu til saltfiskveiða. Í þess stað myndi 5% verðtollurinn hækkaður í 6% og 10% álagið á eldri skattstofna hækkað í 12%. Ætlað er, að réttur helmingur þessa fjár gangi til vaxandi þarfa ríkissjóðs, en hinum helmingnum verði varið þannig: 1. Afnám útflutningsgjalds af saltfiski 225 þús. kr. 2. Nýtt framlag til fiskimálanefndar 400 þús. kr. 3. Til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga 700 þús. kr. Það verður ekki með sanni sagt, að samningur þessi tryggi almenningi nein fríðindi, sem að verulegu haldi megi koma. Þær 700 þús. kr., er ætlaðar eru til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga koma í stað 250 þús. kr., sem nú eru á fjárlögum í því skyni, og er því sá auki 450 þús., en ekki 700 þús. Ætla má, að það verði til bóta, svo langt sem það nær. Svo sem kunnugt er hafa sjálfstæðismenn í mörg ár krafizt þess, að afnumið verði útflutningsgjald af sjávarafurðum. Hafa stjórnarflokkarnir æfinlega staðið gegn þeirri sjálfsögðu réttlætiskröfu, og nú enn á ný eytt málinu, og skammtað í þess stað aðeins nokkurn hluta þess, er krafizt var, þ. e. a. s. að útflutningsgjaldinu verði létt eingöngu af saltfiski, og þó ekki nema að nokkru leyti, því enn á að gjalda af saltfiskinum ½% til fiskimálasjóðs. Er það í samræmi við annað úr þeirri átt í garð útvegsins. Þá hafa stjórnarflokkarnir vísað frá eða eytt öllum merkustu umbótamálum sjálfstæðismanna útvegnum til framdráttar, en í þess stað úthlutar fiskimálanefnd framangreindum 400 þús. kr. Það er þessi makalausa rausn í garð sjávarútvegsins, þessar 400 þús. kr., sem skína eiga í augum þjóðarinnar eins og demantur í hinni nýju stjórnarkórónu. Er því rétt að staldra við og virða hann fyrir sér. Frumv. það, er um þetta fjallar, er flutt af nokkrum stjórnarliðum. Með beinum ákvæðum þess og upplýsingum, er nú liggja fyrir um framkvæmd málsins, er því slegið föstu, að af þeim 400 þús. kr., er um ræðir, eigi að verja a. m. k. 350 þús. kr. þeim til styrktar, er ráðast vilja í að kaupa tvo nýtízku togara. Má í þessu skyni styrkja „félög sjómanna, verkamanna eða annara“, - menn taki eftir, „eða annara“, - án allra skilyrða, annara en þeirra, að eigendur leggi fram 15–20% af byggingarverði skipanna, og að félagið sé stofnað undir eftirliti fiskimálanefndar, þ. e. a. s. Héðins Valdimarssonar. Er helzt að sjá, að fyrra skilyrðið sé sett til að útiloka sjómenn og verkamenn, því framlag eigenda á að vera frá 210–280 þús. kr., en hið síðara til þess að Héðinn Valdimarsson fái ráðið því, hverjir þessir „aðrir“ verða, sem þiggja eiga þessar 350 þús. krónur. Þegar svo búið er að afhenda þessa gjöf, eru í hæsta lagi eftir einar aumar 50 þús. kr. til frystihúsa, niðursuðu og margvislegra annara nýrra úrræða, sem þörfin kallar á, auk þess skattgjalds, er af útveginum hefir að undanförnu verið reytt í hít fiskimálanefndar, og þar hefir að mestu horfið í skyssur og slys, laun og risnu. Það er nú fyrst í þessu máll, að eins og alkunnugt er, hefir fiskimálanefnd fyrir löngu, og mjög að verðleikum, glatað svo trausti alls þorra útvegsmanna, að þeir hafa margkrafizt þess, að hún yrði tafarlaust lögð niður, en verkefni hennar falið S. Í. F. Það er því út af fyrir sig misráðið, og beinlínis vítavert, að fá henni til umráða það fé, sem ætlað er útvegnum til hagsbóta. En þótt sú hlið málsins sé látin liggja milli hluta, er einnig að öðru leyti mikill skortur framsýni og fyrirhyggju í þessu máli, og liggja til þess mörg rök. Það er fyrst, að ríkisstj. hefir nú um hríð haft handa á milli skýrslur, er sanna, að meðalrekstrartap ísl. togaranna var í fyrra 70 þús. kr., er í ár 49 þús. kr., og yrði að ári, ef kaupkröfur þær, er fyrir liggja, næðu fram að ganga, en að óbreyttu aflamagni og verðlagi, 109 þús. kr. Sýnist því eigi sérstök ástæða til, að hið opinbera ýti undir nýjar erlendar lántökur til aukningar á þessari útgerð, og raskar í því máli engu, þótt talað sé um nýtízku togara. Er því fjarri, að hér sé að ræða um nokkurt nýtt fyrirbrigði, því Íslendingar gerþekkja allt hið nýjasta í þeim efnum, og enda þótt útgerð nýtízku skipa yrði eitthvað ódýrari, er þó fyrirsjáanlegur taprekstur á þeim, að óbreyttum kringumstæðum. En hér við bætist svo, að enda þótt þorskveiði hafi brugðizt hér við land undanfarin ár, svo að saltfiskframleiðslan hefir eigi einu sinni náð helmingi af meðalframleiðslu áranna 1930 –'35, þá höfum við þó, svo sem kunnugt er, ekki getað losnað við fiskinn nema með því að selja hann langt undir kostnaðarverði. Allar líkur benda því til þess, að strax og afli glæðist munum við lenda í mestu vandræðum með sölu saltfisksins. Af þessu leiðir alveg augljóslega tvennt: Að Íslendingar geta með engu móti byggt afkomuvonirnar á auknum saltfiskveiðum, og að það er alveg ófrávíkjanleg nauðsyn, að að því sé hiklaust gengið með framsýni og fullum krafti, að breyta til um verkun og sölu framleiðsluvöru útvegsins. Þetta er kjarni málsins, en af því leiðir, að fyrr ber að veita opinberan styrk til nýrra úrræða um verkun og sölu aflans, er komi öllum útvegnum að notum, en aukningar flota til saltfiskveiða. Stjórnarliðið gengur þessa heldur ekki dulið, því í sjálfri greinargerð nefnds. frv. er í fyrsta lagi skýrt frá því, að saltfiskútflutningur Íslendinga hafi fallið úr 36 millj. króna árið 1936 ofan í 14,6 millj. í fyrra, og „er ekkert útlit, að útflutningur á saltfiski aukist að mun í náinni framtíð“ eins og flutningsmenn frumv. sjálfir orða það. Jöfnum höndum taka flutningsmenn með mörgum og fögrum orðum undir gömul og ný rök okkar sjálfstæðism. um nauðsyn nýrra úrræða, og viðurkenna án allra undanbragða, að eftir þeim leiðum verði Íslendingar að sækja á til sjálfsbjargar, og að afkomuhorfur þjóðarinnar beinlínis velti á því, hversu til tekst um þá sókn. En þegar svo að því kemur að ráðstafa því fé, sem hið opinbera leggur fram útveginum til framdráttar, þá er öllu snögglega snúið við, þá leggja þeir til, að hverjum eyri sé varið til kaupa á skipum, er að miklu eða jafnvel mestu leyti verða að byggja afkomuna á saltfiskframleiðslu, en litlu eða engu sé varið til þess, sem allt ætti að ganga til, þ. e. a. s. frystihúsa, niðursuðu, eða annars þess, er til nýrra úrræða horfir. Í rauninni er þessi aðstaða stjórnarflokkanna með öllu óskiljanleg. Sennilega er þó skýringin sú, að sósialistar telji sig eitthvað bættari með þessum gjafa-togurum. En þeir eru í því jafnglámskyggnir sem öðru, því bæði er nú það, að nú kemur upp, að þeir eru runnir frá bæjar- og ríkisútgerð, en auk þess mun ekki einn einasti Íslendingur vilja kaupa þessa tvo gjafa-togara því verði, að til þeirra gangi allt eða nær allt það fé, sem hið opinbera ver útvegnum til framdráttar. Mun fylgisauki þeirra fáu manna, er að gjöf eiga að fá þessar 350 þús. kr., reynast léttur . á metum, enda mun gjöfin mælast enn verr fyrir, þegar þess er minnzt, að einustu rökin, sem færð eru henni til ágætis, eru þau, að nýtízku togarar séu ódýrari í rekstri en þeir eldri, og því arðvænlegra að reka þá en hina, sem fyrir eru. Á því hér að taka fé af þeim, sem betur eru settir, og munu sjómenn og útvegsmenn almennt una því illa að þurfa að halda áfram að greiða útflutningsgjald af fiski, hrognum, lýsi og yfirleitt öllum útfluttum sjávarafurðum, öðrum en saltfiski, eingöngu í því skyni, að fiskimálanefnd, undir forystu Héðins Valdimarssonar, geti gefið nokkrum mönnum ¼ hluta af byggingarkostnaði tveggja nýrra togara, eða alls 350 þús. kr., meðan útvegurinn að öðru leyti er eftir skilinn án allrar aðstoðar í baráttunni við brestandi saltfiskmarkað og margvíslega aðra örðugleika. Dómur almennings um þetta aðaldjásn stjórnarsamninganna verður því þessi: Öllum nauðsynjamálum útvegsins er bægt frá. Haldið er áfram að kreista út úr útvegnum mestan hluta útflutningsgjaldsins, og það fé fengið þeirri nefnd í hendur, er enginn ber traust til. Síðan er með beinum lagafyrirmælum og samningsákvæðum beinlínis girt fyrir, að þessi nefnd geti nokkurt verulegt gagn gert, enda þótt hún hefði til þess bæði vit og vilja. Og allt er þetta gert með ráðnum hug, í þeirri tálvon, að afla sósíalistum kjörfylgis við bæjarstjórnarkosningarnar. Ég hefi þá gert grein fyrir þeim gjöfum, sem þjóðinni eru gefnar með hinum nýju stjórnarsamningum, og sýnt, hversu efnt er fyrirheitið um „alhliða viðreisn sjávarútvegsins“. Hinar nýju kvaðir, þriggja milljóna skattana. sem enn á að leggja á þjóðina, er síður þörf að fjölyrða um, því af reynslu undanfarinna ára geta menn gert sér í hugarlund, hvað í vændum er, þ. e. a. s. hækkun á vöruverði, minnkandi kaupgeta, sennilega vaxandi atvinnuleysi og auknir örðugleikar almennings. Mjög er það eftirtektarvert, að stjórnin lýsir nú yfir því, að búið sé að hækka svo gífurlega beina skatta hér á landi, að eigi verði lengra komizt í þeim efnum. Eru þau rök framfærð því til skýringar, að stjórn hinna vinnandi stétta, stjórnin, sem gaf fyrirheitið um að létta tollum af nauðsynjum almennings, fer nú framan að almenningi og tekur þessar 3 millj. að mestu leyti beint af öllum nauðsynjum þjóðarinnar. Skyldi maður þó sannarlega halda, að einnig þar hefði stjórn hinna vinnandi stétta talið bikarinn fylltan, enda eru strax á haustþinginu 1934 lagðir á nýir tollar og skattar, er samtals námu á þriðju milljón króna. Á þinginu 1935 var bætt við um 1700 þús. kr., en nú eru lagðar ofan á nær 3 millj. Eru allar þessar tölur miðaðar við áætlun sjálfs fjármálaráðherrans, er hann lagði skattafrumvörp þessi fyrir þingið. Eru hinir nýju tollar og skattar þannig nær 7 millj., auk milljónagróðans á afnámi hannsins. Er mjög mikill hluti þessara álaga hreinir neyzlutollar, beinlínis lagðir á nauðsynjar almennings, og hefir þó í þeim efnum aldrei verið lengra gengið en nú, er fyrst eru teknar a. m. k. 11–12 hundruð þús. með hinum nýja verðtolli, sem lagður er á nauðsynjar fólksins nær alveg undantekningarlaust, en síðan er jafnhá upphæð tekin með því að leggja 12% ofan á alla tolla og skatta, er nú hvíla á þjóðinni. Þannig eru þá þessir nýju friðarsamningar, þessi ársfjórðungslíftrygging ríkisstj. Sýnist mér, að vel fari saman form og efni, lítilsvirðing á lýðræði og þingræði annarsvegar, en nýir skattar í stað fríðinda hinsvegar. Hér í sölum Alþingis, þar sem flestir þó eru vel kunnir öllum málavöxtum, hefir það vakið mikla undrun, að sósíalistar skyldu dirfast að ganga að þessum skilmálum, enda verður að játa, að í íslenzku stjórnmálalífi þekkjast þess engin dæmi, að nokkur flokkur hafi nokkru sinni staðið jafnbeygður og heillum horfinn í augsýn alþjóðar sem sósíalistar nú gera. Skal ég nú færa þeim orðum stað. Mönnum er enn í fersku minni, er hið volduga 13. þing Alþfl., með miklu yfirlæti, hóf störf hér í bænum í fyrra haust. Samþykkti það alveg spánýja stefnu,krá fyrir Alþfl., tók upp í hana nær öll stefnumál kommúnista, en sendi síðan Framsfl. þau skilaboð, að þess sé krafizt, að þessi nýja kommúnistíska starfsskrá sé „í öllum atriðum lögð til grundavallar löggjafarstarfi og stefnu núverandi ríkisstjórnar“, eins og það var orðað, og skuli Framsfl. „innan þriggja mánaða hafa gengið að þessum kostum“ ella „skuli slíta samvinnu um ríkisstjórnina“. Alþýðublaðið lét svo viðeigandi skýringar fylgja þessari vinarkveðju, og sagði m. a.: „Alþýðublað verður að láta leiðandi menn Framsfl. vita það í eitt skipti fyrir öll, að þess er krafizt. að hvert einasta atriði í starfsskrá Alþfl. verði framkvæmt á næstu tveim árum“. Minna dugði nú ekki þá, meðan mest voru mannalætin. Líður nú og bíður og gerðist ekkert til tíðinda, en þó báru sósíalistar sig borginmannlega, og enduðu þau hreystiyrði með yfirlýsingu Haralds Guðmundssonar, þeirri er að framan getur, er hann 16. apríl síðastl. lýsti því hátíðlega yfir á Alþingi, að slitið væri samvinnu við Framsfl. á þingi og um stjórn landsins“. Segir síðan ekki af köppunum fyrr en nýtt alþýðusambandsþing, háð hér í Reykjavík í síðastl. mánuði, sendir Framsfl. nýja orðsending, og er nú völlurinn talsvert minni. Þar segir: Fjórtánda þing Alþýðuflokksins telur samvinnu Alþfl. og Framsfl. í ríkisstjórn og þingmálum nauðsynlega, enda væntir þingið þess, að gagnkvæmrar sanngirni gæti af hálfu beggja flokkanna. Hér eru ekki harðir kostir settir og ekki heldur neinar kröfur fram bornar, ekki um eitt einasta, hvað þá „hvert einasta atriði“ í starfsskrá 13. alþýðuþingsins og ekkert minnzt á að „slíta samvinnu“. Nei, nú eru mögru kýrnar búnar að gleypa þær feitu, - 14. þingið búið að renna hljóðalaust niður öllum stóryrðum 13. alþýðuþingsins. Nú er það „gagnkvæma sanngirnin“! sem á að ráða. Mönnum verður á að brosa og líta til ráðherrans, sem 16. apríl tilkynnti, að vegna þess að hann sætti sé ekki við, að minni atriðin úr málefnakröfum sósíalista væru tekin út úr og lögfest, en þau stærri felld, þá segði hann slítið við Framsfl. „á þingi og um stjórn landsins“. Og þegar nú þessi maður enn hittist í ráðherrastól, er rétt. að rifjaðar séu upp kröfurnar, er hann bar fram á Alþingi 16. apríl og gerði að skilyrði fyrir áframhaldandi þátttöku í stjórn landsins, og þær bornar saman við hina nýju stjórnarsamninga. Hvað var það nú, sem ráðherrann krafðist 16. apríl? Hann krafðist í fyrsta lagi, að samþ. yrði frumv. Alþfl. um, að meginhluti stórútgerðarinnar yrði á þessu ári gerður gjaldþrota, en útgerðin síðan rekin af ríki og bönkum. Skyldi ríkið í því augnamiði taka tveggja millj. króna nýtt lán. Hann krafðist í öðru lagi, að rekstur h/f Kveldúlfs yrði tafarlaust stöðvaður og félagið gert gjaldþrota. Hann krafðist í þriðja lagi, að fiskimálasjóður tæki á ábyrgð ríkisins þriggja millj. króna lán, og skyldi fiskimálasjóður fyrir það fé eignast lá hluta í 6 nýtízku togurum í ríkis- og bæjarútgerð og ¼ hluta í frystihúsum, smáfiskimjöls-, síldar-, karfavinnslu- og niðursuðuverksmiðjum. Skyldu frystibús og verksmiðjur þessar reistar í sem flestum verstöðvum landsins, og allur þessi rekstur að sem mestu leyti vera í höndum og háður áhrifavaldi fiskimálanefndar og hins opinbera. Hann krafðist í fjórða lagi, að tafarlaust yrði breytt yfirstjórn Landsbanka Íslands. Og loks krafðist ráðherrann í fimmta lagi, að samþ. yrði frumv. Alþfl. um stækkun iðnlánasjóðs, og skyldi ríkið leggja fram í því skyni milljón króna, en auk þess skyldi iðnlánasjóður fá 1% af aðfluttum iðnaðarvörum, þar til höfuðstóllinn næmi 8 millj. króna. Það voru þessar kröfur, sem ráðh. setti fram í ræðu sinni á Alþingi 16. apríl og gerði að skilyrði fyrir að vera í ráðherrastól. Og nú spyrja menn: Er ef til vill búið að uppfylla kröfurnar á þessu þingi? Eða felast kannske fyrirheitin um það í hinum nýja málefnasamningi? Þingskjölin svara fyrir sig. Þau sýna, að hvorki ráðh. né flokkur hans hafa svo mikið sem borið fram frumv. til uppfyllingar einni einustu af þessum 5 aðalkröfum ráðherrans. Þar eru engin milljónalán, ekkert „uppgjör“ Kveldúlfs eða annara útgerðarfélaga, engin þjóðnýting, enginn ríkisrekstur, engin breyting á stjórn Landsbankans, engin krafa um iðnlánasjóð, ekkert nema vonir um að geta gefið einhverjum skjólstæðingum Héðins Valdimarssonar 350 þús. kr. til smíða tveggja togara, með því skilyrði þó, að á þeim verið engin ríkisrekstur. En stjórnarsamningarnir? Sýna þeir kannske, að nú eigi að framkvæma „hvert einasta atriði“ úr starfsskrá 13. alþýðuþingsins? Eða sýna þeir ef til vill, að Alþfl. hafi látið sér nægja að eiga von á að fá framgengt þessum 5 kröfum ráðherra síns? Nei, ónei. Þeir sýna hvorugt. Þeir sýna allt annað. Þeir sýna, að um ekkert hefir verið samið umfram það, sem lagt hefir verið fram á þinginu. Þeir sýna, að Alþfl. hefir engri kröfunni fengið fullnægt, hvorki alþýðuþingsins né ráðherrans. Þeir sýna, að ráðh. þarf ekki lengur að fjargviðrast út af því, að „einstök smærri atriði af kröfum hans verði tekin út úr, en meginatriðin séu felld“, eins og hann orðaði það 16. apríl. Nei. Þar hefir ekkert verið tekið út úr, hvorki „smærri atriði“ né „meginatriði“. Því hefir öllu verið vísað á bug, öllu nema ráðh. sjálfum. Hann situr enn kyrr í ráðherrastól, alveg grafkyrr með einn lítinn utan-stefnudósent í hnappagatinu. En kannske ráðherrastóllinn sé líka „meginatriðið“ í augum ráðherrans? Kjósendur Alþfl. munu þó sennilega telja hitt enn stærra atriði, að þeir hafa verið sviknir um allar milljónirnar, alla „viðreisnina“, en í þess stað fengið á sig hátt á þriðju milljón í nýjum sköttum og tollum - nýtt risagjald í ríkissjóðinn af hverjum einasta munnbita og hverri spjör. Þessi mynd er af þeirri hliðinni er að Alþingi veit og samstarfi sósíalista og Framsfl. Ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að þetta framferði eykur ekki virðingu almennings fyrir lýðræðinu og þingræðinu, enda munu þess hvergi dæmi í þingræðislöndum, að ráðh. í umboði flokks síns setji í alþjóðar áheyrn ákveðin skilyrði fyrir áframhaldandi samstarfi, þing sé rofið vegna þess að samstarfsflokkurinn neiti að fullnægja settum skilyrðum, en síðan sé, að afloknum kosningum, samstarfinu haldið áfram, án þess að svo mikið sem einu einasta af settum skilyrðum sé fullnægt, rétt eins og ekkert hafi í skorizt. Hitt er svo aukaatriði, þó það auki auðvitað óvirðingu og niðurlægingu Alþfl., að síðan, að afloknum kosningum, réðust sósíalistar heiftuglega á kommúnista, kölluðu þá óvini alþýðunnar, sprengingarliðið, málalið frá Moskva, sem í einu og öllu dansaði eftir fyrirskipunum Stalíns, o. s. frv. En í sumar hefir svo hvert biðilsbréfið rekið annað frá Alþýðusambandinu til kommúnista, og er tæplega sjálfrátt. hversu áfjáðir sósíalistar eru í að komast í sem allra innilegasta sambúð við mennina, er þeir töldu ekkert nema verkfæri erlends einvalds. Það er von, að almenningur sé eigi aðeins vonsvikinn, heldur og alveg undrandi og höggdofa. Það er von, að spurt sé, hvað það sé, sem breytt hafi andúð og fyrirlitningu sósialista á Moskva-þýjunum, sem þeir kölluðu, í svo skjótri svipan í heita samstarfsþrá við þessa sömu menn. Það er von, að menn spyrji, hvers vegna l4. alþýðuþingið hafi gleypt í einum bita allar hugsjónir hins volduga 13. alþýðuþings. Svarið er: Stóridómur kosninganna. Kosningaúrslitin sönnuðu sósialistum, að fólkið fordæmir lélega og lúalega blaðamennsku þeirra, persónulegar ofsóknir, innantómt hugsjónaglamur og algeran skort á málefnalegri sannfæringu. Sósíalistar skildu þá, að fólkið var búið að koma auga í, að atvinnan hafði ekki vaxið, heldur atvinnuleysið, tollum hafði ekki verið létt af, heldur lagðir á nauðsynjar, og að það var ekki alþýðan, heldur alþýðuforingjarnir, sem neituðu í orði kommúnistum og öllu þeirra athæfi, en rændu síðan öllum aðalmálum þeirra og tóku þau upp á sína eigin baráttuskrá. Allt þetta rann upp fyrir sósíalistum, þegar kosningatölurnar sýndu hrun flokksins, ekki sízt hér í aðalvigi þeirra, þar sem þeir töldu sér 8000 atkvæði, en fengu aðeins rúm 4000, eða aðeins um 2/5 hluta á móti okkur sjálfstæðismönnum. Það er þessi dómur þjóðarinnar, sem runninn er frá vaxandi skilningi almennings á viðfangsefnum stjórnmálalífsins, sem svo gersamlega hefir lamað sósialista, að þeir síðan eru sem villuráfandi sauðir í pólitísku hjörðinni, sem ýmist híma við húsvegg kommúnista eða leita skjóls og saðnings við jötu Framsóknar. Það kann að vera, að mannlegt sé, að ýmsir foringjar sósíalista kvíði þeirri lífsvenjubreytingu, sem kynni að bíða þeirra, ef þeir reyna að standa við stóru orðin, a. m. k. þeir, sem tekið hafa ellefu þúsundir fyrir tæpt tveggja mánaða starf. En um það getur enginn ágreiningur verið, að allt lýðræði og þingræði er ekki eingöngu dregið ofan í sorpið, heldur raunverulega að engu gert ef ekki má taka meira mark á yfirlýsingu ráðh. í allra veigamestu þjóðmálunum, yfirlýsingu, sem gefin er samkv. umboði og í nafni flokks hans, en um gersamlega ómerkt óvitahjal væri að ræða. Ég hefi þá innt af hendi þá skyldu stjórnarandstöðunnar, að gagnrýna hina nýju stjórnarsamninga og jafnframt, til frekari skýringar á þeim, rakið lítið eitt raunasögu sósialista og varpað birtu yfir hina alveg einstöku niðurlægingu þeirra. Ætla ég þá, eftir því er takmarkaður ræðutími minn leyfir, að víkja að nokkru því helzta, er fyrir liggur. Eins og ég áður drap á, höfum við sjálfstæðismenn lengi séð, hver nauðsyn var til að breytt yrði um meðferð og sölu sjávarafurðanna. Höfum við, sem kunnugt er, borið fram margar tillögur í þeim efnum, sem flestar hafa verið alveg að vettugi virtar, en einstaka þó teknar upp, en þá venjulega eyðilagðar í framkvæmdinni. Á þessu þingi höfum við haldið þessari bar áttu áfram og borið í því skyni fram mörg nýtileg frumvörp, svo sem um styrk og lánsfjáröflun til að reisa niðursuðuverksmiðjur og frystihús, um afnám útflutningsgjalds á sjávarafurðum, um efling fiskveiðasjóðs, um að útvegsmenn fái frjáls afnot gjaldeyris til eigin þarfa, um nýjar síldarbræðslustöðvar, um efling landhelgissjóðs o. fl. Öllum þessum frumvörpum hefir stjórnarliðið vísað á bug og ekkert látið koma í staðinn, annað en áðurnefnt framlag til fiskimálanefndar, þ. e. a. s. 350 þús. kr. gjöf til örfárra manna, og smávægilega tilslökun á tollum, sem þó er tekin aftur með hinni hendinni, þ. e. a. s. nýjum tollum. Allt þetta framferði valdhafunna er misráðið og vítavert. Ég vil í þessu sambandi og því til skýringar, hversu allt sinnuleysi um afkomu útvegsins er hættulegt, leyfa mér að skýra frá því, að á aðalfundi S. Í. F., er haldinn var í októberlok síðastl., var, í tilefni af hinum sívaxandi þrengingum útvegsins, stjórn, framkvæmdarstjórn S. Í. F. og 5 öðrum trúnaðarmönnum útvegsmanna falið að koma málefnum útvegsins á framfæri víð þing og stjórn. Lögðu útvegsmenn fram skýrslur, er sönnuðu, að með öllu er vonlaust að reyna að fást við útgerð að óbreyttum kringumstæðum, en stjórn S. Í. F. ritaði ríkisstj. bréf, er skýrði hinar sívaxandi þrengingar útvegsins. Segir þar m. a.: Það er kunnugt, að síðan 1931 hefir útgerðin verið rekin með stórtapi . . .Undanfarin ár hafa útgerðarfyrirtæki landsmanna sífellt safnað skuldum, og virðist nú svo langt komið í þessu efni, að tími sé til kominn að taka til alvarlegrar íhugunar, hvort fært er fyrir útvegsmenn að halda áfram á þeirri braut, ef ekki reynist kleift að koma þeim atvinnuvegi á þann grundvöll, að hann geti borið sig í meðalaflaári . . Af framansögðum ástæðum leyfir stjórn S. Í. F. sér að beina því til ríkisstj. og Alþingis að gera nú þegar þær ráðstafanir, sem tiltækilegastar virðast til að forða útveginum frá því hruni, sem óumflýjanlegt er framundan, ef haldið verður áfram að reka þessa atvinnugrein með fyrirsjáanlegu tapi“. Bréf þetta er undirritað af allri stjórn S. Í. F., þar á meðal þeim tveim mönnum, er þangað eru settir samkv. tilnefningu atvmrh., þeim Jóni Árnasyni framkv.stj. í S.Í.S. og Jónasi Guðmundssyni framkvstj. Alþýðuflokksins. Allir áðurnefndir umboðsmenn útvegsmanna áttu síðan fund með ríkisstjórn, formönnum stjórnmálaflokkánna og bönkunum. Lögðu þeir fram nokkrar uppástungur til bóta, en fóru þess að öðru leyti á leit, að stjórn, þing og bankar tækju málið til meðferðar. Ég get svo stytt þá sögu. Valdhafarnir hafa, að heita má, leitt málið hjá sér, og er þá framundan óumflýjanlegt hrun útvegsins eins og bankastjórar Landsbankans og Útvegsbankans, trúnaðarmenn ríkisstj. í fiskimálunum og umboðsmenn útvegsmanna komast að orði. Ég viðurkenni, að úrlausn þessa máls er miklum vanda bundin, og má vel vera, að okkur verði ofraun að glíma við þá örðugleika. Hitt fullyrði ég, að með öllu sé óverjandi að taka málinu með því alvöruleysi, er raun ber vitni um, og fæ ég ekki nógsamlega harmað það. Það, sem allir hefðu átt að geta verið sammála um, er þetta: Að heimila útvegnum að nota sinn eigin gjaldeyri. Að skera niður útgjöld fjárlaganna eftir fremstu föngum, létta síðan tollum og sköttum af framleiðslunni og leggja jafnframt fram álitlega fjárfúlgu, er fyrir forgöngu þar til hæfra manna yrði varið til að ryðja nýjar brautir samkv. tillögum sjálfstæðismanna, og Að forðast að heita innflutningshöftunum til verðhækkunar á þörfum útvegsins. Ekkert af þessu hefir verið gert, en í þess stað eru teknar 400 þús. kr. í útflutningsgjald af þessum sligaða útvegi, til að gefa nokkrum skjólstæðingum Héðins Valdimarssonar, er eignast vilja tvo nýtízku togara, og til rökstuðnings þessari vitleysu er svo það fært fram, að arðvænlegra sé að reka togarana, sem gjöfina þiggja, en þann útveg, sem á að kosta gjöfina. Menn verða að afsaka, að mig brestur orð til að lýsa skoðun minni á öllu þessu framferði. Af mörgum öðrum gagnlegum tillögum, er við sjálfstæðismenn höfum borið fram á þessu þingi, en ekki hafa náð fram að ganga, vek ég aðeins athygli á því stærsta: Vinnulöggjöfinni. Hefir verkfallsvitfirran þó magnazt og verið mjög til meðmæla slíkri löggjöf. Má og fullyrða, að tveir stærstu flokkarnir eru sammála um nauðsyn slíkrar lagasetningar, og hafa blöð Framsfl., undir forystu formanns flokksins og Jóns Árnasonar framkvstj., fært á það ágætar sönnur. Að málið samt sem áður er þagað í hel, er aðeins ein af mörgum sönnunum þess, hve örðugt er að koma góðum málum fram með sósíalistum. Af löggjöf þingsins er breytingin á mjólkurlögunum hvað skaðlegust. Er það of langt mál og flókið til þess að því verði nokkur skil gerð í slíkum eldhúsumræðum, en reynslan mun sanna, að þau fyrirmæli munu að lokum reynast flestum til ills, en engum til góðs. Tvennt hefir þingið vel gert. Breyting sú á lögunum um síldarbræðslustöðvar ríkisins, er svipta þingmann Ísfirðinga, Finn Jónsson, völdum yfir bræðslustöðvunum, er hið mesta hagsmunamál útvegsins. Og tilraunir Alþingis til að draga úr sárustu afleiðingum fjárpestarinnar eru virðingarverðar. Veit ég að vísu, að tjón bænda er óbætanlegt, er bústofninn hrynur þannig niður og bændur missa jafnt af starfi sinu sem voninni um lífvænlega afkomu. En aðgerðir þingsins sanna þó, að þegar ógæfan sækir bændur heim, stendur þingið alveg samhuga að því að meta meir þörf bændanna en þrengingar og getuleysi ríkissjóðs. Af málefnum landbúnaðarins hefir að öðru leyti lítið legið fyrir þinginu annað en frv. sjálfstæðismanna um byggingar í sveitum. Verður og að viðurkenna, að á þessum krepputímum, þegar gjaldeyrisskorturinn er að verða óþolandi og tekjur þegnanna og ríkisins þverra, er eðlilegt, að mest sé til útvegsins litið. Öllum er ljóst, að afkoma útvegsins hefir nú um langt árabilverið og verður á næstunni grundvöllur undir afkomu annars atvinnureksturs landsmanna og tekjum ríkissjóðs. Án viðunandi afkomu útvegsins fer því allt í rústir hér á landi. Um versta embættishneyksli síðari ára, utanstefnudósentinn, munu fara fram sérstakar útvarpsumræður. Læt ég nægja að segja um það, að með einni embættisveitingu hefir engum íslenzkum ráðh. áður tekizt að baka sjálfum sér neitt svipað því eins mikla andúð, svo vægilega sé nú að orði kveðið, sem kennslumálaráðh. nú hefir tekizt, enda kannske enginn ráðh. átt þess kost að svívirða jafneftirminnilega allt í senn, kirkju landsins, æðstu menntastofnun þjóðarinnar og flest það, er sæmileg siðmenning og innræti vill í heiðri hafa. Þessari embættisveitingu var í öndverðu engu betur tekið af framsóknarmönnum en okkur sjálfstæðismönnum. Brugðust þeir hinir reiðustu við og hugðu á hefndir. Úr þessu hefir þó minna orðið en ætlað var, og fer vel á því, að úr því Haraldur Guðmundsson í allri sinni niðurlægingu átti að fá einskonar auðmýktaruppbót, með því að stjórna gerðum Frmsfl. í einhverju einstöku máli, þá skyldi til þess valið einmitt langóþrifalegasta verkið, sem hann hefir gerzt sekur um í ráðherrastól. Við sjálfstæðismenn höfum á undanförnum árum litlu ráðið um gang þjóðmálanna, en við höfum gert þá skyldu að gagnrýna og aðvara, og ég held, að það verði varla vefengt, að við höfum reynzt sannspáir, mér liggur við að segja allt of sannspáir. Hér á Alþingi hafa margar tilraunir til úrbóta verði gerðar. Við höfum reitt fram 1½ tug milljóna í kreppuhjálp bænda, útvegsmanna og sveitar- og bæjarfélaga. Sumir héldu, að það mundi nægja. Nú vitum við allir og viðurkennum þann raunverulega sannleika, að við erum alveg jafnnær. Allt er á kafi í skuldafenum eftir sem áður. Frá sjónarmiði okkar sjálfstæðismanna liggur meinið að nokkru leyti í því, að örðugleikarnir eru teknir skökkum tökum. Stjórnin hefir að undanförnu hneppt allt framtak í viðjar. Við sjálfstæðismenn játum, að ýms bönd voru óumflýjanleg, en það skilur okkur frá stjórnarliðum, að við trúum á frelsið og viljum því sem allra minnst hefta framtakið, en stjórnarliðar trúa langt úr hófi á ágæti þess, að hið opinbera sé forsjón einstaklingsins, og hafa því a. m. k. í upphafi fagnað því. að ekki varð komizt hjá þvingunarráðstöfunum og gengið allt of langt í þeim efnum. Á sviði fjármálanna hefir ágreiningurinn lýst sér í því, að þegar óhagstætt verð útflutningsvörunnar, hátt kaupgjald, þungir skattar og takmarkað athafnafrelsi tók að lama atvinnulífið, taldi stjórnin það sína skyldu að hlaupa í skarðið og halda þá þegar uppi þeirri atvinnu, er niður féll sakir samdráttar einkaframtaksins. Þetta kostaði auðvitað fé, mikið fé. Samtímis og af sömu ástæðum, þ. e. a. s. vegna minnkandi viðskiptaveltu, er leiddi af óhagstæðum framleiðsluskilyrðum og minnkandi framleiðslu, biluðu að verulegu leyti ýmsir skattstofnar ríkissjóðs. Stjórnin sá ráð, - aðeins eitt ráð þ. e. a. s. að leggja á nýja milljóna-skatta, til þess þannig að vega á móti rénandi tekjum, en vaxandi gjöldum ríkissjóðs. Afleiðingin hefir orðið sú, að fleiri hafa gefizt upp, færri hafa greitt gjöldin og ríkissjóður er nú í meiri vandræðum og atvinnulífið verr farið en nokkru sinni áður. Við sjálfstæðismenn vildum frá öndverðu, og viljum enn, fara aðra leið, þá að draga sem allra mest úr útgjöldum ríkissjóðs, en létta síðan sem allra mest sköttum af framleiðslunni og sýna henni velvilja og greiðvikni á alla lund. Við trúum því, að með þessum hætti megi endurvekja meðfædda hneigð Íslendinga til sjálfstæðs framtaks, svo að einkaframtakið hefji sókn og taki í sína þjónustu hinar mörgu og margbreytilegu auðlindir landsins og hafsins, sem umlykur strendur þess. Takist þetta, mun atvinnan aukast, hagur almennings blómgast og ríkissjóður fá tvo peninga fyrir einn. Verði því haldið fram, að við sjálfstæðismenn lifum aðeins í trú, getum við vísað til reynslu fyrri valdaára, og raunar miklu víðtækari reynslu þjóðarinnar, og enda þótt margt sé nú breytt og aðstaðan að ýmsu önnur, er þó full ástæða til þess að gefa orðum okkar, ráðum og vilja gaum, og það því fremur, sem reynslan hefir þegar dómfellt stefnu núverandi valdhafa, m. a. á þann hátt, að því meira sem hið opinbera leggur fram til atvinnuauka, því meira verður atvinnuleysið í landinu. Og hér í sölum Alþingis er nú enginn sá, að hann treystist til að andmæla því, að heildarsvipurinn er þessi: Versnandi afkoma til sveita og sjávar, vaxandi örbirgð og atvinnuleysi í réttu hlutfalli við hinn síaukna skattþunga á gjaldþegnana, og vaxandi íhlutun og umráð hins opinbera á sviði athafnalífsins. Ég veit ekki hvað við tekur, hvorki um stjórnarsamvinnu né löggjöf. Hitt veit ég, að framundan eru hörð átök í þjóðfélaginu. Í þeirri baráttu standa annarsvegar þeir menn, sem náð hafa völdum með því að gera kröfur á hendur öðrum, jafnt framleiðendum sem ríki, án allrar hliðsjónar af gjaldgetunni. Hinumegin hljóta þeir að safnast, sem viðurkenna, að eins og nú er komið högum Íslendinga, eigum við einskis annars úrkostar en að láta framleiðsluna bera sig og sætta okkur við það hlutskipti, sem misjafnt árferði þannig skammtar okkur. Ég hefi þá trú, að dómur reynslunnar muni smátt og smátt einangra kröfumennina. Ég hefi þá trú, að óbærilegur, sívaxandi skattþungi sannfæri almenning um það, að nú verður að stilla í hóf um kröfur á hendur ríkissjóði, til alls annars en þess, sem eflir atvinnulífið. Ég hefi þá trú, að fólkið skilji, að með því að samþykkja nær 15 milljóna kreppuhjálp til útvegsmanna og bænda hafi sjálfir kröfumennirnir viðurkennt, að af framleiðendum sé þegar búið að krefjast of mikils. Og ég er viss um. að þeir sem af þessu ekki láta sér skiljast, að úr því búið er að reyta allt af flestum, hlýtur kröfupólitíkin að vera ófrjó og dauðadæmd, þeir muni þó láta sannfærast, þegar þeir athuga gerðir þessa þings, því þar sést, að sjálfir kröfumennirnir eru í raun og veru gengnir af trúnni og krefjast nú þess að eins, að mega halda sínu, - fá að búa áfram í þeim fáu gróðurreitum, sem enn sjást í hinni miklu eyðimörk sósíalismans. Baráttan við kröfumennina getur vel orðið hörð. Úrslitin velta svo sem nú er komið fyrst og fremst á því, hvort Framsfl. ætlar að halda áfram að veita sósialistum viðnám, og eigi aðeins neita þeim um samfylgd á ógæfubrautinni, heldur og að snúa við og eiga þátt í að færa margt til rétt horfs, hvort sem sósíalistum líkar betur eða miður, eða hvort Framsfl. hinsvegar fellur í fyrri farveg og flýtur þar með sósiallistum að feigðarósi. En á úrslitum þessarar baráttu veltur framtíð Íslendinga.

*Brynjólfur Bjarnason: Við kosningarnar í vor unnu vinstri flokkarnir glæsilegan sigur og fengu 30 þm. af 49, sem kosnir voru. Hafa nú þessir hv. þm. allir gert sér ljóst, að þeir fengu ákveðið og bundið umboð frá kjósendum sinum til að framkvæma alveg ákveðin verkefni, sem þeim voru lögð á herðar? Þennan tíma, sem ég hefi setið á Alþ., hefir mér virzt mikið skorta á, að þm. hafi yfirleitt gert sér ljósa grein fyrir þessu undirstöðuatriði lýðræðisins. Það verður mikið og margt skrafað hér við þessar umr., sem standa í meira en 16 klst. samtals, og þar af margt óþarft og vafalaust til leiðinda einna fyrir þá, sem á hlýða. En það, sem hlustendurnir fyrst og fremst óska að fá svör við, er þetta: Hvernig hafið þið drengir góðir, framkvæmt umboðið, sem við fólum ykkur, hvað liður verkefnunum, sem við sendum ykkur inn á Alþingi til að leysa af hendi? Alþýðan í landinu, bændur, verkamenn og aðrar vinnandi stéttir í borg og byggð, sendu fulltrúa Framsfl., Kommfl. og Alþfl. inn á Alþ. til þess að vinna þar saman að hinum brýnustu hagsmunamálum þeirra, sem úrlausnar bíða. Og þessi verkefni, sem okkur, er fyrir valinu urðum, voru falin, voru fyrst og fremst þessi: Að framkvæma ráðstafanir, sem duga til að bæta úr atvinnuleysinu, að endurbæta tryggingarlöggjöfina í samræmi við þær ákveðnu kröfur, sem komið hafa frá fólkinu, að leysa úr vandræðum fiskimanna og bænda, að gera ráðstafanir til að draga úr dýrtíðinni í landinu og afla ríkissjóði tekna á kostnað hinna ríku, en ekki hinna fátæku, að kveða endanlega niður allar tilraunir til að koma á þvingunarlögum í vinnudeilum, að gera ráðstafanir til að afstýra þeirri hættu fyrir land og lýð, sem vofir yfir frá fasistaklíkunni, afturhaldsmönnum og ofbeldispostulunum í flokki auðmannastéttarinnar. Þetta voru veigamestu málin, sem alþýðan fól fulltrúum sínum að hrinda í framkvæmd. En hún fól þeim líka fleira. Hún fól þeim að binda enda á það ástand, sem ríkt hefir í Landsbankanum undanfarið, ástand, sem hefir verið fólgið í eftirfarandi: Bankinn hefir lánað einni fjölskyldu mikinn part, án þess að tryggingar kæmu á móti, svo gegndarlaust, að þessi fjölskylda komst í 5–6 millj. kr. skuld við bankann, sem engir vextir eða afborganir voru greiddir af í lengri tíma. Bankinn hefir stuðlað að því að eyðileggja lánstraust landsmanna, með því að neita um greiðslu á erlendum gjaldeyri, sem gjaldeyrisleyfi hafa verið fengin fyrir. Veðdeildinni hefir verið lokað, gegndarlaus okurstarfsemi í sambandi við húsabyggingar þar með látin þróast og dafna. Bankanum og útibúum hans hefir verið beitt í kaupkúgunarskyni, jöfnum höndum gegn smáútvegsmönnum og sjómönnum. Ég veit, að margir, sem á mál mitt hlýða, munu kannast við dæmi um það, hvernig útgerðarmönnum hefir verið neitað um nauðsynleg lán, nema með því skilyrði, að þeir gengju ekki að kröfum sjómanna um kaup og kjör. Og loks hefir bankinn með allri þessari ráðsmennsku sinni tapað 15 millj. af veltufé þjóðarinnar á 16 árum. Þúsundirnar, sem kusu vinstri flokkana, fólu fulltrúum sínum að kippa þessu öllu í lag. Smáútvegsmennirnir fólu þeim að sjá til þess, að þeir fengju umráð yfir nægilegum gjaldeyri, til þess að þeir þyrftu ekki allt undir högg að sækja hjá einokunarhringunum og fengju betri skilyrði til þess að láta útgerð sína, sem svo mjög berst í bökkum, bera sig. Smákaupmennirnir fólu þeim að sjá til þess, að þeir gætu fengið gjaldeyrisleyfi sín beint, svo að þeir ættu ekki allt undir högg að sækja hjá heildsölunum og hefðu betri skilyrði til að selja vöru sína ódýrt. Bændurnir fólu þeim að greiða fyrir betri og hagkvæmari sölu á afurðum sínum, ekki með því að hækka verð á landbúnaðarafurðum gegndarlaust og þrengja þannig markaðinn, heldur gera ráðstafanir til að tryggja góðan og öruggan innanlandsmarkað, og þá ekki sízt með því að auka atvinnuna og bæta kjör fólksins í bæjunum. Þeir fólu þeim að gera ráðstafanir til að létta skuldabyrðinni af þeim bændum, sem verst eru stæðir, þeir fólu þeim að gera ráðstafanir til að draga úr skuldaviðskiptunum, sem gera bændurna að efnahagslega ófrjálsum mönnum, og þeir fólu þeim að veita drengilega hjálp gegn því hallæri, sem vofir yfir mörgum héruðum landsins af völdum fjárpestarinnar. Sjómennirnir fólu þeim að gera ráðstafanir til að reisa sjávarútveginn úr rústum og koma öryggismálum sjómanna í viðunandi horf. Iðnaðarmennirnir fólu þeim að sjá til þess, að innlendi iðnaðurinn yrði studdur með hagkvæmum lánum o. fl., og að komið yrði í veg fyrir það, að slík hneyksli endurtækju sig eins og innflutningsleyfi á „Persil“ og á vélunum í verksmiðju Lever Brothers. Fátæklingarnir, sem vegna langvarandi atvinnuleysis og annarar óstjórnar auðvaldsskipulagsins hafa ekki getað komizt af án opinbers styrks, fólu þeim að koma fátækralöggjöfinni í mannúðlegra horf, sem frjálsum mönnum sæmir. Og þá er spurningin? Hvað hafa þá þm. gert og hvað ætla þeir sér að gera? Og þá verður fyrst og fremst spurt: Hvað hafa stjórnarflokkarnir gert og hvað ætla þeir sér að gera? Hvernig hafa þeir reynzt sem þjónar fólksins? Við skulum leitast við að svara þessu, og þá er fyrst og fremst að líta á fjárlfrv., sem fyrir liggur og er einskonar brennipunktur, þar sem allar línur skerast. Af því má fyrst og fremst marka stefnu stj. í veigamestu málunum. Þá er fyrst að líta á mál málanna - atvinnumálin. 30 þús. alþýðumanna og kvenna fólu fulltrúum sínum við kosningarnar í vor að nota ríkisvaldið til að auka atvinnuna í stórum stíl, að gera drengilega tilraun til að létta að einhvern leyti af því hörmulegasta böli, sem nú þjakar þessa þjóð, atvinnuleysinu. Hvaða raun hafa þeir sýnt á því? Í fjárl. frv. eru framlög til vega, brúa, hafnargerða og vita lítið hækkuð, framlög til atvinnubóta eru ekki hækkuð, og yfirleitt ekki til verklegra framkvæmda að neinu ráði. Af þeim millj., sem inn eiga að koma í ríkissjóðinn vegna tollahækkunarfrv. stj. flokkanna, eiga um 400 þús. að ganga til fiskimálan. til stuðnings sjávarútveginum. Þegar tillit er tekið til ástandsins í sjávarútveginum, er þetta eins smásmuguleg fúlga og hægt er að hugsa sér, og reynslan á eftir að sýna það, hvernig henni verður varið og að hvaða notum hún kemur. Nokkrum hluta þessa fjár á að verja til styrktar kaupum á nýtízku togara, en enn er allt á huldu, hvernig menn hugsa sér rekstrarfyrirkomulag slíkrar útgerðar, kaup og kjör, og það er vitaskuld undir þessum hlutum komið, hvaða not verða af þessari tilraun fyrir verkalýðinn. Þá er jarðabótastyrkurinn hækkaður dálítið, og auk þess verða einhver aukin fjárframlög vegna mæðiveikinnar, en ekki er ennþá vitað, hver þau verða. Þá eru það endurbæturnar á alþýðutryggingunum. Hvað verður gert í því máli? Um það hefir verið gert samkomulag á milli stj. flokkanna, og nú er komið fram á Alþ. frv. frá þeim um þetta efni. Er þar skemmst frá að segja, að þær breyt. á l. um alþýðutryggingar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, eru algerlega ófullnægjandi, og að mjög litlu leyti tekið tillit til þeirra krafna, sem alþýða manna hefir svo að segja einróma gert til Alþ. í þessu máli. Nokkur atriði eru þar til bóta, en á móti því koma aðrar till., sem að flestra dómi eru til hins verra. Það hefir ekki heldur bólað á neinum till. frá hv. stj. flokkum, sem boða nein umskipti í lífi bænda, fiskimanna og annara vinnandi millistétta í landinu. Það hefir ekki bólað á neinum till. frá þeim um að breyta um stefnu Landsbankans, og þeir hafa ekki heldur sýnt neitt snið á sér um djarflegar endurbætur á félagsmálalöggjöfinni, t. d. að koma fátækralöggjöfinni í mannúðlegra horf. Og hvernig hafa þeir svo staðið sig í því að framkvæma vilja kjósenda sinna um að látu þá ríku bera byrðarnar, en hlífa hinum fátæku við nýjum sköttum og kvöðum? Í umboði stjórnarflokkanna á Alþ., en sannarlega ekki í umboði flokksmanna sinna og kjósenda utan þings, leggja þeir hv. 10. landsk. Jón Baldvinsson, og hv. 1. þm. Eyf., Bernharð Stefánsson, fram frv. um bráðabirgðatekjuöflun í ríkissjóð, þar sem tolla- og skattahækkanir frá í fyrra eru ekki aðeins framlengdar, heldur bætt við eftirfarandi tollum: Hækkun á aðflutningsgjaldi um 6% á þeim vörum, sem aðflutningsgjald er á samkv. gildandi l., 2% aðflutningsgjald á þeim vörum, sem áður voru undanþegnar þessu gjaldi, og loks er ríkissjóði heimilað að innheimta alla tolla og skatta, að undanskildu útflutningsgjaldi, með 11% álagi. Þessir tollar eiga að gefa ríkissjóði tekjuauka, sem nemur hátt á þriðju milljón króna. Og þessara milljóna er aflað með þeim hætti, að hver biti og sopi, sem hinir fátæku láta inn fyrir sínar varir, er skattlagður, hver spjör, sem þeir klæðast, er skattlögð, hvert áhald, sem bóndinn og verkamaðurinn kaupir, er skattlagt o. s. frv. Sé þessu jafnað niður, kemur að meðaltali talsvert á annað hundrað króna skattur á hvert 5 manna heimili í landinu, og að því er tekur til mestu nauðsynjavaranna. Þetta er lagt jafnt á bóndann, sem hefir 800 kr. í árslaun, og verkamanninn, sem hefir 1000–1500 kr. í árslaun, eins og hátekjumennina, sem hafa tugi þúsunda í árslaun. Allt eru þetta kallaðir bráðabirgðatollar, eins og gert hefir verið undanfarin 10 ár í hvert skipti, sem nýir tollar hafa verið lagðir á nauðsynjavörur, og alltaf hafa þessir tollar verið hækkaðir og nýjum tollum bætt við. Þessi hræsni og lítilsvirðing við dómgreind almennings er kannske frá margra sjónarmiði það hvimleiðasta í allri þessari raunasögu. Þeir tala mikið um það, þeir hinir sömu, sem stöðugt eru að stynja undir ábyrgðinni, sem á þeim hvílir, að beinu skattarnir séu orðnir svo háir, að ekki sé hægt að hækka þá meira. Nú eru beinu skattarnir, eins og fjárl. sennilega koma til með að líta út, þegar þau verða afgr. frá þessu þingi, aðeins ca. 12% af tekjum ríkissjóðs, og aðrar tekjur þá ca. 88%. Hundraðshluti beinu skattanna fer lækkandi, en óbeinu skattanna hækkandi á sama tíma, sem þeir ríku verða ríkari og þeir fátæku fátækari. Hvaða ábyrgðartilfinning er nú það, sem þessir hv. fulltrúar þjóðarinnar, sem að þessari pólitík standa, þjást svo mjög undir? Er það ábyrgðartilfinning gagnvart hinum ríku eða þeim fátæku? Ég bið þá sjálfa og aðra, sem á mál mitt mega hlýða, að leysa úr þeirri spurningu. Ég mun nú í sem stytztu máli reyna að skýra frá till. þeim, sem þm. Kommfl. hafa borið fram á Alþ. í þeim málum, sem við teljum, að þurfi bráðastrar úrlausnar við. Þá er fyrst til að taka brtt. okkar við fjárl. til aukningar atvinnunni í landinu. Í fyrsta lagi herum við fram till. um hækkun atvinnubótaframlags ríkisins upp í 850 þús. kr., sem myndi þýða að framlag til atvinnubóta að meðtöldu framlagi bæjar- og sveitafélaga hækkaði úr 1½ millj. upp í 2½, millj., eða hækkun um rösklega 1 millj. kr. Ef menn halda, að þetta sé ekki í samræmi við vilja fólksins þá er skylt að benda á, að verkamannafélagið Dagsbrún hefir margsinnis einróma samþ. kröfu um þessa hækkun á atvinnubótafénu, ásamt fjölmörgum öðrum verkalýðsfélögum, sem einróma hafa samþ. svipaðar kröfur. Þá leggjum við til, að framlag til Suðurlandsbrautar sé hækkað úr 70 þús. kr. upp í 200 þús. kr. og að vegurinn meðfram Þingvallavatni - frá Þingvöllum til Kaldárhöfða - verði fullgerður, sem myndi ekki kosta ríkið meira en ca. 100 þús. kr., og þannig skapaður nýr tengiliður milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins, sem er afaroft fær að vetrarlagi, þegar núverandi vegur er ófær. Ennfremur að vegur verði fullgerður yfir Siglufjarðarskarð og veittar til hans á næsta ári 50 þús. kr., í stað 15 þús. kr. eins og frv. gerir ráð fyrir. Öll þessi auknu framlög til vegagerðar myndu nema hátt á þriðja hundrað þúsund kr. Hér er ekki aðeins að ræða um aukna atvinnu, heldur og um hin mestu þjóðþrifamál að öðru leyti, sem sé stórlega bættar samgöngur. Það er alveg furðuleg ráðsmennska að byrja á löngum vegalagningum og vera að dunda við þetta kannske áratugum saman, meðan fjármagnið, sem í þetta hefir verið lagt, liggur ónothæft og vegirnir grotna niður jafnharðan, engum til gagns. Með núverandi framlagi yrði t. d. verið a. m. k. 16–17 ár að leggja Austurlandsbrautina um Krýsuvík, en ef farið væri eftir okkar till., myndi vera hægt að gera sér vonir um að fullgera hana á 6 árum. Þá höfum við lagt fram till. um nýjar vitabyggingar, um að 2 nýir vitar verði byggðir á þýðingarmestu stöðunum. Þá höfum við lagt fram till. um stóraukin framlög til verkamannabústaða og til byggingar- og landnámssjóðs. Samkv. l. um tóbakseinkasölu eiga tekjur hennar að skiptast jafnt milli verkamannabústaðanna í bæjunum og byggingar- og landnámssjóðs. En á hverju ári hafa verið sett 1., sem mæla svo fyrir, að þessi l. skulu ekki vera í gildi. Nú eru tekjur tóbakseinkasölunnar áætlaðar 600 þús. kr. og áttu því verkamannabústaðirnir að fá 300 þús. kr. og byggingar- og landnámssjóður aðrar 300 þús. kr. En í stað þess fá verkamannabústaðirnir aðeins 30 þús. kr., eða 1/10 af því, sem þeim ber, en byggingar- og landnámssjóður 50 þús. kr. við leggjum nú til, að bæði verkamannabústaðirnir og byggingar- og landnámssjóður fái allt, sem þeim ber að lögum, eða um ½ millj. fram yfir það, sem þeir fá nú. Það myndi þýða, að hægt væri að stórauka byggingarstarfsemina bæði í kaupstöðum og sveitum, sem ekki þýddi aðeins stóraukna atvinnu, heldur og ómetanlegar kjarabætur fyrir alþýðuna, með bættum híbýlakosti, bæði í bæjum og sveitum. Þá höfum við lagt fram till. um framlag til bæjarfélaga eða einstaklinga til tilraunastarfsemi í ýmsum verklegum framkvæmdum, t. d. til móvinnslu með nýjustu aðferðum, sem mikil líkindi eru fyrir, að sé atvinnuvegur, sem eigi mikla framtíð fyrir höndum hér á landi. Loks höfum við lagt fram till. um undirbúning nýrra rafveitna og til rannsókna á fallvötnum til framleiðslu rafmagns til hitunar og til iðnaðar, t. d. til áburðarvinnslu. Ennfremur um rannsókn á jarðarauðæfum landsins. Þessi atvinnuaukning, sem hér er gert ráð fyrir, jafngildir framkvæmdum fyrir ca. 2 millj. kr., sem að mestu leyti myndi fara í vinnulaun. Ef þessar till. okkar næðu fram að ganga, myndi það tákna mikil umskipti í atvinnulífi landsins, sem þúsundir manna, sem nú ganga atvinnulausir, myndu njóta góðs af. Seinna í þessum umr. mun verða skýrt frá till. okkar um aukning atvinnunnar á sjónum og efling sjávarútvegsins. Ég ætla þá næst að drepa á þau frv. okkar og aðrar till., sem hafa að einhverju leyti í för með sér útgjöld úr ríkissjóði. Skal þá fyrst nefna frv. okkar og þáltill. um alþýðutryggingar. Þessar breyt. eru í aðalatriðum fólgnar í eftirfarandi: Sjúkrasamlög greiði læknishjálp að fullu, bæði í sjúkrahúsum og utan þeirra. Allir þeir, sem eiga fyrir skylduómögum að sjá, fái fjölskyldudagpeninga. Biðtími dagpeninga verði ekki lengri en ein vika. Iðgjöld almennings verði stórlega lækkuð, með því að hafa þau stighækkandi og létta kostnaði af langvarandi sjúkdómum af sjúkrasamlögunum. Atvinnuleysingjar séu undanþegnir iðgjaldagreiðslu. Foreldrar beri ekki ábyrgð á iðgjaldagreiðslu barna sinna og fósturbarna. 7 króna nefskatturinn til lífeyrissjóðs sé afnuminn og allar tekjur lífeyrissjóðs séu notaðar jafnharðan til ellilauna handa þeim gamalmennum, sem komnir eru yfir 60 ára aldur. Komið verði á viðunandi atvinnuleysistryggingum, eingöngu á kostnað atvinnurekenda, ríkis og bæjarfélaga. Allar þessar till. eru í samræmi við kröfur 5200 Reykvíkinga og flestra verkalýðsfélaga landsins. En þar sem útvarpsumræður hafa farið fram um þetta mál frá Alþ., er ekki ástæða til að fjölyrða um það hér. Kostnaður af þessu er mjög lítill fyrir ríkissjóð, en myndi hinsvegar verða mikill léttir á bæjarfélögum og sveitarfélögum. Þá flytjum við frv. um að 1/5 hluti af framfærslukostnaði berklasjúklinga og annara, sem haldnir eru langvinnum sjúkdómum, sem nú er greiddur af bæjar- og sveitarfélögum, ef sjúklingarnir geta ekki greitt þennan kostnaðarhluta sjálfir, verði eftirleiðis greiddur af ríkinu. Kemur þá allur kostnaður af sjúklingum með langvarandi sjúkdóma yfir á ríkið. Er þessi till. ekki einungis flutt til að létta þungum bagga af fátækum bæjar- og sveitarfélögum, heldur er hér um að ræða nauðsynlega réttarbót fyrir berklasjúklinga og aðra. Þá flytjum við frv. um ráðstafanir til hjálpar þeim bændum, sem hafa orðið fyrir tjóni af völdum mæðiveikinnar. Samkv. því skulu lánsstofnanir afskrifa skuldir bænda, sem svarar þeirri rýrnun, sem orðið hefir á veðum fyrir þessum skuldum af völdum mæðiveikinnar og skal, ef svo er ástatt, ekki vera heimilt að segja upp lánum né að taka andvirði fjár, sem slátrað hefir verið vegna fjárpestarinnar, til að lækka skuldirnar. Þá skulu lánsstofnanir veita bændum, sem standa höllum fæti vegna þess tjóns, sem þeir hafa orðið fyrir af völdum veikinnar, gjaldfrest á vöxtum og afborgunum um óákveðinn tíma. Sumt af þessu hefir verið tekið upp í frv. því, sem fyrir liggur frá landbn. Ennfremur flytjum við till. um styrk til bænda, til fóðurbætiskaupa, vegna óþurrkanna síðastliðið sumar. Þá koma till. okkar um tekjuöflun fyrir ríkissjóð og bæjarfélög, til að standast kostnað af allri þessari atvinnuaukningu og öðrum kjarabótum fyrir alþýðuna. Skal ég þá fyrst nefna frv. okkar um stóríbúða- og háleiguskatt, vaxtaskatt og verðhækkunarskatt, stighækkandi fasteignaskatt og hækkaðan skatt á einkabifreiðar. Þessir skattar eru allir lagðir eingöngu á óhófseyðslu yfirstéttarinnar og á fjármagn, sem er í braski og sumpart svikið undan skatti vegnu þess, að núgildandi skattalög ná ekki til þess. Við áætlum, að þessi lög myndu auka tekjur ríkissjóðs a. m. k. um eina millj. kr. Ennfremur höfum við í undirbúningi frv. um sparnað á starfsmannahaldi ríkisins og lækkun á hálaunum embættismanna. Á þann hátt má sennilega spara um 1 millj. kr. Þá flytjum við frv. um bæjarrekstur á uppskipun og útskipun og kvikmyndahúsum, sem myndi gefa bæjarfélögunum riflegar aukatekjur. Auk þess sem hér er um nauðsynlega tekjuöflun til hins opinbera að ræða, þá fela öll þessi frv. í sér þjóðþrifamál, þjóðfélagsleg umbótamál. Stóribúðaskatturinn hefir þau áhrif, að ýtt er undir þá, sem búa í óhóflega stórum íbúðum, um að draga saman, og myndu þá losna íbúðir til leigu, framboð aukast og draga þannig úr húsnæðisskortinum. Stighækkandi fastelgnaskattur, sem fyrst og fremst er lagður á verzlunarhús, og verzlunarskattur miða að því að draga úr braskinu og stemma stigu fyrir óhæfilegu verði á fasteignum. Skattur á óbyggðum lóðum er hið mesta nauðsynjamál til að koma í veg fyrir, að lóðunum sé haldið í braski, án þess að byggt sé á þeim. Vaxtaskatturinn leggst að miklu leyti á fé, sem nú er dregið undan skatti. Allir þessir skattar miða að því að hrekja það fjármagn, sem nú er í braski, yfir í nytsamari atvinnugreinir. Einkabifreiðaskatturinn miðar að því að fækka lúxusbílunum, til hagsmuna fyrir bilstjórastéttina og til gjaldeyrissparnaðar fyrir landið. Það er erfitt að halda því fram, að braskararnir, spekúlantarnir og óhófsseggirnir geti ekki borgað þessa skatta, meðan landið er í nauðum statt, meðan þúsundir manna og kvenna skortir föt og fæði, meðan 20 millj. af fjármagni þjóðarinnar eru dregnar undan skatti, meðan innan við 1000 manns í Reykjavík hafa yfir 10 millj. krónur í nettótekjur, sem þeir gefa upp til skatts, meðan gróðinn af verzluninni er árlega 4–5 millj. og hreinn gróði síldarútgerðarinnar í sumar að minnsta kosti 4 millj. Það er líka erfitt að skilja það, hvernig stjórnarflokkarnir fara að afsaka það fyrir fólkinu, að þeir fáist ekki til að sinna till. um stóribúða- og háleiguskatt eða till. um lækkun á launum hálaunaðra embættismanna, þó hér sé um sömu till. að ræða og þeir hafa sjálfir flutt á undanförnum þingum. En nú bregður svo undarlega við, að þegar þeir þurfa á tekjum að halda í ríkissjóðinn, þá er eins og sumir þessara sömu manna kjósi helzt að sjá sínar eigin till. dánar og grafnar. Þá vil ég aðeins drepa á önnur umbótamál, sem við leggjum fyrir þingið. Við flytjum frv. um gagngerðar endurbætur á fátækralögunum. Helztu atriði þessa frv. eru, að landið er allt gert að einu framfærsluhéraði, til stórkostlegra hagsbóta, bæði fyrir fátæk bæjarfélög og styrkþegana sjálfa. Upphæð framfærslustyrks skal ekki lengur miðuð við duttlunga framfærslunefnda, heldur skal hann ákveðinn með gjaldskrá fyrir hvert bæjar- og sveitarfélag. Þar með er eðli framfærslustyrksins breytt þannig, að hann hættir að vera ölmusa, heldur verður hann ákveðinn réttur. Framfærslumálin færast þá meir í það horf, að verða ein tegund þjóðfélagstrygginga. Meðlög með börnum skulu öll greidd af ríkinu. Ófrelsisákvæði núgildandi framfærslulaga eru öll afnumin, svo sem sérstakir fangelsisdómar fyrir styrkþega, þvingunarvinna o. s. frv. Það er undir öllum kringumstæðum bannað að sundra heimilum vegna fátæktar. Framfærslunefndum er breytt þannig, að verkamannasamtökin fá fulltrúa í þeim. Framfærslueyrir skal allur greiddur í peningum. Framfærsluþurfar eru í öllum atriðum gerðir jafnréttháir öðrum þjóðfélagsborgurum. Þá flytjum við brtt. við l. um greiðslu verkakaups, sem tryggir það, að verkakaup sé undantekningarlaust greitt í peningum. Brtt. á lögum um aðför flytjum við, sem fer í þá átt, að undanskilja megi lögtaki 500 kr. eign, jafnvel þegar um greiðslur opinberra gjalda er að ræða eins og við einkaskuldir. Ennfremur till. um úthlutun gjaldeyrisleyfa til smásala og útvegsmanna til innkaupa á vörum til útgerðarinnar. Þessi síðasta krafa okkar hefir borið þann árangur, að komizt hefir inn í frv. um gjaldeyrisverzlun ákvæði um, að útgerðarmönnum sé heimilt að ráðstafa gjaldeyri, sem fæst fyrir útflutningsvörur þeirra. Till., sem við lögðum fram um innflutning ávaxta, hefir að vísu aldrei komið til umræðu, en virðist hafa verið tekin til greina að nokkru leyti. Nú spyr almenningur, hvað verði um öll þessi umbótamál, sem þm. kommúnista bera fram. Því er til að svara, að hv. þm. virðast sofa nokkuð fast á þeim. Sú stefna, sem í þeim felst, virðist ekki eiga miklu brautargengi að fagna hjá hv. stjórnarflokkum. Stefna hv. ríkisstj. virðist horfa í allt aðra átt, eins og ég hefi lýst áður. Og þá spyr alþýða landsins, hvernig sé þá hægt að koma þessum málum í framkvæmd, Hvernig er hægt að gera vilja meiri hluta þjóðarinnar gildandi á Alþ.? Hvernig er hægt að láta lýðræðið vera í gildi? Það varðar mest til allra orða, að undirstaðan rétt sé fundin. er þá fyrst að leita orsakanna fyrir þessari íhaldsstefnu stj., orsakanna fyrir því, að vilji kjósendanna, vilji meiri hluta þjóðarinnar fær ekki að ráða á Alþ., þrátt fyrir þann glæsilega kosningasigur, sem alþýðan vann í vor. Þá er fyrst að gera sér ljóst, að þessi kosningasigur var vissulega ekki unninn fyrir gýg, þrátt fyrir allt. Hvað hefði gerzt, ef Sjálfstfl. eða Breiðfylkingin hefði orðið í meiri hluta? Sjálfstfl. hefir sýnt svo greinilega klærnar hér á Alþingi, að það þarf nú ekki framar vitnanna við. Það, sem gert hefði verið, ef Breiðfylkingin hefði sigrað, er í stuttu máli eftirfarandi: Það hefði verið komið á þvingunarlögum í vinnudeilum, sem lagt hefðu verkalýðsfélögin í fjötra, og síðan hefði verið látið til skarar skriða að koma á almennri kauplækkun í landinu. Strax og í odda hefði skorizt í stéttabaráttunni hefðu foringjar verkalýðsfélaganna og verkalýðsflokkanna verið fangelsaðir. Sjálfstæðismenn hafa nú lagt hér fram frv. sitt um þvingunardóm í vinnudeilum enn einu sinni, og það var mjög athyglisvert, sem hv. 8. landsk. (GÞ) sagði í umr. um það mál. Hann sagði, að þetta afkvæmi íhaldsins skyldi verða að l., hvort sem mönnum líkaði betur eða verr. Svona er hægt að telja upp ótal dæmi um hótanir afturhaldsmannanna í Íhaldsflokknum, um að ofbeldið skuli látið skera úr. ef þeir fá ekki að ráða. Breiðfylkingarstjórn myndi ekki hafa látið sitja við að leggja verkalýðsfélögin í rústir, heldur líka stefnt að því að leggja samvinnufélögin í rústir, eins og menn hennar hafa margsinnis boðað, bæði í ræðu og ríti. Mikil líkindi eru til, að stjórn Breiðfylkingarinnar hefði lækkað gengi krónunnar, og hefði það þá verið ein aðferðin til almennrar kauplækkunar. Og þið þurfið ekki annað en hlusta á ræður þessara herra til þess að komast að þeirri niðurstöðu, að þeir hefðu lækkað beinu skattana á auðmönnunum og í stað þess hækkað tollana á nauðsynjavörur enn meir. Verklegar framkvæmdir hefðu verið skornar niður. Það er þetta, sem að baki býr í ræðum þessara manna, þegar þeir eru að barma sér yfir háu sköttunum og skammast út í „eyðslu“ stj. Þegar þeir tala um „eyðslu“, þá meina þeir framlög til verklegra framkvæmda. Lýðskrum sjálfstæðismanna á yfirstandandi þingi er annar þáttur út af fyrir sig, og mun verða komið nánar inn á það mál síðar í þessum umræðum. Því var afstýrt með kosningunum í vor, að þessi íhaldspólitík kæmist til framkvæmda. Og það var mikill sigur. En um leið vil ég minna á það, sem við kommúnistar sögðum fyrir kosningarnar í vor. Við sögðum eftirfarandi : ,;Til þess að tryggja lýðræðið í landinu er ekki nóg að koma í veg fyrir, að íhaldið fái meiri hluta. Það er ekki hægt að búast við því, að hinar vinnandi stéttir verndi það lýðræði sem fjöregg sitt, sem gefur auðvaldinu og afturhaldinu tækifæri til að drottna í skjóli sinu, sem heldur hlífiskildi yfir fjárglæframönnum og lyftir þeim upp í æðstu valdastöður þjóðfélagsins, sem hlífir þeim ríku, en leggur byrðarnar á hina fátæku. Lýðræðið hlýtur nú að byggja áframhaldandi tilveru sína á stuðningi hinna vinnandi stétta, því annars er það dauðadæmt. Og það lýðræði, sem styðst við alþýðuna, verður að sjá hagsmunum hennar borgið. Það er lífsskilyrði þess. Til þess að tryggja lýðræðið dugir ekki sú stefna, sem stjórnarflokkarnir hafa starfað eftir undanfarin þrjú ár. Til þess að tryggja lýðræðið duga hvorki svikin loforð né undanlátssemi og jafnvel samstarf við versta afturhaldið.“ Á þessu þingi sjást engin glögg merki þess, að hv. stjórnarflokkar ætli að hverfa af þeirri braut, sem þeir hafa gengið undanfarin ár. Og orsakirnar eru þær, að áhrif auðmannastéttarinnar á stjórnarflokkana mega sín enn sem fyrr meir en áhrif hins vinnandi fólks. Það er skylt að segja það hér, hverjir eru höfuðábyrgir fyrir þessari íhaldspólitík. Það eru fyrst og fremst örfáir afturhaldssamir menn innan Framsfl. með 1. þm. S.-Þ., formann Framsfl., Jónas Jónsson, í broddi fylkingar. Formaður Framsfl. hótar stöðugt, ýmist samstarfi við Íhaldsfl. um stjórnarmyndun eða hann ógnar með Landsbankanum. Það eru ekki nema nokkrir dagar síðan þessi hv. þm. ógnaði opinberlega hér á Alþ. með valdi Landsbankans. Það var í umræðunum um frv. framsóknarmanna og íhaldsmanna um síldarverksmiðjur ríkisins. Þá getum við aftur snúið okkur að spurningunni, sem mestu varðar: Hvað geta hinar vinnandi stéttir gert til að skapa það ástand, að þingfulltrúar þeirra þjóni hagsmunum þeirra og vilja, svo ríkisstj. verði mynduð í landinu, sem framkvæmir þá pólitík, sem meiri hluti þjóðarinnar vill? Þetta er meira Grettistak en mörgum virðist í fljótu bragði, því það er einmitt einkenni hins borgaralega lýðræðis, að auðmennirnir geti meira eða minna drottnað í skjóli þess, hvernig sem ríkisstj. er skipuð á hverjum tíma. Það, sem fyrst og fremst er nauðsynlegt til að hrinda málstað fólksins áleiðis, er, að hinar vinnandi stéttir efli samtök sín, og að öll þessi samtök verkamanna og bænda, smáútvegsmanna og annara vinnandi manna tengist órjúfandi einingarböndum. Og til þess að þetta megi takast, verður verkalýðurinn, sem á þróttmestu samtökin og þau, sem bezt eru til forystu fallin, að sameinast. Þess vegna er nú brýnni nauðsyn á því en nokkurn tíma fyrr, að náið samstarf takist með verkalýðsflokkunum, Alþfl. og Kommfl. og verkalýðsfélögunum, og að þetta samstarf hafi að takmarki sameiningu Alþfl. og Kommfl. í einn flokk, jafnskjótt og þeir hafa skapað sér sameiginlegan, pólitískan og fræðilegan grundvöll, jafnskjótt og þeir hafa komið að sameiginlegri niðurstöðu um þau mál, sem örlög verkalýðshreyfingarinnar í nútíð og framtíð veltur á og varanleg eining þeirra er tryggð. Jafnframt verða öll samtök alþýðunnar í landinu að koma sér saman um dægurmálastefnuskrá og mynda með sér traust bandalag. Þátttakendur í þessu bandalagi verða að vera hinir pólitísku flokkar bænda og verkamanna, Framsfl. og deildir hans, verkalýðsflokkarnir og deildir þeirra, og auk þess öll verkalýðsfélög, samvinnufélögin í bæjum og sveitum, samtök þau, sem smáútvegsmenn skapa sér, æskulýðsfélög, frjálslynd kvenfélög og allur annar félagsskapur, sem taka vill þátt í vörninni gegn afturhaldinu og fasismanum og berjast fyrir bættum kjörum alþýðunnar til sjávar og sveita. Öll þessi samtök mynduðu svo með sér sameiginlegar nefndir víðsvegar um landið í sveitum og bæjum. Verkefni þessara nefnda væri svo að samræma pólitík alþýðunnar, bæði í bæjar- og sveitarmálum og í landsmálum, og hafa á hendi framkvæmd hinnar sameiginlegu stefnuskrár. Á grundvelli slíkra styrkra samtaka gætu svo hinar vinnandi stéttir falið fulltrúum sínum á Alþ. að mynda ríkisstjórn. Slík stjórn væri þá ekki aðeins háð þingmeirihluta vinstri flokkanna og styddi sig ekki aðeins við þingmeirihlutann, heldur væri hún háð hinum sameinuðu samtökum hins vinnandi fólks í landinu og nefndum þeirra og styddist jafnframt við þessi samtök. Það er þetta, sem við köllum þjóðfylkingu, og þá stjórn, sem þannig er mynduð, þjóðfylkingarstjórn. Slík stjórn myndi vera hin sterkasta stjórn, sem nokkurn tíma hefir farið með völd á Íslandi, því öll hennar verk myndu vera unnin í samvinnu við fólkið sjálft og samtök þess og öll hennar ráð ráðin í samráði við alþýðuna, sem hún styddist við; og samtök fólksins á hverjum stað myndu slá skjaldborg um stjórn sína og túlka málstað hennar meðal þjóðarinnar. Slík samtök sem þessi myndu verða þess megnug að grípa algerlega fyrir kverkar fasismans, og fyrir slíkri stjórn, sem framkvæmdi vilja fólksins og gætti sameiginlegra hagsmuna þess, myndi fylgi afturhaldsins, sem nú veður uppi í Sjálfstfl., hverfa eins og dögg fyrir sólu. Slíka stj. myndi Kommfl. styðja af heilum hug, og þær þúsundir, sem honum fylgja, myndu leggja fram alla sína starfskrafta og allan sinn eldmóð í baráttunni fyrir málstað hennar og fyrir því, að hrinda stefnumálum hennar í framkvæmd. Því er ekki að neita, að margir spyrja nú með ugg og kvíða. Er samvinna milli Framsfl. og verkalýðsins möguleg lengur? Er ekki Framsfl. að undirbúa vinnulöggjöf, til þess að hugsjónir Eggerts Claessens megi rætast? Hefir ekki Framsfl. lagt fram á þessu þingi frv. um síldarverksmiðjur ríkisins, sem er bein árás á verkamenn, sjómenn og alla útvegsmenn nema Kveldúlf og Alliance, og ætlar hann ekki að gera þetta frv. að l. með fulltingi íhaldsins? Stendur ekki Framsfl. eins og múrveggur gegn öllum sköttum á þá ríku, og getur ekki hugsað sér aðrar tekjuöflunaraðferðir í ríkissjóðinn en að leggja hækkaða tolla á nauðsynjavörur? Er ekki formaður Framsfl. í stöðugum þingum við form. Sjálfstfl., brosandi út í hægra munnvikið? Allt þetta er rétt, og það er vitað, að menn, sem allt til þessa hafa verið og eru áhrifamenn í Framsfl., vinna að því öllum árum, að samvinna takist milli Framsfl. og íhaldsins, þannig að Framsfl. verði gerður að einskonar íhaldsfl. no. 2, íhaldsfl. sveitanna, og þannig mynduð ný breiðfylking, sem myndi gera vesalings Bændafl. aldeilis óþarfan fyrir hina drottnandi auðmannaklíku í landinu. En þessu er til að svara, að ef bændurnir eru á verði, þá er ekki hægt fyrir neina foringja að fremja slíkt fantabragð gegn bændastétt landsins og allri alþýðu. Framsfl. getur ekki verið íhaldsfl. og bændafl. í senn, því bændurnir og peningamennirnir í bæjunum hafa ekki samstæða hagsmuni, heldur andstæða hagsmuni. Hvernig haldið þið, að hagsmunum bændanna væri borgið í samvinnu við íhaldið? Hvernig haldið þið, að skuldamálum bænda yrði skipað? Og hvað haldið þið, að yrði úr skipulagi afurðasölunnar í samvinnu við Eyjólf í Mjólkurfélaginu, hv. þm. G.-K. (ÓTh) og aðra slíka? Og hvernig haldið þið, að jarðræktarlögin mundu líta út eftir nokkurra ára samvinnu við íhaldið? Og hverjir ættu svo að kaupa afurðir bændanna, eftir að búið væri að leggja verkalýðsfélögin í rústir, og verkamenn yrðu að búa við þau smánarlaun, þau sultarkjör og bágindi, sem atvinnurekendur myndu skammta úr hnefa? Nei, Framsfl. getur ekki tekið höndum saman við íhaldið án þess að fremja sjálfsmorð. Bændur yrðu þá að bindast samtökum á öðrum vettvangi. Og bændur munu aldrei líða það, að slíkt sjálfsmorð yrði framið. Bændur eiga ekki samleið með neinum nema verkalýðnum. Framsfl. styður sig við fátæka bændur og samvinnusamtök þeirra, og þess vegna á Framsfl. heima í vinstra-bandalagi, - hann á heima í fylkingum þess hluta íslenzku þjóðarinnar, sem vinnur fyrir brauði sínu í sveita sins andlitis. Það eru líka margir, sem líta með ugg og kvíða á samstarf samvinnufélaganna og verkalýðsfélaganna. Menn benda á Akureyri, þar sem þessi samtök fólksins hafa átt innbyrðis í harðri kaupdeilu. Á Akureyri á S. Í. S. iðnfyrirtæki, sem hafa haldið uppi kaupkúgun og telja það óhjákvæmilegan lið í rekstrarfyrirkomulagi þessara fyrirtækja og þess vegna eigi verkafólkið að sætta sig við þessa kaupkúgun. Á Akureyri komust menn, áður en núverandi samningar voru gerðir, ekki upp í eins hátt kaup á 10 árum eins og menn fá við samskonar fyrirtæki hér, eftir eitt ár. Verkafólkið fór nú ekki fram á annað en að sama kaup yrði greitt á Akureyri og iðnverkafólkið í Reykjavík hefir nú samkv. samningi, sem félag iðnverkafólksins hér í Reykjavík hefir sagt upp, í því skyni að fá allverulega kauphækkun. Út af þessu lögðu hinir afturhaldssömu foringjar sambandsins út í langvinna kaupdeilu, að hætti hinna forstokkuðustu atvinnurekenda. Hér er því miður að rætast það, sem hinn ágæti frömuður samvinnuhreyfingarinnar, Hallgrímur Kristinsson, renndi grun í, þegar hann lét svo um mælt, að hann „óttaðist um framtíðarörlög samvinnustefnunnar, er eldur hugsjónanna félli í fölskva hjá gröfum frumherjanna“. Þetta er nú komið á daginn, með þeim hætti, sem annar ágætur frömuður samvinnuhreyfingarinnar, Benedikt Jónsson á Auðnum, lýsir í grein, sem hann skrifaði á fertugsafmæli Ófeigs úr Skörðum í fyrsta blað samvinnustefnunnar á Íslandi. Benedikt á Auðnum skrifar eftirfarandi, sem ég ætla að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta: „Hálfleiki, hálfvelgja, hugdeigla gagnvart ríkilætinu virðist vera einkenni nútímakynslóðarinnar. Smáhygli og sérgæðingsháttur veður uppi hvívetna í almenningsmálum, eyðir áhrifum þess, sem bezt er gert, og truflar alla skipulagsviðleitni. Að þetta sé ekki ofmælt, sannar það furðulega fyrirbrigði, að jafnvel þeir menn, sem kalla sig samvinnumenn, gera sig að undirtyllum gamalla selstöðuverzlana og reka erindi þeirra við almenning. Með því auðga þeir þær og efla, en vinna gegn þeirri stefnu, sem þeir þó dingla aftan í með látalæti sín. Hvernig er þess að vænta, að nokkrir sigrar vinnist með slíku fylgdarliði? Það er ekki til svo gott og réttmætt málefni, að það nái fram að ganga, ef unnið er að því með slíkum smásálarskap, tómlæti og tvöfeldni.“ Svo að ég snúi mér nú aftur að kaupdeilunni á Akureyri, þá vaknar spurningin: Hvaða hag hafa bændur af því, að fyrirtækjum samvinnuhreyfingarinnar sé beitt í kaupkúgunarskyni? Það hlýtur að vera eitthvað bogið við þau samvinnufyrirtæki, sem ekki geta keppt við fyrirtæki einstakra manna í sömu iðngrein, með sama kaupgjaldi, og þá er það vitaskuld hagur allra samvinnumanna, að slíku sé kippt í lag. Og ekki getur það verið hagur bænda, að samvinnufélögin færi meir og meir út kvíarnar með lágu kaupgjaldi og lækki þar með allt kaupgjald í landinu. Þannig myndu samvinnufélögin verða þess valdandi, að bilið milli stéttanna stækkaði, gróði einstakra atvinnurekenda yrði meiri og kjör verkafólksins versnuðu. Og hver vill halda því fram, að bændunum sé hagur að því, að kaupgeta almennings í bæjunum minnki, að verkafólkið neyðist til að kaupa minna af mjólk og kjöti? Hver vill halda því fram, að það sé hagur bænda, að alið sé á úlfúð milli samvinnufélaganna og neytendanna í bæjunum, svo þeir minnki viðskipti sín við samvinnufélögin? Þeir herrar, sem standa að því að etja saman samtökum bænda og verkamanna, eru ekki aðeins andstæðingar verkamanna heldur líka andstæðingar bænda. Ég vil nú nefna eitt dæmi um það, hvernig samvinnusamtök og verkalýðssamtök geta unnið saman. Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis er eitt stærsta samvinnufélag landsins og er byggt upp af róttækum verkamönnum í Reykjavík. Það eru kommúnistar og margir ágætir menn úr öðrum flokkum, sem hafa unnið að því að gera það stórt og öflugt. Þeir hafa unnið að þessu í bezta samstarfi og yfirleitt í samræmi við stefnu Kommfl. í neytendamálum. Kaup og kjör starfsfólksins við kaupfélagið eru yfirleitt betri en tíðkast í Reykjavík. Það er eina verzlunarfyrirtækið, sem gert hefir samning við Verzlunarmannafélag Reykjavíkur. Þrátt fyrir þetta getur kaupfélagið selt ódýrara en aðrir og haldið vöruverðinu í Reykjavík niðri. Nú standa yfir samningar milli Verzlunarmannafélagsins og kaupfélagsins og það er almenn skoðun manna í báðum félögunum, að í þessum samningum eigi aðeins eitt sjónarmið að koma til greina, og það er, hvað báðum aðiljum er fyrir beztu. Félögin vilja veita hvort öðru gagnkvæman stuðning. Kaupfélaginu ber að líta á það sem hlutverk sitt að hjálpa Verzlunarmannafélaginu svo sem unnt er til þess að bæta kjörin, og Verzlunarmannafélaginu ber að líta á það sem hlutverk sitt að efla og styrkja kaupfélagið. Svona samvinna og gagnkvæmur skilningur getur verið og á að vera milli allra samvinnufélaga og verkalýðsfélaga á landinu. Margur mun nú segja sem svo, að það muni eiga langt í land, að verkamenn og bændur taki þannig höndum saman eins og vera ber. En því er til að svara, að þetta er næsta sporið, sem alþýðan í landinu verður að stíga, til þess að afstýra vandræðum og glundroða og koma í veg fyrir, að afturhaldið noti sér sundrung hinna vinnandi stétta, til þess að hrifsa til sín völdin. vissulega eru margir örðugleikar á þessari leið. En hvers vegna skyldu þeir vera óyfirstíganlegir? Eru ekki hagsmunir allra þeirra, sem vinna í þessu þjóðfélagi, nátengdir? Er það ekki hagur bændanna, að kjör fólksins í bæjunum séu sem bezt, svo að innanlandsmarkaðurinn sé sem öruggastur fyrir afurðir þeirra? Og er ekki samstarfið við bændurna nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að verkamennirnir í bæjunum geti komið málum sínum áleiðis? Er það ekki sameiginlegur hagur smáútvegsmanna og sjómanna, að hlynnt sé að sjávarútveginum og komið í veg fyrir, að peningavaldið og einokunarhringarnir hirði arðinn af stríði þeirra? Hversvegna skyldi þetta fólk þá ekki geta unnið saman, jafnvel þótt menn héldu áfram að deila um lífsskoðanir? Og það er líka alveg víst, að hið vinnandi fólk í landinu vill vinna saman. Bændur og verkamenn vilja vinna saman. Hvað er þá í veginum? Í veginum standa einstakir steingerðir foringjar, sem daðra við auðvaldið og afturhaldið, eða eru gersneyddir öllum skilningi á þeim miklu straumhvörfum, sem nú eru að gerast í íslenzku þjóðlífi. Það þarf að gera slíka menn óskaðlega. Það fyrsta, sem verkamennirnir og bændurnir og aðrir alþýðumenn þurfa að gera, það er að taka sjálfir stjórnina í sínum eigin flokkum og samtökum og sameinast í einu traustu bandalagi. Þar með ern tryggð áhrif alþýðunnar á stj. landsins og þau umskipti í íslenzkri pólitík og íslenzkum þjóðfélagsmálum, sem allir frjálslyndir menn og allir góðir drengir óska eftir.

*Þorsteinn Briem: Það er kunnugt, hvers vegna hinum svonefndu eldhúsdagsumr. var frestað við 1. umr. fjárl. og koma nú fyrst við 3. umr. Það mun og mörgum kunnugt, hvers vegna svonefndar eldhúsumr. verða nú með öðrum hætti en áður hefir tíðkazt. Þ. e. af því, að á herðum þjóðarinnar og fulltrúa hennar hvíla nú meiri vandamál til úrlausnar en menn hafa allt til þessa gert sér ljóst. Og meðan þeir menn, sem nú eru í stjórnaraðstöðu og því bera ábyrgðina á afkomu lands og þjóðar, eru í fyrsta lagi að gera sér ljóst, hvernig ástandið er, og í öðru lagi að reyna að komast að niðurstöðu um, hvernig úr því ástandi verði bætt, þá vil ég ekki endurvekja eldri ágreiningsmál né væringar, nema sérstakt tilefni gefist til, heldur mun ég um þau efni óhræddur geyma síðari tímum dóminn. Afkomuhorfum atvinnuveganna og högum lands og þjóðar er nú svo komið, að þess ætti að mega fastlega vænta, að menn fyndu nú meira til ábyrgðar sinnar en áður. Ætla ég, að svo muni og vera um ýmsa þá reyndari menn, sem verið hafa með í því að byggja upp samvinnufélagsskapinn í landinu frá upphafi og starfað hafa að málum hans. Hinsvegar veit ég ekki, hvort svo er um aðra minna ráðna og óreyndari menn, sem ekki hafa vaxið upp í starfinu fyrir samvinnufélagsskapnum, heldur aðeins notað samvinnuhreyfinguna til þess að lyfta sjálfum sér upp til vegs og valda, þó að þeir standi að öðru leyti nær öðrum róttækari flokkum. En í von um, að hinir reyndari menn innan fjölmennari stjórnarflokksins fái meiru áorkað í flokki sinum hér eftir en nú hefir um skeið verið, vil ég sjá, hvaða stefnu þeir menn, sem enn eru óráðnir, taka í þeim málum, sem nú hljóta að valda öllum hugsandi mönnum þyngstum áhyggjum. Ég mun því ekki flytja venjulega eldhúsræðu að þessu sinni, heldur aðeins reyna að vekja athygli hugsandi manna á því, hvar vér stöndum nú. Alþingi er nú að afgreiða fjárlög. Á þeim eru útgjöldin ákveðin hærri en nokkru sinni áður. Til þess að láta tekjur vega á móti þeim gjöldum, hefir orðið að hækka skatta og tolla m. a. á sjálfsögðustu nauðsynjavörum hvers heimilis. Og það hefir orðið að gera meira. Það hefir orðið að leggja verðtoll einnig á þær vörur, sem verðtollur hefir aldrei verið lagður á áður. Það hefir ekki aðeins orðið að hækka fasteigna- tekju- og eignarskattana um 11% upp úr því hámarki, sem sósíalistar, sem fram að þessu hafa verið fylgjandi beinum sköttum, hafa áður talið frekast fært. Enda hefir hæstv. fjmrh. viðurkennt, að beinir skattar væru nú orðnir hærri á Íslandi en í nokkru öðru nálægu ríki. Það hefir ekki aðeins orðið að hækka alla gömlu tollana, sem sósíalistum þóttu áður fyrr vera fullháir, enn að nýju um 11% ofan á þær hækkanir, sem komnar voru áður. Það hefir líka orðið að hækka hina svo til nýju tolla. viðskiptagjaldið svonefnda, um 50%, á velflestum nauðsynjavörum, sem þó verður án verið, um 40% á nauðsynjavörum, sem alls ekki verður án verið, eins og búsáhöldum og þvottavörum. Og loks hefir orðið að leggja þennan nýja verðtoll einnig á þær vörur, sem engum hefir áður komið til hugar að leggja á verðtoll, eins og rúgmjöl og ýms alnauðsynlegustu áhöld og verkfæri. Nú er ekki aðeins kominn nýr verðtollur á mjölið, sem fer í brauðin, heldur og á skófluna í hendi bóndans og saumnálina í hendi konunnar, hvað þá annað. Þessi nýju gjöld koma, eins og gefur að skilja, að langmestum hluta niður sem nefskattur og verður því þyngri sem menn hafa fleiri munnana að fæða á hverju heimili. Hefir verið áætlað, að þau nemi 40–150 kr. á sveitaheimili, eftir stærð og aðkeyptu vörumagni hjá hverjum einum. Og það mundi þykja allveruleg hækkun á útsvari hjá hverjum almúgamanni, sem á fyrir heimili að sjá. Móti þessari gjaldahækkun kemur svo að vísu nokkur ívilnun í útflutningsgjaldi, þ. e. aflétting útflutningsgjalds af saltfiski, sem mun nema um 225 þús. kr., eða rúmlega 7% af viðbótarálögunum. Þá er lofað nokkurri aukningu á því fé, sem varið hefir verið til jöfnunar milli þeirra bæjar og sveitarfélaga, sem eru lakast stödd, og fara væntanlega til þess um 14% af hinum nýju álögum. Ekki munu þó sveitahrepparnir fá mikið af því fé, því að mest fá hlutfallslega þau kauptún og bæjarfélög, þar sem sósialistar fara með fjárstjórnina, því að þar er fjárhagurinn aumastur. Hinsvegar fer allur kúfurinn af þessum nýju skatta- og tollaálögum til þess að jafna þann nær millj. tekjuhalla, sem var á fjárl. eins og shlj. lagði þau fyrir. Nokkur upphæð fer væntanlega í vexti af 3 millj. kr. láninu, sem nú á að taka til þess að jafna greiðsluhallann síðustu þrjú árin. En afgangurinn fer til ýmsra ráðstafana, sem sumar eru sjálfsagðar og óhjákvæmilegar, svo sem ráðstafanirnar gegn Deildartunguveikinni, en aðrar orka tvímælis eins og nú er ástatt. Það skal þegar játað, að fjvn. hefir nú sýnt nokkru meiri sanngirni í till. sínum en nú var í fjárlagafrv. stj. og oft áður. Er það vert allrar viðurkenningar, þó að með því sé auðvitað ekki mikið sagt. En þó að maður vilji sýna hina fyllstu sanngirni í dómum um afgreiðslu þessara fjárlaga og um þær nýju álögur, sem nú er verið að leggja á hvern einasta mann í landinu, þá fær maður ekki varizt þeirri spurningu, hvort þjóðin sé fær um að taka á sig þessar nýju álögur í viðbót við sveitargjöldin og útsvörin, sem stöðugt eru að þyngjast víðast hvar á landinu. Þing og stj. hefir nú stöðugt aukið yfirbygginguna á þjóðarbúinu, og það þó vitanlegt sé, að undirbyggingin sé stöðugt að veikjast. Skattar og tollar og álagning á einkasöluvörum og útsvör og aðrar opinberar álögur munu nú nema 25–30 millj. alls á þjóðinni. - En til samanburðar má benda á það, að allar útfluttar vörur landsins, sem eru vor eini gjaldeyrir til greiðslu vaxta og afborgana af erlendum lánum og til kaupa á öllum þeim nauðsynjum, sem vér verðum að flytja inn, nema sum árin ekki nema rúmum 40 millj. alls. Jafnvel þótt vér miðum við einsdæmis síldarhappdrættisár eins og nú var, þá nema opinberu álögurnar um helmingi af öllum útflutningnum. Getur þjóðin borið þetta, að greiða sama sem aðra hverja kjöttunnu, sem út er flutt, annað hvert gærubúnt og annanhvern síldar- eða fiskfarm, sem fer úr landi, í opinber gjöld? Getur hún borið það? Eru atvinnuvegir landsmanna með þeim blóma, að slíkt sé mögulegt? Er undirbyggingin svo sterk, að hún þoli slíka yfirbyggingu? Undirbyggingin er framleiðslan. Hún skapar atvinnu. Hún fæðir fólkið og hún gefur ríkinu og bæjar- og sveitarfélögunum tekjur. Ef sá grunnur hrynur, hrynur og yfirbyggingin af sjálfu sér. Það verður því ekki hjá komizt að líta á þessa undirstöðu um leið og verið er að auka yfirbygginguna enn að nýju. Elzta undirstöðuatvinnugrein þessarar þjóðar er landbúnaðurinn. Og eins og menn vita, leggur nútíminn þeirri atvinnugrein ekki lítið verkefni á herðar. Þeir, sem nú stunda landbúnað, verða flestir að vinna tvennt í senn, að rækta jörðina og reisa sér hús yfir fólk og fénað. Aðrar landbúnaðarþjóðir álfunnar hafa verið öldum saman að vinna þetta verk. Og þar þykir bændum það ærið verkefni nú á tímum, að halda þessum mannvirkjum við og endurbæta þau eftir kröfum tímans. En hér hefir þorri bænda orðið að taka við landinu sem nær ónumdu að ræktun og húsum. Hér verður sama bændakynslóðin að vinna margra kynslóða verk. Það mættu einstæð undur teljast, ef sú kynslóð, sem færist slíkt í fang, gæti jafnhliða þessu verki verið fær um það, að bera - ekki aðeins þung gjöld heima fyrir í sveitar- og sýslugjöldum, heldur þar í ofanálag einnig þung gjöld fyrir ríkissjóðinn. Það má miklu fremur segja, að á meðan ræktunar- og byggingarmálum sveitanna er ekki lengra komið en er, þá sé þar enn verið að vinna að því að reisa grunninn undir viðunandi landbúnaðarafkomu. Og á meðan ekki er enn búið að reisa grunninn, þá er ekki hægt að byggja þar ofan á mikla yfirbyggingu. Skýrslur þær, sem safnað var um fjárhagsafkomu landbúnaðarins fyrir nokkrum árum, sýndu almennan taprekstur í landbúnaðinum allt frá árinu 1928. Og sama má vafalaust einnig segja um hin síðustu ár, ef miðað er við það, að reksturinn gefi ekki aðeins klippt og skorið fæði og klæði fjölskyldunnar, heldur einhverja möguleika til að rækta og gera sér þak yfir höfuðið, auk viðhalds og vaxta af höfuðstól. Fram yfir þetta mun búskapurinn hvergi hafa gefið arð, heldur víða verið taprekstur, enda hafa útgjöldin hækkað fyllilega á móti auknum tekjum. Þetta síðasta ár var að vísu stríðsólguverð á ull og gærum. En þó er ullin nú þegar fallin, og óvíst um endanlegt gæruverð, svo að ekki gefur það miklar vonir fyrir næsta ár. Hjá öllum þorra bænda eru engir möguleikar á að byggja upp, þó að þörfin sé jafnknýjandi og almenn sem kunnugt er. Hjá fjölda bænda eru og ekki heldur möguleikar á að standa undir lánum af byggingar- og umbótaskuldum. Um það ber vitni sá fjöldi jarða, sem kominn er og alltaf er að komast í eigu bankanna, og svo allur sá jarðafjöldi, sem verið er að bjóða ríkinu til kaups, af því að menn sjá sér ekki neina leið til þess að halda þeim sjálfir áfram. Ofan á allt þetta er nú fjársýkisvoðinn kominn yfir mörg héruð landsins, svo að við liggur, að leggi landbúnaðinn í rúst í mörgum sveitum, og fær enginn vitað til fulls, hvaða vágest er þar við að eiga, enn sem komið er. Nær skammt sú aðstoð, sem Alþingi veitir, þó erfitt hafi verið að hafa hana ríflegri, eins og nú er öllu komið í þrot. Hjá ýmsum bændum á mjólkurframleiðslusvæðinu hefir sú framleiðsla ekki borið meiri arð en svo, að þeir tala nú um, að þeir mundu nú hafa breytt um til meiri sauðfjárbúskapar, ef ekki væri fjársýkin. En nú er afskorið um þann hlut í bráð. Nú lógar fjöldi bænda fé sínu, bæði vegna fjársýkinnar og af ótta við fjárpest, þar sem hún er að byrja eða komin á næstu grös. Og er öll von, að þeim þyki hart að verða að greiða verðjöfnunargjald af því kjöti, sem svo stendur á um. Sanngjarnt hefði verið að hækka kjötverð innanlands í hlutfalli við hækkun kjötsins erlendis og til samræmis við hækkað verð á erlendum matvörum. Öll sanngirni hefði og mælt með því, að nú, þegar hvorttveggja steðjar að hinum sömu héruðum, óþurrkarnir og fjársýkisvoðinn, þá hefði mjólkurverð eitthvað hækkað, - þar sem bændur hafa ekki aðeins fengið minni hey þrátt fyrir meiri tilkostnað, heldur og miklum mun minni og lakari mjólkurafurðir af því litla heymagni, vegna þess hve hrakið það var. Það var talið sanngirnismál, er Eyfirðingar hækkuðu sína sölumjólk nú í ár, þó að bændur hér á aðalsölusvæðinu, sem urðu fyrir mestu tjóni af óþurrkunum, fengju enga hækkun. Það verður að teljast stór slysni í mjólkurskipulagningunni, að þar skuli hafa verið lagt svo mikið kapp á að gera osta til útflutnings, sem ekki gefa í aðra hönd meira en nemur verðgildi smjörfeitinnar, að ekki hefir aðeins orðið að hætta við blöndun smjörs í smjörlíki, heldur hefir nú um skeið verið stórkostlegur skortur á smjöri og rjóma hér í höfuðstaðnum. Meðan ekki er betri markaður fyrir osta vora erlendis en svo, að gefa verður undanrennuna í meðlag með feitinni, þá er nær að nota til fulls þann smjörmarkað, sem til er í landinu og alltaf má auka með meiri blöndun í smjörlíkið. Þann veg má og skapa nokkra framleiðslumöguleika fyrir þær fjársýkisveitir, þar sem fært þykir að stofna rjómabú. En víða eru ekki á því neinir möguleikar vegna vegaleysis og ónógrar ræktunar. Allar vonir fyrir landbúnaðinn verða að byggjast á aukinni og betri ræktun. Aðalvonin fyrir hann er, að unnt sé að lækka framleiðslukostnaðinn. En til þess er vart önnur leið en meiri og betri ræktun. . Ræktunarkostnaðurinn þarf að verða viðráðanlegur, og ræktuninni verður að flýta, m. a. til þess, að unnt verði að standa síðan undir nauðsynlegum og óhjákvæmilegum byggingarkostnaði í sveitunum. Frumvörp, sem miða í þá átt að auka og bæta ræktunina með viðráðanlegum kostnaði, hafa verið flutt hvað eftir annað á undanförnum þingum. En meiri hlutinn hefir ekki viljað láta sér skiljast, að ræktunin er skilyrði þess, að fremur verði á eftir hægt að standa undir óumflýjanlegum byggingarkostnaði og bera skatta og opinber gjöld. Því að hver er ástæðan til þess, að landbúnaðurinn er ekki kominn í þrot? Hún er eingöngu sú, að bændur vinna nú fyrir lægra tímakaup en nokkur önnur stétt landsins. Bóndinn verður að greiða öðrum 35 ærafurðir fyrir þá vinnu, sem 10 ærafurðir nægðu til að greiða áður, samkv. skýrslu þess manns, sem hefir rannsakað verzlunarárferði landbúnaðarins í síðastl. 100 ár. - En bóndinn sjálfur hefir ekki fengið þessa kauphækkun. Hann og kona hans verða því flestar árstíðir að hafa lengri vinnutíma en þolið leyfir til lengdar. Á annað þúsund bændur búa á jörðum, þar sem allt húsaverð fer ekki fram úr 1000 kr. að fasteignamati. Og á mörgum jörðum eru öll hús metin 500-600 kr. Bóndinn og kona hans verða því ekki aðeins að búa við meira og stöðugra strit en nokkur önnur heil stétt í landinu, heldur og lakari húsakost og meiri sjálfsafneitun í flestum greinum. Bændastéttin íslenzka er að reyna að lyfta því Grettistaki að rækta landið og byggja það upp samtímis. Það er meira afrek en bændastétt í nokkru öðru landi hefir gert. Annarsstaðar í álfunni hefir það ekki aðeins verið heillar aldar tak, heldur margra alda. Það má því vera ljóst, að meðan ein bændakynslóð í hrjóstrugu landi við harða veðráttu er að reyna að lyfta margra alda taki suðrænna landbúnaðarþjóða, þá fær hún ekki tekið á sig stóra, ný ja skatta þar á ofan. Úti í sveitunum er því undirbyggingin enn of veik til þess, að hún fái borið stóra og síaukna yfirbyggingu. En hvernig er þá við sjóinn? Eina von vor á síðastl. sumri var sá eindæma síldarafli og stríðsólguverð á sumum síldarafurðum, sem gaf nær ferfalt verð við meðallag áður. Síldarafurðir þessa árs nema nú fyllilega eins miklu og allur verkaður saltfiskur nam á öllu landinu 1933, en það ár var Spánarmarkaðurinn enn að mestu óskertur. (Verð 24261.910 kr.). Hefði þó mátt veiða síld og selja svo, að numið hefði milljónum króna í viðbót, ef menn hefðu haft frjálsari hendur um að nota þá markaði, sem menn gátu sjálfir útvegað sér, m. a. í annari heimsálfu. - Var landið þar með svipt ekki aðeins milljónaaukningu á útflutningsverðmætum, heldur voru ýmis kauptún, svo sem hér við Faxaflóa, þar með svipt sinni beztu atvinnu heima fyrir og sæmilegum afkomuvonum. En þrátt fyrir þessi óheyrilegu mistök, sem oft fylgja skilningslítilli ofstjórn, þá varð síldarverðmætið eitt meira en nam aðalútflutningsvörunni, verkuðum saltfiski, 1933, meðan við héldum saltfisksmarkaðinum á Spáni, bezta markaðslandi okkar. Þessi eindæma síldarafli og verðbólga framan af árinu bjargaði greiðslumöguleikum ríkissjóðs, að svo miklu leyti sem þeim varð bjargað. Hann bjargaði greiðslu- og viðskiptajöfnuðinum við útlönd. - Og er öllum ljóst, hvernig farið hefði, ef slíkt einstætt happ hefði ekki borið að höndum. Allir vita, að án þess happs værum við nú þegar orðin gjaldþrota þjóð! Þessi óvænta hamingja bjargaði okkur frá því að þessu sinni að vera teknir til meðferðar af erlendum þjóðum sem vanskilamenn. Og þessi óvænta hamingja vakti einnig hjá oss þær vonir, að síldaraflinn gæti hjálpað sjávarútveginum til að létta á skuldum og rétta ögn við. Því fer að vísu mjög fjarri, að allur fiskifloti vor sé af þeirri stærð og gerð, að hann geti með árangri síldveiðar stundað. En flestir okkar, sem stöndum utan við sjávarútveginn, gerðum okkur þó vonir um, að þau skip, sem á síld gátu komizt, hefðu svo mjög bætt með henni afkomu sína, að vel vægi á móti tapinu á þorskveiðunum. En því fer þó mjög fjarri, þegar á heildina er litið. Gera má ráð fyrir, að þetta komi miklum hluta þjóðarinnar mjög á óvart. Af hinni glæsilegu aukningu sjávarútvegsins og tiltölulega góðu afkomu fram á stríðsárin og á aflaárinu 1924 höfðu margir, sem þar voru ekki sjálfir framleiðendur, fengið þá staðföstu skoðun, að sjávarútvegurinn gæti borið nær ótakmarkaða skatta og tolla og greitt æ hærra og hærra kaup. Nú er það í ljós komið, að þetta er blekking. Það kom þegar í ljós af skýrslum nefndar þeirrar, er skipuð var að tilhlutun Alþingis 1933, að afkoma sjávarútvegsins stóð svo tæpt, að stofnaður var sérstakur skuldaskilasjóður fyrir vélbátaeigendur, til þess að létta undir byrðarnar af fyrri ára töpum. Og nefndarskýrslurnar báru það með sér, að hagur togaranna eða stórútgerðarinnar svonefndu stóð engu síður hallur. Þessar niðurstöður voru staðfestar í skýrslu skipulagsnefndar atvinnumála, sem kom út í byrjun þessa árs. Þó höfðu víst fáir vænzt, að útlitið væri jafnslæmt og nú er komið í ljós. Af skýrslum þeim, sem lagðar hafa verið fyrir ríkisstj. af stjórn Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, sem í eru ekki ómerkari menn en aðalbankastjórar beggja aðalhankanna og framkvæmdarstjóri Sambandsins, Jón Árnason, formaður bankaráðs Landsbankans, - og af annari þar til kjörinni nefnd frá smábátaútvegsmönnum, - verður fyrst fullljóst, hve ástandið er ískyggilegt, - og jafnvel, alveg vonlaust, ef ekki eru sérstakar ráðstafanir gerðar. Ríkisstjórninni hafa nú verið afhentar skýrslur þessar fyrir nokkru og henni boðið að sannprófa þær með því að láta yfirfara öll þar til heyrandi skilríki, ef henni þætti eitthvað athugavert. Þessar skýrslur hafa og verið afhentar þingflokkunum. Og þar sem nokkur atriði úr þeim hafa þegar verið birt í blöðum, tel ég mér heimilt að víkja að þeim hér: Af reikningum togaranna kemur í ljós, að í fyrra hefir rekstrartap þeirra á síldveiðum orðið um 30 þús. kr. á skip og álíka á saltfiski, en um 10 þús. á ísfiski, eða um 70 þús. rekstrartap á skip að meðaltali. T. d. tapaði bæjarútgerðin í Hafnarfirði 180 þús. á sínum tveim togurum 1936. Í ár hefir orðið álíka taprekstur á saltfiski, en nær þrefalt tap á ísfiskveiðum og aðeins rúmlega 8 þús. kr. rekstrarhagnaður á síldveiðunum, svo að rekstrarhallinn verður þrátt fyrir þennan óvenjulega síldarafla um 50 þús. kr. á togara að meðaltali. Er þetta þrátt fyrir síldarhappdrættið álíka útkoma og 1935, en mun lakari en 1934. Þess er ekki að vænta, að togaraflotinn vaxi eða sé endurnýjaður, meðan hann tapar þannig á aðra milljón króna á rekstrinum árlega. Hæstv. atvmrh. spilaði hér sína alþekktu grammófónplötu um viðreisn sjávarútvegsins og afrek fiskimálanefndar. auðvitað hafði nefndin kippt öllu í lag með milljóninni, sem hún fékk til umráða. Henni var það að þakka, að harðfiskur, sem ekki hafði borgað sig að flytja út áður, varð eftirspurð vara erlendis. Karfavinnslan, sem aðrir áttu hugmyndina að, er öll talin nefndinni að þakka. Svo er talinn Póllandsfiskur, sem raunar þýddi þúsundatap fyrir þjóðina, Steady-fiskur, sem tóbakssalinn var sendur með vestur um haf, o. s. frv. Þessi grammófónsplata um afrek fiskimálan. er nú útslitin. Því að á hennar afrek trúir varla nokkur maður lengur, og sízt þeir, sem stunda sjóinn. Því miður vekur það enga bjartsýni að kynnast starfi nefndarinnar. Og svo slæm sem útkoman er þetta ár, er þó útlitið miklu ískyggilegra fyrir næsta ár. Eftir þeim rekstraráætlunum og reikningum, sem fyrir liggja og ekki virðist hægt að vefengja í verulegum atriðum, kemur í ljós, að ef reiknað er með sama afla og verði og nú í ár, verður rekstrarhallinn um 110–117 þús. á togara að meðaltali. Þessi útreikningur er miðaður við sömu vexti og sömu skatta og síðastl. ár, en við núverandi hækkað verð á útgerðarvörum, og við kaupgreiðslur samkv. nýjum töxtum í uppköstum til nýrra samninga frá félögum sjómanna og vélstjórafélagi Íslands. Hann er og miðaður við sama aflamagn og síðastl. ár, sem vitanlega var með minnsta móti á þorskveiðum, en aftur óhemjumikið á síld, svo að óvíst er um slík uppgrip og slíkt verð næsta ár. Þetta gerir um 3¾ milljón króna tap á togaraflotanum. Og verður ekki séð, hvernig hann fær staðizt það. Það blasir því við sá möguleiki, að vonlaust sé að geta gert út togara 1938, ef ekki eru sérstakar ráðstafanir gerðar. Segja mætti, ef til vill, að togararnir mættu þá stöðvast og hverfa úr sögunni, ef smábátaútvegurinn væri í þeim blóma og vexti, að hann gæti fyllt upp í skörðin. En útlitið er sízt betra þar. Uppgerðin, sem farið hefir fram við skuldaskilasjóð vélbátaeigenda, gefur hugmynd um afkomuna undanfarið. Og skýrslur þær, sem fyrrgreind nefnd hefir lagt fram, staðfestir það, að því er tekur til aðalverstöðvanna hér við Faxaflóa og í Vestmannaeyjum. Fjöldi vélbáta er og ekki heldur af þeirri stærð, að von sé um, að þeir geti stundað síldveiðar sér til ávinnings, þó að reiknað væri með jafngóðri síldveiði og síldarafurðaverði og síðastl. ár. Útlitið til sjávarins er því alstaðar jafnískyggilegt, hvar sem litið er. Og töpin virðast svo fyrirsjáanleg, að enginn veit enn, hvað útgerðarmenn eða lánardrottnar þeirra sjá sér fært að gera í því efni, ef ekki eru sérstakar ráðstafanir gerðar. Það verður að játa, að lítt hefir verið skeytt um töp sjávarútvegsins, meðan menn þóttust vita, að þeir, sem lagt höfðu í hann efni sín, ættu eitthvað eftir ótapað. Þessi efni, sem í sumum tilfellum voru saman sparað fé margra manna í hverju útgerðarfyrirtæki, voru kölluð „kapítal“. Og ýmsir hafa litið á kapítalið, og jafnvel einkum það kapítal, sem væri starfandi í atvinnuvegunum, sem óvin þjóðfélagsins. Menn létu sig því einu gilda, þó að það tapaðist. Skattar og tollar voru því hækkaðir og þar á ofan lagðar með nýjum lögum ýmsar kvaðir á útgerðina, sem allar hafa kostnað í för með sér, jafnvel fram yfir það, sem á sér stað hjá öðrum fiski- og farmannaþjóðum. T. d. verður hver aðal-vélbátur, sem kemur daglega að landi, að hafa fjóra sérlærða menn með prófi af fimm, sem fara á flot í hverjum róðri. Þetta eykur vitanlega útgerðinni útgjöld. En auk þess hefir þetta nýja lagaákvæði valdið misrétti, þar sem vanir og reyndir sjómenn með næga kunnáttu til að stjórna skipi eða vél, þó að próflausir væru, hafa orðið að ganga af skipi fyrir aðkomnum prófmönnum, þó að viðvaningar væru, þar sem ekki má vera nema einn óbreyttur háseti á bátnum. Með vaxandi álögum og með síauknum margvíslegum lagaþvingunum og auknum útgjöldum hefir stofnféð, sem lagt hefir verið í útveginn, eyðzt, svo að ekki er nú lengur yfir þeim óvini að kvarta. Enda er nú svo komið, að Alþingi hefir viðurkennt, að lækka þurfi skatta og gjöld á þessum atvinnuvegi. En það kemur þó auðvitað því aðeins að gagni, að álögurnar séu ekki jafnframt hækkaðar í annari mynd. En þegar stofnféð er að miklu leyti horfið og sá óvinurinn yfirunninn, þá þarf bæði bankanna vegna og þjóðfélagsins í heild að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að útvegurinn geti gengið án þess að bíða fyrirsjáanleg stórtöp. Og er það meira virði en að sakast um orðinn hlut. Þessar ráðstafanir hefði þurft að gera áður en þessu þingi lauk. En þar sem svo er ekki, nema að örlitlu leyti, verður það að vera verk þess þings, sem kemur saman síðar í vetur. Í fyrsta lagi verður vitanlega að ætlast til þess af útvegnum, að hann hafi samtök um að gæta allrar hagsýni og sparnaðar, einnig um eigin eyðslu. Það verður einnig að ætlast til þess, að menn láti ekki veiðiáhugann freista sín til meiri eyðslu en full hagsýni er að, því að oft veldur veiðikappið meiri kostnaði og sliti eða töpum veiðarfæra en því svarar, sem í aðra hönd kemur. Í öðru lagi verður að ætlast til þess af útvegnum, að hann leiti allra bragða að fá sem bezt og hentugust innkaup á veiðarfærum og öðrum vörum til útgerðarinnar, og af ríkisstjórninni, að hún veiti útvegnum frjálsræði til þess. Hvers virði það getur verið útvegnum að fá að hafa frjálsar hendur fyrir innflutnings- og gjaldeyrishömlum í þessu efni, er augljóst, og má minna á það sem smádæmi, að þegar loks var hætt, eftir aðfinnslur hér á Alþingi, að tefja fyrir netjainnflutningi og nokkrum smáútvegsmönnum veitt í tæka tíð innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir 300 þús. kr. virði af veiðarfærum, þá munaði það hvorki meira né minna en 90 þús. kr., hve varan var ódýrari en áður, eða 23%. Útgerðarvörurnar nema nú fullum 8 millj. alls, svo að ef útvegurinn getur með því að fá frjálsan gjaldeyri til þessara innkaupa sparað 10–12%, nemur sá hagnaður nær einni milljón. Jafnframt verður auðvitað að ætlast til þess, að útvegsmenn hafi öll þau samtök og samvinnu, sem til hagsbóta horfir um sameiginleg innkaup og samlög um vinnslu afurða, þar sem hagur er að. Er þar glæsilegt dæmi til fyrirmyndar, þar sem er lýsisvinnsla og sölusamlag togaranna, er hefir stórbætt vöruvöndun og vöruverð á því sviði, og sama er að segja um lýsissamlag Vestmannaeyja. Allir slíkir möguleikar þurfa að athugast af útvegsmönnum sjálfum og öðrum kunnáttumönnum í þjónustu útvegsins, en ekki koma undir einræðisvald þekkingar- og reynslulausra ofstopamanna í pólitík, eins og við hefir brunnið nú um skeið, til mikils skaða fyrir atvinnuvegina og afkomu landsins. Það þarf að breyta launakjörum togaraskipstjóra og annara, sem hæst laun taka, því að oft hefir óánægja háseta stafað af of miklum mismun á laununum. En jafnframt þarf að létta af útflutningsgjaldinu og lækka, svo sem unnt er, innflutningstoll á útgerðarvörum eins og öllum framleiðsluvörum til lands og sjávar. Spor í rétta átt hefir þetta þing stigið - með afnámi útflutningsgjalds af saltfiski -, og er það viðurkenning í orði, þó að hún verði minni á borði, þar sem jafnframt er hækkaður tollur á sumu öðru til útgerðar. Útflutningstollar og tollar á þær vörur, sem til framleiðslunnar þarf, eru hættuleg tekjuöflunarleið, af því að þeir veikja líftaug þjóðfélagsins - framleiðsluna. Þetta er því miður ekki nóg. Það þarf meira til þess, að útvegurinn fái haldið áfram og náð því burðarmagni, sem hann þarf að hafa til þess að geta í sama mæli og áður borið uppi atvinnulífið hjá helmingi þjóðarinnar og framkvæmdir ríkisins að sínum hluta. Ýmsir munu nú hallast að þeirri leið, sem Bændafl. einn flokka hefir áður bent á til viðréttingar framleiðslunni, og telja hana, eða aðra svipaða, hina einu leið til bjargar. En með því að sú leið er nú í rannsókn hjá milliþinganefnd, er rétt að biða fyrst eftir áliti hennar. Og með því að ég vil ekki, sakir nauðsynjar málsins, færa málið yfir á flokkspólitískan grundvöll, heldur styðja að samstarfi allra flokka í þessu lífsbjargarmáli sjávarfólksins, þá skal ég ekki ræða neina eina ákveðna leið út úr ógöngunum. En hins vænti ég, að þar sem þingi slítur nú svo, að lítið verulegt er aðhafzt til bjargar og úrræða í máli, sem jafnmikið veltur á, þá hafi ríkisstj. samvinnu við fulltrúa útvegsmanna og hanka og flokka og aðra, sem hún má góðs af vænta um lausn málsins, svo að það sé a. m. k. undirbúið af hennar hálfu, er þing kemur aftur saman. Það má nú öllum ljóst vera, að því er til landbúnaðarins og sjávarútvegsins kemur, hversu undirbyggingin undir hinni síauknu yfirbyggingu þjóðfélagsins er veik. Þá er iðnaðurinn. Sú atvinnugrein hefir tekið miklum framförum. Á árunum 1910–30 tvöfaldaðist tala þeirra, sem af iðnaði lifðu. En síðan hefir aukningin orðið enn örari. Er það mikill menningarauki hjá þjóðinni, hve vér erum nú í því efni meir sjálfbjarga en áður. En iðnaðurinn, sem þotið hefir upp síðustu árin, getur minnt á vermihúsgróður, og verður að hafa sterkan fyrirvara um stuðninginn við sumar þær iðngreinir, sem vinna úr erlendu efni og hafa aðeins vaxið upp í skjóli innflutningshaftanna. Að slíku getur orðið tvísýnt happ, þegar eðlileg viðskiptasambönd hefjast, - og verið dýr baggi fyrir ríkissjóð vegna tollamissis og fyrir notendur vegna verðlags. En þegar á heildina er litið, er iðnaðurinn mikið bjargráð. Einkum á þetta við vinnslu þeirrar vöru, sem landbúnaður og sjávarútvegur framleiða. Því að mikið er undir því komið, að vér fáum gert þær framleiðsluvörur vorar sem verðmætastar með því að fullvinna þær í landinu. - Má þar einkum nefna kjöt- og mjólkuriðnaðinn, skinnaiðnaðinn og fisk- og síldariðnaðinn, sem afkoma vor veltur svo mjög á. Er það ljóst, hvar vér stæðum nú, ef vér hefðum ekki þann iðnað. En allur þessi iðnaður er ungur. Hann á enn við ýmsa byrjunarerfiðleika að stríða, og þó að hann sé vaxinn upp af áræði og ríkum framfaraáhuga, þá þarf þar einnig fullkomna gætni og varfærni, svo að ekki verði árekstrar eða kollsigling. Allur stóriðnaðurinn verður að selja meginvörurnar á erlendum markaði og því bundinn þeim órjúfanlegu skilyrðum, að framleiðslan verði ekki dýrari en svo, að hún beri sig með því verði. sem þar er að fá. Með því er oss algerlega stakkur skorinn um allan tilkostnað, kaup sem annað. Annars fer þessi atvinnugrein í rústir sem aðrar. En nú hafa enn fyrir skemmstu gerzt þau tíðindi, sem sýna oss, hverjir örðugleikar eru á að reka iðnaðinn, eins og aðrar atvinnugreinir, á þeim grundvelli, að hann geti borið sig. Allir muna deiluna milli Sambands ísl. samvinnufélaga og Alþýðusambandsins nú í vetur. Sambandið hefir hafið mikinn og þjóðnýtan iðnað með því tvöfalda markmiði, að gera vörur bændanna verðmeiri og auðseljanlegri og að skapa fólkinu atvinnu við störf, sem annars hefðu verið unnin erlendis. Sambandið fór gætilega af stað, og því hefir þessi iðnaður smávaxið í höndum þess þar til iðnaðurinn er nú orðinn mikill atvinnuvegur og stórt bjargáð fyrir næststærsta bæ landsins. Þessi iðnaður S. Í. S. kom sem framrétt hönd til Akureyrarkaupstaðar einmitt þegar önnur atvinna var að dragast saman, og á bærinn því mikið undir því, að þessi iðnfyrirtæki geti borið sig. Sambandið hefir reynt að miða kaupgjaldið við getu fyrirtækjanna, og mun jafnan hafa fylgt þeirri reglu, að gefa starfsfólkinu uppbót um áramót, ef fyrirtækið hefir borið sig vel á árinu. Vinna hjá því er eftirsótt, og ekki hefir annað heyrzt en að starfsfólkið teldi sig heppið að hafa þarna fasta og örugga atvinnu. Fæst af þessu starfsfólki hefir viljað ganga í Alþýðusamband Íslands. Flest af því mun hafa viljað fá að stunda þar atvinnu sína í friði, óáreitt af forkólfum þess. - Svo kemur allt í einu aðvífandi maður frá Alþýðusambandinu og heimtar nýja samninga. Og áður en S. Í. S. fær fullt ráðrúm til að svara þessum kröfum óviðkomandi manna, þá er einn morguninn settur vörður við verksmiðjudyrnar og starfsfólkinu varnað inngöngu til vinnu sinnar. K. E. A. fær ekki vörur sínar afgreiddar beint frá skipshlið, heldur eru þær settar annarsstaðar undir lás. - Kaupfélagsstjórinn, Vilhjálmur Þór, fær ekki að komast inn í skrifstofu verksmiðjunnar, sem er í öðru húsi, til að ná í bækur og önnur áríðandi skjöl verksmiðjanna. Vörðurinn varnar honum og verksmiðjustjóranum inngöngu í sína eigin skrifstofu. Alþýðubl. skorar á fólkið að vera þolinmótt, þó verkfallið standi lengi, en loks eftir mánaðar vinnufall verður þó þunginn frá fólkinu, sem þarna á mest í að missa, svo mikill, að gengið er að svipuðum skilyrðum og S. Í. S. hafði áður gengið að, en æsingafundir hafnað. Allir sjá, hversu sá atvinnurekstur er veikur, sem á slíkt oft yfir höfði sér. Allir sjá, að meðan sá iðnrekstur, sem miðar að því að gera framleiðslu annara atvinnugreina fjölbreyttari og verðmeiri, er að ná nauðsynlegum vexti, þá má ekki íþyngja honum með álögum. Í flestum iðngreinum er undirbyggingin enn of veik til að þola aukna yfirbyggingu. Á það hefir réttilega bent verið, að S. Í. S. er bundið þrem ófrávíkjanlegum skilyrðum í iðnrekstri sínum. Það verður að geta greitt bændunum sama verð fyrir þær vörur, sem verksmiðjurnar vinna, og fæst fyrir þær erlendis. Það verður að selja iðnvöru sína á erlendu markaðsverði, eða sambærilegu innanlands. Og það verður sem umbjóðandi samvinnubændanna að láta verksmiðjurnar bera sig. S. Í. S. getur ekki í iðnrekstri sínum farið út yfir neitt þessara takmarka. Við þetta þrennt verður það að miða iðnrekstrarútgjöld sin, - kaup eins og annað. Annars er iðnaður þess fallinn í rústir og hundruð manna svipt atvinnu sinni og lífsbjörg. Sambandið hefir reynt að reisa iðnstofnanir sínar á traustum grundvelli. En er nokkurn tíma hægt að segja, að sá rekstur sé á traustum grundvelli, sem á slíkt ofbeldi óviðkomandi manna yfir höfði sér? S. Í. S. mun óefað af tvennu illu kjósa þann kostinn heldur að stöðva iðnrekstur sinn að meira eða minna leyti eða draga hann saman, þegar næst verður á það ráðizt, heldur en að láta kúga sig til að reka hann með fyrirsjáanlegu tapi fyrir bændastétt landsins. Og svo munu bændurnir sjálfir lita á. En svona er um allan iðnað í landinu og hvern atvinnurekstur, svona er einnig um landbúnaðinn og sjávarútveginn og hverja aðra atvinnugrein landsins. Það er ómögulegt til langframa að reka hana, ef ofbeldið eitt á að ráða, þó tapið sé fyrirsjáanlegt. Og hvað aðrar stéttir snertir, svo sem verkamenn, sjómenn og aðra, sem að atvinnuvegunum vinna, þá er það sú eina fullkomna atvinnutrygging, sem til er, að atvinnuvegirnir geti borið sig. Það var alls ekki til atvinnuleysi meðan atvinnuvegirnir báru sig. Og sama mun verða, ef atvinnureksturinn getur borið sig aftur, að þá er atvinnuleysið aftur úr sögunni. Það er lítill hagur þeim, sem fyrir kaupinu vinnur, þó að tímakaupið hækki um 1/5, ef atvinnan dregst saman um 1/5 samtímis. Það er misskilningur foringjanna ef þeir halda, að tímakaupsmaðurinn vilji ekki . heldur fá vinnu í 250 daga ársins fyrir 12 kr. á dag eða 3000 kr. á ári en að hafa 15 kr. á dag og fá aðeins 150 vinnudaga á ári, eða 2250 kr. í árstekjur. Og munu þó þær árstekjur ekki tíðari í Reykjavík nú meðal verkamanna en 3000 kr. voru með lægra tímakaupinu fyrir 8 til 9 árum. Ég býst ekki við, að nokkur verkamaður telji sig betur farinn nú með meiri dýrtíð og hærra tímakaup heldur en fyrir 9 árum, af því að þá voru fleiri atvinnudagar. Það er sem lengst atvinna og árstekjurnar, sem allt veltur á. Á hverju valt atvinnan 1928–29? Hún valt á því, að þá höfðu menn a. m. k. enn trú á, að atvinnuvegirnir gætu borið sig. Nú er það traust að miklu horfið vegna tapanna að undanförnu og vegna útlitsins framundan. Þess vegna vofir nú e. t. v. meira atvinnuleysi yfir en nokkurn tíma áður, og það þrátt fyrir það þótt annar valdaflokkur þingsins hafi löngu lofað því að útrýma atvinnuleysinu, ef hann kæmist til valda. Það er eina haldkvæma atvinnutryggingin, að atvinnuvegirnir fái borið sig. Þess vegna á það að vera höfuðmál allra stétta að stuðla að því, að svo geti orðið til sveita og við sjó. Hvernig hugsa embættis- og launamennirnir að lifa, ef svo gengur enn lengi, að atvinnuvegirnir ekki beri sig? Hvað verður til bjargar fyrir verkamennina, sjómennina, og iðnaðar- og verzlunarfólkið, ef framleiðslan er rekin með tapi, þangað til hún hrynur svo í rústir, að hún fær ekki aftur við reist? Og hvers virði eru þá önnur verðmæti þjóðarinnar? Hvers virði eru skipin, ef það svarar ekki kostnaði að sigla þeim út? Og hvers virði er spariféð, sem allt stendur fast í atvinnuvegum þjóðarinnar, ef atvinnuvegirnir geta ekki svarað af því vöxtum, af því að þeir fá ekki borið sig? Allir Íslendingar, hvar í stétt sem þeir standa, eiga því sitt undir því, að atvinnuvegirnir geti borið sig. Sú eina pólitík, sem á fullan rétt á sér eins og nú horfir, er því sú, að stuðla að því á alla vegu, að framleiðslan fái borið sig. En til þess þarf hið sama að vera fyrir hendi eins og mörgum var ljóst af Akureyrardeilunni, að framleiðsluverð og framleiðslukostnaður verður að vera í samræmi hvað við annað. Það er sjálfsblekking, hver sem í hlut á, að viðurkenna ekki þetta. Þetta þarf að skiljast. Og það þarf líka að skiljast hverjum manni, hvers virði vinnufriður er í landinu. Það er skiljanlegt, að hver líti á sitt, en þegar um sameiginlega hagsmuni er að ræða, þá þarf líka að lita á fleira. Og þess vegna mega verkföll eða verkstöðvanir af hvorugs aðilja hálfu skella á fyrirvaralaust. Eitt af því, sem þjóðarheildina skiptir hvað mestu, er, að hún hafi vinnufrið. Og mér fær alls ekki skilizt það, hvers vegna allir flokkar geta ekki orðið sammála um það hér, eins og í öðrum löndum, að lögbanna fyrirvaralausar verkstöðvanir og fyrirvaralaus verkföll, því það kemur æfinlega í ljós, þegar hitinn er rokinn, að menn sjá, að svo lengi mátti a. m. k. bíða, að hafður væri fyrirvari á. En hinsvegar er mikið í húfi fyrir heildina, þegar störf stöðvast af skyndingu þegar verst stendur á. Ég hafði því ætlað, að þó að stjórnmálaflokkana greini á um vinnulöggjöf almennt, þá gætu þeir þó allir sameinazt um það eitt út af fyrir sig, að koma í veg fyrir fyrirvaralaus verkföll, og þá auðvitað fyrirvaralausar vinnustöðvanir af hendi atvinnurekenda um leið. Ég hafði vænzt, að Akureyrardeilan gæfi Framsfl. nokkurn lærdóm í þessu efni, og að hann reyndi að koma fram með aðstoð andstöðuflokkanna löggjöf um þetta eina atriði, sem allar þjóðir aðrar hafa sameinazt um og engum dettur í hug að andmæla. Ég hefi nú reynt að gera. mönnum ljóst ástand höfuðatvinnuveganna þriggja. Ég ætla, að fáum fái dulizt það, hversu þessar undirstöður þjóðfélagsins eru veikar, og hversu þær eru allt of veik undirbygging undir síaukna yfirbyggingu. Þess vegna má ríkisvaldið ekki auka á erfiðleikana með því að íþyngja atvinnuvegunum með auknum tollum né heldur með of lágu verði gjaldeyrisins. En af því að það mál er nú í athugun sérstakrar n., skal ég ekki fara frekar inn á það. Það hlýtur að veru öllum augljóst, þótt héðan af verði ekki hjá tollaaukningu komizt nú á þessu þingi, þá verður að staðnæmast á þeirri braut. Leiðir verða að finnast til að draga úr framleiðslukostnaði atvinnuveganna. Hefir verið bent á sumar þeirra hér á þingi, svo sem þær, að tryggja útvegsmönnum frjáls umráð eigin gjaldeyris, til að kaupa útgerðarvörur. Og er ekki örgrannt um. að þær umr. einar hafi þegar haft hagstæð áhrif á verðlagið. Þannig verður að reyna allar leiðir til að draga úr framleiðslukostnaðinum, því að framleiðsluverðið er bundið af erlendum þjóðum. Atvinnuvegunum verður að tryggja vinnufrið. og þó menn vilji ekki fara þá leið, sem jafnaðarmaðurinn Stauning fór í Danmörku um leið og hann setti réttara verð á krónuna, þá ætti þó að vera fær sú leiðin, sem allar aðrar þjóðir hafa farið, að koma í veg fyrir fyrirvaralaus verkföll og vinnustöðvanir. Það er hin eina haldkvæma trygging landsmanna, að atvinnuvegirnir fái borið sig. Þetta er í augnablikinu okkar fyrsta þjóðmál. Líf og dauði fullveldis vors og framtíð vor sem sjálfstæðrar þjóðar veltur á því, að það takizt. Sá maður í stærri stjórnarflokknum, sem nú virðist ná betur eyrum manna utan þings en innan, mælti svo nýlega í blaðagrein út af ákveðnu máli, sem hér hefir áður verið drepið á, „að vera mætti, að það skapaði tímamót í atvinnusögu þjóðarinnar, að hér eftir verði lifað eftir því kjörorði: Atvinnulífið verður að bera sig. Og kalt og rólega verði að gera þá kröfu til allra aðilja, að þeir verði að haga sér eftir því.“ Þetta er réttilega mælt. Nauðsyn þjóðarinnar krefst þessa. En þá verður ríkisvaldið sjálft að ganga á undan og haga sér eftir því kjörorði bæði um framlög og álögur. Það getur vart orðið á valdi neins eins stjórnmálaflokks að jafna svo niður útgjöldum ríkisins og álögum, að þetta takist. Til þess þarf sameiginlega vinnu og átök, þó að valdaflokkarnir hafi hingað til viljað vera þar einráðir um. - En sjái stjórnin, hvert stefnir, og vilji hún í alvöru og einlægni bera sig saman við aðra þingflokka, þá mundi ekki standa á þeim andstöðuflokknum, sem ég tilheyri, til allrar sanngjarnrar samvinnu að þessu lífsbjargarmáli þjóðarinnar. Einn stjórnarandstöðuflokkurinn hefir að vísu áður átt samvinnu við stjórnarflokkana í fjvn. um milljónarsparnað, en hann var svikinn á málinu og gjöldin hækkuð á einni nóttu um 2 milljónir í staðinn. Þetta kennir öðrum andstöðuflokkum nokkra varfærni að vísu, því að sporin hræða. En þó verður hver flokkur að beygja sig fyrir nauðsyn þjóðarinnar. - Og að óreyndu er ekki unnt að gera ráð fyrir, að þingflokkarnir séu allir svo mönnum skipaðir, að þeir geti ekki með samvinnu fundið ráð til að sníða þjóðinni stakk eftir vexti - og bjarga þjóðinni með því að bjarga atvinnuvegunum.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Góðir tilheyrendur. Þó hér hafi ekki sérstaklega verið minnzt á niðurstöður á rekstri ríkissjóðs á undanförnum árum, verð ég að víkja að þeim með nokkrum urðum, sem nauðsynlegum inngangi ræðu minnar. Þau ár, sem núverandi ríkisstj. hefir setið að völdum og fullnaðar reikningsskil ríkissjóðs eru fengin fyrir, árin 1935 og 1936, því reikningsskil fyrir árið 1937 eru ekki fullgerð, þar sem það er enn ekki liðið, þau ár hafa skuldir ríkissjóðsins, sem stofnað hefir verið til vegna rekstrar ríkissjóðs, staðið í stað. Að vísu hefir orðið um 5 millj. kr. hækkun á skuldum ríkissjóðs á þessum tveimur árum, en nokkuð á fjórðu millj. kr. af þessum auknu skuldum er fé, sem farið hefir til Útvegsbankans og bankinn stendur að öllu leyti straum af, en hinu hefir verið varið til að auka eignir ríkissjóðs, til kaupa á eignunum Eyrarbakka og Stokkseyri og til sjálfvirku miðstöðvarinnar hér í Reykjavík, sem einnig stendur undir því fé, sem í hana var lagt. Þegar hinsvegar eru athugaðar skuldlausar eignir ríkissjóðs, kemur í ljós, að þær hafa vaxið um 1 millj. kr. á þessu tímabili. Af þessu er ljóst, að hagur ríkissjóðs hefir því ekki versnað, heldur batnað, miðað við árslok 1934. Ef svo litið er á vaxtabyrði ríkisjóðs, kemur í ljós, að hún hefir sama sem ekkert vaxið á þessu tímabili, eða aðeins um 40 til 50 þús. kr. Um þetta hefir ekki verið deilt, heldur hitt, að þessari niðurstöðu hafi verið náð með gífurlegri sköttum og tollum á þjóðinni heldur en nokkru sinni hafi þekkzt. Hv. þm. G.-K„ sem talaði hér áðan, sagði, að viðbótarskattar á þessu tímabili næmu 7 millj. kr. Þetta er ekki rétt. Það eina, sem rétt er að miða við, þegar athugað er hvort tollar og skattar á þjóðinni hafa hækkað eða lækkað, er heildarupphæð þessara álagna, og hún hefir verið þessi: Árið 1933 námu tollar og skattar samtals 11 millj. kr., árið 1934 12 millj. kr., árið 1935 12 millj. og 200 þús. kr., og árið 1936 12 millj. 300 þús. kr. Raunverulega hafa þá þessar álögur ekki hækkað nema um 300 þús. kr. síðan 1934. Það skal fúslega játað, að samhliða þessu hafa tekjur af ýmsum ríkisstofnunum hækkað verulega og borið uppi gjöld ríkissjóðs. Útgjöld ríkissjóðs í heild hafa hinsvegar ekki hækkað, heldur hafa þau orðið lægri en þau voru sum árin á undan. Mismunurinn vegna hærri heildartekna ríkissjóðs kemur því fram í því, að enginn halli hefir orðið á rekstrinum og eignir ríkisjóðs hafa vaxið, en ekki minnkað. Um þessa útkomu er ekki deilt, en hún viðurkennd sæmileg, og hún er sá rétti grundvöllur til að skilja það, sem um er rætt. Þrátt fyrir þetta hefir ekki náðst það, sem þarf að ná, að lækka skuldir ríkissjóðs sem nemur afborgunum af föstum lánum, án þess að taka ný lán til þess. Þetta er erfiðara hér en annarsstaðar fyrir það, hve erfitt er að fá innlend lán, og þegar næst ekki að niðurborga föstu lánin, verður að fara út fyrir landssteinana til að fá fé til þess. Þetta verður að hafa í huga, þegar dæmt er um þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið á þessu þingi hér að lútandi. Þá skal ég víkja að því, að á fjárlfrv. eins og það var lagt fyrir Alþingi vantaði 900 þús. kr. upp á tekjur til þess að hægt væri að greiða vexti og fastar afborganir af skuldum ríkissjóðs. En því marki þarf að ná. Verkefni þingsins er því mjög erfitt að þessu sinni, - annarsvegar að jafna þennan tekjuhalla, hinsvegar að sinna margháttuðum kröfum frá landbúnaði og sjávarútvegi, sem ekki er hægt að ganga framhjá. Á ég þar sérstaklega við hvað landbúnaðinn snertir óhjákvæmilegar ráðstafanir vegna hinnar ægilegu fjárpestar. Ég býst við, hefði þessi plága ekki verið, þá mundu auknar kröfur til ríkissjóðs frá landbúnaðinum hafa verið sáralitlar eða engar. Eins og brtt. hv. fjvn. við 3. umr. fjárlfrv. bera með sér, er þar gert ráð fyrir, að tekjuhallinn verði að mestu leyti afnuminn, þannig að ríkisbúskapurinn árið 1938 verði tekjuhallalaus, ef svo vel fer, að tekjur og gjöld standist áætlun. Þegar farið var að tala um það í hv. fjvn., á hvern hátt ætti að jafna halla frv. og mæta hinum nýju kröfum, var fyrst rætt um þann möguleika, að lækka útgjöld fjárl. til þess að komast hjá því eins og unnt væri að hækka tekjur ríkissjóðs. Hv. fjvn. tókst að gera brtt. um lækkun eldri gjaldaliða fjárl. um 500–550 þús. kr., og var n. sammála um þessa lækkun. Þrátt fyrir þetta hafa útgjöld fjárl. samkv. till. n. hækkað um 700 þús. kr. Þar af fer til ráðstafana vegna fjárpestarinnar ½ millj. kr., en hinar aðrar hækkanir fara til ýmissa bráðnauðsynlegra framkvæmda í sveitunum, svo sem aukins styrks til bygginga og hækkun fjárframlaga til ýmsra héraða landsins, sem ekki þótti fært að neita. Loks voru gerðar nokkrar lækkanir á tekjuliðum, til þess að áætlunin stæðist betur í reyndinni. Til þess að vega upp þann mismun, sem fyrir var á frv., þarf ríkissjóður að fá nýjar tekjur, sem þurfa að nema 1½ millj. kr., nema frekari niðurskurður verði gerður á gjöldum ríkissjóðs. Slíkt væri erfitt að gera, þó það væri hægt með því að snerta tilfinnanlega þá liði, sem mönnum er sárast um. Stjórnarflokkarnir telja réttara að afla nýrra tekna heldur en að snerta þá liði. Því hefir verið haldið hér fram, að það eigi að afla 2 millj. og 650 þús. með nýjum sköttum og tollum. Þetta er ekki rétt. Ríkissjóður á að fá 1½ millj. kr. í nýjum tekjum. Af því eiga 1350 þús. kr. að fara til að vega á móti útflutningsgjaldi af sjávarafurðum, sem á að fella niður. Afgangurinn fer sem hjálp eða ríkisstyrkur til bæjar- og sveitarfélaga. Reyndar ætti sá hluti ekki raunverulega að verða nýr skattur á þjóðina, því auðvitað ætti þessi hjálp til bæjar- og sveitarfélaganna að hafa þau áhrif, að bæjar- og sveitarfélögin lækkuðu álögur sínar á borgarana. Nú hefir hér nokkuð verið deilt á stjórnarflokkana fyrir að fara þessa leið, að hækka tekjur ríkissjóðs. Ég vil fyrst benda á það, að fyrir síðustu kosningar lá fyrir viðurkenning frá fulltrúum allra flokka um það, að beinir skattar hér væru orðnir það háir, að erfitt væri að hækka þá og ná í ríkissjóðinn meiri tekjum á þann hátt svo nokkru verulegu næmi. Þetta var viðurkennt af öllum flokkum með till., sem komu fram á fyrri þingum, og vil ég þar vísa til till. um vörugjald, sem óskað var eftir á ýmsum stöðum til að bæta fjárhag bæjar- og sveitarfélaga. Og síðar, þegar Framsfl. og Alþfl. hækkuðu tekju- og eignarskatt, var því haldið fram, að með því væru rýrðir tekjumöguleikar bæjar- og sveitarfélaga, þar sem hátekjumenn væru. Af þessu hlaut að leiða, að ef átti að auka tekjur ríkissjóðs, þá varð að ná þeim með almennari skattaálagningu en áður. Þar við bættist minnkandi innflutningur af þeim vörum, sem gáfu tolla og aðflutningsgjöld. Það var því óhjákvæmilegt að fara þessa leið, ef ekki ætti að skera niður gjöld ríkissjóðs samsvarandi og tekjur hans rýrnuðu. Það varð því að færa aðflutningsgjaldið, sem hvílt hafði á þeim vörum, sem hætt var að flytja inn, yfir á aðrar vörur, sem ekki höfðu borið aðflutningsgjald áður. Þetta hefði verið með öllu óforsvaranlegt, ef ekki hefði áður verið búið að hækka tekju- og eignarskattinn eins og hægt var, því það hefði þá verið ranglátt að hækka aðflutningsgjaldið. Eins er það ef innflutningur hefði verið frjáls, þá hefði ekki þurft að leggja vörugjald á nauðsynjavörur, því þá hefðu aðrar vörutegundir gefið þær tekjur, sem leitað var eftir, eins og áður var, og verið bægt að hækka toll á ónauðsynlegum vörum. Andstöðuflokkar stjórnarinnar hafa gagnrýnt stefnu stjórnarflokkanna í þessu efni með tvennskonar hætti. Kommúnistar hafa viðurkennt, að það væri rétt að afla ríkissj. aukinna tekna, en það eigi bara að taka af þeim ríku. Þetta lætur vel í eyrum, en þeir hafa ekki bent á, hvernig eigi að fara að því; þeir hafa ekki sjálfir treyst sér til að koma með till. um hækkun á tekjuskatti. Í stað þess koma þeir með till., sem þeir segja, að eigi að gefa 1 millj. kr. í ríkissjóð, sem hv. 1. landsk. var að tala hér um áðan. Ég fullyrði, að þessi till. þeirra gefur enga millj. kr. í ríkissjóðinn, þótt hún væri samþ., auk þess sem sá skattur, sem þeir eru að tala um, mundi alls ekki fyrst og fremst lenda á hinum ríku. Ég vil í því sambandi benda á stighækkandi skatt á verzlunarhúsum. Hvar mundi sá skattur lenda? Vitanlega mundi hann lenda á vöruumsetningunni. Hann mundi verða tekinn af almenningi í landinu með hækkuðu vöruverði. Það er því meira orðaleikur en raunveruleiki bak við þessa til. hv. kommúnista. Ég vil benda á það, að annarsstaðar, þar sem vinstri flokkar fara með stjórn, t. d. í Noregi og Danmörku, þá eru aðflutningsgjöld og tollar alveg nákvæmlega sama eðlis og hér, og hafa verið lögð á meira að segja áður en beinir skattar voru orðnir eins háir og þeir eru hér. Þessu er ekki hægt að mæla á móti. Og ég vil benda hv. fulltrúum Kommfl. á og þeim, sem þykja fögur þeirra orð, að á þeim eina stað í heiminum öðrum en Rússlandi, þar sem kommúnistar bera ábyrgð á stjórn landsins, nefnilega í Frakklandi, eru skattar á hinum efnaðri sízt hærri en hér í hlutfalli við tolla. Ég vil benda hv. þm. á, að þar er ekki búið að leggja nándar nærri eins háa skatta á þá ríku og hér, - en hvað gera kommúnistar þar? Þeir bera ábyrgð á þeirri stjórn, sem þannig hagar sér. Ekki af því, að þeir séu verri menn, heldur af því, að þeir bera ábyrgðina, og það er dálítið annað að tala en framkvæma. Frá Sjálfstfl. kemur aftur á móti sú gagnrýni, að það sé algerlega rangt að hækka tolla og skatta á þjóðinni. Tollarnir og skattarnir séu að sliga borgarana og atvinnuvegina. Ég vil nú fyrst tala um atvinnuvegina. Hvert hafa þessir tollar og skattar runnið? Meginhlutinn af þessu fé hefir runnið til stuðnings þess atvinnuvegar, sem alltaf er talað um í þinginu af stjórnarandstæðingum, að sé verið að íþyngja með sköttum. Og hingað til hefir það a. m. k. verið svo, að sneitt hefir verið hjá því að leggja gjöld á atvinnuvegina sjálfa, þannig að það kæmi beint við þá, heldur hefir fjármagn runnið meir til þeirra en nokkurra annara aðilja. Og ég fullyrði, að með þeim tilfærslum, sem gerðar hafa verið á þennan hátt, hefir verið létt undir með atvinnuvegunum undanfarin ár með niðurfellingu á ýmsum gjöldum, t. d. landbúnaðinum, og auknum styrk til beggja aðalatvinnuveganna. Hitt er annað mál, að sjávarútvegurinn hefir orðið fyrir þungum búsifjum annarsstaðar frá, svo að þessi léttir, sem reynt hefir verið að láta honum í té, hefir hvergi nærri hrokkið til þess, að sá atvinnuvegur gæti gefið góðan árangur, a. m. k. sá hlutinn, sem byggir á saltfiskframleiðslunni. Það er hverjum heilvita manni ljóst, að engar opinberar ráðstafanir er hægt að gera, sem komið geti til leiðar, að hægt sé að reka saltfiskútgerð með árangri, með því verði og aflabrögðum, sem voru undanfarin tvö ár. Það er verið að tala um yfirbyggingu og aukna yfirbyggingu ríkissjóðs á kostnað atvinnuveganna. En ég beld, að hver einasti eyrir af þeim viðbótarálögum, sem lagðar eru nú á þjóðina og nema 1½ milljón, renni einmitt til atvinnuveganna sjálfra. Hvert halda menn, að renni það fé, sem fólgið er í afnámi á útflutningsgjaldi af saltfiski? Eða framlagið til fiskimálasjóðs, eða til stuðnings mönnum á fjárpestarsvæðinu? Eða það sem fer til að styrkja byggingar í sveitum landsins? Hvert rennur þetta fé? Til atvinnuveganna fer það, og það er vitanlega ekkert annað en orðaleikur, og hann af lélegustu tegund, þegar talað er um, að með því t. d. að auka styrk til manna á fjárpestarsvæðinu sé verið að auka yfirbygginguna á kostnað undirstöðunnar. Það væri æskilegt, að nánari grein væri gerð fyrir, hvað það er, sem gert hefir verið til að auka þessa yfirbyggingu, sem talað var um áðan. Hitt er annað mál, að það eru takmörk fyrir því, hvað hægt er að komast í því að taka fjármagn frá þjóðinni og færa gegn um ríkissj. til annara. Og það hafa núv. stjórnarfl. sýnt greinilega í sinni afgreiðslu, að þeir skilja þetta mætavel. með því að færa töluvert burt af fjárlögunum af þeim greiðslum, sem fyrir voru, til þess að þau skildu ekki hækka úr bófi fram. Ég held það hafi verið sagt áðan, að þegar slík vandræði steðjuðu að bændum sem nú með sauðfjárveikinni, þá væri skylda að hjálpa. Ég efast ekki um, að þetta sé rétt. En hvers vegna þá að horfast ekki í augu við það, að þær ráðstafanir, sem til þess verður að gera, kosta peninga. Hvers vegna að stagast á því, að þetta og hitt sé eðlilegt og heimta og heimta úr ríkissjóði, og viðurkenna ekki hitt, að það þarf að afla fjár til þess að framkvæma þessar ráðstafanir með? Þá er það Sjálfstfl. sem ber svo ákaflega mikla umhyggju fyrir því, að af þeirri tolla- og skattahækkun, sem eigi að gera, sé svo ákaflega hætt við verðhækkun á nauðsynjavörum þjóðarinnar. Ég ætla nú bara að segja það, að það er alveg nýtilkomið, að hv. þm. G.-K. og flokkur hans beri slíkan kvíðboga fyrir þessháttar verðhækkun. Ég held mér sé óhætt að segja, að sá flokkur hefir barizt hiklaust móti þeim ráðstöfunum, sem núv. ríkisstj. hefir verið að gera undanfarið til þess að koma í veg fyrir verðhækkun, og málgagn hans gegn því, að Kaupfélagi Reykjavíkur og nágrennis og samvinnufélögunum megi takast á þessum vandræðatímum að halda niðri verði og koma í veg fyrir óeðlilega verðhækkun í skjóli innflutningshaftanna. Mér hefir ekki verið legið á hálsi fyrir annað meira en það, að ég eigi að hafa sýnt stórkostlega hlutdrægni með því að veita kaupfélaginu aukinn innflutning, eftir því sem það stækkaði að félagatölu. En kaupfélagið hefir haft þau áhrif á verðiagið hér, að tollarnir, sem nú er verið að leggja á, eru ekki nema lítið brot af þeirri upphæð, sem þetta félag er búið að spara Reykvíkingum nú þegar. Á móti þessu hefir Sjálfstfl. barizt. Þá hefi ég aldrei orðið var víð þessa viðkvæmni hjá sjálfstæðismönnum í þessu etni í sambandi við tollalög áður hér á þingi, þegar þeir hafa farið með völd. Voru það ekki sjálfstæðismenn, sem hér á Alþingi haustið 1933 heimtuðu, að ekki yrði aukinn tekju- og eignarskatturinn, en þess í stað yrði lagður tollur á kaffi og sykur? En nú koma þessir sömu menn og býsnast hér í útvarpinu yfir því, að núv. stjórnarflokkar skuli leyfa sér að bæta nokkru við þessar vörur og fleiri, af því - segja þeir - að það hafi svo mikla verðhækkun í för með sér fyrir almenning. Við afnámum gengisviðauka á sykri og kaffi haustið 1934, en árið 1935 og 1936 tók verzlunarstéttin hér í Reykjavík þennan gengisviðauka til sín. Það er hægt að sanna þetta með tölum, að á þessu tímabili fór innkaupsverð á þessum vörum heldur lækkandi, en útsöluverðið féll ekki þrátt fyrir lækkunina vegna gengisviðaukans, fyrr en kaupfélagið kom og gat komið verðlækkun á. Þá heyrðist ekkert hljóð úr horni um það frá Sjálfstfl., þó að kaupmenn tækju verðhækkunina, sem áður rann til ríkissjóðs. Þá var ekki talað um það, að það væri ómögulegt fyrir verkalýðinn og fólkið í landinu að standa undir því óskaplega verðlagi, sem á þessum vörum væri. Og ég verð að segja það, að þegar ég sé og heyri sjálfstæðismenn gráta hér haglkornum í útvarpið af meðaumkun með þeim, sem verða að greiða hærra verð vegna tolls, en eru þó í „prinsipinn“ með tollum, en móti beinum sköttum, og hafa sýnt fullan fjandskap þeirri viðleitni að forða fólki frá óeðlilegri dýrtíð, þá blöskra mér óheilindin í málafærslu flokksins. Þeim er ekkert sárt um verðhækkun, ef hún bara rennur til kaupmanna, til milliliðanna, en ekki til ríkissjóðs, til að standa undir þarflegum framkvæmdum. Þetta eru stór orð, en ég ætla, að framkoma Sjálfstfl. í Reykjavík gagnvart ráðstöfunum til varnar verðhækkun réttlæti þessi ummæli fullkomlega. Nú skulum við hugsa okkur, að það kæmi betra árferði en verið hefir og vöruinnflutningur ykist. Er það enginn vafi, að tolltekjur ríkissjóðs myndu einnig aukast mjög mikið. Segjum, að innflutningur færi í 70 millj., sem var algengt áður, þá er hugsanlegt að lækka eitthvað af þeim sköttum, sem renna til ríkissjóðs. Hugsum okkur, að Sjálfstfl. sé þá við völd. Hvaða skatta og tolla myndi hann lækka fyrst? Það leikur enginn vafi á, að hann myndi lækka tekju og eignarskattinn fyrst, en ekki tollana, sem nú er verið að fjargviðrast út af. Á þessu leikur enginn vafi, að í stefnu allri er flokkurinn fyrst og fremst með tollaálagningu, en móti beinum sköttum. En hugsum okkur Framsfl. í sömu kringumstæðum. Hvaða tolla eða skatta mundi hann lækka? Alveg tvímælalaust þá tolla -og skatta, sem hvíla þyngst á framleiðslunni og á nauðsynjavörum almennings. Þetta er áreiðanlega rétt, og á þessu sjá menn í raun og veru, hver er hin eiginlega skattamálastefna hvors flokksins um sig. Nú skyldi maður ímynda sér, þegar Sjálfstfl. er svona ákaflega mikið á móti hækkun á sköttum af tollum, þá myndi hann sýna það í verki með flutningi tillagna, og að þau frv., sem frá flokknum kæmu, hlytu aðallega að stefna í sparnaðarátt, eða í þá átt að bæta afkomu ríkissjóðs frá því, sem er, til þess hægt væri að lækka skatta o tolla almennings. En ekki er nú því að heilsa. Ég ætla bara að lesa upp dálítinn lista yfir frv., sem fyrir liggja frá sjálfstæðismönnum hér á þingi, og hvað þau kosta ríkissjóð. Það er síldarmjölsstyrkur til bænda á óþurrkasvæðinu, 125 þús. kr. (Ég skal játa, að sumt af þessu er áætlunarupphæðir, en mjög eru þær lágar). Þá er krafizt þess, að húsmæðrakennaraskóli verði stofnaður, 60 þús. kr., drykkjumannahæli fyrir 100 þús. kr., landhelgissektir renni óskertar til þess að byggja nýtt varðskip í viðbót við þau, sem fyrir eru, ekki undir 100 þús. kr. á ári, tillag til fiskveiðasjóðs 200 þús. kr., til byggingarsjóðs sveitanna 100 þús. kr., hraðfrystihús, aldrei undir 100 þús. kr., og styrkur til niðursuðuverksmiðju, sem er hlægilega lágt áætlað 50 þús. kr. Þá er heimtað, að vitaféð renni óskert til vitarekstrar, sem er aldrei undir 100 þús. kr. Þarna er rúm milljón, sem á að leggja í nýjum útgjöldum á ríkissjóð samkv. tillögum, sem fyrir liggja í frv.-formi frá fulltrúum Sjálfstfl. á þingi. En hér er ekki nema hálfsögð sagan. Svo er frv. um afnám útflutningsgjalds á sjávarafurðum um 650 þús. kr., og að ríkissjóður láti af höndum til bæjar- og sveitarfélaga fasteignaskatt allan, hálfan tekju- og eignarskatt og 25% af útsöluverði áfengra drykkja. Tekjurýrnun af þessu fyrir ríkissjóð má áætla 2 millj. 100 þús. Útgjaldatill. eru rúm ein milljón kr., og niðurskurður á tekjum ríkissjóðs óhætt um 3 millj. kr. Þetta er samtals um 4 millj. kr. Þá þarf að mæta hallanum, sem nú er á fjárlfrv. 900 þús. Og það er meira. Svo eru þeir með flestum þeim hækkunartill., sem lagðar eru fram, styrk til plágunnar um hálfa milljón kr. (eins og allir aðrir). Og þess vegna held ég fram, að er Sjálfstæðisflokkurinn á að framkvæma þessar ráðstafanir sínar (nema ráðstafanir gagnvart plágunni um hálfa milljón), þá þyrfti að skera niður af fjárlögum milli 5 og 6 millj. króna. Og þá er eftir allur niðurskurður, sem ætti að verða þess valdandi, að skattar og tollar lækkuðu, því að þetta er miðað við óbreytt, að öðru leyti en bæjar- og sveitarfélög fengju tekjur samkv. till. þeirra. Í samræmi við þetta neita svo þessir hv. þm. að greiða atkv. í Ed. með frv. um jöfnunarsjóð sveitarfélaga, - ekki af því, að ekki sé of hátt framlagið, heldur af því, að það sé of lágt. Á sama tíma neita þeir að greiða atkv. í Nd. með afnámi af útflutningsgjaldi af saltfiski, - ekki af því, að það sé of mikið og ríkissjóður þoli það ekki, heldur af því, að það er of lítið. Þannig er samræmið í þessu. Þannig er skrípaleikurinn, sem leikinn er af stærsta þingflokki á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Þegar Sjálfstfl. er krafinn um það, hvernig hann færi að skapa jöfnuð á fjárl., þá eru svörin lítið annað en skætingur. Það lengsta, sem formaður flokksins hefir komizt að ræða um þetta mál, er það, að hann lýsti yfir í umr. í Nd. um viss frv., að hægt væri að gera allt í senn, auka útgjöldin og lækka skattana og tollana og bæta afkomu ríkissjóðs. Nánar aðspurður, hvernig þetta yrði skilið, lýsti hann yfir, að við það, að till. Sjálfstfl. um útgjöld og niðurskurð á tekjum yrðu teknar til greina, myndi hlaupa slíkt fjör í atvinnulífið, að gömlu skattarnir og tollarnir mundu hækka næstu ár og ekki mundi þurfa neinar áhyggjur af þessu meir að hafa. Þetta er svo sem ekkert vandamál. Það er ekki annað en auka nógu mikið útgjöld ríkissjóðs og taka nógu mikið af þessum tekjum, sem fyrir eru, þá kemur allt aftur hlaupandi í ríkissjóðinn! Ég held, að lengra verði ekki komizt í vandræðunum en með þessum yfirlýsingum hv. þm. G.-K., formanns Sjálfstfl. Og ég held, að vandfundnir verði þeir menn, sem leggi trúnað á það, að með samþ. og framkvæmdum á frv. sjálfstæðismanna muni þegar á næsta ári hlaupa slíkt fjör í atvinnulifið, að hægt væri að treysta því, að tekjur ríkissjóðs yrðu þær sömu og áður. Sannleikurinn í þessu máll er sá, að það er ekki til samræmi í till. Sjálfstfl. á Alþingi um útgjöld annarsvegar og sífelldrar kröfu hans um niðurfellingu skatta og sparnað hinsvegar. Og í raun og veru verður þetta ekki skilið nema á einn veg, - þann veg, að Sjálfstfl. brestur algerlega kjark til þess að sýna sína eigin stefnu, ef hún er þá nokkur, í frumvarpsformum hér á Alþingi. Það hefir nefnilega verið alveg ómögulegt á undanförnum árum og er enn, að á sama tíma, sem atvinnuvegir heimta aukinn opinberan stuðning og tekjur ríkissjóðs af eldri tollum fara lækkandi, að lækka skattana og tollana. Það er staðreynd, að ekki er hægt að komast hjá því að afgreiða nýja tolla og skatta til þess að vega upp tap, sem hefir orðið á þeim eldri. Og ég er ekki í vafa um það, að ef við tökum þann kost að skella skolleyrunum við þeim óskum, sem koma frá atvinnuvegunum, landbúnaði og sjávarútvegi, um aukinn stuðning í þeim vandræðum, sem að þeim steðja, ef við neitum að leggja á þessi nýju gjöld, þá eru þeir verr farnir en ef þau nýju gjaldaákvæði, sem fyrir liggja, verða samþ. Ég vil svo að endingu aðeins skora á fulltrúa Sjálfstfl. í þessum umr. að gera einu sinni grein fyrir því, hvernig beri að líta á þessar till., sem þeir hafa lagt hér fram fyrir Alþingi, hvort það beri að lita á þær sem markleysu, og ef ekki beri að líta á þær sem markleysu og lýðskrum, þá spyr ég: Hvar eru þessar 5–6 milljónir kr., sem á að fella niður, og eitt hvað til viðbótar, til þess að hægt sé að lækka skatta og tolla? Hvar eru þær?

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Góðir áheyrendur. Ræða hæstv. fjmrh. og ræða hv. þm. Dal. - eða réttara sagt fyrirlestur - gefa mér ei tilefni til sérstakra athugasemda, að öðru leyti en því, að ég get ekki stillt mig um að samgleðjast hv. þm. Dal. um það, að hafa nú loks komizt til föðurhúsanna, ef svo mætti segja. Því að ég heyrði ekki betur í hans ræðu heldur en sá greinarmunur, sem hingað til hefir verið reynt að gera á Sjálfstfl. og Bændafl., væri nú með öllu þurrkaður út, og að hann ætlaði að fara að kenna formanni Sjálfstfl., hvernig ætti að reka útgerð hér á landi, þannig að hún gæti borið sig, og að hann væri að keppa við hann um þekking og fróðleik í þeim efnum. Við hv. 1. landsk. vildi ég bara segja það í sambandi við það, sem hann sagði um sameiningu verkalýðsins á Íslandi og ósk sína um það, að hún mætti takast, að Alþfl. er reiðubúinn og hefir þegar boðið sameiningu á þeim grundvelli. sem samþ. var á síðasta þingi Alþýðusambands Íslands, sem haldið var s. l. haust. Það tilboð var að vísu miðað við það, að sameining færi fram 1. des. s. l. En því var hafnað af Kommfl. Ef sá flokkur sér sig um hönd og vill ganga að sameiningartilboðinu, sem liggur fyrir, þá geri ég ráð fyrir, að auðvelt verði að koma sameiningunni á. En sameining milli Alþfl. og Kommfl. á kommúnistískum grundvelli kemur að minni hyggju ekki til nokkurra mála. Um þau einstöku atriði, sem hann að öðru leyti drap á í ræðu sinni, get ég verið fáorður. Ég er sammála hæstv. fjmrh. um það, að mikið af þeim tekjum, sem þeir benda á, kommúnistar, í sinum frv., sé sýnd veiði, en ekki gefin. Þó skal ég taka fram, að ég er sammála honum um, að fullkomin ástæða sé að athuga vaxtaskatt og fasteignaskatt, sérstakan stighækkandi skatt á verðmiklu landi. Geri ég ráð fyrir, að þetta verði tekið til athugunar síðar. Þó vil ég taka fram, að af þeim síðarnefnda tel ég ekki tekna að vænta í byrjun. Ég held, að öðrum atriðum í ræðu þessa hv. þm. geti ég að mestu svarað um leið og ég svara formanni Sjálfstfl., hv. þm. G: K., því að nokkru leyti var sama hljóðið í báðum, - auðvitað um það, að leggja miklu meira fé fram og gera meira en gert er, án þess þó að gera um leið grein fyrir, á hvern hátt ætti að fá til þess fé, heldur gefa þeir í skyn, að allt þetta megi gera samtímis því, að hægt er að minnka skatttekjur ríkissjóðs, sem vitaskuld er sú mesta firra. Um ræðu hv. þm. G.-K. mætti í raun og veru margt segja. Hann hefir nú haft það fyrir venju, ýmist í eldhúsi eða við áramót, að tilkynna þjóðinni það, að stóratburðir væru í vændum, að stórtíðindi myndu brátt gerast. Hann kom inn á þetta sama svið nú, því að hann sagði, að börð átök væru framundan. Hann gerði ekki nákvæmlega grein fyrir því, í hverju þessi hörðu átök ættu að liggja og að hverju þau ættu að beinast. En hann gaf það svo greinilega í skyn, að ekki getur orkað tvímælis, við hvað hann átti. Hann sagði í lok ræðu sinnar: Ætlar Framsfl. að veita sósíalistum viðnám? - Þ. e. að fella þau mál, sem jafnaðarmenn beita sér fyrir. Eða ætlar hann að falla í fyrri farveg? - Þ. e. að halda áfram samvinnu við Alþfl. Og öll ræða hans var, ef svo mætti segja, eitt óslitið „vinstra bros“ frá upphafi til enda. Ekkert annað en bónorðsför til Framsfl., svo áleitin, að ég minnist ekki að hafa heyrt hana jafnáleitna í opinberri ræðu. Hann forðaðist vandlega að mæla nokkurt styggðaryrði til ráðherra Framsfl. eða til þess flokks yfirleitt. En að sjálfsögðu lítur hann á mig sem væntanlegan meðbiðil sinn sérstaklega. Þá taldi hann skyldu sína að lýsa öllum stærri ágöllum á mér og mínum flokki, enda hneig meiri hlutinn af ræðu hans í þá átt. Ég get ekki sagt, að þessi bónorðsför hv. þm. komi þingmönnum mjög á óvart, vegna þess að það er á almanna vitorði í þinginu, að form. Framsfl. hefir varla frið til að sitja þingfundi fyrir því, að hv. þm. G.-K. hefir svo mikið við hann að tala á einmæli, að það tefur tíma hans frá þingstörfum. Einu sinni hefðu nú þetta þótt tíðindi, að svo dátt gerðist með þessum tveimur mönnum. En svona hefir það verið á þessu þingi. Ég verð að segja það, að ýmsir menn leita sér nú kvonfangs og fara í biðilsbuxur, án þess að það verði svona átakanlega áberandi eins og það var í þessari ræðu hv. þm. G.-K. nú, og eins og það yfirleitt hefir verið á þessu þingi. Ég skal í sjálfu sér engu um það spá, hversu undirtektir verða hjá Framsfl. undir þetta bónorð hv. þm. fyrir hönd Sjálfstfl.; það verður náttúrlega tíminn að leiða í ljós. En hv. þm. vék að einu atriði sérstaklega í sambandi við mig og Alþfl., sem ég ekki get látið ósvarað. Hann taldi, að með þeirri yfirlýsingu. sem ég gaf fyrir hönd Alþfl. á þingi í apríl s. l., hafi því verið yfirlýst af Alþfl., að hann gæti ekki sætt sig við, að Framsfl. samþ. aðeins nokkur smáatriði úr frv. hans, heldur mundi hann kjósa að slíta samstarfinu. Þetta er alveg rétt tilvitnun í mína ræðu. En niðurlaginu er sleppt : Að þá kysi Alþfl. heldur, að málin væru lögð undir dóm kjósendanna og þeir skæru úr. Og hann gleymdi að geta þess, að vegna þess að ekki náðist samkomulag um lausn þessa máls á seinasta þingi, þá var þingið rofið og alþingiskosningar fóru fram. Eftir þær kosningar var sýnt, hver var vilji kjósendanna í landinu. Vilji kjósendanna í landinu var ekki sá, að Breiðfylkingin svokallaða tæki við völdum. Þvert á móti vilji kjósendanna kom alveg ótvírætt í ljós í þessu efni, að áframhaldandi yrði reynt að halda uppi samstarfi á svipuðum grundvelli og verið hafði milli Alþfl. og Framsfl. Yfirlýsing mín gilti að sjálfsögðu á því þingi. Og afleiðingin af minni yfirlýsingu var laukrétt, að kosningar fóru fram og málin voru lögð fyrir dóm kjósendanna. Og sá dómur féll á þann veg, sem kunnugt er. Hv. þm. sagði, að kosningarnar hafi verið stóridómur yfir Alþfl. Ég skal hreinskilnislega játa, að mér og Alþýðuflokksmönnum flestum var kosninganiðurstaðan nokkur vonbrigði. Við bættum við okkur svo að segja engum atkvæðum. En kosningarnar hafa verið stóridómur líka um fleiri en Alþfl., og ánægjulegt að sjá, liggur mér við að segja, að hv. þm. G.-K., formaður Sjálfstfl., sér og viðurkennir þennan dóm. Fyrir kosningarnar var svo komið málefnum flokksins undir hans forustu, að hann taldi vonlaust, að hann næði meiri hl. á þingi. Eina vonin til þess, að Sjálfstfl. gæti fengið stjórnaraðstöðu á þingi, lá í því, að hann gæti náð bandalagi við Bændafl., og til þess var Bændafl. stofnaðar. Ólafur Thors setti sig niður og reiknaði saman atkv. Bændafl. og Sjálfstfl. í flestum kjördæmum landsins, og sjá, niðurstaðan varð sú: jú, jú, við komum að svo og svo mörgum við kosningarnar, og við náum meiri hl. saman. - þeim grundvelli var bandalagið gert, vegna þess að formaður Sjálfstfl. var vonlaus um, að hann næði meiri hl. En útreikningar hv. þm. brugðust mjög herfilega. Það sýndi sig, að það er annað að reikna með tölum á blaði en að reikna með lifandi fólki með heilbrigða skynsemi. Niðurstaðan af þessu herbragði var sú, að Sjálfstfl. lánaðist að ganga af Bændafl. dauðum án þess að bæta sinn hag nokkurn skapaðan hlut. Niðurstaðan varð sú, að þjóðin lýsti því yfir svo greinilega sem frekast varð á kosið, að hún vill ekki, að Sjálfstfl. fari með stj., ekki einu sinni þó að Bændafl. sé þar með. Það er sá stóridómur, sem hv. þm. verður að hlíta hér. Þess vegna er þessi hv. þm. kominn á þessar nýju bónorðsbuxur, sem hann var að flíka með nú frammi fyrir þingheimi og áheyrendum. Nú er hann líka orðinn vonlaus um að ná þingmeirihl. með Bændafl. Nú er eina vonin að geta náð bandalagi við Framsfl., og í það hefir hans orka nú farið á þessu þingi, og í þá átt, til þess að undirbúa slíka samvinnu, hneig ræða hans öll. Öllu ámáttlegri uppgjöf, öllu meiri vantraustsyfirlýsingu á sjálfan sig sem foringja og flokk, sem hann kallar stærsta flokk landsins, er naumast hægt að hugsa sér. Mér er ánægja, að þessi hv. þm. gerir sér grein fyrir, hvernig þessi stóridómur síðustu kosninga er. Hv. þm. taldi, að þeir samningar, sem gerðir hafa verið milli Alþfl. og Framsfl. um lausn mála á þessu þingi og áframhaldandi stjórnarsamvinnu, væru á þann veg, að heiðri Alþfl. væri stórlega misboðið með því að ganga að slíkum samningum. Ég mætti að sjálfsögðu vera hr. þm. þakklátur fyrir þá umhyggju, sem hann virðist bera fyrir Alþfl., en ég held, að honum væri nær að hugsa um velferð sins eigin flokks, því að þar getur hann áreiðanlega fengið nóg að starfa. En ég tel rétt vegna þessara ummæla hv. þm. að gera grein fyrir þessum samningum milli stjórnarflokkanna um lausn mála á þessu þingi, og get ég þá um leið svarað nokkru því, sem hefir verið drepið á í umr. Í fyrsta lagi hefir verið samið um stuðning við sjávarútveginn, og skal ég koma nánar að því síðar í sambandi við ummæli hv. þm. um fiskimálasjóð. Í öðru lagi var samið um frv. um alþýðutryggingar, sem ekki gekk fram á síðasta þingi. Felur það aðallega í sér þá breyt., að framlag til ellilauna er hækkað um 1/3, eða 50 þús. kr. Styrkur, sem greiddur er til sjúkrasamlaga, er hækkaður um 1 kr. fyrir félaga úr bæjar- og sveitarsjóðum og 1 kr. frá ríkissjóði, og ennfremur er verulegur hluti af sjúkrakostnaðinum færður yfir á ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla, þannig að þeir, sem eru haldnir virkum langvinnum sjúkdómum, færast yfir á þessa framfærslu, en verða ekki tryggingunum til byrði. Yfirleitt má segja, að tryggingarnar hafi á þessu þingi fengið verulegar umbætur frá því, sem áður var. Og það er mín von, að takast megi áframhaldandi á næsta þingi að endurbæta þau svo, að þau komist skjótlega í það horf, sem við teljum æskilegt. Þá hefir orðið samkomulag um, að sveitar- og bæjarfélög hækki fasteignaskattinn að vissu marki af lóðum og húsum og leggja úr ríkissjóði til þeirra um 700 þús. kr., til þess að jafna útgjöld vegna fátækraframfærslu og vegna ellilauna og kennaralauna. Þessi upphæð er hækkuð um 450 þús. kr. frá því, sem verið hefir, og þótt segja megi, að æskilegra hefði verið, að hún hefði getað verið hærri, þá má þó með þessu bæta mjög úr erfiðleikum þeirra bæjarfélaga, sem við erfiðust kjör eiga að búa. Þá hefir verið samkomulag um að gera nauðsynlegar ráðstafanir gagnvart sauðfjárpestinni, bæði sem varnir gagnvart útbreiðslu hennar og líka óhjákvæmilega hjálp til handa þeim bændum, sem mest afhroð hafa þar goldið. Þá hefir verið samið um, að fjárlög skuli afgr. greiðsluhallalaust og séð fyrir tekjustofnum í því skyni að mæta þeim nýju útgjöldum. Ég skal játa, að með þessu, að afgr. greiðsluhallalaus fjárlög, er tekinn á sig ákaflega þungur baggi, þegar afborganir fara næstum því upp í 1½ millj. kr. Það þarf vissulega mikið átak til að greiða svo mikið af skuldum, en það er óhjákvæmilegt að standa að fullu í skilum, ef lánstraust okkar á ekki að biða hnekki, en á engu er þjóð eins og okkur jafnmikil þörf eins og að halda góðu lánstrausti, vegna þess hvað lítið fjármagn er til innanlands. Mér er því ánægja að skýra frá því, að upplýst er, að nú er nokkurnveginn víst, a. m. k. mjög sennilegt, að okkur standi til boða 2 erlend lán til framkvæmda hér á landi, sem bæði nema milljónum. Þau eru bæði ensk og með sæmilegum vaxtakjörum. Það er fullvist, að ef við hefðum ekki staðið að fullu í skilum með greiðslur, þá væru þessir möguleikar nú ekki til. Ég nefni þetta til þess að sýna fram á, hver nauðsyn er að standa að fullu í skilum við erlenda lánardrottna. Þá hefir orðið samkomulag um að breyta mjólkurlögunum, og mun verða nánar um það rætt síðar. Til þess að mæta þessum útgjöldum á að leggja 10%, sem hefir í meðferð þingsins verið hækkað upp í 12%, á þá tekjustofna, sem ríkið hefir fyrir. Var talið, að komizt yrði næst sanngirni með því að leggja á þá skattstofna, sem áður höfðu verið samþ. af þinginu. Þá var viðskiptagjaldið hækkað um 2% og á einstökum flokkum 5–6%. Þetta eru grundvallaratriðin, sem stjórnarflokkarnir hafa orðið sammála um á þessu þingi. Það segir sig sjálft, að þegar tveir flokkar semja, verða þeir að taka tillit hvor til annars, og hvorugur getur fengið allt, sem hann vill. en báðir verða að fá nokkuð, og tel ég, að þessir samningar beri þess vott. Ég skal benda á, að fjárl. hjá okkur eru með því sniði, sem ég hygg, að vart muni þekkjast annarsstaðar. Þegar frv. var lagt fram, var gert ráð fyrir, að til verklegra framkvæmda og beins stuðnings við atvinnuvegina væri lagt yfir 7 millj. kr., en í meðförum þingsins hækkaði það um 500–600 þús. kr., þannig að helmingur aföllum tekjum ríkissjóðs fer til beinna ráðstafana til að draga úr erfiðleikum kreppunnar og jafna aðstöðuna milli þjóðfélagsþegnanna og láta þá, sem betur mega sín, leggja fé til opinberra þarfa til þess að bæta aðstöðu þeirra, sem verr eru settir. Þá er gert ráð fyrir því, að til trygginga og sjúkrahjálpar verði varið um 2½ millj., til fræðslumála, vísinda, bókmennta og lista næstum því 2 millj. samtals. Með breyt. Alþingis á frv. verður það því 12 af 16 millj., eða fullir ¾ af öllum útgjöldum fjárl., sem gengur til verklegra framkvæmda, stuðnings við atvinnuvegina, fræðslumála og vísinda, tryggingarmála og sjúkrahjálpar. Mér þætti fróðlegt að heyra þá menn, sem nú geipa hæst um sparnað samtímis því sem þeir bera fram till. um milljónaútgjöld, benda á, hverjir af þessum liðum þeir vilja, að séu felldir niður. Þá er eitt atriði úr samningum stjórnarflokkanna, sem enn er órætt, en það er stuðningurinn við sjávarútveginn, en það er því nauðsynlegra sem hv. þm. G.-K. gerði það atriði sérstaklega að umtalsefni. Á þeim fundi, sem hv. þm. gat um, að útgerðarmenn hefðu komið á ásamt ríkisstj., báru þeir fram tilmæli um ívilnanir og stuðning sjávarútveginum til handa af hálfu þess opinbera. Þessi tilmæli voru í 8 liðum. Þar var farið fram á afnám útflutningsgjalds, fella niður skyldu til að hafa vélstjóra, athuga um lækkun vaxta, frjálsan ráðstöfunarrétt útgerðarmanna og útgerðarfélaga yfir öllum erlendum gjaldeyri, sem fæst fyrir afurðir útgerðarinnar, og frjálsan innflutning á öllu. sem til útgerðarinnar þarf. Stj. hefir þegar svarað þessum málaleitunum að svo miklu leyti sem það er í hennar valdi að svara þeim, og svörin eru á þessa leið: Í fyrsta lagi hefir hæstv. fjmrh. gefið yfirlýsingu um það, að hann muni taka til athugunar í samráði við bankana, hvort hentugra muni að veita innkaupafélögum útgerðarmanna leyfi til að nota gjaldeyrinn fyrir afurðir sínar til greiðslu á útgerðarvörum, svo og að gera sitt til þess, að eigi standi á innflutningsleyfum fyrir útgerðarvörur. Í sambandi við innflutning á veiðarfærum, sérstaklega línum, hefir hann tjáð mér, að hann muni hlutast til um, að leyfður verði innflutningur á línum, ef verðlag á innlendum línum fer verulega fram úr því, sem erlendar línur kosta. Að því er snertir skatta og tolla, þá hefir þingið samþ. að fella niður útflutningsgjald af saltfiski. Nemur það 225–230 þús. kr. miðað við 2 síðustu ár, en meira, ef útflutningurinn eykst. Í frv. um tolla og skatta, sem fyrir Alþingi liggur, hefir verið samþ. að fella niður nýja skatta af kolum, salti og olíu, ennfremur tollundanþágu fyrir hamp til veiðarfæragerðar og tunnuefni. Þá hefir ríkisstj. leitað eftir heimild Alþingis til að endurgreiða fiskiskipum kolatollinn á saltfisksvertíðinni, en á ísfisksvertíðinni kaupa skipin kolin erlendis, ennfremur að fella niður innheimtu tolla af mótorolíu og salti, að því tilskildu, að hlutaðeigandi bæjar- og sveitarfélög veiti þar tilsvarandi ívilnanir. Um verðlag á útgerðarvörum er það að segja, að Alþingi hefir samþ. l., um eftirlit á verðlagi, og nær það einnig til útgerðarvara. Verð á hráolíu hefir verið lækkað um 1 eyri kg., úr 17 niður í 16 aura. Verð á línum hefir einnig verið lækkað. Þær kostuðu 115,74 dus., en hafa verið lækkaðar niður í 98,50, sem er sagt, að sé ekki langt frá því verði, sem er nú á norskum línum; verðmismunurinn mun ekki vera meiri en 2 kr., er mér sagt, án þess að ég hafi fullar sönnur fyrir því. Um önnur atriði, sem rætt var um á þessum fundi, hefir stj. ekki getað veitt ákveðin svör ennþá, því að það stóð ekki í hennar valdi. Ég vil þá að lokum draga saman nokkurnveginn þann stuðning, sem þetta þing, sem nú situr, hefir samþ. að veita og mun veita sjávarútveginum, sumpart með beinum framlögum og sumpart með eftirgjöfum á sköttum. Það verður á þessa leið: 1. Framlag til fiskveiðasjóðs eldra 40000 kr 1. Framlag til skuldaskilasjóðs 160000 - 3. Framlag til fiskimáiasjóðs 400000 - 4. Framlag til sama, eldra 120000 - Fjárframlög samtals 720000 kr. Þá eru tollaeftirgjafir, afnumin útflutningsgjöld og endurgreiðslur. . l Afnám útflutningsgjalds á saltfiski 230000 kr. 2. Tollur af kolum og olíu 100000 - 3 . Tollur af tunnum, hampi o. fl. 50000 - 380000 kr. Bein framlög og niðurfelling eða ívilnanir skatta og tolla samtals - ein milljón og eitt hundrað þúsund kr. -, sem Alþingi hefir samþ. og mun samþ. til styrktar útgerðinni. Þetta er allt nýtt nema 40000 til fiskveiðasjóðs og 120 þús. til fiskimálasjóðs, sem var samþ. fyrir 2 árum. Í sambandi við það, hversu mjög þungum búsifjum útgerðin hafi sætt af stj., þykir mér rétt að rifja það upp, að fyrstu vikuna eftir að stj. tók við 1934 var afnumið sérstakt útflutningsgjald af síld, 1 kr. á tunnu; það, sem var endurgreitt fyrir 1934, nam 125000 kr. Ef þessi tollur hefði ekki verið afnuminn, þá hefði þessi skattur á síldarframleiðendur numið yfir 500000 kr. Þá var lagt til fiskimálasjóðs milli 800 og 900 þús. kr.; 1935 var greitt upp í ofviðristjón á bátum og veiðarfærum yfir 100 þús. kr.; 1936 var svo ástatt fyrir útgerðarmönnum við Faxaflóa, vegna aflabrests, að þeir gátu ekki greitt aflahlut, og þá var veitt sérstök hjálp þeim til handa, 230 þús.; 1937 var Vestmannaeyingum og fleirum veitt samskonar hjálp, 120 þús. Auk þess var stofnaður skuldaskilasjóður fyrir vélbáta og línuveiðara, sem veitti lán með 4½% vöxtum til 18 ára, og samið um gamlar skuldir svo mörgum millj. skipti, sem annars hefðu á þeim hvílt. Ég ætla, að af þessu sé sýnt, að stjfl. hafa séð erfiðleika útgerðarinnar og hafa jafnan sýnt viðleitni til hjálpar. Hv. þm. G.-K. talaði þannig, að ætla mætti, að hagur útgerðarinnar væri nú svo mjög bágborinn vegna skattpyntinga og skilningsleysis stj. En ég hefi fyrir mér vitnisburð, sem hann getur ekki vefengt, að svo getur ekki verið. Hann hefir verið vanur á hverju þingi, síðan stjórnarskiptin urðu, að lýsa ástandi landsins þannig, eins og dómsdagur væri á hurðabaki og hversu allt væri komið í hrun á því augnabliki, sem hann hélt ræður sínar á. Árið 1934 segir hann svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir tveimur árum fór fram rannsókn á hag bænda. Hún leiddi til þess, að Alþingi samþykkti tólf millj. króna fjárframlag til bjargar þeim bágstöddustu. Enn er þó allt í óvissu, og þó raunar heldur voða um fjárhagsafkomu bænda, þar eð búskapurinn ber sig ekki. Milliþinganefndin í sjávarútvegsmálum hefir nú upplýst, að ennþá verr eru útvegsmenn farnir. Hálfum öðrum milljónatug hafa þeir tapað í síðustu 5 árin og standa nú uppi eignalausir með óarðbæran atvinnurekstur. Hér við má bæta fátækum verkalýð og illa höldnum embættismönnum. Þá sjá menn þjóðarauðinn, þó að því viðbættu, að skuldir okkar erlendis eru orðnar milli 90 og l00 millj. króna, en nýjar, geigvænlegar utanaðkomandi hættur steðja að þjóðinni, svo að allt má heita í óvissu um sölu framleiðsluvörunnar“. Þannig lýsir þessi hv. þm. ástandinu 1934, sama haustið og stjórnarskiptin urðu. Þá hafði Magnús Guðmundsson verið atvmrh. sem fulltrúi Sjálfstfl., og þannig er þá ástandið í atvinnumálunum, þegar hann lætur af völdum. Enn kveður við sama tón 1933. Þá er niðurstaðan af hugleiðingum hans þessi, með leyfi hæstv. forseta: „Kreppan, sem leiða kann af hruni saltfisksmarkaðanna, er enn ekki komin fram nema að óverulegu leyti, og þrengingarnar, sem við nú tölum mest um, stafa í rauninni ekki aðallega frá neinum nýjum örðugleikum í atvinnulífinu, því þar hefir ekkert nýtt skeð. En nú er búið að eta upp eignirnar. Nú er lánstraustið þrotið. Nú er ekki lengur hægt að leyna þjóðina sannleikanum, því nú verður íslenzka þjóðin eins og hver annar fátæklingur að láta afrakstur líðandi stundar nægja fyrir þörfunum“. Þannig lýsir hann þá ástandinu fyrir tveimur árum. Allt í kaldakoli, og þó er kreppan vegna söluörðugleika á saltfiskinum ekki farin að gera vart við sig. En veit hann það ekki, þessi hv. þm., að tvö síðustu ár, árin, sem liðin eru síðan hann gaf þessa lýsingu, hafa að ýmsu leyti og reyndar að öllu leyti, sérstaklega að því er snertir þorskveiðarnar, verið þau langerfiðustu ár, sem nokkurntíma hafa yfir Ísland komið. Spánarmarkaðurinn hefir gersamlega lokazt og Ítalíumarkaðurinn lokazt að hálfu leyti. Þar við bættist svo óminnilegur aflabrestur, að nærri lá, að við gætum ekki aflað þess fiskjar, sem við þó máttum selja á hina þröngu markaði. Heldur hv. þm. ekki, að það hafi verið örðugt að halda öllu gangandi þessi ár eftir að ástandið er eins og hann hefir lýst því áður en kreppan byrjaði? Ég get fullvissað hv. þm. um, að ef haldið hefði verið áfram samskonar stjórn og sama lagi á þessum málum og hafði verið til þess tíma, þá hefði verið ómögulegt að fleyta sér yfir þá erfiðleika, sem yfir okkur hafa gengið þessi tvö síðustu ár. Það er satt, síldveiðin var mikil og blessaðist vel í sumar, - en hvers vegna? Vegna þess að búið var að gera þann undirbúning, sem þurfti bæði til að notfæra sér síldina og líka til að fyrirbyggja, að menn í óviti söltuðu hver í kapp við annan og eyðileggðu söluna hver fyrir öðrum. Norðmenn veiddu ekki síður en við, en hvaða hagnað höfðu þeir af þeirri veiði? Mikið af síldinni varð ónýtt og varð að fara í bræðslu, eftir að búið var að salta hana niður í tunnur. Fyrir það skipulag, sem sett hafði verið á þessi mál, á síldarmálin og fisksölumálin, fyrir þá lögvernd, sem samtök útgerðarmanna hafa fengið í fiskimálunum og síldarmálunum, og fyrir þær auknu síldarbræðslur, sem komið hefir verið upp hér á landi, hefir verið hægt að hafa svo mikið upp úr síldinni sem raun varð á. Ég hefi gert grein fyrir, hvað gert hafi verið á þessu þingi til að mæta erfiðleikum sjávarútvegsins. Á þessu eina þingi hefir verið lagt fram í afnámi skatta og tolla og í beinum framlögum um 1100 þús. kr. til sjávarútvegsins. Hv. þm. segir, að þetta sé hégóminn einn. Ég man þá tíð, að hv. þm. sagði, að ef útflutningsgjaldinu væri aflétt, væri hag útgerðarmanna borgið. Ég man þá tíð, þegar Jóni Þorlákssyni var hælt fyrir þann stuðning, sem hann hefði veitt sjávarútveginum, þegar hann féll frá innheimtu á 25% gengisviðauka á tolli af salti og kolum. Það var rómað mjög. En hvað er það hjá því, ef tollinum er nú létt af og svo að segja allt útflutningsgjaldið af saltfiski og allt hitt útflutningsgjaldið og meira til er lagt til sjávarútvegsins? Hann segir, að þetta sé lítilsvert, og vera kann, að honum finnist það. Þegar Jón Þorláksson var við stjórn, var það stórvirki að létta af 50 aura tolli. Nú er einskis vert að létta af 1 kr. tolli auk alls annars, sem gera á fyrir þennan atvinnuveg og ég hefi nú lýst. Út af þeim áætlunum, sem útgerðarmenn lögðu fram við stj. í þeim viðræðum, sem ég hefi áður minnzt á, vil ég taka fram, að eins og þær eru, er vonlaust að hægt sé að fylla í þau skörð, sem þær sýna. Það er gert ráð fyrir, að togarar fiski á saltfisksveiðum 1400 skippund, og söluverðið sé 70 kr. hvert skippund af fullverkuðum fiski. En það er að minni hyggju ekki hægt að gera neinar ráðstafanir, sem tryggja rekstur togara yfir vetrarm. með slíkum afla. Það mun rétt vera, að á síðustu vertið, 50 dögum, fiskuðu togararnir 1450 skippund. En er nokkur ástæða til að byggja áætlanir á útkomu þess versta árs, sem yfir þennan atvinnuveg hefir komið? Það má telja líklegt, að selja megi blautfisk sæmilegu verði upp úr áramótum, sem getur svarað til 90 kr. á skippund. Og ég verð að segja það, að það væri herfilegt slys, ef ekki eru þeir möguleikar notaðir, sem þar kynnu að vera í boði. Í sambandi við þessi viðtöl öll kom greinilega fram, að þeir, sem orð höfðu fyrir útgerðarmönnum, töldu í raun og veru lítils um vert þær skattaívilnanir, sem farið var fram á, en meira vert, að útgerðarmenn fengju sjálfir heimild til að selja þann gjaldeyri, sem þeir fá fyrir sinar afurðir. Í staðinn fyrir að halda föstu gengi, fengju útgerðarmenn að selja erlendan gjaldeyri fyrir það verð, sem vera kann á hverjum tíma þ. e. a. s. að ísl. krónan lækkaði í verði, - og ekki einasta það, heldur væri laust gengi, eftir því sem hægt væri að selja á hverjum tíma. Það var aðalatriðið, að þeirra hyggju. Þeir viðurkenndu, að þó að þeir fengju allir óskir sínar uppfylltar um fækkun manna og skattaívilnanirnar, þá mundi áætlunin um 110 þús. kr. tap á hvern togara, eins og þeir áætluðu það, ekki minnka nema um 20–25 þús. kr. Ég hefi spurt hv. þm. G.-K. að því, hvort hann væri fylgjandi því, að gjaldeyrisverzlunin væri gefin frjáls eða gengið lækkað. Hann hefir farið undan í flæmingi og neitað að svara. Hann sagði í ræðu sinni áðan, að útgerðarmenn teldu rétt, að þeir fengju sjálfir sinn eiginn gjaldeyri. Hvað meinar hann? Vill hann, að gjaldeyrisverzlunin verði gefin frjáls? Að útgerðarmenn fái gjaldeyrinn og selji hann hæstbjóðanda á hverjum tíma. Vill hann gengislækkun og laust gengi? Þetta er þýðingarmikið mál, og honum er óhjákvæmilega skylt að svara því, ekki sízt eftir þær viðræður, sem fram hafa farið, þar sem ýmsir útgerðarmenn töldu skattaívilnanir og annað slíkt ekki megnugt að hjálpa, heldur verði að fara þessa leið eina. Ég hirði ekki að ræða nú um afleiðingarnar af slíku. En það er broslegt, að maður, sem óskapast út af dýrtíðinni, hann telji það líklegasta ráðið að fella íslenzka krónu, guð má vita hvað mikið, og láta „spekúlera“ með hana eins og hverja aðra vöru, sem menn óska að hafa í brask. Ég vildi óska, að hv. þm. vildi svara þessari spurningu greinilega í næstu ræðu. Þá kemst ég ekki hjá því að minnast á það, sem sagt var, að væri veitt til fiskimn. Hann nefndi 350 þús., sem verja ætti til togarakaupa, og þá væru aðelns 50 þús. kr. eftir í annað. Þetta er rangt. Að vísu er gert ráð fyrir, að fiskimálasjóður sé styrktur til kaupa á tveimur togurum að fjórða parti, sem ætti að geta numið 370 þús. kr. fyrir bæði skipin. En svo er til ætlazt, að þessu fé verði skipt niður á tvö ár, þannig að þetta nemur 180–190 þús. kr. hvort árið. Eldri tekjur sjóðsins eru 120 þús. kr., og með tekjum af eignum og fleiru er þetta samtals 550 þús. kr., þannig að eftir verður til annara starfa enn um 350 þús. kr. Og jafnvel eftir fyllstu kröfum um það, hvað leggja skuli mikið til frystihúsa og niðursuðuverksmiðja, þá nægir þetta næstu tvö árin. Því að það er öllum ljóst, að það þýðir ekki að byggja hraðfrystihús og niðursuðuverksmiðjur örar en hægt er að selja vörurnar, sem framleiddar ern. Það er óunninn markaður a. m. k. fyrir niðursuðuvörur algerlega, og að verulegu leyti fyrir hraðfrystan fisk. Þó hefir lánazt á þessu ári til nóvemberloka að selja fyrir 1085000 kr. hraðfrystan fisk, það er að segja 11 sinnum meira en 1933. Og þetta hefir gerzt fyrir starf fiskimálan. En að því er kaup á togara snertir, þar getur hann nú ekki séð neitt annað en Héðin; hann sér ekki nema einstaka menn, Héðin í fiskveiðunum og Finn í síldarútveginum, þó að flokksmenn hans séu í nefndinni og séu sammála hinum. Um togaraflotann sagði þessi hv. þm. árið 1934, með leyfi hæstv. forseta: „Svo hörð er lífsbaráttan, svo örðug glíma við hið lága afurðaverð og sligandi skattpyndingar ríkisvaldsins, að útvegsmenn gefa sér hvorki tíma til þess að líta. um öxl eða horfa fram á veginn, en einblina á þann hjallann, sem næstur er, til þess að missa ekki fótanna. Þannig draga þrengingar liðandi stundar athyglina frá þeim voða, sem framundan bíður, þegar útvegsmenn, sjómenn og verkamenn, þegar öll íslenzka þjóðin vaknar til fulls skilnings á þeirri hræðilegu staðreynd, að fiskiskipin eru orðin mannskaðabollar, ósjófærar fleytur, sem samt verða notaðar, af því að okkar fátæka þjóð á ekki annars úrkosta til lífsframfæris, notaðar þar til þeim smáfækkar sem líkkistum dugmestu sjómanna heimsins.“ Þetta er lýsingin, sem hv. þm. gaf fyrir þremur árum, og segir, að alltaf hafi hallað undan fæti síðan. En nú telur hann það svo óskaplegt að gera tilraun til að fá ný skip í stað þeirra gömlu, sem eru að týnast úr tölunni. Annað eins ósamræmi hefi ég ekki vitað nokkurn ábyrgan stjórnmálamann leyfa sér að bera fram í opinberum málflutningi. Ég lít svo á, að einmitt vegna þess, að svo sterkar líkur eru færðar fyrir því, að togaraútgerðin, með þeim tækjum. sem við höfum nú, sé yfirleitt rekin með tapi, þá sé það lífsnauðsyn fyrir þjóðina íslenzku, sérstaklega fyrir útgerðina og sjómannastéttina, að fá úr því skorið, hvort hægt sé .með því að byggja nýtízku skip, svo sparneytin sem unnt er, búin fullkomnum tækjum til þess að hagnýta allt, smátt og stórt, bein og roð og ugga og þess háttar, sem óhjákvæmilega hlýtur að fara meira og minna í súginn hjá okkar skipum, - fá úr því skorið, hvort þetta getur borgað sig. Ef það getur ekki heldur borgað sig, þá er ekki til neins annað en að viðurkenna þá sorglegu staðreynd og leita annara úrræða. En ef það sýnir sig, að svona útbúið skip getur borið sig, þá er ekki vafi á, að það risa margir menn, sem vilja nota fé sitt og orku til þess að reka slík atvinnutæki. Það er vitað, að þau Skip í togaraflotanum, sem bezt bera sig á síðustu árum, eru nýjustu skipin og bezt útbúnu. Ef skip, sem keypt er og búið er nýjustu tækjum og þarf ekki að skulda meira en 60% af kaupverði, getur fengið sæmilega útkomu á rekstri, - og það sjáist, að svo ætti að geta orðið, þá er þar með blásið nýju lífi í togaraútgerðina á Íslandi. Og það er það, sem við þurfum að fá. Ég held persónulega, að það séu möguleikar fyrir slík skip. Ég hefi nokkuð athugað útgjaldaliði fyrir togara. Aðeins viðhald og fyrning á þessum skipum á hverju einasta ári er meira en vextir af nýtízku togara, fullbúnum með öllum tækjum. Af togara, sem metinn er á 200 þús. kr., er þetta hvorki meira né minna en 55 þús. kr. Það er meira en 5% af heilli milljón. Á þessa leið eru margir tilkostnaðarliðir. Það er enginn vafi á, að togarar eyða meiri kolum en þyrfti að vera, þá vantar vinnslutæki um borð o. fl. o. fl. Ég lít svo á, að einmitt þessa tilraun hér sé bein skylda gagnvart þjóðinni að gera nú. Einstakir menn kjósa ekki eða hafa ekki fjármagn til að gera slíkt óstuddir. Þess vegna á hið opinbera að taka áhættuna og leggja fram þau 25%, sem mest áhættan fylgir. Mig furðar að vísu ekki, þótt hv. þm. G.-K. sé á móti þessu. Hann hefir yfirleitt verið á móti allri þeirri nýbreytni, sem hafin hefir verið í sjávarútveginum á síðustu þremur árum. Hann var á móti karfaveiðunum og rækjuveiðunum. Flokkur hans og blöð hafa gert gys að þessum rauðu smádýrum, sem rauðu flokkarnir væru nú farnir að vingast við, og fleira þess háttar. En rækjur hafa verið fluttar frá lítilli verksmiðju fyrir 150 þús. kr. Karfaveiðarnar voru litið stundaðar í ár, vegna þess hve síldveiðin tók langan tíma, en gáfu þó 750 þús. kr. Harðfiskur var fluttur út fyrir 500 þús. kr. og freðfiskur fyrir 1100 þús. kr. Nú til loka nóvembermán. er búið að flytja út fyrir hátt á þriðju milljón vörur, sem aflað var eða verkaðar voru með nýbreytni fyrir tilstilli fiskimálanefndar. Yfirleitt má segja, að hv. þm. G.-K. og flokkur hans hafi ekki einasta verið á móti þessari nýbreytni, heldur reynt að afflytja nefndina, sem að þessu hefir unnið, og afflytja þessar tilraunir og tortryggja og rógbera. Og það er býsna mikil fífldirfska að mælast til þess hér, að honum og þeim, sem eru slíks sinnis gagnvart nýbreytni, sé falið að annast þetta, manni, sem lýsir yfir því oft, að hann viti ekki hvort nýtízku togari beri sig, manni, sem hefir helzt ekki annað viljað sjá en saltfiskmarkað á Spáni. Ég er ekki í vafa um, að við munum geta selt verulegt af saltfiski til Spánar þegar ástandið batnar í heiminum, og aukið okkar útflutning. En það er engin ástæða til að auka hann mikið á næstunni frá því, sem verið hefir nú undanfarið, og við munum varla þola að festa 50 þús. tonn í saltfiski án þess að nokkur hætta stafi af.



Ég vil aðeins endurtaka orð mín um það, að ég óska eindregið, að þessi þáltill. nái samþykki hv. Alþ. Eins og getið hefir verið um, hefir þessu máli verið frestað vegna fjarveru hæstv. ráðh., en nú er hann viðstaddur, og vænti ég, að hann sjái sér fært að mæla með samþykkt till.



Ég sé mér fært að mæla með þessari till. eins og hún liggur fyrir. Á síðasta þingi lá fyrir frv. um, að héraðsskólinn á Reykjanesi við Ísafjarðardjúp kæmist undir l. um héraðsskóla og nyti sömu hlunninda og þeir, án þess hann þyrfti að öllu leyti að sníðast eftir þeim l., en hann starfar mjög í þá átt, sem þessi till. stefnir. Ég hefi lagt til, að sérstök rannsókn yrði hafin í þessu máli, hvernig það má bezt fara. Get ég út frá því mælt með, að þessi till. verði samþ.

* Flm. (Héðinn Valdimarsson): Ég hygg, að flestir, sem fara um landið árlega, taki eftir því, hvaða breytingu sveitirnar hafa tekið. Þar sem áður hafa verið torfbæir, eru risin upp steinhús, og sama er að segja um sveitabýlin að innan. Þar eru húsgögn og annað breytt frá því, sem áður hefir verið. Ennþá eru til ýmsir sveitabæir á landinu, reisulegir í fornum stíl. Þessi þáltill. er flutt í því skyni, eins og hún ber með sér, að athugað verði, hvar hægt sé að finna staði, sem hafa góðar samgöngur og ferðamenn heimsækja, og yrði þeim stöðum svo haldið við og þeir hafðir til sýnis fyrir þá, sem vilja athuga, hvernig sveitamenning okkar hefir verið til þessa tíma, og yrðu býlin jafnframt búin þannig að húsgögnum og öðrum hlutum, að það væri sem bezt. Mér detta í hug í þessu sambandi staðir eins og Víðivellir og Laufás við Eyjafjörð, sem eru mjög myndarlegir bæir og væri vert að halda við, en það kunna við nánari athugun að koma til greina aðrir staðir, sem tækju þessum fram. Ég geri ekki ráð fyrir, að þetta hefði mikinn kostnað í för með sér; a. m. k. ætti kostnaðurinn við athugunina sjálfa að vera sama sem enginn, og vil ég vænta þess, að till. verði samþ.



Herra forseti! Þessi till er samhljóða till., sem legið hefir hér fyrir á tveim þingum áður. Ég sé því ekki ástæðu til að mæla með henni fleiri orð en ég hefi áður gert. Vona ég. að hv. Alþingi sé enn sama sinnis og áður í þessu efni.

Forseti (JBald) : Ég skal geta þess, að það eru allmargar till. hér á dagskrá, og það er því aðeins mögulegt að koma þeim áleiðis, að ekki verði um þær langar umr., án þess að ég vilji í neinu hefta málfrelsi hv. þm.

* Flm. (Brynjólfur Bjarnason): Herra forseti! Ég skal verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að vera stuttorður, því að þess gerist ekki þörf að tala um þetta langt mál. Þessi till. var flutt á síðasta þingi af Jónasi Guðmundssyni, og í rauninni hefi ég ekki miklu við það að bæta, sem þá var sagt, eða við það, sem í grg. stendur og hinu ýtarlega bréfi frá oddvita Eskifjarðarhrepps, Arnfinni Jónssyni, sem fylgir, enda hefir ástandið í þessum bæ heldur ekki breytzt síðan. Það er þannig, að það eru engin skilyrði fyrir íbúa Eskifjarðarhrepps til þess að lifa þar eins og nú standa sakir, svo að það er í rauninni ekki nema um tvennt að gera fyrir íbúa hreppsins, annaðhvort að skapa einhver skilyrði til atvinnumöguleika, til þess að geta lifað þar, eða að flytja þaðan burt og skilja þar eftir þær fasteignir, sem þar eru, án þess að þær verði notaðar, en þetta vilja Eskfirðingar ekki fyrr en í fulla hnefana, enda er ekki í mörg hús að leita, eins og nú er ástatt í landinu með atvinnu. Skipulagsn. atvinnumála hefir gert áætlun um rekstur strigaverksmiðju og komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta myndi vera allálitlegt fyrirtæki. Um það munu samt vera nokkuð skiptar skoðanir. Sumir álíta þetta óhentugan stað fyrir slíka verksmiðju. Ég held, að þetta hafi ekki við mikil rök að styðjast, eins og reynt er að sýna fram á í bréfi oddvita hreppsins, sem hér fylgir með. Á þessum stað hagar vel til um raforku. Svo má gera ráð fyrir, að hægt verði að komast að hagkvæmum samningum um flutningsgjöld. Þá halda sumir því fram, að strigaverksmiðja hér á landi mundi ekki geta borið sig nema með verndartolli, og það þarf vitanlega að rannsaka til fulls, og yrði það vitaskuld gert, ef þessi heimild, sem hér er farið fram á, yrði veitt. Hér er sem sé aðeins um heimild að ræða, og tel ég nauðsynlegt, að þessi heimild verði veitt. Eitthvað verður að gera til þess að koma Eskifjarðarhrepp á réttan kjöl, og ef þessi leið reynist ekki fær, þá verður að reyna aðra leið. Annar liður till. er um heimild til ríkisábyrgðar fyrir láni til rafveitu á Eskifirði, og þarf vitanlega að samþ. þennan lið, ef fyrri liðurinn yrði samþ., og í raun og veru tel ég rétt að gera það hvort sem er. Þarna hagar vel til um rafveitu, eins og ég hefi tekið fram, og ef til vill yrði haganlegast, að Neskaupstaður og fleiri staðir á Austfjörðum fengju raforku frá þessari rafveitu á Eskifirði, en það er órannsakað mál, sem þarf að rannsaka hið allra fyrsta. Ég vil mælast til þess, að þessari þáltill. verði visað til síðari umr. og hv. fjvn. og að meðferð málsins verði hraðað eins og unnt er, til þess að hægt yrði að afgreiða þetta á þessu þingi.

1) GL: Sökum þess að mér er kunnugt um, að á Reyðarfirði, í næsta hreppi við Eskifjörð, er komin allgóð rafveita, en ég hefi ekki rannsakað, að hve miklu leyti sú rafveita getur komið Eskifirði að gagni, greiði ég ekki atkv.

* Flm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti! Að vísu væri æskilegra, að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur, því að það er ekki viðkunnanlegt að tala um fjármál að honum fjarstöddum. En ég vil samt geta þess, að till. þessi hefir legið hér fyrir áður og hefir þá dagað uppi af sérstökum ástæðum. Auk þess hefir hún sætt andróðri af hálfu hæstv. fjmrh. Till. er borin fram í trausti þess, að hv. þm. viti, að þessi gjöld eru ranglát. Önnur ástæða er sú, að nú, þegar búið er að afnema þau, að heita má, er enn allmikið ógoldið hjá ýmsum héruðum, eitthvað á annað hundrað þús. kr., sem ekki eru líkur til, að innheimtist nokkurn tíma. Veldur þetta misrétti gagnvart þeim héruðum, sem búin eru að greiða sitt og mörg hver hafa greitt þessi gjöld umfram getu sína. Flm. líta því svo á, að sanngjarnt sé, að gjöld þessa síðasta árs séu eftir gefin og að endurgreitt sé til þeirra, sem staðið hafa í skilum, það, sem þessu nemur. Þessi héruð þarfnast þess fyllilega, að fá endurgreitt það, sem þau hafa greitt umfram önnur. Ég ætlast til, að till. gangi til hv. fjvn. eftir þessa umr.