Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í gær var útbýtt hér á Alþ. áróðursriti um stefnu hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, sem kallað er Viðreisn, og mér hefur skilizt á ýmsu, sem fram hefur komið, að útgáfan á þessu riti muni vera kostuð úr ríkissjóði. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort það sé rétt að þessi útgáfa sé kostuð af almannafé. - [Hlé.] Er það ætlunin að svara ekki þessari fsp.? Ég sé ekki betur en að þegar ég bar hana upp, hafi verið a.m.k. einn hæstv. ráðh. viðstaddur og hann hlýtur að vita þetta, - nei, tveir. Nú eru þeir orðnir þrír, og ég vil endurtaka þessa fsp., hvort það sé rétt, að útgáfa þessa áróðursrits sé kostuð úr ríkissjóði?

Forseti (JóhH): Þessa fsp. hafa ráðh. heyrt, og hún er í sambandi við það mál, sem hér er um að ræða, því að mér skilst, að hér sé um að ræða prentun á grg. efnahagsmálafrv., og vafalaust gefast næg tækifæri til þess að fá þessari spurningu svarað. (EystJ biður um orðið.) Hv. þm. hefur nú stigið tvisvar í ræðustólinn.

Er nokkuð á móti því, að hann geri það í þriðja sinn?

Það getur verið, að svo sé, því að það eru ákvæði þingskapa, sem segja til um það. Hann hefur fengið að gera aths. um þingsköp, fsp. utan dagskrár, í samræmi við þingsköp. Er það eitthvað annað mál, sem hv. þm. vill tala um?

Ég vildi gjarnan bæta fáeinum orðum við þetta.

Ég skal ekki meina þm. að bæta nokkru við.



Ég þykist vita, að í þessu tilfelli sé þögnin sama og samþykki, en það muni vera einhver beygur í hæstv. ráðherrum að efna til umr. um þetta atriði hér á hv. Alþ., - eða a.m.k. bregður svo undarlega við, að þeir vilja ekki svara þessari fsp. Ég man ekki eftir því, að það hafi komið fyrir á Alþ., síðan ég kom hingað, að hæstv. ráðherrar hafi neitað að svara fsp. af þessu tagi. Og má þá segja, að það sé í fleira en einu atriði, sem einsdæmin gerast nú um þessar mundir. Ég dreg ekki í efa, að ef þessi áróðursbók væri kostuð af þeim flokkum, sem standa að ríkisstj., eða af ráðh. sjálfum, mundu þeir hafa sagt frá því, enda hefur mér verið sagt, að það hafi komið fram í einhverri útvarpsfrétt ummæli, sem bendi eindregið í þá átt, að þetta áróðursrit sé kostað af ríkissjóði. Ég vil lýsa alveg sérstakri óánægju minni yfir því, að hæstv. ríkisstj. skuli leggja út á þá braut að kosta með almannafé útgáfu á pólitískum áróðursritum, því að þetta rit, sem hér er kallað Viðreisn, er ekki skýrsla um efnahagsmál, heldur pólitískt áróðursrit fyrir tiltekinni stefnu eða tilteknum úrræðum í efnahagsmálum, sem stórfelldur ágreiningur er um. Og ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. hafi gert sér það ljóst, hvert það leiðir að leggja út á slíka braut, ef á henni verður gengið áfram. Þá getur hvaða ríkisstj. sem er haldið áfram slíkri bókaútgáfu til áróðurs fyrir sínum málstað á almannakostnað. Slíkt er vitanlega alls ekki viðunandi, og það hélt ég satt að segja, að allir væru sammála um. Það var einu sinni gefin hér út bók fyrir áratugum, sem ég hygg að hafi heitið Verkin tala og olli miklum ágreiningi í landinu. Útgáfa hennar olli geysilegri gagnrýni frá þeim, sem þá voru í stjórnarandstöðu. Og ég man ekki betur en að síðan sá ágreiningur varð, sem varð mjög mikill, hafi aldrei verið gefið út neitt rit á vegum ríkisstj., sem hægt væri að kalla áróðursrit fyrir málstað ríkisstjórnar eða pólitískt áróðursrit. Það mátti vitaskuld deila um bókina Verkin tala, og það var gert ósleitilega. En ég man ekki eftir því, að síðan hafi komið til greina, að nokkurt rit hafi verið gefið út á vegum ríkisstj., sem ágreiningur hafi verið um af þessu tagi. En þá kemur spurningin: Ef þessi ritlingur, skýrsla um efnahagsmálin, er hann eðlileg hvít bók, eða er hann áróðursrit? Ég fullyrði, að hann er áróðursrit og ekkert annað en áróðursrit. Og ef ætti að vera eitthvert jafnræði eða samræmi í þessu, þá ættu stjórnarandstæðingar kröfu á því, að það væri gefin út á kostnað ríkisins grg. af þeirra hendi um efnahagsmálin og afstöðu þeirra í efnahagsmálunum og útbýtt til allra landsmanna. Það væri sú jafnréttiskrafa, sem hægt væri að gera. En hvar halda menn, að þessum málum væri þá komið, ef farið væri að kosta slíkt bókaflóð af almannafé? En auðvitað væri ekki nokkurt jafnrétti í öðru en að þetta ætti sér stað í framhaldi af því, sem nú hefur verið gert. Ég er ekki að stinga upp á því, að þetta sé gert, vegna þess að ég álít, að þetta eigi að verða víti til varnaðar og það sé hæstv. ríkisstj. til vansæmdar að hafa lagt út á þessa braut og algerlega óheimilt að taka fé af almannasjóði til þess að gefa út áróðursrit af þessu tagi. Og áróðursrit er þetta og ekkert annað. Við sjáum það t.d. strax á því, að ritið heitir Viðreisn, - það heitir ekki skýrsla um efnahagsmál eða neitt slíkt. Það er áróður strax í fyrirsögninni. Þessar till., sem hér eru á ferðinni, heita Viðreisn. Þó að þær séu rótarlegasta árás á framfarastefnu þjóðarinnar, sem komið hefur fram um áratugi, þá skulu þær heita Viðreisn samt. Og almenningur skal borga undir það úr ríkissjóði, að þetta heiti Viðreisn. Ef við svo skoðum sjálft innihald bókarinnar, þá er næsta fyrirsögnin, sem blasir við: „Heilbrigður grundvöllur.“ Það er vitanlega líka áróðursfyrirsögn. Og þannig mætti telja nærri því segja bókina út í gegn. Þá eru í bókinni algerlega villandi upplýsingar, eins og nærri má geta. Þar er t.d. talað um, að bótakerfið sé afnumið, þó að það sé alls ekki afnumið, tekjuskattur felldur niður, þó að hér eigi að vera tekjuskattur áfram, og þannig mætti telja alveg endalaust. Ég er aðeins, hæstv. forseti, að sýna fram á, hvers konar plagg það er, sem ríkisstj. lætur sér sæma að gefa út fyrir almannafé.

Forseti var að gefa hv. þm. merki um, að hann vildi ná tali af honum, en hann virðist ekki vilja hlusta á forsetann.

Jú, auðvitað.

Efni þessarar bókar, sem hér er verið að tala um, liggur ekki fyrir hér til umr. nú. Þm. hefur kvatt sér hljóðs utan dagskrár og hefur verið veitt það tvisvar og nú í þriðja sinn, en á þessu vil ég vekja athygli.

Ég mun ekki heldur fara lengra út í þetta, aðeins sýna fram á það, hvers vegna ég finn að því, að þessi bók er gefin út og greidd af almannafé. Ég þarf ekki að nefna fleiri dæmi, og ég vil ekki níðast á þolinmæði hæstv. forseta á nokkurn hátt. En ég vil þó aðeins benda á, að hér er því haldið fram alveg blygðunarlaust, eins og í grg. fyrir efnahagsmálafrv., og kostað af almannafé og sent, að því er mér skilst, öllum heimilum, að þjóðarbúskapur Íslendinga hafi verið rekinn með halla á undanförnum árum, þó að það sé þvert ofan í allar staðreyndir, sem fyrir liggja. Þannig mætti halda áfram nær endalaust að rekja áróðurinn og blekkingarnar, sem á þessa bók eru settar og almannafé notað til þess að gefa út og senda víðs vegar um landið. Ég mótmæli því, að nokkur heimild sé til þess að fara svona að, - að leggja út í annað eins og þetta.



Herra forseti. Það má nú kannske eiga við mig orðtækið: „Það má brýna svo deigt járn, að bíti.“ Hvort það svo bítur á ríkisstj., það er annað mál. Ég hef raunar ekki nógu sterk orð til að láta í ljós undrun mína yfir framkomu ríkisstj., að hún skuli sýna hv. Alþ. þá vanvirðu að hafa ekki svo mikið fyrir að svara hógværri fsp., þegar ekki er um meiri fyrirhöfn að ræða en það, að það er hægt að svara með jái eða neii. En það er e.t.v. í stíl við það, sem fram er komið hér áður á Alþingi af hæstv. ríkisstj. og á eftir að koma fram. Ég tek alveg undir þá ádeilu hjá hv. 1. þm. Austf., að þessi hvíta bók er hrein hneisa og vanvirða og óforsvaranlegt að kalla hana því nafni eða gefa hana út á kostnað ríkisins. Mín skoðun er sú, að það geti ekki orkað tvímælis, að algerlega hafi verið óheimilt að verja fé úr ríkissjóði til að gefa út hina svokölluðu hvítu bók, sem ríkisstj. hefur gefið út og hefur tilkynnt, eftir því sem mér skilst, að eigi nú að dreifa um allar jarðir, á hvert heimili landsins. Hér er einhliða fjallað um allra viðkvæmasta deilumál, sem uppi er nú meðal þjóðarinnar, framkvæmdir í efnahagsmálunum. Þessi pési ríkisstj., hin svokallaða hvíta bók, ber nafnið Viðreisn, og er það einhliða áróður, eins og hér hefur verið lýst áður, einhliða áróður fyrir sjónarmiði ríkisstj., og ekkert annað kemst að. Nafngift pésans, kaflafyrirsagnir og allt innihald er á sömu bókina lært. Ég hef haldið, að í lýðfrjálsu landi eigi allir að hafa sömu aðstöðu til að koma skoðunum sínum á framfæri við alþjóð. Þetta munu allir vilja viðurkenna, og þá um leið hljóta þeir að fordæma það, að ríkisvaldið leggi fram fé til að auðvelda einum eða fleiri stjórnmálaflokkum að koma áróðri á framfæri eftir leiðum, sem öðrum eru lokaðar. Þetta virðist m.a. vera viðurkennt, t.d. eftir þeim reglum, sem starfað er eftir í sambandi við ríkisútvarpið og stjórnmálin. Þar á öllum stjórnmálaflokkum að vera tryggður sami réttur til að koma skoðunum sínum á framfæri, enginn á að vera þar rétthærri en annar. Frekari málflutning og áróður stjórnmálaflokkanna fyrir skoðunum sínum og viðhorfum eiga þeir sjálfir að kosta og annast í gegnum skrif blaðanna, í tímaritum eða pésum. Ég hef einlægt haldið, að hvít bók, blá bók eða hvað þær nú heita, þessar ríkisstjórnarbækur, eigi eingöngu að vera hlutlaus skýrsla um mikilvæg mál, sem uppi eru á teningnum hjá hlutaðeigandi þjóð, eigi að vera hlutlaus skýrsla og ekkert annað. Málið, sem pési þessi fjallar um, er vissulega mikilvægt. En framsetningin í þessari bók er ekkert annað en áróður, og ég tel því, að útgáfukostnað þessa pésa sé óheimilt að taka af almannafé. Það má vel vera, að fjártaka þessi varði ekki við lög, en mín persónulega skoðun er sú, og ég fordæmi það jafnt í eðli sínu eins og ef trúnaðarmaður ríkisins fer í frímerkjageymslu þess til þess að taka verðmæti ófrjálsri hendi.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þær umr. neitt að ráði, sem hér hafa farið fram. En í tilefni af því, sem hér hefur verið sagt, langar mig til þess að bera fram fsp. til hæstv. dómsmrh. Ég held, að það hafi gerzt fyrir nokkru, að uppvíst varð um, að horfið hefðu talsvert fémæt frímerki úr vörzlu ríkisins. Í tilefni af þeim þjófnaði, sem þar þótti orðinn uppvís, fyrirskipaði hæstv. dómsmrh. rannsókn. Ég held, að það séu allir sammála um það, að hæstv. dómsmrh. hefur þar farið rétt að. Nú liggur það fyrir, að með útgáfu þess pésa, sem hér er rætt um, hefur verið brotizt í ríkisféhirzluna og tekin ófrjálsri hendi upphæð, sem sennilega nemur hærri upphæð en sá frímerkjaþjófnaður, sem er orðið uppvíst um.

Ég vil biðja hv. þm. að haga þinglega orðum sínum.

Nú vildi ég spyrja hæstv. dómsmrh. að því, hvort hann teldi það ekki skyldu sína að fyrirskipa rannsókn á því, með hvaða hætti þetta fé er tekið, og ef það sannast, að það er tekið ófrjálsri hendi, þá skuli hinir seku leiddir fyrir dóm. Þetta er fsp. mín til hæstv. dómsmrh., því að að sjálfsögðu er ætlazt til þess í þessu landi, að landslögin gangi jafnt yfir alla og það sé ekki frekar réttmætt að taka fé ófrjálsri hendi úr ríkishirzlunni en að stela frímerkjum.



Herra forseti. Það lýsir nokkuð málstaðnum, að hv. framsóknarmenn skuli finna að því, að skýrsla, sem er byggð á ýtarlegum gögnum sérfræðinga, skuli send almenningi til kynningar í þessu meginmáli þjóðarinnar. Þeir bregðast svo við nú, mennirnir, sem lofuðu því á sínum tíma að gefa þjóðinni skýrslu um úttekt þjóðarbúsins, eins og þeir sögðu. Af hálfu þáv. stjórnarandstæðinga og meginhluta þjóðarinnar var þáv. stjórn aldrei ásökuð fyrir að hafa gefið þetta loforð, og engum kom til hugar, að sú skýrsla yrði kostuð af ráðherrunum sjálfum, heldur töldu allir sjálfsagt, að staðið yrði við loforðið og skýrslan send almenningi á ríkissjóðs kostnað. Það var ekki þetta, sem menn sökuðu þáv. hæstv. ríkisstj. um, heldur það, að hún rauf það heit sitt að kynna almenningi þá úttekt, sem hún lét gera á þjóðarbúinu. Nú hefur komið til valda ríkisstj., sem sagði strax í upphafi valdatöku sinnar, að hún mundi kynna sér til hlítar og láta semja skýrslur um þessi mál og síðan gefa þjóðinni færi á því að kynna sér þær skýrslur. Þær skýrslur liggja, eins og önnur mannanna verk, undir skoðun annarra en þeirra, sem þær hafa samið. En það verður ekki um það deilt, að alveg eins og það var réttmætt á sínum tíma af vinstri stjórninni að lofa því að gefa þjóðinni kost á því að kynnast úttekt þjóðarbúsins, þá er það því frekar réttmætt nú, ekki aðeins að lofa því, heldur gera það. Þetta er um efni málsins. Að því er varðar fsp., sem hér hafa komið fram, þá var óþarft að svara hv. 1. þm. Austf., þegar af því, að hann vissi svarið sjálfur við sinni fsp., eins og hann upplýsti í einni af sinni seinni ræðum. Varðandi aftur á móti þekkinguna, sem þessar ferlegu ásakanir eru byggðar á og orðaskak þessara hv. þm., þá kemur hún fram í því, þegar hv. 7. þm. Reykv. (ÞÞ) tekur það upp eftir hv. 2. þm. Austf. (HÁ), að hér sé nánast um sams konar verknað að ræða og stuld frímerkja úr frímerkjageymslu. Slíkur málflutningur dæmir sig sjálfur. Margs konar útgáfustarfsemi ríkissjóðs á undanförnum árum væri þá fyrir löngu búin að koma Eysteini Jónssyni og hans meðráðh. í tukthúsið, ef þann mælikvarða ætti að leggja á. Við skulum halda okkur alveg frá þvílíku orðbragði hér á Alþingi. En hv. 7. þm. Reykv., sem leyfði sér að viðhafa þessar ásakanir, skal ég aðeins benda á það, að ef hér er eitthvað ranglega gert, þá er ákæruvaldið á því ekki hjá dómsmálastjórninni, heldur hjá sjálfu Alþ. Það stendur í stjórnarskránni, sem þessi hv. þm. hefur ekki alls fyrir löngu unnið eið að, - en hann kemur svo hér upp og ber á menn glæpsamlegar sakir og veit ekki annað eins höfuðatriði stjórnskipunar sinnar eigin þjóðar og þeirrar stjórnarskrár, sem hann hefur heitið að vernda, eins og þetta.

Forseti (JóhH): Samkv. þingsköpunum eru í 31. gr. ákvæði um það, að þm. geti beint fsp. til ríkisstj., og á hvern hátt það skuli gert, þ.e. á formlegan hátt, og hafa allir þm. aðgang að því. Það styðst hins vegar við langa venju að gera fsp., venjulega þá stuttar og án mikilla umr., utan dagskrár, eins og hér hafa verið gerðar. Forseti vill hins vegar ekki efna til óformlegra umr. um þetta mál, þannig, að þm. tali hér endalaust. Nú hefur hv. 1. þm. Austf. kvatt sér hljóðs í fjórða sinn 

Eysteinn Jónsson Hæstv. dómsmrh. fékk nú málið áðan og var að gefa í skyn, að það væri ekki meira, þó að þetta áróðursrit væri gefið út, en ýmisleg útgáfustarfsemi, sem hefði verið á undanförnum árum, og viðhafði nokkur smekkleg ummæli í því sambandi. Ég hefði gaman af því, að hæstv. dómsmrh. fyndi fordæmi fyrir því, að það hafi verið kostuð útgáfa áróðursrita á síðari árum af ríkisfé, og vildi færa fyrir ásökunum sínum í því efni einhver rök. Það var ekki hægt að skilja hann öðruvísi en svo, að þetta væri síður en svo fordæmalaust á síðari árum. Í því sambandi vil ég upplýsa, að það hafa stundum sagt menn við mig undanfarin ár: Hvers vegna er fjárlagaræðan ekki prentuð sérstaklega og útbýtt? Ég hef svarað þeim, að ég teldi ekki heimilt að prenta fjárlagaræðuna og kosta prentunina af ríkisfé, - þó að í henni væru margs konar upplýsingar um ríkisbúskapinn og mætti kalla hana skýrslu að sumu leyti, þá væri í henni venjulega túlkuð um leið stefna stjórnarinnar hverju sinni, og ég teldi því óheimilt að kosta slíkt rit af ríkisfé. Þessi hefur verið og er skoðun mín á því, hvað heimilt sé að prenta fyrir ríkisfé. En hæstv. dómsmrh. virðist hafa aðra skoðun. Að lokum vil ég aðeins segja þetta: Vitanlega er þessi skýrsla alls ekki hagfræðileg skýrsla, - það hefur enginn hagfræðingur lagt nafn sitt við þessa skýrslu. Þetta er árróðursrit, sem stjórnin hefur tekið saman og notað í það vissar niðurstöður úr skýrslum hagfræðinga, en setur inn í þetta pólitískan áróður að sinni vild og kallar svo hagfræðilega skýrslu.



Herra forseti. Frv. það, sem liggur fyrir, er flutt af hæstv. ríkisstj. og er um efnahagsmál. Fjhn. hefur athugað frv. og haldið sameiginlegan fund með fjhn. Ed. Sérfræðingar ríkisstjórnarinnar við undirbúning málsins hafa mætt á fundum nefndarinnar og veitt margvíslegar upplýsingar og skýringar við frv., og sömuleiðis hefur aðalbankastjóri seðlabankans mætt á fundi fjhn. Nd. og gefið upplýsingar og svarað fyrirspurnum. Fjhn. hefur klofnað í málinu, og munu tveir minni hl. skila sérálitum, en meiri hl. fjhn. flytur nokkrar brtt. til glöggvunar á einstökum ákvæðum frv. og til leiðréttingar, og eru þær á þskj. 95. Hæstv. forsrh. hefur fylgt frv. þessu úr hlaði með þeim ummælum, að það fæli í sér gagngera stefnubreytingu í efnahagsmálum þjóðarinnar, enda mun sú staðreynd óhikað viðurkennd af stjórnarandstöðunni, eins og m.a. má marka af orðum hv. 1. þm. Austf. (EystJ) við umræður um frv., er hann sagði: Það er hvorki meira né minna en nú er algerlega snúið við blaðinu. - Já, tilætlunin með lagasetningu þessari mun vissulega vera sú að snúa við blaðinu, hverfa frá stefnuleysi til ákveðinnar, skýrt markaðrar efnahagsmálastefnu, og það er von manna, að ef sá nýgræðingur, sem til er sáð með löggjöf þessari, fær frið og nær að festa rætur, þá muni auðnast ekki einungis að snúa við blaðinu, heldur jafnvel að brjóta blað í efnahagssögu þjóðarinnar og að frv. þetta muni þá marka þau kapítulaskipti, sem kennd verði við traustari grundvöll íslenzks þjóðarbúskapar og stöðugri framfarir í atvinnu- og fjármálum þjóðarinnar en áður hefur verið. Það kann að þykja borið í bakkafullan læk, að mörgum orðum sé hér farið um frv. þetta og þá stefnu, sem í því felst, eðli hennar og aðdraganda, svo ýtarleg skil sem hæstv. forsrh. gerði því máli í sinni miklu ræðu; er frv. kom fyrst til umr. í d., auk margháttaðra upplýsinga og gagnlegra skýringa, sem aðrir hæstv. ráðherrar gáfu við þær umræður. Hér er hins vegar um svo viðurhlutamikið mál að ræða og trúlega það málið, sem mest mun móta störf þessa þings, er miklu mun einnig ráða um örlög og afkomu allrar þjóðarinnar á næstu missirum og árum; að ég tel mér skylt að reifa það nokkuð, um leið og ég skila því úr n., fyrir hönd meiri hl. Efnahagsmálin eru í dag í brennipunkti íslenzkra þjóðmála. Ótal spurningar knýja dyra. Almenningur spyr: Hvar erum við staddir? Hvað hefur leitt til þessarar þróunar? Hvað er til úrræða og hverra kosta er völ? Forsvarsmönnum frv. þessa ber því skylda til að gera grein fyrir þeirri stefnu í efnahagsmálum, sem það boðar, þeim markmiðum, sem sú stefna keppir að, og þeim leiðum, sem ætlunin er að fara eftir, til þess að ná hinum tilætlaða árangri eða því, sem að er stefnt. Ekki verður frv. þetta þó skýrt eða skilið til fullnustu, nema það sé skoðað í ljósi þeirrar þróunar efnahagsmála, sem átt hefur sér stað hér á landi á síðustu áratugum. Framvindan í efnahagsþróun þjóða, sem eru að byggja upp framleiðslukerfi sitt, eru stórhuga og ætla sér stundum ekki af, er oft nokkuð sveiflukennd og óstöðug. Það hlaupa tíðum snurður á þráðinn, sem greiða verður úr. Atvinnuþróun í þjóðfélagi, sem að mestu er háð kenjum náttúruaflanna, veðurfari, gæftum og grassprettu, er sömuleiðis venjulega ótrygg. Þar, sem hvort tveggja þetta helzt í hendur, eins og á sér stað hér á landi, er því vonlegt, að á ýmsu geti gengið um framþróun efnahagsmálanna og að stundum skjóti upp óvæntum örðugleikum. Á þetta hefur líka sjaldan skort í þjóðfélagi okkar. Höfuðvandkvæði íslenzkra efnahagsmála í dag er þó ekki að rekja til slíkra ófyrirséðra augnablikserfiðleika, heldur hafa meinsemdirnar tekið á sig varanlegt form. Aðalgallinn er einmitt sá, að glímt hefur verið við varanlegar meinsemdir eins og þær væru aðeins stundarfyrirbæri og því verið notazt við bráðabirgðaráðstafanir og skyndiaðgerðir, en ekki skorið til rótar meinsemdanna eða gerðar heildarráðstafanir til meinabóta. Um 20 ára skeið hefur með litlu hléi á árabilinu eftir 1950 verið jafnvægisleysi í íslenzkum þjóðarbúskap, sem m.a. hefur komið fram í verðbólgu á mismunandi háu stigl. Á þessu tímabili hefur, svo sem kunnugt er, verðbólguþróunin verið eitt helzta viðfangsefni íslenzks atvinnulífs. Í stað stöðugs verðlags höfum við búið við stöðuga verðbólgu. Peningatekjur manna hafa farið ört vaxandi, en framleiðslan ekki aukizt að sama skapi. Afleiðingar þess hafa verið sífelldir örðugleikar í rekstri útflutningsatvinnuveganna og þeim verið gert ókleift að afla eigin fjár til endurnýjunar og aukningar. En jafnframt því, sem verðbólgan gerir erfitt um gjaldeyrisöflun, dregur hún úr afköstum framleiðslunnar og beinir henni inn á óhagkvæmari brautir, ýtir undir eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri til vörukaupa og annarrar notkunar. Skortur á erlendum gjaldeyri fylgir því jafnan í kjölfar verðbólgunnar, gjaldeyrishöft eru því bein afleiðing verðbólgu, og gjaldeyrisskortur og gjaldeyrisskömmtun leiðir fyrr eða síðar til vöruskorts, sem getur orðið svo víðtækur, að til beinnar vöruskömmtunar verði að grípa. Verðbólgan dregur og úr sparnaði og myndun sparifjár í peningastofnunum, en hvetur til flótta fjármagnsins úr framleiðslunni yfir í fasteignir. Þróun þessi er annars svo almennt kunn, að óþarft mun að rekja hana hér í einstökum atriðum. En það, sem aldrei verður þó nógsamlega undirstrikað, er það, að verðbólgan, kaupræninginn mikli, er fyrst og fremst kross hins fátæka manns. Verðbólgan er félagssjúkdómur, sem getur orðið að drepsótt, og eins og títt er um plágur og drepsóttir, ræðst verðbólgan frekast þar á, sem garðurinn er lægstur, þar sem fyrirstaðan er minnst og varnirnar veikastar. Þeir gjalda því verðbólgunnar venjulega harðast í þjóðfélaginu, sem sízt skyldi, þeir sem við kröppust kjörin búa eða lengst og mest hafa erfiðað fyrir þeim verðmætum, sem varpað er í svelg verðbólgunnar. Það er því engin tilviljun, að byltingarforingjar, sem vilja ríkjandi þjóðskipulög feig, hafa talið verðbólguna til sinna traustustu bandamanna, því að eins og Lenín sællar minningar benti á, þá er auðveldasta leiðin til þess að kollvarpa þjóðskipulaginu að eyðileggja peningakerfi þess. Ef athuguninni er sérstaklega beint að tímabilinu frá stofnun hins íslenzka lýðveldis eða ófriðarlokum, síðustu fimmtán árin, enda þótt þau séu kannske í sjálfu sér ekkert sérstakt skýrt afmarkað hagtímabil í sögu Íslands, þá virðast höfuðeinkenni allrar efnahagsþróunar á því skeiði, allt fram til síðustu tíma, vera, að Íslendingar hafi haft verulega tilhneigingu til þess að eyða meira en aflað var í þjóðarbúið, - staðreynd, sem Jónas Haralz ráðuneytisstjóri hefur sérstaklega gert sér far um að benda á og hann í ræðu sinni á síðasta fullveldisdegi, 1. des., fór um þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Á þessu tímabili hefur íslenzka þjóðin sífellt verið að reyna að eyða meira en hún hefur aflað. Í þessu efni hafa einstaklingar, stéttasamtök, hvers konar félagssamtök önnur, bæjarfélög og ríki öll lagzt á eitt.“ En vitaskuld verður sökinni í þessum efnum, ef þá um nokkra beina sakfellingu er að ræða, ekki skellt á hin almennu heimili, því að í þessu felst ekki ásökun á hendur einstaklingum fyrir einkaeyðslusemi, heldur er orsakanna fyrst og fremst að leita hjá hinu opinbera, ríkinu, bæjarfélögum, sjálfu hinu háa Alþingi og þá ekki siður hjá hinum voldugu heildarsamtökum stéttanna, sem krafizt hafa hvert um sig að fá sem mest til handa sínum skjólstæðingum og hafa þá stundum tekið til sín stærri sneiðar af þeim brauðhleif, sem þjóðina alla á að seðja, en til skipta gat komið hverju sinni. Af þessari umframeyðslu þjóðarinnar hefur svo óhjákvæmilega leitt varanlegan greiðsluhalla út á við. Þessi greiðsluhallí, þessi eyðsla þjóðarinnar fram yfir það, sem hún hefur aflað sér með framleiðslu sinni, var eftir stríð greidd með Marshallaðstoðinni svonefndu. Á jafnvægistímabilinu, þegar tókst að hamla við verðbólgunni, árið 1954, hvarf hallinn að mestu, og sá þjóðin sér þá farborða af eigin rammleik. En eftir að verkföllin miklu árið 1955 höfðu gert verðstöðvunarstefnuna að engu, komst hallabúskapur aftur í algleyming og hefur síðan dafnað með þeim hætti, að árlegur greiðsluhalli hefur numið um 200 millj. kr., sem greiddar hafa verið fyrst og fremst með nýjum og nýjum lánum. Er talið, að af þeim rúmlega 1100 millj. kr., sem hallinn nemur á liðnum 5 árum, hafi um 51% verið greitt með opinberum lánum, um 22% með lánum einstaklinga og um 27% með því að rýra gjaldeyrisaðstöðu þjóðarinnar. Þessi eyðsla þjóðarinnar um efni fram er staðreynd, sem verður ekki í móti mælt, enda viðurkennt t.d. af öðru höfuðmálgagni stjórnarandstöðunnar, þótt sömu aðilar séu ekki jafnfúsir til játninga hér í þingsölunum. T.d. segir í leiðara Þjóðviljans 2. febr. s.l., með leyfi hæstv. forseta: „Aldrei síðan 1940, að Englendingar hernámu landið og hófu sínar hernaðarframkvæmdir hér, hefur íslenzka þjóðin komizt nærri því að vinna fyrir sér á heiðarlegan hátt með innlendum framleiðslustörfum eins og árin, sem vinstri stjórnin sat að völdum.“ Þetta er að vísu ekki alveg rétt. En með þessu er þó játað, að framleiðslustörf landsmanna hafi um tvo liðna áratugi ekki nægt sem tekjustofn til þess að greiða þarfir þeirra, og það er það, sem máli skiptír í þessu sambandi. Með gengisbreytingunni í marz 1950 var gerð tilraun til jafnvægismyndunar í íslenzkum efnahagsmálum. Tókst sú tilraun að víssu marki um stund, en hv. 4. þm. Austf. (LJós) hefur gert þessa tilraun hér að umtalsefni og sérstaklega vitnað til hennar sem sönnunargagns um ómerkilegheit hagfræðilegra útreikninga og áætlana, þar sem hann fullyrti, að þeir próf. Ólafur Björnsson og dr. Benjamín Eiríksson, sem þá voru ráðunautar ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, hefðu áætlað, að verðlag mundi hækka um 10–11%, en raunin hefði hins vegar orðið sú, að verðlag samkvæmt vísitölu hefði á skömmum tíma hækkað um 27%. Það er satt bezt að segja um allar efnahagsáætlanir í þjóðfélagi, sem rekur náttúrubúskap, eins og við Íslendingar gerum, að um þær hlýtur jafnan að ríkja töluvert meiri óvissa en sams konar áætlanir t.d. í iðnaðarþjóðfélögum, þó að ekki sé af öðrum ástæðum en þeim, að engu verður með vissu spáð um aflabrögð eða jafnvel töðufeng, svo mjög sem hvort tveggja er háð veðrum einum saman. Slíkar áætlanir geta aðeins stuðzt við reynslu undanfarinna ára, en frá henni getur auðvitað snögglega brugðið. Skýt ég þessu hér inn í, enda þótt það eigi ekki að þjóna sem svar við fullyrðingu 4. þm. Austf., en að henni skal nú vikið, og í fáum orðum sagt var gangur málsins þessi: Þeir próf. Ólafur Björnsson og dr. Benjamín höfðu áætlað, að beinar hækkanir af völdum gengisbreytingar yrðu 11–13%. 27% hækkunin, sem varð á vísitölunni, felur hins vegar í sér ýmsar óbeinar hækkanir, sem jafnan bætast við beinar hækkanir, svo að hér er alls ekki um réttan samanburðargrundvöll að ræða. Í öðru lagi varð á árinu 1950 aflabrestur, sem nam 17% miðað við meðalafla, og enginn hagfræðingur hefði getað séð fyrir slík óhöpp. Í þriðja lagi tvöfölduðust skipagjöld snarlega vegna ófriðarblikunnar í Kóreu, og hvort tveggja leiddi þetta svo til, að verzlunarkjör landsmanna versnuðu á einu ári um 11%. Allt þetta hefur Haraldur Jóhannsson hagfræðingur m.a. skrifað um í greinum í Þjóðviljanum og skýrt þannig, að þeir próf. Ólafur og dr. Benjamín þurfa vissulega ekki að bera neinn kinnroða fyrir spádóma sína. Hagfræðingarnir eru nú einu sinni ekki forvitrir, og þeir geta hvorki séð fyrir né reiknað út aflabrest eða stórstyrjaldir. Þeir eru hins vegar svo lánsamir, Ólafur og dr. Benjamín, að búa ekki í þjóðfélagi, sem rekur áætlunarbúskap upp á járntjaldsvísu, því að enda þótt þau iðnaðarþjóðfélög hafi fullkomnustu tölvísi í sinni þjónustu, sýnast áætlanir þar þó einnig eiga misjöfnu láni að fagna, eins og viðar, og lífslán viðkomandi hagfræðinga þó vera enn fallvaltara, því að áætlun, sem stenzt ekki, getur þar hæglega gert lífsferil viðkomandi hagfræðinga dálítið endasleppan. Hinu er vissulega alls ekki að neita, að taka ber allar efnahagsáætlanir með fullkomnum fyrirvara, því að áætluð efnahagsþróun er ekki staðreynd, heldur aðeins niðurstaða reiknuð út eftir sem nákvæmustum líkum, sem þó er venjulega hægt að hafa verulega hliðsjón af, en getur auðvitað brugðizt eins og hvað annað, sem framtíðin felur í skauti sinu. Þá getur sami hv. þm. þess, að áðurnefndir hagfræðingar hafi boðað framleiðsluaukningu vegna gengisfellingarinnar 1950, en segir, að andstætt því hafi tekjur af útflutningnum orðið hvað minnstar árin 1951 og 1952. Þetta á auðvitað ekkert skylt við neina mislukkaða hagfræðispádóma, heldur byggist einfaldlega á þeim geysilega aflabresti, sem varð á þessum árum, því að árið 1951 var aflamagnið um 25% fyrir neðan meðallag og árið 1952 var það 30% fyrir neðan meðallag. Þessi mikli aflabrestur og óhagstæðu verzlunarkjör færðu atvinnulífið aftur úr jafnvægi og torvelduðu svo afkomu útgerðarinnar, að í marz 1951 varð á ný að hlaupa þar undir bagga með stofnun hins svonefnda skilorðsbundna frílista eða bátagjaldeyriskerfis. Árið 1954 hafði áframhaldandi óhagstæð þróun efnahagsmálanna komið togaraútgerðinni í slík vandræði, að þá varð með löggjöf einnig að veita henni sérstaklega fjárhagslegan stuðning. Í ársbyrjun 1956 varð svo enn þá einu sinni að grípa til bráðabirgðaúrlausnar á vandræðum útgerðarinnar með lögum um framleiðslusjóð, en þrátt fyrir hinn varanlega greiðsluhalla og nokkra ofþenslu í efnahagskerfinu voru kringumstæðurnar að sumu öðru leyti vinstri stjórninni allhagstæðar, þegar hún tók við. Hún fékk í hendur þjóðarbúskap, sem hafði verið með ört vaxandi þjóðartekjum alveg frá því árið 1952 búinn atvinnutækjum, sem voru langtum betri en oftast áður. Árferði var og yfirleitt hagstætt og markaðir fyrir útflutningsafurðir, bæði frjálsir markaðir og clearing-markaðir, voru ýmist hagstæðir eða fóru batnandi. Stjórnin hafði mjög sterk ítök innan heildarsamtaka launþega, enda reyndust þau tillátssamari við þessa stjórn en áður hafði tíðkazt undir svipuðum kringumstæðum. Og að lokum tryggði ríkisstj. sér yfirráð á öllum bönkum landsins með nýrri bankalöggjöf og var þannig í lófa lagið að ráða peninga- og lánapólitíkinni í landinu, sem auðvitað gat verið eitt áhrifamesta tækið í baráttunni gegn dýrtíðinni. Vinstri stjórnin átti því í raun og veru að hafa alla möguleika til þess að koma á jafnvægi í búskaparstarfsemi, stöðva verðbólguna og rétta af hinn rótgróna greiðsluhalla. Sú varð þó ekki raunin á. Þær tvennar aðgerðir, sem voru megináfangarnir í efnahagsmálapólitík vinstri stjórnarinnar, lögin um útflutningssjóð í desember 1956 og endurskoðun þeirra í formi bjargráðanna í maí 1958, voru hvorar tveggja skyndiúrræði, sem skutu allri raunverulegri lausn vandamálanna á frest. Viðureign vinstri stjórnarinnar minnir einna helzt á karlinn, sem ók hjólbörum og hitti fyrir þúfu og var heilan dag að streitast við að aka yfir þúfuna, en datt ekki í hug að fara utan við hana eða ryðja henni úr vegi, heldur hjakkaði alltaf stöðugt í sama farinu. Dr. Jóhannes Nordal hefur annars í síðasta hefti Fjármálatíðinda dregið upp skýra og skorinorða mynd af viðureign Íslendinga við efnahagsmál sín á síðustu árum. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Íslenzk stjórnarvöld hafa glímt við svipuð vandamál ofþenslu og jafnvægisleysis hvað eftir annað á undanförnum árum. En í stað þess að horfast í augu við erfiðleikana hefur þráfaldlega verið gripið til þess ráðs að velta byrðunum yfir á framtíðina með geysilegri skuldasöfnun við útlönd, sem hefur bundið þjóðinni hættulega þungar klyfjar vaxta og afborgana, án þess þó að færa hana nokkru nær því marki að leysa hin efnahagslegu vandamál sín. Inn á við hefur vandinn á hinn bóginn verið leystur með hafta- og uppbótakerfinu, sem fært hefur allt hagkerfið úr eðlilegum skorðum.“ Þetta voru orð Jóhannesar Nordals. Allir þessir áfangar, togarastyrkirnir frá 1954, framleiðslusjóðslögin frá 1956, útflutningssjóðurinn frá 1956 og bjargráðin frá 1958, voru ekkert annað en bráðabirgðaúrræði, sem skutu höfuðvandanum á frest. Að vísu má segja, að nokkur stig-, en ekki eðlismunur hafi verið á aðgerðum hverju sinni, að einmitt hafi nauðsyn til róttækrar, varanlegrar lausnar verið nokkuð breytileg, en þó stöðugt vaxandi, og að lokum að pólitískar forsendur fyrir lausn málsins hafi sömuleiðis verið mismunandi á hinum ýmsu tímum. Með tilliti til þessa má það teljast merkilegt, að vinstri stjórnin skyldi ekki hafa áræði til þess að ráðast gegn erfiðleikunum, sökum þess að í hennar tíð jukust þeir mjög og vandamálið krafðist stöðugt stærri fórna til bráðabirgðaúrlausnar einnar saman og þó ekki síður með hliðsjón af pólitískt sterkri aðstöðu stjórnarinnar, sem studdist við þingfylgi þriggja stjórnmálaflokka og taldi sig hafa stærstu hagsmunasamtökin í landinu að öruggum bakhjarli. En áræðið eða getuna brast, hvort heldur sem það nú var. Þó varpar birting hæstv. viðskmrh. á efnahagsmálatill. samstarfsflokks hans innan vinstri stjórnarinnar nýju ljósi yfir málið og sýnir, að fjöldi þingmanna, sem að stjórninni stóðu, og fjöldi þingflokkanna, sem að stjórninni stóðu, var ekki síður veikleiki hennar en styrkur. Þá sýna þessar leynitill., svo að ekki verður um villzt, að augu ýmissa stuðningsmanna vinstri stjórnarinnar fyrir eðli erfiðleikanna og nauðsyn gagngerðrar stefnubreytingar hafa verið farin að opnast, en heykzt var á því að horfast til þrautar í augu við staðreyndir og hallazt að þægilegri málsmeðferð, að láta allt reka á reiðanum, svo lengi sem unnt var. Því fór sem fór. Hægfara verðbólga, sem hafði haft ganghraðann 10% á ári, breyttist í óðaverðbólgu, sem gerði sig líklega til að bruna áfram með 20–30% hækkunarhraða. Greiðsluhallinn hlóð utan á sig eins og snjóbolti í fjallshlíð. Kapphlaupið milli kaupgjalds og verðlags komst í þann sprengmóð, að dr. Jóhannes Nordal upplýsti í einu þáv. stjórnarblaða, að kaupgjald og verðlag hefði á síðari sex mánuðum ársins 1958 hækkað örar en nokkru sinni áður á jafnskömmum tíma frá því árið 1950. Forseta Alþýðusambandsins var nóg boðið. Hann tók sér penna í hönd og reit eftirfarandi yfirlýsingu í nóvemberhefti Vinnunnar, tímarits Alþýðusambands Íslands: „Nú er flestum orðíð ljóst, að þetta er leiðin til glötunar. Þessa braut má ekki renna til enda. Hún liggur fram af hengifluginu.“ Það var vissulega sannnefni, sem hv. 4. landsk. (HV), forseti Alþýðusambands Íslands, gaf uppbóta- og haftakerfinu og verðbólgukjölsogi þess: Leiðin til glötunar. Leiðin til glötunar var vörðuð styrkjum, uppbótum, höftum, hömlum, og milli þessara þéttu varða fossaði svo verðbólguflóðið og bjóst til þess að steypast fram af hengifluginu, sem forseta Alþýðusambandsins sundlaði við að horfa fram af. En það var líka annar pólitískt veðurglöggur stjórnmálamaður, sem ætlaði ekki að lenda í þessu steypiflóði fram af hengiflugi Heiðnabergsins. Það var Hermann Jónasson, forsrh. vinstri stjórnarinnar. Hann gaf bara út stutta og laggóða dagskipan: „Ný verðbólgualda er skollin yfir“ - og yfirgaf svo þjóð sína á gjárbarminum, skattlagða um nýjar 1200 millj. kr. á ári, teljandi þau 34 vísitölustig, sem dýrtíðarvísitalan hafði hækkað um á einu ári, ráðlitla um að komast hjá því að sjá óðaverðbólguna þeyta sömu vísitölu upp í 270 stig á komandi haustmánuðum, sem þýða mundi, að verðmæti hinnar íslenzku myntar væri orðið samsvarandi genginu 60 ísl. kr. á móti hverjum bandarískum dal. Þannig var í pottinn búið í efnahagsmálum þjóðarinnar, þegar vinstri stjórnin svonefnda skilaði af sér. Í þann mund, er mestur var móðurinn í bjartsýnismönnum þessa vinstrasamstarfs, sem tekið hafði sér bessaleyfi til að kenna sig öðrum fremur við vinnustéttir landsins, þá gat að líta eftirfarandi skrif í tímaritinu Rétti, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað er það, sem skeð hefði, ef Morgunblaðsliðið, hinir ofstækisfullu kommúnistafjendur, sem nú setja soramark sitt á áróður og pólitík íhaldsins, hefði myndað afturhaldsstjórn eftir kosningarnar 1956? Slík afturhaldsstjórn hefði í fyrsta lagi lækkað gengið, sett dollarann úr kr. 16.32 í 25.00 kr. Slík gengisfelling hefði brotið niður alla trú almennings á sparifjármyndun, skagað tryllt kapphlaup um hvers konar fjárfestingu, eyðilagt allan heilbrigðan grundvöll efnahagslífsins í landinu og svo stórrýrt lífskjör verkalýðsins, því að slík afturhaldsstjórn hefði fylgt gengislækkun eftir með kaupbindingu.“ Já, sjáum til. Hvað skeði á árunum 1956–58? Gengið var fellt, ekki í 25 kr. dollarinn, heldur var sölugengi krónunnar samsvarandi meðalútflutningsbótum á afurðum bátaflotans fellt í hvorki meira né minna en tæplega 31 kr. fyrir Bandaríkjadollar. Og það er líka alveg hárrétt, á þessu tímabili var mikið kapphlaup um hvers konar fjárfestingu, sem rýrði lífskjör verkalýðsins. Og það er sömuleiðis rétt, að kaup var bundið um tíma. En það var bara engin íhaldsstjórn, sem setti þetta á, það var ekkert Morgunblaðslið. Það voru engir kommúnistafjendur. Nei, öðru nær, það voru ekki þeir, sem bókstaflega „eyðilögðu allan heilbrigðan grundvöll efnahagslífsins“, svo að notuð séu orð Einars Olgeirssonar í Réttargreininni góðu. Það hafði nefnilega ekki verið mynduð nein íhaldsstjórn á Íslandi árið 1956, - eða kannske það hafi verið mynduð íhaldsstjórn, bara með öðru nafni? Það hafði verið mynduð vinstri stjórn, stjórn hinna vinnandi stétta, og þetta voru handaverkin hennar. Gengisfelling, fjárfestingarkapphlaup, kaupgjaldsbinding og kjaraskerðing launþega voru nefnilega meginþættirnir í afrekaskrá vinstri stjórnarinnar sálugu. Þannig var málum komið, þegar mynduð var minnihlutastjórn Alþfl. með stuðningi Sjálfstfl. 23. des. 1958. Hlutverk þeirrar stjórnar var að bjarga frá bráðum voða, koma í veg fyrir, að þjóðin gengi fyrir björg. Verkefni þessarar stjórnar var aldrei og gat aldrei verið að leysa hin stóru, varanlegu vandamál. Til þessa skorti allar forsendur, aðstæður og hæfilegan undirbúning. Hennar var að halda óðaverðbólgunni í skefjum, og það gerði hún. Jafnljóst hlaut að vera, að við myndun nýrrar ríkisstjórnar að haustkosningum loknum var óhugsandi, að komizt yrði hjá að taka til úrlausnar höfuðviðfangsefni efnahagsmálanna. Þeim varð nú ekki lengur skotið á frest. Þessa voru núverandi stjórnarflokkar, Alþfl. og Sjálfstfl., sér fyllilega meðvitandi, er þeir gengu til samstarfs um stjórnarmyndun, enda þær stefnuskrár, sem þeir höfðu háð kosningabaráttu sina fyrir, beint mótaðar af þeirri stefnu í efnahagsmálum, sem þeir hugðu líklegasta til þess að ráða bót á þeim meinsemdum, sem fært höfðu efnahagslíf þjóðarinnar úr skorðum um alllangt árabil. Í byrjun vetrar, á þeim dögum, sem myndun núverandi stjórnar stóð yfir, var mjög rætt manna á meðal um ýmsar leiðir til lausnar efnahagsmálunum. Um eitt virtist meðal almennings ekki geta gætt neins ágreinings, og það var, að til nokkurra allróttækra aðgerða mundi þurfa að grípa. Ég held, að ég hafi eiginlega hvergi nema hér á hinu háa Alþ. heyrt raddir um, að hreint alls engra aðgerða væri þörf. Þó hljóta þær raddir vissulega að mæla gegn betri vitund, þegar það liggur nú skjallega, sannanlega fyrir samkv. leynitillögunum margumræddu, að báðir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa þegar vorið 1958 talið ástand efnahagsmálanna orðið svo uggvænlegt, að báðir vildu þá þegar grípa til allharðhentra aðgerða til þess að koma í veg fyrir hrun, enda þótt samkomulag tækist þá ekki um þessar aðgerðir. Þeir flokkar, sem vorið 1958 töldu ofþensluna í efnahagskerfinu vera orðna svo ískyggilega, að grípa yrði til nýrra og róttækra ráðstafana þá, geta vissulega ekki fært nein rök fyrir því, að ónauðsynlegt sé nú, að horfið sé að nýrri stefnu til þess að leysa þennan sama vanda, sem þó sannanlega hefur mjög færzt í aukana frá þeim tíma, einkum vegna bráðaverðbólgunnar síðari hluta ársins 1958. Deilan getur ekki og gat aldrei staðið um það, að vandinn hefði ekki vaxið, úrlausn yrði ekki skotið á frest og að aðgerðir þyrftu að miðast við varanlegri lausn en áður hefði verið látin nægja. Hitt gat aftur verið eðlilegt deiluefni, hvaða leið skyldi farin að settu marki. Þær munu vera þrjár leiðirnar, sem manna á meðal voru taldar koma til greina, og þó með ýmsum afbrigðum. Í fyrsta lagi verðhjöðnun, „deflation“ eða niðurfærsluleiðin, í öðru lagi framhald uppbóta- og styrkjakerfisins og í þriðja lagi gengisfelling. Um verðhjöðnunarstefnuna er ekki nauðsynlegt að fara mörgum orðum. Þar sem ofþensla er á tiltölulega lágu stigi, kunna slíkar aðgerðir að leiða til árangurs, en þar sem efnahagskerfi er svo mjög úr skorðum gengið sem raun ber vitni hér á landi, er illmögulegt að framkvæma þess konar aðgerðir, svo sársaukafullar mundu þær verða. Við athugun hefur og komið í ljós, að ef færa ætti verðlag niður til þess grundvallar, að núverandi skráð gengi krónunnar væri raunhæft, mundi það hafa í för með sér svo mikla og snögga kjaraskerðingu fyrir almenning í landinu, að slíkt yrði ekki álitið bærilegt. Það er því af flestum, sem skil kunna á málinu, talið tómt mál um að tala að fara leið verðhjöðnunar, enda hefur þessi leið í efnahagsmálum á siðari árum óvíða verið reynd og yfirleitt ekki í lýðræðisríkjum. Slíkt bráðabirgðaefnahagskerfi eins og uppbóta- og styrkjakerfið, sem íslenzk útgerð hefur nú um árabil búið við í mismunandi formi, getur aldrei staðizt til lengdar, enda yfirleitt ekki tilætlunin með slíkum stundaraðgerðum. Eðli málsins samkvæmt er þeim aðeins ætlað að forða frá aðkallandi augnabliksvanda eða skjóta lausn veigameiri mála á frest og vinna með því tíma til undirbúnings á varanlegri lausn þeirra. Því er því jafnan mikil hætta samfara, þegar bráðabirgðabjargráð eru látin staðna og reynt er að viðhalda þeim sem einhverjum varanlegum hjálparmeðulum: Venjulega hefur það í för með sér, að meinsemdir efnahagslífsins grafa þá um sig, skjóta dýpri rótum og verða þeim mun erfiðari viðfangs, þegar á að grafast fyrir þær og koma atvinnulífinu í jafnvægi. Þannig er þessum málum varið með íslenzka haftakerfið. Allt of lengi höfum við dregið að leysa það af hólmi með haldbetri úrræðum. Uppbótakerfið var aldrei hugsað nema sem millibilsástand, áfangi á leið til lausnar stóru viðfangsefni. Þetta kerfi bar sjálft dauðann í sér. Vandinn varð því ekki leystur með því, eins og margír halda, að finna nýja tekjustofna, að útvega 250–300 millj. kr. í nýjum tekjum handa útflutningssjóði. Þetta var að vísu eitt af verkefnunum, en e.t.v. ekki það vandasamasta. Með þessu var nefnilega hvorki greiðsluhalli réttur af né gjaldeyrisspennan leyst. Hin óleystu og óleysanlegu. verkefni lágu í því, að kerfið sjálft var orðið hrein og bein hringavitleysa. Í fyrsta lagi byggðist það á því, að þjóð með takmarkað lánstraust taki stöðugt erlend lán til þess að flytja inn munaðarvörur, en geti ekki í sama mund flutt inn nægilegt magn nauðsynja og eigi í erfiðleikum með að standa skil á greiðslum fyrir vexti og afborganir af hinum erlendu lánum. Í öðru lagi voru engir möguleikar á að mynda hæfilega gjaldeyrisvarasjóði vegna bráðrar nauðsynjar á að eyða samstundis hverjum öfluðum erlendum gjaldeyri til kaupa á hátollavörum, sem fluttar voru svo inn til þess að afla tekna til bótagreiðslna til útvegsins, en vaxandi hluti af gjaldeyristekjum útvegsins fór svo aftur beint í hít vaxta og afborgana af erlendum lánum. Það var engin heil brú í þessum vinnubrögðum lengur. Það gat sem sagt gengið dálítinn tíma að greiða úr sameiginlegum þjóðarsjóði meira meðlag með hverri útfluttri krónu en hægt var að innheimta af innfluttum krónum, eða til jafnaðar þremur krónum meira fyrir hvern útfluttan dal en fyrir innfluttan dal, ef hægt var að fá eitthvert fólk úti í heimi til þess að borga mismuninn, þessar 3 kr., með því að lána afraksturinn af vinnu sinni til þess að greiða þennan mismun og halda þannig uppi okkar góðu lífskjörum. En því voru auðvitað takmörk sett, hversu lengi var hægt að halda hlutunum gangandi með þeirri aðferð, því að það hlaut fyrr eða síðar að koma að því, að fólkinu úti í löndum litist ekki á þetta háttalag og færi að óttast um að fá ekki aurana sína aftur og vildi þá heldur nota sjálft eigið fé en láta ókunnuga lifa á því í pragt og herlegheitum. Það hlaut m.ö.o. að reka að því, að ekki væri hægt að lifa lengur á eyðslulánum. Hvort búið hefur verið nákvæmlega að kreista út siðasta hugsanlega bónbjargadalinn, nú þegar uppbótakerfið var að falla saman, það skal ég ósagt látíð, enda skiptir það ekki öllu máli, því að það hlaut að koma að því, og víst er um það, að tómir pokar standa ekki lengi óstuddir, og þannig var nú ástatt með uppbótakerfið. En jafnvel þótt tekizt hefði að halda uppbótakerfinu gangandi með 300 millj. í nýjum álögum og einhverjum hörmungarlánum, var það samt óðs manns æði að reyna að halda því lengur áfram, því að aðrir fylgikvillar þessa kerfis voru svo stórhættulegir, eins og m.a. er mjög vel gerð grein fyrir einmitt í leynitillögum Framsfl. frá vorinu 1958. Naumt skammtaðar uppbætur draga nefnilega úr öllum vilja og getu framleiðenda og útflytjenda til þess að geta lagt í kostnað og áhættu við að leita nýrra markaða og gera tilraunir með nýjar framleiðsluaðferðir. Þeir varpa því öllum áhyggjum af sér yfir á sölukerfi gamalla samninga og freistast oft til að hjakka í óbreyttum framleiðsluaðferðum, svo lengi sem auðið er. Ef atvinnugreinarnar fá misjafnar bætur, ýtir það ekki heldur undir eða örvar framleiðslu þeirra vara, sem þjóðhagslega eru hagkvæmastar, heldur getur jafnvel haft gagnstæð áhrif. Kerfið kemur í veg fyrir nýmyndun í framleiðslunni, því að svo lengi sem gömlu framleiðslugreinarnar í krafti uppbótanna nægja til að framfleyta eigendunum áhyggjulítið, er ástæðulaust fyrir þá að taka á sig fyrirhöfn og áhættu, sem samfara er því að leggja út í nýjar framleiðslugreinar. Með þessu móti dregur úr þeim atvinnugreinum, sem njóta ekki uppbóta, eins og t.d. iðnaðinum. Uppbótakerfi er því í eðli sínu hreinræktuð samdráttarstefna í atvinnumálum og ekkert annað og það því fremur sem stöðnun atvinnurekstrarins hlýtur fyrr eða síðar að leiða til þess, að fyrirtækin verði ekki samkeppnisfær á erlendum markaði. Og er þar komið að kjarna málsins, að sú hætta vofir jafnan yfir, að því lengur sem slíkt uppbóta og haftakerfi stendur, þeim mun meira skerðir það lífskjör fólksins og þeim mun meiri hætta er á, að af því muni hljótast verulegt atvinnuleysi. Framhald á uppbótakerfinu var því frá sjónarmiði núverandi stjórnarflokka í fyrsta lagi útilokað vegna þess, að sú leið var með öllu ófær, og í öðru lagi vegna þess, að enda þótt með einhverjum hörmungum hefði verið hægt að fleyta kerfinu áfram um stund, sem var þó vonlaust verk, hlaut það að kalla yfir þjóðina vaxandi kjaraskerðingu og að lokum atvinnuleysi, sem ríkisstj. taldi að koma yrði í veg fyrir, hvað sem það kostaði. Hafta- og styrkjastefnan var leiðin til glötunar, eins og forseti Alþýðusambandsins hafði réttilega nefnt hana. Það var alveg sama, með hversu góðum ásetningi hún var brúlögð. Hún hlaut að liggja norður og niður. Þetta ættu allir að gera sér ljóst og þá um leið þau einföldu sannindi, að efnahagsmálastefna er aðeins góð og forsvaranleg, meðan hún er þegnunum nytsamleg og flytur þeim velmegun eða ver þá áföllum. En þegar hún er tekin sjálfkrafa að þrengja kjör þeirra og hefur misst alla hæfni til þess að fást við úrlausnarefnin, er hún orðin úrelt og hefur lokið hlutverki sínu og á skilyrðislaust að víkja fyrir nýrri og betri stefnu, sem er vandanum vaxin. Engin efnahagsmálastefna hefur tilgang í sjálfri sér, og það á aldrei að viðhalda neinu efnahagskerfi vegna þess sjálfs. Efnahagskerfín eru til vegna fólksins og fyrir fólkið, og með tilliti til þess verður að meta efnahagsmálastefnurnar á hverjum tíma. Uppbóta- og haftastefnan hefur lokið hlutverki sínu. Hún hefur runnið sitt skeið til enda. Það kerfi verður að víkja, og við verður að taka nýtt kerfi, ný efnahagsmálastefna, sem hefur þrótt og hæfni til þess að leysa hin miklu og marggreindu vandamál, sem fram undan eru. Af leiðunum þremur, sem ég fyrr gat um, kom því raunverulega aldrei nema ein til greina. Þetta er nú í dag viðurkennt, ekki einungis af stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar, heldur og af meiri hluta stjórnarandstöðunnar, eins og bæði má greinilega marka í tillögum framsóknarmanna í efnahagsmálum frá vorinu 1958, sem nú hafa verið birtar og vakið hafa verðuga athygli, og sömuleiðis af málflutningi framsóknarmanna hér í hv. deild. Varðandi minni stjórnarandstöðuflokkinn er það að segja, að hann hefur að vísu haft sitt hvað út á till. ríkisstjórnarinnar að setja, eins og gengur og gerist með flokka, sem eru í stjórnarandstöðu, en hins vegar ekki komið fram með neinar aðrar tillögur til úrbóta sjálfur og enn sem komið er ekki gefið út neina skýlausa yfirlýsingu um, að hann teldi uppbótakerfið færa og hagkvæma lausn á þeim efnahagsvandamálum, sem nú er glímt við. Ef svo skyldi hins vegar vera, að Alþb. teldi allt gott, sem áður var, og uppbótakerfið með fölsku gengi, stöðugum bónbjargalánum, nýjum skattabyrðum, staðnandi framleiðslukerfi og yfirvofandi atvinnuleysi vera lausnarorðið í efnahagsmálum Íslendinga í dag, þá væri fróðlegt að fá hiklausa yfirlýsingu um það, svo að almenningur fari ekki í neinar grafgötur um það, hver sé stefna Alþb. í dag í efnahagsmálum, svo ofarlega sem þau mál eru nú á baugi. Það var fárra kosta völ. Það var í raun og veru ekkert val. Leiðin var ein, og hana varð að halda, enda í fullu samræmi við þá stefnu, sem báðir stjórnarflokkarnir höfðu haldið fram í kosningabaráttunni og hæstv. ríkisstj. markaði útlínur að í yfirlýsingu sinni, er hún tók við stjórn landsins. Nú hefur þessi leið til lausnar í efnahagsmálum þjóðarinnar verið lögð fyrir hið háa Alþingi í formi þess frv. til laga, sem hér liggur fyrir til umræðu. Síðar munu fleiri frv. fylgja á eftir þessu, sem munu sameiginlega skapa þá heildarstefnu, sem miðar að efnahagslegri viðreisn í þessu landi. Því hefur mér dvalizt nokkuð við að ræða um þá efnahagsþróun, sem er aðdragandi núverandi ástands, að hún er forsenda þeirrar löggjafar, sem nú er til umræðu. Til þess að menn skilji nauðsyn þeirra aðgerða og þeirrar löggjafar, sem nú er til umræðu, verða menn að hafa fullan kunnugleika á efnahagsástandinu, eins og það raunverulega er í dag, og auk þess að hafa nokkra nasasjón af því, með hvaða hætti það hefur æxlazt svo til sem raun er á. M.ö.o.: það verður að segja þjóðinni sannleikann um erfiðan efnahag og þær byrðar, sem hún þarf að axla til þess að koma fjárhag sínum á réttan kjöl. Þjóðin á kröfu til þess að heyra sannleikann og allan sannleikann, því aðeins er hægt að gera kröfu til þess, að þjóðin vilji nokkuð á sig leggja. Fyrri efnahagsaðgerðir hafa einmitt oft mistekizt vegna þess, að þjóðinni var ekki sagt satt eða aðeins hálfur sannleikur. Slíkt má ekki henda að þessu sinni. Þess vegna var það, að hæstv. forsrh. dró ekkert undan í ræðu sinni, heldur þvert á móti benti á flest það, sem tvímælis kann að orka, svo að menn gætu að fengnum upplýsingum sjálfir fellt óvilhallan dóm. Af sömu ástæðum hef ég varið hér nokkrum tíma til þess að rekja sögu málsins og benda á þær hugsanlegu leiðir, sem til mála höfðu komið við úrlausn vandans. En í raun og veru er allt tal um fleiri leiðir í sambandi við lausn þessara mála aðeins deila um keisarans skegg, því að leiðin er ein og bara ein, hversu vel sem er leitað. Ég mun nú snúa mér að því að gera grein fyrir frv. sjálfu og þeirri leið í efnahagsmálum, sem í því felst, og þá samtímis víkja að þeirri gagnrýni, sem að því hefur verið stefnt. Þá mun ég að gefnu tilefni eftir því sem við verður komið, skýra samhengi þessa frv. við stefnuskrá stjórnarflokkanna og þau fyrirheit, er þeir gáfu kjósendum sínum fyrir síðustu kosningar, sökum þess að hér í hv. d. hafa í umr. orð fallíð, sem borið hafa brigður á, að stjórnarflokkarnir hygðust standa við kosningastefnuskrá sína, og mun ég víkja að því síðar. Að lokum mun ég svo ræða nokkuð um þá almennu efnahagsstefnu, sem mótað hefur þær leiðir í atvinnu- og fjármálum, sem frv. gerir ráð fyrir að farnar verði, og þau hagrænu markmið, sem stefnt er að. Í 1. gr. frv. er sá þáttur efnahagsaðgerðanna, sem mestu umróti veldur, mest er um deilt og vissulega er grundvöllur að flestum hinna annarra meiri háttar ráðstafana, sem í kjölfarið sigla. Það er hin nýja gengisskráning, sem mælir svo fyrir, að gengi ísl. krónu miðað við erlendan gjaldeyri skuli vera kr. 38.00 hver bandarískur dollar. Gengi myntar er ekkert annað en verð hennar í skiptum fyrir aðra erlenda mynt, og ætti því ekki að vera meira feimnismál að ræða um gengi og gengismál en verð og verðlagsmál, en svo virðist því miður oft vera, því að eins og hinn sósíalistíski hagfræðingur, hr. Haraldur Jóhannsson, hefur einu sinni sagt í Þjóðviljanum, með leyfi hæstv. forseta, þá hefur Haraldur orðað það svo: „Þá hefur gengislækkun löngum verið allt að því bannorð meðal vínstri manna. Orðið gengislækkun hefur verið notað sem skammaryrði, en gengislækkun sem ráðstöfun í efnahagsmálum hefur verið forðazt að ræða.“ Og hann heldur áfram: „En á sama hátt og strúturinn getur ekki forðazt hætturnar með því að stinga höfðinu í sandinn, geta vinstri menn ekki unnið bug á efnahagslegum erfiðleikum með því að virða þá að vettugi.“ Þetta segir Haraldur Jóhannsson, formaður útflutningssjóðs og einkaráðgjafi 4. þm. Austf. Hann sagði, að sósíalistunum hætti til eins og strútnum að stinga höfðinu í sandinn, þegar efnahagsmál væru rædd, og því verður vissulega ekki neitað, að þessi líking við strútinn sýnist vera í fullu gildi, því að allt tal Alþb: manna hérna í d. um efnahagsmál hefur verið eins og talað upp úr sandi. Stjórnarandstæðingar reyna að koma því inn hjá almenningi, að sú hin nýja gengisfelling sé í senn meiri en nokkurn tíma áður og auk þess algerlega tilefnislaus. Einkum eru það Alþb.-menn, sem þannig túlka málið. Halda þeir því fram, að ætlunin sé að fella gengið um 135%. Því er nú til að svara, að sú gengisskráning, sem nú er ráðgerð, er aðeins 20–34% felling frá löglegu sölu- og kaupgengi, sem að undanförnu hefur verið á erlendum gjaldeyri, eða samkv. upplýsingum hæstv. viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, sem sama embætti gegndi í vinstri stjórninni, minni gengisfelling en framkvæmd var af þeirri stjórn, en það var að vísu ekki undir nafninu gengisfelling, heldur gekk sú gengisfelling undir dulnefninu yfirfærslugjald. Þessi gengisfelling vinstri stjórnarinnar, sem sósíalistarnir engu síður en aðrir stuðningsmenn hennar báru fulla ábyrgð á, nam hvorki meira né minna en 30%. Þegar gengið var fellt árið 1950, nam sú gengisfelling röskum 42%. Sú gengisfelling, sem er núna fyrirhuguð, er því minni en oft áður og áreiðanlega ekki meiri en sú gengisfelling, sem vinstri stjórnin framkvæmdi. Um nauðsyn þessarar gengisfellingar þarf heldur enginn að efast. Í sjálfu sér er það furðulegt, að nokkrum manni skuli nokkurn tíma koma til hugar, að nokkurri ríkisstj. á Íslandi skuli detta í hug að leggja út í gengisfellingu, nema henni sé nauðugur einn kostur, því að gengisfelling er vissulega neyðarúrræði, sem aðeins er gripið til, ef annarra kosta er ekki völ, og gengisfelling sé áður í raun réttri gerð staðreynd, þ.e.a.s. að gengi myntarinnar, verðmæti krónunnar, sé þegar fallið og eftir sé aðeins að viðurkenna staðreyndina á pappírnum með því að skrá hið raunverulega gengi. Þannig er og málunum háttað hér á landi í dag. Gengi krónunnar er löngu fallið. Þessa staðreynd ber hinu háa Alþ. nú aðeins að viðurkenna með því að lögbjóða skrásetninguna, það er ekkert annað, sem er að ske. En hvers vegna heyrast þá raddir, sem andmæla þessari í sjálfu sér eðlilegu aðgerð? Hverjir hafa með öðrum orðum hag af falskri gengisskráningu? Þeir eru furðumargir, og það eru ekki bara spekúlantar, sem hagnast á falskri gengisskráningu. Fölsk gengisskráning getur, ef henni er haldið uppi með greiðsluhalla og erlendum eyðslulánum, um stundarsakir fært þeirri þjóð, sem hlut á að máli, óeðlilega góð lífskjör, en aðeins um stundarsakir. Gengisfelling þýðir undir þessum kringumstæðum lakari lífskjör fyrst í stað, einhverja kjaraskerðingu. En dæmið um lífskjörin og kjaraskerðinguna er ekki svona einfalt. Það, sem á að bera saman, eru ekki þau óeðlilegu lífskjör, sem fengin voru að láni, og þau nýju lífskjör, sem fylgja nýrri gengisskráningu, heldur nýju lífskjörin og þau, sem skapazt hefðu, ef ekkert hefði verið að gert, því að lánslífskjörunum varð ekki til lengdar haldið uppi. Spurningin, sem fyrst og fremst verður því að svara, áður en lífskjaradæmið er reiknað út, er: Hver hefðu lífskjörin orðið, ef ekkert hefði verið að gert? Þeirri spurningu verður að vísu ekki svarað í krónum og aurum, en henni er hins vegar auðsvarað með almennum orðum. Ef genginu hefði ekki verið breytt og samtímis gripið til annarra ráðstafana til þess að stöðva verðþenslu, hefði óðaverðbólga, greiðsluhalli og alger gjaldeyrisskortur fljótlega leitt til greiðsluþrota, vöruskorts og atvinnuleysis. Það er þetta efnahagslega hrun, sem menn eiga að bera saman við þá kjaraskerðingu, sem hin nýja gengisskráning kann að hafa í för með sér. Það er á milli þessara tveggja lífskjara, sem þjóðin á að velja, og það ætti vissulega ekki að vera vandasamt. Sósíalistar, sem samþykktu gengisfellingu í vinstri stjórn, vilja auðvitað ekki samþykkja gengisfellingu, þegar þeir eru utan stjórnar. Það er afstaða fyrir sig og óþarft að rökræða hana. Framsóknarmenn eru tvístígandi eins og oft áður. Þeir segja, að gengisfellingin sé of mikil, en færa engin rök fyrir því. 7. þm. Reykv. (ÞÞ) segir líka, að kjaraskerðingin sé of mikil. Kannske hann vildi segja okkur, hvað hann telur hæfilega kjaraskerðingu, það væri vissulega fróðlegt að heyra. Framsóknarmenn eru tvístígandi eins og áður. Þeir minnast úttektar þjóðarbúsins, sem Hermann Jónasson fékk erlendu sérfræðingana til þess að gera í september 1956, og þeir ráðlögðu ýmsar skynsamlegar aðgerðir, sem að vísu mundu hafa í för með sér 2–3% kjaraskerðingu. Þá tvístigu framsóknarmenn. Þeir stungu skýrslum sérfræðinganna undir stól, framkvæmdu ekki aðgerðir eftir ráðleggingum sérfræðinganna, en leiddu samt yfir þjóðina talsvert meira en 2–3% kjaraskerðingu með jólagjöfinni frægu árið 1956. Þeir minnast leynitillagna sinna, sem fólu í sér gengisfellingu og nokkra kjaraskerðingu. Þeim tillögum var líka stungið undir stól og bjargráðin í maí 1958 samþ. í staðinn, og þjóðin fékk sína kjaraskerðingu engu að siður án beinnar gengisfellingar. Og nú tvístíga þeir enn. Þeir standa öðrum fæti í haftakerfinu, en hinum vilja þeir tylla við jaðar efnahagsmálafrv. ríkisstjórnarinnar. Þeir hegða sér eiginlega nákvæmlega eins og Magnús gamli sálarháski hérna um árið, þegar manntalið var fyrir norðan. Hann labbaði síg upp í Vatnsskarð og lá þar allan daginn yfir læk, sem skilur Húnavatns- og Skagafjarðarsýslur, hálfur í hvorri sýslunni, þannig að hvergi væri hægt að telja, að hann væri tilheyrandi. í gengismálinu eru sósialistar nefnilega fulltrúar stefnu strútsins, en Framsókn stefnu Sálarháskans, og er hvorugur hluturinn góður. En hver er svo ávinningurinn við gengisfellinguna? Hún er einn veigamesti þátturinn í að forða frá efnahagshruninu. Með henni á að vera hægt að rétta af greiðsluhallann, gera eyðslulánin ónauðsynleg, uppræta gjaldeyrisskortinn, örva framleiðsluna, koma upp gjaldeyrisvarasjóði, gera viðskiptin frjáls og koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Einn sneggsti bletturinn á hinu íslenzka efnahagskerfi s.l. 15 ár hefur veríð skorturinn á gjaldeyrisvarasjóði. Það var einmitt hann, sem átti sinn þátt i, að tilraunin árið 1950 tókst ekki til fulls. Og það er einnig þessi skortur, sem því veldur, að allar tilraunir til þess að gera verzlunina frjálsa hafa farið út um þúfur. Burtséð frá þessum sérstöku viðhorfum þörfnumst við gjaldeyrisvarasjóðs vegna ýmiss konar sveiflna í framleiðslu okkar og utanríkisverzlun. Í lagafrv. þessu er gert ráð fyrir, að tekin séu gjaldeyrislán að upphæð 20 millj. dollara. Stjórnarandstaðan hefur mjög haldið því á lofti, að hér sé haldið áfram á fyrri lántökubraut, þarna sé um ný, stór eyðslulán að ræða og af þeim muni hljótast þungar vaxtabyrðar til viðbótar þeim, sem fyrir voru. Sé þetta lítt í samræmi við gagnrýni okkar sjálfstæðismanna á lánastefnu vinstri stjórnarinnar og aðvaranir okkar, að Íslendingar mættu ekki binda sér of þunga vaxtabagga erlendis. Þessi lántökuheimild er allt annars eðlis en venjuleg eyðslulán. Hér er nánast aðeins um að ræða yfirdráttarheimild, sem ekki er gert ráð fyrir að nota, nema þegar þörf krefur, og aldrei að breyta í föst lán. Þetta er, eins og ég gat um, fyrst og fremst varasjóður, og vextir verða ekki greiddir af honum, nema eftir því sem hann er notaður. Af eftirtöldum skýringaratriðum má sjá, hversu óhjákvæmileg okkur er einmitt þessi lánsheimild: 1) Í dag eiga Íslendingar engan gjaldeyrisforða og enga ónotaða yfirdráttarmöguleika. 2) Á undanförnum árum hafa árstíðasveiflur í gjaldeyrisstöðu okkar komizt upp í 10 millj. dollara á ári. 3) Aðrar sveiflur í gjaldeyrisstöðunni milli ára vegna birgðabreytinga hafa oft numið 5–6 millj. dollara. 4) Þá getur þurft að jafna sveiflur vegna aflabragða, og geta þær verið miklar. 5) Frjálsleg viðskipti eru með öllu útiokuð, nema gjaldeyrisvarasjóður sé fyrir hendi til þess að jafna sveiflur af þessu tagi, og er höfuðtilgangur 20 millj. dollara heimildarinnar einmitt að mynda slíkan varasjóð til þess að leysa þau vandamál, sem ég greindi frá. Ætti slíkur sjóður að gerbreyta viðskiptaaðstöðu landsins og auðvelda, að upp verði tekin frjálsari viðskipti, eins og frv. þetta gerir ráð fyrir. Einn áfangi í hinni nýju viðreisnarstefnu er sem sagt að gera utanríkisviðskipti þjóðarinnar frjálsari, einkum innflutningsverzlunina. Mun tilætlunin að leggja niður innflutningsskrifstofuna og raunar einnig útflutningsnefndina og gefa smám saman allt að 85–90% af innflutningnum algerlega frjálsan, þ.e. a. s. 60% yrðu frjáls með öllu, 40% væru á leyfum, en þar af 25–30% leyfisvara á clearing-lönd og raunverulega frjáls innan þeirra marka, en 10–15% yrðu aftur á ströngum leyfalista. Á síðustu árum hafa 17 lönd í Norður-, Vestur-, Suður- og Austur-Evrópu gefið 90% af innflutningsverzlun sinni frjálsa. Fyrir 10 árum voru öll þessi lönd með greiðsluhalla gagnvart Bandaríkjunum og bjuggu við alls konar viðskiptahöft. Nú hafa þau létt höftunum af og hafa mjög mörg orðið hagstæðan greiðslujöfnuð gagnvart Bandaríkjunum, enda eru þau nú öll með rétt skráð gengi. Grikkland, Tyrkland og Frakkland voru síðust þessara landa að leiðrétta gengi sitt og gera verzlunina frjálsa. Þetta skeði, sem kunnugt er, í Frakklandi um áramótin 1958–59. Til fróðleiks má geta þess, að þar gerðu hagfræðingar áætlanir um þær verðhækkanir, sem gengisfellingin mundi hafa í för með sér. En verðhækkunin varð minni en gert var ráð fyrir, sökum þess að verzlunarfrelsið, samkeppnin, sem því fylgdi, vó að verulegu leyti upp á móti verðhækkun gengisfellingarinnar. Frjáls verzlun er nefnilega ekkert sérhagsmunamál þeirra, sem við verzlun fást. Hún er hagsmunamál allra þegnanna, því að ef verzlunin verður raunverulega frjáls, færir hún í þjóðarbúið betri vörur og ódýrari vörur og meira vöruval. Sú tölulega kjaraskerðing, sem áætla má að ein gengisfelling geti orsakað, kann því stundum að vera að mestu bætt með beinum kjarabótum, sem frjálsari verzlun færir landsmönnum. Þær kjarabætur verða að vísu ekki tíundaðar í neinni vísitölu. En engu að síður geta þær reynzt alþýðu manna sá búhnykkur, sem baggamun getur riðið um afkomu manna, því að með frjálsum viðskiptum getur kaupmáttur launanna aukizt meira og varanlegar en oft verður áorkað með belnum kauphækkunum. En það er eins og sumum standi einhver alveg óskiljanlegur stuggur af frjálsri verzlun og halda þar á lofti fáránlegustu rökum. T.d. hefur mér stundum fundizt jafnmargfróður maður og 3. þm. Reykv. (EOl) vera með æði gamaldags kenningar á því sviði, þegar hann hefur í sambandi við aukið verzlunarfrelsi verið að bollaleggja um, hvort við eigum að hugsa um íslenzkan þjóðarbúskap sem sjálfstæða heild eða part úr stærri heild, og að verið væri að innlima okkur í stór viðskiptasvæði og innleiða með því atvinnuleysi og ég veit ekki hvað og hvað. Enn þá öfgafyllri fannst mér fullyrðing, sem ég las nýlega í tímariti Máls og menningar og var skrifuð af ungum frönskum manni um íslenzkt hagkerfi. Hann virtist óttast „liberaliseringu“ eða fríverzlun hér á landi vegna þess, eins og hann orðaði það, að Ísland væri atvinnulega á stigi hálfnýlendu. Þetta er sennilega einhver erfða „komplex“ vegna 600 ára setu Íslendinga í verzlunarfangelsi útlendra einvaldskonunga og einokunarkaupmanna plús 30 ára stofufangelsi íslenzkrar verzlunar undir varðgæzlu stofnana með breytilegum nöfnum, sem aðsetur hafa haft ekki tugthúsmegin við Skólavörðustíg. Í fyrsta lagi á hálfnýlenduröksemdin sennilega engan formælanda hér í d., svo að ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um hana. Í öðru lagi er svo spurningin, hvort við hugsum okkur íslenzkan þjóðarbúskap sem sjálfstæða heild eða hluta af stærri heild, hrein rökvilla, því að vitaskuld á íslenzkur þjóðarbúskapur í senn að vera sjálfstæð heild og hluti af stærri heild, hluti af viðskiptum allra, sem frjáls viðskiptí vilja reka, og hluti af gervöllum heimsviðskiptunum. Tímabili einangrunar er lokið á Íslandi bæði í menningarmálum og viðskiptamálum. Þeir, sem hugsa eins og Máls- og menningarpilturinn, halda, að við séum enn á hálfnýlendustigi, og telja, að vernda þurfi okkur fyrir frjálsum viðskiptum við umheiminn, eins og Danir vernda Grænlendinga með einokun sinni, - þeir eru heilli öld á eftir tímanum. Þeim væri sannarlega hollt að lesa það, sem Jón Sigurðsson sagði einmitt fyrir einni öld um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: „Verzluninni er eins háttað á Íslandi og annars staðar, að því frjálsari sem hún verður, því hagsælli verður hún landinu. Slíkt dæmi er mikilsvert og því heldur sem mörgum hættir við að taka Ísland eitt sér í allri veröldinni og vilja neita, að reynsla annarra landa eigi þar við.“ Ísland er ekki lokað land, og við viljum ekki lifa í lokuðum viðskiptaheimi. Þess vegna er kannske eina hættan, sem að okkur gæti steðjað í þessum efnum, að við bindum okkur um of ófrjálsum clearing-samningum við lönd, sem enn geta ekki vegna gjaldeyrisörðugleika eða pólitískrar sérvizku rekið frjáls viðskipti. Hættan fyrir framleiðslu okkar og útflutningsverzlun liggur í því að vera of háðir úrslitavaldi fjögurra rauðra clearing-stórvelda og eins Færeyings. Þjóð, sem fær hlutfallslega meira af þjóðartekjum sínum úr utanríkisverzlun sinni en flestar aðrar þjóðir heims, hlýtur að keppa að því að geta rekið sem frjálsust viðskipti við allar þjóðir. Það eru hennar hagsmunir, hennar mikla kjarabót, og að þessu miðar einmitt efnahagsmálafrv. það, sem hér er til umræðu. Með afnámi uppbóta- og styrkjakerfisins og sannvirðisgengisskráningu krónunnar skapast algerlega nýr starfsgrundvöllur fyrir útflutningsframleiðsluna og allan atvinnurekstur í landinu, - starfsskilyrði, sem gera meiri kröfur til atvinnurekenda en áður tíðkaðist, en gefa þeim jafnframt miklu meiri möguleika. Nú á að myndast rekstrargrundvöllur, sem gerir mögulegt að láta framleiðsluna bera sig styrkjalaust, en jafnframt er til þess ætlazt, að atvinnureksturinn standi á eigin fótum og fyrirtækin séu rekin á ábyrgð eigendanna sjálfra. Hin nýja gengisskráning er ekki miðuð, eins og uppbæturnar, við rekstur lökustu fyrirtækjanna, heldur við rekstur meðalfyrirtækja, þess fyrirtækis, sem er skaplega rekið. Áratugs styrkja- og uppbótakerfi hefur alið hálfgerða ómyndugleikatilfinningu upp hjá sumum atvinnurekendum, sem kastað hafa öllum sínum áhyggjum upp á einhverja opinbera forsjá, og hjá sumum hefur þá jafnframt sljóvgazt tilfinningin fyrir því, að atvinnurekandi sé ábyrgur fyrir gengi fyrirtækis og að fyrirtækið þurfi að bera sig. Hinn nýi grundvöllur vekur til samkeppni, knýr til aukinnar hagkvæmni, „rationaliseringar“, við rekstur fyrirtækjanna. Atvinnurekstrinum er nú ætlað að standa á eigin fótum. Það er auðvitað algerlega út í hött að halda því fram, að fyrirtæki, sem stendur á eigin fótum og rekið er með fullri ábyrgð eigendanna, þurfi ekki á aðstoð lánastofnana að halda bæði við stofnsetningu og rekstur. Slíkt er auðvitað lífsnauðsynlegt í hvaða þjóðfélagi sem er og við hvaða efnahagskerfi sem búið er. Að halda því fram, að fyrirtæki standi ekki á eigin fótum, þó að það noti lánsfé, en eigi t.d. miklar og verðmætar eignir og framleiðslutæki, er álíka og að fullyrða, að hús eða bygging standi ekki af eigin styrkleika, þótt grunn þurfi undir það. Með því að standa á eigin fótum er auðvitað átt við, að fyrirtæki fái eðlilega og heilbrigða starfsmöguleika, geti skilað afrakstri, myndað eðlilega sjóði til aukningar, viðbótar og viðhalds framleiðslutækjunum. Andstæða þessa er hins vegar ríkjandi ástand, þar sem styrkir eru stýfðir úr hnefa og réttir sem ölmusur að þeim, sem atvinnutækin reka, og afkomu fyrirtækjanna haldið stöðugt svo bágborinni, að tekjur hrökkva oft ekki fyrir rekstrarútgjöldum, hvað þá að myndaðir séu nauðsynlegir sjóðir til endurnýjunar á atvinnutækjum, og stjórnvöldin hafi slíkt ógnarvald yfir atvinnurekstrinum, að valdhafar geti með því að kippa að sér styrkjalúkunni með einu handbragði slitið þann bláþráð, sem tilvera stórfyrirtækja, atvinnuvega og afkoma heilla bæja og byggðarlaga byggist á. Raunhæf gengisskráning og aukið athafnafrelsi munu ásamt leiðréttingu á skattakerfi landsmanna færa nýtt fjör í atvinnulíf þjóðarinnar. Þegar hætt verður að arðræna framleiðslugreinarnar, eins og átt hefur sér stað að undanförnu, og útgerð og útflutningsfyrirtækjum, sem og öðrum atvinnurekstri í landinu, verður heimilað að nota afrakstur fyrirtækjanna til þess að endurnýja tæki sín og færa út kvíarnar, en eru ekki þvinguð til þess að hjara á gersamlega óraunhæfum starfsgrundvelli og siðan mergsogin og skattpínd af opinberum aðilum, þá mun flótti fjármagnsins í fasteignir hverfa úr sögunni, brask og „spekulations“-gróði vegna rangrar gengisskráningar missa aðdráttarafl sitt, en fjármagnið og heilbrigð athafnaþrá leita í framleiðsluna, sem við þennan nýja liðsauka mun færast í aukana, hasla sér nýjan völl á nýjum vettvangi. Þessi blóðgjöf til útflutningsatvinnuveganna ætti því tvímælalaust að stuðla að auknum afköstum, fjölbreyttari framleiðslu og þá samtímis að því að tryggja almenna og stöðuga atvinnu í landinu. Önnur meginforsenda þess, að viðreisnarstefnan, gengisbreytingin og hinar ýmsu hliðarráðstafanir hennar beri fullkominn árangur og jafnvægi í búskaparstarfseminni náist, er, að eftirspurn aukist ekki vegna peningaþenslu um meira en sem samsvarar framleiðsluaukningu þjóðarbúsins. Gengisbreytingin mun vafalaust hafa í för með sér verulega aukna eftirspurn eftir lánsfé, sökum þess að atvinnurekstur mun almennt verða fjárfrekari, eftir að áhrifa gengisbreytingarinnar fer að gæta. Ef bankarnir mundu nú takmarkalaust verða við þessum óskum, mundu áhrif gengisbreytingarinnar verða að engu og verðbólgan fljótlega blása upp með fullum krafti að nýju. Bæði atvinnurekendur og launþegar verða því að gera sér ljóst, að útlánatakmörkun bankanna er sá meginvarnargarður, sem á að koma í veg fyrir, að stórstreymi verðbólgunnar flæði að nýju yfir landið. Ef brotin verða skörð í þann flóðgarð, er allt erfiðið unnið fyrir gýg. Þá munu jafnt réttlátir sem ranglátir skolast með flóði nýrrar verðbólgu. Samkv. frv. um efnahagsmál er bæði gert ráð fyrir beinni útlánatakmörkun bankanna og sömuleiðis óbeinni takmörkun með tilstilli ákveðinnar vaxtapólitíkur. Gert er ráð fyrir, að aðgerðum þessum sé stjórnað af seðlabanka landsins, svo sem tíðkast í öðrum löndum. Það er algengur háttur meðal annarra þjóða að stjórna peningamálum í gegnum vaxtapólitíkina að miklu leyti. Þessi háttur hefur ekki nema að litlu leyti verið viðhafður hér á landi, m.a. sökum þess, að á langvarandi verðbólgutímum hefur slík vaxtapólitík ekki nema tiltölulega takmarkaða þýðingu. Tilætlunin er nú að treysta á að beita þessari aðferð ásamt beinni útlánatakmörkun. Ekki mun þó tilætlunin. að vaxtahækkunin eða útlánatakmörkunin verði varanlegt fyrirkomulag, heldur fyrst og fremst stundaraðgerðir til þess að tryggja, að gengisbreytingin verði ekki eyðilögð af nýrri verðbólgu, og til þess að treysta grundvöllinn undir hinum nýja jafnvægisbúskap, á meðan áhrif gengisbreytingar og hliðarráðstafana eru smám saman að koma fram og mynda eina heild. Hér á landi hefur verið allmikill sparnaður á síðari árum. En þessi sparifjármyndun hefur runnið að mestu beint í fjárfestingu, en ekki til framleiðslunnar, heldur mikið af henni til ýmiss konar óhagkvæmrar fjárfestingar eða lítið arðbærrar fjárfestingar, byggingar íbúðarhúsa og fleira. Vonir standa nú til, að hækkaðir vextir og bætt starfsskilyrði atvinnurekstrarins muni draga hluta þessarar fjármagnsmyndunar eftirleiðis frá hinni óarðbæru fjárfestingu og yfir til framleiðslunnar. Ætti þetta að einhverju leyti að geta bætt úr fjármagnsþörf framleiðslufyrirtækjanna. Hv. 3. þm. Reykv. hefur einmitt oftsinnis bent á þessa miklu fjárfestingu, sem beint hafi haft í för með sér kjaraskerðingu fyrir launþega. Hefur hann m.a. í grg. fyrir frv. um áætlunarráð ríkisins reynt að færa að því tölulegar sönnur, að hin of mikla fjárfesting, sem, eins og ég hef bent á; hefur að verulegu leyti farið í óarðbæra fjárfestingu, hafi minnkað neyzlu manna og því þrengt kjörin. Um fjárfestingarstefnuna má svo segja það, að hún hefur hvorki verið í samræmi við raunverulega getu þjóðarinnar né alls kostar hagkvæm. Hin of mikla fjárfesting hefur bæði þrýst á greiðslujöfnuðinn og skapað togstreitu um vinnuaflið, auk þess sem hún hefur beint skert kjör launþeganna, þannig að neyzla einstaklinga og þess opinbera hefur á líðnum tíu árum lækkað um 10% miðað við hlutdeild í þjóðarframleiðslunni. Árið 1948 var hlutur neyzlunnar 63.3% þjóðarframleiðslunnar, en 1.957 ekki nema 53.3%. Afleiðing þessarar röngu fjárfestingarstefnu hefur því m.a. verið stöðugur greiðsluhalli við útlönd, skortur á vinnuafli til framleiðslunnar og rýrnun lífskjara launþeganna, miðað við það, sem ella hefði verið. Það ætti því vissulega að vera launþegum fagnaðarefni, ef ný bankapólitík er tekin upp, sem beinir sparnaðinum að arðbærri framleiðslu, sem veitir ekki aðeins atvinnu og tekjur, heldur og með vaxandi framleiðslu gerir aukna neyzlu mögulega á komandi árum. Því er hins vegar alls ekki að neita, að hin nýja bankapólitík verður ekki sársaukalaus. Þess ber þó að gæta, að ef hún verður ekki framkvæmd, þá verður í fyrsta lagi gengisfellingin til einskis og verðbólgan skellur á að nýju með fullum þunga. Í öðru lagi er hún ekki hugsuð sem varanlegt fyrirkomulag, heldur aðeins jafnvægisaðgerð. Og í þriðja lagi má alls ekki ganga lengra en svo í útlánatakmörkuninni, að hún undir engum kringumstæðum hindri vöxt framleiðslunnar eða af henni leiði atvinnuleysi. Peningamálin eru einn viðkvæmasti þáttur efnahagsmálanna. Þau eru blóðrás þjóðarbúsins. Eftir þeim farvegi rennur fjármagnsstraumurinn, sem greinist út í hið fínasta háræðanet atvinnulífsins. Þarna má hvorki of né van gera. Það verða ríkisstj. og seðlabankastjórn, sem halda um púlsinn og fylgjast með æðaslögum framleiðslunnar og eiga að tryggja það með nægilegri blóðgjöf, að búskaparstarfsemin haldi fullum þrótti. En það eru fleiri hliðar á málinu. Vaxtahækkunin ætti að vera mikil sárabót til handa þeim sparifjáreigendum, sem verðbólgan hefur á liðnum árum leikið gráastan leik við, auk þess sem hin nýja peningapólitík, ef hún tekst, mun endurreisa virðingu íslenzku krónunnar og tiltrú manna til hennar sem verðmælis og verðmætis, þannig að sá dagur gæti verið fram undan, að það mundi þykja jafngott að eiga íslenzka peninga sem erlenda mynt og verðmætari eign vera í slegnum krónum en í munum úr járni og steinsteypu. Öll miðar þessi viðleitni á sviði peningamálanna fyrst og fremst að því að vængstýfa þann ferlega vágest, sem nefnist verðbólga. Önnur meginforsenda þess, að viðreisnarstefnan megi ná tilætluðum árangri er sú, að komið sé í veg fyrir, að framhald verði á hinu sjálfvirka kapphlaupi milli kaupgjalds og verðlags, sem vísitölukerfið hefur um langan aldur orsakað. Þess vegna leggur ríkisstj. til, að óheimilt sé að miða kaupgjald við breytingar á vísitölu. Hins vegar eru ekki í frv. nein ákvæði um grunnkaup og þaðan af síður nokkur ákvæði um kaupbindingu, eins og hv. 4. þm. Austf. staðhæfði þó hér nýverið í umræðunum. Vísitölukerfið var að sumu leyti ekki alveg óáþekkt uppbótakerfinu, þ.e.a.s. nokkurs konar verðlagssvikamylla. Kaupgjaldshækkunum fylgdu sjálfkrafa hækkanir á margs konar vörum, þjónustu og verðlagi landbúnaðarvara, sem síðan hafði aftur í för með sér vísitöluhækkanir og þær aftur nýjar kauphækkanir og þannig koll af kolli. Ókostir vísitölukerfisins voru, að ekkert minnsta tillit var tekið til þess, hvort nokkur afkastaaukning hefði átt sér stað í þjóðfélaginu, sem réttlætti hærra kaupgjald, eða ekki. En sé þess ekki gætt, má venjulega telja alveg víst, að kjarabætur fari fljótlega forgörðum vegna aukinnar verðþenslu. Á hinn bóginn rauf svo þetta vísitölukerfi allt samhengi milli verðlags innanlands og utan, sem var stórhættulegt fyrir þjóðarbúskap, sem byggir afkomu sína í jafnríkum mæli á útflutningsverzlun og hér á sér stað. Vísitölukerfið var því fortakslaust önnur aflvél verðbólguskrúfunnar í landinu, hinn orkugjafinn var greiðsluhallakerfi útflutningssjóðs. Vísitalan og vísitölukerfið hafa löngum verið gagnrýnd og það úr ólíkustu áttum. Nú, þegar á að losa þjóðfélagið úr tengslum við þetta varhugaverða apparat, bregður svo kynlega við, að það er eins og það ætli að verða þeim mestur harmdauði, sem sízt skyldi, og sannast hér sem oftar, að enginn gerir svo að öllum líki og ekki guð í himnaríki. Nú segir t.d. hv. 3. þm. Reykv. hér í d. með hreinum útfararsvip: Þessi vísitala, sem verið hefur eina vörn hins fátæka manns. - Einhvers staðar hafði ég nú áður lesið eftir hann, að s.l. 17 ár hefði auðvaldið gripið til þeirrar svikamyllu verðbólgunnar, sem það hefur haldið gangandi, til þess að reyna þannig jafnóðum að ræna verkalýðinn ávöxtunum af sigrum hans. Já, svikamylla var vissulega réttnefni á vísitölukerfinu. Þetta kerfi hafði verið réttlætt með því, að það ætti að tryggja tvennt: afkomu launþeganna og vinnufrið í landinu. En hvorugt fyrirheitið var efnt. Vinnudeilur voru siður en svo fátíðari en áður, og um afkomu launþeganna vitnast til þeirra ummæla hv. 3. þm. Reykv. hér nýlega við umræður um þetta frv., er hann fullyrti, að kaupmáttur verkalýðsins væri í dag minni en fyrir 12 árum og það þrátt fyrir vísitölukerfið. Ætti það að vera fullgild sönnun þess, að verðbólgan étur allar kauphækkanir, ef þær eru ekki byggðar á aukinni þjóðarframleiðslu, og að vísitölukerfið var einmitt aflgjafi þeirrar verðbólguófreskju, er þannig lék verkalýð og launþega á undanförnum árum. Það skal fúslega játað, að alltaf er óhægra að leysa en binda og í sjálfu sér ekkert óskiljanlegt, að það verði launþegasamtökunum nokkur viðbrigði að semja nú framvegis um kjör sín án vísitölukerfis. En við athugun málsins og að fenginni reynslu efast ég ekki um, að forvígismenn þeirra munu fljótlega átta sig á, að þeir geta grátið útför vísitölukerfisins þurrum tárum. Hæstv. ríkisstj. hefur af stjórnarandstöðunni verið ásökuð fyrir að hafa ekki haft samráð við samtök launþega um þessa lagasetningu, sem nú er fjallað um. Álls kostar rétt mun það ekki vera, því að forseti Alþýðusambandsins hefur sjálfur skýrt frá því, að hæstv. forsrh. hafi kynnt forstöðumönnum verkalýðshreyfingarinnar efni þessa frv., áður en það var lagt fram í hv. d., enda skil ég ekki, að verkalýðshreyfingin hafi verið ofsæl af svokallaðri samvinnu vinstri stjórnarinnar við hana. A.m.k. er ekki svo að skilja á formanni Sósíalistafélags Reykjavíkur, herra Brynjólfi Bjarnasyni, er hann í Rétti ræðir efnahagsaðgerðir vinstri stjórnarinnar í maí 1958 og kemst þannig að orði, með leyfi hæstv. forseta, - Brynjólfur segir: „Síðustu aðgerðir í efnahagsmálum voru gerðar í fullri andstöðu við mikinn meiri hluta verkalýðsstéttarinnar, enda þótt efnahagsmálanefnd og miðstjórn Alþýðusambandsins samþykktu að sætta sig við þær, með mótmælum þó og ærið hæpnum meiri hluta.“ Ég held, að hér sé ekki um neitt að sakast. Verkalýðshreyfingin er betur sæmd af þeim vinnubrögðum, sem nú hafa verið viðhöfð, að fá vitneskju beint frá hæstv. forsrh. um þær aðgerðir, sem stjórnarvöld landsins fyrirhuga, en að vera að hætti vinstri stjórnarinnar kúguð til þess að samþykkja aðgerðir, sem henni voru þvert um geð, og það með mótmælum og hæpnum meiri hluta, eins og formaður Sósíalistafélags Reykjavíkur hefur sagt. Áður en ég hverf frá þætti launþeganna í efnahagsmálunum, vil ég ekki láta hjá líða að taka til nokkurrar athugunar fáeinar fullyrðingar stjórnarandstöðunnar, sem sérstaklega snerta þessa aðila. Er þá aðallega tvennt, sem hæst er á loft haldið, og það er í fyrsta lagi, að það sé lægst launaða fólkið, sem byrðarnar eigi að bera, og í öðru lagi boði þessar aðgerðir stórfellt atvinnuleysi. Um fyrra atriðið er það að segja, að við samningu þessa frv. hefur þrennt markað meginsjónarmið, sem jafnan hefur verið haft efst í huga, og það er, að allir yrðu að bera nokkrar byrðar, að engum yrði ívilnað og að byrðarnar yrðu gerðar einmitt sem léttastar á þeim, sem lægstar hefðu tekjur, stærsta fjölskyldu og þyngst heimilí, og að framar öllu yrði létt undir með þeim, sem minnst hafa burðarþolið. Einmitt til þess voru allar hliðarráðstafanirnar gerðar, afnám tekjuskatts af lágtekjum, fjölskyldubætur og endurskoðun á elli- og örorkustyrkjum, svo að vissulega er þessi ásökun ómakleg, enda fullvíst, að þegar áhrifa efnahagsaðgerðanna fer að gæta, mun það upplýsast, að það verða ekki þeir lægst launuðu, sem mest munu kveinka sér, það verður annars staðar að, sem þeir kveinstafir koma. Varðandi atvinnuleysið er það að segja: Hvaða heilvita manni dettur í hug, að til atvinnuleysis þurfi að koma í landi, sem nú vantar þúsund menn til þess að manna fiskiskipaflotann og auk þess á í vændum að fá viðbót skipakosts, sem mun krefjast annarra þúsund manna til framleiðslustarfa? Og hvers vegna ætti núv. ríkisstj. líka að vera að grípa til margháttaðra og óvinsælla aðgerða til þess að hindra hrun og stöðvun framleiðslunnar og koma í veg fyrir atvinnuleysi, ef hún stefndi að því? Og blátt áfram sagt: Hverjum dettur í hug vitandi vits að leiða yfir þetta þjóðfélag hörmungar atvinnuleysisins? Hverjum væri slíkt til gagns? Fjasið um fáeina auðmenn, sem ætli að græða á atvinnuleysinu, útlendinga í París, sem verði ekki svefnsamt, fyrr en búið sé að gera einhverja eyrarkarla í Reykjavík vinnulausa, það er slíkt svartnættisbull og hysterí, að slíkt er alls ekki svaravert og ekki sæmandi greindum mönnum í alvöru að láta slíkt út úr sér. Það vita víst allir nægilega vel, sem til stjórnmála þekkja, að við margan vanda hafa íslenzkar ríkisstjórnir fengizt fyrr og síðar, en einn er sá, sem enginn þeirra vill kalla yfir hvorki þjóðina né sjálfa sig til að fást við, en það er atvinnuleysi. Það er því áreiðanlega höfuðmarkmið hæstv. ríkisstjórnar að skapa einmitt atvinnuvegunum þau starfsskilyrði, að nægri atvinnu verði við haldið í landinu, enda á hún ekki hvað sízt undir velvilja þeirra, og undir velvilja þeirra, launþegasamtakanna, geta einmitt úrslit þessara mála verið komin. Launþegasamtökin eru slíkt afl í þessu þjóðfélagi, að það, að efnahagsráðstafanir takist, byggist að verulegu leyti á skilningi þeirra og velvilja, alveg eins og launþegarnir eiga ekki síður afkomu sína undir því, að aðgerðir ríkisstjórnarinnar takist. Þarna er um hagsmuna og örlagatengsl að ræða, svo náin, að ekki verður á milli greint, hvor meira á undir öðrum, og verður þá víssulega farsælast, að samvinna takist og sé góð og báðir keppi að því sameiginlega, að aðgerðir, sem miða að því að tryggja atvinnu og bætt lífskjör, megi heppnast. Í sjálfu sér er ekki heldur fram á mikið farið. Það er aðeins óskað eftir, að verkalýðs- og launþegasamtökin kynni sér sem bezt alla málavexti, fylgist með aðgerðum stjórnarinnar og felli ekki sinn dóm yfir þeim eða torveldi þær að ófenginni reynslu og geri sér fyllilega ljóst, hvað við tekur, ef þessar aðgerðir verða eyðilagðar. Með tilliti til þessa var vissulega góðs viti að heyra ummæli forseta Alþýðusambandsins, hv. 4. landsk., er hann upplýsti, að ekki mundi verða reynt að hafa nein pólitísk áhrif á ákvarðanir einstakra verkalýðsfélaga í þessum efnum, heldur mundi þar hverju félagi á lýðræðislegan hátt heimilt að marka afstöðu sína og að verkalýðsfélögin mundu dæma eftir reynslunni, eins og hann orðaði það. Og ég ber vissulega fullt traust til dómgreindar íslenzks verkalýðs og launþega, ef ekkert verður gert til þess að villa um fyrir þeim, og vona ég því, að verkalýðssamtökin hafi biðlund til þess, eins og forseti Alþýðusambandsins sagði, að láta reynsluna skera úr um notagildi þeirra efnahagsráðstafana, sem nú er verið að ýta úr vör. Mjög hefur verið vandað til allrar undirbúningsvinnu að frv. þessu. Hafa þar margir lagt hönd á plóginn, sérfræðingar og embættismenn ríkisins, og þá fyrst og fremst ýmsir hinna færustu hagfræðinga. Svo einkennilega hefur brugðið við, að þessum lofsverðu vinnubrögðum hæstv. ríkisstjórnar hefur verið fálega tekið af sumum hv. þm. og jafnvel svo langt verið gengið, að stjórnin hefur sætt ámæli fyrir þetta og aðrir þm. skeytt skapi sínu á hagfræðingunum og vilja ekki einungis kenna þeim allt, sem miður hefur líkað í frv., heldur og verið felldir stóryrtir dómar um óhæfni hagfræðinga almennt til að vera ráðgjafar um efnahagsmál og stefnu ríkisstj. um atvinnu- og fjárhagsmál. Hafa í þessum umræðum nöfn mætra hagfræðinga, sem eiga ekki sæti á Alþ., verið dregin inn í umr. á hinn óviðkunnanlegasta hátt. Hv. 7. þm. Reykv. (ÞÞ) sagðist ekkert leggja upp úr útreikningum hagfræðinga, því að sérfræðingar ríkisstj. semji útreikninga eftir pöntun, og gaf hann í skyn, að hæstv ríkisstj. hefði verið blekkt af slæmum hagfræðingum. Mér er satt að segja nær að halda, að ekki fylgi meining þessum málflutningi hv. 7. þm. Reykv., því að varla geri ég ráð fyrir, að hann væni Klemenz Tryggvason hagstofustjóra um að vera óvandaðan í meðferð talna eða að semja útreikninga eftir pöntun. Hv. 4. þm. Austf. hafði og hagfræðingana mjög á hornum sér og tortryggði á margan hátt útreikninga þeirra og niðurstöður og bætti því við, að kannske mætti nota till. hagfræðinga, ef þeir væru fyrst dæmdir til að vinna eitt ár erfiðisvinnu. Hafði sami þm. ekki nógu sterk orð yfir ókunnugleika allra hagfræðinga á atvinnulífinu og lifi og starfi almennings við sjávarsiðuna, því að þeir þekktu ekki framstafn frá afturstefni á skipi. Heldur virðist þetta nú vera lítið vinsamlegt viðskot til þess eina hagfræðings, sem vitað er að enn aðhyllist kommúnismann hér á landi og Lúðvík Jósefsson hefur haft nánasta umgengni við, sem er herra Haraldur Jóhannsson, en hann þrátt fyrir þessa einkunn gerði að formanni útflutningssjóðs í sinni ráðherratíð. Slíkir sleggjudómar sem þetta eru annars gersamlega út í hött, því að Haraldur Jóhannsson og aðrir geta vitanlega verið jafnhæfir hagfræðingar, hvort sem þeir kunna einhver skil á bátasmíð eða ekki, alveg eins og það breytir litlu um viðurkennda hraðmælsku 4. þm. Austf., að manni finnst hann snöggsjóða stundum nokkuð tölulegar staðreyndir, sem hann flytur þingheimi. Varðandi kunnugleika hagfræðinga þeirra, sem um þetta frv. hafa fjallað, á sjávarútveginum, þá var nú einmitt einn þeirra, sem Lúðvík Jósefsson sagði að ekki kynnu skilsmun á stöfnum skipa, að setja fiskiþingið þá stundina, sem hv. þm. hélt sína tölu: Það vildi svo vel til, að Davíð Ólafsson, hagfræðingur og fiskimálastjóri, var einn í hópi þeirra, sem undirbjuggu þetta frv., og ætti 4. þm. Austf. að vera manna bezt kunnugt um óumdeilanlega þekkingu Davíðs Ólafssonar á sjávarútvegsmálum, bæði frá uppvaxtarárum þeirra á Norðfirði og einnig frá sinni ráðherratíð. Það, sem mér hefur þó komið einna mest á óvart í sambandi við allt þetta nart í hagfræðingana, eru ýmis ummæli hv. 3. þm. Reykv. um hagfræðinga við þær umræður, sem fram hafa farið hér í d. við ýmis tækifæri, og hélt ég þó, að hann hefði dálæti á a.m.k. vissum þáttum hagvísindanna. Hefur hann hér hvað eftir annað lýst yfir vantrausti sínu á hagfræðingum og þó einkum og sér í lagi ungum hagfræðingum, sem hefðu tileinkað sér „vitlausar hagfræðikenningar“, eins og hann komst að orði. Einu sinni skrifaði Einar Olgeirsson þó í Rétti, að það væri eins og ætti að tefla manntafi án þess að kunna mannganginn, að ætla að stjórna íslenzkum þjóðarbúskap án kunnugleika á Marxismanum, og hélt ég þó, að Marxisminn væri nú kannske hagfræðikenning, - en það er þá kannske ekki? Og einu sinni fór líka orð af því meðal skólapilta, - ég man eftir því sjálfur, - sem höfðu dálæti á Einari Olgeirssyni fyrir glatt viðmót og hressilega framkomu, að hann hefði góðan skilning á ungu fólki. En sennilega er nú viðhorf hans til unga fólksins farið að reskjast, alveg eins og hagfræðikenningar hans og Marx gerast nú ellimóðar og úreltar. Ég vil leyfa mér að minna hv. d. á, að það eru nú einmitt rösk hundrað ár síðan sá maðurinn, sem mest hefur þótt sópa af í sölum Alþingis fyrr og síðar, hóf útgáfu hagfræðilegra upplýsinga til leiðbeiningar m.a. fyrir stjórnendur landsins. Maðurinn var enginn annar en Jón Sigurðsson, og ritið var Skýrslur um landshagi á Íslandi, sem gefið var út af Hinu íslenzka bókmenntafélagi. Í formála þessa rits komst Jón Sigurðsson þannig að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Í fám orðum að segja, sá, sem ekki þekkir ásigkomulag landsins eða sem vér köllum hagfræði þess í öllum greinum sem glöggvast og nákvæmlegast, hann getur ekki með neinni grein talað um landsins gagn og nauðsynjar.“ Og hann heldur áfram: „Í öllum löndum, þar sem nokkur menntun er, taka menn sér fyrir hendur að safna skýrslum um hagfræði landsins og er varið mikilli ástundun og miklu fé til þess, að þær verði sem fullkomnastar, sem aðgengilegastar alþýðu og sem kunnastar meðal þjóðarinnar.“ Síðar ætlaði Jón Sigurðsson sjálfur að semja kennslubók handa þjóðinni í hagfræði, en entist ekki aldur til. Sá, sem það þarfa verk vann fyrstur manna, átti einnig sæti á Alþingi. Það var sá fjölspaki séra Arnljótur Ólafsson. Segist hann hafa boðið Alþingi árið 1877 að semja auðfræðisrit, og var það fúslega þegið. Ég held, að hið háa Alþingi, minnugt þessara hagfræðilegu erfða, ætti enn að þiggja fúslega alla aðstoð hagfræðinga og hagvísindanna við sín störf, þar sem þau henta, og vissulega eiga þeir Jónas Haralz, Jóhannes Nordal, Klemenz Tryggvason, Davíð Ólafsson og aðrir hagfræðingar, sem hér hafa lagt hönd á plóginn, miklar þakkir skilið fyrir vel unnið vandasamt verk, er lagafrv. þetta var samið. Hins vegar bera þeir enga ábyrgð á þeirri efnahagsmálastefnu, sem mótar frv. þetta. Hún er hæstv. ríkisstjórnar og stuðningsflokka hennar. Og segja má jafnframt, að þetta sé í fyrsta sinn um langt skeið, sem mótuð er heilsteypt efnahagsmálapólitík í þessu landi. Þessi efnahagsmálapólitík byggist á þeirri stefnuskrá stjórnarfiokkanna, er þeir börðust fyrir við haustkosningarnar á s.l. ári, og er í anda þeirrar yfirlýsingar, sem hæstv. ríkisstj. gaf út, er hún tók við völdum. Þar sem 7. þm. Reykv. var sérstaklega að flíka fáfræði sinni með fullyrðingum um, að efnahagsmálafrv. ríkisstjórnarinnar væri svík við kosningastefnuskrá Sjálfstfl., leiðina til bættra lífskjara, vil ég mótmæla þeim áburði sem staðlausum stöfum, því að í efnahagsmálafrv. og þeim öðrum fjárhags- og efnahagsmálafrv., sem hæstv. ríkisstj. mun innan skamms leggja fyrir Alþ., felst afdráttarlaus staðfesting á öllum stefnuskráratriðunum sex: stöðvun verðbólgunnar, jafnvægi í þjóðarbúskapnum, stéttafriður, uppbygging atvinnuveganna, hlutdeild í frjálsum viðskiptaheimi, aukin framleiðsla og bætt lífskjör. Hitt skal hreinskilnislega játað, að leiðin til bættra lífskjara getur verið harðsótt og er áreiðanlega ekki rósum stráð, jafnrétt og það kann að vera, að leiðin, sem forseti Alþýðusambands Íslands hefur nefnt „leiðina til glötunar“, geti verið nógu mjúk undir fótinn. En það er ekki það, sem úrslitum ræður, heldur hitt, að leiðin til glötunar, verðbólguleiðin, liggur fram af bjargi, en leiðin til bættra lífskjara, viðreisnarstefnan, liggur í örugga höfn í gróskufullu, heilbrigðu þjóðfélagi. Það var ekki að tilefnislausu, að hæstv. forsrh. sagði. að þjóðarvoði væri fram undan, ef ekkert væri að gert. Í grg. þessa frv. greinir frá því, að um áramótin hafi gjaldeyrisstaða Íslands verið verri en nokkurs annars lands, sem upplýsingar liggja fyrir um, að einu eða tveimur ef til vill undanskildum, og þó hefur nú aðalbankastjóri seðlabankans upplýst, að gjaldeyrisstaðan í s.l. janúarmánuði einum saman hafi versnað um 35 millj. kr. til viðbótar. Engin ríkisstj. hefur gleði af að flytja þjóð sinni boðskap um slíka erfiðleika eða stofna til lagasetningar, sem skerða kann lífskjör allra um stund, enda ekki líklegt til vinsælda í voru landi. En til þess þarf hins vegar heiðarleik og einurð, til þess er þing kjörið að lögstjórna landi, og til þess er stjórn mynduð að leiða þjóðina af ábyrgðartilfinningu, en flýja ekki staðreyndir vegna einhverra meintra vinsælda. Þess vegna hefur núv. hæstv. ríkisstj. unnið fyrir opnum tjöldum og sagt þjóðinni allan sannleikann, því að meginmáli skiptir, að þjóðin geri sér ljóst og viðurkenni í verki nauðsyn þess að leggja inn á nýja braut, sem sneiðir hjá verðbólgu og samdrætti. Sá vegur liggur að traustara og þróttmeira efnahagskerfi en við búum við í dag. Hornsteinar þess eru atvinnufrelsi og félagslegt öryggi. Það efnahagskerfi felur í sér vaxtar- og framvindumöguleika markaðsbúskaparins, en girðir jafnframt fyrir félagslegt misrétti og tryggir þegnunum aukið efnahagslegt lýðræði og öryggi í ríkara mæli. Eftir að efnahagslegt jafnvægi hefur náðst og grunnur núverandi atvinnuvega hefur verið treystur, þarf að byggja upp nýja atvinnuvegi, stóriðju til útflutnings, svo að afkoma landsmanna verði tryggari, árvissari og velmegunin almenn og varanleg. Sú efnahagsmálastefna, sem hæstv. ríkisstj. hefur mótað, byggist á ábyrgðartilfinningu gagnvart þeim efnahagsverðmætum, sem við höfum hlotið í arf, á raunhæfu mati á viðfangsefnum líðandi stundar og vilja til þess að skila þróttmiklum þjóðarbúskap í hendur komandi kynslóð. Bjarni frá Vogi ræddi einhvern tíma um þjóðarþrá um viðreisn. Sú þjóðarþrá er vissulega vakandi í dag. Þjóðin þráir viðreisn í efnahagsmálum. Í sambandi við efnahagsmálin er það mikilsvert, að almenningur geri sér ljóst, að pólitík er ekki nauðsynlega deila um eða barátta milli góðs og ills, heldur ágreiningur um val milli mismunandi markmiða og leiða. Okkar markmið er frelsi, þeirra markmið er ríkisafskipti. Okkar leið. er viðreisnarstefna, þeirra leið er uppbóta- og styrkjastefna. Milli þessara markmiða og leiða á þjóðin að velja og þingið að skera úr um. Meiri hl. fjhn. trúir á viðreisnarstefnuna og leggur til, að frv. um efnahagsmál verði samþykkt.

Forseti ( JóhH ): Nú stendur svo á, að nál. minni hlutanna í fjhn. hefur ekki enn verið útbýtt. Hins vegar er fullt samkomulag um það innan d. að hraða sem mest framgangi þessa máls, og eru því frsm. 1. og 2. minni hl. fjhn. reiðubúnir til þess að gera grein fyrir afstöðu sinni, þó að nál. sé ekki enn útbýtt, og eru þeir næstir á mælendaskrá. Það verður hins vegar nú gert hlé á þessum fundi til klukkan fimm, og þá heldur umræðunni áfram. - Fundarhlé.



Herra forseti. Þetta stjórnarfrv. hefur verið til athugunar í fjhn. d. Ég legg fram í d. sérstakt álit um þetta mál. Það liggur ekki hér fyrir enn þá, en svo hefur talazt til milli mín og hæstv. forseta, að ég þrátt fyrir það geri grein fyrir nál. Það er ekki nýtt í sögunni, að, fjallað sé um efnahagsmál hér á Alþingi. Það hefur komið fyrir oft áður nálægt áramótum, að þessi mál hafi verið rædd á þingi og ákvarðanir teknar um þau. Þá er það venja manna að gá til veðurs, athuga aðstæður allar og ástæður í atvinnu- og efnahagsmálum, eftir því sem föng eru á. Ég tel, að það sé eðlilegt að gera það einnig nú. Liggur þá fyrst fyrir að íhuga, hvernig afkoman hefur orðið á næstliðnu ári hjá ríkissjóði og hjá útflutningssjóði, sem hefur á næstliðnum árum haft það hlutverk að greiða útflutningsbætur til þeirra, sem flytja út íslenzkar framleiðsluvörur til annarra landa, og sömuleiðis hefur þessi sjóður gegnt því hlutverki að greiða niður verð á ýmsum innlendum vörum á innlendum markaði. Eins og kunnugt er, hefur tekna verið aflað til sjóðsins fyrst og fremst með yfirfærslugjaldi og einnig á annan hátt, með sérstöku innflutningsgjaldi, og nokkra fleiri tekjustofna hefur hann haft. Hæstv. fjmrh. skýrði frá því við 1. umr. um fjárlagafrv. nú fyrir fáum dögum, að hjá ríkissjóði hefði orðið nokkur greiðsluafgangur á árinu sem leið, - mig minnir, að hann nefndi um 8 millj. kr. En á það er að lita, að á árinu var notaður tekjuafgangur frá fyrra ári, sem hæstv. ráðh. taldi að verið hefði, ef ég man rétt, 43.5 millj. kr. Samkv. þessu ætti greiðsluhallinn hjá ríkissjóði á árinu sem leið, ef það er tekið út af fyrir sig, að hafa numið 35–36 millj. kr. En hvað er þá að segja um útflutningssjóðinn? Það eru nokkrar upplýsingar um hans útkomu árið sem leið og hans hag í aths., sem fylgja þessu frv. En nokkuð eru þær upplýsingar þó á reiki og illt að átta sig á því til hlítar, hvernig afkoma hans raunverulega hefur orðið, þó að um þetta hafi orðið umræður nokkrar, m.a. í fjhn. Á bls. 15 í aths. með frv. segir, að ætla megi, að hallinn hjá útflutningssjóði hafi numið um það bil 180 millj. kr. á árinu 1959. Þó hefur það komið fram í umræðum hjá hæstv. ráðh., að þessi upphæð mundi sennilega oftalin um 30 millj., og samkv. því ætti hallinn að vera 150 millj. En síðar í aths. er sagt frá því, að þær kröfur eða skuldbindingar, sem á útflutningssjóði hvíldu um næstliðin áramót, megi ætla að hafi numið alls um 270 millj. kr. Þetta er það, sem fyrir liggur frá stjórninni um afkomu sjóðsins. Útflutningssjóður var stofnaður upphaflega með lögum í árslok 1956. En á árinu 1958 voru sett ný lög um sjóðinn, allmikið öðruvísi en þau upphaflegu. Var kerfið þá allt gert einfaldara en áður var, og má held ég óhætt fullyrða, að þá hafi verið gerðar á því verulegar endurbætur. Má vel líta á það skref, sem þá var stigið, sem þýðingarmikið byrjunarskref til að komast út úr því uppbótakerfi, sem við höfum búið við. En ef maður vill reyna að gera sér grein fyrir, hver útkoman hefur orðið hjá útflutningssjóði allan þann tíma, sem hann hefur starfað frá árslokum 1956 og þar til nú, þá verður að taka þar með í reikninginn, að útflutningssjóðurinn tók við skuldbindingum, þegar hann byrjaði, sem þá hvíldu á framleiðslusjóði og gamla bátagjaldeyrískerfinu, sem upp var tekið árið 1951. Fjhn. fékk upplýsingar um það hjá stjórn útflutningssjóðs í bréfi nú fyrir nokkrum dögum, að þessar kröfur, sem á útflutningssjóð féllu, hefðu verið halli framleiðslusjóðs, 18.4 millj. kr. rúmlega, og innlausnir B-skírteina svonefndra, 87.7 millj. Samtals gerir þetta rúmlega 106 millj., og ef menn vildu sjá hina raunverulegu útkomu af rekstri útflutningssjóðs, síðan hann tók til starfa, þá yrði að sjálfsögðu að draga þessa upphæð frá þeim kvöðum, sem nú hvíla á honum. En þá kemur spurningin: Hvað mikið þarf að gera nú til þess, að vonir standi til, að útflutningsframleiðslan geti orðið rekin með eðlilegum hætti þetta ár og einnig að ríkisreksturinn verði hallalaus? Þarf að gera sérstakar ráðstafanir í þessu efni og þá hvað miklar? Í aths. með þessu stjórnarfrv. segir, að gengisskráningin, sem till. er gerð um í 1. gr., sé við það miðuð, að stærsta grein útflutningsframleiðslunnar, þ.e. bátaútgerð til þorskveiða, beri jafnmikið úr býtum eftir gengisbreytinguna og nú með því fyrirkomulagi, sem nú er búið við. Í þessu felst yfirlýsing frá ríkisstjórninni um, að það þurfi ekki nú að gera sérstakar viðbótarráðstafanir vegna þessarar stærstu greinar útflutningsframleiðslunnar, sem stjórnin nefnir svo. Hins vegar er litið svo á og kemur fram í þessu frv. og aths. með því, að það muni þurfa að gera nokkrar ráðstafanir til að bæta hag togaraútgerðarinnar og síldarútvegsins. Mér sýnist málið þá liggja þannig fyrir, að það ætti að vera hægt að leysa þessi mál þannig nú fyrir árið í ár, að ekki þurfi að leggja fram neinar stórar fjárhæðir í því skyni. Það væri hægt að skapa viðunandi rekstrarskilyrði fyrir útflutningsframleiðsluna án nokkurra stórbreytinga. En það mundi þurfa að afla nokkurra nýrra tekna til þess, og það tel ég að ætti að vera hægt án mikilla örðugleika. Í því sambandi vil ég benda á það, að hæstv. ríkisstj. leggur til, að samþ. verði hækkun á nokkrum ríkistekjum, þ.e.a.s., hún leggur til að hækka nokkuð skatta og taka þá hækkun í ríkissjóðinn. Hún leggur t.d. til að hækka aukatekjur ríkissjóðs, hækka gjald af innlendum tollvörutegundum o.s.frv. En auk þess leggur stjórnin til, að lagður verði á nýr skattur, almennur söluskattur, sem á að gefa allmikið fé. Þetta sýnir það, að hæstv. ríkisstjórn telur möguleika til þess að auka tekjur ríkisins með ýmsu móti. Nú lít ég svo á, að almennur söluskattur sé margra hluta vegna mjög óheppilegur tekjustofn. Um það skal ég ekki ræða frekar, því að frv. um hann liggur hér ekki fyrir, og ég tel því, að það gæti ekki síður komið til greina að afla tekna, sem nauðsynlegt væri að ná í, eftir öðrum leiðum. En eins og ég sagði áður, tel ég, að á því ættu ekki að verða neinir sérstakir örðugleikar að afla þess, sem þyrfti nú, ef menn vildu leggja sig fram um athugun á því máli. Ég tel því, að til þess að tryggja áframhaldandi rekstur aðalatvinnuveganna á þessu ári og til þess einnig að tryggja viðunandi afkomu hjá ríkissjóði sé ekki þörf fyrir þá gerbyltingu, sem ríkisstj. leggur til að gerð verði með þessu frv. Aðalatriðið í frv. stj. er sem sé ekki það að gera óhjákvæmilegar ráðstafanir til þess að tryggja atvinnureksturinn og afkomu ríkissjóðs á þessu ári. Aðalatriði hennar er allt annað, og stjórnin fer ekki dult með þá fyrirætlun. Það er hennar fyrirætlun að taka upp nýja þjóðmálastefnu, sem er fullkomlega andstæð þeirri stefnu, sem þjóðin hefur fylgt í efnahagsmálum og atvinnumálum nú um langt skeið. Raunar má segja, að þetta hafi verið boðað í yfirlýsingum Sjálfstfl., sem hann gaf út fyrir kosningarnar á næstliðnu vorí. Þar var þáttur um það, að það þyrfti að hverfa frá þeirri stefnu, sem fylgt hefði verið undanfarna áratugi og kenna mætti við Framsfl., og taka upp nýja stefnu. Það var líka mörgum ljóst, að breyt. á kjördæmaskipuninni, sem þrír þingflokkar stóðu að á árinu sem leið, var undirbúningur þess að taka upp þessa nýju stefnu. Og það var raunar byrjað að framkvæma hana við fjárlagaafgreiðsluna í fyrra. Þá voru skorin niður framlög til ýmissa framkvæmda, eins og t.d. til rafmagnsframkvæmdanna. En nú, eftir að kjördæmabreytingin er á komin og þing hefur verið kosið samkvæmt hinni nýju skipan, þá munu núv. stjórnarflokkar og ríkisstj. þeirra telja, að aðstaða þeirra hafi verið svo styrkt, að nú sé óhætt að taka munninn nokkuð fullan og stofna til mikilla hervirkja. Það hefur verið mikil framfarasókn hjá þjóðinni á undanförnum áratugum. Það þarf ekki að rekja það í löngu máli, það er þingi og þjóð kunnugt. Það hafa verið miklar framfarir á öllum sviðum atvinnulífsins. Þjóðin hefur náð í mikinn flota skipa, fiskiskip og farmskip. Það hafa verið byggðar vinnslustöðvar fyrir afurðir í kaupstöðum og kauptúnum umhverfis allt landið, frystihús og síldarverksmiðjur og aðrar vinnslustöðvar. Ræktun landsins hefur stóraukizt og uppbygging í sveitum. Iðnaðurinn hefur tekið risaskref fram á við. Það hefur verið komið hér upp stóriðjufyrirtækjum, áburðarverksmiðjunni og sementsverksmiðjunni, sem eru ákaflega þýðingarmikil fyrirtæki fyrir þjóðarbúskapinn. Það hafa verið hafin stór átök til rafvæðingar landsins, byggð stór orkuver og mikið fé lagt í það nú síðustu árin að dreifa rafmagninu um landið. En þrátt fyrir allt þetta eru framtíðarverkefnin fyrir höndum að segja má óþrotleg. Við búum í landi, sem á mjög mikið af ónotuðum möguleikum, og það verður verkefni þeirrar kynslóðar, sem á eftir kemur, að hagnýta gæði landsins betur og í ríkara mæli en núlifandi menn hafa haft tök á. Það er ör fólksfjölgun í landinu. Skýrslur hagstofunnar sýna, að um næstliðin áramót hafi Íslendingar verið milli 173 og 174 þúsund. Með hlutfallslega sömu fólksfjölgun á næstu árum eins og hér hefur orðið um undanfarin ár verða landsmenn orðnir 200 þús. eftir aðeins 7 ár, og með sama áframhaldi fjölgar þjóðinni um tugi þúsunda á hverju fimm ára tímabili. Af þessu má sjá það glöggt, að þjóðin þarf að stefna að því að byggja landið allt. Öll byggileg svæði þess þurfa að vera setin og auðlindirnar notaðar, hvar sem þær eru á landinu, svo og fiskimiðin umhverfis landið. Og vegna fyrirsjáanlegrar fólksfjölgunar, eða a.m.k. verðum við að vona það, að fólkinu fjölgi hér ekki minna eftirleiðis en verið hefur nú um skeið, þá er það lífsnauðsyn fyrir þjóðfélagið í heild, að atvinnumöguleikar séu skapaðir í öllum byggðum landsins, um landið allt, svo að engin héruð leggist í auðn. En það þarf fleira að gera en skapa atvinnuskilyrði fyrir fólkið um land allt. Til þess að þau skilyrði verði notuð, þarf að vinna að því að jafna lífskjörin og lífsþægindin. Það þarf að halda áfram að koma rafmagninu í öll byggðarlög og til allra heimila á landinu. Það þarf að halda áfram að byggja upp heilbrigðisstofnanir og menningarstöðvar, eftir því sem þörfin krefur og eftir því sem möguleikar þjóðfélagsins standa til. Það þarf að halda áfram framkvæmdum í samgöngumálum, bæta hafnarskilyrðin, og þannig mætti telja margt fleira. Það þarf að halda áfram að veita stuðning frá því opinbera til allra slíkra nauðsynjaframkvæmda. En hér liggur fyrir frv. frá hæstv. ríkisstj., og það þarf enginn að vera í vafa um það, hvaða boðskap það flytur, sem kynnir sér þetta mál. Það flytur þann boðskap, að ríkisstj. ætlar að stefna í þveröfuga átt, hún ætlar að stefna að samdrætti, hún ætlar að stefna að því að minnka þann opinbera stuðning, sem nú er veittur eða hefur verið veittur til framfaramálanna. Ég mun rökstyðja þetta með nokkrum dæmum um ákvæði þessa frv. Lagt er til að breyta gengisskráningunni, en stjórnin ætlar jafnframt að halda öllum þeim gjöldum, sem undanfarið hafa verið innheimt og lögð í útflutningssjóðinn til þess að standa undir því kerfi, sem við höfum búið við að undanförnu. Hún ætlar að heimta þessi gjöld eftir sem áður af þjóðinni og láta þau renna í ríkissjóð. Verði frv. samþykkt, hefur það í för með sér að sjálfsögðu miklar verðhækkanir á öllum innfluttum vörum, og með þeim hætti verður áreiðanlega þrengt kosti margra. Og þessi verðhækkun, sem kemur á allt efni til framkvæmda og innflutt tæki til atvinnuveganna, mun að sjálfsögðu torvelda mjög allar framkvæmdir og uppbyggingu atvinnulífsins. Það verður stórum erfiðara en áður fyrir ungt fólk að stofna til heimilismyndunar og atvinnurekstrar. Það verður stórum erfiðara fyrir marga aðra, sem hafa framkvæmdir með höndum, að halda þeim áfram. Og það verður stórum örðugra að afla nauðsynlegra atvinnutækja erlendis frá. Það má nefna það sem dæmi, að fiskibátar og vélar til þeirra munu hækka í verði um nálægt 50%. Hlutfallslega sama hækkun eða svipuð verður á verði dráttarvéla og tækja til þeirra, sem eru bráðnauðsynleg tæki fyrir bændurna. Þannig verða áhrif verðhækkunarinnar í ótal myndum til þess að styðja þessa stefnu ríkisstjórnarinnar, að draga úr framkvæmdum og framförum í landinu. En hér kemur fleira til. Í V. kafla frv. eru ákvæði um vexti, sem gert er ráð fyrir að hækka. Í sama frumvarpskafla eru ákvæði snertandi ýmsa stofnlánasjóði. Þar segir í 32. gr., að ríkisstjórninni skuli heimilt að kveða á um vaxtakjör og lánstíma á lánum hjá ýmsum stofnlánasjóðum sjávarútvegs og landbúnaðar og einnig hjá byggingarsjóðum. Þessi heimild á að ná til að ákveða lánakjör hjá fiskveiðasjóði og stofnlánadeild sjávarútvegsins, hjá ræktunarsjóði og raforkusjóði, hjá byggingarsjóði sveitabæja, byggingarsjóði verkamanna og byggingarsjóði ríkisins, þeim, sem húsnæðismálastjórn hefur nú yfir að ráða. Þessir sjóðir hafa gegnt ákaflega þýðingarmiklu hlutverki í þjóðfélaginu, starfa allir samkv. lögum frá Alþ., og það hefur aldrei komið fyrir áður, að nokkur ríkisstj. seildist eftir heimild til þess að ákveða lánstíma og vaxtakjör í þessum sjóðum að eigin geðþótta. Með þessu er verið í einni lagagrein, sem er rúmlega 6 línur, að nema burt aðalatriðin úr þessari löggjöf, sem Alþ. hefur verið að samþykkja á undanförnum áratugum og hefur, eins og ég gat um áðan, haft geysilega þýðingu til þess að styðja uppbygginguna og framfarirnar í landinu á mörgum sviðum. Það er fleira í þessum frumvarpskafla. Að undanförnu hafa verið í lögum ákvæði um það, að Seðlabanki Íslands gæti skyldað sparisjóðina til þess að leggja hluta af sparifénu, sem þeir hafa yfir að ráða, inn á reikning í seðlabankanum. Eftir þeim upplýsingum, sem fjhn. fékk, hefur þessi heimild ekki verið notuð að undanförnu. En samkv. því, sem segir í athugasemdum með þessu frv., mun það nú ætlun stjórnarinnar að breyta hér um og vinna að því, að heimildin verði notuð. Ekki hafa þeir fengizt til að segja neitt um það, sem fyrir þessu standa, hve mikinn hluta af sparifénu sjóðirnir eigi að leggja inn í banka hér í Reykjavík. Það á eins og fleira að vera á valdi annarra en Alþingis. Það er alkunnugt, að sparisjóðir hafa starfað víða um land um langt skeið, og þeir hafa gegnt þar mjög þýðingarmiklu hlutverki. Það er áreiðanlegt, að vegna starfsemi sparisjóðanna hefur sparifjármyndunin hér á landi orðið meiri en hún ella hefði orðið. Það fé, sem sjóðirnir hafa fengið til ávöxtunar, hafa þeir undantekningarlítið notað til þess að styrkja atvinnurekstur og nauðsynlegar framkvæmdir heima í þeim byggðarlögum, þar sem sjóðirnir hafa starfað. Það þarf ekki að lýsa því fyrir hv. þm., hve mikla þýðingu þetta hefur haft fyrir viðkomandi héruð. Okkur er það að sjálfsögðu öllum jafnljóst. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða það, að. undantekningarlítið a.m.k. hafi þessum sparisjóðum verið stjórnað gætilega og skynsamlega, og því hlýtur að verða mótmælt, ef það á að taka hluta af fé þeirra, hver veit hvað mikið, til þess að draga það hingað inn í Seðlabankann. Það er full þörf fyrir þetta fjármagn í þeim byggðarlögum, þar sem sjóðirnir starfa, og ég dreg það mjög í efa, með fullri virðingu þó fyrir öllum öðrum forstöðumönnum peningastofnana, að fé þessu verði skynsamlegar varið eftir en áður. Það er a.m.k. nokkuð, sem er víst, að , það notast ekki eins og áður í þeim byggðarlögum, þar sem sparisjóðirnir hafa sitt heimili og ætti að nota það fyrst og fremst, því að úr þeim byggðarlögum, frá fólkinu þar, er það runnið. Það er fleira í þessari tveggja línu frvgr. en ákvæði um sparisjóðina. Það er þar einnig svo fyrir mælt, að þetta skuli einnig ná til innlánsdeilda kaupfélaganna. Í innlánsdeildum kaupfélaganna er fé kaupfélagsmannanna, sparifé þeirra, sem þeir fela þessum félögum sínum til varðveizlu og ávöxtunar, og það hefur verið notað sem rekstrarfé kaupfélaganna, eins og á að gera og ætlazt er til samkv. landslögum. Það er eins með það og fé sparisjóðanna víðs vegar um landið, að það er full þörf fyrir þetta fé heima fyrir. Kaupfélögin hér á landi, flest a.m.k., hafa ekki takmarkað starfsemi sína við það að undanförnu að annast um viðskipti, kaupa inn vörur handa félagsmönnum og öðrum og selja framleiðsluvörur. Þau hafa mjög mörg lagt mikla fjármuni í það að byggja upp nauðsynleg fyrirtæki á þeim stöðum, þar sem þau starfa. Það hefur oltið á ýmsu um atvinnurekstur í sjávarþorpunum hér á landi. Það er kunn saga, að oft hefur það farið svo, að þegar einstakir athafnamenn hafa stofnað til atvinnurekstrar í ýmsum þorpum, þá hafa þeir - eða þeir, sem tóku við af þeim - einn góðan veðurdag hætt atvinnurekstri af ýmsum ástæðum og þá selt eignir sínar, sem þar voru, og farið með fjármuni sína burt úr héraðinu. Þetta hefur oft komið fyrir, ef þeir af einhverjum ástæðum hafa ekki talið sér fært að halda atvinnurekstrinum áfram eða þá talið sér þægilegra og ábatavænlegra að ávaxta fjármuni sína á öðrum stöðum í landinu. Þetta er alkunn saga. Það hefur oft valdið örðugleikum í viðkomandi byggðarlögum, þegar slík fyrirtæki einstaklinga eða hlutafélaga hafa hætt störfum. Oft hefur það verið þannig, að viðkomandi sveitarfélög hafa þurft að brjótast í því að koma upp atvinnufyrirtækjum til þess að hindra atvinnuleysi og vandræði á þessum stöðum. Víða er það einnig þannig, að fólkið í þessum byggðarlögum hefur ákveðið þátttöku sinna eigin félaga, samvinnufélaganna, í slíkum atvinnurekstri. Kaupfélögin hafa þannig stöðugt í vaxandi mæli haft með höndum margþættan atvinnurekstur. Þau hafa að sjálfsögðu komið upp sláturhúsum og kjötfrystihúsum til þess að geta tekið á móti afurðum frá félagsmönnum. Þau hafa, ýmis þeirra, komið upp mjólkurbúum eða mjólkurstöðvum. Þau hafa komið upp fiskfrystihúsum einnig og ýmiss konar vinnslustöðvum öðrum. Þau hafa komið upp viðgerðarstöðvum fyrir vélar, og margt, margt fleira mætti telja. Mér er kunnugt um, að það er svo um mörg kaupfélög, sem hafa lagt stórfé í það að koma upp ýmsum slíkum nauðsynlegum framleiðslu og atvinnufyrirtækjum, að þau hafa fengið mjög lítil og sum jafnvel engin bankalán til þessara framkvæmda. Þau hafa getað þetta vegna þess fyrst og fremst, að félagsmennirnir sjálfir hafa talið það rétt, heppilegast fyrir þá sjálfa og byggðarlagið, að það fé, sem þeir kynnu að hafa aflögu á hverjum tíma frá daglegum þörfum, væri ávaxtað í þessum félögum þeirra, þeirra eigin félögum, og notað á þennan hátt. Nú virðist það vera ætlun ríkisstjórnarinnar að fara eins með innlánsdeildirnar og sparisjóðina, taka hluta af þessu fé félagsmannanna sjálfra í kaupfélögunum, draga það hingað til Reykjavíkur, inn í banka hér, enginn veit, hve mikið af því, hulin ráðgáta, en það má öllum ljóst vera, að slíkt verður til þess að torvelda mjög nauðsynlega uppbyggingu og atvinnurekstur á félagssvæðum kaupfélaganna. Það er ástæða til að vekja athygli á því í þessu sambandi, að það er allt annað um samvinnufélögin en hina einstöku atvinnurekendur, sem ég var að nefna dæmi um áðan. Eignir kaupfélaganna verða aldrei fluttar burt úr þeim héruðum, þar sem þau starfa. Það eru ákvæði í landslögum, sem girða fyrir það, og þeir, sem eiga félögin og stjórna þeim, hafa heldur engan áhuga fyrir slíku. Það getur enginn kaupfélagsstjóri eða kaupfélagsstjórn selt fasteignir kaupfélagsins á einhverjum stað, farið með andvirði þeirra til annarra staða til þess að ávaxta það með ýmsu móti þar. Og ef kaupfélag hættir störfum, eru ákvæði um það í landslögum, að eignir þess - hreinar eignir þess - skuli ávaxtaðar í byggðarlögunum áfram. En nú er það meining stjórnarinnar að takmarka að meira eða mínna leyti rétt samvinnumannanna í landinu til þess að nota sitt eigið fé með sama hætti og þeir gera nú. Og það kemur ljóst fram í þessu frv., að þáð er meining stjórnarinnar að takmarka lánveitingar frá bönkunum einnig. Þá verður ekki þangað að leita, hvorki fyrir kaupfélögin né fyrir þá, sem áður hafa notið lána hjá sparisjóðunum í héruðunum, til þess að fá peninga þar í staðinn. Það liggur í augum uppi vitanlega, hver áhrif mikill niðurskurður á bankalánunum muni hafa í þjóðfélaginu, þegar þær verðhækkanir, sem hér er stofnað til, eru komnar fram, og stjórnin lýsir því yfir, að hún ætli ekki að taka framkvæmdalán erlendis. Hér ber allt að sama brunni. Og stjórnin leggur til í fjárlagafrv. hér á þingi, að fjárveitingar til ýmiss konar verklegra framkvæmda víða um land skuli óbreyttar verða í krónutölu þrátt fyrir allar hækkanirnar, þrátt fyrir alla þá hækkun á framkvæmdakostnaði, sem hlýtur af þessu að leiða. Þannig er þetta allt í stíl hvað við annað, það stefnir allt í sömu áttina, eins og vænta má, torveldar framkvæmdir, torveldar áframhaldandi framkvæmdir, uppbyggingu og framfarir í landinu. Við verðum að athuga það í þessu sambandi, að ef framfarasókn er stöðvuð, þá er skammt til afturfarar og undanhalds. Þetta getur hæglega leitt til þess, að ýmsar byggðir tæmist af fólki, þar sem nú er þó haldið uppi atvinnurekstri. Það stendur víða tæpt með, að byggð haldist í landinu. Ég verð að segja það, að mér finnst aðfarir ríkisstjórnarinnar og fyrirætlanir hennar, eins og þær birtast í þessu frv., vera á margan hátt einræðiskenndar. Stjórnin heimtar rétt, eins og ég gat um áðan, til að ákveða lánstíma og vaxtakjör hjá stofnlánasjóðunum. Engin stjórn áður hefur farið fram á slíkt. Er þetta fyrir það, að þjóðin sé svo miklu fátækari nú en hún hefur verið áður, að það sé ekki lengur hægt að veita lán úr þessum sjóðum með tiltölulega lágum vöxtum og hagstæðum kjörum að öðru leyti fyrir þá, sem eru að byggja upp landið ? Það er fleira af svipuðu tagi. Það er fleira, sem bendir til þess, að hér eigi að fara að stjórna að verulegu leyti með tilskipunum. Það eru víst dæmi um þetta annars staðar úr heiminum, og Íslendingum hefur yfirleitt ekki þótt þau vera þannig, að þau væru sérstaklega eftirbreytnisverð. Það má nefna til dæmis ákvæði frv. um hinn nýja útflutningsskatt, sem á að leggja á. Það á að leggja 5% útflutningsskatt á allar útfluttar vörur. Það er sagt, að fyrst um sinn eigi að nota hann til að ljúka við að greiða halla, sem sé á útflutningssjóði, þegar hann hættir, eða ógreiddar kröfur á sjóðinn. Ákvæðið um útflutningsskattinn er ekki tímabundið í frv. Það liggur ekkert fyrir um það, hvað stjórnin ætlar að gera við þennan skatt, þegar hún er búin að greiða hallann á útflutningssjóði. Það er þó áætlað, að þetta verði 120 millj. kr. á ári. Það lítur út fyrir, að hún ætli að verja honum eftir sínu höfði, án þess að fá nokkur lagafyrirmæli um það frá Alþingi. Ein ástæðan, sem hæstv. ríkisstj. flytur fram til stuðnings þessum byltingarkenndu aðförum, sem hún nú viðhefur, er sú, að það hafi verið svo mikill halli á þjóðarbúskapnum síðustu árin. Stjórnin fær þetta út með því að telja allar erlendar lántökur á undanförnum árum halla á þjóðarbúskapnum, þó að lánum þessum hafi verið varið til nauðsynlegra framkvæmda, sem gefa fullan arð í þjóðfélagi okkar. Það er svipað og ef útvegsmaður hefði keypt sér nýjan bát og tekið lán til þess að verulegu leyti, því að hann hefði ekki getað greitt allt bátsverðið af tekjum sínum á einu ári, - og það væri talinn halli á rekstrinum hjá þessum manni, - eða ef bóndi byggir fjós fyrir 10 eða 20 kýr og heygeymslur við og tekur til þess lán að þó nokkru leyti að borga kostnaðinn. Nú sést það, þegar hann fer að gera upp sína ársreikninga og telja fram til skatts, að tekjur hans hafa ekki hrokkið til að borga þessar framkvæmdir. Nú, ríkisstj. segir: Gífurlegur halli er á búskapnum hjá þessum manni. Nú verður að grípa til nýrra ráða og taka upp nýja stefnu í þjóðmálum, til þess að þessi halli geti ekki þrifizt áfram og margfaldazt. - Eins og ég sagði áðan, hefur langmestur hluti skuldaaukningarinnar við útlönd síðustu árin orðið vegna framkvæmda, nauðsynlegra framkvæmda. Ég get tekið hér dæmi um lántökur á árunum 1956–58, þ.e.a.s. á tímum vinstri stjórnarinnar. Samkv. því, sem segir í athugasemdum með frv., telur stjórnin, að hallinn á þjóðarbúskapnum út á við þessi þrjú ár hafi verið 627 millj. kr. og borgaður með lántökum. Við skulum virða fyrir okkur nokkuð lántökur þessara ára, sem eiga að sýna hallann á þjóðarbúskapnum. Frá 1. júlí 1956 til ársloka 1958 voru tekin lán með ríkisábyrgð, sem munu hafa numið samtals um 453 millj. kr. Þar að auki var svo um önnur lán að ræða erlendis án ríkisábyrgðar. Eimskipafélag Íslands fékk lán, Eimskipafélag Reykjavíkur og Samband ísl. samvinnufélaga. Þessi lán voru til skipakaupa og námu samtals 108.4 millj. kr. Þetta gerir samtals rúmlega 560 millj. kr. En það er bezt að athuga lítið eitt, til hvers þessi lán fóru, þessar 450 millj. kr., sem ég nefndi áðan að hefðu verið teknar gegn ríkisábyrgð. Ég ætla að nefna hér nokkur dæmi. Bandarískt lán að upphæð 65.3 millj. kr. fór til fiskveiðasjóðs og sementsverksmiðjunnar. Lán í Þýzkalandi fór til að kaupa flökunarvélar, 17.6 millj. kr. Þýzkt lán var einnig tekið, 6.7 millj. kr., til hafnargerðarinnar á Akranesi. Nú kemur stór upphæð, sem eykur hallann gífurlega, það er bandarískt lán tekið vegna Sogsvirkjunar og raforkusjóðs, og það er hvorki meira né minna en 81.6 millj. kr. Og ekki lízt mér á, þarna kemur líka annað bandarískt lán litlu neðar á listanum. Það er vegna raforkusjóðs, sementsverksmiðjunnar, ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs. Það er líka 81.6 millj. Þá er lán vegna Sogsvirkjunarinnar, 36.4 millj., enn lán vegna ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs 32.9 millj., og enn þá kemur lán vegna Sogsvirkjunarinnar og rafmagnsveitna ríkisins upp á 27.7 millj. Þá er lán Flugfélags Íslands til flugvélakaupa 33 millj. og lán til kaupa á 12 skipum 50 millj. Það eru þarna nokkrar smáupphæðir innan við 10 millj. hver, eins og t. d. lán vegna landssímans 9 millj., - engar aðrar en þær, sem ég hef talið, sem nema yfir 10 millj. kr. Það er þarna lán vegna rafmagnsveitna ríkisins 4.8 millj., lán vegna bæjarútgerðar Hafnarfjarðar 2.9 millj., vegna Akraneshafnarinnar 1.4, lán vegna frystihúsa o.fl. 1.9. Þá held ég, að þetta sé allt talið. Samtals nema þessar lántökur þá yfir 560 millj. kr., og þó eru ekki taldar þar með allar framkvæmdalántökur á þessum þremur árum, því að einhverjar munu hafa átt sér stað fyrir 1. júlí 1956. Svo er í þessu hallauppgjöri ríkisstjórnarinnar ekkert tillit tekið til þess, að á þessu tímabili voru greiddar úr landi 135 millj. til lækkunar á eldri lánum. Af þessu má glöggt sjá það, að fullyrðingar um halla á þjóðarbúskapnum á þessum árum, sem íþyngi þjóðinni og geri nauðsynlegt að þrengja mjög að, eru alveg rangar. Það er vitanlega alrangt, að það verði erfiðara en áður fyrir þjóðina að standa undir greiðslum af erlendum lánum fyrir það, að lán hafi verið tekin til þessara nauðsynjaframkvæmda. Það er alrangt. Þessar framkvæmdir hafa minnkað innflutningsþörfina og stóraukið útflutninginn. Það er alveg ljóst, að rangar og villandi upplýsingar stjórnarinnar um greiðsluviðskiptin við önnur lönd undanfarið eru gerðar aðeins til þess að reyna að koma mönnum í skilning um það, þeim sem lesa þetta frv., að það hafi verið stefnt út í einhverja ófæru og þess vegna þurfi að grípa til þessara ráðstafana, sem hér eru á ferð. Þetta eru tylliástæður. Þetta eru rangar staðhæfingar, sem þarna er farið með. Stjórnin hefur orðið fyrir miklu slysi núna þessa dagana. Hún hefur gefið út bók, bókin er í hvítri kápu, og stjórnin auglýsir í ríkisútvarpinu og blöðunum, að nú sé komin „hvít bók“ um efnahagsmál. Það hafa verið gefnar út hvítar bækur hér áður, bækur um landhelgismálið. Það mun enginn hafa að því fundið. Það var nauðsynlegt fyrir þjóðina að kynna málstað sinn fyrir öðrum þjóðum. Við útgáfu þeirra rita mun þess hafa verið gætt að segja það eitt í þessum bókum, sem gat staðizt, það eitt, sem var satt og rétt, og túlka málstað Íslands með drengilegum hætti. En þetta slys, sem hér hefur hent ríkisstj., verður sennilega til þess, að það verður aldrei framar hægt að gefa út hvíta bók á Íslandi, hvorki um landhelgismál né annað. Stjórnin hefur séð fyrir því. Það er ekki enn séð, hvernig stjórnin fer að komast frá þessu. Auðvitað birtir hún í þessari nýju bók sinni, sem á að dreifa um land allt, inn á hvert heimili, þessar villandi upplýsingar og blekkingar um viðskiptin við önnur lönd á liðnum árum. Og það er fleira af slíku tagi í bókinni, því að stjórnin hefur sett í hana, sýnist mér, - ég hef ekki lesið nema lítið í henni, - alla grg., sem fylgir þessu frv. hennar, og það eru fleiri falsanir og blekkingar þar en um greiðsluhallann við útlönd. Ég kem e.t.v. að því síðar. Ég vil þessu næst, herra forseti, víkja aðeins að einstökum greinum í frv. Í 16. gr. þess segir, að ríkisstjórninni skuli heimilt að innheimta sérstakt gjald af innfluttum bifreiðum og bifhjólum, og þess er getið í grg., að áður hafi slíkt gjald runnið í útflutningssjóð, en nú er meiningin að taka það til ríkissjóðs, eins og önnur þau gjöld, sem fóru áður í útflutningssjóðinn. Ég mun, ef afgreiðslu frv. þessa verður áfram haldið, bera fram brtt. við þessa grein um þetta gjald. Það er ekki búið að útbýta henni, en ég vil leyfa mér að lýsa henni. Í frvgr. segir, að gjaldið megi nema allt að 135% af fob-verði hverrar bifreiðar. Ég mun leggja til, að þessu verði breytt þannig, að í staðinn fyrir þetta komi: Ríkisstj. er heimilt að innheimta allt að 135% gjald af fob-verði hverrar bifreiðar eða bifhjóls. Gjaldið má þó ekki vera hærra en 60% af leigubifreiðum og læknabifreiðum. Landbúnaðarbifreiðar, jeppar og vörubifreiðar skulu þó alveg undanþegnar gjaldi þessu. - Eins og frvgr. er orðuð, er heimilt eftir henni að leggja þetta gjald á jeppa og vörubíla, en ég tel eðlilegt, að þær bifreiðategundir séu undanþegnar gjaldinu, og sömuleiðis þykir það eðlilegt, að leigubifreiðar og læknabifreiðar njóti nokkurrar sérstöðu þarna og þyrftu ekki að greiða eins hátt gjald og tekið er af hinum. Þá er hér í næstu gr., 17. gr., ákvæði um innflutningsgjald af benzíni til viðbótar gjaldi því, sem nú er innheimt. Samkv. frv. á innflutningsgjaldið af benzíninu að hækka um 34 aura á lítra, 3 aurar af þessari hækkun eiga að renna í brúasjóð og 3 aurar í sjóð til vegalagninga milli byggðarlaga. Þá eru eftir af hækkuninni 28 aurar, sem stjórnin vill fá beint í ríkissjóðinn. Hitt virðist þó eðlilegra, að því fé, sem þarna kann að innheimtast við hækkun gjaldsins af benzíni, verði öllu varið til vega- og brúargerða, og það því fremur sem gert er ráð fyrir samkv. fjárlagafrv., að framlag til þeirra framkvæmda standi óbreytt í fjárl. fyrir árið 1960 þrátt fyrir þá hækkun á vega- og brúargerðakostnaði, sem samþykkt frv. mun hafa í för með sér og ég gat um áður. Ég mun því leggja fram brtt. um þetta, þannig að af benzíngjaldinu, sem alls er gert ráð fyrir að nemi 1.16 kr., skuli 17 aurar renna í brúasjóð, 22 aurar í sjóð til að gera akfæra þjóðvegi milli byggðarlaga, 7 aurar til endurbyggingar gamalla þjóðvega, 3 aurar til endurbyggingar gamalla brúa og 10 aurar til að gera þjóðvegi úr steinsteypu. Með þessu er lagt til, að þessi hækkun, 34 aurar, fari öll til þessara framkvæmda auk þess hluta af núverandi benzínskatti, sem fer til vega- og brúargerða. Eins og ég minnti á áðan, segir í aths. um frv., að þetta fyrirhugaða gengi sé við það miðað, að þorskveiðar bátanna beri það sama úr býtum og þær gera með þeim útflutningsbótum, er nú gilda, en það er talið, að þær séu nú 94% af útflutningsverðmæti bátafisks. Sé þetta svo, versnar mjög aðstaða þeirra, sem mest eiga undir þeim sérbótum, sem nú eru greiddar umfram þessar almennu bætur út á smáfisk og sérstakar fisktegundir, sumarveiddan fisk, en samanlagðar núgildandi bætur út á þennan hluta aflans nema miklu hærri hundraðshluta en þarna er tilgreindur. Ef þessar sérbætur verða alveg felldar niður, mun það koma sérstaklega þungt niður á ýmsum útvegsmönnum á Norður-, Austur- og Vesturlandi, því að sá hluti aflans, sem hefur notið sérbótanna, er þar hlutfallslega mjög stór. Í samræmi við þetta, sem ég hef nú sagt, hef ég hugsað mér að leggja fram brtt. um það, að ríkisstj. geti ákveðið, að útflutningssjóður greiði vinnslustöðvum sérstakar bætur á smáfisk, tilteknar fisktegundir og fisk veiddan á vissum tímum árs, og nemi þessar bætur ákveðinni upphæð á hvert kg af fiski, sem vinnslustöð tekur á móti, en þannig mun þetta hafa verið áður. Þá er það 23. gr. frv. Í henni er bann við því, að kaup eða nokkurt annað endurgjald fyrir unnin störf skuli fylgja breytingum á vísitölu á einn eða annan hátt. Oft hefur verið á það bent, að fyrirkomulagið á greiðslu vísitöluuppbóta, sem hér hefur verið notað, sé gallað og á ýmsan hátt varhugavert. Þegar vinstri stjórn Hermanns Jónassonar lagði fram frv. sitt um útflutningssjóð o.fl. á Alþ. 1958, komst hún svo að orði í aths., sem fylgdu frv., um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna þess að breytingar á vísitölu framfærslukostnaðar hafa áhrif á nærri allt kaupgjald í landinu og verðlag á öllum innlendum landbúnaðarafurðum, hefur jafnvel hin minnsta breyting á vísitölunni mjög víðtæk áhrif á allt efnahagskerfið og getur bakað útflutningsatvinnuvegunum útgjöld, sem þeir fá ekki risið undir, nema gerðar séu sérstakar ráðstafanir til þess að auka tekjur þeirra. Á hinn bóginn er aftur varla hægt að komast hjá því, að slíkar ráðstafanir hafi aftur áhrif á vísitöluna. Í sambandi við lausn efnahagsvandamálanna er því nauðsynlegt að taka sjálft vísitölukerfið til athugunar, þ.e. þá skipan, að allt kaupgjald og afurðaverð breytist sjálfkrafa með breytingu á framfærsluvísitölu. Ríkisstj. er ljóst, að slíkt mái verður að leysa í nánu samstarfi við stéttasamtökin í landinu, og mun beita sér fyrir samstarfi við þau um þetta efni. Munu þessi mái verða tekin til nánari athugunar, þegar þessi samtök halda þing sin síðari hluta þessa árs.“ Á næstliðnu hausti kom fram yfirlýsing frá Sjálfstfl., sem gaf til kynna, að hann vildi fara sömu leið og vinstri stjórnin til breytinga í þessu efni, þ.e. leita samkomulags um málið. Í kosningastefnuskrá Sjálfstfl., sem birt var í Morgunbl. 2. okt. s.l., segir m.a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Náð verði samkomulagi milli launþega og framleiðenda um stöðvun víxlhækkana á millí kaupgjalds og verðlags.“ Það er því í fullu ósamræmi við kosningaloforð sjálfstæðismanna, er þeir leggja nú til, að lögbindingarleiðin verði farin. Í stað þess að fara inn á þá braut virðist sjálfsagt að reyna að leysa málin með samkomulagi, og flyt ég brtt. um það. Brtt. mín verður orðuð í samræmi við fyrirheitið, sem Sjálfstfl. gaf í sinni kosningastefnuskrá. Þetta mái snertir alla launamenn, sem taka laun sín að nokkru leyti í vísitöluuppbótum, en það snertir einnig bændur og fiskimenn. Núgildandi fyrirkomulag um verðlagningu landbúnaðarafurða er þannig, að vinnutekjur bænda eiga að breytast með kaupgreiðsluvísitölu. Hliðstæð ákvæði um breytingu á tekjum sjómanna á bátum og togurum eru nú í lögum. Það eru allmiklar bollaleggingar um það í aths. með frv., hver áhrif samþykkt þessa frv. muni hafa á framfærslukostnaðinn. Það er sagt, að þetta muni valda 13% hækkun á verði þeirra vara, sem ganga inn í vísitöluna, skilst mér. En stjórnin kann nokkur ráð við þessu. Hún ætlar að greiða niður verð á vissum innfluttum vörum, nefnir kornvörur, kaffi, sykur o.fl., og hún ætlar að beita sér fyrir verulegri hækkun á bótum almannatrygginga, og stjórnin segir, að hækkun framfærslukostnaðar vegna gengisbreytingarinnar, sem hefði numið 13%, ef engar gagnráðstafanir hefðu verið gerðar, verði aðeins 3%, en kjör þeirra, sem mestrar bótaaukningar muni njóta hjá almannatryggingum, sem næst óbreytt. Það eru birtar töflur aftarlega í grg., sem eiga víst að vera til stuðnings ýmsu því, sem haldið er fram. Á bls. 34 er tafla nr. 6, og segir þar í yfirskrift, að þetta sé samanburður á fjölskyldubótum og útgjaldaaukningu vegna gengisbreytingarinnar. Þar eru dálkar fimm. Fyrir ofan einn stendur „eins barns“, það er víst eins barns fjölskylda, svo tveggja barna, þriggja barna, fjögurra barna og aftast fimm barna. Og taflan byrjar þannig: Aukning útgjalda vegna 11% hækkunar verðlags, - og svo eru færðar tölur þar út í dálkana, viðeigandi staði. Þar sem er um eitt barn að ræða, segja þeir, að aukning útgjalda vegna 11% hækkunar verði 6650 kr. Í næsta dálki stendur líka, að aukning útgjalda vegna 2 barna fjölskyldu sé 6650 kr., það er sama talan. Svo breytist þetta svolítið. Þegar krakkarnir eru orðnir 3, þá er aukning útgjaldanna 6800, þ.e. 150 kr. hækkun. En svo fara nú karlar heldur að græða sig, því að þegar börnin eru orðin 4, hækkar þessi aukning útgjalda allt í einu upp í 7100, eða um 300 kr. Næst dregur svolítið úr þeim, því að þegar krakkarnir eru fimm, þá er aukning útgjaldanna þó aðeins 200 kr. meiri en hjá þeirri fjölskyldu, sem átti fjögur börn. Nú eru þetta útreikningar, sem ég á ákaflega bágt með að botna í, en á þessum fyrstu tölum í töflunni eru svo byggðir útreikningar, sem á eftir koma, og svo náttúrlega niðurstöður af öllu saman. Ég fékk engar skýringar á þessu við meðferð málsins í n. og reyndi þó nokkuð til þess, og nú vildi ég beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstjórnar, hvernig eigi að skilja þessa töflu, fá á þessu sem allra nákvæmastar skýringar. Ég sé, að hæstv. fjmrh. er hér, og ég vænti þess, að hann beiti sér fyrir því, að ég fái við tækifæri við þessa umr. nánari skýringar á þessu. Vel getur verið, að það hefði verið heppilegra, að hagfræðingurinn í ríkisstjórninni, hæstv. viðskmrh., hefði verið hér viðstaddur til að taka á móti fsp., en ég treysti hæstv. fjmrh. fullkomlega til þess að sinna þessari beiðni minni. Þessi speki er náttúrlega í bókinni eins og fleira, - þessari seinustu hvítu bók, sem gefin verður út á Íslandi, ef allt fer að líkum. Það er fleira hér í aths., sem kemur dálitið einkennilega fyrir sjónir. Á bls. 15, þ.e. í kaflanum um stöðu útflutningssjóðs, segir, að það sé ljóst af því, sem áður hefur verið fram tekið í grg., að afkoma útflutningssjóðs hafi frá því fyrsta byggzt á því, að notkun erlends lánsfjár væri mikil, að mikið væri flutt inn af hátollavöru og gjaldeyristekjum væri ekki varið til þess að bæta gjaldeyrisstöðuna. Og siðar, þar sem talað er um galla bóta- og gjaldakerfisins, segir, að núverandi bóta- og gjaldakerfi sé þannig upp byggt, „að því aðeins er hægt að afla nægilegra tekna til að standa straum af bótagreiðslum útflutningssjóðs, að mikill halli sé á greiðslujöfnuðinum. Þessi galli er svo veigamikill, að hann einn gerir það að verkum, að kerfið getur ekki staðið til frambúðar, þar sem því eru ákveðin takmörk sett, hversu mikill halli getur verið og hversu lengi hann getur staðið.“ Hæstv. forsrh. minntist nokkuð á þetta atriði í framsöguræðu sinni við 1. umr. Hann segir, að kerfið nærist á greiðsluhalla, og þess vegna sé ekki hægt að búa áfram við uppbótakerfið. Kerfi, sem algerlega byggist á lántökum, er dauðadæmt, sagði hæstv. forsrh. Ef ég man rétt, var eitthvað svipuð merking þeirra orða, sem hæstv. sjútvmrh. hafði um þetta síðar við þá umr. En hvað er að segja um þessar fullyrðingar? Við vitum, hvernig þetta er núna. Gjaldeyrisálagið - eða yfirfærslugjald er það víst nú nefnt, sem nú er innheimt, það er lægra en þær útflutningsuppbætur, sem sjóðurinn greiðir til útflytjenda, og munar þar allmiklu. Það hafa varla verið innheimtir sérstakir skattar eða sérstök gjöld á lögð til þess að jafna þann mismun, sem þarna er um að ræða, innflutningsgjald og ýmis önnur gjöld, sem hafa runnið til útflutningssjóðs að undanförnu. Ef halli kemur fram á sjóðnum, eru vitanlega ýmis ráð til þess að bæta úr því. Það er það ráð t.d. að minnka þennan mismun, gera þá breyt. á kerfinu, að það verði minni munur á þeim upphæðum, sem útflutningssjóður þarf að greiða í útflutningsbætur, og þeim tekjum, sem hann fær af yfirfærslugjaldi. Það er líka önnur leið til, og hún er sú að afla meiri tekna til þess að jafna þennan halla. Ég fæ ekki annað séð .en þetta sé vel mögulegt, og ég vil fá skýringar hjá hæstv. ráðh. - Er nú sá eini farinn, sem var hér áðan, það er nú verra? Ég vil fá skýringar á þessum fullyrðingum hæstv. forsrh. Já, einmitt það, form. fjhn. er þarna, það er nú gott. Ég vildi fara fram á það við hv. meðnm. minn í fjhn., að hann komi þessum skilaboðum til ríkisstjórnarinnar. Ég óska að fá skýringu á þessum fullyrðingum ráðh. í athugasemdum og ræðum um þetta efni. Ég vænti þess, að hann komi þessu á framfæri og að ég fái þetta betur upplýst við fyrstu hentugleika. Þetta er í bókinni auðvitað. Á bls. 18 neðst í frv. er talað um viðskiptin við Bandaríkjastjórn vegna varnarliðsins, en samþykkt frv. hefur að sjálfsögðu áhrif á þau viðskiptí. Það er gert ráð fyrir því, og ríkisstj. segir hér í athugasemd: „Um þetta atriði hafa átt sér stað undanfarið viðræður milli fulltrúa frá ríkisstjórnum beggja landa, og telur ríkisstj., að viðunandi lausn þess máls muni fást, þannig að komið verði í veg fyrir þá byrjunarörðugleika, sem lækkun gjaldeyristekna frá varnarliðinu mundi ella hafa í för með sér.“ Nú vil ég enn fara fram á það við hv. form. fjhn., að hann komi á framfæri við ríkisstj. fyrirspurn frá mér um það, hvernig þessum viðræðum sé háttað, um hvað þær snúist og hvaða lausn sé átt við þarna, hvers konar lausn. Ég vænti þess, að hann taki þetta til íhugunar. Og enn er það spurning. Ég sé ekki annað fært en hlaða slíku áfram á minn hv. meðnm., úr því að ráðh. sjást hér ekki. Það er hér á bls. 24. Það er eitthvað um bankastarfsemi, ráðstafanir í peningamálum, þar segir: „Leggja verður höfuðáherzlu á það, að útlán bankakerfisins í heild verði ekki meiri en svarar þeirri eðlilegu sparifjármyndun, sem á sér stað í bankakerfinu. Til þess að ná þessu markmiði verður fyrst og fremst að takmarka endurkaup seðlabankans á afurðavíxlum við það stig, sem þau eru komin á nú.“ Ég hreyfði því í fjhn. að fá skýringar á þessu, við hvað væri átt þarna, og fékk þar ekki neinar fullnægjandi upplýsingar frá ríkisstj., hvað hún ætlast fyrir þarna eða hvernig þessari takmörkun yrði fyrir komið. Ég vildi fara fram á það einnig við hv. nefndarform., að hann kæmi á framfæri fsp. frá mér um það að fá skýringar á þessu. Það er hér eitt enn, þótt undarlegt megi virðast. Hér stendur í framhaldi af þessu.  „Til þess að hafa hemil á útlánum viðskiptabanka og sparisjóða mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að þessar stofnanir fallist á að auka ekki útlán sín samtals um meira en 200 millj. kr. á árinu 1960, enda er þá miðað við eðlileg aflabrögð og sölumöguleika á framleiðsluvörum landsmanna.“ Já, það er einmitt það. Ég hefði gjarnan viljað fá nánari skýringar á þessu einnig frá hæstv. ríkisstjórn. Eins og ég hef áður sagt, stefnir hér allt í sömu áttina. Í stað þess að Alþ. hefur gert margháttaðar ráðstafanir til þess á undanförnum árum að dreifa því fjármagni, sem það hefur til ráðstöfunar, um landið og til almennings til þess að styðja þar að margháttuðum framkvæmdum, þá á nú samkv. frv. að draga saman sem mest, hirða hluta af þessu fjármagni, sem hefur verið til ráðstöfunar víða um land, draga það inn í banka í Reykjavik. Það eru peningarnir, sem eiga að ráða fyrst og fremst, og sjónarmið þeirra, sem hafa umráð yfir peningunum. Það er vel hægt að viðurkenna, að það eru ýmsar veilur í efnahagsmálum okkar og peningamálum og hafa verið. Það má benda á margt, sem betur hefði mátt fara í þeim efnum eins og fleirum. En þrátt fyrir allt er þjóðin rík. Hún er líklega betur efnum búin nú, ef allt er athugað ofan í kjölinn, heldur en nokkru sinni fyrr. Þjóðin er vel efnum búin, og það er almennur, mikill áhugi fyrir því í landinu, að áfram sé unnið að alhliða framförum í þjóðfélaginu. Þessi áhugi er svo almennur, að hæstv. ríkisstj. getur ekki gert sér vonir um það, að landsmenn taki því með þögn og þolinmæði að áframhaldandi uppbygging og framfarir og framkvæmdir í landinu verði torveldaðar eða stöðvaðar á þann hátt, sem stjórnin hefur í hyggju að gera. Því verður mótmælt og það af fullri alvöru, þeim fyrirætlunum stjórnarinnar að skapa kreppu og hnignun á mörgum sviðum í atvinnulífinu með slíkum ráðstöfunum eins og þeim, sem hér er verið að undirbúa, og ég held, að það sé mjög óskynsamlegt af stj. og stuðningsflokkum hennar að leggja út í slíka byltingu og egna með því til mikillar andstöðu. Ég held, að það væri hyggilegra og það eina rétta að komast hjá andstöðunni, komast hjá öllum þeim deilum, sem um þetta hljóta að verða í þjóðfélaginu, með því að gera nú aðelns þær breyt., sem óhjákvæmilegar eru, til þess að allt geti gengið áfram í atvinnumálum okkar með eðlilegum hætti og framfarirnar geti haldið áfram. Það munu vera um 40 ár síðan Eiríkur frá Hæli, þáv. alþm., varpaði fram þessari spurningu í smákvæði: „Loftarðu þessu, Pétur?“ Ég held, að það væri full ástæða til þess að spyrja hæstv. ríkisstj.: Loftarðu þessu? Stjórnin hefur að vísu 33 af 60 þm. sér til stuðnings hér á þingi, eftir því sem bezt er vitað. Við heyrðum það á framsöguræðu hv. 6. landsk. þm. (BK) hér í dag, þar sem hann talaði fyrir áliti meiri hl. fjhn., að hann er laus við allar efasemdir í þessum málum. Hann er sterktrúaður. Það á bara að halda beint áfram. Engin frávik koma til greina. Það á að halda beint af augum. Leiðin er aðeins ein, engar aðrar til. Mig minnir, að hann væri á einum stað í ræðunni að tala um einhverja þúfu, sem einhver hefði rekið sig á. Þó að hann sé svona sterktrúaður, hv, 6. landsk., þá veit ég ekkert um það, hvort allir aðrir þm. stjórnarflokkanna eru jafnvissir um það í hjarta sínu, að þetta sé það eina rétta og þar af leiðandi sé skylt að fylgja því fram. Ég veit það ekki. En ég held, að það væri viturlegt af þeim að íhuga málið betur og athuga sinn gang, áður en þeir halda lengra áfram beint af augum. Jafnvel þótt þeir geti fengið þetta samþ. hér á þingi og gert að lögum, er ég viss um, að það er mjög mikill fjöldi landsmanna, sem er andstæður þessu, andstæður þessari stefnu, sem hér er verið að boða. Og hæstv. ríkisstj. og hv. alþm. í þeim flokkum, sem hana styðja, ættu vel að íhuga það, hverjar afleiðingar geta af þessu orðið, ef hvorki er litið til hægri né vinstri, en aðeins haldið þeim fram og frv. þetta samþ. eins og það nú er. Þetta eru óviturlegar aðfarir. Í stað þess að fara svona að, á að reyna að ná víðtækara samstarfi um þessi þýðingarmiklu og víðkvæmu mál. Reynslan hefur sýnt það áþreifanlega, að það er nauðsynlegt, að sem viðtækast samstarf náist um úrræði í efnahagsmálum, til þess að viðunandi árangurs megi vænta. Ég vil því leggja til, að hér verði öðruvísi að farið. Ég vil leggja til, að nú verði reynt að ná viðtækari samvinnu og samstarfi um nauðsynleg úrræði í þessum málum. Ég mun í nál. mínu leggja fram till. til rökstuddrar dagskrár í málinu og ætla að enda mál mítt með því að lesa þessa dagskrártill., með leyfi hæstv. forseta. Hún verður þannig: „Þar sem deildin lítur svo á, að þjóðarnauðsyn sé, að unnið verði að skipan efnahagsmálanna með sem víðtækustu samstarfi, ályktar hún að beina því til ríkisstj. að skipa nú þegar 8 manna n., 2 frá hverjum þingflokki eftir tilnefningu þeirra, og verði verkefni n.: 1) að gera till. og leggja þær fram á þessu þingi innan 3 vikna um ráðstafanir, er miðist við að halda verðbólgunni í skefjum og atvinnulífinu í fullum gangi, 2) að starfa millí þinga á þessu ári og hafa tilbúnar fyrir næsta reglulegt Alþ. heildartill. um skipan efnahagsmálanna, - og með skírskotun til þess, er að framan greinir, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseti. Það gildir sama um mig og hv. meðnm. minn, 1, þm. Norðurl. v. (SkG), að ég hef ekki enn lokið nál. mínu og því ekki getað látið leggja það fram enn sem komið er og verð því að tala hér, áður en það birtist. Við höfum í fjhn. kallað þá sérfræðinga, sem verið hafa til aðstoðar ríkisstj. við undirbúning þessa frv., á okkar fund. Við höfum nokkuð yfirheyrt þá um ýmislegt af þeim málum, sem fyrir lágu, fengið í einstaka tilfellum ofur litlar upplýsingar. Það var tregt um þær upplýsingar, er verulega væri á að græða. Og satt að segja verður að segja það um mál eins og þetta, að það er lítt vinnandi verk fyrir fjhn. að eiga á eins skömmum tíma og nú var ætlaður henni að ljúka, svo að nokkur mynd sé á, því verki, sem hún ætti að vinna, því að fyrri reynsla okkar af svona gengislækkunarfrv. er sú, að það má engum sérfræðingum í því treysta. Ég var líka í þessari n. þessarar hv. d. 1950, og þá kölluðum við ekki aðeins fyrir sérfræðingana, heldur líka fulltrúa útvegsmanna og fulltrúa hraðfrystihúsanna og fleiri aðila, sem við áttum viðræður við. Við komumst ofur lítið lengra í því þá að geta þess vegna í okkar nál. nefnt þær hugmyndir, sem uppi voru hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna annars vegar og hjá útvegsmönnum hins vegar viðvíkjandi fiskverðinu, hvað það ætti að verða eftir gengisbreytinguna, og annað slíkt. En reynslan af öllu þessu varð, að þar sem okkur tókst að knýja fram, að látið væri uppi allt sérfræðinga og tölurnar þess vegna voru festar á pappírinn, þá reyndist þetta allt vitleysa seinna meir. Nú virðast sérfræðingar ríkisstj. sérstaklega hafa viljað gæta sín að láta sem minnst frá sér fara, sem fært væri að henda reiður á, af því, sem einhverja þýðingu hefði, enda mun ég koma að því síðar. Það er alveg greinilegt, að þeir sérfræðingar, sem að þessu hafa unnið, eru menn, sem hafa verið að undirbúa áróður, en enga sérfræði. Við töluðum líka við aðalbankastjóra Seðlabankans. Við spurðum hann, hvaða till. hann mundi gera í sambandi við þær vaxtahækkanir sem í þessu eru fyrirhugaðar. Hann var ákaflega varkár. Maður, sem maður hefur annars þá hugmynd um að vilji ráða nokkuð miklu í Seðlabankanum, virtist bókstaflega ekki vilja láta festa sig á einni einustu tölu um þá vaxtahækkun, sem hann mundi verða hlynntur, þegar að því kæmi, og mátti þó búast við, að hann mundi ríða þar baggamuninn. Það var ekki hægt að hafa neitt upp. N. sem heild hefur ekki talað við Landssamband ísl. útvegsmanna, ekki við neina fulltrúa togaraeigenda né hraðfrystihúsanna eða neina slíka. Og sjálfum hefur mér unnizt allt of lítill tími til þess að geta unnið að því að ræða við þessa menn. En eitt hefur mér alveg orðið ljóst af þeim viðræðum, sem fram hafa farið í n., af þeirri ræðu, sem formaður hennar hélt hér áðan, hv. 6. landsk. þm. (BK). Af því, sem kemur skýrar og skýrar fram, því meir sem maður hlustar á fulltrúa ríkisstj., hefur mér orðið það ljóst, sem mig grunaði aðeins í fyrstu, að það er mjög mikill skoðanamunur innan stjórnarherbúðanna um þetta frv. og alveg greinilegt, að hér heima hjá okkur skiptast menn í stjórnarherbúðunum í tvo hópa um afstöðuna til þessa frv. Og því meir, sem ég reyni fyrir mitt leyti að yfirheyra þá sérfræðinga, sem margt samband hafa haft út um heim, þó að ég fái ekki upplýsingar um það, sem fram hafi farið í París, þegar hæstv. viðskmrh. og sérfræðingur hans, Jónas Haralz, voru þar, þá er mér alveg ljóst, að það, sem stendur á bak við um framkvæmd þessa frv. og að hrinda því í gegn í þinginu, það eru fyrst og fremst menn úti í þeim stóra heimi, sem vilja, að Ísland fari inn á þessa stefnu, sem hér er boðuð, og að þessi stefna þessara voldugu manna í stofnunum eins og Evrópusjóðnum, Alþjóðabankanum, Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og slíkum, hún á sér hér mjög áhugasama formælendur og erindreka, einkum meðal ungra, reynslulítilla hagfræðinga í ráðherrastóli, þingbekkjum og ráðuneytisstjóraembættum. Hins vegar er greinilegt, að aðrir í ríkisstjórninni virðast vera annarrar skoðunar. Á sama tíma sem formaður fjhn., hv. 6. landsk., talar hér af miklum áhuga og krafti sem boðandi nýjan fagnaðarboðskap og nýja stefnu, þá heyrði maður þá reyndu menn ríkisstj., hæstv. forsrh, og hæstv. sjútvmrh., þá menn, sem þekkja af eigin reynslu hið svokallaða frjálsa efnahagskerfi, sem nú á að fara að koma á, - þá heyrði maður þá segja: Það er ekki með glöðu geði, að maður leggur þetta til, eins og hæstv. sjútvmrh. sagði hér í ræðu sinni við 1. umr. þessa máls, eða eins og hæstv. forsrh. komst að orði: Við eigum ekki annarra kosta völ. - M.ö.o.: í stjórnarherbúðunum eru tveir hópar manna í afstöðunni til þessa frv., annars vegar menn, sem þekkja lítið til Íslands og þess, sem Ísland þarf, en hlusta því meira á það, sem voldugir menn úti í þeim stóra heimi vilja að Ísland geri, hins vegar þeir menn, sem eru búnir að standa í stjórnmálum á Íslandi í 20, 30 og upp undir 40 ár og vita, hvað Ísland þarf, en standa í þeirri meiningu, að Ísland sé í dag nauðbeygt til að beygja sig undir þá stefnu, sem á að þvinga upp á landið með þeim ráðstöfunum, sem hér er verið að gera. Og fyrir mér er það aðalatriðið í sambandi við þetta frv., að það er árás á efnahagslegt sjálfstæði Íslands og þar með á velferð þjóðar okkar. Hvernig stendur á því, að ég skuli í þessu sambandi, eins og hv. 6. landsk., formaður fjhn., komst að orði, vera að halda, að þeir í París hafi áhyggjur út af, að eyrarkarlar á Íslandi hafi of mikla vinnu? Það veit ég að vísu, að þeir hafa ekki, þó að karlar úti á Íslandi hafi áður orðið áhyggjuefni fyrir útlenda auðkonunga. En ég veit, að þeir hafa áhyggjur af hinu, að eyrarkarlar á Íslandi hafa skapað sér dálítið aðra aðstöðu en eyrarkarlar í öðrum nágrannalöndum, - skapað sér þá aðstöðu á tíma atvinnuleysis með því að tengjast allmiklum viðskiptasamböndum við lönd sósíalismans og fyrst og fremst Sovétríkin. Og þau viðskiptasambönd, sem eru grundvöllurinn að því, að hér er ekki atvinnuleysi, eru þessum háu herrum í París þyrnir í augum. Það þarf ekki annað en að fletta upp í lærðri bók, sem dr. Benjamín Eiríksson, framkvæmdastjóri Framkvæmdabankans, sendi oss þm. nýlega, um hve viðkvæmur væri íslenzkur þjóðarbúskapur, eftir einn amerískan prófessor, - og ætti það að vera nokkur trygging, - sem heitir Robert Allen og mun hafa verið, þegar þetta gerðist, prófessor í hagfræði við háskólann í Virginíu. Þetta mun auðsjáanlega vera hluti af mjög lærðu tímariti og stóru og er upp á tæpar 20 síður, eingöngu um Ísland. Og hvað er það, sem þessi lærði prófessor, sem auðsjáanlega hefur haft aðgang að öllum þeim plöggum, sem Efnahagssamvinnustofnun Evrópu, Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafa um Ísland, - hvað er það, sem hann fyrst og fremst ber fyrir brjósti og fyrst og fremst leggur til í sinni lærðu ritgerð? Það er, að Ísland verði að slíta viðskiptasamböndum, þessum clearing-samböndum og vöruskiptasamböndum, sem Ísland hafi við sósíalísku löndin. Og fjölyrðir þar öll ósköp um, hvílík voðaleg kommúnistahætta sé á ferðinni, hvílíkt næstum því samsæri þarna sé að gerast, sökum þess að Ísland skuli hafa skapað sér upphaflega í tíð núv. hæstv. forsrh. fyrir 15 árum þessi viðskiptasambönd. Og það þyrfti ekki einu sinni að fara í lærða prófessora, það þarf ekki nema fara í stjórnmálamennina þar í Atlantshafsbandalaginu til þess að sjá, af því að þeir tala dálítið hreinna út um þetta en meira að segja hagfræðingarnir okkar ungu gera hérna heima, - það þarf ekki að fara lengra til að sjá, hvað er aðalatriði fyrir þessum mönnum. Það er, að þessi sambönd verði Ísland að slíta, það verði að slíta Ísland út úr þessum tengslum við þann sósíalíska heim, þeim viðskiptatengslum, sem hafa verið Íslandi sérstaklega þýðingarmikil, þegar okkar ágætu bandamenn, eins og Bretar, krepptu að okkur, sem íslenzkir stjórnmálamenn og það í tiltölulega íhaldssamri stjórn voru ósmeykir við að taka upp 1952-53 til þess að svara Bretum, þegar þeir settu bannið á okkur, til þess að sýna þessum bandamönnum okkar, að við stæðum ekki einir í heiminum, ef ætti að fara að kúga okkur. Það eru þessi viðskiptasambönd, sem eru ástæðan til þess, að voldugir auðmenn og stofnanir þeirra úti í heimi úthugsa sérstakt kerfi, og þurfti nú satt að segja ekki að leita langt, til þess að grafa undan þessum viðskiptasamböndum og eyðileggja það efnahagslega sjálfstæði Íslands, enda skauzt það upp úr hv. 6. landsk., formanni fjhn., þegar hann talaði hér áðan, að í eina skiptið, sem hann minntist á hættu í allri sinni ræðu, það var hættan af að vera háður viðskiptunum austur á bóginn. Það var eina hættan, sem hann sá. Atvinnuleysi, kauplækkun, íbúðarmissir og allt annað, sem gat dunið yfir íslenzkan verkalýð, það voru ekki neinar hættur. Nei, þetta var hættan. Það, sem honum klókari stjórnmálamenn, eins og hæstv. núv. dómsmrh., sögðu að væri mjög haganlegt fyrir Ísland 1952–53, að þora að hagnýta svona viðskiptasambönd á móti Bretum, það skoðar hv. 6. landsk., formaður fjhn., sem hættu. En hann er auðsjáanlega smitaður af sama hugsunarhættinum sem gengur í gegn eins og rauður þráður í hugsunarhætti allra þeirra lærðu manna erlendis, sem um þessi mál skrifa, þetta, sem valdið hefur miklum mönnum suður í París og vestur í Washington miklum heilabrotum, að svona lítið ríki elns og Ísland skuli dirfast að skapa sér svona sambönd og standa svo upp í hárinu á öðrum eins ríkjum og Bretlandi. Þess vegna er það, og það er alveg hárrétt einmitt, sem hv. 6. landsk., form. fjhn., gerði að aðalatriði í sambandi við það, - þess vegna er það aðalatriðið í þessu frv. að reyna að skapa það, sem þeir kalla frjálsa verzlun, innlima Ísland í það svokallaða frjálsa efnahagskerfi, eða eins og við mundum kalla það með því marxistíska orðalagi: að gera Ísland að hluta úr alþjóðlegum markaði auðvaldsins, láta okkur vera háða öllum þeim lögmálum, sem gilda í auðvaldsþjóðfélögunum, láta okkur vera undirorpna varnarlaust öllum þeim sveiflum, verðsveiflum, sölutregðum og öðru slíku, sem þar gildir, láta okkur aftur verða að búa við það öryggisleysi, sem við höfum fengið svo ægilega að þreifa á áður fyrr. Hv. 6. landsk. og þeim ungu hagfræðingum hér er nokkur vorkunn í þessu. Ísland hefur í 25 ár eigi þekkt frjálst hagkerfi, fékk satt að segja nóg af því á árunum þar á undan. Þeir geta þess vegna af lítilli reynslu talað, en oft og tíðum miklum lærdómi, og þess vegna er þeim máske fyrirgefanlegt að hafa þessar skoðanir. En það er ekki fyrirgefanlegt að ætla að troða þeim upp á íslenzka þjóð og því síður að gera hana að tilraunadýri fyrir aðrar eins kenningar, sem hafa verið áður framkvæmdar hérna með þeim afleiðingum, að allt fór hér á hausinn. Það var líka eftirtektarvert, þegar hv. 6. landsk. var að tala um, hvað ætti að vera frjálst, hann talaði alveg sérstaklega um, að innflutningurinn ætti að vera frjáls. Ég veit ekki, hvort það kemur til, að hann hefur meiri áhuga fyrir því innflutningsfrelsi, sem heildsalastéttin á Íslandi mundi njóta, - kannske er það öllu heldur hitt, að það langt nær hans hyggjuvit, að honum er það mjög ljóst, að það sé ekkert sérstaklega heppilegt fyrir Ísland að eiga að treysta með frjálsan útflutning á okkar góðu bandamenn í Atlantshafsbandalaginu. Það hefur svo greinilega komið fram í öllum þeim umræðum, sem fram hafa farið um þessi mál, að það lítur sannarlega ekki út fyrir, að neitt batni vonirnar um söluna á afurðum okkar, þannig að það sé tiltölulega lítið öryggi eða réttara sagt vaxandi öryggisleysi, sem við eigum þar við að búa. Innlimun Íslands í þennan alþjóðlega auðvaldsmarkað nú þegar að 60% þýðir að gera okkur aftur háða öllum þeim sveiflum, sem þar eiga sér stað, kasta vörum okkar út í þá sölutregðu, sem þar er, upplifa, eins og við gerum nú þegar, lækkandi verð á afurðum okkar, og ef við ánetjumst síðan þessum auðhringum með lánum, komum við til með að standa á eftir frammi fyrir því að neyðast til þess að selja á mörkuðum þeirra vörur fyrir miklu lægra verð en við ella gætum selt þær. Þess vegna er einmitt það, sem stefnt er að með frv., að skapa hér aftur svokallaða frjálsa verzlun, svo að ég noti þeirra fallega orðalag, eitt það hættulegasta, sem í þessu frv. felst, þegar það er athugað frá hrein-efnahagslegu eða hrein-hagfræðilegu sjónarmiði. Það er rétt að taka það fram, að einmitt þessi aðferð, að reyna að gefa frjálst um 60% af innflutningnum til Íslands, það þýðir um leið að byrja að grafa undan viðskiptunum austur á bóginn, og það er nú þegar byrjað og undirbúningurinn að því er nú þegar hafinn með þeim frílistum, sem verið er að undirbúa. Vörurnar, sem þegar er verið að setja á þá frílista, eru þeirrar tegundar, svo að ég tali ekki um, að náttúrlega fær viss hluti íslenzks iðnaðar að kenna á afleiðingunum af þeim frílista. Jónas Haralz upplýsti okkur hins vegar um það í fjhn., að þeir skriffinnar, sem mundu hafa það verk með höndum að ráða þeim frílista, mundu vera svo náðarsamlegir að láta viðkomandi íslenzka iðnrekendur vita 6 mánuðum áður en vörur þeirra yrðu settar á frílista, þannig að ef fyrirtæki þeirra væru dæmd til dauða með slíkum frílista, hefðu þeir a.m.k. tíma til að búa sig undir útförina, en annars ef þeir hefðu einhvern möguleika til þess að láta þau lifa, þá að reyna að víta, hvort það væru ekki einhverjir stærri og fésterkari. sem gætu hjálpað þeim til að standast þá samkeppni, sem þar með væri verið að leiða yfir þá. Hvað er það næsta, sem á svo að gerast, eftir að Ísland væri þannig innlimað í þennan svokallaða frjálsa markað, í þann alþjóðlega markað auðvaldsins, og smám saman brotin niður þau viðskiptasambönd, sem Ísland hefur nú við sósíalistísku löndin? Það er auðséð, hvað á að gerast næst og hvernig það á að gerast. Við eigum að fá að láni allt að 800 millj. íslenzkra króna, allt að 20 millj. dollara, sem við getum tekið sem lán til skamms tíma til þess að kaupa vörur, eins mikið af þeim vörum og menn hér innanlands treysta sér til að flytja inn með von um að selja. Við eigum að taka slíkt lán, og því fylgir það skilyrði, að við megum ekki nota það til fjárfestingar. Við megum ekki nota það til þess að verða efnahagslega sjálfstæðarí þjóð, við megum ekki nota það til þess að kaupa framleiðslutæki, sem gætu framleitt gjaldeyri, og við megum ekki nota það til þess að koma upp fyrirtækjum, sem gætu sparað okkur gjaldeyri. Við megum aðeins nota það til að kaupa iðnaðarvörur, sem auðhringar Vestur-Evrópu og Ameríku gjarnan vilja losna við, og fylla markaðinn hér heima af slíkum iðnaðarvörum og eyðileggja þar með að geta selt á þeim markaði vörur frá þeim löndum, sem mundu kaupa af okkur fisk, án þess hins vegar að hafa nokkra hugmynd um, hvort við getum selt nokkurn fisk til viðbótar til þess að borga það af þessum 800 millj. kr. , sem við fengjum að láni til að kaupa vörur fyrir. M.ö.o.: okkur er boðið að taka lán, hættulegustu tegund lána, yfirdráttarlán, sem gerir okkur engu færari til þess að geta borgað það á eftir, þannig að við stöndum máske frammi fyrir því rétt á eftir að hafa enga möguleika til þess að borga þetta lán. Þetta hefur verið afstaðan hér á Íslandi í viðskiptunum við Bandaríkin, Bretland og Vestur-Þýzkaland. Þessi ríki hafa yfirleitt skipt þannig við okkur, að það hefur vantað árlega, að við hefðum 200 millj. kr. út úr þeim viðskiptum til þess að geta borgað þeim það, sem við höfum keypt af þeim, ef aðeins væri um verzlunarviðskiptin að ræða. Við höfum alltaf haft neikvæðan verzlunarjöfnuð einmitt við þessi ríki. Og það er vitanlegt, að þessi ríki hafa fyrst og fremst áhuga fyrir því að selja okkur vörur, en ekki eins mikinn fyrir að kaupa af okkur. Það var hér forðum daga hjá einokunarkaupmönnunum máske ekki svo sérstaklega mikil fyrirstaða að lána einum kotbónda. En þegar hann var kominn á reikninginn, var oft og tíðum lítil miskunn sýnd. Og þegar lögð var inn varan á móti, vildi einokunarkaupmaðurinn máske ráða því meira um verð vörunnar sem kotbóndinn var skuldugri. Og með því að koma okkur Íslendingum í þessa aðstöðu gagnvart voldugum erlendum lánardrottnum, að taka vörur í úttekt á þennan máta, er verið að reyna að gera okkur skulduga eins og íslenzka bændur fyrrum hjá einokunarkaupmönnunum. Það er eftirtektarvert, að þeir ungu hagfræðingar, sem hafa verið sérfræðingar ríkisstj. í þetta skiptí, virðast ekki gera nokkurn greinarmun á lánum eftir því, hvort þau séu tekin til þess að efla okkar efnahagslega sjálfstæði eða hvort þau séu tekin til þess að gera okkur mögulegt að kaupa vörur af þjóðfélögum, sem þurfa að losna við þær vegna offramleiðslu hjá sér. Og það er eftirtektarvert, að einmitt einn af þeim lærðustu hagfræðingum, sem áður hafa haft með þessa hluti að gera, finnur ástæðu hjá sér nú til þess að fara að leiðrétta dálítið þessa ungu hagfræðinga, sem tala eins og hvítvoðungar um þessa hluti. Það er maður, sem sjálfur hefur orðið fyrir ýmiss konar reynslu hér heima, sjálfur máske ofur lítið hrasað, en hann hefur verið að feta sig áfram og kynna sér ástandið hér og lært af því. Og það ætti máske, ef þeir hugsuðu ofur lítið meira, okkar ungu hagfræðingar, sem nú standa sem sérfræðingar að þessu áliti ríkisstj., að vera von til þess, að þeir gætu sparað okkur ein 10 ár gengislækkana, atvinnuleysis og vandræða, sem við mundum lifa, ef þeir tækju ofur lítið meira tillit til reyndari manna en þeim hættir við að gera. Einmitt í sambandi við það, sem hagfræðingarnir eru að reyna að útbásúna, hve illa þjóðin standi vegna þess, að hún hafi lagt fé í það, sem sparar innflutning, þá er rétt, með leyfi hæstv. forseta, að ég lesi hér upp úr Morgunblaðinu 10. febr. eina setningu eftir dr. Benjamín Eiríksson, þar sem hann skrifar um erlendar skuldir og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ég held það geti ekki verið vafamál, að þjóðin er í alla staði miklu betur fær um að standa undir greiðslu 51/2 millj. dollara árið 1958 en 2 millj. dollara árið 1951, einmitt vegna þess, hve miklar framkvæmdir hafa verið unnar fyrir hið erlenda lánsfé.“ Svo mörg voru þau orð, og ég held, að þeir, sem tala allmikið núna og litla reynslu hafa í íslenzkum þjóðhagsmálum, ættu að kynna sér ofur lítið betur reynslu þeirra manna, sem eru þó búnir að vera hérna heima um áratugsbil og ekki alveg nýskroppnir frá París.  Það er þess vegna hættan, sem yfir okkur vofir um þetta, að við verðum háðir þessum erlendu lánardrottnum, að þessir erlendu lánardrottnar geti skipað okkur: Nú verðið þið að borga. - Það þýðir m.a.: Þið liggið með fiskimjöl, þið liggið með síldarmjöl, þið liggið með síldarlýsi og þið hafið verið að reyna að halda þessu uppi í einhverju háu verði, sem okkar ágæti Unilever-hringur eða einhver annar vill ekki borga ykkur. Þið eruð jafnvel með einhverja óþekkt, og ykkur dettur jafnvel í hug að fara að selja síldarmjöl og síldarlýsi og annað slíkt austur fyrir járntjald. Nei, þakka, mínir herrar, þið getíð bara lækkað verðið á þessu, þið getið bara beygt ykkur. - Þá erum við komnir í það, sem við höfum viljað sleppa við, að vera aftur jafnháðir þessum brezku auðhringum og við vorum á árabilinu 1930–40, eða verða að lúta banni þeirra, eins og við urðum að gera allt stríðið. Það er undan þessu, sem við höfum viljað losna. Og það hafa meira að segja þeir menn séð, sem einhverja reynslu hafa af íslenzkum stjórnmálum, að út í þetta á ekki að leiða Ísland aftur. Það þýðir þess vegna, að Ísland á ekki að ánetja sig erlendu auðvaldi. Það á ekki að taka lán, hvergi, nema með það fyrir augum að verða að ríkara fyrir, verða að sjálfstæðara fyrir, að fá að nota það lán til þess að geta framleitt meira og þá fyrst og fremst af vöru, sem ýmist sparar gjaldeyrí eða skapar okkur gjaldeyrí. En hvert er nú markmið þeirra manna, sem eru svona gjöfulir við okkur í dag að vilja offra okkur þessum lánum, sömu mannanna, sem oft og tíðum hafa ekki viljað lána okkur nokkurn skapaðan hlut? Jú, þessir menn eru að reyna að knýja það fram, um leið og þeir veifa framan í okkur 20 millj. dollara láni, það er verið að veifa því framan í okkur, að það sé ósköp fallegt að koma á frjálsu efnahagskerfi. Og mikið má vera, þótt ég hafi því miður ekki getað fengið það upp, ef það er ekki raunverulega skilyrði fyrir því, að þetta 800 millj. kr. yfirdráttarlán fáist, að Ísland gefi 60% af innflutningnum frjálsan. Ég spurði að þessu, og því var neitað, að það væri skilyrði. Ég bað um að fá að athuga plögg, sem hefðu farið á milli í París, og þau hef ég ekki getað fengið. Og ég vildi, að það kæmi fram líka hér frá hæstv. ríkisstj. alveg skýrt og skorinort, að þetta væri ekki skilyrði, m.ö.o., að þetta mundi standa hvaða íslenzkri ríkisstjórn sem væri til boða, að taka svona lán og nota á þann hátt, sem henni byðist, þótt hún gæfi ekkert af íslenzkum innflutningi frjálsan. Ég er hræddur um, að það sé ekki aðeins um það að ræða, eins og ég gat um áðan, að það eigi að innlima Ísland í þann frjálsa, alþjóðlega auðvaldsmarkað, að það eigi að gera Ísland háð voldugum lánardrottnum. Ég er hræddur um, að afleiðingin af þessu öllu sé, að það eigi að gera Ísland eftirsóknarvert fyrir erlent auðvald, og það er eitt af því, sem staðfest hefur þann grun minn, að það sé höfuðtilgangurinn með því, sem hér er verið að gera í dag og þessa dagana, að koma inn erlendu auðvaldi á Íslandi, einmitt vegna þess, hvernig allir þeir, sem um þetta tala, varast að minnast á það. Það er rétt eins og það hafi verið sagt við þá suður í París: Við ætlum að sjá um, að voldugir auðhringar komi á eftir og setji upp fyrirtæki sín á Íslandi. Það þurfið þið hins vegar ekkert að vera að segja heima á Íslandi. Það eru e.t.v. einhverjir Íslendingar, sem mundu fá einhverja móralska timburmenn út af slíku. Það eru e.t.v. einhverjir. sem færu að berjast á móti því, að slíkt væri gert. - Og þess vegna er það svo eftirtektarvert, að það er ekki minnzt á það í öllum þeim umræðum, sem um það hafa farið fram. Að vísu var ameríski prófessorinn, sem ég gat um áðan, ekkert að dylja það neitt í þeirri lærðu grein, sem hann skrifaði og gefin var út í Þýzkalandi. Þar segir hann, að það sé einmitt fjárfesting útlendra einkaaðila, sem mundi geta hjálpað upp á sakirnar seinna meir, ef einhverjir erfiðleikar væru nú fyrir þá ríkisstj., sem framkvæmdi allt frelsið hérna á Íslandi, að halda þessu gangandi. Það er dálítið skemmtilegt, að eitt af því, sem hann stingur nú upp á til þess að bjarga okkur, er að koma upp miklum minkabúum á Íslandi, af því að fiskurinn mundi vera vel nothæfur handa minkunum. Það er eins og manninn hafi rámað í það, að fiskmarkaðirnir mundu líklega dumpa niður, svo að það væri bezt að nota íslenzka fiskinn sem mest í minkana og koma upp sem mestum minkabúum, það hefði gefizt ágætlega á Nýfundnalandi. Nýfundnaland fór, eins og menn vita, nokkurn veginn á hausinn í kreppunni miklu og hefur aldrei beðið þess bætur siðan, en við höfum verið að reyna að bjarga okkur, Íslendingar, með því að finna upp okkar eigin búskaparhætti og fara okkar eigin leiðir. En þessir amerísku prófessorar, útlærðir hjá evrópsku samvinnustofnuninni og ameríska alþjóðabankanum, þeir virðast, rétt eins og hann Sergent, eða hvað sem hann hét, sem kom hér og var að ráðleggja okkur að vera ekki að fást við kartöflurnar, - þeir virðast finna upp undarlegustu hluti, sem þessir Íslendingar eigi að geta lifað af. Að koma upp minkabúum og hætta að rækta kartöflur og annað slíkt, það virðist vera það helzta, sem Íslendingar eigi að geta gert sem sjálfstætt fólk, að öðru leyti skuli útlenda auðvaldið sjá um þá. Og ég var satt að segja hissa á, að form. fjhn., hv. 6. landsk., skyldi ekki koma neitt inn á þetta spursmál um útlenda auðvaldið, því að hann var dálítið hreinskilnari um það, þegar hann var að túlka þessa viðreisnarstefnu, sem nú er kölluð, á landsfundi Sjálfstfl. í fyrra. Þá sagði hann, með leyfi hæstv. forseta, eftirfarandi: „En til þess að fá erlent fjármagn inn í landið, svo að auðið yrði að byggja upp nýjan, heilbrigðan atvinnurekstur, þyrfti auðvitað í fyrsta lagi að hafa verið komið á í landinu jafnvægisbúskap með eðlilegri gengisskráningu, þá þyrfti að gera nauðsynlegar breytingar á félagalöggjöf landsins, og að síðustu, en ekki þó sízt, að endurskoða skattalöggjöf landsins og gera hana þannig úr garði, að fyrirtækjum væri gert kleift að eignast hæfilega sjóði og skila hagnaði. Að öðrum kosti mundu innlendir sem erlendir menn ekki vilja hætta fjármunum sínum til þess að stofnsetja eða reka ný stórfyrirtæki á Íslandi.“ Þetta stóð í Morgunblaðinu 20. marz 1959. Það var greinilegt, og það hefur komið fram hjá fleirum en hv. form. fjhn., að ýmsa menn hér langar til þess að fá erlent auðmagn inn í landið. Og það er ekki nýtt. Erlent auðvald hefur áður langað til að klófesta Ísland. Það er vel kunnugt, að 1918–20 var svo komið, að allir fossar á Íslandi, sem einhver líkindi voru til að yrðu starfræktir eða virkjaðir, höfðu verið seldir útlendum auðfélögum, nema Sogið. Og Alþingi varð að grípa í taumana til þess að eyðileggja þennan eignarrétt útlendra auðmanna á fossum Íslands. Einn af þeim mönnum, sem höfðu forgöngu um að gera þetta og stóðu á verði þá gegn því, að útlent auðmagn fengi að virkja fossa okkar og ná tökum á þeim, var formaður Íhaldsflokksins, Jón Þorláksson, og það tókst að afstýra þá, að erlent auðvald næði tökum á atvinnulífi okkar. Og þeir, sem þá stóðu með þeim Guðmundi landlækni og Jóni Þorlákssyni, báðu þess þá lengst allra orða, að það yrði heldur látið bíða að virkja íslenzka fossa en að það gerðu aðrir en Íslendingar í íslenzka þágu. Það tókst á fyrstu árum fullveldisins að bjarga Íslandi undan því að verða erlendu auðvaldi að bráð, og þeir menn unnu gott verk, sem það gerðu. 1947 varð ríkisstj. að kaupa Þjórsá á 3 millj. af Títan. Það var ekki nema nafnið tómt fyrir Títan að eiga það, því að notkunarrétturinn var ekki hugsanlegur fyrir það, en eignarrétturinn hafði nú samt sem áður haldizt þarna allan þennan tíma. En það er eins og sá þjóðernisandi, sem bjó í þeirri fátæku borgarastétt, svo að ég tali ekki um þá fátæku þjóð, sem þá var til á Íslandi, sé að deyja út hjá þeirri of ríku borgarastétt, sem nú er vaxin upp á Íslandi, því að nú virðast of margir menn þar hafa áhuga fyrir að gera Ísland og íslenzka þjóð fyrst og fremst arðránshæfa fyrir útlent auðvald. Það hafa verið settar skorður gegn því, að útlent auðvald kærði sig um að setjast að á Íslandi, jafnvel að reyna að leppa auðmagn sitt hér. Þær skorður hafa ekki aðeins verið ýmis atriði í okkar löggjöf, heldur alveg sérstaklega í okkar skattalöggjöf, okkar félagalöggjöf og verðið á íslenzku vinnuafli. Og það er engin tilviljun, að hv. 6. landsk, þm., form. fjhn., talar um, að það þurfi að breyta félagalöggjöfinni, það þurfi að breyta skattalöggjöfinni, til þess að voldugir, útlendir aðilar séu til í að leggja fjármuni sína í svona land eins og Ísland með von um, að þeir skili hagnaði. Það þarf kannske að breyta vinnulöggjöfinni, það þarf kannske að svipta verkamenn lýðræðislegum réttindum, sem þeir hafa, það þarf kannske að gera skattalöggjöfina þannig úr garði, að hlutafélög geti safnað nógu miklum auði. Við Íslendingar höfum hingað til ekki rekið atvinnulíf okkar fyrst og fremst með það fyrir augum, að það gæfi hagnað. Við höfum rekið atvinnulíf okkar með það fyrir augum, að þessi þjóð gæti lifað, að hér væru menn, sem hefðu næga vinnu, að hér væru menn, sem þyrftu ekki að svelta, hér væru menn, sem gætu klæðzt sæmilegum fötum og gætu lifað vel. En við höfum ekki rekið atvinnulíf okkar fyrst og fremst til þess, að menn geti safnað dígrum sjóðum, hvort heldur það væru útlendir eða innlendir menn. En hvað á að gerast með þessu frv.? Íslenzkt vinnuafl hefur verið eitt það dýrasta í heimi frá sjónarmiði útlends auðvalds. Þetta útlenda auðvald mundi hins vegar, ef þetta frv. væri samþ., ef íslenzkur verkalýður beygði sig fyrir því, - sem hann ekki gerir, - þá mundi þetta útlenda auðvald hafa hér á Íslandi eitt ódýrasta vinnuafl í heimi. Ég hef bent á það áður og þarf ekki að ítreka það, hálfur dollar fyrir klukkustund hins ólærða verkamanns er helmingi lægra kaup en verst launuðu verkamenn í suðurríkjum Bandaríkjanna hafa, þeir sem ríkið verður að vernda með lögum gegn arðráni atvinnurekendanna. M.ö.o., með þessu frv. og þessari stefnu, ef hún er framkvæmd, er verið að segja við það útlenda auðvald, sem stendur á bak við þessa árás á efnahagslegt sjálfstæði og velferð íslenzku þjóðarinnar: Nú getið þið fengið nógu ódýrt vinnuafl. Það kostar ekki nema hálfan dollar klukkutíminn hjá duglegum íslenzkum verkamanni. Fossarnir bíða hérna eftir ykkur, og það eru jafnvel útlend félög búin að gera ráðstafanir til þess að mæla orkuna í þeim og hvað hún muni kosta, og hún er ódýr, þegar virkjað er í stórum stíl. - Og hvað þýðir þetta? Ef útlent auðvald, við skulum segja ameríski alúminíumhringurinn eða einhverjir aðrir þess háttar, kemur hér upp voldugum verksmiðjum, þar sem þúsundir og kannske tugþúsundir manna vinna, það þarf ekki stórar verksmiðjur til á nútímamælikvarða, þá er búið að gera Ísland aftur að nýlendu. Þá er búið að gera íslenzka þjóð aftur að arðrændri þjóð, sem útlent auðvald hefur tökin á. Við, sem höfum lifað það að brjótast úr því að vera nýlenda og vera meðhöndlaðir eins og nýlenda og vera fátækir eins og nýlenda, - við, sem höfum horft á þá baráttu og reynt jafnvel að hjálpa til við að byggja upp land okkar, viljum ekki horfa upp á það, að þegar Ísland er búið að brjótast eins langt og núna um lífskjör, með sameinuðum átökum oft og tíðum allra stétta þjóðarinnar, sé því hrundið aftur niður í það að verða eins og arðrænd nýlenda útlends auðvalds. Sé útlendu auðvaldi hleypt hér inn, gleypir slíkt útlent auðvald þjóð okkar. Það nær tökunum á henni. Miklu meiri tökum en nokkurt hernám getur náð. Þeir menn, sem nú boða þetta sem eitthvert fagnaðarerindi, þessa stefnu, eins og hv. 6. landsk. var að lýsa, eru að boða nýlendustefnu hér á Íslandi, ekki neina hálfnýlendustefnu eða eitthvað slíkt. Þeir eru að stíga sporið aftur á bak niður í niðurlæginguna, og fyrstu mennirnir, sem þeir ætlast til að stígi þau spor aftur á bak, eru verkamennirnir í Reykjavik. Verkamenn, sem hafa verið með bezt launuðu verkamönnum í heimi, eiga að stíga sporið niður í það að vera lélegar launaðir en nokkrir verkamenn í nágrannalöndunum, allt til þess að útlendir auðmenn vilji hætta fjármunum sínum til að stofnsetja ný stórfyrirtæki á Íslandi, svo að ég noti orð hv. 6. landsk. M.ö.o.: fyrir þeim mönnum, sem þarna hugsa skýrast og þegja þess vegna oft og tíðum núna um þennan hlut, virðist það vaka að gera Ísland og íslenzkt vinnuafl eftirsóknarvert fyrir útlenda auðmenn, gera Ísland aftur að nýlendu, gera vinnuaflið nógu ódýrt, geta veifað framan í auðvaldið: Hér fáið þið nógan gróða. - Þannig á að halda stig af stigi. Fyrst að draga lokur frá hurðum til þess að opna fyrir þess vörum, síðan að ánetjast þeim í gegnum 800 millj. kr. lánin, því næst að bjóða því útlenda auðvaldi að setjast hérna að til að bjarga okkur, þegar við stæðum hér í atvinnuleysi og skuldum, og telja þjóðinni trú um, að með því að setja hér upp stór, voldug, útlend auðfyrirtæki, sem kannske fengju hér einkaleyfi til 20–30 ára, væri verið að bjarga þjóðinni út úr atvinnuleysi og kreppu, rétt eins og verið er að segja í dag, að það sé verið að bjarga þjóðinni út úr einhverjum hörmungum með þeirri óheillastefnu, sem á að reyna að blekkja þjóðina inn á. Það var einhvern tíma sagt um slíkar hugmyndir og slíka menn, sem að slíku unnu, af Þorsteini Erlingssyni í Við fossinn: Þeir halda ekki oss vinnist þá veglegri jörð með vitrari mönnum og sælum. Nei, voldugir húsbændur, hundar á vörð og hópur af mörkuðum þrælum. Það er það, sem yrði okkar hlutskipti, ef við færum inn á þessa leið, ef við færum að reyna að gera Ísland girnilegt fyrir útlent auðvald. En það eru ekki nema þeir yngstu og óreyndustu, sem virðast vera farnir að tigna kapítalismann eins og einhverja hugsjónastefnu, sem ég ætla þetta. Þeir menn, sem hafa reynslu af kapítalisma á Íslandi, eins og meiri hluti ríkisstj. hefur, vita miklu betur. Þessi afleiðing er fyrir mér það allra, allra alvarlegasta í þessu frv., það allra, allra hættulegasta í því, því að sé þetta gert, sem hér er lagt til viðvíkjandi verzlunarfrelsinu, svo að ég noti það fallega orð, viðvíkjandi lánunum og slíku, er verið að gera hluti, sem ekki er svo gott að taka til baka. Þegar búið er að eyða fast að þessum 800 millj. og ánetja okkur, þá er viss vandi á höndum, og þá er máske hægt fyrir þá aðila, sem eru nógu kaldrifjaðir, að draga útlent auðvald inn í landið á eftir, og þá er Íslandi hætt, og þess vegna vara ég við þessu, og þess vegna nefni ég þetta númer eitt. En í öðru lagi er þetta frv. hatrammasta árás á íslenzkan verkalýð og íslenzka launþega og lífskjör þeirra. Þann hlut er ég ekki eins hræddur við, vegna þess að það eru til kraftar hér á Íslandi, sem munu sjá um það, að þau illu áhrif, sem í því felast, munu ekki ná fram að ganga. Í þessu frv. er ráðizt á íslenzkan verkalýð hatramlegar en gert hefur verið með nokkrum lögum, sem lögð hafa verið fram á Alþ. áður. Í fyrsta lagi: Það er ráðizt á hans samningsrétt og helgi þeirra samninga, sem hann hefur gert, með því í 25. gr. að afnema vísitöluna og banna að semja um vísitölu. Vísitalan hefur verið, eins og hv. 6. landsk. vitnaði alveg réttilega í mig, vernd þess fátæka manns á móti þeirri dýrtíð, sem slæmir valdhafar hafa leitt yfir hann. Það er alveg makalaust, hvað skynsamir menn og yfirleitt rökrétt hugsandi geta ruglað hrottalega saman, þegar þeir eru að tala um vísitölu. Það er alveg eins og hún hafi festst einhvers staðar í heilanum á þeim og hringli þar laus, þegar þeir eru að tala um vísitölur og verðbólgu, og jafnvel tala þeir stundum um þetta eins og þetta sé bara eitt og hið sama. Hver er sannleikurinn í þessu? Jú, sannleikurinn er sá, að á ákveðnu stigi í þróun verkalýðshreyfingarinnar knýr verkalýðurinn það fram, að hann fær greidda vísitölu á kaup. Það þýðir m.ö.o.: ef verðlagið hækkar í landinu, þarf ekki verkamaðurinn að fara aftur í verkfall og langa vinnudeilu til þess að knýja fram, að hans kaup hækki í samræmi við dýrtíðina, heldur kemur það af sjálfu sér. M.ö.o.: þegar einhverjir slæmir valdhafar finna það út, að það sé hægt bara að hækka verðlagið í landinu og lækka þannig kjör verkalýðsins, fann verkamaðurinn það út þarna á móti, að hann skyldi fá sjálfkrafa hækkun á kaupi sínu, ef verðlag hækkaði, m.ö.o., að hann skyldi halda sama kaupi, það væri ekki hægt að stela af honum með opinberum ráðstöfunum. Það er vernd gegn þjófnaði, og það eru til menn, sem hafa verið að básúna það út allan tímann, að það væri voðalegt, að verkalýðssamtökin í þjóðfélaginu dirfðust að vernda sig gegn því, að það væri stolið af þeim, ætti ekki að standa það, sem þau hefðu samið um. Vísitalan var sjálfsögð aðgerð, sem ekki aðeins hefur verið sett í samninga hér á Íslandi og í lög gagnvart opinberum starfsmönnum, hún er aðgerðir líka, sem öll verkalýðsfélög og flestallir launþegar á Norðurlöndum hafa búið við áratugum saman og þykir alveg sjálfsagður hlutur. Það mundi þykja alveg dæmalaust að koma fram með frv. eins og þetta hérna er, um að banna eigi vísitöluna, t.d. á Norðurlöndum. Það mundi þykja alveg furðuleg ósvífni. En hvernig stendur á, að nokkrir valdhafar láta sér detta í hug að ætla að koma með svona? Jú, af hverju? Af því, að þessir valdhafar á Íslandi hafa hvað eftir annað misnotað vald sitt í þjóðfélaginu til þess vitandi vits og af ásettu ráði að leiða verðbólgu yfir þjóðina. Það hefur verið svarað kauphækkunum, sem verkamenn hafa knúið fram, ekki með því að segja við atvinnurekendur, sem hafa fallizt á kauphækkanir: Reynið þið nú að „rationalisera“, svo að ég noti það ljóta, útlenda orð, - reynið þið nú að reka rekstur ykkar dálitið skynsamlegar, reynið þið nú að sameina ykkur í stærri rekstur, svo að þið getið staðið sjálfir undir þessum kauphækkunum, sem þið hafið fallizt á. Reynið þið nú að finna upp allt mögulegt til þess að spara í atvinnurekstri ykkar, m.ö.o. að láta kauphækkunina verða til þess, að atvinnurekstur atvinnurekendanna verði skynsamlegar rekinn. - Nei, borgarastéttin á Íslandi hefur haft þá aðferð gagnvart þessu, að hún hefur sagt: Nei, ég nenni ekki að vera að því. Hvað ætli ég sé að reyna að reka fyrirtæki mitt skynsamlega? Ég bara velti þessu yfir á almenning með því að hækka verðið á vörunni. - Og það hefur verið gert. Því fer þess vegna svo fjarri að tala um, að það, að verkamaðurinn hafi vísitölu á sitt kaup, orsaki nokkra verðbólgu. Bókstaflega enga. Ekki 0.0%. Það eina, sem orsakar hana, er, að það er beitt þeirri aðferð af hálfu valdhafanna að láta hækka vöruverðið, þegar kaupgjald hækkar, og jafnvel kominn sá ósiður á að gera það sjálfkrafa. Og það er rétt, að það er ósiður, og þar af hefur komið aftur hitt, að verkalýðssamtökin hafa verið farin að reikna með því í öllum vinnudeilum á undanförnum áratug, að það yrði alltaf tekið af þeim á þennan máta á eftir, og þess vegna oft og tíðum farið fram á miklu meiri grunnkaupshækkanir en þau mundu hafa farið fram á, svo framarlega sem þau hefðu haft vissu fyrir því, að einhver ofur lítil samvizkusemi hefði verið af hálfu atvinnurekendanna um að reyna að hafa reksturinn skynsamlegri og bera sjálfir eitthvað af þessari kauphækkun, en velta henni ekki allri yfir á fólkið. Það er þess vegna mjög óréttlátt og frekt gagnvart verkalýðssamtökunum og öllum launþegum að svipta þau nú vísitölunni og banna að reikna hana, og það gefur öllum valdhöfum undir fótinn um að beita því valdi, sem verðlagningin er, á mjög ósvífinn hátt í framtíðinni. En eftirtektarvert er, og þar kemur það nýja mat, það óíslenzka mat í öllu þessu fram, hvílíkur munur er gerður á meðhöndlun vísitölu eftir því, hvort það er vinnuafl hins fátæka manns, sem á í hlut, eða það er verðbréf banka eða þeirra, sem keypt hafa verðbréf. Það eru til verðbréf hér með vísitölu. Fátækur verkamaður, sem þrælar dag og nótt við að byggja sér hús, fær lán, B-lán gegn vísitölu og önnur lán með vísitölu, og bankinn kaupir bréfið og kannske selur einhverjum, og það á að reiknast vísitala á það lán. Og það var upplýst hjá okkur í fjhn., eins og ég raunar líka bjóst við og á vissan hátt er eðlilegt, að það á að reikna vísitölu af vísitölubréfunum samkv. gömlu vísitölunni, sem afnumin var í fyrra, 1. febr., og verkamaðurinn, sem er sviptur sínum samningsbundna rétti til kauphækkunar samkvæmt kaupgreiðsluvísitölu, á að borga af húsinu sinu, af skuldinni, sem hann er í, samkvæmt vísitölu. M.ö.o.: þegar það er fjármagnið, sem á í hlut, skal vísitalan gilda. Þegar það er sá skapandi maður, sá maður, sem framleiðir og skapar vinnu, sem á í hlut, skal vísitalan bönnuð. Þetta er það nýja mat, annars vegar á auðmagni og hins vegar á vinnuafli, sem á að innleiða á Íslandi með þessu frv., sem hér liggur fyrir. Hingað til höfum við Íslendingar verið stoltir af því og jafnvel aðrar þjóðir hafa tekið eftir því hér heima, að hér á Íslandi væri manngildið sett hærra en peningagildið, og það hefur verið aðal okkar Íslendinga. Manngildi, það er raunverulega fyrst og fremst gildi þess vinnandi manns, þess manns, sem vinnur, og við Íslendingar höfum fyrst og fremst verið allt okkar líf menn, sem höfum unnið. Það hefur venjulega ekki verið svo mikið af peningum hér á Íslandi, að það séu þeir, sem hafi gegnsýrt þjóðfélagið, en með þessari löggjöf á að byrja á því. Réttur peningsins á að vera hátt settur, réttur mannsins, réttur þess vinnandi manns, hann skal niður - og það langt niður. Þess vegna er 23. gr. um að afnema vísitöluna eitt af því svívirðilegasta, sem í þessu frv. er. Þá er þetta frv. í öðru lagi árás á verkalýðinn og verkalýðssamtökin hvað launakjörin snertir. Útlendar vörur munu hækka frá 20 og upp í 60% fyrir beinar aðgerðir samkv. þessu frv. Almennu hækkanirnar á þeim vörum, sem koma inn í vísitöluna og algengastar eru, munu verða yfirleitt 20–30%. Það mun vafalaust ekki vera óeðlilegt að gizka á, að almennt séð muni það verða 23%, sem dýrtíðaraukningin kemur til með að verða, miðað við vísitöluheimilið. Ég veit, að hagfræðingarnir reikna eitthvað öðruvísi. Þeir eru með eitthvað 14%, ef ég man rétt, reikna náttúrlega með húsaleigunni, eins og húsaleiguvísitala nú er, og öðru slíku, og ég þekki reikningana þeirra frá fyrri gengislækkunum, svo að ég tek því öllu með varúð. Mér sýnist eftir þeim athugunum, sem ég hef gert, að hækkunin á því, sem vísitölufjölskyldan þarf, þýði, að lífsnauðsynjar hennar hækki um a.m.k. 23%. Það, sem hún fær í uppbætur, sú fjölskylda, sem á 2 börn innan 16 ára, og í tekjuskattsminnkun, það gerir aldrei meira en láta þá aukningu á útgjöldum fjölskyldunnar, sem ekki yrði bætt, verða sem næmi um 11%, þannig að kjararýrnunin, sem þarna er um að ræða eftir því, hvort fjölskylda á í hlut, sem hefur 2 börn innan 16 ára, eða ef það eru einhleypingar eða fjölskyldur, sem eiga börn yfir 16 ára, þá er kauplækkunin 11–23%. Launalækkunin, sem í þessu felst, er þess vegna alveg gífurleg. Það hefur aldrei svona mikil launalækkun verið fyrirskipuð með lögum á Íslandi áður. Samtímis þessu er vitað mál, að þetta er ekki sú eina lífskjararýrnun, sem í þessu felst. Það, að íslenzk verkamannafjölskylda hefur haft lífsafkomu, sem hefur veríð mjög góð, miðað við lífsafkomu verkamanna almennt í veröldinni kringum okkur, hefur ekki fyrst og fremst byggzt á háum launum hér heima. Þó að okkur hafi tekizt um langt skeið að halda 40–50% hærra kaupmætti tímakaups en var fyrir stríð, þá hafa þó þau góðu lífskjör fyrst og fremst stafað af mjög löngum vinnutíma, vissulega óhóflega löngum vinnutíma þess íslenzka verkamanns: En hann hefur fengið aðstöðu til þess að vinna svona lengi og fengið aðstöðu til þess að vinna með 50 og 100% hærra kaupi sína eftirvinnu og næturvinnu og helgidagavinnu, og það er það, sem hefur gert, ef ég má segja, gæfumuninn um, að hann hefur getað veitt sér fleiri hluti og sinni fjölskyldu a.m.k., þó að maðurinn hafi kannske sjálfur þrælað nótt með nýtum degi. Með þessu frv. er lagt til að koma aftur á á Íslandi prívatkapítalistískum atvinnuháttum, eins og þeir venjulega gerast með öðrum þjóðum og gerðust hér fyrrum, fyrir næstum heilli kynslóð, hjá okkur. Þegar auðvaldsskipulagið er óheft og lögmál gróðans og gróðavonarinnar er það eina, sem í því ræður, þá kaupir atvinnurekandi ekki vinnuafl á 50% hærra verði en hann getur fengið það á. Þegar nægilegt framboð er á vinnumarkaði, lætur atvinnurekandinn ekki vinna eftirvinnu, það er þá bara í undantekningartilfelli í sambandi við að bjarga fiski undan skemmdum og öðru slíku. Almenna reglan verður: Engin eftirvinna, engin næturvinna, og annað slíkt. Það má færa fram mörg rök fyrir því, að það væri gott að losna við hana, en þegar íslenzkur verkalýður losar sig við hana, mun hann gera það á þann hátt að knýja fram fyrir 8 tíma dagvinnu sama kaup og hann nú hefði með 10 tíma vinnu, 8 tímum í dagvinnu og 2 tímum í eftirvinnu. Hann mun ekki sætta sig við hitt, að hann verði látinn vinna ódýru tímana og kaupið ekki hækkað og lífskjör hans versni sem þessu svarar. Það er engum efa bundið, að afleiðingin af þessu frv. og framkvæmdinni á stefnu þess þýðir atvinnuleysi. Við minntumst á það í fjhn., Jónas Haralz bar á móti því, að svo mundi verða. Hann talaði um öll þau skip, alla þá báta, sem keypt voru til landsins í tíð vinstri stjórnarinnar og mundu sigla inn og þyrftu fólk, og við hefðum marga útlendinga hér og annað slíkt, Vissi ég það, Sveinki. Það var líka svo eftir nýsköpunartímann, að það var ekkert þægilegt fyrir þá stjórn, sem þá tók við, að koma á atvinnuleysi undireins, meðan togararnir voru að sigla inn. Það tók hana 3 ár. Það kemur til með að vefjast ofur litið fyrir þessari ríkisstjórn líka að koma á atvinnuleysi vegna þeirra ráðstafana, sem voru gerðar í tíð vinstri ríkisstjórnarinnar með að afla framleiðslutækja, þannig að það verður heldur erfiðara. En ég efast ekki um, að þeir menn, sem koma til með að stjórna aðgerðunum á Íslandi frá París og Washington í gegnum erindreka sína á Íslandi, hafa nægar aðferðir til þess að finna út, hvernig eigi samt sem áður að skapa atvinnuleysi og það tiltölulega fljótt. Ef öll byggingavinnan minnkar um helming, eins og virðist vera gert ráð fyrir í þeim innflutningsáætlunum, sem við fengum, þá líður ekki á mjög löngu, það þarf kannske ekki einu sinni heilt ár, þangað til þar sé farið að vera allt gerbreytt. Við höfum verið vanir því undanfarið á Íslandi að líta á það, að jafnvel múrarar og trésmiðir væru svo að segja einkaréttindastéttir, og þeir, sem oft hafa talað óvarlega í þeim efnum, muna ekki eftir því, að meira að segja 1951 fóru múrarar á togara og 1940 tók Múrarafélagið sig saman um að fara að taka upp svörð uppi í Mosfellssveit, vegna þess að það voru svo að segja engin hús til að byggja. Það er engum efa bundið, að það er atvinnuleysi, sem stefnt er að og hjá vissum mönnum verður afleiðingin af þessu, og það þyrftu þeir allir að sjá, sem að þessu standa og taka á þessu ábyrgð. Atvinnuleysi varð hér 1951, og það var engin tilviljun, og atvinnuleysi er í kapitalistísku skipulagi óhjákvæmilegt fyrir auðmannastéttina. Án atvinnuleysisins hefur hún ekki þau tök á vinnumarkaðinum, sem hún þarf að hafa. Þess vegna mun það útlenda auðvald, sem nú fer að halda hér í spottann hjá okkur, ef þetta verður samþ., sjá til þess, að mátulegt atvinnuleysi skapist á Íslandi. Og ég held, að ef það væri gengið skarpt að til að yfirheyra Jónas Haralz ráðuneytisstjóra um það mál, mundi hann jafnvel viðurkenna það. Og hvað verður þá um lífskjör íslenzks verkalýðs, þegar búið er að svipta hann réttinum til vísitölukaupgreiðslunnar, þegar búið er að lækka launakjör hans með því að hækka dýrtíðina um 20–30%, þegar búið er að svipta hann eftirvinnunni og jafnvel sjálf vinnan fer að verða stopul? Þá hafa lífskjörin hrapað þannig niður, að ég vil segja það út frá minni þekkingu í 40 ár á íslenzkri verkalýðshreyfingu, að við það mun íslenzk verkalýðshreyfing ekki una. Ég vil ekki gefa neinar yfirlýsingar fyrir hennar hönd, ég hef ekki umboð til þess, ég er því síður að hóta nokkru. Ég vil minna á það, að við stjórn, sem ég studdi, sagði ég hér, þegar efnahagsmál voru til umræðu vorið 1958, að ég varaði þá stjórn við og alveg sérstaklega Framsfl. Ég ráðlagði honum að taka tillit til verkalýðshreyfingarinnar, að reikna með henni og reyna ekki að þvinga það fram, sem hann vildi, án þess að taka réttmætt tillit til hennar, til hennar allrar. Ég aðvaraði þá ríkisstj., sem ég studdi. Það var daufheyrzt við þeim ráðleggingum, og ég held, að það hafi verið mjög skakkt af þeirri ríkisstj. að daufheyrast við þeim. Ég þarf raunverulega ekki annað en skírskota til þm. Sjálfstfl. og ráðherra hans, af því að þeir hafa líka nokkra reynslu frá haustinu 1958 um, hvernig verkalýður bregzt við kúgunarráðstöfunum, vitlausum efnahagsráðstöfunum, þannig að þeir vita fyllilega, hvernig sérstaklega reykvískur verkalýður, alveg sama hvaða flokki hann fylgir, breytir, þegar honum finnst sér misboðið. Og þó skulum við muna, að í þeim efnahagsráðstöfunum, sem ég var þá að vara við, var ákveðin 5% kauphækkun fyrstu mánuðina, 5% kauphækkun til þess að bæta verkamönnum upp 9 stiga vísitölumissi, og allir hv. þm. vita, hvernig fór þá um haustið. Þess vegna vil ég vara hæstv. ríkisstj. við. Ég vil aðvara hana, ekki sem neinn pólitískur foringi eða neinn fulltrúi verkalýðshreyfingarinnar, heldur bara sem Íslendingur, sem vill gjarnan komast hjá erfiðleikum, baráttu og ófriði. Ég vil aðvara hæstv. ríkisstj., ekki sem pólitískur andstæðingur hennar, heldur bara vegna þess, að ég þekki þjóð mína. Hagfræðingarnir kunna að reikna, þ.e. þeir reikna rétt, eins rétt og reikningsvélar, ef þeir hafa réttar tölur og ef þeir vita, hvort þeir eiga að leggja saman eða draga frá. En þeir vita ekki, að þegar þeir eru að reikna um efnahagsmál, eru þeir að reikna með lifandi mönnum, mönnum með tilfinningu, mönnum, sem eru að verja fjölskyldu sína, mönnum, sem eru að verja sína afkomu, mönnum, sem eru að verja sína eign, mönnum, sem eru að berjast fyrir því að halda íbúð, sem þeir hafa þrælað fyrir árum saman. Hagfræðingarnir reikna ekki með fólki. Þeir reikna eins og vélar. Þeir reikna ekki með mönnum með holdi og blóði, með tilfinningu. Það er það hins vegar, sem stjórnmálamenn eiga að kunna. Í því er þeirra lífspólitík, þeir eru að stjórna mönnum. Þess vegna er það, að það er hægt að nota hagfræðinga eins og góðar reiknivélar. Ef maður leggur dæmið rétt upp fyrir þá, skila þeir áreiðanlega réttri útkomu. En það hættulegasta, sem hægt er að gera, er að ætla að fara að láta þessa hagfræðinga stjórna þjóðfélaginu, stjórna lífandi mönnum, ráða örlögum lifandi fólks, skammta t.d. verkamönnum í Reykjavík, hvað þeir eigi að borða mikið, hvað þeir eigi að klæðast í og hvort þeir eigi að fá að búa í íbúðinni sinni áfram eða ekki. Þá er komið að öðrum hlutum, sem eru utan við svið hagfræðinganna og þeir bera ekkert skynbragð á og bezt er að láta þá engu ráða um. Hagfræðingar geta reiknað, hvað framleiðsla er á Íslandi, hvað mikið af fiski kemur á land og annað slíkt. En það kemur enginn fiskur á land og verður að engum fiski unnið nema af því, að það eru menn, sem draga hann á land, og menn og konur, sem vinna að honum í landi. Hagfræðingarnir ættu að læra að reikna með því. Meira að segja þó að menn hafi 800 millj. kr. lán frá París, kemur enginn þorskur á land á Íslandi fyrir það lán, ef sjómennirnir eru ekki til að draga hann, og fólkið á Íslandi mun fá að vita, að það er bæði verið að blekkja það og verið að undirbúa að kúga það, og þess vegna mun það rísa upp. Það getur engin hvít bók gert þau svörtu áform, sem hér eru fyrirhuguð, hvít í augum fólksins. Og fyrir okkur, sem höfum lifað baráttu reykvísks verkalýðs í 30 ár, lifað mörg svört áform, sem jafnvel hefur þurft bardaga til að hrinda, við höfum lifað það hér í Reykjavík, að það hafa ekki verið til neinir peningar að morgni eins dags, til þess að atvinnulaus verkamaður gæti fengið atvinnubótavinnu eina viku í mánuði, og við höfum lifað það, að það hafa verið nógir peningar til að kvöldi, bara af því að verkamenn risu upp. Þess vegna vona ég, að þeir, sem reyndastir eru og gætnastir, beri gæfu til þess að skilja, að það á ekki að leggja út í svona hluti eins og hér er lagt til viðvíkjandi verkalýðnum og verkalýðshreyfingunni. Það á ekki að reyna að framkvæma svona árásir. Þeir menn, sem hafa reynsluna af baráttunni undanfarna áratugi, vita, að þetta tekst ekki. Satt að segja hefur það oft hvarflað að mér, þegar ég hef verið að reyna af veikum mætti að setja mig inn í, hvernig þessir blessaðir hagfræðingar undirbúa þessar svokölluðu áætlanir sínar og annað slíkt, - það hefur stundum hvarflað að mér, að það sé bókstaflega eins og - ég vil ekki segja, að það sé afgreitt eftir pöntun, en ég veit eiginlega ekki, hvernig mennirnir hugsa. En það er næstum því stundum eins og þeir setji dæmið þannig upp, að útkoman sé í hellanum hjá þeim, örugg fyrir fram, og svo sé dæmið lagað eftir því, að útkoman passi við það, sem þeir vilja fá út. Ég skal taka eitt smádæmi af því, sem mest er notað af hálfu ungu hagfræðinganna sem rök fyrir því, að það sé allt í voða hér á Íslandi. Ég sé nú satt að segja aldrei þennan voða. Ég sé ekki voða hér, á meðan fólk lifir hér sæmilega og kemst sæmilega af, hvað sem allri reikningslist hagfræðinga líður. Ég sé meiri voða í því, þegar fer að sverfa að mönnum, heldur en þó að eitthvað sé vitlaust í bókhaldinu. - Já, ég ætlaði að taka eitt dæmi um, hvernig vinnubrögð slíkra hagfræðinga eru. Það er notað sem rök, að hlutfallið á milli vaxta og afborgana af erlendum lánum og gjaldeyristekna þjóðarinnar sé svo ægilegt; að voðinn sé alveg yfir okkur, svo framarlega sem við ekki stingum við fæti og steypum okkur ekki fram af hengifluginu. Og það, sem lagt er til grundvallar í sambandi við þessa útreikninga, er sem sé alltaf gjaldeyrisframleiðslan á árinu 1959, árinu, sem núna var að líða, og út frá því er í öllum þessum útreikningum reiknað með sem útgangspunkti, um hvað allt saman þetta sé hættulegt. Þessir lærðu hagfræðingar, þessir miklu hagfræðingar, sem fara til Parísar, voru líka við að útbúa þá fræðilegu, þá vísindalegu undirstöðu að efnahagsráðstöfunum, sem ég var að tala um áðan, vorið 1958, og þá er líka búin til áætlun. Hún var búin til í marz 1958, og þar var líka talað um gjaldeyristekjurnar og hvað afborganir væru nú að verða miklar, og í þeirri áætlun þessara sömu hagfræðinga, búinni út í marz 1958, var reiknað eins og ég nú skal lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: Gjaldeyristekjurnar 1957 voru þar settar 1355 millj. kr. Þá hefur ofur litið vantað upp á, að það væri komin svo nákvæm áætlun sem nú er í skýrslu hagfræðinganna, sem sýnir 1957 1375. Þá gizka þeir á 1958 1372 millj. kr. , svo gizka þeir á 1959 1370 millj., svo gizka þeir á 1960 1370 millj., svo gizka þeir á 1961 1370 millj., svo gizka þeir á 1962 1340 millj. M.ö.o.: þessir vísu hagfræðingar í þessari hagfræðinganefnd, - ég býst við, að Jónas Haralz sé einn aðalmaðurinn, þeir voru líka sumir að tala um gengislækkun þá, - þeir segja: Jú, fram til 1962 verða gjaldeyristekjurnar alltaf þessar sömu, 1372 millj. Þetta eru þær vísindalegu forsendur. Það er ósköp þægilegt að sýna fram á, að landið sé að fara á hausinn út af hlutfallinu á milli vaxta og afborgana af erlendum lánum og gjaldeyristeknanna. Þetta var nú svona, þegar þessi góði maður var að byrja í þessu, ungur og alveg óreyndur og auðsjáanlega var ekki sérstaklega mikill stórhugurinn né skilningurinn á því, að Íslendingar væru þjóð, sem væri að auka framleiðslu sina. En þetta eru vísindalegu undirstöðurnar undir efnahagsráðstöfunum og till. hjá þessum lærðu hagfræðingum. Og nú koma þeir og prenta og prenta náttúrlega í hvítu bókinni og alls staðar þetta, sem er á bls. 31 í grg. Nú hafa þeir ofur lítið lært. Jú, þeir hafa lært, - það eykst, þessir Íslendingar taka upp á þessum fjanda að láta gjaldeyristekjurnar vaxa og á einu ári eru hagfræðingarnir sem sé búnir að læra þetta, að þær vaxa. Benjamín Eiríksson lærði heilmikið á 10 árum, og Jónas Haralz hefur lært heilmikið á einu ári. Og hvað eru þeir nú búnir að læra mikið? Jú, hann segir: 1958 eru gjaldeyristekjurnar 1521 millj. Svo gizkar hann á 1959. Og hvað gizkar hann á 1959? 1466. Þær minnka. 1466. Aflinn 10% meiri. Jónas Haralz vinnur ekki úr aflanum, hann setur hann víst í sjóinn aftur í sínum huga. 1960 er það 1547, 1961 er það 1600, og svo eykst það. 1962 er það komið upp í 1690, 1963 er áætlunin 1770. Hvað eru raunverulega gjaldeyristekjurnar, ef við reiknum með birgðavextinum í ár, gjaldeyririnn, sem við sköpum, gjaldeyririnn, sem við hefðum getað verið búnir að flytja út og fá inn, ef það hefði ekki af sérstökum pólitískum ástæðum verið beðið með það? Það er raunverulega 1776 millj. kr. , gjaldeyristekjurnar 1959. Þetta er útgangspunkturinn í allri áætluninni um þetta hlutfall, þessar 1466 millj., sem Jónas Haralz er með, lækkun frá 1958, og þannig fær hann prósenturnar þannig út, að á árinu 1961 er það komið upp í 11.4% miðað við gjaldeyristekjurnar. Þessi áætlun er röng. Þessari áætlun er hagrætt með það fyrir augum að fá ákveðna útkomu, sem líti illa út. Ég bað um í fjhn. að fá áætlun þeirra fram til 1970. Ég fékk áætlun fram til 1966. Ég spurði þannig um, hvað vextir og afborganir væru. Ég bað um að fá hlutfallið, hvað bátarnir væru af gjaldeyrisútgjöldunum. Það hef ég ekki fengið. En eitt vitum við, að flestir þeir bátar, sem við fáum til Íslands, skapa eins mikinn gjaldeyri brúttó á einu ári og þeir kosta sjálfir í gjaldeyri, þannig að gjaldeyrislega séð er það gott fyrirtæki fyrir okkur að fá bátana. Þegar farið er að búa til áætlanir eins og þessir hagfræðingar gera, get ég líka alveg eins búið til áætlanir, þó að ég sé enginn hagfræðingur. Og ég kastaði upp áætlun að gamni mínu, þar sem ég nota þeirra tölur í vöxtum og afborgunum og þar sem ég set fyrir árið 1959 1748 millj. kr. í gjaldeyristekjum, og síðan reikna ég heldur minni vexti en þeir eru með. Þeir eru mestmegnis með 90 millj. kr. vexti frá ári til árs. Ég reikna með 75 millj. kr. fast frá ári til árs, og ég reikna með því hlutfalli, sem vextir og afborganir þá verða af slíkum tekjum. Það gildir fyrir árið 1960 1923 millj., 1961 1998 millj. o.s.frv., og þá eru prósenttölurnar, sem ég fæ út fyrir 1958 8%, sem hlutfallið er milli vaxta og afborgana af erlendum lánum og gjaldeyristekna. 1960 er það 8.5%a, 1961 er það 9.1%, 1962 er það 8%, 1963 er það 6.5%, 1964 er það 5.4%, 1965 er það 4.5%, 1966 er það 4.2%. M.ö.o.: þessir vextir og afborganir af erlendum lánum verða aldrei allan þennan tíma svo miklir, að það verði íslenzkum þjóðarbúskap raunverulega hættulegt, - aldrei nokkurn tíma. Það er eins og hver annar barnaskapur, svo að ekki sé talað um neitt verra, að halda slíku fram. Það er náttúrlega hægt að gera það með einu mótí. Það er hægt að gera það með því móti að reikna með stöðvun í íslenzku atvinnulífi, reikna með samdrætti í íslenzkri útgerð. Það er hægt, og því virðist mér að sumu leyti þessir hagfræðingar reikna með. Þeir reikna með því, að það sé kannske svo og svo mikið af skipum, sem liggja og séu ekki gerð út, eða að togararnir sigli svo og svo mikið og þess vegna fái menn ekki nægan fisk í hraðfrystihúsin, og annað þess háttar. Það eru allir mögulegir slíkir hlutir, sem kunna að koma fyrir. Þess vegna geta þeir fengið allan fjandann út eftir því, hvaða tölur það eru, sem þeir reikna með, og ég get það líka, ef á að fara að reikna svoleiðis. En ég þykist hafa þarna meiri rök fyrir mínum tölum en þeir hafa fyrir sínum. Og eitt a.m.k. er alveg víst, það er ekki leyfilegt að byggja á þeirra staðhæfingum og þeirra hagræddu tölum aðrar eins ráðstafanir og þær, sem hér á að gera. Íslenzk þjóð verður aldrei sannfærð um það, að þetta sé óbrigðull grundvöllur til þess, að hver einasti verkamaður og verkamannafjölskylda í landinu eigi að fórna milli 10 og 20 þús. kr. af kaupgjaldi sínu á ári fyrir stefnu þessara hagfræðinga. Þess vegna er það greinilegt, að allir útreikningar, allar skýrslur, allt, sem byggt er á viðvíkjandi þessari grg. og þessu frv., á að takast til endurskoðunar, þetta stenzt enga gagnrýni, byggir ekki á neinum staðreyndum. Það er ill óskhyggja, sem þarna er að verki, staðreyndum svo að segja hagrætt með það fyrir augum að fá út útkomuna, sem einhverjir herrar suður í París og einhverjir erindrekar þeirra á Íslandi vilja fá til þess að þvinga upp á Ísland slæmri efnahagspólitík. Þá komum við að þeim kafla þessa frv., sem snertir vextina. Það er nú kannske rétt, að hæstv. viðskmrh. komi inn, áður en ég hverf alveg frá þeim kafla, sem snertir verkalýðshreyfinguna. Ég rétt minnist gamals og góðs samstarfs okkar í fjhn., þegar við vorum að berjast á móti síðustu gengislækkun og hröktum sameiginlega mjög dyggilega allar þær firrur, sem þá voru uppi hjá hagfræðingunum, og allt reyndist rétt, sem við sögðum, og allt vitlaust, sem þeir sögðu. Þá var hæstv. viðskmrh. ekki neitt sérstaklega hrifinn af því að stofna atvinnuöryggi Íslendinga í voða fyrir einhvers konar frjálsa verzlun. Og svo að ég að síðustu ljúki ádeilu minni út af því, hvað verkalýðnum sé bezt, og ádeilu minni á skoðanir hv. 6. landsk., form. fjhn., í þessu efni, ætla ég rétt að vitna í nál. 3. minni hl. fjhn. frá 1950, núv. hæstv. viðskmrh., þar sem hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Að öðru leyti er það um þetta að segja, að ég tel það ekki eiga að vera höfuðmarkmið þeirrar stefnu, sem fylgt er í efnahagsmálum, að hægt sé að halda uppi svonefndri frjálsri verzlun. Ég tel höfuðmarkmiðið eiga að vera það, að haldið sé uppi fullri atvinnu og full hagnýting allra framleiðslutækja sé tryggð.“ Þessu var ég og er fyllilega sammála. Í þessu frv. er svo einn af þýðingarmestu köflunum viðvíkjandi vöxtunum, og það undirstrikaði hv. form. fjhn. mjög greinilega í sinni framsöguræðu, að það er ein af höfuðstoðum þeirrar nýju efnahagsmálastefnu, sem hér kvað eiga að taka upp. Og sú stefna er í stuttu máli sú, að nú skuli innleiða okurvexti á Íslandi og afnema allt, sem heitir að lasta það ljóta orð lengur, heldur gera það að góðri og heilbrigðri fjármálapólitík, enda hefur Sigurður Berndsen lýst því yfir, að hann sé mjög sammála þeirri stefnu, sem þar sé upp tekin. Vextirnir og lánapólitíkin eru ein höfuðstoð þeirrar stefnu, sem nú á að hefja, og forsvarsmaður hæstv. ríkisstj. undirstrikaði það mjög greinilega, að án þeirra framkvæmda, sem ætlazt er til á því sviði, fellur þessi stefna um sjálfa sig. Hvernig hefur nú aðstaða okkar Íslendinga yfirleitt verið gagnvart vöxtum og gagnvart lánum? Sannleikurinn er, að við höfum alltaf verið á móti háum vöxtum. Við höfum alltaf verið þjóð, sem hefur þurft að fá að láni, við höfum þekkt vel það gamla orðatiltæki Englendinganna, þegar þeir segja: Englendingurinn þolir allt nema 2%. - Enski kapítalisminn treystir sér til þess að halda allt út nema það, að vextirnir af kapítali fari niður í 2%, þá er honum öllum lokið. Við höfum um áraraðir verið undir hans ok seldir og orðið að borga stóran hluta af okkar þjóðartekjum í vexti til hans, og við höfum alltaf viljað losna undan öllu vaxtaoki. Það hefur þess vegna frá upphafi, þegar við fórum að ráða okkar málum sjálfir, verið eitt af höfuðatriðunum í öllu íslenzku efnahagslífi að reyna að knýja fram lága vexti. Og þetta er ekkert einkennandi fyrir okkur. Þetta er einkennandi fyrir hverja einustu þjóð, sem er á framfaraskeiði. Fyrir þjóð, sem er á framfaraskeiði, eru lágir vextir ódýrir peningar, eins og bændurnir og atvinnurekendurnir í Bandaríkjunum orðuðu það fyrir 100 árum, 1850-1860 og 1870, þegar gróskan var þá að koma mest í athafnalíf þeirra. Til þess að byggja upp land okkar, sem enn er að heita má ónumið nema sjávarsíðan, þurfum við ódýrt fé, lága vexti, og ef okkur á að vegna vel í landinu, þarf skattur okkar til auðsins, til fjármagnsins að vera sem minnstur, því að því hærri verða okkar vinnulaun og sá afrakstur, sem þjóð okkar fær. Þess vegna verður það alltaf eitt höfuðatriði um öll efnahagsleg kjör íslenzku þjóðarinnar, að vextir séu lágir. Þetta hefur líka verið höfuðatriði í allri baráttu þeirra stétta, sem mest hafa þurft á lánum að halda. Það hefur verið eitt höfuðatriði í baráttu bændastéttarinnar, að vextir séu lágir á þeim lánum, sem hún fær, og var eitt af því fyrsta, sem knúið var hér fram á áratugnum 1920–30. Það var eitt aðalatriðið, þegar löggjöfin um verkamannabústaði var sett 1929, að fá fram vexti, sem væru 21/2 %, og Alþ. setti lög um það, og var þjóðin þó fátæk þá. Það var eitt aðalatriði á tímum nýsköpunarstjórnarinnar að knýja það fram, þegar togaraflotinn var keyptur handa landsmönnum og ráðizt í að reisa stórar og miklar verksmiðjur, og þurfti að beita okkar bankavald mjög hörðu til þess, að atvinnurekendur fengju lán, sem voru 21/2 %. Það hefur verið höfuðatriði fyrir þjóð okkar að knýja fram lága vexti. Og ef við ætlum að byggja land okkar sjálfir, njóta okkar auðlinda sjálfir, virkja okkar fossa sjálfir, þá er frumskilyrðið það, fyrir utan að við eigum þetta og þetta sé í okkar eigu og við gerum þetta sjálfir, að þegar við tökum lán til þess, tökum við þau lán með lágum vöxtum. T.d. af Sogsvirkjuninni er helmingurinn af kostnaðinum núna við framleiðslu alls rafmagns og meira en helmingurinn vextir af lánum. Það er engum efa bundið, að einmitt háir vextir af lánum hafa orsakað þriðjunginn af allri verðbólgunni á Íslandi, þ.e., í verðlagsmynduninni á Íslandi er sök hárra vaxta a.m.k. þriðjungur af því. Þess vegna hlýtur það alltaf að vera keppikefli fyrir þjóð okkar og allar þær stéttir hennar, sem leggja í framkvæmdir eða eru að reyna að koma yfir sig húsum, að búa við ódýrt fjármagn, búa við lága vexti. Nú er sagt: Við eigum að koma á háum vöxtum til þess að stjórna með því atvinnulífinu. - Ég veit ósköp vel og viðurkenni, að þetta er ráð, sem getur dugað og er jafnvel eðlilegt að dugi í gömlum og grónum kapítalískum þjóðfélögum eins og Bretlandi og Bandaríkjunum. Það er ósköp eðlilegt. Það er hægt að stjórna svona þar. Þar er líka hægt að stjórna illa þar með því, og jafnvel í Bandaríkjunum hafa menn rekið sig á það. En á Íslandi er ekki hægt að stjórna með þessu. Það er ekki hægt að framkvæma á Íslandi þá pólitík, sem mundi þykja sjálfsagt áð framkvæma í hverju elnasta öðru kapítalísku landi, og það bara af þeirri ástæðu, að við erum svo lítil þjóð, þar sem hver þekkir annan svo vel, að menu hafa ekki brjóst í sér, ekki einu sinni bankastjórar, til þess að beita þeim aðferðum, sem hægt er að beita í stórum þjóðfélögum. Það er oft verið að álasa Íslandi sem landi kunningsskaparins og landi, þar sem ættarböndin séu rík, og allt mögulegt annað slíkt. Það er stundum slæm staðreynd, en það er staðreynd. Það skal öðruvísi bankastjóra til en nú eru á Íslandi til þess að segja við mann, sem á íbúð, sem er 300–400 þús. kr. virði og vantar 10 þús. kr. víxil til þess að bjarga henni undan hamrinum: Þú færð ekki víxilinn, góði minn, þó að þú borgir hann upp á einu ári, íbúðin þín verður boðin upp. - Við höfum ekki svona menn enn þá á Íslandi. Þó að kapítalisminn sé búinn að vera til hjá okkur núna um tveggja kynslóða skeið, er hann ekki búinn að skapa þá manngerð á Íslandi, hann er ekki búinn að rýra íslenzkt manngildi svo mikið, hann er ekki búinn að gera samböndin manna á milli að svo ísköldum peningasamböndum, að menn steypi hver öðrum í ógæfu með svona hlutum. Það, sem menn koma til með að standa frammi fyrir, þegar á að fara að framkvæma þetta, eru svona hlutir. Og ef einhverjum bankastjóra kynni að detta í hug að reyna eitthvað í þessa áttina, mundu bankarnir reyna það, að spariféð færi út úr greipunum á þeim og sparifjáreigendurnir færu sjálfir að lána fram hjá bönkunum. Það hefur komið fyrir áður á Íslandi og getur komið fyrir enn; og það er ekkert vald til samkvæmt frv., sem heldur sparifé föstu í bönkum. Það er ekki hægt að framkvæma svona pólitík á Íslandi. Það er ekki hægt að koma á prívatkapítalismanum með allri hans svívirðingu hér á Íslandi. Þjóðin rís upp á móti því. Meira að segja held ég, að bankastjórar muni rísa upp á móti því. Það hefur verið reynt áður, og það hefur mistekizt. Menn tala, eins og stundum hefur verið gert, um misrétti, spillingu og annað slíkt í sambandi við leyfin og allt saman það. Hvað haldið þið að yrði þá sagt; ef bankastjórar ætluðu að fara að beita hörðu við suma og sýna linkind við aðra? Nei, það er ekki hægt að gera svona hluti, það er vitlaust að gera svona hluti á Íslandi, það er skaðlegt fyrir okkar þjóðarbúskap, og það á ekki að reyna það. Við erum fátæk þjóð þrátt fyrir ýmislegt, sem okkur hefur áskotnazt, og erum að byggja upp stórt land. Við þurfum til þess ódýrt fjármagn, og við höfum þá aðstöðu í veröldinni, sem við eigum að hagnýta okkur miskunnarlaust. Ef við getum fengið fjármagn fyrir austan járntjald, þá eru það jafngóðir peningar til þess að byggja upp orkuver á Íslandi eða hvað sem er eins og dollarar frá Ameríku. Eins og við getum verzlað austur fyrir járntjald og verzlað til Ameríku, Afríku og Vestur-Evrópu, eins getum við tekið lán fyrir austan járntjald og höfum gert það, eins og við tökum lán í Ameríku, Englandi eða jafnvel annars staðar. Við eigum að vera óhræddir að hagnýta þá aðstöðu, sem Ísland er í, til þess að skapa eins gott líf fyrir þessa þjóð og hægt er. Við gerum það ekki með því að ætla að gera okkur undirorpna venjulegum, prívatkapítalistískum atvinnuháttum. Við gerum það aðeins með því að hugsa fyrir þjóð okkar sem eina heild, bera umhyggju fyrir henni eins og fjölskyldufaðir fyrir sínu heimili, og fjölskyldufaðir innleiðir ekki þessa hætti á sínu heimili og gagnvart sínum börnum. Við eigum að hugsa um okkar þjóð eins og litla þjóð, sem hefur lifað af allar þær hörmungar, sem yfir Ísland hafa gengið, og lifum nú í fyrsta skipti þannig, að börnin okkar taka út fullan vöxt, sem í kynslóðum okkar hefur búíð, í fyrsta skipti kynslóð, sem fær að borða sig sadda. Og nú á ekki að byrja á því að segja: Þetta fólk á að lúta ísköldum lögmálum peningavaldsins í veröldinni. - Við eigum að frelsa þjóð okkar frá því að verða því undirorpin. Við reyndum það einu sinni. Ég hef áður minnzt á það. Ég ætla ekki að gera þetta að umtalsefni núna, ekki að minnsta kosti strax. Allur kaflinn um vextina og lánapólitíkina er jafnskaðlegur og hann er ómannúðlegur og eins og hann er óraunsær, og þó kastar tólfunum í 32. gr., þegar ríkisstj. fer fram á heimild til að geta raunverulega breytt lögum, einum 6–8 lögum. Ég spurði satt að segja á fundi okkar í fjhn., hvort það væri ekki miklu þægilegra fyrir ríkisstj. að fara bara fram á að fá einar litlar tvær línur, þar sem stæði: Ríkisstjórninni er heimilað að breyta öllum þeim lögum, sem fyrir eru á Íslandi, eftir því sem henni þóknast. - Þá er þetta miklu, miklu fyrirhafnarminna, og það er stefnt í þá áttina með þessari 32. gr., að mega svo að segja stjórna með tilskipunum. Þá ætla ég rétt að minnast nokkrum orðum á það, sem á að vera undirstaða þessa frv. eða tilefnið til þess, að lagt er út í það, og það er að bjarga sjávarútveginum. Það er með þennan veslings sjávarútveg, sem alltaf er verið að bjarga hér. Þessi atvinnuvegur, sem alltaf bjargar þjóð okkar og við lifum á, það er einhvern veginn búíð að koma mönnum upp á það og það er nú hið slæma uppbótakerfi, sem þar hefur víssulega hjálpað til, að það er farið að tala um eins og við séum alltaf að bjarga honum, þegar við erum að bjarga okkur sjálfum. Í þeim ráðstöfunum, sem hér er lagt til, hef ég ekki getað sannfærzt um að væru neinar ráðstafanir, sem tryggðu afkomu sjávarútvegsins, engar, og ég get ekki séð, að neitt í þessu frv. sé sérstaklega fyrir sjávarútveginn gert, ekki neitt. Það er nefnilega eitt af því undarlega með hagfræðingana, þessa ungu hagfræðinga, þessa óreyndu hagfræðinga, að þeir halda alltaf, að þeir geti með því að reikna niður gengið reiknað sjávarútveginn niður í það að bera sig. Þetta er dæmi, sem aldrei gengur upp af þeirri einföldu ástæðu, að um leið og gengið er reiknað niður, þá hækkar um leið verðið á öllum vörunum, sem sjávarútvegurinn þarf. Og dæmið kemur aldrei til með að ganga upp. Þið megið halda áfram áratug eftir áratug að lækka gengið á Íslandi hvað það snertir, þið bjargið ekki sjávarútveginum með því. Ég spurði, af því að í frv. og grg. þess er gert ráð fyrir, að það sé byggt fyrst og fremst á bátaútveginum og afkomu hans, - ég spurði þess vegna: Hvað reiknið þið með, að smábátaútvegurinn eigi að fá hjá hraðfrystihúsunum fyrir fiskkílóið, eftir að þetta frv. hefur verið samþykkt? Davíð Ólafsson fiskimálastjóri varð fyrir svörum af hálfu hagfræðinganna. Það stendur nefnilega hérna í 17. gr., með leyfi hæstv, forseta: Lagt er til, að hið nýja gengi verði 38 kr. á Bandaríkjadollar. Þetta gengi er við það miðað, að stærsta grein útflutningsframleiðslunnar, þorskveiðar bátanna, beri það sama úr býtum og þær gera með þeim útflutningsbótum, sem nú gilda, að öllum sérbótum meðtöldum. Ég spurði því Davíð, hvað hann áliti að bátarnir ættu að fá meira. Hann sagði, að þeir ættu að fá 28% til viðbótar, það ættu hraðfrystihúsin að geta greitt, og vildi þá ganga út frá kr. 2.12 fyrir fiskkílóið, sem ég nú hins vegar ekki vildi ganga inn á að væri rétt að leggja til grundvallar. Bátarnir fá meira núna. Með þessu móti, með 28% af 2.12, eins og hann reiknaði, mundi koma út 2.71. Nú er ég hins vegar hræddur um, að hraðfrystihúsin mundu vilja velta 5% útflutningsgjaldinu yfir á smábátaútveginn og mundu þá kannske vilja lækka verðið allt niður í 2.50. Að mínu áliti hins vegar fær fiskibáturinn núna kr. 2.35 fyrir sitt fiskkíló með þeim uppbótum, sem hann fær í gegnum vátrygginguna, sem greidd er, þannig að ég er ákaflega hræddur um, að báturinn verði ekkert betur út úr því með þessari gengislækkun en hann er með núverandi uppbótum. Ég hef leitað til Landssambands ísl. útvegsmanna. Ég hef því miður ekki getað fengið þar neitt, sem ég gæti hér haft eftir. En svo mikið held ég að mér sé óhætt að segja, að ekki held ég, að þeir menn séu neitt sérstaklega öruggir um afkomu bátaútvegsins vegna þessa frv. Ég hef því miður ekki haft aðstöðu til þess að geta talað við félagsskap íslenzkra botnvörpuskipaeigenda. Það hefur satt að segja verið allt of lítill tími til þess, að maður gæti grennslazt nóg eftir hlutunum hjá þeim, sem ættu að vita gerla um þetta. Þegar við vorum í fjhn., við hæstv. viðskmrh., 1950, kölluðum við alla þessa menn fyrir okkur, fengum upplýsingar frá þeim og gátum sett það allt saman niður á pappír, en nú er ég hræddur um, að allir þessir menn séu dauðhvekktir á því að láta hafa nokkuð eftir sér, vegna þess að þeir verða alltaf fyrir svo miklum vonbrigðum á eftir af öllu saman, sem hlýzt af þessum efnahagsráðstöfunum. Og það má mikið vera, ef þessi gengislækkun tryggir rekstur bátaútvegsins eða jafnvel togaraútvegsins á nokkurn sérstakan máta. Ég hef þess vegna ekki getað fengið neina sönnun fyrir því og ekki getað heyrt hjá neinum þeim mönnum, sem hafa með þetta að gera, nein rök fyrir því, að þeir áliti, að með samþykkt þessa frv. væri tryggt, að bátaútvegurinn yfirleitt gengi af fullum kraftí. Það, sem við eigum á hættu m.a., er bara, að della á milli hraðfrystihúsanna og bátanna geti valdið stöðvunum. Maður þarf ekki mikið að tala við mennina, sem hafa með bátana að gera og togarana, til þess að heyra þó það á þeim, að þeir eru hræddir út af lánatakmörkununum og vaxtahækkununum, enda tekið fram í fjhn. af Jónasi Haralz mjög greinilega, að það fái þeir alls ekki reiknað. Við spurðum Vilhjálm Þór, aðalbankastjóra Seðlabankans, þegar hann kom á okkar fund, hvað bankinn mundi lána út á fiskinn, og fengum það fram hjá honum, að það mundi verða lánuð sama krónutala út á sama magn, sem sagt út á kassann eða smálestina, eins og áður, og ég sagði við hann: Það verður þá hlutfallslega minna af fiskverðinu lánað af hálfu bankanna til útvegsmannanna eða hraðfrystihúsanna en áður var. Já, viðurkenndi hann. M.ö.o.: lánskjörin, sem útvegsmennirnir fá, versna hlutfallslega, þau versna og vextirnir hækka. Við, sem höfum verið í bankaráði Landsbankans, höfum oft verið að ámálga það, að það væru allt of háir vextir, sem Seðlabankinn tæki einmitt af endurkaupavíxlunum. Viðskiptabankarnir hafa fengið 1/2 %, þegar Seðlabankinn hefur fengið 41/2. Við höfum verið að tala um þetta og ámálgað þetta hvað eftir annað í bankaráði Landsbankans og jafnvel oft fengið undirtektir hjá öðrum hv. bankaráðsmönnum og jafnvel bankastjórum. Fyrir okkur er það undarlegt að lifa það nú, að það eigi að rýra afkomu útvegsmanna, einmitt hvað þetta snertir, að vextirnir eigi að hækka; vaxtakjörin verða verri ag tiltölulega minna lánað út á fiskinn. Og mér er spurn: Er nokkurt öryggi fyrir því, að sjávarútvegur okkar yfirleitt komi til með að ganga með þessari gengislækkun? Ég skil það nú, að ríkisstj. hefur ekki mikil samráð við verkalýðssamtökin, hún virðist nú líta þau nokkru hornauga. Ég hélt kannske, að hún hefði haft veruleg samráð þó a.m.k. við atvinnurekendasamtökin, en ég fer nú satt að segja að verða hræddur um, að hún hafi það ekki heldur, - það séu engin samráð nema suður í París. Ég held þess vegna, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur, af því að þeir í París skilja svo lítið sjávarútveginn hérna á Íslandi, og ég held, að þeim sé ekki vel við hann, þeir hafa alltaf tilhneigingu til þess að drepa hann niður, af því að hann framleiðir fisk, sem fer til Rússlands, - ég held það sé nauðsynlegt, að ríkisstj. endurskoði mjög vel þá aðstöðu, sem sjávarútvegurinn verður í, ef þetta frv. verður samþ., og að hæstv. ráðh. lýsi fyrir okkur í þessum umræðum, svo að við a.m.k. göngum ekki í villu og svíma um það, að þeir hafi einhverjar yfirlýsingar eða séu sjálfir sannfærðir um, að togaraeigendur og smábátaeigendur, útvegsmenn, sætti sig betur við þetta fyrirkomulag en það, sem nú er. Hins vegar ætla ég ekki að biðja ríkisstj. um neinar yfirlýsingar um, hvort sjómenn komi til með að sætta sig við það. Ég veit, að þeir munu vart sætta sig við það. Það er verið að binda þeirra hlutaskipti við ákveðna krónutölu, meðan ekki er samið að nýju, það er verið að svipta þá aldagömlum rétti, sem þeir hafa til þess að fá sinn hlut á því verði, sem fiskhlutur þeirra selst á. Það er réttur, sem sjómennirnir eiga enn þá kröfu á samkv. allri hefð, að fá fisk útmældan og geta þá sjálfir ráðstafað honum og selt hann, og mér er sem ég sjái, að það takist að beygja íslenzka sjómenn undir nokkuð í þessum efnum, sem þeir vilja ekki sætta sig við. Þá er rétt, viðvíkjandi þeim kafla þessa frv., sem að verzluninni sérstaklega snýr, að láta í ljós annars vegar ugg minn, þegar hér er talað um, að hvað verðlag snerti, þá skuli vera sama krónutala, sem kaupmennirnir fáí fyrir að afhenda vöruna. Það hefur verið reynt svona fyrr. Ég er hræddur um, að það gangi ekki vel. Þegar heildsalarnir kippa að sér hendinni um lánin til smákaupmannanna t.d. hér í Reykjavík, eins og er viðbúíð að þeir geri, þegar bankarnir kippa að sér hendinni með lánin til þeirra, og ef þeir gera það, verður ekkert þægilegt fyrir þessa aðila að komast af með það, sem þeim á þennan hátt yrði skammtað. Þegar kaupgetan um leið minnkar, þegar vörustykkin verða færri, sem afgreidd verða, er um tvennt að ræða hjá kaupmönnunum og kaupfélögunum: að verzlunin ber sig lakar eða tapar beinlínis eða verður að segja svo og svo miklu af fólkinu upp, og það er máske það, sem er sérstaklega stefnt að með þessu. Ég vil vara við óraunsæinu í þessum ráðstöfunum. Og hvað snertir þann kafla, sem um verzlunarmálin er, vildi ég enn fremur segja það, að mig uggir, að þegar á að ganga frá frílistunum, verði þeir þannig úr garði gerðir, að það verði þjóðarbúskap okkar til stórtjóns. Og það er ekki svo auðvelt að kippa því í lag. Þegar þær vörur eru settar á frílista og hleypt inn í landið með lánsfé, sem við ella hefðum getað sótt til landa, þar sem við gátum fengið markaði fyrir fisk okkar, þá er búið að eyðileggja þann markað. Og mér lízt ekki á, hvernig grafið mundi verða undan þeim dýrmætu viðskiptasamböndum með slíkum frílistum. Þá vildi ég enn fremur sérstaklega gera að umtalsefni í þessu frv. 33. gr., þar sem ákveðið er að láta vald Seðlabankans ná til innlánsdeilda kaupfélaganna. Þetta er óréttmætt. Það á ekki að taka það sparifé, sem alþýða manna leggur inn hjá félagssamtökum sínum, og leggja það undir ríkisvaldið. Það er kvartað yfir afskiptum ríkisvalds á Íslandi og það að mörgu leyti réttilega. Við Íslendingar erum yfirleitt engir vinir ríkisvalds. Það þýðir ekki, að við viljum ekki nota það til þess að hjálpa þjóð okkar og lyfta henni, þegar það er hægt. En að láta ríkisvald seilast inn á svið þeirra frjálsu samtaka almennings, það er það, sem við eigum að varast. Þess vegna eigum við ekki að láta ríkisvaldið og í þessu tilfelli Seðlabankann fá neitt vald yfir innlánsdeildum kaupfélaganna. Þetta er árás á samvinnufélögin í landinu, árás á félagsskap, sem alþýða manna í landinu hefur skapað sér. Og hvað sem menn kunna að deila um ýmis fyrirbrigði í sambandi við samvinnuhreyfinguna, verðum við að muna það, að sjálf samvinnuhreyfingin er, næst verkalýðssamtökunum, sterkustu alþýðusamtök þjóðar okkar. Og það er jafnóviturlegt eins og það er óréttlátt að ráðast á þá viðleitni, sem almenningur sýnir með því að reyna að safna sparifé sínu í innlánsdeildir slíkra samtaka. Ég sé ekki, að þetta frv. sé neinum til góðs nema útlendu auðvaldi og örfáum Íslendingum. Ég sé ekki, að það sé nein nauðsyn á samþykkt þessa frv., heldur þvert á móti geti aðeins hlotizt af því skaði. Ég mundi skilja mjög vel þá afstöðu íslenzks verkalýðs hagsmuna sinna vegna að rísa upp á móti þeirri lífskjaraskerðingu, sem í frv. þessu felst. Og ég mundi enn þá betur skilja þá afstöðu íslenzks verkalýðs heiðurs síns vegna að rísa sem fyrst upp á móti þessu frv., ef að lögum yrði, þegar á að skipa íslenzkum verkalýð, hvað lífsafkomu snertir, á bekk með þeim verkalýðsstéttum, sem lægst eru launaðar í öllum okkar nágrannalöndum. Ég óttast, að afleiðingar samþykktar svona frv. yrðu eitt harðvítugasta stéttastríð, sem háð hefði verið á Íslandi, og ég hef alltaf, ef ég hef getað, beitt áhrifum mínum hér á Alþ. til þess að forða frá því, að út í slíkt stéttastríð sé lagt, - ekki vegna þess, að ég vantreysti íslenzkum verkalýð til þess að sigra í slíku stríði, heldur vegna hins, að ég vil ekki, að þjóð okkar beri kostnaðinn af, að atvinnurekendastétt okkar og verkalýðsstétt okkar sé að óþörfu att saman í ægilegt stéttastríð. Það, sem tapast með slíku, vinnst aldrei aftur. Því vildi ég þess vegna beina til hæstv. ríkisstj., ef hún vildi nokkurs meta orð mín, að endurskoða afstöðu sína og fyrirætlanir í sambandi við þetta frv. Mín till. er, að það sé fellt. Út af ræðu hv. 6. landsk., form. fjhn., hér áðan vildi ég aðeins bæta við nokkrum orðum, þó að ég hafi stundum á hann minnzt. Hann talaði um það, flytjandi sinn fagnaðarboðskap, að nú væri verið að snúa við blaðinu. Ég skil ósköp vel, að ekki sízt þeir menn, sem við kaupsýslu fást, séu ósköp leiðir á allri skriffinnskunni og öllu því dóti. Það má æra óstöðugan oft að standa í öllu því fargani. En við skulum gá að því að verða ekki svo leiðir á skriffinnskunni, þótt slæm sé, að við önum út í það forað, sem það frjálsa efnahagskerfi mundi vera fyrir okkur. Hann talaði um, að við værum núna að snúa við blaðinu. Ef þetta frv. er samþ., erum við að snúa við blaðinu á þann hátt, að við erum að hætta að vera sjálfstætt land, við erum að hætta að vera með sjálfstæðan þjóðarbúskap, og við erum að stefna að því að gerast nýlenda. Við erum að snúa við í efnahagsmálum hvað það snertir, að við erum að hætta að hugsa um velferð þjóðarinnar, en láta peningana og peningavaldið ráða, hvað gerist hér á Íslandi. Hv. form. fjhn. sagði, að þetta frv. miðaði að því að lækna varanlegar meinsemdir, alls konar spillingu, misrétti, skriffinnsku og annað slíkt, sem verið hefði í fari okkar undanfarið. Þessar meinsemdir, sem hann talaði um, sköpuðust sem fálmandi viðleitni til þess að reyna að lækna miklu verri meinsemdir. Af hverju tókum við upp ríkisafskipti af útflutningi okkar? Af því að sjávarútvegur okkar var að fara á hausinn. Af hverju tókum við upp höft á innflutningi okkar? Af því að sjávarútvegurinn stóð ekki undir þörfum þjóðarinnar fyrir innflutning. Af hverju fór ríkið að skipta sér af atvinnulífinu í svona ríkum mæli? Af því að meðan einkaauðvaldið var látíð eitt um það, var stöðugt atvinnuleysi á Íslandi, sárt, sviðandi atvinnuleysi, atvinnuleysi, sem olli sulti á verkamannaheimilunum. Þær varanlegu meinsemdir skriffinnskunnar eru slæmar og leiðinlegar, en þær drepa engan mann. En atvinnuleysið og fátæktin og kreppurnar, ef það er leitt yfir okkur aftur, það þýðir ógæfu, og það þurfti ekki meira en gengislækkunina 1950 til þess, að það var farið að sjá á börnum fátækustu fjölskyldnanna í Reykjavík 1951, 1952, af því að þau höfðu ekki nóg að borða. Þess vegna verða menn að gæta þess, að þegar menn tala um varanlegar meinsemdir, eiga menn ekki að tala sem kaupsýslumenn. Menn verða að hugsa um alla þjóðfélagsþegnana og hvaða afleiðingar ráðstafanirnar hafa fyrir þá. Hv. 6. landsk. talaði um 20 ára tímabil jafnvægisleysis, sem nú væri bundinn endir á. Hann var fagnandi og brýndi röddina og mælti mjög hraustlega: 20 ára tímabil jafnvægisleysisins. Loksins er maður að losna út úr þessu voðalega tímabili 20 ára jafnvægisleysis. Og hvað er þetta tímabil 20 ára jafnvægisleysis? Það er glæsilegasta framfaratímabil íslenzkrar sögu frá upphafi vega, í þúsund ár, glæsilegasta efnahagslegt framfaratímabil íslenzkrar sögu. Það má skamma okkur, sem köllumst stjórnmálamenn, það getur hver gert, en undir þeirra forustu, hverjir sem þeir hafa verið, hefur þetta verið byggt upp, með allri skriffinnskunni, með öllum mistökunum. En við höfum haft þjóð á bak við okkur, sem hefur verið reiðubúin til að vinna meira en nokkur önnur þjóð í heiminum vinnur, þjóð, sem ekki lætur sér nægja sinn 8 tíma vinnudag, heldur þrælar nætur og daga, helgar og hátíðir, orlof og annað, til þess að byggja þetta land, til þess að umskapa húsnæðið á þessu landi, til þess að reisa verksmiðjur í þessu landi, til að skapa nýjan flota í þessu landi. Er nokkuð undarlegt, þó að bókhaldið sé ekki í nákvæmu lagi hjá þjóðinni og hagfræðingarnir sjái ekki almennilega um reikningana allan þennan tíma, sem þjóðin sækir svona fram? Þetta er tímabilið, sem íslenzka þjóðin er stolt af, þegar hún talar um efnahag, vegna framfaranna. Þetta er tímabilið, sem útlendingarnir dást að, þegar þeir koma hingað: Hvernig hafið þið eiginlega farið að þessu? Jú, af því að við höfum ekki hirt um neinar hagfræðikenningar, ekki farið eftir neinum trúarsetningum, heldur bara unnið og starfað, eftir því sem við bezt gátum, eftir okkar eigin hyggjuviti. Og nú segir hv. 6. landsk.: Þessu tímabili, mesta framfaratímabili þjóðarinnar, er að ljúka. Og mikið lifandi skelfing virðist verzlunarauðvaldið í Reykjavík vera ánægt yfir því. Hvað er það, sem þá tekur við? Það tekur við stirðnun, stöðnun. Það er það, sem tekur við, þegar peningarnir fá sjálfir að ráða. Svo talaði hv. 6. landsk. um kross hins fátæka manns. Það var vísitalan, kross hins fátæka manns. Það var ekki verðbólgan, það var ekki dýrtíðin. Það er varla nokkurt orð, sem íslenzk alþýða hatar eins og óttast af aldareynslu og orðið dýrtíð, og þessi vísitala, sem alltaf er verið að skammast út í, var ráð, sem alþýðan fann upp á móti því, að það væri sjálfkrafa hægt að auka þessa dýrtíð. Hvað er verðbólgan? Verðbólgan er svikamylla auðvaldsins í landinu, svikamyllan til þess að eyðileggja kauphækkanirnar hjá verkalýðnum. Hv. 6. landsk., formaður fjhn., talaði um vísitöluna sem svikamyllu. Ef ég vildi fara inn á hans líkingu, mundi ég næstum því segja, að vísitalan væri svikamylla verkamannsins til þess að svara þessari svikamyllu auðmannsins, sem verðbólgan er. Hún er vörn gegn henni, en það fæ ég aldrei neinn til að ræða hér um við mig, af því að það er líklega of satt til þess, að menn kunni við að ræða um það. En það, að verðbólga skuli hafa átt sér stað á Íslandi, að auðmannastétt, sem hefur ráðið, skuli hafa látíð verðbólguna gerast, en að verðbólgan skuli ekki gerast í Bretlandi eða Danmörku, það stafar af því, sem ég hef oft bent á, að peningarnir, sem íslenzk auðmannastétt hefur í veltunni, eru ekki hennar eigin peningar, heldur peningar íslenzka ríkisins úr bönkunum og peningar almennings, svo að auðmannastéttinni er sama, þótt þessir peningar verði smám saman verðlausir. Hún vill jafnvel helzt á tíu ára fresti, 1939, 1950, 1960 - og líklega 1970, ef hún ræður nokkru þá - fella gengið, því að henni er alveg sama, þótt gengið falli, alveg sama, þótt peningarnir falli, vegna þess að það eru ekki hennar eigin peningar. Hún fær peningana að láni annars staðar, hún setur þá í fyrirtæki, sem gefa gott af sér og hækka í verði, þegar verðbólgan vex. Íslenzk auðmannastétt hefur hag af verðbólgunni. Auðmannastétt Bretlands hefur hins vegar alltaf verið á móti verðbólgu. Fjármálaráðherrar Bretlands bregðast ekki reiðari við en ef þeir eru sakaðir um, að það eigi að fara að fella sterlingspundið. Þess vegna hefur íslenzk auðmannastétt þarna haft alveg sérstaka aðstöðu í veröldinni. Hún hefur ekkert hirt um það, þó að peningarnir féllu í verði. Þess vegna hefur hún alveg purkunarlaust hækkað verðlag á vörum, þegar verkamenn hækkuðu sitt kaup. Það er þetta, sem þarf að laga. Látum íslenzka auðmannastétt vera með sína eigin peninga í þessu, þá passar hún dálítið betur upp á peningaeignina. Þá minntist hv. 6. landsk. á afköstin, og hann kvartaði yfir afköstunum hjá íslenzkum verkamönnum. Afköstin hjá íslenzkum sjómönnum voru 1948, eftir Marshall-skýrslunum, þannig, að þeir framleiddu á sjómann 70 tonn á árí. Það var hæsta tala á sjómann í veröldinni. Norðmenn komu svo næstir okkur með 10 tonn á sjómann á ári. Hvað er þessi tala talin núna? Þetta er náttúrlega misjafnt eftir því, hvernig veiðist, en ég held, að núna nýlega hafi það verið um 100 tonn á árí. Aflinn er að vísu háður öðrum öflum en iðnaðarframleiðslan, en það þarf ekki að kvarta yfir því, að afköst íslenzkra verkamanna - og þó sérstaklega íslenzkra sjómanna - séu ekki mikil. Það sýnir bezt, hvert stefnt er með þessu frv., sem hér liggur fyrir, að mönnum skuli detta það í hug, að á sama tíma sem íslenzkur sjómaður framleiðir milli 70 og 100 tonn á ári af fiski, en norskur sjómaður, sá sem kemur næstur í veröldinni, framleiðir 10 tonn á ári að meðaltali af fiski, þá eigi kaup íslenzks sjómanns að verða lægra en kaup sjómannanna í Noregi, Færeyjum eða Englandi. Það sýnir, að það er ákveðinn aðili, sem ætlar að taka nokkuð drjúgt til sín af þeim auði, sem á Íslandi er skapaður, að það er auðmannastétt utanlands og innan, sem ætlar að hirða afraksturinn af þeim miklu afköstum íslenzkra sjómanna og íslenzks verkalýðs. Hitt, sem snertir, að það hafi ekki batnað kaupgetan og kjörin hjá íslenzkum verkalýð 1947–59, sem ég hef oft bent á og hv. 6. landsk., form. fjhn., benti réttilega á líka, það stafar af allt öðru. Það er ekki vísitölunni að kenna eða sannar það að neinu leyti, að kauphækkanir séu ekki góðar, heldur er það hitt, að það hefur með aðgerðum ríkisvaldsins jafnóðum tekizt með vaxandi verðbólgu að svipta verkamennina ávöxtunum af kauphækkunarbaráttu þeirra, og ríkið hefur látið undir höfuð leggjast að knýja fram „rationaliseringu“, knýja fram skynsamlegri vinnubrögð í sjálfum atvinnurekstrinum, því að þegar ríkið tekur að sér að stjórna þjóðfélaginu í slíkum mæli og það gerir hérna, er það náttúrlega nauðsynlegt, að ríkið sjái um framkvæmd þeirra ökónómísku lögmála, sem mundu hafa sinn framgang á sinn harkalega máta með „rationaliseringu“ í venjulegu kapítalistísku skipulagi. Þá vitnaði hv. 6. landsk. í Jónas Haralz, að Jónas Haralz hefði sagt, að í 20 ár hefði þjóðin sífellt verið að eyða meira en hún hefði aflað. Ég þakka hv. 6. landsk. alveg sérstaklega fyrir þessa tilvitnun, hún er alveg táknræn fyrir ungu hagfræðingana: Í 20 ár hefði þjóðin sífellt verið að eyða meira en hún hefði aflað. Það hafa fáar þjóðir í veröldinni sparað eins mikið og lagt eins mikið til hliðar á 20 árum og íslenzk þjóð hefur gert á þessum 20 árum. Hús hér í Reykjavík hafa verið byggð á þessum 20 árum, og það er meiri hlutinn af Reykjavik. Það er sparnaður, meiri sparnaður en nokkur auður í nokkrum sparibauk, sparnaður frá sjónarmiði þeirra, sem kunna að meta verðmæti. Ég sé, að hugsunarhátturinn, sem býr á bak við svona, er sá sami og hjá einum góðum bankastjóra, sem ég þekkti, sem sagði við okkur af föðurlegri umhyggju 1944: Miklar voðalegar eyðsluklær getið þið verið að fara að nota góða dollara og góð pund í það að kaupa togara, í staðinn fyrir að kaupa ensk ríkisskuldabréf með 1% vöxtum. Það hefði víst þótt sparnaður, líka Jónasi Haralz, hefði hann keypt fyrir allar inneignirnar ensk ríkisskuldabréf, sem gáfu 1%. En að setja það í togara! Hvílík eyðsla! Ég tala nú ekki um að byggja fyrir það verksmiðjur eða láta Eimskipafélag Íslands, sem ég held þó að hv. 6. landsk. sé í stjórninni í, fá á einum degi 7 millj. dollara, gjaldeyrisleyfi upp á 42 millj. ísl. kr. , til þess að láta byggja skip fyrir, eins og gert var þá. Skriffinnska er ekki alltaf svo bölvuð, öll þau ráð eru ekki alltaf svo slæm, það var sparnaður. Það sýnir, hve gersamlega skilningslausir þeir menn eru á íslenzkt þjóðlíf, sem geta látið svona setningu út úr sér, að í 20 ár hefði þjóðin sífellt verið að eyða meira en hún hefði aflað, - þjóð, sem hefur tekið 33% af öllu, sem hún hefur aflað, og sett það í fjárfestingu. Hitt aftur á móti býst ég við að við gætum verið sammála um, að á fjárfestingunni hefði þurft að hafa öðruvísi stjórn. Um tíma var stjórnað vel, og stundum var stjórnað illa. En það er allt annað mál. Ég held, að þetta sé áreiðanlega mesti sparnaður veraldarsögunnar, og það er mesti sparnaður Íslandssögunnar, það hefur aldrei verið sparað svona mikið á Íslandi, og það hefur máske heldur aldrei verið svona mikið til að spara. Og ég held, að með þessum sparnaði, sem Jónas Haralz kallar eyðslu, hafi verið framkvæmd ein glæsilegasta uppbygging Íslandssögunnar. Þetta er sem sé þeirra eyðsla, þetta er eyðsla hagfræðinganna. Ég heyrði það líka, þegar við vorum í fjhn., þá sagði ég það, einhvern veginn glopraðist það út úr mér við Jóhannes Nordal, að ég hefði verið með till. um það 1945, þegar stríðið var búið og skömmtunarkerfið var hér á Íslandi og við áttum nóga peninga, eins og oft var, að við héldum skömmtuninni áfram, héldum áfram skömmtun á kaffi og sykri og öðru slíku, og hann sagði við mig: Hvernig í ósköpunum dettur þér slíkt í hug, að ætla að vera að skammta, þegar þið hafið nóga peninga? Það var einmitt það, sem því miður var gert, að þessi hugsun hjá þessum hagfræðingi og bankastjóra var það sterk þá, að þjóðinni fannst sem sé: fyrst við eigum nóga peninga, skulum við bara kaupa okkur hitt og þetta. Og maður gat varla ráðið við það. Með naumindum tókst okkur að bjarga þessum 300 millj. kr. , sem nýsköpunarstjórnin gat notað til þess að byggja upp landið, en allmikið fór í það, að menn fóru að lifa betur. Það er ákaflega mannleg tilhneiging, ég neita því ekki, en það, sem hefði verið bezt og er alltaf bezt fyrir okkur, er, að við höfum stjórn á fjárreiðum okkar eins og gott heimill, byggjum upp með forsjá. Og það, að menn segja slíkt, er vegna þess, eins og Jóhannes Nordal sagði þarna, að það er skilningsskortur á, hvað Ísland þarf. Þá talaði hv. form. fjhn. um, hvað ástandið hefði verið gott 1956. Það var nú víst ekki amalegt að taka við þá. Af því að hann er svo nýr hér á þinginu, skal ég segja honum frá því, hvað núv. hæstv. landbrh., Ingólfur Jónsson, sagði í kosningunum 1956. Hann sagði í þeim kosningum, að það væri nú bara orðið svona ástandið á Íslandi, að það vildi ekki nokkur þjóð í viðri veröld lána okkur nokkurn skapaðan hlut. Hann sagði þetta áreiðanlega svona. Er það ekki alveg eins og núna? Það er svo undarlegt með það. Ef Sjálfstfl. er kominn hér í stjórn, þá er rétt eins og Ameríkaninn sé undireins orðinn svo vondur, að hann vill aldrei lána honum neitt, nema með einhverjum afarkjörum. Það er aldeilis makalaust. Og meira að segja þótt hann hafi Framsfl. með sér, er hann ekki nokkurn skapaðan hlut betur settur. En það þurfti ekki annað en að vinstri stjórnin væri mynduð með ótætis kommúnistunum í, þá var rétt eins og Ameríkaninn yrði dauðhræddur um Ísland og vildi gjarnan fara að lána því. Ég held nú, að þó að ég hafi gagnrýnt margt af því, sem gert hefur verið að því að taka lán frá 1956, hafi þó megininu af því, ekki öllu því miður, verið varið sæmilega skynsamlega, mjög mikið farið í að auka gjaldeyrissparandi atvinnurekstur og allmikið farið í að auka okkar sjávarútveg og þar að auki Sogsvirkjunin, sem var náttúrlega orðin óhjákvæmileg. En var hv. 6. landsk. búinn að gleyma, hvernig ástandið hafði verið á árunum á undan, þegar við vorum að æfa okkur á frjálsa efnahagskerfinu, hversu okkur gæti nú kunnað að ganga aftur í frjálsa hagkerfinu, sem átti að fara inn á 1950? Af hverju var ástandið svona slæmt, að enginn vildi lána okkur 1956? Af því að við höfðum stjórnað svoleiðis á sjö árum áður, að við höfðum t.d. ekki keypt okkur einn einasta nýjan togara til að bæta við flotann, en við höfðum keypt okkur 5000 bila, þ.e. við vorum bara eins og óráðsíuunglingar, sem fá allt í einu peninga, eins og ríkur heildsalasonur, sem fer og fær sér finan amerískan lúxusbíl, en hugsar ekkert um, að það þarf að undirbyggja upp á framtíðina atvinnurekstur, og það var ósköp skiljanlegt, að menn vildu ekki lána okkur. Þegar við hins vegar förum að festa okkar peninga í skynsamlegum hlutum, er enginn vandi að fá lánsfé. Á þessum sjö árum þarna á undan hjakkaði alltaf allt í sama farinu, það var engu bætt við. Það var lifað á því, sem nýsköpunarstjórnin hafði gert. Ég held, að hv. form. fjhn. hafi líka vitnað í annan hagfræðing en Jóhannes Nordal um geysilega skuldasöfnun. Það er því eins og þessir blessaðir hagfræðingar, þegar þeir ganga um landið, sjái ekki neitt, ekki nokkurn skapaðan hrærandi hlut. Þeir sjá ekki, að það hafa risið upp tugir og hundruð nýrra húsa í Reykjavík. Þeir sjá ekki, að það hefur risið upp sementsverksmiðja á Akranesi. Þeir sjá ekki, að það eru til togarar og flutningaskip allt í kringum þá. Þeir sjá bara skuldasöfnun, ekkert annað en skuldasöfnun. Og það undarlega er, að þegar þessir sömu hagfræðingar eiga svo að fara að ráðleggja íslenzku þjóðinni, hvað hún eigi að gera, þá segja þeir: Jú, safnaðu bara meiri skuldum, passaðu bara að setja það ekki í framleiðslutæki, taktu bara 800 millj. ísl. kr. lán í París. - Þetta heitir nú að setja kíki fyrir blinda augað. Nei, það er ekki geysileg skuldasöfnun, sem er að drepa okkur. Við höfum unnið kraftaverk hér á Íslandi, kraftaverk, sem ein kynslóð hefur unnið, að byggja upp þetta land. Við þurfum hins vegar að hafa betri stjórn á okkar þjóðarbúi. Það liggur fyrir frv. frá mér og er búið að liggja lengi fyrir í okkar ágætu n., sem við ættum eiginlega að afgreiða jákvætt sem allra fyrst. Það væri miklu skynsamlegra en að halda áfram að þrefa um þetta. Þetta er erfiðleikinn, en þetta er líka táknrænt fyrir, hvað það er, sem er að gerast í íslenzku þjóðfélagi, þ.e., að mennirnir, sem nú ráðleggja okkur, mennirnir, sem eru sérfræðingarnir, mennirnir, sem segjast vera vísindamennirnir, þeir sjá ekkert nema peninga, peninga, peninga, - peninga sem skuldasöfnun, peninga í umferð. Þeir sjá ekki verðmætin, sem skapa peningana. Þeir minna mig því á landsbankastjórann, sem sagði við útgerðarmanninn, sem var að reyna að koma bátnum sínum af stað: Hver fjandinn biður ykkur um að vera að leggja í þessa útgerð? - Þessi sami banki lifir á því að fá gjaldeyrinn af útgerðinni, það var bankastjóranum víst ekki ljóst. Nei, við þurfum að varast ráð þeirra manna, sem bara sjá peningana og bara sjá skuldasöfnun, en sjá ekki það gróandi þjóðlíf á Íslandi. Þessir menn eru blindir á öll raunveruleg efnahagsleg verðmæti, þessir menn eru ekki færir um að ráðleggja Alþingi Íslendinga, hvernig það eigi að stjórna þessari þjóð. Og hvað er það svo, sem þessir hagfræðingar segjast vera að frelsa okkur frá? Þeir segjast vera að frelsa okkur frá, að við förum fram af hengiflugi, við séum að fara inn í óðaverðbólgu. Og hvað er ráðið hjá þeim? Ráðið er óðaverðbólga. Þessir óðu hagfræðingar leggja ekkert annað til en það að feila bara íslenzku krónuna nógu mikið. Aldrei hefur önnur eins verðhækkun verið framkvæmd á Íslandi og sú, sem nú er skipulögð og skipulögð að óþörfu. Hv. 6. landsk., form. fjhn., minntist á grein, sem ég hafði skrifað í Rétt 1957, og þakka ég honum fyrir það. Ég var að reyna þar af veikum mætti að vara þá góðu vinstri stjórn, sem ég fylgdi, við því, sem ég álít vera hættulegt, og um leið undirstrika, hvað slæmt ég áliti að hefði getað orðið, og hann las réttilega upp, að ég lýsti því, hve ægilegt það hefði verið, ef dollarinn hefði farið upp í 25 ísl. kr. , og ég var, eins og hann veit, á móti öllum ráðstöfunum, sem miðuðu eitthvað í slíka átt, áleit þær óþarfar. Og einhverjar skammir voru um Morgunblaðsliðið í þessu, sem hann las, - það væri líklega réttara að segja Vísisliðið núna. Mig óraði aldrei fyrir því, þegar ég skrifaði þetta, að það mundu ekki líða nema 2–3 ár, þangað til slík ríkisstj. yrði að völdum á Íslandi, að hún færi að leggja til að setja dollarann upp í 38 kr. Svo langt gátu meira að segja mínar skýjaborgir og verstu hrakspár aldrei nokkurn tíma komizt. Nei, það, sem við erum að reyna nú, er harmleikur, að mönnum skuli detta í hug, að svona sé hægt að leika með efnahagslíf einnar þjóðar. Öll kauphækkunarbönn í slíku sambandi hjálpa ekkert. Það lifandi líf verður ekki stöðvað, það gengur sinn gang. Í þeim efnahagsráðstöfunum, sem ég talaði um, var meira að segja gengið út frá vissri kauphækkun til að byrja með, og þá kauphækkun, sem verkalýðnum fannst ekki nóg, hana tók hann. Þá held ég, að hv. 6. landsk. hafi verið að tala um uppdráttarstefnuna. Er það ekki rétt? Ég er hræddur um, að hann hafi átt við þann gamla tíma. Það, sem núna er að koma yfir okkur, er samdráttarstefna. Það virðist eiga að draga allt saman, það eru sömu fyrirbrigðin sem líka var verið að koma okkur á eftir 1950. Svo sagði hv. 6. landsk., að uppbótastefnan hafi verið að þrengja kjör almennings. Það var ekki uppbótastefnan, sem gerði það. Þrátt fyrir að reynt væri að hagræða byrðunum þannig, að þær yrðu alþýðu manna léttari, var vald auðmannastéttarinnar í þjóðfélaginu yfir rekstri atvinnuveganna nógu mikið til þess, að það tókst ekki að knýja fram raunverulegar kjarabætur með verkföllunum og vinnudeilunum, heldur aðeins og varla að halda í horfinu. Það að þrengja kjör, það er fyrst fyrir alvöru núna, sem byrjað er á því. Þetta er ægilegasta till., sem komið hefur fram fyrir Alþ. í þeim efnum, raunverulega um ca. 20% lækkun, 20% skerðingu á lífskjörunum, og um þetta frv., þá aðgerð ríkisstj. gagnvart verkalýðshreyfingunni mun alþýðan segja: Ill var þín fyrsta ganga, - ef þetta á að verða sporið, sem ríkisstj. ætlar að stíga gagnvart verkalýðshreyfingunni. Hv. 6. landsk. spurði um okkar stefnu í þessum efnum. Hún hefur verið skýrt mörkuð, m.a. af mér hvað eftir annað hérna, og ég er búinn að þylja það svo oft, að ég ætla ekki að þreyta hv. þm. á því að endurtaka það einu sinni enn þá. Stefna okkar sósíalista og okkar í Alþb. er að taka upp áætlunarbúskap á Íslandi, þ.e. heildarstjórn á þjóðarbúskapnum, þar sem fjárfestingunni er alveg sérstaklega stjórnað með hagsmuni heildarinnar fyrir augum. Fjárfesting á Íslandi má að mínu áliti mjög gjarnan lækka niður úr þeim 33%, sem hún hefur verið í. En það, sem er höfuðatriði í sambandi við það, er, að af fjárfestingunni, ég tala nú ekkí um, ef fjárfesting er þriðjungur af þjóðartekjum, þá sé a.m.k. þriðjungnum af þeirri fjárfestingu, eða um 10% af þjóðartekjunum, varið til þess að koma upp ýmist gjaldeyrissparandi fyrirtækjum eða fyrirtækjum og atvinnutækjum, framleiðslutækjum, sem efla gjaldeyrisframleiðsluna. Ef við tökum þjóðartekjur okkar 1957–58, 4800 millj. kr. þjóðartekjur, þar sem 1600 millj. kr. fara í fjárfestingu, - ef við hefðum á hverju ári sett 500 millj. kr. af þessu viturlega í fyrirtæki, sem gáfu okkur gjaldeyri eða spöruðu gjaldeyri, hefðum við verið mjög vel stæðir og hefðum getað áreiðanlega á undanförnum áratugum hækkað kaupið raunverulega á ári hverju a.m.k. um 5%, í staðinn fyrir að það stendur í stað eða jafnvel hefur versnað allan þennan tíma. 500 millj. kr. fjárfesting á einu ári er drjúgur hlutur. Svo er hitt, að viðvíkjandi t.d. húsbyggingunum eða slíku hefðum við þurft að haga okkur miklu skynsamar í þeim hlutum. Við hefðum þurft að byggja húsin miklu ódýrar en við höfum gert, byggja í stærri stíl og samfellt og ekki með eins mikilli eyðslu og við gerum. Við hefðum áreiðanlega getað byggt eins mörg hús og við höfum byggt, aðeins ef við hefðum hugsað um það að hafa skipulag á byggingu þeirra. Við hefðum getað gert þetta og gætum gert þetta á næsta áratug, ef við bara tökum upp skipulagða stjórn á þjóðarbúskap okkar. Við sköpum nógu mikið til þess. Þarna þarf hins vegar Alþ. að hafa vit fyrir þjóðinni. Við vitum alveg, ef við sleppum þessari fjárfestingu lausri, í hvað þjóðin festir sína fjármuni. Það er þetta gamla: kaupa bíla, en ekki báta. Þeir stjórnmálamenn, sem hafa forustu þjóðarinnar, verða að segja við hana: Það er gott, að þig langi til þess að fá bíl, góði, en til þess að þú getir fengið bíl og til þess að þú getir fengið benzín á hann, þurfa 500 millj. kr. af þjóðartekjunum að fara í þau stóru fyrirtæki, sem þjóðin þarf að reisa. Okkar stefna er þjóðnýting utanríkisverzlunarinnar. Það er óhjákvæmilegt fyrir Ísland að þjóðnýta utanríkisverzlunina, innflutninginn eða útflutninginn. Þar á ég ekki við endilega heildsölu eða smásölu innanlands, en allan innflutninginn og allan útflutninginn. Ísland hefur ekki efni á því, meðan það vili víðhalda kapítalistískum atvinnuháttum, viðhalda þeim á öllum sviðum síns atvinnulífs, rétt eins og okkur hefur þótt skynsamlegt að hafa t.d. raforkuverin á Íslandi rekin af ríkinu, en ekki einstaklingum, að hafa síma og póst rekinn af ríkinu, en ekki einstaklingum, og ýmislegt annað þannig í eign ríkisins, t.d. bankana. Finnst þér skynsamlegt af okkur að hafa utanríkisverzlunina algerlega í höndum ríkisins, þjóðnýta hana? Af hverju? Af því að Ísland þarf á því að halda, að það einkafjármagn, sem myndast á Íslandi, leiti til sjávarútvegsins og til iðnaðarins, að þeir margir dugmiklu og framtakssömu menn, sem í borgarastéttinni eru, meðan hún á annað borð er hér að verki, beiti fyrst og fremst áhuga sínum, peningum sínum og dugnaði við það að koma upp fyrirtækjum í sjávarútvegi og iðnaði. Af hverju segi ég þetta? Af því að reynslan, frá því fyrst við fórum að rannsaka íslenzkt þjóðfélag, er þessi: 1934 er það auðmagn, sem er í verzluninni á Íslandi, 100 millj. kr., og það var gífurlegt fjármagn þá, 100 millj. kr. Á sama tíma er allt það fjármagn, sem er í sjávarútveginum á Íslandi, 22 millj. kr. M.ö.o.: fjármagnið leitar í verzlunina, af því að þar er gróðinn, en leitar ekki til sjávarútvegsins, sem þjóðinni er þörf á. Þetta þýðir, að verzlunarauðvaldið sé raunverulega að drepa þjóðina, leggist á það auðvald, sem hefði átt að vera í sjávarútveginum, og kyrki það, og það hefur verið svona allan tímann hjá okkur, að fjármagn hefur sótt í verzlunina og flúið sjávarútveginn. Þess vegna er nauðsyn fyrir Ísland, eins og við rekum t.d. einkafjármagnið út úr raforkuverunum og leyfum því ekki að vera til þar, að reka það út úr utanríkisverzluninni. Ég skal ekki fara allt of langt út í þetta, það yrði allt of langt mál, og það hef ég gert svo oft áður. Meðan okkar stefna fæst hins vegar ekki framkvæmd, munum við alltaf og ætíð gera allt, sem við getum, til þess að varðveita þjóð okkar og sérstaklega alþýðuna í þessu landi fyrir þeim illu afleiðingum kapitalismans, fyrir þeim verðsveiflum, sölutregðum, markaðskreppum, atvinnuleysi og öðru slíku, sem honum fylgir. Og við munum, þótt við höfum ekki valdið á Íslandi, en ef við hefðum einhver áhrif, stuðla að því, að þeim ráðum sé beitt í hvert skipti, við hvert tækifæri, sem hægt er að fá fram, sem eitthvað geta miðað í þá áttina að vernda íslenzka alþýðu og íslenzka þjóð gegn þessum illu afleiðingum kapítalismans. Okkur er alveg ljóst, að öll slík viðleitni verður ófullkomin. Alveg eins og sú sósíalíska hugmynd, sem liggur á bak við nýsköpunarstefnuna, fimm ára áætlunina og slíkt, að sínu leyti gerir sitt gagn hér í kapítalistísku Íslandi, þegar atvinnurekendur í sjávarútveginum og verkamenn taka höndum saman, þá hins vegar náum við ekki svo langt, að við getum af þeim 580 millj., sem Ísland átti þá erlendis, notað nema 300 til uppbyggingar í landinu, vegna þess að svo og svo margir hugsuðu eins og Jóhannes Nordal, sem vitnað var í áðan: Það er ómögulegt að fara að spara við sig kaffi og sykur, þegar maður á nóga peninga. Við höfum þess vegna á sínum tíma tekið þátt í nýsköpunarstefnu og á sínum tíma tekið þátt í uppbótastefnu og öllu mögulegu öðru slíku. En við höfum ekki ráðið öllu við framkvæmd þessara hluta. Við höfum reynt að orka á, eins og við höfum getað, að það væri farið viturlega að um að byggja upp þjóðarbúið og íslenzk alþýða gæti í skjóli slíkra afskipta bætt sín kjör og a.m.k. stórversnuðu þau ekki. Við höfum fram að þessu getað hindrað, að þau versnuðu mikið frá því, sem okkur tókst að koma þeim hæst 1947. Nú hins vegar á að hrinda íslenzkri alþýðu fram af hengifluginu, nú á að hrinda lífsstiginu, lífsstandardinum niður. Hv. 6. landsk. sagði, að lánslífskjörunum hafi ekki lengur verið haldið uppi. Hvílík vitleysa! Það voru engin lánslífskjör hér á Íslandi. Það var þvert á móti. Það hafa verið tekin lán á Íslandi til þess að byggja upp, og aðeins lítill hluti af því, sem byggt hefur verið á Íslandi, er fenginn að láni, meiri hlutann af því, sem við höfum byggt þennan tíma, höfum við lagt fram sjálf af því, sem við höfum unnið. Það voru engin lánslífskjör, heldur þvert á móti. Það var gengið á lífskjörin hérna til þess að hafa fjárfestinguna mikla, til þess að byggja mikið af húsum, og þar höguðum við okkur ákaflega óskynsamlega, af því að við höfðum ekki reynt að stjórna þjóðarbúskap okkar, við byggðum of flott, og ef hv. þm. t.d. kæmi með mér hér út á Gullströndina eða Ægissíðu eða hvað það nú heitir, þá mundi hann sjá, að við erum stundum óráðsíumenn, Íslendingar. Það eru ekki fyrst og fremst verkamenn t.d., sem hafa byggt þar upp. En við gætum gert þetta skynsamlegar allt saman. Við þurfum ekki endilega að hafa þessi óskaplegu flottheit, sem yfirstétt okkar hættir við að gera kröfur til, þannig að útlendir burgeisar, sem hingað koma, undrast, hve flott yfirstétt okkar lifir. Meira að segja, hún hefur ekki lifað svona flott á lánunum, hún hefur lifað á vinnu íslenzks verkalýðs. Þá er spurningin um gengið. Þar býst ég við, að við séum alveg á öndverðum meiði. Hv. 6. landsk., form. fjhn., álítur, að það sé nauðsyn að skrá gengið rétt. Ég álít, að það sé engin nauðsyn, ekki nokkur, engin ástæða til þess. Með tilliti til hvers þurfum við að skrá okkar gengi? Ef okkar íslenzka króna ætti að vera seljanleg á erlendum kauphöllum á sama hátt og pund eða dollar, væri óhjákvæmilegt að skrá hana rétt, sem kallað er. Þá væri óhjákvæmilegt, að hún væri skráð þannig, að hún væri jafngóð dollarnum eða pundinu. En ég hef enga trú á því og hef ekki haft og mun ekki hafa, býst ég við, á næstunni, að það sé möguleiki fyrir Ísland að skrá krónu sína þannig, að hún sé seljanleg í venjulegum erlendum kauphöllum og við getum selt íslenzka krónu frjálst í hvaða banka erlendis sem væri. Það er óhugsandi fyrir okkur. Það hefur verið svo nú um áratugi, að gengið á íslenzkri krónu er innlent vandamál. Það er innlent vandamál, sem snýr aðeins að okkur sjálfum. Menn fá ekki íslenzka krónu yfirfærða nema með sérstökum leyfum, og þannig álít ég að eigi að vera áfram. Ég álít, að það eigi að skrá íslenzka krónu þannig innanlands, að við reynum eins mikið og fært er að halda gengi hennar föstu. Það er ljóst, að ef við högum okkur mjög óskynsamlega, neyðumst við til þess að breyta slíku. En við eigum að vera eins íhaldssamir um slíkar breytingar og við mögulega getum, - og af hverju? Af því að meðan við breytum ekkí gengi íslenzkrar krónu, viðhöldum við vissu trausti fólksins á sinn eigin gjaldmiðil. Það er sagt, að þegar við setjum uppbætur og yfirfærslugjald á ákveðnar vörur, þá séum við að fella krónuna í gildi, og þannig gætum við náttúrlega reiknað endalaust með alla tolla og kallað það þúsund gildi á krónunni. En við skulum athuga, hvað þetta þýðir gagnvart þeim íslenzka manni, sem leggur aura í sparisjóðinn. Við skulum segja, að við setjum yfirfærslugjald, 30% á þessa vöru, 50% eða 55% á aðra, 135% á þriðju. Það þýðir, að peningarnir, sem maðurinn á í sparisjóðnum, halda sínu gildi gagnvart ákveðnum vörutegundum. Ef einn fátækur maður, sem á fé í sparisjóði, sem hann hugsar sér að geyma til ellinnar, gæti verið viss um, að hann gæti alltaf keypt jafnmarga mjólkurlítra eða jafnmikið af brauði fyrir þá peninga, þá hafa þeir peningar visst, fast gildi fyrir hann. Þó að ísskápur kynni að hafa hækkað og peningurinn hans fallið í verði miðað við ísskápinn, þá er það ekki eins slæmt fyrir þann fátæka mann. Þess vegna getur það verið skynsamlegt og réttlátt í þjóðfélaginu að reyna að viðhalda gildi krónunnar, gildi peningsins, gildi sparifjárins gagnvart almennustu nauðsynjavörum almennings, jafnvel þó að maður verði að hækka útvarpstæki, ísskápa eða annað slíkt, sem eru góð og gild vara, mjög mikið og jafnvel gera bíla afar dýra. Þetta mundi þýða, að íslenzk króna héldi engu að síður sínu vissa gildi gagnvart því að kaupa þessa hluti. Þess vegna hef ég alltaf verið á móti gengislækkun. Ég hef aldrei viljað skrá íslenzka krónu miðað við útlent gengi. Ég hef viljað reyna að halda henni sem innlendri mynt, af því að ég hef viljað halda okkar utanríkisverzlun þjóðnýttri, þannig að við ráðum sjálfir, hvernig við högum gengisskráningu okkar, gildi okkar krónu, verðlagi vara okkar hér innanlands. Og hvað þýðir þetta? Þetta er ekki bara af slíkri umhyggju hjá mér, það er af öðru líka. Ef við þannig lokum landinu með þjóðnýtingu utanríkisverzlunar, skráum okkar gengi aðeins miðað við það, að við reynum að viðhalda sem mest föstu gengi gagnvart flestum þeim vörutegundum eins lengi og við getum, þá þýðir það um leið annað. Það þýðir, að okkur er óhætt hér innanlands, innan okkar lokaða hrings, að setja í umferð lánsfé, sem tryggir, að það er hægt að nota það íslenzkt vinnuafl, sem til er, og það íslenzkt efni, sem til er, til þess m.a. að byggja hús og annað slíkt. Til að byggja hús þurfum við ekki nema 20% af andvirðinu útlendan gjaldeyri og varla það. Ef við höfum þjóðarbúskap okkar aðskilinn frá öðrum þjóðarbúskap og sjálfstæðan, þá getum við með því að hagnýta sjálfstætt lánsfjárkerfi innanlands, - það verður að hafa stjórn á því, góða stjórn, - þá getum við hagnýtt til fulls allt íslenzkt vinnuafl og allt íslenzkt efni að því er snertir ýmist að framleiða það, sem kemur í staðinn fyrir útlendan gjaldeyrí, eða framleiða íslenzk hús, íslenzkar afurðir, sem við notum hér innanlands. M.ö.o.: slík stjórn á lánsfjárveltu okkar innanlands gerir okkur mögulegt að tryggja atvinnu allra Íslendinga. Ég hugsa mér þannig, að við stjórnum íslenzkum þjóðarbúskap, sköpum honum sín eigin lögmál, sköpum honum sín sjálfstæðu lögmál, sem gilda innan hans vébanda, ráðum hans verðlagningu á vörunum, ráðum þar lánsfjárveltunni. Þetta útheimtir viturlega stjórn með yfirsýn og valdi yfir þjóðarbúskapnum, en með þessu móti getum við tryggt fulla atvinnu handa öllum Íslendingum og eins góða afkomu handa þeim og með fullri atvinnu í landinu og sæmilegri afstöðu út á við og tekst að skapa á hverjum tíma. Um leið og við fellum niður allt eftirlit í utanríkisverzluninni og skráum gengið þannig, að það eigi að samsvara útlendum dollara eða pundi, erum við búnir að missa alla stjórn á íslenzkum þjóðarbúskap. Þá skolast líf okkar og gæfa til eftir því, hvernig sveiflurnar eru á þeim stóra markaði auðvaldsins úti í heimi. Þess vegna er það prinsip, sem farið er að undirbúa með gengisskráningu í þessu frv., rangt. Þá talaði hv. 6. landsk, mikið um frjálsa verzlun, og ég skal ekki fara að ítreka það við hann aftur. Við höfðum einu sinni reynslu af þeirri frjálsu verzlun, það var á árunum 1920–30. Og hver var hún? Hún var, að landið var að fara á hausinn, og þá varð að afnema þá frjálsu verzlun til þess að bjarga þjóðinni, og síðan hefur hún aldrei komizt á. Svo kom hv. 6. landsk. inn á það, að nú yrðu atvinnurekendur gerðir ábyrgir fyrir gerðum sínum, nú ættu þeir að standa á eigin fótum. Hann tók það greinilega fram, að auðvitað ætti ríkissjóður að útvega þeim lánsfé, það væri líka í öðrum löndum. En hverra lánsfé er það í öðrum löndum, sem þeir fá? Það er lánsfé sjálfra prívatkapítalistanna. Þeir lána hver öðrum. Þeir voldugu bankar eru eign þessara einkaauðmanna, og þeir lána hver öðrum. En hér á íslenzka ríkið að lána. Hverjum á það þá að lána? Af hverju á það að lána honum Jóni Jónssyni, en ekki honum Pétri Péturssyni? Og þá komum við að misréttinu. Það svívirðilega jafnrétti peninganna á ekki einu sinni að gilda, heldur á þarna misrétti og misbeiting valds, jafnvel hjá voldugum bankastjórum, að hafa úrslitavaldið, og allt á þetta að gerast til þess, að atvinnurekendur geti safnað sjóðum. Það á að lækka kaupið hjá verkamönnum, það á að taka það, sem verkamaðurinn þarf til sinnar lífsframfærslu, til þess að atvinnurekandinn geti safnað sjóðum. Hve óskaplega framandi öllum þeim hugsunarhætti, sem ríkt hefur í þúsund ár hér hjá íslenzkri alþýðu, er ekki þessi hugsunarháttur. Man máske ekki hv. 6. landsk. eftir þeirri vísu, sem við sungum einu sinni á atvinnuleysisárunum fyrir utan hjá Magnúsi Guðmundssyni, þegar hann var dómsmrh. 1932: Það er dauði og djöfuls nauð er dyggðasnauðir fantar safna auð með augun rauð, en aðra brauðið vantar? Það hefur aldrei verið tilgangurinn hér á Íslandi fyrst og fremst að safna í sjóði. Það hefur verið tilgangurinn að framkvæma og reyna að sjá um, að mönnunum liði vel. Hv. 6. landsk. talaði um, að stjórnmálamennirnir hefðu með núverandi kerfi eitthvað ógnarvald. Já, vissulega, stjórnmálamennirnir hafa haft ýmislegt vald með að skipta sér af þjóðarbúskapnum. En þeir hafa verið knúðir til að skipta sér af þessum þjóðarbúskap, af því að einkaatvinnurekendurnir gáfust upp og voru búnir að setja allt á hausinn. Þá var hlaupið til stjórnmálamannanna og sagt: Viljið þið nú ekki bjarga mér. - En ef hv. 6. landsk. finnst, að stjórnmálamennirnir hafi haft eitthvert ógnarvald, hefur það vald þó a.m.k. frekar verið notað til þess að reyna að byggja upp í landinu, a.m.k. af hálfu margra stjórnmálamanna. Hvernig hafa þá einkaatvinnurekendurnir notað það vald, sem þeir hafa haft? Hv. 6. landsk. þm. var eitthvað að tala um, að stundum hefðu stjórnmálamenn kippt að sér hendinni og það hefði verið voðalegt fyrir ýmis bæjarfélög. Hvernig heldur hann, að bæjarútgerð á Íslandi hafi byrjað, þegar alþýðan var að brjótast áfram á Ísafirði og í Hafnarfirði? Hún byrjaði með því, að einkaatvinnurekendurnir kipptu að sér hendinni og fóru á hausinn eða fluttu burt af landinu, af því að það var fínna að búa í Kaupmannahöfn en á Ísafirði eða í Hafnarfirði. Og alþýðan varð sjálf að byrja að basla, sjálf að reyna að gera út til þess að geta lifað, og það er það, sem íslenzk þjóð hefur verið að gera allan þennan tíma. Hún hefur verið að reyna að sjá um, að atvinnufyrirtækin í landinu væru rekin til þess að þjóðin gæti lifað, ekki til þess að einhverjir gætu grætt. Það hefur aldrei verið hugsjón Íslendinga og verður vonandi aldrei. Hv. 6. landsk. var að fullvissa okkur um, að fjármagnið mundi leita í framleiðsluna. Hvílík vitleysa! Allar staðreyndir 20. aldarinnar á Íslandi mótmæla því. Ég nefndi honum áðan dæmin um, hvernig fjármagnið var 1934, 100 millj, kr. fjármagn í verzluninni, 22 millj. kr. fjármagnið í framleiðslunni, öllum sjávarútveginum. Hvernig var 1950 og þar á eftir? Fjármagnið leitar í bílana, flýr sjávarútveginn. Nei, það er ekki til neins að segja, að fjármagnið muni leita í framleiðsluna. Við þekkjum, hvert fjármagn reykvísku auðmannanna leitar. Þá talaði hv. 6. landsk. þm. mikið um, að útiánatakmörkunin væri meginvarnargarður þessa kerfis: Kaupkúgunin á að fullkomnast með lánsfjárkúguninni. Það er mjög eðlilegt, þegar peningavaldið á að fara að ráða. Hann vildi gera lítið úr því, hvernig verkamenn yrðu fyrir barðinu á þessu. Við skulum taka iðnverkakonu með 3000 kr. laun. Hún borgar engan tekjuskatt að heita má. Af því að hún er einhleyp, fær hún engar fjölskyldubætur. Hún fær launin lækkuð um 20%, en heildsali með 160 þús. kr. tekjur fær kannske 15 þús. kr. lækkun á sínum tekjuskatti, og eigi hann 2 börn innan 16 ára, fær hann líka fjölskyldubætur. Þessir hlutir geta komið þannig út, að viðkomandi verkamaður fær ekkert nema launalækkunina og viðkomandi heildsali fær ekkert annað en uppbæturnar, sem ríkisstj. reiknar með að eigi að draga úr högginu, sem hún greiðir verkalýðnum. Ég skal nú fara að stytta þetta og hlaupa yfir margt af því, sem hefði þurft að taka fyrir, ef maður hefði ætlað að taka fyrir þá löngu ræðu hv. 6. landsk. En að lokum kom hann nokkuð inn á hagfræðina, af því að ég væri stundum að tala eins og mér væri eitthvað illa við hagfræði. Það er óttaleg vitleysa, mér er ekki illa við hagfræði, alveg þvert á móti. Ég hef bara vissa slæma reynslu af borgaralegum hagfræðingum og kæri mig ekkert um að láta þjóð mína reyna skipbrot þeirrar borgaralegu hagfræði á sjálfri sér oftar en einu sinni. Honum fannst undarlegt, að mér væri illa við hagfræði, þar sem marxisminn væri að einhverju leyti við hagfræði kenndur, og hefur hann þar rétt að mæla. Marxisminn er einmitt tilkominn sem gagnrýni Karls Marx og Friedrichs Engels á þeirri borgaralegu hagfræði og sem vísindaleg skilgreining á því auðvaldsskipulagi, sem þá var að myndast. Mér er ekki illa við hagfræðikenningar. Mér er bara illa við vitlausar hagfræðikenningar og vil sízt af öllu vera að láta gera tilraunir með líf og gæfu íslenzkrar alþýðu með slíkum vitlausum kenningum, ekki sízt þegar þær eru nógu vel í öðrum löndum og jafnvel einu sinni á okkur sjálfum búnar að sýna, hve vitlausar þær voru. Sú borgaralega hagfræði beið raunverulega sitt endanlega skipbrot, þannig að meira að segja sjálfir skynsamari borgaralegir hagfræðingar lærðu dálítið af því, í heimskreppunni miklu. Eftir það hafa þeir verið að endurskoða sína borgaralegu hagfræði allan tímann, þótt þeir hafi ekki enn þá komizt að neinni niðurstöðu. En það, sem er höfuðatriðið, ef menn þekkja lögmál þjóðfélagsins og kunna skil á réttri hagfræði, marxistískri hagfræði, það er að þekkja sitt eigið land, þekkja sína eigin atvinnuháttu, þekkja þróun og þróunarstig síns eigin þjóðfélags og kunna að beita réttum hagfræðikenningum á það þjóðfélag og reyna að hagnýta, eftir því sem hægt er við þær aðstæður sem eru, það sem hægt er að hagnýta úr t.d. marxismanum og marxistískri hagfræði við það kapítalistíska Ísland. Við prófuðum þetta að vissu leyti í nýsköpunarstjórninni. Við reyndum vissa hluti af þessu í sambandi við vinstri stjórnina. Það er eitt, sem var einkennandi fyrir báðar þessar stjórnir og er um leið einkennandi fyrir allar teoríur marxismans, og það er, að grundvöllur þjóðfélagsins, sem allt annað byggist á, sé efnahagurinn og grundvöllurinn að efnahaginum séu framleiðslutækin og það séu framleiðslutækin á hverjum tíma, sem mynda og móta alla yfirbyggingu þjóðfélagsins. Það er skilningurinn á þessu, sem gerir það að verkum, að í nýsköpunarstjórninni og í vinstri stjórninni, þar sem áhrifa marxista nýtur við, er lögð höfuðáherzla á það fyrir Ísland að afla framleiðslutækja, vegna þess að það er lífsskilyrði, það er grundvöllurinn, það er undirstaðan undir öllu hinu í lífinu, öllu því, sem við byggjum ofan á þetta. Hvort togararnir, sem við keyptum á nýsköpunartímanum, eða bátarnir, sem við keyptum á vinstristjórnartímanum, væru í eign einstaklinga, ríkis, bæja eða einhverra annarra, það var vissulega frá okkar sjónarmiði stórt atriði, en það var aldrei höfuðatriði fyrir okkur, og það urðu sumir hissa, þegar Hannibal Valdimarsson var að hjálpa íhaldsmönnum á Vestfjörðum til þess að fá báta og jafnvel reyna að láta þá fá atvinnubótastyrk til þess. Spurningin var ekki um slíkt, spurningin var um hitt, að skapa framleiðslutæki handa þjóð okkar. Þegar þau væru einu sinni komin inn í landið, þá vissum við, að þau yrðu notuð með einhverju rekstrarskipulagi, sköpuðu auð, sköpuðu velferð handa þjóðinni. Þess vegna lögðum við áherzluna á útvegun framleiðslutækja, það var vegna skilning á marxismanum. Út af því, sem hv. 6. landsk. sagði, þar sem hann hélt, að marxisminn væri að einhverju leyti úreltur, þykir mér rétt að upplýsa hann um það, að marxísminn er sem stendur sú kenning, sem byggt er á efnahagslíf þriðjungsins af mannkyninu, og á grundvelli hans eru byggðar upp skjótari og meiri framfarir í þjóðfélögum í heiminum en nokkru sinni fyrr hafa tíðkazt. Þess vegna væri nú mjög heppilegt, þó að marxisminn hafi að nokkru leyti fengið að leiða blessun sína yfir Ísland, t.d. á nýsköpunartímanum, svo að ég taki nú sérstaklega tímabil, þegar hluti af Sjálfstfl. var við völd, þá væri það mjög æskilegt, að hagfræðingarnir legðu sig meira í líma til að læra marxismann en þeir hafa gert fram að þessu. Þá kæmu ekki aðrar eins endalausar dellur frá þeim og við erum alltaf að stríða við núna, og þá lærið þið kannske, að það eru ekki peningar, heldur framleiðslutæki, sem ein þjóð byggir á. Þegar þeir voru mest að kvarta í Landsbankanum á nýsköpunartímanum yfir þessari ótætis vitleysu að kaupa nýsköpunartogara, sagði ég stundum við þá: Viljið þið ekki selja alla nýsköpunartogarana úr landinu undireins, það eru nógir, sem vilja kaupa þá og fá ykkur gull í staðinn, og setja gullið í kjallarann í Landsbankanum? Þá eruð þið víst ánægðir. Þessir menn, sem aldrei sjá neitt nema peningana og gullið og halda, að það sé eitthvað, sem skapar! Ég er orðinn langorðari en ég ætlaði mér að vera. Það var svo margt, sem þurfti að athuga í ræðu hv. 6. landsk., og satt að segja svo margt, sem maður vildi segja, ef maður á nokkurn hátt gæti afstýrt þeim voða, sem hér er stefnt að. Ég hef nú sagt mitt orð um þetta, og það eina, sem ég vildi mega vona, er, að hæstv. ríkisstj. vildi taka það mikið tillit til þeirrar gagnrýni og þeirra aðvarana, sem fram hafa komið, að hún leggi ekki út í og stofni ekki til þess stéttastríðs, sem hver stjórnmálamaður, sem þekkir íslenzka þjóð, hlýtur að sjá að verður afleiðingin af samþykkt þessa frv. og framkvæmd á stefnu þess. Við Íslendingar þurfum frið, við þurfum stéttafrið, við þurfum sameiginlegt átak hjá þjóð okkar til þess að skapa betri lífskjör í okkar landi, en ekki árás útlends peningavalds til þess að rýra stórkostlega lífskjör íslenzks verkalýðs og leggja Ísland efnahagslega undir sig.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns mótmæla þeirri ákvörðun hæstv. ríkisstj. að hafa ráðizt í það fyrirtæki að láta gefa út og prenta áróðurspésa á kostnað ríkissjóðs. Á bæklingnum, sem var dreift út hér í gær, stendur, að hann hafi verið gefinn út í 40 þús. eintökum, og mér er sagt, að hann eigi að sendast inn á hvert heimili á landinu. Eins og að líkum lætur, eru þar settar fram skoðanir ríkisstj. á mjög einhliða hátt og allt efnahagsástandið málað eins dökkt og frekast er kostur. Með slíkum áróðursaðgerðum hefur hæstv. ríkisstj. gengið feti framar en aðrar ríkisstjórnir hafa leyft sér að gera, og ber að víta slíkar aðgerðir. Undanfarnar vikur og mánuði hafa engin mál verið meira rædd manna á meðal en væntanlegar aðgerðir hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Þar sem tveir menn hafa hitzt, hefur ætíð verið sama spurningin á ferðinni: Hvað gerir ríkisstj., og hverjar verða tillögur hennar í efnahagsmálum? Er það meiningin, spurði fólk, að lækka gengið? Á að hækka vextina og banna allar kauphækkanir og á að afnema alla vísitölu á kaupgjald? Þannig rak hver spurningin aðra, og menn veltu þessum málum fyrir sér fram og aftur. Ég býst við, að fæstir muni hafa búizt við góðu. Fylgjendur hæstv. ríkisstj. voru í flestum tilfellum þögulir og vildu lítið segja. Þeir hafa sjálfsagt hugsað sem svo, að fæst orð bæru í sér minnsta ábyrgð. Nú hefur hæstv. ríkisstj. birt boðskap sinn öllum landsbúum. Í s.l. viku var lagt fram á Alþ. frv. til laga um efnahagsmál. Frv. þetta er í 7 köflum, og fylgir því löng grg. Alls er frv. með grg. 41 prentuð síða. Það mun sjálfsagt ekki hafa farið fram hjá neinum þeim, sem fylgdist með því, sem gerðist á þinginu í vetur, áður en þm. voru reknir heim, að mikið stæði til að gera. Í þingbyrjun hafði þáv. fjmrh. lagt fram frv. til fjárlaga fyrir árið 1960. Það frv. var í aðalatriðum líkt og fyrrverandi fjárlagafrv., tekjur samkvæmt sjóðsyfirliti voru áætlaðar 975 millj. 713 þús. Gjöld voru áætluð í samræmi við tekjur. Í grg., sem fylgdi því frv., segir, að ekki sé hægt að búast við greiðsluafgangi hjá ríkissjóði, en aftur á móti sé ekki ástæða til að óttast greiðsluhalla. Þó er þess getið, að ríkissjóður geti ekki að óbreyttum tekjum greitt til útflutningssjóðs jafnháa upphæð og hann gerði á árinu 1959. Í staðinn fyrir 152 millj. kr. sé nú í þessu frv. aðeins gert ráð fyrir 50 millj. kr. greiðslu úr ríkissjóði. Það hljóti því að verða verkefni nýrrar ríkisstjórnar að gera tillögur um lausn þessa fjárhagsvandamáls. 28. janúar s.l. var svo lagt fram á Alþingi, eftir að það var kallað saman eftir hið langa frí, nýtt fjárlagafrv. Við lestur þessa frv. var strax ljóst, að ákveðin hafði verið stórfelld gengislækkun, sem nema mundi 135%, þannig að dollarinn skyldi nú reiknast á 38 kr. og pundið á 106 kr. Fjárlagafrv. sýndi, að skattheimta ríkissjóðs mundi aukast stórkostlega. Þetta hlýtur að hafa þau áhrif, að allt vöruverð hækkar að miklum mun fram yfir þá stórhækkun, sem siglir í kjölfar gengisfellingarinnar. Skattar og tollar til ríkissjóðs eru nú áætlaðir 1201 millj. kr. í staðinn fyrir 710 millj. í fyrra frv. Þá er og gert ráð fyrir, að verðtollur hækki um 96.3 millj. og innflutningsgjald af benzíni um 39.5 millj., enda fyrirhuguð stór verðhækkun á benzíni umfram gengislækkunina. Söluskatturinn er áætlaður um 280 millj., en alls eiga tekjur ríkissjóðs að nema 1464704 þús. Við lestur hins nýja frv. var ljóst, að útflutningssjóður skyldi að forminu til lagður niður og hætt að greiða útflutningsuppbætur í þeirri mynd, sem áður hafði verið gert. Yfirfærslugjaldið er niður fellt. Þar á móti kemur svo hin mikla gengisfelling, sem mun gerbreyta öllu verðlagi í landinu til meiri hækkunar en dæmi eru til um áður. Allar aðrar tekjur útflutningssjóðs, svo sem gjald af inniendum tollvörutegundum, innflutningsgjöld og leyfisgjöld, skulu hér eftir renna óskiptar til ríkissjóðs. Niðurgreiðslum á landbúnaðarafurðir skal haldið áfram, og til viðbótar þeim eru nú fyrirhugaðar niðurgreiðslur á erlendum vörum fyrir nokkra tugi millj. króna. Með því er faríð inn á nýjar leiðir, sem telja verður að séu mjög varhugaverðar. Á móti öllum hinum nýju álögum mun svo ákveðið að hækka nokkuð framlag ríkissjóðs til almannatrygginga, svo sem fjölskyldubætur, barnalifeyrí og ellilaun, eða um 150 millj. kr. Þá mun og ákveðið að fella niður tekjuskatt af launum, 70 þús. kr. eða lægri hjá barnlausum hjónum með hækkandi frádrætti fyrir hvert barn. Eins og menn munu sjá, er gert ráð fyrir mjög miklum hækkunum á tollum og sköttum í hinu nýja frv. Til viðbótar hinum nýju skatta og tollahækkunum kemur svo gengisfellingin, eins og ég hef bent á áður, með þeim afleiðingum, sem óhjákvæmilega hljóta að leiða til stórhækkaðs verðlags á allri erlendri vöru og öllu verðlagi í landinu. Hvað koma svo þessar nýju aðgerðir ríkisstjórnarinnar til með að kosta þjóðina? Allar líkur benda til þess, að hinar nýju álögur verði ekki undir 1300 millj. kr. að frádreginni skattalækkuninni. Á móti þessum auknu álögum koma svo 189 millj. kr. , þ.e. 152 millj. í auknum tryggingabótum og 37 millj. í nýjum niðurgreiðslum. Bótalausar álögur verða því aldrei undir 1100 millj. Rétt er þó að benda á, að þessar tölur geta auðveldlega orðið miklu hærri, þegar til framkvæmdanna kemur. Á undanförnum þingum hefur það verið viðtekin regla, að fjárlagafrv. hafi verið lögð fram á fyrstu dögum þingsins og fljótlega þar á eftir hafi farið fram 1. umr. um fjárlögin. En í haust brá svo undarlega við, að fjárlagafrv. var aldrei tekið fyrir til 1. umr. Þegar þm. gerðu fsp. til hins nýja fjmrh., hverju þetta sætti, var því svarað til, að semja þyrfti nýtt fjárlagafrv., þar sem ákveðið væri að byggja upp nýtt efnahagskerfi, og með hliðsjón af hinu nýja efnahagskerfi yrði svo að semja ný fjárlög. Nú liggur hið nýja fjárlagafrv. fyrir, og eru tekjur og gjöld þess áætlaðar yfir hálfan annan milljarð króna. Ég hef nú lítillega rætt um hið nýja fjárlagafrv., þar sem það er nátengt þeim efnahagsráðstöfunum, sem fyrirhugaðar eru, og verða því þessi tvö mál tæplega sundurskilin. Í haust var því yfir lýst af hæstv. ráðh., að ríkisstj. hefði ráðið nokkra færustu hagfræðinga landsins sér til aðstoðar. Mundu nú hinir vitru sérfræðingar taka þá þegar til óspilltra málanna og semja till. og álitsgerðir, sem leysa mundu allan vanda. Um álit og skoðanir alþm. var ekki spurt, enda voru þeir að dómi hæstv. ríkisstj. alls ófærir til þess að ráða fram úr vandamálum þjóðarinnar. Þeim var bara einfaldlega sagt að draga sig heim og bíða þar, þar til hæstv. ríkisstj. allramildilegast þóknaðist að kalla þá til áframhaldandi þingstarfa. Svo mikla áherzlu lagði ríkisstj. á það að losna við þingið, að hún krafðist þess af forsetum Alþ., að þeir beittu áður óþekktum aðferðum í þingsköpum með því að skera niður umræður og varna þar máð þm. málfrelsis. Ekki veit ég, hvort það er satt, sem stóð í einu dagblaðanna fyrir nokkru, að hinir vísu sérfræðingar hefðu að fordæmi Þorgeirs Ljósvetningagoða brugðið feldi yfir höfuð sér, á meðan þeir væru að úthugsa sín snjöllu ráð. En grunur minn er sá, að önnur verði nú viðbrögð landsmanna við till. sérfræðinganna en við till. Þorgeirs. Þorgeir Ljósvetningagoði sýndi með till. sínum mikil pólitísk hyggindi, sem beinlínis urðu til þess að forða þjóðinni frá algerðri sundrung og draga úr stórpólitískum átökum. Aftur á móti eru hinar nýju till. sérfræðinganna og hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum þjóðarinnar þannig úr garði gerðar, að hætta er á, að til stórátaka dragi á milli aðalstétta þjóðfélagsins og ríkisvaldsins, þ.e.a.s. á milli launastéttarinnar og atvinnurekenda og ríkisvalds Nú vil ég ekki halda því fram, að hinir svokölluðu sérfræðingar hafi viljandi vits stefnt að slíku ástandi. Þetta eru að sjálfsögðu ágætir menn, sem hafa mikla þekkingu á ýmsum málum þjóðfélagsins, eru máske ágætir reikningsmenn á sína vísu og hafa rök máske fram að færa máli sínu til stuðnings: En þá ágætu menn brestur algerlega þekkingu á lífi og lífsbaráttu alþýðunnar, og þá brestur líka algerlega raunhæfa þekkingu á atvinnulífi Íslendinga. Þeir þekkja ekki til verkalýðshreyfingarinnar, þekkja ekki sögu hennar eða baráttu. Þessir menn eru slegnir blindu borgaralegrar hagfræðikenningar, sem búin er að lifa sitt fegursta og er orðin úrelt og háskaleg fyrir nútíma menningarþjóðfélag. Ein af höfuðkenningum þeirra er hin svo kallaða frjálsa verzlun, og þá um leið er það líka stefna hæstv. ríkisstjórnar. Hún hefur lýst því yfir, að hún stefni að algerðu frjálsræði í verzluninni. Nú hljóta þessir ágætu menn að vita það, að orðíð frjáls verzlun er að mestu leyti ekkert annað en slagorð. Öll verzlun með vörur er í flestum löndum heims háð mjög ströngu eftirliti ríkisvaldsins, auk þess sem öll verzlun er að meira eða minna leyti háð ofurvaldi auðhringa og samtökum auðmanna. Gleggsta dæmið um slík samtök eru olíuhringarnir. Í fjöldamörg ár hafa verið hér starfandi t.d. 3 olíufélög. Á milli þessara félaga, sem eru ekkert annað en angar frá erlendum auðhringum, hefur verið látið líta svo út að væri samkeppni um söluna hér innanlands. Þessi samkeppni hefur ekki komið fram í mismunandi verði, þannig að eitt félagið hafi boðið olíu eða benzín á lægra verði en hitt. Samkeppnin hefur aðeins verið um það, hvert félagið gæti selt öðru meira, en öll hafa félögin selt olíuna og benzínið á sama verði. Þannig er þessu varið með alla verzlun. Frjálsræði í verzlun á Íslandi í dag er ekki meira en það, að óleyfilegt er að selja fiskafurðir nema í gegnum ákveðin sölusambönd. Ekki hef ég orðið þess var, að hinir ágætu hagfræðingar vildu breyta þessu fyrirkomulagi. Smákaupmaðurinn getur ekki pantað vörur í búðina sína beint frá erlendum framleiðendum. Hann verður að fara til heildsalans hér heima, sem hefur umboð fyrir hinn erlenda framleiðanda, og fá vöruna í gegnum hann, og að sjálfsögðu tekur svo heildsalinn sína þóknun fyrir. Auk þess má svo benda á, að öll verzlun er háð gjaldeyrisleyfum og öðrum þess konar efnahagsráðstöfunum. Þannig stangast staðreyndirnar algerlega á við kenningar þessara manna um frjálsa verzlun. Í sambandi við umræður um efnahagsmálafrv. er fróðlegt að athuga, hver hefur verið afstaða þm. Alþfl. til hliðstæðra mála áður fyrr. Alþfl. heldur því fram, að hann sé sósíalistískur flokkur og vilji breyta þjóðfélaginu í sósíalistískara horf. Þegar þetta frv. var til 1. umr. hér í þessari hv. d., hélt hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, langa varnarræðu fyrir þessu frv. og taldi því flest til gildis. En svo vill til, að þessi hæstv. ráðh. hefur áður hér á Alþ. flutt ræðu um hliðstæð mál, en það var á Alþ. í febrúar 1950. Þá lá fyrir til umr. frv, til laga um gengisskráningu, launabreytingar, stóreignaskatt, framleiðslugjöld o.fl. Þáverandi ríkisstj. hafði þá eins og nú fengið hina færustu sérfræðinga sér til aðstoðar. Sérfræðingarnir hófu störf sín og sömdu mikinn lagabálk með langri grg. Þar lögðu þeir til, eins og nú er gert í hinu nýja frv. um efnahagsráðstafanir, mikla gengisfellingu og töldu, að sú leið mundi rétta við efnahagskerfið og stuðla að frjálsri verzlun. Einn af þeim hv. alþm., sem tóku þá til máls um frv., var núv. hæstv. viðskmrh. Honum fórust orð á þessa leið m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Höfuðmarkmið þessa frv. er því að reyna að koma á frjálsri verzlun. Ég er ekki fylgjandi því sjónarmiði, að það eigi að vera höfuðtakmark í efnahagsmálum þjóðarinnar að koma hér á frjálsri verzlun. Ég tel höfuðmarkmiðið vera að tryggja öllum fulla atvinnu og hagnýta til fulls framleiðslutæki, sem þjóðin á.“ Þannig leit hæstv. viðskmrh. þá á frjálsa verzlun. Síðar segir sami hæstv. ráðh., eftir að hann hafði rætt um áhrif gengisfellingarinnar á afkomu bátaútvegsins: „Við þetta bætist svo, að sú aðferð, sem nota á til að tryggja þennan rekstur, verður að teljast ranglát. Hvað er gengislækkun?“ spyr hæstv. núverandi viðskmrh. „Hún er í sjálfu sér ekkert annað en flutningur á tekjum á milli atvinnustétta þjóðfélagsins. Þeir, sem flytja út, fá meiri tekjur, en allar aðrar stéttir minna. Gengislækkunin eykur því tekjur útflytjenda á kostnað annarra atvinnuvega.“ Síðar í ræðu sinni fullyrðir sami núv. hæstv. viðskmrh., að gengisfellingin hljóti að þýða kjaraskerðingu, og segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Auðvitað hlýtur kjaraskerðing að sigla í kjölfar þessara ráðstafana.“ En nú er þessi hæstv. ráðh. kominn á allt aðra skoðun. Nú telur hæstv. viðskmrh., að gengisfelling sé allra meina bót, og hann á ekki nægilega sterk orð til að lýsa yfir hrifningu sinni á hinum nýju aðgerðum, sem eru þó margfalt hættulegri og ganga miklu lengra á rétt launastéttanna en gengisskráningarlögin frá 1950 gerðu. Hæstv. núv. viðskmrh. sagði í sömu þingræðu um afstöðu Alþfl. til gengislækkunarinnar 1950: „Ég hef nú gagnrýnt þetta frv. mjög, bæði markmið þess og skilyrði til að koma að notum. Nú má vera, að einhver spyrji: Hvað vill Alþfl.? Þá, sem þannig spyrja, má minna á,“ - og það gætir dálítils drýgindatóns hjá hæstv. ráðh. - „að Alþfl. er sósíalistískur flokkur, sósíalistískur lýðræðisflokkur, sem vill þjóðnýtingu stærstu atvinnutækjanna og utanríkisverzlunarinnar. Alþfl. er fullviss um, að með því eina móti er hægt að tryggja þegnum þjóðfélagsins fulla atvinnu. Hagkerfi einstaklinganna hefur brugðizt hér eins og annars staðar og er að bregðast.“ Síðast í sömu ræðu segir ráðherrann: „Nei, þetta kerfi er ekki nothæft. Það getur ekki bjargað sér með gengisfellingu, með gengisbreytingu. Það má segja um gengisbreytinguna 1939 og ástandið nú, að í raun og veru hafi verð krónunnar verið fallið inn á við. En það bætir ekki málstað þess skipulags, þar sem slíkt gerist, réttlætir ekki, að upplausn og glundroði komi alltaf skömmu á eftir góðæri. Ef hægt á að vera að koma í veg fyrir slíkt, þarf að endurskipuleggja hagkerfið allt samkv. kenningu jafnaðarstefnunnar. Á þann eina veg er hægt að tryggja öllum stöðuga vinnu og fulla starfrækslu atvinnutækjanna jafnframt réttlátri skiptingu þjóðarteknanna. Til þess að gengislækkun nú geti talizt samrýmanleg stefnu Alþfl., verður að vera tryggt, að allt hafi áður verið gert til þess að tryggja þegnum þjóðfélagsins fulla atvinnu og tekið sé fyrir alla óeðlilega gróðamyndun, en án slíkra ráðstafana verður gengið heldur ekki tryggt, þó að það sé lækkað. Annars heldur gengislækkunarhjólið áfram að snúast einn hring á hverjum áratug, eins og dýrtíðarhjólið hélt í sífellu áfram að snúast á s.l. áratug.“ Þetta sagði hæstv. viðskmrh. 1950 að væri stefna Alþfl. En nú leyfi ég mér að spyrja hæstv. viðskmrh.: Hver er nú stefna Alþfl. til gengisfellingarinnar? Er stefna Alþfl. mótuð í frv. til l. um efnahagsráðstafanir? Hæstv. viðskmrh. gerði mjög athyglisverða játningu s.l. föstudag. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að það væri alveg rétt, sem Þjóðviljinn hefði haldið fram undanfarin ár, að Alþfl. og Framsfl. eða réttara sagt ráðh. þessara flokka hefðu þegar haustið 1956 viljað framkvæma gengislækkun. Og ég sé enga ástæðu til að þegja yfir því lengur, að þetta er rétt, sagði hæstv. ráðherra. Ráðherrann viðurkennir, að það hafi verið ráðherrar Alþb., sem hefðu afstýrt því, að gengislækkun væri þá framkvæmd. Það er ágætt út af fyrir sig, að þessi yfirlýsing ráðh. skyldi koma fram. En í fjögur ár hefur hæstv. ráðh. þagað, og blað hans, Alþýðublaðið, og flokksmenn hafa margsinnis þrætt fyrir, að Alþfl. hafi nokkurn tíma viljað gengisfellingu. M.ö.o.: Alþfl. hefur sagt þjóðinni ósatt. Hann hefur logið um stefnu sína til gengisfellingarinnar. Kjósendur hafa verið herfllega blekktir. Það er ekki í fyrsta skipti, sem gengi íslenzkrar krónu er fellt. 1939, 1942 og 1950 var framkvæmd gengisfelling. Allar þessar þrjár gengisfellingar höfðu eitt og sama takmark. Það var að ráðast á lífskjör launastéttanna og þá fyrst og fremst á lífskjör þess fólks, sem lægstar hefur tekjurnar og flesta að fæða og klæða. Frá því fyrsta, að til urðu á Íslandi verkalýðssamtök, og fram á þennan dag hefur auðstéttin á Íslandi átt í harðri baráttu við verkalýðssamtökin. Í hvert einasta skipti, sem þau hafa knúið fram hagsbætur til handa meðlimum sínum, hafa málgögn afturhaldsins úthrópað verkalýðssamtökin og talað um, að kröfur þeirra til hærri launa, styttri vinnutíma og annarra aukinna réttinda væru ósanngjarnar og stefndu að upplausn þjóðfélagsins. Í hvert skipti, sem verkalýðssamtökin hafa náð fram kjarabótum, hefur flest verið gert af hálfu atvinnurekenda og ríkisvalds til þess að ná því aftur, sem áunnizt hafði. Stórfelldustu aðgerðir í þessa átt er gengisfellingin 1950. 1950 var framkvæmd gengisfelling. Þá var sagt, að slík aðgerð mundi þýða 10–11% verðhækkun, en staðreyndirnar sýndu, að í árslok 1950 höfðu vísitöluvörurnar hækkað um 27%. Nú segja hinir vísu hagfræðingar og hæstv. ráðh., að sú gengisfelling, sem nú á að framkvæma, muni þýða 13–14% kjararýrnun. Þegar hafðar eru í huga afleiðingar gengisfellingarinnar 1950, hlýtur maður að taka þessar tölur hagfræðinganna nú með mikilli tortryggni, og margt bendir til þess, að kjaraskerðingin af gengisfellingunni verði miklu meiri. Í sambandi við fullyrðingu hagfræðinganna og hæstv. ríkisstj., að gengisfellingin muni ekki þýða nema 13% kjararýrnun, er rétt að benda á, að ekki virðist vera reiknað með þeirri hækkun, sem óhjákvæmilega hlýtur að verða í sambandi við hina fyrirhuguðu tollahækkun og vaxtahækkun. Ekkert verður um það sagt, hve miklu þetta nemur til áhrifa á vísitöluna og til hækkunar á verðlaginu. Fullvíst má þó telja, að hin nýja tollahækkun og fyrirhuguð vaxtahækkun muni nema mörgum prósentum til viðbótar hækkuninni. Auk þess er ég þess fullviss, að hækkun á verðlaginu vegna gengisfellingarinnar verði miklu meiri en 13%. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt, að allir útreikningar um slík mál undir líkum kringumstæðum og nú fá á engan hátt staðizt. Það er hin mesta blekking að leyfa sér í trássi við allar staðreyndir að halda því fram, að kjaraskerðingin nú muni ekki verða nema 13%. Sannleikurinn er sá, að flestar tölur um þetta eru að mestu áætlaðar tölur og aðeins settar fram í því eina og sama skyni, til áróðurs. Þá er það mjög athyglisvert, hvað hagfræðingarnir og þáv. ríkisstj., þ.e.a.s. 1950, sögðu um fiskverðið til sjómannanna. Þeir héldu því þá fram, að það mundi hækka úr 75 aurum í 93 aura. Staðreyndirnar segja, að fiskverðið hækkaði ekki um einn einasta eyri á þessu tímabili. Gengislækkunarmennirnir frá 1950 boðuðu almenna hagsæld og öryggi og atvinnu. En árin 1951 og 1952 voru mjög mikil atvinnuleysisár, svo að til stórvandræða horfði. Íbúðarhúsabyggingar stórminnkuðu. Næstu ár var mikill samdráttur í öllum byggingariðnaði landsmanna. Fiskiskipastóll landsmanna dróst saman. Það var fyrst í tíð vinstri stjórnarinnar, að úr þessu var reynt að bæta. Þá var hafið mikið átak í húsnæðismálunum, þá voru byggð mörg hundruð nýrra íbúða árlega. Sérstaklega er það eftirtektarvert, hve aukningin var mikil úti um allt land. Á dögum vinstri stjórnarinnar var hafið myndarlegt átak í aukningu fiskiskipastóls landsmanna. Með þessum aðgerðum var bætt fyrir margra ára vanrækslu gengislækkunarmannanna frá 1950. Þannig urðu áhrif gengislækkunarinnar frá 1950 þveröfug við það, sem hinir vísu hagfræðingar þá og þáv. ríkisstj. höfðu haldið fram, og svo gersamlega brást þessi aðgerð í efnahagsmálunum, að taka varð upp bátagjaldeyriskerfið og önnur hliðstæð styrktarkerfi hvert á fætur öðru. Þessar staðreyndir eru allt annað en meðmæli með þeim aðgerðum, sem nú eru fyrirhugaðar í efnahagsmálum okkar, og í raun og veru ættu þær að vera nægjanlega ljósar, til þess að menn forðuðust að lenda í sama foraðinu nú og þá. Í 23. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir, er sagt, að óheimilt sé að ákveða um kaup, laun, þóknun, ákvæðisvinnutaxta eða nokkuð annað endurgjald fyrir unnin störf, að þau skuli fylgja breyt. á vísitölu á einn eða annan hátt. Þetta ákvæði skal taka til allra kjarasamninga stéttarfélaganna. Ákvæði í samningum um kaup og kjör, gerðum fyrir gildistöku laganna, um greiðslu verðlagsuppbótar samkv. vísitölu verða ógild, er lög þessi taka gildi. En það er ekki í fyrsta sinn, sem ríkisvaldið grípur inn í gerða samninga milli stéttarfélaga og vinnuveitenda. Hér er þó gengið lengra og á ósvífnari hátt á rétt launastéttanna en nokkru sinni fyrr. Ég tel, að þetta eina ákvæði frv. út af fyrir sig sé nægjanlegt til þess, að samtök verkafólks og annarra launastétta geti ekki unað við og hljóti að gera gagnráðstafanir. Því er haldið fram í grg. frv., að reynslan hafi sýnt, að það vísitölukerfi, sem í gildi hefur verið síðan í byrjun heimsstyrjaldarinnar síðari, hafi ekki verið til neinna verulegra hagsbóta fyrir launastéttirnar. Hér er staðreyndunum algerlega snúið við. Þrátt fyrir ýmsa galla á vísitölunni og þá fyrst og fremst vegna síendurtekinna tilrauna ríkisvaldsins í þá átt að falsa vísitöluna hefur vísitölukerfið verið eina öryggið fyrir launastéttirnar til að hamla á móti vaxandi dýrtíð. Nú er lagt til í þessu frv. að vinna það níðingsverk á launastéttunum að banna með lögum að greiða vísitölu á kaup, sem allt frá 1942 hefur verið vörn verkafólksins og annarra launþega gegn síendurteknum verðbólguráðstöfunum ríkisvalds og yfirstéttar. Það, sem veldur þó manni mestri furðu, er afstaða Alþfl. til þessa máls. Sú var þó tíðin, að Alþfl. beitti sér fyrir vísitölukerfinu og taldi það til mikilla hagsbóta fyrir launastéttirnar. Í umræðum, sem fram fóru á Alþ. um gengislækkunarlögin 1950, sagði hæstv. núv. viðskmrh. um fyrirhugaða breyt. á útreikningi vísitölunnar m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég kem þá að 4. gr., sem verður að teljast ein hin mikilvægasta í frv. og fjallar um breyt. á útreikningi vísitölunnar. Breytingin á að vera í því fólgin að stækka þátt kjöts og húsaleigu í vísitölunni. En ekki er vikið að því einu orði, að þessi breyt. á grundvelli vísitölunnar skipti minnstu máli eða að þetta hafi í för með sér, að vísitalan hækki minna en hingað til. Þetta er mjög ámælisvert,“ segir ráðherrann. „Það skiptir mjög miklu máli fyrir alla launþega landsins, hvernig vísitalan breytist. Samkv. lauslegri athugun hefur þessi breyting á vísitölugrundvellinum það í för með sér, að hækkun vísitölunnar verður 1/3 minni á eftir.“ Og síðar segir: „Ég tel óviðeigandi að skýra ekki frá þessu og draga þannig fjöður yfir það, sem rétt er.“ Og núv. hæstv. ráðh. heldur áfram og segir: „Það hlýtur að verða krafa launþeganna og samtaka þeirra, að hætt verði við þessa lúmsku breytingu á vísitölugrundvellinum, sem mundi lækka hana um 15–17 stig, miðað við gömlu vísitöluna. Ég legg því til, að þessi gr. falli niður.“ Þetta var álit hæstv: ráðh., Gylfa Þ. Gíslasonar, þá, á gildi vísitölunnar fyrir launþegasamtökin. Og hann var ekki einn um þá skoðun. Stefán Jóh. Stefánsson, þáv. þm. Alþfl., átaldi harðlega allar tilraunir í þá átt að falsa vísitöluna. Hann taldi vísitöluna vera stórhagsmunamál launþegasamtakanna. En nú beitir hæstv. ráðh. sér fyrir algeru afnámi vísitölunnar á öll laun. Nú er ekki talað um 1/3, heldur bara afnám vísitölunnar, bara útþurrkun hennar í eitt skipti fyrir öll og að gera þar með að engu ákvæði kjarasamninga verkalýðsfélaganna um greiðslu vísitöluuppbótar á kaup. Það verður ekki sagt um þennan hæstv. ráðh., að hann sé ekki snúningslipur fyrir auðvaldið á Íslandi. Maður er farinn að venjast mörgu og ýmsu af forustumönnum Alþfl. nú á síðari árum, en ég held, að hér sé lengra gengið á braut árása á lífskjör allra launastétta en nokkurn mann úr verkalýðsstétt hafi órað fyrir. Og það er merkilegt, að það skuli einmitt vera þingmenn Alþfl., þessa gamla baráttuflokks alþýðunnar á Íslandi til margra ára, sem ganga fram fyrir skjöldu í því að koma þessu ófremdarástandi á. Ég er ekki eins hissa á því, þó að Sjálfstfl, beiti sér fyrir því, hann er þó fyrst og fremst flokkur auðmannastéttarinnar á Íslandi, en hingað til hefur Alþfl. ekki viljað telja sig vera umboðsflokk þeirrar stéttar, heldur þveröfugt. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er grunnkaupshækkun ekki beinlínís bönnuð, en í grg. segir, að ríkisstj. muni beita sér gegn því, að kaup verði hækkað. Hér er ekki verið að fara í neina launkofa með það, hver sé stefna hæstv. ríkisstj. í launa- og kjaramálum. Ef þetta frv. verður að lögum, mun allt verðlag í landinu stórlega hækka, eða um allt að því kannske 20–30%. Jafnhliða þessu á svo að afnema alla vísitölu á kaup, eins og ég hef áður bent á. Með þessum ráðstöfunum verður hleypt af stað hreinu og beinu verðbólguæði með ófyrirsjáanlegum afleiðingum, og til að undirstrika og staðfesta þessar æðisgengnu árásir á lífskjörin lýsir hæstv. ríkisstj, því yfir, að hún muni beita sér á móti öllum kauphækkunum. Með slíkum aðferðum er stefnt markvisst að því, að laun verkafólks á Íslandi verði miklum mun lægri en laun verkafólks í nálægum löndum. Með einu pennastriki á að eyðileggja margra ára baráttu verkalýðssamtakanna og færa lífskjör launafólksins niður á hreint nýlendustig, jafnvel niður fyrir laun, sem svertingjar í SuðurAmeríku hafa nú. Heldur nú hæstv. ríkisstj., að verkalýðssamtökin taki við þessum ráðstöfunum möglunarlaust, eða eru þeir menn, sem að þessum aðgerðum standa, hættir að reikna með verkalýðssamtökunum? Ég skal ekkert fullyrða um það, hvað kann að gerast í þessum málum af hendi verkalýðssamtakanna. En benda má á þá staðreynd, að hingað til hafa þau af fremsta megni reynt að verja hagsmuni meðlima sinna fyrir síendurteknum árásum ríkisvalds og atvinnurekenda, og ekkert bendir til þess, að þau verði ekki þeirri stefnu sinni trú hér eftir sem hingað til. Það, sem er þó máske langalvarlegast við þetta frv., er það, að með því er stefnt að því að koma á atvinnuleysi í landinu. Gert er ráð fyrir því, að bankarnir takmarki mjög útlánastarfsemi sína, sem þýðir beinlínis samdrátt í öllu atvinnulífi landsmanna. Takmarka skal endurkaup Seðlabankans á afurðavíxlum við það stig, sem þau eru nú komin á. M.ö.o.: það á ekki að kaupa afurðavíxla fyrir hærri upphæð en gert var á s.l. ári, t.d. út á sjávarafurðir. Til þess nú að undirstrika þetta enn frekar er sagt, að ríkisstj. muni beita sér fyrir því, að nokkur hluti innlánsaukningar hjá bönkum og sparisjóðum, þ. á m. innlánsdeildum kaupfélaganna, verði bundinn í Seðlabankanum í Reykjavík. Allt skal til Reykjavíkur. Með slíkum aðferðum sem hér um ræðir er ráðizt allharkalega gegn hagsmunum þess fólks, sem búsett er utan Reykjavíkur. Þeir sparisjóðir, sem til eru í hinum ýmsu bæjum og kauptúnum víðs vegar um land, eru máske þær einu lánastofnanir, sem það fólk, sem þar á heima, hefur aðgang að. En með þessum ráðstöfunum verða lánsmöguleikar sparisjóðanna stórlega rýrðir, sem aftur á móti mun hafa í för með sér stórfelldan samdrátt í atvinnulífi viðkomandi staðar og mundi t.d. stórlega draga úr byggingum íbúðarhúsnæðis úti um hinar dreifðu byggðir landsins. Sama má að nokkru leyti segja um innlánsdeildir kaupfélaganna. Meðlimir kaupfélaganna leggja þar inn sparifé sitt og fá af því hærri vexti en hjá bönkum og sparisjóðum. Kaupfélögin nota svo þessar innstæður meðlima sinna til vörukaupa. Þessi viðskipti hafa verið talin hagstæð fyrir báða aðila, meðlimi kaupfélaganna og félögin, og verið látin óátalin hingað til af ríkisvaldinu. Ég fæ ekki betur séð en með þessari nýju ákvörðun, ef að lögum verður, sé verið að ráðast á kaupfélögin og gera hlut þeirra stórum verri en nú er. En með því að ráðast þannig að kaupfélögunum er fyrst og fremst verið að ráðast á hagsmuni hvers einasta meðlims þeirra. Þá er gert ráð fyrir, að allir bankavextir verði stórlega hækkaðir. Til þess að allt fari að lögum, er ætlun ríkisstjórnarinnar að láta nema úr gildi lög um bann við okrí. Þar með fær ríkisstj. og bankarnir óskorað vald til að hækka bankavexti eftir eigin geðþótta. Það verður tæplega um það deilt, að stórkostleg hækkun bankavaxta hlýtur að draga úr öllum verklegum framkvæmdum. Sérstaklega mun slik ráðstöfun verða til þess að draga úr og torvelda allar byggingarframkvæmdir í landinu með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að mikill fjöldi af efnalitlu fólki hefur ráðizt í það að byggja sér hús og lagt á sig alveg ótrúlega mikið erfiði við slíkar framkvæmdir. Með þeim ráðstöfunum, sem fyrirhugað er að koma í framkvæmd í peningamálum samkv. þessu frv., er útilokað, að efnalaust eða efnalítið fólk geti byggt sér íbúðarhús, sem aftur á móti mundi þýða stórkostleg húsnæðisvandræði um allt land, en þó hvergi meiri en hér í Reykjavik. Þannig er markvisst stefnt að því að koma hér á alræði peningavaldsins með þeim afleiðingum, að hér hlýtur að myndast atvinnuleysi, örbirgð og fátækt. Á sama tíma eru svo auðmönnum og auðfélögum opnaðir margs konar möguleikar til aukins gróða og vaxandi arðráns af allri alþýðu manna. Samkv. hinu nýja fjárlagafrv. er lagt til, að varið verði til verklegra framkvæmda svo að segja sömu upphæð í krónum og í síðustu fjárlögum. Hér er því um stórfellda lækkun á verklegum framkvæmdum að ræða, þar sem vitað er, að allur kostnaður við framkvæmdirnar muni stórhækka vegna fyrirhugaðra verðhækkana, sem koma til með að stafa af gengislækkun, tollahækkunum og vaxtahækkunum. Samdráttur á verklegum framkvæmdum hins opinbera er því bein árás á lífskjör þess fólks, sem starfað hefur á vegum hins opinbera að slíkum framkvæmdum. Minnkandi atvinna og stórminnkandi kaupgeta, þetta er því alvarlegra, þegar það er haft í huga, að í mörgum sjávarþorpum er þetta aðalvinna fjölmargra manna, sem þar eru búsettir, auk þess sem fjölmargir bændur hafa getað notað sér þessa vinnu og aukið þar með tekjur búa sinna. Þannig er sama, hvert litið er. Öll ákvæði þessa frv. svo og fjárlagafrv. stefna að einu og sama marki, þ.e. að stórrýra lífskjörin og koma á atvinnuleysi, þ.e. að gera þá fátæku fátækari og þá ríku ríkari. Ég vil minnast örlítið á fiskverðið til sjómannanna. Fiskverð til sjómanna skal vera óbreytt, eins og það var í febrúar 1959, þar til nýir samningar hafa verið gerðir, eins og segir í frv. Gildir það jafnt um fiskverð hjá bátasjómönnum sem togarasjómönnum. Með þessu ákvæði er fyrir það girt, að sjómenn verði aðnjótandi þeirrar hækkunar á fiskverði, sem af gengisfellingunni kann að stafa, heldur skal sú hækkun renna óskipt til frystihúsanna, eftir því sem bezt verður séð. Það er mjög athyglisvert, að kjör togarasjómannanna eru svo slæm, að erfiðlega gengur að fá sjómenn á skipin. Útgerðarmenn hafa lengi vel getað fengið Færeyinga á skipin, en nú verður sú leið lokuð, m.a. og aðallega fyrir það, hvað laun togarasjómanna eru léleg. Það virðist ekki hafa hvarflað að hæstv. ríkisstj., að úr þessu þurfi að bæta. Jafnvel blöð hæstv. ríkisstj. gerðu hróp að samninganefnd færeyska sjómannasambandsins fyrir kröfur þær, sem það setti fram við Landssamband ísl. útvegsmanna fyrir hönd meðlima sinna. En þær kröfur voru, eftir því sem bezt er vitað, það sem Norðmenn, Þjóðverjar og Englendingar greiða færeyskum sjómönnum, ef þeir ráðast á skip frá þeim löndum. Þetta sýnir okkur, hve kjör togarasjómanna okkar eru léleg og hve mikil nauðsyn það er, að úr því verði bætt, en hæstv. ríkisstj. virðist vera þar á allt öðru máli. Eitt af bjargráðum hæstv. ríkisstj. er fyrirhuguð stór lántaka, að upphæð um 800 millj. kr. , eða hærri en allar erlendar skuldir Íslendinga. Hæstv. ríkisstj. hefur lýst því yfir, að öllu þessu stórláni skuli varið til vörukaupa, eins og það er orðað, til að gera vöruúrvalið fjölbreyttara, m.ö.o.: eyðslulán til kaupa á almennum neyzluvörum og lúxus og óþarfa varningi. Það er ekki úr vegi að minna á, að meðan vinstri stjórnin sat að völdum, skammaði Sjálfstfl. hana ekki fyrir neitt jafnmikið og erlendar lántökur. Það átti að vera pólitískur glæpur að taka erlend lán, jafnvel til kaupa á framleiðslutækjum, sem á mjög skömmum tíma mundu þó í útflutningsverðmæti standa skil á öllum þeim gjaldeyri, sem þurfti til þess að kaupa viðkomandi tæki. Sagði íhaldið, að með slíkri ráðstöfun væri öllu stefnt í beinan voða. Nú er blaðinu algerlega snúið við. Nú á að taka stórlán til almennrar eyðslu, því að fyrir þetta lán á ekki að kaupa framleiðslutæki, sem mundu auka gjaldeyrisframleiðsluna. Og í þessu sambandi er rétt að benda á, að ef þessu væntanlega stórláni yrði skynsamlega varið, væri hægt að byggja t.d. nýja Sogsvirkjun, nýja áburðarverksmiðju og endurnýja að miklu leyti allan togaraflota landsmanna: En þessu láni á ekki að verja til slíkra hluta, heldur skal því varið til að kaupa alls konar vöruskran. Hver getur skilið svona pólitík? Er þessi ráðstöfun til hagsbóta fyrir þjóðfélagið? Ég held það verði fáir, sem svara því játandi, að svo sé. Að sjálfsögðu verðum við að haga innkaupum okkar erlendis frá á almennum neyzlu- og lúxusvarningi eftir því, sem efni okkar leyfa á hverjum tíma, en ekki fara að kröfum nokkurra stórheildsala hér í Reykjavík. Það er því algerlega óhæf ráðstöfun að taka 800 millj. kr. lán eða hærra lán en allar erlendar skuldir ríkisins eru nú og verja því til kaupa á miður nauðsynlegum varningi. Slík ráðstöfun er hreinn pólitískur afglapaháttur, sem áreiðanlega á eftir að hefna sin geipilega. Þannig er sama, hvert lítið er. Öll ákvæði þessa frv. svo og fjárlagafrv. stefna að einu og sama marki, þ.e. að stórrýra lífskjörin og koma á atvinnuleysi, að gera þá fátæku fátækari og þá ríku ríkari. Ég tel það fullkomið ábyrgðarleysi og verstu tegund af blekkingum, þegar hæstv. ráðh. leyfa sér að halda því fram, að þær ráðstafanir, sem fyrirhugaðar eru, muni ekki rýra lífskjörin nema sem svarar 3% frá því, sem þau eru nú, og að hjá þeim, sem hafa stærstar fjölskyldur, muni ekki vera um neina kjararýrnun að ræða. Það er engum vafa undirorpið, að verði þetta frv. að lögum, þýðir það meiri kjaraskerðingu og verri lífskjör en áður hefur þekkzt hér á landi. Það má benda á, að sumar erlendar vörutegundir muni hækka um frá 40 allt upp í 80% frá því, sem nú er. Innlendar vörur, svo sem landbúnaðarvörur, munu hækka um 11–12%, allar byggingarvörur koma til með að hækka um 20–30% eða jafnvel meir. Og þessa hluti alla ætla þeir menn og flokkar að framkvæma, sem höfðu að kjörorði við kosningarnar í haust „algera stöðvun dýrtíðarinnar og bætt lífskjör“. „Leiðin til bættra lífskjara er að kjósa Sjálfstfl.“, var kjörorð Sjálfstfl. „Við höfum stöðvað verðbólguna,“ hrópuðu frambjóðendur Alþfl. á öllum framboðsfundum. Ég fullyrði, að aldrei hafa nokkrir stjórnmálaflokkar á Íslandi framið jafnaugljós og stórfelld svik gagnvart öllum almenningi og nú er stefnt að hjá stjórnarflokkunum með fyrirhuguðum efnahagsráðstöfunum. Og til að kóróna þennan þokkaverknað á svo að banna með lögum vísitöluuppbætur á allt kaup og svipta þar með launastéttirnar því eina öryggi, sem þær hafa haft í 18 ár til að hamla upp á móti verðbólgunni. Nú skal verðbólgan með öllum sínum þunga skella á fólkinu, án þess að nokkrar breytingar verði á launum þess til hækkunar, hve mikil sem dýrtíðin kann að verða. Mér er nær að halda, að hæstv. ríkisstjórn geri sér ekki ljósar þær alvarlegu afleiðingar, sem fyrirhugaðar ráðstafanir koma til með að hafa á lífsafkomu alls almennings. Ríkisstjórninni hlýtur að vera það ljóst, að verkalýðsfélögin eiga eftir að segja sitt álit á þessum málum. Hvað þau koma til með að gera, veit enginn nú. Flest hafa verkalýðsfélögin lausa samninga og geta því hvenær sem er sett fram nýjar gagnkröfur og hafið samninga við atvinnurekendur. Ef hæstv. ríkisstjórn hugsar sér að beita sér á móti öllum kaupkröfum, eins og hótað er í grg. fyrir þessu frv., getur svo farið, að verkalýðsfélögin sjái sig neydd til frekari aðgerða. Um þetta skal þó ekkert fullyrt, þetta er mál verkalýðsfélaganna. Það er þeirra að: velja og hafna. Hitt tel ég mér þó skylt, að vara hæstv. ríkisstjórn við þeim afleiðingum, sem það kann að hafa, ef það frv., sem hér liggur fyrir, verður gert að lögum. Með því hefur hæstv. ríkisstj. kastað hanzkanum framan í verkalýðssamtökin. Mætti þá svo fara, að hún fengi hann til baka og þá ekki með minni krafti en hún sendi þeim hann. Eitt er staðreynd, verkalýðshreyfingin á Íslandi er voldug og sterk, verkalýðssamtökin hafa aldrei tekið á móti árásum ríkisvaldsins né atvinnurekenda þegjandi, og það er því engin ástæða til að halda, að þau taki þessum stórfelldu árásum með þögn og þolinmæði. Hitt mun þó sanni nær, að þau, þ.e. verkalýðssamtökin, svari þessum - stórfelldu árásum á lífskjör alþýðunnar með viðeigandi gagnráðstöfunum. Ég tel mér alveg sérstaklega skylt að beina þessum orðum til hæstv. ríkisstjórnar, vegna þess að það má öllum ljóst vera, að það mundi horfa til mikilla vandræða fyrir alla íbúa þessa lands, ef til stórátaka þyrfti að koma við verkalýðssamtökin í sambandi við þær efnahagsráðstafanir, sem hér liggja fyrir og lagt er til af hæstv. ríkisstj. að verði gerðar að lögum. Og ég á bágt með að trúa því, að hæstv. ríkisstjórn sé svo blind og haldin því ofstæki, að hún athugi ekki þessi mál nánar, áður en hún beitir meirihlutavaldi hér á Alþingi til þess að knýja þessar ráðstafanir í gegn.