Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú mælt fyrir þremur stjfrv. sem lengi hefur verið beðið eftir. Það eru frv. til l. um þátttöku ríkisins í hlutafélagi til að örva nýsköpun í atvinnulífi o. fl., það er frv. til l. um Framkvæmdasjóð Íslands og það er frv. til l. um Byggðastofnun. Jafnframt hefur verið lögð hér fram brtt. á þskj. 806 þar sem hv. þm. Alþb. í Nd. leggja til að heimili og varnarþing hlutafélagsins verði á Akureyri og má vera að þegar upp er staðið verði það að skoðast sem merkasta till. af þessum þremur sem nú hafa verið nefndar. Það var laukrétt sem hv. 3. þm. Reykv. sagði í umr. í sinni ræðu um þessi mál að hinni umdeildu stofnun, sem heitir og hét Framkvæmdastofnun ríkisins og stofnsett var árið 1971 sem eitt af fyrstu verkum vinstri stjórnar þá, hefur nú skv. frægum lögmálum Parkinsons verið skipt upp í fernt, þ. e. í sérstakan Framkvæmdasjóð, sérstakan Byggðasjóð, í sérstakan nýsköpunarsjóð og reyndar ef af verður í eignarhaldsfyrirtæki ríkisins sem að vísu eftir ábyrgum heimildum úr innsta hring stjórnarliða verður aldrei til. Hvort þetta breytir einhverju sem máli skiptir í efnahagsstjórn og fjárfestingarpólitík, það eiga menn nú eftir að sjá. Ef við lítum á þessi mál -og þau eru rædd hér í einu - þá er fyrst það að segja að mér sýnist í fljótu bragði að frv. til l. um Framkvæmdasjóð Íslands sé nafnbreyting. Framkvæmdastofnun ríkisins hefur verið ekki aðeins umdeild heldur á margan hátt táknræn fyrir það pólska ríkisforsjárkerfi í atvinnu- og efnahagsmálum sem hér hefur risið að frumkvæði og undir handleiðslu framsóknarmanna í þremur stjórnmálaflokkum. seinustu árin hefur þessi stofnun gegnt því hlutverki fyrst og fremst að vera viðbótarlánasjóður til pólitískrar skömmtunarstjórnar. Lánin hafa verið af stærðargráðunni frá 50 upp í 200 þús. og verið viðbótarlán við lán úr bankakerfinu, löngum með sérstaklega vægum lánskjörum. Stofnunin hefur engan veginn risið undir því nafni að vera nein byggðastofnun. Þarna er að vísu mikill herskari manna sem stundar skrifborðsvinnu og semur skýrslur. Þær eru stundum birtar en þær rykfalla jafnan í skúffunum aftur. Hún vinnur ekki eftir neinni fyrirframgerðri áætlun, hún fylgir ekki slíkum áætlunum eftir. Að sumu leyti má segja að þetta sé eins konar atvinnubótastofnun fyrir félagsfræðinga og viðskiptafræðinga. Það er opinbert leyndarmál að þarna eru menn í stórum stíl áskrifendur að kaupinu sínu og væri fyrsta hagræðingarráðstöfunin að miða við umfang starfa sem þarna eru unnin og fækka starfsliði verulega. Ég fæ ekki séð að frv. til l. um Framkvæmdasjóð Íslands breyti neinu í þessu efni. Að því er varðar frv. um Byggðastofnun þá er það líka mestan part nafnbreyting. Við höfum allt aðrar hugmyndir, jafnaðarmenn, um það hvernig standa eigi að byggðastefnu. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að hér sé engin byggðastefna rekin og hafi ekki verið lengi. Á sínum tíma, reyndar á 104. löggjafarþingi árið 1981, fluttu þm. Alþfl. hér í þessari hv. deild frv. til l. um mörkun byggðastefnu og gerð byggðaþróunaráætlana. Aðalatriði þeirrar stefnumótunar var þetta: Í fyrsta lagi að Byggðastofnunin yrði deild í rn. félagsog sveitarstjórnarmála þar sem við teljum að hún eigi eðlilegastan samastað, áætlanir um íhlutun ríkisvaldsins að því er varðar byggðaþróun væru best komnar þar. Þetta er þáttur af sveitarstjórnarpólitíkinni. Í annan stað var þeirri skoðun lýst og sú stefna mörkuð að eðlilegt væri að fjárveitingar, sem kynni að þurfa að verja í þessu skyni, þ. e. til byggðarlaga sem af einhverjum ástæðum þyrftu sérstakrar aðstoðar við, t. d. vegna árstíðarbundins eða viðvarandi atvinnuleysis, vegna langvarandi fólksfækkunar eða vegna þess að félagslegri aðbúð væri á annan hátt verulega ábótavant eða ef mönnum sýndist svo að rétt væri að marka þá stefnu að reyna að byggja upp dálítið öflugan þjónustu- og menningarkjarna í hverjum landsfjórðungi, skyldu ákveðnar af Alþingi á fjárlögum. Þær fjárveitingaáætlanir væru þá lagðar fyrir Alþingi og þær rökstuddar á grundvelli ítarlegra áætlana og þeim fylgt eftir þannig að eitthvert verulegt gagn yrði að slíkri stefnumótun. Þá er rétt að vekja athygli á því að að því er varðar byggðastefnu hefur Alþfl. fyrir sitt leyti mótað allt annars konar og miklu róttækari stefnu í þeim málum. Það var gert á flokksstjórnarfundi Alþfl. á Akureyri í s. l. mánuði þar sem samþykkt var einróma stefnuyfirlýsing um það mál og settur upp starfshópur til að vinna það mál nákvæmlega í frumvarpsform. Kjarni þessarar hugmyndar er sá að ef við viljum auka vald landsbyggðarinnar og þess fólks sem þar býr yfir sínum eigin málefnum þurfum við að gera róttæka skipulagsbreytingu á stjórnkerfinu og skapa hér nýjar stjórnsýslueiningar í sveitarstjórnarmálum sem væru fylki eða fjórðungar sem fengju verulegt vald í sínar hendur. Það má merkilegt heita að flestar þær stjórnsýslustofnanir ríkisins sem mestu ráða um málefni landsbyggðarmanna, jafnt sveitarstjórnarmanna sem annarra, eru saman komnar hér í Reykjavík. Allt þetta viðamikla bákn, allt þetta viðamikla kerfi stjórnmálamanna og embættismanna í þeirra þjónustu er hér saman komið. Okkar hugmyndir eru í þá átt að færa þetta vald í auknum mæli í hendur þeirra sem eru þolendurnir, hafa staðarþekkinguna og eiga að lokum að bera ábyrgðina. Þessar hugmyndir eru ekkert sérstaklega frumlegar. Þær hafa lengi verið til umr. í íslensku þjóðfélagi. Þær voru settar fram með mjög skipulegum hætti í umr. sem áttu sér stað fyrir stofnun lýðveldisins 1944 í ýmsum lærðum tímaritsgreinum þá og reyndar síðar, sérstaklega á fjórðungsþingi Austfirðinga sem gerði ítarlegar samþykktir og ályktanir og hélt reyndar úti sérstöku tímariti um skeið, Gerði, til þess fyrst og fremst að rökstyðja nauðsyn slíkra breytinga á stjórnarskrá og stjórnskipan lýðveldisins. Aðalatriðin eru að í stað hinna u. þ. b. 220 sveitarfélaga, sem eru of mörg og of smá og of burðarlítil til framkvæmda til að geta veitt sambærilega þjónustu við höfuðborgarsvæðið, komi til nýjar stjórnsýslueiningar sem eru fylki eða fjórðungar. Það er álitamál og samningsatriði hvernig þessum fjórðungum verði fyrir komið, hvort þar verði fylgt núv. kjördæmaskipan, hvort tekin verði upp gamla fjórðungaskipanin eða hvort gera þurfi þar ýmsar breytingar með tilliti til staðhátta og samgangna. Aðalatriðið er að þessar nýju stjórnsýslueiningar fái í hendur meira vald, að kjörið verði með lýðræðislegum hætti í stjórnir þeirra, til fylkisþinga eða fylkisstjórna, að fylkin fái sjálfstætt skattlagningarvald, að gert verði hreint borð að því er varðar tekjustofna annars vegar fylkjanna og hins vegar miðstjórnarvalds ríkisins og í þriðja lagi að gert verði hreint borð að því er varðar verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Eitt þýðingarmesta atriðið er að að því verði stefnt í þessari stjórnskipun að saman fari ákvörðunarvald, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð þegar fylkjunum eru fengin sérstök verkefni. Við tökum undir það sjónarmið sem lengi hefur verið í umr. að æskilegt væri að svo róttæk breyting á stjórnskipan og sveitarstjórnarskipan væri ákvörðuð með breyttri stjórnarskrá og tökum undir það sjónarmið að eðlilegast væri að ljúka því verki með því að kjósa sérstaklega til stjórnlagaþings. Þá vekjum við athygli á því að kannske væri þýðingarmesta breytingin á byggðastefnu sú að ákveða róttækar breytingar á þeim aðferðum sem við höfum á skráningu á gengi krónunnar og á því stofnanavaldi sem nú ræður mestu um gjaldeyrisverslun. Þessu má lýsa á einfaldan máta á þann veg að ef útflutningsfyrirtæki okkar, sem mörg eru mjög öflug á landsbyggðinni, fengju aukið vald til að selja þann gjaldeyri sem þau afla á erlendum markaði á réttu markaðsverði mundu vandamál í sjávarútvegi verða stórum minni en við er að fást nú og þörfin fyrir svokallaða byggðastefnu miklum mun minni en nú, þ. e. byggðastefnu í þeim skilningi að þar eigi menn við úthlutun pólitísks skömmtunarvalds á einhverjum ölmusum til baka til landsbyggðarinnar í staðinn fyrir það fjárstreymi sem nú á sér stað frá landsbyggðinni í gegnum ríkisbáknið, verslunina, þjónustuna, samgöngurnar o. s. frv. Mér sýnist að frv. til l. um Byggðastofnun taki ekkert á þessum vandamálum. Það er raunverulega sami grauturinn í sömu skálinni. Þetta er nafnbreyting fremur en efnisbreyting. Af því tilefni er kannske sérstaklega ástæða til að minna hv. framsóknarmenn sem hér kunna að vera í deildinni á athyglisverða grein eftir nestor þeirra framsóknarmanna, hv. fyrrv. þm. og elsta ritstjóra á heimsbyggðinni, Þórarin Þórarinsson, en hann skrifaði þann 19. apríl s. l. mjög athyglisverða grein sem heitir „Stjórnkerfi Bandaríkjanna grundvallast á öflugri byggðastefnu. Getur það ekki orðið Íslendingum til fyrirmyndar?“ Ég vek athygli framsóknarmanna á þessari merku grein. Ritstjórinn er þarna að rifja upp hugmyndir þær sem ég var að lýsa og hafa verið settar fram allt frá því áður en lýðveldið var stofnað þar til nú þegar landsbyggðarmenn í stórum stíl eru að sameinast um þær hugmyndir, enda búnir að stofna samtök í heilum landsfjórðungum til að vinna að framgangi slíkra hugmynda.

Á þá framsókn orðið fylgi innan Alþfl.?

Sú var tíð, hv. skrifari, að stofnendur beggja þessara flokka ætluðust til að það væru forsendur fyrir samstarfi Bændaflokks sveitanna og Alþýðuflokks öreiganna á mölinni. En eftir að sú myndbreyting varð á hugsjónaflokki Jónasar frá Hriflu að hann umhverfðist í íhaldssamasta kerfisflokk landsins og breyttist í pólitískt verkfæri forstjóraveldisins SÍS, sem gerir út á skattgreiðendur, þá hafa forsendur fyrir slíku samstarfi verið á tæpasta vaði seinustu áratugina.

Hefur þá ritstjórinn ekki haldið mönnum við rétta stefnu?

Ef átt er við ritstjóra Tímans þá hefur honum greinilega ekki tekist það. Þá er spurningin um hvert gildi sé fólgið í frv. til l. um þátttöku ríkisins í hlutafélagi til að örva nýsköpun í atvinnulífi. Guð láti nú gott á vita að það verði eitthvað að nafninu til. Á þessu stigi málsins er ekki mikið um það að segja. Hér er sett á blað í lagatexta að ríkisstj. ætli að taka erlend lán. Síðan eru settar ákveðnar reglur um það hvernig þessum lánum eigi að verja. Allt í allt getur hér verið um að ræða erlendar lántökur upp á 40 millj. á þeim kjörum sem nú eru fáanleg á erlendum fjármagnsmörkuðum og með þeirri áhættu sem því fylgir að taka væntanlega dollaratengd lán miðað við veikar undirstöður gengis íslensku krónunnar. Hversu margir þeir aðilar verða, sem verða ginnkeyptir til þess að taka slík lán eða geta staðið undir þeim ávöxtunarkröfum sem slík lán leggja nýjum fyrirtækjum á herðar, verður ekki sagt fyrir fram þó að líkindin séu kannske ekki allt of góð. Svo er að skilja að menn geri sér vonir um að einkaaðilar vilji leggja fram eitthvert hlutafé í þessum félagsskap. Flestum mönnum, sem telja sig til þekkja, ber þó saman um að ekki verði það mikið enda er hér gert ráð fyrir því að ríkið geti líka tekið lán til að endurlána þeim sem vilja leggja fé í fyrirtækið ef þeim kynni að verða fjár vant. Þá getur það auðvitað verið álitleg aðferð fyrir skjólstæðinga kerfisins að tryggja sér með mjög litlu hlutafjárframlagi, sem fengið væri að láni, aðild að þessum stóra sjóði, enda skilst mér að þetta hafi verið þó nokkurt bitbein milli stjórnarflokkanna. Spurningin er: Er þetta líklegt til að verða veruleg lyftistöng fyrir vaxtargreinar í atvinnulífi á Íslandi? Er það allt og sumt sem við þurfum, forganga ríkisins um stórfelldar nýjar erlendar lántökur? Eða er einhverra annarra nýrra leiða að leita og er það eitthvað annað sem við þurfum að breyta í okkar efnahagsstjórn áður en við getum gert okkur vonir um að koma traustum stoðum undir vaxtargreinar í íslensku atvinnulífi? Ég held að þetta einfalda svar, „Tökum meiri erlend lán“, sé ekki nóg. Ef spurt er: Hver er stefna ykkar jafnaðarmanna varðandi hlutverk ríkisvalds, stjórnvalds, stjórnmálamanna og atvinnulífsins hins vegar verður svarið eitthvað á þessa leið: Við teljum að það sé skylda ríkisstj. að reyna að skapa atvinnulífinu umgjörð, ramma, sem það getur starfað eftir án beinnar íhlutunar ríkisvaldsins. Hvað eigum við við? Þýðingarmesta hlutverk stjórnmálamanna er að móta stefnu og þá fyrst og fremst stefnu í efnahags- og atvinnumálum. Markmiðið er fyrst og fremst að reyna að skapa stöðugleika í íslensku efnahagslífi, draga úr sveiflum, halda verðbólgu í skefjum, efla innlendan sparnað, koma í veg fyrir að framleiðslukostnaður innanlands eða fjármagnskostnaður geri íslenskar atvinnugreinar eða íslensk útflutningsfyrirtæki ósamkeppnisfær. Sérstaklega er sá punktur kannske þýðingarmikill þegar kemur að vaxtargreinum atvinnulífsins sem fyrst og fremst verða að leita sér markaða erlendis. Hins vegar höfum við ákaflega litla trú á beinni íhlutun ríkisvaldsins, beinum ríkisrekstri, nema í undantekningartilvikum. Við höfum ákaflega litla trú á því að embættismannakerfið og rn. geti rekið bisness og teljum það reyndar hvorki vera hlutverk stjórnmálamanna né embættismanna. Við lítum svo á að hlutverk ríkisvaldsins sé þýðingarmikið í blönduðu hagkerfi og lýðræðislegu þjóðfélagi en það eigi um leið að vera mjög afdráttarlaust takmarkað. Ef við spyrjum hvernig núv. hæstv. ríkisstj. hafi tekist að skapa íslensku atvinnulífi starísgrundvöll skv. þessum grundvallarsjónarmiðum þá er það fljótsagt að það hefur ekki tekist vel. Það hefur reyndar tekist hörmulega. Hver er meginástæðan fyrir því? Meginástæðan fyrir því er sú framsóknarheimspeki sem hér hefur verið öllu ráðandi í stjórn efnahagsmála s. l. hálfan annan áratug og byggist á blindri og gagnrýnislausri trú á ríkisforsjá og endar í embættismannabákni sem er meira og minna ófært um að sinna verkefnum eða halda kostnaði í skefjum eða reka hluti þannig að skynsamlegt geti talist. Framkvæmdastofnun ríkisins er reyndar tákn um þessa stefnu. En afleiðingarnar blasa við. Fáir hafa gert því betri skil en sá margívitnaði og rómaði hagfræðingur Vinnuveitendasambandsins og helsti ráðgjafi 1. þm. Suðurl. þegar hann dregur niðurstöðurnar af þessu ríkisforsjárkerfi, þessu pólitíska skömmtunarkerfi fjárfestingar, saman með þeim hætti að hann sagði: Ef öll þessi erlendu lán, sem tekin hafa verið á þessu tímabili, hefðu skilað okkur lágmarksarði, þ. e. ekki minni arði en þau gerðu áratugina á undan, þá værum við núna 25 milljörðum kr. ríkari en við erum í dag, en sú upphæð jafngildir fjárlögum ríkisins á ári og tæplega þriðjungi af okkar þjóðarframleiðslu. Þetta er mælikvarðinn á þau mistök í fjárfestingarstjórnun sem rekja má beint eða óbeint til þessa pólitíska skömmtunarkerfis, til þessa ríkisforsjárkerfis sem framsóknarmenn í þremur flokkum hafa yfirleitt verið sammála um að hrófla hér upp á undanförnum árum. Þetta er stærsta einstaka skýringin á því að Íslendingar hafa allt frá árinu 1978 dregist hraðfara aftur úr nágrannaþjóðum sínum í lífskjörum. Af þessari skuldasúpu til langs tíma er langalvarlegust skuldabyrðin sem á okkur hvílir í orkugeiranum, einhvers staðar á bilinu 25–30 milljarðar kr. Þaðan er dæmisagan ljótust, þ. e. þarna hefur þetta pólitíska forsjárkerfi haldið áfram að taka lán, skeytt engu um þá áhættu eða um þá greiðslubyrði sem þessi lán legðu okkur á herðar, gleymt með öllu að hugsa til þess hvar markaðurinn væri sem ætti að standa undir þessari lánabyrði og afleiðingarnar orðið þær að lokum að við sitjum uppi með hæsta orkuverð í heimi. Þjóð, sem situr á auðvirkjanlegum orkuauðlindum, situr vegna þessarar fáránlegu óstjórnar uppi með orkuverð sem er hærra en hjá nágrannaþjóðum sem eru orkusnauðar og verða að framleiða sína orku annaðhvort með kolum og olíu eða flytja hana inn. Þannig mætti lengi rekja dæmin af þessari dapurlegu stefnu. Ef leita ætti samanburðar einhvers staðar erlendis mætti helst líkja þessari reynslu okkar við reynslu Pólverja og ófarnað þeirra á undanförnum árum. Það virðast nefnilega vera ákaflega svipaðar grundvallarhugmyndir um efnahagsmál og efnahagsmálastjórn ríkjandi í miðstjórn Framsóknarflokkanna hér og í miðstjórn pólska kommúnistaflokksins. Draumur Pólverja var sá að hægt væri á þessu tímabili að verða sér úti um með tiltölulega auðveldum hætti mikið af erlendum lánum og það kom á daginn að kapítalistar vesturþýskir og allra þjóða voru ákaflega örlátir á lán. Það var allt í tengslum við austurpólitíkina og vonina um það að Austur-Evrópumarkaðurinn opnaðist fyrir vestur-evrópskt kapítal. Lánin voru því auðfengin og þau voru tekin í stórum stíl. Síðan komu embættismenn, kommissarar, kerfiskarlar þessa lokaða pólska kerfis og settust við teikniborðin og teiknuðu einhver lifandi ósköp af verksmiðjum. Það voru byggðar verksmiðjur um allt Pólland fyrir erlend lán og þær áttu síðan að framleiða vörur sem hægt var að selja fyrir erlendan gjaldeyri á erlendum mörkuðum til að standa undir öllum þessum lánum. Hvað var það sem brást? Það sem brást var fyrst og fremst kerfið sjálft. Kunnáttuleysi þessara embættismanna til að reka bisness kom þeim á kaldan klaka. Til þeirra hluta kunna þeir ekki nokkurn skapaðan hlut. Þeir voru engan veginn menn til að rísa undir afleiðingum af þessum lánaákvörðunum sínum. Þeir kunnu hvorki til verka sem tæknimenn né fjármálamenn. Kerfið þýddi að sú vara, sem framleidd var, var allt of dýr til að standast verðsamanburð á erlendum mörkuðum. Tækninni var áfátt að því leyti að gæðin stóðust engan samanburð. Niðurstaðan varð því sú að uppi stóðu menn með hálfkaraðar eða jafnvel fullbúnar verksmiðjur sem framleiddu eitthvað sem engar markaðslegar forsendur voru fyrir og uppgötvuðu það að lokum að Pólland var sokkið í skuldir og lífskjör Pólverja veðsett næstu 20 árin. Einmitt draumurinn um það sem átti að endurreisa pólskt efnahagslíf varð að þeirri martröð sem endaði í herlögunum og valdatöku Jarucelskis. Þetta er kannske ljótasta dæmið úr nýliðinni sögu um ófarnað þessarar stefnu. Ég ætla ekkert að ýkja það og ekkert að slá því föstu að svo illa sé fyrir okkur komið. En ég ætla heldur ekkert að draga úr því að það er ákaflega illa fyrir okkur komið. Þegar svo er komið að við skuldum til langs tíma 65% af okkar þjóðarframleiðslu, þegar tveir fiskar af hverjum fjórum fara í að standa undir afborgunum og vöxtum af þessum dýru erlendu lánum og þegar fram undan blasir að við getum ekki komið þeirri orku, sem við höfum þegar virkjað, í verð og við erum engu nær um það yfirleitt að íslenskt atvinnulíf geti risið undir þeim ávöxtunarkröfum þessa erlenda fjármagns sem um er að ræða, þá er sannleikurinn sá að vandamálin fram undan eru hrikalega alvarleg. Ég spurði áðan: Hvernig hefur þetta kerfi gefist? Hefur stjórnarfar af þessu tagi tryggt íslenskum atvinnuvegum vaxtarskilyrði? Lítum á landbúnaðinn. Það þarf ekki að hafa mörg orð um hann. Honum er haldið uppi að verulegu leyti með millifærslum, teknum frá skattgreiðendum, jafnvel í þeim mæli að við erum að henda 600 millj. kr. í matargjafir til ríkra útlendinga á sama tíma og lífskjör fólks hér eru komin niður á hungurstig. Lítum á það sem fram undan er þar. Á næstunni mun Alþingi taka til við að ræða nýtt frv. til l. um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Ég er ekki vanur að láta mér verða hverft við þegar ég sé plögg af þvílíku tagi út úr þessu kerfi en ég verð að segja að ég varð fyrir hrikalegum vonbrigðum. Það er eins og mennirnir hafi ekkert lært og engu gleymt. Áfram er haldið að hrófla upp steindauðu, óskilvirku, dýru bákni sem á að sitja áfram yfir hlut jafnt neytenda sem bænda og stjórna öllu. Það er engin hugsun hugsuð til enda, engin rökrétt ályktun dregin af þessari ófarnaðarpólitík. Þarna er greinilega um að ræða Framsfl. og framsóknararmur Sjálfstfl. hafa náð þarna saman. M. ö. o., engin von um nauðsynlegar róttækar breytingar. Þannig getum við farið yfir málið áfram. Þannig er það með sjávarútveginn og spurning er: Hvað kemur nú til allt í einu að hæstv. forsrh., sem um leið er formaður þessa Framsfl. sem ber öðrum flokkum fremur ábyrgð á ófarnaði okkar í efnahagsmálum, kemur nú fram og mælir fyrir málum sem að nafninu til eiga að vísu að bera merki þess að hann og flokkur hans hafi nú lært eitthvað, vera staðfesting á hug til breytinga? Ég held að það sé sýnd veiði en ekki gefin, hér sé verið að framkvæma breytingar breytinganna vegna, þetta sé pólitísk andlitslyfting fremur en að á bak við búi nokkur einbeittur, alvarlegur vilji til að læra af mistökunum og að breyta kerfinu á þann veg að atvinnulífið á Íslandi geti gert sér vonir um betri tíð. Að lokum, herra forseti, hvaða þjóðir hafa talið sig hafa náð mestum árangri í nýsköpun atvinnulífs, í að byggja upp samkeppnishæfar nýjar atvinnugreinar þar sem framleiddur er varningur sem stenst snúning og stenst samkeppni við háþróaðar tæknivæddar þjóðir? Það eru ekki gömlu Evrópuríkin. Í einu orði má segja að það sé Kyrrahafskerfið sem á undanförnum áratug sérstaklega hefur skorið sig úr. Hvað má af því læra? Það má læra það að ef við ætlum að koma fótunum undir útflutningsgreinar sem eiga ekki að byggjast á styrkjum og niðurgreiðslum eða einhverri skömmtunarstjórn pólitíkusa þá eigum við að búa þannig að þessum fyrirtækjum að þau geti að eigin frumkvæði og hjálparlaust spjarað sig í samkeppninni. Þá þurfum við að losa um hömlur, afnema mismunandi pólitíska skömmtunarstjórn og sér í lagi gera aðrar þær óbeinu ráðstafanir í efnahagsmálum sem gætu gert þessi fyrirtæki samkeppnishæf. Embættismannakerfið mun ekki geta haft vit fyrir mönnum, það framleiðir ekki hugmyndir. Það útvegar fjármagn, stundum fengið að láni, dýr lán, en það er líka allt og sumt. Það ber heldur enga ábyrgð á afleiðingum gerðanna. Pólitíkusar geta verið veikir fyrir þeirri hagfræðikenningu að þeir séu burðarásar framfaranna þegar þeir koma með einhvern sjóð af almannafé og afhenda einhverjum mönnum í nafni einhverrar einfaldrar hugmyndar um að hér eigi að byggja verksmiðju. Erum við ekki búnir að læra af stálinu sem Svíar eru núna að hlæja að, að þeim skyldi hafa tekist að pranga inn á íslenska forsjárkerfið hundúreltri stálfabrikku af því tagi sem búið var að leggja niður u. þ. b. 80 af sama tagi í Evrópu á þessum tíma? Hafa menn ekkert lært af saltævintýrinu? Menn skulu gera sér grein fyrir því að kerfi, nefndir og bákn framleiða yfirleitt engar hugmyndir. Þeir leggja ekki nótt við dag, þeir stjórna ekki út frá því að takmarka kostnað eða halda kostnaði í skefjum. Kerfið kann ekki svoleiðis vinnubrögð. Þess vegna vinnst ekkert með slíkum vinnubrögðum. Hugmyndir af þessu tagi eru, eins og ég hef sagt, einkennandi fyrir þankagang framsóknarmanna í öllum flokkum um efnahagsmál og hann hefur reynst okkur of dýr. Við þurfum að læra - við þurfum að aflæra þetta. Og við þurfum að læra af reynslunni það sem er þýðingarmest fyrir íslenskt atvinnulíf að gerist núna, þ. e. gerbreytt efnahagsstjórn. Það fer ekki saman annars vegar að hæstv. fjmrh. reki ríkissjóð með halla, að hæstv. fjmrh. og viðskrh. nái engum árangri í því að draga úr viðskiptahalla þjóðarbúsins, að ríkisstj. í heild og Seðlabankavaldið haldi áfram linnulausu innstreymi erlends fjármagns, að stjórnin í heild skuli ekki ná neinum tökum á peningamálastjórn í landinu, hafa engin stjórntæki til að halda peningamagninu í skefjum en láti Seðlabankann þenjast út um allt þjóðfélagið sem helstu valdastofnunina þannig að hann er löngu orðinn af því tagi að stjórnmálamenn munu ekkert við hann ráða, þetta annars vegar fer ekki saman við það að segja í öðru orðinu: Nú viljum við skapa hér forsendur fyrir því að hér geti þróast og dafnað samkeppnishæft atvinnulíf, ný fyrirtæki sem ætla að framleiða varning til útflutnings og standa sig í samkeppninni. Þetta kerfi framleiðir bara verðbólgu, þetta kerfi framleiðir bara pappír og þetta kerfi, ef það heldur áfram, á bara eftir að sökkva okkur dýpra og dýpra í skuldafenið og gera okkur erfiðara fyrir þegar að því kemur að rífa okkur upp úr þessu feni og gera þær róttæku umbætur á öllu íslenska stjórnkerfinu sem bíður núna síns tíma.



Herra forseti. Ég ætlaði að gera hér örfáar athugasemdir við nokkur þeirra atriða sem fram hafa komið í ræðum hv. 3. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Reykv. í umr. um þessi mál. Það er athyglisvert að gagnrýni þeirra er af ólíkum toga spunnin. Hv. 3. þm. Reykv. leggur á það mikla áherslu í gagnrýni sinni að með þeim breytingum, sem þessi frumvörp fela í sér, sé verið að hverfa að nokkru leyti frá miðstýringu og samþjöppun valds í einni stofnun og dreifa ákvarðanatöku. Hann telur það á hinn bóginn vera nokkurt fagnaðarefni að með öllu sé ekki horfið frá því sjónarmiði að ríkið hafi nokkrum skyldum að gegna varðandi uppbyggingu atvinnulífsins. Hv. 5. þm. Reykv. telur á hinn bóginn þessum frv. það til foráttu að ekki sé nógu langt gengið í valddreifingu í þá veru að gefa atvinnulífinu meira frelsi og láta það hafa meira sjálfstæði. Þeir hafa báðir vikið að því að frumvörpin feli í sér að ein stofnun sé leyst upp og eftir standi fjögur fyrirbæri, stofnanir og sjóðir. Ég held að einmitt þetta sýni að þessi frv. miða að því að draga úr miðstjórnarvaldi og koma á meira sjálfstæði í atvinnulífinu. Auðvitað er það svo að í ýmsu efni mætti ganga lengra á þessari braut en um þetta hefur orðið samkomulag á milli stjórnarflokkanna. Hv. 3. þm. Reykv. flutti hér ræðu næstum því með tárin í augunum yfir hinni fornu stofnun, Framkvæmdastofnun ríkisins, sem vinstri stjórnin 1971 kom á fót og ætlað var af forustumönnum Alþb. á sínum tíma að verða allsherjar miðstýringarstofnun varðandi fjárfestingu, varðandi hagrannsóknir, varðandi ráðgjöf um hagfræðileg málefni og hvers konar áætlanagerð. Að vísu fór það svo að þessi stofnun varð aldrei í reynd það mikla bákn sem Alþb. stefndi að. En um margt var hún þannig uppbyggð að valdi var um of þjappað saman og ákvarðanir ekki í öllum tilvikum teknar um ráðstöfun fjármagns með tilliti til arðsemiskröfu. Einmitt það atriði skiptir auðvitað mestu máli ef við ætlum okkur nú í alvöru að snúa okkur að því verkefni að hefja hér nýja framfarasókn í atvinnumálum. Það voru athyglisverðar upplýsingar sem hv. 3. þm. Reykv. benti hér á varðandi framleiðni á hverja unna vinnustund í landinu. Þar stöndum við langt að baki öðrum þjóðum. Hv. 5. þm. Reykv. benti enn fremur á að það fjármagn, sem við höfum varið til fjárfestingar í atvinnumálum, hefur skilað miklu minni arði en þekkist meðal annarra þjóða. Þetta eru ástæðurnar fyrir því að lífskjör hér á landi eru ekki með sama hætti og hjá okkar nágranna- og viðskiptaþjóðum og þessu verðum við því að breyta. Við verðum að gera þær kröfur að fjármagnið, sem varið er til atvinnuuppbyggingar, skili meiri arði í þágu atvinnulífsins sjálfs og launafólksins sem í atvinnufyrirtækjunum vinnur. Afkoma þess er undir því komin enda hafa samtök launþega á undanförnum árum lagt á það mikla áherslu að breyta yrði stefnunni í atvinnumálum einmitt út frá þessu sjónarmiði. Frá mínum bæjardyrum séð er alveg ljóst að þær breytingar, sem hér er verið að gera og unnið hefur verið að að undanförnu, miða að því að ná þessum markmiðum. Auðvitað mætti hafa skrefin stærri og fara með meiri hraða að þessu marki. Um það hefur að vísu ekki náðst pólitískt samkomulag og alltaf álitaefni hversu skynsamlegt það er að taka breytingar af þessu tagi með of miklum hamagangi. Það er eðlilegt að við tökum okkur nokkurn tíma við að færa okkur frá því kerfi, sem við höfum búið við, til nýrra hátta. Ég ætla þá að víkja í nokkrum atriðum að einstökum gagnrýnisatriðum sem fram komu í ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann hélt því fram að með frv. um þátttöku ríkisins í hlutafélagi til að örva nýsköpun í atvinnulífi og um heimildir annarra aðila til þátttöku í því félagi væri í reynd verið að búa til ríkisfyrirtæki í stað Framkvæmdasjóðs. Þetta er alrangt. Hér er verið að koma á fót hlutafélagi, að vísu með verulegri þátttöku ríkisins, en það er markmiðið með stofnun félagsins að atvinnulífið sjálft eigi þar meiri hluta. Með því er verið að stíga skref frá pólitískum ákvörðunum við atvinnuuppbyggingu yfir til þess að atvinnulífið sjálft hafi þar meiri hönd í bagga og í því skyni að tryggja fremur en verið hefur að arðsemissjónarmið ráði varðandi uppbyggingu atvinnulífsins. Það er ein meginforsenda fyrir þessari skipan mála og samkomulagi stjórnarflokkanna um þennan hátt á framgangi mála að atvinnulífið sjálft verði í meiri hluta í þessu fyrirtæki. Það á eftir að reyna á það atriði, það kemur á daginn, en ég geri mér vonir um að atvinnulífið muni sýna þessu framtaki verulegan áhuga. Þm. fór einnig mörgum orðum um að hér væri verið að koma á óeðlilegri skipan mála að því er varðaði starfsskiptingu í ríkisstjórn Íslands og stjórnarráðinu. Hann minnti á að Framkvæmdastofnun heyrði á sínum tíma undir ríkisstj. í heild. Þar var um að ræða pólitískt samkomulag þeirra flokka sem að þeirri breytingu stóðu sem miðaði fyrst og fremst að því að pólitísk stjórn væri á fjárfestingarákvörðunum, áætlanagerð og öllum þeim atriðum er lutu þá að almennri tillögugerð og rannsóknum varðandi hagfræðileg álitaefni. Um þetta urðu stjórnarflokkarnir á sínum tíma að ná samkomulagi vegna þess að sambúðin var ekki með betri hætti en þeim að þetta varð að heyra undir ríkisstj. í heild. Ríkisstj. er ekki í eðli sínu fjölskipað stjórnvald og það hefur verið lögð á það mikil áhersla einmitt upp á síðkastið að framfylgja þeim hugmyndum sem liggja að baki stjórnskipaninni að þessu leyti. Það er þess vegna fullkomlega eðlilegt að mál heyri undir einn ráðh. Mál eru síðan afgreidd á milli stjórnarflokka með hefðbundnum hætti eftir eðli þeirra hverju sinni. En það er eitt af framfaraskrefunum sem stigin eru með þessum hætti að verið er að stroka yfir þá gömlu skipan sem komið var á þegar kommissarakerfið var sett á fót á sinni tíð. Það hlýtur að vera almennt álitið skref til framfara og undirstrikun á því að með öllu sé horfið frá hinu gamla kerfi. Þm. minntist einnig á að vald Alþingis hefði verið takmarkað. Nú kysi það einungis stjórn Byggðastofnunar. Að ýmsu leyti takmarkast vald Alþingis sjálfs þegar breytingar eins og þessar eru gerðar. Hér er verið að stíga skref sem miða að því að skilja meira á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdavaldsins, það fer ekkert á milli mála. Það er markmiðið með þessum breytingum. Það hefur verið grundvallarþáttur í okkar stjórnskipan að greina þar á milli og ýmsum kann að finnast að hér séu ekki stigin nægjanlega stór skref í því efni. En það er eitt af höfuðmarkmiðunum með þessari breytingu að greina þarna á milli. Fyrir þá sök er einnig eðlilegt að embættisstjórn sé sett yfir Framkvæmdasjóð en eðli hans breytist í verulegum atriðum með þessum frumvörpum ef að lögum verða. Það er ekki lengur gert ráð fyrir því að Framkvæmdasjóður sé milligönguaðili um allar lántökur fjárfestingarsjóðanna og í reynd er verið að ljúka því hlutverki sjóðsins. Hann hefur hins vegar enn á sínum herðum miklar skuldbindingar sem eðlilegt er að hann ljúki og eðlilegt að hann verði af þeim sökum starfræktur áfram og fjárfestingarlánasjóðir fái að taka sín lán í gegnum hann ef þeir óska. En það eru einnig á döfinni miklar breytingar á kerfi fjárfestingarlánasjóðanna sem munu væntanlega fela í sér heimildir þeirra til að taka lán upp á eigin spýtur án milligöngu Framkvæmdasjóðs. Það á að draga úr kostnaði og gera starf fjárfestingarsjóðanna einfaldara og dregur það auðvitað úr því hlutverki sem Framkvæmdasjóður hefur haft fram að þessu. Hv. 3. þm. Reykv. hafði einnig af því miklar áhyggjur að forsrh. væri falið það stjórnskipulega hlutverk að þróunarfélagið væntanlegt yrði undir hans verndarvæng. Hann spurði hvort samið væri um meðferð hlutabréfa ríkisins, hvort forsrh. ætti að ráða lánveitingum til hins nýja félags, hvort hann ætti að hafa frumkvæði að stofnun félagsins, kaupum hlutabréfa og þeim áætlunum og verkefnum sem fyrirtækið á að annast. Allt er þetta á miklum misskilningi byggt. Það er eðlilegt að eignir fyrirtækis af þessu tagi, sem ríkið á, heyri undir ákveðinn ráðh. og um það varð samkomulag að þær heyrðu undir forsrh. í þessu efni. Meginatriðið er það að hér er verið að stofna sjálfstætt hlutafélag og forsrn. mun eðlilega standa að undirbúningi þeirrar stofnunar. En félagið sjálft, þegar það verður komið á fót, mun auðvitað taka ákvarðanir um það hverjir verða starfsmenn fyrirtækisins, hver verður þar í forsvari og taka síðan ákvarðanir um aðgerðir fyrirtækisins. Það verður verkefni þessa hlutafélags með sama hætti og önnur hlutafélög starfa og þar kemur rn. hvergi nærri. Það fer einungis með eignaraðild ríkisins að þessum hlutabréfum. Þm. hafa einnig áhyggjur af því að í frv. kæmi ekki nákvæmlega fram með hvaða hætti væri verið að efla atvinnulífið með þessu fyrirtæki og þeim breytingum sem hér er verið að gera. Ég skil áhyggjur hans út frá því sjónarmiði að hann sér ekki neitt geta gerst í atvinnumálum öðruvísi en á þann veg að ríkið hafi þar um alla forustu, að ríkið geri áætlanir, að ríkið ákveði hvað sé skynsamlegt að framkvæma og framleiða í landinu. Við höfum af því langa reynslu að þetta leiðir ekki til framfara og aðrar þjóðir hafa af því miklu dýrkeyptari reynslu en við að þetta leiðir til stöðnunar og bágra lífskjara. Hér er því verið að fara inn á aðrar brautir. Það er ekki verið að, gefa forskriftir um það fyrir fram að hvaða verkefnum fyrirtækið eigi að vinna, hvaða greinar atvinnulífsins það eru sem fyrirtækið á fyrst og fremst að stuðla að, það verður fyrirtækið sjálft að finna út eftir því sem aðstæður krefja á hverjum tíma. Þar um á ekki að gilda opinber forskrift. Það er einnig alrangt, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Reykv., að verið væri að draga úr áherslu á byggðaverkefni með stofnun sérstakrar Byggðastofnunar. Þvert á móti er hér verið að afmarka verksvið þessarar stofnunar með skýrari hætti en verið hefur. Hún mun hafa fjármagn til ráðstöfunar í sama mæli og áður. Það er hins vegar stefna stjórnarflokkanna að Byggðastofnun verði ekki sjálfvirkur viðbótarlánasjóður eins og Byggðasjóður hefur að mestu leyti verið heldur geti tekið með sjálfstæðum hætti á þeim verkefnum sem hún telur brýnast að sinna á hverjum tíma og þannig að mínu mati rækt betur hlutverk sitt sem eiginleg byggðastofnun. Það er hins vegar rétt, sem fram kom í ræðu hv. þm., að nú skiptir meginmáli að auka hagvöxt og það skiptir meginmáli að við náum þeim árangri að hagvöxtur aukist hér meira en í helstu nágranna- og viðskiptalöndum okkar. Það eru ekki mörg ár síðan forustumenn Alþb. höfðu uppi stór orð um það að hagvaxtarstefnan væri úrelt orðin. Það mætti ekki minnast á arðsemi atvinnulífsins og hagvöxtur væri af hinu illa. Nú væru ný og önnur sjónarmið komin á dagskrá. Það er þess vegna fagnaðarefni að formaður Alþb. skuli hér við þessa umr. á ný viðurkenna að aukinn hagvöxtur er forsenda framfara í landinu, að aukinn hagvöxtur er forsenda fyrir því að við getum bætt lífskjör launafólksins á Íslandi. Um margt get ég verið sammála þeim athugasemdum sem fram komu hjá hv. 5. þm. Reykv. Það er rétt, sem hann benti á varðandi Byggðasjóð, að hann hefur að stórum hluta til verið sjálfvirkur viðbótarlánasjóður. Nú er ætlunin að breyta því og taka upp önnur vinnubrögð. Ég get hins vegar ekki fallist á að það sé farsælasta leiðin til að stuðla að eðlilegri atvinnuuppbyggingu í landinu að kljúfa landið upp í fylki með sjálfstæðu skattlagningarvaldi. Ég held að það skipti ákaflega litlu máli um framfarir í landinu þó að við búum til nýtt stjórnsýslukerfi, komum upp dýrara stjórnsýslubákni í landinu. Þvert á móti held ég að það mundi frekar tefja fyrir framförum en hitt. Sjálfstætt skattlagningarvald fylkja mundi heldur ekki auðvelda það að færa fjármagn á milli landshluta með skattlagningu og stuðningi við atvinnuuppbyggingu. Hann vék einnig að því að það þyrfti að breyta gengisskráningarvaldinu og færa það vald út til útflutningsfyrirtækjanna. Það er rétt að það er meginatriði varðandi viðgang framleiðslustarfseminnar í landinu, sem að stærstum hluta til er úti á landsbyggðinni, að hún fái í eðlilegum mæli að njóta þeirra verðmæta sem hún skapar og þar skiptir gengisskráningin mestu máli. Efasemdir, sem uppi eru í þessu efni, byggjast á því að gengi krónunnar sé ekki rétt skráð, það sé of hátt. Fyrir þá sök hafa menn verið að koma fram með hugmyndir um það að gefa gjaldeyrisverslunina algerlega frjálsa þannig að útflutningsfyrirtækin gæfu selt á frjálsum markaði gjaldeyrinn fyrir útflutningsafurðir sínar. Ég er þeirrar skoðunar að það megi rýmka frelsi varðandi meðferð á gjaldeyri sem fæst fyrir útflutningsafurðir og það hefur í dag verið tekin ákvörðun einmitt í því efni. Ég er hins vegar ekki sannfærður um að breyting af þessu tagi leysi allan vanda. Menn verða líka að gera sér grein fyrir því að ef menn ætluðu einvörðungu að styrkja stöðu landsbyggðarinnar með þessu móti og ef menn telja að gengi krónunnar sé of lágt skráð í dag, þá eru þeir að tala um að færa fjármuni frá launafólkinu í landinu almennt yfir til þessara fyrirtækja. Auðvitað mundi önnur skráning á gengi krónunnar geta styrkt stöðu þeirra og þeirra launþega sem við þau starfa. En það kemur niður á öðrum launþegum í landinu sem þurfa fyrir vikið að kaupa vöru og þjónustu við dýrara verði. Þessar staðreyndir verða menn að hafa í huga þegar um þetta er verið að fjalla, að það er verið að færa fjármuni frá launafólki yfir til atvinnufyrirtækja með gengisskráningunni og þess vegna er það mitt mat að það sé ekki á þessu stigi tími til að gefa gjaldeyrissöluna alfrjálsa með þessum hætti. En hitt er satt og rétt að í því efni má auka frelsi manna til meðferðar á gjaldeyri eins og nú hefur verið tekin ákvörðun um. Ég er í meginatriðum sammála þeim sjónarmiðum sem fram komu hjá hv. 5. þm. Reykv. um það að hlutverk ríkisins í þessum efnum sé fyrst og fremst það að móta almenna efnahagsstefnu, draga úr sveiflum í þjóðfélaginu, hafa hemil á verðbólgu og stuðla að því að samkeppnishæfni fyrirtækja sé góð og að íslensk fyrirtæki hafi sambærilega stöðu við þau fyrirtæki sem þau eru að keppa við á erlendum mörkuðum og við innflutning. Þessi frumvörp sem hér liggja fyrir og þau frumvörp, sem í deiglunni eru og munu sjá dagsins ljós innan tíðar varðandi breytingar á kerfi fjárfestingarlánasjóðanna, miða einmitt að þessu. Auðvitað gætum við orðið sammála um að það mætti stíga stærri skref. En hér er ótvírætt verið að stuðla að skipulagi sem byggir á því meginsjónarmiði að ríkisvaldið eigi að leggja hina almennu efnahagsstefnu, ríkisvaldið eigi að beita áhrifum sínum til þess að hér sé jafnvægi í þjóðarbúskapnum og stuðla að samkeppnishæfni fyrirtækjanna. Ef þróunarfélagið tekst eins og til er ætlast með meirihlutaaðild atvinnulífsins sjálfs þá erum við þar vissulega á þeirri braut. Við gætum hugsað okkur að fjárfestingarsjóðirnir, sem fyrir eru, hefðu fengið þetta hlutverk. Ég hefði verið fús til að standa að þeirri skipan mála. Aðalatriðið var það að taka ákveðinn hluta af því fjármagni sem við höfum tekið að láni og afmarka það til atvinnuuppbyggingar og takmarka útgjöld á öðrum sviðum. Það hefur verið gert. Hér hefur verið fundin skipan til þess að miðla því fjármagni og meginstefnan er sú að þar eigi almenn sjónarmið að gilda en ekki forsjár- og forskriftarstefna ríkisvaldsins. Það á ekki og mun ekki, ef þessi mál ganga fram, taka ákvarðanir skv. þessu um einstök afmörkuð fyrirtæki eða gæluverkefni. Það er verið að vinna að slíkum breytingum á öðrum sviðum. Þær breytingar, sem verið er að gera á afurðalánakerfinu, þar sem verið er að draga úr miðstjórnarvaldi Seðlabankans og færa þau lán yfir til viðskiptabankanna, miða að þessu. Þetta hefur einnig verið gert með breytingum á vaxtaákvörðunum sem færðar hafa verið í sambærilegt horf við það sem sósíaldemókratar á Norðurlöndum gerðu fyrir mörgum árum og áratugum. Það hefur verið unnið að breytingu á framleiðsluráðslögum. Það er vafalaust rétt hjá hv. þm. að um margt í þeim lögum má deila en það er þó verið í ýmsum efnum að draga úr miðstjórnarvaldi og stíga skref fram á við að þessu leyti. Það er líka rétt að forsendan fyrir framförum er sú að okkur takist að stöðva hallarekstur ríkissjóðs og ásókn hans inn á innlendan lánsfjármarkað sem hefur óheppileg áhrif að því leyti að atvinnulífið og einstaklingarnir í þjóðfélaginu fá minna fjármagn til umráða og vextirnir spennast upp. Við verðum einnig að vinna að því að ná erlendum lántökum niður. Það er laukrétt að á þessum sviðum höfum við ekki náð þeim árangri sem að var stefnt. En það er deginum ljósara - og ég tek undir það með hv. þm. - að árangur á þessum sviðum er meginatriði varðandi uppbyggingu atvinnulífsins og fagnaðarefni ef um það gæti tekist víðtæk samstaða á Alþingi að vinna gegn þeim vágesti sem um of hefur spillt fyrir framförum í okkar atvinnulífi.



Herra forseti. Hér eru á dagskrá og til umr. þrjú frv., þ. e. frv. til l. um Byggðastofnun, frv. til l. um þátttöku ríkisins í hlutafélagi til að örva nýsköpun í atvinnulífi o. s. frv. og svo frv. til l. um Framkvæmdasjóð Íslands. Þessi mál eru tengd hvert öðru svo að ekki er óeðlilegt þótt um þau sé rætt öll í einu. Ég vil strax taka fram að ég tel að frv. um Framkvæmdasjóðinn og frv. um þátttöku ríkisins í hlutafélagi til að örva nýsköpun í atvinnulífi séu til bóta svo langt sem þau ná. En það má auðvitað líka gagnrýna þau skref sem þar eru stigin. Í fyrsta lagi má halda því fram að Framkvæmdasjóður Íslands sé í rauninni óþarfur og það sé engin ástæða til að viðhalda þeim sjóði lengur. Hlutverk Framkvæmdasjóðs hefur verið í því fólgið að hafa milligöngu um lántöku erlendis fyrst og fremst fyrir hönd annarra sjóða og fyrir hönd Framkvæmdastofnunar. Slíkar lántökur eru liður í almennri fjárhagspólitík ríkisvaldsins og ríkisstj. á hverjum tíma og því er það ekkert óeðlilegt þótt þær lántökur fari fram og séu teknar á vegum annaðhvort forsrn. eða fjmrn. Þess vegna finnst mér það vera fullstutt gengið að viðhalda þeim sjóði eins og hér er gert ráð fyrir í stað þess að leggja hann einfaldlega niður og láta eignir hans og umsvif renna undir rn. sem þessi mál heyra undir. Sú fækkun sjóðanna, sem hér er að vísu ekki endanlega búið að ganga frá eða leggja fram í frumvarpsformi en tengist þessu máli, er vissulega til bóta enda hef ég m. a. staðið að tillögum í þá áttina. En að því er varðar bæði Framkvæmdasjóð, fjárfestingarsjóðina og frv. um nýjan sjóð eða „holding company“ til að örva nýsköpun í atvinnulífinu þá snertir það þá meginpólitísku spurningu hvort Alþingi og stjórnarflokkar vilja viðhalda því kerfi sem hér hefur verið við lýði um langan tíma, að skipta fjármagninu upp annars vegar í rekstrarfé og hins vegar í fjárfestingafé þannig að í gangi sé tvöfalt dreifingarkerfi á fjármagni af hálfu ríkisins. Mín skoðun er sú að lánveitingar til fjárfestingar í gegnum stofnlánasjóðina eigi að fara fyrst og fremst í gegnum hið almenna lánakerfi í landinu, í gegnum bankana og aðrar lánastofnanir og þau útlán eigi að stjórnast af verðlaginu á fénu hverju sinni í samræmi við almenn lánskjör og í samræmi við þá áætlun sem viðkomandi verkefni felur í sér. Að þessu leyti tel ég að hér sé of stutt gengið. Ég ætla fyrst og fremst að fjalla um Framkvæmdastofnunina og þá breytingu sem hér er gert ráð fyrir, að hún verði lögð niður og í staðinn komi Byggðastofnun. Framkvæmdastofnun ríkisins hefur lengi verið pólitískt bitbein, allt frá því að hún var sett á laggirnar. Þá kom strax fram gagnrýni á þá miðstýringu sem þessi stofnun fól og hefur falið í sér. Gagnrýnd var sú pólitíska stýring sem gert var ráð fyrir, hin mikla ríkisforsjá sem þetta kerfi stjórnaðist af og menn bentu á hætturnar á þeim fjáraustri sem fyrirsjáanlegur var í ýmiss konar óarðbæra fjárfestingu og starfsemi í gegnum Framkvæmdastofnunina. Þessi gagnrýni hefur vissulega átt rétt á sér. Það hefur sannast í gegnum tíðina m. a. með því að lögunum um Framkvæmdastofnun ríkisins hefur verið breytt á þeim tíma sem liðinn er síðan hún var sett á laggirnar 1971. Fljótlega var komissarakerfinu breytt að hluta til og Þjóðhagsstofnun var tekin undan forræði Framkvæmdastofnunar. Það kemur fram í stjórnarsáttmála, sem núv. ríkisstj. hefur látið frá sér fara, að þar er gert ráð fyrir því að Framkvæmdastofnunin verði lögð niður. Það er sett inn í stjórnarsáttmálann vegna þess að stjórnarflokkarnir viðurkenna í reynd að núverandi fyrirkomulag varðandi Framkvæmdastofnun hefur ekki reynst nægilega vel. Forsrh. benti réttilega á það í framsöguræðu sinni með þessu frv. að á undanförnum árum hafi viðhorf til fjárfestingarmála breyst. Ég get tekið undir það. Hann nefndi það sem ástæðu fyrir þeim frv. sem hér eru lögð fram. En það eru fleiri röksemdir sem hníga að því að hér þurfi að breyta til. Menn hafa bent á að með nýsköpun í atvinnulífi þurfi að taka meira tillit til arðsemi þegar verið er að veita lán eða hleypa af stokkunum nýrri starfsemi. Menn hafa bent á að nýta þurfi betur það fjármagn sem ríkissjóður lætur af hendi rakna. Menn hafa bent á að takmarka þurfi erlenda skuldasöfnun og lögð hefur verið áhersla á það af öllum stjórnmálaflokkum að meira þyrfti að skera niður hjá hinu opinbera, takmarka ríkisumsvifin og ríkisútgjöldin til þess að stjórn næðist á efnahagsmálunum almennt. Í þeim stjórnarsáttmála sem upphaflega var saminn af núv. ríkisstj. var ekki minnst á Framkvæmdastofnunina öðruvísi en á minnisblaði. Í samræmi við það ákvæði á minnisblaðinu að starfsemi eða lög fyrir Framkvæmdastofnunina skyldu endurskoðuð var skipuð nefnd í ágúst 1983 sem falið var að gera tillögur til ríkisstj. um hvernig Framkvæmdasjóði yrði mörkuð staða í tengslum við endurskipulagningu sjóðakerfisins. Nefndin átti enn fremur að endurskoða lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins. Þessi nefnd starfaði undir stjórn Tómasar Árnasonar þáv. alþm. og núv. seðlabankastjóra og ég átti sæti í þeirri nefnd, en samtals var hún skipuð sex aðilum. Hún hélt tólf fræga matarfundi í Framkvæmdastofnunarhúsinu og skulu ekki vanþakkaðar af mér þær veitingar sem fram voru bornar á fundum nefndarinnar.  Hvernig skyldi hafa staðið á því að nefndin gerði ekkert annað en að éta? Það var vegna þess að í þessari nefnd sátu þrír framsóknarmenn sem neituðu algjörlega að fallast á nokkrar skynsamlegar tillögur um breytingar á Framkvæmdastofnun ríkisins og tóku alls ekki í mál að breyta einum stafkrók nema það að fella niður „landshluta“ úr orðinu „landshlutaáætlanir“. Ég ásamt tveim öðrum nm. skilaði því séráliti. Þessir nm. voru Lárus Jónsson þáv. alþm. og Árdís Þórðardóttir viðskiptafræðingur. Við skiluðum séráliti sem við sendum hæstv. ríkisstj. Þar var lagt til að Framkvæmdastofnun yrði lögð niður og í staðinn yrði stofnuð Byggðastofnun. Gert var ráð fyrir því að Byggðastofnun mundi starfa í tveimur deildum, byggðadeild og lánadeild, og sérstakar reglur skyldu gilda um lánveitingar úr Byggðasjóði sem Byggðastofnun mundi hafa stjórn á. Þær reglur fólu það í sér fyrst og fremst að lánakjör voru ákveðin og lánveitingar afmarkaðar. Annars vegar átti að vera um að ræða lánveitingar á félagslegum grunni sem byggðust þá á langtímabyggðaáætlunum og neyðarástandi einhvers staðar í vissum byggðakjörnum eða byggðahlutum. Hins vegar hafði Byggðasjóður það opið að lána til almennra fjárfestinga en þá áttu þau lán að lánast skv. lánskjörum sem giltu á hinum almenna lánamarkaði. Lánin til félagslegra aðgerða áttu hins vegar að njóta betri kjara fyrir lántakann. Við gerðum líka tillögu um að Framkvæmdasjóður yrði lagður niður. Við gerðum ráð fyrir því að það yrði tekið fram skýrt og skilmerkilega í lögunum að það kommissarakerfi, sem löngum hefur verið gagnrýnt, yrði ekki við lýði lengur, þannig að það yrði tekið skýrt fram að alþm. gætu ekki gegnt framkvæmdastjórastöðum hjá þessari stofnun. Ýmislegt fleira gerðum við tillögu um og lögðum sem sagt þetta álit okkar fyrir ríkisstj. En framsóknarmennirnir skiluðu öðru áliti og lögðu til að önnur og ný nefnd yrði skipuð. Stjórnarflokkarnir fóru að sjálfsögðu eftir því sem Framsfl. vildi og skipuðu nýja nefnd. Þetta er ég nú að rekja vegna þess að forsögu málsins um þessa blessuðu nefnd, sem ég er nú að geta um, er hvergi getið í þeirri grg. sem fylgir með þessum frv. Það er svo sem ekki tiltökumál en er rétt þó að það komi hér fram í þingtíðindum að hún starfaði og skilaði af sér þó árangurinn væri rýr. Nú mætti spyrja: Hvernig stendur á því að hér eru lögð fram frv. um Byggðastofnun, um fækkun sjóðanna, um þau mál sem hér eru á dagskrá ef Framsfl. var svona mjög andvígur þeim breytingum sem við höfum gert ráð fyrir, áðurnefndir nm.? Ég held að skýringin sé einfaldlega sú að þau frv., sérstaklega þó frv. um Byggðastofnunina, ganga engan veginn gegn þeirri skoðun og þeim vilja framsóknarmanna að viðhalda í grundvallaratriðum því kerfi sem fylgt hefur verið á þessum vettvangi. Ég vil aðeins gera grein fyrir því. Í frv. um Byggðastofnunina er enginn sjáanlegur grundvallarmunur á þeim lögum annars vegar og lögunum um Framkvæmdastofnun hins vegar. Það var reyndar tekið fram af hæstv. forsrh. hér í hans framsöguræðu - svo ég vitni í hann orðrétt - að það væri „ekki gert ráð fyrir ýkja miklum breytingum á Byggðastofnun frá Framkvæmdastofnun.“ Ég held að þetta sé alveg rétt hjá honum. Ef við skoðum lögin um Framkvæmdastofnun sjáum við m. a. að sagt er að hlutverk Byggðasjóðs sé að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlunum til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði. Þetta er náttúrlega ákaflega rúmt hugtak. Ef við lítum á frv. um Byggðastofnunina, sem nú er hér til umfjöllunar, þá segir að hlutverk Byggðastofnunar sé „að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu.“ Rýmra og opnara getur þetta heldur ekki verið. Þar segir að „Byggðastofnun fylgist með þróun byggðar í landinu. Stofnunin getur gert eða látið gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins.“ Ég held þess vegna að það fari ekki milli mála að hlutverk og svigrúm þessarar nýju Byggðastofnunar sé engu minna en Framkvæmdastofnunar eins og það er í dag. Ég held m. a. s. að það hafi verið opnað upp á gátt þegar í 2. mgr. 3. gr. segir: „Í samræmi við hlutverk stofnunarinnar veitir hún lán eða annan fjárhagslegan stuðning í því skyni m. a. að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að óæskileg byggðaröskun eigi sér stað eða lífvænlegar byggðir fari í eyði.“ Það fer ekkert á milli mála að þarna er ekki aðeins um það að ræða að veita eigi lán úr Byggðasjóði heldur má veita styrki til nánast hvers sem er. Það hefur verið eitt af helstu gagnrýnisatriðum þeirra sem hafa haft horn í síðu Framkvæmdastofnunar að hún hefur verið misnotuð. Hún hefur verið misnotuð af þeim sem þar hafa farið með stjórn og það hefur verið lánað langt út fyrir það sem gert var ráð fyrir í upphafi, langt út fyrir tilgang Byggðasjóðs. Ég get ekki betur séð en að þetta sé enn þá allt opið upp á gátt skv. því frv. sem nú liggur fyrir. Í frv. um Byggðastofnunina er enn fremur gert ráð fyrir því að það sé stjórn Byggðastofnunar sem eigi að ákveða lánskjörin. Það er algjörlega á færi og í valdi stjórnar Byggðastofnunar hvernig lánskjörin skuli ákveðin. Það er alls ekkert sem kveður á um að gilda skuli almenn lánskjör eða að taka skuli tillit til markaðarins eða einhverra annarra vaxtaákvarðana hjá Seðlabanka eða ríkisstj. Það er stjórn stofnunarinnar sem tekur þá ákvörðun. Þá má benda á að gagnrýnendur Framkvæmdastofnunar og þessa kerfis sem í gildi hefur verið hafa sagt að það sé ótækt með öllu að binda framlag ríkissjóðs til Framkvæmdastofnunar með mörkuðum tekjustofni á fjárlögum. Það er gert skv. núgildandi lögum og gert ráð fyrir því að 2% af brúttófjárlögum gangi til Byggðasjóðs til ráðstöfunar fyrir sjóðinn og stofnunina. Í fyrsta lagi hefur verið farið í kringum þetta ákvæði eftir geðþótta frá einu ári til annars og í öðru lagi má auðvitað halda því fram með réttu að það sé ekkert vit í því að vera að ákveða einhverja hlutfallstölu af fjárlögum til tiltekinnar stofnunar í landinu algjörlega án tillits til þarfa eða nauðsynjar eða þess fjármagns sem sú stofnun þarf á að halda. Það er ekkert tekið tillit til þess að aðstæður geti breyst frá einu ári til annars. En í staðinn fyrir að fella þennan markaða tekjustofn niður, eins og við þremenningarnir gerðum tillögu um í þeirri nefnd sem ég var að geta um áðan, er þessu ákvæði breytt þannig að í staðinn fyrir 2% af fjárlögum er gert ráð fyrir því skv. frv. að ráðstöfunarfé stofnunarinnar verði a. m. k. 0.5% þjóðarframleiðslu. Við lauslegan útreikning sýnist mér að þetta sé nokkurn veginn samsvarandi þeirri upphæð sem á fjárlögum er og látin er af hendi rakna til Framkvæmdastofnunarinnar. Þá er gert ráð fyrir því í þessu frv. að stofnunin geti aflað sér viðbótarfjárframlags með erlendri lántöku. Það stríðir auðvitað þvert gegn skýrum viljayfirlýsingum núv. stjórnvalda um að það eigi að draga úr erlendum lántökum. Ekki síst stríðir það gegn yfirlýsingum ríkisstj. þegar þessi lán eiga að renna til sjóðs sem getur og mun ráðstafa og lána frá sér til ýmiss konar verkefna og starfsemi án tillits til arðsemi. Hér hefur verið bent á að stofnunum sé fjölgað, í staðinn fyrir að Framkvæmdastofnunin sé nú við lýði eigi nú að búa til þrjár eða fjórar nýjar stofnanir. Ég skal ekkert fara að fjölyrða um það. En það er þó umhugsunarefni fyrir þá sem vilja draga úr hinu opinbera valdi og ríkisforsjánni ef það reynist rétt að hér sé verið að fjölga en ekki fækka stofnunum, fjölga en ekki fækka opinberum embættismönnum.

Liggur það ekki ljóst fyrir?

Að það sé verið að fjölga? Já. Ég hef farið varlega í að lýsa því yfir en það er gott ef hv. skrifari er þeirrar skoðunar og telur það vera ljóst. En þá er náttúrlega enn þá varhugaverðara og enn þá gagnrýnisverðara að hér er verið að auka báknið en ekki að minnka það. Ég held að menn verði að gera sér það ljóst að einn höfuðvandi efnahagslífsins á Íslandi er sá að við höfum tekið mikið til ríkisins af fjármagni í gegnum skatta úr vösum skattborgaranna með ýmsum gjöldum, tollum og sköttum og síðan höfum við deilt út þessu fjármagni í gegnum hina ýmsu sjóði með ýmsum hætti. Þegar ég segi „ýmsum hætti“ þá á ég við að það sé gert án tillits til arðsemi í þjóðfélaginu. Þetta hefur valdið þenslu hjá ríkinu, þetta hefur valdið því að við höfum haldið hér uppi dulbúnu atvinnuleysi, við höfum haldið hér uppi starfsemi sem ekki hefur skilað arði í þjóðarbúið og þetta hefur jafnframt boðið upp á pólitíska misnotkun, pólitíska miðstýringu sem a. m. k. sumum hefur ekki geðjast sérstaklega vel að. Ég hélt satt að segja að nú ætti að venda kvæðinu í kross, nú ætluðu menn að fara að taka upp nýja stefnu. Vissulega þarf alltaf að vera til eitthvert fjármagn og einhverjar leiðir í þjóðfélaginu til að taka tillit til félagslegra aðstæðna, það þarf að bjarga neyðarástandi í ýmsum byggðarlögum, en það á fyrst og fremst að gerast í undantekningartilfellum. Við eigum að draga úr því mikla bákni og reyna að hefta þá farvegi sem fjármagnið hefur runnið eftir til ýmissa verkefna sem ekki hafa skilað arði og þjóðfélagið hefur setið uppi með í hreinum vandræðum. Ég hélt sem sagt að nú mundi stefnan verða tekin á að nýta fjármagnið og láta það renna eftir eðlilegum farvegum í peningakerfinu og lánakerfinu og að við reyndum að rísa úr öskustónni þannig að sú starfsemi og þeir atvinnuvegir, sem fengju lán og fyrirgreiðslur, fengju að standa sig, standa og falla með þeim arði sem þeir skiluðu og þeim hagnaði sem af þeirri starfsemi hlytist. Við höfum tekið erlend lán til að halda hér uppi starfsemi sem öllum er ljóst að tjaldar til einnar nætur og við viljum gjarnan draga úr erlendum lánum og erlendum skuldum. Mér sýnist því miður að þessi frv. stefni ekki í þessa átt. Nú er auðvitað ekki hægt að segja að allt sé vont við þessi frv. og það eigi alls ekki að samþykkja þau. Það eru vissulega jákvæðir punktar í þessum frv. sem hér eru lögð fram eins og ég drap á í upphafi máls míns. En í meginatriðum held ég að hér sé farið út á varhugaverða braut. Framkvæmdastofnun er ekki lögð niður, það er breytt um nafn og það er breytt um form, en kerfið, það ríkir áfram. Síðasti ræðumaður, hv. 1. þm. Suðurl., flutti hér ágæta ræðu sem ég get skrifað undir að öllu leyti um það að nauðsynlegt sé að draga úr ríkisforsjánni og taka valdið frá ríkinu sem allra mest. Kannske stendur hugur þeirra sem að þessu frv. standa til þess að það verði gert þó að ég efist stórlega um það. Hinu vil ég líka vekja athygli á að ef menn draga valdið frá ríkinu er spurning hvort ekki sé farið úr öskunni í eldinn ef það er síðan fært í vaxandi mæli í hendur stjórnmálamanna, stjórnmálaflokkanna sem sitja við kjötkatlana og deila út fjármagninu nánast eftir geðþótta og hafa jafnrúmar hendur og þessi frv. gera ráð fyrir. Ég hef margoft varað við því mikla valdi sem menn eru að færa pólitíkinni og flokkunum. Ég held að ef við viljum færa valdið frá ríkinu þá eigi það að færast til almennings, til atvinnufyrirtækjanna, í vaxandi mæli en ekki þannig að einn sjóður eða ein stofnun sé lögð niður og önnur búin til þar sem áfram séu stjórnmálamenn við völd og hafi öll tök á því að ákveða hve mikið fjármagn kemur til þeirra og hversu mikið þeir geta síðan ráðstafað aftur eins og hér er gert ráð fyrir. Af tillitsemi við síðasta ræðumann liggur við að ég hætti við að segja það sem ég ætlaði að segja hér í lokin, að þetta væri frv. framsóknarmanna allra flokka. Ég geri ráð fyrir því að það sé góður hugur sem býr að baki þessu og góð viðleitni til að reyna að draga úr kerfinu. En því miður er of skammt gengið.



Herra forseti. Það er nú vel að hv. 6. þm. Reykv., sem er svona hálfpartinn utan flokka á jaðrinum, hiki við að reka formann Sjálfstfl. úr flokknum og setja hann yfir í Framsfl., en samt er það svo að hefði hann verið ögn betur upplagður hér í ræðustólnum hefði hann trúlega framkvæmt þetta með pomp og pragt. Hitt stóð aftur á móti harkalega í honum hvort væri verið að auka báknið með því að setja fjórar stofnanir í staðinn fyrir eina og virðist þó ekki flókið reikningsdæmi að þar er um fjölgun að ræða. En e. t. v. þarf þetta að fara í gegnum tölvu þannig að nútímamenn geri sér almennt grein fyrir því hvort hér sé um fækkun eða fjölgun að ræða. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á þá matarfundi sem hv. þm. minntist á og voru í Framkvæmdastofnuninni. Það er rétt að margir þeirra funda voru hafðir í hádeginu vegna þess að erfiðlega gekk að ná mönnum saman til fundar og einn af þeim sem minnstan tíma hafði til að mæta þar var hv. 6. þm. Reykv. Hitt er annað mál að mikil áhersla var lögð á hið andlega fóður og því útdeilt mjög ríkulega áður en kom að hinu sem tilheyrði munni og maga, en mér er til efs þegar ég lít á hv. 6. þm. Reykv. og hef hlustað á mál hans hvort hið andlega fóður eða hið líkamlega hefur komið honum að meiri notum. Mér sýnist að það séu áhöld um og margt bendir til að hann hafi hvorugs notið sem skyldi. Sá áróður hefur á dunið annars vegar að báknið skuli burt og hins vegar að Framkvæmdastofnun ríkisins væri óalandi og óferjandi og að sjálfvirk lán hafi þar verið viðhöfð sem auðvitað er alger firra. Sjálfvirk lán hafa aldrei verið þar. Það hefur verið lánað eftir ákveðnum reglum og orðið að samþykkja hvert einstakt lán. Þetta vita allir. En málflutningurinn og áróðurinn gegn þessari stofnun hefur verið slíkur að vissir aðilar hafa komist í pólitískar blindgötur og orðið að vinna það verk til fullnustu að reyna að jarða þessa stofnun, ekki vegna þess að hún hefði unnið illa heldur vegna þess að þeir voru búnir að tæta af henni mannorðið með miskunnarlausum áróðri og gátu þess vegna ekki staðið að því að verja þá starfsemi, þó góð væri, sem þar væri unnin. Ef aftur á móti er horft á það í gegnum hvaða „kanal“ það fjármagn hefur farið sem óarðbærast hefur verið í íslensku þjóðfélagi og horft aftur til þess tíma er Ingólfur Jónsson var ráðh. í iðnrn. blasir við að það er í gegnum iðnrn. á Íslandi sem mest af óarðbærri fjárfestingu hefur farið fram. Og sannleikurinn er sá að því rn. hefur ekki verið almennilega stjórnað frá þeim tíma að Ingólfur var þar við stjórn. Það er hart að þurfa að segja þetta, en þetta er sannleikurinn, því miður. Ég ætla að víkja örlítið að miðstjórnarvaldinu og þætti Alþfl. og Sjálfstfl. í að efla það. Hv. 5. þm. Reykv. hefur reynt að sverja af sér og sverja af Alþfl. alla fortíð. Hver skyldi nú hafa lagt drögin að því að Seðlabanki Íslands varð það mesta bákn sem til er í þessu landi? Alþfl. undir stjórn Gylfa Þ. Gíslasonar. Hver skyldi hafa lagt þau ráð á og hver skyldi hafa komið þeirri embættisveitingu á að Jóhannes Nordal varð þar bankastjóri? Gylfi Þ. Gíslason. Og hver skyldi hafa lagt til að það væri nánast undirstöðuatriði að hann yrði rekinn? Alþfl. undir stjórn Jóns Baldvins Hannibalssonar, hv. 5. þm. Reykv. Hvað er hann að ráðast á? Fortíð Alþfl., alveg miskunnarlaust. Hún er það versta og svartasta í þjóðfélaginu að hans eigin dómi. Hvað skyldi hafa verið aðalágreiningsefnið á milli Framsfl. og Alþfl. þegar þessir flokkar störfuðu saman frá 1930 og fram undir 1940? Það var oftrú Alþfl. á ríkisforsjá. Hún var botnlaus. Það var ekkert nema ríkisforsjá sem þeir vildu á öllum sviðum. Svo kemur hv. 5. þm. Reykv. í dag og ætlar að sverja af sér alla fortíð. Hvers konar hundakúnstir eru þetta? Hvers konar sýndarmennska og yfirborðsmennska er þetta, að láta sér detta í hug að hægt sé að leika svona skollaleik í pólitík? Hvað er yfir höfuð að gerast hjá Alþfl.? Til þessa hefur stefnuskráin verið eins og illa þýddur reyfari frá jafnaðarmannaflokkum á Norðurlöndum. Nú er það orðið svo að hún minnir mest á ævintýri eftir Agötu Christie. Það er eina breytingin sem orðið hefur. Fortíðin er skorin á háls, jörðuð, nýr foringi borinn, ný stefna boðuð, örlítið vinstra megin við miðju. Það er þá pólitísk staðsetning á fyrirbrigðinu!  Þá er rétt að vekja athygli á því að örlítill sólargeisli hefur náð að skína í gegnum allt þetta skammdegismyrkur. Hv. 5. þm. Reykv. gefur sér tíma til að lesa greinar í NT skrifaðar af ágætum fyrrv. ritstjóra Þórarni Þórarinssyni og hann hrífst svo af greinunum að hann á erindi hér upp í ræðupúltið til að hvetja framsóknarmenn til að lesa þessi skrif og tileinka sér þennan boðskap. Það er hárrétt athugað hjá hv. 5. þm: Reykv. að þarna er um merkan boðskap að ræða. Það er nefnilega grundvallaratriði, eigi að viðhalda byggð í landinu öllu, að tryggja lýðræðislega uppbyggingu dreifbýlisins. Það þýðir ekkert að sópa öllum sveitarfélögunum saman í eina fylkingu eins og kratar hafa verið að glíma við á Norðurlöndum. Það er ekki lausnin. Lausnin er sú að leyfa sveitarfélögunum að starfa sem einingum, en setja jafnframt það sterkt vald á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaganna að það hafi möguleika til áhrifa. Þar getum við verið sammála, hv. 5. þm. Reykv. Það er spurningin um fylkisskipun eða fjórðungaskipun. Og það að ætla að halda því fram að menn séu að stoppa tilfærslu á fjármagni í atvinnuuppbyggingu með því að gera þetta er hlægilegt. Hvers lags dauðans vitleysa! Er ekki fjármagn flutt á milli landa til atvinnuuppbyggingar þrátt fyrir landhelgi, þrátt fyrir sjálfstæði ríkja? Hvað kemur í veg fyrir að fjármagn yrði flutt á milli til atvinnuuppbyggingar í landinu þó við hefðum fylkjafyrirkomulag? Ekki nokkur skapaður hlutur. Það er aftur á móti grundvallaratriði til að tryggja að hér verði lýðræði í framtíðinni en ekki að hér verði borgríki sem verði stjórnað frá einum stað með allri þeirri miðstýringu sem því mundi fylgja og útsýni manna sem næði kannske að Straumi og upp á Kjalarnes, en óvíst að útsýnið yrði meira almennt hjá þeim sem þar færu með völd. Hv. 5. þm. Reykv. hefur löngum horft á framsóknaráratuginn sem hinn glataða áratug og hinna eyddu tækifæra, en jafnframt trúir hann að það sé hagvöxturinn og aftur hagvöxturinn sem skiptir höfuðmáli. Sá áratugur varð fyrir stórum áföllum, því skyldu menn gera sér grein fyrir. Það var ekkert smáræðis efnahagslegt áfall þegar eldgosið varð í Vestmannaeyjum. Hvað haldið þið að olíukreppan hafi kostað í erfiðleikum fyrir íslenska þjóð? Engu að síður var hagvöxturinn 4.5%.

Fjárfestingarfrystingin var margfalt stærra áfall en Vestmannaeyjagosið.

Hv. 5. þm. Reykv. hefur verið sér þess mjög vel meðvitandi hver hagvöxturinn var. Það kemur honum ekki á óvart. Hann hefur engu að síður ráðist á allt sem gert var á þessum áratug af miskunnarleysi. Þá var landhelgin færð út og farið að nýta fiskimiðin við strendur landsins af meiri fyrirhyggju að mínu viti en áður. Þá var vissulega farið í togarauppbyggingu til þess að tryggja að landverkafólk á Íslandi ætti möguleika á að eiga fleiri vinnudaga eins og aðrir, en ekki að það yrði rekið jafnmiskunnarlaust heim og gert er enn þann dag í dag þegar hráefnisskortur verður í frystihúsunum. Það var reynt að tryggja atvinnuöryggi þess með því að treysta grunninn undir hráefnisöflunina. Þetta vita allir sem hafa skoðað þessi mál. Þá er að víkja að öðru atriði sem vaxandi skilningur er á og e. t. v. á hv. 5. þm. Reykv. eftir að hafa þær skoðanir þar á sem samrýmast því sem allir, sem hafa stutt byggðastefnu, hafa gert sér grein fyrir. Það er að gengisskráningin eins og hún hefur verið framkvæmd hefur verið aðför kerfisins og Seðlabankans að fjárhagslegu sjálfstæði landsbyggðarinnar.  Ég hygg að úr því sem komið er sé best að sagan dæmi um hvort Framkvæmdastofnunin og framsóknaráratugurinn hafi ekki orðið til þess að móta eitt og annað í okkar þjóðfélagi sem eigi eftir að vera til blessunar fyrir land og lýð um ókomna framtíð. En það sem þagað hefur verið yfir og valdið gífurlegum efnahagsvandræðum Íslendinga og allra þeirra þjóða sem hafa átt mikið ógert í sínum löndum er stefna Bandaríkjaforseta. Glórulaus stefna. Það er talað um það hér að það þurfi að vera hallalaus ríkisfjármál. Það prédikaði hann líka áður en hann kom í forsetastólinn. En hvað hefur hann gert? Hann er búinn að reka ríkissjóð Bandaríkjanna með botnlausum halla og hefur gefið út ríkisskuldabréf og þannig hrifsað til sín stóran hluta af fjármagninu á hinum alþjóðlega markaði og valdið ómældum erfiðleikum hjá öllum þeim þjóðum, vanþróuðum og þeim sem ekki hafa verið búnar að koma sér upp sterku atvinnulífi. En ævintýrið helst ekki endalaust. Jafnvel Bandaríkjaforseti gefur ekki endalaust hlaðið skuldum á ríkissjóð Bandaríkjanna. Hinir gætnari þar í landi gera sér grein fyrir því að með sömu stefnu verða Bandaríkin komin í hóp þeirra þjóða sem skulda eftir næstu áramót. Þess vegna tel ég að það séu orðin vatnaskil. Ég trúi því að stefnan gangi ekki upp út kjörtímabilið. Ég trúi því að Ronald Reagan verði að stefna að því að innheimta skatta og sjá til þess að ekki sé botnlaus halli á fjármálum Bandaríkjanna. Það væri fróðlegt að reikna út sumar fjárfestingar í þessu landi út frá því að menn væru að greiða til baka jafnverðmætan dollara og þeir fengu að láni. Þá er ekki víst að allar ákvarðanir, sem hafa snúist í höndum okkar, væru jafnrangar og þær hafa orðið vegna þess að dollarinn hefur hækkað það mikið í verði. Ég ætta þá að víkja að frv. til l. um þátttöku ríkisins í hlutafélagi til að örva nýsköpun í atvinnulífi og um heimildir allra annarra aðila til þátttöku í félaginu. Ég er stuðningsmaður hinna frv., en ég treysti mér ekki til að styðja þetta.  Ég segi fyrir mig að mér er líka óskiljanlegt, sé horft til framtíðar, hvernig hægt er að ganga frá því í framlögum að áhættufé sé sett inn í eitt skipti fyrir öll. Auðvitað hlýtur að verða að halda áfram að setja áhættufé inn í svona fyrirtæki eigi það að skila árangri ár eftir ár. Þess vegna tel ég að þarna hefði átt að hafa sjóð en ekki hlutafélag. Það er og hin almenna stefna sem Alþingi hefur fylgt í gegnum öll ár. Við höfum fjárfestingarsjóði. Það var ekkert sem mælti gegn því að hin svokölluðu fjármálaséní vors lands, í gegnum atvinnurekendasamtök eða annað, fengju að tilnefna menn í slíka sjóði. Við könnumst við það úr því kerfi sem við búum við. En engu að síður gekk það ekki upp. Mér er ekki ljóst hvort það var stuttbuxnadeildin hjá Sjálfstfl. sem trúði því að svona yrði þetta að vera og öðruvísi ekki, en þarna tel ég að við höfum staðið rangt að málum. Ég tel að þarna hefði átt að stofna sjóð og ég tel að með því hefði verið hægt að sameina Alþingi um þessa hluti og sameina þjóðina um átakið miklu frekar. Ég minnist þess engu að síður að fjármálaséní vors lands stofnuðu eitt sinn stórt fyrirtæki. Það var kallað milljónafyrirtækið og milljónafyrirtækið setti Íslandsbanka á höfuðið og gjaldþrot þess var stórt. Ég hygg að það hefði mátt læra örlítið af sögunni hvað þetta snerti og ég hygg að sú aðferð að stofna sjóði til að veita fjármagni í hafi gefist okkur betur en slík ævintýramennska. Einnig má segja að með því að stofna hlutafélag, menn ætla ríkinu engu að síður þessa forsjá að útvega fjármagnið, þá eru menn á flótta undan lýðræðinu. Þeir eru á flótta frá lýðræðinu í trúnni á séníin eins og Nietzsche hefði orðað það: „Hátt á bergi, hátt á bergi haukur situr, sækir ekki í skjólin; sundlar ei, þótt veldi brattan stólinn.“ Það má vel vera að sú trú að ofurmennin séu til staðar liggi hér á bak við en ég játa að mín hugsun er miklu skyldari því sem Örn Arnarson orðaði forðum: Í svip þeirra seintekna bóndans, hins sagnfáa verkamanns og sjómannsins svarakalda býr saga og framtíð vors lands. Á þeim grunni tel ég að við eigum að byggja upp þetta þjóðfélag og við eigum að byggja það upp í lýðræðinu og þess vegna eru það grundvallarmistök að hafa hlutafélag en ekki sjóði.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mjög þessar umr., enda ekki ýkjamargt í ræðum sem mér sýnist nauðsynlegt að fjalla um. Þó voru fáein atriði sem ég vil koma að. Ég get tekið undir ýmislegt í ræðu hv. þm. Ólafs Þórðarsonar. Andstaða hans gegn því að um hlutafélag yrði að ræða hefur ætíð verið kunn. Hann er einn af stjórnarmönnum í Framkvæmdastofnun og vill hafa hlutina óbreytta. Það vilja ekki allir sem þar eru, vil ég þó taka fram. Það er misskilningur hjá hv. þm. að ríkissjóður eigi að lána 100 millj. til hlutafjárframlaga einstaklinga. Það segir hér: lána helming til fjögurra ára og með fullnægjandi tryggingum og venjulegum vöxtum. Það þýðir að það eiga ekki að vera niðurgreiddir vextir á nokkurn máta. Ég vona að það sé fullkomlega ljóst. Að sjálfsögðu hefur sjóðshugmyndin ýmislegt til síns ágætis og var mikið rædd. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að ef fjármagn fæst frá öðrum aðilum utan ríkisins sé það mjög jákvætt. En það er vissulega rétt að sú hætta fylgir fyrirtæki sem þessu að töluvert tapist af því sem fyrirtækið leggur til nýsköpunar í atvinnulífinu. Staðreyndin er þó sú að svona áhættufyrirtæki starfa um allan heim og mörg hafa orðið mjög mikilvæg í nýsköpun atvinnulífs. Þetta er t. d. ein algengasta leiðin sem tíðkast í Bandaríkjunum og þar hafa fyrirtæki, sem notið hafa aðstoðar áhættufyrirtækja, orðið mörg. Sagt er þar að u. þ. b. helmingur af þeim fyrirtækjum sem fara af stað í þessum háþróuðu greinum gefist upp eða verði gjaldþrota. Samt sem áður eru menn reiðubúnir að leggja fram fjármagn til stofnunar slíkra fyrirtækja. Að sjálfsögðu stafar þetta af því að þegar vel gengur hækkar hlutafé, sem lagt er í þessi fyrirtæki, mjög í verði og getur oft komið margfalt til baka. Ég skal ekkert segja um það hvernig þetta tekst hérna hjá okkur. Ég hygg að það fari mjög eftir því hvaða menn veljast til að stjórna þessu fyrirtæki. Það verður vandasamt starf. Velja verður menn sem hafa góða þekkingu á afvinnulífinu, sem eru jarðbundnir, sem hugsa vissulega um arðsemina, eins og kom fram hjá hv. þm. Ellert Schram, en þó ekki eingöngu, eru tilbúnir að taka áhættu. Ég held að forstjóri Iðntæknistofnunar, Ingjaldur Hannibalsson, hafi sagt ekki alls fyrir löngu að ef allt að 70% hugmynda um nýsköpun mistakast ekki sé of lítil áhætta tekin. Ég skal ekki segja hvort það er rétt en það er áreiðanlega mjög mikilvægt að til forustu veljist menn sem eru framsýnir og þora að taka áhættu, en ávaxta þó sitt fé vel í mörgum tilfellum og geta þannig staðið undir því sem mistekst. Vel kann að vera að auka þurfi fjármagn til þessa fyrirtækis með árunum. Ég veit ekki hvort það er neitt verra að ríkissjóður leggi þá fram aukið hlutafé en að hann leggi fram aukið fé í sjóð. Ég veit ekki hvort það er neitt verra. Mér sýnist það fullkomlega koma til greina. Ef svo fer að einkafjármagn fæst ekki í þetta fyrirtæki verður þessi starfsemi að sjálfsögðu keimlík því sem væri sjóður. Ég held að reynslan verði að skera úr um þetta. Menn eigi ekki að fordæma þessa tilraun fyrir fram. Ég vil einnig taka fram að ég er ósammála hv. þm. í meginatriðum í því sem hann sagði um rétt eða rangt gengi. Vel má vera að gengi hafi oft ekki verið skráð eins og sumar atvinnugreinar hafa óskað, en ég hygg að í flestum tilfellum hafi menn reynt að rata meðalveginn á milli rétts gengis og kjara í landinu. Ég held að öllum sé ljóst að gengisfelling leiðir strax til hækkunar á verðlagi og ef menn eru ekki reiðubúnir til þess að láta þá hækkun koma fram í hærri launum, sem þá þýðir að gengisfellingin er á örskömmum tíma runnin út í sandinn, hlýtur gengisskerðing eða gengisfelling að leiða til kjaraskerðingar. Þetta hélt ég að öllum mönnum væri ljóst. Og ég vil taka það skýrt fram að ég var fyrir mitt leyti ekki reiðubúinn til þess að ganga lengra í því að fella gengi s. l. haust eða í maí 1983 þar sem jafnframt var gert ráð fyrir því að laun hækkuðu ekki með vísitölubindingu. Ég tel að ekki hefði verið fært að leggja meiri kjaraskerðingu á almenning í landinu, sem að vísu - án þess að ég fari að tala um það - má rekja til þess samdráttar í þjóðarframleiðslu sem orðið hefur á undanförnum árum. Ég held að menn verði að vega það og meta hvað unnt er að fella gengi. Mér er tjáð af mönnum í sjávarútvegi að gengi muni vera nokkuð eðlilega skráð eins og er. Mér er einnig tjáð af forustumönnum iðnaðar að það sé jafnframt þeirra mat. Ég held að á Íslandi verði gengið aldrei ákveðið með uppboði á götuhornum, eins og stundum hefur heyrst. Ég held að enginn geti séð fyrir þann glundroða sem því mundi fylgja. Það eru ekki nema örfáar þjóðir í heiminum sem treysta sér að ákveða gengi í kauphöllum, stærstu þjóðir eins og Bandaríkjamenn, Þjóðverjar og Bretar og ef ég veit rétt Svisslendingar og Japanir. Ég held að smáþjóðir eins og Íslendingar gætu aldrei tekið upp þá hætti og væru þá vitanlega í stórhættu fyrir þeim áhrifum sem erlendir aðilar gætu haft á innlent gengi. En nóg um það. Hv. þm. Ellert Schram saknar þess að ekki er minnst á „matarnefndina frægu“ í fundargerðunum. Ég vissi að vísu ekki fyrr að nm. hefðu borðað svo vel. Það er rétt að ég fann lítið bitastætt í ályktun þeirrar nefndar, hvorki í áliti sjálfstæðismanna eða framsóknarmanna. Ég segi það alveg eins og er. Mér var að vísu sagt að formaður nefndarinnar hefði lagt til að sameina alla stofnlánasjóðina í einn. Líklegast er það róttækasta hugmyndin. En hún fékk ekki brautargengi. Ég leit svo á að það sem hér er til umr., þessar þrjár stofnanir, sé öllu nær áliti sjálfstæðismanna en framsóknarmanna í nefndinni. Ég man ekki betur en í áliti sjálfstæðismanna sé undirstrikað að það eigi að vera öflug Byggðastofnun eða fer ég þar með rangt mál? Það er eins og mig minni að það hafi komið greinilega fram í því áliti einnig og það er ráð fyrir því gert í því sem hér er lagt til. Ég get tekið undir það með hv. þm. að arðsemi þarf að hafa í huga, kannske í flestum tilfellum, en í mörgum tilfellum er ekki unnt að meta kostnað á mælikvarða arðseminnar. Hvernig verður fjármagn til heilsugæslunnar metið á mælikvarða arðsemi? Ég hef aldrei getað séð það. Eða fjármagn til tryggingakerfisins svo ég nefni þá þætti tvo sem ráða helmingi af ríkisútgjöldunum? Er hægt að meta neyðarástand í byggðum þar sem atvinnufyrirtækin stöðvast og atvinnuleysi verður og menn leggja á flótta, er hægt að meta tilraun og viðleitni til að lagtæra slíkt á mælikvarða arðseminnar? Ég held engu fremur heldur en fjármagn til svona mikilvægra þátta eins og ég nefndi áðan. Það er misskilningur hjá hv. þm. að Byggðastofnun séu ekki mörk sett í því sambandi að ráðstafa fjármagni. Í 11. gr. segir: „Því aðeins er Byggðastofnun heimilt að veita óafturkræf framlög að þau séu ætluð til rannsókna og tilrauna í atvinnumálum sem samrýmast hlutverki stofnunarinnar eða til að koma í veg fyrir neyðarástand í atvinnu- og byggðamálum.“ Þetta takmarkar að sjálfsögðu mjög heimild stjórnar stofnunarinnar til þess háttar ráðstöfunar á fjármagni. Auk þess takmarka vitanlega 2. og 3. gr. útlána að því að þessu leyti því þau verða að vera af byggðaástæðum. Ég vil hins vegar taka undir það með hv. þm. að í þessu frv. er alls ekkert dregið úr því verkefni sem Byggðasjóður innan Framkvæmdastofnunar ríkisins hefur sinnt til þessa og nægir raunar að vísa til þess sem andsvars við því sem hv. 3. þm. Reykv. ræddi um í ræðu sinni í gær. Það var heldur alls ekki ætlunin. Ég held að stjórnarflokkarnir séu báðir sammála um að hér þurfi að vera öflug Byggðastofnun. Hins vegar hefur sumt í starfsemi Byggðastofnunar verið gagnrýnt. Undir sumt get ég tekið. Ég tel t. d. að þessi sjálfvirku lán sem frá upphafi hafa tíðkast við Byggðastofnun, 3 eða 5% vegna bátakaupa, sem að vísu er búið að afnema hygg ég, 10, 15, 20% til kaupa á vinnuvélum og stofnun iðnfyrirtækja um land allt o. s. frv., hafi ekki verið markviss byggðastefna. Það er að vísu ekkert í þessu frv. sem tryggir að svo haldi ekki áfram. Það fer að sjálfsögðu eftir mönnunum sem stjórna stofnuninni eins og flest. En þó er skýrt tekið fram, bæði í aths. og þeirri framsögu sem ég hélt hér, að til þess sé ætlast að stofnunin vinni markvissar að byggðamálum og einbeiti sér að verkefnum sem eru til þess að koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði. Sagt hefur verið að Framkvæmdasjóður hafi verið mikilvægur bakhjarl Byggðastofnunar. Það er rétt. Svo hefur vissulega verið. En til þess er ætlast að Byggðastofnun starfi í nánum tengslum við Þróunarfélagið og aðra sjóði atvinnuveganna. Ætlað er að sjóðir atvinnuveganna verði opnaðir miklu meira en þeir eru nú. M. a. eru í þeim frumvarpsdrögum sem liggja fyrir ákvæði um að þeim verði heimilt að lána til hvaða atvinnustarfsemi sem er og reyndar kaflar í frv. sem gera ráð fyrir að þeir láni til nýsköpunar í atvinnulífinu hvar sem er á landinu. Þannig má segja að þessi nýja Byggðastofnun muni ekkert síður starfa með þessum sjóðum í framtíðinni en hún hefur gert með Framkvæmdasjóði til þessa. Ég held fyrir mitt leyti að farið sé inn á rétta braut með því að gera Byggðastofnun sjálfstæðari en þó að skapa henni alla möguleika til þess að vinna vel að hinum mikilvægu byggðamálum. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson flutti hér nokkra ræðu um kerfið og ég get vísað til þess sem hv. þm. Ólafur Þórðarson sagði um það. Þó vil ég nefna eitt atriði sem kom mér á óvart. Þegar hann einu sinni sem oftar kenndi framsóknarmönnum um það sem afvega hefur farið, taldi hann m. a. upp stjórn ríkisfjármála og stjórn viðskipta- og bankamála. Hvorugur þessara manna telst til Framsfl. Báðir þessir hæstv. ráðh. hafa að mínu mati hins vegar farið vel með sína málaflokka. Ég er ekki með þessu að taka undir gagnrýni hv. þm., en varla getur gagnrýni hans á þessa menn talist gagnrýni á Framsfl. þó að hann heimfæri allt á okkur nú. Ég vil hins vegar koma að örfáum atriðum sem hann nefndi. Ég get tekið undir ýmislegt sem hann ræddi málefnalega um þessi frv., eins og t. d. að hverfa meira frá miðstýringu o. s. frv. Ég get líka tekið undir það með hv. þm. að vel kemur til greina að veita landshlutum, hvort sem það eru fylki eða fjórðungar, meira forræði sinna mála. Lengi hefur verið mikið fylgi í Framsfl. við þá hugmynd. M. a. vildum við eitt sinn setja lög um fjórðungssamböndin og gera þau að slíkum aðilum. Um það náðist ekki samstaða. Hins vegar verð ég að viðurkenna ýmsar aths. sem hafa komið fram. T. d. hafa menn spurt: Er víst að sú djúpstæða skipting, sem sumir hugsa sér jafnvel á fjármagni þar sem sagt er að fjármagn sem aflað er í einstökum landshluta skuli verða í þeim landshluta, sé til góðs? Ísland er lítið land, lítið markaðssvæði og okkur veitir ekki af að standa saman um hin fjölmörgu stóru félagslegu mál, t. d. í heilsukerfinu, í tryggingunum o. s. frv. Hve djúpt á þessi skipting að verða? Á að skipta upp heilbrigðiskerfinu, á að skipta upp tryggingakerfinu o. s. frv.? Ég verð að viðurkenna, þótt ég sé fylgjandi auknu sjálfsforræði fylkja, að mér finnst sumt sem um þetta hefur vérið sagt og m. a. hefur falist í orðum hv. þm. vera miklu frekar mælt í áróðursskyni, ef ég má orða það svo, fljótfærnislegu áróðursskyni, en að um djúpa hugsun sé að ræða. Ég veit að hann hefur flutt slíkar ræður víða um landið, enda er þetta nokkuð vinsælt í dag. Hv. þm. sagðist efast um að með þessum frv. væri nóg að gert. Undir það vil ég taka. Ég er sannfærður um að alls ekki er nóg að gert, enda sagði ég í framsöguræðu minni að svo væri ekki. Ég nefndi önnur atriði sem eru til meðferðar og eru ekkert síður mikilvæg. Ég nefndi endurskipulagningu menntakerfisins sem menntmrh. er með í ítarlegri athugun. Ég nefndi auknar rannsóknir og tilraunir og fjármagn í því skyni sem ríkisstj. hefur þegar ákveðið að auka um u. þ. b. þriðjung á þessu ári frá því sem það hefur verið. Og ég nefndi markaðsstarfsemi þar sem verið er að athuga nánari tengsl og samstarf utanrrn. og utanríkisviðskipta. Þetta eru allt saman mikilvægir þættir. Ég gæti bætt við fleiru sem er til athugunar í ríkisstj., eins og t. d. að aðflutningsgjöld og fleira þess háttar mætti fella niður af fyrirtækjum sem leggja í áhættusamar nýjar greinar. Ég get tekið undir það með hv. þm., þó að það sé e. t. v. annað en það sem hér er til umræðu, að skuldir þjóðarinnar eru allt of miklar. Ég vísa því hins vegar á bug að við framsóknarmenn eigum alla sök á þeirri skuldasöfnun. Margir fleiri hafa þar komið að og sannast að auðveldara er að skipa sjálfan sig í dómarasætið eftir á og hvítþvo hendur sínar. Rétt er að skuldir orkugeirans eru rúmlega helmingur af öllum skuldum þjóðarinnar. Þar hafa hlutir farið á allt annan veg en ráð var fyrir gert. Vissulega má hugleiða hvort rétt hefði verið að verja t. d. 500 millj. kr. sem lánsfé til athugana á virkjun Lagarfljóts og Fljótsdalsár. Ég hygg að u. þ. b. milljarður sé nú af lánsfé í rannsóknum sem ekki verða nýttar eins og nú horfir fyrr en einhvern tíma á næsta áratug. Hins vegar lá fyrir allt önnur orkuspá þegar þetta var gert. Ég varð ekki var við að hv. þm. eða aðrir gagnrýndu þá orkuspá þegar hún var lögð fram. Eftirspurn hefur stórlega minnkað, m. a. vegna orkukreppunnar í heiminum. Hv. þm. spurði: Hvaða þjóðir hafa náð mestum árangri? Og hann sagði réttilega að ýmsar þjóðir í austrinu, í Asíu, hefðu náð mestum árangri. Margt má eflaust af þeim þjóðum læra. Þó vil ég vekja athygli á því að allt skipulag þar er svo gjörólíkt því sem er hjá okkur að fjarri fer að megi heimfæra þeirra siði á íslenskt þjóðfélag. En það eru líka þjóðir sem eru okkur nær sem hafa náð verulegum árangri á þessu sviði. T. d. hafa Skotar náð mjög miklum árangri í því að laða að fyrirtæki til nýsköpunar í atvinnulífinu. Ég held að segja megi að á ráðstefnu sem ég sótti nýlega á Ítalíu, og fjallað var um þessi mál, var almennt lýst þeirri stefnu að ríkisvaldið ætti að koma að þessum málum á u. þ. b. þann hátt sem hér er lagt til, þ. e. í gegnum menntakerfið, rannsóknirnar og í gegnum markaðsmálin og á einhvern máta að tryggja aðgang að fjármagni fyrir aðila á þessum sviðum. Vitanlega er þetta nokkuð breytilegt frá einu landi til annars. sums staðar koma áhrif ríkisvaldsins mest í gegnum framlag til hernaðar. Ákaflega mikil áhrif eru víða frá rannsóknum sem stundaðar eru í hernaðarskyni. Um það er að sjálfsögðu ekki að ræða hér. Hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson flutti hér eina af sínum algengu ræðum. Ég verð að segja að mig er farið að undra hve mikillar stöðnunar gætir hjá þessum hv. þm. Það er hárrétt hjá þm. að í þessum frv. er gert ráð fyrir því að hverfa að verulegu leyti frá ríkisforsjá. Ég spyr: Hvað hefur komið út úr allri þeirri áætlanagerð sem gert var ráð fyrir með stofnun Framkvæmdastofnunar ríkisins og reyndar víðar? Hve margar áætlanir atvinnuveganna hafa verið samþykktar hér á hinu háa Alþingi? Ég held að þrjár ítarlegar áætlanir hafi verið gerðar, tvær á sviði landbúnaðar og ein á sviði iðnaðar, og ef ég man rétt hefur engin náð samþykki á Alþingi. Áætlanir áætlunardeildar Framkvæmdastofnunar hafa því miður ekki orðið sá grundvöllur að þróun atvinnulífs sem að var stefnt. Ég fullyrði að ein áætlun þar náði þessum árangri. Það var áætlun um endurskipulagningu frystihúsanna. Ég vek athygli á fjölmörgum byggðaáætlunum sem eru mjög upplýsandi. Ég spyr: Hve margar hafa verið lagðar til grundvallar við útlán til þessarar starfsemi? Með þessu er ég ekki að segja að það hafi ekki fjölmargt mjög gott verið gert á síðasta áratug. Það liggur í hlutarins eðli og sést m. a. af því að við náðum verulegum árangri í vexti þjóðarframleiðslu og vorum orðnir í lok áratugarins meðal hæstu þjóða með þjóðarframleiðslu á hvern íbúa, taldir skv. skýrslum Efnahags- og framfarastofnunar fjórðu í röðinni af meðlimaríkjum þeirrar stofnunar. Einhver árangur hefur því svo sannarlega náðst, eins og hv. þm. Ólafur Þórðarson rakti hér áðan. Ég hygg að tvímælalaust sé að við erum komnir á enda á þeirri braut, m. a. af þeim ástæðum, sem ég nefndi, að við getum ekki lengur sótt aukinn afla í sjóinn og landbúnaðarvörur verða ekki framleiddar til útflutnings. Ég held að flestir geti verið sammála um það. Hv. þm. talaði mikið um að þessar stofnanir heyrðu undir forsrh. Ég skal ekki fara mörgum orðum um það, hv. 1. þm. Suðurl. fjallaði um það mál. En staðreyndin er sú að langsamlega flestir lögfræðingar sem fróðastir eru um stjórnskipun hafa sagt aftur og aftur að það samræmist ekki íslenskri stjórnarskrá og stjórnarskipunarlögum að stofnanir og fyrirtæki heyri undir ríkisstj. í heild. Það kannast allir við að ríkisstjórnin er ekki fjölskipað stjórnvald. Þetta hafa fjölmargir sagt. Staðreyndin er sú að þær stofnanir sem hafa verið taldar heyra undir ríkisstj. í heild hafa í raun heyrt undir forsrh. Forsrh. hefur farið með málefni Framkvæmdastofnunar öll árin síðan hún var sett á fót. Forsrh. hefur í ýmsum tilfellum rætt um þau mál í ríkisstj., ekki nálægt því þó í öllum. Svo er einnig með aðra ráðh. sem fara með sína málaflokka. Þeir koma með þau mál inn í ríkisstj. Ég get fullvissað hv. þm. um að hann þarf engar áhyggjur að hafa af því að fullt og gott samráð verður innan þessarar ríkisstj. um skipan mála hjá þeim fyrirtækjum og stofnunum sem hér um ræðir. Hv. þm. hneykslaðist á því að hér væri verið að ausa út, held ég að hann hafi orðað það nokkurn veginn, 500–700 millj. kr. Svo er út af fyrir sig alls ekki. Á fjárlögum í ár eru 50 millj. sem hlutafé ríkisins í þetta fyrirtæki og þá gert ráð fyrir því að aðrar 50 fáist á fjárlögum næsta árs. Á lánsfjáráætlun er gert ráð fyrir 500 millj. kr. til nýsköpunar í atvinnulífinu, þ. e. á þeim lið sem fellur undir Framkvæmdastofnun ríkisins, og gert ráð fyrir því að 200 millj. af því lánsfé verði til ráðstöfunar fyrir Þróunarfélagið. Þetta er það fjármagn sem þegar er annaðhvort afgreitt eða til afgreiðslu hér á hinu háa Alþingi. Ég vil ekki bóka 300 millj. ríkisábyrgð sem sóun á fjármagni, því fer víðs fjarri. Ég vek athygli á því að ríkisábyrgðir t. d. til uppbyggingar togaraflotans hafa að ákaflega litlu leyti fallið á ríkissjóð, mjög litlu leyti. Ég vil alls ekki bóka það á þessari stundu að 100 millj. til viðbótar í hlutafé af hálfu ríkisins verði að koma til. Hv. þm. ræddi um að verið væri að gera fjórar stofnanir úr einni. Ég veit ekki hver var sú fjórða. Kannske þjóðfræg stofnun sem fyrir löngu var gerð að sjálfstæðri stofnun. A. m. k. las ég þá skýringu í Þjóðviljanum. Það þýðir alls ekki að um útvíkkun á þessari starfsemi sé að ræða út af fyrir sig. Þar segir ekkert um að starfsmannafjöldi verði meiri í þessum stofnunum. Menn hafa rætt um það hér að leggja mætti niður Framkvæmdasjóð ríkisins, sem hv. þm. Ellert Schram minntist sérstaklega á. Þetta var vandlega athugað, en það var af fróðustu mönnum talið ógerlegt vegna þess að hann er í svo miklum skuldbindingum erlendis sem um allar yrði að endursemja ef sjóðurinn yrði lagður niður. Hins vegar er gert ráð fyrir að hann verði til húsa hjá Seðlabanka Íslands og starfslið Seðlabankans sinni að verulegu leyti þörfum sjóðsins. Ég gæti best trúað því að þegar allt er tekið saman verði fækkun á því starfsliði sem nauðsynlegt er hjá þessum stofnunum. Hv. þm. ræddi mikið um að mjög væri dregið úr allri áherslu á byggðaþróun. Út af fyrir sig hefur hv. þm. Ellert Schram svarað því, eins og ég sagði áðan. Þó vil ég koma að einu atriði. Hann gerði mikið úr því að ekki væri minnst á jafnvægi í byggð landsins. Ég vil halda því fram að í 3. gr. sé ekkert síður fjallað um þessi mál en í gildandi lögum. Hér stendur: „Byggðastofnun fylgist með þróun byggðar í landinu. Stofnunin getur gert eða látið gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins. Í samræmi við hlutverk stofnunarinnar veitir hún lán eða annan fjárhagslegan stuðning í því skyni m. a. að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að óæskileg byggðaröskun eigi sér stað eða lífvænlegar byggðir fari í eyði.“ Ýmsir hafa velt því fyrir sér hvað í raun merki jafnvægi í byggð landsins. Þýðir það óbreytt ástand o. s. frv.? Í meðferð þessara mála töldu menn að æskilegt væri að skilgreina jafnvægi í byggð landsins. Segir hér: „koma í veg fyrir að óæskileg byggðaröskun eigi sér stað eða að lífvænlegar byggðir fari í eyði.“ Það skal viðurkennt að ekki er lokað fyrir það að einhverjar byggðir dragist saman ef þær eru ekki taldar lífvænlegar, enda held ég satt að segja að þrátt fyrir þá áherslu sem í frv. er lögð á að halda byggð um land allt sé ekki fortakslaust að halda uppi byggð þar sem byggð er ekki lífvænleg. Nokkuð hefur verið rætt hér um eignarhaldsfyrirtækið og virtist gæta þess misskilnings að það væri einn angi af þessu. Það er ekki. Í eignarhaldsfyrirtækinu er gert ráð fyrir að sameina á eina hendi ýmsa þá hlutafjáreign sem er nú í höndum ýmissa ráðherra. Er gert ráð fyrir því að eignarhaldsfyrirtækið heyri undir fjmrh. sem fer með langmest af þessari hlutafjáreign. Gert er ráð fyrir því að með þessu verði samræmd starfsemi ríkissjóðs á þessu sviði sem er nú að ýmsu leyti ómarkviss. Það er því mál sem er óviðkomandi því sem hér er til umr. Hv. þm. sagði eitt mjög fróðlegt í lokaorðum sínum þegar hann gat um þá þróun sem hér hefur orðið í þjóðarframleiðslu. Hann nefndi í fyrsta lagi að þjóðarframleiðsla hér væri orðin eingöngu u. þ. b. 70–80% af því sem hún er á Norðurlöndunum og Bandaríkjunum á hvern mann. Vel má vera að þessar tölur séu réttar. Ég vil aftur vísa til þess sem Ingjaldur Hannibalsson forstjóri Iðntæknistofnunar sagði nýlega þegar hann fullyrti að þjóðarframleiðsla á hvern mann hefði fallið á fjórum árum úr því að vera 85% af þjóðarframleiðslu í Sviss, sem hefur verið fremst landa, í 56% á s. l. ári. Það er reyndar enn þá meiri samdráttur en kom fram í orðum hv. þm. En það var ekki síður athyglisvert, sem hv. þm. sagði, að þjóðarframleiðsla á hverja vinnustund er hér töluvert innan við helming af því sem hún er t. d. í Bandaríkjunum og reyndar með fjölmörgum öðrum þjóðum. Það er ekki nýtt. Svo hefur verið um mörg ár. Það skýrir að verulegu leyti ýmsar meinsemdir í okkar efnahagslífi. Það skýrir m. a. að hér er þörf miklu fleiri vinnustunda til að ná sömu þjóðarframleiðslu á hvern mann. Það skýrir m. a. það að framleiðni okkar grundvallaratvinnuvega á hverja vinnustund er mjög lág. Það var einmitt þetta sem ég gat um í minni framsöguræðu að væri einna mestur þrándur í götu æskilegra kjarabóta. Ég gat þess að því væri ákaflega nauðsynlegt að auka framleiðni í fiskvinnslunni með nýrri tækni, einmitt til að bæta þetta ástand, til að auka framleiðsluna á hverja vinnustund. En vill ekki hv. þm. jafnframt spyrja sjálfan sig að því hvers vegna svona hafi farið? Getur ekki verið að það sé rétt, sem ég hef sagt, að við séum komnir á enda á þeirri braut sem við höfum byggt gífurlegan vöxt þjóðarframleiðslunnar á á undanförnum áratugum? Getur ekki verið að við verðum að leita nýrra leiða? Getur ekki verið að við verðum að hverfa frá mikilli ríkisforsjá, mikilli áætlanagerð og hlúa að þeim greinum sem hafa svo sannarlega átt fyrst og fremst heiðurinn af mikilli þjóðarframleiðslu í löndunum í kringum okkur og í Japan og í Bandaríkjunum? Fyrst og fremst verðum við að innleiða slíkar greinar bæði sem sérstakar atvinnugreinar og sem þátt í nýsköpun hinna gömlu atvinnuvega. Það er fróðlegt dæmi sem ég sá í einni skýrslunni frá Japansferðum iðnrekenda upp á síðkastið. Japanir komust í mikla erfiðleika með sinn fataiðnað og geta ekki keppt á venjulegan hefðbundinn hátt við fataiðnað í löndum þar sem vinnuafl er ódýrara. Þeir lögðu verulegt fjármagn í það að auka framleiðni í fataiðnaðinum. Þeir lögðu fjármagn í það að þróa alls konar vélmenni til nota í þessum iðnaði. Þeim hefur tekist að fækka starfsliði í fataiðnaðinum um helming, hækka launin um u. þ. b. helming og keppa nú með árangri við þau lönd sem hafa ódýrara vinnuafl. Ég held satt að segja að við eigum að leita að einhverju slíku í okkar fiskvinnslu. Ég veit að það er miklu erfiðara en í fataiðnaði. Ekki er um sömu efni að ræða eins og í föt. Það er margt sem því veldur, en ég er sannfærður um að ná má verulegum árangri með hinni nýju tækni til að auka framleiðni í fiskvinnslu. Ég er sem sagt sannfærður um, eftir að hafa hugleitt tölur eins og hv. þm. var með, eftir að hafa kynnt mér eins rækilega og ég get það sem aðrar þjóðir eru að gera, að leið okkar upp úr þeim öldudal sem við erum í og því alvarlega ástandi, sem hér er og kemur fram í þessum tölum, er einmitt nýsköpun í atvinnulífinu eftir leiðum sem hér er lagt til. Ég vil segja að lokum að vel má vera að þetta sé ekki nóg og ríkisvaldið þarf vitanlega að hugleiða það, en ég leyfi mér að fullyrða að mjög ákveðin og markviss skref séu með þessu tekin til að stuðla að nýsköpun í íslensku atvinnulífi.



Herra forseti. Meðan ég hlýddi á mál hv. 5. þm. Vestf. kom mér í hug saga sem gerðist í kjördæmi hv. þm. og var á þá leið að karl nokkur lá undir grun um að selja svikna vöru. Hann hafði falboðið á markaðnum úrvals kindakæfu en menn grunaði að í raun og veru væri þetta hrossakæfa. Við yfirheyrslur og rannsóknir fór það svo að karl viðurkenndi að vísu að hross væri í kæfunni, en hann stóð fastur á því að það væri einn á móti einum. Nánar var hann spurður og þá sagði hann: Ég meina eitt hross á móti einu lambi. Mér sýnist að það sé eins með hæstv. ríkisstj. Hún er að reyna að selja svikna vöru og hefur nú verið gripin hér í þessum umræðum um það að þetta er meira andlitslyfting og sýndarmennska en raunverulegar breytingar ef talað er annars vegar um ríkisforsjá og hins vegar um valddreifingu. En ríkisstj. bregður á sama ráð og karlinn. Hún heldur því fram að það sé að minnsta kosti einn á móti einum, þ. e. eitt hross af ríkisforsjá á móti einu lambi af valddreifingu. Og síðan hneigja þeir talið að fortíðinni. Hv. 5. þm. Vestf. fór hátt á flugi og líkti stefnumótun Alþfl. nú við ævintýri úr sögu eftir Agatha Christie. Mér skildist að það væri í því fólgið að alveg eins og í þeim sögum eru gamlar konur skornar á háls þá sé öll fortíð Alþfl. hér með skorin á háls, ríkisforsjárfortíðin. Hvað á nú hv. þm. við? Hann vitnaði til samstjórnar Alþfl. og Framsfl. á fjórða áratugnum, þeirrar frægu umbótastjórnar sem kennd var við Rauðku sem er einhvers konar hross. Sannleikurinn í málinu er sá, að árið 1933 setti Alþfl. fram mjög róttæka umbótastefnuskrá, reyndar þá fyrstu sósíaldemókratisku stefnuskrá sem flokkurinn setti sér, fyrir kosningar og sú hét Fjögurra ára áætlun gegn kreppu og atvinnuleysi. Ástandið í heiminum, ástandið á Íslandi var þannig að einkaframtakið í atvinnulífinu var hrunið. Það var um að ræða fjöldaatvinnuleysi og fátækt alls fjölda þjóðfélagsþegnanna. Á þeim tíma var Alþfl. ríkisforsjárflokkur alveg eins og aðrir sósíaldemókratiskir flokkar á þeim tíma. Þess vegna setti hann fram stefnuskrá til að leysa vandamál þess tíma með úrræðum þess tíma. Það var reyndar svo að það var Alþfl. sem lagði þessari samstjórn framsóknar og Alþfl.-manna til allar hugmyndirnar. Það getur hv. þm. skoðað nánar með því að kynna sér annars vegar málefnasamning stjórnarinnar og hins vegar þessa kosningastefnuskrá Alþfl. En Framsfl. lagði til ráðherra eins og venjulega og ekki mikið annað enda var það um þetta leyti sem hann, svo ég noti hans eigið orðalag, skar á háls í pólitískum skilningi sinn eina sanna andlega leiðtoga og hugmyndafrjóa sköpuð, Jónas Jónsson frá Hriflu, og hafnaði forustu hans. Þetta segir ósköp einfaldlega að Alþfl. og jafnaðarmenn hafa þau vinnubrögð að þeir gera ekki hugmyndir, sem eiga við við tilteknar aðstæður, að kreddum eða bábiljum. Alveg eins og það var róttækt og nauðsynlegt þá að beita sér fyrir ríkisforsjá, að gera þá kröfu að ríkið hefði frumkvæðið að endurreisn atvinnulífs, sem það gerði undir forustu þessarar stjórnar t. d. með því að leggja grundvöll að frystiiðnaðinum á Íslandi, alveg eins og það var róttækt, sjálfsagt og skynsamlegt sjónarmið þá, er þetta sjónarmið nú, við gerólíkar aðstæður, sjónarmið erkiíhaldssemi og með öllu óviðeigandi til þess að ná árangri, því að kreppan í íslensku þjóðfélagi núna er fyrst og fremst í ríkisbákninu sjálfu. Hana má að öðru leyti rekja til þess að ríkisbáknið er vaxið þessu þjóðfélagi yfir höfuð. Höfuðið er orðið allt of þungt. Samt reyna menn nú að ganga upprétt. Nú er það róttækt sjónarmið, róttæk stefna og skynsamleg í efnahagsmálum að draga úr ríkisbákninu, að sneiða af því fitulagið, eins og ég hef stundum orðað það, og skila aftur til baka til atvinnulífsins og einstaklinganna meiru af þeim fjármunum sem ríkisbáknið hefur hingað til tekið til sín og farið illa með, því það er niðurstaðan af reynslu framsóknaráratugarins sérstaklega að ríkið og báknið fer illa með fé. Það kom líka rækilega fram í máli hv. þm. þegar hann var að lýsa t. d. afleiðingum af ríkisstjórn Seðlabankans og reyndar afleiðingum þess fyrir landsbyggðina. Það sem er þess vegna að bæði í Framsfl. og var að á framsóknaráratugnum er nákvæmlega þetta: að framsóknarmenn, sem skildu og reyndu að skilja að vissu leyti hugmyndir jafnaðarmanna á kreppuárunum, þeir eru enn á kreppuárunum og í andlegri kreppu þess vegna. Það sem skildi þessa tvo flokka að á samstarfsárunum samkvæmt hernaðaráætlun Jónasar frá Hriflu var reyndar alls ekki spurningin fyrst og fremst um ríkisforsjá eða ekki. Stóra ágreiningsmálið, sem að lokum batt enda á samstarf þessara flokka, var allt annað. Það var afstaðan til lýðræðislegra mannréttinda fólksins á mölinni. Það var það ofríki Framsfl. að skilja ekki að hann átti ekki og gat ekki staðið í vegi fyrir eðlilegum mannréttindum vinnandi fólks á mölinni sem fór auðvitað sífjölgandi með eðlilegri þjóðfélagsþróun. En valdakerfi sitt vildi Framsfl. byggja á því að gæðaflokka þegna þjóðfélagsins og vigta atkvæði misjafnlega þannig að bændur og þeir sem í sveitunum bjuggu skyldu hafa margfaldan atkvæðisrétt á við þá sem bjuggu og störfuðu við sjávarsíðuna. Þetta skilningsleysi og þetta ofríki og þetta ranglæti kom líka fram í öðrum íhaldssömum sjónarmiðum Framsfl. þá þegar, eins og t. d. þegar flokkurinn beitti sér gegn frumkvæði Alþfl. að byggingu verkamannabústaða, þ. e. fyrir þeirri þjóðfélagsbyltingu á Íslandi, sem varð undir forustu jafnaðarmanna, að leiða fátækt fólk á mölinni ofan af hanabjálkum eða úr saggaköldum kjöllurum og upp á 1. hæð mannabústaða. Það voru mál af því tagi sem fyrst og fremst kollvörpuðu þessu samstarfi. En fyrst og síðast var það skilningsleysi Framsfl. og forréttindakrafa gagnvart sjálfsögðum mannréttindum sem að sjálfsögðu eiga ekki að vera verslunarvara. Um framsóknaráratuginn að öðru leyti hirði ég ekki að ræða. Spurningin er: Ætla menn að læra eitthvað af mistökunum? Auðvitað voru byggðir togarar. Það var meira að segja búið að panta og semja um smíði og kaup á 12 togurum áður en umrædd ríkisstjórn komst til valda 1971. Og auðvitað voru byggð skip áður. Það er ekki málið. Auðvitað var landhelgin færð út. Og hún var færð út áður.  Hæstv. forsrh. vakti athygli á því að það er stundum hægara að boða heilræðin en halda þau. Það er auðveldara að hans mati að vera í stjórnarandstöðu og gagnrýna en að standa í forsvari í málum í ríkisstj. og taka ákvarðanir og móta stefnu. Það kann vel að vera að svo sé. Mér liggur við að segja því miður hefur ekki reynt á það allt of lengi að því er varðar hæstv. forsrh. Ég vildi gjarnan fá að sjá hann í stjórnarandstöðu og sjá hvernig hann heldur þessi heilræði. Hitt er annað mál, að að því er varðar tillögugerð Alþfl. í stjórnarandstöðu, gagnrýni hans á þessa stefnu, þá hygg ég að ef menn skoða hana hlutlægt verði ekki annað sagt en að hún hafi bæði verið málefnaleg og hún hafi verið sjálfri sér samkvæm lengst af þennan tíma. Ég hygg að það sé leitun að stjórnarandstöðuflokki sem hefur flutt jafnmikið af tillögum sem liggja hér fyrir á borðum þm. um breytingar á þessu ástandi og hafi gert það reyndar allan tímann. Ég minni t. d. á eitt mál. Fyrir kosningar 1983 viðurkenndi Alþfl. að þáverandi vísitölukerfi, sem þjóðin hafði hræðilega 40 ára reynslu af, væri úrelt og það ætti að afnema. Þm. Alþfl. boðuðu það í kosningum, þeir settu það fram í stjórnarmyndunarviðræðum við aðra flokka og þeir stóðu við það í framkvæmd hér á hinu háa Alþingi að þeir greiddu atkvæði með afnámi þess þrátt fyrir það -  Nú er rétt að rifja það upp að hæstv. forsrh. hefur viðurkennt að það grundvallaratriði í stjórnarstefnunni að afnema vísitölukerfi launa en láta undir höfuð leggjast á sama tíma að gera ráðstafanir til þess að breyta þáverandi mælikvarða á eftirstöðvar lána, þ. e. lánskjaravísitölu, það hefur hæstv. forsrh. lýst yfir að væru helstu mistök stjórnarstefnunnar. Ég get ekki fallist á það að þetta séu mistök vegna þess að þetta er stjórnarstefnan sjálf í framkvæmd. Í stjórnarmyndunarviðræðum við aðra flokka voru af okkar hálfu lagðar fram ótal tillögur um það hvað yrði að gera jafnhliða því að sjálfvirkt vísitölukerfi launa yrði afnumið. Í annan stað hafa allt frá árinu 1981 legið hér á borðum þm. tillögur um að flytja þann mun, sem þá þegar var farinn að verða greinanlegur á milli lánskjaravísitölu og kaupgjaldsvísitölu, aftur fyrir höfuðstól lána og lengja þar með lánstímann til þess að halda greiðslubyrði lána í sama hlutfalli af launum. Það eru ekki mistök þegar stjórnarmeirihluti, þ. á m. hæstv. forsrh. í tveimur ríkisstjórnum, stendur að því að fella slíkar tillögur. Það eru ekki mistök þegar stjórnarflokkarnir í sameiningu vísa á bug öðrum tillögum, sem lagðar voru fram í stjórnarmyndunarviðræðum, um það að samhliða afnámi vísitölubindingar launa yrði að koma til strax verulegur niðurskurður á tekjusköttum og skattbyrði launafólks til þess að halda kaupmætti og kjörum í einhverju jafnvægi. Ég nefni þetta vegna þess að hæstv. forsrh., um leið og hann gagnrýnir stjórnarandstöðuna fyrir það að reyna að vera vitur eftir á, gerir sig allt of oft sekan um það að tala eins og hann sé sjálfur stjórnarandstæðingurinn og hafi hvergi komið nærri þróun mála í ríkisstj. á undanförnum árum. Það er nokkuð algild regla þegar nýjar ríkisstjórnir taka til starfa að þær hafa nokkurn veginn u. þ. b. 100 daga tímabil til þess að koma stefnu sinni fram. Það eru þeir hveitibrauðsdagar sem nýjar ríkisstjórnir fá. Og á þessum 100 dögum er það venjan að ríkisstjórnir komi fram þeim róttæku og þýðingarmiklu breytingum sem þær vilja koma fram ef þær á annað borð ætla að gera það. Í ljósi þessa undrar mig það að hæstv. forsrh. er hér að kynna frv., sem að hans mati hafa grundvallarþýðingu að því er varðar mótun stefnu í atvinnumálum, fjárfestingarmálum, einhverjum þýðingarmestu málum hans stjórnar, núna þegar tæp tvö ár eru liðin frá því að ríkisstj. settist á stjórnarstólana. Og þegar þau loksins koma eftir tvö ár þá eru þau þannig úr garði gerð að þau eru meira sýnd veiði en gefin, meiri sýndarmennska en veruleiki. Þetta kom ákaflega vel fram í máli hæstv. forsrh. Hann var í raun og veru sammála stærstu þáttunum í gagnrýni okkar stjórnarandstæðinga á þessi frv. Hann tók það fram að það væri mjög rétt og æskilegt að draga úr miðstýringu og ríkisforsjá. Hann lýsti því að það væri margt í athugun, það væri verið að athuga eitthvað með nýtt átak í markaðsmálum, það væri eitthvað verið að athuga með breytingar á menntakerfinu og nánari tengsl þess við atvinnulífið. Hann viðurkenndi þau hrikalegu fjárfestingarmistök sem hefðu orðið en taldi að aðrir hefðu ekki gagnrýnt nægilega forsendu þágildandi orkuspár, þá offjárfestingu í orkumannvirkjum sem fram fór. Þetta er að tala nærri því eins og stjórnarandstæðingur. Þetta er ekki að tala eins og forsrh. ríkisins. Þetta er ekki að tala eins og sá maður sem er ábyrgur fyrir ríkisstj. sem þegar hefur setið að völdum í tvö ár. Að því er varðar málflutning hv. 1. þm. Suðurl. þá er það þakkarvert þegar hann fer með ræðuna sína um nauðsyn aukinnar arðsemi, um nauðsyn aukinnar hagkvæmni, um nauðsyn þess að draga úr ríkisbákninu, um nauðsyn þess að skapa atvinnulífinu bætt samkeppnisskilyrði, um nauðsyn þess að ríkisvaldið dragi úr sveiflum o. s. frv., o. s. frv. Um þetta er vafalaust enginn ágreiningur okkar í milli. Ég benti aftur á móti á að sú stjórnarstefna, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur fylgt, stuðlar ekkert að þessum markmiðum. Og það merkilegasta í þessum umræðum er það að hv. 1. þm. Suðurl. og formaður Sjálfstfl. viðurkenndi í reynd að svo væri. Hann viðurkenndi með öðrum orðum að veiluna, brotalömina í starfi núv. hæstv. ríkisstj. væri m. a. að finna í ríkisfjármálunum. Hæstv. forsrh. sagði að hann vildi ekkert taka undir gagnrýni á hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. vegna hallareksturs í ríkisbúskapnum og vegna dúndrandi viðskiptahalla. En formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Suðurl., viðurkenndi að á sama tíma og ríkissjóður er rekinn með halla, á sama tíma og viðskiptahallinn er jafnhrikalegur og raun ber vitni, á sama tíma og jafnmikið innstreymi erlends fjármagns á sér stað til þess að halda hér uppi falskri framkvæmdagetu þá væri auðvitað borin von að næðist sá stöðugleiki í íslensku efnahagskerfi sem skiptir sköpum fyrir samkeppnishæfni og rekstursgetu fyrirtækja og atvinnulífs. M. ö. o., hæstv. forsrh. hefur viðurkennt að kjarni stjórnarstefnunnar sé mistök. Hv. 1. þm. Suðurl., formaður stærsta flokks stjórnarinnar, viðurkennir að þessar brotalamir í stjórnarstefnunni og í framkvæmd stjórnarstefnunnar séu af því tagi að þær torveldi að menn nái nokkrum árangri, nái þeim markmiðum sem menn eru að reyna að setja sér. Og að þessu leyti er eins með hv. 1. þm. Suðurl. og hæstv. forsrh. Það er ekki hægt að taka orð þeirra í staðinn fyrir efndirnar. Það er allt of mikið bil á milli þessara orða og veruleikans. Tökum sem dæmi sjóðakerfið. Það var sett upp nefnd sem lagði til að þessu úrelta sjóðakerfi yrði stillt í einn sjóð. Á bak við það býr sú hugmynd að það sé röng efnahagspólitík í fjárfestingarmálum að hafa sérstakan sjóð fyrir hvern einasta atvinnuveg og láta hann stjórnast af hefðbundnum reglum eða af pólitísku valdavægi einstakra valdahópa, útgerðarmanna, fiskiðnaðarins, landbúnaðarins, verslunarinnar, vegna þess að þetta er ósveigjanlegt kerfi, andstætt þeim grundvallarsjónarmiðum að fjármagnið eigi að leita þangað sem það skilar mestum arði og getur staðið undir bestum lífskjörum. Þessari hugmynd var hafnað og niðurstaðan er málamiðlun um þrefalt sjóðakerfi með nákvæmlega sama hætti og var. Hv. 1. þm. Suðurl. sagði síðan hvað eftir annað, það var viðlagið í ræðu hans: Að vísu má segja að kannske væri æskilegt að við gætum stigið stærri skref. - Já, það er meira en æskilegt auðvitað að stíga stærri skref. Þessi hænufet duga ekki lengur. Menn hafa verið að trítla allan þennan endemis framsóknar hálfan annan áratug með þvílíkum afleiðingum sem okkur greinir ekkert á um. Þessar breytingar, sem hér er verið að boða, eru allt of lítilfjörlegar. Þær eru allt of mikil sýndarmennska. Það er allt of lítil alvara á bak við þetta. Þegar maður lítur aftur á nýjan lagabálk um Framleiðsluráð landbúnaðarins þá kemur á daginn að það er engin alvara á bak við þetta. Það er kjarni málsins. Það á að halda áfram því kerfi að allt vald yfir málefnum landbúnaðarins á að vera í höndum þessa framsóknar-SÍS-kerfis, allar ákvarðanir sem máli skipta eru í höndum örfárra skriffinna í Reykjavík. Það á að vera framleiðslustjórnun af þessu tagi, sem er kvótakerfi á bændur. Verðmyndunarkerfið á að vera meira og minna miðstýrt, fjárfestingarstjórnin meira og minna miðstýrð. Og meira að segja þær nýju greinar í landbúnaði eða landbúnaðarframleiðslu sem voru utan kerfisins, meira segja er það skilið eftir sem heimildarákvæði að setja þær undir framsóknarkerfið líka. Þetta dæmi sýnir að Sjálfstfl. sættir sig við það í þessu stjórnarsamstarfi eins og hann gerði 1974–1978 að hann kemur engu fram af þessari svokölluðu stefnu sinni. Auðvitað á hann við þá innbyrðis meinsemd að stríða að það eru allt of margir framsóknarmenn í þessum þingflokki Sjálfstfl. Og þegar framsóknarmenn beggja deilda, eins og kom fram í máli hv. þm. Ellerts B. Schram og hann þekkir það vel innanhúss frá, þegar þessir aðilar ná saman þá er framsóknarkerfið ómengað og engum róttækum breytingum hægt að koma áleiðis. Þess vegna er það rétt sem sagt hefur verið: Þessi ríkisstj. er mistök frá upphafi.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli hv. þd. á því að á morgun er baráttudagur verkalýðsins, 1. maí. Hér var ekki hægt að tala í dag um þau dagskrármál sem að mínu viti koma íslenskum verkalýð eitthvað við. Þar nægir að nefna á dagskrá Sþ. þáltill. um lækkun vaxta og stöðvun nauðungaruppboða, ýmis mál sem voru hér á dagskrá hv. Nd., frv. um Lífeyrissjóð bænda, erfðalög, Lífeyrissjóð sjómanna, elli- og örorkulífeyri og fleira þess háttar. Þess í stað hefur kveðja ríkisstj. til íslensks verkalýðs verið það raus sem hér hefur farið fram í dag, um hvort einn, tveir, þrír eða fjórir karlar eiga að sitja saman í majonesveislum Framkvæmdastofnunar. Það er kannske sama ástæða fyrir þessu og því sem birtist í auglýsingum í blöðum 

Majonesveislur?

Það algjöra ráðleysi sem ríkir hér í þjóðfélaginu virðist birtast í vali á ræðumönnum morgundagsins. Höfuðpaurarnir, hinir nýju samráðsaðilar ríkisstj. og atvinnurekenda, forustumenn verkalýðsins, virðast ætla að halda sig víðs fjarri, og hér er síðasti dagur fyrir 1. maí notaður í þetta gagnslausa raus sem kemur engri lifandi manneskju í þjóðfélaginu við nema e. t. v. nokkrum körlum innan Framkvæmdastofnunar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á barnalögum, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Ólafur G. Einarsson, Guðrún Helgadóttir, Guðmundur Einarsson, Guðrún Agnarsdóttir og Ólafur Þ. Þórðarson. Frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hafi foreldrar barns fengið skilnað erlendis og svo háttar til að því foreldri, sem ekki hefur forsjá barns, hefur ekki verið gert að greiða meðlag með því, t. d. vegna fjárhagsörðugleika, getur valdsmaður úrskurðað meðlag til forsjárforeldris á hendur Tryggingastofnun ríkisins, enda leggi það fram hið erlenda skilnaðarleyfi eða skilnaðardóm fyrir valdsmanninn. Ríkissjóður endurgreiðir þessar fjárhæðir en Innheimtustofnun sveitarfélaga innheimtir greiðslur þessar hjá föður eftir því sem fært reynist.“ Í barnalögunum er ákvæði þess efnis að færi barnsmóðir fullnægjandi sönnur á faðerni barns að mati valdsmanns þar sem hún á lögheimili, en barnsfaðir er heimilisfastur erlendis eða ókunnugt er um heimilisfang, skal valdsmaður úrskurða henni meðlag á hendur Tryggingastofnun ríkisins. Með þessu ákvæði er tryggður réttur til meðlagsgreiðslna vegna óskilgetinna barna þannig að Tryggingastofnun ríkisins greiðir meðlagið ef barnsfaðir er heimilisfastur erlendis eða ekki er vitað um búsetu hans. Á sama hátt greiðir Tryggingastofnun ríkisins barnalífeyri þegar fyrir liggur að barn verði ekki feðrað. Þannig virðist því að fullu vera tryggður réttur óskilgetinna barna þannig að barnsmóður eru ávallt tryggðar meðlagsgreiðslur, annaðhvort í formi meðlags eða lífeyris. Hins vegar, sé um að ræða að ekki reynist unnt að afla meðlagsúrskurðar eftir skilnað foreldra erlendis á hendur þess foreldris sem ekki hefur forsjá barns vegna þess að meðlagsskyldur aðili er búsettur erlendis og hefur skv. skilnaðardómi í sínu landi ekki verið dæmdur meðlagsskyldur, þá eru ekki lagaskilyrði fyrir íslensk stjórnvöld til þess að úrskurða hann meðlagsskyldan. Engar lagaheimildir eru heldur fyrir hendi til þess að úrskurða greiðslu meðlags eða barnalífeyris á hendur Tryggingastofnun ríkisins þó forsjárforeldri flytjist aftur hingað til lands með börn sín eftir skilnað erlendis. Ljóst er því að um mismunun er að ræða á réttarstöðu skilgetinna og óskilgetinna barna til greiðslu á lífeyri. Tilgangur með flutningi þessa frv. er að leiðrétta þennan mismun þannig að valdsmaður geti úrskurðað á hendur Tryggingastofnun ríkisins meðlagsgreiðslur vegna skilgetinna barna einnig þegar ljóst er skv. framvísun erlends skilnaðarleyfis eða skilnaðardóms að það foreldri sem ekki hefur forsjá barns hefur ekki verið dæmt meðlagsskylt, t. d. vegna fjárhagsörðugleika. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, til að hafa fleiri orð dm þetta frv. og vísa að öðru leyti til grg. með því. Ég vil þó nefna að kostnaður sá sem leiðir af samþykkt þessa frv. er mjög óverulegur þar sem skv. upplýsingum bæði Tryggingastofnunar og dómsmrn. er um mjög fá slík mál að ræða. Voru þau aðeins þrjú á s. l. ári. Ljóst er þó að samþykkt frv. skiptir verulegu máli fyrir framfærslu þeirra fáu aðila sem þarna eiga hlut að máli. Ég vænti þess, herra forseti, að hv. allshn., sem ég legg til að málið fái til meðferðar, sjái sér fært að afgreiða þetta frv. aftur til deildar þó stutt sé til þingloka, enda málið þess eðlis að það ætti ekki að þurfa það langa umfjöllun í hv. allshn.



Forseti vill leyfa sér að flytja hér örstutta yfirlýsingu ef hv. þdm. sem hér sitja enn hafa þolinmæði til þess að hlusta. Að gefnu því tilefni að í blaðinu DV í dag er því dróttað að forseta þessarar hv. þd. að hann hafi með vilja og á óeðlilegan hátt tafið umr. um tiltekið þingmál, þ. e. frv. til l. um breyt. á áfengislögum, þá vill forseti taka það fram að slík aðdróttun á ekki við nein rök að styðjast. Tafir á afgreiðslu þingmála stafa reyndar sjaldnast af gerræði forseta, heldur af ýmsum öðrum ástæðum. Forseti þessarar hv. þd. mun nú sem áður sýna fullan vilja til þess að gera það sem í hans valdi stendur til þess að hraða meðferð þingmála og væntir góðrar samvinnu við hv. þdm. og hæstv. ríkisstj. um það efni.



Herra forseti. Vegna ummæla hæstv. forseta núna síðast langar mig til að spyrja hvort beri að skilja orð hans svo að á næstu fundum verði þá séð til þess að þetta mál, sem hann gerði að umræðuefni, verði á dagskrá og þm. séð fyrir nægum tíma til að ræða mál út því að talsverður þrýstingur er á að þetta mál komist til loka 2. umr. þannig að séð verði fyrir um afdrif þess.



Út af orðum hv. 2. þm. Reykv. vill forseti taka fram að hann mun, eins og reyndar kom fram hér í yfirlýsingunni áðan, gera sitt til þess að þingmál fái hér sem greiðasta leið gegnum þingið og það á jafnt við um þetta frv. sem önnur.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 120 frá 31. des. 1976, um tollskrá o. fl., með síðari breytingum, og samflm. minn er hv. þm. Svavar Gestsson, 3. þm. Reykv. Frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. mgr. 27. tölul. 3. gr. laganna (sbr. 1. gr. laga nr. 11 1981) orðist svo: Að lækka eða fella niður gjöld af allt að 600 fólksbifreiðum fyrir fólk sem er svo mikið fatlað að það á erfitt með að fara ferða sinna án farartækis.“ Og 2. gr.: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Það er fljótlegt að gera grein fyrir þessu máli. Í núgildandi lögum um tollskrá er heimilað að lækka eða fella niður gjöld af allt að 550 bílum fyrir þá sem þurfa nauðsynlega á bifreið að halda vegna fötlunar, en af 40 bifreiðum er heimilað að fella algjörlega niður aðflutningsgjöld fyrir þá sem búa við erfiðasta fötlun. Á síðustu árum hefur tollalögum verið breytt svo mjög að eftirspurn eftir þeim bifreiðum sem gjöld eru felld algjörlega af er svo til fullnægt. Það er ekki hörgull á þeim niðurfellingum. En við síðustu úthlutun kom mjög sterklega í ljós að ástæða er til þess að bæta við 50 bifreiðum fyrir þá sem við minni fötlun búa, en eru þó háðir bifreið. Á biðlista frá síðustu úthlutun eru nú milli 30 og 50 fatlaðir einstaklingar sem mjög þurfa á bifreið að halda, en varð að synja vegna þess að bifreiðarnar eru ekki nógu margar. Því er lagt til að þessum bifreiðum verði fjölgað um 50. Við síðustu úthlutun, í febrúar s. 1., nam þessi lækkun 84 þús. á bifreið, auk niðurfellingar söluskatts, og má því hugsa sér að þessi upphæð sé nálægt 100 þús. kr. á hverja bifreið. Þarna er því beðið um kostnaðaraukningu sem nemur u. þ. b. 5 millj. kr. og sú úthlutun fer fram í febrúar 1986. Í grg. er bent á að á hinum rausnarlegu úthlutunartímum þegar bankastjórum landsins eru veittar 450 þús. kr. til bifreiðakaupa, þá er hér um að ræða upphæð sem samsvarar um ellefu slíkum launaaukum, en um 20 bankastjórar eru í landinu. Það getur því varla verið til of mikils mælst að vandi þessa fólks, sem svo mjög þarf á bifreið að halda, verði leystur. Ég treysti þess vegna þeim hv. þm. Friðrik Sophussyni, Jóhönnu Sigurðardóttur og Svavari Gestssyni, sem hér sitja, að greiða fyrir þessu máli um leið og ég mun beina því til hæstv. forseta að málinu verði vísað til hv. fjh.- og viðskn. og 2. umr.