Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra við fyrirspurn á þskj. 1142, um aðgerðaáætlun byggðaáætlunar, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Frá félags- og barnamálaráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 1369, um vinnu Tryggingastofnunar ríkisins við leiðréttingu búsetuhlutfalls örorkulífeyrisþega, og á þskj. 1327 um NPA-samninga, báðar frá Halldóru Mogensen.

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef svo ólíklega vildi til að þörf verði fyrir það sem væntanlega verður ekki.

Hæstv. forseti. Samtök félaga í velferðarþjónustu, sem halda úti þjónustu hjúkrunar- og dvalarheimila, hafa lyft grettistaki í því að halda sýkingum frá hjúkrunarheimilum í Covid-fárinu. Því hefur fylgt mikill kostnaður. Þau hafa þurft að gera tvíbýli að einbýli út af tveggja metra reglunni og þar af leiðandi orðið af tekjum frá ríkinu vegna minni nýtingar dvalarrýma. Ríkið greiðir ekki fyrir þjónustu dvalarrýma nema þau séu nýtt þannig að minni nýting rýma vegna Covid hefur rýrt tekjur hjúkrunarheimila sem því nemur og hefur starfsfólk lagt á sig mikla aukavinnu. Í tíð núverandi ríkisstjórnar hefur orðið raunlækkun á daggjöldum til hjúkrunarheimila þrátt fyrir skýr fyrirheit í stjórnarsáttmálanum um annað. Ítrekað hefur verið leitað eftir leiðréttingu, að á því fengist breyting. Hrópandi er sá munur sem er á daggjöldum sem heimilin fá til móts við það sem það kostar ríkið, Landspítala, að reka Vífilsstaði, og hafa Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu ítrekað bent á þann mismun. Hjúkrunarheimili á Íslandi og starfsmenn þeirra hafa sýnt það og sannað á tímum Covid-19 hvers lags úrvalsstarfsemi fer fram á hjúkrunarheimilum á Íslandi. Staðan á hjúkrunarheimilum hér á landi í samanburði við ýmis nágrannalönd er sláandi. Starfsfólki hjúkrunarheimila ber að þakka. Er rétt að taka fram að heimilin sáu til þess með framgöngu sinni að álag á sjúkrahúsum, sérstaklega á Landspítala, varð minna en reikna mátti með. Rekstrarform það sem mörg heimili starfa innan, svokallað sjálfseignarstofnunarform, hefur sannað gildi sitt í gegnum árin og áratugina. Ríkið á ekki að standa í slíkum rekstri þó að það greiði að sjálfsögðu fyrir þjónustuna. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa sannað tilverurétt sinn með framgöngu sinni og hagsmunabaráttu fyrir hjúkrunarheimili, burt séð frá baklandi og rekstrarformi. Samskipti ríkisvaldsins við heimilin ætti að formfesta enn frekar þannig að samráð og samvinna verði tryggð með sem bestum og skýrustum hætti til framtíðar.

Herra forseti. Það er þyngra en tárum taki að fylgjast með ástandinu í Bandaríkjunum. Bandaríkjamenn hafa lengi haldið á lofti möntrunni um ameríska drauminn sem byggi á traustum stoðum lýðræðis, mannréttinda, frelsis og jafnréttis. Einstaklingar geti með eljusemi unnið sig upp úr fátækt og skapað sér og sínum velsæld. Staðreyndin er hins vegar sú að veikt velferðarkerfi, ómanneskjulegt heilbrigðiskerfi, misskipting auðs og djúpstætt misrétti setur stóra hópa fólks í vonlausa stöðu sem er erfitt að komast úr. Ein birtingarmynd þessa misréttis er endurtekið lögregluofbeldi, nú síðast morð lögreglu á George Floyd. Vissulega einskorðast kynþáttafordómar ekki við Bandaríkin heldur þrífast líka hér eins og dæmin sýna og við þurfum auðvitað að skera upp herör til að eyða þeirri óværu sem rasismi er úti um allt, líka á Íslandi. En alþjóðasamfélagið verður líka að þora að láta Bandaríkjamenn heyra það þegar við á. Þó að við Íslendingar séum fá höfum við rödd sem tekið er eftir og við eigum að nota hana þegar mikið liggur við. Það höfum við t.d. gert í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna þar sem við höfum gagnrýnt mannréttindabrot einstakra ríkja víða um heim. Nú ríður einfaldlega á að við höfum bein í nefinu til að tala við Bandaríkjamenn með tveimur hrútshornum. Þess vegna hvet ég stjórnvöld til að gagnrýna það rótgróna misrétti sem viðgengist hefur í Bandaríkjunum í 400 ár og ekki síður gagnrýna viðbrögð núverandi forseta sem kyndir undir sundrung og gerir hlutina enn verri en ella.

Virðulegur forseti. Í andsvörum í 1. umr. um fjáraukalög hér um daginn sagði fjármálaráðherra að menn treystu sér ekki til að koma með áætlun fyrir næsta ár og árin þar á eftir fyrr en í haust. Þetta sagði fjármálaráðherra eftir að ég spurði hverjar væru málefnalegar ástæður þess að fresta framlagningu fjármálastefnu og fjármálaáætlunar þangað til í haust. Það er eitthvað verulega bjagað við það að óvissuástand skuli vera kallað málefnaleg ástæða fyrir því að leggja ekki fram fjármálastefnu og -áætlun þegar tilgangur fjármálastefnu og fjármálaáætlunar er að minnka óvissu. Nánar tiltekið eiga opinber fjármál að grundvallast á sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Og hvernig getur það verið málefnaleg ástæða að fresta því að leggja fram stefnu og áætlun sem er ætlað að ná þessum markmiðum? Menn treystu sér ekki til að koma með áætlun, segir fjármálaráðherra í ríkisstjórn sem á að efla traust á stjórnmálum eða eins og segir u.þ.b. í ríkisstjórnarsáttmálanum: Ríkisstjórn þar sem flokkar sem spanna hið pólitíska íhald allt frá vinstri til hægri freista þess að slá nýjan tón, einhenda sér í þau lykilverkefni sem koma Íslandi í fremstu röð og búa þannig um hnútana að hér verði gott að lifa og starfa fyrir unga sem aldna. Þarna skipti ég út orðinu „litróf“ fyrir orðið „íhald“, vegna þess að það er nákvæmara, eini liturinn í þessu litrófi ríkisstjórnarinnar er kolsvart íhald sem skilar engri stefnu fram á við, treystir sér ekki til þess. Íhald er pólitík stöðnunar, pólitík þess að gera ekki neitt nema það allra nauðsynlegasta og helst ekki fyrr en seint og síðar meir. Hvers vegna ættum við að vera með stjórnmálamenn sem eru með það markmið að gera ekki neitt? Hvers vegna ættum við að vera með stjórnmálamenn sem treysta sér ekki til að mæta óvissu með stefnu fram á við?

Hæstv. forseti. Sjálfbærni er hugtak sem við notum mikið og er mikilvægt viðmið þegar við tökum ákvarðanir sem óhjákvæmilega hafa afleiðingar til mislangs tíma. Í grunninn má segja að við höfum þann grundvallarskilning að ákvarðanir okkar í dag valdi ekki þannig skaða að skerði nýtingarmöguleika komandi kynslóða. Þetta á sannarlega við um nýtingu auðlinda en á einnig við um ríkisfjármálin, um þær ákvarðanir sem við höfum verið að taka undanfarnar vikur, hratt, fjárfrekar, við mikla óvissu, bæði til að bregðast við Covid-19 og til að veita viðspyrnu út úr því ástandi. Í nýlegum pappír frá OECD sem fjallar um aðgerðir stjórnvalda víðs vegar með gríðarmikilli innspýtingu fjármuna til þess að verja velferð, afkomu heimila og fyrirtækja, er ekki deilt á nauðsyn þessara aðgerða en áhersla og hvatning á að gætt sé að gagnsæi og yfirsýn, auk þess sem mikilvægt er þegar við komum okkur út úr þessu ástandi að tryggja að ríkisfjármálin fari hratt sem kostur er til baka í sjálfbæran farveg. Við búum, virðulegur forseti, að ábyrgri fjármálastjórn undanfarinna missera, skuldléttum ríkissjóði og traustri umgjörð ríkisfjármála með stefnumótandi grunngildamiðuð lög um opinber fjármál þar sem eitt af lykilgildunum er sjálfbærni. Í samhengi ríkisfjármála felst sjálfbærni í því að opinberar skuldbindingar séu viðráðanlegar til skemmri og lengri tíma og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir. Það er enn fremur skrifað í lögin skilyrði um að heildarskuldir séu lægri en 30% af vergri landsframleiðslu og sá hluti sem þar er umfram skuli lækka að meðaltali á hverju þriggja ára tímabili um a.m.k. 5% á ári. Virðulegi forseti. Við förum yfir skuldaviðmiðið, það er ljóst, líklega yfir 40% fyrir hið opinbera í heild, 

Virðulegur forseti. Það er vor fyrir vestan og Vestfirðingar héldu nýlega vorlegt fjórðungsþing. Ein þeirra tillagna sem samþykktar voru vekur athygli og varðar miklu um hagsmuni svæðisins. Þar gætir gríðarlegrar bjartsýni. Skorað er á sjávarútvegsráðherra að beita sér fyrir breytingum á lögum um stjórn fiskveiða og vísað er í tillögur starfshóps frá því í febrúar sl. um endurskoðun á meðferð og ráðstöfun á ákveðnum prósentuhluta aflaheimilda, sem nemur um 5,3%. Meðal tillagna starfshópsins er að ónýttri línuívilnun verði úthlutað sem almennum byggðakvóta í samræmi við hlutdeild einstakra byggðarlaga á undangengnum árum. Liðlega 6.000 tonn hafa í mörg ár runnið til útgerða sem veitt hafa með handbeitta línu og hefur það gert þeim kleift að veiða 20% meira en kvótinn segir til um. Nú hefur orðið mikil breyting á útgerð línubáta og vilja Vestfirðingar að þessum 6.000 tonnum verði útdeilt til þeirra byggðarlaga sem nýttu sér línuívilnun til uppbyggingar og eflingar á ýmsum sviðum, ekki endilega í sjávarútvegi. Áætlað verðmæti þessara aflaheimilda er á bilinu 5–7,5 milljarðar kr. Það verður fróðlegt að sjá hvernig sjávarútvegsráðherra bregst við þessum tillögum en hann hefur, eins og við þekkjum, varið með kjafti og klóm óbreytt kerfi í þágu stórútgerðarinnar. Það er hneisa og sjálfstætt umhugsunarefni. Það sem þó hvílir þyngst á Vestfirðingum nú er staða Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga en boðaðar skerðingar munu hafa mjög slæm áhrif á vestfirsk sveitarfélög og raunar öll minni sveitarfélög í landinu. Ég tek undir þessar áhyggjur um leið og ég vek athygli á þingsályktunartillögu okkar í Samfylkingunni um aðgerðir í þágu sveitarfélaga vegna faraldurs kórónuveiru sem þegar hefur verið lögð fram. Þar eru áréttaðar ríkar kröfur sem gerðar eru til sveitarfélaga og hlutverks þeirra í nærþjónustu og lagðar til úrlausnir. Það má undrum sæta, virðulegur forseti, ef þessari tillögu verður ekki tekið fagnandi og hún samþykkt í heilu lagi.

Virðulegi forseti. Heilsa þjóðarinnar og efnahagur fara alla jafna hönd í hönd og kórónuveiran hafði, eins og við þekkjum öll, dramatísk áhrif á hvort tveggja. Daglega settist þjóðin niður fyrir framan skjáinn þar sem við fengum upplýsingar um stöðu mála og ráð um næstu skref. Þessir fundir og upplýsingagjöf hafði gríðarlega mikið um góðan árangur að segja, þetta skipti sköpum. Samhliða aðgerðum til að verja og tryggja heilbrigði þjóðarinnar hefur nú verið farið í efnahagsaðgerðir til að vernda heilbrigði atvinnulífsins. Tugum og hundruðum milljarða hefur verið varið í það. Þetta eru stjarnfræðilegar tölur fyrir almenning og fyrirtæki í landinu. En hér hefur upplýsingarnar og ráðin vantað, að almenningur sé upplýstur um hver staðan er og hvers sé að vænta. Alveg eins og við fengum úttekt úr leiðsögn sérfræðinganna okkar, þremenninganna þriggja, þarf þjóðin núna á því að halda að hópur óháðra sérfræðinga upplýsi hana um efnahagslegar afleiðingar aðgerða stjórnvalda, bæði til langs og skamms tíma. Nágrannaþjóðir okkar hafa sumar þegar gert þetta. Á það benti Gylfi Zoëga, prófessor í hagfræði, á Rás 2 í morgun að í Noregi sé t.d. starfandi hópur hagfræðinga á vegum stjórnvalda til að vega og meta efnahagslegar afleiðingar aðgerðanna og til að upplýsa þjóðina um stöðuna eins og hún er. Lykillinn að árangri er og verður að upplýsa um það hver staðan er og hverjar horfurnar séu, að eyða óvissu og leggja línur. Almenningur og atvinnulíf fá of litlar upplýsingar um þessar efnahagsaðgerðir. Þetta þarf að kynna á sama hátt og gert var með sóttvarnaraðgerðirnar svo almenningur og fyrirtæki fái fullnægjandi upplýsingar um stöðuna, horfurnar og framtíðarmyndina. Gylfi leggur til, og ég tek heils hugar undir það, að haldnir verði vikulegir fundir þar sem fram kemur hvað stjórnvöld eru að gera fyrir fyrirtækin, atvinnulífið og heimili landsins. Óvissunni þarf að eyða. 
            

Herra forseti. Með því að halda fjarfundi á Covid-tímum hefur þingnefndum verið gert mögulegt að starfa nær óslitið. Hið sama gildir um alþjóðanefndir Alþingis. Hnökrar hafa þó verið á einstökum fundum. Stundum má rekja orsök hnökranna til kerfisins sem notað er en oftar en ekki má rekja það til þess að búnaður notenda er ekki nægilega góður, menn nota ekki heyrnartól, eru ekki í réttum vafra, netsamband er lélegt o.s.frv. Það hefur einnig komið fyrir að einstök þjóðþing eða ráðuneyti megi ekki af öryggisástæðum nota ákveðin kerfi, sem veldur vandkvæðum. Niðurstaðan er því að við þurfum að gera betur hvað varðar leiðbeiningar og þjálfun þingmanna og starfsmanna Alþingis og Stjórnarráðsins í notkun fjarfundabúnaðar og að samræma enn betur á milli a.m.k. ráðuneyta og Alþingis hvaða kerfi eru notuð. Með fjarfundum má spara tíma, mikla fjármuni og fækka kolefnasporum, en ekki síst gera stjórnsýsluna aðgengilegri fyrir þá sem búa fjarri höfuðborgarsvæðinu. Sú sem hér stendur lagði fram þingsályktunartillögu á haustþingi 2017 um að forsætisráðherra yrði falið að innleiða verklagsreglur um fjarfundi fyrir ráðuneyti Stjórnarráðsins. Samkvæmt skýrslu forsætisráðherra, sem lögð var fram á þessu þingi, um ályktanir Alþingis, kemur fram að gert er ráð fyrir átaki í fjárfestingu á fjarfundabúnaði í ráðuneytum, þjálfun starfsmanna í notkun hans og að verklag verði þróað þar sem ráðuneytin setji sér m.a. markmið um aukið hlutfall fjarfunda. Í skýrslunni kemur einnig fram að fjarfundabúnaður sé í öllum ráðuneytum sem og leiðbeiningar. Loftslagsfulltrúar ráðuneyta eigi að tryggja innleiðingu og að undirstofnanir taki upp sama verklag. Heyra má að margt hefur verið gert á vettvangi Stjórnarráðsins í þessum efnum og á Alþingi. Ég veit að forsætisnefnd er með málið til umfjöllunar og frekari skoðunar. En það eru svo sannarlega tækifæri til að gera enn betur. Fjarfundir eru örugglega komnir til að vera og verða að vera valkostur áfram þegar þörf krefur, ekki síst fyrir þá þingmenn sem langt hafa sækja og þurfa að komast heim til sín um helgar, eða reyna það alla vega, þannig að þetta sé raunhæfur valkostur og lítið mál að framkvæma.

Hæstv. forseti. Nú er fyrirhugað að skima ferðamenn við komuna til Keflavíkur og er merkilegt að fleiri gáttir séu ekki undir, eins og kom fram í umfjöllun í Morgunblaðinu í morgun. Þar voru Akureyrar- og Reykjavíkurflugvöllur nefndir og jafnvel væri hægt að bæta fleiri völlum við. Einnig er gott að hafa í huga að Norræna kemur til Seyðisfjarðar í hverri viku og nú þegar hefur verið tilkynnt að ráðstafanir verði gerðar til að hægt verði að skima ferðamenn sem þangað koma. Það er því enn furðulegra, þar sem ferðamönnum þar í gegn mun fjölga, að lesa um uppsagnir aðstoðarmanna tollvarða á Seyðisfirði. Fram kom í minnisblaði frá sóttvarnalækni fyrir nokkrum dögum að skimun á Keflavíkurflugvelli eigi að standa næstu sex mánuði. Það segir mér þá að ekki sé ætlast til þess að aðrar fluggáttir verði nýttar fyrir ferðamenn. Annað sem skapar óvissu er sú tilkynning forsætisráðherra að staðan verði metin á tveggja vikna fresti. Ég er ekki viss um að sú tilkynning gagnist vel þegar upp er staðið. Mér finnst enn merkilegra að ekki sé farin sú leið að ferðamenn verði skimaðir á brottfararstað þar sem þeir eru sjúkratryggðir í heimalandi og ekki síst í ljósi þess að erlendir ferðamenn án sjúkratrygginga skulda Landspítala 282 milljónir. Samtök alþjóðaflugvalla hafa bent á þessa leið og eru dæmi þess að einhver flugfélög hafi nú þegar hafið flugferðir sínar á því að skima ferðamenn áður en þeir stíga um borð.

Herra forseti. Raforka framleidd með stórum vindmyllum er með grænan plús þegar búið er að reikna út kolefnisspor frá vöggu til grafar, eins og við köllum það gjarnan, og raforkunni sem það skilar stillt upp á móti raforku sem er unnin með ósjálfbærum hætti. Könnun Landsvirkjunar á orkuframleiðslu tveggja mylla hjá Búrfelli bendir til þess að vindorka sé nothæfur viðbótarkostur á Íslandi. Það er einn myllulundur í nýtingarflokki rammaáætlunar og annar í biðflokki en utan rammaáætlunar eru margir stórir myllulundir í skoðun, t.d. í Dalasýslu á vegum erlendra aðila með íslenska samverkamenn og svo er hið norska Zephyr með tíu staði víða um land. Stórfellt erlent eignarhald er umhugsunarvert, svo ekki sé meira sagt. Öll orkuver yfir 10 MW eiga að falla undir rammaáætlun. Annað merkir fullkominn skort á heildarskipulagi og utanumhaldi orkuframleiðslunnar. Samvinna innlendra og erlendra fyrirtækja við sveitarfélög heimilar skipulagsvinnu og það er hægt að fá rannsóknarleyfi vegna mælinga og annarra kannana. Dæmigerður vindmyllulundur með 20–30 myllum er með afl svipað og t.d. Hrauneyjafossvirkjun en nýjar myllur eru orðnar stærri en myllurnar við Búrfell og eru allt að 150–200 metra háar, tveir til þrír Hallgrímskirkjuturnar. Bara könnun Zephyr nær til lunda sem myndu framleiða álíka afl og öll stærri orkuver landsins. Nú er brýnt að tryggja sem fyrst það heildarskipulag sem þarf og koma gerlegum myllulundum inn í rammaáætlun og halda fast við þá stefnu að framleiða orku í samræmi við þarfir og orkufrek verkefni í landinu. Svo minni ég á að annað regluverk, svo sem formleg virkjunarleyfi, mat á umhverfisáhrifum, málefni raforkuflutnings og annað sem fylgir, gildir um vindorkulundi. En hvað sem öllu líður þarf að hraða undirbúningi, hafa hraðar hendur, ekki við að beisla vindinn heldur ólmra hesta samkeppni frammi fyrir ófullnægjandi skipulagi í þessum efnum. Þetta eru skilaboð mín eftir umræður í óundirbúnum fyrirspurnum í gær.

Virðulegur forseti. Í fréttum 9. maí sl. segir orðrétt, með leyfi forseta: „Hreyfihamlað fólk sem pantaði sérútbúin bíl um áramót situr nú uppi með eina og hálfa milljón í aukakostnað eftir fall krónunnar. Einn þeirra segist vera í vonlausri stöðu þar sem ekki er hægt að hætta við kaupin. Landssamband hreyfihamlaðra vill að ríkið aðstoði hópinn. Þeir sem eru mikið hreyfihamlaðir þurfa sérhannaðan sendibíl til að geta keyrt sjálfir. Þetta fólk fær styrk frá Tryggingastofnun til að kaupa slíkan bíl. Þá eru tollar og aðflutningsgjöld felld niður. Fólkið greiðir svo mismuninn sem hefur hingað til verið um ein milljón.“ Það er með ólíkindum að þessi ríkisstjórn skuli leyfa sér það, á sama tíma og verið er að bjarga öllum í Covid, að hunsa þetta Covid-mál. Þessi hækkun í hafi upp á 1,5 milljónir er Covid-mál, vegna gengis. Hæstv. ráðherra þessa málaflokks, ég veit ekki hvort hann er úti á túni eða bara hreinlega í sauðburði, lofar að svara en svarar engu. Þetta eru ekki háar upphæðir sem um er að ræða. Þetta eru ekki margir einstaklingar sem um er að ræða. Á sama tíma er verið að reyna að búa til starfsgetumat fyrir öryrkja. Það á að vera einhver lausn, en þeir þurfa þá bifreiðina til að geta komist á leiðarenda. Nei, það á bara að taka hana af þeim líka. Ég er með einfalda lausn vegna kostnaðarins sem af þessu hlýst. Það á að senda út ferðagjöf að fjárhæð 5.000 kr. Það átti að kosta 1,5 milljarða en kemur svo í ljós að þetta kostar ekki nema 375 milljónir vegna þess að það var vitlaust reiknað eins og flest hjá þessari ríkisstjórn. Þarna eru peningarnir til að redda þessu einn, tveir og þrír, núna.

Herra forseti. Fyrirspurnir þingmanna til ráðherra geta verið mjög gagnlegar, sé vel á haldið, m.a. til að draga fram upplýsingar og vekja athygli á málum. Dæmi um tiltölulega skjótt svar sem mér hefur borist er svar iðnaðarráðherra um mat á gerðum fjórða orkupakkans. Hann liggur fyrir. Þetta eru samtals átta reglugerðir og tilskipanir. Svarið er vandað og gott en ég verð að nota tækifærið og lýsa því að það er eins og menn hafi ekkert lært af þriðja orkupakkanum í því að ekkert er minnst á það í svarinu að í undirbúningi séu lögfræðilegar álitsgerðir sem reyndust mjög þýðingarmiklar í þriðja orkupakkanum. Við getum rifjað það upp að til að mynda sú þeirra sem hvað mest var rædd hér var dagsett 19. mars 2019 og var til umræðu þá um vorið. Hér þarf að draga lærdóm af reynslunni og efna til slíkra álitsgerða hið brýnasta. Dæmi um svar við fyrirspurn þar sem fram komu nýjar og mjög mikilvægar upplýsingar er svar hæstv. félagsmálaráðherra við fyrirspurn um skerðingar á lífeyri almannatrygginga þar sem fram kemur að nánast allir eru skertir sem til næst. Ýmis gangur er á viðbrögðum ráðuneyta við fyrirspurnum. Ýmist er það svo að óskað er eftir fresti eða að það heyrist ekki neitt frá ráðuneytum og jafnvel ekki einu sinni svo að kvittað sé fyrir móttöku. Ég vil beina því til hæstv. forseta að hann beiti sér fyrir því eftir föngum að svör fáist við ósvöruðum fyrirspurnum á þessu löggjafarþingi, nú og í framtíðinni, og að þau berist innan áskilinna tímamarka.

Herra forseti. Að þessu sinni ætla ég að leyfa mér að sleppa því að tala um Covid eða aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar. Ég ætla frekar að tala um kíví, bláber, banana og avókadó. Um daginn var ég að skoða ávaxtakörfuna heima hjá mér - ekki söngleikinn, enda hefur hann fengið áhorf á mínu heimili fyrir lífstíð. En það sem ávaxtakarfa heimilisins sýndi var hins vegar mjög fróðlegt. Bananinn var frá Ekvador, bláberin voru frá Marokkó, avókadóið var frá Perú og kívíið var frá Bandaríkjunum. Þegar ég kenndi rekstrarhagfræði við Háskóla Íslands fór ég m.a. yfir það að kostnaður réði því hvar vörur væru framleiddar og síðan seldar. Sérhvert land og fyrirtæki ætti að framleiða og flytja út þá vöru sem það hefði hlutfallslega minnstan fórnarkostnað af að framleiða og það lögmál á enn við. Hins vegar virtist, í þessum kennslubókum sem maður studdist við, sem ekki væri alltaf miðað við allan kostnaðinn þótt slíkt ætti í raun að gera þegar unnið er með hugtakið fórnarkostnað. Hér á ég við hinn svokallaða loftslagskostnað eða kostnað vegna umhverfisáhrifa eða kolefnisfótsporið. Fyrirtæki eru þó farin að líta í æ meira mæli til umhverfiskostnaðarins en oft er það ekki fyrr en stjórnvöld setja kröfur og lög um slíkt. Kostnaður vegna mengunar snertir annað hugtak í hagfræðinni sem eru neikvæð ytri áhrif en þá verður annar aðili fyrir kostnaði en sá sem veldur kostnaðinum. Þess vegna eru mengunarskattar góð hagfræðileg hugmynd því að þeir færa kostnaðinn vegna mengunar á þann sem mengar. Herra forseti. Ég er viss um að ávaxtakarfa framtíðarinnar mun líta talsvert öðruvísi út þegar fyrirtækin þurfa að taka með í reikninginn allan umhverfiskostnaðinn sem hlýst af framleiðslunni og flutningunum milli hinna fjarlægu heimshorna.

Virðulegur forseti. Morðið á George Floyd var enn einn dropinn í barmafullan bikar kynþáttamisréttis og lögregluofbeldis gagnvart svörtum Bandaríkjamönnum. Mótmæli og reiði almennings í kjölfar þessa voðaverks eru bæði skiljanleg viðbrögð við óréttlæti og ofbeldismenningu. Viðbrögð Bandaríkjaforseta, Donalds Trumps, þar sem hann hótar skotárásum á mótmælendur, þar sem hann hótar beitingu bandaríska hersins gegn bandarískum borgurum, eru ekki sæmandi forseta í lýðræðisríki og bera raunar merki um djúpa andstöðu forsetans við rétt borgaranna til að mótmæla. Virðulegi forseti. Stuttu eftir að Donald Trump tók við embætti sagði ég í þessum ræðustól, með leyfi forseta: „Ég hef áhyggjur af því að forseti Bandaríkjanna sé fasisti, kvenhatari og rasisti …“ Þessi ummæli vöktu athygli á sínum tíma og þótti hæstv. utanríkisráðherra t.d. tilefni til að segja þau óviðeigandi í kjölfarið. Í millitíðinni hefur mikið vatn runnið til sjávar og núna hef ég ekki bara áhyggjur heldur tel ég mig vita að forseti Bandaríkjanna er fasisti, kvenhatari og rasisti. Og þó að ég viti að hæstv. utanríkisráðherra finnist óviðeigandi að kalla hlutina réttum nöfnum, og þó að ég viti líka að mögulega sé ekki heppileg utanríkisstefna að gera það nákvæmlega þá sakna ég þess að sjá ráðherrann og ríkisstjórnina gagnrýna Bandaríkjaforseta fyrir aðfarir sínar að lýðræðinu vestan hafs. Ég kalla eftir því að rödd Íslands á alþjóðavettvangi heyrist; gegn misrétti og gegn aðförum Bandaríkjaforseta að lýðræðinu þar í landi. 
            

Herra forseti. Í síðustu viku skrifuðu Guðlaugur Þór Þórðarson utanríkisráðherra og Eyjólfur Guðmundsson, rektor Háskólans á Akureyri, undir þjónustusamning sem undirstrikar enn frekar mikilvægi Akureyrar sem miðstöðvar norðurslóðamála á Íslandi. Áhugi á norðurslóðum hefur aukist mjög síðustu ár, m.a. í tengslum við rannsóknir á nýtingu auðlinda og á sviði vöruflutninga. Mikilvægt er að Ísland skapi sér sérstöðu sem norðurslóðaríki, en sérstaða Íslands felst m.a. í þeim áherslum sem verið hafa hér á landi á uppbyggingu á endurnýjanlegum orkugjöfum og sérfræðiþekkingu þar að lútandi. Hér er einnig rétt að benda á mikilvægi þess að byggja upp leit og björgun sem er stórt og mikilvægt málefni í ljósi landfræðilegrar stöðu Íslands. Í gegnum norðurslóðastefnu Íslands geta aukin efnahagsleg umsvif á norðurslóðum veitt íslenskum fyrirtækjum aukin sóknartækifæri og nýja vaxtarmöguleika. Þannig er líklegt að uppbygging og fjárfestingar, t.d. vegna samgangna, þjónustu við auðlindanýtingu og ferðaþjónustu, muni skapa sóknarfæri á Akureyri og víða annars staðar. Í því samhengi er mikilvægt að samskipti okkar Íslendinga við Grænlendinga og Færeyinga séu góð og byggð á traustum stoðum, enda deila þessi þrjú lönd ábyrgð á stóru og dreifbýlu svæði í Norður-Atlantshafi. Hagsmunir þessara landa eru nátengdir í viðskiptum, samgöngum og auðlindanýtingu á svæðinu. Þannig fellur uppbygging sjávarútvegs og innviða mjög vel að starfsemi íslenskra fyrirtækja. Ég vil að lokum benda á nauðsyn þess að gerður sé loftferðasamningur á milli Íslands og Grænlands, en á hverju ári, allt frá árinu 1976, hefur t.d. Norlandair og forverar þess, ásamt öðrum íslenskum flugrekstraraðilum, þurft að óska eftir leyfi frá grænlenskum stjórnvöldum til að fljúga þangað. Slíkur samningur myndi styrkja efnahagslega samvinnu Íslands og Grænlands til langrar framtíðar og brýnt er að árangur náist hið fyrsta í því mikilvæga máli sem loftferðasamningur milli Íslands og Grænlands er svo sannarlega.

Virðulegi forseti. Á síðustu vikum hafa orðið umtalsverðar framfarir í þekkingu og hæfni fólks við notkun fjarfunda og í fjarvinnu hvers konar víðast hvar í samfélaginu, líka hér á þingi. Í framhaldinu þarf að taka meðvitaða ákvörðun um að viðhalda og auka enn frekar færni í notkun fjarvinnu og nota sveigjanlegt vinnufyrirkomulag þar sem það á við. Bæði þarf að viðhalda og auka tæknilega þekkingu og færni, en einnig þarf að þjálfa ýmsa hæfni sem nýtist í fjarvinnu. En það er ekki nóg. Það þarf líka að tryggja að reglur á vinnumarkaði og opinber kerfi, lög og reglur, verði ekki hindrun í þróuninni. Það er að mörgu að hyggja þegar fjarlægðir hætta að vera hindrun og fólk býr t.d. í öðru landi en því sem það starfar í. Þá geta komið upp spurningar eins og: Hvar greiðir sá skatt sem vinnur þvert á landamæri? Hvernig og hvar öðlast hann rétt til opinberrar þjónustu? Hvernig verður vinnumarkaðsréttindum hans háttað, t.d. varðandi fæðingarorlof, atvinnuleysisbætur og aðgang að símenntun? Fjórða iðnbyltingin, rafræn stjórnsýsla, fjarvinna og fjarnám, gefa okkur frábær verkfæri og tækifæri. Til að nýta þau tækifæri þurfum við að setja af stað formlega vinnu til að tryggja að búseta á Íslandi verði valkostur fyrir fólk sem vill eiga kost á störfum hvar sem er í heiminum, óháð búsetu. Innan lands getum við líka oftar spurt okkur hvernig hægt sé að nýta tækifærin í fjarvinnunni til þess að styrkja starfsemi þar sem ekki er þörf á fjölda fólks í nærþjónustu. Nærþjónusta er samt mikilvæg en skapar t.d. ekki fullt starf. Þar mætti með meðvitaðri stýringu nota rafræna stjórnsýslu og fjarvinnslu til að dreifa störfum um landið, efla starfsstöðvar og heilu stofnanirnar, kerfin eða keðjurnar.

Hæstv. forseti. Hér er mjög gott mál sem ég er fylgjandi. Ég hefði þó viljað sjá Jafnréttisstofu með mun stærra hlutverk. Jafnréttisstofa ber ábyrgð á tveimur aðgerðum en ég tel að hún búi yfir allri þeirri þekkingu á málaflokknum sem þarf til og hugsanlega mun henni í framtíðinni ætlað stærra hlutverk. Ég vona að svo verði.

Virðulegur forseti. Ég fagna því hér í dag að við séum að samþykkja þessa tillögu til þingsályktunar, forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni gegn börnum og ungmennum, og áætlun sem henni fylgir til næstu fimm ára. Ég held að þetta sé afar mikilvæg samþykkt sem hér á sér stað og góð aðgerðaáætlun sem hér er undir sem mjög margir koma að. Byggt er á þekkingu sem er til staðar og auðvitað líka nýrri þekkingu. Hér er tekið á mjög mörgum málum. Við erum líka að leggja til að ráðinn verði forvarnafulltrúi hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem halda mun utan um verkefnið ásamt fulltrúum sveitarfélaga. Á hverju ári þarf að gera forsætisráðherra grein fyrir framvindu málsins, sem ég tel að sé mikilvægt eftirlitshlutverk til að fylgja því eftir að þetta nái raunverulega fram að ganga.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um mjög mikilvæga tillögu sem ég styð, tillögu til þingsályktunar um forvarnir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni, ásamt áætlun fyrir árin 2021–2025. Ég held að áætlunin og þær aðgerðir sem þarna eru inni séu mjög mikilvæg tæki til þess að halda áfram að breyta menningu á þessu sviði. Mig langar að nefna eitt sem ég nefndi við fyrri umr. og ég sakna svolítið að sjá ekki í nefndarálitinu, það varðar forvarnir í framhaldsskólum. Þá hefði ég sérstaklega viljað sjá nefndar forvarnir sem snúa að þeim sem búa á heimavistum og vil ég halda því til haga hér við atkvæðagreiðsluna. En ég veit að tekið verður tillit til þess við vinnuna í námsefnisgerðinni. Þá vil ég koma inn á orð sem notað er í ályktuninni; talað er um kynferðislega friðhelgi, sem ég held að sé mjög mikilvægt orð sem við eigum eftir að læra að nota og vinna eftir.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða sannkallað þjóðþrifamál sem Samfylkingin styður með ráðum og dáð. Þetta eru mál sem er mjög mikilvægt að fræða um og ræða um og þetta eru mál sem ekki eiga að liggja í þagnargildi. Fræðsla er mikilvægust alls þegar kemur að þessu málum. Ég vil þó einvörðungu halda til haga þeim fyrirvara sem ég setti við nefndarálitið og hef enn. Það varðar áhyggjur mínar af því að fjárþörf sé vanmetin þegar kemur að þessu máli og að ekki séu nægilegar fjárveitingar ætlaðar til þessa þarfa máls.

Virðulegur forseti. Í gær fór fram 2. umr. í þingsal um þetta þingmál, alveg ágætisumræða. Mér fannst þó margt orka tvímælis eftir þá umræðu er varðar þetta frumvarp. Eins og ég nefndi í ræðu minni, og ég vísa til hennar að öðru leyti um afstöðu mína til málsins, tel ég að málið mætti gjarnan við meiri umfjöllun, a.m.k. í nefnd á þinginu, ef ekki í sínum föðurhúsum. Í því ljósi ætla ég að óska eftir því að þetta mál fari aftur til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og legg til að þar verði t.d. fengnir gestir eins og umboðsmaður barna til að ræða um möguleg áhrif af þessu frumvarpi á börn, við það að vera gerð að andlagi í hagsmunagreiningu foreldra sinna, vegna þess að það er algjört nýmæli í lögum hér að börnum sé blandað inn í slíka hagsmunaskráningu.

Virðulegur forseti. Þetta mál er að verulegu leyti til bóta og ég styð það. Mér finnst hins vegar heldur hjákátlegt af ríkisstjórn sem gefur sig út fyrir að vilja efla traust á stjórnmálum, að undanskilja sjálfa sig algerlega frá eftirliti og aðhaldi með þeim reglum sem hún er að setja. Það eykur ekki á trúverðugleika þessara reglna að ráðherrar skuli ekki sæta neinu eftirliti eða aðhaldi með því að þeir skrái rétt hagsmuni sína og sömuleiðis samskipti sín við hagsmunaverði. Þá sætir einnig furðu að ríkisstjórnin sé ekki tilbúin til að koma í veg fyrir aðstoðarmenn hennar geti sótt um störf sem hagsmunaverðir strax að afloknum störfum þeirra fyrir þessa ríkisstjórn, eins og skrifstofustjórum, ráðuneytisstjórum, sendiherrum og ráðherrum er raunar óheimilt að gera, verði þetta frumvarp samþykkt. Að því sögðu er margt til bóta og ég mun styðja þetta frumvarp og einungis sitja hjá í örfáum atriðum þar sem ég mun koma sératkvæðaskýringar. Við í minni hlutanum erum með margar breytingartillögur sem við hvetjum meiri hlutann til að samþykkja þar sem þær eru verulega til bóta.

Herra forseti. Ég tek undir að þetta mál hefði gott af því að fara aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Það er í sjálfu sér nokkuð hraðsoðið að mínum dómi, hefur ekki þroskast nógu mikið. Þótt ýmislegt sé þokkalegt í þessu frumvarpi sýnist manni fljótt á litið að fyrstu áhrifin af málinu verði þau að verði þetta frumvarp að lögum hafi það fælandi áhrif á fólk sem er vel menntað og betur til þess fallið að taka störf í stjórnmálum. Þetta er fælandi fyrir fólk sem hefði kannski hug á því að starfa annaðhvort við stjórnmál eða með stjórnmálamönnum. Mér finnst þetta ekki gott eins og það er. Miðflokkurinn mun ekki styðja þetta mál 

Virðulegi forseti. Síðasta áratuginn eða svo hafa verið stigin mörg skref sem miða að því að auka traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Ekki er vanþörf á. Þetta er eitt af þeim og þetta er mikilvægt skref sem ég styð að sjálfsögðu. Þó hef ég, ásamt öðrum í minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, lagt fram breytingartillögur sem myndu gera okkur kleift að taka metnaðarfyllri skref núna þannig að ekki þurfi að taka næstu skref jafn fljótt og ella, vegna þess að ekki er gengið nógu langt í þessu frumvarpi. Þvert á það sem fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í umræðunni hafa haldið fram er ekki gengið nógu langt í þessu frumvarpi. Að halda því fram að hér sé gengið of langt og að þetta mál sé illa unnið er einhver leikur til að fela ágreining flokkanna um grundvallarspurninguna um hvort auka eigi varnir gegn hagsmunaárekstrum. Ég styð þetta frumvarp þótt sumir stjórnarliðar virðist ekki gera það.

Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta mál en tökum undir breytingartillögur minni hluta. Þetta snýst um tvennt, annars vegar að hafa fælandi áhrif á fólk sem hyggst nota aðstöðu sína til að greiða götu einhverra hagsmunaafla, jafnvel til þess að hagnast sjálft á því. Og hins vegar um það, og það er ekki síður mikilsvert, að efla traust á stjórnmálum. Ég tel að með breytingartillögum minni hlutans verði svo búið um hnútana að það sé til þess fallið að efla enn frekar traust almennings á stjórnmálum. Ég hvet þingheim til að styðja þær tillögur.

Forseti. Að mínu viti er hér lagt til mikið framfaraskref og hefur málið tekið umtalsverðum breytingum í vinnu nefndar. Málflutningur fulltrúa minni hlutans sýnir kannski hversu ólík sjónarmið eru um þetta mál. Sum vilja ganga lengra, jafnvel lengra en mælst er til hjá GRECO í úttektum þeirra, önnur vilja ganga skemur. Hér er verið að fara einhvers konar milliveg í þeim efnum og málið þarf að skoðast í miklu víðtækara samhengi en bara við þetta frumvarp. Það þarf að skoðast í samhengi við allt það sem lagt hefur verið til og samþykkt hvað varðar að opna á upplýsingar um skráningu. Þetta er mjög gott mál sem ég legg til að við samþykkjum. Forseti. Ég vil að endingu segja að það að hlutir séu uppi á borðum á ekki að hafa fælingarmátt.

Forseti. Ég sé ekki betur en að hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, sé mögulega að fara að falla á þessu prófi. Ástæðan er sú að í stjórnarsáttmálanum stendur, sem hún getur veifað á ríkisstjórnarfundum og sagt: Þetta er það sem við lofuðum, þetta er það sem skal gert, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Einn þáttur í því er að yfirfara reglur um hagsmunaskráningu bæði ráðherra og þingmanna með hliðsjón af ábendingum og alþjóðlegum viðmiðum.“ Eitt af því sem GRECO talar um er eftirlit. Og hvað segir síðan í traustskýrslu forsætisráðherra? Jú, að hagsmunaárekstrar, í þessu tilfelli ráðherra sem munu ekki vera undir eftirliti - með leyfi forseta: „Hagsmunaárekstrar er sá þáttur stjórnmála- og stjórnsýslu sem vekur hvað mesta andúð í samfélaginu. Grunsemdir almennra borgara (sem oft geta virst á rökum reistar) um að kjörnir fulltrúar eða opinberir starfsmenn misnoti aðstöðu sína í eigin þágu eða sinna nánustu - eða séu með þeim hætti tengdir hagsmunaaðilum“ - eins og við vitum að sumir eru - „að þeir geti með einum eða öðrum hætti verið háðir þeim, jafnvel á valdi þeirra - leiða til ásakana um spillingu og stuðla almennt að kaldhæðnislegri afstöðu  Nú fer málið í nefnd. Ef þetta er ekki lagað, að haft sé eftirlit með ráðherrum eins og minni hlutinn leggur til, þá er það fall 

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða gott mál og mikilvægt og þarna eru stigin mörg jákvæð skref. Markmiðið að baki þessu frumvarpi er bæði þarft og gott en ég, eins og aðrir hér inni, set ákveðið spurningarmerki við það hvort frumvarpið sé til þess fallið að ná fram markmiðum sínum með þeirri umgjörð sem því er búin. Þar er ég að vísa í eftirlitsþáttinn, að þeirri leið sé hafnað að ætla að setja upp sjálfstæða og óháða nefnd til að framfylgja því regluverki sem hér er sett. Sjálfstæð og óháð nefnd myndi vera betur til þess fallin að treysta umgjörð þessara tillagna og ná fram markmiðum frumvarpsins og síðast en ekki síst, að skapa það traust sem frumvarpið gengur út á. Eins og frumvarpið lítur út akkúrat núna er markmiðið traust, en það er ekki alveg gefið að niðurstaðan verði það með því að hafa eftirlitið með þeim hætti sem frumvarpið boðar.

Herra forseti. Þetta mál er vel undirbyggt. Það byggir á vinnu forsætisráðuneytis en líka þeim gögnum sem við höfum safnað að okkur frá útlöndum um hvernig þetta er gert víða annars staðar í heiminum. Ég tel að þetta mál muni færa okkur mun framar þegar kemur að skráningu hagsmuna þeirra sem starfa í stjórnmálum og auka gagnsæi og traust á stjórnmálum. Ég held að það sé gott. Ég held að það virki ekki fælandi því að ég hefði haldið að öllum væri ljóst hvílík forréttindi það eru að fá að starfa í stjórnmálum. Hvílík forréttindi það eru að fá að hafa áhrif á samfélag sitt með því að sitja á Alþingi, hvað þá að taka þátt í ríkisstjórn, og um leið hefði ég talið að öllum ætti að vera ljóst að slíkum forréttindum fylgja ákveðnar skyldur og kröfur um aukið gagnsæi og skráningu hagsmuna. Í því máli tel ég að við séum að stíga mjög jákvætt skref hér í dag.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp um varnir gegn hagsmunaárekstrum hjá æðstu handhöfum framkvæmdarvalds í Stjórnarráði Íslands. Hér erum við að feta okkur inn á nýjar brautir. Þetta er tímamótalöggjöf sem er, eins og hæstv. forsætisráðherra fór yfir, byggð m.a. á tilmælum frá samtökum ríkja innan Evrópuráðsins um hvernig við vinnum gegn spillingu og tryggjum traust, eða vinnum að því að byggja upp traust. Lögð voru fram tilmæli í fimm liðum sem beint var til Íslands og mætir frumvarpið akkúrat öllum þeim fimm tilmælum. Við erum að stíga mikilvæg skref og ég tel vænlegt að við tökum ekki of stór skref í einu. Ég hef meira að segja efasemdir um hvort við hefðum átt að fara í einhverjar breytingar á frumvarpinu. Við í meiri hlutanum ákváðum samt að leggja til ákveðnar breytingar, en smá og örugg skref eru mikilvæg í svona málum.

Ég verð aðeins að leiðrétta síðasta ræðumann, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur. GRECO benti á að hagsmunaskráningar ráðamanna, framkvæmdarvaldsins, ættu að vera undir eftirliti. Samkvæmt frumvarpinu er ekki eftirlit með ráðherrum. Forsætisráðherra fer með eftirlitið og þá með eftirlit með sjálfum sér, sem er ekki gott, að sjálfsögðu ekki. Fram kemur í greinargerð að ekki sé haft eftirlit með öðrum ráðherrum. Það er ekki gott. Það er ekki til að efla traust á stjórnmálum, en það er hægt að laga það. Og ef það verður lagað sýnist mér að öllum athugasemdum GRECO sé fylgt. Annars sitjum við eftir með löggjöf þar sem landsmenn vita að ekki er haft eftirlit með því að ráðherrar uppfylli hagsmunaskráningu sína rétt, og ekki er eftirlit með því hvort ráðherrar sinni sérhagsmunagæslu á kostnað almannahagsmuna. Það er það sem situr eftir ef það er ekki lagað.

Virðulegur forseti. Hér er minni hlutinn að leggja til að sjálfstæð nefnd hafi eftirlit með framfylgd þessara reglna. Það mun tryggja að óhæði sé um hvort rétt er að staðið eður ei. Það mun efla traust á því að þessum lögum sé framfylgt og mun leysa það vandamál sem hæstv. forsætisráðherra virðist búast við, að vilja ekki hafa eftirlit með eigin ráðherrum og geti auðvitað ekki haft eftirlit með sjálfri sér. Ég sé það þó á þessari töflu að ríkisstjórnin sem vildi efla traust á stjórnmálum ætlar ekki að fela óháðum aðila að hafa eftirlit með sér.

Virðulegur forseti. Það má ekki vera undir því komið hvort forsætisráðherra hvers tíma hafi áhuga á því að byggja upp traust á stjórnsýslunni eða ekki. Þess vegna leggur minni hlutinn til að færa eftirlit úr forsætisráðuneytinu í sjálfstæða og óháða nefnd um eftirlit með hagsmunaárekstrum. Sú breyting myndi auka líkurnar á því að þetta kerfi virki og myndi líka sýna almenningi að kerfinu væri ætlað að virka. Sú ásýnd skiptir ekki minna máli þegar verið er að byggja upp traust almennings á kerfinu. Þetta er einföld breyting og að mér finnst sjálfsögð, en af töflunni að dæma þykir það ekki öllum.

Forseti. Ef meiri hlutinn og stjórnarflokkarnir eru ekki hrifnir af þessari sérstöku útfærslu á því að haft skuli eftirlit með ráðherrum og hagsmunaskráningu þeirra þannig að ljóst sé að hagsmunaskráningarnar séu réttar og ólíklegra sé að þeir séu að beita almannavaldi sínu í þágu sérhagsmuna þá er enn hægt að bæta það. Ef málið verður kallað til nefndar getur meiri hluti hennar með stuðningi ríkisstjórnarinnar sett inn önnur ákvæði. Ef þau eru ekki ánægð með þetta og fella það núna þá er enn séns. Nú er öllum þingheimi ljóst hvers eðlis þetta mál er. Við ætlum að undanskilja ráðherra frá eftirliti með hagsmunaskráningu. Það er hægt að laga þetta mál á milli umræðna í nefndinni. Ég vona virkilega að svo verði því að þá verður þetta bara ansi gott mál.

Virðulegi forseti. Við leggjum til að það skuli ekki vera undanskilið skráningu, skráningarskyldu, að skrá skuldir og ábyrgðir vegna íbúðarhúsnæðis til eigin nota, skuldir og ábyrgðir vegna bifreiða til eigin nota og skuldir og ábyrgðir vegna námslána eða lána við viðskiptabanka, sparisjóða og aðrar lánastofnanir sem og gjafir og hlunnindi undir 50.000 kr. verðmæti. Við leggjum til að þetta verði skráð en ekki birt til að sjálfstæð nefnd sem raunar er búið að fella eða þá forsætisráðherra, fyrst hún ætlar að taka að sér þetta hlutverk, geti haft eftirlit með því að ekkert óeðlilegt eigi sér stað í hvers konar lánafyrirgreiðslum sem mögulegir embættismenn hafa fengið sem eru á skjön við það sem almenningi almennt býðst á. Okkur finnst rétt að þetta sé skráð þótt við sjáum alveg sjónarmið fyrir því í hendi að þetta sé ekki endilega birt. Við leggjum því til að fella brott þessa undantekningar á því að það þurfi ekki að tilkynna um þessa hluti vegna þess að við þekkjum alveg dæmi þess að íbúðalán og brask í kringum þau hafi þótt bera merki um spillingu. 
            

Virðulegur forseti. Aukin skráning og sjálfstætt mat á skuldum og eignum þeirra sem um er fjallað í þessu frumvarpi er mikilvægt til að ná fram markmiðum frumvarpsins. Eins og fram hefur komið gæti t.d. grafið undan heilindum einstaklings ef skuldir af íbúðarhúsnæði hans væru með allt öðrum og miklu betri kjörum en almenningi standa til boða eingöngu vegna stöðu hans í stjórnkerfinu. Við í minni hlutanum leggjum til að allur listinn verði tekinn til skoðunar. En meiri hlutinn leggur til að aðeins verði snert við einu atriði á þeim lista; að í stað þess að miða við 50.000 kr. hámarksupphæð fyrir gjafir sé miðað við 50.000 á ársgrundvelli. Það er ágætistillaga en bliknar í samanburði við þá milljónahagsmuni sem geta verið undir í íbúðalánum, námslánum og bifreiðarlánum sem í þessu ákvæði felast.

Virðulegur forseti. Þar sem breytingartillaga minni hlutans var felld um að undanskilja ekki þessi lán og þessar skuldbindingar frá skráningu - einungis skráningu, ekki birtingu - sjáum við okkur ekki fært að greiða atkvæði með þessari grein þar sem við erum mótfallin því að ekki eigi að skrá þessa hagsmuni eins og aðra sem máli geta skipt.

Virðulegur forseti. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að það komi fram í samráðskafla stjórnarfrumvarpa að samskipti við hagsmunaverði hafi átt sér stað. Hins vegar er ekki innifalið í lagatextanum að koma skuli fram í samráðskafla um stjórnartillögur að slík samskipti hafi átt sér stað. Hér erum einfaldlega að leggja til að það sé leiðrétt og að það skuli skráð í báðum tilfellum, hvort sem um stjórnartillögur eða stjórnarfrumvarp er að ræða.

Virðulegur forseti. Hér ræðum við hina svokölluðu snúningshurð sem frumvarpið tekur á og stendur í vegi fyrir því að t.d. ráðuneytisstjórar eða ráðherrar geti komist til starfa fyrir hagsmunasamtök innan sex mánaða eftir að þeir láta af störfum fyrir hið opinbera. Af einhverjum orsökum hefur verið ákveðið, án þess að það fáist skýrt í nefndaráliti eða raunar af þingmönnum meiri hlutans, að undanskilja aðstoðarmenn ráðherra einungis frá þessu ákvæði. Segja má að þeir séu líklegastir til að leita í störf fyrir hagsmunaverði að afloknum störfum sínum fyrir ráðherra. Við þekkjum mýmörg dæmi þess. Þeir geta farið beint úr ráðuneytinu í starf hjá hagsmunasamtökum. Það geta þeir nú þegar, og stendur ekki til að breyta því. Við leggjum til að sömu ákvæði gildi um aðstoðarmenn ráðherra og um aðra æðstu stjórnendur framkvæmdarvaldsins, að þeim sé gert að bíða í sex mánuði áður en þeir fara að vinna fyrir hagsmunasamtök að afloknum trúnaðarstörfum sínum fyrir ráðherra í ríkisstjórn.

Virðulegur forseti. Frumvarpið nær til ráðherra, ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra sendiherra og aðstoðarmanna ráðherra en af einhverjum fullkomlega óskiljanlegum ástæðum eru aðstoðarmenn ráðherra undanskildir í þessu snúningshurðarákvæði frumvarpsins. Minni hlutinn leggur til að láta snúningshurðarákvæðið ná til aðstoðarmanna enda er það sá hópur sem ákvæðið þyrfti helst að ná til. Þess eru fá dæmi, ef nokkur, að fastráðnir embættismenn stjórnsýslunnar hverfi til starfa við hagsmunagæslu. Hins vegar er raunin sú að 15% aðstoðarmanna, einn af hverjum átta aðstoðarmönnum, fara beint í hagsmunavörslu eftir að hafa lokið störfum hjá hinu opinbera. Síðasta dæmið er bara frá þarsíðasta mánuði. Ef það er í alvöru vilji þingmanna að lögfesta snúningshurðarákvæðið þá samþykkja þeir þessa breytingartillögu.

Virðulegur forseti. Hér erum við enn og aftur að leggja til sjálfstætt eftirlit með hagsmunaskráningu og hagsmunaárekstrum ríkisstjórnarinnar og annarra æðstu stjórnenda framkvæmdarvaldsins. Það er enn möguleiki á að koma á eftirliti og aðhaldi með réttri hagsmunaskráningu ráðherra í þessari ríkisstjórn, sem og öðrum sem á eftir koma. Það tækifæri er hér og nú. En það virðist líka ætla að renna þessari ríkisstjórn úr greipum.

Virðulegur forseti. Í 2. mgr. 6. gr. frumvarpsins kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra getur að eigin frumkvæði tekið til skoðunar tilvik þar sem grunur er um brot æðstu handhafa framkvæmdarvalds, annarra en ráðherra …“ Þetta er aðeins annað orðalag eftir að breytingartillaga meiri hlutans fór í gegn. En „annarra en ráðherra“ stendur enn þá þarna mjög skýrt, að það sé enginn sem taki til skoðunar að eigin frumkvæði tilvik þar sem grunur er um brot æðstu handhafa framkvæmdarvaldsins. Það er bara enginn sem ber ábyrgð á því samkvæmt þessum meiri hluta að hafa eftirlit og aðhald með því. Ráðherrar í þessari ríkisstjórn eru með þessu ákvæði undanskildir eftirliti og aðhaldi með réttri hagsmunaskráningu og með samskiptum sínum við hagsmunaverði. Það er miður og þar af leiðandi sitjum við hjá í atkvæðagreiðslu um þetta ákvæði.

Virðulegur forseti. Þetta er að meginstefinu til táknræn aðgerð núna þar sem er tilvísun í þá nefnd sem við lögðum til að færi með sjálfstætt eftirlit með þessum reglum sem búið er að fella. En við leggjum til að viðurlög verði við alvarlegum brotum á þessum reglum, sem ekki eru til staðar í frumvarpinu eins og stendur nú. Vísað er í það í greinargerð að ráðherrar eða ráðuneytisstjórar geti gripið til viðeigandi starfsmannaréttarlegra ráðstafana verði þeir uppvísir að brotum, auðvitað ekki ráðherrarnir sjálfir. Það er ekkert eftirlit með þeim. En við leggjum til að ef um alvarleg brot sé að ræða verði það birt opinberlega. Það er nú allt og sumt sem við lögðum til, en það náði ekki í gegn, þ.e. að birta brot æðstu handhafa framkvæmdarvaldsins opinberlega. Það er greinilega best að halda því leyndu.

Svo háttar til með 6. og 7. dagskrármálin að þeim var útbýtt eftir 1. apríl og þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka málin á dagskrá. Forseti lítur svo á að afbrigðin séu samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum, ef enginn óskar eftir atkvæðagreiðslu. Enginn hreyfir andmælum og skoðast afbrigðin samþykkt og geta málin komið til umræðu síðar á þessum fundi, þ.e. í beinu framhaldi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, sem ég legg fram eftir að hafa átt samtöl við forseta þingsins og formenn þeirra flokka sem fulltrúa eiga á Alþingi. Ég hef lagt það til við formenn flokka á Alþingi að Alþingi muni standa samkvæmt starfsáætlun u.þ.b. til 25. júní nk., sem er sú starfsáætlun sem er í gildi. Ég hef sömuleiðis lagt það til að næsta reglulega þing verði sett þann 1. október næstkomandi. Í þriðja lagi að þingi verði frestað í lok júní, eins og áður var nefnt, og það verði sett aftur í lok ágúst til að mæla fyrir fjármálastefnu og að umræðu um hana verði lokið u.þ.b. viku síðar. Þá verði engin önnur mál tekin á dagskrá nema aðstæður vegna heimsfaraldurs krefjist þess. Í raun og veru verði það þinghald eingöngu um fjármálastefnu nema eitthvað komi upp vegna heimsfaraldurs kórónuveiru sem kalli á að þingið taki afstöðu til þess. En sömuleiðis að þingmenn séu á bakvakt ef eitthvað óvænt kemur upp utan þess tíma sem ég hef hér nefnt. Er það ekki nema eðlilegt í ljósi þess að á þeim tímum sem við lifum er langeðlilegast að kalla þing saman ef þess þarf en ekki ráðast í setningu bráðabirgðalaga, því að ég lít svo á að allir þingmenn, a.m.k. þeir sem ég hef rætt við, séu að sjálfsögðu reiðubúnir að vera á þessari bakvakt. Með frumvarpinu er eingöngu lagt til að samkomudagur reglulegs Alþingis haustið 2020 verði fimmtudagurinn 1. október í stað annars þriðjudags í september, eins og þingskapalög kveða á um. Markmið frumvarpsins er að tryggja með hliðsjón af þeirri efnahagslegu óvissu sem nú er uppi að aukið ráðrúm fáist til að undirbúa nauðsynlegar breytingar á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, sem ég nefndi hér, verði tekin til umræðu í lok ágúst. Og hins vegar til að ganga frá fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 til framlagningar á Alþingi sem og fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2021. Ég tel að það skipti máli og á það var bent í samtölum formanna flokka að mikilvægt væri að fjármálastefna lægi fyrir áður en fjármálaáætlun og fjárlög yrðu lögð fram. Er þar með komið til móts við sjónarmið sem fjármálaráð hafði uppi í umsögn sinni um þessa frestun. Frumvarpið ber að skoða í samhengi við frumvarp hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem mælt verður fyrir hér á eftir, um breytingu á lögum um opinber fjármál, þar sem óskað er heimildar til að víkja frá tímafresti þeirra laga vegna nauðsynlegrar endurskoðunar, fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og framlagningu fjármálaáætlunar á Alþingi. Eins og ég nefndi þá verður það frumvarp tekið til umræðu að lokinni umræðu um þessi mál. En ég vil þó segja að ég tel nokkuð ljóst að það sé skýrt og verulegt tilefni til þess víkja frá hefðbundnu regluverki laga um opinber fjármál og fresta framlagningu viðkomandi þingmála fram á haustið við þær sérstöku aðstæður sem nú ríkja, enda tel ég nokkuð ljóst að nauðsynlegar forsendur um þróun efnahagsmála hafi enn sem komið er ekki skýrst nægjanlega til að unnt sé að ljúka þessum málum innan þess tímaramma sem sniðinn er í lögum um opinber fjármál. Ég þarf ekki að reifa það og ég tel að hv. þingmenn muni sýna þeim efnahagslegu aðstæðum skilning sem nú eru uppi og eru auðvitað ekki einstakar fyrir okkur hér á landi, langt í frá. Herra forseti. Samkomudegi Alþingis hefur tvívegis áður verið breytt til bráðabirgða eftir árið 1991 þegar gildandi ákvæði 35. gr. stjórnarskrárinnar um samkomudaginn var sett. Annars vegar var það árið 2013 og hins vegar árið 1992. Rakið er í greinargerð að árið 2013 var einmitt samkomudeginum frestað til að betra ráðrúm fengist til þess að undirbúa fjárlagafrumvarp fyrir árið 2014 sem og frumvörpum um skattalagabreytingar og aðrar ráðstafanir í ríkisfjármálum. Hins vegar var það árið 1992 að samkomudeginum var flýtt til 17. ágúst, en hann var þá 1. október, til þess að skapa betra rými á haustþingi til umræðunnar um frumvarp um EES-samninginn sem síðan var endanlega samþykkt í janúar 1993. Þetta frumvarp er samið með hliðsjón af orðalagi framangreindra lagabreytinga. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa frekari orð um þetta mál enda skýrir það sig að öðru leyti nokkuð sjálft.

Forseti. Mig langaði bara til að spyrja hæstv. forsætisráðherra, sem byrjaði ræðu sína á að tala aðeins um þennan þingstubb sem verður í sumar, hvort það sé ekki alveg skýrt að á þeim þingstubbi verði ekki mál, ríkisstjórnarmál, sem verða eftir nú í júní. Það verði sem sagt bara ný mál sem koma þá eftir 25. júní, og eru tengd Covid eða núverandi ástandi, sem kemur til greina að taka til umræðu á þessum þingstubbi ásamt fjármálastefnu.

Herra forseti. Jú, það er réttur skilningur hjá hv. þm. Halldóru Mogensen. Ég sagði það áðan að á þessum stubbi, sem við getum kallað svo, er ætlunin að taka fyrir fjármálastefnu og það er tillaga mín að svo verði vegna þeirrar umræðu sem spannst í hópi formanna flokkanna og þeirra ábendinga sem komu frá fjármálaráði. Hins vegar vil ég halda því til haga að ef upp koma brýn mál vegna heimsfaraldursins, sem við sjáum ekki fyrir núna og eru þar af leiðandi ekki komin fram á þinginu, verði þingmenn reiðubúnir því á þeim tímapunkti, eins og raunar í allt sumar, því að ég legg líka til að við séum öll meðvituð um að það kann að þurfa að kalla þing saman, að þau mál gætu komið til afgreiðslu þá. En auðvitað vona ég að svo verði ekki. Auðvitað vona ég að við verðum ekki með einhver fleiri óvænt mál.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin. Mig langar einnig að spyrja hvort hæstv. forsætisráðherra telur ekki mikilvægt, og málinu til framdráttar, að fá gesti á fund nefndarinnar sem mun fjalla um málið, þ.e. að nefndin skoði þetta vel og vandlega og fái umsagnir í þessu máli. Eða hvernig sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér að þetta mál verði unnið? Ég er að velta því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra telji ekki mikilvægt að þetta mál sé vel unnið í nefndinni varðandi umsagnir og gestakomur og annað.

Herra forseti. Ég hefði nú talið að þetta mál varði fyrst og fremst starf okkar sem hér sitjum, þ.e. á Alþingi. Ákveðið var að óska eftir áliti fjármálaráðs á því að fresta þeim málum sem um ræðir, sem eru ástæða þess að við erum að fresta reglulegum samkomudegi þingsins því að samkvæmt stjórnarskrá er fyrsta mál hvers þings fjárlagafrumvarp. Ég lít ekki svo á að Alþingi þurfi að kalla til sérstaka gesti til að ræða það hvernig það hagar vinnu sinni heldur tel ég mikilvægast að við eigum það samtal hér innan húss. Að sjálfsögðu var orðið við því að óska eftir þessari umsögn fjármálaráðs sem sendi formönnum flokkanna umsögn sína og gerði þá athugasemd að gott væri að ræða fjármálastefnuna fyrr. Þess vegna er það tillaga mín og ég lít svo á að við hljótum öll að vera sammála um það hvernig þetta vinnulag eigi að vera. Ég tel ekki endilega að við þurfum að kalla til ýmsa hagsmunaverði úti í samfélaginu til að ræða það hvernig við högum þingstörfum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hæstv. ráðherra sagði, þetta hefur verið samtal á milli formanna flokkanna og ákveðinn rammi er kominn utan um þetta. Ég vil draga það skýrt fram að stjórnarandstaðan lagði ríka áherslu á það að við erum alltaf tilbúin til að mæta í þingið, líka eftir 25. júní, ef um er að ræða brýn Covid-mál, ég vil undirstrika það. Ég vil líka draga það fram að ég er ekkert hrifin af því að fresta þinginu til 1. október og hélt því til haga. Mér finnst þær forsendur að vinna þurfi betur og meira í fjárlögum ekki hafa verið settar nægilega skýrt fram þó að ég virði mjög vel það sem ráðherrar hafa sagt. Ég bendi á, eins og hér hefur komið fram, að annars staðar í Evrópu er um að ræða nákvæmlega sömu aðstoð, til að mynda í þeim löndum sem við berum okkur saman við, mál sem geta alveg verið sambærileg. Það er margt sem er ekki endilega samanburðarhæft en margt sem er mjög sambærilegt og það er ekki verið að fresta fjárlagagerð í Noregi, Danmörku og Svíþjóð svo að nefnd séu dæmi. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir. Það er rétt, sem hún dregur fram, að formenn flokka hafa talað mjög skýrt í því að þau eru reiðubúin að mæta til þingstarfa hvenær sem á þarf að halda vegna brýnna Covid-mála. Eins og ég sagði áðan, í svari við hv. þm. Halldóru Mogensen, vona ég auðvitað að til þess þurfi ekki að koma. Ég tel að það sama gildi um júlí og svo tímann í september að ef einhver slík mál koma upp sem kalla á að Alþingi komi saman þá verður Alþingi kallað saman. Ég er ekki aðdáandi þess að beita bráðabirgðalögum sem ég tel í raun vera það sem hv. þingmaður er að spyrja um. Ég held því að við verðum öll að vera reiðubúin til þess en auðvitað vonum við bara að þessi áætlun geti gengið.

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra fyrir, þetta er mikilvægt. Við erum hvorugar miklir aðdáendur bráðabirgðalaga, það er í raun nákvæmlega það sem ég var að draga fram. Ég held að það sé vont vopn á þessum tímum þar sem aðstæður eru allt aðrar í dag í samfélaginu en þegar bráðabirgðaákvæðið var sett inn í löggjöfina okkar. Ég vil líka draga fram og undirstrika að það er mikilvægt að fá fram að það eru bara Covid-mál sem við erum að tala um, brýn Covid-mál til hagsbóta fyrir allan almenning. Við höfum upplifað það hér, og það er náttúrlega bullandi pólitík í því, á síðustu dögum að forgangsmál hafa verið keyrð í gegnum þingið, til að mynda er varðar sjávarútveginn, afnám stimpilgjalds á útgerð. Ég vil ekki sjá þannig mál, hvorki á stubbnum né í „forbífarten“ eða til viðbótar á öðrum dögum. Við eigum að einhenda okkur í að taka hér fyrir mál sem eru til hagsbóta fyrir allan almenning en ekki fyrir sérhagsmunaöfl.

Herra forseti. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan þegar ég ræddi um stubbinn að þá erum við eingöngu að tala um brýn Covid-mál. Nú er þing hins vegar starfandi og ég ætlast að sjálfsögðu til þess að þingið ljúki eins mörgum málum og mögulegt er á þeim dögum og vikum sem fram undan eru. Það er ærinn tími fram undan til að ljúka allmörgum af þeim ágætu málum sem hér eru inni. Mörg hver varða svo sannarlega almannahagsmuni. Ég get til að mynda nefnt eitt gott mál, sem ég vona að hv. þingmaður muni standa með mér í að klára, sem varðar það að setja skýran ramma utan um jarðakaup á Íslandi, sem er mál sem er til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er svo sannarlega mál sem varðar almannahagsmuni, úr því að við erum að ræða það hér.

Og sjúkratryggingar.

Virðulegi forseti. Ég verð að taka aðeins undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Mér er ekki vel við að seinka samkomudegi Alþingis um þessar nokkru vikur sem lagt er til og hef í því samhengi verið að velta fyrir mér hvers vegna talað sé um þessar þrjár vikur og hvers vegna þessi tímasetning fyrir fjárlögin skipti svona miklu máli. Nú erum við komin út úr fjármálastefnunni, fjármálaáætlunin er svolítið tæp og fjárlögum verður þá seinkað um þrjár vikur. Ég vil til að byrja með spyrja hæstv. ráðherra: Er eitthvað sem gerist sérstaklega í september sem skiptir máli fyrir samningu fjárlagafrumvarpsins? Eru einhverjar forsendur sem þá koma fram? Eru einhverjir hlutir sem gerast í september sem hafa eitthvað með flutning á þessum degi að gera?

Herra forseti. Hv. þingmaður ræðir hér fyrst og fremst efnisatriði máls sem er til umræðu á eftir, þ.e. vinnulag við gerð fjármálastefnu, fjármálaáætlunar og fjárlagafrumvarps. Eins og ég kom að í mínu máli þá er það sem rætt hefur verið á vettvangi formanna flokkanna sú augljósa óvissa sem uppi er í efnahagsmálum. Nú liggur fyrir að Hagstofan mun skila fjármálaráðuneytinu drögum að þjóðhagsspá á vormánuðum, sem verður þá undirstöðugagn fyrir gerð fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlög. Síðan er gert ráð því að nýrri þjóðhagsspá verði skilað í lok ágúst eða í byrjun september. Ég tel að það sé okkur öllum til hagsbóta hér á þinginu að við séum að vinna með nýjustu gögn fremur en að leggja fram í byrjun september eitthvað sem miðast við eldri þjóðhagsspá vegna þess að breytingar kunna að verða mjög örar. Og það sjáum við núna á þróun efnahagsmála sem hæstv. fjármálaráðherra fór ágætlega yfir í frumvarpi þar sem hann fór yfir ákveðnar sviðsmyndir, og ég tel að það muni verða til hagsbóta fyrir þingið að hafa nýjustu gögn undir.

Virðulegi forseti. Já, þetta mál fer inn í mína nefnd og hæstv. forsætisráðherra kom því áleiðis áðan að hún teldi ekki rétt að við töluðum við einhverja sérhagsmunaaðila um efni þessa frumvarps. Ég er ekki alls kostar sammála því. Ég tel t.d. að það að hæstv. fjármálaráðherra hafi leitað eftir áliti frá fjármálaráði sé ekki það sama og að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fái álit ráðsins. Mér finnst það allt annar handleggur og vildi gjarnan heyra hvernig hæstv. forsætisráðherra hugnist það. Mér finnst allt í lagi að við fáum að ræða við þetta óháða ráð um þetta fyrirkomulag og skynsemina í því. Sömuleiðis vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort henni finnist ekki skjóta svolítið skökku við að óska eftir því að þingið flytji samkomudag sinn og að við verðum við því, en að þingið fái svo ekki að vita hver kosningadagur er. Er ekki kominn tími til að upplýsa okkur öll um það?

Herra forseti. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fær þetta mál til meðferðar og ég lýsti þeirri skoðun minni áðan að mér fyndist engin þörf á því að kalla til fjölda gesta til þess að ræða það hvernig Alþingi Íslendinga hagar sínum málum. Ég tel það fyrst og fremst vera okkar mál. Ég sé að sjálfsögðu ekkert að því að fjármálaráð komi til fundar við nefndina. Ég vænti þess að ráðið hafi ekki skipt um skoðun frá því að það sendi formönnum flokka álit sitt á málinu. Það getur þá farið yfir það álit í ítarlegu máli við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Hér segja ýmsir hv. þingmenn að þeim hugnist ekki að færa samkomudag. Ég hefði að sjálfsögðu kosið að hafa næsta þing eins langt og mögulegt er. Þar verða mjög stór mál undir, m.a. frumvörp mín til breytinga á stjórnarskrá. Að sjálfsögðu hefði ég kosið sem lengstan tíma til að fjalla um þau mál, en það breytir því ekki að við munum þá fá skemmri tíma til þess að fjalla um þau og mörg önnur mál. Þess vegna legg ég áherslu á að tíminn fram undan á þessu þingi verði nýttur til að klára sem flest mál þannig ekki þurfi að mæla fyrir þeim aftur á næsta þingi.

Virðulegur forseti. Það er ekki bara þingið sem þetta hefur áhrif á því að í frumvarpinu eru lögð til ansi viðamikil útgjöld ríkisins sem hafa áhrif á ansi marga. Í lögum um opinber fjármál er gert ráð fyrir því að klára fjárlög í lok nóvember, þannig að þegar er búið að stytta fjárlagavinnuna aftan frá og nú er líka verið að stytta hana að framan. Þá er orðinn ansi lítill tími til afgreiðslu fjármálaáætlunar og fjárlaga. Hagstofan hefur áður gefið út sumarhagspá, það var nú bara í fyrra þegar drifin var saman hagspá til að mæta þeirri lægð sem þá kom. Mig langar til að leita álits hæstv. forsætisráðherra þar sem segir í lögum um opinber fjármál að fjármálastefnan sé stefna ríkisstjórnar sem lögð er fram á Alþingi um markmið í opinberum fjármálum til eigi skemmri tíma en fimm ára. Núna á sem sagt ekki að leggja fram stefnu í opinberum fjármálum. Það á einfaldlega að halda óvissu þangað til í haust hvað það varðar.

Herra forseti. Hv. þingmaður nefnir réttilega að fjárlög hafi verið afgreidd í nóvember á undanförnum árum, sem er mikil framför. Auðvitað má gera ráð fyrir því að það dragist eitthvað í þann endann úr því að þau koma síðar fram. Það þarf að hafa sinn gang. Hefur þetta áhrif á aðra? Að sjálfsögðu hefur það áhrif. En stofnanir vita í raun og veru aldrei fyrr en fjárlagagerðinni er lokið í nóvember eða desember á hverju ári hver endanleg fjárlög verða þó að þær fylgist að sjálfsögðu vel með þeirri umræðu. Ég vil síðan benda á, af því hv. þingmaður ræðir þessa umgjörð, að í bréfi fjármálaráðs, sem ég vitnaði í áðan og er lagt fram í frumvarpi hæstv. fjármálaráðherra sem fylgiskjal II, er farið ágætlega yfir rökin fyrir því að við leggjum til þessa frestun. Fjallað er um þessar fordæmalausu aðstæður, þó að það sé orð sem er orðið óvinsælt, sem við stöndum frammi fyrir í efnahagsmálum, sem ættu þá að vera nokkuð rík rök fyrir þeirri breytingu sem nú er gerð.

Virðulegi forseti. Ég skoðaði álit fjármálaráðs og er sammála nokkurn veginn öllu þar nema þessari einu setningu um að það séu málefnalegar ástæður fyrir því að seinka framlagningu fjármálastefnu, því að nokkurn veginn allt annað í því áliti fjallar um það hversu mikilvægt það er að leggja strax fram fjármálastefnu. Enda er óvissa ekki rök fyrir því að gera ekki neitt. Óvissuástand eru rök fyrir því að það eigi að gera eitthvað, ekki sleppa því að leggja fram fjármálastefnu heldur að leggja hana fram til að eyða óvissu.

Herra forseti. Eins og ég nefndi áðan eru lagðar hér fram ýmsar sviðsmyndir um afkomu og skuldahorfur ríkissjóðs og hins opinbera. Það sem kemur fram í áliti fjármálaráðs er að við gerum vissulega ráð fyrir ákveðinni hringrás í lögum um opinber fjármál þar sem gert er ráð fyrir því að stefnan sé sett einu sinni á hverju kjörtímabili, síðan er fjármálaáætlun lögð fram og svo fjárlög. Það sem við sjáum hins vegar er að rammi þessara laga er ansi þröngur, t.d. þegar áfall verður af þeirri stærðargráðu sem við sjáum núna fram á. Ég held að niðurstaða fjármálaráðs endurspegli einfaldlega viðurkenningu á því áfalli sem við höfum orðið fyrir. Það er niðurstaða sem hv. þingmaður kann að vera ósammála en ég tek hins vegar mark á og horfi til þeirra raka sem færð eru fyrir þeirri niðurstöðu. Ég tel hins vegar að þetta kalli til lengri tíma á að við veltum fyrir okkur hvernig við getum búið enn betur um þá hringrás sem fjallað er um í áliti fjármálaráðs og lögð er til í lögum um opinber fjármál, þannig að við verðum betur í stakk búin til að takast á við slíkar sveiflur eins og við stöndum núna frammi fyrir.

Forseti. Ég vil benda á að meðan á samkomubanninu stóð og við greiddum atkvæði með því að fara í halarófu hérna í gegnum þingið til þess að fækka atkvæðagreiðslum þá gerðum við ýmsar undanþágur, þ.e. við heimiluðum þingforseta að virkja alltaf það ákvæði að gert sé út um mál, hvort teknar eru saman breytingartillögur - ef það eru einhver mál sem ekki eru komin á tíma en eiga samt að fá afgreiðslu gæti forseti lýst því yfir að það væri almennt samþykki fyrir því og sagt að það sé samþykkt ef enginn hreyfi andmælum. Þetta er 80. gr. þingskapalaga. Nú er lífið komið í venjulegt horf þar sem við greiðum atkvæði í þingsalnum. Ég óska eftir því við forseta sem ég nefndi þetta við, ég geri það hér formlega og opinberlega, að frá þessu sé horfið og að við greiðum atkvæði um afbrigði ef mál þurfa að koma á dagskrá og slíkt, þannig að við förum ekki að festast í einhverju formi, að forseti geti farið að hafa þann háttinn á að hann lýsi því bara yfir að enginn hreyfi andmælum. Ég óska eftir því að við förum aftur að greiða atkvæði af því að það er hægt að misnota þetta. Ég hef oft komið í ræðustól og sagt að verið sé að samþykkja eitthvað með því bara að kasta því fram og það er samþykkt með afbrigðum. Forseti hefur ekki leyfi til að líta svo á að ég sé sammála um að þetta sé gert og þar af leiðandi getur hann ekki virkjað 80. gr. nema láta greiða atkvæði. 
            

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, er varðar samhliða framlagningu mála á samkomudegi reglulegs Alþingis 2020. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á bráðabirgðaákvæðum. Önnur breytingin snýr að fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi sem verði öll lögð fram á samkomudegi reglulegs Alþingis haustið 2020. Hér ber að nefna að samkvæmt frumvarpi hæstv. forsætisráðherra í 840. máli er gerð tillaga um að samkomudagur reglulegs Alþingis haustið 2020 verði 1. október. Hin breytingin, sem lögð er til með frumvarpi þessu, er að skýrsla ráðherra um horfur og þróun til lengri tíma verði lögð fram fyrir lok þessa árs. Í ákvæði 10. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um hvað skuli gera ef grundvallarforsendur gildandi fjármálastefnu bresta, t.d. vegna alvarlegra skakkafalla í atvinnustarfsemi, vegna ófyrirséðs tekjusamdráttar í þjóðarbúinu, vegna náttúruhamfara eða þjóðarvár. Þá skal ráðherra hafa forgöngu um endurskoðun fjármálastefnu og leggja fram í því skyni á Alþingi tillögu til þingsályktunar um breytingar á stefnunni eins fljótt og kostur er. Nú háttar svo til að verulegum vandkvæðum er bundið að uppfylla þessar kröfur laganna vegna óvissunnar um hversu mikil áhrif heimsfaraldur kórónuveirunnar mun hafa á efnahag og þar með á útkomu opinberra fjármála á yfirstandandi og komandi árum. Hætt er við því að stefna og áætlun sem sett væru fram nú myndu ekki endurspegla nægilega vel þá framvindu efnahagsmála sem við stöndum frammi fyrir í haust þegar m.a. liggur fyrir eftir sumarið hvernig ferðaþjónustu og öðrum útflutningsgreinum reiðir af. Má í því sambandi nefna töluvert mikla óvissu bæði hér á landi og í öðrum Evrópuríkjum, að ekki sé minnst á Bandaríkin eða svæði sem liggja okkur enn fjær. Við erum að feta okkur inn á afléttingarslóðir, skulum við segja, og það getur haft mjög mikil áhrif á framvindu mála hvernig úr þessu spilast. Það háttar þannig til að það er verulegum vandkvæðum bundið að uppfylla þessa kröfu laganna og það er grundvöllur þess að þetta frumvarp er komið fram. Í ákvæði 8. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um að stefnumörkun í opinberum fjármálum skuli byggjast á traustum forsendum og gögnum, sem unnin eru hlutlægt og kerfisbundið, og opinberum hagtölum og þjóðhagsspám þar sem tekið er mið af fjárhagslegum og efnahagslegum áhrifum af áformum stjórnvalda. Í byrjun júní, á næstu dögum, er gert ráð fyrir að Hagstofa Íslands skili ráðuneytinu drögum að þjóðhagsspá fyrir árin 2021–2025 sem verða lögð til grundvallar fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2021. Þegar helstu ákvarðanir hafa verið teknar um nauðsynlegar ráðstafanir í samræmi við markmið um afkomu og efnahag hins opinbera á tímabilinu er gert ráð fyrir að ráðuneytið miðli þeim upplýsingum til Hagstofu Íslands. Í seinni hluta ágúst eða byrjun september er síðan gert ráð fyrir að Hagstofa Íslands skili ráðuneytinu nýrri þjóðhagsspá fyrir árin 2020–2025 - hér er ég að tala um að verði skilað til ráðuneytisins og síðan birt í kjölfarið - sem lögð verður til grundvallar endurskoðaðri fjármálastefnu 2018–2022, fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 og fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2021. Fjármálaáætlun til fimm ára verður útfærð í samræmi við endurskoðaða fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Megináskorun við undirbúning og vinnslu þeirrar áætlunar verður að setja efnahagslega skynsamleg markmið sem eru viðráðanleg, samhliða því að leggja mat á og setja fram umfang nauðsynlegra ráðstafana til að bæta afkomu ríkissjóðs og hins opinbera til næstu fimm ára. Þær ráðstafanir felast í því að bæta frumjöfnuð ríkissjóðs og stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs þegar hagkerfið hefur fundið trygga viðspyrnu. Það er svo sem margt hægt að segja um það þegar maður er að endurskoða stefnuna í annað sinn inn á kjörtímabili, stefnu sem lögin gera ráð fyrir að komi eingöngu fram, í eðlilegu árferði, í upphafi kjörtímabils og lifi út kjörtímabilið. En hér erum við að tala um að endurskoða áætlunina öðru sinni þegar einungis ár lifir eftir af kjörtímabilinu. Það liggur í hlutarins eðli og gert er ráð fyrir því í lögum að það komi fullgerð ný stefna rétt rúmu ári eftir að þessi uppfærsla á sér stað. Engu að síður held ég, og mér finnst ég hafa nokkra stoð af því áliti sem fengið var frá fjármálaráði fyrir framlagningu þeirra frumvarpa sem ég kem hér með og forsætisráðherra, að það sé mikilvægt að við komumst aftur á sporið með þessa hringrás stefnu, áætlunar og fjárlagafrumvarps. Þrátt fyrir að einungis lifi rúmt ár í haust eftir af kjörtímabilinu og þar með sé ljóst að það komi ný fullbúin fjármálastefna fram u.þ.b. ári eftir uppfærslu þessarar, þá held ég að þetta sé mikilvægt, jafnvel þótt við séum í uppfærðri stefnu að tala um árið eftir kosningar. Virðulegi forseti. Á þessum tímapunkti, ekki síst í ljósi aðstæðna sem við erum að leggja til við þingið að við förum aðeins út af sporinu í þessum hefðbundna gangi mála, þar sem fjármálaáætlunin hefði átt að koma fram á þessu vorþingi, tel ég mjög mikilvægt að deila með þinginu og gera það sem við getum til þess að upplýsa þingið um stöðu mála og koma stuttlega inn á það hvaða viðfangsefnum í opinberum fjármálum við stöndum líklega frammi fyrir á komandi misserum og árum. Fjármála- og efnahagsráðuneytið kynnti í gær fyrir hv. fjárlaganefnd sviðsmyndir um mögulegar afkomu- og skuldahorfur ríkissjóðs og hins opinbera. Greining ráðuneytisins miðar að því að varpa ljósi á mögulega stærðargráðu áfallsins sem hagkerfið stendur frammi fyrir vegna heimsfaraldursins. Niðurstöður greiningar ráðuneytisins fela ekki í sér spá um líklegustu framvindu efnahagsmála heldur sviðsmynd um mögulega efnahagsframvindu að gefnum forsendum, t.d. um að ferðamenn skili sér ekki til landsins það sem eftir lifir árs og að á næsta ári sæki um milljón ferðamenn landið heim. Gert er ráð fyrir að atvinnuleysi verði 9,5% í ár en lækki í 7,5% á næsta ári. Út frá þessari nýju sviðsmynd hefur ráðuneytið endurmetið afkomu- og skuldaþróun ríkissjóðs fyrir yfirstandandi ár og árið 2021. Grunnsviðsmyndin, sem unnið er út frá, innifelur ákvarðanir sem þegar eru í gildandi fjármálaáætlun, t.d. hvað varðar skattaráðstafanir, en þar má nefna að gert er ráð fyrir að síðari áfangi í lækkun á tekjuskatti einstaklinga komi til framkvæmda frá og með næstu áramótum og á útgjaldahlið er gert ráð fyrir að útgjöld málefnasviða hækki að raunvirði um 3% milli 2020 og 2021 en um 1,5% að jafnaði á ári eftir það. Við bætist síðan áætlaður kostnaður vegna aukins atvinnuleysis og vegna hinna fjölmörgu mótvægisaðgerða sem farið hefur verið í vegna kórónuveirufaraldursins. Þegar þessar forsendur hafa verið teknar inn í sviðsmyndagreininguna gefa niðurstöður til kynna, að öðru óbreyttu, að afkoma ríkissjóðs geti orðið neikvæð um tæplega 300 milljarða á yfirstandandi ári, sem er um 10,5% af vergri landsframleiðslu og í kringum 200 milljarða eða um 6,5% af vergri landsframleiðslu á því næsta. Þetta er umtalsvert meiri halli að nafnvirði en árið 2008 þegar halli ríkissjóðs nam tæpum 200 milljörðum, en minni sem hlutfall af vergri landsframleiðslu þar sem hallinn þá var yfir 12%. Ef aftur á móti er leiðrétt fyrir einskiptis- og óreglulegum útgjöldum fyrri ára, svo sem endurfjármögnun Seðlabanka Íslands, gefur sviðsmyndin hins vegar til kynna að halli áranna 2020–2021 verði samanlagt meiri en halli áranna 2008–2009 að nafnvirði og sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Það er því ljóst að efnahagsleg áhrif heimsfaraldurs kórónuveiru eru gríðarleg í sögulegu samhengi. Þessi verulegi halli á afkomu ríkissjóðs leiðir til þess að gert er ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs aukist frá því að vera rúmlega 22% af vergri landsframleiðslu árið 2019 í að verða tæp 40% af vergri landsframleiðslu í lok næsta árs miðað við skuldareglu laga um opinber fjármál. Hér má koma inn á mikilvægi þess fyrir ríkissjóð við þessar aðstæður að eiga aðgengi að lánsfjármagni á betri kjörum heldur en þá gilti. Þá var staðan sú að lánamarkaðir alþjóðlega voru því sem næst lokaðir, getum við sagt, sem leiddi til þess að okkur var nauðugur sá kostur að leita á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og þurftum stuðning frá nágrannaþjóðum til að fjármagna efnahagsáætlun sem samin var í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Lánskjörin á þessum lánum lágu í kringum 2,5%. Þegar ríkissjóður lét reyna á markaðsaðgang u.þ.b. tveimur árum eftir hrunið var ljóst að honum stóð best til boða lán í bandaríkjadollurum með 5,5% vöxtum. Þetta er sagan. Þetta er það sem gerðist eftir hrunið. Hér horfum við á umfang í halla sem líkist því sem þá gerðist en hins vegar er aðgengi okkar að lánsfjármörkuðum núna allt annað. Það eru einfaldlega betri alþjóðleg skilyrði og vextir hér á landi hafa verið að lækka meðan þeir höfðu hækkað gríðarlega hér eftir fall fjármálafyrirtækjanna. Þetta mun hafa mjög mikil áhrif á vaxtabyrði þessarar nýju lántöku. Nú í síðustu viku lét ríkissjóður reyna á aðgengi að alþjóðlegum fjármálamörkuðum og fékk vel innan við 1% vexti á nýja útgáfu í evrum, sem verður að teljast mjög fínn árangur í sögulegu samhengi en borið saman við síðustu útgáfu okkar, þar sem við vorum að gefa út á 0,1%, er ljóst að kjörin hafa versnað nokkuð. Þau eru innan við 1%, liggja í kringum 0,6%. Þetta nefni ég vegna þess að þetta hefur mjög mikla þýðingu í samhengi við þann mikla halla sem við stöndum frammi fyrir á þessu ári. Ég hef svo sem ekki verið koma inn á vaxtakjörin á innanlandsmarkaði en ríkissjóður hlýtur að uppistöðu til að fjármagna sig á innanlandsmarkaði. Þar hafa kjörin verið í sögulegu samhengi mjög góð og með magnbundinni íhlutun Seðlabankans hefur tekist að skapa rými, myndi ég vilja segja, fyrir ríkissjóð á markaðnum fyrir útgáfu ríkissjóðs vegna fjármögnunarþarfar í tengslum við þessa skuldasöfnun og þennan hallarekstur. Til þess að fá grófa mynd af framvindu fjármála hefur ráðuneytið einnig unnið framreikninga til fjögurra ára. Ég var búinn að nefna árin 2020 og 2021, en þegar við horfum lengra fram í tímann þá gefa niðurstöðurnar til kynna að verði ekkert að gert gætum við setið uppi með viðvarandi halla upp á um 3–4% af landsframleiðslu. En hér gefum við okkur forsendur sem eru mjög óvissar, til að mynda um hagvöxt á árunum 2022 og áfram. Ég vil að þessu sögðu þó ítreka að hér er ekki um að ræða eiginlega spá, ég er ekki að kynna spá okkar um framvinduna, heldur hvað kæmi út úr sviðsmyndagreiningu að gefnum þeim forsendum sem ég hef hérna stuttlega reifað og við höfum litið þannig á að væri mikilvægt að sýna og ræða í fjárlaganefnd þingsins. Þessi vinna heldur áfram og endar auðvitað í skjalagerð okkar fyrir haustið sem okkar sýn á framtíðina. En á þessu stigi erum við eingöngu að ræða um ákveðinn framreikning til þess að fá grófa mynd af því hvert ríkisfjármálin gætu stefnt að öllu öðru óbreyttu. Ég hef kannski ekki komið því nægilega skýrt til skila enn þá, en þetta er býsna alvarleg staða sem ég er að tala um. Þetta er sviðsmynd sem gæti þýtt skuldasöfnun á fjögurra, fimm ára bili upp á um 1.000 milljarða. Það er alger umbylting á þeirri stöðu sem við höfum byggt upp á undanförnum árum. Það hvernig skuldahlutföllin hjá okkur þróast ræðst annars vegar af því hvernig okkur gengur að spyrna við fótum og koma með aðgerðir til að draga úr hallarekstri og skuldasöfnun sem honum fylgir. En þetta ræðst að hluta til líka af því hvernig hagvöxtur verður hér á komandi árum. Við erum vön að skoða nafnvirði skuldanna sem hlutfall af landsframleiðslunni. Samandregið myndi ég segja að okkar bíði töluvert krefjandi verkefni við að setja fram næstu fimm ára áætlanir um það hvernig við ætlum að standa undir samneyslunni, hvernig við ætluðum að örva hagkerfið til vaxtar að nýju svo að við séum ekki að velta þeim lífskjörum sem við viljum tryggja okkur í dag á komandi kynslóðir um of. Það er líka andi laganna um opinber fjármál, sem eru undirliggjandi í þessari umræðu, að okkur beri að gera það. Okkur ber að vera varfærin og við þurfum að huga að sjálfbærni í opinberum fjármálum. Það er eingöngu á þeim grunni að okkur takist að leggja aftur áherslu á þessi grunngildi eftir þetta mikla áfall sem við höfum orðið fyrir, sem við getum viðhaldið þeim trúverðugleika sem er grunnur að góðum lánskjörum okkar í dag sem ég var að víkja að. Verkefnið mun snúast um að koma atvinnulífinu eins hratt af stað á ný og kostur er, leggja áherslu á verðmætasköpun og framleiðniaukningu í íslensku samfélagi, bæði í opinbera geiranum og einkageiranum. Þannig munum við skapa forsendur fyrir því að við náum okkur á strik á nýjan leik og getum blásið til sóknar. Í greinargerð með frumvarpinu ásamt fylgiskjali er gerð nánari grein fyrir sviðsmyndum, áhrifum þeirra á sveitarfélög og hið opinbera. Að mínu mati, og ég myndi vilja segja ríkisstjórnarinnar, er nauðsynlegt að veita ráðrúm í kjölfar þessa heimsfaraldurs til þess að undirbúa endurskoðun fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022, fjármálaáætlun fyrir árin 2001–2025 og frumvarp til fjárlaga fyrir næsta ár til samhliða framlagningar á þingsetningarfundi haustið 2020. Nú er rætt um það meðal formanna flokkanna að það geti komið til þess að fjármálastefnan yrði lögð sérstaklega fram á þessu þingi sem yrði þá starfandi um mánaðamótin ágúst/september. Við sátum fund í hádeginu í dag þar sem við settum stafi á blað, næstum allir formenn flokkanna, um að þinglok gætu farið þannig fram að við reyndum að standa við dagsetningar í starfsáætlun þingsins núna í júnímánuði, en haldið yrði áfram störfum um mánaðamótin ágúst/september til að taka stefnuna sérstaklega fyrir og eftir atvikum önnur bráðnauðsynleg mál sem tengjast viðbrögðum vegna faraldursins. Ef það verður á endanum niðurstaðan að stefnan verði tekin sérstaklega fyrir þá er ekki annað hægt að segja en að þar fáist þá smávegis svigrúm til að ræða hana í aðdraganda þess að áætlunin og fjárlögin koma fram. Það er ekki hægt að neita því svo sem að ef við kæmum þessu öllu saman fram á sama tímapunkti á þinginu er hætt við því að stefnan myndi aðeins líða fyrir það í umræðunni því við höfum tilhneigingu til að setja athygli á útfærsluatriðin og það mun eflaust eitthvað bitna á þessum ramma. Allt er þetta auðvitað sett fram við mjög sérstakar aðstæður og það er mjög óheppilegt að við skyldum lenda í þessum þrengingum. Það mun vonandi heyra til algerra undantekninga þar sem ég stend frammi fyrir því sem fjármálaráðherra á þessu kjörtímabili að þurfi að endurskoða í tvígang stefnuna. Það á að heyra til undantekninga samkvæmt lögunum en hér erum við einfaldlega í aðstæðum sem gert var ráð fyrir í lögunum að gætu komið upp og kalla augljóslega á endurskoðun. Það er óheppilegt að við skulum þurfa að virkja þetta undanþáguákvæði laganna. Virðulegi forseti. Ég held að ég sé kominn yfir allt það helsta sem mér finnst skipta máli að koma á framfæri við 1. umr. Ég ætla að ljúka máli mínu og legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. fjárlaganefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Eins og segir í lögum um opinber fjármál: „eins fljótt og kostur er.“ Er hálft ár eins fljótt og kostur er? Er ekki frekar auðvelt að leggja aftur fram endurskoðaða fjármálastefnu ef forsendurnar standast ekki, eins og gert hefur verið alla vega tvisvar? Það er alla vega betra en engin stefna, sem er tvímælalaust brot á ákvæðunum um lög um opinber fjármál t.d. hvað varðar gagnsæi. Öll önnur viðbrögð stjórnvalda hafa verið viðbrögð í skrefum: Sjáum til hvernig gengur og leggjum þá fram í nýjan pakka. Af hverju getur það ekki nákvæmlega eins með þetta? Miðað við þær sviðsmyndir sem við höfum núna, jafnvel bara svörtustu sviðsmyndina, þá er það staðan í opinberum fjármálum sem við ætlum að vinna að koma í veg fyrir, þ.e. svörtustu stöðuna. Að sjálfsögðu getur það breyst. Ekkert að því. Vandamálið sem ég stend frammi fyrir er að það er ekkert núna. Svarið við óvissunni er ekkert. Ekki er verið að reyna að eyða óvissunni. Verið er að skila auðu. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig það geta verið rök fyrir því að gera ekki neitt þegar það er óvissa. Þegar það er óvissa hljóta öll rök að hníga að því að gera eitthvað. Og þetta eitthvað er samkvæmt lögum um opinber fjármál að leggja fram nýja fjármálastefnu eins fljótt og kostur er.

Virðulegi forseti. Ég held að ástæðan fyrir því að þetta orðalag er valið inn í lögin „eins fljótt og kostur er“, sé vegna þess að það er í sjálfu sér ekki hægt að segja til um það fyrir fram í lagatexta sú hversu langur tími getur liðið eða er eðlilegt að líði. Ég rakti það í framsöguræðu minni hvernig gögn muni berast til að leggja grunn að uppfærðri fjármálastefnu. Það er mat okkar að við verðum í allt annarri og betri stöðu á haustmánuðum núna síðsumars en í dag til þess að koma með ígrundaða áætlun um þróun gjaldahliðar og tekjuhliðar og þar með skuldastöðunnar, sem eru megindrættirnir í fjármálastefnunni, bæði fyrir ríki og sveitarfélög. Við erum í miklu verri stöðu til þess að gera þetta í dag. Það má segja að sveitarfélögin, svo dæmi sé tekið, sem eru hluti af þeirri mynd sem við þurfum að draga upp, séu bara - ja, mér liggur við að segja eiginlega í áfalli í augnablikinu, eru að reyna að glöggva sig á stöðunni. Við settum af stað sérstakt ráðgjafaráð eða stuðningshóp við Jónsmessunefndina sem er að störfum sem vettvangur fyrir samstarf ríkis og sveitarfélaga um fjármálaleg samskipti. Sá hópur er að störfum og mun skila okkur greiningu sinni á stöðu sveitarfélaganna á næstu vikum. Ég nefni þetta bara sem eitt dæmi um mál sem er óskýrt í dag, hvernig áhrifin brjótast út fyrir sveitarfélögin. Ég tel að við verðum með mun betri og áreiðanlegri gögn í haust til að vinna þá vinnu. Það er það sem mér finnst standa upp úr. En á endanum er þetta auðvitað mat þingsins.

Virðulegur forseti. Það er á nákvæmlega af þessum ástæðum sem ríkisstjórnin á að taka frumkvæðið. Stjórnvöld eiga að hafa frumkvæði að því að leggja þann grundvöll sem aðrir geta byggt á. Ekki bíða eftir því að einhverjir aðrir leysi vandamálið því að það er einfaldlega ríkisvaldið sem hefur það svigrúm að geta brugðist við í svona aðstæðum. Það að skila auðu í hálft ár í mesta óvissuástandi sem við höfum upplifað á síðari tímum, eins og það hefur verið orðað, finnst mér vera forkastanlegt, bæði út frá almennri skynsemi og út frá lögum um opinber fjármál. Þar eru grunngildin sem á að framfylgja, um gagnsæi, þar sem þingið á að hafa eftirlit með notkun á fjárheimildum sem framkvæmdarvaldið hefur úr að spila. Þegar það er engin stefna, þegar fjárlög 2020 er í algjöru uppnámi líka, er eftirlitshlutverkið á sama tíma dautt. Það er nokkuð sem þingið má ekki láta gerast. Ríkisstjórninni finnst það alveg frábært, að sjálfsögðu, að geta haft tóman tékka til þess að geta gert hvað sem er án þess að hafa nokkra stefnu til að svara fyrir það á móti. Þingið getur þá spurt: Af hverju gerðuð þið þetta svona? Og svarið þarf ekki að vera neitt nema bara: Af því bara, af því að það er ekki nein stefna þar að baki. Það er engin ábyrgð, ekki neitt. Þess vegna á ríkisstjórnin að leggja fram stefnu. Já, þó að það sé óvissuástand og sérstaklega af því að það er óvissuástand. Þetta finnst mér mjög alvarlegt í stóra samhenginu. Ef öðrum finnst það ekki alvarlegt þá erum við í meiri vandræðum en ég gerði mér grein fyrir.

Virðulegi forseti. Ég hafna því að ríkisstjórnin skili auðu. Við höfum í þrígang lagt fyrir fjáraukalagafrumvarp fyrir þetta ár. Ég rakti í framsögu minni að við höfum skilað sviðsmyndagreiningu til fjárlaganefndar. Ég fór yfir það hvernig við sjáum fyrir okkur að afkoma ársins muni þróast. Ég rakti það sömuleiðis hvert stefnir með afkomu á næsta ári að gefnum ákveðnum forsendum og meira að segja árin þar á eftir. Við erum ekkert að skila auðu. Stundum er einfaldlega gríðarlega mikil óvissa. Stundum er þoka og þá þýðir ekkert að gera eins og hv. þingmaður leggur til, að stíga bara bensíngjöfina og fara hraðar í gegnum þokuna. Það hjálpar ekkert. Stundum er óvissan slík að maður getur ekki lagt trúverðugan grundvöll undir uppfærða áætlun. Maður þarf að gefa tíma til þess, safna gögnum og glöggva sig á því hvernig spilast úr óvissunni. Við erum ekki að tala um að taka einhver ár í það. Við erum að tala um að taka nokkrar vikur. Og til hvers tökum við þessar vikur? Til að ákveða hvernig grunnurinn að fjárlögum næsta árs verður mótaður. Það er ekki spurning um að við séum í einhverri óvissu út þetta ár vegna ákvarðana sem teknar verða á árinu. Nei, við erum að leggja breiðu línurnar fyrir næstu fjármálaáætlun sem verður svo lögð fram aftur fyrir páska á næsta ári. Við erum að leggja grunninn að fjárlagafrumvarpinu sem mun sömuleiðis koma fram á þessu ári, þannig að tjónið er í sjálfu sér ekki neitt eins og ég horfi á það. Tjónið er ekki neitt. Við erum bara raunsæ í þeirri stöðu sem upp er komin og það myndi ekki gagnast þinginu, ekki gagnast markmiðum laganna að koma hér með fjármálaáætlun sem reist er á algerlega óvissum forsendum. Og að reyna að byggja einhverjar ákvarðanir á slíku skjali held ég að sé í besta falli tímasóun.