Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég geri grein fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1971, mun ég í stórum dráttum skýra afkomu ríkissjóðs á árinu 1969 og horfur í fjármálum ríkisins á yfirstandandi ári. Ríkisreikningurinn fyrir árið 1969, sem lagður hefur verið á borð hv. þm., er annar reikningurinn, sem gerður er í samræmi við lögin um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga frá árinu 1966. Reikningurinn fyrir árið 1968 var mjög síðbúinn vegna víðtækrar endurskipulagningar, sem þurfti að gera á allri reikningsfærslu í samræmi við hin nýju lög. Átti sú seinkun aðeins að vera í eitt skipti og gerði ég ráð fyrir því í fyrra, að reikningurinn fyrir árið 1969 yrði tilbúinn eigi síðar en um mitt þetta ár. Því miður hefur reyndin orðið önnur sökum þess, að ekki hefur tekizt að fá allar stofnanir til þess að ljúka reikningsskilum sínum nægilega snemma og hefur stærsta vandamálið þar verið uppgjör skólakostnaðarreikninga, en lögð verður rík áherzla á það að tryggja það á næsta ári, að allar skilagreinar berist í tæka tíð. Var þess ef til vill naumast að vænta, að á fyrsta ári mundu allir aðilar bregðast nægilega skjótt við, og rangt væri að segja, að viðbrögð stofnana ríkisins hefðu ekki almennt verið jákvæð. Áætlaðar heildartekjur ríkissjóðs skv. fjárlögum 1969 voru 7 milljarðar 96 millj. kr. Álagðar eða tilfallnar rekstrartekjur á árinu, sem færast til tekna í ríkisreikningi skv. gildandi reglum, urðu hins vegar 7 milljarðar 455 millj. kr. eða 359 millj. kr. hærri en fjárlög áætluðu. Innheimta ríkistekna á árinu reyndust 7 milljarðar 387 millj. kr. eða 291 millj. kr. umfram fjárlög. Stærsti liðurinn í umframtekjum ríkissjóðs á árinu, 102 millj. kr., voru persónuskattar, aðallega vegna almannatrygginga, er voru áætlaðir 550 millj. kr., reyndust álagðir 652 millj., en 626 millj. kr. innheimtust á árinu. Með l. nr. 7 1969 var ákveðin 10% hækkun bóta almannatrygginga og einnig hækkun annarra bóta Tryggingastofnunar ríkisins. Jafnframt var ákveðin samsvarandi hækkun iðgjalda almannatrygginga. Tekjuskattar voru í fjárlögum áætlaðir 674 millj. kr., reyndust við álagningu 713 millj. kr., en innheimtust 715 millj. kr. Eignarskattar voru áætlaðir 134 millj. kr., reyndust álagðir 150 millj. kr. og innheimtir 166 millj. Framantaldir skattar eru einu nafni nefndir beinir skattar og voru samtals áætlaðir í fjárlögum 1 milljarður 358 millj. kr., reyndust álagðir 1 milljarður 515 millj. kr. og innheimtir 1 milljarður 507 millj. kr. Óbeinir skattar voru samtals áætlaðir í fjárlögum 5 milljarðar 666 millj. kr., en reyndust álagðir 5 milljarðar 819 millj. kr. og innheimtir 5 milljarðar 761 millj. kr. Stærsti liðurinn í umframtekjufærslu óbeinna skatta var söluskattur. Hann var áætlaður 1 milljarður 440 millj., reyndist álagður 1 milljarður 501 millj., en innheimtur nam hann 1 milljarði 452 millj. kr. Álagning umfram innheimtu felur í sér aukningu óinnheimtra eftirstöðva í söluskatti um 49 millj., en þess ber þó að gæta, að söluskattur vegna fjórða ársfjórðungs fellur í gjalddaga 15. jan. næsta ár og er því ógjaldfallinn í árslok. Gjaldfallnar eftirstöðvar söluskatts lækkuðu um 22 millj. kr. á árinu og sýnir það bætta innheimtu. Veigamesti tekjuliður óbeinu skattanna eru aðflutningsgjöldin, sem nema 2/5 hluta þeirra. Almennu tollatekjurnar urðu 2 milljarðar 261 millj. eða 16 millj. kr. umfram fjárlög og aðflutningsgjöld af sjónvarpstækjum reyndust 14 millj. kr. hærri en áætluð. Launaskattur var í fjárlögum áætlaður 135 millj., en reyndist 160 millj. kr. í álagningu og 161 millj. í innheimtu. Tekjur af stimpilgjaldi og þinglýsingu reyndust 24 millj. umfram áætlun og skattar af framleiðslu 15 millj. kr. í álagningu og 18 millj. kr. í innheimtu. Í þeim tekjum felst framleiðslugjald af áli að fjárhæð 7 millj. kr., er fjárlög gerðu ekki ráð fyrir. Álgjaldið skiptist í þrjá staði: Hafnarfjarðarkaupstaður fær í sinn hlut 25%, Iðnlánasjóður 4.1 % og Atvinnujöfnunarsjóður 70.9% og er það hans hluti, sem fram kemur í tekjum í ríkisreikningi. Með brbl. nr. 79 1969 var gerð breyting á l. nr. 96 1965 í þeim tilgangi að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins. Verðjöfnunargjald rafmagnsveitnanna var hækkað með þessum lögum. Tekjur af því gjaldi voru áætlaðar 23 millj. kr. í fjárl., en reyndust 52 millj. Tekjur af sölu ÁTVR voru áætlaðar 679 millj., án hluta þeirra er fá gjald af eldspýtum og vindlingum, en urðu 738 millj. eða 59 millj. kr. umfram áætlun. Sölunefnd varnarliðseigna skilaði 13 millj. kr. tekjum, en áætlun gerði ráð fyrir 9 millj. Ýmsir tekjustofnar óbeinna skatta gáfu aftur á móti verulega minni tekjur en ráðgert var í fjárlögum. Innflutningsgjald af bifreiðum og bifhjólum var aðeins 2/5 af fjárlagaáætlun eða 41 millj. kr., sem er 62 millj. kr. lægri fjárhæð en fjárlagaáætlun. Tekjur af sölu erlends gjaldeyris, sem er andvirði leyfisgjalda og hluti af umboðsþóknun og gengismun gjaldeyrisbankanna, urðu einnig lægri en áætlun eða 65 millj. kr. á móti 81 millj. kr. og þar af var innheimt 57 millj. Innflutningsgjaldið, sem á var lagt skv. brbl. nr. 68 1968, lækkaði um 21 millj. kr. á árinu 1969 vegna lögákveðinna endurgreiðslna í sambandi við gengisbreytinguna 1968. Arðgreiðslur frá fyrirtækjum og sjóðum í ríkiseign voru í fjárlögum áætlaðar 37 millj. kr., en reyndust 51 millj. Hér er um að ræða tekjustofna, sem skiluðu hlutfallslega mjög góðum tekjum, þótt ekki nemi eins háum fjárhæðum og ræddar hafa verið hér að framan. Arðgreiðslurnar taka fyrst og fremst til rekstrar Keflavíkurflugvallar, sem skilaði 34 millj. kr. í ríkissjóð, eða rúmlega þriðjungi meira en áætlaða fjárhæðin, og fríhafnar á Keflavíkurflugvelli, sem skilaði 5 millj. kr., eða um 45% umfram áætlun. Nettótekjur af rekstri þessara stofnana voru þó enn meiri. Ýmsar tekjur í ríkisreikningi voru áætlaðar 36 millj. kr., reyndust 69 millj. Þyngstar á metunum eru vaxtatekjur, 20 millj. kr. umfram áætlun. Fela þær í sér dráttarvexti af ýmsum ríkistekjum, er gjaldendur standa ekki skil á á réttum tíma. Með ýmsum tekjum kemur söluandvirði fastra fjármuna, þ. á m. sala Maríu Júlíu 3.1 millj. kr., en samtals eru tekjur þessar 4.5 millj. og sérstakt framlag Tryggingastofnunar ríkisins vegna umsýslu innheimtumanna ríkissjóðs 6.5 millj. kr. Í fjárlögum var ekki gert ráð fyrir þessum liðum í tekjur. Eins og fram hefur komið, reyndust innheimtar tekjur 7 milljarðar 387 millj. kr. en álagðar 7 milljarðar 455 millj. Mismunurinn felur í sér aukningu á óinnheimtum tekjum um 68 millj. kr., en reyndist 223 millj. kr. aukning 1968. Í þessum tölum er innifalin aukning eftirstöðva vegna ógjaldfallins hluta tekna, fyrst og fremst söluskatts 4. ársfjórðungs. Árið 1968 nam sú aukning 32 millj., en 1969 70 millj. Ef þessar fjárhæðir eru undanskildar, nam aukning eftirstöðva 1968 191 millj. kr., en á árinu 1969 lækkuðu hins vegar eftirstöðvar samtals um 2 millj. kr. Þess ber að gæta í þessu sambandi, að eftirstöðvar persónuskatta, sem renna til Tryggingastofnunar ríkisins, hækkuðu á árinu um 27 millj. kr., þannig að gengið hefur á aðrar eftirstöðvar ríkissjóðsins sjálfs sem nemur 29 millj. Innheimtan á árinu hefur því batnað mjög verulega og má efalaust að nokkru rekja það til almenns bata í efnahagslífinu, en að nokkru leyti til bættrar frammistöðu innheimtumanna ríkissjóðs. Rekstrarútgjöld ríkissjóðs skv. fjárl. ársins 1969 voru áætluð 7 milljarðar og 1 millj. kr. Ýmsir svokallaðir markaðir tekjustofnar, sem færðir eru ríkissjóði til tekna í fjárlögum, en renna eiga til ákveðinna þarfa og miðast hverju sinni við það, sem raunverulega innheimtist, urðu 23 millj. kr. lægri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Þar af var gúmmígjald 10 millj. undir áætlun. En aftur á móti urðu aðrir markaðir tekjustofnar 216 millj. kr. hærri en fjárlagaáætlun og þar af voru 7 millj. kr. vegna álgjalds, sem fjárl. tóku ekki til. Aðrir helztu liðir, sem urðu umfram áætlun, voru: Iðgjöld til Tryggingastofnunar ríkisins 103.1 millj., verðjöfnunargjald af rafmagni 29.6 millj., launaskattur 25.3 millj., innflutningsgjald af bensíni til Vegasjóðs 24.3 millj. og aðflutningsgjald af sjónvarpstækjum 14 millj. Þar sem hér er um lögboðin gjöld að ræða, verða þau að teljast til hækkunar á fjárlagaheimildum, en hafa raunverulega engin áhrif á afkomu ríkissjóðs í þrengri merkingu. Sérstakar lántökuheimildir skv. framkvæmdaáætlun fyrir árið 1969, námu hvað a-hluta ríkisreiknings snertir samtals 177 millj. kr. Útgjöld skv. fjárl. og þeim sérstöku lagaheimildum, sem hér hafa verið nefndar, námu því samtals 7 milljörðum 371 millj. kr., en í þessari tölu eru ekki taldar með geymdar fjárveitingar, sem notaðar voru á árinu. Gjöld rekstrarreiknings ársins 1969, eins og hann liggur nú fyrir, urðu 7 milljarðar 590 millj. kr. Rekstrarútgjöld ársins hafa þannig orðið 219 millj. kr. umfram fjárlagaheimildir og þær sérstöku heimildir aðrar, sem Alþingi hefur samþykkt og ég hef hér nefnt. Útborganir úr ríkissjóði á árinu 1969 voru 164 millj. kr. hærri en fjárlagatalan svo breytt. Þegar þess er gætt, að ein fjárlagaheimild var ekki notuð, sem nam rúmlega 80 millj. kr., niðurgreiðslur á vöruverði innanlands, eru um 300 millj. kr. umfram fjárlög, sem rétt er að skýra nokkru nánar. Fjárveitingar til æðstu stjórnar ríkisins námu 54 millj., en rekstrargjöldin urðu 61 millj. kr. Reksturinn er þannig umfram fjárlög sem nemur 7 millj., nær eingöngu vegna Alþingis. Heildarfjárveiting til fors- og menntmrn. var 1 milljarður 175 millj. kr., en niðurstaða rekstrarreiknings 1 milljarður 233 millj. eða 58 millj. kr. hærri en fjárveiting. Sú fjárhæð kom fram nær öll hjá fræðslu- og skólamálum og þar af 40 millj. kr. vegna héraðs-, gagnfræða- og barnaskóla. Útgreiðslan á árinu úr ríkissjóði nam Í milljarði 242 millj. kr. Liðurinn söfn, listir og önnur menningarmál fer 15 millj. kr. fram úr upphaflegrí fjárlagaáætlun. Skýringin er sú, að tekjur af aðflutningsgjöldum af sjónvarpstækjum fóru fram úr áætlun sem þessu nam, en þær tekjur voru jafnóðum greiddar Ríkisútvarpinu til uppbyggingar sjónvarpskerfisins. Útgjaldaheimild til utanrrn. skv. fjárlögum var 117 millj., en bókfærð rekstrargjöld á vegum þess á árinu voru 135 millj. kr. og útgreitt 138 millj. Gjöld aðalskrifstofu ráðuneytisins fóru 8 millj. kr. fram úr áætlun og sendiráðanna 13 millj. kr. Framlög til alþjóðastofnana urðu 4 millj. undir áætlun. Að því er varðar aðalskrifstofu rn. hefur komið fram, að ýmis kostnaður, einkum vegna flutnings manna milli landa, hefur verið óvenjumikill á þessu ári. Auðvitað verða vissar tilfærslur ambassadora og annarra starfsmanna sendiráða ekki umflúnar, en kostnaðar vegna við þessa flutninga þarf hins vegar að forðast slíkar breytingar nema um brýna nauðsyn sé að ræða. Sum sendiráðin virðast í rekstri sínum alls ekki hafa tekið tillit til fjárlagatillagna. Ströng gát hefur ekki verið höfð héðan að heiman á fjárreiðum sendiráðanna jafnóðum, þar eð þau annast iðulega alls konar greiðslur fyrir ríkið aðrar en eigin rekstrargjöld. Nú hefur hins vegar verið komið á nauðsynlegu eftirliti með þessum greiðslum. Greiðsluheimild til atvmrn., að meðtöldum þeim breytingum, sem sérstök lög leiða af sér, námu sem næst 891 millj. kr. Bókuð rekstrargjöld urðu 991 millj. kr., en útborganir á árinu námu 1 milljarði og 20 millj. kr. Umframgjaldfærslan kemur fram í framlögum til landbúnaðar, vegna uppbótar á útfluttar landbúnaðarafurðir skv. l. 29 millj., til framræslu- og jarðræktarstyrkja 25 millj. og til skóla 10 millj. Þá er í sambandi við lausn á kjaradeilu sjómanna fallizt á það að greiða á árinu úr ríkissjóði framlag til áhafnadeildar aflatryggingasjóðs 15 millj. kr., sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum. Heildarútgjaldaheimildir dóms- og kirkjumálaráðuneytis námu 631 millj. Bókfærð gjöld á árinu urðu 640 millj. Útgjöld vegna heilbrigðismála urðu 4 millj. kr. hærri en fjárlög ráðgerðu. Kostnaður við dómgæzlu og lögreglumál hefur fallið til á árinu sem nemur 16 millj. kr. umfram fjárveitingar. Stafar rúmur helmingur þeirrar fjárhæðar af rekstrarkostnaði umfram áætlun af ýmsum embættum á vegum rn., svo sem ýmsum fógetaembættum, lögreglustöð, landhelgisgæzlu og umferðarmálum. Hins vegar urðu gjöld lægri en fjárl. ráðgerðu á ýmsum öðrum liðum, t. d. löggæzlu, ýmsum dómsmálakostnaði o. fl. Fjárlagaheimildir félmrn. með þeim leiðréttingum, sem hér hafa verið gerðar, námu 2 milljörðum 491 millj. kr. og gjaldfærð var á árinu svo til sama fjárhæð. Fjárlagaheimildir fjmrn. námu á árinu 1969 401 millj. kr. Sú fjárhæð er þó of há að því leyti, að þar er meðtalin fjárveiting til að greiða framlag ríkissjóðs á móti lífeyrisiðgjaldi allra starfsmanna ríkisins. Þetta mótframlag hefur verið gjaldfært hjá hverri stofnun sem hluti af hennar launakostnaði, þannig að ofangreindar heimildir eru oftaldar sem nemur 46 millj. kr., og raunveruleg útgjaldaheimild er því 355 millj. Gjöld á vegum rn. urðu hins vegar 446 millj. skv. rekstrarreikningi eða 91 millj. hærri en fjárl. ráðgerðu. Meginskýring þess er fólgin í mun hærri vaxtaútgjöldum en fjárl. gerðu ráð fyrir vegna hinnar óhagstæðu greiðslustöðu ríkissjóðs við Seðlabankann á árinu. Aukaframlag til Ríkisábyrgðasjóðs var 6 millj. kr., sem felur í sér mun betri afkomu sjóðsins en á árinu 1968. Útgjöld vegna ríkisábyrgða höfðu farið minnkandi ár frá ári, frá því að l. um Ríkisábyrgðasjóð voru sett þar til á árinu 1968, er gerbreyting varð til hins verra. Urðu útborganir úr sjóðnum umfram innborganir á því ári rúmar 155 millj. kr. og framlag ríkissjóðs til að standa straum af þeim halla var 150 millj. Árið 1969 voru útborganir umfram innborganir 98 millj. kr. og framlag úr ríkissjóði 91 millj., en að auki kemur ábyrgðargjald, 7 millj. kr. 1969, sem telst meðal tekjuliða ríkissjóðs og sem viðbótarframlag til sjóðsins. Útgreiðslur sjóðsins á árinu 1969 urðu því 55 millj. kr. lægri en 1968, sem sýnir mjög batnandi afkomu ýmissa ábyrgðaraðila. Samtals námu útistandandi kröfur Ríkisábyrgðasjóðs vegna vanskila í árslok 1969 577 millj. kr. Meginhluti útgjalda sjóðsins á árinu vegna ábyrgðarskulda var vegna síldarverksmiðja eða 68 millj. Er orðin brýn nauðsyn að taka mál Síldarverksmiðja ríkisins og reyndar síldarverksmiðja almennt til heildarendurskoðunar og gera sér grein fyrir því, hvort hægt er að hafa einhver not af þessum verksmiðjum næstu árin, því að ekki sýnast horfur á, að brædd verði síld í náinni framtíð og er þá aðeins um loðnuvinnslu að ræða. Vanskilaskuldir Orkusjóðs jukust um 16 millj. kr. og nokkur hækkun varð á vanskilum vegna togaralána, en horfur eru á, að á næstu árum fáist endurgreiddar þær rúmar 40 millj. kr., sem lagðar hafa verið út vegna togarans Narfa, þar eð önnur lán, sem á togaranum hvíla, eru að mestu greidd upp og togarinn er nú í ágætu lagi. Engar nýjar greiðslur féllu á Ríkisábyrgðasjóð á árinu vegna Flugfélags Íslands og eldri skuldir hafa verið greiddar að fullu á þessu ári. Útgjaldaheimild samgrn. og iðnrn. að meðtöldum heimildum sérlaga námu rúmum Í000 millj. kr., en bókfærð gjöld urðu nær 1047 millj. Umframgreiðslur eru einkum fólgnar í meiri ársgreiðslum af lánum til landshafna en áætlað hafði verið og 7 millj. kr. umframútgjöldum til flugmála. Útgjaldaheimildir viðskrn. samkv. fjárl. voru rúml. 584 millj., en bókfærðar eru á árinu 501 millj. Niðurgreiðslur á vöruverði urðu 84 millj. kr. undir áætlun, aðallega vegna minnkaðrar neyzlu. Meginástæðurnar fyrir rekstrarútgjöldum umfram heimildir fjárlaga 1969 og aðrar sérheimildir eru þannig að mestu óviðráðanlegar, eins og vaxtagjöld af yfirdráttarlánum ríkissjóðs eða launahækkanir samkv. samningum eða lögbundin útgjöld, svo sem skólakostnaður, framræslu- og jarðræktarstyrkir eða útflutningsuppbætur. Heildarumframgreiðslurnar nema þó ekki nema um 4%. Heildarmyndin af rekstrarreikningi ríkissjóðs árið 1969 er þessi: Rekstrartekjur reyndust 7 milljarðar 455 millj. kr., en rekstrargjöld 7 milljarðar 590 millj. kr. Rekstrarhalli varð því 135 millj. kr. Lánahreyfingar inn umfram lánahreyfingar út fyrir ríkissjóð og stofnanir voru 655 millj., þar af vegna endurmats 31 millj. kr., gengismunar o. fl. Greiðslujöfnuður er jákvæður sem nemur 459 millj. kr., og bætt viðskiptastaða á bankareikningum og sjóði var 291 millj. kr. Til skýringar á þessum tölum er þó þess að gæta, að í árslok 1969 samdi fjmrn. við Seðlabanka Íslands um að breyta 500 millj. kr. af yfirdráttarskuld á aðalreikningi ríkissjóðs við Seðlabankann í fast lán til 5 ára. Þessi ráðstöfun hefur þau áhrif á tölurnar, sem nefndar voru, að lánajöfnuður versnar sem því nemur, en greiðslujöfnuður batnar að sama skapi. Sömuleiðis batnar viðskiptastaða á bankareikningum. Nú mun ég í stórum dráttum gera grein fyrir horfum varðandi afkomu ríkissjóðs á árinu 1970 eftir því, sem bezt verður vitað, en þar sem margt getur enn gerzt síðustu þrjá mánuði ársins, verður að taka allar slíkar ágizkanir með miklum fyrirvara. Fjárlög ársins 1970 voru afgreidd með einungis 25 millj. kr. greiðsluafgangi og er það lítilfjörlegur afgangur miðað við 9 milljarða kr. fjárlög. Í fjárlagaáætlunum var byggt á forsendum, sem kunnar voru í desember 1969, þegar fjárlagafrv. var endanlega afgreitt hér á Alþ. Hins vegar var ekki gert ráð fyrir breytingum útgjalda, sem vænta mátti á árinu, t. d. vegna kjarasamninga ríkisstarfsmanna. Nú liggja fyrir tölur um rekstur ríkissjóðs í þrengri merkingu fyrir þrjá ársfjórðunga 1970 og greiðslutölur til dagsins í dag. Af þessum tölum og öðrum gögnum, sem fyrir liggja, má fara nokkuð nærri um afkomu ríkissjóðs til ársloka, ef ekkert óvænt gerist. Er þá miðað við greiðsluafkomu. Rekstrarafkoma gæti orðið lítið eitt öðruvísi vegna reglna um tímasetningu á færslum tekna og gjalda. Í gjaldahlið eru fyrirsjáanlegar verulegar greiðslur umfram fjárlög. Mestu munar um launahækkanir, sem þegar eru ákveðnar og verða varla minna en 200 millj. kr. Koma þar bæði til vísitöluhækkanir og svo 15% allsherjar grunnkaupshækkanir á laun opinberra starfsmanna, sem samið var um í sambandi við kjarasamningana í sumar. Þá hefur einnig vegna mikils kostnaðarauka sjúkrahúsa af völdum launahækkana og annars tilkostnaðar orðið óumflýjanlegt að endurskoða daggjöld sjúkrahúsa og er áætlað, að sjúkratryggingaútgjöld ríkissjóðs af þessum sökum hækki um 69 millj. kr. frá fjárl., og hækkun ellilífeyris og fleiri bóta almannatrygginga veldur 44 millj. kr. umframgreiðslu. Í fjárl. hafði verið ákveðin 5.2% hækkun bóta almannatrygginga annarra en fjölskyldubóta, en fjölskyldubætur voru hækkaðar um 27% með öllum börnum öðrum en fyrsta barni. Þótti mönnum almennt mjög lág þessi hækkun lífeyrisbótanna, en ekki var auðið að hækka þær meira miðað við afkomu ríkissjóðs þá nema með nýrri tekjuöflun. Eftir hinar almennu launahækkanir í sumar ákvað ríkisstj. að nota heimild gildandi laga og hækka lífeyrisbætur og aðrar skyldar bætur almannatrygginga um 20% til viðbótar. Hafa ýmsir að vonum varpað fram þeirri spurningu, hvernig auðið hafi verið að hækka þessar bætur á miðju ári svo mikið, úr því að það var ekki auðið í ársbyrjun. Er því einfaldlega til að svara, að annars vegar var auðvitað með engu móti stætt á því að hækka öll almenn laun í landinu nema laun ellilífeyrisþega, sem efnahagslega eru verr settir, og hins vegar er það staðreynd, að launahækkanirnar sjálfar og stóraukin velta í þjóðfélaginu af þeirra völdum hefur bætt svo mjög afkomuhorfur ríkissjóðs, að auðið er að standa straum af útgjöldum, sem tekjuhorfur í ársbyrjun bentu til, að ógerlegt væri að standa undir. Vegna hærra verðs á landbúnaðarvörum en gert var ráð fyrir í fjárlagaáætlun, má gera ráð fyrir 50 millj. kr. aukagreiðslu vegna lögbundinna út flutningsuppbóta á þessu ári. Þá er vitað um ýmsar smærri umframgreiðslur, sem verða varla innan við 40 millj. kr. Vega jarðræktarstyrkir þar þyngst, en einnig munu verða töluverð umframútgjöld við fasteignamatið, svo að auðið verði að ljúka því á þessu ári. Óvænt útgjöld vegna skaðabóta og ýmislegt annað. Loks má gera ráð fyrir, að vaxtaútgjöld ríkissjóðs af bráðabirgðaskuldum séu vanáætluð, varla innan við 30 millj. kr. Loks leiða umframtekjur af mörkuðum tekjustofnum sjálfkrafa til umframgreiðslu, má þar til nefna 30 millj. kr. hækkun á launaskatti vegna húsnæðismála og 13 millj. kr. framleiðslugjald á áli umfram áætlun. En þessir liðir hafa ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs í þrengri merkingu. Samtals má því gera ráð fyrir, að gjöldin verði um 475 millj. kr. umfram fjárlög. Þá hafa verulega breyttar forsendur síðari hluta ársins aukið tekjuhorfur ríkissjóðs frá því, sem ráðgert var í desember 1969. Í stað 8 milljarða 397 millj. kr. tekna í fjárl. er nú gert ráð fyrir, að tekjur verði 9.l–9.15 milljarðar eða 700–750 millj. kr. hærri en fjárlög ráðgerðu. Munar hér mestu um 300–350 millj. kr. hækkun almennra aðflutningsgjalda, 96 millj. kr. hækkun tekjuskatta umfram fjárlagaáætlun, 128 millj. kr. hækkun söluskatts, 47 millj. kr. hækkun á hagnaði Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins, 30 millj, kr. hækkun launaskatts, 28 millj. kr. hækkun á stimpilgjaldi og 13 millj. kr. hækkun á álgjaldi umfram fjárlagaáætlun, auk smærri liða, sem samtals nema töluverðum fjárhæðum. Í öllum þessum tilfellum er um að ræða þróun, sem með engu móti varð séð fyrir við afgreiðslu fjárlaga ársins. Eina verulega óvissuatriðið, sem getur halt áhrif á þessar áætlanir, eru launabreytingar, sem verða kunna í samningum eða niðurstöðu kjaradóms um laun ríkisstarfsmanna nú fyrir næstu áramót, en samkv. samningum ríkisins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja eiga slíkar launabreytingar að verka aftur fyrir sig frá 1. júli 1970. Verður síðar vikið að því vandamáli. Staða ríkissjóðs á aðalreikningi í Seðlabankanum um hádegi í dag var samkv. uppgjöri ríkisféhirðis 199 millj. kr. skuld og er það 178 millj. kr. betri staða en sama dag í fyrra, ef frá eru dregnar þær 600 millj. kr., sem skuldin var lækkuð með föstu láni Seðlabankans og greiðslu úr jöfnunarsjóði, þannig að um sambærilegar tölur sé að ræða. Sýnist vera ástæða til að ætla, að staðan á aðalreikningi verði jákvæð um næstu áramót, og er það í fyrsta sinn síðan í árslok 1966. Fjárlagafrv. fyrir árið 1971 mótast mjög af þeim miklu efnahagssveiflum, sem orðið hafa á árinu 1970. Hefur sú þróun að sjálfsögðu mjög veruleg áhrif á fjárhagsafkomu ríkissjóðs bæði tekna- og gjaldamegin, og sé eingöngu litið á stöðu ríkissjóðs má segja, að áhrifin séu jákvæð, þótt útgjaldaaukning verði að sjálfsögðu mjög mikil. En vitanlega má ekki skoða vandamálin frá svo þröngu sjónarhorni, heldur verður að hafa efnahagskerfið í heild í huga og þá fyrst og fremst getu atvinnuveganna til þess að standa undir þeirri geysilegu útgjaldaaukningu, sem á þá hefur verið lögð á þessu ári og mun enn fara vaxandi í lok þessa árs og á næsta ári, verði ekkert að gert. Mun ég nánar ræða þann vanda síðar. Svo sem venja hefur verið, var endanlega gengið frá fjárlagafrv. í lok ágústmánaðar, og eru því áætlanir um tekjur og gjöld ríkissjóðs í frv. við það miðaðar, að engar sérstakar ráðstafanir yrðu gerðar í kaupgjalds- og verðlagsmálum, en ekki þyrfti þó að koma til sérstök opinber aðstoð við atvinnuvegina, þótt athuganir á efnahagsþróuninni væru þá þegar það langt komnar, að augljóst væri, að grípa yrði til einhverra aðgerða í efnahagsmálum, ef tryggja ætti atvinnuvegunum viðunandi starfsskilyrði. Þá var úrlausn þess vandamáls rétt að komast á umræðustig og þess því enginn kostur að undirbúa fjárlagafrv. með hliðsjón af hugsanlegum úrræðum í þeim efnum, sem enginn þá vissi, hver yrðu. Hygg ég naumast, að geti orðið um það ágreiningur, að þess var þá enginn annar kostur en að draga upp myndina af horfunum á árinu 1971 svo sem gert er í frv. vegna hinna nýju laga um Stjórnarráð Íslands og nýrrar reglugerðar í samræmi við þau lög um skiptingu viðfangsefna milli stjórnardeilda. Verður allmikil breyting á uppsetningu fjárl. nú miðað við fjárlög ársins 1970. Kemur þar bæði til, að rn. fjölgar og einstakar stofnanir og málefnaflokkar flytjast því á milli rn. Heildarútgjöld á rekstrarreikningi ríkissjóðs eru áætluð 10 milljarðar 39 millj. 916 þús. kr., en voru 8 milljarðar 187 millj. 384 þús. kr. í fjárl. ársins 1970. Heildarhækkunin nemur því 1 milljarði 852 millj. 532 þús. eða 22.6%, en þar af er hækkun sérstakra tekjustofna, sem ráðstafað er til vissra aðila eða verkefna með sérlögum, 244 millj. 92 þús. eða 14.l%. Hækkun eiginlegra rekstrarútgjalda ríkissjóðs nemur því 1 milljarði 608 millj. 440 þús. eða 24.9% hækkun frá fjárl. 1970. Er hér vissulega um mjög stórfellda hækkun útgjalda að ræða, en meginhluti hennar stafar af hinum miklu kauphækkunum og þar af leiðandi kostnaðaraukningu, sem til hefur komið á þessu ári og enn mun fara vaxandi á næsta ári að öllu óbreyttu. Ekki er gert ráð fyrir neinni nýrri starfsemi á vegum ríkisins nema sem beinlínis er fyrir mælt í lögum. Veruleg aukning er að vísu á fjárveitingu til verklegra framkvæmda, en leitazt hefur verið við á sama hátt og áður að hafa fullt aðhald varðandi rekstrarfjárveitingar til ríkisstofnana og annarrar starfsemi á vegum ríkisins. Því er ekki að leyna, að í fjárlagatill. stofnana og einstakra rn. varð þess allvíða vart, að menn teldu líkur til, að fjárráð ríkissjóðs yrðu góð á árinu 1971, og því væri óhætt að vera nokkuð frjálslegur í fjárbeiðnum. En í meðförum fjmrn. voru fjárlagatill. stofnana og rn. skornar niður um nær 600 millj. kr. Var hér vitanlega um margvísleg nytjamál að ræða, en sem urðu að víkja fyrir þeirri höfuðnauðsyn, svo sem nú er ástatt, að auðið reynist að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög án þess að til komi nýjar skattaálögur. Þegar reynt er að meta, hvort ríkisútgjöld eða hækkun ríkisútgjalda sé óhæfileg eða ekki, tjóar að sjálfsögðu ekki að horfa eingöngu á niðurstöðutölur fjárlaga, heldur verður að hafa hliðsjón af heildartekjum þjóðarbúsins. Þegar borið er saman við önnur lönd, sem veita borgurum sínum sízt betri þjónustu en íslenzka ríkið gerir, þá er augljóst, að skattaálögur hér á landi eru ekki óhæfilegar, og þótt ríkisútgjöld hækki verulega ár frá ári er einnig ljóst, að hlutdeild ríkisútgjalda í þjóðartekjum fer ekki hækkandi. Árið 1968 nam þjóðarframleiðslan 27.3 milljörðum og voru ríkisútgjöld þá 22.5% af þjóðarframleiðslunni. Árið 1969 nam þjóðarframleiðslan 33.7 milljörðum og ríkisútgjöld voru 20.8% af þjóðarframleiðslu. Ekki er enn hægt að gera sér endanlega grein fyrir árinu 1970, en gera má þó ráð fyrir, að prósentan af þjóðarframleiðslu verði eitthvað lægri, og 1971 gera þjóðhagsáætlanir Efnahagsstofnunarinnar ráð fyrir, að þjóðarframleiðslan muni verða 48.8 milljarðar og verða þá ríkisútgjöldin 20.6% af þjóðarframleiðslunni þrátt fyrir hina miklu hækkun þeirra. Langstærsti liðurinn í útgjaldaaukningu ríkissjóðs á næsta ári eru launahækkanir, sem áætlað er, að nemi 580 millj. kr. eða meira en þriðja hluta af allri hækkun ríkisútgjaldanna. Þótt hér sé meðtalin öll áfallin vísitöluhækkun, áætluð vísitöluhækkun 1. desember og nokkur viðbótarhækkun vísitölu á árinu 1971, eru samt ekki öll kurl til grafar komin. Viðræður um nýja kjarasamninga standa nú yfir við starfsmenn ríkisins og á þeim að verða lokið fyrir næstu áramót, en ekki er í frv. áætlað neitt fé til að mæta hækkunum útgjalda vegna þeirra samninga, enda engin leið að gera sér nokkra grein fyrir þeim útgjaldaauka, þegar frv. var samið. Heildarlaunagreiðslur stofnana í a-hluta ríkisreiknings munu í árslok 1970 nema um 2 milljörðum 180 millj. kr. á ársgrundvelli, en samtals eru nú allar launagreiðslur ríkisstofnana um 3.7 milljarðar á ári. Næststærsti hækkunarliður ríkisútgjalda eru hin ýmsu framlög til almannatrygginga, sem hækka um 359 millj., og nema þessir tveir liðir rúmum helmingi heildarhækkunar áætlaðra ríkisútgjalda á næsta ári. Framlög til ýmissa verklegra framkvæmda hækka um 185 millj., sem segir þó ekki nema hálfa sögu, því að sjálfsögðu ber einnig að telja til verklegra framkvæmda hin stórauknu framlög til húsnæðismála og hækkun fjárveitinga til Landnáms ríkisins, Fiskveiðasjóðs og Iðnlánasjóðs, alls um 165 millj. kr., svo hækkun fjárveitingar til verklegra framkvæmda er samtals um 350 millj. kr. Með fjárlagafrv. fylgir nú, eins og hefur verið síðustu árin, mjög ýtarleg greinargerð, annars vegar samandregið heildaryfirlit um helztu breytingar tekna og gjalda miðað við síðustu fjárl. og hins vegar nákvæm sundurliðun og útskýring á einstökum breytingarliðum. Ég sé því enga ástæðu til að gera grein fyrir breyt. í fjárlfrv. miðað við fjárlög ársins 1970 í einstökum atriðum, enda yrði það allt of langt mál, en læt nægja að vísa til grg., en mun takmarka mál mitt við að skýra sérstaklega þá útgjaldaliði eða tekjuliði frv., sem ég tel ástæðu að vekja athygli á. Með hinum nýju l. um Stjórnarráð Íslands, sem síðasta Alþ. samþ., var gerð veigamikil endurskipulagning á starfsemi Stjórnarráðsins, stjórnardeildum fjölgar nokkuð og gert er ráð fyrir auknu starfsliði. Var með löggjöf þessari að því stefnt, að stjórnardeildirnar yrðu færari en áður að annast yfirstjórn og nauðsynlegt eftirlit með ríkiskerfinu og var ekki um þetta mál ágreiningur hér á hinu háa Alþ. Öllum hlýtur hins vegar að hafa verið ljóst, að þessar skipulagsbreytingar mundu leiða til allverulegs útgjaldaauka við Stjórnarráðið, enda er gert ráð fyrir 16 millj. kr. hækkun á útgjöldum til Stjórnarráðsins á næsta ári auk verðlagsuppbóta, og til viðbótar er gert ráð fyrir að verja þurfi um 5 millj. kr. vegna breytinga á húsnæði og tilflutnings stjórnardeilda við tilkomu hinna nýju ráðuneyta. Telja verður, að fullt hóf hafi verið haft á aukningu starfsliðs Stjórnarráðsins og unnið er nú að því að fastmóta þróun einstakra stjórnardeilda með hliðsjón af verkefnum, þannig að Stjórnarráðið geti sinnt hlutverki sínu, svo sem l. gera ráð fyrir, án þess að um óhæfilega útþenslu þess verði að ræða. Þegar útgjaldahækkun ríkissjóðs er skipt niður á einstaka málefnaflokka, vega menntamálin langþyngst og hækka framlög til þeirra um 466 millj. kr. Óumflýjanlegt er talið að auka enn verulega þá tilrauna- og rannsóknastarfsemi, sem fram fer á vegum skólarannsókna innan menntmrn. Fjármálaeftirlit skóla hættir sem sjálfstæð stofnun, en fjármáladeild rn. tekur við starfsemi þess, og er hin brýnasta nauðsyn að hafa sem styrkast fjármálaeftirlit með skólakerfinu og hinum einstöku þáttum þess, því slappleiki í þeim efnum nemur skjótlega milljónatugum í auknum útgjöldum ríkissjóðs. Að venju verður mikil hækkun útgjalda vegna fjölgunar kennara á hinum ýmsu skólastigum. Kostnaður við skyldunámsstigið, barna- og gagnfræðaskóla, hækkar um 74.9 millj., og 46.3 millj. af þeirri upphæð er almenn rekstrarkostnaðaraukning vegna fjölgunar kennara og hækkunar á öðrum rekstrarkostnaði. Gert er ráð fyrir 23.1 millj. kr. til aukinna byggingaframlaga og 5.5 millj. kr. til að mæta hækkun viðhaldskostnaðar. Hin nýju skólakostnaðarlög, sem gera ráð fyrir miklu fljótari greiðslu framlaga ríkissjóðs til einstakra skólabygginga, eru tvímælalaust til mikilla bóta að því leyti, að skólabyggingafé nýtist betur. En menn standa hins vegar andspænis þeim vanda, að ekki er hægt að veita fé til jafnmargra skólabygginga og áður var í einu. Þetta ætti í raun og veru að koma í einn stað niður, en þó er erfitt fyrir þm. að bíða með ýmsar brýnar skólabyggingarframkvæmdir í kjördæmum sínum, nema því aðeins, að fyrirfram sé vitað, á hvaða ári þeir fái fjárveitingu til framkvæmda. Og er því hin brýnasta nauðsyn að gera áætlun til nokkurra ára um skólabyggingar, svo sem raunar l. gera ráð fyrir. Miðað við reynslu síðasta árs horfi ég með mestum kvíða á það vandasama verkefni fjvn. að ná bærilegu samkomulagi um viðráðanlegar fjárveitingar til nýrra skólabygginga á næsta ári. Á síðasta ári var birt nál. svonefndrar háskólanefndar, sem leiddi ótvírætt í ljós, að stærstu fjárhagslegu vandamálin á sviði skólamála næsta áratug væru á framhaldsskólastiginu, nú fyrstu árin á menntaskólastiginu og síðan í stórvaxandi mæli á háskólastiginu. Var talið óumflýjanlegt, að byggingu Árnagarðs lokinni, að halda áfram og það í vaxandi mæli byggingum í þágu Háskólans. Happdrætti Háskólans var eflt og hefur skilað stórauknum tekjum á þessu ári. 30 millj. kr. fjáröflun var ráðgerð í framkvæmdaáætlun, sem þó hefur ekki þurft á að halda á þessu ári, en 30 millj. kr. fjárveiting er nú tekin í fjárlagafrv. vegna bygginga í þágu Háskólans. Samkomulag hefur orðið um það milli menntmrn. og fjmrn. að setja á laggirnar sérstaka byggingarnefnd til þess að samræma og hafa yfirumsjón með byggingarframkvæmdum Háskólans. Samhliða vaxa að sjálfsögðu stórlega rekstrarútgjöld Háskólans, bæði vegna óumflýjanlegrar stofnunar nýrra deilda og aukningar í eldri deildum. Var framkvæmd í sumar á vegum menntmrn. mjög rækileg athugun á rekstrarfjárþörf Háskólans á næsta ári og hefur fjmrn. í meginefnum fallizt á niðurstöður þeirrar athugunar, en samkvæmt því hækkar fjárveiting til reksturs Háskólans um 17.8 millj. kr. Mikil fjölgun nemenda verður á menntaskólastiginu, einkum í Menntaskólanum við Tjörnina og Hamrahliðarskóla og nýr menntaskóli tekur til starfa á Ísafirði og hækka framlög til reksturs menntaskóla um 16.3 millj., og munar þar mestu um framhaldsbyggingar við Hamrahlíðarskólann. Auk eflingar Háskólans hefur annað og raunar mest umtalaða viðfangsefnið í menntamálum verið aðstoð ríkisins við námsmenn heima og erlendis. Framlög ríkissjóðs til Lánasjóðs ísl. námsmanna hafa að vísu aukizt stórkostlega síðustu árin og mun meira en verðlagshækkuninni nemur, en þó hefur réttilega verið á það bent, að sá hluti væri enn of stór, sem námsmönnum væri ætlað að afla sér af eigin rammleik til að standa undir sívaxandi námskostnaði. Stjórn lánasjóðsins, þar sem einnig eiga sæti fulltrúar námsmanna, var falið að taka þetta vandamál til rækilegrar athugunar. Var stjórn lánasjóðs algjörlega sammála um tillögugerð til ríkisstj., þar sem gert er ráð fyrir allverulegri aukningu framlaga og lánsfjáröflunar til Lánasjóðs ísl. námsmanna og féllst ríkisstj. á það í sumar að mæla með því hér á Alþ., að þessar till. yrðu samþ. Því hefur heyrzt haldið fram, að meðferð ríkisstj. á þessu máli hafi verið næsta óeðlileg og hafi ríkisstj. gefizt upp fyrir upphlaupsmönnum og hávaðalýð og þannig vísað veginn um það, að líklegasta leiðin til að fá málum framgengt væri að beita ribbaldahætti í stað raka. Hér er um reginmisskilning að ræða. Meginkrafan um, að séð verði fyrir öllum námskostnaði kemur ekki til álita. Enda ekki vitað, að svo sé í neinu landi, nema þar sem námslaunakerfi er, en í þeim löndum verða námsmenn að sætta sig við kjör og skuldbindingar að námi loknu, sem ekki þekkjast í vestrænum löndum. Ætlun ríkisstj. var alltaf sú að taka þetta mikla vandamál til rækilegrar athugunar, svo sem ítrekað var skýrt frá fyrr á þessu ári, og hlutur stúdenta við nám við Háskóla Íslands er aukinn mest hlutfallslega, en einmitt sá hópur námsmanna beitti aldrei ofbeldi heldur eingöngu rökum í sínum málflutningi, og það kom auðvitað heldur ekki til mála að láta námsmenn almennt gjalda þess, þótt fámennir hópar stúdenta, æstir af pólitískum upphlaupsmönnum, sýndu ósæmilegt framferði. Ástæðan til þess, að ríkisstj. tilkynnti ákvörðun sína, áður en hægt væri að leita endanlegs samþykkis Alþ. við meðferð fjárl., var sú, að óumflýjanlegt var fyrir námsmenn, áður en skólaárið byrjaði, að vita, hverra kosta þeir ættu völ. Lagt er til, að framlag ríkissjóðs til lánasjóðsins hækki um 32.6 millj. kr., en þess má geta, að miðað við þær reglur, sem fylgt hefur verið síðustu árin um ákvörðun framlaga til lánasjóðsins, hefði fjárveitingin hækkað um 20 millj. kr. Þá er áætlað, að árlegar lántökur sjóðsins hækki um 14 millj. og ráðstöfunarfé sjóðsins hækki á næsta ári um nær 50 millj. Vegna aukinna viðfangsefna og mikillar hækkunar á útgáfukostnaði er óumflýjanlegt að hækka fjáröflun til Ríkisútgáfu námsbóka á næsta ári um 15 millj. kr., en 2/3 þessarar fjárhæðar eru greiddir af námsbókagjaldi, sem verður að tvöfaldast af þessum sökum. Framlög til iðnskóla hækka um 9.9 millj. og þar af 4.8 millj. til byggingar iðnskóla og framlag til Heyrnleysingjaskólans hækkar um 6.5 millj. kr., sem er að mestu vegna nýbyggingar skólans. Enn verður veruleg hækkun á fjárveitingu til Tækniskólans, vegna stöðugt aukinnar aðsóknar að skólanum. Í sambandi við Tækniskólann og Matsveina- og veitingaþjónaskólann er rétt að skýra frá því, að tekið hefur verið á leigu húsnæði fyrir skóla þessa, er leysa mun húsnæðisþörf þeirra um alllangt skeið. Verður því m. a. ekki þörf fyrir þá nýbyggingu fyrir Matsveina- og veitingaþjónaskólann, sem ráðgerð hafði verið. Má ótvírætt fullyrða, að hér hafi verið um hagkvæma ráðstöfun að ræða. Í fjárl. yfirstandandi árs er í fyrsta sinn varið nokkurri fjárveitingu eða 10 millj. kr. til að jafna námsaðstöðu nemenda úr þéttbýli og strjálbýli, sem ætlað er til að létta undir með þeim nemendum í framhaldsskólum, sem þurfa að leita sér kennslu utan heimabyggðar sinnar en án þess að eiga aðgang að heimavist. Í fjárlagafrv. er nú gert ráð fyrir nokkuð hærri fjárveitingu í þessu skyni. Menntmrn. hefur látið fara fram athugun á þessu vandamáli, sem vissulega er þess eðlis að gefa verður gaum og þá vafalaust helzt á þann hátt að reyna að tryggja aukna heimavistaraðstöðu í framhaldsskólum. Er hér um kostnaðarsamt viðfangsefni að ræða, sem þó verður að reyna að leysa að því marki, að hvorki þurfi efnilegir nemendur að fara menntunar á mis af þessum sökum né heldur, að foreldrar jafnvel neyðist til að flytja búsetu sína vegna framhaldsmenntunar barnanna, sem ekki mun óalgengt. Hitt verða menn þó jafnan að hafa í huga, hvort sem rætt er um skólamál eða aðra þjónustu við þjóðfélagsborgarana, sem því miður vill oft gleymast, þegar umbótanna er krafizt, að allar kosta þessar umbætur mikla fjármuni, sem þjóðin verður þá að vera reiðubúin að leggja fram, og ég held, að okkur sé jafnframt nauðsynlegt að hafa í huga, að þótt við viljum hafa ótalmargt betra en það er og umbótavilji er alltaf lofsverður, þá er það ótvírætt, að Íslendingar hafa í sínu harðbýla landi komið á miklu meiri þjóðfélagslegum umbótum heldur en margar miklu ríkari þjóðir. Framlag til Þjóðleikhússins hækkar um 9.1 millj. kr. Er hér um mikla hækkun að ræða, sem fyrst og fremst stafar af því, að á síðasta Alþ. var ákveðið, að Þjóðleikhúsið skyldi ekki lengur njóta hlunninda af skemmtanaskatti. Því miður eru horfur á, að fjárveiting til Þjóðleikhússins verði að hækka enn, sökum þess að leikhúsið hefur á síðustu árum safnað verulegum skuldum, og verður auðvitað ekki hjá því komizt að greiða þær skuldir. Fyrir nokkru fór fram ýtarleg athugun á rekstri Þjóðleikhússins og var þá gert ráð fyrir, að leikhúsinu ætti að nægja næsta þriggja ára bil sem svaraði 6 millj. kr. fjárveiting árlega að viðbættum hluta af skemmtanaskatti, en vegna mikilla launahækkana telur þjóðleikhússtjóri þessa áætlun ekki geta staðizt, þar eð ekki sé auðið að hækka verð aðgöngumiða til að mæta kauphækkuninni. Virðast menn því verða að bíta í það súra epli að gjalda þessa menningarstarfsemi svo dýru verði, sem raun ber vitni um, en hætt er við, að önnur leikstarfsemi í landinu eigi þá erfitt uppdráttar. Niðurfelling á hlutdeild Þjóðleikhúss og Sinfóníuhljómsveitar í skemmtanaskatti var ákveðin til að létta undir með félagsheimilasjóði, vegna lækkunar skemmtanaskatts af kvikmyndasýningum. Félagsheimilasjóður hefur alltaf búið við mikinn fjárskort miðað við ráðgerða hlutdeild í byggingu félagsheimila. Nam ógreidd heimiluð kostnaðarhlutdeild sjóðsins í félagsheimilum 56.4 millj. kr., en áætlaðar tekjur á næsta ári eru 10 millj. Þá hefur verið ákveðið að nota lagaheimild til útgáfu skuldabréfa, sem ráðgerð er í fyrsta áfanga 14 millj. kr. Ætti því að verða auðið að hreinsa verulega til nú varðandi eldri skuldir. Fjárveitingar til sendiráðanna hækka um 11.1 millj. kr. og stafar nær helmingur þeirrar hækkunar af kostnaði við sendinefnd Íslands hjá EFTA í Genf, en engin fjárveiting var til þeirrar skrifstofu á fjárl. þessa árs. Vegna dýrtíðaraukningar í ýmsum löndum reynist einnig óumflýjanlegt að hækka staðaruppbót sendiráðsfólks allverulega. Vegna heimkvaðningar nokkurra starfsmanna sendiráða hækka launagreiðslur utanrrn., en þó er hér um verulegan sparnað að ræða miðað við, að starfsmenn þessir störfuðu í sendiráðum. Vegna hækkunar á verði landbúnaðarvara er áætlað, að útflutningsbætur þurfi að hækka um 90 millj. kr. á næsta ári, en þær eru sem kunnugt er takmarkaðar við 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar og hafa um margra ára bil alltaf verið í hámarki vegna mikils útflutnings landbúnaðarvara, sem ýmsar hafa verið seldar langt undir sannvirði. Nema útflutningsuppbæturnar þá samtals 390 millj. kr., en líklegt er, að endurskoða verði þessar tölur fyrir endanlega afgreiðslu fjárl., því búvöruverð hækkaði meira í haust en gert hafði verið ráð fyrir við ákvörðun uppbótarfjárhæðarinnar í frv. Sem betur fer hefur markaðurinn fyrir kindakjöt batnað og verð hækkað og er það einkum að þakka auknum innflutningi til Norðurlanda í sambandi við aðild Íslands að EFTA. Framkvæmdir í jarðrækt halda enn áfram að aukast og er gert ráð fyrir, að framlög til jarðræktar þurfi að hækka um 17.3 millj. á næsta ári. Aukastyrkur til súgþurrkunar fellur hins vegar niður, þar eð samkomulaginu við bændasamtökin um það efni hefur verið fullnægt. Aftur á móti hefur ríkisstj. ákveðið um það efni eftir samningu frv. að beita sér fyrir nýjum framlögum til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Þá var ákveðið á síðasta Alþ., að framlag til Landnáms ríkisins skyldi aftur hækka um þær 7.5 millj. kr., sem framlagið var skert með sparnaðarlögunum 1968. Er að sjálfsögðu mikilvægt um leið að taka starfsemi Landnámsins til heildarendurskoðunar, því ekki virðist vera neinn grundvöllur undir stofnun nýbýla svo sem ástatt er. En engu að síður þarf að mörgu að hyggja í landbúnaðinum til umbóta og l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins eru nú í sérstakri endurskoðun. Má vænta þess, að starfsemi Landnámsins komi þá einnig til endurskoðunar. Í fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir neinum fjárveitingum til landbúnaðarins vegna hins alvarlega áfalls, sem ýmis byggðarlög urðu fyrir af öskufalli í sumar til viðbótar miklu harðæri af völdum kulda og kals, sem enn einu sinni hefur dunið yfir íslenzka bændastétt. Þetta stafar ekki af sinnuleysi um þessi vandamál, enda hefur harðærisnefnd starfað að athugun vandans í allt sumar, heldur af þeim eðlilegu ástæðum, að till.-gerð um aðgerðir var óhugsandi í ágústlok, þegar gengið var frá fjárlagafrv. Síðan hefur harðærisnefnd skilað ákveðnum till., sem sýnast það hófsamlegar og skynsamlegar, að ríkisstj. hefur ákveðið að mæla með þeim við Alþ. Er gert ráð fyrir að aðskilja vandamálin þannig, að aðstoð vegna kals verði eins og áður á vegum Bjargráðasjóðs og verði ekki um beinar fjárveitingar til sjóðsins að ræða í því sambandi, heldur verði greitt fyrir lánsfjáröflun sjóðnum til handa. En hins vegar er tjónið vegna öskufallsins talið vera svo sérstæðs eðlis og það mikið í ýmsum sveitum, að því verði ekki mætt með lánveitingum heldur þurfi til að koma beinar styrkveitingar, sem gert er ráð fyrir að verði 60% af áætluðu tjóni, sem annars vegar stafar af mjög óvenjulegri fóðurgjöf í vor og hins vegar af óeðlilegum lambadauða, og er sennilegt að samtals nemi þessi aðstoð um 25 millj. kr. Til viðbótar þessari aðstoð við bændur á öskufallssvæðum ákvað ríkisstj. í sumar að leggja fram fé til þess að dreifa miklu áburðarmagni yfir heiðalönd og beitilönd önnur, sem þurfti að taka til afnota vegna tilflutnings á búfénaði og var dreift samtals um 525 tonnum af áburði, sem kostar um 3.5 millj. kr. Með sparnaðarlögunum 1968 var fellt niður framlag ríkissjóðs til Fiskveiðasjóðs. Átti sjóðurinn það mikið orðið í reiðufé, að talið var gerlegt að leysa fjárþörf hans með lántöku. Síðan hefur fjárþörf Fiskveiðasjóðs vegna aukinna lánveitinga vaxið svo stórlega, að óráðlegt er talið að styrkja ekki betur eigin fjárstöðu sjóðsins, og ákvað síðasta Alþ., að á árinu 1971 skyldu að nýju hefjast föst framlög ríkissjóðs til sjóðsins og var ársframlagið ákveðið 35 millj. kr., sem nú er því tekið í fjárlagafrv. Smíði hafrannsóknaskipsins Bjarna Sæmundssonar hefur dregizt nokkuð, en gert er nú ráð fyrir rekstri þess allt næsta ár og hækkar því nokkuð framlag til Hafrannsóknastofnunarinnar af þessum sökum. Hins vegar er í frv. reiknað með því, að vélskipið Hafþór verði selt, en tímabundið rannsóknarefni, sem Bjarni Sæmundsson og Árni Friðriksson muni ekki komast yfir, verði þá leyst með leiguskipum. Ætti það að vera fjárhagslega hagkvæmara og sýnist ástæðulitið að hafa meira en tvö hafrannsóknaskip í gangi allt árið, enda þess að vænta með tilkomu hins nýja og fullkomna skips, að bætist mjög öll aðstaða til hafrannsókna. Framlög ríkissjóðs til hinnar almennu deildar aflatryggingasjóðs hækka um 6.6 millj. kr. í samræmi við ákvæði l. frá s. l. Alþ. Niður fellur hið sérstaka framlag ríkissjóðs, sem greitt hefur verið í tvö ár, vegna hinnar nýju áhafnadeildar aflatryggingasjóðs, sem gert er ráð fyrir, að geti á næsta ári staðið undir skuldbindingum sínum án sérstakrar ríkisaðstoðar. Á vegum dóms- og kirkjumrn. er tekin upp ný fjárveiting, 2.5 millj. kr., til þess að standa straum af kostnaði við alþingiskosningar á næsta ári. Framlög til dómgæzlu og lögreglumála hækka samtals um tæpar 79 millj. og nema verðlagshækkanir 57.4 millj. af þeirri fjárhæð. Fjárveitingar til bifreiðaeftirlits hækka um 6.3 millj., aðallega vegna nýbyggingar, sem orðin er mjög brýn, en þess ber að gæta, að tryggð hefur verið sérstök fjáröflun með hækkun skoðunargjalds til þess að standa straum af nýbreytingu þessari. Mjög lítil fjárveiting hefur verið til almannavarna, frá því að hún var lækkuð með sparnaðarlögunum 1968, en talið er óumflýjanlegt að hækka fjárveitinguna nú um 3.8 millj. til kaupa á ýmsum öryggisbúnaði og birgðum, en sem kunnugt er er hlutverk almannavarna ekki aðeins að sjá um öryggisráðstafanir vegna styrjaldarhættu, heldur og einnig að koma til hjálpar, ef tjón verður af einhverjum náttúruhamförum. Aðeins er gert ráð fyrir 2 millj. kr. hækkun til Landhelgisgæzlunnar og er þar raunverulega um allverulega lækkun að ræða miðað við aukinn kostnað, sem leiðir af bættu skipulagi varðgæzlunnar. Nauðsynlegt er orðið að efla fluggæzluna, er það viðfangsefni nú í sérstakri athugun og kunna í því sambandi innan tíðar að þurfa að koma til sérstakar fjárveitingar, en ætla má, að aukin fluggæzla geti leitt til sparnaðar í notkun varðskipanna, þannig að ekki þurfi í heild að verða um aukin útgjöld að ræða. Allt frá því, að ákveðið var með sparnaðarlögunum 1968 að draga úr kostnaði ríkisins við löggæzlu hefur verið á það lögð áherzla, að þessi sparnaður gæti orðið raunhæfur og hafa fjárveitingar bæði á árinu 1969 og 1970 verið við það miðaðar, að sérstakar ráðstafanir yrðu gerðar til þess að draga úr þessum kostnaði. Mun sennilega þurfa að koma hér til sérstök lagabreyting og ákveðnar till. hafa verið gerðar af hálfu fjvn. og Hagsýslustofnunarinnar, hvernig auðið muni að ná fram þessum sparnaði, en því miður hafa þessar skipulagsbreytingar ekki enn verið lögfestar, en fjárveitingar til löggæzlu í fjárlagafrv. nú eru við það miðaðar, að svo verði gert á þessu þingi. Og þyrftu þá þær breytingar að verða að l. fyrir áramót. Litlar breytingar verða á framlögum til kirkjumála umfram verðlagsuppbætur á laun, sem nema 10 millj. kr. Nokkur hækkun verður þó á framlagi til kristnisjóðs, og rétt er að vekja athygli á því, þó ekki sé um stóra fjárveitingu að ræða, að lagt er til að veita nokkra fjárhæð til aukinnar kristindómsfræðslu í skólum, en á það hefur verið lögð mikil áherzla af kirkjunnar mönnum. Í þessu sambandi er rétt að leggja á það áherzlu, að verði kristindómsfræðsla almennt aukin sem námsgrein í skólum, hlýtur það að verða að ákveðast innan skólakerfisins, og ber ekki að líta á þessa fjárveitingu nú sem neina ákvörðun í því efni, heldur aðeins til þess að gefa kirkjunni aðstöðu til þess að gera á sínum vegum nánast tilraunir í þessa átt í samráði við skólastjórnirnar. Með l. frá síðasta Alþ. voru ákveðin stóraukin framlög ríkissjóðs til húsnæðismála. Var þar annars vegar um að ræða nær tvöföldun eða 35 millj. kr. hækkun á hinu almenna framlagi ríkisins til húsnæðismálastjórnar, en hins vegar mikla hækkun á framlagi til Byggingasjóðs verkamanna vegna stóraukinnar aðstoðar við verkamannabústaði samkvæmt ákvæðum hinna nýju laga og nemur útgjaldaaukning ríkissjóðs til verkamannabústaða um 48 millj. kr. á næsta ári. Er því hér um nýjan útgjaldalið að ræða, sem á næsta ári mun nema samtals um 83 millj. kr. Tekjustofnar, sem með sérstökum lögum er ráðstafað til tiltekinna þarfa, hækka flestir eða allir nokkuð, svo sem álag á gosdrykki, sælgæti, erfðafjárskattur og skipulagsgjald, en þessir tekjustofnar snerta ekki afkomu ríkissjóðs í þrengri merkingu. Langmest hækkun verður á álgjaldi, sem lögum samkv. rennur til Atvinnujöfnunarsjóðs, og hækkar sá tekjustofn á næsta ári um 21.8 millj. kr., en hins vegar er fellt niður 20 millj. kr. framlag til Atvinnujöfnunarsjóðs, sem veitt var á þessu ári til að mæta sérstökum þörfum. Kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs til þess að mæta halla lífeyrissjóða verkalýðsfélaganna hækkar um 2.8 millj. kr. í samræmi við l. um það efni. Í því sambandi er rétt að taka fram, að ríkisstj. hefur ákveðið að beita sér fyrir því við Alþ., að lögfestur verði sérstakur lífeyrissjóður fyrir bændur og mundi ríkissjóður í sambandi við þá lagasetningu verða að taka á sig nokkrar kvaðir í samræmi við það, sem gildir um lífeyrissjóði verkalýðsfélaganna fyrstu árin vegna hallareksturs þess sjóðs, en ekki þótti rétt að taka þau útgjöld í fjárlagafrv. fyrr en séð yrði, hverjar yrðu undirtektir Alþ. við það mál. Að venju er annar stærsti kostnaðarauki ríkissjóðs aukin útgjöld við tryggingakerfið og nemur sú hækkun 358.5 millj. kr., sem skiptist þannig, að 135.4 millj. eru vegna lífeyristrygginga, 199.6 millj. vegna sjúkratrygginga og 23.5 millj. vegna atvinnuleysistrygginga. Í grg. frv. er að finna nákvæma sundurliðun á þessum útgjöldum, en áætlað er, að á næsta ári nemi framlög ríkissjóðs til tryggingakerfisins samtals 2 milljörðum og 81 millj. kr. að frátöldum persónuiðgjöldum, sem nema alls 668 millj. kr. Sé ég ekki ástæðu til þess að gera tryggingamálin frekar að umtalsefni, að undanskildum sjúkratryggingum, eða þann þátt þeirra, sem snýr að kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs í útgjöldum sjúkrasamlaganna, en það mál þarfnast mjög rækilegrar athugunar og nýrra úrræða, ef ekki á áð leiða út í ógöngur og til lítt viðráðanlegrar útgjaldaaukningar ríkissjóðs. Fyrir tveimur árum voru sett ný lög, sem ákváðu, að framvegis skyldu daggjöld sjúkrahúsa vera við það miðuð, að þau stæðu undir tilkostnaði sjúkrahúsa. Út af fyrir sig var hér um eðlilega hugsun að ræða, og sem fyrst og fremst var ætlað að tryggja það, að einstök byggðarlög yrðu ekki fyrir óhæfilega þungum búsifjum vegna reksturs sjúkrahúsa meðan önnur byggðarlög slyppu undan allri kostnaðarhlutdeild við þennan veigamikla og kostnaðarsama rekstur. Var sett á laggirnar sérstök daggjaldanefnd á vegum ríkisins, er ákvarða skyldi daggjöld hinna einstöku sjúkrahúsa og jafnframt ákveða, að þau skyldu flokkuð eftir þeirri þjónustu, sem þeim var ætlað að veita. Reyndin hefur orðið sú, að á þessu skipulagi hafa orðið ýmsir annmarkar og daggjaldanefnd hafði í upphafi ekki við annað að styðjast en síðustu ársreikninga sjúkrahúsanna, og varð því afleiðingin sú, að þau sjúkrahús, er rekin hafa verið með hvað mestum sparnaði, urðu lakast úti við ákvörðun daggjalda. En hins vegar hefur ekki enn tekizt að finna grundvöll undir þá flokkun sjúkrahúsa eftir þjónustu sem l. gera ráð fyrir. Hefur þetta skipulag og störf daggjaldanefndar, sem hefur sýnt lofsverða viðleitni til að halda útgjaldaaukningunni í skefjum, leitt til ýmiss konar leiðinda og gagnrýni, en alvarlegasti vandinn er þó sá, að verði því marki náð, að daggjöldin standi undir öllum kostnaði sjúkrahúsanna, þá er mjög dregið úr aðhaldi vegna reksturs þeirra, og er því ekki um annað að ræða en koma upp einhverju eftirlitskerfi, er geri heilbrigðisstjórninni og daggjaldanefndinni mögulegt að gagnrýna á raunsæjan hátt rekstur sjúkrahúsanna. Hef ég áður ítrekað lagt áherzlu á það varðandi ríkisspítalana, að nauðsynlegt sé að fá sérfróða menn í sjúkrahúsarekstri til þess að annast yfirstjórn þeirra sem sérgrein og á ekkert skylt við störf læknanna á sjúkrahúsum. Hefur raunar erlendrar sérfræðiaðstoðar verið leitað í sambandi við nauðsynlega endurskipulagningu í sjúkrahúsarekstri hér á landi á vegum ríkisins, en því miður hefur ekki enn tekizt að leysa það vandamál á viðunandi hátt, þótt lögð hafi verið áherzla á að auka t. d. samvinnu milli hinna stærri sjúkrahúsa, svo sem Borgarspítalans og Landsspítalans, og eftirtektarverðar séu þær skoðanir, sem settar hafa verið fram um það, að ekki muni vera svo ýkja mikill skortur nauðsynlegs sjúkrarýmis á almennum sjúkrahúsum hér á landi, ef nýting sjúkrarýmisins yrði betur skipulögð og komið á meiri „ambulance“þjónustu. Hins vegar er tilfinnanlegur skortur á sérgreinasjúkrarými og þá fyrst og fremst á sviði geðlækninga. Vegna hinna hækkuðu daggjalda verða útgjöld ríkissjóðs vegna rekstrar ríkisspítalanna minni á pappírnum en ella mundi vera, en nettóframlag til ríkisspítalanna hækkar nú um 60 millj. kr. og þar af framlög til bygginga um 30.8 millj. Í sambandi við útgjaldaaukningu ríkissjúkrahúsanna hefur verið fylgt þeirri meginreglu að samþykkja einungis þá fjölgun starfsliðs, þar sem um opnun nýrra sjúkradeilda er að ræða, en hins vegar hefur stjórnardeild ríkisspítalanna beðið um miklu meiri aukningu á starfsliði, sem ekki verða séð fullgild rök fyrir. Útgjöld vegna tolla og skattheimtu aukast um 30.7 millj. kr. Er það nær eingöngu vegna eðlilegra launahækkana, og framlög til lífeyrissjóða og vegna eftirlauna hækka um 11.6 millj. Í fjárveitingum til fjmrn. er að finna sérstaka fjárveitingu, 150 millj. kr., til þess að mæta áætluðum verðlagsuppbótum á laun í desember og á næsta ári. Hefur þessum uppbótum ekki verið skipt niður á einstakar stofnanir, þar eð gert var ráð fyrir, að væntanlegar efnahagsráðstafanir kynnu að hafa áhrif á þessar greiðslur. Þá er á vegum fjmrn. tekinn upp nýr útgjaldaliður að fjárhæð 30 millj. kr. til þess að mæta kostnaði við lögboðna aðstoð ríkissjóðs í sambandi við kaup hinna nýju togara og var sú aðstoð ákveðin með sérstökum l. á síðasta Alþ. Er hér um að ræða u. þ. b. helming umræddrar aðstoðar, en gera má ráð fyrir, að greiðslur skiptist á næstu tvö ár. Þá hækka vaxtaútgjöld ríkissjóðs um 26.5 millj. kr. og lagt er til að hækka framlag til Ríkisábyrgðasjóðs um 15 millj., sem er þó mun minni fjárhæð en stjórn sjóðsins telur nauðsynlegt að fá til ráðstöfunar á næsta ári. Tekin er upp 4.7 millj. kr. fjárveiting til að standa straum af kostnaði við hina nýju framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins samkv. l. um skipan opinberra framkvæmda, sem samþ. voru á síðasta þingi. Sú d. mun taka til starfa nú í haust og bind ég miklar vonir við, að þetta nýja skipulag verði til þess í senn að tryggja mun betri undirbúning opinberra framkvæmda áður en í þær er ráðizt og jafnframt betri hagnýtingu fjárveitinga til hinna ýmsu framkvæmda, þegar komið er á framkvæmdastig. En löggjöf þessi felur í sér margar eftirtektarverðar nýjungar. Hér er ekki nema að mjög litlu leyti um útgjaldaaukningu að ræða fyrir ríkissjóð, því samhliða verður byggingaeftirlit húsameistaraembættisins og byggingadeild menntmrn. lögð niður. Fasteignamatinu er nú loksins lokið. Hefur það reynzt miklum mun dýrara en gert var ráð fyrir, en þess ber að gæta, sem síðar mun verða gerð grein fyrir hér á Alþ., að fasteignamat með þessum hætti hefur aldrei áður verið framkvæmt hér á landi og skapast nú algerlega ný skilyrði til þess að fylgjast með raunverulegu verðgildi fasteigna, sem hefur þýðingu fyrir margvíslega starfsemi og stofnanir í þjóðfélaginu. Eigi þessi mikla vinna, sem unnin hefur verið í sambandi við fasteignamatið, hins vegar að skila raunhæfum árangri, ber brýna nauðsyn til þess, að fasteignamatinu verði haldið við með árlegri gagnasöfnun um nývirki og breytingar og því er enn gert ráð fyrir töluverðri fjárveitingu til fasteignamatsins, og unnið er nú að undirbúningi löggjafar um frambúðarskipulag fasteignamatsins og verður frv. um það efni lagt fyrir þetta þing. En fasteignamatið sjálft mun taka gildi um næstu áramót. Í sambandi við gildistöku hins nýja mats þarf að endurskoða margvíslega löggjöf, sem miðast við fasteignamat. Sýnir það gleggst nauðsyn slíkrar endurskoðunar, að heildarverðmæti fasteigna í landinu mun hækka úr 4.6 milljörðum í 76.2 milljarða. Eru þá ekki meðtaldar stórvirkjanir og mannvirkjagerð í Straumsvík, þannig að heildarniðurstaðan mun vera nálægt 80 milljörðum. Lækkað er framlag til endurnýjunar ríkisbifreiða um 1 millj. kr. vegna endurskipulagningar bifreiðamála, sem gerð mun vera grein fyrir á öðrum stað, og framlag til kaupa á dagblöðum er lækkað um 2.9 millj. kr., sem er sú hækkun, sem Alþ. ákvað á þessu framlagi á síðasta þingi. Hef ég margoft lýst þeirri skoðun minni, að aðstoð við dagblöð eða blaðaútgáfu yfir höfuð með þessum hætti sé óviðunandi og verði Alþ. að gera sér grein fyrir því í heild, hversu aðstoð til stjórnmálaflokkanna skuli hagað. Hefur það mál verið í sérstakri athugun nú milli þinga og má vafalaust vænta þess, að till. um það efni komi til athugunar áður en endanlega verður gengið frá fjárlögum. Kostnaðurinn við vegagerðir greiðist allur af hinum sérstöku tekjum Vegasjóðs, sem áætlað er að muni hækka á næsta ári um 20.3 millj. kr., að undanteknum afborgunum lána, sem ríkissjóður tók á sig á s. l. ári og munu á næsta ári nema um 14 millj. kr. auk afborgana af lánum vegna kísilvegar, sem að öllu leyti hefur verið kostaður af ríkissjóði. Framlög til flugmála hækka allverulega eða um 15 millj. kr. og er hér í senn um að ræða hækkanir vegna endurgreiðslna á lánum og einnig allverulega hækkun á framkvæmdafé, en framkvæmdafé vegna flugmála hefur jafnan hækkað mun minna en fjárveitingar til annarra þátta samgöngubóta, vegagerðar og hafnagerðar. Framlag til byggingar veðurstofu hækkar um 5 millj., en sú byggingarframkvæmd er nú að hefjast, og hækka þarf endurgreiðslu á landshafnalánum um 4.5 millj. Þá er lagt til að hækka ríkisframlag til Ferðamálasjóðs úr 1 millj. í 5 millj. Þessi sjóður er mjög fjárvana, en hefur hins vegar mjög vaxandi hlutverki að gegna með aukinni ferðamannaþjónustu, en ferðamannaþjónusta er nú að verða veigamikill þáttur í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar og á vonandi eftir að verða enn þyngri á metunum á komandi árum, ef unnt reynist að koma í veg fyrir óhæfilegar verðhækkanir, sem hætt er við að hreki ferðamenn á braut frá Íslandi. Rétt er að vekja athygli á því, að þrátt fyrir miklar kostnaðarhækkanir er ekki gert ráð fyrir hækkun rekstrarhalla Skipaútgerðar ríkisins. Jafnframt má geta þess, að sameiginleg útgerðarstjórn allra ríkisskipa hefur gefið góða raun. Lagt er til að hækka framlag til Iðnlánasjóðs um 5 millj. kr. og verður þá ríkisframlag til sjóðsins alls 15 millj. kr. á ári. Þótt Norræni iðnþróunarsjóðurinn hafi stórkostlega bætt aðstöðu til eflingar íslenzkum iðnaði, þá hefur Iðnlánasjóður miklu og vaxandi hlutverki að gegna. Iðnlánasjóðsgjaldið er aðaltekjustofn sjóðsins og fer það gjald hækkandi, en ekki er óeðlilegt, að ríkisframlagið hækki einnig nokkuð. Á síðustu árum hefur verið unnið markvisst að athugun á margvíslegum náttúruauðlindum landsins og hugsanlegri hagnýtingu íslenzkra jarðefna og orkulinda til eflingar nýjum atvinnugreinum í landinu. Einn mikilvægur þáttur þessa viðfangsefnis er að láta fram fara heildarkönnun á nýtanlegum jarðefnum í landinu. Hefur náðst um það samkomulag við Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna í Vín, UNITO, að stofnunin aðstoði við slíka athugun, og hefur hún þegar samþ. að veita Íslandi tækniaðstoð í þessu sambandi, er nema muni um 50 millj. kr. Íslendingar þurfa þó sjálfir eðlilega að greiða nokkurn hluta kostnaðarins, og er lagt til að verja 6 millj. kr. til greiðslu á mótframlagi Íslands. Á s. l. ári ákvað ríkisstj. að beita sér fyrir því, að lokið yrði á árinu 1971 rafvæðingu strjálbýlisins að því marki, að þá yrði lokið lagningu allra lína, þar sem vegalengd milli býla er ekki yfir 1.5 km á býli. Var í ár aflað 15 millj. kr. innan framkvæmdaáætlunar til viðbótar fjárveitingum í fjárlögum til að þoka þessu verkefni áleiðis og hefur nú það vel miðað á þessu ári, að ekki mun reynast þörf á sérstakri lánsfjáröflun á næsta ári, en fjárveiting í fjárl. er hins vegar hækkuð vegna sveitarafvæðingarinnar um 4.9 millj. kr. og á fjárlagaupphæðin að nægja til þess að ljúka umræddu verki. Niðurgreiðslur á vöruverði eru í fjárlagafrv. áætlaðar 577 millj. kr. og er í þeirri áætlun miðað við, að niðurgreiðslur verði hinar sömu og nú eru. Í heimildargrein fjárlagafrv. eru fáir nýir liðir. Má nefna í samráði við undirnefnd fjárveitingan. að leita heimildar til að kaupa húsnæði fyrir fasta fulltrúa Íslands hjá EFTA í Genf, þykir það hagkvæmara en að greiða þá geysilegu húsaleigu, sem er þar í borg. Í fyrra var skipt á húsnæði fyrir sendiherrann í París og spöruðust um 30 millj. á þeim húsaskiptum. Er lagt til að nota hluta af því fé til húsakaupanna í Genf. Heildartekjur á rekstrarreikningi eru áætlaðar 10 milljarðar 593 millj. kr., en voru 8 milljarðar 397 millj. kr. á fjárlögum 1970, og nemur hækkunin því 2 milljörðum 196 millj. kr. eða 26.2%. Af þessari fjárhæð nema tekjustofnar, sem varið er til sérstakra þarfa, 1 milljarði 999.8 millj. og hækka þær tekjur um 250.2 millj. Eiginlegar tekjur ríkissjóðs hækka því um 1 milljarð 945.8 millj. kr. Við áætlun hinna ýmsu tekjustofna er stuðzt við þjóðhagsspá Efnahagsstofnunarinnar fyrir árið 1971, en í henni er gert ráð fyrir 5% vexti þjóðarframleiðslu og þjóðartekna á því ári og 5–6% aukningu vöruútflutnings. Vegna þeirrar miklu aukningar rauntekna einstaklinga, sem varð við kjarasamninga í vor, er vöxtur einkaneyzlu og verðmætaráðstöfun almennt áætluð nokkru meiri en þetta eða 7–8%, og miðast aukning einkaneyzluútgjalda í þjóðartekjuáætluninni almennt við þetta. Verði hins vegar gerðar ráðstafanir til þess að draga úr veituaukningunni getur það haft lækkunaráhrif á tekjur ríkissjóðs, en dregur hins vegar aftur úr útgjaldaþörfinni. Eignarskattar eru miðaðir við óbreytt fasteignamat, þ. e. a. s. nífalt gamla matið, svo sem nú er gert. Hins vegar er ljóst, að hækkun fasteignamatsins verður miklum mun meiri og eru lagaákvæði um eignarskatt ein hinna mörgu laga, sem þarf að endurskoða í sambandi við gildistöku hins nýja mats. Hækkun tekjuskatts er áætluð um 290 millj. kr. og miðast sú áætlun við 21.3% meðalhækkun kauptaxta frá ársmeðaltali 1969 til ársmeðaltals 1970 og enn fremur við nokkuð betra atvinnuástand og fólksfjölgun, þannig að skatttekjur eru taldar að muni hækka um alls 27% í áætluninni og er þá gert ráð fyrir, að skattvísitala hækki með eðlilegum hætti. Áætlað er, að innflutningsgjöld hækki um 587 millj. kr. og er þá gert ráð fyrir, að almennur vöruinnflutningur aukist um 10% á næsta ári. Langmest verður hækkun á söluskatti, sem talið er að muni hækka um 851.3 millj., sem í senn stafar af veltuaukningu og þeirri hækkun söluskattsins úr 7.5% í 11 %, sem lögfest var snemma á þessu ári og mun nú gilda allt árið 1971. Reksturshagnaður Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins er áætlaður að vaxi um 114 millj. kr. og þó er ekki gert ráð fyrir hækkun á verði áfengis og tóbaks. Launaskattur, sem rennur til húsnæðismála, hækkar um 79 millj. Hér hafa verið nefndir aðaltekjustofnar ríkissjóðs og ástæður raktar fyrir orsökum tekjuaukningar af þeim, en aðrir tekjustofnar hækka einnig flestir nokkuð, en þeir hafa allir mun minni þýðingu fyrir afkomu ríkissjóðs. Kjarni málsins er sá, sem skiptir höfuðmáli, að ekki er gert ráð fyrir neinni nýrri skattheimtu af þjóðfélagsborgurunum á næsta ári, heldur er hér aðeins um tekjuauka að ræða, vegna aukinnar viðskiptaveltu annars vegar og almennra tekna borgaranna hins vegar. Rekstursafgangur ríkissjóðs samkv. fjárlagafrv. er 553 millj. kr., en þegar frá er dreginn halli á lánabreytingum verður greiðsluafgangur samtals 313.4 millj. kr. Er það töluvert hærri greiðsluafgangur en hefur verið á fjárlagafrv. áður, en gefur því miður ekki raunhæfa mynd af afkomuhorfum vegna ýmissa útgjalda, sem enn hefur ekki verið ætlazt fyrir, en sem ég hef drepið á, auk þess sem ekki hefur verið gert ráð fyrir neinum útgjöldum vegna efnahagsráðstafana. Svo sem undanfarin tvö ár fylgir með fjárlagafrv. sem fylgiskjal drög að framkvæmdaáætlun ríkisins fyrir árið 1971. En samkvæmt þeirri áætlun er af ýmsum ástæðum gert ráð fyrir að fjármagna með lánsfé vissar ríkisframkvæmdir eða framkvæmdir, sem ríkið eðli málsins samkvæmt hefur forgöngu um að afla fjár til. Þessi drög að framkvæmdaáætlun eru aðeins birt til þess, að Alþ. gefist við meðferð fjárlaga kostur á að sjá þau viðfangsefni, sem ríkisstj. telur óumflýjanlegt að sinna auk þeirra, sem gerð er till. um í fjárl., en hins vegar er ekki ætlazt til neinnar formlegrar ákvörðunar í þessu efni fyrr en í byrjun næsta árs, þegar að venju verður leitað heimildar Alþ. til fjáröflunar vegna framkvæmdaáætlunarinnar og fjmrh. gefur Alþ. hið árlega yfirlit um þróun og horfur efnahagsmála og framkvæmda í landinu almennt. Sumar þær framkvæmdir, sem hér er gert ráð fyrir að afla fjár til, þurfa líka nánari athugunar við og kann því að vera, að fjárveitingar til ýmissa liða verði nokkuð aðrar að lokum en hér er gert ráð fyrir. Hins vegar vantar um 70 millj. kr. til þess að endar nál saman í áætluninni og má því gera ráð fyrir, að annaðhvort verði að taka sumar þessar framkvæmdir í fjárlög sem beinar fjárveitingar eða að öðrum kosti draga úr framkvæmdum. Framkvæmdaáætlunin gerir ráð fyrir heildarframkvæmdum að fjárhæð 567.4 millj. kr. og er þá meðtalin lagning hraðbrauta 196 millj., sem fjármagnað mun verða með láni frá Alþjóðabankanum, sem er þegar tryggt. En eðlilegt þykir að taka þessar framkvæmdir með í framkvæmdaáætlunina, þar sem þær eru fjármagnaðar með sérstöku ríkisláni. Aðrar framkvæmdir nema samtals 339.6 millj., en við bætist fjárþörf vegna framkvæmda á yfirstandandi ári 31.8 millj. kr., þannig að samtals þarf að afla fjár til fyrirhugaðra framkvæmda að upphæð 371.4 millj. kr. Svo sem undanfarin ár, er gert ráð fyrir að fjármagna framkvæmdaáætlunina eftir tveimur leiðum. Annars vegar með sölu spariskírteina og endursölu innleystra spariskírteina og hins vegar með PL-480 vörukaupaláni frá Bandaríkjunum, sem þó er enn töluverð óvissa um á næsta ári. Er fjáröflun eftir þessum tveimur leiðum ráðgerð samtals 300 millj. kr. og vantar því rúmar 70 millj., svo sem áður er nefnt, til þess að endar tekna og gjalda í framkvæmdaáætlun nái saman. Er það lítið eitt hærri fjárhæð en vantaði í framkvæmdaáætlunina fyrir árið 1970. Í drögum að framkvæmdaáætlun er gerð grein fyrir einstökum verkefnum, en þar sem hér er um ýmsar mjög veigamiklar framkvæmdir að ræða mun ég gera þær lítið eitt nánar að umtalsefni. Enn er fjáröflun til þess að standa straum af afborgunum og vöxtum lána vegna Reykjanesbrautar einn af helztu liðum framkvæmdaáætlunarinnar, en afborganir og vextir af þeim lánum eru á næsta ári um 60 millj. kr. Tekjur af veggjaldinu eru áætlaðar 15.7 millj. og framlag úr Vegasjóði er 6.8 millj., og verður því aflað nýs lánsfjár, 38 millj., til að standa undir þessum útgjöldum. Ýtarlegar viðræður hafa farið fram milli fjmrn. og samgrn. um viðhlítandi lausn þessa vandamáls, sem verður eilífðarmál, ef ekkert verður að gert, og hefur orðið samkomulag um leiðir til úrlausnar, sem væntanlega verða á sínum tíma lagðar fyrir Alþ. í sambandi við áætlanir um endurgreiðslur þeirra lána, sem nú hafa verið tekin og tekin verða til lagningar hraðbrauta. Í framkvæmdaáætlun síðustu ára hefur verið aflað verulegs fjármagns til lagningar Hafnarfjarðarvegar í Kópavogi. Var sú fjáröflun byggð á ákveðinni áætlun um endurgreiðslu lánanna. Þessari kostnaðarsömu framkvæmd er ekki enn þá lokið, en þar sem ekki hafa verið gerðar enn þá fullnaðaráætlanir um fjármögnun á lokaáfanga verksins, þá er ekki gerð á þessu stigi till. um fjáröflun í framkvæmdaáætlun til þessarar framkvæmdar. Gert er ráð fyrir að afla 12 milljóna til landshafnanna, en fullnaðaráætlun hefur ekki enn verið tekin um það, hvaða verk skuli sitja þar í fyrirrúmi. Fjárveitingar til landshafnanna vaxa einnig verulega í fjárlagafrv. vegna afborgana af lánum, en þessar hafnargerðir hafa á undanförnum árum yfirleitt verið fjármagnaðar með lántökum, þótt segja megi, að eðlilegra hefði verið að gera það með beinum fjárveitingum, og kemur auðvitað mjög til álita að taka allar fjárveitingar til landshafna nú inn í fjárlagafrv. Langþyngst í framkvæmdaáætluninni vega ýmsar framkvæmdir á sviði orkumála og er þar stærsti liður fjáröflun vegna hinnar nýju Laxárvirkjunar, sem samkvæmt verksamningum og kostnaðaráætlun er gert ráð fyrir, að þurfi að vera um 118 millj. kr. á næsta ári. Nauðsynlegar eru margvíslegar umbætur á orkuöflun á vegum Rafmagnsveitna ríkisins, sem óhjákvæmilegt er að afla lánsfjár til. Er gert ráð fyrir 40 millj. kr. fjáröflun í því skyni, en óskir stjórnar rafmagnsveitnanna eru verulega hærri. Er hér um að ræða ýmsar ráðstafanir til þess að draga úr notkun olíuaflstöðva með tengingu við samveitukerfið og ýmsan undirbúning aukinnar orkuöflunar, en ýmislegt er á prjónunum í þeim efnum og er þar veigamest Lagarfljótsvirkjun og Svartárvirkjun í Skagafirði, sem boðað hefur verið af iðnrh., að þetta Alþ. muni fá til endanlegrar ákvörðunar. Þarf þá að sjálfsögðu sérstaka fjáröflun til þeirra framkvæmda. Rannsóknir á hagnýtingu vatnsorku og jarðhitalinda landsins eru meðal hinna mikilvægustu verkefna, sem nú er unnið að, en hér er um mjög kostnaðarsamar rannsóknir að ræða, svo sem sjá má af þeim áætlunum, sem Orkustofnunin hefur gert um helztu viðfangsefni á þessu sviði á næstu árum. Í áætlun Orkustofnunarinnar er gert ráð fyrir mestum útgjöldum til þriggja virkjanasvæða í sambandi við vatnsorkuframkvæmdir, en það eru Jökulsá á Fjöllum með Dettifossvirkjun í huga, Austurlandsvirkjun, og þá sérstaklega Jökulsá í Fljótsdal, og Skaftárveita til aukningar á vatnsmagni Tungnaárvirkjana og Búrfellsvirkjana. Er áætlað í framkvæmdaáætlun að afla 20 millj. kr. til vatnsorkurannsókna til viðbótar fjárveitingum til þeirra rannsókna í fjárlögum, þannig að samtals verði til þessara rannsókna til ráðstöfunar á næsta ári um 36 millj. kr. Mörgum og miklum verkefnum þarf einnig að sinna á sviði jarðhitarannsókna, og þarf að auka rannsóknarboranir á þeim háhitasvæðum, sem búa yfir mestum nýtingarmöguleikum til efnaiðju og hitaveituframkvæmda, en það eru svæðin á Reykjanesskaga og í nágrenni höfuðstaðarins. En unnið er nú að óvenjumiklum hitaveituframkvæmdum á ýmsum stöðum á landinu og fleiri staðir hafa áhuga á athugun á jarðhita með hitaveitu fyrir augum, og er hér um þjóðhagslega mjög mikilvægar framkvæmdir að ræða. Vegna mikilvægis þessara rannsókna hefur verið ákveðið að kaupa nýjan jarðbor, sem sérstaklega hentar til rannsóknarborana. Hér er ekki nema að nokkru leyti um bein ríkisútgjöld að ræða, heldur fjáröflun til Orkusjóðs, til þess að hann geti veitt nauðsynlega aðstoð svo sem lög gera ráð fyrir til jarðborana. Borunin í Námaskarði vegna stækkunar kísilgúrverksmiðjunnar og jarðgufuaflstöðvarinnar, sem þar hefur verið reist sem tilraunastöð á vegum Laxárvirkjunar, er nú að heita lokið og þarf ekki nema smávegis fjáröflun til þess að ljúka greiðslum vegna þessa kostnaðar. Enn þarf að afla nokkurs fjár, 5.7 millj. kr., vegna áframhaldandi jarðhitarannsókna í sambandi við hugsanlega sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi, og gert er ráð fyrir 12 millj. kr. lánsfjáröflun til byggingar lögreglustöðvar í Reykjavík. Er mikil nauðsyn að fara að ljúka þessari miklu byggingu, sem hefur verið lengi í smíðum. Mun þessi fjárhæð að vísu ekki nægja til þess að fullgera húsið, en segja má, að hér sé um framkvæmdir að ræða, sem fjármagna mætti með beinni fjárveitingu á fjárlögum, og má raunar segja hið sama um Rannsóknastofnun iðnaðarins, en gert er ráð fyrir að afla 6.5 millj. kr. til þess að ljúka þeirri byggingu, sem er brýn nauðsyn. Verði eitthvert fjárhagslegt svigrúm í fjárlögum, tel ég vel geta komið til álita að taka báðar þessar fjárhæðir í fjárlögin sjálf. Loks er í framkvæmdaáætluninni gert ráð fyrir að afla 63.2 millj. kr. lánsfjár vegna nýbyggingar Áburðarverksmiðju ríkisins. Sú bygging var hafin á yfirstandandi ári og er 55 millj. kr. fjáröflun í framkvæmdaáætlun þessa árs. Heildarkostnaðaráætlunin mun að sjálfsögðu hækka nokkuð af eðlilegum ástæðum og nemur í endurskoðaðri áætlun 265 millj. Haldið hefur verið áfram stöðugri viðleitni til þess að auka hagkvæmni í ríkisrekstrinum og koma við sparnaði og bættri skipulagningu. Hefur forysta á þessu sviði verið í höndum hagsýslustjóra, en undirn. fjárveitingan., sem skipuð var fulltrúum allra flokka, hefur haldið marga fundi milli þinga, fylgzt með starfi fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar og komið að ábendingum og athugasemdum, eftir því sem n. hefur séð ástæðu til. Hefur sem áður verið hið bezta samstarf milli n. og rn. og enginn efi, að það er til mikilla bóta sú nýskipan, að fjárveitingan. fylgist stöðugt með sem flestum þáttum í ríkiskerfinu, en annist ekki aðeins afgreiðslu fjárlagafrv. á Alþ. Þá hefur aðhald ríkisendurskoðunar með stofnunum og embættismönnum aukizt og ríkisendurskoðandi hefur nú í athugun ýmiss konar skipulagsbreytingu á starfsemi ríkisendurskoðunarinnar til þess í senn að gera hana virkari og gera henni kleift í tæka tíð að komast yfir viðfangsefni sín, en það hefur um langan aldur verið gagnrýnt á Alþ., að endurskoðunin væri of langt á eftir tímanum með verkefni sín. Hér verður ekki gerð nein tilraun til að gera tæmandi talningu á hinum margvíslegu viðfangsefnum, sem koma til kasta fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar á sviði hagræðingarmála, en þó tel ég rétt að drepa á nokkur atriði. Meginverkefni stofnunarinnar á þessu ári hefur verið að koma í framkvæmd reglugerðinni um bifreiðamál ríkisins, en þar er, svo sem hv. þm. er kunnugt, um áratuga vandamál að ræða, svo sem oft hefur verið rætt hér á hinu háa Alþ. Telja má, að mjög vel hafi gengið að koma reglugerðinni í framkvæmd, en hún tók að fullu gildi 1. júlí í sumar. Samkv. reglugerðinni átti að merkja allar þær bifreiðir, sem áfram yrðu í eigu ríkisins, en það var fyrst og fremst um hinar svokölluðu vinnubifreiðir að ræða, og var jafnframt lagt bann við því, að þær bifreiðir yrðu notaðar til eigin þarfa umráðamanna bifreiðanna. Hafa nú verið merktar um 450 bifreiðir. Í fyrstu kom í ljós, að ákvæði reglugerðarinnar um bann við einkanotkun voru brotin af einstökum aðilum, en þegar rn. hefur borizt slík vitneskja, þá hafa viðkomandi verið sérstaklega aðvaraðir. Sumar ríkisstofnanir hafa þegar komið upp geymslustöðvum fyrir bifreiðirnar, og í athugun er að koma upp sameiginlegri geymslustöð fyrir hinar minni ríkisstofnanir. Seldar hafa verið alls 94 ríkisbifreiðir, og er þar fyrst og fremst um að ræða hinar svokölluðu forstjórabifreiðir. Hafa bifreiðir þessar verið seldar ýmist með almennu útboði eða fyrrverandi forráðamönnum á grundvelli mats í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar. Þegar sala hefur farið fram með almennu útboði hefur ávallt verið um staðgreiðslu að ræða, en í síðara tilvikinu hefur verið gerður lánssamningur eins og reglugerðin gerir ráð fyrir. Þá hafa verið gerðir 550 aksturssamningar við starfsmenn vegna notkunar eigin bifreiða í þágu ríkisins. Þetta umfangsmikla verk hefur verið talsverðum erfiðleikum háð, einkum vegna greiðsluvenja, sem tíðkazt hafa um áraraðir, en samræmast ekki þeim grundvelli, sem nú er miðað við í gerð aksturssamninga. Hefur verið leitazt við að meta raunverulega akstursþörf í þágu starfs og mönnum skipað í akstursflokka í samræmi við það. Þar sem nú hefur verið komið á heildarkerfi varðandi slíka samningagerð, hafa aðstæður til raunhæfs mats batnað verulega, frá því sem áður var, og mun verða gert sérstakt átak á næstunni til þess að koma þessum málum í fullkomið horf. Jafnframt framkvæmd bifreiðareglugerðarinnar varðandi ríkisfyrirtækin og stofnanir ríkisins, sem beint heyra undir rn., hefur fjmrn. sérstaklega ritað bankaráði ríkisbankanna og öðrum ríkisstofnunum, sem lúta sérstakri stjórn, og lagt áherzlu á, að þessum reglum verði einnig fylgt í þeim stofnunum. Annað veigamikið mál, sem unnið hefur verið að af sérstakri n., en í nánu samráði við undirn. fjvn., er athugun á sameiningu margvíslegra verkstæða, sem rekin eru á vegum ríkisins og ríkisstofnana. Hefur þetta mál verið í athugun síðan í fyrra. En það er mjög umfangsmikið og snertir margar stofnanir. Eru auk Landssmiðjunnar rekin samtals 11 verkstæði í véla- og málmsmíði á vegum 9 ríkisfyrirtækja hér í Reykjavík, auk verkstæða annars staðar á landinu. Öll eiga þessi fyrirtæki vinnuvélar af ýmsum gerðum og tegundum. Ekkert samræmi eða samráð hefur ríkt um vinnuvélakaup, kaup varahluta og rekstursvöru, notkun vinnuvéla og rekstur þessa fjölda verkstæða. Enda hafa nær eingöngu verið hafðar í huga þarfir einstakra stofnana, þegar ráðizt hefur verið í vélakaup eða verkstæðisrekstur. Vinna flest þessi verkstæði mjög skyld störf. Fleiri en ein, ríkisstofnun eiga þarna sambærilegar eða sams konar vélar, sem standa stundum ónotaðar um lengri tíma á sama tíma og önnur stofnun þarf á sams konar vél að halda. Ósamræmi í vélakaupum og tegundum véla veldur erfiðleikum í rekstri og margfaldri fjárfestingu í varahlutum og rekstrarvöru. Mörg smáverkstæði hafa óþarfa stjórnunarkostnað, mannafli verkstæðanna nýtist misjafnlega vegna smæðar þeirra og takmarkaðra verkefna og rík tilhneiging er til að taka inn á verkstæði þessi starfsmenn á ýmsum tímum, sem þar hafa raunar ekkert að gera, enda ætlað að sinna öðrum verkefnum aðra tíma ársins, og er það vandamál út af fyrir sig. En engum efa er bundið, að hér er brýn nauðsyn skipulagsbreytingar, hægt að koma við verulegum sparnaði með sameiningu verkstæða og aukinni samvinnu þeirra og sýnist raunar eðlilegt að stefna að sérstakri allsherjar vélamiðstöð ríkisins, sem ég vék að í síðustu fjárlagaræðu. Verður unnið með öllum hraða að því að koma þessum málum í viðunandi horf. En því er ekki að leyna, að hér getur orðið um nokkurt vandamál að ræða, þar sem mörg fyrirtæki eiga hlut að máli, og veltur því á miklu um samstarfsvilja. Þótt yfirleitt hafi till. um skipulagsbreytingar verið vel tekið af hlutaðeigandi stofnunum þá er því ekki að neita, að í sumum tilfellum gætir óhæfilegrar tregðu og andstöðu við það að hreyfa við gamalgrónum venjum, m. a. að ekki komist í framkvæmd ýmsar till. um fækkun starfsmanna í ríkisrekstrinum. Er það að vísu viðkvæmt mál á atvinnuleysistímum, svo sem ég vék að í síðustu fjárlagaræðu, en erfitt er þó að koma við sparnaði, ef ekki má fækka fólki. Fjárlaga- og hagsýslustofnunin hefur á hendi yfirumsjón með öllum húsaleigumálum ríkisfyrirtækja og stofnana ríkisins. Hefur eftir föngum verið leitazt við að koma á samræmdum reglum um þessi mál, og að fenginni nokkurri reynslu um framkvæmd húsaleigusamninga hefur nú nýlega verið gefin út af rn. sérstök reglugerð um húsaleigumál ríkisins, sem birt hefur verið. Mikil þörf hefur reynzt á því að setja fastar reglur um sem flest atriði, sem varða ferðalög starfsmanna á vegum ríkisins og þann kostnað, sem af slíkum ferðalögum leiðir, bæði innanlands og utan. Hefur nýlega verið gefin út heildarreglugerð um þetta efni, sem launadeild rn. og fjárlaga- og hagsýslustofnunin hafa undirbúið. Ríkisstofnanir hafa á undanförnum árum í vaxandi mæli komið upp mötuneytum fyrir starfsmenn sína. Hafa þessi mötuneytismál verið tekin til sérstakrar athugunar með samræmingu í huga á rekstrarkostnaði. Hefur komið í ljós, að ríkið rekur nú 29 mötuneyti, sem starfa allt árið, en auk þess starfar fjöldi mötuneyta hluta úr ári vegna tímabundins reksturs. Greiddi ríkissjóður beinlínis vegna reksturs þessara mötuneyta 20.5 millj. kr. árið 1969 og er þá ekki meðtalin nein húsaleiga eða fjármagnskostnaður og heldur ekki meðtalin mötuneyti skólanna, sem ríkið ber allan kostnað af á skyldunámsstiginu nema hráefniskostnað, en á framhaldsstiginu greiðir það ráðskonukaup. Athugun hefur leitt í ljós, að kostnaður ríkisins pr. máltíð er mjög mismunandi frá einni stofnun til annarrar, og er nú verið að kanna, með hverjum hætti sé unnt að koma á fullu samræmi í þessu efni og hverjar reglur skuli gilda við ákvörðun um rekstur mötuneyta af þessu tagi. Kemur þar m. a. til álita, hvort hagkvæmt sé að kaupa eða framleiða máltíðir á einum stað, t. d. fyrir hin mörgu mötuneyti hér í Reykjavík, í stað þess að reka matargerð með tilheyrandi búnaði á mörgum stöðum. Tekin hefur verið upp á vegum fjmrn. sú meginstefna, að Innkaupastofnun ríkisins annist sölu allra ríkiseigna og sé leitað tilboða í þessar eignir þannig, en að ekki geti orðið um neina óeðlilega sölu að ræða. Þá hefur jafnframt verið lögð áherzla á það, að Innkaupastofnunin annaðist sameiginleg innkaup fyrir ríkisstofnanir í sem ríkustum mæli til þess að tryggja hagkvæmari innkaup. Þá hefur Innkaupastofnunin einnig verið efld með deild til eftirlits með opinberum framkvæmdum í samræmi við l., sem um það efni voru sett á síðasta Alþ., og verður þar um mjög veigamikið verkefni að ræða. Rétt er að taka það skýrt fram, að með aukinni starfsemi Innkaupastofnunar ríkisins er ekki ætlunin að taka upp neina samkeppni við önnur viðskiptafyrirtæki í landinu heldur einungis að tryggja ríki og ríkisstofnunum sem hagkvæmust kjör með innkaupum í stærri stíl á grundvelli útboða, en um beinan innflutning sé þá fyrst að ræða, þegar innkaup eru hagkvæmust með þeim hætti. Mörg einstök úrlausnarefni hafa komið upp í sambandi við rekstur einstakra ríkisstofnana, sem fjárlaga- og hagsýslustofnunin hefur unnið að í samráði við viðkomandi rn. Hefur það samstarf yfirleitt verið ágætt og hafa rn. í vaxandi mæli leitað til stofnunarinnar beinlínis um aðstoð varðandi athuganir á hagkvæmni í rekstri og nytsemi einstakra fjárráðstafana, sem ríkisstofnanir hafa viljað ráðast í. Síðustu árin hefur verið unnið að margvíslegri könnun og úrræðum til þess að auka hagkvæmni í rekstri Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins, enda hefur því alloft verið varpað fram í umr. um verðlagsmál, að reksturskostnaður þessa ríkisfyrirtækis sýndi, að ekki væri hægt að gera ráð fyrir, að almennur verzlunarrekstur í landinu gæti búið við þá álagningu, sem honum væri skömmtuð. Þó að vísu þær ásakanir hafi ekki nema að takmörkuðu leyti verið réttar, þá var sýnt, að með ýmsum aðgerðum mátti auka hagkvæmni í rekstri þessa stóra fyrirtækis, og hafa margvíslegar umbætur nú verið gerðar í góðri samvinnu milli rn. og forstjóra fyrirtækisins. Skulu þær skipulagsbreytingar ekki raktar hér í einstökum atriðum, en mikilvægast var að tryggja fyrirtækinu viðhlítandi húsnæði við skaplegu verði og var í því skyni á s. l. ári fest kaup á húseign fyrir áfengisdeild fyrirtækisins og tók deildin til starfa í því húsnæði í s. l. júlímánuði, en áður hafði starfsemi þessarar deildar verið á fjórum stöðum í Reykjavík. Er áætlað, að með þessari ráðstöfun verði hægt að fækka starfsliði fyrirtækisins um a. m. k. 20 manns, og árlegur launasparnaður ætti að geta orðið um 4 millj. kr. Húsakaupin sjálf voru mjög hagkvæm og spara fyrirtækinu tugi milljóna miðað við þá nýbyggingu, sem ætlunin var að reisa yfir starfsemi Áfengis- og tóbaksverzlunarinnar. Um alllangt skeið hefur verið veitt sérstök fjárveiting á fjárlögum til þess að byggja nýtt þvottahús fyrir ríkisspítalana. Ákveðið hefur verið nú að falla frá þessari nýbyggingu, þar eð tókst að festa kaup á hentugu húsnæði, og má fullyrða, að sú ráðstöfun hafi sparað mjög verulegar fjárhæðir og geri auðið að starfrækja þessa þjónustu á mun hagkvæmari hátt en áður. Ég hef oft áður í fjárlagaræðum vikið að nauðsyn ítrustu hagsýni í meðferð ríkisfjár jafnhliða mikilvægi þess að breyta viðhorfi borgaranna til ríkissjóðs og ríkisfjármuna yfirleitt. Þótt margt hafi verið gert til úrbóta í ríkiskerfinu þá er vitanlega enn þá margt, sem má betur fara, og má aldrei slaka á viðleitni í þá átt. Því miður er torvelt að breyta viðhorfum almennings til opinberra fjármuna, þó vissulega beri að viðurkenna, að það séu ekki allir undir sömu sök seldir, en fórnarlund gagnvart þjóðfélaginu held ég, að sé ákaflega takmörkuð. Allir þekkja viðhorfið til skattframtala, þótt verulega hafi áunnizt vegna aukins eftirlits. Yfirleitt á öllu að bjarga með framlögum úr ríkissjóði, - en hver vill taka afleiðingunum með nýjum skattaálögum? Mikilvæg hlunnindi eru allt of oft misnotuð. Nýjustu dæmi þess eru atvinnuleysisbæturnar. Fötluðu fólki er veitt aðstoð til þess að eignast bíl vegna vinnu sinnar. Hvað er ekki hægt að benda á mörg dæmi misnotkunar? Enn er mönnum vafalaust í minni ótrúleg misnotkun í sambandi við niðurgreiðslur á verði neyzlufisks og kartaflna og þá ekki síður smáfisksuppbæturnar. Allar áttu þessar greiðslur út af fyrir sig rétt á sér, en reyndust óhæfar vegna grófrar misnotkunar. Svona mætti lengi halda áfram að nefna opinbera fjárhagsaðstoð, sem er meira og minna misnotuð og leiðir þá til ranglætis í stað þess réttlætis, sem aðstoðinni er ætlað að stuðla að. Viðhorf til opinbers fjár verður a. m. k. að vera með þeim hætti, að við förum ekki með það af meira gáleysi en eigin fjármuni. Þá þykir mér rétt að víkja nokkrum orðum að kjaramálum opinberra starfsmanna. Samkomulag varð um það á milli ríkisstj. og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja fyrir tveimur árum síðan, að reynt skyldi að byggja kjarasamninga á svokölluðu kerfisbundnu starfsmati. Unnið hefur verið svo að segja látlaust síðan að undirbúningi þessa starfsmats, en þetta viðfangsefni reyndist miklum mun erfiðara og flóknara en menn höfðu í upphafi gert sér grein fyrir. Átti kjarasamningum raunverulega að vera lokið um síðustu áramót, en þá var starfsmatinu það skammt komið, að samkomulag varð um það að halda því áfram og fresta endanlegri samningsgerð þar til um næstu áramót. Er þetta mál því að komast á lokastig og skal ég ekki gera einstök atriði að umtalsefni, en komið hefur glöggt í ljós, að skipulagt starfsmat er ekkert sjálfgefið kerfi, heldur getur þar margt upp komið, sem orkar tvímælis, en segja má, að grundvallaratriðið sé þó að gera sér grein fyrir því, hvað menn telja rétt, að launamismunur sé mikill í starfskerfinu, en hann er nú mun minni hér en í flestum eða öllum nálægum löndum og hafa afleiðingar orðið þær, að mjög erfitt er að fá menn í toppstöður. Mikil óánægja hefur risið meðal háskólamenntaðra manna og jafnvel ýmsir starfshópar, svo sem læknar og verkfræðingar, hafa í rauninni brotizt undan launakerfi ríkisins. Hitt verður jafnframt að hafa í huga, að veruleg tregða er hérlendis á að hafa mjög mikinn launamismun, þannig að hér er vissulega vandratað meðalhófið. Þá er því heldur ekki að leyna, að mikil óánægja er með núverandi skipan samningsréttarmálanna, einkum meðal háskólamanna, sem flestir hverjir hafa sagt skilið við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og myndað sín sérstöku samtök, sem krefjast samningsréttar. Mun niðurstaða samninga nú vafalaust hafa veruleg áhrif í þá átt, hvort hægt verður að ná samkomulagi um samningsaðildina. En almennt er það um starfsmatið að segja, að það er engum efa bundið, að það væri til mikilla bóta, ef hægt væri að fá samkomulag um starfsmat, sem til frambúðar væri hægt að leggja til grundvallar við hlutfall í launum opinberra starfsmanna, og gæti það orðið öðrum starfshópum í þjóðfélaginu til eftirbreytni. Lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna hafa verið í endurskoðun. Er þeirri endurskoðun nú lokið og málið til athugunar hjá ríkisstj., og má vænta þess, að frv. um það efni verði lagt fyrir yfirstandandi þing. Víðtækar athuganir fara nú fram á öllu skattkerfinu. Staðgreiðslukerfisnefndin, sem Alþ. kaus samkv. þál., sem ríkisstj. lagði fyrir Alþ. 1967, lauk störfum á s. l. ári og skilaði mjög ýtarlegu nál. Kom þar glöggt í ljós, að málið var miklum mun flóknara heldur en margir höfðu gert sér í hugarlund, og taldi ég þá rétt að leita enn viljayfirlýsingar Alþ. um það, hvort haldið skyldi áfram undirbúningi að því að innleiða staðgreiðslukerfið og þá með hverjum hætti. Var því þáltill. lögð fram á síðasta þingi, en sú till. náði ekki endanlegri afgreiðslu þingsins og hefur till. nú aftur verið lögð fram á þessu þingi og vænti ég þess, að Alþ. láti í ljós einhvern vilja í málinu. Varðandi staðgreiðslukerfið er raunar um tvær meginstefnur,að ræða. Annars vegar þá, sem felst í nál., að reyna að aðlaga staðgreiðslukerfið núverandi skattkerfi í grundvallaratriðum óbreyttu, en hin aðgerðin er sú að leitast við að aðlaga skattkerfið að staðgreiðslukerfinu á þann hátt, að staðgreiðslukerfið verði sem virkast og ekki óviðráðanlega flókið og umfangsmikið. Er ég persónulega þeirrar skoðunar, að kanna eigi alvarlega, hvort síðari leiðin sé fær, að breyta sjálfu skattkerfinu, áður en sú leið verður ákveðin að innleiða staðgreiðslukerfið á grundvelli núv. skattkerfis, sem ég er hræddur um, að leiði til margvíslegra vandræða. Síðustu árin hafa ekki verið gerðar neinar stórvægilegar breytingar á hinni almennu skattalöggjöf, og hef ég í fjárlagaræðum áður tekið fram, að orsökin væri sú að gera mætti ráð fyrir því, að einmitt staðgreiðslukerfið mundi leiða til veigamikilla breytinga á gildandi skattkerfi og væri því nauðsynlegt að sjá, hverjar þær breytingar yrðu, áður en hafizt yrði handa um almennar breytingar á skattalögum. Það er hins vegar ljóst, að reynslan hefur sýnt, að sanngjarnt er og nauðsynlegt að gera ýmsar breytingar á skattalögunum varðandi skattgreiðslur einstaklinga, enda þótt það sé ótvírætt, að beinir skattar til ríkisins séu ekki háir hér á landi miðað við flest önnur nálæg lönd, enda tekjuskattar og eignarskattar til ríkissjóðs hér aðeins um 10% af heildartekjum ríkissjóðs, sem er mun minna en í öðrum nálægum löndum. Þótt ég sé því ekki þeirrar skoðunar, að tiltækilegt þyki að lækka almennt beina skatta breytir það ekki því, að ýmissa lagfæringa er þörf á skattalögum. Þar sem augljóst er, að staðgreiðslukerfinu seinkar, þá var ákveðið á s. l. vori að fela skattamálanefndinni, sem sérstaklega starfar að vísu að skattamálum félaga, að taka til heildarathugunar nauðsynlegar lagfæringar einnig á skattgreiðslum einstaklinga og þá m. a. hafa til hliðsjónar þær ábendingar, sem fram hafa komið á Alþ. í tillöguformi síðustu þing. Var ætlazt til, að þessum athugunum yrði lokið svo snemma, að unnt yrði að leggja till. þessar fyrir yfirstandandi Alþ. Þá var einnig ætlunin að endurflytja aftur á þessu þingi frv. það um skattamál félaga, sem lagt var fram á síðasta þingi, en með þeim lagfæringum og endurbótum, sem síðar hafa verið gerðar á því. En þær breytingar varðandi skattamál atvinnufyrirtækja byggjast á þeirri meginforsendu, að íslenzkur atvinnurekstur verði skattalega ekki verr settur í samkeppni en atvinnurekstur annarra EFTA-landa. Þar sem um var að ræða veigamiklar breytingar frá gildandi skattalögum, var talið nauðsynlegt að sýna þetta frv. í lok síðasta Alþ., án þess að þá væri hægt að vænta endanlegrar afgreiðslu, enda fram tekið, að ýmsir þættir málsins væru ekki enn endanlega skoðaðir ofan í kjölinn. Var því aðeins lögfest á síðasta þingi ákvæðið um fyrningar, sem tók gildi við skattlagningu í ár. Féllust allir flokkar jafnframt á þau tilmæli mín, að skipuð yrði sérstök mþn. fulltrúa allra flokka úr fjhn. Alþ., sem ynnu nánar að athugun málsins milli þinga og fengju til athugunar jafnóðum framhaldstill. embættismannanefndarinnar, sem vann að undirbúningi málsins. Hér er um mikið verkefni að ræða, sem enn er ekki endanlega lokið, en stefna verður að, að fái lokaafgreiðslu áður en þessu þingi lýkur. Vegna hækkunar söluskatts fyrr á þessu ári bar brýna nauðsyn til að taka til rækilegrar endurskoðunar allt eftirlit með álagningu og innheimtu söluskatts. Hefur það mál allt verið í rækilegri athugun á undanförnum mánuðum og var skattrannsóknarstjóra falið að hafa yfirumsjón með innheimtukerfinu um land allt. Með ströngum fyrirmælum rn. til innheimtumanna um land allt varðandi skil á söluskatti má telja, að innheimtan sé komin í mjög viðunandi horf víðast hvar. En hins vegar er ljóst, að aukins eftirlits er þörf, svo að þessi mikli skattstofn skili sér með eðlilegum hætti, sem er að sjálfsögðu höfuðnauðsyn. Hefur því nýlega verið sett mjög ýtarleg reglugerð, þar sem kveðið er á um ýmis atriði til þess að auðvelda eftirlit með innheimtu skattsins, og jafnframt er í undirbúningi að setja sérþjálfaða menn í söluskatti á ýmsar stærstu skattstofurnar. Þá koma hér að haldi hin nýju bókhaldslög, en yfirumsjón með framkvæmd þeirra er einmitt einnig í höndum skattrannsóknarstjóra og hefur verið lögð rík áherzla á að fá góða samvinnu við atvinnurekendur um bókhaldslögin og gera þeim grein fyrir gildi þeirra, ekki hvað sízt fyrir atvinnureksturinn sjálfan, og má fullyrða, að skilningur atvinnurekenda og eigenda fyrirtækja almennt á því, hver vinningur þeim sjálfum sé að góðu bókhaldi og reikningsskilum, sé vaxandi. Um 500 bókhaldsskoðanir hafa verið gerðar á árinu og verður að segja þá leiðu sögu, að þessar athuganir hafa leitt í ljós, að ástandið á sviði bókhalds og reikningsskila er enn mjög slæmt og verra í hinum minni fyrirtækjum. Eigi að koma bókhaldi fyrirtækja almennt í viðunandi horf, verða að koma til fleiri aðilar en skattyfirvöld, svo sem bankar og hluthafar, sem veita mikið aðhald að fyrirtækjum erlendis varðandi fullnægjandi reikningsskil. Sú breyting hefur verið gerð á innheimtu söluskattsins, að í stað þess að hann áður var greiddur ársfjórðungslega verður hann hér eftir innheimtur á tveggja mánaða fresti. Í síðustu fjárlagaræðu minni gerði ég grein fyrir því, að fylgzt væri með því af athygli af hálfu rn., hvernig virðisaukakerfið reyndist, en það skattform er nú ýmist búið að innleiða eða verið að innleiða á öllum Norðurlöndum, en áður hefur virðisaukaskatturinn verið tekinn upp í Efnahagsbandalagslöndunum. Skattur þessi er í eðli sínu ekki svo mjög frábrugðinn almennum söluskatti, en hann hefur fyrst og fremst þann kost umfram söluskattinn, að auðveldara er að fylgjast með því, að skatturinn skili sér, vegna þess að greiðendur skattsins á hinum ýmsu stigum hafa að vissu leyti eftirlit hver með öðrum. Hins vegar er því ekki að leyna, að þessum skatti fylgir aukin skriffinnska og í annan stað er mjög torvelt að koma við nokkrum undanþágum frá skattinum, þannig að erfiðara verður um vik að undanþiggja nokkrar almennar lífsnauðsynjar virðisaukaskatti heldur en söluskatti. Aftur á móti leggst skatturinn ekki á fjárfestingarvörur nema að mjög takmörkuðu leyti, og hefur því verulega þýðingu fyrir atvinnureksturinn. Þótt hér sé um skattheimtu að ræða, sem bæði hefur kosti og ókosti, virðast kostirnir almennt vera taldir það þungir á metunum, að æ fleiri lönd taka upp þessa skattheimtu. Má því vafalaust gera ráð fyrir, að niðurstaðan verði einnig sú hér, og hefur því að tilhlutan rn. í sumar verið unnið að álitsgerð um virðisaukaskattkerfið og vonast ég til að geta gert Alþ. grein fyrir einstökum atriðum kerfisins einhvern tíma á þessu þingi, þannig að þm. geti áttað sig á því, hvort kostir kerfisins séu það veigamiklir, að rétt sé að stefna að því að innleiða það hér. Í fjárlagaræðunni undanfarin ár hef ég jafnan gefið stutt yfirlit um starfsemi skattrannsóknadeildar ríkisskattstjóraembættisins. Á tímabilinu 1. október 1969 til 30. september 1970 hefur deildin tekið 220 ný mál til rannsóknar. Lokið var rannsókn 207 mála, en 90 mál eru nú í rannsókn. Heildarhækkanir gjalda vegna rannsóknarmála námu 30.4 millj. og eru þá meðtaldar skattsektir 13 millj., en ólokið er sektarákvörðun í 150 málum og álagningu hjá ríkisskattanefnd í 72 málum. Svo sem ég áður hef bent á segja þessar tölur aðeins hluta sögunnar, þ. e. þátt rannsóknarmálanna. Skattstofurnar lagfæra að sjálfsögðu fjölda framtala og markvisst er unnið að því með fundahöldum með skattstjórum og á annan hátt að samræma og styrkja skatteftirlitið og framkvæmd skattalaga og er það engum efa bundið, að hið eflda skatteftirlit hefur leitt til verulegra umbóta í skattframtölum. Unnið er nú að úrtaki framtala til skoðunar eftir ákveðnum reglum. Í byrjun kvörtuðu margir sáran yfir skattrannsóknunum og hinir sektuðu töldu illa með sig farið samanborið við þann mikla fjölda skattsvikara, sem slyppu við refsingu. Nú verður slíkum röksemdum ekki lengur við komið, eftir að skattrannsóknadeildin hefur starfað í mörg ár, og menn vita gjörla, hvaða áhættu þeir taka á sig með undanskoti fjár frá skattlagningu, enda hygg ég þessa löggæzlu nú almennt vera talda sjálfsagða. Markmiðið með starfi rannsóknadeildarinnar er hins vegar ekki það að handsama sem flesta skattsvikara, heldur að veita slíkt aðhald varðandi rétt framtöl, að hún þurfi ekki að fást við nema sem fæst skattsvikamál. Þá hefur að tilhlutan fjmrn. verið komið af stað samstarfi milli þess og Sambands ísl. sveitarfélaga um athugun á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem gæti í senn leitt til breytinga á tekjuskiptingu og gjaldaskiptingu milli þessara tveggja meginþjónustuaðila í þjóðfélaginu. Hefur af hálfu Sambands ísl. sveitarfélaga farið fram ýtarleg athugun á þessu máli í framhaldi af ráðstefnu, sem sambandið efndi til um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en þá fól ég ráðuneytisstjórunum í fjmrn. og félmrn. að kynna sér viðhorf Sambands ísl. sveitarfélaga varðandi þetta efni og tjá því, að af hálfu ríkisins væri engin fyrirstaða um það, að teknar yrðu upp alvarlegar viðræður um, hvort skipan þessara mála gæti verið hentugri og heppilegri með einhverjum öðrum hætti en nú gildir. Geta hér að mínu mati vel komið til greina verulegar breytingar, sem ekki er þó tímabært að ræða í einstökum atriðum á þessu stigi. Á síðasta þingi voru gerðar mjög veigamiklar breytingar á tollskránni vegna aðildar Íslands að EFTA, en samkv. þeim samningum er ekki skylt að framkvæma næstu tvær tollalækkanir fyrr en eftir 4 ár, svo að iðnaðurinn fái nauðsynlegan aðlögunartíma. Ekki er ætlunin að leggja fyrir þetta þing aðrar breytingar á tollskránni en varðandi örfáar vörur, sem nánari athugun hefur leitt í ljós, að lækka verður tolla á vegna EFTA-aðildar. Er hér aðallega um að ræða tvöfalt gler og rafmagnseldavélar og fáeinar aðrar vörur, sem ekki var fyllilega ljóst, að yrðu að lúta EFTA-meðferð. Þá eru í endurskoðun hjá rn. viss atriði laga um gjald af innlendum tollvörum, en þau gjöld þurfa t. d. að ná til sams konar innfluttra vara. Aðildin að EFTA hefur haft í för með sér mjög mikla vinnu fyrir íslenzk tollyfirvöld, því að það er mikið tæknilegt verk að fella tollstjórn okkar og skjalagerð alla að EFTA-kerfinu, en telja má, að sú aðgerð hafi tekizt mjög vel. Unnu saman að þessu mikla verkefni tollstjórnaryfirvöld og fulltrúar framleiðenda og verzlunar. Eftir hörð fyrirmæli og aðvaranir af hálfu rn. má segja, að tollheimta sé hvarvetna í landinu komin í mjög viðunandi horf og sá háttur úr sögunni, sem því miður tíðkaðist of víða, að vörur væru afgreiddar án tollgreiðslu, enda fylgist ríkisendurskoðunin eftir föngum með því, að svo sé ekki gert, og samkv. opinberum tilkynningum, sem rn. hefur gefið út um þetta efni, verður beitt þyngstu viðurlögum tollalaga, ef út af er brugðið. Herra forseti. Að lokum nokkur orð um þær horfur og það ástand í efnahagsmálum, sem nú blasa við augum og er grundvallarnauðsyn að gera sér grein fyrir. Áður hef ég gert grein fyrir því, að vonir stæðu til, að rekstur ríkissjóðs á árinu 1970 yrði hallalaus vegna aukins innflutnings og veltu umfram það, sem fjárlög gerðu ráð fyrir, enda þótt um veruleg óviðráðanleg umframútgjöld yrði að ræða. Síðast var greiðsluafgangur hjá ríkissjóði 1966 og þá mjög verulegur eða um 450 millj. kr. En í stað þess að leggja þann afgang til hliðar svo sem æskilegt hefði verið, var talið nauðsynlegt að gera allar tiltækar ráðstafanir til að koma í veg fyrir almenna kjaraskerðingu í landinu, sem líka tókst með verulegum fjárgreiðslum úr ríkissjóði allt til haustsins 1967 þrátt fyrir mikið verðfall íslenzkra afurða Síðustu þrjú árin hefur verið árlegur nokkur reksturshalli hjá ríkissjóði, sem leiddi til skuldasöfnunar hjá Seðlabankanum, er nam um síðustu áramót um 630 millj. kr. Þessi hallarekstur var talinn réttlætanlegur vegna hins mikla samdráttar í þjóðarbúskapnum, og gerði þessi skuldasöfnun ríkissjóði kleift á þessum árum að halda uppi óskertri allri þjónustu við þjóðfélagsborgarana. Síðari hluta árs 1969 og á yfirstandandi ári tók hins vegar mjög að skipast til hins betra í þjóðarbúskapnum. Útflutningsatvinnuvegirnir bættu stórlega aðstöðu sína vegna batnandi verðlags og betri aflabragða, bjartsýni um framtíðina fór almennt mjög vaxandi og á mörgum sviðum í atvinnulífinu varð vart við nýtt og aukið framtak um ýmiss konar nýjan atvinnurekstur og eflingu annarra atvinnugreina. Hefur á einu ári raunverulega orðið gerbylting í atvinnulífinu til hins betra, þar eð nýr verðbólguhugsunarháttur tók sem betur fer ekki að gera vart við sig að neinu ráði á þessu tímabili. Telja má atvinnuleysið úr sögunni. Viðskiptajöfnuður við útlönd batnaði stórkostlega. Gjaldeyrisvarasjóðurinn óx um tvo milljarða frá 1. september 1969 til 1. september 1970 og nam þá tæpum 3.3 milljörðum kr. Innistæður í innlánsstofnunum jukust á þessu sama tímabili um 3 milljarða 366 millj., sem er meira en nokkru sinni áður á einu ári, og skuldir þjóðarinnar við útlönd til langs tíma lækkuðu á þessu ári um 800 millj. kr. Heildarstaða ríkissjóðs við Seðlabankann hefur batnað allverulega, 100 millj. verða fyrir áramót greiddar upp í áðurnefnda skuld við Seðlabankann og í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 100 millj. kr. í viðbótarafborgun. Í fjárlagaræðunni 1968 komst ég svo að orði, að þáverandi erfiðleikaástand væri prófsteinn á það, hvort langframa velmegunarþróun hefði dregið úr manndómi þjóðarinnar til þess að mæta þeim erfiðleikum, sem við Íslendingar verðum alltaf að búast við öðru hverju miðað við einhæfa atvinnuvegi okkar. Ég tel nú óhætt að segja, að þjóðin hafi staðizt þessa prófraun og erfiðleikarnir hafi verið yfirunnir á mun skemmri tíma, bæði fyrir þá sök, að þjóðin sýndi almennt ótrúlega mikinn skilning á nauðsyn kjararýrnunar um sinn og gripið var til réttra efnahagsaðgerða til að mæta vandanum. Nú stöndum við aftur andspænis því að svara þeirri spurningu, hvort við höfum öll nægilega sterk bein til að þola góða daga, hvort við höfum dregið nauðsynlega lærdóma af efnahagserfiðleikum síðustu ára, þannig að við kunnum okkur hóf í kröfugerð á batnandi tímum, en missum ekki fótfestuna og höldum, að allt sé hægt að fá og allt sé hægt að gera svo sem óneitanlega átti sér stað í peningaflóðinu fram til 1967. Öll laun í landinu voru stórhækkuð um mitt þetta ár. Enginn vafi er á því, að útflutningsatvinnuvegirnir hafa bolmagn til þess að taka á sig allverulega kauphækkun, en jafnvíst er, að með áframhaldandi víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags yrði atvinnuöryggi í landinu stefnt í bráða hættu á skömmum tíma. Því miður var ekki samkomulag um að fara þá leið, sem ríkisstj. benti á og hefði getað tryggt verulegar kjarabætur án víxlhækkunaráhrifa og nýrrar verðbólguöldu. Þess vegna stöndum við í dag andspænis þeirri köldu staðreynd, að verði ekki skjótlega gripið til nauðsynlegra aðgerða til að koma í veg fyrir aukinn tilkostnað atvinnuveganna, þá munu almennar kauphækkanir verða orðnar a. m. k. 30% á næsta vori, og mun naumast nokkur halda því fram í alvöru, að atvinnuvegirnir fái risið undir svo stórkostlegri kostnaðaraukningu, án einhverrar sérstakrar aðstoðar. Það er hins vegar jafnvíst, að með skynsamlegum viðbrögðum nú er hægt að tryggja launþegum, að þeir geti haldið mjög verulegum hluta af kauphækkuninni frá í sumar sem raunverulegum kjarabótum, sem ekki brenni upp í nýjum verðbólgueldi. Takist nú að fá samkomulag um nauðsynleg viðbrögð, þá er vissulega engin ástæða til þess að halda annað en bjart sé fram undan og sú heilbrigða efnahagsþróun, sem nú hefur hafizt að nýju, geti orðið varanleg og leitt til sívaxandi velmegunar og bættra lífskjara alls almennings. Skelli menn hins vegar skollaeyrum við staðreyndum og láti kosningahitann verða rólegri yfirvegun og ábyrgðartilfinningu yfirsterkari, þá stöndum við andspænis stórfelldum nýjum vanda. Efnahagsmálin almennt munu koma til kasta Alþingis á öðrum vettvangi og ræði ég þau því ekki frekar í sambandi við fjármál ríkisins, en legg aðeins áherzlu á þá staðreynd, að svo sem réttlætanlegt var á samdráttartímum að reka ríkissjóð með nokkrum halla, þá er það jafnóverjandi miðað við núverandi efnahagsástand. Það er því ósk mín og von, að þótt kosningar séu á næsta leiti, náist um það samstaða hér á hinu háa Alþ. að afgreiða fjárlög ársins 1971 með fullkominni ábyrgðartilfinningu, þannig að ríkisbúskapurinn geti í reynd orðið hallalaus á því ári.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. fjmrh. hefur nú um sinn kaffært ykkur í flóði svimhárra talna og er mál að linni og við ykkur sé nú rætt á mæltu máli. Þau fjárlög, sem ríkisstj. hefur nú lagt fram, eru í engu frábrugðin þeim fjárlagafrv., sem Alþingi hefur verið ætlað að afgreiða undanfarin ár, nema að einu leyti, upphæðinni. Niðurstöðutölur hins nýja frv. hafa hækkað um tvo milljarða, um 2000 millj. kr. frá s. l. ári. Þetta eru verðbólgufjárlög. En e. t. v. kippir sér enginn upp við það, verðbólgufjárlög eru orðin hefð og löggróinn vani í tíð þessarar ríkisstj. Munurinn er aðeins sá, að hrunadansinn verður tryllingslegri með hverju ári, takturinn hraðari, hækkanirnar geigvænlegri. Í ár vaxa eiginleg útgjöld um 24.9%, nærri 25% eða um fjórðung. Tekjuhliðin er áætluð að vaxi um 29.3%, nær 30%. Með þessu eiga tekjurnar að vaxa um 1945 millj., sem þýðir það, að skattheimtan á þjóðina í heild vex um nær 2 milljarða kr. Hvað eru þessir tveir milljarðar kr.? Það er nálega sama upphæð eins og öll útflutningsaukning sjávarafurða á þessu ári. Það er rúmlega tvöföld sú upphæð, sem vinstri stjórnin var að reyna að koma saman fjárlögum með síðasta árið sitt, bara aukningin ein á þessu ári er rúmlega tvisvar sinnum hærri fjárhæð en heildarupphæð síðustu fjárl. vinstri stjórnarinnar. Þessar tölur segja okkur hryllingssögu um þróun fjármálanna í landinu síðasta áratuginn. En hvaða lærdóma draga stjórnarflokkarnir og þeir foringjar þeirra, sem ráðið hafa stefnunni, af þessum tölum, þessari hryllingssögu? Nýr forsrh. hefur nýlega komið fram fyrir þjóðina og kynnt sinn fagnaðarboðskap. Jú, stefnan frá 1959 er óbreytt, sagði hann. Hvað þýðir þetta? Hver var stefnan, sem sett var fram 1959? Þar var fyrst og síðast á blaði að stöðva verðbólgu, koma á heilbrigðu fjármálakerfi, sem gengi án styrkja og uppbóta og stöðugrar íhlutunar ríkisvaldsins. Þessi stefna hljómar vel og litur vel út á pappír. En það segir sína sögu um framkvæmdina, að nú, 11 árum seinna, er það brýnna en nokkru sinni fyrr að stöðva verðbólguna. Fjórar gengislækkanir á einum áratug segja einnig sína sögu. Milli gengisfellinganna hefur styrkja- og uppbótakerfið stungið upp kollinum, eflzt og dafnað fram að næstu kollsteypu. Þróunin síðustu fjögur árin hefur í stuttu máli verið þessi: 1966 verðstöðvun fram yfir kosningarnar 1967. 1967 gengisfelling. 1968 gengisfelling. 1969 stundarhlé. 1970 virðist verðstöðvun eiga að koma á ný fram yfir kosningarnar 1971. Allir geta síðan séð fyrir sér þróunina næstu árin, ef áfram verður haldið á sömu braut. Og það er einmitt það, sem forsrh. hefur nú boðað. Sömu vinnubrögðum og sömu aðferðum, sem neikvæðan árangur hafa borið s. l. áratug, skal áfram beitt, sagði hann. Og það er það sama, sem fjmrh. boðar nú með þessu fjárlagafrv. Þótt stefnan, vinnubrögðin og aðferðin til að ná markmiði, sem allir í sjálfu sér geta verið sammála um, að keppa beri að, þ. e. stöðvun verðbólguþróunar, þótt allt hafi verið unnið fyrir gýg, skal samt áfram haldið á sömu braut, hvað sem tautar og raular. Það er boðskapurinn. Stjórnarherrarnir berja höfðinu við steininn og væri óskandi, að þeir hefðu ekki skaða af. Það eru svefngöngur vanans, sem nú standa frammi fyrir þjóðinni og tilkynna henni rétt eins og það sé sjálfsagður hlutur, að skattheimtan skuli aukast um 2000 millj., um 10 þús. kr. á hvert mannsbarn, um 50 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Þeir standa fastir í löggróinni hefð og vana og eygja engin ný úrræði, hafa engar nýjar hugmyndir, brestur kjark og þor til að kanna nýjar leiðir eða leggja inn á nýjar brautir. Hver er ástæðan fyrir þeirri geigvænlegu þróun, sem birtist í fjárlagafrv. ríkisstj.? Hún er einfaldlega sú, að stjórnlaus en sjálfvirk verðbólguvélin, sem ríkisstj. hefur sjálf búið til og sett í gang, hefur verið í fullum gangi á þessu ári eins og undanfarinn áratug. Aðeins hálfu stórvirkari og hraðvirkari en nokkru sinni fyrr. En fjmrh., yfirsvefnganga vanans, gefur ósköp einfalda skýringu á þessu í aths. sínum við frv. á þá leið, að svo að segja öll útgjaldaaukning og þar með aukning skattheimtunnar stafi af kaupgjaldssamningum þeim, sem verkalýðshreyfingin gerði á s. l. vori. Einmitt það. En með þessu er þó ekki einu sinni sagður hálfur sannleikur, ekki nema brot úr sannleika, því að þótt nokkrar hækkanir ríkisútgjalda hlytu að leiða af þeim almennu hækkunum kaupgjalds, sem samið var um, hefur hér ráðið mestu um sú stefna, sem fylgt hefur verið, frá því að kjarasamningar voru gerðir, og er þó raunar engin ný stefna og vafamál, að hægt sé að kalla slíkt stefnu, en meginefni hennar er þó það, að setja engar skorður eða hömlur aðrar en þær, sem útflutningsatvinnuvegunum eru sjálfkrafa settar af verðlagi erlendis. En í öðrum greinum var atvinnurekendum leyft að velta af sér kauphækkunum út í verðlagið og láta þannig launafólk borga kauphækkanirnar að verulegu leyti úr eigin vasa. En hvað var það, sem raunverulega gerðist í kjarasamningunum á s. l. vori og hvað hefur verið að gerast síðan? Á árunum 1968–1969 var verkalýðshreyfingin knúin til að ganga að samningum, sem höfðu verulega kjaraskerðingu í för með sér, þannig að kjör lægst launuðu stéttanna höfðu lækkað um nálega 20%. Þetta var knúið fram í krafti þeirrar afsökunar, að þjóðarbúið hefði orðið fyrir nokkrum ytri áföllum og með svipu atvinnuleysisins reidda yfir höfði verkalýðsins. Þessar skerðingar voru þó miklu meiri heldur en nam lækkun þjóðartekna á því tímabili, sem áföllin dundu yfir, og því að langmestu leyti ósanngjarnar og óhæfar og þýddi raunverulega það, að láglaunafólk var látið taka á sig meginþungann af þessum áföllum. Það, sem í kjarasamningunum gerðist, var því að langmestu leyti ekki annað en það, að verkalýðshreyfingin endurheimti þann kaupmátt, sem verið hafði fyrir gengislækkanirnar, enda auðsætt, þegar samningagerðin fór fram, að ýmist voru orðnar eða fyrirsjáanlegar breytingar á möguleikum þjóðarbúsins til að bæta láglaunastéttunum á ný þær óþolandi kjaraskerðingar, sem þær höfðu orðið fyrir á undanförnum tveimur árum. Nú er hins vegar auðsætt, að engar þær vonir, sem menn gerðu sér um bætta afkomu og möguleika þjóðarbúsins til að standa undir kjarabótum, svo sem aflabrögð og verðlag á afurðum okkar erlendis, hafa í nokkru brugðizt. Aðeins á fyrra helmingi þessa árs jókst útflutningsverðmæti sjávarafurða um rösklega 40% miðað við sama tíma 1969, þar af 21% vegna hækkaðs verðlags. Aflabrögð hafa einnig verið mjög góð síðari hluta ársins og afurðaverðið enn farið hækkandi á erlendum mörkuðum. Iðnaðarvörur hafa farið hækkandi erlendis og gefið þannig hækkað verð á okkar útflutningsvörum og einnig bætt stöðu iðnaðarins gagnvart erlendum samkeppnisvörum á innanlandsmarkaðinum. Þetta sannar það, að allar forsendur voru fyrir hendi til þess að kauphækkanirnar yrðu raunhæfar og ekki hrifsaðar aftur í nýju verðbólguflóði. Til þess þurfti þó að uppfylla eitt skilyrði, sterkt aðhald af hálfu valdhafanna um verðmyndunina, þar sem fylgt yrði þeirri meginstefnu, að atvinnurekendur væru gerðir ábyrgir fyrir þeim frjálsu samningum, sem þeir gerðu og undirrituðu, með því að taka raunverulega á sig kauphækkanirnar í batnandi árferði, með því að verja til þess hluta af sínum eigin gróða á s. l. ári, og hann var mikill. Það vita allir og hafa raunar viðurkennt. En hver hefur raunin hér á orðið? Fyrir atbeina verkalýðshreyfingarinnar hafði ríkisstj. verið sköpuð aðstaða eftir gengisfellinguna 1968 til að hala stjórn á nokkrum hluta verðmyndunarkerfisins gegnum verðlagsnefnd. En það mun ekki hafa verið búið að undirrita samningana, þegar kröfur verzlunarinnar um álagningarhækkun upp á 12–13% voru samt knúðar fram af oddamanni ríkisstj. í verðlagsnefnd og hlutur kaupsýslunnar því ekki aðeins gerður jafn og áður var, heldur stóraukinn, þar sem álagningargrundvöllur hennar hafði stórhækkað með hækkun verðlags á erlendu vörunni og auk þess auðsætt, að verzlunin mundi hagnast gífurlega á aukinni og mun hraðari veltu vegna aukinnar kaupgetu, sem hlaut að verða í kjölfar almennra kauphækkana. Það kunni ekki góðri lukku að stýra, þegar upplýst var, að einn mikilvægasti aðili atvinnurekenda í verðmyndunarkerfinu var látinn stórgræða á kjarasamningunum á kostnað neytenda, þ. e. a. s. launþeganna. Að svo miklu leyti sem í valdi stjórnarvalda hefur staðið, hefur þeirri stefnu verið fylgt síðan. Mestu stórgróðafélög landsins hafa einskis í misst, fengið að halda öllum gróða sínum óskertum og þó sennilega meira til, verið látin græða á kauphækkunum. Hefðu olíueinokunarfélögin þannig verið svipt gróðanum, hefði álagningarprósentan hjá þeim átt að lækka um 8%, sem hefði leitt til lækkunar á bensíni í stað hækkana. Olían hefði að vísu hækkað nokkuð vegna hækkana erlendis, en samkv. því álagningarkerfi, sem Lúðvík Jósefsson fann upp 1957 og farið hefur verið eftir síðan, varð nú 20% hækkun á öllum söluvörum olíufélaganna. Líkt er að segja, þar sem verðmyndunin er undir beinni stjórn ríkisvaldsins eða stjórnarflokkanna svo sem varðar opinbera þjónustu ríkisins og Reykjavíkurborgar. Þar eru ýmist orðnar eða fyrirhugaðar hækkanir á rafmagni, hitaveitu, pósti og síma, iðgjöldum til almannatrygginga, námsbókagjaldi, sem nú hefur verið tvöfaldað. Hafi kaupsýslan róið vel í fyrirrúminu, hefur skuturinn sannarlega ekki legið eftir hjá ríkisstj. Hækkun þessara liða verður verulega meiri en meðaltalshækkunin í kerfinu. Í landbúnaðinum hefur allt gengið sinn gang eftir gömlum formúlum, hefð og löggrónum vana, án þess að nokkrar nýjar leiðir væru svo mikið sem athugaðar til þess að tryggja hag bænda og jafnframt tryggja, að landbúnaðarvörur rykju ekki upp úr öllu valdi, en þar hefur niðurstaðan orðið sú, að verð hefur hækkað mun meira en kauphækkunum nam og landbúnaðarvörur, sem verða að teljast meðal frumnauðsynja neytenda, eru að verða munaðarvörur á borðum mikils hluta láglaunafólks. Mjólkin ein hefur hækkað um 30%, en bændur almennt sitja samt eftir með skarðan hlut. Þegar verið er að fullyrða, að vísitölukerfið sé orsök dýrtíðar, verða menn að kunna að greina á milli orsakar og afleiðingar og kunna skil á því, að vísitöluhækkanir eiga sér því aðeins stað, að verðlag hafi áður hækkað. Jafnir möguleikar eru á því með lækkandi verðlagi, að vísitalan færi kaupgjaldið niður á við. Hér höfum við reynt öll afbrigði vísitölu, fulla vísitölu, skerta, niðurgreidda vísitölu og vísitölulaus tímabil, en ekkert kák með vísitöluna hefur megnað að snúa verðbólguþróuninni við fremur en það verður til þess að lækka hita sjúklings að mölva hitamælinn. Vísitalan á fyrst og fremst að vera launþegum vörn og er jafnframt áskorun til stjórnvalda um, að halda verði verðbólgunni í skefjum. Alls staðar þar sem verðbólguþróunin fer úr skorðum og æðir stjórnlaust áfram telur verkalýðshreyfingin sig tilneydda að krefjast vísitölutryggingar. Þannig er vísitalan nú ein höfuðkrafa bandarískra verkamanna, eftir að verðbólguþróunin þar er farin yfir 5% á ári, og er þessi krafa m. a. ein höfuðorsökin til verkfalls, sem staðið hefur nú í 3 vikur í bandaríska bílaiðnaðinum. Hver er svo vísitölusagan hér í sumar frá samningunum í vor? Jú, 1. september hafði hún mælt 4.2% hækkun. Það er skoðun mín, að hefði aðhalds verið gætt og ráðstöfunum af hálfu þess opinbera beitt í tæka tíð, hefði þessi hækkun getað verið mjög lítil. Síðan 1. september hafa enn komið til stórfelldar hækkanir og aðrar verið ráðgerðar, þannig að með áframhaldandi sömu stefnu og fylgt hefur verið gæti vísitöluhækkunin verið orðin 13–14% alls nú upp úr áramótum. En meginhluti þeirrar hækkunar kemur fram 1. desember n. k. Allir virðast sammála um, að slíkt mundi leiða til ófarnaðar. Að vísu benda allar upplýsingar til þess, að útflutningsatvinnuvegirnir geti borið hina umsömdu kauphækkun og auknar verðlagsbætur samkv. septembervísitölunni. En hins vegar bendir margt til þess, að aukin hækkun geti komið hart niður á atvinnuvegunum og jafnvel leitt til samdráttar og atvinnuleysis, ef ekkert er að gert. Þótt svo færi nú ekki er þó augljóst, að slíkar hækkanir mundu rýra mjög verulega árangur kjarasamninganna, sérstaklega fyrir láglaunafólkið. Kemur þar einkum tvennt til. Í fyrsta lagi, þótt talað sé um fulla vísitölu er ekki um fullar verðlagsbætur að ræða, þar sem t. d. launahækkun bóndans í verðmyndunarkerfi landbúnaðarins hefur að takmörkuðu leyti áhrif á kaupgjaldsvísitöluna. En hitt vegur þó þyngra á metunum, að í slíku verðhækkunarflóði hækka mest þær vörutegundir, sem teljast til grundvallarnauðsynja almennings, og mælir því vísitalan lágtekjufólki ekki sinn hlut til jafns við hálaunamenn. Fyrir láglaunafólk mundi því slík þróun leiða til þess að gera umsamdar hagsbætur að engu og það þótt ekki væri tekið tillit til þess, að það varð eitt allra stétta, láglaunafólkið, að fórna þriggja vikna tekjum til að knýja fram kjarabætur. Allir aðrir fengu sitt á silfurfati og vel það. Hvað ber þá að gera? Þetta fjárlagafrv. gefur sannarlega engar vísbendingar um annað en áfram skuli haldið á sömu braut og það með auknum hraða, nefnilega leiðina norður og niður. Það er hins vegar vitað, að ríkisstj. veltir því fyrir sér, til hverra ráða hún eigi að grípa til að standa ekki alveg ber að því að standa uppi sem stefnu- og úrræðalaust rekald nokkrum mánuðum fyrir kosningar. Helzt er hægt að greina af óljósu tali ráðamanna, að til greina komi verðstöðvun í einu eða öðru formi og nú í tengslum við verðgæzlufrv. frá í fyrra, en það gerði ráð fyrir því sem meginreglu, að verðlagning yrði gefin frjáls. Gætu þessi tengsl hugsanlegrar verðstöðvunar af hálfu ríkisstj. við heildsalafrv., sem Alþýðublaðið kallaði svo, jafngilt því, að jafnframt svokallaðri verðstöðvun fram yfir næstu kosningar yrði kaupsýslustéttinni og atvinnurekendum almennt tilkynnt það, að yrðu þau góðu börnin og héldu sér á mottunni þar til nýjar kosningar hefðu farið fram, yrðu þeim veitt þau hegðunarverðlaun að mega ráðast á launþega og neytendur að vild eftir kosningarnar. Hver óskar eftir slíkri málamyndaverðstöðvun og hvaða vanda mundi hún leysa til frambúðar? Og samt sem áður stæði eftir sá vandi að sjá fyrir þeim verðlagsbótum, sem launþegar eiga heimtingu á samkv. samningum og þegar eru komnir fram annars staðar en í kaupgjaldinu sjálfu, en sú hækkun nemur nú nálega 5%. Við þann vanda verður ekki ráðið með þeirri stefnu, sem þetta fjárlagafrv. markast af. Þeim vanda verður aðeins mætt með því aðhaldi og þeim niðurskurði á rekstrarútgjöldum, sem gæfu svigrúm til þeirra aðgerða af hálfu stjórnvalda, sem þarna gætu jafnað metin. Ríkisstj. mun ekki geta dregið öllu lengur að kveða upp úr með það, hvort hún, eins og hún fullyrðir í öðru orðinu, ætlar að viðurkenna það, að samningarnir verði í engu skertir eða, eins og illa dulbúnar hótanir hafa komið fram um í hinu orðinu, hvort hún ætlar að ræna launþega umsömdum verðbótum með skerðingu á vísitöluákvæðum samninganna. Með skilmerkilegri yfirlýsingu miðstjórnar Alþýðusambands Íslands fyrir hönd allrar verkalýðshreyfingarinnar skal því hér með lýst yfir í nafni verkalýðshreyfingarinnar, að ekki kemur til greina, að þolaðar verði neinar lögþvinganir til breytinga á gerðum samningum frá s. l. vori, hvorki hvað varðar greiðslu verðlagsbóta né önnur atriði. Öllum slíkum tilraunum til breytinga á samningunum mun verkalýðshreyfingin mæta og brjóta á bak aftur með órjúfandi samstöðu og með öllum þeim vopnum, sem henni eru tiltæk. Verkalýðshreyfingin hefur úr ótrúlegustu áttum sætt ámæli fyrir þær viðræður, sem að undanförnu hafa átt sér stað við ríkisstj. Þannig hefur aðalmálgagn Alþb., Þjóðviljinn, sem þó sannarlega hefur átt sinn fulltrúa í viðræðunefndinni, verið með stöðugar aðdróttanir um, að með því að kynna sér þessi mál á þennan hátt hafi foringjar verkalýðshreyfingarinnar játazt undir að greiða veg ríkisstj. fyrir kjaraskerðingu og riftun þeirra samninga, sem þessir sömu menn undirrituðu fyrir nokkrum mánuðum. Öllum slíkum aðdróttunum er hér með vísað til föðurhúsanna, enda voru grundvallarsjónarmið viðræðunefndarinnar og miðstjórnar A. S. Í, sem aldrei hefur verið hvikað frá, að þær einu leiðir væru færar til lausnar á verðbólguvandanum, sem byggðu á gerðum samningum. Hafa viðræðurnar vafalaust verið gagnlegar til upplýsingar fyrir forustumenn samtakanna, svo að þeir eftir en áður eru færari um að byggja stefnu sína á staðreyndum, sem þeir og hafa gert, sbr. yfirlýsingar miðstjórnar Alþýðusambandsins frá 11. þ. m. Niðurstöðurnar af gaumgæfilegum athugunum Alþýðusambandsins eru þær, að ekki sé nú einungis unnt að leysa vandann á þeim kjaragrundvelli, sem lagður var af hreyfingunni á s. l. vori, heldur bæri einnig og væri kleift að standa svo að lausn mála nú, að viðunanleg bráðabirgðalausn fæli einnig í sér grundvallarkerfisbreytingar, stefnubreytingu, sem nú er hvort eð er óumflýjanleg, ef forða á efnahagslegum þjóðarvoða. Afstaða verkalýðshreyfingarinnar til raunhæfra verðstöðvunaraðgerða er í ályktun Alþýðusambandsins mörkuð á þennan hátt: Miðstjórnin er reiðubúin til að standa nú þegar að raunhæfum aðgerðum til verðstöðvunar með eftirgreindum hætti og eftir öðrum leiðum, sem til greina koma og stefna að hömlun verðbólguþróunar. 1. Að gildandi ákvæði í l. um vald verðlagsnefndar og verðlagseftirlit verði ekki skert og sameiginlegum meiri hl. fulltrúa launþegasamtakanna og ríkisstj. í verðlagsnefnd verði beitt til strangs aðhalds varðandi þann hluta verðmyndunarkerfisins, sem nefndin hefur vald á, og til endurskoðunar á fyrri afgreiðslum n., sem orka mest tvímælis og ágreiningur hefur verið um milli fulltrúa launþegasamtakanna og fulltrúa ríkisstj. Ég hef þegar vikið að þessu atriði hér að framan og sérstaklega því, hversu á hefur skort, að því mikla valdi, sem ríkisstj. hefur í verðlagsnefnd, væri beitt til að koma í veg fyrir óþarfa verðhækkanir, og þarf varla að hafa fleiri orð um það. En vitanlega sker það úr um samstarfsvilja ríkisstj. í verðlagsmálunum, hvort hún notar þetta vald til næsta einhliða stuðnings við allar kröfur atvinnurekenda og kaupsýslustéttanna eða hún leggst þar á sveif með fulltrúum launþegahreyfingarinnar. Varðandi endurskoðun á fyrri afgreiðslu verðlagsnefndar vil ég fyrst og fremst undirstrika kröfuna um endurskoðun verzlunar álagningarinnar, farmgjalda og verðlagningar á bensíni og öðrum verzlunarvörum olíufélaganna. Stefna launþegafulltrúanna í verðlagsnefnd hefur ekki verið sú að kúga þar einn eða neinn eða stefna nauðsynlegum atvinnurekstri í efnahagslegan vanda, heldur meta þar hvert mál óbundið af gömlum og úreltum formúlum. Þá stefnu ætti hver ríkisstj. kinnroðalaust að geta stutt, ella verða öll faguryrðin um allra stétta sjónarmiðin býsna einhliða. Í 2. lið ályktunar Alþýðusambandsins er þess enn fremur krafizt, að sérstakar ráðstafanir verði gerðar til að hindra allar verðhækkanir, sem opinberir aðilar ráða úrslitum um og nokkur raunhæf tök eru á að koma í veg fyrir. Ríkið og bæjarfélög ráða beint stórum og áhrifamiklum þætti verðmyndunarkerfisins, og hefur vissulega úrslitaþýðingu, hvernig því valdi er beitt. Í því ástandi, sem við búum nú við, tel ég óráð, að ríki og ríkisstofnanir miði verðlag á þjónustu sinni ekki aðeins við þann kostnað, sem þær nú hafa, heldur einnig við framkvæmdakostnað, sem fyrirhugaður er einhvern tíma í framtíðinni. Slík stefna er sjálfsögð og réttlætanleg við aðrar aðstæður og betri, en eins og ástandið er nú, verkar þetta eins og olía á verðbólgueldinn. T. d. gerir Póstur og sími að jafnaði ráð fyrir um 200 millj. kr. árlegri fjárfestingu, sem notendum þessarar þjónustu er ætlað að greiða sama ár og framkvæmdirnar eiga sér stað. Hliðstætt dæmi er hinn geysilegi gróði raforkukerfisins, svo sem nýlega kom fram hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur, sem skilaði 70–80 millj. kr. hagnaði á s. l. ári. Þessu síðarnefnda ræður ríkisstj. ekki beint, en með sérstökum ráðstöfunum hefði verið unnt að halda þessu í skefjum. Sama máli gegnir um hitaveituna og fleiri þjónustugreinar Reykjavíkurborgar. Í 3. lið yfirlýsingar Alþýðusambandsins er krafizt sundurliðunar á dýrtíðar„automatinu“, sem ég vil kalla svo. Þar segir, að allar lögbundnar launa- og verðviðmiðanir við launataxta verkalýðsfélaganna verði afnumdar með nýrri löggjöf, þ. á m. við kjör opinberra starfsmanna og verðlag landbúnaðarvara, enda hljóti þá þessar starfsstéttir fullan samningsrétt hliðstæðan þeim, sem verkalýðssamtökunum er tryggður með gildandi vinnulöggjöf. Hér er t. d. komið að sjálfu sigurverki hinnar sjálfvirku verðbólguvélar. Ríkisstj. hefur skotið sér undan vandanum með því, að miklar hækkanir séu lögbundnar og fylgi sjálfkrafa í kjölfar launahækkana. En lög eru ekki óbreytanleg. Verki þau öfugt við tilgang sinn, ber Alþ. skylda til að breyta þeim, og þessi lög gera laun láglaunafólksins að lykilatriði í öllu launakerfinu. Það fær því allan þunga ríkisvalds og ofurvalds atvinnurekenda á sig til að halda þessum grundvallarviðmiðunarpunkti niðri. Hver einasta sjálfsögð kjarabót og leiðrétting á kjörum þessa fólks, eins og sú leiðrétting, sem allir voru sammála um, að væri sjálfsögð, eðlileg og viðráðanleg í vor, leiðir samstundis af sér sams konar leiðréttingu á öllu launakerfinu hlutfallslega stækkandi eftir því, sem ofar dregur, og þegar þar við bætist í höndum dáðlausrar ríkisstj., að svipuð svokölluð leiðrétting er gerð á öllu verðmyndunarkerfinu á eftir, þá verkar þetta líkt og að bæta einu núlli aftan við allar tölur í talnadálkum þjóðarbúsins. Þannig er hinn almenni launþegi úthrópaður sem aðalsökudólgurinn í vítahring verðbólgunnar. Ef hann bara sættir sig við sínar 15 þús. kr. á mánuði, þá mundi hálaunamaðurinn heldur ekki fá 15% hækkun á sín 50–100 þús. á mánuði. En þetta kerfi er rangt, rammvitlaust og rangt, og það verður að slíta það í sundur. Verkalýðshreyfingin gerir sér grein fyrir því, að hún er ekki ein í þjóðfélaginu og hún ætlar ekki lengur að semja um kjör annarra stétta en sín eigin og heyja til þess löng og fórnfrek verkföll. Hér er eðlilegast, að hver sjái um sig. Verkalýðshreyfingin á ekki að skammta öðrum stéttum kjör né vera bundin af kjörum annarra stétta, eins og reynd hefur á orðið. Þá vík ég að fjórða atriðinu í ályktun Alþýðusambandsins, en þar segir svo, orðrétt: „Að ýtrustu greiðslugetu ríkissjóðs, svo og því fé, sem nú er varið til verðbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir, verði beitt til verðlækkunar á grundvallarnauðsynjum almennings, svo sem með lækkun söluskatts á lífsnauðsynjum og til aukningar fjölskyldubóta. Verðlagningarkerfi landbúnaðarins og fyrirkomulag niðurgreiðslna verði hvor tveggja tekið til endurskoðunar í fullu samráði við bændastéttina og með sameiginlega hagsmuni þeirra og neytenda fyrir augum.“ Verkalýðshreyfingin hefur fyrir löngu gert sér það ljóst, að bændur geta ekki lengur vænzt hagsbóta gegnum afurðakerfið eitt saman. Þess vegna neitaði Alþýðusamband Íslands þegar fyrir 4 árum að taka þátt í þeim skrípaleik, sem árlega er leikinn í svonefndri Sexmannanefnd. Hér hefur verið ríkjandi rómantísk stefna í landbúnaðarmálum um áratugi, og hefur megineinkenni hennar verið það, að af stækkun búanna og aukningu hinna hefðbundnu búgreina, sauðfjár- og nautgriparæktar, leiddi samsvarandi bættur hagur bænda. Þessi stefna gat gengið meðan hægt var að selja landbúnaðarafurðir viðunanlegu verði á erlendum mörkuðum. En vandamál íslenzks landbúnaðar eru nú aðeins angi af landbúnaðarvandamáli alls hins vestræna heims, offramleiðslunni. Landbúnaður allra nálægra ríkja er rekinn með stórfelldum styrkjum og niðurgreiðslum. Við getum því ekki í fyrirsjáanlegri framtíð vænzt þess að fá kostnaðarverð fyrir landbúnaðarafurðir okkar erlendis. Þar sem innanlandsmarkaðurinn er þegar mettaður, hlýtur sífelld stækkun búanna umfram þarfir fólksfjölgunar í landinu að leiða til sívaxandi útflutningsstyrkja. Útflutningsuppbæturnar og alla styrki til hvatningar aukinni framleiðslu þessara afurða, verðlagningarkerfið og fyrirkomulag niðurgreiðslna verður því að endurskoða í fullu samráði við bændastéttina sjálfa. Kemur þar sérstaklega til athugunar að greiða þessa styrki beint til bændanna, ákveðna upphæð t. d. á meðalbú, lækka um leið rekstrarvörur landbúnaðarins með niðurfellingu á vélatollum, lækkun áburðarverðs, en taka jafnframt upp skatt á innflutt kjarnfóður. Bændur og launþegar, vinnandi fólk til sjávar og sveita, eiga að geta átt samleið í þessum málum. Núverandi kerfi gefur þeim öflum einmitt öllum bezta byrinn, sem með lýðskrumi vilja veiða atkv. hjá öðrum aðilanum á kostnað hins. Því kerfi verður því að breyta og leysa það upp. Í 5. lið í samþykkt Alþýðusambandsins er þess krafizt, að skattar og útsvör af almennum launatekjum verði lækkuð og launaeftirlitið hert. Nú er svo komið að ætla má, að með óbreyttri skattvísitölu verði 60% kauphækkananna frá því í vor hrifsuð af skattránskrumlu hins opinbera. Fari svo, mun verkalýðshreyfingin verða í framtíðinni að leggja til grundvallar samningum þá upphæð, sem launþeginn fer með heim í launaumslagi sínu. Hún verður þá tilneydd að semja beinlínis um skatta í sambandi við sín launakjör, þannig að það verði ekki raunverulega lengur á valdi löggjafans, og er það þó frumhlutverk löggjafarþinga að ákvarða um réttláta skattheimtu. Sjötta krafa miðstjórnar Alþýðusambandsins til verðstöðvunaraðgerða var sú, að fyllsta aðhalds í rekstri ríkisins og ríkisstofnana verði gætt í því augnamiði, að unnt verði að beita sem mestu fjármagni og sem áhrifamestum aðgerðum í framangreindu skyni. Hvaða fjármagn gæti nú verið tiltækt í þessu skyni? Ég segi, í fyrsta lagi væntanlegur greiðsluafgangur ríkissjóðs, 313 millj. kr. Í öðru lagi, ef tækist að stöðva verðbólguna hinn 1. september, næðust kr. 150 millj., sem áætlaðar eru til verðbóta á laun í desember og á næsta ári. Í þriðja lagi, 390 millj., sem ætlaðar eru til verðbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir en ætla má, að bændum og neytendum gæti komið að meira gagni með einhverjum öðrum hætti. Í fjórða lagi 577 millj., sem fara eiga til niðurgreiðslu á mjólk og kjöti. Samtals eru þetta 1430 millj, kr. Ef við svo gerum ráð fyrir, að unnt væri að komast af með helmingshækkun á rekstrarútgjöldum þessa árs hjá ríkissjóði, þá fengi ríkisstj. þar 1000 millj. til viðbótar og til ráðstöfunar, samtals þá um 2400–2500 millj. Ég fullyrði, að með því að líta á fjárl. frá nýju sjónarhorni, afneita hinu sjálfvirka verðhækkunarkerfi, tilfærslu fjármuna úr einum vasa í annan, má fá a. m. k. þessa upphæð til ráðstöfunar gegn verðbólgu og 2500 millj. eru vissulega upphæð, sem verulega getur munað um, ef henni er beitt á réttan hátt. Ef við t. d. reiknum með, að það kosti um 150 millj. að greiða niður hvert vísitölustig, þá er þetta upphæð, sem gæti nálega vegið á móti öllum vísitöluhækkunum frá því í vor og til áramóta. Það er hægt að draga verulega úr verðbólgunni, ef ekki að stöðva hana, ef vilji er fyrir hendi og djörfung til að endurskoða kerfið frá grunni, rjúfa hina sjálfvirku þætti þess og koma þeim undir skynsamlega stjórn. En þetta fjárlagafrv. ber þess engan vott, að hin minnsta löngun til slíks sé fyrir hendi hjá stjórnarflokkunum. Það þarf engum að koma það á óvart, hvað Sjálfstfl. varðar. En Alþfl., sem hefur nýlega samþykkt að leggja áherzlu á að efla og styrkja tengsl flokksins við verkalýðshreyfinguna, við hvers konar samtök launþega og við neytendahreyfinguna, - telur hann það bezt gert með afstöðu fulltrúa viðskrh. í verðlagsnefndinni? Telur hann, að hann vinni sér traust þessara samtaka með því að beita verkalýðshreyfinguna e. t. v. lögþvingunum? Telur hann, að nú sé rétti tíminn til að samþykkja verðgæzlufrv. það, sem einn ráðh. hans felldi á síðasta þingi? Telur hann, að reynsla sú, sem verkalýðshreyfingin hefur af verðstöðvun í framkvæmd þessarar ríkisstj., - við fengum nú reynslu af henni fyrir síðustu kosningar - veki meira traust á nýrri verðstöðvun, ef þessu heildsalafrv. er hnýtt aftan í það? Mér finnst það ólíklegt. Nýafstaðið þing Alþfl. hefur samþ. áskorun á alla íslenzka jafnaðarmenn að sameinast í einum flokki og falið þingflokki sínum að viðhafa forgöngu um viðræður við Samtök frjálslyndra og vinstri manna og Alþb. Jafnframt er yfirlýst, að Alþfl. gangi óbundinn og með frjálsar hendur til kosninga varðandi stjórnarsamstarf. Þetta þýðir órofið stjórnarsamstarf. Það verða hér á Alþ. á næstu vikum og mánuðum afgreidd mörg mál, sem sköpum skiptir fyrir afkomu allrar alþýðu manna, hvernig á verður tekið. Tekur Alþfl. þar á með launþegahreyfingunni eða heldur hann áfram að dansa eftir pípu íhaldsins til vors? Þá verður of seint að snúa við til vinstri. Óbætanlegur skaði verður þegar skeður. Prófraun ríkisstj. og sérstaklega Alþfl. er nú og hún verður jafnframt prófraun á heilindi Alþfl. Það vantar nú þegar svör Alþfl. alveg sérstaklega við öllum þessum spurningum, og í heild vantar svör við afstöðu hans til raunhæfra aðgerða í verðbólgumálunum. En hér hef ég, eins og ég hef getað í stuttu máli, reynt að túlka stefnu Samtaka frjálslyndra og vinstri manna í þeim málum, og hún er í einu og öllu samhljóða markaðri stefnu verkalýðssamtakanna. - Þökk fyrir áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Fjárlög eru spegilmynd af efnahagsstefnu þeirrar ríkisstj., sem að þeim stendur. Fjárlagafrv. fyrir árið 1971 er góð sönnun fyrir gildi þessarar reglu. Einkenni þess, sem fyrri fjárl. ríkisstj., er verðbólga og útþensla ríkiskerfisins. Um þetta segir svo í grg. fjárlagafrv., með leyfi hæstv. forseta: „Frv. gefur hins vegar eftirtektarverða mynd af áhrifum hinna miklu launa- og verðlagshækkana á hag ríkissjóðs.“ Síðan segir: „Hins vegar verða verulegar hækkanir vegna lögákveðinna útgjalda, m. a. lagaákvæða frá síðasta þingi.“ Þessar tilvitnanir nægja til að sýna fram á réttmæti orða minna, að verðbólga og útþensla ríkiskerfisins einkenni þetta fjárlagafrv. Hins vegar vil ég færa frekari rök að því, að verðbólga og hækkun fjárl. hafi átt betri liðsmenn í hópi núverandi valdhafa en hjá öðrum ríkisstj. Ég hef gert samanburð á hækkun fjárl. á tveimur 8 ára tímabilum. Það fyrra er frá 1950–1958, en það síðara frá 1963–1971. Niðurstöður af þessum samanburði eru þær, að á árunum 1950–1958 hækkuðu fjárl. um rúmar 500 millj. kr. eða 168%. Á árunum 1963–1971 hækkuðu þau um 8400 millj. kr. eða 380%. Til þess að sýna sambandið á milli verðbólgunnar annars vegar og hækkana fjárl. hins vegar vil ég minna á það, að vöxtur verðbólgunnar var 123% á áratugnum 1950–1960, en 250% frá 1960 til ágústmánaðar í sumar. Þessar tilvitnanir sanna, svo að ekki verður á móti mælt, hve holl stefna ríkisstj. hefur reynzt verðbólgunni og hvað sambandið á milli hækkandi fjárl. og verðbólgu hefur verið sterkt. Enda þótt það, sem ég hef sagt um síhækkandi fjárlög, segi mikið um þróun í fjármálum ríkisins, segir það þó ekki alla söguna, vegna þess að tekjur umfram fjárlög hafa orðið um 1200 millj. kr. á árunum 1967–1969. Þrátt fyrir þetta er halli á ríkisrekstrinum þessi ár 300–400 millj. kr. Þessu til viðbótar kemur svo það, að ýmsar framkvæmdir, sem áður voru greiddar af tekjum hvers árs, hafa á síðari árum verið framkvæmdar með lánsfé. T. d. skuldar Vegasjóður nú 600–700 millj. kr. og skuldir ríkissjóðs í þrengstri merkingu, þ. e. ekki meðtaldar skuldir ríkisstofnana eða endurlán, hafa hækkað um 780 millj. kr. á árunum 1967–1969, þ. e. 440%. Og frá 1958 hafa þær hækkað um 740%. Fleira en það, sem hér hefur verið talið, kemur fram sem bein áhrif frá verðbólgustefnu ríkisstj. T. d. er ekki gert ráð fyrir útgjöldum vegna kjarasamninga opinberra starfsmanna, þó að útgjöld hækki um 25%. Hver trúir því, að hjá þeim verði komizt, þó að ekki sé veitt fé til þess á fjárlagafrv.? Alvarlegast er þó það, að ekki er nema að litlu leyti rúm fyrir hækkaðar fjárveitingar til nauðsynlegustu verkefna í 2000 millj. kr. hækkun fjárl. Nokkur dæmi vil ég nefna máli mínu til sönnunar. Fjárveiting til byggingar barna- og gagnfræðaskóla hækkar um 23.1 millj. kr. Hvað þýðir það? Þessi fjárhæð er ekki meiri en svo, að hún nægi til þess að mæta hækkuðu verðlagi vegna þeirra skóla, sem eru í byggingu. M. ö. o., það er engin fjárveiting áætluð í fjárlagafrv. til nýrra bygginga á barna- og gagnfræðaskólum. Stjórnarliðar gera sér mikið far um að mikla sig af þeim fjárveitingum, er fara til byggingarframkvæmda í þessum skólum. Ég hef enga löngun til þess að gera lítið úr því, sem gert hefur verið í þessum málum, en það, sem skiptir máli hér sem í öðrum málum, er, hvernig tekst að leysa þau verkefni, sem til úrlausnar eru á hverjum tíma. Það hefur ekki tekizt hvað skólabyggingar varðar. Það er mér vel kunnugt um: Vilji héraðanna til framkvæmda og þörfin fyrir þær hefur alltaf verið miklu meiri en möguleikar ríkisins til úrlausnar. Það er því ekki rétt, sem haldið hefur verið fram, að það standi á héruðunum í þessum efnum. Það mun því engum koma annað til hugar en til þessa málaflokks verði að verja stórum fjárhæðum á þessum fjárl. Eitt af þeim málum, sem mjög hefur verið til umr. nú um nokkurt skeið, er að jafna aðstöðu æskunnar til framhaldsnáms. Á Alþ. veturinn 1969 var samþ. þáltill. frá þm. Ingvari Gíslasyni og Sigurvin Einarssyni um athugun á þessu máli. Í framhaldi af þeirri samþykkt var á fjárl. 1970 fjárveiting, er nam 10 millj. kr., til að jafna aðstöðumun æskufólks til framhaldsmenntunar. Enda þótt hv. þm. væri ljóst, að hér væri um allt of litla fjárhæð að ræða, var þeim samt viðurkenningin mikils virði. En hvað skeði svo um framkvæmd málsins hjá hæstv. menntmrh.? Samkv. auglýstum reglum um úthlutun þessa fjár voru nemendur, sem stunduðu gagnfræðaskólanám í heimavistarskólum úti á landi, útilokaðir frá því að njóta dvalarstyrks af þessari fjárveitingu. Hér er um hróplegt ranglæti að ræða, sem ekki verður þolað. Öllum var það ljóst, að þessi fjárveiting var aðeins viðurkenning á nauðsyn málsins, eins og áður er fram tekið, en mundi ekki nægja til að jafna aðstöðumuninn. Það vakti því undrun, þegar ljóst var, að fjárhæðin á fjárlagafrv. árið 1971 hækkaði ekki einu sinni sem nemur hækkun námskostnaðar, hvað þá að litið væri á þörfina eða nemendafjölgunina. Að þannig sé tekið á máli, er skiptir sköpum fyrir æsku landsins, í fjárlagafrv., er hækkar yfir 2000 millj. kr., munu hv. þm. ekki láta bjóða sér. Ekki er betri sögu að segja af framlögum til byggingar sjúkrahúsa og læknabústaða. Af 2000 millj. kr. hækkun ríkisútgjaldanna á að verja 1.7 millj. kr. til þeirra. Ástandið í heilbrigðismálum er svo alvarlegt, að einskis má láta ófreistað til þess að bæta úr því. Allmiklar umr. hafa farið fram hér á landi um skipulagsbreytingu í læknisþjónustu með samstarfi við lækna við læknamiðstöðvar. Það verður að treysta því, að ekki standi á fjárveitingu til þess að koma slíkri skipulagsbreytingu í framkvæmd, þar sem samstaða er fyrir hendi til þess að skapa hana og annað, er verða má til aukins öryggis í læknisþjónustu, þótt fé sé ekki áætlað til þess á fjárlagafrv. nú, verður Alþ. að taka þar í taumana. Ekki þarf orðum að því að eyða, hversu ákaft þeir, sem ekki hafa raforku frá samveitum, óska eftir henni og er það að vonum. Á síðari árum hefur verið gripið til þeirra ráða, að byggðarlög hafa útvegað sér fé til framkvæmda við raflagnir og hafa sjálf greitt vextina. Hér er um mikið ranglæti að ræða, að byggðarlög, sem núna fyrst hafa verið að fá rafmagn eða eru að fá það, skuli verða að leggja á sig fjárútlát til að fá rafmagnið frá ríkissamveitum, en þeir, sem hafa búið við það um áraraðir, þurftu ekkert slíkt á sig að leggja. Þannig getur ríkið ekki mismunað þegnunum. Úr því verður að bæta. Af 2000 millj. kr. hækkuninni var aðeins hægt að veita 4.9 til þessa málaflokks. Ekki verður séð, hvernig Vegasjóður á að valda verkefnum sínum með þeim tekjustofnum, er hann hefur. Framsóknarmenn hafa alltaf talið, að ríkissjóður geti ekki tekið í sína vörzlu svo miklar tekjur af umferðinni, eins og nú á sér stað og það í landi, sem á jafnmikið af óleystum stórverkefnum í vegagerð. Fram hjá málum Vegagerðarinnar var gengið, þegar fjárlagafrv. var samið, þó að útgjöld þess hækkuðu um 25%. Þannig sogar verðbólgan og útþensla ríkiskerfisins til sín þær tekjur, sem ríkisstj. sækir til þegna landsins. Til þessa hef ég ekki vikið að breytingum á tekjuáætlun fjárlagafrv., en þær eru verulegar. Söluskattur í þeirri mynd, sem hann er nú, var upp tekinn af núv. ríkisstj. í upphafi árs 1960. Á fyrstu valdaárum viðreisnar gætti hans litið, en nú er hann orðinn stærsti tekjustofn ríkisins og eru áætlaðar tekjur af honum um 3500 millj. kr. Eðli söluskatts sem tekjustofns er það, að hann er jafnhár, hvort sem um er að ræða nauðsynlegustu neyzluvörur eða miður nauðsynlegar vörur. Hann leggst því með meiri þunga á rekstur heimilisins eftir því, sem börnin eru fleiri. Auk þess eru skil á honum til ríkissjóðs ekki svo örugg sem vera skyldi. Hér áður fyrr, þegar söluskattur var á dagskrá sem tekjustofn, voru Alþfl.-menn mjög skeleggir andstæðingar hans, m. a. fórust núverandi formanni Alþfl., Gylfa Þ. Gíslasyni, þá orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Við þetta allt saman bætist svo, að söluskatturinn er í eðli sínu ranglátur. Þetta er einhver ranglátasti skattur, sem lagður hefur verið á af íslenzka löggjafanum. Og það er ekki nóg með það, að hann sé ranglátur í eðli sínu. Framkvæmdin í söluskattsinnheimtunni hefur og verið þannig, að á því er enginn vafi, að enginn skattur hefur verið svikinn jafnstórkostlega og söluskatturinn. Það er ekki aðeins ríkissjóður, sem tekur inn mikið fé í skjóli þessara lagaákvæða, heldur taka ýmiss konar atvinnurekendur einnig inn stórfé í skjóli þessara ákvæða.“ Það kemur því úr hörðustu átt, þegar hæstv. viðskrh., Gylfi Þ. Gíslason, og hans liðsmenn eru nú orðnir slíkir stuðningsmenn söluskatts, að sú ríkisstj., er þeir sitja í, hefur söluskatt fyrir stærsta tekjustofn ríkissjóðs. Til viðbótar söluskattsálögum á barnmörgu heimilin má geta þess, að námsbókagjöld eru tvöfölduð. Skoðanagjöld af bifreiðum hækka um 5.8 millj. kr. og enn þá eru bifreiðaeigendur að greiða skatta vegna hægri umferðar. Það er stefna Framsfl., að tollar verði að vera mismunandi háir eftir eðli varanna og skatta megi ekki leggja á brýnustu nauðsynjar. Ef söluskattur er notaður sem tekjustofn að einhverju marki, verður að létta þeirri byrði af þeim efnaminni með tryggingabótum og afnámi skatta á nauðþurftartekjum. Gegn þeirri íhaldsstefnu að leggja þyngstu skattana þar á, sem getan er minnst, eins og nú er gert, mun Framsfl. berjast, svo sem hann hefur orku til. Auk þessa verkar þessi tekjuöflunarstefna sem olía á verðbólgubálið. Ég hef áður lýst þeirri skoðun framsóknarmanna við hliðstæðar umr. og endurtek það nú, að ekki er unnt að halda áfram á þeirri braut, sem nú er farin um fjármál ríkisins. Þetta fjárlagalrv. og verðbólgan í þjóðfélaginu sanna það. Mér er það ljóst, að mikið átak þarf til að breyta ríkisrekstrinum, svo að áhrifa gæti, og ég geri heldur ekki litið úr því, sem gert hefur verið í þá átt. Ég get hins vegar ekki annað en látið í ljós vonbrigði mín með það, sem til athugunar hefur verið í sparnaðarátt, hvað seint gengur. Það er skoðun okkar framsóknarmanna, að það þurfi að eiga sér stað viss samdráttur í ríkiskerfinu til þess að rýma fyrir nýjum verkefnum. Ekkert hefur enn þá þokazt í áttina um endurskoðun á skipun lögreglumála, þar sem stefnt var að sparnaði, svo sem undirnefnd fjvn. vann að í fyrrasumar. Hvað gerist í því að sameina viðgerðarverkstæði ríkisstofnana, og hvað er með verkfræðingaþjónustu ríkisins? Er nokkur skipulagsbreyting þar í vændum? Er þörf á Efnahagsstofnuninni? Mér sýnast verkefni hennar vera komin til Seðlabankans og að nokkru leyti til fjármáladeildar menntmrn. Er ekki hægt að koma því svo fyrir, að Hagstofan og hagsýslan annist þau verkefni, sem eftir eru hjá þessari stofnun? Er ekki með tilveru hennar verið að láta marga aðila vinna sama verkið? Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni, að eðlilegt væri að afhenda Búnaðarfélagi Íslands þau verkefni, sem eftir eru hjá Landnámi ríkisins. Hvað um vélasjóð? Hefur hann nú því hlutverki að gegna, að þörf sé á að halda uppi starfsemi hans? Ég spyr: Er ekki fullkomin ástæða til þess, að ríkisvaldið hafi forustu um samstarf sjúkrahúsa, m. a. í sambandi við kaup á dýrustu og fullkomnustu tækjum og verkaskiptingu í sambandi við þau? Ég spyr enn: Er aðhald hjá ríkisstofnunum af hálfu stjórnvalda svo sem nauðsyn ber til? Skortir ekki á, að skipulagið tryggi samband á milli stofnana og stjórnvalda? Umsetning Pósts og síma er að krónutölu álíka há og fjárlög íslenzka ríkisins 1958. Alþingi starfaði þá sem nú að því í nokkra mánuði að fjalla um fjárl. og algreiddi þau við þrjár umr. En hjá Pósti og síma þarf ekkert slíkt við. Þar er meðferð fjár á valdi forstöðumanna stofnunarinnar, sambandið á milli stjórnvalda og stofnana er harla lítið. Áætluð fjárþörf stofnana er að jafnaði eftir till. forstöðumanna þeirra án raunhæfra afskipta ríkisvaldsins. Orkustofnunin ásamt Rafmagnsveitum ríkisins og öðrum undirstöðustofnunum hennar hafa a. m. k. 700 millj. kr. umsetningu á næsta ári. Ég spyr: Er það sambandið á milli stjórnvalda og þessarar stofnunar, sem gildir? Fleiri dæmi mætti nefna, þótt ég láti hér staðar numið um upptalningu stofnana, en ég vil undirstrika það, að nauðsyn ber til að athuga stöðu ríkisstofnana gagnvart stjórnvöldum, ekki sízt þeirra, sem hafa sjálfstæða tekjustofna, enda er eðli málsins samkv. meira eftirlit haft með hinum. Ég vil taka það fram, að það á ekki hvað sízt við um ríkisstofnanir og aðra opinbera þjónustu, sem Framsfl. telur brýna nauðsyn bera til athugunar á samstarfi þeirra og jafnvel sameiningu. Nefni ég þar til ýmsa opinbera sjóði með hliðstæð verkefni, en hala þó ekkert samstarf. Um aðhald eða eyðslu í ríkisrekstrinum umfram það, sem ég hef vikið að, skal ég ekki vera margorður. En ég leyfi mér að geta þess, að kostnaður við risnu og ferðalög ríkisstj. og á vegum aðalskrifstofu rn. var á árinu 1969 16.5 millj. kr. Mér er það að vísu ljóst, að nú orðið, þegar fjárlög eru orðin yfir 10 þús. millj. kr., þykja þetta kannske ekki háar fjárhæðir. En ég vek þó jafnframt athygli á því, að á sama ári var 15 millj. kr. varið til stofnkostnaðar í öllum héraðsskólum landsins eða lægri fjárhæð heldur en til risnu og ferðalaga á vegum ríkisstj. Og til stofnkostnaðar gagnfræðaskóla í Reykjavík og öllum kaupstöðum landsins 19.2 millj. kr. eða 2.7 millj. kr. hærri fjárhæð en risna og ferðalög þessara aðila. Ég leyfi mér einnig að minna á afgreiðslu ríkisstj. á aths. ríkisendurskoðunarinnar við reikninga húsameistaraembættisins, þar sem nokkrum starfsmönnum var gert að greiða verulega fjárhæð aftur til embættisins vegna rangrar færslu að dómi endurskoðunarinnar. Áður en úrskurður var upp kveðinn ákvað dómsmrh., Jóhann Hafstein, að greiða skyldi forstöðumanni stofnunarinnar fyrir aukavinnu frá fyrri árum fjárhæð, sem dregin var frá þeirri fjárhæð, er honum hefði annars borið að greiða. Hins vegar endurgreiddi forstjórinn embættinu samkv. úrskurði. Eftir að úrskurður hafði verið upp kveðinn af ríkisendurskoðuninni ákvað dómsmrh. að greiða einnig tveimur öðrum starfsmönnum laun 3 ár aftur í tímann vegna auka- og eftirvinnu og sléttaði með þeim hætti næstum reikninga þeirra. Um þetta mál höfðu farið fram nokkur bréfaskipti á milli fjmrh. og dómsmrh., svo sem fram kemur í aths. við ríkisreikninginn 1969. En niðurstaðan gilti þrátt fyrir úrskurð ríkisendurskoðunarinnar og bréf fjmrh. Ég ætla mér ekki dómarastarf í þessu máli frekar en öðrum. En vel má vera, að rétt sé, er fyrrv. gjaldkeri stofnunarinnar hélt fram í Morgunblaðinu fyrir stuttu síðan, að hann hefði haft samþykki forstjóra stofnunarinnar til að inna af hendi greiðslur til sjálfs sín fyrir yfirvinnu og aukastörf. En ég spyr, af hverju var þá ekki gengið frá þessu máli fyrr en eftir það, að það var búið að vera til umr. á Alþ. og í blöðum, þegar farið var 3 ár aftur í tímann? Er hægt að viðhafa slík vinnubrögð? Ég spyr einnig: Hvernig er farið með skattgreiðslu af slíkum tekjum, sem samþykktar eru 2–3 árum eftir að viðkomandi aðill hefur unnið fyrir þeim? Hvað sem um þetta mál má segja, er framkvæmdin og endalok þess með þeim hætti, að slíkt má ekki og á ekki að koma fyrir í opinberum rekstri. Þá vil ég minna á það, að ekki hefur ríkisstj. enn skilað grg. um tölu nefnda, sem störfuðu á vegum ríkisins árið 1969, eða launagreiðslur til þeirra. Eins og ég vék að í upphafi máls míns, er þetta fjárlagafrv. svo greinilega brennimerkt verðbólgunni, að þar kemst enginn vafi að. Það mun því lítið þýða að ræða um fjármál ríkisins né tala um úrbætur án þess að víkja að efnahagsstefnu ríkisstj. og verðbólguvandanum. Það er venja hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmanna, þegar efnahagsmál eru til umr., að tala þá aðeins um eina leið, eina stefnu. Það er þá stefnu, sem stjórnarliðar hafa fylgt. Þegar við framsóknarmenn höfum rætt aðrar leiðir og sett fram aðrar skoðanir, hefur svarið jafnan verið þetta: Þið hafið enga stefnu, ekkert til málanna að leggja. Ég vil því víkja að þeirri reynslu, sem fengizt hefur af efnahagsstefnu ríkisstj. Hún hófst með gengislækkuninni 1960, önnur gengislækkun var árið 1961. Árin þar á eftir voru ein beztu ár í efnahagsmálum þessarar þjóðar. Þrátt fyrir þetta varð á þessum árum að gera margvíslegar ráðstafanir vegna atvinnuveganna. Með júnísamkomulaginu 1966 var vísitala tekin upp að nýju, niðurgreiðslur voru felldar niður af ýmsum vörutegundum fyrri hluta sumars. En þegar leið á sumarið 1966 var í skyndi ákveðin verðstöðvun. Niðurgreiðslur á vöruverði voru auknar að miklum mun. Efnahagskerfið riðaði til falls. Máli mínu til sönnunar um það, hvernig efnahagsstefna ríkisstj. skilaði efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar eftir mestu góðæri í sögu hennar, leyfi ég mér að vitna til ræðu, er hæstv. forseti Sþ., Birgir Finnsson, flutti við 1. umr. fjárlaga í október 1966, þegar hann ræddi um efnahagsmál, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Langsamlega stærsti þáttur í vanda þeim, sem við er að etja, er verðbólgan. Hún hefur veikt starfsgrundvöll útflutningsatvinnuveganna meira en nokkuð annað og sú staðreynd, að ekki hefur fyrr komið til stöðvunar byggist eingöngu á því, að verðlag að undanförnu hefur verið mjög hagstætt á flestum útflutningsafurðum sjávarútvegsins.“ Þessar setningar þurfa ekki skýringar við. En hvert var svo framhaldið frá haustinu 1966? Ríkisfé var mokað í niðurgreiðslur til að halda verðlagi í skefjum fram yfir kosningar. Stjórnarliðar kepptust við að halda því fram, að allt væri í lagi og verðstöðvunin yrði til langframa. Þegar komið var fram á sumarið 1967 og kosningarnar voru um garð gengnar, kom annað hljóð í strokkinn og þann 25. ágúst gaf viðskrh. út yfirlýsingu í sjónvarpsviðtali um alvarlegt ástand í efnahagsmálum. M. a. fórust honum orð á þessa leið, samkv. frásögn Alþýðublaðsins: „Ráðherrann kvaðst ekkert geta sagt um það enn, hvaða ráðstafanir yrðu gerðar til þess að mæta þessum vanda. En hins vegar gæti hann fullyrt, að gengislækkun væri ekki rétta ráðið. Gengislækkun skapaði alltaf vandamál og undir núverandi kringumstæðum teldi ríkisstj., að gengislækkun mundi skapa meiri og stærri vandamál en hún leysti.“ Enda þótt þessi yfirlýsing ráðh. gæfi von um, að ríkisstj. væri að hverfa frá þeim þætti í stefnu sinni, er einkennzt hafði af gengisfellingum, þá fór svo, að yfirlýsing ráðh. gleymdist fljótt. Í nóvember varð gengisfelling. Hætt var við niðurgreiðslur, er ákveðnar voru sumarið 1966 vegna kosninganna. Verðbólgan flæddi yfir á nýjan leik. Þrátt fyrir gengisbreytingar varð að gera ráðstafanir vegna atvinnuveganna svo að segja í hverjum mánuði allt árið 1968 fram í nóvember, en þá var gengi íslenzku krónunnar fellt á nýjan leik og nú meir en áður. Atvinnuleysi og útflutningur á vinnuafli úr landinu einkenndi þessi ár. Upp úr gengisfellingunni 1968 hófst láglaunatímabil á landi hér. Yfirlýsingar voru gefnar um, að það væri aðeins um stutt tímabil að ræða, batinn væri öruggur og á næsta leiti. Fyrir bæjarstjórnarkosningarnar s. l. vor kepptust allir við að lýsa því yfir, að þörf væri á að hækka laun, aflabrögð hefðu verið góð og verðlag sérstaklega hátt á þessu ári. Skilyrði til kauphækkunar væru ákjósanleg. Jafnvel stjórnvöld buðu gengishækkun. Nýir kjarasamningar voru gerðir eftir þriggja vikna verkfall. En verðbólgan fylgdi fast á eftir. Allt var gefið frjálst og nú þremur mánuðum frá gerðum kjarasamningum eru hafnar umr. um verðstöðvun á nýjan leik, eins og fyrir síðustu kosningar, í þeirri von, að hjá stóráföllum verði komizt fram yfir alþingiskosningar næsta vor. Þetta er í stuttu máli saga viðreisnarstefnunnar, þeirrar einu stefnu, er stjórnarliðar telja þjóðinni trú um, að sé fær í efnahagsmálum hennar. Árangurinn er sá, að aðeins var afkoma atvinnuveganna sæmileg, þegar vinnuaflið var það ódýrt, að Ísland var lýst sem láglaunasvæði. Aðeins örfáum mánuðum eftir að frá því er horfið eru menn farnir að óttast um afkomu atvinnuveganna, þrátt fyrir góðærið. Hver vill í raun og veru trúa því, að engin önnur stefna sé til í efnahagsmálum? Það væri óhugnanleg tilhugsun, ef svo væri. Eins og fram kom í ræðu formanns Framsfl. í fyrri viku, er Framsfl. fylgjandi verðstöðvun, þó því aðeins, að hún sé raunhæf, en ekki sýndarmennska eins og fyrir kosningarnar 1959 og 1967. Til þess að verðstöðvun sé raunhæf verður að nota tímann, sem vinnst við hana, til þess að færa verðlag til þess, sem afkoma heilbrigðra atvinnuvega þolir. Framsfl. lýsti þeirri stefnu sinni við umr. stjórnmálaflokkanna haustið 1968 og oft síðan, að mörg ráð yrðu að koma til í baráttunni við verðbólguna. Nauðsyn bæri til að minnka vandann, m. a. með því að draga úr álögum á atvinnuvegina, endurskipuleggja ýmsa starfsemi þeirra með hagræðingu og áætlunargerð, með breytingu á stofn- og rekstrarlánum til atvinnuveganna. Framsóknarmenn telja, að eitt af þeim atriðum, sem nota þurfi til baráttu gegn verðbólgunni, sé að fella niður söluskatt af mestu nauðsynjum og hafa persónufrádrátt til skatts þannig, að ekki sé lagt á nauðþurftartekjur eins og nú er gert. Það er röng stefna að dómi framsóknarmanna að hagnýta sér vöxt verðbólgunnar til aukinnar skattheimtu. Skattvísitalan og verðlagsvísitalan eiga að haldast í hendur. Um þetta flutti Framsfl. frv. á síðasta þingi og aftur nú. Það er skoðun okkar, að ef að því ráði hefði verið horfið í fyrra að samþykkja frv. okkar um söluskatt og tekju- og eignarskatt, stæðum við nú ekki frammi fyrir hrollvekjandi verðbólgu og betri horfur væru einnig um fjárhag ríkissjóðs en nú er. Framsóknarmenn vilja efla hag almennra trygginga m. a., svo að hægt sé að beita mætti þeirra gegn verðbólgunni. Þessi atriði um stefnu okkar framsóknarmanna og vinnubrögð til að stöðva og draga úr verðbólgu verð ég tímans vegna að láta nægja, en vildi undirstrika þetta: Framsfl. telur nauðsyn bera til að stöðva vöxt verðbólgunnar nú þegar; en leggur áherzlu á það, að raunveruleg barátta verði hafin gegn verðbólgunni í skjóli verðstöðvunarinnar, m. a. með þeim aðgerðum, sem ég lýsti hér fyrr í ræðu minni. Framsfl. telur, að án forustu ríkisvaldsins verði engri verðstöðvun komið á. Forusta ríkisvaldsins verður m. a. að koma fram í aðhaldi í ríkisrekstrinum og hjá ríkisstofnunum um, að þær haldi þjónustugjöldum sínum í skefjum og hafi sterkt aðhald í rekstrinum. Ríkissjóður verður að slá af og breyta tekjuáætlun sinni og taka á sig útgjöld vegna verðstöðvunarinnar, enda mun það, er fram liða stundir, tryggja betur hag hans en sú stefna, er ætlar honum að taka af þjóðinni 2000–2500 millj. kr. meiri tekjur á næsta ári en á þessu. Þess háttar stefna getur ekki lagt grundvöll að verðstöðvun. Rök fyrir þessari skoðun okkar teljum við okkur geta sótt í grg. fjárlagafrv., sem ég lýsti í upphafi máls míns. Herra forseti. Mér er það ljóst af fyrri reynslu, að hæstv. ríkisstj. hefur ýmislegt við þessa ræðu mína að athuga, m. a. brigzla mér um ábyrgðarleysi í sambandi við afstöðuna til tekjuáætlunarinnar og þátttöku ríkissjóðs í stöðvun verðbólgunnar. Mitt svar er það, að mesta ábyrgðarleysið gagnvart afkomu ríkissjóðs sé óbreytt stjórnarstefna. Aðeins með breyttri stjórnarstefnu er hægt að koma efnahag þjóðarinnar á rétta braut. Að því vill Framsfl. vinna. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það kann svo að fara, að þetta verði í síðasta skipti, sem framsöguræðu fjmrh. og umr. um hana verður útvarpað frá Alþ. með þeim hætti, sem nú er gert og tíðkazt hefur um langt skeið. Ég segi þetta vegna þess, að fyrir nokkrum árum síðan samdi mþn., skipuð fulltrúum allra þingflokka, frv. til l. um breyt. á l. um þingsköp Alþingis, þar sem gert er ráð fyrir niðurfellingu á útvarpi frá þessari umr. um fjárlög, en að þess í stað verði upp tekinn sá háttur að útvarpa stefnuræðu forsrh. og umr. um hana innan tveggja vikna frá þingsetningu. Frv. þetta verður nú lagt fyrir Alþingi í fjórða sinn, og nái það fram að ganga með umræddri breytingu kann svo að fara, eins og ég sagði áðan, að þetta verði í síðasta sinn, sem útvarpað verður frá 1. umr. fjárl. eins og nú er gert. Einnig gerir þingskapafrv. ráð fyrir verulegri styttingu á því tveggja kvölda útvarpi frá framhaldi 1. umr. fjárl., sem mörg hin síðari ár hefur verið snúið upp í almennar stjórnmálaumr. á síðari hluta þings, svokallaðar eldhúsdagsumr., og getur sú breyting naumast orðið mikið deiluefni. En vilja menn vera án þess að eiga þess kost að heyra fjárlagaræðu fjmrh.? Um það kunna að vera skiptar skoðanir, einkum vegna þess, hversu mikill fjöldi fólks þarf starfa sinna vegna að kynna sér fjárl. á ári hverju. Ríkið með öllum stofnunum, sem það rekur eða tekur þátt í að reka, er stærsti vinnuveitandi í landinu. Á þess vegum á sér stað gífurlega mikil tekju- og aðstöðujöfnun milli þjóðfélagsþegnanna, þannig að rekstur ríkisins og ráðstafanir þeirra fjármuna, sem um ríkissjóð og stofnanir ríkisins fara, varða hag og afkomu allra landsmanna. Þess vegna eru fjárlög einna mikilvægust allra mála, sem fyrir Alþingi koma, og alþjóð þarf jafnan að eiga þess kost að fylgjast sem bezt með afgreiðslu þeirra. Getur því orkað tvímælis að fella niður þetta útvarp, nema eitthvað annað komi örugglega í staðinn, er veiti haldgóðar upplýsingar um fjárlög hverju sinni, t. d. erindi og viðtalsþættir í útvarpi og sjónvarpi og fræðandi skrif í blöðum. Þjóðin þarf að geta fylgzt vel með því, sem gerist á Alþ., bæði að því er varðar fjárlög og önnur málefni, sem þingið fjallar um, og aðkallandi er orðið, að í þessu efni verði ýmsar breytingar í samræmi við breytta tíma og nýja tækni. Fjárlög fyrir árið 1971, sem hér liggja fyrir til umr., eru að sönnu há í krónutölu. Tekjur eru áætlaðar 10 milljarðar 592 millj. 957 þús. kr. Gjöldin eru aftur á móti áætluð 10 milljarðar 39 millj. 916 þús. kr. Tekjuafgangur verður 313 millj. 453 þús. kr., þegar tekið hefur verið tillit til lánahreyfinga. Þetta eru háar tölur, og margir tala um, að þensla í ríkisbákninu, eins og það er orðað, sé óhæfilega mikil. Þeir, sem þannig tala, gleyma þá oft, að þeir fjármunir, sem um ríkissjóð fara, eru að verulegu leyti tekjujöfnun milli þegna þjóðfélagsins og millifærslur til margvíslegra þarfa atvinnuveganna, sem ástæða er talin til, að þjóðarheildin veiti stuðning um lengri eða skemmri tíma. Engu að síður er rekstur ríkisins og fyrirtækja þess risavaxinn á okkar mælikvarða, og engan veginn er það ætlun mín að mótmæla þeim, sem vilja gæta aðhalds og hófs í hinum eiginlega ríkisrekstri, þótt ég leiði hér á eftir nokkur rök að því, að útþensla ríkisbáknsins, sem svo er kallað, sé ekki eins mikil og virðast kann við fyrstu sýn, þegar heildarupphæð fjárl. er ein athuguð án samhengis við annað. Það er t. d. í þessu sambandi fróðlegt að athuga, hversu stór prósentuhluti ríkistekjur eru af þjóðarframleiðslu. Þótt slíkur samanburður geti ekki af ýmsum ástæðum orðið nákvæmur, gefur hann samt nokkra vísbendingu í þessu efni. Þessar hlutfallstölur eru þannig fyrir tímabilið 1959–1968, og þá gengið út frá tekjum ríkisins og þjóðarframleiðslu á verðlagi hvers árs: 1959 31%, 1960 28.4%, 1961 18.7%, 1962 19.l%, 1963 19.5%, 1964 18.7%, 1965 19.7%, 1966 20.9%, 1967 22.6% og 1968 22½%. Og ef sams konar hlutfallstölur eru áætlaðar fyrir árin 1969, 1970 og 1971, þá lita þær þannig út: 1969 21.l%, 1970 20% og 1971 21.8%. Á þessu yfirliti sést, að hækkun ríkistekna í samanburði við brúttóþjóðarframleiðslu er alls ekki meiri en eðlilegt getur talizt í vaxandi þjóðfélagi, þar sem miklar kröfur eru gerðar til ríkisins um tekjujöfnun á milli þegnanna, margháttaðrar þjónustu og opinbers stuðnings við atvinnuvegina. Á tímabilinu 1961–1971 hefur hækkunin orðið mest 3.9%. Milli fyrsta ársins og þess síðasta er hún 3.1%. Árin 1959 og 1960 eru í þessu sambandi ekki sambærileg vegna uppbótakerfisins, sem þá gilti. Svipuð mynd fæst, þegar athuguð er skipting vinnuafls á atvinnugreinar, eins og gert er í töflu 9 í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar til hagráðs um ástand og horfur í efnahagsmálum frá því í apríl 1970. Þar sést m. a., að á árunum 1964–1968 hækkar hlutfallstala vinnuafls við opinbera stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga úr 3.6 í 4.l% miðað við heildina eða um ½%, og að hlutfallstala vinnuafls í opinberri þjónustu og fleira hækkar úr 7.3% árið 1964 í 9.2% árið 1968 eða um 1.9% miðað við allar atvinnugreinar samtals. Út frá því, sem ég nú hef nefnt, tel ég, að álykta megi, að svokölluð útþensla ríkisbáknsins sé alls ekki komin á það stig, að hættulegt geti talizt, einkum þegar að því er gætt, að meðal tekna ríkisins eru taldar stórar upphæðir, sem það síðar greiðir út til tekjujöfnunar meðal þegnanna og til margvíslegra þarfa atvinnuveganna. Oft vill það líka við brenna, að þeir hinir sömu, sem mest býsnast yfir útþenslunni hjá ríkinu, séu fremstir í flokki þeirra, sem mestar kröfur gera um aukin ríkisframlög. Skilgreining á milli þeirra þátta í ríkisbúskapnum, sem ég hef rætt hér að framan, getur að vísu oft verið vandkvæðum bundin, og er reyndar ekki gerð í grg. með frv. nema mjög lauslega. Er þannig í grg., þar sem leitazt er við að skilja á milli hækkunar eiginlegra rekstrarútgjalda ríkissjóðs og hækkana, sem eru af öðrum toga spunnar, aðeins skilið á milli rekstrarútgjaldanna og svonefndra merktra eða fyrirframráðstafaðra tekjustofna. Samkv. þessu er svo fundið út í töflu á bls. 146 í frv., að hækkun eiginlegra rekstrarútgjalda ríkissjóðs samkv. frv. sé rösklega 1608 millj. kr. eða 24.9%. Í töflu, þar sem þessi upphæð er sundurliðuð, kemur síðan fram, að þar eru meðtaldar upphæðir eins og t. d. þessar: Framlag til almannatrygginga 359 millj. kr. eða 5½%; uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir 90 millj. eða 1.4%; Byggingarsjóður verkamanna, framlag 48 millj., 0.8%; Fiskveiðasjóður 35 millj. eða ½% og framlög vegna togaralána 30 millj., ½%. Samtals gera þessar tölur, sem ég nefndi, um 8.7%. Þessir liðir falla undir það, sem ég á við með tekjujöfnun meðal þegnanna og stuðningi við atvinnulífið, og eru þess vegna ekki, að mínu mati, eiginleg rekstrarútgjöld ríkissjóðs. En samtals er þarna um að ræða, eins og ég sagði, 8.7% af 24.9% hækkuninni, sem fundin er út í töflunni. Ég gat þess hér að framan, að hækkun ríkisútgjalda vegna almannatrygginga milli ára væri samkv. frv. talin 359 millj. kr. Alþfl. hefur farið með tryggingamál síðan 1956 og bæði fyrr og síðar átt meiri þátt í því en aðrir flokkar að auka og efla almannatryggingar. Er sú staðreynd ærið oft viðurkennd af andstæðingum flokksins bæði í ræðu og riti. Menn ætlast þess vegna til þess, að Alþfl. sé jafnan í fararbroddi á þessu sviði. Það hefur hann verið, og það vill hann sannarlega vera. Árið 1955 voru heildargreiðslur tryggingabóta lífeyristrygginga 103 millj. kr., en það svarar til 480 millj. kr. miðað við núverandi verðgildi krónunnar. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1971, sem hér er til umr., er gert ráð fyrir, að heildarútgjöld lífeyristrygginganna verði 1717 millj. kr. og hafa þau þannig aukizt um 250% síðan 1955. Allar bætur almannatryggingakerfisins námu árið 1955 4% af þjóðarframleiðslunni, en árið 1968 var þetta hlutfall komið upp í 7.1%. Vissulega er þarna um mikla breytingu að ræða, sem Alþfl. hefur til leiðar komið í samstarfi við Sjálfstfl. En Alþfl. vill gera enn betur. Hann hefur í fyrsta lagi tryggt það, að á núverandi tryggingabætur komi tilsvarandi hækkun og varð á launum samkv. kjarasamningunum á s. l. vori. Loforð um þetta fékkst í sambandi við afgreiðslu fjárl. þessa árs. Hann hefur í öðru lagi komið af stað heildarendurskoðun á tryggingalöggjöfinni með það fyrir augum að auka tryggingabætur á þeim sviðum, sem dregizt hafa aftur úr þrátt fyrir mikla heildarhækkun trygginganna. Einnig er með endurskoðun l. stefnt að skipulagsbreytingum á framkvæmd tryggingakerfisins, og er sú endurskoðun mikið verk og vandasamt. Á nýafstöðnu flokksþingi Alþfl. var einnig samþ., að flokkurinn skyldi beita sér fyrir setningu laga um lífeyrissjóði fyrir þá landsmenn, sem enn eiga ekki aðild að lífeyrissjóði, og síðan verði sett heildarlöggjöf um sjóðina alla, sem samræmi stjórn þeirra og störf. Einnig vill flokksþingið, að löggjöf um eftirlaun verkafólks verði endurskoðuð og eftirlaunin hækkuð. Eru þetta allt málefni, sem þm. Alþfl. munu beita sér fyrir af fremsta megni á þeim skamma tíma, sem eftir er af þessu kjörtímabili. Þá vil ég hér einnig minnast á annan málaflokk, sem Alþfl. fer með og mikið kemur við sögu í þessu fjárlagafrv. eins og jafnan áður. Það eru fræðslumálin. Samkv. frv. stórhækka ýmis framlög til fræðslumála frá því, sem er í fjárlögum þessa árs. Launahækkanir í frv. eru, eins og um hefur verið getið, 580 millj. kr. miðað við gildandi kjarasamninga og vísitölubætur á þá. Af þessari miklu hækkun koma 199.6 millj. kr. á fræðslumálin. Kostnaður við skyldunámsstigið hækkar um 74.9 millj. kr. Fjárveiting til Háskólans eykst um 47.8 millj. kr. Framlag til Lánasjóðs íslenzkra námsmanna hækkar um 32.6 millj. kr. Kostnaður við menntaskólana eykst um 31.7 millj. kr. Kostnaður við Ríkisútgáfu námsbóka eykst um 15 millj. kr. Fjárveiting til iðnskóla hækkar um 9.9 millj. kr. Framlag til Heyrnleysingjaskólans hækkar um 6.5 millj. kr., og þannig mætti fleira nefna. T. d. hækkar framlag til byggingar skólamannvirkja í heild um 70 millj. kr. Alþfl. hefur farið með stjórn menntamálanna síðan árið 1956, og ráðh. þeirra mála, Gylfi Þ. Gíslason, formaður Alþfl., hefur í þessu embætti látið meira að sér kveða en nokkur fyrirrennari hans, að þeim ágætu mönnum þó ólöstuðum. Ég skal hér aðeins nefna nokkrar tölur þessu til sönnunar, þótt tölurnar einar gefi sáralitla hugmynd um allar þær miklu breytingar, sem hafa átt sér stað og eru að verða í fræðslukerfinu undir yfirstjórn Gylfa Þ. Gíslasonar. Árið 1955 voru útgjöld ríkissjóðs til menntamála 80 millj. kr., en það svarar til 370 millj. miðað við núverandi verðlag. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár, sem hér er til umr., er gert ráð fyrir, að heildarútgjöld til menntamála muni nema nálægt 1907 millj. kr. Hafa útgjöld til menntamála þannig aukizt um rösklega 400% á þessu tímabili. Varið var til menntamála árið 1955 sem svarar 2200 kr. á hvern íbúa miðað við núverandi verðlag, en á næsta ári er samsvarandi tala áætluð um 8600 kr. á íbúa. Framlag ríkissjóðs til menntamála á hvern íbúa hefur þannig um það bil fjórfaldazt á þeim tíma, sem Alþfl. hefur farið með stjórn þessara mála. Á sama tímabili hafa útgjöld hins opinbera til menntamála vaxið úr 2.4% í 5.3% af þjóðartekjum, og er sú hlutfallstala með því hæsta, sem gerist í vestrænum löndum. Menntmrh. hefur boðað, að ýmis frv. um skólamál verði lögð fyrir Alþ. það, sem nú situr. Hljóti þau afgreiðslu má svo heita, að öll íslenzk skólalöggjöf hafi verið endurskoðuð frá grunni í ráðherratíð hans. Á þeim tíma hafa einnig orðið róttækari breytingar á kennsluháttum og námsefni en nokkru sinni fyrr í sögu íslenzkra skólamála. Þess er getið í aths. með þessu frv. til fjárl. fyrir árið 1971, að hækkun fastra tekjustofna Byggingarsjóðs ríkisins nemi 120.5 millj. kr. og framlag til Byggingarsjóðs verkamanna hækki um 47.9 millj. kr. Þessar hækkanir eru vegna nýrra laga um húsnæðismál, sem sett voru s. l. vor fyrir forgöngu Emils Jónssonar, sem hafði þá aftur tekið við yfirstjórn húsnæðismálanna, en Alþfl.-menn hafa farið með þennan málaflokk síðan árið 1959. Á þessu tímabili hafa miklar framfarir orðið í húsnæðismálum. Þannig mun ráðstöfunarfé húsnæðismálastjórnar á þessu ári verða alls um 700 millj. kr., en á árinu 1958 var hliðstæð upphæð miðað við sama verðlag tæpar 200 millj. kr. Á 5 ára tímabilinu 1954–1958 voru byggðar að meðaltali á ári 1316 íbúðir, en á 5 ára tímabilinu 1965–1969 voru 1647 íbúðir byggðar að meðaltali á ári. Þannig sér þess víða stað í fjárlagafrv., að s. l. áratug hefur verið fylgt djarfhuga framfarastefnu með miklum árangri, og tel ég fyrir mitt leyti, að Alþfl. geti með réttu verið stoltur af sínum hlut í því samstarfi, sem leitt hefur til þessa árangurs. Sá árangur hefur náðst þrátt fyrir margvíslega erfiðleika, sem þurft hefur að yfirstíga á s. l. áratug, þar á meðal verðfallið mikla á árunum 1966–1968 og áhrifin af hvarfi síldarinnar á þjóðarbúskapinn. Á þessum vandamálum var tekið af festu og myndugleik og á það sinn mikla þátt í því, að nú er aftur bjart yfir atvinnulífi landsmanna. Hættur eru þó framundan, sem sigrast þarf á, ef vel á að fara. Á ég þar við þann mikla og öra verðbólguvöxt, sem verið hefur í gangi undanfarna mánuði. Hann kemur m. a. fram í launakostnaði ríkisins, sem hækkar frá þessu ári um 580 millj. kr. samkv. frv., þótt ekki sé reiknað með nýjum kjarasamningum opinberra starfsmanna, sem fyrir dyrum standa. Þessi gífurlega hækkun sýnir okkur það, að ekki er hægt að setja sjónaukann fyrir blinda augað hvað launakostnaðinn áhrærir, þegar rætt er um verðbólguvandamálið og samhengi þess við launakostnað fyrirtækja. Þennan sama vanda hafa margar ríkisstj. þurft að glíma við, m. a. vinstri stjórnin, sem skar niður 6 stiga vísitöluuppbætur á laun undir forustu Hannibals Valdimarssonar. Vitað er, að til þess að hald sé í þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru gegn verðbólguvextinum, þarf að ríkja um þær sem víðtækast samkomulag og fullur skilningur á nauðsyn ráðstafananna. Núv. ríkisstj. glímir nú við þennan vanda og efast ég ekki um, að góðviljaðir menn í öllum flokkum eru þess fýsandi, að jákvæður árangur verði af því starfi. Nýafstaðið flokksþing Alþfl. gerði um þetta mál svo hljóðandi ályktun: „Flokksþingið telur brýnasta viðfangsefni íslenzkra þjóðmála í dag vera að stöðva þá verðbólguþróun, sem nú á sér stað. Í launasamningunum á s. l. sumri hlutu launþegar nauðsynlega og langþráða kjarabót. Hún er nú í hættu vegna víxlhækkana verðlags og kaupgjalds. Flokksþingið telur brýna nauðsyn bera til, að þegar í stað verði komið á verðstöðvun til þess að vernda kaupmátt launa og tryggja rekstur atvinnuveganna.“ Þarna er komið að kjarna málsins. Það verður að fara saman, að kaupmáttur launa haldist og að atvinnutækin séu rekin af fullum krafti, þannig að aukning verði í framleiðslunni, sem staðið geti undir almennum kjarabótum. Alþfl.-menn hafa alltaf haft góðan skilning á þessu og gert sér ljóst, að á þessu sviði liggur grundvöllurinn að afkomuöryggi, bættum lífskjörum, félagslegum umbótum og menningarlegum framförum. Alþfl. hleypur ekki frá vandanum óleystum. Hann tekur þátt í glímunni við vandann, meðan hann hefur til þess umboð. Þess vegna vildi flokkurinn ekki fallast á að rjúfa þing og ganga til kosninga í haust. Það hefði engan vanda leyst og aðeins orðið til þess að slá á frest því starfi, sem nú er hafið og nauðsyn ber til að ljúka, ef ekki á illa að fara. Herra forseti. Ég minni á það að lokum, að þetta land á nógan auð. Hér þarf enginn að líða skort eða búa við öryggisleysi um lífsafkomu sína og sinna, ef rétt er að farið. Ég vona, að þjóðin beri gæfu til þess að taka höndum saman um að bægja frá augljósum hættum á sviði efnahagsmálanna, þannig að við getum haldið áfram að gera gott þjóðfélag betra. - Ég þakka hv. hlustendum áheyrnina og býð góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á það hefur oft verið minnzt og ekki að ástæðulausu, að aðalloforð núverandi stjórnarflokka, þegar þeir tóku við völdum fyrir 11 árum, var að vinna bug á verðbólgunni. Allar aðgerðir ríkisstj. áttu að þjóna þessu markmiði. Það er ekki að undra, þótt landsmönnum komi þessi fyrirheit stjórnarflokkanna sérstaklega í hug þessa dagana, þegar hæstv. fjmrh. leggur fyrir Alþ. frv. til fjárl. fyrir næsta ár, þar sem skattheimta ríkisins á því ári er í krónum talið í fyrsta sinn skráð í 8 tölustöfum, fer yfir 10 þús. millj. kr. og nemur sem svarar um 50 þús. á hvert mannsbarn í landinu. Þetta getur talizt allsögulegur viðburður og óvæginn dómur um frammistöðu ríkisstjórnarflokkanna í dýrtíðarmálunum, þegar haft er í huga, að um það leyti, er þeir gáfu landsmönnum fyrirheitin um baráttuna gegn verðbólgunni, nam árleg skattheimta ríkiskerfisins innan við 1000 millj. kr. á ári, en er nú hálft 11. þús. millj. Er fjárlagafrv. þar á ofan þannig úr garði gert, að niðurstöðutölur þess eiga án efa eftir að hækka verulega, áður en það hefur verið endanlega afgreitt, því að hvorki er í frv. gert ráð fyrir neinum dýrtíðarráðstöfunum né fjármagni til að mæta þeim launahækkunum hjá opinberum starfsmönnum, sem um kann að verða samið eða úrskurðaðar verða á næstunni. Í fyrra hækkaði fjárlagafrv. í meðförum Alþ. um rúmlega 300 millj. kr. og árið 1968 um rúmlega 500 millj., svo að vera má, að hæstv. fjmrh. takist að koma hinu nýja skattheimtumeti sínu upp í 11 þús. millj. kr., þegar frv. verður endanlega samþ. Þegar haft er í huga, að aðalfyrirheit ríkisstj.-flokkanna fyrir rúmum áratug var stöðvun verðbólgunnar og jafnframt, að þjóðin hefur búið við sérstaklega hagkvæm ytri skilyrði allan þennan tíma, utan tvö ár, þegar aflamagn og afurðaverð fór niður í það, sem áður var talið meðalár, þá er von, að almenningur spyrji: Hvers vegna hefur svona hrapallega til tekizt? Til þess taka stjórnmálaflokkar að sér stjórn landsins, að beita löggjafar- og framkvæmdavaldinu til þess að hafa áhrif á það, í hvaða átt þróunin beinist á hinum ýmsu sviðum þjóðlífsins og ekki sízt í verðlagsmálum, sem svo miklu ráða um viðgang atvinnulífsins, þróun atvinnuveganna og lífskjör almennings. Til þess að ná tökum á þróun þessara mála hafa stjórnarflokkarnir nú haft rúman áratug. Skattheimtumetið nýja, fjárlagafrv. fyrir næsta ár með niðurstöðutölur, sem nema á 11, þús. millj. kr., ber árangrinum vitni. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. hóf feril sinn við þær aðstæður, að minni hl.-stjórn Alþfl., sem þar áður hafði setið á valdastóli, hafði skorið niður laun með lagaboði, lækkað þau að krónutölu. Þessi skertu laun giltu, þegar viðreisnarstjórnin var mynduð, og fyrsta verk hennar var stórfelld gengislækkun, henni fylgdi verðhækkanaskriða, en ríkisstj. lögfesti um leið bann við vísitölubótum, og laun hækkuðu ekki um einn eyri, frá því að þau voru lækkuð í marz 1959 fram á mitt ár 1961, en verðlaginu hélt ríkisstj. ekki í skefjum að heldur. Og á miðju ári 1961, þegar verkalýðsfélögin sömdu um vægilega kauphækkun, svaraði ríkisstj. með tafarlausri gengislækkun, þrátt fyrir hækkandi afurðaverð og aukinn fiskafla. Bannið við vísitölubótum á laun gilti allt fram á sumarið 1964, þannig að allt frá upphafi stjórnarferils viðreisnarstjórnarinnar og fram að miðju ári 1964 voru engin sjálfkrafa tengsl launa og verðlags í landinu, vísitölubætur voru bannaðar með l. Allan þennan tíma, þann tíma, sem alls engar kauphækkanir urðu, og þann tíma, þegar vísitölubætur á laun voru bannaðar, blómstraði þó verðbólgan og verðhækkanirnar í landinu engu að síður. Ríkisstjórnin hefur jafnan beitt þingmeirihluta sínum til þess að búa hér þær aðstæður gagnvart kaupgjaldsmálum, sem hún hefur hverju sinni kosið, en allt hefur það komið fyrir ekki. Verðhækkunarflóðið hefur steypzt yfir almenning og þróunin hefur allan tímann verið sú, sem fjárlagafrv. fyrir næsta ár ber órækast vitni. Í tífalt hærri ríkisútgjöldum og skattheimtu á næsta ári en var fyrir rúmum áratug á sama tíma og laun hafa u. þ. b. fjórfaldazt. Ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. hefur ekki skirrzt við að beita verkalýðssamtökin jafnan hverjum þeim ráðstöfunum, sem hún hefur talið sér henta, til þess að tryggja sér þann grundvöll, sem hún hefur þótzt þurfa til að ráða við verðbólguna. En þær ráðstafanir hafa að engu haldi komið, vegna þess að stefna hennar að öðru leyti hefur allan tímann kynt undir verðbólgunni og aukið hana. Engar slíkar ráðstafanir, sem ríkisstj. hefur beitt gagnvart verkalýðssamtökunum, hefur hún notað til að halda niðri verðlaginu og mun ekki heldur gera það nú, þótt stjórnarherrarnir muni hugsa sér að koma enn til launþega og þykjast ætla að sporna við verðbólgunni með því að fá verkafólk til þess að falla frá vísitölubótum að einhverju leyti. Allar slíkar kúnstir hefur ríkisstj. fengið að reyna og árangurinn blasir við. Nei, engar þær fórnir, sem viðreisnarstjórnin hefur á valdatímum sínum krafizt af verkalýðnum, hafa komið að haldi til þess að hamla gegn þeirri verðbólgu, sem stefna ríkisstjórnarflokkanna á öllum sviðum hefur magnað óaflátanlega allan stjórnarferil þeirra, enda hafa þær aðgerðir gagnvart verkalýðssamtökunum, beinar kauplækkanir og skerðing og afnám vísitölubóta, einungis verið aðferð atvinnurekendavaldsins í landinu til þess að nota sér hliðhollt ríkisvald í togstreitunni við launafólk um arðinn af vinnunni. Nei, aðgerðir ríkisstj. gagnvart launafólki hafa vissulega ekki stefnt að því að efna loforðin um stöðvun verðbólgunnar, heldur fyrst og fremst að því, sem hefur setið í fyrirrúmi, að tryggja sem auðveldasta gróðasöfnun þeirra, sem eru skráðir eigendur að atvinnutækjunum í landinu og telja sig a. m. k. eiga arðinn, þótt skattyfirvöldin finni ekki aðra eigendur en almenning í landinu. Þegar að kosningum hefur dregið, hafa æðstu menn ríkisstj. látið frá sér fara skelegg ummæli um væntanleg viðbrögð í verðlagsmálunum, t. d. lýst því yfir skýrt og skorinort, að semji atvinnurekendur um launahækkanir, þá verði þeir að bera það sjálfir og þeim verði ekki leyft að hleypa því út í verðlagið. Hverjar hafa efndirnar orðið? Við kynnumst þeim þessa dagana. Þegar kaupmáttur tímakaups hefur farið síminnkandi þrátt fyrir auknar þjóðartekjur og verkalýðsfélögin hafa reynt að rétta hlut sinn með nýjum kjarasamningum, þá hefur ríkisstj. þrátt fyrir allar sínar yfirlýsingar leyft allar þær verðhækkanir, sem farið hefur verið fram á, og látið hinar afskiptalausar. Ríkisstj. hefur afnumið verðlagsákvæði í æ ríkari mæli og hún hefur heimilað hækkun álagningar, þar sem hún hefur ekki þegar verið gefin með öllu frjáls. Þessi markvissa stefna í áttina til algers frjálsræðis kaupmannastéttarinnar í verðlagsmálum er í fullu samræmi við þá stefnu stjórnleysis, sem ríkt hefur í fjárfestingar- og innflutningsmálum. Utan um þetta er vafið fögrum orðum um athafna- og viðskiptafrelsi, en í reynd hefur verið um að ræða frelsi til að hrúga verðmætum í sambandi við innflutning og fjárfestingu og einhliða ákvörðunarrétt kaupmannavaldsins um verðlagsmál í landinu, einhliða rétt innflytjenda og kaupmanna til að skammta sér sinn hlut. Þetta hefur í reynd verið frelsi til handa þeim, sem fá gjaldeyrinn í hendur og breyta honum í erlendar vörur, til að græða að vild á því að selja þær til þeirra, sem hafa aflað þessa gjaldeyris með vinnu sinni á sjó og landi. Frelsi hinna fáu, sem fá að valsa með gjaldeyrinn, til að græða á hinum mörgu, sem afla hans. Þetta frjálsræði yfirstéttanna í þjóðfélaginu endurspeglast í þróun verðlags- og kjaramála á stjórnartímabili viðreisnarflokkanna. Þegar dró úr afla og verð útflutningsvara lækkaði um skeið, svo að nálgaðist það, sem áður var þá talið meðalárferði, fékk launafólk að kenna á afleiðingunum í verðhækkanaflóði tveggja gengislækkana og stórfelldu atvinnuleysi, sem ríkisstj. kunni engin ráð við. Nú, þegar afli hefur aftur aukizt og verðlag sjávarafurða fer stórhækkandi, mætti ætla, að launafólk fengi sín kjör bætt að nýju og sína hlutdeild í auknum verðmætum, en þess í stað er frelsis- og frjálsræðisstefnu viðreisnarstjórnarinnar í verðlagsmálum þegar beitt með flóði verðhækkana til þess að halda lífskjörum almennings áfram í því lágmarki, sem þau höfðu komizt í, þegar aflinn hafði minnkað og verðlag útflutningsvara lækkað. Þetta er reynsla launafólks af stjórnarstefnunni. Ef eitthvað ber út af í ytri aðstæðum, þá dynur þegar yfir almenning hið stórfelldasta atvinnuleysi og kjaraskerðing, þegar svo ytri aðstæður eru betri en nokkru sinni áður í sögu þjóðarinnar, þá er lífskjörunum miskunnarlaust haldið niðri með stórfelldu flóði verðhækkana, sem éta upp á skömmum tíma þær launahækkanir, sem fengizt hafa fram með langvinnri og fórnfrekri verkfallsbaráttu. Það er eftirtektarvert, að jafnvel núna, þegar niðurstöðutölur fjárlagafrv. minna landsmenn óþyrmilega á það, hversu hrapallega stjórnarflokkunum hefur tekizt að efna fyrirheit sín í dýrtíðarmálunum, þá er hæstv. forsrh. ekki efst í huga þessi ógnarskattheimta á landsmönnum, sem er í æ ríkari mæli skattheimta á brýnustu lífsnauðsynjar almennings. Nei, þegar ráðleysi ríkisstj. veldur landsmönnum mestri blöskran og hverju alþýðuheimili stendur ógn af þeirri verðhækkanaskriðu, sem étur upp sem eldur þá litlu kauphækkun, sem samið var um í vor, þá gælir hæstv. forsrh. helzt við þá fyrirætlan ríkisstj. að breyta l. um tekjuskatt á þann veg, að hagnaður fyrirtækja verði sem mest skattfrjáls. Skattheimta ríkisins og bæjarfélaganna lendir þá á herðum almennings í þeim mun ríkari mæli. Jafnhliða því, sem neyzluskattar hafa verið jafnt og þétt hækkaðir á undanförnum árum, svo að óbeinir skattar nema nú um 80.9% af allri skattheimtu ríkisins, hefur sköttum verið létt af fyrirtækjum, og nú er ætlunin að fullkomna þær aðgerðir með nýjum l. um skattfrelsi fyrirtækja. Það kemur sér vel, t. d. fyrir Eimskip, sem hafði yfir hundrað millj. króna í hreinan hagnað á s. l. ári. Jafnframt er stefnt að því, að arður af hlutabréfum njóti sérstakra skattfríðinda fram yfir launatekjur, en það þýðir að sjálfsögðu, að þeim mun hærri hlut verða ríki og sveitarfélög að fá af atvinnutekjum einstaklinga og af neyzlusköttum, sem eru svo markviss tekjulind, að jafnvel elli- og örorkulífeyrisþegar greiða drjúgan hluta lífeyris síns aftur í ríkiskassann. Með beinum sköttum er ekki unnt að ná til svo tekjulágra þjóðfélagsþegna, en með því að leggja 11% söluskatt á svo til allar matvörur tekst ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. jafnvel að ná hluta af ellilífeyrinum aftur í ríkissjóðinn. Það er ekki að furða, þótt hæstv. menntmrh. hafi verið hreykinn á flokksþingi Alþfl. nú um helgina, þegar hann greindi frá því, hvað mörgum krónum væri nú varið til tryggingamála. Það skiptir hæstv. ráðh. sjálfsagt litlu, að verulegur hluti af krónutalshækkuninni er fenginn með þeirri fyrirkomulagsbreytingu, að áður var halli á rekstri sjúkrahúsanna greiddur beint úr ríkissjóði af heilbrmrn., en nú hafa daggjöld sjúkrahúsanna verið hækkuð svo, að þau dugi fyrir raunverulegum rekstrarkostnaði og hækkun daggjaldanna bætist nú við framlag til sjúkratrygginganna í staðinn fyrir framlagið frá heilbrmrn., sem áður fór til að greiða hallann. Fólk fékk ókeypis vist á sjúkrahúsum og fær hana enn, en framlög til tryggingamála hafa af þessum sökum hækkað verulega. Krónutöluhækkun til tryggingamála dugir hæstv. ráðh. sjálfsagt til að gleðjast yfir á flokksþingi Alþfl., en hún dugir bótaþegum skammt, þegar hækkun á verðlagi brýnustu lífsnauðsynja er enn meiri. Alþfl. hefur nefnilega veitt Sjálfstfl. það fylgi hér á Alþ., sem hann þurfti til að koma fram grundvallarbreytingu á skattheimtu ríkisins, breytingu, sem er mjög í óhag þeim, sem við bág kjör búa, en þá grundvallarbreytingu má nokkuð marka af því, að á sama tíma og árlegur tekjuskattur hefur áttfaldazt á s. l. 11 árum og tollar áttfaldazt hefur söluskattur tuttugu og þrefaldazt. Elli- og örorkulífeyrisþegar greiða á degi hverjum sinn hluta söluskattsins, svo og verðhækkanirnar, en krónutöluhækkanir tryggingabótanna hafa jafnan komið á eftir verðhækkunum varanna. Og svo langt hefur Alþfl. ekki einu sinni fengizt til að ganga í raunverulegum úrbótum í tryggingamálum, að samþykkja vísitölutryggingu á bótum almannatrygginga. Mitt í þeirri verðhækkanaskriðu, sem nú dynur yfir almenning, kemur nú fram sérstakur áhugi hjá ríkisstj.-flokkunum um að stórauka skattfrelsi fyrirtækja með nýrri lagasetningu og gera að nýju tilraun til að knýja fram samþykkt á verðgæzlufrv., sem lagt var fram í fyrra og er ætlað að gefa raunverulega allt verðlag í landinu frjálst og afnema þær leifar, sem enn eru eftir af verðlagseftirliti, en jafnvel sumir Alþfl.-menn gáfu þessu frv. heitið heildsalafrv. Þessi áhugi er algerlega í samræmi við aðgerðaleysi stjórnarvaldanna gagnvart verðhækkanaflóðinu og er staðfesting á þeirri staðreynd, að stjórnarstefnan hefur allt frá upphafi beinzt að því að gera friðhelga gróðamyndunina í þjóðfélaginu, en ekki að því, sem lofað var, að halda verðbólgunni í skefjum, enda er hún og þær reglubundnu gengislækkanir, sem fylgja henni, tryggasti gróðavegur þeirra, sem hafa aðstöðu til að valsa með lánsfé úr bankakerfinu og opinberum sjóðum. Ríkisstj.-flokkunum hefur tekizt að tífalda skattheimtu ríkisins á stjórnarferli sínum og færa hana meir og meir yfir á herðar launafólks með hækkun neyzluskatta og ívilnunum við gróðafyrirtæki. Þrátt fyrir það birta málgögn þessara flokka á hverju ári fagnaðarríkar fyrirsagnir um fjárlög án nýrra skatta. Í aths. með fjárlagafrv. í fyrra stóð, með leyfi hæstv. forseta: „Við gerð fjárlagafrv. fyrir árið 1970 var fylgt þeirri meginreglu að takmarka svo útgjöld ríkissjóðs, að fjárlög gætu orðið afgreidd greiðsluhallalaus og án nýrra skatta.“ Nokkrum mánuðum síðar var búið að auka tekjur ríkissjóðs um 100 millj. kr. á ári með nýjum lögum um söluskatt, sem hækkaður var í 11%. Og meginstefnan hefur jafnan verið fjárlög án nýrra skatta. Þannig var þetta í fyrra og þannig er það orðað enn, en skattheimtan hefur eftir sem áður tífaldazt á áratug. Og nú, þegar gert er ráð fyrir, að skattheimta ríkisins hækki úr 8400 millj. kr. á þessu ári í 10660 millj. kr. á næsta ári eða um 2200 millj. kr., sem svarar til 50 þús. kr. hækkunar á hverja 5 manna fjölskyldu, þá birtist á forsíðu málgagns Alþfl., sem dyggilegast studdi s. l. vor hækkunina á neyzlusköttunum, fyrirsögn, sem ljómar af stolti: „Engir nýir skattar.“ Nei, hlustandi góður. Þú greiðir líklega enga nýja skatta á næsta ári, heldur einungis stórum stærri skammt af sömu sköttum, enda var ánægja Alþýðublaðsins með fjárlagafrv. og stöðu skattborgarans svo mikil, að fyrirsögnin, sem á forsíðu var „Engir nýir skattar,“ var með framhaldi greinarinnar inni í blaðinu orðin: Engir skattar. Það er furðulegt, að flokkur, sem er svo ánægður með frammistöðu sína í skatta- og verðlagsmálum, skuli hafa haft á móti því að leggja afrek sín undir dóm kjósenda þegar í haust. Þessi fyrirsögn Alþýðublaðsins, engir skattar, er að vísu nokkuð kaldhæðnisleg með frásögn af fjárlagafrv. í ár, þegar skattarnir fara í fyrsta sinn yfir 10 þús. millj. kr. En haldi stjórnarflokkarnir velli og komi þeir fram aðaláhugamálum sínum um breytingu á tekjuskatti fyrirtækja, þá á Alþýðublaðið þarna stutta og laggóða lýsingu á því, hver hlutur gróðafyrirtækjunum verður ætlaður af heildarskattheimtunni í landinu. Þar verður hægt að nota með fullum rétti fyrirsögnina: Engir skattar. Ástæðan til þess, að launatekjur og tryggingabætur endast nú svo miklu verr en áður til kaupa á brýnustu lífsnauðsynjum, er ekki aðeins sú, að Sjálfstfl. og Alþfl. hafa á stjórnarferli sínum komið á 11% söluskatti, sem leggst á flestallar matvörur, heldur veldur hér einnig nokkru um, að þessir flokkar hafa á síðustu árum dregið stórlega úr niðurgreiðslum ríkisins á verði nauðsynjavöru. Sú ráðstöfun til viðbótar söluskattinum veldur því, að þessar vörur hafa hækkað meir en allt annað, en margar af þessum vörum eru einn veigamesti liðurinn í neyzlu þeirra, sem úr minnstu hafa að spila. Árið 1967 var meira en annarri hverri krónu, sem inn kom í söluskatt, varið til niðurgreiðslna á verði þessara nauðsynjavara, en nú aðeins 6. hverri. Til viðbótar við minna raungildi hverrar krónu hafa niðurgreiðslur á verði nauðsynjavara lækkað í krónutölu úr 708 millj. kr. 1967 í 577 millj. kr. á næsta ári. Á sama tíma hefur söluskattur hækkað úr 1300 millj. kr. í 3500 millj. Á næsta ári er enn gert ráð fyrir lækkun niðurgreiðslna um 5 millj. kr. Hins vegar er ætlunin að hækka niðurgreiðslur á þeim landbúnaðarvörum, sem fara til erlendra neytenda, um 90 millj. kr. á næsta ári. Þessar niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum til útlendinga hafa hækkað úr 5 millj. kr. 1960 í 390 millj. kr. 1971. Aðgerðir ríkisstj., undansláttur í verðgæzlumálum, stórhækkun söluskatts og minnkun niðurgreiðslna hefur hækkað svo gífurlega verðlag á brýnustu neyzluvörum, að barnafjölskyldur, elli- og örorkulífeyrisþegar og aðrir, sem við knöppust kjör búa, hafa orðið að draga úr neyzlu landbúnaðarvara, nota fisk í stað kjöts, smjörlíki í stað smjörs og minnka mjólkurneyzlu. Þetta verður til þess, að það magn landbúnaðarvara, sem þessar fjölskyldur áður neyttu og mundu enn neyta, ef kaupmáttur væri meiri, heitir nú offramleiðsla og henni kemur hæstv. ríkisstj. í lóg með því að fá hina færustu matreiðslumenn og auglýsendur til þess að dekstra Dani og aðra nágranna okkar til þess að kaupa íslenzkt lambakjöt á svo sem 50–60 kr. kg í smásölu, eftir að búið er að flytja það yfir hafið. Þessi viðskipti eru eitt af því, sem talið var EFTA-aðild til ágætis. Þessi er gangurinn. Ríkisstj. hækkar söluskattinn og minnkar niðurgreiðslurnar. Það veldur söluminnkun á landbúnaðarvörum á innanlandsmarkaði. Þá er hluta af söluskattshækkuninni og sparnaði af niðurgreiðslum, alls 390 millj. kr., varið á ári til þess að greiða niður verð á þessum vörum í útlöndum. Lækkun niðurgreiðslna 1968 var boðuð sem neyðarúrræði ríkissjóðs vegna samdráttarins, sem þá fylgdi í kjölfar minnkandi afla og lækkaðs verðs á útflutningsafurðum. Þrátt fyrir batann í efnahagslífinu, þegar úr tók að rætast á ný, er þessari skerðingu haldið áfram og raunverulega er framlag ríkissjóðs enn minnkað, þegar tekið er tillit til minnkandi raungildis krónunnar og samdráttar í neyzlu. Þetta er í fullu samræmi við þá stefnu, að með hömlulausu flóði verðhækkana er reynt að halda raunverulegum kaupmætti launanna áfram niðri í þeirri lægð, sem hann komst í á samdráttar- og atvinnuleysisárunum 1967 og 1968. Ört vaxandi rekstrarkostnaður einkennir fjárlagafrv. nú sem undanfarin ár. T. d. er gert ráð fyrir hækkun á kostnaði við aðalskrifstofu rn. um rúmlega 32 millj. kr. á næsta ári. Kostnaður við embætti lögreglustjóra á Keflavíkurflugvelli vex um 6.2 millj. kr. Kostnaður við skattstofur eykst um 14 millj. kr. og nemur nú í heild 75 millj., en var fyrir 5 árum um 20 millj. 20 millj. kr. eru greiddar úr ríkissjóði í yfirdráttarvexti til Seðlabankans. Þar ætti að vera hægt að koma upphæðinni í lóg, því að starfslið þess banka eins jafnast á við a. m. k. 4 togaraáhafnir að tölunni til. Þannig heldur höfuðið á þjóðarlíkamanum áfram að vaxa, en þeir, sem framleiðslustörfin stunda og eiga að bera þetta höfuð, riða undir sífellt hærri skattaálögum og óðadýrtíð. Útþenslan í rekstrarkostnaðinum hefur svo þær afleiðingar, að hlutfallslega minna af verklegum framkvæmdum er unnið fyrir það fjármagn, sem til fellur á viðkomandi ári. Þess í stað er í æ ríkara mæli stuðzt við erlent lánsfé og jafnvel afborganir lána vegna verka, sem þegar hafa verið unnin, eru ekki greiddar með samtímatekjum, heldur með enn nýjum lántökum, sem velt er yfir á framtíðina að greiða. Þannig er í pottinn búið um þær framkvæmdir, sem helzt kveður að um þessar mundir, lagningu varanlegs slitlags á þjóðvegi. Á árunum 1970 og 1971 nema afborganir af lánum vegna Reykjanesbrautar samtals 47 millj. kr. Til þess að standa skil á þeim, er tekið nýtt lán, ekki aðeins fyrir afborgununum, heldur einnig verulegum hluta vaxtanna og vísitölugreiðslna, þannig að til þess að greiða 47 millj. kr. afborganir er stofnað til nýrrar skuldar og tekin lán að upphæð 74 millj. kr. Þannig er skuldunum hlaðið upp, þrátt fyrir sífellt hærri skattheimtu til ríkissjóðs, er greiðslu verklegra framkvæmda í æ ríkara mæli velt yfir á framtíðina og við skuldir af verkum, sem búið er að vinna, er enn bætt nýjum böggum til að glíma við á ókomnum árum. Á undanförnum árum hefur verið tekizt á um þá stefnu Alþb. að stórauka þjóðartekjur Íslendinga með bættri meðferð, betri nýtingu og fullvinnslu sjávarafla og annarra hráefna, sem til falla í landinu og hins vegar stefnu viðreisnarflokkanna, sem hafa sýnt það í verki allan sinn stjórnarferil, að þeir ætla Íslendingum annað hlutverk í framtíðinni. Þeirra stefna hefur mótazt af vantrú á sjávarútvegi og vantrú á því, að Íslendingar geti staðið á eigin fótum og nýtt sjálfir þau gæði, sem landið og hafið í kring hafa að bjóða. Segja má, að öll þau ár, sem viðreisnarflokkarnir hafa farið með völd, hafi ríkisvaldið ekkert frumkvæði haft í því skyni að auka nýtingu og vinnslu sjávarafla. Svo lengi sem síld veiddist, var langmestum hluta aflans mokað í bræðslu og enn er aflinn fluttur í ríkum mæli á erlendan markað, enn fara stórkostleg verðmæti forgörðum vegna slæmrar meðferðar á hráefnum og vegna þess að úr þeim er ekki unnið sem skyldi og unnt væri. Svo til eina viðleitnin, sem höfð er í frammi til að bæta geymsluaðferðir á afla í fiskiskipum, á sér stað varðandi það hráefni, sem flutt er á erlendan markað óunnið. Við öllum kröfum um úrbætur, aðgerðir og forustu ríkisvaldsins, skellir það skollaeyrum. Ekkert er gert til þess að auka menntun og þjálfun, sem að gagni mætti koma við aukna hagnýtingu sjávarfangs. Hugur þeirra, sem með völdin fara, dvelst við aðrar lausnir. Þeir koma ekki auga á önnur framtíðarúrræði en þau að leita á náðir erlendra auðhringa. Stefna viðreisnarflokkanna hefur markazt af uppgjöf ráðamanna þjóðarinnar gagnvart því verkefni, að Íslendingar nýti sjálfir gæði lands síns til aukinnar velmegunar og til tryggingar fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Í öllu mæna ráðamenn viðreisnarflokkanna á útlendinga til bjargar. Erlendum auðfyrirtækjum er ætlað að koma í staðinn fyrir þær athafnir og þau umsvif Íslendinga sjálfra, sem ráðleysi og stjórnleysi viðreisnarflokkanna hefur hindrað á undangengnum árum. Verðbólgustefna ríkisstj.-flokkanna hefur haft víðtækari áhrif en þau, að færa afraksturinn af vinnu launafólks í ríkum mæli í hendur braskaranna. Sú hrapallega meðferð á íslenzkum gjaldmiðli, sem af verðbólgustefnunni hefur leitt, hefur þjónað vel tilgangi þeirra, sem stefna að því að byggja atvinnulífið í landinu í síauknum mæli á fyrirtækjum, sem væru að mestu eða öllu leyti í eigu erlendra auðfélaga. Sífelld skerðing íslenzkrar krónu í hlutfalli við erlendan gjaldmiðil gerir Ísland að ódýru landi fyrir erlenda fjármagnseigendur, sem vilja flytja fjármagn sitt til annarra landa til að ávaxta það, þar sem vinna og orka er ódýrast. Verðbólgustefnan og gengislækkanirnar, sem henni hafa fylgt, er að gera Ísland að slíku landi. Stefna viðreisnarflokkanna leiðir til þess, að Íslendingar hafa sjálfir ekki efni á því að nýta sínar eigin auðlindir og náttúrugæði, sem verða hins vegar með hverri nýrri efnahagskollsteypu og gengislækkun ódýrari og eftirsóknarverðari fyrir erlent gróðafjármagn. Verðbólgustefnan, sem nær sérstökum áfanga með fjárlagafrv. fyrir næsta ár, þjónar vel tilgangi og markmiði þeirra manna, sem opinberlega hafa lýst þeim hugsjónum sínum, að hér á landi rísi a. m. k. 10–20 álverksmiðjur í líkingu við þá, sem nú mengar umhverfi sitt flúoreitri, en malar gull í vasa erlendra eigenda og innlendra umboðsmanna þeirra. Verðbólgustefna viðreisnarflokkanna þjónar þannig vel markmiðum og stefnu þeirra manna, sem hafa lýst því yfir, að það sé þeirra hugsjón og framtíðardraumur, að vinnuafl íslenzks launafólks og orka íslenzkra fallvatna verði seld útlendingum sem hráefni, en arðurinn af hvoru tveggja fluttur úr landi. En það þýðir, að Ísland yrði til frambúðar láglaunaland eins og það er að verða nú. Verðbólgustefna ríkisstj., sem nú kristallast í nærri 30% hækkun á tekjukröfum ríkissjóðs á einu ári, er markviss þáttur í látlausri viðleitni þessara manna að koma fram stefnu sinni um stóraukinn hlut erlends auðmagns í atvinnulífi á Íslandi. Þessir menn hafa ekki áhuga á því, að íslenzkt vinnuafl verði dýrara en það var fyrir verkföllin í vor. Þess vegna eru viðbrögðin þau, sem raun ber vitni, að leyfa fyrst allar verðhækkanirnar, en kalla síðan á ýmsa aðila til viðræðna um þær sömu verðhækkanir, sem ríkisvaldið gerði ekkert til þess að stöðva. Launafólk í landinu var miskunnarlaust látið taka á sig skakkaföllin af afturkippnum í efnahagslífinu 1967 og 1968. Afli hefur nú stóraukizt og verð útflutningsvara er hærra en nokkru sinni fyrr. En ríkisstj. hefur lagt blessun sína yfir allar þær verðhækkanir, sem skipulega eru látnar eyða þeim hlut launþega í bættri afkomu þjóðarinnar, sem samið var um við atvinnurekendur í verkföllunum s. l. vor. Sjómenn urðu fyrir mestri kjaraskerðingu, þegar verr áraði. Þeir búa við þau kjör, að með lagaboði eru tekin af þeim hundruð millj. kr. á ári af óskiptum afla til greiðslu á fjármagns- og rekstrarkostnaði útgerðarinnar. Sjómenn búa einnig við þær aðstæður, að nú, þegar útflutningsverð sjávarafurða hækkar, er helmingur hækkunarinnar tekinn í verðjöfnunarsjóð. Heimili þeirra fá hins vegar óskiptar verðhækkanirnar, sem yfir þau dynja dag hvern. Greiðsla á þeim er ekki tekin af óskiptum afla. Þjóðin hefur nýlega lagt að baki tímabil, þegar afli og afurðaverð komst niður í það, sem áður var talið meðallag. Undir viðreisnarstjórn þýddu þær ytri aðstæður stórfellt atvinnuleysi svo til þegar í stað og mikla kjaraskerðingu. Nú hefur afli aukizt og afurðaverð hækkað mjög. Undir viðreisnarstjórn þýða þessar nýju, hliðhollu ytri aðstæður óðaverðbólgu þegar í stað. Öllu launafólki er ljóst, að hér stefnir í algert óefni. Lífskjör alþýðu manna og fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar er í hættu, ef áfram er haldið stefnu ríkisstj.-flokkanna. Ríkisstj. hefur sem fyrr brugðizt launafólki í verðlagsmálum, og eins og mál horfa telur Alþb. óhjákvæmilegt, að gripið verði nú þegar til algerrar verðstöðvunar og hefur lagt fram á Alþ. frv. til l. um tafarlausa verðstöðvun, sem gildi til 1. september á næsta ári. Jafnframt verði hafizt handa um að ná sem viðtækustu samstarfi um eftirfarandi ráðstafanir í dýrtíðar- og verðlagsmálum: 1. Löggjöf um eignakönnun í því skyni að fá réttan grundvöll til að skattleggja verðbólgugróðann. 2. Lög og framkvæmdareglur til að koma í veg fyrir skattsvik og lækka þannig verðlag. 3. Að fella niður eða lækka verulega söluskatt og tolla á nauðsynjavörum. 4. Að gera núgildandi verðlagseftirlit haldbetra og virkara en það er. 5. Að afnema nefskatta, en afla fjár í þeirra stað með hækkun skatta á stóreignum og gróða. 6. Að rækileg athugun fari fram á núgildandi verðlagi og verðlagningarreglum og verð lækkað, þar sem þess er kostur. Frv. okkar Alþb.-manna gerir ráð fyrir tafarlausri verðstöðvun, sem gildir til 1. september n. k. Það er flutt í þeim tilgangi, að samþykkt þess mætti koma í veg fyrir, að athafnaleysi ríkisstj. í verðlagsmálum valdi meiri skaða en þegar er orðinn, áður en kjósendur leysa hana frá störfum í alþingiskosningunum næsta sumar og gefa nýrri ríkisstj. færi á að tryggja farsælli þróun í kjara-, verðlags- og atvinnumálum á næstu árum. - Góða nótt.



Herra forseti. Það hefur verið töluvert fróðlegt að hlýða á ræður þeirra talsmanna stjórnarandstöðunnar, sem hér hafa talað, þrír að tölu. Þeim hefur öllum vitanlega ofboðið það, hversu skelfilegt það fjárlagafrv. væri, sem lagt hefur verið fram fyrir hið háa Alþ. Ég tók það greinilega fram í framsöguræðu minni, að mér fyndist óhugnanlegt, hversu fjárl. hefðu hækkað, og gerði jafnframt í ræðunni nákvæma grein fyrir því, hverjar orsakir þessarar hækkunar væru. Því er að sjálfsögðu haldið fram af hv. stjórnarandstæðingum sameiginlega, að allt stafi þetta af verðbólgustefnu ríkisstj., það hefur verið endurtekið hér ár eftir ár. Allt er þetta að sjálfsögðu út í hött. Því er haldið fram, að ríkisstj. hafi, þegar hún tók við völdum 1960, lofað að vinna bug á verðbólgunni. Hún hefur aldrei lofað að vinna bug á verðbólgunni. Hún hefur lofað að beita öllum úrræðum til þess að sporna við böli verðbólgunnar og koma í veg fyrir vöxt hennar með öllum tiltækum ráðum. Hitt blasir við augum allra, að við verðbólgu verður ekki ráðið nema því aðeins, að almennur skilningur sé í þjóðfélaginu á því, að þau nauðsynlegu lögmál séu látin ráða varðandi kostnaðarhækkanir og launahækkanir, sem geri það mögulegt að ráða við verðbólgu. Verðbólga er ekki nýtt fyrirbrigði hér á Íslandi. Hún er því miður áratugafyrirbrigði, og allar ríkisstj. hafa þurft að fást við þennan vanda, ekki fremur þessi ríkisstj. en önnur. Og þegar þessir hv. herrar eru með þær ásakanir á hendur núv. ríkisstj., að hún hafi ekki ráðið við verðbólguna, þá gleyma þeir því, að þeir hafa sjálfir staðið að ríkisstj., sem varð að hverfa frá völdum, þegar þessi ríkisstj. tók við völdum fyrir 10 árum, vegna þess að þeir gáfust með öllu upp við að ráða við verðbólguna, og höfðu þeir þó komizt til valda á þann veg, að þeirra fyrsta árás gegn verðbólgunni var að skerða kjör launþega um 6 vísitölustig, og síðan hrökkluðust þeir frá völdum, vegna þess að verkalýðurinn vildi ekki gefa eftir 17 vísitölustig í viðbót, til þess að þeim yrði auðið að ráða við verðbólguvandann. Samt er það boðað nú í dag, að kaupgjald hafi engin áhrif á verðbólgu, heldur sé það aðeins óstjórn ríkisstj., sem þar eigi hlut að máli. Nei, því miður er þetta ekki þannig. Það, sem er vandinn, sem við hefur verið að glíma, er skilningsleysi á því, að það verður að ríkja visst og ákveðið hlutfall milli þjóðarframleiðslu og kauphækkana í landinu á hverjum tíma. Þá er hægt að halda þessari þróun í skefjum. Þetta eru ekki aðeins staðreyndir, sem blasa við hér á landi, heldur í öllum öðrum löndum, og því miður er þetta vandi, sem er við að fást nú í okkar nágrannalöndum einnig og sem torveldar nú ekki hvað sízt þá verðstöðvun, sem við þurfum að grípa til, vegna þess hve erlendar vörur, sem við þurfum að nota, hækka mikið í verði. Það er ekki hægt hér að fara út í nema litið eitt af því, sem þessir hv. þm. sögðu, enda gerist þess naumast þörf. Þó að þeir fyndu að því, hversu fjárl. hækkuðu, og deildu á ríkisstj. og þá fyrst og fremst mig fyrir að hafa lagt fram sífellt hærri og hærri fjárlög, þá er það nú eins og áður, að það er ekki bent á nein haldgóð úrræði til þess að sporna gegn þessari hækkun fjárl. Það er alrangt hjá hv. talsmanni Framsfl. í þessum umr., sem er reyndur maður í fjármálum, og mælt gegn betri vitund, að það séu fjárl., sem spenni upp verðbólguna. Það er rétt hjá honum, að fjárl. eru spegilmynd - ekki af efnahagsstefnu ríkisstj. endilega, heldur kannske fyrst og fremst af því efnahagsástandi, sem ríkir í þjóðfélaginu, eins og fjárlagafrv. nú er greinilegt dæmi um. Og fjárlagafrv. nú hefur ekki hækkað vegna þess, að aðgerðir ríkisstj. hafi leitt til þessara hækkana. Ríkisstj. benti á úrræði í sumar, þegar vinnudeilurnar stóðu yfir, til þess að fá tryggar kjarabætur handa launþegum, án þess að ný verðbólgualda skylli yfir. Þetta er staðreynd, sem menn ekki mega gleyma. En það var ekki á valdi ríkisstj. að beita lögþvingun í samningum stéttarfélaga og vinnuveitenda til þess að fá þessa aðila til að velja þá stefnu, sem ríkisstj. lagði áherzlu á. Það hefur heldur engin ríkisstj. lagt eins ríka áherzlu á það og gert hefur verið á undanförnum árum, og fyrst og fremst undir forustu hins látna forsrh., Bjarna Benediktssonar, að eiga náið samstarf við launþegasamtökin til þess að finna skynsamleg úrlausnarefni í sambandi við stöðvun verðbólgu. Því miður hefur það ekki tekizt nægilega, þótt stundum hafi áunnizt verulega í þeim efnum. Og það hefur verið markvisst haldið áfram á sömu braut nú, og er markvisst að því stefnt af núv. ríkisstj. í þeim efnahagsumr., sem átt hafa sér stað við stéttasamtökin, að fá samstöðu nú til þess fyrst og fremst að tryggja það, að kjarabætur almennings renni ekki út í sandinn. Fjárlagafrv. nú er spegilmynd, það er rétt, af efnahagsástandinu, sem við stöndum andspænis, ef ekki verður spyrnt við fótum, og það ætti að vera þá nægilega alvarleg spegilmynd, til þess að menn sýndu fulla ábyrgðartilfinningu í þá átt að taka nú höndum saman við ríkisstj. landsins til þess að reyna að vinna gegn þeim ófarnaði, sem yfir þjóðina dynur og yfir verkalýðinn ekki hvað sízt, ef ekki er farið inn á þær brautir, sem ríkisstj. nú hefur lagt áherzlu á að gera. Það hefur verið deilt á gengislækkanir síðustu ára. Ég held, að það sé engum efa bundið og það sé óhætt að fullyrða það, að reynslan nú og hversu fljótt við höfum komið upp úr erfiðleikunum eftir þau miklu áföll, sem á okkur skullu fyrir þremur árum síðan, reynslan hafi staðfest það svo ótvírætt, að það þurfi ekki frekari raka við, að þar var grípið til réttra ráðstafana og þeirra einu ráðstafana, sem dugðu. Og þess má þjóðin minnast og mun minnast, að þegar stjórnarflokkarnir leituðust við að mynda þá breiða samstöðu til þess að fá samfylkingu allra afla um að forða þjóðinni frá þeirri ógæfu, sem þá virtist blasa við, þá var enginn til samstarfs og það varð hlutur ríkisstj. þá og stjórnarflokkanna að takast á við vandann, þegar aðrir hlupu út undan sér. Hv. frsm. Framsfl., Halldór E. Sigurðsson, flutti hér eftirtektarverða ræðu, sérstaklega endalok hennar, sem í rauninni lýstu ræðunni allri. Hann sagðist vera ákaflega hræddur um, að menn mundu halda því fram, að ræða hans byggðist ekki á mikilli ábyrgðartilfinningu. Ja, mikið var. Og hann var líka hissa á því, að menn skyldu aldrei tala um aðra efnahagsstefnu en efnahagsstefnu ríkisstj., - ekki efnahagsstefnu Framsfl. Hefur þessum ágæta hv. þm. ekki dottið það í hug og hefur hann ekki, sem er skynsamur maður, gert sér enn þá grein fyrir því, að efnahagsstefna Framsfl. er ekkert annað en moðreykur og hefur aldrei verið þessi ár. Um Alþb. er það að sjálfsögðu að segja, að þeir hafa aldrei markað neina stefnu, og það var í rauninni raunalegt að hlusta á jafnágætan mann og hv. þm. Geir Gunnarsson vera svo gersamlega staðnaðan hér í umr. áðan, að hann fór nú í dag, og það þm. úr Reykjaneskjördæmi, að óskapast yfir þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefði fylgt, að reyna að byggja upp stóriðju í landinu, - taldi það sýna vantrú á sjávarútveginn. Heyr á endemi! Það vita allir, að það er hætta okkar í dag, hvað við höfum einhæft atvinnulíf. Það vita allir, að það er skoðun sérfræðinga, því miður, að það megi óttast stórkostlegan samdrátt í fiskveiðum hér á Norður-Atlantshafi. Og samt eigum við að sofa, samt eigum við að hugsa um það eitt að byggja á fiskveiðum og róa til sjávar, en ekki gera það, sem allar þróaðar þjóðir gera, sem er að reyna að efla stóriðju og tryggja trausta framleiðslu í sínu landi. Þær þjóðir, sem búa við bezt lífskjör í dag í heiminum, eru iðnvæddu þjóðirnar. Og því í ósköpunum skyldi það þá mega gerast hér á Íslandi, að við hirtum ekkert um að nota þá möguleika, sem felast í okkar fallvötnum og orkulindum, ekki til að auðga útlendinga, heldur til þess að auðga okkur sjálfa! Það er í rauninni raunalegt, að það skuli vera ungir þm., sem ekki enn þá hafa gert sér grein fyrir þessu undirstöðuatriði, sem er skilyrði þess, að við getum búið við þau lífskjör, sem við heimtum að búa við hér í okkar landi. Ég skal ekki rekja þær villur ýmsar, sem fram komu í málflutningi hv. ræðumanna, sem hér hafa talað. Ég held, að hv. þm. Hannibal Valdimarsson hafi slegið öll met, þegar hann fann það út, að það væri einfalt mál að spara 2500 millj. kr. í fjárl. til þess að greiða niður vöruverð. En snjallasta úrræðið held ég, að hafi þó verið það að spara allt það, sem varið er til niðurgreiðslna, til þess að taka upp nýjar niðurgreiðslur. Það hygg ég, að hafi verið hámark snillinnar. Að öðru leyti vil ég ekki ræða við þann hv. þm., því að ég tel ekki viðeigandi, þó að hann hafi hér í annað skiptið í þinginu farið að lesa upp bréf Alþýðusambands Íslands og stjórnar Alþýðusambands Íslands, sem er skipað fulltrúum margra flokka, og farið að gera það að sínum orðum hér, ég tel ekki viðeigandi að fara að ræða á þessum vettvangi um þau atriði, þó að ýmislegt megi um þau segja. Ríkisstj. hefur lýst yfir, að hún muni taka þau til athugunar í framhaldsviðræðum, og það er ekki til neinna bóta að vera að flíka þeim eða efna til umr. um þau atriði hér, og í rauninni ekki sæmandi fyrir forseta Alþýðusambandsins að beita þeim hér fyrir sinn flokksvagn. Hv. þm. Halldór E. Sigurðsson fór með mjög villandi frásagnir um skuldir ríkissjóðs og taldi þær hafa hækkað stórkostlega nú á s. l. árum, og átti þá við í rauninni síðasta árið, því að sannleikurinn er sá, að skuldir ríkissjóðs hafa hlutfallslega farið minnkandi ár frá ári. Þær eru í rauninni mjög svipaðar því, sem þær voru fyrir 10 árum, ef frá er skilið nú síðasta ár, sem stafar af því, sem hv. þm. ætti að vita, að þá var breytt í fast lán við Seðlabankann 500 millj. kr. yfirdráttarskuld, sem safnazt hafði á allmörgum árum, en yfirdráttarskuldir eða skuldir á viðskiptareikningi eru ekki þessi árin hafðar til samanburðar heldur eingöngu föstu lánin, og átti þess vegna alls ekki að reikna þá upphæð með hér. Þar var jafnframt tekið með 100 millj. kr., sem var lán til atvinnumálanefndar ríkisins og tekið var fyrir ári síðan, og er um hrein endurlán að ræða. Ef þetta er frádregið, hafa skuldir ríkissjóðs hlutfallslega stórlækkað á þessu tímabili. Það að vera að ræða um, hvað fjárlög séu hærri nú í krónum en þau voru fyrir 12–15 árum, það er auðvitað mjög fánýtt að gera. Það verður að hafa hliðsjón af því, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, hver er hlutdeild útgjalda miðað við þjóðartekjur eða þjóðarframleiðslu, eins og hv. 5. þm. Vestf. hér réttilega minnti á og benti á í sinni ræðu, það er sá eini eðlilegi samanburður, en ekki slita þessar setningar úr samhengi. Hv. þm. lagði mikla áherzlu á nauðsyn þess að spara, og hann nefndi ýmis atriði, sem vissulega eru góðra gjalda verð. En svo að segja öll þessi atriði, ef ekki öll, hafa verið tekin til athugunar af fjmrn. og hagsýslustofnuninni og mörgu af því hefur þegar verið komið til leiðar. Annað tekur sinn tíma, eins og hann sjálfur viðurkenndi, að hlyti að vera með slíkar aðgerðir, en það er eitt, sem er eftirtektarvert við alla þessa upptalningu hv. þm., að það kom aldrei til álita, þegar þeir framsóknarmenn réðu fjármálum ríkisins, að þá væri reynt að spara á þessum lið. Þá var ekki Póstur og sími undir stjórn rn., sem nú er búið að setja hann undir, og þá voru ekki Rafmagnsveitur ríkisins undir sérstakri stjórnarnefnd, sem nú er búið að setja yfir þá stofnun, svo að ég nefni nokkuð. Nei, það er eins og hv. framsóknarmenn verði fyrst opnir fyrir sparnaði, þegar þeir eiga ekki sjálfir að bera ábyrgð á ríkisfjármálunum, en það má segja, að batnandi manni sé bezt að lifa. Nei, það er sannast sagna að við að hlusta á ræður hv. stjórnarandstæðinga hér í kvöld, þá hef ég ekki heyrt nein úrræði, sem beinast að því, hvernig eigi að lækka þá skelfilegu hækkun, sem þeir eru sammála um og raunar sammála mér um, að sé á fjárlagafrv. Og ég bíð enn eftir að heyra þessa till. Það eina, sem hefur heyrzt hér í kvöld, eru yfirlýsingar um það, hvað sé fráleitt, að ekki skuli vera varið miklu meira fé til alls konar framkvæmda, sem ég held þó, að hv. þm. Halldór E. Sigurðsson hafi slegið öll met í, að það vantaði peninga til allra skapaðra hluta, og þó var alger óhæfa, að útgjöld ríkissjóðs hefðu hækkað. Og hann taldi jafnvel, að söluskatturinn væri fráleitur, - en hvernig í ósköpunum á þá að afla tekna til þess að standa undir ríkisútgjöldunum? Ég hef sýnt ríkisútgjöldin, ég hef sýnt þarfir ríkissjóðs, eins og þær eru í dag, sem spegilmynd af því ástandi, sem er, og sem spegilmynd af því ástandi, sem mun verða, ef ekki verður neitt aðhafzt. Það er nauðsynlegt að gera nú efnahagsráðstafanir til þess að stöðva verðbólguskriðuna. Úr því að ekki var hlustað á úrræði ríkisstj. í sumar, þá verður að vonast til, að menn þó vilji hlusta í haust og það náist samstaða um aðgerðir til að koma í veg fyrir, að í óefni stefni. Það er rétt, sem ég benti á í minni ræðu, að það er engin ástæða til þess að kvíða. Það er engin ástæða til þess að horfa svörtum augum til framtíðarinnar, vegna þess að það er víða sólskin og það er víða bjart í lofti og efnahagur okkar hefur náð sér ótrúlega eftir mikla niðurlægingu, einmitt vegna skynsamlegra aðgerða af hálfu stjórnvalda og skynsamlegrar efnahagsmálastefnu. Og ef við höldum áfram, ef okkur tekst núna að halda skynsamlega á okkar málum, ef við gerum okkur grein fyrir því, að það er hin mesta þjóðarnauðsyn nú, að allir sameini krafta sína, það er, að stéttirnar sýni skilning, ekki til þess að fórna til hagsbóta fyrir aðra, heldur til að fórna, ef fórn á að kalla, til að tryggja sína eigin hagsmuni, framtíð sinnar eigin þjóðar, og leggja grundvöll að því, að við getum búið við stöðugt batnandi lífskjör, sem við eigum að geta gert án nokkurra teljandi fórna, ef skynsamlega er nú á málum haldið. Þetta er það, sem er undirstaða og mesta og mikilvægasta mál dagsins í dag. Það er að sameina kraftana, - ekki til að fordæma stefnuna, sem fylgt hefur verið, sem er undirstaða þess, að hægt sé að halda nú aftur fram á veginn með auknum hraða, heldur til þess að koma í veg fyrir, að eyðilagðar verði þær kjarabætur, sem verkalýður og allir launþegar fengu á þessu ári og áttu vissulega rétt á eftir að hafa sýnt verulegan skilning á nauðsyn kjaraskerðingar. En það er ekki nóg að einblína á krónutölur, það verður að athuga, hver kaupgetan er, hver kaupmátturinn er, og það gerist ekki nema með því að beita skynsamlegum aðgerðum. Ég vona þjóðarinnar allrar vegna, að það verði ábyrgðartilfinning, það verði raunhæft mat á staðreyndum, sem ráði aðgerðum manna jafnt stjórnmálamanna sem stéttasamtaka nú á næstu vikum, því að það er mikið í húfi fyrir þjóðina, og við skulum gera okkur grein fyrir því, að við getum hér algerlega ráðið okkar gæfu eða ógæfu sjálfir, það er algerlega á okkar valdi, hvort við stefnum nú fram til aukinna framfara og bættra lífskjara eða hvort við á ný lendum í feni og upplausn, óðaverðbólgu, sem eyðir þeim árangri, sem verkalýðshreyfing og launþegar hafa vonazt eftir að ná með bættri stöðu þjóðarbúsins nú á þessu ári. - Góða nótt.