Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Að gefnu tilefni vil jeg taka það skýrt fram um upphæðir þær, sem í fjárlögum standa til akfærra nýrra sýsluvega, að það er tilætlun vegamálastjóra, að þær standi framvegis til boða hvar sem er, þótt frv. þetta verði að lögum og komi til framkvæmda, sem jeg vona, að verði nú þegar.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Eins og þál. á þskj. 231 ber með sjer. hefir það orðið samkomulag í sjávarútvegsnefnd að leggja til, að frv. verði samþ. Í lögunum frá 1913. um samþyktir um herpinótaveiði í Eyjafirði og Skagafirði, er lína sú, sem hjer um ræðir og takmarkar samþyktarsvæðið í Skagafirði, dregin frá Þórðarhöfða, syðri enda hans, og á Ingveldarstaði á Reykjaströnd, sem er yst undir Tindastóli. En samkvæmt frv. þessu er línan færð út, einkum að vestanverðu, þannig, að nú liggur hún frá Þórðarhöfða um Drangey og þaðan sömu stefnu á Skaga. Það er því aðallega vestanmegin fjarðarins, sem línan færist út. En ástæðan til þess, að fram á þetta er farið, er sú, að einmitt þarna eða á þessu svæði eru góð fiskimið, sem þeir vilja friða, og telja brýna nauðsyn til þess, fyrir herpinótaveiðum. Slíkar veiðar valda truflunum við venjulegar fiskveiðar og valda auk þess oft skemdum á veiðarfærum. En svo er og enn eitt ótalið, sem mælir mjög með því, að þessi breyting sje gerð, en það er sú staðreynd, sem ekki einasta er fengin á þessum stað, heldur einnig á öðrum flóum og fjörðum, að herpinótaveiði inni á fjörðum tálmar því, að síldin gangi áfram inn eftir fjörðunum og inn í fjarðarbotn, eins og venja hefir verið til, að hún geri. Nú, síðan farið var að stunda herpinótaveiði þarna inni á Skagafirði, er síldin hætt að ganga nokkuð til muna lengra inn í fjörðinn, en afleiðingin af því er aftur sú, að fiskurinn, sem fylgir síldartorfunum og síldargöngunni, hefir af þessum orsökum lagst frá fiskimiðum innar með firðinum. Þetta er því bagalegra og skaðlegra á þessum stað, þar sem afli á aðalfiskimiðum þeirra Sauðkræklinga, en þar er aðalútgerðin við Skagafjörð, en þau eru innarlega í firðinum, hefir brugðist nú undanfarið, og er það einróma álit sjómanna norður þar, að orsakir að þessu sje að rekja til þess, er jeg nú hefi greint. En fiskimið þau lengra úti með firðinum, sem afli helst enn á. geta Sauðárkróksbúar ekki sótt á á opnum bátum, sökum vegalengdar, og verða því að liggja við þar út frá til að geta notfært sjer þau. Á Eyjafirði er alt svæðið innan við Hrísey friðað fyrir herpinótaveiði; er þó miklu meiri vegalengd frá Hrísey inn í fjarðarbotn en frá Drangey og að botni Skagafjarðar. En svona mikil friðun á Eyjafirði fyrir herpinótaveiði þótti nauðsynleg til verndar þorskveiðunum og til þess að trufla ekki fiskigöngurnar á grunnmiðin, og á það sama auðvitað við um Skagafjörð. Nefndin leggur því eindregið til, að mjög rjettmætar óskir Skagfirðinga um þetta sjeu teknar til greina.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg sje ekki ástæðu til að lengja umræður um þetta mál. Brtt. allshn. við þetta frv. er á þskj. 239, og felur hún í sjer það, sem nefndinni þótti rjett að bæta við frv. Hvað snertir brtt. á þskj. 237, þá lýsti nefndin því yfir við 2. umr., að hún væri henni mótfallin og vildi ekki frekari breytingar á frv. Þó að jeg gæti fyrir mitt leyti felt mig við brtt., vildi jeg ekki kljúfa nefndina, en tel ekkert í hættu, þó að hún verði samþykt.

Sveinn Ólafsson Mjer kom það á óvart, að háttv. allsherjarnefnd skyldi hafa svo mikið á móti till. minni á þskj. 237, úr því að hún vill gefa þeim, sem ekki geta sótt kjörfund, rjett til að kjósa. Mig furðar á því, að hún skuli ekki vilja veita þeim rjett til að sanna forföll eða sjúkleika með vottorði tveggja skilríkra manna, þótt eða þegar þeir ná ekki í vottorð frá hreppstjóra eða lækni; og sjálfsagt er, að þeir fái að neyta atkvæðis síns, að fengnum vottorðum þeirra. Mjer er vel kunnugt um, að það er víða í sveitum svo erfitt að ná til þessara manna, að oft má heita frágangssök, og trúi jeg því ekki fyrri en jeg tek á því, að hv. deildarmenn vilji meina kjósendum að neyta atkvæðisrjettar með þeim skilyrðum, sem till. mín setur, heldur láti hana fljóta með 1. gr. frv. Tel jeg þetta fyrirkomulag, sem brtt. greinir, allsendis nauðsynlegt og um leið fult eins tryggilegt um sönnun forfallanna sem vottorð hreppstjóra eða læknis, sem oft mundu verða að gefa vottorð eftir sögusögn annara. eða synja um þau. Þá er í öðrum lið brtt. minnar farið fram á breytingu á 5. gr„ í þá átt að fyrir „1.–5. gr.“ komi: 1.–3. gr. Er það vegna þess, að 5. gr. getur aldrei orðið feld inn í aðallögin og á þar eigi heima. Hefir nefndin líklega ekki athugað þetta.

Magnús Guðmundsson Jeg hjelt, að háttv.frsm. (GunnS) mundi leiðrjetta það, sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði síðast. Það er misskilningur hjá honum, að 5. gr. verði ekki feld inn í aðallögin, því að í þessari gr. er fyrirsögn frv. Síðustu brtt. nefndarinnar verður því að samþykkja. Má því eigi taka til greina till.hv. 1. þm. S.-M. í þessu efni. Annars ætla jeg ekki að blanda mjer inn í framsöguna. Jeg geri ráð fyrir, að þessir valinkunnu og skilríku menn, sem brtt. á þskj. 237 nefnir, geti verið kosningasmalar, og verði hún samþykt, geti þeir t. d. hjer í Reykjavík farið hús úr húsi og gefið kjósendum vottorð. Þetta get jeg ekki talið rjett, og er því mótfallinn þessari brtt.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg var einmitt að biðja um orðið, til þess að leiðrjetta aths. háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), þegar háttv. samnefndarmaður minn (MG) stóð á fætur. Jeg er samþykkur honum í því, að það getur ekki komið til mála að ganga inn á till.háttv. 1. þm. S.-M.

Jón Baldvinsson Jeg gat um það við 2. umr. þessa máls, - sem gengur út á að leyfa mönnum, sem ekki komast á kjörstað til kosninga, að neyta atkvæðisrjettar síns, - að ástæða væri til að koma fram með brtt. við frv. Ef setja á nú lög um þetta efni, finst mjer vanta í þau eitt þýðingarmikið ákvæði. Jeg hefi því samið brtt., sem er á leiðinni inn í þingsalinn. Hún gengur út á að leyfa mönnum að fá sjer aðstoð til að kjósa, sem ekki eru sjálfir færir til þess sökum sjóndepru, veikinda o. s. frv. Það er oft svo, að slíkir menn geta ekki neytt atkvæðis síns og merkt kjörseðil án aðstoðar, og verður því að koma í veg fyrir rjettindatap af þessum ástæðum. Í kosningalögunum frá 1915 er gert ráð fyrir, að kjósendur, sem ekki geta greitt atkvæði vegna sjónleysis eða annarar líkamsbilunar, fái aðstoð til að merkja kjörseðilinn hjá einhverjum úr kjörstjórninni, sem hann tilnefnir. En með frv. þessu er þessum mönnum meinað að neyta kosningarrjettar síns, nema þeir komist á kjörstað. Og er þó mikil ástæða til að ætla, að þetta frv. sje meint sem rjettarbót fyrir slíka menn, sjerstaklega til sveita, þar sem erfitt er um ferðalög; kemur þetta því ekki að gagni, nema úr sje bætt. Og brtt. mín fer einmitt fram á það, að þeim mönnum, sem er svo ástatt fyrir, verði gefinn kostur á að láta aðra kjósa fyrir sig. Verði þessi heimild ekki veitt, koma rjettindin, sem lögin veita, ekki að hálfu gagni. En á því er minni brtt. ætlað að ráða bót. Háttv. 1. þm. Skagf. (MG) talaði um það, að ef ákvæði eins og það, sem brtt.hv.þm. S.-M. (SvÓ) fer fram á, verði samþykt, mundu „agitatorar“ nota sjer það. Tók hann Reykjavík sjerstaklega til. Jeg býst nú við, að flokkarnir muni nokkuð „kontrollera“ hvern annan, svo jeg verð að telja þá mótbáru ekki sjerlega veigamikla. Jeg er að vona, að mín brtt. sje nú á leiðinni inn í deildina, og er hún svo einföld og óbrotin, að háttv.þm. ætti ekki að verða skotaskuld úr því að átta sig á komi, þó tími sje stuttur til stefnu, og vona jeg, að þeir sjái, að hún er nauðsynleg rjettarbót, til að frv. komi að fullu gagni. Jeg hefi sett það ákvæði, að kjósendur tilnefni sjálfir menn til að kjósa fyrir sig, og sjeu þeir bundnir þagnarheiti. Ákvæðin eru samhljóða þeim, sem eru í núgildandi kosningalögum um það, þcgar menn þurfa aðstoðar á kjörstaðnum.

Forseti (BSv): Útbýtt hefir verið brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. (JB), á þskj. 276, og þarf að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að hún geti komið til umr. og atkvgr.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg get auðvitað ekki sagt neitt um þessa brtt. fyrir hönd nefndarinnar. En við lauslega yfirferð sje jeg ekki betur en hún sje í samræmi við kosningalögin, þar sem þau gera ráð fyrir aðstoð við kosningu á kjörstað, og sje jeg ekki ástæðu til að vera móti henni. Sjeu einhverjir formgallar á henni, þá býst jeg við, að Ed.-nefndin bæti úr þeim.

Lárus Helgason Jeg verð að segja, að mjer kemur það á óvart, ef fyrri liður brtt. á þskj. 237 nær ekki fram að ganga, þar sem það er sýnilegt, að án þess nær frv. sjálft ekki tilgangi sínum. Það er öllum kunnugt, að í strjálbygðum sveitum er oft mjög erfitt, ef ekki ógerningur, að ná til læknis eða hreppstjóra, og mönnum er að minsta kosti gert svo erfitt fyrir með þessu, að óhæfilegt virðist að halda því til streitu. Og í fljótu bragði sje jeg ekki, ef brtt. á þskj. 276 nær fram að ganga, að rjett sje þá að fella niður brtt. á þskj. 237. Annars geri jeg ráð fyrir, að jeg haldi mjer eindregið við frv., að viðbættum brtt. á þskj. 237, og vænti þess, að hv. deild geri hið sama.

Jón Þorláksson Jeg held það sje misskilningur hjá hv.þm. V.-Sk. (LH), að svo erfitt sje að ná í vottorð hreppstjóra eða læknis, sem hann heldur. Það er nefnilega ekki ætlunin, að hreppstjórar geri skoðun á sjúklingum og gefi þeim síðan vottorð, bygt á skoðuninni, á líkan hátt og læknar, heldur fari þeir eftir upplýsingum, sem þeim sýnist næg ástæða til að taka gildar. Þeim, sem forfallaðir væru og heima sætu, ætti þá að nægja að koma boðum og fullnægjandi skilríkjum til hreppstjóra, en hann mundi í flestum tilfellum vera þá á kjörstað, en þangað eiga menn af flestum bæjum erindi á kjörfundardaginn. Er mönnum þannig gert tiltölulega ljett fyrir. En væru brtt. samþyktar, gæti svo farið, að menn misbeittu aðstöðu sinni í kosningunum. Verð jeg því að álíta óheppilegt að fara lengra í þessu efni en frv., og vona, að hv. deild leggist á móti brtt.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins taka það fram, að það er ekki rjett hjá háttv.þm. V.-Sk. (LH), ef hann heldur, að mín brtt. fari í bága við brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) eða skaði hana á nokkurn hátt. Það ætti að vera nokkurn veginn augljóst, að þær geta báðar farið saman. En út af ummælum háttv. samþm. míns (JÞ) vildi jeg geta þess, hvort mönnum hafi skilist svo, að kosningar mættu aðeins fara fram á kjördegi. Þetta er misskilningur, því í lögum þeim, sem hjer er farið fram á að breyta, er mönnum heimilað að byrja strax að kjósa, þegar framboðsfrestur er útrunninn. Út af því, sem hv. samþm. minn (JÞ) sagði, að kjósendur ættu kost á því að kjósa heima, vil jeg geta þess, að hjer hefir bæjarfógeti ekki leyft þeim mönnum að kjósa, sem ekki hafa sjálfir getað það. Og því er ákvæðið í bitt. minni nauðsynleg umbót frá því, sem nú er.

Sveinn Ólafsson Jeg er ekki frá því, að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hafi skilið það, sem hjer er um að ræða. öðruvísi en alment er gert, hafi á því „reikningslegan“ skilning; og mig furðar á því, að hann, sem kunnur er staðháttum til sveita, skuli ekki sjá, að eins og frv. er nú, er mönnum, sem forfallaðir eru. meinað að neyta kosningarrjettar síns, nema þeir nái til læknis eða hreppstjóra. Hann taldi auðvelt að koma boðum til hreppstjóra kjörfundardaginn, en þar er því að svara, að þann dag er hreppstjórinn einmitt mest hlaðinn störfum og teptastur, en hins vegar þýðingarlaust fyrir kjósendur að senda atkvæði sín, nema vottorð sje áður komið frá hreppstjóra eða trygging sje fengin fyrir því. Það er engan veginn auðhlaupið altaf að vottorðum þessum, síst þar, sem lítt fær vötn, sjór eða líkar torfærur liggja á milli kjósanda og kjörstaðar, eða þá óveður aftrar, eins og oft getur komið fyrir. Brtt. á þskj. 276 er jeg samþykkur. Hún er hliðstæð ákvæðum kosningalaganna almennu, um aðstoð við blinda eða sjóndapra menn. Finst mjer undarlegt, að þeir menn, sem vilja gera sjúkum mönnum ljettara fyrir að greiða atkvæði, skuli setja sig á móti þeirri brtt. Til svars gegn því, sem háttv. 1. þm. Skagf. (MG) sagði um atkvæðasmölun í sambandi við mína brtt. vildi jeg minna á það, að ekki er loku fyrir það skotið, að hreppstjórar geti líka verið „agitatorar“, og þarf eigi langt um það að leita. Jafnvel sömu söguna má segja um læknana, og dettur mjer ekki í hug að áfellast þá fyrir það. En auðvitað verða vottorðsgefendur að vera ábyggilegir og samviskusamir menn, og ætti kjörstjórn hver að geta metið áreiðanleik þeirra.

Jón Þorláksson Það er misskilningur hjá háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að nokkuð standi um það í frv. eða brtt. nefndarinnar, að ekkert þýði fyrir kjósendur að senda atkvæði sín af stað, nema vottorð fylgi. Það eru engin ákvæði um það, að hvorttveggja skuli vera í sama umslagi. Það ætti því að vera nægilegt, að skilríki væru látin fylgja og hreppstjóri gæfi svo vottorðin á kjördegi. Það þarf ekki að tala um kunnugleika eða ókunnugleika í sveitum í þessu sambandi. Það er vitanlegt, að á kjördegi eru svo margar ferðir til kjörstaðarins, að það ætti ekki að vera neinn ógerningur eða tilfinnanleg óþægindi við að koma þangað boðum eða brjefum.

Lárus Helgason Jeg get ekki skilið, að það sje rjett hjá hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að það sje tryggara, að hreppstjóri gefi vottorðin eftir orðsendingu heldur en að farið sje eftir vottorði tveggja skilríkra manna, sem eru á staðnum. Mjer finst það líka liggja beinast fyrir og sje ekki, að neitt meira öryggi sje gefið með þeirri krókaleið, sem frv. gerir ráð fyrir, að farin verði. Og vil jeg enn nota tækifærið til að mæla með því, að hv. deild taki brtt. á þskj. 237 til greina.

Pjetur Þórðarson Jeg vil aðeins árjetta það, sem háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) sagði, og held því fram, að vottorðið verði í flestum tilfellum eins gott og gilt, þó það sje gefið fyrirfram. Þetta er svo ljóst, að allir ættu að geta sjeð það; getum vjer tekið til dæmis mann, sem að staðaldri er fatlaður, eða farlama gamalmenni. Jeg vil því leggja aðaláhersluna á það, að vottorðin sjeu gefin aðeins af hreppstjóra eða lækni, hvort sem þau eru fengin á lengri eða skemri fresti á undan kosningardeginum eða kosningarathöfninni.

Sveinn Ólafsson Jeg skal viðurkenna, að mjer eru farnar að leiðast umræður í þessu máli og tel andstöðuna gegn brtt. minni harla ljettvæga. Háttv. þm. V.-Sk. (LH) hefir bent á það, sem er aðalatriðið, að tryggingin verður ómótmælanlega í flestum tilfellum miklu meiri með vottorði tveggja skilríkra manna, sem viðstaddir eru, en með vottorði fjarstadds hreppstjóra. Þá má og minna á það, að venja hefir verið að senda kosningarkassann strax áleiðis til sýslumanns að kjörfundi loknum, og því ekki hægt að koma atkvæðum að síðar. Annars er tilgangslaust að þrátta lengur um þetta. Aðalatriðið er það, að ekki verði fölsuð vottorð um forföll og mönnum sje ekki gert of erfitt fyrir að greiða atkvæði. En eins og jeg áður nefndi, hefir hv.þm. V.-Sk. tekið ljóslega fram rökin fyrir brtt. minni og sýnt, að fyllri trygging fæst að öllum jafnaði fyrir falslausri skýrslu um forföllin með vottorði tveggja sjónarvotta en vottorði, sem hreppstjóri kann að gefa eftir skilaboðum eða orðsendingu.

Lárus Helgason Mjer er óskiljanlegt, hvernig hv.þm. Mýra. (PÞ) fer að því að gera sig ánægðan með það, sem í frv. sjálfu stendur. Hann virðist ekki gera sjer það ljóst, að víða í sveitum geta jafnvel margir mánuðir liðið milli þess, að læknir komi á sum heimilin. Ef hann athugar þetta, mætti svo verða, að honum færi að finnast minna til um trygginguna, sem ætlast er til, að fáist með vottorðum þeirra.

Magnús Jónsson Ef allir ættu að geta kosið, sem kosningarrjett hafa að lögum, yrði að búa svo um, að kosning gæti farið fram á hverju heimili. Út á þá braut var þó varla gerlegt að fara, en nefndin hefir hins vegar viljað gera nokkra bót á þeirri skerðingu kosningarrjettarins, sem nú á sjer stað, með því að veita farlama mönnum rjett til að greiða atkvæði, ef þeir komast ekki á kjörstað. Á hinn bóginn var svo þess að gæta, að þessi undanþága yrði ekki misbrúkuð taumlaust, og það máske svo, að menn sæju eftir að hafa veitt hana og færu á stúfana til þess að fá hana afnumda. Í þessu skyni setti nefndin þennan hemil í frv., að vottorð um forföll skyldi gefið af lækni eða hreppstjóra. Ef það er látið nægja, að tveir skilríkir menn gefi vottorðið, þá er í raun rjettri hlerinn tekinn með öllu úr flóðgáttinni, því að það hljóta allir háttv.þm. að þekkja, að „skilríkur“ er nálega hver sótraftur til þessa brúks, svo að eins mætti þá láta tvo menn votta án frekari ákvæða. Nú er það vitað, að læknar og hreppstjórar geta brugðist eins og aðrir, en bæði má jafnaðarlega vænta þess, að ekki sjeu aðrir í hreppstjórastöðu en úrvalsmenn, og auk þess er meiri ábyrgð á slíkum mönnum við vottorðagjafir í embættisnafni. Yfirleitt vildi jeg leggja áherslu á það, að frv. yrði samþykt eins og nefndin gekk frá því.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Á síðasta þingi var samþykt þingsályktun um skipun búnaðarmála. Stjórnin tók hana til greina og sendi Búnaðarfjelagi Íslands með ósk um, að það gerði till. um þetta mál og ljeti stjórninni í tje aðstoð sína í þessu. Þetta hefir Búnaðarfjelag Íslands gert, og er frv. það, sem hjer liggur fyrir, árangur af því starfi. Búnaðarfjelagið hefir sýnt fram á það í greinargerð við frv., hversu þýðingarmikið það væri, að koma þessum þætti búnaðarmálanna í það horf, sem frv. fer fram á, og hefir í því falli gert marga og merkilega útreikninga og áætlanir um það, hversu miklum gerbreytingum ræktunarmálin gætu tekið, sem frv. fjallar um. - Landbúnaðarnefndin hefir svo vandlega yfirfarið þetta frv. og flutt það inn í þingið. En þessi flutningur hennar á frv. og fylgi hennar með því í háttv. deild er bundinn því skilyrði, að Búnaðarfjelag Íslands geri þá breytingu á lögum sínum, að atvinnumálaráðuneytið skipi tvo menn í stjórn þess samkvæmt. tillögum landbúnaðarnefnda Alþingis. Byggir nefndin skilyrði sitt á því, að þegar stóraukið fjárframlag er veitt úr ríkissjóði, sje sjálfsagt, að atvinnumálaráðuneytið fái þennan íhlutunarrjett um meðferð þess, jafnframt því sem yfirstjórn og ábyrgð þessara mála færist yfir á atvinnumálaráðherrann. Það er öllum ljós nauðsyn þess að koma búnaðarmálum vorum í fast horf. Þetta frv. má heita að sje fyrsta takið í þá átt á þessum málum. Alt, sem gert hefir verið áður, hafa verið stefnulitlar tilraunir, auðvitað meira og minna nærri því rjetta, en allar þróttlausar að því leyti, að þær hefir vantað undirstöðuna, þá undirstöðu sem öll jarðræktar- og búnaðarmál þurfi að byggjast á, sem sje: sem næst vísindalega nákvæmni, bygða á okkar staðháttu. Ýmislegt, sem gert hefir verið, hefir því svarað neitandi til þeirra áætlana og hagsbóta, sem það átti að vinna. Við höfum því dregist aftur úr. Við höfum sjeð hinum aðalatvinnuvegi þjóðarinnar fleygja fram. Nýtísku útbúnaður hefir verið innleiddur til sjósókna, því hinn sami útbúnaður á víðast eða hvarvetna við til að plægja hafið. Í þessari grein hefir líka áræðið verið meira. Þessi óljósa stórfengsvon, sem alstaðar seiðir til sókna, hefir orðið drjúg lyftistöng til umbóta og framfara. Þar hafa öll skilyrði verið betri. Peningastofnanir landsins hafa staðið opnar þessum atvinnuvegi. Og þó að sumstaðar hafi illa farið á þessum meinlætatímum, er þó ekki annað hægt að segja en að rjett hafi verið af stað farið, hefði hóf fylgt með. Alt öðru máli er að gegna um landbúnaðinn. Umbæturnar eru seinfærar. En það er eins örugt að leggja peninga í þær eins og hvern tryggan sparisjóð. Vextirnir eru vissir, ef rjett er byrjað. En það þarf að bíða eftir vöxtunum. Og einmitt það, hve landbúnaðurinn krefur langra lána, eða lána til langs tíma, til stórumbóta, veldur því, að það má heita svo, að allar peningalindir þjóðarinnar hafi verið honum lokaðar. Einyrkjarnir úti um land, sem staðið hafa með pál og skóflu til þess að yrkja jörðina, hafa ekki verið álitlegir skuldunautar eða lánþegar bankanna Það eru oft lítil dagsverkin og seint að vinnast til álitlegrar eftirtekju. En dagsverkin hverfa ekki. Þau bera ávöxt og vitna um það kynslóð fram af kynslóð, að með þeim er því lífsfræi sáð, sem verndað hefir þjóðerni og menningu landsmanna. Landbúnaðurinn er því nokkurskonar þjóðaröryggi, sem verður að varðveita með öruggri trú á framfarir hans, En það verður að veita þangað afli til þess, sem gera þarf. Tímarnir krefjast, að ekki sje lengur horft á það vitandi vits, að sá mikli auður, sem liggur í íslenskri mold eða íslenskum jarðvegi, sje ekki kallaður fram í þjónustu þjóðarinnar, og það verður að gerast með meiri framlögum af almannafje en verið hefir, og örva þannig eindregrið til framfara í ræktun landsins. Þetta jarðræktarfrv. er aðeins einn þátturinn af mörgum í okkar landbúnaði. Allir þessir þættir hafa verið mestmegnis skipulagslausir, en hjer er byrjað á að setja þessum fast skipulag; og þetta skipulag liggur í því, að ákveðinn styrkur er ætlaður úr ríkissjóði til túngræðslu, eða jarðræktar, haughúsagerðar og garðræktar, þó með þeim skilyrðum, að hver, sem hans nýtur, verður að leggja fram mikla vinnu fyrst, eða svo jeg taki það ákveðnar fram, að til þess að fá 1/4 kostnaðar við túngræðslu eða túnsljettun, verður fyrst að vinna að þessu verki 10 dagsverk fyrir hvern verkfæran mann á hverju býli, sem enginn styrkur fæst fyrir. Og til þess að sýna fram á, að hjer er ekki verið að veita fje, nema beinlínis til aukinnar ræktunar, fram yfir það, sem verið hefir, þá skal jeg taka það fram, að árið 1920 eru unnin 82 þús. dagsverk að jarðabótum á öllu landinu. Af þessu voru í túnasljettum 126 ha., og sje ha. gerður um 200 dagsverk, sem vanalegt er, verður þetta alls 25200 dagsverk, eða tæplega 1/3 af allri dagsverkatölunni. Nú má gera ráð fyrir því, að þessi túnasljettun hafi verið gerð á að minsta kosti 1500 býlum, og ef tveir verkfærir menn hefðu verið að meðaltali á býli, með 10 dagsverka skylduvinnu hver, þá verða það 30 þúsund dagsverk, eða 5 þúsund dagsverkum meira en unnið var 1920. Hjer er því auðsætt, að menn verða að vinna fyrst eins mikið og þeir hafa gert, áður en þeir fá styrk, en styrkurinn er líka meiri fyrir það, sem fram yfir er. Hve mikil útgjöld ríkissjóðs kynnu að verða eftir þessu frv., verður ekki sagt með neinni vissu; en sjálfsagt er að gera ráð fyrir, að ræktunin yxi talsvert, enda næðist ella ekki tilgangurinn. Ef dagsverkum fjölgaði um þriðjung, eða yrðu um 120 þúsund, mundi láta nærri, að á 40 þúsund dagsverk yrði greiddur styrkur, og áætli maður dagsverkið á 5–6 kr., þá yrðu það 50–60 þús. kr., og því minna, sem dagsverkin yrðu ódýrari. Hækkaði dagsverkatalan um helming, yrði styrkurinn 100–120 þúsund kr. Nú er aðgætandi, að í fjárlögunum hefir ætíð verið nokkur styrkur til búnaðarfjelaga, sem vitanlega fjelli niður. Hefir þessi styrkur oft verið um 30 þúsund krónur, og í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar nú er gert ráð fyrir 1.50 kr. á hvert dagsverk, sem mundi gera um 120 þúsund krónur, þó engin jarðræktaraukning yrði. En þar sem aðeins 20 þúsund krónur eru settar í frv. í þessu skyni, hlýtur það að vera prentvilla. Það eru því ekki líkur til, að útgjöld ríkissjóðs aukist við samþykt þessa frv. fram yfir það, sem þau hefðu orðið eftir tillögum Búnaðarfjelagsins til stjórnarinnar og skilyrðum þeim, sem eru í fjárlagafrv. En það, sem vinst hjer fram yfir, það er hreinn ræktunarauki, sem nemur því, að við gerum á einu ári það, sem við hefðum gert á tveimur. Og þó að dagsverkatalan ykist meira, og þar af leiðandi útgjöld ríkissjóðs, þá verður það að teljast gott og svara til tilgangsins. Engum manni dylst það nú, að eftir kringumstæðum bændastjettarinnar og lánsstofnunum þeim, er hún hefir að grípa til, þá er henni algerlega um megn að gera nokkuð að jarðrækt, svo um muni, nema ríkissjóður hlaupi undir baggann og leggi fram nokkurt fje. Þessi leið, sem hjer er farin, er sniðin eftir Norðmönnum. Þeir hafa síðastliðin 3 ár styrkt jarðræktina að einum fjórða úr ríkissjóði, og hafi sveitirnar líka lagt fram fje, þá að einum þriðja. Telja þeir þetta það besta, er þeir hafa tekið upp í þeim efnum. Svipað er þetta norðan til í Svíþjóð, Sýnir þetta, að þar sem jarðræktarskilyrðin eru erfið, eins og hjá okkur, þykir óumflýjanlegt, að ríkissjóður leggi fje fram, auk þess sem að þessu er stutt með hagfeldum lánum. Og ef til þess kæmi, að landbúnaðurinn gæti einnig notið þeirra hjer, má segja, að við værum komnir sæmilega á stað. Það eru líka í þessu frv. tryggingarákvæði til handa landbúnaðinum, ef hinn fyrirhugaði ríkisveðbanki kemst á fót, og verður það að teljast sanngjarnt, að landbúnaðurinn njóti lána úr þeim sjóðum, sem fyrir bann eru stofnaðir, með sæmilegum kjörum. Þá hefi jeg minst á þá hlið frv., sem lýtur að því að lyfta undir aukin jarðyrkjustörf, og vil jeg þá ofurlítið koma að öðrum meginþættinum, sem er eftirlit með þessum störfum. Hingað til hefir það verið svo, að jarðabætur þær, sem ríkið hefir styrkt, hafa verið stofnaðar án eftirlits, og ekkert eftirlit heldur með viðhaldinu. Þannig má fullyrða, að ýms af þessum verkum hafa orðið að litlu eða engu. En fyrir þessu er trygging sett í frv., þar sem gert er ráð fyrir, að Búnaðarfjelag Íslands, sem eftirlitið með framkvæmdinni hefir með höndum, hafi búnaðar eða eftirlitsmann í hverjum hreppi landsins. En þegar ræða er um þetta eftirlit, verður naumast hjá því komist að taka til samanburðar þau stórfyrirtæki, sem hafa verið framkvæmd og verið er að framkvæma fyrir stórfje úr ríkissjóði. Á jeg þar við Miklavatnsmýraráveituna, Skeiðaáveituna, Flóaáveituna og vatnaþurkunina í Rangárvallasýslu. Með sjerstökum lögum er ákveðin þátttaka ríkissjóðs í þessum fyrirtækjum, að undantekinni Miklavatnsmýraráveitunni, og þó á lítt rannsökuðum grundvelli. Aðaltilgangurinn hefir verið að tryggja ákveðið fjármagn úr ríkissjóði til fyrirtækjanna, án tillits til þess, hvort hlutaðeigendur gætu borið kostnaðinn og hvað fyrirtækið raunverulega ætti að gefa í aðra hönd. Engin tilraun fyrst gerð í smærri stíl, til þess að fá nákvæma, vísindalegarann sókn á þessum málum. Reynslan hefir líka sýnt, hversu vöntunin er mikil. Miklavatnsmýraráveitan, sem máske hefir átt að vera tilraunaáveita, hefir kostað yfir 55 þús. kr. Þar af hefir ríkissjóður og Búnaðarfjelag Íslands lagt fram 35 þús. kr., og 20 þús. kr. lán hafa hlutaðeigendur tekið. Vatnið náðist. En nú er skurðopið fult af sandi og möl, áhuginn dauður, og við þetta situr. Þarna er tilraunin. Skeiðaáveitan kostaði undir það þrisvar sinnum meira en áætlað var, eða alls um 400 þúsund. Hún er nú að fullgerast. Hvert býli á áveitusvæðinu fær 10 þús. kr. í hlut af kostnaðinum, fyrir utan ríkissjóðsstyrkinn. Bændurnir rísa ekki undir þessu og biðja nú um uppgjöf á lánunum. Þótt nú áveitan næði tilgangi sínum hvað gróðuraukningu snertir, þá geta bændurnir ekki notið hans, nema um leið að auka bústofninn, og það geta þeir ekki nema með nýjum lánum. Og þá er eftir að koma afurðunum á markaðinn. En áður en þetta kemst í kring, eru þeir orðnir herfang ríkissjóðs eða bankanna. Mundi nú ekki vera hægt að stofna til aukinnar jarðræktar með minna kostnaði en þetta og af meira viti? Um Flóaáveituna verður enn ekkert sagt, eða fyrirhleðsluna í Þverá og Markarfljót, sem ríkissjóður kostar að tveim þriðju. Vonandi verður það betra, en hve miklu betra, læt jeg ósagt um. Þetta ætlast jeg til, að sýni það ótvírætt, hve sjálfsagt það er, að færustu og mentuðustu menn í þessum greinum hafi undirbúning og framkvæmd allra jarðræktarmála, eins og allra fyrirtækja í landbúnaðarmálum. Og það verður að ganga út frá því, að Búnaðarfjelag Íslands hafi ávalt í þjónustu sinni bestu mennina á þessu sviði. Ef þetta heldur áfram á þeirri braut, sem það nú er, er sýnilegt, að ríkissjóður verður þurkaður upp af einstökum landshlutum. Aðrir, sem hafa miklu betri skilyrði, en í smæri stíl, verða að sitja á hakanum og kosta alt sjálfir. Annars er það einkennilegt, að í þessum góðsveitum landsins, sem kallaðar eru hjarta þess, þar sýnist afkoma manna ekki vera betri en víða annarsstaðar. Það er eins og auðtekin öflun skapi hóglífi, en erfiðleikarnir dugnað og þrautseigju. Ólíkt standa þeir þó að vígi, sem eru umvafðir fjölskrúðugum graslendum, eða hinir, sem hafa það eitt hlutskifti, að rækta upp móa og mela, og það sýnist ekki ósanngjarnt, að þeir fengju að njóta að jöfnu styrks úr ríkissjóði. Þessir tveir þættir í frv.: aukning ræktunarinnar og nákvæm umsjón og eftirlit með framkvæmd og viðhaldi, vænti jeg, að háttv. deild þyki svo mikils verðir, að frv. þess vegna ætti að ná framgangi. Ýms ákvæði eru í því önnur, svo sem um vjelyrkju, erfðafestu og nýbýlarækt, en sem jeg við þessa umræðu geri ekki að umtalsefni, nje heldur breytingar þær, sem nefndin hefir gert í einstökum atriðum.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Á síðasta þingi flutti háttv. 1. þm. Árn. (EE) hjer í háttv. deild tillögu til þingsályktunar um lagasetning búnaðarmála, þar sem skorað var á stjórnina að undirbúa frv. til laga um heildarskipun ýmsra mikilvægra mála, er að búnaði lúta. og skýrði hv. fhn. þáltill. (EE) nánar frá í góðri og skilmerkilegri ræðu, hvaða mál mundu falla þar undir. Var síðan till. samþykt hjer í deildinni. Jeg tók þá vel í þetta mál, en gat þess, að slíkt frv. gæti tæplega orðið tilbúið svo snemma, að hægt yrði að leggja það fyrir þetta þing. Samt sem áður sendi jeg þál. til Búnaðarfjelags Íslands og mæltist til þess, að það undirbyggi frv. og hraðaði því svo sem unt væri. Tók Búnaðarfjelagið þessu vel, og sat stjórn þess oft og lengi á rökstólum. ásamt ráðunautum sínum. Frv. gat þó eigi orðið tilbúið. er hæstv. forsætisráðherra sigldi með stjórnarfrv., og gat því ekki þegar af þessari ástæðu fylgst með þeim. Var það fyrst tilbúið um jólaleytið. Þegar jeg fór að athuga frv., sá jeg þegar, að stjórnin mundi ekki geta lagt þ fyrir þingið nema með allmiklum breytingum, en þá vildi svo til, að forseti Búnaðarfjelagsins fór af landi burt, og var hans ekki von fyr en seint í febrúar. Var því ekki hægt fyrir stjórnina að bera sig saman við hann um breytingarnar. Valdi stjórnin því þá leið, að leggja frv. fyrir landbn. í byrjun þingsins. Hefir hún athugað það og flytur það nú fram hjer. Það, sem mjer þótti einna athugaverðast við frv. í heild sinni, eins og það kom frá Búnaðarfjelaginu, var hið mikla vald, sem frv. veitti Búnaðarfjelaginu, án þess að það samband væri milli fjelagsins og stjórnarinnar, að hún hefði nægilegan íhlutunarrjett um þau ýmsu störf, sem fjelagið hefir með böndum, og þá heldur ekki um það mikla fje, sem fjelaginu eftir frv. er ætlað að hafa undir höndum. Fjekk Búnaðarfjelagið með þessu svo mikil völd, að það hefði í þessum málum orðið nokkurskonar ríki í ríkinu. Þetta hefir háttv. landbúnaðarnefnd einnig fundið, og breytir hún frv. þannig, að atvinnumálaráðuneytið á að hv. nokkurskonar yfirstjórn Búnaðarfjelagsins og hafa rjett til að skipa 2 menn í stjórn þess, auk þess, sem sjálfsagt er, að ráðuneytið hafi yfirstjórn allra jarðræktarmála. Sjálfur hafði jeg áður hugsað mjer víðtækari breytingar á frv. og Búnaðarfjelagið kæmist í miklu nánara samband við stjórnarráðið en hjer er farið fram á. Þær orsakir, er nú hefi jeg talið, liggja til þess, að stjórnin kom ekki sjálf með þetta merkilega frv., enda þótt hún gæti að mestu leyti fallist á það, nema 1. kaflann. um stjórn ræktunarmálanna. Nokkur atriði eru það og önnur, sem stjórninni finnast athugaverð. Má þar til nefna t. d. 15. og 16. gr. frv. Er þar mikið fje veitt fram yfir það, sem áður hefir verið, til kaupa á jarðræktarvjelum. Ekki er heldur tekið fram, hvaðan fje eigi að koma til lána þeirra, er getið er um í 16. gr. Býst jeg við, að það eigi að koma úr ríkisveðbankanum tilvonandi, en óvíst er, hvort hann getur veitt þau lán. Þá þykir mjer það og óviðeigandi, að ýmsum ákvæðum um þennan banka er blandað inn í þessi lög. Hefi jeg lítið að athuga við þau ákvæði í sjálfu sjer, en hefði talið rjettara, að þau hefðu verið í lögunum um ríkisveðbankann: þau áttu þar betur heima. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að gerðar hafa verið ráðstafanir til þess, að ríkisveðbankinn taki sem fyrst til starfa, og helst ekki seinna en um næstu áramót. Auðvitað þýðir lítið að hraða stofnuninni, ef engir peningar verða til, en því miður eru líkindi til, að erfitt verði með útvegun þeirra. Jeg átti nýlega tal við væntanlegan bankastjóra bankans og spurði hann, hvað hann teldi, að hægt væri að byrja með minst fje, og taldi hann ómögulegt að byrja með minna en eina miljón króna, en það er vafasamt, hvort svo mikið fje fæst nú á næstunni. Þessu með 20000 krónurnar, sem háttv.frsm. (ÞórJ) hjelt, að vera mundi prentvilla í fjárlögunum, mun jeg svara þegar fjárlögin koma til 2. umr.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Eins og sjá má á nál. á þskj. 227 og 235, hefir nefndin klofnað. Hins vegar bera bæði nál. það með sjer, að nefndin er öll á einu máli um það, að krafan, sem í frv. felst, sje sanngjörn og rjettmæt. Dýrtíðaruppbót er greidd af því, að dýrara er að lifa en gert er ráð fyrir, þegar fasti launastofninn er ákveðinn. Af því leiðir aftur það, að uppbótin ætti að breytast, ekki einungis eftir tímabreytingum dýrtíðarinnar, heldur líka eftir staðháttum, eftir því, hver dýrtíðin er á hverjum stað. Nefndin treysti sjer þó ekki til þess að fara út í þetta, vegna þess að hana vantaði nægilega nákvæmar upplýsingar. En hún vill skjóta því til hæstv. stjórnar að taka þetta til athugunar fyrir næsta þing. Vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs sá nefndin sjer þó ekki fært að hafa uppbótina hærri en 15% í Reykjavík og 10% í öðrum kaupstöðum. Eftir upphaflega frv. hefði uppbótin numið um 207 þús. kr., en með brtt. meiri hl. nefndarinnar um 112 þús. kr. Það er alveg rjett, að þetta er allhá upphæð, en við sjáum ekki, að ríkið geti með sanngirni skotið sjer undan þessari skyldu. Eins og getið er um í nál., er það einkum húsaleigan, sem tilfinnanlega eykur erfiðleikana, en hún er hæst í Reykjavík og á Ísafirði. Eftir ábyggilegri skrá, sem nefndin hafði um húsaleigu um 30 starfsmanna í Reykjavík, borguðu þeir í leigu meira en helming launa sinna margir hverjir, eða 59, 57, 51, 48% o. s. frv. Á Ísafirði er svipað ástand; þar borga menn nær alment í húsaleigu um þriðjung launa sinna og þar yfir. Og ef á annað borð á að bæta mönnum þetta upp, er langbest að gera það með beinni uppbót, því hitt er altaf hæpnara, að ætla að láta stjórnina fara að úthluta slíku; þó hún væri öll af vilja gerð, mundu henni verða mislagðar hendur og óánægja skapast út af þessu. Loks má geta þess, að dýrtíðin er nú orðin meiri en hún var, þegar uppbótin var ákveðin fyrir 1923, svo að það mælir líka með aukauppbótinni.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Eins og nál. okkar minni hluta manna ber með sjer, getum við ekki, vegna fjárhags ríkissjóðs, mælt með þessari aukauppbót, sem yrði allhá. En við höfum jafnframt bent á aðra sanngjarna leið til þess að ljetta undir með þeim, sem harðast verða úti um húsaleigu, og það er að stjórnin megi veita þeim nokkurn styrk sjerstaklega. Og jeg sje ekki, að það ætti að valda nokkrum óþægindum fyrir stjórnina eða óánægju hjá öðrum, ef stjórn starfsmannasambandsins gerði tillögur um þetta. Annars játa jeg, að dýrtíðaruppbótin lækkaði um síðastliðin áramót meira en sem svarar verðlækkun á vörum á sama tíma, en þetta er afleiðing af dýrtíðaruppbótarfyrirkomulaginu. Lækkunin kemur sem sje eftir á, hjer um bil ári eftir á, og það er síst embættismönnum í óhag. Aðalástæðan til þess, að minni hlutinn legst gegn frv., er samt sá, að ríkissjóðurinn hefir að okkar áliti ekki efni á að bæta á sig þessum útgjöldum. Eins og nál.fjvn. ber með sjer, er nú stefnt að talsverðum tekjuhalla á fjárlögunum fyrir árið 1924, og svo mun einnig verða á yfirstandandi ári. Tel jeg því ókleift að fara út á þá braut, sem þetta frv. stefnir að. Jeg skal játa, að þetta má kallast sanngirniskrafa, en það er mörg sanngirniskrafan nú á tímum, sem ekki er hægt að sinna sökum hins þrönga fjárhags vors. Jeg skal að lokum endurtaka það, að vel mætti bæta úr brýnustu nauðsyninni á þann hátt, sem jeg gat um áðan, að styrkja þá embættismenn að einhverju leyti, sem sjerstaklega stynja undir óhæfilega hárri húsaleigu.

Eiríkur Einarsson Jeg stend ekki upp til að gera neina sjerstaka grein fyrir því, hvort jeg hallist fremur að meiri hl. eða minni hl. nefndarinnar, því jeg mun láta atkvæði mitt sýna það. En það var eitt atriði í ræðu hv.frsm. meiri hl. (JAJ), sem jeg gat ekki látið hjá líða að minnast lítið eitt á. Það er viðvíkjandi því, hvar þessi viðaukadýrtíðaruppbót eigi að koma niður. Jeg álít, að þar verði mörgum vandratað meðalhófið að ákveða þetta, svo rjettlátt verði. Háttv. meiri hl. miðar hana eingöngu við kaupstaði landsins. Kauptúnin eru eftir því útilokuð. Með þessu álít jeg, að framið yrði misrjetti. Því víst er það, að margur embættismaður í kauptúni á ekki glæsilegri kjörum að fagna en í sumum kaupstöðunum. Þar er oft svo mjótt á milli, að ekkert vit væri að miða uppbótina við þetta. Jeg tek til dæmis embættismenn á Seyðisfirði og Eskifirði. Hvaða vit væri í að gera svo upp á milli þeirra? Það er og vafamál, hvort nokkuð er dýrara að lifa á Akureyri en á Sauðárkróki og Blönduósi. Og ótal fleiri dæmi mætti nefna. Jeg vildi aðeins vekja athygli háttv. deildar á þessu, svo að hún, ef hún hefir í hyggju að samþykkja frv., sjái, hvað hún er að gera. Það er ekki með þessu sagt, að jeg greiði atkv. með frv., en jeg vil aðeins geta þess, að jeg myndi síður gera það, ef þessari markalínu væri haldið.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg vil spyrja hv.frsm. minni hl. (MG), hvort hann hefir í hyggju að bera fram till. í þá átt, sem hann gat um áðan, ef till. meiri hl. ná ekki fram að ganga. Mjer finst það eðlilegt, þar sem hann hefir tjáð sig því hlyntan að haga uppbótinni á þann hátt. Jeg er annars sammála honum um það, að rjettara hefði verið að reikna dýrtíðaruppbótina tvisvar á ári, eins og við gerðum tillögu um 1921. Jeg skal svo enn taka það fram, að till. okkar meiri hl. gerir aðeins ráð fyrir auka uppbótinni í kaupstöðum af þeirri ástæðu, að húsaleigan er yfirleitt margfalt hærri þar. Jeg skal ekki neita því, að dæmi hv. 1. þm. Árn. (EE) kunni að vera rjett að því er snertir húsaleiguna á þessum tveim stöðum, en það er undantekning frá reglunni, sem er sú, að húsaleiga er hæst í kaupstöðunum. En myndu þá ekki aðrar nauðsynjar í kaupstöðunum vera þeim mun dýrari, að það eitt væri næg ástæða til að gera upp á milli þeirra og kauptúnanna? Meiri hl. sá sjer annars ekki fært að fara neitt ítarlegar út í þetta efni, en áleit heppilegast að vísa málinu til stjórnarinnar að því er snertir nánari rannsókn.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal svara hv.frsm. meiri hl. (JAJ) því, að við minni hl. menn höfum ekki komið okkur saman um að flytja þá till., sem hann gat um. Það ætti að standa nær öðrum að koma fram með hana. Við hitt stend jeg, að við munum ekki ófúsir að stuðla að því, að slík till. nái samþykki þingsins. En jeg skal svo taka það fram, að jeg gleymdi alveg að minnast á það atriði í þessu máli, sem hv. 1. þm. Árn. (EE) gat um í ræðu sinni. Jeg er sömu skoðunar og hann, að það sje síst til meðmæla fyrir frv. að gera þann greinarmun á kaupstaða- og kauptúnaembættismönnum, sem frv. gerir ráð fyrir. Jeg skal svo að síðustu taka það fram, að þetta hefði horft nokkuð öðruvísi við, ef um það hefði verið að ræða að taka dýrtíðaruppbótina til almennrar athugunar. Þá hefði farið fram alment mat og komið fram, að dýrtíðaruppbótin hefði átt að lækka úti um landið. En þar sem aðeins er um það að ræða að hækka hana, get jeg ekki ljeð því fylgi mitt.

Jón Þorláksson Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 1. þm. Árn. (EE). Það mun vera ótvírætt viðurkent, að talsvert órjettlæti á sjer stað í launakjörum embættismanna landsins, eins og nú er háttað, og að sumir þeirra fá talsvert minni laun, miðað við aðra, en þeir ættu að hafa, eftir því hve dýrt er að lifa á þeim stað, sem þeir rækja starf sitt. Brtt. meiri hl. nefndarinnar fara fram á að jafna þetta misrjetti. Þó ekki til fulls, heldur að taka af því stærsta kúfinn. Jeg verð nú að halda því fram, að það sje ekki rjettmæt mótbára hjá háttv. 1. þm. Árn. (EE), að með þessu verði ekki komist svo langt, að fult rjettlæti náist. Það er ekki hægt að verja það, að ekki beri að lagfæra mikið órjettlæti af því, að ekki verði náð fullkomnu rjettlæti. Það fer því fjarri því, að sú mótbára háttv.þm. geti orðið nægileg til að fella frv. Jeg get annars fyrir hönd flm. frv. vottað nefndinni þakkir fyrir, hvern veg hún hefir snúist við málinu. Hún hefir yfirleitt viðurkent, að rjettmætt sje að gera einhverjar ráðstafanir til að jafna þennan mismun á launakjörum embættismanna landsins. - Eitt er þó, sem menn í þessu tilliti verða að gera sjer ljóst, en það er, að þótt mikið hafi verið talað um það, hve þungbær húsaleigan sje orðin hjer í Reykjavík, þá er það ekki það eina, sem þar kemur til greina. Jeg skal benda á það, að almenn verkalaun hjer í bænum munu nú vera um 60% hærri en í öðrum kaupstöðum og kauptúnum landsins yfirleitt. Af þessu leiðir, að alt, sem þeir starfsmenn ríkisins, sem hjer búa, þurfa að kaupa af innlendri vinnu, verður þeim langtum dýrara en embættisbræðrum þeirra úti um land. Því það er svo um verð á öllu, sem innlent er, að það fer að mestu leyti eftir því, hve vinnan er dýr á staðnum. Jeg vona því fastlega, að háttv. deild geti fallist á brtt. meiri hl. og lofi frv. að fara leiðar sinnar, svo að mestu misfellurnar á þessu geti komist í lag.

Eiríkur Einarsson Það var ekki til þess að leggja með eða móti frv. að jeg tók til máls áðan, og svo er ekki enn. Það er aðeins samanburðurinn á kaupstöðunum og kauptúnunum. Háttv. 3 þm. Reykv. (JÞ) tók það fram, að það væri til að ráða bót á mestu misfellunum, að þetta frv. er fram komið. Jeg fellst á, að það markmið er rjettmætt, ef það næðist. En jeg held bara, að mestu misfellurnar náist ekki af með þessu lagi. Þvert á móti hygg jeg, að aðrar stærri verði til, ef þetta er samþykt. Að mínu áliti einskorðast þeir, sem harðast verða úti, alls ekki við kaupstaðina; greinarmunur meðal þeirra, er búa í verslunarstöðum, kemur aðallega fram í öðru, og þá fyrst og fremst hvort embættismaðurinn nýtur grasnytjar eða ekki, hvort hann á hús eða ekki, eða hvort hann kann að njóta einhverra búsnota utan embættis o. s. frv. þetta verður alt að athugast, er nauðsyn manna í hinum ýmsu sjávarstöðum er borin saman, jafnframt því sem litið væri á afkomuskilyrðin á ýmsum stöðum við sjóinn, án tillits til þess, hvort um kaupstað eða kauptún er að ræða. Þá er og það að athuga, að þótt t, d. einhver embættismaður, svo sem læknir, hafi bújörð til afnota, þá er einnig á það að líta, að síðustu árin hefir búskapur borið sig mjög illa, og er því naumast hægt að reikna slíkt til stórra hlunninda fyrir embættismenn í sveit. Hjer við bætist svo, að slíkur embættismaður, sem er störfum hlaðinn, á ilt með að veita búi sínu þá forsjá, sem þarf, og fer það eitt oft og tíðum með þá arðsvon af búskapnum, sem ella væri, og getur jafnvel valdið sjerstöku tapi á honum. Það er yfirleitt margt, sem taka verður hjer til greina. En þetta skal jeg játa, að tómthúsleiguliðarnir, sem verða að borga mjög háa húsaleigu, eru einna verst settir. En á því verður ekki ráðin veruleg almenn bót, þótt brtt.háttv. meiri hl. nái fram að ganga, vegna misfellna, sem þar eru á. Svo að kúfurinn á órjettinum færist aðeins til, en lækkar ekki.

Jón Baldvinsson Það hefir verið talað um það, að ef brtt.háttv. meiri hl. nefndarinnar nái fram að ganga, þá verði af misrjetti ekki minna en nú er. Háttv. 3. þm. Reykv. (JJ) hefir svarað þessu til fulls og tekið það fram, að hjer sje aðeins verið að bæta úr stærsta misrjettinu. Jeg er sannfærður um, að t. d. mismunurinn á því að lifa á Eyrarbakka og hjer í Reykjavík er talsvert meiri en sem nemur þeim launamismun, sem yrði, ef frv. þetta næði fram að ganga. Hins vegar verð jeg að mótmæla því, sem hv.þm. (JÞ) sagði, að kaup verkamanna hjer sje svo mikill þáttur í dýrtíðinni hjá embættismönnum. Það mun ekki vera svo stór útgjaldaliður hjá embættismönnum, að það dragi þá nokkuð til eða frá. En ein aðalástæðan til þess, að laun þessara embættismanna hjer hrökkva ekki fyrir útgjöldum, er fyrst og fremst sú, að bankar og ríkisstjórn hafa komið sjer saman um að lækka svo mjög íslensku krónuna. Þetta er orsökin til þess, að þessir menn geta ekki komist af með það, sem þeim er ætlað. Af kaupstöðum mun dýrtíðin vera mest í Reykjavík og Ísafirði, og eftir því, sem jeg hefi heyrt, á Siglufirði. Og það mun sannarlega engin vanþörf vera á, að úr sje bætt. Jeg fæ ekki orða bundist út af nál.háttv. minni hl., þar sem tekið er fram, að ekki væri úr vegi að veita einhvern styrk þeim embættismönnum, sem verst væru settir í þessu tilliti. Jeg kalla þetta niðrandi boð. Taka yrði hjer æfiferilsskýrslu af embættismönnum, til að sjá, hvernig hag þeirra sje komið. Raunar er þetta hið sama og verkamennirnir verða að sætta sig við, ef þeir geta ekki bjargast af eigin ramleik; en það verður ekki neitt betra fyrir því, þótt fleiri verði fyrir slíku ranglæti. Jeg lít svo á, að ríkið verði að borga starfsmönnum sínum svo mikið kaup, að þeir geti lifað af því. Ella er við búið, að þeir fari hver á fætur öðrum að segja sig úr þjónustu þess, og myndu þá fyrst fara þeir, sem nýtastir eru og best ættu með að sjá sjer farborða með öðrum hætti. Væri það illa farið og fyrirsjáanlegt, hvar enda myndi. Jeg verð að líta svo á, að till.hv. meiri hl. sjeu mjög hógværar. Útgjaldaaukinn, sem af þeim leiðir, er ekki meiri en það, að ríkissjóðurinn ætti vel að geta risið undir. Finst mjer því, að háttv. Alþingi geti ekki sóma síns vegna verið á móti þessu máli.

Bjarni Jónsson Það eru aðeins tvær smáfyrirspurnir til þeirra hv.þm., sem ekki vilja fallast á að miða laun starfsmanna ríkisins við verðlagið á þeim stöðum, sem þeir búa á. Önnur er sú, hvort þeir miða við, að menn lifi á krónutölunni einni saman, eða á því, sem þeir geta keypt fyrir hana. Hvort sá, sem lifir á dýrari staðnum, þurfi ekki, að öðru jöfnu, að fá fleiri krónur en hinn, sem býr á þeim ódýrari. - Jeg býst við, að þessir hv.þm. myndu svara þessu á sömu leið og jeg, ef spurningin væri borin fram í einhverju öðru máli. Og sje nú þetta rjett, þá kemur seinni fyrirspurnin: Hvort álíta þessir háttv.þm., að þingið eigi að gera rjett eða rangt? Þetta er alt, sem jeg ætlaði að segja. Jeg vildi bara láta atkvgr. sýna ótvírætt, á hvern hátt menn svara þessum spurningum.

Jakob Möller Jeg vildi aðeins gera grein fyrir, af hverju jeg hefi að nokkru leyti gengið frá till. minni um upphæð uppbótarinnar. Jeg hafði búist við, að embættismenn í Reykjavík krefðust að halda dýrtíðaruppbótinni óbreyttri þetta og næstu ár, eins og hún hefir verið á undanförnu ári. Það er öllum mönnum vitanlegt, að verkalaun og vinnulaun öll hjer í Reykjavík hafa lítið sem ekkert lækkað enn sem komið er. Hæstv. stjórn hefir sjálf nýlega átt þátt í samningum milli vinnuveitenda annars vegar og einnar stjettar vinnuþiggjenda þessa bæjar, og studdi þá kröfur verkamanna fram til sigurs. En embættismenn og allir aðrir opinberir starfsmenn ríkisins, sem búsettir eru hjer í Reykjavík, hafa því fulla ástæðu til að vænta þess, að stjórnin sjái hag þeirra eins vel borgið og hún hefir látið sjer ant um hag verkamanna. Stjórn og þing eru þess utan vinnuveitendur embættismannanna. Þar eð dýrtíðaruppbót þessa árs er nú áætluð 80% - þannig reiknuð í fjárlögunum - þá hefði verið full ástæða fyrir fjárhagsnefnd að taka þetta til greina, og aukauppbótin hefði ekki mátt vera minni en 20%. Við þetta var ekki komandi hjá nefndinni, og varð jeg því að sætta sig við þessa 15%. Jeg hygg það óþarft að fara að gera háttv.þm. nánari grein fyrir ástæðum embættismanna eða sanngirni þessarar uppbótar. Þeim mun flestum vel kunnugt um kjör þeirra, eða t. d. hvernig hinir lægst launuðu embættismenn ættu að geta komist af með um 100 kr. á mánuði. Það er vitanlegt, að sumir starfsmenn ríkisins eiga við lakari kjör að búa en vinnufólk hjer í bænum. Mætti þar til dæmis bera saman kjör sumra símastúlknanna og vinnukvenna hjer í bæ. Beri maður saman kjör hinna lægra launuðu embættismanna við iðnaðarmannastjettina til dæmis, mun fljótt koma í ljós, að iðnaðarmennirnir eru að miklum mun betur settir. Það nægir t. d. að nefna prentara þessu til sönnunar; en það voru kaupkröfur prentaranna, sem stjórnin studdi nýverið. Jeg þykist sjá, að það muni þýðingarlítið að rökræða þetta mál mikið lengur og að forlög þess muni vera fyrirfram ákveðin, enda þótt jeg viti eigi, hver þau eiga að verða, en vona þó, að frv. verði samþykt. Ef sanngirnin ræður, verður það samþykt, en fari atkvæðagreiðslan ekki eftir því, sem menn játa vera sanngjarnt, þá verður það væntanlega áætlað gjaldþol ríkisins, sem ræður atkvæði þingmanna. En áætlunin þolir þessa hækkun uppbótarinnar. í sambandi við þetta frv. hefir komið fram tillaga um húsaleigustyrk til starfsmanna ríkisins. Get jeg vel tekið undir það með háttv. samþm. mínum, 2. þm. Reykv. (JB), að húsaleigustyrkurinn er leiðindaaðferð, og auk þess allerfitt að finna ráð til að yrði rjettlát. Þá má t. d. gera ráð fyrir, að það hafi átt sjer stað, að ýmsir embættismenn hafi selt íbúðarhús sin á stríðsárunum, og ef til vill selt þau vel, og því grætt á því, þótt þeir nú búi við háa húsaleigu, ósannar það ekki, að þeir geti verið allvel stæðir einmitt í þessu efni. Þeir, sem enn eiga gömul hús, hafa setið af sjer gróða með því að selja þau ekki, og yfirleitt munu embættismenn hafa tapað á dýrtíðarárunum, og eins þeir, sem áttu hús sín sjálfir, og þarf því ekki að láta sjer vaxa í augun hin góðu kjör þeirra, sem nú eiga þó enn þak yfir höfuðið. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, að dýrtíðin hjer í Reykjavík er alveg sjerstæð, og stafar það ekki af húsaleigunni einni saman; þess vegna er ekki bætt úr vandræðum með því að bæta hana upp sjerstaklega. Það er alveg rjett, sem háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) tók fram, að öll vinnulaun eru tiltölulega hærri hjer í bænum en annarsstaðar á landinu, og það hefir afarmikla þýðingu fyrir afkomu manna, hversu há almenn verkalaun eru. Hefir þetta þá afleiðingu, að dýrtíðin er meiri og á annan veg í Reykjavík en í öðrum landshlutum, og því full ástæða til, að dýrtíðaruppbótin sje hærri hjer en annarsstaðar. Hins vegar er einnig ástæða til að veita nokkru hærri dýrtíðaruppbót í öðrum kaupstöðum, þar sem dýrtíðin er tilfinnanlegri en annarsstaðar, enda þótt viðast hvar kveði minna að því en hjer.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Aðeins fáein orð til að svara háttv.þm. Dala (BJ), fyrst hann ætlar nú að gerast spurnarmerki háttv. deildar; en svo hátt kemst hann ekki að verða alþjóðkjörið spurnarmerki, eins og hann komst sjálfur að orði nýlega um annan þm.; hann verður, held jeg, að láta sjer nægja að vera Dalakjörinn í því efni. Jeg ætla mjer nú ekki að svara, heldur að beina til hans nýrri spurningu, því jeg vænti, að það megi fleiri en hann gerast spurnarmerki hjer. Ef einhver hefir gert samning um verkakaup, er þá rjett að ganga á gerða samninga og rifta þeim þegar aftur? Menn vita vel, að hjer var gerður samningur við embættismenn árið 1919 um dýrtíðaruppbót, og geta menn því ekki lækkað hana, þó menn vildu. Jeg þræti ekki um það við hv. 1. þm. Reykv. hvort óviðeigandi sje að veita embættismönnum húsaleigustyrk eða þeir vilji ekki hafa hann, því að ef svo er, þá er ekkert við því að segja; honum verður ekki neytt upp á neinn. Afstöðu háttv. 2. þm. Reykv. (JB) skil jeg vel; hann vill hækka laun embættismanna til þess að geta svo borið sig saman við þá á eftir, þegar hann er að krefjast hærri launa til handa verkamönnum.

Bjarni Jónsson Jeg sje, að jeg hefi verið fyndinn, þegar jeg var að tala um alþjóðkjörna spurningarmerkið um daginn, en hv. 1. þm. Skagf. (MG) fer á því sem sínum eigin reiðskjóta allra sinna ferða, og ætla jeg að lofa honum að berja þar fótastokkinn sem hann lystir.

Jeg hnuplaði því alls ekki, jeg tók fram, hver væri eigandinn

. Jeg ætla að benda hv.þm. á það, að hjer er ekki málaflutningsmannasamkunda eða dómstóll, hjer er Alþingi. Hjer eru alls ekki flutt dómsmál eða reifð á neinn hátt. Hjer er þjóðin öll saman komin með sínu valdi. Þótt hún hafi gert samning við einhvern, þá getur hún, ef hún hefir sjeð síðar, að sá samningur er óbilgjarn, án þess að til þess hafi verið ætlast, leiðrjett hann aftur. Það kemur oft fram misrjetti, sem svo er leiðrjett aftur eftir á, er betur hefir verið athugað, og svo mun verða nú, ef þingmenn eru ekki orðnir að lögstirfnum bókstafsþrælum, og því trúi jeg ekki.

Jakob Möller Það er að eins eitt atriði, sem jeg ætla að svara í ræðu hv. 1. þm. Skagf. (MG), enda þótt hann ætti þar ekki við mig, því þau orð lutu að ræðu samþm. míns, 2. þm. Reykv. (JB). Hann kvaðst skilja mjög vel afstöðu hans í þessu máli, því að hann vildi láta öll vinnulaun hækka. Það er misskilningur, að hjer sje verið að tala um launa hækkun. Hjer er aðeins um það að ræða, hvort launin eigi að lækka eins mikið og þau mundu gera, ef dýrtíðaruppbótin væri látin standa óbreytt eins og hún hefir orðið samkvæmt verðlagsskrá. Hins vegar lækka þau að talsverðum mun, en hækka ekki, frá því sem þau voru síðastl. ár, enda þótt þessi sanngjarna uppbót verði samþykt.