Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Síðastliðinn vetur gerði ég hv. Alþingi grein fyrir afkomu ríkissjóðs árið 1954. Það var bráðabirgðayfirlit og gert með fyrirvara, eins og vant er. Reikningur hefur nú verið saminn fyrir það ár, og hafa háttvirtir alþingismenn fengið í hendur aðalreikninginn. Tekjur og gjöld á reikningnum eru aðeins hærri en á bráðabirgðayfirliti. Einkum sýndi það sig, að eftirstöðvar af tekjum urðu minni við lokauppgjör en gert var ráð fyrir. Gjöld á rekstrarreikningi reyndust tæplega 5 millj. kr. hærri samtals en ráð var fyrir gert í yfirlitinu. Stafar sú hækkun nærri eingöngu af því, að til vegaviðhalds var notað 4.6 millj. kr. meira en gefið var upp, þegar bráðabirgðayfirlitið var samið. Hin raunverulegu fjárfestingarútgjöld á 20. gr. reyndust 1.6 millj. kr. hærri en gert var ráð fyrir, og er það vegna þess, að stjórn flugmálanna lagði þessa fjárhæð í framkvæmdir umfram það, sem gefið var upp til fjmrn., þegar bráðabirgðayfirlitið var samið. Eins og sjá má af reikningnum, stóðst heildarútkoman fyllilega það, sem gert var ráð fyrir, og er raunar nokkru betri en bráðabirgðayfirlitið sýndi. Þegar ég gaf bráðabirgðayfirlit um afkomuna 1954, gerði ég ekki mjög ýtarlegt yfirlit um skuldir ríkissjóðs og breytingar á þeim. Ég sé því ástæðu til þess að geta þess nú, að skuldir þær, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af, námu sem næst 175 millj. í árslok 1954. Þá tel ég ekki með í þeirri fjárhæð notaðar fjárveitingar, sem geymdar eru, né annað geymslufé, sem mér virðist ekki ástæða til að telja með skuldum í þessu sambandi. Sé þessi fjárhæð skuldanna borin saman við skuldirnar í ársbyrjun 1950, kemur í ljós, að skuldir þær, sem ríkissjóður stendur straum af, hafa lækkað um 70 millj. á 5 árum. Föstu lánin hafa verið borguð niður jafnt og þétt og nokkuð höggvið í lausar skuldir. Hefur ríkissjóður þó á þessu tímabili tekið nærri 25 millj. kr. lán í Landsbankanum vegna kaupa á tíu togurum. Þensla, sem verið hefur í efnahagskerfi landsins þetta ár og þó einkum síðan kauphækkanirnar urðu s. l. vor, hefur aukið tekjur ríkissjóðs frá því, sem gera mátti ráð fyrir, þegar fjárlög fyrir yfirstandandi ár voru sett, en þegar fjárlögin voru sett, var gert ráð fyrir stöðugu verðlagi, svo sem verið hafði þá nærfellt í þrjú ár. Það sem af er árinu, hefur innflutningurinn verið um það bil 5% hærri en á sama tíma í fyrra, en svo virðist sem tollhærri vörur hafi verið fluttar inn tiltölulega meira en áður, því að tolltekjur hafa vaxið meira en um 5%. Kemur hér fyrst og fremst vafalaust til greina bílainnflutningurinn. Of snemmt er að fullyrða, hvað tekjurnar muni verða á árinu, en vafalaust verða þær eitthvað yfir 600 milljónir. Ríkissjóður verður á hinn bóginn fyrir ýmsum óvæntum útgjöldum á árinu. Koma þar til hækkaðar launauppbætur, útgjöld vegna almennra verðhækkana, sem átt hafa sér stað, útgjöld vegna óhappa í samgöngumálum, umframgreiðslur til jarðræktarframkvæmda, vaxandi greiðslur til þess að borga niður dýrtíð með vaxandi neyzlu þeirra vara, sem niður eru greiddar, o. fl. o. fl., sem of langt yrði hér að telja að sinni. Þrátt fyrir allmikil aukaútgjöld virðist þó augljóst, að nokkur greiðsluafgangur verði á árinu. Þá kemur hér til, að s. l. sumar varð eitt hið örðugasta til heyskapar um Suður- og Vesturland, er sögur fara af. Hlýtur hið opinbera að hlaupa undir bagga, þar sem verst er ástatt, á hliðstæðan hátt og tíðkazt hefur áður á síðari árum, þegar slík áföll hefur hent. Eru þau mál nú í deiglunni. Því miður gefur þó þessi niðurstaða ársins, sem er að líða, ekki von um, að það verði létt hlutverk að afgreiða nú fjárlög fyrir næsta ár, svo gersamlega hefur nú skipt um í efnahagsmálum landsins. Kemur þetta glöggt fram, þegar ég gef yfirlit um fjárlfrv. og horfur almennt í sambandi við það. Greiðsluafgangur ríkissjóðs á undanförnum árum hefur komið að stórkostlegu liði. Sumpart hefur hann verið notaður til þess að greiða fyrir hinum mest aðkallandi framkvæmdum í almannaþágu, en að því leyti sem hann hefur ekki verið borgaður út, hefur hann gengið til þess að höggva í lausaskuldir ríkissjóðs og þannig orðið til stórkostlegs stuðnings um leið við að mynda og halda við því jafnvægi í verðlagsmálum, sem hér stóð til mikilla hagsbóta fyrir alla nærfellt í þrjú ár. Greiðsluafgangur undanfarinna ára hefur ekki náðst með skatta- og tollahækkunum. Skattar og tollar hafa þvert á móti verið lækkaðir nær því árlega eitthvað, sem kunnugt er. Tekjur ríkissjóðs hafa samt sem áður vaxið með vaxandi framleiðslu í landinu og greiðsluafgangur þá komið fram, blátt áfram vegna þess, að ríkisútgjöldunum hefur verið haldið í skefjum, þau hafa ekki vaxið að sama skapi og tekjurnar. Ríkisútgjöldin hafa sem sé ekki fylgt þeirri útþenslu, sem orðið hefur í landinu almennt á undanförnum árum. Þess vegna hefur greiðsluafgangur orðið ár eftir ár. Ég kem þá að fjárlagafrv., sem fyrir liggur. Heildargreiðslur eru í frv. ráðgerðar 578 millj., en á núgildandi fjárlögum eru heildargreiðslur fyrirhugaðar 515 millj. Gjaldabálkurinn, að 20. gr. meðtalinni, er því 63 millj. kr. hærri í þessu frv. en í gildandi fjárlögum. Tekjubálkurinn er á hinn bóginn áætlaður 579 millj., og er það 63½ millj. hærra en gert var ráð fyrir í gildandi fjárlögum. Fjárlagafrv. hækkar því stórkostlega frá fjárlögum þessa árs, og er það auðvitað í samræmi við það, sem allir hafa búizt við. Það alvarlegasta er, að því fer fjarri, að í þessu frv. séu öll kurl til grafar komin. Í frv. er t. d. hvorki gert ráð fyrir útgjöldum vegna nýrra laga um atvinnuleysistryggingar né nýrra launalaga, en um báða þessa lagabálka hafa verið gefin fyrirheit, sumpart í sambandi við verkfall það, sem háð var á s. l. vori, og sumpart í framhaldi af því. Ég mun nú gera nokkra grein fyrir helztu breytingum á þessu frv. frá gildandi fjárlögum. Eitt fyrsta verkefnið, þegar semja á fjárlagafrv., er að gera sér grein fyrir því, með hvaða dýrtíðarvísitölu eigi að reikna. Þetta verður að ákveða strax að vorinu, því að undirbúningur fjárlagafrv. byrjar í júnímánuði í stofnunum og ráðuneytum. Rn. bað að þessu sinni hagstofustjóra að gera tillögu um, með hvaða vísitölu reikna skyldi í frv. Þetta gerði rn., þar sem tímabil hins stöðuga verðlags var sýnilega á enda og stórfelldar verðbreytingar fram undan. Hagstofustjóri taldi, að vegna kauphækkana, sem þá nýlega höfðu komið til framkvæmda, mundi vísítalan hækka um 8½–9 stig fyrir áramótin vegna hækkana á innlendum vörum og þjónustu, síðan mundi væntanlega koma önnur vísitöluhækkun snemma á næsta ári, og gerði hann ráð fyrir. að bein hækkun á vísitölunni vegna kauphækkananna yrði samtals 12½–13 stig. Taldi hann rétt að gera ráð fyrir 12 stiga hækkun á vísitölunni að meðaltali fyrir árið 1956, en vísitalan var 161 stig, þegar þetta álit var samið. Hefur því samkv. þessu í fjárlagafrv. verið gert ráð fyrir vísitölu 173 að meðaltali fyrir næsta ár. Í gildandi fjárlögum er á hinn bóginn gert ráð fyrir vísitölunni 158. Er því um að ræða hvorki meira né minna en 15 stiga hækkun á vísitölunni, og veldur það gífurlegri hækkun á fjárlagafrv. Það liggur nú nokkuð ljóst fyrir, hver áhrif kauphækkanirnar hafa haft á innanlandsverðlagið í haust og þar með á verðvísitöluna, og kemur í ljós, að áætlun hagstofustjóra frá því í vor stenzt alveg - má heita nákvæmlega. Þá er einnig rétt að taka það fram, að hagstofustjórinn hafði einnig gert áætlun um áhrif kauphækkana á verðlagið, á meðan á verkfallinu stóð í vor sem leið, og komizt að svipaðri niðurstöðu. Var hlutaðeigendum öllum þetta fullvel ljóst þá þegar. Það er því næsta kátlegt, þegar þeir aðilar, sem þá öldu reistu, þykjast nú reka upp stór augu og undrast verðhækkanir innanlands, sem þó voru hverju mannsbarni fyrirsjáanlegar strax í vor og rækilega sagðar fyrir, svo rækilega, að tæpast mun hafa farið fram hjá nokkrum þeim, sem kominn er til vits og ára. Í fyrravetur var nokkuð hækkuð grunnlaunauppbót til opinberra starfsmanna og afnumin vísitöluskerðing að nokkrum hluta. Þessar ráðstafanir, en þó alveg sérstaklega hækkun dýrtíðarvísitölunnar, sem ég var að greina frá, valda því, að launaútgjöld ríkisins í þessu frv. munu vera um 29 millj. kr. hærri en á gildandi fjárlögum. Hér til viðbótar koma svo, þegar þar að kemur, nýju launalögin, sem mjög nauðsynlegt er að setja á þessu þingi til þess að samræma launakjör opinberra starfsmanna við önnur laun, eins og nú er komið. Ekki er ástæða til þess að rekja hér fjölmarga einstaka liði frv. né breytingar á þeim frá gildandi fjárlögum, því að langflestar breytingarnar stafa einmitt af þessu, sem nú þegar hefur verið frá sagt. En nokkra liði er ástæða til að minnast á, einkum nýja liði eða eldri liði, sem hafa breytzt verulega af öðrum ástæðum en þeim, sem nú hafa verið greindar. Gert er ráð fyrir, að vaxtaútgjöld ríkissjóðs lækki um 1 millj. 432 þús. Þessi liður hefur sífellt farið lækkandi á undanförnum árum, og veldur því lækkun þeirra skulda, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af, svo sem ég hef þegar drepið á. 12. gr., útgjöld vegna læknaskipunar og heilbrigðismála, hækkar stórkostlega ár frá ári. Valda því að verulegu leyti nýjar ráðstafanir í heilbrigðismálum. Í fyrra kom þar inn nýr liður: stóraukinn stuðningur til sjúkrahúsa. Í þessu frv. hækkar rekstrarhalli ríkisspítalanna um 4 millj. kr. Mjög stafar þetta af launahækkunum, en hér kemur einnig til, að auka á verulega starfrækslu landsspítalans, bæta þar við barnadeild og stækka handlækningadeildina, en hvort tveggja þetta mjög aðkallandi nauðsyn. Verður hægt að koma þessu í framkvæmd, þar sem hjúkrunarkvennaskólinn á að flytja í sitt nýja húsnæði á næsta ári. Þá tvöfaldast húsrými fávitahælisins í Kópavogi á næsta ári, og fylgir því að sjálfsögðu aukið starfslið og kostnaður. Þá fjölgar rúmum og sjúkrahúsum mjög ört, sem betur fer, og fleiri komast á sjúkrahús en áður af þeim, sem þess þarfnast. Aukast þá greiðslur ríkissjóðs vegna sjúkra manna og örkumla, en greiðslur til sjúkra manna af ríkisfé eru mjög bundnar við, að þeir fái sjúkrahúsvist. Þá setti síðasta Alþingi ný læknaskipunarlög, og er gert ráð fyrir, að þau auki útgjöldin um 400 þúsundir. Enn fremur var á síðasta þingi breytt lögum um heilsuverndarstöðvar, og er ráðgert, að sú breyting hafi í för með sér 500 þús. kr. hækkun á ríkisútgjöldum. Allar þessar ráðstafanir í heilbrigðismálum eru mjög þarfar og ánægjulegt, að þær komast í framkvæmd, og enginn vafi er á því, að frekari átaka er þörf, enda standa menn í stórræðum í þessum efnum víðar, þótt mesta átakið sé hin stórfellda stækkun landsspítalans, sem nú er unnið að. Þessum framkvæmdum ber að fagna af heilum hug. Jafnframt er mönnum skylt að minnast þess, að aukin heilbrigðisþjónusta og önnur slík þjónusta kostar fé, þótt því sé síður en svo á glæ kastað. Gallinn er bara sá, að sú hlið málanna vill stundum gleymast, þegar menn bölsótast út af ríkisútgjöldum og sköttum. Þá er rétt að minnast á 13. gr. B, samgöngur á sjó. Rekstrarhalli strandferðanna er í frv. áætlaður 4½ millj. kr. hærri en í fjárlögum þessa árs, en þó nokkru lægri en áætlun forstjórans. Hér kemur ýmislegt til. Í fyrsta lagi stórfelld hækkun á útgjöldum vegna launahækkana, því að síðan undirbúningur núgildandi fjárlaga fór fram, hafa margir nýir kjarasamningar verið gerðir, sem snerta launagreiðslur á sjó. Hafa allir þessir samningar haft í för með sér verulegar hækkanir á kaupi áhafna á skipum og ýmis aukin fríðindi. Þá hækkar fæðiskostnaður verulega. Óhjákvæmilegt er að framkvæma flokkunarviðgerð á tveimur skipum, og er kostnaður við þetta áætlaður 750 þús. umfram venjulegt viðhald. Hins vegar hefur ekki þótt fært að hækka fargjöld eða farmgjöld með skipunum til þess að vega á móti þessum auknu útgjöldum. Þykir verða að láta dreifbýlinu í té strandferðaþjónustuna gegn óbreyttum gjöldum á næsta ári, þótt það þýði aukna byrði fyrir ríkið. Þá er að minnast fáum orðum á 14. gr. B, kostnað við kennslumál. Sú grein hækkar í frv. um 12 millj. 4½ þús. frá gildandi fjárlögum. Hér koma launahækkanir fyrst og fremst til greina og stöðug fjölgun starfsmanna frá ári til árs vegna fjölgunar á nemendum. Hér hefur einn liður hækkað sérstaklega, og það er kostnaður við iðnfræðslu. Á síðasta þingi var lögfest, að ríkissjóður skyldi taka á sig hliðstæðan kostnað við iðnfræðslu og hann hefur borið vegna gagnfræðamenntunar. Þetta hefur verulega útgjaldaaukningu í för með sér. Vex kostnaðurinn um liðlega eina milljón á næsta ári vegna nýju laganna. Þá er á þessari grein einnig nýr liður vegna löggjafar frá síðasta Alþingi um aukin framlög til almenningsbókasafna. Áður hefur að vísu verið veitt fé til bókasafna og lestrarfélaga, en samkv. nýju lögunum hækka þessi framlög um 782 þús. á ári, eins og nú horfir. Að öðru leyti er hin gífurlega hækkun á 14. gr. B, kennslumálum, vegna árlegrar útþenslu í fræðslukerfinu í samræmi við fólksfjölgun í landinu og að einhverju leyti vegna bættrar aðstöðu til gagnfræðamenntunar og framhaldsmenntunar og svo vegna hækkunar á launum. Þá er 16. gr. A, gjöld til landbúnaðarmála. Gjöld samkv. jarðræktarlögunum hækka mjög verulega vegna breytingar á framlögum til jarðræktar og framræslu. Hækkar framlag ríkissjóðs til þessara mála um 3 millj. og 300 þús., ef gert væri ráð fyrir sömu framkvæmdum og urðu 1954. En komið hefur í ljós, að framlag vegna jarðræktar og framræslu hefur verið of lágt sett í fjárlögin undanfarið, framkvæmdir meiri ár frá ári en gert var ráð fyrir, og þykir ekki fært annað en að hækka þennan lið um 4 millj. og 800 þús. frá því, sem er í gildandi fjárlögum, en þar af eru vegna nýju laganna 3 millj. og 300 þús., eins og ég sagði áðan. Lögboðinn hluti ríkissjóðs af kaupi héraðsráðunauta hækkar um 220 þús. samkv. lagabreytingum frá í fyrra, frá síðasta þingi, og framlag til kaupa á jarðræktarvélum hækkar um 400 þús. kr. samkv. lögum frá sama Alþingi. Á hinn bóginn er lækkaður í frv. kostnaðurinn við sauðfjársjúkdómavarnirnar um 1 millj. 333 þús. kr., en sá liður hlýtur að breytast gersamlega og verða að hækka á ný, þar sem í ljós hefur komið nauðsyn fjárskipta á nokkru svæði, frá því að frv. var samið. Í sambandi við 16. gr. B, til sjávarútvegsmála, er ástæða til að minnast á tvennt. Í fyrsta lagi er hér nýr liður: framlag til fiskveiðasjóðs Íslands samkv. lögum, er sett voru um sjóðinn á síðasta Alþingi. Þetta framlag nemur 2 millj. kr. árlega, og eru 2 millj. á fjárlagafrv. Þá er enn hækkuð fjárveiting til þess að gera tilraunir með nýjar síldveiðiaðferðir. Mestur hluti þessarar fjárveitingar er notaður til að gera út varðskipið Ægi til fiski- og síldarrannsókna. Þarf að búa skipið enn betri rannsóknartækjum en gert hefur verið fram að þessu. Einnig er nokkuð af þessari fjárveitingu notað vegna tilrauna til að veiða síld með nýjum aðferðum. Í þessu sambandi þykir mér rétt að benda á, að á 15. gr. B er gert ráð fyrir nokkuð auknum kostnaði við fiskideild atvinnudeildar háskólans. Stendur þetta í raun og veru allt saman í sambandi hvað við annað. Gert er ráð fyrir að fjölga þar starfsliði við fiskideildina. Þetta er í sambandi við áherzlu þá, sem lögð hefur verið á og lögð er á að auka haf- og fiskirannsóknir, fiskveiðitilraunir og fiskimiðaleit. Jafnframt því sem fé er lagt til útgerðar skipa í þessu skyni, bæði Ægis og rannsóknarskipsins Maríu Júlíu, þarf að efla liðskost í landi til þess að vinna úr þessum rannsóknum. Undanfarið hafa verið síauknar fjárveitingar til þessara mála, enda mun vandfundin betri ávöxtun fjár fyrir þjóðina en rannsóknir þessar og tilraunir. Reynsla okkar og reynsla annarra sýnir þetta glöggt. Lítur út fyrir, að af þessu starfi öllu ætli að verða glæsilegur árangur. M. a. vegna þessa starfs er viðhorf til síldveiða nú mjög að breytast, möguleikar að skapast til þess að ná síldinni með ýmsu móti, sem áður hefur verið talið óframkvæmanlegt. Mætti nú segja mér, að á næstu árum yrðu enn stórfelldari breytingar til bóta í þessu tilliti en við höfum átt að fagna undanfarið. Hefur verið reynt að hlynna að þessu starfi og fiskirannsóknum yfirleitt með auknum fjárveitingum, og er stefnan enn hin sama í frv. því, sem hér liggur fyrir. Á 16. gr. B eru tveir nýir liðir, sem ástæða er til að minnast á. Það er fyrst fjárveiting til kaupa á jarðbor, 1 millj. 250 þús. kr., og 1 millj. kr. fjárveiting til þess að starfrækja þennan bor. Okkur er brýn nauðsyn að auka fjölbreytni í atvinnulífi landsins, og þjóðin á mikið undir því að geta notfært sér alla þá möguleika til hins ýtrasta, sem náttúran býður. Ómögulegt er að koma þessu við, nema þjóðin eigi góð rannsóknartæki. Vísindamenn okkar hafa sýnt fram á, að ómögulegt er að komast eftir því, hvaða verðmæti við eigum í iðrum jarðar, með tilstyrk þeirra ófullkomnu tækja, sem við nú höfum til þess að beita fyrir okkur í því efni. Djúpboranir, sem svo eru kallaðar, eru ekki mögulegar með þeim tækjum, sem við höfum nú, þótt þau hafi reynzt gagnleg eigi að síður. Til þess að vita, upp á hvað hin dýpri jarðlög hafa að bjóða, verður því svo að segja hvað sem það kostar að kaupa og starfrækja fullkomnari jarðbor. Verkefni fyrir slíkan jarðbor bíða nú víða og eru svo að segja ótæmandi. Gert er ráð fyrir, að hinn nýi bor kosti eitthvað yfir 2 millj. kr. Þótt hér sé ekki veitt öll fjárhæðin, er vonast eftir því, að hægt verði að kaupa bor strax í vetur. Áætlað er, að það kosti um 2 millj. kr. á ári að starfrækja þetta tæki og að litlar beinar tekjur komi upp í þann kostnað fyrst um sinn að minnsta kosti. Fjárveiting sú, sem sett er á frv. til þess að starfrækja borinn, er því miðuð við, að hann verði í notkun hálft næsta ár. Á gildandi fjárlögum er 6 millj. kr. aukaframlag til almannatrygginganna. Var það sett vegna rekstrarhalla trygginganna og vegna þess, að nokkuð vantaði á, að ríkissjóður hefði undanfarið borið 1/3 af tryggingaútgjöldum, svo sem í öndverðu var byggt á. Í frv. er ekki gert ráð fyrir aukaframlagi til trygginganna, þar sem þessi mál eru öll í deiglunni nú sem stendur. Hætt er þó við, að auka verði fjárveitingu til trygginganna, áður en frá fjárlögunum verður gengið, eftir nýjustu tíðindum um afkomu þeirra. Á 19. gr. er liður til dýrtíðarráðstafana. Lagt er til, að þessi liður hækki um 7 millj. og 900 þús. Samt er gert ráð fyrir óbreyttum niðurgreiðslum á næsta ári frá því, sem nú er, en þetta fé gengur allt til þess að greiða niður verð á innlendum afurðum. Neyzla innlendra afurða í landinu fer á hinn bóginn stöðugt vaxandi, sem betur fer, og þar með hækkar sú fjárhæð, sem verja verður til þess að greiða niður verðið að óbreyttum reglum. Þá hefur það komið í ljós undanfarið, að þessi liður hefur alltaf verið of lágt áætlaður, aldrei verið gert ráð fyrir eins mikilli aukningu á sölunni og orðið hefur. Þá er nýr liður á 1.9. gr., sem nefndur er „til aukningar löggæzlu og tollgæzlu“, 1 millj. kr. Það er yfirleitt kvartað um ófullnægjandi löggæzlu með vaxandi þéttbýli og aukinni umferð. Brýn þörf er einnig að efla tollgæzluna. Þessi mál eru öll í athugun hjá fjmrn. og dómsmrn., en þeim athugunum var ekki svo langt komið, þegar gengið var frá fjárlagafrv., og er ekki enn, að leitað verði sundurliðaðrar fjárveitingar til úrbóta í þessum málum. Til dæmis er það ekki ljóst enn, að hve miklu leyti hægt verður að nota aukinn mannafla bæði til tollgæzlu og löggæzlu. Þar sem þessi mál standa þannig, er það ráð tekið að setja einn lið á fjárlögin til aukningar löggæzlu og tollgæzlu og gert ráð fyrir, að þeirri fjárveitingu verði varið til þessara mála með samkomulagi þeirra tveggja ráðuneyta, sem hér eiga hlut að máli. Þá er þessu næst rétt að benda á, að fjárveitingar til nýrra vega, vegaviðhalds, fjárveitingar til skólabygginga og til fjárfestingarútgjalda yfirleitt með sárafáum undantekningum, sem ég kem að sumum hér á eftir, eru óbreyttar að krónutölu í þessu fjárlagafrv. frá því, sem þær voru í gildandi fjárlögum. Vegna þeirra kauphækkana og verðhækkana, sem orðnar eru og verða, þýðir þetta, að fjárveitingar til fjárfestingarmála eru í raun og veru lækkaðar í þessu frv. allmikið frá því, sem þær eru í gildandi fjárlögum. Treystir ríkisstj. sér ekki til að hækka þessar fjárveitingar að krónutölu frá því, sem þær eru nú, miðað við hið ískyggilega útlit um afgreiðslu greiðsluhallalausra fjárlaga fyrir næsta ár og einnig með sérstöku tilliti til þeirrar gífurlegu fjárfestingar, sem nú á sér stað af hálfu annarra aðila. Það skal einnig tekið fram í þessu sambandi, að til þess að reyna að draga nokkuð úr fjárfestingunni hefur ríkisstj. á yfirstandandi ári látið undir höfuð leggjast að nota ýmsar fjárveitingar til bygginga í Reykjavík, og verða þær fjárhæðir geymdar og notaðar til þessara framkvæmda, þegar möguleikar eru á að koma þeim áleiðis. Undantekningar frá hinni almennu reglu í frv. um fjárveitingar til fjárfestingarmála eru þessar helztar: Til eignaaukningar landssímans er gert ráð fyrir 1 millj. kr. hærri fjárhæð en í gildandi fjárlögum. Er þar stærsti liðurinn 400 þús. kr. fjárveiting til stuttbylgjusambands við Hornafjörð. Er þar um að ræða skref í þá átt að koma á bættu símasambandi við Austurland. Þá er liðurinn til flugvallagerðar hækkaður um 700 þús. Þótti það óhjákvæmilegt, miðað við verkefni þau, sem fyrir liggja. Til bygginga á prestssetrum er fjárveiting hækkuð um 600 þús. kr. Loks er tekinn inn nýr liður, framlag til tollgæzluhúss í Reykjavík, 850 þús. kr. Er óhjákvæmilegt að byrja að leggja fé til hliðar til þessarar byggingar, þar sem telja má ókleift að halda uppi fullnægjandi tollgæzlu við þau skilyrði, sem nú eru. Ég hef þá rakið gjaldahlið fjárlagafrv. í höfuðdráttum og getið um helztu nýja liði í frv. Gjaldabálkurinn á rekstrarreikningi frv. er um 59 millj. og 300 þús. kr. hærri en í gildandi fjárlögum. Samkvæmt því, sem nú hefur verið rakið, eru höfuðorsakir þessarar hækkunar sem hér segir. 1) Launagreiðslur hækka um 29 millj. kr. 2) Hækkanir vegna löggjafar frá síðasta Alþingi nema um 12 millj. kr. 3) Hið lögákveðna framlag til almannatrygginganna hækkar um 4 millj. kr. vegna hækkandi vísitölu. 4) Framlag til þess að greiða niður vöruverð hækkar um 7 millj. og 900 þús. kr. 5) Veitt til kaupa og rekstrar á jarðbor 2 millj. og 200 þús. kr. Þessar eru sem sé höfuðástæður fyrir hækkun fjárlagafrv. Ég kem þá að tekjubálki frv. Eins og ég gat um áðan, eru tekjur í frv. áætlaðar 579 millj., eða 63½ millj. kr. hærri en á gildandi fjárlögum. Þessi mikla hækkun tekjuáætlunarinnar er að nokkru leyti byggð á reynslunni á þessu ári. Mest er hækkunin á tekju- og eignarskatti. Er ráðgert, að hann hækki um 30 millj. Er augljóst, að skattskyldar tekjur verða að krónutölu hærri í ár en undanfarið vegna kauphækkana, sem orðið hafa, og vegna þeirrar miklu yfir- og næturvinnu, sem nú á sér stað. Þá er nokkuð hækkuð áætlun verðtolls og söluskatts. Tekjuáætlun þessa er sjálfsagt að endurskoða í samráði við fjvn. síðar í haust, ef betur skyldi þá sjást en þegar er orðið, hvernig stefnir, en stórfelldar breytingar hygg ég tæpast að á henni verði gerðar. Eins og fjárlagafrv. liggur fyrir, eru greiðslur samanlagðar svo að segja jafnar tekjunum. Mættu teljast sæmilegar horfur um afgreiðslu fjárlaganna, ef þessi niðurstaða væri alveg rétt mynd af horfunum. En því miður er ekki því til að dreifa, eins og ég gat um áðan, og tel ég nauðsyn að gera því atriði nokkru nánari skil. Í frv. eru samkvæmt venju ekki sett önnur lögboðin útgjöld en þau,sem Alþingi hefur þegar samþykkt. Á hinn bóginn gaf ríkisstj. og stjórnarflokkarnir fyrirheit um, til þess með því að reyna að leysa verkfallshnútinn s. l. vor, að sett yrði ný löggjöf um atvinnuleysistryggingar. Hefur verið unnið að undirbúningi þessa máls, en frv. um það efni liggur þó ekki fyrir enn þá. Við þetta heit verður að sjálfsögðu staðið, og er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram í atvinnuleysistryggingasjóð 2% af kaupgjaldi. Var s. l. vor ráðgert, að hluti ríkissjóðs til tryggingasjóðsins yrði ekki langt frá 14 millj. kr. á ári. S. l. vetur gaf ríkisstj. fyrirheit um það, að hún mundi beita sér fyrir setningu nýrra launalaga á því þingi, sem nú er að byrja. Verður frv. til nýrra launalaga lagt fyrir Alþingi nú á næstunni. Öllum er ljóst, að ný launalög hljóta að auka útgjöld ríkisins, þar sem óhjákvæmilegt er að færa laun opinberra starfsmanna til meira samræmis við önnur laun í landinu en nú eru þau. Leiðir þetta blátt áfram af þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á launum almennt nú upp á síðkastið. Verður kostnaður við þessa nýju lagasetningu áreiðanlega eitthvað yfir 20 millj. kr. Þá er unnið að endurskoðun almannatryggingalaganna, svo sem ég vék að áðan. Þeirri endurskoðun er að vísu ekki lokið, en nokkuð langt komið. Að vísu geri ég tæpast ráð fyrir, að það verði talið fært að setja ný almannatryggingalög, sem hafi í för með sér útgjaldaaukningu frá því, sem nú er, umfram þá stórfelldu útgjaldaaukningu, sem leiðir af kauphækkunum og verðhækkunum, sem eru að verða. En eins og ég gat um áðan, þá er ekki í frv. gert ráð fyrir því aukaframlagi til Tryggingastofnunarinnar, sem er í gildandi fjárlögum og á yfirstandandi ári nemur 6 millj. kr. Þætti mér því ekki ólíklegt, eins og ég sagði áðan, að óhjákvæmilegt yrði, hvað sem líður setningu nýrra laga um almannatryggingar, að ríkissjóður yrði að leggja fram hærri fjárhæð til trygginganna en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Þá vil ég loks benda á það, að þótt fjárveiting til vegaviðhalds sé látin standa eins og hún er í gildandi fjárlögum, 25 millj. kr., þá er augljóst, að með þeirri hækkun á kaupgjaldi, sem orðin verður á næsta ári vegna hækkandi vísitölu, verður óhugsandi að halda vegakerfinu í viðunandi ástandi fyrir þessa fjárhæð á næsta ári. Það er því augljóst, að gjaldahlið þessa fjárlagafrv. á eftir að hækka um marga milljónatugi. Hv. Alþingi verður hér að horfast í augu við afleiðingar þess, sem gerzt hefur í efnahagsmálunum, og þarf það engum á óvart að koma, svo rækilega sem það var allt brýnt fyrir mönnum s. l. vetur og s. l. vor. Með kauphækkunum þeim, sem áttu sér stað s. l. vor, var brotið blað í efnahagsmálum. Fram að þeim tíma höfðum við um nær þriggja ára skeið búið við stöðugt verðlag, greiðsluafgang ríkisins, lækkandi skatta og tolla og stóraukinn almennan sparnað, sem gat orðið upphaf þess, að úr rættist þeirri „krónísku“ lánsfjárkreppu, sem við höfðum búið við svo lengi. En nú verða menn að horfast í augu við síhækkandi verðlag, minnkandi sparnað, stóraukin ríkisútgjöld og standa nú frammi fyrir því, að það verður ekki hægt að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög án þess að auka tekjurnar með hækkuðum tollum eða sköttum eða nýjum álögum í einhverri mynd í fyrsta skipti um langan tíma. Þegar menn sjá hina miklu hækkun, sem nú verður á fjárlögunum, er eðlilegt, að mönnum detti í hug, hvort ekki væri unnt að lækka eða fella niður einhverja meiri háttar kostnaðarliði ríkisins. Þetta atriði hefur mjög oft og ýtarlega verið rætt hér á hv. Alþingi á undanförnum árum. Vitaskuld þarf að viðhafa stöðuga sparnaðarviðleitni í rekstri ríkisins, koma honum eins skipulega og hagkvæmt fyrir og frekast er auðið. Er sönnu næst, að ætið er lagt mikið starf í þetta, ekki sízt fyrir atbeina fjmrn. Á árinu 1954 gekkst ég fyrir því, að sett var á fót nefnd til þess að rannsaka gaumgæfilega gjaldahlið fjárlaganna og ríkisreikningsins með það fyrir augum að benda á leiðir til sparnaðar. Var einn fulltrúi í nefndinni af hendi hvers ráðh. í ríkisstj. Þessi nefnd hefur nú fyrir nokkrum dögum skilað áliti, sem sent hefur verið til ráðuneytanna. Eru þar allýtarlega rædd ýmis atriði, sem nefndin hefur athugað í þessu sambandi, og ýmsar ábendingar gefnar um starfrækslu ríkisins. Nál. þetta mun fjvn. að sjálfsögðu fá til afnota við sitt starf. Á hinn bóginn þykir mér ástæða til að taka það fram strax, að niðurstaða þessarar athugunar, sem fram hefur farið á útgjöldum ríkissjóðs, staðfestir þá skoðun, sem áður hefur þráfaldlega verið rökstudd hér á Alþingi, að enginn kostur er þess að lækka eldri útgjaldaliði í starfrækslu ríkisins, svo að verulega muni um til lækkunar á heildarútgjöldum þess, nema með því að færa niður þær greiðslur, sem inntar eru af höndum til verklegra framkvæmda, til styrktarstarfsemi og til þess að halda uppi margs konar þjónustu í þágu almennings, eða þá með því að hætta að greiða niður verðlag á vörum innanlands, sem vitaskuld mundi hafa í för með sér tilsvarandi verðhækkanir. Fram hjá þessu verður ekki með nokkru móti komizt. Í þessu sambandi er einnig rétt að geta þess, að það er síður en svo, að stefna Alþingis undanfarið hafi miðað í þá átt að draga úr lögboðnum útgjöldum ríkisins til þess að koma slíkri lækkun á ríkisútgjöldunum í framkvæmd, og þarf ekki langt að seilast eftir dæmum um það, þar sem síðasta Alþingi samþykkti nýja útgjaldalöggjöf, sem samtals hækkaði útgjöld ríkisins um 12 millj. á þessu ári og þó mun meira þegar frá líður. Afleiðingar þess, sem skeði á s. l. vetri, eru ekki aðeins augljósar á því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, heldur speglast þær alls staðar í efnahagslífinu. Þegar sýnt var í vor, að efnahagskerfið var að ganga úr skorðum á nýjan leik, reis fjárfestingaralda sú, sem byrjuð var að rísa, áður en sjálf þáttaskilin urðu eftir verkföllin, enn þá hærra en áður. Segja má, að við höfum búið í sumar við eins konar „fjárfestingarpanik“, ef nota mætti það orð, þar sem menn láta vinna við ljós á kvöldum og um nætur til þess að koma lausu í fast, eins og það er orðað, eða til þess að komast sem lengst í því að koma sér upp þaki yfir höfuðið, áður en afleiðingar kauphækkananna í vor næðu að koma fram að fullu í byggingarkostnaðinum. Þessi „panik“ hefur svo vitaskuld átt sinn þátt í því að gera ástandið mun erfiðara en ella, aukið þensluna og verðbólguhættuna um allan helming og stórhækkað byggingarkostnaðinn. Sparifjárinnlög hafa einnig vaxið mun minna en í fyrra og hittiðfyrra. Þannig hefur spariféð aukizt á þessu ári frá 1. jan. til ágústloka um 95 millj., en á sama tíma árið 1954 um 148 millj. og í hittiðfyrra, árið 1953, um 121 millj. á sama tíma. Útlán bankanna hafa á hinn bóginn stóraukizt á árinu. Það hefur lítið stoðað til þess að vega upp á móti þessum ósköpum, þótt áhrif ríkissjóðs á fjárhagskerfið hafi verið hagstæð á árinu vegna góðrar afkomu hans og sömuleiðis þótt ríkisstj. hafi látið ónotaðar ýmsar fjárveitingar til byggingarframkvæmda í Reykjavík og staðið á móti því, að lagt verði í ýmsar stórbyggingar í höfuðstaðnum, þar sem mest hefur verið um að vera. Þetta nýja upplausnarástand í efnahagsmálum hófst fyrir alvöru, þegar kommúnistar voru leiddir til valda í verkalýðssamtökunum haustið 1954, því að þá þóttust margir sjá, hversu fara mundi um verðlagsmálin, og sá hugsunarháttur festist að ekki mætti láta fjárfestingar né innkaup bíða stundinni lengur. Magnaðist þetta þó um allan helming við kauphækkanirnar s. l. vor. Verkuðu þær að sjálfsögðu sem olía á eld, þar sem verðhækkanir og nýjar kauphækkanir aftur vegna þeirra voru þá auðreiknaðar hverjum manni. Það er víst alls ekkert ofsagt, að almenningur í landinu hagnist síður en svo á þessu ástandi, allra sízt launþegarnir yfirleitt, eins og raunar var alltaf fyrir séð, enda ekki refirnir til þess skornir. Það eru allt aðrir, sem græða á því ástandi, sem við nú búum við. Það eru verðbólgubraskarar, sem reyna að nota upplausnarástandið á margvíslegan hátt til þess að skara eld að sinni köku, og tækifærið hefur enn einn sinni verið lagt þeim upp í hendurnar. Enn sem komið er gengur framleiðslan þrátt fyrir það, sem skeð hefur, en þar brennur þó eldurinn heitast. Framleiðslukostnaður fer mjög vaxandi á öllum sviðum, enda verður kaupgjald nú í byrjun næsta árs orðið um 20% hærra en fyrir verkfallið. Þær greinar framleiðslunnar, sem áður höfðu gengið án styrks eða uppbóta, eru nú sem óðast að komast á slíkar uppbætur eða tilkynna stöðvun sína fram undan, ef ekki verði ráðstafanir gerðar til þess að jafna metin. Faxasíldin fær uppbætur stórum meira en áður. Landbúnaðinum hefur verið heitið útflutningsuppbótum til jafns við bátaútveginn. Það er vitað mál, að frystihús þau, sem aðallega taka á móti smáfiski, eru að stöðvast og geta ekki keypt fisk við því verði, sem hann hefur verið seldur innanlands, en lækkun á fiskverði til sjómanna og útgerðarmanna kemur ekki til mála. Togaraútgerðinni er fleytt áfram með álagi á innflutta bíla, en gjaldeyrir til þeirra kaupa sagður mjög á þrotum og uppbótarfé ekki fyrirliggjandi nema fram í marzlok, að því er manni skilst, að óbreyttum stuðningi við útgerðina. Það væri synd að segja, að kommúnistar hefðu ekki náð þeim tilgangi sínum frá í vor að skapa ný vandamál, sem erfitt mundi að leysa. Að því leyti hafa þeir ástæðu til þess að vera ánægðir. Það sýnir ástandið, eins og það er nú, og verkefni þau, sem fram undan eru og ég hef lauslega drepið á. Aftur á móti er ég ekki viss um, að kommúnistar hafi af þessu eins mikinn ávinning og þeir fyrir fram töldu líklegt. Ég held sem sé, að fleirum og fleirum sé að verða ljóst samhengi þessara mála og hverri lukku það muni stýra, eða hitt þó heldur, að láta þá hafa áfram stjórn alþýðusamtakanna í landinu og halda verkalýðnum þannig frá allri þátttöku í ábyrgu þjóðmálastarfi. Ég held, að fleiri og fleiri sjái æ betur og betur, hver hamingja af því muni stafa, eða hitt þó heldur, ef kommúnistum verður látið haldast uppi að beita hinum miklu áhrifum verkalýðssamtakanna einhliða þannig, að verði vatn á myllu upplausnar og fjármálabrasks, í stað þess að áhrif verkalýðsins komi að notum við uppbyggingarstarf, sem efli framfarir og bæti lífskjör. Það sýnir m. a., hvernig augu margra eru að opnast gagnvart þessum verðbólgu- og vísitöluleik, sem leikinn er, að starfsfólk í fyrirtæki einu í Danmörku neitaði nú fyrir skemmstu að taka á móti nýrri vísitöluuppbót, sem það átti rétt á að fá vegna almennrar verðhækkunar. Með þessu vildi fólkið á kröftugan og eftirminnilegan hátt gefa til kynna þann skilning sinn, að hinar sífelldu kauphækkanir og verðlagshækkanir á víxl væru ekki til hagsbóta fyrir launþegana almennt, það yrði að finna aðrar leiðir. Það verður skýrara og skýrara fyrir mönnum, að kauphækkanir einar tryggja mönnum ekki betri lífskjör. Þar þarf fleira að koma til. Þar þurfa m. a. að koma til áhrif og samstarf alþýðusamtakanna í jákvæðu þjóðmálastarfi. Ég vil þá þessu næst minnast á framkvæmdir ýmsar, sem ríkisvaldið er riðið við, og útvegun fjár til þeirra. Er þar efst á blaði sementsverksmiðjan. Málefnasamningur flokkanna við stjórnarmyndunina ákveður, að útvegun lánsfjár til rafmagnsframkvæmdanna í dreifbýlinu skuli sitja fyrir öllu öðru en lánsútvegunum til sementsverksmiðjunnar. Sementsverksmiðjan er því önnur af tveimur forgangsframkvæmdum ríkisstjórnarinnar. Unnið hefur verið langa hríð að útvegun erlends láns fyrir erlendu efni og vélum til sementsverksmiðjunnar og væntum við fastlega, að það takist nú næstu daga að ganga endanlega frá láni fyrir hinum erlenda hluta stofnkostnaðarins. Lánsútvegun þessi hefur mjög dregizt á langinn, og teljum við þó á engan hátt hægt að ásaka ríkisstj. né starfsmenn hennar, sem að þessum málum vinna, fyrir þann mikla drátt, sem orðið hefur. Verður nánar frá þessari fjárútvegun skýrt, þegar alveg sér fyrir endann á málinu. Við þurfum áreiðanlega á nokkru erlendu lánsfé að halda til þess að framkvæma raforkuáætlun dreifbýlisins með þeim hraða, sem nú er fyrirhugaður. Hefur ekki enn verið gengið frá þeim málum, en ætlunin var að athuga um erlendar lántökur til þeirra í sambandi við véla- og efniskaup til stærstu veitnanna. Eru tilboð nú nýkomin, og verður því vonandi hægt að ganga frá þessari hlið málanna nú alveg á næstunni. Annars er um raforkumálin það að segja, að séð verður um, að þær framkvæmdir komist á samkvæmt áætlun þeirri, er gerð var við stjórnarmyndunina. Þá vil ég minnast á ræktunarsjóð og fiskveiðasjóð. Alþingi hefur nýlega sett löggjöf varðandi þessa sjóði báða, breytti ræktunarsjóðslöggjöfinni, gerði ráð fyrir nokkuð auknum útlánum til útihúsabygginga og setti nýja löggjöf um fiskveiðasjóð, þar sem gert er ráð fyrir auknum lánum út á nýja báta og skip. Ríkisstj. hefur í samráði við Alþingi haft uppi ráðagerðir um öflun fjár til þessara sjóða og heitið þeim fé. Í trausti þess hafa menn lagt í framkvæmdir í sveitum og gert samninga um smíði og kaup á nýjum fiskibátum. Menn vita, að ríkisstj. hefur haft í huga þá aðferð við fjáröflun til þessara sjóða, að Framkvæmdabankinn leitaði til Alþjóðabankans um lán, sem gætu orðið endurlánuð sjóðunum. Á hinn bóginn hefur verið þannig ástatt undanfarið og er þannig enn, að Alþjóðabankinn hefur viljað vita, hvernig lántökum til sementsverkmiðjunnar yrði fyrir komið, áður en hann léði máls á frekari lánveitingum til Íslendinga, en sementsverksmiðjan hefur verið önnur sú framkvæmd, sem ríkisstjórnin og flokkar þeir, sem hana styðja, hafa viljað láta sitja fyrir öllu öðru, eins og ég sagði áðan. Af þessum ástæðum hefur blátt áfram ekki verið mögulegt fram að þessu að vinna að lántökumálum ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs, enda þótt þau hafi verið lögð fyrir Alþjóðabankann og skýrð fyrir honum. Þegar sementsmálið er leyst, verður farið á stúfana á nýjan leik með mál ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs og ef til vill fleiri mál og reynt að fá þeim hraðað eftir föngum. En Alþjóðabankinn hefur þann hátt á að kynna sér sem bezt fjárhagsástæður í þeim löndum, sem óska eftir lánum, áður en til úrslitaumræðunnar kemur um lánbeiðnir, og tekur það sinn tíma. Nú þyrftum við að fá erlent lánsfé handa ræktunarsmíði og fiskveiðasjóði einmitt til þess að mæta útlánaþörf þeirra á þessu hausti og framan af vetri, vegna þess að það væri mjög slæmt að þurfa að leysa fjárþörf þeirra öðruvísi, eins og nú er ástatt í fjárhagsmálum landsins. Ég vil engu spá um, hvort þetta tekst, og er raunar orðinn svartsýnn á, að svo verði, vegna þess, hve þessi mál hafa dregizt. Fari svo, að við fáum ekki erlend lán í tæka tíð, verður að efna heitin við þessa sjóði með innlendu fé. Verður þá sennilega sem fyrr þrautalendingin að taka af greiðsluafgangi ríkissjóðs. Er það þó neyðarúrræði að setja greiðsluafganginn í umferð, svo sem nú standa sakir, sem allir munu sjá. Að mínum dómi verður þó svo að gera, ef þetta mál leysist ekki á annan hátt. Þegar við sjáum, hvernig ástatt er og á hve tæpt vað er hér teflt, t. d. í lánamálum ræktunarsjóðs og fiskveiðasjóðs, þá mætti okkur einnig verða hugsað til þess, hvernig ástatt væri, ef ríkisbúskapurinn væri rekinn með halla ofan á allt annað eða væri í engu aflögufær, og gefur það einnig hugmynd um, hvernig ástatt yrði, ef svo yrði um hnútana búið, að ekki reyndist lengur kleift að afgreiða sæmilega sterk fjárlög. Sumir velta því fyrir sér, hvort við þurfum á erlendu lánsfé að halda eða ekki. Frá mínu sjónarmiði er auðvelt að svara því. Við þurfum mjög á erlendu lánsfé að halda á næstu árum, ef við eigum að geta haldið áfram þeirri stórfelldu uppbyggingu, sem hér á sér stað og verður að eiga sér stað á næstunni. Nægir í því sambandi að minna enn á ræktunarsjóð, fiskveiðasjóð og þau verkefni, sem þessir sjóðir eiga að leysa, þá raforkumálin, bæði dreifbýlisáætlunina og hina nýju virkjun Sogsins, sem nú stendur alveg fyrir dyrum, ef vel á að fara. Þá eru skipakaup, hitaveitur, jarðhitaorkuver, vatnsorkuver til stærri átaka og iðjuver, sem ókleift er upp að telja, o. s. frv. Framkvæmdir hafa verið hér gífurlega miklar á undanförnum árum. Þær hafa að mjög verulegu leyti byggzt á þjóðartekjunum sjálfum, en einnig mjög á erlendu fé, bæði lánsfé og gjafafé, sumar stærstu framkvæmdirnar. Það eru til um þetta mjög merkilegar upplýsingar, sem hafa komið út á vegum Framkvæmdabankans. Samkv. þeim upplýsingum hefur erlent ráðstöfunarfé til fjárfestingarmálanna numið 31% af fjármunamyndun ársins 1950, 31% árið 1950, 25% árið 1951, 18% árið 1952, 13% árið 1953, en árið 1954 6.7%. Þetta sýnir, að við höfum notað mjög mikið erlent fé á undanförnum árum, en þó hefur það farið hraðminnkandi, enda herðir nú mjög að um fjárútvegun til ýmissa framkvæmda, sem fyrirhugaðar eru. Þetta gefur auga leið um það, að ef við ætlum ekki að láta undan síga í þessum efnum, þá þurfum við á verulegu erlendu fjármagni að halda. Þótt við getum aldrei byggt fjárfestingu okkar nándar nærri einvörðungu á erlendu lánsfé, þá verðum við samt að reyna að haga málum þannig, að við getum átt kost á lánsfé erlendis á næstu árum. Það er á hinn bóginn óhætt að fullyrða, að takist okkur ekki að koma hér á auknu jafnvægi í þjóðarbúskapnum,takist okkur ekki með skynsamlegum ráðstöfunum að byggja upp aftur í stað þess, sem brotið hefur verið niður undanfarið, þá munum við mæta miklum erfiðleikum í sambandi við öflun erlends lánsfjár á næstu árum. Það verður að segja það svo skýrt, að allir skilji, að atburðir eins og þeir, sem gerzt hafa í efnahagslífi okkar undanfarið, eru sízt til þess fallnir að greiða fyrir lántökum erlendis. Aldrei verða hér þó tryggðar öruggar og öflugar framfarir, ef þjóðin eyðir öllum tekjum sínum og fjármagnsmyndun í landinu verður svo lítil, að framkvæmdir dragast saman. Höfuðhættan við verðbólguþróunina er einmitt sú, að hún ýtir undir gegndarlausa eyðslu og lamar sparnaðinn og fjármagnsmyndunina innanlands. Ömurlegasta dæmið, sem ég þekki um þetta, er frá árinu 1946. Þá var svo komið, að innlend fjármagnsmyndun í bönkum og sparisjóðum var engin, minni en ekki neitt, raunar meira fé tekið út en inn var lagt. Á þessu ári er sýnilega mikil breyting til hins verra í þessu tilliti frá því, sem orðið var í fyrra og hittiðfyrra, svo sem ég gat um áðan, þótt því fari fjarri, að eins illa sé enn ástatt og verst hefur verið. Hvernig á að koma í veg fyrir, að þessi mál komist aftur á það stig, sem þau komust 1946, með þeim afleiðingum, að þjóðin verði algerlega háð erlendu fjármagni til meiri háttar framkvæmda, vegna þess að enginn þorir að eiga innstæður af ótta við stórfellda verðrýrnun þeirra? Hvernig á að forðast þetta, ef það á að verða hlutskipti okkar á næstu árum að taka með örstuttu millibili aðrar eins verðbólguveltur og við höfum tekið undanfarið og erum að taka núna? Allir ættu að sjá, hvernig fer, ef fjármagnsmyndun verður sama sem engin. Hvar ætla menn þá að fá öll lánin, sem menn vilja eiga kost á til alls konar framkvæmda? Í þessu sambandi kemur ýmislegt til greina, verðtryggður sparnaður og þá jafnframt skuldir, sem ekki lækka í raun og veru, þótt verðbólguöldur skelli yfir. Á þessu er ætlunin að byrja til reynslu nú samkvæmt lögum frá síðasta Alþingi, þar sem heimilað var að bjóða út 20 millj. kr. í vísitölutryggðum skuldabréfum með ábyrgð ríkissjóðs. Þá kemur til greina, að þeir, sem spara, leggi meira fé sitt en verið hefur í hlutabréf, sem gera mætti ráð fyrir að væru seljanleg og hækkuðu í verði, þegar verðlag almennt hækkar. Þá hefur sparifé verið gert skatt- og útsvarsfrjálst. Allar hugsanlegar leiðir þarf að athuga gaumgæfilega, sem orðið gætu til þess að efla heilbrigða fjármagnsmyndun í landinu og forða því, að verðmæti þeirra, sem vilja spara, verði verðbólgu alveg að bráð. En það vitum við vel, að heilbrigðasta leiðin í þessum málum er sú, að þau öfl, sem hér um ráða mestu, gerist samtaka um að koma á og viðhalda stöðugu verðlagi og peningagengi. Það er auðvitað æskilegast, að veðrið sé gott og hagstætt. Þó gefast menn ekki upp, þótt misjafnlega viðri, heldur reyna að finna leiðir til þess að bjarga sér samt. Við verðum að gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að koma þessum málum í gott og stöðugt horf, en jafnframt finna leiðir til að mæta vandanum, ef þau öfl í landinu, sem hér um ráða miklu, dæma okkur til þess að taka hverja veltuna af annarri næstu árin. Á þessu stigi málanna hef ég ekki aðstöðu til þess að gera uppástungur um, hvað gera skuli til þess að koma aftur á meira jafnvægi í efnahags- og atvinnumálum landsins. Eitt er þó víst: aldrei má gefast upp. Hversu oft sem fellt er taflið, verður að raða upp á nýjan leik og halda áfram. En höfuðatriðið er, að almenningur í landinu nái að skilja efnahags- og framleiðslumálin og veiti öruggan stuðning skynsamlegum ráðstöfunum, jafnvel þótt þær í bili kunni að snerta menn óþægilega. Sé ekki hægt að treysta því, að almenningur átti sig á þessum efnum, þá er fen undir fæti, og leiðir það til hinna verstu tíðinda. Ég vil að lokum minna á nokkur atriði, sem ég tel þýðingarmikil grundvallaratriði í þessum málum. Ég held, að það skorti mjög mikið á, að menn geri sér almennt grein fyrir því og það margir af þeim, sem mikið tala um frelsi og jafnvægi í atvinnurekstri, viðskiptum og framkvæmdum, hvað gera þarf, til þess að slíkt frelsi og jafnvægi geti staðið stundinni lengur. Ég held, að það skorti mjög skilning á því hér á landi enn þá, að jafnvægi í efnahagslífinu, frelsi í viðskiptum og framkvæmdum verður ekki viðhaldið stundinni lengur með því að hafa allar flóðgáttir opnar, alla enda lausa, ef svo mætti að orði komast. Frelsi í viðskiptum og framkvæmdum verður t. d. ekki til lengdar við haldið, nema tekið sé öruggum tökum á peningamálunum og þau tök notuð til þess að styðja þetta frelsi, jafnvel þótt gera þurfi ýmsar ráðstafanir í því skyni, sem verða hlytu til þess að allir fengju ekki öllu fram komið, sem þeir vildu helzt. Það er vafalaust vonlítið að viðhalda jafnvægi, stöðugu verðlagi og frjálsum viðskiptum, ef rekstur ríkissjóðs er með greiðsluhalla eða bankarnir auka útlán sín umfram sparifjárinnlög og umfram það, sem framleiðslan eykst á móti. Og þegar efnahags- og atvinnulífið einkennist af miklum athöfnum, fullri atvinnu fyrir alla og jafnvel skorti á vinnuafli, þá er víst vonlítið, að jafnvægi eða frelsi haldist eða mögulegt sé að komast hjá stórfelldum höftum í mörgum greinum, ef ekki eru beinlínis gerðar ráðstafanir til þess að vega á móti ofþenslunni með því að draga úr útlánum að tiltölu við innlán eða með öðrum hliðstæðum ráðstöfunum af hendi bankanna eða með því að hafa stórfelldan greiðsluafgang hjá ríkinu, með nýjum álögum, ef þyrfti, sbr. ný dæmi frá Danmörku einmitt um þessi mál, - greiðsluafgang, sem lagður væri til hliðar sem aukinn sparnaður, en ekki notaður fyrr en aftur vottaði fyrir samdrætti í efnahags- og atvinnulífinu. Það er grundvallarskilyrði frelsis í viðskiptum og framkvæmdum, að ríkisvaldið telji sér jafnskylt að koma í veg fyrir ofþenslu í efnahagskerfinu og hitt að fyrirbyggja kyrrstöðu og atvinnuleysi. Það er tómt mál að tala um frelsi í viðskiptum og framkvæmdum, ef ekkert er gert til þess að þjóðin fái skilið, hvað gera þarf, hvað verður t. d. á sig að leggja eða neita sér um, til þess að frelsið geti staðizt. Það kemur sem sé ævinlega upp úr kafinu, að það er allsendis óhugsandi, að hvergi sé neitt aðhald í efnahags- og atvinnulífinu. Það verður einhvers staðar að vera miðlandi afl, ef svo mætti segja. Ef ekki er gengið beint framan að með höftum og notað leyfakerfi, eins og stundum hefur verið gert, en mönnum líkar ekki vel og velflestir telja neyðarúrræði, þá verður þetta miðlandi afl að njóta sín í gegnum bankapólitíkina og fjármálapólitík ríkisins til þess að vinna gegn jafnvægisleysi í þjóðarbúskapnum. Hér ber nefnilega allt að sama brunni. Það er ekki meira til ráðstöfunar en aflast. Það er ekki hægt að gera allt í senn, ekki hægt að nota sama féð nema einn sinni. Þetta verða menn að þora að segja og þora að skilja, þora að viðurkenna í orði og verki, bæði þeir, sem stiga fram og bjóðast til þess að sjá fyrir málefnum landsins, ef menn vilja þá til þess kjósa, og ekkert síður allur almenningur í landinu. En hér þarf einnig fleira til, eins og ég hef reynt þráfaldlega undanfarið að benda á og ég bendi á enn, vegna þess að það er aldrei of oft sagt. Ríkisvaldið og bankavaldið er ekki einhlítt í þessu tilliti, eins og þjóðfélag okkar er uppbyggt. Hin voldugu almannasamtök hafa sitt að segja, einkum samtök launafólksins. Jafnvægi í þessum málum næst tæpast og stendur varla stundinni lengur, þótt náist í bili, nema stjórnarvöldin og forráðamenn lánsstofnana á einu leitinu og almannasamtökin, einkum launafólksins, á hinu leitinu miði að sama marki, miði að því að halda stöðugu verðlagi og stöðugu gengi og frelsi í viðskiptum, miði að þessu af því, að allir þessir láti sér skiljast, að stöðugt verðlag og gengi er undirstaða þess, að framleiðsluskilyrðin nýtist svo sem ástæður frekast leyfa, og grundvöllur batnandi lífskjara. Þetta mundi ekki þýða, að aldrei ætti að hækka kaupið. Kaupið ætti þvert á móti ævinlega að vera eins hátt og framleiðslan getur borið. Þetta mundi á hinn bóginn þýða, að launapólitík verkalýðsfélaganna væri við það miðuð að hækka launin eins mikið og mögulegt væri, án þess að skapa verðbólgu, enda gerði þá ríkisvaldið allt það, sem með skynsamlegu móti væri af því hægt að krefjast til þess að halda stöðugu verðlagi í landinu og efla framfarir. Hér hefur undanfarið áreiðanlega ýmislegt á skort, til þess að fullum árangri yrði náð í efnahagsmálunum. Eitt er þó allra augljósast. Samstarf hefur ekkert verið milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisvaldsins í þessum þýðingarmiklu málum. Um það hafa kommúnistarnir séð. Verkefni þau, sem úrlausnar bíða nú, eru ekki öll sérlega aðlaðandi né skemmtileg fremur en stundum áður. Það verður á hinn bóginn að horfast í augu við hlutina eins og þeir eru. Ég tel það hollt og réttmætt, að umr. þær, sem hljóta og eiga að fara fram hér á hv. Alþingi, áður en til afgreiðslu þessara mála kemur og til undirbúnings afgreiðslu þeirra, beinist nokkuð að þeirri merku tilraun, sem hér var gerð á árunum 1950–55 til þess að koma á varanlegu jafnvægi í efnahagsmálum landsins, og ástæðunum til þess, að við búum nú við upplausnarástand í þessum málum þrátt fyrir stórfelldan árangur til góðs fyrir alla, sem orðinn var á tímabili. Við þetta hef ég leitazt við að miða mitt mál, og þess vegna hef ég drepið á, hvaða skilyrði mér sýnist þurfa að vera fyrir hendi, til þess að vel megi farnast í þessum málum. Vænti ég, að það geti orðið inngangur að því, að málefni þessi verði rædd til nokkurs gagns með rökum, m. a. á þann hátt, að menn geri rökstudda grein fyrir áliti sínu á því, sem gert hefur verið eða látið ógert, allt til leiðbeiningar, áður en ákvarðanir verða um það teknar, hvað nú skuli til bragðs taka. Þótt ég hafi nú bent á margan vanda, sem úrlausnar bíður, og svartar blikur, sem á lofti sjást, þá ber ekki að draga af því þá ályktun, að ég sé svartsýnn á framtíðina. Við höfum aldrei átt betri framleiðslutæki en nú, aldrei haft betri skilyrði til þess að bjarga okkur en einmitt nú. Dugnaður er mikill, þótt stundum sé annað á orði haft. Unga fólkið er yfirleitt tápmikið og dugmikið, og atvinna er mikil og afkoma almennings góð. Þetta er ánægjulegt, og þessa er gott að minnast, ef mönnum fer að vaxa vandinn mjög í augum. Þetta er þó allt í hættu, ef framleiðslan dregst saman og framkvæmdir stöðvast vegna skorts á fjármagni. Við höfum á marga lund góð skilyrði til þess, að öllum vegni vel. Hér vinna flestir mikið, þegar atvinna er nóg í boði, og hér eru jafnbetri lífskjör en víðast annars staðar og vafalítið jafnari en á nokkru öðru byggðu bóli. Við verðum að bera gæfu til þess að koma svo málum, að þessi velmegun geti haldið áfram og að við þurfum ekki að horfast í augu við kyrrstöðu og atvinnuleysi. Ég er sannfærður um, að þetta tekst, þótt það kunni að kosta ýmsar ráðstafanir, sem verða umdeildar og sumum sýnast í fljótu bragði ekki vera gróðabragð fyrir sig persónulega. Þær geta verið það samt, þegar málin eru skoðuð ofan í kjölinn. Það er bjargföst sannfæring mín, að Íslendingar muni ekkert síður en aðrar þjóðir læra að skilja samhengið í efnahagsmálum og gera sér grein fyrir meginreglum þeirra, en á því byggist auðvitað allt, þegar til kemur, í þjóðfélagi hinna frjálsu félagasamtaka, sem vill ekki láta beita valdi, heldur byggja á ákvörðunum fjöldans. En einmitt af því að við viljum byggja á frjálsum félagssamtökum ákvarðanir um ýmsa af þýðingarmestu þáttum efnahagsmálanna, þá á þjóðin allt í því tilliti undir þekkingu og þroska þeirra manna, sem þar fjalla um. Umr. um efnahagsmál á Íslandi og margar ákvarðanir bera þess glöggan vott, að mikil þörf er stóraukinnar almennrar fræðslu um þessi mál. Við þurfum ekkert að fyrirverða okkur fyrir þetta, því að það er skemmra síðan við fórum við þau að fást á nútímavísu en margir aðrir, og fleira kemur þar til. En það vil ég láta verða mitt síðasta orð að þessu sinni, að úr þessu verður að bæta á næstunni með stóraukinni almennri fræðslu um efnahagsmálin, ef vel á að fara.



Herra forseti. Hér liggur fyrir til umr. frv. til fjárlaga fyrir árið 1956. Það er í öllum höfuðatriðum svipað fjárlögum yfirstandandi árs og fjárlögum síðustu ára. Fjármálastefnan er hin sama, og þróunin er í sömu átt og áður. Samkvæmt frv. eru heildarútgjöld á rekstrarreikningi næsta árs áætluð 515 millj. kr., en voru á síðustu fjárlögum 455 millj. Hækkun útgjalda er því um 60 millj. kr., eða rétt um 13%. Gefið er í skyn, að þessi hækkun útgjaldanna stafi fyrst og fremst af hækkun kaupgjalds og orsökina sé að finna í verkföllunum í vetur, þegar verkafólk knúði fram nokkra kauphækkun sér til handa. Við athugun á frv. kemur þó í ljós, að þessi skýring er í verulegum atriðum röng. Þeir gjaldaliðir frv., sem almennt verkamannakaup verkar mest á, hækka langsamlega minnst. Glöggt dæmi um það er framlög til vegamála. Samkv. frv. eru útgjöld til vegamála áætluð 49.7 millj. kr., en voru á síðustu fjárlögum 48.9 millj. Hækkunin er því aðeins 800 þús. kr., eða um 1.6%. Til vita- og hafnarmála er áætlað á frv. 13.5 millj., en var 13.2 millj. Hækkunin er aðeins 2.2%. Þessir tveir liðir, vegamál og hafnarmál, eru þeir liðir, sem langmestu máli skipta og aðallega byggjast á kaupi verkafólks, en á þeim er hækkunin svona sáralítil. Það er að vísu augljóst, að þessar fjárveitingar til vegamála og hafnarmála jafngilda minnkandi framkvæmdum í þeim efnum, en hitt er líka ljóst, að hækkunin á útgjöldum ríkisins á að renna eitthvað annað en til verkafólks. Séu aftur á móti athuguð þau útgjöld ríkisins, sem renna í embættis- og skrifstofubáknið, verður annað upp á teningnum. Kostnaður ríkisstjórnarinnar sjálfrar er áætlaður á frv. 17.9 millj. kr., en var 14.9 millj. á fjárlögum yfirstandandi árs. Þar nemur hækkunin rúmum 20%. Útgjöld af dómgæzlu og lögreglustjórn eru áætlum 34.7 millj. kr., en voru 28.9 millj. Hækkunin nemur 20%. Kostnaður við innheimtu tolla og skatta er áætlaður 14.6 millj., en var 11.7 millj. Hækkunin er 25%. Þannig hækkar embættis- og skrifstofubáknið miklu meira en sem nemur meðaltalshækkun frv. Launahækkanir til embættismanna hafa auðvitað verið samþ., þó að þeir gerðu ekkert verkfall s. l. vetur. En hækkun á þessum liðum stafar þó eins mikið eða meir af stækkun embættisbáknsins og af beinni kauphækkun til starfsmannanna. Útþensla embættiskerfisins heldur enn áfram, eins og hún hefur gert mörg undanfarin ár. Stjórnarflokkarnir kappráða nýja og nýja menn í þjónustulið sitt hjá ríkinu. Einn daginn hefur Framsókn frumkvæðið og ræður nokkra gæðinga sína, og næsta dag er það Sjálfstfl., því að í höfuðatriðum má ekki raska helmingahlunnindum stjórnarflokkanna. Það er glöggt, svo að ekki verður um villzt, að þetta fjárlagafrv. er byggt á sömu fjármálastefnu og fylgt hefur verið í nokkur undanfarin ár og breytingar þess frá gildandi fjárlögum eru yfirleitt sama eðlis og breytingar ríkisstj. á fjárlögum síðustu ára hafa verið. Við afgreiðslu fjárlaga undanfarin ár höfum við fulltrúar Sósfl. tekið það skýrt fram, að við erum í aðalatriðum ósamþykkir fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Einn veigamesti þátturinn í fjármálastefnu stjórnarinnar hefur verið sá, að ríkisstj. ætti að hafa sem álitlegastan tekjuafgang. Sérfræðingar stjórnarinnar hafa látlaust hamrað á þeirri speki, að ríflegur tekjuafgangur ríkissjóðs mundi skapa jafnvægi í fjárhagslífi þjóðarinnar og stuðla að almennri velgengni. Það sama hefur verið sagt um rekstur bankanna. Aukinn árlegur gróði þeirra hefur átt að stuðla að fjárhagslegu jafnvægi, forða verðbólgu og auka á almenna velmegun í landinn. Þessi kenning hefur óspart verið notuð til þess að koma fram aukinni tekjuöflun fyrir ríkið og til þess að tryggja bönkunum vaxandi gróða. Tekjur ríkissjóðs hafa farið ört vaxandi einmitt hin síðari ár, sem áttu að vera ár jafnvægis í efnahagslífinu. Tolltekjurnar hafa stórvaxið, og nýir gífurlega háir tollar hafa verið lagðir á án þess þó að renna beint í ríkissjóð, og skiptir þar mestu máli bátagjaldeyrisskatturinn, sem nú mun nema um 100 millj. kr. á s. l. ári. Stórfelldar hækkanir hafa verið samþ. á ýmsum smærri liðum skattlagningarinnar, eins og t. d. á aukatekjum ríkissjóðs og stimpilgjaldi o. fl. þess háttar liðum. Árið 1950 voru aukatekjurnar 2 millj. kr., en 1954 voru þær 8.2 millj., höfðu rúmlega fjórfaldazt. Árið 1950 voru tekjur ríkisins af stimpilgjöldum 5.3 millj., en s. l. ár 13.5 millj. Þannig hefur ríkið sífellt gengið lengra og lengra í tolla- og skattaálagningu. Þegar gripið var til þess ráðs að leysa vandamál togaraútgerðarinnar á þann sérstaka hátt að efna til stórkostlegs innflutnings á bílum, var fyrirsjáanlegt, að ríkissjóður mundi stórgræða á miklum bílainnflutningi vegna gífurlega hárra tolla, sem á bílum eru. Þegar á það var bent, að réttmætt væri, að ríkið gæfi nokkuð eftir af þessum tollum sínum og annað tveggja yrði gert, að nýi togaraskatturinn yrði þeim mun lægri eða að eftirgjöf ríkissjóðs rynni beint í sjóð þann, sem styrkja átti togaraútgerðina, þá var öllu slíku harðlega neitað, því að meira máli skipti að dómi ríkisstjórnarinnar að auka við gróða ríkissjóðs en að tryggja sómasamlega útgerð togaraflotans. Þannig hefur linnulaust verið gengið á það lagið að innheimta nýjar og stærri fjárfúlgur í ríkissjóð, þó að öllum mætti vera ljóst, að slíkt hlaut að leiða til aukinnar dýrtíðar, erfiðari afkomu atvinnuveganna og fyrr eða síðar beinnar og almennrar kauphækkunar þeirra, sem látnir voru greiða í ríkiskassann. Stefna bankanna hefur verið hin sama og ríkissjóðs. Þeir hafa hækkað vexti og krafizt meiri og meiri fyrirframgreiðslu vegna gjaldeyriskaupa. Með því hafa þeir aukið gróða sinn, en jafnframt aukið dýrtíð og torveldað allan eðlilegan rekstur. En fjármálastefna ríkisstjórnarinnar hefur ekki aðeins miðazt við það, að tekjur ríkissjóðs yrðu sem mestar og gróði bankanna færi vaxandi. Hún hefur einnig stefnt að því, að gróði ýmissa milliliða yrði sem mestur. Og auðvitað hefur gróði kaupsýslumanna, olíuhringa og skipafélaga átt að gera sams konar gagn til jafnvægis í fjárhagslífinu og gróði ríkissjóðs og bankanna. Slíkar skoðanir byggðust á slíkri kenningu, að kaupmáttur almennings væri of mikill og því væri gróðasöfnun nokkurra aðila mikilvæg til þess að draga úr eftirspurn eftir vörum og þjónustu frá hálfu almennings. Af þessum ástæðum var kaupsýslumönnum gefinn laus taumur að mestu leyti í verðlagsmálunum. Fyrst var þeim heimilað að verðleggja alla bátagjaldeyrisvöru eftir vild. Næst komu nær allar frílistavörur og svo öll þjónusta. Verðlagseftirlit og verðlagshömlur voru ekki lengur þarfar í þessum efnum. Auðvitað stórhækkaði álagning, og gróði ýmissa einstaklinga varð gífurlegur, einkum þar sem sérstaða skapaðist. Árið 1950 var fyrsta ár jafnvægisstefnunnar. Það ár var gengisbreytingin gerð. Þá urðu heildartekjur ríkissjóðs 306 millj. kr. Það ár voru ekki í gildi neinar reglur um bátagjaldeyrisskatt né heldur togaragjaldeyri. S. l. ár, 1954, urðu tekjur ríkissjóðs 551 millj. kr., en auk þess nam bátagjaldeyrisálag um 100 millj. og togaraálag um 27 millj. Þannig hefur ríkið á beinan og óbeinan hátt innheimt 372 millj. kr. meira af landsmönnum s. l. ár en árið 1950, eða meira en tvöfaldað skattfúlguna á þennan hátt. Við þetta má svo bæta aukinni innheimtu bankanna, verzlunarinnar og ýmissa milliliða. Þannig hefur þróunin verið á undanförnum árum, einmitt þeim árum, sem jafnvægisstefnan í fjármálum hefur verið að verki. Og rétt er að undirstrika það alveg sérstaklega, að þetta hefur gerzt áður en kauphækkanirnar voru gerðar nú á s. l. vetri. Afleiðing þessarar fjármálastefnu hefur auðvitað orðið sú, að dýrtíð hefur aukizt, að raunverulegur kaupmáttur launa hefur minnkað og hagur aðalatvinnuveganna hefur orðið verri og verri. Á s. l. vetri var svo komið, að kaupmáttur launa verkamanna hafði minnkað um 20% frá árinu 1947, eftir því sem tveir landskunnir hagfræðingar, sem það mál athuguðu, gáfu yfirlýsingu um. Verkalýðssamtökin hafa eðlilega reynt að hamla gegn þessari þróun og krafizt hækkaðs kaups verkafólki til handa. Slíkum kröfum hefur verið mætt af ríkisstjórnarinnar hálfu með löngum og hörðum verkföllum, sem kostað hafa þjóðarheildina of fjár. Þannig hefur fjármálastefna ríkisstjórnarinnar æ ofan í æ leitt af sér framleiðslustöðvanir um lengri eða skemmri tíma. Það hefur verið venja stjórnarflokkanna að snúa algerlega við sannleikanum um þessi mál og reyna að halda því fram, að kauphækkanir verkafólks hafi skapað dýrtíðina og séu orsök allrar verðlagshækkunar. Gegn betri vitund er fjöður dregin yfir þá staðreynd, að það er fjármálastefna ríkisstjórnarinnar sjálfrar, sem er ástæða vaxandi dýrtíðar. Glöggt dæmi í þessum efnum eru þær verðhækkanir, sem ákveðnar hafa verið í vor og sumar, allar greinilega með beinu samkomulagi við ríkisstjórnina og hugsaðar þannig, að hægt sé að kenna kauphækkun verkafólks um. Flestar voru verðhækkanir þessar langt yfir það, sem kauphækkuninni nam. Sumar hækkanirnar voru um 20%, aðrar 30% og nokkrar jafnvel um 60%. Kaupgjald hækkaði þó aðeins um 10–11 %, og í flestum tilfellum gat það ekki valdið meir en 5–8% verðhækkun. En ríkisstjórnin virtist láta sér þessar verðhækkanir vel líka. Við þeim sagði hún ekki eitt orð, nema síður væri. T. d. var varla annað hægt að skilja en að Morgunblaðið birti þessar verðhækkunarfréttir sigri hrósandi og hið ánægðasta, um leið og það kenndi kauphækkun verkafólks um allt saman. Ríkisstjórnin hefur lítið kært sig um að halda á lofti þeim sannindum, að tekjuafgangur ríkissjóðs hefur undanfarin ár numið jafnhárri upphæð og lögð hefur verið öllum vélbátaflotanum með bátagjaldeyrisálagi og að gróði bankanna hefur numið hærri fjárhæð árlega en styrkja hefur þurft togarana með. En auk þess hefur svo verið sívaxandi gróði alls konar milliliða. Þannig hefur fjármálastefna ríkisstjórnarinnar leitt til þess ófremdarástands, að aðalatvinnuvegir þjóðarinnar eru reknir sem styrkþegar. Hún hefur leitt til versnandi kjara vinnandi fólks og til stórfelldra framleiðslustöðvana. Hún hefur jafnframt ýtt undir brask og milliliðaokur og hjálpað nokkrum auðfélögum til þess að raka að sér stórgróða á kostnað atvinnuveganna. Fjárlagafrv. fyrir komandi ár ber það með sér, að sama stefnan er fyrirhuguð í öllum meginatriðum. Rökrétt framhald þessarar stefnu mun koma fram í því, að á þessu þingi verði enn ákveðnir nýir tollar og nýjar skattahækkanir á almenning í einu eða öðru formi. Telja má alveg víst, að í vetur verði lagður á nýr tollur til þess að standa undir verðuppbótum á útfluttum landbúnaðarvörum. Nýjar álögur munu einnig verða samþykktar til þess að forða stöðvun togaraflotans. Og bátagjaldeyrisskatturinn verður eflaust hækkaður til þess að forða stöðvun þess rekstrar. Í fullu samræmi við þessa stefnu er svo sú staðreynd, sem nú er orðin kunn, að ríkisstj. hefur látið semja nýtt frv. til breytingar á skatta- og útsvarslöggjöfinni, en þar er gert ráð fyrir að leggja algerlega niður öll veltuútsvör fyrirtækja og gera raunverulega allan rekstur skattfrjálsan. Í stað þess er lagt til að hækka söluskattinn um 25% og láta þá hækkun renna til bæjar- og sveitarfélaga í stað veltuútsvaranna. Með þessu á að gera öll útsvör og allan tekjuskatt að hreinum persónugjöldum. Allur rekstur og þá fyrst og fremst verzlunarrekstur á að losna að fullu við veltuútsvar og við tekjuskatt. Þessi ráðstöfun miðar að því að koma gjöldunum yfir á herðar einstaklinganna, en losa verzlun, iðnað og annan rekstur við beina skattlagningu. Sú hugsun, sem að baki þessu stendur, er í fyllsta samræmi við grundvallarskoðun þá, sem stendur á bak við fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, þá skoðun, að kaupmáttur almennings sé of mikill og því sé rétt að draga úr honum með hærri skattlagningu, hærra verðlagi og auknum gróða félaga og fyrirtækja. Þetta er jafnvægiskenning ríkisstjórnarinnar og sérfræðinga hennar, sú kenning, að þá fyrst megi vænta heilbrigðs fjármálaástands, ef takast megi að koma á því jafnvægi, að kaup vinnandi fólks minnki, en gróði ríkis, banka og milliliða vaxi að sama skapi. Það er út frá þessari skoðun, að ríkisstj. og sérfræðingar hennar eru alltaf að ræða um möguleika á nýrri gengislækkun. Sérfræðingar stjórnarinnar telja sjálfsagt að samþykkja nýja gengislækkun með það sem aðalmarkmið, að kaupgjald verði lækkað. Ríkisstjórnina vantar ekki vilja, en hún hefur ekki þorað vegna almennrar andúðar á gengisbreytingu að grípa til þess ráðs. En enginn launþegi þarf að efast um, að núverandi ríkisstjórn situr um færi til gengislækkunar og hún mun grípa til þess, hvenær sem tækifæri býðst, en sennilega leggur hún þó ekki út í slíkt fyrr en að afstöðnum almennum kosningum til Alþingis. Það fjarstæðufulla ástand, að togarafloti landsmanna og bátaflotinn hafa að formi til verið reknir sem styrkþegar, hefur skiljanlega ruglað rétta dómgreind margra í því, hvernig raunverulega er ástatt í efnahagsmálum þjóðarinnar. Það er vitanlega hin mesta fjarstæða, að togaraútgerðin hafi verið baggi á ríkinu og að bátaútgerðin hafi verið raunverulegur styrkþegi. Hið sanna er, að togara- og bátaútgerðin hafa staðið undir síauknum tekjum ríkissjóðs, undir gróða bankanna, gróða olíufélaganna, gróða tryggingarfélaganna, gróða verzlunarinnar og gróða skipafélaganna. Sjávarútvegurinn hefur verið máttarstoð hins íslenzka atvinnulífs, hvað sem öllum bókhaldsfærslum um tap og gróða líður. Á miðju ári 1953 neyddist ríkisstj. til þess að skipta um stefnu í afurðasölumálunum. Þá var gerður mikill samningur við Sovétríkin um sölu þangað á sjávarafurðum okkar. Í árslok 1952 var sú stefna að einskorða afurðasöluna við Bandaríkin og Bretland komin í algert þrot. Afurðirnar hrúguðust upp, og grípa varð til þess neyðarúrræðis að takmarka framleiðslu á frosnum fiski, banna beinlínis að halda áfram frekari framleiðslu. Með samningunum við Sovétríkin urðu pólitískir fordómar að víkja, og upp frá því hafa viðskiptin við Austur-Evrópu farið sívaxandi. Afleiðingin hefur orðið sú, að framleiðslan óx og fiskverðið hækkaði. Karfaverðið til togaranna var 65 aurar pr. kg, á meðan Bandaríkjamarkaðurinn skapaði verðið, en hækkaði í 90 aura með Rússlandsmarkaðinum. Samningarnir við Sovétríkin, Tékkóslóvakíu, Pólland og Austur-Þýzkaland hafa forðað okkur frá efnahagslegu hruni, sem alveg var fyrirsjáanlegt, ef treysta átti eingöngu á Bretland og Bandaríkin. Um leið og eðlilegir markaðir höfðu opnazt, sýndi það sig, að raunverulega stóðu landsmenn vel að vígi í efnahagsmálunum. Þrátt fyrir óhagstæða og skammsýna fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar hefur reynslan orðið sú, að nokkurn veginn hefur tekizt að ná gjaldeyrisjöfnuði í þjóðarbúskapnum. Sjávaraflinn hefur jafnt og þétt vaxið þrátt fyrir rekstrarstöðvanir vegna verkfalla, þrátt fyrir stöðvanir nokkurra togara af fjárhagsörðugleikum og þrátt fyrir manneklu. Reynslan hefur sýnt, að landsmenn eiga það mikið góðra atvinnutækja, að hægt er að auka framleiðsluna, sé þeim réttilega beitt. Möguleikar eru þó tvímælalaust til þess að gera miklu meir en gert hefur verið. Því fer fjarri, að tæki okkar séu fullnotuð og vinnuaflið hagnýtt á þann hátt, sem heppilegastur er fyrir þjóðarheildina. Eigi fiskiskipaflotinn að notast til fulls, er óhjákvæmilegt að rétta við hag útgerðarinnar, en það verður ekki gert, nema breytt sé um fjármálastefnu í landinu. Það verður að létta af útgerðinni milliliðaokrinu, bankagróðanum og hinni gífurlegu óbeinu skattlagningu ríkisins. Það verður að koma í veg fyrir stöðvanir fiskiflotans. Slíkt hneyksli, að nýsköpunartogarar skuli liggja í reiðileysi mánuðum saman vegna fjárhagsaðgerða opinberra aðila, verður að koma í veg fyrir. Um tvö ár samfleytt hafa einn til tveir nýsköpunartogarar legið þannig í reiðileysi, og nú hefur t. d. einn nýsköpunartogari legið hér í Reykjavíkurhöfn ónotaður í rösklega fimm mánuði. Slíkt hneyksli eins og það, að nú skuli nýsköpunartogararnir liggja í losunarstoppi, fullir af karfa, eða settir í veiðibann vegna þess, að ekki hefur verið hugsað fyrir skipum til þess að flytja frosna fiskinn á markað, er auðvitað fyrir neðan allar hellur. Ríkisstj. og sérfræðingar hennar virðast ekki telja slíkt til vandamála, sem þurfi að leysa, og allra sízt virðist hún skilja, að hér sé um efnahagsvandamál að ræða. Efnahagsvandamál telur hún einvörðungu þess eðlis, að lækka þurfi laun vinnandi fólks. Afurðasalan til Austur-Evrópu hefur vissulega bjargað okkur frá efnahagshruni, en þó hafa þeir möguleikar, sem þar hafa boðizt, hvergi nærri verið notaðir til fulls. Auðvelt hefði verið að selja miklu meira fiskmagn til Austur-Þýzkalands en gert hefur verið. En þar hafa pólitísk sjónarmið ríkisstjórnarinnar staðið í vegi. Engum efa er bundið, að hefði verið selt það fiskmagn til Austur-Þýzkalands, sem þangað var auðvelt að selja, þá hefði aldrei komið til þeirrar framleiðslustöðvunar, sem nú er skollin á hjá togaraflotanum. En ríkisstjórn Íslands hefur ekkert beint samband við stjórnarvöld Austur-Þýzkalands, og svo er hitt, sem kannske er enn þá þyngra á metunum, að aukin viðskipti við Austur-Þýzkaland mundu að sjálfsögðu minnka enn hin svonefndu frjálsu verzlunarviðskipti heildsalanna við umboðsfirmu sín í Bandaríkjunum og Bretlandi. Möguleikar Íslendinga til þess að afla alls þess gjaldeyris, sem þjóðin þarf, og til þess að halda uppi þeim lífskjörum, sem nú eru í landinu, eru vissulega miklir. Við eigum mikil og góð framleiðslutæki, bæði til lands og sjávar, og við eigum mikil fiskimið, sem eru lítt könnuð og sum ekkert. Framleiðslan hefur aukizt með jöfnum skrefum undanfarin þrjú ár þrátt fyrir óstjórn í efnahagsmálum og þrátt fyrir mjög óhagstæð fjárhagsleg skilyrði atvinnutækjanna. Í nokkur undanfarin ár höfum við sósíalistar lagt til, að keyptir yrðu 10 nýir togarar og hafin smíði togara innanlands til endurnýjunar og aukningar á togaraflotanum. Skammsýni ríkisstjórnarinnar hefur hindrað allar aðgerðir í þessum efnum. Öllum má þó vera ljóst, að stórhætta er fyrir efnahagslíf landsins að reka togaraflotann árum saman án eðlilegrar endurnýjunar. Takist ríkisstjórninni að standa áfram gegn togarakaupum, hljóta Íslendingar að dragast aftur úr í togararekstri með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Sama stöðvunarstefna var uppi hjá ríkisstjórninni og bönkunum gagnvart endurnýjun bátaflotans, en á s. l. áru brustu hömlur og vörn ríkisstjórnarinnar í þeim málum, enda munu nú bætast 30–40 nýir fiskibátar við flotann í vetur. Aukning fiskiflotans og endurbætur og aukning fiskiðnaðarins er aðkallandi nauðsyn. Fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar ber ekki vott um, að hún skilji þá nauðsyn, heldur þvert á móti. Undirstaða aukinnar framleiðslu er breytt fjármálastefna. Það þarf að létta af framleiðslunni milliliðaokrinu, lækka vexti af framleiðslulánum og draga úr gegndarlausri eyðslu ríkisbáknsins. Það þarf að tryggja hagstæð lán til fiskiskipakaupa, þar með talið til togarakaupa. Og nauðsynlegt stofnfé verður að útvega til byggingar nýrra fiskvinnslustöðva, þar sem þeirra er þörf. Slík stefna kallar á samdrátt skrifstofu- og embættisbáknsins, en ekki látlausa útþenslu þess, eins og nú er. Slík stefna kallar á bætt kjör þeirra, sem vinna að framleiðslustörfum, en ekki eilífar vinnustöðvanir og fjandskap við það fólk, sem að framleiðslunni vinnur. Og slík stefna krefst þess, að íslenzkt vinnuafl verði notað í þágu aðalatvinnuvega landsins, en ekki bundið við þjóðhættuleg hernaðarstörf suður á Keflavíkurflugvelli, eins og nú er. Möguleikar okkar til góðrar efnahagsafkomu eru miklir. Ástæða til gengisbreytingar eða annarra ráðstafana gegn hagsmunum vinnandi fólks er síður en svo nauðsynleg. En eigi möguleikar okkar að nýtast, er óhjákvæmilegt að breyta um fjármálastefnu frá því, sem verið hefur. Vinnandi fólk í landinu óskar eftir breyttri stefnu í atvinnu- og fjárhagsmálum. Það kom glögglega fram á síðasta þingi Alþýðusambands Íslands, sem einróma gerði samþykkt um að fela stjórn sinni að leita samstarfs við stjórnmálaflokkana um framfarasinnaða stjórnarstefnu, sem byggð yrði á samstarfi við verkalýðssamtökin. Nú hefur stjórn Alþýðusambandsins snúið sér til allra vinstri flokkanna, Sósfl., Alþfl., Þjóðvfl. og Framsfl., með beiðni um, að flokkarnir skipi viðræðunefndir við Alþýðusambandið um möguleika á því að koma á vinstra samstarfi í landinu. Allir þessir flokkar hafa nú kosið nefndir til viðræðna við Alþýðusambandið. Í nefndum flokkanna eru m. a. allir formenn flokkanna, en formlegar viðræður eru nú að hefjast. Alþýðusambandið hefur þegar sent flokkunum stefnuyfirlýsingu sína, sem lögð verður til grundvallar þessum viðræðum. Vinnandi fólk stendur einhuga á bak við Alþýðusamband Íslands í þessum málum. Öllum landsmönnum ætti líka að vera það ljóst, að stjórn, sem byggir á samstarfi við hið vinnandi fólk, er líklegri til giftusamlegra átaka í málefnum landsins en ríkisstjórn, sem stendur í sífelldum deilum við verkalýðinn og telur sig bundna af sérhagsmunum milliliða og braskara. Almenningur í landinu mun vissulega fylgjast af athygli með viðræðunum um vinstri stjórn og hvort ekki tekst á þann hátt að koma fram breyttri stefnu í fjármálum og atvinnumálum landsins.



Herra forseti. Ég fæ ekki stillt mig um nú í upphafi máls míns að vitna í stuttan kafla úr blaðagrein eftir einn kunnasta stjórnmálamann landsins, mann, sem mikið hefur fengizt við fjármál. Mega alþm. og aðrir tilheyrendur leiða að því getur, hver höfundurinn sé, meðan ég les ummæli hans, er þannig hljóða: „Afkomuhorfur ríkissjóðs eru nú þannig, að fjárþrot vofir yfir þegar á næsta ári. Ástæðan til þess, hvernig þessum málum er komið, er einfaldlega sú, að nær öllum hinum gífurlegu tekjum ríkissjóðs á þessum árum hefur verið eytt jafnharðan. Rekstrarkostnaður ríkisins hefur farið vaxandi ár frá ári með geysihraða, enda vitað af þeim, sem vel þekkja til, að allt aðhald hefur skort af hendi fjármálastjórnarinnar um aukningu útgjaldanna og forusta engin verið um afgreiðslu fjárlaganna á Alþingi né aðhald í opinberum rekstri. Ofan á allt þetta hefur svo bætzt aðgerða- og stefnuleysi í dýrtíðarmálum, með þeim afleiðingum, að fjármál ríkisins eru orðin óviðráðanleg, nema gerbreytt verði um stefnu í fjárhagsmálum þjóðarinnar. En allt situr í sjálfheldu, stýrið fast, og skipið stefnir beint á land upp. Það er og sönnu næst, að leitun mun á þeirri stjórn í þingræðislandi, sem ekki teldi það skyldu sína að segja af sér, þegar svo væri komið fram úrræðaleysi hennar í fjármálum landsins á mestu góðæristímum, en viðsjálir tímar fram undan.“ Í lok þessarar skörulegu greinar segir svo: „Eftir er einnig hitt, að ríkisstj. geri sér það ljóst, að hún á engan tilverurétt, ef hún gerbreytir ekki um stefnu, ekki þegar búið verður að éta upp allt, sem étið verður, heldur nú þegar. Geri hún það ekki, þá er henni skylt að fara frá strax, svo að séð verði, hvort ekki er unnt að fá landsstjórn, sem getur eitthvað annað aðhafzt en bíða þess með hendur í skauti, að fjármál þjóðarinnar og atvinnumál reki í fullkomið öngþveiti.“ Höfundur þessara ummæla er hæstv. núverandi fjmrh., Eysteinn Jónsson. Hann lét engin svipuð orð falla hérna áðan, enda nokkur vorkunn, svo mjög sem honum er málið skylt, þótt hann kveinkaði sér við að gera svo hreinskilnislega játningu. Hæstv. fjmrh. felldi þennan dóm fyrir tæpum 11 árum um aðra ríkisstj. undir forustu Ólafs Thors, nýsköpunarstjórnina sælu. Þá var hæstv. núverandi fjmrh. í stjórnarandstöðu. Ég læt ósagt, að miklu leyti dómurinn átti við rök að styðjast um nýsköpunarstjórnina, en hitt fullyrði ég, að þessi 11 ára gömlu ummæli má í einu og öllu heimfæra upp á hæstv. núverandi ríkisstj., stjórn Eysteins Jónssonar og Ólafs Thors. Ég hygg, að það sé næsta torvelt að lýsa fjármálastefnu þessarar hæstv. ríkisstj. og afleiðingum hennar öllu betur í stuttu máli. Rifjum aðeins upp kjarnann í dómsorðunum, þeim sem ég áðan las, minnugir fjármálaástandsins í landinu í dag: Rekstrarkostnaður ríkisins vex ár frá ári með geysihraða. Allt aðhald skortir um aukningu útgjalda og hagsýni í opinberum rekstri. Ríkt hefur aðgerða- og stefnuleysi í dýrtíðarmálum, með þeim afleiðingum, að fjármál ríkisins eru að verða óviðráðanleg. - Þetta er sönn lýsing á afleiðingum þeirrar stjórnarstefnu, sem íhaldið og Framsfl. hafa fylgt á undanförnum árum. Dómurinn er þungur, en því miður réttur. Hugsandi menn hafa fyrir löngu séð, hvert fjármálapólitík núverandi valdhafa hlyti að leiða. Menn hafa gert sér ljóst, ekki aðeins stjórnarandstæðingar, heldur einnig margir fylgismenn stjórnarflokkanna, að sá hrunadans brasks, verðbólgu og spillingar, sem stiginn hefur verið æ fastar og villtar, eftir því sem ævidagar núverandi ríkisstj. treindust lengur, hlyti að enda með ósköpum. Valdhafarnir hafa reynt í lengstu lög að dylja sannleikann fyrir þjóðinni og freista þess reyndar enn. Þeir hafa ekki allt til þessa treyst sér til að segja henni, á hve völtum stoðum reist væri fjárhagskerfi hennar, það væri sem riðandi hús, er hlyti að hrynja, ef ekki væri breytt um stefnu og leitazt við að styrkja grunn og máttarviði í stað þess að bæta sífellt á yfirbygginguna nýju hrófatildri. Tilraunir valdhafanna til að blekkja þjóðina og fá hana til að láta hjá líða að horfast í augu við staðreyndir báru um skeið allmikinn árangur. En nú er svo komið, að það mun torvelt að leika öllu lengur slíkan blindingsleik. Hjúpur blekkinganna er orðinn svo gisinn, að hver heilskyggn maður sér veruleikann að baki. Sá veruleiki birtist næsta greinilega í fjárlagafrv. fyrir árið 1956, því frv., sem hér er nú til 1. umr. Hann birtist ekki aðeins í þeim háu tölum, sem þar standa nú, heldur engu síður í þeim gífurlegu fjárfúlgum, sem þar sjást ekki, en allir vita að þangað hljóta að koma að óbreyttri fjármálastefnu, eigi hæstv. fjmrh. að nálgast það að ná endum fjárlaganna saman. Áður en ég vík að fjárlagafrv. sjálfu, þykir mér hlýða að rekja stuttlega megindrættina í efnahagsþróun síðustu ára, en fjárlagafrv. er skilgetið afkvæmi þeirrar þróunar. Um langt skeið hafa núverandi stjórnarflokkar farið með stjórn landsins, oftast báðir saman. Alla þá stund hafa þeir notið þeirrar þægilegu aðstöðu, einkum vegna ríkjandi kjördæmaskipunar, að hafa yfirgnæfandi meiri hluta þm. að baki sér. Stefna þessara tveggja flokka hefur því mótað efnahagsþróunina hér á landi um mörg undanfarin ár, og þeir bera höfuðábyrgð á henni. Hversu mjög sem þeir reyna nú af skiljanlegum ástæðum að skjóta sér undan þeirri ábyrgð og velta henni yfir á herðar almennings, verkamanna og annarra launþega, mun það ekki takast. Þjóðin gerir sér nú ljósar en fyrr, hvaða öfl það eru, sem verða að svara til saka fyrir það, að fjármálakerfi hennar er að steypast á kaf í botnlaust hyldýpi verðbólgu, ef ekki verður að gert. Stjórnarsinnar reyna, eins og hæstv. fjmrh. í fjárlagaræðu sinni hér áðan, að kenna verkföllunum í vor og 12% kauphækkun verkamanna um nær allt hið illa, sem að steðjar nú í fjárhagsmálum. En þeir láta undir höfuð leggjast að nefna ákveðnar staðreyndir. Verkföllin voru afleiðing þeirrar stjórnarstefnu, sem hér hefur ríkt. Þau voru nauðvörn verkamanna til að leitast við að rétta skarðan hlut. Því miður varð raunverulegur árangur til hagsbóta fyrir hina lægst launuðu enginn, þar eð kauphækkanirnar eru þegar upp étnar af sívaxandi dýrtíð. Verðbólgubraskararnir, sem hæstv. fjmrh. nefndi hér áðan, leika lausum hala og mata krókinn. Ríkisstj. átti þess kost að mæta kröfum verkamanna og annarra launþega um bætt kjör með því að beita sér fyrir verðlækkunarleiðinni, þeirri leið, sem ein var fær. En sú leið hefði komið hart niður á verðbólgubröskurunum, enda var hún ekki farin. Verðbólguþróun sú, sem stjórnarvöld landsins höfðu hvorki dug né vilja til að stöðva, var orðin slík þegar árið 1950, að atvinnuvegir þjóðarinnar voru þá að sligast. Ríkisstj. greip þá til þess úrræðis að lækka stórlega gengi krónunnar. Hún þóttist hafa óbilandi trú á því, að gengisfelling mundi ekki aðeins bjarga útflutningsatvinnuvegunum, heldur yrði einnig hægt að afnema allt verðlagseftirlit og gefa verzlunina frjálsa, eins og það var kallað. Nú yrði hægt að koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn, sögðu menn, og látið var í veðri vaka, að hér væri fundið heillaráð til að bæta lífskjör almennings. Athyglisvert er það, að hin mjög lofsungna frjálsa verzlun átti þó ekki að ná til útflutningsins. Hann skyldi reyrður í sömu viðjar og áður, enda þannig um hnútana búið þar, að ýmsir helztu broddar Sjálfstfl. sátu við þá eldana, sem bezt brunnu. Nú er því svo háttað um gengisfellingu, sem aðrar aðgerðir hins opinbera, að hana má framkvæma með ýmsu móti eftir því, að hverju er stefnt af hálfu Alþingis og ríkisvalds. Með róttækum og réttlátum ráðstöfunum, sem að því beindust að koma nýrri skipan á rekstur útflutningsatvinnuveganna og innflutningsverzlunarinnar, mátti koma í veg fyrir brask og óheilbrigða gróðamyndun. Þá var það og brýn nauðsyn, ætti að hindra það, að gengisfellingin hefði í för með sér stóraukna verðbólguþróun, að dregið væri úr hinni hóflausu skattheimtu ríkisins, t. d. með því að stórlækka eða afnema söluskattinn. Ríkisstj., sem bar almannahag fyrir brjósti, hlaut að láta slíkar aðgerðir koma í kjölfar gengisfellingar eða verða henni samhliða. En því var ekki að heilsa. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. hagnýtti gengisfellinguna eftir því, sem fyrir segir í öllum afturhaldskokkabókum, til að velta byrðunum yfir á almenning. Auðmenn og auðfélög fengu bætta aðstöðu til að hrifsa til sín skjótfenginn gróða. Hákörlum þjóðfélagsins gafst betra svigrúm en nokkru sinni fyrr til að stunda iðju sína, enda jukust nú um allan helming sporðaköst þeirra í kjölfarinn. Það leið ekki heldur á löngu, unz í ljós kom, hverjar urðu þjóðfélagslegar afleiðingar þess, á hvern hátt gengisfellingin 1950 var framkvæmd. Gífurleg kjaraskerðing skall með óbærilegum þunga á herðum almennings, braskarar komu ár sinni betur fyrir borð en áður, og vaxandi dýrtíð át upp á örskömmum tíma þann ávinning, sem látið var í veðri vaka að gengisfellingin ætti að færa sjávarútveginum. Vorið 1951, ári eftir gengisfellinguna, var bátaútvegurinn að stöðvast. Þá greip ríkisstj. til þess ráðs að taka upp bátagjaldeyrisfyrirkomulagið og koma þar með á tvöföldu gengi krónunnar. Þetta var að sjálfsögðu ný gengisfelling, þótt óbein væri, og tók hún til um það bil fjórðungs af gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Um sömu mundir og bátagjaldeyrinum var skellt á, steig ríkisstj. sitt stærsta ógæfuskref, þegar hún með herstöðvasamningnum við Bandaríki Norður-Ameríku skerti stórlega sjálfstæði landsins og leiddi yfir þjóðina þau vandkvæði, sem Íslendingar munu lengi súpa seyðið af. Virðast stjórnarherrarnir hafa litið svo á, að hvað sem liði þjóðarsóma mætti hafa not af amerísku gulli til að halda áfram þeirri fjármálastefnu, sem fært gæti gæðingunum aukinn auð og tryggt stjórnarflokkunum áframhaldandi valdaaðstöðu í skjóli hins máttuga dollars. Þetta hefur og tekizt. En dýrkeypt hefur sú ákvörðun orðið íslenzku þjóðinni - einnig í fjárhagsmálum. Hermangararnir hafa matað krókinn, satt er það, og nú er svo komið, að sterk öfl innan stjórnarflokkanna telja það stórfelldan fjárhagslegan ávinning, að hersetunni haldi áfram, og berjast fyrir því, að hún vari sem lengst. Þessi öfl hafa með stuðningi stjórnarvalda haldið þeirri kenningu að landsmönnum, að hér mundi óhjákvæmilega verða ríkjandi atvinnuleysi og jafnvel eymd, ef herinn hyrfi brott og lokað yrði fyrir straum þeirra fjármuna, sem þaðan renna. Aldrei hefur land vort og þjóð verið smánað eftirminnilegar en með þessum boðskap, boðskap uppgjafar og eymdar, a. m. k. ekki síðan á mestu niðurlægingartímum hennar, þegar Danir héldu því fram, eftir að þeir höfðu mergsogið okkur um aldir, að hér væri ólíft með öllu, og vildu flytja forfeður okkar suður á Jótlandsheiðar. Þessi kenning er yfirlýsing um það, að Íslendingar geti ekki lifað af afrakstri eigin atvinnuvega, þeirra biði það hlutskipti að reisa framtíð sína á þjónustu við erlendan her eða sveita ella. Sem betur fer, er auðvelt að sanna, að þetta er villukenning. Við eigum þess kost, Íslendingar, að afla daglegs brauðs með öðrum og sæmdarmeiri hætti. Sæti hér að völdum stjórn og þingmeirihluti, sem legði allt kapp á að efla þá atvinnuvegi, sem þjóðin hefur lifað á fram að þessu, og léti opinberar aðgerðir miða að því að gera framleiðsluna verðmeiri og fjölbreyttari en hún er nú, myndu þeir 2000–3000 Íslendingar. sem í dag vinna ófrjó og niðurlægjandi störf á vegum Bandaríkjahers, færa þjóðinni sýnu meiri og blessunarríkari björg í bú en þeir gera. Jafnframt yrði numin á brott ein meginorsök þeirrar verðþenslu, sem nú sýkir þjóðlífið og hefur nálega sligað allan heilbrigðan atvinnurekstur. Það er kunnugt, enda viðurkennt af fræðimönnum á sviði efnahagsmála, að hersetan og herstöðvaframkvæmdirnar eiga sinn mikla þátt í þeirri verðbólguþróun, sem hér hefur orðið síðustu árin og bitnar með sívaxandi þunga á atvinnuvegum landsmanna og allri alþýðu. Í skýrslu Landsbankans um árið 1953 segir á þessa leið: „Er það ljóst, að ný verðbólguskrúfa, sem á einkum rót sína að rekja til varnarliðsframkvæmdanna og mikillar fjárfestingar samhliða ónógum sparnaði, mun ná æ fastari tökum á efnahagskerfinu, áður en langt um líður, ef ekki er spyrnt við fæti.“ Þessi sannindi hafa síðan verið ítrekuð hvað eftir annað, m. a. í riti Landsbankans, Fjármálatíðindum, enda svo víðs fjarri, að stjórnarflokkarnir hafi, síðan fyrrgreindur dómur var felldur, spyrnt fæti við verðbólguþróuninni, að ýmsar aðgerðir ríkisvaldsins hafa þvert á móti orðið til að auka hana og magna. Afleiðing þeirrar þróunar hefur m. a. orðið sú, að grípa varð til þess ráðs að fá hingað fjölmennan hóp Færeyinga, svo að hægt væri að gera út togarana, stórvirkustu framleiðslutæki landsins. Og ekki reyndist það einhlítt. Á síðasta ári var málum svo komið, að togaraútgerðin varð að leita á náðir ríkisvaldsins, þar eð dýrtíðin var að sliga þessa atvinnugrein. Enn var gripið til næsta vafasams úrræðis. Að þessu sinni var bjargráð ríkisstj. í því fólgið að leggja stórfelldan skatt á innflutta bíla, svo að hægt yrði að koma togurunum á veiðar. Hér var ekki um smáskilding að ræða, 2000 kr. á úthaldsdag hvers togara, og voru þó leidd nokkur rök að því, að það skattgjald mundi naumast nægja. Og nú þurfti að láta hendur standa fram úr ermum til að fá milljónatugi upp í togaraskattinn. Af takmörkuðum gjaldeyri þjóðarinnar var stórfé varið til bílakaupa. Og enn heldur hæstv. ríkisstj. áfram að spila sína lönguvitleysu. Snemma á þessu hausti, þegar sýnt var, að dýrtíðin hlyti að koma í veg fyrir alla síldveiði í Faxaflóa, nema opinber afskipti kæmu til, var gripið til þess ráðs að hækka verð á tóbaki. Litlu fyrr var áfengi hækkað í verði, að sögn hæstv. fjmrh. í því skyni, að hann gæti greitt starfsmönnum ríkisins launauppbót. Nú er því svo komið, að menn verða að kaupa margvíslegt erlent glingur og þarflítið dót til þess að halda bátaflotanum úti, bíla og aftur bíla vegna togaranna, drekka kynstur af áfengi, svo að starfsmenn ríkisins fái launin sín, og reykja baki brotnu, til þess að síldveiðar stöðvist ekki. Munu þeir þjóðfélagsþegnar naumast taldir á marga fiska á hærri stöðum, sem gera ekkert af þessu. Og nú leitar hæstv. ríkisstj. að nýjum skattheimtuleiðum til að verðbæta útflutt dilkakjöt, gærur og karfa. Trúlega verður ekki óbjörgulegt í landinu, eftir að stjórnin hefur fundið hin nýju bjargráð atvinnuvegunum til handa. Mun sú tegund stjórnvizku næsta fágæt, sem til þess þarf að snúa snældu fjárhagsmála á þann veg, að svo liti út sem sjávarútvegur og landbúnaður, þessir undirstöðuatvinnuvegir, sem brauðfæða þjóðina, séu orðnir ómagi á ríkissjóði, en sorphreinsun á Keflavíkurflugvelli, erlendur glysvarningur, lúxusbílar, tóbak og brennivín þær máttarstoðir, sem þjóðfélagsbyggingin hvílir á. Við þjóðvarnarmenn höfum jafnan gagnrýnt margvíslegt siðleysi, sem gætt hefur í opinberu lífi og stöðugt virðist færast í aukana. Fjármál og viðskiptamál eru þar engin undantekning, nema síður sé. Hér er nú rekin gagngerðari fjárplógsstarfsemi en dæmi eru til áður, og er vægilega til orða tekið, þó að fullyrt sé, að ríkisvaldið taki þau mál helzt til oft vettlingatökum. Afskiptaleysi hins opinbera og skortur á röggsamlegu eftirliti á tvímælalaust sinn þátt í því, hve títt er orðið, að einstaklingar og stofnanir skara helzt til freklega eld að sinni köku, oft án þess beinlínis að brjóta landslög, en stundum, og án efa oftar en upplýst verður, handan við lög og rétt. Ein af ástæðum þessa er sú alvarlega staðreynd, að stjórnmálamenn og stjórnmálablöð víla ekki fyrir sér að verja jafnvel fjárglæfra og ótvíræð lögbrot, ef þau eru framin af áhrifamiklum flokksbræðrum. Hundruð milljóna króna hafa á undanförnum árum verið greidd úr sameiginlegum sjóði þegnanna, án þess að við væri borið að hafa með þeim fjármunum skaplegt eftirlit. Eitt dæmi þess eru hin gífurlegu framlög til skólamála, þ. á m. skólabygginga, sem ávísað hefur verið nær aðgæzlulaust, að því er virðist. Og hvert er eftirlit hins opinbera með bátagjaldeyrinum? Hvert er eftirlit þess með þeim aðilum, sem hafa einkarétt á að selja fisk úr landi? Vita opinberir aðilar með öruggri vissu, hvað greitt er á erlendum markaði fyrir fiskinn hverju sinni? Í þessum spurningum felast engar dylgjur, aðeins fyrirspurn um það, hvort verið geti, að ríki og bankar sofi hér á verðinum. Ekkert ríki annað en þá hið íslenzka teldi sér stætt á því að veita eftirlitslítið eða eftirlitslaust þau forréttindi, sem einstakir aðilar njóta hér varðandi útflutning framleiðslunnar. Hvaða stjórnarvöld í nálægum löndum mundu ekki leitast við að tryggja það, eftir því sem hægt er, að bankarnir fái allan þann gjaldeyri, sem þeim ber, og sjómenn og smáútvegsmenn rétt verð fyrir fiskinn, sem þeir afla? En hvernig er þetta tryggt hér? Á sviði innflutningsverzlunarinnar er eftirlit hins opinbera ekki beysið, enda hafa núverandi stjórnarflokkar hælt sér af því, þegar þeir afnámu að mestu það ófullkomna verðlagseftirlit, sem áður gilti. Þeir gáfu tiltektum sínum hið fagra nafn: frjáls verzlun, en almenningur, sem fundið hefur, hvernig verð á vörum og þjónustu hækkar látlaust, kallar fyrirbærið frjálst okur. Hin mörgu óreiðu- og fjárdráttarmál, sem verið hafa á döfinni nú um hríð og enn fer fjölgandi, eru því miður ekki einangrað fyrirbæri, heldur áþreifanleg sjúkdómseinkenni í íslenzku efnahags- og viðskiptalífi. Þau vekja meiri athygli og umtal en mörg sjúkdómseinkenni viðskiptalífsins önnur, sem þó bera ljósan vott um hið sama. Vissulega ættu öll þessi einkenni hins sjúka ástands, ef skoðuð eru í heild, að vera nægilega skýr til þess, að hverju mannsbarni sé ljóst, hvað við blasir. Við erum komin á yztu nöf, og það er ekki seinna vænna að stinga við fótum. Fjárlagafrv. fyrir árið 1956 sýnir flestu öðru betur, hvar við erum á vegi staddir, Íslendingar. Það er, eins og ég áður sagði, skilgetið afkvæmi þeirrar stjórnarstefnu, sem fylgt hefur verið á undanförnum árum, og ber vott um tvennt, að sú stefna er nú komin í þrot og að hæstv. núverandi ríkisstj. hefur, að því er virðist, hvorki getu né vilja til að bjarga þjóðarskútunni út úr voðanum. Eins og vita mátti, er þetta fjárlagafrv. hið langhæsta að krónutölu, sem nokkru sinni hefur verið lagt fram á Alþ. Niðurstöðutölur þess eru 577 millj. kr. Er það 82 millj. kr. hækkun frá fjárlagafrv. í fyrra, en 62 millj. kr. hækkun frá gildandi fjárlögum. Athyglisvert er það og táknrænt um ástandið, að þeir liðir í útgjaldabálki fjárlaga hækka langmest, sem snerta beinan rekstur. Framlög til verklegra framkvæmda verða undir í verðbólgukapphlaupinu. Til þeirra fer minni hundraðshluti ríkisteknanna, eftir því sem kostnaðurinn við ríkisbáknið gleypir meira. Ég skal nefna örfá dæmi og miða þá við gildandi fjárlög annars vegar og fjárlagafrv. fyrir árið 1956 hins vegar. Kostnaður við ríkisstjórn og stjórnarráð hækkar um 20%, dómgæzla og lögreglustjórn hækka um 20%, kostnaður vegna innheimtu tolla og skatta hækkar um 26%, læknaskipun og heilbrigðismál, hækkun um 29%, kirkjumál, hækkun um 16%, kennslumál, hækkun um 19%. Líti maður hins vegar á atvinnuvegina og verklegar framkvæmdir, horfir málið öðruvísi við. Örfá dæmi skal ég nefna: Framlög til vegamála hækka aðeins um 1.7%, framlög til vitamála um 0.4% og framlög til iðnaðarmála lækka um 44%. En þó að maður hafi fyrir sér þær tölur, sem í fjárlagafrv. standa, eins og hæstv. fjmrh. leggur það fram nú í þingbyrjun, þá skortir mjög á, að það gefi rétta hugmynd um þær álögur, sem lagðar verða á landslýðinn nú í ár. Í grg. fyrir frv. lætur hæstv. fjmrh. þess getið svo og í fjárlagaræðu sinni hér áðan, að þar sé hvorki gert ráð fyrir útgjöldum ríkissjóðs vegna atvinnuleysistrygginga né nýrra launalaga, en áætlað er, að hvort tveggja muni það kosta ríkið 34 millj. kr. Þá hefur ríkisstj. heitið verðuppbótum á útflutt dilkakjöt. Loks er vitað, að bátagjaldeyriskerfið er komið í strand, og allar líkur benda til þess, að útgerðarmenn togara telji sig ekki geta komizt af öllu lengur með þær 2000 kr. í styrk á úthaldsdag, sem þeir hafa fengið að undanförnu. Allt bendir því til þess, að ríkisstjórnin telji sig eiga um tvo kosti að velja: Annars vegar þann að leggja miskunnarlaust á þjóðina nýja skatta og tolla til viðbótar öllum þeim, sem fyrir eru. Hinn kosturinn er ný, stórfelld gengisfelling, sem mundi tákna það í meðferð núverandi stjórnar, að rýrð yrðu stórlega lífskjör alls almennings, drápsklyfjum velt yfir á hann. En eru nokkrar leiðir til út úr ógöngunum? mun margur spyrja. Hefur ekki verðbólgustefnan, sem núverandi ríkisstjórn ber höfuðábyrgð á, teymt þjóðina svo langt út í kviksyndið, að allt hljóti að sökkva? Er ekki fram undan algert fjárhagshrun á Íslandi? Þessum spurningum svara ég hiklaust á þá leið, að þrátt fyrir allt, sem misgert hefur verið, megi miklu bjarga, en til þess þarf gagngera stefnubreytingu í fjárhags- og atvinnumálum. Með samstilltu átaki ríkisstjórnar og þegna má takast að forða fjárhagshruni og byggja upp heilbrigt atvinnulíf í landinu, en núverandi ríkisstjórn gerir það ekki. Sú stefnubreyting, sem koma þarf, verður ekki framkvæmd, meðan stjórn landsins er að verulegu leyti í höndum þjóðfélagsafla, sem láta gróðasjónarmið hinna ríku ráða gerðum sínum. Sú ríkisstjórn ein, sem styddist við hinar vinnandi stéttir og ynni í þeirra þágu gegn gróðabralli, en að uppbyggingu atvinnulífs og stórfelldri aukningu framleiðslunnar, mundi fá því áorkað að verja þjóðarfleyið fyrir þeim holskeflum fjármálaöngþveitis, sem nú rísa fram undan. Mér dettur ekki í hug að segja, að það verði létt verk og auðunnið. En sú er trú okkar þjóðvarnarmanna á landið og möguleika þess, að Íslendingar geti, ef þeir vilja, lifað farsælu lífi á auðlindum hafs og moldar, en það tekst því aðeins að stjórnarstefnan sé mörkuð með tilliti til hinna mörgu og smáu, en ekki hinna fáu og ríku. Með það í huga, sem að framan var sagt, hefur miðstjórn Þjóðvarnarflokks Íslands á fundi hinn 4. þ. m. samþykkt heildartill. um lausn aðsteðjandi efnahagsvandamála, tillögur, sem eru við það miðaðar að bjarga gengi íslenzku krónunnar, losa þjóðina við marga, dýra milliliði, fá almenningi í hendur atvinnutæki, koma atvinnulífinu á heilbrigðan og samkeppnisfæran grundvöll, efla atvinnuvegina og auka framleiðsluna, en hætta að sóa dýrmætu vinnuafli í hervirkjagerð. Slíkar aðgerðir telur flokkurinn nauðsynlegar og óhjákvæmilegar, eigi að takast að forða fjárhagslegu hruni. Í ályktun flokksins segir á þessa leið: „Miðstjórn Þjóðvarnarflokks Íslands er ljóst, að sú verðbólga, sem hömlulaust hefur aukizt síðan verzlunarálagning var gefin frjáls og varnarliðsframkvæmdir fóru að hafa áhrif á íslenzkt efnahagslíf, hlýtur óhjákvæmilega að hafa í för með sér allsherjar gengisfall á næstu missirum, ef sömu stefnu í stjórnmálum og efnahagsmálum er fylgt sem nú ríkir og að undanförnu hefur ríkt. Miðstjórnin gerir sér grein fyrir því, að til alvarlegra ráðstafana verður að grípa, ef takast á að stöðva verðbólguna og hindra gengisfall, ráðstafana, sem sumar hverjar að minnsta kosti hljóta óhjákvæmilega að koma hart niður á ýmsum hagsmunahópum, sérstaklega milliliðum í framleiðslu, innflutnings- og útflutningsverzlun, en munu auk þess hafa í för með sér, að almenningur verður að neita sér um margt og taka á herðar sér ýmsa erfiðleika í bili. Miðstjórnin lítur þó svo á, að flokknum beri að beita sér fyrir slíkum ráðstöfunum, og samþykkir því eftirfarandi ályktun: 1) Hernámssamningnum frá 1951 sé sagt upp og öllum hernaðarframkvæmdum hætt og þar með m. a. komið í veg fyrir bein og óbein verðbólguáhrif hernámsframkvæmda og samkeppni herliðsins við íslenzka atvinnuvegi um vinnuafl, er veldur röskun á eðlilegum framleiðsluháttum þjóðfélagsins. 2) Söluskattur sé afnuminn, a. m. k. af innlendri framleiðslu og þjónustu, og einnig af vörum í smásölu. Fullkomnu verðlagseftirliti verði komið á, meðan verið er að koma efnahagsmálum þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll, og hafi samtök alþýðustéttanna framkvæmd þess eftirlits með höndum. Með slíkri niðurfærslu sé kröfum alþýðunnar um óskert og batnandi lífskjör mætt fyrst um sinn, en ekki með grunnkaupshækkunum, sem reynslan hefur sýnt að gerðar hafa verið að engu með hækkuðu verðlagi. 3) Bátagjaldeyrir, togaragjaldeyrir og aðrar slíkar styrkveitingar, sem að undanförnu hafa komið í stað gengisfellingar, verði afnumdar. Sett verði löggjöf um samvinnurekstur fiskvinnslustöðva og fiskútflutnings, sem geri sjómönnum, útvegsmönnum og öðrum þeim, er við fiskframleiðslu starfa, kleift að taka þá starfsemi í eigin hendur. Fiskvinnslustöðvar og útflutningsfyrirtæki verði tekin eignar- og leigunámi og afhent slíkum samvinnufélögum, er þau hafa verið stofnuð, til þess að tryggja þeim, sem við þessa framleiðslu starfa, sannvirði vinnu sinnar. 4) Lögð sé höfuðáherzla á eflingu atvinnuveganna, bæði þeirra, sem nú eru starfræktir, og nýrra, arðbærra iðngreina. Lagt sé kapp á að auka verðmæti sjávarafurða með auknum fiskiðnaði. Á þennan hátt sé m. a. þeim, sem nú vinna í þágu herliðsins, tryggð atvinna og möguleikar nýttir til að auka framleiðslu og gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Jafnframt því er það haft í huga, að slíkar ráðstafanir verður að miða við það að skapa ört vaxandi þjóðfélagi atvinnuskilyrði og lífsbjargarmöguleika. 5) Meðan verið er að byggja atvinnuvegi þjóðarinnar upp á þann hátt, að menningarþjóðfélag geti af þeim lifað án erlendra gjafa og herstöðvavinnu, er óhjákvæmilegt að draga úr nýrri, óarðbærri opinberri fjárfestingu og annarri fjárfestingu, sem tök eru á að fresta. 6) Komið sé upp ríkisverzlun með olíu og benzín og eignir núverandi olíufélaga teknar eignar- eða leigunámi í því skyni. Ríkisverzluninni sé enn fremur gert kleift og skylt að annast alla olíuflutninga landsmanna með eigin skipum. 7) Innflutningur annarrar nauðsynjavöru almennings og framleiðslutækja sé takmarkaður við hagsmuni og gjaldeyrisgetu þjóðarinnar, meðan verið er að endurskipuleggja atvinnuvegina og ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Tekin verði upp ný skipan á innflutningsverzluninni og fækkað stórlega þeim aðilum, er innflutning annast. Innflutningur á almennum vörum verði að mestu í höndum samtaka neytenda, smásöluverzlana og samvinnufélaga. Innflutningur á útgerðarvörum og hráefnum til iðnaðar sé í höndum samtaka þeirra aðila, sem þar hafa mestra hagsmuna að gæta. 8) Stefnu ríkis og banka í fjármálum og peningamálum þjóðarinnar verður að samræma framangreindum ráðstöfunum, draga úr óhófseyðslu og útþenslu, sem hefur í för með sér verðbólguþróun, og koma þannig á jafnvægi í efnahagslífinu og efla traust á gjaldmiðlinum, svo að sparnaðarvilji vaxi og sparifjársöfnun aukist. 9) Gerðir séu nákvæmir þjóðhags- og þjóðartekjureikningar og rannsökuð afkoma og gjaldþol hinna einstöku atvinnugreina, þannig að almenningur eigi jafnan greiðan aðgang að öruggum upplýsingum um þau mál. Miðstjórn Þjóðvarnarflokks Íslands lítur svo á, að verði þessar ráðstafanir framkvæmdar af aðilum, sem eingöngu hafa hagsmuni þjóðarheildarinnar fyrir augum, muni unnt að stöðva verðbólguna, koma í veg fyrir beina og óbeina gengisfellingu og koma efnahagslífi þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll. Þess vegna lýsir miðstjórnin yfir því, að flokkurinn sé reiðubúinn til að taka þátt í að mynda þingmeirihluta til að hrinda þessum ráðstöfunum í framkvæmd.“ Þessi ályktun hefur verið send formönnum Alþfl., Framsfl. og Sósfl. Ég vil að síðustu taka það fram, bæði til skýringar á því, sem ég hef áður sagt, og að gefnu tilefni vegna bollalegginga, sem nú eru uppi um svonefnda vinstri stjórn, að Þjóðvarnarflokkur Íslands mun líta á málefnin og láta þau ráða afstöðu sinni. Honum er ljóst, að þjóðin þarfnast breyttrar stjórnarstefnu til hagsbóta fyrir almenning og til verndar efnahagslegu og stjórnarfarslegu sjálfstæði. En þjóðvarnarmenn eru ekki ginnkeyptir fyrir því að styðja eða hlaupa inn í ríkisstjórn, sem héldi áfram hermangi, styddi að verðþenslu, verzlunarokri, gengisfellingu og hvers konar sukki, aðeins ef hún væri kölluð vinstri stjórn. En vilji andstöðuflokkar íhaldsins af heilindum og festu hefja viðnám og uppbyggingu á svipuðum grundvelli og Þjóðvfl. hefur þegar bent á, þá mun hann ekki láta gamlar væringar né ólík viðhorf á öðrum sviðum standa í vegi þess af sinni hálfu, að samstarf geti tekizt.



Herra forseti. Samstjórn Íhaldsflokksins og Framsfl. hefur nú farið með völd í meira en fimm ár. Engin ríkisstjórn um langan tíma hefur haft jafnöflugan. þingmeirihluta sér að baki og þessi ríkisstj. Hún hefur átt og virðist eiga öruggt fylgi 37 þm. af 52. Ríkisstj. hefur því bókstaflega getað ráðið öllu, bæði um lagasetningu á Alþ. og um stjórnarframkvæmdir, enda hefur hún gert það. Hún hefur haft að engu till. andstöðuflokkanna og manna úr þeim. Hún hefur haldið sinni stefnu frá því fyrsta og allt til þessa, og mér virðist frv. það, sem hér liggur fyrir til fjárl. fyrir árið 1956, benda til þess, að enn sé stefnan óbreytt. Þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum árið 1950 og lækkaði gengi krónunnar til þess að bjarga atvinnuvegunum, eins og það þá var kallað, lýsti hún yfir því, að stefna hennar og markmið væri það, sem nú skal greina: Í fyrsta lagi að fella niður styrki og uppbótagreiðslur og lækka skatta. Í öðru lagi að koma útflutningsatvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll og að tryggja þeim hallalausan rekstur. Í þriðja lagi að gera verzlunina frjálsa. Í fjórða lagi að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum inn á við og út á við. Og að lokum að tryggja stöðugt gengi, hið nýskráða gengi íslenzku krónunnar. Þetta voru þau loforð og þær yfirlýsingar, sem hæstv. ríkisstj. gaf þjóðinni fyrir fimm árum. Hún hefur haft meira en fimm ár til þess að framkvæma þessa stefnu sína, og hún hefur, eins og ég áðan sagði, öllu getað ráðið, bæði á Alþ. og í stjórnarframkvæmdum. Allir vita, hvernig nú er komið. Ég skal ekki rifja það upp að þessu sinni, geri það kannske siðar, en ég vil rétt til glöggvunar rifja upp fyrir mönnum, hv. alþm. og öðrum, sem mál mitt heyra, vitnisburði þá, sem ríkisstj. lagði fram til staðfestingar því, að henni hefur verið fært að gera það, sem hún lofaði í stefnuyfirlýsingu sinni, og vitna ég þar í hagfræðilegt álit þeirra Benjamíns Eiríkssonar og Ólafs Björnssonar, sem voru þá og hafa verið ráðunautar ríkisstj. í efnahagsmálum. Í álitsgerð þessari segir svo, með leyfi forseta: „Ef atvinnulífið, fjármálin og peningamálin eru á heilbrigðum grundvelli, er engin ástæða til þess, að gjaldeyrisskort geti borið að höndum nema rétt í bili, og þá því aðeins, að snöggar breytingar verði á utanríkisverzluninni.“ Enn fremur segja þessir sömu ráðunautar í þessari álitsgerð sinni: „Útlánastarfsemi bankanna er í raun og veru annar þátturinn í gjaldeyrisverzluninni, hinn er fjármálastefna ríkisins. Hvort tveggja þessu ræður ríkisstj. eða getur ráðið. Henni er því í lófa lagið, vilji hún framkvæma nauðsynlegar ráðstafanir, að sjá um, að jafnvægi haldist í þjóðarbúskapnum, að gjaldeyrisverzluninni sé haldið í jafnvægi.“ Á þessu ári hefur gjaldeyrisaðstaðan við útlönd versnað um 162 millj. kr. Um uppbætur og styrki segja þessir sömu ráðunautar: „Aðalókostur styrkjaleiðarinnar frá þjóðhagslegu sjónarmiði er sá, að hún leysir í raun og veru ekki vandamál útflutningsframleiðslunnar, sem berst í bökkum jafnt eftir sem áður, og hún er heldur ekki viðunandi bráðabirgðalausn.“ Uppbótagreiðslurnar vaxa og styrkjaleiðin magnast ár frá ári og uppbæturnar hækka og niðurgreiðslurnar einnig. Um frjálsu verzlunina segja þessir ráðunautar einnig : „Höfuðskilyrði frjálsrar verzlunar er, að greiðslurnar séu frjálsar, en það þýðir, að hægt sé að greiða erlendis, ef íslenzkir peningar eru fyrir hendi.“ Allir vita, að svo er ekki. Nú bíða menn eftir gjaldeyrinum í bönkunum, í staðinn fyrir áður að bíða eftir leyfunum frá gjaldeyris- og innflutningsnefnd. Um bátagjaldeyrinn segja þeir: „Ekki er hægt að mæla með þessari leið. Með því að fara þessa leið mundi raunverulega sett tvöfalt gengi á íslenzku krónuna og þá um leið tvenns konar verðlag á innfluttar vörur. Með því væri skapaður jarðvegur fyrir margs konar brask og óheilbrigða verzlunarhætti. Þessi leið mundi því kalla á aukin verzlunarhöft og opinbera íhlutun um verðlagsmál.“ Bátagjaldeyriskerfið gerir að þeirra dómi óhjákvæmilegt að taka upp strangt verðlagseftirlit. Það hefur ríkisstj. ekki gert af ástæðum, sem öllum eru kunnar. Niðurstaðan af þessum hugleiðingum ráðunautanna er í skemmstu máli sú, að í raun og veru sé það og hafi verið og eigi að vera á valdi þeirrar ríkisstj., sem hefur nægilegt þingfylgi, að skapa atvinnuvegunum heilbrigðan grundvöll og jafnvægi í fjármálum og efnahagsmálum út á við og inn á við. Hvernig er þá ástandið í þessum efnum nú? Hvernig hefur ríkisstj. gengið að efna þessi loforð, sem hún gaf, þegar hún tók við völdum fyrir fimm árum, með þá einstöku aðstöðu, sem hún hefur haft til þess að framkvæma vilja sinn og stefnu? Samkvæmt yfirliti Hagstofu Íslands um vöruinnflutning til landsins og frá því til ágústloka þessa árs er verzlunarhallinn þá orðinn 250 millj. kr., þ. e. a. s., hvern einasta dag frá ársbyrjun hafa Íslendingar til jafnaðar flutt inn fyrir einni milljón króna meira en þeir hafa getað greitt með útflutningnum, og ekki er sjáanlegt, að hér sé nein breyting fram undan. Að vísu er það rétt, að aðrar tekjur í erlendum gjaldeyri hafa borizt og berast en andvirði útflutningsvörunnar. Þar vega þyngst gjaldeyristekjurnar af framkvæmdum varnarliðsins í Keflavík og víðar. Þessar tekjur námu um 200 millj. kr. árið 1954, en hæstv. ríkisstj. hefur upplýst, að þær hafi minnkað á þessu ári. Kemur það einnig bert fram, þegar litið er á gjaldeyrisaðstöðu bankanna. Í ársbyrjun 1955 áttu bankarnir 102 millj. kr. inni erlendis. Í lok ágústmánaðar s. l. skulduðu þeir um 60 millj. Gjaldeyrisaðstaðan hefur versnað á þessum átta mánuðum um hvorki meira né minna en 160 millj. kr. Þetta er nú jafnvægið út á við, eins og ég áðan sagði. Hvað er þá um jafnvægið inn á við? Öll framleiðslustarfsemi í landinu svo að segja er nú styrkt af opinberu fé. Fiskframleiðsla vélbátaflotans nýtur gjaldeyrisfríðinda, fær bátagjaldeyrisálag á útfluttar vörur, sem nemur upp undir 60%, ofan á hið skráða gengi. Togaraútgerðinni eru greiddar 2000 kr. á dag í beinan útgerðarstyrk. Á hverja einustu tunnu síldar, sem veidd hefur verið í Faxaflóa í haust, eru greiddar útflutningsuppbætur. Framleiðsluvörur landbúnaðarins eru greiddar niður hér innanlands, það sem landsmenn kaupa sjálfir. Það, sem gert er ráð fyrir að verði flutt út, á að verðuppbæta, annaðhvort með bátagjaldeyrisálagi, allt að 60% á skráð gengi, eða með öðrum hætti. Gert er ráð fyrir, að lambakjöt, sem flutt verður til útlanda og selt þar, verði selt fyrir 9 kr. kg, og er því augljóst, að eigi slík sala að standa undir búrekstri bænda, þá er nauðsyn að bæta þar við. Verðið, sem við borgum hér innanlands, mun láta nærri að sé þrefalt hærra en útflutningsverðið. Iðnaðurinn nýtur að vísu ekki beinna styrkja úr ríkissjóði, en hins vegar nýtur hann tollverndar, sem að ýmsu leyti kemur honum að sama haldi og hefur sömu afleiðingar að því er verðlag snertir og áhrif á dýrtíðina í landinu. Framfærsluvísitalan er í dag 172 stig. Kaupgjaldið er miðað við 164 stig. Í maíbyrjun, fyrir röskum fimm mánuðum, var framfærsluvísitalan 161 stig og kaup greitt samkvæmt sömu vísitölu. Mismunurinn á framfærsluvísitölu og þeirri vísitölu, sem almennt kaupgjald er miðað við, er því nú þegar orðinn 8 stig, þ. e. a. s., þær 10–11% kauphækkanir, sem verkalýðurinn fékk á s. l. vori, er þegar búið að skerða um sem svarar 8 stigum. Hver vísitalan verður 1. desember, verður ekki sagt enn, heldur ekki hver munur þá verður á kaupgreiðsluvísitölunni og framfærsluvísitölunni, en ég verð að segja það, að mér finnst það æði mikil bjartsýni af hæstv. fjmrh., ef hann treystir því, að áætlunin um 173 stiga meðalvísitölu á árinu 1956 fái staðizt, þegar þess er gætt, að á þeim fimm mánuðum, sem liðnir eru frá 1. maí, hefur framfærsluvísitalan hækkað, eins og ég áðan sagði, um 11 stig. Ég hygg, að það sé ekki ofmælt, þó að sagt sé, að aldrei í sögu þjóðarinnar hafi loforð og yfirlýsingar verið jafnátakanlega brigðuð og loforð hæstv. ríkisstj., þegar hún tók við fyrir fimm árum. Í stað þess að koma atvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll, tryggja þeim hallalausan rekstur og skapa jafnvægi í búskap þjóðarinnar út á við og inn á við, er nú svo komið sem komið er. Viðskiptahallinn við útlönd eykst stöðugt, ójafnvægið þar sívaxandi, og hið sama gildir einnig um verðlag innanlands og viðskipti öll. Allri framleiðslustarfsemi þjóðarinnar svo til og bókstaflega allri útflutningsframleiðslunni er fleytt fram með opinberum styrkjum, sem heimtir eru af landsmönnum með ýmiss konar sköttum og tollum. Tollarnir verða síðan aftur gróða- og álagningarliður fyrir milliliðina, sem auka byrðina stórkostlega með sinni álagningu. Skattarnir hækka ár frá ári, eins og fjárlfrv., sem nú liggur fyrir, bezt sýnir. Hæstv. ráðh. játaði þetta í ræðu sinni áðan. Ástandið er nú þannig, sagði hæstv. ráðh., að verðbólgubraskararnir einir græða á ástandinu. Tímarnir eru góðir fyrir verðbólgubraskarana, segir hæstv. ráðh., en erfiðir og horfurnar ískyggilegar fyrir landsmenn alla og atvinnuvegi þeirra. - Þetta er hans dómur um ástandið í dag. Hæstv. ríkisstj. og blöð hennar leitast við að telja fólki trú um, að ástæðan til ástandsins í dag sé sú, að á s. l. vori var kaupgjald verkafólks í landinu almennt hækkað um 10–11%. Þessir atburðir telja þeir að hafi raskað því jafnvægi, sem búið var að ná á árunum 1953 og 1954, að þeir nú segja. Í sambandi við þetta vil ég benda á, að öðruvísi söng í tálknum stjórnarliðsins, þegar fjármálin voru til umr. á síðasta hausti hér á Alþ. Þá var sami söngurinn eins og nú: Atvinnuvegirnir voru að stöðvast, togararnir gátu bókstaflega ekki haldið áfram, nema þeim væri tryggður a. m. k. 2000 kr. úthaldsstyrkur á dag. Gjaldeyrishrun, lækkun krónunnar, var þá talið yfirvofandi. Nú segja blöð ríkisstj. og hæstv. ráðh., að þá hefði í raun og veru verið mesta fyrirmyndarástand, þá hafi verið stöðugt verðlag og jafnvægi. Jafnvægið innanlands var þá þannig, að raunverulegt verðgildi kaups verkafólksins hafði verið skert stórlega á undanförnum árum, þó að þjóðartekjurnar hefðu aukizt. Við Alþfl.-menn töldum, að líklegasta leiðin til þess að bæta úr þessu, til þess að bæta kjör verkalýðsins og tryggja honum réttmætan hluta af aukningu þjóðarteknanna, væri að reyna að skammta, takmarka gróða milliliðanna, lækka þann kostnað, annan en verkalaunin, sem fellur á framleiðslustarfsemina í landinu, vexti, tolla, milliliðagróða o. s. frv., o. s. frv. Þessi leið var reynd árið 1952 og gaf nokkurn árangur - mikinn, að því er hæstv. ríkisstj. nú segir. Alþfl.-menn lögðu fram á þingi í fyrrahaust till. þess efnis, að ríkisstj. gerði þær ráðstafanir, sem í hennar valdi stæðu, til þess að reyna að koma fram verðlækkunum, stöðva vöxt dýrtíðarinnar og jafnvel að reyna að skrúfa örlítið til baka. Með því móti töldum við, að hægt væri að tryggja verkamönnum kjarabætur, sem þeir áttu rétt á, án þess að hækka kaupgjaldið eins mikið og raun varð á eftir deiluna s. l. vetur. Ríkisstj. hafnaði till. okkar og ráðleggingum Alþfl.-manna í þessu efni. Hún þvertók fyrir það að reyna þessa leið. Með því móti gaf hún vind í seglin þeim öflum innan verkalýðshreyfingarinnar, sem fyrst og fremst vildu leggja áherzlu á beinar kauphækkanir án tillits til þeirra afleiðinga, sem þær kynnu að hafa. Þannig studdi ríkisstj. þau öfl innan verkalýðssamtakanna, sem stefndu að beinni kauphækkun, en ekki óskuðu að reyna verðlækkunarleiðina áfram. Við Alþfl.-menn vöruðum við því að fara þessa leið, að krefjast svo mikilla beinna kauphækkana sem gert var. Við töldum, að fyrir alla, verkalýðinn sjálfan og þjóðina í heild sinni, væri ráðlegri, skynsamlegri, æskilegri sú leiðin að reyna að knýja dýrtíðina niður og lækka tollana og takmarka gróða milliliðanna, vexti, tryggingargjöld og annan slíkan kostnað. Vegna neitunar ríkisstj. á því að vilja fara þessa leið varð ofan á í verkalýðssamtökunum að berjast fyrir beinum kauphækkunum. Kauphækkanirnar námu þó ekki nema nokkru broti af því, sem upphaflega var farið fram á, eða 10–11%, eins og áður segir. En síðan þetta gerðist hafa þessar kauphækkanir verið notaðar sem skálkaskjól og yfirvarp til þess að koma fram verðhækkunum, sem ekki á nokkurn hátt er hægt að réttlæta með þeim kauphækkunum, sem urðu á s. l. vori. Þetta er hverjum manni kunnugt. Verðhækkanir á mörgum liðum nema frá 20 til 60%. Ég man eftir þremur dæmum, sem þrír aðilar standa að, er sýna þetta ljóslega. Eftir að verkfallinu í vor lauk, voru ýmis þjónustugjöld hjá olíufélögunum hækkuð um milli 30 og 40% og jafnvel meira. Það hæsta, sem kauphækkunin gat réttlætt í þessu efni, hefði verið um 8% hækkun. Nú nýlega hefur bæjarstjórn Reykjavíkur, svo að ég taki opinberan aðila, hækkað sand og möl, byggingarefni, sem þeir verða að kaupa, sem eru að reyna að koma upp húskofa yfir síg, um 57%. Mér er óskiljanlegt, að nokkrum detti í hug, að slík hækkun standi í sambandi við kauphækkunina í vor. Daggjöld á ríkisspítölunum voru í ársbyrjun 70 kr. á dag og voru þá hækkuð samkv. fjárlögum upp í 75 kr. Nú fyrir skömmu hefur ríkisstj. tilkynnt, að þessar 75 kr. eigi að hækka upp í 90 kr., þ. e. a. s. hækkunin frá áramótum verði um 30% á 9 mánuðum. Því fer fjarri, að hæstv. ríkisstj. hafi sýnt nokkra viðleitni til þess að hafa hemil á þessum verðhækkunum. Þvert á móti, blöð hennar hafa reynt að réttlæta þessar verðhækkanir með kauphækkuninni, sem varð á s. l. vori, þó að bersýnilegt sé, að þær fara langt fram úr því, sem kauphækkunin gat gefið tilefni til. Verður því ekki annað séð en að hæstv. ríkisstj. hafi með mestu velþóknun horft á þessar aðgerðir til verðhækkunar. Mér virðist augljóst, að sú stefna, sem nú er fylgt af hæstv. ríkisstj., geti ekki leitt til annars en fullkomins öngþveitis og að fyllsta nauðsyn sé á að stinga við fótum. Hér hafa fulltrúar tveggja flokka, kommúnista og Þjóðvfl., haft orð á því, að Alþýðusamband Íslands hefði ritað fjórum flokkum, Framsóknarflokknum, Alþýðuflokknum, Sósíalistaflokknum og Þjóðvarnarflokknum, bréf þess efnis, að þeir óskuðu að ræða við þá um myndun vinstri stjórnar. Ég fæ ekki skilið, hvernig Alþýðusamband Íslands, sem er félagssamtök verkafólks úr öllum pólitískum flokkum, getur tekið að sér hlutverk pólitískra flokka og ætli að vinna að myndun ríkisstjórnar, þó að sjálfsagt sé, að flokkarnir hlýði á óskir þeirra um einstök áhugamál verkalýðsins. Hv. þm. Þjóðvfl., Gils Guðmundsson, las hér upp bréf og ályktun frá Þjóðvfl. þess efnis, að Þjóðvfl. væri reiðubúinn til þess að mynda „þingmeirihluta“, eins og það var orðað, til þess að koma fram efni þeirrar ályktunar, sem hann las upp. Ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort honum sé kunnugt um, að möguleiki sé nú á þingi til að mynda annan þingmeirihluta en þann, sem nú er og styður hæstv. ríkisstj. Alþfl. átti frumkvæði að því á s. l. vetri að gefnu tilefni í ræðum og ritum formanns Framsfl. að hefja óformlegar umr. við menn úr Framsfl. og Þjóðvfl. um möguleika á því að koma á samstarfi lýðræðissinnaðra andstæðinga íhaldsins um gerbreytta stjórnarstefnu og stjórnarhætti. Þær umr. eru ekki svo langt komnar enn, að neitt sé hægt frá þeim að segja. En mér er ekki kunnugt um, að sú afstaða, sem hér var á þingi, þegar hæstv. ríkisstj. var mynduð, hafi breytzt. Þá var ekki hægt að mynda meirihlutastjórn annan veg en þann, sem gert var. Afstaða Sósfl. var slík, að samvinna við hann var hvorki talin æskileg né möguleg. Mér er ekki kunnugt um, að á því hafi síðan orðið breytingar. Mér væri kært, ef hæstv. fjmrh. vildi upplýsa, áður en þessari umr. lýkur, hvort svo er. Verði ekki breytingar á þingmeirihluta á þessu þingi, fæ ég ekki annað séð en að aðeins eitt sé fram undan. Stefnunni virðist ekki verða breytt með óbreyttri ríkisstj., þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið og veldur því, hvernig nú er ástatt, og beint leiðir til ófarnaðar. Verði ekki breytt til nú á þessu þingi, sé ég ekki, að önnur leið sé til en sú að leggja málið fyrir dóm kjósenda í landinu. Þeir hafa nú búið þrjú ár við hæstv. núverandi stjórn, fimm ár full við samstjórn íhaldsins og Framsfl. Ég held það sé kominn tími til þess, áður en lengra er haldið og meira sígur á ógæfuhliðina, að láta kjósendur landsins leggja sinn dóm á gerðir og stefnu hæstv. ríkisstjórnar.



Herra forseti. Þess er væntanlega mjög langt að bíða, að við Íslendingar getum komizt í tölu stórvelda hvað höfðatölu snertir. En þegar litið er á eyðslu einstaklinganna, þá erum við fyllilega orðnir jafnokar flestra, ef ekki allra þjóða, og útgjöld þjóðarbúsins vaxa svo stórkostlega ár frá ári, að með sama áframhaldi verður þess ekki langt að bíða, að niðurstöðutölur fjárlaga verði ekki aðeins taldar í milljónum, heldur nái þau milljarðamarkinu. Það er ekki nema eðlilegt í vaxandi þjóðfélagi, að bæði tekjur og útgjöld ríkissjóðs vaxi nokkuð ár frá ári. Getur verið nokkuð erfitt að ákveða, hver sé eðlilegur hraði í þeim efnum, enda kemur þar margt til greina. Þessa markalínu verða menn þó jafnan að reyna að finna við samningu fjárlaga, því að sé farið langt yfir hana, geta slík víxlspor haft alvarleg áhrif á efnahags- og fjármálaþróunina í landinu. Það er svo með fjárlög eins og aðrar skýrslur með löngum talnadálkum, að þau virðast ekki vera sérlega aðgengileg né skemmtileg aflestrar. Engu að síður eru þó fjárlögin mjög girnileg til fróðleiks, ef þau eru skoðuð niður í kjölinn. Fjárlög eru ekki aðeins tölulegar upplýsingar um tekjur og gjöld ríkissjóðs, heldur eru þau einnig merkilegur leiðarvísir um ástand og horfur í fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar. Og fjárlögin eru raunar einnig máttugt tæki til þess að hafa áhrif á þróun þessara mála. Fjárlögin varða þannig beint og óbeint hvern einasta þjóðfélagsborgara, og því er nauðsynlegt, að fólk reyni eftir beztu getu að gera sér grein fyrir, hversu horfir í þessum mikilvægu málum. Ég sé ekki ástæðu til að gera í einstökum atriðum að umtalsefni hvorki afkomu ríkissjóðs árið 1954 né heldur fjárlög ársins 1956, því að þær tölulegu upplýsingar um þetta efni hefur hæstv. fjármálaráðh. gefið í framsöguræðu sinni, og er ekki ástæða til að endurtaka hér orð hans. Ég mun því fyrst og fremst verja tíma mínum til þess að ræða í stórum dráttum viðhorfið í efnahagsmálum þjóðarinnar og ræða einnig nokkuð þróun þá, sem verið hefur og er í fjármálalífi þjóðarinnar. Verður þó auðvitað ekki hægt að drepa á nema fá atriði og alls ekki gera þessum vandamálum nein viðhlítandi skil, enda ekki tímabært að gera nú á þessu stigi málsins neinar ákveðnar till. um lausn þess mikla vanda í efnahagsmálunum, sem nú er við að stríða, því að þau mál eru enn á umræðustigi og í athugun hjá hæstv. ríkisstj. Í öllum umr. um fjárlög og afkomu ríkissjóðs er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þeirri staðreynd, að hallalaus ríkisbúskapur er óhjákvæmilegt skilyrði þess, að um heilbrigða þróun geti verið að ræða í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þetta atriði höfum við sjálfstæðismenn ætíð lagt ríka áherzlu á, og hefði farið betur, ef varnaðarorðum þeirra sjálfstæðismanna, sem á sínum tíma fóru með fjármálastjórnina, hefði verið hlýtt. En því miður nutu þeir ekki þess stuðnings samstarfsflokkanna í þessu efni sem nauðsynlegur var, ef hafa átti föst tök á fjármálastjórninni og afgreiðslu fjárlaga í þingi. Þegar minnihlutastjórn Sjálfstfl. lagði fram till. sínar um viðreisn efnahagskerfisins árið 1950, var hallalaus ríkisbúskapur talinn ein mikilvægasta forsenda þess, að þær till. gætu orðið að gagni. Tókst þá samvinna við Framsfl. um framkvæmd þessarar fjármálastefnu, sem leitt hefur af sér mjög góða afkomu ríkissjóðs alla tíð síðan, þannig að sum árin hefur greiðsluafgangur ríkissjóðs numið tugmilljónum króna. Hefur þó á þessum árum reynzt auðið að framkvæma allverulegar skattalækkanir. Þessi góða afkoma ríkissjóðs er því fyrst og fremst að þakka stefnubreytingunni 1950, sem fjármálaráðherrar Sjálfstfl. höfðu árum saman lagt áherzlu á að nauðsynleg væri, en ekki tókst fyrr að ná samkomulagi um. Einnig er hin góða afkoma ríkissjóðs því að þakka, að stjórnarflokkarnir hafa staðið fast saman um það að leggja ekki þyngri byrðar á ríkissjóð en hann fékk undir risið. Tel ég vafasamt, að nokkur fjármálaráðherra í samsteypustjórn hér á landi hafi átt svo eindreginn stuðning samstarfsflokks síns um skynsamlega afgreiðslu fjárlaga. Því er ekki að leyna, að þeirrar skoðunar gætir nokkuð hjá almenningi, að forráðamenn þjóðarinnar hafi á undanförnum árum að óþörfu málað skrattann á vegginn, þegar þeir lýstu ugg sínum vegna þróunarinnar í efnahagsmálum þjóðarinnar. Má víða heyra þær raddir, að þótt talið hafi verið, að vaxandi dýrtíð og hækkun kaupgjalds og verðlags mundu lama atvinnuvegi þjóðarinnar og stórvaxandi fjárkröfur á hendur ríkissjóði stefna afkomu hans í bráða hættu, þá hafi allt gengið vel til þessa og þá ekki ástæða til annars en ætla, að svo verði einnig í framtíðinni. Vissulega er það rétt, að tekizt hefur að bjarga atvinnuvegum þjóðarinnar og framleiðslunni frá stöðvun og koma þannig í veg fyrir skort og hörmungar í landinu. En það er sannarlega ekki stjórnarandstæðingum að þakka, heldur þrátt fyrir þeirra aðgerðir. Er vissulega fróðlegt fyrir þjóðina að hlýða á ræður hv. stjórnarandstæðinga hér í dag, sem allar ganga í þá átt að hneykslast á ráðstöfunum ríkisstj. til þess að koma í veg fyrir stöðvun atvinnuveganna vegna erfiðleika, sem kommúnistar og fylgifiskar þeirra hafa átt drjúgan þátt í að skapa. Sama er að segja um afkomu ríkissjóðs. Enda þótt útgjöld hafi stórhækkað ár frá ári, þá hafa tekjurnar hækkað enn meira, en hinu er ekki að leyna, að hefðu þá stjórnarandstæðingar mátt ráða, hefði verið mikill greiðsluhalli hjá ríkissjóði á undanförnum árum. Þetta eru staðreyndir, sem nauðsynlegt er að þjóðin hafi í huga. Um afkomu ríkissjóðs yfirstandandi ár er ekki auðvelt að segja enn sem komið er, þótt margt bendi til þess, að niðurstaðan verði mun hagstæðari en menn þorðu að vona við afgreiðslu síðustu fjárlaga. Það liggur hins vegar endanlega fyrir nú, að 1954 hafa bæði tekjur og gjöld ríkissjóðs farið mjög mikið fram úr áætlun. Hafa tekjurnar þannig orðið nær 108 millj. kr. meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum, umframgreiðslur á rekstrarreikningi orðið rúmar 47 millj. kr. og eignahreyfingar rúmar 44 millj. kr., þannig að útgjöld ríkissjóðs umfram fjárlagaáætlun hafa orðið rúmlega 91 millj. kr. Fundið hefur verið að tvennu í sambandi við afgreiðslu fjárlaga og fjármálastjórnina sjálfa: Annars vegar, að reynslan hefði sýnt, að hvorki fjmrh. né fjvn. væru nógu nákvæm í áætlunum sínum, þannig að fjárlögin væru of fjarri því að gefa rétta mynd af raunverulegri afkomu ríkissjóðs næsta fjárhagsár, og hins vegar því, að hin gætilega tekjuáætlun gæfi fjmrh. allt of frjálsar hendur um umframgreiðslur, þannig að fjárveitingavaldið væri að nokkru leyti tekið úr höndum Alþingis. Um fyrra atriðið er það að segja, að á verðbólgutímum er mjög erfitt að gera sér nákvæma grein fyrir tekjuhorfum. Eru þau ein úrræði fyrir hendi að miða við síðasta fjárhagsár og reyna jafnframt að gera sér grein fyrir því, hvort horfur séu á auknum innflutningi eða vaxandi tekjum almennings í landinu á næsta ári. Hefur fjvn. hagað tekjuáætlun sinni jafnan í samræmi við þetta, þótt ekki hafi verið talið verjandi að ganga þar á fremstu nöf vegna óhjákvæmilegra umframgreiðslna, sem jafnan hljóta að verða. Auðvitað hefði mátt hafa tekjuáætlunina nokkru hærri og láta fjárlögin þannig sýna meiri greiðsluafgang, en því miður hefur reynslan sannað það, að illgerlegt er að halda í þann greiðsluafgang, ef hann er tekinn í fjárlagaáætlunina. Hygg ég, að fjvn. verði naumast sökuð með réttu fyrir sín vinnubrögð í þessu efni, þótt reynsla síðustu ára hafi leitt í ljós, að tekjurnar hafa orðið drýgri en með nokkurri skynsemi var hægt að hugsa sér, þegar fjárlögin voru afgreidd. Hitt atriðið eru umframgreiðslurnar, sem snerta framkvæmd fjárlaga í höndum fjmrh. Allir, sem til þekkja, vita það gerla, að á hverju ári koma ýmis þau atvik fyrir, sem gera umframgreiðslur úr ríkissjóði óhjákvæmilegar, enda sýnir yfirlit, sem gert hefur verið allt til ársins 1924, að umframgreiðslur hafa jafnan verið miklar á ári hverju. Hafa umframgreiðslurnar á rekstrarreikningi orðið minnstar árið 1950, 1.16%, en mestar árið 1942, eða 216.49%. Verða fjármálaráðherrarnir oft ekki fremur öðrum sakaðir um þessar umframgreiðslur, en auðvitað er það höfuðnauðsyn og brýn skylda fjmrh. að gæta þess jafnan, að umframgreiðslur verði sem allra minnstar, því að hér er vitanlega verið að taka fjárveitingavaldið úr höndum Alþ. Og þegar umframgreiðslur eru orðnar föst venja, þá er hætt við því, að aðhaldið verði minna og fjmrh. freistist til, þegar afkoma ríkissjóðs er góð, að slaka hér á taumunum meira en góðu hófi gegnir. Er mjög mikilvægt, að endurskoðendur ríkisreikninganna rannsaki sem rækilegast nauðsynina fyrir umframgreiðslum og fjvn. einnig eftir föngum, en því miður er henni fenginn allt of skammur tími til starfa, til þess að hún geti kannað þessi mál eins og æskilegt væri. Stjórnarandstæðingar hafa stundum fært ríkisstj. það til ámælis, að allmikill greiðsluafgangur hefur orðið hjá ríkissjóði undanfarin ár. Öllum þessum greiðsluafgangi hefur verið ráðstafað til mjög mikilvægra þarfa í þágu þjóðarheildarinnar, þarfa, sem ella hefði ekki verið hægt að sinna. Það hefur ekki heldur á það skort, að stjórnarandstæðingar vildu vera með í því að ráðstafa þessu fé. Stjórnarflokkarnir verða áreiðanlega ekki með réttu ásakaðir fyrir það, þótt þeir hafi verið gætnir við afgreiðslu fjárlaga, en hitt verða þeir ef til vill með meira rétti ásakaðir fyrir, að hafa ekki lagt allan þennan greiðsluafgang í sjóð, sem hægt væri að nota, ef harðnaði í ári. Slíkt eru raunar sjálfsögð búhyggindi, að spara í góðu árunum, en þarfirnar hafa verið svo margvíslegar og brýnar, að löngunin til að uppfylla þær hefur orðið gætninni að þessu leyti yfirsterkari. Geri ég naumast ráð fyrir því, að ríkisstj. og þingflokkar hennar muni fá þungan dóm hjá þjóðinni fyrir þá afstöðu. Árið 1953 hækkuðu fjárlögin um 41 millj. kr., miðað við næsta ár á undan. Árið 1954 nam hækkunin 23 millj. og 1955 69 millj. Sýnilegt er, að nú verður hækkunin langmest, væntanlega töluvert á annað hundrað millj. króna. Er þegar vitað um hækkanir, sem nema munu um 96 millj. kr., og ef að vanda lætur, má gera ráð fyrir nokkrum milljónatugum til viðbótar. Fjárlögin bera þess því glöggt vitni, að nýtt verðbólguflóð hefur skollið yfir þjóðina. Hefur þessi þróun málanna vakið ugg og kvíða með þjóðinni og ekki að ástæðulausu, því að ekki mun auðvelt að finna nýja fótfestu til þess að spyrna gegn straumnum. Vegna hinnar breyttu fjármálastefnu hafði tekizt að koma því jafnvægi á í efnahagsmálum þjóðarinnar, að dýrtíðarskrúfan hafði stöðvazt, kaupgjald og verðlag verið nokkurn veginn stöðugt á þriðja ár, eða allt þar til í ár, að verkföllin skullu á. Þessi stöðvun var farin að hafa augljós heillavænleg áhrif á efnahagsþróunina í landinu. Fólk var á ný farið að öðlast trú á gildi peninganna, og sparifjársöfnun óx stöðugt, en einmitt sparifjársöfnunin er einn af traustustu hyrningarsteinum efnahagskerfisins. Afkoma útflutningsframleiðslunnar var að vísu erfið, en stöðvun verðbólgunnar var þó fyrsta skrefið til þess, að auðið væri að rétta hennar hag. Fjárhagsafkoma ríkissjóðs var góð, og reynzt hafði auðið að draga allverulega úr skattaálögum. Í meginatriðum má því segja, að ástæða hafi verið til bjartsýni. Því miður hafa á þessu ári gerzt atburðir, sem þegar hafa haft mjög óheillavænleg áhrif, og eru þó enn eigi öll kurl til grafar komin. Það er naumast vafi á því, að verðbólga og rýrnandi verðgildi peninga kemur þyngst niður á alþýðu manna, enda hafa verkalýðssamtök í flestum löndum verið fremst í fylkingu í baráttunni gegn vaxandi dýrtíð. Hér á Íslandi hefur reyndin því miður verið allt önnur, enda hefur áhrifamesti flokkurinn í verkalýðssamtökum hér á landi fyrst og fremst lagt áherzlu á það að beita þessum áhrifamiklu samtökum fyrir pólitískan stríðsvagn sinn án hliðsjónar af hagsmunum verkamanna sjálfra. Hefur því verkalýðsbaráttan oftast verið háð sem einhliða kauphækkunarbarátta, án þess að reynt væri að gera sér grein fyrir, hverjar raunverulegar kjarabætur fylgdu kauphækkunum. Horfið var þó að heilbrigðari stefnu í kjarabaráttunni árið 1952, þegar samið var um lausn verkfalls með verðlækkunum. En með valdatöku kommúnista í Alþýðusambandinu var horfið frá þessari stefnu, þótt hag verkalýðsins væri með því teflt í mikla hættu. Verðmæti framleiðslunnar ákveður kjör þjóðarinnar. Undirstaða bættra lífskjara er því annaðhvort aukin framleiðsla eða hækkað verð á framleiðsluvörum. Enginn dregur í efa, að æskilegt hafi verið að bæta launakjör almennra verkamanna. En því miður var hagur framleiðslunnar þannig, að ekki var um neinn arð að ræða, er nota mætti til greiðslu aukinna vinnulauna. Það var því ljóst, að kauphækkanir hlutu að torvelda enn mjög afkomu útflutningsframleiðslunnar, og var þó ekki á erfiðleika hennar bætandi, og enn fremur að hækka verð og þjónustu á innlendum markaði. Þar sem það var því a. m. k. fullkomið vafamál, hvort kauphækkanir hefðu ekki meira illt en gott í för með sér fyrir verkalýðinn og þjóðina í heild, var það tvímælalaus skylda verkalýðsforingjanna að kanna þetta atriði til hlítar, en svo sem kunnugt er var tilboðum ríkisstj. um það efni algerlega hafnað og kröfunum haldið til streitu. Var ráðizt með fúkyrðum að ríkisstj. fyrir aðvörunarorð hennar, en mér er nær að halda, að í dag óski flestir verkamenn eftir því, að meir hefði verið hlustað á þau aðvörunarorð og gætilegar í sakirnar farið. Meginhluti hinna miklu hækkana á fjárlögum næsta árs stafar beint eða óbeint af launahækkunum, og hefði það áreiðanlega verið raunverulegri kjarabót, ef auðið hefði verið að nota það fé til þess að lækka álögur á almenningi. Kauphækkanirnar hafa nú þegar leitt af sér stórfellda hækkun á öllum landbúnaðarvörum. Kauphækkanirnar munu torvelda mjög hinar miklu framkvæmdir í húsnæðismálum og framkvæmd á raforkuáætlun ríkisstjórnarinnar, og þær munu enn fremur gera enn minni hlut verklegra framkvæmda í ríkisútgjöldum, og þó er það ef til vill verst af öllu, að þessi nýja verðbólguskriða hefur dregið stórkostlega úr söfnun sparifjár og skapað óeðlilega eftirspurn eftir vörum. Leiðir þetta af sér óeðlilega eyðslu, óheppilega fjárfestingu og ýmiss konar brask og torveldar jafnframt eðlilega starfsemi lánsstofnana þjóðarinnar. Myndin, sem við oss blasir í dag, er því allt annað en glæsileg. Að vísu er atvinnuástandið í landinu mjög gott vegna mjög mikilla framkvæmda á ýmsum sviðum og afkoma almennings góð. Hins vegar hefur hvað eftir annað legið við, að lífsnauðsynleg útflutningsframleiðsla stöðvaðist, og hefur þurft í æ ríkari mæli að grípa til opinberrar aðstoðar í því sambandi. Hlýtur að síga æ meir á ógæfuhliðina í þessum efnum, enda mun fremur vera um lækkun en hækkun að ræða á framleiðsluvörum þjóðarinnar á erlendum markaði. Og það er tilgangslítið að segja öðrum þjóðum, að við verðum að fá hærra verð fyrir framleiðsluvörur okkar vegna hins háa kaupgjalds í landinu, ef aðrir seljendur bjóða vöruna við lægra verði. Hv. 11. landsk. taldi það bót allra meina, ef Hannibal Valdimarsson og kommúnistar í alþýðusambandsstjórn tækju forustu um stjórn þjóðmálanna. Slíkt er fásinna. Lögmálum fjármála og viðskipta verður ekki haggað, hver sem með völdin fer. Það er skylda sérhverrar ríkisstjórnar að miða stjórnarstefnu sína við það að tryggja öllum almenningi í landinu sem bezta lífsafkomu, og það er eigi síður skylda einstakra stéttasamtaka að styðja ríkisstj. í þeirri viðleitni. Afkoma ríkissjóðs er einnig nátengd hag framleiðslunnar. Það ber því allt að sama brunni, hvernig sem á málið er litið, að það er fyrst og fremst öflun framleiðsluverðmæta, sem þjóðin verður að einbeita sér að. Það er því ekki aðeins hagsmunaatriði fyrir vinnuveitandann, hvort framleiðslan gengur vel eða illa, og það er því kynleg leið til kjarabóta, þegar í verkföllum er reynt á stundum með öllum ráðum að lama framleiðsluna sem mest og stefna jafnvel í bráðan voða tugmilljónaverðmætum. Það var mikil ógæfa fyrir þjóðina, að ekki var fylgt varnaðarorðum þeim, sem forsrh. mælti í áramótaboðskap sínum við síðustu áramót, þar sem hann skoraði á þjóðina að slá skjaldborg um krónuna og varast allar aðgerðir, er leitt gætu af sér nýja verðbólguskriðu. Vegna vísitölukerfisins og bágborins hags framleiðslunnar hlutu kauphækkanir að leiða af sér nýja dýrtíðaröldu. Það var því hin brýnasta nauðsyn, eigi sízt fyrir verkalýðinn sjálfan, að rækilega væri kannað, hvaða leiðir væru líklegastar til raunverulegra kjarabóta. Hefur líka fljótt komið í ljós, að kauphækkanirnar í vor hafa ekki leitt til neinna kjarabóta, heldur leitt af sér vandræðaástand, sem ógnar hag allrar þjóðarinnar. Eina raunverulega kjarabótin var atvinnuleysistryggingarnar, sem vissulega eru mjög mikils virði fyrir verkalýðinn, en hefði verið hægt að fá án verkfalls. Nú segja ýmsir: Ekki geta það eingöngu verið kauphækkanirnar, sem hleypt hafa af stað hinni nýju dýrtíðaröldu, því að verðhækkanir hafa á ýmsum sviðum orðið meiri en sem svarar kauphækkununum einum. - Um þetta atriði er erfitt að fullyrða. Landbúnaðarvörur hafa hækkað lögum samkvæmt, og taldi fulltrúi neytenda í verðlagsnefndinni þá hækkun eðlilega. Flestar aðrar vörur og þjónusta hafa hækkað, og getur vel verið, að eitthvað hafi það hækkað meira en góðu hófi gegndi, eins og oft vill verða, þegar dýrtíðarþróun er. Er að sjálfsögðu mjög mikilvægt, að stjórnarvöldin fylgist með öllum verðhækkunum. Annars er hægt að fá glöggan og hlutlausan dóm um orsakir og afleiðingar ríkjandi ástands í Fjármálatíðindum Landsbankans, en þar ritar hagfræðingur bankans, dr. Jóhannes Nordal, grein í síðasta hefti, þar sem hann m. a. kemst svo að orði: „Horfurnar í efnahagsmálum Íslendinga hafa stórversnað á undanförnum mánuðum. Síðan verkfallinu lauk í vor, hefur verðhækkunaraldan breiðzt óðfluga um hagkerfið, valdið hækkandi framleiðslukostnaði til lands og sjávar og versnandi afkomu útflutningsatvinnuveganna. Verðbólguhugsunarhátturinn er nú aftur að ná heljartökum á hugum manna, og hin sívaxandi þensla í efnahagslífinu hefur orðið til þess, að gjaldeyrisaðstaðan hefur versnað stórkostlega, það sem af er þessu ári. Haldi þessi þróun áfram óhindrað, verður á skammri stund rifið niður allt, sem áunnizt hefur á undanförnum árum í þá átt að endurreisa trú manna á verðgildi peninganna og koma á frjálsara atvinnulífi. Nú er því þörf róttækra ráðstafana, ekki til þess eins að tryggja afkomu eins eða tveggja atvinnuvega um nokkurra mánaða skeið, heldur til þess að stöðva dýrtíðarflóðið og koma í veg fyrir áframhaldandi rýrnun á verðgildi peninganna.“ Er í þessari umsögn staðfest tvennt: annars vegar, að rétt hafi verið stefnt síðustu árin, og hins vegar, að verðhækkunaraldan hafi verið afleiðing verkfallsins í vor. Er síðar í greininni vikið að ýmsum leiðum til úrbóta, og skal hér aðeins minnzt á eina, en það er takmörkun fjárfestingarinnar. Þegar um fjárfestingu er rætt, er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að samdráttur í fjárfestingu þýðir minni framkvæmdir. Þarfirnar fyrir margvíslegar framkvæmdir í landi voru eru mjög miklar og knýjandi, og vel má vera, að of djarft hafi verið teflt í þessum efnum, einkum í sambandi við húsnæðismálin, en þar var einmitt nauðsynin sérstaklega brýn. Það er mikilvægt, að fjárfesting sé jafnan svo mikil, að auðið sé að veita öllum vinnufærum mönnum atvinnu. En fjárfestingin getur reynzt hættuleg, þegar eftirspurnin eftir vinnuaflinu verður of mikil, og getur þá fjárfestingin á vissum sviðum leitt af sér yfirboð á vinnumarkaðinum, sem skapar verðbólgu og erfiðleika fyrir ýmsar atvinnugreinar í landinn. Fullkomnar skýrslur liggja ekki fyrir um fjárfestinguna nú, en án efa er hún of mikil, enda gerði ríkisstjórnin á þessu sumri ráðstafanir til þess að draga mjög úr opinberum byggingarframkvæmdum og veita ekki leyfi til nýbygginga, sem enn eru háð fjárfestingareftirliti. Fjárfestingin er atriði, sem auðið á að vera að ráða við, og verður í því sambandi að hafa tvö sjónarmið í huga: í fyrsta lagi, að fjárfestingarframkvæmdir séu eigi svo miklar, að vinnuafl sé dregið frá framleiðsluatvinnuvegunum, og í öðru lagi, að fjárfestingunni sé hagað þannig, að hún leiði til atvinnujöfnunar í landinu. Þótt atvinnuárferði muni nú yfirleitt vera gott um allt land, þá er því ekki að leyna, að þenslan er langmest nú sem áður hér á suðvesturhluta landsins og því enn fyrir hendi sú hætta, að fólk leiti hingað meira en heppilegt er frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Það er því mikilvægt, að fjármagni til opinberra framkvæmda sé fyrst og fremst beint til þeirra staða, þar sem a. m. k. er um tímabundið atvinnuleysi að ræða, og leyfum til fjárfestingar úthlutað einnig eftir þessu sama sjónarmiði. Er það vissulega alvörumál, að hlutur verklegra framkvæmda, þ. á m. brúa, hafna og vegagerða, skuli nú minnka verulega í ríkisútgjöldunum, því að hér er um hinar brýnustu framkvæmdir að ræða til tryggingar jafnvægi í byggð landsins, og má einna sízt draga úr þeirri fjárfestingu. Fjárfesting í þágu framleiðslunnar verður tvímælalaust að sitja í fyrirrúmi, enda getur ekki verið hættulegt fyrir efnahagskerfið að leyfa fjárfestingarframkvæmdir, sem stuðla að aukningu framleiðsluverðmæta. Það eru, svo sem áður var sagt, miklir erfiðleikar í efnahagsmálum, sem blasa við augum, þegar Alþ. kemur saman í þetta sinn, og veltur á miklu, að nú sé með ábyrgðartilfinningu og festu á málum tekið. Vafalaust eru enn til ýmsir, sem hugsa sem svo: Þetta hefur allt gengið vel þrátt fyrir hrakspár undanfarin ár, og hví skyldi það ekki enn vera allt í lagi? Auðvitað er enn mögulegt að halda áfram að afskrifa krónuna, framfleyta öllum atvinnurekstri í landinu með styrkjum, sem teknir eru svo aftur frá þjóðinni í sköttum, en reynsla allra þjóða sannar, að slíkri efnahagsþróun hlýtur á endanum að lykta með skelfingu. Þegar litið er á orsakir þeirra vandræða, sem nú er við að stríða, þá þarf sannarlega mikið blygðunarleysi til þess að halda því fram, að allt þetta stafi af svokallaðri dýrtíðarstefnu ríkisstjórnarinnar, eins og stjórnarandstæðingar hafa leyft sér að staðhæfa utan þings og innan. Það er álíka líkt sannleikanum og ef maður, sem slær stoðirnar undan húsi, svo að það hrynur, ber síðan þær sakir á þann, sem setti stoðirnar undir húsið, að hrun hússins sé honum að kenna. Af mikilli skammsýni hafa nú þær jafnvægisstoðir verið slegnar undan efnahagskerfi þjóðarinnar, sem smám saman hefur verið skotið þar undir með góðum árangri á undanförnum árum, og nú neita hinir seku algerlega að horfast í augu við afleiðingar sinna óhappaverka. En það þýðir ekki um að sakast, heldur að reyna að mynda nýja varnarlínu til þess að koma í veg fyrir fjármálalegt öngþveiti í landinu. Þjóðin hefur nú ekki þörf fyrir pólitíska ævintýraleiki, heldur samstillt átök allra þjóðhollra afla til þess að reyna að firra vandræðum, sem gætu leitt hinar mestu hörmungar yfir þjóðina. Vegna umbótastefnu þeirrar í atvinnumálum, sem fylgt hefur verið síðasta áratug og mörkuð var árið 1944 af nýsköpunarstjórn Ólafs Thors, er þjóðin nú að framleiðslutækjum mjög vel undir lífsbaráttuna búin, og það er eingöngu sjálfskaparvíti, ef þjóðin getur ekki nú búið við góð kjör. En þeirri staðreynd megum við aldrei gleyma, að það er framleiðslan, sem ákvarðar lífskjörin, og undir henni er hagur allra stétta þjóðfélagsins kominn. Hver sem heggur á þessa lífæð er því að vinna gegn hagsmunum þjóðar sinnar. Það er ekki hægt að segja um það nú í dag, hvaða leiðir séu líklegastar til þess að stemma stigu við hinni nýju verðbólguöldu, en afkoma ríkissjóðs og alls almennings í landinu er undir því komin, að það takist. Það verður að vera hægt að koma á þeirri skipan, að aðalatvinnuvegir þjóðarinnar geti borið sig styrkjalaust í meðalárferði, þannig að fýsilegt verði fyrir dugandi menn að leggja út í framleiðslustarfsemi. Það verður að glæða að nýju trú manna á gildi gjaldmiðilsins og viljann til sparnaðar. Allar vestrænar ríkisstjórnir, einnig stjórnir jafnaðarmanna, hafa misst trúna á höft og bönn í viðskiptalífinu, og það væri vissulega mikil ógæfa, ef þyrfti að hverfa frá þeirri stefnu frjálsræðis, sem fylgt hefur verið hér á undanförnum árum og glætt mjög framtak og athafnaþrá þjóðarinnar. Það væri einnig mikil þjóðarógæfa, ef torvelduð væri af nýju dýrtíðarflóði rafvæðing landsins, hinar miklu ræktunarframkvæmdir og húsagerðir við sjó og í sveit, sem unnið er nú að og reynt hefur verið að tryggja lánsfé til af opinberri hálfu. Efling sjávarútvegsins verður að halda áfram, en þar er sannarlega ekki glæsilegt um að litast, þegar hver togari þarf nokkur þús. króna rekstrarstyrk á dag, og frystihúsin, sem lengi hafa verið talin miklar gróðalindir, berjast nú í bökkum. Það eru því sannarlega engar hrakspár, þótt sagt sé, að nú sé kominn tími til, að menn staldri við og athugi sinn gang. Sjálfstfl. er nú sem fyrr reiðubúinn til þess að leggja fram sína krafta til lausnar á vandamálunum og vonar, að þjóðin beri gæfu til þess að láta ekki niðurrifs- og óheillaöfl villa sér sýn. Enn er tími til að forðast öngþveiti og atvinnuleysi, en þá verðum við öll að þora að horfast í augu við staðreyndirnar og setja þjóðarhagsmuni ofar flokkshagsmununum. Sjúklingi getur liðið vel í bili með því að taka sterk deyfilyf, en þau eru engin lækning. En sársaukafull skurðaðgerð getur gefið endanlegan og góðan bata. Hið sama gildir í efnahagsmálunum. Þar hættir oss til að vilja í lengstu lög forðast skurðaðgerðirnar, en nota heldur deyfilyfin, því að þau eru oft í bili vinsælli. En þau geta aldrei læknað sjúkdóminn. Forustumenn þjóðarinnar verða að hafa þor og samtakamátt til þess að framkvæma skurðaðgerðir, ef með þarf, þótt sársaukafullar kunni að vera í bili, og þjóðin verður að skilja nauðsyn þessara aðgerða. Og við verðum einnig öll að skilja nauðsyn þess að lifa heilbrigðu lífi, til þess að sjúkdómurinn taki sig ekki upp aftur. Það hefur þjóðin gert á undanförnum árum, þar til farið var út af sporinu á þessu ári, en með þreki og manndómi á að vera hægt að komast inn á rétta leið að nýju. Um það verða öll þjóðholl öfl að sameinast.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. síðasti ræðumaður, 2. þm. Eyf., hóf mál sitt með því að minnast á forgöngu sjálfstæðismanna í fjármálum. M. a. tók hann þannig til orða, að ef varnaðarorðum sjálfstæðismanna hefði verið fylgt, þeirra sem fóru með fjármálin fyrir 1950, hefði betur farið, og ef þeir hefðu fengið því framgengt, sem þeir hefðu viljað. Ég veit ekki betur en að þessi hæstv. fjmrh. hafi þá fengið því framgengt, sem þeir vildu beita sér fyrir, og það hafi ekki staðið á samstarfsmönnum þeirra þá. Satt að segja finnst mér dálítið broslegar þessar sífelldu sögur sjálfstæðismanna af þessum ráðherrum, sem engu réðu, meðan þeir fóru með völdin, en allt, sem vel tekst, er að þakka, löngu eftir að þeir eru hættir störfum. Viðvíkjandi því, að hin góða afkoma ríkissjóðs sé að þakka stefnubreytingu, sem sjálfstæðismenn hafi sérstaklega beitt sér fyrir 1950, vil ég enn þá einu sinni upplýsa, að þetta er alveg rangt og því villandi, eins og þráfaldlega hefur verið leiðrétt. Sú stefnubreyting var knúin fram með kosningunum, sem fram fóru haustið 1949, og þær kosningar voru knúðar fram með till., sem Framsfl. gerði um þessi mál og var síður en svo vel tekið af öðrum flokkum þá, þó að nú vilji menn tileinka sér þær. Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, minntist á, að það hefði mistekizt að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum og halda því. Ég vil benda hv. þm. á það, að hér var stöðugt verðlag og nokkurn veginn stöðugur framleiðslukostnaður í nærri þrjú ár og jafnvægi í gjaldeyrisviðskiptum út á við það sama tímabil. Hins vegar hefur þetta nú allt. raskazt, eins og við vitum mjög vel og greinilega, og kemur þar ýmislegt til, en þó fyrst og fremst niðurstaða verkfallsins, sem varð á s. l. vetri. - Hv. þm. sagði, að ég hefði minnzt á, að verðbólgubraskarar græddu á því ástandi, sem nú væri og hefði skapazt. Það er sannarlega rétt, að það gera þeir, enda munu engin ráð vera til þess að koma í veg fyrir, að menn geti grætt á fasteignabraski og braski með peninga, þegar það er alveg augljóst, að fram undan eru stórhækkanir á öllum sviðum. Slíkt ástand verður ætíð til þess, að sérstaklega glæsilegt haglendi skapast fyrir alls konar verðbólgubraskara. Hv. 11. landsk. þm., Lúðvík Jósefsson, reyndi að gera að höfuðatriði í sínu máli, að það væri fjármálastefna ríkisstjórnarinnar, sem væri orsök þess dýrtíðarflóðs, sem við nú byggjum við, en ekki niðurstöður verkfallanna frá s. l. vori. Í því sambandi viðhafði hann ýmis furðuleg ummæli, og hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, tók nokkuð í sama streng. Tvennt var það, sem þeir bentu á sérstaklega: Annað, að tollar og skattar hefðu verið stórkostlega hækkaðir og þeir hefðu haft dýrtíðaraukandi áhrif. Þetta er algerlega rangt. Á undanförnum árum hafa tollar og skattar verið lækkaðir, svo að nema mundi nú mörgum milljónatugum árlega. Þá sögðu þeir, að útþensla ríkisbáknsins væri sífellt mikil og ætti sinn þátt í dýrtíðaraukningunni. Þetta er ekki heldur rétt. Ef að er gáð, er niðurstaðan sú, eins og ég gat um áðan, að greiðsluafgangurinn, sem orðið hefur, hefur einmitt orðið vegna þess, að ríkisútgjöldin hafa ekki vaxið í hlutfalli við ríkistekjurnar og ekki vaxið í hlutfalli við almenna útþenslu í þjóðarbúskapnum. Þá sagði hv. 11. landsk. þm., að það væri glöggt, af hverju verðhækkanirnar, sem nú væru að dynja yfir, stöfuðu. Það væri glöggt, að þær stöfuðu ekki af kauphækkunum, sem áttu sér stað í vor. Út af þessum fullyrðingum gætu menn rifjað það upp fyrir sér, að áður en verkföllunum lauk í vor, þegar kommúnistar voru að taka upp verðhækkunarstefnuna í vor, þá voru látnar fara fram athuganir á því, hverjar mundu verða afleiðingar kauphækkananna, eins og þá var ástatt. Þær athuganir sýndu, að það væri í vændum stórfelld hækkun á verðlagi og framleiðslukostnaði, ef kaup hækkaði. Og þessir útreikningar hafa allir staðizt. Þetta vissu menn áður. Það lá alveg á borðinu, að þessar verðhækkanir hlutu að verða afleiðingar þess, sem þá var að gerast. Hitt er svo annað mál, ég efast ekkert um það, að ýmsir hafi hækkað óeðlilega verð og braskað margvíslega í skjóli þeirrar öldu, sem reist var. Það er ljóst, að sú stefna, sem tekin var upp í vor af kommúnistum, hlaut að hafa í för með sér stórfellda hækkun á verðlaginu og stórfellda hækkun á framleiðslukostnaðinum. Það er sannast að segja furðulegt, að hv. alþm. skuli bera sér annað í munn. En hvernig stendur á því, að þessi stefna var tekin upp, en ekki önnur heillavænlegri? Það lá fyrir s. l. vor, að kaupmáttur launa hafði staðið nokkurn veginn óbreyttur í þrjú ár, eða frá 1952. Á hinn bóginn lá það fyrir, að kaupmáttur kaupgjalds var minni en hann hafði verið 1947. Það er ekkert óeðlilegt, þótt verkafólk og aðrir vilji hækka sínar raunverulegu tekjur, ef það er hægt, og bæta þar með sinn hlut úr þjóðarbúinu. Og þá kom spurningin: Hvernig hefði slíkt helzt mátt verða? Áreiðanlega hefði slíkt helzt mátt verða með því, að reynt hefði verið að lækka verðlagið, reynt hefði verið að fá samtök um að pína verðlagið eitthvað niður. Möguleikar á því voru að vísu mjög takmarkaðir, eins og á stóð, en þeir voru einhverjir til. En hvernig stóð á því, að ekki var hægt að nýta þessa möguleika og ekki fengust einu sinni samtök um að rannsaka þá til hlítar, svo að séð yrði, hvað hægt væri að gera með sameiginlegu átaki, t. d. stjórnarinnar og verkalýðssamtakanna, í þessu efni? Ástæðan var sú, að kommúnistar máttu ekki heyra annað nefnt en einmitt hækkunarstefnuna og það vegna þess, að þeir vildu koma á því óheillaástandi, sem við nú búum við. Þetta var ástæðan til þess, að hin leiðin fékkst ekki einu sinni athuguð. Kommúnistar gengu með í vösunum áætlanir um að hækka kaupgjald í landinu um 30–70%. Það voru þær kröfur, sem þeir gerðu. Auðvitað datt mönnunum ekki í bug, að menn gætu fengið raunverulegar kjarabætur, sem neinu slíku næmi, eða að nokkur gæti á slíku hagnazt. En þeir höfðu þessar kröfur uppi samt, vegna þess að þeirra launapólitík er ekki miðuð við að fá það bezta, sem hægt er, út úr dæminu fyrir verkalýðinn, heldur er hún miðuð við að skapa ný vandamál. Þess vegna er það ekkert einkennilegt, þó að kommúnistum eins og hv. 11. landsk. sé það áhugamál að reyna að slíta í sundur samhengið í þessum málum, reyna að berja höfðinu við steininn og halda því nú fram, að það, sem nú er að koma fram í efnahagsmálunum og framleiðslumálunum, sé ekki afleiðing þess, sem hann og aðrir slíkir beittu sér fyrir í vor. Það grátlega við þetta allt saman, það vitum við öll, er, að verkamenn hafa ekkert á þessum aðförum grætt. Svo rammt kveður að þessu, að jafnvel talsmaður Þjóðvfl. hér í þessum umr., hv. 8. þm. Reykv., lýsti því yfir hér sem sinni skoðun, að verkamenn hefðu ekkert á því grætt að fylgja stefnu kommúnista í þessum málum. Þegar svo maður eins og hv. 11. landsk. þm., Lúðvík Jósefsson, og hans félagar eru búnir að koma þessum málum í algert öngþveiti, kemur hann hér í útvarpið og grætur krókódílstárum út af afkomu framleiðslunnar, hvað sérstaklega sé farið illa með framleiðsluna o. s. frv. Lítum svo aðeins á þau úrræði, sem hv. stjórnarandstæðingar hafa drepið á, sérstaklega hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, og raunar kom það sama líka fram, þó ekki eins skilmerkilega, hjá hv. 11. landsk. þm., Lúðvík Jósefssyni. Við vitum, að málflutningurinn er í þessu tilliti nær sá sami. Hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, las upp till. frá sínum flokki um það, hvað nú ætti að gera. Það var í sem stytztu máli þetta: Það á að hafa gengið óbreytt, það er alveg tekin afstaða á móti gengislækkun, hafa kaupgjaldið óbreytt, þannig að það verður sem sé 20% hærra í janúarmánuði næsta en það var í aprílmánuði s. l., en jafnhliða þessu á svo að afnema allan söluskattinn og ekki nóg með það, heldur afnema allan bátagjaldeyrinn og alla framleiðslustyrki yfirleitt, án þess að nokkuð komi í staðinn. Svo fylgja þessari speki hátíðlegar yfirlýsingar um, að tillögumenn séu að hugsa um að mynda ríkisstjórn alveg á næstunni. Þetta ætti sem sé að vera stefnan. Hvernig halda menn svo, að ástandið yrði í framleiðslumálum landsmanna, þegar búið væri að framkvæma þessar till. Þjóðvfl., en þeim fylgja hátíðlegar yfirlýsingar um, að þeir vilji taka á sig ábyrgð? Svipuð er afstaða kommúnistanna. Þá var talað um það hér áðan, að Alþýðusambandið hefði boðað til viðræðna við stjórnmálaflokkana. Ég vil segja um þetta aðeins örfá orð. Á s. l. vetri skrifaði Alþýðusambandið Framsóknarflokknum og fleiri flokkum og stakk upp á viðræðum um stjórnarmyndun. Framsfl. svaraði þá á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Miðstjórnin telur það mjög mikils virði og raunar nauðsyn sérhverri ríkisstj. að hafa gott samstarf við stjórn Alþýðusambands Íslands, samtök launafólks í öllum stjórnmálaflokkum. Framsfl. hefur áhuga á því nú sem fyrr, að lýðræðissinnaðir umbótamenn nái samstarfi um stjórn landsins. En til þess að mynda ríkisstj. og koma fram málum þarf stuðning meiri hluta þingmanna, eins og yður er að sjálfsögðu ljóst. Á þessu stigi málsins vill miðstjórnin því spyrjast fyrir um það, hvaða þingstyrkur sé á bak við tilmæli yðar, og að því svari fengnu er miðstjórnin fús til að taka þennan þátt bréfs yðar til nánari yfirvegunar. En án alls tillits til þessa er miðstjórnin reiðubúin til þess að ræða við stjórn Alþýðusambandsins um það, hvaða mál hún telur brýnustu hagsmunamál Alþýðusambandsins og fólksins í verkalýðsfélögunum, og reyna af fremsta megni að finna lausn á þeim vandamálum.“ Frá því að þetta bréf var skrifað í marz s. l. vetur og þangað til nú fyrir nokkrum dögum heyrði Framsfl. ekkert frá Alþýðusambandinu um það, hvort Alþýðusambandið vildi taka upp viðræður um hagsmunamál Alþýðusambandsins og fólksins í verkalýðsfélögunum, en nú fyrir nokkrum dögum barst bréf, sem sagt hefur verið frá, til Framsfl., þar sem stungið er upp á, að hann tilnefni menn til þess að ræða við Alþýðusambandið. Ég hafði skilið þetta svo, að hér væri átt við viðræður um hagsmunamál Alþýðusambandsins og fólksins í verkalýðsfélögunum, en það er afstaða Framsfl. í þessu máli, að um stjórnarmyndun verði að ræða við þingflokka. En að sjálfsögðu er Framsfl. ætíð reiðubúinn til þess að ræða við Alþýðusambandið um hagsmunamál þess fólks, sem innan vébanda þess starfar. Að lokum þetta: Ég tel, að höfuðmeinsemdin í okkar þjóðlífi sé sú, hvað kommúnistar eru sterkir í verkalýðsfélögunum og að þeim hefur tekizt að fá því ráðið innan verkalýðsfélaganna, að sú stefna var upp tekin, sem hefur kallað yfir okkur þau vandkvæði, sem við nú búum við, án þess að launafólkið hafi af því nokkurn hagnað eða ávinning. Á hinn bóginn mundu vera miklir möguleikar til þess að koma fram þýðingarmiklum hagsmunamálum almennings og ná betri tökum á viðfangsefnunum yfirleitt en hægt hefur verið undanfarið, ef áhrif kommúnista gætu orðið kveðin niður innan alþýðusamtakanna, og ég tel, að þá mundi nást samstarf umbótaaflanna.