Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhann Jósefsson við 2. umr. þessa máls fóru fram dálítil orðaskifti hjer í deildinni, aðallega þess efnis, hverjum væri að þakka að svokallað kæliskipsmál væri komið á það stig, sem það nú er. Það kom berlega í ljós, þegar við áttum í kjöttollsstríðinu við Norðmenn hve nauðsynlegt er að hafa í fleiri en einn stað að venda með kjötsöluna. Líklega hefir því þetta tollstríð ýtt undir framkvæmd þessa máls. Mjer fanst á ræðu háttv. 3. landsk. (JJ), að hann líta svo á, að þessi hugmynd, að útvega kjötmarkað með því að koma vörunni kældri eða frystri á markaðinn, væri nú komin í höfn. Jeg get tekið undir það, að málið sje komið talsvert áleiðis hvað sölu kjötsins snertir. Það er stórt spor í áttina, sem þingið hefir einhuga stigið, af því að það viðurkennir nauðsyn málsins. Af því að þessi nauðsyn er knýjandi, leggjum við Eimskipafjelaginu, og um leið landinu öllu, miklar byrðar á herðar, til þess að hægt sje að fullnægja kröfunum um að koma kjötinu frystu eða kældu á markaðinn. Það er ekki líklegt, að Eimskipafjelagið hafi hag af að breyta þeirri fyrirætlun sinni að byggja hentugt skip til vöruflutninga, en byggja í þess stað dýrt skip með kæliútbúnaði, þó að von sje um 1–2 farma af kældu kjöti á ári. Hjer er því lagt mikið í sölurnar til þess að styðja annan aðalatvinnuveg landsins, landbúnaðinn. Jeg álít, að rjett sje að gera þetta. En jeg vil leggja áherslu á það, að þakkirnar fyrir þetta á Alþingi og sú stjórn, sem gengist hefir fyrir að koma málinu í þetta horf. Þessa viðurkenningu fanst mjer vanta hjá hv. 3. landsk. um daginn. - Þá vjek hv. 3. landsk. nokkrum orðum að okkur sjávarútvegsmönnum. Hann brýndi okkur á því, að við ættum að sýna þann þroska að koma markaðinum fyrir okkar vörn í betra horf. Það er raunar altaf gott, að hver herði á öðrum um að leggja sig í framkróka til þess að ná sem bestum sölumöguleikum fyrir afurðir landsins. Jeg held líka, að sjávarútvegsmönnum sje nauðsynlegt að gera meiri tilraunir til þess að koma sínum afurðum vel fyrir á markaðinum, og jeg vænti þess, að hv. 3. landsk. og aðrir hv.þm., sem þá eiga sæti á Alþingi, verði jafnfúsir á að styrkja þá tilraun útvegsmanna, þegar þar að kemur, eins og útvegsmenn hafa nú reynst fúsir á að styðja að þessari nauðsynjaframkvæmd vegna kjötmarkaðsins. Eins og kunnugt er, samþykti þingið í fyrra, að ríkissjóður skyldi greiða tap, sem verða kynni við tilraunir við útflutning á kældu kjöti. Þess verður að minnast, að þingið tók að fyrra bragði alla ábyrgð upp á landið. Ef sjávarútvegsmenn reyndu nú eitthvað svipað, gerðu tilraunir, sem hefðu áhættu í för með sjer, og ef þingið tæki að sjer óskorað alt tap, sem viðkomandi útflytjendur kynnu að verða fyrir við slíkar tilraunir, þá kæmi það eins fram gagnvart þeim eins og það nú hefir komið fram gagnvart bændum. Að mínu áliti væri það mjög æskilegt, að þingið sæi sjer fært að koma svo fram gagnvart sjávarútveginum. Það gerði menn djarfari við að reyna nýjar aðferðir og nýjar leiðir.

Jónas Jónsson Það var vel viðeigandi af háttv.þm. Vestm. (JJós) að tala hjer nokkur orð, því að það var óbeinlínis út af bendingu frá honum, að jeg mælti nokkur orð um daginn viðvíkjandi sölu sjávarafurða. Það er hv.þm. (JJós) til sóma, að hann hefir tilfinningu fyrir þeim erfiðleikum, sem nú eru á sölu sjávarafurða, og að sú hugsun er honum ekki algerlega framandi, að þjóðfjelagið ætti eitthvað að gera til þess að bæta söluhorfurnar. Jeg held, að það hafi verið misskilningur hjá hv.þm., að deilt hafi verið um, hverjum bæri að þakka aðgerðir í þessu máli. Jeg sagði, að hverjum bæri að þakka eftir því, sem hann hefði fyrir málið unnið, því að verður er verkamaðurinn launanna. En hitt taldi jeg óviðeigandi, að nokkur færi að skreyta sig með lánuðum fjöðrum. Þegar litið er yfir sögn málsins, hlýtur að koma í ljós að trú manna á því var misjöfn. Þegar Alþingi skipaði 5 aðilja til þess að rannsaka málið, voru aðeins 2, sem vildu ýta því áleiðis, en 3 sáu ekki ástæðu til að gera neitt fyrir málið. Þó að þessir menn drægju úr framkvæmdum og sæju ekki, að málið verðskuldaði, að í það væri lögð vinna, má sjá, hvernig þessi hugmynd hefir þróast og vaxið, og nú á málið því eindæma láni að fagna að vera borið uppi af öllum flokkum þingsins, og jafnvel öllum háttv. þingmönnum. Það, sem gerst hefir, er aðeins þetta, að bændastjett landsins hefir við rannsókn og tilraunir markaðs í Englandi hallast að því, að nota yrði þann markað. Trúin á þetta hefir smátt og smátt vaxið og orðið svo sterk, að hún hefir borið málið í gegn á Alþingi. Þá vildi hv.þm. Vestm. efa, að rjett væri það, sem honum fanst jeg hafa haldið fram, að málinu væri borgið. Jeg er ekki viss um, að jeg hafi haft þetta orð, en jeg tel rjett að segja, að kæliskipsmálinu sje borgið, þar sem allir virðast sammála. Að um allar aldaraðir verði góður markaður í Englandi fyrir kælt kjöt, getur auðvitað enginn sagt. Þó það sje ekki verið að svara hv.þm. Vestm., þá má geta þess, sem jeg mintist á við annað tækifæri hjer í hv. deild, að sú hætta, sem yfir okkur vofir með sjálfan markaðinn í þessum löndum, stafar frá því, að það eru önnur lönd til, þar sem ódýrara er að framleiða kjöt, og þótt þau sjeu fjær þessum markaði, þá er þeirra samkepni okkur erfið. En þessar tilraunir á undangengnum árum, sem hafa verið gerðar með ábyrgð ríkissjóðs að baki, en sumpart kaupfjelaga, hafa gefið þá gleðilegu reynslu, að kjötið okkar þykir betra en suðrænar tegundir. Það er vitnisburður frá allmörgum kaupendum, sem virðast vera dómhæfir um það. Í þessu liggur einn aðalmöguleikinn fyrir því, að við getum í framtíðinni notið eitthvað betri markaðs í þessum iðnaðarlöndum fyrir kjöt heldur en fjarlægari þjóðir, þar sem framleiðslukostnaður er minni og þar af leiðandi minni verðþörf. Mjer skildist á hv.þm., að hann teldi það allmikla fórn af Eimskipafjelaginu að taka nú við þessum peningum, sem við erum að rjetta því. Jeg held, að ef hv.þm. hefði veitt betur athygli skýrslunni, sem jeg gaf í fyrradag, hefði hann sannfærst um, að fórnin er engin. Eimskipafjelaginu liggur á skipi með sama burðarmagni og þetta hefir, og það hefir ekki neista af von um að geta útvegað það nema með stuðningi ríkissjóðs. Þetta er því þvert á móti því, sem hv.þm. ljet í ljós. Eimskipafjelagið hefir fengið heitustu ósk sína uppfylta. Þá mintist hv.þm. á það, að mikið hefði verið lagt í sölurnar fyrir landbúnaðinn, og mjer skildist hann vilja, að Vestmannaeyjum, sem munu ekki hafa mikinn kjötútflutning, væri þakkað að einhverju leyti fyrir það, hvað þær hefðu staðið sig vel í þessu máli. Sjálfsagt að þakka Vestmannaeyjum fyrir það, sem þær vel gera. En jeg vil aðeins benda á það, að þetta er alveg hliðstætt við það, þegar bændur á þingi studdu Vestmannaeyinga manna mest til þess að koma á strandvörnum hjá sjer. Ekki finst mjer þeir eiga þakkir skilið, nema að því leyti sem hver maður og þingmaður á viðurkenningu skilið, ef út í það fer, fyrir að gera rjett. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. sjái, að þetta er ekki annað en það, sem altaf á að gæta í þinginu, að stjettir og hjeruð líti hver á annara þarfir. Jeg ætla aðeins til frekari árjettingar að minna hv.þm. á það, að þegar sjávarútvegurinn hefir verið í hættu, t. d. út af sínum nýkeyptu togurum, þá var þessi nafnkunna lánsheimild gefin 1921; og þegar fjármálastofnanir hafa látið útveginum í tje meira eða minna fje til rekstrar, þá hefir þeim verið hjálpað af þjóðfjelaginu á þann hátt, sem hingað til hefir nægt. Vænti jeg, að greindur geti í eyðurnar, og hv.þm. álíti þess vegna, að þakklætisskuld atvinnuveganna sje goldin daglega og þurfi ekki sjerstaklega umtals með. Þá endaði hv.þm. þennan hluta ræðu sinnar með því að segja, að þingið ætti þakkir í þessu máli og sú stjórn, sem hefði gengist fyrir því. Jeg álít þetta rjett hjá l . þm., í sama hlutfalli eins og t. d. prestar og guðfræðdeildir nútímans eiga þakkir skildar fyrir þann kristindóm, sem nú er til í löndunum. Síðar í ræðu sinni sveigði hv.þm. að því, hver nauðsyn myndi á, að gerðar væru ítarlegar tilraunir til að víkka markaðinn fyrir sjávarafurðir. Af því jeg er hv.þm. samdóma, ætla jeg ekki að orðlengja um það, aðeins benda honum á, að Pjetur Ólafsson, sem þingið og stjórnin sendi til útlanda fyrir nokkrum árum og hefir manna best lagt undirstöðuna í þessu efni, hann hefir mjög áfelt sjávarútvegsmenn fyrir athafnaleysi þeirra í þessu máli. En jeg skal jafnframt geta þess, að jeg býst við, að örðugleikar á því að gera samskonar tilraun með fisk eins og kjöt sjeu þeir, að það er engin stofnun til fyrir sjávarútveginn, sem stendur í almanna þjónustu - og svo að segja undir almenningseftirliti, - um sölu á sjávarvöru, eins og t. d. S. Í. S. Jeg er ekki að erta hv.þm. með þessu, en hjer liggja aðalerfiðleikarnir. Við getum tekið það, sem gerðist í útflutningsnefndinni 1918, þegar í hana var settur meðal annara af hálfu stjórnarinnar einn af mestu gróðamönnum sjávarútvegsins. Hann seldi það ár með öðrum sjávarafurðir og landafurðir og varð fyrir það alveg að ástæðulausu fyrir tortryggni af sínum fjelögum, svo að honum mun hafa komið í hug að fara úr nefndinni. Það var beint farið fram á að setja „kontrol“-nefnd til höfuðs þessari útflutningsnefnd. Hvernig fara útvegsmenn að búa til það skipulag, sem stjórn og þing geta verið viss um, að láti almenna hagsmuni ráða, en ekki sína eigin gróðamöguleika? Jeg þykist vita, að þetta sje hægt. En jeg skoða það ekki mitt hlutverk að koma með till. um það. Jeg er sammála hv.þm. um það, að markaðurinn í Suður-Ameríku sýnist okkur lokaður nú. En það hlýtur að hvíla á útvegsmönnum sú sjálfsagða kvöð, að þeir vinni að sínum markaðsmálum. Þegar þeir svo hafa sannfært sig og aðra um, hvað rjett sje í málinu, þá trúi jeg ekki öðru en að það verði samróma álit, að þeirra tilraunir beri að styðja.

Jóhann Jósefsson Jeg get ekki verið alveg samdóma hv. 3. landsk. (JJ) um það, að þetta skip sje það hentugasta, sem Eimskipafjelagið hefði getað eignast, og ekki heldur um það, að því sjeu svo lokuð öll sund, að það hefði ekki getað eignast skip án þess að fara þá leið, sem till. fer fram á. Það er kunnugt, að skipið, sem hjer um ræðir, er á stærð við Goðafoss, og Goðafoss rúmar 1600 smálestir, en nýja kæliskipið getur ekki tekið nema 1350 smálestir. Með öðrum orðum, það munar 250 smálestum. Og þó eru þau jafnstór og líklega jafndýr í rekstri. Mismunurinn liggur í ákaflega miklum vjelaútbúnaði, einangrunarleiðslum og öðru, sem kæliskip þarf sjerstaklega. Það sýnist þess vegna ljóst, að væri skipið laust við þetta, hefði það þeim mun meira rúm fyrir varning og þeim mun meiri farmgjöld í hverri ferð. Um þetta þarf ekki að eyða orðum. Jeg þarf ekki að svara ýmsum atriðum í ræðu hv. 3. landsk. Við erum að mörgu leyti sammála um þetta mál. Hann hefir einmitt haldið nú þá ræðu, sem jeg hefði óskað, að hann hefði haldið við 2. umr. Þá hefði jeg aldrei þurft að taka til máls nú. Jeg hefi aldrei minst á það, að jeg skoðaði bændur í neinni þakkarskuld við nokkur sjerstök kjördæmi, frekar í þessu máli en öðrum, og datt mjer ekki í hug að nefna mitt kjördæmi í því sambandi. Alt tal hv. 3. landsk., sem bygðist á því, að hann hjelt, að jeg hefði sagt eitthvað í þessa átt, er því út í bláinn og ályktanir hans vitanlega þar af leiðandi rakalausar. Jeg hefi, sjerstaklega síðan áreksturinn varð á markaðinum í Noregi með kjötið, sjeð svo mikla nauðsyn á því, - og svo mun vera um flesta, - að markaðurinn sje ekki bundinn við þetta eina land. Og jeg fyrir mitt leyti hefi trú á, að það muni geta tekist í framtíðinni. Tilraunirnar, sem gerðar hafa verið - og vitnað var í - voru ákaflega veigalitlar, nema tilraunin á síðastliðnu ári. Ef fara ætti eftir því, hvernig sú tilraun tókst, þá myndu vonir manna dvína nokkuð, því að hún var síst af öllu líkleg til að vekja áhuga manna og von um, að þetta geti tekist. En það má í mínum augum ekki binda sig við það, að ein tilraun tekst eða mistekst. Mistökin nú lágu aðeins í mistökum heima fyrir. Fyrirtækinu, var ekki vel stjórnað af þeim aðiljum, sem hlut áttu að máli.

Skýring æskileg

. Skýringin er sú, að það lá fyrir áður þingi var slitið í fyrra tilboð um leiguskip til þess að framkvæma þessa tilraun Og það var líka vitanlegt öllum, sem fylgdust með málinu, að hæfur maður var búinn til að útbúa kælivjelarnar í því skipi áður en það færi til Íslands, svo að það gæti komið algerlega tilbúið að flytja þennan varning. Þessu tilboði var ekki tekið. Málið dróst á langinn. Síðar meir er skip leigt, og kemur það til landsins ótilbúið í þessu tilliti. En það er langtum athugaverðara heldur en ef skip kæmi ótilbúið (þ. e. óklætt innan með borðum og striga) til að taka aðra vöru, t. d. saltfisk; það er svo áríðandi, að kæliútbúnaðurinn sje í lagi. Það urðu þess vegna miklar tafir að þessu. Skipið mun hafa legið í Reykjavík og eitthvað verið dyttað að kæliútbúnaðinum. Svo lá það lengi í höfn á Norðurlandi, jeg hygg Akureyri, og þar var ennþá verið að bjástra við það á ófullkominn hátt. Fram hjá öllu þessu hefði mátt komast, ef fyrirhyggja hefði verið meiri og hugsað hefði verið í byrjun fyrir því, að skipið kæmi hingað tilbúið að taka farm. Allar þessar tafir hafa kostað stórfje. Og það er mikið efamál, hvort einmitt það, að vjelaútbúnaðurinn til kælingar var í ólagi, var ekki orsök þess, að farmurinn kom í miður góðu ásigkomulagi fram þegar til Englands kom. Þetta verða menn að athuga. Menn segja nú sem svo: Það var gerð ítarleg tilraun í fyrra, með ríkissjóðinn að bakhjarli, en hún mistókst. Maður má alla ekki missa trú á hugmyndina, þótt ein tilraun að einhverju leyti mishepnist fyrir ónóga aðgæslu, eina og jeg nú hefi lýst. Jeg hefi sjeð í útlendum höfnum í fleiri skifti, þegar þessi vara var færð í land úr skipum Eimskipafjelagsins, og glaðst yfir að sjá, hvað alt var snyrtilega um gengið og í fallegu ásigkomnlagi. Og trú mín á því, að þessi vara eigi eftir að vinna sjer álit einmitt hjá Bretum, hún hefir styrkst við það, sem jeg hefi verið sjónarvottur að ytra. Jeg hefi sjeð, að ef rjett er að farið, getur þessi góða fæðutegund komið fram í svo góðu og útgengilegu ásigkomulagi, að jeg fyrir mitt leyti er langt frá því að halda, að þetta geti ekki vel tekist og með tímanum verði meiri hlutinn af kjötinu selt kælt eða frosið. Það getur sjálfsagt fremur undir öðrum kringumstæðum orðið ástaða fyrir okkur hv. 3. landsk. (JJ) að tala um möguleikana á þennan hátt á útvíkkun markaðs fyrir aðrar afurðir landsins. En mjer þykir vænt um að heyra hann lýsa yfir því, að hann er jafnfús á að styðja tilraunir sem þessa fyrir sjávarútveginn, ef gerðar verða. Það eru svo margir vegir til, að mönnum kemur ekki altaf saman um, hvern eigi að fara til þess að opna nýjan markað fyrir afurðir landsins. Og þótt jafnvel tveir vilji í raun og veru láta framkvæma það sama, þá geta menn ákaflega mikið um það deilt, hvaða leið fara skuli. En jeg get sagt það strax eins og það er, af því að hv.þm. mintist á Suður-Ameríkumarkaðinn, að mín skoðun er sú, að það þurfi að hefjast handa og reyna að koma þar inn einhverju af íslenskum fiski. Þótt hv.þm. vitni í, hvað Pjetur Ólafsson, sem einu sinni var sendur suður í lönd, segir um það, og hvað hann álasar útflytjendum hjer fyrir framkvæmdaleysi í því máli, þá finst mjer það ekki svo mikið til að byggja á. Jeg hefi altaf verið þeirrar skoðunar, að slíkar skyndiferðir og hann fór, og sumir aðrir hafa farið, geti ekki borið tryggan árangur. Niðurstaðan af slíkum fljótaferðum er vanalega yfirborðsskoðun, enda er það afarerfitt að gera sjer þá hugmynd, sem maður getur haft ástæðu til að halda, að sje nærri sanni, um þær rjettu markaðshorfur, þó maður hafi fyrir framan sig skýrslu eins og þá, er hr. Pjetur Ólafsson gaf eftir ferð sína. Málið horfir alt öðruvísi við, ef þeir, sem tilraunir gera, hafa það trygt frá ríkinu, að þeir skuli allajafna fara skaðlaust út úr þeim. Væri um að koma því í framkvæmd, þá held jeg þeir myndu verða færri en nú eru, sem Pjetur Ólafsson og aðrir gætu ásakað fyrir framtaksleysi í því máli.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg verð að segja, að jeg bjóst ekki við neinum umræðum um þetta mál nú, og satt að segja finst mjer þær hafa farið talsvert utan við efnið. Jeg hirði ekki að svara þeirri ræðu, sem hv. 3. landsk. (JJ) hjelt í þessu máli við 2. umræðu. Jeg skildi vel, hvað hann fór. Hann vildi eigna sjer og sínum flokki mál þetta algerlega. Þetta læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja. En jeg verð að segja, að mjer er ekki kunnugt um, að komið hafi fyr fram en nú frá stjórninni till. um samlög milli Eimskipafjelagsins og ríkissjóðs. Svo að sá hluti hugmyndarinnar sýnist mjer að minsta kosti nýr. En jeg kæri mig ekki um að deila um það; það er mest um vert að fá skipið, um það hugsa jeg og annað ekki, og er ófús á að blanda flokkstogstreitu í málið. En jeg vildi aðallega gefa dálitlar upplýsingar, sjerstaklega út af ræðu hv.þm. Vestm. (JJós) viðvíkjandi tilraun þeirri, sem gerð var á síðasta hausti um útflutning á frystu kjöti. En fyrst vil jeg taka það fram, að það rúm, sem fer fyrir kæliútbúnaðinn í hinu nýja skipi, er borgað, afnotin af því, með 350 þús. kr. framlagi nú úr ríkissjóði, svo að skipið þarf ekki að renta sig eins og Goðafoss. En jafnframt leiðir þar af, að þegar kældar eða frystar vörur eru endar með skipinu, þarf útgerðin ekki að taka hærra gjald fyrir þær en aðrar vörur, nema sem því svarar að halda vjelunum í gangi. Það er það eina, sem Eimskipafjelagið þarf að krefja um fyrir utan venjulegt flutningsgjald. Viðvíkjandi tilrauninni á síðasta hausti um útflutning frysts kjöts er það rjett, að, hún tókst illa. En það var einungis fyrir það, að ekki var hægt að fá hentugt skip til að flytja fryst kjöt. Það var reynt ákaflega. mikið. Því tilboði, sem lá fyrir þinginu í fyrra, var ekki tekið þá fyrir þá sök, að það þótti of dýrt. Það var reynt alt í sumar til að fá ódýrara tilboð, en það fjekst ekki. Annaðhvort voru skipin of stór eða þá það varð að leigja þau til langs tíma. Svo þegar kom að því að þetta skip var leigt og það átti að leggja af stað samkvæmt samningi, kemur skeyti frá útgerðinni um, að kæliútbúnaðurinn sje í ólagi og firmað óski eftir að verða laust við samninginn, því að það hafi ekki ráð á að setja skipið í stand. Fjelaginu var símað aftur, að það yrði að standa við samninginn, láta gera við skipið og senda hið bráðasta. Þetta gerði fjelagið að nokkru leyti, en ekki öllu. Og þess vegna var það, að skipið tafðist hjer við frekari endurbætur. Jeg verð að segja, að jeg held það sje ekki hægt að saka þá, sem fóru með þetta mál, um það, að þeir hafi ekki gert það, sem hægt var, til að fá hentugt skip. Framkvæmdastjóri Eimskipafjelagsins gerði alt, sem hann gat, fyrir stjórnina í því efni, en allar tilraunir mistókust. Það var víst mjög lítið af farminum, sem var skemt, þegar á markaðinn kom, og það er þó það gleðilega við þessa tilraun, að með henni er sýnt, að opna má markað fyrir kjöt okkar í Englandi. Svo að jeg verð að telja, þó að tap hafi orðið á þessum fyrstu tilraunum, þá hafi þær þó fært okkur sann fyrir því, hvers virði kjötið geti orðið okkur í framtíðinni í Englandi. Það er nú sýnt, að frosið kjöt getur verið í allgóðu verði þar, en þó vil jeg taka fram, að kælt kjöt mundi í ennþá betra verði og Englendingar sækjast meira eftir því. Því eigum við að keppa að því að koma kældu kjöti á markaðinn og vanda sem föng eru á allan útbúnað þess, svo að varan þoli alla samkepni annarsstaðar frá. Og því meiri þörf er okkur að vera hjer á verði, sem gera má ráð fyrir, að saltkjötsmarkaður okkar í Noregi fari minkandi. Norðmenn eru nú að auka kjötframleiðslu sína hröðum skrefum. Þess vegna er okkur um að gera að ljetta á kjötmarkaðinum í Noregi og brjóta okkar nýjar leiðir, sem við getum vænst, að verði okkur til mikilla nytja, er stundir líða. Og þó að kæliskipið sje dýrt og tilraunirnar svari ekki beinum arði svona á byrjunarstiginu, þá er jeg sammála hv.þm. Vestm. (JJós) um það, að við megum ekki missa kjarkinn og leggja árar í bát. Og þó að sæmilegt verð sje á saltkjöti okkar í Noregi eins og stendur, þá megum við ekki láta það villa okkur sýn og draga þess vegna úr tilraunum um að koma kældu kjöti á markaðinn, því jeg geri mjer engar vonir um það, að slíkt ástand haldist lengi, eins og t. d. átti sjer stað í Noregi í haust, að saltkjöt sje í nærri sama verði og nýtt kjöt. Nei, við megum ekki tapa trúnni á góðan sigur þessa mál. Við verðum að leita fyrir okkur og finna ný og betri ráð, og þó að þau sýnist dýr í bili, þá mun framtíðin segja annað, þegar ísinn er brotinn og leiðin opnuð til nýs og fullkomnari kjötmarkaðs.

Jónas Jónsson Það vill nú svo til, að hæstv. atvrh. (MG) hefir að mestu svarað því, sem jeg hafði ritað hjá mjer til andmæla hv.þm. Vestm. (JJós). Þó að hann sje þessu máli velviljaður, þá er það auðsætt, að hann hefir ekki kynt sjer það sem skyldi, eins og best sjest á því, að hann vissi ekki, að framlagið til Eimskipafjelags Íslands er fyrirframgreiðsla á því rúmi skipsins, sem tapast frá öðrum flutningi við kælitækin. En þetta hefir hæstv. atvrh. skýrt nægilega, svo að jeg get hjer með slept að fara frekar út í það. En til frekari skýringar vil jeg þó láta þess getið, að það er sagt út í loftið að halda því fram, að við getum tekið sama skipið og í fyrra, sem þá reyndist dýrt og óhentugt. Ef jeg man rjett, þá mun það hafa verið einn af kjósendum hv.þm. Vestm., sem sýndi mikinn áhuga á því, að Sabroe hefði allan veg og vanda af þessum undirbúningi við fyrstu tilraun með útflutning á kældu kjöti, svo að þess vegna mætti ætla, að þm. væri þetta mál talsvert ljósara en fram kom í ræðu hans. Annars er aðalatriðið það, að þingið áleit rjett, úr því hafist var handa í þessu efni, að gera þá stærri og víðtækari tilraun en með Gullfossi einum. Var þá helst hugsað um leigu á hentugu kæliskipi. Þegar svo vitnaðist, að ekki mundi finnast á öllum hnettinum skip, sem svaraði til okkar flutninga - þessi skip stóru landanna eru smíðuð í samræmi við þá óhemju flutningaþörf, sem þar er um að ræða - þá var fengin tvöföld reynsla, er byggja mætti á. Í fyrsta lagi ómögulegt að fá hentugt skip á leigu, og í öðru lagi, þó að reynt yrði að útbúa Gullfoss eftir föngum, þá mundi hann ófullnægjandi. Var því ekki um annað að gera, og það sáu þeir, sem mest og best hugsuðu um málið, en að við ljetum byggja kæliskip, sem að öllu leyti svaraði til þarfa tímans, en væri þó að öðru leyti við okkar hæfi. Þeim var það ljóst, þessum víðsýnu mönnum, hvað hjer var í húfi: að annar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar átti afkomu sína undir því, að tilraununum yrði haldið áfram og nýjar markaðsleiðir fundnar fyrir kjötframleiðsluna. Það er af ókunnugleika mælt hjá þm., þegar hann fullyrðir, að kjötið hafi skemst á leiðinni. Það var svo hverfandi lítið, að varla er orð á því gerandi, þegar á hitt er litið, hvað skipið sjálft var ófullnægjandi. Þeir, sem að tilrauninni stóðu, hefðu aldrei ráðist í að nota þetta skip, ef landsnauðsyn lægi ekki við, enda óhætt að slá því föstu, að ekkert einkaverslunarfyrirtæki mundi hafa sjeð sjer fært að gera slíka tilraun með þeim útbúnaði, er völ var á, og allra síst í stórum stíl. Jeg sje ekki ástæðu til að fara neitt út í saltkjötsmarkaðinn. Við erum sammála um það, hv.þm. Vestm. og jeg, að það fyrirkomulag, sem verið hefir á sölu saltkjöts okkar hafa engir reynt að tortryggja. En af því gæti hann aftur dregið þann lærdóm að reyna að koma á þeirri tryggingu um sölu saltfiskjar, sem menn hefðu ekki ástæðu til að tortryggja. Yfirleitt hafa umr. þessar orðið til þess að skýra málið, enda hefir nú komið í ljós, hvernig undirbúningurinn hefir verið, hvernig tilraun síðasta hausts hefir tekist og hvers vænta megi um næstu tilraun, ef við kostum kapps um að vanda til hennar eftir föngum. Það er vitanlegt, að örðugleikarnir eru margir. Það er órannsakað, hvort íshús þau, sem ekki verður komist hjá að byggja víðsvegar kringum land, verða nothæf til annars rekstrar en að frysta kjöt í þeim og geyma. En það vita menn nú, að frosið kjöt er ekki eins eftirsótt og kælt kjöt, svo taka verður það til athugunar, þegar næstu tilraunir verða gerðar. Annars hefir þetta mál, eins og öll velferðarmál þjóðarinnar, sínar sólskins- og skuggahliðar, og þegar reiknað er með framgangi þess, verður að láta alla jafnt njóta sannmælis, sem lagt hafa sitt til að hrinda því áleiðis til heppilegrar lausnar. Hæstv. atvrh. á sinn heiður skilinn fyrir afskifti sín af málinu, því þegar trúnaðarmaður landsins ritaði honum till. sínar, tók hann vel í þær og fjellst þá strax á þá lausn málsins, að landið bygði kæliskip, og síðan hefir hæstv. ráðherra gert það, sem hann gat, að því er sjeð verður, til að styðja málið. Hitt er annað mál, og áður skýrt, hvaða menn hafa lagt grundvöll þessara framkvæmda.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer gleymdist að taka það fram áðan, að jeg held, að það sje nokkuð orðum aukið hjá hv. 3. landsk. (JJ), að Eimskipafjelag Íslands fái sína heitustu ósk uppfylta með byggingu þessa kæliskips. Að minsta kosti efast framkvæmdarstjórinn um það, að kæliskipið verði Eimskipafjelaginu til fjárhagsþrifa, þó hann hinsvegar gangi inn á þetta fyrirkomulag, sem horfið er að, enda ýmsir aðrir stuðlað að því. Jeg man ekki eftir því, að jeg hafi fengið brjef það, er hv. 3. landsk. var að tala um, en hitt man jeg, að Jón Árnason átti tal við mig um byggingu kæliskipsins, og það oftar en einu sinni. Þó að jeg minnist ekki þessa brjefs nú, er jeg ekki þar með að draga úr þeim heiðri, sem Jón Árnason á skilinn fyrir afskifti sín af málinu. Mjer er vitanlegt, að hann gerði alt, sem hann gat, og á miklar þakkir skildar fyrir það.

Jónas Jónsson Jeg get vitanlega ekkert um það sagt, hvaða brjef hæstv. atvrh. hefir meðtekið. En hitt er mjer persónulega kunnugt um, að þetta brjef, sem jeg mintst á, var honum sent, því að jeg átti kost á að sjá það áður. En það hefir þá kannske ekki komið til skila, og á jeg þó bágt með að trúa því. Brjef þetta var skýrsla til stjórnarinnar um málið og till. trúnaðarmanna hennar um, hvað gera ætti. Og það var ekki nema eðlilegt, þó slíkar till. kæmu frá Jóni Árnasyni, sem ekki einungis er höfundur kæliskipshugmyndarinnar hjer, heldur á hann einnig sæti í stjórn Eimskipafjelags Íslands og hefir barist fyrir því þar að efla fjelagið og víkka starfsvið þess.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg neita því ekki, að jeg kunni að hafa móttekið þetta brjef, sem hv. 3. landsk. er að minnast á. En jeg man ekki í svip neitt eftir því, eða hvað í því hefir staðið. Hinsvegar átti Jón Árnason tal við mig um málið, eins og gefur að skilja, og man jeg nú ekki betur en að uppástungur hans í fyrstu væru nokkuð á reiki, sem ekki er undarleg, meðan málið var á umhugsunarstigi.

Jóhann Jósefsson Það hefir nú komið fram í umr., er jeg sagði um Eimskipafjelag Íslands, að það skip, sem nú er ætlast til, að það byggi, nefnilega kæliskipið, er ekki hið æskilegasta fyrir fjelagið; því mundi henta betur alment gott vöruflutningaskip með litlu farþegarúmi. Um möguleikana fyrir fjelagið að eignast nýtt skip getum við lengi þráttað, hv. 3. landsk. og jeg. Við stöndum þar báðir líkt að vígi og erum jafnókunnugir. En hitt veit jeg, að legið hefir það í loftinu, að Eimskipafjelag Íslands bætti við sig vöruflutningaskipi, en nú fyrir tilstuðlan ríkissjóðs á að breytast í þetta fyrirhugaða kæliskip. Nú er líklegt, að fjelagið verði eftir eitt ár búið að greiða skuld sína í Hollandi. Finst mjer þá ekki ósennilegt, um það leyti, sem fjelagið borgar bankanum upp, að hann mundi fús á að lána aftur allstóra upphæð, og ekki síður fyrir það, ef ábyrgð ríkissjóðs stæði að baki.

En þá hjálpar landið

. Jú, en það má nú segja um það, að skylt er skeggið hökunni. Ríkissjóður hefir það mikið verið við riðinn rekstur Eimskipafjelagsins, og verður ekki síður eftir að kæliskipið er komið. Að tjón hafi orðið af tilraun síðasta árs, er vitanlegt, það tjón mun nema frá 80–100 þúsund krónum. Aðalástæðuna fyrir því tjóni hefi jeg bent á, og þarf ekki að fjölyrða meira um það. Hv. 3. landsk. hefir sjálfur viðurkent, að skipið hafi reynst svo slæm, að varan þess vegna hafi orðið lítt útgengileg. Ástæðuna fyrir þessu sýndi jeg fram á áður í umræðum um þetta mál, og hefir hv.þm. ekki getað hrundið því enn.

Sigurður Eggerz Herra forseti! Mig langar að biðja um nafnakall um þetta mál. Hv. þdm. hafa nú teygt umr. von úr viti og þær ekki snúist um annað en hvor flokkurinn, Framsókn eða Íhald, hafi meira gert fyrir málið. Allir eru sammála um, að hjer sje merkilegt mál á ferðinni, og allir greiða frv. atkv. Hjer er því aðeins um barnalegan metnað flokkanna að ræða, og þess vegna bið jeg um nafnakall, svo að það sjáist, að allir eru með þessu nauðsynjamáli.

og Frelsisherinn líka

.

Jóhann Jósefsson Eins og frv. á þskj. 194 ber með sjer, þá hefir hv. sjútvn. Nd. borið fram frv. um veðurstofu á Íslandi. Þetta mál, að sjerstök veðurathugunarstöð yrði lögfest hjer á landi, hefir tvisvar áður legið fyrir hinu háa Alþingi. Í fyrra skiftið. 1917, dagaði það uppi, en árið eftir, eða 1918, var því vísað til hæstv. stjórnar. En þó að málinu hafi ekki verið skipað með sjerstökum lögum, þá hefir þó verið haldið uppi veðurathugunarstöð nú síðari árin með talsverðum styrk í fjárlögum, og mun hann hafa komist upp í 40 þús. kr. á ári, þegar hæst ljet. Veðurathugunum og veðurspám hefir fleygt svo fram á síðari árum, að jafnvel undrum sætir, og meira að segja hjer á landi hefir verið reynt að fylgjast dálítið með. Fyrir fáum árum hefði það þótt fyrirsögn, að til væru veðurspár, bygðar á vísindalegum athugunun. En svona er því nú farið, að veðurfræðin er orðin ein af vísindaiðkunum nútímans. Og sje þörf á veðurathugunum og veðurspám í öðrum löndum, þá ætti þeirra ekki síður að vera þörf hjer á landi, sem jafnháð er dutlungum veðráttunnar. Enda mun vandfundið það land á hnettinum, sem eins mikið á afkomu sína undir veðráttunni. Þetta vita líka allir og finna, en þrátt fyrir það er stundum talað á þá lund, að menn vilji setja lög og reglur, sem frekast ættu við í verksmiðjubæ, en ekki hjer á norðurhjara veraldar, þar sem veðráttan grípur inn í atvinnulífið bæði seint og snemma. Nei, við Íslendingar erum meira upp á veðráttuna komnir en nokkrar aðrar þjóðir, og því nauðsynlegt að skipa veðurathugunum okkar í betra og vísindalegra horf. Og þó að frv. þetta fari fram á hærri fjárhæð til styrktar þeim en verið hefir áður, þá megum við ekki sjá í það, enda óhjákvæmilegt að fullkomna þær eins og kostur er. Hlutverk veðurathugunarstofu eru tvens konar. Í fyrsta lagi að safna veðurfarsskýrslum, sem lagðar eru til grundvallar þeirri rannsókn, hvernig veður hagi sjer á lengra tímabili. Og í öðru lagi að gefa út veðurspár fyrir hvern dag. Veðurfarsathuganir eru ekki neitt nýmæli hjer á landi. Í marga tugi ára hafa slíkar athuganir verið framkvæmdar að tilstiðlun Meteorologish Institut í Kaupmannahöfn og skýrslur sendar þangað mánaðarlega áður en sími var lagður hingað til lands. Hjá öðrum þjóðum eru þó veðurathuganir miklu lengra á veg komnar. Í Þýskalandi eru t. d. 28 veðurathugunarstöðvar víðsvegar um ríkið með miðstöð í Hamborg. Er veðrið athugað þrisvar sinnum á dag á öllum þessum stöðvum, og 20 mín. eftir athugunina liggur svo alt fyrir á miðstöðinni og eru veðurspárnar símaðar út um alt land hið bráðasta. Þjóðverjar nota líka millilandaskip sín til veðurathugana. T. d. 12 af skipum þeirra, sem eru í Atlantshafsferðum, senda reglulega veðurskeyti til miðstöðvarinnar í Hamborg, og gerir það stöðinni mikið hægra fyrir um veðurspárnar. Í Noregi er líka þessum málum komið í mjög gott horf, einkum að því er snertir veðurspárnar. Norðmenn sjá, að bráðaþörfina verður mest að meta. Þar fer daglega, mikill floti fiskibáta á sjó, og er því þeirra vegna mest áhersla lögð á hinar daglegu veðurspár, og er nú svo komið þar, að sagt er, að bátar fari ekki á sjó, ef spáin er slæm. Á sjálfri höfninni í Björgvin er í einni átt slæmt að geyma báta, og eru þeir jafnan fluttir í kyrrara lægi eftir vísbendingu frá veðurstofunni. Það er alveg augljóst, bæði af reynslu annara þjóða og vegna aðstöðunnar hjer, að það er hin mesta nauðsyn að fullkomna þessa stofnun, sem í frv. er kölluð veðurstofa. Og þörfin fyrir slíka stofnun er ekki minni hjer, heldur meiri en víðast annarsstaðar. Hjer er bæði litlu til þessa kostað og mennirnir, sem að því starfa, að einum undanskildum, óvanir slíkum störfum. Auk þess eru áhöldin ófullkomin og veðurstofan er t. d. nú alveg nýskeð búin að fá tæki til þess að geta sjálf tekið á móti skeytum frá hinum stóru firðsendingarstöðvum úti í heimi. Veðurstofan hefir tvennan tilgang: Að vinna úr veðurfarsskýrslum frá ýmsum stöðum og rannsaka tíðarfarsbreytingar, og svo hinar daglegu veðurspár. Það er sú hliðin, sem menn verða hjer á landi að snúa sjer aðallega að, einkum vegna hinna stóru verstöðva. Það er auðvitað mikill kostnaður að senda út daglega veðurspár, og það verður að leggja mikla áherslu á það, að þær verði sem rjettastar og komi þeim að notum, sem eiga að njóta þeirra, og að menn fari eftir þeim, að svo miklu leyti sem það er unt. Til þess að þessi starfsemi nái tilgangi sínum, er það mjög nauðsynlegt, að stofan sje sem öflugust, að hún geti aflað sjer upplýsinga frá nógu mörgum stöðum, svo að hægt sje að mynda sjer fullkomna hugmynd um ástandið. Þá er það eigi síður nauðsynlegt, að til sjeu hæfir menn til þess að vinna úr þeim upplýsingum, sem stofan aflar sjer, og að þeir menn hafi svo mikla aðstoð, að þeir þurfi ekki að eyða kröftum sínum í smávægileg skrifstofustörf, sem allir geta int af hendi. Það er mjög mikilvægt atriði, bæði fyrir útsendingu veðurskeyta og eins til að afla veðurstofunni sem mestra upplýsinga til að byggja á, hve mörg skip okkar hafa loftskeytatæki, og gæti það, ef vel væri á haldið, orðið veðurstofunni mikil stoð. Veðurstofan þarf að vera þess megnug að fá frjettir frá fleiri stöðum en hún fær nú og þarf að vera svo um búið, að slíkar fregnir gangi fyrir öllu öðru. Frv. gerir ráð fyrir, að reglur verði settar af atvrh. um sendingu og birtingu veðurskeyta út um land, og þarf sjerstök áhersla að vera lögð á það, að skeytin sjeu birt á þeim tíma og á þeim stöðum, sem almenningur hefir gagn af þeim. Mjer hefir virst, að stundum væri komið langt fram á dag, þegar skeytin hafa verið birt á opinberum stöðum, sem hafa þó verið símuð kl. 6 á morgnana. Veðurstofan þarf að senda út veðurspár tvisvar á dag, og spáin fyrir næsta dag þarf að vera komin út um land svo snemma daginn á undan, að sjómenn geti áttað sig á henni og ráðið ráðum sínum, hvort þeir ætla að fara eftir henni eða ekki. Storm kvað vera hægt að segja fyrir með 12 stunda fyrirvara, en aðrar algengar veðurbreytingar með sólarhrings fyrirvara. Útvarpið, sem nú er nýkomið hingað, getur orðið öflugur þáttur í því að senda út spár og aðvaranir fyrir storma. En til þess þarf, eins og veðurstofan hefir bent á í áliti til nefndar Fiskiþingsins 1925, að vera ábyggilegur maður á hverjum stað, er taki við skeytunum og komi þeim til hlutaðeigandi manna. Það er hætt við, að svo kunni að fara fyrst í stað með veðurspárnar, eins og með loftþyngdarmælinn, að menn fari ekki alment eftir þeim. En eftir reynslunni með veðurspárnar að dæma, er það mjög líklegt, að niðurstaðan verði sú sama og sagt er að sje í Noregi, að sjómenn fari ekki á sjó, ef spáin er slæm. Eftir framförum útvarpsins að dæma er alls ekki að vita, nema skamt verði að bíða þess, að bátar geti haft slík tæki, að þeir geti heyrt til útvarpsstöðvarinnar hjer, og gætu þá vjelbátar úti á sjó fengið boð um það, hvernig veðurstofan spáir fyrir veðrinu. Hvernig sem það fer, er það mjög nauðsynlegt, að í öllum verstöðvum sjeu menn, sem sjái um, að veðurskeytin sjeu birt almenningi á rjettum tíma, og eins er áríðandi, að ekki sje dregið að síma þau. Í sama brjefi frá forstöðumanni veðurstofunnar til nefndar Fiskifjelagsins, er jeg mintist á áðan, er minst á það, hve mörg slys vilja hjer til árlega, og það er augljóst, að þó ekki væru nema örfá eða jafnvel eitt einasta slys, sem komið yrði í veg fyrir, þá væri landinu margendurgoldinn kostnaðurinn. Það eru ekki aðeins sjóslys, sem veðurstofan gæti fyrirbygt, heldur líka sjóferðir, sem ekkert leiða af sjer annað en eyðslu á krafti og tap á veiðarfærum. Og það er ekki ólíklegt, að veðurspárnar geti líka haft sína þýðingu fyrir atvinnu á landi, fiskvinnu o. s. frv., þegar þær komast í fullkomið horf. Það er tilgangur frv. að fjölga starfsmönnum við veðurstofuna, og sjeu tveir af þeim fullkomnir veðurfræðingar, sem sjeu færir um að annast veðurspárnar. Hjer er nú aðeins einn slíkur maður, nefnilega forstöðumaður veðurstofunnar. Hinn maðurinn, sem flm. frv. hafa augastað á, er Íslendingur, sem nú starfar í Noregi við þá veðurstofu, sem talin er einna merkust þar í landi, og er það meiningin, að landið tryggi sjer starfskrafta þessa manna og að hann verði fulltrúi í veðurstofunni, ef hún verður stofnuð. Það skal tekið fram um launakjör hans, að gert er ráð fyrir, að hann fái 5500 kr. árslaun, auk dýrtíðaruppbótar. Auk þess er gert ráð fyrir, að meðan ekki er til sjerstök íbúð handa forstjóra veðurstofunnar, verði þeim veittur húsaleigustyrkur, forstjóra og fulltrúa, er skiftist jafnt milli þeirra, en eftir að hús er komið upp handa forstjóranum, verði leigan metin, og greiði þá forstjóri fulltrúa sem svarar helmingi húsaleigunnar. Jeg vona, að háttv. deild taki þessu frv., sem borið er fram af háttv. sjávarútvegsnefnd Nd., eins vel og því var tekið í hv.Nd. og það nái fram að ganga. Jeg veit það, að þau rök, sem jeg hefi fram borið í þessu máli, eru í raun og veru lítils virði, samanborin við þau rök, sem allir Íslendingar þekkja til sjós og lands, um nauðsyn þess fyrir atvinnuvegi vora og fyrir líf sjómanna og öryggi, að veðurathugunum og spám sje komið í svo gott horf, sem þjóðinni er unt. Það er nú mjög skamt síðan við áttum á bak að sjá heilli skipshöfn hjer við Faxaflóa, og var auk þess einn bátur úr Keflavík þá mjög hætt kominn. Mjer er sagt, að margir formenn þar hafi sett sig í samband við veðurstofuna kvöldið áður en slysið varð og setið heima þennan dag vegna spárinnar. Það er mjög líklegt, að þegar veðurstofan fer að geta starfað með fullkomnum vísindalegum hætti, þá muni sjómenn fara eftir spám hennar, þegar þeim er unt, og að við það fækki slysum og svaðilförum hjer við land, sem nú koma svo raunalega oft fyrir.

Forsætisráðherra (JM): Jeg hvorki þarf að bæta við rök háttv.þm. Vestm. um nauðsyn þessa máls, nje ætla að gera það. En mjer þykir rjett að lýsa ánægju minni yfir því, að þetta mál er nú svo langt komið, að víst má telja, að það gangi fram. Jeg hefi áður á þingi reynt að vekja menn að koma upp slíkri veðurstofu, sem gæti sagt nokkuð fyrir um veður. Þó að þær spár nái skamt fram í tímann, geta þær verið mjög mikilsverðar fyrir sjávarútveginn. Það gleður mig, að augu manna eru nú að ljúkast upp fyrir nauðsyn þessa máls, og sömuleiðis, að fjárframlagið er nú sæmilegt.

forsætisráðherra (JM): Jeg leyfi mjer að leggja fyrir þessa háttv. deild: Frv. til laga um ríkisborgararjett, hversu menn fá hann og missa.