Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég leyfi mér hér með að upplýsa hv. þm. um eftirfarandi: Með þingsályktunartillögu samþ. 31. ágúst 1942 samþykkti Alþingi „að fela ríkisstjórninni að greiða úr ríkissjóði verðuppbót á útflutt dilkakjöt af framleiðslu ársins 1942, eftir því sem þörf gerist til þess að útflytjendur fái sama verð fyrir það kjöt, komið í skip á útflutningshöfn, eins og heildsöluverðið er á kjöti á innanlandsmarkaði á sama tíma“. Samkvæmt þessu hefur þann 21. ágúst s. l. verið afgreitt frá atvinnumálaráðuneytinu fyrirmæli um greiðslu þessarar uppbótar á útflutt dilkakjöt af framleiðslu ársins 1942, og nam upphæðin kr. 2.212.810,34. Með sömu þingsályktunartillögu ályktaði Alþingi að fela stj. að greiða úr ríkissjóði „verðuppbætur á tal og gærur, sem framleiddar eru til útflutnings 1942, og miðist verðuppbæturnar við það, að framleiðendur fái ekki lægra verð hlutfallslega fyrir þessar afurðir en þeir fengu fyrir þær árið 1940, miðað við verðlagsvísitölu beggja áranna, að viðbættri uppbót, er svarar til þeirrar almennu grunnkaupshækkunar, sem orðið hefur og verða kann hjá launafólki í landinu á árinu: 1942“. Samkvæmt þessu fyrirlagi Alþingis hefur ríkisstjórnin ákveðið verðuppbætur þessar með vísitöluhækkun 60,61% og grunnkaupshækkun 22½%. Atvinnumálaráðuneytið tilkynnti útflytjendum í gær, að ullaruppbót gæti orðið greidd strax og fyrir lægi fullnægjandi skilríki frá þeim um magn vörunnar. Gæruuppbótin verður greidd áður en mjög langt líður, en sem stendur er eigi nægilegur sjóður fyrir hendi í ríkissjóði til að standa straum þessarar greiðslu umfram venjuleg dagleg útgjöld. Þar sem ráðuneytinu hefur enn eigi borizt skilríki frá útflytjendum, nægileg til þess að gera upp samtals verðuppbótina, verður eigi upplýst nákvæmlega upphæðin, en eftir því, sem næst verður komizt, má áætla ullaruppbótina 4½ millj. kr. og gæruuppbótina 8.850.000 kr. Þetta vildi ég hafa upplýst.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Allshn. hefur að vísu ekki orðið alveg sammála um þessa till. Meiri hl. leggur til, að hún verði samþ. óbreytt, en tveir af nm. munu henni ekki mótfallnir, þótt þeir hafi gert fyrirvara við málið og muni hreyfa aths. um rétt annarra héraða í því sambandi. Till. er fram komin af því, að Álftaveri er sérstök hætta búin við Kötlugos. Það virðist sem fyrrv. ríkisstj. hafi skilið til fullnustu sérstöðu sveitarinnar, og setti hún n. til að athuga það, og er till. flutt að undirlagi n. Það var áætlað á sínum tíma, að kostnaður við símalagnirnar yrði um 6 þús. kr. að undanteknum flutningnum, sem bændur annast sjálfir, og nú má búast við, að upphæðin fimmfaldist, kostnaður verði um 30 þús. kr. Fleira hygg ég ekki þurfi að taka fram, því að grg. er mjög ýtarleg.



Herra forseti. Það kom skýrt fram í n., að ekki væri ætlazt til, að framlög í þessu skyni yrðu til þess að draga neitt úr framlögum til byggðasíma annars staðar á landinu. Þessu vildi ég fá slegið föstu og ber fram brtt. í þá átt á þskj. 143, þar sem þetta er skýrt tekið fram. Vona ég, að flm. till. geti fallizt á þessa breyt., og legg til, að hún verði samþykkt.



Herra forseti. Ég mun ekki leggjast móti þessari till., þótt ég telji hana mjög vafasama. Það er harla vafasamt, að Álftaver sé eina byggðin, sem í hættu sé af jökulhlaupum. Ef flóð frá Kötlugosi færi yfir þá byggð, er engin trygging fyrir, að það fari ekki yfir Meðalland hinum megin Kúðafljóts. Mætti því segja, að sömu aðgerða væri þar þörf og í Álftaveri. Í öðru lagi má geta þess, að í Álftaveri er nú þegar sími á 3 bæjum af 12, og í svo lítilli byggð má það kallast allþétt símað. Mér hefði þótt eðlilegt að svara málaleitun þessarar byggðar á þá leið, að við viðurkenndum, að þarna gæti verið að ræða um einhverja hættu, bæði í Álftaveri og Meðallandi, og við skulum þess vegna sætta okkur við það, að þið gangið fyrir öðrum, sem bíða eftir síma, en þið kostið ykkar síma eins og aðrir landsmenn. - Þessari skoðun hreyfði ég í n., en hún fékk ekki byr, og þar sem ég vil engan veginn tefja það, að byggðin fái símann, mun ég ekki verða móti till., en láta málið annars afskiptalaust.



Ég vil þakka allshn. góðar undirtektir. Það er rétt skilið hjá henni, að þörf þessarar byggðar verður ekki borin saman við þarfir neinna annarra héraða, nema nefna mætti þar til fleiri staði á þessu sama hættusvæði, eins og hv. 1. þm. N.-M. veik að. Mér þykir vænt um að eiga hans stuðning vísan, ef talið verður nauðsynlegt að gera hið sama fyrir Meðalland og Álftaver. Um brtt. á þskj. 143 verð ég að segja, að ég tel hana eftir eðli málsins alveg óþarfa. Engum hefur komið til hugar, að neitt raskaðist í l. um einkasíma í sveitum, þótt till. verði samþ. Ég lýsi yfir, að sá er ekki tilgangur till., og n. var á einu máli, að svo væri ekki. Að fenginni þeirri yfirlýsingu þætti mér eðlilegast, að hv. þm. Barð. tæki till. á þskj. 343 aftur.



Herra forseti. Út af ummælum hv. flm. vil ég taka fram, að þar var um dálitla rökvillu að ræða hjá svo rökföstum ræðumanni. Úr því að það var ekki tilgangur till. að draga úr framlögum til byggðasíma annars staðar, er rétt, að það komi þar skýrt fram. eins og lagt er til á þskj. 143, og eftir því sem fram kom í ræðu hans, geri ég það beint skilyrði fyrir fylgi mínu við till., að brtt. verði samþ.



Ef hv. þm. Barð. er með till., eins og hann hefur lýst sig vera, getur hann ekki orðið móti henni, þótt brtt., sem efnislega skiptir ekki máli - og er sannarlega ekki mér að meini, - færi forgörðum.



Herra forseti. Till sú til þál. á þskj. 29, sem hér er til umr., hefur tafizt í meðferð langt fram yfir það, sem flm. hennar ætluðust til. Með till. er farið fram á, að ríkisstj. láti nú þegar safna skýrslum í hrossahéruðum landsins um það, hve mörgum hrossum bændur vilja farga til slátrunar á þessu hausti, og í öðru lagi, að Búnaðarfél. Ísl. sé falið að gera tillögur um það, á hvern hátt hrossunum verði komið í verð. Ríkisstj. hefur nú framkvæmt þetta, þó að þáltill. sé ekki enn afgreidd á þingi, og því hefur allshn. orðið sammála um að leggja til, að samþ. verði svo hljóðandi umorðun á tillgr., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram, svo fljótt sem unnt er, ýtarlega rannsókn, í samvinnu við Búnaðarfélag Íslands og Samband íslenzkra samvinnufélaga, á því, hvernig helzt mætti koma afsláttarhrossum bænda í viðunandi verð og hvort ekki væri hægt þegar á þessu hausti að greiða eitthvað úr því málefni, og leggja annars rannsóknir sínar og tillögur fyrir næsta Alþingi“. Nm. urðu sammála um, að skyldast væri að vísa málinu til aðgerða Búnaðarfél. Íslands og Sambandsins, þessara tveggja höfuðsamtaka bænda í landinu. Annars má geta þess, að þáltill. hefur haft þær verkanir, að bændur í helztu hrossahéruðum landsins, t. d. í Skagafirði, vonast eftir og búast við hjálp frá því opinbera í þessu efni. Þess vegna mætti segja, að það hafi verkað dálítið óþægilega, að þáltill. kom fram og fékk ekki skjótari afgreiðslu en raun varð á. Málið er mjög aðkallandi. Nú er enginn útflutningur á hrossum, og reiðhestasala hefur minnkað mjög. Þess vegna getur hrossaeign bænda orðið stór voði, ef illa fellur með tíðarfar í vetur. Það þarf því að gera eitthvað til að greiða fyrir hrossasölu. Ríkisstj. skrifaði Búnaðarfél., og það hefur hugleitt ýmis ráð til úrbóta, en það hefur ekki þýðingu nú að fara út í það. Ég vænti, að þar sem allshn. hefur orðið sammála um að leggja til, að þáltill. verði samþ., geti þm. einnig fallizt á það. Það er ekki hægt að gera sér vonir um, að það sé með skjótu móti hægt að bæta úr þessu málefni, en hitt er vonandi, að allt verði gert, sem hægt er. Þó að nauðsynin sé mikil nú til að bæta úr þessu, er það svo, að ef lítið eða ekkert verður hægt að gera í haust, er það ákaflega þýðingarmikið, að ráð verði fundin til bóta í framtíðinni. Hross eru orðin afar mörg, en bændur skirrast við að fækka þeim, ef þeir fá ekkert fyrir afsláttarhross sín. Ég vænti, að Alþ. taki vel á málinu, og vona, að því verði komið í betra horf en það er í nú.



Herra forseti. Þetta er vandamál og ekki víst, á hvern hátt verður ráðið fram úr því eins vel og þyrfti, en ríkisstj. hefur snúið sér til Búnaðarfél. Íslands og beðið það um till. Stjórn Búnaðarfél. hefur athugað málið gaumgæfilega og velt því fyrir sér, hverjar leiðir mundu helzt tiltækilegar, til þess að unnt væri að fækka stóði, sem búfénaði stendur voði af, ef harðnar vetur, og eins til þess að koma vörunni í verð. Helztu till. eru þær, að ríkisstj. reyni í sambandi við herstj. að fá það athugað, hvort ekki muni þörf fyrir niðursoðið hrossakjöt á heimsmarkaðinum, nú þegar erfiðleikar eru á að afla þjóðunum nægrar fæðu. Það eru líkur til, að nú á næstunni fjölgi þeim þjóðum, sem bandamenn þurfa að sjá fyrir fæðu, og því álít ég rétt að koma því á framfæri, hvort ekki sé ástæða til að gera róttækar ráðstafanir til, að því hrossakjöti, sem til kann að falla í landinu í haust, verði komið í æta vöru, t. d. með því að bandamenn gætu útvegað landsmönnum nægilegar umbúðir. Það hefur ekki verið rannsakað, um hve mikið magn er að ræða, en ef ekki stendur á umbúðum, gæti það orðið mjög mikið, og ætti þá að vera unnt að koma því í frambærilega vöru. Við höfum ekki fengið svar ríkisstj. Einnig bentum við á, að ef þessi leið brygðist, þyrfti að gera ráðstafanir til að útvega bændum salt og tunnur undir hrossakjöt, svo að þeir geti saltað til skepnufóðurs. Ég teldi fyrri leiðina miklu líklegri, en mér er ókunnugt um, hvað ríkisstj. hefur gert.



Herra forseti. Allshn. hefur haft till. þessa til meðferðar og athugað hana. Eins og hv. dm. muna, var gerð grein fyrir henni, þegar hún kom fram. Með henni er farið fram á, að ríkisstj. láti fara fram athugun á því, á hvern hátt Ísland gæti orðið þátttakandi í alþjóðlegu félagsmálastarfi með því að gerast meðlimur í Alþjóðlega vinnumálasambandinu, og eftir að rannsókn lýkur, leggi ríkisstj. athuganir sínar fyrir Alþ., sem taki ákvörðun um, hvort Ísland gerist þátttakandi eða ekki. N. er sammála um að leggja til, að till. verði samþ., en hefur ekki tekið afstöðu til þess, hvort Ísland skuli verða þátttakandi. Það liggur fyrst fyrir að gera það seinna. N. leggur til, að till. verði samþ. óbreytt.

Flm. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég leyfi mér hér með að bera fram till. til þál. á þskj. 103, sem felur í sér, að ríkisstj. verði falið að láta athuga möguleika fyrir stofnun tilraunastofu, þar sem prófaðir séu hæfileikar manna til ýmissa starfa (psychoteknisk laboratorium). Hér er ekki farið fram á meira en það, að athugaðir verði möguleikar á því að setja þessa stofnun upp, einnig, hvort menn muni fást til þess að veita henni forstöðu og hver kostnaður muni verða af að reka hana. Þessar tilraunastofur tíðkast nú mjög í öllum nágrannalöndum vorum, og í Þýzkalandi var það skylda í öllum borgum, sem höfðu vissa íbúatölu, að hafa þess konar tilraunastofur, þar sem menn ættu kost á að fá að láta athuga, hvaða starf mundi helzt vera við þeirra hæfi, og eins til þess að þeir, sem þurfa á starfsmönnum að halda, geti sent þá, sem um störfin kunna að sækja, til þessara stofnana. Við flest störf er þannig háttað, að þau krefjast ákveðinna hæfileika. Og það er svo verk þessara tilraunastofa að athuga, hvaða hæfileikar séu nauðsynlegir fyrir viðkomandi starfi, og greina svo frá, hvernig viðkomandi menn eru búnir þessum hæfileikum. Til dæmis er mér kunnugt um þess konar tilraunastofu, er starfrækt er í Kaupmannahöfn og mun vera rekin þar sem sjálfstæð stofnun, að til hennar eru nú sendir flestir ungir menn, sem ætla sér að leggja stund á iðnnám. Þar eru eiginleikar þeirra prófaðir og reyndir og þeim gert unnt að gera sér grein fyrir, til hvaða iðnstarfs þeir séu bezt hæfir. Bæjarfélagið vill ekki menn til nauðsynlegra starfa, nema viðkomandi umsækjandi sé áður látinn ganga undir próf í þessari stofnun. Svipað er fyrirkomulagið í Noregi, nema þar er þessi stofa tengd iðnskólanum eða sem nokkurs konar forskóli að iðnskólanum. Þessi forskóli býr menn undir iðnnám í ½ ár til 3/4 úr ári. Um leið og nemendur eru teknir inn í skólann, eru þeir prófaðir á sama hátt og áður er frá skýrt. Ég átti einnig kost á að sjá þessa stofnun, og fullyrtu forstöðumenn, að hún hefði borið mjög góðan árangur. Hér á landi hefur löngum verið dregið dár að þessum stofnunum, því að menn hafa álitið ómögulegt að vega og meta eiginleika manna. Það er að vísu alveg rétt, að til eru þeir eiginleikar, sem ekki er gott að meta, en hins vegar eru svo margir þeirra, sem hægt er að kanna, að alls staðar þar, sem þessum stofnunum hefur verið komið á fót, hafa þær unnið sér hylli, jafnt meðal þeirra, sem undir prófin hafa gengið, og eins hjá hinum, sem starfanna áttu að njóta. Hér á landi eru ekki að vísu margir menn, sem eru færir að veita slíkri stofnun forstöðu, en þeir munu þó vera til. Lítils háttar var hér gerð tilraun með þess konar stofu, og það, sem reynt hefur verið, hefur gefið góðan árangur. Ég tel, að þó að þessi till. verði hér samþ., ætti hún ekki að þurfa að hafa í för með sér nein fjárútlát að ráði, og ég tel hana liggja svo augljóst fyrir, að tæplega sé þörf á að vísa henni til n., en ég mun þó ekki setja mig upp á móti því, ef Alþ. vill svo vera láta. Till. þessi til þál., sem hér er borin fram, felur ekki annað í sér en áskorun til Alþ. um, að athugun verði látin fara fram á þessu máli og það undirbúið undir næsta Alþingi.

Flm. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Það er nú um það bil ár síðan eða þó nokkuð meira, að rannsóknarráð ríkisins samdi frv. til l. um rannsóknargjald af lýsi og sendi ríkisstj. Með þessu frv. var ætlazt til þess, að fengnar yrðu nægilegar tekjur til þess að standa straum af nauðsynlegum fjörefnarannsóknum á lýsi. Þetta frv. var síðan sent sjútvn. Alþ., en um það náðist ekki samkomulag. Hv. sjútvn. taldi, eins og kannske að sumu leyti er rétt, að þau gjöld, sem á sjávarútveginum hvíldu nú, væru svo mörg og margþætt, að ekki væri ástæða til að bæta einu gjaldinu enn víð. N. flutti því annað frv. um breyt. á l. um vinnslu, verkun og mat meðalalýsis, þar sem ríkisstj. var heimilað að ákveða, að allt meðalalýsi skyldi fjörefnarannsakað af Atvinnudeild háskólans og að lýsiseigandi greiði gjald fyrir slíka rannsókn. Enn fremur var þar lagt til að heimila ríkisstj. að ákveða, að öllum meðalalýsissendingum til útlanda yfir 10 kg skyldi fylgja vottorð um þunga, fjörefni, tegund og gæði lýsisins. Þetta frv. taldi rannsóknarráðið hins vegar ekki viðunandi, því að með því yrði ekki náð þeirri tryggingu, sem það ætlaðist til, að náð yrði. Fór þetta nokkuð á milli mála, þannig að sá tilgangur náðist ekki, sem ætlaður var. Ég ræddi um þetta mál, þegar frv. sjútvn. var hér til umr., og lýsti þá, hvernig þessi mál stóðu. Það hefur verið starfrækt A- og D. fjörefnarannsókn frá 1936 og stöðugt þangað til nú, og sá árangur, sem þær rannsóknir hafa gefið, hefur verið með ágætum. Það eina, sem á hefur skort, er, að ekki hefur verið til staðar D-rannsókn á nema mjög litlum hluta af lýsismagninu eða ¼ hluta. Það, sem þess vegna er flutt til útlanda fram yfir þennan ¼ hluta, sem rannsakaður er, fer, án þess að vottorð fylgi því um, að það sé rannsakað, og er það illa farið, því að með þessum rannsóknum hefur tekizt að fá upp verð lýsisins miklu meira en þekkzt hefur annars, og er það rannsóknunum að þakka. - Ufsalýsi var talið lélegra en þorskalýsi, en nú hefur komið í ljós við fjörefnarannsóknir, að ufsalýsi er fjörefnaríkara en þorskalýsi. Þetta og þvílíkt hefði ekki getað komið fyrir, þ. e. a. s., að betri varan væri talin lélegri í þessu efni, ef fjörefnarannsóknir hefðu verið fullkomnar frá byrjun og framkvæmdar í því formi, sem æskilegast hefði verið. En þetta fjörefnainnihald er svo breytilegt á ýmsum tímum árs, og þess vegna er nauðsynlegt, að fylgzt sé með því allt árið, þannig að hverr í lýsissendingu af hæfilegri stærð geti fylgt vottorð um fjörefnainnihaldið. Lýsisframleiðendur sjálfir voru fúsir til að sætta sig við það gjald, sem rannsóknarráðið ákvað í till. sínum. Þetta gjald var ½ eyrir á kg með eðlilegu vísitöluálagi. En sjútvn. þingsins vildi ekki fallast á það, einungis vegna þess, að hún taldi gjöldin svo mörg á sjávarútveginum, að ekki væri á það bætandi, og það út af fyrir sig er kannske rétt. Til þess nú að beina þessu máli inn á enn aðrar brautir hef ég eftir ósk rannsóknarráðsins borið fram þessa þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 153. Hún fer fram á það, að úr ríkissjóði verði veittar þær fjárupphæðir, sem nægja til þess að skapa aðstöðu til aukinna rannsókna, þ. e. a. s., að veittar verði 50 þús. kr. úr ríkissjóði í tvö ár, 1943 og 1944, til þess að bæta og auka skilyrði Atvinnudeildar háskólans til fjörefnarannsókna. En fyrir þessi framlög er hugsað að kaupa nauðsynlegan dýrastofn til þessara rannsókna og áhöld og annað, sem nauðsynlegt er til þessara hluta. Þegar svo þessi stofnkostnaður væri greiddur og keypt inn fyrir hann það, sem nú hefur verið lýst, þá er ætlazt til þess, að sjálfar rannsóknirnar verði kostaðar af lýsiseigendum og þannig, að ríkið þurfi engan skaða af því að hafa. Og reyndar er ekki gert ráð fyrir neinum rekstrarkostnaði af því, heldur að þessar rannsóknir standi undir sér fjárhagslega. Það, sem mér þykir þó á skorta í þessu, er, að ekki eru allir lýsisframleiðendur skyldaðir til þess að láta fjörefnarannsaka allt sitt lýsi. En það hefur komið fram, að a. m. k. eitt firma kýs heldur að láta fjörefnarannsaka sitt lýsi erlendis en hér. En óskandi væri, að þessar rannsóknir á lýsinu kæmust undir eitt rannsóknarkerfi, hver sem í hlut á. En þáltill. er nokkurs konar tilraun til samkomulags í þessu efni. Og ég vona, að hv. þm. skilji, hvað hér er í húfi og hve hér er kastað á glæ miklum verðmætum, ef ekki er tryggt, að þetta vítamínmagn, sem í raun og veru er í þessari vörutegund á hverjum tíma, sé vitanlegt og vottfest af rannsóknarstofu í þeim efnum, því að ef þessar rannsóknir fara ekki fram, þá selst varan ekki fyrir nema heldur lægra verð en annars, en það er hins vegar hægt að færa upp verðið, ef vörunni fylgir vottorð um vítamíninnihald. Ég tel sjálfsagt, að þessari þáltill. verði vísað til hv. fjvn., þannig að hún geti tekið hana til athugunar og tekið hana inn í fjárl. En af því að þetta mál kom hér fram áður á þingi í öðru formi, þá taldi ég rétt að láta þessa þáltill. koma fram frekar en að fjvn. yrði beint skrifað um málið, svo að hv. þm. vissu, hvernig það stæði.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja umr. um þetta mál, en ég vildi aðeins láta í ljós það, að ég fyrir mitt leyti sem umboðsmaður framleiðenda þessarar vöru, sem hér er um að ræða, er þakklátur hv. flm. fyrir að hafa hreyft þessu máli á þennan hátt, sem hér er gert. Það er rétt, sem hann sagði hér um það, hversu mjög sækir í það horf meir og meir, að krafizt sé nákvæmra upplýsinga um gæði lýsisins. Og eftir því sem ég þekki til, þá er ekki orðið hægt að komast undan því, þegar lýsi er selt beint á Bandaríkjamarkað, að gefa þessar upplýsingar. Hingað til hefur það verið ákaflega erfitt, sérstaklega að því er viðkemur rannsókn D-vítamína. En sem betur fer, er að koma í ljós nú, að þær tilraunir, sem hér hafa verið gerðar til þess að rannsaka D-vítamín í lýsinu, hafa virzt heppnast það vel, að það er talið nokkurn veginn ábyggilegt að treysta á niðurstöður þær, sem Rannsóknar stofa háskólans og sá maður, sem þar hefur þessar rannsóknir með höndum, kemst að, en það er Þorsteinn Þorsteinsson. Og þetta er ákaflega mikils vert, því að þótt það hafi vitaskuld ekki alltaf afgerandi áhrif á verð lýsisins á útlendum markaði, ekki eins afgerandi og rök standa til eftir gæðum, hvernig lýsið er, - þar kemur oft fleira til greina, svo sem eftirspurn, birgðir og því um líkt, - þá er það mjög mikilsvert atriði og er alltaf að verða það meir og meir í þessum efnum, að fyrir liggi vísindalegar niðurstöður um þessi gæði lýsisins. Við, sem höfum þekkt þessa vöru, frá því að við vorum unglingar, höfum átt dálítið erfitt að átta okkur á því, að lýsistunna af góðri ólastanlegri vöru væri ekki söm að gæðum eða verði, hvort sem hún væri frá einum stað eða öðrum eða á hverjum tíma árs, sem væri. En vísindin hafa leitt í ljós, að viss efni, sem kölluð eru vítamín, eru mismunandi mikil í þessari vöru, þó að varan virðist vera að öllu leyti alveg eins, t. d. að bragði, lit og þess háttar. Og þessi vítamín eru svo mikilsverð, eins og vísindin hafa leitt í ljós, að mjög er mikilsvert að vita í hverju tilfelli, hversu varan er innihaldsrík af þessum efnum. En það er mjög breytilegt, hvað lýsið inniheldur af þessum efnum, eftir því, á hvaða tíma árs er eða á hvaða stað er. Það er því hin mesta nauðsyn á að koma þessum rannsóknum á enn fastari og betri fót hjá okkur, til þess að við getum lagt fram vísindalegan vitnisburð um þessi gæði vörunnar. Og við, sem höfum á hendi sölu þessarar vöru og framleiðslu hennar, treystum því, að rannsókn á þessari vöru verði framkvæmd af hendi þess opinbera. Hið opinbera á að standa fyrir þessum rannsóknum, annað yrði ekki tekið gilt út á við. Erlendis er það venja, að háskólar og aðrar slíkar stofnanir hafa rannsóknir eins og hér um ræðir með höndum. Aðstaðan hér er þannig, að þeim brautryðjendum, sem hér eru, er nauðsynlegt að fá bætta aðstöðu til starfa sinna. Það ætti að geta orðið, ef till. hv. þm. Hafnf. verður samþykkt. Ég vil að lokum taka það fram, að ég vildi láta þessi orð fylgja, sökum þess að ég á ekki sæti í n. þeirri, sem um málið fjallar.

Afbrigði leyfð af stj., en deildin synjaði þeirra með 6:5 atkv.



Herra forseti. Síðan ég kvaddi mér hljóðs um þetta mál, hefur hv. flm. gert till. um að vísa þessari þál. til allshn., og þar sem ég á sæti í þeirri n., mun ég ekki ræða það nú hér, með því að ég mun fá tækifæri til þess að gera aths. við það á nefndarfundi.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Herra forseti. Allshn. leggur til, að till., sem hér liggur fyrir, verði afgr. með rökst. dagskrá, sem er á þskj. 145. Á þ. 1941 var samþ. þál. um skólamál og að fela ríkisstj. að skipa mþn. skólafróðra manna til þess að rannsaka kennslu- og uppeldismál þjóðarinnar og gera till. um skipun þeirra. Nú mun ríkisstj. fyrir nokkru hafa skipað slíka n. Það verkefni, sem felst í þessari till., heyrir algerlega undir þá n., og hygg ég, að stj. hafi falið henni nú þegar að annast rannsóknir á því. Í því trausti leggur allshn. til, að till. verði afgreidd með rökst. dagskrá.



Það vakti fyrir okkur, sem stöndum að þessari þáltill., að koma því til vegar, að þau atriði, sem till. fjallar sérstaklega um, verði rannsökuð hið fyrsta. Við vissum um mþn., en fluttum þáltill. eigi að síður, til þess aði leggja áherzlu á, að einnig þessi þáttur kennslumálanna yrði tekinn fyrir. Flm. hefði fallið betur, ef þáltill. hefði verið samþ., því að í því hefði fólgizt stefnuyfirlýsing af hálfu þ. En samt er ekki sérstök ástæða til að rísa á móti þeirri afgreiðslu, sem n. vill hafa, því að hún ætti líka að geta tryggt það, að þetta atriði verði ekki út undan. Við hefðum sem sé kannske kosið annað, en gerum þó engan ágreining.

Dómsmrh. (Einar Arnórsson) : Mér skilst, að það skipti ekki miklu máli, hvort dagskráin eða till. er samþ., því að að sjálfsögðu kemur hvort tveggja fyrir augu mþn. Ef þáltill. verður samþykkt, verður hún send mþn. á sama hátt og allshn. ætlast til, að mþn. taki málið til athugunar.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Ég vil taka það fram, að það er síður en svo af andúð gegn efni till., að n. fannst rökst. dagskráin vera réttara form. Ég get sagt fyrir mitt leyti, að ég álít það einmitt höfuðþörf í skólamálum okkar nú að koma á jafnrétti um gagnfræðapróf. En það er formlega réttara, að Alþ. taki ekki ákvarðanir um einstök atriði skólakerfisins fyrr en álit mþn. liggur fyrir.



Ég vona, að menn hafi ekki skilið orð mín svo, að við flm. finnum einhverja andúð gegn till. okkar frá allshn. Það er á engan hátt svo. Aðeins hefðum við, eins og ég tók fram áðan, heldur kosið annað, en sættum okkur þó við afgreiðslu n.

Flm. (Lúðvík Jósefsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér till. til þál. um að hefja nú þegar undirbúning að byggingu ljós-, hljóð-. og radíóvita á Seley við Reyðarfjörð. Samkv. vital. er gert ráð fyrir þessum vita á Seley, en það er reiknað með því, að hann verði dýr og mikil bygging. Það hefur því ekki enn verið ráðizt í að verja fé til hans, vegna þess að fjárframlög til vitabygginga hafa verið svo lág á ári hverju. Hins vegar er það álit mitt, að hagur ríkissjóðs sé nú svo góður, að ekki sé annað sæmandi en hefja nú framkvæmdir til þess að koma upp nauðsynlegustu vitunum í vitakerfi landsins. Þessum vita verður ekki komið upp á einu ári og er því þeim mun nauðsynlegra að hefjast þegar handa, þar sem þetta er mjög þýðingarmikill viti, enda hafa bæði frá félögum og fiskiþingum komið fram áskoranir til Alþ. um að leggja fram fé til þessa vita. Þarna er mjög fjölfarin skipaleið, en eyjan er lág og því mjög góð aðstaða til vitabyggingar á henni, enda er gert ráð fyrir, að þetta verði aðalvitinn við Austurland. Þá er einnig lagt til í þáltill., að komið verði upp við Berufjörð hljóðtækjum með þokulúðri, en þar eru þokur tíðastar hér við land, enda kvarta sjómenn mjög yfir því, að þar skuli ekki vera viti með nauðsynlegum hljóðtækjum. Ég hygg, að til þess að koma þarna upp nauðsynlegum hljóðtækjum, þurfi ekki sérstakan vita, en hljóðtæki eru þarna mjög nauðsynleg vegna þess, hve þetta svæði er óhreint og hættuleg skipaleið. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar að sinni, en legg til, að þáltill. verði vísað til fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég vil aðeins við þessa fyrri umr. benda á það nýmæli, sem kemur fram í þessari þáltill., svo að hv. fjvn. geti tekið till. til athugunar einnig frá því sjónarmiði. Það hefur verið venja, að atvmrh. hefur ákveðið, hvernig því fé skuli varið, sem veitt er til vita á ári hverju. Með þessari till. er hins vegar farið inn á þá braut, að Alþ. skuli taka þennan ákvörðunarrétt í sínar hendur. Ég álít, að þetta sé mjög óheppileg braut. Við ákvarðanir sínar um þessi mál hefur atvmrh. jafnan haft sér til ráðleggingar nefnd, sem er skipuð forseta Fiskifélags Íslands, formanni Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og vitamálastjóra, og það hefur undantekningarlaust verið farið eftir till. þessarar n., að því er ég bezt veit. Ég tel, að með þessu móti sé þessum málum svo vel komið sem verða má og að tryggt sé, að fénu, sem veitt er, verði varið til þess, sem mest þörf er á. Þegar vital. voru sett árið 1933, þá voru teknir upp í þau yfir 60 vitar, sem byggja þurfti. Á þessum 10 árum, sem síðan eru liðin, hefur svo um það bil 1/3 hluti þessara vita verið byggður, en þá eru enn eftir 3/4 hlutar þeirra vita, sem áætlaðir voru. Ég tel, að á meðan þessir vitar eru ekki reistir, þá sé varla rétt að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi, a. m. k. ekki á meðan ekki koma fram kvartanir um, að þessari n. séu mislagðar hendur í störfum sínum. En ég veit ekki til þess, að enn hafi komið fram kvartanir um, að fénu hafi ekki verið varið rétt. Ég veit, að sjómenn hafa kvartað yfir því, að féð hafi verið lítið, en þeir hafa ekki kvartað yfir því, hvernig því hefur verið ráðstafað. Ég tel einmitt mesta tryggingu fyrir því, að fénu verði rétt varið, með því að haldið verði því fyrirkomulagi, sem nú er, og ég tel ekki hyggilegt af Alþ. að fara að blanda sér inn í þau mál, enda hefur það nú þegar komið í ljós, að tveir aðrir hv. þm. hafa þegar borið fram sem viðaukatill. og í frv.formi kröfur um sérstaka vita. Og ég veit, að þannig heldur áfram, meðan nokkur viti er eftir óreistur. Ég skal svo ekki orðlengja þetta mikið, en ég vil taka það fram, að síðari vitinn, sem um getur í þessari þáltill., er ekki í vital., og hefur því enn ekki farið fram rannsókn og áætlun um byggingu hans. Og það er vafasamt, að Alþ. samþ. að koma honum upp, meðan rannsókn hefur ekki farið fram.



Herra forseti. Ég á brtt. á þskj. 112 við þessa þáltill. á þskj. 91. Brtt. þessi felur raunverulega í sér viðauka um það, að tveir nýir vitar verði teknir inn í og að fjárframlagið hækki af þeim orsökum um ¼ millj. kr. Það mun engum blandast hugur um, að það beri að hraða vitabyggingum sem mest. Hitt getur verið meira álitamál, hvaða vita beri að byggja fyrst. En frá leikmannssjónarmiði virðist liggja mest á því að byggja vita þar, sem flest ströndin verða eða skipum hlekkist mest á. Suðurströnd landsins er að mestu hafnlaus, og þar er útfiri mikið, enda er það mála sannast, að hvergi eru tíðari skipströnd en einmitt þar og þá mest í Skaftafellssýslum. Það er líka svo, að hver, sem fer þar um ströndina, sér með stuttu millibili hálfsandorpin skipsflök, sem eru órækt vitni um það, hvílík hætta er þar á ferðum. Nú er aðeins viti þarna á Ingólfshöfða og annar við Hornafjörð, en þar á milli er um 100 km. hafnlaus strönd. Vital. gera ráð fyrir einum vita þarna á milli, í Hestgerði, nánar tiltekið á Hálsum, og fer ég nú fram á það í brtt. minni, að hann verði tekinn upp í þessa þáltill. Hinn vitinn, sem ég fer fram á, er við Eystra-Horn, en hann mundi verða til mjög mikils hægðarauka fyrir sjómenn, sem fara þessa leið. Ég ætla ekki að blanda mér inn í þessi mál að öðru leyti, en ef Alþ. fer að taka þá stefnu, sem þessi þáltill. markar og er ný, eins og hv. þm. Hafnf. benti á, þá vænti ég þess, að það sjái sér fært að taka upp í þáltill. þessa vita, sem ég hef lagt til með brtt. minni.

Flm. (Lúðvík Jósefsson) : Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af þeim ummælum hv. þm. Hafnf., að þessi þáltill. fæli í sér nýmæli og að með samþ. hennar væri horfið af þeirri braut, að láta vitabygginganefnd ákveða, hvaða vitar skuli byggðir á hverjum tíma. Þetta er á algerum misskilningi byggt. Þessi þáltill. haggar á engan hátt ákvörðunarrétti vitabygginganefndar, því að hér er aðeins farið fram á sérstaka aukafjárveitingu til ákveðins vita, en nefndin hefur eftir sem áður ráðstöfunarrétt yfir því fé, sem Alþ. veitir árlega í fjárl. til vitabygginga. Það er álit mitt og margra annarra, að fjárveiting Alþ. s. l. ár til þessara mála hafi verið smánarlega lítil. Í þessari till. minni er farið fram á ½ millj. kr. aukafjárveitingu umfram það, sem áætlað er í fjárl. þessa árs. Ég mundi því skoða samþ. þessarar till. sem sérstaka viðurkenningu á því, að fé það, sem veitt er í fjárl., hafi verið allt of lítið, en sú upphæð mun hafa verið um 350 þús. kr. Ég geri ráð fyrir því, að ef framlagið s. l. ár hefði verið ½ millj. kr. hærra, þá hefði nefndin séð sér fært að verja því fé einmitt til þessa vita. Ég álít því, að hér sé ekki um neina breytingu að ræða, heldur aðeins það að lækka fjárveitinguna á þessu ári með tilliti til ákveðins vita. Það er rétt, að hv. þm. A.-Sk. hefur komið með viðaukatill. við þessa þáltill., en það raskar vitanlega ekki rétti vitabyggingarnefndar til þess að ráðstafa því fé, sem veitt er í fjárl. hvers árs til vitabygginga.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara út í deilur um þetta mál, en ég vil aðeins taka það fram, að enda þótt hv. 6. landsk. teldi, að um misskilning væri að ræða hjá mér, þá hefur honum þó ekki tekizt að sannfæra mig um, að svo sé. Ef tekinn er upp sá háttur að taka út úr sérstaka vita og Alþ. samþ. fjárveitingar til þeirra utan fjárl., þá verður það svo á hverju ári, og þá verður það vitanlega þeim mun minna fé, sem vitabygginganefndin fær til ráðstöfunar. Ég get vel tekið undir það, að féð hafi verið af mjög skornum skammti, og tel æskilegt, að það verði aukið, en ég tel það heppilegri fyrirgreiðslu á málinu, að framlagið verði hækkað annaðhvort nú eða síðar og að síðan verði venjuleg afgreiðsla á því hjá vitabygginganefnd.

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég hef komið hér fram með þáltill. um, að ríkisstj. láti hraða sem mest endurbótum á símakerfi Barðastrandarsýslu. Þeir, sem hafa lesið morgunblöðin í dag, hafa sannfærzt um, að nú er búið að koma á endurbótum á símakerfinu kringum landið, þannig að nú er hægt að tala við menn úti á landi eins og þeir væru hér í Reykjavík. En menn hafa ef til vill ekki gert sér það ljóst, að Barðastrandarsýsla og yfirleitt allur Vestfjarðakjálkinn hefur orðið afskiptur um þessi gæði. Það er nú raunar ekkert nýtt, að þetta hérað verði olnbogabarn, þegar um endurbætur eða nýjar framkvæmdir er að ræða. Ef litið er á málið frá þeirri hlið, sem snýr að viðskiptalífinu, er ástandið þannig hjá ýmsum fyrirtækjum, t. d. á Patreksfirði, sem þurfa að standa í stöðugu símasambandi við stofnanir hér í bæ vegna viðskipta sinna, að þau þurfa oft að eyða heilum eða mörgum dögum í að ná sambandi við þessar stofnanir, eingöngu vegna þess, hversu símakerfið er slitið og langt aftur úr. Einnig ber að taka tillit til þeirra manna, sem oft verða að fara klukkustunda ferðir til næstu símstöðvar til þess að fá samband við önnur héruð. Þá er ástandið þar oft og einatt þannig, að þeir verða að bíða í nokkrar klukkustundir eða ná ef til vill engu sambandi vegna ástandsins á símakerfinu og þurfa þannig oft að endurtaka þetta, áður en þeir hafa getað lokið erindi sínu. Langoftast verður fólk að fá þessi samtöl með hraði, sem auðvitað margfaldar kostnaðinn. Ég hef átt ýtarlegt samtal um þetta við landssímastjóra, og hefur hann fyrir mín tilmæli látið gera skipulagsteikningu af þeim endurbótum, sem hann telur nauðsynlegastar, og mundi það flýta mjög fyrir þessum endurbótum, ef sú till. yrði samþykkt, sem hér er borin fram. Hann hefur hugsað sér þetta þannig, að á Patreksfirði yrði komið upp fjöldasambandi, en hinum smærri stöðvum, sem svo mjög eyðileggja langsamtölin, verði breytt í byggðasíma, og vænti ég þess, að hv. þm. veiti þessu máli stuðning, svo að hægt verði að framkvæma þessar endurbætur eins fljótt og unnt er. Ég vil aðeins geta þess, að mér hafa borizt sterkar áskoranir frá ýmsum áhugamönnum úr sýslunni og eins frá fjölmennum fundum, sem haldnir hafa verið þar um þetta mái. Ég mun ekki lesa upp þessar áskoranir hér, en vil aðeins endurtaka, að ég hef verið beðinn að beita mér fyrir því, að skjótar og góðar endurbætur yrðu gerðar í þessu máli. Mér finnst ekki mikil sanngirni í því, að fyrir þá einu sök, að sá aðili, sem á að sjá um þetta, nefnilega Landssími Íslands, hefur ekki haft tök á því að hafa símalínu í sæmilegu ástandi, verði símanotendur á þessu svæði að greiða þrefalt gjald fyrir símtöl, því að varla nokkurt samtal á þessum slóðum er mögulegt nema sem hraðsamtal. Á þennan hátt fær landssíminn miklu meira inn fyrir símann, og væri því hægt að láta það fé ganga til að gera þessar endurbætur. Að lokinni umræðu vil ég óska þess, að málinu verði vísað til fjvn.

Flm. (Sigurður Bjarnason) : Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þessa þáltill. og það því fremur sem hér í dag hafa farið fram umr. um till. nokkuð svipaðs eðlis og sú, sem hér liggur fyrir. Þessi þáltill. er flutt fyrst og fremst til þess að leggja áherzlu á þá brýnu nauðsyn, sem fyrir hendi er, til þess að ljósvitar verði byggðir á þeim stöðum, sem gert er ráð fyrir í vitalögunum, þ. e. a. s. á Æðey við Ísafjarðardjúp og Sléttueyri í Jökulfjörðum. Ég ætla ekki að þessu sinni að fara út í að rekja þá staðarlegu nauðsyn, sem hér er fyrir hendi. En í sambandi við ummæli hv. þm. Hafnf., sem um þessi mál ræddi hér og auðvitað af mikilli þekkingu, þar sem það er starf hans að fjalla sérstaklega um þessi mál, vildi ég segja það, að ég vildi sérstaklega taka undir þau ummæli hans, sem komu fram hjá hv. 6. landsk. þm. einnig, að til vitabygginga yfirleitt er alltof lítið fé veitt. Og ég lít svo á, að þær umr., sem hafa farið fram hér, sem hv. þm. Hafnf. telur nokkuð að ófyrirsynju, þær séu ekki að ófyrirsynju fluttar, ef flutningur þeirra kann að verða til þess, að nokkru meira fé verði veitt til framkvæmda í þessum efnum árlega hér eftir en hingað til hefur verið gert. Það er vitað mál, að fjöldi vita á ströndum landsins bíður byggingar og að sá dráttur, sem orðið hefur á byggingu þeirra, hefur valdið sjósókn og útræði í landinu mjög miklu óhagræði. Og það er á grundvelli þessarar staðreyndar, sem þessi þáltill. er flutt og aðrar till., sem fluttar eru á Alþ. nú um þessi efni. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Hafnf. benti á, að það er nú nefnd starfandi að þessum efnum, sem fyrst og fremst ber að snúa sér til með beiðnir um það, að ákveðnir vitar verði byggðir. En það er þó fyrst og fremst Alþingis að ákveða, hve mikið fé skuli veitt þessari n. til þess að spila úr. Og því er það, að það veltur í raun og veru um framkvæmdir í þessum efnum að öllu leyti á því, hvernig hæstv. Alþ. snýst við þeim. Ég vænti sem sagt, að þessar till., þar sem bent er á brýna nauðsyn til framkvæmda vitabygginga á þessum stöðum, megi verða til þess, að meira fé verði veitt til vitabygginga og þar með verði gert kleift, að vitar verði byggðir á þeim stöðum, sem ræðir um í þessari þáltill., og enn fremur þar, sem hina brýnustu nauðsyn ber til slíkra framkvæmda á öðrum stöðum á landinu. Ég hygg svo rétt vera, að þessari þáltill. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Mér fyndist nú, að eftir hina síendurteknu umvöndun hæstv. forseta um, að þm. eigi að sitja hér eitthvað kyrrir við störf sín, þá væri það hið minnsta, sem hægt væri að gera, a. m. k. þegar enginn flm. máls er viðstaddur, þegar þeirra eigin mál koma til umr. hér á Alþ., að því máli yrði vísað frá og það kæmi ekki fyrir hæstv. Alþ. til meðferðar fyrr en á næsta þingi. Það mundi kannske vera þeim verðugt aðhald í því starfi, sem þeir eiga að sinna. Ég ætla að gera ofurlitla aths. við þessa till., þó að ekki hafi farið fram um það neinar umr. af hálfu flm. Ég vil leyfa mér að benda þeirri n., sem kann að fá mál þetta til athugunar, sem ég geri ráð fyrir, að verði hv. fjvn., á það, að hér er farið inn á mjög hættulega braut. Það er ekki vafi á því, að nái frv. fram að ganga, þá fylgir því það, að það munu koma óstöðvandi kröfur frá öllum sveitaþorpum og bæjum um að fá ekki aðeins styrk til þess að gera vatnsveitur hjá sér, heldur, eins og hér er farið fram á, allan kostnaðinn við vatnsveitur hjá sér greiddan úr ríkissjóði. Í sambandi við þetta vil ég einnig benda á, hvort ekki sé í raun og veru tímabært að taka málið upp á þeim grundvelli að semja að fullu og öllu vatnsveitulöggjöf fyrir hina ýmsu staði landsins, ekki aðeins fyrir smáþorpin, heldur einnig fyrir ýmsar byggðir og bæi á landinu. Það er vitanlegt, að það er ákaflega stór baggi á fjöldamörgum sveitabýlum landsins að þurfa að sækja allt sitt vatn. Það er að vísu ekki ákaflega mikill kostnaður fyrir býlin að gera vatnsveitur hjá sér, þó að í ýmsum tilfellum geti bændur það ekki hjálparlaust. Mér sýnist því þess vert, að það sé athugað, hvort hv. n. vildi ekki gera þá dagskrártill. að vísa málinu frá á þeim grundvelli, að það yrði undirbúið að semja sem allra fyrst lagakerfi um þessi mál fyrir allt landið.

Forseti (GSv): Hv. flm. þessa máls taldi sér nokkur forföll, en vísaði á hv. síðari flm., sem þá hvarf. Vil ég ekki láta málið gjalda þess að öllu, enda hefur einn hv. þm. þegar talað um þetta mál, eftir því sem honum hæfa þótti, og hefur hann með ræðu sinni að vísu hjálpað til með það, að málið sé tekið til meðferðar á þingi. Hins vegar er ekki hægt að fylgja þeirri reglu að svo vöxnu, sem sá hv. þm. óskaði, að málinu verði eytt, og verð ég - til þess að halda uppi ákvæðum þingskapa - að telja, að þessari fyrri umr. um málið sé lokið.