Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins sem er að finna á þskj. 611. Í rúman fjórðung aldar hefur íslenska ríkið átt og rekið sementsverksmiðju á Akranesi. Það er skemmtileg tilviljun að þegar notkun sements hófst hérlendis um 1880 var það einmitt á Akranesi, að talið er, sem sement var fyrst notað við gerð prestsseturshúss að Görðum. En fyrsta húsið, sem byggt var hérlendis úr steinsteypu eingöngu, var reist uppi í Borgarfirði árið 1897. Það var í Sveinatungu í Norðurárdal. Í lok heimsstyrjaldarinnar, á árinu 1945, var ársnotkun hérlendis á sementi orðin um 43 þús. tonn. Hafði notkunin þá tvöfaldast á 15 árum og fór notkun sements ört vaxandi úr því. Hugmyndin um byggingu sementsverksmiðju fékk þess vegna byr undir báða vængi. Veturinn 1946 réði ríkisstj. Harald Ásgeirsson efnaverkfræðing til þess að kanna skilyrði til framleiðslu sements hér á landi. Skilaði hann skýrslu um það efni í apríl 1946. Á árinu 1947 var svo flutt frv. á Alþingi um slíka framkvæmd. Varð það að lögum 1948. Þau lög eru í eðli sínu einungis heimildarlög fyrir ríkisstj. til þess að láta byggja sementsverksmiðju. Eru þau að meginstofni enn í gildi og má segja að orðið sé tímabært að setja varanlega löggjöf um verksmiðjuna, hlutverk hennar, rekstur og stjórnun. Árið 1949 var skipuð nefnd þriggja verkfræðinga undir forustu dr. Jóns E. Vestdal til þess að undirbúa byggingu verksmiðjunnar. Nefndin lauk störfum það ár og skipaði þáv. atvinnumálaráðherra sama ár fyrstu stjórn Sementsverksmiðju ríkisins. Næstu ár var unnið að undirbúningi og rannsóknum vegna verksmiðjunnar. Var henni valinn staður á Akranesi. Bygging verksmiðjunnar hófst árið 1955 og lauk á árinu 1958. Vígsla hennar fór fram 14. júní það ár. Mestur hluti byggingarframkvæmdanna fór fram á árunum 1956 og 1957 og var það mikið átak að ljúka við þetta mikla mannvirki á svo skömmum tíma. Öll byggingarmannvirki voru hönnuð innanlands hjá Almenna byggingarfélaginu, en vélbúnaður og tæknileg hönnun var fengin hjá fyrirtækinu F. L. Smidth í Kaupmannahöfn. Verksmiðjan var hönnuð fyrir 75 þús. tonna framleiðslu á ári. Kostaði verksmiðjan á verðgildi ársins 1958 um 120 millj. kr. og var hún öll fjármögnuð með erlendum lánum. Það er rétt að það komi fram hér að eigandi verksmiðjunnar, ríkissjóður, hefur aldrei lagt henni til fé. Allt, sem frá ríkissjóði hefur komið, er niðurfelling á tolli að fjárhæð 120 þús. kr. og var þó reyndar ágreiningur um hvort sá tollur væri löglegur. Allt frá byrjun starfsemi Sementsverksmiðjunnar má segja að framleiðslan hafi gengið mjög vel. Hefur Sementsverk, miðjan framleitt árlega að meðaltali um 100 þús, tonn af sementi úr eigin sementsgjalli. Frá upphafi hafa verið framleiddar tvær gerðir af sementi, venjulegt Portlandssement og svo hraðsement. Árið 1959 hófst framleiðsla á þriðju tegundinni sem nefnd hefur verið Faxasement og er notuð í efnismiklar steypueiningar. Íslendingar nota sement einna mest allra þjóða miðað við hvern íbúa. Þeir voru t. d. í öðru sæti á eftir Sviss árið 1960 og í þriðja sæti árið 1966, svo dæmi séu tekin. Framleiðslan í verksmiðjunni var þó meiri en notkunin innanlands fyrstu árin. Breyting varð á þessu fyrir miðjan sjöunda áratuginn er salan fór árlega upp fyrir 100 þús. tonn nokkur ár í röð. Þegar leið á áttunda áratuginn jókst salan mjög mikið og varð þá að flytja inn gjall til þess að anna innanlandsþörfinni. En sement hefur reyndar líka verið flutt út. Þegar notkun sements minnkaði hér mjög á árunum 1960 til 1962 átti verksmiðjan við mikinn vanda að stríða. Kom þá upp sú hugmynd að reyna að finna íslenska sementinu markað erlendis. Margir voru vantrúaðir á að það tækist. Leitaði verksmiðjan sjálf markaðs og að honum fundnum á Bretlandseyjum gerði verksmiðjustjórnin undir forustu stjórnarformannsins Ásgeir Péturssonar sölusamninga. Sementið var svo flutt út sekkjað og fóru 51 þús. tonn til Bretlandseyja. Fram kom að þótt sementsverðið væri lægra en á heimamarkaði var fjárhagslega betri kostur að selja framleiðsluna þannig úr landi en að stöðva rekstur verksmiðjunnar. Verðið svarar rúmlega til breytilegs kostnaðar. Auk þess fékkst við þennan útflutning margháttuð dýrmæt reynsla og staðfesting á gæðum framleiðslunnar. Síðar voru flutt út 10 þús. tonn af gjalli til Danmerkur. Þessir flutningar á sementi sköpuðu líka verðmæt verkefni fyrir íslenskar siglingar sem lægð var í á þeim árum. Þegar Sementsverksmiðjan hóf rekstur 1958 var talið að sementið, sem hún framleiddi, væri svipað að gæðum og sement sem framleitt var í nágrannalöndum okkar. Kemur þetta m. a. fram í því að sementið, sem flutt var til Bretlandseyja á árunum 1961–1963, stóðst allar gæðakröfur þær sem byggðar voru á breskum rannsóknum. Um 1970 kom fram hörð gagnrýni á gæði íslenska sementsins hérlendis, en þessi gagnrýni var einatt, eins og reyndar þekkist oft og tíðum gagnvart íslenskum iðnvarningi, ósanngjörn eða þá hreinlega á misskilningi byggð. Það er að vísu rétt að styrkleiki íslenska sementsins breyttist ekki að ráði á sjöunda áratugnum þegar framfarir urðu hins vegar töluverðar á því sviði í nágrannalöndunum. Þau eru vissulega leiðandi í sementsframleiðslu í heiminum og ekkert undarlegt við það að íslenska framleiðslan væri nokkuð á eftir á þessum tíma. Hvað alkalíinnihald snerti voru það hin sérstæðu íslensku hráefni sem voru orsökin og gagnstætt því, sem gagnrýnendur héldu fram, var ekki raunverulegur möguleiki að breyta þessu að neinu ráði þá. En á þessum tíma var þegar hafin vinna til þess að bæta gæði íslensks sements. Rannsóknir á vegum steinsteypunefndar, sem framkvæmdar voru á Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, hófust árið 1967. Þeim var í fyrstu mest beint að alkalírannsóknum. Sementsverksmiðjan var aðili að steinsteypunefnd allt frá byrjun. Árin eftir 1970 hófust markvissar aðgerðir í Sementsverksmiðjunni til að bæta gæði sementsins. Þessar aðgerðir voru að hluta byggðar á framangreindri framþróun sementsgæða erlendis frá en aðallega þó á niðurstöðum rannsókna hjá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins. Er nú svo komið að allar líkur eru á því að íslenska sementið standi jafnfætis sambærilegum erlendum tegundum að styrkleika, en svo virðist það hafa fengið ýmsa aukakosti fram yfir erlent sement, sérstaklega eftir að járnblendirykinu frá Grundartanga var blandað í hið íslenska sement. Það væri vissulega áhugavert að gera hér nánar grein fyrir rannsóknum og þróunarverkefnum sem staðið hafa yfir í Sementsverksmiðjunni, en þess er ekki kostur nú. Aðeins skal minnt á rannsóknir sem lúta að vörnum gegn alkalívirkni, vöruþróun, nýtingu perlusteins, rannsóknir á hugsanlegri brennslu sements með rafmagni, en sú tækni er enn lítt þekkt í heiminum. Á s. l. áratug hefur Sementsverksmiðjan unnið mjög að því að styrkja stöðu fyrirtækisins á tveimur mikilvægum sviðum. Eru þau á sviði framleiðslugæða og umhverfisverndar. Hefur umtalsverðum fjármunum verið varið til þessara tveggja málaflokka. Þriðja sviðið, orkunýting eða orkusparnaður, tók einnig mikinn tíma og fjármagn, en fjármagnið hefur þar skilað sér fljótt til baka. Svo er ekki um hin sviðin tvö að vísu, þau skila sér óbeint fjárhagslega og á miklu lengri tíma. Ýmsa lærdóma má draga af framleiðslu og sölu Sementsverksmiðjunnar á liðnum aldarfjórðungi eins og nærri má geta. Eitt er það að notkun sements er greinilega næmari fyrir breytingum á hinu almenna ástandi í efnahagsmálum þjóðarinnar en sjálfu verði sementsins. Dragi úr vexti þjóðarframleiðslu kemur það mjög skjótt fram í minnkandi sementssölu, mun fyrr en dæmi eru til um í öðrum löndum. Það er athyglisvert að aukning á sementsnotkun fylgir aukningu þjóðarframleiðslunnar einungis að vissu marki. Er trúlegt að hámark notkunar takmarkist í því efni af framboði á vinnuafli og tæknilegum aðstæðum á hverjum tíma. Á fyrstu árum Sementsverksmiðjunnar var sementið eingöngu selt sekkjað og flutt þannig til Reykjavíkur og annarra staða á landinu. Mikil breyting í framfaraátt varð þegar verksmiðjan lét byggja sérhannað skip, Freyfaxa, árið 1966. Þetta skip, sem gat flutt rösklega 1200 lestir af sekkjuðu sementi, flutti sement á nær allar hafnir landsins að Reykjavík undanskilinni, samtals 40 talsins. Auk þess flutti það hráefni og vörur til verksmiðjunnar erlendis frá þegar tími gafst til. Árið 1966 var farið að selja sement í lausu máli, fyrst til Búrfellsvirkjunar. Á því ári var hafist handa um að koma upp móttökustöð fyrir laust sement í Reykjavík. Sementsverksmiðjan hafði birgðastöð við Reykjavíkurhöfn. Mjög var orðið þröngt um afgreiðslu Sementsverksmiðjunnar þar og fékk verksmiðjan þá lóð í Ártúnshöfða fyrir afgreiðslu og móttökustað. Þar voru reistir sementstankar til móttöku á lausu sementi. Stöðin tók til starfa árið 1968 og var lítil söluskrifstofa starfrækt í Ártúnshöfða. Brátt fékk verksmiðjan fleiri tankbifreiðir og hóf að afhenda laust sement til steypustöðva á Reykjavíkursvæðinu. Hlutur lausasementsins í sölunni varð fljótlega mjög mikill, var 50% og þar yfir strax eftir 1970. Með árunum hafa stöðugt fleiri steypuframleiðendur aflað sér tækja til móttöku á lausu sementi og eru nú um 2/3 sementsins seldir í lausu máli. Stöðin í Ártúnshöfða breytti mjög flutningaaðferðum á sementi og magn sements sem fór um Reykjavík jókst. Árið 1977 var sett upp pökkunarvél í Ártúnshöfða en við það jókst flutningur á lausu sementi þangað. Gamla ferjan varð þá brátt of lítil og árið 1976 var hafin smíði á nýju tankskipi hjá skipasmíðastöð Þorgeirs og Ellerts á Akranesi. Hlaut skipið nafnið Skeiðfaxi og ber um 500 tonn af lausu sementi. Hóf það flutninga vorið 1977. Á þessum tíma var einnig farið að huga að uppsetningu móttökustöðva fyrir laust sement úti á landi. Árið 1978 setti Steiniðjan á Ísafirði upp litla móttökustöð þar með aðstoð Sementsverksmiðjunnar og vorið 1980 var lokið við byggingu stórrar móttökustöðvar fyrir laust sement í Krossanesi við Akureyri. Sementsverksmiðjan notaði svartolíu til brennslu á gjallinu frá upphafi og til 17. júlí 1983 er farið var að brenna kolum í stað olíu. Þegar hinar miklu olíuhækkanir urðu á árinu 1973 og síðan næstu árin á eftir var farið að huga að notkun kola í stað olíu þar sem kolaverð var mun lægra en olíuverð. Ákvörðun verksmiðjustjórnarinnar í þessu efni var tekin 1980 og starfsleyfi fékkst 1981. Margir óttuðust mengun frá kolabrennslu en góður hreinsibúnaður kemur í veg fyrir mengun. Verð á sementi fyrstu ár verksmiðjunnar var ákveðið aðeins lægra en verð var þá á innfluttu sementi. Rekstursafkoma verksmiðjunnar var sæmileg fyrstu árin, jafnvel þótt sementsverð hækkaði ekki mikið. T. d. hélst sama verð allt frá árinu 1964 til 1968. En það ár breyttist þetta mjög til verri vegar. Þung erlend lán hvíldu á verksmiðjunni, bæði frá byggingu hennar og síðar vegna uppbyggingar í Ártúnshöfða, kaupa á Freyfaxa og alls þess vandaða flutninga- og dreifikerfis fyrir sement sem verksmiðjan kom sér upp á þessum tíma. Miklar gengisbreytingar og lítill varasjóður urðu þess valdandi að taka þurfti óhagkvæm rekstrarlán sem íþyngdu fyrirtækinu mjög síðar. Við þetta bættist svo mikil minnkun í sölu sements árin 1969 og 1970. Á árunum eftir 1970 var afkoma verksmiðjunnar talsvert erfið, sérstaklega árin 1972–1975 þegar verulegt rekstrartap varð hjá verksmiðjunni. Af þessum orsökum hlóðust upp vanskilaskuldir við lánardrottna. Vegna þessarar skuldasöfnunar skipaði forsrh. nefnd síðla árs 1975 til þess að kanna hvernig koma mætti rekstrargrundvelli Sementsverksmiðjunnar á réttan kjöl. Nefndin skilaði áliti sumarið 1976 og taldi hún að fjárhagserfiðleikar verksmiðjunnar stöfuðu aðallega af rangri verðlagsstefnu stjórnvalda. Skömmu síðar ákvað þáv. ríkisstj. að framvegis skyldi stjórn verksmiðjunnar ákveða verð á sementi að fengnu samþykki iðnrn. Árið 1976 var hagnaður af rekstri sementsverksmiðjunnar en árið 1978 fór aftur að síga á ógæfuhliðina. Ákvörðuninni um að stjórn fyrirtækisins skyldi ákvarða verð á sementi var hnekkt og sérstakri nefnd, gjaldskrárnefnd, aftur falið það hlutverk. síðla árs 1979 fékk verðlagsráð í hendur verðlagningu á sementi í framhaldi af samþykkt nýrra laga, um verðlag o. fl., sem tóku gildi 1. nóv. 1979. Öll árin 1978 til og með 1981 var mikill taprekstur á verksmiðjunni. Ekki fer það milli mála að einhver erfiðustu mál, sem verksmiðjustjórnin hefur haft við að glíma á liðnum árum, eru verðlagsmálin. Það var löngum tilhneiging stjórnvalda að flytja aðsteðjandi vanda fram í tímann, geyma vandann. Þetta leiddi svo til þess að sement hefur á ýmsum tímum verið selt talsvert undir raunverulegu kostnaðarverði. Það hefur svo aftur í för með sér að æ oftar hefur verið gripið til þess ráðs að taka erlend lán til þess að leysa aðsteðjandi vanda. Afleiðingar þess eru svo auðvitað þær að sementsverð í dag er talsvert hærra en orðið hefði ef eðlilegra verðlagssjónarmiða hefði ávallt verið gætt. Miklar sveiflur á sementsverði milli ára valda því einnig að það hefur orðið býsna ólík útkoma hjá húsbyggjendum eftir því hvenær þeir réðust í byggingarframkvæmdir. Augu stjórnvalda hafa nú opnast fyrir því að ný stefna verði að leysa þá eldri af hólmi, því blindingsleikurinn með verðlagið hefur verið afar óskynsamlegur svo ekki sé meira sagt. Nú eru liðin 27 ár frá því að Sementsverksmiðja ríkisins tók til starfa. Mikil verðmæti hafa verið sköpuð og dýrmæt reynsla hefur áunnist. Sú reynsla á að geta vísað veginn bæði um farsælar leiðir fyrir verksmiðjuna sjálfa svo og fyrir þjóðarbúið í heild. Ef reynslan, sem fengist hefur, er réttilega hagnýtt gæti hún orðið forsenda þess að koma á fót nýjum atvinnuháttum, nýjum iðnaði, en kjarabætur í þjóðfélaginu byggjast á aukinni og bættri framleiðslu. Með frv. þessu, sem að stofni til er samið af Ásgeiri Péturssyni bæjarfógeta, Björgvini Sigurðssyni hæstaréttarlögmanni og Eiríki Tómassyni hæstaréttarlögmanni, er lagt til að stofnað verði hlutafélag um rekstur Sementsverksmiðjunnar. Telja verður rökrétt og eðlilegt að velja hlutafélagsformið um atvinnurekstur á vegum ríkisins. Hlutafélagsformið er bæði viðurkennt og vel þekkt félagsform sem löggjafinn hefur sett ítarlegar reglur um. Í þeirri löggjöf eru nákvæmar reglur um starfssvið stjórnar, framkvæmdastjórnar og aðalfundar. Í hlutafélagalögum eru ákvæði er vernda rétt minni hluta eigenda. Þar sem ríkið býður öðrum samstarf er því sérstaklega viðeigandi að nota hlutafélagsformið. Þá eru einnig af stjórnunarlegum ástæðum sterk rök til að gera öll ríkisfyrirtækin að hlutafélögum. Kosturinn við þetta er enn fremur sá að félaginu er settur sami almenni starfsrammi og flestum atvinnufyrirtækjum í landinu, þ. e. rammi hlutafélagalaga. Sá starfsrammi er sveigjanlegri en hreinn ríkisrekstur og á því að geta stuðlað að bættri stjórnun fyrirtækisins. Ljóst er að með því að stofna hlutafélag um Sementsverksmiðjuna yrði aðilum, sem áhuga hafa á hagkvæmum rekstri þess fyrirtækis, veittur kostur á því að leggja því lið, bæði með ráðum, víðtækri reynslu, fjármagni og markaðsaðstöðu. Mætti hugsa sér að meðal þeirra, sem hug hefðu á þátttöku í slíkri félagsstofnun, væru starfsmenn fyrirtækisins, sveitarfélög, byggingarfélög, steypuframleiðendur og aðrir framleiðendur sem háðir eru sementsnotkun. En þá er ótalið að eðlilega gæti hinn almenni borgari óskað þess að leggja fé til starfseminnar og er það þýðingarmikið stefnumál að opna þannig atvinnurekstur landsmanna fyrir framlögum almennings og framtaki. Þá er ljóst að með slíkri formbreytingu fengi stjórn og framkvæmdastjórn fyrirtækisins aukið aðhald og reyndar æskilegan vettvang til þess að gera grein fyrir gerðum sínum á aðalfundum og hluthafafundum þar sem gagnrýni, tillögur og nýmæli um bætta starfshætti gætu komið fram. Slíkir starfshættir auka yfirsýn, veita upplýsingar og tryggja öruggari stjórn á málum verksmiðjunnar. Þeir efla og kynni með hinum ýmsu þáttum framleiðslu og byggingaraðila í landinu. Ég vil svo, virðulegi forseti, leggja til að þegar þessari fyrstu umr. lýkur verði máli þessu vísað til 2. umr. og iðnn.



Virðulegi forseti. Hér er til umr. frv. til l. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Frv. þetta er annað í röðinni sem lagt er fram af hæstv. núverandi iðnrh. varðandi Sementsverksmiðjuna. Áður en ég ræði frv. sjálft mun ég í nokkrum orðum fjalla um sögu þessa fyrirtækis sem nú er lagt til að breytt verði úr ríkisfyrirtæki í hlutafélag. Ég styðst þar við ársskýrslu verksmiðjunnar og önnur gögn frá fyrirtækinu. Verið getur að eitthvað af því sem ég mun flytja hér á eftir komi heim og saman við ræðu hæstv. iðnrh. þar sem greinilegt var að hann mun hafa notað sömu gögn og ég við undirbúning ræðunnar. Árið 1945 var ársnotkun sements á Íslandi orðin um 43 þús. tonn. sementsnotkun hafði tvöfaldast á 15 árum og í augsýn var á þeim tíma ört vaxandi notkun sements. Árið 1947 var flutt frv. til l. á Alþingi um sementsverksmiðju. Varð frv. að lögum árið 1948. Lög þessi, sem að meginstofni eru enn í gildi, voru heimildarlög til þess að láta byggja sementsverksmiðju. Árið 1949 var skipuð nefnd þriggja verkfræðinga til að undirbúa byggingu verksmiðjunnar. Nefndin lauk störfum það ár og skipaði þáverandi atvinnumrh. sama ár fyrstu stjórn Sementsverksmiðju ríkisins. Næstu ár fóru í undirbúning og rannsóknir vegna verksmiðjunnar. Henni var valinn staður á Akranesi. Bygging verksmiðjunnar hófst árið 1955 og 14. júní 1958 var ofn verksmiðjunnar gangsettur og sementsvinnsla var þar með hafin. Mestur hluti byggingarframkvæmdanna fór fram á árunum 1956 og 1957 og var það mikið átak að ljúka við þetta mikla mannvirki á svo skömmum tíma. Öll byggingarmannvirki voru hönnuð innanlands, hjá Almenna byggingarfélaginu, en vélbúnaður og tæknileg hönnun voru fengin frá fyrirtækinu F. L. Smidth í Kaupmannahöfn. Verksmiðjan var hönnuð fyrir 250 tonna framleiðslu af gjalli á dag eða 75 þús. tonna framleiðslu af sementi á ári. Kostnaður við verksmiðjuna á verðgildi ársins 1958 var um 120 millj. kr. og var hún að mestu fjármögnuð með erlendum lánum. Sementsverksmiðja ríkisins er hreint ríkisfyrirtæki og lýtur þingkjörinni stjórn. Stjórnin er kjörin til fjögurra ára í senn. Í lögunum frá 1948 var gert ráð fyrir þriggja manna stjórn og heyrði verksmiðjan undir atvmrn. Þessu var breytt á Alþingi 1961. Nú eru fimm menn í stjórn og iðnrh. fer með mál verksmiðjunnar. Fyrsti stjórnarformaður var dr. Jón E. Vestdal árin 1949–1959. Árið 1959–1973 var Ásgeir Pétursson formaður og 1973–1977 dr. Sigmundur Guðbjarnason. Jón Árnason varð formaður 1977, en lést á því ári. Ásgeir Pétursson var þá formaður til 1981. Skúli Alexandersson var formaður 1981–1985. Núverandi formaður er Ásgeir Pétursson bæjarfógeti. Dr. Jón E. Vestdal var fyrsti framkvæmdastjóri verksmiðjunnar. Sem stjórnarformaður bar hann hita og þunga af undirbúningi og byggingu verksmiðjunnar. Hann var framkvæmdastjóri 1958–1968. Ásgeir Pétursson stjórnarformaður var framkvæmdastjóri í tvo mánuði haustið 1969, en þá var Svavar Pálsson ráðinn framkvæmdastjóri. Árið 1972 var framkvæmdastjórastöðunni skipt í stöður framkvæmdastjóra tæknimála og fjármála. Var Svavar Pálsson ráðinn framkvæmdastjóri fjármála og dr. Guðmundur Guðmundsson framkvæmdastjóri tæknimála. Svavar Pálsson lést 1978. Stjórnarformaður Ásgeir Pétursson gegndi þá starfi framkvæmdastjóra fjármála í fjóra mánuði þar til Gylfi Þórðarson var ráðinn í það starf sumarið 1978. Í upphafi voru framleiddar tvær sementstegundir í verksmiðjunni, venjulegt Portlandssement og hraðsement. Árið 1959 hófst einnig framleiðsla sérsements sem fékk nafnið Faxasement og var ætlað í efnismikla steypuhluti. Fyrstu árin var framleiðslan í Sementsverksmiðjunni meiri en notkun innanlands. Breyting varð á um miðjan sjöunda áratuginn, en þá fór salan upp fyrir 100 þús. tonn. Allt frá byrjun hefur framleiðslan gengið mjög vel. Tuttugu ára tímabilið 1963–1982 var rekstursdagafjöldi ofnsins 338 dagar að meðaltali. Afkastagetan var meiri en áætlað var í byrjun. Sementsverksmiðjan notaði svartolíu til brennslu á gjallinu. Þegar miklar olíuhækkanir urðu 1973 og aftur 1979 var farið að huga að notkun kola í stað olíu þar sem kolaverð var miklu lægra en olíuverð. Undirbúningur að kolabrennslu hófst árið 1980. Til þess að mega byggja mölunarstöð og brennslukerfi fyrir kol þurfti sérstakt starfsleyfi frá heilbrrn. Það fékkst síðla árs 1981 og kolabrennsla var komin á um mitt ár 1983. Sementsverksmiðjan fékk sitt fyrsta starfsleyfi í samræmi við ný lög um verksmiðjurekstur frá árinu 1971 árið 1973. Þetta heildarstarfsleyfi var svo endurnýjað 1981 þegar verksmiðjan fékk starfsleyfi fyrir kolabrennslu. Árið 1954 var sementsnotkun innanlands mjög mikil eða um 94 þús. tonn. Salan minnkaði mjög á fyrstu starfsárum verksmiðjunnar og voru þá flutt út um 51 þús. tonn af sementi árin 1961–1963. Þá óx sementsnotkunin innanlands mjög ört aftur og komst upp í 120 þús. tonn árin 1967 og 1968. Vegna minnkandi sölu á almennum markaði voru flutt 10 þús. tonn af íslensku gjalli til Danmerkur árið 1969. Árin 1969 og 1970 voru slæm söluár á Íslandi, salan fór þá niður fyrir 90 þús. tonn á ársgrundvelli. Þegar leið á áttunda áratuginn jókst salan aftur mjög hratt og fór hæst upp í 160 þús. tonn árin 1974 og 1975, en hefur síðan verið minni og var í rúmum 118 þús. tonnum árið 1984. Mikinn þátt í sölu áranna 1974 og 1976 átti Sigölduvirkjun, en í hana var selt íslenskt sérsement með líparítíblöndun. Heildarnotkun sements í Sigölduvirkjun var um 4.5 þús. tonn. Sams konar sement var notað í Hrauneyjafossvirkjun á árunum 1979–1981, þá um 30 þús. tonn. Á fyrstu árum Sementsverksmiðjunnar var sementið selt eingöngu sekkjað og flutt til Reykjavíkur og annarra staða á landinu með ýmsum skipum. Mikil breyting í framfaraátt varð þegar verksmiðjan eignaðist eigið skip, Freyfaxa, árið 1966. Árið 1966 var farið að selja ópakkað sement, fyrst til Búrfellsvirkjunar og var það flutt þangað á tankbifreiðum í eigu verksmiðjunnar á Akranesi. Á því ári var hafist handa við að koma upp móttökustöð fyrir laust sement í Reykjavík. Sementsverksmiðjan hafði birgðastöð við Reykjavíkurhöfn og í Hafnarhúsinu og var þar einnig aðalskrifstofa verksmiðjunnar. Verksmiðjan byggði á Ártúnshöfða afgreiðslu- og móttökustöð. Þar voru reistir sementsgeymar til móttöku á lausu sementi sem flutt var frá Akranesi í gamalli ferju sem sementsgeymar höfðu verið settir í. Stöðin tók til starfa árið 1968 og var þá aðalskrifstofan flutt til Akraness, en lítil söluskrifstofa starfrækt á Ártúnshöfða. Brátt fékk verksmiðjan fleiri tankbifreiðir og hóf að afhenda laust sement til steypustöðva á Reykjavíkursvæðinu. Gamla ferjan varð því brátt of lítil og árið 1976 var hafin smíði á nýju tankskipi hjá skipasmíðastöð Þorgeirs og Ellerts á Akranesi. Hlaut skipið nafnið Skeiðfaxi og ber það um 500 tonn af lausu sementi. Hóf það flutninga vorið 1977. Á þessum tíma var einnig farið að huga að uppsetningu móttökustöðvar fyrir laust sement úti á landi. Árið 1978 setti Steiniðjan á Ísafirði upp litla móttökustöð með aðstoð Sementsverksmiðjunnar og vorið 1980 var lokið við byggingu stórrar móttökustöðvar fyrir laust sement á Krossanesi við Akureyri. Allar þessar miklu framkvæmdir, sem gerðar voru á þessum árum, áttu að koma til móts við þarfir byggingariðnaðarins í landinu og auka þjónustu við hann og dreifingaraðila verksmiðjunnar sem voru fjölmargir á öllum héruðum og þéttbýlisstöðum í landinu. Verð á sementi fyrsta ár verksmiðjunnar var sett aðeins lægra en verð var á innfluttu sementi. Hafði verksmiðjan einkasölu á sementi fyrstu 15 árin. Það voru einmitt árin undir viðreisn. Sementsverðið var þá miðað við að það væri ætíð nokkru lægra en innflutt sement. Rekstursafkoma verksmiðjunnar var allgóð fyrstu árin, jafnvel þó að sementsverðið hækkaði ekki mikið. Sama verð hélst frá árinu 1964 til 1968. Árið 1968 snýst þetta til verri vegar. Erlend lán hvíldu á verksmiðjunni, bæði frá byggingu hennar og síðar vegna uppbyggingar við Ártúnshöfða, kaupa á Freyfaxa og vegna alls þess vandaða flutninga- og dreifikerfis fyrir sement sem verksmiðjan kom upp á þessum tíma. Miklar gengisbreytingar og lítill varasjóður vegna lágs verðlags urðu þess valdandi að taka þurfti óhagkvæm rekstrarlán sem íþyngdu fyrirtækinu mjög síðar. Við þetta bættist svo mikil minnkun í sölu sements árin 1969 og 1970. Á árunum eftir 1970 var afkoma Sementsverksmiðjunnar nokkuð erfið, sérstaklega árin 1972 og 1975 þegar verulegt rekstrartap varð hjá verksmiðjunni. Af þessum orsökum hlóðust upp vanskilaskuldir við aðallánardrottin verksmiðjunnar, Framkvæmdasjóð Íslands. Vegna þessarar skuldasöfnunar skipaði forsrh. nefnd síðla árs 1975 til að kanna hvernig koma mætti rekstri Sementsverksmiðjunnar á réttan kjöl. Nefndin skilaði áliti sumarið 1976 og taldi hún að rangri verðlagsstefnu stjórnvalda. Skömmu síðar ákvað rangri verðlagsstefnu stjórnvalda. Skömmu síðar ákvað þáverandi ríkisstjórn að framvegis skyldi stjórn verksmiðjunnar ákveða verð á sementi að fengnu samþykki iðnrn. Árið 1976 varð hagnaður af rekstri verksmiðjunnar, en árið 1978 fór aftur að síga á ógæfuhliðina. Ákvörðuninni um að stjórn fyrirtækisins skyldi ákvarða verð á sementi var hnekkt og sérstakri nefnd, gjaldskrárnefnd, aftur falið það hlutverk. Síðla árs 1979 fékk verðlagsráð í hendur verðlagningu á sementi í framhaldi af samþykkt nýrra laga um verðlag o. fl. sem tóku gildi 1. nóv. 1979. Árin 1978 og 1981 var taprekstur á verksmiðjunni. Frá og með árinu 1982 hefur afkoma verksmiðjunnar verið góð. Allt bendir til þess nú, eftir að verksmiðjan hóf að nota kol í stað olíu við brennslu, að afkoman verði góð í framtíðinni. Meðan Sementsverksmiðjan hafði einkasölu á sementi var þess gætt við ákvörðun sementsverðs að það væri ekki hærra en á innfluttu sambærilegu sementi. Í samræmi við EFTA-samkomulagið var svo innflutningur á sementi gefinn frjáls árið 1975. Ekki hafa aðrir nýtt sér þetta frjálsræði til innflutnings en Sementsverksmiðjan sjálf í sambandi við gjallinnflutning. Ástæðan til þess er sú, að verð á íslensku sementi hefur verið lægra en á innfluttu sementi og eiginleikar þess henta betur hérlendum aðstæðum. Þetta er góður árangur þegar tekið er tillit til óheppilegrar verðlagsstefnu undanfarinna ára og gífurlegra verðhækkana á olíu meðan sá orkugjafi var notaður. Sementsverksmiðja ríkisins var reist af stórhug fyrir um 27 árum. Frá þeim tíma hefur ekki verið ráðist í svo stórt fyrirtæki þar sem íslenska ríkið er eini eigandinn. Fyrirtækið var nær eingöngu byggt fyrir lánsfé. Stór hluti þess var erlend lán. Sementsverksmiðjan fór vel af stað þrátt fyrir slæm söluár í upphafi.  Sementsverksmiðja ríkisins virðist nú hafa komist yfir verstu erfiðleikana og stjórnendur hennar og starfsfólk líta með bjartsýni fram á við. Vænst er aukinnar framleiðslugetu gjallofnsins. sala sements jókst nokkuð árið 1984 miðað við fyrra ár. Leitað er nýrra markaða fyrir sement og að fjölbreyttari notkun með nýjum íblöndunarefnum. Brennsla kola í stað olíu lækkar framleiðslukostnað stórlega. Gert hefur verið átak til umhverfislagfæringar bæði utan húss og innan. Þar hefur mikið áunnist síðustu ár þótt betur þurfi að gera. Ég hef í stuttu máli nefnt ýmsa þætti úr sögu sementsverksmiðju ríkisins. Fyrirtækið stendur nú betur en oftast áður. Það hefur úrvals starfsliði á að skipa, hefur nýlokið við breytingar sem gera framleiðsluna ódýrari en áður var, gæði framleiðslunnar eru mikil og viðurkennd, hreinsibúnaður er nýr, viðhald verksmiðjunnar og tækja hennar er gott, útlit og umhverfi verksmiðjunnar hefur verið stórlega bætt, leitað er nýrra leiða til að auka sölu fyrirtækisins. Það frv., sem hér er til umr., kemur flestum, sem til þekkja um sögu og rekstur Sementsverksmiðju ríkisins, mjög á óvart. Rök fyrir því að þar sé mikilla breytinga þörf hvað við kemur eignarhaldi og yfirstjórn eru vandfundin. Eins og ég sagði í upphafi er frv. þetta annað í röðinni sem lagt er fram á hv. Alþingi af hæstv. núv. iðnrh. um starfsemi Sementsverksmiðju ríkisins. Ég minnist þess ekki að mælt hafi verið fyrir hinu fyrra frv., sem lagt var fram í hv. Ed. fyrir ári, enda var tekið fram í aths. við frv. að það væri þá lagt fram til kynningar og yrði lagt fram aftur að hausti, þ. e. s. l. haust. Eins og fram hefur komið starfar verksmiðjan skv. lögum frá 1948 með smábreytingum frá 1961. Tímabært er að setja verksmiðjunni ný lög. Frv. því sem lagt var fram fyrir ári var ætlað að leysa af hólmi lögin frá 1948 og setja fyrirtækinu varanlegan starfsgrundvöll byggðan á því að fyrirtækið yrði áfram ríkisfyrirtæki, rekið áfram á sama stjórnunargrunni. Í frv. var að finna atriði um stjórnun, fjármál, öryggismál, ráðstafanir gegn mengun o. fl. Þetta frv. var góður grunnur fyrir Alþingi, með umsögnum frá hagsmunaaðilum og þó sérstaklega starfsfólki verksmiðjunnar og stjórn, til að setja Sementsverksmiðju ríkisins lög sem yrðu fyrirtækinu varanlegur starfsgrundvöllur. Það var ekki staðið við það að leggja frv. aftur fram á haustdögum. Svo fóru að heyrast sögur um það að semja ætti nýtt frv., nú skyldi breyta fyrirtækinu í hlutafélag. Frjálshyggjumenn Sjálfstfl. og framsóknar gætu ekki á heilum sér tekið fyrr en búið væri að breyta þessu sameignarfyrirtæki þjóðarinnar í hlutafélag. Og mikið rétt. Frv. sem lagt var hér fram fyrir ári er nú eins og blað í alfræðibók fyrir austan tjald, sem á hefur staðið eitthvað sem valdhafarnir vilja gleyma. Það er fjarlægt og nýtt blað með þóknanlegu lesmáli fyrir valdhafana er sett í staðinn. En stundum fer það svo að sömu menn lenda í því að semja nýja blaðið í alfræðibókina og samið höfðu það sem fjarlægt var. Sérfræðingar telja sig þó oft geta lesið út úr hinu nýja efni andmæli skrifarans gegn valdhöfum og vinnubrögðum. Sömu menn hafa samið bæði þessi frv. um sementsverksmiðju ríkisins. Hér eru að verki valinkunnir menn. Þetta eru þeir Ásgeir Pétursson bæjarfógeti og hæstaréttarlögmennirnir Björgvin Sigurðsson og Eiríkur Tómasson. Ásgeir Pétursson hefur setið í stjórn Sementsverksmiðjunnar lengst allra sem þar hafa setið þau 27 ár sem verksmiðjan hefur starfað og er núverandi stjórnarformaður verksmiðjunnar. Frv. sem lagt var hér fram í fyrra ber þess merki að aðalhöfundur þess þekkir til reksturs fyrirtækisins og af kunnáttu sinni benti hann á leiðir til að styrkja grundvöll þess. Frv. er jafnframt staðfesting á því að eignarformið, sem í upphafi var valið þessu fyrirtæki, hefur reynst vel. Það er því ekkert undrunarefni að nýja frv. líkist endurbættu skiptiblaði í rússneskri alfræðibók. Frjálshyggjuliðar Sjálfstfl., stuttbuxnadeildin, keppast nú við að hverfa frá stefnu manna eins og Péturs Ottesens og Ólafs Thors. En báðir þessir foringjar Sjálfstfl. beittu sér af alefli fyrir uppbyggingu Sementsverksmiðjunnar sem ríkisfyrirtækis. Ég hef enn trú á því að hæstv. iðnrh. fylli ekki flokk þeirra manna sem vilja hverfa frá stefnu Ólafs Thors og Péturs Ottesens. Frv. þetta sé frekar flutt til að þóknast fyrrnefndu frjálshyggjuliði en það sé meiningin að það skuli að lögum verða. Virðulegi forseti. Þá skal ég fara nokkrum orðum um efni frv. 1. gr. frv. gerir ráð fyrir að stofnað verði hlutafélag um Sementsverksmiðju ríkisins. Gert er ráð fyrir að selja 20% af heildarhlutafjárhæð fyrirtækisins á almennum markaði. Hér er verið að fara fram á að Alþingi samþykki eignarformsbreytingu og stjórnunarbreytingu á fyrirtækinu án þess að fyrir liggi hvort nokkrir kaupendur séu fyrir hendi að þessum 20% hlutafjárins. Ekkert liggur fyrir um það að áhugi sé fyrir slíkum kaupum og líkur fyrir áhuga frekar litlar svo að ekki sé meira sagt. Hefði ekki verið betri leið að kanna fyrst áhugann, stofna jafnvel undirbúningsfélag? Hvernig fer ef enginn vill kaupa bréfin eða kannske aðeins 1–5% af bréfunum? Á eftir sem áður að breyta eignarforminu? Ég vænti þess að hæstv. ráðh. svari þessu. Skv. síðustu mgr. 4. gr. frv. er gert ráð fyrir því að ákvæði hlutafélagalaga gildi um stjórnun Sementsverksmiðju ríkisins og að iðnrh. fari með hlut ríkisins í félaginu. Þar með er ákvörðunarvald Alþingis yfir þessu ríkisfyrirtæki fært að fullu í hendur framkvæmdavaldsins, hvort sem eignarhluti ríkisins verður 100% eða einhvers staðar á milli 100 og 80%. Hvort þetta tilheyrir frjálshyggjustefnu eða einhverri annarri nýrri stefnu Sjálfstfl. geri ég mér ekki grein fyrir, en það er jafnmikil öfugþróun hvorri stefnunni sem það tilheyrir. 5. gr. frv. heldur fyrirtækinu áfram innan ramma ríkisfyrirtækja gagnvart Akranesbæ í sambandi við greiðslu aðstöðugjalds til bæjarins. Þá er rétt að líta á athugasemdir við frv. Þar kemur ýmislegt skemmtilegt fram. Þar segir fyrst, með leyfi virðulegs forseta: „Sementsverksmiðjan hefur að mestu verið byggð fyrir lánsfé. Beint framlag eigandans, ríkisins, var nær ekkert en ábyrgðir voru látnar í té í fyrstu.“ Það er rétt að upplýsa þessa stöðu. Skv. reikningum verksmiðjunnar fyrir árið 1984 er eigið fé verksmiðjunnar 229 275 118 kr. Af því eru 122 179 kr. framlag eigandans, ríkissjóðs. Hreinn höfuðstóll fyrirtækisins, hreint eigið fjármagn skv. bókum fyrirtækisins, þessa fátæka fyrirtækis sem nú þarf að fara að breyta í hlutafélag til þess að styrkja rekstursgrundvöll þess, er 229 152 939 kr. skv. reikningum fyrirtækisins 31. des. 1984. Þá kemur næst í athugasemdum, með leyfi hæstv. forseta: „Ljóst er að sú eignamyndun, sem orðið hefur í fyrirtækinu, hefur skapast við fremur hátt verðlag á framleiðslunni, því auk framleiðslukostnaðar varð verðið á sementi að standa undir afborgunum og vöxtum af byggingarlánum. Fleira kemur hér einnig til, einkum rýrnun lánsfjár fyrir verðbólgu, a. m. k. að því er varðar innlend fjárfestingarlán. Það fer ekki milli mála að það hefur frá öndverðu íþyngt fyrirtækinu að eigandi þess lagði því ekki til fé að neinu ráði. Er þess að vænta að innborgað hlutafé hefði talsverðu getað breytt um stöðu fyrirtækisins, þar á meðal gert kleift að selja framleiðsluna á lægra verði, og þannig hefði verksmiðjan orðið enn þýðingarmeiri lyftistöng fyrir nýbyggingarframkvæmdir þjóðarinnar.“ Hvað er verið að fara þarna? Það er verið að segja það að gott hefði verið að eigandinn, ríkið, hefði lagt fyrirtækinu stofnfé. En ekki til arðgreiðslu fyrir það fé, heldur til að lækka verð á sementi og til að verða enn þýðingarmeiri lyftistöng undir nýbyggingarframkvæmdir þjóðarinnar. Þessu er ég fullkomlega sammála, nema að orðið hlutafé á ekki heima þegar rætt er um liðna tíð þessa fyrirtækis og vonandi ekki framtíð heldur. Engir vita það sjálfsagt betur en þeir heiðursmenn sem samið hafa frv. og ég nefndi hér fyrr, að engar líkur eru fyrir því að einkafjármagn hefði verið lagt til verksmiðjunnar eða kæmi til fyrirtækisins með þau markmið sem hér eru tilnefnd. Hér má lesa á milli línanna góð rök fyrir því, að verksmiðjan verði áfram með því eignarformi sem vel hefur dugað hingað til. Hér er því og haldið fram að eignamyndun fyrirtækisins hafi orðið til af fremur háu verðlagi á framleiðslunni. Ekki er nú sagt meira en fremur, enda er staðreyndin sú að verðlagi var oft á tíðum haldið óeðlilega lágu af stjórnvöldum, eins og hæstv. ráðh. nefndi hér áðan, og sú ráðstöfun skapaði verksmiðjunni oft erfiðleika. Rýrnun innlends lánsfjár vegna verðbólgu hefur sjálfsagt verið minni en tap fyrirtækisins vegna gengisbreytinga. Þótt stjórnendum Sementsverksmiðjunnar hafi tekist betur en flestum öðrum að haga lántökum þannig að gengistöp hafa verið í lágmarki væri ekki úr vegi að stjórnendur peningamála kynntu sér hvernig staðið hefur verið að erlendum lántökum verksmiðjunnar. Af því gætu þeir ýmislegt lært. Niðurstaðan er sú að fyrirtækið hefur unnið sér upp eigið fjármagn á rekstrarlega heilbrigðan máta, staðið undir sínum fjárfestingarkostnaði og er ekki í dag á neinu flæðiskeri statt. En nú fer undiraldan að vaxa og róðurinn að þyngjast í athugasemdunum. Þar segir næst, með leyfi hæstv. forseta: „Enn er þetta fyrirtæki í uppbyggingu eftir að hafa starfað rúman aldarfjórðung. Skuldir þess eru miklar og er ljóst að æskilegt er að grynna á þeim og greiða niður þungbær lán.“ - Takið eftir: þungbær lán. - „Ein leið til þess er að mynda hlutafélag um verksmiðjuna og selja á almennum markaði hlutabréf í henni. Yrði þá framlag ríkisins til hins nýja félags öll eign þess í Sementsverksmiðju ríkisins og fylgifé hennar, flutningatækjum og afgreiðslustöðvum.“ En hvað skuldar nú þetta ríkisfyrirtæki sem endilega þarf á nýju fjármagni að halda? Hver eru þessi þungbæru lán, þessi miklu lán sem hvíla á þessu fyrirtæki? Langtímaskuldir eru 31. des. 1984 153 380 325 kr. Það eru öll ósköpin sem hér er verið að tala um. Skammtímaskuldir, afurðalán og ýmiss konar viðskiptaskuldir, þar með afborganir langtímalána 1985, eru 126 907 783 kr. En fyrirtækið á líka lausafjáreignir. Eignir verksmiðjunnar í veltufjármunum eru 124 053 959 kr. þannig að mismunur skammtímaskulda og eigna er tæpar 3 millj. sem skuldir eru hærri. Það er því hægt að tala um 153 millj. kr. langtímaskuldir + 3 millj. kr. skammtímaskuldir, eða alls 156 millj. kr. Ef birgðir væru reiknaðar á söluverði og afborganir fastra lána 1985 ekki teknar í dæmið fara skuldirnar niður í 120 millj. kr. Hver var að tala um miklar skuldir og þungbær lán? Þarf ekki að lesa þarna eitthvað á milli lína eða vantar kannske merki aftan við setningar? Mannvirki og tæki verksmiðjunnar eru bókfærð á 377 millj. kr. Þeir sem gera sér grein fyrir hve mikið mannvirki Sementsverksmiðja ríkisins er gera sér ljóst að þetta bókfærða verð er aðeins brot af nýbyggingarverði slíkrar verksmiðju. Staðreyndin er sú að það hníga engin rök að því að selja þurfi eignarhluta í Sementsverksmiðjunni vegna þess að skuldastaða fyrirtækisins sé vond, eigin fjármagn ekki nægilegt. Þau eru ekki mörg fyrirtækin á Íslandi í dag sem geta státað af jafngóðri eiginfjárstöðu og Sementsverksmiðja ríkisins á Akranesi. Sementsverksmiðjan hefur á undanförnum árum fjárfest mjög mikið. Það voru kostnaðarsamar breytingar í sambandi við að skipta um orkugjafa við gjallbrennsluna, frá olíu í kol, og ýmsar aðrar hliðarframkvæmdir í sambandi við þann þátt uppbyggingarinnar. Hér er þó um að ræða framkvæmdir sem eru, ef svo má að orði komast, það arðbærar að þær standa vel undir því sem þær kostuðu. Og ekki nóg með það, heldur er verksmiðjan eftir þessar og aðrar breytingar, sem gerðar hafa verið á undanförnum árum, mun betur búin til að standa við það hlutverk sitt að sjá landsmönnum fyrir góðu sementi á sanngjörnu og samkeppnisfæru verði. Á 27 ára starfstíma verksmiðjunnar hafa komið tímabil sem rekstur verksmiðjunnar hefur verið erfiður. Starfsfólki og stjórnendum hefur þó jafnan tekist að yfirvinna þá erfiðleika. Ekki veit ég annað en það sé samdóma álit starfsfólks, stjórnar og stjórnenda að nú standi fyrirtækið mjög vel eignalega og verksmiðjan sé í tiltölulega góðu ásigkomulagi og allir séu bjartsýnir með framtíðarrekstur hennar. Hugleiðingar um að því sé á annan veg háttað, m. a. þær hugleiðingar um það sem fram koma í athugasemdum við frv. þetta, eru því ekki í tengslum við raunveruleikann og ekki byggðar á niðurstöðum reikninga verksmiðjunnar. Síðari hluti athugasemdanna er hugleiðingar um hið breytta eignarform sem frv. gerir ráð fyrir. Ég nefndi það hér fyrr í ræðu minni að með því er verið að gefa framkvæmdavaldinu eftir það vald Alþingis að kjósa stjórnarmenn Sementsverksmiðjunnar og verið að breyta hreinu ríkisfyrirtæki í hlutafélag. Ég er mótfallinn hvoru tveggja enda hef ég enn ekki heyrt nein rök sem mæla með því að þessi breyting eigi sér stað. Allar þessar upplýsingar sem ég þekki mæla gegn því og þá fyrst og fremst saga fyrirtækisins, núverandi staða og framtíðarmöguleikar. Herra forseti. Virðulegi forseti. Frv. verður nú vísað til nefndar. Þar veit ég að það verður skoðað rækilega og leitað umsagna ýmissa aðila. Mér finnst athugandi að skoða nú það frv. sem hæstv. ráðh. lagði hér fram fyrir ári síðan. Ég tel að tíma iðnn. hv. deildar væri þá vel varið ef ofan á yrði að út frá því frv., með ýmsum breytingum að vísu, yrðu samþykkt heildarlög fyrir Sementsverksmiðju ríkisins á Akranesi.



Virðulegi forseti. Hér er búið að flytja ítarlegar og langar ræður með miklu sögulegu ívafi og farið langt aftur í tímann. Það er eiginlega ekki kinnroðalaust að ég játa að ég er ekki undir slíka umr. búinn. Ég er mest hissa á því að hæstv. iðnrh. og fyrrv. stjórnarformaður verksmiðjunnar, 4. þm. Vesturl., skyldu ekki hafa byrjað hérna við Kalkofnsveginn þar sem brennt var kalk úr Esjunni sem er kannske undanfari sementsverksmiðju með nokkrum hætti. En ég skal ekki fjölyrða um það. Hins vegar verð ég að segja eins og er að ræða hæstv. iðnrh. kom mér svolítið á óvart vegna þess að ég átti von á því að hann mundi flytja mál sitt af miklum þunga og sannfæringarkrafti eins og hann væri að tala fyrir máli sem hann hefði skoðun á og sú væri sannfæring hans að hann væri að tala fyrir réttu máli. Svo var ekki, að mínu mati. Mér þótti sem hann væri að inna af höndum skylduverk, honum kannske ekkert allt of ljúft eða létt, en hann lét sig hafa það að gera það samt, enda maðurinn enginn veifiskati. Þetta kom mér á óvart. Raunar kom mér líka á óvart að þetta frv. skyldi sjá dagsins ljós á hinu háa Alþingi í þeirri mynd sem raun ber vitni eftir að hafa fengið í hendur undir þinglokin í fyrra frv. það sem hv. 4. þm. Vesturl. gerði nokkur skil hér, sem var 369. mál síðasta þings, þskj. 1028, lagt fram í þessari hv. deild, frv. til l. um Sementsverksmiðju ríkisins. Þar segir í 1. gr., með leyfi forseta: „Verksmiðjan er í eigu ríkissjóðs, en starfar sem sjálfstæð stofnun innan ríkisheildarinnar. Hún lýtur sérstakri stjórn eftir lögum þessum undir yfirstjórn iðnrn.“ Þetta var skoðun og sannfæring hæstv. iðnrh. fyrir einum ellefu mánuðum, en nú hefur þar orðið breyting á og við sjáum frv. til l. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Raunar, svo að ég sé ekki alger eftirbátur þeirra sem á undan mér hafa talað, þykir mér skylt að geta þess og láta það koma hér fram að á 91. löggjafarþingi var og lagt fram frv. til l. um sementsverksmiðju ríkisins, þ. e. á þinginu 1970–1971. Þar var og gert ráð fyrir því að Sementsverksmiðja ríkisins væri sjálfstæð stofnun, væri eign ríkisins o. s. frv. Það var, eins og 4. þm. Vesturl. sagði réttilega áðan, líka bjargföst skoðun þeirra manna sem mjög beittu sér fyrir byggingu þessarar verksmiðju og að hún yrði byggð á Akranesi, þeirra Ólafs Thors og Péturs Ottesens, og menn geta sjálfsagt fundið þessum fullyrðingum mínum stað í þingtíðindum með því að fletta upp í ræðum þeirra, að þessi verksmiðja ætti að vera í eigu ríkisins. Frv., sem ég hef hér um getið og flutt var á þinginu 1970–1971, var samið af nefnd fjögurra manna sem þáv. iðnrh. skipaði. Í þeirri nefnd áttu sæti Ásgeir Pétursson sýslumaður, Benedikt Gröndal alþm., Sveinn Guðmundsson alþm. og Hjörtur Torfason hrl. sem jafnframt var formaður nefndarinnar. Ég sé ekki ástæðu til að fara sérstökum orðum um þetta gamla frv., en í öllum meginatriðum er frv. sem hæstv. iðnrh. lagði fram í fyrra mjög í sömu átt. Nú hefur hins vegar orðið breyting á. Það vefst fyrir mér og væntanlega fyrir fleirum hver er skýringin á þessari breytingu. Hvaða rök liggja til þess að hæstv. iðnrh. hefur þarna skipt um skoðun? Við skulum hugleiða nokkur. Er þetta fyrirtæki illa rekið eins og nú háttar til? Ég tel mig þekkja nokkuð til þar. Að vísu skortir mig jafnræði þar á við hv. 4. þm. Vesturl. sem hefur lengi verið í stjórn þessa fyrirtækis og stjórnarformaður, en ég fullyrði að Sementsverksmiðja ríkisins er vel rekið fyrirtæki. Það hefur verið frá því greint að hætt hafi verið olíubrennslu í ofni verksmiðjunnar og tekin upp kolabrennsla. Það gætti mikillar svartsýni og gagnrýni fyrir fram á þessa ráðstöfun. Ég hygg að það sé samdóma álit allra sem til þekkja að þetta hafi verið mjög skynsamleg ákvörðun sem leitt hafi til sparnaðar í rekstri fyrirtækisins og hafi ekki haft í för með sér mengun af neinu tagi, sem ýmsir úrtölumenn höfðu mjög á orði í byrjun, heldur þvert á móti, ef eitthvað er, hafi mengun heldur minnkað frá hinum stóra skorsteini verksmiðjunnar þar sem um fer útblásturinn frá ofninum. Ýmislegt annað hefur verið vel gert í rekstri þessa fyrirtækis. Þá nefni ég sérstaklega tilraunir sem fram hafa farið í samvinnu sementsverksmiðju og járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga um notkun kísilryks, þ. e. mengunar frá Grundartanga sem nú er sumpart seld til útlanda í formi kísilryks eða henni er blandað í sement Sementsverksmiðju ríkisins til að gera það að betri vöru og komast burt frá þeim margumtöluðu alkalískemmdum og alkalíveikleika sem íslenska sementið var búið. Það hefur verið gert átak á öðrum sviðum til að draga úr mengun frá verksmiðjunni, m. a. með því að setja upp ýmiss konar nýjan hreinsibúnað. Þau mál höfðu verið í ólestri, en úr því hefur verið bætt og sjálfsagt má þar gera enn betur. Eiginfjárstaða og skuldastaða fyrirtækisins hefur verið rakin hér og sé ég ekki að nein rök hnígi til þess að breyta þessu rekstrarformi frá því sem nú er. Það hefur ekkert komið fram í þessum umr., sem að vísu eru ekki mjög langar enn sem komið er, sem bendir til þess að þetta fyrirtæki sé illa rekið eða að breyting í þá átt sem frv. ríkisstj. gerir ráð fyrir mundi bæta rekstur fyrirtækisins með neinum hætti. Þegar þetta ríkisfyrirtæki var sett á laggirnar á sínum tíma voru menn einhuga um að fyrirtækið ætti að vera í eigu ríkisins. Nú þekki ég ekki þá sögu alveg til hlítar, hef raunar ekki haft ráðrúm til að kynna mér hana, en þegar þetta fyrirtæki er sett á laggirnar og því valinn staður á Akranesi gefur Akranesbær lóð undir verksmiðjuna. Síðan eru gerðir ýmiss konar aðrir samningar við Akranesbæ sem auðvitað eru gerðir milli ríkisins og Akranesbæjar. Forsendur þeirra samninga eru að ríkið á þarna í hlut en ekki eitthvert hlutafélag. Ég veit ekki hvort hæstv. iðnrh. hefur tekið það með í reikninginn, sem mér sýnist, að verði þetta frv. að lögum hljóta ýmis af þeim málum óhjákvæmilega að koma til endurskoðunar af hálfu Akranesbæjar. Nú get ég ekkert um þetta fullyrt, en þetta sýnist mér að heilbrigð skynsemi bjóði manni að segja. Það vefst sem sagt fyrir mér og ég fæ ekki séð hver tilgangurinn með þessu frv. er. Ég mundi skilja það langtum betur ef hæstv. iðnrh. hefði farið alfarið að ráðleggingum stuttbuxnadeildarinnar í Sjálfstfl. og frjálshyggjupostulanna og lagt til að gera Sementsverksmiðjuna að fyrirtæki í eigu einkaaðila. Hér er um það að ræða að gefa einkaaðilum kost á að kaupa 20% af hlutafé verksmiðjunnar og enginn veit hvert matsverðið verður á sínum tíma. Það er ekkert vitað um það á þessari stundu. En hvaða hag hafa einstaklingar af því að eignast 20% í fyrirtæki eins og sementsverksmiðjunni? Ég fæ ekki séð hvaða einstaklingar ættu að hafa áhuga á því. Hins vegar leyni ég því ekki að að mér læðist sú hugsun að hér sé verið að gera allt annað, sem ekki er haft á orði enn sem komið er, en kann þó að verða hér á borði áður en langt um líður, en það er að steypustöðvarnar vilji með þessum hætti eignast aðild að þessu fyrirtæki. Ég skal viðurkenna að þetta er lítið rökstudd fullyrðing og ekkert slíkt hefur heyrst frá steypustöðvunum, en mér býður í grun að svona sé þessu farið, að það séu m. a. þeir aðilar sem hafa þrýst á um að frv. til l. um Sementsverksmiðju ríkisins tæki breytingum frá í fyrra. Ég fæ ekki séð neitt annað sem skýrir þessa breytingu. Steypustöðvarnar hér á höfuðborgarsvæðinu eru vissulega voldugar. Þær velta miklu fjármagni og virðast hafa úr töluverðu fjármagni að spila. Ég held því að þar kunni að felast hin raunverulega skýring á hugarfarsbreytingu hæstv. iðnrh. og að hann hafi orðið að láta undan þrýstingi til að flytja hér mál sem ég er ekki viss um að honum sé mjög að skapi. Í framhjáhlaupi, talandi um steypustöðvar og iðnaðaruppbyggingu, rekur mig minni til þess að nokkrir mánuðir eru síðan opnuð var ný steypustöð á höfuðborgarsvæðinu. Mig minnir að hún hafi kostað í kringum 60 millj. kr. Ef ég man rétt kom fram í fréttum um sama leyti að 40 millj., ef mig ekki misminnir, 35–40 millj. ef ek$i þaðan af meira, voru fengnar að láni úr opinberum sjóðum, Iðnlánasjóði og fleiri sjóðum. Þetta hygg ég að ég muni rétt. Þetta gerist á sama tíma, og það er talandi tákn um stefnu hæstv. ríkisstj. í málefnum iðnaðar, og fyrir eru steypustöðvar sem ekki er vitað annað en fullnægi að öllu leyti þeim markaði sem fyrir hendi er og vel það. Þá er ausið milljónatugum í slíkt fyrirtæki. Hér er ekki um nýiðnað að ræða. Hér er ekki um neinn upplýsingaiðnað að ræða jafnvel þó að steypumaskínurnar í þessari stöð séu sagðar tölvustýrðar. Ef menn vilja byggja nýja steypustöð eiga þeir að gera það fyrir peninga úr eigin vasa, ekki úr vösum skattborgaranna. Þetta hefur hæstv. ríkisstj. stutt og léð atbeina sinn þessu. Á sama tíma flytja hæstv. ráðherrar ræður um ágæti upplýsingaiðnaðar, sem ég tek vissulega undir, nýiðnaðar af ýmsu tagi, en þangað fást engir peningar. Þeim er veitt í gömlu farvegina vegna þess að það ríkir gamall staðnaður hugsunarháttur hjá þessari ríkisstj. Á sama tíma og sjávarútvegurinn er á vonarvöl, togararnir sigla hver af öðrum undir uppboðshamar stjórnvalda, stýrir ríkisstj. fjármagninu í nýjar steypustöðvar. Mér finnst eðlilegt og sjálfsagt að sett sé löggjöf um Sementsverksmiðju ríkisins. En ég endurtek að ég hef engin rök heyrt sem mæla með því að fyrirtækinu verði breytt í hlutafélag og að farið verði að selja 20% af hlutafjáreigninni. Það má minna á að þegar hið gamla frv., sem ég hef minnst á hér, var til umr. var prentað minnihlutaálit Sveins Guðmundssonar alþm., flokksbróður hæstv. iðnrh. Hann segir þar, með leyfi forseta: „Ég feldi eðlilegt, að stofnað væri nú þegar til hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins, þar sem ríkissjóður ætti einn öll hlutabréfin, og fyrirtækið rekið í því formi, eins og heppilegt hefur þótt um ríkisfyrirtæki víða um lönd, t. d. í Svíþjóð.“ Þetta er allt annar handleggur. Þetta gæti svo sem vel komið til athugunar, enda þótt ekki hafi verið farið inn á þær brautir, eins og annars staðar á Norðurlöndunum, að reka opinber fyrirtæki í formi hlutafélaga þar sem öll hlutabréfin eru í eigu ríkisins. Mér þykir þetta mál, virðulegi forseti, eins og aðdragandi þess er - þ. e. að fyrir ellefu mánuðum eða svo kemur fram frv. til l. um Sementsverksmiðju ríkisins þar sem gert er ráð fyrir óskoraðri ríkiseign á fyrirtækinu og núna frv. til l. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins - vera allt í skötulíki, svo að notað sé eftirlætisorðtak hæstv. iðnrh. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég á ekki sæti í þeirri nefnd sem fær þetta mál til meðferðar, en ég veit að þar verður séð um að það fái ítarlega umfjöllun og haft verði samráð við þá aðila sem málið varðar, bæði starfsmenn fyrirtækisins og sömuleiðis og ekki síður bæjarstjórnina á Akranesi. Ég vona líka hæstv. ráðh. vegna að það komi fram, annaðhvort í þessari umr. eða þegar þetta mál kemur til umfjöllunar í nefnd, einhver haldbær rök fyrir þessu frv. Ég vil að lokum láta þess getið að það hefur farið fram að undirlagi hæstv. iðnrh. einhvers konar úttekt á rekstri Sementsverksmiðjunnar. Nú skilst mér að hún sé hálfgert leyndarplagg og hafi a. m. k. ekki farið mjög víða. Ég veit að ýmsir starfsmenn fyrirtækisins hafa látið í ljós áhuga á að fá að kynnast því sem þarna kemur fram. Enn er huliðshjálmur yfir þessum gögnum, en mér skilst af lausafregnum að ekki sé allt jafnviturlegt eða merkilegt sem kemur fram í þeirri ályktun.

Úttekt.

Úttekt. Sú nefnd, sem þetta mál fær til meðferðar, hlýtur auðvitað að fá þessa úttekt til athugunar og umfjöllunar. Hún hlýtur að vera eitt af þeim gögnum sem menn leggja til grundvallar þegar um þetta mál verður endanleg afstaða tekin. Ég veit ekki nema hæstv. ráðh. gæti alveg eins sætt sig við að þetta mál kæmi aldrei frá hv. iðnn., en dagaði þar hreinlega uppi eins og svo mörg vond mál sem betur fer gera. Valdimar Indriðason: Virðulegi forseti. Ég er ekki með samda ræðu um þetta frv., en vil þó segja um það nokkur orð vegna þess að ég ætti að vera staðháttum nokkuð kunnugur þar sem verksmiðjan, sem hér er um rætt, er staðsett í minni heimabyggð. Ég hef einnig starfað að sveitarstjórnarmálum mestallan þann tíma sem hún hefur starfað og ætti að geta þar fjallað um af kunnugleika. Ég skal þó ekki orðlengja mjög. Það er rétt, sem hefur komið fram hjá hv. 4. þm. Vesturl. í sambandi við forsögu þessa máls svo langt sem það náði, að það var fast sótt á það á sínum tíma að fá þessa verksmiðju staðsetta á Akranesi. Er það allt saman til í annálum. Þeim mætu mönnum sem stóðu hvað fastast á því á Alþingi, þeim Pétri heitnum Ottesen og Ólafi Thors, verður að þakka hvað þeir lögðu þar af mörkum með miklum stuðningi heimamanna. Hér er spurt: Af hverju var þetta gert að ríkisfyrirtæki í byrjun? Þá var ástandið þannig í þjóðfélaginu, því miður, að menn áttu ekki peninga til að leggja í slíkt fyrirtæki. Á þeim tíma hafði Akranesbær t. d. enga möguleika til að leggja neitt fjármagn í slíkt fyrirtæki. Á þeim árum þótti sjálfsagt að slíkt stórfyrirtæki, fyrsta stóriðjufyrirtæki á Íslandi, sem þarna er reist fyrir nær 27 árum, Sementsverksmiðjan, yrði ríkiseign. Það hvarflaði ekki að neinum að þetta væri hægt að gera nema á vegum ríkisins. Það var ekki um annað að ræða. Þetta held ég að sé skýringin á því hvers vegna þetta er ríkisfyrirtæki. Ég ætla engan dóm á það að leggja að svo stöddu, og veit ég að hæstv. iðnrh. misvirðir það ekki við mig, hvort það er rétt að breyta þessu nú eða ekki. Það verður fjallað um það betur og nákvæmar. Þarna þarf ýmislegt að skoða, t. d. sambandið við Akranesbæ og einkum starfsfólkið þarna. Mín reynsla af þessu fyrirtæki og samstarfi við það hefur verið góð að undanskildum nokkrum atvikum sem alltaf gerast í slíkum efnum. Það varð ákveðið stríð t. d., sem ég veit að hv. 4. þm. Vesturl. man eftir því að hann var stjórnarformaður á þeim tíma þegar mest var barist fyrir því, þegar bæjaryfirvöld reyndu að koma í lag mengunarvörnum, sem var mjög ábótavant, og urðu þá mikil og ströng átök. Viðkomandi stjórn réði svo bót á þessu. Þá var því einkum borið við að það væri svo dýrt að bæta mengunarvarnir að fyrirtækið hefði engin efni á því, væri alltaf fjárvana. Þetta voru rökin sem beitt var og sjálfsagt var alveg rétt að þau voru fyrir hendi. Þá var verið að breyta olíukyndingu í kolabrennslu, sem var stórt skref í þá átt að bæta rekstur fyrirtækisins, og hefur það tekist mjög vel. Í dag eru mengunarmálin í nokkuð góðu lagi og allgóðu lagi miðað við aldur verksmiðjunnar. Eins og ég sagði áðan var fast sótt af Akranesbæ að fá þessa verksmiðju í plássið. Eins og hér hefur komið fram lét Akranesbær af hendi lóðir undir þessa verksmiðju og gerði ýmsa aðra samninga, t. d. sérstaka samninga um hafnargjöld og sérstaka samninga um vatnssölu og annað slíkt, sem voru mjög í lægri kantinum miðað við það sem nú tíðkast. Hvað þetta yrði mikið framreiknað, ef til sölu kæmi, skal ég ekki mat á leggja, en bæjarstjórn Akraness á að sjálfsögðu eftir að fjalla um þetta mál er það kemur til hennar kasta. Eins og ég sagði í upphafi ætla ég ekki að leggja á þetta mat á þessu stigi málsins, ekki fyrr en ég er búinn að kynna mér það vel hjá heimaaðilum og félögum mínum í bæjarstjórn Akraness hvernig þeir líta á þetta mál. Ég ítreka að það hefur verið góð samvinna við þetta fyrirtæki og ég lít þannig á að það hafi verið góð stjórn á þessu fyrirtæki. Það hefur ekkert rekist á við okkar hagsmuni þar. Stjórn á fyrirtækinu hefur verið góð að okkar mati á Akranesi. Hins vegar hef ég alls ekki á móti því að kannað sé, því að tímar hafa breyst á 27 árum, hvort þarna bjóðast hagkvæmar leiðir. Ég ætla ekki að standa á móti því, ef hægt er að auka starfsemi fyrirtækisins frekar en nú er, að tekin sé upp meiri nýbreytni. Sjálfsagt er að leita leiða í þeim efnum. T. d. er núna hafin allveruleg og góð samvinna á milli Járnblendifélagsins og Sementsverksmiðjunnar. Ég á við tilraunaframleiðslu á sérstakri steypu sem er framleidd úr sementi og rykinu margfræga frá Grundartanga. Ég held að núna sé einmitt verið að ráða mann til að gera þar öflugra átak, en þetta hefur reynst mjög vel. Nú þegar er búið að setja í tilraunaskyni flotbryggju upp á Akranesi og lítur það mjög vel út og getur komið víða að notum. Nútíminn býður því upp á ýmsa nýja möguleika. Ef hægt er að fá nýtt og aukið fjármagn til fyrirtækisins án þess að annað sé skemmt ætla ég ekki að leggjast á móti slíku. Þess vegna vil ég að þetta sé kannað og legg áherslu á það, þar sem ég er ekki í þeirri n. sem um þetta mál fjallar, að leitað verði álits starfsfólksins og bæjarstjórnar Akraness sem heimaaðila í þessum efnum áður en þetta mál kemur hér til umr. aftur. Það veit ég að hv. n. mun gera. Eitt rak ég augun í. Ég vildi benda hæstv. iðnrh. á aths. við 5. gr. Þar stendur, með leyfi forseta: „Fyrirtækið greiðir nú landsútsvar. Með tilliti til eðlis starfseminnar þykir rétt að félagið greiði áfram landsútsvar í stað aðstöðugjalds og er lagt til að það verði 1% af aðstöðugjaldsstofni. Að öðru leyti er gert ráð fyrir að Sementsverksmiðjan greiði skatta og opinber gjöld með sama hætti og annar atvinnurekstur í landinu.“ Ég þori ekki að fullyrða það, en ég held að ég muni það rétt að fyrirtækið greiði landsútsvar, en það sé 2% af aðstöðugjaldsstofni. Hér er lagt til að það sé 1%. Það er lækkun um helming á landsútsvari. Þetta er mikið hagsmunamál fyrir Akranes vegna þess að samkvæmt lögunum fær heimabyggð fyrirtækis 25% af landsútsvarinu. T. d. hefur Reykjavíkurhöfn meiri tekjur af þessu nú en Akranesbær af aðstöðugjaldinu. Ef ég man rétt held ég að það séu um 1.7 milljónir sem koma út úr þessu fyrir Akraneskaupstað, en mundi lækka um helming. Við þetta er ekki hægt að una. Svo greiðir fyrirtækið fasteignagjöld, en önnur gjöld ekki nema þá samkv. hlutafjárlögunum. Aðra skatta sem á þetta kæmu fengi þá ríkið. Við því er ekkert að segja. Ég bendi á þetta. Ég held að það sé rétt hjá mér að þessi gjaldstofn yrði lækkaður um helming frá því sem er.



Virðulegi forseti. Eins og vænta mátti voru það fyrst og fremst hv. þm. Vesturl. sem tóku þátt í þessari umr. Það er ekkert einkennilegt svo mikilvægt sem þetta fyrirtæki er í allri atvinnuþróun í því kjördæmi og ekki síst á Akranesi. Ég ætti kannske að þakka fyrir þá sögulegu upprifjun sem hér hefur átt sér stað, ekki síst af hálfu 4. þm. Vesturl. og jafnframt af hálfu hæstv. iðnrh. Það var langur sögulegur lestur. Það hefði kannske verið eðlilegra að hæstv. iðnrh. og hv. 4. þm. Vesturl. fjölluðu í lengra máli um hugsanlegar afleiðingar þeirrar breytingar sem hér er lögð til, en ég ætla ekki frekar að fetta fingur út í það. Ég á sæti í iðnn. og ætla því ekki að tala langt mál um þetta frv. Það er venja að frv., sem lögð eru fram af hálfu ráðh. eða ríkisstj., eru lögð fyrir þingflokka, stjórnarflokka. Það var gert í þessu tilviki eins og öðrum. Ég lýsti því yfir við þá umræðu að ég mundi ekki bregða fæti fyrir það að frv. yrði lagt fram, enda ekki myndugur í því efni, en tók það fram að ég áskildi mér allan rétt til skoðunar á því og eins og það væri fram sett og með tilliti til þess veika rökstuðnings sem lægi að baki því á þeirri stundu lýsti ég ekki fylgi við frv. Í athugasemdum með frv. stendur, með leyfi forseta: „Ljóst er að með því að stofna hlutafélag um Sementsverksmiðjuna yrði aðilum, sem áhuga hafa á hagkvæmum rekstri þessa fyrirtækis, veittur kostur á því að leggja því lið, bæði með ráðum, víðtækri reynslu, fjármagni og markaðsstöðu. Mætti hugsa sér að meðal þeirra sem hug hefðu á þátttöku í slíkri félagsstofnun væru starfsmenn fyrirtækisins, sveitarfélög, byggingarfélög, steypuframleiðendur og aðrir framleiðendur, sem háðir eru sementsnotkun. En þá er ótalið að eðlilega gæti hinn almenni borgari óskað þess að leggja fé til starfseminnar og er það þýðingarmikið stefnumál að opna þannig atvinnurekstur landsmanna fyrir framlögum almennings og framtaki.“ Varðandi það sem hér er sagt er það mín skoðun að ekkert sé því til fyrirstöðu, fyrir utan bein fjárframlög, að koma við virku samstarfi og áhugatengslum með Sementsverksmiðju ríkisins og þeim sem þurfa þennan varning að nota. Hér hefur verið á það minnst að Sementsverksmiðja ríkisins væri í seinni tíð að huga meira að ýmsum þróunarverkefnum en áður hefur verið. Í því skyni hefur verið stofnað fyrirtæki, eins konar þróunarfyrirtæki, samstarfsfyrirtæki Sementsverksmiðjunnar og Íslenska járnblendifélagsins. Fyrirhugað er að leggja þessu þróunarfyrirtæki til allverulegt fé af hálfu beggja aðila, samtals 10 millj. kr. hvort árið eða u. þ. b. 20 millj. kr. Ég veit ekki annað en að þetta þróunarfyrirtæki sé raunverulega komið á koppinn. Þetta var hægt án þess að gerðar yrðu breytingar á rekstrarformi Sementsverksmiðjunnar. Það þarf e. t. v. ekki að spinna þennan þráð lengra. Auðvitað er verksvið umrædds þróunarfyrirtækis fyrst og fremst að þróa steypuframleiðslu steypueiningar, notkun úrgangsefna frá járnblendiverksmiðjunni til að bæta og auka steypugæði og þróa ýmislegt varðandi framleiðslu úr steypuefnum. Það má vel vera, ég vil ekki vefengja það, að meira eigið fé þurfi til Sementsverksmiðju ríkisins, en auðvitað hlýtur maður að velta því fyrir sér hvort þær leiðir sem hér eru farnar muni uppfylla þær óskir manna. Nú er gert ráð fyrir því að fyrst um sinn séu öll hlutabréf á hendi ríkisins, síðan verði þau seld - eða 20% að hámarki miðað við allt hlutaféð. Nú er það þannig að ef menn eiga að njóta skatthagræðis af hlutabréfakaupum verða að vera minnst 50 hluthafar samkvæmt núverandi skattalögum. Þar er reyndar jafnframt talað um lágmarkshlutafé. Ég geri ráð fyrir að þau skilyrði yrðu uppfyllt í þessu efni. En auðvitað er það galli á gjöf Njarðar að hér skuli ekki liggja fyrir mat á eignum og tíundað með frv. Það væri æskilegra að slíkt lægi fyrir við framlagningu slíks frv. Varðandi hlutafjárframlög, þá má það svo sem vera að einstaklingar og fyrirtæki legðu til fé þessu fyrirtæki, en eins og ég gat um áðan hefur þetta fyrirtæki nú þegar ráðist í ýmis þróunarverkefni, ekki síst í því augnamiði að þjóna í ríkari mæli sínum viðskiptavinum, núverandi og væntanlegum ef vel tekst til að víkka starfsemi Sementsverksmiðjunnar eilítið út. Það hefur kannske á skort á undanförnum árum að fyrirtæki eins og Sementsverksmiðja ríkisins fengi nægan móralskan stuðning frá stjórnvöldum til þess að það færi út á ýmsar aðrar brautir í framleiðslu, í þróunarmálum, en eingöngu að framleiða sement til mannvirkjagerðar í einfaldasta skilningi. Virðulegi forseti. Ég sagði í upphafi máls míns að ég mundi ekki fjalla um þetta frv. í löngu máli. Ég ætla að standa við það. Mér sýnist á því sem hér hefur komið fram að Sementsverksmiðja ríkisins sé jafnvel dæmi um að ríkið, þrátt fyrir allt, geti rekið fyrirtæki af myndarskap. Væri nú ekki vel þess virði að hafa einn minnisvarða um að samfélagið og fulltrúar þess eru nokkuð myndug og í þessu tilviki vel fær um að standa að slíkum rekstri? Að öðru leyti ætla ég ekki að fjalla um þetta frv. Ég á þess kost í iðnn. Hér hefur því verið varpað fram að afla þurfi agna og menn þurfi að kynna sér þetta mál mjög vel. Ég mun leitast við að láta ekki mitt eftir liggja í þeim efnum.



Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu mun hv. n. gefa sér þann tíma sem henni þykir þurfa til þess að kynna sér málið og afla gagna og annars þess sem til þarf að hún megi komast að sem skynsamlegastri niðurstöðu um þær tillögur sem hún leggur síðan fyrir hv. deild. - Mér þykir miður að hv. 5. landsk. þm. er fjarri, af því sem mál mitt, þó ég reyni að stytta það eftir föngum, kemur við ræðu hans sem hann hélt hér áðan. Menn spyrja, hv. 4. þm. Vesturl. og hv. 5. landsk. þm., hvað valdi breytingunni frá því sem hér var lagt fyrir kynningarfrv. á síðustu dögum þingsins í fyrra og fram til þess að nú kemur þetta nýja frv. í gerbreyttu formi fram. Ég vil taka það fram að strax í upphafi hafði ég áhuga á að setja þessu félagi ný lög af því sem það bjó við lög sem kalla mátti bráðabirgðalög eða heimildalög einvörðungu til byggingar verksmiðjunni og þótti mér það ekki eðlilegt. Í þeirri nefnd lögfræðinga sem ég tilnefndi til að gera frv. úr garði um Sementsverksmiðjuna kom fram áhugi í þessa átt. Og við nánari athugun brá ég á þetta ráð, að biðja um samsetningu frv. sem gengi í þessa átt. Ég ætla að taka fram, sem ég raunar hélt að hefði spurst, að ég er ekki þeirrar skoðunar að ríkið eigi að selja meiri hluta í fyrirtæki sem er þess eðlis eins og Sementsverksmiðja ríkisins er. Þetta er nokkurs konar einokunarfyrirtæki. Þetta er fyrirtæki sem hefur einhæfa framleiðslu. Það er enginn sem við það keppir. Ég held að ríkið þurfi að hafa meirihlutatök á slíku fyrirtæki. Ég er þeirrar skoðunar. Það kann að breytast þegar fram líða stundir. Ég tek mjög skýrt fram að það er undir engum þrýstingi, síst mundi hafa verið við því tekið af minni hálfu að þrýstingur hefði verið gerður af hálfu steypustöðva, að ég bregð á þessa tillögu um að leita eftir heimild á sölu á 1/5 af fyrirtækinu. Og alveg er það ljóst að aldrei mun ég standa að því að neitt verði af þessu gefið. Nú kann vel að vera að áhugi verði ekki á að kaupa hlut í þessu fyrirtæki af hálfu fyrirtækja í byggingariðnaði t. a. m. Það kann vel að vera og verður þá við það að sitja. En ég tók fram í framsögu minni að aðild byggingariðnaðarins að fyrirtækinu gæti orðið því til góðs. Þeir geta aldrei, aðilarnir, orðið drottnandi þar, vegna þess, eins og ég segi, að ég trúi ekki að það sé eða verði í náinni framtíð vilji fyrir því að selja meiri hlutann í slíku fyrirtæki. Það er ekki t. a. m. sú skoðun uppi innan míns flokks, svo ég taki það alveg skýrt fram. Ég minni hins vegar á að það er ákaflega áhugavert að starfsfólk geti eignast hlut að rekstri slíks fyrirtækis. Mér dettur þetta í hug af því sem hv. 5. landsk. þm. nefndi að mýmörg dæmi eru um að sænska ríkið hafi rekið fyrirtæki sín í þessu formi. Það er líka áhugavert að verkalýðsfélög kaupi sér aðild að ríkisreknum fyrirtækjum. Þetta ástunduðu sænsk verkalýðsfélög og ég kynntist því um 1960, þegar ég átti samstarf á sviði launþega í verslunarstétt við samtök norrænna verkalýðsfélaga. Þá varð ég satt að segja undrandi á því hvað mjög hin öflugu verkalýðssamtök tíðkuðu að kaupa hlut í ýmsum ríkisreknum fyrirtækjum og raunar einkafyrirtækjum líka. Skýringin var afar einföld. Þau vildu fá að kynnast út í hörgul rekstri fyrirtækjanna þannig að þau gætu fremur skapað sér skoðun á rekstrinum og þá með hvaða hætti reksturinn færi best úr hendi og gæfi sem mestan arð, gefandi þeim líka röksemdir fyrir því að krefjast aukinnar hlutdeildar í þeim arði. Þetta eru ákaflega forvitnilegar aðferðir að , mínum dómi og ég vil alveg sérstaklega, ef þetta nær fram að ganga, sem ég mælist eindregið til, að menn sameinist þá um að svona aðferðir verði athugaðar.  Úttekt á rekstri fyrirtækisins hefur farið fram og það þarf ekki til lengdar að verða neinn leyndardómur hvílandi yfir þeirri úttekt. Í fyrsta lagi gaf ég stjórninni færi á að ræða málið ítarlega við Kaupþing sem er ráðgjafarfyrirtæki sem tók út fyrirtækið Sementsverksmiðjuna. Næsta skref er það sem ég þarf að gefa mér tíma til. Það varð niðurstaða mín og stjórnarformanns að ég leiddi saman ráðgjafarfyrirtækið og stjórnina því að þessa aðila greinir á í nokkrum atriðum um hvernig að skuli búið verksmiðjunni, stjórnun hennar og rekstri í framtíðinni. Ég tek þó fram að þessi skýrsla varð mér að mestu fagnaðarefni og get ég þó ekki sagt að þær hafi allar orðið það skýrslurnar um rekstur og stöðu hinna ýmsu fyrirtækja sem til mín eru skrifaðar. En ég verð að segja það eins og er og sem ég raunar hafði haft nokkur kynni af rekstri þessa fyrirtækis að fyrirtækið er á góðum vegi og rekstur þess í góðu lagi, að mínum dómi. Ég hafði nefnilega kynnst þessu fyrirtæki og rekstri þess allverulega vegna þess að ég átti að heita einu sinni stjórnandi Framkvæmdasjóðs sem var aðallánasjóður þessa fyrirtækis og einkum og sér í lagi á kreppuárum fyrirtækisins. Framkvæmdasjóður átti með sinni fyrirgreiðslu einna drýgstan þátt í að reisa þetta fyrirtæki við fjárhagslega þegar mest knúðu á vandræðin vegna verðlagsstefnu hins opinbera. Þess vegna þekkti ég þar til innandyra. Framkvæmdasjóður hafði margsinnis gert aðsjón í rekstri fyrirtækisins og eins og ég segi, það á mitt traust þótt auðvitað megi ýmislegt betur fara, eins og fram kemur í skýrslu Kaupþings, og tek ég þó fram að þar er ýmislegt líka sem ég fyrir mitt leyti get ekki samþykkt. Læt ég þá lokið þessum atriðum sem ég vildi að kæmu fram, en það voru aðalrökin fyrir þessu sem menn spyrja um. Þá vísa ég til þess að hið háa Alþingi hefur, og þæfði það lengi með sér, sett lög um hlutafélög sem kölluð hafa verið hið fullkomnasta form um félagsskap í rekstri fyrirtækja. Þar er að finna, með því að fletta þeim lögum, meginástæðurnar fyrir þeirri tillögu sem hér er gerð, að hlutafélagaformið hlýtur að teljast það eðlilegasta þegar um slíkt fyrirtæki er að ræða og enda þótt ríkið væri 100% eigandi að hlutabréfunum. Það á ekki við Sementsverksmiðjuna sérstaklega. Ég bið menn sérstaklega að athuga það. Það á ekki við hana þegar ég rifja upp hvernig aðstæður hafa oft verið hjá ríkisreknum fyrirtækjum í því formi sem Sementsverksmiðjan er. Ég er auðvitað þingræðissinni og hef ekkert við það að athuga að fyrirtæki sé valin stjórn eftir hlutfallskosningu á Alþingi. En löngum og löngum og oft og tíðum hafa viðkomandi aðilar, sem valdir hafa verið af hálfu ríkisins, ekki litið á sig sem sérstaka ábyrgðaraðila, kosna í stjórn til þess að veita fyrirtækinu aðhald og forstöðu og forsjón, heldur til þess að þiggja bitling.  Ég hleyp á þessu, virðulegi forseti, eftir því sem tíminn er runninn. Þar er að finna upphaflega sérákvæði um þegar fyrirtæki er stofnað og við stofnun þess yfirtekur það eða kaupir annað fyrirtæki í reksturinn. Það er alveg nauðsynlegt í þessu falli þar sem við erum að tala um að nýtt fyrirtæki yfirtæki Sementsverksmiðju ríkisins í núverandi mynd. Ítarleg ákvæði eru um hvernig kosning stjórnar fer fram á hluthafafundum. Hæfnisskilyrði stjórnarmanna eru fram tekin. Ætli það sé nú víst að þess hafi alltaf verið gætt þegar menn hafa verið að kjósa hlutfallskosningu á Alþingi menn til hinna ýmsu hluta? Ég er ekki að vísa á einn eða neinn eða nefna einstök dæmi og síst Sementsverksmiðjuna,  Það eru ítarleg ákvæði um starfssvið stjórnar og um starfssvið framkvæmdastjóra. Skyldi nú ekki mega ætla að þetta sé hvort tveggja nauðsynlegt? Það er kveðið á um vanhæfni stjórnarmanna, alveg sérstök grein, 56. gr. Það er kveðið á skýrum stöfum um hagsmunaárekstra eins og t. a. m. segir í 60. gr., með leyfi virðulegs forseta: Félagsstjórn, framkvæmdastjóri og aðrir þeir, er hafa heimild til að koma fram fyrir hönd félagsins, mega ekki gera neinar þær ráðstafanir, sem bersýnilega eru fallnar til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins.“ Hér eru ítarleg ákvæði um valdsvið hluthafafundar. Hér er kveðið á um árlega aðalfundi. Hvernig fara uppgjör fram eða hafa farið fram hjá ýmsum ríkisfyrirtækjum og hvernig er ársreikningum skilað og hvar eru þeir krufnir til mergjar? Ég get um þetta dæmt og um þetta borið að því sem til þessara kasta hefur komið af minni hálfu vegna fyrirtækja sem eru í umsjá iðnrn. En nú er þetta breytt. Hér er kveðið á, sem mjög mikilsvert er, um rétt minni hlutans. Og skýr ákvæði eru um upplýsingaflæði til hluthafa. Ég get haldið svo lengi áfram. Hér er ákvæði um réttarvernd minni hluta. Hér eru ítarleg ákvæði um endurskoðun og sérstakar rannsóknir og um hæfnisskilyrði endurskoðenda. Ég get haldið lengi svo áfram um ársskýrslur út í þann hörgul að kveðið er á um reglur um uppsetningu, þannig að menn geti lesið eins úr þeim niðurstöðum sem fást við ársuppgjör. Virðulegi forseti. Ég lýk máli mínu, enda fundartími hv. deildar runninn út. Ég held að þegar menn skoða þetta af rósemi hugans niður í kjölinn og ef þeir leggja á sig að líta fram hjá gamla íhaldinu sem í þeim býr og kreddusjónarmiðunum, þá muni þetta njóta góðs byrs hérna í hv. deild.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins, og þakka fyrir að geta komið þessu máli hér að, en það er afar brýnt að hægt verði að ljúka því fyrir páskaleyfi svo að hægt sé að hefja greiðslur til þeirra sem greiðslna njóta úr Aflatryggingasjóði sjávarútvegsins. Um þetta mál var góð samstaða í Nd. og er þm. vel kunnugt um það. 1. gr. frv. fjallar um ráðstöfun á svokölluðum uppsöfnuðum söluskatti í sjávarútvegi, 2. gr. fjallar um framlengingu á sérstökum 4% bótum á afla og 3. gr. fjallar um 3% viðbót við afla, sem tekin var upp á s. l. sumri, sem gert er ráð fyrir að gildi frá 1. ágúst 1984 og að þessar bætur allar gildi til 1. ágúst 1985. Þá er vonast eftir því að sérstök nefnd, sem hefur verið skipuð til að endurskoða sjóðakerfi sjávarútvegsins í heild, hafi skilað áliti þannig að hægt sé að taka tillit til tillagna hennar við framlengingu og endurskoðun á þessu máli. Það kemur skýrt fram í frv. hvað hér er um að ræða. Á fskj. 1. á bls. 4 er sérstakt yfirlit yfir tekjur Aflatryggingasjóðs sjávarútvegsins og áætluð útgjöld hans. Ég vænti þess að hv. sjútvn. sjái sér fært að afgreiða þetta mál hið fyrsta svo að það geti komið til framkvæmda fyrir páska. Ég vil að lokum leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem hæstv. forsrh. mælti fyrir í Nd. Það er einnig afar brýnt að þetta mál verði tekið fyrir af sjútvn. samhliða því frv. sem ég áður mælti fyrir. Frv. þetta fjallar í fyrsta lagi um lækkun á svonefndum kostnaðarhlut útgerðar, í öðru lagi um sjómannafrádrátt og í þriðja lagi um aðgerðir til lækkunar á olíuverði. Frv. þetta tengist niðurstöðu í sjómannadeilunni og því mikilvægt að það fái framgang hið fyrsta hér á Alþingi. Um þetta frv. var góð samstaða í Nd. Frv. fylgja upplýsingar um samkomulag í sjómannadeilunni. Ég sé því ekki ástæðu til að hafa um það fleiri orð hér við 1. umr. en vænti þess að hv. sjútvn. reyni að greiða fyrir því að málið nái fram að ganga fyrir páskaleyfi. Ég vil að lokum leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.