Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér liggur fyrir till. til þál. um mörkun opinberrar stefnu í áfengismálum. Það hefur verið svo hér á landi að ríkisvaldið hefur ekki fram að þessu mótað neina opinbera stefnu í áfengismálum. Sú eina stefna, sem ríkisvald hefur mótað, er að ríkið skuli hafa einkasölu á áfengi og það sé ríkið sjálft sem verðleggi þennan varning. Önnur hefur stefnan ekki verið. Flm. þessarar till. telja mjög tímabært að móta opinbera stefnu í þessum málaflokki, telja þetta vera orðið eitt stærsta heilbrigðismál þjóðarinnar og það mál sem nánast snertir hverja einustu fjölskyldu í landinu, hvert einasta heimili, beint eða óbeint. Það er nú svo, að hér á hinu háa Alþingi hafa umr. um áfengismál yfirleitt farið heldur í taugar á þm. og umr. um þennan stóra þátt í öllu okkar lífi hafa sáralitlar verið. Það er rétt eins og þm. hafi veigrað sér við að ræða þennan málaflokk, kannske vegna þess að þeir standa í þeirri trú, að annaðhvort þurfi menn að vera alkóhólistar, annaðhvort fyrrverandi eða núverandi, eða bindindismenn til að geta fjallað um þessi mál. Þetta er hins vegar mesti misskilningur. Þessi málaflokkur snertir hvern einasta mann í þjóðfélaginu. Þessi málaflokkur og afleiðingar ofneyslu áfengra drykkja er orðið svo alvarlegt mál að geðlæknar tjá mér að mjög umtalsverður hluti af þeim sjúklingum, sem fylla rúm í geðsjúkrahúsum hér á landi, séu þar vegna beinna eða óbeinna áhrifa af ofneyslu áfengra drykkja. Þetta er fyrir utan alla aðra þætti, slysaþætti, dauða manna og annað slíkt, svo stórt og umfangsmikið mál að okkur ber að ræða það, okkur ber að móta einhverja stefnu, eins og aðrar þjóðir eru nú að gera í stórum stíl. Ég vil minna á að þetta mál þótti orðið svo alvarlegt að það var tekið til sérstakrar umfjöllunar á þingi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Þar var um það fjallað og þar voru samþykktar áskoranir til ríkisstjórna aðildarþjóða um verulegt og umtalsvert átak í þessum efnum. Ég vil í upphafi máls míns geta þess, að eftir því sem næst verður komist munu um 5000 Íslendingar hafa hlotið meðferð vegna alkóhólisma á s.l. fimm árum, 5000 Íslendingar. Þar af hafa um 600 manns notið vistar í Bandaríkjunum, 476 nutu til þess styrks frá Tryggingastofnun ríkisins og rúmlega 100 kostuðu sína meðferð sjálfir. Á deild 10 í Kleppsspítalanum og vistheimilinu á Vífilsstöðum, sem er í mörgum tilfellum framhald af deild 10, er um nálægt 3 500 innlagningar að ræða síðustu fimm árin. Vistheimilið á Vífilsstöðum var opnað í maí 1976. Um 2 500 manns hafa svo fengið meðferð á sjúkrastöð SÁÁ, sem fyrst var opnuð í Reykjavík 1. desember 1977, en hefur verið á Silungapolli síðan í maí 1979. Um 750 manns hafa notið framhaldsmeðferðar hjá SÁÁ að Sogni, en starfsemin þar hófst í ágúst 1978. Það er kannske rétt að geta þess, að nú bíða um 200 manns eftir því að komast að að Silungapolli, það bíða um 200 manns eftir því að fá meðferð vegna áfengissýki. Á Sogni er biðlistinn um tveir mánuðir, tveggja mánaða biðlisti eftir því að komast að á Sogni. Ég er þeirrar skoðunar, að með þessar tölur í huga verðum við aðeins að hægja á okkur og líta í kringum okkur og athuga hvar við stöndum. En það er annað atriði í þessu máli sem ég vil vekja sérstaka athygli á, að þótt Reykvíkingar hafi tiltölulega góðar aðstæður til að leita lækninga á þessum sjúkdómi eru aðstæður utan Reykjavikur margfalt verri. Mig langar að nefna t.d. Akureyri og bæina við Eyjafjörð. Mig langar að vitna í bréf sem skrifað var þáv. heilbrrh., Magnúsi H. Magnússyni, í janúar 1979, með leyfi forseta. Þar segir um núverandi ástand á Akureyri: „Samkvæmt lýsingu ríkir algert neyðarástand á Akureyri hvað varðar meðferð áfengissjúklinga eða allmiklu verra en nokkurn tíma hefur ríkt hér á höfuðborgarsvæðinu. Einnig er meðfylgjandi yfirlýsing Læknafélags Akureyrar í hverri þeir segja aðstöðu til afvötnunar vera mest aðkallandi þátt í bættri heilbrigðisþjónustu á Akureyri í dag. Ekki má gleyma öllum nágrannabæjunum, sem eiga í nákvæmlega sömu erfiðleikum í þessu efni. Sérstaklega er hér átt við Siglufjörð, Sauðárkrók og Húsavík, þar sem ástandið er mjög slæmt. Hvað smærri kauptún varðar, t.d. Dalvík, Ólafsfjörð, Raufarhöfn, Þórshöfn o.fl., er ekki vitað um stærð vandamálsins, en vissulega er það til staðar.“ Með leyfi forseta vil ég einnig fá að vitna í bréf frá 11. okt. 1979, sem sent var þáv. heilbrh. Magnúsi H. Magnússyni. Þar er fjallað um afvötnunarstöð í Kristnesi, sem hefur verið mikið áhugamál manna norður á Akureyri, en þar segir: „En tilkoma hennar þ.e. stöðvarinnar hefði auk þess önnur áhrif sem vert er að geta. Vöntun afvötnunarstöðvar hér veldur álagi á ýmsa þjónustu hér norðanlands og raunar einnig syðra. Það má nefna að næturlæknar hér á Akureyri tjá okkur að allt að helmingur vitjana þeirra verði á stundum til ölvaðs eða ölóðs fólks sem þeir verða oft að hverfa frá án viðunandi úrræða.“ Þetta er lýsing á ástandi í höfuðstað Norðurlands, þar sem Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri hefur hlaupið undir bagga með þeim möguleikum sem Fjórðungssjúkrahúsið hefur til þess, sem eru afskaplega litlir. Það má segja að hér á landi hafi allt frá árinu 1917 ríkt eins konar slökunarstefna í áfengismálum. Það kom fram við framlagningu fjárlagafrv. fyrir árið 1981, að þar eru ætlaðar 220 millj. kr. til bindindisstarfsemi og áfengisvarna í landinu, en þar er ekki talinn með sá kostnaður sem er vegna læknisþjónustu og óbeinna útgjalda ríkissjóðs vegna ofneyslu áfengis. Í Bandaríkjunum ver ríkið að mig minnir 6–7% ef ekki 8% af tekjum sínum af áfengissölu, sem eru söluskattur einkum og sér í lagi, til varna gegn ofneyslu áfengra drykkja. Hér á landi mun þetta hlutfall vera um 0.6%. Ég held að við verðum líka, þegar við fjöllum um þessi mál, að lita aðeins á þær röngu tölur sem við höfum alltaf á bak við eyrað þegar við fjöllum um áfengisneyslu hér á landi, en það eru hinar opinberu tölur Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Þar er gefið upp að neysla áfengra drykkja hér á landi nemi um 3 lítrum á hvert mannsbarn á ári, en Bjarni Þjóðleifsson læknir og Tómas Helgason prófessor hafa ályktað að þessu til viðbótar megi reikna 1.35 lítra áfengisneyslu sem kemur fram í heimabruggun og smygluðu áfengi. Þetta er óskráð neysla og hún gildir auðvitað um önnur lönd einnig, og þess vegna verður samanburðurinn á svipuðu stigi þótt við tökum opinberar tölur eða þær tölur sem við búum okkur til með því að reyna að áætla neyslu utan hinnar skráðu neyslu. Það kemur fram í merkri könnun, sem Tómas Helgason prófessor og fleiri hafa gert á áfengisneyslu hér á landi, að á árabilinu 1974–1979 hefur þeim, sem kallaðir eru bindindismenn, stórlega fækkað hér á landi. Annað er mjög athyglisvert í þessari rannsókn, að ungar konur eru farnar að slaga hátt upp í karlmenn í sambandi við drykkjuvenjur og ofneyslu áfengra drykkja. Hins vegar fækkar eldri konum sem neyta áfengis eftir þeim skala sem notaður er við þessa könnun. Þeim fækkar ef borið er saman við karlmenn. Í þessari skýrslu kemur einnig fram að tíðni áfengisneyslu hefur aukist talsvert hér á landi á þessu árabili. Annað athyglisvert, sem kemur fram í þessari athugun, er það, að neysla sterkra drykkja virðist hafa minnkað frá árunum 1974–1979 úr 23% í 16%. Hins vegar kemur í ljós að drykkjuvenjur hafa breyst talsvert, menn virðast hafa aukið svokallaða heimadrykkju. Hún eykst frá 1974–1979 úr 43% í 56% en drykkja að heiman - þar er aðallega átt við drykkju á veitingahúsum - minnkar úr 57 í 46%. Í því úrtaki, sem þessir læknar gera og talið er fyllilega rétt, þ.e. að það sé markvert úrtak um heildarneysluna hér á landi og meðferð á áfengi almennt, kemur í ljós að um 14% allra þeirra, sem spurðir eru, brugga áfengi heima og er reiknað með að þar sé um að ræða 52 500 flöskur af öli á ári. Eingöngu þessi drykkja bætir við heildarneyslu Íslendinga 0.4–0.5 lítrum á mann á ári. En eins og ævinlega kemur líka í ljós að það er tiltölulega fámennur hópur sem neytir áfengis í óhófi, þegar þess er gætt að 3.5% af þeim, sem spurðir eru, brugga 31 500 flöskur af þeim 52 000 sem fram koma í athuguninni. Talið er að af þeim, sem spurðir voru, hafi um 13.8% hættuleg einkenni alkóhólista. Ef þetta hlutfall er þverskurður af þjóðinni geta menn búið til einfalt reikningsdæmi og fundið út hve margir Íslendingar neyta áfengis þannig að þeir séu í hættu. Mig langar, herra forseti, að vitna hér í íslenska haglýsingu, ritgerð á vorönn, sem tveir háskólanemar hafa gert, Ólafur Jón Ingólfsson og Ólafur Tryggvason. Hún fjallar um sölu og verðlagningu á áfengi hér á landi á tímabilinu 1969–1978. Þar kemur m.a. fram að á stríðsárunum síðari, 1938–1942, var hagnaður Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins í hlutfalli við heildartekjur ríkissjóðs innan við 10%, en nær síðan hámarki 1944 og er þá 22.7%. Hefur hlutfallið aldrei verið hærra. Síðan hefur þetta hlutfall farið nokkuð sígandi og er 9.8% 1969. Í þessari skýrslu kemur margt fróðlegt fram. Það er t.d. niðurstaða þessarar athugunar; að eftir því sem framboð á áfengi eykst, eftir því eykst drykkjan. Þetta kemur heim og saman við þær athuganir vísindamanna sem eru nú atfarið þeirrar skoðunar, þeir sem mest fjalla um þessi mál, að það dugi ekki lengur að beina geir sínum að áfengissjúklingunum sjálfum, heldur verði að fara að snúa sér að áfenginu sem slíku og athuga hvaða möguleikar eru fyrir hendi á því að draga úr áfengisneyslunni, draga úr möguleikum almennings á því að verða sér út um áfengi. Í þessari ritgerð kemur fram niðurstaða sem mér finnst býsna merkileg og ég held að hafi ekki komið fram á þingi áður. Það er í sambandi við athugun sem nýlega var gerð að tilhlutan fjmrn., þar sem kannað var á fræðilegan hátt hve mikið áfengi mætti framleiða úr því magni bruggefna sem stærsti innflutningsaðili þessara efna flutti inn á árinu 1978. Niðurstöður þessarar athugunar leiddu í ljós, að úr því magni, sem flutt var inn árið 1978, mátti framleiða áfengi sem jafngilti 175 þús. lítrum af 40% sterku áfengi. Þannig held ég að mönnum hljóti að vera ljóst að sú viðbót, sem heimabruggunin hefur orðið á áfengisneyslu Íslendinga, er mjög umtalsverð. Nú er ég persónulega þeirrar skoðunar, að um áfengismál og áfengisneyslu þýði ekki að ræða af ofstæki bindindismanna né þeirri reynslu eingöngu sem fyrrv. alkóhólistar hafa og þau samtök sem berjast á þeim vettvangi, þ.e. SÁA. Ég held að hér verði ríkisvaldið almennt að koma til, menn verði að tala um þetta sem eitt af höfuðvandamálum þjóðarinnar á heilbrigðissviðinu, gera sér grein fyrir því, að hér er á ferðinni sjúkdómur, kvilli, faraldur sem við verðum að snúast gegn. Ég er tvímælalaust þeirrar skoðunar, að við hér á Íslandi stöndum núna í svipuðum sporum og Finnar gera. Finnar eiga við ógnvænlegt áfengisvandamál að stríða sem hefur aukist þar ár frá ári, þannig að það er nú orðinn slíkur faraldur að ekki ræðst við neitt. Ég er þeirrar skoðunar, að margar leiðir komi til greina. Ég tel t.d. að það verði að eyrnamerkja ákveðinn hundraðshluta af sölu ÁTVR til fræðslustarfsemi. Ég gat þess áðan, að Bandaríkjamenn notuðu 6–7% - það er raunar 8% - af heildartekjum til fyrirbyggjandi aðgerða, en Íslendingar nota 2–3% af tekjum sínum af áfengissölunni. Það eitt út af fyrir sig er hneisa. Ég held að það sé hneisa fyrir íslensku þjóðina, „siðaða þjóð,“ að þegar áfengi var hækkað um 18% var það gert til að ná endum saman í fjárlögum, eins og kom fram í frétt frá fjmrn. á dögunum, en ekki til að hamla gegn áfengisneyslu. Til að ná endum saman í fjárlögum! Það er sem sé ógæfa hundruða og þúsunda manna sem er höfð að fjáraflaaðferð fyrir ríkissjóð. Nú er ég ekki að segja að það verði allir alkóhólistar sem bragði brennivín, sem betur fer, en því miður verða þeir allt of margir. Ég held að það sé fyllilega athugandi að taka upp kerfi það sem Færeyingar nota, t.d. kortasöluna, og hún ætti að gilda líka um veitingahúsin, því að þá koma skattpeningarnir til skila. Ég held að þessi kort ætti að selja á 5 eða 10 þús. kr. hverjum þeim manni sem aldur hefði til að kaupa sér áfengi, og þyrfti að sýna þau í hvert skipti sem hann festi kaup á áfengisflösku. Þá er ég þeirrar skoðunar, að það eigi að leggja skrásetningargjald á áfengisinnflytjendur. Ég vil ekki nefna neinar tölur í því sambandi, en mér finnst alveg ástæðulaust að tugir manna hér á landi hafi af því umtalsverðar tekjur að skrifa ÁTVR bréf einu sinni á ári um annaðhvort endurnýjun á umboðsleyfi fyrir einhverjar ákveðnar áfengistegundir eða innflutning, hafi síðan nákvæmlega ekkert fyrir og hirði tekjurnar af áfengissölunni. Hví skyldu þeir ekki greiða ríkinu skatta af þessum leyfum sínum? Þá er ég þeirrar skoðunar, að kennarar, sem fá réttindi til kennslu í grunnskólum hér á landi, fái þau réttindi ekki nema því aðeins að þeir fari á námskeið, þar sem fjallað er um áfengismál, og gangi í gegnum ákveðinn skóla í þeim efnum, þannig að þekking þeirra á áfengismálum verði góð. Ég vil benda á þá skoðun SÁÁ-manna, sem ég held að hafi hvað mesta þekkingu á þessum málaflokki af öllum sem um hann fjalla, að um 250 manns látist hér á landi á hverju einasta ári, beint eða óbeint af völdum áfengis, þ.e. af völdum ofneyslu áfengis. Ég vil líka benda á þann gífurlega fjölda manna sem á hverju ári er tekinn ölvaður við akstur. Hafa þm. hugleitt hvað að baki liggur þegar maður er tekinn ölvaður við akstur? Ég hygg að einmitt á þessu sviði sé að leita ástæðna sem leitt gætu til þess, að það mætti fyrirbyggja umtalsverðan fjölda af þeim ofneyslutilvikum sem við vitum um. Maður, sem ekur bíl undir áhrifum áfengis, hlýtur að vera þannig á sig kominn vegna áfengisneyslu og andlega að það sé ástæða til að félagsfræðingur spjallaði við hann, þó ekki væri meira, daginn eftir í stað þess að honum sé stungið í tugthús. Ég vil líka benda á að lögreglan í Reykjavík getur sagt þm. margar sögur af því, hvernig ástatt er, ekki eingöngu frá þeim mönnum, sem sjást áberandi ölvaðir, heldur hinum líka sem yfirleitt sést aldrei á, stunda sína vinnu daginn út og daginn inn, en neyta áfengis í óhófi engu að síður. Þessi tilvik eru miklu, miklu fleiri en nokkurn hér inni grunar. - Það, sem er kannske alvarlegast, er að ofdrykkja meðal húsmæðra er að færast mjög í aukana. Húsmæðrum, sem sitja einar heima eftir að börnin eru flogin úr hreiðrinu, er mjög hætt við að verða áfenginu að bráð. Herra forseti. Í þessari till. til þál., sem þingflokkur Alþfl. flytur segir að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að hún láti nú þegar undirbúa tillögur að stefnu hins opinbera í áfengismálum, sem byggist á þeim grundvallaratriðum að dregið verði úr heildarneyslu vínanda, að stórauka skipulagða fræðslu og upplýsta umræðu um áfengismálastefnu, að skilgreina eðlilega uppbyggingu „meðferðarkeðju“ og auka stuðning við áhugamannasamtök, að verslun ríkisins með áfengi leggi ríkisvaldinu þær skyldur á herðar að vinna gegn ofneyslu vínanda með fyrirbyggjandi starfi og fræðslustarfsemi og skyldi jafnframt hið opinbera til að liðsinna þeim er eiga við áfengisvandamál að stríða. Síðan eru þessi stefnuatriði rökstudd og í grg. fjallað um þennan áfengisvanda, að ég vona á tiltölulega hlutlausan hátt. Þar er getið margvíslegra upplýsinga um áfengisneyslu almennt, áhrif áfengisneyslunnar. Ég vil fara um það nokkrum orðum, með leyfi forseta: „Í tölum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni kemur fram, að á árabilinu 1960–1972 hafi framleiðsla í heiminum á léttum vínum aukist um 20%, á sterkum vínum um 60% og á bjór um 80%. Í 25 löndum, þar sem fengist hefur nákvæmt eftirlit um áfengisneyslu, hefur neysla aukist um 30–500% á hvern íbúa.“ Í þessum efnum ber þess að geta, að nýfrjálsu ríkin, t.d. Afríkuríkin hafa orðið verst úti af þessum sökum. „Að sama skapi hefur afbrotum, sem tengd eru áfengisneyslu, farið fjölgandi. Í nokkrum löndum er talið, að um 50% allra afbrota séu framin í tengslum við neyslu áfengis. Ofan á það bætast svo umferðarslys, slys á vinnustöðum og í heimahúsum.“ Fjarvistir frá vinnu, samdráttur í afköstum og fleiri þættir eru af þessum toga spunnir. Það er ekki fjarri því að afbrotatalan hér á landi nái þessum 50 hundraðshlutum og eru þá talin með afbrot af hvaða tagi sem er, m.a. það að aka bíl ölvaður. „Til misnotkunar áfengis má einnig rekja beina fátækt og vanrækslu heimilis og barna. Mikil aukning hefur orðið á tíðni sjúkdóma, sem eru beinlínis tengdir ofneyslu áfengis. Nefna má skorpulifur, nýrna- og hjartasjúkdóma og krabbamein. Tíðni sjálfsmorða meðal fólks, sem á við alvarlega áfengissjúkdóma að stríða, er 80 sinnum meiri en hjá öðrum. Í Bandaríkjunum hefur verið reiknað út, að beinn kostnaður af völdum ofneyslu áfengis, þ.e. kostnaður heilbrigðisþjónustu og félagsmálaþjónustu, sé 25 milljarðar dollara á ári. í flestum löndum, sem Atþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur fengið skýrslur frá, fer þessi kostnaður vaxandi með hverju árinu sem líður.“ Í nákvæmri rannsókn, sem gerð var á tengslum áfengisneyslu og glæpa, kemur í ljós, að áfengi var með í spilinu í 13–50% allra nauðgana, 24–72% rána og 28–86% morða. Þá hefur verið sannreynt að það kemur mjög víða við sögu þegar börnum er misþyrmt, og þarf ekki að teita út fyrir okkar góða land til að finna dæmi um það. „Það vakti mikla athygli á síðasta ári, er heilbrigðisráðherra Bandaríkjanna lagði skýrslu fyrir Bandaríkjaþing er staðfesti fyrri upplýsingar í skýrslu er hann lagði fyrir þingið 1974 um það tjón sem áfengisneysla hefur í för með sér. Er talið að áfengisneysla kosti Bandaríkjamenn nærri 43 milljarða dollara á ári þegar á heildina er litið. Áfengisneysla þar í landi er 10.2 lítrar af hreinum vínanda á hvern íbúa 14 ára og eldri.“ Skiptingin á þessu tjóni er þannig, að framleiðslutap er áætlað 19.6 milljarðar, til heilbrigðismála 12.7 milljarðar, vegna bifreiðaslysa 5.1 milljarður, vegna ofbeldisglæpa 2.9 milljarðar, vegna félagsmála 1.9 milljarðar og vegna bruna 0.4 milljarðar. Tekið er fram í skýrslunni að þessar tölur séu varlega reiknaðar. „Við setningu ársþings Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í Genf haustið 1978 lagði aðalforstjórinn, Halfdan Mahler, áherslu á nauðsyn þess, að sem skjótast yrði rönd reist við áfengisbölinu í heiminum. Hann beindi þeim tilmælum til ríkja, sem aðild eiga að stofnuninni, að þau settu lög er stuðluðu að minni áfengisneyslu. Hann benti á, að tiltæk ráð væru hærra áfengisverð, minni framleiðsla, innflutningshömlur og fækkun dreifingarstaða áfengis.“ Þessar tillögur koma mjög heim og saman við tillögur bandaríska heilbrrh., sem var getið áðan. Hann segir m.a. í tillögum sínum, að halda skuli áfengisverði háu m.a. með skattlagningu, fækka eigi vínveitingahúsum og áfengisútsölum, draga úr styrkleika áfengis, auka eftirlit með áfengisauglýsingum, hækka lögaldur vegna áfengiskaupa og setja reglur um ritun viðvarana á áfengisflöskur. Ég vil benda á í þessu sambandi rannsókn sem þeir dr. Tómas Helgason, Jóhannes Bergsveinsson yfirlæknir og Gylfi Ásmundsson sálfræðingur gerðu nýlega, en um hana segir dr. Tómas: „Þeir, sem bjuggu í þéttbýli, þar sem hægara var að nálgast áfengi en í dreifbýlinu, höfðu 13% líkur til að vera drykkjusjúkir og nærri 20% líkur til þess að verða ofdrykkju að bráð. En aðeins 4% karla, sem voru búsettir í dreifbýli, þegar þeir voru 14 ára, áttu á hættu að verða drykkjusýki að bráð.“ Þetta telur dr. Tómas að komi mjög vel heim og saman við kenningar um að unnt sé að draga úr heildarneyslu áfengis með því að fækka dreifingarstöðum. Allar rannsóknir benda til þess, að fimmti hver maður, sem byrjar að neyta áfengis verði að líkindum ofdrykkjumaður. Þetta eru ekki fullyrðingar bindindismanna eða siðapostula af nokkru tagi. Þetta eru ekki fullyrðingar fyrrv. alkóhólista. Þetta eru vísindalegar staðreyndir sem ekki verður horft fram hjá. Þá vil ég að lokum, með leyfi forseta, fá að lesa hér það sem ég tel að sé kjarni þessa máls: „Vandamál af völdum áfengisneyslu eru nú þegar veruleg á Íslandi, en komast þó ekkert nálægt því sem þau eru í vínyrkjulöndum eins og t.d. Frakklandi, en þar er talið að um það bil helmingur af öllum útgjöldum til heilbrigðismála fari í að fást við heilsutjón af völdum áfengisneyslu. Það virðist því mjög tímabært fyrir lönd, sem ekki eru jafnilla á vegi stödd í þessum málum, að marka stefnu til að afstýra slíku ástandi. Áfengisvandamát fylgja óhjákvæmilega áfengisneyslu. Nokkur hluti áfengisneytenda getur ekki haft stjórn á neyslu sinni og skaða þeir sjálfa sig, fjölskyldu sína og samfélagið í heild (ofurölvun, ofbeldi, lögbrot, slys, vinnutap, hjónaskilnaðir, alkóhólismi, heilsutjón). Áfengisbann er óframkvæmanlegt nú á tímum. Það skerðir gróflega persónurétt áfengisneytenda, en mikill meiri hluti þeirra getur haft stjórn á neyslu sinni. Önnur vandamál við áfengisbann: smygl, heimabrugg, aukin lyfjaneysla, samskipti við .ferðamenn o.fl. Markmið áfengismálastefnu er því ekki hægt að setja hærra en að halda í lágmarki þeim vandamálum, sem af áfengisneyslu leiðir. Leiðir að þessu marki skiptast í tvo meginflokka: 1. Aðgerðir til að fást við vandamál, sem þegar hafa skapast, og er þar langstærsta verkefnið meðferðarkeðja fyrir áfengissjúklinga (afvötnunarstöðvar, endurhæfingarstöðvar, félagsráðgjöf, drykkjumannahæli). Enn fremur skipulögð fræðsla í skólum og fjölmiðlum, stuðningur við áhugamannasamtök (SÁÁ, AA, bindindishreyfingu). 2. Fyrirbyggjandi aðgerðir. Sérfræðingar á sviði áfengismála eru sammála um eftirfarandi: a) Heildarneysla á áfengi í hverju samfélagi (á íbúa á ári) ræður tíðni áfengisvandamála í framtíðinni. T.d. ef heildarneyslan tvöfaldast, þá fjórfaldast áfengisvandamálin. b) Hægt er að stýra áfengisneyslu með verðlagningu og takmörkun á dreifingu. c) Það er því grundvallaratriði í áfengismálastefnu að halda heildarneyslu í skefjum. Vegna eituráhrifa sinna og ávanahættu er áfengisneysla nær alls staðar háð eftirliti og takmörkunum.“ - Það má raunar skjóta því hér inn í, að það er nánast furðulegt í siðuðum samfélögum, sem hafa viðurkennt áfengið sem neysluvöru, neysluvarning, að sett eru upp mikil bákn til þess að berjast gegn öðrum eiturefnum. Áfengið sem slíkt er í eðli sínu ekkert minna eiturefni en hass. Það er dómur lækna og sérfræðinga. Í þessu felst í hverju þjóðfélagi viss tvöfeldni, þ.e. að banna eitt eiturefni, en leyfa annað. Ég nefndi hassið sem dæmi. Það eru til fleiri eiturefni en hass. Ég er enginn stuðningsmaður þess. - „Hér á Íslandi hefur stjórntækjum áfengisneyslu (verðlagning og dreifikerfi) verið beitt meira en í flestum öðrum löndum. Nauðsynlegt er að þessi stýring eigi sér ekki eingöngu stað í lögum, heldur einnig í sterku almenningsáliti. Skipulagða fræðslu og upplýsta umræðu um áfengismálastefnu hefur vantað af hálfu stjórnvalda. Heildaráfengisneyslu Íslendinga hefur verið haldið í skefjum með háu verðlagi og gisnu dreifingarkerfi. Með því að leyfa heimabrugg verða stjórntæki áfengisneyslu óvirk eða mun minna virk en ella. Ef heildarneysla á alkóhóli eykst virðist skaðsemin jafnmikil hvort sem aukningin stafar af sterkum eða léttum vínum eða bjór. Hættan við bjórinn er að hann bætist hreinlega við þá neyslu, sem fyrir er, án þess að breyta henni að öðru leyti. Er þetta reynsla annarra þjóða, sérstaklega þar sem dreifing á bjór hefur verið með annarri matvöru. Það er hins vegar fræðilega mögulegt, að innleiða bjór þannig að hann ryðji úr vegi sterkari tegundum, en til þess þarf að beita markvisst verðlagningu og dreifingarkerfi. Drykkjusiðir Íslendinga einkennast af sterkvínsdrykkju (85%) þar sem mikið magn er tekið á skömmum tíma. Erfitt er með stjórnaraðgerðum að breyta drykkjusiðum, en þó hafa stjórnvöld stuðlað að því að viðhalda þessum drykkjusiðum með því að verðleggja brennivín ódýrar en aðrar tegundir (a.m.k. til skamms tíma). Líkur benda til, að „ölvunardrykkja“ leiði fremur til myndunar alkóhólisma heldur en ef sama magni er dreift jafnar yfir lengri tíma. Það má því leiða rök að því, að það sé til bóta að innleiða létt vin eða bjór í stað sterkra vina, ef það tekst án þess að auka heildarmagnið. Að lokum er vert að benda á margvíslega möguleika ríkisvaldsins til að draga úr áfengisneyslu með einföldum ákvörðunum. Nefna má stöðvun allra áfengisveitinga á vegum hins opinbera og stofnana hins opinbera svo og stöðvun á sölu á tollfrjálsu áfengi.“ - Þá er átt við fríhafnir, flugvélar og skip raunar líka. Það, sem ég hef nú lesið, er niðurstaða eins færasta sérfræðings Íslendinga á sviði áfengismála. Sá maður er læknir og hefur starfað að lækningu áfengissjúklinga og átt samstarf við flesta þá sem um þessi mál hafa fjallað. Hann veit því fullkomlega hvað hann er að tala um. Herra forseti. Ég mun ekki orðlengja þetta meira, enda ræða mín orðin þriggja stundarfjórðunga löng, líklega sú lengsta sem ég hef haldið hér á þingi, enda ekki mikið fyrir að tala of lengi. En ég vil eindregið vænta þess, að þm. forðist að líta á þetta mál sem eitthvert einkamál Alþfl. Það er það ekki. Þetta er mál alls Alþingis og allra þm. þó að Alþfl. hafi lagt þetta mál fram hér á þingi um mörkun opinberrar stefnu. - Ég sagði að það væri ekki einkamál Alþfl. Drykkjuvandinn er ekkert meiri þar en annars staðar. 
             Ég vil fyrir alla muni biðja menn um að forðast að ræða þetta sem eitthvert sérstakt og einstakt og afmarkað mál. Þetta er mál sem kemur okkur öllum við sem hér erum inni. Ég man eftir því, að fyrir mörgum árum, þegar ég var þingfréttaritari hér á þingi, þótti það nánast nokkuð fínt þegar þm. komu ölvaðir á þing. Þetta er löngu liðin tíð. Það er líka löngu liðin tíð, vegna breytts almenningsálits, að það þyki fínt að vera drukkinn í vinnu eða timbraður í vinnu. Það er ekki lengur litið á slíkt sem einhver „sniðugheit.“ Menn eru farnir að átta sig á því, að hér er á ferðinni svo alvarlegt heilbrigðismál að fram hjá því getur enginn horft. Það er m.a. af þeim sökum að þetta mál er flutt hér á þingi. Ég vil í þeim efnum benda á að Norðmenn hafa nú þegar markað opinbera stefnu í áfengismálum og hafa náð ótrúlega miklum árangri í baráttunni gegn áfenginu með aðgerðum sem sumum þykja bera vott um þröngsýni og bjálfahátt, en eru fjarri því að vera það, einfaldlega vegna þess að sú stefna leitast við að draga úr heildarneyslu áfengra drykkja.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. flm. þessarar till. fyrir bæði till. og eins ágæta og skorinorða framsögu fyrir þessu máli. Það er fjarri mér að þó að allur Alþfl. hafi raðað sér á þessa till. reikni ég með því að þetta sé eitthvert sérmál hans. Ég vona að okkur hinum leyfist þess vegna að blanda okkur í umr., eins og hann réttilega tók fram. Um það má kannske deila, hvort við í öllum flokkum hefðum ekki átt alveg eins og frekar að koma okkur saman undir forustu 1. flm. þessarar till. um ákveðin heildstæð atriði sem við gætum stefnt að og flutt í sameiningu inn í þingsalina. Að mörgu leyti hefði það verið æskilegra, en þar hefur hver maður sinn smekk. Það ber að fagna opinskárri umræðu um áfengismálin hér í sölum Alþingis, og ég tek undir það, sem hv. 1. flm. sagði um það mál, að þær umr., sem hér hafa farið fram oft og tíðum, hafa ekki aðeins farið í taugarnar á mönnum, heldur sérstaklega í hláturtaugar manna. Áfengismálin hafa mjög oft verið gerð að eins konar gamanmálum á Alþingi. Ég hef aldrei skilið hvað menn hafa kæst oft innilega í þessum sölum þegar þau vandamát hafa komið til umr. Það hefur auðvitað að ýmsum misjöfnum þáttum þeirra verið vikið og á misjafnan hátt, en engu að síður ætti engum, sem hér er inni, að dyljast alvara þeirra mála ekki síst eftir að hafa heyrt ýmislegt af því sem hv. 1. flm. till. upplýsti okkur um áðan. Við vissum reyndar mörg um þetta fyrir og kannske flest eða öll, en það eru engu að síður staðreyndir sem aldrei verða of oft rifjaðar upp. Ég er einn af hinum svokölluðu bindindismönnum sem hafa fengið á sig þann stimpil sem hv. 1. flm. minnist á áðan að væri ofstækisstimpill. Það kann að vera að þegar ég var á unga aldri formaður Sambands bindindisfélaga í skólum hafi ég verið á því stigi sem kalla má oftækisstigið, eins og sumir kalla. Raunveruleikinn, sem við blasir, hefur þó smám saman fært mig algjörlega að þeim sama raunveruleika og kennt mér að horfast blákalt í augu við þær staðreyndir sem fyrir liggja, viðurkenna sumar þeirra, neita að viðurkenna aðrar að vísu, - staðreyndir sem eigi ekki að vera óbreytanlegar. Því er það svo, að með viðræðum við fjölda aðila í þjóðfélaginu og reynslu áranna held ég að ég geti einungis talið mér það til tekna í þessum umr. að vera bindindismaður. Hins vegar getur vel verið að í sumum atriðum fari skoðanir mínar og ýmissa annarra hér inni ekki saman í öllum greinum, en það gildir jafnt um menn sem bragða áfengi og jafnvel drekka mikið og bindindismenn annars vegar og áfengisneytendur hins vegar. Um skyldu Alþingis og skyldu löggjafans til að markastefnu þarf ekki að fara mörgum orðum. En það er vissulega svo, að vandi fylgir þessari skyldu. Ég er sannfærður um í þessari umr. allri, sem hér verður á eftir og ég heyri nú þegar að verður mikil, sem betur fer, lítum við bæði misjöfnum augum á þennan vanda þrátt fyrir allt og við höfum býsna ólíkar skoðanir á honum og þó alveg sérstaklega þegar kemur að því, hvernig við eigum að leysa úr þessum vanda. Þegar við ætlum að móta áfengismálastefnu finnst mér að við verðum að athuga tvennt alveg sérstaklega. Eigum við að hafa ríkjandi almenningsálit sem undirstöðu þeirrar stefnu, reyna að laga áfengismálastefnuna að því almenningsáliti sem ríkjandi er varðandi áfengismál, eða eigum við að setja upp ákveðin stefnumarkandi atriði, vinna að þeim og laða almenningsálitið síðan að þeim atriðum? Þetta er mjög til umhugsunar og má í raun og veru fara báðar leiðirnar og blanda þar einhverju saman eflaust. En án jákvæðs almenningsálits til slíkrar áfengismálastefnu, annaðhvort fyrir eða þá smátt og smátt, er óhugsandi að framkvæma hana. Þetta mæli ég af raunsæi bindindismannsins, þrátt fyrir að ég þykist vita nokkurn veginn örugga leið fram hjá áfengisvanda t.d. hjá sjálfum mér og öðrum slíkum. Ég held nefnilega að hugarfarsbreyting með einhverjum hætti sé nauðsynlegust alls. Hv. 1. flm. kom inn á það áðan, að nú þætti ýmislegt varðandi áfengisneyslu ekki fínt. Þetta er að mörgu leyti rétt. En það eru aðrir þættir sem hafa komið inn í staðinn sem þykja fínir og eru ekki síður til umhugsunar en þeir sem hv. 1. flm. minntist á, bæði varðandi vinnu og vinnustaði, og tók sérstaklega sem dæmi þann vinnustað sem við erum á. Ég held nefnilega að ýmis tískufyrirbæri nútímans kalli á það, að unga fólkið og reyndar við hin einnig litum einmitt á þetta sem nauðsynlegan þátt til dæmis í samkvæmis- og skemmtanalífinu - kannske fyrst og fremst. Í staðinn fyrir að mönnum þyki e.t.v. einhver vanvirða að því, án þess að ég vilji fullyrða að öllum þyki vanvirða að því að mæta drukknir á vinnustað eða timbraðir á vinnustað eða illa fyrir kallaðir held ég að mönnum þyki það enn sjálfsagðara að mæta ekki þannig í samkvæmi eða mæta ekki þannig til skemmtunar sér að þeir séu ekki meira og minna undir áhrifum. Ömurlegustu dæmin, sem ég hef af því, eru þegar fólki er hóað saman í ýmis boð á vegum opinberra aðila og mönnum tekst á ótrúlegum tíma, kannske vegna þess að veigarnar eru ókeypis, að verða þar býsna ölvaðir, og ég tala nú ekki um þegar maður sér meiri hlutann af þeim aka á bílum sínum úr sömu samkvæmum. Inn á það atriði kom hv. 1. flm. og ég ætla ekki að fara nánar inn á það. En mig hefur oft langað til að fara fram á það við lögregluyfirvöld að þau athuguðu það sérstaklega eftir opinber boð af ýmsu tagi að mæta við lok þeirra og líta svolítið nánar á fólkið sem þar væri að koma út og gengi inn í bílana sína. Ég skal ekki deila um hvað á að taka fram í svona till. Það er mjög erfitt að átta sig á því. Ég verð t.d. stöðugt í meiri vandræðum með hvernig taka skuli á þessum málum. Ég hafði einu sinni á þessu einfalda lausn, sem vikið er að efst á bls. 4, þ.e. áfengisbann. Ég held að hvað sem menn vilja segja um áfengisbannið, sem hér var í gildi áður fyrr, getum við líka tekið undir að þó að mörg mistök hafi þar e.t.v. verið gerð, margt farið öðruvísi en menn ætluðu, þá var það bann í heild til góðs. En við verðum líka að gæta að því, að að baki því banni stóð mjög öflugt almenningsálit í landinu. Annars hefði það ekki verið samþykkt með þeim hætti sem raun ber vitni. Þegar menn segja að fólk kalli alltaf á meiri og meiri fjölbreytni, meira og meira framboð af áfengi, bendi ég á að þetta er ekki heldur rétt. Þetta er ekki heldur rétt þrátt fyrir allt. Þegar fólk, t.d. í tveimur sveitarfélögum nú við síðustu kosningar, minnir mig það vera, eða kosningarnar þar áður, stóð andspænis þeirri alvarlegu spurningu, hvort leyfa ætti áfengisútsölu í bæjarfélagi þeirra eða ekki, þá var yfirgnæfandi meiri hluti gegn þessu, felldi það að færa áfengið nær dyrum sínum, og voru þó bæði bæjarfélögin, að mig minnir, í nokkurri nálægð við aðalstöðvarnar. Í fyrsta lagi er vikið hér að því grundvallaratriði að dregið verði úr heildarneyslu vínanda, og þá spyr ég auðvitað: Hvernig? Með hvaða hætti? Að því er nokkuð vikið í nánari skilgreiningu á þessari till. og það er m.a. vikið að verðlagningunni. Verðlagningin á áfengum drykkjum í dag ætti að geta verið nokkuð vegvísandi um þetta. Mér er sagt, án þess að ég viti það, að léttari vín séu t.d. fjórum til fimm sinnum ódýrari en t.d. þau sterkustu og þau sem eru kannske hvað mest drukkin og sú verðlagning hafi nokkuð lengi viðgengist hér að hækka verðlagningu léttu vínanna miklu minna en sterku vínanna. Engu að síður hefur þetta ekki breytt drykkjuvenjum Íslendinga og virðist hafa sáralítið gildi, nema, að því er þeir segja mér, sem best vita um þessi mál og hafa kynnt sér þetta best, m.a. aðilar hjá SÁÁ, nema e.t.v. helst hjá yngra fólki, þar beri nokkuð á þessu vegna hreinlega peningaleysis þess, skólafólks t.d. alveg sérstaklega. Það er vikið að því að stórauka beri skipulagða fræðslu og upplýsta umræðu um áfengismálastefnu, og þá kemur auðvitað að því: Fyrst verðum við þá að marka stefnuna og átta okkur á því, hvernig við getum laðað fólk þar að, og þar kemur að hinum mikla vanda. Menn tala mikið um boð og bönn í þessu sambandi, og það verð ég að segja, að þegar kemur að þeim þætti hef ég sannarlega rekið mig á ofstæki. Það ofstæki kemur ekki frá bindindismönnum. Það ofstæki kemur frá öðrum, sem heimta að í þessu efni séu helst engin boð og engin bönn - alls ekki. Þetta fylgir þá því, að ef þessir menn halda áfram að miðla sinni speki varðandi það, að hér eigi að afnema öll boð og bönn, verða þeir að réttlæta um leið alla þá fylgifiska sem áfenginu eru samfara. Menn verða þá að taka undir það, að sjálfsagt sé að menn valdi óþægindum og óspektum, að menn svipti sig ráði og rænu að menn eyðileggi heimili sitt, að menn fremji hvers konar afbrot og jafnvel drepi menn. Menn verða að halda áfram alla leiðina ef menn vilja halda því fram, að í þessu tilfelli, einmitt varðandi áfengismálin, gildi engin boð og engin bönn. - Og ég sé meðal flm. þessarar till., sem hér um ræðir, einmitt menn sem hafa haldið þessu blákalt fram. - Það verður að átta sig á því, hvaða boðum og hvaða bönnum við getum staðið að og á hverju okkur er stætt gagnvart fólkinu í landinu. Það er sagt hér á bls. 4 að áfengisbann mundi skerða gróflega persónurétt áfengisneytenda. Ég er ekki að neita þessari fullyrðingu. En ég bendi hins vegar á að áfengisneyslan hefur í för með sér oft og tíðum miklu meiri heftingu en nokkur boð og bönn geta haft í för með sér, - félagslega heftingu ýmiss konar þegar fólk lendir út í að geta ekki umgengist annað fólk en þá sem eru á sama báti og það. Ég tala ekki um þau ýmsu félagslegu vandamál og heilbrigðislegu vandamál sem snerta vinnuafköst, sem snerta vanlíðan fólks, að ekki sé talað um móralinn eða raunverulega sjúkdóma og slys sem leiðir af áfengisneyslu. Ég er ekki að neita því, að áfengisbann sé harkaleg leið, en ég er að benda á að hefting af völdum áfengisneyslu er gífurleg og það er aldrei lögð of mikil áhersla á það því að enginn maður verður aumari þræll að mínu viti en sá sem verður áfenginu að bráð á þann hátt að vín og aftur vín er eina hugsun hans. Síðan er vikið að því að skilgreina eðlilega uppbyggingu meðferðarkeðju og auka stuðning við áhugamannasamtök. Um þetta held ég að við getum verið fyllilega sammála. Stuðningur ríkisvaldsins við ýmis samtök, sem bæði berjast hér gegn með fyrirbyggjandi aðgerðum og eru eins til hjálpar, er vissulega nauðsyn. Við skulum ekki gera of lítið úr því, að allt of lítill hluti af þjóðartekjum okkar fer til þess að berjast gegn þessu vandamáli. Ég er hins vegar á því, að verslun ríkisins út af fyrir sig leggi ekki ríkisvaldinu neinar skyldur á herðar umfram það sem þyrfti annars að gera, síður en svo. Hvort sem væri yrðu skyldurnar ótvíræðar. Og ég fyrir mitt leyti, þrátt fyrir allt, held að það sé þó illskást að ríkið hafi með sölu á áfengi að gera úr því að hún er á annað borð leyfð. Ég held að það þurfi alveg sérstakan stuðning við ungt fólk í þessum efnum. Ungt fólk, sem vill vinna að þessum málum sem betur fer er líka til þrátt fyrir allar hinar dökku hliðar, þrátt fyrir allt er vaxandi hópur ungs fólks sem vill berjast hér í gegn, hlýtur að vera hægt að virkja nákvæmlega eins varðandi áfengið og varðandi reykingarnar sem umtalsverður árangur hefur óneitanlega náðst í. Á bls. 4 er vikið að fjöldamörgum atriðum sem vissulega vekja ýmsar hugleiðingar og hér væri hægt að tala um langt mál. Ég stansa t.d. við markmið áfengismálastefnu sem ekki er hægt að setja hærra en halda í lágmarki þeim vandamálum sem af áfengisneyslu leiðir. Ég hugsa þá með mér: Ætla menn þá að una ástandinu í dag? Ætla menn þá að sætta sig við það sem er í dag, með þá miklu áfengisneyslu sem er og miðað við það ástand, sem í dag er talað um, að einn af hverjum fimm vínneytenda verði alkóhólisti - eða þær tölur sem stundum eru nefndar: einn af hverjum tíu? Skiptir ekki máli hvor talan er rétt eða hvort einhver tala er þar á milli, - skiptir engu? Ættum við að una því? Ég held að þeir, sem flytja till., og ábyggilega ekki hv. 1. flm., ætlist ekki til þess, að menn uni þessu ástandi, siður en svo. Ég held þess vegna að með áfengismálastefnu þurfi menn að setja markið hærra þrátt fyrir allt og hvernig sem menn ætla sér að komast að því marki. Hér er vikið að heimabrugginu alveg sérstaklega. Það er mér kærkomið, að það skuli vera að því vikið. Hv. 1. flm. rakti það ágætlega hvernig innflutningur og sala á ölgerðarefnum hefur reynst í framkvæmd. Það vildi nefnilega svo til, að rétt eftir að þessi sala hófst vakti ég sérstaka athygli á henni og gerði margítrekaðar tilraunir til þess að þessi sala yrði stöðvuð. Þá var margbent á það, að hér væri ekki nema um sjálfsagt mál að ræða, menn flyttu inn efni, síðan yrði það að ráðast hvernig menn færu með þau og það væri síður en svo ástæða til þess að amast við því. Menn tóku meira að segja að sér hatramma vörn fyrir þetta, ekki hér í þessum sal, heldur fjöldamargir aðrir, því að um þetta talaði næstum enginn í þessum sal. Ég man eftir því, að hæstv. þáv. dómsmrh. Ólafur Jóhannesson svaraði fsp. minni um þetta efni og lýsti áhyggjum sínum varðandi þetta mál, sem vissulega þyrfti að taka til athugunar. En ég man ekki til þess að nokkur annar tæki undir áhyggjur mínar þá. Þvert á móti var það fullyrt æ ofan í æ úti í þjóðfélaginu, að sala þessara ölgerðarefna mundi örugglega ekki koma til með að hafa nein áhrif á áfengisneyslu Íslendinga, síður en svo. Sumir gengu svo langt að þeir fullyrtu að ef eitthvað væri mundi stórlega draga úr henni, þetta væri sá heimaiðnaður sem við ættum jafnvel að styrkja og vera í fremstu röð þegar við færum að byggja upp iðnaðarstefnu okkar o.s.frv. Hér þarf sem sagt að staldra við, vegna þess að þegar við höfum verið að ræða um það, hvað langt við eigum að ganga varðandi takmarkanir á sölu áfengis, og ég tala nú ekki um ef komið er að áfengisbanni, þá hafa menn alltaf sagt: Áfengisbanni fylgja tveir ókostir umfram annað: smyglið annars vegar og heimabruggið hins vegar. Nú ríkir í þessu fullkomið frelsi og engu að síður eru það staðreyndir, sem allir viðurkenna í dag, að hvort tveggja viðgengst í ríkum mæli og heimabruggið ábyggilega, eins og hv. 1. flm. komst að orði áðan, í ríkara mæli en nokkru sinni þrátt fyrir allt frelsið í þessum efnum. Þetta vekur okkur til umhugsunar svo sannarlega, hvar við eigum að spyrna við fótum og hvað við eigum í þessu máli að gera. Ég þekki orðalagið sem hér er varðandi sterk vín, létt vín eða bjór. Mér þykir vænt um að sjá fullyrðingu eins og þessa, sem er í þessari grein: „Hættan við bjórinn er að hann bætist hreinlega við þá neyslu, sem fyrir er, án þess að breyta henni að öðru leyti.“ Þetta eru orð að sönnu. En ég get hins vegar ekki annað en brosað, þó að tilefnið sé nú ekki broslegt, þegar sami ágæti sérfræðingurinn, sem ég veit að þarna er vitnað til, er að tala á eftir um fræðilega möguleika að innleiða bjór þannig að hann ryðji úr vegi sterkari tegundum, en til þess þurfi að beita markvisst verðlagningu og dreifingarkerfi. Mér þætti fróðlegt að vita hvernig þennan fræðilega möguleika ætti að framkvæma, enda held ég að þarna sé verið að samræma sjónarmið ákveðinna flutningsmanna í þessum efnum til þess að sú aðalmálsgrein, sem þarna stendur um hættuna af því að innleiða bjórinn, fari ekki of mikið í taugarnar á öllum þeim sem skrifa upp á tillöguna. Síðan er komið að drykkjusiðum. Ég minnti lítillega á það áðan og skal ekki fara út í það frekar hér. Drykkjusiðir hafa vissulega tekið breytingum. Hin svokallaða „kanondrykkja“ hefur óneitanlega minnkað, sídrykkjan hefur aukist. Ég held að það fari ekkert milli mála. Menn eru á þeirri skoðun. Og spurningin er auðvitað um það, hvort er verra, hvort er líklegra til alkóhólisma t.d. Ég held að það fari ekkert á milli mála, að þeir, sem hafa gerst kynnst þessum málum varðandi vandamál áfengissjúklinga, eru ekki í neinum vafa um að stöðug drykkja, ekki mikil en stöðug, að maður ekki tali um sídrykkju, sé miklu líklegri til þess að menn verði alkóhólistar en „kanondrykkja“ nokkrum sinnum á ári. Það fer ekkert á milli mála. Ég held að allir séu um þetta sammála sem að þessu vinna. Ég hef enga aðra rödd heyrt. Þess vegna er ég ekki alveg samþykkur þeirri skilgreiningu sem hérna er: „Líkur benda til að „ölvunardrykk'ja“ (sem menn kalla „kanondrykkju“) leiði fremur til myndunar alkóhólisma heldur en ef sama magni er dreift jafnar yfir lengri tíma.“ Hér er það magnið á tímalengdinni og þróunin í þeim málum sem gildir. Þetta þróast hægt. Menn þróast hægt í áttina til þess að verða alkóhólistar margir hverjir. Aðrir gera það auðvitað á styttri tíma. En ég held að það sé alveg ótvírætt, að í hinni stöðugu drykkju og neyslu áfengis alltaf öðru hvoru, að ekki sé nú talað um sídrykkjuna, sé alkóhólismahættan miklu, miklu meiri. Ég skal svo sannarlega taka undir fræðsluþáttinn í þessum efnum. Auðvitað er fræðsluþátturinn, skipuleg fræðsla og hin upplýsta umræða, ekki fyrir hendi nema í mjög litlum mæti. Fræðsluþættir eða þættir af því tagi, sem voru t.d. í sjónvarpinu fyrir skömmu, hljóta samt sem áður þrátt fyrir allt að vekja til umhugsunar. Og stöðug umræða um þetta, vakandi umræða í þjóðfélaginu þannig að þetta sé ekki eins konar feimnismál og því síður gamanmál, hlýtur einnig að verða til þess að menn hugsi meira um vandann. Meinið er það, að þegar menn ræða um þennan vanda er hann einhvers staðar annars staðar. Hann er ekki hjá þeim sjálfum. Hann er ekki nálægt þeim sjálfum. Hann er einhvers staðar töluvert langt í burtu frá hverjum einstökum. Mér finnst að vandinn hljóti að vera í næstu nálægð við hvert einasta okkar, hætturnar og voðinn séu í næstu nálægð við hvert einasta okkar og við eigum þess vegna ekki að horfa á þetta mál úr þeirri fjarlægð sem menn gera oft og ekki heldur af þeirri vandlætingu í annarra garð sem heyrir nú að mestu fortíðinni til, en verður þó því miður vart við enn þá. Kannske eru það sumir af þeim, sem síst skyldi, sem láta vandlætinguna ná tökum á sér. Um málið í heild mætti vissulega margt segja. Ég skal aðeins taka það fram, að ég vona sannarlega að núv. hæstv. dómsmrh. taki á þessu máli alveg sérstaklega og leggi helst sem fyrst fram opinbera stefnumörkun í þessum málum, sem við getum sem allra flest sameinast um. Ég ætla aðeins í lokin, með leyfi hæstv. forseta, að benda á að þegar menn koma saman og gera ályktanir um þessi mál er það glöggt að menn eru nokkuð ráðþrota í því hvað gera skuli. Landssambandið gegn áfengisbölinu hélt fyrir skömmu þing sitt. Þar eru fulltrúar flestra stærstu félagasamtakanna í landinu. Ég er ekki að draga úr gildi þess sem þetta þing samþykkti, síður en svo, en það er þó glöggt að meginhlutinn af því, sem þar er samþykkt, er, þegar allt kemur til alls, hliðaratriði, þó mörg séu mikilvæg, og sýnir það að þar treysta menn sér ekki frekar en hér að taka raunhæft á þessum vanda. Til þess vantar meiri umræðu og virkari, að ég tali nú ekki um samræmingu þeirra skoðana sem uppi eru hjá þeim sem einlæglega vilja bæta hér úr. Þar ber okkur nefnilega dálítið saman, mér og hv. 1. flm., að við getum hvorugur okkar bent á í raun og veru nokkrar leiðir beinlínis sem við getum lagt til þegar í dag. Þeir hjá Landssambandinu gegn áfengisbölinu hvetja opinbera aðila eindregið til að beita sér gegn allri starfsemi er miðar að því að auka áfengisneyslu. Í því sambandi benda þeir á eftirfarandi, með leyfi forseta: „Landssambandið gegn áfengisbölinu skorar því enn einu sinni á alla opinbera aðila að hætta áfengisveitingum á sínum vegum. Ákvæði 16. gr. áfengislaga um bann við áfengisauglýsingum verði framfylgt af meiri festu en verið hefur. Umboðssala á áfengi í landinu verði endurskoðuð með sérstöku tilliti til áfengisvarna. Reynt verði að koma því svo fyrir, að sem fæstir einstaklingar hafi fjárhagslegan hagnað af sölu áfengis. Sölustöðum áfengis verði fækkað og sölutími styttur. Dregið verði með öllum tiltækum ráðum úr hagnaðarvon veitingastaða af áfengissölu og þar með úr eftirsókn eftir vínveitingaleyfum. Farið verði að lögum varðandi innflutning á áfengi. Ráðuneytum eða embættismönnum verði algjörlega óheimilt að veita afslátt af útsöluverði áfengis með tollfríðindum eða á annan hátt. Óheimill verði innflutningur efna og tækja til þess að auðvelda öl eða áfengisbruggun í heimahúsum. Stöðvuð verði með öllu blöndun og sala hraðvíngerðarefna í landinu.“ Ég get tekið undir hvert einasta atriði sem þarna er sagt. En ég bendi á að þetta er aðalályktun þessa landssambands og ekki frekar þar en í þessari till. eða í máli mínu nú er tekið beint og ótvírætt á vandanum með beinum og ákveðnum tillögum. Ég gæti kannske lagt fram mína gömlu till. um áfengisbann, en ég ætla að láta það bíða seinni tíma, þegar almenningsálitið verður orðið mér hagstæðara en það er í dag.



Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim tveim ræðumönnum, sem hér hafa fjallað um þessa þáltill. um mörkun opinberrar stefnu í áfengismálum, að það er gott að ræða þessi mál hér. En við þurfum að gera meira en að ræða þau. Það þarf að verða eitthvað meira en umræðan. Við þurfum að ná einhverju takmarki í því máli sem till. fjallar um. Ég hygg að allir séu sammála um að ástandið í áfengismálunum hjá íslensku þjóðinni hefur verið að versna síðustu ár og áratugi. Frsm. færði ýmis rök fram máli sínu til stuðnings. Hins vegar tel ég rétt að viðhorf séu nokkuð að breytast þannig að það er að verða meiri viðurkenning á því, hversu alvarlegar afleiðingar hin vaxandi áfengisneysla hefur. Eitt er það sem frsm. minntist á, að nú þyrfti að fara að snúa sér að áfenginu sjálfu í staðinn fyrir að á síðustu árum hefur allt of mikið beinst að afleiðingunum. Við höfum kannske ekki gert of mikið að því að reyna að lækna afleiðingarnar, því það verður vitanlega að gera, en of lítið verið gert að því að reyna að koma í veg fyrir orsakirnar. Frsm. ræddi hér um ofstæki bindindismanna og kenningu siðapostula. Þetta eru setningar sem oft hafa heyrst. En ég held að það, sem frsm. var að færa rök að í máli sínu, hafi verið einmitt þær staðreyndir sem af ýmsum hafa verið kallaðar ofstæki bindindismanna og kenningar siðapostula. Við vitum að það er viðleitni hjá þeim sem neyta áfengis, a.m.k. ákaflega mörgum, að fá sem flesta til að neyta þess með sér. Og eins og síðasti ræðumaður sagði, hv. 2. þm. Austurl., hefur gjarnan verið reynt að gera grín að bindindismönnum af þeim sem áfengis neyta. En það sem ég hef fyrst og fremst orðið var við sem kenningar bindindismanna er einmitt að benda á þær staðreyndir sem hv. frsm. benti rækilega á hér. Ég vil taka mjög stíft undir með honum að þetta er eitt af höfuðvandamálum þjóðarinnar. En bindindismennirnir hafa einmitt haldið því fram, að það væri hægt að draga úr neyslu áfengis með því að draga úr sölu þess og það væri hægt að halda heildarneyslu í skefjum, eins og kemur fram í ályktun sem kom frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Ég vil því taka heils hugar undir að Alþingi eigi að láta þetta mál til sín taka, og till. um það á mikinn rétt á sér hér á þingi. Ég hafði rætt það aðeins við nokkra aðila eftir að þing kom saman, að við reyndum að ná víðtækri samstöðu um að flytja till. um þessi mál hér á þingi, en var ekki kominn lengra með það þegar þessi till. birtist. En ég verð að viðurkenna að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með það, að mér finnst að þessi till. marki ekki stefnu, a.m.k. ekki nægilega skýra. Í henni er skorað á ríkisstj. að undirbúa till. að stefnu hins opinbera í áfengismálum, og síðar er sagt að settar verði m.a. fram hugmyndir. Ég hefði talið æskilegt og vildi leggja áherslu á að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, reyndi að kveða nokkru fastar að orði. Mér finnst að ef þessi till. væri samþykkt óbreytt væri Alþ. að einhverju leyti að friða samviskuna með því að samþykkja till., en vísa málinu frá sér til ríkisstj. í stað þess að reyna að marka stefnuna sjálft í þessu mikilvæga máli með því að koma fram með einhver ákveðnari atriði. Ég hef talið að eitt hið mikilvægasta í þessum málum væri að reyna að breyta viðhorfinu. Við vitum að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar telur sjálfsagt að neyta áfengis, sjálfsagt að hafa það um hönd með máltíðum þegar vel á að vanda til. Ég held að það þurfi að hamra sem mest á því, hversu hættulegt þetta er, hversu afleiðingarnar eru slæmar og að það sé ekki sjálfsagt að hafa áfengi alls staðar á boðstólum. Þetta hefur mér komið í hug þegar ég hef verið einhvers staðar á opinberum stöðum þar sem áfengi er veitt og standa þarf í stríði við það að fá eitthvað annað að drekka. Áfenginu er otað að hverjum einasta manni, en það þarf að standa í stríði við að fá eitthvað annað en það. Ég held að það ætti að banna það algjörlega með lögum að áfengi sé boðið á opinberum stöðum án þess að jafnframt séu á boðstólum óáfengir drykkir. Það er ekki lítill þrýstingur á að allir neyti áfengisins af þeirri venju sem nú tíðkast. Það eru ekki allir sem nenna að standa í því að biðja um eitthvað annað, og það þykir ekki fínt að standa með tómar hendur. Þetta er kannske ekki stórt atriði, en ég held þó að það gæti haft töluverð áhrif. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um þetta, til þess er ekki ástæða þar sem okkur er öllum ljós þessi vandi. Ég held að okkur sé einnig ljós sú ábyrgð sem á okkur hvílir í þessum málum. Þegar við lítum yfir hóp barna og unglinga verðum við, eins og ástandið er í dag, að spyrja okkur: Hve margra í þessum hópi bíður sú ógæfa að falla fyrir ofneyslu áfengis og verða þar misjafnlega mikið því áhangandi með ófyrirsjáanlegum afleiðingum og hörmungum? Ef við höfum þá mynd fyrir okkur held ég að við hljótum að vera sammála um að á þessum málum þarf að taka.



Herra forseti. Ég skal ekki halda hér langa ræðu, en vil þó leggja inn nokkra umræðupunkta. Eins og, vona ég, flest foreldri í þessu landi hefur ekki farið hjá því, að ég hafi reynt að lesa mér nokkuð til um þessi mál, og eitt get ég fullyrt, að till., sem hér liggur fyrir, gerir á of sterkan hátt ráð fyrir því, að það sé vitað hvað áfengissýki er. Það er ekki vitað. Um það held ég að öllum vísindamönnum beri saman. Það getur skipt verulegu máli, þegar álykta skal um hvað gera skuli við áfengissýki, að við vitum raunverulega ekki hvaða fyrirbæri hún er. Mér er ljóst að til eru þeir hópar manna sem fullyrða að hér sé um líffræðilegan sjúkdóm að ræða, og ég skal ekki hafa á móti því né halda því fram. Ég veit það ekki frekar en þeir vísindamenn sem þessi mál hafa kannað. Uppi eru alls konar kenningar um það, sumar líklegar, aðrar ólíklegar. En það, sem ég vildi frekar koma hér inn á, er félagslegi þátturinn í drykkjusýki. Ég vil taka strax fram, að ég tel fulla ástæðu til að álykta hér á Alþ. um drykkjuvanda Íslendinga því hann er auðvitað fyrir hendi. Hitt er svo annað mál, hvað gera skuli. Það er ýmislegt í málflutningi þeirra þingflokksmanna Alþfl. sem ég get ekki verið sammála vegna þess að þar tel ég að ýmsu sé haldið fram sem orkar meira en tvímælis. Nægir að benda á ýmislegt, sem þar kemur fram, sem ekki þarf mikla vísindalega aðferðafræðiþekkingu til að hafa á móti eða efast um. Það nægir að nefna t.d. að hér er vitnað í rannsókn sem.þeir dr. Tómas Helgason, Jóhannes Bergsveinsson og Gylfi Ásmundsson hafa gert og er tekin út úr augljóslega miklu lengra máli. Þar er fullyrt að vegna þess að menn í þéttbýli eigi auðveldara með að ná í áfengi hætti þeim frekar til að verða áfengissjúklingar en þeim sem búa í dreifbýli og eiga erfiðara með að ná í áfengi. Fyrsta spurning, sem hlyti að vakna við slíka fullyrðingu, er: Það skyldi nú aldrei vera hollara og eðlilegra líf að búa í dreifbýli. Ég held nefnilega að við hljótum að taka með þann þátt, sem er óumdeilanlegur og ég held að flestir læknar mundu vera sammála um, að nokkrir andlegir erfiðleikar eru oft fylgifiskar eða orsök drykkjusýki. Þá getum við líka spurt okkur hvort þjóðfélag okkar sé ekki ágætis gróðrarstía fyrir drykkjusýki. Ég held nefnilega að það sé ekkert sérstaklega hollt líf sem við lifum á Íslandi þessa dagana. Og ég er satt að segja ekkert hissa á þó að það sé óhollara en það var. En það segi ég vegna þeirrar fullyrðingar, sem hér er haldið fram, að drykkjusýki hafi mjög'aukist. Ég veit ekki hvort skýrslur og skrár eru til um þetta, það má vel vera. Nú leyfi ég mér að efast um rannsóknir á þeim málum hét fyrr á árum. En sé svo kæmi mér það ekki alveg á óvart að það héldist í hendur við þær þjóðfélagsbreytingar sem hér hafa orðið einmitt á þessum árum. Það var líka minnst á það áðan að konur tækju nú meiri þátt í drykkju en áður. Það er líka hægt að spyrja sjálfan sig hvort gjörbylting í lífi kvenna kynni ekki að hafa haft áhrif á líf þeirra, jafnvel valdið þeim erfiðleikum. Allar breytingar kosta ákveðna erfiðleika. Það jafnrétti kvenna, sem áunnist hefur á síðustu árum, hefur auðvitað ekki gengið tollalaust yfir líf kvenna. Ekkert er einfalt í þessum heimi. Ég vil ekki láta þessa umr. fara fram án þess að teknir séu inn í þetta mál þættir eins og vinnuþrælkun Íslendinga, erfiðleikar við öflun húsnæðis, þjóðfélagslegt misrétti, þar sem menn eru skattpíndir, og það segi ég þó að ég styðji núv. ríkisstj., á meðan aðrir nota peningana okkar án þess að borga nokkra skatta. Ég held líka að mannleg samskipti séu ekkert mjög holl á Íslandi. Ég held að við séum, eins og í öðrum auðvaldsþjóðfélögum, hrædd hvert við annað, við séum að keppa hvert við annað, við lifum ekki í hollu og æskilegu manneskjulegu samneyti. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, þó ég sé enginn vísindamaður, að þetta hefur áhrif á drykkjusiði Íslendinga. Við getum strax litið á unglingana okkar. Það segir mér enginn að 13, 12, 11 ára unglingar séu drykkjusjúkir. Það stenst ekki neina kenningu, hvorki að sjúkdómurinn sé líffræðilegur né félagslegur. Það er alveg sama hvora kenninguna við tökum, unglingur hefur ekki haft neinn tíma til þess að verða drykkjusjúkur. Af hverju drekka unglingarnir þá? Það skyldi nú aldrei vera vegna þess að þeim leiðist, þeir finna ekki tilgang, þeir eygja ekki að hverju eigi að stefna. Þeir sjá ekki tilganginn með þjóðfélagi okkar. Þeim finnst það ekki nógu gott. Þeir sjá allt það sem við hinir fullorðnu höfumst að. Ég get vel skilið ungt fólk - ég á sjálf slíkt fólk -sem spyr: Að hverju erum við að keppa? Við heyrum aldrei annað en að það sé af hinu illa að greiða það sem okkur ber að greiða til þjóðfélagsins. Það trúir enginn á þetta þjóðfélag. Það er um að gera að svindla og svíkja það. Þetta unga fólk er opið og tiltölulega óspillt, og ég get afar vel skilið að það skilji ekki til hvers það á að vera að byggja upp þetta þjóðfélag, sem svona er skilað í hendurnar á því. Við skulum líka spyrja okkur um það. Þrátt fyrir langa og ágæta bindindisræðu félaga míns, hv. þm. Helga Seljans, furðar mig á því, að hann skyldi ekki tala meira um þessa hlið málsins. Þess vegna minnist ég á hann að ég trúi ekki að við leysum þetta vandamál með því að banna áfengi. Við getum bannað hvað sem er. Ég er alveg sammála flm. þáltill. um það atriði. Ég tel mig t.d. mega borða sykur þó að sykursjúkir hafi ekki gott af honum. Ég tel það mannréttindi mín að geta fengið mér í glas hvenær sem mér sýnist. Það hlýtur að vera mín ábyrgð sem manneskju hvað ég geri mikið að því. Þess vegna held ég að bann sé ekki nein lausn. Ég tek undir orð hv. 3. þm. Suðurl. um að það hefði verið æskilegt að við hefðum öll getað ályktað sameiginlega. Ég býst við að það sé hárrétt, að áhugi á drykkjusýki sé ekki einkamál Alþfl. En ég held að það þyrfti kannske að álykta hér að fram færi félagsleg rannsókn á því, hvort eitthvert samhengi sé á milli aðstöðu manna í lífinu og lífskjörum öllum og drykkjuskapar. Ég held að það sé tiltölulega yfirborðslegt að álykta eins og hér er gert. Við vitum skelfing lítið um þetta. Hins vegar er ég alveg sammála því, að vandinn er fyrir hendi, en hann ber að rannsaka áður en við förum að gera eitthvað til að koma í veg fyrir hann. Við skulum líka horfast í augu við staðreyndir eins og að í fjárlagafrv., sem við samþykkjum áreiðanlega innan tíðar, gerir íslenska ríkið ráð fyrir að græða 36.5 milljarða á innflutningi áfengis, fyrir utan það sem þeir innflytjendur græða sem hv. flm. till. minntist á áðan. Við vitum jafnframt að það kostar um 20 þús. kr. á dag að hafa afengissjúkling á stofnun. Þetta eru staðreyndir sem við skulum aðeins hugsa um. Hér segir: „að auka stuðning við áhugamannasamtök.“ Ég er alveg sammála því. Ég er m.a.s. meðlimur í Samtökum áhugamanna um áfengisvandamálið. Ég hef hins vegar ákveðnar efasemdir - engar fullyrðingar skal ég hafa í frammi - um hvort það er rétt að afhenda áhugamannasamtökum sjúkrastofnanir. Við getum spurt okkur sjálf: Ef áfengissýki er sjúkdómur, sem ég veit ekki, einhvers konar sjúkdómur er drykkjuskapur eða drykkjusýki, hvers vegna er þá ekki sá sjúkdómur meðhöndlaður á almennum sjúkrastofnunum undir handleiðslu sérfræðinga eins og aðrir okkar sjúkdómar? Allt þetta finnst mér þurfa að hugsa um. Við erum að reyna að byggja upp samhangandi heilsugæslukerfi í landinu, og ég vil ekki hoppa inn á þrýstihópa af öllu tagi án þess að reyna að hafa einhverja yfirsýn yfir málið í heild. Ég skal ekki lengja umr. hér, mér er ljóst að það þurfa margir að komast að. Ég held að ræða þurfi þessi mál af fordómaleysi og frá sem flestum sjónarhólum. Ég held að það sé ákaflega hættulegt að tala um þessa hluti eins og hér hefur verið gert, fyrst og fremst frá því sjónarmiði að þar sem áfengi sé hljóti það að vera misnotað. Menn hafa t.d. ekki minnst hér á kannske af því að enginn þrýstihópur hefur myndast, allt það fólk sem gengur hér á lyfjum af öllu tagi. Það hefur einhvern veginn ekki komið upp á yfirborðið. Það hafa engin samtök verið stofnuð. Það var minnst hér á drykkfelldar húsmæður. Ég hygg að þær séu fleiri sem misnota lyf. Við skulum horfast í augu við að við búum í þjóðfélagi þar sem verulegur vandi stafar af ofneyslu lyfja og áfengis. Ég held að þetta sé sameiginlegur vandi flestra kapítalískra ríkja. Við skulum nefnilega minnast á það, að félagi Karl Marx sagði einu sinni, meðal margs annars viturlegs sem hann sagði: Því aðeins hefur manneskjan takmark og tilgang að hún sé hluti af menningarlegri heild. Ég efast satt að segja stórlega um að við séum það í raun og veru, og ég held að það sé hættulegt og þess vegna held ég að okkur líði mörgum ekki nógu vel. Ég held að við ættum að ræða þessi mál í dálítið víðara samhengi. Ég tel að opinber stefna í þeim málum, er varða líðan þjóðarinnar, hljóti að vera betra þjóðfélag, réttlátara þjóðskipulag. Ég hygg að það væri besta ráðið við áfengisvanda, lyfjavanda, hvers konar manneskjulegum vandræðum, en ekki að banna áfengi, eins og félagi hv, 2. þm. Austurl. sagði áðan. Ég held að það leysi engan vanda.



Herra forseti. Sem betur fer þekki ég ekki viðhorf unglinga sem hafa líkt viðhorf og síðasti hv. ræðumaður var að greina frá. Ég þekki það ekki sem betur fer. En ég þakka 1. flm. fyrir þessa till. og fyrir hans orð, þó ég hafi samt sem áður ýmislegt við sum atriðin að athuga. Það er annað mál. Ég held að afskiptaleysi Alþingis í þessu mikla vandamáli sé í raun og veru varla skýranlegt eins og ástandið er í landinu. Þetta snertir, held ég, flestar fjölskyldur að meira eða minna leyti. Og eins og hefur komið hér fram er þetta mál svo erfitt að meira að segja ýmsir læknar og sálfræðingar standa ráðalausir eða ráðalitlir frammi fyrir þessum vanda. Ég held að það sé eina leiðin að reyna að skapa annað almenningsálit en er í landinu í sambandi við þessi mál og það þurfi að beita miklu meiri fræðslu. Ég hef stundum, bæði hér í Reykjavík og á Akureyri, athugað ástandið 17. júní í þessum efnum. Mig hryllir við tilhugsuninni að rifja upp það sem bar fyrir augu á þessum kvöldum, bæði hér og þar, þar sem unglingar og börn allt ofan í tólf ára aldur veltust um undir áhrifum áfengis. Hvað er að? Ég held að það sé fyrst og fremst að þessir unglingar eru í hóp, lenda saman í hóp og menn draga oft dám af sínum sessunaut. Það kann að vera að hinn langi vinnudagur verði að einhverju leyti til þess, þessir unglingar, þessi börn hafi losað fjölskyldutengslin og hafi leitað annars félagsskapar, sem er svo þessi þegar á götuna er komið. Það er auðvitað alveg rétt, að lífið úti í dreifbýlinu er á annan veg. Það er sjálfsagt fyrst og fremst skýringin á því, að það eru færri, þó eru þeir nógu margir, sem hafa orðið þar áfenginu að bráð. Þó er ekki vandi í sjálfu sér að ná í áfengi hvar sem er ef menn vilja. Ég held að þessi stofnun eigi að taka alvarlega til íhugunar hvaða hlut hún getur átt í því að hafa áhrif á almenningsálitið. Við, sem erum kallaðir ofstækismenn af því við brögðum ekki áfengi, megum ekki láta það aftra okkur frá að hafa meiri afskipti af þessum málum en bæði ég og ýmsir aðrir höfum gert um langt skeið. Ég held við komumst ekki hjá því að sinna þessu máli eins og ýmsum öðrum, því þetta er ekki minnsta vandamálið. Ég held að þessi mál séu að verða versta og mesta vandamálið í landi okkar. Ég ætla ekki að tala lengi. Hér eru margir búnir að tala og það er óþarfi að halda langa ræðu um þetta mál. Ég hefði þó haldið að betra hefði verið að sett hefði verið einhvers konar nefnd, kosnir einhverjir á þinginu eða tilnefndir til að koma fram með till. til stefnumörkunar í þessum málum. Eitt er það sem ég get ekki látið hjá líða að minnast á, sem kom fram hjá frsm. þegar hann sagði að það væri skertur gróflega persónuréttur áfengisneytenda með áfengisbanni. En hver er þá réttur hinna? Hver er réttur hinna sem verða að þola áfengisneyslu á heimilum sínum, kannske dag eftir dag eða langtímum saman? Þarf ekki fyrst og fremst, a.m.k. ekki síður, að líta á þann rétt? Ég er ekki með þeim orðum að mæla með því, að við setjum áfengisbann. Hins vegar held ég að reynslan hafi sýnt að eftir því sem er erfiðara að ná í áfenga drykki sé drukkið minna, eftir því sem það sé auðveldara sé drukkið meira. Þetta er út af fyrir sig lærdómur ef menn eru sammála því að reynsla sé fyrir þessu. Það má alveg segja það, ég tek undir það, að það er alveg furðulegt að það skuli hafa verið ýtt undir eða gert mögulegt heimabrugg í, stórum stíl með því að leyfa innflutning á ýmiss konar bruggefnum. Það er eitt af því sem við þurfum að athuga hvernig á að fara með og hvort er ekki einfalt mál að banna slíkan innflutning. Þó að bæði mér og öðrum sé ekkert um boð eða bönn á það stundum við og ekki um annað að ræða. Ég vona að þessi þáltill. verði til að vekja athygli meira á því vandamáli sem áfengisneysla og neysla ýmissa lyfja og vímugjafa hefur í för með sér, og að Alþ. manni sig upp og reyni að taka á þessu vandamáli föstum tökum, jafnvel fremur en öðrum.



Herra forseti. Ég hef nú hlýtt á mál manna um hríð, og það verður að segja eins og er, að skoðanir eru skiptar. Það kom fram hjá einum aðila að hið rangláta þjóðfélag kapítalista væri orsök að drykkju Íslendinga. Ekki veit ég hvort það er í fræðum Karls Marx, að áfengisdrykkja sé fordæmd eða bönnuð, eða hvort þess er þar getið, að sælan sé svo mikil, náist það ríki, að þar þurfi ekki vín. Hitt veit ég aftur á móti, að Múhameðstrúarmenn hafa lagst gegn drykkju og hefur þó enginn staðið hér upp og mælst til þess að við tækum upp trú þeirra til að losa okkur við þetta vandamál. Ég held að á meðan svona skýjaborgir koma fram sé lítil von til þess, að við snúum okkur að þessu vandamáli. Það er líka spurning hvort þetta sífellda tal um ofstækismennina leysi þessi mál. Ofstæki bindindismanna er talað um. Það leiðir fyrst og fremst hugann að þeirri spurningu, hvað er að kunna sér hóf. Hvað er að kunna sér hóf?

Platon svaraði þeirri spurningu.

Það koma fram hjá frsm., að áfengisvandamálið væri ekki einkamál Alþfl. og þar með var undirstrikað að það ættu fleiri aðilar við þetta vandamál að glíma en Alþfl. Í ljósi þess, að það sé ekki bara auglýsingamennska, heldur einnig alvara sem liggi á bak við þá þáltill. sem hér er sett fram, ákvað ég að taka til máls. Engu að síður geri ég ráð fyrir að sumt af því, sem ég á eftir að segja hér á eftir, sé í algjörri andstöðu við mikinn meiri hluta þingsins. Þegar menn snúa sér að svona vandamálum er yfirleitt byrjað á að minnast á kennarana. Þeir eiga að auka fræðslu sína, þeir eiga að leysa þessi mál. Þetta gildir líka þegar kynlífið er tekið fyrir. Þá snúa menn sér að kennurunum. Þeir eiga að veita fræðslu um þetta. Hvernig er svo samræmið hjá okkur Íslendingum? Hvenær verður unglingur sjálf sín ráðandi að íslenskum lögum? Er það þegar hann verður 20 ára? Nei, það er nú stórum fyrr. Engu að síður er sá fáránleiki í íslenskum lögum, að menn mega ekki kaupa áfengi fyrr en þeir eru 20 ára. Ég tel að eitt af því fyrsta, sem ætti að gera ef við snúum okkur að vandamálinu sjálfu, sé að lækka þennan aldur niður í 18 ár t.d. Hvers vegna? Ef það er eitthvað til í skrafi hófdrykkjumannanna um að þeir kunni að drekka hlýtur að vera rétt að láta æskuna læra drykkjuvenjur á vínveitingastöðunum, en ekki á Hallærisplaninu. Það er alveg rökrétt. Og þrátt fyrir allt hef ég það mikla trú á hinum fullorðnu og drykkjuvenjum hófdrykkjumannanna að unglingarnir geti meira lært ef þeir fara á vínveitingahús og drekka þar en ef þeir fara í svokallaða „kanondrykkju“. Það er líka lausn á hluta af hinum félagslegu vandamálum þessarar æsku sem er úthýst úr íslensku skemmtanalífi að stórum hluta. Hvernig í dauðanum dettur okkur í hug að sú æska, sem er að vaxa upp, sé svo ósjálfbjarga, sé svo aum að hún geti ekki náð sér í áfengi? Menn leystu þetta 14 og 15 ára gamlir þegar ég var að alast upp. Það var enginn svo aumur, ef hann ætlaði að ná sér í brennivín, að hann gæti ekki náð í það á þeim aldri. Við komum aftur á móti alveg í veg fyrir að æskan eigi kost á því að vera í flestum dansstöðum borgarinnar vegna þess að þar er selt áfengi. Við þurfum alveg skilyrðislaust að skoða þetta mál frá grunni. Hvaða fræðslu vill hv. þm. taka fyrir? Hvað á kennarinn að segja? Á hann að segja barninu að það eigi ekki að neyta áfengis? Á hann að segja barninu að það séu miklar líkur á því, að ef það neyti áfengis verði það ofdrykkjunni að bráð? Á hann að segja því að neyta áfengis í hófi? Er það eitthvað af þessu sem hann á að segja eða snýst spurningin fyrst og fremst um hvort kennarinn er reiðubúinn að vera til fyrirmyndar í þessum efnum jafnt innan skólans sem utan, eins og erindisbréfið leggur honum skyldur á herðar? Ég held að við þurfum að snúa okkur fyrst að hinum mikla áróðri sem er með drykkju og með reykingum í þessu landi, hinum gífurlega sterka áróðri sem er með neyslu þessara fíkniefna. Sterkasta auglýsing sem ég hef sé á ævi minni, svo sálfræðilegt og félagsfræðilegt snilldarverk að mig setti hljóðan, er kvikmyndin „Grease“. Aðalhetjurnar í myndinni reykja ekki né drekka í einkalífi, en báðar standa uppi sem algjörir sigurvegarar í myndinni um leið og þeir hafa tekið upp þessar venjur. Myndin var sýnd við metaðsókn á Íslandi og árangurinn var auðsær fyrst á eftir. Reykingar jukust í hópi þeirra sem ég umgekkst á þessum tíma. Hvað er það fyrsta sem við sjáum þegar við fáum menninguna frá Norðurlöndum í kvikmyndum til Íslands? Hér um bil hver einasti maður er látinn reykja. En það er búið að klippa allt kynlíf burt. Það er svo miklu, miklu hættulegra en áfengið og tóbakið. Það mundi spilla landi og lýð. Þorum við að snúast gegn þessu? Þorum við að gera okkur grein fyrir því, að meinleysislegar auglýsingar uppi á vegg eru smámunir miðað við svona áróður? Þorum við t.d. að banna það í sjónvarpi að þar sjáist menn reykjandi? Þorum við að ýta myndum til hliðar og heimta að þær séu klipptar ef áfengisneysla í myndunum er á þann veg að hún leiði tvímælalaust til meiri drykkju? Ég segi nei. Við þorum alls ekki að gera þetta. Við erum ofstækismenn ef við tölum um svona lagað. Það má vel vera að sumir telji að það vinnist stórir sigrar ef við samþykkjum hér að það verði að draga úr heildarneyslu vínanda og það verði að fækka áfengisútsölustöðum. Hvar? Á að leggja þá niður úti á landi? Þeir tala nú um dreifbýlisstyrkinn þar, - eiga reyndar við vökva sem strandferðaskipin sem koma að utan og flytja þeim. Eru menn að leggja til að áfengisútsala verði bönnuð hér í Reykjavík'? Á að setja upp kvótakerfi á drykkjuna? Hvað eru menn að tala um? „Að skilgreina eðlilega uppbyggingu „meðferðarkeðju“ og auka stuðning við áhugamannasamtök,“ stendur hér. Og svo stendur hér líka: „að stórauka skipulagða fræðslu og upplýsta umræðu um áfengismálastefnu“. Það mun náttúrlega vera allt annað skraf en ég er að viðhafa hér sem þar er verið að tala um, allt aðrar umræður. Það eru virðulegar umræður í sjónvarpi með þremur eða fjórum læknum og nokkrum fyrrv. alkóhólistum og kannske að stjórnandinn sé hófdrykkjumaður. Hins vegar kemur í seinustu greininni fram siðferðileg skilgreining sem ég vil taka undir og undirstrika sem rétta. Verslun ríkisins með áfengi leggur ríkisvaldinu skyldur á herðar. Þetta vil ég taka undir. Mér væri ósárt um þó hver einasta króna, sem kemur inn vegna sölu áfengis, færi í að draga úr þessu böli. Við heyrum það gjarnan hjá stuðningsmönnum hófdrykkjunnar, að það sé stórkostleg skerðing á persónufrelsinu ef það verði sett á áfengisbann. Það er nú svo með persónufrelsið. Ég minnist þess, að ég las það í skóla í kennslubók í ensku að ágætur maður labbaði eftir götunni og veifaði stafnum sínum kringum sig og sló næsta mann í hausinn. Það vakti reiði þess sem varð fyrir högginu, og hélt hann því fram að ekki mætti gera þetta. Hinn svaraði: Ég er frjáls maður í frjálsu landi og má gera það sem mér sýnist. - En sá, sem varð fyrir högginu, átti svar við þessu og sagði: Þar sem nefið mitt byrjar endar þitt frelsi. - Ég held að þegar menn tala um frelsið í þessu sambandi mættu þeir líka stundum hugleiða hvaða rétt þeir eru að skapa börnum þessa lands. Hvar er þeirra réttur? Hvar er þeirra frelsi, að sitja uppi með þau áfengisvandamál sem þessi þjóð situr uppi með? Einn af lærðustu félagsfræðingum þessa lands sagði við mig einu sinni þegar við ræddum þessi mál: Það tala allir um að Jón drekki, en það spyr enginn: Hvers vegna drekkur Jón? - Ég held að lausnin sé ekki kommúnismi, en ég trúi því að hægt sé að gera mjög margt róttækt til að auðvelda mannleg samskipti eða draga úr erfiðleikum einstaklinga til mannlegra samskipta. Það er hægt að gera þetta í skólum, það er hægt að gera þetta í frjálsum félagasamtökum og það er hægt að gera þetta með persónulegum ráðleggingum. Ég vænti þess aftur á móti, að Alþ. geri sér grein fyrir því og alþm., að þeir verða hlægilegir og þingið einnig ef þeir ætla að fara að segja æskunni, 17, 18, 19 og 20 ára, að drykkjuvandamál hennar séu vandamál þessa lands. Nei, þá skulum við byrja nær okkur. Það eru drykkjuvenjur hinna fullorðnu sem eru vandamál þessa lands. Það eru drykkjuvenjur opinberra starfsmanna m.a., toppa í þessu þjóðfélagi, sem bera þunga ábyrgð í starfi sínu. Ég held líka að hófdrykkjumenn megi hugleiða það í fullri alvöru, hvort þeir séu af göfuglyndi sínu e.t.v. reiðubúnir til að gefa örlítið eftir af sínu persónulega frelsi til að draga úr þessum bölvaldi.



Herra forseti. Það er ekki ofmælt að áfengisvandamálið er alvarlegasta vandamál Íslendinga nú og þá að meðtöldum efnahagsmálunum. Það kemur fram í grg. með þessari þáltill. að það deyja árlega 250 manns hér á landi úr sjúkdómum sem rekja má beint eða óbeint til ofneyslu áfengis. - Það eru þrjú atriði sem ég vil drepa á í örstuttu máli. Í fyrsta lagi vil ég benda á hið gífurlega starf sem sjálfboðaliðasamtök hafa unnið, svo sem AA og SÁÁ. Þar hefur verið unnið einstakt og fórnfúst starf sem hefur skilað verulegum árangri. Það hlýtur því að vera eitt af höfuðatriðum í stefnu ríkisvaldsins, í baráttu ríkisvaldsins við ofdrykkju, að styðja með fjárframlögum og öðrum aðgerðum þessi félagasamtök, því að þau hafa sýnt að þau hafa náð undraverðum árangri. Í öðru lagi vil ég taka sérstaklega undir þau atriði í þáltill. að reyna að halda fjölgun útsölustaða á áfengi í skefjum. Einnig vil ég benda á að menn hugsi betur um verðlagningu á víni. Þó að einu sinni hafi verið sagt að áfengi megi vera eins dýrt og hverjum sýnist, þá væri það alltaf þess virði þá er slíkt ekki rétt. Það eru takmörk fyrir öllu m.a. hvað hlutir geta kostað. Ég held að ein flaska af venjulegu sterku víni kosti á bilinu 16–18 þús., ef ég man rétt, eftir síðustu hækkanir. Ef sams konar flaska kostaði til að mynda 32 þús. eða tvöfalt verð er ég ekki í vafa um að sala á þessum veigum mundi stórminnka, einfaldlega vegna þess að menn eiga ekki peninga fyrir þeim. Það er þessi takmörk á verðinu sem ég er að tala um. Ég er ekki að tala um að hækka allt áfengi þannig, heldur reyna að halda verðlagi á léttu víni jafnvel eins og það er nú. Ég hef trú á því, eins og reyndar hefur verið að þróast á undanförnum árum með því að hækka sterka vínið meira en létta vínið, að sérstaklega yngra fólkið hefur farið meira yfir í létt vín. Heildarneyslan hefur ekkert aukist, en drykkjuvenjurnar hafa eitthvað batnað. Ég held að við ættum að reyna að halda áfram á þeirri braut að reyna að minnka neysluna. Neysluna er ekki mjög auðvelt að minnka hér á landi, því neysla Íslendinga á áfengi, hvort sem við miðum við skýrslur áfengisverslunar eða tökum líka inn í eitthvað áætlað magn af heimabruggi og smygli, er mjög lítil miðað við aðrar þjóðir. En það liggur fyrst og fremst í allt öðru, í bjórdrykkju og rauðvínsdrykkju og drykkju á þeim vínum sem eru þjóðareinkenni í landinu. Fimm ára börnum í Frakklandi er ekki gefin mjólk. Þeim er gefið rauðvín og þykir sjálfsagt og eðlilegt. Þetta er hluti af þjóðareinkennum þeirra og það er ekki okkar að setja út á það. Einnig hefði ég trú á því, að ef farin yrði sú leið að hækka verð á sterkum drykkjum verulega, eins og er talað um, e.t.v. að tvö- eða þrefalda það, og halda léttu vínunum óbreyttum mundi það hamla gegn heimabruggun að verulegu leyti. Ef hægt væri að kenna Íslendingum að drekka, sem er ekki létt verkefni, held ég að þetta væri leið sem hægt væri að fara í þessu máli. Þriðja atriðið, sem mig langaði til að benda á, er fræðsla. Þótt hv. þm. Ólafur Þórðarson hafi ekki mikla trú á því vil ég benda á verulegan árangur hvað varðar reykingar, sem hefur náðst á undanförnum árum einmitt í skólum, og kennarastéttin á þakkir skildar. Ég veit ekki betur en að árangur sé að koma í ljós af þessari baráttu. Hann spurði: Hvað á að kenna? Hvað á að fræða? Á að segja nemendum að drekka hóflega? Ég held ekki. Ég held að eigi að skýra fyrir þeim hvað ofdrykkja sé. Ég heyrði áðan hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að hún hafði ekki gert sér neina grein fyrir hvað ofdrykkja er, talaði að mínu mati af fullkomnu þekkingarleysi um þennan líffræðilega sjúkdóm sem er arfgengur að margra mati, - sjúkdómur sem menn geta verið haldnir þótt þeir smakki aldrei áfengi. Smábörn geta verið ofdrykkjumenn og bindindismenn geta líka verið ofdrykkjumenn þó að þeir smakki aldrei vín. Það eru einkenni ofdrykkjunnar sem koma fram þegar ofdrykkjumaður smakkar vín. Ofdrykkjumann er hægt að bera saman við sykursjúkling sem má ekki borða sykur. Það er líka eina lækningin fyrir ofdrykkjumann að hætta að drekka áfengi, en hann er jafnmikill ofdrykkjumaður samt sem áður. Það sama gildir með sykursjúklinginn, að þó hann borði ekki sykur er hann sykursjúkur eftir sem áður. Þetta eru atriði sem ég hélt að fólk vissi almennt, en ég sé að það er ekki almennt vitað hér. Það er þetta sem ég vildi láta börnin fræðast um í skólum, um orsakir þessara sjúkdóma, skaðsemi og þau félagslegu vandamál sem koma upp við ofneyslu á áfengi. Það mætti tala lengi um þetta. Eitt atriði kom einnig fram í máli hv. 3. þm. Suðurl., Jóns Helgasonar, um veitingar í opinberum veislum. Mér finnst ekki nema sjálfsagt að hið opinbera gangi á undan með það að veita ekki sterka drykki í opinberum veislum. Það er svo langt síðan ég hef verið í opinberri veislu að ég man satt að segja ekki hvort þessu var hætt, en það var talað um það á sínum tíma að veita ekki sterka drykki í opinberum veislum. Það má vera að mig rangminni að þetta hafi þegar verið afnumið. Ef það er ekki er sjálfsagt að það verði gert. Þessi þrjú atriði sem ég greip út úr: stóraukinn stuðningur sem ég vil láta áhugasamtökum í té, hækkun á verði sterkra drykkja og aukin fræðsla, eru að mínu mati mikilvægustu atriðin í þeirri væntanlegu stefnumótun sem við fjöllum hér um.



Herra forseti. Ég kem hér fyrst og fremst til að lýsa stuðningi mínum við þessa þáltill. - 1. flm. hennar, hv. 6. þm. Norðurl. e., gerði ítarlega grein fyrir ástandi þessara mála og reyndar fleiri hv. þm. sem hér hafa talað. Ég er sjálf lítið fyrir að halda langar ræður og sé ekki ástæðu til að gera það frekar nú. Það hefur margt athyglisvert komið fram í þessum umr. og áreiðanlega er þar ekkert ofsagt. Það hefur verið minnst á að hugarfarsbreytingar væri þörf. Það er alveg rétt, að hugarfarsbreyting hefur sem betur fer átt sér stað undanfarið og fer vaxandi. Ég held að flestir hafi orðið varir við það. Það er fyrst og fremst að þakka þeim mönnum sem hafa farið í meðferð vegna áfengisvandamála. Þetta er ekki lengur feimnismál hjá þeim. Þeir eru ekki lengur í felum, heldur koma þeir fram sjálfir og leggja sitt af mörkum við að upplýsa aðra, t.d. í skólunum. Þeir fara inn í skólana og tala þar um sín áfengisvandamál. Slík fræðsla er áreiðanlega mikils virði og til mikils gagns. En hvaða leiðir á að fara í þessum efnum og hver er árangursríkust? Ég er ekki tilbúin að tjá mig um það nú. En eitt er víst, að fræðsla og aftur fræðsla er mikils virði. Það verður að skoða þetta mál vel og hafa samráð við þá sem best þekkja til og þá ætti ekki að ganga fram hjá þeim sem eru reynslunni ríkari. Ég vil ítreka stuðning minn í þessu máli. Ég tel það hvorki einkamál Alþfl. né flokkspólitískt mál. Áfengisvandamálið er ekki íslenskt fyrirbæri og ég stórefa að lausnin felist í Karli Marx eða fræðum hans, eins og hv. 8. landsk. var aðeins að ýja að áðan. Þetta er vissulega alvarlegt þjóðfélagsvandamál. Ég tek undir það með flm. till., að áfengisvandi Íslendinga er orðinn svo alvarlegur að stjórnvöld geta ekki látið hann afskiptalausan.



Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir sem þetta mál hefur fengið. Ég er þeirrar skoðunar staðfastlega, að öll umr. um þetta mál sé af hinu góða. Það væri mjög freistandi að fara út í að svara ýmsu af því sem hér hefur verið borið á borð, misjafnlega greindarlegt sumt. Ég vil eingöngu segja það, að þegar ég vitnaði til þess, að bindindismenn kynnu að vera fullir af ofstæki í þessum málum, var það eingöngu til að draga upp andstæðar myndir af því hvernig um þessi mál ætti að tala og ætti ekki að tala. Ég hefði kosið að heyra álit heilbr.- og félmrh. á þessu máli úr því að hann hefur verið viðstaddur þessa umr., því ekki heyrir það nú síst undir hans rn. að fjalla um þetta. Ég vil taka skýrt fram, að í till. er þess getið, að haft skuli samráð við öll heildarsamtök í landinu, sem um þessi mál fjalla, áður en stefnan verður mótuð. Það er varla á færi eins þingflokks eða þingsins sjálfs að móta slíka stefnu án samráðs við þau samtök sem mest koma við þessi mál og mest fjalla um þau. Þá kom einnig fram hjá einhverjum að þessi till. markaði ekki stefnu. Það er auðvitað fjarstæða. Þessi till. markar mjög ákveðna stefnu. Kemur það skýrt fram í till. sjálfri ef menn lesa hana vandlega. Auk þess nefndi ég nokkur dæmi í framsögu minni um ráð sem hægt væri að beita og beitt væri í öðrum löndum. Þannig var tekið skýrt fram hvaða aðferðum mætti beita. Um hugleiðingar hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur ætla ég ekki að fara mörgum orðum. Það er rétt hjá henni, að ekki er vitað hvort áfengissýki er af efnafræðilegum orsökum eða arfgeng eða af hvaða ástæðum hún er. Þar greinir menn mjög á um orsök annars vegar og afleiðingar hins vegar. Ég get einnig tekið undir það með henni, að ekki er vafi á að firring nútímasamfélagsins á mjög umtalsverðan þátt í áfengisneyslu og aukningu á henni. Ég segi að lokum, herra forseti, að ég vænti þess, að þessi umr. geti orðið upphaf einhverra þeirra umr. hér á þingi er geti leitt til þess, að hið opinbera marki afgerandi og ákveðna stefnu í áfengismálum. Í þeim efnum mætti svo sem byrja á því að hætta að veita áfengi í opinberum samkvæmum. Það er afskaplega einfalt mál og einföld ákvörðun að taka í stjórnarráði á fundi hæstv. ríkisstj. Það er svo ótalmargt sem má gera í þessu, og orð eru til alls fyrst. Ég þakka öllum þeim, sem hafa tekið þátt í þessari umr., og þakka það kannske mest að menn hlógu ekki mikið undir þessari umr. Það voru ekki margir hér inni sem hlógu. Menn hafa líklega gert sér grein fyrir því, að hér er alvörumál á ferðum. Ég man eftir umr. hér á þingi um áfengismát þar sem hálfur salurinn veltist um á meðan var verið að tala um þau. Á meðan liggja menn fársjúkir svo tugum og hundruðum skiptir á sjúkrahúsum, geðsjúkrahúsum og spítölum, um allt land og eru að deyja af þessum kvilla. En sem betur fer gerðist það ekki núna að mikið væri hlegið. Það hefur líklega orðið einhver breyting á afstöðu manna til vandans.



Herra forseti. Með þeirri till. til þál., sem hér er lögð fram, mun reyna á hvort hv. Alþ. vill taka af skarið um það, hvort hægt er að fá aflétt hættu- og vandræðaástandi sem bæjarstjórnir í Keflavík og Njarðvík hafa reynt að.fá leyst úr árangurslaust í nær 20 ár. 11. nóv. s.l. voru þessi svokölluðu tankamál til umr. hér í Sþ. Þar kom fram í máli tveggja hæstv. ráðh., að mikið vantar á að niðurstaða sé fengin í hvernig með málið verður farið. Hvorugur ráðh. aftók að um málið yrði fjallað í ríkisstj. Af því, sem fram hefur komið, verður að ætla að þar eigi það ekki greiða leið. Með því að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir, mundi hæstv. Alþ. taka af öll tvímæli og fela hæstv. utanrrh. að flýta málinu eins og tök eru á. Flm. vilja tryggja, að um málið verði ekki þras í ríkisstj., og taka undir þá skoðun hæstv. utanrrh., að málið heyri undir hann einan. Ákvörðun um að velja olíustöð- stað í Helguvík er tekin að vandlega athuguðu máli. Tekið hefur verið tillit til jarðfræðilegra atriða varðandi strauma vatns neðanjarðar, jarðskjálftavirkni, vindáttar og ölduhæðar, skipulags brunavarna, olíumengunarvarna og náttúruverndarsjónarmiða, svo nokkuð sé nefnt. Allt þetta er m.a. forsenda fyrir algjörum einhug sveitarstjórnarmanna um staðarvalið. Í grg. með till. kemur fram í stuttu máli flest sem máli skiptir. Meðal fskj. er sýnishorn af samþykktum og bréfum sem bæjarráðin hafa látið frá sér fara á undanförnum árum. Allt of langt mál hefði verið að láta prenta allar þær skýrslur sem hafa verið fengnar um málið, m.a. frá Brunamálastofnun, Siglingamálastofnun, Hafnamálastofnun, Heilbrigðismálastofnun ríkisins, heilbrigðismálafulltrúa Suðurnesja og skipulagsstjóra ríkisins. Þá má geta þess, að talsvert mun liggja hjá varnarmálanefnd, þ. á m. skýrsla nefndar sem fyrrv. utanrrh. skipaði fljótt eftir að hann tók við embætti til að gera úttekt á olíutönkum varnarliðsins og leiðslum frá þeim að höfninni. Ekki hefur skýrsla nefndarinnar komið fyrir augu sveitarstjórnarmanna syðra. Í framhaldi af þessari úttekt hefur verið unnið við að sandblása tankana að innan. Botnar í mörgum þeirra eru mjög illa farnir af tæringu. Komið hefur fyrir að sandblásturinn hafi farið í gegn. Í tæringarpollana er klístrað maki og síðan málað yfir. Að dómi fagmanna er þetta tjasl aðeins til bráðabirgða. Eftirlit af hálfu Íslendinga með þessari viðgerð er ekkert. Siglingamálastofnun eða deild þar hefur eftirlit með slíkum verkum hér á landi, en í þessu sem mörgu öðru virðast íslenskar reglur ekki gilda þegar kemur inn fyrir vallargirðinguna. Miðað við hvað næstu nágrannar eiga hér mikið í húfi leyfi ég mér að skora á hæstv. utanrrh. að sjá svo til að eftirlit verði eftirleiðis með viðhaldsvinnu olíutanka varnarliðsins. Mér er kunnugt um að Siglingamálastofnun er ekkert að vanbúnaði að taka þetta eftirlit að sér ef henni verður falið það. Sveitarstjórnirnar í Keflavík og Njarðvík eru nú búnar að standa í nær þrjátíu ára stríði við varnarmáladeild um að létta þessari plágu af íbúunum, eins og fyrr er sagt. Oft hefur þetta verið til umræðu í blöðum og eitt sýnishorn af því hef ég hér úr Þjóðviljanum 19. 12. 1978, með leyfi forseta: „Frá því 1974 hefur sem sagt ekkert verið gert í þessu alvarlega máli. Menn stinga einfaldlega höfðinu í sandinn og bíða þess rólegir að vatnsból Suðurnesja verði eyðileggingunni að bráð. Í þessari staðreynd speglast enn og aftur undirlægjuhátturinn gagnvart hernum í heiðinni. En það er ekki aðeins herinn sem ber ábyrgð, heldur ekki síður þeir embættismenn sem um málið hafa fjallað og stungið háskalegum niðurstöðum undir stól. Nýbökuðum ráðh. utanríkismála og heilbrigðismála og formanni varnamáladeildar og heilbrigðiseftirlits ber að hreinsa embætti sín af ábyrgðinni áður en það verður of seint. Fyrirrennarar þeirra í þessum embættum hafa í þessu máli sýnt slíkt fyrirhyggjuleysi að furðu gegnir, en slíkt hefur því miður verið einkenni fyrir samskipti Íslenskra ráðamanna við herinn.“ - Ég læt þetta duga af blaðamat. Áður hefur komið fram hér á Alþ. að öll vatnsból Suðurnesjamanna eru í stórhættu vegna olíumengunar. Ég læt nægja að vísa til þeirra umræðna hvað þann þátt varðar. Hér skal hins vegar bent á að tankarnir og leiðslurnar hafa lengi staðið í vegi fyrir skipulagi. Hluta af svæðinu, sem þessi mannvirki teppa er nú rætt um sem væntanlegan miðbæ fyrir Keflavík og Njarðvík sameinuð í eitt sveitarfélag. Út yfir allt tekur þó sú hætta sem næsta byggð er í. Læt ég hvern og einn um að hugleiða hvað þá gæti skeð ef tankur gæfi sig skyndilega og olían flæddi að byggðinni. Stöðugur straumur stórra bíla með eldsneyti fyrir flugvélar gegnum Keflavík og suður Reykjanesbraut á Keflavíkurflugvöll er síður en svo hættulaus og mál að því glæfraspili linni. Við höfum leigt varnarliðinu tanka frá endurkomu þess árið 1951. Þeim væri vorkunnarlaust að leigja okkur horn í birgðastöð sinni, ef þeir fá að byggja hana, og létta þar með af þessum flutningum á fjölförnustu leið landsmanna. Það var fyrst í tíð núv. utanrrh. að hlustað var á kröfur sveitarstjórnarmanna í Keflavík og Njarðvík um að fjarlægja tanka varnarliðsins. Hann mun hafa haft samband við æðstu menn NATO og í framhaldi af því skipaði hann nefnd til að ræða við fulltrúa NATO um lausn á málinu. Ráðh. gerði sér grein fyrir að hér var um stórt og alvarlegt mál að ræða. Hann skammtaði nefndinni stuttan tíma til að ljúka samningum og mun hafa tryggt framgang málsins ef samningar næðust. Nefndinni tókst að ljúka verki sínu nokkurn veginn á tilsettum tíma og ná samkomulagi sem bæjarstjórnirnar í Keflavík og Njarðvík hafa samhljóða með öllum atkvæðum lýst sínum fyllsta stuðningi við. Í báðum bæjarstjórnum eru fulltrúar allra stjórnmálaflokka. Sveitarstjórnir nágrannahreppanna hafa enga aths. gert við þetta samkomulag. Síðan í maí hefur samkomulagið legið hjá varnarmáladeild án þess að frekar hafi verið aðhafst svo vitað sé. Ekkert hefur komið fram sem gefur tilefni til þess að efast um góðan hug núv. utanrrh. í málinu. Þó virðist það komið í strand. Samningar um meðferð á sorpi stóðu í 15 ár, þ.e. sorphreinsun á vellinum. Öllum hér er kunnugt hvernig gengið hefur með flugstöðvarbygginguna. Eins og ljóst ætti að vera af því, sem hér hefur verið rakið, þolir þetta svokallaða tankamál ekki sömu málsmeðferð. Framkvæmdir munu taka um 7 ár. Lengur en það verður ríkjandi ástand ekki þolað. Leiðsluna þarf að færa, eins og Njarðvíkingar hafa margbeðið um og loks voru vilyrði fyrir að gera í vor. Tankana, sem standa næst byggðinni, verður að taka úr notkun og helst eiga þeir að fara burt hið bráðasta. Sá er munur á þessari framkvæmd og öðrum sem fjallað er um hér á hv. Alþ., að hún er okkur að kostnaðarlausu. Þeir menn munu til sem ekki mega heyra nefnt að NATO eða varnarliðið greiði kostnað við framkvæmdir hér á landi. Hugmyndinni um slíkt hefur verið valin nafngiftin „aronska“ og þar með lögð að líku við að tekin væri greiðsla fyrir þá aðstöðu sem varnarliðið hefur hér. Hér skal engin afstaða tekin til hugmynda um „aronsku“, hins vegar á það bent, að hér hefur verið í framkvæmd öfug ,aronska“ sem lengi bitnaði harkalega á sumum sveitarfélögunum fyrir sunnan. Þau höfðu árum saman bein útgjöld af varnarliðinu með því að sitja uppi með allt að 20% íbúanna gjaldfría varnarliðsmenn. Mörg fleiri dæmi mætti nefna um öfuga „aronsku“ í samskiptum okkar við varnarliðið. Slíkt kemur ekki þessu máli við, en mætti taka upp sérstaklega. Hér er um að ræða framkvæmd sem NATO getur ekki komist undan ef hér á að vera varnarlið um óákveðinn tíma, svo sem allar líkur benda til. Yfirmenn NATO hafa nú viðurkennt að ekki sé seinna vænna að hefjast handa. Það stendur á okkur að svara. Vandamálið er tilkomið vegna ákvörðunar hv. Alþingis á sínum tíma um að hér skuli vera varnarlið staðsett í Miðnesheiði. Það er því rökrétt að ætlast til þess, að hér á hv. Alþ. fáist úrskurður í málinu. Alþ. hefur skapað vandann og því ber að leysa hann. Þeir, sem telja ástæðu til að hafa hér varnarlið, hljóta að gera sér grein fyrir að því fylgir ýmislegt, m.a. birgðir af olíu. Aðstöðu til þess að hafa slíkar birgðir í landinu hljótum við að leggja til, en að sjálfsögðu gerum við kröfu til þess, að frá tönkunum og öðru sé gengið samkvæmt ströngustu reglum. Samkomulag það, sem hér um ræðir um olíubirgðastöð í Njarðvík, gerir ráð fyrir að fyllstu kröfur séu uppfylltar. Trúlega mun eitthvað af þm. vilja afgreiða þetta mal með gamalkunnum söng: Ísland úr NATO, herinn burt. - Þá þm. vil ég minna á að ef þeir styðja þá ríkisstj., sem er við völd og engin áform hefur um að reka herinn burt með allt sitt dót, þá bera þeir fulla ábyrgð á því ástandi sem íbúar Keflavíkur og Njarðvíkur búa við vegna þessara olíutanka og þess sem þeim fylgir. Okkar krafa er að úr þessu verði bætt eins fljótt og mögulegt er. Herra forseti. Ég legg til að þessu máli verði vísað til hv. utanrmn. og leyfi mér að vona að hún afgreiði það fljótt og vel.