Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Í sambandi við þetta frv. er sérstaklega tekið fram í grg., að atvmrh. hafi skipað þriggja manna nefnd til að athuga verðlag á nauðsynjavörum, og virðist starf og rannsóknir þessarar nefndar hafa verið undirbúningur undir og tilefni til þessa frv., sem hér liggur fyrir. N. hefir skilizt, að mikið nauðsynjamál er að reyna að draga úr dýrtiðinni, en hinsvegar er slæmt að þurfa að grípa til þess að setja lagaákvæði um, hvað sé hæfilegt útsöluverð á vörum í landi, þar sem samvinnustefnan er eins öflug og hér, og ég álít nauðsynlegt að taka fram í sambandi við þetta mál, að það sé ekki fram komið til þess að lýsa vantrausti á .kaupfélögunum, eða því, að þau séu ekki fær um að halda vöruverðinu niðri. Ég get hugsað mér, að verðlagsnefnd þessari verði aðallega ætlað að sjá um verð á þeim vörum, sem einokunarhringarnir verzla með, svo sem kolum, salti og olíu. Það eru vörur, sem kaupfélögin og samvinnufélögin hafa ekki ráðið yfir svo miklu magni af, að þau hafi getað skapað rétt verðlag á þeim. Það má segja, að það séu næstum eingöngu þær vörur, sem einokunarhringarnir verzla með, sem ekki hefir tekizt að fá rétt verð á. Ég vil taka það fram um leið og ég greiði atkv. með þessu frv., að ég álít, að þessi n. eigi aðallega að beina valdi sínu gegn því verði, sem hringarnir hafa skapað. Þar sé ég, að rétt er, að ríkisvaldið gripi inn í og setji lög og skipi n. til að halda uppi hagsmunum landsmanna í baráttunni við þessa einokunarhringa, sem reynslan hefir sýnt, að ekki tekst að sigra með samvinnufélagsskap. Ég vil taka þetta sérstaklega fram í sambandi við atkvgr. mína í þessu máli. Jafnframt vildi ég skjóta því til hæstv. ríkisstj., að hér fer að verða allmikið um þessar verðlagsnefndir, og ég held, að rétt væri að athuga, hvort ekki væri hægt að setja saman í eina n. þessar verðlagsnefndir sem til eru, bæði fyrir mjólk og kjöt. Álít ég rétt, að athugað væri fyrir næsta þing, hvort ekki væri hægt að sameina þetta sem mest í eina n.

*Garðar Þorsteinsson: Ég gat um það við 2. umr., að allshn. mundi taka til athugunar að gera breyt. á 2. gr. þannig, að í stað Landssambands iðnaðarmanna yrði það Félag ísl. iðnrekenda, sem kysi fulltrúa í n., en þegar taka átti þetta fyrir á fundi, komu skilaboð frá hæstv. atvmrh. um, að hann bæði að fresta þessu. Síðan hefir ekki verið haldinn fundur í n., og ég því ekki heldur borið fram brtt., sem ég þó annars hefði gert, og vil ég því skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann sæi sér ekki fært að taka máið af dagskrá og fresta því þar til n. hefir tekið afstöðu til þessa atriðis.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson) : Ég tel rétt að geta þess, að allshn. hefir á þskj. 230 borið fram eina brtt. við frv. Þetta er þó aðeins orðalagsbreyting, sem ekkert snertir efni frv. og er aðeins gerð vegna þess, að við álitum það þannig í betra samræmi við almenna málvenju í ísenzkum lögum. Í sambandi við það, sem hv. 8. landsk. vakti máls á hér, um að það væri heppilegra, að í stað Landssambands iðnaðarmanna, sem á að skipa fulltrúa í n., kæmi Félag íslenzkra iðnrekenda, þá mun það rétt, að á þetta hefir verið minnzt í n., en engin afstaða tekin til þess. Ég fyrir mitt leyti er í vafa um, að breyta eigi þessu þannig. Ég álít ekki, að Félag íslenzkra iðnrekanda hafi innan sinna vébanda alla iðnrekendur landsins, heldur aðeins nokkurn hluta þeirra, og virðist því vafasamt, að í þeim félagsskap væru færari menn til þess að gegna þessum starfa heldur en í hinum. Í Landssambandi iðnaðarmanna eru aftur á móti menn, sem hafa yfir að ráða þeirri þekkingu, sem ætla má, að sé nauðsynleg til þess að geta gert sér grein fyrir, hvaða verðlag sé rétt, og þess vegna vil ég segja fyrir mitt leyti, að ég mun vera því andvígur, að þessi breyt. verði gerð.

Forseti (JörB) : Það hefir komið fram ósk um, að málið verði tekið út af dagskrá og umr. frestað um sinn, og mun ég verða við því, í von um, að ekki þurfi að fresta málinu lengi.

* Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson): Herra forseti! Landbn. hefir ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. vill afgr. það óbreytt í öllum aðalatriðum, en gerir ráð fyrir að koma með brtt. um nokkur smærri atriði. Minni hl. taldi sig mótfallinn málinu, en kvaðst mundu bera fram brtt., þegar sýnt væri, hvort málið gengi í gegn, og hefir hann skilað sérstöku nál. Það er því ekki reynt til þrautar, hvort n. geti staðið saman um einhverjar brtt. Meiri hl. áleit rétt að afgr. málið óbreytt til 3. umr., til þess að flýta fyrir því, þar sem nú er áliðið þings og mjög stór mál eftir. Hann áleit, að ekki skipti máli, hvort brtt., sem fram yrðu bornar, kæmu fram við 2. eða 3. umr. Eins og hv. alþm. er kunnugt, þá felur þetta frv. í sér þá aðalbreyt. frá núgildandi l., að í stað þess, að nú gildir það, að verðjöfnunarsjóðsgjald er takmarkað við ákveðið hámark, að það sé ekki yfir 8%, þá verði nú samkv. þessu frv. gjaldið lagt þannig á, að ákveðinn verðmunur verði á neyzlumjólk bænda og viðurkenndra búa á nærliggjandi svæði og hinsvegar búa í fjarliggjandi sveitum og þessu verðjöfnunargjaldi varið til að bæta upp þá mjólk, sem fer til vinnslu í viðurkenndum búum. Verðmunurinn á mjólk í nærliggjandi og fjarliggjandi búum á að vera sem næst því, sem kostar að flytja mjólkina frá markaðsstað fram yfir það, sem kostar að flytja vöruna unna. M. ö. o. á að taka upp þá reglu, sem nokkuð hefir verið rædd í sambandi við þetta mál, að sama verði gildi fyrir samskonar vöru, komna á sama sölustað. Ég vil ræða ofurlítið um þá mótspyrnu og umr., sem um þetta mál hafa orðið utan þings og innan. Sumir hafa haldið fram, að með þessu móti sé verið að ganga á rétt þeirra manna, sem nú njóta aðallega mjólkurmarkaðsins hér í Reykjavík og til skamms tíma hafa svo að segja einir haft sölu á neyzlumjólk. Því hefir verið haldið fram, að með setningu þessara l. og framkvæmd þeirra væri verið að ganga á rétt þessara manna. Nú vil ég ekki neita því, að í mjólkursölunefnd hafa komið fram árekstrar milli þeirra manna, sem næst markaðnum eru, og þeirra, sem fjær honum búa. En þessi ágreiningur hefir ekki komið fram vegna þess, að mjólkurlögin voru sett, heldur var hann til áður og hlaut að koma fram fyrr eða síðar. Og ástæðan var sú, að skapazt hafði aðstaða til þess að flytja inn á markaðinn meiri mjólk en hægt var að selja sem neyzlumjólk, og þess vegna varð að vinna úr nokkrum hluta hennar. Og þá hlaut að koma fram sú spurning, hverjir ættu að fá að selja mjólk sína sem neyzlumjólk og hverjir ættu að láta vinna úr sinni mjólk og búa þar með að því lakara verði, sem vinnslumjólkin gefur. En ástæðan til, að þessi aðstaða skapaðist, var sú, að á síðari árum hafa fengizt stórfelldar samgöngubætur á fjarlægum svæðum, bæði sem vegabætur og líka vegna þeirra nýju flutningatækja, sem þekktust ekki áður, sem sé bifreiðanna. Þessi mikla breyt. gerði mönnum kleift að flytja mjólk til markaðanna miklu lengri veg en áður, og ríkið hjálpaði bændum, sem bjuggu á fjarliggjandi stöðum, til þess að koma upp vinnslubúum, sem gerði enn kleifara að nota markaðinn. En hin bætta sala, hin bætta aðstaða gegnum mjólkursölunefnd, aukin ræktun, bættar engjar og tún gerðu það að verkum, að bændur hafa komið sér upp kúabúum, þar sem slíkt þekktist ekki áður. Þetta er ástæðan til, að árekstur hlaut að myndast milli þeirra, sem áður höfðu markaðinn, og hinna nýju manna, sem voru að sækja inn á hann. Þessi hagsmunastreita var komin áður en mjólkurlögin voru sett og farið að framkvæma þau. Að vísu var þessi árekstur ekki orðinn mjög áberandi, því að harðvítug samkeppni um mjólkurmarkaðinn hlýtur ætíð að verða báðum aðiljum til stórtjóns. Þess vegna var um nokkurt skeið einskonar vopnaður friður, af því að menn sáu hilla undir skipulag, sem mundi bæta það ástand, sem komið var. En það er vitað, að ef þessi l. hefðu ekki komið þá bráðlega, hefði hlotið að koma harðvítugt stríð milli þessara aðilja, sem svo andstæðra hagsmuna höfðu að gæta, þeirra, sem höfðu markaðinn fyrir, og þeirra, sem voru að sækja inn á hann, og við höfum reynslu fyrir því frá síðustu árum, hvað slíkt stríð hefir í för með sér. Slíkt stríð átti sér stað milli mjólkurbús Mjólkurfélags Reykjavíkur og mjólkurbús Thor Jensens. Þessi tvö bú settu upp hverja búðina á fætur annari til þess að ná undir sig mjólkurmarkaðnum hér í bæ. Þannig voru stundum tvær búðir hvor við hliðina á annari eða hvor á móti annari í sömu götu, og kostnaðurinn hjá framleiðendunum við að halda uppi öllum þessum búðum var orðinn stórkostlegur. Þessi samkeppni var þess valdandi, að á stuttum tíma lækkaði útsöluverðið um 10 aura, af því að hver setti niður fyrir öðrum. Þessi saga hefði endurtekið sig í miklu stærri stíl en nokkru sinni áður, ef ekki hefði verið hafizt handa og komið á skipulagi, sem varnaði mjólkurstríði. En hefði það ekki verið gert, er sýnilegt, hvernig endirinn hefði orðið. Það hefði endað með fullkominni verðjöfnun milli þessara aðilja, en bara þannig, að mjólkin hefði farið neðst niður í það, sem framleiðendur hefðu séð sér hag í að selja hana móts við að vinna úr henni, eða m. ö. o., verðjöfnunin hefði farið langt niður fyrir það, sem hugsanlegt var, að framleiðendur stæðust við að selja hana. Nú komu mjólkursölulögin í veg fyrir þetta, en sumir hafa haldið því fram, að það hafi verið ógæfa, að l. komu svo snemma, því að ef samkeppnin, með því tjóni, sem henni hlaut að fylgja, hefði fengið að sýna sig til fulls, hefði l. verið tekið með miklu meiri ánægju en raun bar vitni um, af sumra hálfu að minnsta kosti. Eins og ég hefi sýnt fram á, þá er aðstaðan orðin þannig hjá bændum, bæði uppi í Borgarfirði og eins austanfjalls, að ómögulegt er að halda þeim úti af markaðinum. Það er ekki hægt að vernda sérréttindi okkar, sem nær búum, nema með l. um, að þeir, sem næstir byggju markaðnum, skyldu einir hafa rétt til hans, en það væri fjarstæða, sem ekki þýðir að ræða um. Það næði vitanlega engri átt, að Alþingi færi að lögbjóða, að viss hluti bænda skyldi búa að bezta markaðnum, enda er alveg útilokað, að slík l. yrðu nokkurntíma samþ. á Alþingi. Þess vegna er ekki um annað að ræða en að setja mjólkursölulög og framkvæma þau á þeim grundvelli, sem aðstaða til mjólkursölu var búin að skapa þessum mönnum; þeir fengju svipaða íhlutun um mjólkursölu, en verkaskipting yrði viðhöfð þannig, að þeir, sem fjær byggju, skyldu vinna úr sinni mjólk, en þeir, sem nær byggju, annast söluna. En til þess að finna form fyrir þetta, verður að koma á verðjöfnunarsjóðsgjaldi, sem bætir þeim, sem vinnsluna annast, nokkuð upp það, sem þeir bera minna úr býtum fyrir sína vöru en þeir, sem framleiða sölumjólkina. Því hefir verið haldið fram, og ég skal ekki bera á móti því, að þau rök hafa við sannleika að styðjast, að mjólkurframleiðendur í nærsveitum Reykjavíkur væru ekki það vel staddir, að þeir mættu við, að mjólk þeirra lækkaði frá því, sem hún er nú. Ég skal ekki bera á móti, að það sé rétt. En ég vil halda því fram, að það sé ekki aðalatriðið, því að alveg eins má segja með sanni um þá, sem í fjærsveitunum eru, að þeir séu ekki betur stæðir en það, að þeir megi ekki við, að allt verðfallið komi niður á þeim, en þeir sem næst búa, fái að halda verðinu sömu og jöfnu. Það verður að taka tillit til hagsmuna beggja. Það væri hart búið að héruðum, sem nú byggja afkomu sína að miklu leyti á mjólkurframleiðslu, eins og Borgarfjarðar- og Mýrasýsla, ef þannig væri gengið frá mjólkurl., að öll afföll, sem stafa frá aukinni framleiðslu og vinnslu, lentu á búendum þar, en öðrum væri tryggt fullt verð. Því að þótt sýnt yrði fram á, að bændur, sem notið hafa mjólkurmarkaður Reykjavíkur, þoli ekki mjólkurverðlækkun, þá má sýna fram á það engu síður, að hinir þola ekki verð, sem færi niður í 12 eða 11 aura. Því hefir verið haldið fram, að mikill verðmunur sé á jörðum, er bændur í nágrenni Reykjavíkur hafa orðið að kaupa, og jörðum bænda í fjarlægari sveitum. Það er rétt, að jarðir í nærsveitum Reykjavíkur hafa verið dýrari en t. d. austanfjalls eða í Borgarfirði. En verðjöfnunin gengur svo langt, að þessi verðmunur er þurrkaður út. Frv. ákveður, að verðmunur á mjólk til bænda í nærsveitum og fjarsveitum skuli samsvara flutningskostnaði á nýmjólk. Segjum, að hann væri 3 aurar á lítra. Bóndi, sem ætti 10 kýr og fengi úr þeim 25000 líra á ári, fengi þannig 750 kr. meira á ári í nærsveit en fjarsveit. En þetta er 15% af 15000 kr., eða ef verðmunur þessi væri reiknaður 4 aurar, þá væri upphæðin 5% af 20000 kr. Eða m. ö. o., jörð nálægt Reykjavík með 10 kúm mætti vera 20 þús. kr. dýrari en jafngóð jörð fjær, að öðru jöfnu, án þess að eigandi hennar væri verr settur. Ég sé ekki, hvernig hægt er að finna sanngjarnari grundvöll að l. um þetta efni en þann, sem lagður er með frv. Það er auðvitað eðlilegt, að hver aðili reyni að teygja sinn tota, og vitanlega mætti ég, sem einn framleiðandi á svæðinu hér umhverfis Reykjavík, óska að þeir væru almennt betur settir. En sem maður get ég ekki annað en viðurkennt, að þeir, sem fjær búa, hljóti að eiga sama rétt á sér og hinir. Og ég býst við því, að þótt bændum í fjarsveitunum verði veitt þessi réttindi, þá yrðu þeir yfirleitt ekki betur settir en bændur nærsveitanna. Um glímu bænda um markaðinn má segja það, sem haft er eftir meistara Jóni, að það sé svipað því að gaddhestar rífist um illt fóður. Þar er hvorugum gefin sérréttindi, sem þeir eiga ekki tilkall til samkv. okkar l. og landsvenju. Ég mun geyma að bera fram brtt. mínar til 3. umr., og fer því ekki út í það að þessu sinni, hvaða breytingar ég teldi æskilegar.

* Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen): Hér er nú ærið mikið skarð höggvið í þingsetu manna á bekkjum í Nd., og meðan hv. frsm. meiri hl. var að tala, söng svo hátt í tálknum manna hér, sem auðsjáanlega voru að ræða um önnur mál, þessu óviðkomandi, að ég átti erfitt með að heyra, hvað hv. frsm. meiri hl. sagði. Ég mælist til þess við hæstv. forseta að hann fari fram á, að menn sitji í sætum sínum, eða ef þeir geta það ekki, að þeir hafi þá svo hljótt, að við framsögumannsnefnurnar getum heyrt hvor til annars. Í n. var nokkuð rætt um þessi mál, bæði um það, hverjar afleiðingar þessi lagasetning kynni að hafa á aðstöðumun framleiðenda, og eins hitt, hver ráð væru til þess, að þetta raskaði ekki svo mjög afkomu bænda, að þeir yrðu að hætta búskap sínum. Margir telja, að teflt sé í tvísýnu, a. m. k. í bili, afkomu manna, er búa nálægt Reykjavík, ef tilhögun þessa frv. kemst á. Telja margir, að líkur séu til, að þessir bændur fái ekki risið undir búskap sínum, að svo miklu leyti sem hann byggist á mjólkurframleiðslu. Ég hefi engan heyrt tala um þetta á annan veg en þann, að þessi hætta geti verið fyrir dyrum. Hv. frsm. meiri hl. hefir einmitt tekið einna fastast undir það, að þetta væri fyrirsjáanlegt. Hann tók að vísu ekki svo djúpt í árinni um þetta nú, en á síðasta þingi kvað hann mjög skýrt að orði. Í sambandi við gagnrýni, sem komið hafði frá hv. þm. G.-K. og öðrum, sagði hann m. a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „ .... og það er víst, að bændur í nágrenni Reykjavíkur þola ekki meiri lækkun á mjólkinni, ef þeir eiga að geta setið lengur við sín bú. Það er ekki hægt að bjarga þessum mönnum með því að skera meira af skuldum þeirra en búið er, en verði þeir fyrir skakkaföllum af þessu frv., þá mun ég Leita mér fyrir því, að ráðstafanir verði gerðar til að bjarga þeim“. Þetta er mjög skýrt til orða tekið, þar sem gert er ráð fyrir, að gera yrði sérstakar ráðstafanir til bjargar þessum mönnum, eftir að nýja mjólkursöluskipulagið væri komið á. Hv. frsm. meiri hl. heitir því fylgi sínu, að slíkar bjargarráðstafanir verði gerðar. En í þessu frv. er þó ekki gert ráð fyrir neinu slíku. Nú má líta á það, án tillits til þess, hvort þetta skipulag er heppilegt eða ekki, að ef það yrði til þess, að þessir menn gæfust upp við búskap sinn, þá er þar um athugavert atriði að ræða, sem Alþingi getur ekki gengið fram hjá. við vitum, hvílík vandræði eru fyrir dyrum á þeim svæðum, þar sem menn eru að missa bústofn sinn, þar sem fjárpestin geisar, og hve mikil nauðsyn er á því að létta svo hag þessara manna, að þeim voða verði afstýrt, að mikill hluti af byggðu bóli þessa lands leggist í auðn. Verður því þegar að gera sér grein fyrir, hverjar afleiðingar þetta skipulag muni hafa, og ef það reynist líklegt, að þær verði hinar sömu og hv. þm. Mýr. gerði ráð fyrir, þá verður helzt í sömu löggjöf að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir þessar afleiðingar. Hitt ber svo að athuga, hvort heildarskipulag þetta hefir til að bera svo mikla kosti, að þeir nemi meiru en kostnaðinum við framkvæmd slíkra hjálparráðstafana. - Ég legg mikið upp úr áður tilgreindum ummælum hv. þm. Mýr., þar sem hann er búsettur á svæði því, sem hér um ræðir, og þekkir til þess og getur gert sér grein fyrir því, hver afkoma manna þar verður, ef mjólkurverð til þeirra lækkar. Í nál. minni hl. er að því vikið, að hann geti ekki fallizt á hugsun frv., nema þetta atriði sé tekið til greina og fyrirbyggð sú hætta, er ég hefi vikið að. Við munum þess vegna, ef sýnt þykir, svo sem ég þykist renna grun í, að þetta frv. eigi fram að ganga á þessu þingi, sýna viðleitni á því að hafa sem bezta samvinnu við alla hv. þm., sem láta sig málið nokkru skipta, um að fá því framgengt, að sett verði í frv. ákvæði, er sporna við þessari hættu, auk þess sem frv. þarf nokkurra bóta að öðru leyti, þar sem frv. er mjög óskýrt orðað, enda margir hv. nm. talið orðalag þess þannig, að það stríddi beint gegn þeirri aðalhugsun, sem það átti að byggjast á, og hefir þetta verið viðurkennt af hv. frsm. meiri hl. Til að rökstyðja það, sem ég hefi nú sagt, get ég drepið á tvö atriði. Í 1. málsgr. 1. gr. frv. er sagt, að í öllum þeim kaupstöðum og kauptúnum, þar sem fram getur farið dagleg sala á mjólk og rjóma frá mjólkurbúum, sem viðurkennd verða til þess af landbrh., skuli gjald, er nefnist verðjöfnunargjald, lagt á alla neyzlumjólk og rjóma frá mjólkurbúum, félögum eða einstökum mönnum. Hv. þm. Mýr. vildi skýra þetta svo, að þótt með þessu sé skýlaust ákveðið, að taka skuli verðjöfnunargjald af allri neyzlumjólk og rjóma, þá nái það aðeins til þeirrar mjólkur og rjóma, er selt sé hér í Reykjavík og Hafnarfirði. En allir sjá, að orðalag frv. getur ekki samrímzt þeirri hugsun, svo að það verður að orða skýrar, hvaða mjólkurbú það eru, sem þetta á að taka til. Eins er um 3. málsgr. 1. gr. frv. Þar stendur, að tekjuafgangur mjólkurbús eða mjólkursamsölu á sölusvæði skuli renna í verðjöfnunarsjóð, eftir að nauðsynlegar afskriftir hafi farið fram og aðrar greiðslur, er stj. telja nauðsynlegt að inna af hendi, enda hafi það þá áhrif á ákvörðun verðjöfnunargjaldsins. Hér vildi hv. þm. leggja þann skilning í, að það væri aðeins tekjuafgangur samsölunnar í Reykjavík, er þetta tæki til, en það næði ekki til mjólkurbúanna. Fleira er óljóst í þessu frv., t. d. um tilhögun þá, sem lagt er til, að höfð sé á rekstri mjólkurbúanna, og um grundvöllinn undir verðjöfnun einstakra mjólkurbúa. Þó hirði ég ekki að fara frekar út í það nú. Ég vil minnast hér á enn eitt atriði, sem virðist þó ekki hægt að heimfæra undir það, að hægt sé að villast á því eða það sé óskýrt orðað, atriði, sem hv. frsm. meiri hl. minntist á og talaði um að þyrfti breytinga við; það er viðvíkjandi síðasta málsl. 1. gr., þar sem á að tryggja framleiðendum 1 eyris gjald umfram aðra fyrir lágmarksmjólkurmagn, sem þeir leggja inn í samsöluna, ætla ég að sé. En samkv. orðalagi þessa málsl., þá á þetta ekki að ná til annara en þeirra, sem hafa mjólkurframleiðslu innan takmarkaðra svæða í námundu við kaupstaði, og þá sérstaklega Reykjavík og Hafnarfjörð, en e. t. v. ætlazt til, að þetta verði fært út á víðara svið síðar, þannig að það nái til allra kaupstaða og kauptúna. Þar að auki er þess að gæta, að höfuðtilgangi þessara ákvæða sem er að tryggja markað lágmarksmjólkurmagns, er engan veginn náð með því að takmarka þetta eingöngu við mjólkurframleiðslu kaupstaðanna, því hún er svo lítill og óverulegur hluti af því mjólkurmagni, sem þarf til þess að fullnægja þörfinni í kaupstöðum landsins. Þetta ákvæði tryggir því alls ekki það, sem virðist að réttmætt væri að tryggja, og þetta er ekkert annað en uppbót á þá mjólk, sem framleidd er á kaupstaðarlóð, og sú uppbót er tekin af því verði, sem mjólkurframleiðendur annarsstaðar ættu að réttu lagi að fá. Það er því hin mesta nauðsyn á að endurskoða þetta ákvæði og færa það svo út, að það nái til þeirra svæða, sem hafa aðstöðu til þess undir vissum kringumstæðum að flytja mjólk á markaðinn í kaupstöðunum og er mikils um vert að geti sem bezt fullnægt nauðsyninni á því, að sjá kaupstöðunum fyrir nægilegu mjólkurmagni. Það er þetta, sem við minni hl. n. höfum viljað vinna að, eftir að við vorum búnir að sjá, að þetta frv., eða svipaðar till. og í því felast. eiga fram að ganga hér á þinginu. Og við höfum óskað eftir sem beztu samkomulagi um þetta, fyrst og fremst við okkar samnm. og svo milli hv. þdm., og að sýnd sé viðleitni til þess að afstýra þeirri hættu, sem virðist geta vofað yfir þeim mönnum, sem búa í námunda við aðalmjólkursölustaðina, vegna verðbreytingar, sem hér verður. Í öðru lagi óskum við eftir því, að orðalag þessa nýja frv. verði alveg skýrt og ótvírætt, svo að það geti ekki valdið neinum ágreiningi, þegar kemur til framkvæmdanna. Og í þriðja lagi teljum við, að alltaf verði mjög áfátt við þessa löggjöf, hversu skert var áhrifavald framleiðendanna sjálfra um alla framkvæmd þessarar löggjafar. Hún var reist á þeim grundvelli og allur undirbúningur hennar var gerður á þeim grundvelli þrátt fyrir afskipti ríkisvaldsins af þessari löggjöf, að framkvæmdin yrði sem mest í höndum framleiðendanna sjálfra. Og þetta er í fullu samræmi við þá tilhögun, sem nágrannaþjóðir okkar, Norðmenn og Svíar, sem komið hafa á hjá sér svipaðri löggjöf um sölu mjólkur og rjóma hafa á þessum málum, og kom það skýrt fram hjá hv. 1. flm. þessa frv. við 1. umr. Ég sagði, að allur undirbúningur undir þess löggjöf hefði verið byggður upp úr þessari hugsun, því það var aðeins til bráðabirgða, að önnur tilhögun átti að vera á stjórn þessara mála, og það bráðabirgðaákvæði, sem sett var inn í l. átti ekki að gilda lengur en 6 mán. tíma. Þótti rétt að hafa þessa heimild í 1., en hinsvegar var alls ekki gert ráð fyrir því, að þessi bráðabirgðaákvæði yrðu notuð lengur en þennan tiltekna tíma, þó hitt hafi orðið ofan á, að öll framkvæmd 1. hefir byggzt á þessu bráðabirgðaákvæði, og þannig hefir verið gengið framhjá því, sem ætlazt var til hvað þetta snertir við afgreiðslu þessarar löggjafar hér á þingi. Ég ætla, að það megi með fullum sanni segja, að þeir árekstrar, sem hafa orðið við framkvæmd þessara l., eigi rót sína að rekja til þess, að tilhöguninni um framkvæmd þessa máls hefir verið haldið á þessum grundvelli, í stað þess að fara þá leið sem upphaflega var ætlazt til að farin yrði, að láta framleiðendurna sjálfa hafa hana sem mest á sinni hendi. Hitt er annað mál, að þegar um það er að ræða nú, að gera breyt. á þessari tilhögun, þýðir ekki að fara langt út í það, hvernig framkvæmdin hefir orðið á þessum málum, eða taka upp deilur um það, en þó er sjálfsagt við hina nýju endurskoðun að hafa hliðsjón af því og reyna að sneiða framhjá þeim agnúum, sem hafa orðið til þess, að um þetta hefir staðið meiri styr en annars hefði þurft að vera. Og hvernig sem litið er á einstök atriði þessa máls, þá eru vitaskuld allir á eitt sáttir um það, að æskilegast sé, að sem bezt samkomulag geti orðið um framkvæmd þessarar löggjafar, að því er snertir að tryggja hag framleiðendanna, og stærsta atriðið í því er það að geta verið í góðum friði og sátt um allan framgang þessa máls við neytendur þessarar vöru. Við minni hl. n. viljum þess vegna óska og vona, að við getum átt gott samstarf, fyrst og fremst við meðnm. okkar og svo aðra hv. þdm. sem láta sig þetta mál nokkru skipta, um það, að taka þetta til athugunar og fá á því þá lausn, sem yrði heppilegust fyrir rekstur og framkvæmd alls þessa máls. Þetta biður nú allt 3 umr., og ég get lofað því f. h. okkar minni hl., að við munum gera það, sem við getum í þessu efni, þótt við vitanlega getum ekki fellt okkur við aðra úrlausn en þá, sem við teljum til bóta og allir aðiljar geta unað sæmilega við. Hv. þm. Mýr. talaði hér um það, að það væri nokkuð mikið úr því gert í umr. munna á meðal og þá ekki sízt af þeim, sem hér ættu hlut að máli (þeim, sem búa í námunda við Reykjavík) hvað hlutur þeirra yrði miklu verri, eftir að þessi tilhögun væri komin á, heldur en undir því fyrirkomulagi, sem þeir nú búa við. Í þessu sambandi minntist hv. þm. á, að það væri allmikill kostnaður við að flytja afurðirnar frá þeim mjólkurbúum, sem eru í nokkurri fjarlægð frá aðalsölustaðnum, Rvík, og þessi kostnaður legðist á þá, sem fjær búa. En í skjóli þess, að þeir, sem í námunda við Rvík búa, þyrftu ekki að taka á sig neinn slíkan kostnað, þá nytu þeir hlunninda, sem hann var með nokkurn útreikning um, hversu mikils virði væru fyrir þá, og færði það út á þeirra búskaparsvið, þó að hann hlypi yfir atriði, sem skiptir allmiklu fyrir þá, sem búa í námunda við Rvík. Ég vil aðeins benda á það, að þegar hv. þm. Mýr., frsm. meiri hl., hélt sína ræðu hér á Alþingi í fyrra, horfði þetta mál eins við og nú hvað þetta snertir, og þó gerði hann ráð fyrir þeim alvarlegu afleiðingum, sem af þessu hlytist fyrir þá menn, sem búa hér í nágrenni Reykjavíkur, og hann var að bjóða liðveizlu sína til þess að greiða fram úr þessum vandræðum með sérstökum ráðstöfunum. En nú gekk hann framhjá þeim aðstöðumun, sem hér kemur til greina, sem er það, hvað ræktun hér í kringum Rvík er miklu erfiðari og dýrari en sumstaðar annarsstaðar, og þar af leiðandi heyöflun líka. Þennan aðstöðumun, sem er hjá þeim, sem búa nálægt Rvík, og hinum, sem fjær búa, t. d. fyrir austan fjall, undirstrikaði hv. þm. rækilega í ræðu sinni á þinginu í fyrra, þegar hann var að deila á hv. 1. þm. Árn. fyrir ummæli, sem hann lét falla og þar sem hann vildi gera lítið úr þessu atriði. Annað atriði, sem hv. þm. Mýr. gekk líka framhjá nú, en kom inn á í ræðu sinni í fyrra, þegar hann var að verja sig og sína sveit, er viðvíkjandi beitinni. Hann deildi þá við hv. 1. þm. Árn. um það, hvað hagarnir væru lélegir hér í kringum Rvík yfir sumarið, og þegar kýrnar gætu á öðrum stöðum skilað fullri nyt af því fóðri, sem þær sæktu í hagann, þá væri svo ástatt hér víða, að það yrði að gefa þeim kjarnfóður, til þess að þær skiluðu sæmilegum arði yfir sumarið. - Þessi tvö atriði vantaði í þann útreikning, sem hv. þm. Mýr. var að gera, og ég veit, að þessi atriði eru nokkuð þung á metunum, þegar á að bera þetta hvorttveggja saman. Hitt er mál út af fyrir sig, hvort það sé réttlætingarvert að láta þá, sem búa í námunda við Rvík, njóta þess aðstöðumunar í betra verðlagi, þó að skilyrðin séu þar erfiðari til mjólkurframleiðslu. Og mér finnst að það eitt réttlæti þetta, að þessir menn eru það nærri mjólkurmarkaðinum, að þeir geta veitt tryggingu fyrir því, að hægt sé að fullnægja þessum markaði á hverjum tíma, eftir því sem ræktun og mjólkurframleiðslumöguleikar tilláta; það sé þessi aðstaða, sem réttlæti það, að þeir njóti hærra verðs en hinir, sem fjær búa og geta ekki nema á sumum tímum fullnægt þörfinni fyrir mjólk í kaupstöðunum. Það er þessi aðstöðumunur, sem hefir skapað allt verðgildi fasteigna og hefir þótt rétt að byggja á og byggt hefir verið á lögum samkvæmt, sem staðfest hafa verið af stjórnarráði og Alþ. Það er þessi aðstöðumunur, sem lagður er til grundvallar þessu verðmætamati, og hvort það sé rétt eða rétt ekki að viðurkenna það, þegar um er að ræða mál eins og þetta mjólkurmál og hvað sanngjarnt sé, að hver um sig beri úr býtum fyrir þá mjólk, sem hann sendir á markaðinn; það er atriði, sem er fullkomlega vert þess, að það sé tekið til athugunar. Það er hreint og beint þjóðfélagsmál, og röskun á þessu þjóðfélagsmáli er líka atriði, sem þarf að athuga gaumgæfilega við setningu löggjafar í sambandi við þá löglegu staðfestingu, sem fyrir liggur í fasteignamatinu. Það er svo ekki fleira, sem ég hefi um þetta að segja að svo stöddu, og sennilega ekki við þessa umr. Og þar sem engar brtt. liggja hér fyrir, þá skilst mér, að frekari umr. um þetta mál geti beðið þess, að þær komi fram, þegar það er búið að sýna sig við atkvgr. hér í d., að þetta frv. eða sú hugsun, sem það er byggt á, eigi að lögleiðast á þessu þingi, og út frá því mun aðstaða okkar minni hl. til brtt. verða, svo sem ég hefi drepið á.

*Emil Jónsson: Ég verð að hafa nokkurn veginn sama formála fyrir mínum fáu orðum og hv. þm. Mýr., að ég mun ekki að þessu sinni geta komið inn á einstakar gr. frv., heldur tala almennt um það, því það hefir orðið að samkomulagi að láta málið ganga áfram við þessa umr., en brtt. komi fram við 3. umr. En ég áleit sjálfsagt að láta ekki málið ganga svo framhjá þessari umr., að ég gerði ekki grein fyrir afstöðu minni og Alþfl. Um afstöðu Alþfl. áður til þessa máls er vitað, og ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Við höfum tekið á okkur að nokkru leyti ábyrgðina á því að koma þessum l. á, og við höfum bjargað þeim, þegar þau voru sem hættast komin fyrir árásum andstæðinganna, þannig að við eigum í þeim mikinn þátt. Og ástæðan fyrir því, að við vildum styðja þau var í fyrsta lagi sú, að við töldum að með því mundi fást veruleg lækkun á dreifingarkostnaðinum, í öðru lagi jöfnun á útborgunarverði til framleiðenda, og í þriðja lagi auknir hollustuhættir fyrir þessa framleiðslu. Af þessum ástæðum öllum fylgdum við l. í upphafi og stóðum að því að bjarga þeim, þegar þau voru í hættu. En við vorum í nokkrum vafa á síðasta þingi, hvort það bæri að fylgja fram, eins og á stóð, þeim breyt., sem þá voru bornar fram við l. og nú eru bornar fram á ný. Ástæðurnar fyrir því, að við vorum í nokkrum vafa um það, hvort við vildum fylgja þessum breyt., voru þær, að við töldum þær í sumum greinum ganga svo langt, að e. t. v. væri þessu skipulagi, sem fengizt hafði góð reynsla fyrir, stefnt í voða, ef þær yrðu að 1. Við töldum því tryggara að ganga ekki inn á þessar breyt. Í öðru lagi töldum við, að með þessari lagasetningu, sem hér var farið fram á, væri ekki náð þeim höfuðtilgangi sem ætti að stefna að í þessum málum, en það væri að auka mjólkurneyzluna, því þar, sem skórinn kreppir helzt og mest að, er það af því, að mjólkurframleiðslan hefir á síðustu árum aukizt svo mikið, að neyzlumjólkurmarkaðurinn hefir ekki getað torgað þeirri framleiðslu allri, heldur hefir svo og svo mikið af mjólk orðið að fara til vinnslu og mestur hluti vörunnar farið til útlanda fyrir lágt verð. Til þess að jafna verðmuninn á útflutningsvörunni og neyzlumjólkinni hefir svo meginhluti verðjöfnunargjaldsins farið. Og eftir því sem stærri hlutur verður notaður á þennan hátt, verður munurinn meiri, og þar með þarfirnar fyrir útjöfnuð, en mundi vera, ef neyzlumjólkurmarkaðurinn gæti stækkað. Fyrir okkur Alþflm. vakti því að gera ráðstafanir til þess að fá neyzlu mjólkur eitthvað aukna. Till. okkar voru því, í samræmi við þetta álit okkar, þær, að gera ráðstafanir til þess að skapa ýmist nýja markaði innanlands fyrir mjólk, og í öðru lagi að gera ráðstafanir til þess, að neyzlu mjólkurmarkaðurinn gæti aukizt. Till. okkar um að skapa nýjan markað innanlands komu fram í frv., sem ég flutti um heimild fyrir ríkisstj. til að fyrirskipa þurrmjólkurblöndun í brauð, og það er nú flutt á ný á þessu þingi af mér og hv. 1. þm. Rang. Með þessu frv., ef að l. verður, er tryggður allverulegur nýr markaður fyrir mjólk og mjólkurafurðir, þar sem til blöndunar í brauð þarf allmikla mjólk. Sömuleiðis til iðnaðarþarfa mætti nota mjólkurduft, sem nú er keypt frá útlöndum. Ef nú, eins og ég segi, þetta frv. verður að l., sem líkur eru til og von um, þar sem landbn. hefir óskipt lagt til, að frv. verði samþ., tel ég. að með þeirri ráðstöfun sé stigið stórt spor við að skapa nýjan markað og verulegan fyrir mjólk. Það hefir komið fyrir, og nú í haust síðast og oft áður, að það hafi ekki fengizt nægilegt smjör frá mjólkurbúum landsins. Smjörframleiðslan hefir ekki getað verið meiri en svo. að það hefir ekki verið hægt að uppfylla þær lágmarkskröfur, sem hafa verið um íblöndun smjörs í smjörlíki, þannig, að ef hægt væri að fá markað fyrir undanrennu, til að búa til þurrmjólk úr, mætti nota mikið af mjólk til að auka smjörframleiðsluna. Ég lít þess vegna svo á, að með þeirri ráðstöfun, sem gerð er í frv. um stofnun þurrmjólkurvinnslustöðvar í sambandi við aukningu smjörframleiðslunnar, ætti að vera hægt að losna við mjólkurvöruútflutninginn að tilsvarandi leyti, en það er hann, sem gleypt hefir mestan hluta verðjöfnunargjaldsins. Um hitt atriðið, að auka neyzlumjólkurmarkaðinn með því að lækka verðið á mjólkinni, hefir ekki náðst samkomulag við Framsfl. Þeir telja sig ekki geta gert það. Við höldum aftur á móti hinu fram, að væri verðið að einhverju verulegu leyti lækkað á mjólk, þannig að almenningi væri gert kleift að kaupa meira en nú, mundi neyzlan aukast til muna frá því, sem nú er, og þannig myndi meira mjólkurmagn komast í hærri verðflokk en nú. Það er langt frá því, að okkar mjólkurneyzla sé komin upp í það lágmarksmagn, með tilliti til þess að hægt sé að segja, að almenningur hafi nægilega mjólk, borið saman við önnur lönd. Mér hefir verið sagt, að á Norðurlöndum væri mjólkurneyzlan 50% meiri en hér. Ég sé, að hv. 1. þm. Rang. hristir höfuðið yfir þessu. En ég skal skýra þetta nánar. Það má vel vera, að honum komi þetta ókunnuglega fyrir. En ég hefi það eftir sænskum hagfræðingi, að mjólkurneyzlan á hvern Íslending sé 30% minni en annarsstaðar á Norðurlöndum. Bezta lausnin til þess að bæta úr þeirri mjólkurofframleiðslu, sem orðin er hér hjá okkur, er því sú fyrst og fremst, að auka mjólkurneyzluna í landinu sjálfu, og í öðru lagi þarf að afla mjólkurafurðunum nýrra markaða erlendis. Höfuðatriði frv. þessa er það, að verðjöfnunargjaldið á samkv. því að vera breytilegt og ótakmarkað. Því verður ekki neitað, að það liggur nokkur hætta í því að hafa gjaldið ótakmarkað, þar sem þá ríður svo mjög á því, hvernig framkvæmdirnar verða. Eins og drepið hefir verið á, þá þarf meira verðjöfnunargjald til þess að bæta upp þær vörur, sem seldar eru á erlendum markaði en innlendum. Hér verður framkvæmd afurðasölunnar það meginatriði, sem allt veltur á. Um það, hversu verðjöfnunargjaldið kemur til með að verða, liggja engir útreikningar fyrir, en búast má við, að hækkunin geti orðið allt að 3–4 aurar á hvern lítra. Hvað snertir afstöðu okkar jafnaðarmanna til þessa máls, þá eigum við hægara með að fylgja þessu frv. en frv. því til breyt. á mjólkurlögunum, sem borið var fram í fyrra, því að nú hefir verið gengið inn á þau atriði í sambandi við þetta mál, sem draga úr þeirri hættu, að verðjöfnunargjaldið hækki eins mikið og það óneitanlega hefði gert samkv. frv. í fyrra. Ég mun ekki að þessu sinni ræða einstök atriði frv. En ég býst við, að við 3. umr. komi fram eitthvað af brtt., og mun þá eflaust gefast tækifæri til þess að ræða frv. frekar. Að endingu vil ég svo undirstrika það, að skipulag mjólkursölunnar hefir án efa orðið til ávinnings fyrir alla aðilja. A. m. k. hafa bændur fengið meira fyrir framleiðslu sína en þeir hefðu fengið annars. Það verður því að leggja höfuðáherzluna á, að á engu sviði sé gengið svo langt, að skipulaginu sjálfu geti staðið hætta af; m. a. verður að gæta þess, að verðjöfnunargjaldið verði ekki sett svo hátt, að það geti dregið úr neyzlu mjólkurinnar. Og að síðustu vil ég segja þetta, að ég tel mig ekki bundinn við að fylgja frv., ef ég sé, að vegna ákvæða þess sé skipulaginu hætta búin.

* Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson): Hv. frsm. minni hl. fór að minnast á nokkur ummæli, sem hann taldi sig hafa eftir mér frá síðasta þingi. M. a. taldi hann mig hafa sagt, að bændur. hér í nágrenni Reykjavíkur þyldu ekki meiri lækkun á mjólkurverðinu en þegar væri orðin. Ég minnist nú alls ekki að hafa sagt þetta, sem hv. þm. telur sig hafa eftir mér. Hitt mun ég hafa sagt, að ef mjólkurlögin hefðu ekki verið sett, þá væru bændur hér verr settir en þeir þó eru nú, því mjólkurmarkaðinn, sem bændur hér vestan heiðar myndu vart hafa þolað. Annars má hv. frsm. minnihl. vita það, að erfiðleikar bænda hér umhverfis stafa ekki af mjólkurl. heldur miklu frekar af því, að það hefir verið falskt mat á flestum jarðeignum hér umhverfis, sem mjólk hefir verið framleidd á. Jarðirnar hafa verið allt of hátt metnar, sem aftur hefir leitt af sér margskonar kostnað fyrir bændurna, og m. a. hefir verið lánað allt of mikið út á þær, sem miðað hefir verið við það, að mjólkursalan væri svo mikils virði. Þetta rangláta mat var einu sinni ekki leiðrétt við framkvæmd kreppulánasjóðslaganna, en þá var lánað of mikið út á jarðirnar, því að þær voru taldar svo mikils virði vegna mjólkursölunnar. Ég tel það siðferðislega skyldu að gera eitthvað fyrir þessa bændur, sem hafa orðið svona hart úti, þó að það sé ekki vegna mjólkurlaganna, því að það er öldungis víst, að ef við bændur hér vestan heiðar hefðum orðið að taka upp harðvítuga baráttu um mjólkursöluna við bændur austursveitanna, þá hefði útkoman orðið miklu verri heldur en hún hefir þó orðið með mjókurlögunum. Vegna þeirra krafna, sem komið hafa fram um það, að skapa bændum hér vestan heiðar, í nágrenni Reykjavíkur, sérstöðu, þá vil ég benda á, að þeir hafa samkv. frv. sérréttindi, þar sem það er tryggt, að mjólk þeirra getur ekki fallið nema að vissu marki, í stað þess, sem mjólk þeirra, sem selja til vinnslubúanna, getur fallið því nær ótakmarkað. Ég vil nú spyrja hv. þm. Borgf., hvaða ráðstafanir eigi að gera til þess að bjarga þeim mönnum, sem þannig eru settir, að mjólk þeirra getur fallið niður í 7–8 aura. Og hann verður að gæta þess, hv. þm., að það eru fleiri en bændurnir, sem búa hér í grennd við Reykjavík, sem hafa mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við mjólkursölumálið. Hann ætti og að athuga það, hv. þm., að það eru alltaf að verða fleiri og fleiri bændur í hinum fjarlægari héruðum, sem byggja alla sína afkomu á mjólkursölu, bændur, sem eru búnir að missa fjárstofn sinn af völdum fjárpestarinnar. Þá sagði hv. þm., að ég hefði gengið framhjá ýmsum atriðum, sem gerðu búskapinn erfiðan hér í nærsveitunum, en ég hefði þó nefnt í fyrra. Þetta er bar, út í loftið hjá hv. þm., sem hlýtur að stafa af því, að hann hafi ekki heyrt til mín.

*Sveinbjörn Högnason: Ef litið er á þann ágreining, sem hefir verið um þetta mál, þá væri til ofmikils ætlazt af minni hl. landbn., þeim hv. þm. Borgf. og hv. þm. A.-Húnv, að þeir fari að brjóta í bága við þá stefnu, sem þeirra flokkur hefir tekið í málinu að undanförnu með miklu offorsi, þó að auðséð sé á nál., að þeir séu farnir að linast í sókninni, enda held ég, að mér sé óhætt að segja, að þeir séu að hálfu leyti með frv., þó að hv. þm. Borgf. hafi talað á þennan hátt fyrir brtt. og nál. minni hl. Hv. þm. Borgf. talaði um það í sinni framsögu, og eins er það sagt í nál. minni hl., að ef frv. ætti að ná fram að ganga, þyrfti að gera ýmsar breyt. á því. Ég get vel fallizt á, að þetta frv. sé ekki svo mjög aðgengilegt fyrir þá, sem ekki hafa kynnt sér málið til hlítar, vegna þess að l. um þetta efni eru mjög flókin, og verður að hafa allmikið svigrúm við slíka lagasetningu fyrir framkvæmdina í einstökum tilfellum, þar sem ekki er hægt að setja ákvæði, sem ná yfir öll einstök atriði. Hv. frsm. minni hl., þm. Borgf., benti á nokkur atriði, sem hann vildi fá skýrara fram tekin í l., og getur sumt af því haft eitthvað til síns máls, en þó ekki nærri því allt. Hv. þm. benti fyrst á, að í 1. gr. væri talað um, að verðjöfnunarsjóðsgjald væri lagt á alla neyzlumjólk frá mjólkurbúum, félögum, eða einstökum mönnum. Hv. þm. sagði, að ekki væri nógu skýrt, til hverra þetta næði. Þessi gr. er ákveðin eins og í fyrri l., og eru þar ákvæði, sem gr. byggist á, sem sé að hér sé um að ræða þá staði, þar sem fram geti farið dagleg sala frá mjólkurbúum, sem viðurkennd verða til þess af landbrh. Þetta er m. ö. o. takmarkið, sem sett er fyrir því, hvar það sé, sem þetta gjald beri að innheimta, og hingað til a. m. k. hefir þetta ekki valdið neinum misskilningi eða ágreiningi um það, hvert væri það raunverulega sölusvæði, þar sem ætti að greiða verðjöfnunargjald, enda eru það starfsfélögin á sölusvæði Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, sem afmarka þetta, þótt mjólkursölunefnd geti ákveðið að taka einstakar sveitir undir sölusvæðið, ef hún telur það æskilegt. Þetta hlýtur að verða grundvöllurinn fyrir því, hvort sem þessar breyt. ná fram að ganga eða ekki, hvar þetta gjald beri að innheimta, og hlýtur það að vera nægilega skýrt fyrir hverjum manni, sem kynnir sér þessi ákvæði. Þá taldi hv. frsm. minni hl., að væri óskýrt orðalag í 3. málsgr. 1. gr., þar sem stendur, að tekjuafgangur mjólkurbús eða mjólkursamsölu, á sölusvæðinu skuli renna í verðjöfnunarsjóð, en það er vegna þess, að hann hefir ekki athugað frv. nógu rækilega í sambandi við mjólkurl. frá 1935, en samkv. þeim skal á því sölusvæði, þar sem aðeins er eitt mjólkurbú, fela því framkvæmd mjólkurl., en þar sem eru fleiri bú, skuli það vera samsalan. Þess vegna er þetta þannig tekið fram um báða þessa aðilja, sem eiga að annast sölu og dreifingu og er þetta tekið fram í samræmi við l. sjálf. Á Akureyri er þá átt við mjólkurbú, en aftur á móti mjólkursamsölu hér. Það er aðeins átt við það fyrirtæki eða þá stofnun, sem annast sölu og dreifingu á hverju sölusvæði. Hitt er vitanlega fjarstæða, sem engum dettur í hug, að láta tekjuafgang einstakra búa á sama sölusvæði koma inn í þetta líka, því að þá væri burtu fallið eitt meginákvæði frv., sem er að ákveða jafnt gjald í öllum búum, sem skipta við samsöluna, þannig að þau fái fullt aðhald til þess að fá rekstrarkostnað sinn sem minnstan, því að þau bú, sem eru vel rekin, njóta þess þá sjálf, en hjá þeim, sem eru rekin verr, kemur það fram í lægra mjólkurverði. Þetta er alstaðar framkvæmt þannig til þess að skapa hjá búunum fullkomið aðhald um að hafa sem hagkvæmastan rekstur. Ég held því, að ef hv. frsm. minni hl. athugar þessi ákvæði betur og ber þau saman við l. frá 1935, hljóti hann að sjá, að ekki orkar tvímælis, við hvað er átt. Ég vil ennfremur benda á í þessu sambandi, að nú eru liðnar upp undir 3 vikur síðan þetta frv. fór til landbn. Hefir því verið nægur tími til að koma með brtt. Nú telur hv. minni hl. n. þörf á skýrara orðalagi í frv. og ber fram sérstakt nál., en kemur ekki með neina brtt. Ég verð því að líta svo á, að ef minni hl. telur þörf á brtt., en ber þær þó ekki fram eftir 3 vikur, þá sé með því verið að reyna að tefja framgang málsins, því að tími til að athuga málið og bera fram brtt. hefir sannarlega verið nógur. Þá minntist hv. frsm. ennfremur á það ákvæði, sem stendur síðast í 1. gr., en það er um 1 eyris uppbót á þá mjólk, sem framleiðendur á sölusvæðinu geta tryggt til sölu og selja jafnt allt árið. Það hafa komið flutningateppur úr nærsveitunum, eins og ég sagði við 1. umr., svo að þær geta í raun og veru ekki gefið fulla tryggingu fyrir mjólk í bæinn hvenær sem er. Ég þekki ekki til þess, að aðrar takmarkanir séu gerðar fyrir þessari upphæð en að hún skuli greidd á þá mjólk, sem tryggt er, að er alltaf hægt að hafa til sölu til þess að reyna að tryggja, að bærinn verði ekki mjólkurlaus. Ef hinsvegar ætti að fara lengra og taka einstakar nærsveitir undir þetta þá væri það spurning, sem ég treysti mér ekki til að svara, hvar ætti að draga slík takmörk. Þó farið yrði eftir fjarlægðum, þá yrði ekkert réttlæti í því, því að sumstaðar er hægara með flutninga frá fjarlægari stöðum en þeim, sem nær eru. Annars gekk ræða hv. þm. Borgf. mest út á, að ekkert réttlæti væri í þessari verðjöfnun milli fjarsveitanna, og minnihl.-menn taka fram í nál. sínu, að þeir geti ekki fallizt á þá stefnu, sem frv. er byggt upp á, og það er í sjálfu sér aðalatriðið. M. ö. o., þeir geta ekki fallizt á þá stefnu, sem nú er tekin upp í löggjöf annara þjóða, alstaðar þar, sem þessum málum hefir verið skipað, að allir, sem sama markaðs geta notið, séu jafnréttháir, en aðeins hinn mismunandi flutningskostnaður skapi mismun á verði. Nú er vitanlegt, að þetta hefir verið gert alstaðar annarsstaðar, hvaða stjórnmálaflokkar sem hafa ráðið, hvort sem íhaldsmenn hafa ráðið eða sósíalistar. T. d. er nú íhaldsstjórn í Englandi, og þar eru þessi mál framkvæmd þannig, að sett eru takmörk um, hvað mikið megi draga frá mjólkurverðinu vegna vegalengdar. Það er mest sem svarar 2 aur. á lítra. Ég ætla, að hv. þm. minni hl. telji sig í stjórnmálaskoðunum skyldasta þeim aðiljum, sem þessa löggjöf hafa sett í Englandi. Þetta hefir verið gert í Noregi af sósíalistum, í Svíþjóð af sósíalistum, og í Þýzkalandi af öfgaflokki eins og nazistum, svo að allir hafa talið sér skylt að láta menn njóta jafnréttis í þessum efnum sem öðrum. Þess vegna furðar mig á, að fulltrúar bænda utan af landsbyggðinni skuli ekki geta fallizt á það réttlæti, að bændur, hvar sem þeir eru staddir með sína framleiðslu, skuli njóta fullkomins jafnréttis. Hv. þm. sagði, að með þessu frv. væri verið að stefna í tvísýnu afkomu bænda í nærsveitum Reykjavíkur og ganga á þeirra rétt. Ég fullyrði, að um það sé engum hlöðum að fletta, að með þessum l. sé fyrst og fremst verið að vernda hagsmuni framleiðenda í nærsveitunum, sem eingöngu verða að byggja á sölu neyzlumjólkur, en hafa enga möguleika til að vinna úr sinni mjólk. Ég vil ennfremur í því sambandi benda á það, sem hv. frsm. minni hl. minntist á, að ef svo er, að þessir menn þurfi sérstaklega hærra verð en aðrir, þá liggur það líka í hlutarins eðli, að engir eru verr við því búnir að fá samkeppni um markaðinn, sem hefði sömu afleiðingar í för með sér og heima hjá hv. þm. Borgf., á Akranesi, þar sem samkeppni var um mjólkurmarkaðinn, og verðið hrundi niður úr öllu valdi, þangað til það var komið niður í 16–17 aura, og bústjórinn þar hefir sagt mér, að það sé þó meira en þeir geti borgað. Þeir m. ö. o. safna skuldum á því. Það er því rangmæli, að þetta skipulag komi harðast niður á nærsveitamönnum, heldur er það fyrst og fremst til varnar fyrir þá. Það hefir verið það hingað til, eins og berlegast kemur í ljós á því, að nú skuli eiga að skapa meira jafnrétti en áður. Í því liggur viðurkenning á því, að þeir hafi fengið ívilnanir meira en góðu hófi gegnir. Það, sem minni hl. fer hér fram á, er því ekkert annað en að vernda þá sérhagsmuni, sem þessir menn hafa haft fram yfir aðra framleiðendur. Ég hélt að hv. þm. Borgf. mundi fremur sjá ástæðu til að skapa jafnrétti fyrir bændur í sveitum; a. m. k. munu svo að segja allir bændur í hans kjördæmi vilja það jafnrétti, að allir bændur á þessu framleiðslusvæði hafi við svipuð kjör og skilyrði að búa með framleiðslu sína. Annars er rétt að benda á það, sem hv. frsm. meiri hl., þm. Mýr., tók fram, að þótt þetta frv. verði samþ., þá verða framleiðendurnir í nærsveitunum eftir sem áður langbezt settir með framleiðslu sína. Eins og sjá má af því dæmi, sem hann tók, þá nemur sá munur hvorki meira né minna en rentum af 20 þús. kr. Nú sér hver maður, að ekki er rétt í þessu sambandi að taka tillit til dýrleika býlanna að öðru leyti en því, sem í jörðinni sjálfri liggur. Það er ekki rétt að taka tillit til þess, þó að dýrar byggingar séu á jörðum hér í nágrenninu, því að ekki er dýrara að byggja hér en í fjarsveitunum, nema síður sé, því að flutningskostnaður er þó alltaf miklu meiri hjá þeim, sem búa langt frá kaupstað. Ég ætla, að fáar jarðir séu í nærsveitunum, sem eru 20 þús. kr. hærri að dýrleika en jarðir uppi í Borgarfirði eða austur á suðurlandsundirlendi. Ég efast um, að meðaljörð uppi í Mosfellssveit eða á Kjalarnesi sé einu sinni metin á 20 þús. kr. Ég hygg, að aðeins örfáar jarðir nái því, hvað þá að það sé dýrleikamunurinn á þeim og meðaljörðum í fjarsveitunum. Þetta sýnir ekkert annað en það, að frá þessu frv. er gengið þannig, og þannig búið að þeim mönnum, sem nær búa, að miklu meiri ástæða væri til óánægju fyrir þá, sem fjær búa, að þeir séu ennþá afskiptir fram yfir það, sem réttlæti mælir með. Þá talaði hv. frsm. ennfremur um, að ef þessar brtt. næðu fram að ganga, þá vildi hann tryggja betur framleiðendunum sjálfum yfirstjórn þessara mála. En eins og allir vita, þá er í l. frá 1935 það ákvæði til bráðabirgða, að mjólkursölunefnd skuli fara með þessi mál þar til samkomulag sé fengið milli mjólkurbúanna um, hvernig stj. skuli skipuð. Honum er kunnugt um, að samkomulag náðist ekki um, að búin færu með stjórnina, vegna þessara mismunandi hagsmuna. Mun voru ekki jafnréttháir, og þess vegna hafa hvorugir treyst öðrum. En þegar búið er að mynda jöfnuð milli búanna. þá er enginn vafi, að samkomulag næst þegar í stað, að framleiðendur fari sjálfir með stjórn og framkvæmd þessara mála, því að þegar þeir hafa sömu hagsmuna að gæta, þá hafa þeir enga hagsmuni nema að samsalan sé rekin sem bezt fyrir alla. Þá er horfinn sá mismunur, sem felst í l. eins og þau eru nú, þar sem hver togar sinn skækilinn, aðrir reyna að halda þeim sérréttindum sem þeir nú hafa, en hinir eru óánægðir með, hvað þeir eru miður settir en þeir, sem næst búa. Þegar hv. þm. vitnar í, að ég hafi sagt við 1. umr., að nú sé svo komið hjá okkar nágrönnum, að framleiðendurnir sjálfir fari með stjórn þessara mála, þá er það alveg rétt, - en vegna hvers er það? Vegna þess, að þeir hafa allir komið á hjá sér fullkominni verðjöfnun, og meira að segja á sumum stöðum, er eins og ég sagði, takmarkað, hvað mikið megi draga frá vegna vegalengdar. En í þessu frv. er þó gengið lengra um þennan mismun, þar sem við leggjum til, að þeir fái hærra verð, sem á bæjarlandinu búa. Við höfum þannig gengið svo langt í því efni sem við þekkjum nokkur dæmi til, að lengst sé gengið, til samkomulags við þá, sem sérhagsmuni hafa í þessu máli. Þess vegna getur hvorki minni hl. landbn. né aðrir borið okkur á brýn, að hér sé farið lengra en góðu hófi gegnir, og ég mun fagna, þegar búið er að koma þessu réttlæti á, því að það verður til þess, að framleiðendur fara að treysta betur hver öðrum en þeir hafa gert hingað til, meðan misrétti hefir verið á milli þeirra. Ég ætla, að ekki sé vert að fara út í það, sem hv. frsm. minni hl. tæpti á, að áreksturinn hefði skapazt af því, að bændur hefðu sjálfir farið með þetta. Ég vil benda honum á, að mesti áreksturinn varð af því, að bornar voru fram kröfur um fjölgun mjóikurbúða hér í Reykjavík. Aðalkrafan var sú, að búðum væri fjölgað og að enginn tapaði atvinnu við mjólkursöluna. Ég efast um, að nokkrir hændur hafi viljað það. Í öðru lagi var þess krafizt, að verðið lækkaði niður í 33 aura, en ég þekki engan bónda, sem hefði tekið undir það. Í þriðja lagi var krafa um, að mjólk frá sérstökum mjólkurbúum væri gert hærra undir höfði en annari mjólk, en ég hefi ekki heyrt nokkurn bónda telja það réttmætt. Ef hv. þm. hugsar sig vel um, man hann, að þetta voru mestu árekstrarnir. Og ekkert af þessu var gert vegna hagsmuna bænda. Ég hygg, að það sé ekki miklu meira, sem ég þarf að taka fram. Það var tvennt, sem hv. þm. vildi taka tillit til hér í kringum Rvík, að ræktun væri hér erfiðari og kúahagar lélegri. Ef ætti að taka tillit til þessa, t. d. með því að borga hærra verð þar en á bezt ræktuðu löndunum, væri það afarhál braut að fara inn á. Það er alveg skýlaust þjóðhagslegt atriði, að ræktað sé þar, sem land er bezt til ræktunar fallið, og ýta undir ræktun þar. Ég hygg, að ekki þurfi að ræða meira um þetta. Hv. frsm. meiri hl. hefir skýrt það vel, að það yrði ekki þolað í nokkurri löggjöf, að sérstök sérréttindi væru gefin um afurðasölu. Það yrði talinn vottur um ómenningu, á svipaðan hátt og ef mismunað væri í kaupgreiðslum. Það eru nógu miklir erfiðleikar þeirra, sem fjarst búa, þó að ekki sé farið að fella vörur þeirra í verði. Það er svo mikið ranglæti, að ég er alveg hissa, að nokkur þm. skuli fást til að verja það. Ég vil aðeins benda á eitt atriði í ræðu hv. 7. landsk. Hann minntist á lækkun mjólkurverðsins í sambandi við aukna mjólkurneyzlu. Hann sagði, að okkar mjólkurneyzla mundi vera 50% minni en í Svíþjóð. Ég þekki nú engin dæmi meiri mjólkurneyzlu en hér í Rvík, lítri á mann að meðaltali. Aftur á móti er neyzla sjálfsagt meiri annarsstaðar á öðrum mjólkurafurðum, ostum og slíku. Í Englandi er eytt milljónum til þess að auka neysluna, en hún er samt ekki komin upp í ½ l. Í Stokkhólmi er neyzlan að því er ég bezt veit á milli ¼ og ½ l. á mann. Ég álít, að það sé vafasamt, að hægt sé að auka mjólkurneyzluna hér, þar sem við erum áreiðanlega í hámarki. Ég vil benda á dæmi frá Oslo. Það var reynt að lækka verðið allt niður í 20 aura til fátæklinga og skóla. En reyndin varð sú, að fólk keypti ekki meiri mjólk en áður, heldur notaði peningana til annars. Lækkunin bar engan árangur, og eftir 2 ár hættu mjólkursamtökin í Noregi að styðja þetta. Mér er sagt, og ég hygg, að það sé rétt, að þegar neyzlan er komin í þetta hámark, muni þurfa mikil átök til þess að breyta svo lífsvenjum fólksins, að það fari að nota meiri mjólk. Hitt mætti gera, að auka neyzlu á öðrum mjólkurafurðum, svo sem ostum, skyri og smjöri. Enda hefir neyzla þeirra aukizt að mun á síðari árum, síðan mjólkursamtökin komust á, og náðst betri vöruvöndun. Þeir töluðu um það, hv. þm. Borgf. og hv. 7. landsk., að það væri hægt að gera ráðstafanir, sem yrðu skipulaginu að falli. En það er ekkert, sem er hættulegra en að misrétti haldist á milli framleiðenda. Ef ekki er hægt að bæta úr því, mun annar aðalþáttur skipulagsins hrynja, sem sé verkaskiptingin. Hún á að vera til þess að spara og til að geta greitt framleiðendum meira fyrir neyzlumjólkina. Í gildandi mjólkurlöggjöf er ekkert, sem fyrirskipar, að sumir framleiðendur eigi að fá meira en aðrir, heldur er það sem mestur jöfnuður. Enginn framleiðandi óskar eftir að fella niður verkaskiptinguna og að mönnum sé gefinn kvóti. Á þetta vil ég benda hv. þm. Þetta er mergurinn málsins, þegar um það er að ræða, hvort mjólkurskipulagið á að falla niður eða ná tilgangi sínum.

* Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen): Þeir, sem voru hér áðan, þegar við fluttum okkar ræður, hv. frsm. meiri hl. og ég, hafa eflaust veitt því eftirtekt, að við hreyttum engum ónotum hvor í annan, hvorki út af fortíð þessa máls né frv., sem fyrir liggur. Við töluðum út frá einlægum vilja um að leysa þetta mál og leggja grundvöll til samstarfs um lausn þess. En það kvað við annan tón, þegar hv. 1. þm. Rang. fór að leggja orð í belg og tala um offors hjá mér og öðrum sjálfstæðismönnum og mála upp allskonar myndir til að fela á bak við eigin ávirðingar. Ég vildi láta þennan mun koma fram í framkomu okkar og hans. Það má öllum ljóst vera, hversu heppilegt það er að vera með slík hnífilyrði, þegar svo mikið veltur á góðu samkomulagi. Ég vék að því, að frv. væri óljóst orðað, en ekki vildi hv. 1. þm. Rang. á nokkurn hátt viðurkenna það. Hinsvegar litu hv. meðflm. hans svipað á þetta og ég, enda hafa þeir talað um að bera fram brtt. Enda er svo um þetta frv., að það er fullkomin þörf á að kveða skýrar á um ákvæði þess og nota tækifærið nú til breyt. á löggjöfinni, svo að ekki sé á valdi mjólkursölun. að úrskurða um vafaatriði. Hv. 1. þm. Rang. vildi verja ákvæðið um eyrisuppbót á sölusvæði Rvíkur og Hafnarfjarðar og færði fyrir því þau rök, að þar væru meiri erfiðleikar á ræktun en annarsstaðar. En ég sé bara eina frambærilega ástæðu fyrir þessu ákvæði, sem sé að verið sé að tryggja meira lágmarksmagn af mjólk inn á markaðinn á hverjum tíma. Meðan Mjólkurfél. Rvíkur hafði þetta með höndum, hafði það þetta fyrirkomulag til þess að tryggja meira lágmarksmagn, þegar mjólkurframleiðslan er minnst. Eins og nú er, er þetta ný uppbót til þeirra, sem eru á sölusvæði Rvíkur, fengin fyrir kröfu sósíalista um að hlynna að þeim. Það er bezt fyrir hv. 1. þm. Rang. að meðganga þetta, enda er enginn annar grundvöllur til að byggja þetta á. Hv. þm. sagði, að þeir, sem væru inni á sölusvæði Rvíkur, væru þeir einu, sem alltaf hefðu mjólk til staðar, en ég vil segja, að möguleikarnir til þess að uppfylla mjólkurþörfina í Rvík byggist á öllum þeim, sem ekki þurfa að fara fjöll og firnindi til að koma mjólkinni á markað. Hv. 1. þm. Rang. var að kasta ónotum að okkur minnihl.mönnum fyrir, hvað málið hefði verið lengi í landbn. Ég get sagt hv. þm. það, að málið var fyrst tekið fyrir í landbn. 30. nóv. en við minnihl.menn ráðum engu um það, heldur form. þeirrar n., sem er frsm. meiri hl. og meðflm. hv. 1. þm. Rang. að þessu frv. Hv. þm. verður því að beina skeytum sínum til flokksmanna sinni í n. Hv. 1. þm. Rang. varð mjög tíðrætt um eitt atriði, sem við töluðum mikið um, hv. frsm. meiri hl. og ég, sem sé breyt. á aðstöðu þeirra, sem búa í námunda við Rvík, og það kvað svo rammt að skilningsmuninum á milli hv. 1. þm. Rang. og hv. frsm. um þetta atriði, að hv. 1. þm. Rang. sagði, að frv. væri fyrst og fremst til hagsbóta fyrir þá, sem búa nálægt Reykjavík, en hv. þm. Mýr., sem er frsm. meiri bl., sagði, að þetta mundi kollvarpa þeirra atvinnuvegi, svo að líklega þyrfti að gera sérstakar ráðstafanir til bjargar þeim. Þessi reginmunur kom fram á skoðunum þessara tveggja samherja, og er bezt, áður en lengra er farið til þess að jafna misfellur, að þeir reyni að jafna á milli sín. Nei, sannleikurinn er sá, að málið horfir svo við, eins og hv. frsm. hefir viðurkennt, að aðstaða manna í kringum Rvík þolir ekki verðfall. Afleiðingin af verðfalli mundi verða, að sérstakar ráðstafanir þyrfti að gera til þess að bjarga þeim. Mér finnst að þegar löggjöf eins og þessi er sett, beri að athuga allar afleiðingar, sem af henni leiðir. Ég segi ekki, að sú athugun þurfi endilega að leiða í ljós, að ekki þyki fært að gera slíkar ráðstafanir, en það verður að gera sér ljóst fyrst, hvort vandræði af þessu verði ekki svo mikil, að ekki þyki tækilegt að framkvæma lögin. Það má ekki ganga svo nærri þessum mönnum, sem hv. þm. Mýr. taldi, að verða mundi. Það er áframhaldandi niðurstaða okkar í minni hl., að við verðum í sameiningu við hv. meiri hl. landbn. að athuga afleiðingar þessa máls og afleiðingu þess, að samþ. væri slíkt frv. sem þetta. Skal ég svo ekki á þessu stigi málsins fara út í fleiri en tvö atriði úr ræðu hv. 1. þm. Rang. það fyrra er það, sem hann sagði um mjólkurverðið á Akranesi. þar fór hann með rangt mál. Að vísu er verðið þar ófullnægjandi, en þó er það ekki nærri því eins aumt og hann taldi. Hitt atriðið er það, að hann sagði, að ekki væri að neinu leyti betra, að bændur sjálfir eða fulltrúar, sem þeir kysu, færu með framkvæmd mjólkurlaganna. En ég hverf ekki frá, að svo væri málinu miklu betur komið, enda litu bændur svo á, að til þess væri ætlazt, þó framkvæmdirnar hafi orðið aðrar. Það er rangt, sem hv. þm. segir, að aldrei hafi náðst samkomulag um það milli bænda. Mikill meiri hl. þeirra vildi taka málið í þeirra eigin hendur, en það atvikaðist ávallt þannig, að einn maður var á móti því, og í skjóli þeirrar afstöðu þessa eina manns hefir landbn. haldið málinu í því horfi, sem í upphafi var aðeins bráðabirgðaákvæði í lögunum, sem átti ekki að gilda nema 6 mánuði, þegar það var sett. þar var búin til trappa fyrir hæstv. atvmrh. til að standa gegn því, að þetta mál yrði fært inn á þá braut, sem lögin sjálf gera ráð fyrir, að yrði viðtekin frá öndverðu. Ég vil beina því sérstaklega til hv. framsóknarmanna hér í hv. d., að þeir sporni heldur við því, að hv. 1. þm. Rang. sé mikið að sletta sér fram í þetta mál hér. Hann hefir farið þannig af stað, að hann fer mjög í aðra átt en við hv. þm. Mýr. óskum, og virðist hann ætla að verða sá illi andi í þessu máli hér á Alþ., eins og margir halda fram, að hann hafi verið í því frá upphafi. Hv. þm. Mýr. beindi áðan til mín örfáum orðum. Get ég látið bíða að svara því þangað til n. ræðir um þetta mál, en hann beindi sérstaklega til mín þeirri spurningu, hvað ég sæi til bjargar þeim mönnum, sem búa í allmikilli fjarlægð frá Reykjavík, og minntist í því sambandi á okkar hérað, þar sem þau vandræði steðja að bændum, að þeir eru að missa þann hluta bústofns síns, sem drýgst hefir framfleytt þeim, sem sé sauðféð. Er því ástæða til að reyna að fylla það skarð með aukinni mjólkurframleiðslu. Spurði hv. þm. mig, hvað ég sæi til bjargar, ef slík ákvæði sem þessi yrðu ekki að lögum. Ég vil biðja hv. þm. Mýr. að athuga með mér og þeim öðrum hv. þm., sem láta þetta mál sig að nokkru skipta, hver afleiðingin verður af því að jafna verðlaginu alltaf endalaust niður á við, eftir því, sem mjólkurframleiðslan eykst. Sé ekki mikið bjargráð í því, að frv. sem þetta verði lögleitt. Því fylgja engin úrræði til styrktar bændum, að jafna mjólkurverðinu aðeins lengra og lengra niður á við eftir því, sem mjólkurframleiðslan vex. Öðru máli væri að gegna, af þetta frv. fæli í sér ákvæði lík þeim, sem voru í frv., sem flutt var á síðasta þingi af hv. þáv. 2. þm. Rang. og þm. Dal., ef ég man rétt. Ef tekið væri inn í þetta frv. ákvæði um blöndun þurrmjólkur í brauð, og þar að auki lagður einhver skattur á kjarnfóður, þá væri öðru máli að gegna. Þar væri aflað tekna, sem gætu orðið nokkuð miklar, samfara aukinni mjólkurframleiðslu. Þegar við hv. þm. Mýr. erum að athuga, hvað gera skal til að bjarga okkar kjördæmi og öðrum héruðum, sem líkt stendur á um, er sjálfsagt að líta á allt, sem gæti skapað grundvöll að byggja á, en hann finnst ekki í þessu frv., nema svipuðum ákvæðum og þessum væri bætt inn í það. Hv. þm. Mýr. talaði um þann mikla aðstöðumun á flutningskostnaði á sölustað, sem væri milli þeirra, sem búa nálægt Reykjavík og svo hinna og vildi hv. þm. gera mikið úr þessu. Mér er kunnugt um, að þeir úr Borgarfjarðarsýslu utan Skarðsheiðar verða að borga um 5 aura á lítra fyrir flutninginn. Þegar svo í viðbót við það hefir verið tekið svo og svo mikið af útborguðu mjólkurverði í verðjöfnunarsjóð, er auðséð, hver aðstaða þessara manna verður til þess að taka á móti þeirri lækkun útborgunarverðsins, sem þessu frv. fylgir, án þess að til komi nein ívilnun. vegna aðstöðumunar með flutning mjólkurinnar á markað hér. Til þessa ber líka að taka tillit. Fer ég svo ekki fleiriorðum um þetta mál, en bið hæstv. forseta fjarvistarleyfis það, sem eftir er af fundinum, og bið hv. þm. A.-Húnv. að taka svari mínu, ef þess gerist þörf.

* Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson): Ég þarf ekki mörgu að svara því, sem til mín hefir verið beint síðan ég talaði áðan. Ég verð aðeins lítillega að minnast á nokkur atriði ár ræðu hv. þm. Borgf., þó hann sé farinn af fundi, enda hefir hann sett mann til að svara í staðinn fyrir sig. Hv. þm. minntist á, að svo gæti farið, væri þessum lögum breytt samkv. frv., að leita yrði hjálpar fyrir þá bændur á fjárpestarsvæðinu, sem framleiða mjólk á þessu sölusvæði, vegna þess, að jafna ætti verðinu lengra og lengra niður eftir því, sem mjólkurframleiðslan vex. Ég verð að benda hv. þm. á, að mikill munur er fyrir þessa menn, hvort verðinu er aðeins jafnað niður á þá, sem búa á fjárpestarsvæðinu, eða hvort þeir, sem búa annarsstaðar, taka líka þátt í því, eins og yrði samkv. þessu frv. Þá minntist hv. þm. á þann mikla flutningskostnað, sem væri á mjólk, fluttri til Reykjavíkur. Það er rétt. Einnig þurfa einstaka bændur að kosta miklu til við flutning mjólkurinnar til vinnslubúanna, og svo búin aftur til Reykjavíkur, en nú fá þeir þann hluta flutningsgjaldsins endurgreiddan samv. þessu frv., og það munar afarmiklu. Nú skiptir nokkur hluti bænda í Borgarfirði beint við mjólkurstöðina í Reykjavík, og hafa þeir háan flutningskostnað, en sama er líka að segja um suma bændur austanfjalls; þeir þurfa áreiðanlega að greiða 5 aura fyrir lítrann í flutningskostnað, en nú verður endurgreiddur það mikill hluti þessa kostnaðar, að miklu meiri jöfnuður verður á eftir en áður milli þeirra, sem fjær búa, og hinna. Ég vil leiðrétta það, sem hv. þm. sagði um, hvenær málið hefði verið tekið fyrir í landbn. Nokkru eftir að málið kom til n. ræddi ég um það á fundi, án þess að nokkuð væri bókað, hvort menn vildu ekki taka málið til athugunar heima hjá sér, svo þeir hefðu sínar brtt. tilbúnar, þegar málið yrði tekið fyrir á fundi 25. nóv., og ætlaðist ég til, að menn hefðu gert það, þegar að fundi kom, en svo reyndist ekki. Þá var óskað eftir, að hv. aðalflm. kæmi á næsta fund til að ræða um frv. Þetta var gert, en þá kom hv. þm. Borgf. ei á fund, svo honum a. m. k. varð lítið gagn að þeim upplýsingum, sem flm. gaf. Á næsta fundi ætlaðist ég til, að nm. hefðu brtt. sínar tilbúnar, en þá var ekki hægt að ná samkomulagi um þær. Það var líka reynt á næsta fundi, en lengur gat ég ekki beðið með afgreiðslu málsins, svo ég get ekki tekið það til mín sem formanns, að málið hefir ekki verið afgr. fyrr en þetta, nema að því leyti, að ég reyndi til, að n. gæti staðið saman um till. sínar. Út af þeim orðum, sem hv. þm. Borgf. beindi til okkar framsóknarmanna viðvíkjandi afskiptum hv. 1. þm. Rang., datt mér í hug, að þegar þeir tveir hv. þm. ættust orðastað við um þetta mál, væri það líkt því, er viss höfðingi hittir ömmu sína, svo hvorugur mun eiga hjá hinum.

* Flm. (Bjarni Ásgeirsson) : Ég held, að þetta sé í þriðja sinn, sem ég gerist flm. eða meðflm. að frv. shlj. þessu, svo að það er orðið kunnugt í hv. d. og þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Aðaltilefni frv. er að leiðrétta það misrétti gagnvart 2. einkunnar lögfræðingum, sem þeir hafa orðið fyrir, þar sem þeim er meinað að flytja mál fyrir hæstarétti. Við, sem stöndum að frv., lítum á þetta sem óréttlæti, og munum ekki einir um þá skoðun, að það sé ekki trygging fyrir hæfni, dugnaði og þekkingu manna, þótt þeir geti náð fyrstu einkunn við próf í einhverjum skóla, jafnvel þótt um embættispróf sé að ræða. Dæmi þess eru mörg og ljós, að þótt menn hafi hlotið 2. einkunn við embættispróf í ýmsum greinum, hafa þeir orðið hinir nýtustu menn, og lögfræðingar eru engar undantekningar í þessu efni, enda vitað, að margir annars flokks lögfræðingar hafa orðið með mestu athafna- og dugnaðarmönnum, og má sjá dæmi þess í grg. frv. Sömuleiðis hafa þeir annars flokks lögfræðingar, sem hafa fengið leyfi til þess að flytja mál fyrir hæstarétti, sýnt engu mínni dugnað en hinir. Enda er vitað, að það er ætíð dugnaður og hæfni manna, sem gerir þá að mikið sóttum málafærslumönnum, en ekki það, hvernig próf þeir hafa tekið við embættispróf. Það eru ekki heldur hliðstæð dæmi þessu í lögum um neina aðra embættismenn. Ég held, að prestar geti orðið biskupar og prófastar, hvaða einkunn sem þeir hafa tekið við embættispróf. Sama held ég, að sé um lækna, og ég gæti hugsað mér, að hefði Niels Finsen verið uppi nú, hefði hann verið gerður að dósent við háskólann, þótt hann væri hinn mesti prófskussi. Það er engin sönnun fyrir því, að maður sé ekki hæfur til að vera hæstaréttarmálaflm., þótt hann hafi ekki tekið fyrstu einkunn við embættispróf. Það er enginn mælikvarði á hæfni manns, hvort hann er rétt fyrir ofan eða neðan þá merkjalínu, sem skilur á milli fyrstu og annarar einkunnar. Ég held því, að hvernig sem á mál þetta er litið, þá mæli öll sanngirni með því, að 2. einkunnar mönnum í þessari fræðigrein sé gefinn kostur á að reyna sig í lífinu eins og öðrum.

*Garðar Þorsteinsson: Hv. flm. sagði, að það væri í 3. sinn, sem hann bæri frv. þetta fram hér á Alþingi, og ég vona líka, að það verði í síðasta skiptið, - hann reyni ekki að bera það fram oftar. Það er misskilningur hjá hv. flm. þessa frv., bæði fyrr og nú, ef þeir halda, að þeir séu með frv. að leiðrétta misrétti, sem 2. einkunnar lögfræðingar séu beittir, því að allir lögfræðingar, sem tekið hafa próf síðan 1919, að hæstaréttarlögin voru sett, hafa vitað það fyrir, að þeir gætu ekki fengið að flytja mál fyrir hæstarétti nema þeir næðu 1. einkunn við embættisprófið. En hinum, sem höfðu tekið próf fyrir þann tíma, var öllum veittur réttur til þess að ganga undir málflutningsmannapróf, eins og 1. einkunnar mönnum. Lögfræðingar þeir, sem hv. þm. Mýr. ber fyrir brjósti, hljóta því allir að hafa tekið próf eftir 1919, en eins og ég þegar hefi tekið fram, hefir þeim jafnan verið kunnugt um, hver skilyrði hvað einkunn snerti hafa verið fyrir því að fá að flytja mál fyrir hæstarétti. Hér hefir því ekki verið veitzt aftan að neinum. Hv. flm. sagði m. a. í ræðu sinni, að prófeinkunnir væru yfirleitt enginn mælikvarði um þekkingu manna. Þetta er vægast sagt hæpin fullyrðing hjá hv. þm., því að jafnan hefir það þó verið talið mikilsvert að hafa gott próf, og það hlýtur hv. þm. að vita, að það er alltaf tekið mikið tillit til, hvaða einkunnir menn hafa hlotið við próf þau, sem þeir hafa innt af hendi, þegar verið er að greina á milli manna í stöður og störf, enda er það ekki nema eðlilegt, því að alltaf má þó, hvað sem öðru líður, ganga út frá því með víssu, að aularnir taka ekki há próf. Hitt er að sjálfsögðu satt, að það geta oft orðið nýtir menn, bæði í lögfræðingastétt og öðrum stéttum þjóðfélagsins, sem ekki hafa náð nema 2. einkunn við próf. Annars vil ég benda hv. flm. frv. á, að það eru ákvæði í hæstaréttarlögunum, sem heimila 2. einkunnar lögfræðingum að flytja mál fyrir bæstarétti, en til þess að fá þá heimild verða þeir að hafa sýnt kunnáttu sína í lögum og fá meðmæli lagadeildar háskólans o. fl. Þar stendur þeim því opin leið til þess að komast að hæstarétti. Eins og ég þegar hefi tekið fram, þá dettur mér ekki í hug að halda því fram; að sumir 2. eink. lögfræðingar kunni ekki að verða góðir og gegnir lögfræðingar, því að óheppni í prófi getur oft ráðið miklu um einkunn manna, en það er bara þetta, að einhversstaðar verða takmörkin að vera, bæði hvað þetta atriði snertir og önnur. Þannig nær t. d. sá maður ekki lögfræðiprófi, sem fær ekki nema 50 stig, en sá, sem fær t. d. 56 stig, nær prófi og er embættisgengur. Sá, sem fær 115 stig og þar yfir, nær ekki aðeins prófi og er embættisgengur, heldur getur hann líka öðlazt rétt til málflutnings við hæstarétt, og þannig mætti halda áfram að telja, því að úr því að einkunnarskali okkar er þannig, að gefið er meira en ein allsherjar einkunn, þá verða takmörkin einhversstaðar að vera. Annars er slíkt ákvæði sem þetta víðar í lögum en hjá okkur; það er t. d. í hæstaréttarlögunum dönsku, og mun vera búið að vera þar lengi. Þá sagði hv. flm., að 2. eink. menn hefðu yfirleitt reynzt eins vel og hinir, sem hærra próf hefðu haft. Þetta leyfi ég mér að efast um, að hv. þm. hafi kynnt sér svo til hlítar, að hann geti um það dæmt. En hvað sem þessu liður, þá hlýtur það að vera örvun fyrir stúdenta að stunda nám sitt vel, þegar þeir vita, að ákveðinni einkunn fylgja ákveðin réttindi, enda mun reynslan hafa orðið sú, að lögfræðistúdentar hafi yfirleitt lesið betur, sótt nám sitt fastar en ella einmitt vegna þessa umdeilda ákvæðis í hæstaréttarlögunum. Og hví skyldi þá eiga að vera að taka það í burtu, þegar það getur orðið til þess, að við fáum menntaðri lögfræðingastétt en annars? Jafnframt því, sem afleiðingin af því myndi verða alveg hin sama og orðið hefir við málflutninginn fyrir undirrétti, að það myndaðist stétt manna, sem ekki gætu lifað að þeim praksis, sem hún hefði. Lögfræðingar myndu setjast hér að og verða þegar of margir, svo réttindin yrðu einskis virði. Hér myndaðist einskonar proletaríat lögfræðinga, eins og talið er, að myndazt hafi meðal lögfræðinga við undirréttinn. Af því, sem ég nú hefi sagt, er ég á móti frv., en ég er það ekki mín vegna, heldur vegna þeirra lögfræðinga, sem hér eftir fá réttindi til málflutnings við hæstarétt.

* Flm. (Bjarni Ásgeirsson) : Hv. 8. landsk. sagði, að það væri misskilningur hjá okkur flm. þessa frv., ef við héldum, að við værum með því að leiðrétta misrétti, því að þeir lögfræðingar, sem við bærum fyrir brjósti, væru allir útskrifaðir eftir 1919, og þeir hefðu því allir vitað, hvað framundan var í þessu efni. En þetta er ekki rétt hjá hv. þm. Það, sem við meinum með frv., er það, að við teljum ekki rétt að meina þeim mönnum, sem fengið hafa rétt til lögfræðilegra starfa, að flytja mál við hæstarétt. Eitt af því, sem hv. þm. færði fram sem rök gegn frv. okkar, var það, að með því ákvæði hæstaréttarlaganna, sem útilokar 2. eink. lögfræðinga frá málflutningi við réttinn, væri ýtt undir lögfræðistúdenta að taka 1. eink., og það væri öllum í lófa lagið að ná henni. Sé nú svo, að hver geti tekið 1. eink. í lögfræði, sem á annað borð vill ná henni, þá fæ ég ekki séð, að þetta umrædda ákvæði hæstaréttarlaganna geti útilokað það, að hér myndist þetta lögfræðinga „proletariat“, sem hann var að óttast. Fjöldinn getur nfl. orðið alveg hinn sami og þó að 2. eink. mönnum verði veitt réttindi til málflutnings, eins og farið er fram á í frv. Þá bar hv. þm. það fyrir sig, að í hæstaréttarlögunum væri ákvæði, sem veitti 2. eink. lögfræðingum rétt til málflutnings við réttinn. Þetta er rétt, en um þetta ákvæði held ég að megi segja hið sama og stendur 1 heilagri ritningu, að úlfaldanum væri hægra að komast í gegnum nálarauga en vantrúuðum manni inn í himnaríki. Svo mjög er það takmarkað. Þá breiddi hv. þm. sig allmjög út yfir það, að einhversstaðar yrðu takmörkin að vera á milli þeirra, sem fengju réttindi til þess að flytja mál við hæstarétt, og hinna, sem ekki fengju þau. Hvað snertir okkur flm. frv. þessa, þá litum við svo á, að það sé ekki frekar ástæða til þess að takmarka aðgang að þessu lögfræðingastarfi en öðrum. Við teljum, að þeir, sem á annað borð fá rétt til þess að stunda lögfræðileg störf, eigi að fá rétt til málflutnings fyrir hæstarétti eins og hvers annars, sem lögfræðilega þekking þarf til. Það atriði, hvort sérstaklega eigi að veita 1. eink. lögfræðingum forgangsrétt til málflutnings við hæstarétt, er mál út af fyrir sig, sem ég sé ekki ástæðu til þess að fara inn á umr. um nú. Það eina rétta í þessu efni finnst mér vera það, að reynslan og hæfni manna í starfinu veiti réttindin, en ekki óábyggilegar prófeinkunnir. Hér sem annarsstaðar mun það verða svo, að reynslan verður ólygnust og því bezti grundvöllurinn til þess að byggja á. Það er t. d. alkunnugt, að tveimur lögfræðingum, sem setja upp málflutningsskrifstofu, vegnar mjög misjafnlega, og það jafnt þó báðir séu með 1. eink. Annar rennur kannske upp eins og fífill í haga, sem kallað er, en hinum vegnar illa. Mismunurinn á gengi þeirra liggur ekki í öðru en mismuni á hæfni þeirra til starfsins.

*Garðar Þorsteinsson: Aðalröksemdafærsla hv. flm. byggist á því, að hér sé alveg um einsdæmi að ræða. Það eigi sér yfirleitt hvergi stað, að gerður sé munur á mönnum, hvort þeir hafi haft 1. eða 2. einkunn. En þetta er misskilningur. Slíkur mismunur er algengur, enda þótt hann komi kannske fram í annari mynd en í lagaákvæðum. Um þetta þarf ekki annað en benda til veltingarvaldsins, bæði hvað snertir veitingu læknis- og sýslumannaembætta. Það gerir nær alltaf mun á því, hvort hlutaðeigendur hafi haft 1. eða 2. eink., og veitir embættin að öðru jöfnu frekar þeim manninum, sem hefir haft 1. eink. við embættispróf, en hinum. Og landlæknirinn, sem þekkir þetta manna bezt hvað læknastéttina snertir, hefir leyft mér að hafa það eftir sér, að t. d. læknar með 2. eink. eigi mjög erfitt með að fá viðurkenningu sem sérfræðingar. Þeir verði alveg að uppfylla sérstök skilyrði, sem 1. eink. mönnum eru ekki sett, til þess að fá réttindin. Þær reglur, sem tíðkazt hafa og tíðkast enn hjá veitingarvaldinu, hafa verið teknar upp í hæstaréttarlögin. Annað hefir ekki skeð. Annars hygg ég, að hv. þm. Mýr. eigi erfitt með að neita því, að þeir menn, sem náð hafa góðu prófi, hafi ekki yfirleitt reynzt jafnnýtari menn en hinir. Og mér er sama þó að ég segi það hér, að ég hefi ekki þekkt nokkurn mann svo heimskan, að hann hafi ekki getað náð lögfræðiprófi, hafi hann á annað borð getað náð einhverju stúdentsprófi. Hvað snertir samanburð hv. flm. á störfum sýslumanna og hæstaréttarmálflutningsmanna, þá var hann á misskilningi byggður. Störf sýslumannanna eru sem vitað er ekki nærri því eingöngu dómarastörf eða störf, sem útheimta sérstaka kunnáttu í lögum, svo sem innheimta gjalda o. fl. En málflutningur við hæstarétt er eingöngu lögfræðilegur, og það svo mjög, að það varðar miklu, að hann sé sem allra fullkomnastur. Hvers vegna skyldi þá Alþingi eiga að vera að draga úr því, að hann geti verið sem beztur? Allar tilraunir í þá átt eru því á misskilningi byggðar. Alþingi á þvert á móti að vinna að því, að sem tryggilegast sé um þessi atriði búið, svo að til málflutnings við hæstarétt geti ekki valizt aðrir en þeir, sem sýnt hafa góða þekkingu í fræðigrein sinni og eru menn andlega vel gefnir.

*Bergur Jónsson: Það voru aðallega ummæli í ræðu hv. 8. landsk., sem fengu mig til að kveðja mér hljóðs í þessu máli. Það rauk út úr honum setning, sem bezt hefði verið fyrir þm., að væri ósögð. Hann sagði, að hann þekkti engan mann, sem væri svo heimskur, að hann gæti ekki staðizt lögfræðipróf, en svo bætti hann úr því með að segja, þeir sem á annað borð hefðu tekið stúdentspróf. Ég held reyndar, að þetta hafi meira verið mismæli af hendi hv. þm., því það er heldur óviðkunnanlegt, að hann, sem er hæstaréttarmálaflm. og mun ekki telja sig af þeim lakari í þeim hóp, hvað ég skal ekki gera heldur, skuli hafa yfir ummæli sem þessi, og mætti misskilja þau af sumum öðrum í þessari fræðigrein, sem þó hefir fleytt honum áfram hingað til. Mín skoðun er sú, að yfirleitt geri sú fræðigrein eins miklar kröfur til rökréttrar hugsunar hjá mönnum og hver önnur, og það er áreiðanlega ekki hægt að verða góður lögfræðingur nema hann hafi frá náttúrunnar hendi sæmilegar gáfur til að hugsa rétt. Hitt er rétt, að margir, sem taka lögfræðipróf, ná því vegna mikillar elju við námið. Ég ætlaði aðallega að setja ofan í við þennan hv. stéttarbróður minn fyrir þessi gálausu ummæli hans, sem munu hafa verið töluð af óvarkárni. Svo ég snúi mér að frv. sjálfu, virðast þeir hv. þm., sem hafa rætt það, ekki hafa tekið eftir, að 1. einkunnar skilyrðið er ekki eingöngu afnumið fyrir hæstaréttarmálaflm., heldur líka fyrir dómara. Ég býst við, að jafnvel flm. sjálfum muni finnast hér of langt gengið. Hvað sem segja má um skilyrðið fyrir hæstaréttarmálaflm., þá er enginn vafi á því, að það verður að binda sem mestum skilyrðum og tryggja sem bezt, að dómarar verði ekki aðrir. menn en þeir, sem eru sérstaklega vel að sér í lögfræði og sérstaklega reyndir að því að geta beitt henni rétt, enda býst ég við, að hv. flm. muni ekki halda fast við þann hluta frv., sem við kemur dómurunum. Annars sé ég ekki ástæðu til að meina mönnum að verða hæstaréttarmálaflm., sem að öðru leyti geta fullnægt settum skilyrðum, þótt þeir hafi ekki náð 1. einkunn við lögfræðipróf, því ég játa, að reynslan sýnir, að margír menn, sem hafa tekið 2. einkunn, eru alveg eins hæfir og „laudistarnir“ svokölluðu, enda þyrftu þeir að hafa sýnt það með undangenginni reynslu. Það getur líka verið, að menn, sem hafa fengið 2. einkunn, afli sér meiri þekkingar og reynslu síðar meir en þeir, sem hafa fengið 1. einkunn. En það, sem er athugavert í þessu sambandi, eins og hæstaréttarmál eru takmörkuð, er að leyfa svo miklum fjölda manna aðgang að þeim, og er það rétt, sem hv. 8. landsk. tók fram, að þeir myndu þá flækjast hver fyrir öðrum, og engin trygging er fyrir því, að almenningur kunni skil á, hverjir eru færir og hverjir ekki, og geta því eins sótt til þeirra lakari eins og þeirra betri. Ég álít, að vel þurfi að binda um hnútana, til að sjá um, að sem færastir menn veljist í þessa stétt og að hún verði ekki of margmenn. Verið getur, að eins heppilegt sé að setja þrengri skilyrði en nú eru í lögum til að menn fái rétt til að flytja mál fyrir hæstarétti, svo sem lengri starfstíma við lögfræðistörf, eða að menn hafi á annan hátt sýnt hæfni sína sem ljósast. Ég vil geta þess, að í öðrum menningarlöndum eru það ekki nema úrvalsmenn, sem eru hæstaréttarmálaflm., og miklar kröfur gerðar til þeirra; þeir þurfa að vera sérstaklega vandaðir og þekkingarmiklir á allan hátt. Samkvæmt því, sem ég hefi þegar sagt, hefi ég ekki á móti því, að málinu sé vísað til n. og reynt að athuga til hlítar, hvort ekki má draga eitthvað úr þeim þröngu skilyrðum um 1. einkunn, sem nú gilda, og setja þá aðrar hömlur í staðinn. En undantekningin, sem þarna verður, er, að maður hafi sýnt sérstaka hæfileika sem fróðleiksmaður í þessu efni eða fyrir lögfræðistarf að öðru leyti. Getur talsverður hópur manna fullnægt þessu skilyrði, því að það er ekki bundið víð einkunn, heldur getur maður sýnt með dugnaði sínum, eftir að prófi er lokið, hæfni sína til lögfræðistarfa.

* Flm. (Bjarni Ásgeirsson) : Út af því, sem hv. þm. Barð. sagði um þetta mál, skal ég geta þess, að það er rétt hjá honum að ég - og að ég hygg fleiri hv. flm. frv. - legg minna upp úr ákvæðinu um að leyfa 2. einkunnar lögfræðikandidötum að vera dómarar í hæstarétti heldur en því, að þeir geti orðið málaflutningsmenn í hæstarétti. Það getur vel komið til greina að nema eitthvað burt úr frv. til þess að breyta þessu. En ég hygg hinsvegar, að gilt geti svipað um þetta og prófessora við lagadeild háskólans. Ég hygg, að ekkert ákvæði sé um það, að þeir skuli vera 1. einkunnar menn, sem verði prófessorar við háskólann. En það kemur af sjálfu sér við veitingu, að ekki verða aðrir settir í það embætti en þeir, sem á einn eða annan hátt hafa sýnt þekkingu sína í lögum; og kemur prófið þá vitanlega þar til greina ásamt öðru. Ég býst því við, að reyndin yrði, að veitingarvaldið mundi setja þá menn eina í embætti sem dómara í hæstarétti, sem skara fram úr í lögfræðilegri þekkingu, sem þá sennilegast yrðu 1. einkunnar menn. Ég neita því ekki, sem hv. 8. landsk. hélt fram, að hægt sé að ganga út frá því, að duglegustu mennirnir séu venjulega þeir, sem taka 1. einkunn frá háskólanum. En það er ekki algild regla. Iðulega er það svo með fátæka menn, sem verða að vinna fyrir sér meðan á námi stendur, að þeir geta ekki lagt eins mikinn tíma í námið eins og hinir betur stæðu og taka því ekki eins góða einkunn. Slíkir menn geta oft sýnt mikinn dugnað og hæfni með tímanum, og þá er rangt að útiloka þá frá störfum, sem 1. einkunnar lögfræðingar hafa með höndum, þegar þeir hafa ótvírætt sýnt hæfni sína til þess að hafa þau með höndum. Það verður líka að athuga það, að lögfræðingar, þó fengið hafi I. einkunn, verða að taka sérstakt próf til þess að ná réttindum til að verða hæstaréttarmálaflutningsmenn. Og ef 2. einkunnar maður stenzt það próf, þá sé ég ekki ástæðu til að útiloka hann frá því að geta orðið hæstaréttarmálaflm. aðeins vegna þess, að hann hefir fengið 2. einkunn frá háskólanum. Hv. þm. Barð. kom inn á það sama og hv. 8. landsk., er hann hélt því fram, að ekki væri heppilegt að auka mjög tölu þeirra manna, sem fást víð málafærslustörf fyrir hæstarétti. Það kann nú út af fyrir sig rétt að vera. En ég held, að þetta ákvæði um 1. einkunn nægi ekki til þess að takmarka þann fjölda, sem kemur til greina með að fást við þau störf. Það eru svo margir stúdentar, sem árlega útskrifast frá lagadeild háskólans með 1. einkunn, að ef þeir ættu allir að hafa aðgang að málaflutningsstörfum fyrir hæstarétti, þá yrðu þeir of margir. Hér er miklu sanngjarnara, að annað komi til greina, þekking, hæfni og dugnaður, þegar þeir koma út í þá starfsgrein. Það yrði öruggasta úrvalsaðferðin til þess að fá menn í þessa atvinnu. Ef próf ætti að takmarka fjölda þessara manna, þá hygg ég, að ekki nægði að miða við 1. einkunn eingöngu, heldur að þeir menn einir kæmu hér til greina, sem tekið hefðu beztu prófin með 1. eink. Hv. 8. landsk. sagði, að í raun og veru mundi það svo vera, að við veitingu embætta, t. d. sýslumannsembætta, væru venjulega 1. einkunnar menn látnir ganga fyrir, að öðru jöfnu. Ég býst við, að þetta sé rétt, þó að dæmi finnist um, að 2. einkunnar menn hafi verið látnir ganga fyrir 1. einkunnar mönnum. Það verður alla tíð svo, að yfirleitt verður 2. einkunnin þröskuldur í vegi þeirra manna, sem taka hana, að þeim starfsgreinum, sem þeir hafa fengið próf til. Þess vegna virðist mér sá steinn, 2. einkunnin, sem leggst í götu þeirra manna í þessu efni, sem hana fá, nógu stór, þótt ekki sé verið að auka á erfiðleika þessara manna með löggjöf um að stækka þessa tálmun. Og sérstaklega verður þetta ósanngjarnt, þegar um þá menn er að ræða, sem sýnir sig að hafa hæfileika til málfærslustarfs og hafa aflað sér, þó að eftir próf sé, þekkingar, sem gerir þá jafnsnjalla hinum. Þá sagði hv. 8. landsk., að varla mundi fyrirfinnast svo heimskur maður, sem á annað borð næði stúdentsprófi, að hann gæti ekki náð prófi frá lagadeild háskólans. Ef svo er, býst ég við, að það séu ekki endilega sérstakir gáfumenn allir, sem ná prófi við lagadeild háskólans, svoleiðis að ég hygg, að ekki væri sérlega hvítt að veikja, þótt bætt væri við í því sambandi, sem um hefir verið talað, þeim mönnum, sem fengið hafa 2. einkunn við háskólapróf, og það eingöngu vegna þess, að þeir hafa þurft að vinna fyrir sér á meðan á námi stóð, en hefðu annars langsennilegast fengið 1. einkunn.

*Garðar Þorsteinsson: Það hefir farið í taugarnar á hv. þm. Mýr. og hv. þm. Barð., að ég komst þannig að orði í dag, að ég þekkti varla svo heimskan mann, sem gæti innritazt í lagadeild háskólans, að hann gæti ekki náð lélegasta prófi í lögfræði. Ég get sagt það við hv. þm. Barð., að ég hafði hann nú ekkert sérstaklega í huga. En hann þekkir þetta jafnvel og ég. En ég sagði þetta til að sýna, hve mikil fjarstæða það er, sem kemur fram í ræðu hv. þm. Mýr., að hann vill hafa þessi réttindi, sem hér um ræðir, alveg óbundin við einkunnir við próf úr lagadeild háskólans. Till. hans í þessu efni í frv. er fjarstæða, vegna þess að samkv. þeirri till. gæti maður með lélegasta prófi í lögfræði komið til greina til þess að verða dómari í hæstarétti. Og þó að hann vildi draga úr ákvæðum frv. á þann hátt, sem hann gat um, þá verður sá hv. þm. að gæta að því, að allir hæstaréttarmálaflm. eru einnig varadómarar í hæstarétti samkvæmt lögum. Ég vil svo aðeins benda á reglugerð um framhaldsnám kandidata í læknisfræði til að geta öðlazt ótakmarkað lækningaleyfi og um sérmenntun lækna til að geta öðlazt sérfræðingaleyfi (nr. 15 20. febr. 1936). Í 2. gr. þessarar reglugerðar er það sett sem hreint skilyrði til þess að ná þessum réttindum, sérfræðingaleyfi, að viðkomandi læknir hafi lokið kandidatsprófi í læknisfræði með 1. einkunn. En svo eru undantekningarákvæði um 2. einkunnar menn (4. gr.), ef þeir hafa sýnt einhverja sérstaka þekkingu á sinni fræðigrein. Alveg sama gildir um lögfræðinga. Þetta finnst mér rétt. Þó að hv. þm. tali hér um prófanir þær við flutning mála í hæstarétti, sem þeir verða að ganga undir, sem ætla að verða hæstaréttarmflm., þá er þess að gæta, að þær prófanir byggjast á fyrri ræðu málfærslumanns, og hún er ætíð skrifuð. Það þarf því ekki að vera, að maður valdi því efni, sem hann talar um, þó hann geti haldið góða ræðu um það, sem er skrifuð, og hann þá e. t. v. hefir fengið aðstoð við að semja.