Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. um frv. til lánsfjárlaga tók ég það fram, að ég mundi fjalla nánar um efni lánsfjáráætlunar og ríkisfjármálin almennt við 3. umr. málsins. Ég mun hér á eftir fjalla um fimm þætti þessara mála: í fyrsta lagi erlendar lántökur almennt, í öðru lagi um afkomu ríkissjóðs 1982, í þriðja lagi um skuld ríkissjóðs við Seðlabanka, í fjórða lagi um afkomu ríkissjóðs á tveimur fyrstu mánuðum þessa árs og í fimmta lagi um sparnaðaráform og lækkun ríkisútgjalda. En eins og kunnugt er vefjast þau mál mjög inn í afgreiðslu lánsfjáráætlunar með þeirri tillögugerð sem samþykkt var við 2. umr. málsins. Fyrst eru það þá erlendu lántökurnar. Það er í tísku um þessar mundir meðal stjórnarandstæðinga að saka ríkisstj. um óhóflegar erlendar lántökur. Ekki er auðvelt að festa hendur á þessari gagnrýni sem oftast er flutt með miklum ýkjubrag. Svo er að sjá, eftir að viðunandi jafnvægi komst á í rekstri ríkissjóðs og ekki reyndist lengur unnt að byggja gagnrýni stjórnarandstæðinga á hallarekstri ríkissjóðs, að stjórnarandstaðan hafi talið sér nauðsyn að flagga einhverju öðru neikvæðu framan í þjóðina. Og þá urðu erlendu lántökurnar fyrir valinu fremur en flest annað. Þó er það staðreynd, að erlendum lántökum er háttað með nákvæmlega hliðstæðum hætti og verið hefur um árabil. Ríkissjóður tekur ekki erlend lán í sínar þágu nú frekar en áður, enda þess ekki þörf. Hins vegar tekúr ríkissjóður innlend lán, einkum til vegagerðar. Jafnframt er það staðreynd, að afborganir af eldri lánum ríkissjóðs hafa numið talsvert hærri fjárhæðum en upphæð nýrra tekinna lána frá því að núv. ríkisstjórn var mynduð, enda hefur verið verulegur rekstrarafgangur hjá ríkissjóði þessi tvö ár. Erlend lán eru fyrst og fremst tekin af ríkisstofnunum sem hafa sjálfstæðan fjárhag, af sameignarfyrirtækjum ríkis og sveitarfélaga, af fyrirtækjum sveitarfélaga, einkum hitaveitum, af Framkvæmdasjóði vegna stofnlánasjóða atvinnuveganna og af fjöldamörgum einkafyrirtækjum í landinu. Erlend lán eru nær eingöngu tekin til fjárfestinga og til að greiða framkvæmdir sem skila munu lántakendum arði sem notaður verður til að endurgreiða lánin. Rúmlega 80% lána á vegum ríkis og sveitarfélaga ganga til orkumála. Vissulega eru til örfáar undantekningar frá því, að lán séu aðeins tekin til fjárfestinga. Slíkar undantekningar hafa átt sér stað um langt árabil, en dæmi þess hafa alltaf verið mjög fá. Fjármagnskostnaður byggðalína og Kröfluvirkjunar er enn fjármagnaður með nýjum lánum eins og gert hefur verið um árabil meðan þessi mannvirki eru ekki komin á fastan fjárhagslegan grunn og skila því ekki tekjum. En vonandi verður breyting til batnaðar hvað þetta varðar með bæði þessi mannvirki innan tíðar. Ég vona að breyting verði á þessu hvað byggðalínurnar snertir á þessu ári. Sementsverksmiðjan tekur nú einnig sérstakt rekstrarlán. Það er rétt, sem fram hefur komið hjá stjórnarandstöðunni, að heppilegra hefði verið að komast hjá þessu rekstrarláni verksmiðjunnar með því að hækka verð á sementi fyrr en gert var á s.l. ári, en að sjálfsögðu er þessi lántaka afar smávaxin þegar á heildina er litið og engin ástæða til að halda að verksmiðjan geti ekki endurgreitt lánið án aðstoðar ríkissjóðs. Þegar litið er á heildarlántökur erlendra lána á þessu ári, kemur í ljós að þær vaxa talsvert miklu minna en nemur breytingum á verðgildi krónunnar. M.ö.o. þýðir þetta að erlendar lántökur minnka að magni til á þessu ári. Má vera að ekki geri sér allir grein fyrir þessari staðreynd eftir linnulausan áróður stjórnarandstöðunnar um hið gagnstæða. Á lánsfjáráætlun, sem samþykkt var af Alþingi fyrir einu ári, var gert ráð fyrir erlendum lántökum sem námu í heild 1734 800 þús kr. Ef lánsfjárlög verða samþykkt óbreytt eins og þau liggja nú fyrir má gera ráð fyrir að heildarlántaka nemi um 2 270 730 þús.kr. Hækkunin milli ára er 30%. Vissulega fór það svo eins og oft áður að erlendar lántökur urðu heldur meiri á árinu 1981 en gert hafði verið ráð fyrir í lánsfjárlögum, fyrst og fremst vegna þess að verðbólga var meiri á liðnu ári en gert hafði verið ráð fyrir í reiknitölum fjárlaga og lánsfjáráætlunar. Hið sama gæti gerst nú, að lántökur yrðu meiri, sérstaklega í einkageiranum, sem erfiðara er að hafa taumhald á. Ég á ekki von á því að lántökur opinberra aðila muni verða svo mjög miklu meiri en hér er gert ráð fyrir, enda þótt líklegt megi telja að verðbólga verði meiri á milli ára nú en gert er ráð fyrir í reiknitölum fjárlaga og lánsfjáráætlunar. Að svo miklu leyti sem upphæðir duga þá ekki til verður það að sjálfsögðu að koma fram í nokkrum niðurskurði framkvæmda. En það er einkum og sér í lagi einkageirinn, og eins geta verið einstaka tilvik þar sem ekki er hægt að skera upphæðir þannig niður í reynd, og þá getur orðið þarna einhver hækkun eins og varð á seinasta ári. Ég hef hins vegar enga ástæðu til að ætla að það sé meiri munur á hugsanlegri útkomu ársins og núverandi lánsfjárlögum, sem við erum hér að fjalla um en þeim lögum sem samþykkt voru á seinasta ári. Og ljóst er að hækkunin milli ára, sú sem ég nefndi áðan, er ekki nema 30% enda þótt hér sé almennt miðað við talsvert miklu meiri verðhækkun milli ára samkvæmt forsendum fjárlaga. Hverjar eru svo tillögur stjórnarandstöðunnar um minni erlendar lántökur? Það er von að spurt sé því að ég leita eftir þeim hér inni sem heyrt hefur um þær getið. Nei, þvert á móti er mjög kvartað yfir því í þessum umr., að þessar lántökur nægi ekki miðað við núverandi verðbólgustig og muni því verða um raunverulegan niðurskurð að ræða á framkvæmdum hjá opinberum aðilum, að svo miklu leyti sem verðbólga verður meiri en reiknitölur gera ráð fyrir. Ég spyr enn: Eru einhverjar tillögur uppi hjá stjórnarandstöðu um niðurskurð á framkvæmdum, sem fjármagnaðar eru með erlendu fé, umfram þann niðurskurð sem vænta má að leiði af því að verðbólga verði heldur meiri en reiknitölur gera ráð fyrir? Ekki þekki ég þær tillögur, enginn hefur heyrt þeirra getið í þessum sal. Hins vegar þekki ég kröfur stjórnarandstöðuþingmanna um stórauknar erlendar lántökur, einkum í þágu orku- og iðnaðarmála. Hvað segja svo stjórnarandstæðingar um minni erlendar lántökur með aukinni þátttöku lífeyrissjóða í innlendri fjáröflun lánsfjáráætlunar? Þetta er þó sá möguleiki sem álitlegastur er til að draga úr erlendum lántökum. En allir, sem eru í þessum sal, vita að hv. stjórnarandstaða og málgögn hennar hafa barist með kjafti og klóm gegn því framlagi lífeyrissjóða til lánsfjáráætlunar sem nú er í lánsfjárlögum, eins og fram kom við atkvgr. hér í deildinni s.l. fimmtudag, hvað þá að stjórnarandstaðan sé reiðubúin að hækka lögbundin skuldabréfakaup úr 40% ráðstöfunarfé lífeyrissjóða upp í t.d. 45% eins og uppi voru áform um í haust. Í þessu máli er því slagorð stjórnarandstöðunnar í verki: meiri erlendar lántökur. Það er sú krafa sem glymur í þessum umræðum beint og óbeint, þó að menn svo hafi að yfirvarpi allt annan áróður, þ.e. að lántökur séu of miklar. Þegar til kastanna kemur eru þessir menn hvorki með tillögur um niðurskurð framkvæmda né niðurskurð á erlendum lántökum. Og þeir eru ekki heldur með neinar tillögur um aukna innlenda sparifjármyndun til þess að draga úr erlendum lántökum. Ágætt dæmi um falskan og óheiðarlegan áróður af þessu tagi um erlendar lántökur var ræða kunns atvinnurekanda sem slegið var upp í Morgunblaðinu daginn eftir undir stórri fyrirsögn, þar sem fullyrt var að erlendar skuldir þjóðarinnar hefðu aukist á s.l. ári um 10 millj. kr. á dag og mest hefðu þetta að sjálfsögðu verið eyðslulán, eins og það var nefnt í ræðunni og fyrirsögninni. Fjarstæðukenndar fullyrðingar af þessu tagi eru að sjálfsögðu ekki svaraverðar. En ég get upplýst hér að samkvæmt greinargerð, sem unnin hefur verið af sérfræðingum Seðlabankans, mun láta nærri að nefnd upphæð, sem slegið var upp í Morgunblaðinu á sínum tíma, sé í raun fjórum sinnum lægri. Ýkjurnar voru nú ekki meiri en þetta, þær voru 400%. Vissulega er það rétt sem bent hefur verið á, að greiðslubyrði erlendra lána fer vaxandi. Meginskýringin er sú, að verðbólga er óvenjulega mikil bæði austan hafs og vestan og vextir óvenjulega háir. Mikil alþjóðleg verðbólga með langtum hærri vöxtum en nokkru sinni hefur áður verið veldur því, að verðgildi lánanna rýrnar miklu örar en áður var. Skuldirnar smækka því ört í alþjóðlegri verðbólgu, en á hinn bóginn þarf mikið að greiða af lánum í formi hárra vaxta. Í raun er því verið að greiða þau lán, sem ekki eru á föstum vöxtum, örar niður en áður var. Þess vegna hækkar greiðslubyrðin óvenjulega mikið meðan þetta ástand varið á alþjóðlegum lánamörkuðum. Ég hef hér undir höndum nýlegar upplýsingar frá Seðlabankanum um stöðu þjóðarbúsins út á við. Til þess að gera hv. þm. ljóst hvernig þetta dæmi stendur hef ég farið fram á það við þingverði, að þeir dreifi þessum gögnum til allra þm. Munu þessi gögn vera komin á borð þm., að því er mér sýnist. Í þessari töflu er gerð grein fyrir löngum erlendum lánum á árabilinu 1970–1981 og síðan hver staða stuttra vörukaupalána hefur verið, hver staða ógreidds útflutnings hefur verið, hver gjaldeyrisstaða hefur verið. Út frá þessum upplýsingum hefur verið hægt að reikna hver hafi verið raunveruleg nettóstaða við útlönd þegar tekið hefur verið tillit til birgðanna og til gjaldeyristöðunnar. Þá sjáum við hver staða þjóðarinnar gagnvart öðrum löndum raunverulega er, reiknað í hlutfalli af vergri þjóðarframleiðslu. Eins og menn sjá á aftasta dálki í þessu töfluyfirliti hefur nettóstaðan verið 21.3% af vergri þjóðarframleiðslu í árslok 1970 og er á því svæði um nokkurra ára skeið. Síðan hækkar hún mjög verulega á árunum 1975 og 1976, upp í 37.7% og 35.3%, en lækkar síðan aftur. Eins og menn sjá er nettóstaða þjóðarbúsins út á við - þegar tekið hefur verið tillit til langra erlendra lána og einnig til gjaldeyrisstöðunnar og vörubirgðanna-nokkurn veginn sú sama árin 1978, 1979, 1980 og 1981. Hún hefur meira að segja lækkað. Staðan í árslok 1981 er lægri en hún var á árunum 1978 og 1979, eða 31.8%, og verulega miklu lægri en hún var á árunum 1975 og 1976. Sjá menn af þessu hvað upphrópanir um háskalega stöðu þjóðarbúsins út á við vegna erlendrar lántöku eru í raun innantómar og yfirborðskenndar þegar málið er skoðað í heild sinni. Ég get hins vegar bætt því við, að ég tel að það sé höfuðnauðsyn að vera á varðbergi gagnvart of miklum erlendum lántökum. En ráðið til þess er auðvitað fyrst og fremst að efla innlendan sparnað. Það fé verðum við auðvitað fyrst og fremst að fá frá þeim aðilum í þjóðfélaginu sem ráða yfir verulegu sparifé. Þess vegna hafa verið uppi hugmyndir bæði um aukin framlög lífeyrissjóða og aukin framlög bankakerfisins til lánsfjáráætlunar, til sameiginlegra verkefna þjóðarinnar. Staðreyndin er auðvitað sú, að tal stjórnarandstöðunnar um erlendar lántökur getur verið góðra gjalda vert, ef ekki væri öllum ljóst að hún meinar ekki orð af því sem hún segir. Ég ætla þá næst að víkja að afkomu ríkissjóðs á liðnu ári. Um það efni verður birt þskj. væntanlega síðar í þessari viku og er því ástæðulaust að fara mörgum orðum um þann þátt málsins. En samkvæmt þeim tölum, sem fyrir liggja um afkomu ríkissjóðs á árinu 1981 og byggðar eru á bráðabirgðauppgjöri ríkisbókhaldsins frá því í janúarmánuði s.l., má sjá eftirfarandi niðurstöðu. Skal þá tekið fram að þetta yfirlit er miðað við greiðslugrunn eins og fjárlögin. Þessar tölur eru hins vegar eitthvað frábrugðnar þeim tölum sem birtar verða í endanlegum ríkisreikningi þar sem hann er byggður á rekstrargrunni. Ég vænti þess, að allir hv. þm. geri sér grein fyrir þessum mismun, sem m.a. liggur í því, að söluskattur í desembermánuði er ekki kominn inn í greiðslugrunninn, þann grunn sem ég mun gera hér grein fyrir, en er aftur á móti kominn inn í rekstrargrunninn og veldur því yfirleitt að rekstrarafkoma ríkisreiknings er heldur hagstæðari en greiðsluafkoma í árslok, á þeim grunni sem hér skal lýst. Samkvæmt bráðabirgðatölum ríkisbókhaldsins voru tekjur ríkissjóðs á árinu 1981 5996.9 millj. kr., en gjöld 5911.1 millj. kr. Tekjur umfram gjöld urðu því 85.8 millj. Þegar þessar tölur hafa verið leiðréttar með hliðsjón af lánahreyfingum upp á 0.2 millj. og með hliðsjón af breytingum á viðskiptareikningum upp á 13.5 millj. kemur í ljós að greiðsluafgangur liðins árs hefur numið 72.1 millj. kr. Þegar þessar reiknitölur er bornar saman við tölur fjárlaga kemur í ljós að útkoman er allmiklu hagstæðari en fjárlög höfðu gert ráð fyrir. Í fjárlögum var gert ráð fyrir að greiðsluafgangur yrði 27.7 millj., en hann varð 72.1 millj. Þegar þessar tölur eru að öðru leyti bornar saman við fjárlögin kemur að sjálfsögðu fram nokkurt frávik, sem m.a. stafar af því, að launataxtabreytingar frá upphafi til loka árs 1981 voru í fjárlögum áætlaðar um 33%, en urðu um 42% vegna meiri hækkunar verðbótavísitölu og launahækkunar sem ófyrirséð var. Svipuðu máli gegnir um almennar verðlagsbreytingar. Í fjárlögum 1981 var miðað við 42% verðbreytingu milli áranna 1980 og 1981, sem í raun varð 50%. Það eru því bæði árin sem koma þarna nokkuð við sögu. Niðurstaðan er sem sagt greiðsluafgangur að fjárhæð 72.1 millj. kr. sem mun síðan breytast, væntanlega heldur hækka, þegar niðurstöður væntanlegs ríkisreiknings fyrir árið 1981 liggja fyrir. En óhætt er að fullyrða hér og nú að útkoma ríkissjóðs á liðnu ári er sú hagstæðasta sem verið hefur um mjög langt skeið. Þarf að fara aftur til ársins 1970 til að fá sambærilega niðurstöðu. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því, að skuld ríkissjóðs, A-hluta, við Seðlabankann hefur farið ört minnkandi að raungildi á seinustu árum. Þessi skuld varð fyrst og fremst til á árumun 1974, 1975, 1976, 1977 og 1978. Ef reiknað er á föstu gengi og föstu verðlagi og þessi skuld metin miðað við vísitölu byggingarkostnaðar 909 stig kemur í ljós að skuldin nam um 200 millj. árið 1974. Hún er komin upp í um 1000 millj. árið 1977 og fer síðan upp í 1200 millj. árið 1979, en hefur hrapað mjög ört á þeim tíma sem liðinn er síðan. Nú er þessi skuld á sama verðgildi komin niður í rétt um 200 millj. aftur og er því af mjög svipaðri stærðargráðu að raungildi og hún var á árinu 1974. Um afkomu ríkissjóðs á tveimur fyrstu mánuðum þessa árs er ekki ástæða til að hafa mörg orð, enda segir sig sjálft að tveir mánuðir eru svo litill hluti af árinu að þeir ráða engum úrslitum. Þó er hægt að upplýsa það hér, og er eðlilegt að gera það í framhaldi af grg. um afkomu ríkissjóðs á liðnu ári, að á þessum tveimur fyrstu mánuðum er afkoma ríkissjóðs í mjög eðlilegu jafnvægi. Í þessum fyrstu mánuðum ársins hefur oft verið mikill greiðsluhalli, eins og hv. þm. mun vafalaust kunnugt og eins og vill verða á fyrstu mánuðum hvers árs, allt fram á sumar. T.d. í fyrra, á því ágæta ári fyrir ríkissjóð, var samt greiðsluhalli í janúar og febrúar upp á 90 millj. kr. Nú er 14 millj. kr. tekjuafgangur á fyrstu tveimur mánuðum ársins og gætir þar að sjálfsögðu einkum tekna af sölugjaldi frá lokum seinasta árs. Ég vil næst víkja nokkrum orðum að erlendum lántökum sem fyrirhugaðar eru eða staðið hefur verið að á þessu ári vegna lánsfjáráætlunar. Kannske hefði ég átt að víkja að þeim þætti málsins áður en ég ræddi um afkomu ríkissjóðs, en ekki skiptir öllu máli í hvaða röð þetta er fram sett. Ég vil minna á það, að hinn 26. febr. s.l. var undirritaður samningur um lán til íslenska ríkisins að fjárhæð 75 millj. dollara eða um það bil 723 millj. ísl. kr. Þetta lán er tekið í tengslum við lánsfjáráætlun ársins 1982. Lánið hefur hins vegar einungis verið staðfest með undirritun en ekki hefur verið dregið á það enn, og er beðið eftir afgreiðslu lánsfjáráætlunar að svo verði gert. Lánveitendur voru 12 bankar í Bandaríkjunum, Kanada, Japan og Vestur-Evrópu, þeirra á meðal nokkrir stærstu og öflugustu bankar vestanhafs svo og tveir norrænir bankar. Milligöngu um öflun lánsfjárins hafði City Bank í London sem lánar 9 millj. af lánsfjárhæðinni, en aðrir bankar lána 6 millj. hver. Lánið er veitt til 10 ára og er afborgunarlaust fyrstu 5 árin. Vextir eru breytilegir og miðast við millibankavexti í London, en til viðbótar er greitt fast ofanálag sem er 3/8 úr prósentu fyrstu 5 árin en 1/2% eftir það. Lántökugjald er 1/2%. Þessi kjör eru með því besta sem nú þekkist á erlendum lánamörkuðum. Þetta lán, sem tekið var í London í febrúarmánuði s.l., er því svokallað veltilán með breytilegum vöxtum og er miklu nær að líkja því við yfirdráttarheimild, því að lánið má greiða upp að fullu hvenær sem henta þykir og draga má lánið að nýju eftir þörfum. Einnig má skipta því yfir í aðra gjaldmiðla þegar heppilegt er talið. Sennilegt er að næsta meiri háttar lán verði með föstum vöxtum. Vafalaust er hyggilegast að blanda saman veltilánum og lánum með föstum vöxtum og jafnframt að dreifa áhættunni af hugsanlegum breytingum á verðgildi mynta með því að taka lán af ýmsu tagi og í ýmsum mismunandi myntum. Mér var tjáð, þegar ég undirritaði þetta lán nú fyrir skemmstu í London, að frændur okkar Danir hefðu nýverið tekið sams konar lán í London, en kjörin hefðu verið áberandi lakari. Satt best að segja er alveg ljóst að Íslendingar njóta mikils lánstrausts í öðrum löndum, en gott lánstraust endurspeglast í góðum lánskjörum. Erlendar lánastofnanir virðast keppast um að bjóða Íslendingum lán og oftast á betri kjörum en almennt gerist. Íslendingar hafa staðið ágætlega í skilum og virðast taldir líklegir til að gera það áfram. Gott lánstraust getur að sjálfsögðu stafað af mörgum ástæðum, en kannske er ein ástæðan sú, að staða ríkissjóðs er góð og hefur verið góð, ólíkt því sem er í mörgum nálægum löndum. Stundum bjóðast lán frá lítt þekktum aðilum sem bjóða ótrúlega góð kjör miðað við það sem þekktar lánastofnanir bjóða. Slík tilboð eru athuguð vandlega, en þó er það meginregla, að menn verða að gera grein fyrir lánveitanda og hvernig sjóður sá er til kominn sem lán er boðið úr. Verður þá oft fátt um svör. Ýmis lánstilboð frá erlendum bankastofnunum eru nú til athugunar. Ég vil síðan víkja örfáum orðum að fyrirhuguðum sparnaðaráformum ríkisstj. og áformum um lækkun ríkisútgjalda. Í skýrslu frá ríkisstj. um aðgerðir í efnahagsmálum, sem lögð var fyrir Alþingi hinn 28. jan. s.l., voru margháttaðar aðgerðir boðaðar í efnahagsmálum, m.a. niðurfærsla verðlags. Kostnaður ríkissjóðs við niðurfærslu verðlags á árinu 1982 er áætlaður 350–360 millj. kr. Er þar einkum um að ræða tollalækkanir og auknar niðurgreiðslur landbúnaðarvöruverðs. Þar af er reiknað með að aukning niðurgreiðslna 1. febr. s.l. hafi kostað ríkissjóð um 165 millj, kr. á árinu. Fjármunir til niðurfærslu verðlags verða fengnir með ýmsum aðferðum í ríkisfjármálunum. Útgjöld fjárlaga fyrir árið 1982 eru lækkuð um 120 millj. kr. með sparnaðaraðgerðum og samdrætti í framkvæmdum. 180–190 millj. kr. eru fengnar af gjaldahlið fjárlaga með þeim hætti að verja áður óráðstöfuðum fjárhæðum til niðurgreiðslna. Það, sem á vantar, jafnast með sérstakri skattlagningu á banka, en frv. þess efnis hefur þegar verið lagt fram hér í þinginu. Að undanförnu hefur verið unnið að sparnaðaraðgerðum í ríkisfjármálum í samræmi við samþykktir ríkisstj. Aðgerðir til lækkunar ríkisútgjalda eru þessar: Í fyrsta lagi að lækka öll framlög til framkvæmda um 6%, en það lækkar útgjöld um 32 millj. kr. Hafa ber í huga þegar sá niðurskurður er nefndur á nafn að að sjálfsögðu skiptir mestu máli fyrir framkvæmdaaðila hvert verður verðbólgustigið á árinu. Ljóst er að þessar aðgerðir verða til þess að verðbólga verður 12–13% minni en ella hefði verið.  En það, sem ég vildi sagt hafa, var að ef þessar efnahagsaðgerðir ríkisstj. verða til þess, að verðbólga hér á landi verði 12–13% minni en ella hefði orðið, sem vonir standa til og við höfum fyllstu ástæðu til að ætla, þá segir það sig nokkuð sjálft, að framkvæmdagildi fjárveitinga, sem skornar eru niður um 6%, verður eftir sem áður talsvert meira en verið hefði með óniðurskornar fjárveitingar. Þarf ekki að útskýra það frekar fyrir jafngáfuðum mönnum og hv. alþm. eru. Ég nefndi hér að öll framlög til framkvæmda væru lækkuð um 6%. Því má bæta við, að dregið er úr framlögum til fjárfestingarlánasjóða um 6% til viðbótar við þá skerðingu sem þegar var ákveðin í fjárlögum fyrir árið 1982. Lækkun ríkisútgjaldanna þessu samfara nemur um 23 millj. kr. Framlög til jarðræktar og búfjárræktar eru einnig skert um 6% eða um 3 millj. kr. Lækkun framlaga til framkvæmda nemur því alls um 58 millj. kr. eða rétt um helmingi heildarniðurskurðar á fjárlagatölum. Í öðru lagi er stefnt að sparnaði í útgjöldum Tryggingastofnunar ríkisins um 20 millj. kr. á árinu. Verið er að kanna hvaða leiðir eru færar í þessu efni, en eins og fram hefur komið að undanförnu er fyrirsjáanlegt að rekstrarafkoma sjúkrahúsa, sem njóta greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins, er mikið áhyggjuefni. Þetta atriði svo og önnur atriði tryggingamála þarf að skoða í tengslum við sparnað í útgjöldum. Í þriðja lagi lækka framlög til rekstrar ríkisstofnana og hvers konar rekstrarstyrkir til aðila utan ríkiskerfisins. Með sparnaði í rekstri er alls áformað að lækka útgjöldin um 40 millj. kr. Í þessu tilliti kemur þrennt til. Flest framlög til rekstrar eru lækkuð um 4%, auk þess sem fagráðuneyti hafa gert tillögur um lækkun útgjalda hvert á sínu sviði. Áformað er að hækka sértekjur nokkurra stofnana sem afla tekna samkv. gjaldskrám. Ýmsar sparnaðaraðgerðir í rekstri ráðuneyta og stofnana, sem ætlað er að skila nokkrum árangri á árinu 1982, eru þó sennilega mikilvægastar þegar til lengri tíma er litið. Hér er um að ræða stóraukið eftirlit með utanlandsferðum og yfirvinnu opinberra starfsmanna. Athugun hefur leitt í ljós að yfirvinna í stofnunum ríkisins hefur aukist árlega um 6–8% að jafnaði á árunum 1979–1981. Leitað hefur verið samstarfs við öll ráðuneyti um að auka eftirlit og aðhald með þessum tveimur veigamiklu útgjaldaliðum. Er nú unnið að því að setja reglur um þessar aðhaldsaðgerðir. Sundurliðuð áform um lækkun ríkisútgjalda liggja nú að mestu fyrir og verða m.a. kynnt fjvn. þingsins innan skamms. Herra forseti. Ég hef hér gert grein fyrir nokkrum mikilvægum atriðum sem varða lánsfjáráætlun og ríkisfjármálin að öðru leyti. Vafalaust spinnast einhverjar umr. út frá þessari greinargerð. Er ekki nema gott um það að segja þar sem hér er um mikilvægt mál að ræða. En ég vil, áður en ég lýk máli mínu, gera hér grein fyrir brtt. sem ég flyt við frv. Sú brtt. á að koma í staðinn fyrir brtt. sem meiri hl. hv. fjh.- og viðskn. flutti við 2. umr. málsins en var dregin til baka til 3. umr. og fjallar um raðsmíði fiskiskipa. Ég hef látið yfirfara þessa till. betur og það hefur verið fjallað um hana ítarlega. Fullt samkomulag er um að flytja hana með þeirri breytingu, að um verði að ræða sjálfskuldarábyrgð, en ekki einfalda ábyrgð eins og till. gerði ráð fyrir. Kannske hefði verið eðlilegast að hv. fjh.- og viðskn. hefði flutt þessa till., en þar sem formaður nefndarinnar er veikur og tjáði mér í morgun að hann mundi ekki komast á þingfund í dag varð það að samkomulagi að ég flytti till. þannig að hún gæti komið til atkv. nú við 3. umr. Till. er svohljóðandi: „Fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs er heimilt á árunum 1982–1985 að ábyrgjast, gegn þeim tryggingum sem hann metur gildar, með sjálfskuldarábyrgð lán til smíði á fiskiskipum innanlands sem nemi allt að 80% smíðaverðs samkv. mati Ríkisábyrgðasjóðs. Skip þessi mega vera allt að 35 metra löng með vélarafl allt að 1000 hestöfl. Heimild þessi nær til smíði fjögurra skipa í senn. Ábyrgð þessi miðast við að skip sé óselt við veitingu ríkisábyrgðar og ríkisábyrgðin falli niður við sölu skips frá skipasmíðastöð. Fjmrh. ákveður nánari framkvæmd þessa ákvæðis með reglugerð.“ Ég vil taka það fram, að ég var heldur tregur til að fallast á sjálfskuldarábyrgð í þessu sambandi. Ég hafði þá afstöðu lengst af að þetta yrði og ætti að vera einföld ábyrgð, eins og eðlilegast er í öllum slíkum tilvikum. Það var hins vegar vegna nokkurs einstrengingsháttar að minni hyggju af hálfu ríkisbankanna að þessi varð niðurstaðan, og verður við það að una. En útlit var fyrir að þessi raðsmíði mundi algjörlega detta upp fyrir ef ekki yrði um sjálfskuldarábyrgð að ræða. Ég vil þó taka það fram, að að sjálfsögðu er gert ráð fyrir að þessi lán falli alls ekki á ríkissjóð. Og þar sem um er að ræða heimildarákvæði vil ég taka það skýrt fram um leið og ég flyt þessa till., að komi í ljós að þeir aðilar, sem hér standa að málum, láti lánin falla á ríkissjóð, þá mun verða tregt um afgreiðslu þeirra heimilda sem eftir verða, nema reynt sé að girða fyrir að slíkt eigi sér stað. Þetta er að sjálfsögðu formleg ábyrgð og verður að ganga út frá því að hér sé ekki um það að ræða að verið sé að velta þessum lánum yfir á ríkissjóð. Þessa aðvörun tel ég mér skylt að hafa uppi um leið og ég flyt þessa tillögu. Herra forseti. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur gert Alþingi grein fyrir nokkrum þáttum varðandi það frv. til lánsfjárlaga, sem hér liggur fyrir, og eyddi mestum tíma sínum í að ræða um erlendar lántökur. Það er mjög skiljanlegt að hæstv. ráðh. eyði tíma í að reyna að skýra út fyrir hv. Alþingi og þjóðinni þá miklu aukningu sem orðið hefur á erlendum lántökum undir stjórn hans. Það verður hins vegar að segjast eins og er, að þrátt fyrir þær skýringar, sem hann hefur hér flutt, er það mjög gagnrýnivert hver þróunin hefur orðið í þeim efnum og hvert enn stefnir varðandi erlendar lántökur undir stjórn hæstv. ríkisstj. Hæstv. fjmrh. vildi sérstaklega gera að umtalsefni hlut stjórnarandstöðunnar í þessu máli og taldi að það vantaði tillögur frá henni, bæði um niðurskurð framkvæmda og aukinn innlendan sparnað, en þetta hvort tveggja væri grundvallaratriði þegar og ef meta þyrfti þörf á erlendum lántökum. Þetta eru mjög ódýrar áróðursaðferðir sem hæstv. fjmrh. hefur uppi þegar hann lýsir eftir slíku frá stjórnarandstöðunni. Grundvallaratriðið í þessum efnum, sem stjórnarandstaðan hefur að sjálfsögðu margoft haldið fram og flutt um tillögur, er stefna núv. hæstv. ríkisstj., í efnahags- og fjármálum. Ég skal koma nánar að því á eftir, en við sjáum mörg dæmi um það í því frv. til lánsfjárlaga sem hér liggur fyrir, að auknar erlendar lántökur eiga sér stað vegna efnahagsstefnu ríkisstj. hvernig öllu atvinnulífi hér á landi er haldið í kreppu þannig að taka þarf sérstök erlend lán, sérstök erlend kreppulán til þess að greiða fyrirtækjum sem vegna stefnu ríkisstj. hafa verið rekin með stórkostlegu tapi á s.l. ári. Það er líka ódýrt hjá hæstv. fjmrh. að auglýsa eftir tillögum um aukinn innlendan sparnað af hálfu stjórnarandstöðunnar. Hér er á ferðinni fjmrh. sem hefur gengið lengra en nokkur annar, sem þetta embætti hefur setið áður, í skattheimtu bæði hjá einstaklingum og fyrirtækjum í landinu. Okkar hugmyndir og tillögur hafa m.a. verið þær að létta af sköttum, að draga úr skattheimtu hjá bæði einstaklingum og fyrirtækjum, til þess m.a. að hægt sé að örva innlendan sparnað sem nýta megi til ýmislegra gagnlegra framkvæmda. En hæstv. fjmrh. sér greinilega ekki samhengið þarna á milli því að hann kemur hér fram hvað eftir annað með nýjar tillögur um stóraukna skatta í einu eða öðru formi. Sannleikurinn er sá, að hvað sem hæstv. fjmrh. segir um þetta efni, þá eru erlendar lántökur nú eitt mesta áhyggjuefni í íslensku efnahagslífi. Hæstv. ríkisstj. hefur algjörlega brugðist í stjórn þessa mikilvæga þáttar í íslenskum efnahagsmálum, því að þrátt fyrir stóraukna skattheimtu, eins og ég sagði áðan, eykst fjárvöntunin stöðugt og þessi fjárvöntun er brúuð með auknum erlendum lántökum. Hæstv. fjmrh. dreifði hér frá Seðlabanka Íslands yfirliti um stöðu erlendra lána í hlutfalli við þjóðarframleiðslu. Þetta er reiknað út á tvennan hátt: Annars vegar með því að taka löngu erlendu lánin eingöngu og reikna þau sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu. Hins vegar er það sem kallað er nettóstaða erlendra lána. Þá eru tekin bæði stutt vörukaupalán svo og það sem ógreitt er af útflutningi og gjaldeyriseignin eins og hún er á hverjum tíma. Auðvitað fást mismunandi tölur eftir því hvor aðferðin er notuð. Þó er alveg sama hvor aðferðin er notuð í þessu efni, það sést mjög glögglega í báðum þessum þáttum hver tilhneigingin er undir stjórn núv. hæstv. fjmrh. Ef við tökum árið 1979 og tökum löngu erlendu lánin eingöngu, þá voru þau 34.4% af þjóðarframleiðslu það ár, árið 1980 34.7%, 1981 37.2%, en sú tala er áætluð. En árið 1982, sem hæstv. fjmrh. sleppti í ræðu sinni áðan, er áætlað að þetta hlutfall muni fara upp í 39% af þjóðarframleiðslu. Við sjáum á því hversu hér er um gífurlega hækkun að ræða undir stjórn hæstv. fjmrh. Ef við tökum hina reikningsaðferðina, það sem kallað er nettóstaða á þessu greiðslujafnaðaryfirliti, kemur í ljós að 1979 var nettóstaðan 32%, 1980 31.8%, 1981 31.8%. Hér er þó um bráðabirgðatölur að ræða - það er rétt að hafa í huga - sem geta breyst. Og sannast sagna er sú tala, sem ég hef fengið frá Seðlabankanum fyrir árið 1981, hærri en þarna er gefið upp, en ég skal ekki um það segja. En síðan er áætlað, sem hæstv. fjmrh. nefndi ekki í sinni ræðu áðan, að þessi nettóstaða muni fara upp í 34.9% á árinu 1982. Það er því alveg sama hvora reikningsaðferðina við notum, við sjáum að tilhneigingin er mjög ört upp á við í báðum tilvikum. Og sannast sagna er hér stefnt í hættuástand að því er snertir erlendar lántökur fyrir íslenskt þjóðarbú. Það er alveg rétt hjá hæstv. fjmrh. að við Íslendingar njótum trausts á erlendum lánamörkuðum. Hingað liggja leiðir margra erlendra bankamanna, sem bjóða lán á hagstæðum kjörum, og það er vissulega freisting fyrir stjórnmálamenn, sem eyða meira en þeir afla, að kasta sér í fang hinna erlendu bankamanna til þess að láta þá sjá um þann vanda sem að steðjar hverju sinni. En við skulum hafa það í huga líka, og hæstv. fjmrh. ýjaði að því í ræðu sinni áðan, að það getur fljótt skipast veður í lofti í þessum efnum, bæði ef eitthvað bjátar á varðandi framleiðslu þjóðarbúsins, varðandi almenna stöðu okkar efnahagsmála svo og geta erlendar lántökur farið yfir ákveðin mörk þannig að okkar staða á erlendum lánamörkuðum verði mun verri en hún hefur verið. Hæstv. fjmrh. nefndi einmitt dæmi frá Danmörku í því sambandi. En það væri illt verk og óafsakanlegt ef núv. hæstv. ríkisstj. héldi þannig á okkar málum að lánstraust 'okkar rýrnaði. Við Íslendingar þurfum á lánsfé að halda á næstu árum til margra arðbærra framkvæmda. Við eigum eftir að virkja mikið, bæði vatnsföll og jarðhita, og við eigum eftir að byggja og reisa atvinnufyrirtæki í tengslum við okkar raforkuver. Til slíkra framkvæmda þurfum við erlent lánsfé og það er vel réttlætanlegt að taka erlent lánsfé í því skyni. En að taka lán til daglegrar neyslu og eyðslu, það hlýtur þegar til lengdar lætur að rýra okkar lánstraust. Hæstv. fjmrh. gat þess áðan, að stór hluti af okkar erlendu lánum færi í orkuframkvæmdir. Það er rétt, þannig hefur það verið um allmörg undanfarin ár. En á þessu ári eru orkuframkvæmdir að dragast mjög verulega saman. Og þrátt fyrir það að orkuframkvæmdir dragist saman stórhækka erlendar lántökur á því ári sem nú er að líða. Samkv. þeim upplýsingum, sem fram koma í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun sem hæstv. fjmrh. ber ábyrgð á og við þm. fengum í hendur, er gert ráð fyrir að raforkuframkvæmdir muni á þessu ári dragast saman um 8.5%, aðallega vegna þess að Hrauneyjafossvirkjun er að ljúka og ekki hafin vinna við neina virkjun í hennar stað. Gert er ráð fyrir að hitaveituframkvæmdir dragist saman um 32% vegna þess að lokið er framkvæmdum að mestu við Hitaveitu Suðurnesja, Hitaveitu Borgarfjarðar og Hitaveitu Akureyrar. Hér er um mikinn samdrátt að ræða í þessum mikilvæga framkvæmdaflokki sem hefur notið erlendra lána að mestu leyti undanfarin ár. Þegar svo mikill samdráttur verður sem raun ber vitni hefði átt að vera hægt, ef vel hefði verið að málum staðið, að draga saman erlendar lántökur að sama skapi. Sannleikurinn er sá, að það er allt of mikið um það í þeirri lánsfjáráætlun, sem hér liggur fyrir, og í þeim upplýsingum, sem við höfum undir höndum um lántökur á árinu 1981, að um hrein eyðslulán sé að ræða, lán sem ekki skila sér aftur í arðbærum framkvæmdum. Ég skal nefna nokkur dæmi um það. Í fyrsta lagi á Sementsverksmiðja ríkisins að taka lán vegna taprekstrar á árinu 1981. Hæstv. fjmrh. gat reyndar um það sjálfur í ræðu sinni, en vildi gera lítið úr því og taldi að það væri ekki stórt lán í samanburði við önnur þau lán sem hér er verið að tala um. Vel kann það að vera. En það er þó ljóst að það er vegna vísvitandi taprekstrar, það er vegna stefnu hæstv. ríkisstj. í verðlagsmálum sem Sementsverksmiðja ríkisins neyðist nú til að taka erlent lán til að greiða niður halla vegna ársins 1981. Í öðru lagi skulum við taka fyrirtækið Siglósíld. Þar var einnig um að ræða taprekstur og er gert ráð fyrir að fyrirtækið taki erlent lán til að fjármagna þann taprekstur. Ekki er þar vel að málum staðið. Í þriðja lagi - og hæstv. fjmrh. gat reyndar um það líka - eru byggðalínur enn að fullu fjármagnaðar með erlendu lánsfé og ríkið tekur á hverju ári ný erlend lán til að greiða afborganir og vexti af þeim lánum sem fyrir voru, þannig að lán vegna byggðalínanna velta stöðugt upp á sig. Nú eru byggðalínur búnar að vera í notkun í nokkuð mörg ár svo að hér er auðvitað um hrein eyðslulán að ræða. Hér er ekki lengur um lán að ræða sem ætluð eru til arðbærra framkvæmda, eins og hugsanlega mátti halda fram þegar þessi lán voru upphaflega tekin til að reisa þessar byggðalínur. Í fjórða lagi gætum við líka nefnt Kröfluvirkjun. Kröfluvirkjun var byggð eingöngu fyrir erlent lánsfé. Ekkert hefur verið greitt niður af þeim lánum með sérstökum framlögum úr ríkissjóði eða annars staðar frá, heldur eru stöðugt tekin ný lán fyrir afborgunum og vöxtum. Talið er að lánsfjárþörfin vegna fjármagnskostnaðarins eins sé á þessu ári 71.5 millj. kr. Þessi lán velta stöðugt upp á sig, aukast frá ári til árs vegna þess að engin tilraun er gerð til að taka á þessum málum. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir því í frv. til lánsfjárlaga, að Framkvæmdasjóður Íslands annist erlenda lántöku að fjárhæð 20 millj. kr. fyrir Framleiðsluráð landbúnaðarins til greiðslu útflutningsuppbóta landbúnaðarafurða vegna verðlagsársins 1980–1981. Ekki er hér um að ræða arðbæra framkvæmd sem líklegt er að skili arði svo að þjóðarbúið sé betur í stakk búið til að greiða niður þessar erlendu lántökur. Ég skal í sjötta lagi nefna enn eitt dæmi sem fram kom í umr. hér á Alþingi ekki alls fyrir löngu þegar viðskrh. upplýsti að á haustmánuðum hefðu verið gefnar tvær heimildir til erlendrar lántöku vegna sölu á fiskiskipum milli staða hér innanlands. Hann upplýsti að Hraðfrystihús Patreksfjarðar hefði fengið erlent lán vegna kaupa á togskipinu Sigurey frá Siglufirði. Hæstv. viðskrh. upplýsti líka að Glettingi hf. í Þorlákshöfn hefði verið heimiluð erlend lántaka að upphæð 2.5 millj. dkr. vegna kaupa á ms. Ísleifi frá Vestmannaeyjum. Auðvitað er hér um að ræða hrein eyðslulán. Meðan verið er að selja verðmæti milli staða innanlands er kaupendum heimilað að taka erlend lán til að standa undir sínum hluta af kaupverðinu. Hér eru engin ný verðmæti að myndast, heldur um hrein eyðslulán að ræða. Í sjöunda lagi, svo að ég nefni enn eitt dæmi, fær Byggðasjóður verulega hækkaða lánsheimild til þess að taka lán og endurlána síðan ýmsum fyrirtækjum, aðallega í sjávarútvegi, sem hafa verið rekin með tapi á s.l. ári. Þessi lán eru í daglegu tali okkar á milli nefnd kreppulán. Auðvitað er hér um hrein eyðslulán að ræða. Hér er verið að heimila erlendar lántökur til þess að greiða niður taprekstur sem m.a. stafar af þeirri stefnu sem hæstv. ríkisstj. hélt uppi í efnahagsmálum á s.l. ári. Þessi upphæð gæti raunverulega orðið nokkru hærri en rætt er um í þessari lánsfjáráætlun eftir þeim upplýsingum sem við þm. höfum fengið. Það er hægt að nefna enn fleiri dæmi um slík eyðslulán. Ýmis opinber fyrirtæki ríkis og sveitarfélaga þurfa að taka mun hærri lán en ella hefði verið vegna stefnunnar í verðlagsmálum. Ég nefni t.d. bæði Rafmagnsveitu Reykjavíkur og Hitaveitu Reykjavíkur. Þessi fyrirtæki eru raunverulega knúin til þess að fara út í erlendar lántökur vegna þess að þau hafa ekki fengið að haga ákvörðunum í verðlagsmálum í samræmi við sínar þarfir. Þá er þeim gefin ávísun á erlend lán í stórum stíl sem auðvitað eru hrein eyðslulán. Sama má segja um Landsvirkjun. Landsvirkjun tekur mun hærri erlend lán á þessu ári og síðasta ári en nauðsynlegt hefði verið ef fylgt hefði verið eftir þeirri stefnu sem fyrirtækið sjálft vildi hafa í sínum verðlagsmálum. Þegar farið er að taka erlend lán í hreinan rekstrarhalla er að sjálfsögðu augljóst að hér er um hrein eyðslulán að ræða. Ég hef hér nefnt allmörg dæmi um það hvernig brugðið er út af þeirri stefnu, sem sjálfsögð er, að erlend lán séu fyrst og fremst tekin til þess að standa undir arðbærum framkvæmdum svo að þjóðarbúið sé betur undir það búið eftir en áður að greiða af slíkum lánum þegar þau koma til afborgunar. Frá þessari stefnu er nú brugðið í ríkara mæli en nokkru sinni fyrr og erlend lán tekin til margs konar eyðslu sem óþarfi væri ef eðlilegri stefnu hefði verið haldið uppi í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar. Ég er þeirrar skoðunar og vil ítreka það sem ég sagði áðan, að þróunin í hinum erlendu lántökum er mikið áhyggjuefni. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. fjmrh. að koma hér upp og reyna að draga úr áhyggjum manna út af því. Við höfum þegar hlýtt á aðvörunarorð ýmissa manna sem fara með stjórn ýmissa fjármálastofnana. Ég nefni t.d. formann bankaráðs Seðlabankans sem ítrekað hefur í greinum í Fjármálatíðindum varað við þeirri stefnu að fara í of ríkum mæli út á braut erlendra lántaka eins og við erum að gera. Þess vegna er að mínu mati þessi stefna um erlendar lántökur einhver sú allra varhugaverðasta og hættulegasta sem núv. ríkisstj. heldur uppi og er þó af nógu að taka varðandi stjórn hennar á efnahagsmálum.



Herra forseti. Við 2. umr. um þetta mál urðu nokkur orðaskipti milli mín og hæstv. fjmrh. annars vegar og hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar hins vegar, form. fjh.- og viðskn. þessarar deildar. Það er nauðsynlegt að koma á framfæri við þessa 3. umr. leiðréttingum við fullyrðingar bæði hæstv. fjmrh. og hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar í þeim orðaskiptum sem hafa orðið okkar í milli. Við þá umr. spurði ég hæstv. fjmrh. hvort heimildir væru fyrir hendi fyrir Skipaútgerð ríkisins til að kaupa skip, eins og mér er tjáð að búið sé að gera samning um, undirskrifaðan samning, þannig að í raun og veru er af kaupum orðið. Bæði hæstv. fjmrh. og hv. þm. Halldór Ásgrímsson, form. fjh- og viðskn., margítrekuðu það við 2. umr. málsins, að fullar heimildir væru fyrir hendi til þessara kaupa. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson las upp úr grg. með fjárlagafrv. fyrir árið 1982 þar sem um þetta var fjallað og sagt að aflað mundi verða heimilda til slíkra hluta. Hæstv. fjmrh. taldi sig vera undrandi yfir því, að fjárveitinganefndarmaðurinn Karvel Pálmason skyldi ekki vera betur að sér í því sem stæði í fjárlögunum en raun bar vitni og ekki vita um þá heimild sem þarna lýtur að. Nú vil ég benda hæstv. fjmrh. á að lesa fjárlögin sjálf - ekki frv., það eru engin lög - og fletta upp á bls. 135 þar sem 6. gr. er, heimildagreinin, og lesa þar hvaða heimildir er þarna um að ræða. Hæstv. fjmrh. ætti sjálfur að vera betur inni í fjárlögunum en raun ber vitni. Sú eina heimild, sem fyrir hendi er, er að veita ríkisábyrgð fyrir láni sem áformað er að taka vegna byggingar skips fyrir Skipaútgerð ríkisins. Aðeins eitt skip er í smíðum. Um þetta var mikið rætt í fjvn. við afgreiðslu fjárlaga á s.l. hausti. Forsvarsmenn Skipaútgerðar leituðu að vísu mjög fast á að fá frekari heimildir til endurnýjunar á flotanum. En meiri hlutinn sem þá réð og ræður enn, þ.e. stuðningslið hæstv. fjmrh., neitaði því. Það er því engin heimild fyrir hendi í fjárlögum nema til smíðar einu skipi fyrir Skipaútgerð ríkisins. 

Samtal bannað.

Það er nú ástæða til, herra forseti, að upplýsa þm. Alþb. um innræti hæstv. ráðh.

Það er hægt að gera það í beinni ræðu án samtala.

Sem sagt, hér er vísað á bug þessum fullyrðingum hæstv. ráðh. og hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar um að heimildir hafi verið fyrir hendi til kaupa á því skipi sem nú virðist vera búið að kaupa af Skipaútgerð ríkisins. Þetta er nauðsynlegt að komi fram, að báðir þessir hv. þm., í toppstöðum í þjóðfélaginu, hafa farið hér með ósannindi. Ég segi þetta ekki hér vegna þess að ég sé andvígur því, - eins og ég tók fram við 2. umr. - að skipafloti Skipaútgerðar ríkisins sé endurnýjaður. En það gengur auðvitað ekki, hvorki á því heimill né öðru, að embættismenn í kerfinu leiki lausum hala og ráði í raun og veru hvaða ákvarðanir eru teknar og hvað er gert. Það er það sem verið er að gagnrýna, að slíkt ráðslag, slík óstjórn sé viðhöfð, hvort sem það snýr að þessu fyrirtæki ríkisins eða einhverjum öðrum. Því verður að breyta. Það virðast fleiri vera skáldmæltir í þingliði Alþb. en höfundur Jóns Odds og Jóns Bjarna, því að slíkur leirburður sem hæstv. fjmrh. var hér með í sambandi við stefnu hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum er fáheyrður að ég held. Hæstv. ráðh. kom hér með langa skrifaða ræðu - hefur greinilega haft nógan tíma vegna þess hve hv. fjh.- og viðskn. var lengi að vinna að málinu, hefur þá haft nógan tíma til að koma þessu á blað - með langa skrifaða ræðu, sem fyrst og fremst byggðist upp á því að gagnrýna stjórnarandstöðuna fyrir að hafa ekki komið með tillögu um þetta og hitt, og auglýsti eftir tillögum. Hæstv. ráðh. sagði að stjórnarandstaðan heimtaði meiri erlendar lántökur. Mér er ekki kunnugt um að nokkur tillaga hafi verið flutt af stjórnarandstöðunni um auknar erlendar lántökur umfram það sem hæstv. ríkisstj. hefur gert, ætlar að gera og hefur gert, og er nóg um. Það er því ástæðulaust fyrir hæstv. fjmrh. að tala í þessum dúr. Það hefur engin tillaga verið flutt um auknar erlendar lántökur af stjórnarandstöðunni mér vitanlega umfram það sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér sjálf að gera. En hitt hefur verið gagnrýnt og það eðlilega, hversu hinar erlendu lántökur eru orðnar miklar, hversu mikið er búið að ávísa nú þegar á framtíðina að því er varðar greiðslu á þessum lánum öllum saman. Hæstv. fjmrh. gagnrýndi stjórnarandstöðuna fyrir að vilja ekki frekari lögþvingun á lífeyrissjóðina í landinu. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., stjórnarandstaðan vill ekki frekari lögþvingun á lífeyrissjóðina um ráðstöfun á fjármagni. En hún hefur marglýst yfir að eðlilegt væri, hinn eðlilegi vettvangur, hin eðlilega leið að því er varðaði viðskipti ríkisvaldsins og lífeyrissjóðanna væri samkomulag, samningaleiðin um þessi mál, en ekki lögþvingun. Ég sé ekki betur, ef hæstv. fjmrh. fengi að ráða ferðinni í þessum efnum, en að ekki yrði langt í það að mikill meiri hluti ráðstöfunarfjár lífeyrissjóðanna yrði lögbundinn til hinna og þessara ríkissjóða í kerfinu. Það er auðvitað ósköp eðlilegt og sjálfsagt að þeir einstaklingar, í þessu tilfelli sjóðsfélagar í lífeyrissjóðunum, reyni að verjast þeim ágangi hæstv. fjmrh. sem fram hefur komið í þessum efnum. Þessir einstaklingar eiga þetta fé, en ekki ríkissjóður. Það stefnir í hreina eignaupptöku ef hæstv. fjmrh. fær að ráða ferðinni í þessum efnum. Og þessu hefur stjórnarandstaðan verið á móti, hæstv. ráðh. En það er eins og mig minni að þegar hæstv. núv. fjmrh. var í stjórnarandstöðu fyrr á árum hafi hann sjálfur verið andvígur lögþvingun á lífeyrissjóðina. Hæstv. ráðh. hefur í því sem öðru líklega skipt um skoðun eftir að hann kom í stólinn. Að því er varðar fjárlögin og lánsfjárlögin mætti ætla að þar væri um þann heildarramma að ræða í sambandi við fjárfestingar og framkvæmdir, að þar væri að finna öll þau lán, erlend lán og önnur, sem gert væri ráð fyrir að tekin yrðu á árinu 1982. Nú er víðs fjarri að lánsfjárlögin segi allan sannleikann í þeim efnum, hversu mikið af lánum verði tekið á árinu 1982. Hæstv. fjmrh. sagði við 2. umr. þessa máls í sambandi við skipaiðnaðarframkvæmdirnar að sveitarfélögin gætu bara sjálf tekið þessi erlendu lán. Hann ávísar bara á hina og þessa í þjóðfélaginu, þeir geti tekið hin og þessi lán fyrir utan lánsfjárlögin sjálf. Og auðvitað verður það með því móti lægri upphæð í lánsfjárlögum sem ríkisstj. verður sökuð um að taka í erlendum lánum. En þau koma eigi að síður, þau koma bara aðra leið. Það er auðvitað staðreynd sem ekki verður á móti mælt, að greiðslubyrði vegna erlendra lána er nú hærri en hún hefur nokkurn tíma verið áður. Það er staðreynd sem ekki er hægt að mæla á móti. Þær upplýsingar liggja fyrir, að svona er staðan. Hvernig sem hæstv. fjmrh. reynir að hagræða því sér í hag og hæstv. ríkisstj., þá er þetta eigi að síður staðreynd, að greiðslubyrðin vegna erlendra lána hefur aldrei verið meiri en hún er núna, einhvers staðar milli 19 og 20% af útflutningsverðmæti. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir hjá Seðlabanka Íslands, og það væri fróðlegt að heyra ef hæstv. fjmrh. neitaði þessu. Það er rétt, sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson sagði áðan, að það hefur enginn fjmrh. gengið lengra í skattheimtu en hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds. Þetta liggur fyrir. Hvern skyldi hafa órað fyrir því í tíð ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar, á árunum 1974–1978, ef menn legðu sig niður við að lesa ræður núv. hæstv. fjmrh., eins og hann talaði þá í stjórnarandstöðu, - hvern hefði þá órað fyrir að þessi sami einstaklingur, hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds, væri mesti skattheimtumaður sem um getur í stól fjmrh.? Ég held að það sé líka rétt hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, að eitt mesta áhyggjuefni varðandi efnahagsmálin og stöðu þjóðarinnar sé hvað erlendu lántökurnar eru orðnar miklar og greiðslubyrði þeirra gífurleg. Hæstv. fjmrh. kom hér í lokin inn á sparnað í ríkiskerfinu og taldi upp nokkur atriði - að vísu ekki í tölum nema í einu, hafi ég tekið rétt eftir - sem ætti að spara. Hæstv. ráðh. sagði að niðurskurðartillögur ríkisstj. væru tilbúnar. Sé svo, hvernig stendur þá á því, að við hér á Alþingi fáum ekki að sjá þetta plagg hæstv. ríkisstj.? Er ekki ástæða til þess, fyrst málið er afgreitt, að þinginu sé gerð grein fyrir því eins og það liggur fyrir? Hæstv. ráðh. drap á nokkur atriði. Hann drap t.d. á það sem mér skildist vera númer eitt, lækkun framlaga til Tryggingastofnunar ríkisins um 20 millj. Það væri fróðlegt að heyra það hjá hæstv. heilbrmrh., hvaða þjónusta það er sem þarna á að skerða fyrst og fremst og er númer eitt að mati hæstv. fjmrh. Hvað er það hjá Tryggingastofnun ríkisins, hvað er það í sjúkrakerfinu eða heilbrigðiskerfinu sem má skerða um 20 millj. kr. án þess að það komi niður á þjónustu? Það væri fróðlegt að fá að vita það. Kannske getur hæstv. heilbr.- og trmrh. upplýst hvar þjónustu er ofaukið þar. Það var fleira sem hæstv. fjmrh. talaði um að ætti að spara. Hann sagði m.a. að taka ætti upp eftirlit með utanlandsferðum á vegum ríkisins. Ég held að það sé greinilegt að þetta eftirlit er ekki komið í gang núna, ef marka má af öllum þeim ferðum sem hv. þm. formaður þingflokks Alþb. fer utan. Kannske á þetta eftirlit og þessi sparnaður eftir að koma að því er varðar utanlandsferðir á vegum ríkisins, en ég held að augljóst sé að þetta eftirlit og þessi sparnaður er ekki genginn í gildi enn því að utanlandsferðir á vegum ríkisins virðast blómgast vel, það er ekki annað að sjá. En það væri auðvitað fróðlegt, og ég sé ekki að neitt mæli gegn því, það er miklu frekar allt sem mælir með því að hæstv. ráðh. geri hér grein fyrir þessum niðurskurði, hvernig og með hvaða hætti á að spara í ríkiskerfinu, eins og hann er að tala um nú, og bara beinharðar tölur. Það er málið. Ég er viss um og man það raunar vel, að núv. hæstv. fjmrh. gekk í skrokk á fyrrv. hæstv. fjmrh., Matthíasi Á. Mathiesen, á sínum tíma og krafðist skýringa og gagna um niðurskurð sem þá var á döfinni og var framkvæmdur. Þá heimtaði hæstv. núv. fjmrh. öll gögn á borðið. Það er í þessu sem og í mörgu öðru sem hæstv. ráðh. Ragnar Arnalds hefur skipt um skoðun eftir því hvort hann er í ríkisstj. eða utan ríkisstj. Það er því miður fylgifiskur allt of margra stjórnmálamanna og ekki á það síst við um þá Alþb.-menn sem ráða ferðinni. Ég skal ekki, herra forseti, eyða lengri tíma nema tilefni gefist frekar til að því er varðar þetta. Ég taldi rétt og nauðsynlegt að koma því hér á framfæri að bæði hæstv. fjmrh. og hv. þm. Halldór Ásgrímsson sögðu hér ósatt við 2. umr. þessa máls. Það þarf að komast inn í þingtíðindi að svo var. Það er leiðrétt hér með. Ég vil að lokum óska eftir því við annaðhvort hæstv. fjmrh. eða hæstv. heilbr.- og trmrh. að hann gefi þingdeildinni skýrslu um hvað það er í heilbrigðis- og sjúkrakerfinu sem þessir hæstv. ráðherrar telja að megi skerða núna um 20 millj. kr. án þess að það komi niður á þjónustu í kerfinu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það er sem betur fer ekki á hverjum degi sem hv. þm. halda því blákalt fram, að uppi séu höfð hrein ósannindi hér í deildinni, og þess vegna er óhjákvæmilegt að svara slíkum ásökunum í örfáum orðum. Ég er satt að segja mjög undrandi á því, að fjvn.-maðurinn hv. þm. Karvel Pálmason skuli ítrekað vera að opinbera fáfræði sína um það sem í fjárlögunum stendur. Það var nóg fyrir hann að gera það kvöldið góða þegar við ræddumst við, en að vera að taka þetta upp á nýjan leik og auglýsa enn frekar fáfræði sína í þessum efnum finnst mér vera að bera í bakkafullan lækinn. Í fjárlagafrv., á bls. 132, stendur um Skipaútgerð ríkisins, liður 992: Tekin lán 40 millj. Þegar leitað er skýringa á þessum teknu lánum stendur í B-hluta á bls. 184 í fjárlagafrv.: „Á árinu 1982 er áformað að afla heimildar til lántöku alls að fjárhæð 40 millj. kr. til endurnýjunar skipastóls fyrirtækisins. Fjárhæðin er við það miðuð að lánsfé áranna 1981 og 1982 renni til smíði sem svarar eins skips og kaupa á öðru.“ - Síðan gengur fjárlagafrv. til hv. fjvn. Hún gerir enga breytingu á þessu ákvæði, en aftur á móti er við fjárlagaafgreiðsluna sett inn ákvæði í 6. gr. þar sem veitt er ótvíræð heimild til að taka lán í sambandi við skip Skipaútgerðarinnar. Ég finn ekki í fljótu bragði hvaða liður þetta er, en það skiptir ekki máli. Eins og kom fram hjá hv. þm. áðan er þessi liður fyrir hendi í 6. gr. fjárlaganna. Síðan samþykkir Alþingi fjárlögin. Alþingi hefur þar með samþykkt að fela ríkisstj. að kaupa eitt skip og láta smíða annað skip, og það hefur líka veitt þá lántökuheimild sem hér er, en kann hins vegar að vera ófullnægjandi, miðað við endanlegan frágang beggja þessara mála, vegna þess að það þarf að taka meira lánsfé en heimild er fyrir í fjárlögunum. Sú heimild verður væntanlega samþykkt þegar lánsfjárlögin verða afgreidd. Það, sem ég sagði hér um kvöldið góða þegar við ræddum málið, við hv. þm. Karvel Pálmason, var einfaldlega að heimildin til að kaupa og heimildin til að láta smíða væri í fjárlögunum ásamt hluta af þeim heimildum sem þarf til lántökunnar. Það er því alveg ljóst að hæstv. samgrh. var í fullum rétti til að ganga frá þessum smíðasamningi og þessum kaupsamningi í fullu samráði við fjmrh., eins og hann gerði. Hins vegar breytir það ekki hinu, að það er þörf á að lánsfjárlög verði samþykkt þannig að það sé endanlega hægt að ganga frá þeim lántökum sem snúa að þessum skipakaupum. Það er því hvert orð satt og rétt sem ég sagði um þessi mál í umr. í þinginu á fimmtudaginn var og satt best að segja aldeilis furðulegt, þegar svona margir dagar eru liður síðan málið var til umr., að hv. þm. skuli ekki kynna sér málið áður en hann veður fram aftur á nýjan leik með svo rakalausar árásir sem hann gerði áðan. En það er nú svo, að það er háttur þessa ágæta þm. að tala stundum áður en hann hugsar. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem við höfum reynslu af slíku.



Herra forseti. Mér finnst furðulegt það háttalag hæstv. fjmrh. að ryðjast inn í umr., þegar nokkrir þm. eru á mælendaskrá, eftir að hafa flutt hér þriggja kortera ræðu áðan, - mér finnst það ósmekklegt af hæstv. ráðh. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hann gerir þetta. Þetta er a.m.k. í annað eða þriðja skipti sem hann finnur hvöt hjá sér til að gera þetta með þessum hætti líklega vegna þess að hann finnur hvað hann stendur höllum fæti í málflutningnum. Ég taldi ástæðu til að gera athugasemd við þetta og vænti þess, að það séu ekki fleiri hv. þm. því marki brenndir, eins og hæstv. fjmrh., að haga sér með þessum hætti.



Þetta var ekkert um þingsköp, heldur þræta. Hv. þdm. er öllum vitanlegt að hæstv. ráðh. hafa í sínum málaflokkum forgang um orðið.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að drepa nokkuð á þrjá málaþætti sem hæstv. fjmrh. taldi sig gera grein fyrir í ræðu sinni við upphaf 3. umr. um lánsfjár- og fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar. Fyrsti málaþátturinn er varðandi erlenda skuldasöfnun, annar málaþátturinn er varðandi afkomu ríkissjóðs og þriðji málaþátturinn eru fá orð varðandi þær efnahagsráðstafanir eða svokallaðar sparnaðartillögur sem hæstv. fjmrh. taldi sig hafa gert grein fyrir. Um erlenda skuldasöfnun hefur mikið verið rætt og ekki að ófyrirsynju, svo ört sem þær vaxa og einkum svo þung sem greiðslubyrði vaxta og afborgana erlendra lána er í hlutfalli af gjaldeyristekjum okkar á yfirstandandi ári. En hæstv. fjmrh. vildi gera lítið úr þessu öllu og sló sér á brjóst og sagði: Verðgildi íslensku krónunnar minnkar meira en erlendar lántökur vaxa. Það var sem sagt verið að afsaka eina vitleysuna, sem hæstv. ríkisstj. er sek um, með annarri engu minni. Það á að afsaka vöxt erlendra lána með því að verðgildi íslensku krónunnar hafi minnkað meira. Verðbólgan er sem sagt skálkaskjól ríkisstj. einnig að því er varðar vöxt erlendra lána. Nú er það svo, að ein skýringin á vexti erlendra skulda er auðvitað að ríkisstj. er að fela raunverulegan verðbólguvöxt hér innanlands. Hv. 6. þm. Reykv., Birgir Ísl. Gunnarsson, gat um nokkur dæmi þessa. Það er t.d. alveg ljóst að neitun ríkisstj. á réttmætum og nauðsynlegum gjaldskrárhækkunum Landsvirkjunar, hitaveitu, rafmagnsveitna, Pósts og síma, Sementsverksmiðju - allar þessar synjanir á verðhækkunum þjónustu eða framleiðslu þessara fyrirtæk ja eru til þess gerðar að leyna fyrir landsmönum hver verðbólguvöxturinn er í raun, og þá er flúið á náðir erlendra lána og tekin erlend lán til að standa undir taprekstri eða nauðsynlegum útgjöldum þessara fyrirtækja. Hv. 6. þm. Reykv. greindi mjög skilmerkilega frá þessu. En það er ekki eingöngu að þessi fyrirtæki verði að taka erlend lán fyrir þeim útgjöldum sem þau hingað til hafa staðið undir með tekjum af sölu þjónustu sinnar og framleiðslu, heldur er alveg horfið frá þeirri stefnu sem fylgt var í orkumálum varðandi orkuframkvæmdir fyrr á árum, þ.e. að orkuöflunarfyrirtæki eins og Landsvirkjun átti helst að geta fjármagnað nýjar virkjanir að 1/4 til 1/3 með eigin fjármagni. Nú er því þannig háttað, að Landsvirkjun verður að taka erlend lán fyrir öllum stofnkostnaði nýrra virkjunarmannvirkja og auk þess verður Landsvirkjun að taka viðbótarlán fyrir greiðsluhalla þar sem er um að ræða raunverulegan taprekstur vegna synjana á gjaldskrárhækkunum. Hitaveita Reykjavíkur hefur nær sömu sögu að segja. Gagnstætt því, sem áður var um dreifingarkerfi raforku á þéttbýlissvæðum, að þau fyrirtæki ættu að standa undir fjárfestingarkostnaði ef ekki var um óvenjulegan kostnað að ræða sem eingöngu kæmi fyrir á tiltölulega löngu árabili, þá áttu þessi fyrirtæki að standa undir þessum fjárfestingarkostnaði, en þeim er nú ætlað að taka erlent lán fyrir þessum kostnaði eða fresta framkvæmdum og eiga þá á hættu að þjónustunni við almenning verði í hættu stefnt. Við Reykvíkingar fengum aðeins aðvörun nú í vetur í kuldakastinu í janúarmánuði hvað hitaveituna snertir þegar byrjað var að kynda upp varastöð hitaveitunnar með olíu, innfluttum orkugjafa, í stað þess að það hefði verið óþarfi hefði fyrirhyggju þeirrar verið gætt er forráðamenn hitaveitunnar kröfðust af hæstv. ríkisstj., en ríkisstj. skellti skollaeyrum við. Þá fóru um 80% á dagstekjum Hitaveitunnar í að hita upp með olíu, og má af því marka að fjárhag þess orkufyrirtækis hefði fljótt verið stefnt í voða ef slík stefna hefði verið og væri við lýði og kuldakastið hefði verið langvarandi. Það er þess vegna ljóst að hæstv. ríkisstj. hefur í raun reynt að leyna menn raunverulegri verðbólgu í landinu með því að leita á náðir erlendra lána og stofna til greiðslubyrða vaxta og afborgana sem eru að verða óbærilegar. Þá hefur enn fremur komið fram að fjármagnskostnaður byggðalínanna, vextir og afborganir, er fjármagnaður með nýjum erlendum lánum, að ekki sé minnst á fjármagnskostnað Kröflu. Í þriðja lagi má svo undirstrika það, sem einnig kom fram hjá hv. 6. þm. Reykv., að lán eru tekin í erlendum gjaldeyri til að greiða útflutningsuppbætur vegna útflutnings íslenskra landbúnaðarvara. Það er sem sagt ekki eingöngu verið að flytja út íslenskar landbúnaðarvörur langt undir framleiðslu- og kostnaðarverði, heldur eru einnig tekin erlend lán til að greiða bændum mismuninn á útflutningsverði og framleiðslukostnaðarverði. Í fjórða lagi nefndi þm. erlend lán vegna fiskiskipakaupa hér innanlands milli staða, en því til viðbótar má og nefna að þau erlendu lán, sem tekin eru vegna kaupa á fiskiskipum erlendis frá, eru auðvitað að hluta til eyðslulán þar sem fiskiskipastólinn er þegar svo stór sem raun ber vitni og ekki þörf á stærri flota til að ná sama aflamagni á land nema síður sé þar sem fiskveiðibann ríkir marga daga ársins, eins og á þorskveiðum. Í fimmta lagi hefur svo verið nefnt að Byggðasjóði er vísað á erlend lán til að standa undir lánveitingum til framleiðslufyrirtækja innanlands, sem rekin eru með tapi, til að greiða tap þessara innlendu framleiðslufyrirtækja. Í þessu felst fyrst og fremst gagnrýni okkar stjórnarandstæðinga, en ekki í hinu, að ekki séu tekin enn meiri erlend lán til að fjármagna framkvæmdir. Við höfum engar tillögur um það flutt og gagnrýni okkar hefur alls ekki beinst að því, að nauðsynlegt sé að taka fleiri og hærri erlend lán til að auka framkvæmdir innanlands. En það var eftirtektarvert, bæði í málflutningi hæstv. fjmrh. og raunar í þeirri skýrslu sem hann lét dreifa um stöðu þjóðarbúsins út á við, að þar var farið fljótt yfir sögu að því er greiðslubyrði erlendra lána varðar. Í skýrslu Seðlabanka Íslands um stöðu þjóðarbúsins út á við er alls ekki nefnt einu orði hver greiðslubyrðin er. Það vantar algerlega þann dálk í þá yfirlitsskýrslu. Hér hefur komið fram að þessi greiðslubyrði verður 19–20% af gjaldeyristekjum á yfirstandandi ári, þ.e. að fimmta hver króna, sem við vinnum okkur inn í erlendum gjaldeyri, fer í að borga afborganir og vexti af erlendum lánum. Ég skal út af fyrir sig ekki gagnrýna að þessi skýrsla Seðlabanka Íslands og hæstv. fjmrh. miðast við svokallaða nettóstöðu við útlönd, þótt við höfum yfirleitt látið okkur fyrst og fremst nægja að fylgjast með löngum erlendum lánum í hlutfalli við þjóðarframleiðslu. Ef við lítum á þann dálk fer staðan ört versnandi. Varðandi nettóstöðu við útlönd, þar sem stutt vörukaupalán, ógreiddur útflutningur og gjaldeyrisstaða eru tekin með í reikninginn, voru þær tölur, sem gefnar voru upp, að því er mér hefur verið tjáð í fjh.- og viðskn., nokkru hærri þó í þær væru miðaðar við 15. mars s.l., en nýrri tölurnar við 26. mars s.l. En þessar tölur voru að því er varðar árið 1981, sem er bráðabirgðatala, 33.7% í stað þess að hér segir í framlagðri skýrslu 31.8% og á yfirstandandi ári 34.9%. Ég vildi þess vegna að þessu gefna tilefni fá fram skýringu á því frá hæstv. fjmrh. annaðhvort nú eða síðar, eftir að hann hefur aflað gagna um það hjá Seðlabankanum, hvað ber á milli þeirra talna, sem gefnar voru upp 15. mars s.l. og nú standa með dagsetningunni 26. mars. Hér getur verið um það að ræða að einstök lán eða birgðir séu flutt á milli ára, og má af því marka að nettóstaðan er mun óábyggilegri en sú staða sem byggist á löngum erlendum lánum þó ég sé mjög fylgjandi því, að þm. hafi hvort tveggja fyrir framan sig og geri sér grein fyrir heildarmynd að þessu leyti. Hæstv. fjmrh. vildi afsaka hækkandi greiðslubyrði afborgana og vaxta af erlendum lánum með því að mikil verðbólga hefði verið erlendis og vextir hækkað. Ég held að hækkandi vextir geti að vissu leyti verið skýring þarna, en þó eru háir vextir ekki algert nýmæli erlendis. Hins vegar held ég ekki að vaxandi verðbólga erlendis sé hér skýring vegna þess að verðbólgan hefur þó heldur farið minnkandi í þeim löndum þar sem við skuldum, eins og í Bandaríkjunum. Þar kemur auðvitað sem skýring, að dollarinn hefur hækkað í verði miðað við íslensku krónuna, og enn fremur kemur sú skýring, sem er e.t.v. sú uggvænlegasta, að útlit er fyrir að úr þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum okkar dragi og þá mun þessi greiðslubyrði hækka óðfluga. Það er e.t.v. ástæða til þess að við Íslendingar gerum okkur grein fyrir því, þegar löng erlend lán eru 39% í hlutfalli við þjóðarframleiðslu, að þessi tala mun ekki vera nema u.þ.b. 25% í Danmörku og gera menn sér þar þó mjög miklar áhyggjur af erlendri skuldaaukningu. Hins vegar er þessi tala í Póllandi komin nálægt 100%, að því er ég þykist hafa lesið eða heyrt einhvers staðar, en hins vegar er skuld miðað við hvern íbúa Póllands lægri en skuld hvers íbúa hér á landi er í erlendum lánum. Það, sem bjargar okkur, er að þjóðarframleiðsla miðað við hvern mann hér á landi er hærri og þess vegna er greiðsluþol okkar meira. En vel getum við staðíð í þeim sporum að þessi tala fari að nálgast meir en helming framleiðslu og þá er voðinn vís. Hæstv. fjmrh. sagði, að eina ráðið til að draga úr erlendum lántökum væri að auka innlendan sparnað, og nefndi þá að stjórnarandstaðan væri andvíg því að lífeyrissjóðirnir stæðu undir lánveitingum til þeirra þarfa sem lánsfjáráætlunin gerir ráð fyrir nauðsyn erlendra lána til. Ég vil segja það mjög skýrt og skilmerkilega, að auðvitað viljum við auka innlendan sparnað, en við aukum ekki innlendan sparnað með því að vísa á lífeyrissjóðina í landinu. Við aukum aðeins innlendan sparnað með því að gera það aðlaðandi fyrir landsmenn að geyma fé sitt. Það er ekki aðlaðandi fyrir landsmenn að geyma fé sitt nema þeir geti gengið út frá því, að það sé jafnverðmætt þegar sparnaðartímanum lýkur og þegar sparnaðurinn hefst, að þeir geti gert sér vonir um og verið vissir um að eiga a.m.k. jafnmikið þegar þeir þurfa á peningum að haldá og þegar þeir lögðu þá til hliðar. Lífeyrissjóðirnir byggja fjármagnsöflun sína á skyldusparnaði og þar er ekki um frjálsan sparnað að ræða. Þar greinir okkur hæstv. fjmrh. ekki á um að rétt sé að lífeyrissjóðirnir ávaxti fjármagn sitt með þeim hætti að fjármagn þeirra standi undir þeim skuldbindingum að sjá félagsmönnum fyrir lífeyri þegar aldur færist yfir þá. Ég held að hæstv. fjmrh. hafi sannfærst um að það væri nauðsynlegt að lífeyrissjóðirnir verðtryggðu fjármagn sitt í útlánum. Að þessu leyti hefur hæstv. fjmrh. horfið frá lágvöxtunarstefnu fjármagns, þar sem hann var lágvaxtamaður í eina tíð. Það, sem okkur greinir á um að þessu leyti, er að hæstv. fjmrh. vill skylda lífeyrissjóðina til að lána til hins opinbera og til ákveðinna sjóða hins opinbera, en við sjálfstæðismenn viljum takmarka þessa skyldu lífeyrissjóða við að ávaxta fjármagn sitt með verðtryggðum hætti. Raunar var sú krafa, er við gerðum í þeim efnum í þeirri ríkisstjórn er ég veitti forustu, eingöngu að a.m.k. 40% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna væru ávöxtuð með verðtryggðum hætti. Ég held þess vegna að það sé nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. geri sér grein fyrir því, að hann eykur ekki innlendan sparnað með núverandi stefnu ríkisstj. Það hefur verið bent á, að innlendur sparnaður hafi aukist á s.l. ári, og bent á upplýsingar bankanna þar að lútandi. En ég hygg að ef frjáls sparnaður er tekinn í heild sé vafasamt að um nokkra aukningu sé að ræða. Og víst er um það, að sú aukning hverfur eins og dögg fyrir sólu ef svo heldur fram sem horfir varðandi efnahagsstefnu hæstv. ríkisstj. Upplýsingar, sem ég hef aflað mér varðandi þróun yfirstandandi árs, benda því miður til þess, að tekið sé að halla undan fæti varðandi sparnað í landinu á þessu ári. Varðandi annan þáttinn sem minnst var á, stöðu ríkissjóðs og yfirlit það sem hæstv. ráðh. gaf, þá vil ég spyrjast fyrir um hvenær hæstv. ráðh. ætlar að gefa Alþingi skýrslu um afkomu ríkissjóðs, sem mig minnir að fjmrh. geri gjarnan einmitt fyrir lok marsmánaðar, eða svo var áður gert a.m.k. Ég tel að þær upplýsingar, sem hæstv. fjmrh. gaf nú, geti alls ekki komið í stað þeirrar skýrslu vegna þess að upplýsingar hæstv. fjmrh. voru mjög yfirborðslegar. Hann hrósaði sér af 72 millj. kr. greiðsluafgangi þegar fjárlög hefðu aðeins gert ráð fyrir 27.7 millj. kr. greiðsluafgangi, ef ég tók rétt eftir. Ég held að þetta sé ekki hrósvert þegar við tökum með í reikninginn að ríkissjóður hefur vikið af borði sínu ýmsum útgjöldum, bæði eigin útgjöldum og annarra sjóða sem ríkissjóður ber ábyrgð á, eins og t.d. Byggðasjóðs og Byggingarsjóðs ríkisins, en hvorir tveggja þessir sjóðir voru með bráðabirgðalán hjá Seðlabankanum svo milljónatugum skiptir um síðustu áramót. Það er þess vegna ekkert að marka þótt skuld ríkissjóðs sjálfs við Seðlabankann lækki þegar slík skuldasöfnun á sér stað samhliða. Sannleikurinn er sá, að hæstv. fjmrh. og núv. hæstv. ríkisstj. hafa staðið fyrir þeim blekkingaleik sem einsdæmi er. Það er e.t.v. unnt að ná á pappírnum batnandi stöðu ríkissjóðs, en það er gert með þeim hætti í fyrsta lagi að skattheimta er aukin. Frá 1977 nemur aukin skattheimta líklega um 1000 millj. nýkr. eða yfir 4 þús. kr. á hvert einasta mannsbarn í landinu; í vöggu, í starfi eða á dvalarheimilum aldraðra. Það er þess vegna ekkert sérstaklega hrósvert með slíku auknu umráðafé að geta sýnt aðeins betri afkomu ríkissjóðs sjálfs. En þetta er ekki eina ástæðan, þessi aukna skattheimta, til þess að ríkissjóður sýnir betri afkomu. Í öðru lagi er þannig farið að, að markaðir tekjustofnar, sem áttu að fara í tilteknar framkvæmdir eða þjónustu fyrir borgara landsins, eru notaðir í almenn rekstrargjöld. Þannig er t.d. farið með launaskattinn sem átti sérstaklega að ganga til Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna að miklu leyti, og fleiri dæmi má nefna um þessa aðferð núv. hæstv. ríkisstj.

Á hv. ræðumaður langt mál eftir?

Nei, ég skal stytta mál mitt. - Í þriðja lagi fer hlutfall útgjalda ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja, sem fjármagnað er með lánum, þ. á m. erlendum lánum, ört vaxandi. Ég hygg að það séu ekki ýkjur, þótt ég hafi ekki við höndina nákvæmar tölur um það, að 1977 hafi þetta hlutfall verið um eða rétt rúmlega 6%, en sé núna á milli 13 og 14%. Það er sem sagt aukin skattheimta, það er eyðsla markaðra tekjustofna í almenn rekstrargjöld og það eru auknar lántökur sem gera það að verkum að hæstv. fjmrh. þykist geta skreytt sig með betri afkomu ríkissjóðs. Allt þetta hefnir sín innan skamms í minna gjaldþoli þegnanna, í minni framkvæmdum á þeim sviðum, eins og íbúðabyggingum, sem nauðsynlegt er að fram verði haldið, og í aukinni greiðslubyrði afborgana og vaxta af lánum sem hljóta að falla á ríkissjóð. Hér eins og annars staðar er hæstv. ríkisstj. að velta vandanum á undan sér og blekkja landsmenn. En það er komið að skuldadögunum þegar og slíkum starfsaðferðum verður ekki beitt lengur. Ég vil svo að lokum, herra forseti, aðeins fara fram á það, áður en þessari umr. lýkur, að þm. verði gefin nákvæmari skýrsla um þann niðurskurð sem hæstv. ríkisstj. hyggst gera á útgjöldum ríkisins. Sú skýrsla, sem hæstv. fjmrh. lofaði við 2. umr„ er enn ekki komin fram. Svo yfirborðsleg og ónákvæm og ruglingsleg var sú skýrsla, sem hæstv. fjmrh. gaf að þessu leyti í upphafi þessarar umr., að hún fullnægir alls ekki því, sem þingheimur á kröfu á, né heldur fullnægir hún því að geta kallast efndir á loforði fjmrh. við 2. umr. Ég skal ekki að sinni orðlengja þetta frekar, þar sem komið er fram á þingflokkstíma, en tel að hæstv. fjmrh. skuldi bæði fjh.- og viðskn. og þingdeildinni miklu greinilegri upplýsingar og eigi að breyta um málflutning sinn, því slíkur blekkingarleikur sem hann viðhafði í upphafi umr. dugir hvorki innan þings né utan.