Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaöur (Skúli Thoroddsen) Eins og háttv. deildarmenn hafa tekið eftir, hefir háttv.Ed. gert talsverðar breytingar á frumv. þessu frá því sem samþykt var hér í neðri deild, felt ýmsar fjárveitingar og bætt nokkrum nýjum við. Miða breytingar efri deildar að öllu samanlögðu í sparnaðaráttina, og má deila um, hvort slíkt sé heppilegt, þar sem sparnaðurinn er í því fólginn, að kippa burtu tillögum til þarflegra fyrirtækja, flutningabrauta og fleira. Breyt.till. þær, er fjárlaganefndin ræður til að gerðar verði á frumv., eins og það nú er komið frá Ed., fara í þá átt, að minka útgjöldin um 16,100 kr. og auka þau um 85,000 kr., og eru af þeirri upphæð 40,000 ætlaðar til gufuskipaferða, en 30,000 kr. til Borgarfjarðarbrautarinnar. Og frá háttv.þdm. telst mér svo til, að breyt.till. séu 90; en þar sem flestar þeirra hafa komið fram áður, þá vænti eg að eigi taki langan tima að ræða þær, og fyrir hönd fjárlaganefndarinnar eru það fæstar þeirra, sem eg hefi ástæðu til að minnast á, þar sem deildinni er áður kunnugt um skoðun nefndarinnar hvað þær snertir. - Eg ætla þá að minnast fám orðum á till. nefndarinnar og skal þá fyrst nefna fjárveitingu Ed. til Guðm. T. Hallgrímssonar læknis. Leggur nefndin til að hann sé feldur, með því að hún sér þess enga brýna þörf, að veita fleiri sérfræðingum í læknisfræði landssjóðsstyrk hér í Reykjavík, en gert hefir verið að undanförnu. Fjárveitingin til Borgarfjarðarbrautarinnar, sem Ed. feldi, leggjum vér til, að verði tekin upp aftur, og þýðir eigi að orðlengja um það mál, sem áður hefir verið allítarlega rætt hér í deildinni, og verður það gert frekar af þm. Mýr. (J. S.) þyki honum ástæða til. - Þriðja breyt.till. nefndarinnar fer í þá átt, að fella lánsheimildina til Fljótshlíðarhrepps, en veita hreppnum aftur á móti 2000 kr. styrk, móti 3000 kr. frá hreppnum, og er það í samræmi við undirtektir deildarinnar hvað Svarfaðardalsveginn snertir. Þá koma gufuskipaferðirnar, og leggjum vér til, að hækkað verði árstillagið til þeirra úr 40 þús. upp í 60 þús. en binda stjórnina ekki við borð, hvaða félagi þessi styrkur eigi að veitast. Eins og kunnugt er, hefir leitt það gott af tilboði »Thore«-félagsins, um hluttöku landssjóðs í þeim félagsskap, að »Sam. gufuskipafélagið« hefir boðið mun betri kosti en áður, og nefndin ætlast til, að stjórnin sjái svo um, að millilanda- og strandferðir verði eigi lakari, en tilboð nefnds gufuskipafélags. Eg skal geta þess, að þetta tilboð »Sam. gufuskipafélagsins« fer í þá átt, að í stað þess að millilandaferðirnar eru nú 22, verða þær 25. Það hefir nú rétt í þessu verið útbýtt hér í deildinni áætlunum um ferðir þessar, og má af þeim sjá, hvernig ferðunum er skift í niður á hina ýmsu hluta landsins. Í áætlun þessari er meðal annars gert ráð fyrir, að »Botnía« fari 9 ferðir, þar á meðal ferð í júní, og aðra í ágúst, og sömuleiðis í september og október, og eru ferðir »Botníu«, sem er með kælirúmi, sérstaklega miðaðar við óskir þær, sem fram hafa komið í þá átt, að æskilegt sé, að geta flutt smjör, fisk og kjöt ísvarið á brezkan markað, og ferðunum hagað þannig, að sem flestir geti notað þær. Þá er þess getið í tilboðinu, að félagið leggi til strandferðabát, sem fari 6 ferðir milli Reykjavíkur og Fáskrúðsfjarðar, og 2 af þeim alla leið til Seyðisfj. Með þessu er vel borgið Hornafirði og öðrum stöðum á suðurströnd landsins; en með því að »Hólum« sparast mikill tími við það, að þurfa eigi að fara til þessara hafna, þá er í áætluninni ætlast til, að þeir fari 4 fljótar hringferðir með fám viðkomustöðum, og verða þær ferðir einkar hentugar til fólksflutninga. Skal eg svo eigi fara frekar út í þetta, en geta þess í sambandi við þetta mál, að breyt.till. frá háttv.þm. G.-K. (B. Kr.) þess efnis, að gera samninga fyrir alt að 10 ára tíma, stríðir á móti hinni »rökstuddu dagskrá«, sem samþykt hefir verið hér í deildinni, þar sem landsstjórninni var falið, að afla sér þekkingar á öllu, er að eimskipaútgerð lýtur, íhuga tilboð »Thore«-félagsins o. fl., og láta síðan næsta alþingi álit sitt og tillögur í té, og álítum vér því, að semja eigi að eins til tveggja ára um millilanda- og strandferðir, svo að næsta þing hafi óbundnar hendur. Þá leggur nefndin það til, að fjárveitingin til ransókna nýrra símalína verði færð niður í 5000 kr., úr 10,000 kr., og ætti það að geta nægt, þar sem lítið verður unnið að símalagningum á næsta fjárhagstímabili, og því ýmsir símar eftir, þar sem þó undirbúningsransóknum er lokið. Sama er að segja um fjárveitinguna til víðhalds á símum, að hana álítum vér að færa mætti niður úr 12 þús. kr. síðara árið, í 10 þús. kr. Þá kemur kvennaskólinn í Reykjavík. Ed. hefir hækkað fjárveitingar til hans að miklum mun, og viljum vér ekki gera það að ágreiningsefni, en teljum rétt, að setja þó það skilyrði, að 25 sveitastúlkum veitist heimavist, en í samræmi við þessa hækkun Ed. leggjum vér ennfremur til, að styrkur til Blönduóss-skólans verði hækkaður um 500 kr. árlega, og treystum, að deildin verði þeirri tillögu nefndarinnar samþykk, bæði vegna þarfa skólans og samanburðarins við kvennaskóla Reykjavíkur. Þá leggjum vér til, að orðin í 14. gr. VIII. b. »og skrifstofukostnaður« falli burtu, því ella óttumst vér, að þau myndu draga þann dilk á eftir sér, að nýjar fjárbænir í sömu átt kæmu á næsta þingi, og óvíst hve mikill skrifstofukostnaður þessi yrði þá á endanum. Að því er snertir fjárveitingu fyrir skápa handa fornmenjasafninu, þá er hún í samræmi við tillögur fornmenjavarðar og stjórnarráðs, og skápar þessir hafa þegar, ástæðna vegna, verið keyptir. Utanfararstyrkinn til Lárusar Bjarnasonar getur nefndin ekki fallist á, sér eigi hvað alþýðuskólakennara þennan snertir neina brýna nauðsyn til styrkveitingar. Viðvíkjandi styrknum til Sigfúsar Blöndals, leggur nefndin til, að honum sé veittur hann með því skilyrði, að hann árlega skýri frá, hvað störfum hans líður. Hann hefir nú haft styrk þennan árum saman, og er þetta skilyrði því eigi sett að ástæðulausu, þar sem enginn árangur hefir enn sést af orðabókarstarfi hans. Þá leggur nefndin til, að styrkurinn til Guðm. skálds Guðmundssonar og Guðm. Friðjónssonar skálds sé færður úr 600 kr. niður í 400 kr. En eg vil geta þess, að persónulega er eg þessu mótfallinn, og álít naumast gerlegt eða rétt, enda litlu muna, að klípa af eigi hærri fjárveitingum. Ennfremur leggur nefndin til, að 1000 kr. styrkur til Guðm. Bárðarsonar sé feldur burtu; komst nefndin að þeirri niðurstöðu við nákvæma íhugun, að óþarft væri að styrkja nema einn jarðfræðing, og áleit jafnframt, að manninum væri það ef till vill ekki til góðs, að fá þennan styrk, því þá færi hann að gefa sig eingöngu við jarðfræðisransóknum, sem ekki gefa honum neitt teljandi í aðra hönd, og mundi því sí og æ leita til þingsins með nýjar og nýjar fjárbænir. Styrkinn til Grasgarðsins, sem efri deild nefnir grasfræðigarð, að upphæð 300 kr., leggur nefndin til að fella, og er það í samræmi við fyrri ályktanir deildarinnar. Viðvíkjandi öðrum breyt.till. leggur nefndin til að veittar verði 1000 kr. til lendingarsjóðsins í Bolungarvík, enda er mikil nauðsyn á því, að sjóður þessi eflist sem fyrst, þar sem Bolungarvík er eins og kunnugt er, einhver stærsta verstöð á landinu. Lendingarsjóður Bolvíkinga fær og ákveðið gjald af hverjum hlut, er kemur þar á land, og má gera ráð fyrir að það nemi minst 1000 kr. árlega. Styrkurinn til Sigurðar Jónssonar fangavarðar er sjálffallinn, þar sem hann er dáinn; en nefndin hefir leyft sér að koma með breyt.till. þess efnis, að 300 kr. styrkur verði veittur ekkju hans, eins og gert hefir verið í öðrum tilfellum, er um ekkjur opinberra starfsmanna var að ræða. Breyt.till. um styrk til Sighv. Borgfirðings vill nefndin styðja, svo að honum gefist kostur á, að vera um tíma í Reykjavík, og kynna sér handrit á söfnunum, er lúta að sagnfræðilegum störfum hans. Hækkun sú, er fjárlaganefnd leggur til að gera á fjárveitingunni til póstflutninga, er bygð á bréfi frá erfingjum Wathne. Það félag hefir að undanförnu haft 2000 kr. á ári, til að annast um póstflutning, en telur þá upphæð nú varla nægja, til að kaupa ábyrgð á póstflutningnum, svo sem því er gert að skyldu, enda hefir ábyrgðargjaldið fyrir eina ferð numið alls 600 kr., að því er félagið skýrir frá. Af þessari ástæðu, og jafnframt til þess, að stjórnin hafi fé til umráða handa öðrum skipum leggur nefndin til, að liðurinn hækki um 4 þús. kr. Breyt.till. hæstv. ráðherra um Fagradalsbrautina og Lagarfljótsbrúarveginn getur nefndin fallist á. En um allan fjöldann af breyt.till. einstakra þm. er það skjótast að segja, að nefndin leggur til að þær verði nær undantekningarlaust feldar. Þó eru einstaka till., sem hún ljær fylgi, eins og breyt.till. háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) um verzlunarskólann, sem er í samræmi við skoðun meiri hluta fjárlaganefndar. Sama er að segja um lánveitingu til ullarverksmiðju á Akureyri, enda er sú till. í samræmi við það, sem áður hefir verið samþ. hér í deildinni. Meiri hluti fjárlaganefndar er og fylgjandi till. sama hv.þm. um Grímsnesbrautina, með því skilyrði þó, að 4000 kr. til Flóaáveitunnar falli niður síðara árið. Mér þykir ekki ástæða til að tala meira að svo stöddu fyr en eg heyri ræður einstakra þm.

Björn Kristjánsson Eg skal geta þess, að ef breyt.till. á þskj. 659 kemst hér að, tek eg aftur breyt.till, á þskj. ; 671, Eg skal fara fáeinum orðum um breyt.till. mína á þskj. 659 í sambandi við aths. á breyt.till. á þskj. 674 um styrk til gufuskipaferða. Þar er til þess ætlast, að samið sé um ferðirnar til að eins tveggja ára. Þetta er sama sem að segja, að ekki verði samið við neitt annað félag en Sameinaða félagið. Það getur ekkert félag kept við það um ferðir, sem bundnar eru við tvö ár. Ekkert félag mun áræða að umbyggja eða byggja skip til tveggja ára. Enn fremur er þar tekið fram, að farmgjöld og fargjöld megi hækka. - Sömuleiðis er gert ráð fyrir því, að Botnía eða viðlíka hraðskreitt skip, verði haft til ferðanna. En þess er ekki gætt, að þótt Botnía hafi verið sæmilega hraðskreið fyrir 18 árum, færi þá 12 mílur eins og Laura, í upphafi, þá er ekki að búast við sama hraða nú. Laura hefir nú ekki neina 9-10 mílna hraða, stafar það sérstaklega af því að þrykkið á katlinum hefir þrisvar verið sett niður. Með Botníu hefir auðvitað verið farið eins að. 18 ára ketill getur ekki haft sömu þenslumótstöðu eins og fyrstu árin. Auk þess hefir skipið verið sagað í sundur og lengt, passar því vélin alls ekki lengur fyrir skipið, og gæti af þeim ástæðum ekki haft lengur 12 mílna ferð. Það er undarlegt að hækka taxtann, þegar skipin eru ekki hraðskreiðari en þetta. Í áætluninni er gert ráð fyrir, að skipið komi að eins einu sinni á Ólafsvík, 3-4 sinnum á hafnirnar við Breiðafjörð, og sjá allir, hversu ófullnægjandi það er. Af þessum ástæðum hefi eg komið með breyt.till. á þskj. 659. Eins og menn muna, sýndi eg fram á í umr. um annað mál, hversu miklu Íslendingar tapa á því að hafa ekki beinar samgöngur við Hamborg. Úr þessu bætir breyt.till. mín. Eg hefi ekki ástæður til þess að fara fleiri orðum um brt.; eg vona, að háttv. deild samþ. hana. Eg sé hér breyt.till. um að fella fjárveitingu til vegar suður með sjó. Sú fjárveiting hefir lengi staðið óhögguð, og því var beint lofað í fjárlaganefnd á síðasta þingi, að hún héldist. Eg vona því, að deildin felli þá till.

Stefán Stefánsson Eins og kunnugt er, fóru fjárlögin héðan svo, að 10 þús. kr. hvort árið voru veittar til akbrautarinnar inn Eyjafjörð. Þessi fjárveiting hefir verið feld í hv.Ed., en eg ber það traust til deildarmanna, að þeir breyti ekki atkv. sínu frá því, sem þau féllu hér áður í deildinni. - Eg skýrði þá frá því, að til þessa vegar hefði ekki verið veitt fé nú um síðustu 10 ár, þrátt fyrir það þótt hér sé um lögákveðna akbrautarlagning að ræða, og því skylda landssjóðs að leggja hana svo fljótt sem kostur er á, enda verkfræðingurinn, Jón Þorláksson, lagt eindregið með því, að fé yrði veitt til hennar nú á fjárlögum. Eg þarf ekki að lýsa, hversu hennar er mikil þörf; það hefi eg gert áður, og vænti eg því þeirrar sanngirni af hv, deild, að hún taki fjárveitinguna upp aftur og samþ. breyt.till. þá, er við þm. Eyfirðinga höfum leyft okkur að koma fram með. Þá eru það að eins nokkur orð um þá - mér liggur við að segja - óskiljanlegu till., sem hér er komin fram, að fella hinn litla styrk til akvegarins í Svarfaðardal. Sá styrkur var samþ. hér með c. 20 atkv. og enginn hefir mælt orð á móti honum við allar undanfarandi umr. fjárlaganna í báðum deildum, en svo kemur þessi kynlega sending úr þeirri átt, er eg hafði sízt ætlað, þar sem er hinn háttv.þm. S.-Þing. (P. J.). Þessi háttv.þm. áleit eg, að mundi þó ekki verða seinastur til þess að sjá og kannast við þann framúrskarandi dugnað og það framtak, er Svarfdælir sýna í þessu vegamáli og því bæri fremur, að styðja en fella þennan litla styrk sem þeim hefir verið ætlaður. Eg vona að þetta sé að eins leikur og háttv. þingd. meti till. að verðleikum, taki hinn hv.flm. hana ekki aftur, sem eg þó óneitanlega helzt vildi óska eftir.

Þorleifur Jónsson Eg skal lofa því að lengja ekki umr. mikið. Eg á hér breyt.till. á 2 þskj. Breyt.till. á þskj. 638 fer fram á það, að veittar verði 3000 kr. til vegar í Nesjum. Til þessa vegar hafa áður verið samþ. 5000 kr. hér í deildinni, en Ed. hefir þóknast að fella þá fjárveitingu burtu. Fyrir henni mun sparnaðarlöngunin hafa vakað. Eg skal nú játa, að sparnaðurinn verður einhversstaðar að koma niður, en sem kunnugur maður get eg borið það, að ef vegabætur eiga nokkurstaðar fram að fara, þá er það hér. Hinn gamli þjóðvegur er nú lagður niður, vegna þess að Hornafjarðarfljót eru ófær orðin ytra. Landssjóður hefir kostað þann veg undanfarið og haldið honum við; nú er hann hættur því, og því virðist liggja bein skylda á honum að gera hinn nýja þjóðveg innra yfir Fljótin færan sem fyrst. Þegar kemur yfir Laxá, taka við mýrar, sem oft eru ófærar, þegar rigningar ganga, einkum á haustin. Vegurinn er afarfjölfarinn alt árið má heita, og er því slæmt að hann sé ófær til lengdar. Þar við bætist líka, að þar sem brúin á Laxá verður gerð 1910, er hagkvæmara að nota sömu verkfærin til vegalagningarinnar heldur en að flytja þau burtu. Það hefir oft reynst kostnaðarsamt að koma vegaverkfærum austur. Upphæð þessi er svo lág, að hún gerir engan glundroða í fjárlögunum, og trúi eg því ekki, að háttv.Ed. geri nokkurt númer úr henni. Á sama skjali hefi eg lagt til að bóndanum á Tvískerjum verði veittar 300 kr. Vona eg, að það mæti ekki mótspyrnu. Enn á eg breyt.till. á þskj. 645 um að veita megi til gufubátaferða frá Reykjavík til Hornafjarðar og Papóss alt að 15000 kr. á ári. Eg álít því réttmætara fyrir mig að fara fram á þessa upphæð, þar sem farið er fram á það í hinu upphaflega tilboði Sameinaða félagsins að stryka Hornafjörð út. Í hinu nýja tilboði félagsins býðst það að vísu til að láta bát koma þar 8 sinnum, ef ástæður leyfa. En eg þekki félagið af 11 ára reynslu og býst ekki við, að það leggi sig í líma með að sigla inn á Hornafjörð. 12 sinnum átti báturinn að koma þar síðastliðið sumar en kom að eins einu sinni. Þetta er svo stórt brot, að landstjórnin hefði átt að draga af styrk til félagsins og verja til skaðabóta handa Austur-Skaftfellingum. Mér er kunnugt um, að sýslubúar mínir hafa gert reikninga fyrir skaða þeim hinum beina, er þeir hafa orðið fyrir út af svikum gufuskipafélagsins í fyrra sumar, og sent þá reikninga til stjórnarráðsins, og mér er kunnugt um, að Sameinaða gufuskipafélagið hefir neitað að borga þá reikninga, og býst eg ekki við að hægt sé að þvinga það til að greiða þær skaðabætur. En mér finst spursmál um það, hvort ekki ætti að draga af félaginu dálítinn styrk, og láta Austur-Skaftfellinga fá hann í notum þess, að félagið rauf sínar áætlanir þar í fyrra. Eg gat um það hér að framan, að nú væri nýtt tilboð komið frá félaginu, þar sem það gefur kost á sérstökum bát, þriðja bátnum á hinar lakari hafnir sunnanlands frá Reykjavík til Fáskrúðsfjarðar. Þetta mun framkomið út af fyrirspurn, er eg í samgöngumálanefndinni lagði fyrir erindreka hins sameinaða um þetta efni. Hann tók því ekki ólíklega þar, en bjóst við að styrkur til félagsins yrði þá að hækka um 20 þús. kr. Fjárlaganefndin hefir nú tekið þá hækkun upp, og ef það við atkvæðagreiðsluna verður samþykkt, gæti eg tekið mína tillögu aftur, því þá er því slegið föstu, að hvaða félag sem samið er við, sé skylt að halda uppi sérstökum 3. strandbátnum minni en hinum, og hentugum á hinar lakari hafnir, til að annast strandferðir frá Reykjavík til Hornafjarðar og til suðurfjarðanna á Austfjörðum. En ef samið verður við Sameinaða félagið um þetta, þarf vel að vera búið um hnútana, þannig, að það geti ekki leyft sér að láta bátinn fara fram hjá höfnum í Austur-Skaftafellssýslu.

Hannes Hafstein Háttv. framsm. fjárlaganefndarinnar, hefir líklega ekki tekið eftir breyt.till. á þgskj. 660. Hann talaði að eins um hækkun á styrknum til Wathnefélagsins. En Thorefélagið sagðist þurfa að fá 20,000 kr. til að halda uppi póstflutningum. Nú hefi eg leyft mér að stinga upp á, að styrkurinn til póstflutninga verði færður úr 8000 kr. upp í 15,000, og þessum styrk verði svo skift hlutfallslega á milli Wathnefélagsins og gufuskipafélagsins »Thore«, þannig, að félögin geti bæði fengið sitt með þeirri viðbót, sem vænta má af póstsjóði Danmerkur. Eg vona að fjárlaganefndin, hafi ekkert á móti þessari breyt.till. minni, get heldur ekki séð, að unt sé að komast hjá því, að hækka styrk þennan. Það væri að vísu líka hægt að fella niður kröfuna um að skipin kaupi ábyrgð á flutningunum, og hægt að hækka jafnframt gjald fyrir peningasendingar og annað verðmæti. Það getum við gert með lögum, að því er snertir flutninga með strandferðaskipum, en til þess að breyta gjaldinu fyrir póstflutning milli landa þarf samkomulag við póststjórnina dönsku. Af því það mundi valda ýmsum vafningum, er víst heppilegast í svipinn að halda því ástandi sem nú er, og hækka styrkinn fyrir næsta fjárhagstímabil. Eg heyrði að háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) vildi mæla fram með breyt.-till. sinni á þgskj. 671, sem heimilar stjórninni að gera samning til 10 ára. Þetta fer í þveröfuga átt við ummæli hans um það, að landið sjálft tæki að sér ferðirnar, sem fyrst. Mér finst þetta öldungis vanhugsað, eins og nú á stendur. Kringumstæðurnar geta breytst á skemmri tíma en 10 árum. Finst því einsætt, að fella þessa till.háttv.þm. G.-K. (B. Kr.). Eg býst við að meðflm. minn að till. á þskj. 646 muni gera ítarlega grein fyrir henni, og er honum þar alveg samdóma. Mér finst, að úr því þingið á annað borð er að veita fé til ritstarfa, eigi það ekki að skera svo mjög við neglur sér, að styrkurinn verði gagnslaus til þess sem hann er ætlaður. Þá er á sama þgskj. till. um, að hækka orðabókarstyrk Jóns Ólafssonar aftur í 1500 kr. Mér finst alveg rangt, að lækka þennan styrk, þar sem sannað er, að höf. hefir allmikið fyrirliggjandi í handriti, og lækkunin væri því að eins til að tefja útkomu bókarinnar.

Eggert Pálsson Það er ekki viðaukatill. á þgskj. 644, sem eg vildi minnast á. Eg býst ekki við, að till. um brúargerð á Ytri-Rangá eigi meira erindi hér í deildina nú en áður, og skal eg því ekki tala um það efni að þessu sinni, enda er það háttv.þm. allkunnugt orðið. Aftur á móti vildi eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um þá breyt.till. fjárlaganefndarinnar, að ætlaðar séu 2,000 kr. til vegagerðar í Fljótshlíðarhr. gegn 3,000 króna framlagi frá hreppnum sjálfum, og því sem ávantar annarsstaðar frá, nefnilega sýslusjóði Rangárvallasýslu og máske eitthvað frá Hvolhreppi. Það hefir verið samþ. hér í deildinni með mörgum atkv., að veita þessum hreppi 5,000 kr. lán, gegn 6% í vöxtu og afborgun á 28 árum. Háttv. Ed. hefir aftur á móti ekki getað fallizt á það, heldur lagt það til, að lánið yrði veitt með 4½ af hundraði í vexti og afborgun á 25 árum. En þannig löguð lántaka mundi verða hreppnum all örðug viðfangs. Hreppurinn þyrfti t. d. þá að borga fyrsta árið 425 kr. í vexti og afborgun at þessu láni. Og þegar þar við bættust 6-7 hundruð kr. sýslusjóðsgjald, útgjöld við barnakenslu, ómagaframfærslu og annað slíkt, þá verður það bert, að hreppurinn, sem er fremur fátækur og fámennur, mundi með svona lagaðri lántöku reisa sér hurðarás um öxl. Eins og málið því nú liggur fyrir frá háttv.Ed., er hreppnum í raun og veru gert ómögulegt með að nota þessa lánsheimild. Og ef í fyrirtækið væri samt sem áður ráðist, þá mundi betra fyrir hreppinn að leita til veðdeildarinnar, en að neyta slíkrar lánsheimildar, sem stendur í frv. Háttv. fjárlaganefnd Nd. hefir því breytt þessu, og hefir komið sér saman um að veita hreppnum 2,000 kr. styrk í eitt skifti fyrir öll, en láta lánveitinguna falla niður, í vissri von um að háttv.Ed. geri það ekki að ágreiningsefni. Eins og sakir nú standa, er mjög ilt að komast áfram um Fljótshlíðarhrepp, þar sem Þverá hefir þar gert og gerir sífelt mikil spjöll, auk annars þau, að brjóta vegatroðninga þá niður, sem á bökkum hennar hafa legið. Það er því afarnauðsynlegt, að hér séu einhverjar umbætur gerðar. Og það er ekki að eins nauðsynlegt fyrir hreppsbúa heldur og fyrir langferðamenn, sem í gegnum sýsluna fara. Því það kemur einatt fyrir, að Þverá má fara á innri vöðum hennar, þó ófær sé á hinum neðri, ef að eins væri um færan veg að ræða inn eða út Hlíðina. Vegur þessi mun kosta um 10,000 kr. samkvæmt áætlun, sem gerð hefir verið. Og þegar á það er litið, þá er sannarlega hér ekki um stórkostlegan styrk að ræða, svo að vænta má að hann fái góðar undirtektir hér hjá háttv. deild. Eg held líka satt að segja - þótt eg geti máske ekki skoðast sem óvilhallur dómari - að Fljótshlíðingar megi reiknast þessa styrks maklegir, því fyrst og fremst er það mikið fé frá þeirra hálfu, sem þeir leggja til þessa fyrirtækis, 3 þús. kr., og þá eiga þeir það ekki síður skilið, þegar þess er gætt, að þeir hafa ráðist í einhverja stærstu samgirðingu hér á landi til varnar túni og engjum fyrir átroðningi, auk þess, að þar mun einna mest vera unnið að sléttun og jarðabótum yfir höfuð. En þótt skiftar kunni að vera skoðanir um verðleika þeirra manna, er nú búa í Fljótshlíðinni, þá munu allir sammála um, að þessi blettur er einn hinn fegursti á landi þessu, og jafnframt frægasti, ef litið er til fyrri tíma. Hlíðin hefir lagt þjóðinni til tvö ágætis skáld vor, þá Bjarna Thorarensen og Þorst. Erlingsson. Þaðan hljómaði líka hinn snjalli lúður Tómasar Sæmundssonar út til þjóðarinnar. En merkust mun hún þó vera fyrir það, að hún ól þann manninn, er »vildi heldur bíða hel, en horfinn vera fósturjarðar ströndum«, Gunnar á Hliðarenda, hina ágætustu hetju fortíðarinnar, sem enn dregur margan til Fljótshlíðarinnar til þess að kynna sér þar hinar fornhelgu stöðvar. En þótt »flest kunni að vera þaðan dýrðin flúin«, nú orðið, þá vænti eg þó að hinir lifendu megi njóta hinna dauðu í þessu efni, sem hér er um að ræða og deildin taki vel undir þessa litlu styrkveitingu. Þá vildi eg að eins minnast lítið eitt á breyt.till. fjárlaganefndar um húsabyggingarlán til Björgvins sýslumanns Vigfússonar. Efri deild hefir líka ráðist á þá lánveitingu og fært hana niður í 4000 kr. úr 12000 kr. auk þess að lánskjörum er stórkostlega spilt. Fjárlaganefndin vill nú láta sitja við sama hvað kjörin snertir, en meiri hluti hennar vill veita 6000 kr. í stað 4000 kr. það er hálfa upphæðina, sem áður var. Og þótt það sé hvergi nærri nóg, þá gefur að skilja að það er hægra að bæta við 6 þús. en 4 þús. kr. Og þar sem deildin hefir áður samþ. 12 þús. kr. lánveitingu í þessu skyni þá geri eg mér beztu vonir um, að hún geti fallist á þessa breyt.till. Eg hefi líka ástæðu til að vona, að háttv.Ed. verði því samþ., þar sem það má ætla, að það hafi aðeins verið vaxta- og afborganaskilyrðin, sem henni þóttu ekki sem heppilegust, en ekki upphæðin sjálf.

Ráðherra (H. H.) Eins og kunnugt er voru árið 1904 skipaðir 2 yfirmatsmenn á gæðum fiskifarma, er flytjast skyldu til Spánar og Ítalíu, annar í Reykjavík en hinn á Ísafirði. Sama ár gaf stjórnarráðið út erindisbréf fyrir yfirfiskimatsmennina og fiskimatsmenn, sem aðallega framkvæma matið á fiskinum undir umsjón yfirmatsmannanna. Með þessu var ekki lögð á nein skylda til að láta meta þann fisk, sem fluttur væri út, heldur var útflytjendum í sjálfs vald sett, hvort þeir vildu láta þessa matsmenn meta fisk sinn og gefa vottorð um hann. Matsmenn þessir hafa þó verið mikið notaðir til þess að meta saltfisk til útflutnings, sérstaklega í Reykjavík og annarstaðar við Faxaflóa. Saltfiskur sá, sem þessir menn höfðu metið, fekk brátt gott álit á Spáni og Ítalíu, og stjórnarráðinu hefir borist erindi frá nokkrum kaupmönnum á Spáni þar sem þeir telja það mjög æskilegt, að öllum saltfiski, sem þangað flyttist, fylgi matsvottorð lögskipaðra yfirmatsmanna. Þótt matsmenn þessir, eins og getið var, hafi verið talsvert mikið notaðir, þá hefir þó undanfarin ár verið flutt eigi alllítið af saltfiski til Spánar og Ítalíu, sem þeir hafa ekki verið látnir meta, sérstaklega frá Ísafirði og öðrum útflutningsstöðum á Vesturlandi. Mun útflytjendum hafa þótt þeir nokkuð strangir í kröfum sínum að því er fyrsta flokks saltfisk snertir, útskipun vörunnar og hleðsluna í útflutningsskipunum. Það verður nú að álíta óheppilegt, að menn geti boðið þar saltfisk á markaðinum sem fyrsta flokks vöru, þó hann sé það ekki í sjálfu sér; það getur kastað rýrð íslenzkan saltfisk í heild sinni og þannig einnig á góðu vöruna. Síðasta alþingi var og einnig þessarar skoðunar. Á fjárlögin 1908 og 1909 setti það inn ákvæði um það, við fjárveitinguna til yfirmatsmannanna, að þegar skip, sem flytja fiskfarma til Spánar og Ítalíu, eru afgreidd frá Reykjavík og Ísafirði, beri lögreglustjóra að sjá um, að vottorð yfirmatsmannsins um gæði vörunnar sé ritað á hleðsluskjöl þeirra, ella rita á þau vottorð sitt um það, að sendandi vörunnar hafi, þrátt fyrir áskorun, neitað að láta yfirmatsmanninn meta gæði hennar. Alþingi samþykti einnig þingsályktun, þar sem það skorar á landstjórnina að leggja fyrir næsta alþingi frumvarp til laga, sem lögbjóði fiskimat á öllum fullverkuðum saltfiski, er flyzt frá Íslandi til Spánar og Ítalíu, svo að engan fisk megi flytja til þessara staða nema lögskipaðir fiskimatsmenn hafi gefið vottorð um gæði hans. Stjórnarráðið leitaði síðan álits yfirfiskimatsmannanna í Reykjavík og á Ísafirði um það, hvort þeir teldu æskilegt, að matsskyldu þessari væri komið á, og ef svo væri, hvernig þeir teldu, að matinu yrði heppilegast fyrir komið. Þeir mæltu eindregið með því, að matsskyldu væri komið á, eins og þingsályktunin fer fram á, og töldu það fyrirkomulag, sem nú er á matinu í Reykjavík og Ísafirði heppilegast, og töldu þörf á, að bætt væri 3 nýjum yfirfiskimatsmönnum við þá 2, sem nú eru, og hverjum yfirmatsmanni skipað ákveðið svæði af landinu sem umdæmi, en fiskimatsmenn skipaðir á útflutningsstöðunum eftir þörfum. Stjórnarráðið hefir fallist á þetta og er lagafrumvarp þetta samið á þeim grundvelli. Auk matsstarfanna er yfirfiskimatsmönnunum gjört að skyldu, að hafa annað áríðandi starf á hendi, sem sé að vera ráðunautar almennings að því er fiskverkun og meðferð fiskjar snertir, svo þessi mikilsverða útflutningsvara landsmanna, fiskurinn, geti orðið sem bezt og útgengilegust á markaðinum erlendis og sem mest að skapi kaupendanna. Yfirmatsmönnunum er gjört að skyldu að ferðast um umdæmi sín í þessu skyni. Um einstök atriði frumvarpsins skírskota eg til hinna prentuðu athugasemda, er því fylgja. Reynslan sýnir, að ill vara ekki að eins er lítt seljanleg, heldur spillir hún einnig fyrir sölu góðu vörunnar. Kærur frá Spáni hafa aldrei verið tíðari en einmitt síðan að þeir komust upp á það, að fá góða vöru og vottorð, er treysta mátti. Þetta frumv., ef það yrði að lögum, ætti að geta aukið verðmæti íslenzks saltfisks, og þannig orðið landinu til talsverðs ábata. Eg vil því leyfa mér að mæla sem bezt með frumv., og vona að hin háttv. deild taki því vel og samþykki það.

Pétur Jónsson Þetta frumv. hefir tekið allmiklum breytingum, síðan það fór héðan úr deildinni. Gjöldin eru nú rúmlega 100 þúsund krónum lægri en áður, þá er Nd. gekk frá því, og þó nemur það miklu meira, sem Ed. hefir numið burt eða lækkað gjöldin á einstökum liðum frumv., einkum til hinna nytsömustu fyrirtækja þessa lands, svo sem vega og símalagninga. Eftir frumv. stjórnarinnar var ætlast til, að varið yrði 233 þúsundum kr. til vega, þegar þar er dregið frá það sem gengur til yfirstjórnar og undirbúnings vega og vegamála. Nd. hækkaði þessa fjárveitingu upp í 265 þúsund kr. en nú hefir Ed. lækkað þetta niður í 173 þús. kr. Hækkun Nd. á stjórnarfrumv. var mest á vegum, sem landssjóði eru í raun og veru óviðkomandi: sýslu og sveitarvegum eða ca. 25 þús. Við þessu hefir Ed. ekki rótað að mun, heldur kemur lækkun hennar á vegafénu öll niður á flutningabrautum eða 87½ þús. kr. Þær ca. 40 þús. kr. til sýsluvega og sveitavega, sem stóðu á frumv., eins og það fór úr Nd. hafa eigi rótast að öðru en því, að 4500 kr. til brúar í Þistilfirði eru numdar burt, en mótorvagn, sem eiginlega er eigi vegabót settur þar inn á meðal veganna. Ed. ætlar því til landssjóðsvega aðeins 135 þús. kr. á þessu fjárhagstímabili. Eg sýndi fram á það um daginn, að það væri ekki heppilegt fyrir landið að taka fé frá vegum, sem landið á að kosta eða yfir höfuð öðrum nauðsynlegum fyrirtækjum og bruðla því í önnur miður nauðsynleg, eða þá landssjóði eigi beint viðkomandi. Þegar vegalögin voru endurskoðuð, þá var slegið föstu vegaplani fyrir land alt og þar með ákveðið að landssjóður ætli að taka að sér byggingu þessara vega, sem kalla má landssjóðsvegi, svo fljótt, sem fjárhagur leyfði og eiginlega var þetta loforð gefið strax með vegalögunum frá 1894. En þá var engin áætlun til um það, hversu mikinn kostnað þessi vegalagning öll mundi hafa í för með sér. Nú stendur öðru vísi á, nú hefir verkfræðingur landsins gert yfirlit yfir, hversu mikið það muni kosta að leggja landssjóðsvegina, og nemur sú áætlun 2,400,000 kr. Hún að vísu lausleg, en vafalaust ekki of há, og hún yrði nokkuð hærri, ef gert væri ráð fyrir púkkuðum, en ekki að eins mölbornum vegum. Á þessari áætlun bygði milliþinganefndin í skattamálunum, þá er hún var að gera áætlun um framtíðarþarfir landssjóðs, og gerði eigi ráð fyrir meiri hraða á því, að fullnægja loforðum vegalaganna en það, að þeir væri bygðir á 20 árum. Eftir þeirri áætlun þarf að leggja til landssjóðsvega alt að 150 þús. kr. á ári, eða 300 þús. kr. á hverju fjárhagstímabili að meðaltali. Falli nú úr eitt ár eða fleiri, svo að minna sé unnið, þá leiðir þar af, að hækka verður útgjöldin til þeirra vega hin árin, ef 20 árin eiga að hrökkva til þessara vegalagninga. Nú er þó gert ráð fyrir, að héruðin taki jafnóðum við allmiklu af vegunum og létti þannig viðhaldi þeirra af landssjóði. Ef það væri eigi, þá þyrfti miklu meiri fjárframlög úr landssjóði. Menn geta nú hugsað sér, hverjir muni vilja verða til þess, að bíða lengur en 20 ár eftir vegalagning af landssjóðs hálfu. Nú hefir stjórnin ekki áætlað nema 233 þús. kr. á fjárhagstímabilinu, og það að meðtöldum 15 þús. kr. til sýsluvega. Að hún ekki áætlaði þetta hærra kom af því, að svo mikið var áætlað til símalagninga. Nú hefir hv. efri deild lækkað fjárveitinguna um 87½ þús. kr. á ári, svo að til landssjóðsveganna kemur þá ekki á fjárhagstímabilið, nema rúmar 120 þús., því 40 þús. kr. dragast frá, er ganga til sýslu- og hreppavega. Með öðrum orðum, að þetta er varla helmingur af því fé, sem þyrfti til þess, að geta haldið í horfinu þessi 20 ár. Þetta er mjög óheppilegt, eins og eg drap á áður, að setja þennan bláþráð í vegagerðir landssjóðs. Það er ekki hægt, að bæta það upp aftur, nema á þann hátt, að safna þá miklu meiri vinnukrafti til vegagerðanna. Við það verður vegavinnan dýrari og svo dregur það vinnukraftinn óhóflega frá aðalbjargræðisvegunum þau sumrin og gerir truflun í þeim, alt til stórskaða fyrir landið og landsmenn. Nú er þar á móti dauf atvinna, svo að vegavinnan kemur sér vel, og verður landssjóði ódýrari. Það er áríðandi um vegagerðirnar af þessum ástæðum, að þær komi sem jafnast á árin, og ef nokkuð er meira á þau ár, þegar dauf er atvinna. En úr því svona er nú komið, þá fyndist mér samt meira samræmi í því, að fella líka fjárveitinguna til sveita- og sýsluveganna, því ekki eiga þeir þó að sitja fyrir landssjóðsvegum. - Enginn skynsamur og sanngjarn maður getur í alvöru ætlast til þess. Auðvitað hefði eg helzt kosið, að sett hefði verið hæfileg upphæð til vega inn á fjárlögin, en úr því, að það er nú ekki hægt, þá kem eg ásamt öðrum háttv. þingm. með tillögu um það, að landið spari líka sýslu- og sveitavegaféð til næsta þings. Tillögur okkar eru því þess efnis, að fella burtu allar fjárveitingar til sveita- og sýsluvega úr frumvarpinu. Þó láðist okkur fjárveiting til dragferju á Héraðsvötn, af því mig minti, að hún væri á þjóðvegi. Nú þegar eg veit, að hún er á sýsluvegi, þá tek eg aftur tillögu viðvíkjandi dragferju á Lagarfljóti samræmis vegna. Eg skal geta þess, að við gerum það ekki með glöðu geði, að fella allar þessar fjárveitingar. Sumar þeirra hafa svo mikið til síns máls, að manni fellur beinlínis sárt að fella þær, til dæmis til vegarins í Svarfaðardal. En um það tjáir ekki að fást, þegar skorið er niður það, sem enn þá er skyldara að gera, og fylgja skal skynsamlegu »plani«. Þá koma símarnir. Þar sparar Ed. 106 þús. kr. frá frumv. Nd , en Nd. feldi niður Vestmannaeyjasímann og koparþráðinn frá Borðeyri til Ísafjarðar (34 + 68 = 102 þús.). Þetta er alt 208 þús. Þannig er þá búið í báðum deildum, að fella niður alt það, sem stjórnin, með ráði símastjórnar, eða hinna sérfróðu manna, lagði til, að gert væri að símalagningum, en settur í staðinn einn símaspotti, sem óneitanlega liggur fjær, þó nauðsynlegur sé. Það er Siglufjarðarsíminn. Úr því nú á að spara allar nýjar línur að kalla, þá leggjum við til, að Siglufjarðarsíminn bíði líka, af því að hann verður að sitja aftar í röðinni, en hinir, sem feldir eru. Þar á móti leggjum við til, að sparnaður sá, sem með því fæst og á vegunum eftir tillögu okkar sé hafður til þess, að strengja koparþráð á línuna frá Reykjavík að Borðeyri. Það er skilyrði fyrir því, að hliðarlínur þær, sem komnar eru og korna í ár komi sjálfar að notum og geri eigi notin á aðallínunni ófullkomin. Sérstaklega verður í þessu efni, að taka tillit til Vestfjarða, því án aukaþráða á þessari línu, þá verður oftast nær óhugsandi, að nota talsíma frá Ísafirði til Reykjavíkur. Enn eru nokkrar breyt.till., sem við höfum leyft okkur að koma fram með á sama þgskj. Er þá fyrst um kvennaskólann hér í Reykjavík. Fyrst og fremst er lækkun á fjárveitingunni, sem Ed. ætlar honum alls úr 6800 kr. ofan í 6000 kr., þar næst tilhögunin á þessum fjárveitingum, sem við viljum samræma við Blönduósskólann, og loks er að fella niður það skilyrði, að Reykjavíkurbær leggi skólanum 500 kr. Það skilyrði er þarflaust og óheppilegt. Ef tillaga okkar gengur fram, þá verður skólinn að fá það fé, sem hann vantar annarsstaðar frá eins og Blönduósskólinn, ef ekki frá, Reykjavíkurbæ, þá með skólagjaldi frá efnaðri nemendum, eins og víða er, eða á annan hátt, og ætti enginn sérlegur örðugleiki að vera á því fyrir góða stofnun, að fá slíkt. Það er talinn sjálfsagður hlutur í Norðurlandi. Eg hefi sýnt fram á það áður, hve óheppilegt er, að landssjóður tæki því nær alveg að sér framfæri þessa skóla. Eftir minni till. fær hann þó 700 kr. meira á ári, en eftir neðri deildar frumvarpinu. Þá er næst lagfæring á styrknum til unglingaskóla. Ed. færði hann upp með því fyrst og fremst, að taka ísfirzka skólann út úr með sérstakri fjárveiting, og þar næst, að færa skilyrði um fjárframlag á móti landssjóðsstyrknum niður úr helmingi í þriðjung. En fyrir gáleysi situr hámark styrkveitinganna við sama 750 kr. Af þessum sökum, þá koma þessar ívilnanir ekki að gagni skólum, sem hafa upp undir 1500 kr. árskostnað, því þeir fá þá ekki nema helming, en minni og lakari skólar geta fengið ? kostnaðar. Þetta viljum við lagfæra með því, að setja hámarkið upp í 1000 kr. Fjárveitingar til Goodtemplarafélaga og bindindisfélaga virðist nú óþarft, þegar aðflutningsbann er sama sem lögleitt, að minsta kosti síðara árið. Sumir segja að vísu, að félög þessi eigi einkum að annast um, að gæta hlýðni almennings við lögin. En eg held eigi veiti af því, að til þess styðji allir góðir drengir, og það sé óviðeigandi, að launa fremur einn en annan til þess. Það gæti líka orðið afleiðingin, að þeir ólaunuðu köstuðu allir ábyrgðinni upp á hina, og færi þá ver, en ef allir væri styrklausir af almennu fé í þessum efnum. Undarlegt er það af efri deild, að hækka stór mikið til kvennaskólans í Reykjavík, en lækka um helming þennan litla styrk til húsmæðraskóla Jónínu Sigurðardóttur. Hún hefir nú haft skóla í húsi gróðrarstöðvarinnar á Akureyri 2 síðastliðna vetur. Nemendur voru 21 fyrri veturinn, en 27 hinn síðari, námstími 6 mánuðir. - Þessi skóli hefir engan styrk fengið annan en 300 kr. úr sýslusjóði og ívilnun um húsaleigu hjá Ræktunarfélagi Norðurlands. Hann er þó að sínu leyti eins verðugur til styrks og hinir aðrir kvennaskólar, nema fremur sé, af því hann snýst þó að þeirri fræðslu, sem almúgakonur hér á landi vanhagar mest um. Loks er síðasta breyt.till. okkar um það, að færa styrkinn til ungmennafélagsins úr 1500 kr. ofan í 1000 kr. á ári. Úr því verið er að klípa af hinum allra nytsömustu fjárveitingum sýnist svo, sem þessi fjárveiting sé full sómasamleg 1000 kr. á ári.

Einar Jónsson Eg ætla ekki að vera langorður. Það sem kemur mér til að segja nokkur orð, eru tillögur, sem eg er riðinn við. Rangárbrúin er þekt orð hér í deildinni. Eg ætla að uppfylla það loforð mitt að vera stuttorður, og geta að eins þess í sambandi við þetta, að Rangæingar munu miklu heldur kjósa að leggja sjálfir nokkuð af mörkum til brúarinnar, heldur en bíða enn þá eftir notum hennar, enda þó eg álíti að þeir eigi fulla sanngirniskröfu á brúnni nú strax á landssjóðs kostnað eingöngu. Nú kemur hún fram á fjárlögunum í þeirri umgerð, að ákveðins tillags er krafist frá sýslufélögum. Það þarf ekki annað en líta í vegalögin til þess að sjá og sannfærast um, að ekki var leyfi til að fresta framkvæmd þessa máls til næsta fjárhagstímabils. Í 2. gr. er talað um flutningabraut austur um Hellisheiði, og austur yfir Ytri-Rangá og í 7. gr. er það fram tekið, að landssjóður skuli brúa öll vatnsföll á flutningabrautum, sé það kleyft. Annars er meining vegalaganna eindregið sú, að á flutningabr. séu engar hindranir til fyrir hlaðna vagna, enda koma þær annars ekki að hálfum notum. Hin háttv. deild ætti að íhuga eða yfirvega, að í sambandi við þessi atriði og vegna þeirra, þá hentar alls ekki að draga þetta mál eins á langinn og gert hefir verið á þessu þingi. Í 10. gr. vegalaganna stendur, að þær flutningabrautir, sem fullgerðar séu, skuli afhenda sýslufélögunum til viðhalds. En það er alls eigi hægt að afhenda sýslunni þessa flutningabraut, fyr en brúin er komin, og verður því að svo stöddu að álíta, að í Rangárvallasýslu sé engin flutningabraut til. Eg mæli því eindregið með því, að þetta verði gert, ekki fyrir það eitt, að mitt kjördæmi á í hlut, heldur af því að mér er kunnugt, að hér er um afarmikla þörf og brýna nauðsyn að ræða, enda mundi eg hafa að slíku stuðlað hvar sem verið hefði á landinu, þar sem eins hefði ástatt verið. Því miður verður það í sögu þessa þings, að menn láta skipa sér hvernig þeir eiga að greiða atkvæði, oft á óforsvaranlegan hátt. Eg veit að eg hefði ef til vill ekki átt að minnast á þessa brú, eða nefna nafn hennar í þetta sinn, enda hygg eg, að þetta verði í síðasta sinn, sem eg geri það. Eg drep loks að eins með fám orðum á, að eg hafði tvær breyt.till. með höndum, er háttv.Ed. vildi ekki sþ. vegna ókunnugleika, sem sé viðkomandi Þorv. Björnssyni og sýslumanni Björgvin Vigfússyni. Eg er sannfærður um, að viðurkenningarstyrkur til Þorvalds Björnssonar hefir verið feldur í efri deild af vanþekkingu og engu öðru á þessum manni. Eg vona því, að þessi háttv. deild greiði atkv. með þessu máli nú eins og áður. Þó æfi hans sé tekið að halla, er hann þó í ýmsu sama mikilmennið og áður. Gestrisni hans og góðsemi mun margur enn þá fyrir finna; annars lýsi eg honum í þetta sinn ekki frekar né réttar en eg hefi áður gert og vísa til þess, sem um hann var sagt hér í deildinni um daginn, af þeim háttv.þm., sem hans mintust þá. Háttv. alþingi ætti ekki að sjá eftir þessum krónum til þessa manns, því það er áreiðanlegt, að hann er þeirra vel maklegur. Þá er það 3. breyt.till. er eg ætlaði að minnast á. Breytingin er í því fólgin, að háttv.Ed. lækkaði lánið til sýslumannsins í Rangárvallasýslu úr 12000 niður í 4000 kr. En svo hefir háttv. fjárlaganefnd Nd. hækkað það aftur upp í 6000 kr., svo að það er nú orðinn helmingur þeirrar fjárhæðar, er upphaflega var beðið um. Eg þekki þörf þessa manns, en að hinu leytinu eru mér vel kunnar kringumstæður hans, og eg þykist geta staðhæft, að hættulaust er að lána honum fjárupphæð þessa, og þó hærri hefði verið. Eg yrði háttv. deild mjög þakklátur, ef hærri upphæð fengist, en þessar 6000 kr., því eins og tekið hefir verið fram, er tryggingin góð frá hans hendi. Eg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta að sinni, þar sem eg hygg að mönnum hafi skilist, að hér er um brýna nauðsyn að ræða, og svo enda eg mál mitt með þeirri von, að þingið samþykkti lánveitingu þessa.

Þessu tilboði var nú að vísu ekki beinlínis hafnað, en þingið vildi hins vegar ekki ganga óskorað að þeim skilyrðum, er þar voru sett, heldur breytti þeim töluvert, og varð því ekkert af samningum í það sinn. - Það skilyrði gufuskipafélagsins, sem einkum varð þess valdandi, að þingið vildi ekki ganga að, var það, að samningur skyldi vera gerður fyrir 10 ár. Og nú kemur háttv.þm. G.-K. (B. K.) með þessa till., að heimila stjórninni að gera samning, er gildi í 10 ár. Mér er reyndar sagt nú, að það sem talað var um 1907 hafi ekki verið nema 8 ár. (Hannes Hafstein: 10 ár). Jæja, 8-10 ár, en eg vil nú að eins vekja athygli háttv. þingdeildarmanna á því, að þar sem síðasta þingi þótti þetta tímabil of langt, það gat ekki gengið að þessum skilyrðum, þá er það einnig jafn athugavert, er hinn háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) fer nú fram á, að stjórninni sé heimilað að gera samning um 10 ára bil við eitthvert gufuskipafélag, og að öðru leyti með næsta óverulegum skilyrðum, og sem gefa ónóga tryggingu fyrir því, að skipin verði góð eða jafn vel viðunanleg. Og þar sem eg ætla, að enn minni trygging sé fyrir góðum kjörum eftir þessu tilboði eða heimild, en á síðasta þingi, þá virðist mér alls ekki meiri ástæða til að samþ. þetta nú, en þá, heldur þvert á móti. Þá vil eg leyfa mér að minnast örfáum orðum á fjárveitinguna til Eiðaskólans. Háttv. 2. þm. Rvk (M. Bl.) hefir komið fram með breyt.till. þess efnis, að styrkurinn til þessa skóla verði lækkaður úr 20 þús. niður í 10 þús. kr., enda þótt fyrri upphæðin hafi nú verið samþ. hér í báðum deildum þingsins. Eg skal rifja það upp nú, þótt hv.þm. sé það kunnugt, að bæði neðri deild og efri hafa samþ. að veita 20 þús. kr. til skólans, 10 þús. kr. hvort árið, eftir því sem Nd. ákvað, en Ed. hefir samþ. að veita upphæðina (20 þús.) í einu lagi fyrra árið. Auk þess hafði Nd. hækkað hinn árlega styrk, er var í stjórnarfrumv. um helming, úr 1500 kr. upp í 3000 kr. Þessa fjárveiting lækkaði Ed. Og nú stendur í frumv., eins og það liggur hér fyrir, að að eins 1500 kr. skuli veittar árlega - sama upphæð, sem veitt var til skólans í niðurlægingarstandi hans áður, meðan þar var áfátt um flest og sárfáir lærisveinar. Eg skal nú ekki fella neinn dóm á þessar gerðir háttv.Ed., en eg bið menn að athuga, að hér er búið að svifta skólann hinum álitlega styrk, er Nd. ætlaði honum. En ekki er þó þar með búið. Stjórn skólans sendi erindi til þingsins, og fór fram á að fá styrk af landssjóði til þess að stofna sérstaka kensludeild fyrir húsmæður við skólann. Þessu var vel tekið í fjárlaganefnd Nd. og af deildinni sjálfri, var samþ. hér í deildinni með mörgum aths. að veita Eiðaskóla til þessa 1000 kr. árlega. Bæði fjárlaganefnd og deildin leit svo á, að tilraun til að stofna húsmæðraskóla væri vel þess verð, að hún væri styrkt, í samræmi við það, að fjárlaganefnd einnig vildi styðja þess konar stofnun annarsstaðar - í Norðurlandi (Jónínu Sigurðardóttur). Háttv. Ed. hefir nú litið öðruvísi á þetta mál; húsmæðraefnin hafa ekki átt þar upp á pallborðið, þótt kvennaskólunum hafi verið tekið þar vel. Hin háttv.Ed. hefir lækkað styrkinn til Jónínu Sigurðardóttur um helming og felt með öllu burt styrkveitinguna til Eiðaskólans; hún hefir ekki álitið málið þess vert, að því væri sómi sýndur. Eg skal svo ekki segja öllu meira um þetta atriði, en þar við vil eg láta sögu mína lenda, að Norðausturlandi er þetta mikið áhugamál; þar er það af flestum talið í fyrstu röð þeirra framfarafyrirtækja, er ber að styrkja. Enda vænti eg, að háttv. deild líti eins á það og hún hefir áður gert. Það er nú búið að rifja upp meðferðina á veslings Eiðaskóla, en það verð eg að segja, að hún yrði ómjúk, ef till.háttv. 2. þm. Rvk. (M. BI.) yrði nú samþ.; það væri öldungis ósanngjörn meðferð. Eg ætla ekki að tala um aðrar kringumstæður skólans, það hefir verið gert áður; en þessi skóli er fyllilega þess virði, að hann sé ríflega styrktur, því að kenslukraftar hans eru mjög vandaðir, eftir því sem hér getur verið um að ræða á voru landi, og húsnæðið vandað í bezta lagi. Um fleiri breyt.till. skal eg svo ekki tala hér. En þótt óskað hafi verið, að tíminn yrði sparaður og ekki lengdar um of umr., þá verð eg þó að minnast nokkuð frekar á fjárlögin, eins og þau nú liggja fyrir hér í deildinni, eg hefi lítið minst á þau fyr á þinginu og þetta er síðasta meðferð þeirra hér í háttv. deild. Eg vil þá leyfa mér að vekja athygli háttv.þm. á fáeinum tölum í þessum fjárlögum, og ef til vill reyna að útlista þær nokkuð. Eins og sjá má, þá eru útgjöld landssjóðs eftir frumv. áætluð yfir 100 þús. kr. minni á næsta fjárhagstímabili, en farið er fram á í stjórnarfrv. Og þessi sparnaður - ef sparnað skyldi kalla. - er að þakka háttv.Ed. Úr Nd. fóru fjárlögin þannig, að útgjöldin voru meiri en upphaflega var til ætlast (í stjórnarfrv.), en Ed. hefir svo lækkað þau um nálega 170 þús. kr. eða rúmlega það. Þessi lækkun á útgjöldunum (118 þús kr.) sem nú er á pappírnum, er að vísu álitleg - frá vissu sjónarmiði; útgjöldin virðast þar stórum minni, en áætlað var upphaflega. En ef litið er til þess, að fjárlaganefnd þessarar deildar og ráðh. hafa nú stungið upp á auknum fjárveitingum, sem nema til samans um 100 þús. kr., og þar sem gera má ráð fyrir, að þessar till. verði samþ., sérstaklega að því er til þeirra fjárveitinga kemur, er hæstv. ráðh. fer fram á, því að þær eru í alla staði réttmætar; ef nú litið er á þetta þá verður upphæð útgjaldanna í fjárlögunum svipuð og í stjórnarfrumv. upphaflega. Þar hefir í rauninni ekkert sparast. Það hefir oft heyrst kveða við á þessu þingi, einkum frá hæstv. meirihluta þingsins, hve mikil nauðsyn sé á að spara landsfé, það sé svo ilt í ári nú o. s. frv. Þetta er nú að vísu fallega hugsað, og efast eg ekki um, að mörgum hinna háttv.þm. sé það í raun og veru áhugamál að fara drjúglega með fé landssjóðs. En það mætti líka einmitt búast við því, að sá flokkur, er nú hefir yfirtökin á þingi, fyndi sér skylt - flestum fremur - að spara sem mest, af því að þessi sami flokkur hefir áður lagt svo mikla áherzlu á það, að það væri ein af helztu ástæðunum til að skifta um stjórn, að þá yrði minna fé eytt. Eg þykist nú vita, að það sé fullur vilji allflestra hinna háttv.þm. þessa flokks, að gera sitt til að útgjaldabálkur fjárlaganna verði sem minstur. En það verð eg að segja, að hinum háttv. meiri hluta hefir ekki tekist það; honum hefir mistekist sú tilraun, sem eg efa ekki að fyrir honum hafi vakað, mistekist hún með öllu. Að vísu er það svo, að ýmsar upphæðir hafa verið feldar úr fjárlögunum, en þær hafa þá komið fram annarsstaðar, ef til vill smærri upphæðir, en að sama skapi fleiri. Það er í rauninni ómögulegt í fljótu bragði að segja, hvað orðið hefir af öllum þessum »spöruðu upphæðum«; en horfnar eru þær að mestu. Það er víst. - Eg hefi borið saman upphæðir helztu gjaldagreinanna, eins og þær eru í fjárlögum þeim, er nú gilda (frá síðasta þingi 1907), eins og þær voru í stjórnarfrumv. og eins og þær eru nú í frv. og kemur þá ýmislegt einkennilegt í ljós og skal eg leyfa mér að benda á ýmsar greinar, þessum ummælum mínum til skýringar. - Við byrjum þá á 12. gr. fjárlaganna, það er fyrsta grein útgjaldabálksins, þar sem um verulegan mun er að ræða. Upphæð þeirrar gr. er í gildandi fjárlögum 269 þús., í stjórnarfrumv. 283 þús. og í frumv. eins og það nú liggur fyrir, 300 þús. Sú grein hefir því verið hækkuð um 17 þús. kr. frá því sem stjórnin ætlaðist til, og þessi hækkun er þingsins verk. - Þá kemur 13. gr. fjárlaganna, það er sú gr. sem stærstu fjárhæðirnar hefir að geyma, eins og vant er. Það er samgöngumálagr., og í henni eru allar fjárveitingar til póstmála, vega, gufuskipaferða, síma og vita. Til þeirra mála hefir verið varið æ stærri og stærri fjárhæðum á undanfarandi þingum, og verið lögð áherzla á það að vinna sem mest að þeim fyrirtækjum, og er óhætt að fullyrða, að í því efni hefir farið saman vilji þjóðarinnar, þingsins og stjórnarinnar. Þetta hygg eg að verið hafi rétt leið, sem legið hefir að því marki að styðja sem haganlegast alla atvinnuvegi og framfaraviðleitni landsmanna allra. Nú koma þessar svokölluðu sparnaðartilraunir meiri hlutans einmitt niður á þessari gr., og þetta markar nýja fjármálastefnu meiri hlutans og nýju stjórnarinnar. Kröftunum hefir hingað til verið varið til verklegra nytsemdarfyrirtækja og það hefir markað stefnu þá í fjármálapólitíkinni, sem fyrverandi stjórn og meiri hluti hafa fylgt á undanfarandi þingum, en nú er auðsjáanlega horfið frá þessari stefnu. Tölurnar í 13. gr. sýna þetta ljóslega. A þinginu 1907 var áætlað 1208 þús. kr. til útgjalda þessarar gr., eins og fjárlögin sýna. Stjórnin ætlaði nú að fara nokkru gætilegar í sakirnar og áætlaði 1078 þús. til þessara útgjalda. Hún miðaði við að tekjur landssjóðs yrðu nokkuð ódrýgri en á undanfarandi árum og sló því hæfilega undan, en hélt þó eindregið í áttina að takmarkinu. Eins og frumv. liggur nú fyrir deildinni, þá eru útgjöld í þessari gr. áætluð 871 þús. kr. eða 207 þús. kr. lægri en stjórnarfrumv. ætlaði hana og 337 þús. kr. lægri en í gildandi fjárlögum. Hv. þm. S.-Þing. (P. J.) skýrði nákvæmlega frá á hverju fé þetta væri »sparað«, og sýndi fram á, að það væri á brúm, vegum og símum, þeim fyrirtækjum, sem hingað til hafa verið talin nauðsynlegust allra, og því ætla eg ekki að fara fleiri orðum um þessa gr. en vekja aðeins athygli háttv. þingd. á því að allar aðrar útgjaldagr. frv. hafa hækkað, því fé, sem tekið hefir verið af brúm, vegum og símum, er dreift um þær allar. 14. gr. hefir hækkað um 26 þús. í meðferð þingsins, stjórnarfrumv. áætlaði hana 473 þús. nú er hún 499 þús. kr. Það er ýmislegt, sem hækkuninni veldur, en það sem mestu nemur eru mjög auknar fjárveitingar til ýmislegra skóla, sem landssjóður hefir að vísu styrkt hingað til, en þó ekki verið taldir hans handbendi. Hér kemur þessi »tendens« glögt fram, að fella úr fjárlögunum ýmislegt það sem landssjóði er að lögum skylt að láta vinna, en taka upp í þess stað ýmislegt, sem enga lagaheimild hefir til fjár úr landssjóði. T, d. skal eg benda á Flensborgarskólann; hann fær nær því alt sem hann bað um, nær alt sitt fé úr landssjóði, án þess þó að stjórninni sé gefinn vegur til þess að líta eftir eða hafa áhrif á skólann. Alstaðar kemur það sama fram: Það er látist vera að spara með því að fresta útgjöldum í bili, sem landssjóði er skylt að greiða og verður að borga á næstu árum, en fénu er varið til ýmislegra útgjalda, sem binda landssjóði bagga nú og framvegis, bagga, sem honum er ekki skylt að bera og sem hann hefir ekki borið áður. - 15. gr. hækkar um 20 þús. kr. frá því sem hún var áætluð í frumv. stjórnarinnar og nokkru meira en helmingur þeirrar upphæðar eru bitlingar til einstakra manna. Eg skal ekki segja að þeir séu óþarfir eða ónauðsynlegar fjárveitingar, en það er þetta þing, sem veitir þá, þingið, sem ekki álítur landssjóð færan um að vinna sín skyldustörf. Alls eru í fjárlögunum nýjar styrkveitingar til einstakra manna eða hækkaðir styrkir, sem nema 24 þús. kr. Svona örlátur er sparnaðarflokkurinn nýi við einstaka menn. Slíkar fjárveitingar hafa áður verið kallaðar bitlingar. Það sem meðal annars hefir hækkað útgjöldin í 15. gr. er aukin fjárveiting til bókasafnanna á Akureyri og Ísafirði. Það er ekki hægt að segja um það fé, sem til þeirra er varið, ef það er rétt notað, að það sé eyðslueyrir, sökum þess að það hækkar eign landsins og kaupstaðanna. En því gat þetta ekki líka beðið? 16. gr. er til verklegra fyrirtækja. Þar er um stórar upphæðir að ræða, og hefir sú grein hækkað tiltölulega minna en hinar í meðferð þingsins; enda er þar um verkleg fyrirtæki að ræða, og þau geta náttúrlega beðið fremur hinu. Alls hefir grein þessi hækkað í meðferð þingsins um 20 þús. úr 396 þús. upp í 416 þús. Það er þessi meðferð á fé landssjóðs, sem eg hefi viljað benda á. - Eg get dregið það saman í örfá orð: Þörfustu verkin, svo sem vegir, brýr, símar o. s. frv. eru stöðvuð án þess að það takist að láta hag landssjóðs batna í minsta máta frá því sem hann var, meðan hin »eyðslusama stjórn« sat við völdin. En hún var gætin framfarastjórn. Nú er öllu snúið öfugt. Eg segi það fyrir mig og minni hlutann í þessari deild, að vér höfum reynt að berjast móti þessari nýju stefnu eftir föngum. Meiri hlutinn hefir heiðurinn af þessu eins og öðru, sem þingið gerir og hann ber einnig ábyrgðina af því. Og eg afsala mér og þeim þm. hér í deildinni, sem sama flokk fylla - heimastjórnarflokkinn - alla hlutdeild bæði í heiðri og ábyrgð af þessum fjárlögum.

Jón Sigurðsson Eg vil leyfa mér að þakka háttv. fjárlaganefnd fyrir það, að hún hefir tekið upp fjárveitinguna til Borgarfjarðarbrautarinnar, þótt fjárveitingin sé nokkru lægri en á stjórnarfrumv. síðara árið. Það var byrjað á brautinni um aldamótin og hefir gengið seint; mest er nauðsyn á því, að fá brú á Norðurá. Eg verð að láta þá skoðun í ljósi, að það sé ekki heppileg stefna, að láta nauðsynleg fyrirtæki, sem landssjóður á að annast, bíða, einkum þau fyrirtæki, sem hafa áhrif a líf og efnahag manna; það væri of langt gengið inn á sparnaðarbrautina, að hætta við þau með öllu. Þegar hart er í ári, er vinnan ódýrari, og fólk hefir þá meiri þörf fyrir hana. Þá hefir fjárlaganefndin lagt til, að 1000 kr. til mótorbátsferða á Hvítá falli burtu. Eg er ekki ánægður með það, því mér finst það meinlaust, þó heimildin standi um það, að 1000 kr. megi verja til ferðanna á Hvítá. - Peningarnir verða ekki borgaðir út, nema báturinn geti komist langt upp eftir ánni. Þá vil eg minnast á breyt.till. 633. Það er hækkun styrksins til 2 rithöfunda um 200 kr. á ári til þeirra Þorsteins Erlingssonar og Guðmundar Magnússonar. Eg hefi áður tekið það fram, að þessir menn hafi unnið þann sóma og það gagn til bókmenta, að þeir eigi styrk skilið, og vil eg eigi fara að endurtaka það nú, sem áður er búið að segja um það mál, en að eins vil eg taka það fram, að eg álít, að þessi styrkupphæð sé hæfileg til þeirra manna í samanburði við það, sem öðrum rithöfundum er veitt á þessum fjárlögum. Skal eg svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vænti þess, að hin háttv. deild sé mér samdóma um þetta efni.

Bjarni Jónsson Eg get ekki sagt, að þakklátssemi við Ed. íþyngi mér fyrir meðferð hennar á fjárlögunum. Þó er eg henni þakklátur fyrir það, að hún hefir veitt Guðmundi lækni Tómassyni styrk. Það er hin mesta nauðsyn á, að sinna styrkbeiðni hans. - Vér höfum haft margar og margvíslegar framfarir hér á landi á síðast liðnum áratugum, en vér erum ekki fremur en aðrar þjóðir undanþegnir skuggum menningarinnar. Er það sem allir vita afleiðing þess, er menn flytja saman í bæi og samgöngur aukast, að landlægir verða ýmsir sjúkdómar, sem hættulegir eru, af því að þeir eru tíðastir á fátæku kvenfólki og geta haft hinar verstu afleiðingar, svo sem bólgu í lífmóður og öðrum áríðandi líkamshlutum, óbyrjuskap o. fl. Guðm. Tómasson ætlar sér að veita slíku fólki ókeypis læknishjálp, ef hann fær styrkinn. Öllum er það kunnugt, að ill aðbúð og vankunnátta getur orðið sængurkonum að margvíslegu meini, gert þær óbyrjur, örkumlaðar og sjúkar á ýmsan hátt. Þessu vill Guðm. Tómasson bjarga við með því, að koma upp vísi til fæðingarstofnunar, þar sem fátækar stúlkur og konur geti notið hjúkrunar, meðan þær liggja á sæng. Þetta er hið mesta nauðsynjaverk, og það eitt út af fyrir sig væri styrksins maklegt. En svo er á það að líta, að auk þess mundu menn, sem ganga á læknaskólann, hafa gagn af þessari stofnun, því að hana mundu sækja miklu fleiri, heldur en aðrar sjúkrastofnanir hér í bænum. Einnig er það leiðinlegt, að læknaefni okkar skuli ekki mega sitja yfir konum, fyr en þeir hafa verið marga mánuði í Kaupmannahöfn á fæðingarstofnuninni þar, að eg ekki tali um það, hversu nauðsynleg slík stofnun væri, er hér er settur upp háskóli. Nú er þess að gæta um manninn sjálfan, að auk þess, sem hann er gáfaður maður, þá hefir hann ráðist í allmikinn kostnað, af því hann áleit, að þörf mundi vera á, að setja á stofn slíka stofnun, og hefir þess vegna farið til ýmsra landa til þess, að afla sér fræðslu um þessa hluti, þar á meðal hefir hann dvalið í Englandi á sérfræðisstofnun í þessari grein, og mun hann hafa kostað til þessarar fræðslu freklega 1000 kr. og auk þess miklu til verkfærakaupa. Þinginu ætti því að vera ljúft, að veita manninum þessa upphæð, auk þess, sem það er aðalatriðið í þessu máli, og þó engin ástæða væri önnur, þá væri hún ein nægileg, en hún er sú, að maðurinn fái að njóta þess, er hann hefir lært, því það liggur í augum uppi, að ef maður þessi verður að hrekjast í eitthvert útkjálka læknishérað, þá hefir hvorki hann sjálfur né landið í heild sinni not af lærdómi hans. Vona eg því til, að deildin láti þetta komast í gegn, einkum þar sem efri deild hefir sýnt þá sannsýni, að samþykkja þetta, sem eg er henni þakklátur fyrir. Þá er orðabókarstyrkur til Jóns ritstjóra Ólafssonar. Þótt eg legði það til áður, að þessi styrkur yrði feldur, þá var það fyrir þá sök, að mér þótti ekki nógu vel til bókarinnar vandað, að láta einn mann gera hana og eigi nægilegt fé. En er eg sá, að deildin treysti þessum manni til verksins, þá greiddi eg atkvæði með hærri upphæðinni. Af sömu ástæðu legg eg nú til, að styrkurinn sé hækkaður aftur. Þá hefir háttv.Ed. skorið niður styrk til Jóns Ófeigssonar til að semja þýzka orðabók. Þessi fjárveiting var samþykt hér í deildinni með 14 : 9 atkv., og vona eg, að þeim sömu mönnum hafi ekki snúist hugur síðan, og það því síður, sem komið hefir fram tillaga um það, að þingið veitti styrk til þess, að gefa út kenslubækur. Og enginn mun bera á móti því, að orðabækur séu kenslubækur, því þær eru það handhægasta hjálparmeðal, þeim sem mál vilja nema. En að þurfa að hafa millilið í milli síns eigin máls og þess, sem numið er, það er afar-óheppilegt og skaðlegt fyrir móðurmálið. Maðurinn er duglegur og áhugamikill, og því engin hætta á, að styrknum verði ekki vel varið, en stór nauðsyn á, að hann fáist. - Eg vona því, að þessir 14 menn, sem greiddu atkvæði með þessu um daginn, hiki ekki við, að gera það enn. Þá hefi eg með 1. þm. Eyf. (H. H.) lagt til, að styrkurinn til Einars Hjörleifssonar skálds, og Þorsteins Erlingssonar verði hækkaður upp í það sama, sem hann var, er fjárlögin fóru héðan úr deildinni. Eg vil minna menn á það, að reglan við slíka styrkveitingu á að vera sú, að styrkurinn geti komið styrkþega að notum. Þess vegna ef styrkurinn er alt of lágur, þá verður maður einhvernveginn við að bæta, til þess að geta dregið fram lífið. - En þá getur vel svo farið, að maðurinn missi sjónar á sínu eigin starfi - eða sökum þreytu og annríkis aldrei geti að því unnið - og af þessum ástæðum eiga háttv.þm. að greiða atkv. með hærri styrknum, því þá er öllu borgið, manninum, verkinu - og styrknum. - En að hugsa sér að hann lifi af 1000 kr., nær ekki nokkurri átt, og maðurinn þarf að vinna mikið til þess að fá það í 1500 kr. Hér er ekki vani að borga meira en 30 kr. fyrir örkina í ritlaun, og verða þeir þá að unga úr sér rúmum 17 örkum til þess að vinna upp mismuninn. Þeir sem vilja koma mönnum í slíkt öngþveiti, geta ekki búist við að árangurinn af aðalstarfi þeirra verði mikill. En fái hann 1500 kr., þá getur hann með léttu móti unnið fyrir því sem ávantar til þess að geta lifað, og ef í harðbakka slær, þá getur hann dregið fram lífið með það. Þingið hefir sýnt, að það hefir viljað styrkja þessa menn, hvers vegna þá ekki að styrkja þá þannig, að landinu verði að gagni? Þeir sem fært hafa þenna styrk niður hafa raunar fyrir landssjóðs hönd sparað 800 kr., en þeir hafa um leið ónýtt fyrir landssjóði 1000 kr. og 1200 kr., og auk þess starfsemi þessara manna að miklu leyti. Ef einhver er hræddur við, að Ed. muni fella þetta aftur, ef það nær samþykki hér, þá er slíkt ekki á ástæðu bygt, því að svo miklir fjármálamenn munu þeir þó vera, að þeir ekki vilji kasta 1000 kr. í þingkostnað, til þess að geta sparað þessar 800 kr. En illa væri farið, ef hægt væri að heimfæra vísu þessa upp á þessa menn og afskifti þingsins af þeim: »Þjóðin hann syrgði og harmandi hrein og hlóð niður peningum dauð yfir bein«. Menn sjá að eitt skáld og einn rímari leggja þetta til. Veit eg að mörgum hefir þótt skáldið leika vel á strengina, og vona eg að menn meti dóm hans svo mikils, þeir sem altaf þurfa einhverja stoð til að styðja sig við, að þeir verði ekki mótfallnir þessari tillögu okkar.

Sigurður Sigurðsson Eg á hér nokkrar breyt.till., sem eg vil fara nokkrum orðum um. Ein þeirra fer fram á, að veittar verði 10,000 kr. fyrra árið til Grímsnesbrautarinnar. Samskonar fjárveiting var samþykt á fjáraukalögunum fyrir 1908 og 1909. Annars var fjárveiting til þessarar brautar tekin upp á fjárlagafrumv. stjórnarinnar og samþykt hér í deildinni. En Ed. þóknaðist að fella hana burtu. Þessar 10,000 kr., sem veittar eru í fjáraukalögunum, eru alls ónógar til þess að komist verði með veginn austur yfir versta kaflann - hraunin, - sem eru svo að segja ófær yfirferðar vor og haust. Fyrir því hefi eg komið með þessa breyt.till., sem eg vona, að verði samþykt. En fjárlaganefndin hefir sett það skilyrði, til þess að vera með þessu, að eg kæmi með breyt.till. í þá átt, að nema í burtu jafnmikla upphæð af fjárlögunum til þess að fjárhagsjafnvægið ekki raskaðist. Eg hefi því neyðst til, þótt mér hafi fallið það illa, að koma meðal annars með till. um það, að fella burtu 4000 kr. síðara árið af fé því, sem ætlað er til þess að ransaka Flóaáveituna. En um það tjáir ekki að fást, þegar fyrirtæki eiga í hlut, sem alls ekki geta eða mega bíða. Þá vil eg minnast á þá breyt.till. mína, að færa lánið til Klæðaverksmiðjunnar á Akureyri úr 60 þús. kr. niður í 50 þús. kr. Eg skal sem fæst segja um þessa lánsheimild, en það verð eg að segja, að mér virðist hún mjög svo varhugaverð. En svo hefi eg lagt til, að þessum 10,000 kr. yrði bætt við lánið til kornforðabúranna. Það er eigi ólíklegt, að meira þurfi að lána til þeirra á fjárhagstímabilinu en það, sem áætlað er til þess, og því virðist mér það mjög sanngjarnt, að bætt sé við þá upphæð þessum tíu þúsund kr., sem breyt.till. fer fram á. Þá hefi eg farið fram á, að veittur verði afborgunarfrestur á láninu til tóvinnuvélanna á Reykjafossi í Ölfusi. Eg hefi áður gert grein fyrir því, af hverju tóvinnuvélafélagið þurfi þessa með, og vona eg, að menn líti með sannsýni á málið og fallist á að vera með þessari tillögu. En áður en eg lýk máli mínu vil eg leyfa mér að víkja nokkrum orðum að ræðu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Hann gat þess, að hann að þessu sinni, eins og oftar hefði orðið í minni hluta í nefndinni, og gaf í skyn, eða það mátti lesa það á milli línanna hjá honum, að nefndin hefði skiftst eftir flokkum. En þessu var alls eigi þannig varið. Ef eg man rétt voru flestar breyt.till. nefndarinnar samþ. með miklum atkvæðamun í nefndinni, og voru það ýmist menn úr meiri eða minni hlutanum, sem komu fram með þær.  (Jón Jónsson, S.-Múl: Það var oft töluverður ágreiningur)  . Þegar fjárlögin voru til 2. og 3. umr. studdi hinn háttv.þm. að því, að styrkveitingar til einstakra manna kæmust að og yrðu samþyktar. Greiddi hann flestum þeirra atkv., eftir því, sem eg man bezt. En hvað, sem sagt er nú um þetta, þá vil eg þó fullyrða, að minni hlutinn á sinn fullan þátt í, að skáldastyrkir og orðabókarstyrkir eru jafn rífir og margir, sem raun er á orðin. Eg sé það á breyt.till. 646, að þeir hafa þar sameinað sig vinirnir, þm. Dal. (B. J.) og 1. þm. Eyf. (H. H.) um hækkun á Ýmsum skáldastyrkjum. En eg skil annars ekki í því kapphlaupi, sem virðist eiga sér stað, að vera stöðugt að hækka styrki til skálda og listamanna, og það er hart, að vér skulum nú ekki geta mætt háttv.Ed. á miðri leið, að því er það snertir, að stryka sem mest út af þessum persónulegu styrkjum. Annars er hætt við, að mínu áliti, að þessir skáldastyrkir verði til þess, að allir fari að yrkja, og svo auðvitað sækja um skáldastyrk á eftir. Það má einnig óhætt fullyrða, að engin þjóð á jafnmörg skáld og vér Íslendingar í hlutfalli við fólks fjölda. Eg lít enda svo á, að skáldin séu orðin helzt til mörg meðal vor. Og eg fyrir mitt leyti vil ekki, með því að greiða atkvæði með þessum skáldastyrkjum, stuðla að því, að ala þann hugsunarhátt, að allir fari að yrkja og álíti sig vera skáld.

Sigurður Gunnarsson Eg á hér að eins 2 hreyt.till. og skal eg fyrst minnast á breyt.till. 669. Eg er þakklátur Ed. að lánsheimildin í 22. gr. fjárlaganna hefir fengið að standa. Háttv. Ed. hefir verið sannfærð um, hve afarnauðsynleg þessi bátakví er, sem þar um ræðir, þar sem veiðistöðin er hin fisksælasta við Breiðaflóa, en brimlending háskaleg; en hin háttv.Ed. hefir gert annað. Hún hefir breytt lánskjörunum, gert þau miklu erfiðari. Eg kem nú hér með þessa breyt.till., sem miðar að því að setja þetta aftur í sama horf, og vona eg, að háttv. þingdm. telji það eigi eftir, þó lánskjörin séu bætt. Vona eg að þessari breyt.till. minni verði vel tekið, og að háttv.Ed. hafi eigi mikið við þetta að athuga, er hún íhugar það nánar. Þá ætla eg að drepa á breyt.till. á þgskj. 666, sem eg á ásamt nokkrum öðrum háttv.þm. Þær eru viðvíkjandi skáldastyrk. Mér virðist bezt við eiga, að fara gætilega í að styrkja mörg skáld, þar sem þröngt er í búi landssjóðs og í mörg horn að líta, en vildi, að þau skáld, sem á annað borð fá styrk, væru styrkt myndarlega. Eg hefði helzt kosið, að þingið í þetta sinn hefði einungis styrkt 3 skáld, en látið hin bíða betri tíma. Vér, sem komum með þessar breyt.till., viljum leggja til, að styrkurinn í 22., 23. og 24. lið, 15. gr., sé færður niður, ýmist að þriðjungi eða helmingi. Þá ætla eg að drepa með örfáum orðum á breyt.till. háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) um að 15 þús. kr. af því fé, sem ætlað er til gufubátaferða á fjörðum og flóum, verði varið til Hornafjarðar-gufubátsins. Virðist þetta bæði óréttlátt, þareð, ef þetta yrði, væri einar 30 þús. kr. ætlaðar til allra annara gufubátsferða á landinu, og því síður ástæða til að samþykkja þetta, er »Sam. gufuskipafélagið« gerir í tilboði sínu ráð fyrir sérstökum bát til þessa með auknu tillagi. Eg geng út frá því sem vísu, síðan tilboð »Thore«-félagsins var felt, að eigi verði í annað hús að venda, en að semja við hið Sameinaða. Annars er þetta tilboð Sam. fél. fyrst nú komið fyrir sjónir þingdeildarinnar allrar, svo að naumast er enn unt að átta sig á því til hlítar, sízt áætluninni um millilanda- og strandferðir, og er því skiljanlegt, að hvorki eg né aðrir þm. hafi getað kynt sér áætlanir félagsins að nokkru ráði. En við fljótlega yfirferð sé eg, að áætlunin er alsendis óviðunandi, að því er snertir Breiðaflóa, verði henni eigi breytt. Það má eigi minna vera, en ferðir verði þó eitthvað skárri en áður, þar sem þingið leggur ríflega fé til, og hefir hafnað öðru fyrirkomulagi á samgöngumálunum, er eg taldi og tel illa farið. Eg verð að treysta því, að svo verði um hnútana búið, að áætlun þessa megi laga til hagræðis fyrir landsmenn, frá því sem hún nú birtist. Af því að svo mikill tími hefir gengið í þessa umræðu, þá ætla eg ekki að vera margorður, en minnast þó á einstöku breyt.till. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) kom með þá till. að fella burtu styrkinn til. G.-T.-reglunnar, og bygði hann þá breyt.till. sína á því, að starfi hennar myndi nú lokið hér á landi, er bannlög væru samþykt. Eg býst við, að hlutverk G.-T. verði sama og áður hefir verið, og veit ekki betur, en að vín verði flutt inn í landið til 1912. Og þótt eigi væri annað, þá ætti að veita þennan styrk sem viðurkenning fyrir gott og vel unnið starf. Vona eg að allir þingdm., sem meta þetta starf að nokkru, greiði atkv. á móti þessari breyt.till. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) virtist mér fordæma nokkuð snemma fjármálapólitík meiri hlutans. Enginn getur vænst þess með sanngirni, að meiri hlutinn hafi getað lagt nokkura fasta undirstöðu undir fjármálapólitík sína á þessu þingi, enda er það hinn heiðraði minni hluti, sem þar hefir lagt grundvöllinn, eða búið alt í garðinn. Hinar stórpólitísku öldur hafa, einsog kunnugt er, risið allhátt á þessu þingi, og þegar svo er, er naumast að vænta þess, að meiri hlutinn hafi haft færi á að breyta verulega stefnunni að þessu sinni. Svo er og á það að líta, að minni hlutinn hefir lagt alt kapp á að rugla fjármálin, og auðséð á mörgu, að honum hefði eigi leiðst, þótt tekjuhallinn hefði orðið mun drýgri. Mun minni hlutanum heppilegast að bíða með dóm sinn. Annars ætla eg ekki að fara fleiri orðum um þetta mál að svo komnu.

Jón Jónsson (N.-Múl.): Eg er þakklátur hinum hæstv. ráðh. (B. J.) fyrir till. hans um 3000 kr. hvort árið til Fagradalsbrautarinnar, og 4000 kr. f. á. til Lagarfljótsbrúarvegarins. Er breyt.tillaga þessi bygð á tillögum verkfræðings landsins, enda er hún í alla staði réttmæt. Af því að eg hefi orðið var við misskilning um Lagarfljótsbrúarveginn, vildi eg minnast á hann lítið eitt. Upphaflega var það meiningin, að brautin ætti að ná alla leið að Lagarfljótsbrú, en nú atvikaðist það einhvernveginn þannig, að vegalögin segja að brautin skuli lögð niður að fljótinu hjá Egilsstöðum. Það er alveg ljóst, að til þess að brúin geti komið að tilætluðum notum, þarf brautin að ná brúnni. Vegurinn frá Egilsstöðum að brúnni er vondur með köflum: kílar, mýrar og móar. Þetta er líka þjóðvegur. Má benda á, að verkfræðingur landsins hefir talið nauðsynlegt, að gera þjóðveginn frá Egilsstöðum að Jökulsá hjá Fossvöllum sem fyrst akfæran, því að fyr kæmi ekki Fagradalsbrautin að fullum notum. Hér er ekki nema um litla fjárveitingu til allra nauðsynlegasta vegarkafla á þessari leið að ræða, og vona eg að háttv.þm. í þessari deild verði enn sem fyr svo sanngjarnir að samþykkja þessa fjárveitingu. Eg hefði eigi búist við, að háttv. 2. þm. Reykvíkinga (M. B.) mundi koma með breyt.till. um að lækka svona mikið styrkinn til Eiðaskólans, þar sem hann var skólanum hlyntur áður. Nú eru skólanum ætlaðar í fjárlögunum að eins 1500 kr. hvort árið til reksturs. Áður, meðan búnaðarskólarnir voru 4, hafði þó Eiðaskóli 2500 kr. á ári, og þótti, sem var, sultarskamtur. Þá voru í skólanum þetta 6-10 nemendur og stundum færri. Nú eru þar um 20 námsmenn og verða vafalaust miklu fleiri úr þessu, eftir því sem húsrúm leyfir. Hér er því alls ekki sanngjarnt í sakirnar farið við okkur Austfirðinga, heldur hangið í bókstaf bændaskólalaganna. En um þennan byggingarstyrk er það að segja, að hann er veittur í eitt skifti fyrir öll og brýtur því ekki bág við nein »princíp«. Eg skal játa, að 20,000 kr. er rausnarleg fjárveiting til byggingarinnar. En allir sjá, hve árstillagið er lítið og full þörf á að skólanum sé sýnd viðurkenning á einhvern hátt. Eg vona, að tillaga háttv. 2. þm. Rvk. (M. BJ verði feld. Annars vildi eg óska þess, að hann tæki breyt.till. aftur.

Jón Magnússon Það er komin fram breyt.till. frá háttv.þm. Dal. (B. J.) um að styrkurinn til Boga sagnfræðings Melsteðs, þetta sem eftir er af honum - annað árið -, færist niður í 200 kr. Ef háttv. meiri hluti vill hegna honum, þá tjáir ekki um það deila, hann hefir ráðin. En hitt, að leggja það til, að þessum fræðimanni verði veittur svo lúsalegur styrkur, 200 kr., það getur ekki verið gert í öðrum tilgangi en að svívirða manninn, sem sannarlega á alt annað skilið af þingi og þjóð. Þessi tillaga hlýtur að vera sprottin af persónulegum kala. Af því að eg stóð upp, ætla eg að drepa á styrkinn til þýzkrar orðabókar. Þingið hefir áður jafnan tekið fremur greiðlega í styrkveitingar til útgáfu orðabóka; eg veit, að manni þeim, er styrkurinn er ætlaður, er mjög vel trúandi til að leysa verkið vel af hendi, og það er orðin mikil nauðsyn á því, að fá þýzk-íslenzka orðabók. Vona eg því, að styrkur þessi verði nú veittur.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg finn ekki ástæðu til að svara, fyrir hönd nefndarinnar, nema örfáu af því, sem sagt hefir verið. Eg skal geta þess, viðvíkjandi ræðu háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.), að til þess er ætlast, að báturinn, sem gengur á milli Reykjavíkur og Fáskrúðsfjarðar, verði valinn með sérstöku tilliti til Hornafjarðar. Hann á að verða grunnskreiðari en »Hólar«. Að öðru leyti ætla eg mér eigi að taka að mér, að verja Sameinaða félagið, eða meðferð þess á Hornfirðingum. Það er rangt hjá háttv.þm. Vestm. (J. M.), að bendla fjárlaganefnd eða meiri hluta hennar við till. um að lækka styrkinn til Boga Melsteðs; hún er frá háttv.þm. Dal. (B. J.), og er eg samdóma háttv.þm. um það, að þessa till. verði að skoða sem fram komna í háðungarskyni, eða mjög litlu virðingarskyni að minsta kosti. Það er rangt að ámæla meiri hluta fyrir meðferðina á Boga, þar sem hann ætlar honum að halda styrknum fyrra ár næsta fjárhagstímabils, og efast eg um, að minni hlutanum hefði farizt betur, hefði hann staðið í meiri hlutans sporum. - Þá skal eg snúa mér að ræðu hv. 1. þm, S.-Múl. (J. J.). Hann talaði mest um málið frá pólitisku sjónarmiði. Manni lá við að halda, að ræðan ætti að koma út í »Lögréttu« eða »Reykjavík«. Hann ámælti meiri hluta fyrir stefnu hans í fjármálum. Hæstv. ráðherra (B. J.) stendur næst að svara þessu, en þar sem hann eigi hefir gert það, skal eg taka það fram, að eg gat þess við 1. umr., að með því að frv. væri undirbúið af fráfarandi stjórn, hlyti það að vera hennar stefna, sem þar bæri mest á; en það er kunnugt í að núverandi stjórn hefir byrjað á símum og fleiri stórfyrirtækium, og þannig bundið fé landsins, svo sem eg hefi fyr sýnt fram á í fjárlagaumr. Háttv. þm. fann að því, að sparnaðurinn kæmi mest fram í 13. gr., en það er ekki enn komið í ljós, hver sparnaðurinn verður, því það veltur alt á því, hve mikið af breyt.till. einstakra þm. kemst að. Þá mátti og kenna þess á ræðu hv.þm., að hann vildi draga sem mest vald undir stjórnina. Eg er gagnstæðrar skoðunar. Eg vil draga sem mest vald frá stjórninni í hendur þingsins og þjóðarinnar. Eg finn ekki ástæðu til að þrefa um einstakar breyt.till., sem margoft hefir verið minzt á áður.

Bjarni Jónsson Mér hefði ekki komið til hugar að taka til máls, ef ekki hefði verið ráðist á mig fyrir mína meinlausu till. um styrk til Boga Melsteð. Tveir þm. hafa sagt, að sú till. sé fram komin í háðungarskyni við manninn. Eg neita þessu. Það mætti þá eins segja, að 200 kr. fjárveiting til bóndans á Tvískerjum sé veitt í háðungarskyni. Það er líka undarlegt af jafnmiklum sparnaðarmönnum að kalla tilraunir manna til að spara, óþörf útgjöld, háð og háðungartilraunir.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hefir komið fram með till. þess efnis að lækka lánsheimildina til verksmiðjufélagsins á Akureyri, úr 60 þús. niður í 50 þús. kr., en hækkar aftur um 10 þús. krónur lánsheimildina til kornforðabúra. Eg skil ekki, hvers vegna háttv.þm. fer fram á þessa hækkun til kornforðabúranna. 10 þús. kr. er víst nægilegt fé til að byrja með, og mér finst engin sanngirni mæla með því að dregið sé úr hinni upphæðinni til þess að hækka þessa. Eigi verksmiðjufélaginu að verða verulega gagn að láninu, þarf það að vera svona mikið, eins og frv. ætlast til. Þetta var upplýst greinilega í Ed. þar sem sæti á einn af stjórnendum verksmiðjufélagsins, og hann þekkir auðvitað betur til en háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Eins og við var að búast gerði hv. framsm. (Sk. Th.) tilraun til að hrekja það sem eg sagði. Samt held eg að honum hafi ekki tekist að raska þeim grundvelli, sem eg bygði á. Og margt af því, er hann lagði mesta áherzlu á, var hreinn og beinn útúrsnúningur. Eg benti að eins á nokkrar tölur úr fjárlagafrumv. og stjórnarfrumv., bar þær saman, og dró út af þeim réttar ályktanir, og lýsti yfir því, að vér, minni hlutinn á þessu þingi, vildum ekki taka á okkur ábyrgðina af fjárlögunum, eins og þingið ætlar að ganga frá þeim, og mundum heldur ekki sækjast eftir hlutdeild í heiðrinum. Háttv. framsm. heldur því fram, að ekki verði hjá því komist að stöðva um stundarsakir ýms mestu nauðsynjastörf landssjóðsins, af því að fé sé ekki til, eða að það sé fast. Þetta er algerlega rangt, og eg sýndi glögt fram á það áðan, að öllu þessu mikla fé, sem þingið nú hefir svift frá framfarastörfunum, ætlast það til að varið sé til ýmislegs annars, sem landssjóður er ekki að lögum skyldur að veita fé til. Eg sýndi fram á þetta með fullum rökum, og sömuleiðis á það, að eftir allan þennan »sparnað«, verða útgjöld landssjóðsins eins mikil og hin fráfarandi stjórn ætlaðist til. Hér er því í raun og veru ekkert sparað; jafnmiklu fé er eytt til ýmislegs miður nauðsynlegs, en lögboðin nauðsynjastörf landssjóðsins látin bíða. Þetta er afar-auðskilið og einfalt. Eg er á móti þannig lagaðri fjármálapólitik, af því eg er sannfærður um að hún er stórskaðleg fyrir landið, og því vísaði eg ábyrgðinni af mér og þeim flokki, er eg fylgi. Háttv. framsm. sagði að ræða mín hefði verið fyrirtaks kjósendaræða, eða til þess að láta birta hana í »Reykjavík« eða »Lögréttu«. Það yrði þá víst í fyrsta sinn, að mér hlotnaðist sá heiður að þingræður mínar væru prentaðar í blöðum. Hv. framsm. (Sk. Th.) og eg erum svo gamalkunnugir, að hann veit vel, að það er ekki mín veika hlið að fylla þingtíðindin með þessar svonefndu »kjósendaræður«, og hann segir þetta víst í gamni. En hvað ætli mætti segja um þessar sparnaðaræður háttv. framsm. sjálfs, og ýmsra af flokksmönnum hans, sem oftast eru með »sparnaðinn« á vörunum á þessu þingi, - ætli það sé ekki kjósendaræður? Þeir þurfa víst sumir fremur á slíkum ræðum að halda, en eg. Það er algerlega rétt hjá háttv. frms. (Sk. Th.) að einkenni góðrar stjórnar lýsi sér ekki hvað sízt í sparnaði á fé landsins. En getur nokkur bent á það í gerðum þessarar nýju stjórnar, og háttv. meiri hlutans í heild sinni, er sanni, að hér sé um nokkra sparsemi að ræða í raun og veru? -Nei, það er víst ómögulegt. Hv. framsm. var eitthvað að tala um það, að einkenni góðrar löggjafar væri það, að bæta sem mest hag hinna mörgu smáu, og er þetta auðvitað fallega mælt. En hvernig kemur þessi hugsun fram í þessum fjárlögum? Eg sé hana hvergi, eg sé hvergi hlynt sérstaklega að smælingjum landsins, nema ef hann skyldi meina »þá lítilsigldu«. Nei, aðalhugsjón þessa frumv. er sú, ef hugsjón skyldi kalla, að skera niður vegina, brýrnar og símana, sem til gagns eru fjöldanum, og jafnvel, að því er snertir brýr og vegi, til gagns skepnunum, og þær eru þó verulegir smælingjar. Það er ekki rétt, að eg hafi lastað styrkveitingar til Flensborgarskólans og kvennaskólanna. En eg vil slá því föstu, að fyrst og fremst sé landssjóði skylt að framkvæma það, er honum ber samkvæmt lögum. Hitt eigi fremur að sitja á hakanum, þótt þarft sé, og eg skal enn taka það fram, að með því að taka þessa skóla svona algerlega upp á landssjóðinn, er ekki að eins eytt allstórri fjárupphæð í bráð, heldur er þar með tekin upp á bak landssjóðsins mjög þung byrði um ókomin ár. Eg heyri að einhver nefnir Eiðaskólann. Það er ekki sambærilegt, þar sem sú fjárveiting er að eins í eitt skifti. Það er sannfæring mín, að hollast sé fyrir oss að hafa sterka framtakssama stjórn, og láta hana hafa sem mest frumkvæði í löggjöfinni, og trúa henni fyrir sem mestu. En mér skildist háttv. framsm. halda fram því gagnstæða, að bezt væri að stjórnin yfirleitt hefði sem takmarkaðast vald og þjóðin réði mestu. Okkur hefir oft áður borið milli um þetta merkilega atriði, og líklega er til lítils að við förum að þrasa um það nú. Líklega bregður hann mér ekki um, að eg sé að tala til að geðjast kjósendum, þegar eg held fram þessari skoðun, og betur geðjast almenningi væntanlega að hans skoðun en minni. Enda er það drengilega gert af honum að halda uppi þjóðræðismerkinu, þar sem nú er svo komið, að fáir sýnast vilja kannast við þjóðræðisnafnið, og stefnan sjálf sýnist vera komin í fyrirlitning hjá þeim, er fyrir skemstu hófu hana með stóryrðum og fagnaðarlátum.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg skil ekki, hvernig nokkrum manni getur dottið í hug önnur eins fjarstæða og það að ætlast til þess, að hægt sé að marka fjármálastefnu hinnar nýju stjórnar á fjárlögum, sem lögð eru fyrir þingið af hinni fráförnu stjórn, og þar sem gert er ráð fyrir yfir 300 þús. króna tekjuhalla, auk tekjuhalla á aukafjárlögum, er nemur hátt á annað hundrað þúsund króna, og ekki sízt þegar svo háttar, að við megninu af útgjöldum þeim, sem á fjárlagafrv. eru, verður alls ekki hreyft, þar sem um föst útgjöld ræðir, eða lögákveðin, sem ekki verður haggað við. Þegar svo er í garðinn búið, þá er vitanlega ómögulegt að ráða neitt af till. meiri hluta fjárlaganefndar um það, hverja stefnu nýja stjórnin ætlar sér að taka, að því er til fjármála landsins kemur. Eg drap á, hver tekjuhallinn var áætlaður, þótt eg eigi nefndi hinar ákveðnu upphæðir; en hvernig stæði fjárhagurinn nú, eftir afskifti hinnar gömlu stjórnar og flokks þess, er hún styðst við, hefði ekki verið slík veltiár til lands og sjávar, sem verið hafa að undanförnu? Minni hlutinn sem nú er, á ekki þakkir skilið fyrir það, þótt vel hafi fiskast, og hátt verð verið á fiskinum. Að öðru leyti skal eg geta þess, að eg veit ekki betur, en að háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og hans flokksbræður í fjárlaganefndinni hafi greitt atkv. með mörgum hækkunum á fjárlögunum, og situr því eigi á honum, að vera að álasa meiri hlutanum fyrir aðgerðir hans, né fyrir það, að meiri hlutinn vill synja um fjárveitingar til ýmsra fyrirtækja, þar sem 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sem og ýmsir flokksbræður hans hafa greitt atkvæði gegn fjárveitingum til brúa, vega og síma hvað ofan í annað, sem er sama sem þeir segi við sjálfa sig: »í þessum heiðri verð eg að fá hlutdeild«.

Pétur Jónsson Eg ætla að eins að svara stuttlega því sem háttv. framsm. (Sk. Th.) sagði um brt. okkar 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Þegar í upphafi tók eg það fram, að við hefðum ekki komið með þessar till. af því, að við álitum þessa vegi, sem þar er um að ræða ónauðsynlega, heldur af því að okkur þótti skrítið, að stórfé væri varið til vega, sem landssjóður þarf ekki að kosta, en hinir látnir sitja á hakanum, er honum ber að annast. Eg hefi sýnt, að hann gufar upp hinn mikli sparnaður, sem gerður er á fé til hinna nauðsynlegri og arðberandi fyrirtækja, og maður veit varla hvað af honum verður. Og það er auðsætt af þessu, að þótt sparað sé fé til alveg nauðsynlegs áframhalds þessara fyrirtækja, þá hafa ársþarfir landsbúsins aldrei verið hækkaðar á neinu þingi jafnmikið og nú, og það eflir ekki sparnaðinn, heldur þvert á móti. -

Björn Sigfússon Eg held, að till. frá háttv. A.-Sk. (Þ. J.), hljóti að vera fram komin af tómum misskilningi. Verði bátastyrkurinn samþyktur eins og hann er nú í fjárlögunum, er ekki þörf á 15 þús. kr. sérstakri fjárveitingu til báts á Hornafjörð.  (Þorleifur Jónsson: Eg tek tillöguna aftur)  . Jæja, þá þarf eg ekki að tala um hana. En í sambandi við þetta, þá vil eg taka það skýrt fram, að þegar fjárlaganefnd neðri deildar færði bátastyrkinn í eitt lag og slepti að setja sérstök skilyrði, þá vildi hún leggja áherzlu á það, að styrkurinn væri notaður til að bæta samgöngur, þar sem þær nú eru lakastar, þar á meðal á Hornafjörð og Húnaflóa. Hitt álít eg gersamlega rangt, að veita styrkinn helzt þangað, sem samgöngurnar eru beztar. Verði strandferðir ekki lakari, en þær eru nú, þá tel eg óþarft, að styrkja sérstaka flóabáta, nema á þeim stöðum, sem alt af verða helzt út undan. Nokkuð er það sérstaklegt með Faxaflóa gufubátinn, af því að hann tekur að sér póstflutninga til Vesturlands og Norðurlands og sparar þannig landpósta, að miklum mun. En hitt tel eg víst, að styrkur til þess báts megi vera töluvert lægri en nú er, þar sem hann hefir afar-mikla mannflutninga og vöruflutninga, og ætti því að borga sig með minna framlagi úr landssjóði. Þetta er stjórninni ætlað að athuga sérstaklega. Eg hef ekkert á móti því, að heimila stjórninni alt að 60 þús. kr. á ári til strandferða og millilandaferða, og með þeim nánari skilyrðum, sem sett eru af fjárlaganefndinni, sérstaklega með það fyrir augum, ef mögulegt yrði að fá skip með kælirúmum og einhverjar ferðir til Hamborgar og Leith. En eg legg þetta til með alt öðrum hug, en þeir, sem miða það einungis við hið Sameinaða gufuskipafélag, og hina nýju áætlun erindrekans danska. Að vísu er nú helzt til lítill tími til þess, að athuga þá ferðaáætlun, sem kemur hér fyrst inn á fundinn í dag. En viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) o. fl. gerðu svo mikið úr því, hvaða gagn það væri, að Hólar færi 4 ferðir kringum land, þá vil eg segja það, að mér finst, að lítil bót mundi verða að þessum hringferðum. Lítum á hverjir eru viðkomustaðir - það eru kaupstaðirnir 4, nfl. Reykjavík, Seyðisfjörður, Akureyri og Ísafjörður, einmitt þeir staðir, sem áður hafa beztar samgöngur. Vinningurinn er því að eins fyrir þessa kaupstaði og engan annan og hvernig í dauðanum geta menn haldið því fram í alvöru, að þetta sé svo alment gagn fyrir landið. Eg sé því ekki annað, en að rétt sé, að samþykkja viðaukatill. háttv.þm. G.-K. (B. Kr.), því hún getur opnað veg fyrir stjórnina, að komast að samningum við eitthvert annað félag, en það Sameinaða, t. d. norskt eða enskt félag, og hins vegar vil eg bera það traust til stjórnarinnar, að hún semji ekki fyrir lengri tíma, en minst verður komist af með, og sæti þeim kjörum, sem bezt fást aðgengileg. Að lokum get eg ekki látið vera, að svara ræðu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) fám orðum. Hann endaði ræðu sína á því, að vísa til talnanna, sem hann nefndi. Þær áttu að sýna ráðleysi meiri hlutans í fjármálunum. Háttv. framsm. (Sk. Th.) hefir raunar skýrt það allvel, að það er ekki að kenna þessari viðtakandi stjórn né meirihl. nú, heldur þeirri fráfarandi stjórn og ýmsum ráðstöfunum síðari þinga. - Eg skal með nokkrum tölum sýna fram á það, hvernig búið er fyrir fram að binda meiri hlutann af tekjum landssjóðs með ýmsu, sem síðustu þing hafa lögbundið fram yfir það, sem áður var. Eg skal þá máli mínu til sönnunar að eins benda á nokkrar stofnanir, sem til hafa orðið undir hinni fráfarandi stjórn, og sem allar kosta mikið fé árlega, og þótt ýmislegt af því sé nauðsynlegt, þá kostar það jafnmikið fyrir því. Skal eg þá nefna fyrst: Lagaskólann, sem kostar árl. 25,000 Kennaraskólann 23,400 Gagnfræðaskólann á Akureyri 25,000 Prestlaunasjóðinn 24,000 Vegna fræðslulaganna ..........30,000 Geðveikrahælið 18,800 Bændaskólana (viðbót með byggingum) 6,400 Samtals 210,200 Svo koma í viðbót söfnin öll með byggingum rúmlega önnur eins upphæð, og loks vitarnir allir og símakerfið, skóggræðslan, sandgræðslan og fleira og fleira. Þetta eru alt viðbætur, sem gerðar hafa verið á síðustu árum og sem verður að halda áfram. En hins vegar, ef að spara á fé, þá verður að draga úr einhverju af öðrum fyrirtækjum, þar á meðal vegum, því ekki er hægt að auka skatta landssjóðs í fljótu hasti. Eg held því, að það sé ástæðulítið, að vera að reyna til að sverta meiri hlutann á þessu þingi fyrir bruðlunarsemi, þar sem hann hefir reynt af öllum mætti, að halda í horfinu framfarafyrirtækjum, en lítið var orðið eftir af óbundnum tekjum, eins og eg hefi nú sýnt fram á.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Eins og háttv. samdeildarmönnum er kunnugt hefir nefndin í framhaldsáliti sínu við fjáraukalögin 1906 og 1907 látið í ljós, að hún ekki getur fallist á að reikningsábyrgðin á manntalsbókarreikningi Skaftafellssýslu falli alveg niður, eins og hv.Ed. hefir lagt til. Vér sjáum enga ástæðu til að sýslumanni sé gefin eftir 148 kr. 33 aur, sá hluti reikningsskekkjunnar, sem honum var engin vorkunn að finna rétt út. Það var hreinasti óþarfi af manni með opin augu að reikna það rangt út, eftir að hann hafði fengið aths. um það frá stjórnarráðinu. - Vér höfum því lagt til, að upphæð sú, sem sýslumaðurinn fái gefna eftir, verði kr. 312,65 í stað kr. 460,98, eins og Ed. hefir lagt til.

Eggert Pálsson Eg get ekki látið vera að lýsa því yfir að mér þykir hin hv. nefnd vera nokkuð hörð í horn að taka gagnvart fyrverandi sýslumanni Skaftafellssýslu. Þessi misskilningur, sem hér er um að ræða, er upprunalega ekki honum að kenna, það vita og viðurkenna allir. Annar maður, sem hafði verið settur sýslumaður í sýslunni, hafði byrjað á þessum ranga útreikningi. Og þegar þessi sýslumaður kom að, áleit hann þá aðferð alveg rétta og sjálfsagða, sem fyrirrennarinn hafði brúkað, að reikna manntalsbókagjöldin eftir þeirri verðlagsskrá, sem er í gildi, þegar þingað er. Það er ófrávíkjanleg regla í öllum öðrum sýslum landsins og það var því fylsta ástæða fyrir hann að ætla, að það sama gilti í Skaftafellssýslu. Hitt er annað mál, að við nána athugun verður það bert, að í Skaftafellssýslum má ekki í þessu falli hafa sömu aðferð og í öðrum sýslum landsins. Í Skaftafellssýslum er það regla að halda manntalsþingin miklu fyr en annarsstaðar. Afleiðingin af því er sú, að sú verðlagsskrá, sem fara á eftir með útreikning manntalsbókagjaldanna, er ekki gengin í gildi, þegar þingað er. En þessa hafði sýslumaður sá, sem hér á hlut að máli ekki gætt. Af því stafar villan. En sökin er þó ekki hjá honum einum heldur fyrirrennara hans, svo að ætla má, að allir geti verið sammála um að hér sé ekki um ásetning að ræða heldur um vangá - og það mjög afsakanlega vangá -sem rétt og sanngjarnt sé að ábyrgð sé ekki gerð gildandi fyrir að neinu leyti. Þess ber líka að gæta, að ekki einn eyrir af peningum þeim sem hér er um að ræða, hefir runnið í sýslumannsins vasa heldur orðið gjaldendum til nytja. Mér finst því að Nd. gerði réttast í að láta við svo búið standa, sem Ed. hefir viljað vera láta - og það því fremur, sem í Ed. sitja menn, sem hafa glögga þekkingu á þessu máli og eftir nána yfirvegun hafa lagt til að allar skaðabótarkröfur skyldu niður falla út af misgáningi þeim, sem hér hefir átt sér stað.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Eg get ekki viðurkent - þrátt fyrir ummæli háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) - að við höfum tekið hörðum höndum á núverandi sýslumanni Rangárvallasýslu. Það getur vel verið, að öðrum sé að kenna þessi skekkja í fyrstu, en seinast er hún þó honum að kenna. Reikningsskekkja sú, er hér veldur ágreiningi er þannig löguð, að hver maður með opin augu hefði getað séð hana, eftir að sýslum. hafði fengið aths. frá stjórnarráðinu, og þá yfirsjón viljum við ekki verðlauna. - Það er líka rangt að ala upp þá hugsun hjá embættismönnum þessa lands, að ekki verði tekið hart á, heldur litið mildum augum á, þótt þeim verði á hinar og þessar yfirsjónir við innheimtuna. Hitt álítum vér réttara, að haft sé strangt eftirlit með embættismönnum landsins og að það komi niður á þeim sjálfum, ef þeim verða á þess konar villur.

Jóhannes Jóhannesson Eg ætla að taka í sama strenginn og 1. þm. Rangv. (E. P.) Mér finst það mjög afsakanlegt af ungum sýslumanni, að hann áttar sig ekki á, að manntalsgjöldin í þessari sýslu eiga að innheimtast - gagnstætt í öðrum sýslum landsins- eftir verðlagsskrá, seni ekki er gengin í gildi, þegar innheimtan fer fram, sérstaklega þar sem maður sá, er settur var í sýsluna á undan honum, hafði gert sig sekan í sama athugaleysinu. Og þótt hann svo hafi fengið athugasemd frá endurskoðanda, þá er ekki svo mjög á því að byggja, því að það er oft, sem ráðherra ákveður, að athugasemdir endurskoðanda skuli niður falla. Auk þess finst mér það ótilhlýðilegt af Nd., ef hún vildi gera þetta að kappsmáli við Ed., sem lagt hefir til, að allar skaðabótarkröfur skyldu niður falla.

Eggert Pálsson Eg skal fúslega játa, að þessi misgáningur, misskilningur eða misreikningur, eða hvað, sem það á að kalla, sem hér er um að ræða, á ekki rétt til verðlauna, enda fer eg ekki fram á það. Hér er að eins um það að ræða, að ábyrgð sé ekki gerð gildandi, eða refsingu beitt fyrir jafn afsakanlega villu. Það er eðlilegt, að ungur sýslumaður flaski á að önnur regla tíðkast í Skaftafellssýslum en öðrum sýslum landsins. Og þótt endurskoðandi gerði athugasemd um reikninginn, þá gat sýslumaður litið svo á, og gerði líka, að endurskoðandi hefði ekki réttara fyrir sér, en hann sjálfur og það því fremur, sem fyrirrennari hans hafði sýnilega staðið í sömu meiningunni. Það er sem sé athugandi, að það var endurskoðandi en ekki stjórnarráðið, sem athugasemdina gerði. Og sýslumaður hafði þannig ástæðu til að ætla að stjórnarráðið - þegar til úrskurðar kæmi - féllist eins vel á sína skoðun, eins og skoðun endurskoðanda. Þar sem því jafnmiklar afsakanir eru fyrir hendi mundi þingið heldur ekki gefa öðrum embættismönnum undir fótinn að gera rangt, þótt það sýndi tilhliðrunarsemi í þessu máli. Það mundi engin áhrif hafa á aðra embættismenn framvegis, eins og háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) virtist óttast. Þótt strangleika væri hér beitt, mundi það ekki koma framvegis í veg fyrir vangá, sem öllum ber saman um, að hér sé einungis um að ræða, því vangá verður aldrei hept, hversu miklum refsingum sem beitt er.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Eg skal ekki teygja umræðurnar um þetta mál, en orð þau, sem hér hafa fallið, hafa ekki getað sannfært mig um að það beri að gefa upphæð þessa eftir. Eg verð að halda því fram, að sýslumanni var, eftir að hann hafði fengið athugasemdirnar frá stjórnarráðinu, engin vorkunn að sjá það rétta. Hefði hann viljað kynna sér þetta betur, hefði hann ekki þurft annað en að líta yfir allmarga reikninga fyrri ára. Þá hlaut honum að geta orðið ljóst, að athugasemdin við reikning hans var á rökum bygð. Einn sýslumaður hér í deildinni var eins og að gefa í skyn, að þingið ætti ekki að taka hart á, þótt sýslumönnum yrði á aðrar eins ávirðingar. Eg verð að vera á annari skoðun. Eg álít það ekki heppilega aðferð til að vekja ábyrgðartilfinning embættismanna að séð sé svo í gegnum fingur við þá.

Hannes Hafstein Það er ekki rétt hjá háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) að hér sé að ræða um úrskurð frá stjórnarráðinu, það er að eins athugasemd frá endurskoðanda manntalsbókar-reikninganna.  (Hálfdan Guðjónsson: Endurskoðandi er í stjórnarráðinu á 3. skrifstofu, hélt eg)  . Hér er ekki brotið á móti neinum stjórnarúrskurði. Eg skal annars ekkert afsaka þetta athugunarleysi sýslumanns, það getur vel satt verið að hann hefði átt að rannsaka betur þetta mál, eftir því tilefni, sem athugasemdin gaf, en hinu vildi eg að eins vekja athygli á, að það er í sjálfu sér ekkert á móti því, að sýslumaður léti vera að fara eftir athugasemdum, sem hann er ósamþykkur og álítur rangar eða á misgáningi bygðar, þangað til stjórnarráðið hefir athugað svör hans og uppkveðið úrskurð sinn. Hér lá enginn úrskurður fyrir.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Eg get sagt hið sama um þetta frumv. og það, sem deildin einmitt á þessari stundu gerði að lögum, að breytingarnar frá háttv.Ed. eru svo litlar, að þeirra gætir naumast, og því engin ástæða til að láta þetta frumv. hrekjast milli deildanna þeirra vegna.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Þetta frv. kemur með svo örlitlum breytingum frá Ed., að nefndin ræður hinni hv. deild til þess að sþ. það eins og það nú er.