Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Jónsson) Í fyrravetur bar jeg fram tillögu til þingsályktunar, þar sem jeg fór þess á leit við hæstv. stjórn, að hún skýrði þinginu frá, hvernig hún ætlaði að ráða bót á samgöngunum við Suðurlandsundirlendið. Í það skifti fjekk jeg ekki miklar upplýsingar. En nú hefir komið fram frv. í Nd., sem vera á lausn á því máli. Hvernig því máli reiðir af að lokum, get jeg ekki um sagt, en eftir þeim undirtektum, sem það þegar hefir fengið, er ljóst, að nokkur mótstaða er gegn framgangi þess nú, sjerstaklega frá þingmönnum úr þeim kjördæmum, sem litlar samgöngubætur hafa fengið. Jeg vík að þessu hjer, af því að jeg óttast, að erfitt kunni að verða að koma þeim samgöngubótum á hjer á Suðurlandi, sem fyrirhugaðar eru, ef það er látið undir höfuð leggjast að gera skynsamlegar umbætur fyrir þau hjeruð, sem orðið hafa út undan að þessu leyti. Því að það er ekki nema eðlilegt, að fulltrúar þeirra telji sig ekki með góðri samvisku geta verið því fylgjandi, að einstök hjeruð fái stórfje í þessu skyni, en þeirra hjeruð sjeu með öllu sett hjá. Þessi till., sem hjer er til umræðu, fer fram á að bæta úr töluverðu misrjetti, sem átt hefir sjer stað að þessu leyti í þeim hjeruðum, sem hjer eru nefnd. Það stendur nefnilega þannig á, að í þeim hefir að undanförnu lítið verið gert af hálfu hins opinbera til þess að bæta úr samgönguþörf fólksins. Skal jeg þá víkja nokkrum orðum að því, hvernig jeg hugsa mjer þessa rannsókn, sem einn lið til þess að bæta úr samgöngum landsmanna í heild og greiða fyrir lausn á samgönguvandkvæðum Sunnlendinga. Það mun nú vera ákveðið hjá flestum þeim, sem hugsa um samgöngumál, að hjeðan og austur yfir Hellisheiði verði annaðhvort lögð járnbraut eða mjög dýr og vandaður vegur, því að milli þeirra hjeraða er samgönguþörfin svo mikil, að önnur samgöngubót en sú, sem tryggir það, að Rvík og Suðurlandsundirlendið nái saman daglega alt árið, er alls ekki fullnægjandi. Jeg hygg, að fáir geri ráð fyrir, að í tíð núlifandi manna verði lagðir malbikaðir vegir eða járnbrautir nema yfir Hellisheiði, því að það eru litlar líkur til, að þjóðin ráði við slíka vegagerð nema á stuttum köflum. Næst þessari samgöngubót hafa menn talað um, að tengja þurfi saman Norður- og Suðurland, Reykjavík og Akureyri. Get jeg gert ráð fyrir, að kröfurnar um að flýta þeirri vegagerð verði háværari með hverju ári. Þó að vegur komist nú á milli Borgarness og Akureyrar, sem fær verður aðeins að sumrinu til, með aukalínum til Stykkishólms og vestur í Dali, þá er þó eftir að tengja saman Norðurland og Austurland, Akureyri og Reyðarfjörð. Tillaga mín miðar að því, að farið verði að byrja á veginum milli Norður- og Austurlands. En ekki um Möðrudalsöræfi, heldur um bygð, yfir Öxarfjörð, Þistilfjörð og Vopnafjörð. Það er fljótsagt, að af hálfu hins opinbera hefir lítið verið gert í þessum hjeruðum til þess að bæta samgöngurnar. Þannig er t. d. í Vopnafirði aðeins ómerkilegur vegur, sem liggur frá kauptúninu inn í bygðina, og sitt hvoru megin kauptúnsins eru allstórar ár, Selá og Hofsá, báðar óbrúaðar, og ekki einu sinni farið að rannsaka brúarstæði á Hofsá. Þannig er þessi fallegi dalur. Engir vegir liggja um hann, nema troðnar reiðgötur. Alveg eins er í Þistilfirðinum. Þar eru margar ár óbrúaðar. Að vísu hefir ein þeirra verið brúuð áður, en steinboginn, sem settur var á hana, eyðilagðist í vatnavöxtum fyrir nokkru síðan. Og þó að gert verði við þetta að sumri, eins og heyrst hefir, þá er þó ekki annað hægt að segja en að hjerað þetta hafi mjög verið vanrækt hvað samgöngubætur snertir. Sama er að segja um Öxarfjarðarundirlendið. Þar er mikið óunnið. Og hefir ekkert verið gert þar af hálfu hins opinbera síðan Jökulsárbrúin var bygð 1904–'05. Vegstæðið frá Breiðamýri að Fnjóskárbrú hefir verið rannsakað dálítið, og mun að líkindum verða auðvelt, að leggja þann veg, en þó er ein stórbrú á þeirri leið, brúin á Skjálfandafljóti, sem þarf að endurbyggja. Hún er ein elsta brú landsins og orðin mjög ljeleg. Í sambandi við síðasta liðinn skal það tekið fram, að í sumar verður byrjað á vönduðum akvegi frá Akureyri yfir Vaðlaheiði, sem gert er ráð fyrir, að fullgerður verði eftir 4–5 ár. Þá vantar veg um Ljósavatnsskarð og yfir í Reykjadal og jafnframt brúna á Skjálfandafljót, til þess að fá samband við veginn að Húsavík. Er því nauðsynlegt, að samhliða Akureyrarveginum verði lokið við þá samgöngubót. Það mundi lengja veginn frá Borgarnesi alla leið til Húsavíkur. Jeg hefi nú hugsað mjer, ef deildin getur fallist á þessa rannsókn, að þá verði niðurstaðan lögð fyrir næsta þing, svo þinginu gefist kostur á að vita, hvað þessi mannvirki mundu kosta. Síðasti liðurinn af þessu verki er að leggja akveg yfir fjallvegina milli áðurnefndra hjeraða, veg yfir Reykjaheiði, Öxarfjarðarheiði, Strandir og Hellisheiði, að Jökulsárhlíð. Mun ekki ofmælt, að Hellisheiði sje langversti kaflinn á allri leiðinni frá Borgarnesi til Reyðarfjarðar, en þar verður endastöð þessa vegar. Og þó að Norðmenn víli ekki fyrir sjer að höggva vegi utan í fjallshlíðar, þar sem ekki verður öðruvísi áfram komist, þá býst jeg nú við, að þetta verði sá hlekkurinn, sem við höggvum síðast sundur. Hugmynd mín er því aðeins, að munað verði eftir þessum liðum í langbrautinni milli Suður- og Austurlands, sem hlýtur að liggja um Norðurland. Bygðirnar verða teknar með á þann hátt, að þær falli inn í þetta sama vegakerfi í framtíðinni. Jeg hefi ekki gert ráð fyrir, að tillagan gengi gegnum báðar deildir, sakir þess, að jeg álít, að stjórnin geti gert það, sem hjer um ræðir, án tilfinnanlegs kostnaðarauka, með því að hún hefir þá menn í þjónustu sinni hvort sem er, sem gætu framkvæmt þetta. Nú liggur fyrir þinginu till. um að byggja nýtt strandferðaskip. Með tveim skipum má gera samgöngur á sjó þolanlegar um stund. Hjeruð, sem nú eru afarilla sett, eins og Barðastrandarsýsla, Dalir, Strandir, Norður-Þingeyjarsýsla, Múlasýslur og Austur-Skaftafellssýsla, gætu unað við þær samgöngur. En samhliða þessu kemur svo hin dýra samgöngubót, járnbrautin eða malbikaði vegurinn austur, og höfuðvegurinn norður um Holtavörðuheiði til Reyðarfjarðar, með hliðarálmum til Stykkishólms og Búðardals. Tillaga þessi miðar að því að taka málið alt á nógu breiðum og rjettlátum grundvelli. Norðausturhluta landsins hefir verið gleymt meir en skyldi um samgöngubætur. Sú vanræksla er með öllu óverjandi. Samgönguvandræði þjóðarinnar verða aldrei leyst, nema ef aðgerðir manna, er að umbótunum starfa, eru bygðar á rjettlæti og víðsýni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal strax taka það fram, að stjórnin hefir ekkert við það að athuga, að rannsókn þessi fari fram, ef unt verður. En jeg ræð það af líkum, að talsvert verður að gera fyrir vegamálastjóra og þann mann, sem hann hefir sjer til aðstoðar á næsta sumri. Í fyrrasumar varð að taka 3. manninn þeim til aðstoðar, en jeg veit ekki enn, hvort svo verður að þessu sinni. Treysti vegamálastjóri sjer til að framkvæma þetta, hefir stjórnin ekkert við það að athuga og leggur fyrir hann að gera það. En þar sem þetta fer ekki gegnum nema aðeins aðra deildina, verður ekki ætlast til, að stofnað verði til sjerstakra útgjalda sakir þess. Annars skal jeg, út af því, sem hv.flm. (JJ) sagði, geta þess, að tilætlunin hefir verið að tengja saman með bílfærum akvegi Borgarnes og Akureyri. En ef teknir verða fleiri spottar í einu á mörgum stöðum, líður ef til vill lengri tími uns fult gagn verður að brautinni. Að vísu hefir þetta eigi verið svo fastákveðið enn þá, að því verði eigi haggað, en þegar alt er athugað, hygg jeg, að það komi að betri notum að taka nokkuð stóra spotta í einu. En það verður ef til vill örðugt að fá þær sveitir, sem röðin kæmi síðast að, til að sætta sig við þá tilhögun. Nú hefir það verið ákveðið að ráðast á ný í miklar verklegar framkvæmdir, ef sæmilega árar, og verður þá væntanlega hægt að herða á þessum vegum. Hv. flm. (JJ) vjek ögn að járnbrautinni og ljet á sjer skilja, að þetta greiddi fyrir henni, með því að gera önnur hjeruð ánægðari, er þau sæju, að einnig væri hugsað um þau. En það hlýtur að fara eftir fjármagni ríkissjóðs, hvort hægt verður að ráðast í þetta hvorttveggja samtímis. Um járnbrautina get jeg sagt það, að með þeirri miklu umferð, sem nú er austur, og sá vegur, sem nú er, þolir engan veginn, er ekki nema um tvent að gera: Að leggja járnbraut eða dýran og öflugan veg. Og það verð jeg að segja, að eftir áætlununum er bitamunur en ekki fjár um kostnaðinn. Auk þess vil jeg telja það járnbrautinni til gildis, að þeir, sem með lestinni fara, borga ætíð fyrir sig, en þeir, sem fara um veginn, borga ekkert. Með alt þetta fyrir augum er jeg hlyntur járnbraut, en það eru satt að segja heldur litlar líkur fyrir því, að hún nái fram að ganga á þessu þingi. Vona jeg, að hv.flm. (JJ) geti verið ánægður með þessi svör mín.

Flm. (Jónas Jónsson) Það er rjett til getið hjá hæstv. atvrh. (MG), að jeg má vel við una svör hans. Eftir þeim hætti, sem málið var flutt, gat jeg ekki búist við, að teknir væru sjerstakir menn til að rannsaka þetta; en mjer skilst, að undirtektir um till. sjeu góðar. Annars býst jeg við því, með þeirri vega- og brúagerð, sem áætluð er á næsta sumri, að vegamálastjóri þurfi að fá sjer sjerfróða aðstoð. Jeg hefi ekki hugsað mjer, að þessi tillaga kæmi til að tefja fyrir brautinni norður á Akureyri, enda fólst það ekki í orðum hæstv. ráðh. (MG). Eina ráðið í þessum efnum er það, að leggja talsvert á sig á næstu árum, ef koma á vegamálunum í gott horf. Jeg get t. d. tekið það fram um Snæfellsnessýslu, þó jeg sje raunar ekki þm. þess kjördæmis, að það munar ekki nema hársbreidd, að hægt sje að komast á bifreið frá Borgarnesi til Stykkishólms. Munar ekki nema hársbreidd, segi jeg, því að fjallvegurinn, sem yfir þarf að fara, er þannig lagaður, að hann þarf mjög lítilla umbóta til að verða fær bifreiðum. Það helsta er, að brúa þarf tvær eða þrjár smáár. - Jeg held, að það sje gott fyrir Alþingi að hafa altaf sem glegst yfirlit yfir þessi mál og leggja áherslu á að byrja á því, sem verður tiltölulega kostnaðarlítið, en þó að miklu gagni. - Þannig ætti að byrja á akveginum til Stykkishólms, sem yrði allmikill og góður þáttur í vegakerfinu; en síðast ætti að taka Hellisheiði, sem verður einn dýrasti kaflinn, svo sem jeg gat um áður, en hefir tiltölulega litla augnabliksþýðingu. En ef menn hugsa til að tengja saman hjeruð landsins, er ekki nóg að hugsa um samband milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins, heldur þarf einnig veg yfir Norðurland.

Forseti (HSteins): Þar sem þetta er merkilegt mál, vil jeg leggja til, að umr. verði frestað og málið fari til samgmn.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir björgunar- og eftirlitsskipið Þór verið notað til strandvarna, bæði á vertíðinni við Vestmannaeyjar og nú hin síðari árin annarsstaðar við land utan vertíðar. Vestmannaeyingar rjeðust í að kaupa skipið fyrir sex árum og hafa síðan haldið því úti á hverri vertíð við Eyjarnar, til björgunar og eftirlits, og varið til þess miklu fje. Upphaflega var það ætlunin að kaupa vandað mótorskip, en við nánari athugun var látið af þeirri ætlun. Var um það farið eftir ráðum sjerfróðra manna, svo sem framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins og Sveinbjarnar Egilssonar. Það var altaf vitanlegt, að gufuskip yrði miklu dýrara í rekstri, en reynslan sannaði, að þau væru traustari en mótorskipin, sem oft hættir til að bila. En eftir örygginu var sókst framar öllu öðru, því að tilætlunin var að hafa þennan farkost á floti til að hjálpa vjelbátunum, þegar í nauðirnar ræki. Þetta hafði auðvitað mikil fjárútlát í för með sjer, og vil jeg geta þess hjer, þeim til maklegs hróss, sem hlut eiga að máli, að ýmsir, sem heima áttu utan Vestmannaeyja, lögðu ríflegan skerf til fjelagsins. Má þar fremsta nefna ýmsa borgara Reykjavíkur. Hið háa Alþingi sýndi málinu einnig velvild þegar í upphafi, því að það studdi kaupin á skipinu með fjárframlögum. Þegar málið var komið í það horf, að hætt var við kaup á mótorskipi, var það ljóst, að vel gat farið saman landhelgisgæsla, eftirlit með veiðarfærum og björgun mannslífa. Enda hefir reynslan sannað þetta, og nefnd, sem kosin var af fiskiþinginu í fyrra til að athuga björgunarmálin, hefir nú komist að sömu niðurstöðu og Vestmannaeyingar þegar fyrir 6 árum síðan. Hepnin hefir þegar frá upphafi fylgt þessu fyrirtæki. Fjelagið keypti í upphafi gamalt skip, en traust og vandað. Það er að vísu nokkuð dýrt í rekstri, en hefir í stað þess ýmsa góða kosti, sem jeg vildi ekki láta fyrir ódýrara skip. Og þegar miðað er við aldur skipsins, getur það alls ekki talist dýrt, hvorki að verði nje í rekstri. En þar fyrir hefir það oft verið erfitt að gera það út, því að af litlum efnum hefir oft verið að taka. Fjelagið bar giftu til þess að fá þegar í stað góða menn til að stjórna skipinu. Er það okkur Vestmannaeyingum gleðiefni nú, þegar ríkið ætlar að fara að hefja strandvarnir, að geta bent á góða menn til að stjórna skipinu, menn, sem eru starfinu vaxnir og hafa góða reynslu að baki. Starf skipsins hefir gefist svo vel, að telja má, að það eða annað, sem starfar á sama hátt, sje öldungis ómissandi fyrir útveg Vestmannaeyinga, enda hefir hann stórum aukist á síðari árum. Þó að skipið sje hægfara, hefir það reynst drjúgt við strandvarnirnar. T. d. hefir það nú frá byrjun þessa árs tekið 7 togara í landhelgi. Á síðasta þingi, er hæstv. stjórn lýsti því yfir, að hún hefði í hyggju að láta lögin um landhelgissjóð koma til framkvæmda og byggja strandvarnarskip, fór jeg þess á leit, hvort ríkið vildi taka að sjer að reka Þór. Hv. sjútvn. beggja deilda og hæstv. stjórn fjellust á, að þetta væri rjett tilhögun. Sjávarútvegsnefndir sendu síðan hæstv. stjórn erindi um þetta og lögðu til, að hún leitaði samkomulags við Vestmannaeyinga um kaup á Þór til handa ríkinu, á þeim grundvelli, er í till. greinir. Um þetta kom síðan brjef frá hæstv.forsrh. (JM), dags. 3. des. f. á., til Björgunarfjelags Vestmannaeyja, að hann væri þess albúinn að festa kaup á skipinu á þessum grundvelli. Þetta brjef lá fyrir síðasta aðalfundi fjelagsins, 26. janúar þ. á., og var þar samþ.till., sem jeg vildi, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp: „ Í fullu trausti þess, að ríkisstjórnin haldi áfram í framtíðinni björgunar- og eftirlitsstarfsemi þeirri hjer við Vestmannaeyjar, sem Björgunarfjelagið hefir gengist fyrir til þessa, samþykkir aðalfundur Björgunarfjelagsins að gefa fjelagsstjórninni fult umboð til þess að selja ríkisstjórninni björgunarskipið Þór, við því verði og með þeim skilmálum, sem teknir eru fram í brjefi forsætisráðherra til fjelagsins, dags. 3. des. 1925“. Nú hefir málið á ný verið lagt fyrir sjútvn. beggja hv. deilda og lögð fram þessi gögn, er jeg gat um, og er till. á þskj. 229 fram komin með fullu samþykki sjútvn. Nd. Það er vitanlegt, að Vestmannaeyingar leggja áherslu á það, að þeir geta alls ekki slept skipinu úr sinni eigu, án þess að þeim sje um leið sæmilega trygt, að það haldi áfram uppi við eyjarnar allri hinni sömu starfsemi á vertíðinni, sem það hefir haft að undanförnu. Jeg er þess líka fullviss, að hið háa Alþ. skilur hið beina og óbeina gagn af strandvörnunum og hina miklu þörf Vestmannaeyja og þess mikla flota, sem þar er gerður út, til að hafa slíkt skip til að gæta bæði landhelginnar og veiðarfæranna og ekki síst mannslífanna. Að endingu vil jeg votta hinu háa Alþingi þakkir fyrir afskifti sín af þessu máli að undanförnu. Það hefir ætíð stutt Björgunarfjelagið, og er það því í fullu trausti, að við viljum afhenda skipið á vald ríkisstjórnarinnar og hins háa Alþingis.

Forsætisráðherra (JM): Þessi till. er borin fram af sjávarútvegsnefndum beggja deilda og í samráði við stjórnina. Það hefir þótt rjettara og tryggara að öllu leyti, að Alþingi legði samþykki sitt á þennan samning. Að vísu hafði stjórnin heimild til að kaupa skipið samkv. lögum, sem samþ. hafa verið fyrir löngu, og í þeim felst og heimild til þess að ráðstafa rekstri skipsins og notkun um sinn, en vegna þess, að samningurinn við Björgunarfjelag Vestmannaeyja lítur nokkuð fram á leið, þá þótti rjettara að bera málið undir þingið. Sjálfsagt er að krefja Vestmannaeyjar framlags vegna hinnar sjerstöku gæslu í þarfir þeirra, þótt raunar megi segja, að skipið vinni mikið gagn hinni almennu landhelgisgæslu með veru sinni þar á vetrarvertíð. Það hefir líka sýnt sig síðastliðin 2 ár, að mikið gagn hefir verið að skipinu til strandvarna. Eðlilega er ekki hægt að fara lengra hjer en að binda samningana við þetta skip, en jeg býst við, að þó annað skip yrði sett í stað Þórs, yrði fylgt svipaðri reglu. Jeg tel sjálfsagt, að hv. deild samþ. þessa till.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Jeg þakka hæstv.forsrh. (JM) undirtektir hans, og sjerstaklega fyrir þau ummæli, að starfi þessu muni haldið áfram, þó að Þór líði undir lok. Það er raunverulega satt, að það starf, sem hafið var með Þór, er svo mikilsvert og nauðsynlegt, að það má með engu móti niður falla. Jeg skal geta þess, að skipið var upphaflega gott, og það hefir verið reynt að halda því vel við, svo að það ætti að geta enst lengi enn. Það er sjálfsagt, að Vestmannaeyingar greiði gjald fyrir sjerstakt eftirlit. Jeg skal játa, að mjer þykir það ákveðið fullhátt í till., en jeg mun þó ekki þess vegna halda aftur af því, að fjelagið afsali sjer skipinu í hendur ríkissjóðs. Það getur altaf verið háð endurskoðun, hve mikils sje rjett að krefjast, einkum þar sem eins stendur á og nú, að ýmsir aðrir en Vestmannaeyingar gera skip sín þaðan út þann tímann, sem mest er þörf eftirlits.

Forseti (HSteins): Samkv. ósk flm. (JJ) tek jeg mál þetta af dagskrá. Till. var ekki á dagskrá tekin framar.