Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjútvn. hefur átt tvo fundi um mál þetta og auk þess leitað umsagnar síldarútvegsnefndar, svo sem fram kemur í áliti n. á þskj. 266. Frv. það, sem hér um ræðir, um breyt. á l. um Tunnuverksmiðjur ríkisins, felur það í sér, að byggð skuli ein verksmiðja til viðbótar því. sem áður var heimild um í lögum. Er þar kveðið á um, að verksmiðjuna skuli byggja á Akranesi. Um mörg undanfarin ár hafa verið starfræktar tvær tunnuverksmiðjur á Norðurlandi, önnur á Siglufirði og hin á Akureyri. Þá er í gildandi lögum um Tunnuverksmiðjur ríkisins heimild til þess að byggja þriðju verksmiðjuna og skal hún vera á Austur- eða Norðurlandi. Nú hafa nokkrir hv. alþm. flutt um það till. til þál., að verksmiðja þessi verði byggð nú þegar og hún staðsett á Austurlandi. Eigi verður annað sagt en sú ákvörðun, ef samþykkt verður, sé í alla staði eðlileg, þegar tillit er tekið til þess annars vegar, að báðar þær verksmiðjur, sem nú eru starfræktar, eru á Norðurlandi, og hins vegar með hliðsjón af hinni miklu síldveiði og síldarvinnslu, sem átt hefur sér stað í mjög vaxandi mæli á síðustu árum við Austurland. Ég hef athugað rekstrar- og efnahagsreikninga Tunnuverksmiðja ríkisins fyrir 2 ár, en það eru nýjustu reikningar, sem fyrir hendi eru þar um. Það eru árin 1960 og 1961. Ég tel, að á þeim megi sjá, að afkoma verksmiðjanna sé mjög sæmileg. Þær hafa getað afskrifað eða lagt í varasjóð allverulega upphæð bæði þessi ár, eða rúmlega 700 þús. kr. hvort árið. Alls eru bókfærðar vélar og fasteignir verksmiðjanna í árslok 1961 4 millj. 163 þús. kr., en varasjóðseign nemur nú orðið 5 millj. og 88 þús. kr. Það er augljóst mál, að slíkan rekstur, þegar framleiðslan er ekki seld neytendum á óhagstæðara verði en þær tunnur, sem fluttar eru til landsins fullunnar erlendis frá, er þjóðinni hagstætt að auka. Framleiðslu saltsildar hér á Suðvesturlandi verður að telja nú orðið nokkuð árvissan atvinnuveg, enda hefur sala síldarinnar gengið allvel og farið vaxandi á síðustu árum. Á 10 ára tímabili, frá 1950–1959, er meðalframleiðslan rúmlega 80 þús. tunnur árlega. Mest var framleiðslan haustið 1950, rúml. 131 þús. tunnur, en það ár var, sem kunnugt er, eitt mesta aflaleysisár fyrir Norðurlandi og sáralítið þá saltað. Á því tímabili, sem árlega vantaði mikið á, að við stæðum við gerða samninga eða fullnægðum sölumöguleikum á Norðurlandssáldinni, var það mjög veigamikið fyrir Íslendinga að geta boðið þá síld, sem framleidd var á þeim árum hér á Suðvesturlandi, og þannig haldið við ýmsum mikilsverðum mörkuðum, sem að öðrum kosti hefðu e.t.v. tapazt. Allt bendir til þess, að framleiðsla Suðvesturlandssíldar muni ná hámarki á þeirri síldarvertið, sem nú er senn að ljúka. Við höfum þegar framleitt rúmlega 125 þús. tunnur, og sennilegt er, að nokkurt magn af súrsíldarflökum, sem góður markaður er fyrir, verði enn framleitt til viðbótar, þar sem nokkur skip halda veiðunum áfram. Það eru alls 40 söltunarstöðvar, sem starfræktar hafa verið hér sunnanlands í haust og vetur. En tæplega hluti alls magnsins hefur verið framleiddur á Akranesi. Það var nokkuð með hliðsjón af því, hvað söltunarstöðvarnar á Akranesi hafa jafnan verið með stóran hluta af heildarframleiðslunni, að lagt var til, að tunnuverksmiðja, sem byggð yrði hér sunnanlands, skyldi staðsett þar. En ég tel einnig, að fleiri rök hnigi þar til. Það má telja fullvíst, að með bættum hafnarskilyrðum á Snæfellsnesi, sem nú mun fyrirhugað að framkvæmd verði á næstu árum, verði síldarsöltun á Snæfellsnesi stóraukin frá því, sem nú er, enda liggja verstöðvarnar þar sérstaklega vel við síldveiðinni á þeim tíma, sem síldin hefur reynzt bezt til söltunar. Eins og fram kemur í nál. sjútvn., er það einnig álit n., að Akranes sé heppilegur staður fyrir staðsetningu verksmiðjunnar hér sunnanlands. Hins vegar telja nm., að ekki sé ástæða til þess að binda slíkt ákvæði í lögum fyrir fram, og leggja því til, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu, er fram kemur í nál. á þskj. 266. Þá telur n., að nauðsyn beri til að hækka lán tökuheimild ríkisstj. í þessu skyni, samkv. þeim upplýsingum, sem sjútvn. bárust frá síldarútvegsnefnd um mál þetta. Varðandi stofnkostnaðinn segir svo í bréfi síldarútvegsnefndar, með leyfi hæstv. forseta - bréfið er dagsett 28. nóv. 1962: „Með tilvísun til bréfs yðar, dags. 25. nóv. s.l., hefur síldarútvegsnefnd falið Einari H. Ásgrímssyni verkfræðingi Tunnuverksmiðja ríkisins að gera áætlun um stofnkostnað tunnuverksmiðju, sem framleitt gæti 50–60 þús. tunnur á ári miðað við núverandi verðlag. Niðurstöður hans eru þessar: Stofnkostnaður tunnuverksmiðju, er framleitt gæti 60 þús. síldartunnur á 20 vikum með 40 mönnum: Verksmiðjuvélar 2 millj. 150 þús. kr. Verksmiðjuhús 1 millj. 800 þús. kr. Gert er ráð fyrir, að verksmiðjuhúsið yrði 600 fermetrar, steypt með stálþaki, einangrað og frá gengið með hitun og raflögn. Geymsluhús: 1) Einangrað stálgrindahús fyrir 25 þús. tunnur, þar innifalin efnisgeymsla fyrir 450 standarda af tunnutimbri, 1 millj. 850 þús. kr. 2) Einangrað stálgrindahús fyrir 40 þús. tunnur, þar innifalin efnisgeymsla fyrir 450 standarda af tunnutimbri, 3 millj. 100 þús. kr.“ Í nál. sjútvn. er lagt til, að miðað sé við minni geymsluna, sem tekur 25 þús. tómtunnur ásamt 450 standördum af tunnutimbri, þegar miðað er við þann stofnkostnað, sem þar er gengið út frá. Það er einróma skoðun sjútvn. hér í hv. d., að stefna beri að því, að allar tunnur, sem síldarútvegurinn og aðrar framleiðslugreinar lands. manna þarfnast, verði smíðaðar innanlands. Með hliðsjón af því verði lögð á það áherzla, að báðar þær tunnuverksmiðjur, sem um getur í frv., verði byggðar svo fljótt sem verða má. Þá vil ég sérstaklega benda á, að það er brýn nauðsyn, að í verksmiðjunni á Akureyri verði bættur húsakostur að verulegu leyti frá því, sem nú er. Sérstaklega mun þar vera skortur á húsnæði fyrir geymslu á tunnuefni og framleiddum tómtunnum, sem verksmiðjurnar verða alltaf að liggja með nokkurn tíma framleiðslutímabilsins, en án góðrar geymslu liggur framleiðslan alltaf undir skemmdum að vetrinum. Herra forseti. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að hv. þdm. geti fallizt á afgreiðslu sjútvn. á máli þessu, svo sem fram kemur á þskj. 266, og málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til að vekja athygli á vissum staðreyndum, sem skipta máli varðandi þetta frv. til l. um breyt. á l. nr. 49 frá 29. maí 1957, um Tunnuverksmiðjur ríkisins. Ekki kveð ég mér þó hljóðs til þess að vera á móti frumvarpinu, því að ekki er það óeðlilegt, þó að þingmenn leggi til, að byggðar verði fleiri tunnuverksmiðjur en nú eru í landinu, með tilliti til þess, að síldargöngur hafa breytzt mjög mikið og síldveiðin er orðin eins mikil sunnanlands og austanlands og raun ber vitni. En með tilvísun til ákveðinna setninga í grg. langar mig til að segja nokkur orð. Það, sem segir þar, er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Svo sem fyrr segir, hefur allmikið á skort, að tunnuverksmiðjurnar hafi fullnægt þörfinni. Framleiðsla þeirra hefur s.l. 5 ár verið sem næst 130 þús. tunnur til jafnaðar á ári. Það er því í alla staði eðlilegt, að tunnuframleiðslan sé aukin og fleiri verksmiðjur stofnsettar.“ Hv. þdm. geta hæglega dregið þær ályktanir af þessum fullyrðingum, að tunnuverksmiðjur á Siglufirði og Akureyri séu fullnýttar. En það er langt frá því, að svo sé. Siglufjarðarverksmiðjan er starfrækt aðeins frá nóvember og þar til í maí, og sjá allir, að það er ekki hálf nýting á verksmiðjunni. Þar að auki er vinnslan í þessari ágætu verksmiðju ekki nema ca. 8 stundir á sólarhring. Það er auðvitað sjálfsagt að nýta þessa verksmiðju mun betur. Fyrsta flokks tunnuverksmiðja eins og tunnuverksmiðja ríkisins á Siglufirði á að starfa a.m.k. 10 mánuði. Það er skiljanlegt, að í júlí og ágúst sé stöðvað og e.t.v. í þrjá mánuði, ef mikil síld veiðist. En hún á að vera jafnan starfrækt 9 mánuði minnst og það altan sólarhringinn, því að það segir sig sjálft, að verksmiðja, sem aldrei er látin stöðvast og gæti gengið 24 klukkustundir á sólarhring, getur skilað ódýrari tunnum og ódýrari framleiðslu en verksmiðja, sem aðeins er látin ganga 8 stundir á sólarhring. Og ég sakna þess, að í grg. skuli ekki vera einmitt getið um þessa möguleika. Svo er það vitað mál, að tunnuverk. smiðja ríkisins á Akureyri er aðeins látin vinna 4–5 eða í hæsta lagi 6 mánuði á ári. Það, sem veldur því m.a., að Sunnlendingar vilja fá tunnuverksmiðjur, er hinn mikli dreifingarkostnaður innanlands á tunnum. Telja þeir það eðlilegt, að verksmiðjurnar séu staðsettar þar eða sem næst því sem aðalframleiðslumagnið er. Eru þetta allsterk rök fyrir frv. Ég vildi þó leyfa mér að segja, að þetta er stærðfræðidæmi. Hvað er hægt að lækka framleiðsluverð tunna frá verksmiðjunum á Siglufirði og Akureyri, ef unnið væri 9–10 mánuði ársins allan sólarhringinn, og mundi sú lækkun á framleiðsluverði ekki geta borið að einhverju leyti uppi þann kostnað, sem er við að flytja tunnurnar frá þessum stöðum, sem ég hef nefnt, til Suðurlands, Suðvesturlands og Austurlands? Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en ég vildi ekki láta þessa umr. fara fram, án þess að bent væri á það, að í landinu eru tunnuverksmiðjur, sem kosta milljónir króna, og þær eru alls ekki nýttar til fulls, ekki nýttar 50%, hvað þá meira.



Herra forseti. Út af ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. (JK) finnst mér ástæða til að segja nokkur orð. Hann ræddi um, að það væri kannske eðlilegra að stórauka framleiðsluna hjá þeim tunnuverksmiðjum, sem fyrir eru, heldur en að bæta nýjum verksmiðjum við, og benti á í því sambandi, sem rétt er, að það er langt frá því, að þessar tunnuverksmiðjur séu fullnýttar í dag eða hafi verið á undanförnum árum. Við leituðum umsagnar síldarútvegsnefndar, sem hefur haft rekstur verksmiðjanna með höndum á undanförnum árum eða allt frá stofnun verksmiðjanna, og ekki kom nein bending um það frá síldarútvegsnefnd, að það væri hægt að auka framleiðsluna þar verulega eða kannske svo mikið, að það væri ekki ástæða til að byggja fleiri tunnuverksmiðjur. Nú vil ég benda síðasta ræðumanni á það, að enda þótt framleiðsla þessara verksmiðja, sem hann minntist á, væri aukin um svo mikið sem möguleikar væru á og hann benti hér á að mundu vera um 50% til viðbótar, þá vantar enn þá allmikið á, að fullnægt verði tunnuþörfinni. Við vitum, að þegar síld veiðist eins og hefur verið nú hin siðari ár, þá er þörfin a.m.k. 400 þús. tunnur. Ég get fallizt á, að það er reikningsdæmi út af fyrir sig, hvort það eigi að færa saman framleiðsluna í eina verksmiðju kannske og leggja niður t.d. verksmiðjuna á Akureyri og framleiða þá allt á Siglufirði, og mætti þá kannske gera það eitthvað ódýrara en ef það yrði fært í fleiri verksmiðjur, eins og hér er lagt til og var lagt til í upphafi í l. um tunnuverksmiðjurnar, þegar það var ákveðið, að þær skyldu vera þrjár. Hins vegar vitum við það og þekkjum af reynslunni, að dreifingarkostnaður hér innanlands er gífurlega mikill, og það má mikið vera, ef sú hagkvæmni gæti átt sér stað í rekstrinum, að það jafngilti því, sem hægt væri að ná með því að dreifa verksmiðjunum um landið, þar sem aðalframleiðslumagnið á sér stað. Nú er það svo, að ég hygg, að ástandið á vinnumarkaðinum á þessum stöðum, bæði á Siglufirði og Akureyri, sé þess eðlis, að af þeim ástæðum sé starfstímabil verksmiðjanna ekki lengra er raun ber vitni. Við vitum, að þegar síldarvertíðin stendur yfir á Siglufirði, er ekki mikið um vinnukraft til að halda áfram framleiðslu á tómtunnum. Við vitum, að þar er kallað á hverja hönd, sem í bænum er. Auk þess verður að flytja inn mikið af vinnuafli annars staðar af landinu á því tímabili. En ég hygg, að það væri einmitt hagkvæmt víðar en á Siglufirði að nota þann tíma til framleiðslu á tómtunnum. En hvað um það, þá vil ég benda á, að enda þótt afköst þeirra verksmiðja, sem nú eru starfræktar í landinu, yrðu aukin um 50%, eins og hv. þm. benti hér á, þá vantar þrátt fyrir það allmikið á, að eftirspurninni sé fullnægt. Og ég er viss um, að enda þótt þessi mál yrðu athuguð nánar, - þau hafa nú verið hér til umr. á tveim þingum, - þá muni koma í ljós, að það er hagkvæmt að byggja tvær síldartunnuverksmiðjur til viðbótar þeim, sem fyrir eru, aðra á Austurlandi, þar sem nú er um stórsöltunarframkvæmdir að ræða á hverju ári, og hina á Suðvesturlandi, þar sem, eins og ég drap á í ræðu minni áðan, hefur farið mjög ört vaxandi framleiðsla saltsíldar hin síðari ár.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sem mig langar til að segja um það, sem hér hefur komið fram. Ég tók þá afstöðu í þeirri n., sem hafði þetta mál til meðferðar, að vera því meðmæltur. Ég álit, að með byggingu tunnuverksmiðju hér á Suðvesturlandi í sambandi við vetrarsíldveiðina sé síður en svo á nokkurn hátt komið nálægt hagsmunum okkar Norðlendinga, hvorki Akureyringa né Siglfirðinga. Og það er vitað mál, að flutningskostnaður á síldartunnum er svo mikill líður í þeim kostnaði, sem framleiðendur verða að greiða, að það er fyllilega réttlætanlegt, eins og síldarsöltun er orðin mikil hér á Suðvesturlandi. að hér sé starfandi verksmiðja til að sinna þörfum síldarsöltunarinnar á þessu landssvæði. Í sambandi við það, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. (JK) sagði um þetta, þar sem hann benti á nauðsyn þess að nýta verksmiðjurnar fyrir norðan betur en hefur verið gert, þá get ég fyllilega tekið undir það. En ég vil benda á það, að á undanförnum árum hafa verksmiðjurnar á Norðurlandi ekki annað miklu meira og stundum minna en að smiða undir helming þeirrar framleiðslu, sem orðið hefur á Norðurlandssíldinni. Ég er hér með fyrir framan mig tölur, sem sýna, að 1958 nemur söltun Norðurlandssíldar 289 þús. tunnum, en það ár voru framleiddar um 136 þús. tunnur í báðum verksmiðjunum. Árið 1959 er söltun Norðurlandssíldar 216 þús. tunnur, en það er held ég eina árið, sem framleiðslan á tunnunum er örlítið meiri, þannig að það safnast birgðir. Á árinu 1961 nemur söltunin 363 þús. tunnum, en framleiðsla á tunnum er aðeins 109 þús. eða ekki framleiddur þriðjungur af þeim tunnum, sem þurfti vegna Norðurlandssíldarinnar. Ég álít, að þetta sanni, að það mætti mjög auka nýtingu verksmiðjanna fyrir norðan, á Akureyri og Siglufirði, auka mjög verulega starfrækslu þeirra, jafnvel taka upp vaktavinnu eða vinna lengri tíma á árinu, þótt hér sunnanlands væri starfandi tunnuverksmiðja til að sinna að einhverju leyti síldarframleiðslunni hér. Sérstaklega fyndist mér koma til greina að vinna á vöktum. Ég tel, að t.d. 9 mánaða starfræksla á tunnuverksmiðjunum væri ekki hentug í því atvinnuástandi, sem nú er, og það mundi verða mjög torvelt að fá vinnuafl til svo langrar starfrækslu. Hins vegar hefur það mjög stutt að nauðsyn þessara verksmiðja, að þær hafa oft og tíðum nýtt vinnuafl yfir vetrarmánuðina á Akureyri og Siglufirði, sem annars hefði e.t.v. farið algerlega forgörðum, og það hefur verið ein af þeim stóru röksemdum, þegar norðanmenn hafa verið að ýta á það, að þessari starfrækslu væri haldið í fullum gangi. En það er annað, sem ég vildi aðeins minnast á, úr því að ég er farinn að tala um þetta mál, að þrátt fyrir það, þó að ég sé algerlega samþykkur þessu frv. um byggingu tunnuverksmiðju hér syðra til að sinna þörfum síldarframleiðslunnar hér, þá tel ég þó, að nauðsynlegar endurbætur á verksmiðjunum fyrir norðan ættu að ganga fyrir, því að sannast mála er það, að starfrækslu verksmiðjanna hefur á ýmsan hátt verið mjög ábótavant, að ekki sé meira sagt. T.d. hefur það verið svo, að alian tímann hefur ekki verið neitt tunnuskýli á Akureyri, og það hefur leitt til þess, að tunnur hafa skemmzt í tugþúsundatali og allur kostnaður á framleiðslunni hefur orðið miklu meiri en ella hefði þurft að vera, auk þess sem þetta hefur kostað margs konar óþægindi og jafnvel skemmdir á framleiðslunni. Það hefur verið margoft bent á þetta, fjöldinn allur af áskorunum verið sendur frá ýmsum aðilum á Norðurlandi, þ. á m. frá bæjarstjórn Akureyrar og ýmsum fleirum í þessum efnum, en allt hefur komið fyrir ekki. Enn hefur ekki bólað á því, að tunnuskýli væri byggt fyrir verksmiðjuna, sem er hin brýnasta nauðsyn. Ég held, að það hafi verið á Alþingi 1957, sem við hv. 5. landsk. þm. fengum samþ. nokkra breyt. á l. um Tunnuverksmiðjur ríkisins og þar í sérstaka heimild til handa síldarútvegsnefnd til þess að taka lán í því skyni að endurbæta verksmiðjurnar fyrir norðan, en sú heimild hefur ekki enn verið notuð. Í því sambandi vil ég geta þess, að frá því 1958 eða frá því að síldarútvegsnefnd fékk stóra lántökuheimild í þessu skyni - milljónalántökuheimild, þá hefur verið varið heilum 470 þús. kr. til endurbóta á verksmiðjunum á Akureyri og Siglufirði samanlagt, 475501 kr. á þessum árum. Og það er ekki aðeins, að þetta hafi valdið síldarútveginum margs konar óhagræði og vafalaust stórfelldu tjóni, heldur er þetta einnig atriði, sem snýr að aðbúnaði verkamanna, sem vinna í verksmiðjunum, því að hann er svo slæmur, að ég tel, að þeir aðilar, sem um það hafa að segja, mundu tæplega þola nokkrum atvinnurekanda það ástand, sem er t.d. í tunnuverksmiðjunni á Akureyri. Það má t.d. nefna, að það er ekkert hitunarkerfi í verksmiðjunni og ekkert tæki til þess að leiða burt ryk, sem er svo mikið, að það jaðrar við, að það sé heilsu manna skaðlegt, og fleira mætti þar til nefna. Hvað Akureyrarverksmiðjunni við kemur, þá tel ég, að það sé naumast hægt að búast við því, að hún verði starfhæf eða það verði þolað, að hún verði starfrækt í því ástandi, sem hún er, ef ekki verða gerðar breytingar á fljótlega, sérstaklega að því er snýr að aðbúnaði verkamanna, að þar sé komið upp forsvaranlegu hitunarkerfi og tæki til þess að leiða burt ryk, sem er geysilega mikið. Og svo í öðru lagi, að það sé algerlega óþolandi ástand, að ekki sé byggt tunnuskýli, því að það er áreiðanlegt, að það er búið að verða af því tjón, sem vafalaust nemur jafnmikilli upphæð eða jafnvel meiri en tunnuskýli mundi kosta nú. Ég held þess vegna, að það væri rétt af þeim, sem hafa með þessi mál að gera, síldarútvegsnefnd, að nota ekki heimild til byggingar nýrrar verksmiðju, fyrr en hún sæi sóma sinn í því að búa sæmilega að þeim verksmiðjum, sem þegar eru fyrr. En þar með er ekki sagt, að það sé ekki fyllilega réttmætt mál, sem hér er á ferðinni, eins og ég hef leitt líkur að.