Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég veit að vísu, að fyrri flm. brtt. á þskj. 383, hv. þm. N-Ísf., hefur mælt fyrir till. Ég var þar að vísu ekki áheyrandi, en hef sannar fregnir af, að svo hafi verið. En af því að ég er meðflm. að þessari till., vildi ég frá mínu sjónarmiði leitast við að rökstyðja efni hennar varðandi þetta mál, úr því sem komið er. Það er öllum hv. dm. vel kunnugt, að hér er um mjög umdeilt mál að ræða, þessa tilvonandi lögfestingu á frv. um sölu og útflutning sjávarafurða o.fl., og beinlínis með því veitzt að heildarsamtökum útvegsmanna og framleiðenda á sjávarafurðum, þar sem er vitað og hefur sannanlega fram komið í opinberum þskj., að mikill meiri hluti þeirra, sem að þessum málum standa, er mótfallinn lagasetningunni. Það kann nú að vera að bera í bakkafullan lækinn að telja þeirra rök að nýju fram hér, og var ekki mín meining með því að biðja um orðið að fara að endurtaka hér allar þær umr., sem fram hafa farið, bæði í hv. Nd. og í þessari hv. deild, um þetta mál. En sú staðreynd er óhrekjanleg, að ég hygg, að með samþykkt slíks frv. sem hér um ræðir og einkanlega á þeim forsendum, er því fylgdu upphaflega af hálfu þess hæstv. ráðh., sem stendur að baki frv., er freklega gengið á sjálfsákvörðunarrétt stórmikils meiri hluta framleiðenda við sjóinn. Mér finnst, að sú ríkisstj., sem hefur talið það sína mestu prýði að stjórna í samráði við stéttir landsins til lands og sjávar, sé hér með víxlspor og að það fari illa á því, að þessi hæstv. ríkisstj. taki fyrir eina stétt landsins og leggi kapp á að hnekkja uppbyggingu hennar og fyrirkomulagi að því er snertir það að koma vöru sinni á markað. En það er óhrekjanlega gert með þessu frv. og með öllum þeim fullyrðingum, bæði í ræðum og riti, sem því fylgja og hafa fylgt af hálfu stjórnarvaldanna. Á það hefur verið bent, að gildandi lög feli í sér mjög rúma heimild fyrir ríkisstj. að hafa allt hæfilegt eftirlit með þessari verzlun, og verður það víst tæplega hrakið, að í lögunum frá 1940, minnir mig, eru þessar heimildir til, enda hefur þeim verið beitt og er beitt enn í dag. Ég hef mikil og löng kynni af sölufyrirkomulagi því, sem sérstaklega hefur ríkt að því er saltfiskinn snertir, því að ég hef verið í stjórn Sölusambands ísl. fiskframleiðenda frá því, held ég, að sölusambandið var stofnsett, og setið þar með merkum mönnum úr öðrum sölusamtökum og úr öðrum stjórnmálaflokkum fyrir utan þá, sem ég hef talið flokksbræður mína í pólitískum skilningi. Ég veit þess vegna mjög vel um það fyrirkomulag og þann traustleika í þessum málum, sem vannst á við það, þegar bankarnir fyrir eitthvað 24 eða 25 árum tóku sig til og gengust beinlínis fyrir því, að útflutningurinn sameinaði krafta sína skipulega. Ástæðan fyrir því, að þetta gerðist svo, var ósköp augljós, og við, sem stóðum í stríði eða höfðum staðið í stríði undanfarin ár, áður en sölusamlagið var stofnað, höfðum mjög fundið til þess, hve sundrungin á þessu sviði hafði áhrif á sölu afurðanna. Löngu fyrir þann tíma höfðum við, sem að þessum málum unnum, t.d. í Vestmannaeyjum, byggt upp okkar einstöku samlög á þessu sviði og þekktum af eigin sjón og reynd, hvað mikið ávannst við það, að við störfuðum saman. Það voru þá þrjú kaupfélög starfandi í Eyjum, þegar þetta átti sér stað, og þau með einni eða tveimur kaupmannsverzlunum unnu saman að þessum málum í miklu bróðerni, og við hvað okkur snerti fögnuðum því mjög, þegar það ljós rann upp fyrir ráðandi mönnum hér í höfuðstaðnum, að efnt var til allsherjar landssamtaka um sölu saltfisksins. Það var í rauninni verið að endurtaka í stærri og fullkomnari stíl það, sem við höfðum verið að leitast við í okkar heimahéruðum ýmsir, ekki einasta Vestmanneyingar, heldur fleiri, til þess að reyna að bæta hag þeirra, sem stunda útveginn. Ég veit af eigin reynd og hef þreifað á, hvaða styrkleiki það er á þessu höfuðútflutningssviði sjávarútvegsins, sem lengi var, að hafa þetta allt í einni hendi hér innanlands, og ég hef sérstaklega fundið til þess síðar, þegar ég hef starfað við sölusamtök, sem ekki hafa haft neina opinbera vernd sams konar og Sölusamband ísl. fiskframleiðenda er. Í því sambandi, sem í daglegu máli er kallað S.Í.F., hef ég í mörg ár fylgzt mjög nákvæmlega með því, sem gerzt hefur, sem stjórnarmeðlimur, og stundum í forföllum framkvæmdastjóranna á víxl átti ég kost á því að vera þar sem starfandi framkvæmdastjóri um nokkurra mánaða skeið í hvert skipti og komst þá vitaskuld mjög meira inn í það, sem maður kallar „gang hlutanna“, heldur en sem stjórnarmeðlimur. Ég veit, að það hefur ávallt verið mikill styrkur, að sölusamlagið hefur haft nokkurs konar einkarétt á útflutningnum á saltfiskinum, einkanlega gegn þeim áróðri, sem oft vill spretta upp í sumum markaðslandanna, þar sem flaggað er framan í mann ýmsum fréttum um undirboð á vörunni, íslenzkri vöru á erlendum markaði, og oft látið bera þannig að, að það er sagt, að frá einhverju okkar nágrannalanda sé þetta og þetta boðið fram á lægra verði en sölusambandið heimti. Í S.Í.F. hefur verið einfalt mál að ráða við slíkan áróður, sem oft hefur ekki verið grundvallaður á réttum staðreyndum. Eftir að hlutaðeigandi fréttaburði er hægt að mæta með því að segja, að þetta geti ekki átt sér stað, vegna þess að öll salan fari fram í gegnum þessa skrifstofu hér á landi og henni sé ekki kunnugt um þetta undirboð, hafa þessar áróðursraddir oft og tíðum látið sér það nægja og ekki streitzt við að hamra það fram, að þeir hefðu undirboð á hendinni. Ég hef sérstaklega tekið eftir því, síðan við fórum að starfa og ég gerðist starfsmaður hjá skreiðarsamlaginu, hve berskjaldaðri slík samtök eru fyrir svona tilraunum til að lækka verðið heldur en t.d. Sölusamband ísl. fiskframleiðenda. Við erum miklu berskjaldaðri þar fyrir því, að reynt sé að „svekkja“, reynt sé að ráða niðurlögum okkar, ef svo mætti segja, á útlendum markaði með fölskum fréttum um undirboð á sömu vöru, við skulum segja í gegnum Kanpmannahöfn eða Bergen eða eitthvað því um líkt, heldur en að saltfiskframleiðendur þurfa að vera með því fyrirkomulagi, sem hingað til hefur gilt og er búið að gilda í tugi ára. Framboð á markaðinum á sömu vöru, oft og tíðum á sama tíma mörg framboð, miða auðsjáanlega aldrei að því að styrkja aðstöðu seljandans til að halda uppi verði, heldur þvert á móti, þau veikja hana, og það eru höfuðrökin fyrir því, að rétt hefur þótt af stjórnarvöldum undanfarin ár og verið samkvæmt vilja fiskeigendanna sjálfra að fela Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda söluna frá ári til árs tímabundið, á þann hátt sem gert hefur verið. Þetta hefur verið brúkað sem nokkurs konar áróður á samlagið nú upp á síðkastið - og raunar ekki alveg nýtilkomið - af ýmsum og vegna ýmissa ástæðna, ég held í flestum tilfellum í eigingjörnum tilgangi þeirra, sem fyrir slíkum áróðri hafa staðið, eða þeirra bakhjarla. Það hefur verið vægðarlaus og mér liggur við að segja samvizkulaus áróður rekinn í þessu efni, og hann hefur gengið svo langt, að jafnvel þeir menn, sem hafa verið trúnaðarmenn Íslendinga á erlendum vettvangi og eru það í fleiri en einum skilningi, t.d. bæði á Ítalíu og ég held í Grikklandi líka, hafa hlotið hnútuköst héðan að heiman, sérstaklega hjá vissum blöðum, fyrir það, að þeir hafa léð starfskrafta sína til þess að selja íslenzka útflutningsvöru á erlendum markaði í stórum stíl. Þetta framferði, þessi aðferð kann ekki góðri lukku að stýra, og ég harma það, að svo langt sé gengið í þessu efni sem hér er í ljós komið með flutningi þessa frv. Sumir hafa sagt, að hæstv. ríkisstj. hefði heimild í l. frá 1940 til alls þess, sem hér er í þessu frv. Ég vil nú ekki fyllilega taka undir það, ekki í öllum greinum, en hún hefur fulla heimild til alls þess í því, sem getur greitt fyrir aðstöðu íslendinga á erlendum markaði með þeim l., sem þegar eru í gildi. Aftur á móti er í þessu frv. gert ráð fyrir, að þeir menn, er hafa eiga framkvæmd þessara l. með höndum, eigi nú að vasast í mörgu fleiru, því að það er jafnvel gert ráð fyrir, að þeir eigi að gangast fyrir því að leita markaðar fyrir íslenzka vöru og þá sennilega fisk. Það verkefni er þegar í höndum þeirrar n., sem ræður yfir fiskimálasjóði, að ég held, mig minnir, að löggjöfin sé frá 1935. Fiskimálasjóður hefur heimild til að verja fé til markaðsleitar eða til að styðja markaðsleit, eins og raunar margt annað, sem getur orðið atvinnuveginum til framdráttar, og ég held, að fiskimálasjóður hafi gert talsvert að því á undanförnum árum að styðja slíkt. Það hefur eiginlega verið hans veglegasta verkefni, svokölluð markaðsleit. Ég sé ekki, að gert sé ráð fyrir í þessu frv., að lögin um fiskimálasjóð eigi að nema úr gildi. Það hefur þá farið fram hjá mér, ef það stendur í því. Ég hef ekki séð, að það sé gert. Það má nú kannske segja sem svo, að það sé gott, að tvær stofnanir hafi þetta með höndum, en hér hallast mjög á, því að í frv. er ekki séð, að stjórnarnefnd sú, sem á að setja á stofn í þessu, hafi neina fjármuni til að styðja markaðsleitina, en aftur á móti hefur fiskimálasjóður yfir fé að ráða, sem hann getur notað í því skyni. Ég held nú sannast að segja, hvað það sérstaka verkefni snertir, markaðsleit, að það sé enn ósannað mál, hvort vald til þeirra hluta er betur komið í höndum tveggja stofnana en einnar. Þá er það eitt, sem hefur verið talið að gæti verið hlutverk þeirrar nefndar, sem hér á að vera í fyrirrúmi, að jafna verði milli tegunda og sjá til þess, að hver framleiðandi beri sjálfur ábyrgð á þeim skakkaföllum, sem koma fyrir á hans vörum. Ákvæði um að jafna verð milli tegunda eru sjálfsagt til í lögum S.Í.F. og ég held líka í lögum skreiðarsamlagsins. Hjá báðum þessum stofnunum finnast ákvæði um það, að hver skuli bera ábyrgð á gallaðri vöru, sem frá honum kemur. En það hefur reynzt ákaflega erfitt að framkvæma slík ákvæði, vegna þess líka að í svo til öllum tilfellum getur sá, sem talinn er eiga gallaða vörusendingu, að einhverju leyti vísað til matsvottorðs, og matsvottorðin eru gefin út af opinberum aðila, en sá aðili hefur ekki, svo að ég viti til, orðið nokkurn tíma að bera fjárhagslega ábyrgð á sínum vottorðum. Kvartanir yfir vöru, t.d. fiski, berast að öllum jafnaði ekki hingað til lands, ef það er frá útlöndum, fyrr en eftir þann tíma, sem búið er að borga út til framleiðenda hlut þeirra í sendingunum, og gerir það mjög erfitt fyrir um að krefja þá endurgreiðslu til bóta, ef til þarf að taka. Greiðslurnar fara líka stundum og núna á síðari árum oft beint til bankanna, sem hafa lánað til útgerðarinnar, og verður það sennilega jafnerfitt fyrir væntanlega útflutningsnefnd að eiga við þetta fyrirbæri samkv. þessum l., ef til kæmi, eins og það hefur verið torveit að framfylgja því út í yztu æsar samkv. þeim reglum, sem gilt hafa. Það var svo að sjá, að mig minnir, m.a. í forsendunum fyrir þessu frv., þegar það kom frá hæstv. ráðh. eða hæstv. ríkisstj., að hann hefði komið auga á fyrirmynd, sem vert væri að fara eftir, og vildi með þessari lagasetningu beina útflutningsverzluninni á sjávarafurðum inn í eitthvert gósenland, sem Íslendingar hefðu áður ekki þekkt, og var þar sérstaklega vitnað til norsks fyrirkomulags. Við höfum nú á undanförnum árum nokkuð lengi haft svo að segja samsiglingu með Norðmönnum hvað snertir sölu á fiski á erlendum mörkuðum. Það hefur verið sérstaklega milli S.Í.F. og Norðmanna talsvert náin samvinna til að reyna að halda uppi verði, en það er komið í ljós, einkum núna síðari árin, að þrátt fyrir þær útflutningsreglur, sem kunna að gilda í norskum lögum, og reglugerðum, þá er því engan veginn að treysta, að þær nægi, þegar til framkvæmdarinnar kemur, til þess að halda uppi eða festa verð vörunnar, vegna þess að sá leiði siður virðist hafa komizt inn í þá verzlun hjá Norðmönnum að borga ýmiss konar aukauppbætur til kaupendanna eftir ýmsum leiðum, sem Íslendingar hafa hvorki vilja né getu til þess að fara inn á. Fyrir því hafa borizt sannanir í skýrslum umboðsmanna sölusamlagsins, einkum og sér í lagi nú upp á síðkastið frá Brazilíu, þar sem bætt hefur verið við mjög hæfum Íslendingi núna fyrir skömmu til þess að líta eftir þessari verzlun. Ef maður lítur í norskt blað, þá kemst maður varla hjá því að sjá þar stórar deilugreinar milli framleiðenda og ríkisstjórnarinnar, því að það virðist vera langt frá því, að norskar útflutningsreglur og norskt sölueftirlit, sem ríkisstj. stendur fyrir, hafi vinsældir hjá framleiðendunum þar í Noregi. Ég held því, án þess að fara of langt út í að skýra frá því, að það sé ekki, þegar til framkvæmdarinnar er litið og niðurstöðunnar, neitt til fyrirmyndar fyrir okkur Íslendinga að elta Norðmenn í þessu sambandi. Hitt vitum við, að oft hafa heyrzt um það raddir, ekki einasta hjá Norðmönnum, heldur hjá öðrum líka, sem hafa látið í ljós, að sölufyrirkomulag Íslendinga væri betra en margra annarra, ekki sízt vegna þess, að með því fyrirkomulagi er hægt að gefa kaupandanum einhverja vernd, en slíka vernd krefjast menn að fá nú á dögum, sem kaupa mikið magn af vörum, hvort sem það eru neyzluvörur eða aðrar, þó sérstaklega neyzluvörur, og hún er þá aðallega í því fólgin, að þeir fái öryggi fyrir því eða tryggingu, sem kallað er, að ekki sé dembt á markaðinn ódýrari vörum, á meðan þeir eru að selja þá vöru, sem þeir kaupa hverju og einu sinni. En útflutningsstofnun hérlend, sem veit sig vera aðeins með einn hluta af útflutningnum á sinni hendi, getur ekki veitt slíka vernd, ekki neitt sem jafnast á við það, sem hægt er, þegar salan er á einni hendi. Þess arna er krafizt oft og tíðum af okkur, sem vinnum í skreiðarsamlaginu, að kaupendurnir telja sig þurfa að vera tryggða fyrir því, að við sjáum til þess, að ekki komi skreið á markaðinn á þessu og þessu tímabili fyrir lægra verð en þeir hafa sem grundvöll. En við höfum ekki í okkar hendi að veita slíkt, því að við verðum að sækja um útflutningsleyfi í hvert skipti fyrir okkar sendingar og verðum auðvitað að sætta okkur við, að það eru margir fleiri á leiðinni, sumpart sem við vitum af og sumpart sem við vitum ekki af. Ég tel nú líklegt, að hæstv. ríkisstj. muni ætla að halda þessu máli til fullrar streitu, að hverju sem stefnir, og taki eða ætli sér ekki að taka neinum sönsum í því. Það hefur a.m.k. ekki komið fram við meðferð málsins í hv. Nd. og kannske ekki hér frekar. Ætlar ríkisstj. að ganga í berhögg með opnum augum við framleiðendur á þessu sviði, þó að það sé illsamræmanlegt við þá samstöðu, sem hæstv. ríkisstj. telur sig hafa með ýmsum öðrum stéttum landsins? Ég var sjálfur staddur á þeim fundi, sem Sölusamband ísl. fiskframleiðenda hélt sérstaklega út af framkomu þessa frv., og tók þar lítils háttar þátt í og hlustaði mikið á umr. og taldi upp fundarmenn með sjálfum mér og veit, að þar var yfirgnæfandi meiri hluti, sem óskaði þess, að sölufyrirkomulaginu yrði ekki breytt með nýrri lagasetningu. Þessi hópur manna á í dag erfiða aðstöðu með sinn atvinnurekstur af mörgum ástæðum, sem hvorki ríkisstj. né Alþingi ráða við, en hér við bætist það, að með þessum lögum virðist eiga að ganga feti lengra gagnvart fiskframleiðendum með opinberum afskiptum og þvílíku heldur en nokkrum öðrum og heldur en nokkurn tíma áður hefur verið gert á friðartímum a.m.k. Ég skal engu spá um það, hversu til kann að takast með framkvæmd þeirra laga, sem hér eru á ferðinni. En það er að vísu með öll lög svo, að mikið veltur á því, hvernig framkvæmdin er. Og ég tel fyrir mitt leyti, að það sé ekki einasta rétt, heldur skylt, að sú yfirstjórn, sem framkvæmdina á að hafa á höndum og vera hæstv. ráðh. til ráðuneytis, sé kosin af Alþingi, en ekki háð kannske duttlungum einhvers stjórnarherra. Fyrir því hef ég ásamt hv. þm. N-Ísf. staðið að flutningi brtt. á þskj. 383, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta, að 1. gr. frv. orðist svo: Sameinað Alþingi kýs hlutbundinni kosningu til tveggja ára í senn þrjá menn í nefnd, sem nefnist útflutningsnefnd sjávarafurða, og jafnmarga varamenn til sama tíma og að sú nefnd kjósi sér formann. Meðan við í þessu landi eigum að heita að búa við lýðræðisstjórnarfyrirkomulag, finnst mér það vera í miklu meira samræmi við lýðræðislegt skipulag á hlutunum, að nefnd, sem á að hafa þessa hluti með höndum varðandi einn stærsta atvinnuveg landsins, sé kosin af sameinuðu Alþingi, en ekki skipuð af ríkisstj. eða ráðherra, sem er fyrirkomulag, sem hefur miklu meiri einræðiskennd á sér en það, að Alþingi ráði því, hverjir í slíkri nefnd sitja, enda er þess fjöldi dæma í nefndum og störfum, sem eru ætluð til þess að hafa alþjóðahagsmuni með höndum, að Alþingi kýs til þess hlutbundinni kosningu þá, sem framkvæmd slíkra mála hafa með höndum. Að því leyti til er þessi till. í fullu samræmi við aðrar gerðir hv. Alþingis varðandi alþjóðarmál. Ég leyfi mér að vænta þess, að hv. Ed., sem oft hér á fyrri árum a.m.k. var talin eiga að taka um stjórnvölinn í afgreiðslu mála á Alþingi, þegar þörf þætti, jafnvel þó að það kæmi í berhögg við gerðir hv. Nd., sé svo lýðræðissinnuð enn í dag og svo sjálfstæð, að hún geti fallizt á þessa till. um, að Alþingi kjósi með hlutbundinni kosningu þá, sem eiga að framkvæma það, sem samkvæmt þessu frv. á að framkvæma, hvað sem efni frv. að öðru leyti líður.



Herra forseti. Síðan þessari umr. var frestað s.l. föstudag, hefur menntmn. haldið fund og orðið á einu máli um að flytja brtt. við 16. gr. frv. Efni þeirrar brtt. er að taka upp það ákvæði, sem var í frv. upphaflega, þ. e. í 17. gr., að sérstök dýraverndarnefnd skuli vera menntmrn. til aðstoðar. Skuli hún þannig skipuð, eins og greinir í brtt. á þskj. 395, og starfa kauplaust. Nefndin á að vera skipuð eins og upphaflega var lagt til í stjórnarfrv., að öðru leyti en því, að tekin er inn tilnefning eins manns af hálfu Búnaðarfélags Íslands, þannig að menntmrh. skipi n. til fjögurra ára, skuli einn nm. skipaður eftir till. Búnaðarfélags Íslands, einn eftir till. Dýraverndunarfélags Íslands, einn eftir till. Hins ísl. náttúrufræðifélags, einn eftir till. Dýralæknafélags Íslands, menntmrh. skipar einn nm. án tilnefningar, en nefndin kjósi sér sjálf formann. Þetta mál var rætt nokkuð hér við fyrri hluta þessarar umr., og sé ég ekki ástæðu til að bæta þar neinn við, en menntmn. leggur til, að þessi till. á þskj. 395 sé samþykkt. Nefndin hefur einnig rætt um brtt. frá hv. 1. þm. N-M. á þskj. 372 og telur ekki ástæðu til að mæla með samþykkt þeirra.



Herra forseti. Þetta frv. um heilsugæzlu í skólum á sér þann aðdraganda, að í lögum um fræðslu barna frá 1946 er svo kveðið á, að ráðinn skuli sérfróður læknir, skólayfirlæknir landsins, er skipuleggi og hafi yfirumsjón með heilbrigðiseftirliti svo og íþróttastarfsemi. Í sömu lögum segir enn fremur: „Lækniseftirliti með heilbrigði skólabarna og kennara og hollustuháttum skólanna skal haga eftir reglum, er heilbrigðismálastjórn setur í samráði við fræðslumálastjórn.“ Á þessum lagafyrirmælum mun hafa verið byggt, þegar ákveðið var af fyrrverandi ríkisstj. að stofna til embættis skólayfirlæknis. Var eini læknirinn í kennarastétt, Benedikt Tómasson skólastjóri Flensborgarskólans í Hafnarfirði, fenginn til að taka að sér embættið og fara þegar til útlanda til þess að kynna sér framkvæmd heilsugæzlu í skólum, bæði í Bretlandi og á Norðurlöndum. Ég hygg, að það verði varla um það deilt, að mjög fær maður hefur verið valinn í embætti skólayfirlæknis landsins. Benedikt Tómasson kom heim úr þessari för á liðnu sumri og hóf þá þegar starf sitt í þjónustu heilsugæzlunnar í skólum landins. Með því að hér er hafið mjög þýðingarmikið og fjölþætt starf, en engin lagafyrirmæli til um framkvæmd þess, þótti einsætt að móta það þegar í upphafi með lagasetningu og gera auk þess ráð fyrir nánari ákvæðum um einstök framkvæmdaratriði heilsugæzlustarfsins í skólunum með setningu reglugerðar. Af þessum sökum er þetta frv. fram borið. Höfundar þess eru landlæknir og skólayfirlæknir. Mjög ýtarleg grg., sem Benedikt Tómasson hefur samið, fylgir frv., og tel ég hana þess verða, að hv. alþm. gæfu sér tóm til að lesa hana. Það skal tekið fram til þess að fyrirbyggja misskilning, að með þessu frv. eru engar beinar nýjar kvaðir lagðar á ríki og sveitarfélög, því að það verður eftir sem áður á valdi þessara aðila að ákveða hverju sinni fjárframlög til heilsugæzlustarfsins, og undir því er mjög mikið komið, hversu viðfeðmt það getur orðið. Aðaltilgangur frv. er því einkum sá að lögfesta meginatriði starfsemi, sem farið hefur fram, en þó jafnframt - og á það legg ég áherzlu - að veita heimild til samræmdari og virkari þjónustu og hagkvæmari notkunar bæði á fé og starfskröftum. Það er vissulega rétt, sem segir í grg., að heilbrigðiseftirlit í skólunum hefur vaxið upp skipulagslítið. Það má heita, að það hafi víðast hvar aðeins verið fólgið í læknisskoðun nemenda í byrjun skólaárs, en skv. ráðuneytisbréfi til fræðslumálastjóra haustið 1916 var í fyrsta sinn lagt fyrir héraðslækna að líta eftir því, að húsakynni skólanna séu ekki heilsuspillandi, að kennarar séu ekki með smitandi sjúkdóma og að börn og unglingar, sem reynist vera með smitandi sjúkdóma, séu ekki tekin í skóla. Þetta hefur verið grundvöllur heilsugæzlustarfsins í skólum fram að þessu, með litlum viðaukum, en engri lagasetningu. Við skólaskoðun hefur berklaskoðunin verið aðalatriðið, og óneitanlega er hún þýðingarmikil, en samt hvergi nærri einhlít. Víðast hvar hefur lítið verið gert að skoðun lokinni til þess að bæta úr þeim heilsufarságöllum, sem skoðanirnar hafa leitt í ljós. Heyrnarsljóa barnið hefur aðeins verið skráð á skýrslur. Það sjóndapra eða nærsýna sömuleiðis. En engin aðstoð hefur verið veitt, nema hvað einstaka kennarar eða skólastjórar kunna að hafa haft framtak um það, eftir því sem unnt reyndist. Framkvæmdin hefur þannig verið í molum, en óþarflega miklum tíma hins vegar varið í síendurteknar rannsóknir á heilbrigðu nemendunum. Þetta þyrfti auðvitað að lagast. Eftirlit með heilsufari hinna heilsutæpu og óhraustu barna og unglinga þarf að vera virkt, og aðstoð verður að fylgja í framkvæmd. Unglingaskólar hafa mikils til orðið út undan um framkvæmd þessa vísis að heilsugæzlu, sem ástunduð hefur verið fram til þessa. En einmitt þar, í unglingaskólunum, er fullkomin heilsugæzla e.t.v. hvað nauðsynlegust. Þar dveljast nemendur á hinu viðkvæma kynþroskaskeiði, sem er byltingarkenndasta tímabil bæði líkamlegs og andlegs þroska. Þessu frv. er ætlað að tryggja heilsugæzlu í öllum íslenzkum skólum nema í háskólanum. Sú undantekning er þó vissulega ekki gerð sökum þess, að þar sé heilsugæzlustarfs ekki þörf, heldur er minnzt þeirrar sérstöðu háskólans, að við hann starfar læknadeild, sem á fyllilega að geta annazt heilsugæzlu stúdentanna, og þykir því óþarft, að höfð séu afskipti af þeim málum af öðrum aðilum. Í hverju á nú heilsugæzla skólanna að vera fólgin? Skólayfirlæknir lýsir því svo: Heilsugæzlustarf skála þarf einkum að vera fólgið í eftirfarandi: 1) Eftirliti með berklaveiki og öðrum smitandi sjúkdómum. Það er það, sem hefur raunar verið framkvæmt. 2) Almennri skólaskoðun. 3) Eftirliti með gæzlunemendum, þ.e.a.s. hinum heilsutæpu eða sem eitthvað er áfátt heilsufarslega, og tæknilegri hjálp þeim til handa. 4) Eftirliti með námskröfum skólanna. 5) Eftirliti með íþróttakennslu. 6) Eftirliti með teikningum af nýjum skólahúsum og breytingum á skólahúsnæði. 7) Eftirliti með skólahúsgögnum, hreinlæti og aðbúnaði í skólum og á heimill. 8) Eftirliti með klæðnaði og líkamshirðingu. 9) Tannvernd. 10) Fræðslu um hollustuhætti. Hér vil ég leyfa mér að staldra aðeins við eitt þessara atriða, sem nú voru talin upp, nefnilega námskröfur skólanna til nemendanna. Um það atriði eru merkilegar og athyglisverðar upplýsingar í ritgerð skólayfirlæknisins, þeirri sem prentuð er hér með frv. Þar segir hann m.a. svo: „Nauðsynlegt er, að læknar hafi meira eftirlit en verið hefur með námskröfum skóla og heildarvinnutíma nemenda. Með því að leikni og kunnátta í námsgreinum er að kalla eini mælanlegi árangur skólavistar, hart er að skólum gengið í því efni, bæði af aðstandendum og öðrum, og sá skóli mest metinn, sem fastast gengur eftir, er varla að undra, þótt það sitji í fyrirrúmi að koma sem mestum fróðleik í nemendur, en út undan verði aðrir þættir í hlutverki skóla, sem ekki er þó minna um vert. Ekki munu hafa verið gerðar nema lauslegar athuganir á vinnutíma nemenda í skólum hérlendis, enda er ekki auðvelt að koma við hlutlægri rannsókn. Er ef til vill óvarlegt að nefna tölur að svo lítt rannsökuðu máli, en ólíklegt verður að telja, að börn í efstu bekkjum barnaskóla í kaupstöðum komist af með öllu skemmri vinnutíma en átta klukkustundir á dag, ef gera á námsefninu góð skil, þó að kröfur um heimavinnu séu að vísu mjög komnar undir einstökum kennurum, einkum þar sem um bekkjarkennslu er að ræða. Í grein, sem Jóhannes Björnsson dr. med., skólalæknir, hefur ritað, er talið líklegt, að 12–13 ára börn í barnaskólum Reykjavíkur þurfi að vinna um 60 stundir á viku, en siðan sú ritgerð var samin, hefur vikustundum verið fækkað í skólunum. Í bóklegum framhaldsskólum, þar sem fagkennarar einir kenna og námsefnið er að kalla fastskorðað, er miklu auðveldara að fara nærri um daglegan vinnutíma. Leikur ekki vafi á, að enginn, nema e.t.v. örfáir afburða námsmenn, kemst þar af með minna en I0 stunda vinnu á dag til þess að ná viðunandi tökum á námsefninu, og eru til um þetta nægir vitnisburðir foreldra og kennara. Ekki verður þó gerð nein tilraun til að gizka á, hve mikill hundraðshluti nemenda vinnur raunverulega svo lengi, en hann er sennilega stærri en margan grunar, sem lítt hefur kynnt sér þessi mál. En það skiptir ekki heldur meginmáli, með því að skyldunámsskólum er vitaskuld óheimílt að gera til nemenda sinna kröfur, sem fyrir fram er vitað um að miður gefnir nemendur ráða alls ekki við og hinir betur gefnu ekki án þess að vinna úr hófi fram. Víst er, að vinnuharka í skólum hefur aukizt stórum á undanförnum árum og að aldrei hafa verið gerðar slíkar kröfur til nemenda almennt og jafnungra sem nú. Að þessu hefur margt stuðlað, en líklega ekki sízt samræming sú og kvörðun (standarðisering), sem á komst með nýju skólalöggjöfinni, þó að ekki hafi hún gefið beint tilefni til þess. En óþarft er að rekja orsakir nánara hér. Aðalatriðið er, að þjóðfélagið krefst nú tvímælalaust lengri vinnudags af börnum og unglingum en af fulltíða fólki, sem vinnur sambærileg störf, og þau eru stimpluð ónytjungar, ef ekki er orðið við kröfunum. Vinnutími þeirra manna hérlendra, sem stunda andlega vinnu og hafa reglulegan vinnutíma, mun yfirleitt vera frá kl. 9 að morgni til kl. 5 síðdegis, þ.e. ekki yfir 7 stundir. Mundi þykja linlega að staðið, ef nemandi, sem kominn á að vera í skóla kl. 8 að morgni, liti ekki í bók eftir kl. 4 síðdegis. En vaninn virðist hafa gert menn sljóa fyrir þessu, svo að nemandi er talinn vanrækja nám sitt, ef hann vinnur ekki mestan hluta dagsins og helzt einnig á kvöldin. Er þetta viðhorf líklega arfleifð, bæði hér og erlendis, frá þeim tíma, er menntaskólar og háskólar voru að kalla einu skólar þjóðfélagsins, en kröfur slíkra skóla hafa ætið verið miðaðar við úrval. Ekki er þó lengd vinnutímans ein saman mælisnúra á hættuna, heldur kemur hér einnig og ekki siður til greina eðli verksins. Börn og unglingar eru hvort sem er að eins konar iðju, meðan þau eru á fótum, og sumir eru svo gerðir, að þeir njóta þess að sökkva sér sem fastast í nám. Hættan er fólgin í því, hversu einhæf skólavinna er, í löngum kyrrsetum, innivist og andlegu álagi, sem getur orðið mjög mikið, einkum í prófum. Þó að erfitt sé að færa óyggjandi rök fyrir því, hver hætta stafar af námskröfum þeim, sem nú eru gerðar, má eigi að siður færa fyrir því miklar líkur. Nemendur, sem ráða ekki við nám sökum gáfnatregðu, skorts á líkamlegu þreki eða andlegra og líkamlegra kvilla eða ágalla, gefast fyrr eða síðar upp og neyta allra bragða til að víkja sér undan námi. Veitir skólinn óbeint slíkum nemendum uppeldi í að bregðast skyldum sínum og vinnur því gersamlega andstætt tilgangi sínum. Margir þessara nemenda eru í eðli sinn samvizkusamir og berjast af furðulegri þrautseigju. Mætti hver líta í eigin barm og gera sér grein fyrir því, hvílík þjáning það hlýtur að vera að fást árum saman við verkefni, sem menn ná aldrei neinum tökum á. Slíkum nemendum er búin siðferðileg hætta, auk annars. Nemendur, sem eru heilsuhraustir og gæddir nægum hæfileikum, gera yfirleitt það, sem skólinn krefst af þeim. Að sumu leyti getur námið orðið þeim stæling, en eigi að síður er heilsu þeirra stefnt í hættu með þeim kröfum, sem nú eru gerðar. Hljóta glöggir kennarar að hafa veitt því athygli, hversu guggnir og aðþrengdir margir nemendur eru orðnir, þegar dregur að vori. En auk þess, sem nú hefur verið drepið á, má ekki gleyma þeirri mannúðarskyldu, að börn og unglingar fái að njóta bernsku sinnar og æsku eftir áskapaðri þörf sinni og eigi afgangs nokkra orku til að sinna hugðarefnum sínum, sem skólar fá ekki ætíð svalað með þeim fábreyttu verkefnum, sem þar er völ á, ekki sízt í framhaldsskólum.“ Þetta tel ég að mörgu leyti vera þarfa hugvekju til skólamanna og annarra. Nú munu flestir vera orðnir þeirrar skoðunar, að leggja beri höfuðáherzlu á að koma í veg fyrir sjúkdóma; hitt, að lækna sjúkdóma, sé miklu fremur nauðvörn, sem ekki eigi lengur að skipa fyrirrúmið í heilbrigðismálaaðgerðum þjóðarinnar. Höfuðáherzluna eigi sem sé að leggja á að uppræta orsakir sjúkdóma, að gera menn ónæma fyrir smitsjúkdómum og leita byrjandi sjúkdóma með hvers konar rannsóknaraðferðum og rannsóknartækjum. Reynslan hefur einmitt sýnt, að mjög margir sjúkdámar, sem í ljós koma á fullorðinsárunum, eiga rót sína að rekja til veilna frá vaxtarárunum. Þangað ber því að beina vísindalegri athygli í öllu heilsuverndarstarfi. Og nú vill svo til, að auðvelt er að ná til allra einstaklinga á tilteknu aldursskeiði í skólum landsins. Það er því sjálfsagt að ástunda vel skipulagða heilsuverndarstarfsemi, og er það margra skoðun, að almenn heilsuvernd sé nálega óframkvæmanleg og óhugsandi, svo að í nokkru lagi sé, án rækilegs heilbrigðiseftirlits í skólum. Þess vegna er það skoðun mín, að þetta frv. megi teljast til stórmála, og vænti ég mikils af framkvæmd þess í höndum þess ágætismanns, sem valizt hefur í embætti skólayfirlæknis. Ef til vill er rétt að rifja upp fyrir hv. þingmönnum, hvað Benedikt Tómasson skólayfirlæknir telur í stuttu máli vera hlutverk skólayfirlæknis landsins, en um það segir hann svo: „Hlutverk skólayfirlæknis er í meginatriðum það að vera sérfræðilegur ráðunautur fræðslumálastjórnar, heilbrigðisstjórnar og einstakra skóla við að skipuleggja heilsugæzlukerfi skólanna í heild og stjórna starfi heilbrigðisstarfsfólks þeirra, að fylgjast með andlegum og líkamlegum þroska, heilsufari, skólavinnu og aðbúð þeirrar kynslóðar, sem á skólabekk situr hverju sinni, hafa forgöngu um almennar ráðstafanir henni til heilsuverndar og beita sér fyrir því, að leitað sé tiltækilegrar lækningar eða annars konar hjálpar þeim, sem á þurfa að halda, og loks að stuðla að auknum skilningi almennt á mikilvægi hófsamlegra lifnaðarhátta og sköpunar á hollum lífsvenjum. Af einstökum atriðum má nefna að vera ráðunautur um vikulegan hámarksvinnustundafjölda hvers aldursflokks nemenda, um val og iðkun skólaíþrótta, um mataræði í heimavistarskólum, um fræðslu í heilsufræði og slysahjálp, um gerð skólahúsa og skólahúsgagna, að skipuleggja námskeið í skólaheilsufræði fyrir skólalækna, skólahjúkrunarkonur og kennara, að heimta inn skýrslur um skólaheilsugæzluna og vinna úr þeim og fleira. Eftirlit með íþróttastarfsemi er einkum fólgið í því að skipuleggja læknisskoðun á íþróttamönnum og leita úrræða til að draga úr ofþreytu og slysahættu.“ Þetta voru ummæli skólayfirlæknis um, hvaða hlutverk þessum embættismanni ríkisins sé einkum ætlað. Ég vil vona, að Alþ. hraði afgreiðslu þessa máls, því að ég tel, eins og ég áðan sagði, að málið sé mjög mikilsvert heilbrigðismál, sem okkur beri að kosta kapps um að verði rætt af alúð sem allra fyrst, af fyllstu þekkingu þess ágæta sérfræðings, sem valinn hefur verið til að gegna því, og að þetta mál verði sett í fremstu röð þeirra mörgu mála, sem okkur ber skylda til að leysa af myndarskap og á allan veg á menningarlegan hátt. Ég legg til, að málinu verði, þegar þessari umr. lýkur, vísað til heilbr.- og félmn. og 2. umr.