Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um virðisaukaskatt á þskj. 227. Á haustmánuðum 1983 lagði þáv. fjmrh. fram til kynningar frv. til laga um virðisaukaskatt. Vinna við frv. hófst að tilstuðlan fjmrh. fyrri ríkisstjórnar, enda var á stefnuskrá þeirrar stjórnar að leggja niður söluskattinn og taka upp virðisaukaskatt í hans stað. Haustið 1984 var frv. lagt fram á ný í nær óbreyttri mynd og mælt fyrir því í Ed. 30. janúar 1985. Í framsöguræðu þáv. fjmrh. var gerð mjög ítarleg grein fyrir tilurð núverandi söluskattskerfis, ágöllum þess og frá eiginleikum virðisaukaskattkerfis. Ég vil því til að stytta mál mitt nokkuð vísa til þeirrar framsöguræðu um almenna kynningu á ýmsum slíkum þáttum að því er málið varðar. Mál þetta er af þessum sökum þm. allvel kunnugt, sem og ýmsum samtökum í atvinnulífi og á vinnumarkaði, enda hefur verið víða leitað umsagna um málið á fyrri stigum og samstarf hefur verið haft við ýmsa aðila við frekari undirbúning þess. Einnig hafa stjórnmálaflokkarnir flestir fjallað um þetta mál innan sinna vébanda þannig að nú standa sakir svo að a.m.k. þrír stjórnmálaflokkar hafa tekið afstöðu með kerfisbreytingu af þessu tagi þó að ágreiningur sé um hliðarráðstafanir og einstök framkvæmdaatriði. Frv. hlaut ekki afgreiðslu á þingi 1985 og var því vísað til ríkisstjórnarinnar. Meginástæður þess voru taldar þær að ekki væri í frv. gerð grein fyrir sérstökum hliðarráðstöfunum til að vernda hag þeirra sem ætla mætti að virðisaukaskattur bitnaði harðar á en núverandi söluskattur. Fyrir rúmu ári fól ég starfshópi þeim sem samið hafði fyrri frv. að endurskoða þau í ljósi þeirra athugasemda sem fram höfðu komið og gera tillögur um nauðsynlegar hliðarráðstafanir. Frv. sem hér er mælt fyrir er afrakstur þeirrar vinnu. Í grg. frv. er gerð allítarleg grein fyrir ýmsum aðgerðum sem til greina koma til að milda breytinguna úr gamla söluskattskerfinu yfir í virðisaukaskattskerfið. Þær ráðstafanir sem þar er sérstaklega gerð grein fyrir eru að sjálfsögðu ekki þær einu sem til greina gætu komið í þessu efni, en þær tryggja að það markmið næst að framfærslukostnaður hjóna með tvö börn eða fleiri hækkar ekki við breytinguna né heldur framfærslukostnaður elli- og örorkulífeyrisþega og ýmissa fleiri hópa. Ríkisstjórnin er tilbúin að ræða aðrar leiðir að þessu marki en þær sem fram koma í athugasemdum með frv. Þær eru auðvitað ekki aðalatriði þessa máls eða þessa frv. Aðalatriðið er auðvitað að leggja niður úrelt skattkerfi og taka upp réttlátt og hlutlaust skattkerfi þess í stað. Menn verða að gera upp við sig afstöðuna til virðisaukaskattsins sem slíks á þeim forsendum en ekki á grundvelli viðhorfa til ráðstafana sem eru til hliðar við kjarna málsins. Dæmið um hliðarráðstafanirnar, sem sýnt er í grg. frv., sýnir hins vegar að það er hægt að ráðast í þessa mikilvægu breytingu án þess að það komi illa við hag almennings. Þegar frv. var lagt fram án hliðarráðstafana náði það ekki fram af þeim sökum. Það kæmi því á óvart að nú, þegar slíkar ráðstafanir eru kynntar og boðið upp á viðræður um útfærslu þeirra, ef einhverjir ætla að leggjast gegn málinu vegna þessara ráðstafana. Slíkt væri auðvitað tvískinnungsháttur. Hitt er ljóst að hliðarráðstafanir kosta peninga og þeirra verður ekki aflað nema með skattinum sjálfum. Því er gert ráð fyrir í þessu frv. að skatthlutfallið verði hærra en ella eða 24% í stað 21% í fyrri frv. Söluskattur í dag er 25% og því er ljóst að mjög margar vörur og ýmis þjónusta, sem í dag er söluskattsskyld, mundi lækka í verði við breytinguna, bæði vegna lægra skatthlutfalls og vegna þess að uppsöfnunaráhrif söluskattsins hverfa nær alveg í virðisaukaskattskerfinu. Frv., sem hér er mælt fyrir, felur ekki í sér veigamiklar efnisbreytingar frá fyrri frv. um sama efni sem lögð hafa verið fram á Alþingi. Hins vegar hefur orðalagi og efnisskipan verið nokkuð hnikað til og breytt í einstökum atriðum. Einkum á þetta við um fyrstu kafla frv. þar sem fjallað er um skattskyldusvið, skattverð, skattskylda veltu og uppgjör skattsins. Hefur mjög verið tekið mið af reynslu Dana í þessu efni, enda gert ráð fyrir svipuðum reglum. Danir geta státað af því að virðisaukaskattskerfi þeirra er talið til sérstakrar fyrirmyndar bæði á vettvangi Evrópubandalagsins og Norðurlanda, en þar er nú mjög rætt um samræmingu óbeinu skattkerfanna á grundvelli hins danska. Það er auðvitað ekki tilviljun að í allflestum löndum Vestur-Evrópu skuli þjóðirnar hafa horfið frá söluskatti yfir í virðisaukaskatt. Alls staðar þar sem áhersla er lögð á að reka samkeppnishæfa atvinnuvegi er reynt að tryggja að skattkerfið hamli ekki gegn framförum og möguleikum atvinnufyrirtækja til að selja á erlendum mörkuðum og keppa við innfluttar vörur. Hér á landi gilda að sjálfsögðu ekki önnur lögmál en annars staðar að þessu leyti. Við höfum ekki efni á því að refsa útflutningsgreinum okkar og samkeppnisiðnaði með því að gera þeim að búa við skattkerfi sem gerir framleiðsluvörur þeirra verr samkeppnisfærar við vörur annarra landa sem búa við hlutlaus skattkerfi. Við höfum heldur ekki efni á að búa við skattkerfi sem hamlar gegn eðlilegri verkaskiptingu milli fyrirtækja og atvinnugreina og vinnur gegn vélvæðingu og eðlilegri framþróun. Allt þetta gerir söluskattskerfið vegna þeirrar uppsöfnunar sem í því felst. Það er ekki bara fræðilega verra en virðisaukaskattskerfið heldur er það orðið þannig hér á Íslandi að það er að verða óframkvæmanlegt bæði fyrir skattyfirvöld og innheimtuaðila, fyrirtækin sem verða að innheimta skattinn. Um þetta mætti nefna ótal dæmi. Allir þekkja fullyrðingar manna, t.d. hér á Alþingi, um hvernig innheimtu þessa skatts sé komið og hve auðvelt er að draga þar undan. Virðisaukaskatturinn er líka betri að því leyti þótt erfitt sé að áætta þar um með mikilli nákvæmni. En þegar öllu er á botninn hvolft snýst málið um að gera starfsskilyrði atvinnuveganna hér á landi þannig að þeir geti betur keppt við framleiðslu annarra landa og þar með greitt fólkinu hér á landi hærri laun og þannig stuðlað að betri lífskjörum. Þetta og ekkert annað er þungamiðja þessa máls og undan þessu verður ekki vikist á tímum sívaxandi milliríkjaviðskipta og vaxandi samskipta af öllu tagi milli landa. Ég trúi ekki öðru en um þessi atriði hljóti menn að vera sammála hvað sem líður daglegum pólitískum ágreiningi. Það getur enginn verið fylgjandi því að búa við ósanngjarnt skattkerfi sem mismunar atvinnugreinum og hvetur til ranglátrar innheimtu. Söluskatturinn hér á landi aflar 40% af tekjum ríkisins. Menn hljóta að geta verið sammála um að svo mikilvægur tekjustofn uppfylli lágmarksskilyrði. Að sjálfsögðu er eðlilegt að deilt sé um hæð skatthlutfallsins, um ráðstöfun þess fjár sem aflað er og um ýmis önnur atriði sem þessari breytingu hljóta að vera samfara, en um það grundvallaratriði að svo mikilvægur tekjustofn sé réttlátur og sanngjarn ætla ég að menn hljóti að vera sammála þvert á þær pólitísku línur sem að öðru jöfnu skipta mönnum í ólíka flokka. En hvaða skilyrði þarf almennur neysluskattur að uppfylla? Slíkur skattur þarf að vera hlutlaus gagnvart framleiðslu, dreifingu og neyslu. Hann má því ekki mismuna einstökum framleiðsluaðferðum, viðskiptaháttum eða atvinnugreinum og ætti að hafa sem minnst áhrif á almennar neysluvenjur. Einnig skiptir miklu máli að ákvörðun skatts og innheimta séu eins einföld í framkvæmd og kostur er, jafnt fyrir atvinnulífið og ríkissjóð, og í því sambandi þarf skattstofninn að vera glöggt afmarkaður og ótvíræður. Til þess að skatturinn geti talist hlutlaus gagnvart atvinnulífinu eða dreifingu framleiðsluafla á hinar ýmsu framleiðslugreinar verður skattkerfið að hafa þá eiginleika að skattfjárhæð sé óháð fjölda viðskiptastiga, þ.e. óháð því hve vara fer um mörg viðskiptastig áður en endanlegum neytanda er náð. Hundraðshluti skattfjárhæðar af vöruverði verður að vera sá sami hvar sem endanlegur kaupandi festir kaup á vörunni. Framleiðsluaðferð, svo sem hvort vara er handunnin eða verksmiðjuframleidd, á ekki að skipta máli. Skattkerfið ætti þannig ekki að hafa nein áhrif á við hvaða dreifingaraðila kaupandi kýs að hafa viðskipti og kerfið verður einnig að vera þannig úr garði gert að það hindri ekki eðlilega hagræðingu við framleiðslu eða dreifingu. Grundvallarreglur virðisaukaskattskerfisins gera ráð fyrir fullri undanþágu á sölu úr landi, en einnig er hugsanlegt að undanþiggja sölu á skýrt afmörkuðum vörum eða þjónustu sem ekki hefur í för með sér mismunun á samkeppnisaðstöðu eða erfiðleika í framkvæmd. Undanþágur frá virðisaukaskatti eru í grundvallaratriðum tvenns konar. Annars vegar er ákveðnum þjónustusviðum haldið algerlega utan kerfisins. Þessi þjónustusvið eru upp talin í 3. málsgr. 2. gr. frv. Meðal þeirra má nefna þjónustu sjúkrahúsa og hliðstæðra stofnana, félagslega þjónustu ýmiss konar, þjónustu lækna og tannlækna, þjónustu banka, fólksflutninga og vátryggingastarfsemi. Þessir aðilar verða að greiða innskatt af aðföngum og fá hann ekki frádreginn þar sem þeir innheimta ekki útskatt af þjónustu sinni. Þeir eru þannig ekki undanþegnir skattskyldunni þar sem þeir bera innskattinn, en undanþágan frá skráningarskyldunni mun í þessum tilvikum einfalda framkvæmd kerfisins án þess að fórnað sé öðrum umtalsverðum hagsmunum. Hliðstæðar reglur eru settar um smáfyrirtæki, þ.e. ef velta þeirra er innan við 100 þús. kr. á ári. Hinn meginflokkur undanþága felst í því að endurgjald fyrir tiltekna vöru eða þjónustu er við ákveðnar kringumstæður heimilt að draga frá heildarveltu við uppgjör skattsins. Þessar undanþágur eru taldar upp í 12. gr. frv. Meðal þeirra má nefna vörur og þjónustu sem seld er úr landi, sölu skipa og loftfara og flutninga milli landa. Áhrif þessarar tegundar undanþágu eru mun víðtækari en hinna fyrr nefndu þar sem þeir aðilar er hér um ræðir hafa í flestum tilvikum heimild til frádráttar á innskatti þannig að engin uppsöfnun skatts á sér stað í verði hinnar undanþegnu vöru og þjónustu. Almenna reglan er sú að virðisaukaskattur er greiddur af allri sölu á vörum og þjónustu án tillits til þess hver kaupandinn er. Sala úr landi er þó undantekning frá þessari meginreglu. Hliðstætt því sem nú gildir um söluskattinn eru skráð fyrirtæki í raun undanþegin virðisaukaskatti af sölu úr landi. Þau fá einnig að draga innskatt af aðföngum frá innheimtum útskatti af sölu á innanlandsmarkaði eða fá hann endurgreiddan að svo miklu leyti sem hann er hærri en útskatturinn. Vinna skattyfirvalda og framteljanda vex í samræmi við fjölda uppgjörstímabila. Að þessu leyti er því hagkvæmara að uppgjörstímabilin séu lengri og færri. Hins vegar hafa lengri uppgjörstímabil í för með sér lengri gjaldfrest á skattgreiðslum til handa fyrirtækjum og þar með minnkandi raungildi skatttekna ríkissjóðs. Auk þess verða skattfjárhæðir, sem fyrirtækin verða að greiða hverju sinni, hærri. Af því leiðir einnig að meiri sveiflur geta orðið á innstreymi skattsins í ríkissjóð og á greiðslugetu fyrirtækjanna. Á það ber hins vegar að líta að við upptöku virðisaukaskatts í stað söluskatts lækkar sú skattfjárhæð sem hverju fyrirtæki ber að skila í ríkissjóð. Með hliðsjón af þessum atriðum er lagt til í frv. að árlegum uppgjörstímabilum verði fækkað úr tólf í sex. Þetta hefur aftur á móti í för með sér að virðisaukaskattsskýrslur innheimtuaðila til skattyfirvalda verða ekki að marki fleiri en söluskattsskýrslur í dag þrátt fyrir verulega fjölgun innheimtuaðila, auk þess sem virðisaukaskattsskýrslur verða til muna einfaldari. Of mikið hefur því verið gert úr aukinni pappírsvinnu og skjalagerð í hinni almennu umræðu um þetta nýja skattheimtukerfi. Gert er ráð fyrir því að eindagi skattsins sé fimmti dagur annars mánaðar eftir lok uppgjörstímabils. Lenging uppgjörstímabilsins með þessum hætti leiðir að sjálfsögðu til að tekjur ríkissjóðs minnka á því ári sem breytingin gengur yfir og benda lauslegar áætlanir til þess að tekjuhliðrun af þessum sökum gæti orðið um 8-9% á fyrsta ári. Landbúnaður hefur um margt sérstöðu sem leiðir til þess að eðlilegt virðist að lögleiða sérstakar reglur um virðisaukaskattsmeðferð hans. Eins og kunnugt er er landbúnaður utan núverandi söluskattskerfis. Stór hluti þeirrar fjölgunar gjaldenda sem verður við upptöku virðisaukaskattskerfis kemur úr landbúnaði eða um 5000 gjaldendur. Ríður því á miklu að finna leiðir sem einfaldað gætu virðisaukaskattsuppgjör bænda. Í X. kafla frv. er að finna tillögur í því efni. Skv. gildandi söluskattsákvæðum er sala bygginga og hvers konar fasteigna undanþegin söluskatti. Vinna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð svo og vinna við endurbætur og viðhald þeirra er einnig undanþegin söluskatti. Undanþágan á þó ekki við um vinnu við framleiðslu byggingarvara eða byggingarhluta sem fram fer í verksmiðju eða á verkstæði heldur tekur hún einungis til þeirrar vinnu sem unnin er á byggingarstað. Söluskattsskyldan við húsagerð og aðra mannvirkjagerð nær því einungis til efniskostnaðar við mannvirkjagerðina og þar með til þeirra hluta sem framleiddir eru í verksmiðjum eða unnið er að á verkstæðum. Sömu reglur gilda um viðhald mannvirkja. Undanþága á sölu byggingarfyrirtækja frá virðisaukaskatti á hliðstæðan hátt og nú á sér stað í söluskattskerfinu hefði margvíslega ókosti í för með sér. Með því yrði vikið frá grundvallarreglum kerfisins með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Vandamálin við núverandi framkvæmd söluskattsins í byggingariðnaði yrðu þau sömu og að svo miklu leyti sem hægt væri að leysa þau yrði að gera það með sama hætti. Undanþágan hefur þann kost helstan að gjaldendur yrðu færri í kerfinu. Því er gert ráð fyrir í frv. að full skattskylda yrði jafnt á vinnu við húsbyggingar og mannvirkjagerð sem í efniskostnaði. Án hliðarráðstafana mundi full skattskylda hafa í för með sér umtalsverða hækkun á byggingarkostnaði einkaaðila, ríkis og sveitarfélaga. Skráð fyrirtæki fengju hins vegar að draga innskattinn frá útskatti. Ljóst er samkvæmt framansögðu að skattkerfisbreyting af þessu tagi mun hafa í för með sér hækkun byggingarkostnaðar íbúðarhúsnæðis ef ekki verður gripið til sérstakra ráðstafana til að vega þar á móti. Í athugasemdum með frv. er að finna tillögur að slíkum ráðstöfunum sem ég mun fjalla nánar um síðar í máli mínu þegar vikið verður að sérstökum hliðarráðstöfunum vegna upptöku virðisaukaskatts. Í athugasemdum með frv. er rækilega gerð grein fyrir því hvernig skatthlutfall er áætlað og læt ég nægja að vísa um það efni til þess er þar stendur, en vil þó leggja áherslu á að veigamiklir þættir þeirrar áætlunar hljóta að vera nokkurri óvissu háðir. Í frv. er einnig gengið út frá því að hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga af söluskattstekjum verði óbreytt frá því sem verið hefur. Gert er ráð fyrir að 5,4% af innheimtum virðisaukaskatti hverju sinni jafngildi þeim tekjum sem Jöfnunarsjóður hefur nú af söluskatti. Í frv. er ekki kveðið á um mörkun þessa tekjustofns heldur er gert ráð fyrir því að um þetta atriði verði kveðið sérstaklega á í lögum um tekjustofna sveitarfélaga þar sem ákvæði af þessu tagi á samkvæmt efni sínu betur heima. Nú er kveðið á um hlutdeild Jöfnunarsjóðs í söluskatti bæði í lögum um söluskatt og lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Þar sem virðisaukaskatturinn er fjölstigaskattur og frv. gerir ráð fyrir sárafáum undanþágum frá skattskyldu er ljóst að veruleg fjölgun verður á innheimtuaðilum við upptöku kerfisins. Er áætlað að fjöldi framteljenda til virðisaukaskatts verði að hámarki 22 500 í stað 10 000 í söluskattskerfinu eins og það er í dag og er þá um ríflega tvöföldun að ræða. Tæpur helmingur þeirra sem framtalsskyldir yrðu við upptöku virðisaukaskatts fellur þó undir einfalda uppgjörsmeðferð varðandi landbúnað. Er þar með dregið mjög úr þeirri aukningu á kostnaði og fyrirhöfn sem af fjölguninni mundi ella leiða. Nú vinna aðeins 35 starfsmenn hjá skattyfirvöldum störf er snerta eingöngu söluskattinn. Fjölga verður starfsmönnum við upptöku virðisaukaskatts, en samanburður á kostnaðarauka verður ekki raunhæfur vegna þess að auka þyrfti verulega aðhald og starfsmannahald með núgildandi söluskattskerfi ef það ætti að halda áfram. Lauslega áætlað má reikna með að við upptöku virðisaukaskatts þurfi að tvöfalda fjölda starfsmanna frá því sem nú er í söluskattinum. Á hitt er einnig að líta að með einföldun tollskrár, sem nú er í undirbúningi, og einföldun tekjuskattskerfisins má gera ráð fyrir minni mannaflaþörf í þessari starfsemi. Því má reikna með einhverjum tilflutningi starfskrafta innan hins opinbera tekjuöflunarkerfis samfara þeim breytingum. Skattkerfisbreytingunni sjálfri fylgir nokkur kostnaður. Þar yrði fyrst og fremst um að ræða kostnað við margs konar undirbúning að breytingunni. Áður hefur þess verið getið að gjaldendum fjölgar og verða fyrirtæki að skila uppgjöri og greiða virðisaukaskatt sem nú greiða ekki söluskatt. Auk þess má búast við því að uppgjör á skatti verði yfirleitt nokkru viðameira fyrir fyrirtækin en uppgjör á söluskatti. Þessu veldur frádráttur innskatts og sérstök færsla hans í bókhaldi. Þetta ætti þó ekki að breyta miklu fyrir þau fyrirtæki sem nú selja bæði söluskattsskyldar og söluskattsfrjálsar vörur til neytenda og verða af þeim sökum að færa innkaup eða sölu þessara vara aðgreint í bókhaldi. Þegar á heildina er litið verður að telja að virðisaukaskattskerfið hafi í för með sér kostnaðarauka bæði fyrir skattyfirvöld og gjaldendur. Hér að framan hef ég í grófum dráttum rakið helstu meginatriði frv. Í þeim efnum hef ég orðið að stikla á stóru, enda málið umfangsmikið. En áður en ég vík að hliðarráðstöfunum þykir mér til hlýða að gera nokkra grein fyrir helstu breytingum sem þetta frv. felur í sér frá fyrri frv. um sama efni. Eins og áður greinir er efnisskipan breytt nokkuð til samræmis við dönsku löggjöfina um virðisaukaskatt. Ekki þarf að fjölyrða um það hagræði sem því fylgir að miða framsetningu og texta að svo miklu leyti sem um er að ræða sömu efnisákvæði við löggjöf sem góð reynsla er komin á. Auk þeirrar samræmingar sem getið er að framan er ljóst að með þessum hætti má spara bæði verulegan kostnað og fyrirhöfn við ýmsan undirbúning og framkvæmd þessarar skattheimtu. Má í þessu sambandi nefna gerð handbóka og annarra upplýsingarita sem nauðsynleg eru við þjálfun og fræðslu starfsmanna skattkerfisins svo og gjaldenda. Úrlausn ýmissa vandamála og vafaatriða, sem upp kunna að koma í framkvæmd, ætti jafnframt að verða mun auðveldari og fljótlegri þar sem hægt er að styðjast við reynslu annarra í þessum efnum. Þá hefur orðalagi víða verið breytt og reynt að gera það skýrara. Efnisbreytingar eru þær helstar að fólksflutningar innanlands ásamt ferðaskrifstofuþjónustu verða skv. þessu frv. undanþegin skattskyldu andstætt því sem fyrri frv. gerðu ráð fyrir. Þá er nú gert ráð fyrir þeim möguleika að fyrirtæki sem selja skattfrjálsa þjónustu geti fengið svokallaða frjálsa skráningu. Heimild þessi getur haft þýðingu fyrir fyrirtæki sem leggja þurfa í verulega fjárfestingu vegna viðskipta við skráða aðila. Í þessu efni vísast að öðru leyti til 6. gr. frv. Þá er lagt til að sala dagblaða og sambærilegra frétta- og landsmálablaða verði undanþegin skattskyldri veltu skv. 12. gr. Virðisaukaskattur vegna dvalar á hótelum verður ekki frádráttarbær sem innskattur skv. 16. gr. Uppgjörstímabilið er lengt um tíu daga frá því sem áður var gert ráð fyrir, sbr. 23. gr. frv. Þá er gert ráð fyrir að heimila megi skemmri uppgjörstímabil en tvo mánuði hjá þeim aðilum sem að jafnaði eru með lægri útskatt en innskatt. Er þessu ákvæði fyrst og fremst ætlað að mæta þörfum útflutningsfyrirtækja. Skemmst getur uppgjörstímabilið orðið ein vika. Þá er ákvæðum um álag vegna vangoldins skatts breytt til samræmis við verðlagsþróun síðustu ára, þ.e. þau eru lækkuð úr 2% á dag í 1%. Ákvæðum um kærur á stjórnsýslustigi er breytt verulega í því skyni að tryggja skjóta úrlausn deilna um skattákvörðun og skattskyldu. Er í þessu sambandi m.a. kveðið á um skipan sérstakrar nefndar sem í skulu sitja fulltrúar stjórnvalda og atvinnulífs. Nefndin skal m.a. hafa endanlegt stjórnsýslulegt úrskurðarvald um skattskyldusviðið, skattverð, umfang undanþága o.fl. Heimilt verður í tilteknum tilvikum að leita til nefndarinnar fyrir fram um úrskurð varðandi álitaefni. Hér er um nýmæli að ræða og vísast til 9. og 42. gr. frv. varðandi þau atriði. Loks er vert að minnast á að ekki er lagt til að sérreglur gildi um uppgjör virðisaukaskatts hjá útgerðaraðilum eins og fyrri frumvörp gerðu ráð fyrir. Fyrri tillögur í þessum efnum voru sambærilegar þeim reglum sem gert er ráð fyrir að gildi um landbúnað í þessu frv. Til þess að vega á móti fjárbindingarvandamálum fiskvinnslunnar sem af þessari breytingu kynni að leiða er kveðið á um heimild til mun skemmra uppgjörstímabils eins og þegar hefur verið rakið. Mun ég nú víkja að hugmyndum þeim sem nefndar eru í athugasemdum með frv. um hliðarráðstafanir í kjölfar skattkerfisbreytingarinnar svo og áhrifum þeirra á verðlag. Frá upphafi hefur verið ljóst að ef halda á undanþágum í virðisaukaskattskerfinu í lágmarki þurfa að koma til ýmsar hliðarráðstafanir til að mæta þeirri auknu framfærslubyrði sem ella hlytist af. Í því sambandi koma nokkrar leiðir til greina og er engin þeirra einhlít. Í fyrsta lagi kemur til álita að lækka beina skatta og auka útgreiðslur úr skattkerfinu, t.d. í formi barnabóta sem og greiðslur almannatrygginga. Í öðru lagi er hugsanlegt að lækka eða fella niður álögur, svo sem tolla og vörugjald, á ýmsum vörum sem vega þungt í neyslu almennings og mundu að öðru kosti hækka sem næmi virðisaukaskattshlutfallinu. Loks má hugsa sér hefðbundna niðurgreiðsluaðferð til að halda niðri verðlagi ákveðinna vara á meðan aðlögun að hinu nýja skattkerfi á sér stað. Koma þar fyrst og fremst til álita þær landbúnaðarvörur sem þegar eru niðurgreiddar. Við undirbúning þessa frv. var lögð mikil vinna í að kanna hvaða möguleikar á þessu sviði séu raunhæfir. Ljóst er að enginn einn kostur er fullnægjandi og er því að hluta farið inn á allar þær leiðir sem ég hef nefnt og dæmi um þau atriði tekin fram í athugasemdum með frv. Samtals er áætlað að þessar ráðstafanir megi kosta 2650 millj. kr., en hluti af þeirri fjárhæð kemur fram sem tekjutap en ekki hrein útgjöld. Vegna þess hve ráðstafanir þessar eru kostnaðarsamar er óhjákvæmilegt að hlutfall virðisaukaskattsins verði hærra en ella. Í frv. er gert ráð fyrir að skatthlutfallið verði 24% eða 1% lægra en núgildandi söluskattskerfi. Er þá jafnframt gert ráð fyrir nokkuð bættri innheimtu í hinu nýja skattkerfi miðað við söluskattskerfið. Niðurstaðan af þeim ráðstöfunum sem hér hafa verið kynntar er sú að niðurgreiddar búvörur hækka ekki í verði, önnur matvæli munu hækka að meðaltali um 14% þrátt fyrir að á þau komi 24% virðisaukaskattur, en matvæli alls að meðtöldum búvörunum munu hækka um 10,5% að meðaltali. Þar sem verðlag á annarri einkaneyslu lækkar lítillega og þar sem hún vegur þyngra í heildarneyslu almennings mun álagning virðisaukaskatts því aðeins hafa í för með sér 1,2% hækkun á verðlagi einkaneyslu, þ.e. framfærsluvísitölu. Þær breytingar, sem gert er ráð fyrir í álagningu tekjuskatts með hækkun barnabóta, munu hins vegar hafa í för með sér að heildarframfærslubyrði hækkar um 0,5% að meðaltali hjá fjölskyldum í landinu, en lækkar ef eitthvað er hjá þorra hjóna með tvö börn eða fleiri. Niðurstaðan er sem sagt sú að fjögurra manna fjölskylda ætti því að verða heldur betur sett eftir breytinguna en fyrir. Ráðstafanir til að mæta hækkuðum framfærslukostnaði þurfa ekki að koma til framkvæmda fyrr en frá og með þeim tíma er lög um virðisaukaskatt taka gildi, en í frv. þessu er gert ráð fyrir að það verði 1. janúar 1988. Þar sem hér er um að ræða mjög víðtækar aðgerðir, sem snerta hag margra, er ekki óeðlilegt að sá tími sem líður frá samþykkt frv. uns lögin taka gildi verði notaður til að kanna enn frekar þær leiðir sem til greina koma í þessu efni og freista þess að ná um þær víðtæku samkomulagi. Það er jafnframt ljóst að endurmeta þarf þessar ráðstafanir eða aðrar sem gætu komið í þeirra stað í ljósi þeirra skattkerfisbreytinga sem ætlunin er að ráðast í á næsta ári og tengjast nýgerðu samkomulagi ríkisstjórnar og aðila vinnumarkaðarins. Ríkisstjórnin er fús til að stofna til viðræðna um þessi efni við aðila vinnumarkaðarins og önnur hagsmunasamtök. Þar sem gert er ráð fyrir að virðisaukaskattur leggist á vinnu iðnaðarmanna á byggingarstað, sem nú er undanþegin söluskatti, hefur verið gert ráð fyrir sérstökum aðgerðum til að vega upp á móti þeirri hækkun byggingarkostnaðar sem ella hlytist af þessari ráðstöfun. Þessi hækkun hefur verið áætluð 5-7% byggingarkostnaðar íbúðarhúsnæðis. Í frv. er gert ráð fyrir að allur sá tekjuauki sem af þessu verður renni óskiptur til baka til íbúðabyggjenda. Nokkrar leiðir er unnt að fara til að koma þeim peningum til skila og er engin þeirra gallalaus. Sú leið sem hér er bent á er að endurgreiða húsbyggjendum virðisaukaskatt miðað við hvern fermetra í hinu byggða húsnæði, þó að vissu hámarki. Hér er um verulegar fjárhæðir að tefla. Miðað við byggingarkostnað vísitöluhússins gæti endurgreiðsla á hvern fermetra numið 1500 kr. Með þessu móti ætti að vera tryggt að íbúðarhúsabyggjendur skaðist ekki af álagningu virðisaukaskattsins. Þess má geta að byggjendur atvinnuhúsnæðis munu fá virðisaukaskatt sinn dreginn frá þeim skatti sem þeir innheimta af viðskiptavinum sínum. Setja þarf sérstakar reglur um endurgreiðslur þessar, en um það gildir hið sama og ráðstafanir til að mæta hækkuðum framfærslukostnaði að þær koma ekki til framkvæmda fyrr en virðisaukaskattskerfið sjálft kemst í framkvæmd. Gefst því góður tími til að grandskoða þessa leið sem og aðrar hugsanlegar leiðir að sama marki áður en lögin taka gildi. Ég hef nú gert grein fyrir aðdraganda þess að fyrir Alþingi er á ný lagt frv. um virðisaukaskatt. Þá hafa í grófum dráttum verið rakin nokkur meginatriði frv. Í þeim efnum hefur þó orðið að stikla á stóru, enda málið umfangsmikið og það ítarlega skýrt út í athugasemdum með frv. Á sama hátt hefur verið gerð grein fyrir þeim hliðarráðstöfunum sem tillögur eru gerðar um. Frv. gerir ráð fyrir að virðisaukaskattur verði innheimtur frá og með 1. jan. 1988. Ljóst er að verulegan tíma þarf til undirbúnings og er oft talað um a.m.k. eitt ár frá samþykkt frv. í því sambandi. Það liggur í augum uppi að svo flókið mál sem þetta krefst rækilegrar skoðunar á Alþingi. Engu að síður er ljóst að ef innleiða á kerfið um áramótin 1987-1988 þarfnast málið rösklegrar meðferðar á Alþingi. Ég tel að ef vel er á málum haldið nægi minnst 9-10 mánaða undirbúningur áður en kerfinu er hrint í framkvæmd. Að öðrum kosti þýðir ekki að ræða um gildistöku frv. fyrr en í ársbyrjun 1989. Nú hefur umræða um virðisaukaskatt verið uppi í næstum tvo áratugi. Að mínu mati hefur virðisaukaskattskerfið yfirburði sem skattkerfi miðað við hið stórgallaða söluskattskerfi. Virðisaukaskattur stórbætir samkeppnisstöðu íslenskra atvinnuvega, jafnt á heimamarkaði sem við útflutning. Virðisaukaskatturinn er algerlega hlutlaus gagnvart framleiðsluaðferðum, viðskiptaferlum og neysluvali. Í þessu felast meginkostir hans. Sumir hafa að undanförnu bent á það sem valkost að endurbæta söluskattinn, t.d. með afnámi undanþága í stórum stíl sem jafnframt gæti leitt til lækkunar skatthlutfalls og mjög bættrar framkvæmdar. Í þessu efni gleyma menn því að uppsöfnunaráhrif skattsins ykjust væntanlega verulega við þetta. Flestar dýrustu undanþágurnar í söluskatti eiga beinlínis rætur að rekja til þeirrar viðleitni stjórnvalda að draga úr þessum áhrifum og jafna þannig starfsskilyrði. Væri þessi kostur valinn yrði ekki komist hjá því að auka endurgreiðslur vegna uppsafnaðs söluskatts svo um munar. Það mundi stórauka millifærslur og tilfærslur í kerfinu. Viðamikið og flókið endurgreiðslukerfi af þessu tagi er í eðli sínu ónákvæmt vegna þess að það byggir á misnákvæmum áætlunum og meðaltölum um uppsöfnun skattsins í heilum atvinnugreinum og gæti af þeim sökum skapað fleiri vandamál en það leysti, bæði varðandi réttláta niðurstöðu svo og framkvæmdina alla. Að mínu mati kemur þessi leið því ekki til greina. Langtum eðlilegra er að taka upp virðisaukaskatt sem sjálfkrafa leysir úr þessum vandamálum á mun einfaldari og tryggari hátt. Herra forseti. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.og viðskn.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. greindi frá því í upphafi máls síns að þrír stjórnmálaflokkar í þinginu væru sammála um þetta frv. þannig að hann hefur væntanlega talað fyrir hönd stjórnarflokkanna, núverandi og tilvonandi. Hér er um að ræða, virðist mér, fyrsta frv. nýju viðreisnarstjórnarinnar sem hann ætlar að reyna að mynda með formanni Alþfl. eftir kosningarnar ef þeir fá nægilegt fylgi til þess. Það er eftir að telja eins og bent hefur verið á. - Og það fer að mörgu leyti vel á því að þessir flokkar skuli taka höndum saman strax fyrir kosningar, gera grein fyrir því að þeir ætli sér að mynda stjórn eftir kosningarnar og fer sérstaklega vel á því vegna þess að það var viðreisnarstjórnin sem fann upp söluskattinn. Formaður Alþfl. fann upp söluskattinn. Og nú hefur verið tekin um það ákvörðun af Jónunum sem leiða Alþfl. að Alþfl. eigi líka að finna upp og standa að framkvæmd virðisaukaskattsins á Alþingi Íslendinga. Um meðferð málsins má að öðru leyti margt segja og ég ætla að víkja að því á eftir. Ég ætla fyrst að fara almennt yfir áhrif þessa skatts, ræða um verðlagsniðurstöðuna sem greint er frá í frv., ræða um innheimtuna, endurgreiðslukerfið, millifærsluhlutverk ríkisins og mun síðan að lokum verða með ábendingar um hvað ég tel rétt að gera í þeirri stöðu sem við erum nú með hið almenna skattakerfi í landinu. Ég vík þá fyrst, herra forseti, að verðlagsniðurstöðunni. Í frv. er byggt á þeim forsendum að um verði að ræða mjög verulegar niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum til viðbótar við það sem nú er, en þó er í frv. ekki að finna neitt ákvæði um þetta. Millifærsluráðstafanirnar eru allar fyrir utan þetta frv. Frv. gerir ráð fyrir því eins og það er að búvörur hækki um 24%. Það er það sem stendur í frv. þó að í grg. sé lofað millifærsluráðstöfunum sem hæstv. fjmrh. tók svo að nokkru leyti til baka í ræðu sinni áðan þegar hann upplýsti að ríkisstjórnin væri fyrir sitt leyti tilbúin að ræða um það að haga þessum millifærsluráðstöfunum öðruvísi en gert er ráð fyrir í grg. frv. Það þýðir m.ö.o. að það er verið að benda á þann möguleika að niðurgreiðslur landbúnaðarvara verði mun minni en sagt er í grg., aðrar greiðslur eitthvað hærri, og þess vegna er ekki hægt að ganga út frá neinu öðru en því, ef menn samþykkja frv., að búvörur hækki um 24%. Búvörur eru söluskattslausar og matvörur hafa verið það allt frá 1. sept. 1978. Það er ljóst að það var mönnum alltaf þyrnir í augum þessi niðurfelling söluskatts af matvælum. Þá hófst fyrir alvöru má segja söngurinn um að söluskattskerfið væri algerlega óbrúklegt og má segja að hann nái hámarki í frv. sem hér liggur fyrir. Þetta er í fyrsta lagi ljóst með búvörurnar. Þær hækka samkvæmt þessu plaggi um 24%. Önnur matvæli hækka um 14% að meðaltali samkvæmt niðurstöðu greinargerðarinnar. Hvernig lítur þetta dæmi út fyrir láglaunafjölskyldu í landinu eins og sakir standa? Segjum að hver fjölskylda hafi 30 þús. kr. fyrir sig að leggja á mánuði. Þær fjölskyldur eru til í landinu, einkum einstæðra foreldra. Segjum að þessi fjölskylda eyði 20 þús. kr. á mánuði í matvörur, þar af í landbúnaðarafurðir um 10 þús. kr. á mánuði. Búvörurnar hækka úr 10 þús. í 12 400 kr. á mánuði skv. frv., en hér er ekki verið að gera tillögu um að samþykkja grg. Það er aldrei gert í þinginu. Í öðru lagi hækka aðrar matvörur þá úr 10 þús. kr. í 11 400 kr. Skattahækkun þessarar fjölskyldu með 30 þús. kr. á mánuði er 3800 kr. á mánuði skv. þessu frv. vegna þess að nú ber þessi fjölskylda enga skatta hliðstæða af matvörum. Skattahækkun þessarar láglaunafjölskyldu með 30 þús. kr. á mánuði og 360 þús. kr. á ári er skv. frv. upp á 45 600 kr. á ári. Hér er um að ræða nýjan brúttóskatt á þessa fjölskyldu upp á 12,7%. Þar er fundinn skattstofninn sem á að fara að borga núna samkvæmt þeim tillögum sem hér liggja fyrir. Verði hins vegar þær hliðarráðstafanir sem hér er rætt um varanlegar er ljóst að skattahækkun þessarar fjölskyldu verður um 2 þús. kr. á mánuði miðað við þá eyðslu í matvæli sem ég reiknaði með áðan. Hér er um að ræða skattahækkun upp á 25 þús. kr. á ári. Segjum að þessi fjölskylda hafi eitt barn á framfæri og barnabætur verði hækkaðar um 520-550 millj. kr. Þá er alveg ljóst að þessi fjölskylda verður fyrir skattahækkun, einstætt foreldri með eitt barn, þrátt fyrir hækkun barnabótanna upp á þó nokkrar og tilfinnanlegar upphæðir, vegna þess að þetta fólk hefur litlar tekjur. Hér er sem sagt verið að flytja til skattbyrðina í landinu, leggja nýja skatta á þá sem eru með allra lægstu launin og lélegustu kjörin. Jafnframt er ljóst að skattaþyngingin á hálaunafólkið verður mikið minni vegna þess að hálaunafólk greiðir mikið lægri hluta tekna sinna fyrir matvæli. Þetta atriði tel ég vera grundvallaratriði þessa máls. Hér er verið að færa til skattabyrði af fyrirtækjum yfir á lágtekjufólk. Ég tel að skattkerfisbreyting, hversu góð sem hún kann að vera að öðru leyti, skattkerfisbreyting af þessu tagi sem hefur það í för með sér að íþyngja láglaunafólki, þar sem hvergi er í frv. minnst á að koma til móts við láglaunafólk þó það standi í greinargerðinni, slíka skattkerfisbreytingu komi ekki til greina að fallast á fyrir þá sem vilja raunverulega bera hag láglaunafólksins fyrir brjósti. Ég hef aðeins vikið að matvörunum og búvörunum sérstaklega, en í frv. er gert ráð fyrir að fella niður flestallar undanþágur sem verið hafa í gildi í sambandi við söluskattinn. Ekki lifir þetta fólk frekar en aðrir af einu saman brauði. Það er augljóst að margs konar menningarleg þjónusta mun hækka í verði frá því sem verið hefur skv. þessu frv. Margs konar menningarstarfsemi hefur verið undanþegin söluskatti. Það er gert ráð fyrir því að fella þær undanþágur niður nema í mjög takmörkuðum tilvikum. Ég tel að skattkerfi sem kemur þannig út hljóti að eiga að hafa í för með sér að menn taki um leið ákvörðun um að eyða stórauknu fé, sem svarar þessum skatttekjum a.m.k., til menningarmála í landinu. Ég teldi að ef menn ætla að framkvæma altækan virðisaukaskatt af því tagi sem hér er tillaga um og millifærsluráðstafanir í leiðinni hljóti menn að líta sérstaklega á hlut menningarmálanna sem ég er sannfærður um að fara illa út úr þessu kerfi miðað við það sem verið hefur og er þá langt til jafnað í rauninni. Staðreyndin er sú að núna hirðir ríkið stórkostlega fjármuni, t.d. í söluskatt af bókum, en skilar í Launasjóð rithöfunda aðeins tíunda parti eða svo af þeim söluskatti. Hér vík ég fyrst, herra forseti, að verðlagsniðurstöðunni. Og hér er ekki um að ræða tilbúnar tölur af minni hálfu. Þessar tölur liggja fyrir í frv. sjálfu. Þar kemur fram hversu mikill söluskattur leggst núna á einkaneysluna, hversu mikill virðisaukaskattur legðist á einkaneysluna og þar kemur líka fram hverju skila í söluskatti skattskyld aðföng atvinnurekstrar og hverju skattskyld aðföng atvinnurekstrar skila í virðisaukaskatti. Skv. frv. og grg. þess er einkaneyslan með um 72% af söluskattinum en 85,1% af virðisaukaskattinum. Á grundvelli frv. þýðir þetta að einkaneyslan skilar í söluskatti miðað við sambærilega álagningu um 13 milljörðum kr., en í virðisaukaskatti 15,4 milljörðum kr. Einkaneyslan er m.ö.o. skattlögð um 2,4 milljarða í viðbót við það sem væri samkvæmt söluskattskerfinu. Skattskyld aðföng atvinnurekstrar ásamt skekkju í öðrum liðum, eins og það er orðað, skila í söluskattinum 14,1% eða 2,6 milljörðum kr. á þeim grundvelli sem frv. er reiknað út. Samkvæmt tillögunum um virðisaukaskatt skilar atvinnureksturinn hins vegar ekki 14,1% heldur 3,2% eða 580 millj. kr. Lækkun skatta af atvinnurekstri er með þessum hætti 2,1 milljarður, en hækkun skatta á einstaklingum er með þessum hætti 2,4 milljarðar kr. Það er grundvallaratriðið í þessu máli að það er verið að íþyngja einstaklingunum en létta byrðar fyrirtækjanna. En hver eru þá rökin fyrir því að þessar tillögur eru fluttar? Rökin eru þau, eins og hæstv. fjmrh. gat um áðan, að hér er um að ræða altækt kerfi og mikið líklegra að það skilaði sér betur en söluskattskerfið. Í rauninni hefði hæstv. fjmrh. ekki þurft annað en að lesa grg. frv. til að átta sig á því hvað það er í rauninni hæpin staðhæfing að þetta kerfi skili sér mikið betur. Á bls. 40 í grg. frv. segir, með leyfi forseta, í IX. kafla á þessa leið: "Telja verður það ofmælt að í kerfinu felist umtalsvert sjálfseftirlit með hagsmunaárekstrum innheimtuaðila. Í öllum aðalatriðum má segja að allar aðstæður að þessu leyti verði mjög hliðstæðar í virðisaukaskattskerfi og nú í söluskattskerfinu og mun þörf á virku eftirliti skattyfirvalda ekki verða minni með tilkomu virðisaukaskatts." Það er m.ö.o. niðurstaða fjmrn. að aðstæður séu að öllu leyti mjög hliðstæðar því sem gerist í söluskattskerfinu og þess vegna þurfi engu minna eftirlit með þessu kerfi en hinu og það sem kallað er sjálfseftirlit, sem er athyglisvert orð, virðisaukaskattskerfisins sé ekki betra en svo að þetta sé mjög svipað og söluskattskerfið. Ég verð að segja það eins og er, herra forseti, að ég hef engin rök heyrt sem sannfæra mig um að virðisaukaskattskerfið hljóti að skila sér betur en endurbætt söluskattskerfi. Ég hef engin rök heyrt fullgild í þeim efnum. Ég tek það fram að ég er reiðubúinn til að taka við rökum og fallast á þau ef menn geta bent mér á efnisleg rök í þessu efni. Það er ljóst að innheimtuaðilum virðisaukaskatts fjölgar stórkostlega frá því sem er í söluskatti. Söluskattinn borga nú um 10 þús. greiðendur, en virðisaukaskattinn 22 500. Á bls. 28 í grg. frv. er farið rækilega yfir með hvaða hætti greiðsla virðisaukaskattsins gengur fyrir sig frá hrávöruframleiðanda til framleiðanda, frá framleiðanda til heildsala, frá heildsala til smásala. Það sem vantar í þessa töflu eru upplýsingar um hversu margir greiðendur eru á hverju stigi virðisaukaskattsins. Ég hef leyft mér að giska á að greiðendur virðisaukaskattsins á lokastigi séu a.m.k. jafnmargir og greiðendur söluskattsins eru í dag, þ.e. á bilinu 10-12 þús. eða svo. Ég held að það sé ekkert auðveldara að sjá fram úr því að þessir 12 þús. aðilar greiði betur virðisaukaskatt en þeir greiða núna söluskatt. Auðvitað er upphæðin sem þeir eiga að greiða lægri en nú í söluskattinum, en að skilin verði hlutfallslega betri þarna en nú er á ég eftir að sjá að geti orðið. Það hefur verið talað um að hver aðili virðisaukaskattskerfisins passi upp á annan. Vonandi er eitthvað hæft í því. En þá er líka hitt til, ég ætla ekki að segja góð heldur gamalkunn staðreynd úr þjóðlífi Íslendinga, að menn eru býsna seigir við að hjálpast að við að losa hvor annan við skattstofninn svo að ég taki pent til orða. Þetta gerist í þjónustunni í stórum stíl þar sem báðir aðilar í söluskattinum, bæði viðskiptamaðurinn og sá sem þjónustuna innir af hendi, sameinast um að sleppa söluskattinum vegna þess að þeir eiga sameiginlega hagsmuni af því að losna við hann á einhverju stigi. Þannig hefur það verið og það er ein ástæðan til að menn eru að tala um að laga þetta kerfi. En skyldi það ekki líka geta verið þannig að menn á einhverjum stigum vildu hjálpast að við að sleppa líka við virðisaukaskattinn? Ég hygg að fljótlega gæti sú orðið raunin og kannske er það rétt sem Guðmundur Bjarnason, hv. 6. þm. Norðurl. e., sagði úr þessum ræðustól fyrir nokkrum vikum: Kannske er nauðsynlegt fyrir ríkið að finna upp nýtt skattkerfi á tíu ára fresti, að þegar búið er að finna á því öll götin og smugurnar verði að endurnýja það alveg upp á nýtt til þess að það sé í rauninni brúklegt til að skila tekjum í ríkissjóð. Mér finnst reyndar að í grg. með frv. komi fram mismunandi upplýsingar um það hvað hin bætta innheimta gæti gefið og það er dálítið óþægilegt þegar maður er að fara yfir mál af þessu tagi að hlutum skuli ekki bera 100% saman í grg. jafnþýðingarmikils máls og hér er á ferðinni. Ég ætla að nefna um það eitt dæmi: Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að fækka uppgjörsdögum úr 12 í 6 á ári. Það er talið að tekjulækkun ríkisins af þessum ástæðum á fyrsta ári virðisaukaskattsins verði 8-9% af virðisaukaskattinum, vegna tilfærslu í tíma. Með þessu móti tapar ríkissjóður verulegum fjármunum, milli 8 og 9% af 18 milljörðum á fyrsta árinu. Þetta eru 11,5 milljarðar sem menn eru að tala um, mér sýnist þetta reyndar vera 1,6 milljarðar króna. Síðan segir í grg. frv.: "Á móti koma væntanlega áhrif af bættri innheimtu." En annars staðar í grg. segir að bætt innheimta skili 400 millj. kr. Hvor talan skyldi vera rétt og hvor vitlaus? Þær eru það örugglega ekki báðar. Ég hef satt að segja enga trú á því að virðisaukaskatturinn skili sér einum og hálfum milljarði betur en söluskatturinn strax í upphafi. Mig minnir reyndar að í þeirri nefnd, sem fjallaði um skattsvik og skilaði áliti fyrr á þessu ári, hafi verið gert ráð fyrir því að undanskot undan söluskatti væru 1,2 milljarðar króna, heildarundanskot undan söluskatti. Og ég hafði skilið það svo að menn teldu að virðisaukaskatturinn gæti gefið betri innheimtu sem næmi eins og þriðjungi af þessari tölu í fyrstu lotu, án þess að ég hafi nokkurn tíma séð neinar sannanir eða óyggjandi röksemdir fyrir því að svo geti orðið, enda geta menn kannske ekki framleitt slíkar röksemdir eða birt þær vegna þess að hérna er náttúrlega ekki á vísan að róa í öllum efnum. Alla vega er ljóst að á fyrsta ári virðisaukaskattsins mun vanta upp á greiðslustöðu ríkisins ca. 1500 millj. kr. og það munar um minna. Ég nefni þetta hér vegna þess að mér finnst nauðsynlegt að ítreka nauðsyn þess að plagg eins og grg. með frv. til laga um virðisaukaskatt sé nákvæmt og rétt þannig að maður lesi sömu hlutina út úr grg. Þessu frv. og framkvæmd þess fylgir mikil skriffinnska og það er lítið gert úr henni í orðum fjmrh. Það er svo skrýtið með Sjálfstfl. að þegar hann er í ríkisstjórn er honum alveg sama hvað skriffinnskan eykst og hann er tilbúinn til þess að kaupa heilu spítalana og bæta við báknið bara ef hann situr í ríkisstjórn, eins og ekkert sé. Og eins er það með þetta mál. Það er stórkostleg aukning á skriffinnsku ríkisins sem fylgir því að taka upp virðisaukaskatt. Reynt er að draga úr því í ræða fjmrh. áðan en ég er auðvitað sannfærður um að það hlýtur að þýða stórkostlega aukningu skriffinnsku að taka upp þetta kerfi, greiðendunum fjölgar og allt það. Þetta er dýrara fyrir ríkið. Hvergi í þessum útreikningum er gert ráð fyrir auknum kostnaði fyrir ríkið á skattstofum eða annars staðar þar sem um þessi mál verður fjallað. Ég held að það sé nauðsynlegt að átta sig á þessu atriði, hvað þessi skriffinnska þýðir í kostnaði fyrir ríkið. Ég get út af fyrir sig látið það koma fram til að láta menn njóta sannmælis að öllu leyti að ég er auðvitað sem félagshyggjumaður og sósíalisti ákaflega ánægður með það að menn fari að fylgjast betur með rekstri fyrirtækjanna í landinu. Mér þykir vænt um að þeir fjármálaráðuneytismenn skuli átta sig á því undir forustu formanns Sjálfstfl. Hitt er auðvitað alveg ljóst að skriffinnsku má ekki auka aðeins til þess að fjölga störfum hjá ríkinu. Skriffinnska verður að hafa einhvern tilgang, að vera með skilvirkara og betra skattakerfi og hagkvæmara líka frá sjónarmiði ríkisins og þjóðarinnar í heild. Ég gagnrýni það að ekki skuli hafa komið fram upplýsingar um það hvað þetta kerfi kostar en það kostar örugglega tugi milljóna kr. frá því sem er í núverandi kerfi. Þetta virðisaukaskattskerfi þýðir aukna skriffinnsku en ekki bara vegna innheimtunnar heldur líka vegna endurgreiðslnanna sem ætlunin er að taka upp og sýnast vera óhjákvæmilegar ef menn fara með þetta í gegnum þingið sem ég efa nú að verði gert því það er stutt eftir af þessu þingi. M.a. er gert ráð fyrir því að virðisaukaskattur leggist á vinnu á byggingarstað en það mun hækka verð á nýbyggðu íbúðarhúsnæði um 5-7% að mati frv. Það þýðir að íbúð sem kostar 3 millj. kr. hækkar um 150-210 þús. kr. samkvæmt þessu og það er ekki gert ráð fyrir því í þessu að lánin hækki út á þetta. Það á að endurgreiða þessa upphæð. Ég satt að segja hef ekki séð neinar tillögur um það hvernig á að koma þessu endurgreiðslukerfi fyrir til húsbyggjenda, hverjir eiga að fá þetta endurgreitt og hverjir eiga að annast endurgreiðsluna. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að betri upplýsingar komi fram um það. Hér er um að ræða að mínu mati kerfi sem getur verið klúður í framkvæmd, erfitt og flókið og jafnvel getur það kallað á mismunun á milli einstaklinga. Ég ætla þessu næst, herra forseti, að víkja nokkrum orðum að millifærslunum sem eru í grg. Það er fyrst til að taka að ég er þeirrar skoðunar almennt að millifærsluhlutverk ríkisins megi vera mikið víðtækara en það er nú. Ég er ekki sammála þeim sem telja það höfuðverkefni íslenskra stjórnmála að skera niður þjónustu ríkisins. Ég er ekki sammála þeim sem sjá pólitískan metnað sinn helstan í því að keyra niður tölur ríkisins sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Hins vegar er ljóst að þessar tillögur þýða aukin ríkisumsvif sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, nettóaukningu ríkisumsvifa frá því sem nú er. Þetta birtist með þeim hætti í fyrsta lagi að niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum á að auka um 950 millj. kr. Ég tel reyndar að það séu verulegar líkur á að þessar niðurgreiðsluhugmyndir yrðu lækkaðar mjög fljótlega og hæstv. fjmrh. opnaði reyndar fyrir það í ræðu sinni áðan. Ég tel að það sé ekki á vísan að róa fyrir neytendur eða landbúnaðinn að þessar niðurgreiðslur verði varanlegar með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir og þess vegna væri að mínu mati eðlilegra að setja það inn í frv. um virðisaukaskatt, ef að lögum verður, að þennan skatthluta eigi að endurgreiða af tekjum af virðisaukaskatti þannig að það sé ekki slitið á milli eins og gert er ráð fyrir í frv. eins og það hér liggur fyrir sem byggist á því að landbúnaðarvörur hækki í verði um 24%. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að tollar og vörugjöld af innfluttum matvælum og innlendum falli niður, upp á 550 millj. kr. Þetta er ekki aukning á millifærslum ríkisins heldur tilfærsla frá því sem er. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að hækkun húshitunarkostnaðar verði niðurgreidd um 450 millj. kr. og mig vantar alveg upplýsingar um það, herra forseti, og óska eftir að fjmrh. geri grein fyrir því í þessum umræðum: Á hverju er þetta byggt? Hvernig er þessi niðurgreiðsla hugsuð? Hverjir fá hana og hvert fer hún? Það er býsna athyglisvert að á sama tíma og ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að hækka orkuverð í landinu um 600 millj. kr. með sérstökum orkuskatti nú um áramótin er hér verið að tala um niðurgreiðslur á húshitunarkostnaði upp á 450 millj. kr. sem á að koma til framkvæmda um þar næstu áramót. Ég óska eftir nánari upplýsingum um þetta atriði og jafnframt nota ég tækifærið og spyr hæstv. fjmrh.: Hvað er að frétta af þessu orkuskattsmáli? Hvar er það á vegi statt? Er ekki ætlunin að leggja hér inn frv. um það efni? Byggist ekki fjárlagafrumvarpið á því? Hvað tefur? Hvernig stendur á því að ríkisstjórnin kemur ekki þessu frv. frá sér? Það er auðvitað eins og annað. Það er ekki sauðast við að koma inn málum í þingið á eðlilegum tíma og allt fer í hönk þegar á að fara að afgreiða þau á handahlaupum síðustu dagana fyrir jólin. Hvar er þetta orkufrumvarp? Eru menn kannske hættir við það og er komið eitthvað annað í staðinn? Í fjórða lagi er gert ráð fyrir því að barnabætur hækki skv. grg. frv. um 525 millj. kr. Það kann að vera rétt að þessi hækkun slétti útreikninginn hjá hjónum með tvö börn en það er ljóst að þessi hækkun dugir ekki til að slétta út reikninginn hjá einstæðum foreldrum eins og ég sýndi fram á áðan. Barnabætur munu á næsta ári vera áætlaðar um 1,7 milljarðar kr. Hér er um að ræða hækkun á barnabótum í kringum 30%. Ég held að óhjákvæmilegt sé að spyrja líka hvaða hugmyndir eru um útfærslu á þessu atriði. Er ætlunin að barnabætur og barnabótaauki hækki jafnt og hlutfallslega? Þetta skiptir máli og það er ekki hægt að láta umræðu fara fram um þetta mál öðruvísi en að upplýsingar um það liggi fyrir. Þá er gert ráð fyrir að elli- og örorkulífeyrir hækki um 4%, upp á 175 millj. kr., og ég vil inna hæstv. fjmrh. eftir því einnig hvernig sú útfærsla er hugsuð af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er nauðsynlegt að fá um það upplýsingar við þessa umræðu. Ég sé ekki betur, herra forseti, en að hér sé um að ræða tiltölulega mjög lága upphæð og það skiptir auðvitað máli í þessu efni hvort hún er til að hækka elli- og örorkulífeyri, þ.e. grunnlífeyri eða er hún til að hækka tekjutryggingu eða er hún til að hækka hvort tveggja? Upplýsingar óskast um það með hvaða hætti þessi upphæð er ákveðin. En niðurstaðan verður sú að nettó millifærsla ríkisins eykst um 2100 millj. kr. Það sem Sjálfstfl. kallar yfirleitt "ríkisumsvifin", með mikilli fyrirlitningu, eykst um 2,1 milljarð kr. eða um 1,4% af þjóðarframleiðslunni eins og hún er talin vera í dag á verðlagi í lok ársins. Hæstv. fjmrh. tók það fram í sinni ræðu áðan að Sjálfstfl. eða ríkisstjórnin og aðstoðarríkisstjórnin væri til viðtals um breytingu á þessu öllu og ég vildi gjarnan inna eftir því með hvaða hætti menn hugsa sér að koma því á. Hefur það kannske verið rætt innan stjórnarflokkanna hvernig á að skipta þessu, bæði núverandi og tilvonandi? Viðreisnarstjórnin birtist þarna á mynd í DV í gær. Er búið að ganga frá því hvernig á þeim málum verður tekið? Hvað á að eyða miklu í niðurgreiðslur og hvað í annað? Ég er nokkurn veginn sannfærður um það að svörin hjá forsvarsmönnum núverandi og tilvonandi ríkisstjórnar í þessu efni verða þau að þetta sé allt á floti, þessar millifærsluráðstafanir, það sé í raun og veru gjörsamlega óljóst hvernig þessum fjármunum verður varið. Menn eigi eftir að semja um það, "den tid, den sorg", og þegar kemur að því að ákveða fjárlög fyrir árið 1987 er alveg augljóst mál að það verður hjólað í þessar upphæðir nema þær séu bundnar með allt öðrum hætti en hér er gert. Niðurstaða mín, herra forseti, af þessum hugleiðingum er sú í fyrsta lagi að frv. þýðir skattahækkun á láglaunafólk. Ég hef rökstutt það með gildum hætti. Í öðru lagi eru millifærsluráðstafanirnar óákveðnar og óljósar og í þessu sambandi er nauðsynlegt að nefna að í frv. er ekkert ákvæði um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga en hann hefur verið skertur verulega í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það eru ekki tæmandi upplýsingar um það hvernig með hann verður farið og í frv. eru engin ákvæði um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ég hefði talið eðlilegt, ef menn fara fram með þetta á annað borð, að Jöfnunarsjóður sveitarfélaganna kæmi inn í mál af þessu tagi vegna þess að annars er meiri hætta á að framlög til hans verði skert en er nú þegar. Í þriðja lagi nefni ég það í sambandi við þetta frv. að ég tel að innheimtu- og endurgreiðslukerfið verði dýrara en nú er og það sé um að ræða hættu á klúðri í sambandi við endurgreiðslu á byggingarkostnaði. Í fjórða lagi tel ég að ekki liggi fyrir nein óyggjandi rök um að þetta kerfi skili sér betur en söluskattskerfið og reyndar er það svo dapurlegt að í grg. frv. er bersýnilega engin sannfæring fyrir því að virðisaukaskattur skili sér betur en söluskattur. Ég tel, herra forseti, þess vegna að eðlilegasta málsmeðferðin við þetta frv. væri sú að ríkisstjórnin fengi það aftur. Og þá er ég ekki endilega að tala um þessa ríkisstjórn því að hún er bráðum dauð, svo er stjórnarskránni fyrir að þakka. Einhver ríkisstjórn tekur við og ég tel eðlilegt að það verði niðurstaðan á þessu þingi að ákveða að allt tekjuöflunarkerfi ríkisins verði tekið til endurskoðunar - allt. Ég tel að eigi að vinna þannig að því að um það verði sem best samstaða í þinginu og með aðilum vinnumarkaðarins, með stjórn og stjórnarandstöðu hverjir sem hana kunna að skipa. Ég tel það verulegan galla á framlagningu þessa máls að við meðferð þess og undirbúning hefur stjórnarandstaðan ekki fengið neinar upplýsingar aðrar en frv. sjálft á undirbúningsstigum málsins. Og ég tel að þegar um er að ræða tekjustofn upp á 16-18 milljarða kr. sé hann svo stór og þýðingarmikill að það eigi að reyna að stuðla að sem bestri samstöðu um álagningu og innheimtukerfi fyrir þennan mikilvæga stofn. Ég tel að ríkisstjórnin hafi bersýnilega ekki viljað samstöðu um málið nema kannske við Alþfl. Hún hefur bersýnilega ekki viljað samstöðu við stjórnarandstöðuna heldur er málinu slengt framan í hana í frumvarpsformi án þess að hún hafi haft nokkra möguleika til að fylgjast með þessu máli frá degi til dags á undirbúningsstigi. Hér er farið öðruvísi að en hjá hinni borgaralegu hægri stjórn Schlüters í Danmörku þar sem stjórn og stjórnarandstaða, allir meginflokkar danska þingsins, komust að samkomulagi um nýtt kerfi fyrir persónuskatta í Danmörku sem tekur gildi frá og með næstu áramótum, kerfi sem víðtæk samstaða er um og ánægja með bæði meðal stjórnmálamanna og embættismanna. Hér hefur allt öðruvísi verið staðið að hlutunum, verið illa á þeim haldið af hálfu ríkisstjórnarinnar. En það er fleira í þessu efni sem vert er að hafa í huga. Menn eru ekki bara að tala um virðisaukaskatt sem er stórmál. Fyrir liggja í fjmrn. hugmyndir um breytingar á tollalögum. Þessar hugmyndir voru sýndar hér í fyrra en innheimtar með hraði aftur af borðum þm. þegar þær voru búnar að liggja þar í hálfan dag. Hér er um að ræða einn veigamesta þáttinn í tekjuöflunarkerfi ríkisins. Hann er líka til endurskoðunar og líka til endurmats í fjmrn. Fyrir liggja tillögur um betra skattaeftirlit og aðgerðir gegn skattsvikum, m.a. frá nefnd sem starfaði og skilaði áliti á miðju þessu ári. Fyrir liggja róttækar hugmyndir um breytingu á beinum sköttum frá aðilum vinnumarkaðarins þar sem uppi hafa verið hugmyndir um að sameina í einum skatti útsvar, tekjuskatt, gjald í framkvæmdasjóð aldraðra, sjúkratryggingagjald, sóknargjöld og aðra beina skatta og að fella niður frádrætti, taka í staðinn upp afslætti og vera með eina einfalda skattaprósentu. Fjmrh. hefur greint frá því að hann sé að skoða einhverjar svipaðar hugmyndir uppi í fjmrn. og hafi kallað í aðila vinnumarkaðarins til að fylgjast með þeirri vinnu en þessar hugmyndir liggja fyrir og þær eru einn veigamesti hluti tekjuöflunarkerfis ríkisins. Fyrir liggja einnig hugmyndir um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, sjálfstæðar hugmyndir, bæði um útsvar, fasteignaskatta og aðstöðugjöld. Hvar eru þær? Þær liggja fyrir og hafa verið ræddar á vettvangi Sambands ísl. sveitarfélaga. Þetta á að taka með inn í myndina. Fyrir liggja tillögur um samtímaskatt og loforð um samtímaskatt sem taki gildi frá og með 1. janúar 1988. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh.: Telja menn að það sé líklegt að unnt sé að framkvæma hvort tveggja í senn, upptöku virðisaukaskatts og samtímaskatts á sama árinu? Því hefur verið haldið fram mörg undanfarin ár, m.a. af embættismönnum í skattakerfinu, að það væri óhugsandi að þetta gerðist samtímis, þessar tvær róttæku og viðamiklu kerfisbreytingar. Hefur eitthvað breyst í viðhorfum þeirra? Er það vitleysa sem menn hafa verið að halda fram undanfarin ár? Er allt í einu fundin einhver leið, burtséð frá efni málsins en tæknilega, til að framkvæma það að taka upp algjörlega nýtt kerfi óbeinna skatta annars vegar og samtímainnheimtu beinna skatta hins vegar á sama árinu? Ég efast um satt að segja, að þetta geti gengið. Ég hef farið yfir þetta mál rækilega og ég á erfitt með að sjá að þetta geti gengið. Hættan er sú að ef of mikið er lagt á skattakerfið af þessu tagi í einu verði framkvæmdin í skötulíki og niðurstaðan hringavitleysa og óánægja með þær breytingar sem verið er að gera. Og ég bið menn í allri vinsemd að ætla sér af í þessu efni og að láta sér ekki detta í hug að við getum snúið þessum hlutum öllum við svo að segja með einu handbragði á einu og sama árinu. Nei, herra forseti, mín niðurstaða er sú að núna væri eðlilegast að allt skattakerfi ríkis og sveitarfélaga verði tekið til allsherjarendurskoðunar með tilliti til samhæfingar og samstillingar kerfisins og með tilliti til þess að það náist samkomulag aðila vinnumarkaðarins og flokkanna á Alþingi í stjórn og stjórnarandstöðu um skattakerfið sjálft sem er grundvöllurinn undir allri samneyslunni og þjónustu ríkisins. Að vera með skattakerfi sem alltaf hefur verið bullandi ágreiningur um milli stjórnar og stjórnarandstöðu og gagnvart aðilum vinnumarkaðarins kann ekki góðri lukku að stýra. Það hefur í för með sér óheppilegar sviptingar í kringum skattakerfið, skapar óvissu hjá skattgreiðendum, öryggisleysi hjá þeim sem eiga að framkvæma málið og niðurstaðan verður stöðug óánægja með þetta grundvallaratriði, þennan hornstein samneyslunnar í landinu. Ég vil auðvitað leyfa mér að gagnrýna það sérstaklega hvernig ríkisstjórnin hefur sniðgengið stjórnarandstöðuna í sambandi við þetta frv. um virðisaukaskatt. Ég vil einnig gagnrýna það að stjórnarandstaðan skuli ekki kölluð til við umræður um þær kerfisbreytingar á tekju- og eignarskattslögum sem nú eru í gangi. Það er stuttur tími eftir af þessu þingi og það er útilokað að ná í gegnum þingið neinum meiri háttar málum af þessu tagi öðruvísi en að það sé a.m.k. sæmilegt samkomulag um verklagið hér á hv. Alþingi. Samkvæmt yfirlýsingu hæstv. fjmrh. við frágang kjarasamninganna var gert ráð fyrir að lagt yrði fram á Alþingi frv. um skattamálin og samtímaskattinn. Það stendur ekki að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir því að frv. verði samþykkt. Ég vil gjarnan inna hæstv. ráðh. eftir því hvaða hugmyndir hann er með í þessu efni sérstaklega og hvort það er ætlun ríkisstjórnarinnar að reyna að láta afgreiða frv. um þessa róttæku kerfisbreytingu í skattamálum á þessu þingi ásamt frv. um virðisaukaskatt. Og af því að hæstv. félmrh. er kominn í salinn legg ég einnig fyrir hann eina spurningu. Hvar er frv. til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga sem búið er að lofa margoft og hefur verið rætt í Sambandi ísl. sveitarfélaga? Ætla menn kannske líka að fara með það í gegnum þingið, plús frv. til tollalaga sem hér liggur fyrir? Ég hef enga trú á því að það sé ætlun ríkisstjórnarinnar að keyra þessi mál í gegn vegna þess að ég held að það sé óframkvæmanlegt. En það er nauðsynlegt að vita hvort framlagning þessa frv. um virðisaukaskatt er aðeins framlagning eða hvort menn ætla sér að fylgja því eftir að keyra málið fram á þessu þingi. Er þetta forgangsmál eða á að taka það fyrir á eftir tekjustofnum sveitarfélaga og kerfisbreytingu í skattamálum, staðgreiðslukerfi skatta og öllu því? Þessi ríkisstjórn er búin að sitja að völdum síðan vorið 1983 og það er fyrst núna sem hún virðist vera að átta sig á því að það þurfi að gera kerfisbreytingar í skattamálum á Íslandi, á síðasta ári kjörtímabilsins. Það eru miklir afreksmenn sem þarna hafa setið að störfum eða hitt þó heldur. Ég held að það sé nauðsynlegt líka að átta sig á því að ef Alþingi ætlar sér að afgreiða mál af þessu tagi, eins og þetta frv. um virðisaukaskatt, tekur það tíma. Þm. eiga allan rétt á því að vanda afgreiðslu mála. Það hefur aftur og aftur komið fyrir í tíð þessarar ríkisstjórnar að mál hafa verið svo illa unnin í nefndum þingsins, lítt yfirlesin og lítt könnuð að það hefur orðið nauðsynlegt að gefa út bráðabirgðalög eða flytja brtt. strax á næsta þingi vegna þess að málin voru morandi í vitleysum af því að ekki fékkst tóm til þess á þinginu að fara með málin með eðlilegum hætti. Það er ekki aðeins sanngirnismál heldur líka skylda okkar alþm. að fara þannig með mál sem við fáum að meðferð þeirra sé öll hin vandaðasta. Og þegar embættismenn eru búnir að hafa þessi mál í fleiri, fleiri, fleiri mánuði hljóta auðvitað þm. einnig að fá góðan tíma til að fjalla um mál af þessu tagi. Ég lýk máli mínu með því, herra forseti, að segja: Frv. um virðisaukaskatt er mikilvægt mál fyrir þingið. Það snertir stóran hluta tekjustofna ríkisins. Hér er einn af hornsteinum samneyslunnar. Þess vegna á að stuðla að sem víðtækustu samkomulagi um þessi mál, söluskatt eða virðisaukaskatt, tollalög, betra skattaeftirlit, samtímaskatt, tekjuskatta, tekjustofna sveitarfélaga. En að ætla sér að húrra þessum málum hér fram með þeim hætti sem nú virðist ætlunin meira og minna tengslalaust, án þess að augljós tengsl séu á milli málanna, það er fullkomlega gagnrýni vert. Ég teldi þess vegna eðlilegast að Alþingi kysi fljótlega nefnd allra flokka sem ásamt aðilum vinnumarkaðarins færi í þessi skattamál í heild og reyndi að stuðla að sem víðtækustu samkomulagi. Ríkisbúskapur, sem byggist á skattstofnum sem óeining er um, er í stöðugri óvissu. Það geta komið upp vandamál vegna þessarar óeiningar og ríkisstjórnin á ekki að gera sér leik að því að skapa óeiningu og ósætti eins og hún hefur gert í skattamálunum undanfarna daga.



Herra forseti. Vegna ummæla hæstv. fjmrh. á þá leið að þrír stjórnmálaflokkar hafi lýst yfir stuðningi við tillögur um virðisaukaskatt vil ég taka það fram strax í upphafi máls míns að þingflokkur Alþfl. styður ekki þetta frv. Ég hef líka ástæðu til að ætla að því fari fjarri að stuðningur við þetta frv. sé víðtækur innan raða stjórnarflokkanna. Þannig hef ég t.d. ástæðu til að ætla að þeir þm. séu allnokkrir í þingflokki Framsfl. sem geta ekki sætt sig við mörg veigamikil ákvæði í þessu frv. og ég hef reyndar efasemdir um það, þó að ekki séu þær rökstuddar, að það sé ekki einhugur um þessar hugmyndir í þingflokki Sjálfstfl. Í því efni vek ég sérstaklega athygli á því að innan raða atvinnurekenda, einkum þeirra sem eru í forsvari fyrir minni þjónustufyrirtækjum, er verulegur uggur um það hvaða áhrif þetta frv., ef til framkvæmda kæmi, hefði á þær atvinnugreinar. Þetta segi ég strax til þess að taka af allan vafa um afstöðu okkar þingflokks vegna þess að hitt er rétt, að við erum opnir til viðræðna við aðra stjórnmálaflokka um það að taka upp virðisaukaskatt sem slíkan, sem hefur út af fyrir sig nokkra kosti umfram það söluskattskerfi sem við höfum þekkt á undanförnum árum, en þá því aðeins að sú löggjöf fullnægi mjög ströngum skilyrðum. Úr því sem komið er teljum við eðlilegast að endurskoðun skattakerfisins, sem auðvitað er löngu tímabær, verði tekin upp í heild sinni á vegum nýrrar ríkisstjórnar. Alla vega sýnist mér auðsætt að úr því sem komið er verði það ekki á valdi þessa þings að ná þeirri æskilegu samstöðu um þessa heildarendurskoðun sem út af fyrir sig er ef ekki forsenda þá a.m.k. veigamikill þáttur í því að taka upp svo róttækar breytingar á skattalöggjöfinni í heild. Í því efni bendi ég sérstaklega á að það eru augljós rök fyrir því að endurskoða saman lög um tekju- og eignarskatt og um virðisaukaskatt. Vegna þess að það mun ráða allnokkru um það hversu langt við viljum ganga í að aflétta tekjuskatti af launum, hvort ríkisvaldið bætir sér upp tekjumissi sinn við það, með því að halda í allt of háa söluskatts- eða virðisaukaprósentu eða ekki. M.ö.o.: Ef ríkisvaldið við upptöku virðisaukaskatts vill leiða í lög ákveðnar aðgerðir til tekjujöfnunar, sem óhjákvæmilegt virðist að gera, hefur það mikil áhrif á það í hvaða átt tekjuskattsbreytingin verður. Aflétting tekjuskatts af launum með því að hækka skattfrelsismörk í tekjuskatti mjög verulega er auðvitað partur af þeirri tekjujöfnun sem ella þyrfti að grípa til við upptöku virðisaukaskatts. Þess vegna er erfitt að taka afstöðu til annars þáttarins eins út af fyrir sig. Ef spurt er hvers vegna Alþfl. er andvígur þessu frv. er rétt að tíunda þau rök í stuttu máli: Í fyrsta lagi: Prósentuálagningin, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., er allt of há. Það eitt út af fyrir sig veldur því að frv. er með öllu óaðgengilegt. Þessi háa prósenta hefur verðhækkunaráhrif sem leiða til hliðarráðstafana og það er önnur meginröksemdin: Þær hliðarráðstafanir, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. að grípa til, þar sem aðalatriðið er meiri háttar niðurgreiðslur á hefðbundnum landbúnaðarafurðum, eru með öllu óaðgengilegar fyrir þingflokk Alþfl. Við munum undir engum kringumstæðum fallast á þær. Lítum aðeins nánar á fyrstu röksemdina, að skattprósentan sé allt of há, 24%. Rökin fyrir því að hverfa frá núverandi söluskattskerfi eru mörg. Menn segja í fyrsta lagi: Söluskattskerfið er ónýtt vegna þess hve undanþágum hefur verið fjölgað óhóflega á undangengnum árum. Þar af leiðandi er eftirlit allt í molum. Og menn eru yfirleitt á einu máli um það að söluskattsundandráttur sé mjög verulegur. En einmitt vegna þess, hve undanþágusviðið er vítt, hefur skattprósentan sjálf farið síhækkandi og er nú 25%. Ef ætlunin er að reyna að ná einhverju samkomulagi um upptöku virðisaukaskatts verður ein meginforsendan að vera sú, þegar menn taka upp virðisaukaskatt og eru þar með að útrýma undanþágum og víkka út skattskyldusviðið, að skattálagningarprósentan lækki mjög verulega. Ef ríkisvaldið ætlar sér að taka af heildarneyslu sömu tekjur og áður voru í söluskattskerfinu segir það sig sjálft að við upptöku virðisaukaskatts eða undanþágulauss söluskatts mundi verðlag á þeim vörum, sem áður voru undanþegnar skatti, hækka. En þá verður verðlag á þeim vörum, sem áður báru hina háu álagningarprósentu, að lækka að sama skapi. Niðurstaðan er því sú að ef ríkisvaldið ætlar sér ekki að auka heildarskattheimtu af þessu tilefni ættu heildarverðhækkunaráhrifin að vera raunverulega á núlli. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að þurfa að taka 20,9% í virðisaukaskatti, þrátt fyrir víkkun skattsviðsins og afnám undanþága, til þess að halda óbreyttum tekjum. Og því næst er gert ráð fyrir því að auka tekjur ríkissjóðs mjög verulega, á þriðja milljarð, með því að halda prósentunni uppi í 24% og þessum hálfum þriðja milljarði á síðan að verja til niðurgreiðslna og annarra tekjujafnandi aðgerða. Ef ekki er hægt að ná betri árangri en þetta við upptöku virðisaukaskatts spyr maður sjálfan sig: Þrátt fyrir þær fræðilegu röksemdir, sem beita má virðisaukaskatti til stuðnings, umfram núverandi söluskattskerfi, duga þær ekki ef við vegum og metum saman annars vegar þær fræðilegu röksemdir um það að virðisaukaskattur á að vera hlutlaus gagnvart atvinnurekstri, virðisaukaskattur á að vera öruggari í innheimtu þrátt fyrir allt, þær duga ekki út af fyrir sig til þess að vega upp á móti þeim alvarlegu göllum sem í því felast að skattprósentan er svona há. Það eitt að skattprósenta á neysluskatta er svona há hvetur nefnilega mjög eindregið til skattundandráttar. Það er rétt, sem fram kemur aftarlega í grg. með þessum skatti, að menn mega undir engum kringumstæðum ýkja þau rök að virðisaukaskatturinn sé sjálfleiðréttandi í innheimtu. Það er hann ekki. Það verður mjög erfitt, ef menn ætla að taka þetta skattkerfi upp, að ætla að hverfa frá því innan skamms tíma, ef reynslan verður slæm. Við leggjum þess vegna megináherslu á það að virðisaukaskattsprósentan, sem hér er lagt til að tekin verði upp, er allt of há. Við erum hér auðvitað að gera samanburð annars vegar á meingölluðu söluskattskerfi, með mörgum undanþágum, sem við þekkjum og hins vegar á þessu nýja kerfi. Og þá er sjálfgefið að upp vakni spurningin: Er þá kannske eftir allt saman betra að gera róttækar breytingar á óbreyttu söluskattskerfi, ef hægt er að ná þeim markmiðum að söluskattsprósentan verði miklum mun lægri fyrir vikið? Af þessu tilefni langar mig til þess að rifja upp fyrir hv. þm. eftirfarandi: Í svörum þáv. hæstv. fjmrh. við fsp. mínum á Alþingi 6. nóv. 1984, þar sem spurt var um tekjuauka ríkissjóðs ef undanþágur frá söluskatti yrðu afnumdar og hversu mikið mætti lækka núverandi söluskattsálagningu miðað við að ríkissjóður héldi óbreyttum tekjum af söluskatti, komu fram eftirfarandi upplýsingar skv. þingtíðindum. Ef miðað var við að allar vörur, aðrar en endursöluvörur, hráefni, útflutningsvörur og þjónusta, yrðu söluskattsskyldar mundu tekjur ríkissjóðs af söluskatti lauslega áætlað tvöfaldast. Brúttótekjuauki ríkissjóðs hefði skv. upplýsingum fjmrn. orðið nálægt 9 milljörðum kr. á haustverðlagi ársins 1985 miðað við forsendur fjárlagafrv. og miðað við það að ekkert af þessum tekjuauka rynni í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ef gert var ráð fyrir að söluskattur legðist þannig á opinberar framkvæmdir og aðföng samneyslu, þ.e. á ríkisbúskapinn, kom á daginn að um það bil 10% af tekjuaukanum yrði aftur útgjaldaauki fyrir hið opinbera. En ef ríkisbúskapnum yrði í þessum skilningi sleppt, á þeirri forsendu að hann er inn og út, yrði nettótekjuauki við niðurfellingu stærstu undanþágugatanna í óbreyttu söluskattskerfi um 8 milljarðar kr. miðað við þáverandi verðlag. M.ö.o., almenna röksemdafærslan var sú að með því að taka upp undanþágulaust söluskattskerfi væri hægt að komast langleiðina í það að tvöfalda tekjur ríkissjóðs í óbreyttu kerfi, þ.e. í söluskattskerfi, ekki virðisaukaskattskerfi. Enn fremur sagði í svörum fjmrn. við þessum spurningum og nú vitna ég til svarsins orðrétt: "Ljóst er að niðurfelling á ýmsum núverandi undanþáguliðum, einkum á undanþágum einstakra vörutegunda, mun stórbæta möguleika til söluskattseftirlits." Ég endurtek: mun stórbæta möguleika til söluskattseftirlits. "Við afnám tekjuskatts á launatekjur liggur beint við að beina mannafla skattstofa í auknum mæli að söluskattseftirliti. Skilvirkari innheimta vegna einfaldara söluskattskerfis og herts eftirlits mun auka tekjur ríkissjóðs til viðbótar um 2-4 milljarða kr." Þetta vekur upp margar spurningar. Hvernig stendur á því, þegar gert er ráð fyrir því að taka upp skilvirkara kerfi, sem heitir virðisaukaskattur, að áhrif þessa, samkvæmt upplýsingum í grg. frv., eru ekki meiri en hér er talað um? Áhrifin af því að útrýma undanþágum og víkka út skattskyldusviðið, áhrifin af því að kerfið á að vera öruggara í innheimtu og áhrifin af því að eftirlit með innheimtu verður aukið - hvernig stendur á því að menn gera ekki ráð fyrir því, að það auki tekjur ríkissjóðs um meira en 400 millj. kr.? Ég fyrir mína parta trúi því ósköp einfaldlega ekki. Fyrir liggja upplýsingar, varfærið mat í svokallaðri skattsvikaskýrslu hæstv. fjmrh., um skattundandrátt, bæði að því er varðar tekjuskatt og söluskatt. Eins og fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns var gert ráð fyrir því að söluskattsundandráttur væri um 1,3 milljarðar kr. ef ég man rétt. Ég trúi því ósköp einfaldlega ekki að þessar aðgerðir, útvíkkun söluskattssviðsins, afnám undanþága, bætt innheimta og hert eftirlit, leiði ekki til meiri tekjuauka fyrir ríkissjóð í virðisaukaskattskerfi en hér er gert ráð fyrir. Af hverju segi ég þetta? Með vísan til þeirra upplýsinga sem fjmrn. hefur áður lagt fram sem svar við fsp. mínum um tekjuauka ríkissjóðs við afnám á undanþágum í óbreyttu kerfi eru þær rök fyrir því, að unnt sé að lækka álagningarprósentuna í virðisaukaskattskerfi til mikilla muna meira en hér er gert ráð fyrir. Og það er mjög þýðingarmikið atriði, það er beinlínis lykilatriði. Það nær ekki nokkurri átt, ef við ætlum að gera samtímis breytingar á tekjuskattskerfi og neysluskattakerfinu, að ganga út frá því til frambúðar að við búum við neysluskattastig á bilinu 20-30%. Við erum hér að tala um hæsta virðisaukaskattshlutfall í heimi. Ég segi það hreint út að ég vil ekki kaupa fræðilega kosti virðisaukaskatts umfram óbreytt kerfi þessu verði. Ég vil það ekki. Við erum ekki til viðræðu um að taka upp virðisaukaskatt, sem er svona hrikalega hár. Og við vefengjum röksemdir fjmrn. fyrir því að nauðsynlegt sé að halda virðisaukaskattinum í 20-21% til þess að halda óbreyttum tekjum. Við gagnrýnum það að þegar hér er lagt fram frv. af þessu tagi, sem snertir alla einstaklinga í landinu, alla neytendur og alla forsvarsmenn fyrirtækja, skuli ekki vera lagðar fram meiri tölulegar upplýsingar, sem hægt er að meta. Menn eru beðnir að trúa þeim tölum, sem farið er með í grg., jafnvel þótt þær stangist á við aðrar upplýsingar, sem fram hafa komið frá ráðuneytinu. Önnur meginröksemd okkar gegn þessu frv. er sú, að við teljum að það byggi á vanmati á þeim tekjuauka sem ríkissjóður getur ætlað sér við afnám á undanþágum og útvíkkun á skattsviði og hertu eftirliti. Þriðja meginröksemdin er sú, og leiðir af hinu sem þegar er sagt, að verðhækkunaráhrif af þessari háu prósentu eru of mikil. Jafnframt er það mjög gagnrýnisvert að ekki skuli fylgja nánari úttekt, á tölulegum grundvelli, um hvaða áhrif upptaka virðisaukaskattsins hefði á þær atvinnugreinar sem hafa verið undanþegnar söluskatti. Þau áhrif geta komið fram í mjög mismunandi miklum mæli og það er auðvitað alveg óhjákvæmilegt að skoða það, atvinnugrein fyrir atvinnugrein. Það er talað um að virðisaukaskatturinn eigi ekki að leggjast á ferðamannaþjónustu. En hvað með t.d. þann þátt ferðamannaiðnaðarins sem heitir hótel- og veitingahúsarekstur, svo að nefnt sé dæmi? Eða þær spurningar, sem fram komu í máli seinasta ræðumanns, um afleiðingar þess arna á byggingariðnaðinn, byggingarkostnað? Er svo að skilja að endurgreiðslan eigi að ná til þeirra einna sem standa fyrir nýbyggingum? Hvaða áhrif hefur upptaka þessa kerfis að öðru leyti á byggingariðnað og þjónustu, svo sem eins og endurbætur og viðhald? Hvaða áhrif hefur fjárbindingin, sem trúlega verður aukin í þessu kerfi á þeim greinum sem nú verða virðisaukaskattsskyldar en báru ekki söluskatt áður? Það er gagnrýnisvert að upplýsingar um þetta liggja ekki fyrir. M.ö.o., vinnubrögðin til undirbúnings þessu frv. og upplýsingarnar sem fylgja því eru fjarri því að vera fullnægjandi. Það þýðir að þetta frv. hlýtur að verða lengi í vinnslu þingsins. Það þýðir að þingnefndir, sem fá málið til umfjöllunar, hljóta að gera kröfu til að mikill fjöldi forsvarsmanna fyrirtækja verði kallaður til viðræðna við þingnefndir eða leitað verði eftir upplýsingum frá þeim. Þegar af þeirri ástæðu þykir mér líklegt að þetta mál hljóti að verða lengi í meðförum þingsins. Þar af leiðandi er ólíklegt, eins og allt er í pottinn búið, að það geti náðst pólitískt samkomulag milli þingflokka um þær lágmarksbreytingar, sem gera þarf á frv., til þess að það verði afgreitt endanlega á þeim tíma sem eftir lifir þessa þinghalds. Þá er loks að nefna hliðarráðstafanirnar eins og þær eru hér boðaðar. Þessar hliðarráðstafanir byggja á þeirri forsendu að ríkissjóður ætli sér að taka allt í allt 2650 millj. kr. í formi virðisaukaskatts umfram það sem söluskattskerfið hefur skilað ríkissjóði áður og verja til verðlækkunaráhrifa. Í fyrsta lagi með því að verja tæpum milljarði til niðurgreiðslna á hefðbundnum búvörum. Þar með er fokin sú röksemd að virðisaukaskatturinn eigi að vera hlutlaus gagnvart atvinnufyrirtækjum og atvinnuvegum í landinu. Vegna þess að með hliðarráðstöfunum er verið að verja fé til neyslustýringar, til þess að hafa beinlínis áhrif á neysluval, og þar af leiðandi innkaup og markaðsstöðu fyrirtækja. Það er verið að mismuna atvinnuvegum, og er auðvitað megingalli. Um þetta er einfaldlega það að segja að þingflokkur Alþfl. mun undir engum kringumstæðum fallast á þessa aðferð. Í annan stað er gert ráð fyrir því að tollakerfið verði einfaldað og lækkað og vörugjöld verði felld niður. Það er út af fyrir sig góð ráðstöfun og réttmæt og kemur t.d. til álita, að því er varðar áhrif virðisaukaskatts á byggingariðnaðinn, hvort ekki er hægt að ganga mun lengra í þá átt fremur en að taka upp þá tillögu sem hér er gert ráð fyrir, sem er endurgreiðsla vegna húsnæðisliðarins, hugsuð sem endurgreiðsla á fermetra íbúðarhúsnæðis upp að tilteknu hámarki. Samkvæmt okkar upplýsingum hefur sú aðferð, þar sem hún hefur verið reynd, gefist illa. Virðist þá vera nærtækara bæði í þessu tilviki og almennt að ganga lengra í lækkun tolla á ýmsum hátolluðum vörum, þar á meðal t.d. hátolluðum byggingarvörum, svo sem eins og baðherbergisáhöldum, eldhúsbúnaði og fleira af því tagi. Röksemdir okkar fyrir því að við getum ekki fallist á þetta frv. eru því þessar upp að telja: 1. Vegna þess að skattprósentan er allt of há. 2. Vegna þess að við tökum ekki trúanlegan talnagrundvöll frv. um það að ekki sé unnt með bættri innheimtu og niðurfellingu á undanþágum að tryggja ríkissjóði þegar af þeirri ástæðu meiri tekjur, þannig að unnt sé að lækka prósentuna og um leið draga úr verðhækkunaráhrifum. 3. Vegna þess að við teljum mikið vanta á að við höfum í höndunum nægilegar upplýsingar um áhrif virðisaukaskattsins á þau fyrirtæki, einkum smærri fyrirtæki í þjónustugreinum, sem nú verða skattlögð í virðisaukaskattskerfi en voru það ekki í söluskattskerfi. Okkur skortir beinlínis sérstakar úttektir á atvinnugreinum og stöðu fyrirtækja, áhrifum skattsins á samkeppnisstöðu og afkomu. 4. Vegna þess að hliðarráðstafanirnar eru af því tagi að við getum ekki fellt okkur við þær. Heildarniðurstaðan er sú, úr því sem komið er, að það verkefni bíður nýrrar ríkisstjórnar að taka skattakerfið í heild til allsherjarendurskoðunar. Fyrst og fremst með þeim rökum að það hefur áhrif hvað á annað, hvað gert er í endurskoðun á tekjuskattskerfinu, og hvað gert er í endurskoðun á söluskattskerfinu. Það er raunverulega ógerningur, út frá málefnalegum rökum, að taka endanlega afstöðu til annars, án þess að hitt sé þekkt stærð. Að því er varðar hliðarráðstafanir vil ég bæta því við að það er augljóst mál, hvort heldur við tökum upp virðisaukaskatt eða undanþágulítinn almennan söluskatt, að þá er óhjákvæmilegt að grípa til hliðarráðstafana. Ef við stöldrum við fyrri hugmyndina, undanþágulítinn söluskatt, þá er það augljóst mál að jafnvel þótt söluskattsprósentan yrði mjög lág, þá yrðu verðhækkunaráhrif á þeim vörum og þeirri þjónustu, sem áður var undanþegin söluskatti. Þetta þarf auðvitað að bæta almenningi upp, neytendum, og þá ekki hvað síst barnafjölskyldum, með öðrum hætti. Um það gildir sú almenna skoðun okkar að þá á að beita skattakerfinu í heild sinni til tekjujöfnunar; ekki með því að veita sífellt fleiri og fleiri undanþágur eða frádrætti, og eyðileggja þar með skilvirkni kerfisins, heldur með því að verja hluta af skatttekjunum til útgreiðslu til þeirra hópa sem þyngstar byrðar bera og þurfa mest á tekjujöfnunaraðgerðum að halda: Til þess að draga saman þessar niðurstöður. Við þurfum í báðum tilvikum að beita tekjujafnandi aðgerðum. Þær þurfa hins vegar að fullnægja því skilyrði, að þær eiga ekki að þjóna undir sérhagsmuni. Þær eiga ekki að vera sértækar. Þær eiga að byggjast á útgreiðslu á mjög rausnarlegum barnabótum til barnafjölskyldna og verulegri hækkun á bótagreiðslum almannatrygginga, einkum og sér í lagi til ellilífeyrisþega. En þær eiga ekki að vera í því formi að skekkja neysluval og stýra fjármagni þannig milli atvinnugreina. Enda væri það beinlínis í hrópandi mótsögn við meginrökin fyrir upptöku virðisaukaskatts, sem eru þau að hann á einmitt að bæta fyrir annmarka söluskattskerfisins, uppsöfnunaráhrifin, og það að hann er ekki hlutlaus, að því er varðar efnahagsleg áhrif milli atvinnugreina. Herra forseti. Ég get látið máli mínu lokið að svo stöddu. Ég endurtek það að þingflokkur Alþfl. getur ekki sætt sig við þetta virðisaukaskattsfrumvarp. Til þess að við getum fallist á upptöku virðisaukaskatts þyrfti að gera á því svo róttækar breytingar að það má heita að það þyrfti að semja nýtt frv. - Fundarhlé.



Herra forseti. Ég vil ræða hér lítillega þetta frv. til laga um virðisaukaskatt sem er nú til 1. umr. í deildinni. Frv. felur í sér gjörbreytingu á skattheimtu á vegum ríkisins og kæmi til með, ef yrði að lögum, að hafa víðtæk áhrif í þjóðfélaginu. Söluskattskerfið sem nú er við lýði hefur þótt gallað að ýmsu leyti, m.a. talið um of auðvelt að svíkjast undan því og einnig að gæti uppsöfnunaráhrifa í því kerfi. Þó telst það afla ríkinu um 40% tekna sinna eða um 15,5 milljarða kr., en framteljendur í því kerfi eru um 10 þúsund. Starfsmenn sem sinna skattheimtu eða öðru starfi varðandi söluskatt eru nú 35. Virðisaukaskattur er talinn leggjast jafnar á atvinnuvegina, einkum að minna gæti uppsöfnunar á útflutningsvörur sem þá eru taldar verða samkeppnishæfari á erlendum mörkuðum. Framteljendur í því kerfi verða um helmingi fleiri, eða 22 500 og eru ætlaðar tekjur af innheimtu þessa skatts um 17,75 milljarðar, auk sérstaks tekjuauka, sem er ætlaður til kominn vegna bættrar innheimtu og mun verða um 400 milljónir. Heildartekjur af þessum skatti munu því áætlaðar um 18,15 milljarðar. Þeim mismun sem verður á innheimtu söluskatts og virðisaukaskatts, um 2,65 milljörðum, er síðan ætlað að verja til hliðarráðstafana til að draga úr áhrifum virðisaukaskattsins, með hækkun barnabóta og lífeyrisbóta, niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar, afnámi tolla og vörugjalds af matvælum og aukinni niðurgreiðslu af búvöru. Talið er að innheimta virðisaukaskatts sé skilvirkari en innheimta söluskatts. En sú innheimta skeður ekki af sjálfu sér því að jafnframt því að áætlað er að koma á virðisaukaskatti þarf að auka starfslið skattheimtunnar af þessu tilefni um helming, úr 35 í 70 starfsmenn. Menn telja að erfiðara muni reynast að svíkjast undan virðisaukaskatti en söluskatti, en engar sönnur eru fyrir því að svo verði. Virðisaukaskattur var fyrst áætlaður um 25% en skattprósentan var síðan lækkuð úr 25 í 24% eftir ábendingar bæði frá Þjóðhagsstofnun og fulltrúum atvinnulífsins. Stærri hluti virðisaukaskattsins er innheimtur beint af einkaneyslunni en hingað til hefur verið um söluskattinn. En um 85% neyslunnar eru skattlögð samkvæmt virðisaukaskatti miðað við 72% skattlagningu í núverandi söluskattskerfi. Skattlagning aðfanga og atvinnuvegafjárfestingar hverfur hins vegar að mestu, þannig að um 3% af skattinum verða innheimt af aðföngum í stað 14% nú. Þetta er því fyrst og fremst skattur sem neytendur greiða, þ.e. einstaklingarnir og heimilin, en ekki atvinnuvegirnir eða fyrirtækin. Stærsti gallinn við virðisaukaskattinn, að mínu mati, er sá að hann leggst á ýmsar neysluvörur almennings sem nú eru undanþegnar söluskatti, t.d. matvæli. Þetta mun koma sér afar illa fyrir margar fjölskyldur og einstaklinga í landinu, einkum og ekki síst þá sem nú eiga að lifa af 26 500 kr. á mánuði samkvæmt nýjustu kjarasamningum. Meðal þeirra hliðarráðstafana sem nefndar hafa verið og framkvæma á fyrir það umframfé sem fæst með virðisaukaskatti er niðurgreiðsla búvara, a.m.k. fyrst í stað. Öll önnur matvæli en búvörur munu hækka um 14%. Meðaltalshækkun á matvælum, þegar tekið er tillit til niðurgreiðslu á búvörum, verður samt 10,5%. Það vekur sannarlega áhyggjur vegna þeirra einstaklinga og fjölskyldna sem lægst laun hafa og þyngsta framfærslu. Talið er enn fremur að verðlag á annarri einkaneyslu lækki lítillega þannig að hækkun framfærsluvísitölu mun verða um 1,2% þegar á heildina er litið. Heildarframfærslubyrði er talin hækka um u.þ.b. 0,5% að meðaltali hjá fjölskyldum en ætlunin er að koma til móts við barnafjölskyldur með hækkun barnabóta. Hliðarráðstafanir sem ætlað er að fylgi þessu frv. eru að sjálfsögðu millifærslur á vegum ríkisins. Sama máli gegnir um breytingu yfir í virðisaukaskatt frá söluskatti. Hún er líka millifærsla á skattheimtu og skattbyrði á vegum ríkisins, þ.e. skattheimta er þyngd á einstaklinginn og t.d. einstæða foreldra. Breyting frá söluskattskerfi yfir í virðisaukaskatt er sannarlega umfangsmikil aðgerð sem menn hafa skiptar skoðanir á, jafnt innan stjórnarflokkanna sem utan þeirra. Málið þarf því að fá verulega ítarlega umfjöllun og góðan tíma. Margir telja að slíkt kerfi eigi ekkert erindi með svo lítilli þjóð sem okkar jafnvel þó að það nýtist vel meðal annarra stærri þjóða. Kvennalistinn getur ekki stutt þetta frv. í núverandi mynd. Og við teljum reyndar að á því þurfi að gera svo gagngerar grundvallarbreytingar áður en við gætum samþykkt það að til þess vinnist vart tími á þessu þingi sem er álitið verða stutt og er þar að auki komið að þinglokum fyrir jólahlé. Við áskiljum okkur að sjálfsögðu rétt til að gaumgæfa málið við nánari umfjöllun þess í nefnd, svo og allar breytingar sem fram kunna að koma. En við höfum miklar efasemdir um málið í núverandi búningi og þá einkum vegna þess sem ég hef áður talið, þ.e. um er að ræða aukinn skatt á láglaunafólk og einstaklingana. Þær hliðarráðstafanir, sem koma eiga til móts við aukna skattbyrði einstaklinganna og fjölskyldnanna og draga úr áhrifum skattsins, eru engan veginn tryggðar, né heldur er fyllilega ljóst að þær dragi nægilega úr áhrifum hans. Ekki virðast þau rök sem lögð eru fram til réttlætingar virðisaukaskatti vera nægilega trygg eða veigamikil til að vega upp á móti þessum stóra galla. Það er t.d. ekki víst að þetta kerfi leiði til betri innheimtu þrátt fyrir það að frumvarpshöfundar telji kerfið hafa sjálfvirkt innheimtuöryggi. Og fjölgun skattheimtumanna um helming, úr 35 í 70, gæti fullt eins vel nýst til að endurskoða og endurbæta núverandi söluskattskerfi, fremur en að gera þessar grundvallarbreytingar sem hér eru áformaðar. Kvennalistinn hefur eins og aðrir stjórnarandstöðuflokkar ekki haft tækifæri til að fylgjast með undirbúningi og gerð þessa umfangsmikla máls og hefur því haft lítinn tíma til að gera sér grein fyrir öllum áhrifum sem þessi viðamikla kerfisbreyting gæti haft. Ég vil átelja þessi vinnubrögð, og hefði verið lýðræðislegra og því réttlátara, ekki síður en skynsamlegra, að hafa stjórnarandstöðuna með í ráðum í svo veigamiklu máli. Við munum því taka okkur eðlilegan tíma til umhugsunar um þetta mál, enda getur stjórnin ekki ætlað sér að kasta höndum til jafnróttækra breytinga og þetta frv. boðar. Hún hlýtur að vilja einhug þm. ef til slíkra breytinga kæmi. Ég vil endurtaka það að við álítum ekki að þetta frv. hafi neinn möguleika á því að komast í gegn á þessu þingi, heldur hljóti það að þurfa að bíða næsta þings vegna þess hve seint það kemur fram og hve mikils tíma það þarfnast til umfjöllunar áður en möguleiki væri á að samþykkja þessa róttæku breytingu.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér ekki mikil þörf á því að víkja að þeirri gagnrýni sem hér hefur komið fram. Hún er ekki veigamikil eins og hún hefur verið rökstudd hér í umræðunni eða af hálfu talsmanna stjórnarandstöðunnar. Ég tel þó rétt að víkja að einstökum atriðum. Hv. 3. þm. Reykv. vék að því í upphafi ræðu sinnar að ég hefði tekið fram að þrír flokkar væru sammála því að taka upp virðisaukaskatt. Þar vísaði ég til þess að ríkisstjórnin er sammála um það, og stjórnarflokkarnir, að leggja þetta fram og að Alþfl. hefur nýlega gert um það ályktun. Ég hefði auðvitað átt að minnast á það að fyrrv. ríkisstjórn gerði einnig um þetta samþykktir en Alþb. átti aðild að þeirri stjórn. Ég tók það að vísu fram í upphafsræðu fyrir þessu máli að fjmrh. fyrri ríkisstjórnar hefði hafið það verk sem hér er lagt fram og hefur verið unnið að síðan og auðvitað tekið heilmiklum breytingum á þeim tíma. En óneitanlega er það staðreynd sem fyrir liggur að það var hv. þm. Ragnar Arnalds sem á sínum tíma sem fjmrh. hóf þetta starf. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens segir svo, með leyfi forseta: "Athugað verði að breyta söluskatti í skatt með virðisaukasniði innan tveggja ára." Nú er ég ekki í færum um að dæma nákvæmlega um það hvað átt er við þegar þannig er tekið til orða að tala um "skatt með virðisaukasniði". Það má sjálfsagt teygja það svolítið og toga og ég ætla ekki að fullyrða um það hver hafi verið hugur þeirra sem þann texta sömdu. Hitt er ljóst að fjmrh. þeirrar ríkisstjórnar, hv. 3. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, túlkaði þetta á þann veg að hann fól sérstakri nefnd að semja frv. um virðisaukaskatt og það er upphaf þess máls sem við erum nú að ræða í dag. Á þeim tíma þótti málið vera svo brýnt, að hverfa frá söluskatti og taka upp nýtt kerfi, virðisaukaskatt eða skatt með virðisaukasniði, að talið var nauðsynlegt að gera það innan tveggja ára þegar sú ríkisstjórn var mynduð árið 1980. Það er nauðsynlegt að hv. 3. þm. Reykv. hafi þetta í huga í umfjöllun sinni um þetta mál og minnist þess. Hann ræddi um nauðsyn samstöðu og samvinnu um málið og því fremur sem Alþb. átti þannig svo drjúgan þátt að upphafi málsins eins og hér hefur verið rakið, þá er eðlilegt að ætla sem svo að þeir Alþýðubandalagsmenn séu í alvöru tilbúnir til slíks samstarfs. Ég er fyrir mitt leyti mjög fús til þess að í þeirri nefnd sem um málið fjallar sé haft fullt samstarf og samráð við stjórnarandstöðuna. Auðvitað eru fjölmörg atriði í frv. sem þessu sem ræða þarf og vega og meta á hvern veg á að haga. Hliðarráðstafanirnar eru svo auk þess sérstakur þáttur sem við höfum lýst yfir að við viljum gjarnan ræða við aðra aðila, þar á meðal stjórnarandstöðuna, í því skyni að ná sem víðtækastri samstöðu. Hv. 3. þm. Reykv. vék einnig að verðlagsniðurstöðum frv. Hann hélt því fram að með þessu frv. hækkaði allt verðlag um 24% þar sem ekki er söluskattur í dag og benti á að hliðarráðstafanirnar eru ekki hluti af frv. sjálfu. Auðvitað er það svo að hliðarráðstafanir, sem snerta aðra löggjöf eða stjórnvaldsákvarðanir, geta ekki og eiga ekki að vera hluti af frv. sjálfu. En við vildum tryggja með frv. að það væri til fjármagn til þessara hluta og að það kæmi fram með hvaða hætti unnt væri að tryggja það að þessi kerfisbreyting mundi ekki leiða til þess að framfærslukostnaður heimilanna hækkaði óeðlilega mikið. Niðurstaðan af öllu þessu er sú, sem fram kemur í athugasemdum með frv., að með þessum hliðarráðstöfunum og því fjármagni sem þannig er tryggt er unnt að haga málum á þann veg að þegar tekið hefur verið tillit til niðurgreiðslna, tollalækkana og aukningar á barnabótum, þá er fjögurra manna fjölskylda, hjón með tvö börn, heldur betur sett en í núverandi kerfi. Auðvitað kemur þetta svolítið misjafnlega niður en þetta er eigi að síður staðreynd þegar horft er á málið í heild. Það verður þess vegna ekki sagt að þessi kerfisbreyting sé gegn láglaunafólkinu í landinu. Það er þvert á móti verið með ákveðnum hætti að tryggja það að þessi venjulega fjölskylda standi í svipuðum sporum og jafnvel heldur betur en nú. Hv. þm. vék einnig að því að að hans mati væri þörf á jafnmiklu eftirliti, skatteftirliti eftir að þessi skattur væri upp tekinn eins og í söluskattskerfinu. Ég geri ráð fyrir því að þm. séu um það sammála að það sé nauðsynlegt að halda uppi virku skatteftirliti þó að kerfisbreyting sé gerð. Hins vegar er það samdóma álit flestra að með þessu nýja skattkerfi sé það auðveldara og hægara um vik og að það kerfi sé öruggara. Í athugasemdum með frv. segir m.a., með leyfi forseta: "Öryggi virðisaukaskattsins ætti hins vegar að verða meira en söluskattsins, þegar af þeirri ástæðu að margvíslegri óvissu er eytt varðandi skattskyldumörkin og heilsteypt og rökrétt skattkerfi kemur í stað úr sér gengins kerfis. Undandráttur ætti einnig að minnka þar eð aðili, sem dregur veltu undan virðisaukaskatti, kemst ekki hjá því að greiða sjálfur skatt af aðföngum sínum." Þannig hygg ég að umfjöllun hv. þm. um þetta atriði hafi ekki við rök að styðjast. Hv. þm. vék einnig að því að skriffinnska mundi aukast og slík aukning yrði að hafa tilgang í sjálfu sér. Hér hefur verið á það bent að skattskýrslum vegna þessara breytinga þarf ekki að fjölga þó innheimtuaðilum fjölgi vegna þess að uppgjörstímabilum er fækkað og á það hefur verið bent að skattskýrslurnar sjálfar verði einfaldari í sniðum. Eigi að síður fylgir þessu í ýmsum efnum meiri skriffinnska, hjá því verður ekki komist, en að sama skapi má spyrja: Geta menn hugsað sér það að lifa við núverandi söluskattskerfi óbreytt? Og ef þeir vilja breyta því, sjá þeir að það sé unnt að gera án þess að það hafi áhrif á skriffinnsku eða starfsmannahald við innheimtu skattsins? Hér hefur einnig verið bent á að einföldun skattakerfisins í heild sinni kann að leiða til þess að unnt verði að fækka starfsfólki á öðrum sviðum þannig að það er engan veginn víst að það þurfi alla þá 35 menn til viðbótar þegar á hólminn er komið og þegar við höfum tekið jafnframt upp nýtt og einfaldara tekjuskattskerfi. Hv. þm. vék einnig að niðurgreiðslum til húshitunar og hvernig ætti að koma þeim fyrir. Ég hygg að það liggi í augum uppi að það er ákaflega einfalt mál. Það mundi fara til orkufyrirtækjanna sjálfra, það eru tiltölulega fáir aðilar, og kostnaðarhækkunin kæmi því aldrei fram á reikningum notenda. Hann vék einnig að spurningunni um hvort unnt væri að taka upp þessi nýju skattkerfi samtímis, virðisaukaskatt og nýtt tekjuskattskerfi. Það verður verulegt álag á skattkerfið að innleiða þessar grundvallarbreytingar á sama tíma. Hjá því getur ekki farið. Ég hygg hins vegar að menn séu sammála um að bæði þessi kerfi séu úr sér gengin, það sé full þörf og tími kominn til að taka á þessu verkefni og það megi ekki dragast mikið lengur. Um það höfum við heyrt margar ræður á hinu háa Alþingi. Mín skoðun er sú að þó að þetta sé á marga lund erfitt eigi að vera hægt að ná þessu fram, en auðvitað fer það að einhverju leyti eftir því hversu Alþingi vinnst við meðferð og úrvinnslu málsins hér. En að mínu mati er þetta unnt. Hv. 5. þm. Reykv. taldi ekki vera á valdi þessa þings að ná um þetta samstöðu. Það er býsna skrýtin fullyrðing. Hvers vegna ætti þetta þing ekki að geta náð samstöðu um skattamál, um breytingu á óbeina skattkerfinu og beinu skattheimtunni í landinu? Er það allt í einu orðin afstaða Alþfl. að vilja tefja fyrir framgangi þessara mála? Hv. 3. þm. Reykv., sem yfirleitt er viðskotaillur, og flokkur hans fylgir þeirri stefnu að það eru sjaldnast miklar líkur á að unnt sé að ná víðtækri samstöðu með honum, hefur þó lýst því yfir við þessa umræðu að það sé eðlilegt að freista þess að ná sem víðtækastri samstöðu um málið. Ég skildi hans orð á þann veg að hans flokkur væri tilbúinn að leggja eitthvað af mörkum í því efni og fagna því út af fyrir sig. Það kemur mér þess vegna mjög á óvart þegar formaður Alþfl. lýsir því yfir að það sé enginn tími til þess og þetta þing sé ekki í neinum færum til þess að leita eftir því að samstaða náist um þessi mál. Hlýtur þar eitthvað annað að búa að baki en heill hugur varðandi það nauðsynjaverk að koma fram eðlilegum breytingum og nauðsynlegum. Hv. 5. þm. Reykv. tók einnig fram að Alþfl. styddi ekki þetta frv. Öll afstaða Alþfl. í skattamálum er orðin hin kynlegasta og ekki síst að því er varðar óbeinu skattana. Framan af þessu kjörtímabili var það megintillaga flokksins að það ætti að byggja upp söluskattskerfið, afnema allar undanþágur, byggja það kerfi upp á þann veg á nýjan leik. Þetta var eitt höfuðmál Alþfl. og ekki svo lítill gauragangur gerður í ölluin þeim málflutningi. Á flokksþingi Alþfl. núna í haust var snúið við blaðinu í þessu efni og ályktað um að það væri rétt að taka upp virðisaukaskatt. Með leyfi forseta segir svo í ályktun flokksþings Alþfl. um skattamál: "Viðurkennt er af öllum að verulega vanti á að söluskattur skili sér, bæði vegna þess að undanþágur eru margar og algengt er að söluskatti sé hreinlega sleppt í viðskiptum manna á milli. Flokksþingið ályktar því að taka beri upp virðisaukaskatt. Tryggt verði að skatturinn verði ekki til þess að hækka framfærslukostnað heimilanna." Hér er um að ræða mjög ótvíræða ályktun. Flokksþing Alþfl. ályktar að taka upp virðisaukaskatt. Með mjög afdráttarlausum hætti er horfið frá hinni fyrri stefnu. Nú eru ekki liðnar margar vikur frá því að þessi ályktun var gerð og þá kemur formaður Alþfl. upp í ræðustól á hinu háa Alþingi og heldur því fram að nú sé kannske komið svo að það sé eftir allt saman miklu betra að gera breytingar á söluskattskerfinu og hætta að ræða um virðisaukaskatt. Þannig virðist flokkurinn hlaupa frá einni stefnu til annarrar. Í fyrra var það breyting á söluskatti, í haust var það virðisaukaskattur, í desember er það aftur breyting á söluskattskerfinu. Hver verður stefna Alþfl. í janúar, hver verður hún í febrúar þegar flokkurinn hleypur svona fram og til baka? Það er furðulegt hvernig þessum málflutningi er hagað. Hv. 5. þm. Reykv. vék einnig að því að skattprósentan væri að mati Alþfl. of há og Alþfl. væri hugsanlega tilbúinn að samþykkja virðisaukaskatt ef skattprósentan væri miklu lægri. Þá er rétt að lýsa eftir því hvernig á að lækka skattprósentuna. Virðisaukaskattskerfið felur sjálfkrafa í sér að tvísköttun eða uppsöfnun söluskattsins er hætt í kerfinu sjálfu. Það þarf ekki útgreiðslur eða endurgreiðslur. Þegar af þeirri ástæðu skilar hver prósenta ekki því sama og söluskattsprósentan vegna þess að tvísköttun er hætt. Það verður að taka tillit til þessa. Hann vék einnig að því að þetta væri hæsta virðisaukaskattshlutfall í heimi. Nú er það auðvitað rangt. Í þessu sambandi verður einnig að hafa í huga að við erum með tiltölulega lægri tekjuskatt en flestar aðrar þjóðir og þess vegna ekki óeðlilegt að óbeinu skattarnir séu svipaðir eða kannske lítið eitt hærri en hjá öðrum þjóðum. Í Svíþjóð er virðisaukaskatturinn 23,46%, í Danmörku 22%, á Ítalíu til að mynda er hæsta hlutfall 38% og í ýmsum löndum er mismunandi skatthlutfall. Á Írlandi er almenna hlutfallið 25%, en einnig eru lægri hlutföll á ákveðnum sviðum. Þannig fær þessi fullyrðing auðvitað ekki staðist. Ef Alþfl. hefur enn einu sinni skipt um skoðun í þessu efni og vill ræða breytingar á söluskattskerfinu með því að afnema allar undanþágur og lækka skatthlutfallið, hvernig á þá að mæta vanda atvinnuveganna? Nú vitum við að þessar skattundanþágur hafa ekki verið gerðar algerlega út í bláinn. Þær hafa verið gerðar í flestum tilvikum til að reyna að lagfæra það óréttlæti og þá mismunun sem felst í söluskattskerfinu. Hvað á að gera varðandi vörur sem seldar eru úr landi, útflutningsframleiðsluna? Er í hugmyndum formanns Alþfl. gert ráð fyrir að leggja söluskatt þar á? Á að gera það gagnvart útflutningsframleiðslunni eða á að undanþiggja hana áfram? Og ef á að undanþiggja hana áfram, hvernig kemur það við tekjuöflunarhugmyndirnar? Það má þylja upp langa lista um undanþágur. T.d. veiðarfæri. Ætlar formaður Alþfl. að leggja söluskatt á veiðarfæri, á áburð og grasfræ, á eldsneyti fyrir loftför og svartolíu og gasolíu á fiskvinnsluvélar? Ætlar formaður Alþfl. að leggja söluskatt á fiskvinnsluvélar? Það væri fróðlegt að fá þeirri spurningu svarað þegar hann ræðir um hugmyndir sínar um uppstokkun á núverandi söluskattskerfi. Hverju svarar hv. þm. því? Ætlar hann að leggja söluskatt á sjálfvirkar gagnavinnsluvélar? Á að taka þá skattheimtu upp? Vélar og tæki til fiskeldis og fiskræktar. Hvaða hugmyndir hefur formaður Alþfl. um söluskattsálagningu á þessi tæki eða vill hann taka til baka það hagræði sem ákveðið hefur verið að veita þessari atvinnugrein? Þannig mætti auðvitað lengi telja. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að þeir sem eru að tala um að byggja upp söluskattskerfið svari þessu. Hvernig ætla þeir að mæta vanda atvinnuveganna sem hafa fengið undanþágur af þessu tagi? Eða ætla þeir að innleiða hér enn meira ranglæti í skattheimtu með því að leggja söluskatt á alla þessa aðila sem við höfum verið að aðstoða til að styrkja atvinnulífið? Þessu verða talsmenn þessarar kerfisbreytingar að svara. Svo skýtur það svolítið skökku við þegar hv. 5. þm. Reykv. segir að það sé eitt aðalgagnrýnisefnið á virðisaukaskattsfrv. að það leggist virðisaukaskattur á ýmislegt sem núna er undanþegið í söluskattskerfinu, eins og til að mynda hótelrekstur. Þetta færir hv. þm. fram sem eitt aðalgagnrýnisefnið. Í sömu mund er hann að tala um að það sé æskilegt að taka upp og byggja upp gamla söluskattskerfið og afnema allar undanþágur. Hvað meinar hv. þm. með þessu? Hvernig er hægt að koma öllum þessum málflutningi heim og saman? Það er nauðsynlegt að fá á þessu glöggar skýringar. Það eiga að gilda önnur lögmál þegar verið er að tala um söluskattskerfi. Þá á að afnema allar undanþágur. En því er engu svarað, ekki með einu orði, hvernig á að mæta aðstöðu atvinnuveganna. Þegar aftur er farið að ræða um virðisaukaskattinn er talað um að það þurfi að koma á undanþágum fyrir þær atvinnugreinar sem núna eru undanþegnar söluskatti. Allur þessi málflutningur er býsna kyndugur en í samræmi við annað sem frá hv. þm. kemur í umræðum á hinu háa Alþingi og kemur að því leyti ekki á óvart. Ég hygg að það þurfi ekki við þessa umræðu að víkja að fleiri atriðum sem fram hafa komið hjá talsmönnum stjórnarandstöðunnar, en ég ítreka að stjórnarflokkarnir eru vissulega fúsir til að eiga samstarf við stjórnarandstöðuna og samráð við afgreiðslu og umfjöllun þessa frv. Í flóknu máli sem þessu þarf vafalaust að ýmsu að hyggja og það er eðlilegt að freista þess, gera það sem unnt er til að ná sem víðtækastri samstöðu. Ég tek undir þau sjónarmið að það er æskilegt, þegar um er að ræða tekjuöflunarkerfi ríkisins, að um það náist breið samstaða. Því meira traust er á kerfinu og því meiri líkur eru á því að það haldi. Það var vitnað til þess sem gerðist í Danmörku í þeim efnum. Þeir hafa virðisaukaskatt. Það er hluti af þeirra samstöðu að þeir eru ánægðir með virðisaukaskattinn og þeir hafa verið að gera breytingar sem taka gildi um næstu áramót á tekjuskattskerfinu sem að sumu leyti ganga í svipaða átt og við erum að undirbúa hér. Fyrir þessu hefur ríkisstjórn borgaraflokkanna beitt sér og það er fagnaðarefni að einmitt hinir sósíalísku flokkar á Alþingi Íslendinga skuli taka heils hugar undir þessa stefnumörkun. Í Danmörku, af því að þangað var vitnað, tóku sósíaldemókratar þátt í þessu samstarfi. Ég ítreka það enn að ég er fús til að láta á það reyna hvort um þessi mál geti tekist samstarf og að taka þá eðlilegt tillit til sjónarmiða annarra í því efni. En mér þykir ótækt ef menn ætla að hefja þann málflutning að nú verði að skjóta öllu á frest, það liggi nú ekki meira á en svo að bæta tekjuöflunarkerfi ríkisins, og berja í þá bresti að það sé sjálfsagt að fresta því um eitt ár enn. Mér finnst að menn eigi í fullri alvöru að takast á við þetta verkefni og takast á við það á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil fyrst byrja á að svara því sem fram kom hjá hæstv. fjmrh. að hann væri eiginlega kominn með þetta frv. í þingið af því að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens stóð "athuga skal hvort tekinn verður upp skattur með virðisaukasniði í stað söluskatts innan tveggja ára." Í rauninni var ekki hægt að skilja fjmrh. öðruvísi en þannig að hann hafi eiginlega ekki mátt við bindast, hann hafi neyðst til að hlíta þessu kalli örlaganna sem fólst í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens. Ég veit að vísu að formaður Sjálfstfl. metur þá ríkisstjórn mikils og þá sem sátu þar fyrir hönd Sjálfstfl., en staðreyndin er sú að það hefur legið fyrir mjög lengi að það hefur verið áhugi á því, t.d. í iðnaðinum svo að ég nefni dæmi, að tekinn yrði upp virðisaukaskattur. Það er óhjákvæmilegt fyrir mér liggur við að segja hvaða ríkisstjórn sem er og hvaða fjmrh. sem er að skoða mjög rækilega hvort það er vit í því að taka upp virðisaukaskatt. Þegar menn ákveða slíkt þarf það hins vegar ekki að þýða að menn komist endilega að þeirri niðurstöðu að það eigi að leggja á virðisaukaskatt. Það er útúrsnúningur. Niðurstaða okkar varð sú að það væri ekki rétt að leggja á virðisaukaskatt miðað við þá athugun sem við höfðum gert. Ég endurtek hins vegar, ef það gæti orðið til þess að greiða fyrir umræðunni, að þetta mál á að skoða mjög rækilega. En ég ætlast ekki til þess að hæstv. fjmrh. né samstarfsmenn hans noti þessa setningu mína til útúrsnúnings með þeim hætti sem hæstv. fjmrh. hefur hér gert og er raunar býsna algengt að hann geri í sínum málflutningi, rétt eins og hann sé á kappræðufundi í hinum gamla stíl sem við þekkjum báðir frá hinum fyrri árum. Málið er ekki svo. Auðvitað hlutum við á sínum tíma að athuga þetta mál. Niðurstaða okkar varð sú að það ætti að láta þetta liggja. Við fluttum aldrei frv. um að taka upp virðisaukaskatt. En strax og ný ríkisstjórn kom vorið 1983 féllst Framsfl. á það ásamt Sjálfstfl. að það yrði lagt fram frv. til sýnis um virðisaukaskatt. Það var hér til meðferðar, en var síðan sent til ríkisstjórnarinnar aftur. Ég er þeirrar skoðunar að miðað við þær forsendur sem ég hef hér rakið í dag og annað sem fram hefur komið hér, m.a. í fróðlegri ræðu hv. 5. þm. Reykv., sem leggst gegn frv. í núverandi mynd, væri eðlilegt að vísa þessu máli enn þá einu sinni til ríkisstjórnarinnar og að ríkisstjórnin, hver sem hún er, fái þetta mál til meðferðar sem hluta af heildarskattamálum ríkisins, heildartekjuöflunarkerfi ríkisins eins og ég ræddi um áðan. Hæstv. fjmrh. segist vera sammála því að það eigi að hafa sem víðtækasta samstöðu, breiða samstöðu. Ég tek ekkert mark á orðum hans í þessum efnum vegna þess að athafnirnar sýna allt annað. Hann hefur engan áhuga á samstöðu um hlutina. Hann hefur aldrei sýnt í starfi sínu sem fjmrh. að hann hafi minnsta áhuga á samstöðu með stjórnarandstöðunni um eitt eða neitt. Þó að það hafi legið fyrir að stjórnarandstaðan væri tilbúin til að taka þátt í athugun mála hefur hæstv. núv. fjmrh. skellt skollaeyrum við því ævinlega. Það er ekki hægt að tala um slíkt samstarf eftir að frv. er komið inn í þingið. Þá fer það sína leið inn í fjh.- og viðskn. og fær þar venjulega þinglega athugun. Þar er í raun og veru ekki um neitt annað að ræða en að stjórnarandstöðuflokkunum er stillt upp við vegg. Þeir hafa engin tök á að hafa áhrif á málið. Þess vegna er alveg ljóst að yfirlýsingar fjmrh. um vilja til breiðrar samstöðu eru hrein markleysa. Ég benti á í ræðu minni fyrr í dag að nú lægju fyrir ítarlegar hugmyndir um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, bæði útsvar, fasteignagjöld og aðstöðugjöld. Það lægju fyrir hugmyndir frá aðilum vinnumarkaðarins um gerbreytingu á skattakerfinu. Það lægju fyrir í fjmrn. tillögur um breytingu á tollakerfinu. Hér lægju fyrir tillögur um virðisaukaskatt. Ég tel að það væri eðlilegt að allar þessar hugmyndir væru skoðaðar í samhengi. Ég held að það sé alveg hárrétt hjá hv. 5. þm. Reykv. að það er ekki mögulegt fyrir núverandi ríkisstjórn, sem er svo að segja dauð, að taka á þessum málum. Hún hefur engan möguleika til þess. Hún er svo að segja farin frá, svo er stjórnarskránni fyrir að þakka, þannig að hún er svo fullkomlega óburðug í þessum efnum sem frekast getur verið. Hins vegar endurtek ég það, sem ég sagði hér í dag, að ég væri tilbúinn til þess alla vega fyrir hönd míns flokks að taka þátt í því að hér yrði til einhvers konar nefnd á Alþingi með fulltrúum frá öllum flokkum til að fara yfir þessi mál núna og undirbúa að það fari fram allsherjarendurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkisins því að hver sú stjórn sem mynduð verður að afloknum kosningum verður að halda allt öðruvísi á þessum málum en núverandi stjórn. Hún verður að reyna að stuðla að sem víðtækustu samkomulagi stjórnar og stjórnarandstöðu um tekjuöflunarkerfi ríkisins. Tekjuöflunarkerfi ríkisins er hornsteinn félagslegrar þjónustu og samneyslu í landinu og það á að vera starfsskylda hvers einasta fjmrh. að halda þannig á málum að sem víðtækust samstaða geti náðst. Hæstv. fjmrh. talaði um að það væri nauðsynlegt að flýta afgreiðslu á þessu máli og það yrði endilega að verða að lögum á þessu þingi. Ja, mikil lifandis ósköp liggur þessum mönnum allt í einu á, 10. des. 1986, talandi fyrir ríkisstjórn sem var mynduð hérna vorið 1983! Allt í einu vakna þeir upp við vondan draum rétt fyrir kosningar og finna út að þeir verði endilega að breyta þessu kerfi, þeir verði að taka á þessum málum vegna þess að þeir hafa ekkert gert, ekkert aðhafst þennan tíma, hafa ekki sýnt nokkurn minnsta lit á því að Sjálfstfl. vildi breyta því gallaða skattakerfi sem við búum við. Þess vegna eru kröfur fjmrh. um að stjórnarandstaðan afgreiði á handahlaupum þessi mál næstu daga eða vikur, með leyfi hæstv. forseta, það sem heitir á íslensku frekja. Það er ekki hægt að setja mál fram með þessum hætti. Það skulu, herra forseti, vera mín lokaorð í þessari umræðu að sinni.



Herra forseti. Hugmyndir þær sem hæstv. fjmrh. gerir sér um samstarf og samráð eru vægast sagt heldur kyndugar. Kannske birtast þær mönnum í hvað dæmigerðustu ljósi þessa dagana í tengslum við svokallað Borgarspítalamál. Þar er einnig mikið talað um nauðsyn á samstarfi og samráði þrátt fyrir að það mál beri að með þeim hætti að eitthvað á annað þúsund manns, sem starfa við þessa merkilegu stofnun, frétta í fjölmiðlum eða úti í bæ að til standi eða jafnvel að við liggi að það sé búið að skrifa undir samning um að selja stofnunina með manni og mús eins og það er kallað. Ef við lítum á samstarfsviljann í þessu máli skal þess getið að við áttum von á því að þetta mál kæmi til umræðu í byrjun vikunnar. S.l. föstudag, þegar þingflokkur Alþfl. hafði enn ekki séð þetta frv., gerði ég ráðstafanir til að útvega þingflokknum það úr fjmrn. Sú viðleitni bar því miður ekki árangur þannig að við sáum frv. fyrst í þeirri mynd sem það hér liggur fyrir í byrjun vikunnar. Fyrir hendingu óskaði hæstv. fjmrh. sjálfur eftir því að umræðu yrði frestað. Þetta segir allt sem segja þarf um samstarfsvilja og samstarfsóskir. Að nefna síðan í sömu andránni þau vinnubrögð sem viðhöfð voru í danska þinginu af hálfu ríkisstjórnar þar við stjórnarandstöðu varðandi vandaða viðleitni til endurskoðunar á skattakerfi er náttúrlega að bera saman tvennt sem er eins og svart og hvítt. Hér hefur ekki verið uppi neinn samstarfsvilji eða samstarfstilburðir af neinu tagi. Málið er einfaldlega lagt hér fyrir og menn taka afstöðu til þess á þeim grundvelli. Hæstv. fjmrh. spurði: Er nú Alþfl. allt í einu farinn að óska eftir því að endurskoðun skattakerfisins verði tafin? Heyr á endemi! Það er á engan hallað þótt það sé rifjað upp að enginn annar þingflokkur hefur jafnrækilega, jafnoft og jafnsamfellt gagnrýnt gildandi skattakerfi á hinu háa Alþingi. Nægir að vitna í tillöguflutning margvíslegan um það, allt frá tillögum um rannsókn og úttekt á umfangi skattsvika, frumkvæði að því kom frá þessum þingflokki, margvíslegar tillögur um aðgerðir gegn skattsvikum og tillögugerð að öðru leyti um afnám tekjuskatts á almennar launatekjur og tillögur og hugmyndir, reyndar er ofmælt að segja tillögur í formi þskj. um endurskoðun söluskattskerfis, en málflutning í ræðu og riti á Alþingi og á þskj. um það. Það endurspeglar því ekki vilja til tafa þó að því sé lýst yfir að þingflokkur Alþfl. geti ekki fallist á það frv. sem hér liggur fyrir. Ég komst að orði eitthvað á þá leið að ef við ættum að geta veitt því atfylgi að okkar leyti fæli það í sér að það þyrfti að semja frv. upp á nýtt því að það yrði að gera á því svo veigamiklar og róttækar breytingar. Það kann að vera álitamál hvort það er gerlegt og hvort um það getur náðst samkomulag. Ef hæstv. fjmrh. er að segja að hann vilji það til vinna að samkomulag geti tekist milli þingflokka í þessu máli að frv. verði tekið og limað sundur lið fyrir lið og nýtt samið má vel vera að það takist jafnvel á þessu stutta þingi, því sem lifir af því, að koma þessu máli á lögbækur. Miðað við allar aðstæður, miðað við forsögu málsins og miðað við vinnubrögð tel ég það hins vegar harla ólíklegt. Ég verð að játa að mér finnst það raunar harla ólíklegt miðað við málflutning hæstv. ráðh. eins og hann birtist í svörum hans áðan. Ég tók skilmerkilega fram hvers vegna það væri að við þm. Alþfl. erum ósáttir við þetta frv. og getum ekki stutt það og hefði þess vegna vænst þess í ljósi ummæla um samstarfsvilja að hæstv. fjmrh. viki að því og ræddi það málefnalega. Okkar röksemdir voru þessar: 1. Álagningarprósentan er allt of há. 2. Við höfum rökstudda ástæðu til að ætla að afnám undanþága, víkkað skattskyldusvið, hert innheimta og aukið eftirlit muni skila ríkissjóði verulegum tekjuauka umfram það sem áætlað er í þessu frv. og það þýði þar með að þess sé kostur að lækka álagningarprósentuna verulega. 3. Við nefndum að miðað við þessa háu álagningarprósentu verði áhrif frv. til verðhækkunar, þar á meðal áhrif á kjarasamninga, óeðlilega mikil. 4. Við vildum fá nánari úttekt á áhrifum þessa frv. eða þeirrar lagasetningar sem af því leiddi á einstakar atvinnugreinar. 5. Við nefndum að það væru fyrir því málefnaleg rök að endurskoða hvort tveggja í senn, tekjuskattslög og löggjöf um óbeina skatta eða neysluskatta, og það væri nánast ógjörningur að afgreiða annað málið eitt út af fyrir sig án þess að fyrir lægi nákvæmlega hvað menn ætluðu að gera í hinu. Þetta segir sig nánast sjálft vegna þess að ef fyrir liggur að menn ætla að framkvæma gerbreytingu á tekjuskattskerfinu, sem fæli í sér verulega hækkun á skattfrelsismörkum, verulega grisjun á frádráttarliðum og upptöku staðgreiðslukerfis, mætti meta það mál út af fyrir sig sem lið í tekjujafnandi aðgerðum til móts við verðhækkunaráhrif sem hlytust af nýju kerfi óbeinna skatta. Loks nefndum við að þær hliðarráðstafanir, sem hér eru boðaðar og eru m.a. nauðsynlegar vegna þess hversu fyrirhuguð álagningarprósenta er há, væru af því tagi að við gætum með engu móti stutt þær. Í stað þess að fjalla um þetta á málefnalegum grundvelli eða gefa til kynna afstöðu sína til einstakra atriða svaraði hæstv. fjmrh. aðallega með útúrsnúningi. Útúrsnúningurinn var einkum sá að segja: Flokksþing Alþfl. hefur samþykkt stuðning við virðisaukaskatt. Það út af fyrir sig er rétt. Hins vegar var það engan veginn skilyrðislaust og jafngildir engan veginn stuðningi við þetta virðisaukaskattsfrumvarp vegna þess að sú ályktun sem hæstv. fjmrh. vitnaði til, sem er útdráttur úr miklu lengra skjali, endurspeglar það ekki réttilega. Þar að auki kom það hvergi fram í mínu máli að við höfnuðum virðisaukaskatti sem slíkum. Því fer fjarri. Ég tek fúslega undir það að frá fræðilegu sjónarmiði hefur virðisaukaskattur kosti umfram það söluskattskerfi sem við búum við og um það þarf ekkert að deila. Þess vegna hefur það frá upphafi komið til greina að endurskoðun söluskattskerfis af okkar hálfu yrði í formi virðisaukaskatts. En það getur ekki orðið í formi þess frv. sem hér liggur fyrir, eins og ég er búinn að tíunda og telja upp lið fyrir lið. Við höfum sagt: Við erum tilbúin til viðræðna við aðra flokka um að koma á virðisaukaskatti, en það er bundið ákveðnum skilyrðum. Ég er þegar búinn að telja upp hver þau helstu eru. Þetta frv. fullnægir ekki þeim skilyrðum. Meðan svo er erum við andvígir frv. þó við höldum því að sjálfsögðu opnu að ef eitthvert hald reynist í almennum orðum talsmanna ríkisstjórnarinnar um að þeir séu reiðubúnir til samkomulags og samninga erum við fúsir til að láta á það reyna. En frv. í óbreyttri mynd samþykkjum við ekki. Tilraunir hæstv. fjmrh. til að láta líta svo út sem Alþfl. hafi hringlað með sínar tillögur eru út í hött. Við stöndum frammi fyrir vali. Ef ekki getur náðst samstaða um virðisaukaskatt er þess að geta að menn eru orðnir sammála um að söluskattskerfið sé ótækt óbreytt, það hafi gengið sér til húðar. Það er prýðilega rökstutt í grg. frv. þó ég minnist þess reyndar að fyrir tveimur, þremur árum, þegar við hófum þá gagnrýni af fullum krafti á hinu háa Alþingi, urðu ákaflega fáir til þess að taka undir það og síst af öllu flokksbróðir hæstv. núv. fjmrh. og forveri hans á stóli fjmrh. Við stöndum frammi fyrir því vali að ef ekki tekst samkomulag um breytt form á þessu virðisaukaskattsfrv. hafa menn þann kost að endurskoða gildandi söluskattskerfi. Það kemur prýðilega fram, eins og ég sagði, hvað það er sem þarf að gera til þess að það verði á annað borð nothæft skattkerfi. Það er auðvitað fyrst og fremst í því fólgið að víkka skattskyldusviðið og afnema undanþágur í stórum stíl. Hæstv. fjmrh. spurði: Hversu langt á að ganga í afnámi á undanþágum? Undanþágurnar styðjast við ákveðin rök. Það eru einhverjar ástæður fyrir því að þessar undanþágur hafa verið veittar. Þær eru að vísu mjög margvíslegar og margvísleg rök á bak við það, engan veginn öll þau sjónarmið að taka tillit til uppsöfnunaráhrifa og þar af leiðandi samkeppnisstöðu atvinnuvega. Þau eru af margvíslegu tagi, bæði lögbundin og ólögbundin. Margt af því eru bara geðþóttaákvarðanir og atkvæðakaupahugmyndir einstakra fjármálaráðherra á liðinni tíð. En það vill svo til að við höfum beint spurningum til fjmrn. um það mál og gáfum í því ákveðna forsendu um hvað við ættum við með afnámi á undanþágum. Í þeim spurningum var gert ráð fyrir að það yrði að öðru jöfnu undanþágulaust nema að því er varðaði endursöluvörur, hráefni og útflutningsvörur, og reyndar ríkisgeirinn sjálfur. Þetta voru þær undanþágur sem við gáfum þegar við beindum þeirri spurningu til fjmrn.: Hverju mundi slíkt söluskattskerfi skila í formi aukinna tekna til ríkissjóðs? Svörin voru af því tagi að tekjuaukinn af þessu gæti allt að því tvöfaldað tekjur ríkissjóðs, en það var ekki okkar hugmynd, til þess ber enga nauðsyn, heldur er þá spurningin þessi: Ef afnám undanþáganna leiðir til þessarar niðurstöðu er um leið hægt í þessu kerfi að lækka söluskattsprósentuna mjög verulega. Það er eitt af þeim markmiðum sem við viljum ná. Eins og mig minnir að ég hafi vitnað til í ræðu minni áðan var svar fjmrh. á þessa leið: "Sé tekið mið af þeirri útvíkkun skattskyldusviðsins sem fram kom í svari mínu við fyrstu tveimur liðum fsp. lætur nærri að 12% söluskattur skili ríkissjóði sömu tekjum og núverandi skattkerfi." Auðvitað liggur í augum uppi að það gæti ekki orðið niðurstaðan vegna þess að í óbreyttu söluskattskerfi er óhjákvæmilegt að taka tillit til samkeppnishæfni íslenskra atvinnuvega, útflutningsatvinnuvega og samkeppnisgreina, og taka tillit til uppsöfnunaráhrifa, sem eru höfuðgalli í söluskattskerfinu, í formi endurgreiðslna þannig að nettó gæti niðurstaðan ekki orðið þessi þó að hún gæti engu að síður, að því er virðist, orðið mun lægri prósenta en hér er gert ráð fyrir sem er um leið rökstuðningur fyrir því að ég tel að fjmrn. vanmeti í grg. sinni fyrir virðisaukaskattinum þann tekjuauka sem ríkið getur gert sér vonir um í undanþágulitlu kerfi, hvort heldur er um að ræða virðisaukaskatt eða söluskatt. Reyndar er ástæða til að geta þess að í þeim hugmyndum sem við reifuðum um undanþágulítið söluskattskerfi var það veigamikið atriði að söluskattur í mun lægri prósentu yrði lagður á allan innflutning við tollafgreiðslu. Í grg. með þessu frv. segir á bls. 40, með leyfi forseta: "Hlutfall innfluttra vara í heildarneyslunni er mjög hátt hér á landi miðað við önnur nálæg lönd. Um árabil hefur allur innflutningur verið skráður og flokkaður í tölvum á einstaka innflytjendur, en þau gögn geta skattyfirvöld síðan notað til veltueftirlits. Hér er um mjög mikil eftirlitsgögn að ræða sem munu ekki eiga sér hliðstæðu með öðrum þjóðum. Eftirlit með heildarveltu ætti m.a. af þessum ástæðum að geta orðið mjög virkt hér á landi." Þetta er eitt út af fyrir sig mjög veigamikill þáttur í því að reyna að koma í veg fyrir með árangursríkum hætti undandrátt og skattsvik í söluskatti. Að vísu yrði það í framkvæmd að byggjast á einhverjum heimildum um gjaldfrest í kerfinu. Niðurstaðan í þessu máli er því ósköp einfaldlega sú: Það er út af fyrir sig mjög æskilegt ef það gæti tekist að ná víðtæku samkomulagi um aðgengilegt form á virðisaukaskatti vegna þess að um það er ekki deilt að það skattform hefur ákveðna kosti. Eins og þetta mál er lagt fyrir virðist samkomulagsviljinn vera lítill á þessu stigi málsins og bilið milli sjónarmiða, a.m.k. mín annars vegar og okkar í þingflokki Alþfl. og stjórnarliða hins vegar, virðist vera býsna breitt. Ef ekki tekst slíkt samkomulag ber ríkisstjórninni hins vegar skylda til að gera breytingar á núverandi söluskattskerfi. Þær gat hún gert miklu fyrr vegna þess að það er tiltölulega fljótlegt ef hún vill standa við þá gagnrýni sem hér er sett fram og tíunduð lið fyrir lið á núverandi söluskattskerfi. Það er talið beinlínis ónýtt. Loksins liggur sú viðurkenning skjalfest fyrir. Henni hefði verið í lófa lagið að gera löngu brýnar breytingar á því kerfi, gera það a.m.k. virkt í stað þess að horfa aðgerðarlaust á það árum saman og tala sífellt um virðisaukaskatt. Við erum búin að sjá mörg virðisaukaskattsfrv. og margar skýrslur. Má það reyndar furðulegt heita að ekki skuli hafa gengið betur af hálfu hæstv. fjmrh. og ráðuneytis hans að koma því í það form sem trúlega gæti leitt til einhverrar samstöðu vegna þess að andstaðan byggist ekki á neinum fordómum gegn virðisaukaskatti, andstaðan byggist á alveg sérstökum afmörkuðum þáttum sem auðvelt er að færa rök fyrir. Að lokum var spurt: Ef við værum að mæla með undanþágulausu söluskattskerfi, hvernig ætti þá að mæta vanda þeirra atvinnugreina sem áður voru undanþegnar söluskatti en hlytu að bera hann? Svarið við því er ósköp einfalt: Sá vandi er þeim mun minni sem söluskattsprósentan yrði lægri. Það er mikill munur á hvort við erum að tala um 12 eða 15% söluskatt eða 24% virðisaukaskatt. Vandinn er þeim mun minni sem söluskattsprósentan er lægri út af fyrir sig. Það er mjög þýðingarmikið atriði. En í annan stað er ekkert undan því að víkjast og hefur alltaf verið vitað að ef menn ætla á annað borð að halda sig við undanþágulaust söluskattskerfi eða undanþágulítið felur það í sér kvöð um endurgreiðslu til að koma í veg fyrir uppsöfnunaráhrif. Tekjuauka af slíku kerfi í lægri prósentu yrði að einhverju leyti að verja til þess. Að öðru leyti gildir það sama um það kerfi og virðisaukaskatt að einhverjum fjármunum verður að verja til tekjujafnandi aðgerða. En jafnvel um það atriði eins og önnur á það við að það er ekki sama með hvaða hætti það er gert. Það fer ekki saman að segja: Það er einn höfuðkostur virðisaukaskattsins að hann er hlutlaus að því er varðar áhrif skattsins á efnahagsstarfsemina, einstakar atvinnugreinar og fyrirtæki, en ætla síðan að beita hliðarráðstöfunum sem eru aðallega í því fólgnar að greiða niður hefðbundnar landbúnaðarafurðir og eyða þar með hlutleysisáhrifunum, ætla þannig að stýra neysluvali og hafa þar með áhrif á stöðu atvinnuvega. Þetta tvennt fer ekki saman. Þetta er í algjörri þversögn. Hitt er kannske ekki að undra að 1. þm. Suðurl., hæstv. fjmrh., skuli leggja fyrir þingið þau áform að ætla að auka skattheimtu í formi virðisaukaskatts og nota tækifærið við upptöku virðisaukaskatts til að auka tekjuöflun ríkisins um 2,5-3 milljarða og ætla að nota bróðurpartinn af þeirri upphæð til að greiða niður ket og smér. Ég leyfi mér hins vegar að vefengja að slík framsóknarmoðsuða eigi miklu fylgi að fagna í flokki hæstv. fjmrh. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég árétta að lokum að þingflokkur Alþfl. hefur ekki af neinum "prinsip"-ástæðum hafnað virðisaukaskattsforminu og það er staðreynd að við erum reiðubúnir að leita samkomulags við aðra þingflokka um það, en engu að síður er það staðreynd eftir athugun þessa máls í okkar þingflokki að í óbreyttu formi getum við ekki samþykkt það. Ef hins vegar kemur fram einhver vilji, hvort heldur er af hálfu stjórnarliða eða annarra þingflokka hér, að endurskoða þetta mál frá grunni og taka tillit til þeirrar gagnrýni sem við höfum fram fært, bæði að því er varðar veigamestu efnisatriði frv. sjálfs og hliðarráðstafanirnar, mun ekki standa á okkur að taka þátt í því starfi. En þá verður sá samstarfsvilji að birtast í verki og það mundi fela í sér, eins og ég sagði áðan, nánast að vísa á bug þessu frv. og semja nýtt í staðinn.



Herra forseti. Ég vil fyrst taka fram af gefnu tilefni að drög að þessu frv. voru afhent fulltrúum stjórnarflokkanna áður en það var lagt fram á Alþingi. Það hefur nú legið frammi á þinginu í nokkurn tíma þannig að gefist hefur nægur tími til að skoða frv. og fulltrúar stjórnarandstöðunnar fengu það áður en það var lagt fyrir þingið og það var þar skýrt út og rætt. Ég man ekki betur en Alþfl. hafi á þinginu í fyrra lagt fram till. um breytingar á söluskattinum sem gerðu ráð fyrir tæplega þriggja milljarða króna aukningu á tekjum til ríkisins með breytingu á söluskattskerfinu. Hvernig í ósköpunum kemur það svo heim og saman að formaður Alþfl. kemur á þetta þing og segir: Nú þarf að stórlækka tekjur ríkisins af söluskatti eða virðisaukaskatti? Þessu þarf að svara. Hv. þm. þarf líka að gera grein fyrir því ef hann vill virðisaukaskatt en segir: Ég get ekki samþykkt þetta frv. - Hvernig á frv. að vera að hans mati? Ef skatturinn á að vera lægri þarf hann að gera grein fyrir því hvernig á að gera það. Það er auðvelt að segja: Við skulum fara með skattinn niður í 21% og hafa engar hliðarráðstafanir. Þá þarf hv. þm. að gera fólkinu í landinu grein fyrir því, heimilunum í landinu grein fyrir því að hann vilji ekki gera neinar hliðarráðstafanir til að jafna upp þá röskun sem verður af innleiðingu á nýju kerfi. Þá kemur það glöggt fram. Ef hv. þm. vill svo ganga lengra, þrátt fyrir tillögur sínar á þinginu í fyrra um að stórauka tekjur ríkisins af óbeinu skattheimtunni, og lækka þær núna, þá þarf hv. þm. líka að gera grein fyrir því hvernig á að fara með útgjöld ríkisins því það hlýtur að tengjast hugmyndum um lækkun útgjalda. Þá er rétt að það komi fram á hvaða sviðum það er.



Herra forseti. Örstutt athugasemd. Hæstv. fjmrh. vék að brtt. okkar Alþýðuflokksmanna við fjárlög á s.l. ári og vakti athygli á því að við fluttum till. um niðurfellingu á undanþágum í söluskatti sem hefðu leitt til verulegrar tekjuaukningar ríkisins, um rúmlega 2 milljarða. Hver var skýringin á því? Skýringin er fyrst og fremst þessi og hún kom ákaflega vel fram í svokallaðri skattsvikaskýrslu: Með varfærnu mati þeirrar nefndar sem þar lagði mat á skattundandrátt og skattsvik var því slegið föstu að undandráttur í söluskatti, sem er aðallega í skjóli undanþága, næmi hvorki meira né minna en a.m.k. 1,3 milljörðum kr. Við vorum m.ö.o. að gera till. við fjárlagagerð um að reyna að uppræta skattundandráttinn með því að fækka undanþágum. Þess vegna spyr ég hæstv. fjmrh.: Ef það er mat þeirra manna sem semja þetta frv. að útvíkkun skattskyldunnar og skattsviðsins og niðurfelling á undanþágum leiði ekki nema til 400 millj. kr. tekjuauka til ríkissjóðs, hvernig má það koma heim og saman við þær staðreyndir sem birtar hafa verið af opinberri hálfu um möguleika á tekjuaukningu með niðurfellingu á undanþágum og útvíkkuðu skattsviði? Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.