Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hinn 15. september 2004 var gefið út svofellt bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman föstudaginn 1. október 2004. Um leið og ég birti þetta, er öllum, sem setu eiga á Alþingi, boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni, sem hefst klukkan 13.30. Gjört á Bessastöðum, 15. september 2004. Ólafur Ragnar Grímsson. –-------- Halldór Ásgrímsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman föstudaginn 1. október 2004.“ Samkvæmt bréfi því sem ég hef nú lesið lýsi ég yfir því að Alþingi Íslendinga er sett. Þegar alþingismenn koma saman til fundar á ný hafa orðið þáttaskil í stjórn landsins. Nýr forsætisráðherra tók við embætti 15. september og núverandi utanríkisráðherra vék úr þeim stóli eftir ábyrgðarskeið sem er einstakt í sögu þjóðarinnar. Við þessi tímamót færi ég hæstvirtum ráðherra Davíð Oddssyni þakkir fyrir farsæl störf, forustu á umbrotatímum og mikilvægt framlag til hagsældar og velferðar Íslendinga sem skipar honum í sérstakan virðingarsess í annálum þings og þjóðar. Ég bið honum jafnframt góðrar heilsu og vona eins og landsmenn allir að hann nái sem fyrst fullum bata. Það er þraut að glíma við erfið og margþætt veikindi en eðliskostir, staðfesta og bjartsýni sem hann býr yfir í ríkum mæli eru haldgott veganesti. Þegar Alþingi kemur nú saman væntum við öll að hann geti innan tíðar tekið sem fyrr fullan þátt í störfum þingsins. Ég býð hæstvirtan forsætisráðherra Halldór Ásgrímsson velkominn til nýrra ábyrgðarstarfa. Fjölþætt reynsla hans við forustustörf undanfarna áratugi og viðamikil þekking mun örugglega létta honum verkin við krefjandi úrlausnarefni. Sambúð Alþingis og oddvita ríkisstjórnar er grundvallarþáttur í stjórnskipun landsins og löng þingreynsla verður nýjum forsætisráðherra farsæll leiðarvísir í þeim efnum. Breytingarnar sem orðið hafa á þeim þrjátíu árum sem liðin eru frá því hann kom í fyrsta sinn ungur maður í þennan sal eru vissulega umfangsmeiri en nokkurn gat órað fyrir og hlutur Alþingis skiptir þar sköpum. Þá voru Íslendingar að hefja lokasókn til að ná fullum rétti yfir hafinu umhverfis landið og líkt og áður fór í hönd erfið barátta. Við höfðum þó fullan sigur og vert er að minnast þess að Alþingi var jafnan í forustu þegar kom að málefnum hafsins. Hér myndaðist iðulega samstaða og samstarf allra flokka. Sá einhugur færði baráttu þjóðarinnar byr í seglin og Íslendingum umráðarétt sem tryggði forræði okkar á fiskimiðum, veitti okkur aðgang að auðlindum sem reyndust forsenda lífskjaranna sem við nú njótum. Framganga Alþingis í hafréttarmálum er merkur kafli í þjóðarsögu og leiddi til umskipta á heimsvísu, nýrra alþjóðalaga sem orðið hafa undirstaða að samvinnu þjóða í áratugi. Hlutverk Alþingis var því í senn örlagaríkt um hagsmuni Íslendinga og veigamikið fyrir veröldina. Þessi arfleifð felur Alþingi ábyrgð og opnar sóknarfæri þegar nú er enn hafin umræða á alþjóðavettvangi um málefni hafsins, um viðbrögð þjóða við þeim breytingum sem verða skýrari með ári hverju: hækkandi loftslagshita, bráðnun jökla og ísbreiðunnar við skaut jarðar. Þær breytingar ógna einnig hafstraumunum sem ráða miklu um lífshætti jarðarbúa. Hafsvæðið umhverfis Ísland er í brennidepli hvað þetta snertir. Hingað kemur Golfstraumurinn sunnan úr höfum og blandast ferskvatninu sem berst með ám og ís úr norðri. Sú blanda þegar mismunandi saltstig og ólíkur hiti sjávar koma saman skapar drifkraftinn sem knýr færiband hafstraumanna kringum hnöttinn, færiband sem ræður úrslitum við stýringu loftslagsins sem þjóðir heims hafa vanist, hver í sinni álfu; Afríku, Ameríku, Evrópu og Asíu. Lykillinn að auknum skilningi á þeim hættum sem loftslagsbreytingar munu færa mannkyni öllu er fólginn í hafinu umhverfis Ísland og héðan til annarra svæða á norðurslóðum. Því er mikilvægt að við höldum vöku okkar og séum í fremstu sveit við eflingu rannsókna og alþjóðlegrar umræðu á þessu sviði, sviði sem veitt getur Alþingi mikla vegsemd, líkt og þegar Alþingi á síðustu öld færði Íslendingum virðingu og þökk annarra þjóða vegna forustunnar í landhelgismálum. Nýlega tóku íslenskir þingmenn þátt í vestnorrænum fundi þar sem kynntar voru nokkrar niðurstöður úr loftslagsskýrslu Norðurskautsráðsins en hún verður birt á ráðherrafundi hér á Íslandi eftir fáeinar vikur. Loftslagsskýrslan og önnur um þróun mannlífs á norðurslóðum eru markverðasti ávinningurinn af formennsku Íslendinga í Norðurskautsráðinu og þær munu báðar sæta tíðindum víða um heim. Einkum er líklegt að loftslagsskýrslan verði grundvöllur að víðtækum umræðum á alþjóðavelli enda geyma norðurslóðir skýrastar vísbendingar um áhrifin sem umsvif mannsins hafa á hitastig jarðarinnar. Ör bráðnun jökla og vöxtur stórfljóta á norðurslóðum hækka yfirborð sjávar um veröld víða og hafa að líkindum í för með sér að aflvélin í hafinu umhverfis Ísland sem knýr hafstraumabeltið, beltið sem umlykur allar álfur, kunni að stöðvast í næstu framtíð. Innan örfárra áratuga gætu slík umskipti hafa orðið í norðanverðu Atlantshafi að lífshættir allra jarðarbúa biðu af þeim sökum varanlegt tjón og stór hluti landa yrði óbyggilegur. Þessar breytingar munu einnig umturna öllum fiskstofnum sem veitt hafa okkur lífsbjörg frá landnámstíð, fiskstofnum sem útfærslu landhelginnar var ætlað að vernda. Sérfræðingar hafa og fyrir skömmu fært rök að því að jöklar Íslands kunni að hverfa með öllu á þessari öld eða þeirri næstu og mundi slíkt gerbreyta öllum vatnabúskap og virkjunarkostum sem við höfum lengi talið fjársjóð til framtíðarnota. Margir hafa gefið heldur lítið fyrir spádóma af þessu tagi en vitnisburður vísindamanna verður sífellt öruggari og erlendis hljóma nú skýrar margvíslegar viðvaranir. Forsætisráðherra Breta flutti fyrir skömmu stefnuræðu á ráðstefnu í elsta og virtasta háskólasetri enskrar þjóðar og áréttaði að viðbrögðin við loftslagsbreytingum væru mikilvægasta verkefni heimsbyggðar á komandi árum, að við yrðum að ná samkomulagi sem forðaði börnum okkar og afkomendum frá hættunum sem eru á næsta leiti. Nýjasta hefti hins virta tímarits National Geographic er helgað ítarlegri umfjöllun um hvernig breytingar á loftslagi, hafstraumum og hitastigi á norðurslóðum eru vísbendingar um uggvænlega umturnun á loftslagi jarðar, umbyltingu sem tíðir fellibyljir við strendur Ameríku eru ef til vill vísbending um. Niðurstöður vísindamanna og efnisþættir alþjóðlegrar umræðu berast okkur nú úr öllum áttum; og loftslagsskýrsla Norðurskautsráðsins mun verða lögð til grundvallar af æðimörgum. Íslendingum hefur þegar verið þakkað víða um heim fyrir forustu við þá efnissöfnun og hróður okkar mun vaxa enn frekar þegar skýrslan verður birt á ráðherrafundinum í Reykjavík. Formennska Íslands í Norðurskautsráðinu verður lengi metin að verðleikum og vil ég færa fyrrverandi utanríkisráðherra, embættismönnum og sérfræðingum sem hér hafa komið að einstæðu verki alúðarþakkir þjóðarinnar. Forustan í Norðurskautsráðinu er líklega eitt mikilvægasta verkefnið sem Íslendingar hafa á umliðnum árum sinnt á alþjóðavelli og vonandi verður hún öðrum þjóðum til eftirbreytni en Rússar munu innan skamms setjast þar í okkar sæti. Alþingi hefur nú þegar með þátttöku þingmanna í fundi Vestnorræna ráðsins sem haldinn var á Grænlandi látið til sín taka í þessum efnum en þó er verkið nýhafið, fram undan er brýn umræða og ákvarðanir, ekki aðeins hér heima heldur einnig á vettvangi æðstu stofnana þjóða heims. Líkt og Alþingi vísaði veg í hafréttarmálum á liðinni öld og samstaða og einhugur hér í salnum voru forsenda árangurs sem skipti sköpum hefur Alþingi nú sögulegt tækifæri til að taka forustu um viðbrögð við þeim breytingum sem eru að verða í hafinu við Íslandsstrendur, breytingum sem einnig ná til norðurslóða og munu hafa ógnvænleg áhrif á lífsskilyrði allra jarðarbúa, ekki eftir margar aldir heldur jafnvel innan fáeinna áratuga. Alþingi er í betri stöðu en þjóðþing flestra landa til að láta að sér kveða og tengja saman áreiðanlegustu niðurstöður fræðimanna og samræður á alþjóðavettvangi um þá nýskipan sem getur forðað okkur, börnum okkar og afkomendum frá slíkum hættum. Framlag Alþingis til hafréttarmála á fyrri árum er reynslusjóður sem mun nýtast vel í slíku verki og ég óska alþingismönnum öllum farsældar á þeirri vegferð sem nú blasir við. Vonandi skapast hér í salnum einhugur og samstaða sem eru forsenda þess að svo brýnt erindi skili árangri, Íslendingum og heimsbyggð allri til heilla. Ég býð alþingismenn velkomna til starfa og bið þá að rísa úr sætum og minnast ættjarðarinnar. 
             Samkvæmt 1. gr. þingskapa ber nú þeim þingmanni sem lengsta fasta þingsetu hefur að baki að stjórna fundi þangað til forseti Alþingis hefur verið kosinn og bið ég Halldór Ásgrímsson, 7. þm. Reykv. n., að ganga til forsetastóls.

Ég býð hv. alþingismenn velkomna til þings. Ég vona að störf Alþingis, 131. löggjafarþings, sem er að hefjast, verði landi og þjóð til heilla. Fyrir hönd okkar alþingismanna heilsa ég starfsfólki Alþingis og vænti þess að nú sem endranær megum við eiga góða samvinnu í störfum þingsins.

Við þingsetningu söknum við alþingismenn og minnumst eins úr hópi okkar alþingismanna. Árni Ragnar Árnason, 2. þingmaður Suðurkjördæmis, andaðist á sjúkrahúsi 16. ágúst sl., nýorðinn 63 ára. Eins og kunnugt er átti hann við erfið og langvarandi veikindi að stríða og sat aðeins nokkra daga á síðasta þingi. Árni Ragnar Árnason var af vestfirsku bergi brotinn, var fæddur á Ísafirði 4. ágúst 1941. Foreldrar hans voru hjónin Árni Ólafsson skrifstofustjóri og Ragnhildur Ólafsdóttir húsmóðir. Árni Ragnar lauk prófi frá Samvinnuskólanum 1960 og hóf þá störf í Sparisjóðnum í Keflavík, en þangað hafði hann flust 1956. Hann varð 1966 fulltrúi og síðar útibússtjóri Verslunarbanka Íslands í Keflavík fram til ársins 1971 en þá hóf hann að reka eigin bókhaldsstofu í Keflavík og hafði raunar útibú víðar. Frá árinu 1985 var hann fjármálastjóri hjá varnarliðinu, Vörumarkaðnum og Ragnarsbakaríi og þremur árum síðar deildarstjóri hjá varnarliðinu. Í því starfi var hann þar til hann var kjörinn alþingismaður í kosningunum 1991. Árni Ragnar Árnason gekk ungur til liðs við Sjálfstæðisflokkinn og varð formaður Heimis, félags ungra sjálfstæðismanna í Keflavík, 1966–1971. Hann var kjörinn í stjórn Sambands ungra sjálfstæðismanna 1969 og var fyrsti varaformaður samtakanna 1971–1973. Hann sat í kjördæmisráði Sjálfstæðisflokksins í Reykjaneskjördæmi frá 1966. Hann var kjörinn bæjarfulltrúi í Keflavík 1970–1978, varabæjarfulltrúi 1978–1982. Auk starfa innan samtaka sjálfstæðismanna tók Árni Ragnar mikinn þátt í öðrum félagasamtökum, einkum þó JC-hreyfingunni. Hann var einn af stofnendum hennar á Suðurnesjum og fyrsti forseti félagsins og sat í landsstjórn JC Íslands um árabil, landsforseti íslensku JC-hreyfingarinnar 1976–1977. Eins og heyra má hafði Árni Ragnar Árnason látið mjög að sér kveða innan Sjálfstæðisflokksins og í öðrum félagasamtökum á Suðurnesjum er hann gaf kost á sér í prófkjöri fyrir alþingiskosningarnar 1991. Hann hlaut mikið fylgi flokksmanna sinna og síðar þingsæti í kosningunum í apríl það ár. Hann átti samfellt sæti á Alþingi síðan, eða í 13 ár, fyrst sem alþingismaður Reyknesinga en við kjördæmabreytinguna, sem tók gildi 2003, völdu sjálfstæðismenn í hinu nýja Suðurkjördæmi hann til forustu á lista flokksins við kosningarnar í maí á síðasta ári. Hér á vettvangi Alþingis beitti Árni Ragnar sér fyrst og fremst fyrir umbótum í atvinnumálum. Hann var einn forustumanna síns flokks í sjávarútvegsmálum og var kjörinn formaður sjávarútvegsnefndar við upphaf þessa kjörtímabils. Hann vildi styðja hvers kyns frumkvöðlastarfsemi og aðrar nýjungar í atvinnulífinu. Árni Ragnar var enn fremur áhugasamur um alþjóðamál, sat nær samfellt í utanríkismálanefnd frá því hann var kjörinn á þing, sat í alþjóðanefndum þingsins og var kjörinn formaður Íslandsdeildar þingmannasamtaka Norður-Atlantshafsríkjanna frá 2003. Er margt ótalið af ferðum sem hann fór og ráðstefnum sem hann sat til að vinna að málstað Íslands á alþjóðavettvangi. Árni Ragnar Árnason var eins og við öll vitum mikið prúðmenni og vel látinn í hópi okkar alþingismanna, jafnt samherja sem andstæðinga. Hann var vinnusamur og vandvirkur við öll störf sem hann tók að sér, hófsamur í málflutningi en fastur fyrir í þeim málum sem hann taldi miklu varða. Hann hafði mikla þekkingu á málaflokkum þar sem hann beitti sér einkum og var ódeigur að auka menntun sína með námskeiðum og lestri meðan líf og kraftar entust. Þegar við lok fyrsta kjörtímabils Árna Ragnars Árnasonar á Alþingi, árið 1995, fór að gæta þess sjúkdóms sem um síðir lagði hann að velli. Í veikindum sínum sýndi Árni Ragnar einstætt þrek og óbilandi bjartsýni og honum tókst hvað eftir annað að komast til heilsu og starfa á ný þótt mjög væri nærri honum gengið. Hann beitti sér fyrir málefnum krabbameinssjúkra, studdi samtök þeirra og glæddi vonir margra í þeirra röðum með fordæmi sínu. Það er bjart yfir minningu Árna Ragnars Árnasonar þegar við alþingismenn minnumst hans á þessum degi.

Gylfi Þ. Gíslason prófessor, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra og fyrrverandi forseti sameinaðs Alþingis, lést hér í borg 18. ágúst sl., 87 ára að aldri. Hann var fæddur í Reykjavík 7. febr. 1917. Foreldrar hans voru hjónin Þorsteinn Gíslason, ritstjóri og skáld, og Þórunn Pálsdóttir húsmóðir. Gylfi lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1936 og hélt þá utan til náms og lauk kandídatsprófi í rekstrarhagfræði frá háskólanum í Frankfurt am Main 1939. Doktorsprófi lauk hann við sama háskóla 1954. Hann var sæmdur heiðursdoktorsnafnbót við Háskóla Íslands 1971. Er Gylfi Þ. Gíslason kom heim frá námi varð hann fyrst starfsmaður í Landsbanka Íslands 1939–1940 en hóf þegar háskólakennslu sem átti eftir að verða meginviðfangsefni hans samhliða stjórnmálastörfum. Hann varð kennari við hinn nýstofnaða Viðskiptaháskóla Íslands 1939–1940, dósent 1940–1941. Árið 1941 var hann skipaður dósent í viðskiptafræði við Háskóla Íslands og prófessor árið 1946. Samhliða háskólakennslu dvaldist Gylfi við framhaldsnám í háskólum í Danmörku, Sviss og Bretlandi 1946, í Bandaríkjunum 1952 og Þýskalandi 1954. Enn fremur var hann stundakennari við Menntaskólann í Reykjavík 1939–1956, að einu ári undanskildu. Dr. Gylfi fékk snemma áhuga á stjórnmálum og hneigðist til róttækrar jafnaðarstefnu. Hann var í framboði fyrir Alþýðuflokkinn í tvennum kosningum árið 1942 í Vestmannaeyjum, 25 ára gamall. Eftir talsverð átök fór svo fjórum árum síðar að Gylfi var valinn til að skipa efsta sæti á lista Alþýðuflokksins í Reykjavík við kosningarnar 1946. Hann hlaut kosningu og átti samfellda setu á Alþingi í 32 ár, fram að kosningum 1978. Þegar Hermann Jónasson myndaði ráðuneyti þriggja flokka 24. júlí 1956 varð Gylfi Þ. Gíslason annar tveggja ráðherra Alþýðuflokksins í þeirri ríkisstjórn og fór með mennta- og iðnaðarmál. Hann fór með sömu málaflokka, auk viðskiptaráðuneytisins, í minnihlutastjórn Alþýðuflokksins undir forustu Emils Jónssonar frá 23. des. 1958 fram til 20. nóv. 1959. Er stjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks, sem síðar hefur oft verið nefnd viðreisnarstjórn, var mynduð þann dag varð Gylfi mennta- og viðskiptaráðherra í ráðuneyti Ólafs Thors og síðar í ráðuneytum Bjarna Benediktssonar og Jóhanns Hafsteins uns því stjórnarsamstarfi lauk eftir kosningarnar 1971, en stjórnarskipti urðu 14. júlí. Hafði hann þá gegnt ráðherrastörfum rétt tæp 15 ár samfellt, lengur en nokkur annar íslenskur stjórnmálamaður til þessa. Á ráðherraferli sínum hafði hann forustu um fjölda nýmæla í menningarmálum og efnahagsmálum sem hafa orðið þjóðinni til hags og framfara. Hann var formaður Alþýðuflokksins 1968–1974. Frá árinu 1968 til loka þingferils síns 1978 var hann formaður þingflokks Alþýðuflokksins. Eftir þingkosningarnar í júní 1974 skapaðist óvissa í íslenskum stjórnmálum. Meirihlutastjórn hafði ekki verið mynduð er nýkjörið Alþingi kom saman um miðjan júlímánuð til að undirbúa þjóðhátíð á Þingvöllum í tilefni 1100 ára búsetu í landinu. Við þær aðstæður var Gylfi Þ. Gíslason kosinn forseti sameinaðs Alþingis og stjórnaði hátíðarfundi Alþingis á Lögbergi með þeirri reisn sem hæfði. Er ráðherrastörfum dr. Gylfa lauk sumarið 1971 dvaldist hann erlendis nokkra mánuði en var síðan skipaður á ný prófessor í viðskiptadeild Háskóla Íslands 1972 og gegndi því embætti til starfsloka, 1987. Hann var rómaður fyrir líflega kennslu og góð kennslurit handa stúdentum. Eftir hann liggur fjöldi rita og urmull greina í blöðum og tímaritum víða um lönd. Gylfi Þ. Gíslason var valinn til margs konar nefndarstarfa á stjórnmálaferli sínum og skal þar fátt eitt nefnt. Hann sat í viðskiptaráði 1943–1946, í bankaráði Framkvæmdabanka Íslands 1953–1966 og í stjórn Framkvæmdasjóðs 1966–1971. Hann var fulltrúi Íslands í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins 1956–1965 og í stjórn Alþjóðabankans 1965–1971. Hann sat í þjóðleikhúsráði 1954–1987. Dr. Gylfi var afar áhugasamur um norrænt samstarf, sat í Norðurlandaráði 1971–1978, var formaður Norræna félagsins 1984–1991 og átti sæti í stjórn Norræna hússins í allmörg ár. Hér hefur æviferill Gylfa Þ. Gíslasonar verið rakinn og þau stjórnmálastörf sem hann tókst á hendur. Hann var skarpur málflytjandi, skýr í framsetningu og um margt fyrstur til að tileinka sér nútímaleg vinnubrögð í stjórnmálum, svo sem í samskiptum við fjölmiðla. Vissulega var hann stundum umdeildur og talsvert umrót í samfélaginu á ráðherraárum hans, en um drengskap hans efuðust fáir. Gylfi Þ. Gíslason var menningarmaður í besta skilningi þess orðs. Menntun, einkum málefni háskólans og tónlistarfræðslu, bar hann mjög fyrir brjósti. Í tómstundum undi hann sér löngum við að njóta tónlistar. Í minningarriti sínu, Viðreisnarárin, sem hann skrifaði að ævikveldi, þótti honum mest um vert að eiga hlut að þeim miklu umskiptum sem urðu í efnahagslífi Íslendinga um 1960 og á árunum þar á eftir. Hann viðurkenndi fúslega að þjóðfélagsskoðanir sínar frá æskuárum hefðu breyst. Það segir sig sjálft að á svo löngum tíma sem hann sat í ríkisstjórn voru mörg mikilvæg mál til lykta leidd, en vænst mun honum hafa þótt um lyktir handritamálsins og sú stund eftirminnileg er hann veitti viðtöku Flateyjarbók og Konungsbók Eddukvæða fyrir hönd Íslendinga í sumarbyrjun 1971. Ótvírætt verður dr. Gylfi Þ. Gíslason talinn til forustumanna Íslendinga þegar saga okkar tíma verður skrifuð. Enn er þó ótalið það sem eflaust mun lengi halda minningu hans á lofti en það eru hin ljúfu sönglög sem hann samdi og eru þjóðinni hjartfólgin.

Hinn 29. ágúst sl. lést í Reykjavík dr. Gunnar G. Schram, prófessor og fyrrverandi alþingismaður, á 74. aldursári. Gunnar Schram var fæddur á Akureyri 20. febr. 1931, sonur hjónanna Gunnars Schrams, umdæmisstjóra Landssímans þar, síðar ritsímastjóra í Reykjavík, og Jónínu Jónsdóttur Schram húsmóður. Gunnar lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1950 og lögfræðiprófi frá Háskóla Íslands 1956. Hann stundaði framhaldsnám í þjóðarétti við Max Planck-stofnunina í Heidelberg í Þýskalandi og háskólann þar 1957–1958 og við háskólann í Cambridge í Englandi 1958–1960, lauk doktorsprófi þar í þjóðarétti árið 1961. Gunnar Schram stundaði blaðamennsku samhliða háskólanámi hér og heimkominn að námi loknu varð hann ritstjóri dagblaðsins Vísis á árunum 1961–1966. Þá hvarf hann til starfa í utanríkisráðuneytinu, varð ráðunautur þess í þjóðarétti. Hann var sendiráðunautur og varafastafulltrúi í fastanefnd Íslands í New York 1971–1974 og jafnframt ræðismaður Íslands í New York 1971–1972. Gunnar Schram hafði verið lektor við lagadeild Háskóla Íslands 1970–1971 og er hann sneri heim á ný 1974 frá Bandaríkjunum varð hann prófessor við lagadeildina og gegndi því embætti þar til starfsævi hans lauk. Gunnar Schram lét til sín taka í margvíslegu félagsmálastarfi. Hann var varaformaður og ritari Sambands ungra sjálfstæðismanna 1953–1957, formaður Blaðamannafélags Íslands 1962–1963, Lögfræðingafélags Íslands 1979–1981, Félags háskólakennara 1979–1981, Bandalags háskólamanna 1982–1986 og Félags Sameinuðu þjóðanna 1969–1971. Jafnframt sat hann á fjölmörgum ráðstefnum á vegum íslenskra stjórnvalda um alþjóðamál, einkum hafréttarmál, umhverfismál og þróunaraðstoð frá 1968 og fram á síðustu ár. Gunnar var ráðunautur stjórnarskrárnefndar 1975–1983. Gunnar Schram ritaði fræðibækur um sérsvið sín innan lögfræðinnar og margar fræðigreinar í tímarit um þjóðarétt, stjórnskipunarrétt, umhverfisrétt, hafréttarmál o.fl. Hann þótti skýr og áheyrilegur kennari og hafði frjálsmannlegt fas. Við upphaf sjónvarps á Íslandi á sjöunda áratug liðinnar aldar var Gunnar meðal hinna fyrstu til að stjórna þar umræðuþáttum um þjóðfélagsmál og aflaði það honum vinsælda landsmanna fyrir skýran málflutning og prúðmannlega framkomu. Í kjölfar mikilla sviptinga í stjórnmálum upp úr 1980 leitaði Gunnar Schram stuðnings sjálfstæðismanna í Reykjaneskjördæmi til þingframboðs. Hann hlaut góðar undirtektir og skipaði hann 2. sæti á framboðslista flokksins í alþingiskosningunum 1983 og sat á Alþingi til 1987, skemur en margir væntu í upphafi, en sneri þá á ný til fyrri starfa sinna við kennslu og fræðistörf. Gunnar G. Schram var góður samverkamaður á Alþingi. Málflutningur hans hér bar merki hins góða fræðimanns og kennara. Hann var fyrirmannlegur á velli, glaðsinna og drenglundaður maður.

Dr. juris Gaukur Jörundsson, fyrrverandi umboðsmaður Alþingis, lést hinn 22. sept. sl. Hann átti þá tveim dögum fátt í sjötugt, var fæddur hér í Reykjavík 24. sept. 1934. Hann var sonur hjónanna Jörundar Brynjólfssonar, bónda í Skálholti og síðar Kaldaðarnesi í Flóa, alþingismanns og alþingisforseta um mörg ár, og seinni konu hans, Guðrúnar Dalmannsdóttur húsfreyju. Gaukur lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1954 og kandídatsprófi í lögum frá Háskóla Íslands 1959 með góðum vitnisburði, stundaði síðan framhaldsnám í Ósló, Kaupmannahöfn og Berlín næstu þrjú ár, 1959–1962. Hann hlaut doktorsnafnbót við lagadeild Háskóla Íslands 1970 fyrir ritgerð um eignarnám. Gaukur Jörundsson hóf að námi loknu störf hjá yfirborgardómaranum í Reykjavík en varð nokkrum árum síðar kennari við lagadeild háskólans, fyrst sem lektor en síðar prófessor. Mikið orð fór af kennslu Gauks og fræðistörfum. Tvívegis var hann settur hæstaréttardómari um nokkurra mánaða skeið hvort sinn og gegndi jafnframt varadómarastörfum af og til í Hæstarétti. Áður hafði hann verið hæstaréttarritari tæpt ár. Hann var kjörinn í mannréttindanefnd Evrópu árið 1974 og starfaði þar þangað til nefndin var lögð niður við skipulagsbreytingar 1998. Var Gaukur þá kjörinn af Íslands hálfu í Mannréttindadómstól Evrópu frá 1. nóv. 1998 og sat þar fram á þetta ár. Þegar Alþingi samþykkti 9. mars 1987 að stofna til embættis umboðsmanns Alþingis með lögum nr. 13/1987, sem tóku gildi 1. jan. 1988, valdist Gaukur Jörundsson til að koma embættinu á fót og móta það. Það var vel ráðið því að Gaukur var í senn traustur fræðimaður og embættismaður og með reynslu af alþjóðlegu mannréttindastarfi. Sá orðstír sem fór af Gauki Jörundssyni, jafnt innan lands sem utan, stuðlaði mjög að því að skapa hinu nýja embætti umboðsmanns Alþingis virðingu og traust sem var nauðsynlegt ef takast átti að bæta stjórnsýsluna og skapa borgurunum þá vernd og skjól sem að var stefnt með álitum umboðsmanns. Gaukur var tvívegis endurkjörinn umboðsmaður Alþingis, í árslok 1991 og 1995, með einróma samstöðu alþingismanna og gegndi hann embættinu til 1. nóv. 1998. Samhliða embættisstörfum var dr. Gaukur óðalsbóndi í Kaldaðarnesi. Alþingi stendur í þakkarskuld við dr. Gauk Jörundsson fyrir brautryðjandastarf hans í þágu embættis umboðsmanns Alþingis. Hann reyndist verðugur þess trausts sem Alþingi bar til hans. Ég bið þingheim að minnast Árna Ragnars Árnasonar alþingismanns, Gylfa Þ. Gíslasonar og Gunnars G. Schrams, fyrrverandi alþingismanna, og fyrsta umboðsmanns Alþingis, Gauks Jörundssonar, með því að rísa úr sætum. - 
            

Við andlát Árna R. Árnasonar tekur Kjartan Ólafsson fast sæti á Alþingi og verður 8. þm. Suðurk. Býð ég hann velkominn til starfa.

Borist hefur eftirfarandi bréf um forföll þingmanns: „Þar sem Einar Oddur Kristjánsson, 9. þm. Norðvest., getur ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Sjálfstfl. í kjördæminu, Guðjón Guðmundsson, taki sæti hans á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Einar K. Guðfinnsson, formaður þingflokks sjálfstæðismanna.“ Guðjón Guðmundsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa á ný.

Nú fer fram kosning forseta Alþingis. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þingskapa eru þeir einir í kjöri sem tilnefndir eru. Mér hefur borist ein tilnefning, um hv. 2. þm. Norðaust., Halldór Blöndal. Eru aðrar tilnefningar? Aðrar tilnefningar hafa ekki borist og er því hv. 2. þm. Norðaust., Halldór Blöndal, einn í kjöri. Þar sem aðeins einn er í kjöri fer kosningin fram með atkvæðagreiðslukerfinu eins og á undangengnum þingum ef ekki eru um það athugasemdir. Atkvæðagreiðslan er leynileg. Töflurnar á veggjunum munu aðeins sýna hverjir hafa greitt atkvæði en ekki hvernig þeir greiddu atkvæði og sama gildir um geymsluminni tölvunnar. Þeir sem kjósa Halldór Blöndal ýti á já-hnappinn en þeir sem skila vilja auðu ýta á hnappinn sem merktur er: Greiðir ekki atkvæði. Gult ljós kviknar við miðhnappinn þegar atkvæði hefur verið greitt, sama á hvorn hnappinn er ýtt og eins kviknar aðeins gult ljós á veggtöflunni. [Gengið var til forsetakosningar. Atkvæði féllu þannig að Halldór Blöndal, 2. þm. Norðaust., hlaut 36 atkvæði, 18 þingmenn greiddu ekki atkvæði.]

Samkvæmt þessu er Halldór Blöndal, 2. þm. Norðaust., réttkjörinn forseti Alþingis. Ég óska honum til hamingju með kosninguna og allra heilla í starfi og bið hann að taka við fundarstjórn.

Ég þakka hæstv. starfsaldursforseta, Halldóri Ásgrímssyni, hlý orð í minn garð. Ég vil jafnframt nota þetta tækifæri til að óska honum velfarnaðar í starfi forsætisráðherra. Forseti Alþingis og forsætisráðherra þurfa að eiga náið samstarf um þingstörfin og vænti ég góðs í þeim efnum. Ég færi fráfarandi forsætisráðherra, Davíð Oddssyni utanríkisráðherra, þakkir fyrir gott samstarf á liðnum árum með óskum um að hann nái skjótum og góðum bata. Ég þakka hv. alþingismönnum það traust sem þeir hafa sýnt mér með því að kjósa mig á ný forseta Alþingis. Í sumar hefur verið unnið að miklum endurbótum á Alþingishúsinu. Endurbætur á 1. hæðinni hófust í fyrra og var unnið áfram að þeim á þessu ári með því að gert var við leka undir gólfum og þau endurnýjuð. Það var mikið verk. Sömuleiðis hefur verið unnið að viðgerðum og endurbótum á 2. og 3. hæð hússins. Allar hafa þessar framkvæmdir miðað að því að færa húsið sem næst í upprunalegt horf og tryggja um leið varðveislu þess sem einnar mestu gersemar í byggingarlist hér á landi. Framkvæmdir þessar eru fyrstu gagngeru endurbæturnar sem gerðar hafa verið á Alþingishúsinu í 120 ára sögu þess og var tími til kominn. Endurbæturnar eru ekki allar jafnaugljósar, þótt jafnnauðsynlegar séu. Endurnýjun raf- og vatnslagna lætur lítið yfir sér, en hins vegar er til mikilla bóta og fegurðarauka að lagnir sem lágu utan á veggjum hafa verið fjarlægðar. Gömul gólfborð í þingsal og hliðarherbergjum eru nú sjáanleg og nýtt gólfefni í Kringlu setur glæsilegan blæ á þessa gömlu viðhafnarstofu fyrsta ráðherra Íslands. Í þingsal og sal efri deildar eru komnar á ný þær ljósakrónur sem þar voru uppi fyrir mörgum áratugum og um leið hefur lýsing í salnum verið endurgerð. Líklega eru þó mest áberandi þær litabreytingar sem orðið hafa í herbergjum í þinghúsinu, en þau hafa nú verið máluð í sínum upprunalegu litum og sýna þá miklu litagleði sem ríkti við byggingu hússins. Ég vona að alþingismenn séu mér sammála um að þessar endurbætur hafi vel tekist. Ég þakka öllum þeim sem að því verki hafa komið. Þá þakka ég arkitektum, verktökum og starfsfólki Alþingis einstaka lipurð og góða samvinnu til þess að verkið gæti gengið vel fram við erfiðar aðstæður á liðnu sumri. Með þessum framkvæmdum er stærstum hluta endurbóta í þinghúsinu lokið, en þó eru eftir nokkrar endurbætur og fullnaðarfrágangur á 3. hæð hússins sem unnið verður að á næsta ári, auk þess sem lokið verður við viðgerð á útveggjum þess. Á næsta ári verður unnið að endurnýjun á húsbúnaði í Alþingishúsinu, aðallega í þingflokksherbergjum, en það er orðið aðkallandi eins og þingmönnum er kunnugt. Íslensk hönnun verður á þeim húsgögnum sem keypt verða í Alþingishúsið. Háttvirtir alþingismenn. Hinn 2. júní sl. gerðist það utan ríkisráðsfundar að forseti Íslands synjaði um staðfestingu á lögum frá Alþingi sem forsætisráðherra hafði lagt fyrir hann. Þá urðu kapítulaskipti í sögu Alþingis og samskiptum þess við embætti forseta Íslands. Ákvörðun sína um að synja lögum frá Alþingi staðfestingar tilkynnti forseti Íslands á fundi sem hann boðaði blaðamenn til á Bessastöðum 2. júní. Synjun sína reisti forseti Íslands á 26. gr. stjórnarskrárinnar. Í yfirlýsingu sinni segir hann m.a. að harðar deilur hafi orðið um „þann lagagrundvöll fjölmiðlanna sem mótaður er í frumvarpi sem Alþingi hefur nú afgreitt“. Síðan segir í 9. tölulið yfirlýsingarinnar, sem virðist vera kjarninn í röksemdafærslu forseta Íslands: „Því miður hefur skort samhljóminn sem þarf að vera milli þings og þjóðar í svo mikilvægu máli. Fjölmiðlarnir eru sá hornsteinn í lýðræðisskipan og menningu okkar Íslendinga að ekki er farsælt að varanlega verði djúp gjá milli þingvilja og þjóðarvilja. Slíka gjá þarf að brúa.“ Ummæli forseta Íslands, synjun hans um staðfestingu á lögum frá Alþingi á þeim grundvelli að djúp gjá sé á milli þingvilja og þjóðarvilja og þeir atburðir sem á eftir fóru gefa mér tilefni til að ræða stöðu Alþingis um leið og ég legg áherslu á að Alþingi er æðsta og elsta stofnun þjóðarinnar, að löggjafarvaldið er í höndum Alþingis og Alþingi er hornsteinn menningar og lýðræðislegrar stjórnskipunar hér á landi. Á Alþingi hafa örlög þjóðarinnar ráðist. Á Alþingi var Gamli sáttmáli staðfestur og þar sótti íslenska þjóðin rétt sinn í hendur konungi Dana, uns fullnaðarsigur var unninn. Íslendingar eignuðust stjórnarskrá 1874. Fyrr á þessu ári var þess minnst að hundrað ár voru liðin síðan heimastjórn var sett og þingræði hófst hér á landi sem síðan var staðfest í 1. gr. stjórnarskrárinnar frá 1944: „Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.“ Við fögnuðum fullveldi 1. desember 1918 og stofnun lýðveldis á Þingvöllum 17. júní 1944. Alþingi og þingræðislegir stjórnarhættir eiga djúpar rætur í hugum Íslendinga. Synjunarákvæði stjórnarskrárinnar eru leifar af þeirri trú að konungurinn - einvaldurinn - fari með guðs vald. Þingið stóð gegn vilja konungs og leiðrétti vald eins manns með því að taka það til sín. Alþingi er kjörið af þjóðinni. Þar á fólk með ólíkar skoðanir og stefnur sína fulltrúa. Þar ráða menn ráðum sínum og leiða mál til lykta. Þótt forseti lýðveldisins sé kjörinn á sama hátt getur hann ekki mælt sig við Alþingi. Ég geri ekki öðrum hv. alþingismönnum upp orð né skoðanir en mér kom aldrei til hugar að forseti Íslands synjaði um staðfestingu á lögum frá Alþingi. Svo hefur verið um fleiri. Samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar taka lög frá Alþingi gildi þótt forseti synji um staðfestingu, en leggja skal lögin „svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu.“  Við vitum hvað síðan gerðist. Skoðanir voru mjög skiptar um nánast allt er varðaði framkvæmd og gildi þjóðaratkvæðagreiðslunnar, m.a. hvort rétt væri að skilyrða lágmarksþátttöku í atkvæðagreiðslunni eða hvort áskilinn fjöldi atkvæðisbærra manna yrði að greiða atkvæði gegn lögum frá Alþingi til þess að þeim yrði hnekkt. Og enn voru þeir sem töldu að ekki skipti máli hvort 10% eða 90% kosningarbærra manna í landinu tækju þátt í slíkri atkvæðagreiðslu. Loks deildu lögfræðingar um hvort Alþingi mætti samþykkja breytingar á hinum nýju fjölmiðlalögum eða ekki. Það var jafnvel gengið svo langt að segja að Alþingi mætti ekki nema lögin úr gildi. Hvergi er þó stafkrókur fyrir því í stjórnarskránni að sú staða geti komið upp að forseti Íslands geti með athöfnum sínum eða athafnaleysi skert löggjafarvald Alþingis. Er skemmst frá hinum svokölluðu fjölmiðlalögum að segja að Alþingi var kallað saman til sumarþings hinn 5. júlí þar sem lagt var fram stjórnarfrumvarp til breytinga á lögunum. Því var vísað til allsherjarnefndar en meiri hluti hennar lagði síðan til í grófum dráttum að fjölmiðlalögin yrðu efnislega felld úr gildi og samþykkti Alþingi það samhljóða 22. júlí. Forseti Íslands staðfesti síðan lögin, en vék enn að Alþingi í yfirlýsingu sinni: „Alþingi hefur nú fellt úr gildi lögin sem ollu hörðum og langvarandi deilum og mynduðu djúpa gjá milli þingvilja og þjóðarvilja.“ Ég vil ekki nú við setningu Alþingis gaumgæfa þessi orð forseta Íslands, og er þó ástæða til, enda eru allar hugmyndir um þjóðarvilja óljósar og enginn í aðstöðu til að þekkja þjóðarvilja um einstök mál. Hugmyndir um þjóðaratkvæðagreiðslu byggjast á því að þær eigi sér aðdraganda og að málið sé vel undirbúið, vel kynnt og vel reifað. Það ber að gefa þjóðinni tækifæri og tóm til þess að kynna sér efni slíks máls. Þjóðin verður að geta skeggrætt það svo að það geti þroskast í umræðunni. Það er vandasamt að leggja mál fyrir dóm þjóðarinnar og valið verður að vera afdráttarlaust en ekki um minni háttar atriði sem eðlilegt er að séu jafnan til endurskoðunar. Að öðru leyti eru ekki efni til að ræða þjóðaratkvæðagreiðslu. Kjarni þess sem ég vil segja nú við setningu Alþingis er að eftir atburði sumarsins stendur löggjafarstarf Alþingis ekki jafntraustum fótum og áður. Það er alvarleg þróun og getur orðið þjóðinni örlagarík nema við sé brugðist. Ákvæði stjórnarskrárinnar um æðstu stjórn ríkisins, Alþingi, framkvæmdarvald og dómsvald, þurfa endurskoðunar við. Hver skal vera staða Alþingis, hver forseta Íslands og ríkisstjórnar og hver dómstóla? Slík endurskoðun hefur látið á sér standa þar sem menn almennt hafa talið önnur mál brýnni, enda hefðu skapast ákveðnar venjur og hefðir sem ástæðulaust væri að hrófla við en einstök ákvæði stjórnarskrárinnar hvorki verið skilin né framkvæmd eftir bókstafnum. Þau hörðu átök sem urðu á Alþingi í vor og sumar gera slíka endurskoðun á stjórnarskránni örðugri en ella mundi. Einstökum alþingismönnum kann að finnast sem þeir hafi fest sig í ákveðnum skoðunum og skilyrðum sem þeir vilja ekki víkja frá að svo komnu. Því má vera að niðurstöðu sé ekki að vænta meðan það þing situr sem kjörið var í maí 2003. Eftir sem áður verður að hefja verkið. Staða Alþingis verður að vera hafin yfir vafa og löggjafarstarfið í traustum skorðum. Ég endurtek þakkir mínar til þingheims fyrir að fela mér að gegna störfum forseta. Það er ásetningur minn að eiga gott samstarf við alla hv. alþingismenn.