Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jóhannes Jóhannesson) Nú er þá hin langþráða stund komin, er Alþingi Íslendinga leggur sína síðustu hönd á sáttmála við sambandsþjóða vora, Dani, um það, að Ísland skuli vera viðurkent og auglýst frjálst og fullvalda ríki í konungssambandi einu við Danmörku og ævarandi hlutlaust í ófriði. Leyfi jeg mjer fyrir hönd fullveldisnefnda beggja deilda að láta í ljós þá ósk og von, að frv. þetta fái ekki lakari undirtektir hjá þjóð vorri við atkvæðagreiðslu þá, sem um það á fram að fara hjer á landi innan skamms, en það hefir fengið hjer á Alþingi. Það er ósk mín og von, að sáttmálinn verði samþyktur af löggjafarþingi sambandsþjóðar vorrar og hljóti staðfestingu sameiginlegs konungs vors, að hann, er hann gengur í gildi, verði vel þokkaður af báðum þjóðum, og að milli þeirra megi takast bróðurleg samvinna til ánægju og hagsmuna fyrir þær báðar.

Frsm. minni hl. (Magnús Torfason) Á orðum háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) við 2. umr. mátti skilja það, að jeg hefði farið fulllangt í því að skýra frá því, sem gerðist í fullveldisnefndinni í vor. Út af því tek jeg það fram, að mest af því, sem jeg skýrði frá, gerðist utan fullveldisnefndarinnar og hjá milligöngumönnunum, en það, sem gerðist hjá þeim, hlýtur að mega vera lýðum ljóst, því að það eru eða eiga að vera opinber skjöl, sem hljóta að verða birt. Annars hnigu upplýsingar mínar að því að sýna, að það, sem gerðist utan milligöngunefndarinnar, hefði átt að gerast í fullveldisnefndinni. Og jeg gat farið miklu lengra en jeg fór, til þess að sanna mál mitt. Strax í öndverðu hafði jeg sömu skoðun og jeg hefi nú og kemur fram í nál. mínu, en af nál. meiri hl. mætti líta svo á, sem jeg hefði að einhverju leyti skift um skoðun; þetta vildi jeg ekki láta sitja á mjer. Annars herti till. »langsum«-manna á leynifundinum um sambandamálið á því, að jeg fór nokkuð út í þetta mál. Það er eitt atriði í áliti meiri hl., sem jeg vildi minnast á. Það er skilnaðargrýlan. Jeg hjelt satt að segja, að hv.þm. Dala. (B. J.) teldi sig of góðan til þess að hampa slíku og að segja að þeir, sem væru á móti frv., hlytu að vera staðráðnir með skilnaði. Jeg segi fyrir mitt leyti, að jeg hefi ætíð skilið stefnu Sjálfstæðisflokksins síðan 1908 svo, að hann vildi sækja mál vor smátt og smátt í hendur Dana, og efst á dagskránni eða næst lægi að taka búseturjettinn úr höndum Dana. Og sem betur fer var búseturjettur Dana hjer ekki orðinn óskertur. Fyrir 1908 kom það fram í fossalöggjöfinni og líka í skipagjöldunum, sem auk þess eru ágætt ráð til þess að verja fiskiveiðarjett vorn. Síðan 1908 hefir kosningarrjettur Dana verið skertur. Og þar er að ræða um bein stefnuhvörf. Sama kom fram þegar fossanefndin var skipuð, því að mjer er óljóst, til hvers sú nefnd hefði verið sett, ef ekki hefðum vjer átt vald á búsetuskilyrðinu. Við höfum nú um tíma farið að mestu með utanríkismál vor, og það var sjálfsagt fyrir okkur að venja upp menn, sem færir væru um að taka þátt í þeim. Þá höfum við og að nokkru tekið landhelgisvarnir í vorar hendur, að ógleymdum fánanum eða fánakröfunni. Yfirleitt höfum við alt af smátt og smátt verið að sækja rjett vorn úr höndum Dana, og alt af unnið á, og þeirri stefnu áttum við að halda áfram. Það hefir kveðið við, að ef við bíðum lægra hlut í fánamálinu, þá yrðum við að skilja. En þetta er staðlaus staðhæfing. Ef allir hefðu einhuga fylgt fram fánakröfunni, fast og óhikað, var sigurinn vís. Danir hafa í samningaumleitununum í sumar viðurkent fánarjett vorn; því í dauðanum ættu þeir þá að geta neitað okkur um hann? Aðstaða okkar stórbatnaði við samningaumleitanirnar 1908. Það starf hafði stórmikla þýðingu að því leyti, því ber ekki að neita, en eins og aðstaða okkar batnaði við frv. 1908, eins hefði aðstaða vor batnað við þetta frv. Skilnaðargrýlan er því hrein fásinna. Það væri þá fyrsta lagi í styrjaldarlok, sem hugsast gæti, að unt væri að hampa henni. Jeg efa ekki, að misklíð verði hjer út af þessu dansk-íslenska »uniformi«, sem við erum hjer að fara í. Samkvæmt minni skoðun verður borgararjetturinn samlaga í báðum ríkjum. Þetta er aðalástæðan til þess, að jeg er ekki með frv. Hins vegar lít jeg svo á, að það sje Dönum verst, ef þeir beita þessu ákvæði illa, svo framarlega sem nokkur dugur og dáð er í okkur. Vegna legu landsins er okkur í lófa lagið að beina verslun vorri og viðskiftum til annara þjóða en Dana, og við verðum að gera það, ef Danir ætla að beita oss hörðu, til þess að halda jafnvægi í landinu. Jeg er sannfærður um, að ef gæfan er með og við viljum, þá er þetta vopn beitt. Af sömu rökum ríður oss á að skemma ekki aðstöðu okkar gegn Dönum, með því að binda okkur hjá þeim með lánum, að minsta kosti ekki fyr en sambandslögin eru komin í framkvæmd og dregnar hreinar línur að því er þau snertir. Að lyktum skal jeg í þessu sambandi endurtaka það, sem jeg sagði við 2. umr., að ef fram kemur skýr yfirlýsing frá Dönum um, að skilningur meiri hl. sje rjettur, þá ber að telja mig með frv., og ber að líta svo á, enda þótt jeg greiði atkv. móti því nú, og jeg vænti þess fastlega, að slík yfirlýsing sje útveguð áður en þjóðaratkvæðið fer fram. Sumir líta svo á ummæli háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.), að hann hafi gefið í skyn, að jeg hefði talað móti betri vitund.  (Jóh. Jóh.: Slíkt er einber misskilningur; jeg kendi misskilningi um)  . Það gleður mig, enda skildist mjer það ekki á orðum hans: Jeg hefi aldrei ætlað neinum háttv.þm. slíka framkomu, og allra síst ætlaði jeg háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) með svo langan og heiðarlegan embættisferil að baki sjer, að hann bæri nokkrum þm. slíkt á brýn. Háttv. frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) fórust þannig orð, að þau mátti skilja svo, sem jeg hefði viljað verða einn milligöngumannanna. En jeg held, að öll framkoma mín í fullveldisnefndinni gefi enga ástæðu til þess að líta svo á, enda langaði mig ekki til þess. Jeg fór oftast einn mínar götur í nefndinni, var með sjerkreddur, en það er ekki vegurinn til þess að verða fulltrúi fyrir aðra. Loks vil jeg taka það fram, að jeg tel gamla sáttmála undirstöðuna undir þessu frv., og að þessi samningur sje áframhald af honum og gangi að engu leyti lengra en hann og sje með sama fyrirvara gerður. Þá vænti jeg þess fastlega, að nefndarálitin og gerðabók sambandsnefndanna verði birt þjóðinni og annað, er málið varðar, svo að hún hafi tíma til þess að kynna sjer það áður en atkvæðagreiðslan fer fram. Atvik hafa hagað því svo, þótt Alþingi eigi þar enga sök á, að þjóðin hefir að eins getað kynt sjer aðra hlið málsins. Við 2. umr. þessa máls tók hæstv. fjármlaráðh. það fram, að það yrði að líta á þetta mál frá háu sjónarmiði og er jeg þessu samþykkur og játa, að hann er hákröfumaður. En því miður hefir hann ekki fylgt þessum hákröfum nægilega fast eftir. Það gerði hann þá, fyrst, ef hann sýndi, að hann var búinn til að leggja lífið í sölurnar fyrir kröfur sínar. Jeg skal ekki fara lengra út í það, en jeg vænti fastlega, að hann bili ekki í framkvæmd málsins, því að á miklu veltur, hvernig fer. Og vinni hann dyggilega að þeim framkvæmdum, skal ekki standa á fylgi mínu, þótt jeg eigi að líta á frv. frá lægra sjónarmiði en hann.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg þarf ekki að svara háttv.þm. Ísaf. (M. T.) mörgum orðum. Jeg kannast ekki við að hafa bilað í máli þessu. Jeg var reiðubúinn að leggja niður embætti, hefðu mistök orðið, en það sjá allir, að þegar fullnægt. er aðalkröfu vorri, viðurkenningu á fullveldinu, þá, hefði það verið meira en lítilli barnaskapur að leggja niður embætti. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) og hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hafa ekki dregið í vafa, að fullveldi landsins væri fullnægt, og er jeg því þeim mun vissari um, að jeg hefi gert rjett. Að öðru leyti vísa jeg til ummæla minna við 2. umr.

Frsm. meiri hl. (Jóhannes Jóhannesson) Háttv. frsm. minni hl. (M. T.) kvað skilnaðargrýluna, sem hann svo nefndi, standa að óþörfu í nál. okkar. Hann virtist líta svo á, að þótt samningarnir hefðu ekki tekist, þá hefði það ekki þurft að leiða til skilnaðar. En jeg lít öðruvísi á. Við gátum ekki dregið okkur til baka úr því, sem komið var. Hefðum við ekki fengið siglingafánann, urðum við að semja lög um hann og láta slag standa. Hefði þeim lögum verið synjað staðfestingar, hlaut það að leiða til skilnaðar. Háttv. þm. (M. T ) sagði, að Danir mundu ekki hafa getað neitað um fánann eftir viðurkenningu þá, er í samningunum felst. En jeg vil benda á, að slíkt hið sama var viðurkent í frv. 1908, og gátu þeir þó neitað 1917. Að 6. gr. skal jeg ekki eyða fleiri orðum; það atriði er þegar orðið svo þaulrætt. En háttv.þm. (M. T.) er enn þá búinn að finna nýtt heiti á fæðingjarjettinum. Fyrst nefndi hann hann sameiginlegan, þá »uniform« og nú síðast þriðja heitinu, samlaga. En alt er jafnskakt, þar sem sjerstakur ríkisborgararjettur er, bæði danskur og íslenskur. Þá sagði háttv.þm. (M. T.), að við yrðum að gæta þess að spilla ekki aðstöðu okkar við Dani, með lántökum eða öðrum bindandi ákvæðum. En jeg vil benda honum á það, að lánin verður að taka þar, sem þau fást. Um annað er ekki að tala. Þá lýsti háttv.þm. (M. T.) yfir því, að hann mundi ganga að samningunum þegar fullnægjandi yfirlýsing væri fengin frá, dönsku samningamönnunum um það, að skilningur okkar á 6. gr. væri rjettur. En nú höfum við einmitt þá yfirlýsingu frá einum þeirra í danskri blaðagrein, sem þýdd er í Morgunblaðinu í dag, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkrar línur úr þeirri grein. Þar segir svo: »Með því skuldbinda Íslendingar sig til þess að afnema það ákvæði, er þeir settu 1915 um það, að Danir þyrftu að hafa verið 5 ár á Íslandi áður en þeir fengju þar atkvæðisrjett«. Ef sá, er þetta ritar, hefði sama skilning og háttv.þm. Ísaf. (M. T.), þá hefði það auðvitað verið tekið fram, að Íslendingar hefðu skuldbundið sig til að nema fleira úr lögum, t. d. fossalögin o. fl. Jeg sje því ekki betur en þessi yfirlýsing nægi. En hitt, hvers vegna breyta þarf atriði þessu í stjórnarskránni, skýrði jeg í fyrradag og skal því ekki fara nú að endurtaka það.

Kristinn Daníelsson Jeg vona, að háttv. þingdm. bregði ekki, þótt jeg standi upp. Þeir vita, að þeir þurfa ekki að óttast, að jeg tali langt mál; það er ekki vandi minn. Jeg mun ekki heldur leggja orð í belg um lögskýringar þær, sem hjer hafa komið fram. En sjálfum finst mjer, að jeg hafi haft nokkuð sjerstaka afstöðu í máli þessu, svo að ekki sje óeðlilegt, að jeg geri stutta grein fyrir atkvæði mínu, og skal jeg lýsa því í stórum dráttum, hvers vegna jeg ætla mjer að verða frv. óskorað fylgjandi. Jeg tel mig ekki hafa verið neinn leiðandi mann í sjálfstæðisbaráttu vorri. Þó hefi jeg tekið allmikinn þátt í henni síðan 1909 og ætíð fylt þann flokkinn, sem lengst vildi fara, og innan flokks míns þann hóp, sem kröfuharðastur þótti. Jeg ætti því ekki að geta gengið að neinu, sem væri afsláttur á kröfum vorum. En í öllum tillögum mínum um málið hefi jeg jafnan haft eitt fyrir leiðarstein, og það er jafnrjettiskrafa sú, er Jón Sigurðsson kom fram með á sínum tíma, að við hefðum jafnan rjett til þess að ræða einir málum vorum með konungi eins og Danir til þess að ráða sínum málum með honum. En nú vinst það með frv. þessu, að eins og við höfum altaf átt þennan rjett að okkar dómi, eins verður hann nú viðurkendur af Dönum og tilkyntur öðrum þjóðum. Við getum því farið að neyta þessa rjettar og beita valdi okkar. Fullveldi vort er afdráttarlaust viðurkent, og vjer getum þess vegna tekið það, sem því fylgir, svo sem æðsta dómstól, fána, landhelgisvörn, myntsláttu og utanríkismál, hve nær sem við viljum. Þar að auki lýsum vjer ævarandi hlutleysi voru í ófriði, hvort sem sambandsland vort er hlutlaust eða ekki. Og um þetta er svo tryggilega búið, að jeg sje ekki annað en að þjóðin megi vel við una og vera ánægt með. En það fyrsta, sem við í rauninni notum þennan fulla rjett okkar til, er það að gera þennan samning við hina fornu sambandsþjóð okkar, Dani. Hefir þar brytt á óánægju nokkurri með, að við höfum notað illa valdið og veitt Dönum of mikið í 6. gr. samningsins, og ákvæði það um jafnrjettið væri okkur hættulegt. Og flestir munu sammála um það, að þetta hefði mátt betur fara á annan veg. En þá var spurningin, hvort hjer var það í húfi, eða þetta átti að vega svo mikið, að heldur skyldi hafna öllu því, er vinst með frv., og slíta samningatilraunum. Og jeg skal játa, að svo hefði getað farið með mig, ef ekkert hefði verið til bóta til að afstýra þeirri áhættu, sem af jafnrjettisákvæðinu gæti stafað fyrir þjóðerni vort, því að það tel jeg aðalatriðið. Af útlendu auðmagni getur auðvitað altaf hætta stafað, hvort sem nokkurt jafnrjettisákvæði er eða ekki, ef vjer höfum ekki nógan vilja og vitsmuni til að verjast því. En við jafnrjettisáhættunni eru tvennar skorður settar. Við getum sem fullvalda ríki takmarkað hana með lögum, svo sem búsetulögum, og við höfum í annan stað greiðan gang til að slíta samningunum. Þetta tel jeg svo mikilsvert, að það ákvarðaði mig til þess að verða frv. fylgjandi. Fleira er að vísu í samningunum, sem fundið er að, svo sem nefndarskipunin, fjárhagsatriðið og jafnvel atkvæðagreiðslan. En jeg mun ekki dvelja við það, en að eins skýra frá, að þetta tel jeg að mestu leyti aukaatriði, sem engin úrslitaáhrif hafa haft á atkvæði mitt. En það var önnur spurning, sem einnig hlaut að koma til greina. Hvað átti að gera ef ekki varð úr samningum? Fánamálið kallaði að, og þjóðin heimtaði, að fram úr því væri ráðið, og þingið gat ekki skilið án þess að ráða því til viðunandi lykta. Það hefir verið bent á skilnað, og jeg skal játa, að fyrir mjer vakti, að annað væri þá ekki fyrir hendi en að hefja skilnaðarbaráttu. En jafnframt verð jeg að gera þá játningu, að jeg hefi ekki verið skilnaðarmaður, sem kallað er, en hugsað mjer, að oss væri betra að vera að minsta kosti um sinn í sambandi við Dani, sem eru smáþjóð og hafa þrátt fyrir alt jafnan látið þokast undan kröfum okkar. Jeg hefði því ekki getað óhræddur ráðið til þess að leggja út í þá baráttu og þá óvissu, sem henni fylgdi. Því að jeg lít svo á, að ef nokkur er í óvissu um örlög þjóðarinnar eftir þessu frv., þá hefði sú óvissa hlotið að vera meiri, ef tækifærinu hefði verið slept. Þessa grein vildi jeg gera fyrir atkv. mínu. Vil jeg nú ljúka máli mínu með því að biðja þess, að þjóðin og forvígismenn hennar beri gæfu til þess að færa sjer í nyt þessa nýju aðstöðu, því að undir því tel jeg nú mest vera komið. Bið jeg svo, að guð og giftan, sem þrátt fyrir alt, sem á dagana hefir drifið, aldrei virðist hafa yfirgefið landið, fylgi því enn sem áður og láti þessi málsúrslit verða þjóðinni til blessunar og heilla.

Frsm. meiri hl. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg gleymdi að taka það fram, út af ummælum háttv.þm. Ísaf. (M. T.) um það, hvort gerðir samninganefndanna yrðu birtar, að skjöl þeirra voru lögð fram sem trúnaðarmál. Þarf því samþykki, ekki að eins íslensku nefndarinnar, heldur og hinnar dönsku, til þess, að þau verði birt. 076 Frsm. minni hl. (Magnús Torfason): Jeg þarf ekki að svara hæstv. fjármálaráðherra öðru en því, að jeg man svo langt, að í sumar var hann sáróanægður með ákvæði 6. gr., þótt hann hafi fengið rjettari skilning á þeim nú. Þau orð, að við hefðum ekki fengið fánann, er auðvitað ekkert nema staðhæfing, meðan hann var ekki gerður að fráfararatriði. En rit af yfirlýsingu þeirri í Mörgunblaðinu, sem háttv.frsm. meiri hl. (Jóh. Jóh.) vitnaði í, skal jeg, með samþykki forseta, leyfa mjer að lesa upp eftirfarandi klausu úr sömu grein: »Það var tekið fram í nefndarfrv. 1908, að Danir skyldu njóta sömu rjettinda á Íslandi og Íslendingar í Danmörku, en nú er þetta orðað þannig, að Danir njóti sömu rjettinda á Íslandi eins og Íslendingar sjálfir og gagnkvæmt.« Mjer skilst, að ekki hefði verið hægt að orða þetta öllu skýrara eftir mínum skilningi, þótt jeg hefði gert það sjálfur.

Fjármálaráðherra (S. E.) Hv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði, að jeg hefði verið óánægður með 6. gr. frv. í sumar. Þetta er alveg rjett; jeg lýsti yfir því við 2. umr. málsins og get vitnað til þess, sem jeg sagði þá hjer í deildinni.

Forseti: Þessu stórmáli er þá lokið, og verður frv. nú afgreitt til stjórnarinnar sem lög frá Alþingi, quid felix faustumque sit! Frv. afgr. sem lög frá Alþingi. (Sjá A. 14).