Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) þetta frv. er lagt fram til framlengingar á bráðabirgðal. sem gefin voru út milli þinga. Hefir það legið fyrir Ed. og tekið þar mikilsvarðandi breyt. Ég vil því mælast til þess, að umr. verði frestað og málinu vísað til n. til frekari athugunar.

Finnur Jónsson Ég á hér ásamt hv. 3. landsk.brtt. við frv. þetta, sem gengur út á það, að fella niður úr frv. heimild til handa bæjarstj. Siglufjarðar til að hækka núv. vörugjald um allt að 100% og láta þá hækkun ganga til nauðsynlegra útgjalda bæjarsjóðs Siglufjarðarkaupstaðar. Það má án efa margt gott segja um Siglufjörð, en því mun vart neitað, að það er dýr staður, og því finnst mér ekki rétt að stuðla að því að gera staðinn dýrari en hann þó er nú. En að því er stefnt með frv. því, sem hér liggur fyrir til umr. Og mér virðist beinlínis, að þeir, sem bera hag bæjarfélagsins fyrir brjósti, gæti ekki hófs í till. sínum. Ég er líka hræddur um, að ýmsir hv.þm. geri sér ekki fyllilega ljóst, hverjum geysiskatti hér er verið að ná í bæjarsjóð. Það má vel vera, að kaupstaður þessi sé í vanda með greiðslur sínar og þurfi því að fá einhvern tekjustofn, en ég tel enga ástæðu til þess að láta hann fá svona mikinn tekjuauka. Árið 1934 nam vörugjaldið í hafnarsjóð Siglufjarðar 85 þús. kr., og nú er lagt til að hækka það um 100%, sem á að renna til bæjarsjóðs Siglufjarðarkaupstaðar. Gjald þetta er að langmestu leyti af síld og síldarafurðum. Er því með hækkun þessari á gjaldinu verið að stóríþyngja síldarútveginum. Ég verð því að segja það, að ég veit ekki dæmi þess, að það hafi verið gert öllu frekari tilraun til þess að reyna að skattleggja þá borgara, sem á Siglufjörð koma og eru ekki skattskyldir þar. Hve miklu þessi skatthækkun getur numið á síldveiðiskip, er hægt að gera sér grein fyrir. Setjum svo, að skip veiði til söltunar 2500 tunnur á ári. Núv. vörugjald er 0,10 af hverri tunnu saltsíldar og 0,20 af hverri tunnu kryddsíldar. Auk þess er 0,05 innflutningsgjald af hverri tómri tunnu til hafnarsjóðs. Þegar svo búið er að hækka þetta gjald um helming, er gjaldið af hverri tunnu saltsíldar t. d. orðið 30 aurar og gjald af hverri kryddsíldartunnu 50 aurar. Samtals yrði gjaldið því af síldarskipi, er saltaði 1500 tunnur af saltsíld og 1000 tunnur af kryddsíld, 950 kr. Auk þess kemur svo gjaldið af afurðum þeim, sem skipið leggur upp í síldarverksmiðjurnar. Segjum að þetta sama skip veiði 4000 mál í bræðslu. Með þeirri hækkun, er frv. þetta gerir ráð fyrir, yrði gjald þessa skips af veiði þessari um 900 kr. yfir sumarið. Gjald þetta er að vísu greitt af síldarverksmiðjunni, en lækkar auðvitað andvirði bræðslusíldarinnar. Auk þessa greiðir mótorbátur 40-50 smál. að stærð til hafnarsjóðs Siglufjarðar 80-100 kr. yfir sumarið í hafnar gjöld. Skattar þeir, er Siglufjarðarkaupstaður þannig fengi leyfi til að leggja á lítinn mótorbát með meðalafla yfir sumarið, yrði með samþykkt þessa frv. þannig 1900-2000 kr. Ég hafði nú talið líklegt, að þeir þm., sem eru frv. fylgjandi, myndu bera fram einhver góð og gild rök fyrir þessari miklu skattaálagningu á síldarútveginn frá hálfu Siglufjarðarkaupstaðar, en svo hefir ekki verið. Ég fyrir mitt leyti fæ ekki skilið, að nokkur skynsamleg ástæða geti verið fyrir því að leyfa Siglufjarðarkaupstað að leggja þetta gjald á, og þá sérstaklega þegar afkoma sjávarútvegsins er eins og hún er nú. Enda hefir sú orðið raunin á, að gjald þetta hefir sætt miklum mótmælum, og er skemmst að minnast, að útgerðarmannafundurinn, sem haldinn var hér í Reykjavík nú fyrir stuttu, sá sami fundur, sem samþ. mótmæli gegn fisksöluskattinum, samþ. og mótmæli gegn þessum skatti til Siglufjarðarkaupstaðar. Sama gerði og fundur útgerðarmanna, sem haldinn var norðanlands nú fyrir skömmu. Ég fæ vart annað skilið en meðnm. mínir í sjútvn., þeir hv.þm. Vestm. og hv. 6. þm. Reykv., sem kalla sig talsmenn útgerðarmanna og fiskeigenda, falli frá till. sínum, þegar þeir eru búnir að athuga málið betur, eða a. m. k. bíði með þær þar til útséð verður um, að Siglufjarðarbær fái ekki sanngjarnari og réttlátari tekjustofn en þetta.

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) [óyfirl.]: Það er orðið alllangt síðan mál þetta var rætt hér í d., og er því ýmislegt farið að fyrnast fyrir mér, sem þá var sagt og svara hefði þurft. Í sambandi við mál, sem hér var til umr. áðan. fóru tveir hv. meðnm. mínir úr sjútvn. allmjög inn á umr. um Siglufjörð og skattgreiðslu ríkisverksmiðjanna. Hafa þeir því sennilega lokið sínu máli hvað frv. þetta snertir. Hvað mig snertir gegnir öðru máli; ég hefi ekki haft tækifæri til þess enn að ræða málið sem skyldi. Fyrst þegar rætt var um þetta mál, þótti ekki geta komið til mála að nota höfnina til þess að afla kaupstaðnum tekna. En þetta er reginvilla, þar sem eins stendur á og á Siglufirði, að kaupstaðurinn hefir vaxið upp utan um höfnina. því eins og kunnugt er, hefir hann ekkert samband á landi við meginlandið. Það er því ekki um annað að ræða en að sá atvinnurekstur, sem vaxið hefir upp í skjóli hafnarinnar, verð gjaldstofn fyrir kaupstaðinn, sem á verði lagt á ýmsan hátt. Ég hefi gert grein fyrir því áður, hve mikið af þörfum bæjarins hefir verið hægt að leggja á eftir efnum og ástæðum. Jafnframt sýndi ég fram á, að um helmingur af atvinnurekstri bæjarins væri skattfrjáls að lögum. Og það hljóta allir að sjá, hvort nokkurt sveitarfélag geti þolað slíkt. Í þessu sambandi vil ég nota tækifærið til þess að senda heim til föðurhúsanna þá firru, sem hv.þm. Ísaf. sagði áðan, að það væri sú mesta fjarstæða að halda því fram, að ríkisverksmiðjurnar á Siglufirði hefðu tekið nokkuð frá einstaklingunum eða skert möguleika þeirra fyrir atvinnurekstri þar. Þetta er vitanlega hin mesta endemisvitleysa hjá hv.þm., því að það hljóta allir heilvita menn að sjá, að þegar ríkið er búið að setja þar á stofn verksmiðjur, hvort ekki séu minni möguleikar fyrir einstaklinga að setja þar á stofn samskonar atvinnurekstur. Það er þvert á móti öldungis víst, að ríkisrekstur síldarverksmiðjanna hefir útilokað þar mikið af einstaklingsrekstri, sem hefði getað orðið góður gjaldstofn fyrir bæjarfélagið. Um það má vitanlega alltaf deila, hvaða leiðir skuli fara til þess að afla kaupstaðnum tekna. Nú hefir stjórn kaupstaðarins farið fram á ákveðið vörugjald; þess vegna býst ég við, að hv.þm. Ísaf. og fylgifiskar hans reyni að ganga á milli og villa mönnum sýn á því, hve vörugjald þetta geti orðið mikið. Mér þykir því rétt að birta hér, til þess að fá það skráð í umr., hvað vörugjaldið er í raun og veru á Siglufirði, og jafnframt til samanburðar, hvað það er hér í Rvík, og skal ég þá fyrst nefna þá vörutegundina, sem mest er framleitt af á Siglufirði, en það er síldarolía eða síldarlýsi. Af því er vörugjaldið hér í Reykjavík 4 kr. pr. smálest, en kr. 1.50 á Siglufirði. Af síldarmjöli og fiskmjöli er það hér í Rvík 3 kr. pr. smálest, en 1.50 kr. á Siglufirði. Af saltsíld er það 1.50 kr. pr. smálest hér, en 0.80 kr. norður frá. Af þurrkuðum saltfiski er vörugjaldið 3 kr. hér, en 1 kr. á Siglufirði. Nýr fiskur er ekki gjaldskyldur á Siglufirði, en hér er vörugjaldið af honum 1.50 kr. pr. smálest. Gjald af landbúnaðarafurðum, svo sem heyi, kartöflum, grænmeti o. fl., er hér í Rvík 3 kr. pr. smálest, en ekkert á Siglufirði. Þá er t. d. ekkert vörugjald á Siglufirði af kornvörum, sementi og timbri, en hér í Rvík er það 1 kr. af kornvörum og sementi og 1.60 kr. af timbri. Með dæmum þessum hefi ég viljað sýna og sanna, að vörugjaldið er lágt á Siglufirði, og að það verður í mörgum tilfellum lægra en hér í Rvík, enda þótt það verði hækkað um 100%, eins og t. d. gjaldið af síldarlýsinu, sem ekki yrði nema 3 kr. pr. smálest, í stað þess, sem það er 4 kr. hér. Það, sem ég að síðustu vildi leggja sérstaka áherzlu á, er það í fyrsta lagi, að vörugjaldshækkunin nær ekki nema til nokkurs hluta af þeim vörum, sem fluttar eru að og frá Siglufirði, og í öðru lagi það, að þar sem vörugjaldið er mjög lágt yfirleitt, þá verður hækkunin ekki tilfinnanleg. Og í þriðja lagi vil ég leggja áherzlu á það, að Siglufjarðarkaupstaður verður að fá einhverja tekjustofna til þess að leggja á, úr því að helmingurinn af atvinnufyrirtækjum kaupstaðarins er undanþeginn álagningu til þarfa bæjarfélagsins. Ég skal að mestu ganga framhjá hv. 3. landsk. Hann blés sig allmjög upp áðan og lét dólgslega. En það eitt vil ég segja honum, að ég fyrirlít slíka framkomu sem hans eins og það, sem ég geng á.

Flm. (Gísli Guðmundsson) Ég sé ekki ástæðu til þess að bæta neinu verulegu við það, sem ég sagði um þetta mái á fundi hér í gær. Ég vil þó bæta því við út af því, sem hv. 3. landsk. sagði um síldarverksmiðjur ríkisins og samvinnufélögin, að auðvitað hlýtur. honum að vera kunnugt um það, að samkv. sérstökum l. eru samvinnufélög nokkuð gjaldskyld til bæjar- og sveitarfélaga. Þó að samvinnufélögin væru þess vegna skoðuð hliðstæð ríkisverksmiðjunum, þá þýðir það ekki, að þær eigi að vera gjaldfrjálsar. Hinsvegar get ég ekki fallizt á, að síldarverksmiðjurnar geti talizt hliðstæðar stofnanir samvinnufélögunum, og verður eflaust tækifæri til að ræða það síðar. Út af því, að hv.þm. sagði, að hann kynni betur við, að þessu máli væri vísað til sjútvn. heldur en fjhn., þar sem um væri að ræða breyt. á síldarverksmiðjulögunum, sem voru í sjútvn., er það að segja, að mér er það ekkert kappsmál, til hvorrar n. frv. er vísað. En þar sem mér virtist hér fyrst og fremst um fjárhagsmál að ræða fyrir þau bæjar- eða sveitarfélög, sem hér eiga hlut að máli, og slíkum málum er yfirleitt vísað til fjhn., þá lagði ég til, að frv. væri vísað þangað. En sem sagt geri ég það ekki að neinu kappsmáli.

Finnur Jónsson Ég skal ekki segja mikið við þessa umr., en ég vildi undirstrika það, sem hv. 3. landsk. sagði um þær furðu gálauslegu kröfur, er fram koma í frv. Því í ári eins og nú í ár, þegar síldarverksmiðjurnar hafa ekki fyrir lögboðnum greiðslum, vöxtum og afborgunum, ættu þær samkv. frv. að greiða til viðkomandi bæjar- eða sveitarfélaga, aðallega Siglufjarðarbæjar, 33 þús. kr., og í venjulegu ári yrði þessi skattur, sem með frv. á að leggja á sjómenn og útgerðarmenn, 73 þús. kr. Það er fyllilega þess vert, að hv. d. athugi frv. rækilega áður en hún greiðir því atkv., því varla mun finnast það bæjar- eða sveitarfélag, sem ekki myndi fúslega lofa og efna að hafa síldarverksmiðju skattfrjálsa, ef það fengi hana byggða hjá sér, - svo mikil atvinnuaukning er talin vera að slíkum fyrirtækjum. Nú má í annan stað segja, að það sé ekki með öllu ósanngjarnt, að bæirnir, þar sem síldarverksmiðjur eru, fái einhverjar tekjur af þeim, þótt mikil eftirspurn sé eftir að fá þær, vegna fólksins, sem þangað streymir og þeim ber síðan að standa straum af. En í þessu frv. er svo gálauslega á stað farið í þessu efni, að þó nokkur sanngirni kynni að mæla með því, að bæirnir fengju eitthvað, þá nær ekki neinni átt að samþ. frv. eins og það er, eða neitt svipað því. því er haldið fram at samvinnumönnum, að síldarverksmiðjurnar eigi að reka sem samvinnufyrirtæki, og í rauninni eru l. um þær þannig úr garði gerð, að samkv. þeim eru þær einskonar samvinnufyrirtæki. Lögin gera ráð fyrir, að verksmiðjurnar kaupi ekki síldina, þó sérstakar ástæður hafi gert það að verkum undanfarin ár, að verksmiðjustjórnin hefir einróma leitað til atvmrh. um, að verksmiðjurnar fengju heimild til að kaupa hana. En einmitt vegna breyt. á verksmiðjulögunum, sem gerð var á síðasta þingi, þar sem fyrsta útborgun var hækkuð og sjóðagjöld af hráefnum til verksmiðjanna lækkuð, í því skyni, að þær þyrftu ekki framvegis að kaupa síldina, heldur gætu borgað útgerðarmönnum og sjómönnum sannvirði fyrir hana, þá eru allar líkur til, að þetta fyrirtæki verði í framtíðinni rekið eftir samvinnuprincipinu. Nú er alkunnugt, að eftir samvinnulögunum gjalda samvinnufélögin ekki útsvar nema af þeim hluta viðskiptanna, sem þau geta safnað af ágóða til félagsskaparins sjálfs, nefnilega viðskiptum utanfélagsmanna. En hinsvegar borga samvinnufélögin sérstakt gjald í sveitar- eða bæjarsjóð, sem nemur 2% af fasteignamatsverði þeirra húsa, er þau nota til iðnrekstrar. Ef þessi fyrirtæki eru nokkuð hliðstæð, síldarverksmiðjurnar og venjuleg samvinnufélög, sem ekki mun vera hægt að neita, þá nær engri átt að taka hærra gjald af síldarverksmiðjunum til bæjar- og sveitarsjóða heldur en samvinnufélögin eiga að greiða. Og ég veit, að hv.flm. hlýtur að fallast á þetta, nema því aðeins, að hann vilji láta gilda annað fyrir samvinnufélög sjávarsíðumanna heldur en samvinnufélög sveitamanna. Ég hefi ekki reiknað það út, en ég býst við, að húsin, sem notuð eru við síldarverksmiðjureksturinn á Siglufirði og annarsstaðar, séu ekki yfir 500 þús. kr. virði. Lóðir eru ekki taldar með og ekki heldur vélar. Þori ég þó ekki að segja um þetta fyrir víst, en tel rétt, að n. athugi það. Það lengsta, sem mér finnst hægt að fara í þessu efni, er það, að þessum lögboðnu og lögvernduðu samvinnufélögum sjávarsíðumanna, síldarverksmiðjum ríkisins, sé gert jafnt undir höfði eins og samvinnufélögum sveitamanna og öðrum samvinnufélögum í landinu. Á þetta vil ég leggja hina mestu áherzlu, ef farið yrði út á þá braut að láta ríkisverksmiðjurnar greiða eitthvað til bæjar- og sveitarsjóða, að það yrðu undir engum kringumstæðum hærri gjöld heldur en samvinnufélögin greiða nú. Viðvíkjandi því, til hvaða n. þetta mál á að fara, þá getur engum verið það neitt kappsmál. En það má benda á, að öllum málum, sem snert hafa síldarverksmiðjur ríkisins, hefir, að ég hygg undantekningarlaust frá því fyrsta, verið vísað hér til sjútvn. Hér er um breyt. á sjálfum síldarverksmiðjulögunum að ræða, og er því væntanlega engin ástæða til að vísa frv. neitt annað en einmitt til sjútvn.

Flm. (Gísli Guðmundsson) Ég get verið hv.þm. Ísaf. þakklátur fyrir þær undirtektir, sem frv. hefir fengið hjá honum, þar sem hann komst svo að orði í ræðu sinni, að ekki mundi vera ósanngjarnt, að viðkomandi bæjar- eða sveitarfélög fengju einhverjar tekjur af þeim atvinnurekstri, sem hér er um að ræða. Hinsvegar vildi hann telja það gjald, sem gert er ráð fyrir í frv., of hátt. Má vel vera, að við nánari athugun, rannsókn á árlegu framleiðslumagni verksmiðjanna og samanburði við önnur fyrirtæki, komi í ljós, að svo sé. Enda gat ég þess þegar í framsögu, að ég væri reiðubúinn til samkomulags um slíka hluti, þó vitanlega þannig, að gætt sé alls hófs. Annars komu fram nokkur atriði í ræðu hv.þm. Ísaf., sem ég hefi talsvert við að athuga, en sumt af því var að vísu áður fram komið hjá hv. 3. landsk.Hv. þm. vildi t. d. halda fram, að hvaða sveitar- eða bæjarfélag sem væri mundi nú reiðubúið til að lofa, að síldarverksmiðja, sem ríkið ætti, skyldi fá að vera þar gjaldfrjáls, ef það ætti kost á, að hún yrði þar reist, því svo mikil atvinnuaukning væri á hverjum stað að stofnun slíks fyrirtækis. Það kann að vera rétt. En ég geri líka ráð fyrir því almennt, að ef um slík atvinnufyrirtæki væri að ræða, hvort sem það væru síldarverksmiðjur eða annað, þá mundi yfirleitt ekki standa á loforðum um að veita þeim sem mest hlunnindi í bili. Á slíku er náttúrlega ekki meira en svo byggjandi. Það er vitanlegt, að bæjarfélögin vilja fá atvinnurekstur til sín og þá m. a. til þess að fá þær tekjur, sem af því leiðir. Það er líka rétt, sem hv.þm. Ísaf. tók fram, að það má alltaf gera ráð fyrir, að bæjarfélögin hafi meiri eða minni útgjöld vegna fólksstraumsins. En það var eitt í ræðu hv.þm. Ísaf., sem ég skildi ekki vel. Það var þegar hann var að tala um samvinnufélög í sveitum annarsvegar og í kaupstöðum hinsvegar. Mér virtist hann vera að gefa í skyn, að ég vildi hafa tvennskonar rétt fyrir þessi tvennskonar samvinnufélög. En við betri athugun mun hann komast að raun um, að þetta er hugarburður. Ef um samvinnufélög er að ræða, gilda í samvinnulögunum sömu ákvæði um gjöld þeirra, hvort sem þau eru heldur við sjó eða í sveit. En viðvíkjandi því, hvort síldarverksmiðjurnar geti reiknazt sem samvinnufélög eða ekki, þá er það athugandi, að að vísu er í lögum gert ráð fyrir, að þær verði reknar á þeim grundvelli, en hv.þm. Ísaf. upplýsti það sjálfur, að í rekstri síldarverksmiðjanna hefði ekki verið fylgt þeirri grundvallarreglu, sem samvinnufélög hafa, að kaupa ekki vöruna, heldur hafa hana í umboðssölu. Þessari höfuðreglu samvinnufélaganna hafa síldarverksmiðjurnar ekki fylgt, og er þar eitt skýrt atriði, sem greinir á milli. Fleira held ég ekki, að það hafi verið, sem ég þurfti að svara hv.þm. Ísaf. Hann tók yfirleitt vingjarnlega í frv., enda kom mér það ekki á óvart, eftir það sem ég áður þekkti til skoðana hans í þessu máli.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég ætla ekki að andmæla frv., en mér þykir það hinsvegar leiðinlegt, hvernig það er til orðið. Hv. þm.N.- Þ. sagðist sem nm. hafa fjallað um frv. til hafnarlaga fyrir Siglufjarðarkaupstað, en sagðist ekki hafa tekið afstöðu til 10. gr. þess, en hugleiðingar hans um það mál enda þó með þessu frv. Ég álit, að ef frv. er búið til af því, að hagur Siglufjarðar sé sérstaklega borinn fyrir brjósti, þá hefði átt að fylgja fram ákvæðum hafnarlagafrumv., í stað þess að koma með þetta. En skýringin á því, hvers vegna þetta frv. kemur fram, gæti hugsazt að væri sú, að á Raufarhöfn er síldarverksmiðja og Raufarhöfn er í kjördæmi hv.þm.N.- Þ. Það gæti þannig verið sprottið af pólitískri eigingirni. - En það er aðalatriðið, að með þessu frv. er Siglufjarðarkaupstað veittur möguleiki til þess að fá tekjur, sem hann gat ekki fengið áður, og ég fæ ekki séð neitt ósanngjarnt í því, þótt verksmiðjurnar hefðu í ár greitt 21 þús. kr. í bæjarsjóð Siglufjarðar. Ég sé ekkert á móti því, að Siglfirðingar fái að njóta þeirra sömu hlunninda sem þeir höfðu áður - meðan verksmiðjurnar voru reknar sem einkafyrirtæki og bærinn gat innheimt þessar tekjur með aukaútsvörum á eigendurna. Ég get ekki sér, hvers vegna síldarverksmiðjurnar ættu að vera betur settar en önnur samvinnufyrirtæki, sem þó verða að greiða 5% af nettóarði. En eins og hv.þm. Ísaf. sagði, er ekki hægt að taka þetta gjald á þann veg, og verður því að finna nýja leið. Hitt getur verið spursmál um, hvort 11/2% gjald sé réttlátt eða of hátt, en sósíalistar geta ekki réttlætt, að af þessum atvinnurekstri þurfi ekkert að borga í bæjarsjóð. Hv. 3. landsk. sagði, að eigendur báta yrðu að borga um 1000 kr. á bát, eins og samvinnufélagsbátarnir ísfirzku, til þess að njóta þeirrar aðstöðu, sem þeir fengju við síldarverksmiðjurnar á Siglufirði. Ég er ekki í vafa um, að bátaeigendur vilja vinna þetta til þess að geta notið þessara hlunninda, og á Siglufirði voru verksmiðjurnar reistar vegna þess, að Siglufjörður liggur þannig, að það var vitað og hafði sýnt sig, að hann var hentugasta höfnin. Það er ekki með nokkurri sanngirni hægt að ætlast til þess, að bæjarsjóður geti risið undir því, að hver atvinnugreinin af annari sé gerð útsvarsfrjáls. Þar hlýtur eitthvað að koma í staðinn. En fyrirtæki, sem veltir milljónum, munar ekki mikið um, þó það þurfi að borga 20 -30 þús. kr. á ári. Hv. 3. landsk. sagði, að í góðu meðalári mundi þetta verða um 58 þús. kr., í ár hefði það numið 21 þús., og eftir því sem honum sagðist sjálfum frá, má gera ráð fyrir, að það hafi verið um helmingur af því, sem venjulegt er, og væri það þá um 42 þús. á meðalári, ef þessar tölur, sem hann byggir á, eru réttar, sem ég hefi ekki athugað. - Ég vil eindregið mæla með því, að frv. þetta verði samþ., þó ef til vill megi deila um, hvort 11/2% sé sú réttlátasta upphæð.

4294Finnur Jónsson: Ég þarf ekki miklu að svara af ræðu hv.þm.N.-Þ. Hann sagðist hafa glaðzt af þeim undirtektum, sem ég hefði veitt frv., og hafði eftir mér, að þetta væri sanngirniskrafa. Það má um þetta segja, að „litlu verður Vöggur feginn“. Ég sagði aðeins það, að ef til vildi væri það ekki með öllu ósanngjarnt, að Siglfirðingar fengju eitthvert gjald af verksmiðjunum. Ef hv.þm. vill taka þetta sem mjög góðar undirtektir, þá hann um það. - Upplýsingar hans um það, hvernig útsvarsskyldu samvinnufélaga er háttað, voru óþarfar. Það er vitað, að meginhluti þeirra samvinnufélaga, sem njóta skattfrelsis, eru samvinnufélög bænda. Hitt datt mér ekki í bug að segja, að engin fleiri en aðeins þau nytu þess, en ég benti á, að síldarverksmiðjurnar eru einskonar lögboðin samvinnufélög sjómanna og útgerðarmanna, og þess vegna væri engin sanngirni í því, ef skatt ætti að setja á síldarverksmiðjur, að hafa hann hærri en þann skatt, sem önnur samvinnufélög greiða. Mér er kunnugt um það, að síldarverksmiðjurnar hafa ekki verið reknar sem samvinnufélagsskapur undanfarið, en það hefir verið tilgangurinn, og á síðasta Alþ. var gerð breyt. á lögunum í þá átt að gera það betur framkvæmanlegt, og ég er ekki í nokkrum vafa um, að ef sæmilegt verð verður á afurðum verksmiðjanna, þá verður þetta gert. Ennfremur hefir það mjög verið uppi innan Framsfl. að kosta kapps um, að þetta fyrirkomulag væri tekið upp, og situr þá illa á hv.þm.N.-Þ. að leggja mjög þunga skatta á þetta fyrirtæki - þyngri en á önnur samvinnufélög í landinu. Hv. 8. landsk. lýsti mjög skringilega afstöðu sinni til málsins. Ég hélt hann ætti að vera kunnugur á Siglufirði og gæti byggt skoðun sína á öðru en því, sem hann lagði fram. Hann sagði, að síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði hefðu verið reknar sem einkafyrirtæki. Nú er það vitanlegt, að þessar verksmiðjur hafa aldrei verið reknar, hvorki á einn né annan veg, áður en ríkið starfrækti þær, nema aðeins ein þeirra, og það er verksmiðja dr. Paul,, sem ríkið keypti eftir að hún hafði verið ónotuð í 2 ár, og hefði sennilega verið ónotuð enn, ef ríkið hefði ekki keypt hana vegna tilmæla bæjarstj. Siglufjarðar. Það er því fráleit firra, að ríkið hafi tekið þennan atvinnurekstur úr höndum einstakra manna, sem hafi verið útsvarsskyldir. Mig furðar á því, að hv. 8. landsk. skuli bera fram slíka vitleysu, því það hafa engir tekjustofnar verið teknir af Siglufjarðarkaupstað, en með byggingu verksmiðjanna hafa bænum verið veittar margfaldar atvinnubætur á móts við það sem öðrum bæjum hefir verið veitt. Ég skal benda á það, að langmest af þeim byggingum, sem gerðar voru á Siglufirði í sumar, eru vegna ríkisverksmiðjanna, og bærinn fær marga óbeina tekjustofna og mjög miklar tekjur í gegnum ríkisverksmiðjurnar. Hv. 8. landsk. sagði, að við jafnaðarmenn gætum ekki réttlætt það, að þessi fyrirtæki ættu ekki að greiða útsvar. En það eru fleiri en við jafnaðarmenn, sem hér eiga óskilið mál; þál er allur þingheimur. Ég veit ekki til, að á þeim þingum, sem ég hefi setið, hafi nokkurntíma komið fram till. um að gera þetta fyrirtæki útsvarsskylt. Ég þori að fullyrða, að í þeim brtt. frá hv.þm. G.-K. og hv.þm. Vestm., sem komu fram við frv. það, sem ég flutti í fyrra, var hvergi talað um útvarsskyldu. Ég skora á hv. 8. landsk. að benda á það, ef nokkur rödd hefir komið fram um útsvarsskyldu ríkisverksmiðjanna, og ég álít, að hafi það verið ætlun hv. 8. landsk. að beina því til okkar jafnaðarmanna, að við hefðum sérstöðu í þessu máli, þá fari hann með rangt mál. - Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta, en legg áherzlu á, að frv. verði vísað til sjútvn.

Páll Þorbjörnsson Þegar hv. 8. landsk. hóf mál sitt, undraðist hann yfir, að flm. frumv. skyldi koma fram með þetta frv., en fylgja ekki heldur fram ákvæðunum, sem eru í frv. til hafnarlega fyrir Siglufjarðarkaupstað. Hann gat þess, að það kæmi sennilega af því, að Raufarhöfn er í því kjördæmi, sem hv.flm. er þm. fyrir. Ég býst við, að þetta sé rétt hjá hv. 8. landsk. Mér þykir rétt að benda á, að svo gersamlega ranglátur sem sá skattur er, sem farið er fram á í frv. til hafnarlaga fyrir Siglufjarðarkaupstað, þá er þessi þó sýnu verri. Því var haldið fram af hv. 8. landsk., að síldarverksmiðjurnar hefðu ekki verið byggðar á Siglufirði fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að bærinn vildi fórna til þess 200 þús. kr., heldur vegna hins, að höfnin þar lægi svo sérstaklega vel við og staðurinn þess vegna mjög tilvalinn. Ég býst við, að það sé rétt, að það hafi ekki ráðið úrslitum um val staðarins, þótt Siglufjarðarkaupstaður byði fram lóð, sem svaraði 200. þús. kr. Það var töluverð togstreita um þetta mál, og ég hygg, að það sé ekki ljóst, hvernig á því stóð, að þeir menn, sem um það fjölluðu, skiptu um skoðun. Hitt er a. m. k. víst, að það eru skiptar skoðanir um það og orkar mjög tvímælis, hvort Siglufjörður sé heppilegasti staðurinn. T. d. hefir Alliance heldur kosið að byggja sér stöð vestan við Húnaflóa, enda hafa þar verið einhver beztu miðin, þó það brygðist í sumar. Við þetta má svo bæta því, sem öllum er ljós,, sem hafa stundað atvinnu á Siglufirði, að Siglufjarðarbær gerir sérstaklega mikið að því að auka útgjöld þeirra manna, sem þangað koma í atvinnuleit. Má í því sambandi minnast á það, að rafmagn er þar selt dýrara á sumrum en á vetrum, og auðvitað er þetta gert í þeim eina tilgangi að geta sem allra mest plokkað þá menn, sem koma þangað úr öðrum sveitum í atvinnuleit á sumrin. Þá vil ég minnast á það, að jafnvel þótt ég vilji enga bót mæla því, að Raufarhöfn sé leyft að skattleggja verksmiðjuna á þennan hátt, þá væri það samt meiri sanngirni heldur en að Siglufirði sé leyft það, því Siglufjörður tekur af verksmiðjunum gjöld til hafnarinnar, og það þótt verksmiðjurnar noti ekki bólverk hafnarinnar nema að litlu leyti, því þær eiga sín sér stöku bólverk. Mér er ekki kunnugt um, að síldarverksmiðjurnar á Siglufirði njóti góðs fyrir bólverk sín frá bæjarins hendi, nema síður sé. Siglufjarðarkaupstaður er ár eftir ár að hrófa upp ónýtum bryggjum, sem hrotna í fyrstu haustveðrum og berast á aðrar bryggjur og verða þess valdandi, að aðrar bryggjur brotna. Hv. þm. Ísaf. fór inn á það, sem hv. 8. landsk. sagði, að síldarverksmiðjur á Siglufirði hefðu verið reknar af einstaklingum, sem hefðu greitt gjöld í bæjarsjóð, svo ég þarf lítið að tala um það atriði. Hv. þm. Ísaf. benti á það, að tvær af þeim þremur verksmiðjum, sem nú eru í kaupstaðnum, hefðu verið byggðar af ríkinu og aldrei verið í annara höndum; sú þriðja hefði verið í höndum einstaklings, en ekki verið starfrækt um mörg ár áður en ríkið keypti hana. Hv. 8. landsk. var að véfengja það, sem ég sagði, að það myndi nema um 58 þús. kr. í meðalári, sem síldarverksmiðjurnar yrðu að greiða í bæjarsjóð Siglufjarðarkaupstaðar, og studdi hann þá véfengingu sína við það, sem ég hafði sagt, að í sumar hefði þetta orðið 21 þús. kr., og færi þá fjarri sanni, að það kæmist upp í 58 þús. í meðalári. Ég vil nú upplýsa hann um það, að þegar áætlunin var gerð um rekstur síldarverksmiðjanna síðastl. ár, þá voru áætluð 350 þús. mál í bræðslu, en fengust svo ekki nema 150 þús. M. ö. o., þær fengu ekki helming af því magni, sem áætlað var. Við þetta bætist, að verð á sumum afurðum verksmiðjunnar hefir farið mjög hækkandi, og útreikningar mínir miðast við verðið eins og það er nú í dag, og eins og hægt er að semja um sölu í dag. Þá er ekki úr vegi að minnast á það, sem hv.þm. Ísaf. kom inn á, hve miklar tekjur síldarverksmiðjurnar láta Siglfirðingum í té í vinnu. Ég hygg, að engir verkamenn séu betur tryggðir með tekjur heldur en þeir, sem vinna hjá síldarverksmiðjum ríkisins. Þær ábyrgjast verkamönnum sínum kaup í tvo mánuði, hvort sem veiði bregzt eða ekki, og slíkt hygg ég, að sé óþekkt hjá þeim síldarverksmiðjum, sem reknar eru af einstökum mönnum. Ég vil ennþá undirstrika það, að sá skattur, sem lagður yrði á síldarverksmiðjur ríkisins samkv. þessu frv., er skattur á sjómenn og útgerðarmenn, sem koma til Siglufjarðar og leggja afla sinn þar á land og skaffa því fólki, sem þar býr, atvinnu. Eins og ég tók fram í gær, getur sá skattur, sem er milli 16 og 17 aurar á hvert mál, numið allt að 1000 kr. á mótorbát, og á stærri skip verður upphæðin meiri. Ég trúi því ekki, að þingheimur treysti sér til að bæta þessum skafti á útgerðina, með tilliti til þess, hvernig útlitið er nú.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég skal ekki verða margorður, þótt belgingur hv.þm. Ísaf. gæti gefið tilefni til þess. Hann sagði, að ég hefði haft þau orð, að síldarverksmiðjur ríkisins hefðu áður verið reknar sem einstaklingsfyrirtæki. Mín orð voru þau, að síldarverksmiðjur hefðu áður verið í höndum einstaklinga og reknar af einstaklingum. Hv. þm. verður að muna það, að til hafa verið fleiri síldarverksmiðjur heldur en ríkið rekur og fleiri heldur en dr. Pauls. Ég veit ekki betur en Goos hafi líka haft síldarverksmiðju á Siglufirði. En þótt ég hefði haft þau orð, að ríkisverksmiðjur hefðu áður verið reknar af einstaklingum, þá hefði það engin vitleysa verið. Ég veit ekki betur en verksmiðjan á Sólbakka hafi verið rekin af einstaklingum. Það er aðeins nýlega, sem ríkið keypti þá verksmiðju af einstaklingi, svo að þótt ég hefði haft þessi ummæli, þá hefðu þau haft fulla stoð í veruleikanum. Ég hafði ekki þessi ummæli, en þó að ég hefði haft þau, þá hefði hv.þm. Ísaf. þrátt fyrir það ekki þurft að viðhafa sín ummæli. Ég skil það vel, hvers vegna hv.þm. Ísaf. lítur illum augum til þessa frv. Það er vegna þess, að hann álítur, að það fyrirtæki, sem hann veitir forstöðu, yrði að taka nokkurn þátt í greiðslum til bæjarfélagsins þar. Þetta fyrirtæki, sem hann stjórnar, er samvinnufélag, og ég veit ekki betur en að það sé fyrsta eða annað fyrirtækið, sem leitað hefir til skuldaskilasjóðs útgerðarmanna, þrátt fyrir útsvarsfrelsið. Og þó vel megi segja, að ekki hafi komið fram raddir á þingi um það, að síldarverksmiðjur ríkisins yrðu útsvarsskyldar, þá fæ ég ekki séð sanngirni í því, að þessi atvinnurekstur, sem veitur á milljónum kr. á ári, sé undanþeginn því að greiða skatta í bæjarsjóðinn, því að ef síldarverksmiðjur ríkisins væru ekki á þessum stað, þá er eitt víst, og það er það, að annar slíkur atvinnurekstur væri þar í þeirra stað. Það eru einnig lóðir við höfnina á Siglufirði, sem hefðu verið notaðar af öðrum, þó að síldarbræðsluverksmiðjurnar hefðu ekki notað þær. Ég get þess vegna ekki séð sanngirni í því, að ríkisverksmiðjurnar greiði ekki þau gjöld, sem aðrir yrðu að gera í sömu kringumstæðum. Hv. 3. landsk. var að tala um það - og skil ég ekki í, að slíkt komi þessu máli við -, að rafmagn á Siglufirði sé dýrara yfir sumarið heldur en að vetrinum. Ég veit ekki, hvort þetta er rétt, en ef svo er, þá er það skiljanlegt. Það gildir það sama þar sem annarsstaðar, að rafmagnið er dýrast, þegar eftirspurnin eftir því er mest. Það er auðvitað meira notað, þegar atvinnurekstur er mikill að sumrinu, heldur en þegar hann er ekki. Ég sé ekki, að aðkomumenn gjaldi þessa sérstaklega, fram yfir það, sem eðlilegt er, að rafmagnið hækki í verði af þessum ástæðum. Ég get ekki ímyndað mér, þó að hv. 3. landsk.þm. hafi verið á Siglufirði í sumar, að þetta hafi orðið svo mikið til baga fyrir hann.  Þá var þessi hv.þm. að tala um einhver bryggjutildur á Siglufirði. Bærinn á ekki nema eina bryggju á Siglufirði, og hún hefir enga bryggju skemmt fyrir ríkisverksmiðjunum. Þó að hún brotnaði, gæti hún, vegna þess hvar hún er sett, ekki grandað bryggjum síldarverksmiðjanna. Og jafnvel þó að svo væri, þá get ég ekki skilið, hvað slíkt hefir að segja sem röksemd um frv. það, sem hér liggur fyrir. Og þó að einhverntíma skemmdist bryggja fyrir síldarverksmiðjunum, þá er hægur vandi fyrir þær að verja sig áföllum af því með því að hafa bryggjurnar vátryggðar. Og vitanlega réttlætir þetta bryggjuskraf það ekkert, að þessi atvinnurekstur, sem svipt hefir Siglufjörð stórlega tekjum, eigi ekki að borga útsvar eins og einstaklingar, sem reka svipaðan eða hliðstæðan atvinnurekstur.

Finnur Jónsson Ég þarf ekki miklu að svara hv. 8. landsk.þm. Hann hefir nú orðið tví- eða þrísaga um það, sem hann færði fram helzt til stuðnings sínu máli í fyrra skiptið, sem hann talaði hér. Mér er sagt, að fyrir rétti sé það nóg til þess að ógilda framburð, að vitni verða tvísaga, hvað þá þrísaga. - Hv. þm. vildi halda því fram, að ríkisverksmiðjurnar hafi svipt Siglufjörð stórum tekjumöguleikum, og endurtók það a. n.l., að síldarverksmiðjur hefðu verið þarna áður í eign einstakra manna og reknar af einstökum mönnum. Ég benti á, að tvær af síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði hefðu verið byggðar sem ríkisverksmiðjur og hefðu aldrei verið reknar af einstökum mönnum. Eina verksmiðjan á Siglufirði, sem var í einkaeign, en nú er í eign ríkisins, var búin að standa mörg ár ónotuð, þegar ríkið keypti hana, og stæði þannig líklega enn, ef ríkið hefði ekki hlaupið undir baggann og gert það fyrir Siglufjörð að kaupa verksmiðjuna og reka hana. Og þessi eina verksmiðja vinnur ekki úr nema 1100 málum á sólarhring. En verksmiðjurnar, sem frá byrjun hafa verið ríkisverksmiðjur, vinna úr allt að 4600 málum á sólarhring. Raufarhafnarverksmiðjan og Sólbakkaverksmiðjan voru í einstaklingseign áður en ríkið eignaðist þær. Sólbakkaverksmiðjan vinnur úr 1100 málum á sólarhring. verksmiðjan á Raufarhöfn vann úr 500 málum á sólarhring á meðan hún var í einkaeign. Þá hafa ríkisverksmiðjurnar, sem áður voru í eign einstaklinga, á meðan þær voru í einstaklingseign unnið úr 2700 málum á sólarhring, samhliða því sem ríkisverksmiðjurnar, sem reistar voru sem ríkisverksmiðjur, vinna úr 4600 málum á sólarhring. Þegar þess þar að auki er gætt, að þegar ríkið keypti þessar verksmiðjur, þá lágu fyrir kröfur um það frá hlutaðeigandi sveitarfélögum og öllum útgerðarmönnum á landinu, sem síldveiði stunduðu, að ríkið hlypi þannig undir bagga með þeim, til þess að tryggt yrði, að þessar verksmiðjur yrðu stöðugt starfræktar - en áður hafði það komið fyrir hvað eftir annað, að þær voru ekki starfræktar allar -, þegar þessa er gætt, þá er það augljóst, að það er svo fjarri því, sem nokkuð getur verið, að ríkið hafi að þessum sveitarfélögum nauðugum, með því að kaupa verksmiðjurnar, seilzt inn á hagsmunasvið einstakra manna og þannig svipt sveitarfélögin tekjustofnum. Það kann að vera, að það liggi í atvinnu hv. 8. landsk., að hann þurfi stundum að tala þvert um huga sinn og fyrir röngum málstað. A. m. k. gerir hann það nú, þótt óhönduglega takist, miðað við hans miklu æfingu.

Páll Þorbjörnsson Ég er þakklátur hv. 3. landsk. fyrir þá yfirlýsingu, sem hann gaf, þegar hann talaði á þá leið, að ríkisverksmiðjurnar á Siglufirði hefðu svipt bæinn tekjum. Og ég vil vænta þess, að þessi yfirlýsing hans verði í minnum höfð, ef að því skyldi koma, að byggja ætti nýja síldarverksmiðju og upp skyldi risa deila um það, hvar hún skyldi standa, eins og deilt var um það, hvar sú síldarverksmiðja skyldi standa, sem á síðastl. ári var reist. Það gæti þá varla orðið mikið kappsmál fyrir Siglufjörð, að hún yrði reist þar. Um rafmagnið og bryggjurnar ætla ég ekki mikið að ræða. Ég hygg, að það sé ný kenning, að vara verði dýrari eftir því sem meira selst af henni. Hv. 8. landsk. þóttist ekki skilja, hvað rafmagn kæmi þeim við, sem kæmu til þess að reka atvinnu á Siglufirði á hverju sumri. Mun þá hv. 8. landsk. hugsa sér, að ekki þurfi ljós á bryggjur, þar sem unnið er, eða í íbúðir verkafólks? Ég vil líka leiðrétta upplýsingar hv. 8. landsk. um bryggjurnar. Bæjarsjóður Siglufjarðarkaupstaðar á bryggju, sem er næsta bryggja fyrir utan bryggjur ríkisverksmiðjanna. Á síðasta ári brotnaði hún, og brakið úr henni varð til þess að mölva bryggjur ríkisverksmiðjanna, sem voru miklu sterkari og hefðu óefað staðið óbrotnar að öðrum kosti. Það er að mínu áliti ekki vel við eigandi, að bæjarfélagið verði þess valdandi með eignum sínum, að eigur annara stórskemmist. En það virðist sem ráðamönnum þessarar bryggju liggi þetta í léttu rúmi, því að þessari bryggju bæjarsjóðs var hróflað upp nú í vor með sama fyrirkomulagi og áður. Einnig talaði hv. 8. landsk. um það, að Siglufjörður og sveitarfélögin, sem Sólbakka- og Raufarhafnarverksmiðjurnar eru í, hafi misst tekjur við það, að ríkið keypti þessar þrjár verksmiðjur. Um þetta er það að segja, að Siglufjarðarverksmiðjan, sem ríkið keypti, hafði þá staðið ónotuð í nokkur undanfarin ár, og fyrir eindregin tilmæli bæjarstj. Siglufjarðarkaupstaðar keypti ríkið hana, til þess að tryggja fólki á Siglufirði atvinnu. Verksmiðjuna á Raufarhöfn keypti ríkið einnig fyrir eindregin tilmæli íbúa Raufarhafnar. Og í þeim tilmælum var það tekið fram, að það vofði blátt áfram hungur yfir fólki þar, ef af þessum kaupum gæti ekki orðið og verksmiðjan starfrækt framvegis. Úr þeirri verksmiðju var búið að flytja allar vélar til Noregs, þegar ríkið hljóp þar undir baggann. Um Sólbakkaverksmiðjuna er það að segja, að hún var fyrst í eign einstaklings, sem svo flosnaði upp og verksmiðjan komst í eign banka. Á hverju ári vofði það svo yfir, að verksmiðjan yrði ekki starfrækt. Og upp á síðkastið, áður en ríkið keypti verksmiðjuna, hafði ríkið tekið að sér að reka hana. Fyrir eindregin tilmæli bæjarfélags, sem þetta snerti mest, er það einnig, að ríkið kaupir og starfrækir svo þessa verksmiðju. Það er líka vert að benda á það í þessu sambandi, að það orkar mjög tvímælis, hvort síldarverksmiðjur ríkisins hafi ekki bundið sér allverulegan bagga með því að kaupa og starfrækja Sólbakkaverksmiðjuna. Það var t. d. ekki nokkur leið til þess að fá skip til að leggja upp síld í Sólbakkaverksmiðjuna, nema með því að borga þeim allmiklu hærra verð fyrir aflann heldur en annarsstaðar. Og til tryggingar því, að verksmiðjan á Raufarhöfn yrði starfrækt, varð að láta skipin skuldbinda sig til að fara með afla sinn a. m. k. úr einni veiðiferð til Raufarhafnar. Svo er því haldið fram, að það einasta, sem unnizt hafi við þessi kaup, sé það, að viðkomandi bæjar- og sveitarfélög hafi verið svipt tekjustofnum. Það er einnig vert að geta þess, að þessar 3 verksmiðjur, sem ríkið hefir keypt, hafa síðan aukið mjög afkastamagn sitt. Þær hafa verið endurbættar og að þeim hafa komið hæfari menn en áður. Í þessu sambandi má minna á, að verksmiðjan á Raufarhöfn hefir aukið afkastamagn sitt úr 500-600 málum á sólarhring og upp í 1000-1100 mál. Verksmiðjan á Sólbakka hefir aukið afkastamagn sitt um 200-300 mál á sólarhring, og verksmiðjan á Siglufirði um 100- 200 mál á sólarhring að minnsta kosti, eftir að ríkið keypti hana. Ég hygg, að þetta ætti að nægja til þess að hrekja það, sem hv. 8. landsk. hefir borið hér fram því til sönnunar, að það eina, sem hafzt hafi upp úr því, að ríkið keypti þessar þrjár verksmiðjur, hafi verið það, að svipta viðkomandi bæjar- og sveitarfélög tekjum.

Flm. (Gísli Guðmundsson) Síðan ég talaði síðast hafa orðið nokkrar deilur á milli hv. 8. landsk. annarsvegar og hv.þm. Ísaf. og hv. 3 landsk. hinsvegar. En þær deilur hafa snúizt um ýms atriði, sem ég get ekki séð, að séu viðkomandi því frv., sem fyrir liggur til umr. Mun ég því ekki blanda mér í þær deilur. Ég vil aðeins, út af því, sem hv.þm. Ísaf. var í sinni síðustu ræðu að tala um, að síldarverksmiðjurnar væru einskonar lögboðin samvinnufyrirtæki, minna hann á, að hann sagði einnig: „Mér er kunnugt um, að verksmiðjurnar hafa ekki verið reknar sem samvinnufyrirtæki.“ Ég skrifaði þetta orðrétt upp eftir hv.þm. Þetta er rétt. Þær hafa í verulegum atriðum ekki verið reknar sem samvinnufyrirtæki. Þess vegna er þetta tal hv.þm. um síldarverksmiðjurnar og samvinnufélögin býsna lítið þessu máli viðkomandi. Hv. 3. landsk. fór nokkrum orðum um verksmiðjuna á Raufarhöfn, og vegna þeirra orða vil ég gera lítilsháttar aths. Sá hv.þm. sagði, sem og rétt er, að af hálfu íbúa Raufarhafnar hefði verið áherzla á það lögð, að ríkið keypti verksmiðjuna þar, eða a. m. k. sæi um, að hún yrði rekin áfram. En það er alveg óþarfi af l . þingmönnum að telja það eftir, að ríkið keypti þessa verksmiðju á Raufarhöfn, því að eftir því, sem ég veit bezt, þá hefir hún síðastl. sumar borið sig bezt af öllum verksmiðjum ríkisins. Það mætti e. t. v. orða þetta þannig, að hún sé eina síldarverksmiðjan, sem hefir borið sig á þessu sumri. Mér er ekki kunnugt um, hvort stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefir gert sérstakar ráðstafanir vegna þessarar verksmiðju. En hitt veit ég, að yfirleitt hefir engin þurrð verið á síld á þessum slóðum. Ég hygg því, ð það sé hin mesta blekking, ef því er haldið fram, að yfirleitt þurfi að gera sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja þessari verksmiðju síld. a. m. k. hefir það verið svo undanfarin sumur, að mikil síld hefir verið í Axarfirði og Þistilf., þannig að stundum hefir allur síldveiðiflotinn sótt sinn afla þangað austur. Ég hygg, að það sé líka að sumu leyti á misskilningi byggt hjá hv. 3. landsk. - og ætti hann þó að vita nokkur deili á þessu -, að af ríkisins hálfu hafi verið gerðar umbætur á verksmiðjunni þar síðastl. sumar. Sú verksmiðja starfar nú með sama útbúnaði að húsum og vélum og áður, á meðan hún var í einkaeign. Hinsvegar má líklega skoða þessi ummæli hv. 3. landsk. sem tryggingu fyrir því, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hafi í huga að gera þarna umbætur á.  Hv. 8. landsk. hefir tjáð sig fylgjandi þessu frv. Og hv.þm. Ísaf. hefir lýst því yfir, að hann teldi það ekki ósanngjarnt, að bæjarfélög og sveitarfélög þar, sem verksmiðjurnar starfa, fengju einhverjar tekjur af þeim. Þannig hefir þá hv.þm. Ísaf. algerlega gengið inn á anda og stefnu frv., þó hinsvegar geti verið ágreiningur um, hvert gjaldið skuli vera. En ég er reiðubúinn til samkomulags um það. Hv. 3. landsk. hefir hinsvegar talað um þetta mál af meiri andstöðu en hv.þm. Ísaf. Gæti ég trúað, að það stafaði af því, að hann hefir áður gefið ýmsar yfirlýsingar í sambandi við þetta. En hann hlýtur að sjá, að þetta er ákaflega mikið sanngirnismál, sem hér er farið fram á. Það hljóta menn að ganga inn á, þó að menn hinsvegar vilji ekki íþyngja útgerðinni um skör fram. Það er nú einu sinni svo, að óhjákvæmilegt er að leggja gjöld til bæjar- og sveitarfélaga á fleira en gott þykir að leggja þau á. Fyrst og fremst verður í því efni að fara eftir því, hvað er nauðsynlegt vegna þarfa þessara bæjar- og sveitarfélaga, og hinsvegar einnig eftir því, hvað sanngjarnt er, þegar um það er að ræða, hverjir eigi að bera þessi gjöld. Og þegar á það er litið, hversu mikill atvinnurekstur er á þeim stöðum, þar sem síldarverksmiðjurnar eru, þá er ómögulegt með nokkurri sanngirni að bera á móti því, að rétt sé, að þessi fyrirtæki beri einhver gjöld, hvort sem þau eru hærri eða lægri, til þeirra bæjar- og sveitarfélaga, þar sem þau eru starfandi.

Forseti (JörB): Mér heyrast þessar umr. vera komnar nokkuð á víð og dreif. Frv., sem liggur fyrir til umr., fjallar um heimild fyrir bæjarfélög og sveitarfélög til að leggja nokkurt gjald á ársviðskipti síldarverksmiðja ríkisins, miðað við söluverð afurða þeirra, er þær framleiða. En umr. hafa nú komizt inn á þá braut, að rætt er um, hve miklu síldarverksmiðjurnar afkasta, úr hve mörgum málum þær vinna á sólarhring og hafi unnið, og að bryggjur séu illa gerðar, og þegar þær brotni, þá brjóti þær aðrar bryggjur og skemmi og þar fram eftir götum. Hv. 3. landsk. hefir kvatt sér hljóðs, en hefir ekki rétt til að tala oftar við þessa umr., nema hann þurfi að bera af sér sakir. Mér er nú ekki kunnugt um, hvort svo er, af því að ég brá mér frá. - Hv. 8. landsk. fær að gera örstutta aths.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég legg ekki svo mikla áherzlu á að fá að tala aftur, og ég hefði ekkert sagt, þótt hæstv. forseti hefði neitað mér um að fá að gera aths., af því að hann lofaði flokksbróður sínum að tala aðeins 4 sinnum, hv. 3. landsk. 3 sinnum og hv.þm. Ísaf. 3 sinnum.  Þessir tveir sósíalistaþingmenn hér hafa lagt mikið upp úr því, að ég skyldi hafa þau ummæli, að rekstur ríkisverksmiðjanna hafi af bæjarsjóði Siglufj.kaupstaðar nokkrar tekjur. Ég hygg, að þetta geti nú engum dulizt nema þeim, að atvinnurekstur, sem er í höndum hins opinbera og er útsvarsfrjáls. hann hlýtur að svipta viðkomandi bæjarsjóð þeim beinu tekjum, sem bæjarsjóður mundi annars hafa, ef sá atvinnurekstur væri rekinn af einstaklingum.  Hv. þm. Ísaf. sagði, að dr. Pauls verksmiðjan hefði ekki verið starfrækt árum saman áður en ríkið keypti hana, og hefði þá sennilega staðið aðgerðalaus enn þann dag í dag. Til þess að upplýsa það, með hve mikinn sannleika hv.þm. fer, vil ég geta þess, að verksmiðja þessi var byggð árið 1025, en seld ríkinu 1933 g starfaði öll árin, nema síðasta árið. En svo segir hv.þm., að hún hafi staðið aðgerðalaus árum saman. Skal ég svo ekki lengja þetta mál frekar, en aðeins benda á, að Goos-verksmiðjan, sem alltaf hefir verið rekin af einstaklingi, hefir aldrei staðið auð eitt einasta ár, mér vitanlega. - Þá vil ég líka benda hv. 3. landsk. á, að það er kenning, sem gildir í viðskiptalífi, eða a. m. k. veit ég ekki betur en verð einnar vöru hækki, ef eftirspurn eftir henni eykst. Ég skil ekki, hvers vegna hv. 3. landsk. er það dulið, að verð á rafmagni á Siglufirði hækkar, þegar eftirspurn er mest eftir því, vegna þess, að þörfin er mest fyrir það. Þetta er það, sem viðgengst alstaðar.

Forseti (JörB): Ég vil benda hv. 8. landsk. á það, að flm. hafa rétt til að tala þrisvar sinnum.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki getað fundið, að hæstv.forsrh. hafi gert grein fyrir nauðsyn þessa frv. Að það sé sniðið eftir erlendri löggjöf, er alveg fjarri sanni, því að allir, sem til þekkja í útlöndum, vita, að margir hafa þar skotvopn í vörzlum sínum án þess að það sé nauðsynlegt vegna atvinnu þeirra. Ég er ekki á móti því, að bannaður sé innflutningur á hernaðartækjum, enda væri slíkt bann rétt afleiðing af hlutleysi voru. En ég held, að bann á skotvopnum yfirleitt sé hvorki gagnlegt, nauðsynlegt né ráðlegt. Lögfest bann myndi hér sem annarsstaðar hafa öfug áhrif við það, sem til var ætlazt. Allir, sem landbúnað stunda, eru í rauninni skyldaðir til að eiga skotvopn til þess að aflífa með skepnur sínar. Í bæjum mun það mjög fátítt, að menn eigi skotvopn, nema þá til að skjóta fugla, seli, refi o. s. frv., sem oft getur verið arðvænlegur atvinnuvegur. Ég álít, að þetta bann yrði aðeins til þess að hvetja menn til að hafa skotvopn í vörzlum sínum. Ef það felst í banninu, að koma eigi í veg fyrir mannvíg með því, er það óbein hvöt til manna til að vera viðbúnir slíkum atburðum, sem allir góðir menn vona þó, að aldrei komi fyrir. Auk þess fylgir framkvæmd slíkra laga kostnaður, ef til vill ekki svo lítill. Samkv. till. nefndarinnar á að skrá öll skotvopn og eigendur þeirra. Þarna gæfist því kærkomið tilefni til að stofna nýjan bitling handa skrásetjara skotvopna. Slík lög yrðu ekki annað en „húmbúg“, sem enginn fylgdi, allra sízt í sveitum landsins. Hver gæti t. d. komið í veg fyrir, að 5-6 skotvopn væru keypt á sama sveitabæ með einhverskonar leppmennsku?

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allshn. flytur brtt. við frv., á þskj. 590, sem eru í samræmi við þær aths., er fram komu við 2. umr. Það er ekki efnisbreyt., heldur miða að því að gera lögin skýrari. Brtt. eru svo ljósar, að ekki þarf að skýra þær. Um brtt.hv.þm.N.-Ísf. er það að segja, að öll n. var sammála um að hallast ekki að þeim. Þó tala ég ekki gegn þeim hér í umboði nefndarinnar. - Að því er snertir þau ummæli hv.þm.N.-Ísf., að hann hafi enn ekki heyrt talað um tilefni þessa frv., þá verð ég að segja það, að mér virtist hæstv.forsrh. gera fulla grein fyrir frv. við 2. umr. Ég skal náttúrlega ekkert segja um það, hvort hv.þm. hafi þá verið í d. En hvað viðvíkur þessum brtt., þá tel ég, að þær séu allt annars efnis heldur en frv., a. m. k. að sumu leyti, og að svo miklu leyti sem þær geta talizt sama efnis, nái þær alls ekki tilgangi sinum. Ég álít fyrri hluta 1. brtt.hv.þm. vera allt annars efnis en frv., þar sem hann vill heimila dómsmrh. að banna með reglugerð innflutning á hverskonar hernaðartækjum. Það var skýrt tekið fram við 2. umr. málsins, að þetta er ekki tilgangur frv., heldur eru það sérstakar tegundir, sem má nota til hernaðartækja, sem meiningin er að banna. En hvað síðari málsl. 1. brtt. snertir, sem er sama efnis og frv., sem sé að banna sölu almennra skotvopna til þeirra, sem yngri eru en 18 ára, þá virtist mér hv.þm. sanna með ræðu sinni, að þetta ákvæði væri alveg tilgangslaust, því ef hv.þm. trúir því, að mikil hætta sé á, að farið verði í kringum þetta frv., ef að l. verður, þá er enginn vafi á því, að ennþá hættara er við því, að farið væri kringum þetta ákvæði, því þó unglingar innan 18 ára aldurs hafi ekki leyfi til að kaupa skotvopn, þá geta þeir borið þau, því nógir fást til að kaupa þau. Ef það annars er tilfellið, sem hv.þm. trúir, að allar ráðstafanir, sem fela í sér bann, verði til þess að hvetja menn til þess að brjóta bannið, þá hlýtur rökrétt afleiðing af þeirri till.hv.þm. um að banna innflutning á hernaðartækjum að verða sú, að farið verður að flytja inn hernaðartæki. En ég held, að þetta sé á misskilningi byggt hjá hv.þm. Ég veit ekki betur en að við séum daglega að setja einhverjar skorður, og ekki værum við að gera það, ef við hefðum þá trú, að með því værum við að ala upp hvötina í mönnum til þess að fara í kringum l. Ég álít, að við Íslendingar séum það þroskaðir, að hægt sé að setja okkur skorður með I. En það, sem ég vil leggja aðaláherzluna á, er það, að með brtt.hv.þm. eru alveg að engu gerðar þær tilraunir, sem frv. ætlast til, að gerðar verði til þess að koma í veg fyrir, að bæði óvitar og misjafnlega áreiðanlegir menn fari með skotvopn. Það er þungamiðja frv. Við þekkjum þess fjöldamörg dæmi úr daglega lífinu, að unglingar, sem farið hafa með skotvopn, hafi hlotið slys af. En brtt.hv.þm. bætir þar ekkert um, því ég legg ekkert upp úr því, þó bannað sé að selja unglingum innan 18 ára aldurs skotfæri. Það er ekki neitt verið að fara í kringum l., þó að maður kaupi byssu og láti svo son sinn 12-14 ára gamlan fara með hana. En meiningin með l. er sú, að reyna að girða fyrir það, að þessi skotvopn, sem fram eru tekin í frv., verði notuð ógætilega að óþörfu. Auðvitað getur það alltaf komið fyrir, að slys hljótist af skotvopni, sem er nauðsynlegt, en það ætti að vera hægt að draga mikið úr þeirri ógætni, sem nú á sér stað með skotvopn, ef frv. verður að l. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta mál frekar.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég gerði fyrirspurn til hæstv.forsrh. við 2. umr. um hinn eiginlega tilgang þessarar löggjafar, því sá tilgangur, sem tilgreindur er í grg. frv., er í raun og veru einskis virði. Og þau svör, sem hæstv.forsrh. gaf mér í allýtarlegri ræðu, hafa sannfært mig enn betur um það, hvílík fjarstæða þetta frv. er. Ég held, að það hafi varla komið fram á þingi öllu fánýtara frv. heldur en þetta skotvopnafrv., svo framarlega sem ekki liggja einhverjir viðburðir á bak við þetta, sem stj. hefir komizt að og ætla mætti, að stofnuðu þjóðfélaginu í hættu. Aðalástæður hæstv. ráðh. voru þær, að hættulegt væri að láta unglinga og innbrotsþjófa hafa byssur. Ég býst við því, að hver maður, sem les þessa löggjöf, sjái, að hún getur á engan hátt hindrað þetta. Hv. frsm., sem andmælti brtt.hv.þm.N.-Ísf. um það að banna unglingum að kaupa byssu, sýndi fram á það með góðum rökum, að þó unglingar mættu ekki kaupa byssu, þá gætu þeir fengið hana lánaða. En á ekki þessi röksemd eins heima um alla þessa löggjöf? Getur ekki unglingur alveg eins farið sér að voða með byssu, sem búið er að skrásetja? Á skrásetningin kannske að koma í veg fyrir, að hægt sé að misnota byssu og fara sér að voða með henni? Nei, þetta er ekkert nema pappírsgagn. Ég býst við því, að ef gerð væri skrá yfir slys af skotvopnum, þá kæmi það fram, að flest tilfellin hefðu ekki stafað af því, sem hægt væri að kalla ógætilega meðferð. Sem betur fer eru slík slys mjög fátíð. Algengustu slysin eru þau, sem koma fyrir á rjúpnaveiðum í hálku eða af því að menn vara sig ekki á því að byssa sé hlaðin, en ekki vegna þess, að unglingar séu að fikta með þessa hluti. Hvað viðvíkur hinni aðalástæðunni, sem hæstv.forsrh. bar fram, að innbrotsþjófar gætu útbúið sig með byssu til þess að verja sig, ef að þeim væri komið, þá vil ég bara spyrja hv. meðmælendur þessa frv., hvernig þessi löggjöf geti komið í veg fyrir slíkt. Þetta er svo mikil dæmalaus fjarstæða, að það er alveg merkilegt, að menn skuli geta fengið sig til að bera annað eins fram. Hvernig í ósköpunum ætti skrásetning skotvopna að geta komið í veg fyrir það, að innbrotsþjófur ætlaði að verja sig með byssu? Það mundi enginn maður, sem hefði byssu með höndum, fara að gefa þá ástæðu upp, að hann ætlaði að brjótast inn og verja sig með byssunni, ef til kæmi. Og það væri undarlegur innbrotsþjófur, sem ekki hefði nokkur ráð með að útvega sér byssu vegna þess að þær væru skrásettar. Nei, í þessari löggjöf er engin trygging fyrir neinu af því, sem hæstv. ráðh. var að tala um í sinni ræðu. En það einasta, sem hægt væri að ná með þessari löggjöf, er það, að hægt væri að koma í veg fyrir mikið vopnasafn. Og þá mundu brtt.hv.þm.N.-Ísf. skilgreina þetta alveg rétt, því í þeim er heimild til þess að banna mönnum að safna skotvopnum í þeim tilgangi að nota þau sem hernaðargögn. Þetta er náttúrlega fullkomin ástæða til löggjafar, en hún á þá að segja það, sem hún meinar. Hæstv. ráðh. er því miður nú fyrst að koma inn í d. Ég get náttúrlega ekki farið að endurtaka allt það, sem ég hefi sagt, en ég get sagt hæstv. ráðh. það í örfáum orðum, að ég skil ekki, hvernig þessi löggjöf ætti að geta komið í veg fyrir, að unglingar gætu náð í byssu eða innbrotsmenn útbyggju sig með vopnum, ef þeim skyldi detta það í hug. Ég vil því eindregið mæla á móti því, að frv. verði samþ. í því formi, sem það nú liggur fyrir. Ég mun greiða atkv. með brtt. 17. þm.N.-Ísf. um heimild til þess að banna innflutning á hverskonar hernaðartækjum, því það er fullkomlega réttmætt.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Það er rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. tók fram, að þessi löggjöf fyrirbyggir á engan hátt það, að börn geti náð í skotvopn og innbrotsþjófar varið sig með byssu. En það gefur að skilja, að því meiri takmarkanir, sem á því eru, að menn geti haft vopn í vörzlum sínum, því meiri líkur eru til, að þetta megi fyrirbyggja. Nú getur hvaða barn sem er keypt sér skotvopn og farið með þau. Við, sem höfum verið við lögreglustarf, vitum, að unglingar gera mikið að þessu og eru hér um alla fjöruna með þessi skotvopn. Sama er að segja um ýmsa misindismenn, sem eru lögreglunni vel kunnir. Það yrði vitanlega ekki farið að leyfa þeim að hafa skammbyssur og önnur skotvopn í vörzlum sínum, sem þeir gætu notað til þess að fara öðrum að voða. Af þessum ástæðum er það, að þessar takmarkanir eru settar annarsstaðar, og það er eðlilegt, að þær séu einnig settar hér. Ég get ekki séð, hvað menn geta haft á móti þessum takmörkunum. Aðalatriðið er það, að þessar takmarkanir hljóta þó að miða í þá átt að gera öryggið meira gegn því að misindismenn, unglingar og börn fari með byssur, sjálfum sér eða öðrum að voða. Hvað geta menn haft á móti þessu? Ég hefi ekki heyrt þau rök ennþá. Það er bara sagt, að þetta komi ekki að fullu gagni. Vitanlega er það rétt, að þetta kemur ekki að fullu gagni, en það getur a. m. k. fyrirbyggt mörg slys, bæði á mönnum, sem eiga að gæta laganna, og eins börnum, sem hingað til hafa farið með byssur. Það eru fleiri ástæður, sem mætti nefna þessu máli til stuðnings, en ég álít, að ekki þurfi að rökstyðja þetta frekar, því það er svo sjálfsagt mál að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir. Það er ekki hægt að neita því, að ettir að búið er að setja þá takmörkun í 2. gr. frv., sem sett hefir verið, þá getur hún ekki verið neinum til baga. Þar er sem sagt tekið svo til orða, að það skuli vera aðalreglan, að þeim einum sé veitt heimild til þess að hafa vopn í vörzlum sínum, sem sé það gagnlegt eða nauðsynlegt vegna atvinnu sinnar. Það er ekki tekið strangara til orða en svo, að það skuli vera aðalreglan. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir eftir 2. umr.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Út af því, sem hæstv.forsrh. Sagði síðast, vil ég benda á það, að hann sagði við 2. umr. þessa máls, að 2. gr. frv. hefði komið óvart inn í frv. En nú felur hæstv.forsrh. þessa sömu grein aðalreipi frv. Hæstv. ráðh. segir, að það eigi ekki að leyfa þeim að hafa skotvopn, sem ekki þurfi þess atvinnu sinnar vegna. Maður hefir heyrt, að hæstv. ráðh. hafi farið mikið með byssu, og ég er viss um, að hann hefir haft af því marga ánægjustund, þó hún hafi kannske verið blönduð stundum. En hvers vegna vill hæstv. ráðh. meina öðrum þessa ánægju, þó að hann sjálfan hafi hent slys í sambandi við skotvopn? Þetta er alveg eins og með meinlætamann, sem áður hefir verið mjög frekar í nautnum sínum, en vill svo ekki, eftir að hann er orðinn meinlætamaður, unna mönnum neinna nautna. Annars kemur þetta frv. alls ekki í veg fyrir slys af skotum. Það þyrfti að vera allt öðruvísi útbúið til þess. Þá þyrfti að vera ákvæði um það, að ekki mætti lána unglingum byssu. En þó ég hafi sett það í mína brtt., að ekki mætti selja unglingum innan 18 ára aldurs skotvopn, þá tel ég það alveg hættulaust, þó að þeir, sem fara með byssu, hafi unglinga með sér. Það verður varla nokkur flinkur skotmaður, sem ekki hefir byrjað að fara með byssu fyrr en hann var orðinn fulltíða maður. Við Vestfirðingar eigum margar ágætar refaskyttur, og þó sérstaklega einn mann, en hann hefir líka frið með byssu síðan hann var 10 ára. Og svo er um aðrar góðar skyttur; þeir hafa byrjað ungir undir eftirliti fullorðinna manna. Hv. frsm. vildi nú álíta, að öll bönn væru góð og skynsamleg. En það er áreiðanlega misskilningur; það eru til óskynsamleg bönn og skynsamleg, og þar greinir á milli. Það er óskynsamlegt að samþ. það bann, sem felst í frv., en skynsamlegt að samþ. bannið, sem felst í minni brtt. við því að flytja inn hernaðartæki. Þess vegna munu allir í þessu landi forðast að brjóta það hann og enga tilhneigingu hafa til þess, en hið óskynsamlega bann frv. mun allur þorri landsmanna brjóta. Þessi er munurinn á skynsamlegu og óskynsamlegu banni. Það er mikill misskilningur hjá hv.frsm., ef hann heldur, að ég vilji láta banna öllum yngri en 18 ára að fara með byssu. Ég vil, eins og ég sagði áðan, að menn, sem með byssur fara, hafi leyfi til þess að hafa unglinga með sér og kenna þeim. Það eru fæst slysin, sem hljótast af því, heldur af því, að menn fara ógætilega með skotvopn, eins og t. d. að skilja eftir hlaðna byssu, og væri ekkert á móti því að setja háar sektir við slíku. En um það er ekkert í frv. Í þessu frv. er líka talað um það, að heimilt sé að ákveða með reglugerð, hvernig fara skuli með birgðir þær af skotvopnum, skotfærum, hlutum og efni í þau, sem fyrir hendi kunna að vera í landinu, þegar I. öðlast gildi. Það er víst til á hverju heimili efni í skotvopn, svo sem járn. stál, kopar, blý o. fl. Það er þó víst varla meiningin að gera þetta allt upptækt. Ég held, að það væri meira til þess að vekja hlátur en til þess að auka á virðinguna fyrir Alþ. að samþ. svona endileysu sem þessa. Annars er varla hægt að ræða þetta mál í fullri alvöru, og ætla ég því ekki að þessu sinni að hafa orð mín fleiri.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Eins og ég sagði áðan, þá koma ekki önnur rök fram gegn þessu frv. heldur en það, sem var aðalefni í ræðu hv.þm.N.-Ísf., að frv. sé óþarft. En það er ekki bent á neina ástæðu fyrir því, hvers vegna það sé óþarft. Það er talað um það, að rétt sé að setja ýms ákvæði viðvíkjandi því, að ekki sé farið gálauslega með vopn. En það er heimild í l. til þess að setja ýms ákvæði í reglugerð einmitt um þessi atriði. Öðru þarf ég ekki að svara. Hv. þm.N.-Ísf. minntist á það, sem er orðið landskunnugt, að ég væri góður skotmaður. En þó að ég viðurkenni, að skotfimi hafi einu sinni verið ein af mínum beztu íþróttum, og sé það kannske enn, þá held ég, að það sé oflof, sem fylgismenn þessa hv.þm. hafa borið á mig og talið sig sanna á mig fyrir skotfimi. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að það væri um mig eins og meinlætamenn, að þegar mér væri varnað þess að fara með vopn, þá vildi ég taka þann rétt af öðrum. En hv.þm. virðist muna betur eftir dómi undirréttar heldur en dómi hæstaréttar, því riffilinn var dæmdur af mér í undirrétti, en hæstiréttur dæmdi mér hann aftur. Við þetta hefir riffillinn stigið svo í verði, að mér hafa verið boðnar fyrir hann mörg hundruð krónur, en ég keypti hann fyrir 63 kr. Ég álít það gagnlega íþrótt að fara með byssu. Ég iðka sjálfur þetta sport, og tel það eitt af því gagnlegasta, sem ég iðka. Ég held því satt að segja , að þetta vefjist eitthvað fyrir hv.þm.N.-Ísf., eða hafi ruglazt eitthvað í kollinum á honum, það sé þar eitthvert ryk, fyrst hann vill ekki skilja það, sem hér er á ferðinni.

Þorsteinn Þorsteinsson Við 2. umr. þess, máls minntist ég á það, að ekki lægju fyrir skýr svör frá stj. viðvíkjandi því, hvernig hún hefir hugsað sér að framkvæma þessi lög, t. d. hverskonar skilríki ætti að sýna, þegar leyfið er veitt, hver ætti að veita heimildina eða annast skrásetningu. Mér virðist allt vera í þoku um framkvæmd málsins, þegar ekki er minnzt á þetta í grg. frv., og er þó mikið komið undir framkvæmd laganna. Ég vil segja mitt álit, að mér finnst langt gengið að þurfa að fá skilríki og sérstakt leyfi til að hafa fjárbyssu, sem segja má, að sé lögbundin á hverju sveitaheimili (eða þá helgríma). Ég hefði talið æskilegast að undanskilja þess háttar vopn í frv., og ég gerði ráð fyrir, að þetta yrði gert í allshn., en svo hefir ekki orðið. Ég er óánægður með þetta frv., hvað ótakmarkað það er. Mér finnst koma þar fram stjórnarstefnan, að vilja hafa afskipti af öllu og verða hvekkur í hvers manns koppi.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það er ekki von, að hæstv. ráðh. heyri þær ástæður, sem færðar eru fram móti frv., þegar hann er ekki inni, og það var hann ekki, þegar ég talaði síðustu orðin. Bæði við 2. umr. og nú hafa verið færðar fram gildar ástæður á móti frv. Það hefir verið bent á, að það væri gagnslaust, og ef það er gagnslaust, eru það nægilegar ástæður á móti frv. Þar að auki fylgir því talsverður kostnaður. Það mun ekki vera minna en 20-30 þús. skotvopn, sem sjálfsagt yrði að leyfa í landinu, þó að frv. næði fram að ganga. Ég sé ekki betur en að flest sveitaheimili yrðu að hafa skotvopn, fjárbyssu, og sjálfsagt líka haglabyssu. Og vilji einhver eiga kúlubyssu fyrir stærri veiðar, þá eru komin þrjú skotvopn á heimili. Að skrásetja þetta allt er mikið verk og hefir í för með sér mikinn kostnað. Það verða að koma skrásetningarmenn um allar sveitir, náttúrlega skotfæraskrásetningarstjóri ríkisins o. s. frv. Þetta hlýtur að verða, ef lögin eiga ekki að verða tómt pappírsgagn. Þá er líka á móti þessari löggjöf, að hún orsakar mikla skriffinnsku, og önnur óþægindi. Það er því ekki hægt að segja, að ekki séu ástæður á móti frv. Og þó að engar ástæður væru á móti því, þá er hitt nóg, ef ekkert mælir með því. Það er einkennilegt að heimta sannanir fyrir því, hvað sé á móti einhverju máli, ef ekki er hægt að færa neina ástæðu með því, og málið geti verið tóm heimska. Og hæstv. ráðh. hefir ekki sýnt fram á eina einustu ástæðu til að setja svona löggjöf. Hann talaði um, að með þessu megi koma í veg fyrir slys af skotvopnum. En ekki eitt einasta af þeim slysum, sem hafa orðið, hefði verið hægt að hindra, þó að byssur hefðu verið skrásettar. Hættan á slysum minnkar ekkert við það. Hv. þm.N.-Ísf. benti á, að ef koma ætti í veg fyrir slys, yrði að setja ákvæði um meðferð á skotvopnum, en það er ekki gert í frv.  Hæstv. ráðh. sagði, að það ætti með þessu frv. að koma í veg fyrir, að misindismenn fari með skotvopn. Á þá að heimta siðferðisvottorð líka? Eða hvernig á að fara að? Ég held það sé lítill misindismaður, sem vill nota byssu, en hefir ekki einhver tök á að ná sér í hana. Ég vil svo ekki orðlengja frekar um jafneinfalt mál; ég vildi aðeins sýna fram á, hvað nauðahégómlegt það er, og það er nægileg ástæða á móti því. Ég tel það óvirðingu fyrir Alþingi að setja lög, sem eru gagnslaus og ekkert tilefni er til. Það er fullgild ástæða á móti frv.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ástæðurnar, sem gegn frv. eru færðar, eru ekki aðrar en þær, sem komu fram í niðurlagsorðum hv. 1. þm. Reykv., að það sé fjarstæða að setja löggjöf, ef engin ástæða er til hennar. En þá er næsta broslegt að sjá svo brtt. þessara manna, eins og frá hv.þm.N.-Ísf., um það, að ráðh. skuli heimilt að banna sölu á almennum skotvopnum handa yngri mönnum en 18 ára. Þeir greiða ekki atkvæði á móti frv. til að fella það, heldur koma með brtt. við það. Hvers vegna gera þeir þetta? Í öðru orðinu segja þeir, að það sé ástæðulaust að setja bannið, en í hinu orðinu segja þeir, að bann eigi að setja við því, að unglingar geti alstaðar keypt vopn, eins og nú á sér stað. Hér sýnir sig, að hv.þm.N.-Ísf. er ljós hættan, sem af þessu stafar, og viðurkennir hana með brtt. sinni. - En jafnframt vil ég spyrja: Er ástæða til að láta misindismenn ná í skotvopn til að verja sig með fyrir lögreglunni, þegar hún er að gæta laga og réttar? Er ástæða að leyfa þeim að fara inn í hverja búð og kaupa skotvopn eftir geðþótta? Og það hefir komið fyrir a. m. k. þrisvar sinnum, að innbrotsþjófar hafi verið vopnaðir skammbyssu, þó að það hafi ennþá ekki komið að sök. Auðvitað myndi mönnum, sem þekktir eru að því að brjótast inn hvað eftir annað, ekki leyft lengur að bera vopn. Og það er fullkomin nauðsyn að hafa löggjöf, sem tekur vopnin úr höndum svona manna, sem bera vopn til að verja sig með fyrir lögreglunni.

Myndu þeir lýsa yfir því, um leið og þeir keyptu vopnin, til hvers þeir ætluðu að nota þau?

. Þetta er ekki annað en útúrsnúningur. Lögreglan hefir skrá yfir marga af þessum mönnum, og þeir fengju vopn ekki keypt. Vitanlega gæti það komið fyrir, að þeir nái ef til vill í vopn á annan hátt, en þeim yrði það þó örðugra. Það er viðurkennt af hverjum sanngjörnum manni, að það sé nauðsynlegt að fyrirbyggja, að menn geti náð í vopn ótakmarkað, og hv.þm.N.-Ísf. hefir líka viðurkennt þetta með þeirri brtt., er hann flytur um að banna unglingum innan átján ára aldurs að kaupa vopn. Hvað kollumálið snertir, þá er nú lítil ástæða til að vera að rifja það upp við þessar umr. En hv. 1. þm. Reykv. virðist vera farinn að ryðga í þessu máli, því að vitnisburðurinn gekk í rauninni út á að sýna, hvað ég væri mikill skotmaður, en hv.þm. vill nú hafa af mér þann heiður. Eins og menn ef til vill muna, var vitnisburðurinn sá í málinu, að ég hefði tekið byssu af tveimur unglingum, brugðið henni upp, hleypt af og skotið hefði farið gegnum miðja kolluna. En þegar þeir áttu að sverja framburð sinn, var hræðslan þó svo mikil, að þeir fóru fyrst til prestsins og sögðu sig úr þjóðkirkjunni. - Svo var það aftur 1. des., í stormi úti á hafnargarði, að ég átti að hafa skotið. Menn sáu kolluna, hún fór lágt, en ég brá upp byssunni og hún steinlá. Og þeir, sem sóru í málinu, voru þekktir ofbeldismenn, sem höfðu ráðizt á menn á götunum og a. m. k. tvisvar sinnum komizt í hendur lögreglunnar, og hæstiréttur vildi ekki taka framburð þeirra trúanlegan. En það var hægt að rekja feril þessa máls til sjálfstæðismanna, sem stóðu að baki þessum mönnum, enda mistókst þetta hrapallega.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Mér virðist þurfa nýja lögreglusamþykkt fyrir þennan bæ, ef unglingar geta gengið hér um allar fjörur með skotvopn. Á Ísafirði t. d. er það bannað með lögreglusamþykkt, að menn fari með byssur innan takmarka bæjarins.

Það er bannað hér líka

. En lögreglustjóri, eða hæstv.dómsmrh., sem hér var lögreglustjóri, segir þó, að unglingar gangi hér með byssur um allar fjörur.

Og hann gerir það sjálfur

. Ef lögreglusamþykkt er til um þetta atriði, þá hlýtur eitthvað að hafa skort á eftirlit með því, að henni væri hlýtt, og mig undrar það náttúrlega ekki, ef sjálfur lögreglustjórinn hefir ekki farið eftir henni. Till. mín um að selja ekki unglingum innan 18 ára skotvopn felur það í sér, að yngri menn en 18 ára fari ekki með byssur, sem þeir eiga sjálfir, en ekki hitt, að þeir megi ekki fá lánaðar byssur og fara með þær undir eftirliti annara. Ég álít, að það sé ekki hægt að banna þeim það, enda verði enginn góð skytta, nema hann æfi sig nokkuð snemma undir handleiðslu eldri manna. Þá er það síðari ástæða hæstv. ráðh., að misindismenn verði ekki látnir bera vopn, ef frv. verður samþ. Ég skil satt að segja ekki annað en hægt sé að dæma skotvopn af misindismönnum, ef lögreglan kemur að þeim með vopn.  Hæstv. ráðh. sagðist vera góð skytta, en mér heyrðist nú annað hjá hv.þm. S.-Þ., sem sagði, að hæstv. ráðh. hefði sloppið við dóm, af því að hann hefði ekki hitt. Út af því, sem hæstv. ráðh. var að tala um ryk í kollinum á mér, þá vil ég svara því, að það er ekki einu sinni ryk í kolli hæstv. ráðh., heldur er hann alveg galtómur.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég hefi tvisvar spurzt fyrir um það, hvernig stj. hugsi sér framkvæmd þessara laga, sérstaklega hverskonar skilríki menn þurfi að hafa til að fá vopn keypt, hvernig menn eigi að fá leyfin og ennfremur hver á að veita heimildina og annast skrásetningu vopnanna. Ég óska að fá svar við þessu.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég er búinn að gefa skýringu á þessu. Það koma auðvitað ekki aðrir til mála en hreppstjórar og sýslumennirnir, sem hafa með svona mál að gera. En ég get svarað um leið þeim mótbárum gegn frv., að það verði mikið verk að semja skrárnar, að þær eru tómar fjarstæður. Vopn endast langan tíma, og þegar einu sinni er búið að semja skrárnar, þá þarf litlar breyt. að gera á þeim.

Menn geta skipzt á vopnum

. Menn geta auðvitað svikið allt. En þessi býst ég við, að framkvæmdin verði, sem t. d. sýslumaður Dalamanna lætur sína hreppstjóra annast. Mótbárur hv. 1. þm. Reykv., að þetta verði mikið verk, eru ekki annað en fjarstæður.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) [óyfirl.]: Meiri hl. iðnn. afgr. þetta mál frá sér á fyrri hl. þingsins og lagði þá áherzlu á að afgr. málið þá þegar, en minni hl. vildi fá frekari umsögn meistara og iðnrekenda um frv. Nú var það vitað þá, að halda átti iðnaðarþing í sumar, og því vildi hann bíða með afgreiðslu frv. til þess að geta lagt það fyrir þá ráðstefnu. Iðnaðarþingið var svo haldið á Akureyri í sumar. Þar var þetta mál rætt og samþ. nokkrar brtt. við það, og eru þær teknar upp óbreyttar í nál. minni hl. á þskj. 566. Hv. frsm. meiri hl. hefir tjáð mér, að hann hafi í rauninni ekkert sérstakt að athuga við tvær hinar síðasttöldu brtt., þ. e. brtt. við 11. og 12. gr., og get ég því sleppt að mestu að minnast á þær, enda má telja, að þar sé um sáralitla breyt. að ræða. En í brtt. við 8. gr. felst nokkur lenging vinnutímans frá því, sem er í frv. 8. gr. frv. gerir ráð fyrir, að vinnutími iðnnema megi ekki fara fram úr 48 stundum á viku, en á iðnaðarþinginu á Akureyri var samþ. sú brtt., að vinnutíminn skyldi vera allt að 60 stundum á viku, þ. e. a. s. þann tíma ársins, sem iðnnemar stunda ekki bóklegt nám samtímis verklega náminu. Frá þessum tíma á þó að draga kaffihlé, 1/2 stund á dag. Jafnframt er það ákvæði sett, að starfstíminn megi ekki fara niður úr 1800 stundum á ári, nema lögmæt forföll, svo sem veikindi, hamli. Þegar um þessi mál er að ræða, þá er það ákaflega mikilsvert, að iðnaðarmenn og iðnnemar geti komið sér saman, og er sjálfsagt að taka yfirgnæfandi tillit til sameiginlegra till. í þessu efni. En minni hl. hafði ástæðu til að ætla, að hér hafi verið lagt meira upp úr till. iðnnema en meistara, og þótti rétt að finna jafnvægi með því að gefa iðnþinginu tækifæri til að fjalla um málið, þar sem meistarar gátu einnig látið til sín heyra og borið fram sínar till. Ég hirði svo ekki að fjölyrða um þessar till. frekar, en vísa að öðru leyti til þskj. 566, nál. minni hl., þar sem brtt. eru teknar upp nákvæmlega eins og iðnaðarþingið gekk frá þeim.

Frsm. meiri hl. (Emil Jónsson) Iðnn. varð ekki sammála um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir óbreytt, en minni hl. vill gera á því nokkrar breyt. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en ég get sagt það fyrir mig persónulega, að ég get gengið inn á sumar brtt. minni hl., en alls ekki allar eins og þær liggja fyrir.

Frsm. minni hl. (Jón Auðunn Jónsson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki að gera mikla grein fyrir brtt. á þskj. 484 og 559, því málið hefir verið svo mikið rætt, að hv.þdm. er það vel kunnugt frá fyrri umr. Sem sé gerir mín till. ráð fyrir, að atvmrh. sé veitt heimild til þess að fyrirskipa, að notaðar séu talstöðvar eða loftskeytastöðvar eftir því, sem við á eftir stærð skipa o. fl. Nú er það svo, að hafður er vörður hér við loft skeytastöðina í Reykjavík til þess að hlusta eftir skeytum. Og þó að hann sé nú ekki allan sólarhringinn, nemur það tiltölulega litlu, þó hlustvörður væri hafður allan tímann. Það væri a. m. k. ódýrara en loft skeytastöðvar, enda nauðsynlegt, að vörður sé allan sólarhringinn, svo skip, sem mörg hafa nú þegar talstöðvar, hafi fullt gagn af þeim. Aðalskipamergðin er í fiskiflotanum, og þörfin því meiri þar en á þessum fáu flutningaskipum, sem í förum eru.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) [óyfir].: Ég skil það nú, að hv.þm.N.-Ísf. hefir sannfærzt um, að hans till. miða í þá átt að ganga skemmra en frv., en muni verða eins dýrar í framkvæmd. Ég er honum því þakklátur fyrir að taka þær aftur, og vænti þess, að hann fylgi frv. En bein afleiðing af því, að hv.þm. tók sína till. aftur, er sú, að við tökum okkar till. einnig aftur. Hitt var beinn óþarfi af hv.þm. að vera að brýna mig á því, að ég væri á móti því að hafa hlustvörð allan sólarhringinn. Það er öðru nær. Þar er ég hinum alveg sammála, en það liggur alls ekki hér fyrir til umr. Þá sagði hv.þm., að flutningaskipin mundu verða seld út úr landinu, að mér skildist vegna þessa kostnaðar. Og að nú þegar væru tvær beiðnir um sölu þeirra komnar til ráðh. En hver trúir því, að þetta sé ástæðan? Ekki ég. Og þó að beiðni hafi komið, er hvorki víst, að það verði veitt eða notað, þó það fáist. Hitt er líklega, að einhverjir aðrir vilji eiga skipin og reka þau áfram. því má heldur ekki blanda saman ef eigendur vilja skipta á þeim og öðrum hentugri skipum. Ég veit um framkomnar beiðnir í því sambandi, en hefi ekki kynnt mér það mál. En að ástæðan fyrir þessum beiðnum sé sú, að hér á Alþingi hefir komið fram frv. um að tryggja öryggi mannslífanna á sjónum, því trúi ég ekki og vona, á því trúi enginn.

Frsm. meiri hl. (Emil Jónason) [óyfirl.]: Það er örlítil aths. - Hv. þm. Ak. sagði, að minni hl. hefði dregið að gera till. í málinu, þar til fyrir hefðu legið till. frá meisturum.

Iðnaðarþinginu

, því að ekki væri eins mikið tillit tekið til óska þeirra eins og iðnnema. Það er nú ekki nema að nokkru leyti rétt, að ekki hafi legið fyrir umsögn frá meisturum, því að áður en ég bar þetta frv. fram, bar ég það undir iðnráð Hafnarfjarðar, sem ég á sæti í. Þar eiga sæti 4 meistarar, en enginn sveinn. Ég bar það undir stjórn Landssambands iðnaðarmanna, en í þeirri stjórn eru 3 meistarar, en enginn sveinn. Þessir aðilar léðu frv. fylgi í höfuðatriðunum. Það er rétt hjá hv.þm., að málið var ekki borið undir iðnaðarþingið fyrr en þegar það var gert í sumar. Hann segir, að till. minni hl. séu þær till., sem hafi verið samþ. á því þingi, og er það rétt. En það vil ég þó, að komi skýrt fram, að þær áttu alls ekki óskiptu fylgi iðnaðarþingsins að fagna, heldur varð um þær talsvert hörð deila, og samþ. að ég ætla með aðeins 6 atkv. mun, en á þinginu sátu um 40 menn. Þegar þess er ennfremur gætt, að þarna voru næstum eingöngu meistarar, en því nær enginn sveinn, þá finnst mér það lítill meiri hl., sem meistarar hafa fengið fyrir þessum till. sínum. Sýnist þeim því ekki vera það neitt sérstakt áhugamál að koma þeim fram. Hv. þm. segir, að sjálfsagt sé að taka tillit til sameiginlegra óska meistara og nemenda, og er það alveg rétt. Ég leitaðist líka við að fara bil beggja við samningu frv. T. d. komu til mín iðnnemar bæði úr Reykjavík og Hafnarfirði og óskuðu eftir verulegum breyt. á frv. þeim til hagsbóta. Sömuleiðis hafa nokkrir meistarar tjáð mér, að þeir væru óánægðir með frv. frá sjónarmiði meistara, en í frv. er svo reynt að fara bil beggja, eins og líka hefir sýnt sig, þar sem þessar till. frá meisturum voru samþ. á iðnaðarþinginu með svo litlum atkv.mun sem ég gat um áðan. Ég hefi nú borið mig saman við samnm. mína, og leyfa þeir mér að hafa það eftir sér, að þeir gætu fallist á 2. og 3. brtt. Þarf því ekki frekar um þær að ræða. En 1. brtt. vill færa vinnutímann úr 48 st. á viku og upp í 60 st., eins og það er í núgildandi löggjöf. Þó er sá munur, að í brtt. er tilskilið 1/2 st. kaffihlé tvisvar á dag, eða tilsvarandi stytting á vinnutímanum, en það er ekki tekið fram í frv., svo að mismunurinn er þá ekki nema 9 stundir á viku. Ég vildi aðeins taka þetta fram til að sýna, að meðal meistara var ekki meiri eining um að koma þessu máli fram en ég hefi nú lýst.

Frsm. (Sigfús Jónsson) Frv. Þetta er flutt af fjhn. samkvæmt tilmælum hæstv. fjmrh. Fer það fram á að fresta árið 1936 framkvæmd þess ákvæðis l. um útflutningsgjald, að goldinn skuli 1/12 af útflutningsgjaldinu til ræktunarsjóðs Íslands. Samskonar frv. var samþ. á síðasta þingi, svo hér er ekki um neitt nýmæli að ræða, og frv. er fram komið nú vegna þeirra örðugleika, sem útlit er fyrir, að verði á því fyrir ríkissjóð, að greiða þetta á næsta ári. Aftur á móti er ætlazt til, að ríkið útvegi sjóðnum markað fyrir tilsvarandi upphæð í vaxtabréfum hans.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Eftir að ég var búinn að ljúka mínum ræðutíma við 2. umr. þessa frv. og var af hæstv. forseta neitað um að svara, notaði hv.þm. Ak. sér tækifærið til að gera litla og lélega tilraun til þess að véfengja andmæli mín gegn höfuðástæðum flm. fyrir frv. Hann réðst þó ekki í meira en að reyna að verja fjögur fyrstu atriðin í grg. frv. Ég vil nú við þessa umr. nota tækifærið til þess enn á ný að sýna fram á léttvægi þessara ástæðna hv.flm. frv., þó ég væri áður búinn að andmæla þeim við 1. umr. Ég vil vona, að hv.þm. Ak. sjái sér fært að reyna að svara mér nú, meðan ég hefi ræðutíma til þess að svara honum enn á ný, en að hann slengi ekki inn órökstuddum atriðum í málinu eftir að minn tími er búinn, því það er náttúrlega þrátt fyrir það nokkuð ójafn leikur í þessu máli, þar sem ég verð að standa næstum því einn uppi gegn mörgum. Því vil ég skora á hv.þm. Ak. að koma með sínar aths., ef hann hefir eitthvað að segja, þegar er ég er búinn að reka ofan í hann það, sem hann sagði við 2. umr. Hann minntist fyrst á fátækramálin. Umsögn í grg. frv. um þau hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þar kennir hins mesta ósamræmis, því útsvör langstærsta fyrirtækisins renna út úr kauptúninu, þrátt fyrir allmikil sveitarþyngsli meðal fyrrverandi og núverandi verkamanna þessa fyrirtækis, þeirra sem fyrir sunnan ána búa“. Ég var búinn að láta það í ljós, að einasta ástæðan, sem eftir stæði fyrir sameiningunni, væri sú, að Blönduóshreppur þyrfti að ná í útsvör samvinnufélaganna norðan við ána. En ég get nú ekki talið það neinn ókost fyrir þann hrepp, þó íbúar hans fái vinnu og þar af leiðandi tekjur frá samvinnufélögunum. Þá er næsti liður um hið mjög svo vítaverða ástand, sem þeir telja á fræðslumálum íbúanna norðan Blöndu, þar sem þeir halda því fram, að börnin séu sett til náms í súðarherbergjum eða öðrum lélegum húsakynnum. Aftur á móti telja þeir í grg., að nóg pláss sé fyrir þessi börn í barnaskólanum vestan árinnar. Ég get nú upplýst það, að ekki eru nema tvö börn á skólaskyldualdri í byggðinni austan Blöndu, svo þau geta ekki orðið til verulegrar fyllingar í það skarð, sem þeir telja í skólanum fyrir vestan, sem fylla þurfi til þess að kennarar hafi þar nóg að gera. Það liggur og í augum uppi, að skólanefnd Engihlíðarhrepps getur ekki verið í neinum vandræðum með að koma fyrir í skóla þessum tveimur börnum. Það er nú svo í flestum sveitum, að skólabörnum verður að koma fyrir á tveimur bæjum eða fleiri við hvern skóla, og gefst vel, enda hefir því ekki verið mótmælt, að barnafræðslan í Engihlíðarhreppi þoli fullkomlega samanburð við barnafræðsluna á Blönduósi. Þess vegna eru það ekkert nema sleggjudómar, svo ekki sé nú tekið of djúpt í árinni, að segja það, að barnafræðslunnar vegna sé nauðsynlegt að sameina kauptúnshlutana, og er óviðeigandi að bera slík rök fram á Alþingi. Ég sé því ekki, að hægt sé að hengja hatt sinn á þessar ástæður. Þá eru næst heilbrigðismálin. Ég vil nú segja, að þar sé svo ósvífnislega að orði komizt í grg., að út yfir tekur, þegar sagt er, að heilbrigðissamþykkt kauptúnsins hafi strandað á neitun Engihlíðarhrepps um samvinnu. Sannleikurinn er sá, að það var einmitt hreppsnefnd Engihlíðarhrepps, sem lagði frv. til heilbrigðissamþykktar fyrir sýslufundinn. En hver var það þá, sem beitti sér á móti því og kom því til vegar, að það frv. var ekki samþ.? Það var einmitt héraðslæknirinn á Blönduósi, Páll Kolka, maðurinn, sem einna harðast berst fyrir sameiningunni, og maðurinn, sem síðar leyfir sér að reyna að nota þetta verk sitt sem ástæðu fyrir sameiningunni. Annað eins og þetta kallar maður nú nokkuð óvenjulegan málflutning og vopnaburð. Við þetta allt saman bætist svo það, að sjálfur formaður sýslun. gerist á Alþingi flm. þessara heiðarlegu röksemda fyrir þennan embættismann fyrir norðan. Þegar embættismenn þjóðarinnar gerast svo ósvífnir í því að reyna að villa almenningi sýn sem hér er raun á, þá verð ég að segja það, að mér finnst syndamælirinn orðinn fullur. Ennfremur er í þessari grein bent á það, að ekki hafi fengizt, vegna andstöðu Engihlíðarhrepps, að stækka ljósmóðurumdæmi Blönduóshrepps norður fyrir ána. En það vita allir, að umdæmi ljósmæðra fara ekki ætíð eftir hreppum, og þarf því enga sameiningu hreppanna til þess að breyta ljósmóðurumdæmi Blönduóshrepps. Þá voru kirkjumálin fjórða og síðasta atriðið, sem hv.flm. reyndi að nota máli sínu til framdráttar. Nú er það svo, að ytri hluti Blönduóskauptúns heyrir til Höskuldsstaðasókn, en notar þó Blönduóskirkju og Blönduóskirkjugarð. Þetta finnst þeim svo öndvert fyrirkomulag, að sameina þurfi kauptúnshlutana í einn hrepp til þess að koma þessu í lag. Ef þessu væri haldið fram af fávizku, þá væri það afsakanlegt, en svo er einmitt ekki, heldur eiga þetta að vera rök. Þessir heiðruðu menn ættu þó að vita, að kirkjusóknir fara ekki eftir hreppum, og þar sem takmörkum hreppa hefir verið breytt hér, er því seilzt nokkuð langt til lokunnar. Mér hefir fundizt ástæða til að benda á þennan nauðaómerkilega málflutning, svo að ljóst megi vera, á hve veikum grundvelli þetta mál er reist. Ég vil gjarnan eins og áður viðurkenna eina ástæðu fyrir því, að Blönduóshreppur vilji sameininguna, og hún er sú, að ná handa þessum hreppi tekjum af kauptúnshlutanum norðan árinnar. Annað mál er það, hversu réttmæt þessi ástæða er. Ég vil benda á það, að Engihlíðarhreppur er fátækur hreppur; þó honum hafi á nokkrum síðustu árum tekizt að safna nokkrum sjóði, þá man ég það, að um eitt skeið, áður en samvinnufélögin voru stofnuð, var Engihlíðarhreppur svo illa stæður, að hann varð að fá styrk úr sýslusjóði. Þetta verður að viðurkenna, þó leitt sé, en það sannar aðeins það eitt, að þarna eru svo léleg skilyrði, að hreppurinn verður ekki sjálfbjarga, þegar búið er að taka þennan tekjustofn af honum. Ég viðurkenni, að það er leitt að þurfa að segja frá þessu, en það þýðir ekki að leyna staðreyndum. Ég hefi áður bent á það, að einn hluti hreppsins, Laxárdalurinn, er alltaf meir og meir að leggjast í auðn. Það ætti að geta verið skiljanlegt, að því meir sem hreppurinn rýrnar, því ófærari verður hann til að standa undir þeim gjöldum, sem hvíla á sveitarfélaginu. Ég hefi bent á það, að til þess að standast gegn hinu mikla hruni hefir hreppsnefndin reynt að ná eignarheimild á þeim jörðum, sem fara í eyði, til þess að byggja þær upp. Er hreppsnefndin þannig að reyna að auka aftur lífsmöguleikana, en vitanlega með því að taka af hreppnum kauptúnshlutann og þær tekjur, sem samvinnufélögin veita hreppnum, þá er möguleikunum til þessa burtu kippt. Hér er því verið að fara aftan að siðunum, ef á að fara að rýra möguleika leiðandi manna í Engihlíðarhreppi til þess að efla búskapinn þar, en fara að efla Blönduóshrepp, sem nóga möguleika hefir til að standa undir sínum rekstri, og hefir auk þess engar sérstakar framkvæmdir með höndum samanborið við Engihlíðarhrepp, þá verð ég að segja það, að slíkt yrði að teljast í meira lagi undarleg og óviturleg ráðstöfun. Ástandið er nú svo í Engihlíðarhreppi, ef ekkert verður að gert, að það verða ekki nema tvær til þrjár jarðir í Langadal, sem verða þá að halda uppi sveitargjöldunum. Refasveitin er svo rýrt pláss, að það er ekki hægt að reikna með henni, ef þessi hluti verður hlutaður af, eins og hv.þm. Ak. þekkir. Hvíla þá öll megingjöld hreppsins á örfáum mönnum í Langadal. Af því mundi leiða það, sem þegar er farið að bera á, að þessir menn mundu hreint og beint flýja sveitina undan svo óhæfilegum álögum. Ekki af því, að þær væru ranglátar í sjálfu sér, heldur af því þær væru svo erfiðar, en óhjákvæmilegar, þar sem á svo sárafáa gjaldendur væri að leggja, og yrði því að ganga á eigur gjaldendanna. Það stefnir því allt að því, ef rýra á tekjumöguleika Engihlíðarhrepps á þennan hátt, að þá verður það til þess, að margar jarðir leggjast í eyði, en þeir bændur, sem eitthvað eiga, flýja undan óbærilegum gjöldum, - og hvernig er þá komið? Ég efast ekki um, að hv.þm. Ak. og hv.þm. A.-Húnv. er kunnugt um það, að Engihlíðarhreppur er einhver rýrasti hreppurinn í Austur-Húnavatnssýslu, og er því hart aðgöngu að taka af honum til þess að bæta við annan hrepp, sem er betur stæður. Frá því sjónarmiði verður Alþingi að líta á málið. Hér er verið að taka möguleika af þeim, sem veikari er, og bæta við hinn sterkari. Þetta er ekki hin ríkjandi stefna í okkar þjóðfélagi, og trúi ég því ekki á Alþingi, að það hallist á þá stefnu. Ég vil að óreyndu vænta þess, að fulltrúar Alþfl., sem telja sig málsvara þeirra, sem eru minni máttar, komi hér til sögunnar og hjálpi til þess að verja rétt hinna smáu. Ég verð að leggja sérstaka áherzlu á það, að þessu máli verði gaumur gefinn, og ég vil einmitt í sambandi við þetta mál vekja athygli hv.þm. á öðru máli, sem við þrír þm. flytjum, sem kannske kemur síðar fyrir í dag. Það er í þessu efni eins gagnvart sveitarfélögunum og innbyrðis afstöðu þeirra, að hinu opinbera ber skylda til að rétta þeim hjálparhönd, sem minni máttar er og veikari aðstöðu hefir. Hér ber því að hjálpa þeim, sem utan árinnar búa, til þess að þeir fái að hafa aðstöðu til að lifa þar nokkurnveginn heilbrigðu lífi. Alþingi verður að hafa það í huga að ganga ekki á rétt þessa sveitarfélags með því að fá öðru sveitarfélagi í hendur aðaltekjustofn þess. Það er almennt álit manna af öllum flokkum, að það verði á næstunni að skapa sveitarfélögum yfirleitt nýja tekjustofna. Hvílíkt herfilegt öfugstreymi væri þá ekki í því að fara að taka af einu fátæku sveitarfélagi sterkasta tekjustofninn, sem það hefir haft yfir að ráða, þegar yfirleitt er viðurkennt, að sveitarfélögin komast ekki einusinni af með þá tekjustofna, sem þau hafa, heldur verði að bæta við þau nýjum tekjuöflunarmöguleikum. Þetta hljóta hv.þm. að skilja, og þrátt fyrir harða „agitation“ allt frá þingbyrjun efast ég ekki um, að þeir athugi þetta mál nokkru nánar áður en þeir samþ. það. Ég hefi nú rakið þessi atriði nokkru nánar en áður hefir verið gert, sem hv.þm. Ak. nefndi. Ég hefi ekki fundið ástæðu til að fara út í hin önnur atriði, því ég hefi áður rakið þau sundur lið fyrir lið, og hv.þm. Ak. tók þau ekki upp aftur máli sínu til stuðnings; það voru aðeins þessi fjögur atriði, sem hann tók upp, og nú hefi ég bent á, að ekkert þeirra á nokkurn stuðning í veruleikanum nema þetta eina, ránsferðin á hendur Engihlíðarhreppi til þess að ræna hann helztu tekjum sínum. Mér er það ljóst, að þetta mál er rekið af meira offorsi af hálfu stóru flokkanna í þinginu heldur en við hefði mátt búast. Ég tók eftir því, að hv. form. Sjálfstfl. var að hvíslast á við hv.frsm.n. í þessu máli. Ég get sagt það, að af hendi þessa hv. flokksformanns hefir þetta mál verið rekið í hans flokki með meiri ofstopa heldur en dæmi eru til um áður, að undanteknum einstökum ofbeldis- og ósvífnisbrögðum, sem beitt hefir verið af leiðandi manni í flokki sósíalista og form. Framsfl.

Var það þegar hv.þm. var rekinn?

. Svo hatramleg hefir baráttan verið í þessu máli, að haldið hefir verið fram, að hér sé verið með einhver pólitísk brögð gagnvart manni eins og hv.þm. A.- Húnv. Finnst mér sá flokkur velja illa sína menn, ef hann er það barn, að það verði að hafa með honum barnapíu til þess að passa, að hann pissi ekki á sig.

Bjarni Ásgeirsson Það var samþ. í fyrra heimild lík þessari, sem hér liggur fyrir nú. Var það eiginlega gert í samráði við stj. Búnaðarbankans með því móti, að ríkisstj. lofaði þá að kaupa af honum ræktunarsjóðsbréf sem þessari upphæð svaraði fyrir fé sjóða, sem hún hefir undir höndum. Nú geri ég ráð fyrir, að það verði mjög hæpið að svipta bankann þessum tekjum nema sama sé gert aftur, að sjá honum fyrir jafnmiklu fé með jarðræktarbréfakaupum. Af því að hæstv. ráðh. er ekki við, vil ég ekki ræða þetta frekar, en ég vildi slá því föstu í þingtíðindunum, að þess væri óskað af mér a. m. k. fyrir hönd bankans, að þetta skilyrði fylgi eins og síðastl. ár, og geri ég ráð fyrir, að það verði skilyrði fyrir því, að ég geti greitt frv. atkv.

Frsm. minni hl. (Jón Auðunn Jónsson) [óyfirl.]: Ég gæti í raun og veru vel orðið við óbeinum tilmælum hv.flm. um að taka brtt. mína aftur. Ég sé, að hann er ekki ánægður með annað en loftskeytastöðvar. En það var ekki heldur meiningin, eins og mér heyrðist á 4. þm. Reykv., að hér yrði hafður hlustvörður til þess að hlusta á skip við strendur Portúgals eða Ameríku. Hinsvegar þarf ekki mikið að deila um loftskeytatæki í flutningaskipunum, því mér er kunnugt um, að beiðni er komin til ráðh. um að mega selja tvö af þeim út úr landinu, og sennilegt, að hin fari sömu leið. Ég ætla því að verða við tilmælum hv. 4. þm. Reykv. og taka mína brtt. aftur.

Ólafur Thors Hv. form. fjhn. beindi þeirri fyrirspurn til hv. 3. þm. Reykv. og mín, sem báðir eigum sæti í fjhn., hvort við vildum gerast meðflm. þessa frv. En við færðumst undan því, og frv. er þar af leiðandi ekki flutt af fjhn., eins og hv.frsm. orðaði það, heldur af meiri hl. hennar, eins og hann mun að sjálfsögðu hafa ætlað að segja og frv. hér með sér. En ástæðan fyrir því, að við höfum ekki viljað gerast meðflm. frv., er m. a. og fyrst og fremst sú, að við flytjum, nokkrir sjálfstæðismenn hér í d., frv. um að fella niður með öllu þetta útflutningsgjald. Liggur þá í hlutarins eðli, að meðan við vitum ekki um afdrif þess máls, getum við ekki verið að eiga þátt í því, að nokkrum hluta þessa gjalds sé varið fremur á einn hitt heldur en annan. Sem sagt, við væntum þess þangað til annað kemur í ljós, að gjaldið verði fellt niður. Þegar af þessari ástæðu höfum við ekki viljað gerast meðflm. þess frv., sem hér liggur fyrir, og munum a. m. k. ekki fyrst um sinn fylgja því, meðan ekki er útséð um, hvernig okkar frv. um niðurfellingu gjaldsins reiðir af. Og þar sem þessi eina ástæða er fullgild skýring á afstöðu okkar, hirði ég eigi um að gera þetta frv. að frekara umræðuefni á þessu stigi málsins. Ég vildi þó gjarnan mega beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., af því mér er ókunnugt um. hvernig málið er í pottinn búið, á hvern hátt ríkisstj. hefir útvegað og mun útvega ræktunarsjóði markað fyrir tilsvarandi upphæð í vaxtabréfum eins og gert er ráð fyrir.

Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg) [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. skýrir frá því, að till. hafi ekki verið samþ. einróma á iðnaðarþinginu. Það er nú sjaldgæft, að mál séu þannig, að allir séu sammála um þau, og það stendur þó eftir sem áður óhaggað, að meiri hl. iðnaðarþingsins fellst á, að rétt væri að gera þessar breyt. Ég vil líka benda á, hversu óeðlilegt það er, þar sem menn, sem eru ekki yngri en 16 ára, eru að vinna með sveinum og meisturum, sem vinna í 10 tíma á dag, rann tíma, sem nemandinn gegnir ekki námi, að nemendurnir fari úr vinnu tveimur tímum á undan hinum. Það er óvíst, að þeim sé nokkuð betra að flækjast í þessa tvo tíma á götunni heldur en að vinna að sínu námi. Þetta mundi líka valda óánægju og glundroða hjá þeim, sem með þeim ynnu, ef þessir menn væru látnir hætta vinnu á undan þeim, og einnig alveg óvíst, að nemendum væri á nokkurn hátt greiði gerður með þessu. Annað mál er með námssveina; ef vinnutíminn er ekki nema 8 stundir á dag, þá er sjálfsagt að þeir vinni ekki lengur en hinir, en til þess þarf ekkert sérstakt ákvæði, því í brtt. er svo ráð fyrir gert, að vinnuvikan sé allt að 60 stundir, en ekki fastákveðið, að hún verði að vera svo löng.

Guðbrandur Ísberg Ég hefi borið fram brtt. við frv. á þskj. 587, sem í því felst, að á eftir orðinu „fjörubeitar“ komi: að vetrarlagi. Þessi breyt. er miðuð við það, að þeir menn, sem búa norðan við ána, geti að ósekju rekið fé af höndum sér, til þess að verja tún sín og garða. Annars má líta svo á, að orðið „fjörubeit“ tákni aðeins beit að vetrarlagi, en þó tel ég vissara að taka þetta fram. Það eru til menn, sem vanrækja að reka fé sitt á fjall að vorinu, eins og gildandi fjallskilareglugerð mælir fyrir, en það verður að teljast alveg ótækt, að það fé fái hindrunarlaust að ganga á túnum manna og görðum.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) [óyfirl.]: Þetta mál hefir legið nokkuð lengi niðri, og er því tími til kominn að ákveða endalok þess hér í hv. d. Eins og hv.þm.N.-Ísf. tók réttilega fram, fer brtt. hans fram á, að atvmrh. sé veitt heimild til þess að skipa sérfróðan ráðunaut ríkisstj. til aðstoðar. Við flm.brtt. á þskj. 544 viljum, að það verði á valdi ráðh., hvort hann fyrirskipar talstöðvar eða loftskeytastöðvar. Ég skal skýra þetta nokkru nánar. Það hefir komið fram í umr. hér í hv. d., að það er eingöngu kostnaðarhliðin, sem andmælendum frv. er þyrnir í augum, en það hefir enginn reynt að færa rök að því, að ekki væri nauðsynlegt að verja öryggi sjómannanna fremur en nú er. En það, sem okkur greinir á um, er, hvort meira öryggi sé að loftskeytastöðvum eða talstöðvum. Ég segi ekki, að ekkert öryggi sé að talstöðvum, en ég hefi fært rök að því, að skipum, sem eru langt undan landi, er lítið öryggi að talstöðvunum, og að þess vegna sé ekki rétt að nota þær. Þá er ekki hægt með talstöðvum að notast við alþjóðamál, eins og með loftskeytunum.

Nota þau alþjóðamál?

. Já, það er hægt að senda ýms merki, og oft notað. Og hvaða gagn er það skipum, sem stödd eru í hættu við strendur einhvers lands úti í heimi, þó þau geti sent talskeyti, sem enginn skilur. En með loftskeytamerkjum er þetta miklu hægra, og í því felst sá munur, sem gerir öryggið mikið meira. - Þá er hin hliðin, sem að kostnaðinum snýr og ég skal upplýsa nokkru skýrar en gert hefir verið. Ég hefi leitað umsagnar landssímastjóra, þess manns, sem á að hafa mesta þekkingu á þessum málum. Og með leyfi hæstv. forseta skal ég lesa hér upp það, sem hann hefir bætt við það, sem hann hefir áður sagt. Það hljóðar svo: „Með því að formaður sjútvn. efri d. Alþingis hefir óskað umsagnar landssímans um framkomnar brtt. á þskj. 484 við frv. til l. (þskj. 437) um loft skeytastöðvar í íslenzkum skipum, leyfi ég mér fyrst og fremst að vísa til bréfs míns til form. sömu n., dags. 2-4. okt. 1934, sem fylgir hér með í eftirriti, sem fól í sér álit mitt um hliðstætt frv. til l. um loft skeytastöðvar, sem var borið fram á þinginu 1934 II (þskj. 94). Til frekari skýringar vil ég þó geta þess, að ég tel að kalla má ekkert öryggi að afllitlum talskeytastöðvum í skipum, sem eru í förum milli landa. Annars tel ég ástæðulaust, að minnsta afl skipastöðvanna sé ákveðið 125 vött í loftneti eða miklu meira en flestar íslenzku strandarstöðvarnar hafa (75 vött). Hins vegar mundi landssíminn að sjálfsögðu krefjast þess, að talstöðvar með yfir 10 vatta afli í loftneti yrðu starfræktar af manni með loft skeytaprófi, engu síður en loft skeytastöðvar með sama afli. Samanburður á hljóðdýptarmæli og loftskeytastöð, hvað öryggi snertir, er lítt mögulegur, þar sem þessi tæki hafa svo ólíkt hlutverk að vinna, t. d. getur hljóðdýptarmælir ekki bjargað mannslífum, þegar skip er strandað eða í bráðri hættu á annan hátt. Loks vil ég geta þess, að ég tel lítt æskilegt, að loft skeytastöðvar séu starfræktar af stýrimönnum með loft skeytaprófi, enda sýnir reynslan, að þeir hafa lítinn tíma til þess á sinna því starfi vegna aðalstarfs síns.“ Þannig er umsögn landssímastjóra. Sé ég ekki annað en hún styðji í öllum atriðum þau rök, sem við flm. höfum fært fram fyrir því, að skipum, sem eru langt undan landi, sé nauðsynlegt að hafa loftskeytatæki. Þá kem ég að kostnaðarhliðinni. Ég hefi haldið því fram að það mundi vera hægt á skipum, sent ekki flytja farþega, að láta einhvern yfirmanna skipsins gæta lofskeytastöðvanna. Hinsvegar telur landssímastj., sem vitanlega er rétt, æskilegast að hafa sérstakan mann til þess að gæta þeirra. Jafnvel þó talstöðvarnar væru svo kraftmiklar, að þær hefðu 10 vött í loftneti, mundi það ekki koma að fullu gagni fyrir skip, sent eru í langferðum. Þess vegna þyrftu skip, sem sigla yfir höfin, að hafa mjög stóra stöð og sérstakan mann til að gæta hennar, svo að kostnaður yrði nálega sá sami og við loftskeytastöðvar. Ég sé því ekki, hvað er unnið með till.hv.þm.N.-Ísf. Ef hv. d. hverfur að því ráði að leggja málið í hendur atvmrh., viljum við flm.brtt. á þskj. 544, láta hæstv. ráðh. hafa frjálst val um, hvort notuð eru loftskeyti eða talstöðvar, einkum ef kostnaðarmunur reynist lítill eða enginn. Ég vildi því óska eftir, að hv. d. samþ.till. okkar flm., ef till.hv. þm). N.-Ísf. verður samþ.Hv. þm.N.-Ísf. var að tala um, að nauðsynlegt væri vegna fiskiskipanna að hafa hlustvörð hér á loftskeytastöðinni allan sólarhringinn. Um nauðsyn þess verður ekki deilt, en það kemur ekki að gagni fyrir skip, sem stödd eru einhversstaðar úti í löndum, ekki sízt ef notaðar væru litlar talstöðvar, sem ekki drægu nema einn tíunda af vegalengd til lands. Mér blandast ekki hugur um, að það er að stíga skrefið aftur á bak, ef tilkostnaður er sá sami. Vitanlega greiði ég atkv. á móti brtt.hv.þm.N.-Ísf., en verði hún samþ., vil ég reyna að bæta hana eftir því, sent hægt er. Ég skal svo ekki taka fleira fram nú, en það vill svo til, að ég hefi í höndum bréf frá mætum manni, og gætu hv.þdm. fengið að kynnast þar ýmsu af því, sem er að gerast í þessum málum úti í löndum. Hér í d. situr nú einn hv. þm)., sem margt hefir talað og skrifað fagurlega um öryggi mannslífa á sjónum, og þykir mér því næsta dapurlegt, ef hann greiðir nú atkv. móti frv.