Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Jónsson) Jeg get verið hv. deild þakklátur fyrir, hversu vel hún hefir greitt fyrir þessu frv. Jeg hefi ekki mikið um þetta mál að segja. Aðeins skal jeg geta þess, að frv. er borið fram eftir ósk Sjúkrasamlags Reykjavíkur. Ástæðan er sú, að síðan gildandi lög voru samin, hefir hagur manna breyst, og lögin eiga því ekki við að öllu leyti. Hjer er, eins og menn sjá, ekki um efnisbreytingu að ræða, heldur formsbreytingu, sem er mjög til bóta.

Frsm. 1. hl. (Björn Kristjánsson) Jeg vil fyrst leiða athygli að því, að prentvilla er í fyrirsögn frv. - Það á að heita „um seðlaútgáfu ríkisins,“ en ekki um seðlaútgáfurjett ríkisins. Jeg bar þetta mál fram á miðju þingi, sem annan aðalþáttinn í að gera tilraun til að hefja krónu okkar, og hann ekki þann veigaminni. Jeg taldi nauðsynlegt, að gera það. þar sem engin hreyfing var komin á það mál þá. Traustið á krónu okkar eða gjaldmiðli fer auðvitað eftir því, hvernig við búum gjaldmiðilinn til hversu miklu við verjum til hans. Í símsk. frá 16. mars segir, að Frakkar hafi tekið 100 miljón dollara lán í Ameríku til þess að búa sjer til verðmætan gjaldmiðil, vitanlega til þess að vinna seðlum sínum braut. En þeir voru að hríðfalla. Alveg eins þurfum við að fara að, er við búum til nýja seðlastofnun. Þar sem lagt er til að vísa báðum seðlafrv. til hæstv. stjórnar, þá er engin ástæða til fyrir mig að skýra þau frekara en gert er í nál. þeim, sem jeg hefi látið fylgja báðum frv. Aðeins vil jeg mælast til þess, að hæstv. fjrh. láti þýða bæði frv. með athugasemdum og nál. á dönsku eða sænsku, til þess að geta fengið óvilhallan dóm seðlabankafróðra manna um frumvörpin, og ráð þeirra um það, hverja leið á að halda í þessu máli. En auðvitað mega þessir sjerfræðingar eigi gleyma legu landsins og hversu afskekt það er, nje því, hversu lítil gróðavon er að því að gefa út seðla í svo fámennu landi, ef seðlaútgáfunni á altaf að stilla í hóf. En það er aðalatriðið. Mitt álit er, að eigi sje hægt að gefa út bankaseðla í öðru skyni en að gera viðskiftin þægilegri fyrir almenning. Jeg hefi eigi í nál. bent á leiðirnar til þess að fá lán. Jeg hefi sem sje gengið út frá því, að landið væri eigi svo heillum horfið, að það gæti eigi fengið lán í þessu skyni. En væri svo, þá væri vegurinn að fara að eins og Danir gerðu um 1818, er þeir stofnuðu þjóðbanka sinn, sem sje, að láta alla fasteignaeigendur í landinu leggja til veð fyrir lánsupphæðinni, eða gullforðanum, - veð, sem gengi fyrir öllum veðskuldum. Slíkt veð mundi nema 3% af öllum fasteignum landsins. Danir lögðu 6% á sínar fasteignir í þessu skyni. Á þennan hátt mundi fást ódýrast gullforðalán. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið. Það mun verða nóg tækifæri til þess að tala um það næsta ár, ef við lifum, þegar stjórnin hefir búið til seðlafrumvarp sitt.

Frsm. 2. hl. (Jóhann Jósefsson) Eins og sjá má af nál.fjhn. um bankafrv., þá hefir nefndin klofnað í þrent um málið. Við tveir nefndarmenn, hv. 1. landsk. (SE) og jeg, höfum lagt það til, að málin væru athuguð til næsta þings. Þegar við vorum að kynna okkur frv., áttum við tal við bankastjórnir beggja bankanna og auk þess hæstv. fjrh. Hann óskaði eftir því, að öll þau bankamál, sem fyrir þinginu lægju, yrðu geymd til næsta þings, svo að ríkisstjórninni gæfist kostur á að rannsaka, hvernig seðlaútgáfunni yrði heppilegast fyrir komið. Þegar um slík stórmál er að ræða, sem bæði frv. á þskj. 105 frá hv. 2. þm. G.-K. (BK) og frv. á þskj. 173 eru, þá má segja, að þýðingarmikið sje, að vel sje athugað, hvernig þeim verði best ráðið. Miðhluti nefndarinnar álítur því, að fara beri eftir ósk hæstv. fjrh. (JÞ) og fresta málunum. Jeg er og á því máli, að nota beri frestinn til þess að undirbúa málin fyrir næsta þing, þannig, að þá liggi fyrir till. frá hæstv. stjórn, svo að hægt verði að ráða málunum til lykta á því þingi. Það hefir ef til vill verið dregið of lengi að ganga frá seðlaútgáfunni. En þó ber þess að gæta, að tímarnir eru mjög breytilegir nú og aðstaðan til þess að ráða slíkum málum til lykta eigi góð. Hinsvegar er öll fjárhagsnefndin á þeirri skoðun, að óheppilegt sje að draga þessi mál lengur en nauðsynlegt er. Þegar þess er gætt, að 2. hl. nefndarinnar hefir fallist á að vísa málinu til stjórnarinnar, þá leiðir af sjálfu sjer, að eigi tekur því að fara að ræða einstök atriði frv. Virðist það óviðeigandi á þessu stigi málsins. - Jeg gleymdi að geta þess í upphafi ræðu minnar, að frv. um seðlaútgáfu kom fram snemma á þinginu, en þess er getið í nál. Við höfum allir, nefndarmennirnir komið okkur saman um að leggja til, að frv. á þgskj. 105 verði afgreitt úr hv. deild með svohljóðandi rökstuddri dagskrá: „Þareð stjórnin hefir óskað, að henni gefist kostur á að athuga með aðstoð sjerfræðinga og undirbúa fyrir næsta þing endanlegt fyrirkomulag seðlaútgáfunnar og þar sem hjer er um mjög vandasamt mál að ræða, sem miklu skiftir fjárhag þessarar þjóðar, þá þykir rjett, að þessi undirbúningur fari fram, svo málinu geti orðið ráðið til lykta á næsta þingi, og tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá.“

Frsm. 3. hl. (Jónas Jónsson) Það voru aðeins fáein orð fyrir þann hluta fjhn., er leit svo á, að hægt væri að afgera þetta mál nú. Jeg og hv. 2. þm. S.-M. (IP) höfum eigi ritað ítarlegt nál., þar eð við töldum vafasamt að málið kæmi til 2. umr. En haldi málið áfram, þá munum við koma með brtt. við 3. umr. Af því að hjer hafa verið tekin fyrir 2 frv. í einu, þá vil jeg leyfa mjer að minnast nokkrum orðum á þau bæði. Það er skoðun okkar, hv. 2. þm. S.-M. (IP), að ekki komi til mála, að landið setji á fót sjerstaka stofnun til þess að gefa út seðla, úr því að það á banka, sem getur tekið starfið að sjer án nokkurs aukakostnaðar. Þetta finst mjer vera svo einfalt mál, að mig furðar á því, að hæstv. stjórn og hv.þdm. skuli ennþá vera í vafa um það, að seðlaútgáfan hljóti að lenda á Landsbankanum. En jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um það, en jeg vil með nokkrum orðum gera grein fyrir, hversvegna jeg tel sjálfsagt, að nefnd stofnun hafi þessi störf með höndum. Ríkið á þennan seðlaútgáfurjett. Með því að láta bankann fara með þennan rjett, myndum við aðeins fylgja fordæmi erlendra ríkja, að þeir bankar, sem standa undir vernd ríkisins, hafa seðlaútgáfurjett. Þannig er því farið með Frakklandsbanka og Englandsbanka. Þessar stofnanir standa í sama hlutfalli við þau stóru ríki eins og Landsbankinn hjer, þótt þeir sjeu að forminu til hlutafjárbankar. Fyrir nokkrum árum kom það fyrir á Frakklandi, að Signa flæddi yfir bakka sína og gerði skaða á húsum og jörðum, sem nam hundruðum miljóna franka. Þá ákvað þingið, að Frakklandsbanki skyldi leggja fram 100 milj. til að hjálpa þeim, sem orðið höfðu fyrir slíku áfalli. Svona kvöð var hægt að leggja á bankann, af því hann er kominn í þá afstöðu við ríkið að vera skoðaður opinber stofnun, sem eigi að hafa þjóðarhagsmuni fyrir augum, fremur en hagsmuni hluthafanna. Nokkrir álíta það skaðlegt, að sami bankinn hafi seðlaútgáfurjett og sparisjóð, og þar sem Landsbankinn hefir sparisjóð, hafi hann formlega brotið af sjer möguleikana fyrir seðlaútgáfunni. Jeg vil benda á það, að við verðum að taka tillit til okkar kringumstæðna. Við höfum ekki utanríkismál, en þó við hefðum þau, myndum við t. d. ekki halda 30–40 sendiherra, vegna þess, að við hefðum ekki efni á að eyða fje í það. Sama gildir á mörgum öðrum sviðum. Við þurfum að sameina ýms störf, þar sem aðrar þjóðir sameina ekki. Jeg vil leyfa mjer að minna hina eldri þingmenn hjer í hv. deild á það, að þeir munu reyndar hafa stutt að líku fyrirkomulagi sem frv. ræðir um. Þegar Íslandsbanki var stofnaður, ráðlagði danski þjóðbankinn, að hann skyldi ekki hafa sparisjóð. En hvernig fór? Eftir stuttan tíma var hann búinn að fá sparisjóð, og hefir haft hann alt síðan.  Jeg get ekki sagt, að jeg hafi neitt sjerstaka aðdáun fyrir því, hvernig Íslandsbanki er rekinn. En jeg sje ekki, að hann hafi misbrúkað seðlaútgáfurjett sinn fram að stríðsárum. Á stríðsárunum breyttist þetta vitaskuld, af því bankinn var hlutabanki - að hluthafarnir notuðu sjer seðlaútgáfuna til gróða. Ekki einungis þeir, heldur líka stjórn og þing ljetu viðgangast, að seðlamergðin óx. Þar sem við gerum ráð fyrir, að innan fárra ára verði seðlaútgáfa landsins mun tryggari en hún er nú, og verði innleysanleg, getum við ekki borið slíkt ástand saman við fjármál stríðsáranna, heldur verður að bera saman við „normal“ ástand, eins og á árunum frá 1904–1914. Jeg fæ ekki betur sjeð en að stjórn Landsbankans, sem hefir búið til frv. um fyrirkomulag bankans og lagt fyrir þáv. stjórn, hafi lagt til skynsamlegar hömlur á seðlaútgáfuna, svo hún yrði ekki hagsmunamál fyrir bankann. Fyrst og fremst hefir hún gert ráð fyrir tryggingu, sem ekki er lakari en hingað til hefir þekst, og ennfremur, að ríkið en ekki bankinn hefði ágóðann. Af því jeg held fram þessu fyrirkomulagi um Landsbankann, og skoða þessi atriði sem aðalatriði frv., hefi jeg lagt til, að frv. gangi fram, enda þótt jeg sje ekki ánægður með viss önnur atriði. Á jeg sjerstaklega við bankaráðið, sem frv. gerir ráð fyrir. Býst jeg við, að það myndi hafa hina sömu ókosti og bankaráð Íslandsbanka. Hygg jeg, að það myndi verða einungis pólitískt bitbein, og mundu skuggahliðar þingmanna koma fram í eftirsókn í þessa vinnulitlu bitlinga, en bankanum verða lítill styrkur að. En jeg sje ekki ástæðu til að koma með brtt. við frv., þar sem mjer virtist mótstaðan gegn því svo mikil, að vafasamt sje, hvort það lifir. til 3. umr.

Frsm. l. hl. (Ingvar Pálmason): Frá fyrsta hluta fjhn. er framsaga í þessu máli óþörf. Fyrst og fremst af því, að hv. 5. landsk. (JJ), sem hafði framsögu í næsta máli á undan, um seðlaútgáfurjett ríkisins, hefir tekið þetta mál til meðferðar um leið. Vil jeg ekki þreyta hv. deild á endurtekningum á hans ræðu. En jeg vil benda á það, að þó að við tveir nefndarmenn teljum miklar líkur til, að málið verði ekki útrætt á þessu þingi, álítum við það brýna þörf, að málið komi fyrir báðar deildir. Það hefir ekki svo lítið að segja, að hæstv. stjórn gefist tækifæri til að athuga þessi mál sem best, og að hún hafi fyrir sjer allar upplýsingar, sem fram koma í þinginu, svo hún geti tekið endanlega ákvörðun um málið og lagt fyrir næsta þing. Jeg tel það galla, að ekki er tími til fyrir hv.þm. að taka málið til rækilegrar athugunar og skýra afstöðu og stefnu sína í málinu. Jeg hefði talið það mikinn styrk fyrir stjórnina, ekki síst, þegar komið hefir til tals að leggja málið undir úrskurð útlendra fjármálamanna. Skildist mjer þannig á hv. 2. þm. G.-K. (BK), að stjórnin ætti að byggja á þeim úrskurði frv. það, sem hún legði fyrir næsta þing. Jeg er ekki bankafróður maður, og jeg veit, að með þessu lagi mætti fá miklu meira bankavit en frá mjer og mínum líkum. En þar sem þingið á að hafa síðasta orðið, og gert er ráð fyrir, að umsögn þess verði þyngst á metunum og ráði úrslitum, tel jeg illa farið, að hv.þm. hafi ekki átt kost á að láta uppi álit sitt einmitt á þessu þingi, þó að tíminn til næsta þings yrði svo notaður til frekari undirbúnings á málinu. Að öðru leyti hefi jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið, þar sem hv. 5. landsk. (JJ) hefir gert grein fyrir afstöðu okkar að mestu leyti; en það, sem jeg hefi tekið fram, er einnig eitt aðalatriðið, sem gerir það að verkum, að við höfum ekki getað orðið hinum öðrum hlutum nefndarinnar samferða um þetta mál, að vísa því umræðulaust til stjórnarinnar.