Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Forseti neðri deildar hefur ritað eftirfarandi bréf, dags. 30. mars 1990: ,,Ólafur G. Einarsson, formaður þingflokks Sjálfstfl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem Þorsteinn Pálsson, 1. þm. Suðurl., er á förum til útlanda í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að hans beiðni með skírskotun í 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Suðurlandskjördæmi, Árni Johnsen blaðamaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Árni Johnsen hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og ég býð hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um könnun á gerð jarðganga og vegarlagningu milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar í framhaldi af opnun jarðganga um Ólafsfjarðarmúla sem ég flyt hér ásamt Halldóri Blöndal, Jóni Sæmundi Sigurjónssyni, Jóhannesi Geir Sigurgeirssyni, Ragnari Arnalds, Árna Gunnarssyni og Pálma Jónssyni. Þáltill. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta Vegagerð ríkisins kanna í samráði við sérfróða aðila lagningu vegar og gerð jarðganga milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar um Héðinsfjörð. Við könnun þessa skal m.a. hafa í huga hagkvæmni jarðgangagerðar borið saman við aðra valkosti og hafa sérstaklega hliðsjón af stofnkostnaði, notagildi, viðhaldskostnaði, byggðaþróun, félagslegum sjónarmiðum, samtengingu þéttbýlisstaða og styttingu vega.`` Til að glöggva hv. þingmenn á staðháttum á því svæði sem þáltill. gerir ráð fyrir að athugun fari fram á vil ég lesa kafla úr sóknarlýsingu Hvanneyrarprestakalls sem gerð var af séra Jóni Sveinssyni sem var prestur í Hvanneyrarsókn fyrir rúmum 120 árum, eða 1845--1867, með leyfi forseta: ,,Að norðan og vestanverðu Eyjafjarðar eru þrír smáfirðir. Þeir skerast inn í landið hver út og vestur af öðrum og skaga út austanvert við hánorður. Afar brattir, háir og víðast hvar illgengir fjallahryggir á millum hvers þeirra. Er útskaginn eða höfðinn á þeim fjallshryggnum sem næstur er Eyjafirði nefndur Ólafsfjarðarmúli. Tekur þá við Ólafsfjörður. Er þar byggð talsverð og því eitt prestakall. Þar skagar út annar fjallgarður. Er höfði hans eður ysta tá kallaður Hvanndalabjarg og skilur höfði sá prestaköllin. Tekur þá við Hvanneyrarprestakall. Liggur það yst og vestast í Eyjafjarðarsýslu og skagar byggð sú lengst mót sæ út hánorður austanvert. Til þessa prestakalls heyra hinir tveir af hinum umgetnu þremur fjörðum. Er sá nefndur Héðinsfjörður er næstur skerst inn vestanmegin Hvanndalabjargs. Vestan við þann fjörð skagar aftur út fjallshöfði mikill sá er Hestfjall er nefndur. Þá strax að vestan við svonefndan Reyðarárdal er annar höfði, þó grein af sama fjallgarði er Siglunesmúli er nefndur. Nú skerst inn hinn þriðji og vestasti nefndra fjarða, heitir sá Siglufjörður. Þá skagar enn út vestan þess fjallgarðar fjallgarður sá er vestastur er sýslunnar mót sæ út. Skerst þar inn mót hafi byggð ein lítil er Úlfsdalir heita. Er milli hennar og Siglufjarðar höfði sá er Hvanneyrarstrákar nefnast, þverhníptir sjóvarhamrar eins og Hestfjall Héðinsfjarðarmegin. En vestan Úlfsdala er aftur höfði kallaður Mánárhyrna og Mánárskriður og aðskilja þær sýslurnar, nefnilega Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslur. Vegir innan um sóknina eða úr henni til næstu sveita eru víðast hvar illir yfirferðar, liggja þeir annað hvort með bröttum fjallshlíðum fram eða yfir snarbrött fjöll. Vegir með þeim fjöllum sem fram liggja eru þessir: Frá Hvanndölum inn fyrir Hvanndalaskriður að Vík, líttfær glæfravegur, frá Siglunesi inn Nesskriður og að Staðarhóli, lítið skárri og frá Máná inn Mánárskriður inn svonefnda Almenninga og að Hraunum, ysta bæ í Fljótum. Er það alllangur vegur og ekki greiðfær. Vegir þeir er yfir fjöll fara til næstu sveita eru þessir: Úr Siglufirði vestur í Fljótin að Hraunum er Siglufjarðarskarð. Úr sama firði austur í Ólafsfjörðinn er Botnaleið. Skal þá farið fram úr Siglufjarðardalnum fyrir Héðinsfjörð og ofan í Ólafsfjörðinn. Úr Héðinsfirði í Fljót eru vegir fyrir Siglufjörðinn. Liggja þeir að Holti og Brúnastöðum og heita Sandskarð og Uxaskarð. Úr sama firði til Ólafsfjarðar eru þessar leiðir: Rauðsskörð. Næst sjó eða yst er vegur sá upp fram frá Vík og komið yfir Ytri-Árdalsdrög utarlega í Ólafsfirði. Upp og fram frá Möðruvöllum liggur vegur yfir Skeggjabrekkudal í miðjum Ólafsfirði. Vegir milli fjarðanna í sókninni eru þessir. Hinn fremsti er Hólsskarð og liggur hann fram og upp frá Hóli og yfir í Ámá, fremsta bæ í Héðinsfirði. Er vegur sá fær með hesta en þó ekki góður. Hestsskarð liggur fram og upp frá Skútu, miðjum Siglufirði, fram svonefndan Ráeyrardal og í miðjan Héðinsfjörð. Þá eru Putaskörð yst. Liggur leið sú frá Siglunesi. Skal þá ganga frá Siglunesmúla fram svonefndan Reyðarárdal er skerst milli Múlans og Hestfjalls, upp drög hans að ofan og fram sniðhallt með Hestfjalli fyrir botn Héðinsfjarðar eftir möl þeirri er liggur milli hans og Héðinsfjarðarvatns og Víkursandur er nefnd og að Vík.`` Hæstv. forseti. Mér finnst að ég megi til að lesa stuttan kafla úr bók sem Ingólfur Kristjánsson skrifaði í tilefni af 50 ára kaupstaðarafmæli Siglufjarðar og út kom 1968, en þar segir um samgöngumál: ,,Þó að Siglufjarðarskarð væri örðugt yfirferðar mátti það þó kallast hlemmivegur borið saman við ýmsar aðrar torleiðir og það var eina þjóðleiðin er tengdi Siglufjörð sveitunum vestan fjalla. Mönnum þótti það því meira en bagalegt að ógnvaldur sá sem menn kölluðu loftanda skyldi svo að segja loka þessari leið en á henni urðu oft miklir mannskaðar. En hvað var til ráða? Enginn gat haft hendur í hári þessa meinvættar og engin vopn bitu á slíkan loftanda. Enginn mannlegur máttur gat yfirbugað hann og þar urðu æðri máttarvöld að koma til skjalanna. Og því var það sumarið 1731 að Steinn Jónsson, sem þá var biskup á Hólum, skarst í leikinn og bauð að skarðið skyldi vígt ef það mætti verða til þess að hreinsa það af þessum illa anda. Fékk biskup til þessa verks prófast Þingeyinga, Þorleif Skaftason í Múla, sem talinn var einn mestur klerkur og andríkastur norðan lands um þær mundir. Skyldi hann flytja bænagjörð og guðsþjónustu í skarðinu. Áður hafði verið hlaðið þar grjótaltari mikið Siglufjarðarmegin við skarðskambinn. Safnaðist þar saman mannfjöldi mikill undir forustu nokkurra vígðra manna þá er athöfnin fór fram. Eftir atburð þennan þótti bregða um til batnaðar og tóku menn nú aftur upp ferðir yfir skarðið og voru hugdjarfari og öruggari en áður. En lengi síðan var það siðvenja að ferðamenn gerðu bæn sína við altarið í skarðinu þá er þeir fóru milli Siglufjarðar og Fljóta. Upp frá þessu hafa engar sögur farið af hinum skæða loftanda, en þó fór því fjarri að slys á ferðamönnum legðust með öllu af á skarðinu og hafa menn orðið úti á þessari leið allt fram á síðustu tíma. T.d. urðu þar tveir menn úti í aftakaveðri í marsmánuði árið 1903. Og fleiri slys og dauðsföll hafa átt sér stað en þau hafa öll þótt eiga sér skýranlegar orsakir. Litlu sunnar Siglufjarðarskarðs er annað skarð í fjallgarðinn og nefnist það Afglapaskarð. Ekki hefur nein vættur við það verið bendluð en háskalegt er það og var vegfarendum eigi að síður. Þannig háttar til að Fljótamegin er þar tiltölulega greið uppganga í skarðið en Siglufjarðarmegin við það eru snarbrött björg og hverjum manni bani búinn er villist fram af þeim. Það var ekki ótítt að menn sem ætluðu til Siglufjarðar um Siglufjarðarskarð lentu uppi í Afglapaskarði þá er þeir voru á ferð í dimmviðri og hríðum eða ef þeir voru ókunnugir á þessum slóðum, en eftir að verslun var komin í Siglufirði jukust mjög ferðir manna úr sveitum vestan fjalla til Siglufjarðar. Einangrun og samgönguörðugleikar hafa verið eitt helsta mein Siglfirðinga um aldir og allt til síðustu tíma og margir eru þeir sem borið hafa beinin á fjöllum uppi, hafa örmagnast á bröttum og glufróttum götuslóðum hinna fornu alfaraleiða milli byggða eða villst í hríðum og hretviðrum. Það var ekki fyrr en árið 1946 að akfært varð yfir Siglufjarðarskarð og þó aðeins yfir blásumarmánuðina. Meginhluta ársins hafa því samgönguörðugleikarnir á landi verið þeir sömu eins og voru í upphafi byggðar. En með opnun jarðganganna í nóvember 1967, gegnum Strákafjall eða Hvanneyrarstróka, sem mun vera hið upphaflega nafn fjallsins, tengdist Siglufjörður í fyrsta sinn varanlega akvegakerfi landsins. Þar með lauk aldalangri einangrun og það var stór stund í sögu Siglufjarðar. Hér eftir munu hinar fornu fjallaleiðir, bæði um Siglufjarðarskarð og aðrar leiðir milli byggða, heyra fortíðinni til og verða einungis heimild um ferðamannaleiðir fyrri tíma sem sporléttir og ratvísir göngugarpar munu stöku sinnum kanna á björtum og hlýjum sumardögum sér til ánægju og hressingar. Þá mega þeir leiða hugann að þungum sporum forfeðranna um þessar slóðir sem í harðri lífsbaráttu urðu að leggja á brattann í nauðsynjaerindum vegna sjálfra sín og sinna.`` Nú finnst ykkur eflaust nóg komið af lýsingum á samgönguleiðum á landi til og frá Siglufirði sem fram á miðja þessa öld voru nánast gönguleiðir og sumar aðeins færar hestum yfir blásumarið. Ég held hins vegar að við höfum gott af því að líta einstaka sinnum til baka og reyna að rýna dálítið í fortíðina þegar við tökumst á við aðkallandi verkefni nútímanns og lítum til framtíðarinnar. Eins og áður segir var vegurinn um Siglufjarðarskarð opnaður til umferðar haustið 1946. Þótti það mikil samgöngubót á sínum tíma en fljótt kom í ljós að vegasamband þetta þótti ófullkomið því vegurinn var aðeins opinn fjóra til fimm mánuði á ári. Á árinu 1955 eða aðeins níu árum eftir opnun Skarðsvegar var byrjað að athuga aðra möguleika til að koma Siglufirði í öruggara vegasamband. Niðurstaða af því voru tveir valkostir. Sá fyrri var núverandi vegur með sjó frá Hraunum um Mánárskriður, Sauðanes og 780 metra löng jarðgöng um Stráka og til Siglufjarðar. Hin leiðin var úr Nautadal í Fljótum, um 3,5 kílómetra löng jarðgöng gegnum Siglufjarðarfjall og í fjarðarbotn. Fyrri tillagan var áætluð kosta 10 millj. kr. en sú seinni 27 millj. kr. Á árunum 1957--1958 var lagður vegur frá Siglufirði að væntanlegum jarðgöngum um Strákafjall. Árið 1959 voru sprengd 30 metra löng tilraunagöng. Síðan gerðist ekkert fyrr en verkið var boðið út árið 1964, og verkið hófst síðan 1965. Framkvæmdatíminn varð tvö ár og göngin voru síðan opnuð til umferðar 1967. Heildarkostnaður við gerð ganganna var 41 millj. kr. á verðlagi þess tíma eða 65 millj. á verðlagi ársins 1983. Núna, 23 árum seinna, er vegurinn að þeim beggja megin enn þá ófullbúinn og að vestanverðu beinlínis hættulegur á köflum. Það sem eftirtekt vekur er að þegar vegurinn er gerður um Siglufjarðarskarð árið 1946 og þegar ákvörðun er tekin um veginn um Strákafjall er Siglufjörður einmenningskjördæmi. Áttu þingmennirnir Áki Jakobsson, þá atvinnumálaráðherra, í fyrra tilvikinu og Einar Ingimundarson bæjarfógeti í því síðara eflaust mestan þátt í því að koma þessum stórframkvæmdum þess tíma áfram þótt að sjálfsögðu aðrir menn sem aðstöðu höfðu til að þrýsta þessum málum áfram hafi ekki legið á liði sínu. Ég er ekki að halda því fram að vilja vanti hjá þeim þingmönnum sem valist hafa fyrir Norðurl. v. síðan kjördæmabreytingin var gerð, en vitað var og er að einstakir þingmenn komust ótrúlega langt fyrir sín kjördæmi meðan við bjuggum við einmenningskjördæmi. Jarðgöngin um Oddsskarð voru næsta verkefni Vegagerðar ríkisins og komu þau fljótlega inn á dagskrá eftir að framkvæmdum lauk við Strákagöng. Göngin um Oddsskarð voru tekin í notkun árið 1977. Síðan varð nokkurt hlé á jarðgangagerð til samgangna á Íslandi. Árið 1981 beitti Verkfræðingafélag Íslands sér fyrir ráðstefnu um jarðgöng og jarðgangagerð. Á þeirri ráðstefnu voru flutt fjölmörg erindi um jarðgöng, bæði af verkfræðingum og jarðfræðingum, og dreginn saman sá fróðleikur og skýrt frá reynslu sem þegar hafði fengist við þessi verkefni. Engu að síður voru litlar áherslur hjá opinberum aðilum á þennan þátt í vegagerð landsins. Á þessu ári, 1981, hófust þó jarðfræðiathuganir í Ólafsfjarðarmúla sem stóðu til ársins 1984. Þá tók við hönnun verksins. Verkið var boðið út 1987 og samningar undirritaðir 1. júlí 1988. Síðan hefur verkið verið unnið af krafti og verktakinn nú á undan áætlun eins og kunnugt er. Sprengingum lauk í þessum mánuði og áformað er að taka göngin til umferðar í nóvember í ár. Hæstv. forseti. Ég átti þess kost að vera meðflutningsmaður ásamt fleiri þingmönnum að þáltill. sem Steingrímur J. Sigfússon, hæstv. núv. samgrh., var 1. flm. að á þskj. 100 árið 1985, um gerð langtímaáætlunar um jarðgangagerð. Í greinargerð með tillögunni voru lögð fram ítarleg gögn og greinar sérfræðinga um reynslu hér á landi og víðar um árangur af gerð jarðganga. Í skýrslunni, sem út kom og dreift var hér á Alþingi í mars árið 1987, segir m.a. um afmörkun verkefna sem nefndin tók til skoðunar, með leyfi forseta: ,,Í samræmi við kafla 4.1. hefur nefndin skipt þeim jarðgangahugmyndum sem ræddar hafa verið í þrjá flokka með eftirfarandi forgangsröðun: 1. Jarðgöng þar sem snjóflóð og hrun ógna öryggi vegfarenda auk erfiðra vetrarsamgangna. 2. Jarðgöng þar sem hálendið gerir vetrarsamgöngur erfiðar og byggðir einangrast frá aðalvegum um lengri tíma vegna snjóþyngsla. 3. Jarðgöng þar sem unnt er að auka sparnað umferðar með styttingu vega.`` Er skemmst frá því að segja að við skoðun á fyrstu tveimur flokkunum var nefndin komin með áætlun verkefna næstu 20--25 ár miðað við þann framkvæmdahraða sem þeir töldu skynsamlegan og fallið gæti að vegáætlun, án þess að líta sem heitið gæti á þriðja flokkinn, þ.e. jarðgöng þar sem unnt væri að auka sparnað umferðar með styttingu vega. Nú á síðustu árum hafa hins vegar komið fram hugmyndir um að flýta slíkum göngum, t.d. um Hvalfjörð. Er það e.t.v. ekki síst vegna örrar tækniþróunar í jarðgangagerð, svo og enn frekari áherslu íbúa landsins á bættar samgöngur. Og einnig hefur verið rætt um af hæstv. samgrh. að flýta framkvæmdum við jarðgöng á Vestfjörðum. Ég held því, hæstv. forseti, að það sé í raun mjög tímabært að leggja fram þessa till. til þál. með hliðsjón af þeim tíma sem það tekur að rannsaka slík verkefni sem hér er lagt til að rannsökuð verði og þá e.t.v. með öðrum áherslum en voru þegar jarðgangaáætlunin til lengri tíma var gerð. Ég vil að það komi skýrt fram að það er á engan hátt hugmynd flutningsmanna að raska á neinn hátt þeirri röð verkefna sem jarðganganefndin lagði til heldur að þetta verkefni verði skoðað með tilliti til nýrra áherslna í byggðamálum sem tengjast því einangraða svæði sem ég lýsti hér fyrr í ræðu minni. Í tillögunni um langtímaáætlun eru tilteknar flestar þær forsendur sem hægt er að ná með þeim árangri sem sveitarfélögin vænta með aukinni samvinnu eða sameiningu til hagsbóta fyrir íbúana. Ég minni á að ef þessi jarðgöng verða gerð verður vegurinn frá Siglufirði til Ólafsfjarðar 21 km og til Akureyrar 83 km. Við það breyttust allir arðsemisútreikningar jarðganga um Ólafsfjarðarmúla og vegalengdir í utanverðum Eyjafirði. Líta má á allt annan hátt á þróum byggðar á þessu svæði með tilliti til samvinnu á sviði atvinnumála, menntamála, heilbrigðismála, svo að nokkuð sé nefnt. Ég minni á að til Siglufjarðar er eftir að leggja ljósleiðara til öruggari fjarskipta. Tengja mætti Siglufjörð landskerfi raforkukerfisins með háspennustreng frá Ólafsfirði og auka þannig orkuflutning til kaupstaðarins, en eins og kunnugt er notar Síldarverksmiðja ríkisins svartolíu til gufuframleiðslu. Ég nefni að þessi vegur gæti verið opinn til umferðar við þær aðstæður að Öxnadalsheiði er ófær, en vaxandi áhugi er á að tryggja betri umferð milli kjördæmanna á Norðurlandi. Þessi vegur ryfi þá einangrun sem felst í því að Siglufjörður er nú endastöð og nýtur ekki þess að vera í vegasambandi til beggja átta. Þessi vegur opnaði leið að dýrmætum möguleikum sem felast í Héðinsfirði þar sem taldar eru vera ákjósanlegar aðstæður til fiskiræktar og þar er nægur jarðhiti. Þessi vegur mundi opna Héðinsfjörð til útivistar, en hann er rómaður fyrir náttúrufegurð. Hann mundi stækka Ísland í því skyni og gera mögulegan hringakstur frá Akureyri með ferðamenn með viðkomu á frægum sögustöðum Skagafjarðarsýslu sem nú eru út undan í ferðamálum, m.a. af þessum sökum. Þessi vegur mundi gefa þeim sveitarfélögum sem eru á norðanverðum Tröllaskaga tækifæri til að taka sameiginlega á verkefnum framtíðarinnar á sviði atvinnu, þjónustu og menningarmála. Hæstv. forseti. Þessi upptalning mín verður aldrei tæmd og því er mál að linni. Ég nota þetta tækifæri og þakka sérstaklega fyrir að fá að tala fyrir þessari till. til þál. um þetta mál sem ég hef mikinn áhuga á og ég held að geti skipt miklu máli fyrir þróun byggðar á þessu svæði. Ég vil því, hæstv. forseti, óska þess að tillögunni verði vísað til allshn. að lokinni þessari umræðu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hv. 14. þm. Reykv. gerir grein fyrir skýrslu þingmannasamtaka Norður-Atlantshafsbandalagsins.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegur forseti. Ég flyt hér skýrslu um starfsemi þingmannasamtaka Norður-Atlantshafsbandalagsins fyrir árið 1989 fyrir hönd sendinefndar Alþingis hjá samtökunum, en nefndina skipuðu sem aðalmenn Guðmundur H. Garðarsson, Jóhann Einvarðsson og Karl Steinar Guðnason, og sem varamenn Salome Þorkelsdóttir og Ingi Björn Albertsson. Virðulegi forseti. Þetta er í fyrsta sinn frá því að fulltrúar Alþingis tóku fyrst þátt í þessum störfum, sem var árið 1955, sem skrifleg skýrsla er lögð fram á hinu háa Alþingi. Af því tilefni finnst mér viðeigandi að fjalla nokkuð ítarlegar um þetta mál en ella. Ég mun í sambandi við þessa skýrslu og á grundvelli hennar einkanlega fjalla um eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi mun ég rifja upp aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu árið 1949. Í öðru lagi mun ég ræða um Norður-Atlantshafsþingið, almennt um starfsemi þingsins, um skipulag, stjórn og framkvæmdastjórn og einnig um þátttöku fulltrúa Alþingis í störfum þingsins. Þá mun ég, virðulegi forseti, fjalla nokkuð um einstaka liði í starfsemi þingsins 1989 og einnig vil ég vekja athygli hv. þm. á því að með skýrslunni fylgir Atlantshafssáttmálinn og starfsreglur þingsins. Þá mun ég, virðulegi forseti, í ræðu minni víkja nokkuð að einstökum efnisatriðum sem lúta að þessu máli eða eru því tengd, sérstaklega með tilliti til þróunar mála og stöðu Atlantshafsbandalagsríkjanna við breyttar aðstæður. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt um gerðist Ísland aðili að Atlantshafsbandalaginu árið 1949. Ég mun ekki ræða í einstökum atriðum aðdraganda þess að Ísland gerðist aðili að þessu bandalagi, en minni á það að árið 1949 þegar Ísland sótti um aðild var að völdum á Íslandi samstjórn Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. undir forsæti Stefáns Jóhanns Stefánssonar, en utanríkisráðherra var á þessum tíma Bjarni Benediktsson. Í janúar árið 1949 var óskað eftir aðild Íslendinga að þeim viðræðum sem áttu sér stað á milli lýðræðisríkja Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna og Kanada um hugsanlega stofnun varnar- og öryggisbandalags. Og hinn 18. mars 1949 var Íslandi formlega boðin þátttaka að þessum samtökum af ríkisstjórnum þeirra landa sem unnu að stofnun bandalagsins, en þau voru Bandaríkin, Belgía, Bretland, Frakkland, Holland, Kanada, Lúxemborg og Noregur. Í framhaldi þessara viðræðna lagði ríkisstjórnin hinn 28. mars 1949 fram á Alþingi till. til þál. um þátttöku Íslands í Norður-Atlantshafssamningi. Tillagan var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gerast stofnaðili fyrir Íslands hönd að Norður-Atlantshafssamningi þeim sem fulltrúar Bandaríkjanna, Belgíu, Bretlands, Frakklands, Hollands, Kanada, Lúxemborgar og Noregs hafa orðið ásáttir um og prentaður er sem fylgiskjal með ályktun þessari.`` Í inngangsorðum samningsins segir, með leyfi forseta: ,,Aðilar samnings þessa lýsa yfir að nýju tryggð sinni við markmið og meginreglur sáttmála Sameinuðu þjóðanna og ósk sinni um að lifa í friði við allar þjóðir og allar ríkisstjórnir. Þeir eru staðráðnir í því að varðveita frelsi þjóða sinna, sameiginlega arfleifð þeirra og menningu er hvíla á meginreglum lýðræðis, einstaklingsfrelsi og lögum og rétti.`` Þar segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Þeir hafa ákveðið að taka höndum saman um sameiginlegar varnir og varðveislu friðar og öryggis.`` Í athugasemdum við þáltill. er því lýst að undanfarna mánuði, þ.e. í byrjun mars 1949, hafi lýðræðisþjóðirnar við norðanvert Atlantshaf unnið að samningsgerð sín á milli til að tryggja frið og velmegun á þessum slóðum með þeim hætti að stofna til samtaka, slíkra sem ráðgerð eru í 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Að lokinni síðari umræðu fyrir nákvæmlega 41 ári, þann 30. mars 1949, var tillagan samþykkt að viðhöfðu nafnakalli með 37 atkvæðum gegn 13 þannig að við Íslendingar getum horft á það sem sögulegan atburð að nú eru 41 ár liðin frá því að Íslendingar tóku þátt í þessu samstarfi sérstaklega með tilliti til þeirrar niðurstöðu sem við horfum nú á í dag, þ.e. annars vegar velmegun og frið í Vestur-Evrópu og hins vegar þá staðreynd að þjóðir Austur-Evrópu eru allar að brjótast undan því oki sem Atlantshafsbandalagið var stofnað m.a. til þess að koma í veg fyrir að gengi yfir aðrar þjóðir Evrópu. Í framhaldi af þessari samþykkt Alþingis undirrituðu utanríkisráðherrar þeirra 12 ríkja, sem að framan er greint frá, þann 4. apríl 1949 Atlantshafssáttmálann í Washington en hann birtist, eins og ég gat um áðan, sem fskj. I með þessari skýrslu. Við undirskrift samningsins flutti Bjarni Benediktsson, þáv. utanrrh., ræðu þar sem hann komst m.a. svo að orði, með leyfi forseta: ,,Að vísu er það rétt sem ég áðan sagði að aðilar þessa samnings eru ólíkir um margt. En það er einnig margt sem sameinar okkur traustum böndum. Sama hættan ógnar okkur öllum í þeim heimi sem við lifum í. Þar sem fjarlægðirnar eru horfnar er það áreiðanlegt að annaðhvort njóta allir friðar --- eða enginn. Sömu upplausnaröflin eru hvarvetna að sinni ömurlegu iðju. Alls staðar ásaka þau okkur, sem erum að vinna fyrir friðinn, um að vilja spilla honum. Þegar þessi samningur var ræddur á Alþingi Íslendinga reyndu þessi öfl með valdi að hindra hina fornhelgu stofnun í starfi sínu. Slíkt ofbeldi hefur aldrei fyrr verið reynt gegn hinu þúsund ára gamla Alþingi Íslendinga. Sá afvegaleiddi hópur, sem þetta reyndi, þóttist með köllum sínum vera að hrópa á frið. Þetta framferði, að kasta grjóti með höndunum en hrópa á frið með vörunum, er hvorki í samræmi við arfleifð Íslendinga né vestræna menningu. Allir vitum við hvar slíkir hættir eiga upptök sín. Heiminum stafar sannarlega ekki meiri hætta nú af öðru en þessu hugarfari.`` Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að vísa í þessi orð Bjarna Benediktssonar sem töluð voru fyrir nákvæmlega 41 ári þar sem ég veit að það mun vart finnast einn einasti hv. alþm. sem nú mundi neita því að þetta voru orð að sönnu. Ég veit að allir hv. alþm. geta tekið undir það, hvað sem líður skoðanamun á liðnum árum, að Atlantshafsbandalagið og ríki bandalagsins hafa skilað þeirri niðurstöðu sem að var stefnt. Enda kom það fram í ræðu Havels, forseta Tékkóslóvakíu, fyrir skömmu þar sem hann sagði m.a. að án tilvistar Atlantshafsbandalagsins hefði sú þróun aldrei orðið í Austur-Evrópu sem raun ber vitni um. Að lokum minni ég á það í sambandi við þessa upprifjun, virðulegi forseti, að af hálfu ríkisstjórnar þeirrar sem sat að völdum á Íslandi 1949 höfðu auk Bjarna Benediktssonar unnið sérstaklega að undirbúningi að þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu með þeim hætti er að framan greinir þeir Emil Jónsson fyrir hönd Alþfl. og Eysteinn Jónsson fyrir Framsfl. Vík ég þá, virðulegi forseti, nokkuð máli mínu að Norður-Atlantshafsþinginu. Hvað er Norður-Atlantshafsþingið? Í þingmannasamtökum Norður-Atlantshafsþjóðanna eru þingmenn frá öllum aðildarríkjum bandalagsins, en samtökin eru vettvangur þar sem þingmenn frá Norður-Ameríku og Evrópu koma saman til að ráðgast um mál er varða sameiginlega hagsmuni. Þingmannasamtökin voru stofnuð árið 1955, en fram til ársins 1966 gengu þau undir nafninu ,,Þingmannaráðstefna NATO``. Nú nefnast þau Norður-Atlantshafsþingið. Hlutverk þess er að efla samstarf og skilning með þjóðum bandalagsins, stuðla að því að sjónarmið bandalagsins séu höfð til hliðsjónar við lagasetningu og loks að hvetja til samstöðu um málefni bandalagsins á þjóðþingum bandalagsríkjanna. Enda þótt samtökin séu með öllu óháð Atlantshafsbandalaginu eru þau tengiliður milli þingmanna og bandalagsins. Á ársfundum og öðrum fundum samtakanna flytja ýmsir af æðstu embættismönnum NATO mál sitt, og við slík tækifæri eru málefni bandalagsins grandskoðuð og rædd í smáatriðum. Venjulega kemur framkvæmdastjóri NATO á ársfundi samtakanna og situr þar fyrir svörum. Á Norður-Atlantshafsþinginu eiga sæti 188 fulltrúar. Þjóðþing aðildarríkjanna tilnefna fulltrúa sína í samræmi við samþykkt þar um og vísast til þess í fskj. II um starfsreglur þingsins. Ráðherrar eða aðrir sem eiga beina aðild að ríkisstjórnum mega ekki vera fulltrúar í samtökunum. Fulltrúatala aðildarríkjanna er í hlutfalli við mannfjölda. Innan þingsins starfa fimm fastanefndir, þ.e. efnahagsmálanefnd, félagsmálanefnd, varnar- og öryggismálanefnd, stjórnmálanefnd og vísinda- og tæknimálanefnd. Að loknum ársfundum starfa þessar nefndir sérstaklega á milli funda. Norður-Atlantshafsþingið kemur saman til allsherjarfundar einu sinni eða tvisvar á ári og er venjan að efna til sérstaks vorþings og haustþings en haustþingið er aðalfundartími samtakanna. Starfsemi samtakanna hefur verið efld á seinni árum og gegnir það nú veigamiklu hlutverki í samskiptum þjóðþinga og lýðræðishreyfinga Sovétríkjanna og annarra Austur-Evrópuríkja sem ég mun víkja að hér nokkuð á eftir. Ég tel sérstaka ástæðu til þess í beinu framhaldi af ræðu hæstv. forsrh. sem hann flutti hér í gær í sambandi við þátttöku einstakra flokka í störfum á alþjóðavettvangi þar sem við getum átt hlut að máli til að stuðla að auknu öryggi og friði í heiminum. Fyrstu fulltrúar Alþingis í þessum samtökum árið 1955 af hálfu Íslands voru Björn Fr. Björnsson, Guðmundur Í. Guðmundsson og Jóhann Hafstein. Eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar hafa fulltrúar Alþingis á fundum Norður-Atlantshafsþingsins frá upphafi verið tilnefndir af þeim flokkum sem stóðu að samþykkt Alþingis um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu í mars 1949, en þeir voru sem fyrr er frá greint Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. Starfsemi þingmannasamtakanna var í byrjun í frekar lauslegu formi. Mest áhersla var lögð á að upplýsa þingmenn um framkvæmd öryggis- og varnarmála NATO og stöðu þessara mála gagnvart vígbúnaði Sovétríkjanna. Með tímanum urðu samskipti ríkjanna og þar með þingmanna einstakra NATO-ríkja nánari. Samstarf á sviði efnahagsmála og vísinda hefur aukist. Þá er meiri áhersla lögð á að ná til borgara einstakra ríkja Atlantshafsbandalagsins um málefni þess og viðkomandi ríkja. Við þetta verða helstu nefndir þingsins mun virkari og má segja að þær ásamt helstu undirnefndum og vinnuhópum um einstök verkefni séu starfandi allt árið um kring. Haldnir eru reglulegir nefndafundir þar sem ítarleg umræða fer fram um þýðingarmestu þætti í starfsemi bandalagsins sem og önnur þau atriði er geta haft áhrif á stöðu Atlantshafsbandalagsins og einstakra ríkja innan þess. Ég undirstrika þetta sérstaklega vegna þeirra ummæla hæstv. forsrh. hér í gær um það að sjálfstæðismenn væru ekki virkir þátttakendur í alþjóðasamstarfi. Virðulegi forseti. Ég var að segja að hæstv. forsrh. hafi sagt hér í ræðu í gær og beint þeim orðum sérstaklega til Sjálfstfl. og sjálfstæðismanna að þeir væru ekki virkir í alþjóðastarfi þar sem stefnt væri að því að koma á friði og öryggi í heiminum. Ég vil undirstrika það að m.a. með þátttöku okkar, aukinni þátttöku Íslands í þingmannasamtökum NATO, hefðu sjálfstæðismenn sem fyrr verið virkir þátttakendur á þeim vettvangi sem máli skiptir.  hann skuli loksins hafa áttað sig á þessu. Nýjasta dæmið, hæstv. forsrh., svo að ég beini nú orðum mínum til þín og veki athygli hæstv. ráðherra á því sem segir í skýrslu þingmanna Alþingis sem eru í NATO-samtökunum, er sérstök umfjöllun undirnefnda um ný viðhorf í afvopnunarmálum. Þá hefur á sl. tveimur árum mikil umfjöllun átt sér stað um þróun mála í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu. Efnt hefur verið til funda með sérfræðingum í þessum málum. Þá hafa fulltrúar þingmannasamtakanna farið til Prag, Búdapest, Varsjár og Moskvu og nú nýlega hefur einn hv. þm., Karl Steinar Guðnason, verið á fundi í Sofiu í Búlgaríu. Þar hafa viðræður átt sér stað við fulltrúa þjóðþinga þeirra landa sem um ræðir um gagnkvæm samskipti milli vestrænna og austrænna þingmanna í þeim tilgangi að tryggja frið og öryggi í heiminum. Þetta vil ég undirstrika alveg sérstaklega vegna mikillar vinnu og þátttöku okkar á þessum vettvangi eftir því sem fjárhagsástæður hafa leyft. Þá vil ég einnig skýra frá því, virðulegi forseti, að upphaf þessara samskipta var boð þingmannasamtakanna til þáv. aðstoðarutanríkisráðherra Ungverjalands, Gyula Horn, um að hann kæmi á fund þingsins sem haldið var í Hamborg í nóvember 1988 og flytti þar ræðu um þróun mála í Ungverjalandi. Gyula Horn, sem nú er utanríkisráðherra Ungverjalands, þáði boðið. Þar flutti hann ræðu sem vakti mikla athygli í Evrópu og má segja að með því hafi ísinn verið brotinn í stjórnmálalegum samskiptum NATO-ríkjanna annars vegar og Austur-Evrópuríkjanna hins vegar. Ég undirstrika að ég tala hér um stjórnmálaleg samskipti þessara þjóða. Síðan hafa þingmannasendinefndir farið austur á bóginn og 14. og 15. febr. sl. var haldinn í Brussel sameiginlegur fundur stjórnmála- og öryggis- og varnarmálanefnda Atlantshafsríkjanna annars vegar og fulltrúa fulltrúaþings Sovétríkjanna hins vegar um aukin samskipti þingmanna NATO-ríkjanna og Sovétríkjanna. Stjórnarnefnd þingmannasambandsins leggur áherslu á að jákvæðar viðræður við þessa aðila styrki umbótaöfl viðkomandi ríkja og þar með batnandi friðarhorfur. Eins og ég gat um áðan, virðulegi forseti, voru núverandi fulltrúar Alþingis á Norður-Atlantshafsþinginu tilnefndir af þingflokkum Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. Fór sú tilnefning fram 1987 og eru þeir sem hér segir: Guðmundur H. Garðarsson, Sjálfstfl., Jóhann Einvarðsson, Framsfl., og Karl Steinar Guðnason, Alþfl. ,og varamaður Salome Þorkelsdóttir, en í ársbyrjun 1988 tilnefndi Borgfl. Inga Björn Albertsson sem sinn fulltrúa og varamann. Í samræmi við samþykktir þingsins skiptu aðalmenn með sér verkum sem hér segir: Formaður Guðmundur H. Garðarsson, varaformaður Jóhann Einvarðsson og ritari Karl Steinar Guðnason. Í samræmi við þetta tók Guðmundur H. Garðarsson sæti aðalmanns í stjórnarnefnd þingsins en varamaður hans er Jóhann Einvarðsson. Ritari nefndarinnar er Aðalheiður Birgisdóttir. Samkvæmt samþykktum þingsins geta fullrúar aðildarþjóða tekið þátt í öllum nefndum þess í samræmi við vilja og ákvörðun viðkomandi sendinefnda. Vegna smæðar hefur Ísland þó aðeins fullan atkvæðisrétt í þrem nefndum auk stjórnarnefndar. Hið sama gildir um Lúxemborg. Sendinefndin ákvað þátttöku í nefndum sem hér segir: Í stjórnmálanefnd Jóhann Einvarðsson, félagsmálanefnd Karl Steinar Guðnason, vísindanefnd Salome Þorkelsdóttir, varnar- og öryggismálanefnd Guðmundur H. Garðarsson og Ingi Björn Albertsson. Jóhann Einvarðsson og Karl Steinar Guðnason hafa auk þess tekið þátt í störfum undirnefnda þeirra fastanefnda sem þeir eru fulltrúar í og var Jóhann kjörinn skýrsluhöfundur undirnefndar stjórnmálanefndar í sambandi við öryggis- og varnarmál sem ég mun víkja nánar að. Í stjórn Atlantshafsþings 1988--1990 sitja síðan fulltrúar hinna einstöku þjóða í samræmi við það sem segir í starfsreglum, en forseti þingsins er Patrick Duffy, þingmaður í Englandi sem er jafnaðarmaður. Ég vil, virðulegi forseti, í örstuttu máli geta um nokkur þau efni sem þingið fjallar um til þess að gefa hv. þingmönnum gleggri eða betri hugmynd um það hvað felst í störfum Norður-Atlantshafsþingsins. Nefni ég sem dæmi nokkuð úr starfsemi 1989. Unnið er að því að fjalla um samstarf í varnarmálum og var það gert í sérstakri undirnefnd í varnar- og öryggismálum. M.a. fór það þannig fram að þingmenn mættu á fundum, fóru síðan í ferðalög þar sem þeir kynntu sér þessi mál nánar innan NATO-ríkjanna. Þá var lögð sérstök vinna í það af hálfu efnahagsmálanefndar að fjalla um viðskiptatengsl Atlantshafsríkjanna en það hefur verið gert í gegnum árin. Þá var starfandi undirnefnd sem skyldi fjalla um og gera tillögur um leiðir til traustvekjandi aðgerða í öryggismálum. Var Jóhann Einvarðsson tilnefndur sérstakur fulltrúi þar og tók hann saman skýrslu og gerði tillögur fyrir hönd nefndarinnar um þetta efni. Þá hefur verið mikið unnið að því að leggja fram og skipuleggja upplýsingar um varnar- og öryggismál þannig að þær væru aðgengilegar borgurum NATO-ríkjanna. Þá hefur mikil vinna verið lögð í það á árinu 1989 að fjalla um málefni Austur-Evrópu, eins og ég gat um áðan, og m.a. hafa verið farnar margar þingmannaferðir þarna austur fyrir og einnig hafa þingmenn frá þessum ríkjum komið á fundi þingmannasambandsins sem ég gat um og mun rekja hér nokkru nánar á eftir. Þá gerðist sá sögulegi atburður að 3.--7. júlí fóru fulltrúar þingmannasambandsins í heimsókn til Sovétríkjanna í boð Æðstaráðsins. Forseti ásamt nokkrum stjórnarmönnum og framkvæmdastjóra þingsins tókust þessa ferð á hendur sem var hin merkasta. Af plöggum sem við höfum um þessa ferð og upplýsingum frá fundum fer það ekki á milli mála að þessi fundur hefur orðið sögulegur í þeim skilningi að með því hefur skapast gagnkvæmt traust á milli þessara aðila sem kemur fram í því sem ég rek hér nokkru nánar. Dagana 5.--10. okt. 1989 var haustþing samtakanna haldið í Róm. Þar voru að venju tekin til umfjöllunar þau mál sem efst voru á baugi hjá Atlantshafsríkjunum. Einnig var áberandi umræða um þróun mála í Austur-Evrópu og Sovétríkjunum. Það sem vakti kannski helst athygli var að til þingsins var boðið Vladimir Lobov, æðsta hershöfðingja sovéska herráðsins, en hann er jafnframt þingmaður á fulltrúaþingi Sovétríkjanna í Mosku og á sæti í Æðstaráði Sovétríkjanna. Vladimir Lobov og yfirhershöfðingi NATO-herjanna, John Galvin, fluttu ræður í öryggis- og varnarmálanefnd þingmannasamtakanna. Hr. Lobov rakti mjög ítarlega hvernig ástand og horfur væru í Sovétríkjunum og Austur-Evrópu og lagði áherslu á það að málum væri þannig komið í þessum hluta heims að það væri lífsspursmál að meiri opnun skapaðist á milli Austur-Evrópu annars vegar og Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku hins vegar. Máli hans var mjög vel tekið. Í umræðunum var einnig rætt um afvopnunarmál, sérstaklega af hálfu íslensku fulltrúanna, en í öryggis- og varnarmálanefnd þingsins eiga sæti, eins og ég gat um áðan, Ingi Björn Albertsson og Guðmundur H. Garðarsson. Við lögðum sérstaka áherslu á og fjölluðum um að það þyrfti að framkvæma afvopnun á höfunum. Í því sambandi undirstrikuðum við stefnu núv. ríkisstjórnar í þessum efnum. Beindum við máli okkar til beggja hershöfðingjanna. Skoðanir okkar fengu sæmilegar undirtektir, en þó verður það að segjast eins og er að yfirhershöfðingi NATO-ríkjanna lagði áherslu á og taldi að þetta þyrfti allt að ræða, þ.e. afvopnunarmálin, á breiðum og almennum grundvelli á sama tíma sem Vladimir Lobov lýsti sig reiðubúinn til þess af hálfu Sovétríkjanna og Varsjárbandalagsins að fjalla um afvopnun á höfunum sérstaklega. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara frekar út í þá umræðu en vek athygli á að hún fór þar fram. Síðan var í nóvember 1989 sameiginlegur fundur þingmanna frá ríkjum þessara bandalaga haldinn í Bonn í Þýskalandi þar sem þessum viðræðum og umræðum var fram haldið. Þá var einnig, eins og ég gat um áðan, haldinn fundur í stjórnmála- og varnar- og öryggismálanefnd í Brussel í febrúar sl. þar sem mættir voru fjórir þingmenn frá fulltrúaþingi Sovétríkjanna, en þrír þeirra eiga einnig sæti í Æðstaráði þess. Þeirra á meðal var Valeríj Fallin sem er helsti sérfræðingur Sovétríkjanna í Þýskalandsmálum. Ég mun nú, virðulegi forseti, stikla á stóru í skýrslu sendinefndar Alþingis í þingmannasamtökum NATO. Ég vil síðan fá að víkja hér örlítið að nokkrum atriðum sem lúta að þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu með tilliti til þess hvaða áherslur ég tel þingmenn í flestum NATO-ríkjanna hafa í þessu efni. Þar sem nú eru liðin 41 ár frá því að Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu og með tilliti til þess sem er að gerast núna í Evrópu er full ástæða til að koma hér nokkuð inn á þau atriði sem eru helst í umræðunni innan þingmannasamtaka NATO með þeim hætti sem þau birtast formanni sendinefndarinnar. Þetta er mjög mikilvægt með tilliti til þess að menn átti sig á þeirri stöðubreytingu sem hugsanlega kann að vera í þessum efnum, en ég vek athygli á eftirfarandi og rifja þá nokkuð upp forsögu þess að Atlantshafsbandalagið var stofnað. Það sem hefur gerst frá því að bandalagið var stofnað og vekur auðvitað upp spurningarnar hvar við erum stödd er að hrun kommúnismans, hrun sósíalismans í Austur-Evrópu, þ.e. fall einræðisstjórnanna sem voru á sínum tíma ógnun við frelsi og sjálfstæði fólksins á meginlandi Evrópu og bjó við lýðræðislega stjórnarhætti, er ekki til staðar með sama hætti og þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað árið 1949. Þetta er staðreynd. En frelsi þessara þjóða er ekki enn að fullu tryggt þótt hugmyndafræði kommúnismans hafi beðið skipbrot. Það er mikið verk óunnið í þeim efnum að tryggja frið og öryggi í heiminum og byggja upp lýðræði og þingræði í Austur-Evrópu og Sovétríkjunum. Fram undan er áratuga verk við að byggja upp lýðræðislega stjórnarhætti og þingræði í hinum fyrri kommúnistaríkjum Austur-Evrópu og þá alveg sérstaklega í Sovétríkjunum. Þróun mála í Litáen og neikvæð afstaða valdhafanna í Moskvu til sjálfstæðisyfirlýsingar Litáa sýna að þrátt fyrir jákvæðan vilja ákveðinna valdamanna í Sovétríkjunum og alls almennings í Rússlandi vantar mikið á það að þessir aðilar viðurkenni grundvallaratriði lýðræðislegra stjórnarhátta sem er fólgið í sjálfsákvörðunarrétti þjóða og einstaklinga í eigin málum. Stórveldið Sovétríkin, þ.e. ríkjasamband undir forustu Rússa, er enn til staðar í Austur-Evrópu. Þetta er staðreynd sem allir menn sem þekkja til alþjóðamála viðurkenna. Fulltrúaþingið í Moskvu hefur enn ekki öðlast sambærileg völd um málefni Sovétríkjanna við þau sem þjóðþing vestrænna lýðræðisþjóða hafa í viðkomandi ríkjum. Þótt formlegt alræði eins flokks, þ.e. Kommúnistaflokks Sovétríkjanna, á sviði stjórnmála, en þá minni ég á að sá flokkur telur um 8 millj. manna, af um 260 millj. manna þjóð, hafi verið afnumið ráða hinir gömlu valdhafar öllu um þróun mála. Og við skulum líta nokkru nánar á stöðu þeirra. 1. Allir helstu valdamenn Sovétríkjanna öðluðust völd sín á grundvelli þátttöku sinnar í Kommúnistaflokki Sovétríkjanna. 2. Valdakerfið er enn byggt upp á hinum upprunalega grundvelli með nokkrum áherslubreytingum stjórnskipulega séð, svo sem með frjálsari kosningum þingmanna á fulltrúaþingið og einnig sérstakri kosningu forseta. 3. Hafa verður í huga að svokallaðar fjölflokkakosningar í Sovétríkjunum eru með allt öðrum hætti en tíðkast í vestrænum lýðræðisríkjum. Ég rifja upp og minni á að í kosningum til fulltrúaþingsins voru 80% allra frambjóðenda félagar í Kommúnistaflokki Sovétríkjanna. Hið miðstýrða vald er enn hjá félögunum ef svo mætti að orði komast. Hins vegar, og það skal undirstrikað, hefur sú meginbreyting átt sér stað sem miklu máli skiptir, og mestu, að Rússar viðurkenna að aðferðir sósíalismans, hið miðstýrða hagkerfi, tryggi fólkinu ekki hagsæld. Þeir vita að hinn frjálsi markaðsbúskapur felur í sér einu leiðina til aukinnar hagsældar, framfara og betri lífskjara, þ.e. efnahagslegt frelsi er grundvallarforsenda þess að fólk geti lifað hamingjusömu lífi. Það er lykilatriði. Valdhafarnir í Moskvu hafa hins vegar enn ekki, þrátt fyrir yfirlýstan vilja, viðurkennt í verki að efnahagslegt og stjórnmálalegt frelsi fari saman ef árangur á að nást sem tryggir sjálfsögð grundvallarmannréttindi. Vonandi á þetta eftir að þróast með þeim hætti sem við höfum reynslu af í vestrænum ríkjum. Það er greinilegur vilji þeirra, margra valdamanna Sovétríkjanna, að svo verði. 4. Þá vil ég koma að fjórða atriðinu sem virðist vera feimnismál hjá sumum að fjalla um og viðurkenna en er staðreynd sem ekki verður fram hjá gengið hvers svo sem við kynnum að óska okkur í þeim efnum. Það hefur enn ekki átt sér stað í reynd umtalsverður niðurskurður á vopnabúnaði Sovétríkjanna. Minnkandi herafli þeirra í Austur-Evrópuríkjunum er af hinu góða. Yfirlýstur jákvæður vilji á sviði afvopnunarmála einnig. Fækkun kjarnorkuvopna sömuleiðis. Hins vegar á sér enn stað stöðug framleiðsla kjarnorkuknúinna kafbáta sem er mjög alvarlegt mál, sérstaklega fyrir okkur Íslendinga sem leggjum áherslu á afvopnun í höfunum. Samkvæmt því sem næst verður komist og sérfræðingar NATO segja munu Sovétmenn ljúka við smíði eins slíks kafbáts á mánuði og kostar hver fleiri milljarða króna. 5. Völd og styrkur sovéska hersins er enn sem fyrr mikill innan sovéska ríkjasambandsins. Margir af æðstu mönnum sovéska hersins eiga sæti á fulltrúaþinginu og hafa þar gífurlega mikil áhrif. Þetta eru atriði sem er nauðsynlegt að hv. þingmenn hafi í huga þegar verið er að fjalla um þessi mál. 6. Ég vek athygli á því að í embættismannakerfi Sovétríkjanna hefur ekki orðið nein umtalsverð breyting með þeim hætti sem búast mætti við í lýðræðislegri þróun. Enn sitja þar að völdum menn sem voru tilnefndir eða skipaðir í valdatíð gömlu einræðisherranna. Þessi og ótal fleiri atriði þeim skyld verða menn að hafa í huga þegar fjallað er um þróunina á sviði varnar- og öryggismála í heiminum og við Íslendingar sérstaklega sem aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Yfirlýstur vilji um aukið frelsi og sjálfstæði fólkinu til handa er eitt, en framkvæmd þessara mála er annað. Neikvæð afstaða valdhafanna í Moskvu til sjálfstæðisyfirlýsingar Litáa boðar því miður ekki gott og er í fullu ósamræmi við yfirlýsta stefnu Gorbatsjovs um aukið frelsi. Ber að harma það. En sú harka sem kemur fram í afstöðu Rússa til þessa litla Eystrasaltsríkis ætti ekki að koma neinum á óvart sem fylgst hefur með heimsmálum og þekkir eitthvað til sögunnar. Við verðum að líta til þess sögulega hver staða Sovétríkjanna og Rússlands til umheimsins er. Pétur mikli, fyrstur Rússa, gerði sér grein fyrir að Rússland þyrfti að hafa opið hlið að höfum í vestri, þ.e. höfum er liggja að Evrópu. Eystrasaltsríkin voru hliðin að sjónum í vesturátt. Að hans mati þurfti að tryggja hafnir á þessu svæði. Stalín tryggði Rússum þessa aðstöðu með innlimun þessara ríkja í seinni heimsstyrjöldinni. Það var ekki gert með samningum. Hins vegar voru hundruð þúsunda Letta, Litáa og Eistlendinga fluttir nauðungarflutningum frá heimahögum sínum til Síberíu. Í staðinn tóku Rússar sér bólfestu í þessum löndum. Markmiðið var að blandast þessum litlu, fámennu þjóðum með þeim hætti að við brottflutning mikils fjölda íbúanna og blóðblöndun við þá sem eftir voru mundu þessi ríki smátt og smátt verða hluti af hinu stóra Rússlandi. Því er nú svo komið að í þessum ríkjum eru íbúar af rússneskum uppruna um eða yfir 40% í Lettlandi, í Litáen munu þeir vera um 20--30% og í Eistlandi 20--25%. Það sem hefur gerst á þessum árum er að Rússland hefur náð algjörum undirtökum í efnahagslífi þessara landa. Þeir eru eignaraðilar að öllum stærstu fyrirtækjum þessara ríkja í gegnum ríkisfyrirtæki. Þeir hafa raunverulega atvinnu- og efnahagsleg yfirráð yfir þessaum þjóðum. Algjör. Í kringum 1940--1941 voru svo til engir Rússar í þessum löndum. Þetta rifja ég upp til að minna okkur á það að stórveldið Rússland, sem hingað til hefur verið og er enn nefnt Sovétríkin, er enn til staðar. Þetta stórveldi mun eftir sem áður leggja áherslu á að verja og vernda sína hagsmuni, ekki hvað síst í varnar- og öryggismálum og einnig í efnahagsmálum. Þess vegna vilja Rússar ekki veita Litáum frelsi og sjálfstæði. Þetta er þeirra stórveldapólitík í nýrri útfærslu. Það breytir hins vegar ekki því að valdhafarnir í Moskvu eru opnari og þeir viðurkenna að þeir verði að líta frekar til lýðræðislegra samskiptahátta. En þeir eru sem fyrr Rússar, nútímastórveldi. Í umfjöllun utanríkismála duga ekki draumórar eða óskhyggja. Í þeim efnum gildir raunsæi samfara nauðsynlegri þekkingu á forsögu mála og stöðu sinnar þjóðar. Þetta á sérstaklega við hvað áhrærir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og stöðu Atlantshafsbandalagsins í framtíðinni. Það vill svo til að þegar þessi umræða er hér í dag, þ.e. 30. mars, eru nákvæmlega 41 ár síðan Íslendingar samþykktu aðild sína að Atlantshafsbandalaginu. Þess vegna finnst mér fullt tilefni til að rifja upp og leggja áherslu á að sá sögulegi atburður hefur átt sér stað að ég geri varla ráð fyrir að einn einasti hv. þm. standi upp í dag og mótmæli því að það hafi verið rétt og mikið heillaspor þegar Ísland gerðist aðili að þessu bandalagi.  Guttormsson, tilkynnti það  bandalagið.

Það er einn hérna tilbúinn til þess.

Ég ætla ekki að leggja hæstv. samgrh. orð í munn en verði honum að góðu ef hann hefur geð í sér til þess eftir það sem gerst hefur í Austur-Evrópu á sl. 41 ári. Það má lesa nú eftir fyrrum alþýðubandalagsmenn, meira að segja í Morgunblaðinu, greinar þar sem þeir skýra frá ferðum sínum til Tékkóslóvakíu, svo sem einn fyrrverandi ritstjóri Þjóðviljans gerði, þar sem hún sagði m.a., ef ég man það orðrétt, að þegar hún ræddi við vini sína og fjölskyldur þeirra sagði fólkið grátklökkt: ,,Þessir áratugir ófrelsis, nauðungar og skorts verða aldrei bættir. Þessum glötuðu árum úr ævi okkar verður aldrei skilað.`` Og það þarf náttúrlega ekki að ræða það við hæstv. samgrh., hann kannski kann ekki þá sögu eða vill ekki muna hana, að þeim 20--30 þúsundum manna sem hurfu sporlaust í Tékkóslóvakíu á árunum 1948--1951 verður aldrei skilað eftur til sinna aðstandenda. Þetta er kannski það sem hæstv. samgrh. ætlar að fara að rifja hér upp á eftir. Þess vegna vil ég minna á það að NATO-ríkin hafa með þessari gjörð sinni, að mynda þetta bandalag, tryggt frið í heiminum, þ.e. í þeim hluta heims sem við búum í og stuðlað einnig að meiri friði í öðrum heimshlutum. Þetta er söguleg staðreynd. Friðurinn hefur verið tryggður og hann mun verða tryggður áfram ef bandalag sem Atlantshafsbandalagið heldur áfram störfum sem ég er fullviss um. Þetta bandalag hlýtur að starfa um ófyrirsjáanlega framtíð, hvað sem líður því sem hæstv. forsrh. sagði í gær þar sem hann var með efasemdir um það og varpaði fram þeirri spurningu hvort tímar Varsjárbandalagsins og Atlantshafsbandalagsins væru nú ekki senn liðnir. Ég tala ekki fyrir hönd sendinefndarinnar þegar ég segi það, heldur er þetta mín skoðun, að þar hafi hæstv. forsrh. ekki haft lög að mæla nema síður væri og þar hafi hann sýnt mikla skammsýni eða þekkingarleysi á þróun þessara mála. Austur-Evrópuríkin hafa síðan sjálf, hæstv. samgrh., á síðustu mánuðum hrist af sér það ok, kúgun, sem NATO-ríkin sameinuðust gegn. Aðvörunarorð þáv. utanríkisráðherra, Bjarna Benediktssonar, árið 1949 um að sama hættan ógnaði okkur öllum í þeim heimi sem við lifum í voru orð að sönnu. Ég segi, því miður fyrir þjóðir Austur-Evrópu sem lifðu undir harðstjórn sósíalismans, valdhafanna í Kreml og útsendara þeirra í ríkisstjórnum þessara landa. En nú, virðulegi forseti, rofar til. Við, friðarsinnar í öllum flokkum, sem erum alin upp í anda lýðræðis og þingræðis, hljótum að fagna þeim viðhorfabreytingum sem orðið hafa í Sovétríkjunum og Austur-Evrópuríkjunum þrátt fyrir þá ágalla sem ég rifjaði hér upp áðan í sambandi við þróun mála í Sovétríkjunum. Við hljótum að fagna frjálsum kosningum og auknum mannréttindum í Tékkóslóvakíu, Póllandi, Ungverjalandi, Rúmeníu, Búlgaríu og Eystrasaltsríkjunum. Við skulum hins vegna gera okkur fulla og raunsæja grein fyrir því að enn hefur ekki orðið svipuð þróun í Sovétríkjunum. Þar með er ég ekki að segja að það skorti viljann hjá ýmsum valdhöfum og fólkinu sjálfu til að stíga enn frekari skref í átt til stjórnmálalegs frelsis en orðið er. En ákveðnar aðstæður takmarka þessa þróun, því miður, eins og ég hef hér nokkuð lýst fyrr í minni ræðu. Sovéska, gamla valdakerfið, öflugur her og stórveldahagsmunir 260 millj. manna þjóðar í víðlendu landi, sem teygir sig inn í tvær heimsálfur, er enn til staðar. Við, vestrænar þjóðir, lítum ekki á Sovétríkin sem óvini eða óvinveitta þjóð. Við höfum aldrei litið á íbúa Sovétríkjanna, fólkið, sem óvini okkar nema síður sé. Það voru fyrrverandi valdhafar, kommúnistarnir, sem litu á okkur, vestrænar þjóðir, sem fjandmenn sína. Við vorum í þeirra augum þegnar auðvaldsríkjanna. Við vorum arðræningjarnir sem kúguðu fólkið og arðrændu það! Samkvæmt kenningum Leníns var það eitt meginhlutverk kommúnista og sósíalista að frelsa hina arðrændu og efna til stéttastríðs og það var gert í austri og vestri. Í austri voru ríkin brotin undir Sovétríkin, eins og ég hef getið um hér áður og hv. þingmenn þekkja af sögunni, en í vestri var kynt undir átökunum í verkalýðshreyfingu Vestur-Evrópu og barist gegn Atlantshafsbandalaginu hvar sem því varð við komið. Allt hefur þetta mistekist svo sem dæmi sanna. Í Austur-Evrópu er lýðræði og þingræði að hefja innreið sína til þess að unnt sé að endurreisa mannlega virðingu og tryggja sjálfsögð mannréttindi. Þar þarf að bæta hag fólksins og lífsafkomu. Í vestrænum ríkjum er fólkið frjálst og lífskjör allgóð. Þar ríkir góður friður milli manna og stétta eins og því verður viðkomið í mannlegu samfélagi. Af þessu má sjá að NATO-ríkin fóru með friði og það er enn meginmarkmið þessara ríkja. Nú vaknar spurningin: Er Atlantshafsbandalagið orðið óþarft vegna þeirrar þróunar sem hefur orðið síðustu missirin í Evrópu og þar með í Sovétríkjunum? Ég svara fyrir mitt leyti, og það er sá skilningur sem ég legg í ræður og tillögur þeirra þingmanna NATO-ríkjanna sem mynda þingmannasamtök NATO að svo sé ekki, en breyttar aðstæður krefjast breyttra áherslna. Við skulum líta nokkuð á þær. Að mati þeirra sem eru í þingmannasamtökum NATO fer það ekki á milli mála að það er þeirra álit að leggja skuli mun meiri áherslu á stjórnmálalegt samstarf innan NATO-ríkjanna. Einnig er lögð sérstök áhersla á það að tekið verði upp mjög náið samstarf við þjóðþing Austur-Evrópu og Sovétríkin um þróun lýðræðislegra stjórnarhátta í þessum ríkjum. Þingmannasamtök NATO hafa boðið þessum þjóðþingum það sérstaklega að þingmenn frá NATO-ríkjunum færu til Austur-Evrópu til þess að vinna að þessum málum. Þá var það mat og tillögur þingmannasamtakanna að dregið verði úr hernaðarumsvifum, afvopnun verði hraðað og samningum flýtt í þeim efnum. Einnig er það áhersluatriði þingmannasamtakanna að eyða skuli kjarnorkuvopnum. Það er grundvallarskoðun þeirra sem mynda þingmannasamtök NATO að NATO-ríkin sem samtök verði sem ein heild, bæði í viðræðum við Austur-Evrópuríkin og í samstarfi við ýmsar aðrar þjóðir, bæði á sviði stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og vísindamála, sem og með frekari þróun á sviði varnar- og öryggismála í huga. Ef árangur á að nást í afvopnunarmálum verða samningar þar um að vera á breiðum grundvelli, þ.e. á milli Atlantshafsbandalagsins annars vegar og Varsjárbandalagsins hins vegar. Þá ber einnig að hafa í huga að enn er ekki séð fyrir um þróun mála í lýðræðisátt í Sovétríkjunum. Í þeim efnum ríkir ákveðin óvissa og við þessar aðstæður þarf ekki að ræða það að veikja samstöðu NATO-ríkjanna með því að fjalla um það á þann hátt að til greina komi að leysa þau samtök upp. Samstarf á sviði öryggis- og varnarmála, sem og á öðrum sviðum er lúta að samskiptum ríkja á milli, er flókið viðfangsefni sem tengist mati á lengritímaþróun þessara mála, bæði á vesturhveli jarðar, sem og í heiminum í heild. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég undirstrika eftirfarandi: Í fyrsta lagi skulum við hafa það í huga sem fulltrúar smáríkis að stórveldin, Bandaríkin og Sovétríkin, eru enn til staðar í okkar hluta heims. Hið þriðja, sameinað Þýskaland, er í fæðingu. Málshátturinn segir að mannlegt eðli sé samt við sig. Hið sama gildir um stórveldi eins og sagan hefur sýnt og sannað. Þótt friðvænlegar horfi nú í heiminum eru þessi fjölmennu ríki til staðar með sín vandamál og hagsmuni sem oft og tíðum ná langt út fyrir landamæri þeirra. Við skulum vona að þessi ríki leysi hagsmunaágreining sinn með friðsamlegum hætti. Í því felst von okkar og alls mannkynsins um frið í heiminum. Vandi smáþjóða er ætíð mikill í samskiptum við stórþjóðir. Við höfum góða reynslu af samstarfi okkar í varnar- og öryggismálum við stórveldi NATO-ríkjanna. Sovétríkin hafa verið ógnvaldur, þetta hafa núverandi valdamenn Sovétríkjanna viðurkennt. Núverandi valdhafar í Moskvu, Gorbatsjov og félagar hans, eiga eftir að sýna enn betur og sanna að þeir hafa vald yfir atburðarásinni innan Sovétríkjanna. Þá fyrst, þegar Rússar hafa náð tökum á því að útfæra lýðræðislega stjórnarhætti og efnahagslegar framfarir á grundvelli markaðsbúskapar í Rússlandi, hafa þeir vald yfir því að geta tryggt öðrum þjóðum að þær geti búið í friði og öryggi um ókomna framtíð. Við hljótum auðvitað að vona að Rússum takist þetta. En það er langur tími, áratugir, þar til það kemur fyllilega í ljós. Á meðan svo er verða NATO-ríkin að halda vöku sinni og styrkleika, bæði inn og út á við. NATO-ríkin geta látið margt gott af sér leiða í þá átt að efla lýðræði og þingræði í Austur-Evrópu og Sovétríkjunum og flýtt fyrir þessari þróun. Í þeim efnum geta þingmannasamtök NATO látið margt gott af sér leiða. NATO-ríkin gera sér grein fyrir þessu. Þau hafa leitað eftir samstarfi við þingmannasamtök Austur-Evrópuríkjanna, svo sem fyrr hefur verið frá greint. Ég mun rekja það enn nánar í tengslum við þá þróun sem fram undan er. Á fundi þingmannasamtakanna, þ.e. stjórnmálanefndar og varnar- og öryggismálanefndar, í Brussel í febrúar var ákveðið að efla enn frekar samstarfið við þingmenn í Austur-Evrópu og Sovétríkjunum. Á fundinum var, eins og ég gat um áðan, m.a. helsti sérfræðingur Sovétríkjanna í Þýskalandsmálum, Valeríj Fallin. Hann lagði sérstaka áherslu á það að NATO-ríkin og Varsjárbandalagsríkin fjölluðu um varnar- og öryggismál með lengri tíma makrmið í huga. Viðstaddir tóku undir þessa skoðun, en fulltrúar Alþingis á fundinum voru þeir Guðmundur H. Garðarsson og Jóhann Einvarðsson. Í framhaldi af þessum viðræðum, sem ég ætla ekki að rekja hér í smáatriðum til að lengja ekki of mikið umræðurnar, vil ég geta þess, virðulegi forseti, að fram undan er að sendinefndir þingmannasamtakanna muni fara til Austur-Evrópu og Sovétríkjanna á þessu ári. Þá mun væntanlega mæta á vorfundi samtakanna í París í maí utanríkisráðherra Sovétríkjanna og flytja þar ræðu um samskiptamál Atlantshafsbandalagsríkjanna og Varsjárbandalagsríkjanna. Þar mun einnig væntanlega mæta varnarmálaráðherra Vestur-Þýskalands, Gerhard Stoltenberg, og fjalla um varnar- og öryggismál út frá sjónarmiði NATO-ríkjanna. Það er, eins og ég gat um áðan, virðulegi forseti, mikið unnið að þessum málum og lögð áhersla á jákvætt samstarf og samskipti á sviði stjórnmála. Þá verður haldinn á næstunni hér í Reykjavík, dagana 6.--8. apríl, stjórnarfundur þingmannasambandsins en í stjórn þess eru um 35 manns. Þar mun verða fjallað um enn nánari samskipti við Austur-Evrópuríkin og einnig um innri mál Atlantshafsbandalagsins. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara frekar inn á skýrslu sendinefndar Alþingis hjá Atlantshafsþinginu en vil að lokum segja þetta: Fulltrúar þeirra flokka sem Alþingi hefur tilnefnt á þing Atlantshafsbandalagsins hafa verið mjög virkir í sínum störfum eftir því sem þeir hafa getað komið því við. Á það við um fulltrúa allra flokka og vil ég sérstaklega undirstrika það, þar sem Sjálfstfl. á ekki aðild að ríkisstjórn, að fulltrúar þess flokks í þessum samtökum hafa verið virkir með sama hætti og fulltrúar stjórnarflokkanna. Ég vil sérstaklega undirstrika þetta vegna þess sem fram kom hjá hæstv. forsrh. Það var rangt hjá hæstv. forsrh. þegar hann leyfði sér að segja það hér í ræðu í gær að við sjálfstæðismenn viðurkenndum ekki breytingar og tækjum ekki þátt í breytingum eða störfum sem stefndu í friðarátt eða til betri tíma. Því miður talaði hæstv. forsrh. frekar óvarlega en ég ætla ekki að ræða það nú undir þessari skýrslu. Ég vil undirstrika það að fulltrúar Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl. í þessu þingmannasambandi hafa unnið ötullega að þessum málum, sem og fulltrúi frjálslyndra. Þessir aðilar hafa lagt rækt við störf þingmannasamtakanna og látið þar mikið að sér kveða. Í tíð núverandi sendinefndar get ég m.a. nefnt mikilsvert framlag núv. formanns utanrmn. Alþingis, Jóhanns Einvarðssonar, í störfum undirnefndar er gert hefur ítarlega skýrslu og tillögur er leiði til traustvekjandi aðgerða í öryggismálum. Í varnar- og öryggismálanefnd og opnum fundum þingsins hefur hv. þm. Ingi Björn Albertsson m.a. lagt áherslu á í ræðum sínum að Atlantshafsbandalagið væri opnara gagnvart almenningi, m.a. með meira upplýsingastarfi. Þá hefur hann lagt áherslu á aukna afvopnun, sérstaklega í norðurhöfum. Sendinefndin öll hefur lagt áherslu á þetta atriði. Þá hafa aðrir sendinefndarmenn, þeir hv. þm. Salome Þorkelsdóttir og Karl Steinar Guðnason, verið virkir þátttakendur í nefndum og störfum þingsins. Að lokum, virðulegi forseti. Stjórnmálaþátturinn í starfsemi NATO-ríkjanna sem samtaka mun fá aukna þýðingu við breyttar aðstæður í þróun heimsmála í átt til varanlegri friðar. Þingmannasamtök NATO hafa verið virk í þessari þróun. Sendinefnd Alþingis í samtökunum hefur reynt að leggja sinn skerf af mörkum til að tryggja þetta háleita markmið. Hæstv. núverandi forseti Sþ. og varaforsetar hafa skilið þýðingu virkari þátttöku fulltrúa Alþingis í þessum samtökum. Hið sama má segja um afstöðu hæstv. utanrrh. Sendinefndin hefur vegna góðs skilnings þessara aðila getað tekið meiri og betri þátt í störfum Atlantshafsþingsins en áður var. Þetta er í samræmi við upprunalegan tilgang við stofnun NATO sem var að stuðla að friði og öryggi í heiminum með öllum ráðum. Í þeim efnum var og er Ísland virkur þátttakandi.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Það hefur komið í minn hlut að geta um þátttöku íslenskra þingmanna í þingi Sameinuðu þjóðanna sem var 44. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og var sett þann 19. sept. 1989. Það er svo að fastanefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum gefur út skýrslu um þingstörfin. Sú skýrsla kom út í janúar sl. og var send þingmönnum og hefur borist þeim. Þar er gerð grein fyrir þátttöku Íslendinga í þingstörfum og afgreiðslu mála og gefið yfirlit um störf þingsins. Ég vísa því í þá skýrslu varðandi heildaryfirlit um málefni þingsins en mun í nokkrum orðum ræða þátttöku Alþingis í 44. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Þingið sátu að þessu sinni þingmennirnir Þorvaldur Garðar Kristjánsson, Margrét Frímannsdóttir og Jón Kristjánsson síðari hluta októbermánaðar og í seinni hópnum voru þingmennirnir Rannveig Guðmundsdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir og Óskar Ólafsson varaþingmaður Borgfl. og sátu þau þingið fyrri hluta nóvembermánaðar en hvor hópur var vestra um þriggja vikna skeið. Árið 1988 varð sú breyting á þátttöku Alþingis í allsherjarþinginu að fulltrúar Alþingis eru nú algjörlega á þess vegum og Alþingi greiðir allan kostnað af för þeirra. Áður var það fyrirkomulag ríkjandi að utanrrn. greiddi þennan kostnað og þingmenn eða aðrir fulltrúar sem sátu á vegum þingflokkanna voru hluti af starfsliði fastanefndarinnar. Nú er ekki svo, hverjum og einum þingmanni er í sjálfsvald sett hvernig hann hagar sinni þátttöku sem áheyrnarfulltrúi og velur sjálfur málefni til að fylgjast með eftir áhugasviði og mati á mikilvægi mála. Eigi að síður voru fulltrúar fastanefndarinnar sendinefndum þingsins innan handar og vil ég nota þetta tækifæri til að þakka þeim ágæta fyrirgreiðslu og samskipti þó um formlega skipulagningu starfsins hafi ekki verið að ræða af þeirra hálfu nú. Í afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1990 var gert ráð fyrir breytingu á þátttöku Alþingis í allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og lækkun framlags til þessarar þátttöku um eina milljón króna. Formaður fjvn. ræddi þessi mál við 2. umr. fjárlaga, síðast nú fyrir jólin, og sagði þar svo með leyfi forseta: ,,Þá er einnig ástæða til að minna á að í tillögum nefndarinnar er gert ráð fyrir nokkrum breytingum er varða setu alþingismanna á þingi Sameinuðu þjóðanna. Með afgreiðslum Alþingis á fjárlögum yfirstandandi árs var frá því gengið að Alþingi tæki við af utanrrn. greiðslu kostnaðar vegna þátttöku fulltrúa þingflokkanna á þingi Sameinuðu þjóðanna. Sú breyting hefur tvennt í för með sér: Í fyrsta lagi að Alþingi er óheimilt að greiða kostnað vegna annarra en alþingismanna er sækja þing Sameinuðu þjóðanna. Í öðru lagi að alþingismenn þeir sem sækja þing Sameinuðu þjóðanna eru ekki lengur starfsmenn utanrrn. og sendiráðs Íslands í New York heldur áheyrnarfulltrúar Alþingis á þingi Sameinuðu þjóðanna. Í tillögum fjvn. nú er enn gert ráð fyrir nokkrum breytingum. Í tillögunum er lagt til að viðfangsefnið Þátttaka þingmanna í allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna lækki um 1 millj. kr. og er við það miðað að dvalartími fulltrúa þingflokkanna á þingi Sameinuðu þjóðanna styttist af þeim sökum úr þremur vikum í tvær og að heimsóknirnar eigi sér stað á þeim tíma þegar þjóðarleiðtogar flytja ræður sínar á þingi Sameinuðu þjóðanna og ríkust ástæða er fyrir alþingismenn að fylgjast með málflutningi þar en ekki eftir að þessum ræðum lýkur eins og tíðkast hefur til þessa.`` Því er ekki að leyna að þessi afgreiðsla hefur orðið mér við nánari umhugsun nokkur ráðgáta, hvernig tilkynning um hana ber að. Ákvörðun um tilhögun þátttöku Alþingis í þessum alþjóðasamskiptum á að vera í höndum forseta þingsins og formanna þingflokka og vera má að þeir hafi verið með í undirbúningi þessarar ákvörðunar fjvn. sem kynnt var við þessa umræðu. Ég tel ekkert við það að athuga að endurmeta alþjóðleg samskipti Alþingis en ég tel að heppilegra væri að taka öll þau samskipti í heild til endurskoðunar. Engar skýringar hafa komið fram á því hvers vegna er dregið úr þátttöku Alþingis í þingi Sameinuðu þjóðanna frekar en öðrum alþjóðasamskiptum. Einnig orkar tvímælis að binda það fastmælum að þessi þátttaka eigi eingöngu að vera í því fólgin að hlusta á þjóðhöfðingja og leiðtoga einstakra ríkja flytja ræður í allsherjarþinginu. Skynsamlegra væri að þingmenn hefðu val um það hvort þeir velja þann kost, sem vissulega getur verið áhugavert, eða hvort þeir vilja fylgjast með störfum nefnda þingsins sem ekki er síður áhugavert og gefur að mörgu leyti fyllri mynd af vinnubrögðum hversdagsins í þessari risavöxnu alþjóðastofnun. Ég tel þessa áheyrn á allsherjarþinginu nauðsynlega fyrir þingmenn ekki síður en önnur alþjóðasamskipti. Hún er einn þáttur í þá mynd sem nauðsynlegt er að gera sér af alþjóðamálum á tímum þegar þessi samskipti fara vaxandi. Þær raddir heyrast vissulega að allsherjarþingið sé ekki mikils virði, það sé kjaftasamkoma og er það mjög í raun í stíl við þá umræðu sem við þekkjum um Norðurlandaráð og viðlíka stofnanir. Vissulega eru störf þingsins viðamikil og þung í vöfum. Þingið er samkoma 150 þjóða, aðeins örfáar þjóðir heims eiga þar ekki aðild. Hægt er að gera sér í hugarlund stærð þessarar stofnunar sem hér er um að ræða. Hitt er þó staðreynd að þetta er eini umræðuvettvangurinn þar sem nær allar þjóðir heims mætast og hér eru vandamál heimsins rædd þó ákvörðunarvaldið vanti. Þingmenn lítillar þjóðar eins og okkar með vaxandi alþjóðleg samskipti og erfiðar ákvarðanatökur í þeim efnum þurfa að fylgjast með á þessum vettvangi. Það er ómetanleg reynsla en auðvitað verður þessi þátttaka að þræða hinn gullna meðalveg í kostnaðarlegu tilliti. Við Íslendingar skulum þó vera minnugir þess að einmitt á þessum vettvangi höfum við mikil áhrif til heilla við stefnumótun í hafréttarmálum og við mótun hafréttarsáttmálans á sínum tíma. Það eitt ætti að nægja til þess að undirstrika mikilvægi Sameinuðu þjóðanna fyrir smáþjóð eins og Íslendinga. Starf 44. allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna bar svip af slaknandi spennu milli stórveldanna. Af þeim sökum var óvenju mikil ró í fyrstu nefnd sem fjallar um afvopnunarmál og ræður sendifulltrúanna þar einkenndust af því. Af þeim sökum beindist athygli meira að öðrum vandamálum sem hrjá mannkyn. Má þar nefna mengun umhverfisins og stöðu þriðja heims ríkja, eiturlyfjavandamálið og önnur vandamál svo sem heilbrigðisvandamál og þá einkum hættuna á útbreiðslu alnæmis sem er ein af þeim plágum sem ógna heimsbyggðinni. Segja má að umhverfismál hafi verið fyrirferðarmest í nefndarstarfinu á þessu allsherjarþingi en þau voru til umræðu í annarri nefnd. Það er sýnt að miðað við núverandi þróun í sambúð stórveldanna og slaknandi spennu verður næsti áratugur áratugur umhverfismála. Ætlunin er að Sameinuðu þjóðirnar gangist fyrir ráðstefnu um umhverfismál árið 1992 og hefur henni verið valinn staður í Brasilíu. Umræðurnar snerust m.a. um undirbúning þessarar ráðstefnu. Ræður fulltrúa hinna ýmsu þjóðríkja í annrri nefnd snerust auðvitað mjög um hin stóru umhverfisvandamál, eyðingu ósonlagsins, eyðingu regnskóga, gróðurhúsaáhrifin, súrt regn og áhrif mengunar á skóga, vötn og mannvirki og þar með sögulegar minjar og mengun hafsins. Athyglisverðasti þátturinn í þessum umræðum var kannski áherslumunur sem kom fram milli iðnríkjanna og þróunarríkja þriðja heimsins. Fram kom m.a. að ríki þriðja heimsins telja iðnríkin bera mikla ábyrgð á þeim hættum sem steðja að umhverfi mannsins og telja að stuðningur þeirra verði að koma til svo hægt verði að ná alþjóðlegri samstöðu um verndun umhverfisins. Fátækt og bjargarleysi leiða af sér umhverfisvandamál ekki síður en ofgnótt alls sem leitt hefur af sér stórfelld umhverfisvandamál í hinum ríku iðnríkjum. Fulltrúar þeir sem töluðu í annarri nefnd frá þriðja heims ríkjum undirstrikuðu þetta vandamál alveg sérstaklega, umhverfisvandamál allsleysisins. Ágreiningur þessi speglaðist í mismunandi áherslum um undirbúning umhverfismálaráðstefnunnar. Iðnríkin vilja ræða umhverfi og þróun samhangandi en þróunarríkin vilja halda þessum þáttum aðskildum. Þessi ágreiningur um grundvallaratriði setti mjög svip sinn á umræðurnar. Náskyld þessu er umræðan um skuldastöðu ríkja þriðja heimsins. Endurgreiðsla þessara skulda gerir hina ríku ríkari og hina fátæku fátækari. Skuldsetning þessara ríkja tefur fyrir framþróun í þriðja heiminum og eykur bilið milli norðurs og suðurs. Það fer ekki hjá því fyrir fulltrúa sem situr þarna í fyrsta sinn, að heimsmyndin breytist nokkuð við að hlusta á umræður sem þessar og hin hefðbundna skipting sem hér er mest í umræðunni, skipting í þjóðir austurs og vesturs, hverfur nokkuð í skuggann fyrir þessari skiptingu heimsins í ríkar þjóðir og fátækar þjóðir og það er ekkert áhorfsmál að við tilheyrum hinum ríku þjóðum. Vandamál okkar eru í rauninni dvergvaxin í alþjóðlegu samhengi. Þetta leiðir hugann að framlögum okkar Íslendinga til þróunarmála sem voru rædd hér m.a. Hæstv. utanrrh. kom inn á þau mál réttilega í tengslum við skýrslu sína á Alþingi í gær. Framlög aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna til þróunarstarfs á vegum stofnunarinnar voru afhent formlega á sérstökum fundi allsherjarþingsins á þeim tíma sem ég sat þar og kom það í minn hlut að afhenda framlag Íslands. Ég verð að viðurkenna það að ég gerði það ekki með miklu stolti fyrir okkar hönd. Framlögin hafa farið minnkandi í hlutfalli við þjóðarframleiðslu meðan nágrannar okkar á Norðurlöndum auka þau stöðugt þannig að þau nema nú miklum fjárhæðum. Það kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. í gær að framlögin eru nú 0,05% af þjóðarframleiðslu þrátt fyrir að takmarkið hafi verið sett við 1%. Ég skal að vísu viðurkenna að það er í mörg horn að líta um opinber framlög en þó verðum við að endurmeta þróunarhjálp okkar á þann hátt að við séum virkilega í hópi þeirra sem vilja taka myndarlega á í þessum efnum. Til þess ber okkur siðferðileg skylda í ljósi þess að þjóðartekjur skipa okkur í hóp hinna ríku þjóða. Það ber vissulega að hafa gát á því að þessi framlög nýtist sem best til að hjálpa mönnum til að hjálpa sér sjálfir og bein aðstoð hefur skilað miklum árangri. Alla þessa þætti ber að endurmeta í þeim tilgangi að efla okkar þróunaraðstoð. Það er viðurkennt að eiturlyfjavandamálið er alþjóðlegt vandamál. Það hefur verið viðurkennt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og þau voru eitt af stórmálum þessa þings. Forseti Kólumbíu hélt áhrifamikla ræðu í almennu umræðunum um þessi mál en þar sem við komum ekki fyrr en seinna þangað vestur hlýddum við ekki á þá ræðu. Hins vegar komu fram hjá fulltrúum þeirra ríkja þar sem eiturlyfjaframleiðslan á sér stað áhyggjur af afkomu þeirra bláfátæku bænda sem draga fram lífið við ræktun og ofurseldir veldi glæpaflokka sem stunda eiturlyfjasölu. Styrjöld við eiturlyfjahringana kippir lífsgrundvellinum undan þessu fólki. Þarna er alþjóðleg samstaða og samhjálp nauðsynleg, eins og á svo mörgum sviðum, ef takast á að vinna bug á þessari plágu sem brýtur þjóðirnar niður innan frá. Eins og fram kemur í skýrslu utanrrh. er ákveðið að áratuginn 1991--2000 tileinki Sameinuðu þjóðirnar baráttu gegn eiturlyfjum. Hér hefur verið stiklað á mjög stóru um það sem að okkar dómi voru stærstu málin á 44. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Ég ætla ekki í þessum orðum að rekja öll þau mál sem þar voru rædd. Kemur þar einnig til að fulltrúar þingflokkanna sátu ekki á allsherjarþinginu nema tiltölulega skamman tíma og utan um heildarmálefni þingsins heldur fastanefndin þar með sínu starfsliði undir forystu Benedikts Gröndals sendiherra og starfslið utanrrn. Ég læt þetta því nægja. Þetta er aðeins tilraun til þess að flytja þinginu þann andblæ sem var á 44. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem einkenndist vissulega af slaknandi spennu milli stórvelda þó að þetta þing endaði vissulega á nokkuð dramatískum átökum en átökin í Rúmeníu og innrásin í Panama bárust þar inn á síðustu dögum þingsins. Þannig að þó að friðvænlegar horfi nú um sinn þá eru veður öll válynd, það sýndi sig um síðustu jól þegar þessir atburðir áttu sér stað. Það hefur komið fram að hæstv. utanrrh. ávarpaði þing Sameinuðu þjóðanna á þeim tíma sem almennar umræður leiðtoga voru í allsherjarþinginu. Það var mál manna þar vestra að hann hefði komið inn á stór mál og innleitt okkar sjónarmið vel í allsherjarþinginu og einkum lagt áherslu á t.d. umhverfismálin sem segja má að hafi verið mál málanna á allsherjarþinginu. Að lokum þakka ég aftur starfsmönnum utanrrn. og fastanefndinni, þeim sem við höfðum samskipti við á allsherjarþinginu og óska þeim velfarnaðar í sínum mikilvægu störfum. Okkar fámenna utanríkisþjónusta vinnur þar mjög gott starf því það er vissulega mikið verk að halda utan um allan þann fróðleik og koma til skila skýrslum um allar þær umræður sem fara fram í þessari stofnun.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Hv. 12. þm. Reykv. hefur fyrr í umræðunni fjallað um meginefni þessarar skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismál. Eins og vænta mátti hefur umræðan nokkuð einkennst af þeim ótrúlegu og jákvæðu breytingum sem átt hafa sér stað í okkar heimshluta á sl. ári. Ég ætla hins vegar aðallega að fara nokkrum orðum um einn afmarkaðan þátt skýrslu hæstv. utanrrh. sem reyndar er ekki fyrirferðarmikill sé litið á umfang hennar og umfjöllun um flesta aðra málaflokka. Kaflinn um þróunarsamvinnu er knappur og alveg í stíl við fjárveitingar ríkisstjórnar Íslands til þessa málaflokks, en í öfugu hlutfalli við þau vandamál og verkefni sem við blasa í þróunarlöndunum. Á 44. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna síðasta haust gerðist sá sögulegi atburður að meðal ályktana sem samþykktar voru var alþjóðasamningur um réttindi barna. Það er í mínum huga mjög mikilvægt að slíkur samningur skuli undirritaður, að viðurkennt skuli með formlegum hætti að börn skuli hafa tiltekin réttindi og þau skuli virt. Hins vegar er á honum sá galli eins og öðrum slíkum sáttmálum Sameinuðu þjóðanna, hvort sem þeir snerta almenn mannréttindi eða t.d. réttindi kvenna, að barnasáttmálinn gefur ekkert endanlegt svar um það hvernig á málum skuli tekið. Í barnasáttmálanum er að finna ýmis mikilvæg atriði. Eflaust finnst mörgum Íslendingum þau ekki snerta okkur beint ef miðað er við kjör og aðstæður sem börn í öðrum heimshlutum búa við. Barnasáttmálinn gefur okkur þó tilefni til að huga að okkar eigin málum og hvernig við sem teljumst til einnar af ríkustu þjóðum heimsins búum að börnum hér á landi og hvort við erum reiðubúin til þess að veita börnum annars staðar í heiminum hlutdeild í þeim auðæfum sem við eigum. Framlög okkar Íslendinga til þróunarsamvinnu og þróunaraðstoðar yfirleitt eru vitaskuld til skammar fyrir okkur. Ég tel rétt að minna á það að árið 1985 samþykkti Alþingi ályktun þess efnis að auka reglubundin framlög hins opinbera til þróunarsamvinnu þannig að því marki yrði náð að veita 0,7% af þjóðarframleiðslu til þróunarsamvinnu á næstu sjö árum. Þessi einróma samþykkt Alþingis hefur margsinnis verið brotin og það er dapurlegt og í raun ófyrirgefanlegt að sjá yfirlitið um opinber framlög OECD-landa til þróunarsamvinnu á árinu 1988. Yfirlitið er birt sem fskj. með skýrslu utanrrh. og sýnir að af OECD-löndunum leggja Íslendingar langminnst af sinni þjóðarframleiðslu til þróunaraðstoðar. Meðaltal framlaga OECD-landanna er 0,36% en Íslendingar leggja aðeins til 0,05% þetta árið. Ég minntist áðan á börnin og barnasáttmálann og tel að vart sé hægt að minnast á þróunaraðstoð án þess að minnast á kjör barna sem fæðast í þriðja heiminum. Við vitum að verkefnin þar eru óþrjótandi og til að tryggja framtíð þess fólks sem þar býr verðum við að leggja okkar af mörkum til þess að bæta hag systra okkar og bræðra sem þar fæðast. Við vitum líka að verkefnin eru ekki einungis fjárfrek heldur líka tímafrek. Tímafrek eru þau einkum fyrir þá sök að þau eiga að miða að því að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Aðeins með því móti að íbúar í þróunarlöndunum verði sjálfbjarga getum við vænst þess að lifa í betri og réttlátari heimi en nú. Um þessar mundir er ekki vitað hversu margar milljónir ungbarna deyja vegna sýkingar af völdum mengaðs drykkjarvatns á ári hverju, en sýking af völdum þess er tíðasta dánarorsök ungbarna í þriðja heiminum. Aðrar staðreyndir blasa við. Talið er að um 900 millj. manna séu ólæsir, 600 millj. atvinnulausir og aðrar 600 millj. eru vannærðar eða búa við hungur. Þetta eru ógnvekjandi staðreyndir, ekki síst með tilliti til þeirra auðæfa og óheftrar neyslu sem daglegt líf iðnríkjanna einkennist af. Í iðnríkjunum lætur nærri að konur séu eini framfærandi eins þriðja hluta allra fjölskyldna. Í þróunarlöndunum eru 2 / 3 hlutar allra fjölskyldna á framfæri kvenna. Það er því ljóst að hjálp til kvenna í þróunarlöndunum er hjálp sem nær til margra einstaklinga, ekki síst barnanna sem ég hef gert að umtalsefni hér í máli mínu. Í Afríku standa konur fyrir um 80% allra búa og um það bil 60% í Suður-Ameríku. Karlarnir eru oft langdvölum fjarri heimilunum við launavinnu eða jafnvel atvinnulausir. Það eru því konurnar sem sjá um allan daglegan rekstur. Vinnudagur þeirra er oft æðilangur, þær þurfa að ganga margra kílómetra leið eftir vatni og nota 5--7 stundir á degi hverjum til þess að þreskja og mala korn fyrir fjölskyldur sínar. Á vegum Sameinuðu þjóðanna starfar sérstakur sjóður, UNIFEM, sem hefur það hlutverk að aðstoða konur í Suður-Ameríku, Asíu og Afríku við ýmiss konar þróunarstörf. Sjóðurinn var stofnaður árið 1976 í upphafi kvennaáratugarins og hefur megináherslan verið lögð á að veita úr honum lán fremur en styrki. Reynslan af starfsemi sjóðsins hefur verið sú að konurnar geta nánast undantekningarlaust staðið í skilum. Yfirleitt er ekki um miklar fjárhæðir að ræða en þær geta þó valdið straumhvörfum í lífi kvennanna og fjölskyldna þeirra. Þannig hefur UNIFEM nú aðstoðað konur í nokkrum þorpum Gambíu við að koma upp einföldum myllum þar sem verkin sem áður tóku 5-7 stundir á degi hverjum taka nú 5 mínútur. Sá tími sem afgangs verður þegar konurnar hafa fengið slík tæki í hendurnar, t.d. vatnsdælur eða myllur, nýtist þeim til fjölbreytilegra annarra starfa, t.d. framleiðslu matvæla, sauma, vefnaðar auk þess sem tími gefst til að njóta fræðslu um ýmis mikilvæg málefni, svo sem heilbrigði, getnaðarvarnir, meðferð matvæla og fleira. Virðulegur forseti. Ég hef farið hér nokkrum orðum um þróunaraðstoð sem sérstaklega er beint að konum. Ástæður þess eru ljósar en ég vildi sérstaklega minnast á UNIFEM-sjóðinn. Hann fær ekki fastar fjárveitingar frá Sameinuðu þjóðunum, heldur renna til hans styrkir frá ýmsum aðildarlöndum og félagasamtökum af ýmsu tagi. Hér á landi hafa nú verið stofnuð sérstök samtök til styrktar þessum sjóði. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, svo og þau lönd sem fremst standa í þróunaraðstoð, og hafa lagt metnað sinn í hana, eru að gera sér æ betri grein fyrir því hve mikilvægt er að beina aðstoðinni til kvenna. Ég hlýt að skora á hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnina alla að huga betur að málefnum þróunarlandanna við undirbúning næstu fjárlaga og leggja meiri áherslu á þá þætti þar sem konur eru beinir þátttakendur þannig að fjármagnið nýtist sem best. Við verðum að taka myndarlegt skref í þá átt að reyna að standa við einróma samþykkt Alþingis frá árinu 1985. Þrátt fyrir tímabundin vandkvæði í efnahagslífi okkar erum við í hópi þeirra þjóða sem eru vel aflögufærar. Okkur ber því að leggja okkar skerf til þróunaraðstoðar, til þeirra sem þarfnast og óska hennar. Það kemur ekki á óvart að nokkuð hefur verið fjallað um málefni Austur- og Mið-Evrópu í þessari umræðu. Í málflutningi sumra hefur mér þótt örla á tilhneigingu til einföldunar og virðist sem ekki hafi allir getað losað sig undan þeim hugsunarhætti sem einkennt hefur samskipti risaveldanna fram á allra síðustu ár. Auðvitað eru breytingarnar í Austur-Evrópu og Mið-Evrópu í lýðræðisátt mjög jákvæðar en málflutningurinn virðist í einstaka tilfellum ganga út á að hlakka yfir óförum annarra í fullvissu um að eigið kerfi sé það eina rétta og best fyrir alla. Ég vil minna á að alls staðar þar sem einræði og miðstýring eru einkennandi fyrir stjórnarhættina hefur fólkið risið upp og krafist réttar síns án tillits til þess hvaða hugmyndafræði stjórnarhættirnir hafa byggst á. Ég vil biðja hv. þm. að hugleiða og minnast dæma úr sögunni sem sýna að illa þenkjandi einstaklingar og valdahópar hvar í flokki sem þeir standa hafa aldrei reynst til farsældar fyrir fólkið. Þær breytingar sem nú hafa orðið og gengið svo hratt fyrir sig sem raun ber vitni eru tilkomnar fyrir kraft sem hefur blundað í fólkinu. Þrátt fyrir áralanga kúgun hefur ekki tekist að bæla niður frelsisþrá þess fólks sem varð til þess að greiða fyrir breyttum þjóðfélagsháttum. Sá kraftur, sem hefur rekið fólk í friðar- og umhverfishópum víða um heim áfram, er af sama toga. Það fólk hefur knúið valdhafa til að hvetja til afvopnunar og telja má víst að afvopnunarvilji forustumanna risaveldanna sé ekki hvað síst tilkominn vegna þrýstings frá slíkum hópum. Hér á norðurslóðum hefur sú krafa m.a. birst í kröfunni um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum og í höfunum í kring. Sú krafa er auðvitað aðeins lágmarkskrafa. Lokatakmarkið hlýtur að vera heimur án kjarnorkuvopna þar sem fólk sér börnum sínum borgið. Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns minntist ég á börn og samþykkta ályktun um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem Ísland og önnur Norðurlönd voru meðal flutningslanda. Þessi samningur um réttindi barna er fyrsti alþjóðlegi bindandi samningurinn um réttindi barna og er hann afrakstur tíu ára starfs. Hann ber með sér að hann er málamiðlun en hann er þó spor í rétta átt. Í barnasáttmálanum er tekið fram að börn þurfa á sérstakri vernd að halda og óskað er eftir stöðugri viðleitni í þá átt að bæta stöðu barna um allan heim. Ég hef þegar rætt nokkuð um kjör og aðbúnað barna í þriðja heiminum. Í máli hv. 12. þm. Reykv. í gær kom fram að börn eru beitt hrottalegri meðferð í Palestínu. Ísraelskir hermenn hafa deytt um 150 börn undir 16 ára aldri og hafa ísraelsk yfirvöld meinað öllum börnum í Palestínu að stunda nám í um það bil 18 mánuði. Viðleitni kennara til að kenna börnum í heimahúsum varðar við lög. Hér eru aðeins nefnd tvö dæmi en við vitum að allt of víða er pottur brotinn í málefnum barna. Ég bið hv. þm. að hugleiða við þessa umfjöllun um utanríkismálin að víða um heim alast börn upp við allsendis óviðunandi aðstæður og fjöldi barna hefur aldrei kynnst því sem við mundum kalla venjulegar aðstæður, venjulegt líf. Í umfjöllun um utanríkismál er gjarnan fjallað um svokölluð hefðbundin atriði eins og hernaðarbandalög og viðskiptasamninga. Við verðum að muna eftir börnunum sem eru framtíð mannkyns. Í því sambandi skulum við rifja upp og hugleiða afríska máltækið sem segir að við höfum ekki fengið jörðina að gjöf frá forfeðrum okkar heldur aðeins til varðveislu fyrir komandi kynslóðir. Íslendingar hafa mikið verk að vinna og geta gegnt mikilvægu hlutverki til þess að hvetja til friðsamlegri heims þar sem borin er virðing fyrir fólkinu sem jörðina byggir og umhverfinu.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Það hefur verið næsta fróðlegt að fylgjast með þessari umræðu hér um skýrslu utanrrh. og ég held að þessi umræða gefi okkur tilefni til þess að huga svolítið að vinnubrögðum á hinu háa Alþingi, kannski einkanlega þegar verið er að ræða skýrslu sem þessa. Hér var í upphafi reynt að setja eins konar ramma utan um umræðurnar til að gera þær skipulegri og markvissari en það fór kannski eins og við var að búast að tímamörk héldu ekki mjög nákvæmlega og er svo sem ekkert við því að segja. En ég vil ekki liggja á þeirri skoðun að ég held að það standi þingstörfunum mjög fyrir þrifum hvað ræðutími er lítt heftur, hvað skilvirkni er lítil í störfum þingsins, hvað umræður eru ómarkvissar og fara út um víðan völl. Það hefur komið mjög glöggt í ljós í þessari umræðu. Það er eins og við hv. þm. gleymum því ærið oft að það er ekki hversu lengi við tölum heldur hvað við segjum sem kannski skiptir meginmáli. Ég held, og ég hef sagt það hér áður, að við þurfum að athuga okkar gang og íhuga þessi vinnubrögð betur vegna þess að umræður um skýrslu utanrrh. sem var flutt hér í alllöngu máli, eru í rauninni engar umræður þegar hér kemur hver hv. þm. á fætur öðrum og talar í eina og hálfa klukkustund eða allt að því. Þá eru þetta engar umræður. Þetta eru einhvers konar einstaklingsbundnar messur. Og ræður sem standa í eina og hálfa klukkustund eru yfirleitt ekki mjög góðar ræður. Ég held því að við þurfum að athuga okkar gang. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að verða langorður við þessa umræðu. Ég ætla að drepa hér aðeins á örfá atriði sem hér hefur áður verið vikið að. Það væri vissulega hægt að nefna margt annað en ég ætla ekki að gera það á þessu stigi máls. Hæstv. utanrrh. vék hér að norrænni samvinnu. Umræðan um hana hefur auðvitað verið venju fremur mikil hér á landi eftir að haldið var þing Norðurlandaráðs hér. Ýmsir hafa orðið til að láta í ljósi efasemdir um ágæti Norðurlandasamvinnunnar. En ég skildi hæstv. utanrrh. á þann veg að hann drægi ekki í efa gildi þess að starfa náið og mikið með Norðurlöndunum þrátt fyrir tímabundin einstaklingsupphlaup eins og hjá danska utanríkisráðherranum sem skemmst er að minnast. En auðvitað er það svo í norrænni samvinnu að þar þarf að staldra við, skoða málin í ljósi nýrra tíma og ýmsu þarf að breyta. Það hefur verið gagnrýnt oftlega og m.a. í þessum umræðum að norræn samvinna feli í sér mikla skriffinnsku og mikið embættismannafargan. Ég held að sú gagnrýni sé ekki á rökum reist. Við vitum það að öll alþjóðleg og fjölþjóðleg samvinna felur það í sér að notað er töluvert mikið af pappír. Ég held að norræna embættismannakerfið sé ekki stórt eða viðamikið miðað við það sem það skilar. En auðvitað þurfum við að vera reiðubúin á hverjum tíma að endurskoða þetta. Ég held þó að við eigum ekki að draga úr áherslunni á norræna samvinnu og ég held að við eigum ekki að draga úr því fjármagni sem fer til norrænnar samvinnu. Ég held að þvert á móti megi auka framlög á ýmsum sviðum eins og til sameiginlegra verkefna á sviði norrænna menningarmála sem hafa skilað Íslendingum mjög miklu. Hér var, virðulegi forseti, haldin næsta löng ræða um skýrslu okkar sem skipum íslensku þingmannanefndina í Evrópuráðinu. Með fullri virðingu fyrir þeim sem ræðuna flutti verð ég að segja að mér fannst hún fulllöng og þar fannst mér líka blandast saman ýmislegt sem ekki tilheyrði beint skýrslunni. Ég hafði skilið það svo að þeir hv. þm. sem flyttu skýrslur af hálfu alþjóðanefnda þingsins flyttu skýrslur en geymdu sín persónulegu sjónarmið um utanríkismál þar til síðar í umræðunni. En þar sem mjög ítarlega hefur verið farið yfir þessa skýrslu ætla ég ekki sérstaklega að gera hana að umtalsefni í löngu máli. Ég ætla aðeins að minna á það að Evrópuráðið hefur auðvitað hlotið mjög aukið mikilvægi núna síðustu missiri. Það var svo að með tilkomu Evrópubandalagsins og hinnar miklu pólitísku starfsemi sem fram fer á þess vegum fannst mönnum sem drægi úr mikilvægi Evrópuráðsins. Með þeim miklu atburðum sem nú hafa gerst í austanverðri álfunni hefur Evrópuráðið auðvitað hlotið alveg nýja stöðu og nýtt mikilvægi þegar það er fyrirsjáanlegt að bæði Ungverjaland og Pólland verða fullir aðilar að Evrópuráðinu áður en langt um líður. Við getum þá minnst þess í leiðinni að það var ekki fyrr en á síðasta vori, fyrir ári síðan, að Finnar urðu fullir aðilar að Evrópuráðinu og höfðu þá haft þar gestasæti í mörg ár þannig að Evrópuráðinu hefur tvímælalaust vaxið ásmegin, mikilvægi þess hefur aukist og á áreiðanlega enn eftir að aukast. Í því sambandi vil ég sérstaklega nefna hvað okkur er það mikilvægt að geta fylgst vel með því sem þar er að gerast. Hins vegar er það vandamál sem við þurfum að íhuga hér að það er vissum erfiðleikum bundið fyrir íslenska alþingismenn að taka fullan þátt í nefndastarfi á vegum Evrópuráðsins. Til þess eru fundir einfaldlega of tíðir. Það tekur of langan tíma og kostar mjög mikið ef menn ætla að fylgjast með því öllu alveg út í hörgul. Þess vegna skiptir miklu máli að velja og hafna og fylgjast með því sem skiptir máli. En við stöndum hér, þetta þjóðþing 63 þingmanna, andspænis því vandamáli að við tökum fullan þátt í alþjóðlegu samstarfi á mörgum vettvangi. Það hefur komið í ljós hér við skýrsluflutning. Við getum nefnt Alþjóðaþingmannasamtökin, Þingmannasamband Atlantshafsbandalagsins, Norðurlandaráð, Evrópuráð, Sameinuðu þjóðirnar og fleira. Þessi störf taka æ meiri tíma. En ég undirstrika að það er mikilvægt að þessum störfum sé sinnt, það er mikilvægt að stóll Íslands sé ekki auður, ég tala nú ekki um þegar verið er að fjalla um mál sem beinlínis hafa mikla þýðingu fyrir okkur. En í þessu efni er okkur vandi á höndum, bæði að því er varðar tíma og kostnað. Ég ætla að nefna hér dæmi um mál sem eru til meðferðar í þeim nefndum sem ég á sæti í í Evrópuráðinu, þ.e. landbúnaðarnefnd sem hefur innan sinna vébanda undirnefnd sem fjallar um sjávarútvegsmál. Þar er nú verið að ræða tillögur um ástand fiskstofna í ám og vötnum í Evrópu og sérstakt fiskverndarátak sem verið er að gera til þess að uppræta mengun og bjarga fiskstofnum í ám og vötnum sem beinlínis eru í útrýmingarhættu vegna mengunar og af ýmsum öðrum ástæðum. Einhverra hluta vegna tekur Ísland ekki þátt í þessu átaki sem hófst núna í síðustu viku og það gera raunar ekki nærri því öll lönd sem eru aðilar að Evrópuráðinu. Önnur tillaga er á döfinni í ráðinu sem fjallar um fiskveiðar í höfunum. Það er auðvitað mjög mikilvægt fyrir okkur að fylgjast með framgangi þess máls og sjá til þess að þar séu engin ákvæði sem við getum ekki unað við og helst að þar séu ákvæði sem við erum mjög ánægðir með. Vinnan við þessa tillögu er komin mjög skammt á veg, en hún verður til umfjöllunar í ráðinu áreiðanlega fram á næsta haust a.m.k. Annað mál vil ég nefna sem lokið var í ráðinu nú í lok september. Það var tillaga sem fjallaði um framtíð hvalveiða. Það mál var búið að vera nokkuð lengi á döfinni í Evrópuráðinu og voru tilnefndir tveir umsjónarmenn eins og gert er þar með málinu. Annar þeirra var Kjartan Jóhannsson, fyrrv. alþm., sem nú gegnir sendiherrastörfum. Upphaflega fjallaði þessi tillaga beinlínis um fordæmingu á hvalveiðum og átti að leiða til þess að Evrópuráðið lýsti stuðningi við það að öllum hvalveiðum yrði hætt. Ég fullyrði það að Kjartani Jóhannssyni hafi m.a. tekist að beina málinu inn á aðrar brautir, þær brautir að menn huguðu að framtíð hvalastofnanna í heimshöfunum og hlutverki þeirra í lífkerfinu í höfunum. Þegar tillagan kom svo til umræðu og endanlegrar samþykktar á Evrópuráðsþinginu í september voru þar vissulega uppi mjög margar brtt. sem hefðu komið sér illa fyrir okkur ef samþykktar hefðu verið, tillögur öfgamanna úr ýmsum áttum sem líta á hvalveiðar eins og hver önnur morð, liggur mér við að segja, og það að borða hvalkjöt sé lítið betra en að leggja sér til munns mannakjöt. En samþykkt var á Evrópuráðsþinginu sérstök ályktun um framtíð hvalveiða í heiminum. Vegna þess, virðulegi forseti, að sú ályktun er fremur stutt og hefur aldrei áður verið formlega kynnt á Alþingi held ég að rétt sé að lesa hana hér og skal nú ekki lengja mál mitt mjög. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Evrópuráðsþingið gerir sér grein fyrir mikilvægi heilbrigðra hvalastofna í lífkerfi hafanna og er sannfært um að aðildarríki Evrópuráðsins hafi mikilvægu hlutverki að gegna við að tryggja framtíð hvalastofnanna. --- Minnir á samþykkt Evrópuráðsþingsins nr. 798 frá 1977, um verndun lífrænna auðlinda hafanna, og samþykkt nr. 674 frá 1978, um verndun lífrænna auðlinda í Norðaustur-Atlantshafi og Miðjarðarhafi, þar sem sérstök áhersla var lögð á nauðsyn þess að horfa á lífkerfið sem heild. --- Leggur áherslu á að hvalastofnunum sé nægur gaumur gefinn ásamt fiskstofnum og öðrum lífverum í höfunum þegar unnið er að stefnumótun varðandi skilning, stjórn og nýtingu auðlinda sjávar, einkum og sér í lagi nú um stundir þegar mörg ríki eru að auka umsvif sín í og á sjó. --- Viðurkennir að Alþjóðahvalveiðiráðið hefur átt mikilvægan þátt í að efla alþjóðlegt samkomulag um rétta nýtingu og verndun hvala og aukið skilning á hvölum og hlutverki þeirra í lífkerfi sjávar. --- Hvetur allar þær ríkisstjórnir sem hlut eiga að máli til að hlíta í einu og öllu ákvörðunum Alþjóðahvalveiðiráðsins og beita sér fyrir nauðsynlegum verndaraðgerðum. --- Viðurkennir að vísindaveiðar skuli því aðeins eiga sér stað að vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins sé viss um að viðkomandi stofnum sé ekki stofnað í hættu og með veiðunum megi afla mikilvægra upplýsinga. --- Gerir sér grein fyrir að einhvern tíma í framtíðinni kunni að verða nauðsynlegt að endurmeta stöðuna til að tryggja það að jafnvægi haldist í lífkerfi hafanna. --- Hvetur stjórnir aðildarríkja Evrópuráðsins til: 1. Að auka stuðning við Alþjóðahvalveiðiráðið þannig að það verði sem hæfast til að gegna þeim störfum sem samþykktir þess gera ráð fyrir. 2. Að leggja áherslu á að styrkja starf vísindanefndar Alþjóðahvalveiðiráðsins til að bæta þær upplýsingar sem ákvarðanir eru byggðar á og auka áhrif nefndarinnar á ákvarðanir. 3. Að beita sér fyrir eða efla, eftir því sem við á, rannsóknarverkefni sem fela ekki í sér hvaladráp en sem beinast að því að afla aukinnar þekkingar á hinum ýmsu hvalastofnum og hlutverki þeirra í lífkeðju hafanna með samvinnu aðildarríkjanna og í samstarfi við Alþjóðahvalveiðiráðið. 4. Að virða ákvörðun Alþjóðahvalveiðiráðsins frá 1982 um núllkvóta að því er varðar allar hvalveiðar í ábataskyni 1986--1990 og vinna að því að þetta bann haldist eftir 1990 ef vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins mælir með því og beita áhrifum sínum til að hvetja allar aðrar þjóðir, hvort sem þær eiga aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu eður ei, til að gera slíkt hið sama. 5. Að móta stefnu á vegum Alþjóðahvalveiðiráðsins að því er varðar hugsanlega framtíðarveiði úr hvalastofnum sem ekki eru í hættu að því tilskildu að veiðarnar byggist á vel grunduðu mati á eiginleikum stofnins. --- Að jafnvægi í lífkerfi sjávarins sé ekki stofnað í hættu. --- Að tekið sé eðlilegt tillit til þarfa og hagsmuna þeirra frumbyggja sem stunda hvalveiðar. --- Að vísindaveiðar séu í lágmarki. --- Að refsiaðgerðum verði beitt gegn þeim löndum sem ekki virða þessa stefnumótun. --- Að vinna að því að valdsvið Alþjóðahvalveiðiráðsins verði aukið svo það nái einnig til smáhvala, höfrunga o.s.frv. með það fyrir augum að banna dráp þeirra.`` Hér lýkur þessari tilvitnun, virðulegi forseti. Þetta er samþykktin eins og hún var endanlega afgreidd og ég held að hún sé þannig að við getum vel við hana búið. Ég vek athygli á því að samþykkt var breytingartillaga frá undirrituðum varðandi 4. tölul. í því sem ég taldi upp hér síðast, þ.e. þar sem fjallað var um að vinna að því að áfram verði í rauninni veiðibann eða núllkvótar eftir 1990. Þar var að okkar tillögu bætt inn ,,ef vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins mælir með því.`` Og þannig var tillagan samþykkt. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að segja mikið meira hér. Það hefur verið rætt töluvert um sameiningarþróunina sem nú á sér stað í Evrópu. Ég vil bara lýsa því yfir að þar erum við Íslendingar á réttri leið, að hafa samstarf við EFTA-ríkin og taka fullan þátt í samningaviðræðum um hugsanlegt evrópskt efnahagssvæði. Við hvorki getum né viljum útiloka okkur frá því sem þarna er að gerast og alveg burt séð frá því hvað gerist og hvernig þátttakendur við verðum í þessu samstarfi þurfum við að vinna hér mjög mikið samræmingarstarf á öllum sviðum, bara ef við ætlum að selja okkar vörur og halda áfram að flytja inn vörur frá Evrópu. Ég lýsi fullum stuðningi við það sem hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin og einstakir ráðherrar hafa verið að gera í tvíhliða viðræðum og í EFTA-viðræðunum, fullyrði að þar erum við á réttri leið. Það hefur hins vegar verið sorglegt í þessum viðræðum að hlusta á fulltrúa Alþb. gera grein fyrir sínum sjónarmiðum sem ég vona svo sannarlega að séu ekki sjónarmið flokks hans. Hann hefur opinberað sérstöðu sína og kannski hefur formanni flokksins mistekist að draga flokkinn inn í nútímann eins og þyrfti en hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson er enn þá fastur í freðmýrum fortíðarinnar og talar þaðan. Og einhvern veginn hef ég á tilfinningunni að jafnvel kunni svo að vera að forusta Alþb. sé bæði í þessu máli og ekki síður í stóriðju- og virkjunarmálum að einangrast frá þjóðinni. Og út af fyrir sig harma ég það ekki en það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir þá ágætu menn. Að lokum, virðulegi forseti, var hér nokkurt upphlaup á dögunum þegar hv. 2. þm. Austurl. hljóp hér eina ferðina upp í ræðustól til þess að fullyrða eftir útvarpsfregnum, lausafregnum að því er virðist, að sennilega væru stórfelldar símahleranir og persónunjósnir stundaðar á Keflavíkurflugvelli. Ég tel að í ræðu sinni hafi hæstv. utanrrh. skýrt frá vettvangsathugun í því máli sem hnekkir öllum þeim fullyrðingum þannig að þar stendur ekki steinn yfir steini. Hv. 2. þm. Austurl. hefur bara enn einu sinni, því miður er hann ekki viðstaddur hér í salnum núna, orðið ber að því að hlaupa í ræðustól með órökstutt fjölmiðlafleipur. Ég held að þetta hafi komið mjög skýrt og greinilega í ljós enda þótt hv. 2. þm. Austurl. kæmi hér í ræðustól að máli utanrrh. loknu og léti að því liggja að það væri ekki víst að þetta væri allt saman öldungis rétt og lét meira eða minna að því liggja að samt kynni það enn að vera svo að þarna væru stundaðar stórfelldar símahleranir og persónunjósnir. Það væri vissulega hægt að tala hér langtum lengra mál, virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera það. Ég hef nefnt nokkur atriði sem mér finnast máli skipta. Margt fleira mætti hér segja og einkanlega hefði kannski verið ástæða til að fjalla meira um Evrópumálin og það sem þar er að gerast en hæstv. utanrrh. hefur þegar gert því máli glögg og ítarleg skil og ég hef lýst fullum stuðningi við það sem verið er að gera í þeim efnum og læt því máli mínu lokið.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það með hv. 3. þm. Vesturl. að það er mikilvægt að Íslendingar taki virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi. Dæmi sem hann nefndi þar máli sínu til stuðnings eru dæmi um hversu mikilvægt það getur verið að við höfum áhrif á ályktanir sem okkur varða og ber því að fylgjast vel með öllu því sem gerist á alþjóðlegum vettvangi. Ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hljóðs hér er fyrst og fremst sú að ég taldi ástæðu til þess að gera grein fyrir viðræðum sem áttu sér stað í gær milli starfsmanna framkvæmdastjórnar Efnahagsbandalagsins og íslenskra embættismanna varðandi samskipti Íslands og Efnahagsbandalagsins, en þessar viðræður fóru fram í sjútvrn. fimmtudaginn 29. mars 1990, þ.e. í gær. Til þessa fundar komu þrír starfsmenn framkvæmdastjórnar Efnahagsbandalagsins, þeir Henrik Schmiegelow og Ole Tougard frá GG-14 sem er sjávarútvegsdeildin, og Tomas Abadia frá GG-1 sem er utanríkisdeild Efnahagsbandalagsins. Þessir menn komu hér til óformlegra viðræðna við íslenska embættismenn úr sjútvrn. og utanrrn. um undirbúning að mögulegri heimsókn Manuel Marins, þess framkvæmdastjóra Efnahagsbandalagsins sem fer með sjávarútvegsmál, en heimsókn hans er fyrirhuguð í maí n.k. Í upphafi þessa fundar var farið yfir gamalkunnug sjónarmið hvors aðila um sig, um forsögu fríverslunarsamninganna og þróun mála síðustu tvo áratugi. Í þessum viðræðum kom skýrt fram að grundvallarforsendur Efnahagsbandalagsins eru aðrar en Íslands þar sem Efnahagsbandalagið telur að gegn frekari viðskiptaívilnunum fyrir íslenskar sjávarafurðir verði að koma tilslakanir af Íslands hálfu innan sjávarútvegsgeirans, þ.e. veiðiheimildir. Af Íslands hálfu var bent á að líta yrði á viðskipti með sjávarafurðir í samhengi við heildarsamskipti Efnahagsbandalagsins og Íslands. Gegn viðskiptaívilnunum fyrir sjávarafurðir gætu komið samsvarandi viðskiptaívilnanir af Íslands hálfu á öðrum sviðum innan ramma fríverslunarsamningsins frá 1972. Af Íslands hálfu var hreyft þeirri hugmynd að hugsanlega mætti gera fiskveiðisamning milli Íslands og Efnahagsbandalagsins er byggði m.a. á möguleika á skiptum á jafngildum veiðiheimildum í litlum mæli. Samhliða því yrði að gera tvíhliða samkomulag um lækkun eða afnám tolla í bandalaginu á íslenskum sjávarafurðum gegn lækkun eða afnámi fjáröflunartolla af iðnaðarvörum bandalagsins við innflutning til Íslands. Af hálfu bandalagsins kom fram að enda þótt æskilegt væri að gera samning um sjávarútvegsmál er m.a. grundvallaðist á skiptum á jafngildum veiðiheimildum væri ekki af hálfu bandalagsins unnt að líta svo á að slíkur samningur mundi greiða fyrir frekari viðskiptaívilnunum fyrir íslenskar sjávarafurðir. Bandalagið liti ekki á gerð slíks samnings sem eftirgjöf af Íslands hálfu. Fyrir frekari viðskiptaívilnanir fyrir íslenskar sjávarafurðir yrðu að koma tilslakanir á sjávarútvegssviðinu í formi fiskveiðiheimilda til handa bandalaginu. Fram kom að vegna þess að EFTA-ríkin hafa sett fram kröfu um fríverslun með sjávarafurðir munu þessi mál koma upp í viðræðum Efnahagsbandalagsins og EFTA-ríkjanna um EES. Bandalagið mun í þeim viðræðum setja fram gagnkröfu um fiskveiðiréttindi. Þar verður þetta mál hins vegar rætt í víðara samhengi þar sem markmiðið er að ná jafnvægi milli heildarhagsmuna EFTA-ríkjanna annars vegar og Evrópubandalagsins hins vegar. Ég taldi rétt, virðulegur forseti, að gera Alþingi Íslendinga grein fyrir þessum fundi vegna þeirrar miklu umræðu sem farið hefur fram hér á Alþingi um samskiptin við Efnahagsbandalagið. Það hefur verið og er stefna Íslendinga að aðskilja þessi mál, þ.e. viðskiptasviðið annars vegar og sjávarútvegssviðið hins vegar. Við höfum á hinn bóginn talið nauðsynlegt að kanna vel og rækilega með hvaða hætti samningur á sjávarútvegssviðinu, sem væri algert jafnvægi í og jafnræði milli Efnahagsbandalagsins annars vegar og Íslands hins vegar, gæti orðið til þess að liðka fyrir samkomulagi um tollaafnám og lækkun tolla. Það hefur komið fram í viðræðum við marga aðila, m.a. marga ráðherra aðildarþjóðanna, að mikill vilji væri fyrir því að greiða úr þeim flækjum sem hafa verið í samskiptum Íslands og Efnahagsbandalagsins. Einhver opnun á því sviði gæti mjög greitt fyrir úrlausn mála. Í þessum viðræðum kemur fram að a.m.k. enn sem komið er er engin breyting á afstöðu Efnahagsbandalagsins. Það er því ljóst að ekki verður gengið til formlegra tvíhliða viðræðna við Efnahagsbandalagið af Íslands hálfu nema uppi á borðinu sé sú krafa Efnahagsbandalagsins að fyrir viðskiptaívilnanir, eins og það er kallað, komi fiskveiðiréttindi Efnahagsbandalaginu til handa frá Íslandi. Það hefur verið stefna Íslendinga að taka ekki upp slíkar viðræður nema ljóst væri að sú krafa væri ekki á borðinu. Það hefur því að mínu mati verið fullkannað hvort rétt sé að taka upp slíkar formlegar viðræður nú. Ríkisstjórnin mun að sjálfsögðu halda áfram að ræða við einstaka aðila innan Efnahagsbandalagsins og aðildarþjóða þess um málefni Íslendinga í þeirri von að geta breytt þeirri stefnu sem þarna er. Það er hins vegar ljóst að við hljótum að leggja mjög ríka áherslu á að koma fram sjónarmiðum okkar í þeim viðræðum sem fara fram milli EFTA-ríkjanna annars vegar og Efnahagsbandalagsríkjanna hins vegar. Ég vænti þess að þær viðræður geti leitt til þess að bandalagið breyti um stefnu í þessu lífshagsmunamáli Íslendinga. Ég taldi nauðsynlegt að gera Alþingi grein fyrir þessum fundi. Það er jafnframt nauðsynlegt að sú skýra afstaða sem kom fram hjá þeim embættismönnum sem ég hef hér nefnt liggi fyrir, m.a. vegna fyrirhugaðs fundar forsrh. í Brussel í næsta mánuði. En þar hljótum við að leggja enn á ný áherslu á að Efnahagsbandalagið breyti um stefnu að því er þetta varðar. Þetta var aðalerindi mitt hér í ræðustól, virðulegur forseti. Vænti ég þess að þessar upplýsingar komi að gagni í þeim umræðum sem hér fara fram.

Jóhann Einvarðsson Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. hefur lagt hér fram skýrslu um utanríkismál og fylgt henni úr hlaði með ítarlegri ræðu. Skýrsla þessi er vel úr garði gerð og hefur að geyma ýmsar gagnlegar upplýsingar um stefnu ríkisstjórnarinnar í utanríkismálum, svo og mikinn fróðleik um ýmis alþjóðamál. Ég mun ekki fara nema lítillega yfir skýrsluna en drepa þó á nokkur atriði. Það eru miklir stormar og miklar sviptingar í hinum alþjóðlega, pólitíska heimi núna þessa dagana og þessar vikurnar og ekki síst í austanverðri Evrópu. Miklar breytingar eiga sér nú stað í Sovétríkjunum og leppríkjum þeirra og svo er komið að ýmis lýðveldi Sovétríkjanna hafa óskað eftir og tilkynnt um sjálfstæði sitt. Hljótum við Íslendingar að aðstoða þau ríki af fremsta megni. Ýmis ríki Sovétríkjanna, svo sem Georgía og ýmis fleiri, eru grundvöllur efnahags þess ríkis. En efnahagur Sovétríkjanna er nú kannski það mál sem veldur mestum erfiðleikum í allri endurskipulagningu hjá þeim. Af Eystrasaltsríkjunum, Eistlandi, Lettlandi og Litáen, hafa tvö þegar lýst yfir sjálfstæði sínu. Og Alþingi hefur tekið undir þessar ákvarðanir þeirra með því að senda heillaóskir og aðrar kveðjur til Litáens. Ég lít svo á að Alþingi hafi sýnt dug að við skyldum verða fremstir í flokki og fyrst þjóða til að senda skeyti til litáísku þjóðarinnar. Það hefur komið fram í viðtölum sem fulltrúar þess ríkis hafa átt við okkar fulltrúa að það er mikils metið. Hvort nauðsynlegt er að senda síðan formlega áskorun og viðurkenningu frekar en við höfum þegar gert skal ósagt látið núna. Það þarf þó að athuga það þegar lengra kemur í þessu máli því ekki má heldur valda neinum óróa að óþörfu þannig að til annarra og alvarlegri atburða gæti komið. Um framtíð Austur- og Vestur-Þýskalands er það að segja að ég held að allir hljóti að vera sammála um að það styttist mjög í að þau tvö ríki verði sameinuð. Við sameiningu þessara tveggja ríkja verður mikil breyting á valdajafnvægi í Evrópu, svo mikil að á fundum sem ég hef setið, t.d. hjá þingmannasamtökum Atlantshafsbandalagsríkjanna, og þar hafa verið fulltrúar frá Sovétríkjunum, hafa menn velt miklum vöngum yfir því hvaða áhrif þetta hefur, bæði á viðskiptalega og pólitíska framtíð Evrópu. Nú er svo komið að menn láta sér jafnvel detta í hug að slík staða gæti komið upp að Rússar mundu líta á það með velvilja að bandarískur her yrði áfram í Þýskalandi vegna framtíðarinnar. En það hefur líka komið fram á þessum fundum að Frakkar, sem sögðu sig úr hernaðarsamvinnu NATO-ríkjanna fyrir nokkuð mörgum árum síðan, eru þegar farnir að ræða þann möguleika að þeir muni óska eftir því að aðild þeirra verði tekin til endurskoðunar og NATO-her verði staðsettur á franskri grundu, m.a. vegna forsögunnar og ýmissa vangaveltna um framtíð og hvaða áhrif sameining þýsku ríkjanna hefur. Sama má segja um Suður- og Mið-Ameríku. Þar hafa miklar breytingar átt sér stað á síðustu vikum og mánuðum. Er nú svo komið að sennilega er það einungis á Kúbu sem í dag er forseti eða þjóðarleiðtogi sem ekki er kosinn í frjálsum lýðræðislegum kosningum. En ég ætla ekki að fara mjög ítarlega út í hin stórpólitísku heimsmál. Þeim eru gerð ítarleg skil í skýrslu hæstv. utanrrh. Sama segi ég um viðræðurnar milli EB og EFTA og það starf sem við höfum leitt á síðari hluta sl. árs og tökum að sjálfsögðu þátt í af fullum krafti enn innan EFTA. Ég er sammála þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur sett sér í þeirri vinnu. Ég tel að við náum meiru fram í gegnum EFTA-samvinnuna heldur en við gerðum einir í tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið þó svo að ég telji sjálfsagt að ríkisstjórnin haldi því áfram sem hún er þegar með í gangi, eins og fram kom hjá hæstv. sjútvrh. hér áðan, að hafa óformlega tvíhliða viðræður. Það mun að sjálfsögðu koma í ljós hvor leiðin verður árangursríkari í lokin en sjálfsagt er að halda þeim báðum opnum. Hv. 14. þm. Reykv. flutti allítarlega skýrslu um aðild Íslands að NATO og þingmannasamtökum NATO-ríkjanna. Er í sjálfu sér ekki mörgu við það að bæta. Það er þó ljóst að tilvera NATO í þessi rúmlega 40 ár sem NATO hefur verið við lýði hefur tryggt frið í þessum heimshluta svo að á því getur ekki nokkur vafi leikið. Það kom fram á fundi sem ég og hv. 14. þm. Reykv. tókum þátt í hjá þingmannasamtökum Atlantshafsbandalagsríkjanna fyrir nokkrum vikum síðan í Belgíu, og á þeim fundi mættu líka fulltrúar frá Æðstaráði Sovétríkjanna, að meginmunur á þessum tveimur hernaðarbandalögum er sá, og það sem þeir öfunda okkur kannski hvað mest af, að frá upphafi hefur verið um verulega mikið pólitískt samstarf að ræða milli ríkja Atlantshafsbandalagsins. Það hefur ekki verið um það að ræða hjá Varsjárbandalaginu. Varsjárbandalagið hefur einungis verið hernaðarbandalag og í reynd ekki meira bandalag en svo að það hefur verið rekið frá einni skrifstofu í Moskvu og þaðan er því stjórnað. Núna er ljóst að Varsjárbandalagið er að riðlast. Menn búast jafnvel við því að þarna geti orðið um herlaus ríki að ræða sem kannski yrðu eins og hlutlaus ríki í miðri Evrópu sem mundu þá hugsanlega draga verulega úr þeirri spennu sem hefur verið milli austurs og vesturs. En það sem skortir á hjá þeim er þetta pólitíska samstarf sem hefur verið milli ríkja Atlantshafsbandalagsins. Ég er sannfærður um að framtíð NATO mun ekki breytast svo mjög mikið á næstu árum. NATO-ríkin munu auka pólitískt samstarf sitt og samstarf á öðrum sviðum og trúlega draga eitthvað úr hernaðarlegu samstarfi vegna þeirra breytinga sem verða í heimsmálunum. En ég er sannfærður um það að NATO mun ekki breytast svo mikið að öðru leyti í náinni framtíð. Á þessum fundum sem við höfum tekið átt í höfum við reynt að leggja okkar lóð á vogarskálarnar með það að koma okkar áhugamálum fram. Það hefur fyrst og fremst verið í afvopnunarmálum og þá ekki síst að fá umræður innan þessara samtaka um afvopnun í höfunum og traustvekjandi aðgerðir hjá sjóherjunum. Það er náttúrlega ljóst og þarf ekki að skýra fyrir hv. alþm. að það er mikið hagsmunamál okkar ríkis sem byggir alla sína tilveru á sjávarfangi að ekki verði hér stórkostleg slys, hvorki kjarnorkuslys vegna vopna eða siglinga kjarnorkuknúinna skipa og kafbáta, og að nauðsynlegt er að vel sé fylgst með slíkum hlutum. Ég verð að segja að miðað við þá starfsemi sem ég hef tekið þátt í, svokallaða undirnefnd hjá pólitísku nefnd þessara þingmannasamtaka, hefur verið mikill vilji á síðustu mánuðum, og hann aukist, að taka ítarlegri þátt í slíkri umræðu. Menn töldu í upphafi þegar byrjað var að ræða þessa hluti að bandarískir þingmenn mundu leggjast af hörku gegn öllum slíkum hugmyndum. Það hefur ekki orðið svo. Á síðasta fundinum sem haldinn var í Róm í október sl. var m.a. bætt inn í þessar samþykktir okkar um traustvekjandi aðgerðir og afvopnun að fá frá viðkomandi ríkisstjórnum stefnuyfirlýsingu eða framtíðaráætlanir þeirra sem gætu hugsað sér að taka þátt í almennri umræðu um afvopnun á höfunum og ýmsa upplýsingaskyldu á þeim vettvangi. Þetta samþykktu m.a. Bandaríkjamenn. Þetta segi ég hér af því sérstaka tilefni að því hefur mikið verið haldið á lofti að útilokað sé að fá Bandaríkjamenn til viðræðna um þessa hluti. Hvað út úr þessu kemur skal ég ekki fullyrða á þessu stigi. Núna er verið að safna gögnum og undirbúa vorfund þessara samtaka sem haldinn verður í París í maímánuði nk. Þá kemur í ljós hvaða niðurstaða verður á samstarfi okkar á þessum vettvangi. Það er hins vegar ljóst að öll okkar umræða um að taka afvopnun á höfunum upp byggist á því að þetta sé næsta skref þegar lokið er hinum almennu viðræðum og samningum sem núna fara fram í Vínarborg og menn sjá vonandi fyrir endann á. Annað mikilvægt atriði í þessu sambandi sem ég tel að væri rétt og nauðsynlegt að koma á á einhvern hátt er alþjóðlegt samstarf um aðgerðir þegar slys verða, svo sem þegar sovésku kjarnorkukafbátarnir sukku --- annar þeirra sökk en það kviknaði í hinum --- til þess að bjarga því úr hafinu þannig að dregið verði úr hættu á að um mengunarslys verði að ræða af þessu sem yrði náttúrlega mjög alvarlegt fyrir okkur. Í varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli hygg ég að ekki verði verulega miklar breytingar á næstunni. Ég held að það tvennt valdi því að ekki verði um miklar breytingar að ræða. Vonandi tekst að ná samningum um verulega afvopnun í heiminum. En það samkomulag mun byggjast fyrst og fremst á því að gott eftirlit sé haft með því að menn framfylgi því sem samið er um. Þess vegna held ég að varnarstöðin á Keflavíkurflugvelli muni fá nokkuð breytt en ekki síður mikilvægt verkefni, þ.e. að sinna þessu eftirlitsstarfi. Þar að auki er mikil nauðsyn vegna flutningaleiðanna að vel sé fylgst með frá stöð eins og á Keflavíkurflugvelli. Það ber brýna nauðsyn til þess, og ég tek undir með hv. 3. þm. Vesturl., að Íslendingar taki virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi. Þó það sé vegna fæðar okkar og kostnaðar nokkrum vandkvæðum bundið fyrir okkur að sækja slíkar þingmannasamkomur er nauðsynlegt að við reynum að mæta sem oftast og taka virkan þátt í því starfi sem þar fer fram. Og ég held ég geti fullyrt að núverandi sendinefnd hjá þessum þingmannasamtökum hefur, með fullri virðingu fyrir eldri sendinefndum, tekið mun virkari þátt í starfi og hyggst auka það enn.

Ég mótmæli.

Ég bið fyrrv. forseta þessara samtaka velvirðingar en það er svo langt síðan hann var forseti þarna að ég var næstum búinn að gleyma því að hann hafði verið þar. En ég sagði líka: Með fullri virðingu fyrir fyrri sendinefndum á þessum vettvangi.

Afsökunarbeiðnin er tekin til greina.

Ég þakka þér fyrir, 1. þm. Reykn. Af því að ég minntist á Keflavíkurflugvöll vil ég fara örfáum orðum um þá umræðu sem fór fram hér fyrr í vikunni um meintar njósnir á Keflavíkurflugvelli, meintar persónunjósnir, eins og málið var lagt upp þá. Borin var fyrir því frétt í Ríkisútvarpinu sem hafði sínar heimildir úr hinu stóra blaði Washington Post, tveimur greinum sem þar birtust 18. og 19. þ.m. Ég ítreka það sem ég sagði við þær umræður, að í hvorugri þeirra greina er minnst á Ísland nokkurs staðar heldur talað almennt um öryggismálastofnun Bandaríkjanna. Það er líka upplýst af hæstv. utanrrh. að samkvæmt könnun sem hann hefur látið fara fram er ekkert sem bendir til þess að nein tæki séu þarna suður frá sem mögulega séu til þess að nýta við persónunjósnir. Enda held ég að það væri, eins og einhver góður maður orðaði það, síðasta þjóðfélagið í veröldinni sem ástæða er til að stunda persónunjósnir í því fá þjóðfélög eru opnari en okkar íslenska. Bæði er hægt að segja það um embættismenn og ekkert síður um stjórnmálamenn að alls staðar hafa þeir verið tilbúnir að tjá sig um hlutina þannig að ég efast um að það væri þess virði að eyða miklum fjármunum í persónunjósnir. Hins vegar vil ég taka undir það að ef slíkar njósnir eru stundaðar af þeim suður á Keflavíkurflugvelli og/eða, eins og ég minntist á um daginn, öðrum aðilum, svo sem rússneska sendiráðinu sem er hér mjög stórt og virkt, þá er sjálfsagt að fylgjast með því og grípa þá í taumana svo sem kostur er. En ég hef ekki nokkra trú á því að þetta sé gert, a.m.k. ekki þarna syðra, enda hefur hæstv. utanrrh. staðfest það. En eins og ég sagði áðan, hagsmunir Íslendinga lúta ekki aðeins að öryggi hafsvæðanna séð frá hernaðarlegu sjónarmiði, heldur einnig vegna geislavirkra efna, ekki síst vegna slysahættu frá kjarnorkukafbátunum. Á undanförnum vikum hefur nokkuð verið rætt um framkvæmdir á vegum Íslenskra aðalverktaka sem unnið hafa fyrir varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Ég tel að það væri mjög varhugavert að gera miklar breytingar á þeirri verktakastarfsemi sem fer fram á Keflavíkurflugvelli. Sú verktakastarfsemi hefur skilað góðum árangri. Mér er kunnugt um að varnarliðið er ánægt með alla samninga sem það hefur gert við Keflavíkurverktaka og Aðalverktaka, en þessir tveir aðilar annast mestallar framkvæmdir þar. Þeir hafa staðið við sína samninga hvað varðar verð, skilatíma verka og annað slíkt. Þess vegna er varhugavert, held ég, að gera þar miklar breytingar á. Ég er hins vegar sammála því að ástæða er til þess að kanna hvort hlutur ríkissjóðs í afrakstrinum gæti ekki orðið stærri en hann er í dag. Ég styð könnun hæstv. utanrrh. á því hvort það gæti náð fram að ganga. En m.a. vegna áhrifa á aðra atvinnustarfsemi á Suðurnesjum þarf að gæta þess að sem minnstar sveiflur séu í framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli. Þar að auki held ég að til þess að tryggja að forgangur Suðurnesjamanna að verkum á Keflavíkurflugvelli sé sem mestur geti almenn útboð á verkum þar verið mjög hættuleg. Það er því viðbúið að þá kæmu verktakar inn, næðu einstaka verkum, kæmu suður eftir eins og á vertíð og hyrfu síðan fljótt á braut aftur. Það er það stór hópur Suðurnesjamanna sem vinnur þarna suður frá sem hefur verulegar áhyggjur af öllum hugsanlegum stórbreytingum á þessum vettvangi að ég vildi geta aðeins um þetta hér. Hitt er svo annað mál að Íslenskir aðalverktakar ...

Er ekki um að ræða einhverja aðra verktaka?

Jú, ef það gætu þá verið verktakar sem væru nógu öflugir til að takast á við þessi stóru verk og væru staðsettir suður frá og hefðu sína starfsemi þar. Ég get tekið undir það með hv. þm. Hins vegar ættu Íslenskir aðalverktakar að reyna að deila meiru af sínum undirverktökum á svæðið en gert hefur verið. Og það er rétt sem kom fram á fundi sem ég sat núna fyrir skömmu suður í Keflavík að í reynd hefðu höfuðstöðvar þessa fyrirtækis alltaf átt að vera staðsettar syðra, og eru í raun engin rök fyrir því að hafa þær höfuðstöðvar hér inni í Reykjavík. Í sambandi við varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hefur hvað eftir annað komið upp umræða í þinginu um svokallaðan varaflugvöll. Ég vil bara ítreka þá skoðun mína, sem ég hef látið í ljós áður úr þessum ræðustól, að ég tel það vera á valdsviði utanrrh. að taka ákvörðun um hvort heimiluð verði svokölluð forkönnun á varaflugvelli hér á landi. Á því er ekki nokkur vafi og það getur ekki að neinu leyti talist vera brot á stjórnarsáttmálanum þó að hann, þegar þar að kemur, taki þá ákvörðun að heimila þessa forkönnun. Ég tel að það sé brýn nauðsyn, bæði vegna varnarliðsins eins og það er í dag og vegna þess breytta hlutverks sem ég minntist á áðan að gæti orðið hjá varnarliðinu vegna aukins eftirlitsstarfs væntanlega í kjölfar afvopnunarsamninga sem gerðir yrðu innan ekki langs tíma, að varaflugvöllur sé á öðru veðursvæði en Keflavíkursvæðið er á, til öryggis fyrir þá sem stunda þetta eftirlitsstarf. Það sama gildir að sjálfsögðu líka fyrir millilandaflug okkar Íslendinga. Það hafa orðið miklar breytingar á flugflota Íslendinga og eru að verða. Það er meira farið að fljúga á tveggja hreyfla flugvélum til og frá landinu og er brýnt að þær hafi annan möguleika til að lenda hér á landi en suður í Keflavík. Vegna umræðna sem fóru fram um þetta mál fyrir nokkrum vikum, að nægilegt væri að lengja einhvern af þeim flugvöllum sem við eigum þegar, hvort sem það væri á Egilsstöðum, Akureyri, Sauðárkróki eða í Aðaldal, vil ég minna menn á það þarf fleira en nógu langa flugbraut til þess að það gagnist sem varaflugvöllur fyrir svo stórar flugvélar, hvort sem það eru herflugvélar sem við erum að tala um eða íslenskar millilandaflugvélar. Þeir sem hafa fylgst vel með á Keflavíkurflugvelli vita að það er mikið verk að halda flugbrautum auðum, eyða hálku og hafa flugvöllinn alltaf tilbúinn við erfiðustu skilyrði. Það krefst mikils mannafla sem þarf að vera til reiðu þegar veðrabreytingar verða. Öll þessi störf sem ég minnist á núna suður á Keflavíkurflugvelli í sambandi við að halda flugvellinum opnum, auðum og hæfum til lendingar, eru unnin af Íslendingum. Það sama mundi að sjálfsögðu gilda líka á þeim varaflugvelli ef af honum yrði. Í sambandi við flugvöllinn vil ég líka minnast á það að við höfum átt mjög gott samstarf og þegar gert vissan samstarfssamning milli íslenskra stjórnvalda og björgunarsveitarinnar á Keflavíkurflugvelli. Þar höfum við notið mikillar aðstoðar þegar á hefur þurft að halda og hafa þeir alltaf verið boðnir og búnir til að hjálpa. Ég hef velt því fyrir mér og reyndar hefur verið lögð fram þáltill. af hv. 3. þm. Austurl. og mér um að kanna hvort unnt væri að koma á alþjóðlegu samstarfi til þess að tryggja veru öflugs björgunarliðs hér vegna þessa mikla flugsvæðis og hafsvæðis sem er í kringum landið. Ég held að það ætti líka, þegar og ef slík könnun fer í gang, að kanna hvort ekki væri unnt að koma á frekari samvinnu við bandarísk yfirvöld á Keflavíkurflugvelli sem hugsanlega gæti leitt til þess að Íslendingar tækju að sér rekstur þessarar flugsveitar að verulegu eða öllu leyti. Þetta þykir kannski fráleitt við fyrstu sýn en ég minni á það að fyrst þegar Íslendingar fóru að starfa í slökkviliðinu á Keflavíkurflugvelli þótti alveg fráleitt að ræða um það að Íslendingar tækju við bæði stjórn og starfsmannahaldi hjá slökkviliðinu. En annað hefur komið í ljós og Íslendingar eru þar nú í öllum störfum, háum sem lágum, þó að slökkviliðið tilheyri að sjálfsögðu yfirstjórn varnarliðsins á vellinum. Ég tel því ekki útilokað að Íslendingar gætu tekið að verulegu eða jafnvel öllu leyti við rekstri þessara björgunarþyrla fyrir varnarliðið svipað og við gerum með slökkviliðið. Þótt það væri í smáum stíl til að byrja með mundu Íslendingar öðlast þar mikla reynslu í rekstri slíkra tækja og skipulagi þess starfs sem þar fer fram. Í þessu sambandi vil ég minnast á það líka að öll sveitarfélögin á Suðurnesjum gerðu fyrir allmörgum árum samstarfssamning við slökkviliðið á Keflavíkurflugvelli, þ.e. slökkviliðið í Sandgerði, brunavarnir Suðurnesja og slökkviliðið í Grindavík, samstarfssamning sem kveður á um á hvern hátt heimilt skuli vera að kalla til aðstoðar hvor hjá öðrum og hvernig yfirstjórn er við hvert óhapp í hverju tilfelli. Hefur sá samningur tekist mjög vel og verið mjög áfallalaus í öllum rekstri. Flugstöð Leifs Eiríkssonar, sem er nýreist og nýtekin til starfa suður frá svo sem allir vita, hefur gerbreytt allri starfsaðstöðu vegna farþegaflugs og fragtflugs og í reynd líka komið því fram sem menn vonuðust alltaf eftir og var megintilgangurinn, að skilja að herstarfsemina og hið almenna farþegaflug. Þessi flugstöð hefur að ýmsu leyti reynst mjög vel og mætti að mínu viti auka rekstur hennar með því að koma rekstrinum þar á eina hendi. Nú er öll þjónusta í flugstöðinni rekin af einu flugfélagi sem notar flugstöðina og hinn almenni rekstur flugstöðvarinnar er undir stjórn flugvallarstjórans eða Flugmálastjórnar. Ég tel að allur rekstur flugstöðvarinnar ætti að vera á einni hendi. Á þann hátt væri hægt að gerbreyta heildarrekstrinum og fullreyna möguleika til fjölgunar lendinga á vellinum. Því ég tel að það sé langt í frá fullreynt hvort ekki sé unnt að fjölga lendingum frá því sem er í dag. Samkeppnin á milli flugvalla er mikil um þessar mundir, m.a. vegna breytts flugvélakosts eins og ég minntist á fyrr í ræðu minni. Tveggja hreyfla flugvélar eru núna miklu meira notaðar til þess að fljúga yfir Atlantshafið en var áður og við stöndum þar að sjálfsögðu í samkeppni við flugvelli í Skotlandi, Írlandi og víðar. Með því að hafa þetta á einni hendi gætu skapast enn meiri möguleikar á því að taka þátt í þeirri samkeppni en er í dag. Menn hafa talað um það og eins og kemur reyndar fram í ríkisreikningnum síðasta ár og í fjárlögum þessa árs fjárvöntun í rekstri flugstöðvarinnar, ef ég man þessa tölu rétt, upp á um það bil 80 millj. kr. Ég vil ekki líta svo einfalt á dæmið. Ég nefni í því sambandi að rekstur Fríhafnarinnar, sem er að sjálfsögðu ríkisfyrirtæki líka, skilaði um eða yfir 100 millj. kr. meiri tekjum á síðasta ári en áætlað var. Ég tel að tekjur ríkissjóðs af rekstri flugstöðvarinnar og ríkisfyrirtækja í flugstöðinni ættu að sjálfsögðu að skoðast í einu ljósi þannig að menn séu að meta það hvort sá rekstur í heild borgi sig fyrir ríkissjóð eða ekki. Það er ekki nóg að taka eina stofnun út úr. Þetta mundi allt einfaldast ef komið á fót einni yfirstjórn á rekstri flugstöðvarinnar. Ég mælti áður með því að fullreynt yrði að fjölga lendingum á flugvellinum. Ég er þá fyrst og fremst að tala um farþegaflutninga vegna þess að af þeim má hafa bæði miklar tekjur í lendingargjöldum og þjónustugjöldum, sem þarf þó auðvitað að gæta fyllsta hófs í þannig að við séum samkeppnishæfir, og líka þeim viðskiptum sem farþegar eiga innan flugstöðvarinnar við íslensk fyrirtæki þar. En það sama gildir um vöruflutninga. Það þarf að skapa enn betri aðstöðu fyrir vöruflutninga, bæði að því er varðar útflutning og innflutning og líka vegna umskipunar á milli landa, svokallaðra transit-flutninga. Tollvörugeymslu þarf að sjálfsögðu að koma upp á flugvallarsvæðinu hið fyrsta. Og í framhaldi af því hlýtur að koma ítarleg könnun og helst framkvæmd á þeim hugmyndum sem uppi hafa verið og m.a. var samþykkt þáltill. um í þinginu, að koma á tollfrjálsu iðnaðarsvæði í nágrenni flugstöðvarinnar. Þá held ég að líka beri að kanna hið fyrsta hvort ekki er unnt að koma upp sómasamlegri afgreiðslu fyrir innanlandsflugið þarna suður frá. Ég held að menn hafi vænst þess að þegar nýja flugstöðin yrði tekin í gagnið gætu a.m.k. farþegar sem færu í þessar fáu ferðir sem eru farnar á þotu milli Akureyrar og Reykjavíkur gengið á milli flugvélar og flugstöðvar innan dyra eins og þeir væru að fara til útlanda. En svo er ekki og er það hönnunargalli út af fyrir sig á þeirri byggingu. Það skapar vissa hættu að hleypa mönnum inn í svokallaðan transit-sal og þess vegna hefur verið farið með fólk annaðhvort í rútu beint út að flugvél eða það látið labba. Nú færist í vöxt að flogið sé beint á milli Akureyrar og Reykjavíkur. Það er þegar búið að úthluta sérleyfi þarna á milli. Ég tel því að kanna ætti hið allra fyrsta hvort ekki er hægt að koma upp aðstöðu annaðhvort í sjálfri flugstöðvarbyggingunni eða byggja sjálfstætt afgreiðsluhús fyrir innanlandsflug við Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ég læt þetta gott heita um þessa hluti. Um Norðurlandasamstarfið ætla ég ekki að hafa mörg orð. Það samstarf er orðið mjög umfangsmikið og þó svo að það kosti bæði mikinn tíma og fjármuni að taka þátt í því, en það er stundað bæði af þingmönnum, ríkisstjórn, embættismönnum og ýmsum opinberum stofnunum, held ég að þetta samstarf skili sér að ýmsu leyti bæði fjárhagslega og í ýmsum öðrum atriðum mjög vel fyrir íslenska ríkið. En mér er enn í huga, eins og ég gat um hér í fyrra í sambærilegri tölu, vegna þess hversu umræða á vettvangi Norðurlandaráðs er að færast meira yfir í alþjóðamál og utanríkismál en verið hefur og jafnvel öryggismál, hvort ekki væri rétt að kanna þá tilhögun að málefni Norðurlandasamstarfsins heyrðu eins og önnur utanríkismál undir utanrrn. Ég er þeirrar skoðunar að kanna beri til hlítar hvort það sé ekki rétt. Ég skil viðhorf þeirra sem hafa andmælt því, eins og kom fram í umræðunum í fyrra, en ég vil meina að svo miklar breytingar hafi orðið á þessu samstarfi að rétt sé að taka það til athugunar aftur. Að svo mæltu þakka ég að lokum, hæstv. forseti, hæstv. utanrrh. fyrir ítarlega skýrslu og læt máli mínu lokið.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Vegna frásagna fjölmiðla, innlendra og erlendra, af afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar til spurninga um viðurkenningu á Litáen, frásagna sem í ýmsu tilliti eru villandi og að sumu leyti gersamlega rangar, er nauðsynlegt að taka fram skýrt og skilmerkilega eftirfarandi: Í fyrsta lagi. Íslenska ríkisstjórnin lítur svo á að viðurkenning á lýðveldinu Litáen sem veitt var fyrir Íslands hönd af dönskum stjórnvöldum árið 1921 standi af þeirri einföldu ástæðu að hún hefur aldrei verið afturkölluð. Hún hefur ekki verið afturkölluð af íslenskum stjórnvöldum eftir að íslenska lýðveldið var stofnað. Þessi afstaða er efnislega hin sama og ríkisstjórna Danmerkur og Noregs. Í annan stað er það alveg ljóst að íslensk stjórnvöld hafa aldrei viðurkennt innlimun Litáens í Sovétríkin sem raunverulega var gerð með hernámi og er ólögleg athöfn og viðurkennd sem ólögleg athöfn af hinu nýja sovéska þingi. Ég vil aðeins vekja athygli á því að formleg viðurkenning byði heim þeirri gagnályktun að Ísland hafi einhvern tíma fallist á eða viðurkennt hina ólögmætu innlimun Litáens í Sovétríkin árið 1940. Í þriðja lagi er rétt að taka fram það sem síðan hefur gerst eða farið fram af Íslands hálfu. Alþingi Íslendinga sendi sérstakar heillaóskir til litáísku þjóðarinnar í tilefni sjálfstæðisyfirlýsingar hennar þann 11. mars sl. en í þeirri orðsendingu stóð m.a. eftirfarandi: ,,Alþingi fagnar því endurheimt sjálfstæðis Litáens og væntir góðrar samvinnu við lýðræðislega kjörna fulltrúa þess.`` Enn fremur hefur utanrrh. Íslands sent orðsendingu til utanrrh. Sovétríkjanna sem hljóðar svo: ,,Fyrir hönd íslenskra stjórnvalda skora ég á sovésk stjórnvöld að hefja þegar viðræður við fulltrúa rétt kjörinna stjórnvalda í Litáen án fyrirframskilyrða.`` Því næst segir: "Þvingunaraðgerðir af hálfu Sovétríkjanna í málefnum Litáens mundu í einu vetfangi spilla þeim björtu vonum sem umbótaáætlun Gorbatsjovs forseta hefur vakið um varanlegan frið og öryggi í samskiptum þjóða í okkar heimshluta.`` Þessari orðsendingu var komið á framfæri við forseta Litáens. Í þriðja lagi er þess að geta að utanrrh. Íslands tók upp málefni Litáens á fundi utanríkisráðherra aðildarríkja Evrópuráðsins og sá málflutningur var efnislega á sömu lund og í þeirri orðsendingu til utanríkisráðherra Sovétríkjanna sem hér hefur verið lýst. Þá er þess að geta að sendinefnd frá Litáen sem skipuð var formanni utanríkisnefndar litáíska þjóðþingsins, pólitískum ráðgjafa forsætisráðherra Litáens og einum meðlimi utanríkisnefndar litáíska þingsins óskaði eftir og fékk viðræður við sendiherra Íslands í Noregi. Fyrir utan að nota tækifærið til þess að koma á framfæri þökkum til íslensku ríkisstjórnarinnar fyrir þann boðskap sem borist hefði frá ríkisstjórn Íslands og frá Alþingi Íslendinga, sem talinn var mikils virði og hefði komið á réttu augnabliki, þá lýstu sendimenn Litáens þeirri skoðun sinni að með orðsendingu Alþingis og orðsendingu utanrrh. væri að þeirra skilningi komið á framfæri viðurkenningu af Íslands hálfu á Litáens sem sjálfstæðu ríki. Aðeins vantaði formlega viðurkenningu á stjórn Litáens og formlegt skref um að taka upp diplómatískt samband. Ég legg áherslu á það að þetta er skilningur litáískra stjórnvalda eins og hann var fram settur í viðræðum við sendiherrann í Osló. Af þessu tilefni er rétt að taka það fram að samkvæmt hefð viðurkenna íslensk stjórnvöld ríki en ekki einstakar ríkisstjórnir. Ég minni á, að því er varðar þá staðreynd að sum ríki hafa viðurkennt bráðabirgðastjórn eða útlagastjórn PLO, þrátt fyrir þá staðreynd að þar er ekki um að ræða ríkisstjórn sem ræður skilgreindu landi eða hefur sjálfsforræði á skilgreindu landi, að íslenska ríkisstjórnin hefur ekki gert það, og með vísun til þeirrar hefðar að við viðurkennum ekki ríkisstjórnir heldur ríki og ríki sem fullnægja skilmálum eða forsendum þjóðaréttar fyrir því. Með öðrum orðum, til þess að framfylgja sjálfstæðisyfirlýsingu Litáens sem fyrir liggur er eftir að gefa henni endanlegt formlegt innihald en til þess þarf að koma á samningum milli fulltrúa rétt kjörinna litáískra stjórnvalda og Sovétstjórnarinnar. Þeir samningar eru vafalaust flóknir og snúast bæði um þjóðréttarleg, lagaleg og hugsanlega efnahagsleg atriði. Það ber þess vegna að líta á sjálfstæðisyfirlýsinguna sem fyrsta skref, en jafnframt árétta nauðsyn samninga, formlegra samninga til þess að ljúka málinu að fullu. Í samræmi við þetta hefur það verið stefna íslenskra stjórnvalda að hvetja Sovétstjórnina til þess að forðast valdbeitingu og hvetja hana til þess að taka upp samninga og í því skyni höfum við svarað með jákvæðum hætti beiðni litáískra stjórnvalda um að bjóða Reykjavík sem fundarstað til slíkra samninga ef báðir aðilar óska þess. Virðulegi forseti. Ég taldi nauðsynlegt áður en lengra er haldið að taka þetta fram og gera þessa afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar alveg skýra að því gefna tilefni að frásagnir um þessa afstöðu hafa verið villandi og í sumum tilvikum alrangar. Ég lýk máli mínu með því að segja að það gleður mig mjög að á forsíðu Morgunblaðsins í dag er í viðtali við fulltrúa litáískra stjórnvalda því yfir lýst að Litáar meti mikils þann stuðning sem borist hefur frá Alþingi og ríkisstjórn og að þeir meti það svo að Ísland sé í fremstu röð þeirra ríkja sem lýst hafa stuðningi við sjálfstæðisviðleitni og sjálfstæðisþrá litáísku þjóðarinnar.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) Hæstv. forseti. Skýrsla utanrrh. er bæði mikil og fróðleg og er hér um að ræða mikið viðfangsefni sem mörgum fleirum en alþingismönnum væri hollt að glugga í. Ég held að hér sé um að ræða mjög góða kennslubók, handbók sem segir frá helstu málefnum sem ber á góma í utanríkismálum Íslendinga fyrr og síðar. Mig langar þó til þess að taka þrjú viðfangsefni til sérstakrar meðferðar sem kannski ekki er svo mikið fjallað um í þessari skýrslu. Það eru í fyrsta lagi umhverfismálin, í öðru lagi Norðurlandasamstarfið og í þriðja lagi, sem að vísu er gerð allgóð grein fyrir í skýrslunni, væntanlegir EB-EFTA samningar. Hvað varðar umhverfismálin má segja að þau séu orðin nokkurs konar utanríkismál númer tvö, einfaldlega vegna þess að umhverfismálin eru í eðli sínu alþjóðleg. Það þarf ekki að hugsa sig lengi um þegar menn átta sig á því að t.d. hafstraumarnir umhverfis landið og lofthjúpurinn yfir Íslandi er á fleygiferð, hann stendur ekki kyrr yfir landinu þannig að hann er ekki einkamál okkar. Annað dæmi má taka, mengun sjávar í Norðursjó berst til Íslandsstranda og til fiskimiðanna í kringum Ísland á fjórum til sex árum. Umhverfismálin eru þar af leiðandi og hljóta í eðli sínu að vera alþjóðleg, enda á sér stað gífurlegt alþjóðlegt samstarf á þessu sviði. Því miður hafa Íslendingar lítt sinnt þessu samstarfi fram til þessa en hið nýja umhverfisráðuneyti hlýtur að vega og meta með hvaða hætti það tekur þátt í þessu samstarfi því að sjálfsögðu verðum við að hafa í huga að við erum lítil þjóð og ráðum ekki við að sinna öllum þeim fjölmörgu verkefnum sem blasa við á þessu sviði. Alþjóðlegt samstarf á sviði umhverfismála má segja að greinist í fimm meginþætti. Það er fyrst og fremst það samstarf sem hefur farið fram meðal Norðurlandanna. Síðan er það samstarf sem við verðum að eiga við Evrópubandalagsríkin. Þá er það samstarf sem EFTA-ríkin eiga með sér. Síðan í stærra samhengi er samstarf innan Sameinuðu þjóðanna, þ.e. umhverfismálastofnun Sameinuðu þjóðanna og svo að lokum má nefna mjög víðtækt samstarf um umhverfismál sem á sér stað innan vébanda OECD-stofnunarinnar. Sem dæmi um alþjóðlega fundi sem hafa verið haldnir á síðustu vikum þar sem fjallað hefur verið um umhverfismál má nefna Norðursjávarráðstefnuna sem var haldin í Haag í byrjun þessa mánaðar. Þar hittust allir ráðherrar þeirra ríkja sem eru aðilar að Norðursjávarbandalaginu svokallaða. Þar fyrir utan komu sem áheyrnarfulltrúar ráðherrar annarra Evrópuríkja, og það var ánægjulegt að þarna mættu til leiks í fyrsta sinn fjórir ráðherrar Austur-Evrópuríkja til þess að taka þátt í þessum fundi. Á Norðursjávarráðstefnunni afhenti ég umhverfisráðherra Bretlands, hr. Christopher Patten, formlegt mótmælabréf vegna þeirra áforma bresku ríkisstjórnarinnar að reisa endurvinnslustöð fyrir kjarnorkuúrgang við Dounreay á Norður-Skotlandi. Ég átti þess kost að ræða þetta mál sérstaklega við breska umhverfisráðherrann, sem að vísu fullvissaði mig um að það væru ekki nein áform um að veita byggingarleyfi fyrir slíkri stöð næstu sex árin. Engu að síður virka þessi áform mjög tortryggileg og hvað svo sem Bretar segja á alþjóðavettvangi um þetta hljótum við að verða að fylgjast mjög náið með framvindu þessa máls og reyna af öllum mætti að koma í veg fyrir að þessi stöð rísi. Þá átti ég þess kost að sitja mjög mikla umhverfismálaráðstefnu sem var haldin í Kanada fyrir skömmu. Þangað fór ég í þeim tilgangi að eiga tvíhliða viðræður við embættismenn kanadíska umhverfisráðuneytisins sem höfðu óskað sérstaklega eftir því að ná sambandi við íslenska umhverfisráðuneytið vegna ýmissa verkefna- og rannsóknasviða sem þeir hafa áhuga á að eiga samstarf við okkur um. M.a. kom þar fram, sem er athyglisvert og kannski áhugavert fyrir náttúruverndarsinna, að Kanadamenn hafa miklar áhyggjur af vissum farfuglategundum sem eru sameiginlegar báðum löndunum. Tóku þeir sem dæmi stuttnefjuna sem er í mikilli útrýmingarhættu í Kanada en hún er þekktur fugl hér á landi. Þeir óskuðu eftir samstarfi um rannsóknir á stuttnefju og sömuleiðis komu þeir inn á möguleika á því að það yrði gerður tvíhliða samningur milli landanna um að vernda votlendi í báðum löndunum til þess að þessi fugl geti þrifist. Annað sem við ræddum var hugmynd um alþjóðlega rannsóknamiðstöð í Reykjavík sem beitti sér fyrir rannsóknum á umhverfi Norður-Atlantshafsins. Það mál hefur nokkuð verið í deiglunni sem eitt af þeim verkefnum sem hið nýja umhverfisráðuneyti hefur verið að vinna að. Sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi kom með þessa hugmynd til íslenskra stjórnvalda og tókum við henni strax vel. Hefur markvisst verið unnið að því að kanna hvort þetta sé raunhæft og með hvaða hætti slík stöð gæti risið í Reykjavík. Umhverfisráðherra skipaði fyrir síðustu áramót nefnd til þess að fjalla sérstaklega um þetta mál og skilaði nefndin áfangaskýrslu nýverið sem var tekin til umræðu á fundi sem var haldinn í gær. Þann fund sátu fjölmargir vísindamenn ásamt fulltrúum bandaríska sendiráðsins í Reykjavík, svo og fulltrúar umhverfisráðuneytisins. Þar var samþykkt að rétt væri að halda þessu máli áfram og leita til fleiri landa um þátttöku í þessu verkefni. Embættismenn umhverfisráðuneytisins í Kanada lýstu áhuga sínum á þessu verkefni og fyrstu viðbrögð þeirra voru mjög jákvæð. Hugmyndin er því að leita nú eftir viðhorfum og viðbrögðum Breta og svo því næst Norðmanna og Dana í þessu sambandi. Á ráðstefnunni í Vancouver átti ég viðtal við dr. Mostafa K. Tolba sem er framkvæmdastjóri umhverfismálastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Hann lýsti yfir mikilli ánægju sinni yfir því að stofnað skuli hafa verið umhverfisráðuneyti á Íslandi og bauð okkur velkomna til samstarfs í umhverfismálastofnuninni. Mér þótti afar athyglisvert að dr. Tolba lýsti því viðhorfi sínu til Norðurlandanna að framlag Norðurlanda á sviði umhverfismála væri talið afar mikilvægt innan vébanda umhverfismálastofnunarinnar. Það hefði þó veikt rödd Norðurlandanna að Ísland var ekki með í þeim hóp. Dr. Tolba taldi því að með þátttöku Íslands í þessu samstarfi mundi rödd Norðurlandanna styrkjast og hlutverk þeirra í umhverfismálasamstarfi Sameinuðu þjóðanna þar með einnig. Í ágústmánuði n.k. verður fundur stjórnarnefndar umhverfismálastofnunarinnar haldinn í Nairobi og þar verða væntanlega í fyrsta sinn teknar til umræðu hugmyndir um umhverfismálasáttmála á vegum Sameinuðu þjóðanna. Rétt er að rifja það upp að hæstv. utanrrh. kom einmitt inn á þá hugmynd í ræðu sem hann flutti á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í haust. Svo ég snúi mér aftur að þeim viðræðum sem ég átti við embættismenn kanadíska umhverfisráðuneytisins varð samkomulag okkar á milli um að við mundum eiga samstarf um mat á umhverfisáhrifum vegna álvera. Kanadamenn eru í svipaðri stöðu og við, þ.e. þeir hafa nýlega þurft að taka afstöðu til byggingar nýs álvers og hafa þar af leiðandi nýlega haft með höndum það verkefni að meta umhverfisáhrif frá slíku iðjuveri. Þeir höfðu mikinn áhuga á því að veita okkur upplýsingar um með hvaða hætti þeir höfðu staðið að slíku mati og sömuleiðis eiga við okkur samstarf á þessu sviði þannig að við létum þeim í té upplýsingar um það hvernig við mundum vinna slíkt mat á umhverfisáhrifum hugsanlegs og væntanlegs álvers. Fyrirhugaður er fundur umhverfisráðherra EFTA-landanna í Genf í næstu viku þar sem umhverfisráðherrarnir ætla að hittast og ræða um umhverfismál og stilla saman strengi sína áður en samningaviðræðurnar milli EFTA-landanna og Evrópubandalagslandanna hefjast væntanlega í maímánuði n.k. Síðan langar mig aðeins til að minna á umhverfismálaráðstefnuna sem verður haldin í Bergen 8.--16. maí nk. en það er gert ráð fyrir að þetta verði mesta umhverfismálaráðstefna sem hefur verið haldin í heiminum frá því að Stokkhólmsráðstefnan var haldin. Hv. 2. þm. Austurl. er kannski fróðastur um þá ráðstefnu. Ef ég man rétt sat hann ráðstefnuna sem var haldin 1972. Varðandi umhverfismálasamstarf Norðurlandanna þá hittast umhverfisráðherrar Norðurlandanna reglulega til þess að ráða sínum ráðum. Þeir hittust síðast á fundi í tengslum við Norðurlandaráðsþingið í Reykjavík, í lok febrúar og byrjun mars. Þar var m.a. tekin ákvörðun og undirritaður samningur um samnorrænt fjárfestingarfélag á sviði mengunarvarna en fyrirhugað er að það taki til starfa í næsta mánuði. Þessu fyrirtæki er ætlað að stuðla að umhverfisbótum í Austur-Evrópu. Það er hugmynd Norðurlandanna að með þessu geti Norðurlöndin boðið fram aðstoð til Austur-Evrópuríkjanna með þeim hætti að norræn fyrirtæki geti gengið til samstarfs við fyrirtæki og ríkisverksmiðjur í Austur-Evrópulöndunum og aðstoðað við að koma upp mengunarvörnum. Fjárfestingarfélaginu er svo ætlað að styrkja slík verkefni annaðhvort með því að gerast aðili að verkefninu sem hluthafi eða með beinum styrkjum og/eða lánum. Þá langar mig að fjalla örlítið frekar um Norðurlandasamstarfið. Norðurlandasamstarfið stendur e.t.v. á krossgötum um þessar mundir. Í sambandi við 38. þing Norðurlandaráðs, sem var haldið í Reykjavík um síðustu mánaðamót eins og ég gat um áður, voru uppi miklar umræður og kom fram töluverð gagnrýni á starf Norðurlandaráðs. Höfðu ýmsir uppi hugmyndir um að þetta samstarf skilaði litlum árangri og væri fyrst og fremst mikið pappírsflóð og mikið kjaftaþing. Þessi gagnrýni heyrist nálega í hvert sinn sem Norðurlandaráðsþing fer fram. Það er eins og menn gleymi því að Norðurlandaráðsþingið er kannski ekki sá vettvangur þar sem verkefnin eru raunverulega unnin, heldur er Norðurlandaráðsþing einfaldlega þing þar sem þingmenn þjóðþinga allra Norðurlandanna koma saman til að ráða ráðum sínum, hittast og bera saman bækur sínar. Auðvitað hlýtur að fylgja því hefðbundið málæði og mikill pappír. En menn virðast gleyma því sem gerist þar á milli. Á milli Norðurlandaráðsþinganna er unnið hörðum höndum að alls konar verkefnum á sviði Norðurlandasamstarfsins sem minna fer fyrir. Það er minna fjallað um það opinberlega og þar eru störfin yfirleitt unnin í kyrrþey án þess að mikið brambolt sé í kringum þau. Auðvitað er margt af því sem er unnið að á vegum Norðurlandasamstarfsins ekki allt of markvisst eða skilar svo miklum árangri. Ansi er ég þó hræddur um að okkur brygði við ef við vöknuðum upp við það einn góðan veðurdag, kannski í næstu viku, að það væri búið að kippa til baka öllu því sem Norðurlandasamstarfið hefur þó skilað okkur. Margir mundu vakna upp við vondan draum að þurfa allt í einu að sýna vegabréf þegar farið er til hinna Norðurlandanna, að það væri ekki lengur hægt að skreppa til Danmerkur og leita að vinnu. Svo maður tali nú ekki um að íslensk fjölskylda sem flyst til Danmerkur nýtur strax allra félagslegra réttinda eins og um Dani væri að ræða. Ef allt þetta væri tekið frá okkur í einu vetfangi er ég ansi hræddur um að okkur brygði mjög í brún. Þannig að ef þessi mál eru skoðuð af einhverri sanngirni er ekki nokkur vafi á því að Norðurlandasamstarfið hefur skilað okkur gífurlegum hagsmunum gegnum árin og að sjálfsögðu hlýtur Norðurlandasamstarfið áfram að vera einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu. Þá má kannski ekki gleyma því að í þeirri stóru veröld efnahagsbandalaga sem virðist fram undan er mikið talað um frjálsræðin fjögur, þ.e. frjálsa fjármagnsflutninga milli landa, frjálsan flutning á þjónustu milli landa, frjálsan flutning á vörum og svo frjálsan flutning á fólki. Hugmyndir manna ganga út á það að almenningur í þeim löndum sem tengjast þessu efnahagssamstarfi, t.d. almenningur á Íslandi, geti valið hvort hann kýs að kaupa bifreiðatryggingar sínar hjá vátryggingafyrirtæki í Portúgal eða Ítalíu ef honum þykir vátryggingakostnaðurinn hjá íslensku vátryggingafélögunum vera of hár. Sömuleiðis leiðir þetta væntanlega til þess að lokum að við getum haft sparireikningana okkar í hvaða banka sem er innan efnahagssvæðisins ef okkur þykir þjónusta íslensku bankanna lakleg. Þannig að þetta er kannski það sem við eigum eftir að horfa upp á þegar fram líða stundir. En þá kemur spurningin: Hafa þessar þjónustustofnanir í hinum stóra heimi nokkurn minnsta áhuga á því að sinna þessu litla þjóðfélagi hér uppi á norðurhjara veraldar? Ansi er ég hræddur um að það verði lítill áhugi t.d. hjá þýskum, enskum og frönskum bönkum að opna útibú á Íslandi. Ég sé fyrir mér að einu löndin sem hugsanlega mundu hafa áhuga á því að bjóða fram þjónustu sína hér á Íslandi eru hin Norðurlöndin og þá kannski fyrst og fremst Danmörk. Þess vegna er Norðurlandasamstarfið að sjálfsögðu mikilvægasta alþjóðlega samstarfið sem við eigum. Þetta eru frændþjóðir okkar og það eru þær sem eru líklegastar til þess að vilja eiga slík viðskipti við okkur sem menn sjá fyrir sér með þeim efnahagssamruna og því efnahagssamstarfi sem verður meðal Evrópuþjóðanna á næstunni. Í framhaldi af þessu er rétt að fjalla eilítið um væntanlegar samningaviðræður milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsríkjanna. Ég tel að það hafi verið unnið mikið þrekvirki á vegum hæstv. utanrrh. að leiða könnunarviðræðurnar þann hluta ársins í fyrra sem Ísland fór með formennsku fyrir EFTA-ríkjunum. En undir stjórn hæstv. utanrrh. komust þessi mál miklu lengra áfram en nokkurn hafði grunað þegar lagt var af stað í þessa för. Það er ekki nokkur vafi á því að þessar væntanlegu samningaviðræður og hvernig okkur mun farnast í þessu samstarfi er eitt mikilvægasta mál í allri sögu íslenskra utanríkismála til þessa. Við verðum því að hafa vakandi auga á því hver framvinda þessa máls verður. Fyrir hönd Borgfl. lýsi ég því yfir að við teljum sjálfsagt og eðlilegt að taka þátt í þessum viðræðum og ganga ótrauðir til leiks og kanna það til þrautar hvernig hagsmunum Íslendinga verður best borgið í þessu samstarfi og fara í þessar viðræður með opnum hug ásamt hinum EFTA-ríkjunum. Hjá stjórnarandstöðunni hefur heyrst sú skoðun að það eigi að blása á þessar viðræður og krefjast þess og heimta formlegar tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið, þannig sé hagsmunum Íslendinga best borgið. Ég held að þetta sé mikil tálsýn og alveg ótrúleg skammsýni af stærsta stjórnmálaflokki þjóðarinnar að telja landslýð trú um það að á þessari stundu mundi það gagna okkur Íslendingum best að heimta tvíhliða viðræður við Evrópubandalagsríkin. Í besta falli fengjum við að tala við einhverja lágtsetta embættismenn í Brussel, sem ég hef áður bent á að tali eins og slitin grammófónsplata því þeir kunna ekki aðra setningu en þá að fyrir viðskiptalega hagsmuni verði Evrópubandalagsríkin að fá veiðheimildir í íslenskri lögsögu. Annað kunna þeir ekki. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að við eigum miklu betri möguleika á því að ná auknum viðskiptalegum hagsmunum fyrir hönd Íslendinga án þess að þurfa að gefa neitt eftir í sambandi við veiðiheimildir í gegnum þær sameiginlegu viðræður sem nú fara í hönd á milli EFTA- og Evrópubandalagsríkjanna. Síðan er kannski spurningin hvort þessi hugmynd um sameiginlegt efnahagssvæði 18 ríkja Evrópu, þ.e. Evrópubandalagsríkjanna 12 og EFTA-ríkjanna 6, er ekki þegar orðin úrelt. Því með þeim breytingum sem hafa orðið í Austur-Evrópu hljóta menn að staldra við og sjá þessa hluti í miklu, miklu stærra samhengi. Ég er farinn að trúa því að við eigum eftir að lifa það og e.t.v. fyrr en nokkurn grunar að það muni skapast efnahagslegt samstarf, efnahagslegt bandalag allra Evrópuríkjanna frá Írlandi og Íslandi í vestri að Kyrrahafsströnd í austri, þ.e. yfir allt Rússland og Síberíu með. Hins vegar er ég ekki í nokkrum vafa um það að innan þessa stóra efnahagssvæðis Evrópu, sem mætti kalla svo, hljóta að myndast alls konar bandalög og þá fyrst og fremst á sviði menningar og ýmissa annarra hagsmunamála sem tengja kannski önnur lönd innan Evrópu betur saman en ella. Sem dæmi má nefna Norðurlandasamstarfið. Í þessu samhengi má taka sem annað dæmi að Ítalía, Austurríki, Ungverjaland og Júgóslavía áforma að hefja sams konar samstarf sín á milli og gerist á vettvangi Norðurlandaráðs. Þau hafa þar af leiðandi leitað til norrænu ráðherranefndarinnar og óskað eftir því að fá að senda sendinefnd til Kaupmannahafnar til að eiga viðræður við fulltrúa og starfsmenn skrifstofu ráðherranefndarinnar til þess að læra af þeim og fræðast um Norðurlandasamstarfið. Það er hægt að hugsa sér mörg fleiri bandalög þessa eðlis og reyndar má minna á að Benelúxlöndin halda enn þá uppi mjög víðtæku samstarfi á sviði menningar og skólamála og á ýmsum öðrum sviðum, án tillits til þess að löndin þrjú eru aðilar að Evrópubandalaginu. Það verður því gaman að fylgjast með hver þróunin verður í Evrópu á næstu árum. Mér segir svo hugur um að þróunin geti orðið þannig að við sjáum fyrir okkur öflugt bandalag allra Evrópuþjóðanna eins og þær leggja sig, en innan þeirra muni síðan þróast samstarf á sviði menningar, skólamála og vísindamála meðal þjóðahópa sem eiga kannski sameiginlegan menningararf, skyld tungumál og ýmsa frændsemi sem gerir það að verkum að þær hljóta að starfa nánar saman en öll löndin sameiginlega í heild sinni. 



Virðulegi forseti. Utanríkismálaumræða sú, sem staðið hefur síðan á hádegi í gær, er um margt ólík annarri utanríkismálaumræðu sem átt hefur sér stað á undanförnum árum. Þar ráða mestu þau miklu tíðindi sem orðið hafa í Evrópu, gerbreyting á þjóðskipulagi hálfrar álfu á örfáum mánuðum. Friðarmálin eru mönnum vissulega ofarlega í huga á þessum umbrotatímum og þíðan á alþjóðavettvangi er meiri en menn hafa þorað að vona. Kannski væri réttara að tala um leysingar. Það er því dapurlegt að heyra af munni hæstv. utanrrh., sem því miður er ekki hér til að heyra orð mín, tal um aukið mikilvægi herstöðvar Atlantshafsbandalagsins samfara breyttri heimsmynd. Í öðru orðinu talar hann um mikilvæga eftirlitsstöð með friðnum. Í hinu orðinu bendir hann á að hafið í kringum Ísland sé mikilvæg herflutningaleið fyrir Atlantshafsbandalagið. Er þetta okkar hlutur í friðnum og þíðunni að mati hæstv. utanrrh.? Sú yfirlýsing sem fram kemur í skýrslu hæstv. ráðherra bendir óneitanlega til þess. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hnattstaða Íslands gerir það að verkum að við niðurskurð og samdrátt í herafla Atlantshafsbandalagsins á meginlandi Evrópu kann mikilvægi liðsaukaflutninga frá Bandaríkjunum og Kanada á hættu- og ófriðartímum að aukast vegna hins landfræðilega mismunar á bandalögunum tveimur.`` Það er áhyggjuefni að á sama tíma skuli hæstv. ríkisstjórn ekki vera reiðubúin til að taka af skarið og leggja þá áherslu á kjarnorkuvopnalaus svæði á norðurslóðum sem nauðsynleg er. Það er slegið í og úr í skýrslu hæstv. utanrrh. Þar segir: ,,Með því að samskipti austurs og vestur hafa afgerandi áhrif á forsendur kjarnorkuvopnalauss svæðis er augljóslega varhugavert að reyna að draga saman niðurstöður af starfi hópsins fyrr en séð er fyrir endann á þeim miklu breytingum sem nú eru í gerjun. Á þessari stundu skal hins vegar ósagt látið hvort hinar öru breytingar í alþjóðastjórnmálum sem heimurinn verður vitni að þessa dagana muni hafa áhrif til þess að flýta eða tefja störf vinnuhópsins um kjarnorkuvopnalaust svæði.`` Ég vil minna á að sú þróun sem varð í Austur-Evrópu á sl. ári átti rætur í eindreginni afstöðu sem þorri fólks tók. Það vildi breytingar. Leikur nokkur vafi á því að þorri fólks hér á landi vill kjarnorkuvopnalaus svæði í höfunum umhverfis landið, á fiskimiðunum í kringum okkur, lífsbjörginni sjálfri? Væri ekki meiri sæmd í því að taka afdráttarlausa afstöðu í stað þess að velkjast í vafa? Fleiri atriði í ræðu hæstv. utanrrh. væri vert að drepa á. Einkum væri freistandi að fara nokkrum orðum um þá smánarlegu frammistöðu Íslands á alþjóðavettvangi að vera enn þá víðs fjarri einsprósentsmarkinu sem sett hefur verið í þróunaraðstoð. Frammistaðan er sífellt verri og nú er svo komið að aðeins 0,05% af þjóðarframleiðslu okkar fer til þróunaraðstoðar. Ég deili þeim áhyggjum með fleiri þingmönnum hér. Ég hef ætlað mér hér í dag að leggja megináherslu á annað en þessi mjög svo mikilvægu mál sem ég hef drepið á nú. Það vill allt of oft gleymast að auk friðarmála og viðskipta snúast samskipti þjóða í æ ríkari mæli um vinnu fólks, skilgreinda sem vinnuafl af hálfu þeirra sem líta á hana sem auðlind til eigin brúks, en með áherslu á félagsleg réttindi og vinnuaðbúnað af ýmsum toga ef maður sér hana frá sjónarhorni þess sem leysir af hendi vinnuna. Og þar eiga konur raunar drjúgan skerf í vinnuafli heimsins. Þetta er ekki síst raunin nú þegar flutningar á vörum og þjónustu eru orðnir mjög greiðir og það sem er að gerast í einu landi hefur áhrif á önnur lönd til hins betra eða hins verra, meir en nokkru sinni fyrr. Mál þessi hafa komist í brennidepil, og þó ekki sem skyldi, í umræðunni um evrópskt efnahagssvæði. Launamál og félagsleg réttindi eru þau mál sem minnst er vitað um hvernig þróast í því frjálsa flæði fjármagns sem virðist öðru fjórfrelsi fremur eiga greiða leið um Evrópu framtíðarinnar, a.m.k. í þeirri mynd sem dregin hefur verið upp fram til þessa. Skilgreiningin, vinnuafl í þágu fjármagnseigenda, er því miður allt of oft það sjónarhorn sem notað er í þessari umræðu og það gefur skekkta og skerta mynd af raunveruleikanum. Ekki síður en linsa á myndavél sem sýnir þröngt sjónarhorn. Útgangspunkturinn á vitanlega að vera fólkið í löndum Evrópu og raunar alls heimsins, velferð þess og lífskjör. Ein er sú skýrsla sem hefur nokkra sérstöðu meðal þeirra sem fluttar hafa verið í þessari umræðu að því leyti að þar er þetta sjónarhorn með í myndinni, en það er skýrsla hæstv. félmrh. um 76. Alþjóðavinnumálaþingið í Genf 1989. Í umræðum á sl. ári er hæstv. félmrh. flutti skýrslu sína frá 75. Alþjóðavinnumálaþinginu kom fram að skýrslur þessar hljóta sjaldnast nokkra umræðu á Alþingi. Vera má að tímasetning skýrslunnar í þinglok síðasta þings hafi einhverju ráðið um að svo varð ekki þá frekar en endranær. Því ekki efa ég að hv. þm. hafi áhuga á málefnum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, stofnunar sem ekki síst gegnir því mikilvæga hlutverki að styðja við bakið á þeim þjóðum sem skammt eru á veg komnar í að gæta hagsmuna vinnandi þegna sinna. Ég heyri að það eru ekki allir hér sem deila þeirri trú minni og það verður að sjálfsögðu hver að gera grein fyrir sinni skoðun. Að vísu gengur misvel að fá þjóðir til að staðfesta samþykktir á sviði vinnumála eða einstakar greinar en það rýrir ekki gildi samþykktanna, heldur kortleggur stöðu mála. Meðal verkefna Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og þinga hennar er einmitt að fylgjast með framkvæmd alþjóðasáttmála ýmissa aðila um vinnumálefni, svo sem Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins. Í fylgiskjali IV með skýrslu hæstv. félmrh. nú eru birtar athugasemdir nefndar óháðra sérfræðinga við framkvæmd Íslands á Félagsmálasáttmála Evrópu. En Ísland fullgilti sáttmálann í heild, að því er mér hefur sýnst í einhverjum plöggum, árið 1981. Það vakti reyndar sérstaka athygli mína að Ísland hefur ekki gengist undir skuldbindingar skv. nokkrum greinum þessa sáttmála, m.a. varðandi 7. gr., er fjallar um rétt barna og ungmenna til verndar og 8. gr. er fjallar um rétt vinnandi kvenna til verndar. Þætti mér gott ef einhver gæti gert mér grein fyrir því hverju þetta sætir. En greinarnar hljóða svo: ,,7. gr. Börn og ungmenni eiga rétt á sérstakri vernd gegn líkamlegri og siðferðilegri hættu sem að þeim steðjar. 8. gr. Í sambandi við barnsburð og önnur tilvik, eftir því sem við á, eiga konur rétt á sérstakri vernd í starfi.`` Ég fæ í rauninni ekki séð hvað er því til fyrirstöðu að þessar greinar sitji við sama borð og aðrar greinar sem nefndar eru í þessari skýrslu. Margt áhugavert kemur fram í þessum athugasemdum, bæði varðandi þau ákvæði sem Ísland telst framfylgja svo og þar sem athugasemdir eru gerðar. Þótt Ísland standi e.t.v. vel að vígi miðað við ýmis önnur lönd í heiminum langar mig að drepa á nokkur atriði í þessu sambandi. Í 4. gr. sáttmálans er fjallað um rétt verkafólks til kaups er veiti því og fjölskyldum þess sómasamleg lífskjör. Þessu ákvæði telst Ísland framfylgja. Mig langar að setja stórt spurningarmerki við mat það sem lagt er á hvað er sómasamlegt. En raunar kemur fram í umsögn nefndarinnar að hana skorti ítarlegri upplýsingar frá Íslandi, m.a. um meðallaunatekjur og lægstu laun. Kannski það skýri niðurstöðurnar. Fram kemur í skýrslunni varðandi 2. gr. sáttmálans að upplýsingar vantar einnig um hvernig unnið sé að því að stytta vikulegan vinnutíma. Ég verð að játa að mig fýsir einnig að fá slíkar upplýsingar. Og ég geri ráð fyrir að sama máli gegni um flesta aðra þingmenn. Varðandi viðurkenningu á rétti karla og kvenna til sama kaups fyrir jafnverðmæt störf undrast ég mjög að upplýsingar hafa verið gefnar um að einungis 10% launamunur sé á milli karla og kvenna ef litið er fram hjá aukavinnu, því þá rýkur munurinn reyndar upp í 40%. Vísað er til niðurstöðu kannana Þjóðhagsstofnunar sem birtar voru í skýrslu fyrir örfáum árum, en ég hlýt að spyrja: Hvað með aðrar kannanir sem leitt hafa í ljós aðrar og mun svartari staðreyndir um launamun kvenna og karla á Íslandi? Hér er eitthvað bogið við upplýsingar um vinnumálefni á Íslandi eða er e.t.v. eitthvað bogið við skilgreiningar á því hvað séu jafnverðmæt störf? Ég tek undir það með hæstv. félmrh. að brýnt er að marka samræmda stefnu um málefni er snerta aðbúnað fjölskyldunnar. Eins og fram kemur í athugasemdum sérfræðinganefndarinnar við 16. gr. sáttmálans vantar sárlega upplýsingar um ýmislegt er þessi mál varðar og verður ekki við það unað öllu lengur að svo sé. Þótt ekki hafi það farið ýkja hátt í almennri umræðu veit ég að innan verkalýðshreyfingarinnar hafa menn haft verulegar áhyggjur af athugasemdum sérfræðinganefndarinnar um rétt manna til þess að vera ekki í stéttarfélögum. Í athugasemdum nefndarinnar kemur m.a. fram eftirfarandi: ,,Nefndin veitti sérstaka athygli athugasemdum í íslensku skýrslunni og viðbótarupplýsingum sem skýrðu ástandið hvað varðar rétt launamanna til að stofna eða ganga í stéttarfélög. Hún veitti því fyrst og fremst athygli að samkvæmt túlkun Hæstaréttar í desember 1988 á 73. gr. stjórnarskrár Íslands er mönnum ekki tryggður réttur til að vera ekki félagar í stéttarfélagi. Auk þess taldi rétturinn að alþjóðlegir samningar, svo sem Evrópuráðssamningurinn um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um almenn og pólitísk réttindi o.s.frv., ógiltu ekki sjálfkrafa ,,staðfest`` ákvæði stjórnarskrárinnar.`` Og litlu aftar: ,,Nefndin veitti því enn fremur athygli að samkvæmt lögum nr. 64/1981 eiga aðeins félagar í stéttarfélögum rétt á atvinnuleysisbótum. Með tilliti til þess að það að svipta launamann rétti til fjárhagslegrar verndar ef hann er atvinnulaus er óverjandi ráðstöfun, sem hefur þann tilgang að neyða hann til að ganga í eða vera áfram í stéttarfélagi, hlaut nefndin að komast að þeirri niðurstöðu að ofangreind lög brytu í bága við anda og bókstaf 5. gr. sáttmálans.`` Þetta er aðeins fátt eitt af því sem drepið er á í þessu sambandi og að lokum vil ég grípa niður hér aðeins neðar. ,,Nefndin hafði veitt því athygli í fyrri skýrslu frá Íslandi að: -- Aðeins stéttarfélög höfðu rétt til að fara í verkfall. Launamenn, sem áttu ekki aðild að almennum samningi stéttarfélags um kaup og kjör, gátu fellt niður vinnu samkvæmt eigin ráðningarsamningi, en slík vinnustöðvun taldist ekki verkfall samkvæmt ákvæðum laga nr. 80/1938.`` Í framhaldi af þessu er síðan vikið að verkfallsrétti opinberra starfsmanna og skorti á nákvæmum útlistunum á því hverjir hafa rétt og hverjir ekki. Hið mætasta mál, þ.e. sá hluti þessara athugasemda en ég mun ekki tíunda það nánar að svo stöddu. Umræða af þessu tagi er að mörgu leyti ný á Íslandi og von að þessi óvenjulega sýn í samfélagi sem hefur þrátt fyrir allt ríka hefð fyrir stéttarfélögum komi slíkar athugasemdir mönnum ókunnuglega fyrir sjónir og ýmsum þyki áherslurnar orka tvímælis. Það má glögglega finna í ávarpi Ásmundar Stefánssonar á þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem birt er sem hluti fskj. II með skýrslu hæstv. félmrn. Ég vil leyfa mér að vitna til orða hans þar sem hann segir: ,,Meðal iðnvæddra þjóða er tekjum einnig misskipt og í hagsveiflum síðari ára hefur gætt alvarlegrar tilhneigingar til niðurskurðar á félagslegri þjónustu. Sterk markaðshyggja og pólitísk andstaða gegn viðleitni til jöfnunar og gegn allri starfsemi hins opinbera hefur aukið þessa tilhneigingu. Jafnframt hefur í ýmsum löndum verið rekinn harður áróður gegn verkalýðsfélögum. Þau hafa verið ásökuð fyrir að trufla markaðskerfið, halda uppi of háum launum og gera óraunhæfar kröfur um félagslegt öryggi.`` --- Mig langar að skjóta hér inn, hver vill meta hvað eru óraunhæfar kröfur um félagslegt öryggi? En ég held áfram tilvitnun minni: ,,Með yfirgangi og ásókn bæði af hálfu atvinnurekenda og stjórnvalda hefur dregið hættulega úr styrk verkalýðssamtakanna í fjölmörgum iðnvæddum ríkjum.`` Hér læt ég þessari tilvitnun lokið en Ásmundur Stefánsson er þarna vissulega að vísa til þess sem ég gat um áðan. Þótt ég hafi stytt tilvísunina mjög bendi ég á að þetta má allt saman lesa í þeirri skýrslu sem hér er til umfjöllunar. Ég er hins vegar ekki í vafa um það, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að umræða af þessu tagi mun leita sífellt meira á okkur í framtíðinni, einkum vegna tilkomu evrópsks efnahagssvæðis, og við neyðumst til að takast á við þennan veruleika. Það kom fram í máli hv. 1. þm. Suðurl. hér í gær að hann taldi þróun mála í Austur-Evrópu vera sigur markaðsbúskaparins, eins og hann sagði orðrétt. Ég vísa á orð Ásmundar Stefánssonar um að sterk markaðshyggja og pólitísk andstaða gegn viðleitni til jöfnunar og gegn allri starfsemi hins opinbera hefur aukið á tilhneigingu til niðurskurðar á félagslegri þjónustu og harður áróður er jafnframt uppi gegn verkalýðsfélögunum. Þetta er sú tilvitnun sem ég var áðan með og þar sem ég stytti þá tilvitnun mikið endurtek ég þetta nú til að enginn velkist í vafa um við hvað ég á. Ég verð að játa að mér finnst það háskalegt ef í nafni frelsis yrði gerð atlaga gegn samtökum vinnandi fólks undir því yfirskini að tryggja frelsi þess fólks en þetta væri í raun atlaga gegn samtakamætti fólks. Með því er ég ekki að mæla með því að skylda eigi fólk til að vera í verkalýðsfélögum, en ég hlýt að benda á hve háskalegt það gæti orðið ef atvinnurekendur fara að beita þeim rökum að þeir vilji ekki ráða aðra til vinnu en fólk sem nýtur þess eina frelsis að vera utan stéttarfélaga. Það má margt misjafnt segja um stéttarfélög hér á landi á meðan þau tryggja mönnum ekki lágmarkslaun sem nægja til framfærslu. Og við vitum hverjir raðast í lægstu taxtana. Það eru konur. Þetta merkir einfaldlega að við verðum að bæta félögin en ekki það að hver og einn eigi að fara út í einkabaráttu fyrir eigin kaupi og kjörum og þar væri ég nú hrædd um að konur færu enn frekar halloka en nú er. Ekki hafa þær samtryggingu karlanna á bak við sig. Ég get ekki látið hjá líða að geta um þann hluta skýrslunnar er fjallar um kæru Alþýðusambands Íslands á hendur íslensku ríkisstjórninni til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar þótt þar sé um næstum tveggja ára gamalt mál að ræða og forsendur kærunnar sem betur fer ekki lengur fyrir hendi, verkfallsbann og bann við launahækkunum. Við erum þó enn að súpa seyðið af áhrifum þessara aðgerða ríkisstjórnarinnar, ekki síst fólkið sem eftir sat í neðstu launaflokkunum, úrræðalaust. Það eru konurnar. Þótt nefndir þær er fjölluðu um kæruna hafi komist að þeirri niðurstöðu að brýna þjóðarnauðsyn hafi borið til að grípa til þessara aðgerða fékk ríkisstjórn Íslands þungar ákúrur vegna málsins og þeim megum við ekki gleyma. Þar kom m.a. fram að þetta var í níunda sinn á tíu árum að slíkt mál eða sambærilegt hafði komið upp, af einhverju tagi, og ástæða til athugasemda. En áður en ég vík að þeim finnst mér nauðsynlegt að líta aðeins á mat Ásmundar Stefánssonar á því hvort þessi brýna þjóðarnauðsyn var nú fyrir hendi og skýringar hans á því hvernig sú stórfurðulega túlkun varð til. Með leyfi forseta mun ég hér hafa síðustu tilvitnun ræðu minnar: ,,Fyrir sléttu ári neyddist Alþýðusamband Íslands til að leita til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar vegna bráðabirgðalaga sem ríkisstjórn Íslands setti 20. maí 1988, fáeinum dögum eftir að Alþingi lauk störfum. Þau lög voru augljóst brot á samþykkt 87 og 98, en Ísland hefur staðfest báðar þær samþykktir. Með lögunum var samningsréttur algjörlega afnuminn í ellefu mánuði, fram til 10. apríl 1989 (síðar breytt til 15. febr.) og þann tíma voru, eins og segir í lögunum, ,,verkbönn, verkföll, þ.m.t. samúðarvinnustöðvanir og aðrar aðgerðir sem ætlað er að knýja fram aðra skipan mála en lög þessi mæla fyrir óheimilar``. Einnig var í lögunum skýrt ákvæði sem bannaði atvinnurekendum að hækka ,,laun, þóknanir og hlunnindagreiðslur hvers konar umfram það sem samið hefur verið um í kjarasamningum og kveðið er á um í lögum þessum.`` Og áfram segir: ,,Í niðurstöðum stjórnarnefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar frá því í febrúar sl. er tekið fram að ,,Lögin frá 20. maí 1988 takmörkuðu augljóslega rétt samtaka atvinnurekenda og launafólks til frjálsra kjarasamninga á meðan lögin voru í gildi.``" Og síðan getur Ásmundur um að níu sinnum á tíu árum hafi löggjafinn gripið inn í gerða samninga eins og áður gat. Það bendir vissulega til þess að löggjafinn hafi of ríka tilhneigingu til afskipta af kjarasamningum á Íslandi. Síðan heldur Ásmundur áfram: ,,Stjórnarnefndin tók undir það sjónarmið okkar sem mestu skiptir að ,,endurtekin beiting laga til að hafa stjórn á efni samninga í framtíðinni grefur undan trú launafólks á gildi aðildar að verkalýðsfélögum. Félagar þeirra eða mögulegir félagar þeirra geti talið að það sé lítið gagn í því að styðja eða ganga í samtök sem hafa þann megintilgang að gera kjarasamninga við atvinnurekendur ef löggjafinn nemur þá úr gildi hvað eftir annað.`` Þó nefndin tæki þannig undir meginefni ásakana okkar og lýsi í tilmælum sínum áhyggjum sínum vegna lagaafskipta íslenskra stjórnvalda af kjarasamningum taldi hún að þjóðarnauðsyn hafi borið til lagasetningarinnar á síðasta ári. Sú niðurstaða er greinilega mörkuð af því annars vegar að Ísland hefur fram að þessu haft hreinan skjöld og hins vegar að trúnaður hefur verið lagður á rangfærslur íslensku ríkisstjórnarinnar um svokallað samráð við samtök launafólks. Ekki er ólíklegt að frekar hafi verið lagður trúnaður á rangfærslur ríkisstjórnarinnar fyrir þá sök að sá stjórnmálaflokkur sem harðast hafði gagnrýnt lagasetninguna þegar hún gekk yfir var orðinn þátttakandi í ríkisstjórn þegar ríkisstjórnin gaf svar sitt. Ég vil hins vegar ítreka að þótt þetta gefi til kynna að um viðurkennda staðreynd sé að ræða er sú sannarlega ekki raunin og ég treysti því að sérfræðinganefndin sannreyni að ríkisstjórnin fór með rangt mál.`` Svo mörg voru þau orð. Ég tek að vísu ekki undir þau orð Ásmundar Stefánssonar að Alþb. hafi gengið harðast gegn þessari íhlutun. Það gerði Kvennalistinn, að mínu mati, en að öðru leyti vil ég vekja athygli á þessum orðum hans og hans mati á því hvað hér væri á ferðinni. Ég læt nú máli mínu lokið, hæstv. forseti, þótt tilefni sé til þess að drepa á margt fleira í nefndri skýrslu með það í huga hvernig samstarfi okkar við Alþjóðavinnumálastofnunina verður best fyrir komið. Ég tel að þrátt fyrir ýmsa agnúa sé slíkt alþjóðlegt samstarf ákaflega lærdómsríkt, veki spurningar sem mann fýsir að fá svör við. Ég ítreka það enn að það eru ekki síst hagsmunir kvenna sem tryggja þarf á vinnumarkaði heimsins og með það í huga vona ég að á komandi árum verði öflugri umræða um vinnuréttarmál, félagslega þjónustu og þann veruleika sem við kunnum að komast í snertingu við. Veruleika afturfarar í málefnum vinnandi fólks, jafnvel í Evrópu sem oft telur sig standa framarlega í þessum efnum. Að lokum vil ég lýsa ánægju minni með nýja og breytta samþykkt um frumbyggja og ættflokka í sjálfstæðum ríkjum. Í þeim texta er ýmislegt áhugavert þótt ég reki það ekki frekar hér. Mér þótti þó ekki við hæfi að fara hér úr ræðustól án þess að nefna það.

Matthías Á. Mathiesen Frú forseti. Um þessar mundir eru liðin 50 ár frá því að Íslendingar tóku stjórn utanríkismála í eigin hendur, nánast tíu dagar til þess að sú hálfa öld sé liðin. Það hefði því að mínum dómi mátt búast við að sú skýrsla sem utanrrh. hefur nú lagt fyrir Alþingi og hér er til umræðu hefði að geyma venju fremur ítarlega umfjöllun um helstu þætti utanríkismála þessa hálfu öld þannig að tækifæri hefði gefist til þess að ræða þennan mikilvæga málaflokk, skiptast á skoðunum um utanríkisstefnu þjóðarinnar á þessum sögulegu tímamótum. Það hefði ekki verið óeðlilegt að gerð hefði verið grein fyrir aðdraganda þess að við tókum utanríkismálin í okkar hendur 10. apríl 1940 og síðan þróun mála, um mótun utanríkisstefnu Íslendinga og þróun í þá hálfu öld sem senn er liðin. Við hefðum sjálfsagt getað virt fyrir okkur og metið hvort við höfðumst rétt að í þeim efnum. Við hefðum líka getað rifjað upp ýmislegt sem sagt hefur verið varðandi einstaka þætti utanríkisstefnunnar þegar utanríkismál hafa verið til umfjöllunar á Alþingi þennan tíma. Það hefði að mínum dómi verið mjög skynsamlegt ef hæstv. utanrrh. hefði hagað sinni skýrslugerð að þessu sinni svo, en það er nú ekki og eru að sjálfsögðu á því skýringar sem ég vík að á eftir. Engu að síður hefði ég talið að slík söguleg greinargerð, og með því að leggja sérstaka áherslu á einstaka þætti, hefði getað orðið til þess og verður að sjálfsögðu til þess að vekja athygli þeirra sem síðar meir fjalla um þessa hluti hér á Alþingi, til leiðbeiningar og til þess að meta í sambandi við þá þætti sem þá verða á dagskrá. Það voru ekki liðin nema níu ár frá því að Íslendingar tóku utanríkismálin í sínar hendur þar til t.d. Atlantshafsbandalagið var stofnað og lýðræðisflokkarnir bundust samtökum um að gerast aðili að því bandalagi. Að vísu voru brotalamir hjá tveimur af þeim þremur. Sjálfstfl. stóð einn heill og óskiptur, en sem betur fer hefur frá þessum tíma verið heilladrjúgt samstarf þessara flokka og hafi einhvern tíma einhverjir verið vantrúaðir á það sem þá var gert eru a.m.k. hjá sumum þeirra aðrar skoðanir í dag og vonandi verða þær á þeim sömu nótum framvegis. Þegar við erum að ræða þessa skýrslu og það eru senn liðin 50 ár frá því að við tókum utanríkismálin í okkar hendur eru auk þess að gerast mjög þýðingarmiklir atburðir í Evrópu og með þeim hætti að aðdragandi þeirra er næstum því jafnlangur eða hálfur fimmti áratugur frá því að fyrstu hugmyndir í sambandi við það sem er að gerast og sýnist vera að gerast nú voru settar fram af þeim vísu stjórnmálamönnum sem þá höfðu gengið í gegnum þann hildarleik sem síðari heimsstyrjöldin var. Það má í rauninni segja að Evrópa sé í endurfæðingu, og í þessari skýrslu er að vísu vikið aftur til ársins 1815 til þess að finna hliðstæðu í sambandi við þær miklu breytingar sem nú eiga sér stað. En það er ekki bara í efnahagssamstarfi og þróun efnahagsmála í Evrópu þar sem gerast stórir hlutir heldur er og líka mikið að gerast í Austur-Evrópu þar sem hver þjóðin af annarri losar sig nú undan kúgun og áþján kommúnismans. Sú skýrsla sem utanrrh. hefur lagt fram á Alþingi stendur því á engan hátt undir þeim væntingum sem menn höfðu að sjálfsögðu gert í tilefni þess að innan tíu daga er, eins og ég gat um í upphafi, liðin hálf öld frá því að Íslendingar tóku utanríkismálin í sínar hendur. Ráðherrann virðist ekki hafa haft metnað til þess að nýta það tækifæri sem felst í framangreindum tímamótum, skyggnast fram á veginn, virða fyrir sér hvernig skynsamlegast væri að halda á hlutunum og reyna að gera sér og öðrum grein fyrir stöðu Íslands í þeirri þróun sem blasir við í Evrópu um þessar stundir. Hver er ástæðan fyrir þessu? Á hana var bent hér í umræðunum í gær. Ástæðan er sú að ríkisstjórnin er sjálfri sér sundurþykk í utanríkismálunum eins og svo mörgu öðru. Það hefði verið sársaukafullt fyrir ýmsa ef vikið hefði verið að einstökum þáttum og einstökum afgreiðslum utanríkismála hér á Alþingi með sérstöku tilliti til þess hvað nú er að gerast í Austur-Evrópu. Full ástæða hefði verið til þess að rifja upp stofnun Atlantshafsbandalagsins sem slíks, það hafa aðrir aðilar gert hér í umræðunum, og þýðingu þess öryggis- og varnarbandalags sem Íslendingar tóku þátt í frá öndverðu og hafa verið traustir samherjar vestrænna þjóða, grundvallað á samstöðu lýðræðisflokkanna í landinu. En það er engin samstaða í ríkisstjórninni um þessa hluti í dag og það er heldur engin samstaða um skýringar á því í ríkisstjórninni hvort það sem gert var var rétt eða ekki. Það er engin samstaða þar um og hér í umræðunum í gær kveinkaði forsrh. sér undan því þegar á það var minnst og hann lagði á það sérstaka áherslu, hvað eftir annað, að hann hefði ekki orðið var við mikinn ágreining í utanríkismálum á milli sín og hæstv. utanrrh., lengra komst hann nú ekki, og á þá að sjálfsögðu við á milli sín og ráðherra Alþfl. Því var hins vegar eins farið í gær og í dag að ráðherrar Alþb. eru ekki hér viðstaddir til að taka þátt í þessum umræðum.  alveg með í sambandi við tímann, að þeir vilja ekki vera hér viðstaddir. Hins vegar var ekki 30. mars í gær svo að sú skýring dugar ekki nema þá fyrir daginn í dag. Við urðum hins vegar áþreifanlega vör við það í þessum umræðum þegar hv. 2. þm. Austurl. flutti hér alllanga ræðu, fulltrúi Alþb. í utanrrn. þingsins. Það fór ekki fram hjá neinum sem hann sagði hér í þessum efnum og hann staðfesti einmitt það sem hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl., Þorsteinn Pálsson, hafði sagt, hversu mikill ágreiningur er um þessi mál í núv. ríkisstjórn. Og hann staðfesti það að sjálfsögðu að þessi skýrsla sem slík hefði ekki verið lögð fyrir þá flokka sem styðja ríkisstjórnina. Það er út af fyrir sig ekki hlutur sem er vanalegt að gera. Hitt liggur þó ljóst fyrir að í skýrslum ríkisstjórna frá því að farið var að gefa slíkar skýrslur hefur það verið metið svo að hér sé um að ræða skýrslu sem samstarfsflokkar utanrrh. hafa fyrir sitt leyti fellt sig við. Þessi mikli ágreiningur sem er og hefur verið á milli þessara flokka endurspeglast að sjálfsögðu hjá ráðherrunum sem slíkum og hann kom mjög glögglega fram. Og það var að mínum dómi ekkert sem ekki mátti búast við þegar hv. 2. þm. Austurl. flutti sína ræðu hér í gær og gerði grein fyrir sínum sjónarmiðum sem í flestöllum atriðum voru önnur en sjónarmið t.d. utanrrh. þegar hann talaði hér. Það er út af fyrir sig ekki gæfulegt að þannig sé háttað málum hjá einni ríkisstjórn að í einu þýðingarmesta máli, þ.e. utanríkismálum, sé slíkur ágreiningur sem raun ber vitni. Ég vék að því í upphafi að ég hefði talið að hæstv. utanrrh. hefði átt og það verið eðlilegt af hans hálfu að gera miklu ítarlegar grein fyrir þróun mála og samanburði á því með hvaða hætti og hvernig við höfum staðið að hlutum á undanförnum áratugum. Það eru engin sjónarmið sett fram af hálfu ráðherrans að undanskildu þó í varnar- og öryggismálunum en þá kom hv. 2. þm. Austurl. og lýsti sig algjörlega andvígan því sem hér stendur í þessari skýrslu varðandi þau mál. Á bls. 50 stendur, með leyfi forseta: ,,Af ofangreindu má ráða að þær breytingar, sem orðið hafa og eru um það bil að eiga sér stað á sviði öryggis- og varnarmála í Evrópu, gefi Íslendingum ekki tilefni til að hrófla við því fyrirkomulagi sem þeir hafa stuðst við í öryggis- og varnarmálum undanfarna áratugi. Um varnarstöð Atlantshafsbandalagsins verður fjallað í kaflanum hér á eftir.`` Og hvað segir svo í upphafi þess kafla? Með leyfi forseta: ,,Markmið Íslendinga í öryggis- og varnarmálum er að tryggja fullveldi, frelsi og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar og stuðla að jafnvægi og friði í þessum heimshluta með þátttöku í varnarsamstarfi vestrænna þjóða og vinsamlegum samskiptum við aðrar þjóðir. Aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 eru grundvöllur öryggismálastefnu Íslands sem byggt verður á nú á tímum örra breytinga á Austur-Evrópu.`` Hér kemur skýrt fram hvert sjónarmið utanrrh. er. Hér kemur skýrt fram hvernig hann metur þá hluti. En einn af stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar stendur upp og lýsir því yfir að hann sé þessu gjörsamlega ósammála, Ísland eigi að ganga úr Atlantshafsbandalaginu og hér eigi engar stöðvar varnar- og öryggismála að vera og vill á engan hátt fallast á að þetta bandalag hefur átt langstærstan þátt í því hvað nú er að gerast í Austur-Evrópu. Við höfum hlýtt á þingmenn, þá sem kannski hafa ekki verið allt of harðir og ákveðnir, tala um Varsjárbandalag og Atlantshafsbandalag í sama orðinu, tvenn ólík samtök, annars vegar Atlantshafsbandalagið sem öryggis- og varnarbandalag, hins vegar Varsjárbandalagið til þess að halda í greipum kommúnismans þeim löndum, þeim þjóðum sem Sovétríkin höfðu með valdaráni tekið að lokinni síðari heimsstyrjöld. Ísland hefur í vaxandi mæli tekið þátt í þessu samstarfi meðal vestrænna þjóða. Í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar þá Geir Hallgrímsson gegndi embætti utanrrh. voru mjög aukin umsvif utanrrn. í því að sinna þessum málum og gera hlutina með þeim hætti að við værum sem allra best færir um að sinna þessum málum og standa að því sem bandalagið væri með á dagskrá hverju sinni. Ég undirstrika þetta einfaldlega vegna þess að hér í þessari skýrslu og í umræðum og víða þar sem hæstv. utanrrh. og forsrh. hafa talað hafa þeir gjarnan viljað láta í það skína að það hefðu verið þeir sem hefðu farið að auka þátttöku, auka afskipti og annað eftir því og þar á meðal með því sem þeir kalla tillögum um afvopnun á höfunum, hugmyndir sem settar eru fram í einu orði án þess að menn geri sér grein fyrir því með hvaða hætti þeir hugsa sér að standa að þeim hlutum. Ég læt því lokið sem ég vildi segja um þetta atriði og vil þó undirstrika að hér er skýrt kveðið á um áframhaldandi stefnu okkar í öryggis- og varnarmálum með þeim hætti sem verið hefur. Ég vek hins vegar athygli á því að auðvelt er að finna í þessari skýrslu þar sem um er að ræða frásagnir af hugmyndum hæstv. utanrrh. varðandi frumkvæði Íslands um afvopnun í höfunum en þegar skýrslan er lesin í heild má sjá að þar er verið að þjóna fleiri sjónarmiðum en einu þannig að það fer ekki alltaf saman og er ekki alltaf samhljóða það sem sagt er í einni setningunni til annarrar. Þegar við víkjum að þýðingu Atlantshafsbandalagsins er stutt yfir til þess sem er að gerast í Austur-Evrópu. Hins vegar er í skýrslunni ekki að finna sjónarmið ráðherrans eða mat hans á því hvernig að skuli staðið. Við höfum heyrt um og fylgst með frjálsum kosningum þar eystra og við skynjum vilja Þjóðverja til þess að ná samstöðu og sameinast. Við finnum breytingarnar þegar við komum þangað, og ég verð að segja það eins og er þegar ég fyrir stuttu síðan kom til Tékkóslóvakíu og varð var við þar hversu það hafði glatt þá þjóð að við, Íslendingar, tókum á móti forseta þeirra varð það mjög til þess að auka skilning á því hvert þessi lönd hafa horft og hvar þau hafa séð í raun og veru fyrirmynd að baráttu til þess að öðlast sjálfstæði og komast undan þeirri kúgun sem þau höfðu búið við. Hér hafa menn rætt sérstaklega málefni Litáens og hér hafa menn komið og viljað draga úr því sem lagt hefur verið til að samþykkt yrði, þ.e. að við viðurkenndum Litáen sem fullvalda ríki. Skýringarnar á því eru þær að 1921 hafi Danmörk fyrir hönd Íslands viðurkennt Litáen. Við höfum aldrei viðurkennt það sem gerðist 1940, en ég spyr: Hvað er að því að undirstrika og endurtaka? Ég mótmæli því algjörlega að Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn Íslands meti afstöðu til slíkra mála út frá því sjónarmiði sem fram kom í ræðu utanrrh. í gær að það væri hætta á því að Gorbatsjov mundi missa völdin. Ætla Íslendingar að haga sínum málum með þeim hætti og láta það ráða ferðinni hvort einvaldurinn er þessi eða annar í Sovétríkjunum? Ég er ekki að halda því fram að sá forseti sem Sovétríkin eiga í dag hafi ekki gert margt mjög gott og þá skulum við gera okkur grein fyrir því að það er í samanburði við ýmislegt sem þar var gert miður gott. En að við Íslendingar getum ekki tekið afstöðu til slíkra mála af því að hætta sé á að einn einræðisherra falli úr valdastóli, það er hlutur sem ég get ekki samþykkt. Við skulum ekki gleyma því að það voru ýmsir hér sem hældu Ceaucescu á sínum tíma og töldu hann vera frjálslyndasta einvaldinn þarna fyrir austan.

Var honum ekki veitt orða?

Og var honum ekki veitt orða, spyr einn sem þekkir nú vel til þar fyrir austan. Það kom bara allt annað í ljós, þegar staða mála var upplýst, um þennan mann sem ýmsir vildu hafa og höfðu náið samband við á þeim forsendum að endilega þyrfti að viðhalda hans veldi af því að þetta væri frjálslyndasti forustumaðurinn í ríkjum Austur-Evrópu. Ég segi: Það er ekki okkar að meta og vega hver er við völd í Sovétríkjunum, en við eigum heldur ekki að líta þannig á að við getum ekki viðurkennt og stutt þá aðila sem berjast fyrir sjáfstæði sínu. Við skulum ímynda okkur að Tékkóslóvakía hefði verið innlimuð í Sovétríkin á sama tíma og þeir gerðu valdaránið þar 1948 og þeir stæðu í sömu sporum og þeir í Litáen. Þá væri vísað til þess að þegar við vorum í danska sambandsríkinu hefðu Danir viðurkennt og þess vegna væri ekki ástæða fyrir okkur að endurtaka þá hluti. Ég ætlaði síðan, virðulegur forseti, í lok ræðu minnar að víkja að atriðum sem komu upp áðan, þegar hæstv. sjútvrh. skýrði frá fundi varðandi málefni EFTA og Evrópubandalagsins, og ég sé að ráðherrann er hér. Við höfum að undanförnu tekið þátt í þeim viðræðum sem stofnað var til á milli EFTA og Evrópubandalagsins eftir ræðu formanns framkvæmdastjórnarinnar, Delors, fyrir rúmu ári síðan. Áður fyrr höfðu Evrópubandalagsríkin og EFTA-ríkin á fundi í Lúxemborg hafið í raun og veru það starf sem enn hefur verið haldið áfram, þ.e. samræming á málefnum og að koma í veg fyrir og þurrka út hindranir. En með þessari ræðu og því sem henni fylgdi urðu á breytingar. Hvort tveggja var að Evrópubandalagið hafði gert samþykkt um innri markað frá og með 1. jan. 1993 og svo hitt að Delors sá að sjálfsögðu að til þess að styrkja stöðu Evrópu og þess markaðar væri eðlilegt og skynsamlegt að sem nánast samstarf væri á milli Evrópuþjóðanna enda þótt þær væru þá og séu í tveimur viðskiptabandalögum. Þessar umræður hafa farið fram á embættismannagrundvelli. Starfa þar nefndir sem hafa gert grein fyrir málunum og nú er talið komið svo að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins vinni að umboði sem hún mun sækja til ráðherranefndar bandalagsins til þess að setjast niður og vinna úr þeim hugmyndum, þeirri kortlagningu, sem unnið hefur verið að af hálfu embættismannanna. Hér hafa farið fram umræður um þessi mál í þinginu og ákveðin gagnrýni, m.a. frá okkur sjálfstæðismönnum, kom fram hér í umræðunum í desember, og lögð var þar á það áhersla að samhliða þessum viðræðum færu fram af hálfu ríkisstjórnar tvíhliða viðræður við Evrópubandalagsríkin til að styrkja og tryggja okkar málstað þegar, eins og sagt er, til stykkisins kæmi. Á þingfundi brást þáv. hæstv. utanrrh. ókvæða við og skildi ekki hvers vegna afstaða sjálfstæðismanna væri með þessum hætti. Þessi afstaða var öllum kunn og ég trúi að þetta sé í raun og veru sú afstaða sem ábyrgir aðilar, í hvaða flokki sem þeir eru, sem við stjórnvölinn sitja, vilji hafa og að þeir vilji vinna með þeim hætti. Síðan hafa átt sér stað orðaskipti og orðahnippingar á milli utanríkisráðherra Íslands og utanríkisráðherra Danmerkur varðandi það að danski utanríkisráðherrann hefur viljað gera athugasemdir við gang mála, við þessa hluti og þær miklu breytingar sem átt hafa sér stað í Austur-Evrópu á sl. ári og það sem af er þessu, að þær út af fyrir sig geti haft og komi til með að hafa þau áhrif í þessum málum að það sem menn voru að hugsa sér fyrir einu ári sé ekki jafnraunhæft nú og það var þá. Nú skal ég ekki blanda mér í deilumál þeirra kolleganna, utanríkisráðherra Íslands og Danmerkur. En ég trúi ekki öðru en að ábendingar danska utanríkisráðherrans séu gerðar af velvilja til Norðurlandabúa og til Norðurlandanna. Ég bendi á að hann hefur öðrum fremur um langan tíma verið mikill talsmaður samstarfs Evrópuþjóða og velt því fyrir sér með hvaða hætti það yrði eflt í framhaldi af starfi þeirra sem, eins og ég orðaði það, gengu í gegnum hildarleikinn mikla og get ég þar vísað til þess sem þeir sögðu Winston Churchill, forsætisráðherra Breta, og Robert Schuman sem var utanríkisráðherra Frakka og einn af þeim sem voru í forustu fyrir Evrópuráðinu og Evrópusamstarfi. En ég trúi ekki öðru en þar sé góð meining og þar sé eitthvað það sem hann telji að menn þurfi að horfast í augu við og gera sér grein fyrir. Mér er ljóst að á fundi utanríkisráðherra í Portúgal komu athugasemdir frá utanríkisráðherrum Svíþjóðar, Finnlands og Íslands. En um leið og sænski utanríkisráðherrann var kominn heim til sín fékk hann þar vissar ábendingar og þær hafa þeir menn skrifað sem telja sig vera vel að sér í þessum hlutum. Það ætti þá ekki eftir að koma á daginn að það væri einmitt danski utanríkisráðherrann sem hefði rétt fyrir sér í þessu efni. Ég er þeirrar skoðunar að við höldum að sjálfsögðu áfram þessum viðræðum og það hefur komið skýrt fram. En ég er líka þeirrar skoðunar að við höldum áfram viðræðum við stjórnmálamenn í hinum einstöku Evrópubandalagsríkjum og náum eins sterkri stöðu og samstarfi við þá eins og mögulegt er. Hæstv. sjútvrh. gerir ráð fyrir fundi með kollega sínum frá Evrópubandalaginu og það er fyrirhuguð ferð forsrh. til að hitta formann framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins og ég geri ekki ráð fyrir því að þetta séu ferðir til annars en að undirstrika það sem við leggjum áherslu á í þessum málum, þ.e. sérstöðu Íslands. Hér í dag gerði hæstv. sjútvrh. grein fyrir fundi sem embættismenn af hálfu Íslands og Evrópubandalagsins sátu og vék að niðurstöðu í þeim efnum og með hvaða hætti sú niðurstaða hefði verið. Það kom mér ekkert á óvart sem þarna er sagt né það sem ráðherrann skýrði frá. Þetta hefur verið skoðun embættismanna Evrópubandalagsins. Þeir hafa haldið þessu fram. Þeir eru ekki bara að þessu núna. Við höfum báðir, hæstv. sjútvrh. og ég, setið fundi þar sem nákvæmlega þessi sjónarmið sem hér eru á blaði komu fram. Það er svo annað sem kemur fram þegar stjórnmálamennirnir tala saman og ég hef þá tilfinningu að þegar Christophersen, danski fulltrúinn í framkvæmdastjórninni, var hér í opinberri heimsókn og hæstv. iðnrh. var í gagnkvæmri heimsókn hjá honum í Brussel, að eftir þann fund hafi einhverjir ætlað að þessi sjónarmið sem embættismennirnir túlka verði ekki höfð að leiðarljósi þegar kemur að lokum þessara mála. Og ég undirstrika það sem hæstv. utanrrh. sagði hér og staðfesti þá skoðun okkar sjálfstæðismanna að það er ekki um að ræða annaðhvort EFTA- og Evrópubandalagsviðræður eða tvíhliða viðræður. Það er hvort tveggja. Ég hef skilið það svo og hæstv. forsrh. hefur einmitt líka vikið að því að það væri þannig. Þessir tveir fundir sem ég vék að áðan sem hæstv. sjútvrh. verður með og hæstv. forsrh. eru að sjálfsögðu grundvallaðir á því að menn ætla sér að gera hvort tveggja. Eða, ég spyr, hugsa menn sér að bíða til ársins 1993 eða 1994? Hugsa menn sér ekki að nota tímann ef skoðanir þessara embættismanna sem gerð var grein fyrir hér áðan af hæstv. sjútvrh. eiga að ráða, ætla menn þá bara að bíða og sjá hvernig þetta endar allt saman? Og hvað geta menn þá gert 1993/1994? Hvað halda menn að íslenskt efnahagslíf geti tapað miklu á þessum tíma? Það liggur alveg ljóst fyrir að hér er um stórar upphæðir að ræða sem við vildum gjarnan að skiluðu sér í íslenskt þjóðarbú. Ég efast ekki um það að hæstv. sjútvrh. gefst ekki upp fyrir þessari embættismannaskoðun sem hér er á blaði. Svo þekki ég hann af hans störfum að ég er ekki í neinum vafa um að það kemur ekki til greina, enda teldi ég að ef ein ríkisstjórn hygðist gefast upp fyrir slíku væri náttúrlega betur fyrir okkur Íslendingum komið að hún hyrfi frá, nema það sé af öðrum ástæðum líka, það væri betur fyrir okkur komið af öðrum ástæðum. En látum það vera, það vitum við. En ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram varðandi þessa frásögn sem ég met að hæstv. sjútvrh. hafi verið að flytja hér áðan. Ég tek það ekki fyrir hans skoðun. Ég spyr: Er það ekki ásetningur hæstv. sjútvrh. og annarra ráðherra að halda áfram þeim viðræðum sem þeir hafa, og aðrir sem hafa sinnt þessum hlutum, staðið í, halda þeim áfram til þess að skapa stöðu fyrir okkur þegar til kastanna kemur? Á meðan ég fæ ekki önnur svör trúi ég ekki að það hafi verið ætlan hæstv. sjútvrh. þegar hann kom hér áðan að hann væri að tilkynna einhverja uppgjöf. Það met ég ekki svo. Ég met að hann hafi viljað gera mönnum grein fyrir hvað hefði verið að gerast. Hér voru menn til viðræðna. Það vissu allir. Það var ákveðið sem gerðist á þeim fundi og ég met það og við metum það að hæstv. sjútvrh. kemur til Alþingis og gerir grein fyrir því og lætur alþingismenn fá vitneskju um það sem þar hefur verið að gerast. Mér er ljóst að fjölmiðlar eru á eftir ráðherrum og því sem er að gerast á þeirra vegum og þess vegna segi ég það, við metum það við hæstv. sjútvrh. þegar hann gerir í þinginu grein fyrir þessum hlutum, en við metum það ekki svo að hvorki hann né aðrir ráðherrar séu að gefast upp í þessum málum. Virðulegur forseti. Ég gerði kannski meira grein fyrir þessum hlutum vegna þess sem hér kom fram áðan. En ég endurtek það sem ég sagði í upphafi. Ég hefði vænst þess af hæstv. utanrrh. nú tíu dögum áður en 50 ár eru liðin síðan við tókum utanríkismálin í okkar hendur, Íslendingar, að skýrsla hans hefði verið reisnmeiri í þeim efnum en raun ber vitni.

Karl Steinar Guðnason Herra forseti. Skýrsla utanrrh. er venju fremur vönduð. Þar er tekið á öllum helstu málum sem varða utanríkismál Íslendinga og þeim gerð skil. Ástæða er til að þakka starfsliði utanrrn. góð störf. Ráðuneytið er fáliðað miðað við þau verkefni sem við blasa. Ótrúlegt er hve sá mannskapur sem til staðar er kemst þó yfir að sinna málum. Án efa eru breytingarnar í Austur-Evrópu það markverðasta sem gerðist í alþjóðamálum á síðasta ári. Þær breytingar eru enn að gerast og er þróunin í raun afar hröð. Efnahagsvandi Sovétríkjanna er aðalástæða breytinganna þar. Áratuga miðstýringarbúskapur með meðfylgjandi spillingu og skrifræði hefur stöðvað hjól framþróunarinnar. Nú stendur þetta víðlenda ríki hvar 100 millj. manna búa, fólk með sömu þarfir, langanir og þrár og við Vesturlandabúar, frammi fyrir meiri vanda en nokkru sinni fyrr. Það er ljóst að það tekur langan tíma að breyta því fátæktarskipulagi sem þar hefur ríkt yfir í skipulag frjálsra manna hvar mögulegt er að nýta landsins gæði, atorku fólksins, hugvit og framsækni til lífskjarabóta fyrir fólkið sem í Sovétríkjunum býr. Þær breytingar sem fram undan eru á efnahagssviðinu verða mjög sársaukafullar og erfiðar. Verðlag er allt brenglað vegna niðurgreiðslna ríkisins. T.d. má nefna að í Murmanskræðu Gorbatsjovs kom fram að meðalársneysla hvers Rússa af kjöti kostar jafnmikið og einir kvenkuldaskór. Fargjöld og brauð kosta svipað og gerðist árið 1946 o.s.frv. Líklegt er að þegar þeir taka til við að minnka niðurgreiðslurnar og koma á markaðskerfi verði óróasamt þar eystra. Íslendingar hafa á undanförnum árum átt mikilvæg viðskipti við Sovétríkin. Við höfum t.d. selt þeim fisk og keypt olíuvörur í staðinn. Nú seinni árin hefur gætt mikillar tregðu í sölu síldar. Við hér á Íslandi höfum tekið því mjög illa og margur hver talið þessa tregðu skapast af annarlegum ástæðum eða dugleysi íslenskra stjórnvalda. Auðvitað sér Síldarútvegsnefnd um þessa sölusamninga. Það má hins vegar vera öllum ljóst að tregða Rússa hefur skapast vegna þess að nú hugsa nýir og hæfari menn á þeirra vegum meira um að ná hagstæðum samningum en fyrr. Breytingarnar heima fyrir gefa þeim meira frelsi. Mér er sagt að á síðasta ári hafi þeim boðist síld á 30--50% lægra verði frá Noregi og Kanada en við Íslendingar kröfðumst. Við getum að vísu státað af úrvalsvöru sem vafasamt er að boðin sé annars staðar. Vöruúrval og matvæli eru í afar slæmum gæðaflokki þar eystra svo að ótrúlegt er að þeir setji gæðin svo mjög fyrir sig. Þess vegna má spyrja: Hvers vegna kaupa þeir af okkur margfalt dýrari síld en þeim gefst kostur á annars staðar? Er það af pólitískum ástæðum eða fyrir vináttu sakir? Ég hallast að því að hér ráði pólitískar ástæður ferðinni þótt ekki vilji ég gera lítið úr vináttunni. Hér er herstöð Atlantshafsbandalagsins og er líklegt að þeir hafi viljað skapa sæmilegt andrúmsloft milli Rússa og Íslendinga með viðskiptum og hafa með því vinsamlegt viðmót hér á landi. Kannski til að afla upplýsinga um herstöðina á Miðnesheiði. Mér er tjáð að á síðustu árum þegar viðræður hafa siglt í strand hafi komið boð að ofan, þ.e. eftir pólitískum leiðum, um að kaupa af Íslendingum. Ég verð að játa það að ég óttast að breytingarnar í Rússlandi verði okkur á margan hátt erfiðar á viðskiptasviðinu. Þegar sovésk fyrirtæki fá meira frelsi til innflutnings leita þau vafalaust til þeirra sem bjóða lægst verð. Ég spyr utanrrh. hvort ráðuneytið hafi hugað að þeim málum. Eitt er víst að við Íslendingar þurfum að vera þess viðbúnir og leita allra leiða til að efla markaðssókn fyrir afurðir okkar. Straumar frelsis flæða nú um alla Austur-Evrópu. Þrátt fyrir tilraunir Gorbatsjovs til að halda aftur af frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna trúi ég því að sú viðleitni muni ekki takast. Frelsisþrá fólksins mun ryðja nýjum tíma braut. Byltingin í Rúmeníu sýnir okkur að þrátt fyrir áratuga innrætingu til dýrðar leiðtoganum reis fólkið upp og fleygði einræðisherranum burt. Hvarvetna í Austur-Evrópu hefur breytingin komið frá hrjáðum almenningi en í Sovétríkjunum og í Búlgaríu er þróunin á annan veg. Stjórnendurnir þar virðast enn hafa tögl og hagldir og reyna nú að framkalla breytingar ofan frá. Sjálfsagt vegna þrýstings annars staðar frá. Í Búlgaríu verða kosningar nú í maímánuði. Ég var þar á ferð fyrir skömmu. Þar var mér tjáð að Kommúnistaflokkurinn mundi án efa vinna kosningarnar hvort sem það reynist rétt eða ekki. Það eru aðeins nokkrir mánuðir síðan alræði Kommúnistaflokksins var afnumið og er stjórnarandstaðan gersamlega óviðbúin. Ég átti þess kost að vera á fundi með helstu fulltrúum stjórnarandstöðunnar. Þar kom fram að þeir telja sjálfir sigurlíkur sínar litlar, enda fylking þeirra ósamstæð. Vonandi ná þeir árangri fyrr en seinna. Í skýrslunni er ítarlega rætt um samskipti Íslendinga og Evrópubandalagsins og jafnframt málefni EFTA. Ekki ætla ég að fara mörgum orðum um þau mál, en þó vil ég segja að fyllsta ástæða er fyrir okkur Íslendinga að taka virkan þátt í umfjöllun þeirra mála. Því er spáð af fróðum mönnum að innan fimm ára verði bæði Noregur og Svíþjóð orðin aðildarríki Evrópubandalagsins. Ég tel að Íslendingar verði af fullri alvöru að hugsa um mögulega inngöngu í Evrópubandalagið. Ef nágrannar okkar, t.d. Norðmenn, helstu keppinautar okkar á fiskmörkuðunum, gerast aðilar er líklegt að rödd Íslands utan þess bandalags verði afar veik. Helsta leiðin til þess að hafa áhrif er að eiga kost á að láta rödd okkar heyrast. Í viðræðum við Evrópubandalagið eigum við auðvitað að halda fast á hagsmunamálum okkar og þá sérstaklega fiskveiðiréttindum. Hins vegar tel ég varasamt að við flækjumst of mikið í endalausri fyrirvarapólitík. Hafta- og afturhaldspostular mega ekki móta forsendur viðræðna okkar. Ég vil geta þess að verkalýðshreyfingin á Norðurlöndum hefur mjög látið þessi mál til sín taka. Verkalýðshreyfingin er mjög opin fyrir aukinni samvinnu Evrópuríkja. Hún bendir á að hinn félagslegi þáttur Evrópubandalagsins er of veikur. Tilvist Norðurlanda í Evrópubandalaginu hvar verkalýðshreyfingin er sterk og velferðarríki til fyrirmyndar mun styrkja félagslegan þátt Evrópubandalagsins. Verkalýðshreyfingin hefur um áratuga skeið haft með sér Evrópusamband og hefur rödd Norðurlanda verið þar afar sterk. Sannleikurinn er sá að sameining Evrópu í Evrópubandalaginu er spurningin um lífskjör. Ísland má ekki verða eins konar Grænhöfðaeyja norðursins í lífskjaralegu og menningarlegu tilliti. Í V. kafla skýrslunnar er rætt um svæðisbundin deilumál. Auðvitað fá deilumál Ísraels og Araba mest rúm en þau hafa verið eitt aðalumræðuefni í alþjóðamálum frá stofnun Ísraelsríkis. Íslendingar hafa í áranna rás stutt Ísrael. Einkum var sá stuðningur afgerandi fyrr á árum. Samúðin með málstað Ísraelsmanna snerti taugar hvers einasta Íslendings. Mönnum var í fersku minni útrýmingarherferð nasista gegn Gyðingum, útrýmingarherferð sem vissulega var engin nýjung en sú tæknivæddasta. Ég hef fundið til fullrar samúðar og samstöðu vegna ofsóknanna sem þeir hafa sætt um aldir, ofsókna sem vissulega eru mikill blettur á kristinni menningu. Atburðir síðustu ára, sérstaklega tveggja ára, sýna að þar ríkir örvæntingarástand. Menn gera þar hluti sem ég trúi að þeir vilji ekki gera. Hluti sem stjórnast af aðstæðum. Hugsjónir þeirra hafa snúist upp í andhverfu sína hliðstætt því sem gerst hefur í kommúnistaríkjunum. Ég þekki fólk sem búið hefur þar syðra. Lýsingarnar á grimmdinni, manndrápunum, kúgun og fyrirlitningu á mannréttindum gagnvart saklausu fólki, Palestínufólki sem þar hefur búið í aldaraðir, hefur framkallað efasemdir í mínum huga. Ég hef spurt mig: Er réttlætanlegt þrátt fyrir allt að styðja ríkisstjórnir eða ríki sem gera slíkt? Mér er það ljóst að ríkin allt í kringum Ísrael eru einræðisríki þar sem mannréttindi eru lítils virt. Enn geri ég meiri kröfu til Ísraels. Í ályktun sem samtök kirknanna í Miðausturlöndum, alkirkjuráðsins og kirkjuleiðtoga í Jerúsalem beina til kirkna heimsins segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í Jerúsalem, á Vesturbakkanum og á Gazasvæðinu þjáist fólk. Dag hvern er það svipt grundvallarréttindum vegna gerræðislegra aðgerða sem stjórnvöld framkvæma með fullum ásetningi. Fólkið okkar verður því ítrekað að þola harðræði og nauð án þess að hafa á nokkurn hátt til þess unnið. Sérstaklega hvílir þungt á okkur hin skelfilega sóun mannslífa meðal Palestínumanna, sér í lagi barna. Vopnlaust, saklaust fólk hefur verið myrt þegar skotvopnum hefur verið beitt í fullkomnu óleyfi og hundruð manna hafa særst í ofbeldisárásum. Við mótmælum hinum tíðu skotárásum við hina helgu staði. Við fordæmum jafnframt hópfangelsanir og hvernig fullorðnum og börnum er haldið í fangelsi án réttarhalda. Enn fremur fordæmum við hóprefsingar í hvaða formi sem er, þar á meðal rústun heimila og þegar heil héruð og bæir eru sviptir undirstöðuþjónustu, svo sem rafmagni og vatni. Við höfðum til heimsbyggðarinnar um að styðja kröfu okkar um að skólar og háskólar sem lokaðir hafa verið mánuðum saman verði opnaðir að nýju svo að börnin okkar sem skipta þúsundum fái aftur að njóta réttar síns til skólagöngu.`` Ég læt tilvitnun í þessa ályktun kirkjuleiðtoganna lokið. Lokaorðin eru að þeir fara þess á leit við jarðarbúa og samtök hinna sameinuðu þjóða að íhuga með gaumgæfni aðstæður Palestínumanna og vinna að skjótri og sanngjarnri lausn á hinu palestínska vandamáli. Ísrael er, eins og segir í skýrslu utanrrh., hrjáð af stjórnarkeppu. Þar er eins konar tómarúm. Friðarsamningar eru í biðstöðu vegna stjórnarkreppunnar en vonandi tekst þeim að mynda ríkisstjórn sem þorir að taka á vandamálunum, ríkisstjórn sem ekki er heft af einstefnusjónarmiðum trúarofstækismanna. Utanrrh. hefur tjáð mér að í haust muni hann fara til Ísraels í opinbera heimsókn. Ég hef ekkert við það að athuga. Forustumenn þjóða eiga að ræðast við og skiptast á skoðunum. Ég vænti þess að utanrrh. segi ísraelskum stjórnvöldum að við Íslendingar fordæmum grimmd þeirra gagnvart saklausu fólki. Við fordæmum barnamorð, misþyrmingar, kúgun og pyndingar. Ég vænti þess að utanrrh. ræði sérstaklega þau grimmdarverk sem tengst hafa íslensku fólki sem á ættingja og venslafólk í Ísrael. Ég vænti þess einnig að hann óski eftir því að sjá inn í fangelsi þar sem fórnarlömbin eru geymd og skoði þá staði þar sem kvika atburðanna á sér stað. Við Íslendingar hljótum að krefjast réttláts friðar á þessu svæði og að mannréttindi verði virt. Í umfjöllun utanrrh. um hlutverk varnarstöðvarinnar kemur fram að breytinga er að vænta. Ekki þarf það að koma mönnum á óvart. Breytingarnar sem eru að verða með hruni kommúnismans framkalla breytingar um allan heim. Ógnin sem stafað hefur af miskunnarlausri hernaðarstefnu einræðisríkjanna í austri er að minnka. A.m.k. eru allar líkur á því. Það verður hins vegar að hafa allan varann á. Í krampateygjum hins deyjandi kommúnisma geta hræðilegir hlutir gerst. Þess vegna er ástæða til að vera vel á verði. Líklegt er að varnarstöðin á Keflavíkurflugvelli gegni áfram mjög þýðingarmiklu hlutverki í varnarsamstarfi vestrænna þjóða. Það hlutverk verður einkum í formi eftirlits með hernaðarumsvifum umhverfis Ísland og að bregðast tímanlega við atburðum eða þróun sem stofnað geta öryggi Íslands í hættu. Stöðin á Keflavíkurflugvelli er og verður áfram mikilvægur hlekkur í eftirlits- og aðvörunarkerfi Atlantshafsbandalagsins. Mér er sagt af þeim sem gerst þekkja að það líði allt að fimm árum þar til áðurgreindar breytingar verða fullmótaðar. Líklegt er að þessar breytingar verði til þess að fækka starfsmönnum varnarliðsins. Það hefur í för með sér röskun á högum þess fólks sem þar hefur starfað, reyndar margt í áratugi. Við slíkum aðstæðum verða stjórnvöld að bregðast á viðeigandi hátt. Varnarliðsstarfsmenn hafa aflað þjóðarbúinu mikils gjaldeyris og gert varnarliðinu kleift að sinna hlutverki sínu. Ég vek athygli stjórnvalda á því að nú þegar þarf að huga að hugsanlegum breytingum. Það þarf að gera með alhliða atvinnuuppbyggingu þar syðra, bæði í sjávarútvegi og á öðrum sviðum, svo að allar vinnufúsar hendur fái störf við sitt hæfi. Nú er um það deilt hvar hugsanlega stóriðju eigi að staðsetja. Ég tel sjálfsagt með tilliti til atvinnuhagsmuna og hagkvæmni að staðsetning nýs álvers verði á suðvesturhorninu. Á þessu svæði er mikið af atgervisfólki sem hefur reynslu af samskiptum við útlendinga, fólki sem til þessa hefur þjónað varnarhagsmunum landsins og fólki sem hefur átt þátt í að byggja upp mikilvægustu stóriðju á sviði iðnaðar. Það á annað og betra skilið en að vera hrint út í kulda atvinnuleysis vegna breytinga í heimsmálum til þess eins að sinna rómantískri byggðastefnu. Sérstakur kafli er í skýrslunni um Vatnsveitu Suðurnesja. Kunnugt er að í árslok 1987 varð vart lífrænna leysiefna í vatnsdráttarsvæði vatnsbóla Keflavíkur og Njarðvíkur. Bandarísk stjórnvöld féllust á eftir umfangsmiklar samningaviðræður að kosta gerð nýrrar vatnsveitu að öllu leyti. Ástæða er til að þakka utanrrh. og samninganefndinni vasklega framgöngu í því máli, aðrir hefðu ekki gert betur. Ég vík aðeins að Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Vil ég segja það eitt að þar þurfi að gera betur hvað varðar aðstöðu fyrir starfsmenn. Þótt flugstöðin hafi þótt stór á sínum tíma tel ég að ekki hafi verið séð fyrir nauðsynlegri aðstöðu fyrir þá sem þar starfa. Ég tel líka að það þurfi að búa stöðina undir það að flytja innanlandsflug til Keflavíkur. Fyrirtækið Íslenskir aðalverktakar hefur undanfarna áratugi haft einokunaraðstöðu hvað varðar verktöku á Keflavíkurflugvelli. Fyrirtækið hefur að mörgu leyti staðið sig vel, það hefur skilað verkum fljótt og vel, það hefur verið eins konar sveiflujafnari á vinnumarkaðinum á Suðurnesjum og yfirleitt haft hundruð manna í vinnu. Fyrirtækið var sett á stofn fyrir nokkrum áratugum þegar verktaka var á frumstæðu stigi hér á landi. Áður höfðu erlendir verktakar framkvæmt þau verk sem varnarliðið óskaði eftir. Reyndist það mjög illa og var það því framfaraspor á sínum tíma að færa verktökuna til íslenskra aðila. Stofnun Sameinaðra verktaka og síðan Íslenskra aðalverktaka þótti eðlileg á sínum tíma. Nú þegar verktækni og kunnátta ásamt burðugri verktakafyrirtækjum hafa komið til er eðlilegt að hugsað sé til breytinga. Það hefur líka verið gagnrýnt að í áranna rás hefur eignarhald á Íslenskum aðalverktökum færst yfir á færri hendur. Einstaklingar, sem áður tóku virkan þátt í starfi félagsins, nú aldraðir, hafa ásamt dánarbúum í raun átt og stjórnað þessu fyrirtæki á síðustu árum. Það má segja að í krafti einokunar og úreltra viðhorfa hafi fé safnast í gífurlegum mæli á fáar hendur. Suðurnesjamenn hafa og gagnrýnt að allur afrakstur af starfsemi Íslenskra aðalverktaka hefur flust frá byggðarlögunum þar sem fjármagnið varð til til hallarbygginga í Reykjavík. Er fjármagnið að mestum hluta geymt í bönkum hér í Reykjavík í stað þess að nota það til lánafyrirgreiðslu og uppbyggingar á svæðinu. Í svari við fyrirspurn þingmanna Alþfl. fyrir nokkrum árum kom fram að aðeins 4% af innistæðum félagsins Íslenskra aðalverktaka voru geymd í bönkum á Suðurnesjum. Auðvitað er þetta háttalag hreint tillitsleysi og hefur átt sinn þátt í hnignun atvinnulífs á Suðurnesjum. Það er staðreynd að þegar útgerð og fiskvinnsla var hvað mest á Suðurnesjum voru umsvif varnarliðsins í verklegum framkvæmdum meiri en nokkru sinni síðar. Á þeim tíma var ekki amast við því skipulagi sem var á verktökufyrirkomulagi. Nú er hins vegar svo komið að sjávarútvegi hefur hnignað mjög á umræddu svæði. Bátar og skip hafa streymt frá Suðurnesjum, jafnframt fiskkvótinn, jafnframt flyst atvinnan í burtu. Það er við þessar aðstæður sem augu fólksins syðra hafa beinst að atvinnumálum og verktöku á Keflavíkurflugvelli. Með sívaxandi þunga hafa kröfur aukist um að fyrirkomulagi verktöku verði breytt þannig að heimamenn fái fleiri tækifæri og fjármagnið verði nýtt á heimavelli. Það hefur oft verið haft á orði hér í þingsölum og víðar að Suðurnesjamenn og Reyknesingar hefðu völlinn. Slík ummæli eru mælt bæði af illkvittni og misskilningi. Staðreyndin er sú að fólkið sem starfar hjá Íslenskum aðalverktökum er ekki ofsælt af sínum kjörum. T.d. má nefna að þegar tímaritið Frjáls verslun gerði samanburð á launagreiðslum fyrirtækja í landinu árið 1988 kom fram að fyrirtækið Íslenskir aðalverktakar var í 156. sæti. Þeir greiddu þá að meðaltali 1646 þús. kr. í árslaun og varnarliðið, sem margir hér í þingsölum telja að sé ásamt Íslenskum aðalverktökum gullkista fólksins þar syðra, var enn þá neðar hvað launagreiðslur snertir. Varnarliðið var þá í 211. sæti fyrirtækja í landinu og greiddi 1503 þús. kr. í meðallaun á ári. Ég fagna þeim breytingum sem utanrrh. hefur þegar gert hjá Íslenskum aðalverktökum. Í skýrslunni kemur fram að stjórnvöld hafa nú tvo í stjórn fyrirtækisins og má geta þess að nú í fyrsta sinn situr heimamaður í stjórn þess. Það er athyglisvert og reyndar dæmigert fyrir viðhorf eigenda og ríkisins. Hér áður fyrr var aldrei heimamaður kosinn í stjórn fyrirtækisins. Ég hvet utanrrh. til að halda áfram á sömu braut. Ég tel að hann ætti að gefa gaum þeim tillögum sem fram hafa komið um eignaraðild sveitarfélaganna að fyrirtækinu og að einstaklingum í heimabyggð verði gert kleift að hafa meiri áhrif á verktöku og ráðstöfun þess afraksturs sem fylgir fyrirtækinu. Ég tel að varast þurfi snöggar breytingar. Umfram allt þurfi að tryggja atvinnuöryggi þess fólks sem hjá fyrirtækinu starfar. Í VII. kafla skýrslunnar fjallar utanrrh. um samvinnu á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Sú samvinna hefur aukist mjög á síðustu árum. Atlantshafsbandalagið var stofnað til varnar útþenslustefnu kommúnismans sem þá þegar hafði hernumið eða framkallað fámennisbyltingu í löndum Mið-Evrópu. Það var ótti við áframhaldandi útþenslu sem þrýsti þjóðum Vestur-Evrópu saman. Aðild Íslendinga að bandalaginu olli miklum deilum. Andstæðingar aðildarinnar voru kommúnistar sem mátu meir hollustu við málstað kommúnismans en varnarhagsmuni landsins. Þess ber þó að geta að þeir voru nokkrir sem umfram allt vildu Ísland hlutlaust þrátt fyrir að engin þjóð hafi haldið hlutleysi sínu án þess að hafa eigin her. Deilurnar um Atlantshafsbandalagið hafa smám saman hjaðnað. Keflavíkurgöngur, upphlaup og dónaskapur gagnvart forustumönnum Atlantshafsbandalagsins sem sótt hafa okkur heim er aflagður. Smám saman hefur þróttur þeirra sem lögðust gegn vörnum Íslands hjaðnað. Atlantshafsbandalagið var víðar umdeilt í Vestur-Evrópu. Þar voru fylgifiskar kommúnista í fararbroddi eins og hér á landi. Fyrir allmörgum árum breyttu kommúnistaflokkar Vestur-Evrópu afstöðu sinni gagnvart Atlantshafsbandalaginu. T.d. eru nokkur ár síðan ítalskir og franskir kommúnistar fóru að taka virkan þátt í þingmannasamtökum Atlantshafsbandalagsins. Það er líka athyglisvert að einn forustumanna Socialistisk Venstre parti í Danmörku, Pelle Voigt, er einn virkasti þátttakandinn í þingmannasamtökum NATO. Þar gegnir hann trúnaðarstörfum og lætur mjög að sér kveða. Nú er Atlantshafsbandalagið sterkara en nokkru sinni fyrr. Það verður líka á tímamótum og á ég von á því að umfang þess verði meira á næstu árum þó starfsemin breytist frá því sem nú er. Á þingi ítalska kommúnistaflokksins sem haldið var í síðasta mánuði kom fram tillaga um að Ítalía gengi úr NATO. Sú tillaga var felld með 498:353 atkv., 53 seðlar voru auðir. Ítalski kommúnistaflokkurinn hefur verið sá sterkasti og fjölmennasti í allri Vestur-Evrópu frá styrjaldarlokum. Þessi þróun hefur alveg farið fram hjá arftaka íslenskra kommúnista, Alþb. Enn er það stefnuskráratriði þess flokks að Ísland hverfi úr NATO. Enn vilja þeir gera Ísland varnarlaust með brottför varnarliðsins. Alþb. hefur alið á óvináttu og heift gagnvart einni bestu vinaþjóð okkar, Bandaríkjunum, og þvælist fyrir þegar rætt er um traustari varnir Íslands. Þáttur í þessu er andstaða við framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, gegn varaflugvelli og fleiru. Ég vil nota þetta tækifæri til að skora á Alþb. að breyta frá afturhaldssömum sjónarmiðum í varnarmálum og sýna þjóðarhollustu líkt og ítalskir og franskir flokksbræður þeirra hafa gert. Í fjölmörgum þáttum utanríkismála eigum við hins vegar samleið. Á ég þar við þróunarmál, baráttu gegn hungri og misrétti í þróunarlöndunum og víðar. Atburðirnir í Austur-Evrópu ættu fremur en nokkuð annað að gera mönnum það ljóst að tilvist Atlantshafsbandalagsins hefur meira en nokkuð annað gert það að verkum að kúgaðar og marghrjáðar þjóðir Austur-Evrópu sjá nú hilla undir frelsi og mannréttindi. Nú þegar við ræðum utanríkismál er ástæða til að ræða hrun kommúnismans í Austur-Evrópu. Kommúnisminn hefur á undanförnum árum verið einhver mesta plága sem hrjáð hefur þjóðir Austur-Evrópu. Fólki hefur milljónum saman verið haldið í fjötrum þeirrar stefnu og nú þegar flokkseigendurnir og einræðisherrarnir falla hver á fætur öðrum kemur í ljós að ástandið gagnvart alþýðu manna hefur verið enn þá alvarlegra, enn þá verra en menn hafði grunað. Hervald og skoðanakúgun var stjórntæki svokallaðra hugsjónamanna kommúnismans. Hér fyrir vestan börðust flestir gegn þessu alræðiskerfi. Þeir er það gerðu voru til skamms tíma kallaðir öllum illum nöfnum, rógbornir, rægðir og svívirtir á alla lund. Það má aldrei gleyma því að til var Kommúnistaflokkur Íslands og arftaki hans, Sameiningarflokkur alþýðu, og nú síðasta afbrigðið, þó í útþynntara lagi, Alþb. Vert er að geta þess að átökin milli kommúnista og jafnaðarmanna fyrr á árum urðu til þess að kljúfa vinstri hreyfinguna á Íslandi, kljúfa og veikja verkalýðshreyfinguna í landinu. Það er nú ástæða til að minnast þess að það var aðeins eitt atriði sem á sínum tíma olli klofningi Alþfl. Það var afstaðan til Sovétríkjanna. Það var sú staðreynd að kommúnistar hér á landi trúðu því að Sovét-Ísland væri framtíðarríkið. Það er ástæða til að minnast þeirra sérstaklega sem alltaf stóðu fastir gegn alræðisstefnu kommúnismans og héldu merki jafnaðarmanna á lofti. Þeir sem allt til þessa dags hafa tekið málstað kommúnismans og látið málgagn hans, Þjóðviljann, gegna hlutverki mannorðsþjófs skulda íslensku þjóðinni afsökun. Það var ekki að tilefnislausu að formaður Alþfl., Jón heitinn Baldvinsson, sagði á Dagsbrúnarfundi í febrúar 1938: ,,Eðli verkalýðshreyfingarinnar er ekki skyndiupphlaup, hávaðafundir og ævintýri heldur markvisst, sleitulaust strit fyrir málefninu sjálfu. Íslenskt fólk er frábitið hugsunarhætti kommúnismans og hann sigrar aldrei hér á landi fyrir atbeina Íslendinga. Það er hið hættulegasta ævintýri fyrir íslenska alþýðu að taka sér merki mannanna frá Moskvu í hönd og ganga með það út í baráttuna. Undir því merki mun hún bíða ósigur og falla.`` Gríma kommúnismans er fallin. Kalda stríðinu er lokið. Nú fyrst er Evrópa öll að ná sér eftir blóðuga heimsstyrjöld. Þar iðar allt af frelsisþrá, þrá eftir betri lífskjörum, betri heimi. Utanríkisstefna Íslendinga þarf að taka mið af þessum breytingum. Rödd Íslands þarf að heyrast hvarvetna þar sem misrétti er beitt, kúgun og ofbeldi. Þýðingarmestur er friðurinn. Sameinuð frjáls Evrópa tryggir best að friður og frelsi ríki í þessum heimshluta.