Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) : Stjskrn. hefur athugað frv. þetta og borið það saman við kosningal. Eins og tekið er fram í nál., eru þær einar breyt. gerðar á gildandi kosningal. með frv. þessu, er leiðir af stjskrbreyt. þeirri, er samþ. var á síðasta Alþ. og mun væntanlega fá fullnaðarsamþykkt á þessu þingi. Þessi breyt. á kosningal. er aðallega í því fólgin, að í stað óhlutbundinna kosninga í tvímenningskjördæmunum koma nú hlutbundnar kosningar. Til frekari glöggvunar fyrir hv. þm. vil ég fara lauslega í gegnum frv. og benda á þær gr., þar sem kosningal. er breytt. Þá er það fyrst 5. gr., að Siglufjarðarkaupstaður sé gerður að sérstöku kjördæmi. 9. gr., er stafar af því, að Siglufjörður er gerður að sérstöku kjördæmi. 14. gr. er aðeins breyt. til samræmis. 26. gr., sem er ein afleiðing þess, að hlutfallskosningar eiga að fara fram í tvímenningskjördæmum. 27. gr. er einnig umorðuð, og vil ég benda hv. þm. á, að þar er ein prentvilla. Í upphafi gr. stendur hlutbundnum, á að vera óhlutbundnum. N. hefur komið sér saman um það að flytja allar brtt. við 3. umr., sem verða ekki margar, ákvæði til bráðabirgða um skiptingu kjördeilda, þó að búið sé að ganga frá kjörskrá. N. hefur komið sér saman um, að meðmælendur með framboði þingmanns megi ekki vera færri en 18 og ekki fleiri en 36, og mun n. gera till. um það. Breyt. 29., 30., 32., 33., 41. og 42. gr. eru allt umorðanir á gildandi lagaákvæðum, sem leiðir af þeirri breyt. á kosningafyrirkomulaginu að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Breyt. á 45. gr. er af praktískum ástæðum, þar sem talað er um 10 blaða hefti í stað 25. Svo eru breyt. á 50., 52., 53., 67., 68., 69., 87., 88., 89., 90., 106., 108., 109. og 110. gr., sem eru allt umorðanir, en engin efnisbreyt. að öðru leyti en því, sem leiðir af því, að hlutfallskosningar eiga að fara fram í tvímenningskjördæmum. Sams konar umorðanir aðeins eru og breyt. á 11., 112., 114., 115., 116., 117., 118., 122., 126., 128., 135., 143. og 144. gr., og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það, vegna þess að breyt. á þessum gr. eru engar efnisbreyt. nema að þessu leyti, sem leiðir beinlínis af því, að gert er ráð fyrir hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum í stað óhlutbundinna áður: Prófarkalesarar Alþ. hafa að öðru leyti lesið yfir frv. og borið það saman við gildandi l. Og það hefur komið í ljós, að ýmsar prentvillur eru í frv., og á 2 eða 3 stöðum hefur af þeim ástæðum raskazt efni greinanna, t. d. 54. og 43. gr., sömuleiðis í 19., 62., 66. og 127. gr. En það var hvorki meining ráðuneytisins, þegar þetta frv. var samið, né n., að þessum gr. væri að neinu leyti breytt efnislega frá gildandi 1., þannig að þar sem ósamræmi milli þessa frv. og gildandi l. umfram það, sem ég hef tekið fram, að ætti að breyta vegna hlutfallskosninganna í tvímenningskjördæmunum, þá er það texti gildandi l., sem ætlazt er til, að áfram gildi. Það hefur hins vegar ekki verið hægt að prenta þetta upp enn sem komið er. Þetta er prentað í skjalapartinum alveg leiðrétt. Það mun ekki vera til pappír nú, til þess að hægt sé að prenta svo mikið af frv., að hægt sé að útbýta því hér í d. nú. En það verður gert við 3. umr. og þá um leið till. þeim um breyt. á því, sem n. gerir. Hv. þm. athugi það við yfirlestur þessa frv., ef það kann að vera eitthvað athugavert við greinarnar, sem þeir vildu láta leiðrétta. Þeir þurfa þá að bera frv. saman við gildandi lagatexta til þess að láta frv. ekki villa sér sýn að þessu leyti.



Herra forseti! Það er aðeins eitt atriði hér í þessu frv., sem ég teldi rétt, að hv. n. tæki til athugunar, fram yfir það, sem hv. frsm. drap á. Það er um fyrirkomulag utankjörfundargagna. Eins og vitað er, gilda mjög ströng ákvæði um atkvæðagreiðslu á kjörfundi og allt, sem þar að lýtur. Hins vegar sýnist í raun og veru varúðin ekki ná eins langt um atkvæðagreiðsluna utan kjörfundar, því að í 67. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir því eins og áður, að ritað sé með ritblýi nafn þess, er kjósandi vill kjósa, á kjörseðilinn. Enn fremur er ekki gert ráð fyrir því fremur en áður, að frá umslögum utan um kjörseðlana, sem notaðir eru við utankjörfundarkosningar, sé gengið neitt tryggilegar heldur en með því að líma umslögin aftur. Ég hygg, að á því sé nokkur nauðsyn, að öllu tryggilegar sé gengið frá þessum umbúnaði. Umslög, sem límd eru aftur, er hægt að opna þannig og líma aftur á ný, að ekki sé hægt að sjá eftir á, að þau hafi verið opnuð. Og líkur eru til, að þannig megi opna þá límrönd, sem gert er ráð fyrir á utankjörfundar kjörseðlum. Ég hygg, að það væri rétt, að gerðar væru á þessu nokkrar breyt. Og ég vil benda hv. allshn. á það, að mér virðist rétt, að sú breyt. væri gerð á ákvæðum þessa frv., að innsigla skuli umslög utan um utankjörfundarkjörseðla, til þess að komið væri í veg fyrir, að hægt sé að opna þau, án þess að tekið verði eftir, og jafnvel gera breyt. á kosningu. Það getur vel verið, að þetta, sem ég nú hef bent hv. allshn. á, hafi borið á góma í n. En ég tel nauðsynlegt, að öllu tryggilegar sé gengið frá þessum utankjörfundargögnum en gert hefur verið ráð fyrir áður. Ég mun, ef n. sér sér ekki fært að taka þessar ábendingar mínar til greina, bera fram brtt. við frv. um þetta.



Herra forseti! Mér er satt að segja ekki reglulega vel ljóst, hvernig hv. þm. eiga að gera brtt. við þetta frv., sem hér liggur fyrir, eftir að hv. frsm. hefur lýst yfir því, að það sé ekki þetta frv., sem fyrir liggur, sem um sé að ræða. Hann lýsti yfir því, hv. frsm., að þetta frv., sem er birt hér, sé töluvert öðruvísi heldur en það frv., sem raunverulega liggi fyrir þinginu nú til umr. og afgreiðslu, og sé það frv., sem fyrir liggi, raunverulega að finna í gömlum skjalaparti - einhvern hluta af því, en þó ekki allt. Þrátt fyrir þetta vildi ég benda hv. n. á einstök atriði, sem ég tel, að hún þurfi að taka til athugunar, svo sem um atkvgr. utan kjörstaðar. Það er ætlazt til þess, að utankjörstaðaatkvgr. fari eingöngu fram hjá hreppstjórum og bæjarfógetum. Nú hagar allvíða svo til á landinu, að hreppstjórar eru þannig settir í sveit, að það er mjög mikil fyrirhöfn fyrir menn í sveitinni að ná til þeirra. Má nefna mörg dæmi þess, að menn, sem fara út úr sveit sinni, fara gegnum ákveðið kauptún, en svo býr kannske hreppstjórinn á öðrum enda sveitarinnar, stundum upp í þriggja klst. ferð frá kauptúninu. Það sjá allir, hversu ákaflega óþægilegt það er fyrir menn, sem ekki eru heima kosningadaginn, að gera aukaferð til hreppstjórans til þess að kjósa. Þess vegna vil ég, að athugað verði, hvort ekki sé rétt að gefa í kosningal. heimild til þess að hafa kjörstjóra annan en hreppstjóra, einhvern, sem betur er settur í sveit til þess. Ég held, að það sé auðvelt að koma þessu þannig fyrir, og það mundi verða til mikils hagræðis fyrir marga menn sums staðar á landinu, þó að víða sé þess engin þörf. Þessi heimild til þess, að skipa megi kjörstjóra aðra en hreppstjóra og hafa utankjörfundar kjörstað annars staðar heldur en í skrifstofu hreppstjóra þarf að vera í lögum. Í öðru lagi er sýnt, að til þess er ætlazt af ríkisstj., að vetrarkosningar verði í ár. Það var leikið sér að því að telja ekki atkv. fyrr en verkast vildi í sumar, fyrst í héraði og síðan hjá yfirkjörstjórn. Þess vegna var talningunni ekki lokið fyrr en meira en viku seinna en þurfti að vera. Svo er, einhverra orsaka vegna leikið sér að því að kalla ekki Alþ. saman fyrr en svo seint, að það hljóti að fara svo, að kosningar geti ekki orðið fyrr en seint í sláturtíð í haust eða í vetur. Afleiðingin af þessu er sú, að allra veðra er von á kjördegi í haust. Þess vegna kemur til álita, hvort ekki sé rétt að heimila tvo kjördaga, gengið út frá því, að ef gott veður er á kjördegi, eða fyrri daginn, sem kemur til greina sem kjördagur, þá skuli hafa aðeins einn kjördag, en ef svo er ekki, þá sé heimilt að hafa kjördagana tvo á þeim stað. Þetta vil ég biðja hv. n. að athuga. Ég vil líka biðja n. að athuga það í sambandi við það, sem hv. frsm. sagði, að hún hefði hugsað sér að leggja til, að meðmælendur mættu fæstir vera 18 og flestir 36 í tvímenningskjördæmum, að ég álít, að það eigi að hækka þessar tölur upp í 24 og 48. Er ekki óhætt að láta það liggja fyrir, að það séu a. m. k. það margir menn, sem óska eftir, að maður bjóði sig fram til þings? Ég held, að það ætti að hækka töluna 12 í 24, en ekki að fara niður á við í tvímenningskjördæmunum hlutfallslega miðað víð, að 12 meðmælendur séu í einmenningskjördæmi. Ég álít fulla ástæðu til þess að stemma stigu við því, að fram komi listar, sem í raun og veru ekkert fylgi hafa, sem talizt getur, heldur en ýta undir það með því að hafa meðmælendur sem fæsta.



Út af því, sem hv. þm. N.-Ísf. (SB) var að tala um, þá er það að sjálfsögðu athugunarmál, hvort ekki sé rétt að setja eitthvað strangari fyrirmæli til þess að reyna að útiloka, að það geti komið fyrir, að hægt sé að opna umslög, sem eru utan um utankjörstaðarkjörseðla, og loka þeim aftur, áður en atkvæði koma til talningar, og er vel hugsanlegt að fara þá leið, að hreppstjórar innsigli umslögin. Mér persónulega finnst í fljótu bragði, að það sé vel athugandi. Annars vil ég geta þess, að n. mun flytja brtt. um að fella burt ákvæðin Um, að kjósandi skuli skrifa með ritblýi á utankjörstaðarkjörseðil, enda mun reyndin vera sú, að oft hafi verið skrifað á þá kjörseðla með bleki. Í 68. gr. frv. er heldur ekkert sagt um það, að kjósandi eigi að rita með ritblýi á kjörseðil, þegar kosið er utan kjörfundar, Mér finnst sanni nær, ef eitthvað væri ákveðið fast um þetta, þá væri ákveðið, að skrifa skyldi á þessa kjörseðla með bleki, heldur en að skylda menn til að skrifa með ritblýi. Út af því, sem hv. 1. þm. N.-M. (PZ) sagði, vil ég taka það fram, að það er hlutur, sem stjskrn. á ekki neina sök á, þó að það hafi dregizt eftir síðustu kosningar að telja atkv. eða að dregið var að Alþ. væri kallað saman. Annars skilst mér ekki, að þó að þingið hefði komið fyrr saman eftir kosningar, ef aukakosningar eiga að fara fram á annað borð, að þær hefðu getað farið fram fyrr heldur en um miðjan október, ýmissa ástæðna vegna, þó ekki þess vegna, að ekki væri hægt að láta kjörgögn vera undirbúin fyrr en svo, heldur sérstaklega vegna atvinnu bændanna, vinnu þeirra í sambandi við slátrun og smalamennsku. Ég álít, að haustannirnar séu þannig, að ekki sé tiltækilegt að hafa kosningarnar fyrr en þetta, ef haustkosningar eiga að fara fram á annað borð. Annars vil ég benda á það, að til skamms tíma hefur verið kosið til Alþ. á fyrsta vetrardag, og allir undu því þá mjög vel. Hv. þm. N.-M. (PZ) var að segja, að það frv., sem hv. þm. hefðu í höndunum, væri ekki það sama frv., sem í raun og veru liggur hér fyrir til umr. Þetta er að vissu leyti rétt. En ég veit, að hv. þm. N.-M. getur fallizt á það, að það er ótiltækilegt að fara að flytja brtt. í hundraðatala út af prentvillum, þar sem stafir hafa fallið burt. Ég hef bent á, hverjar af greinunum eigi að vera óbreyttar. Og hins vegar hefur skrifstofustjóri Alþ. sagt, að ekki væri hægt að prenta þetta frv. þannig, að það gæti orðið fram borið á þann æskilegasta hátt, eins og ég hef tekið fram. Þá var hv. 1. þm. N.-M. að tala um það, að meðmælendatalan þyrfti að vera hærri og að það ætti að setja ákvæði um það, að hægt væri að kjósa víðar en hjá hreppstjórum.

Ekki hjá hreppstjórum.

Ef einn hreppstjóri býr á afskekktum stað í sveit, ætti hann að geta lagt niður embætti sitt, a. m. k. að þessu leyti, og sýslumaður að geta skipað annan í staðinn. Annars hygg ég það ekki vera mjög miklum erfiðleikum bundið að komast til valdsmanna til að kjósa. En hitt er erfitt, að koma utankjörfundaratkv. til kjörstjórnar. Það eru kannske minni erfiðleikar á því að koma þeim öllum beint til yfirkjörstjórnar. Ég hygg, að það sé erfiðara að koma atkvæðunum til skila heldur en að greiða þau. Kjósendur hafa allt upp undir mánaðartíma til þess að greiða atkv. Það ætti þess vegna ekki að vera svo miklum erfiðleikum bundið. Um meðmælendafjöldann er það að segja, að í kosningal. þeim, sem nú gilda, minnir mig, að meðmælendatalan hafi verið lækkuð frá því, sem áður var, a. m. k. var ákveðið, að meðmælendafjöldinn skyldi ekki vera meiri en í áður gildandi kosningal. Ég hygg, að það hafi verið af þeirri ástæðu, að það hafi ekki verið álitið rétt né viðkunnanlegt, að frambjóðendur væru að ganga á milli kjósenda til þess að fá meðmæli þeirra með þeim sem frambjóðendum fyrir kosningar, svo margra. Og bak við, hygg ég, að hafi legið að stemma stigu fyrir því, að frambjóðendur byndu atkv. kjósenda skriflega fyrir kjördag. Mér finnst ekki ástæða til að fjölga meðmælendunum frá því, sem nú eru ákvæðin um þá. Og n. þótti ekki ástæða til að fjölga meðmælendunum frá því, sem áður var.



Það er mjög mikils virði, ef hægt væri að ganga þannig frá kosningal., að það væri tryggt, að kjörstjórnir litu nokkuð sömu augum yfirleitt á vafakjörseðla. En ég hygg, að mjög mikill munur sé á því, hversu strangar kjörstjórnir eru um þetta atriði. Það mun standa í kosningal., að rétt sé að taka kjörseðil gildan, sem gefur skýlaust til kynna, hvað kjósandinn vill. Hins vegar mun það einnig vera tekið fram í þeim l., að ef nokkur aukamerki séu á kjörseðli, sé ástæða til að gera hann ógildan. T. d. ef merkt er með tveimur krossum við nafn eins framljóðandans á kjörseðlinum, þá er það skýlaust, hvað kjósandinn vill. En nú á þar að vera aðeins einn kross, og get ég hugsað mér, að kjörstjórn gæti gert kjörseðilinn ónýtan, þar sem annar krossinn má skoðast sem aukamerki á kjörseðlinum. Ég veit dæmi þessa. Ég veit líka dæmi þess um kjörseðil við atkvgr. utan kjörfundar, þar sem auk nafns mannsins var skrifað nafn sýslunnar. Þessi kjörseðill var gerður ógildur, þó að það væri skýlaust, hvað kjósandinn vildi. Ég veit líka til þess, að kjósandi hefur gert eitt strik við nafn manns, sem hann vildi ekki kjósa, nuddað það svo út með fingrinum og gert skýran kross við nafn þess manns, sem hann ætlaði sér að kjósa. Þessi seðill var gerður ónýtur. Einnig hef ég vitað til þess, að fornafn frambjóðandans var skrifað rétt en föðurnafn rangt, og atkv. var samt tekið gilt. Ég veit líka, að í slíkum tilfellum hefur atkvæði verið gert ógilt. Væri ekki hægt að koma svo fyrir ákvæðum kosningal., að kjörstjórnir dæmi ekki svona einstaklega ólíkt, þegar um atkvgr. er að ræða, sem að einhverju leyti er ófullkomlega af hendi leyst? Því að annars vegar stendur í l., að rétt sé að taka kjörseðil gildan, ef það er skýlaust, hvað kjósandinn vill, en auk þess tekið fram í l., að ekkert aukamerki skuli vera á kjörseðlinum. Þá dettur mér í hug, hvort ekki sé rétt að athuga, þar sem eru mjög afskekkt heimili, sérstaklega eyjar, hvort þeir, sem þar byggju, gætu ekki fengið að kjósa hjá hreppstjóra fyrir kjördag, ef góður dagur kæmi fyrir þá. Ég tel mjög ósanngjarnt, að menn, sem búa í eyjum og hafa ekki bátakost nema í góðu veðri, megi ekki kjósa fyrir kjördag, ef færi gefur. Þá er þriðja atriðið, en það er með blekið. Það er svo fyrir mælt, að kjósandi skuli skrifa nöfnin með ritblýi, og mun það gert vegna þess, að annars kynni að sjást, hvernig hann hefði kosið, ef hann notaði þerripappír. En hvað á að gera, þegar svo stendur á, ef það er skýlaust, hvað kjósandinn vill. Þetta tel ég, að einnig þurfi að athuga.



Ég vildi aðeins mega koma með eina bendingu til n., en það er viðvíkjandi 104. gr., en hún er um, hvernig skuli ganga frá kjörkassa og öðrum kjörgögnum, eftir að atkvgr. er slitið á kjördegi. Þar segir, að ganga skuli frá öllu saman, atkvæðakassa, aðalumslagi og kjörbók í strigapoka þeim, er atkvæðakassanum fylgir, binda vandlega fyrir með snæri eða sterku seglgarni, sem ekki eru hnútar á, og setja innsigli kjörstjórnarinnar á fyrirbandið sem næst hnútunum. Frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra eiga rétt á að setja innsigli sín á enda fyrirbandsins. Gert er ráð fyrir, að innsigli kjörstjórnar sé í vörzlum hreppstjóra. En nú getur komið fyrir, og er ekkert við því að segja, að dragist að senda atkvæðakassa kjördeildar, og er hann þá á meðan varðveittur hjá yfirmanni kjörstjórnar, hreppstjóra. Virðist mér óviðfelldið, að sami maður geti haft í sínum vörzlum bæði atkvæðakassa og innsigli það, er nota ber. Getur það valdið tortryggni. Ég vil vekja máls á því, hvort ekki megi setja þarna ákvæði um að skylda kjörstjórnarmenn til að setja einnig sitt innsigli á fyrirbandið. Ég vil aðeins beina þessu til n. til athugunar.

Sigurður Bjarnason Hv. 1. þm. N.-M. og fleiri framsóknarmenn hafa látið mjög hátt yfir því, að talning atkv. í ýmsum kjördæmum hafi verið látin fram fara svo seint, að allmjög hafi þurft að dragast starf landkjörstjórnar og þar með setning Alþ., og hafi þetta orðið til þess, að kosningar fari fram í haust síðar en ella. Ég vil benda á, af því að ég er fulltrúi fyrir það hérað, þar sem síðast mun hafa verið talið í, að svo kann að vísu að hafa verið, að þar hefði mátt telja degi fyrr með ærnum tilkostnaði. En ég vil benda á annað í þessu sambandi, að í kjördæmi form. Framsfl. er talið daginn áður en talið er í N.-Ísafjarðarsýslu. Ég vil enn fremur benda á annað, sem sýnir, hversu fjarri lagi þessar ásakanir framsóknarmanna eru, að hv. 1. þm. S.-M. segir, að talningu hafi verið lokið viku síðar en þurft hefði. N.-Ísafjarðarsýsla og S.-Þingeyjarsýsla voru síðustu kjördæmin, sem talið var í. Þar var talið á fyrsta föstudegi eftir kosningarnar, og ef staðhæfing hv. þm. væri rétt, hefði átt að telja þar tveimur dögum fyrir kjördag! Það er því með öllu órétt að vera með árásir út af því, að talning atkv. hafi dregizt úr hófi fram, og að sá dráttur hafi seinkað kosningunum í haust. Og það situr a. m. k. sízt á þeim mönnum, sem eru nú að gera sér leik að því að tefja störf þingsins.



Það er vitanlegt, að stj. gat flýtt talningu atkv. Þær leiðir, sem lengst er að fara með atkvæðakassa, eru úr Geiradal á Patreksfjörð, úr Skeggjastaðahreppi að Bót og úr Öræfum að Brunnhól, og úr öllum þessum stöðum gátu kassarnir verið komnir á öðrum degi eftir kosningu á talningarstað. Hv. þm. N.-Ísf. segir, að ekki hafi verið lokið talningu viku síðar en hefði þurft. Hvenær fer lokatalning fram? Hún fer fram, þegar landskjörstjórn telur endanlega öll atkv. og úthlutar uppbótarsætum. Fyrst þá er talningu lokið. Hægt hefði verið að koma kjörgögnum til landskjörstjórnar það fljótt, að hinni endanlegu talningu hennar hefði verið lokið viku eftir kosningu. Ég stend því við það, sem ég sagði, að ríkisstj. lék sér að því að láta telja viku seinna en þurfti að vera, og ég hef fyllstu ástæðu til að ætla, að það, ásamt þeim drætti, sem varð á að kalla þing saman, sé gert í þeim tilgangi að láta haustkosningarnar verða á sem allra óhentugustum tíma fyrir sveitafólkið.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Sjútvn. hefur flutt þetta mál eftir ósk hæstv. atvmrh., en flytur svo við það brtt. á þskj. 84, sem n. hefur borið sig saman við hæstv. ráðh. um og hann talið sig samþykkan því, að n. flytji brtt. þessar. Þessar brtt. eru í fyrsta lagi við 1. gr. frv. um, að í staðinn fyrir það orðalag, sem þar er: „Ríkisstjórninni er heimilt, eins fljótt og ástæður leyfa, að láta reisa nýjar síldarverksmiðjur með 30 þúsund mála afköstum á sólarhring á eftir töldum stöðum:“ komi: „Ríkið lætur reisa nýjar síldarverksmiðjur á þessum stöðum:“ Enn fremur er þessi 1. brtt. um það, að raðað sé öðruvísi nöfnum þeirra staða, sem um ræðir í frv. að reisa nýjar síldarverksmiðjur á, þannig að tveir staðir, þar sem nú eru ekki hafnarskilyrði til þess að reisa síldarverksmiðjur, séu færðir aftur, en þeir staðir, þar sem hægt er vegna hafnarskilyrða að reisa síldarverksmiðjur, séu færðir framar í þessari upptalningu. Þó er ekkert með þessari brtt. fram tekið um það, að verksmiðjurnar skuli reistar þar fyrst, sem staðanöfnin framar í þessari upptalningu benda til, eða þær séu teknar í röð, eftir því sem staðanöfnin standa í brtt., heldur séu verksmiðjurnar byggðar, eftir því sem ástæður leyfa. En stærsta brtt. við 1. gr. er í niðurlagi 1. liðs brtt., þar sem segir: „Enn fremur lætur ríkið reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis, þegar rannsóknir sýna, að það sé tímabært.“ Athuganir hafa farið fram um þetta af hálfu stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins og framkvæmdarstjóra þeirra. Þær athuganir hafa sýnt, að eins og sakir standa, er ekki ráðlegt að leggja í að reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis. En á friðartíma mundi það vera hagkvæmt. Vill sjútvn. fá því slegið föstu, að ríkið reisi slíka verksmiðju, þegar ástæður leyfa. En að sjálfsögðu verður þá leitað fjárveitingarheimildar til þess, og þá verða að liggja fyrir fjárhagsáætlanir um þetta, og Alþ. tekur svo ákvarðanir um þessar framkvæmdir nánar, þegar að því kemur. Þá hefur n. lagt til, að fjárveitingarheimildin, sem er í frv., verði færð úr 25 millj. kr. niður í 10 millj. kr., þar sem sýnt þykir, að ekki verði ráðizt í þessar framkvæmdir allar á næstunni, og n. leit svo á, að nægilegt væri nú að hafa þessa fjárveitingu 10 millj. kr. að svo komnu. Enn fremur leit sjútvn. svo á, að rétt væri, að lántökuheimildin væri bundin við innanríkislán, en ekki við lán í erlendri mynt, eins og segir í frv. Afköst síldarverksmiðjanna í landinu munu vera alls um 40 þúsund mál á sólarhring, og þar af hjá Síldarverksmiðjum ríkisins um 20 þúsund mál á sólarhring. Stjórn Síldarverksmiðja ríkisins telur, að eins og nú er háttað, muni hafa tapazt mjög mikil verðmæti vegna þess, að ekki séu nógar síldarverksmiðjur til þess að vinna úr þeirri síld, sem skipin veiða. Og með núverandi útflutningsverðlagi munu hafa tapazt þannig í ár hjá Síldarverksmiðjum ríkisins eingöngu verðmæti, sem nema 12 millj. kr. Nú er við þetta að athuga, að síldveiði hefur verið óvenjulega mikil á þessu ári. En hins ber þá einnig að gæta, að þátttaka í síldveiðum í sumar hefur verið óvenjulega lítil. Til samanburðar má geta þess, að á árinu 1940 var l7l skip að síldveiðum af hálfu Íslendinga, auk þess voru 28 norsk herpinótaskip og færeysk, eða samtals um 200 skip. En á þessu ári eru veiðarnar ekki stundaðar með meira en um 100 herpinótum. Og þrátt fyrir það hefur orðið að setja á löndunarbann hjá Síldarverksmiðjum ríkisins, sem nemur 8 dögum á 6 vikum. Í öðrum síldarverksmiðjum hafa litlar löndunartafir orðið, vegna þess að þær verksmiðjur hafa haft mjög fá skip. En ef veiðiþátttakan hefði verið eitthvað svipuð og var 1940, má gera ráð fyrir, að tapið vegna tafa á löndun hefði orðið miklu meira á þessu ári en það hefur þó orðið. Síldarverksmiðjur ríkisins, sem afkasta að bræða um 20 þúsund mál á sólarhring, hafa kostað um 8 milljónir kr. Í fyrningarsjóði þeirra hafa verið teknar 1200000 kr., í varasjóði 2800000 kr. Samtals eiga verksmiðjurnar nú í fyrningar- og varasjóðum fjárhæð, sem nemur um 4 millj. kr. En afborganir hafa farið fram á þessum tíma sem svarar 1½ milljón kr. Þannig má segja, að Síldarverksmiðjur ríkisins séu búnar að borga í sér og hafi eignazt í fyrningar- og varasjóðum, sem svarar alls 5½ millj. kr. á þeim tíma, sem þær hafa starfað, sem má teljast mjög vel af sér vikið, af því að sumar þessar síldarverksmiðjur hafa verið tiltölulega dýrar. T. d. kostaði síldarverksmiðjan, sem byggð var 1930, um 1 millj. og 600 þús. kr. og afkastaði þó ekki nema 24 þús. málum á sólarhring. Næst er svo bætt verksmiðju við Síldarverksmiðjur ríkisins, sem tekur til starfa 1935, sem afkastar einnig 24 þús. málum á sólarhring, en kostar um 1 millj. kr. eða um ½ millj. kr. minna en verksmiðjan, sem byggð var árið 1930. Þessi mismunur á byggingarkostnaði þessara tveggja verksmiðja, sem þó bræða jafnmikið á sólarhring, stafar af því, að þegar fyrri verksmiðjan var byggð, voru byggðar við hana svo stórar þrær, að þær nægðu einnig hinni síðar byggðu verksmiðju, enda þótt stofnkostnaðurinn við byggingu þrónna væri talinn með byggingarkostnaði verksmiðjunnar, sem byggð var 1930. Þegar Síldarverksmiðjur ríkisins hófu starfsemi sína 1930, voru afköst síldarverksmiðjanna í landinu um 9500 mál á sólarhring. Síðan hafa afköst síldarverksmiðjanna í landinu verið aukin smám saman, svo að þau eru nú rúm 40 þús. mál á sólarhring. Þetta nægir ekki þeim flota, sem þátt tekur í síldveiðum hér við land á þessu ári, hvað þá, ef þátttakan væri með fullum krafti eða eins og hún var árið 1940. Þess vegna hefur stjórn síldarverksmiðja ríkisins lagt til, að ríkisstj. legði í að byggja síldarverksmiðjur, svo fljótt sem unnt er, svo að aukin afköst síldarverksmiðja ríkisins yrðu um 30 þús. mál á sólarhring. Það er ætlazt til þess, að þessi aukning fari fram, svo fljótt sem hægt er, á þeim stöðum, þar sem hafnarskilyrði eru þannig, að hægt er að reisa síldarverksmiðjur þar nú þegar, en á öðrum stöðum, sem um getur í frv., verði byggðar síldarverksmiðjur, strax þegar hægt er, eftir að hafnarskilyrði leyfa það. Ég skal geta þess, að nm. í sjútvn. voru ekki allir á einu máli um frv., eins og það var lagt fyrir í fyrstunni. Bæði áskildu nm. Framsfl. og nm. Sjálfstfl. sér rétt til þess að koma með brtt. við frv. En þær brtt., sem hér eru á þskj. 84, eru samkomulagsbrtt. frá n. allri, enda mun ekki n. í heild né einstakir nm. flytja aðrar brtt. við frv. en þær, sem á því þskj. eru. Legg ég til, að brtt. verði samþ. og frv. að því loknu vísað til 3. umr.



Ég hef nú ekki hugsað mér að láta mjög mikið til mín taka um þetta mál. En það er eitt atriði, sem ég óska að flytja brtt. við. Það er sá liður í brtt. n., þar sem til er tekið, að á Húsavík skuli reist 5 þús. mála verksmiðja, sem er 4. tölul. 1. brtt. á þskj. 84, og brtt. mín er um það, að í staðinn fyrir „5 þúsund“ komi :„10 þúsund“. Mér var tjáð, að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins hefði átt tal við forustumenn kauptúnsins um stækkun á þessari verksmiðju. Nú standa þannig sakir um höfn á Húsavík, að það á nokkuð langt í land, að hún verði góð, og þarf til þess mannvirki, sem kosta allmikið fé. Eigi að síður er það verk talið nauðsynlegt, og byrjað er á framkvæmdum, og verður til þeirra vandað, svo að eðlilegt er, að þá sé að því stefnt, að framleiðsla verði þar að því búnu sem mest, til þess að mannvirkin komi að notum. Ég leyfi mér því, fyrir hv. þm. S.-Þ. að flytja skrifl. brtt. um hækkun upp í 10 þús. mál á þessum stað. Er það af því, að líklegt er, að þingið fari að styttast og eigi sé tími til að afgreiða frv. í öðru formi en það fær hér í deildinni.



Þegar ég sá þessa brtt. á þskj. 84 frá sjútvn., datt mér í hug, hvort það mundi vera ætlunin, að þessi breyting ætti að þýða, að reisa skyldi verksmiðjurnar í þeirri röð, sem í till. stendur. Nú hefur því verið neitað af frsm., og get ég þá látið niður falla frekari andmæli gegn þessari brtt.



Í grg. með þessu frv. á þskj. 64 höfum við hv. 1. þm. Skagf., fulltrúar Framsfl. í sjútvn., skýrt frá sérskoðunum okkar í aðalatriðum. Við erum samþykkir því, að ákveðin sé með lögum framtíðarskipun síldariðnaðarins á vegum ríkisins og þær síldarverksmiðjur verði reistar, sem 1. gr. til tekur, en teljum rétt, að við sé bætt 5 þúsund mála verksmiðju við vestanverðan Húnaflóa, líklega helzt á Hólmavík, en fulltrúar Sjálfstfl. og Alþfl. gátu ekki á það fallizt, - jafnframt sé ákveðið, að ríkið hafi einkarétt til að reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis og verði hún reist, þegar rannsóknir sýna, að það sé tímabært. Í öðru lagi teljum við óþarft að veita að svo stöddu eins háa lántökuheimild og gert er ráð fyrir í 2. gr., þar sem auðséð er, að alllengi muni dragast að reisa verksmiðjur á þeim stöðum, sem skortir til þess nauðsynleg hafnarmannvirki. Auk þess vantar allar áætlanir um kostnað við framkvæmdirnar. Ástæðulaust er að gera ráð fyrir lántöku erlendis, þegar innieignir okkar þar eru komnar yfir 200 milljónir kr., og er erfitt að skilja, hvernig mönnum getur dottið í hug og hvernig ríkisstj. getur borið fram till., þar sem erlendar lántökur eru ráðgerðar. Um einstök atriði þessa má síðar ræða. Um lýsisherzlustöðina þótti rétt, að ríkið ætti hana og hefði þá einkarétt, þar sem gert er ráð fyrir, að meiri hl. síldarvinnslunnar sé á þess hendi eftir þessa aukningu, og yrði það til þess að tryggja sjómönnum og útgerðarmönnum sannvirði framleiðslu þeirra á hverjum tíma. Um öll þessi atriði áskildum við okkur rétt til að bera fram brtt. fyrir 3. umr. Á síðasta þingi gerði ég umkvörtun um það, að reikningar verksmiðjanna hafa ekki verið birtir að undanförnu, eins og lög mæla fyrir. Ég flutti þáltill. ásamt hv. þm. N.-Þ., um, að birtar yrðu ársskýrslur verksmiðjanna. En til þess að fá yfirlit yfir, hvernig hagur verksmiðjanna væri í raun og veru, leitaði ég eftir að fá lánaða reikninga þeirra, og hefur nú sjútvn. haft þá í höndum. Samkv. þeim er stofnkostnaður ríkisverksmiðjanna orðinn rúmar 8 millj. alls. Allar endurbætur hafa verið færðar á eignareikning. Skuldahækkun verksmiðjanna vegna gengislækkunar íslenzkrar krónu, sem varð 1939, er talin með eignum, þ. e. bætt við stofnkostnað verksmiðjanna, en ekki afskrifuð sem tap. Afborganir á stofnlánum, sem eru færðar með gjöldum ár hvert, og fyrningarsjóðir eru í árslok 1941 samtals 2712 þús. kr. Sé sú upphæð dregin frá stofnkostnaði, verða eftir 5300 þús. kr., sem eru raunverulegt bókfært verð verksmiðjanna um síðustu áramót. Varasjóðir voru um síðustu áramót 2.8 millj. kr. Oft hefur verið á það bent að undanförnu, að mikið tap hlytist af því, að ekki er hægt að taka á móti allri þeirri síld, sem aflast. Þetta er rétt, og æskilegt, að hægt væri að afstýra því tapi. En um leið og aukið er við verksmiðjurnar á dýrum tíma, þarf að tryggja það, að þær fái nógu mikið í sinn hlut af afurðaverðinu, meðan það er hátt, til þess að geta borgað ríflega af stofnkostnaðinum og komizt á fjárhagslega tryggan grundvöll. Ég tel, að þessa hafi ekki verið gætt sem skyldi síðustu árin. Árið 1939 varð að vísu allmikill tekjuafgangur. 1940 varð aftur ekki um tekjuafgang að ræða, og 1941 hefur orðið halli á rekstrinum, sem nemur rúmum 134 þús. kr. Hefur um það bil helmingur af varasjóðstillaginu það ár eyðzt í rekstrarhalla. Það má ekki endurtakast á tímum, þegar afurðaverð er svo hátt sem það var 1941. Hætt er við, að þá gengi erfiðlega á tímum með lágu afurðaverði, ef ekki verður komizt hjá rekstrarhalla, meðan afurðaverð er hæst, og ekki hægt að afskrifa eignirnar ríflega í árferði eins og nú er. Í n. lögðum við framsóknarmenn áherzlu á þá nauðsyn að afskrifa nú eignirnar ríflega og tryggja þannig framtíðarreksturinn. Enn hefur ekki orðið samkomulag í n. um till., sem tryggt gæti þetta, en fyrir 3. umr. mun verða athugað, hvort n. getur ekki flutt slíka till. Þetta mætti framkvæma þannig að borga aukaafborganir, þegar verðið er óeðlilega hátt, eða ákveða, að þegar lán eru tekin til verksmiðjubygginga á dýrum tíma, skuli nokkur hluti þeirra lána greiddur á tiltölulega skömmum tíma. Auðsætt er, að ef ríkisverksmiðjurnar leggja í nýjar framkvæmdir á mjög dýrum tíma, hljóta þær um langa framtíð að standa verr að vígi en verksmiðjur í einkaeign, sem reistar voru fyrir stríðið. - Gildir það að vísu nokkuð jafnt, hvort sem stofnlánin eru greidd á lengri eða skemmri tíma, en hitt liggur í augum uppi, að auðveldari eru þær greiðslur fyrir sjávarútveginn, meðan afurðaverð er hátt, eins og það er nú, en eftir að það er orðið lægra, eins og áður var. Þrátt fyrir dýrleikann getur verið rétt að ráðast í verksmiðjubyggingarnar nú, eins fljótt og unnt er, vegna hinnar miklu þarfar útgerðarinnar á auknum vinnuafköstum. Það, sem ég hef nú nefnt um fjárhag síldarverksmiðjanna, þarf að hafa huga til að tryggja öruggan framtíðarrekstur þessara fyrirtækja. Sjútvn. telur ekki skylt að reisa verksmiðjurnar í þeirri röð, sem þær eru nefndar í brtt. Að sjálfsögðu verður þetta þannig, að verksmiðjur verða fyrst reistar á þeim stöðum, þar sem hafnarskilyrðin eru fyrir hendi, en á sumum stöðunum, svo sem Húsavík og Skagaströnd, þarf að auka við hafnarmannvirki, til þess að unnt sé að reka þar verksmiðjurnar, sem ráð er fyrir gert.



Herra forseti. - Frv. þetta byggist á þeirri brýnu þörf, sem aldrei hefur orðið ljósari en í sumar, þegar sett eru veiðibönn um lengri tíma eða skemmri, hvað eftir annað. Og fleiri sumur hefur það orðið eins. Þó að ekki sé fært að framkvæma á skömmum tíma þá miklu aukningu verksmiðjanna, sem hér er ráðgerð, vil ég ekki segja, að neitt sé á móti því að ákveða hana nú þegar í því formi, sem í frv. er gert. En það, sem þegar er hægt að framkvæma, mega menn ekki láta ógert fyrir því. Hvers vegna hefur yfirstjórn síldarútvegsins ekki hrundið því í framkvæmd, að Krossanesverksmiðjan sé tekin í notkun? Af stríðsástæðum hafa hinir norsku eigendur ekki getað starfrækt hana. Hvers vegna hefur ekki verið reynt að fá hana leigða? Ég sé að fram er komin þáltill. um, að ríkisstj. láti athuga möguleika á að fá verksmiðjuna í eigu ríkisins. Ég vil aðeins benda á þetta og geri ráð fyrir, að hv. þm. Ísaf., sem er í verksmiðjustjórninni, geti veitt einhver svör í málinu og svo ríkisstjórnin. Þetta er sú eina aukning, sem þegar hefði getað orðið á þessu ári.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Mér hefur verið tjáð, að í Krossanesi liggi gamlar lýsisbirgðir, svo að ekki sé rúm fyrir meira en 500 smálestir til. viðbótar. Ef það er rétt, var útilokað að taka verksmiðjuna á leigu á þessu sumri. Í öðru lagi vil ég taka fram, að það var mjög hæpið, að hægt yrði að setja nýju verksmiðjuna á Raufarhöfn af stað vegna fólksleysis, og eldri verksmiðjan þar er ekki rekin af þeim sökum. Sólbakkaverksmiðjan var rekin um tíma, en ekki var það hægt nema aðra vaktina. Það hefði vitanlega verið þýðingarlaust að fá á leigu Krossanesverksmiðjuna til viðbótar á þessu sumri, þótt ekki hefði verið lýsi þar. Í verksmiðjustjórninni var 1937 lagt til, að ríkið reyndi að kaupa Krossanesverksmiðjuna, m. a. til þess að draga úr síldveiðum Norðmanna hér við land. En þar sem sú verksmiðja er í rauninni undirstaða þess atvinnuvegar þeirra hér, hef ég litla trú á, að þeir séu útfalir á hana. Verksmiðjustjórnin lagði upphaflega til, að 10 þús. mála verksmiðja yrði á Húsavík. Síðan var tekin upp 5 þús. mála verksmiðja á Skagaströnd, án þess að ástæða þætti til að breyta heildaraukningunni, sem ráðgerð var, og var þá lækkað á Húsavík. Þar á nokkuð langt í land, að hafnarmannvirki verði gerð, sem nægja. Þau munu kosta - ekki hundruð þúsunda, heldur milljónir. Ef þm. vilja koma þessu máli fram á þinginu, vildi ég beina því til þeirra, sem flutt hafa brtt., að ekki mun aðeins tími til þess einu sinni, heldur mörgum sinnum, áður en byrjað verður að reisa verksmiðju á Húsavík, að fá hana aukna, ef næg rök mæla þá með, og skiptir þá engu, hvort þessari breyt. er komið inn í frv. nú eða ekki. Ef byrjað er að hnýta upp á þetta frv., þá er hætt við að of margir komi fram með till. um að bæta við, svo að frv. verði það að falli nú á þessu þingi. Ég legg því til, að hv. þm. gangi inn á samkomulagstill. sjútvn. og atvmrh. og samþykki frv. í þeirri mynd og láti þar við sitja. Viðvíkjandi aths. hv. þm. V.-Húnv. (SkG), er hann gerði út af því, að reikningar frá 1940 hefðu komið svo seint sem raun bar vitni um, þá er ástæðan sú, að uppgjör kom svo seint frá viðskiptanefnd fyrir afurðasölu verksmiðjanna. Þessi dráttur á birtingu reikninganna er þess vegna ekki verksmiðjustjórninni að kenna. - Mér skildist á hv. þm. V.-Húnv., að honum þætti ekki nógu vel séð fyrir hagsmunum verksmiðjanna í núgildandi l. Ég er hv. þm. ekki sammála um þetta. Ég benti á, að meiri hluti verksmiðjanna er aðeins þriggja til sjö ára gamall, en þó er það nú svo með hag þeirra, að þær, sem kostuðu 8 millj. kr., hafa nú greitt sig svo mikið niður, að skuldir þeirra eru nú aðeins 2½ millj. kr. Það er því alveg einstakt, hvað jafnungt fyrirtæki hefur greitt sig niður. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að verksmiðjurnar hefðu ekki grætt árið 1940. Þetta er rétt að því leyti, að þá var síldin lögð upp til vinnslu, en þó er ekki þar með sagt, að verksmiðjurnar hafi ekki hagnazt. Gjöld þau, sem verksmiðjurnar reikna sem rekstrarkostnað, eru samningsbundnar afborganir, sem námu árið 1940 kr. 323274.00, fyrningargjald kr. 221976.00 og varasjóðsgjald kr. 514761.00. Svo að þótt verksmiðjurnar hafi ekki hagnazt af viðskiptamönnum, þá var brúttóhagnaður þeirra í kringum eina milljón kr., að meðtöldu fyrningargjaldi. - Ég er því ekki sammála hv. þm. V.-Húnv. um, að eigi sé vel séð fyrir hag verksmiðjanna, t. d. nemur varasjóðsgjaldið mjög miklu. Þetta ár er það 0.90 kr., sem sjómenn og útgerðarmenn greiða af hverju máli í þann sjóð. Ég tel mjög vafasamt gagnvart útgerðinni í landinu að fara lengra. Það er rétt, að árið 1941 fengust ekki þær tekjur, sem áætlaðar voru, en ástæðan er sú, að það ár var mjög óhagstætt fyrir verksmiðjurnar. Afli var lítill, undir meðallagi, og auk þess var síldin svo rýr, að jafnlítið lýsi hefur ekki fengizt síðan árið 1931, þegar verksmiðjurnar tóku fyrst til starfa. Af þessari ástæðu vantaði verksmiðjurnar 134600 kr. til þess að geta lagt fullt gjald í varasjóð. En þrátt fyrir þessa lélegu veiði, þá gátu verksmiðjurnar þó greitt sínar afborganir, kr. 340660.00, 255 þús. kr. í fyrningarsjóð og 85 þús. kr. í varasjóð, og má það teljast gott, þegar á þessu ári fóru saman öll verstu óhöpp, sem fyrir verksmiðjurnar geta komið. Út af því, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði um gengistap, þá vil ég taka það fram, að samningsbundnar afborganir teljast með rekstrarkostnaði og afborganir af gengistani eru færðar á rekstrarkostnað. Ég mun svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en vil ítreka þau tilmæli mín til hv. dm., að þeir haldi sig við samkomulagstill. sjútvn. og atvmrh. og bæti engu þar ofan á.



Það kom fram hér í hv. d., að verksmiðjan á Flateyri sé ekki rekin í sumar vegna skorts á vinnuafli. Ég vil leiðrétta þetta. Verksmiðjustjórnin vildi setja verksmiðjuna af stað með fárra daga fyrirvara, en þannig er ekki hægt að reka verksmiðjur nú á þessum tímum, þegar fólk á einhvers úrkostar, og alls ekki hægt að búast við, að fólk sitji heima meiri hluta sumars til þess að bíða eftir því, að verksmiðjan verði starfrækt. Það á að ákveða það í byrjun síldveiðitímans, hvort verksmiðjan skuli starfrækt, því að öðruvísi er ekki hægt að reka verksmiðjur nema á eymdarárum, þegar fólk vantar atvinnu. Verksmiðjustjórnin ætti að taka þetta til athugunar og tryggja sér fólk með fyrirvara, því að eins og nú árar, er ekki hægt að krafsa upp fólk á nokkrum dögum.

Skúli Guðmundsson Frsm. n., hv. þm. Ísaf., benti á, að enda þótt reikningar verksmiðjanna sýndu ekki tekjuafgang, þá hefðu þær þó aukið sjóði sína, og væri þess vegna um gróða að ræða. Ég get ekki fallizt á að telja það gróða, þótt afborganir séu greiddar, og tel verksmiðjurnar reknar með tapi, ef þær geta ekki greitt í sjóði það, sem lögákveðið er. Þeim útgjöldum, sem hv. þm. Ísaf. drap á, verður alltaf að gera ráð fyrir. Hitt er rétt, að eignir verksmiðjanna hafa aukizt á síðar í árum. Hv. þm. Ísaf. telur vel séð fyrir hag verksmiðjanna með þessum sjóðgjöldum og afborgunum. Mér fyndist skynsamlegra að greiða meiri afborganir af stofnkostnaði nú, svo að það verði léttara fyrir viðskiptamennina, þegar illa árar. Ég tel auðveldara fyrir síldareigendur að greiða meira af hverju máli, þegar það er í 18 krónum, heldur en þegar það er aðeins í 3 krónum, eins og jafnvel hefur komið fyrir. Þó að þetta frv. verði samþ. nú, þá verður án efa bið á, að allar þær verksmiðjur verði reistar, sem frv. gerir ráð fyrir, bæði sökum skorts á vinnuafli, byggingarefni o. fl. En þótt svo verði, þá er þó rétt að ákveða með l. nú þessar verksmiðjubyggingar í framtíðinni. Það er sambærilegt l. um vega- og brúagerð, sem sett eru, þó að það taki oft langan tíma að framkvæma þau lög.



Við, hv. þm. N.-Ísf. og ég, höfum sett sérstaka aths. frá okkur inn í nál., sem er þess efnis, að við ætlumst til, að eigi verði lagðar hömlur á, að einstaklingar, félög eða sveitarfélög reisi verksmiðjur, en ríkið reisi aðeins verksmiðjur til þess að hlaupa í skarðið, ef einstaklingar geta ekki bætt úr þessari þörf. Ég mun nú gera grein fyrir þessu nokkru nánar. Þegar ríkið hóf þessa starfrækslu, þá var það gert til þess að bæta úr þörf, sem aðrir gátu ekki úr bætt. Efnahagur útgerðarinnar var þá svo slæmur, að einstaklingar og félög gátu eigi lagt fram fé til verksmiðjubygginga, og þess vegna var nauðsynlegt, að ríkið hlypi þar undir bagga, svo að síldveiðin færðist í það horf, sem atvinnurekstrinum var nauðsynlegt. Þegar fram leið, komu fram raddir um það, að ríkið legði þetta alveg undir sig, og þess vegna komust þau ákvæði inn í l., að enginn mætti byggja síldarverksmiðjur nema með leyfi ríkisstj. Á tímabili var tregða á, að þeir menn, sem það gátu, fengju leyfi til að byggja verksmiðjur. Okkur finnst því rétt að slá varnagla við því, að ríkisstj. hefti ekki framtak á þessu sviði, þegar verksmiðjurnar fullnægja ekki þörfinni. Nú er svo, að menn og félög hafa mikið fé handa á milli, og einstaklingsgetan er því meiri en áður. Það er ekki gott, að þessi atvinnurekstur komist í hendur eins eða fárra aðila, því að ekki er heppilegt fyrir fólk, sem að útgerð vinnur, að einn aðili hafi hag þess í sinni hendi. Þess vegna þótti okkur réttara að taka það fram í nál., að við viljum ekki, að ríkið leggi stein í götu þeirra manna, sem geta einhverju áorkað í þessu efni. Út af því, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði, að nauðsyn væri á að hraða afborgunum, þá vil ég taka það fram, að það er álit manna, sem selja verksmiðjunum afla, að mikið sé af þeim tekið. T. d. þegar Paulsverksmiðjan á Siglufirði var keypt, þá var hún keypt með því skilyrði, að hún yrði greidd upp á 5 árum. Síldareigendur greiddu hana upp á tilsettum tíma, og greiddu þar að auk í 2% í fyrningarsjóð og 5% í varasjóð, svo að þeir borguðu verksmiðjuna tvisvar upp án þess sð eignast hana. Mér finnst gengið nógu nærri síldareigendum í þessum efnum, þótt ekki sé lengra gengið. Og ég sé heldur enga ástæðu til þess að þyngja þetta, og menn verða að athuga, að ef gengið er of langt í kröfum á hendur síldarútvegsmönnum frá ríkisins hálfu, getur það orðið til þess að draga úr síldarútgerð. Ég vil því mega vona, að ekki verði gengið lengra í þessu efni en nú er gert. Þótt sumir nm. áskilji sér rétt til brtt., þá vil ég lýsa yfir því sem minni skoðun og hv. þm. N.-Ísf., að við munum ekki nota okkur þann rétt, ef aðrir nota sér hann ekki.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Ég skal ekki lengja umr. mikið úr þessu, en út af orðum hv. 3. landsk. um síldarútvegsmál, þá vil ég taka það fram, að mér finnst það ekki svo mjög koma þessu frv. við. Við munum líta ólíkum augum á það, hvort heppilegra sé að hafa síldarrekstur í höndum ríkisins eða einstaklinga. Ég lít að sjálfsögðu svo á, að rekstur síldarútvegsins eigi að vera í höndum ríkisins, þó að ég þar með vilji ekki útiloka það, að hann sé að einhverju leyti í höndum einstakra manna, en það mun áreiðanlega vera happasælast, að hann sé sem mest hjá ríkinu sjálfu, og það væri áreiðanlega misráðið, ef hið opinbera drægi úr síldarútvegi ríkisins. Það mun litið svo á, að afurðir síldarútvegsins fyrir stríð hafi verið stærsta útflutningsvara okkar, og ef ríkið hefði ekki aukið verksmiðjur sínar þá, væri síldarútvegurinn ekki orðinn sá bjargræðisvegur, sem hann nú er. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að hann teldi ekki gróða hjá verksmiðjunum, þótt þær skiluðu gjaldi í fyrningarsjóði, og ef einstaklingsskattur væri gerður upp af varasjóðstillaginu. Ef við leggjum þennan mælikvarða á þær, var gróði ríkisverksmiðjanna 1940 838 þús. kr. og 1941 425 þús. kr., en það er versta árið, sem yfir síldarútveginn hefur komið. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vænti þess, að hv. þm. fylgi brtt. sjútvn. þannig breyttri.



Það er að sjálfsögðu ekki rétt hjá hv. þm. Ísaf., að þetta komi ekki frv. við, sem ég var að tala um áðan, því að þessi heimild er ekkert smáskref, og þeir, sem álíta, að nota eigi framtak einstaklingsins til hins ýtrasta, vilja ekki, að lagðar séu neinar hömlur á, að það fái að njóta sín, þar sem það er til staðar. Ég hef alltaf haldið því fram og held því fram enn, að ég tel ekki, að ríkið eigi að vera að „spekúlera“ með þessi mál, heldur eigi það aðeins að bæta úr brýnustu þörf. Þegar sjávarafurðir okkar, aðallega saltaður þorskur, mættu nokkrum örðugleikum á markaði, en aftur var góður markaður fyrir fituefni, þá var bannað með lögum, að reisa mætti síldarverksmiðju. Ég hef tvisvar flutt till. um að nema burtu þetta ákvæði, og hv. þm. Ísaf. var mér sammála, svo að óþarfi er fyrir okkur að vera að deila um þetta atriði.



Mér virtist koma fram ótti hjá hv. 3. landsk. um það, að síldarútvegsmenn væru látnir greiða of mikið til verksmiðjanna.

Eða sjómenn fái of lítið.

En mér virðist ekki þurfa að kvíða því, að síldarverksmiðjur ríkisins safni auði eða verði of ríkar. Ég sé ekki ástæðu til að vera að ræða við hv. þm. Ísaf. um gróða og tap Síldarverksmiðja ríkisins. Um það atriði tala reikningarnir skýrast. Eins og ég hef áður tekið fram, var nettótekjuhalli 1941 134 þús. kr., en á því ári var lagt í sjóði og greitt af lánum eins og lögákveðið er. Það má segja, að varasjóðir séu eignaaukning, ef þá ekki myndast vafasamar eignir á móti, Og ég verð að segja, að ég dreg í efa, að nóg sé að reikna 5% í fyrningargjald af síldarverksmiðjuvélunum. Engin rökstudd andmæli hafa komið fram gegn því, sem ég hef haldið fram, að rétt sé að nota tækifærið, þegar síldarverð er óvenju hátt, til þess að borga ríflega af stofnkostnaðinum, svo að afborganirnar verði léttari á útgerðinni, þegar illa árar.