Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Til þess að forðast misskilning, þá er ég mikill stuðningsmaður þroskaheftra enda þótt ég sé mikill andstæðingur hæstv. ríkisstj. Það þarf ekki endilega að blanda þessu alltaf saman. Ég minni á það, að við afgreiðslu á frv., sem hv. 12. þm. Reykv. flutti hér í hv. d. á sínum tíma, greiddi ég með mikilli ánægju atkv. með fjáröflun í þessu sama skyni. Síðan hefur sá sami hv. þm. ásamt öðrum stjórnarliðum sett fyrir mig lög sem stefna í allt aðra átt. Ég er löghlýðinn maður og hlýt að fara eftir því sem segir í 8. gr. laga um stjórn efnahagsmála, þar sem allt önnur stefna er tekin en sú sem hér er uppi. Svo er að heyra á hv. stjórnarliðum, að þeir verji sig í þessum málum með því að óhætt sé að samþykkja a-lið 25. gr. þessa frv., sem hér um teflir, vegna þess að í landinu séu lög sem gefa þeim færi á að taka þetta upp til endurskoðunar fyrir n. k. áramót. Það er lag á þessu. Þetta er yfirtak, býsn og fádæmi, það er varla hægt að tala um það mýkri orðum. Það liggur við að ég taki mér í munn orð sem hæstv. félmrh. lét sér um munn fara eigi alls fyrir löngu, bara með öfugum formerkjum, að slíkt ákvæði eins og a-lið 25. gr. geti enginn heilvita maður samþykkt. En ég geri þetta ekki af því að ég heyri að ýmsir eiga þarna hlut að sem ég vil ekki fara slíkum orðum um. En með vísan til nýsettra efnahagslaga er ég til þess knúinn, fyrir nú utan það að vera flm. till., að segja já við henni.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. þessarar d. hefur haft þetta frv. til athugunar og skilað um það nál. á þskj. 740. Meiri hl. n., stuðningsmenn ríkisstj. í n. mæla allir með samþykkt frv. án breytinga. Minni hl. í n., fulltrúar Sjálfstfl. gefa hins vegar út sérstakt nál. á þskj. 761 og gera þar grein fyrir afstöðu sinni til málsins. Á fund fjh.- og viðskn. komu þeir aðilar úr viðskrn. og frá Seðlabankanum, gjaldeyriseftirliti bankans, sem mest höfðu haft með að gera að semja þetta frv., og veittu n. þær upplýsingar sem um var beðið. Í ljós kom að þetta frv. gerir ráð fyrir nokkru skýrari ákvæðum um ýmis atriði, sem snerta eftirlit með gjaldeyri og gjaldeyrisskilum, en nú eru í lögum og reglugerðum og einnig nokkur ákvæði sem telja verður alveg ný, þess efnis að veita gjaldeyriseftirlitinu og stjórnvöldum nokkuð aukinn lagalegan rétt til eftirlits í þessum efnum. Fulltrúar gjaldeyriseftirlitsins lögðu á það allmikla áherslu að þetta frv. næði fram að ganga, ef gjaldeyriseftirlitið ætti að geta sinnt störfum sínum á þann hátt sem þeir telja að nauðsynlegt sé. Niðurstaðan í fjh.- og viðskn. varð sem sagt sú, að meiri hl. mælir með því að frv. nái fram að ganga óbreytt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. minni hl. fjh.- og viðskn., fulltrúa Sjálfstfl. í n. Álit okkar er á þskj. 761. Eins og hér hefur komið fram, varð n. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. vill, samþykkja frv., en minni hl. vill að frv. verði fellt. Það er ekki ástæða fyrir mig til að rekja efni frv., það hefur þegar verið gert. En ástæður þess, að við í minni hl. viljum fella þetta frv., eru nokkrar. Í fyrsta lagi teljum við að hér sé um að ræða svo viðamikið mál að ekki sé verjandi að þvinga það í gegnum þingið nú á síðustu dögum fyrir þinglausnir. Í öðru lagi bendi ég á að það er stutt síðan frv. var lagt fram. Það er svo stutt síðan að ekki hefur gefist tími til að athuga það nægilega vel. Án þess að ég vilji á nokkurn hátt vera að finna að meðferð frv. í þingnefnd bendi ég á að því var vísað til þn. 30. apríl s. l. og þá var það sent til umsagnar. Næst þegar það er tekið fyrir í n., 10. maí, er farið yfir frv. Daginn eftir, 11. maí, er það rætt frekar og þá gerð tilraun til þess af hálfu meiri hl. að koma frv. í gegnum n. Svo 15. maí er það afgreitt. Til viðtals við n. komu þeir Björn Tryggvason og Þórhallur Ásgeirsson og veittu ýmsar gagnlegar upplýsingar. Frv. var sent til umsagnar tveggja aðila: Sambands ísl. samvinnufélaga, sem skilaði ekki umsögn, og til Verslunarráðs Íslands. Verslunarráðið skilaði umsögn sem var lögð fyrir n. 15. þ. m. þegar málið var afgreitt í n. Í umsögn Verslunarráðsins segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Verslunarráðið telur að fram komið frv. um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála sé ekki til bóta frá gildandi lögum og er frv. andvígt. Hins vegar telur Verslunarráðið, að það væri stórt skref í framfaraátt ef takast mætti að koma því skipulagi á þessi mál, er síðasta viðskiptaþing lagði til og gerði samþykktir um.“ Meðal till., sem samþykktar voru á viðskiptaþingi og vitnað er til í umsögn Verslunarráðsins, var að gjaldeyrisverslun skyldi gefin frjáls, innflutningsfrelsi því aðeins takmarkað með reglugerð eða sérstökum lögum að nauðsyn bæri til vegna viðskiptasamninga við aðrar þjóðir. Útflutningsleyfa verði aðeins krafist vegna útflutnings sjávarafurða. Aðgangur atvinnulífsins að erlendu fjármagni verði rýmkaður. Tilgangur breytinga á skipan gjaldeyris- og viðskiptamála í framangreinda átt er að gera íslenska krónu jafnverðmikla erlendum gjaldeyri, efla innlenda fjármálastjórn með erlendri samkeppni í lánsfjárþjónustu og ávöxtun fjár, gera innflutningsversluninni kleift að bæta lífskjör þjóðarinnar með auknu framboði á ódýrum vörum, leggja grundvöll undir frjáls og sjálfstæð útflutningsfyrirtæki. Þetta er sú frjálsræðisstefna sem Sjálfstfl. hefur fylgt. Hann hefur ítrekað þá stefnu og mótað ljósum orðum í ályktun um efnahagsmál á þessum vetri og einnig í ályktun nýliðins landsfundar. Þetta frv. kann að einhverju leyti að stefna í frjálsræðisátt, en í svo veigamiklum atriðum gengur það gegn stefnu Sjálfstfl. að hann getur ekki stutt það. Þar nægir að nefna þær heimildir sem veittar eru gjaldeyriseftirliti til að kanna reikninga og bókhald, svo og að framkvæma á starfsstað nauðsynlegar athuganir, eins og segir í 6. gr. frv. Með slíku ákvæði er gjaldeyriseftirliti veitt heimild sem það hingað til hefur þurft að fá með tilstilli dómstóla. Ákvæði sem þetta er hins vegar í fullu samræmi við hugsjónir sumra þm., sem styðja núv. ríkisstj., og eflaust sumra ráðh. um lögregluríkið. Sjálfstfl. vill fara aðrar leiðir en hér er gert ráð fyrir. Hann vill fara þær leiðir sem stefna í frjálsræðisátt að því er tekur til gjaldeyris- og viðskiptamála yfirleitt. Þetta frv. gerir það hins vegar ekki. Grátlega seint hefur gengið að koma viðskiptum með erlendan gjaldeyri hér á landi í eðlilegt og frjálst horf og til samræmis við þá þróun sem orðið hefur í löndunum umhverfis okkur. Núverandi ástand í þessum málum má rekja til kreppuáranna eftir 1929 þegar almennt haftatímabil hófst í milliríkjaviðskiptum. Fyrstu lög um verulegar hömlur á kaupum og sölu á erlendum gjaldeyri á Íslandi voru sett árið 1935. Til þess tíma voru slík viðskipti frjáls, þótt frá 1924 hafi verið heimild í lögum til vissra afskipta. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur þróunin orðið í átt til frjálsra utanríkisviðskipta. Þróun í meðferð gjaldeyris hefur verið hluti af þessu. Almennt ríkir frelsi í nágranna- og viðskiptalöndum okkar í viðskiptum og meðferð gjaldeyris. Þróunin hér á landi hefur ekki orðið hin sama og í nágrannalöndunum. Við búum enn í dag við veruleg höft þrátt fyrir það að rétt skref hafi verið stigin. Við höfum dregist aftur úr. Erlendur gjaldeyrir er hér enn skammtaður og jafnvel lítið á hann sem sérstakan munað. Núverandi lög um skipan gjaldeyrismála eru að meginstofni frá árinu 1960. Lögin, sem þá voru sett, voru liður í hinni þýðingarmestu umsköpun í efnahagsmálum sem hér hefur orðið á síðari tímum. Þáverandi gjaldeyrisskömmtunarkerfi var lagt niður og það gert að meginstefnu að innflutningur á vörum og þjónustu skyldi frjáls og ráðstöfun gjaldeyris í því skyni óheft. Önnur ráðstöfun og meðferð gjaldeyris var hins vegar áfram bundin. Á þessari skipan voru þó ýmsir gallar og skal ég nefna þessa helsta: Þeim, sem eignast erlendan gjaldeyri, er að meginreglu gert að skila honum án óeðlilegs dráttar, eins og það heitir, til íslensku gjaldeyrisbankanna. Þeim, sem afla hans, er almennt ekki heimilt að ráðstafa gjaldeyrinum í öðrum viðskiptum eða geyma þar sem þeim best hentar. Þeir verða að skila gjaldeyrinum á því verðmæti eða gengi sem gildir á hverjum tíma á Íslandi. Verðið er sem sagt skammtað. Hafi þeir tækifæri til að ráðstafa fénu með hagkvæmari hætti erlendis er það óheimilt. Allt annað en innflutningur á vörum og þjónustu er óheimill. Þannig er gjaldeyrir til ferðalaga Íslendinga allur háður smásmugulegu og fyrirferðarmiklu leyfakerfi. Það sem verra er í þessu sambandi, er að sá munaður, sem felst í því að fá gjaldeyri til ferðalaga erlendis, er nú skattlagður sérstaklega með því að krefjast 10% viðbótargjalds af ferðamannagjaldeyri. Með því er skapað tvöfalt gengi. Og það má nærri geta hvort sú ráðstöfun er til þess fallin að auka innstreymi til innlendra banka á erlendum gjaldeyri eða gjaldeyrisstreymi eftir þeim leiðum sem ætlast er til. Allar lántökur til langs tíma, þ. e. til lengri tíma en eins árs, eru óheimilar án sérstaks leyfis. Allar lántökur til skamms tíma, þ. e. vörukaupalán, eru óheimilar án leyfis, utan innflutningur með gjaldfresti á ákveðnum vöruflokkum og venjulega aðeins til þriggja mánaða. Verulegar hömlur eru á fjármagnsflutningum úr landi, t. d. vegna búferlaflutninga, arðs eða jafnvel eftirlauna. Þessar hömlur jaðra í mörgum tilvikum við að vera skerðing á persónufrelsi manna. Þær eru ekki í samræmi við þann tíðaranda, sem ríkir í dag á Vesturlöndum, og ég efast um að þær séu í samræmi við samþykktir og sáttmála alþjóðastofnana, sem við erum aðilar að, um persónuréttindi manna. Kannske er það ein þýðingarmesta breytingin, sem hefur orðið á meðferð gjaldeyrismála hér á landi síðan 1960, þegar innlendum aðilum var heimilað seint á árinu 1977 að stofna gjaldeyrisreikninga í íslenskum gjaldeyrisbönkum. Þróunin í notkun þessara reikninga sýnir best þörfina á að mismunandi möguleikar séu við meðferð gjaldeyris. Þessi breyting var viðurkenning á óviðunandi ástandi. Hömlur af því tagi, sem ég hef hér nefnt, eru yfirleitt ekki til í nágrannalöndum okkar. Þær hafa fyrir löngu verið þar afnumdar og frelsi í gjaldeyrismálum hefur orðið til þess að auka utanríkisviðskipti þessara landa og hagsæld íbúanna yfirleitt. Með þessu frv., sem hér er til umr., eru þessir gallar, sem ég hef talið upp á gildandi löggjöf, ekki afnumdir. Þeim er meira og minna viðhaldið með áframhaldandi leyfa- og eftirlitskerfi sem stendur allri framþróun fyrir þrifum. Aukið frelsi á þessu sviði sem öðrum hefur í för með sér aukna hagkvæmni, það eflir menn til framtaks og tryggir betri afkomu. Aukið frjálsræði í viðskiptum með erlent fjármagn er hliðstæða frjálsra viðskipta og verðmyndunar á innlendu fjármagni. Tilhugsunin um frjáls gjaldeyrisviðskipti er okkur þó e. t. v. fjarri vegna þess hversu lengi við höfum vanist hinu gagnstæða. Hér er þó ekki um neitt nýtt fyrirbrigði að ræða, heldur almenna reglu á Vesturlöndum að gjaldeyrisviðskipti séu að stærstum hluta frjáls. Heft gjaldeyrisviðskipti og óraunhæf gengisskráning hafa ekki styrkt útflutningsatvinnuvegina eða örvað útflutning, heldur hefur þetta dregið úr gjaldeyristekjum. Þetta takmarkar ferðafrelsi landsmanna, það leiðir til erlendrar skuldasöfnunar og það býður heim margvíslegri spillingu. Þessu þarf að breyta með frjálsum gjaldeyrisviðskiptum sem heimila öllum landsmönnum að eiga, kaupa og selja erlenda mynt þegar þeir óska. Verð erlendra gjaldmiðla ræðst þá af markaðsástæðum. Kostir frjálsrar gjaldeyrisverslunar eru ótvíræðir og breyta miklu í atvinnulífinu. Almenningur og fyrirtæki hefðu fullt frelsi til að eiga, kaupa og selja erlenda mynt, rekstrargrundvelli útflutningsatvinnuvega yrði ekki stefnt í hættu vegna rangrar gengisskráningar og verulegur halli í utanríkisviðskiptum myndaðist ekki af þeim sökum. Gjaldeyrisstaðan yrði traustari, gjaldeyrir til ferðalaga yrði frjáls og án takmarkana. Kaup og sölu erlends gjaldeyris þarf að sjálfsögðu að einfalda og aðgang atvinnulífsins með erlendu fjármagni verður að rýmka eftir almennum reglum, og það þarf að afnema mismunun milli atvinnuvega og létta höftum af atvinnulífinu. Ég hef í þessum orðum mínum gert að umtalsefni það sem Sjálfstfl. telur nauðsynlegt að framkvæmt verði í frjálsræðisátt í sambandi við gjaldeyris- og viðskiptamál. Þetta er í samræmi við það sem gerst hefur og er ríkjandi í öllum okkar nágranna- og viðskiptalöndum. En þetta frv., sem við erum að ræða, er ekki til þess fallið að leiða okkur að þessu marki og þess vegna getum við sjálfstæðismenn ekki stutt það. Með hliðsjón af því, sem ég hef rakið, lýsir minni hl. n. fullri andstöðu við frv. og leggur til að það verði fellt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í ræðu um þetta mál sem nú er komið úr hv. fjh.- og viðskn. Hér er um að ræða frv. til l. um skipan gjaldeyris-. og viðskiptamála og frsm. meiri og minni hl. hafa mælt fyrir sínu áliti. Ég þarf vart að taka það fram, að ég styð álit minni hl. sem er í þá veru að þetta frv. fái ekki staðfestingu Alþingis á þessu þingi, heldur verði kannað betur með sérstöku tilliti til þeirra ábendinga sem fram hafa komið. Það er alveg ljóst, að það er stefna Sjálfstfl. að okkur beri að taka skref í átt til frjálsræðis í gjaldeyris- og viðskiptamálunum eins og annars staðar í efnahagskerfinu. Hv. frsm. minni hl. minntist í því sambandi á stofnun gjaldeyrisreikninganna sem eitt af þeim fáu skrefum sem tekin hafa verið frá því að gjörbreyting var á þessum málum og mörgum öðrum um 1960 eða við upphaf viðreisnarstjórnarinnar. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um það, að það er í þeim anda og í þá átt sem Sjálfstfl. vill ganga í þessum málum. Hann hefur sífellt lagt á það áherslu í öllum sínum yfirlýsingum að hann vilji halda því áfram og fái hann afl til í íslenskum stjórnmálum, þá vilji hann ganga í frjálsræðisátt í þessum málum. Við verðum að hafa það í huga, að ef uppræta á spillingu og ef hér á að koma á sæmilega heilbrigðu kerfi í viðskipta- og gjaldeyrismálum, þá er sú stjórn, sem best er til að ná þeim árangri, fólgin fyrst og fremst í réttri gengisskráningu, í þeim almennu aðgerðum sem tiltækar eru til þess að leggja mælistiku á þau verðmæti sem um er að ræða. Ég hafði ekki tækifæri til að kynna mér þetta frv. ítarlega fyrr, en hef í samstarfi við aðila utan þingsins, sem ég treysti, farið yfir þetta frv. og hef nú til íhugunar hvort ekki sé rétt að flytja við 3. umr. málsins ákveðnar brtt. Ég vil þó, án þess að það sé ákveðið, gefa hv. Nd. og þá sérstaklega hæstv. viðskrh. tækifæri til að hlýða á í hverju þessar brtt. yrðu fólgnar ef þær yrðu fluttar við 3. umr., Þá er fyrst til að taka 1. gr. frv., en þar kemur til greina að orða hana á þessa leið: „Heimilt er að flytja inn til landsins hvers konar vörur, nema annað sé ákveðið með lögum: Viðskrn. getur þó ákveðið að leyfi þess þurfi til innflutnings á lifandi dýrum, kjöt- og mjólkurafurðum, jarðolíu og eldsneytisolíum svo og sópum og burstum. Jafnframt er innlendum aðilum heimilt að kaupa hvers konar erlenda þjónustu, nema annað sé ákveðið með lögum. Heimilt er að inna af hendi í erlendum gjaldeyri sannanlegar greiðslur fyrir löglega innflutta vöru og keypta erlenda þjónustu, þar með taldir vextir af skuldum. Á sama hátt er heimilt að inna af hendi afborganir eða aðra umsamda endurgreiðslu erlendra skulda, sem löglega er til stofnað. Aðrar fjármagnsgreiðslur til útlanda skulu háðar reglum, sem viðskrn. setur að höfðu samráði við Seðlabankann. Með reglum þessum skal komið í veg fyrir að til skaðlegs fjármagnsútflutnings geti komið, án þess þó að hindruð sé þjóðhagslega hagkvæm fjárfesting eða viðskipti innlendra aðila erlendis og búferlaflutningur eða arftaka einstaklinga.“ Þessi texti kæmi í stað 1. gr., og eins og allir heyra gengur það mun lengra í frjálsræðisátt en 1. gr. frv. gerir ráð fyrir. Ef af því verður að þessi brtt. verði flutt nær hún enn fremur til annarra greina og þ. á m. til 2. gr. frv., en þar mundi verða lagt til að 1. mgr. orðaðist þannig: „Að svo miklu leyti sem vöruinnflutningur er háður innflutningsleyfum samkv. 1. gr. annast viðskrn. útgáfu þeirra. Seðlabankinn veitir leyfi fyrir fjármagnsgreiðslum samkv. 1. gr. og erlendum lántökum samkv. 12. gr. í þeim tilvikum sem almennar reglur settar samkv. þeim greinum ná ekki til.“ Og 2. mgr. mundi þá orðast þannig: „Seðlabankinn skal vera til ráðuneytis um framkvæmd gjaldeyrismála, og getur rn. falið honum ákvörðunarvald um einstaka þætti þeirra.“ 3. mgr. yrði síðan óbreytt. Í þriðja lagi yrði lagt til að 1. mgr. 5. gr. frv. orðaðist upp á nýtt og yrði þá þannig: „Viðskiptabankar hafa rétt til að versla með erlendan gjaldeyri.“ Þar er um að ræða ákveðnara orðalag en gert er ráð fyrir í núverandi frvgr. Í fjórða lagi yrði lagt til, að 3. mgr. 8. gr. félli brott, í fimmta lagi, að 11. gr. félli út, og í sjötta lagi, að 12. gr. yrði orðuð upp og félli niður eins og hún er orðuð núna, en í stað hennar kæmi texti sem hljóðaði á þessa leið, með leyfi forseta: „Erlendar lántökur, þar með taldar lántökur opinberra aðila, viðskiptabanka og einkaaðila, notkun á greiðslufresti á vörum og þjónustu svo og kaupleigusamninga, skulu háðar reglum, sem viðskrn. setur að höfðu samráði við Seðlabankann. Með reglum þessum skal komið í veg fyrir það annars vegar, að fjármagnsinnflutningur valdi ofþenslu innanlands, og hins vegar, að óeðlileg skuldasöfnun eigi sér stað erlendis. Þess skal þó jafnframt gætt, að reglur þessar leyfi eðlilega endurnýjun og aukningu innfluttra fjármuna, nauðsynlega fjármögnun birgða innfluttrar vöru og komi ekki í veg fyrir þjóðhagslega hagkvæm viðskipti. Um heimildir Seðlabankans til þess að taka erlent lán fer eftir 20. gr. laga nr. 10/1961, og um heimildir gjaldeyrisviðskiptabankanna til að semja um yfirdráttarheimildir til skamms tíma fer eftir 10. gr. laga þessara. Í sjöunda lagi yrði lagt til að 13. gr. orðaðist upp á þennan veg, með leyfi forseta: „Ráðuneytinu er heimilt að ákveða, að ekki sé heimilt að bjóða, selja eða flytja vörur til útlanda, sem mikilvægar eru í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar, nema að fengnu leyfi þess, enda sé hætta á að of mikið tímabundið framboð eða undirboð gæti valdið verulegu tjóni. Útflutningsleyfi samkv. þessari grein getur rn. bundið skilyrðum, sem það telur nauðsynleg. Útflytjendur eru skyldir til þess að veita rn. þær upplýsingar, sem það óskar og nauðsynlegar eru, um sölu og útflutning vara, sem seljast eiga til útlanda.“ Síðan féllu 14. gr. og 15. gr. niður. Eins og ljóst er af þessum upplestri og þessari kynningu á hugsanlegum breytingum við þetta frv. er hér aðeins verið að bæta það ófullkomna plagg sem hér er til umr. Það er ávallt spurning, þegar togast á tvær andstæðar stefnur í þessum málum, hvort þeir, sem vilja stefna í aðra átt en ráðandi aðilar, eigi að leggja út í það að flytja brtt. og reyna þannig að laga eða fínstilla þá stefnu, sem tekin hefur verið, eða hvort sýna eigi virka andstöðu og koma í veg fyrir samþykkt frv. á borð við þetta og bíða síðan næsta þings, þegar nokkuð ljóst er að núv. stjórnarandstaða verður komin í stjórnaraðstöðu. Ég viðurkenni að sjálfsögðu að þetta er álitamál. Ég hef ekki enn haft tækifæri til að bera þessar hugsanlegu till. mínar undir þá aðila sem ég starfa með hér á þingi, samflokksmenn mína, en vildi þó á þessu stigi kynna þingheimi þær og þá sérstaklega vegna þess að hér er staddur hæstv. viðskrh.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur haft til meðferðar þetta frv. en efni þess er að breyta núgildandi l., sem kveða á um að lægsta fjárhæð nemi heilli krónu, verði breytt til samræmis við lagafrv., sem hefur þegar verið samþ. hér um gjaldmiðil Íslands. Það er engin ástæða til þess að fjölyrða um þetta frv. Hér er einungis um það að ræða að samhæfa gildandi löggjöf breytingum, sem nú hafa nýlega verið gerðar að l. og við leggjum til, að frv. verði samþykkt.