Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 12. maí 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Jónas Hallgrímsson framkvæmdastjóri, Seyðisfirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Jón Kristjánsson, 2. þm. Austurl.`` Jónas Hallgrímsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er því boðinn velkominn til starfa að nýju.

Virðulegi forseti. Mjög fer að styttast þetta þinghald og einungis fáir dagar eftir áður en áformað er að ljúka reglubundnu þinghaldi þennan vetur. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að vekja athygli forseta á því að ég hef enn ekki fengið svar við þremur skriflegum fyrirspurnum sem ég lagði fram fyrir allnokkru. Það er í fyrsta lagi fsp. til hæstv. fjmrh., um greiðslu opinberra gjalda með skuldabréfi, sem ég lagði fram þann 17. mars. Það er í öðru lagi fsp. til hæstv. menntmrh., um innheimtu og ráðstöfun sérstaks eignarskatts, sem ég lagði einnig fram 17. mars. Og það er í þriðja lagi fsp. til hæstv. viðskrh., um vaxtakjör og þjónustugjöld banka og sparisjóða, sem ég lagði fram 25. mars. Það er áskilið í þingsköpum að skriflegt svar við skriflegri fsp. skuli berast innan 10 virkra daga frá því að hún var lögð fram. Ég hef allan skilning á því að ekki sé ævinlega hægt að standa við þau tímamörk til fullnustu og geri því ekki athugasemdir við þó lengri tími líði en hitt vil ég láta koma fram, virðulegur forseti, að mér þykir það vera orðinn ærið langur tími þegar menn eru komnir jafnvel upp í fjórfaldan þennan tíma. Ég vil því inna hæstv. forseta eftir því hvað líði svörum við þessum fyrirspurnum og bendi á að ein þessara fyrirspurna hafði áður verið lögð fram í nál. efh.- og viðskn., nokkru fyrir 17. mars, þar sem óskað var sömu upplýsinga, en þær upplýsingar höfðu ekki borist nefndinni þegar 3. umr. þess máls fór fram sem um var rætt. Því lagði ég fram þessa fyrirspurn þannig að aðdragandinn sem er að því að biðja um þær upplýsingar sem ég hef beðið hæstv. menntmrh. um er miklu lengri en sá dagur gefur til kynna, 17. mars, þegar ég lagði fram þessa fyrirspurn.

Hæstv. forseti. Varðandi þessa fsp. um álagningu og ráðstöfun sérstaks eignarskattsauka vil ég segja það að svarið er tilbúið í ráðuneytinu og hefði nú átt að vera komið fram sem þingskjal. Mér þykir leitt að þetta hefur dregist. Upplýsingar í þessu máli lágu ekki allar fyrir í menntmrn. þurfti að leita til fjmrn., en það hefur orðið á þessu óþarfa dráttur. En svarið er sem sagt farið úr ráðuneytinu og hlýtur að koma fram sem þskj. í dag.

Forseti mun láta kanna hvað líður þeim skriflegu svörum frá hæstv. fjmrh. og viðskrh. sem hv. 5. þm. Vestf. gerði að umtalsefni. Verður þá væntanlega hægt að upplýsa það síðar ef svör hafa ekki borist.

Svo stendur á um 9. og 10. dagskrármál, frumvörp frá heilbr.- og trn., að þau eru of seint fram komin skv. 2. mgr. 36. gr. þingskapa, þ.e. þeim var útbýtt eftir 1. apríl. Til þess að þau megi koma til meðferðar þarf því samþykki meiri hluta þings. Ef enginn hreyfir andmælum mun forseti nú láta greiða atkvæði um það í einu lagi hvort frumvörpin megi koma til meðferðar, þ.e. bæði 9. og 10 dagskrármálið, frv. um Atvinnuleysistryggingasjóð, 528. mál, og frv. um Atvinnuleysistryggingar, 529. mál.

Virðulegi forseti. Þannig háttar til að það hefur verið gert ráð fyrir því að þingstörfum ljúki á þriðjudaginn kemur. Mér sýnist að mál séu að þróast með þeim hætti að stjórnarandstaðan fái óvenjulega lítið afgreitt af málum miðað við það sem hefur verið á undanfarandi þingum sem er út af fyrir sig ekki staðfesting á neinu öðru en því að stjórnarliðið núna beitir óvenjulega harkalegum vinnubrögðum gagnvart stjórnarandstöðunni. Það er mér þó ekki efst í huga á þessari stundu heldur hitt að fyrir þinginu liggja stjórnarfrv. sem hafa ekki fengist afgreidd eða tekin fyrir í nefndum að ég best veit með eðlilegum hætti en mér er þó kunnugt um að er full samstaða um. Ég kveð mér hljóðs til að ýta á eftir því að þessi stjfrv. verði afgreidd, þ.e. annars vegar frv. til laga um vernd barna og ungmenna sem ekki hefur fengist afgreitt úr félmn. og hins vegar frv. til laga um fullorðinsfræðslu sem ekki hefur fengist afgreitt úr menntmn. Um bæði þessi mál er mjög víðtæk samstaða á hv. Alþingi. Og ég vil inna eftir því hverju það sætir að stjórnarliðið reynir ekki að bera sig eftir því að sækja afgreiðslu mála sem full málefnaleg samstaða er um.

Virðulegi forseti. Ég er afskaplega ánægð með þau fyrirheit sem birtast í orðum hv. þm. og upplýsi að á þessum morgni hef ég haft gesti á fundi félmn. varðandi frv. um vernd barna og ungmenna og mun sækja það fast að geta afgreitt það á morgun úr nefnd. Ég vil bara láta það koma fram að við höfum verið með stjfrv. undir sem hefur verið mjög mikil vinna við, gestir á fundum nefndarinnar og við höfum tekið þau í þeirri röð sem þau hafa komið inn í nefndina. Hins vegar komu á þessum morgni upplýsingar fram um frv. um vernd barna og ungmenna sem við eigum eftir að vinna úr og gafst ekki tími til.

Virðulegi forseti. Ég kem upp vegna orða hv. þm. Svavars Gestssonar vegna frv. til laga um fullorðinsfræðslu. Ég vil láta það koma fram að frv. kom seint fram í þinginu og rétt fyrir páska kom það til 1. umr. og var vísað til nefndar og síðan var það sent til umsagnar og umsagnarfrestur rann út um mánaðamótin síðustu. Ég reifaði þetta mál á fundi menntn. í gær og það er vilji til þess í nefndinni að taka málið til umfjöllunar á aukafundi, en það verður að sjálfsögðu að ráðast af þeirri umfjöllun hvort okkur tekst að afgreiða það úr nefnd.

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá formanni menntmn. að mál þetta var rætt í menntmn. í gær, þ.e. frv. til laga um fullorðinsfræðslu, og þar setti ég fram það sjónarmið að það væri nauðsynlegt að vinna í þessu máli og afgreiða það nú fyrir þinglok, einkum ef hugmyndir væru um að afgreiða frv. um starfsmenntun í atvinnulífinu sem er annar þáttur fullorðinsfræðslu í landinu sem hefur verið til meðferðar hér í þinginu og mikil gagnrýni verið uppi hvernig á því máli hefur verið haldið að því er varðar tengsl á milli þessara þátta. Ég ítreka því það sjónarmið, sem tekið var undir með þeim hætti sem formaður menntmn. nefndi, að í þessu máli verði unnið og þetta mál verði lögfest nú fyrir þinglok og ég tel að hitt málið eigi ekki að fara hér áfram ef ekki verður gengið frá þessu máli, annars eigi það að bíða, varðandi starfsmenntun í atvinnulífinu.

Virðulegur forseti. Af því að hér var minnst á frv. til laga um vernd barna og ungmenna sem liggur nú inni í félmn. og formaður okkar í félmn. lýsti því yfir að hún mundi leggja á það mikið kapp að ná málinu út úr nefndinni á morgun, þá vil ég að það komi fram að þó svo það hafi verið full samstaða um þetta mál á síðasta þingi er ekki sjálfgefið að það sé full samstaða um það endilega á þessu þingi. Þar að auki má benda á að á síðasta þingi var þetta mál til umfjöllunar í menntmn. þingsins, núna er það í félmn. og í millitíðinni hafa líka verið kosningar. Ég vil samt alls ekki segja að það sé ómögulegt að ná þessu máli út, síður en svo, en ég tel að það séu í rauninni ekki boðleg vinnubrögð að koma með mál seint og um síðir inn í nefndina, ég tala nú ekki um mál sem, eins og hér hefur verið upplýst, var full samstaða um á síðasta þingi og hefði verið í lófa lagið fyrir ráðherra að leggja fram strax í haust í stað þess að koma ekki með það fyrr en eftir áramót og þegar langt er liðið á þetta þing. Og hefði það komið fyrr fram hefðum við haft góðan tíma til að fara ofan í þetta mál því að hér er um mjög viðkvæman og viðamikinn málaflokk að ræða sem þarf að gaumgæfa vel í félmn. Ég held að það langi engan til að afgreiða slíkt mál frá sér með einhverjum flumbrugangi. En eins og ég segi ætla ég alls ekki að taka fyrir það sé hægt að afgreiða málið út úr nefndinni, en ég get ekki af minni hálfu lofað því að það geti gerst á morgun.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær upplýsingar sem hér hafa komið fram. Fyrst varðandi frv. til laga um vernd barna og ungmenna, þá skil ég ósköp vel að hv. þm. skuli vilja taka sér góðan tíma til að skoða það eins og kostur er. Um málið var mjög víðtæk samstaða orðin á síðasta þingi, en síðan hefur auðvitað margt breyst. En ég bendi á að það er verið að afgreiða hérna baralög og barnasáttmála og það er verið að ákveða að vísa frv. til laga um umboðsmann barna með tiltölulega jákvæðum hætti til sifjalaganefndar til meðferðar eða ríkisstjórnarinnar þannig að ég hefði talið fara mjög vel á því að við gerðum svo vel við börn að við gætum afgreitt þetta allt, en það er auðvitað ekki víst að það takist og vissulega er rétt hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur að það er gagnrýni vert að málið skuli ekki hafa komið inn í þingið fyrir löngu vegna þess að það er flutt nákvæmlega óbreytt eins og það var frágengið í þinginu í fyrra, fyrir réttu einu ári, þannig að það hefði auðvitað átt að vera hægt að flytja það hér í þinginu strax í október til nóvember. Varðandi frv. um fullorðinsfræðslu, þá er aðalatriðið að frv. um starfsmenntun í atvinnulífinu er orðið að lögum þannig að það þarf að afgreiða fullorðinsfræðslufrv. til þess að það sé jafnvægi í þessum málum og ég hef ekki heyrt betur en hæstv. menntmrh. hefði áhuga á því líka. Ég tel það mjög miður hvernig hefur farið í sambandi við frv. um vernd barna og ungmenna, bæði flutningstíma þess og líka hvernig því hefur verið vísað til nefndar. Það er auðvitað mjög sérkennilegt að vísa því til einnar nefndar í fyrra og annarrar í ár. Ég held að það eðlilega hefði verið, án þess að ég sé að gagnrýna félmn. á nokkurn hátt, að vísa málinu til menntmn., en niðurstaðan er þessi og ég vona að hv. félmn. geti lokið málinu á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til að spyrja um framhald á umræðum um skýrslu Byggðastofnunar sem var hér til umræðu ef ég man rétt á sl. ári og ég held að ég muni það einnig rétt að þegar þeirri umræðu var frestað hafi hv. 2. þm. Vestf. verið í miðri ræðu sinni. Nú er það svo að hæstv. forsrh. hefur kynnt okkur þingmönnum og þjóðinni allri í umræðum úr þessum stól að hann hafi séð ástæðu til að bera sig upp við erlenda stjórnmálamenn út af því hversu vinnubrögð okkar alþingismanna séu léleg. Þess vegna vildi ég vinsamlega fara fram á það við hæstv. forsrh. að hann gerði okkur þingmönnum grein fyrir þeirri starfsáætlun sinni hvenær hann hygðist ljúka umræðu um skýrslu Byggðastofnunar.

Það er forseti sem ákveður dagskrána og það liggur fyrir að það verða teknar skýrslur til umræðu síðar í vikunni, á föstudaginn, og væntanlega verður þá þetta mál þar með inni í myndinni.

Virðulegi forseti. Eins og forseti tók fram er það forsetans að ákveða dagskrána. Ég hef ekki haft neinn atbeina upp úr áramótum varðandi þessa skýrslu sérstaklega. Ég hygg að að hafi verið búið að tala um hana í 30 eða 40 klukkutíma og hv. 2. þm. Vestf. var í miðri ræðu sinni. Að því er hann sagði sjálfur hafði hann talað í tvo tíma þegar því máli var frestað og það var ekki fyrsta ræða hans í málinu hygg ég. Það væri nú synd að segja að ekki hefði farið hér fram mjög löng og ítarleg umræða sem er sú lengsta og ítarlegasta umræða um byggðamál sem farið hefur fram í þinginu. Ég yrði ekki undrandi á því.

Frú forseti. Ég ætlaði mér ekki að taka þátt í þessari þingskapaumræðu að þessu sinni, en ég sé mig til þess knúinn út af orðum hæstv. forsrh. þar sem hann var að kvarta undan því hve mikið hefði verið búið að tala um skýrslu Byggðastofnunar. Ég vek athygli á því að fast að því önnur hver ræða var flutt af þingmönnum stjórnarliðsins í þessari umræðu og þetta geta menn sannfærst um ef þeir athuga Alþingistíðindin eða spyrja starfsmenn þingsins. Þegar 32 ræður höfðu verið fluttar höfðu 16 verið fluttar af stjórnarliðinu og 16 fluttar af stjórnarandstæðingum. Það kann að vera að það sé fróðlegt íhugunarefni fyrir hæstv. forsrh. af hverju lið hans, stjórnarliðið, tók svo virkan þátt í þessari umræðu. Þar voru menn að tala við fólkið heima í byggðum sínum og biðjast afsökunar á þeirri ríkisstjórn sem meðhöndlar byggðamál með þeim hætti sem núv. ríkisstjórn gerir. Hann ætti að deila á sína menn og ræða það í sínum þingflokki ef hann vill stoppa þessar umræður. Við stjórnarandstæðingar eigum ýmislegt ósagt um byggðamál og ég tek fullkomlega undir það sem kom fram hjá hv. 4 þm. Norðurl. v. Það er auðvitað ólíðandi að ljúka ekki þessari umræðu. Og jafnvel þó svo menn veigri sér við eða kveinki sér undan að hlusta á hv. 2. þm. Vestf. flytja síðari hluta ræðu sinnar, þá verða menn bara að láta sig hafa það. Hann á sinn rétt eins og aðrir til að ljúka máli sínu í þessu efni. Ég hef hvað eftir annað minnt á það á fundum með forseta að þessari umræðu væri ekki lokið og ég treysti því að hún verði látin fara fram áður en við skiljum í vor.

Forseti vill upplýsa að áður en þingflokksfundir hefjast í dag munu formönnum þingflokka berast drög að dagskrám fyrir þá daga sem eftir eru af þessu þinghaldi og væntir þess að þá hafi menn tækifæri til að líta yfir dagskrárnar og sjá hvernig a.m.k. forseta hefur dottið í hug að væri hægt að standa að málum. Þingflokksformönnum verður því gefinn kostur á því að fjalla um drögin og gera sínar athugasemdir.

Virðulegi forseti. Ef menn voru að nota þetta tækifæri til þess að biðjast afsökunar heima í héraði eins og hv. þm. nefndi, þá vek ég athygli á því að skýrsla sú sem hefur tekið þennan langa tíma að ræða var skýrsla Byggðastofnunar meðan stofnunin heyrði undir síðasta forsrh., ekki undir mig, þannig að hafi menn þóst hafa tilefni til þess að biðjast afsökunar á einhverju í því efni hafa þeir væntanlega átt við þann ágæta mann. Ég var ekkert að finna að því að hv. 2. þm. Vestf. fengi að flytja sínar ræður. Ég vakti hins vegar athygli á því að hann hefði, hygg ég, talað í fast að því tvo tíma og sagðist vera rétt að byrja ef ég man rétt. Ég vek athygli á því að hann á ótrúlega erfitt með að ljúka sínu máli, maður sem hefur talað í tvo tíma og er þá rétt að byrja sína ræðu. Ég held að það sé engum til gagns, hvorki þingi né þjóð, að ræður séu fluttar af slíkri tímalengd.

Virðulegi forseti. Mér var ekki ljóst fyrr en nú að þegar menn kveðja sér hljóðs um gæslu þingskapa, þá er farið í mannvirðingaröð en ekki eftir þeirri röð sem menn biðja um orðið þannig að fyrst komi forsrh. og síðan óbreyttur þingmaður þó röðin hafi verið önnur þegar um orðið var beðið. Ég vil í sjálfu sér ekki gera athugasemdir við það. Það skaðar ekki það sem ég hafði hugsað mér að færa fram. Ég tek undir þær óskir og legg að forseta að gera ráð fyrir því að ljúka umræðu um byggðamál. Þeirri umræðu var frestað 26. nóv. á síðasta ári og það eru að verða komnir á sjötta mánuð síðan málinu var frestað. Þetta var ekki málþófsmál stjórnarandstöðunnar. Það var ekki stjórnarandstaðan sem teygði úr þessum umræðum sem að vísu hæstv. forsrh. lét svo um mælt þá að hefðu staðið í 20 tíma en segir nú 30--40. Látum það liggja á milli hluta þó að það teygist úr tímanum á fimm mánuðum hjá hæstv. forsrh. En þetta voru umræður þar sem þingmenn höfðu tekið virkan þátt í málinu úr öllum flokkum. Þetta er eina málið á þessu þingi sem ég hef orðið var við það að þingmönnum stjórnarliðsins líðist að tala í máli, þar sem ,,haltu-kjafti-lína`` hæstv. forsrh. hafi ekki dugað til að þagga niður í þingmönnum.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikill misskilningur hjá hæstv. forsrh. ef hann heldur að hann þaggi niður í þingheimi með þeim málflutningi sem hann hefur haft uppi þann skamma tíma sem hann hefur hér verið. Það mun ekki takast og við þingmenn munum taka okkur allan þann tíma sem við eigum rétt á til að tala í hverju því máli sem okkur sýnist. Og ég vildi einnig benda hæstv. forsrh. á það í fullri vinsemd, vegna þess að ég hef séð hæstv. samgrh. og landbrh. vera að trítla hér um sali, að hann gæti farið í smiðju til hans og spurt hann að því í fullri vinsemd hvort stjórnarandstæðingar tali yfirleitt lengur nú en þeir gerðu þegar núv. hæstv. samgrh. var í stjórnarandstöðu.

Frú forseti. Það er að vísu rétt að skýrslan var um starfsemi Byggðastofnunar á fyrri tíð, en ef hæstv. forsrh. legði það á sig að lesa ræður flokksbræðra sinna úr þeirri umræðu sæi hann að það sem ég var að segja var rétt. Þeir voru að biðjast afsökunar á þeirri stjórnarstefnu sem nú ríkir í landinu, ekki afsökunar á því sem verið hafði. Auðvitað snerist þessi umræða upp í almenna umræðu um byggðamál og hæstv. forsrh. hressti nú heldur betur upp á hana með óviturlegu tali sínu um að leggja byggðir í eyði og flytja fólk til. Það er von að hv. 2. þm. Vestf. eigi erfitt með að ljúka máli sínu vegna þess að málið hefur ekki komið á dagskrá síðan fyrir jól og ég óska eftir því að ekki bara hann fái að ljúka ræðu sinni heldur fái aðrir, sem áhuga hafa á að taka til máls, málfrelsi. Varðandi orð hæstv. forseta hér áðan er ég að vísu fús að taka við tilkynningum um hvernig hún hugsi sér að haga dagskrá næstu daga, en ég hefði ekkert á móti því að hafa samráð við stjórn þingsins um það hvernig dagskrá er hagað og legg til að það verði gert ef hér eiga að fara fram skikkanleg þinglok og ekki bara að taka við tilkynningum.

Til að fyrirbyggja allan misskilning vill forseti upplýsa hv. 1. þm. Norðurl. v. um að að sjálfsögðu verður haft gott samráð við alla þingflokka um tilhögun dagskrár á næstu dögum. Það sem forseti var að segja var að nú mundu þingflokksformönnum verða afhent drög að dagskrám eins og venja er á miðvikudögum þannig að þingflokksformenn hefðu tækifæri til að ræða það í sínum þingflokkum. En að sjálfsögðu verður haft samráð um framhaldið. Það hvarflaði ekki að forseta að hafa neinar aðrar aðferðir síðustu daga þingsins en verið hefur.

Virðulegi forseti. Það er satt að segja orðið nokkuð vandlifað á hv. Alþingi fyrir þá þingmenn sem reyna að taka þátt í þingstörfum með eðlilegum og venjulegum hætti og reyna að sýna stjórnarliðum, ef þessir þingmenn eru í stjórnarandstöðu, sanngirni og væntanlega gagnkvæmt. Satt að segja man ég ekki eftir því að hafa orðið fyrir því sem þingmaður hér að hafa fengið yfir mig viðlíka gusur og þær sem hæstv. núv. forsrh. hefur tamið sér að sulla yfir okkur. Ég er alveg viss um að það er ekki skynsamlegt af hans hálfu að gera þetta, en ég skil ekki hvað honum gengur til. Vill hann stefna þinginu í uppnám? Vill hann koma málum í óefni? Vill hann hindra afgreiðslu mála? Er hann vísvitandi að niðurlægja alþingismenn og Alþingi? Til hvers er hann að því? Í þágu hvers er hann að því? Í þágu ríkisstjórnarinnar? Nei, það getur ekki verið því að ríkisstjórnin hefur ekki hagsmuni af svona löguðu að mínu mati. Í þágu þingræðisins? Nei. Í þágu Alþingis? Nei. Þessi frammistaða er satt að segja með þvílíkum ólíkindum og innlegg hæstv. forsrh. áðan að það tekur engu tali. Til hvers er hann að ráðast á forseta Alþingis, hæstv. forseta Salome Þorkelsdóttur, vegna þess að það er hún sem ber ábyrgð á þinghaldinu? Til hvers er hann að því? Er verið að reyna að koma einhverjum skilaboðum á framfæri innan Sjálfstfl. sem ekki er hægt að segja á þingflokksfundum en betra að segja varinn í þessum stól? Eða hvað? Hvað er hér á ferðinni? Hvað er hér á ferðinni, virðulegi forseti? Hvað á þessi yfirgangur að þýða, ég leyfi mér að segja, virðulegi forseti, þessi frekja? Í umræðum í fyrrakvöld veittist hæstv. forsrh. mjög hart að þingmönnum, kallaði mál þeirra málæði, kallaði ræður þeirra langhunda, sagði að þær ræður hefðu ekkert upp á sig af því að þær breyttu engu. Það var orðrétt í ræðu forsrh. komist þannig að orði að því er varðaði umræður um Lánasjóð ísl. námsmanna að það þýddi ekkert fyrir okkur að vera að tala af því að það breytti engu sem við segðum. Það er býsna sárt að heyra þetta frá hæstv. forsrh., sérstaklega ef hann meinar það, en ég trúi því ekki að hann geri það. Hv. þm. Sólveig Pétursdóttir kvartaði undan því hvað ræðumenn og einkum og sér í lagi stjórnarandstæðingar yfirleitt væru leiðinlegir, það væri svo þreytandi að sitja undir þessum ræðum að það væri óskaplegt og hv. þm. varði hálfri ræðu sinni í að bera sig upp undan því hvað þingmenn stjórnarandstöðunnar væru leiðinlegir. Hvað er hér á ferðinni? Hvað er hér á ferðinni, virðulegi forseti? 

Hæstv. forseti. Í framhaldi af umræðum um skýrslu Byggðastofnunar vil ég vekja athygli á að í lögum um Byggðastofnun er kveðið á um að forsrh. skuli leggja fram byggðaáætlun á Alþingi til umræðu og afgreiðslu. Þetta hefur ekki verið gert enn á þessu þingi og aðeins fáir dagar eru til þingloka. Aðdragandinn er sá að ég spurði hæstv. forsrh. um þessa skýrslu mig minnir í marsmánuði sl. og það var fyrst fáum dögum síðar sem stjórn Byggðastofnunar fékk beiðni um að vinna að slíkri skýrslu. Vegna þess hvað þá var skammur tími til þingloka treysti Byggðastofnun sér ekki til að gera það á svo skömmum tíma. Ég tel að það sé ákaflega slæmt að ríkisstjórnin skuli þannig gleyma byggðamálum, ekki síst miðað við hvernig ástandið er í þeim málum nú eftir eins árs setu þessarar ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. lýsti í umræðum á mánudagskvöldið reynslu sinni og viðhorfi til þingstarfa og starfa alþingismanna. Forsrh. skírskotaði til þess að hann hefði einungis reynslu af eins vetrar starfi á þingi. Það er rétt. Nú hefur sá sem hér talar ekki mikið meiri þingreynslu. Þetta er þó annar veturinn sem ég sit á þingi. En sá sem hér talar hefur þó eitt fram yfir hæstv. forsrh. Ég hef tekið þátt í nefndastörfum Alþingis í tvo vetur og það rennur allt í einu upp fyrir manni það ljós að þegar hæstv. forsrh. er að lýsa viðhorfum sínum til Alþingis talar hann ekki af meiri reynslu en svo að hann hefur aldrei tekið þátt í nefndastörfum á vegum Alþingis sem er e.t.v. einhver mikilvægasti þátturinn í löggjafarstarfinu. Ég er þess fullviss, og þetta vil ég segja við hæstv. ráðherra í mikilli vinsemd, að ef hæstv. forsrh. hefði haft tækifæri til þess og gefið sér aðeins meiri tíma áður en hann kaus að fara í forustu fyrir Sjálfstfl. og kynnst raunverulega störfum Alþingis, kynnst störfum í nefndum þar sem unnið er sameiginlega af fullum heilindum af stjórn og stjórnarandstöðu, þá hefðu ummæli hans á mánudagskvöldið var verið í eilítið aðra veru. Og það er vægast sagt óþolandi fyrir almenna þingmenn að þurfa að sitja undir slíkum ákúrum eins og þar komu fram. Það lýsir engu öðru en því að vegna reynsluleysis síns af störfum Alþingis virðist hæstv. forsrh. hafa á tilfinningunni að löggjafarvaldið sé að þvælast fyrir framkvæmdarvaldinu, það tefji fyrir framgangi mála, hæstv. ríkisstjórn geti ekki rennt málum í gegnum Alþingi rétt eins og á færibandi. Vissulega er það svo að það fer í taugarnar á ríkisstjórn á hverjum tíma að Alþingi vilji taka sér tíma til þess að gaumgæfa mál. En ég man aldrei eftir því fyrr að forsrh. hafi á opinberum vettvangi lýst svo greinilega gremju ríkisstjórnar á því að Alþingi vilji taka sér tíma til þess að skoða mál og fjalla um brennandi mál á hverjum tíma í þjóðlífinu.

Virðulegi forseti. Það hafa margir mælt til mín í mikilli vinsemd, eins og það er orðað, og ég er auðvitað afskaplega þakklátur fyrir það. Ég tók eftir að hv. 9. þm. Reykv. notaði ýmis orð, talaði um að ég hefði sullað orðum yfir þingheim, verið með hrakyrði við þingheim. Hann getur ekki fundið þessum orðum sínum neinn stað og a.m.k. hef ég ekki notað orðbragð af þessu tagi eins og þingmaðurinn gerir. Og ég held reyndar að þingmaðurinn hafi enga burði til þess, enga fortíð til þess að tala með þeim hætti, maður sem studdi í háa herrans tíð mesta ritskoðunarþjóðskipulag í veröldinni og hefur aldrei frá því hvikað eða beðist á því afsökunar. Og nú hlæja þeir af því að þeir hafa aldrei getað horfst í augu við fortíð sína, þessir ágætu menn.

Rökþrota.

Og nú segir þessi ágæti þingmaður að ég sé rökþrota hér í stólnum vegna þess að hann þolir ekki að heyra um þá fortíð sína þegar hann studdi ritskoðunaröflin í veröldinni. En hver skyldu nú rökin vera í þessu máli ef þau eru skoðuð fyrst málin eru rædd? Deildir Alþingis voru sameinaðar í eina deild og það átti að minnka almenna umræðu, gera hana skapfelldari og skipulegri. Samkvæmt þeim tölum sem nú liggja fyrir stefnir í að umræðuþátturinn í þingtíðindum hafi aukist um 70--80% á þessu eina ári og hv. 5. þm. Vestf. sagði áðan, reyndar með orðalagi sem varð að gera athugasemd við út af munnsöfnuði sem hann notaði, að ég fyrir mitt leyti og stjórnarsinnar kæmum í veg fyrir að stjórnarsinnar töluðu. Umræðan um Byggðastofnun væri þess vegna hrein undantekning, en þrátt fyrir að þessu sé haldið fram, að stjórnarsinnar tali ekki, hefur umræðutíminn í einni deild, sem átti að styttast við sameiningu deilda, næstum því tvöfaldast á einu ári. Þetta er mikið umhugsunarefni fyrir menn.

Virðulegi forseti. Hvaða orð ætti að nota um hæstv. forsrh. og hans málflutning áðan? Ég veit það eiginlega ekki. Mér dettur í hug t.d. að hér hafi staðið holdi klætt rökþrotabú. Hvað segja menn um þá bókmenntalegu tilraun til samlíkingar? Ég satt að segja hef aldrei upplifað átakanlegri stund en þegar hæstv. forsrh. var að reyna að réttlæta árásir sínar á Alþingi Íslendinga því þá hjólaði hann í mig persónulega með líka þessum litla fyrirgangi. Óskaplega líður manninum illa í þessu starfi. Vill hann ekki fara að hætta þessu ,,djobbi`` sem hann er í? Það er greinilegt að það gengur svo undir skinnið á honum að hann veit ekki sitt rjúkandi ráð. Þetta er svo voðalega erfitt. Ég hef aldrei séð mann í eins átakanlegri stöðu stynja undan sínu eigin hlutverki. Til mikils var nú unnið á landsfundi Sjálfstfl. forðum þegar Þorsteinn var felldur að menn skuli bera sig svona illa eftir eins árs starf. Hvernig verður hann eftir tvö eða þrjú, fjögur eða fimm? Þvílíkt ástand! Sjálfstfl. og þingmenn hans eiga alla mína samúð, virðulegi forseti, að þurfa að búa við þetta kannski í eitt ár í viðbót, kannski tvö. Það kom fram í þessari athugasemd að vandamálin eru ekki nýju þingsköpin. Vandamálin eru ekki stjórnarandstaðan og vandamálin eru ekki stjórnarþingmennirnir. Vandamálin eru ekki forseti Alþingis. Vandamálið heitir Davíð Oddsson eins og ég hef áður nefnt hér. Það er það sem liggur alveg kristalstært fyrir. Hann staðfesti það sjálfur í þessari athyglisverðu ræðu, forsrh. íslenska lýðveldisins, hér áðan. Hann taldi að ég hefði ekki notað rétt orð um hann og hans málflutning. Það kann vel að vera að ég hafi ekki hitt naglann nákvæmlega á höfuðið. Mönnum tekst ekki alltaf að fá hvítt tyggjó þó þeir biðji um það hástöfum eins og kunnugt er, það er alveg ljóst. En hvaða orðbragð er það að kalla ræður þingmanna langhunda, að kalla ræður þingmanna málæði og að fara með lítilsvirðingarþulu um þingmenn eins og hann gerði áðan um hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson? Hvað á það að þýða? Hvaða vanda leysir það? Ég verð að játa að eftir þessa ræðu hæstv. forsrh. íslenska lýðveldisins áðan hef ég meiri skilning en áður á vanda hæstv. forseta Alþingis.

Hæstv. forseti. Mér er skapi næst að fara fram á það við hæstv. forseta að hugleiða hvort ekki sé í raun og veru óhjákvæmilegt vegna þeirra atburða sem orðið hafa á seinustu sólarhringum að Alþingi sjálft taki sér tíma til að ræða sjálft sig og eigin vinnubrögð og sambúð sína við hæstv. forsrh. Það verði skapað svigrúm fyrir slíkar umræður undir dagskrárliðum þannig að ekki þurfi að eiga orðastað um slíkt í þingskapaumræðum. Ég stóð fyrir því hér fyrr í vetur þegar mér ofbuðu ummæli hæstv. forsrh. um Alþingi að hér var umræða utan dagskrár um það mál. Því miður sýnist mér öll efni standa til að Alþingi verði aftur að fara í gegnum slíka umræðu. Þetta getur auðvitað ekki gengið svona. Hæstv. forsrh. virðist tala algerlega fram hjá þeirri staðreynd að það Alþingi sem senn er að ljúka störfum hefur um margt verið afbrigðilegt. Hér hafa verið mikil átakamál til umfjöllunar og hér hefur stjórn þingsins farið í upplausn af vissum ástæðum, þ.e. stjórnarnefndin, vegna þess valdboðs sem hin nýja forusta Sjálfstfl. ákvað að beita í sambandi við kjör forsætisnefndar. Það er að vísu ágæt skýring og velviljuð tilraun af hálfu hv. 6. þm. Norðurl. e. að afsaka frammistöðu og framkomu hæstv. forsrh. með reynsluleysi og sýnir að þar fer góðhjartaður maður sem reynir að finna hæstv. forsrh. þetta reynsluleysi til málsbóta. Og það er rétt að hæstv. forsrh. hefur aldrei starfað á Alþingi sem óbreyttur þingmaður. Hann hefur aldrei starfað í þingnefndum. Hann hefur aldrei kynnst störfum venjulegra þingmanna eins og þau ganga fyrir sig í öllum sínum fjölbreytileika. En þeim mun alvarlegri er sú staðreynd að engu að síður skuli hæstv. forsrh. telja sig þess umkominn að gerast hvort tveggja í senn siðameistari og háyfirdómari um störf Alþingis, málflutning alþingismanna og jafnvel innihald í ræðum þeirra. Og það finnst mér öllu alvarlegast, hæstv. forseti, að við skulum búa við forsrh. í lýðveldinu Íslandi nú um stundir sem alveg blákalt kemur í ræðustólinn og kveður upp úr um það að sumar ræður ætti ekki að halda, að aðrar ræður séu of langar, að málflutningur, skoðanir, sjónarmið þessa eða hins mannsins eigi ekki rétt á sér, séu bull og vitleysa, langhundar eða eitthvað af því taginu. Og minni lærisveinar hæstv. forsrh. kveða svo upp úr um það að aðrar ræður séu leiðinlegar. Þetta er sami hæstv. forsrh. og kom hér áðan og sakaði aðra hv. þm. um að hafa verið stuðningsmenn ritskoðunarþjóðfélags. En inn í hvaða hugarheim lýsa ummæli hæstv. forsrh. sjálfs, um það t.d. að hv. 2. þm. Vestf. ætti ekki að halda ræðu sína um byggðamál? Er það þannig að hæstv. forsrh. telji sig þess umkominn að ráða skoðunum hv. 2. þm. Vestf.? Það vill svo til að hv. 2. þm. Vestf. kemur frá Vestfjörðum þar sem ástand í byggðamálum er og hefur um árabil verið hvað alvarlegast á landinu og byggðaröskun mest. Það skiptir væntanlega hæstv. forsrh. og fyrrv. borgarstjóra í Reykjavík engu máli þó slíkar ástæður liggi til þess að hv. 2. þm. Vestf. vill fá að ljúka máli sínu um byggðamál á þessu þingi. Nei, hæstv. forseti, þetta er þannig staða að ég held að það sé óhjákvæmilegt að ég ítreki ósk mína til forseta um það --- ég bið ekki um svör hér heldur að það sé tekið til athugunar --- hvort ekki sé unnt að verða við því að Alþingi geti tekið umræðu um þær uppákomur sem orðið hafa þannig að menn geti þá skipst á skoðunum við hæstv. forsrh. og undirbúið ræður sínar í því sambandi en þurfi ekki að mæta honum þegar hann tekur sig til við að siða Alþingi eða segja því til syndanna eða gefa því einkunnir eða dóma ýmist í útvarpsumræðum eða í viðtölum við fjölmiðla úti í bæ. Mér finnast það, hæstv. forseti, ákaflega alvarlegir og dapurlegir hlutir sem hér hafa verið að gerast. Og ég vildi svo sannarlega að ég gæti með sama jákvæða hugarfarinu og 6. þm. Norðurl. e. afsakað þetta allt með reynsluleysi forsrh. En hann hefur þá a.m.k. ekki vitkast eða öðlast dýrmæta reynslu á þessum vetri því að hann heldur áfram uppteknum hætti. Eins og ég sagði í fyrrakvöld: Honum nægði ekki að koma gagnfræðaskólastimplinum á Alþingi Íslendinga sem hefur starfað í 1061 ár, en hæstv. forsrh. setið hér í nokkra mánuði.

Hæstv. forseti. Svo ergist hver sem hann eldist og það er í rauninni, ég tek undir það, sorglegt að heyra málflutning hæstv. forsrh. eins og hann hefur sett hann fram í dag og eins og hann hefur sett hann fram í umræðunum hér. Íslenska þjóðin er kannski smátt og smátt að átta sig á því að það er mikilvægt að það sé virk stjórnarandstaða sem þorir að veita ríkisstjórn andstöðu sem hefur tekið að sér það hlutverk að umbreyta íslensku þjóðfélagi, að ganga í illt verk og óþrifalegt sem þeir fengu ekki kosningu til, að umbreyta íslensku þjóðfélagi. Þess vegna er það nú svo að það er vaxandi skilningur hjá almenningi í landinu á að stjórnarandstaðan tali við þessa ríkisstjórn. Það er vaxandi skilningur á því að það sé talað við þessa ríkisstjórn. Og ég er sannfærður um að þeir menn innan ríkisstjórnarinnar sem hafa þorað að rísa gegn henni eru vinsælustu stjórnmálamenn sinna flokka í dag. Ég þarf engin nöfn þar að nefna vegna þess að þeir vita að forsrh. fékk ekki heimild í kosningum til að gera íslensku samfélagi það sem hér er að gerast. Það væri fróðlegt fyrir hæstv. forsrh. að hafa það eins og kóngurinn forðum, grímuklæða sig og fara út meðal almennings og spjalla við fólkið í landinu án þess að það viti að það sé Davíð Oddsson. Það gæti vel verið að hæstv. forsrh. áttaði sig á því að stefnan sem hann er að reka er ekki stefna flokks hans og almenningur í landinu er andvígur þeirri stefnu sem nú ríkir. Það koma daglega í þetta hús tugir manna á besta aldri lífsins, rúmlega fertugir, titrandi eins og strá, hafa tapað atvinnu sinni. Hér er þessi ríkisstjórn að hella yfir Ísland því atvinnuleysi sem ríkir um alla Evrópu, 3, 4 og 5% og fer vaxandi. Unga fólkið sem er að ganga núna út úr skólunum hefur enga von með atvinnu vegna þess að stefna ríkisstjórnarinnar er með þeim hætti. Ég vil leggja á það áherslu að þjóðin er að átta sig á því að það þarf að tala við þessa ríkisstjórn. Það eru 15 þús. fjölskyldur sem sitja við sjónvarpið þessa stundina og bíða eftir því að stjórnarandstaðan stöðvi lánasjóðsmálið á þinginu við 3. umr. Það eru 15 þús. fjölskyldur. Það er vaxandi skilningur fyrir því að stjórnarandstaðan er ekki hér að hundrota tímann. Hún er að vinna þrifaverk. Hún hefur lagað til mál með málflutningi sínum og heiðarlegri gagnrýni. En ég er sannfærður um eitt: Ég þori að fara í þann samanburð að það er rangt sem hæstv. forsrh. hefur hér farið með, að málflutningur hafi aukist á Alþingi af hálfu stjórnarandstöðu um 70--80%. Ég er búinn að vera hér í fimm ár og ég hef horft á stjórnarandstöðu og það hefur ekki oft verið málefnaleg umræða þegar Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu hefur haldið mönnum hér dag og nótt. Það hefur ekki gerst í vetur. Hér hefur verið málefnaleg umræða og hér hefur stjórnarandstöðunni tekist að bæta ýmis mál ríkisstjórnarinnar og koma í veg fyrir önnur. Ég er sannfærður um að íslenska þjóðin skilur það betur en áður að við höfum hlutverki að gegna. Og ég hygg að það séu margar fjölskyldurnar hér í Reykjavík þessa stundina, sem þrá að láta börnin sín mennta sig áfram, sem munu sitja við sjónvarpið í dag og fylgjast með dýrlingi sínum, hæstv. forsrh. landsins, gá hvort hann snúi af þeirri braut að hér eigi að vera örfáir gullbossar sem fái allt í þessu landi fyrir ekki neitt.

Forseti vill leyfa sér að minna hv. þm. á að þeir kveðja sér hljóðs um gæslu þingskapa og biður forseti hv. þm. í mestu vinsemd að reyna að hafa það í huga þegar þeir kveðja sér hljóðs samkvæmt þingsköpum.

Virðulegur forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að blanda mér í þessa umræðu um gæslu þingskapa. En eftir að hafa hlustað á hana nokkra stund sá ég að ég hafði kannski ákveðið innlegg í umræðuna. Ekki síst vegna þess að ég held að ég að ýmsu leyti skilji hvað er að prjóna í hæstv. forsrh., í ræðuflutningi hans hér á þingi þegar hann er að býsnast yfir því hversu menn tali á Alþingi og hversu þingstörf gangi hægt fram. Það nefnilega vill þannig til að við forsrh. núv. og borgarstjóri fyrrv. komum af sama vettvangi, þ.e. úr borgarstjórn Reykjavíkur og við erum bæði að upplifa hér okkar fyrstu þingreynslu og þetta eru auðvitað mikil viðbrigði. Þau eru mikil fyrir hæstv. forsrh. og ég tel að hann líti svo á að það séu neikvæð viðbrigði sem hann upplifir hér. En það eru líka mikil viðbrigði fyrir mig og þau viðbrigði eru jákvæð, hæstv. forsrh. En ég skil af hverju hann upplifir þetta svona vegna þess að í borgarstjórn var það þannig að þar gat borgarstjóri fyrrv. talað alla menn dauða. Þannig var það að minnihlutafulltrúi talaði, þegar hann var búinn að sleppa orðinu kom borgarstjóri upp, þá kom annar minnihlutafulltrúi og á eftir honum kom borgarstjóri, þá kom þriðji minnihlutafulltrúinn og á eftir honum borgarstjóri og þannig gekk þetta koll af kolli þar til allir fulltrúar minni hlutans voru búnir að tala tvisvar og þar af leiðandi tala sig dauða. Bingó, umræðu lokið, atkvæðagreiðsla og meiri hlutinn fékk sitt mál fram óbreytt. Og fyrir borgarfulltrúa í minni hluta borgarstjórnar var þetta hreinlega eins og að stanga vegg á hálfsmánaðar fresti. Þetta virðist borgarstjóra fyrrv. og núv. forsrh. hins vegar hafa líkað afskaplega vel og vill hafa hlutina þannig hér á Alþingi. Ég verð að segja það að hér kemur ýmislegt spánskt fyrir sjónir og það er ýmislegt sem manni fyndist að mætti betur fara. En sá er þó munurinn á Alþingi og borgarstjórn að það er ekki sama valdbeiting sem á sér stað hérna. Hér er þrátt fyrir allt meira lýðræði í heiðri haft en í borgarstjórn Reykjavíkur og minni hlutinn á ákveðinn varnartæki. Hann á málfrelsi og hér eru hefðir sem ríkja sem veita honum ákveðin varnartæki. Og til þessara varnartækja grípur stjórnarandstaðan þegar hún vill koma í veg fyrir að vond mál fari hér í gegn eða þegar hún vill í lengstu lög reyna að hafa áhrif á vond mál þannig að þau batni. Það er mjög mikilvægt að reyna eins lengi og maður telur þess nokkurn kost að hafa áhrif á vond mál til þess að þau megi eitthvað lagast. Þá er það ekki síður mikilvægt að hafa í huga að þegar við erum að tala kannski stundum lon og don að við erum að vekja athygli almennings í landinu á því sem hér fer fram, þeirri efnisumræðu sem hér á sér stað til þess að almenningur í landinu hafi svigrúm til að nýta sér sinn andmælarétt því auðvitað hefur almenningur andmælarétt og á að nýta sér hann í öllum málum. Ég veit hins vegar að fyrrv. borgarstjóri er ekkert hrifinn af þeim andmælarétti, hann sýndi það í ráðhúsmálinu þar sem á annan tug þúsunda borgarbúa safnaði undirskriftum og beitti öllum lýðræðislegum aðferðum sem þeim duttu í hug til að hafa áhrif á meiri hlutann, en auðvitað stönguðu þau vegg eins og við sem vorum í borgarstjórninni. Þess vegna er fyrrv. borgarstjóra og núv. forsrh. ekkert mikið um þennan andmælarétt gefið hvorki af hálfu þingmanna né almennings.

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því í hádegisútvarpinu í dag að þingflokkar stjórnarandstöðunnar birtu auglýsingar og hvöttu fólk til að fylgjast með sjónvarpsútsendingum Sýnar úr þessum þingsal í dag. Forsrh. hefur leyft sér að hafa uppi nokkra gagnrýni á stjórnarandstöðuna fyrir málflutning í þinginu, m.a. fyrir misnotkun á umræðum um þingsköp. Þessi umræða um þingsköp hefur nú átt sér stað í dag í drjúga stund og þó hún hafi ekki miklu skilað efnislega hefur hún þó a.m.k. að mínum dómi sýnt því fólki sem hlýddi auglýsingum og fór eftir auglýsingum stjórnarandstöðunnar fram á hvað forsrh. var að fara og réttmætið í gagnrýni hans. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að þessum umræðum um þingsköp ljúki og að þingið snúi sér að því að ræða þau mál sem á dagskrá þess eru.

Forseti vildi gjarnan geta lokið umræðum um gæslu þingskapa. Það er einn hv. þm. enn sem hefur kvatt sér hljóðs. Ef hann óskar enn eftir því að taka til máls hefur hv. 5. þm. Vestf. nú orðið um gæslu þingskapa.

Virðulegi forseti. Það er nú sem oftar að það er hæstv. forsrh. sem kallar mig upp í ræðustól með ummælum sínum. Að þessu sinni með ummælum sínum í garð hv. 9. þm. Reykv., þær ásakanir sem hæstv. ráðherra bar á hann. Ég minnist þess sem hæstv. forsrh. sagði sl. mánudagskvöld um framtíðarsýn sína um störf hér í þinginu, um það sem hann vildi fá fram og boðaði endurskoðun á þingskapalögum til að ná fram. Það var sú framtíðarsýn að þingflokkar ættu að koma sér saman um talsmann í máli. Það ætti bara einn að tala frá hverjum þingflokki í máli. Að vísu leyfði hæstv. forsrh. sér að vera svo lýðræðislegur að hann gat um það og bætti því við að þetta mætti jafnvel gilda í hverri umferð. Þetta er það lýðræði sem hæstv. forsrh. var að boða sl. mánudagskvöld, þetta er það málfrelsi sem hann vill að þingmenn hafi. Síðan leyfir hann sér að bera vammir og skammir á hv. 9. þm. Reykv. Í þessu ljósi verða þær hlægilegar.

Hæstv. forseti. Þetta eru hinar undarlegustu umræður. Í jómfrúræðu sinni á hinu háa Alþingi sagði hæstv. forsrh. að hann mundi beita sér fyrir stuttum umræðum um ákveðið mál. Ég stóð þá í þessum ræðustól og minnti hæstv. forsrh. á að það er ekki í hans valdi að stjórna því hvort umræður hér eru langar eða stuttar. Það er í valdi hæstv. þingforseta. Þær árásir sem hér hafa farið fram á hæstv. þingforseta eru með öllu óþolandi. Það er nú einu sinni eðli lýðræðis og þingræðis að hver einasta manneskja sem er kjörin til þings, hversu gáfuð sem hún er, hversu vitlaus sem hún er, hversu leiðinleg sem hún er eða hversu skemmtileg sem hún er, á allan rétt á að ræða hér mál eins og henni þóknast innan ramma þingskapa. Til þess að halda hér smákennslustund í því valdi sem er í höndum hæstv. þingforseta stendur í 8. gr. þingskapalaga: ,,Forseti stjórnar umræðum og sér um að allt fari fram með góðri reglu.`` Það tel ég að hæstv. forseti hafi gert. Og í 9. gr. þingskapalaga segir: ,,Forseti ber ábyrgð á rekstri Alþingis og hefur æðsta vald í stjórnsýslu þess.`` --- Það kemur þess vegna hæstv. forsrh. ekkert við hvernig þinghald fer hér fram. Það er á ábyrgð og undir stjórn hæstv. þingforseta. Það er undirstöðuatriði og var meginmarkmið fyrrv. forseta að breyta þingi í eina málstofu til að efla og styrkja innri styrk þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Og það held ég einnig að hafi tekist. Allar umkvartanir um að menn tali hér of mikið eru auðvitað slík vanþekking og misskilningur á eðli Alþingis að annað eins held ég að hér hafi aldrei heyrst. Ég hefði hins vegar, hæstv. þingforseti, ekki miklar áhyggjur af þessu því aðrir hæstv. forsetar eiga erfiðari daga í dag. Ég heyrði í morgunútvarpi að í ítalska þinginu hefðu menn slegist og hæstv. þingforseti þar hefði orðið að ganga á milli manna. Ég vona að ekki fari þó svo að hæstv. forsrh. verði svo mikið niðri fyrir að hann leggi hendur á þá langorðustu og leiðinlegustu hér. En ég skora á hv. þingheim að tala sem honum sýnist, eins lengi og forseti getur sætt sig við að þingsköp séu haldin.

Virðulegur forseti. Frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna er hér komið til þriðju og síðustu umræðu. Hér fór fram við 2. umr. málsins allyfirgripsmikil athugun og umræða um efni þess og síðan atkvæðagreiðsla um málið sem okkur er enn í fersku minni þar sem þannig fór að meiri hluti ríkisstjórnarinnar hér á Alþingi, að vísu í formi minni hluta þingmanna í flestum tilvikum, afgreiddi frv. til 3. umr. eftir sínu höfði með þeim breytingum sem meiri hlutinn hafði lagt til en felldi allar brtt. okkar úr minni hluta þingsins. Það er þó ekki svo að okkar málflutningur við 2. umr. málsins og hina 1. einnig hafi engan árangur borið. Vissulega er það svo að þetta mál hefur tekið allverulegum breytingum frá því að það fyrst var lagt fram hér fyrir síðustu jól af hæstv. menntmrh. og þær breytingar eru til komnar m.a. vegna málflutnings og málafylgju minni hluta á Alþingi. Það eru fleiri sem hafa hins vegar komið að því máli og fylgt sínum sjónarmiðum fram eftir megni og það eru þolendur þeirra breytinga sem ríkisstjórnin er hér að knýja fram á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna, námsmennirnir sjálfir, talsmenn þeirra í félagshreyfingum námsmanna sem láta sig eðlilega þetta mál varða þó að ríkisstjórnin og hæstv. menntmrh. hafi ekki kosið að hlýða mikið á þeirra röksemdir. Um það vitnar undirbúningur þessa máls og hvernig skellt var skollaeyrum við aðvörunum námsmanna og tillögum þeirra, að ekki sé nú talað um þá sýndarmennsku sem fólst í því svokallaða samráði sem hæstv. ráðherra stóð fyrir við undirbúning málsins. Við ræddum í gær um málsmeðferð undir forminu umræður um þingsköp þar sem ég kvartaði undan því að ekki hefði verið orðið við beiðni minni og annarra fulltrúa stjórnarandstöðunnar í menntmn. þingsins að ræða málið í nefndinni milli umræðna áður en til 3. umr. kæmi. Þá lá fyrir neitun af hálfu formanns menntmn. studd af meiri hlutanum í nefndinni við þeirri ósk að málið yrði tekið til efnislegrar umræðu í nefndinni áður en lengra yrði haldið. Eftir að þessi umkvörtun var flutt gerðist það að þingflokksformenn ásamt forseta þingsins og e.t.v. fleirum, ég hygg að viðstöddum hæstv. menntmrh., báru saman bækur sínar um málsmeðferðina og það varð til þess að boðað var til fundar í menntmn. í gærkvöld kl. hálftíu og á þeim fundi var þetta mál eitt á dagskrá. Þar var mættur til fundar auk nefndarmanna hæstv. menntmrh. sem sat fundinn allan og svaraði þar ýmsum fyrirspurnum frá nefndarmönnum, eingöngu má ég segja fram bornar af fulltrúum minni hlutans í menntmn. Þetta var góð tilbreytni. Þarna var horfið frá þeim þvergirðingshætti sem við mættum í nefndinni fyrr í gær og brugðið á það ráð að setjast niður og fara yfir ýmis þau efni sem við höfðum borið fram fyrirspurnir um og bættum nokkrum við og hæstv. ráðherra vatt sér ekkert undan því að reyna að svara okkar fyrirspurnum, mörgum hverjum a.m.k., þó um efnisleg svör væri ekki að ræða í öllum tilvikum. Nokkuð skorti þar á eins og ég mun víkja að. En þetta dæmi, virðulegur forseti, tel ég að ætti að verða til eftirbreytni, þau sinnaskipti sem þarna urðu, og ég er ekki í vafa um að þessi fundur, sem haldinn var eftir ítrekað fram bornar óskir, verði til þess að málið liggur ljósar fyrir við 3. umr. og hún ætti af þeim sökum hugsanlega að geta orðið eitthvað styttri en ella væri, a.m.k. ætla ég mér ekki hér að fara að ganga eftir upplýsingum um efni sem hæstv. menntmrh. upplýsti með viðunandi hætti í nefndinni á þessum fundi. Hins vegar eru ýmis efni óljós eftir sem áður og það er skylt að víkja að þeim við þessa umræðu einnig af minni hálfu. Ég ætla að fara yfir nokkur þau atriði sem lágu fyrir sem skriflegar fyrirspurnir af minni hálfu á fundi menntmn. fyrir hádegi í gær og sem lá einnig fyrir fundinum í gærkvöld og geta þess í nokkru hvaða upplýsingar komu þarna fram varðandi þær fyrirspurnir. Ég geri ráð fyrir að aðrir hv. nefndarmenn geri grein fyrir sínum viðhorfum og viðbrögðum við fyrirspurnum sem þeir báru fram eftir því sem aðstæður bjóða. Eitt af því sem var mikið rætt við 2. umr. málsins var þessi spurning: Hvernig stendur á því að meiri hluti hér á Alþingi og hæstv. ráðherra ætla að haga málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna þannig að honum verði í reynd lokað frá miðju þessu ári og litlar sem engar lánveitingar greiddar út á seinni hluta ársins? Að vísu kom það fram á nefndarfundi í gær að um einhverjar greiðslur yrði að ræða, en meginreglan verður sú með því að innleiða hina svokölluðu eftirágreiðslu námsmanna að lítið verður afgreitt frá sjóðnum. Það var upplýst í menntmn. í gær með minnisblaði sem kom frá hæstv. menntmrh. og var lagt fram í nefndinni á fundi í gær hver staðan er að hans mati varðandi fjárhag sjóðsins og það varðaði einmitt eina af þeim fyrirspurnum, fyrstu fyrirspurnina sem ég bar fram í gær, það var um útkomuna, stöðu sjóðsins í ár og afgang um næstkomandi áramót ef fylgt verður eftir ákvæðum þessa frv. og þau lögfest. Í minnisblaði hæstv. ráðherra er í 1. tölul. greint svo frá í þessu máli, með leyfi virðulegs forseta. Minnisblaðið hefst með þessum hætti: ,,Nokkrar ábendingar um áhrif þess að afnema ákvæði 1. mgr. 6. gr. þess efnis að námslán verði ekki veitt fyrr en námsmaður hefur skilað upplýsingum um árangur í námi.`` Um þetta segir: ,,Í ár hefur ofangreint ákvæði í för með sér að lán vegna haustmissiris sem áætluð eru 1.270 millj. að óbreyttum reglum greiddust á næsta ári. Þess ber þó að geta að í lok vormissiris verða einungis eftir 800 millj. kr. á fjárlögum, bæði af framlagi og lántökuheimildum, til að mæta þessum útgjöldum. Um 2.000 millj. hafa þegar verið greiddar til Lánasjóðs ísl. námsmanna af ríkisframlagi sem er 2.220 millj. Framlagið er því að mestu greitt. Á sviði ríkisfjármála þýðir ákvæðið með öðrum orðum fyrst og fremst að hægt er að fresta því að nýta lántökuheimildir þar til á næsta ári. Ef ákvæðið yrði fellt úr gildi þyrfti að óbreyttum reglum LÍN að afla fjár sem nemur 470 millj. kr. til að ná endum saman eða lækka haustlán um þá fjárhæð ef fylgja á forsendum fjárlaga. Þetta jafngildir lækkun haustlána um 37%.`` Ég tel að í því yfirliti sem hér er fyrir lagt komi staðan fram með nokkuð skýrum hætti. Það eru um 800 millj. sem heimildir eru til á þessu ári og sem unnt væri að borga út í formi lána án þess að nokkurra frekari heimilda væri aflað. Til þess að hægt væri að standa við lögin eins og þau eru nú og ákvæði laganna ásamt mótuðum reglum um lánsúthlutun yrði samkvæmt þessum upplýsingum að afla viðbótarheimilda fyrir 470 millj. kr., meira það er nú ekki sem þar munar. En það munar hins vegar um það skref sem hér er verið að taka ef málið verður samþykkt sem lög frá Alþingi að lokinni þessari umræðu. Við stjórnarandstæðingar höfum flutt brtt. við þetta mál, gerðum það við 2. umr., til að koma í veg fyrir þessa lokun sjóðsins. En það hefur ekki verið á okkur hlustað og brtt. okkar þar að lútandi var felld. Við hljótum hins vegar nú við 3. umr. að ræða það við stjórnarliðið á Alþingi hvort það ætli að gera alvöru úr því að stíga þetta skref og þá að fá það með sem skýrustum hætti fram á hvaða forsendum það er gert. Og það er sannarlega umræðu vert, virðulegur forseti. Ég hafði vænst þess, virðulegur forseti, að við umræðuna yrði viðstaddur forustumaður Alþfl. í þinginu, formaður þingflokks Alþfl., og ég vildi óska eftir því að þessi virðulegi þingmaður yrði kvaddur til í þingsal, enda var hann áður viðstaddur að ég tók eftir. Mér væri það einnig ánægjuefni ef hv. varaformaður menntmn., fulltrúi Alþfl. í menntmn., hv. 11. þm. Reykn., yrði einnig viðstaddur hér, og hlýddi a.m.k. á hluta af mínu máli vegna þess að ég þarf að ræða nokkur efni við þessa hv. þm. sérstaklega. En á meðan leitað er eftir að þessir hv. þm. komi í þingsal vil ég víkja að öðru máli sem þessu tengist og það er spurningin um fjárlagaforsendur næsta árs. Hæstv. menntmrh. var að því spurður hvort þær forsendur lægju fyrir. Efnislega greindi ráðherrann menntmn. þannig frá að undirbúningur væri kominn af stað varðandi fjárlagagerð en ótímabært væri að hans mati að gefa upp forsendur fyrir fjárveitingum að því er snerti Lánasjóð ísl. námsmanna og það væri ekki hægt að greina þar frá efni fyrr en þetta frv. væri orðið að lögum. Þannig var það raunar varðandi svör við fleiri fyrirspurnum af minni hálfu í nefndinni að vísað var til þess að það væri ekki hægt að greina frá efni fyrr en búið væri að lögfesta frv. Í rauninni þegar of seint væri að ræða um afleiðingarnar á grundvelli upplýsinga. Mér þykir mjög miður að hæstv. ráðherra og talsmenn ríkisstjórnarinnar í menntmn. þingsins skuli ekki hafa orðið við þeim óskum okkar í stjórnarandstöðunni að upplýsa um hvert stefnir og hvað er á döfinni í þessum efnum bæði varðandi áætlanir um fjárveitingar á næsta ári sem og um úthlutunarreglur lánasjóðsins sem farið er að vinna að breytingum á í ljósi þess frv. sem hér er rætt. Þannig var brugðist við fyrirspurnum mínum og fleiri í nefndinni að menn báru það við, ráðherrann hæstv. og stjórnarliðar, að ekki væri hægt að greina frá þessum efnum fyrr en þá eftir að frv. hefði verið samþykkt. Þetta er auðvitað ekki rétt málsmeðferð. Þetta er a.m.k. ekki til þess fallið að upplýsa afleiðingar þessa máls og í hvað stefnir ef þetta frv. verður að lögum. Og því leyfi ég mér, virðulegur forseti, að gagnrýna að það skuli ekki hafa verið orðið við óskum okkar um þessi efni. En nú eru hér nær hv. þm. sem ég bað um að væru til kallaðir. Að vísu hefði ég kosið að hv. þm. Össur Skarphéðinsson ómakaði sig í þingsalinn vegna þess að ég hef óskað eftir nærveru hans, en ég hygg að bæði hann og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, sem hér er nú þegar viðstödd, geti numið mál mitt. Ég ætla að rifja upp að þessum hv. þm. viðstöddum það innlegg sem komið hefur í þetta mál nýverið, og raunar að efni til einnig fyrir nokkrum mánuðum, frá talsmönnum þess fólks, þess yngra fólks í Alþfl., í þeirra eigin flokki, sem starfar innan vébanda Sambands ungra jafnaðarmanna. Ég fékk frá flokksskrifstofu Alþfl. nýverið ályktun sem lögð var fyrir flokksstjórnarfund Alþfl. 28. mars sl., áskorun til þingflokksins, eins og er yfirskriftin yfir þessari áskorun frá ungum jafnaðarmönnum, og ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að vitna til þessarar áskorunar. Mér er sagt að hún hafi verið samþykkt á þessum flokksstjórnarfundi að líkindum samhljóða þó ég hafi það ekki bókfest. Hún er svohljóðandi: ,,Flokksstjórn skorar á þingflokk Alþfl. að beita sér fyrir eftirfarandi breytingum á frv. til Alþingis um Lánasjóð ísl. námsmanna: Burt falli 1. mgr. 6. gr. ,,Námslán skal aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur.`` Í stað þess komi: Fyrsta námsaðstoð skal aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur á yfirstandandi skólaári. Í greinargerð með þessari málsgrein þarf að koma fram námslán skal greitt út til fyrsta árs nema eftir að hann hefur skilað fullnægjandi námsárangri á fyrstu prófum. Eftir það fái námsmaður útborgað lán mánaðarlega samhliða námi að því tilskildu að árangur næstliðinnar annar sé fullnægjandi. (samkvæmt skilgreiningu sjóðstjórnar).`` Þetta er áskorunin til þingflokks Alþfl. sem samþykkt var í þessari stofnun Alþfl. seint í marsmánuði. Þessari áskorun fylgdi greinargerð sem ég ætla að spara að lesa upp vegna þess að það liggur fyrir nýrri samþykkt frá framkvæmdastjórn Sambands ungra jafnaðarmanna um þetta efni sem ég vil fá leyfi forseta til að vitna til. Hún er dags. 10. maí og þannig aðeins nokkurra daga gömul og er svohljóðandi: ,,Framkvæmdastjórn Sambands ungra jafnaðarmanna gagnrýnir harðlega þingflokk Alþfl. fyrir að samþykkja frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna án þess að beita sér fyrir breytingum á 6. gr. þess eins og flokksstjórn Alþfl. hafði samþykkt. SUJ ítrekar andstöðu sína við það ákvæði frv. um námslán sem gerir ráð fyrir að öll lán verði greidd út eftir að námsáföngum er lokið. Það þýðir í raun að lánasjóðnum verði lokað næsta haust. Þetta ákvæði mun hafa þær afleiðingar að þeir hópar námsmanna sem mest þurfa á aðstoð sjóðsins að halda, barnafjölskyldur og námsmenn utan af landi, verða að framfleyta sér á lánum sem bera markaðsvexti meðan á námstíma stendur. SUJ telur að þessi ráðstöfun brjóti algjörlega í bága við markmið laganna um jafna stöðu allra til náms og geti aukin heldur ekki samrýmst stefnu jafnaðarmanna um réttlæti í samfélaginu. SUJ lýsir andstöðu við þá þingmenn Alþfl. sem allir utan einn samþykktu þetta ákvæði frv. og hundsuðu þannig áskorun flokksstjórnar Alþfl. frá 28. mars um að beita sér fyrir breytingum þar á. SUJ lýsir stuðningi við þær breytingar til bóta sem náðst hafa fram, mest fyrir tilstuðlan þingmanna Alþfl., en hvetur þá jafnframt til að endurskoða hug sinn til 6. gr. og koma í veg fyrir það ranglæti sem leiðir af samþykkt hennar eins og hún lítur út eftir 2. umr. um frv. á Alþingi. Þannig mun verða gengið til móts við samhljóða samþykkt flokksstjórnar. Að öðrum kosti áskilur SUJ sér rétt til að fara fram á flokksstjórnarfund um málið og boðar að það verði tekið upp á þingi Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokks Íslands í júní nk.`` Undir þessu stendur: Samþykkt af framkvæmdastjórn SUJ, 10. maí 1992. Flm. Sigurður Pétursson formaður SUJ og Sigþór Ari Sigþórsson formaður FUJ í Hafnarfirði og símanúmer fylgja. Virðulegur forseti. Í þessari samþykkt Sambands ungra jafnaðarmanna er vitnað til annarrar samþykktar sem gerð var í stofnun Alþfl., ég hélt gildri stofnun Alþfl., sjálfri flokksstjórninni sem, ef ég er rétt upplýstur, fer með æðsta vald í málefnum flokksins milli landsfunda hans og er ég þá leiðréttur ef það er rangt. Það er satt að segja allfurðulegt ef annar stjórnarflokkurinn lætur sig hafa það að gera að engu í reynd samþykkt þessarar stofnunar flokksins og hundsa vilja samtaka unga fólksins í flokknum og tjalda því einu til að einn þingmaður tekur sér leyfi til að sitja hjá, öflugri var nú andstaðan ekki eða fylgið við stefnu flokksins en að einn einasti þingmaður fékk leyfi hjá þingflokknum til að sitja hjá við eina atkvæðagreiðslu um frv. hér í þinginu. Það var ekki mikil reisn yfir þeirri hjásetu, því miður, og það var ekki mikil alvara sem þar bjó að baki af hálfu þingflokks Alþfl. Það hefur verið eftir því gengið, bæði í umræðu og enn frekar í menntmn. þingsins, hvort það sé virkilega ásetningur Alþfl. hér á Alþingi að láta Sjálfstfl. takast að brjóta niður Lánasjóð ísl. námsmanna og löggjöf um hann með þeim hætti sem hér er verið að gera og eyðileggja markmið laganna og gera að engu markmið laganna sem á að vera að tryggja jafnrétti til náms en sem er raunar eitt af því sem stjórnarliðið hefur beitt sér fyrir að fella og koma í veg fyrir að væri lögfest í 1. gr. frv. sem hér er rætt. Við hljótum við þessa umræðu, virðulegur forseti, að krefja þingmenn Alþfl. svara um þessi efni, hvort það sé ekki meira gert, hvort menn eigi að líta svo til að samþykktir í æðstu stofnunum þessa flokks séu marklaust plagg, bara birt til þess að það sjáist í Alþýðublaðinu daginn eftir að þær eru samþykktar og síðan gleymdar. Ég vænti þess að hv. þm. Össur Skarphéðinsson sjái ástæðu til að ræða þessi mál við umræðuna og gera grein fyrir því hvernig hann getur réttlætt það fyrir sjálfum sér og sínum umbjóðendum og stofnunum Alþfl. að láta það eitt nægja að sitja í eintölu hjá, einn þingmanna flokksins, ekki einu sinni lyfta upp hönd á móti þeim ákvæðum sem hér er verið að reyna að lögfesta. Og hvað um hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, fulltrúa flokksins í menntmn. þingsins? Það hefur satt að segja ekki farið mikið fyrir málefnalegri umræðu þar eða innleggi af hálfu þessa fulltrúa Alþfl. í sambandi við þetta mál til að knýja þar á um breytingar eða skýra það fyrir þingheimi og fyrir okkur í menntmn. hvernig þingmaðurinn réttlætir það fyrir sjálfum sér og sínum umbjóðendum og þeim sem hafa treyst Alþfl. fyrir atkvæði sínu fyrir síðustu kosningar að ætla að standa þannig að máli í þessu afdrifaríka máli. Virðulegur forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson var um tíma starfandi ritstjóri Alþýðublaðsins í skamma hríð eftir að hann tók sæti á Alþingi.

Það er rangt.

Hann segir, hv. þm., að þetta sé rangt. En allt um það skrifaði þingmaðurinn ritstjórnargreinar í þetta stóra og fjöllesna blað  ,,Núverandi ríkisstjórn``, segir þessi hv. þm. og þá starfandi ritstjóri Alþýðublaðsins, ,,var mynduð á bjarghellu gagnkvæms trausts sem spratt milli formanna stjórnarflokkanna tveggja. Enginn skrifaði álnarlanga sáttmála milli flokkanna. Enginn ritstýrði löngum textum um verkefni framtíðarinnar. En á grundvelli hreinskilinna viðræðna yfir borði Skúla fógeta í Viðey gerðu formennirnir flokkum sínum tillögu að stuttri en kjarnyrtri starfsáætlun næstu fjögurra ára. Engum blandast hugur um að beggja megin borðs voru menn sem ekki voru sáttir með þá niðurstöðu sem um síðir fékkst. En hún fékkst eftir leikreglum lýðræðisins. Það skiptir máli.`` Menn sjá hér túlkunina á lýðræðinu: Tveir menn sitja í sófa úti í Viðey og ganga frá grundvelli ríkisstjórnar. Það er lýðræðið sem þessi ríkisstjórn er mynduð á, það er ,,diktat``, það er gjörð þessara tveggja formanna flokkanna sem hv. þm. valdi einkunnina ,,áræðin yfirlýsing``. Og ritstjórinn heldur áfram: ,,Það leggur skyldur á herðar félögum flokkanna tveggja, ekki síst þeim sem gegna ábyrgðarstöðum. Í þessum skyldum er m.a. fólgið að meðan stjórnin sýnir trúnað þeirri starfsáætlun, sem félagarnir samþykktu með lýðræðislegum hætti, þá skulda þeir stjórninni trúnað.`` Þ.e. þingmennirnir. Og ég spyr hv. þm. Össur Skarphéðinsson: Telur hann að í yfirlýsingunni í Viðey og þeirri samþykkt sem borin var undir Alþfl. eftir ráðslag þeirra formanna hafi það falist að ganga frá lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna með þeim hætti sem hér er verið að gera? Í lok þessarar ritgerðar sagði þingmaðurinn: ,,Allir aðilar stjórnarsamstarfsins verða að gera sér grein fyrir að langlífi og skilvirkni stjórnarinnar stendur og fellur með því að menn vinni saman af heilindum. Bjarghella hins gagnkvæma trausts er --- og verður að vera --- lífgjafi samstarfsins. Í því felst ekki síst að þingmenn og flokksbroddar allir hafi hemil á athyglisfíkn sinni og hjálpi ekki andstæðingum stjórnarinnar til að skapa í fjölmiðlum þá ímynd að stormur sé í uppsiglingu þegar í raun ríkir bærileg stilla.`` Það er kannski eftir þessari formúlu sem hv. þm. er að reyna að lifa. Hann vill ekki gára, hann vill ekki koma af stað neinum stormi innan stjórnarsamstarfsins. Hann lætur sér lynda að Sjálfstfl. gangi hér yfir Alþfl. Hann lætur sér lynda að Sjálfstfl. gangi yfir Alþfl. með þeim hætti sem nú blasir við, gangi yfir samþykktir flokksstjórnar Alþfl. eins og það væri ómerkt pappírsgagn. Og það er ekki haft fyrir því af þingmönnum flokksins að reyna að verjast þó liðsinni sé heitið hér óskipt af stjórnarandstöðunni á Alþingi. Ja, það virðist vera mikið á sig lagt, hv. þm., til að halda aftur af athyglisfíkn sinni eins og þingmaðurinn orðaði það í þessari ágætu ritstjórnargrein sem ég hef verið að vitna til og bar yfirskriftina ,,Bjarghellan``. Ég treysti því, virðulegur forseti, að ekki aðeins hv. þm. Össur Skarphéðinsson heldur einnig fulltrúi flokksins í menntmn. sjái ástæðu til að gera þingheimi grein fyrir því hvernig þau réttlæta það að ætla að standa að afgreiðslu þessa frv. og lögfesta það hér innan skamms í þinginu. Virðulegur forseti. Ég vík frekar að efnisþáttum sem rædd voru í menntmn. í gærkvöld. Það var innt eftir því hvað liði undirbúningi að úthlutunarreglum fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna og því var til svarað að þó að farið væri að huga að þeim væru þær upplýsingar ekki útbærar, málið ekki unnið eða frá gengið, ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt, í öllu falli væru þessar úthlutunarreglur ekki fyrir hendi þannig að ráðherrann hæstv. vildi kynna þær. En spurt var um það hvort ætlunin væri að nota sama framfærslugrunn og notaður hefur verið í sambandi við úthlutun námslána og því var svarað játandi af hæstv. ráðherra. Þar væri af hans hálfu ekki ráðgert að gera breytingar á og út af fyrir sig er það nokkuð gild yfirlýsing því það skiptir máli með hvaða hætti haldið er á þessu. Það er hins vegar svo að úthlutunarmál og reglur Lánasjóðs ísl. námsmanna eru allflókin hvað snertir allan búnað og þar er ekki aðeins rætt um framfærslugrunn heldur líka framfærslustuðla sem svo eru kallaðir og það liggur fyrir eftir umræður í menntmn. að breyting verði eða geti orðið á þessum framfærslustuðlum og því megi vænta þess að þarna verði um breytingar að ræða frá því sem verið hefur. Ég vil hins vegar ekki reyna að geta frekar í þær eyður. Hugsanlega upplýsir hæstv. ráðherra okkur um það hér við umræðuna frekar ef hann hefur upplýsingar að færa um þær breytingar. En ein breyting er þó boðuð og var kannski það sem mest nýjabrum var að af því sem upplýst var í menntmn. í gær. Það snerti spurninguna sem hafði verið borin fram við 2. umr. málsins, þ.e. varðandi vaxtagreiðslur á skammtímalánum sem námsmönnum verður gert að afla sér til að brúa bilið þangað til að námslán verða afgreidd með missiri eftir á eða svo í mörgum ef ekki flestum tilvikum. Hæstv. ráðherra hafði upplýst við 2. umr. að ráðgert væri af stjórn lánasjóðsins í samráði við hann að hækka námslán sem næmi vaxtakostnaði til að auðvelda námsmönnum að axla þá byrði sem felst í þeim lántökum og þeim vaxtakostnaði sem þarna kemur fram. Og upplýsingar hæstv. ráðherra í nefndinni í gær um þetta efni voru á þá leið efnislega að gert væri ráð fyrir því að ekki yrði farið einstaklingsbundið ofan í hverja lánsafgreiðslu eða málefni hvers umsækjanda um námslán heldur yrði mótuð almenn regla sem fæli í sér að áætlaður væri einhver meðalvaxtakostnaður og námslán hækkuð almennt sem þessu næmi. Það yrði innleidd sem sagt þarna regla sem leiddi til almennrar hækkunar námslána vegna áætlaðs vaxtakostnaðar og allir námsmenn, hvort sem þeir þyrftu á slíku láni að halda eða ekki, ættu kost á hækkuðu láni sem þessu næmi. Þetta eru talsverðar upplýsingar og nokkur tíðindi, að hæstv. ráðherra og forusta lánasjóðsins skuli ætla sér að bregðast með þessum hætti við þeirri gagnrýni sem uppi hefur verið höfð bæði af hálfu námsmanna og hér af hálfu stjórnarandstöðunnar á Alþingi. Og auðvitað spyrjum við: Til hvers leiðir þessi breyting fyrir hag lánasjóðsins? Hvað nemur miklum upphæðum á ársgrunni sú almenna hækkun námslána sem af þessu leiðir og hver er nettóhagurinn af þessari breytingu allri saman? Því svaraði hæstv. ráðherra ekki þannig að ég treysti mér til að hafa það eftir hér í ræðustól. Í rauninni, ef ég tók rétt eftir, hafði ráðherrann ekki neinar tölur fram að færa um þetta efni, en hugsanlegt er að það komi fram af hans hálfu upplýsingar um það við umræðuna og ég inni raunar eftir því hvort hæstv. ráðherra hafi fengið áætlanir um þetta efni vegna þess að hér er vissulega um allmikilsverðan þátt að ræða að því er varðar þetta mál allt saman, málabúnaðinn og eins stöðu lánasjóðsins. Það var spurt um það raunar einu sinni sem oftar, því oft hefur það verið ámálgað í þessari umræðu, hver verði staða námsmanna sem rekast á hinn svokallaða ,,numerus clausus`` eða hámark í aðgengi í einstökum námsbrautum og geta ekki haldið áfram námi af þeim sökum, hver sé staða þeirra námsmanna nú eftir að innleidd verði reglan um greiðslurnar eftir á, og hæstv. ráðherra viðurkenndi að hér væri við vandamál að fást sem hins vegar væri vilji til að taka á og hann hefði tekið málið upp við stjórn lánasjóðsins og vænti þess, ég held að ég hafi tekið rétt eftir, að það mætti finna á þessu lausn. Hins vegar hefur það ekki verið útfært þannig í texta að ég átti mig fyllilega á því að slík lausn rúmist innan ramma þess frumvarps sem hér er verið að lögleiða, en vel má vera að svo sé og hér er við vandamál að fást sem verður auðvitað að gera kröfu til að verði athugað áður en frumvarpið er lögfest. Í sambandi við eftirágreiðslurnar og þær aðstæður sem námsmönnum eru með þeim skapaðar, þ.e. að þurfa að brúa bilið með bankalánum, eru ýmsar spurningar sem hefur ekki verið svarað með skýrum hætti og sem ég vil ég gera hér nokkuð að umtalsefni, virðulegi forseti. Við spurðum í menntmn.: Hefur verið leitað eftir afstöðu banka til að veita námsmönnum lán sem greiðist af væntanlegum námslánum ásamt áföllnum vöxtum? Og af hálfu hæstv. ráðherra kom fram að viðræður hefðu farið fram milli einhverra bankastofnana og stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna til að fá viðbrögð og það væru vonir til þess að það mætti liðka fyrir því að þessi viðskipti gætu farið fram án þess að allt of miklar hindranir yrðu í vegi námsmanna. Þegar hins vegar er gengið eftir því hvaða innistæða er að baki þessum orðum verður harla fátt um svör satt að segja. Spurningunni um hvort þetta verði í rauninni afgreitt án þess að farið sé ofan í aðstæður hvers námsmanns treysti hæstv. ráðherra sér ekki að svara játandi heldur er þess getið að viðkomandi lánastofnun muni þurfa að leita eftir upplýsingum hjá Lánasjóði ísl. námsmanna um stöðu viðkomandi einstaklings áður en svör séu gefin við spurningunni um skammtímalán sem eigi síðan að endurgreiða með væntanlegu láni missiri síðar eða svo, væntanlegu láni frá lánasjóðnum. Og í rauninni koma fram í Morgunblaðinu í dag í viðtali við framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna upplýsingar sem ég held að sé rétt, virðulegi forseti, að tengja við þetta mál mitt með því að ég vitni aðeins til þeirra vegna þess að þar talar sá maður sem hefur staðið í þessum viðræðum við bankana, en þar segir, með leyfi forseta, í Morgunblaðinu í dag, 13. maí: ,,Lárus Jónsson, framkvæmdastjóri Lánasjóðs ísl. námsmanna, segir ljóst að viðskiptabankarnir taki á sig talsverða áhættu ef þeir taka að sér aukin viðskipti við námsmenn í kjölfar þeirra breytinga sem fyrirhugaðar eru á frv. um lánasjóðinn að aðeins verði veitt námslán í lok hverrar námsannar þegar nemendur hafa skilað námsárangri. ,,Það liggur í augum uppi að ef bankarnir veita námsmanni lán út á lán frá okkur og hann skilar ekki námsárangri gætu þeir þurft að standa í erfiðri innheimtu,`` segir Lárus. Samkvæmt upplýsingum Morgunblaðsins hafa bankarnir lýst yfir áhuga á að lánasjóðurinn veiti m.a. upplýsingar um námsframvindu nemenda sem stuðst yrði við vegna hugsanlegrar lánafyrirgreiðslu. Lárus sagðist ekki eiga von á að bankarnir gerðu meiri kröfur til ábyrgðarmanna lána en lánasjóðurinn sjálfur. Sagði hann að í viðræðum við bankana undanfarið hefði verið farið yfir breytingar og veittar upplýsingar um áhrif nýrra laga um lánasjóðinn. Bankarnir byggðu á reynslu af fyrirgreiðslu við nýnema á undanförnum árum og sagði Lárus að í ljós hefði komið að aðeins lítill hluti nýnema hefði í raun notfært sér þjónustu bankanna á fyrstu námsönn.`` Þá er vitnað til bréfs menntmrn., sem sent var menntmn. Alþingis sl. mánudag, og þar sem ég hef þegar vitnað til sama bréfs ætla ég að stytta tilvitnunina, en síðan er vitnað til framkvæmdastjórans: ,,Lárus sagðist telja að aðeins lítill hluti þessarar upphæðar [þ.e. 1.270 millj.] myndi færast yfir á bankakerfið ef tekið væri mið af reynslunni af sókn nýnema í bankalán á fyrsta námsmissiri. Sagði Lárus að stjórnendur sjóðsins hefðu lýst áhuga á að viðræðurnar færu af stað fyrir alvöru þegar frv. hefði hlotið afgreiðslu á Alþingi.`` Síðan segir, og það finnst mér athyglisvert: ,,Við höfum talið æskilegt að námsmenn gætu fengið svipaða fyrirgreiðslu og þeir hafa fengið hjá sjóðnum, þannig að lán yrðu greidd út mánaðarlega,`` sagði Lárus. En hvort við þessu verður orðið, fyrir því liggja engar haldbærar upplýsingar. Vitnað er í þessari frásögn Morgunblaðsins til Stefáns Pálssonar, bankastjóra Búnaðarbankans, sem greinir frá því að ekkert hafi verið við þann banka rætt enn sem komið er út af þessu máli, engar formlegar viðræður átt sér stað né fundur boðaður svo að þessar viðræður eru ekki langt á veg komnar samkvæmt þessum upplýsingum. Ég held, virðulegi forseti, að því miður liggi málin þannig að þrátt fyrir þá tilslökun sem meiri hlutinn á Alþingi er að gera í sambandi við að lána fyrir vöxtunum til viðbótar við almenn lán eigi námsmenn, viðskiptaaðilar sjóðsins, eftir að lenda í miklum hrakningum, erfiðleikum, töfum og óhagræði vegna þessa kerfis sem hér er verið að lögbjóða vegna þess að það reynist tafsamt að afla þessara lána og sannfæra viðkomandi lánastofnanir um að óhætt sé að taka áhættuna sem þeim er gjört að taka og sem áður hefur verið Lánasjóðs ísl. námsmanna að axla í viðskiptum við námsmenn. Og þá spyr maður: Hvers vegna er verið að knýja þessa breytingu fram og hafna að nota þær heimildir sem eru til staðar til að greiða út 63% námslána á haustönn, á seinni hluta ársins sem fjármagn liggur fyrir? Svörin hafa komið fram. Þau komu m.a. fram í menntmn. í gærkvöld og þau eru efnislega á þá leið að meiri hlutinn hér á Alþingi, sá meiri hluti sem hefur afgreitt þetta mál til 3. umr., vill ná fram kerfisbreytingu til að gera það erfiðara fyrir námsmenn að afla sér lána, til að aga námsmenn, til að tryggja að þeir skili fyrir fram eða til þess að geta talist lánshæfir þóknanlegri niðurstöðu um námsframvindu. Og þessi meiri hluti er að gera því skóna, bæði opinberlega og í umræðum í nefnd, að þarna geti orðið um verulegan samdrátt í fjárþörf til lánasjóðsins að ræða. Og hvað þýðir þetta á mæltu máli? Þetta þýðir að það er verið að fækka námsmönnum, það stendur til að fækka verulega þeim námsmönnum sem notið geti þeirrar fyrirgreiðslu sem Lánasjóður ísl. námsmanna hefur boðið upp á til þessa, að fækka því fólki sem aflar sér þekkingar á Íslandi, sem aflar sér framhaldsmenntunar á Íslandi, í sérnámi, í háskólanámi og leggur þannig í eigin sjóð og sjóð þjóðarinnar með þeirri þekkingaröflun sem nýtist bæði í lífi og starfi þjóðfélaginu til gagns. Það er ekki svo, virðulegi forseti, hvað snertir eðlilegan vilja til að sýna ákveðið aðhald varðandi námsárangur nemenda að það sé eina leiðin að taka upp það kerfi sem hér er verið að boða. Það eru margar aðrar leiðir til sem yrðu ekki námsmönnum jafnerfiðar og örðugar og það kerfi sem meiri hlutinn ætlar að knýja fram. Það hefur verið lagt á refsigjald vegna ofáætlunar á tekjum og þar af leiðandi hærri útgreiddra námslána. Það hafa námsmenn sjálfir tekið undir og samþykkt að ég best veit í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna, 5% refsigjald. Slíkri svipu mætti lyfta ögn hærra ef menn teldu þörf á því þannig að menn mundu gá betur að sér í þeim efnum og ekki tefla á tæpt vað vegna þess að fjárhagslega væri það óskynsamlegt að gera það og það eru ýmis slík ráð sem væri ólíkt bærilegra að upp yrðu tekin en það kerfi sem hér er verið að lögbjóða. Við spurðum einnig um það í menntmn. þingsins hvernig ráðgert væri að móta reglur varðandi niðurfellingu lána við starfslok, lánabyrði sem mun aukast að samþykktu þessu frumvarpi og með þeim hætti að hjá þeim sem lægri tekjur hafa, eru í lægri tekjuhópunum af viðskiptavinum Lánasjóðs ísl. námsmanna, hleðst höfuðstóllinn upp og það vantar mikið á að menn nái því á eðlilegum starfstíma við starfslok, 67 ára gamlir eða svo, að ljúka greiðslum til lánasjóðsins. En við höfum ekki fengið upplýsingar um þetta efni, hvernig eigi að meta þær heimildir sem eru ekki mjög skýrt orðaðar í 66. gr. frv. um þetta efni, m.a. með tilliti til eigna, og annað þess háttar. Og þannig er það um mörg atriði þessa máls að það er margt í þoku og það í þéttri þoku um hvernig útfært verður og hvernig á verði haldið þeim heimildum sem hér stendur til að lögfesta. Nei, það er ekki mikil tillitssemi sem sýnd er því fjölmarga unga fólki sem nú er í námi og á eftir að fara í nám og mun gjalda ákvæða þess frv. sem hér á að lögleiða og horfur eru því miður á að verði lögleidd hér fyrir þinglok. En síðan er bætt gráu ofan á svart í þessu máli með því að innleiða ákvæði og breytingar á lögunum til að veikja hreyfingu íslenskra námsmanna, sérstaklega þeirra sem eru í sérnámi en ekki háskólanámi hér innan lands og þeirra sem eru við störf erlendis, þ.e. í námi. Og hvernig er það gert? Jú, það er gert með breytingu sem innleidd er í 16. gr. frv., breytingu sem samþykkt var við 2. umr. málsins og þar sem felld var breytingartillaga sem við stjórnarandstæðingar fluttum um málið. Og ég sé ástæðu til þess nú við 3. umr. málsins að vekja sérstaka athygli á þessari breytingu. Hún var ekki fyrirferðarmikil í umræðunni. Það var ekki rætt mjög mikið um hana við 2. umr. vegna þess að menn voru þá að takast á um kannski stærri hluti. En hér er þó um ákvæði að ræða sem skiptir verulegu máli fyrir stöðu námsmanna og þjónustumöguleika þeirra, þ.e. samtaka þeirra, til að rækja þjónustu við umbjóðendur sína. Af því tilefni skulum við aðeins átta okkur á hvernig þessi viðkomandi frumvarpsgrein hljóðar eftir 2. umr., þ.e. lok 16. greinar. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Sjóðstjórn er heimilt, ef hagsmunasamtök námsmanna óska eftir, að draga félagsgjald frá láni enda komi ósk námsmanns þar að lútandi fram á lánsumsókn.`` Hér er sú breyting gerð á að þeirri málsmeðferð sem í gildi hefur verið um þessi efni er snúið við. Hingað til hafa nemendur greitt, upp á síðkastið má ég segja, 1.900 kr. t.d. til Sambands íslenskra námsmanna erlendis, SÍNE, á ári í félagsgjöld án þess að taka það sérstaklega fram að þeir vilji að svo sé gert eða þeirra umboðsmaður. Nú á að snúa þessari reglu við og það er ofur eðlilegt að samtök námsmanna eins og SÍNE eða BÍSN, Bandalag íslenskra sérskólanema, hafi áhyggjur af þessu efni. Ég vil nú biðja hæstv. menntmrh. að íhuga hvort hann væri ekki til með að gera þá litlu breytingu á þessu frv. og beita sér fyrir því í samvinnu við meiri hlutann sem hann hefur unnið með í menntmn. þingsins að færa frv. til þess horfs sem verið hefur þannig að það sé nú ekki verið í ofanálag við allt annað að brjóta niður þessi þó ekki mjög sterku samtök sérskólanema og námsmanna erlendis eins og miklar líkur eru á að gert verði ef frv. gengur fram sem horfir. Ég leyfi mér til rökstuðnings, virðulegi forseti, að vitna til mjög nýlegra erinda frá bæði Bandalagi íslenskra sérskólanema og Sambandi íslenskra námsmanna erlendis um þetta efni, bæði bréfin raunar dagsett 8. maí, með leyfi forseta. Efnið frá BÍSN, og ég leyfi mér að vitna til nokkurra þátta úr því bréfi frá 8. maí, er: ,,Mótmæli Bandalags íslenskra sérskólanema við 16. gr. frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna.`` Þar segir m.a., og ég gríp inn í mitt bréfið: ,,Það sem veldur stjórn BÍSN helst áhyggjum í tengslum við þessa fyrirhugðu breytingu er sú staðreynd að ástæða er til að óttast það að einungis lítill hluti námsmanna muni hafa þá forsjá við útfyllingu lánsumsóknar að óska eftir því að af láni hans verði dregin félagsgjöld. Þetta orsakast af því að fyrst og fremst reikna fæstir með því þegar af stað er farið að einhver vandamál geti komið upp þegar fram í sækir, vandamál sem þeir síðar eru ekki í stakk búnir til að takast á við og leysa úr. Þjónusta BÍSN við sína félagsmenn er einmitt að stórum hluta fólgin í aðstoð við lausn slíkra vandamála fyrir félagsmenn. Á hverju skólaári skipta slík mál hundruðum sem á þennan hátt er leyst úr á vegum félagsins. Stjórn BÍSN bendir á að þessar breytingar munu kippa fótunum undan starfsemi bandalagsins og draga þyrfti stórlega úr þjónustu sem það veitir námsmönnum. Félagsmenn BÍSN eru um 3.500 talsins og stunda nám í hinum ýmsu skólum landsins öðrum en Háskóla Íslands``. --- Og framhaldið er athyglisvert og ég er ekki viss um að allir hv. þm. átti sig á því og kannski ekki hæstv. ráðherra heldur. Þar segir: ,,Í lögum um Háskóla Íslands kemur fram að allir sem stunda nám í háskólanum eru skyldaðir til þess að greiða félagsgjald til stúdentaráðs sem er þeirra hagsmunafélag. Það er skoðun stjórnar BÍSN að þarna sé verið að mismuna gróflega nemendum sérskólanna með því að leggja nánast niður þeirra hagsmunasamtök á meðan öðrum er gert kleift að starfa.`` Og í erindi frá SÍNE um sama atriði segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn SÍNE vill benda á að fyrirhugaðar breytingar munu kippa fótunum undan starfsemi sambandsins og draga stórlega úr þeirri þjónustu sem það veitir námsmönnum sem stunda nám úti í hinum stóra heimi. Má nefna í því sambandi að hér er um að ræða 1% þjóðarinnar. Eðli málsins samkvæmt er það ekki námsmaðurinn sjálfur sem fyllir út eyðublöð Lánasjóðs ísl. námsmanna heldur umboðsmaður þeirra. Umboðsmaðurinn áttar sig e.t.v. ekki á mikilvægi þess að námsmaðurinn sé aðili að SÍNE einfaldlega vegna þess að það er ekki hann sem á hagsmuna að gæta heldur námsmaðurinn. Einnig má benda á að skrifstofa SÍNE veitir ýmiss konar þjónustu sem léttir óneitanlega á afgreiðsluborði lánasjóðsins og ekki síst menntmrn.`` Ég bið nú hv. formann menntmn., þótt eðlilegt sé að formaðurinn þreytist hér undir umræðum, að hugleiða það hvort ekki væri ráð að taka þetta tiltölulega litla efnisatriði til athugunar strax og ganga frá breytingu á því í góðri samvinnu við menntmn. alla og hæstv. menntmrh. sem ég geri mér vonir um að átti sig á að hér er ekki skynsamlega að farið. Hér er ekki réttlæti á ferðinni og það er að bæta gráu ofan á svart, ofan á þær breytingar sem hér er verið að lögleiða, ef í leiðinni á svo að rústa þessi hagsmunasamtök hinna mjög svo dreifðu og þá um leið fremur veikburða hagsmunasamtaka námsmanna erlendis og í sérskólum í landinu.

Það eru engin þreytumerki á mér.

Það er ánægjulegt að formaður menntmn. gefur yfirlýsingu um að hún sé hress og engin þreytumerki. Ég fagna því, þeim mun meiri líkur eru á því að við náum saman um breytingar á þessu ákvæði að formaðurinn hugsi skýrt og taki undir þau skýru rök sem hér koma fram í þessum erindum frá námsmannahreyfingunum. Virðulegur forseti. Ég hef gert að umtalsefni nokkur þau efnisatriði sem rædd voru milli umræðna í menntmn. og sem komið hafa í mínar hendur sem fulltrúa í nefndinni í formi erinda og ég sé ástæðu til að vekja sérstaka athygli á og óska eftir að meiri hlutinn taki til endurmats vegna þess í hvert óefni stefnt er. Ég ætla, virðulegur forseti, að leitast við að þjappa því saman sem ég vildi segja hér. Því verður ekki komið til skila á fimm mínútum sem ég vildi sagt hafa, en ég mun leitast við vegna þess að fram undan eru þingflokksfundir og margir eiga vafalaust eftir að tjá sig síðan við umræðuna að stytta mál mitt og mér finnst vel til fundið að vekja athygli á erindi sem barst lesendum Morgunblaðsins í dag frá fulltrúa í stúdentaráði Háskóla Íslands, fulltrúa sem situr þar fyrir hönd Vöku, f.l.s., sem mun vera skammstöfun á Félagi lýðræðissinnaðra stúdenta og er viðbót við heitið ekki ósvipað á sinn hátt og viðbót við heiti Alþfl. sem ég treysti mér ekki að hafa uppi hér eftir það sem fram er komið í málinu og frammistöðuna varðandi þetta mál. En í erindi höfundar þessarar greinar í Morgunblaðinu, höfundurinn heitir Elsa B. Valsdóttir, segir, virðulegur forseti, með þínu leyfi: ,,Alþingi Íslendinga er virðuleg og valdamikil stofnun. Þar sitja 63 lýðræðislega kjörnir fulltrúar þjóðarinnar sem fara með löggjafarvaldið. Lögin sem Alþingi setur hafa víðtæk áhrif á líf þegnanna í landinu og stundum bein áhrif á afkomu þeirra. Við hljótum því að gera þá kröfu að lögin sem sett eru séu réttlát og skynsamleg. Þrátt fyrir það mikla vald sem við gefum þingmönnum okkar erum við ekki alltaf sátt við þau vinnubrögð sem þeir beita eða lögin sem þeir vilja setja. Þessa dagana eru 15.000 námsmenn mjög ósáttir við það lagafrv. sem nú er komið til 3. umr. í þinginu og fjallar um Lánasjóð ísl. námsmanna. Og það eru ekki bara námsmenn sem eru ósáttir, það sést best á 30 klukkustunda umræðu sem þegar hefur farið fram á Alþingi um frv. og þeim 8.000 undirskriftum sem safnað hefur verið gegn því hjá fólkinu í landinu. Þetta frv. er hvorki réttlátt né skynsamlegt.`` --- Segir þessi fulltrúi Vöku í stúdentaráði. --- ,,Það dregur gróflega úr jafnrétti til náms, eykur aðstöðumun og á eftir að hafa veruleg áhrif á kjarabaráttuna þegar fram í sækir. Menntamálaráðherra og þingheimi öllum hefur hvað eftir annað verið bent á galla þessa frv. Fulltrúar námsmanna hafa gert það, þingmenn hafa gert það og allir sem eitthvað kynna sér frv. gera sér strax grein fyrir alvarlegum göllum þess. Þrátt fyrir þetta er frv. nú komið til 3. umr. og endanlegrar afgreiðslu í þinginu nær óbreytt frá fyrstu gerð. Hvernig stendur á þessu?`` --- spyr höfundurinn, fulltrúi Vöku í stúdentaráði. --- ,,Getur það verið að í þessu mikilvæga máli sem LÍN er, sjóður sem fjöldi manna, kvenna og barna byggja tímabundna afkomu sína á, að ráðherra og ríkisstjórn séu í pólitískum skollaleik með það á Alþingi? Getur verið að þrjóskan við að ,,láta undan`` stjórnarandstöðunni með því að samþykkja eitthvað af þeim brtt. sem hún hefur gert á frv. yfirgnæfi þá rödd skynsemi og réttlætis sem hlýtur að segja hverjum þingmanni að gera það? Sá þingmaður sem þannig hugsar er ekki verður þess trausts sem kjósendur hafa sýnt honum, sá ráðherra sem svo hugsar ber ekki hag skjólstæðinga sinna fyrir brjósti og sú ríkisstjórn sem þannig starfar, hún starfar hvorki af skynsemi né réttlæti.`` Þetta er grein sem birtist í Morgunblaðinu í dag, rituð af fulltrúa Vöku í stúdentaráði Háskóla Íslands. Ég get gert hvert orð þessa fulltrúa að mínum. Hér er í rauninni á kjarnyrtu, skýru máli verið að segja það og taka undir það sem við í ræðum okkar undanfarnar vikur og mánuði á Alþingi höfum verið að halda fram og tekið undir þær aðvaranir sem við höfum sett fram. Ég ætla, virðulegur forseti, ekki að bæta við þær aðvaranir, þær eru fram komnar af minni hálfu, en ég skora að lokum á meiri hlutann á Alþingi að loka ekki á það að gera við 3. umr. málsins nokkrar lagfæringar á þessu máli, brjóta odd af oflæti sínu og taka undir með þeim fjölmörgu sem benda á þá ótalmörku agnúa sem eru á þessu máli og rýra stórlega aðstöðu unga fólksins í landinu til náms, sem innleiða misrétti í stað þeirra markmiða sem menn vilja halda við í orði um jafnrétti til náms en eru á borði að loka á með lögfestingu þessa frv.

Herra forseti. Ég boðaði í fyrri viku að ég mundi óska eftir umræðum um þingsköp til að fá úr því skorið hver væri stefna forsetans gagnvart hinum almennu þingmönnum, hvort þeir mættu búa við það að mál sem flutt hefðu verið með eðlilegum hætti yrðu ekki tekin til umræðu. Nú er það ekki nýtt í þingsögu Íslands að stjórnarandstaðan komi málum sínum ekki lengra en til nefndar, menn hiki við að láta fella þau í þinginu en leyfi að tala fyrir þeim og koma þeim til nefndar. Hér virðist aftur á móti, eftir að upplýst er með drögum frá forseta til þingflokksformanna, sem er fundaáætlun til 19. maí, og verður ekki annað af því ráðið en ætlunin sé að skilja eftir án þess að á dagskrá verði tekin mikið safn af þáltill. og einnig frv. til laga sem þingmenn hafa flutt fyrir þann eðlilega tíma sem áskilinn er í þingsköpum. Í 36. gr. þingskapa, herra forseti, er greint frá stefnumörkun í þessum efnum. Ég mun, með leyfi forseta, lesa upp 36. gr.: ,,Lagafrumvörp skulu vera samin með lagasniði og skal prenta þau og útbýta þeim meðal þingmanna á fundi. Hverju frumvarpi skal fylgja greinargerð um tilgang þess yfirleitt og skýring á höfuðákvæðum. Eigi má, nema með samþykki þingins, taka frv. til umræðu fyrr en liðnar eru a.m.k. tvær nætur frá því er því var útbýtt. Lagafrumvörp, sem útbýtt er sex mánuðum eftir þingsetningu verða því aðeins tekin á dagskrá að meiri hluti þingmanna samþykki það.`` Ég vil þess vegna beina þeirri spurningu til hæstv. forseta: Hvað eru mörg mál frá stjórnarandstöðunni sem lögð voru fram fyrir 1. apríl og ekki hafa verið tekin á dagskrá? Og einnig: Hvað hafa verið leyfð mörg mál með afbrigðum sem voru of seint fram komin? Það liggur nefnilega ljóst fyrir að sá veikleiki er í okkar þingsköpum að það þarf ekki heimildir frá tveimur þriðju hlutum þingmanna til að leyfa þessi afbrigði. Það er nóg að meiri hlutinn samþykki. Það er fróðlegt að skoða það að í yfirliti um stöðu þingmála frá skjala- og upplýsingadeild Alþingis frá 9. maí, þá eru listar yfir þingmannatillögur sem ekki hafa verið teknar á dagskrá. Ég hygg að það sé einsdæmi í sögu Alþingis Íslendinga að þann veg hafi verið staðið að málum og ég bið hæstv. forseta að kynna sér frá fyrri þingum hvort það muni vera algengt að þingmannafrv. sem lögð voru fram með eðlilegum hætti séu látin liggja í stöflum. Ég vil einnig biðja hæstv. forseta að kynna sér hver voru vinnubrögð ágæts forseta sem hér starfaði lengi, Þorv. Garðars Kristjánssonar, í þessum efnum varðandi þáltill. og einnig varðandi hans verkstjórn á því hvort taka bæri mál til umræðu hér þó að honum væri vissulega ljóst að ekki yrði alltaf tími til að afgreiða þau mál frá þinginu. Nú er það svo að ef mál eru tekin til umræðu og vísað til nefndar eru þau gjarnan send út til umsagnar. Sá réttur er þess vegna líka tekinn af þingmönnum með þeim vinnubrögðum sem hér eru upp tekin.

Vegna ræðu hv. 2. þm. Vestf. vill forseti taka fram að forseti hefur ekki við höndina þær upplýsingar sem hv. þm. óskaði eftir, en mun láta gera athugun á því og upplýsa við fyrsta tækifæri.

Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir hans svar og get þess jafnframt, af því að ég nafngreindi forseta sem hér starfaði alllengi, að ég tel æskilegt að það verði einnig kannað hvernig hv. 14. þm. Reykv., Guðrún Helgadóttir, sem starfaði hér sem forseti stóð að þessum málum. Það hlýtur að vera spurning um vilja hvaða vinnubrögð hér eru höfð og ég vænti þess að hæstv. forseti geri sér grein fyrir alvöru þessa máls.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns spyrjast fyrir um hvar formaður menntmn., hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir, er niður komin. Ég vil biðja um að hún verði kölluð í salinn. --- Í þeim töluðum orðum birtist formaðurinn. Það er ein sérstök ástæða fyrir því að ég vil að formaður menntmn. sé hér viðstaddur og það er vegna þess að í dag renndi ég yfir frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna eins og það lítur út núna og eins og þingheimi ætti að vera ljóst hef ég ákaflega mikið við þetta frv. að athuga. En nú rak ég augun í að það hefur ekki verið gerð orðalagsbreyting á 10. gr. frv. sem ég held að ég muni rétt að ég hafi bent á nokkuð snemma í þessari umræðu. Þar er notað orðið ,,útsvarsstofn.`` Samkvæmt gildandi skattalögum er ekkert lengur til sem heitir útsvarsstofn heldur er einungis til skattstofn. Það er svolítið ankannalegt í nýjum lögum að nota orð sem ekki eru lengur í lögum eða miða við viðmiðanir sem ekki er lengur að finna í lögum. Á sínum tíma hringdi ég í skattstofuna til að fá upplýsingar um hvernig útsvarsstofn væri reiknaður og þá fékk ég þær upplýsingar að þessi viðmiðun er ekki notuð lengur. Þetta hefur farið fram hjá okkur í nefndarvinnunni því að þó að ég sé alfarið á móti þessum lögum vil ég samt að rétt sé rétt. Herra forseti. Við erum þar komin í þingstörfum að 3. umr. um Lánasjóð ísl. námsmanna er rétt að hefjast. Í eldhúsdagsumræðum sl. mánudagskvöld kvörtuðu fulltrúar Sjálfstfl. mjög yfir því að stjórnarandstæðingar tali og tali og þar var einkum vikið að Lánasjóði ísl. námsmanna og var greinilegt að sumum þingmönnum fannst að sú umræða væri nú orðin helst til löng. Reyndar kom það fram í máli þingmanna að stjórnarandstaðan gæti svo sem talað og talað og talað sig hása. Það væri meiri hlutinn sem réði þegar allt kæmi til alls. Og vissulega er það rétt að meiri hlutinn ræður og það er hluti af okkar lýðræðisskipulagi að sætta sig við vilja meiri hlutans. Hins vegar er það líka hluti af lýðræðishefðum okkar að hlustað sé á minni hlutann og að það sé tekið nokkurt tillit til vilja hans. En það virðist hins vegar vera afar erfitt fyrir sjálfstæðismenn að sætta sig við leikreglur lýðræðisins, enda hafa þeir stungið upp á því hvað eftir annað að þingskapalögum verði breytt og ýmsar breytingar gerðar á þinghaldi og er ekki annað á þeim að heyra en það beri að takmarka málfrelsi þingmanna, en að mínum dómi eru málfrelsi okkar töluverð takmörk sett. Því finnst mér ekki úr vegi við upphaf 3. umr. um Lánasjóð ísl. námsmanna að minna ögn á hvert hlutverk stjórnarandstöðu er, ekki síst í jafnstórum málum og við erum hér að ræða. Það er staðreynd að í vetur höfum við rætt mörg mjög stór og mikilvæg mál, mál sem snerta allan almenning í landinu, þó að það hafi reyndar verið mjög áberandi hvernig ráðist hefur verið jafnvel aftur og aftur á sömu hópana og þar nefni ég sérstaklega sjómenn. Hér höfum við rætt gríðarlega stóra málaflokka eins og heilbrigðismál og skólakerfið þar sem ríkisstjórnin er að gera grundvallarbreytingar á þessum kerfum. Þess vegna er ekkert óvenjulegt eða einkennilegt við það að stjórnarandstaðan skuli hafa mjög margt við þetta að athuga og þurfi að tala býsna mikið um þessi mjög svo mikilvægu mál því að það er nú einu sinni hlutverk stjórnarandstöðunnar að láta ríkisstjórn standa fyrir máli sínu, ella yrði stjórnarandstaðan að teljast harla léleg og máttlaus. Það hefur komið fram í þessari umræðu og kom fram í eldhúsdagsumræðum sl. mánudagskvöld að það eru mjög ólíkar skoðanir á ferðinni varðandi okkar velferðarkerfi og ég tel Lánasjóð ísl. námsmanna hluta af okkar velferðarkerfi. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh. að hann væri á allt annarri skoðun en forverar hans í Alþfl. Nú ætti velferðarkerfið ekki lengur að vera fyrir alla. En ég hef áður í umræðum í vetur rakið hvers vegna ég tel það vera ranga stefnu þó að velferðarkerfi okkar eigi fyrst og fremst að þjóna þeim sem þurfa á aðstoð að halda. En þarna eru ýmsar grundvallarhugmyndir á ferðinni sem menn virðast ætla að breyta án þess að það hafi verið borið undir vilja þjóðarinnar. Alþfl. stendur að því máli sem hér er til umræðu og það hefur að sjálfsögðu vakið athygli okkar að ungir jafnaðarmenn eru mjög óánægðir með sína þingmenn og hafa sent þeim harðorðar áskoranir, ekki síst varðandi það ákvæði þessara nýju laga sem kallað hefur verið eftirágreiðslur. Alþýðuflokksmenn hafa ákaflega lítið látið í sér heyra í þessari umræðu, þeir eru ekki margir í salnum á þessu augnabliki, og við hljótum að bíða eftir þeirra orðum í þessari umræðu, hvernig þeir ætla að verja sínar gerðir. Er það virkilega svo að Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokkur Íslands ætli að standa að frv. eins og það nú lítur út þrátt fyrir alla þá umræðu sem átt hefur sér stað og þrátt fyrir að ungir jafnaðarmenn hvetji þá til dáða, þ.e. hvetji þá til að breyta um afstöðu og koma einhverjum skikki á greiðslu til námsmanna nú á þessu hausti? Eins og við vitum lítur svo út sem námsmenn fái ekkert í sinn hlut. Það gerðist harla fátt milli 2. og 3. umr. þessa máls, en í 2. umr. var ekki annað að heyra á menntmrh. en vilji væri til að taka málið upp til skoðunar og það var minn skilningur að sú skoðun ætti að fara fram í menntmn. Ekki gat hún farið annars staðar fram að þinglegum hætti. En það kom mjög skýrt fram á fundi menntmn. að meiri hlutinn taldi sig hafa afgreitt málið frá sér og á öðrum fundi sem haldinn var í menntmn. í gærkvöld, þar sem menntmrh. reyndar mætti að beiðni stjórnarandstöðunnar, kom fram að það væri ekki vilji til þess að breyta neinu þannig að það virðist vera ljóst að það stendur ekki til að gera neinar breytingar á milli 2. og 3. umr. og því hljótum við að krefjast þess að Alþfl. einkum og sér í lagi standi fyrir máli sínu, geri hér grein fyrir hvað hvetur hann til slíkra verka sem hér eru á ferð. Ég ligg ekkert á þeirri skoðun minni að hér er verið að vinna mikið tjón. Það er verið að vinna okkar samfélagi mikið tjón. Og eftir fund menntmrh. með menntmn. í gærkvöld varð mér hugsað: Þessir menn vita ekki hvað þeir gjöra. En svo mikið er víst að ég ætla ekki að fyrirgefa þeim. Það voru lagðar margar spurningar fyrir hæstv. menntmrh. á fundinum í gærkvöld og þegar verið er að gera jafnviðamiklar breytingar á sjóði eins og Lánasjóði ísl. námsmanna hljóta menn að gera sér grein fyrir því hver tilgangurinn er. Hver eru markmiðin? Hverju á að ná fram með þessum breytingum? Og við spurðum að því hver áhrif þetta hefði á sjóðinn á þessu ári, á næsta ári, hvað þýddi þetta fyrir fjárlög næsta árs. Það voru engin svör við því. Menn hafa ekkert reynt að gera sér grein fyrir því hvaða upphæðir þarna er verið að tala um. Menn vita auðvitað að það er verið að velta --- ja, 1.200 milljónum, 1.270 milljónum yfir á næsta ár. 800 milljónir rúmar eru til í sjóðnum sem ekki á að nota, en þetta eru 1.270 milljónir sem er verið að velta yfir á næsta ár. Og það er náttúrlega til þess að draga nokkuð úr hallanum á ríkissjóði og það eiga námsmenn að gjalda fyrir. En fyrir mér lítur þetta út bara eins og --- ja, subbuskapur í lagasetningu. Þetta er subbuskapur í lagasetningu. Það eru léleg vinnubrögð að menn skuli ekki reyna að setja sér markmið og reyna að átta sig á því hver áhrifin verða. Það er nánast sama á hvaða atriði er minnst, menn vita ekki hver áhrifin verða. Það er oft erfitt að sjá það fyrir, en menn eiga að reyna að gera sér grein fyrir einhverjum heildaráhrifum þó ekki sé hægt að reikna það nákvæmlega út upp á krónu. Eftir þennan fund í gærkvöld fannst mér að enn væru býsna margir endar lausir í þessu máli. Og ég vil nefna hér nokkur atriði. Það var reyndar minnst á sumt af þessu í dag, en ég ætla að endurtaka það samt, og þar er þá fyrst að nefna þá nemendur sem eru í námi þar sem samkeppni er á ferð og ,,numerus clausus`` eða takmarkanir gilda um fjölda nemenda. Í dag fá þessir nemendur lán samkvæmt gildandi reglum og ráðherrann fullyrti að svo yrði áfram, en það er ekkert sem tryggir það í þessum lögum. Þarna eru nemendur sem ná tilskildum námsárangri, eins og lögin kveða á um, en þeir komast ekki áfram, þeir geta ekki haldið áfram og verða þess vegna annaðhvort að reyna upp á nýtt eða að fara í annað nám ef ekki út á vinnumarkaðinn. En það er ekkert sem tryggir hagsmuni þessara nemenda í lögunum. Annað atriði er að eftir að menn áttuðu sig á því að námsmenn yrðu að leita út á almennan lánamarkað til að framfleyta sér í nokkra mánuði og þeir yrðu að greiða þau lán og það með almennum bankavöxtum, þá brást ráðherra og sjóðstjórn við með því að lofa því að lána einfaldlega fyrir þessum vöxtum. Þetta þýðir að fyrst taka námsmenn lán á háum vöxtum. Síðan fá þeir námslán sem hækkar vegna þessara vaxta. Þau fara auðvitað meira og minna í að greiða upp lánin og síðan verða nemendur að taka ný lán og fá síðan aftur námslán sem fara í að greiða síðari skammtinn af lánunum. En endirinn verður sá að nemendur sitja uppi með enn meiri skuldabyrði og enn meiri greiðslubyrði. Þannig að þetta er vítahringur og námsmenn hljóta að velta mjög alvarlega fyrir sér hvað þetta þýðir fyrir þá. Hvað þýðir þetta fyrir það fólk sem nú er í námi eða ætlar sér að leggja út í nám? Hvernig verða lífskjörin með þetta allt á herðunum? Það kom fram í máli ráðherrans að það hafa átt sér stað viðræður milli stjórnar lánasjóðsins og bankanna, en það liggur ekkert fyrir um hvort bankarnir muni geta orðið við þessu, hvort þeir geti tekið við þessum straum af lánþegum, og menn hafa ekki reynt að gera sér neina grein fyrir því hversu margir námsmenn munu neyðast til að fara þessa leið. Það hefði nú mátt gera einhverja skyndikönnun á því. En við hljótum að spyrja í því efnahagsástandi sem hér er: Hvað þýðir þetta fyrir efnahagslífið? Hvað þýðir þetta í bankakerfinu þegar kemur skyndileg aukin eftirspurn eftir lánum? Það er vitað að það hefur aðeins hluti fyrsta árs nema leitað eftir lánum bankakerfinu hingað til. Þeim hefur tekist að bjarga sér á einn eða annan hátt á sumarhýrunni eða meða aðstoð foreldra þangað til þeir fá lánin, flestir, eftir áramót. En hvað gerist þegar þetta er allt kerfið, það eru allir námsmenn sem sækja um lán hjá lánasjóðnum sem verða að byrja á því að fara í bankana? Reyndar eru það ekki allir því að maður vonast nú til þess að einhverjir búi svo vel að fá aðstoð frá foreldrum sínum því ég efast ekki um að það er vilji flestra foreldra að hjálpa börnunum sínum. En við vitum líka að það eru ekki allir sem geta það. Þessum spurningum er ósvarað. Hver verða áhrifin? Því hafa menn ekki svarað hér í þessari umræðu. Ég spurði sérstaklega um það í gærkvöld hvernig væri með þá nemendur sem fara til útlanda og þurfa að borga há skólagjöld. Nú er það svo að lánasjóðurinn setur þak á skólagjöld erlendis sem núna er 24 þúsund dollarar eða tæplega ein og hálf millj. kr. Þetta eru verulegar upphæðir og þeir nemendur sem fara til náms erlendis, sérstaklega til Englands og Bandaríkjanna, þurfa að greiða mjög mismunandi há skólagjöld og þurfa þá að taka lán fyrir þeim líka. Og auðvitað óttast maður að það dragi mjög úr því að nemendur fari erlendis til náms og þá sérstaklega til þessara landa því þarna er verið að auka enn á skuldirnar. Það hefur ekki mikið verið rætt í þessari umræðu um það sem fram undan kann að vera á Norðurlöndunum þar sem verið er að tala um að viðkomandi ríki borgi fyrir sína námsmenn, þ.e. íslenska ríkið þurfi að borga fyrir þá íslensku námsmenn sem sækja nám t.d. í Danmörku þó að viðkomandi danskur ráðherra hafi haft góð orð um það að vegna sögunnar yrðu Íslendingar undanþegnir. En við getum ekki treyst á það. Þannig eru ýmsar breytingar fram undan í þessu og við hljótum að verða að gera okkur grein fyrir því hvað er fram undan, hvað þessar breytingar þýða. Af þessu dreg ég þá ályktun að hér eru býsna margir lausir endar. Það er alveg dæmigert fyrir íslensk stjórnvöld að vaða út í svona lagabreytingar án þess að gera sér nokkra grein fyrir afleiðingunum. En í þessari umræðu hefur verið bent á ýmsar afleiðingar, bæði fyrir vinnumarkaðinn, skólakerfið, húsnæðismarkaðinn og fleira og fleira sem ég ætla reyndar að koma betur að á eftir. Í umræðunni sl. mánudagskvöld, sem ég hef nokkrum sinnum vitnað til, var það einn ákveðinn þingmaður, sem nú situr á forsetastóli, sem gerði lánasjóðinn að umtalsefni og þá umræðu sem stjórnarandstaðan hefur haldið hér uppi. Ég ætla að leyfa mér að vitna í þessa ræðu, með leyfi forseta, en þingmaðurinn sagði: ,,Það er staðfastur vilji stjórnarflokkanna að styrkja lánasjóðinn. Allt tal stjórnarandstöðunnar um annað hér í umræðunum í kvöld er á misskilningi byggt eða jafnvel tilraun til blekkinga í pólitískum tilgangi. Unnið hefur verið mjög vel að málinu og hefur verið tekið tillit til athugasemda sem hafa komið fram við frumvarpið, bæði frá stjórnarþingmönnum og stjórnarandstæðingum.`` Það er vissulega rétt að það hefur allnokkurt tillit verið tekið til þeirra ábendinga sem bárust menntmn. þó að þar hafi alls ekki verið gengið nógu langt. Það var auðvitað vegna þess að þau álit sem nefndinni bárust voru býsna samhljóða og ljóst að það voru nokkur mjög ákveðin atriði sem var mjög víðtæk samstaða um að þyrfti að breyta. En að stjórnarandstaðan sé að halda uppi einhverjum blekkingum í pólitískum tilgangi er alrangt og ég mótmæli slíkum fullyrðingum. Eins og ég hef áður nefnt er hér á ferðinni mjög alvarlegt mál, mál sem snertir þúsundir fjölskyldna í landinu, mál sem snertir framtíð þessarar þjóðar. Þess vegna hlýtur það að vera eðlilegt að við tölum mikið um þetta mál og af mikilli alvöru og að við reynum að gera okkur grein fyrir því hvað þetta þýðir því að það er mergurinn málsins. Hvað þýðir þetta? Hverju er verið að hleypa hér af stað? Auðvitað er þetta hápólitískt mál. Þetta er eitthvert pólitískasta mál sem við höfum haft hér til umræðu. Og til þess að undirstrika það langar mig til að nefna nokkur af þeim atriðum sem við höfum talið vera lykilatriði í þessu máli og flest af þessu er búið að samþykkja á hinu háa Alþingi. Í fyrsta lagi er það ljóst að hér eftir, þ.e. ef það gerist ekki eitthvað á milli 2. og 3. umr., verða námslán með vöxtum. Nú er sem sagt búið að samþykkja að námslán verði með vöxtum. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að vextirnir verði 1%, en samkvæmt lögunum er hægt að hækka vextina upp í 3%. Og ég verð að segja það, eftir þá reynslu sem við höfum t.d. af húsnæðismálum, að ég treysti því nú tæplega að þessi ákvæði um að vextir verði ekki hærri en 3% standist lengi ef áform eru uppi um að draga enn þá meira úr ásókn í lánin því að það er auðvitað tilgangurinn eins og menntmrh. hefur viðurkennt. Það er ekki einungis tilgangurinn að fara nú að aga námsmenn og sjá til þess að þeir séu nú ekki að slugsa í námi, eins og ráðherrann orðaði það, heldur er tilgangurinn að draga úr ásókn í lánin. En hversu mikið dregur úr þeirri ásókn? Því getur hvorki ráðherrann né sjóðstjórnin svarað. Menn hafa engar hugmyndir um það. Þeir nefnilega vita ekkert hvað þeir eru að gera. En eins og ég nefndi áðan eru vextirnir að mínum dómi mikið lykilatriði í þessu máli vegna þess að þarna er verið að brjóta þá grundvallarreglu, sem ríkt hefur í námslánakerfinu, að hér sé um félagslegt kerfi að ræða. Nú er lánasjóðurinn, eftir þessar breytingar, orðinn eins og hver annar fjárfestingarlánasjóður. Þetta eru reyndar sömu vextirnir og í Byggingarsjóði verkamanna, en það tókst reyndar að stöðva í kjarasamningum að vextirnir væru hækkaðir þar. Og spurningin er: Hvenær verður það kjarasamningsatriði að vextirnir í námslánakerfinu verði ekki hækkaðir? Lenda menn ekki í því eftir nokkur ár að fara að berjast við ríkisvaldið til að reyna að halda vöxtunum niðri í námslánakerfinu? Þetta er hörmulegt að mínum dómi og ég harma að þetta ákvæði skuli hafa verið samþykkt af því að þetta gjörbreytir eðli sjóðsins. Annað atriði, sem er stórmál og við stjórnarandstæðingar og fulltrúar námsmanna höfum mikið reynt að fá breytt, eru hinar svokölluðu eftirágreiðslur. Ég verð að segja að röksemdir stjórnarliða og fulltrúa þeirra í Lánasjóði ísl. námsmanna eru aldeilis með ólíkindum. Menn eru með einhverjar hugmyndir um það og halda því blákalt fram að fjöldi nemenda --- ja, sé að slugsa, standist ekki kröfur og teikna upp töflur því til sönnunar. Í Morgunblaðinu sl. þriðjudag var grein eftir einn af stjórnarmönnunum í LÍN og aðstoðarmann fjmrh., Steingrím Ara Arason, þar sem hann gerir grein fyrir því að mikill fjöldi námsmanna hafi fengið námslán án þess að skila lágmarksárangri og jafnframt að þeir hafi gefið upp of lágar tekjur til að ná í hærri lán. Vissulega ber að harma það ef þetta mikill fjöldi námsmanna gefur upp rangar upplýsingar. En auðvitað eru leiðir til að herða þessar kröfur, að fólk fái ekki lán fyrr en komið hefur staðfest uppgjör um tekjur, fyrr en algjörlega er ljóst hverjar tekjurnar hafa raunverulega verið. Í staðgreiðslukerfi skatta ætti það ekki að vera mjög erfitt. En undir þessum formerkjum, að hér sé um hálfgerða svikastarfsemi ákveðins hóps námsmanna að ræða, þá eiga allir að gjalda fyrir og fá ekki greidd námslán fyrr en að afloknum prófum sem í mjög mörgum tilvikum eru í desember eða janúar en í allmörgum ekki fyrr en að vori. Og hvernig ætlar sjóðurinn að taka á þessu? Það er óljóst. Það var m.a. spurt um dæmið, sem margoft hefur komið fram í þessari umræðu, um laganemana og stjórn sjóðsins ku vera að athuga það mál. En það er ákaflega erfitt að sjá hvernig nemendur eiga að geta framvísað einhverjum vottorðum eða skírteinum eða einhvers konar viðurkenningu um að þeir hafi stundað sitt nám. Eftir því sem ég þekki til í háskólum er ekki um mikla mætingaskyldu eða eftirgrennslan að ræða. Menn eru í frjálsu námi þó að það séu gerðar allmiklar kröfur víða um tímasókn, einkum í raunvísindagreinum, en í heilu háskóladeildunum er alls ekki um það að ræða. Þannig er ljóst að nemendur, sem eru í heils árs námi þar sem ekki eru tekin próf um miðjan vetur, og það gildir t.d. um fjöldamargar listgreinar, verða að gera einhvers konar samning við sína kennara eða stjórnin að gera samning við skólayfirvöld þannig að hægt sé að framvísa einhvers konar vottorðum. Þetta stenst ekki, þetta gengur ekki. Og þetta á eftir að valda fjölda námsmanna miklum erfiðleikum. En ég vona svo sannarlega að stjórn lánasjóðsins finni lausn á þessu því að það væri heldur illa af stað farið ef þessar breytingar, sem eru nú nógu slæmar, yrðu til þess að hamla fólki t.d. í listnámi. Þar er þó um nám að ræða sem bætir miklu við okkar menningu og ég má ekki til þess hugsa að það sé verið að koma í veg fyrir að fólk komist í listnám. En það var alveg ljóst eftir umræðuna í gærkvöld að það er enginn vilji til að breyta þessu ákvæði um eftirágreiðslurnar, það er algjörlega ljóst. Það eru þó ekki allir á sama máli og meiri hluti menntmn. og menntmrh. því að í Morgunblaðinu er grein eftir Víkverja, sem er nafnlaus grein en verður nú að teljast á ábyrgð Morgunblaðsins, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Þeir sem eiga foreldra að, sem eru tilbúnir til að hjálpa þeim við að greiða kostnað við námið, lenda ekki í vandræðum af þessum sökum. En hvað um þann fjölda námsmanna sem ekki býr við slíkar aðstæður? Hvað um þann fjölda námsmanna sem kann að vera í vandræðum með að tryggja sér ábyrgðarmenn sem bankarnir taka gilda? Er hugsanlega verið að búa hér til kerfi sem mismunar ungu fólki svo mjög að enn breikki bilið á milli þeirra sem búa við góð kjör og hinna sem hafa lítið handa á milli? Þetta hefur verið rætt mjög í þinginu en Víkverji hefur furðað sig á því hvað þingmenn stjórnarflokkanna hafa virst vera ákveðnir í að koma þessari breytingu á. Eru þeir svona vissir um að þeir séu á réttri leið? Og ef þeir eru það ekki, hvaða steina eru þeir að leggja í götu ungs og efnalítils fólks?`` Þetta skrifar Morgunblaðið og hefði manni einhvern tíma þótt undarlegt að sjá slíkar greinar í því blaði. En þessi grein sýnir hvað best að þeir eru margir sem óttast þessar breytingar og að afleiðingarnar verði einmitt þessar, það sé verið að gera hér breytingar sem koma harðast niður á þeim sem verst hafa kjörin og þeim sem munu hafa lægst laun að námi loknu, en eins og við vitum eru konur í miklum meiri hluta í þeim hópi. Ég get nefnt atriði eins og lántökugjöldin, sem rýra þau lán sem nemendur fá, og enn og aftur greiðslubyrðina sem fólk mun standa uppi með að námi loknu, en það er alveg ljóst að með því að samþykkja lögin á þann hátt sem þau nú líta út þýða þau mun þyngri greiðslubyrði fyrir alla námsmenn. Það er ósköp einfaldlega verið að hækka föstu greiðsluna, það er verið að hækka tekjutenginguna, þannig að þetta þýðir verulega þyngri greiðslubyrði. Og enn er það óleyst mál og hefur ekkert skýrst í þessari umræðu hvað gerist eftir að fólk er orðið 67 ára gamalt. Það er ljóst eins og launakjör eru nú að allnokkur hópur lánþega á eftir að greiða allverulegan hluta skulda sinna við 67 ára aldur. Þetta er mál sem verður að taka á vegna þess að þetta skiptir máli þegar fólk er að meta lífsáform sín, hvað eigi að gera. Ég kannast ekki við að hér hafi komið fram neinar upplýsingar um hvað muni gerast með Vísindasjóð, en í grg. með frv. er vísað til þess að meiningin sé að efla Vísindasjóð. Samkvæmt þeim töflum sem OECD hefur birt yfir lönd Evrópu og reyndar annarra sem OECD fylgist með er Ísland meðal þeirra þjóða sem veita minnstu fé til rannsókna- og vísindastarfsemi. Og það fé hefur farið minnkandi með árunum, því miður. Þess vegna er alveg með ólíkindum að menn skuli í þessu frv., í þeim lögum sem hér á að fara að samþykkja, vísa í Vísindasjóð sem hefur sáralítið fjármagn og er á engan hátt viðbúinn því að fara að styrkja námsmenn. Þarna er enn einn lausi þráðurinn. Enginn veit hver staða Vísindasjóðs verður á næsta ári eða þarnæsta og óvíst um það að hér verði komið á neinu námsstyrkjakerfi. Ég hef reyndar lengi verið þeirrar skoðunar að það væri mikill galli á íslensku námskerfi og námslánakerfi að fólk skuli ekki eiga kost á hreinum námsstyrkjum --- við vitum að vísu að hluti af námslánunum er aldrei borgaður til baka og má þess vegna teljast vera styrkur --- að það sé hér styrkjakerfi sem hvetji fólk til að stunda ákveðið nám þar sem t.d. vantar sérhæft fólk eða að fólki sem er mjög efnilegt sé hjálpað til þess að stunda nám, þ.e. styrkir sem hvetja til þess að fólk afreki eitthvað í sínu lífi. Þetta er algjörlega laus endi og eins og stefna þessarar ríkisstjórnar er í fjármálum hef ég ákaflega litla trú á því að Vísindasjóður verði efldur á næstu árum þannig að styrkjakerfi líti dagsins ljós. Það hefur heldur ekkert gerst í því efni að draga úr valdi stjórnar lánasjóðsins eða breyta stjórn lánasjóðsins. Hún hefur ákaflega mikil völd, bæði úrskurðarvald og vald til þess að ákveða ýmsa hluti. Það er ekki vont að öllu leyti því það þýðir að stjórnin getur metið einstaka vandamál sem upp koma. Það er svo að þó að þeir sem eru að skrifa í Morgunblaðið og tala á þingi af hálfu stjórnarinnar telji námsmenn slugsa mikið í sínu námi eru margar ástæður fyrir því að fólk tefst í námi. Það geta komið upp veikindi og það kemur fyrir að fólk á í erfiðleikum með námið, það er ekki á réttri hillu. Lánasjóðurinn hefur hingað til tekið tillit til þess að fólk vilji skipta um nám, fara í aðra grein. Auðvitað gerist það að fólk áttar sig á því að það er komið á ranga braut og hættir ósköp einfaldlega og ætlar sér þá að hefja nám að nýju næsta haust og þá kannski í annarri grein. Þetta er hluti af skýringunni á því að lán hafa verið ofgreidd. Það er rétt að upplýsa að umræðan sem átt hefur sér stað um hin ofgreiddu lán er mjög orðum aukin því að lánasjóðurinn er mjög harður í innheimtu og hefur náð langsamlega mestu af þessum peningum inn aftur. Það er ekki um það að ræða að fé sé svikið út úr sjóðnum og komi aldrei til baka heldur er staðreyndin sú að langsamlega stærstur hluti af þessu fjármagni hefur náðst inn og það fyrst og fremst með samningum við viðkomandi námsmenn sem í flestum tilvikum hafa hætt námi af ýmsum ástæðum. En það er sem sagt meiningin að refsa öllum námsmönnum eða það eru röksemdirnar sem beitt er vegna þessara ofgreiddu lána að út af slugsinu og öllu þessu þurfi að aga lýðinn og það skal gert með því að hann fái ekki eyri í sinn hlut fyrr en að afstöðnum prófum, hvernig sem málin standa. Ég vil líka aðeins minna á að auðvitað var það til bóta að sú regla var tekin upp að lánþegar ættu fyrst að greiða upp nýju lánin en síðan þau gömlu, þ.e. þeir sem taka lán úr því kerfi sem nú er og halda áfram að taka lán samkvæmt því kerfi sem á að koma á. Fyrst byrja menn sem sagt á nýju lánunum og ljúka síðan þeim gömlu. Það verður nokkuð stór hluti lánþega sem munu ná því að greiða öll þessi lán, en það verður líka töluverður hópur sem rétt nær því að greiða nýju lánin eða alls ekki og á þá þau gömlu eftir líka. En ég hef ekki séð neinar tölur um þetta. Ég veit ekki til þess að menn hafi reynt að gera sér neina grein fyrir því í tölum hver afföllin verða af gömlu lánunum. Formaður menntmn. getur kannski leiðrétt mig ef ég er að fara með rangt mál, en ég minnist þess ekki að hafa séð neinar tölur um þetta. Menn hafa reiknað út afföllin samkvæmt einhverjum formúlum samkvæmt nýja kerfinu, en ég minnist þess ekki að það hafi verið reiknað út hvað tapast af fé úr gamla kerfinu. Ein af þeim furðulegu breytingum sem hér er verið að gera og maður hlýtur að velta fyrir sér tilganginum er að löggjafinn og ríkisstjórnin ætla nú að fara að gera hreyfingum námsmanna erfitt fyrir. Þykir líklega nóg um styrkleika þeirra og röksemdafærslu í þessu máli sem öðrum. En hreyfingar námsmanna á Íslandi hafa verið mjög kröftugar gegnum árin, mjög málefnalegar og komið vel fram, alla vega á allra síðustu árum þó að ýmislegt hafi gerst á árum áður. En hér er verið að koma í veg fyrir að lánasjóðurinn innheimti félagsgjöld til námsmannahreyfinga eins og Sambands ísl. námsmanna erlendis og Bandalags ísl. sérskólanema, en með því er verið að gera þessum námsmannahreyfingum mjög erfitt fyrir. Í Háskóla Íslands og þeim skólum sem eru á háskólastigi, þar sem innheimt eru innritunargjöld, fá námsmannahreyfingarnar sitt fé í gegnum innritunargjöldin en það gegnir öðru máli um SÍNE og BÍSN. Fulltrúar þeirra hafa lýst yfir miklum áhyggjum út af þessu. Það er erfitt að sjá það hvers vegna í ósköpunum ekki er hægt að halda þessu áfram með því ákvæði að ef námsmenn vilja ekki greiða þetta gjald geti þeir ósköp einfaldlega krossað við það á blaði að þeir vilji ekki greiða þetta gjald. Þarna er um ákveðna þjónustu að ræða, en með þessu er verið að gera námsmannahreyfingunum mjög erfitt fyrir. Ég er þá komin að þeim kafla ræðu minnar sem fjallar um afleiðingar þeirra breytinga sem hér er verið að gera. En ég get ekki annað en reynt að draga það saman hverjar afleiðingar þessi lög muni hafa því að það er mergurinn málsins. Hér eru afdrifaríkar breytingar á ferð sem munu hafa áhrif á íslenskt samfélag til langframa ef okkur tekst ekki á allra næstu árum að breyta sjóðnum að nýju. En menn geta rétt ímyndað sér að það er ekki auðvelt verk að stíga skref til baka þegar einu sinni er búið að gera svona sjóð að fjárfestingarlánasjóði og hugsanlega hafi átt sér stað verulega breytingar í skólakerfinu og á fjölda námsmanna. Þær afleiðingar sem ég tel að þessar breytingar muni hafa eru í fyrsta lagi að ég held að það hljóti að vera augljóst mál að það muni draga úr aðsókn að langskólanámi vegna þess að nokkur hópur námsmanna mun ekki sjá fram á að geta framfleytt sér eða að geta borgað þessi lán að námi loknu. Þetta er staðreynd. Ég hef þegar hitt námsmenn, sérstaklega konur, sem hafa mjög miklar áhyggjur af þessu og sjá ekki fram á að geta haldið sínu námi áfram. Ég er t.d. að tala um konur í Kennaraháskóla Íslands. Afleiðingin mun auðvitað verða sú að færri munu sækja um lán í lánasjóðnum, en það er eins og ég hef áður nefnt einn megintilgangur þessara breytinga að draga úr umsóknum um lán úr sjóðnum. Í öðru lagi tel ég að þessar breytingar hafi þær afleiðingar að allnokkur hópur muni sitja uppi með mjög þunga greiðslubyrði lána og muni eiga í erfiðleikum með að standa í skilum og hreinlega að sjá sér farborða með þeim launum sem við búum við í landinu. Og þessi sami hópur mun eiga í erfiðleikum með að koma sér upp húsnæði og standa undir íbúðarkaupum því að það hlýtur að vera augljóst að þetta kemur ekki heim og saman. Og af því mun leiða að kjarabarátta háskólamanna og annarra þeirra sem hafa orðið að taka lán í lánasjóðnum hlýtur að harðna. Menn hljóta að verða að krefjast þess, ef fólk á einfaldlega að geta lifað við þetta, að launin hækki þannig að það verði einhver möguleiki á því að standa undir þessum greiðslum. Hér er verið að kalla á harða kjarabaráttu á næstu árum þegar fólk þarf að fara að greiða þessi lán. Og við vitum það, sem komum úr Bandalagi háskólamanna og Bandalagi háskólamanna hjá ríkinu, að þar hefur verið háð býsna hörð kjarabarátta með, því miður, heldur litlum árangri þannig að það er ljóst að í þjóðfélaginu er harla lítill skilningur á því að það eigi að borga fólki góð laun sem hefur góða menntun. Menntunin er því miður lítils metin og því er ekki annað sýnilegt en að það muni gerast að fólk fari fyrst og fremst í nám sem gefur af sér góðar tekjur en að annað muni mæta afgangi. Þá er ég að tala um greinar eins og kennslu og hjúkrunarfræði, heilbrigðisgreinar, þar sem vitað er að launakjörin eru það léleg að fólk getur ekki staðið undir þessum lánum ásamt því að sjá sér farborða og hugsanlega að koma sér upp húsnæði. Þetta gengur ekki upp. Að vísu er sá hugsunarháttur ríkjandi hér að fólk segir bara: Þetta reddast einhvern veginn. En þeir sem eru skynsamir og hugsa til framtíðar --- og það er mín reynsla sem kennari að ákaflega margt ungt fólk hugsar af mikilli alvöru um framtíðina --- munu sjá að með námsvali er það að stjórna framtíð sinni og hlýtur að velja sér nám þannig að það geti staðið undir þessum greiðslum. Hvað þýðir það? Það þýðir skort á fólki í ákveðnum starfsgreinum, offramboð þá væntanlega í öðrum. Og þetta þýðir röskun í skólakerfinu. Þetta þýðir ákveðna röskun í menntakerfinu. En sú röskun og sá samdráttur sem ég tel að muni fylgja þessu gerir ráðherra menntamála auðveldara í sínum niðurskurði. Þegar nemendum fækkar í Háskóla Íslands og öðrum skólum verður hægt að draga þar saman seglin. Að mínum dómi verður enn ein afleiðingin sú að misrétti fer vaxandi. Það er alls ekki svo, sem haldið hefur verið fram í umræðunni, að það muni takast að tryggja hér jafnrétti til náms heldur er fyrst og fremst verið að auka misrétti eins og fram kom í greininni í Morgunblaðinu sem ég vitnaði til áðan. Þetta misrétti bitnar á konum, það bitnar á nemendum utan af landi og það bitnar á þeim sem eru í námi erlendis og ætla í nám erlendis. Og ég efast ekkert um að það mun verða erfiðara fyrir konur en hingað til að afla sér menntunar. Ég hef áður minnst hér á að með þessum breytingum er verið að auka eftirspurn eftir lánum í bankakerfinu og ég spyr aftur: Hvaða áhrif hefur það á vaxtastigið í landinu? Um það er ekkert vitað. En það sem skiptir þó kannski mestu máli er að þessar breytingar munu hafa í för með sér breytingar fyrir einstaklinga og þær munu hafa í för með sér breytingar fyrir þjóðarbúið og þjóðfélagið í heild. Það mun hafa áhrif á vísindarannsóknir í framtíðinni, það mun hafa áhrif á menninguna, menntakerfið, atvinnulífið eins og ég hef hér áður rakið. Það hlýtur að fylgja þessu ákveðin röskun. Það má vel vera að hún komi ekki fram strax og vonandi verða afleiðingarnar ekki eins afdrifaríkar og ég óttast. Vonandi verða þeir margir sem munu treysta sér til að fara í nám. En það sem er alvarlegast er að það eru þeir sem verst standa nú sem munu eiga erfiðast með að afla sér menntunar. Hér er verið að breyta áformum fjölda einstaklinga. Það verður fjöldinn allur sem þarf að hugsa sín mál upp á nýtt og taka aðra stefnu í lífinu. Og við hljótum að spyrja að lokum, herra forseti: Hvað gerist úti á vinnumarkaðnum? Hvað gerist ef fjöldi námsmanna ákveður að hætta við að fara í nám eða jafnvel hættir í námi? Hvert á það fólk að fara? Hvað á það að gera? Mér var að berast í hendur nýjasta eintak Vísbendingar, sem gefið er út af Kaupþingi, þar sem fjallað er um ástandið á vinnumarkaðnum. Það er alveg ljóst að menn telja að við séum komin út í nokkuð varanlegt atvinnuleysi og að það hefur gerst að nú er farið að bera á atvinnuleysi í hópum menntamanna sem var óþekkt áður. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Í þriðja lagi er spáð samdrætti í samneyslu á þessu ári og hefur það aldrei gerst fyrr. Liður í því er að takmarka verulega nýráðningar í opinbera geiranum, en fram til þessa hefur hið opinbera tekið við stórum hluta menntafólks sem nýlokið hefur námi.`` --- Nýlokið hefur námi, segir hér. Ég ætla að sleppa því að lesa meira upp úr þessari merku grein, en það er alveg ljóst að ástandið á vinnumarkaðnum er þannig að þar er ekkert rúm fyrir tugi eða jafnvel hundruð námsmanna sem munu hugsanlega hætta námi. Maður hlýtur að spyrja: Hvað verður um það fólk? Er ekki betra fyrir þjóðfélagið að styðja ungt fólk til menntunar en að horfa upp á vaxandi atvinnuleysi og þær hörmungar sem því fylgja? Að mínum dómi er verið að vinna skemmdarverk á Lánasjóði ísl. námsmanna sem ég óttast að eigi eftir að hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir fjölda einstaklinga og samfélagið í heild eins og ég hef áður sagt. Og ég vil gera það að mínum lokaorðum að biðja hv. þm. stjórnarflokkanna að skoða nú hug sinn rækilega og hafna þeim vondu verkum sem hér er verið að vinna. Það er enn þá tækifæri til að snúa við blaðinu og bjarga Lánasjóði ísl. námsmanna. Það verður eftir því tekið hvað stjórnarþingmenn gera í þessu mikilvæga máli.

Virðulegi forseti. Það dregur nú til tíðinda í þessu lánasjóðsmáli og stjórnarandstaðan hér á Alþingi hefur reynt að gera flest það sem hún hefur getað til að reyna að koma í veg fyrir að þau ógæfuverk, sem þessi ríkisstjórn er að vinna á lögunum um námslán og námsstyrki frá 1982, nái fram að ganga. Það er sýnt að stjórnarandstaðan hefur reyndar náð talsverðum árangri í að snúa ríkisstjórninni frá villu síns vegar. Hins vegar er það alveg ljóst að það er verið að gera grundvallarbreytingar á lögunum um námslán og námsstyrki frá 1982 og þar af leiðandi um leið grundvallarbreytingar á því mikilvæga hlutverki sem Lánasjóður ísl. námsmanna hefur gegnt gagnvart námsmönnum og ekki bara gagnvart námsmönnum heldur einnig gagnvart fjölskyldum námsmanna og aðstandendum þeirra. Málið snertir ekki aðeins sárafáa námsmenn heldur allan þann fjölda sem í kringum þá er. Þetta eru því dökkir dagar, á þessum vordögum, sem ganga í garð hjá námsmönnum og fjölskyldum þeirra. Það sem hér er að gerast er að það er verið að færa til annars vegar það hlutverk sem lánasjóðurinn hefur haft, það er verið að velta þeim vanda sem steðjar að þjóðinni um þessar mundir yfir á framtíðina. Það er gert með því í fyrsta lagi að jafnrétti til náms er aflagt. Í öðru lagi: Það er hætt að taka tillit til aðstæðna námsmanna á meðan á námi stendur. Og í þriðja lagi: Það er verið að leggja vexti á námslánin. Í fjórða lagi er reyndar staðið við það ákvæði sem verið hefur í lögunum um námslán og námsstyrki, þ.e. að endurgreiðsla lánanna sé tekjutengd, en það er verið að herða tekjutenginguna svo gríðarlega að þetta mun þýða það í framtíðinni að þegar þeir sem munu taka þá aðstoð sem lánasjóðurinn í breyttri mynd mun veita, þegar sá hópur fer að greiða af sínum lánum mun það þýða auknar kjarakröfur hjá þeim hópi af þeirri ástæðu að greiðslubyrði lánanna verður óbærileg. Þeir sem núna tala hæst um fortíðarvanda fyrri ríkisstjórna eru í raun og veru að búa til fortíðarvanda með því að velta þeim vandamálum sem lánasjóðurinn býr við í dag yfir á framtíðina. Í fimmta lagi átti að stefna að því, sem var megintilgangurinn með þessum lögum, að endurheimtuhlutfall lánanna yrði sem allra hæst. Það átti að gera með hörðum endurgreiðslureglum eða hertari endurgreiðslureglum og vöxtum á námslán til þess að koma í veg fyrir það að þeir sem fram undir þetta og geta eftir þetta tekið lán og þegar þeir eru komnir upp fyrir ákveðna upphæð í láni og vita að þeir verða tekjulágir að afloknu námi séu sjálfkrafa og án nokkurra ákvarðana nema eigin ákvarðana að taka sér námsstyrki. Þetta er mjög alvarlegt. Það er þessi hópur sem námsmenn vilja ná til. Það er þessi hópur sem stjórnarandstaðan hefur boðist til að eiga samstarf og samvinnu við stjórnarliðið hér á Alþingi um að ná til í samvinnu við námsmenn. En það er þetta sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekki þegið. Niðurstaðan er sú að þeir námsmenn sem í dag hafa greitt lánin sín að fullu munu greiða meira eftir breytinguna. Þeir námsmenn sem hafa tekið sér sjálfkrafa námsstyrki í dag munu halda áfram að taka þessa námsstyrki sjálfkrafa og án nokkurra ákvarðana þar um nema eigin ákvarðana. Það grundvallaratriði sem átti að breyta með þessum lögum mun ekki nást fram. Nú sé ég að hæstv. menntmrh. er genginn í salinn og ég fagna því. Hann á hrós skilið fyrir það hversu vel hann hefur setið yfir þessari umræðu. En síðar í ræðu minni, sem ég ætla ekki að hafa neitt óskaplega langa að þessu sinni, langar mig aðeins til að eiga orðastað við hann út af nokkrum atriðum sem mér finnst vera vert að athuga nú við þessa umræðu. Ríkisstjórnin hefur ákveðið, þ.e. Alþfl. og Sjálfstfl. hafa ákveðið að gera þessar grundvallarbreytingar á lánasjóðnum. Stjórnarandstaðan kemur ekki í veg fyrir það, það er alveg ljóst. En það er eitt atriði í þessu lagafrv. sem hefur ekkert með þessi grundvallaratriði að gera. Það eru þessar margumræddu eftirágreiðslur og öll umræðan við 2. og 3. umr. snýst um. Því miður er sú breyting algjörlega vanhugsuð og í raun og veru ekkert annað en hreinn fantaskapur gagnvart námsmönnum. Ég hef áður sagt að það sé aðför að námsmönnum, sem það er, og það er auðvitað um leið ekkert annað en hreinn fantaskapur við þennan hóp. Og ég skil ekki hvernig mönnum kemur til hugar að ætla að framkvæma þetta. Það sem mér fannst vera merkilegast á fundi í menntmn. í gær, sem ég sat í forföllum annars þingmanns, var að þá kom það fram að þetta mál snýst ekki lengur orðið um peninga. Þetta snýst orðið um að ætla að aga námsmenn með þessu fyrirkomulagi. Það finnst mér vera mjög einkennilegt ef Lánasjóður ísl. námsmanna á að fara að hafa það hlutverk að aga námsmenn og ég skil það ekki öðruvísi en að menntmrh. sé þá uppgefinn við það að innan skólanna sé haldið uppi aga. Og þegar ég segi: þetta mál snýst ekki um peninga, þá á ég við það að lánaði nú lánasjóðurinn út samkvæmt núgildandi reglum á hausti mundi það þýða 1 milljarð 270 millj. kr. Sjóðurinn hefur hins vegar til ráðstöfunar 800 millj. kr. samkvæmt fjárlögum. Stjórnarandstaðan gerir ekki tilkall til þess að ríkisframlagið verði aukið um 470 millj. eða um þennan mun. Stjórnarandstaðan gerir heldur ekki kröfu til þess að það verði farið út í auknar lántökur. Stjórnarandstaðan gerir einvörðungu kröfu til þess að þeir fjármunir sem lánasjóðurinn hefur til ráðstöfunar verði notaðir handa námsmönnum í haust þannig að menn geti bærilega lifað haustið af. Ef þetta yrði nú gert með skynsamlegum hætti ætti að framkvæma þetta þannig að þær 800 millj. sem sjóðurinn hefur eru u.þ.b. 2 / 3 hlutar þess sem úthlutun yrði að óbreyttum reglum. Inn í 6. gr. eða inn sem ákvæði til bráðabirgða ætti auðvitað að setja í þessi lög að 2 / 3 hlutar þeirra útgreiðslna, sem yrðu að óbreyttum reglum, yrðu greiddir út í haust. Það yrði með öðrum orðum í kringum 800 millj. kr. Það þýddi að námsmenn fengju 2 / 3 hluta af sinni framfærslu og þyrftu þar af leiðandi ekki að fjármagna nema 1 / 3 hluta þessa sem þýðir að vaxtabyrðin yrði minni. Það hafa verið miklar tröllasögur í gangi um að 55 millj. kr. skili sér ekki af því sem sjóðurinn lánar út eða námsmenn taki sér þær með því að gefa vísvitandi, eins og haldið er fram, upp rangar tekjutölur. Ef stjórnarliðið væri tilbúið að ljá máls á þessum breytingum væri ekkert eðlilegra en að hækka þá refsingu, sem núna er í framkvæmd í raun, úr 5% upp í 10% gagnvart þeim aðilum sem, eins og stjórnarmeirihlutinn heldur fram, eru vísvitandi að gefa upp rangar upplýsingar. Þá er hægt að koma í veg fyrir þetta. 55 millj. eru þetta hins vegar ekki. Þegar upp er staðið og dæmið er gert upp í heild sinni eru þetta ekki nema 8 millj. 55 millj. eru ekkert annað en tröllasögur. Eins og tröllasögurnar um hvernig námslánunum er ráðstafað til bílakaupa, til kaupa á hljómflutningstækjum og ýmiss konar fjárfestingu. Menn verða að passa sig svolítið á því í þessari umræðu að koma ekki þannig fram að almenningur fari að halda að þarna sé um óskaplegt bruðl að ræða sem það alls ekki er. Allir þeir námsmenn sem ég þekki nýta þessa fjármuni afskaplega vel og lifa spart, enda framfærslan rétt svo að hún dugar fyrir lifibrauðinu. En eins og ég sagði áðan fannst mér það koma skýrt fram á fundi menntmn. í gær að þetta mál snýst ekki um peninga. Það snýst, því miður að mínu viti, orðið um hreinan fautaskap gagnvart námsmönnum. Ég ætla ekki að fara að vitna í sömu blaðagreinar og fyrri ræðumenn eru búnir að vitna í hér í dag, en bendi hæstv. menntmrh. á að lesa grein eftir Elsu B. Valsdóttur, sem birtist í Morgunblaðinu í gær, sem ég þykist vera viss um að ráðherrann hefur lesið. Og þegar ég segist vera viss um að hann hafi lesið hana er það vegna þess að þetta er sú manneskja sem hæstv. menntmrh. treysti best af öllum námsmönnum. Hann tók þessa stúlku út úr þessum fjölmenna hópi námsmanna og ákvað að setja hana sem sérstakan fulltrúa námsmanna, án þess að leita eftir tilnefningu, í þá nefnd sem átti að hafa það hlutverk og hafði það hlutverk að endurskoða þessi lög. Þetta segir mér að ráðherrann hæstv. hefur borið fullt traust til þessarar manneskju. Ég þekki hana nú ekki neitt, en af lestri greinarinnar ber ég mikið traust til hennar og ég held að hæstv. ráðherra ætti að treysta orðum hennar í þessari grein og líta gaumgæfilega á greinina og velta því fyrir sér hvað það er í raun og veru sem menn eru þarna að gera. Ég veit að það var vitnað fyrr í dag í Víkverja í Morgunblaðinu í gær. Til þess að tefja ekki tímann og vera ekki með langhunda, eins og hæstv. forsrh. talar um að þingmenn séu með, ætla ég ekki heldur að vitna í Víkverja vegna þess að ég þykist vera viss um það að hæstv. menntmrh. les Morgunblaðið og hefur lesið þetta líka. Ég býst við að þessi Víkverjagrein sé skrifuð af fréttastjórum eða ritstjórum Morgunblaðsins þannig að þarna er Morgunblaðið að gefa Sjálfstfl. línu með það hvernig menn eiga að koma fram í þessu máli. Víkverji varar mjög alvarlega við þeim hugmyndum sem þarna eru uppi. Ég ætla að taka eitt dæmi, sem er raunhæft dæmi, og sýna hæstv. menntmrh. fram á hversu vitlaust þetta er í raun og veru. Námsmaður sem telur sig eiga rétt á 600 þús. kr. láni úr Lánasjóði ísl. námsmanna og telur sig þurfa að taka þá upphæð vegna þess að hann þarf hana til þess að lifa af fer inn í Landsbankann og við skulum segja að það sé umsamið að hann fái þetta lán í Landsbankanum með öllum þeim ábyrðgum sem Landsbankinn mun gera kröfur um. Í vexti á lánstímanum má búast við að þessi námsmaður þurfi að greiða 60 þús. kr. Hann býst við láni úr lánasjóðnum upp á 600 þús. kr. En hæstv. menntmrh. hefur sagt að það muni verða lánað fyrir vöxtunum þannig að þegar upp er staðið mun lánasjóðurinn lána út til þessa námsmanns 660 þús. kr. Hefði námsmaðurinn ekki þurft að fara í bankann, fengi bara lánið samkvæmt framfærslunni, hefði lánasjóðurinn ekki þurft að lána nema 600 þúsund, en mun, af því að hann vísar námsmanninum á Landsbankann eða einhvern annan banka, hvaða banka sem það er, lána út 660 þús. kr. Rökin fyrir þessu eru þau að námsmaðurinn muni þurfa að greiða þessar 60 þús. kr. til baka, lánasjóðurinn muni fá það, en með 1% vöxtum. Hins vegar er öruggt að lánasjóðurinn þarf að taka lán fyrir þeim 60 þús. kr. sem hann lánar viðkomandi námsmanni. Hann mun taka þetta lán sennilega með 8% vöxtum. Vextirnir sem námsmaðurinn greiðir af 60 þúsundunum inn í lánasjóðinn eru 600 kr. En vextirnir sem lánasjóðurinn greiðir fyrir lánið sem hann tekur til þess að lána námsmanninum eru 4.800 kr. Með öðrum orðum: Vaxtamismunurinn, útgjaldaaukinn fyrir þennan eina námsmann hjá lánasjóðnum er 4.200 kr. Segjum nú að námsmennirnir séu 8.000. Þetta þýðir viðbótarútgjöld fyrir lánasjóðinn upp á 33,6 millj. kr. á einu ári. Með öðrum orðum: Leiðin sem menn eru að fara og hafa hér ákveðið að fara eykur útgjöld lánasjóðsins. Ég get ekki með nokkru móti séð hvernig þetta kemur heim og saman við það sem ég hélt að hefði verið tilgangurinn með þessum lagabreytingum, þ.e. að draga úr útgjöldum sjóðsins. Þetta dæmi bið ég hæstv. menntmrh. að íhuga og þá um leið: Til þess að við séum ekki að gera kröfur um að fara umfram fjárlögin eða taka lán til að geta staðið við útgreiðslurnar í haust, hvort ekki sé nú skynsamlegt að greiða út þessar 800 millj. kr. í haust. Sú upphæð sem þarna er um að ræða mun örugglega lækka, útgjaldaauki lánasjóðsins mun örugglega lækka ef sú yrði niðurstaðan að menn féllu nú frá þessu ótrúlega vitlausa ákvæði sem þarna er um að ræða sem þegar upp er staðið þýðir ekkert annað fyrir lánasjóðinn en aukin útgjöld. Niðurstaðan er því þessi: Verði 6. gr. ákvæðið inni, verði staðið við, sem ég veit að verður staðið við, ég hef engar ástæður til þess að rengja það, verði staðið við það ákvæði að það verði lánað fyrir vöxtunum munu útgjöldin aukast. Foreldrarnir þurfa að skrifa upp á ábyrgðir. Séu menn í námi erlendis þurfa foreldrarnir að standa í biðröðum í bankakerfinu eftir því að slá lán fyrir börnin sín, umboðsmennirnir þurfa að gera það fyrir skjólstæðinga sína. Þetta þýðir tapaðar vinnustundir, aukin útgjöld fyrir þjóðfélagið í heild. Þetta mun með öðrum orðum valda þeim sem þurfa á aðstoðinni að halda miklum erfiðleikum. Það mun angra þá sem í þessu þurfa að standa. Útgjöldin munu aukast og af þessu mun ekkert annað hljótast en bölvað vesen. Og af hverju standa menn í þessu þegar þetta skiptir engu máli í útgjöldum lánasjóðsins að öðru leyti en því að þau munu aukast þegar dæmið verður gert upp í heild sinni? Hæstv. menntmrh. hefur svarað mjög mörgum af þeim spurningum sem fram hafa komið við þessa umræðu og ég þakka sérstaklega fyrir það. Og svörin hafa verið skýr og skilmerkileg. En auðvitað er maður ekki sáttur við þau öll. Það er verið að fara inn á aðra braut. Og eins og ég sagði hér í upphafi: stjórnarandstaðan ræður einfaldlega ekki við það mál og það er ákvörðun stjórnarflokkanna að fara þessa leið. Ég vil hins vegar spyrja menntmrh.: Er það hans óbreytta afstaða í ljósi þess sem nú hefur verið að gerast, þess sem hefur verið sagt, þess sem hefur verið skrifað og alls þess sem ráðherranum hefur verið bent á, hversu vitlaust þetta fyrirkomulag sé, að halda þessu til streitu? Í öðru lagi: Hefur verið ákveðið, og nú veit ég auðvitað að það er ekki ákvörðunaratriði ráðherra, en hann getur með sínum orðum og athöfnum haft mikil áhrif þar á, hvert tekjutillitið á að vera, hver tekjutillitsbreytingin á að verða í úthlutunarreglunum fyrir vorlánin eða haustlánin? Í þriðja lagi: Ráðherra hefur lýst því yfir, og væri ágætt að hann gerði það úr þessum ræðustól aftur, að framfærslugrunninum verði ekki breytt. Hann lýsti þessu yfir á fundi menntmn. í gær og ég veit að hann stendur við orð sín aftur. Framfærslugrunninum á ekki að breyta. En ég spyr: Mun hæstv. menntmrh. leggja áherslu á að framfærslustuðlunum verði breytt? Mun hann gefa stjórn lánasjóðsins einhver fyrirmæli um slíkt, að framfærslustuðlunum verði breytt? Framfærslugrunnurinn er bara einn hluti af öllum framfærslustuðlunum. Í fjórða lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Telur hann það vera hlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna að aga námsmenn til með því fyrirkomulagi sem hann hefur lýst yfir að hann vilji koma á? Telur hann það vera hlutverk lánasjóðsins? Nú er öldin önnur, því miður. Sjálfstfl. hefur ítrekað reynt síðan 1983 að koma á grundvallarbreytingum á því fyrirkomulagi sem við framsóknarmenn komum á sínum tíma á, þ.e. lögunum um námslán og námsstyrki frá því í maí 1982. Friðrik Sophusson, núv. hæstv. fjmrh., skrifaði undir það nál. á sínum tíma af hræðslu. Hann stóð einn. Það væri gaman að hafa tíma til þess að fara í gegnum allar fundargerðirnar frá því að lögin um námslán og námsstyrki voru samin á sínum tíma og fara aðeins yfir afstöðu hæstv. fjmrh. núv., Friðriks Sophussonar, til lánasjóðsins. Hún birtist mjög greinilega í fundargerðum frá þessum tíma. Ég á þær fundargerðir allar til vegna þess að það vildi svo til að ég var formaður stúdentaráðs Háskóla Íslands á þeim tíma. Auðvitað var það ekkert annað en óttinn, það var hræðslan við námsmennina sem knúði þennan mann þá til að skrifa undir fyrir hönd Sjálfstfl. En um leið og sá flokkur fékk aftur tækifæri til þess að ráðskast með þennan málaflokk var byrjað með sömu látunum, sömu aðförunum við það að fá þessum lögum breytt og breyta grundvallaratriðunum. Framsóknarmenn stóðu á móti því alla tíð og hafa gert, komu í veg fyrir það, og hafa verið ýmiss konar átök á milli flokkanna á þeim tíma þegar þeir voru í ríkisstjórn um þá hluti, en það tókst og sýnir mismuninn á þeim tveimur flokkum, annars vegar Framsfl., sem kom í veg fyrir þetta, og Alþfl. sem er metnaðarlaus fyrir hönd sinna umbjóðenda, lætur sig engu skipta þó að ungliðasamtökin í flokknum vari mjög eindregið við þessu. Lætur sig engu skipta, nú þegar hann kemur hér til þings, að áður hafa allir þingmenn flokksins samþykkt að það skuli breyta 6. gr. ákvæðinu. Nei, nei. Þegar Sjálfstfl. segir þeim: Þið skuluð haga ykkur svona, þá einfaldlega er það gert. Það er grátlegt til þess að vita um formann þingflokks Alþfl., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að það skuli alltaf í hvert einasta skipti sem þetta mál, um Lánasjóð ísl. námsmanna, er tekið fyrir á fundi í hv. Alþingi sjást undir hælana á þeim manni út úr dyrum þingsins. Hann þolir ekki að sitja undir þessari umræðu af þeirri ástæðu að hann veit upp á sig skömmina. Hann gekk harðast fram í því á sínum tíma sem formaður stúdentaráðs að koma í veg fyrir allar þær breytingar sem þá stóð til að gera á Lánasjóði ísl. námsmanna. Það tókst ekki. Hins vegar ætlar sá maður nú að reyna með því að sitja hjá þegar greitt er atkvæði um 6. gr. að fría sig þeirri ábyrgð sem Alþfl. ber á þeim óhæfuverkum sem hér er verið að framkvæma. Með hjásetu ætlar þessi hv. þm. að reyna að fría sig ábyrgð og telja námsmönnum trú um að hann hafi reynt að gera allt sem hann gat til þess að koma í veg fyrir að þetta færi inn í lögin. En allir hæstv. ráðherrar Alþfl., allir hv. þm. höfðu samþykkt það á flokksráðsfundi flokksins að þetta ákvæði skyldi fara út. Um leið og þeir koma hérna inn í þingið segja þeir nei. Og það er sorglegt til þess að vita að það skuli vera þeir menn sem nú fjalla um og sýsla með Lánasjóð ísl. námsmanna sem hafa í gegnum tíðina fengið húsnæðislánin sín fyrir ekki neitt, hafa fengið námslánin sín fyrir ekki neitt. Það eru þeir menn m.a. sem eru í þeim hópi 205 fjölskyldna sem eiga þessar 85 millj. kr. í nettóeign. Og það er þessi hópur sem er núna að beita sér fyrir breytingum á þessu hjálpartæki námsmanna meðan á námi stendur og vita ekkert hvaða afleiðingar það hefur í för með sér. Virðulegi forseti. Ég læt mér það litlu skipta þó hæstv. forsrh. komi í eldhúsdagsumræðum og í þingskapaumræðum í dag og tali um að við hv. þm. flytjum sífellt sömu ræðuna. Ég mótmæli því einfaldlega. Ég er enn að koma með nýtt dæmi og benda mönnum á hvort ekki sé rétt að staldra við og íhuga hvað það er og hvað það þýðir í raun og veru sem hérna er verið að gera. En ég læt mér það í léttu rúmi liggja þó hæstv. forsrh. ásaki mann um slíkt því að ég ætla við þessa umræðu að reyna, og við ætlum það stjórnarandstæðingar, að reyna að gera úrslitatilraun til að fá ríkisstjórnina til að skilja að það sem þeir eru að gera er rangt og það hefur útgjaldaauka í för með sér og það er ekki hægt að ganga fram gagnvart námsmönnum né nokkrum öðrum hópi í þessu þjóðfélagi með þeim fantaskap og með þeim fautaskap sem hér á að verða.

Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem hafa komið fram í ræðum manna sem ég þarf að svara. Því miður þurfti ég að bregða mér frá áðan þannig að ég missti af hluta úr ræðum manna, en ég hef fullvissað mig um að það var ekki af neinu að missa vegna þess að ég hafði heyrt þær ræður áður, en ég ætla mér ekki að tala langt mál. Ég ætla að koma að nokkrum atriðum sem fram komu fyrst í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar fyrr í dag. Hann fór að nokkru leyti yfir þær spurningar sem hann lagði fyrir mig á fundi hv. menntmn. í gærkvöld og ég þarf í sjálfu sér ekkert að endurtaka af því sem hann þar greindi frá. Hann greindi þar jafnframt frá svörum mínum við sumum spurningunum og ég skal reyna að forðast að endurtaka nokkuð af því sem þar var sagt, þarf kannski aðeins að hnykkja á sumu. Hv. þm. hóf reyndar mál sitt á því að fara nokkrum viðurkenningarorðum um þær breytingar sem hafa verið gerðar á frv. og taldi þær vera til bóta og þakkaði það málafylgju minni hlutans á Alþingi. Ég læt mér það svo sem í léttu rúmi liggja að hann þakki stjórnarandstöðunni á þingi þær breytingar, en það er nú ekki þess vegna þótt ég geti alveg út af fyrir sig samþykkt ýmislegt af því sem hefur komið fram í máli minni hlutans hér á þingi. En ég rifja aðeins upp að þegar ég lagði þetta frv. fram og talaði fyrir því greindi ég frá því að það væri lagt fram í óbreyttri mynd frá því sem nefndin, sem falið var að semja það, gekk frá því og tók þá skýrt fram að ég væri reiðubúinn að athuga allar athugasemdir sem fram kæmu og kynnu að horfa til bóta. Það tel ég mig hafa gert og hv. menntmn. líka. En ef það er mikið sáluhjálparatriði fyrir viðkomandi þingmann að þakka sér það og málafylgjunni, þá það. Varðandi spurningarnar sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lagði fyrir mig á menntamálanefndarfundi í gær, þá þarf ég kannski aðeins að bæta við nokkuð af því sem hann þar nefndi. Í fyrsta lagi varðandi útkomu sjóðsins í ár og afganginn um áramót sem hefur orðið hér nokkuð að umtalsefni. Hv. þm. las fyrsta kaflann úr minnisblaðinu sem ég sendi hv. menntmn. í gær þar sem fram kemur að ef farið væri að óbreyttum reglum skorti 470 millj. kr. til þess að ná endum saman eða þá að lækka haustlánin um þá fjárhæð ef fylgja á forsendum fjárlaga og það er það sem við ætlum okkar að gera. Þetta las hv. þm. upp og ég hef svo sem ekki miklu við það að bæta. Ég þarf aðeins að fara nokkrum orðum hins vegar um þær 800 millj. sem færast yfir áramót vegna þess að mér finnst vera lagður rangur skilningur í það. Það gerist ekkert annað en það að haustlánin færast yfir áramót og gert er ráð fyrir að þau greiðist í febrúarmánuði. Upp í þessi haustlán höfum við sem sagt þessar 800 millj. sem greiðast þá út í febrúarmánuði. Þetta eru hins vegar ekki beinir peningar. Það hefur áður komið fram hjá mér í þessari umræðu að þegar hafa verið greiddar tæplega 2.000 millj. af 2.220 millj. framlagi sem ákveðið er á fjárlögum þessa árs. Það þýðir að eitthvað af lánsheimildunum flyst sem sagt yfir. Þar fyrir utan er árið ekki liðið og þótt haustlánunum verði frestað fram yfir áramót, þá þarf að greiða nokkuð af sumarlánum og áætlun sjóðstjórnarinnar er að það séu um 100 millj. kr. sem eigi eftir að greiða af sumarlánunum. Auk þess þarf að reka sjóðinn þannig að ég hef ekki nákvæmari upphæð en þetta að nefna hér. Það eru sem sagt um 270 millj. eftir af ríkisframlaginu ógreiddar og samkvæmt áætluninni kunna 800 millj. af framlagi og lánsfjárheimildum að færast yfir áramótin. Ég hef svarað þessu með fjárlagaforsendurnar næsta árs að það er ekki hægt að gefa fullnaðarsvar við þeirri spurningu hverjar þær eru. En ég get hins vegar sagt, sem ég held að ég hafi raunar sagt áður, að í raun sé mótuð sú stefna að miða námsaðstoð næsta árs við hliðstæða fjárhæð og nú er í fjárlögum. Meira get ég í raun og veru ekki sagt á þessu stigi. Stefna ríkisstjórnarinnar og Alþingis hefur komið fram. Hún er sú að námsaðstoð fari ekki fram úr þeirri fjárhæð sem á fjárlögum er, fjárlögum yfirstandandi árs, og ég held að ég megi segja að með því sé í raun mótuð þessi stefna. Þriðja spurningin hjá hv. þm. var um drög að úthlutunarreglum LÍN sem eiga að vera tilbúnar fyrir 1. júní og ég hef svarað því að úthlutunarreglurnar séu af eðlilegum orsökum ekki tilbúnar. Það er ekki hægt að ganga frá þeim fyrr en ljóst er hvernig lögin sem starfað er eftir eru, en sjóðstjórnin hefur að sjálfsögðu hafið undirbúning að nýjum úthlutunarreglum eftir því sem sjóðstjórnin getur og haft þar að sjálfsögðu hliðsjón af frv., en ég vona að menn skilji að það er ekki hægt að gera þetta endanlega fyrr en frv. hefur orðið að lögum. Ég hef hins vegar greint frá sumum hugmyndunum hér í umræðunum sem komið hafa fram hjá sjóðstjórninni eins og t.d. því atriði að lánað verði fyrir hugsanlegum vaxtakostnaði sem kann að falla á námsmenn vegna þess að haustlánin frestast fram yfir áramótin. Það er ljóst að það er slæmt fyrir sjóðstjórnina og þó alveg sérstaklega fyrir námsmenn að þetta hefur dregist svo sem raun hefur orðið á. Fjórða spurningin varðaði numerus clausus. Hvað um námsmenn sem ná tilskildum námsárangri en rekast á numerus clausus? Hv. þm. greindi hér frá svari mínu á þingnefndarfundinum í gærkvöld, en ég held að ég hafi nú svarað nokkuð ákveðnar en hann hafði eftir mér. Ég greindi frá því að í dag fá þeir námslán sem standast faglegar kröfur en rekast á numerus clausus og það eru engin áform uppi um að breyta því. Og ég tel að það sé heimild í frv. og í væntanlegum lögum til að fara að óbreyttum reglum að því er numerus clausus varðar. Ég hef borið mig saman við framkvæmdastjóra sjóðsins um þetta og hann staðfestir þessa skoðun. Fimmta spurningin varðaði framfærslugrunninn og hvort ætlunin væri að nota sama framfærslugrunn og notaður hefur verið. Ég held ég hafi áður svarað því játandi og get endurtekið hér að það er reiknað með að framfærslugrunnurinn verði óbreyttur. Svo að ég svari þá spurningu hv. þm. Finns Ingólfssonar í leiðinni. Hann spurði um þetta sama, en bætti við hvort framfærslustuðlunum yrði breytt. Því get ég ekki svarað. Hann spurði mig jafnframt hvort það mundu koma einhver ákveðin fyrirmæli frá mér til sjóðstjórnarinnar um framfærslustuðlana, en svo verður ekki. Sjóðstjórnin kemur til með að fjalla um þann þátt. Hvernig fyrirhugað væri að reikna vextina til hærri lána, því hef ég líka svarað. Ég held að það sé átt við vextina sem námsmenn kunna að þurfa að taka í bankakerfinu meðan þeir bíða eftir láni lánasjóðsins. Ég hef áður skýrt frá því að það er gert ráð fyrir að námsmönnum verði bættur upp hugsanlegur vaxtakostnaður með því að bætt verði við lánin þegar þau verða reiknuð út. Þetta gerist væntanlega með þeim hætti að lánasjóðurinn kynni sér vaxtakostnað í bankakerfinu og hefur til viðmiðunar þegar reiknað er álag á lánin. Þetta verður aðferðin. Mig minnir að ég hafi verið spurður á fundinum í gærkvöld og hafði ekki tölur á reiðum höndum um hvað þetta kynni að kosta og hv. þm. Finnur Ingólfsson kom einnig inn á þetta í sinni ræðu áðan. Ég skal reyna að svara því. Sjóðstjórnin, og nú tek ég fram varðandi þá áætlun sjóðstjórnarinnar að þetta muni hafa í för með sér 1--2% hækkun, byggir á þeirri staðreynd að samkvæmt upplýsingum frá bankakerfinu er það aðeins fjórðungur fyrsta árs nema sem hefur leitað til bankakerfisins um lán og það er aðeins lítill hluti þessa fjórðungs fyrsta árs nemanna sem hefur óskað eftir sömu upphæð og þeir eiga í vændum frá lánasjóðnum. Það er nokkuð erfitt að gera svona áætlun, en það er mat sjóðstjórnarinnar að þetta verði 1--2% sem þýðir þá í tölum talið fyrir lánasjóðinn að þetta gætu verið 35--70 millj. sem það þýddi í hækkuðum lánum. Þetta er það sem ég get bætt við það sem ég hef áður sagt varðandi vextina. Síðan var spurt hvort leitað hafi verið eftir afstöðu banka til að veita námsmönnum lán og ég hef áður getið þess að það hefur verið gert, en að sjálfsögðu hafa ekki verið gerðir samningar við bankana. Það er ekki hægt fyrr en frv. er orðið að lögum, en viðbrögðin sem komið hafa frá bönkunum samkvæmt upplýsingum framkvæmdastjóra eru uppörvandi. En eins og ég segi er auðvitað ekki hægt að setjast niður til endanlegra samninga meðan frv. óafgreitt. Það kom líka fram og var lesið upp úr frétt í dag að viðræður við Búnaðarbankann væru ekki hafnar. Mér var vel kunnugt um það þegar ég svaraði þessu fyrr í umræðunum, en taldi ekki ástæðu til að vera að tíunda einstaka banka vegna þess að viðræðurnar voru misjafnlega á veg komnar. Ég get líka látið þess getið að samkvæmt upplýsingum bankanna hafa viðskipti nýnemanna við bankana verið góð. Samkvæmt upplýsingum bankanna hafa þeir reynst skilvísir lántakendur og það rennir stoðum undir að bankakerfið muni verða jákvætt í samningum við sjóðstjórnina um þetta mál. Þá var hér að lokum spurt um hvernig ætlunin væri að móta reglur um niðurfellingu lána við starfslok og því hef ég svarað áður að sjóðstjórnin hafi heimild til þess að líta þar á hvert einstakt mál. Hún mun eflaust móta sér ákveðnar starfsreglur, en hlýtur að líta til hvers einstaks máls sem þannig kann að koma upp og þá verður að sjálfsögðu litið til eignarstöðu viðkomandi skuldara. Fleiri atriðum sem komu fram í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar er aðeins rétt að koma að þó að ég hafi kannski nefnt það flest áður. Hv. þm. nefndi að þessi kerfisbreyting væri gerð til að aga námsmenn, eins og hann nefndi það, og inn á það atriði kom líka hv. þm. Finnur Ingólfsson í ræðu sinni áðan, fullyrti raunar að þetta væri ekki lengur peningamál heldur agamál. Þetta er í sjálfu sér ekki svo. Ég get lesið einn kafla úr minnisblaðinu sem ég sendi hv. menntmn. í gær, með leyfi hæstv. forseta. Það er varðandi ákvæðið í 6. gr. sem hér er helst til umræðu. Þar segir svo: ,,Ákvæðið hefði þau áhrif að gerbreyting yrði á skilum upplýsinga um námsárangur þar sem slíkar upplýsingar yrðu forsenda útborgunar láns. Þetta auðveldar sjóðnum mjög að fylgjast með því að menn sýni eðlilega námsframvindu og er forsenda þess að minnka fjárþörf sjóðsins með þeim hætti fremur en með beinni skerðingu allra námslána auk þess sem slíkar reglur hvetja til aukinna afkasta námsmanna. Nákvæmt mat heildaráhrifa á fjárþörf sjóðsins vegna þessarar breytingar er augljóslega erfitt. Til þess að varpa nokkru ljósi á hluta þessara fjárhagslegu áhrifa má taka dæmi af skólaárinu 1990--1991. Samkvæmt upplýsingum frá LÍN hafa rúmlega 1.000 manns enn ekki skilað gögnum um námsárangur á því skólaári þótt nú sé nærri ár liðið frá lokum þess. Þar af telur sjóðurinn að 300--400 manns að lágmarki hafi þegið námslán en hætt námi í miðjum klíðum án þess að upplýsa hvort þeir hafi yfirleitt stundað nám. Starfsmenn LÍN áætla að þessir menn hafi fengið á bilinu 170--190 millj. kr. að láni úr sjóðnum skólaárið 1990--1991. Lögfesting umrædds ákvæðis kæmi í veg fyrir slík útlán. Ef fallið yrði frá ákvæðinu hefði það í för með sér að skerða þyrfti lán til allra námsmanna og haldið yrði áfram að veita fólki lán sem stundar lítið sem ekkert nám. Þá er gengið út frá því að ákveðin upphæð sé til ráðstöfunar til námsaðstoðar.`` Ég held nú að það verði áfram í verkahring skólanna að aga námsmenn en ekki í verkahring lánasjóðsins, en ég tel það hins vegar eðlilegt lánakerfi sem krefst þess að lántakendur sýni árangur í námi. Og það er enn meiri þörf á slíkri breytingu þegar við höfum úr takmörkuðu fjármagni að spila. Ég lít á það sem staðreynd og hef margsinnis tekið það fram í þessum umræðum að ég telji það fullreynt hvað fjárveitingavaldið er reiðubúið að leggja fram til Lánasjóðs ísl. námsmanna og þá hefur einu gilt hvaða flokkar hafa verið í ríkisstjórn. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson nefndi breytinguna sem 16. gr. frv. hefur í för með sér, þ.e. varðandi heimildina til að draga félagsgjald frá láni, þ.e. það þurfi að koma ósk frá lántakandanum með lánsumsókninni um að það verði gert. Þarna er þessu snúið við og hann telur að þetta veiki mjög stöðu námsmanna, einkum þeirra sem stunda nám erlendis, til þess að sækja þá þjónustu sem þeir vafalaust sækja. Hann dró fram máli sínu til stuðnings að þetta ætti ekki að gera varðandi ákvæðin í reglugerð Háskóla Íslands. Ég vil aðeins upplýsa í þessu samhengi þó að það skipti kannski ekki neinu máli varðandi þetta að ég hef fengið áskoranir frá miklum fjölda stúdenta við Háskóla Íslands um að breyta reglugerðinni einmitt í þessa veru. Þessa áskorun fékk ég núna í vetur, en hef ekki tekið neina afstöðu til þess þannig að stúdentar eru svo sem ekkert á einu máli um þetta atriði. Hv. þm. vitnaði svo í grein Elsu B. Valsdóttur og ég skil það svo sem vel vegna þess að í þessari grein er talað ósköp svipað og hv. stjórnarandstæðingar gera núna, en þeir sem minnast á þessa grein, það gerði hv. þm. Finnur Ingólfsson líka, tíunda sérstaklega að hún sé félagi í Vöku og ég hljóti þess vegna að treysta henni vel. Já, ég geri það að ýmsu leyti og mig langar til þess að lesa upp úr séráliti hennar sem fylgir frv. Þar segir hún í sínu séráliti: ,,Fyrir liggur að ríkisframlagið á ekki að verða hærra en 2,2 milljarðar næstu árin þó þörfin sé langt umfram það eins og fram kemur í niðurstöðu meiri hluta nefndarinnar.`` --- Svo segir hún með leyfi forseta: ,,Lækka má þessa fjárþörf á eftirtalda vegu: 1. Herða endurgreiðslur.`` --- Það erum við að gera. ,,2. Láta endurgreiðslur hefjast tveimur árum eftir námslok í stað þriggja.`` --- Það er breytingin sem var gerð í meðförum hv. menntmn. ,,3. Fella niður lífeyrissjóðsgreiðslur.`` --- Það höfum við gert með frv. ,,4. Leggja á lántökugjald.`` --- Það er líka í frv. ,,5. Láta lánþega greiða kostnað við innheimtu.`` --- Það er sjónarmið. Ég get því með mjög góðri samvisku vitnað í ýmislegt af því sem Elsa B. Valsdóttir hefur látið frá sér fara þó að ég sé ekki sammála því sem hún segir í þeirri Morgunblaðsgrein sem hér var vitnað til. Hv. þm. Finnur Ingólfsson hafði nokkuð stór orð og töluverðan hávaða fannst mér, talaði um að þetta frv. sem hér væri á ferðinni væri fantaskapur og aðför að námsmönnum. Já, og að þetta snúist ekki lengur um peninga heldur að aga námsmenn. Ég hef þegar svarað þeim þætti. Hann talaði líka um 800 millj. margnefndu og ég hef einnig svarað þeim þætti. En aðeins meira um þetta með ögunina. Ég legg aðeins áherslu á það atriði að þegar við höfum úr takmörkuðu fjármagni að spila hljótum við að beina því til þeirra sem eru við nám en ekki til þeirra sem eru eitthvað að slugsa í námi eða eru kannski ekkert í námi. Það eru allt of mörg dæmi um slíkt. Og ég skil ekki hvers vegna menn vija halda í kerfi sem býður upp á slíkt. Ég bara get ekki skilið það. Þetta eru niðurgreidd lán og þess vegna er nauðsynlegt og eðlilegt að tryggja að peningarnir fari til þeirra sem uppfylla gerðar kröfur og kröfurnar eru þær að menn skili eðlilegri námsframvindu. Svona einfalt er það. Hv. þm. beindi svo nokkrum spurningum til mín, hvort það væri óbreytt afstaða mín að halda þessu frv. til streitu. Ég hef ekkert breytt um skoðun og þykist hafa rökstutt mínar skoðanir. Hann spurði hvort ákveðið hefði verið hvert tekjutillitið ætti að vera, þ.e. hvað menn mættu vinna sér inn miklar tekjur áður en lán færu að skerðast. Sú ákvörðun hefur ekki verið tekin, en það hefur verið rætt í lánasjóðsstjórninni eins og ég hef áður greint frá að færa þetta niður. Það er núna 50%, en ákvörðun hefur ekki verið tekin. Og ég tel skynsamlegt að gefa námsmönnum kost á að vinna sér inn meiri tekjur til þess að þeir þurfi þá ekki að taka eins há lán meðan þeir bíða eftir haustláninu. Þetta tel ég vera skynsamlega leið. Hv. þm. Finnur Ingólfsson hefur hins vegar lagt áherslu á að þetta kynni að hafa í för með sér misnotkun, þ.e. þeir sem ekki þurfa á láni að halda taki það samt vegna þess, eins og hann hefur sagt, að 1% vextir fæla engan frá því að taka lán. Og þetta má vel rétt vera, að einhverjir notfæri sér þessa möguleika, að fá svona hagstæð lán, og í áætlunum sjóðstjórnarinnar er raunar gert ráð fyrir að þetta hafi í för með sér nokkra lánaaukningu fyrir sjóðinn. Ég hef svarað þriðju spurningu hv. þm. um framfærslugrunninn og framfærslustuðlana og ég hef líka svarað fjórðu spurningunni, hvort það væri hlutverk lánasjóðsins að aga námsmenn. Og svo aðeins vegna lokaorða hv. þm. Finns Ingólfssonar þar sem hann var að hnýta í núv. hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson og var að rifja upp samstarf þeirra þegar þeir voru saman í nefnd til að semja frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þá sagði hv. þm. Finnur Ingólfsson að hæstv. núv. fjmrh., Friðrik Sophusson, hefði skrifað undir af ótta. Þetta vekur upp spurninguna um hvers vegna hv. þm. Finnur Ingólfsson skrifaði undir vegna þess að þeir skrifuðu nefnilega báðir undir. Það gerðu þeir. Það hefur hæstv. fjmrh. raunar þegar rifjað upp í þessum umræðum og hann hefur rifjað upp, sem sumum þykir afskaplega vont að skuli vera rifjað upp, að í þessum tillögum var einmitt talað um að leggja vexti á námslán þegar þau væru komin upp fyrir ákveðið mark. Ég tek fram að þá var ekki talað um 1% vexti heldur að öll lán umfram tiltekið mark skyldu bera venjulega bankavexti og greiðast upp á mun styttri tíma en önnur námslán. Herra forseti. Þótt ýmislegt fleira mætti segja lofaði ég í upphafi að vera stuttorður. Ég er kannski búinn að svíkja það nú þegar og ég læt máli mínu lokið.

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra fór yfir málið með tilliti til fyrirspurna sem ég og fleiri lögðum fyrir hann og það eru eitt eða tvö atriði sem ég vildi aðeins nefna úr hans máli. Það er varðandi þetta fyrsta atriði um aðgang að fjármagni á þessu ári sem hann gerði að umtalsefni og vildi halda fram að það væri einhver rangur skilningur á ferðinni í sambandi við umræddar 800 millj. eða eitthvað nálægt þeirri upphæð. Ég hygg að það sé ekki rétt hjá hæstv. ráðherra, þetta sé einhver rangur skilningur þar. Mér fannst ráðherrann staðfesta það mjög skýrt í sínu máli að þessi fjárupphæð, sem ekki yrði ráðstafað af sjóðnum á þessu ári, flyttist yfir á næsta ár. Það er ekki verið að nýta þær heimildir til fjárveitinga sem eru í gildandi fjárlögum og lánsfjárlögum þannig að það er alveg ljóst hvað hér er á ferðinni. Ríkisstjórnin er að spara sér það á þessu ári að nýta þessa peninga til útlána. Hún færir þetta yfir á næsta ár og hún mun þannig auðvitað, fyrir utan það sem óbeint sparast vegna hertra reglna varðandi sjóðinn á marga lund, spara sér verulegar upphæðir og auðvitað heldur þetta síðan áfram vegna þess að eftirágreiðslurnar eiga að gilda sem meginregla. Hæstv. ráðherra nefndi líka varðandi vaxtamálin, vaxtakostnaðinn eða gerði því skóna að hækkunin á lánsfjárþörf sjóðsins eða fjárþörf sjóðsins vegna yfirtöku á vöxtum muni nema á bilinu 35--70 millj. kr. og leiðir það af líkum út frá viðskiptum fyrsta árs nema. Nú vil ég ekkert vera að rengja forsendur ráðherrans fyrir þessu, en ég tel það mjög óvarlegt, virðulegur forseti, af ráðherranum að leggja málið svona fyrir. Ég tel að það sé mjög óréttmætt. Og síðan varðandi sérálit Elsu B. Valsdóttur, sem ráðherrann vitnaði til, þá held ég nú að ráðherrann hefði átt að taka álitið svolítið heildstætt þegar hann er að leita sér þar fanga.

Virðulegur forseti. Rétt eins og síðasti ræðumaður eða andsvarandi eða hvað maður á að segja, sem hér var í ræðustól, þá hlýt ég að minnast aðeins á sérálit Elsu B. Valsdóttur og mótmæla því hvernig hæstv. ráðherra meðhöndlar það álit. Hann notaði það hér í ræðustólnum eins og röksemdafærslu, eins og réttlætingu fyrir þeim niðurskurði í námslánakerfinu sem hann hefur nú haft forgöngu um. Auðvitað má ekki lesa þetta nál. þannig. Það er eins og að lesa Biblíuna með öfugum klónum því að það segir í þessu nál., með leyfi forseta: ,,Námsmenn hafa aldrei farið leynt með það að þeir eru sáttir við núgildandi lög um LÍN. Það er því af illri nauðsyn sem þeir ljá máls á breytingum á þeim, en námsmenn gera sér fulla grein fyrir þeim vanda sem sjóðurinn stendur frammi fyrir. Ég tel lykilatriði varðandi allar breytingar að tryggt sé jafnrétti til náms óháð efnahag og að námsmönnum sé gefið svigrúm til að koma undir sig fótunum eftir að námi lýkur áður en endurgreiðslur hefjast af þunga.`` Síðan telur hún upp í fimm liðum við getum sagt málamiðlunartillögur af hennar hálfu í þessum lánasjóðsmálum. En þarna er ekkert um vextina sem hæstv. ráðherra er að leggja til hérna. Þarna er ekkert um að það skuli ekki greiða lán út á haustmissiri o.fl. slæmt sem er inni í námslánafrv. og sérstaklega var inni í því þegar það var lagt fram upphaflega, það er þó búið að gera á því einhverjar endurbætur. En að nota sérálit Elsu B. Valsdóttur með þeim hætti sem ráðherrann gerði áðan er honum ekki til sóma eða framdráttar.

Herra forseti. Já, ég las ekki allt nál., það er alveg rétt. Morgunblaðsgreinin hennar Elsu hefur heldur ekki öll verið lesin hér í þinginu. 

Virðulegur forseti. Menntmrh. las í ræðu sinni áðan upp þá fimm liði sem eru í nál. Elsu B. Valsdóttur eins og þarna hefði verið um kröfugerð af hennar hálfu að ræða. Hún talar um að herða endurgreiðslur. Við erum að gera það, segir hann. Hún talar um að láta endurgreiðslur hefjast tveimur árum eftir námslok í stað þriggja. Við erum að gera það. Fella niður lífeyrissjóðsgreiðslur. Við erum að gera það. Alveg eins og ráðherra væri með frv. sínu að mæta einhverri kröfugerð af hálfu Elsu B. Valsdóttur og annarra námsmanna. Þetta er bara ekki rétt, virðulegur ráðherra.

Virðulegur forseti. Ég ítreka mótmæli við því hvernig vitnað er til þingskjala og það einmitt til frv. sem hæstv. ráðherra leggur hér fyrir. Hér var vitnað til umræddrar greinar sem birtist í Morgunblaðinu í gær og þar kom fram álit þessa fulltrúa mjög skýrt á núverandi stöðu málsins. Menn hefðu nú kannski viljað taka eitthvað á sig ef við losnuðum við vexti og eftirágreiðslur út úr þessu frv. Menn mundu nú kannski vera til umræðu um það að eitthvað hefði mátt taka, enda hefur minni hlutinn tekið inn brtt. í frv., gert tillögur námsmanna að sínum í sambandi við 8. gr. og hertar greiðslur í sjóðinn til þess að bæta úr þeirri þörf sem þar er um að ræða. En ég vil bæta við, virðulegur forseti, einu atriði og spyrja hæstv. menntmrh. að því hvort hann hafi orðið var við þrýsting og óskir af hálfu stjórnarþingmanna í dag eða síðustu daga um það að fá fram breytingar á frv. Ástæðan fyrir spurningu minni er sú og ég las síðdegis í DV viðtal við einn af stuðningsmönnum stjórnarliðsins, 7. þm. Norðurl. e., sem hafði þau ummæli uppi að það væri verið að knýja á um breytingar á frv. af hálfu þingmanna Alþfl. og það væri engan veginn útséð um nema slíkt gæti náðst fram. Ég spyr hæstv. ráðherra að því hvernig við hafi verið brugðist af hans hálfu þeim óskum sem nú hafa komið opinberlega fram með þessum hætti af hálfu þingmanns Alþfl. og það skilst mér af hálfu fleiri en eins.

Herra forseti. Ósköp er það eitthvað viðkvæmt þegar verið er að vitna í þessa ágætu ungu konu, Elsu B. Valsdóttur. Það er eins og það megi ekki vitna í nema vissa hluti sem frá henni hafa komið. Það var vitnað í þessa Morgunblaðsgrein hennar í dag, en ef ég vitna í það sem hún hefur sagt áður og er með töluvert öðrum hætti en það sem segir í greininni rís hér upp hver stjórnarandstæðingurinn upp á fætur öðrum og gerir athugasemdir við að ég skuli leyfa mér að vitna í þetta. Nóg um það. Ég hef ekki orðið var við neinn sérstakan þrýsting frá stjórnarþingmönnum í dag um að breyta frv. Ég hef lesið DV. Ég las líka DV í gær. Það mætti kannski nefna það. Þar var viðtal við annan hv. þm. Alþfl. Af hverju vitna menn ekkert í það viðtal? Er það af því að það er í dálítið öðrum dúr?

Hvað kom fram þar?

Hvað kom fram þar? Á ég að trúa því að hv. þm. hafi ekki lesið það viðtal í gær við hv. þm. Karl Steinar? Er það svo að menn velji bara úr það sem menn sjá að passar og komi með þau mál upp í ræðustól?

Herra forseti. Út af ræðu hæstv. menntmrh. áðan vil ég taka fram að mér finnst það vera einfalt mál að láta námsmenn sem hverfa frá námi endurgreiða oftekin lán. Það er rétt að vitna til þess að í minnisblaði menntmrn., sem hér hefur verið til umræðu, kemur fram það eru ekki nema þó nema 8,7% nemenda sem skila undir 75% námsárangri þannig að hér er ekki um mjög stóran hóp að ræða og það á að vera einfalt að endurheimta þessar fjárhæðir. Ég hef setið 21 þing, þetta er það 21. og ég fullyrði að þetta frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna er langversta frv. sem ég hef séð á Alþingi. Þetta er miklu verra en bandormurinn í vetur og var hann þó fullslæmur. Ég hef reyndar verið lengst af stjórnarmegin þann tíma sem ég hef setið á þingi og ég er ekki að draga fjöður yfir að við höfum afgreitt frv. sem hafa komið illa við og ekki orðið til mikilla happa eins og t.d. lög nr. 13/1979. Fleiri frumvörp gæti ég nefnt sem við höfum slysast til að samþykkja. En ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta er verst, þetta er ómannúðlegt og skammsýnt frv. og þessi lagasetning skapar hluta þjóðarinnar mikil vandræði. Það er náttúrlega öllum námsmönnum í framhaldsnámi unnið tjón. Fyrir suma og vonandi marga er þetta bara skellur, en fjölda ungmenna er unnið varanlegt tjón, þ.e. þeim sem hrekjast frá námi. Mér finnst það mikill ábyrgðarhluti af stjórnvöldum að grípa með þessum hætti inn í framtíð ungs fólks. Tómas sagði: ,,Menn eru bara ungir einu sinni og ýmsir harla stutt í þokkabót.`` Þeir sem eru hindraðir á braut til mennta með þessari lagasetningu munu búa að því allt sitt líf. Hamingjan er að vísu afstætt hugtak, en þessi lagasetning er ekki líkleg til þess að stuðla að hamingju. Ég vona að þeir sem af því hljóta skaða verði sem fæstir, en ég er viss um að þeir eru allnokkrir. Hinir eru þó vonandi mjög margir sem bjargast, en þeim eru sköpuð ónauðsynleg óþægindi, stórfelldur kostnaður og mikil fyrirhöfn. Stundum verða þegnarnir að taka á sig byrðar og það er út af fyrir sig ekkert við því að segja þó að þær geti jafnvel verið óþægilegar. En það þarf að vera skilyrði að byrðarnar eða óþægindin komi einhverjum að gagni. En þær byrðar sem lagðar eru á námsmenn núna með þessu frv. koma engum að gagni. Fjárhagur LÍN batnar ekkert við samþykkt þessa frv. Þetta er eins og maður sem pissar í skó sinn til að verma á sér löppina. Hann stendur ekkert betur heldur bara verr. Það léttir á Lánasjóði ísl. námsmanna í bili með því að loka honum í haust. En það er engin frambúðarlausn sem í þessu frv. felst. Ég tel að fjárfesting í námi sé góð fjárfesting og ég bið afsökunar á ef ég er búinn að segja þetta einhvern tíma áður í þessari umræðu, en þetta er mín skoðun og ég endurtek hana þá. Mér finnst aumlegur þáttur sumra þingmanna Alþfl. og nú er fátt um fína drætti í salnum. Hvar eru þeir nú, þessir kappar? Þeir eru að ropa í blöðum og á gatnamótum um að þeir séu í óðaönn að laga frv., þeir séu á móti hinu og þessu, en svo lyppast þeir niður í þingsalnum og þingflokksherbergjunum og sletta svo puttunum sínum á þá takka sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að þeir styðji á þegar til atkvæðagreiðslu kemur og gera það námsmönnum til bölvunar. Hlutur þessara manna er aumastur allra í stjórnarliðinu við þessa lagasetningu vegna þess að mennirnir hjóta að gera þetta á móti betri vitund. Ef það er rétt, sem þeir eru að segja í blöðunum og á gatnamótunum, að þeir séu á móti, þá er rangt af þeim að greiða svona máli atkvæði. Þeirra hlutur er miklu verri en hins forstokkaða liðs í stjórnarhópnum og það er miklu frekar hægt að fyrirgefa þessum forstokkuðu sem ráðast á námsmenn af því að samviska þeirra býður þeim það. Hæstv. forsrh. gerði í eldhúsdagsumræðum meðferð þessa máls að umræðuefni og af því að ég veit að hæstv. forsrh. langar til að verða með tímanum landsfaðir, þá fannst mér sá kafli ræðu hans ekki vera sérstaklega landsföðurlegur. Hann klagaði fyrir þjóðinni meðferðina á sér á Alþingi og ríkisstjórn sinni. Hann reyndar tók það fram að hann hefði verið að klaga okkur í útlöndum líka. Nú er það ekki útlendinga að ákveða hvaða vinnubrögð eru viðhöfð hér á Alþingi eða þeirra starfsbræðra hans á hinum Norðurlöndunum sem hann vitnaði til. En með leyfi, herra forseti, langar mig til að lesa litla klausu úr ræðu hæstv. forsrh. af því að hún kemur þessu máli við og hann minntist á Lánasjóð ísl. námsmanna. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Vinnubrögð hér hafa komið mér mjög á óvart. Ég hef borið mig saman við starfsbræður mína á Norðurlöndum og í Evrópu og þeir sem ég hef talað við hafa aldrei heyrt um vinnubrögð af því tagi sem tíðkuð eru hjá okkur. Á þessari hv. samkomu eru allmargir þingmenn sem tala margar klukkustundir um þau mál sem lögð eru fram. Þegar sömu mál koma til 2. umr., koma sömu menn og tala enn í nokkrar klukkustundir. Slíkt gerist reyndar einnig stundum við hina 3. umr. sama máls. Slíkt málæði kemur mælsku ekkert við. Enn síður er það til merkis um íhygli og vit, öðru nær. Hins vegar er farið illa með tíma þingsins og spillt fyrir eðlilegum störfum þess. Síðasta dæmið er frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna sem er afar þýðingarmikið mál og mikið deilumál sem eðlilegt er.`` Síðar segir hæstv. forsrh. í ræðu sinni: ,,Allir vita þó að hversu mjög sem talað verður mun ríkisstjórnarmeirihlutinn á Alþingi koma málinu í gegn, enda fjárlög ríkisins á því byggð. Málæði af þessu tagi hefur því ekki annan ávinning en þann að koma í veg fyrir að önnur mál, mál sem þorri þingmanna er kannski sammála um að fái afgreiðslu á þinginu á meðan, nái fram. Vinnubrögð af þessu tagi sem og svokallaðar þingskapaumræður eru þinginu til vansæmdar og er óhjákvæmilegt að þingflokkarnir íhugi vel ráð sitt í þessum efnum. Við hljótum að taka reglurnar um fundasköp Alþingis til endurskoðunar og tryggja að eftir þeim sé farið.`` Þetta var tilvitnun í eldhúsdagsræðu hæstv. forsrh. Ég hef athugasemdir við þessa ræðu eða þennan ræðukafla og ég verð að segja að ég finn þar ekki merki um íhygli og vit, svo að ég noti orðaleppa hæstv. forsrh., öðru nær. Það er ekki ástæða til fyrir stjórnarliðið að undrast það þó að við tökum til máls um Lánasjóð ísl. námsmana. Ég man ekki eftir neinni ræðu sem hefur staðið klukkutímum saman. Það hafa verið haldnar hér margar ræður og sumar nokkuð langar en ekki það að menn hafi talað klukkutímum saman, a.m.k. ekki þegar ég hef fylgst með þessari umræðu. Hvers lags eiginlega stjórnarandstaða væri það sem ekki reyndi að taka á móti lagasetningu sem hún væri ákaflega andvíg? Okkur í stjórnarandstöðunni tekur sárt til námsmanna og við viljum reyna að rétta hlut þeirra, reyna að tala um fyrir ríkisstjórninni, reyna að berjast á móti þeim áformum sem ríkisstjórnin hefur uppi til þess að skaða námsmenn. Ef við snerum nú dæminu við og þið, góðir ráðherrar, settuð ykkur í okkar spor. Hugsum okkur það að við sem nú erum í stjórnarandstöðu værum í ríkisstjórn og þið í stjórnarandstöðu. Við kæmum með mál sem þið væruð afskaplega á móti, t.d. eins og það að þrengja að kolkrabbanum eða eitthvað slíkt, banna kolkrabbanum að sölsa allt undir sig eða setja skorður við útþenslu hans. Ætli þið munduð ekki taka harkalega á móti svoleiðis frv.? Ætli þið munduð ekki tala tímunum saman við 1., 2. og 3. umr. og beita þeim ráðum sem ykkur væru tiltæk til þess að hindra okkur í því að leggja bönd á skepnu sem ykkur er kær? Og þið þurfið ekkert að vera hissa á því þó við veltum ykkur upp úr þessu frv., þið þurfið ekkert að vera hissa á því. Hæstv. forsrh. sagði að fjárlög ríkisins væru við það miðuð, á því byggð að þetta frv. yrði að lögum. Fjárlög ríkisins heimta ekkert að þetta frv. verði að lögum. Það hefur komið fram í þessari umræðu og var reyndar rækilega tíundað af hv. þm. Finni Ingólfssyni rétt áðan að ákvörðun fjárlaga og heimildir á lánsfjárlögum rúma 800 millj. kr. greiðslu upp í haustlánin. Það eru peningar til eða heimildir fyrir 2 / 3 af haustlánunum og það er skilyrðislaus krafa að a.m.k. þeir peningar verði greiddir út. Hæstv. forsrh. lét þess getið að hann vildi fara að breyta þingsköpum og takmarka málfrelsi manna. Ég ætla ekki að hafa samstarf við hann um það. Mér finnst það hryggilegt þegar jafnágætir menn og hæstv. forsrh. og hæstv. menntmrh., hæstv. forsrh. tel ég í hópi kunningja minna og hæstv. menntmrh. í hópi vina minna, láta henda sig að standa að lagasetningu eins og þessari. Þó að frv. verði að lögum hættum við ekki fyrr, stjórnarandstæðingar, en þessum lögum verður breytt. Hæstv. menntmrh. sneri reyndar út úr ræðu sem ég hélt um daginn um þetta efni. Ég sagði aldrei að Framsfl. mundi lögleiða núverandi lög nákvæmlega stafrétt eins og þau eru í dag þegar við komum til valda, sem vonandi verður fljótlega, og fáum vald á menntmrn., en við munum ekki búa við þessi lög. Við munum reyna að breyta þeim, við munum berjast fyrir breytingum á þeim strax í haust og við unum ekki við svona lagasetningu. Stjórnarflokkarnir koma illa fram við námsmenn. Hv. þm. Finnur Ingólfsson talaði um fautaskap. Ég held að það hafi ekkert verið of sterkt til orða tekið. Og þetta er ástæðulaust framferði. Það eru vond lög sem hér er verið að setja og þeim verður að breyta svo fljótt sem mögulegt er og ég vænti þess að námsmenn og þó sérstaklega þeir sem þessi lagabreyting hrekur frá námi, en líka þeir sem þurfa að ganga á milli bankastjóranna, muni hvern hug þessi ríkisstjórn ber til þeirra og sjái til þess að Sjálfstfl. og Alþfl. fái ekki tækifæri til að stjórna þessu landi áfram.

Herra forseti. Einu sinni enn verð ég að segja að það er beinlínis rangt að verið sé að hindra menn í að hefja nám eða halda áfram námi. Þvert á móti er verið að tryggja jafnréttið og grunnframfærsluna með því að beina fjármagninu, takmörkuðu fjármagni til þeirra sem eru í raunverulegu námi en eru ekki bara innritaðir. Þetta eru staðreyndir. Fjárhagur LÍN batnar ekkert, segir hv. þm. Það er líka rangt. Fjárhagur sjóðsins er tryggður með þessum aðgerðum. Væri ekkert að gert stefnir sjóðurinn í gjaldþrot og það var stefna fyrri ríkisstjórnar. Og ég vona að ég sé ekki að snúa út úr þegar ég skil orð hv. þm. þannig að Framsfl. muni breyta þessari löggjöf að mér skilst í sama horf þó það verði ekki nákvæmlega eins og gildandi löggjöf er, en í sama horf. Ég ætla að leyfa mér að draga í efa að þótt Framsfl. komist til valda muni hann breyta ákvæðum 6. gr. ef þau verða samþykkt eins og við leggjum til. Ég held nefnilega að menn muni sjá það, þegar þetta er komið í lög, að þetta er það eina rétta.

Herra forseti. Það skiptir ekki miklu máli hvað hæstv. menntmrh. endurtekur oft ef hann fer með rangt mál. Mér finnst hann ekki eiga að tala um jafnrétti í sambandi við þessa lagasetningu. Þetta frv. stuðlar að því að koma í veg fyrir jafnrétti til náms. Fjárhagur LÍN er ekki tryggður þátt fyrir þessa lagabreytingu. En það er rétt skilið hjá hæstv. menntmrh. að Framsfl. mun ekki una 6. gr. eins og gengið er frá henni í þessum lögum vegna þess að hún er ósanngjörn, hún skapar námsmönnum óþarfa erfiðleika. Það eru mörg, mörg önnur ráð til að sjá til þess að peningar lánasjóðsins fari ekki til annarra en þeirra sem eru í alvörunámi.

Herra forseti. Ég vil að það fari ekki á milli mála að ég er ekki stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar og ég hef ekki tekið neinn þátt í samkomulagi um að það sé samið um ákveðna tímalengd á því málefni sem hér hefur verið á dagskrá. Og síst eftir að hæstv. menntmrh. telur að það sé vænlegasta ráðið að ljúga sig frá vandanum og blekkja íslenska þjóð þegar hann gerir grein fyrir því hvers vegna hann er að flytja þetta frv. Ég tel rétt að forseti fái þessar upplýsingar á þessari stundu þannig að þeir geti metið stöðu mála hér í þinginu út frá því.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 34/1988, um greiðslur Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna fiskvinnslufólks. Frv. er flutt af heilbr.- og trn. Hinn 16. jan. sl. var gert samkomulag milli Verkamannasambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands um að í tengslum við kjarasamninga yrði frá því gengið við stjórnvöld að breyta lögum nr. 34/1988, um greiðslur Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna fiskvinnslufólks. Breytingin sem samið var um að beita sér fyrir felst í því að lengja þann hámarkstíma á hverju almanaksári sem fyrirtæki í fiskvinnslu eiga rétt á greiðslu úr Atvinnuleysistryggingasjóði vegna þess að starfsmönnum er haldið á launaskrá þrátt fyrir tímabundna framleiðslustöðvun vegna hráefnisskorts. Lengingin yrði úr sex vikum (30 greiðsludögum) í níu vikur (45 greiðsludaga). Þar sem frv. er flutt af heilbr.- og trn. tel ég óþarft að því sé vísað til nefndarinnar og geri tillögu um að vísa málinu til 2. umr. Það er afar brýnt að málið fáist afgreitt á vorþingi eins og gert er ráð fyrir í því samkomulagi sem ég gat um áðan.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 96/1990, um atvinnuleysistryggingar. Frv. er flutt af heilbr.- og trn. Í nýgerðum kjarasamningum er gert ráð fyrir greiðslu launaauka 1. júlí 1992 og 1. febr. 1993. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að heimilt skuli að greiða sambærilega uppbót til þeirra sem þegið hafa atvinnuleysisbætur í samtals fjóra mánuði eða lengur á tólf mánaða tímabili. Nánari reglur um þetta skal setja í reglugerð sem heilbr.- og trmrh. setur að fengum tillögum stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þar sem frv. þetta er flutt af heilbr.- og trn. tel ég óþarft að vísa málinu til nefndar og legg til að því verði vísað til 2. umr.