Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., á þskj. 572, fjallar um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Með því eru lagðar til veigamiklar breytingar á gildandi lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna að því er varðar félagsmenn innan vébanda Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Helstu breytingar, sem í frv. felast, eru að lagt er til að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja fái takmarkaðan verkfallsrétt við gerð aðalkjarasamnings og að jafnframt falli niður þau sjálfvirku tengsl sem verið hafa á milli kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og fjmrh. og kjarasamninga heildaraðila almenna vinnumarkaðarins, þ.e.a.s. Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands. Þetta mál á sér langan aðdraganda og nokkuð langa sögu. Á mörgum þingum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hafa verið samþ. ályktanir og áskoranir í þá átt að opinberir starfsmenn fengju verkfallsrétt um launa- og kjaramál sín. Í þessu sambandi hefur gjarnan verið vitnað til kjarasamningalöggjafar á Norðurlöndum þar sem verkfallsréttur opinberra starfsmanna á sér nokkra sögu. Í málefnasamningi fyrrv. ríkisstj. voru ákvæði er lutu að þessu. Þar var m.a. vikið að verkfallsrétti með þeim skilyrðum að æviráðning félli niður og sjálfkrafa tengsl við kjör annarra stétta í þjóðfélaginu yrðu rofin. Þann 7. mars 1972 skipaði þáv. fjmrh., Halldór E. Sigurðsson, n. til að endurskoða lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna, nr. 55 1962, og lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38 1954. N. þessi, sem starfaði undir formennsku Benedikts Sigurjónssonar hæstaréttardómara, samdi síðan frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna sem varð að l. nr. 46 1973. Með þeim lögum var samningsrétti opinberra starfsmanna breytt í nokkrum veigamiklum atriðum. Helstu breytingarnar voru þær, að Bandalag háskólamenntaðra manna fékk í fyrsta sinn sjálfstæðan samningsrétt og að samningsréttinum var skipt milli heildarsamtaka opinberra starfsmanna og hinna einstöku aðildarfélaga innan þeirra. Um verkfallsrétt náðist ekki samkomulag að því sinni. Kröfum um verkfallsrétt opinberra starfsmanna var þó haldið fram af samtökunum og um þær gerðar samþykktir sem kröfðust verkfallsréttar þegar á s.l. ári. Í framhaldi af því efndi, eins og kunnugt er, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja til fundarhalda um málið og setti fram á s.l. ári við stjórnvöld kröfu um óskoraðan verkfallsrétt við gerð aðalkjarasamninga sem gera átti haustið 1975, þ.e.a.s. s.l. haust. Ríkisstj. ákvað því í okt. s.l. að hef ja viðræður við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Bandalag háskólamanna um verkfallsréttarmálið til þess að kanna hvort unnt yrði að finna samkomulagsgrundvöll er allir aðilar gætu sætt sig við. Eftir langvarandi og ítarlegar viðræður aðila náðist samkomulag milli viðræðunefndar ríkisins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þ.e. 1. apríl s.l., um nýjan aðalkjarasamning og samkomulagsdrög um verkfallsrétt o.fl. Í 18 liðum. Ríkisstj. samþ. þessi drög fyrir sitt leyti og ákvað að láta semja lagafrv. það, er hér liggur fyrir, á grundvelli þeirra draga, enda var meginsjónarmiði hennar um takmörkun og form verkfallsréttarins til skila haldið í drögunum. Helstu efnisatriði samkomulagsdraganna eru eftirfarandi: Í 1. gr. er ákvæði þess efnis að fram fari endurskoðun á lögum um réttindi og skyldur. Æviráðning verði þrengd frá því sem nú er, en þeir, sem þegar hafi æviráðningu, haldi henni. í þessu sambandi vil ég benda á að samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 12. des. 1974 hafa stjórnvöld nú nokkuð frjálsar hendur um að ráða starfsfólk með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Sú almenna skoðun, að allir ríkisstarfsmenn hafi æviráðningu eða æviráðningarrétt, er því á misskilningi byggð. Í 2. gr. er kveðið á um að stefnt skuli að því að ný kjarasamningalög taki gildi frá og með 1. júlí 1977 að því er aðalkjarasamning varðar og megi segja honum upp miðað við þann dag. Verkfallsheimild fylgi nýjum kjarasamningi sem gerður er eftir það. Ákvæði um sérkjarasamninga taki þó gildi þegar í stað. Ákvæði frv. til bráðabirgða er í samræmi við þetta. Í 3. gr., sbr. 7. gr. frv., er fjallað um gildissvið aðalkjarasamninga og sérkjarasamninga. Gildissvið aðalkjarasamnings er víkkað, en gildissvið sérkjarasamninga þrengt frá því sem nú er. Um aukatekjur og hlunnindi, sem líkt er farið, skal ákveða í reglugerð. Í 4. gr., sbr. 8. gr. frv., segir að aðalkjarasamningur skuli gilda skemmst í 24 mánuði, uppsagnarfrestur skuli skemmst vera 3 mánuðir. Lögbundinn endurskoðunarréttur með gerðardómi eða verkfallsrétti fylgir ekki aðalkjarasamningi. Í 5., 5. og 7. gr., sbr. 16. gr. frv., er fjallað um meðferð sérkjarasamninga. Þeim fylgir ekki verkfallsréttur og ganga þeir til úrskurðar kjaranefndar ef ekki næst samkomulag milli aðila. Kjaranefnd skipa 5 menn: þrír tilnefndir af Hæstarétti, einn tilnefndur af heildarsamtökum starfsmanna og einn af fjmrh. Verkefni kjaranefndar eru nánar tilgreind í VI. kafla frv. 8. gr. fjallar um samstarfsnefnd sem aðilar beina til einstökum deilumálum. 9. gr. fjallar um verkfallsheimildina og tekið fram að hún nái aðeins til aðalkjarasamnings. Í 10. gr. eru taldir upp þeir einstakir starfsmenn sem óheimilt er að gera verkfall, en þeir eru einkum æðstu embættismenn dómsvalds og ákæruvalds, stjórnsýslu og sáttasemjara, allir starfsmenn Alþingis, skrifstofu forseta Íslands, forsætisráðuneytis, utanríkisráðuneytis og ýmsir forstöðumenn ríkisstofnana og staðgenglar þeirra. Þessi upptalning er þó alls ekki tæmandi. Í 14. gr. eru almenn ákvæði um að skylt sé að halda uppi nauðsynlegri öryggisgæslu og heilsugæslu þrátt fyrir verkfall. Sérstök nefnd, kjaradeilunefnd, ákveður hvaða starfsmenn skuli starfa í verkfalli. Kjaradeilunefnd skal skipuð 9 mönnum og er skipunartími n. 4. ár. Formaður skal skipaður af Hæstarétti, tveir kjörnir af Sþ., þrír skipaðir af fjmrh. og þrír valdir af hlutaðeigandi heildarsamtökum launþega. N. getur skipt vinnuskyldu milli starfsmanna, en verkefni hennar er að sjá til þess að verkfall stofni ekki öryggis- og heilsugæsluþjónustu við borgarana í hættu. Ég vil taka fram að þetta meginatriði varð ekki að ágreiningsefni milli aðila. Formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja tekur t.d. fram í grein, sem hann skrifar í síðasta tölublað Ásgarðs, blað Bandalagsins, að það sé stefna Bandalagsins, sem leggja beri sérstaka áherslu á, að þrátt fyrir verkfall verði haldið uppi nauðsynlegri öryggisgæslu og heilsugæslu. Í 11. gr. draganna segir hvernig ákveða skuli kjör þeirra starfsmanna sem taldir eru upp í 10. gr. Aðalreglan er sú, að náist ekki samkomulag um kjör þessara starfsmanna, á kjaranefnd að úrskurða um þau. Um þetta er fjallað í V. kafla frv. Þá er gert ráð fyrir að kjör hæstaréttardómara, ríkissaksóknara, sáttasemjara ríkisins og þeirra, sem eru utan vébanda heildarsamtaka, verði ákveðin einhliða af kjaranefnd. Í þessu sambandi vil ég taka fram, að þar sem margir þeirra, sem taldir eru upp í 10. gr. draganna, eru utan vébanda Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þar af margir innan Bandalags háskólamanna, en geta þó orðið félagar í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, var talið rétt að taka upptalningu þessa upp í lög nr. 38 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en ekki inn í lagafrv. þetta sem einungis snýr að Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Frv. í þessa veru hefur þegar verið samið og liggur fyrir hv. þd. í tengslum við þetta frv. Í 1. gr. frv. er tekið fram að lögin taki ekki til ráðherra, hæstaréttardómara, saksóknara ríkisins og bankastarfsmanna, og gildir það þótt þeir séu félagsmenn í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Í 12. gr. draganna segir að um boðun verkfalls fari samkvæmt samþykktum heildarsamtaka. Í 13. gr. draganna, sbr. 15. gr. frv., segir að kjaradeila skuli ganga til sáttasemjara ríkisins ekki síðar en mánuði fyrir lok uppsagnarfrests og skuli hann þá kveðja tvo menn til starfa með sér að sáttum. Í 14. gr. draganna, sbr. IH. kafla frv., eru ákvæði um framkvæmd verkfalls. Verkfall skal boða með skemmst 15 daga fyrirvara. Verkfall má ekki hefja fyrr en sáttatillaga hefur verið felld. Sáttanefnd skal leggja fram sáttatillögu a.m.k. 5 sólarbringum fyrir lok verkfallsboðunar frests. Þegar sáttatillaga hefur verið lögð fram getur sáttanefnd frestað verkfalli í allt að 15 daga. Eftir að verkfall er hafið getur sáttanefnd ávallt komið fram með miðlunartillögu. Sáttatillaga eða miðlunartillaga telst felld ef yfir 50% greiddra atkv. eru á móti henni, enda hafi yfir 50% atkvæðisbærra ríkisstarfsmanna greitt atkvæði. Annars telst till. samþ. Sáttanefnd stjórnar atkvgr. og talningu og úrskurðar endanlega um öll vafaatriði. Í 16. gr. draganna, sbr. IX. kafla frv., eru ákvæði um trúnaðarmenn. Ákvæði frv. um trúnaðarmenn eru efnislega samhljóða gildandi samningum aðila um réttarstöðu og skyldu trúnaðarmanna. Í 17. gr. draganna, sbr. 45. gr. frv., er fjallað um viðurlagaákvæði. Gert er ráð fyrir að brot geti varðað stöðumissi, sektum eða varðhaldi. Í 18. gr. draganna segir að breytt verði ákvæðum um fjármögnun lífeyrisréttinda lífeyrisþega í hinum verðtryggðu lífeyrissjóðum starfsmanna ríkisins. Lífeyrissjóðirnir verði skyldaðir til að ávaxta 30% af heildarútlánafé sínu í verðtryggðum skuldabréfum ríkissjóðs. Miðað verði við að ríkissjóður ábyrgist og greiði einungis þann hluta lífeyrisins sem lífeyrissjóðirnir sjálfir geta ekki risið undir með tekjum sínum af vöxtum og verðbótum af ofangreindum verðtryggðum lánum. Gert er ráð fyrir að félmrh. ákveði með reglugerð sambærilegar reglur um lífeyrissjóði starfsmanna sveitarfélaga. Þá er og gert ráð fyrir að lögin um lífeyrissjóð opinberra starfsmanna verði endurskoðuð og breytt til samræmis við þetta að því er varðar a.m.k. þá sjóðfélaga sem eru félagsmenn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og frv. þetta tekur til. Ég hef nú rakið efnisatriði samkomulagsdraganna frá 1. apríl s.l. Er lagafrv. það, sem hér liggur fyrir, á því byggt og frv. efnislega samhljóða drögunum svo langt sem þau ná. Ég tel þó rétt að rekja í stuttu máli efni einstakra kafla frv. Að öðru leyti vísa ég til aths. við frv. I. kafli frv. fjallar um það til hvaða starfsmanna það nái, um fyrirsvar starfsmanna við gerð kjarasamninga og rétt starfsmanna til að vera aðilar að Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Aðalbreytingin frá I. kafla núgildandi kjarasamningalaga er sú, að frv. tekur einungis til starfsmanna innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og að starfsmenn Alþingis geti nú fallið undir lögin ef þeir eru félagar þar. Í II. kafla er fjallað um gildissvið kjarasamninganna, uppsögn kjarasamninga, uppsagnarfrest og hvernig ljúka skuli ágreiningi um sérkjarasamninga. Í 17. gr. er ákvæði þess efnis að aðilar kjarasamnings beri fébótaábyrgð á samningsrofum sem þeir sjálfir eða lögmætir fulltrúar þeirra gerast sekir um í störfum sínum fyrir þá og um takmörkun á aðfararheimild í ákveðnum eignum aðila. Grein þessi er efnislega samhljóða 8. gr. l. nr. 80 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Í III. kafla frv. eru ákvæði um verkfallsrétt Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, framkvæmd hans og takmarkanir á honum. Í 4. tölulið 20. gr. er sérstaklega tekið fram að samúðarverkföll séu óheimil. Í IV. kafla eru ákvæði um skyldur starfsmanna til að halda uppi nauðsynlegri öryggis- og heilsugæslu svo og ákvæði um kjaradeilunefnd. Í 2, mgr. 27. gr. er kveðið á um að neiti Bandalagið eða fjmrh. að nefna menn í kjaradeilunefnd, eða menn þeir, sem nefndir hafa verið, neiti að starfa, skuli þeir þrír, sem kjörnir eru af Alþingi og Hæstarétti, nefna menn í n. þannig að hún sé fullskipuð. V. kafli fjallar um þá einstaka starfsmenn sem óheimilt er að gera verkfall og hvernig ákveða skuli kjör þeirra og hef ég áður komið að því. VI., VII. og VIII. kafli fjalla um skipan kjaranefndar og starfssvið, um félagsdóm, úrskurðarvald og afskipti hans af deilumálum aðila, og um samninganefndir starfsmanna, samstarfsnefnd og rétt starfsmanna borgar-, bæjar- og sveitarstjórna til að fá samningsrétt samkvæmt lögunum, en eins og ég áður gat um setur félmrh. reglugerð um það efni. Ákvæði þessara kafla eru að mestu leyti óbreytt frá núgildandi kjarasamningum um sama efni og þarfnast ekki sérstakra skýringa. IX. kafli frv. fjallar um trúnaðarmenn, vald þeirra, réttindi og skyldur. Ákvæði þessi eru nýmæli í kjarasamningalögum, en byggð á ákvæðum í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938 og samkomulagi sem gert hefur verið við Starfsmannafélag ríkisstofnana um trúnaðarmenn. Greinar skýra sig að öðru leyti sjálfar. Í frv. er gert ráð fyrir að ákvæði þess taki gildi 1. júlí 1977, sbr. ákvæði til bráðabirgða þar sem segir að ákvæði II., VI. og VIl. kafla skuli, eftir því sem við á, gilda um þá sérkjarasamninga sem gerðir verði í framhaldi af aðalkjarasamningi frá 1. apríl s.l. Ef gerð sérkjarasamninga, sem nú standa yfir, verður ekki lokið fyrir 1. júní n.k. skal kjaranefnd samkv. II. kafla taka deiluna til meðferðar og ljúka úrskurði um ágreiningsefni fyrir 1. júlí n.k. og gildir þá úrskurður hennar sem samningur frá og með 1. júlí n.k. Aðalkjarasamningi er hins vegar fyrst heimilt að segja upp miðað við 1. júlí 1977 og taka önnur ákvæði laganna gildi í samræmi við það. Kjaradeilunefnd samkv. IV. kafla frv. skal þó skipuð og taka til starfa eigi síðar en 1. jan. 1977. Við Bandalag háskólamanna náðist ekki samkomulag um breytingar á kjarasamningalögunum að þessu sinni og nær frv. því ekki til félagsmanna þess. Lög nr. 46 1973, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, og l. nr. 33 1915, um bann við verkfalli opinberra starfsmanna, gilda því áfram um félagsmenn þess bandalags. Ástæður fyrir því, að ekki náðist samkomulag við Bandalag háskólamanna, voru einkum þær að Bandalagið gat ekki sætt sig við ýmis ákvæði í drögunum, þ. á m. um tveggja ára samning án endurskoðunarréttar á samningstímanum. Talið var einnig að upptalning á þeim, sem undanþegnir væru verkfallsrétti, væri of viðtæk. En auk þess taldi Bandalag háskólamanna nauðsynlegt að fram færi heildarendurskoðun laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins jafnhliða kjarasamningalögunum. Af ríkisvaldsins hálfu er þó fullur vilji til að halda áfram viðræðum við Bandalag háskólamanna og mun verða stefnt að því að finna viðunandi lausn á deilumálum aðila, er allir geti við unað, fyrir 1. júlí 1977. Þá munu samningsréttarmál Sambands íslenskra bankamanna að öllum líkindum koma til athugunar nú á næstunni, en frv. þetta tekur ekki til þeirra. Með frv. þessu, ef að lögum verður, er stigið stórt skref í kjarasamningamálum opinberra starfsmanna. Hér er um áfanga að ræða sem markar þáttaskil í samskiptum ríkisins og Bandalags starfsmanna ríkisins. Krafan um verkfallsrétt er jafngömul samtökum starfsmanna hins opinbera þó að hún hafi ekki fengið hljómgrunn meðal ráðamanna fyrr en nú á síðustu árum. Af hálfu ríkisvaldsins hefur kröfum um verkfallsrétt jafnan verið mætt með kröfum um sjálfstæðari samningsgerð opinberra starfsmanna og afnám þeirra sérstöku réttinda sem opinberir starfsmenn hafa haft umfram aðra launþega. Með árunum hefur dregið úr þeirri sérstöðu sem opinberir starfsmenn hafa haft og einkum hefur verið fólgin í verðtryggingu lífeyris og æviráðningu. Annars vegar hafa aðilar vinnumarkaðarins náð samkomulagi um verðtryggingu lífeyris þeirra launþega sem eru í lífeyrissjóðum innan ASÍ, og hins vegar hafa stjórnvöld í vaxandi mæli ráðið starfsmenn með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Með samkomulagi því, sem liggur til grundvallar lagafrv. þessu, er gert ráð fyrir að dregið verði enn úr þeirri sérstöðu sem opinberir starfsmenn hafa haft um ráðningarform og fjármögnun lífeyrisréttinda sinna. Afstaða ríkisstj. til þessa frv. réðst þó ekki síður af því að verkfallsréttur sá, sem það fjallar um, er háður skynsamlegum takmörkunum. Í fyrsta lagi er verkfallsrétturinn einungis á hendi heildarsamtaka til stuðnings kröfum um aðalkjarasamning sem gildir skemmst í tvö ár, en ekki sérkröfum einstakra hópa. Í öðru lagi er óheimilt að hefja verkfall nema áður hafi verið felld sáttatill. í atkvgr. sem a.m.k. helmingur atkvæðisbærra starfsmanna hefur tekið þátt í. Í þriðja lagi er verkfallsboðunarfrestur 16 dagar og sáttanefnd heimilt að fresta verkfalli í aðra 15 daga. Öll þessi atriði eiga að tryggja að það sé ekki gripið til verkfallsvopnsins nema að vel yfirveguðu máli og að undangenginni almennri könnun á vilja starfsmanna þar sem krafist er lýðræðislegrar lágmarksþátttöku. Síðast, en ekki síst eru í frv. ákvæði um að tryggja borgurunum nauðsynlega öryggis og heilsugæsluþjónustu þótt til verkfalls opinberra starfsmanna komi. Eins og ég gat um áttu sér stað ítarlegar viðræður í vetur og vor við fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um þetta mál og að lokum tókst það samkomulag sem kemur fram í grg. með þessu frv. Marga mun sjálfsagt óa við því skrefi sem stigið er með þessu lagafrv. Frv. er vissulega stórt skref. En ég leyfi mér að vona að það sé skref í rétta átt og verði opinberum starfsmönnum og ríkisvaldinu og þjóðinni allri til heilla. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frv. hér við 1. umr. málsins. Frv. er ávöxtur samkomulags sem fjölmenn stéttasamtök hafa gert við ríkisvaldið og af hálfu okkar alþb.- manna kemur ekki annað til greina en að fallist sé á þá niðurstöðu. Eins og kunnugt er hafa opinberir starfsmenn haft minni rétt en aðrir frjálsir menn í þessu landi. Að vísu hafa þeir haft takmarkaðan samningsrétt um laun sín og kjör, en sá samningsréttur hefur þó verið þeim annmörkum háður að þeir hafa enga möguleika haft til að knýja á um kröfur sínar. Þeir hafa orðið að lúta gerðardómi sem oft og tíðum hefur verið þeim mjög þungur í skauti. Alþb. hefur lengi fylgt þeirri stefnu að opinberir starfsmenn ættu að fá samningsrétt eins og aðrir launþegar, og við höfum oft flutt till. þess efnis, enda er það svo að í öllum nálægum löndum þykir það sjálfsagt mál að opinberir starfsmenn njóti réttinda á vinnumarkaðinum á við aðra launþega. Sú niðurstaða, sem nú er fengin, er að vísu alls ekki í fullu samræmi við kröfur opinberra starfsmanna og enn siður í samræmi við stefnu okkar alþb.-manna. Í þessu samkomulagi eru ýmis ákvæði sem eru mjög ófullnægjandi. Ég get t.d. nefnt hér það ákvæði, að samningstíminn skuli bundinn við tvö ár. Slíkt ákvæði kynni að vera eðlilegt ef opinberum starfsmönnum væri örugglega tryggðar fullar verðbætur launa á samningstímabilinu hverju sinni. En þar sem við búum í sérstæðu þjóðfélagi þar sem einstæð óðaverðbólga gengur yfir ár frá ári undir afleitu stjórnarfari og þar sem öllum er ljós sú gagngera viðleitni ríkisvaldsins að koma í veg fyrir fullar verðuppbætur launa, þá er ákvæði af þessu tagi að sjálfsögðu mjög óhagstætt. Enn síður getur samkomulagið verið nokkurt fordæmi fyrir verkalýðshreyfinguna og fyrir það form sem nú er í lögum um lausn á vinnudeilum almennt. Eins og flestum mun kunnugt dreymir ýmsa menn í þessu þjóðfélagi drauma um að skerða réttindi verkalýðshreyfingarinnar til að knýja á um laun sín. Menn dreymir um að draga úr samtakamætti launamanna og lama getu þeirra til þess að standa vörð um hagsmuni sína. En við verðum að sjálfsögðu að skoða það samkomulag, sem hér liggur fyrir, einfaldlega í ljósi þess að það snertir stóran hóp launamanna sem hefur verið réttlaus eða a.m.k. réttlítill, en er með þessu samkomulagi að öðlast takmarkaðan samnings- og verkfallsrétt. Það er því skoðun okkar alþb.- manna, að enda þótt menn hljóti að líta á þetta samkomulag með nokkurri tortryggni ef menn eru einungis að líta á núverandi réttindi hinna almennu verkalýðsfélaga, þá sé hitt miklu mikilvægara, að hér er tvímælalaust um að ræða mjög mikilvægt og stórt skref í rétta átt fyrir fjölmennan hóp launamanna. Við alþb.- menn munum því reyna að greiða götu þessa frv. hér í þinginu.



Herra forseti. Ég tel rétt þegar við 1. umr. þessa máls að fara um það nokkrum orðum. Frv. þetta til l. um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja veldur þáttaskiptum í samskiptum opinberra starfsmanna og ríkisins ef samþ. verður. Hér er um að ræða að opinberum starfsmönnum er veittur verkfallsréttur og þar með er horfið frá banni á verkfalli opinberra starfsmanna sem hefur verið í lögum allt frá því árið 1915. Ég tel að Í þessu felist röng og varhugaverð stefna. Þetta samrýmist hvorki okkar veika ríkisvaldi né reynslu þeirri sem við höfum af verkföllum í þessu landi. Vera kann að einhverjum finnist þessi skoðun ekki lýsa miklum skilningi af minni hálfu á mikilvægi opinberra starfsmanna og stöðu þeirra. En svo er ekki. Þvert á móti mótast þessi skoðun einmitt af því hve þýðingarmiklu hlutverki opinberir starfsmenn hafa að gegna. Það er líka fátt mikilvægara í einu þjóðfélagi en að búið sé þannig að opinberum starfsmönnum að þeir megi vel við una launakjör, öryggi og allan aðbúnað. Þetta þarf sérhver ríkisstj. að skilja og virða án þess að veifað sé yfir henni svipu verkfallsvopnsins. Það er að sjálfsögðu skylda ríkisvaldsins að haga starfsemi sinni á svo hagkvæman hátt að hún kosti skattborgarana ekki fé að óþörfu, en veiti þeim fyrirgreiðslu og þjónustu sem nauðsynleg er í nútímaþjóðfélagi. Sumum kann að virðast í fljótu bragði sem þessi höfuðsjónarmið hljóti að stangast á. En svo er þó ekki, því að oftlega fer það saman að hægt er með skynsamlegu skipulagi og fyrirkomulagi á störfum að spara ríkinu fé, veita almenningi betri þjónustu og um leið bæta kjör starfsmanna. Ríkið á mikið undir því, eins og hinir opinberu starfsmenn sjálfir, að samstarf sé gott og skilningur ríki á milli þessara aðila. Það er ekki einungis hér á landi sem verkföll opinberra starfsmanna eru bönnuð. Ég veit ekki betur en að það sé hin almenna regla í öðrum þjóðlöndum þar sem samanburður kemur til greina. Frá þessu eru undantekningar. En hvað sem er um þessi efni í öðrum löndum ber okkur fyrst og fremst að líta á íslenskar aðstæður. Hvað sem kann að vera í öðrum löndum vikið frá banni við verkfalli opinberra starfsmanna er þess að gæta, að aðstæður eru þar aðrar en þær eru hjá okkur. Hvergi í sjálfstæðu ríki er ríkisvaldið veikara en einmitt hér á landi, og það ætti ekki að þurfa að minna á þessa staðreynd, svo greypt sem hún ætti að vera í okkar þjóðarvitund. Sporin hræða. Við minnumst fjörbrota okkar forna þjóðveldis og hver örlagavaldur það var að á skorti ríkisvaldið. Ég er ekki að jafna þessu við ástandið í dag. Við getum þó verið allir sammála um að okkar ríkisvald er veikt. Það ástand er ekki sambærilegt við það sem annars staðar gerist. Við höfum ekki her og ætlum okkur ekki að hafa her. En í öðrum löndum er herinn þrautaráðið þar sem hermenn eru látnir ganga í ýmis þau störf sem nauðsynleg eru til þess að halda uppi þeirri þjónustu sem hvert ríki verður að sjá um undir öllum kringumstæðum. Ég sagði áðan að reynsla okkar af verkföllum mælti ekki með verkfallsrétti til handa opinberum starfsmönnum. Við kunnum að hafa mismunandi skoðanir á verkföllum. En hvaða skoðanir sem menn hafa í því efni, þá hljóta allir að gera sér það ljóst að vinnustöðvanir, ef til þeirra kemur, hljóta alltaf að valda þjóðarbúinu meira eða minna tjóni og þannig torvelda, svo langt sem það nær, raunverulegar kjarabætur. Og eru menn nú ekki á raun og veru orðnir sammála um það að verkfallsbaráttan sé orðin meira eða minna úrelt aðferð til kjarabóta? Menn vilja kannske ekki allir orða þetta á þennan veg, heldur að verkfallsbaráttan hafi ekki borið tilætlaðan árangur. Er það ekki í raun og veru þetta sem forseti Alþýðusambandsins segir okkur nú þessa dagana. Segir hann ekki að í raun og veru sé allt nú þegar unnið fyrir gýg sem áunnist hafi fyrir nokkrum vikum í almennasta verkfalli sem nokkru sinni hafi verið háð hér á landi? Hvað þýða svo yfirlýsingar forseta Alþýðusambandsins um það að nú nægi ekki lengur hin faglega barátta verkalýðsfélaganna, heldur verði að taka upp pólitíska baráttu? Ef þetta er ekki dómur um fánýti verkfallsvopnsins, þá veit ég ekki hvað það er. Ég er sammála forseta Alþýðusambandsins að það hljóti að vera betra að taka upp kjarabaráttuna á stjórnmálalegum grundvelli. Það mætti segja mér að það væru í raun og veru margir sem væru sammála í þessu efni. Það mætti segja mér að áður en langur tími liði yrðu æ fleiri og fleiri sammála um þetta. Hins vegar veit ég að það er ágreiningur um það eftir hvaða stjórnmálaleiðum sé vænlegast að fara til þess að ná árangri í kjarabaráttu verkalýðsins í landinu. Um það höfum við mismunandi skoðanir. En stjórnmálum er samfara skoðanaágreiningur. En kjarni málsins er sá, að ef kjaramálin eru leyst eftir stjórnmálalegum leiðum, þá hlýtur það að leiða að einhverju leyti eða í einhverju formi til fráfalls frá verkfallsvopninu. Það leiðir til samninga og lýðræðislegra stjórnvaldsráðstafana án valdbeitingar verkfallsbaráttunnar. Mér virðist það því kaldhæðnislegt að einmitt nú skuli eiga að hefja til vegs verkfallsaðferðina með því að veita opinberum starfsmönnum verkfallsrétt. Mér virðist það vera að ganga aftur á bak og í öfuga átt. Nokkrum árum eftir að íslendingar fengu fjárforráð eða á þingi 1875 voru sett lög um laun opinberra starfsmanna, og fram til 1962 var sú skipan á launamálum opinberra starfsmanna að Alþ. setti með sérstökum launalögum ákveðin laun þeim til handa. Hér skal ekki rakin sú saga. Ég minnist aðeins á hvað gerst hefur á síðari árum. Nefni ég í þessu sambandi lögin nr. 38 frá 1954, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, sem veittu ríkisstarfsmönnum ýmsar réttarbætur, og ég nefni lög nr. 92 frá 1955, um laun starfsmanna ríkisins. En þáttaskilum valda lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna frá árinu 1962. Það var þá sem Alþ. kom til móts við óskir opinberra starfsmanna og veitti þeim samningsrétt í kjaramálum sínum. Alþ. afsalaði sér því valdi, sem það hafði með setningu launalaga, og fól endanlegt úrskurðarvald um launakjörin Kjaradómi ef samningar tækjust ekki. Það mátti vita að það hefði meginþýðingu, ef þetta fyrirkomulag ætti að heppnast, að samningsaðilar gætu haldið þannig á málum að samkomulag næðist án þess að málið þyrfti að ganga til Kjaradóms. Ég skal ekki fjölyrða nú um það hver reynslan hefur orðið af þessu fyrirkomulagi. Ljóst er að opinberir starfsmenn eru ekki nægilega ánægðir með það. En ég tel meira en vafasamt að kasta þessu fyrirkomulagi fyrir róða, heldur beri að bæta það með tilliti til þess að opinberir starfsmenn geti við unað. Kemur þá til greina bæði að breyta skipan Kjaradóms og ákvæðum um þau efni sem Kjaradómur skal hafa hliðsjón af við úrlausnir sinar. Við höfum þegar reynslu um svipað fyrirkomulag við ákvörðun um verð á landbúnaðarafurðum svo og víð ákvörðun fiskverðs, og framkvæmd þeirra mála hefur reynst á þann, veg að bæði bændur og sjómenn hafa unað við þetta fyrirkomulag við ákvörðun á kjörum þeirra þó að þeir hefðu engan verkfallsrétt um þessi efni. Hvers vegna, spyr ég, skyldi ekki vera hægt að gera svo við opinbera starfsmenn að þeir gætu einnig unað núverandi skipulagi kjaramála þeirra þótt þeir hefðu ekki heldur verkfallsrétt? Kröfunni um verkfallsrétt til handa opinberum starfsmönnum hefur verið hampað hér á Alþ. Við meðferð frv. að lögum nr. 92 frá 1955, um laun starfsmanna ríkisins, kom fram brtt. um að opinberum starfsmönnum væri heimilaður verkfallsréttur. Við frv. að lögum nr. 55 frá 1962, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, komu fram till. um verkfallsrétt til handa opinberum starfsmönnum. Í báðum þessum tilfellum voru brtt. þessar fluttar af kommúnistum, en felldar af þm. allra flokka nema kommúnista, hvort sem þeir voru þá kallaðir sósíalistar eða alþb.- menn. Og þegar alþb.-menn komu í ríkisstj. á árinu 1971 beittu þeir áhrifum sínum til þess að í málefnasamning vinstri stjórnarinnar var tekið upp það ákvæði að ríkisstj. vildi að opinberir starfsmenn fengju fullan samningsrétt um kjör sín, enda hyrfu þá öll sjálfvirk tengsl milli launasamninga þeirra og annars launafólks,eins og það var orðað í þessum málefnasamningi. Þetta var skilið svo, enda yfirlýst af hálfu vinstri stjórnarinnar, að opinberum starfsmönnum skyldi veittur verkfallsréttur. Þetta stefnuskráratriði framkvæmdi vinstri stjórnin ekki, og má því með sanni segja að henni var ekki alls varnað. Það verður ekki annað sagt en að fram hafi komið á Alþ. mikill áhugi hjá alþb.- mönnum fyrir því að veita opinberum starfsmönnum verkfallsrétt, svo sem glögglega mátti heyra á máli síðasta hv. ræðumanns. Mig undrar því ekki ánægja þeirra með það frv., sem hér er til umr. Hins vegar hefur fram að þessu alltaf verið sterk og yfirgnæfandi andstaða gegn þessum fyrirætlunum og þá fyrst og fremst frá sjálfstæðismönnum. Það er ekki heldur að finna nein ákvæði um það í málefnasamningi núv. ríkisstj. að ríkisstj. hygðist koma á verkfallsrétti opinberra starfsmanna. Hins vegar hefur núv. ríkisstj. lagt fram frv. það sem við nú fjöllum um og er það meira en ég átti von á. Það hryggir mig sannarlega að slík ríkisstj. sem hæstv. núv. ríkisstj. skuli kjósa sér það hlutskipti að vilja eiga yfir sér reidda verkfallssvipu opinberra starfsmanna, en láta sér ekki nægja að gera svo vel við opinbera starfsmenn að þeir megi una hag sínum.



Herra forseti. Ég skal við þessa umr. ekki vera langorður. Það er lagt til að málið komi til þeirrar n. sem ég á sæti í. En ég vil samt nú strax við 1. umr. málsins láta í ljós ánægju mína yfir að þetta frv. er fram komið, og það er byggt á samkomulagi sem gert hefur verið, - samkomulagi sem ég treysti fyllilega að verði til góðs. Ég hef þá trú að þetta sé réttlætismál sem hér er á ferðinni, og ég treysti opinberum starfsmönnum til að fara með þann rétt sem þeim er hér veittur innan vissra takmarkana. Það er fram tekið að uppi verði haldið öryggisgæslu og gæslu og er það vitanlega sjálfsagt og mun ekki hafa verið ágreiningsefni milli ríkisstj. annars vegar og stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hins vegar. Ég tel þetta mjög merkan áfanga, að frv. um þetta efni skuli vera flutt sem stjórnarfrv., fagna því og styð það.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 573, varðar breyt. á lögum nr. 46 frá 24. maí 1973, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í raun er frv. þetta til komið vegna breyt. þeirra á samningsréttarmálum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sem gert er ráð fyrir í frv. því til l. um kjarasamninga BSRB sem hér hefur verið afgr. til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni fyrir því frv. náðist ekki samkomulag við Bandalag háskólamanna um breyt. á gildandi kjarasamningalögum að því er félagsmenn þeirra varðar og mun því lögin frá 1973 um kjarasamninga opinberra starfsmanna gilda áfram um Bandalag háskólamanna og Læknafélag Íslands. Með þessu frv. er lögð til sú ein breyt. á lögunum nr. 46/1973 að félagsmenn BSRB falli ekki lengur undir þá löggjöf. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til frekari umr., en legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Frv. þetta til breyt. á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38 frá 1954, er flutt í tengslum við þau tvö frv. sem ég hef áður gert grein fyrir og einnig byggt á þeim samkomulagsdrögum sem liggja til grundvallar þeim frv. Í 10. gr. þeirra samkomulagsdraga, sem gerð var grein fyrir áður og eru Í grg. með frv. um kjarasamninga BSRB, er gert ráð fyrir að starfsmönnum, er skipa tiltekin störf, skuli óheimilt að gera verkfall. Hér er um að ræða ýmsa embættismenn og tiltekið starfsfólk við dómgæslu, löggæslu og stjórnsýslu. Sú upptalning er þó ekki tæmandi. Stór hluti þeirra stöðuheita, sem upp eru talin í frv., er nú skipaður mönnum sem eru utan vébanda Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og upptalning á þeim á því ekki heima í frv. til l. um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Þessar stöður allar er þó nauðsynlegt að undanþiggja verkfallsrétti með lögum þar sem allir ríkisstarfsmenn geta orðið félagar í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Eðlilegt þykir að þessi ákvæði séu bundin í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þar sem þau taka til allra ríkisstarfsmanna án tillits til aðildar þeirra að starfsmannafélögum eða heildarsamtökum. Um frv. að öðru leyti leyfi ég mér að vísa til athugasemda með því. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Með frv. því, er hér liggur fyrir á þskj. 575, er lagt til að lögbundin þóknun til innheimtumanna ríkissjóðs fyrir innheimtu ríkissjóðstekna verði felld niður, en þeim verði þess í stað ákveðin laun fyrir þessi störf með reglugerð. Er efni frv. þessa hliðstætt 3. mgr. 7. gr. frv. til l. um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja er nú hefur verið afgr. til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. þessarar d. Þeir innheimtumenn, sem frv. þetta nær til, eru bæjarfógetar, sýslumenn, lögreglustjórarnir í Reykjavík, á Keflavíkurflugvelli og á Hafnarhreppi og tollstjórinn, yfirborgardómarinn, yfirborgarfógetinn og yfirsakadómarinn í Reykjavík. Núverandi skipan á greiðslum fyrir innheimtu er sú að innheimtumenn fá ákveðinn hundraðshluta af því sem þeir innheimta og fer stiglækkandi eftir því sem upphæðirnar eru hærri. Þannig eru nú greidd t.d. 1% innheimtulaun fyrir 200 þús. kr. sem innheimtar eru, en 1/40/00 af því sem innheimtist umfram 10 millj. Samkv. núgildandi reglum eru innheimtulaun hins vegar á engan hátt miðuð við það hversu mikið fé innheimtumenn hafa til innheimtu eða hversu háan hundraðshluta af því tekst að innheimta. Innheimti tveir innheimtumenn því jafnmargar krónur fá þeir nú jafnhá innheimtulaun, enda þótt annar þeirra hafi innheimt allt það sem til innheimtu var hjá honum, en hinum hafi aðeins tekist að innheimta helming af því sem á var lagt í hans umdæmi. Laun innheimtumanna hafa því fram að þessu ráðist af því hversu stór umdæmi þeirra eru, en hlutfallslegur árangur við innheimtuna hefur ekki verið metinn sem skyldi. Hafa innheimtumenn í stærstu umdæmunum því haft óeðlilega mikil innheimtulaun, en innheimtumenn í hinum smærri hafa litið borið úr býtum, enda þótt þeir næðu mjög góðum árangri við innheimtuna. Með bréfi, dags. 27. okt. 1971, skipaði þáv. fjmrh. n. til að gera till. um breytt fyrirkomulag á greiðslu aukatekna sýslumanna, bæjarfógeta og sambærilegra embættismanna. Nefndarmenn voru Baldur Möller ráðuneytisstjóri, Björn Fr. Björnsson sýslumaður, Björn Hermannsson núv. tollstjóri og Sigurgeir Jónsson bæjarfógeti. Skilaði n. till. sínum Í júní 1972 og gerði till. um róttækar breyt. á núv. aukatekjureglum. Till. n. miða að því að gera innheimtulaunakerfið að hvata til bætts innheimtuárangurs jafnframt því að jafna hlut innheimtumanna frá því sem verið hefur. Þykir eðlilegt að nýjar reglur um innheimtulaun þessara embættismanna verði settar með reglugerð. Bæði er það í samræmi við 3. mgr. 7. gr. frv. um kjarasamninga BSRB og eins í samræmi við það að föst laun sýslumanna eru nú ákveðin einhliða af ráðh. í samræmi við ákvæði 2. mgr. 4. gr. laga nr. 46/1973. Virðist því eðlilegt að ákvörðunarvaldið um önnur kjör þeirra verði einnig í höndum ráðh. svo að unnt sé að ná heildarsamræmi við ákvörðun kjara þessa hóps ríkisstarfsmanna. Þau meginatriði, sem taka verður tillit til við setningu reglugerðar um aukatekjur innheimtumanna ríkissjóðs, eru annars vegar að útgjöld ríkissjóðs vegna greiðslna innheimtumanna aukist ekki frá því sem nú er, og hins vegar, að innheimtulaunin verði innheimtumönnunum virkur hvati til bætts innheimtuárangurs, en því marki má ná með því að tengja fjárhæð innheimtulauna þeim hundraðshluta af álögðum gjöldum sem innheimtist árlega hjá hverjum manni. Þá er eðlilegt að stefna að því með reglugerðinni að mest sé greitt fyrir þau gjöld sem erfiðust eru í innheimtu, en minna eða jafnvel ekkert fyrir hin auðveldustu þeirra, t.d. tolla. Herra forseti. Með því, sem ég hef nú sagt, og vísun til grg. frv. leyfi ég mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er lagt fyrir hv. Ed., er um það að biskupsdæmi hinnar íslensku þjóðkirkju skuli vera tvö: Skálholtsbiskupsdæmi og Hólabiskupsdæmi, en sú skipan, sem gert er ráð fyrir í frv., skal þó ekki komast á fyrr en fé hefur verið veitt til þess á fjárlögum. Þetta frv. er samið af dr. Ármanni Snævarr hæstaréttardómara að tilhlutan dóms- og kirkjumrn. Með frv. fylgir mjög ítarleg grg. sem Ármann Snævarr hefur samið og get ég þess vegna látið nægja að mestu leyti að vísa til þeirrar grg. Ákvæði er um það í þessu frv. að jafnframt því sem þessi nýja skipan taki gildi er gert ráð fyrir að þá mundu leggjast af embætti vígslubiskupa. Sú skoðun, að það skuli sett hér upp tvö biskupsembætti, virðist njóta nokkurs fylgis um þessar mundir. Sú skoðun er að hluta til sjálfsagt reist á því að það sé ofviða einum biskupi að inna af hendi öll þau störf sem honum eru lögð á herðar, en að hluta til og e.t.v. fyrst og fremst er hún þó byggð á sögulegri hefð. Það er að sjálfsögðu óþarfi hér að rekja alla þá sögu sem liggur að baki þessu frv. Eins og kunnugt er voru í öndverðu sett á fót þessi tvö biskupsdæmi hér í Skálholti og á Hólum, og í kjölfar þess að þessi biskupsdæmi voru þar sett á stofn, þá byggðust báðir þessir staðir upp, um aldaraðir helstu menningarsetur Íslands. Á hinu myrkasta skeiði í Íslandssögunni, ofanverðri 18. öld, var biskupssetur fyrst flutt frá Skálholti til Reykjavíkur og biskupsstóll á Hólum síðan lagður niður. Má segja að það sé undarlegt með hve hljóðlátum hætti þetta gat í raun og veru gerst, að biskupsstóll og skóli væru þannig fluttir til og lagðir niður. Að vísu gerðust fleiri breytingar í íslenskri sögu, eins og kunnugt er. Þá var Alþ. líka lagt niður. En þá er þess að geta að Alþ. það, sem þá var starfandi, var ekki orðið annað en dómstóll og þess vegna var það eðlileg breyting þegar landsyfirrétturinn kom í stað þess og ekki nema tilflutningur á staðnum sem þar átti sér stað. Hitt er svo annað mál, að Alþ. var aftur endurreist, fyrst sem ráðgjafaþing og síðan í þeirri veru sem það upphaflega var. En annað hlutskipti beið aftur á móti hinna fornu biskupsstóla. Hvorki Skálholt né Hólar urðu að nýju biskupssetur, og við svo búið situr enn í dag. Á síðari árum hefur vegur Skálholts þó farið vaxandi, fyrst og fremst með endurbyggingu hinnar fornu dómkirkju og síðan með stofnun lýðháskóla á staðnum. Því má með sanni segja að Skálholt sé nú í hópi þeirra menningarsetra hérlendis sem hæst ber. Um Hóla er það að segja, að þeirra niðurlæging varð aldrei alger eins og Skálholts að því leyti til að hin forna kirkja stóð þar þó og seinna var þar settur á fót bændaskóli, eins og kunnugt er, á síðari hluta síðustu aldar, sem hefur síðan starfað og þannig sett svip sinn á Hólastað, þannig að vegur Hóla hefur að vísu verið á sinn hátt alltaf mikill og haft sína þýðingu. En sá skóli, sem þar var fyrr, var þó ekki endurreistur þar, heldur endurreistur á Akureyri, ef svo má segja, og biskupsstóll hefur ekki verið endurreistur á Hólum. Það, sem stefnt er að með þessu frv., er að endurreisa biskupsstól á Hólum. Ég dreg ekki í efa að sú ráðstöfun yrði til þess að efla Hólastað og gera hann á ný að þeirri kirkjulegu og menningarlegu miðstöð sem hann óneitanlega var í tæpar sjö aldir. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir því að biskupsdæmi þjóðkirkjunnar verði tvö, Skálholtsbiskupsdæmi og Hólabiskupsdæmi. Þessi skipan er mjög í ætt við frv. sem Magnús Jónsson prófessor flutti á Alþ. árið 1941 svo og frv. það sem samþ. var af Kirkjuþingi 1958. Af fjárhagsástæðum þykir aftur á móti ekki fært að leggja til að biskupsdæmin verði þrjú, eins og ráðgert er í frv. því sem samþ. var á Kirkjuþingi árið 1968. Við afmörkun biskupsdæmanna tveggja hefur verið tekið mið af núverandi skiptingu landsins í prófastsdæmi í stað þess að fylgja hinni fornu skiptingu milli Skálholts- og Hólabiskupsdæma. Þannig er lagt til að Hólastifti nái til Strandasýslu, Norðurlands alls og Austurlands að undanskilinni Austur-Skaftafellssýslu. Tekur það þar með til sex prófastsdæma með um það bil 45 þús. íbúum. Undir Skálholtsbiskup heyra þá 9 prófastsdæmi með liðlega 170 þús. íbúum. Umdæmi hans yrði því miklu fjölmennara heldur en Hólabiskupsdæmi, en hins vegar landfræðilega litlu stærra en umdæmi Hólabiskups. Í frv. er gert ráð fyrir að Skálholtsbiskup sitji í Reykjavík, en Hólabiskup á Hólum. Þó er heimilt að flytja biskupssetur frá þessum stöðum með forsetaúrskurði sé meiri hluti þjónandi presta og safnaðarfulltrúa í viðkomandi biskupsdæmi því meðmæltur. Önnur efnisatriði þessa frv. lúta m.a. að verkefnum biskupa og verkaskiptingu milli þeirra, vörslu sjóða og annarra kirkjueigna, stöðu biskupa, þ. á m. á Kirkjuþingi og í kirkjuráði, lögkjörum og vígslum. Um þessi atriði er ekki ástæða til að fjölyrða, heldur vísast í því sambandi til grg. Þó er rétt að vekja athygli á því, að ætlunin er að endurskoða sérstaklega lög um biskupskosningu og önnur þau lög er biskupsembætti varða og því er ekki að finna nein ákvæði um kosningu biskupa Í þessu frv. Drög að þessu frv. voru lögð fyrir kirkjuráð og biskup hefur sent svo hljóðandi svar, dags. 1. apríl 1976, sem ég vil leyfa mér að lesa hér upp, með leyfi forseta: „Fyrir nýafstöðnum aðalfundi kirkjuráðs lágu m.a. til athugunar og umsagnar drög að frv. til laga um biskupsdæmi hinnar íslensku þjóðkirkju, sbr. bréf hins háa dóms- og kirkjumrn. frá 9. f.m. Nokkur dráttur varð á því fram yfir það sem áformað var að kirkjuráð gæti haldið aðalfund sinn. Að þessu sinni ollu því forföll sumra kirkjuráðsmanna sakir veikinda og annarra orsaka. Um téð frv. gerði kirkjuráð eftirfarandi samþykkt samhljóða: Kirkjuráð fagnar frv. kirkjumrh. um tvö biskupsdæmi hinnar íslensku þjóðkirkju og felur biskupi að kynna ráðh. þessa skoðun sína, jafnframt því að það telur eðlilegt að norðlendingar sjálfir ráði embættissetri Hólabiskupsdæmis. Af þessu tilefni vill kirkjuráð einnig minna á frv. um biskupsdæmi þjóðkirkjunnar er samþ. var á Kirkjuþingi 1968.“ Þetta var samþykkt sem kirkjuráð gerði, en síðar segir svo í bréfi biskups: „Mér er það ánægja að kynna hæstv. ráðh. þessa afstöðu kirkjuráðs til umrædds máls. Ég vil jafnframt leyfa mér að minna á að ég hef bæði á Prestastefnu og á Kirkjuþingi látið uppí ósk og flutt till. um að norðlendingar fengju hið fyrsta sinn eigin sjálfstæðan biskupsstól. Var sú till. mín samþ. á Kirkjuþingi 1972 að þjóðkirkjan fengi þessa umbót sem gjöf í tilefni þjóðhátíðarársins 1974. Það var vitaskuld ekki tilgangur minn né Kirkjuþings 1972 að brigða þeirri stefnu sem Kirkjuþing markaði 1968 með samþykkt frv. um þrjú biskupsdæmi í landinu, en þar eð frekari hreyfing hafði ekki komist á málið á þeim grundvelli þótti eðlilegt að benda á þann möguleika að sækja að fyrrgreindu marki í áföngum. Öllum er ljóst að Hólabiskupsdæmi hinu forna hefur ekki verið bættur sá missir sem það varð fyrir er hinn norðlenski biskupsstóll var lagður niður. Má því þykja tímabært að bæta hér um. Þar er um að ræða sanngirnisrök auk annarra röksemda sem styðja að breytingu á skipun mála að þessu leyti. Kunnugt er og augljóst að söguleg ræktarsemi við biskupssetrin að fornu, Skálholt og Hóla, ræður miklu um áhuga manna á nýskipan biskupsdæma. Verður ekki heldur hjá því komist að hvor staður um sig fylgi hinum í meginatriðum um aðhlynningu og uppbyggingu. Staðirnir skipa vegna sögu sinnar áþekkan sess í hugum þjóðarinnar. Á undanförnum árum hefur Skálholt risið úr rústum. Alþ. afhenti þjóðkirkjunni staðinn til eignar og umsjár með lögum 1963. Síðan hefur staðnum verið þokað áleiðis að því marki að verða kirkjulegt höfuðsetur.“ Ég hirði ekki um að lesa meira úr þessu bréfi biskups, en það mun að sjálfsögðu eða afrit þess verða lagt fyrir þá n., sem fær þetta frv. til meðferðar. Sömuleiðis vil ég geta þess að það hafa borist allmargar samþykktir til ráðuneytisins, einkanlega frá sóknarnefndum á þessu svæði og þó sérstaklega á Norðurl. v. og einnig frá Prestafélagi hins forna Hólastiftis. Þær áskoranir liggja í rn., en munu að sjálfsögðu verða sendar þeirri n. sem fær þetta frv. til meðferðar. Eins og ég áðan sagði er grg. með frv. það ítarleg að ég sé ekki ástæðu til þess að vera að endurtaka það hér sem þar segir, en vænti þess að hv. þm. kynni sér hana. Það er að sjálfsögðu ekki ætlast til þess eða gert ráð fyrir því að þetta frv. verði afgr. á þessu þingi þó að rétt þætti að leggja það fram til kynningar. Það er eðlilegt að það taki nokkurn tíma og menn vilji fá nokkurt svigrúm til þess að athuga það áður en afgr, verður. Ég skal svo, herra forseti, ekki fara fleiri orðum um þetta, en leyfi mér að óska þess að frv. verði að umr. þessari lokinni vísað til 2. umr, og hv. menntmn.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls held ég að það sé rétt að ég geri grein fyrir andstöðu minni við þetta frv., ekki síst með tilliti til þess að með nokkuð sérstæðum hætti hefur mitt nafn verið tengt kirkjulegum áhuga um skeið, þó að það geti nú kannske farið milli mála. Ég hélt satt að segja að það væri nú engin tilviljun að þetta frv. var lagt fram, að því er ég held best, 30. apríl. Sá dagur er oft hliðstæður 1. apríl varðandi ýmsar tiltektir. En þó kann það vel að vera að hér sé um fulla alvöru að ræða í þessu efni, þó mér fyndist satt að segja lítill sannfæringarkraftur í orðum hæstv. ráðh., svo eiginlegt sem einmitt þessum hæstv. ráðh. er að tala fyrir sínum málum á mjög sannfærandi og trúverðugan hátt. En hæstv. ráðh. fullyrðir að þarna sé um fullkomna sannfæringu að ræða, alvörumál og ekkert aprílgabb. Það er mikið talað um það nú og ekki að ófyrirsynju að við lifum á erfiðum tímum. Með tilliti til þess eru næstum dag hvern nýjar álögur lagðar á þjóðina. Og eins er mikið talað um það að við þurfum að koma á auknum sparnaði í okkar ríkisrekstri, þar þurfi að spara. Það er því von að fólk sé nokkuð undrandi þegar fram kemur frv. sem beinist alveg í þveröfuga átt og að því er ég held að flestir telji í algjörlega þarflausa átt. Ég hef hlaupið yfir þessa ítarlegu grg. Satt er það, ítarleg er hún, og hún er ákaflega ágæt vegna þess að þetta rifjar upp fyrir manni söguna og er að því leyti til ljómandi lesning. En þessi grg, hefur ekki á nokkurn hátt sannfært mig um nauðsyn þess að fjölga biskupum hér á landi. Nú er það hins vegar tekið fram af hæstv. ráðh., að þetta sé aðeins sett fram til kynningar nú, og eins er tekið fram í 1. gr. að sú skipan, sem hér um ræðir, skuli komast á þegar fé er veitt á fjárlögum í þessu skyni. Má þá kannske vera að á þessu geti orðíð alllöng bið og því ekki ástæða til að hafa mjög mörg andstöðuorð hér við. En óneitanlega skýtur þetta frv. mjög skökku við allt tal ráðamanna í dag um að við eigum að halda að okkur höndum, við eigum að spara í ríkisrekstrinum og við lífum á erfiðum tímum. Það er þetta sem ég hef fundið að fólk er töluvert undrandi á, alveg sérstaklega frá hendi þessa hæstv. ráðh. Ég held að það sé alveg öruggt mál að biskupi Íslands séu ekki ofviða þau verkefni sem hann hefur í dag. Mér sýnist starfssvið hans ekki á nokkurn hátt vera slíkt. Hann hefur sér við hönd öruggan og ágætan biskupsritara, og ég hygg að hann sé ekki heldur ofhlaðinn störfum þó að hann sinni málefnum landsins alls. Ég ræddi þetta mál á sínum tíma við fyrrv. biskupsritara og hann taldi að hér væri síður en svo um það að ræða að starfið væri á nokkurn hátt ofviða fyrir þetta embætti. En það var afkastamaður, það skal játað. Varðandi málið að öðru leyti vil ég segja það, að hæstv. ráðh. vék hér að hefðinni, og það er kannske það eina sem að baki stendur sem hægt er að líta á með nokkurri sanngirni varðandi virðingu þess ágæta Hólastaðar. En mikið þætti mér nú viturlegra, af því að það er auðveldara og kostnaðarminna, að byrja á byrjuninni og byrja þá á Skálholti og flytja biskupinn þangað. Í svokallaðri stofnananefnd gerðum við einmitt till. um það ákveðið að biskupsembættið yrði flutt austur í Skálholt, svo sem mun hafa verið mikið áhugaefni núv. biskups, þ.e.a.s. áður en hann varð biskup. Og ég hef heyrt þær mótbárur helstar við því að flytja þetta embætti héðan úr Reykjavík í Skálholt að það væri svo geysilega kostnaðarsamt. Hvað þá um nýtt biskupsembætti á Hólum sem ætti að standa undir nafni, ég tala nú ekki um undir virðingu hins forna Hólastaðar? Ég er hræddur um að það kæmi allduglega við pyngju skattborgaranna ef væri farið að endurreisa þá virðingu alla sem Hólastað fylgdi á sínum tíma þegar hann var Í blóma. Ég vil sem sagt byrja á því og treysti hæstv. kirkjumrh. til þess að hefja þetta starf í sambandi við biskupsembættið á þann veg að flytja biskupsembættið austur í Skálholt. Það væri góð byrjun. Síðan skyldi ég vera til viðræðu einhvern tíma seinna, þegar við lifðum á batnandi tímum vonandi, að endurreisa hinn forna Hólastað. En ég verð bara að segja nákvæmlega eins og er: Mér þykir virðing Hóla ágæt eins og hún er með sinn bændaskóla. Það snertir ekki kirkjuleg málefni, satt er það. En ég dreg í efa að virðing Hóla yrði nokkru meiri þótt þar sæti biskup. Það færi mjög eftir mönnum og aðstæðum öllum. En virðing Hóla gæti orðið mikil ef bændaskólinn þar væri stórefldur og honum veitt betri og meiri aðstaða en nú er og þar komið á fót framhaldsmenntun fyrir bændur og búnaðarráðunauta í landinu. Ég sem sagt mundi miklu fremur kjósa þá skipan mála heldur en að fara að bæta þar við einni silkihúfunni í okkar þjóðkirkju.



Herra forseti. Ég þarf ekki að vera fjölorður. Það er auðvitað eðlilegt að hver og einn hafi sína skoðun á þessu og er ekkert við því að segja þó að hv. síðasti ræðumaður sé andstæður því að sett verði upp tvö biskupsdæmi. Ég vil hins vegar segja það, að þó að hv. þm. ætti að vera sparnaður mjög ríkt í huga, þá verður að líta á það um hvað er að ræða hverju sinni. Ég hygg að kirkjan, hin íslenska þjóðkirkja, sé ekki sérstaklega þung á vogarskál fjárlaga. Ég held að það séu æðimargir liðir aðrir sem eru þar hlutfallslega þyngri. Og ég held að það sé ekki ástæða til þess út af fyrir síg að telja það eftir, borið saman við ýmsa aðra þætti málanna, þó að það væri varið eitthvað örlitlu meira til hennar, þá vitaskuld í þeirri trú að það starf, sem unnið er af kirkjunni, skili einhverjum árangri, og ég vil vona að svo sé, bæði að því er varðar hið trúarlega og eins að því er varðar hið siðferðilega uppeldi þjóðarinnar. Ef það er ekki svo að kirkjulegt starf skili einhverjum góðum árangri að því leyti, þá er það að einhverju leyti ekki eins og það ætti að vera. Ég efa það ekki að kirkjulegt starf presta og safnaða, sem auðvitað á að vera samtvinnað, getur haft heillavænleg uppeldisleg áhrif ekkert síður en skólastarf, og það er vissulega svo að á því þurfum við nú að halda Í okkar þjóðlífi að fá þannig heillavænleg uppeldisáhrif, heillavænlegri uppeldisáhrif en nú eru. Ég veit að kirkjan tekur ákaflega lítinn hlut á móti því t.d. sem jafnágæt menningarstofnun og Sjónvarp tekur. En ég held að það sé umhugsunarefni hvort uppeldisáhrif sjónvarpsins muni að öllu leyti vera jafnþroskavænleg og t.d. kirkjunnar ef rétt væri á haldið. Þetta vildi ég aðeins segja, að kirkjan hefur ekki verið eyðslusöm og það hefur ekki verið ausið í hana fé, hvort sem það er af því að skipan Alþ. er talsvert á aðra lund en var áður fyrr. Þá sátu á Alþ. margir sæmdar- og höfuðklerkar um áratugabil, settu sinn svip á Alþ. og voru þar til sæmdar, en hafa vafalaust einnig borið hag kirkjunnar nokkuð fyrir brjósti. Nú hefur verið fátt um presta á Alþ. um hríð, og ég er raunar ekki að halda því fram að þeir geti ekki og eigi ekki fyrst og fremst að vinna sín störf utan Alþ. Auk þessa vildi ég bæta því við, að þó að menn hugsi um sparnað, þá hafa menn líka í huga viss byggðarsjónarmið. Þau byggðarsjónarmið komu fram hjá þeirri ágætu n. sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Helgi F. Seljan, sat í. Þau komu fram í því að lagt var til að ýmsar stofnanir þótti vel mega flytja út á land. En það er í flestum tilfellum gefið mál að flutningnum mundi fylgja nokkur kostnaður og að það mundi líka í sumum tilfellum vera dýrara að reka stofnanirnar utan Reykjavíkur heldur en í Reykjavík. Samt sem áður getur staðið svo á að þetta sé fyllilega betrumbætanlegt, að dreifa þannig ýmsum stjórnstöðvum um landið. Að þessu er þegar talsverður vísir kominn. Það er búið að dreifa út vegaskrifstofum, það eru komnar vegaskrifstofur í flestöll eða öll kjördæmi landsins. Það er núna að koma fræðslustjóri í hvert kjördæmi landsins. Það er ekki nokkur vafi á því að þessi dreifing valdsins hefur talsverðan kostnað í för með sér, það mætti spara með því að taka alls ekki upp þetta skipulag, ljá alls ekki máls á því, heldur hafa það allt hér í Reykjavík. En samt sem áður hafa menn ekki lagt í það. Þegar allt kemur til alls, þá er það ekki víst, það á eftir að sýna sig hvort biskup á Hólum mundi kosta miklu meira en einn fræðslumálafulltrúi í einhverju kjördæmi, að ég nú ekki tali um vegamálastjóra í einhverju kjördæmi. Þetta bið ég menn að hafa í huga.



Herra forseti. Ég ætla aðeins út af því, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér áðan, að segja örfá orð. Undir eitt tek ég mjög ákveðið, og það er varðandi það uppeldisstarf sem kirkjan getur og á að vinna að. Ég er nú ekki endilega að segja að það uppeldisstarf hafi alltaf fallið í réttan farveg að mínu áliti. En ég er hins vegar jafnsannfærður um að það uppeldisstarf getur gert það og margir prestar hafa sinnt því starfi, æskulýðsstarfinn, með miklum ágætum og haft mjög heillavænleg áhrif á ungt fólk Í því efni. Það er raunar frumskylda þeirra, finnst mér, að komast í sem best samband við börn og unglinga og ná sem heilbrigðustum tengslum við það unga fólk. Þá á ég vitanlega við að þeir sinni því hlutverki sínu að efla almennt siðgæði í stað þess kannske, eins og stundum hefur viljað við brenna, að reyna að troða upp á þetta unga fólk ýmsum hreinum kreddukenningum sínum. Það er sem betur fer í miklum minni hluta. Ég skal lýsa því hér yfir, að því að mér varð svo tíðrætt um sparnað og það orð varð einnig hæstv. dómsmrh. einnig mjög oft á munni hér áðan, að ekki sé ég eftir því fé sem fer í heilbrigt og eðlilegt æskulýðsstarf hjá íslensku kirkjunni. Ég vildi glaður horfa á eftir einhverjum krónum í það. Ég vildi þá jafnframt tryggja það og mega vona það að íslenska kirkjan haldi áfram á þeirri frjálslyndisbraut sem hún hefur verið allt fram undir þetta. En ég yrði heldur óhress hins vegar yfir því, og þá mundi afstaða mín e.t.v. verða önnur til framlaga í þessu skyni, ef hún færðist í þá þröngsýnisátt, sem vindar berast nú að austan úr Skálholti.



Herra forseti. Ég er nú einn þeirra þegna þessa kalda lands sem gjarnan vildu sjá meiri áhrif frá kirkjunni, meiri áhrif í sambandi við siðferðilegt uppeldi þessarar þjóðar af kirkjunnar hálfu sem hæstv. kirkjumrh. gat um. Ég hygg að við höfum látið það dragast fulllengi, hvernig svo sem á því stendur, að gera úttekt á hlutverki kirkjunnar í þessu samfélagi okkar. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðh. segir, til kirkjunnar er ekki varið miklu fé. En ég vildi gjarnan að ráðstafanir yrðu gerðar til þess, af því að ráðin eru tiltæk, að gera úttekt á árangrinum af starfi okkar klerkastéttar og okkar kirkjulega starfi til þess að geta síðan lagt á það dóm hvort æskilegt sé að auka fjárveitingar til kirkjunnar, hvort það fé, sem varið er til kirkjunnar, renti sig nú í þjóðlegum dyggðum æskulýðsins eða hvort þetta litla fé, sem til kirkjunnar er veitt, beri bókstaflega engan árangur. Mér er persónulega kunnugt um það að ýmsir góðir þjóðlegir þegnar austanlands og norðan hafa lengi haft áhuga á því að Hólastóll yrði endurreistur. En ég hygg nú að þeir ætlist ekki til þess að það verði mjög ódýr biskup sem þar settist að, fyrirheit um billegan biskup mundu tæpast gefa byr undir vængi vonum þeirra um endurreisn staðarins. Hin sögulega rómantík í sambandi við biskupsstólana hina fornu er nú blandin nokkru beisku raunsæi. Það þótti ekki gott að búa í grennd við stórhöfðingja, það þótti raunar gott að búa fjarri biskupssetrunum. En þetta breytir ekki þeirri staðreynd að æskilegt er að myndarlega sé búið að hinum fornu sögulegu höfðingjasetrum okkar. Það tel ég æskilegt, og æskilegt að það rísi í fyrsta lagi minnismerki um forna sögulega þýðingu þessara staða og að sú starfsemi sé rekin ekki síst á Hólum sem nágrannasveitunum sé nokkur sæmd að. En ég tek undir það með hv. þm. Helga F. Seljan, að í svipinn sé ég meiri von til þess að þetta verði gert á Hólum með því að efla búnaðarskólann þar, verja jafnvel því litla fé, sem það mundi kosta að reka þarna ódýrt minni háttar biskupssetur, - verja því fé um sinn til skólans. Ég held að ávinningurinn væri þar vísari.



Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem flutt var í Nd. af þm. allra flokka, frv. til breyt. á sveitarstjórnarlögum varðandi laun oddvita. Eins og fram er tekið í grg. hafa laun oddvita til þessa verið 4% af tekjum, sem oddvitar innheimta fyrir sveitarsjóði, og auk þess gjald sem miðast við íbúafjölda sveitarfélaga. Gjald það var á s.l. ári 260 kr. á íbúa. Frv. þetta gengur í þá átt að laun oddvita verði 6% af öllum rekstrartekjum sveitarfélagsins. Sú breyting var gerð á frv. í Nd., að auk þess sem í 1. gr. í frv. segir: „í hreppum þar sem sveitarstjóri er ekki starfandi“ - bar var bætt við: eða annar starfsmaður við stjórn sveitarfélagsins, skulu oddvitar svo eiga rétt á launum o.s.frv. Félmn. þessar hv. d. ræddi málið á fundi sínum og leggur til að það verði samþ. eins og fram kemur á þskj. 598. Fjarstaddir afgreiðslu málsins voru Eggert G. Þorsteinsson og Steingrímur Hermannsson.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur tekið til athugunar frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast lán er Landsvirkjun hyggst taka til virkjana í Tungnaá. Hæstv. fjmrh. fór þess á leit við n. að hún beitti sér fyrir að flytja brtt. við frv. sem koma fram á þskj. 597. En breytingarnar eru þess efnis, að Í stað fjárhæðarinnar, sem kemur fram í 1. gr. frv., 2 milljarðar 385 milljónir kr., komi: 15 milljónir Bandaríkjadala. Þessi fjárhæð, 2 milljarðar 385 milljónir, er 15 milljónir Bandaríkjadala á því gengi er var er frv. var lagt fram á sínum tíma, en það þótti hins vegar rétt að hafa þessa fjárhæð í Bandaríkjadölum eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðli. Einnig hefur verið bætt við ákvæði sem er svo hljóðandi samkvæmt brtt. sem fjh.- og viðskn. leggur fram: „ Ríkisstj. er heimilt að taka lán er komi að hluta eða öllu leyti í stað ábyrgðar samkvæmt 1. mgr. og endurlána það Landsvirkjun með þeim kjörum og skilmálum sem hún ákveður.“ Það kann að vera að það muni reynast hagkvæmara að þetta lán verði tekið sem hluti af annarri lántöku ríkisins, og þá þarf að vera fyrir hendi heimild fyrir ríkisstj. til að taka slíkt lán og endurlána það Landsvirkjun. Fyrirsögn frv. breytist í samræmi við þessa breytingu og verður þannig: „Frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast lán Landsvirkjunar og til að taka lán og endurlána það Landsvirkjun til virkjana í Tungnaá.“ Fjh.- og viðskn. leggur til að frv. verði samþ. með þessum hreytingum sem ég hef nú gert grein fyrir og koma fram á þskj. 597.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1974 og mælir með að það verði samþ. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru þeir Ragnar Arnalds og Jón Helgason. Albert Guðmundsson tekur ekki þátt Í afgreiðslu málsins. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þetta mál. Það var gerð mjög góð grein fyrir því af fjmrh. og kemur skýrt fram í frv. hvað hér er um að ræða. Ég vil aðeins endurtaka það að n. mælir með því að frv. þetta verði samþ.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við frv. til l. um breyt. á lögum um tollheimtu og tolleftirlit sem er mjög einföld Í sniðum, en það er aðeins að inn komi ný gr. er verði 4. gr. og orðist svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Það hafði fallið niður að setja gildistökuákvæði í frv. þegar það var flutt og hafði einnig farið fram hjá nm., en hins vegar munu lögin, ef samþ. verða, ekki taka gildi fyrr en eftir 3 mánuði ef þetta ákvæði vantar. En þar sem er brýnt að þessi lög taki gildi hið fyrsta, þá er ástæða til þess að taka það fram að lög þessi öðlist þegar gildi, og hef ég leyft mér að flytja brtt. þess efnis.



Herra forseti. Eins og menn muna var frv. til l. um skráningu og mat fasteigna afgr. frá Ed. fyrir nokkru, og menn muna það e.t.v. að við frv. voru fluttar mjög margar brtt. og m. a. var breytt nafni stofnunarinnar. Hafði fallið niður á einum stað að gera ráð fyrir nafnbreytingunni. Þess vegna var í Nd. breytt síðasta málslið 12. gr. í samræmi við það. Einnig var flutt brtt. við 17. gr. og þar féll niður í vélritun, svo að sagt sé frá eins og er, ein mgr., þ.e.a.s. málsgr.: „Bújarðir skulu metnar miðað við notkun þeirra til búskapar á meðan þær eru nýttar þannig." Hér er því aðeins um lítils háttar mistök að ræða, sem varð hins vegar að lagfæra. Ég vil því leggja til að frv. verði samþ. eins og það er nú komið frá Nd.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, var til meðferðar í heilbr.- og trn. Ed. og er endursent okkur frá Nd. vegna þess að okkur hafði sést yfir að í 2. gr. frv. stendur á einum stað 6 í staðinn fyrir 0, þ.e.a.s. „falli félagi frá áður en hann nær 76 ára aldri“ stendur hér, en á að sjálfsögðu að vera 70. Þess vegna er frv. komið hingað aftur. Er lagt til að frv. verði samþ. eins og það kemur nú frá Nd. núna.



Herra forseti. Ég þarf ekki, þó að málið sé viðkvæmt og tiltölulega nýjung í lagasmíði hér á landi, að hafa um það langa framsöguræðu, málið var rætt svo skýrt og skilmerkilega við 1. umr. Þar kom fram, sem einnig er óþarft að vera að fjölyrða um, að meginundirstaðan undir þessu frv. eru breyttir byggingarhættir sem átt hafa sér stað hjá þjóðinni á síðari árum eða jafnvel áratugum eftir að farið var að byggja fleiri en eina íbúð á tiltekinni lóð. Samábyrgð í þessum efnum, sem er óhjákvæmileg afleiðing af slíkum byggingum, hefur valdið viðkvæmum þrætum meðal manna sem búið hafa á þessum lóðum, og allar líkur benda til að ört vaxandi byggðarlög sæki meira til þess að byggja fjölbýlishús í náinni framtíð heldur en þegar hefur verið gert. Það er því augljóst að nauðsyn ber til að þreifa sig áfram með löggjöf og reglugerðir til þess að gera þetta sambýli bærilegra en í mörgum tilfellum hefur reynst, og um það fjallar þetta frv. Það er svo ekkert nema reynslan sem sker úr um það hvort þarna hefur verið hitt á nákvæmlega réttu leiðina, þá einu réttu. Það er sjálfsagt að þessi lög taki breytingum með hliðsjón af þeirri reynslu sem af lagasetningunni fæst. En ég hygg að enga greini á um það, enda hefur það ekki komið fram, að lagasetning um þetta efni er mjög brýn nauðsyn. Félmn. þessarar hv. d. kallaði á sinn fund þá aðila, sem að frv. þessu stóðu eða það sömdu, og reyndi eftir föngum að kynna sér hvað lá til grundvallar einstökum greinum þess. Betur þótti fara á því að gera tvær breytingar, sem nánast eru aðeins orðalagsbreytingar og fram koma á þskj. 622. Er brtt. annars vegar flutt að ósk húsnæðismálastjórnar um tilgreinda staðla á byggingum. Hins vegar þótti n. sjálfri fara betur á því, að fengnum umsögnum, að í stað þess að hægt væri að krefjast þess að sá, sem ekki hefði staðið í skilum og færði þannig ábyrgð yfir á sambýlismenn sína, það stendur í frv. að honum sé gert að flytja úr viðkomandi íbúð, þá sé sagt að hægt sé að krefjast þess að hann flytji. Það er kröfuréttur þeirra sem í skilum standa o.s.frv. Aðrar breytingar leggur félmn. ekki til að gera á frv. Eins og ég sagði, tel ég ekki ástæðu til að tyggja hér upp aftur það sem um málið var sagt við 1. umr., það er mönnum það vel kunnugt, og vísa því til álits þdm., sem fram kom í þeim umr., og þá ekki síst framsöguræðu hæstv. félmrh. fyrir frv. N. var einróma samþykk því að frv. yrði samþ. með þessum tveimur breytingum á orðalagi.