Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil fjalla nokkuð um þessa fsp. hér utan dagskrár að gefnu tilefni. Svo vildi til að ég mætti sem varamaður í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins þegar samþ. var stór lánveiting til kaupa á þessum togara. Þá gerði ég fsp. um hvað það mundi kosta að koma togaranum í viðunandi horf og hvernig rekstrarmöguleikar væru fyrir skipið og margt annað. Annar framkvæmdastjóri stofnunarinnar, hv. þm. Sverrir Hermansson, hafði um það mörg orð, að eftir gagngerar breytingar og viðgerð og flokkunarviðgerð væri skipið í mjög góðu veiðihæfu ástandi og menn ættu að geta verið bjartsýnir um að rekstur ætti að geta lyft atvinnulífi staðarins í nokkurt öryggi, en eins og fram kom hjá fyrirspyrjanda er það nú mjög bágborið og hefur oft verið svo áður. Ég dró sumt af þessu mjög í efa. Ég gerði einnig fsp. um hve miklir peningar hefðu farið í frystihúsið, sem þá hafði fengið mikla fjárhagslega fyrirgreiðslu og var nýendurbyggt. Mér telst til að fjárfesting á um 400 íbúa á þessu svæði þarna fyrir u.þ.b. tveimur árum hafi nálgast einn milljarð. Ég verð þá leiðréttur ef ég fer rangt með tölu hér, en mér telst svo til að það hafi nálgast einn milljarð.  Nú er ég ekki að lasta það, að mikið átak sé gert við að byggja upp atvinnulíf úti á landi, en ég gagnrýni það ef þetta kemur ekki að notum í atvinnulífinu og fjárfesting skilar engu til fólksins. Það gagnrýni ég ef þannig er staðið að hlutunum. Það skiptir engu máli hvort hér er um háa eða lága tölu að ræða. Það er eitthvað skakkt þá, eitthvað bogið við hlutina. Ég ræddi um það hér í fyrra, að það var ljóst í sambandi við uppbyggingu á síldarverksmiðjum að um 60–70 millj, kr. vantaði í verksmiðjuna á Þórshöfn svo hún gæti komist í gagnið, eins og sagt er, fyrir s.l. loðnuvertíð. Þá höfðu menn vonir um að þetta fjármagn yrði útvegað. Það hefur ekki verið gert. Sennilega er þessi tala orðin meira en helmingi hærri í dag. Ég tel að það eigi að útvega þetta fjármagn og koma verksmiðjunni í gagnið, og nú er sérstakt tækifæri hér á Alþ. að tryggja verksmiðjunni bráefni. Hvert er hið sérstaka tækifæri? Það er vegna þess að hér liggur fyrir frv. um, að eitt skip undir erlendum fána fái að veiða í íslenskri landhelgi, og ég hef heyrt það af vörum skipstjórans, að hann sé boðinn og búinn til að sigla þangað ef hráefnisskortur er. Ég vil hér slá tvær flugur í einu höggi: tryggja verksmiðjunni nægilegt fjármagn til að vera starfhæfa og öryggi í hráefnisöflun, því annars er það gagnslaust ef enginn vill sigla þangað. Þá þarf að upplýsa um löndunaraðstöðu, þá þarf að upplýsa um dýpi og þar fram eftir götunum og hve langan tíma þetta tekur og hve mikið fjármagn. Það er ekkert annað bægt en að fá þessar tölur. E.t.v. á þetta aðeins að vera verksvið viðkomandi þm., en mér skilst að þeir séu búnir að gera þetta að opinberu máli og þess vegna megum við allir taka þátt í umr. Það er óverjandi að láta nærri þriðjung af vinnuafli á einhverjum stað á Íslandi vera án vinna. Það er óverjandi og enginn getur unað því, hvort sem um stóran hóp manna er að ræða eða ekki. Það er svo stórt hlutfall í viðkomandi byggðarlagi, að það er eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði, rothögg á atvinnulífið. Við verðum því að leggja á það áherslu, allir þm., að hæstv. ríkisstj. taki málið til alvarlegrar athugunar og - ef Byggðasjóður hefur til þess svigrúm - gera eitthvað skjótlega til að koma atvinnulífinu í gagn aftur. Það eru eiginlega tveir staðir þarna á Norðurlandi eystra sem hafa oft verið útundan, og mig furðar mjög á hvað þeir hafa oft verið útundan hér á Alþ. Það eru Kópasker og Þórshöfn. Þó verður varla sagt að Þórshöfn hafi verið beint útundan ef fjárfestingartölur hafa numið mörg hundruð millj. kr., þar í talið kaupverð á skipinu sem var eðlilega mjög mikið. Það hefur eitthvað vantað á til þess að atvinnulífið starfi eðlilega og hjól atvinnulífsins snúist eðlilega. Ég varpa einnig fram þeirri hugmynd, að athugað sé gaumgæfilega hvort einhver togari fáist ekki til að leggja upp með vissu millibili. Við vitum að á sumum stöðum er unnið alla laugardaga og jafnvel fram á kvöld. Er þá ekki hægt að jafna framboðið á afla með staðgreiðslu til þess, er selur, til þess að Þórshafnarbúar fái nokkuð af fiski til vinnslu, ef frystihúsið er í nothæfu ástandi? Ég varpa fram þessari spurningu. En ég legg áherslu á það og ég vænti þess, að hæstv. forsrh. beiti nú áhrifum sinum hvað mest og sem skjótast til þess að atvinnulífið fari af stað aftur í þessu litla þorpi þarna á Norðausturlandi, því það þolir ekkert þorp á Íslandi slíkt ástand til lengdar að hafa um þriðjung af vinnufæru fólki án vinnu.



Herra forsett. Ég verð að segja eins og er, að mér er afskaplega kært að taka þátt í umr. af þessu tilefni hér á hinu háa Alþ. og raunar þó að umr. hefðu snúist nokkru víðar en um þann sérstaka vanda sem Þórshafnarbúar standa í nú. Hann er þó svo alvarlegur, að augljóst er að hann hefur þegar haft veruleg áhrif á atvinnumöguleika og þar með byggð á þeim stað. Ef við lítum nokkuð aftur í tímann, þá rifjast það upp að fyrir nokkrum árum var vaxandi byggð í Þórshöfn. Það var myndarleg byggð sem hafði blómgast, en eins og fram hefur komið olli samdráttur í aflabrögðum í Þistilfirði því, að útvegur minni báta þar lagðist niður og er nú aðeins svipur hjá sjón frá því sem áður var. Þetta mál með togarann Font er að sjálfsögðu hið mesta óhappamál. Þegar þessi togari var keyptur til Þórshafnar voru bundnar við hann miklar vonir. Nýtt frystihús var þar í byggingu, og menn gerðu sér vonir um að með þessum kaupum væri hægt að koma í veg fyrir árvisst eða árstíðabundið atvinnuleysi sem þar hafði áður verið. Ég lít svo á að það verði að snúast við þessum vanda á tvennan hátt. Annars vegar verður að leysa þá fjármagnsþörf, sem nú er, í bili til þess að unnt sé að halda viðgerð togarans áfram og koma honum út, og ég veit ekki betur en þegar þeirri viðgerð verður lokið sé þessi togari í ágætu lagi og ekki ástæða til að óttast að frekari óhöpp komi fyrir í sambandi við útgerð hans. Þetta er náttúrlega sá vandi sem fyrst og fremst verður við að snúast. Ég er ekki sammála því, sem hér hefur komið fram að Byggðasjóður hafi engar skyldur í þeim efnum, heldur tel þvert á móti að það sé ekki síst hlutverk hans að bæta hér úr og hlaupa undir bagga. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að finna frambúðarlausn fyrir atvinnulífið á Þórshöfn til þess að hægt sé að byggja það upp á sterkari grunni. Ég get vel tekið undir það, að úr því að svo er komið sem komið er, þá er kannske óhjákvæmilegt að Síldarverksmiðjur ríkisins kaupi síldarverksmiðjuna á Þórshöfn. En miklu hefði hitt verið ánægjulegra ef staðarbúar sjálfir hefðu getað átt verksmiðjuna áfram og rekið hana til hagsbóta fyrir staðinn, og er raunar sama að segja um Raufarhöfn, að ég álit að það hefði verið æskilegra og betra fyrir byggðarþróun þar, ef sú verksmiðja hefði ávallt verið í höndum þorpsbúa sjálfra. Ég vil taka undir það, að nauðsynlegt er að þessi síldarverksmiðja komist í rekstur. Fyrirsjáanlegt er að það gerist ekki nú á næstu missirum, en nauðsynlegt er að vinna að því, og eftir því sem ég hef kynnt mér þarf ekki að óttast að hráefnisöflun til hennar ætti að bitna svo verulega á Raufarhafnarbúum að slíkt geti orðið neitt úrslitamál. Það, sem hér er um að ræða, er fyrst og fremst að byggja upp atvinnulífið að nýju á Þórshöfn, þessum blómlega stað, og í því sambandi hlýtur einnig að koma til álita með hvaða hætti sé hægt að treysta byggðina í Þistilfirðinum almennt, eins og nú eru uppi áætlanir um í Bakkafirði. Það væri einnig nauðsynlegt í þessu sambandi, að það yrði athugað - og ég tek fram, að ég álit að það sé ekki hlutverk hæstv. ríkisstj. - hvort takast mætti að koma á samvinnu milli Raufarhafnar og Þórshafnar um nýtingu sjávaraflans og þeir staðir ynnu saman og í samvinnu að hráefnisöflun. Ég vil svo að síðustu taka undir það sem hér hefur verið sagt um þá nauðsyn sem er á því að þessi vandi verði leystur, að Þórshafnarbúar geti á ný séð fram á að þessi togari beri þeim björg úr sjó og á þann hátt rætist úr og svo verði frá hnútum gengið hvað fjármagnshliðina snertir, að unnt sé að koma þessum rekstri á heilbrigðan grundvöll, þannig að ekki þurfi að halda áfram með skyndiúrræði til þess að reksturinn geti haldið áfram.



Herra forseti. Það er rétt, sem komið hefur fram í þessum umr., að á Þórshöfn er nú við mjög alvarleg vandamál að etja í atvinnulífi staðarins og þá jafnframt í byggðamálum í Þistilfirði öllum. Fyrir nokkrum árum steðjaði mikill vandi sérstaklega að landbúnaði í Þistilfirði vegna stórskemmda af kali á ræktunarlöndum manna ár eftir ár, og þá lá það alveg ljóst fyrir öllum, sem um þau mál hugsuðu, að ef þau vandamál hefðu orðið óyfirstíganleg og menn orðið að hverfa frá búum sinum og bændabýlum í Þistilfirði, þá hlaut sjávarþorpið, sem vissulega stóð ekki of sterkt, að verða fyrir þeim áföllum að óvíst væri um framhald byggðar eftir slíkt. Alveg eins er það nú, að ef varanlegir stórkostlegir örðugleikar verða í atvinnumálum Þórshafnarbúa, þá er vissulega byggðinni í sveitinni hætt. Þessi vandi er stór og hann er bráður vegna þess, eins og hér hefur verið margtekið fram, að tiltölulega mjög stór hluti Þórshafnarbúa er atvinnulaus eins og er. Það er búið að vinna mikið í þessum málum, en þó hefur ekki enn þú fundist niðurstaða sem tryggi að togari Þórshafnarbúa komist fljótt til veiða og afli hráefnis fyrir frystihúsið á Þórshöfn, svo að atvinnulíf geti aftur færst þar í svipað horf og verið hefur að undanförnu. Það hefur mikið verið unnið í þessum málum, eins ég ég sagði, og ég treysti því fullkomlega að niðurstaða þeirrar vinnu verði sú að takast megi að kom.a frystihúsinu í fulla starfrækslu og þar með atvinnulífinu aftur í gang. Það er mjög slæmt ef þetta dregst nokkuð verulega enn. Og ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram, að það eru margar hliðar á máli sem þessu. Þó að vissulega séu ýmsir formlegir örðugleikar, í sambandi við lausn þess, þá eru geysimiklir örðugleikar, bæði fjárhagslegir og mannlegir örðugleikar, í sambandi við það að svona mál dragist mjög á langinn. Ég viðurkenni að það hefði verið mjög æskilegt, að það hefði verið hægt að reka verksmiðjuna á Þórshöfn sem síldarverksmiðju og það strax á þessum vetri, en á því mun því miður ekki vera möguleiki. Það hefur ekki fengist fjármagn enn til þess að koma verksmiðjunni í rekstrarhæft ástand. Það er þó hugur í ýmsum þeim, sem athugað hafa þessi mál, að svo megi verða, og mér er kunnugt um að endurbygging eða viðgerð verksmiðjunnar og starfræksla er meðal þeirra kosta sem taldir eru líklegir til þess að auka verðmætasköpun í loðnubræðslu hér á landi. Verksmiðjan er nú til sölu, ef svo viðunandi boð fæst, eftir því sem ég best veit, að kaupverð hennar dugi til þess að koma rekstri togarans vel í gang aftur. Það eru vafalaust misjafnar skoðanir á því, hversu mikils virði slík verksmiðja sem þessi er. En ef verð hennar væri borið saman við verð á nýrri verksmiðju, þ.e.a.s. að svo miklu leyti sem hún er í rekstrarfæru lagi eða að svo miklu leyti sem það kostar að koma henni í fullkomið lag, þá er verðmæti verksmiðjunnar mikið. Ég vil taka undir það, að það hefði verið æskilegt að Þórshafnarbúar hefðu getað rekið þessa verksmiðju sjálfir. Það er þó í raun og veru aukaatriði. Aðalatriðið er að þessi tvö atvinnutæki staðarins, togarinn annars vegar, og það strax, og verksmiðjan hins vegar, þó seinna verði, komist í gang og megi verða til frambúðar undirstaða að atvinnulífi á Þórshöfn og við Þistilfjörð. Ég vil endurtaka það, að ég treysti því að þessi mál verði leyst þannig að allir, sem eiga þar hagsmuna að gæta, megi vel við una. En ég vil leggja áherslu á að þarna þarf að vinna bæði fljótt og vel.

Forsrh.(Geir Hallgrímsson): Herra forseti. Ég held að þessar umr. sýni það ljóslega, að ríkisstj. verður ekki gagnrýnd fyrir að hafa ekki áhuga á að leysa vandamál þeirra Þórshafnarbúa eða fyrir að hafa ekki hugað að atvinnulífi þar á staðnum á umliðnum árum. Það er enginn vafi á því, að af opinberri hálfu hafa verið gerðar mjög margar ráðstafanir einmitt til þess að efla atvinnulíf þar fyrir norðan. En ég kvaddi mér nú hljóðs í lok þessara umr. til þess að mönnum sé ljóst, að ríkisstj. hefur sem slík ekki vald til þess nema með atbeina Alþingis að leysa þessi mál, ef samningaleiðin er ekki farin. Það er úrræði í þessu máli, eins og hér hefur komið fram, að Síldarverksmiðjur ríkisins kaupi þessa verksmiðju. Stjórn Síldarverksmiðjanna er sjálfstæð og ber ábyrgð á rekstri fyrirtækisins sem slíks og er kosin af Alþ. m.a. og hlýtur því að meta stöðuna í þessu máli út frá því sem henni þykir líklegast. Auðvitað ætlast ég til og ríkisstj. í heild, að hún taki tillit til óska og tilmæla af hálfu ríkisstj. Engu að síður er hér um að ræða sjálfstæða stjórn, og við viljum ekki að sjálfstæði stjórnar slíks fyrirtækis eða einkum ábyrgð stjórnar slíks fyrirtækis sé minnkuð með því, að hún geti borið fyrir sig að hún hafi ekki ráðið framvindu mála. Ég vil þessu til viðbótar segja það, einmitt með tilvísun til þess sem hér hefur komið fram, að Þórshöfn er ákaflega mikilvægur hlekkur í byggðakeðjunni, að þetta hlýtur að vera verkefni sem stjórn Byggðasjóðs, stjórn Framkvæmdastofnunarinnar verður að taka til meðferðar. Það er m.a. þess vegna, sem Byggðasjóði er fengið svo mikið fjármagn til umráða, að hann sé þess megnugur að leysa að einhverju leyti vandamál sem þessi. En þar er einnig um sjálfstæða stjórn að ræða, sjálfstæða þingkjörna stjórn, raunar úr hópi þm., og þeir verða að bera eins og stjórn Síldarverksmiðjanna sjálfstæða ábyrgð á gerðum sínum. Ríkisstj. hefur beint til þeirra tilmælum og óskum og vænst þess, að eftir þeim væri farið. En við skulum segja að hvorug þessara stjórna færi eftir þessum tilmælum og óskum sem fram hafa verið bornar. Þá á ríkisstj. það úrræði eftir að bera mál þetta undir þingheim í heild. - Það gæti t.d. komið til. ef við vildum að Þórshafnarverksmiðjan væri ein af síldarverksmiðjum ríkisins, að breyting þyrfti að eiga sér stað á lögum. Við getum líka hugsað okkur að ef stjórn Byggðasjóðs treystist ekki til að veita fjármagn til lausnar á þessu vandamáli, þá verði ríkisstj. að óska eftir fjárveitingu af hálfu Alþ. til að leysa þetta vandamál. Ég bendi á þetta til þess að mönnum sé það ljóst, að ríkisstj. skipar ekki fyrir í þessu efni og á ekki að skipa fyrir í þessu efni. Ég vil líka leggja áherslu á það, að hér er um svo mikinn fjárhagsvanda að ræða til viðbótar þeirri fjárfestingu, sem þarna hefur átt sér stað, að nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir að viðbótarfjárfesting leysi vandann og traustur grundvöllur sé lagður fyrir atvinnulíf á staðnum, það verði ekki til ónýtis að veita aukið fjármagn til viðgerðar á togaranum. Ég legg á það höfuðáherslu við lausn slíkra mála sem þessara, að lagður sé grundvöllur að því að staðarmenn geti rekið fyrirtæki sín með fjárhagslegri ábyrgð sinni, ábyrgðin sé flutt heim í hérað, og unnt sé að ætlast til þess af Þórshafnarbúum að reka atvinnulífið á staðnum á eigin ábyrgð og áhættu. Auðvitað þarf þá að skapa þeim fjárhagslegan grundvöll til þess, og ég vonast til að meðferð þessa máls, sem ríkisstj. hefur unnið að og fulltrúar hennar, leiði til þeirrar niðurstöðu.