Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) : Herra forseti. „Áfengi verður ekki upprætt úr okkar þjóðfélagi, en okkur ber skylda til að sporna við ofneyslu þess og um leið við þeim hörmulegu afleiðingum sem það hefur.“ Þetta var ein af niðurstöðunum á ráðstefnu um áfengis- og fíkniefnavandamálið sem haldin var á vegum Landssambands ísl. sjálfstæðismanna s. l. haust. Ég held að þessi niðurstaða sé á raunsæi byggð. Ég hygg að við séum öll sammála um að algert bann á áfengi þjóni ekki þeim tilgangi sem til væri ætlast, en að við hljótum að beita öllum tiltækum ráðum til þess að koma í veg fyrir þær hörmungar sem það leiðir og hefur leitt yfir allt of margar íslenskar fjölskyldur fyrr og síðar. Þáltill. sú á þskj. 99, sem við sex þm. úr öllum flokkum stöndum að, fjallar um þann þátt áfengismála sem veit að upplýsingum og fræðslu. Ég leyfi mér að lesa till. upp, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að brýn þörf sé markvissra aðgerða í þágu áfengisvarna í landinu. Sérstaklega beri að leggja rækt við hvers konar fyrirbyggjandi fræðslu og upplýsingastarf. Í því skyni skorar Alþ. á ríkisstj., að beita sér fyrir: 1. Að hraðað verði sem kostur er skipulagningu og undirbúningi Skólarannsókna ríkisins á áfengisfræðslu í öllum skólum landsins og endurskoðun á reglugerð um slíka fræðslu. 2. Að fjölmiðlar, og þá einkum sjónvarpið, verði nýttir með skipulegum hætti í þessu skyni. Þannig verði reglulega teknir upp í dagskrá sjónvarpsins fræðslu- og skemmtiþættir í samráði við áfengisvarnaráð og aðra þá aðila sem vinna að bindindisstarfi og áfengisvörnum.“ Þessi þáltill. var flutt á síðasta þingi í framhaldi af störfum n. er kjörin var á Alþ. 1975 af öllum þingflokkum til að kanna ástand í áfengismálum okkar og leggja að starfi loknu fram ábendingar og till. er að gagni mættu koma til að ráða nokkra bót á þessu mikla þjóðfélagsvandamáli. Ásamt till. kom fram annað mál, frv. til laga um breyt. á áfengislögum, sem ekki fremur en till. náði fram að ganga á síðasta þingi, en þau hafa nú bæði verið endurflutt lítils háttar breytt þó. Fyrri hluti till. okkar fjallar um að flýtt sé starfi Skólarannsókna ríkisins að áfengisfræðslu í öllum skólum. Ég hef haft nýverið samband við fulltrúa Skólarannsókna ríkisins og komist að raun um, því miður, að þar hefur heldur lítið verið að þessu unnið. Ég hef orð þess fulltrúa, sem ég talaði við, fyrir því að vinnu í þessa átt hefur í rauninni seinkað um heilt ár. Eins og kunnugt er og kemur fram í grg. með till., er meiningin að fella áfengisfræðsluna inn í nám í samfélagsfræði, en samfélagsfræði nær yfir bæði félagsfræði, sögu og landafræði. Þessar námsgreinar hafa til umráða 13 kennslustundir í viku hverri, þannig að ljóst er að þar er þröngt setinn bekkurinn og í rauninni helst til litið svigrúm að koma þessari fræðslu við. Hins vegar, á móti samfélagsfræðinni, er ætlunin að áfengisfræðslan komi inn í nám í líffræði. Það eru, eins og ég hef bent á, því miður ekki líkur til að mjög mikill skriður hafi komist á þessi mál né sé á þeim nú. Þar er um kennt eins og víðar fjárskorti til að borga mannafla sem ynni að þessum málum. Hér eins og annars staðar, þar sem nauðsynjamál eiga í hlut, hlýtur þess að verða krafist að fjárhagsatriðið verði ekki lengur látið sitja í vegi fyrir nauðsynlegum aðgerðum í þessu efni. Við bendum í grg. á að áfengisfræðsla sé mjög vandmeðfarin í skólum og hún geti vafalaust gert meiri skaða en gagn sé ekki rétt á haldið. Annar þáttur þessarar till. fjallar um fjölmiðla. Ég neita því ekki að þar hef ég og ég hygg aðrir flm. ekki síst augastað á sjónvarpinu, að vísu einnig öllum dagblöðum og Ríkisútvarpinu, þ. e. a. s. hljóðvarpinu. Þessum málum hefur sorglega lítið verið sinnt, og þá vil ég sérstaklega benda á sjónvarpið. Hljóðvarpið hefur undanfarin ár haft á boðstólum mjög merka þætti um áfengismál sem áhugasamir starfsmenn hafa staðið fyrir, og ég hygg að það sé fremur að þakka áhuga þeirra heldur en stefnumótun stofnunarinnar sjálfrar sem slíkrar. Það er einnig heldur lítið um það að við sjáum í dagblöðum, sem koma út hér í höfuðborginni, og öðrum blöðum markvissa fræðslu eða upplýsingar um þessi efni. Beint lægi þó við að ætla að íþróttahreyfingin tæki þessi mál sérstaklega fyrir. Ég hygg að ég fari ekki með rangt mál, því miður, þegar ég bendi á eftir staðhæfingum manna, sem mér þekkja betur til í íþróttamálum, að áfengið hafi teygt sig ískyggilega langt inn í raðir íþróttahreyfingarinnar á undanförnum árum. Það væri eðlilegt og sjálfsagt að þeir, sem rita um íþróttamál, bentu á að áfengi og íþróttir fara ekki saman. Ég hygg að íþróttasiður dagblaðanna séu það efni sem hvað mest er lesið af ungu fólki, og þess vegna væri sjálfsagt og eðlilegt rúm fyrir slíka fræðslu, upplýsingar og áróður gegn áfengi, í íþróttaþáttum fjölmiðla, bæði í dagblöðum og í ríkisfjölmiðlunum. Það er enginn vafi á því, að sjónvarpið er hvað áhrifaríkasti fjölmiðillinn til þess að ná til ungra sem aldinna í hvaða máli sem er. Þess vegna bendum við í þessari till. sérstaklega á sjónvarpið sem máttugasta aflið til að hafa áhrif til góðs í þessu efni. Ég hef persónulega talað við forráðamenn sjónvarpsins alloft um þetta og jafnan fengið góðar og jákvæðar undirtektir. En ekki get ég sagt að mér hafi þótt sjónvarpið sækja sig sérstaklega á í þessum efnum. Þvert á móti líður varla sá dagur að ekki beri fyrir augu í sjónvarpinu glasaglaum og áfengisneyslu sem sjálfsagðan hlut í daglegu lifi. Mér hefur verið tjáð af mönnum, er til þekkja, að ýmsir áfengisframleiðendur og áfengisseljendur, t. d. í Bretlandi, beinlínis komi ár sinni þannig fyrir borð að þeir auglýsa vöru sína í gegnum sjónvarpsþætti, þá gjarnan í gegnum vinsæla skemmtiþætti, fjölskylduþætti svokallaða, sem líklegir eru til að ná inn á mörg heimili og til margra einstaklinga. Þetta er lævís áróður, en hann nær vafalaust takmarki sínu. Koma mér þá óneitanlega í hug einmitt ýmsir breskir sjónvarpsþættir, ágætir að öðru leyti en þessu, að áfengi og áfengisneysla skipar þar óeðlilega mikinn sess sem nokkurs konar tískustimpill á framleiðsluna. Þarna hygg ég að sjónvarpið sérstaklega ásamt öðrum fjölmiðlum þurfi að taka málin alvarlegum tökum og hefja slíka fræðslu og upplýsingastarfsemi með skipulegum hætti. Það er ekki nóg að taka við myndum sem kunna að berast um þetta efni og hafa jákvæð áhrif. Það verður að leita að efni, og við þurfum ekki endilega að leita til erlendra kvikmyndaframleiðenda. Við höfum nóg af fólki hér heima sem vill leggja þessum málum lið og gæti, ef það mætti, komið á framfæri ýmsu sem líklegt væri til að hafa bætandi áhrif. Þannig detta mér í hug ýmsir íslenskir samræðuþættir í sjónvarpinu sem mikið er hlustað á, eins og t. d. Kastljós, þáttur sem tekið er mark á og margir vilja ekki missa af. Þarna væri tilvalið rúm til að veita þessu máli meiri athygli og meira liðsinni en hingað til hefur tíðkast. Ég vænti þess, að það, sem veit að fjölmiðlunum, verði tekið alvarlega og reynt verði að fá samvinnu við þá menn, sem með þessi mál fara og ég hef ekki ástæðu til annars en að ætla að séu málinu hlynntir, en þarna verði ekki lengur látið sitja við að yppta öxlum og leiða málið hjá sér. Þá er bent á það í grg., sem að sjálfsögðu er afar þungt á metunum, og þá er ég komin aftur að hlið skólanna, að hugað sé alveg sérstaklega að þessum fræðsluþætti í menntun kennaraefna úr Kennaraháskóla Íslands. Þessi fræðsla í skólunum verður lögð á herðar kennara. Þetta er vandasöm fræðsla, eins og ég benti á áður, og það er tvímælalaust þörf á að kennaraefnin í Kennaraháskólanum búi sig undir hana sérstaklega, engu síður en það er talin nauðsyn á að veita sérstaka kennsluþjálfun í hinum ýmsu námsgreinum. Ég vil ekki láta hjá líða að minnast á það sem vel hefur verið gert í þessum efnum, og vil ég þá sérstaklega benda á starfsemi ungtemplara sem hafa á undanförnum árum unnið frábært starf. Það er gleðilegt einmitt að þessi aldursflokkur hafi tekið sig fram um að hafa þarna áhrif, úr því að þeir, sem eldri eru, hafa ekki sinnt því meira en raun ber vitni hingað til. Þannig stóðu ungtemplarar t. d. s. l. haust að sérstakri fræðslustarfsemi og viðræðustarfsemi í gagnfræðaskólunum, þar sem könnuð voru viðhorf til vímugjafa. Þar var ekki aðeins áfengi tekið fyrir, heldur einnig aðrir vímugjafar, eins og hass og önnur fíknilyf sem jafnan renna í kjölfar hassneyslu. Till. þessi fjallar að vísu fyrst og fremst um áfengi, en að sjálfsögðu þyrftu þær upplýsingar og sú fræðsla, sem till. gerir ráð fyrir, að ná ekki síður til annarra skaðlegra fíkniefna. Verkefnið, eins og segir í grg., yrði að sjálfsögðu umfangsmeira, en þeim mun meiri ástæða til þess að öll ábyrg þjóðfélagsöfl: heimili, skóli og fjölmiðlar, leggist á eitt í baráttunni gegn þessum bölvaldi, ekki hvað síst með tilliti til hinnar upprennandi kynslóðar sem hvað helst þarf verndar og leiðbeiningar við. Ég vil einnig benda á að nýlega er út komin á vegum bindindissamtaka kennara mjög handhæg handbók fyrir kennara sem stunda áfengisfræðslu. Þetta er lausblaðabók sem er því handhægari í notkun og má bæta inn í hana öðru efni sem á fjörurnar rekur og þykir eiga erindi í þessa fræðslu. Eitt helsta áhyggjuefni allra hugsandi íslendinga varðandi áfengisneyslu í dag er einmitt þessi uggvænlega staðreynd, að áfengisneyslan færist æ neðar og neðar, þ. e. a. s. fólk allt niður í 12 ára aldur er nú byrjað að neyta áfengis. Það er þó talin staðreynd, sem ekki mun verða á móti mælt, enda liggja nákvæmar rannsóknir þar að baki, að eftir því sem maður byrjar yngri að neyta áfengis því meiri og ótvíræðari er hættan á að hann verði áfenginu að bráð og verði að áfengissjúklingi. Þannig segir yfirmaður áfengisvarna í Noregi að táningur, maður á unglingsaldri, geti á fáum mánuðum orðið áfengissjúklingur. Ef hann hefði byrjað neyslu fullorðinn yrði hann e. t. v. drykkjusjúklingur á 10 árum, en á jafnmörgum mánuðum ef hann hefur áfengisneyslu innan tvítugs. Með þessa staðreynd í huga, sem ekki mun verða vefengd, tel ég að því brýnna sé að skólarnir taki þessi mál nú og nú strax fastari tökum en verið hefur. Við þurfum ekki yfir því að kvarta að við höfum ekki í lögum haft áferðarfalleg ákvæði um þetta mál. Ég held ég geti ekki stillt mig um að lesa upp 31. gr. gildandi áfengislaga um áfengisfræðslu, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í öllum skólum, er opinbers styrks njóta, skal fara fram fræðsla um áhrif áfengisnautnar. Sérstaka áherslu skal leggja á að upplýsa hvaða áhrif ofnautn áfengis hefur á líkama mannsins, vinnuþrek, siðferfisþroska hans og sálarlíf, á heimili manna, umgengnisvenjur og almenna siðfágun, á fjárhag einstaklinga og þjóðarinnar, á öryggi í vandasömu starfi og atvinnu manna almennt. Enn fremur skal veita fræðslu um það, hver sé öruggasta leiðin til að forðast ofnautn áfengis. Fræðslumálastjórninni skal skylt að sjá svo um, að skólarnir eigi þess jafnan kost að fá hentugar kennslubækur og kennslukvikmyndir til fræðslu um áhrif áfengisnautnar, eftir því sem við á á hverju skólastigi.“ Þessi áfengislög eru frá 1971, og ég hygg að þessi grein hafi staðið í eldri lögum líka, þannig að það er ekki löggjöfinni að kenna að framkvæmdin á þessu hefur verið í molum. En það er í þessu máli eins og öðrum, að þar duga skammt falleg lagaákvæði ef ekki eru tilburðir til þess að framkvæma þau. Á einum degi í nóv. s. l. var selt áfengi í Reykjavík fyrir 40 millj. kr. á dag, og þá vil ég taka fram að þar voru ekki inni í kaup veitingahúsa, heldur voru það aðeins einstaklingar í einni borg á Íslandi sem keyptu áfengi fyrir 40 millj. á einum degi. Mér reiknast til að það sé andvirði um 5 meðalstórra íbúða sem þar fóru á einni dagstund. Sala og hagnaður af sölu áfengis er ein af drýgstu tekjulindum íslenska ríkisins. Það er heldur ömurleg staðreynd, hljótum við að segja, og þessi hagnaður er að sjálfsögðu blekking ein ef farið væri út í og gerð skipuleg könnun á því hvað það kostar íslensku þjóðina í beinhörðum peningum. Fyrir utan allar þær mannlegu þjáningar og böl sem af áfengisneyslunni leiðir, þá hygg ég að það mundi koma allverulegt skarð í milljarðana, sem ríkissjóður innheimtir árlega fyrir sölu áfengis. En með þessa staðreynd í huga tel ég enn þá ótvíræðara að ríkisfjölmiðlunum sérstaklega ber siðferðileg skylda til þess að bæta fyrir eitthvað af því böli sem sannarlega og óumdeilanlega leiðir af sölu áfengis hér í landinu.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að segja hér nokkur orð, þó hér hafi verið flutt mjög ítarleg framsaga, - framsaga sem ég hef út af fyrir sig fáu við að bæta almennt séð. Ég vil alveg sérstaklega færa fyrir hönd okkar, sem höfum starfað í áfengismálanefnd Alþingis, svo sem hún heitir og hefur unnið að þessum málum nokkuð, athugun þeirra sérstaklega og tillögum til úrbóta, færa fyrsta flm. till. bestu þakkir fyrir það hvað hér hefur verið vel að staðið, bæði hvað till. snertir og ekki siður þá framsögu sem hér hefur verið uppi höfð. Það er auðvitað, eins og hv. frsm. kom inn á, ekki því að neita að ýmislegt er gert í okkar áfengismálum til lausnar, til hjálpar, sem mest er það þó til hjálpar þeim sem alla fótfestu hafa þar misst. Það skal síst vanmetið. Hitt er engu að síður staðreynd, að það er miklu minna sem að því er unnið sem kalla mætti beinar fyrirbyggjandi aðgerðir. Þar koma ýmsir alvarlegir hlutir inn í, svo sem oft hefur verið að vikið, eins og hið margumrædda frelsistal, vínmenningartal og ýmislegt annað sem ber vott um alvöru- og ábyrgðarleysi í þessum efnum, ekki síst þegar við unga og óreynda er talað. Og varla hygg ég, þó að það skuli ekki rætt hér, að neinum detti í hug að sú brtt., sem nú liggur á borðum þm. og hér hefur verið útbýtt í dag, muni tilheyra fyrirbyggjandi aðgerðum í áfengismálum. En um það mun ég fjalla síðar á öðrum vettvangi, og síst skal spillt fyrir þessum þætti málsins á þann þátt að fara út í almennar deilur um þessa brtt. hér. Það er nóg um það að við séum ósammála um leiðir þó að við hljótum að geta verið sammála, að ég vona, um þá leið sem hér er farið fram á, þann fyrirbyggjandi þátt sem hér er að víkið, fræðsluþáttinn almennt. Hér hefur till. okkar í áfengismálanefnd Alþ. verið færð í betri og fyllri búning af hv. 1. flm., og sú till. er fyrst og fremst fyrirbyggjandi eðlis, hversu langt sem hún kann að ná, hversu mjög sem menn deila um það hve rétt sé þarna að staðið. Menn greinir á um það áreiðanlega, hvers virði það er, sem við köllum fræðslu í þessum efnum, hvert gildi fræðsla hefur almennt, hvaða áhrif hún hefur á mótun og viðhorf hvers einstaklings, ekki síst þegar þarf að berjast á móti andsnúnu almenningsáliti sem hvarvetna verður þungt á metum. Hitt er þó alveg ótvírætt, að fræðsla getur aldrei orðið annað en til góðs, einkum ef hún er hlutlaus, raunhæf og fyrst og fremst byggð á bláköldum staðreyndum. Þess vegna er sjálfsagt að neita allra bragða á þessum vettvangi og nýta til þess þá aðila og þær stofnanir sem hafa mestan áhrifa- og áróðursmáttinn. Ég hef sjálfur af eigin raun kynnst þessum þætti við skólastarf mitt áður, og þrátt fyrir allt, vonbrigði á vonbrigði ofan, í óteljandi tilvikum, þá hef ég aldrei séð eftir þeim tíma sem í hlutlausa fræðslu var varið og hef enn á því trú að gildi þessa tíma hafi verið meira en gildi augnabliksins eins. Ég var þó ætíð sannfærður um það, að því betur sem t. d. skólinn og aðrir aðilar gætu fyllt upp í tómstundir unglinga með heilbrigðu félags- og skemmtanalífi, því betur sinntu þessir aðilar og þó alveg sérstaklega skólinn andófshlutverki sinu gegn áfengisneyslu. Og það hefur mér orðið æ ljósara að þar er mikið verk óunnið og skortir alla skipulagningu, þar sem áhugastarfið sem slíkt í þessum efnum fer ört dvínandi. Ég skal vera fyrstur manna til þess að taka undir það, að frjálst og lifandi félagsstarf er það hesta ef þar er rétt á málum haldið: félagsstarf að þroskandi verkefnum ýmsum, svo sem leiklist, tónmennt, skáklist, og margt fleira mætti nefna. Þetta allt saman er óneitanlega mikilvægt. Hér er um að ræða bandamenn okkar. En e. t. v. er þó ekkert að mínu viti á borð við íþróttaiðkanir af ýmsu tagi, ef í för er sá sanni félags- og áhugaandi, sem ekki setur alltaf og endilega í öndvegi afreks- og keppnismennskuna, þótt að henni beri einnig að gæta. Á þessu sviði hins almenna félagsstarfs er einnig mikið verk óunnið og þá aðallega með beinni samtengingu alls þessa annars í mörgu blómlega starfs og andófsins gegn áfengisneyslunni, og þá einkum og sér í lagi, svo ég verði ekki sakaður um ofstæki svo sem stundum hefur komið fyrir, gegn ofneyslu áfengis. Samtenging þessa ætti í raun að vera eitt brýnasta verkefni okkar ásamt fræðslunni almennt, því einmitt á sviði félagsog ekki síður skemmtanalífsins - og á það legg ég sérstaka áherslu - er sá vettvangur sem baráttunni hæfir, þar sem af gæti hlotist nokkurt gagn ef rétt væri að staðið. Að slíta skemmtanalíf æskunnar úr þeim tengslum við áfengisneysluna, sem það er í dag, er ekki auðgert. En hvernig væri nú af þeim eldri, sérstaklega þeim sem oft hneykslast hvað mest, vínmenningarpostulunum margfrægu, að ganga hér í nokkru á undan í stað hins, að gera þetta sjálfir alltaf og ævinlega að ómissandi lið í hverju gleðimóti? Hér er áreiðanlega verk að vinna fyrir þessa aðila ef þeim er í raun og veru nokkur alvara með sínu tali, með allri sinni hneykslan. Það dreg ég oft í efa ef miðað er við almenna hegðun og þá fyrirmynd sem þetta sama fólk sýnir. Við höfum mjög hugleitt það í þessari áfengismálanefnd, hvort við gætum ekki, áður en þar er upp staðið og áliti skilað til þingflokka, svo sem við eigum að gera, komið á framfæri beinum, ákveðnum tillögum til úrbóta einmitt á sviði félags- og skemmtanalífs. Það mun reynt, hvernig sem til tekst. Á þessum vetri, svo sem löngum áður, hefur áfengisvandamálið birst okkur glögglega, þó einkennin séu þau verst, sem hv. 1. flm. till. vék hér að áðan, hve drykkjan færist niður í aldursflokkunum, sem er ærið áhyggju- og umhugsunarefni út af fyrir sig. Hins vegar skal ég því hvergi leyna, að mér þykir alltaf sem fjölmiðlar allir og þó alveg sérstaklega blöðin geri sig sek um að hrópa hátt í einstaka tilfellum þegar allt keyrir úr hófi, ég tala nú ekki um þegar eitthvað krassandi er að gerast, sem hægt er að slá upp með stríðsletri, svo sem er siður síðdegisblaðanna. En síðan fellur þessi áhugi niður í lágmark logndeyðunnar, að manni stundum flýgur í hug í réttu hlutfalli við mismikla timburmenn þeirra sem rita og hrópa hæst. Ég vil þó í þessu sambandi benda á það sem vel gert í þessu efni. Ég vil benda á ritstjóra Alþýðublaðsins, Árna Gunnarsson, sem aðila er é g tel til fyrirmyndar í málflutningi og rökum öllum í þessu máli. Hann hefur margsinnis notað leiðara sína til skynsamlegra og raunhæfra ályktana um þessi mál. Auðvitað koma hér fleiri við sögu, sem betur fer. En þetta hefur þó nú um langt skeið verið jákvæðasta framlag af hálfu einstaks fjölmiðils í þessum efnum. Og það ber vissulega að virða það sem vel er gert í þessum efnum, þegar það er gert á jafnágætan hátt og hér hefur verið að staðið. Ég vil víkja að öðru, þó ég hafi gert það nýlega í Ed. varðandi frv. til l. um breyt. á áfengislögum þar. Ég vil víkja að því, hvers vegna ætíð er haft svo hátt um unglingana og öll þeirra afglöp. Þau eru vissulega nógu sorgleg og ógnvekjandi, það er ekki hægt að leyna því, en þeim er aðeins slegið upp og oft ógætilega með farið, vægast sagt. Hvers vegna? Hvað veldur þessum ósköpum sem slegið er upp? Því er látið ósvarað að mestu af þessum sömu aðilum. Og hví er ekki að hinu vikið, sem einnig ber að hafa í huga og ekki síður og minna á, hinni gífurlega auknu drykkju hinna fullorðnu, alveg sérstaklega í heimahúsum við hliðina á kornabörnum sem unglingum, þar sem, eins og ég sagði áðan, vínið er sett upp af þeim eldri sem hinn eðlilegi og ómissandi gleðigjafi, hinn óhjákvæmilegi förunautur á skemmtistaði, hinn vísi fylgifiskur hverrar veislu, hvers gleðimóts á vegum fjölskyldunnar, jafnvel á heimilinu? Mætti maður kannske gerast svo djarfur að segja það hreint út, að með öllu þessu séu hinir eldri, fyrirmyndin, fordæmið, að læða því að meðvitað og ómeðvitað, að hér sé í raun um mannsins besta vin og félaga að ræða og hví þá ekki barnanna besta vin líka? Hvers vegna er þessi þáttur ekki tekinn rækilega fyrir? Fjölmiðlar fara á vettvang, taka unglingana tali. Það er útvarpað og sjónvarpað á ýmsan veg drykkjulátum þeirra og margt fleira í þeim dúr. En hvað um heimahúsin? Það mætti kannske skyggnast inn á saklaust bridge-kvöld eða saumaklúbb jafnvel. Væri máske hugsanlegt að þar, í faðmi fjölskyldunnar, kynni að finnast eitthvað álíka? Að skella skuld á unglinga og börn og úthrópa þau með þeim hætti, sem oft hefur verið gert, er bein afleiðing slæmrar samvisku okkar hinna eldri. Sá tíðarandi, það almenningsálit, sem nú er ríkjandi, á ekki þangað rætur að rekja, síður en svo. Þar erum það við sem verðum að axla ábyrgðina. Ég hlýddi fyrir áramótin - og á það var minnt hér á Alþ. þá - á hina mætustu menn í þessum málum ræða þau fyrst og fremst á fræðilegum grundvelli. Eitt var þó einkennandi við þetta. Þeir höfðu ekki lausn á reiðum höndum fremur en ég og margir fleiri sem að þessum málum höfðu hugað. Ég held að það hafi verið landssamtök sem hafa mikinn hluta þjóðarinnar innan sinna vébanda sem til þessa fundar boðuðu. Það kom helst í ljós hjá þessum ágætu mönnum, sem þarna höfðu framsögu og töluðu á eftir, að þeim þættu fáir þm. á þessum fundi og vorum við þar þó alla vega fjórir eða fimm. Ég gat ekki stillt mig um á þessum fundi einmitt að benda á það einnig, hve fáir af félögum þessara samtaka hlutfallslega væru þarna mættir. Samanburðurinn við þm. var sannarlega ekkert voðalegur fyrir okkur, þó ég hefði gjarnan viljað sjá þarna fleiri úr okkar hópi, ekki síst af því hvað erindin, sem flutt voru, voru fræðileg og ágæt. Hins vegar kom fram mjög glögglega frá þeim ágætu læknum og fræðimönnum, sem þarna töluðu, að allra tiltækra ráða yrði að leita til meiri upplýsinga og hlutlausrar fræðslu um þessi mál, þennan mesta bölvald þjóðfélagsins, sem þeir kölluðu svo, og fjölmiðlarnir komu þar í fremstu röð. Um það fjallar einmitt till. okkar og um hagnýtingu skólakerfisins einnig í þágu þessarar baráttu. En þessir menn lögðu líka áherslu á það, sem er fyrsta atriðið í ítarlegum till. sænskrar þingnefndar sem fyrir skömmu skilaði áliti eftir margra ára starf, þeir lögðu einnig áherslu á það, að númer eitt væri að svipta áfengið því sem sænska þingnefndin kallar dýrðarljóma, þeim ljóma sem yfir það er breiddur í dag, ekki af unglingum, heldur af hinum fullorðnu, okkur hinum eldri. Það er rétt. Almenningsálitið er hvort tveggja í senn: sorglega sljótt og um leið að miklu leyti á bandi áfengisneyslunnar. Það er oft falið á bak við frelsishjal sem lætur vel í óvitaeyrum. Þetta almenningsálit er það sem skiptir mestu máli. Því þarf að breyta og það þarf að virkja. Það þarf að virkja fyrst og fremst til fyrirbyggjandi aðgerða í þessum efnum, þó að ég dragi á engan hátt úr hinu hlutverkinu, að hjálpa þeim sem þegar hafa misst fótfestuna. Að þessu beinist þessi tillögugerð, fyrirbyggjandi aðgerðum fyrst og fremst. Raunhæf og alvarleg framkvæmd hennar gæti orðið skref í áttina, veikburða skref eflaust, en skref þó.

Flm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) : Herra forseti. Það var einungis af því að mér láðist að biðja ákveðna þingnefnd fyrir þessa till. að ég stend hér upp aftur. En mig langar í leiðinni til að þakka hv. þm. Helga F. Seljan fyrir hans skelegga stuðning. Við stöndum saman að þessari till., þannig að ég átti ekki annars að vænta úr hans átt. Ég vil nú vona að þessi tvö mál, sem borin eru fram eftir mikla og góða vinnu hinnar þingkjörnu milliþn., ég vil óska að þessi mál nái nú fram að ganga, hugsanlega með þeim breytingum sem hv. Alþ. vill á þeim gera, en að þau verði ekki svæfð nú, eins og jafnan hefur hent í málum sem borin hafa verið fram á Alþ. og miða að umbótum í áfengismálum. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á það, að svo skemmtilega eða kannske öllu heldur óskemmtilega vill til, einmitt nú er við mælum fyrir þessari till., að það kemur fram þriðja þingmálið í dag sem fjallar um áfengismál íslendinga, og það er um leyfi til bruggunar áfengs öls. Þetta er auðvitað greinileg afturganga hér í þingsölum, og ég fyrir mitt leyti hef litlar áhyggjur af því að hún fái ekki þá meðferð sem hún á skilið. En alla vegar eru hér þrjú þingmál, sem snerta áfengismál, komin fram. Ég vona að þingheimur taki þeim og afgreiði þau sem vert væri. Ég vil svo biðja um að þessari till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls við þessa umr. þar sem nýlokið er umr. um hliðstætt mál, samið af þeirri sömu n. sem hér hefur verið vitnað til og að baki báðum þessum till. stendur, bæði frv. í Ed. og þál. hér. Ég hef það eitt um hvort tveggja að segja, að ég tel þetta mjög sjálfsögð mál og sjálfsagt að þau nái fram að ganga. En það, sem ég vil leggja höfuðáherslu á, eins og ég reyndar gerði í hv. Ed. og hér hefur einnig verið komið inn á af tveim hv. síðustu ræðumönnum, er sjálf fræðslan, að til fræðslunnar um skaðsemi ofneyslu áfengis verði ekkert sparað. Við alþm. höfum á undanförnum árum fengið sent blað, fjölritað blað sem gefið er út að ég hygg á kostnað og með eigin fyrirhöfn ritstjórans, Steinars Guðmundssonar. Blaðið nefnist Snepill. Þetta blað hefur stundum verið talið af ýmsum þm. vera ærið hvassyrt í okkar garð og löggjafans. En þrátt fyrir ýmis stóryrði, sem ég mundi persónulega hafa orðað með einhverjum öðrum hætti, hef ég ekki séð neitt það á þingmenn borið eða réttara sagt löggjafarsamkomuna sem ekki er hægt að rökstyðja að er hreinn sannleikur. Það er staðreynd að Alþ. hefur ár eftir ár og áratugum saman haft það sem sinn feitasta tekjulið í fjáröflun til ríkisins að selja nægjanlega mikið áfengi. Og þegar okkar ágætu fjmrh. hefur skort fé, þá hefur áfengið einfaldlega verið hækkað, þannig að íslenska ríkiskerfið mundi ríða til falls ef allir íslendingar tækju saman höndum um að hætta að neyta þess, og ýmsa þá þjónustuliði, sem taldir eru jákvæðir í okkar löggjafarstarfi, mundi dragast úr hömlu að framkvæma vegna þess að skortur væri á áfengisneyslu í landinu. Þetta eru þversagnir annars ágætra laga sem um þessi efni eru til, en hafa ekki náð framkvæmd vegna þess að fé hefur skort til umræddra framkvæmda, þ. e. a. s. fyrirbyggjandi framkvæmda og fræðslu og aðstoðar við þá sem hafa orðið áfenginu að bráð um lengri eða skemmri tíma. Þessi ískalda staðreynd blasir við okkur, og við komumst ekki hjá að viðurkenna að þó að nokkuð djúpt sé tekið í árinni utan þings í okkar garð, þá er þetta sannleikur, - sannleikur sem við verðum að horfst í augu við. Það var aðeins eitt atriði sem ég var ekki sammála hv. 1. flm. um áðan, og ég hygg að sé á röngum upplýsingum byggt, að áfengið hafi haldið innreið sína í raðir íþróttamanna meira nú en áður hefur verið. Ég veit að íþróttasamtökin hafa það á stefnuskrá sinni að vinna gegn áfengisneyslu, og ég hygg að þau hafi ekkert slakað á þeirri kló nú frekar en áður. En væri ekki umhugsunarefni fyrir okkur að taka stærri hlut áfengiságóðans til þess að koma í veg fyrir áfengisneyslu og til að bjarga þeim sem bjargað verður af þeim, sem þegar neyta of mikils áfengis, og veita betri aðstöðu til að framkvæma þau lög og þær reglur sem í gildi eru? Ég benti á það í hv. Ed. um daginn að hér er ágætis áfengisvarnaráðunautur og áfengisvarnaráð skipað valinkunnu fólki í þessum efnum. Eini vonarneistinn í sambandi við þá, sem orðið hafa áfenginu að bráð, hefur reynst nýbyggingin á spítalalóðinni á Vífilsstöðum. Áður var þetta sérdeild frá geðveikrahælinu að Kleppi sem átti að sjálfsögðu sáralitla samleið með þeim sjúklingum sem þar verða að dvelja. Þetta eru ljósustu blettirnir sem hafa sést í viðbrögðum löggjafans á undanförnum áratugum. En áfram höldum við að treysta á afraksturinn af aukinni neyslu áfengis til annarra nauðsynlegra þarfa í landinu. Ég held að það taki enginn mark á þessum lögum okkar og lagasetningu, ályktunum og reglugerðum, ef ekki verður skipt um af hálfu okkar sem löggjafarsamkomuna skipum á hverjum tíma. Það er ekki heldur við því að búast að almenningur taki slíka löggjöf alvarlega meðan ekki er gert kleift að starfa samkvæmt gildandi lögum sem sett eru með annarri hendinni, en hindruð í framkvæmd með hinni. Um þetta erum við öll sammála. Ég bendi á það, sem ekki hefur verið orðað hér, að ég hygg, í þessum umr. nú frekar en áður, að það er vaxandi skoðun með atvinnurekendum hjá erlendum þjóðum að þeir bókstaflega kosta og styðja fjárhagslega opinberlega stór sjúkrahús til þess að hjálpa nauðsynlegustu vinnukröftum sínum til þess að losna úr viðjum áfengisneyslunnar, - vinnukröftum sem þeir mega ekki við því að missa og hafa e. t. v. varið löngum tíma til að þjálfa til sérstakra starfa, en verða áfengisnautninni að bráð. Í launaskyni, þegar viðkomandi hefur fengið fullan bata af þessum sjúkdómi sínum, hefur hann fengið vinnuna aftur og jafnvel hæri laun. Hér er einn liðurinn sem vert væri fyrir íslenska atvinnurekendur að hugsa um. En þá þarf að vera aðstaða til að taka við slíkum sjúklingum. Meginatriðið í þessu tali okkar öllu um áfengismálin er þó það, að við séum sjálfum okkur samkvæmir, framkvæmum þau lög og þær reglur um áfengismál sem við höfum samþykkt og afgreitt héðan frá okkur, gerum það kleift með fjárhagslegum stuðningi að þau verði framkvæmd í raun og sannleika.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir að þm. allir viti að ég er ekki bindindismaður, hef ekki verið það og geri vart ráð fyrir að ég fari að breyta um stefnu í þeim málum, úr því sem komið er. Hins vegar vil ég láta það koma fram hér, að ég er eindregið samþykkur þeirri till , sem hér er lögð fram, og tel hana stefna í rétta átt í þessu máli. Eitt kom fram hjá hv. frsm. till. varðandi framkvæmd málsins að því er varðar fræðslu í skólum. Hún taldi að sú fræðsla ætti að innast af hendi af kennurum viðkomandi skóla. En ég tel að það mál þurfi að athuga miklu betur. Við vitum það öll að kennarar eru eins og aðrir menn, misjafnir, og í þessum málum hafa þeir misjafnan áhuga. Ég tel að það þurfi að koma þar aðrir aðilar til utan skólans, til að veita þá fræðslu sem nauðsynlegt er að veita í sambandi við áfengismál. Hv. frsm. benti á það réttilega, að í 31. gr. áfengislaga, sem í gildi eru, er gert ráð fyrir þeirri fræðslu sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir. En úr framkvæmdum í samræmi við gildandi lög hefur, eins og hún sagði réttilega, ekki orðið. Ég tel að það sé e. t. v. það alvarlegasta hjá okkur í þessum málum, að ekki hefur örlað neitt á því að þau ákvæði um fræðslu, sem á að framkvæma, hafi komið til framkvæmda. Það vill þannig til, að ég get talað af nokkurri reynslu að því er varðar fræðslu um neyslu áfengis, því að fyrir 30–10 árum var ég í skóla erlendis, í Danmörku, og þá skeði það nokkurn veginn í upphafi skólatímabilsins að sú bekkjardeild, sem ég var í var kölluð inn í hátíðarsal skólans og okkur tilkynnt að þar ætti að halda fyrirlestur um ofneyslu áfengis. Þar var ekki neinn kennari skólans, heldur var þar kominn yfirlæknir við eitt af geðsjúkrahúsunum í Danmörku, og undir hann heyrði sérstaklega sú deild þar sem áfengissjúklingar höfðu endað æviskeið sitt, eins og hann sagði, orðnir ólæknandi vegna ofneyslu áfengis. Hann tilkynnti það í byrjun, að hann væri ekki bindindismaður og í landi eins og Danmörku, þar sem vín væri selt svo að segja á hverju götuhorni hlyti það að vera matsatriði hjá hverjum einstaklingi hvort hann vildi neyta áfengis eða verða bindindismaður. En hann gerði annað sem verkaði þannig á mig að ég man enn í dag margar setningar úr fyrirlestri hans. Hann sýndi okkur mynd af mönnum sem höfðu lent í því að verða áfenginu að bráð, rakti sögu þeirra í myndum og útskýrði fyrir okkur hvernig færi ef menn réðu ekki við það að meðhöndla áfengi eins og best væri, án þess þó að vera bindindismenn. Það, sem hann sagði valda því að menn gerðust ofdrykkjumenn, var að þeir drykkju meira en einn dag í röð. Hann sagði að manni, sem neytir áfengis kannske við viss tækifæri, lætur það síðan vera á milli, væri yfirleitt ekki hætt við að verða áfenginu að bráð. Aðeins þeim, sem hefðu ekki þrek til þess að neita sér um áfengi daginn eftir að þeir hefðu drukkið það, væri hætta búin. Það var einmitt þess vegna sem þeir enduðu á þeirri stofnun sem hann var að lýsa fyrir okkur og sýndi okkur kvikmyndir af hvernig ástandið væri þar. Ég verð að játa að óhugnanlegt var að horfa á þessa kvikmynd, og þær látlausu útskýringar, sem hann hafði við myndina, hlutu að verka á hvern þann sem hlustaði á. Hann gerði okkur alveg ljóst að það væri á okkar valdi einna, hvaða stefnu við tækjum í þessum málum eftir að við hefðum fengið að heyra og sjá það sem hann sagði okkur. Hver einasti nemandi, sem á þetta hlustaði, hlaut að gera sér það ljóst, að ef hann leyfði sér að misnota áfengi, eins og sagt er, drekka meira en einn dag í röð, þá þyrfti mikil átök - átök sem hann sagði að því miður allt of fáir hefðu styrk til - til þess að verða ekki áfenginu hreinlega að bráð. Ég tel því að það þurfi að taka upp breytta stefnu í þessu máli og að þetta eigi að framkvæma á annan hátt en kom fram í framsögu hv. frsm., hv. 9. landsk. þm., að það eigi ekki að fela kennurunum í skólunum þá fræðslu sem þar á fram að fara, heldur eigi að fá til þess viðurkennda lækna sem geta rakið og sýnt bæði með myndum og á annan hátt þá skaðsemi sem áfengið veldur mönnum ef þeir hafa ekki á því hemil. Ef öllu ungu fólki er gert þetta ljóst á þennan hátt og það hefur það á tilfinningunni og veit að það er alveg á þess valdi, hvaða stefnu það tekur varðandi misnotkun áfengis, þá eru minni líkur fyrir að það verði áfenginu endanlega að bráð. Ég hygg að ef þannig væri að staðið, þá væri það mjög gott veganesti fyrir alla unglinga, sem í skólum eru, og yrði þeim örugglega til mikillar umhugsunar og uppfræðslu, miklu meira en þó að kennarar væru vissan tíma í viku eða mánuði að stagla um áfengismál, kannske með mismunandi miklum áhuga. Ég tel einnig, eins og 2. töluliður þessarar till. gerir ráð fyrir, að ef slíkir fyrirlestrar væru fluttir og sýndar myndir í sjónvarpi, þá mundi það vissulega hafa miklu meiri áhrif en sú fræðsla sem hingað til hefur verið veitt um þessi mál. Það, sem ég hef alltaf fundið að í sambandi við allt tal um áfengismál frá hendi þeirra aðila sem eru bindindismenn og vilja þessu máli svo sannarlega vel, eru þær öfgar sem yfirleitt hafa komið fram í öllum umr. frá þeirra hendi um þessi mál. Það þýðir ekki fyrir okkur að vera að reyna að ætla að bannfæra áfengið. Við vitum að áfengi verður ekki útilokað hér á landi né sennilega annars staðar. Jafnvel þó það væri sett hér á áfengisbann, þá mundi áfengið fljóta eftir ýmsum leiðum inn í landið, hjá því verður ekki komist. Það er því að mínum dómi fræðslan ein sem getur bjargað í þessum málum. Ég tel að þessi till. stefni í alveg rétta átt, en ég tel að það þurfi að koma þarna inn aðilar sem fólkið verulega tekur mark á að sýna mönnum bæði í gegnum sjónvarp og eins unglingum í skólum hver áhrif það hefur ef misnotkun áfengis á sér stað. En boð og bönn, eins og mest hefur borið á undanfarið, held ég að verki jafnvel öfugt við við það sem til er ætlast af þeim aðilum sem áhuga hafa á bindindismálum. Ég tel að þessi boð og bönn og hörðu dómar um náungann verki á allt annan veg en æskilegt er. Ég hef hlustað á einn ágætan mann, - mann sem ég hef metið einna mest um ævina, - segja, þar sem var fjöldi manns, að hann teldi að enginn einasti maður, sem víns neytti, ætti að vera hlutgengur í nokkrar opinberar stöður, hvorki eiga sæti á Alþ. né gegna nokkru trúnaðarstarfi fyrir hið opinbera, hvorki hjá sveitarstjórnum né ríkinu. Ég tel að slíkar öfgar verki hreinlega öfugt og ef menn, sem annars vilja kannske hugsa um málin, fá ekki annað en slíka hleypidóma og slíka harða dóma, þá verki þetta á allt annan veg en til er ætlast af þeim mönnum sem þó sannarlega vilja þessum málum vel. Mér finnst vanta eitt atriði inn í þáltill , það sem hv. frsm. aðeins kom að, en það er í sambandi við neyslu fíkniefna. Ég tel að inn í þessa till. mætti einnig koma 3. töluliður sem væri um fræðslu í sambandi við skaðsemi af neyslu fíkniefna. Það mál er að verða ekkert minna vandamál en áfengið og miklu hættulegra ef það nær frekari útbreiðslu. Það hefur verið reynsla annarra þjóða. Við heyrum orðið næsta daglega í fjölmiðlum að fíknidómstóllinn hefur haft til meðferðar aðila sem hafa verið staðnir að því annaðhvort að selja fíkniefni eða að flytja þau inn ólöglega til sölu. Ég tel að einmitt þetta mál sé í samhengi við áfengismálin og að þessi till., sem hér liggur fyrir, mætti einnig gjarnan fjalla um þennan þátt, fíknilyfjaneyslu. En eins og ég sagði tel ég að ef þessi till. verður samþ. væri best að fela ekki endilega kennurum áfengisfræðsluna. Þeir geta vel verið góðir og eru án efa margir góðir og gegnir, en hafa misjafnan áhuga á áfengisvarnamálum. En kennarar eru bæði bindindismenn og ekki bindindismenn, og ég hygg að þegar börn í skólum eru búin að hlusta á kennara sinn dag út, dag inn og kannske ár eftir ár, þá verði miklu áhrifameira að til kæmi einhver nýr aðili sem þau hlytu að taka tillit til. Væri það þekktur starfandi læknir, þá mundu þau taka miklu meira tillit til þess, sem hann segði, heldur en þó að þetta væri tekið inn í hið almenna fræðslukerfi í skólum landsins.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Suðurl. tók svo margt fram í sinni ágætu ræðu af því, sem ég hefði viljað sagt hafa í sambandi við þessa till. sem hér er til umr., að ég þarf ekki að tala hér langt mál. Aðeins vil ég láta það koma skýrt fram, að ég held að hverrar skoðunar sem við erum almennt um meðferð áfengis, þá getum við öll verið sammála um það, að við viljum öll stuðla að og veita stuðning hverju því sem er hægt að segja að sé fyrirbyggjandi aðgerð til að hindra þær hroðalegu afleiðingar sem við öll viðurkennum að ofneysla áfengis hefur. Hitt er svo annað mál, að okkur greinir á hvernig sé best að standa að þessum málum og hver sé mesta orsök þess að verr hefur farið í okkar þjóðfélagi heldur en skyldi. Aðeins vil ég láta það koma fram hér, að ég er í hópi þeirra sem telja að margt það, sem hefur farið miður vel í þessum málum hjá okkur, megi rekja til rangrar, stórgallaðrar áfengislöggjafar og þá ekki síður gallaðrar framkvæmdar á þeirri löggjöf. Það er eitthvað bogið við að hafa löggjöf sem heimilar sölu og neyslu á sterkasta hluta þessa vímugjafa sem um er að ræða, en bannar dreifingu og neyslu á veikustu tegundinni sem hér er um að ræða, og segja svo að menn vilji framfylgja fyrirbyggjandi aðgerðum. Í till. þeirri, sem hér liggur fyrir, er vakin athygli á mjög mikilvægum þætti, sem er fræðslan um áfengismálin og leiðbeiningar um varnir í sambandi við þetta mál. Ég tel að það, sem felst í þessari till., geti verið til bóta, og það er sjálfsagt að kanna það allt saman. Hins vegar fer ég ekki ofan af því, að við þurfum að gera betur. Við þurfum að athuga þessi mál meira frá grunni. Ég efast ekki um getu skólanna og uppeldisstofnananna til þess að verða að því liði sem óskað er eftir og stefna er mörkuð um í þeirri þáltill. sem hér liggur fyrir. En einhvern veginn er ég nú þannig skapi farinn, þannig gerður, að ég lít á þetta mikla vandamál fyrst og fremst sem uppeldisatriði, og ég treysti miklu meira á heimilin sjálf til að rækja þennan hluta svo vel megi fara. Hv. 3. þm. Suðurl. varaði við ýmsu sem miður fer í margs konar áróðri, sem vissulega á að sumu leyti rétt á sér í sambandi við áfengisvarnir og umr. um áfengismál. Ég get verið honum sammála um það, að mér finnst stundum að þar sé unnið meira af kappi en forsjá. Og mér er til efs að ýmsar ráðstafanir, sem er verið að gera, nái tilgangi sínum. Ég get til að mynda gefið þá yfirlýsingu hér, að ég gat aldrei skilið þá ráðstöfun, að það tilheyri fyrirbyggjandi vörnum eða nái einhverjum ákveðnum tilgangi að banna almennar áfengisauglýsingar. Mér er ómögulegt að skilja viturleik þeirrar ráðstöfunar, að slíkar auglýsingar megi ekki birtast í fjölmiðlum þjóðarinnar, en ekki er fyrr komið í venjulega bifreiðaafgreiðslu, þar sem eru afgreiddir miðar í langferðabifreiðar, að ég tali ekki um þar sem eru afgreiddir farmiðar í flugstöðvum innanlands, en þar blasir við söluop þar sem maður kaupir alls konar útlend tímarit sem eru meira og minna löðrandi í slíkum auglýsingum. Svona boð og hömlur að mínu mati smásmuguleg bönn ná ekki tilgangi. Ég tek undir með þeim, sem hér hafa talað, og hv. flm. þessarar till., að okkur ber siðferðileg skylda til að styðja á sem bestan máta allar þær ráðstafanir sem eru fyrirbyggjandi í sambandi við hættuleg áhrif sem ofneysla áfengis getur haft í för með sér, og þá ekki síst að styðja almenna fræðslu bæði í skólum og fjölmiðlum. Skal ekki standa á mér að styðja till. til fjárútláta í því sambandi. En ég vil þó um leið allra vinsamlegast fara fram á það, að það megi ræða það af rósemi og fullu raunsæi hvort ekki sé svo mikið ábófavant þeirri löggjöf, sem þjóðin býr við, og framkvæmd hennar allri, að þörf sé einhverra úrbóta.



Herra forseti. Á þskj. 168 flyt ég till. til þál. um athugun á sölu Graskögglaverksmiðjunnar í Flatey á Mýrum í Austur-Skaftafellssýslu. Í till. er lagt til að ríkisstj. sé falið að rannsaka möguleika á að selja samtökum bænda í Austur-Skaftafellssýslu Graskögglaverksmiðjuna í Flatey á Mýrum. Ég vil í upphafi leggja ríka áherslu á að hér er einungis lagt til að rannsaka möguleika á sölu verksmiðjunnar. Í stuttri grg. er bent á þá staðreynd, að framkvæmdin var fyrst og fremst fyrir frumkvæði heimamanna sjálfra, og sú eindregna skoðun flm. látin í ljós, að fyrirtæki sem þetta sé best komið í höndum þeirra. Um langan aldur hefur íslenskur landbúnaður verið mjög fastmótaður. Hinar ytri aðstæður, svo sem landkostir, ræktunarkostir og veðrátta, hafa mótað landbúnaðinn að nokkru að staðháttum hvers byggðarlags. Þótt á síðari árum hafi átt sér stað mikil uppbygging og vélvæðing í landbúnaði, þá hefur fjölbreytni í framleiðslu hans á framleiðslustigi litt aukist. Í vinnslu og dreifingu hefur hins vegar átt sér stað mikil breyting. Vinnslustöðvar hafa verið reistar og iðnaður, sem fær hráefni frá landbúnaði, stóraukist. Það er svo mál út af fyrir sig, að hin mikla verðmætaaukning í landbúnaði hefur ekki síður komið þéttbýlinu til góða, þar sem verslun með vörur landbúnaðarins fer að mestu fram þar. Menn standa sem sagt gagnvart þeirri staðreynd, að umsvif í landbúnaði á síðari árum hafa ekki að marki lagfært byggðaþróunina í landinu. Sá þáttur verður þó ekki rakinn nánar hér, þótt erfitt sé að hugsa sér að til langframa verði litið fram hjá þessari staðreynd, heldur reynt að efla sveitirnar að nýjum verkefnum. Í þessum efnum sem öðrum eru þó til undantekningar. Ný framleiðslugrein í landbúnaði hefur á síðari árum hafist til nokkurs vegs, en það er fóðuriðnaðurinn. Árið 1962 voru fyrstu grænfóðurverksmiðjurnar reistar, en þær voru, eins og kunnugt er, í Gunnarsholti, sem raunar má telja að hafi ekki hafið framleiðslu fyrr en 1963, og á Hvolsvelli. Síðan bættust við verksmiðjurnar í Brautarholti á Kjalarnesi litlu síðar og svo í Dölum vestur 1973, enn fremur þrjár litlar verksmiðjur til framleiðslu á heykökum: á Svalbarðsströnd, í Brautarholti á Skeiðum og Fjallafóður undir Eyjafjöllum, og síðast verksmiðjan í Flatey á Mýrum í Austur-Skaftafellssýslu sem till. þessi fjallar einmitt um. Aðdraganda að byggingu verksmiðjunnar í Flatey er ótvírætt að rekja til þeirra ræktunarframkvæmda sem bændur í sýslunni höfðu unnið að, m. a. á félagslegum grundvelli, allt frá árinu 1962. Sú ræktun var stærri í sniðum en áður hafði þekkst, auk þess sem í landbúnaði í sýslunni náðist nú stórbættur árangur. Voru mönnum nú enn ljósari en áður hinir ákjósanlegu ræktunarkostir þar í sýslu. Er þá ótalið það sem mestu varðaði og réð raunar úrslitum um stofnun verksmiðjunnar, en það var hið mikla starf samtaka bændanna í sýslunni að vinna að framgangi málsins og síðar við upphaf framkvæmdanna, að taka að sér framkvæmd ræktunarinnar sem var auðvitað forsenda þess að verksmiðjurekstur gæti hafist. Þessi fáu orð um aðdraganda að verksmiðjuframkvæmdum læt ég nægja til að sýna hvern hlut bændur í Austur-Skaftafellssýslu hafa átt að þeim framkvæmdum og þar af leiðandi hversu starfsemi verksmiðjunnar er eða a. m. k. ætti að vera nátengd störfum bændanna þar. Margir þeir, sem unnið hafa að uppbyggingu Flateyjarverksmiðjunnar, hafa lagt af mörkum gott starf, og meta verður það að verðleikum að verksmiðjan er nú komin í sæmilegt rekstrarhorf. En ýmsa og raunar marga erfiðleika og tafir, sem orðið hafa á hraða hinna einstöku verkþátta, er að rekja til þess eignarforms sem nú er á verksmiðjunni. Þar veldur þó þrennt mestu um: í fyrsta lagi það sem ég vil kalla hringdansinn í kerfinu, sem embættismennirnir slá undir af setningi, í öðru lagi takmarkanir á fjármagnsöflun sem bundnar eru við það eignarform, sem nú er, og í þriðja lagi og ekki síst, að ekki er eins hnitmiðuð forusta um framkvæmdirnar og þörf er á vegna fjarlægðar forustunnar. Mér þykir ekki ástæða til að ræða þessa þætti frekar nú. Þar sem uppbyggingu verksmiðjunnar er að verulegu leyti lokið, ætti þessi skipan að gera starfseminni í Flatey minna til hér eftir en hingað til. Þótt reynslan af byggingu verksmiðjunnar í Flatey bendi ótvírætt til að heppilegra sé að slík fyrirtæki séu í eigu aðila í héraði, sýnist mér þó að röksemdir, er snerta framtíðina, séu enn ótvíræðari. Það, sem kemur fyrst fyrir sjónir, er að hér er um landbúnað að ræða og fram til þessa hefur þótt best hæfa að hann væri í höndum bændanna sjálfra. Verksmiðjurekstur til fóðurframleiðslu og búskapur bændanna á það sammerkt að hann grundvallast á ræktun túna og grænfóðurakra. Því er það, að þar sem bændurnir hafa náð tökum á að rækta og uppskera fyrir eigin bú er þeim hægur vandinn að inna af hendi hliðstætt verkefni fyrir grænfóðurframleiðslu, og raunar er reynsla þeirra dýrmæt trygging fyrir að vel farnist í þeim efnum. Oftlega hefur verið á það bent, að einhver tiltekinn atvinnuvegur eða framleiðslugrein gæfi færi á nýjum verkefnum á öðrum sviðum. Formaður Stéttarsambands bænda sagði nýverið frá því, að framleiðsla einnar fjölskyldu í landbúnaði fengi fimm fjölskyldum starf við sölu og vinnslu á framleiðsluvörum atvinnugreinarinnar. Að þessu ber mjög að hyggja varðandi verksmiðjuna í Flatey. Þegar slík framleiðsla er fjarri þéttbýli og vinnuafl því ekki tiltækt á staðnum væri æskilegt, ef unnt reyndist, að fá önnur viðfangsefni við hliðina á verksmiðjunni. E. t. v. gætu ýmis verkefni beinlínis átt þar samleið, t. d. viðgerðarþjónusta af ýmsu tagi, enn fremur ýmsar greinar létts iðnaðar. Þótt gengið sé út frá þeirri forsendu að ríkið skili verksmiðjurekstrinum skammlaust, er augljóst að það megnar ekki að laða fram önnur þau áform sem æskileg væru þar einnig. Slíkt getur ekki orðið með öðrum hætti en þeim, að heimaaðilar og þá sérstaklega sveitarfélögin sjálf hafi þar forgöngu um. Enn er ótalinn sá þátturinn sem ég tel hvað mestan, en það er að samræma sjónarmið og hagsmuni framleiðandans og kaupandans. Á þetta vil ég leggja mikla áherslu. Þar kemur þá fyrst til athugunar verðlag á framleiðslu verksmiðjunnar. Þótt að baki kostnaði af slíkri framleiðslu séu margir þættir, mun þó hagkvæmni og vinnutilhögun valda mestu um þegar fram líða stundir. Með því að fá samtökum bænda slíkan rekstur í hendur verður um leið eðlilegt aðhald í rekstri verksmiðjunnar, þar sem sameinast í einum punkti sjónarmið bóndans, að framleiðslan verði verðlögð á því verði að hún reynist í búrekstri fjárhagslega hagkvæm, og framleiðandans að framleiða vöru sem tryggir verksmiðjureksturinn, en nýtur jafnframt trausts kaupandans. Vera má að mönnum þyki sú till., sem hér liggur fyrir, ótímabær, þar sem mþn. skipuð af landbrh. hefur málið í heild til endurskoðunar og mun skila áliti bráðlega. Ég vil þó leggja áherslu á að þessu tvennu er óþarft að blanda saman, m. a. vegna þess að hér er einvörðungu rætt um eignarform á verksmiðjunni og nálegra útilokað að hugsa sér að breytt skipan í þeim efnum varðandi verksmiðjuna í Flatey geti gengið í berhögg við væntanlegar till. í þessum málum. Að lokum legg ég áherslu á að sú till., sem hér er til umr., felur aðeins í sér könnun á hvort hugsanlegt sé að breyta um eiganda graskögglaverksmiðjunnar í Flatey. Auðvitað er jákvæð afstaða beggja aðila, þ. e. samtaka bænda í Austur-Skaftafellssýslu og ríkisins, forsenda þess að svo geti orðið. Afstaða þessara aðila hlýtur að mótast að undangengnum víðræðum milli þeirra um málið. Á það vil ég leggja áherslu, að sala er vart hugsanleg af hendi ríkisins, heldur öllu heldur afhending. Afhending eða sala ríkisins á fyrirtækjum, sem það hefur reist eða eignast með öðrum hætti, í hendur sveitarfélögum, samtökum heimaaðila eða einstaklingum er sú valddreifing sem ég álít að við eigum fyrst og fremst að leggja höfuðáherslu á nú. Herra forseti. Ég vil svo leyfa mér að leggja til að þegar umr. verður frestað nú verði málinu vísað til atvmn.

Flm. (Benedikt Gröndal) : Herra forseti. Þm. Alþfl. hafa leyft sér að flytja í annað skipti till. til þál. um vinnuvernd og starfsumhverfi. Till. hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja og leggja fyrir þingið frv. til l. um vinnuvernd og starfsumhverfi og hafa um það samvinnu við Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Vinnuveitendasamband Íslands og Vinnumálasamband samvinnufélaganna. Tilgangur laganna verði að tryggja öllum landsmönnum starfsumhverfi, þar sem ekki er hætta á líkamlegu eða andlegu heilsutjóni, en vinnuskilyrði eru í samræmi við lífskjör þjóðarinnar og tæknilega getu, stuðla að virðingu vinnunnar og starfsgleði. Lögin geri ráð fyrir eðlilegum íhlutunarrétti vinnandi fólks varðandi starfsumhverfi sitt. en stefni að því, að verkefni og vandamál á því sviði verði sem mest leyst í samstarfi verkafólks og atvinnuveitenda, svo og af samtökum vinnumarkaðarins, allt innan ramma laga og reglugerða. Núverandi stofnanir, er gæta öryggis á vinnustöðum, fái aðstöðu til að annast óhjákvæmilegt eftirlit með því, að opinberum kröfum sé fylgt á þessu sviði. Þá skulu lögin hafa ákvæði um starfsaðstöðu fyrir fólk, sem hefur skerta vinnugetu, og stuðla að því að það fái í sem ríkustum mæli vinnu með heilbrigðum á venjulegum vinnustöðum. Lögin komi í stað laga um öryggi á vinnustöðum frá 1952.“ Þannig hljóðar till. Eins og segir í síðustu orðum hennar tóku gildi hér á landi árið 1952 lög um öryggisráðstafanir á vinnustöðum. Samkv. þeim var komið á fót Öryggiseftirliti ríkisins sem síðan hefur starfað samkv. lögunum og reglugerðum sem settar hafa verið samkv. þeim. Lög þessi voru á sínum tíma sett af framsýni og skilningi. Meðal þess, sem fólk í þróuðum löndum hefur hvað mestan áhuga á, eru umhverfismál, þ. e. meðferð mannsins á náttúrlegu umhverfi sínu, og í öðru lagi atvinnulýðræði, sem veita á hverjum einstaklingi íhlutunarrétt um atvinnu sína á vinnustað til að gera hann að virkum þátttakanda í samfélaginu. Þessi viðhorf hafa fætt af sér meiri kröfur til starfsumhverfis en áður hafa verið gerðar. Það hefur runnið upp fyrir verkafólki að þau lífskjör, sem móta umhverfi á heimili, í skóla og félagslífi, eru ólíkt betri en það umhverfi, sem aftur fjöldinn verður að sætta sig við á vinnustað. Því spyrja menn nú: Hví skyldu óhreinindi og margs konar óhollusta ríkja á vinnustöðum fólks sem aldrei mundi sætta sig við annað en hrein, heilnæm og vistleg heimili, skóla, samkomustaði eða aðra dvalarstaði? Jafnframt þessu hefur aukin tækni leitt til þess, að fjölgað hefur til muna störfum með margvísleg efni og efnasambönd sem geta verið hættuleg. Mikill og vaxandi hávaði fylgir nútíma lífi. Margir vinnustaðir, sem ekki eru beinlínis hættulegir, geta, þegar til lengdar lætur, valdið streitu og ýmsum kvillum sem nú eru taldir til atvinnusjúkdóma og slíta fólki um aldur fram. Það er tilviljun að einmitt í morgun sat iðnn. Nd. á einum af mörgum fundum sínum um væntanlega verksmiðju til bræðslu á silikonjárni, sem rís í Hvalfirði ef Alþ. samþykkir frv. sem liggur fyrir því nú. Á þessum fundi voru fulltrúar frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins, og þeir skýrðu frá því, að ef innri aðstæður í slíkum verksmiðjum eru ekki í nútímalegu og fullkomlega góðu lagi, þá er starf í þeim stórhættulegt. Það er þekkt, t. d. á hinum Norðurlöndunum, að allmikill fjöldi verkafólks í slíkum verksmiðjum og öðrum skyldum þeim hefur beðið tjón á heilsu sinni og sumir jafnvel látist af völdum sjúkdóma sem af þessu stafa. Sem betur fer eigum við í Heilbrigðiseftirlitinu unga mjög færa menn sem hafa starfað að þessum málum í öðrum löndum og kynnst þeim, þannig að ég vænti þess að samkv. ráðum þeirra muni Alþ. og ríkisstj. bera gæfu til að sjá um að þarna verði fylgt ítrustu kröfum. En ég nefni þetta aðeins sem dæmi um hversu brýnt mál það er orðið að endurskoða löggjöf okkar og allt viðhorf okkar til vinnuverndar og starfsumhverfis, en starfsumhverfi er notað hér fyrir norræna orðið arbejdsmiljö. Má segja, að almennar umbætur á starfsumhverfi séu nú eitt mesta baráttumál verkalýðshreyfingar í öllum nágrannalöndum okkar. - baráttumál sem atvinnurekendur hafa yfirleitt tekið mjög vel í, því að þeir sjá auðvitað að fyrir utan mannúðlegu hlið málsins er þeim beinlínis í hag að heilsufar vinnandi fólks sé sem allra best. Ég nefni þetta eina dæmi til að leggja áherslu á þýðingu þessa máls. Um leið og ég nefni hversu mikið mál þetta er varðandi þessa einu verksmiðju sem nú er verið að ræða um, ég hygg að álitsgerð Heilbrigðiseftirlits sem send var heilbrrn. hafi verið um 150 síður, - um leið skulum við minnast þess, að það er rúmlega áratugur síðan við samþykktum hér stóriðju til framleiðslu á áli og það er almennt viðurkennt í dag að þar brást okkur bogalistin. Mengunarvarnir eru ekki komnar í verksmiðjuna og heilbrigðisaðstaða í verksmiðjunni er langt frá því að vera fullnægjandi. Þetta leyfi ég mér að fullyrða og bendi á að þetta er mál sem getur ekki staðið svo til lengdar. Það verður að leggja á það ríka áherslu að koma við fullkomnum mengunarvörnum, bæði vegna ytri mengunaráhrifa slíkra iðjuvera á umhverfi sitt og vegna innri mengunar, og vegna þess andrúmslofts sem fjöldi verkafólks verður að lifa í þriðjung starfsævi sinnar. Enda þótt ég hafi tekið þessi tvö dæmi af stóriðju á þetta mál við um svo til allar atvinnugreinar. Það getur verið margs konar hætta fyrir heilsufar manna á litlum vinnustöðum, á litlum verkstæðum, þar sem unnið er með ýmsum efnum sem voru óþekkt fyrir nokkrum áratugum. Það getur skipt verulega miklu máli hvernig hreinlæti er háttað við sjálfa vinnuna og hvernig vinnustaðirnir líta út. Við höfum nýlega lifað það, að okkur var skyndilega bent á að allur þorri frystihúsa í landinu mundi sennilega ekki standast þær kröfur sem gerðar væru til matvælaframleiðslu í markaðslöndum okkar. Hvað sláturhúsin snerti gekk málið svo langt, að aðrar þjóðir neituðu að kaupa héðan svo mikið sem einn kindarskrokk fyrr en endurbætur hefðu verið gerðar n sláturhúsunum. Undanfarin ár höfum við varið milljörðum kr. til að endurbæta frystihúsin og byggja ný sláturhús til að gera þau að mannsæmandi vinustöðum þar sem við getum verið þekkt fyrir að framleiða matvæli fyrir nútímafólk. Jafnframt hefur aðstaða fólksins, sem vinnur á þessum stöðum, verið bætt til mikilla muna. Alþfl. flytur þessa till. í þeirri trú, að með henni sé hreyft stórmáli sem varðar stöðu einstaklingsins í þjóðfélaginu. Málið stefnir að aukinni þátttöku hvers og eins í mótun umhverfis. Það eitt, að menn fái að hafa íhlutun á einn eða annan hátt um það vinnuumhverfi sem þeir starfa i, er veigamikill þáttur lýðræðis og stórt skref sem gæti orðið til að gera fleiri að virkum borgurum, en ekki óvirkum eins og verið hefur hingað til, þar sem menn hafa flotið í gegnum lífið án þess að ráða nokkru um það umhverfi, sem þeir lifa og hrærast í, eða annað viðkomandi þeim stofnunum sem þeir starfa fyrir. Það er mikið og vandasamt verk að gera drög að löggjöf um þetta efni. Ég tel tvímælalaust að það eigi að gera í samstarfi á milli samtaka vinnandi fólks og atvinnurekenda Stundum þarf að gera mengunarráðstafanir í stórfyrirtækjum sem kosta mikið fé, og þá verður að horfast í augu við það af raunsæi og gera atvinnufyrirtækjunum kleift að bæta vinnuaðstöðu eins og þörf er á. En engir þekkja þessi mál jafnvel og aðilar sjálfir. Þriðji aðilinn, sem ég tel að ætti að eiga hlut að samningu slíkrar löggjafar, er Heilbrigðiseftirlitið með þeim sérfróðu mönnum sem þar eru, og svo að sjálfsögðu Öryggiseftirlit ríkisins, sem hefur að takmörkuðu leyti unnið að þessum málum, - ég segi að takmörkuðu leyti, vegna þess að löggjöfin, eins góð og hún var á sínum tíma, er orðin úrelt og fullnægir ekki þeim kröfum sem við eigum að gera til slíkra mála í dag. Herra forseti. Ég vonast til þess að þessari till. verði vel tekið og hafið verði starf við að gera drög að nútímalegri og fullnægjandi löggjöf um þessi mál. Ég legg til að málinu verði vísað til atvmn.

Flm. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 260 um lausaskuldir bænda. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á því hvort nauðsynlegt sé að útvega Veðdeild Búnaðarbanka Íslands aukafjármagn á árinu 1977 þannig að Veðdeildinni verði gert kleift að veita þeim bændum, sem verst eru settir, tækifæri til þess að breyta lausaskuldum í föst lán. Leiði könnunin í ljós að hagur einhverra sé það bágur að þetta komi ekki að fullum notum, þá verði kannað hvort unnt sé að gera Stofnlánadeild og Veðdeild kleift að veita þeim bændum, sem eiga í mestum erfiðleikum, frest á afborgunum af lánum við deildirnar.“ Þessari till. lét ég fylgja grg., svo hljóðandi: „Eitt alvarlegasta vandamál, sem íslensk bændastétt á við að stríða, er það hve fjárhagsafkoma bændanna er misjöfn. Reynsla undanfarinna ára hefur verið sú, að bændur hefur vantað talsvert upp á að ná því kaupi sem þeim hefur verið áætlað í verðlagsgrundvelli, oftast 20–30%. Verðlagsgrundvöllur byggist á meðalbúi, en aðstaða hinna einstöku bænda er að sjálfsögðu mjög mismunandi, bæði hvað varðar jarðnæði, starfsaldur og aðstöðu alla. Sem betur fer hefur nokkur hluti bænda ágæta fjárhagsafkomu og verulegur hópur þolanlega, en þeir, sem lakast eru settir, eiga við afleit kjör að búa, og það er alvarlegast við þetta, að það virðist draga mjög hratt í sundur, þeir ríku verða ríkari, en þeir fátæku fátækari. Margir af þeim sem fjárhagurinn þrengist örast hjá, eru frumbýlingar. Það skapast m. a. af því að bústofnunin er mjög fjármagnsfrek og stofnlánafyrirgreiðsla til ýmissa þátta, svo sem jarðakaupa, hefur verið gjörsamlega ófullnægjandi og til annarra þátta skorin mjög við nögl. Stafar þetta af því að Stofnlánadeild og Veðdeild hafa aldrei haft nógu rúman fjárhag til þess að sinna verkefnum sínum svo sem þurft hefði. Frumbýlingar hafa því neyðst til þess að taka mjög óhentug og dýr lán og uppbygging verðlagskerfisins ekki gefið svigrúm til þess að reka búskap með miklu lánsfé á háum vöxtum. Sumir þeirra, sem á annað borð skulda verulegar fjárhæðir, virðast nú orðið eiga í miklum erfiðleikum og bæta mjög ört við skuldirnar. Árin 1962 og 1968 hafði skapast áþekkt ástand, þar sem nokkur hópur bænda var kominn í skuldakröggur. Þá var í bæði skiptin tekið það ráð að gefa mönnum kost á því að breyta lausaskuldum í föst lán, og enn fremur var 1971, 1972 og 1973 veitt sérstök fyrirgreiðsla til þess að þeir, sem verst voru settir, gætu frestað afborgunum af stofnlánum. Þessi aðstoð gaf ótrúlega góða raun. Stéttarsamband bænda hefur gert könnun á því, hvernig hinum einstöku bændum, sem aðstoðarinnar nutu, hefur vegnað síðan, og leiddi hún í ljós að búskapur langflestra hefur komist á réttan kjöl. Það er skoðun flm. að sama reynsla mundi verða nú, þar sem í flestum tilfellum sé um að ræða tímabundna erfiðleika í rekstri vegna mikils fjármagnskostnaðar og ef skuldabyrðin yrði gerð léttbærari gæti það ráðið úrslitum um framtíðarbúrekstur þessara bænda. Á það má einnig benda að skuldabreyting í sjávarútvegi hefur nýlega verið gerð og gefið góða raun.“ Þarna lýkur grg. Ég er þess fullviss, að mörgum alþm. er ljós sá vandi, sem hér er við að etja. Það fylgir starfi okkar dreifbýlisþm. a. m. k. að komast í nána snertingu við atvinnureksturinn í kjördæmum okkar og þá ekki síst rekstur þeirra fyrirtækja sem í erfiðleikum eiga. Það er talsverður tími liðinn síðan ég fór að velta því fyrir mér, hvort ekki væri rétt að láta fara fram könnun á skuldamálum þeirra bænda sem í mestum erfiðleikum eiga, og ef könnunin leiddi í ljós að nauðsynlegt væri að veita þeim sérstaka fyrirgreiðslu, hvort sú fyrirgreiðsla, sem till. getur um, væri ekki sú heppilegasta. Ég gerði þetta að umtalsefni á landbúnaðarráðstefnu á Blönduósi í fyrrasumar, kjörmannafundi Stéttarsambands bænda á Blönduósi, og á aðalfundi Stéttarsambandsins í fyrrahaust. Stéttarsambandsfundurinn gerði ályktun um málið, og stjórn sambandsins fór að afla gagna. 400 bændur óskuðu eftir því að framtöl þeirra fyrir 1975 yrðu athuguð. Þeirri athugun er ekki lokið. Mér þykir eðlilegt að Alþ. og ríkisstj. láti málið til sín taka sem fyrst. Það er sjálfsagt að athuga framtölin fyrir árið 1976 strax og þau verða tiltæk, enda eru sterkar líkur fyrir því að hjá ýmsum hafi enn sigið á ógæfuhlið. Ég undirstrika sérstaklega, að ég tel verulegan hluta bændastéttarinnar búa við allgóð kjör. En hinu er ekki unandi, að einhver hluti stéttarinnar er að sligast, og þá er siðferðileg vesöld að rétta þeim ekki hjálparhönd. Talsverð umræða hefur verið um kjör bænda nú í vetur og láta ýmsir bændur í ljós óánægju með það ástand sem skapast hefur. Samkv. lögum er bændum ætlað að bera úr býtum sömu laun og svokallaðar viðmiðunarstéttir. Reynslan hefur þó orðið önnur. Hagskýrslur áranna 1966–1975 sýna að fjölskyldutekjur bænda á aldrinum 25–66 ára hafa til jafnaðar aðeins verið 75% af tekjum viðmiðunarstéttanna. Ef gert er ráð fyrir að innan þessara aldursmarka séu 4000 bændur, þá vantar á tekjur þeirra á þessu 10 ára tímabili 6548 millj. kr. Búnaðarmálastjóri hefur bent á að þessi upphæð er 668 millj. hærri en það fé, sem varið hefur verið til útflutningsbóta á sama tíma, og sýnist þá lítil ástæða til að vera að fárast yfir útflutningsbótafénu. En hvers vegna tekst bændum ekki að fá lögboðin vinnulaun sín? Verðlagsgrundvöllur landbúnaðarvara er samningsatriði. Við gerð hans er unnið mikið starf af glöggum og góðviljuðum mönnum, og ég hef ekki sannfæringu fyrir því að annað form en það, sem nú tíðkast við verðlagsákvörðun, gæfi réttlátari eða skárri raun. Þó eru skekkjur augljósar á hverjum tíma, en ég geri hér einungis eina þeirra að umtalsefni, þ. e. a. s. vaxtaliðinn í grundvellinum. Samkv. dæmi, sem sett hefur verið upp af Upplýsingaþjónustu landbúnaðarins, kostar 32.5 millj. að stofna 400 kinda bú, en það er nokkru minna en umsamið grundvallarbú. Þar er land reiknað á 11 millj., ræktun á 3 millj., byggingar á 9 millj., vélar á 51/2 millj. og bústofn á 4 millj. Það er auðvelt að rökstyðja, að þessar tölur eru ekki áætlaðar of háar, enda gefa nýlegar sölur á jörðum með áhöfn og vélum vísbendingu í þessa átt. Sú stofnlánafyrirgreiðsla, sem unnt væri að fá út á þessa 32.5 millj. kr. fjárframfestingu, er samkv. áður nefndu dæmi einungis 36.4%. Það er jarðakaupalán 1.6 millj., ræktunarlán 600 þús., lán vegna byggingar útihúsa 5.2 millj., vélalán 800 þús., bústofnskaupalán 1232 þús. og lán vegna byggingar íbúðarhúsa 2.3 millj. Þarna er miðað við að allt sé byggt frá grunni. Stofnlánafyrirgreiðslan er þannig einungis 11 millj. 432 þús. af 32.5 millj. kr. heildarkostnaði. Það, sem á milli ber, verður bóndinn að útvega með öðrum hætti, eigin eignum eða með því að stofna til lausaskulda. Með hinum ógurlegu vaxtakjörum, sem nú gilda í landinu, er róður með miklar lausaskuldir fyrirsjáanlega erfiður. Hvernig ætlar verðlagsgrundvöllurinn bóndanum að standa undir vöxtum? Samkv. grundvellinum frá 1. des. 1976 ætti bóndinn að fá 5% vexti af eigin fé, - ég endurtek : 5% vexti af eigin fé, 2 068 560 kr., þ. e. a. s. 103 428 kr., gert er ráð fyrir að laun greiði 9.91% vexti af 660 þús. kr. skuld við Stofulánadeild eða 65 406 kr., hafi lausaskuldir 343 841 kr. og greiði í vexti af þeim 16.75%, eða alls í vexti 226 427 kr. Á þessu sést að ekki er óeðlilegt þó að skór kreppi að einhverjum frumbýlingnum, þar sem það fjármagn, sem þarf til búrekstrarins yfir árið, er þar að auki og hann þarf að sjálfsögðu einnig að greiða vexti af því. Þá er rétt að hafa í huga hvernig skiptingu stofnlánafjár er háttað milli atvinnuveganna. Formaður Stéttarsambands bænda hefur gert könnun á því og leyfi ég mér að vitna til hennar. Um áramótin 1975–1976 var staðan þannig: Stofnlánadeild landbúnaðarins hafði lánað bændum 2935 milli., Veðdeild Búnaðarbanka Íslands 507 millj., Byggðasjóður 104.1 millj., samtals þá til landbúnaðar 3546 millj. kr. Til iðnaðar höfðu farið frá Iðnlánasjóði 1428 millj., frá Iðnþróunarsjóði 2194 millj., Iðnrekstrarsjóði 88 millj., Veðdeild Iðnaðarbankans 91 og úr Byggðasjóði 552 millj. Þetta voru samfals til iðnaðar 4 milljarðar 353 millj. kr. Til sjávarútvegs og fiskiðnaðar höfðu farið úr Fiskveiðasjóði 14 milljarðar 263 millj., úr Byggðasjóði 2 milljarðar 374 millj., samtals 16 milljarðar 637 millj. kr. til sjávarútvegsins. - Stofnlánadeild landbúnaðarins hafði auk þess lánað til íbúðarhúsa í sveitum 680 millj. Stofnlánadeild hafði lánað vinnslustöðvum landbúnaðarins 586 millj. og Byggðasjóður vinnslustöðvunum 89.7 millj., en um þessi lán er álitamál hvort ekki er eðlilegast að telja þau til iðnaðar. Bændur hafa á fundum sínum gert kröfu um aukin afurða- og rekstrarlán, þannig að þeir fengju kaup sitt greitt fyrr. Allir sjá að það er ekki hagkvæmt að fá ekki verulegan hluta launa sinna greiddan fyrr en eftir árið, jafnvel þó að vaxtafært sé hluta af þeim tíma. Þrátt fyrir það að mér sé ljós nauðsyn þess að hækka rekstrarlánin, þá sé ég ástæðu til þess að þakka hæstv. landbrh. fyrir þann árangur sem hann hefur náð til leiðréttingar þeirra í ráðherratíð sinni frá 1971. Þar hef ég orðið var við ljón á vegi hans. Mönnum hefur verið tamt að gagnrýna útflutningsbæturnar og telja eftir það fé sem til þeirra hefur verið varið. Ég tel að ef við eigum að geta verið okkur sjálfum nógir um framleiðsíu landbúnaðarafurða til innanlandsneyslu, þá sé óhjákvæmilegt að stundum sé framleitt of mikið. Tíðarfar og fleiri óvissir þættir ráða svo miklu um framleiðslumagnið. Mér er t. d. ómögulegt að segja til um það í dag hvort bú mitt gefur af sér sömu afurðir og það gerði í fyrra. Þær gætu orðið 10% meiri eða minni. Það má ekki skoða útflutningsbætur sem niðurgreiðslu til útlendinga. Ef þeirra nyti ekki við yrði verð innanlands að hækka að því skapi. Það var fyrirkomulagið sem gilti áður en þær voru teknar upp. Ég legg áherslu á að útflutningsbætur koma öllum íslenskum neytendum til góða, og ég tel að þær þurfi að vera. Það er enn fremur mjög mikilvægt að greiðslur útflutningsbótafjár og afurða- og rekstrarlána berist reiðulega og réttstundis. Ef af lausaskuldafyrirgreiðslu verður þarf að útvega aukafjármagn. Það þýðir ekki að taka það af annarri fjármagnsfyrirgreiðslu til landbúnaðarins eða ráðstöfunarfé Stofnlánadeildar eða Veðdeildar sem er af of skornum skammti. Þessi fyrirgreiðsla verður að vera í því formi sem að gagni kemur. Hér duga ekki skuldabréf sem ekki seldust nema kannske með afföllum. Bændum er ekki hjálp í slíku og það er óviturlegt að setja viðskiptastofnanir bænda í slíkan vanda. Þessi lán verða að vera með viðráðanlegum vöxtum og án verðtryggingar. Vaxtaaukalán eru gersamlega ófær lausn. Rekstur bænda, allra síst þeirra sem verst eru settir, getur alls ekki staðið undir vaxtagreiðslum upp á 22 eða 23%. Þannig yrði misræmið milli bændanna að hyldýpisgjá. Sá aðili, sem mér þykir eðlilegur til aðstoðar, er Byggðasjóður. Samkv. því, sem ég sagði áðan, hafði Byggðasjóður lánað um áramótin 1975–1976 til sjávarútvegs og fiskiðnaðar 2 milljarða 374 millj., til iðnaðar 552 millj., til iðnaðar á landbúnaðarvörum í þorpum og bæjum 89.7 millj., en til landbúnaðar einungis 104.1 millj. Og þá er rétt að athuga hvernig þessar landbúnaðarlánveitingar Byggðasjóðs skiptust: til veiðifélaga 12.2 millj., til grænfóðurverksmiðja 29.1 millj., til reiðskóla og verktaka 2 millj., til hænsnabúa 5.5 millj., til minkabúa 38.8 millj., til ræktunarsambanda, búnaðarsambanda, garðræktarfélaga og vatnsveitna 6.3 millj. og til bænda við Inn-Djúp 9 6 millj. kr. Þannig var þessum 104.1 millj. ráðstafað. Ef það er haft í huga að rúmur fjórðungur þeirra, sem búa utan Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis, er sveitafólk, þá sýnist mér hlutur þess mjög fyrir borð borinn og ástæða til að nefna aðstoð Byggðasjóðs. Enn fremur mundu lánskjör Byggðasjóðs vera eðlileg. Ég heiti á Alþ. og ríkisstj. að hugleiða þetta lausaskuldamál og ráða bót á því. Ég er þess fullviss að hér er einungis um tímabundna erfiðleika nokkurs hluta bænda að ræða. Landbúnaðurinn á sér bjarta framtíð í okkar góða landi, og fá eða engin störf eru lífrænni og eftirsóknarverðari í þjóðfélaginu. Ég óska eftir því, herra forseti, að hlé verði gert á þessari umr. í dag og málið sent atvmn. til athugunar.



Herra forseti. Ég vil geta þess svona í framhjáhlaupi í sambandi við þessa umr., að það vildi svo til að ég var staddur á fundi í hádeginu, þar sem voru góðborgarar þessarar borgar, og ræddi þar um útflutningsuppbætur. Ég held að mér hafi tekist að sanna það með óyggjandi tölum, að ríkissjóður hefði orðið beinan hag af útflutningsupphótum, svo hefði verið á árinu 1976. Þetta gerist með þeim hætti að útflutningur á landbúnaðarvörum hefur aukist. Menn hafa tekið eftir því í blöðum að útflutningur á ullar- og gæruvarningi hækkaði á s. l. ári um 55–56%. Þetta gefur í gjaldeyristekjur 5.5 milljarða. Ef tekinn er venjulegur innflutningur og miðað við að um helmingur af innflutningsverðinu sé álögur sem fara til ríkisins, sem mun vera tölulega sannað, þá er afgangur sá, sem ríkissjóður hefur af útflutningsuppbótunum, 1100–1300 millj. kr. Út af fyrir sig var þetta, að mér fannst, ánægjulegt. Hitt er svo annað mál, að ýmislegt taldi ég upp sem ég taldi að athuga þyrfti í sambandi við framkvæmd á þessum málum og er verið að athuga. M. a. er verið að athuga nú undir forsæti dómstóla útflutningsuppbætur, niðurgreiðslur á vöruverði innanlands, verð á ull og gærum og áhrif söluskatts á landbúnaðarvörur hér innanlands. Allt þetta tel ég mikla nauðsyn bera til að skoða af fullu raunsæi til þess að reyna að tryggja að framleiðendur beri ekki skarðan hlut frá borði og neytendur þurfi ekki heldur að búa við of hátt vöruverð. Í sambandi við þessa þáltill. á þskj. 260 vil ég segja það, að samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef, eru hagstæðustu ár fyrir afkomu bænda árin 1972, 1973 og 1974. Á árinu 1975 sígur hins vegar mjög á ógæfuhliðina. Árin 1972 og 1973 skera sig úr, og þá tek ég allt árabilið frá 1964. Næst um afkomu eru svo árin 1964 og 1965, þau voru hagstæð landbúnaði, en árabilið þar í milli var yfirleitt mjög óhagstætt, eins og kunnugt er. Það hefur svo tvennt komið til, auk þess að almenn afkoma þjóðarinnar versnaði mjög á árinu 1975, hjá bændum eins og öllum öðrum stéttum. Ekki síst hafði þetta veruleg áhrif hjá bændastéttinni þegar á það er litið að tvö ár í röð hafa verið jafnmikil óþurrkasumur og sumurin 1975 og 1976 í einum stærstu landbúnaðarsvæðum landsins hér sunnan- og vestanlands. Ofan á þetta bætist það, að framkvæmdir hafa verið geysimiklar í sveitum landsins á árunum á undan og reyndar á þessum árum líka og mikið af ungu fólki hefur farið í landbúnað. Það fær því þessa dembu yfir sig. Það er alveg rétt sem hv. flm., 3. þm. Norðurl. v., sagði hér, að það eru einmitt frumbýlingar sem mesti vandinn er hjá, og það er mjög mikið áhyggjuefni hvernig úr málum þeirra á að leysa. Því til viðbótar hefur þetta fólk, sem hefur orðið að byggja upp á síðustu árum, búið við miklu verri lánakjör en áður hefur verið. Við vitum það allir, hv. þm„ að lánakjör í þessu landi hafa versnað mjög, þar sem ekki hefur verið hægt að fá lánsfé í stofnlánasjóðina nema annaðhvort gengis- eða verðtryggt. Þetta hefur gert það að verkum, að það hefur orðið að lána úr stofnlánasjóðunum aftur með slíkum kjörum, ýmist gengis- eða verðtryggt að öllu leyti, eins og til vinnslustöðva í landbúnaði, eða að nokkru leyti, eins og til bændanna sjálfra. Þetta allt segir til sín og hlýtur að gera það að verkum að afkoma bænda er mun verri en verið hefur. Út af þessu máli vil ég annars segja það, - ég man nú ekki alveg nákvæmlega hvorum megin við áramótin það var, ég held nú samt eftir áramót, sem ég skipaði n. til að athuga afkomu þeirra bænda sem búa á óþurrkasvæðinu, þ. e. Vestfjörðum, Vesturlandi og Suðurlandi, og raunar gera sér grein fyrir hvað miklu tjóni þessir óþurrkar hafa valdið og hve mikið fjármagn þurfi til að bæta úr þessu, svo að bændur geti keypt þann fóðurbæti sem þeir þurfa til að komast sæmilega af þennan vetur. Í n. eru hinir færustu menn sem best þekkja til þessara mála, formaður hennar er Gísli Kristjánsson, sem fer með forðagæslumál af hálfu Búnaðarfélags Íslands, en auk hans eru ráðunautarnir Hjalti Gestsson og Leifur Jóhannesson og svo er frá Stéttarsambandi bænda Árni Jónasson og úr rn. er Haukur Jörundsson. Þessi n. manna var hjá mér í morgun og gerði mér grein fyrir þessu ástandi eins og það liggur fyrir frá hennar sjónarmiði. Hún mun hraða vinnubrögðum sínum og síðan verður að reyna að leita ráða til að leysa úr þessum þáttum í gegnum Bjargráðasjóð, en ljóst er að það mun ekki verða framkvæmanlegt af hans hálfu nema honum verði útvegað fé til. Ég hafði hugsað mér í framhaldi af þessu að athuga þau mál sem hv. 3. þm. Norðurl. v. hefur hér flutt till. um. Í fyrramálið mun formaður Stéttarsambands bænda verða hjá mér ásamt Árna Jónassyni starfsmanni Stéttarsambandsins til þess einmitt að ræða þessi mál og hvernig við getum tengt þetta saman. Mér er það fullkomlega ljóst, sem hv. þm. sagði, að um vandamál er að ræða. Og það er alveg ljóst og þekki ég það í þeim héruðum sem ég er best kunnugur, að mismunur á milli bændanna er að verða verulega mikill hjá þeim, sem voru búnir að byggja upp fyrir dýrtíðarsveifluna sem nú hefur gengið yfir, með hagstæðari lánakjörum og koma upp sínum bústofni, og svo hjá hinum, sem allt þurfa að gera nú. Hins vegar vil ég endurtaka það, að öll síðustu árin, nema árið 1975, náðu bændur verðlagsgrundvallarverði. Hins vegar var það ekki í öllum greinum árið 1975. Og eftir því sem ég veit best eru horfur á að það takist á árinu 1976, þó að mér finnist það ekki öruggt, fyrst og fremst vegna óþurrkanna, því að ekki draga litið úr mjólkurframleiðslunni þau áhrif sem óþurrkarnir hafa. Það, sem ég þarf því að segja að sinni, - ég ætla ekki að fara almennt út í þessi mál, - er að það er mín skoðun að vinnslustöðvar landbúnaðarins séu meira landbúnaðarmál en iðnaðarmál. En mér er í raun og veru alveg sama hvernig ég tengi þetta saman, því að eins og ég sagði í dag, þá lífa heil byggðarlög á því að vinna úr frumefnum frá landbúnaði. Við hv. 3. þm. Norðurl. v. vitum að staðir eins og Blönduós, Borgarnes, Selfoss, Hvolsvöllur, Hella o. fl., o. fl., að fólkið þar lifir á þjónustu við landbúnaðinn, iðnaði úr hráefnum og á því sem landbúnaði er tengt. Nauðsyn bar til að koma þessum vinnslustöðvum upp og hefur verið veitt mikið fé til þeirra nú síðustu árin. Á s. l. ári var hægt að fullnægja eftirspurn í Stofnlánadeild landbúnaðarins að öðru leyti en því sem var vísað frá í upphafi. Ég geri mér vonir um að það verði á þessu ári hægt að sinna þeim beiðnum sem fyrir liggja vegna þess hvernig gengið var frá þessu máli í lánsfjáráætlun. Ég held að ég hafi þessi orð ekki fleiri. Mér er fullkomlega ljóst að hér er alvörumál á ferðinni sem þarf að athuga, og ég hafði hugsað mér að reyna að láta vinna það að einhverju leyti í sambandi við óþurrkamálið eða í beinu framhaldi af því. Um fjárútvegun skal ég engu spá að sinni, því að það mun sennilega verða kökkurinn sem mest stendur í hálsinum á okkur.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að koma í þennan ræðustól og lýsa stuðningi við þá till. sem hér er til umr. Hv. flm. till. hefur lýst því, að bændastéttin á við mikinn fjárhagslegan vanda að etja um þessar mundir, og hann hefur enn fremur lýst því, að sá vandi er ærið misjafn frá einum bónda til annars. Ég hef heyrt því slegið fram, að svo sé ástatt með fjárhag bænda um þessar mundir að 1/3 þeirra búi við góð kjör og góðan efnahag, 1/3 hafi sæmilega afkomu eða komist af og 1/3 búi við mjög þrönga afkomu og raunar afleit kjör. Hvort þetta er rétt skal ég ekki segja, en ég hygg þó að þar sem ég þekki gerst til sé þetta ekki fjarri sanni. Ég skal ekki eyða tíma í að útmála þessa stöðu meir. Það hefur komið fram á almennum bændafundum víða um land nú að undanförnu að þetta er alvarlegt mál sem við er að fást, - mál sem þarf að bregðast við með eðlilegum hætti þannig að bót verði á ráðin. Nú er það svo, að þótt horfið sé að því að veita bændum svokölluð lausaskuldalán, eins og till. þessi stefnir að, enda þótt hún geri einungis ráð fyrir könnun í þessum efnum, þá heggur það auðvitað ekki að rótum þess vanda sem við er að etja. Þetta getur þó verið nauðsynlegt og hefur verið gert a. m. k. tvívegis áður, í fyrsta lagi rétt eftir 1960 og í annan stað árið 1968, á miðju því kuldaskeiði sem hafði alkunn vandamál í för með sér í sveitum landsins, kal og grasbrest. Slíkar aðstæður, eins og sérstaklega erfitt árferði ásamt grasbresti, eru í sjálfu sér nokkuð skýranlegar orsakir þess að bændastéttin þarf á slíkri sérstakri aðstoð að halda og aðstoð sem vænta má að ekki þurfi að koma til þegar árferði er sæmilegt. Það er að öðru leyti ekki nægilega góður vitnisburður um hvernig búið er að bændastéttinni, ef svo á til að ganga að það þurfi á nokkurra ára fresti að hverfa að því að breyta lausaskuldum bænda í föst lán með þeim hætti sem hér er um rætt. Ég skal svo ekki fara lengra út í það. Hitt er meginatriði, að ráðast til atlögu við þann vanda sem orsakar þessa stöðu. Hv. flm. þessarar till. kom inn á sum af þeim atriðum, sem ég tel að þarna skipti verulega miklu máli. Ef ég á að telja þau atriði upp, sem ég tel að þarna skipti mestu máli, er það í fyrsta lagi hversu seint bændur fá greitt fyrir afurðir sínar. Það verður ekki leyst með öðru en því að auka afurða- og rekstrarlán til bænda, þannig að þeir geti fengið það sem ég kalla eðlilegan hluta af andvirði vöru sinnar greitt þegar við afhendingu, og að því tel ég að eigi að stefna að þeir geti fengið 90%, eins og farið hefur verið fram á af bændafundum á undanförnum mánuðum. Þegar svo hagar til eins og í okkar þjóðfélagi, með þeirri verðbólgu og verðþenslu sem ríkir á öllum svíðum, þá er augljóst hver tekjuskerðing sprettur af því að fá ekki andvirði framleiðslunnar greitt fyrr en sumpart kannske allt að ári eftir að varan er afgreidd, - eða mundi nokkur stétt í landinu þola það að fá ekki nema sem svarar 3/4 af sínum vinnulaunum greidd fyrr en löngu eftir á? Ég hygg ekki. Og þó að ég nefni hér 3/4, sem er ekki fjarri sanni að bændur fái greitt skömmu eftir afhendingu varanna nú þá segir það ekki nema hálfa sögu vegna þess hve sá hluti, sem eftir stendur, rýrnar stórkostlega í þeirri verðbólgu sem geisar í þjóðfélaginu. Þetta tel ég að sé eitt höfuðatriðið. Í annan stað vil ég nefna að undir sömu sök er auðvitað seld greiðsla útflutningsbóta úr ríkissjóði. Ef svo fer að útflutningsbætur fást ekki greiddar að verulega miklum hluta fyrr en rétt fyrir árslok eins og var á síðasta ári, þá rýrna þær fjárhæðir einnig að sama skapi og hin réttmætu laun stéttarinnar sem ættu að fást að mestu leyti við afhendingu vörunnar. Ég get tekið það fram, að greiðsla útflutningsbóta á árinu 1976 var vissulega sérstökum tilvikum háð vegna þess að fjárlög gerðu ráð fyrir miklu lægri upphæð til þeirra en allir vissu að mundi þurfa. Því hafði þó verið lýst yfir af hálfu stjórnvalda, að þó að sú tala, sem fjárl. fólu í sér, 890 millj., dygði ekki, þá mundi það eigi að siður verða greitt. Og það var gert, en að vísu ekki fyrr en svo seint á árinu sem raun ber vitni eða verulegur hluti af því rétt fyrir jól. Nú lítur þetta dæmi allt betur út á þessu ári og er ekki ástæða til að ætla annað en að greiðsla þessa fjár til bænda verði með eðlilegum hætti. Þær orsakir liggja til þess, að bændur eiga nú í erfiðleikum, að þetta fé hefur rýrnað við að greiðsla þess dregst vegna þeirrar verðbólgu sem geisar í þjóðfélaginn. Og ef svo ætti að fara áfram, þá væri nauðsynlegt að setja um það reglur að útflutningsbætur skyldu greiddar með nokkru samræmi eftir því sem liður á árið. Í þriðja lagi vil ég minnast á það, sem hv. fim. gerði nokkuð að umtalsefni í ræðu sinni, en það er fjármagnsliður verðgrundvallarins sem raunar um mjög mörg ár hefur verið stórlega vantalinn. Þetta kom ekki að eins mikilli sök meðan fjármagn var ódýrara, vextir voru lægri, verðtrygging á lánsfé óþekkt eða nær óþekkt og búreksturinn krafðist ekki eins mikils rekstrarfjár og nú er orðið í dag. En þegar allt í senn hefur gerst, að búreksturinn krefst æ meira fjármagns, vextir eru svo háir sem raun ber vitni, verðtrygging er komin á stofnlán og fjármagnið svo stórkostlega vantalið sem raun ber vitni í verðgrundvellinum, þá er augljóst að þarna er einn stærsti þátturinn í því að bændur geta ekki náð sambærilegum kjörum við þær stéttir sem þeim er ætlað. Og það er rétt, sem hér hefur komið fram, að þar hefur skort nú á undanförnum árum um 25%. Enn vil ég nefna að það er auðvitað nauðsynlegt fyrir bændur sjálfa að huga að því að baga sínum búrekstri á þann veg að sem mestrar hagkvæmni sé gætt. Er sjálfsagt, um leið og bændur gera kröfur bæði til ríkisvaldsins og til þjóðfélagsins í heild um greiðslu á andvirði varanna, þá geri bændur einnig kröfu til sjálfra sín og freisti þess eftir öllum leiðum að haga svo búrekstri sínum að sem mestrar hagkvæmni sé gætt. Að því er enda ævinlega stefnt og til þess notið hinna færustu manna og leiðbeininga búvísmanna sem völ er á. Einnig þarf að gæta hagkvæmni í rekstri og uppbyggingu vinnslustöðva og huga vendilega að því máli, hvort þar hafi ekki verið gerðar e. t. v. skyssur eða hvort þar sé stefnt í rétta átt með því að haga uppbyggingu þeirra með þeim hætti sem að hefur verið stefnt á undanförnum árum. Að því hygg ég að þurfi að huga með tilliti til þess, sem komið hefur fram hjá form. Stéttarsambands bænda og í grein sem hv. þm. Steinþór Gestsson hefur ritað nú nýverið í eitt af dagblöðunum, þar sem dregið er í efa að rétt sé stefnt í uppbyggingu sláturhúsa, að byggja einungis stór og fá sláturhús með því kerfi sem þau hafa inni að halda. Enn tel ég mjög svo þýðingarmikið að hugað sé að því af þeirra hálfu, sem fara með sölumál á vörum landbúnaðarins, ekki síst að því er snertir sölu á landbúnaðarvörum til útlanda, að þar sé gætt, eftir því sem nokkur kostur er, að ná eins hagstæðu verði og hagkvæmum mörkuðum og fyrirfinnast. Ég hef ekkert í höndum sem tortryggir það að hér hafi verið vel að verki staðið. En það þarf að koma fram betur en gerst hefur á undanförnum missirum að svo sé gert, og ég tel að það sé full ástæða til að segja það, því að ef það er ekki gaumgæfilega skýrt fyrir alþjóð hvernig að slíkum málum er staðið, þá gefur það tilefni til tortryggni sem vonandi er ástæðulaus, en eigi að síður kann að fá byr undir báða vængi. Það eru sem sé ýmsir þættir, sem stuðlað hafa að því að bændastéttin hefur í fyrsta lagi ekki náð þeim tekjum út úr búrekstrinum eins og að hefur verið stefnt með framleiðsluráðslögum. Fleira kemur þar auðvitað til en hér hefur verið upp talið og skal þó látið staðar numið. Ég vil aðeins víkja að því í sambandi við stofnlán til landbúnaðar, sem hér hefur borið á góma, að þar er alkunnur fjárhagsvandi Stofnlánadeildar og Veðdeildar sem við hefur verið að etja á undanförnum árum og er enn, og er svo komið að Veðdeild Búnaðarbanka Íslands er í raun gjaldþrota. Þennan vanda er verið að athuga nú af stjórnskipaðri n., og held ég að ég megi segja að sú n. muni skila áliti til hæstv. landbrh. áður en langur tími líður. Í till. þeirrar n. verður, eftir því sem ég hygg og veit best, að því stefnt að gera kleift að frumbýlingar geti hlotið betri og meiri lánafyrirgreiðslu en verið hefur til þessa eða á undanförnum árum a. m. k. Það gerist vitaskuld best með því að auka jarðakaupalán og gera þau hagstæð. Það gerist einnig með því að gera mögulegt að lána til vélakaupa frumbýlinga, jafnvel án þess að um nýjar vélar sé að ræða. Og svo skiptir vitaskuld mjög miklu máli að takist að halda eða auka fyrirgreiðslu til bústofnskaupa. Fjármagn til þeirra lána hefur, eins og kunnugt er, verið veitt úr Lífeyrissjóði bænda, og það er auðvitað á valdi stjórnar hans hvernig þau lánakjör eru og hversu mikið fé verður fáanlegt til þeirra hluta. En ég held að enda þótt vandi frumbýlinga sé mikill og nú sé ástandið þannig að fjármagnskostnaður við að setja saman bú sé svo gífurlegur að megi með ólíkindum teljast að það sé kleift ungum og efnalitlum manni án þess að standa í skjóli einhverra venslamanna sem veita honum mikinn stuðning, þá sé sá vandi, sem bændastéttin á við að etja í dag, ekki eingöngu bundinn þessum mönnum. Sá vandi nær lengra. Og um leið og gerð er sú athugun, sem þessi till. fer fram á að gerð sé, þá held ég að við verðum að ráðast að rótum þessa vanda alfarið og horfast í augu við það, að við verðum að búa svo að þessum atvinnuvegi að hann geti staðist. Ég skal ekki fara hér út í það að ræða þýðingu landbúnaðarins fyrir þjóðina. Það er, vona ég, öllum hér ljóst hversu mikil hún er, hversu þjóðfélagið byggist allt á því að framleiðsluatvinnuvegir gangi, hversu byggð um landið er því háð að blómlegur landbúnaður megi haldast og hversu atvinna fólksins er því háð að framleiðsla landbúnaðarvara dragist ekki saman. Ég vonast til þess að allir, sem hér eru, séu mér sammála um þetta. En ég vil líka segja það, að ég tel að íslenskir bændur geti í raun borið höfuðið hátt. Þó að því sé haldið á loft af einstökum öfgaskriffinnum að íslensk þjóð væri bættari með því að stórfækka í bændastétt eða jafnvel leggja landbúnaðinn niður, þá álít ég að það mundi í fyrsta lagi leiða til hruns okkar þjóðfélags og í annan stað held ég að sú fyrirgreiðsla, sem hið opinbera hér á landi veitir bændastéttinni, sé síst meiri en gert er í flestum eða öllum okkar nágrannalöndum. Þess vegna og m. a. vegna þess að á síðustu árum og áratugum hefur bændastéttin skilað mjög mikilli framleiðsluaukningu og mikilli framleiðni fyrir þjóðarbúið, þá tel ég að íslensk bændastétt geti borið höfuðið hátt. Og þó verið sé að finna að því t. d. að greiddar séu útflutningsbætur sem verða kunna á þessu ári í kringum 2 milljarða, þá er ég ekki í neinum vafa um að það hefur ekki vafist fyrir hæstv. landbrh. að sanna að það sé þjóðinni til hags og jafnvel að það sé ríkissjóði til hags. Þess vegna vil ég aðeins ljúka þessum orðum með því, að það er mín skoðun að við séum að efla okkar þjóðfélag, við séum að styrkja fjárhagsstöðu þjóðarinnar og treysta byggð um allt Ísland með því að gera vel við landbúnaðinn svo að hann megi blómgast á komandi tíð.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs hér aftur, var að áðan féllu niður hjá mér tvö eða þrjú atriði sem ég vildi upplýsa. Í fyrsta lagi var það um rekstrar- og afurðalánin, að enda þótt rekstrarlánin væru hækkuð um 100% vorið 1975, þá er það svo að mjög fer fjarri að þau nægi til þess sem þau eiga að annast vegna þeirra breytinga sem hafa orðið á verðlagi. Ég hef rætt það við Seðlabankann að umræða um þessi mál yrði tekin upp nú á nýjan leik, bæði um rekstrar- og afurðalánin, og hefur verið vel undir það tekið, og bankinn er með sjálfur á prjónunum að taka upp þessa þætti fyrir allar atvinnugreinarnar. Afurðalánin hjá landbúnaðinum hafa verið miðuð við sjávarútveginn og þau hafa að verulegu leyti batnað. En ég er hv. síðasta ræðumanni, hv. 2. þm. Norðurl. v., og hv. 3. þm. Norðurl. v. sammála um að útborgun út á afurðir að haustinu til verður að ná 90%, það er ekki hægt að komast hjá því. Þar sem ég þekki best til, eins og hjá Kaupfélagi Borgfirðinga, er það búið að vera 80–82% lengi. Með uppgjörslánum að vorinu, sem hafa verið tekin upp, ætti að vera hægt að ljúka að gera upp sláturafurðirnar að haustinu. Ef það væri gert í maí og ekki geymt nema um 10%, þá væri það eðlileg afgreiðsla að minni hyggju. Í öðru lagi vil ég segja það, að það eru orðnar fastar reglur - um það hefur orðið samkomulag milli mín og fjmrh. - um greiðslur á útflutningsbótum. Það er búið að skipta þessu niður á ákveðna mánuði og verður búið að greiða 1 milljarð í apríllok. Bæturnar verða greiddar út í 2. og 4. viku hvers mánaðar fyrir hvern mánuð. Frá þessu er nú fullkomlega gengið og er verið að afgreiða þessi mál fyrir jan. og febr. í samræmi við þetta. Þetta er afskaplega mikils virði, og við vorum báðir ánægðir með að þurfa ekki að vera með einlægt suð út af þessum málum, eins og við urðum að gera í fyrra. Þriðja atriðið, sem ég vildi hafa nefnt áðan, var svo það, að landbrn. hefur haft nokkurt samstarf við þá aðila sem annast sölu landbúnaðarvara á erlendum mörkuðum, m. a. fór ráðuneytisstjórinn og fleiri í ferðalag á s. l. hausti út af þessu. En það er skoðun okkar að í þessu eins og öðru, þó að vel hafi verið gert, þurfi slíkt alltaf að vera í endurskoðun og getur verið breytingum háð. Besti markaður okkar á kindakjöti er í Noregi. En norðmenn fylgja þeirri reglu að greiða niður verðbólguna eins og við og ákváðu það á s. l. hausti. Norski landbrh. sagði mér vorið 1976 að þeir mundu hækka verð á kjöti um haustið og það mundi bæta okkar hag. Þeir hækkuðu verðið sem svaraði 135 kr. á hvert kg kjöts í ísl. kr., en þeir greiddu það allt niður. Það þýddi það að við fengum enga hækkun. Svíar nota í niðurgreiðslur núna sem svarar 3.2 milljörðum ísl. kr. og það hefur náttúrlega sitt að segja. Og svo er annað sem þarf að gefa mjög gaum að í þessum efnum, að norðmenn eru núna með afskaplega mikinn áhuga á að auka og efla sinn landbúnað. Ástæðan er m. a. sú, að þeir óttast verulega byggðaröskun í sambandi við sína olíuvinnslu. Ef þeim tekst að auka verulega framleiðslu sína á kindakjöti, þá rýrnar markaður okkar þar. Þess vegna er þetta afskaplega vandasamt mál sem við verðum að hyggja að, og skoðun mín er sú, að við verðum að reyna að komast inn á Efnahagsbandalagsmarkaðinn og þá að fá felldan niður eða lækkaðan tollinn sem við þyrftum að greiða að öðrum kosti. Þetta hef ég rætt við bæði landbrh. Þýskalands og fleiri, - landbrh. Austurríkis var lítið áhugasamur um þetta, þjóðverjinn var miklu betri viðskiptis, og t. d. konsúll okkar í Berlin hefur mikinn áhuga á því að vinna að þessum málum og telur sig hafa nokkra möguleika þar. Í byrjun næsta mánaðar verður árlegur Norðurlandafundur landbrh. á Norðurlöndum sem féll niður á s. l. ári vegna kosninganna í Svíþjóð, því að hann átti að vera í Svíþjóð að kosningunum rétt afstöðnum. Þegar þeir urðu að skipta um mann var fundurinn felldur niður. Þessi fundur verður í byrjun næsta mánaðar, og þá hef ég hugsað mér að nota tækifærið til þess að ræða bæði við norska landbrh. og danska og sænska. Það eru taldir meiri möguleikar í Danmörku, en þar er nú tollur Efnahagsbandalagsins sem hefur áhrif á okkar mál í þeim efnum. En mér er það alveg fullkomlega ljóst að tryggja þarf landbúnaðinn, sem ég hef alveg tröllatrú á að sé einn af hornsteinum þessa þjóðfélags, enda hef ég ekki í því, sem ég hef lesið í sögu þjóða, nokkurn tíma séð að þjóð hafi lifað eðlilegu lífi ef hún hefur ekki hagnýtt kosti landsins. Ég trúi því ekki að það sé hægt að komast af án þess og síst fyrir þjóð eins og okkur, sem bæði býr í eylandi og hefur lifað á landbúnaði frá upphafi vega. Hitt vil ég svo segja að lokum, að það sýnir best hvað verðbólgan reynist okkur erfið á mörgum sviðum, til viðbótar því sem ég sagði hér um rekstrarlán áðan, að afurðalán voru eitthvað um 900 millj. um árslok 1971, þau voru milli 5 og 6 milljarða á s. l. ári, og jarðakaupalán, sem var 200 þús. 1971, er nú 1600 þús. En þrátt fyrir það eru erfiðleikar okkar síst minni nú en áður var. Þetta sýnir bara við hvað er að búa. Jarðaverð hefur fyrst farið að hækka að ráði á þessum tímum, og þess vegna er okkur ljóst að við þurfum að gefa gaum að þessum málum á viðum vettvangi. Fleira ætla ég nú ekki að segja.



Herra forseti. Ég vil þakka jákvæðar undirtektir við þessa till., bæði hv. þm. Pálma Jónssyni og þó sérstaklega hæstv. landbrh. Ég vil undirstrika það, að framkvæmdir í landbúnaði hafa verið ákaflega miklar og fjárfestingin mjög ör. Byggingarnar verða sífellt dýrari. Það eru sífellt gerðar meiri og meiri kröfur um frágang þeirra og þær verða vandaðri og vandaðri með hverju árinu sem líður. Ég hef stundum látið það fljúga mér í hug að Teiknistofa landbúnaðarins eigi að hjálpa mönnum til að koma undir sig fótunum, en ekki til þess að fara á hausinn. En í sumum verkum er dýrt að fullnægja þeim kröfum sem Teiknistofan gerir um frágang á mannvirkjum og traustleika þeirra. Ég lít svo á að það sé ekki nægilegt að fela óþurrkanefndinni að athuga þetta mál. Hennar verk er að gera yfirlit um ástandið á óþurrkasvæðunum og benda á leiðir til úrbóta þar. En það er víða pottur brotinn heldur en á óþurrkasvæðinu. Það er því miður við erfiðleika að etja víðar. Ég lít svo á að það eigi að vera hlutverk Bjargráðasjóðs að rétta þeim hjálparhönd sem eiga í mestum erfiðleikum vegna óþurrkanna, það sé sérstakt mál og ekki nema í lauslegum tengslum við hinn hluta vandans um lausaskuldirnar. Og raunar eru lausaskuldirnar, sem myndast vegna óþurrkanna, fjarri því að vera komnar fram. Það er fóðurbætirinn, sem keyptur verður núna síðari hluta vetrar, sem kemur þar inn í dæmið. Það hefur verið unnið á vegum þess landbrh., sem við nú höfum, mikið starf til þess að koma bættu skipulagi á landbúnaðarmál. Þó að við vanda sé að etja núna út af ýmsu, þá er ég bjartsýnn á að það rétti sig af þegar fara að verka til hagsbóta fyrir landbúnað lagabálkar sem settir hafa verið nýlega, bæði jarðalög og ábúðalög og lög um Bjargráðasjóð. Það er verið að endurskoða lög um Stofnlánadeild og lög um Framleiðsluráð, og um hvort tveggja verður maður að vona að takist þannig til að það verði til þess að tryggja hag bænda og afkomu og til þess að koma í veg fyrir að grípa þurfi til skyndiráðstafana eins og lausaskuldabreyting er í eðli sinu. Það er rétt hjá landbrh. að grundvallarverð hefur náðst undanfarin ár nema árið 1975. Vonir standa til að það náist 1976 eða nærri því. En grundvallarverðið segir náttúrlega ekki alla söguna um afkomu bænda í samanburði við aðrar stéttir. Í fyrsta lagi ef grundvöllurinn er ekki réttur, þá verður grundvallarverðið ekki rétt heldur. Ef kostnaðarliðir í verðlagsgrundvelli eru vanmetnir, þá verða kjör bænda ekki eins og þau ættu að vera lögum samkv. Þar á ofan kemur að tekjur viðmiðunarstéttanna hafa farið fram úr því sem búist var við á hverju ári. Koma þar til t. d. yfirborganir, meiri eftirvinna o. fl., o. fl. Ég legg sem sagt áherslu á að þessi könnun verði gerð. Ég held að það sé úrbót í bili. En ég tek undir með 2. þm. Norðurl. v., að það er engin framtíðarlausn í því. Ég er nú ekki svo svartsýnn að halda að það sé afleit afkoma hjá þriðjungi bænda. Ég minni á að einungis 8–10% bænda sneru sér til Stéttarsambandsins og báðu um að framtöl þeirra yrðu könnuð í framhaldi af þeirri samþykkt sem Stéttarsambandsfundur gerði í sumar. Það var alveg hárrétt hjá hv. þm. Pálma Jónssyni, að það var fyrst og fremst drátturinn á afgreiðslu afurðarlána og rekstrarlána og útflutningsbóta sem var meginvandinn á s.l. ári. Hann olli aðalerfiðleikunum. Ég fagna því þess vegna ákaflega að landbrh. og fjmrh. skuli hafa komist að samkomulagi um það, hvernig þessum greiðslum verði háttað í framtíðinni. Þessir tveir ráðh. þurfa endilega að vera samstiga, þeir þurfa að ganga í takt. Mér þótti ágætt meðan þeir voru í sama manninum, en ef þeir geta komið sér vel saman og gengið í takt, þá er allt í lagi að þeir séu sinn á hvorum staðnum. Ég fagna þeim umr. sem eru að fara í gang um endurskoðun á upphæð afurða- og rekstrarlána við Seðlabankann. En ég legg á það áherslu að það verði fitjað upp á prjóna landbrh. fremur en Seðlabankans. Ég ætla nú ekki að hætta mér út í það að fara að ræða útflutningsmálin. Þar er mikið starf óunnið. Ýmislegt hefur verið gert, en mikið er óunnið og sannarlega ástæða til að leggja höfuðkapp á að koma á þau mál sem allra bestu lagi. Ekki hefur borið á góma í þessum umr. hinn sálræna þátt sem ég lít svo á að sé tengdur þessum fjárhagsmálum landbúnaðarins öllum. Ég held að aðstoð eins og lausaskuldalán verði mönnum þeim, sem eru í vandræðum, til uppörvunar. Það má ekki vanmeta það ef svo gæti orðið, ef þetta gæti hjálpað þeim til að koma reglu á rekstur sinn og auka kjark og bjartsýni þeirra sem í erfiðleikum eiga. En ég held að það versta sem hægt sé að gera manni sem er í vanda staddur, sé að telja úr honum kjarkinn og efla með honum bölsýni. Menn verða að líta raunsæjum augum á ástandið, en þeir mega ekki heldur gleyma sólskinsblettunum.



Herra forseti. Ég mun nú ekki lengja þessar umr. mjög. Mér þykir rétt að benda hér á örfá atriði frekar en gert hefur verið til þessa við þessa umr. Hæstv. landbrh. gat þess að yfir stæði könnun á því, hversu það tjón væri mikið sem orðið hefði af óþurrkunum á s. l. sumri á stórum hluta landsins. Ég fagna því að sjálfsögðu að þetta er í gangi. En ég er ekki eins sannfærður um það og hæstv. ráðh., að það sé svo ýkja þægilegt að tengja þá könnun við það efni sem þessi till. fjallar sérstaklega um. Ég er þeirrar skoðunar að það sé rétt, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði áðan, að það væri víðar pottur brotinn í efnahagsmálum bænda heldur en á óþurrkasvæðunum. Því miður hygg ég að þetta sé rétt. Athyglisvert er að bera saman ummæli hæstv. ráðh. hér áðan, þar sem hann gat þess að árin 1972, 1973 og 1974 hefðu verið sérstaklega hagstæð ár fyrir landbúnaðinn, bera þau saman við þær upplýsingar sem er að finna í grg. með þessari till., þar sem sagt er að á árunum 1971, 1972 og 1973 var sérstök fyrirgreiðsla veitt þeim sem verst voru settir með því að fresta afborgunum af stofnlánum. Fyrst þetta getur verið nauðsynlegt á allra bestu árum sem yfir landbúnað hafa komið, þá sannar það hversu aðstaða bænda er misjöfn og hversu afkoma þeirra er misjöfn, og þeir þættir eru áreiðanlega ekki að fullu þekktir sem hafa þarna ríkustu áhrifin. Það er greinilegt að það er allajafna heima á búunum sjálfum sem er orsaka að leita. Einn bóndi nær ekki þeirri hagkvæmni í rekstri sem annar nær. Ég hygg líka að það geti eyðilagt hvern bónda á mjög stuttum tíma ef hann kemst í rekstrarfjárskort. Þeir menn, sem hafa orðið fyrir því og sjá ekki fram úr því hvernig þeir eigi að greiða fyrir þær rekstrarvörur sem þeir þurfa að nota í búskapnum, eru illa settir. Hver einasti bóndi í landinu er kominn út í mjög umsvifamikinn viðskiptabúskap, og hann verður þess vegna að hafa rekstrarfé í höndum í mjög ríkum mæli. Þeir, sem fá ekki rekstrarfé í gegnum afurðir sínar nægilega hratt, reyna að verða sér úti um það í lánastofnunum, og það gefur auga leið hversu óhagstætt það er í búrekstrinum, þegar miðað er við það sem ætlast er til að vaxtaþátturinn sé stór í framleiðsluverðinu. Ég vil því enda þessi fáu orð mín með því að leggja á það áherslu, að þessi till. um athugun á lausaskuldum bænda verði samþ. En ég held að það þurfi einnig að vinda að því bráðan bug að fela Upplýsingaþjónustu landbúnaðarins að kynna sér rækilega hvers vegna þeir menn, sem nú standa höllum fæti, eru svo illa settir að þeir þurfi á sérstakri aðstoð að halda. Ég er ekki í vafa um að ef það lægi nægilega ljóst fyrir á hverju einstöku búi, þá mætti með góðra manna hjálp setja undir þann leka sem hér hefur orðið skaði af.

Flm. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Ég vil gera örstutta aths. Það er vegna þess sem kom fram hjá hv. þm. Steinþóri Gestssyni. Hann vitnaði til fyrirgreiðslu, sem drepið er á í grg. með till. minni, um vaxta- og afborganafrestinn sem veittur var við Stofnlánadeildina árið 1971. Þannig var að árið 1971 var ráðist í að gera þetta. Þá var góðæri, en þetta var náttúrlega vegna skulda sem myndast höfðu á erfiðum árum þar á undan. Það var verið að hjálpa mönnum við að komast á réttan kjöl. Stofnlánadeildin fékk 10 millj. kr. árið 1971 og 5 millj. árin 1972 og 1973, 5 millj. hvort ár, til þess að hjálpa þessum mönnum eða umlíða þá þessi ár. Stéttarsambandið athugaði hvernig þeim hefði vegnað, og það er ótrúlegt hvað þetta virtist koma að miklu gagni. Yfirleitt heppnaðist það í langflestum tilfellum. Þetta sannar að svona fyrirgreiðsla getur átt rétt á sér. Svona fyrirgreiðsla á náttúrlega ekki rétt á sér æ ofan í æ, og menn geta ekki farið að reikna með því að fá svona fyrirgreiðslu annað hvert ár. En hún á rétt á sér í sérstökum tilfellum til þess að hjálpa mönnum að komast á réttan kjöl í trausti þess að þeir kollsigli ekki aftur.