Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Skelfilegir atburðir eiga sér nú stað í Palestínu. Þessar hörmungar hafa staðið lengi yfir og ekki að sjá að þær ætli að taka neinn enda. Í gær voru a.m.k. 18 óbreyttir borgarar myrtir af Ísraelsher, fólk á heimilum sínum, í stórskotaliðsárás sem gerð var á þorp á Gaza-ströndinni. Þetta eru svo alvarlegir atburðir sem hafa staðið lengi yfir þar sem brotið er miskunnarlaust á heilli þjóð, á óbreyttum borgurum að við getum ekki lengur setið hjá og horft þegjandi á þetta gerast. Ég kem hér upp, virðulegi forseti, með þá kröfu að íslensk stjórnvöld mótmæli með formlegum hætti og harðlega meðferð Ísraelsmanna á Palestínumönnum. Aðrar þjóðir hafa þegar fordæmt árásina í gær, Evrópusambandið, fjölmörg Evrópuríki, Noregur, hafa þegar látið Ísraelsmenn heyra að við getum hreinlega ekki horft á þetta gerast. Það er með ólíkindum hvað Ísraelsmenn komast upp með að terrorísera nágranna sína. Við munum öll eftir hinni hrottalegu innrás sem gerð var í Líbanon í sumar og síðan er ekki annað að sjá en ástandið hafi bara versnað. Við í þingflokki Frjálslynda flokksins höfum þegar afboðað fund sem formaður okkar átti að eiga með sendiherra Ísraels. Hún er væntanleg til Íslands í næstu viku. Þetta gerum við til að lýsa því yfir að við finnum okkur ekki í þessu og til að koma þeim skilaboðum til ísraelskra stjórnvalda að við viljum ekki og ætlum ekki að horfa lengur þegjandi upp á hin skelfilegu voðaverk sem Ísraelsmenn eru að fremja. Það er ekkert samræmi milli þeirra aðgerða sem Ísraelsmenn standa fyrir og þess sem þeir segjast vera að verjast. Þeir ráðast á óvopnað fátækt fólk sem er illa varið, með stórskotaliði, orrustuþotum og skriðdrekum og þetta er ólíðandi.

Frú forseti. Það er fullt tilefni til að taka þetta mál upp hér því að framferði Ísraela nú gengur gjörsamlega fram af manni. Það er ráðist á óbreytta borgara upp úr þurru án þess að svo mikið sem málamyndaástæður séu til og að því er virðist aðallega til að reyna að skapa á nýjan leik upplausn meðal Palestínumanna og að koma í veg fyrir að festa komist í stjórnmálin þar í landi með myndun þjóðstjórnar. Og þá virðist ekki vefjast fyrir Ísraelsmönnum að fremja fjöldamorð á óbreyttum borgurum. Það er ekki hægt að kalla það annað en fjöldamorð að hefja skotárásir á íbúa húss um miðja nótt þar sem íbúarnir eru í fastasvefni og þegar í ljós kemur að fórnarlömbin eru aðallega konur og börn, óbreyttir borgarar, óvopnaðir þá er það brot á öllum siðaðra manna lögum, það eru fjöldaaftökur á fólki án nokkurrar réttlætingar. Það má líka nefna það framferði Ísraela sem komið hefur í ljós eftir að smátt og smátt verður ljóst hvað gerðist í innrásinni í Líbanon. Þar hafa verið notaðar ekki aðeins klasasprengjur heldur fosfórsprengjur og fleiri efna- og geislavopn. Allar alþjóðareglur um vernd óbreyttra borgara, um vopnanotkun í átökum og hvað það nú er eru þannig þverbrotnar. Ég tek undir þá kröfu að ríkisstjórn Íslands mótmæli þessu framferði Ísraela harðlega. Það er í sjálfu sér fátt annað sem við getum gert nema taka það til skoðunar sem ég held að hljóti að verða að fara að koma á dagskrá hér, að slíta stjórnmálasambandi við þetta ríki. Er hægt að halda uppi stjórnmálasambandi við ríki sem þverbrýtur og hunsar ályktanir Sameinuðu þjóðanna, þverbrýtur og hunsar alþjóðalög um vernd óbreyttra borgara og þar fram eftir götunum? Það ber þá vel í veiði ef sendiherrann er að koma hér á næstunni að koma þeim skilaboðum til hans að eitthvað verði að gera.

Hæstv. forseti. Á miðvikudag, í gær, létu óbreyttir palestínskir borgarar lífið í árás Ísraelsmanna á norðurhluta Gaza, þar á meðal bæði konur og börn. Þessum atburðum hefur verið mótmælt og reyndar hefur forsætisráðherra Ísraels líka lýst harmi yfir þessu og boðað rannsókn. Og utanríkisráðherra Ísraels hefur enn fremur beðist afsökunar. Árásin hefur verið fordæmd víða um heim bæði meðal Araba og margra alþjóðlegra hjálparsamtaka og einnig hefur m.a. Evrópusambandið og utanríkisráðherra Bretlands mótmælt þessu athæfi. Íslensk stjórnvöld fordæma þessa árás Ísraelsmanna á Gaza en hún hitti fyrst og síðast fyrir óbreytta borgara, þar á meðal konur og börn, eins og áður sagði. Það er vandséð hvaða tilgangi hún yfir höfuð átti að þjóna og hvernig hægt er að finna henni nokkurn stað eða rök. Það vill reyndar svo til og er skyldugt að taka fram að Ísraelsstjórn hefur beðist afsökunar á þessu og boðað rannsókn á þessu athæfi. Svo vill til að sendiherra Ísraels gagnvart Íslandi mun eiga fund með utanríkisráðherra í næstu viku og þar hyggst utanríkisráðherra taka þetta mál upp við sendiherrann og koma á framfæri formlegum mótmælum. Gagnvart deilum Ísraels og Palestínumanna almennt styður Ísland sáttaumleitanir kvartettsins svonefnda, þ.e. Evrópusambandsins, Bandaríkjanna, Sameinuðu þjóðanna og Rússlands og vegvísinn til friðar. Þá hefur Ísland verið aðili að fjöldamörgum ályktunum Evrópusambandsins og Sameinuðu þjóðanna sem hvetja til friðar í þessum heimshluta og hvetja til þess að mannréttindi samkvæmt alþjóðasamningum séu virt á báða bóga.

Frú forseti. Enn ein árásin hefur verið gerð á óbreytta borgara á hernumdu svæðunum í Ísrael. Í tæplega 60 ár hefur palestínska þjóðin verið á flótta. Í tæplega 40 ár hefur hernám Ísraela á Gaza og Vesturbakkanum staðið. Hér er í raun og veru ekkert nýtt á ferðinni. Ástandið verður alvarlegra og alvarlegra á meðan heimsbyggðin horfir á og með fullum stuðningi stórveldisins Bandaríkjanna, með fjárstuðningi og öðrum stuðningi mun Ísraelsstjórn halda uppi uppteknum hætti á meðan henni leyfist það. Með fullum stuðningi Bandaríkjastjórnar var ráðist inn í Líbanon í sumar, þar var allt sprengt í tætlur og m.a. notaðar klasasprengjur. Með fullum stuðningi Bandaríkjastjórnar ræðst ísraelski herinn aftur og aftur og aftur á palestínska borgara á hernumdu svæðunum í Ísrael. Það þarf ekki bara að tala við sendiherra Ísraels á Íslandi. Það þarf að tala við sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi og ég legg til að hæstv. utanríkisráðherra gangi á fund sendiherrans á Laufásvegi og spyrji hversu lengi enn ríkisstjórn Bandaríkjanna ætli að styðja við stríðsrekstur Ísraelsstjórnar í Miðausturlöndum, hversu lengi enn þetta eigi að ganga yfir palestínsku þjóðina. Því á meðan við sitjum hjá eigum við hlutdeild í verknaðinum. Við höldum uppi stjórnmálasambandi við Ísrael og við höldum uppi góðu vinasambandi við Bandaríkjastjórn. Það er okkar að tala við þetta fólk og koma formlegum mótmælum til skila og ef mótmælin verða ekki tekin til greina þarf að staldra við og athuga hvað ríkisstjórn Íslands getur gert í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Við hljótum að fordæma slíkar árásir sem hér hafa átt sér stað og fregnir berast nú af. Það getur ekkert réttlætt það að skjóta á íbúðarblokkir að næturlagi og fella þar óbreytta borgara í fastasvefni, því hljótum við að mótmæla harðlega. Það er vandséð hvaða tilgangi slíkar aðgerðir þjóna en afleiðingarnar eru ekki vandséðar. Slíkar aðgerðir hljóta að verða til þess að sá gordíonshnútur sem er í samskiptum Ísraels og Palestínu verður enn óleysanlegri. Sú deila sem þarna er uppi á sér dýpri og tilfinningaþrungnari rætur en flestar aðrar deilur sem uppi eru í veröldinni og þá er af nógu að taka. Það hefur verið úthellt blóði tveggja deiluaðila en það breytir engu um þá fordæmingu á þessum verknaði. Það er fyrirhugað að utanríkisráðherra hitti sendiherra Ísraels í næstu viku og mótmæli þessu athæfi harðlega og formlega og það er vissulega afstaða okkar að standa bak við þau mótmæli af heilum hug. Það er ekki erfitt að ímynda sér hvaða afleiðingar árásir eins og sú sem hér var gerð hafa. Hún eykur á vonleysið, vonleysið eykur á hatrið og þetta verður endalaus vítahringur eins og hefur reyndar verið síðustu áratugina eða frá því að ég man eftir mér.

Frú forseti. Öllu siðmenntuðu fólki hlýtur að blöskra fréttirnar sem við heyrum af framferði Ísraelsmanna sem gerðar hafa verið að umtalsefni. Innrásir Ísraela í Suður-Líbanon eins og við munum þær þar sem þeir tókust á við Hizbollah, vöktu heimsathygli og sérstaklega hin hörðu viðbrögð Ísraela sem voru allt of hörð miðað við það tilefni sem gefið var. Það má segja að framferði Ísraela á þessu svæði auki stöðugt á og bæti í hatur og örvæntingu sem ríkir á svæðinu og ekki að sjá miðað við síðustu fréttir að nokkur breyting sé þar á. Á sama tíma og stríðið var í Suður-Líbanon gekk mikið á í Palestínu. Bæði var mikið um árásir og dráp á óbreyttum borgurum. Í skjóli þess stríðs voru forustumenn í heimastjórninni handteknir, þingmenn og ráðherrar, og má segja að Ísraelsmenn hafi farið fram í Palestínu á þeim tíma í skjóli þess að enn þá meira gekk á í Suður-Líbanon og heimsfréttirnar voru með linsurnar á því sem þar fór fram og þeir fóru sínu fram í Palestínu nánast óáreittir. Við hljótum að þurfa að bregðast við og koma á framfæri mótmælum við svona hegðan. Þjóðir heims hljóta að þurfa að sameinast um að fordæma slíkt framferði og afsakanir fyrir því að hafa skotið á íbúablokkir að næturlagi duga skammt. Ég held að allir hljóti að sjá það. Það að afboða fund með sendiherra Ísraels held ég að sé rangt. Ég held að menn eigi að nota það tækifæri að sendiherrann kemur hingað og koma á framfæri mjög kröftuglegum mótmælum, tala tæpitungulaust við sendiherra Ísraels um að öllu siðmenntuðu fólki blöskri svona framferði því að segja ekki neitt er verra.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þá tillögu sem hér hefur komið fram í máli hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar að mótmælum verði þegar komið á framfæri við Ísraelsstjórn. Ég legg til að einnig verði farið til sendiherra Bandaríkjanna hér á landi og mótmælt stuðningi Bandaríkjanna við Ísraelsstjórn sem hefur verið og er alveg stöðugur. Það er alveg ljóst að Ísraelsmenn kæmust ekki upp með það framferði sem þeir hafa stundað í Ísrael nema með dyggum stuðningi Bandaríkjamanna. Í þeirra skjóli eru þeir þarna og þegar við horfum á það ástand sem er núna í Miðausturlöndum liggja ræturnar að þeim óróa, þeim hryðjuverkum og því ástandi sem heimurinn er að bregðast við núna í Ísrael, ræturnar liggja í yfirgangi Ísraelsmanna gegn Palestínumönnum og þeim múr sem Ísraelsmenn eru núna að reisa kringum ríki sitt, múr sem er langt umfram þau landamæri sem alþjóðasamfélagið hefur sæst á, og eru núna að innlima lönd Palestínumanna og Jerúsalemsborg sem þeir ætla sér sem framtíðarhöfuðborg Ísraels. Það hefur verið markmið þeirra alla tíð og þeir hætta ekki fyrr en þeir koma Jerúsalem inn fyrir landamæri sín. Múrinn á að fordæma og það á að gera héðan frá hv. Alþingi. Hv. Alþingi á að gera 

Hæstv. forseti. Ég kem upp til að taka undir ýmislegt af því sem hér hefur verið sagt. Mér finnst fyrst og fremst að Íslendingar beri að sínu leyti kannski meiri ábyrgð en margar aðrar þjóðir á þessu ástandi þarna. Við tókum eins konar forustu og menn hældu sér af því árum saman að Ísland hefði tekið forustu fyrir því að Ísraelsríki var stofnað, og Vesturlönd gengust fyrir stofnun þessa ríkis. Gott og vel, það var gert. En þess vegna bera Vesturlönd, og alveg sérstaklega Íslendingar að mér finnst, ábyrgð á ástandinu þarna. Íslendingar telja sig þess umkomna að komast inn í öryggisráðið og telja sig eiga þangað erindi. Ég tel að Íslendingar eigi að sanna það með því að taka forustu um það, sýna fram á að þeir eigi erindi í öryggisráðið, með því að láta til sín taka á alþjóðavettvangi í þessu máli, alveg sérstaklega vegna þeirra ábyrgða sem þeir tóku á sig á sínum tíma og hældu sér af fram eftir árum. Menn hafa að vísu ekki gert það alveg síðustu árin vegna framferðis Ísraelsmanna og hörku við þá sem hraktir voru af landsvæðum sem þeir nú búa á. Það er yfirgengilegt að sjá hvernig Ísraelsmenn komast upp með hryðjuverk í skjóli Bandaríkjamanna, t.d. eru klasaprengjurnar sem finnast þúsundum saman í Líbanon hryðjuverkaverkfæri. Þær granda fólki algjörlega án þess að nokkur viti hver fyrir þeim verður, alveg eins og í nótt sem leið þegar Ísraelsmenn skutu blindandi á íbúðarhúsabyggðir á Gaza-svæðinu. Þetta eru hryðjuverk og klasasprengjurnar eru hryðjuverkaverkfæri 

Frú forseti. Þetta er afar þörf og brýn umræða sem við höfum hér í upphafi þingfundar. Það er einu sinni þannig að konur og börn hafa alla tíð verið bein skotmörk Ísraelsmanna. Það er ekkert nýtt í því. Kannski er það svo eins og einn þingmaður gaukaði að mér að þeir skutu bara of marga í þetta sinn þannig að alþjóðasamfélagið bregst við. Þeir eru auðvitað - og við vitum það - að murka lífið úr Palestínumönnum á Gaza. Það er mjög lítið flókið. Svo er náttúrlega alveg makalaust ef Ísraelsmenn með forsætisráðherra og utanríkisráðherra á sínum vegum biðjast núna afsökunar á tiltækinu. Vita þeir ekki hvað þeirra menn eru að gera á þessum stöðum? Eru engin bönd á þessu fólki? Ísraelsmenn hlýða ekki alþjóðasamfélaginu, þeir hlýða engum tilmælum, engum. Ég veit ekki hvað þarf að gerast til þess að þeir skilji að alþjóðasamfélagið tekur bara ekki þátt í þessu. Við þurfum auðvitað að vera með afar skýr skilaboð í þessu máli. Varðandi þá hugmynd sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon kom með, hvort ekki ætti að slíta stjórnmálasambandi - ef alþjóðasamfélagið tæki sig nú einu sinni saman, og það er búið að reyna að gera það með öllum ályktunum og öllu, skildu þeir kannski fyrr en skellur í tönnum. Það er afar brýnt. Ég tel mjög brýnt að Íslendingar hitti sendiherrann og komi mótmælum á framfæri. Síðan birtist auðvitað ekkert í fréttum hér hvernig þeir murka lífið líka úr Palestínumönnum á öðrum stöðum í þeirra eigin ríki, eins og í Hebron, hvernig þeir yfirtaka heilu fjölbýlishúsin, byggja múra, svelta fólk til hlýðni. Þetta kemur ekki í fjölmiðlum. Ég held að það væri mjög þarft að fleiri þingmenn færu á þessar slóðir. Þetta er ekki upplagt ferðamannaland. Ég get alveg lofað ykkur því. Það er sorglegt að fara þangað 

Virðulegi forseti. Það er að sjálfsögðu fagnaðarefni að íslensk stjórnvöld, ríkisstjórnin, hyggist mótmæla með formlegum hætti þessum hroðalegu verkum sem Ísraelsmenn hafa framið. Það sem við gerum í Frjálslynda flokknum er að senda mjög skýr skilaboð til Ísraelsmanna sem taka engum rökum. Með því að neita því að hitta sendiherrann segjum við heilmikið og þá erum við að koma mikilvægum skilaboðum á framfæri. Norski rithöfundurinn og heimspekingurinn Jostein Gaarder skrifaði grein í ágúst þegar hryllingurinn stóð yfir í Líbanon. Ég þýddi þessa grein yfir á íslensku og birti hana á heimasíðu minni. Mig langar til að lesa aðeins upp úr henni, með leyfi forseta: „Það eru takmörk fyrir þolinmæði okkar, og það eru takmörk fyrir umburðarlyndi okkar. Við trúum ekki á guðdómleg loforð sem rök fyrir hernámi og aðskilnaðarstefnu. Við höfum lagt miðaldirnar að baki. Við hlæjum þvinguðum hlátri að þeim sem enn trúa því að guð gróðursins, dýranna og vetrarbrautanna hafi valið sér ákveðna þjóð sem sitt uppáhald og gefið henni skemmtilegar steintöflur, brennandi runna og license to kill. Við köllum barnamorðingja barnamorðingja og viðurkennum aldrei að slíkir hafi neitt guðdómlegt eða sögulegt umboð sem getur afsakað níðingsverk þeirra. Við segjum aðeins: Skömm sé allri aðskilnaðarstefnu, skömm sé þjóðernishreinsun, skömm sé öllum hryðjuverkum beint gegn almennum borgurum, hvort heldur þau eru framin af Hamas, Hizbollah eða Ísraelsríki!“ Virðulegi forseti. Þetta verður að segja við Ísraelsmenn, koma þessum skilaboðum til þeirra með skýrum hætti, hvort heldur við gerum það með því að hitta þá augliti til auglitis og segja það við þá eða við gerum það með táknrænum hætti með því að neita að eiga við þá samskipti. Það er vel athugandi að íhuga hvort við ættum ekki að gera eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lagði til í ræðu sinni áðan, að slíta stjórnmálasambandi við Ísrael. Íslendingar vilja láta taka mark á sér á alþjóðavettvangi. Íslendingar vilja fá sæti í öryggisráðinu. Þá verða Íslendingar líka að sýna kjark og þor til að taka sjálfstæðar ákvarðanir.

Hæstv. forseti. Það fer ekki á milli mála að með þessum hræðilegu aðgerðum hafa Ísraelsmenn skaðað sinn eigin málstað fyrir utan annað böl sem þeir hafa valdið. Ég endurtek það sem ég áður sagði, íslensk stjórnvöld fordæma þetta athæfi og munu koma þeim mótmælum á framfæri. Það er mikilvægt að nýta fundi og tengsl til að kynna þau sjónarmið og koma mótmælum formlega til skila.

Hæstv. forseti. Alþingi hefur borist skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2005 og er hún hér til umræðu. Skýrslan er í senn starfsskýrsla hans til þingsins og samantekt á upplýsingum um þau mál sem hann hefur fjallað um á árinu 2005 og telur rétt að kynna Alþingi. Það er hlutverk umboðsmanns að hafa í umboði þingsins eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem nánar greinir í lögum um embættið og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Þetta hlutverk rækir umboðsmaður með því að taka til athugunar kvartanir frá borgurunum, auk þess sem hann tekur mál til athugunar að eigin frumkvæði telji hann ástæðu til þess. Umboðsmaður hefur þannig eftirlit með því hvernig stjórnsýslan fylgir þeim leikreglum samfélagsins sem settar hafa verið á Alþingi. Það er vitanlega mikilvægt fyrir alþingismenn að fá með slíkri skýrslu innsýn í það eftirlitsstarf sem umboðsmaður innir af hendi og sjá þannig hvernig stjórnsýslan hefur fylgt þeim lagareglum sem þingið hefur sett um störf hennar. Slíkar upplýsingar eru bæði til þess fallnar að styrkja það sjálfstæða eftirlitshlutverk sem Alþingi hefur með störfum framkvæmdarvaldsins og vera til stuðnings við undirbúning lagabreytinga og nýmæla í lögum sem Alþingi fjallar um. Eins og ráðið verður af þeim tölulegu upplýsingum sem fram koma um starf umboðsmanns á árinu 2005 voru þau formlegu erindi sem hann tók til meðferðar á því ári rétt um 300. Er þetta áþekkur fjöldi og síðustu ár en ég vek þó athygli á því að afgreiddum málum hjá embætti hans fjölgaði um nær 50 frá árinu 2004. En rétt eins og umboðsmaður leggur áherslu á í skýrslu sinni segja þessar tölur ekki allt um þann fjölda mála og erinda sem koma við sögu í starfi hans því að til skrifstofu umboðsmanns leitar jafnan fjöldi fólks með margvíslegar fyrirspurnir sem reynt er að greiða úr eftir föngum þótt ekki komi til formlegrar meðferðar á grundvelli kvörtunar. Auk þess að fjalla um kvartanir frá borgurunum yfir stjórnsýslunni hefur umboðsmaður heimild til að taka upp mál að eigin frumkvæði. Fyrir þeim þætti í starfsemi umboðsmanns á árinu 2005 er gerð grein á bls. 15–21 í skýrslunni. Ég vek þar sérstaka athygli á því að þótt umboðsmaður hafi aðeins talið tilefni til að taka tvö ný mál með formlegum hætti til athugunar á árinu á þessum grundvelli er ljóst af þeim málum sem hann rekur í þessari umfjöllun að þau eru mun fleiri, tilvikin þar sem umboðsmaður hefur farið þá leið að óska eftir upplýsingum frá stjórnvöldum til að leggja mat á hvort tilefni væri til þess að hann tæki tiltekin mál til athugunar að eigin frumkvæði. Sem dæmi um slík mál nefnir umboðsmaður níu tilvik og fram kemur að það var allur gangur á því hvort svör stjórnvalda við fyrirspurnum umboðsmanns urðu honum tilefni til að kanna málið frekar eða hann ákvað að bíða og sjá hver yrði framvinda viðkomandi máls hjá stjórnvöldum. Þessi þáttur í starfi umboðsmanns er liður í því aðhaldi sem honum er ætlað að veita stjórnsýslunni og að fylgjast með því að hún starfi í samræmi við lög. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á þeirri umfjöllun sem er að finna í inngangi að skýrslu umboðsmanns á bls. 10–15 undir fyrirsögninni „Helstu viðfangsefni á árinu“. Þarna dregur umboðsmaður eins og í fyrri skýrslum sínum saman þau atriði sem hann telur sérstaka ástæðu til að beina til Alþingis í ljósi þeirra viðfangsefna sem hann hefur fengist við á því ári sem skýrslan fjallar um. Að þessu sinni beinir umboðsmaður sjónum sínum að framkvæmd stjórnsýslulaganna frá 1993 og því markmiði þeirra laga að auka réttaröryggi borgaranna. Ég skil orð umboðsmanns svo að það þurfi að koma betra skikki og skipulagi á framkvæmd stjórnsýslulaga hjá stjórnvöldum. Þau þurfa með öðrum orðum að fella verklag sitt og starfshætti betur að reglum laganna þannig að borgararnir fái betur notið þeirra réttinda og réttaröryggis sem Alþingi hefur mælt fyrir um í þessum lögum. Umboðsmaður nefnir m.a. í þessu sambandi reglur laganna um málshraða, tilkynningar um fyrirsjáanlegar tafir, leiðbeiningar við birtingu ákvörðunar og svör við beiðnum um rökstuðning innan 14 daga. Umboðsmaður leggur áherslu á að þarna er um að ræða einfaldar og skýrar lagareglur um skyldu stjórnvalda og að það eigi að vera auðvelt að fella þær inn í verkferla hjá stjórnvöldum og þar með að auka gæði og bæta stjórnsýsluna almennt. Það er vissulega ekki gott ef það er reyndin, eins og umboðsmaður bendir á, að það sé gjarnan tilviljunarkennt hvort og þá hvernig reglum stjórnsýslulaganna er fylgt í starfi stjórnvalda. Þær niðurstöður sem koma fram í athugunum sem umboðsmaður hefur að eigin frumkvæði unnið að um starfshætti stjórnvalda að þessu leyti og birtar eru þessa dagana benda því miður til þess að sú sé einmitt raunin. Við alþingismenn megum heldur ekki gleyma því að þarna eiga í hlut almennar réttaröryggisreglur sem Alþingi hefur ákveðið að stjórnsýslan eigi að fylgja í athöfnum sínum og ákvörðunum gagnvart borgurunum. Hér er því fullt tilefni til að fylgja þessum ábendingum umboðsmanns eftir. Umboðsmaður vekur líka máls á nauðsyn þess að betur verði hugað að því við lagasetningu hvaða áhrif hún hefur á störf og starfshætti stjórnsýslunnar og þar með hvernig stjórnsýslan þarf að takast á við ný og breytt verkefni. Ég vísa þar til þess sem fram kemur í inngangi að skýrslu umboðsmanns á bls. 21–24 þar sem umboðsmaður varpar fram hugmynd um það sem hann nefnir „Stjórnsýslumat á lagafrumvörpum“ og er þá að vísa til samanburðar við það kostnaðarmat sem fylgja á lagafrumvörpum. Þetta er ábending umboðsmanns um hugsanlega leið til að bæta stjórnsýslu og þar með framkvæmd þeirra verkefna sem Alþingi mælir fyrir um í lögum. Það er ljóst af þessari skýrslu umboðsmanns til Alþingis að rétt eins og í þeim fyrri gætir umboðsmaður þess að sinna þeim þætti starfsins að gera tillögur almenns eðlis til endurbóta á stjórnsýslu, eins og það var orðað í athugasemdum við frumvarp til fyrstu laga um umboðsmann Alþingis. En meginþunginn í starfi umboðsmanns er að sinna þeim kvörtunum sem koma frá almenningi um störf stjórnsýslunnar. Eins og þessi skýrsla ber með sér eru þau viðfangsefni fjölbreytt og hið sama á við um þau lögfræðilegu úrlausnarefni sem þar er tekist á við. Í því efni er forvitnilegt fyrir okkur alþingismenn að sjá hvernig ummæli í umræðum um mál á Alþingi geta haft áhrif þegar skýra þarf efni og innihald þeirra lagareglna sem á reynir. Í þessari skýrslu er t.d. að finna tvö dæmi sem ég rakst á um slíkt. Er það annars vegar í máli um gjaldtöku fyrir táknmálstúlkun í þágu heyrnarlausra og heyrnarskertra, á bls. 77, og hins vegar hvernig bæri að skýra orðið endurnýjun þegar kom að úthlutun tiltekinna veiðiheimilda, á bls. 139. Allsherjarnefnd Alþingis hefur fjallað um skýrslu umboðsmanns og fengið umboðsmanninn og starfsmenn hans til fundar við sig svo sem venja hefur skapast um undanfarin ár. Ég vil að síðustu þakka umboðsmanni og starfsfólki hans fyrir vel unnin störf og árangursrík á liðnu ári.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forseta þingsins fyrir að gera góða grein fyrir skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2005. Því miður var ég var ekki á fundi hv. allsherjarnefndar þegar umboðsmaður fór yfir skýrslu sína og er það í fyrsta sinn sem ég missi af þeirri yfirferð sem alltaf er mjög gagnmerk. Þar eiga sér stað mjög góðar samræður og góð skoðanaskipti sem eru oft vísbending um það sem koma skal á næstu árum. Mig langar til að vekja athygli þingmanna á bls. 31 en þegar viðfangsefni þessa brýna embættis er skoðað skulum við ekki gleyma því að sennilega er umboðsmaður brjóstvörn borgaranna gagnvart stjórnvöldum og hlutverk umboðsmanns Alþingis er afar brýnt og mikilvægt. Þar er hægt að sjá hvernig skipting málanna er, skráðra mála eftir viðfangsefnum, og þar ber auðvitað hæst tafir hjá stjórnvöldum við afgreiðslu máls. Það er greinilegt að þar þurfum við að herða dálítið á og einnig í málsferð í starfsháttum stjórnsýslunnar. Við sjáum líka vísbendingar um hvar hugsanlega verði aukning á komandi árum sem er helst í starfsmannamálum eða hjá opinberum starfsmönnum en í skýrslunni er mjög mikið af úrskurðum frá umboðsmanni varðandi starfsmannamálin. Þau mál byrja á bls. 108 og verða greinilega fyrirferðarmeiri en áður. Mér finnst líka afar brýnt að embættið skoði og fari yfir mál er varða hagsmuni barna. Á bls. 57 er gerð grein fyrir einu máli varðandi barnaverndina en ég veit að alls komu sjö mál um þau efni til umboðsmanns Alþingis á árinu 2005. Það er afar brýnt að borgararnir og þeir sem þurfa að gæta hagsmuna barna geti leitað til umboðsmanns Alþingis og að hann sé til staðar til að skoða þau mál en við eigum alltaf að hafa börn í fyrirrúmi við kjöraðstæður, eins og mögulegt er. Ég vil líka nefna, kannski erum við búin að koma betra skikki á þau mál, en það er minna um fangelsismál en oft áður og það er líka afar brýnt að virða rétt okkar minnstu bræðra. Ég vil líka taka undir hve brýnt er að umboðsmaður hafi ætíð nægjanlegt svigrúm til að vera með sjálfstæðar rannsóknir og það eru þær vísbendingar sem er mikilvægt að stjórnsýslan skoði. Í því sambandi minni ég á að sjálfstæð úttekt umboðsmanns um félagsþjónustu sveitarfélaga varð til þess að betra skikki var komið á og meira jafnræði meðal sveitarfélaga um þau mál og hætt var með svokallað, eins og við sögðum stundum rassvasabókhald í félagsþjónustu sveitarfélaga. Það ber því að þakka embætti umboðsmanns Alþingis og allra hans starfsmanna mjög góða og gagnmerka forustu sem hann hefur haft í að taka út ákveðin mál. Það hefur ekki verið hefð fyrir því að bresta á með mjög löngum ræðum um skýrslu umboðsmanns Alþingis en ég vil skora á þingmenn að skoða bls. 57. Ég veit af öðru máli sem var úrskurðað í nú í sumar varðandi stöðu foreldra fósturbarna og það munum við sjá í skýrslu fyrir næsta ár. Ég vil líka minna á að umboðsmaður Alþingis er með mjög gagnmerkan vef þar sem hægt er að fá upplýsingar um öll mál sem þar eru í gangi núna og úrskurðað hefur verið í. Það er mjög fróðlegt að líta inn á þann vef og horfa á þá fjölbreytni og þau mál sem þar eru. Ég vil þakka fyrir þessa skýrslu og hlakka til þeirrar næstu.

Frú forseti. Við ræðum skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2005. Það er afar mikill fengur að skýrslum umboðsmanns. Í hvert sinn sem þær koma fáum við umboðsmann Alþingis í heimsókn til allsherjarnefndar og hann gerir grein fyrir helstu álitaefnum eða helst málum sem á hans borði hafa verið það árið og það hefur verið ánægjulegt og gagnlegt að fá að fylgjast með skýrslum umboðsmanns undanfarin ár og fá aðeins að rýna í þróun þessara mála. Nú er skemmst frá því að segja að það sem veldur áhyggjum í lestri eða við yfirferð skýrslunnar er það að þegar skipting skráðra mála eftir viðfangsefnum er skoðuð kemur í ljós að stærsti einstaki málaflokkurinn sem umboðsmaður Alþingis fær til meðferðar eru tafir hjá stjórnvaldi á afgreiðslu máls. Ég held að ég fari með rétt mál þegar ég segi að þetta sé og hafi verið á undangengnum árum stærsti einstaki málaflokkurinn og þó að séu kannski einhverjar fækkanir á milli áranna 2004 og 2005 þá held ég að hér sé enn um að ræða ákveðin mál sem við alþingismenn þurfum að taka til ákveðinnar skoðunar því það er auðvitað í umboði okkar sem umboðsmaður Alþingis starfar, þ.e. hann starfar ekki undir neinu ráðuneyti heldur undir Alþingi Íslendinga og hann er málsvari fólksins í landinu eins og við í sjálfu sér erum með ákveðnum hætti sem kjörnir fulltrúar þjóðarinnar á löggjafarsamkundunni. Ég tel því mjög mikilvægt að alþingismenn taki til rækilegrar skoðunar þá skýrslu sem við höfum til meðferðar og að við förum ofan í saumana á henni og ákveðum með sjálfum okkur, og það heyrir kannski fyrst og fremst undir allsherjarnefndina, með hvaða hætti við getum lagt lóð á vogarskálarnar, á hvern hátt við getum tryggt að t.d. stjórnvald, og tek ég sem dæmi af þessum málaflokki sem ég áður nefndi, verði ekki uppvíst að töfum á afgreiðslu mála með þeim hætti sem virðist vera orðin hálfgerð lenska eða vera lenska í stjórnsýslu okkar. Af þeim 314 málum sem umboðsmaður fjallaði um á síðasta ári eru 46 komin til vegna tafa hjá stjórnvaldi á afgreiðslu máls og ég verð að segja að það er allt of mikið, það er allt of stór hluti málanna sem þannig er til kominn. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir nefndi á undan mér að fangelsismálin hefðu verið hluti af umfjöllunarefni umboðsmanns. Það er auðvitað afar ánægjulegt til þess að vita þegar skoðaður er mögulegur árangur af starfi umboðsmanns að þá sjáum við að það fækkar á milli áranna í flokknum fangelsismál. Málum þar á milli ára hefur fækkað um 10 og umboðsmaður tjáði okkur í allsherjarnefnd að hann byndi vonir við að þær breytingar héldu áfram og að þær mætti rekja til átaks sem gert hefur verið í málefnum fanga sem við sem störfum í allsherjarnefndinni vitum auðvitað að hefur verið í gangi. Við höfum sjálf lagt lóð á vogarskálarnar í þeim efnum varðandi nýja og breytta löggjöf sem að mínu mati hafði verið afar vel unnin í nefndinni. Hluta af breytingunum má síðan rekja til þeirrar staðreyndar að kominn er nýr maður í embætti fangelsismálastjóra sem hefur sýnt og sannað með framgöngu sinni að hægt er að hafa áhrif á gang mála en hann hefur tekið upp á sína arma mál sem hafa þurft breytinga og lagfæringa við. Ég held að þetta tvennt sé tvímælalaust að skila þeim árangri sem lesa má um í skýrslu umboðsmanns. Það er því ljóst að með störfum okkar og lagasetningu getum við þingmenn haft áhrif á það á hvern hátt mál berast umboðsmanni og hvers konar mál það eru sem hann fær til meðhöndlunar. Um frumkvæðismál umboðsmanns vil ég síðan segja að allsherjarnefndin fékk í hendur tvær athuganir sem umboðsmaður hefur gert að eigin frumkvæði. Þar er um að ræða nýtt efni, upplýsingar þar sem umboðsmaður hefur farið ofan í saumana á ákveðnum þáttum sem hafa verið á hans borðum í talsverðum mæli og þar er í annan stað um að ræða álit vegna athugunar á afgreiðslutíma 48 sjálfstæðra stjórnsýslu- og úrskurðarnefnda. Þar fer umboðsmaður ofan í saumana á því á hvern hátt það sjálfstæða stjórnvald sem úrskurðarnefndirnar eru sinni þeim málum sem til þeirra koma. Að hinu leytinu erum við svo með glænýja athugun umboðsmanns á skráningu og afgreiðslu mála hjá 32 stjórnvöldum, þ.e. á hvern hátt t.d. ráðuneytin skrá þau mál sem koma inn á borð hjá þeim. Það eru mjög athyglisverðar upplýsingar í báðum málunum sem ég held að sé alveg fullt tilefni fyrir okkur alþingismenn til að skoða eilítið nánar. Í skoðuninni sem varðar sjálfstæðar stjórnsýslunefndir og úrskurðarnefndir segir umboðsmaður að stofnun slíkra nefnda hafi kannski öðru fremur einkennt íslenska stjórnsýslu á síðasta áratug. En það sem við þurfum að hafa í huga er að hér er um að ræða stjórnvald, þ.e. nefndir sem eru ekki hluti af hinni eiginlegu stjórnsýslu ráðuneytanna vegna þess að þær heyra ekki beint undir ráðuneytin eða stofnanirnar sem undir ráðuneytin heyra heldur er kveðið á um í lögum að þessar stjórnsýslunefndir séu sjálfstæðar. Með öðrum orðum, ákvarðanir eða úrskurðir stjórnsýslunefndanna verða ekki bornir undir ráðherra með stjórnsýslukæru. Við alþingismenn höfum sem sagt í auknum mæli verið að beita þessu lagalega úrræði, þ.e. að setja á fót slíkar úrskurðarnefndir og fjölskyldunefndir sem hafa þetta sjálfstæði. Þess vegna er mikilvægt að við, löggjafinn, skoðum ofan í kjölinn á hvern hátt þetta úrræði reynist í stjórnsýslunni. Og ég verð að segja að þegar ég skoða álit umboðsmanns á hvern hátt þessi mál hafa verið að þróast hjá úrskurðarnefndum þá veldur það mér talsverðum vonbrigðum eða áhyggjum. Það hefur líka komið í ljós í könnunum umboðsmanns að afgreiðslutími sumra úrskurðarnefndanna hefur verið afar langur og farið langt út fyrir þá tímaramma sem lög heimila en eins og við vitum þá er víða bundið í lög hversu langan tíma slíkar nefndir hafa til þess að afgreiða mál sín og kveða upp úrskurði. Þó svo að þessar nefndir hafi jafnvel fengið áminningar hjá umboðsmanni þá hefur það kannski ekki breytt neinu í afgreiðsluhraðanum og ég held að afar mikilvægt sé að tekið sé á þessu af festu til að tryggt sé að þetta lagaúrræði skili sér. Ef það skilar sér ekki og þetta úrræði virkar ekki með þeim hætti sem löggjafinn hefur ætlast til þá verðum við sem löggjafi líka að taka það til endurskoðunar og ekki að stunda þennan sið sem við höfum tekið upp að setja á laggirnar úrskurðarnefndir af þessu tagi. Það verður að hafa það í huga að á árinu 1996 voru slíkar nefndir 24 samkvæmt lögum en árið 2006 eru þær orðnar 58. Þetta er gríðarleg fjölgun á því tímabili og þegar maður les í gegnum skýrslu umboðsmanns þá veldur það manni áhyggjum hvernig þær leysa störf sín af hendi. Ef það er skortur á fjármunum þá þurfum við að skoða það, ef það er eitthvað annað í störfum nefndanna sem veldur því að það er dráttur á afgreiðslu mála þá þurfum við að skoða það. Við þekkjum auðvitað að verkefni þessara nefnda eru af ýmsu tagi. Áður en þær koma til er um að ræða verkefni sem ráðuneytin sjálf hafa haft til úrlausnar eða stofnanir á vegum ráðuneytanna. Sem dæmi um nefndir sem sinna stjórnsýsluverkefnum af þessu tagi má t.d. nefna mannanafnanefnd, útvarpsréttarnefnd, bótanefnd vegna bótagreiðslna úr ríkissjóði til þolenda afbrota en mest virðist þó fjölgunin hafa orðið í úrskurðar- og kærunefnd þar sem úrskurðarvald í kærumálum á æðra stjórnsýslustigi hefur verið fært frá ráðherra til slíkrar nefndar. Einnig kemur fram í álitinu að stofnað hafi verið til nokkurra kæru- og álitsnefnda sem ekki kveði upp bindandi úrskurði heldur geti borgararnir snúið sér til þeirra og fengið rökstutt álit um hvort fylgt hafi verið réttum reglum á sviði nefndarinnar sem starfa á. Nú kemur fram í skýrslu umboðsmanns að ein af óskráðum grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins sé að ákvarðanir í málum skulu teknar svo fljótt sem unnt er og hann nefnir til sögunnar 9. gr. stjórnsýslulaganna að þessu leyti, greinina er varðar málshraða en málshraðareglan er hluti af réttaröryggisreglum stjórnsýsluréttarins og henni er ætlað að stuðla að greiðari og skilvirkari stjórnsýslu. Við sem löggjafi ætlumst auðvitað til þess með þeim lagatextum sem við höfum sett að þessar nefndir séu skilvirkar en það kemur í ljós í álitinu að á það skortir. Ég rek sérstaklega augun í að nefndirnar sem umboðsmaður kannar aðstæður hjá í áliti sínu tekst ekki einu sinni að skila umboðsmanni áliti eða svara bréfum umboðsmanns innan einhvers eðlilegs frests. Á bls. 9 í skýrslunni kemur í ljós að flestar nefndirnar hafi sent upplýsingarnar til seinna könnunartímabilsins sem um ræðir innan tilskilins frests sem umboðsmaður gaf en þrátt fyrir ítrekanir til þeirra sem ekki svöruðu innan frestsins þá bárust engin svör frá þremur nefndum. Þannig að jafnvel umboðsmanni Alþingis er ekki sinnt, hvað þá almennum borgurum sem eiga að sækja til slíkra nefnda. Og það er rétt að nefna það hér að þær þrjár nefndir sem ekki svara innan þess frests sem umboðsmaður gefur eru: bótanefndin, greiðsla bóta til þolenda afbrota, mannanafnanefnd og úrskurðarnefnd atvinnuleysisbóta sem starfar samkvæmt lögum nr. 12/1997. Ég verð að segja, kannski sérstaklega í tilviki bótanefndar um greiðslu á bótum til þolenda afbrota, að það vekur upp hugleiðingar að hún skuli ekki svara því ef áfram er lesið kemur í ljós að í tilviki þeirrar nefndar hafi dóms- og kirkjumálaráðuneytið verið upplýst um þann óhæfilega drátt sem hafi orðið á afgreiðslu margra mála hjá nefndinni og í framhaldi af þeim upplýsingum sem ráðherra berast þá ákvað ráðherra í sumar sem leið að leysa nefndarmenn frá störfum. 1. ágúst síðastliðinn mun svo hafa verið skipuð ný nefnd sem nú hefur tekið til starfa. Í áliti umboðsmannsins kemur síðan í ljós að dómsmálaráðuneytið hafi greint frá því vegna kvörtunar einstaklings til umboðsmanns yfir töfum á meðferð máls hjá bótanefndinni 18. október 2006, að 334 óafgreidd mál hafi verið færð til hinnar nýskipuðu bótanefndar. Það kemur líka í ljós að elstu málin á listanum hafi verið frá 2001–2002. Þau hafa því verið 4–5 ár í vinnslu hjá bótanefndinni. Það að við skulum hér, löggjafinn á Alþingi Íslendinga, setja í lög ákvæði um nefndir af þessu tagi sem síðan kynna sér ekki þau mál sem samkvæmt lögum er ætlast til að þær sinni, er mjög alvarlegt. Og ég held að við, a.m.k. þeir þingmenn sem starfa í allsherjarnefnd Alþingis, verðum að skoða þetta ofan í kjölinn. Nú höfum við fengið ráðrúm og tíma til að fara ofan í þessi frumkvæðismál umboðsmanns Alþingis sem eru afar greinargóð og athyglisverð og ég held að í kjölfarið á því verðum við að taka þetta til áframhaldandi umfjöllunar í nefndinni svo tryggja megi að þessu sé ekki viðhaldið, slíkum starfsháttum sem tíðkast úti á akrinum. Umboðsmaður Alþingis hefur sýnt aðhald. Hann hefur farið ofan í saumana á þessum málum. Það er mjög einfalt fyrir okkur að rekja það hvernig umræddar nefndir hafa staðið sig í stykkinu og gera þá þær bragarbætur sem nauðsynlegar eru með löggjöf eða með öðrum hætti og ég held að það heyri undir okkur í allsherjarnefndinni að taka þessi mál til áframhaldandi skoðunar og kem til með að beita mér fyrir því.

Virðulegi forseti. Allsherjarnefnd fundaði með umboðsmanni Alþingis fyrr í vikunni til að fara yfir aðalatriði skýrslu hans fyrir árið 2005 og helstu niðurstöður hennar. Þetta hefur komið fram í umræðunni. Venja er fyrir því að nefndin fundi með umboðsmanni þegar skýrslan er lögð fyrir þingið. Í inngangskafla skýrslunnar er farið yfir helstu viðfangsefni umboðsmanns og starfsfólks hans á árinu 2005. En ákvæði stjórnsýslulaga eru af eðlilegum orsökum þau lagafyrirmæli sem eru fyrirferðarmest í starfi umboðsmanns Alþingis. Markmið þeirra er, eins og kunnugt er, að auka réttaröryggi borgaranna í samskiptum þeirra við stjórnvöld. Umboðsmaður lagði áherslu á það á fundi sínum með nefndinni að nauðsynlegt væri að koma betra skipulagi á störfin í stjórnsýslunni með réttaröryggissjónarmið að leiðarljósi og lét þess getið að starf hans væri að stórum hluta aðhaldsstarf gagnvart stjórnsýslunni og vegvísir til umbóta. Mikilvægi umboðsmanns Alþingis verður ekki vanmetið í þessu sambandi. Hann hefur náð miklum árangri í störfum sínum því í miklum meiri hluta tilvika er tekið mark á ábendingum hans. Nær undantekningarlaust er það. Þetta má m.a. sjá á yfirliti á bls. 36 í skýrslunni þar sem kemur fram að einungis eitt stjórnvald hafi ekki farið eftir tilmælum umboðsmanns samkvæmt ályktun hans á árinu 2005. Eins og segir í skýrslunni er stærsti einstaki málaflokkurinn sem umboðsmaðurinn fæst við tafir á afgreiðslu mála hjá stjórnvöldum. Við höfum gert þetta að umtalsefni á fyrri þingum þegar við höfum haft skýrslu umboðsmanns til meðferðar hér á þinginu eða til umfjöllunar. Það verður að segjast eins og er að þetta er auðvitað óviðunandi, ekki síst í ljósi þess að umboðsmaður Alþingis hefur vakið athygli á að það geti í sjálfu sér verið eðlilegar skýringar á því að mál taki lengri tíma en lög kveða á um eða stefnt er að, að einstök mál eigi að taka til sín í tíma. En þá skiptir máli að málsaðilar eða viðkomandi einstaklingar séu upplýstir og það kostar stjórnvöld sannarlega ekki mikið að gera grein fyrir því með einfaldri bréfasendingu, að málið hafi verið móttekið, það sé í farvegi og verði því miður ekki afgreitt innan tilskilins frests. Það er í sjálfu sér þetta litla atriði sem svo miklu máli skiptir, sem við höfum verið með til umfjöllunar í tengslum við tafir í stjórnsýslunni. Ég hlýt að þurfa að lýsa miklum vonbrigðum með að við skulum ekki sjá hraðari þróun í rétta átt en raun ber vitni. Jafnframt kemur fram í skýrslunni að breytingar á verkefnum og verklagi innan stjórnsýslunnar endurspeglist gjarnan í þeim málum sem umboðsmaður Alþingis fær til meðferðar. Í umræðunni í dag hefur verið komið aðeins inn á fangelsismálin. Það er nefnilega þannig að í skýrslunni segir að skráðar kvartanir vegna fangelsismála hafi verið 10 árið 2005 en 20 árið 2004. Samkvæmt upplýsingum sem umboðsmaður veitti allsherjarnefnd á fundi sínum með nefndinni í vikunni hefur orðið framhald á þessari jákvæðu þróun á líðandi ári. Umboðsmaður benti sérstaklega á málefni fanga sem dæmi um mál sem væru í réttum farvegi og sagði að fangar og aðstandendur þeirra hefðu miklar væntingar til breytinga sem verið væri að gera, bæði á sviði stjórnar fangelsismála og nýs lagaumhverfis. En að sjálfsögðu verður áfram fylgst með þróun á þessum vettvangi. Umboðsmaður gerir stjórnsýslumat vegna lagafrumvarpa að sérstöku umtalsefni í skýrslu sinni. Hann varpar fram þeirri hugmynd að við framlagningu lagafrumvarpa á Alþingi mundi fylgja þeim nokkurs konar stjórnsýslumat auk þess kostnaðarmats sem fylgir öllum stjórnarfrumvörpum sem lögð eru fram. Þar kæmi fram greining á áhrifum frumvarpsins á verkefni stjórnsýslunnar og hvaða breytingar þurfi að gera þar, svo sem á verklagi og fjölda starfsmanna, ef frumvarpið væri afgreitt í óbreyttri mynd. Einnig gæti slíkt mat falið í sér greiningu á samspili verkefna og ákvarðana sem viðkomandi frumvarp fæli í sér við almennar reglur stjórnsýslu og upplýsingalaga. Umboðsmaður bendir á að með þessum hætti ætti stjórnsýslan auðveldara með að átta sig á því fyrir fram hvernig bregðast ætti við nýjum verkefnum og Alþingi ætti auðveldara með að átta sig á því hvort frumvarpið væri til einföldunar í stjórnsýslunni eða hvort tilefni væri til að auka við umfang hennar. Ég vil segja að það er þakkarvert að í skýrslu umboðsmanns sé ekki eingöngu bent á vandamál sem eru til staðar við framkvæmd stjórnsýslunnar, heldur er einnig bent á mögulegar leiðir til úrbóta. Ég hygg að ástæða sé til fyrir þingið að taka það til skoðunar hvort stjórnsýslumat á borð við það sem ég hef tekið til umfjöllunar og rætt er í skýrslu umboðsmanns gæti komið til álita við undirbúning lagasetningar. Þannig gætu menn mögulega betur gert sér grein fyrir því fyrir fram hvaða afleiðingar löggjöf sem verið er að setja hefur. Sannarlega þekki ég dæmi þess úr störfum mínum í fjárlaganefnd að oft er skortur á því að þingið hafi gert sér grein fyrir því fyrir fram hvaða afleiðingar lagasetning hefur í þessu tilliti. Bæði á það við um umfang þeirrar starfsemi sem verið er að setja af stað og eins hreinan stofnkostnað og annað þess háttar. Ætli nýjasta dæmið sem ég er með í kollinum sé ekki Landbúnaðarstofnun, um einmitt þetta,  Ég vil vekja athygli á bls. 23 í skýrslu umboðsmanns þar sem farið er yfir opinberu eftirlitsnefndirnar og síðan þá lagasetningu sem þar gildir. Ég held að það sé sannarlega ástæða til að kalla eftir því hjá ríkisstjórninni hvort hún ætli að fara að tilmælum þeirrar nefndar sem tók áhrif laga um opinberar eftirlitsreglur og störf ráðgjafanefndar, sem starfar samkvæmt lögum, árin 2002–2005 til skoðunar, um að hnykkja á reglunum með sérstakri ríkisstjórnarsamþykkt eins og sú nefnd hafði lagt til. Á fundi með umboðsmanni var nokkuð rætt um aðgengi borgaranna að dómstólunum og í tengslum við ákvarðanir stjórnvalda. Það kom fram í umræðu í nefndinni að það væri mögulega ástæða til að virkja dómskerfið betur í þessu sambandi. En ég ætla að lokum að koma aðeins inn á tvær frumkvæðisathuganir sem kynntar voru nefndinni. Þær varða annars vegar skráningu og afgreiðslu mála hjá 32 stjórnvöldum, samanber fyrir árin 2002–2006 og hins vegar afgreiðslutíma 48 sjálfstæðra stjórnsýslu- og úrskurðarnefnda. Í fyrri athuguninni kemur fram að stjórnvöld skrá mál alla jafna með skipulegum hætti og af könnun á afgreiðslu erinda má ráða að stjórnsýslan sé nokkuð skilvirk og afgreiði megnið af þeim erindum sem henni berast á nokkuð skömmum tíma. Þó getur verið nokkur misbrestur á því að stjórnvöld svari erindum innan eðlilegra tímamarka og einhver dæmi finnast um að mál hafi hreinlega dagað uppi. Þá er rétt að geta þess að þeim stjórnvöldum sem fylgja skráðum reglum um málshraða fjölgaði nokkuð meðan á athuguninni stóð. Þannig höfðu tvö ráðuneyti sett sér skráðar reglur um málshraða árið 2006 í stað einskis áður. Sex fylgdu viðmiðun um málshraða, bæði árið 2002 og 2006 en fjögur höfðu hvorki reglur né viðmið árið 2006 í stað sex ráðuneyta árið 2002. Í seinni athuguninni segir síðan að fjöldi erinda sem sjálfstæðum stjórnsýslu- og úrskurðarnefndum berast sé stöðugur og heldur vaxandi. Helmingur nefndanna hefur lögmæltan afgreiðslutíma og þessar nefndir afgreiddu tæpan helming þeirra mála sem þeim bárust innan frestsins. Í athuguninni komu fram vísbendingar um að málsmeðferðartími sjálfstæðra stjórnsýslu- og úrskurðarnefnda sé almennt að lengjast. Umboðsmaður bendir á að að hans mati hafi verið ástæða til að tilkynna málsaðila um tafir á vinnslu hátt í 800 mála á þeim tímabilum sem könnunin tók til. Það var hins vegar einungis gert í 75 málum. Ég vék að þessu fyrr í ræðu minni. Það er sem sagt þannig hjá nefndunum að í minna en 10% tilvika hefur þessari tilkynningarskyldu verið sinnt. Könnun umboðsmanns sýnir glögglega að víða er pottur brotinn í störfum þeirra nefnda sem hún tekur til og rétt að huga vel að því með hvaða hætti unnt sé að bæta málsmeðferð hjá nefndunum. Ég vil leyfa mér að velta því upp hvort við eigum hugsanlega að taka þetta fyrirkomulag til endurskoðunar í heild sinni. Hér í umræðunni hefur áður verið vakin athygli á því hve mjög nefndunum hefur fjölgað. Það verður ekki annað sagt en að með þessari miklu fjölgun nefndanna hafi verið mörkuð ákveðin stefna. Mál hafa verið færð í ríkum mæli úr ráðuneytunum til nefnda sem eiga þá að taka mál til úrskurðar sem áður voru afgreidd í ráðuneytunum að stórum hluta til. Þessi úttekt og þær niðurstöður sem við höfum nú fyrir framan okkur benda til þess að eitthvað hafi farið úrskeiðis á þeirri vegferð. Það er eitthvað sem gengur ekki upp í þeirri hugmyndafræði sem liggur þessu að baki. Ég vil leyfa mér að efast stórlega um að þeirri fagmennsku og þeim málshraða sem hlýtur að hafa verið stefnt að með þessari stefnumörkun, verði náð með þessu fyrirkomulagi. Þess vegna hlýtur það að koma til skoðunar að stórfækka þessum nefndum ýmist þá með sameiningu eða með því að fella þær hreinlega niður og færa verkefnin aftur til ráðuneytanna. Mögulega mætti skoða leiðir til að færa sum verkefnin til sýslumannsembætta eða hreinlega að greiða aðgengi borgaranna að dómstólunum með þau mál sem þarna er verið að úrskurða um. Í öllu falli sýnist mér að við getum ekki haldið málunum í þeim farvegi sem þau eru í núna. Ég held að ég láti þetta duga sem mitt innlegg um skýrsluna. Ég þakka fyrir greinargóða skýrslu og vel unnin störf hjá embætti umboðsmanns Alþingis. Sérstaklega vil ég taka fram að mér finnst öll framsetning í skýrslunni vera til mikillar fyrirmyndar og skýrsla eins og þessi, sem mjög auðvelt er að gera óaðgengilega og þurra, er gerð mjög aðgengileg og skýr með inngangi í skýrslunni og þeim töflum, súluritum og öðrum myndskýringum sem þar er að finna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því eins og aðrir að þakka fyrir þessa ágætu skýrslu. Í henni kemur afar margt athyglivert fram og ég ætla að koma inn á nokkur þeirra atriða hér. Það kom fram í máli hv. þm. Guðrúnar Ögmundsdóttur hversu mikilvægt embætti umboðsmanns Alþingis sé og við að eigum að standa vel að því embætti, umboðsmanni Alþingis, vegna þess að hann stendur í framvarðarsveit hvað varðar réttarstöðu borgaranna gagnvart stjórnvöldum og það er að sjálfsögðu gríðarlega mikilvægt. Virðulegi forseti. Á þeim tíma sem við höfum til að ræða þetta ætla ég að fara aðallega inn á tvo þætti í þessari skýrslu sem báðir eru undir kaflanum Framkvæmd stjórnsýslulaga á blaðsíðum 11–14. Þar kemur nefnilega nokkuð afar athyglisvert fram sem mikilvægt er fyrir þingheim að taka til gagngerrar athugunar og það er hvernig umgengni í stjórnsýslunni er gagnvart og um stjórnsýslulögin. Í þessari skýrslu kemur fram að þrátt fyrir að rúmur áratugur sé liðinn frá því að stjórnsýslulögin tóku gildi þá skorti mjög á að ýmsum reglum laganna sé fylgt í hinu daglega starfi stjórnvalda. Þetta er athugasemd sem við verðum að taka mjög alvarlega vegna þess að stjórnsýslulögin eiga jú að standa vörð um rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum. Virðulegi forseti. Mér þykir líka afar áhugavert hvernig komið er inn á og greint frá því að það sé handahófskennt og tilviljanakennt hvernig farið sé með þessi stjórnsýslulög eða umgengni er við þau innan stjórnsýslunnar. Sérstaklega er hérna setning sem slær mig dálítið, þ.e. umboðsmaður greinir frá því að hann fái oft vitneskju um að einstakir starfsmenn séu eljusamir við að fylgja stjórnsýslulögum en það fái oft heldur dræmar undirtektir yfirmanna. Þetta er nokkuð sem ég hefði viljað að við skoðuðum sérstaklega og mér þykir mjög mikilvægt sem bent er á hér og hefði viljað heyra það hjá hæstv. forseta ef hún kemur hér upp á eftir, að hér verði gefin yfirlýsing um að ráðist verði í það verkefni strax að fræða starfsmenn innan stjórnsýslunnar um stjórnsýslulögin eins og lagt er til í þessari skýrslu. Þetta á að vera algjört forgangsatriði núna innan stjórnsýslunnar miðað við þær mikilvægu ábendingar sem koma hér fram. Eins og réttilega er bent á í þessari góðu skýrslu þá snýst þetta líka um gæði stjórnsýslunnar. Eins og fram kemur þar á hlutverk þessara lagareglna að vera gæðastaðall fyrir starfsemi stjórnsýslunnar þannig að auðvitað verða þarna hlutirnir að vera í lagi. Ég legg til að við tökum strax upp þær ábendingar sem hér koma um að ráðast strax í gerð fræðsluefnis um stjórnsýslulögin fyrir starfsmenn innan stjórnsýslunnar. Virðulegi forseti. Mér finnst mikilvægt að koma inn á annað atriði í þessum kafla. Það er að í þessum kafla á bls. 13 kemur fram að vakin er athygli á því að í þessari skýrslu sé í nokkrum álitum fjallað um þá reglu 23. gr. upplýsingalaga að stjórnvaldi sé skylt að skrá niður upplýsingar um málsatvik sem því eru veittar munnlega ef þær hafa verulega þýðingu fyrir úrlausn málsins. Virðulegi forseti. Í þessum kafla er síðan greint frá nokkrum málum eða nokkrum álitum frá umboðsmanni þar sem fjallað er um undirbúning að ráðningu í störf hjá ríkinu. Áhugaverðast við þennan hluta kaflans er að í niðurlagi hans segir, með leyfi forseta: „Sama er að mínum dómi oft uppi á teningnum hjá stjórnvöldum þar sem reglum stjórnsýslulaga og upplýsingalaga hefur ekki verið fylgt. Það er því verk að vinna að auka þekkingu starfsfólks stjórnsýslunnar á þessum reglum.“ Virðulegi forseti. Mér finnst mikilvægt að staldra við þessi orð. Ég segi þetta vegna þess að við höfum nýlegt dæmi um að ekki hafa verið skráð mikilvæg mál innan stjórnsýslunnar. Vil ég í því sambandi nefna sem dæmi skýrslu Gríms Björnssonar sem hann sendi orkumálastjóra og var til meðferðar iðnaðarráðuneytisins ári áður en formleg skráning á málinu kom til innan þess ráðuneytis. Virðulegi forseti. Þetta vil ég nefna hér sem dæmi vegna þess að þegar við skoðum 22. gr. upplýsingalaganna kemur þar skýrt fram að stjórnvöldum sé skylt að skrá mál sem koma til meðferðar hjá þeim á kerfisbundinn hátt og varðveita málsgögn þannig að þau séu aðgengileg. Þrátt fyrir að ekki sé sérstaklega um þetta mál fjallað í þessari skýrslu þá er hér bent á að í ýmsum málum sé brotalöm á því að upplýsingalögum sé fylgt innan stjórnsýslunnar. Því finnst mér mikilvægt að draga þetta mál hér fram vegna þess að það er frá árinu 2002 og það kemur skýrt fram í greinargerð frá ráðuneytinu um aðkomu ráðuneytisins að meðhöndlun á athugunum Gríms Björnssonar að það mál hafi verið til meðferðar á æðstu stigum innan iðnaðarráðuneytisins í febrúar, um miðjan febrúar árið 2002. Það segir hreinlega í greinargerð ráðuneytisins, í niðurstöðu, með leyfi forseta: „Af skoðun á gögnum málsins og samtölum við starfsmenn verður ekki annað ráðið en að skrifstofustjóri orkumálaskrifstofu“ - sem er innan ráðuneytisins - „og fulltrúar Orkustofnunar og Landsvirkjunar hafi haft vitneskju um málið á þeim tíma sem Alþingi fjallaði um frumvarp iðnaðarráðherra til laga um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar. Þeir hafi metið það svo að athugasemdir Gríms vörðuðu atriði sem krefðust sérþekkingar sem sérfræðingar væru í bestri aðstöðu til að svara og rétt væri að gefa Landsvirkjun kost á að tjá sig um þær áður en afstaða væri tekin til þeirra.“ Virðulegi forseti. Þarna kemur skýrt fram að málið var til meðferðar innan ráðuneytisins en það er ekkert skráð um þetta mál innan ráðuneytisins eins og hefði átt að gera samkvæmt 22. gr. upplýsingalaga. Þarna er veruleg brotalöm á ferðinni, virðulegi forseti, sem við verðum að laga. Það gengur ekki ef við ætlum að reka hér ábyrga stjórnsýslu ef menn skrá ekki mál eins og vera ber og hvað þá að við séum að setja lög og reglur um skráningu mála hjá stjórnsýslunni og því er ekki fylgt. Mér finnst þetta gott dæmi um þá brotalöm sem augljóslega er innan stjórnsýslunnar. Á þessu verður hv. Alþingi að taka. Því segi ég, virðulegi forseti, að lokum þetta: Ég hvet hæstv. forseta Alþingis til að ráðast strax í að búa til fræðsluefni, eins og bent er á í þessari skýrslu, fyrir starfsmenn sem koma til starfa innan stjórnsýslunnar um umgengni við stjórnsýslulögin og upplýsingalögin og önnur þau lög sem þeir þurfa að fylgja vegna þess að það er mjög alvarlegt þegar slíkar brotalamir finnast eins og skýrsla Gríms er glöggt dæmi um.

Hæstv. forseti. Hér er til umfjöllunar skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2005. Umboðsmaður Alþingis hefur verið starfandi í vel á annan áratug. Ég held að enginn deili um hve mikil, góð og jákvæð áhrif starfsemi umboðsmanns Alþingis hefur haft á stjórnsýslu í landinu. Það kemur fram í skýrslunni að árinu 2005 hafi 325 mál hlotið lokaafgreiðslu af hálfu umboðsmanns en 78 mál hafi enn verið óafgreidd. Þetta er nokkur fækkun frá árinu á undan þegar 279 mál voru afgreidd en mál til meðferðar voru þá í árslok 89. Það vekur athygli að það skuli í megindráttum vera sömu mál sem koma til umfjöllunar umboðsmanns Alþingis ár eftir ár. Þessir málaflokkar snúa fyrst og fremst að sköttum og gjöldum, málefnum opinberra starfsmanna, sjávarútvegsmálum, almannatryggingum og meðferð ákæruvalds. Ég vek hins vegar athygli á því að málum sem felld hafa verið undir flokkinn ,,málsmeðferð og starfshættir stjórnsýslunnar“ hefur fækkað frá árinu 2004. Við skulum því vona að einhver framför hafi orðið í þeim efnum. Þá vil ég sömuleiðis vekja athygli á því, eins og fram hefur komið í máli annarra hv. alþingismanna, að málum er varða meðferð og réttindi fanga hefur fækkað mjög á síðustu árum. Þau voru 20 árið 2004 en eru nú 10 talsins. Það kemur fram í skýrslunni að það sé kannski að hluta til vegna nýrra laga en líklega er skýringin frekar falin í nýjum forstöðumanni Fangelsismálastofnunar og breytinga á áherslum sem þar hafa orðið. Ég hjó þó eftir einu varðandi fangelsismálin og ég spurðist sérstaklega fyrir um það á nefndarfundi í allsherjarnefnd. Það varðar agaviðurlög gagnvart föngum, þ.e. að fram komu þær athugasemdir umboðsmanns að möguleiki væri á því að menn væru þar að misbeita úrræðum í nýjum lögum, en á því hefur verið tekið af hálfu yfirstjórnar Fangelsismálastofnunar ríkisins. Við skulum því vona að sú framkvæmd sé úr sögunni en þetta varðar beitingu einangrunar í ákveðnum tilvikum. Ég vek líka athygli á því að á fundi umboðsmanns með allsherjarnefnd kom fram að heilbrigðisþjónusta við fanga væri öll að komast í lag, bæði með fjölgun geðlækna og aukinni sálfræðiþjónustu. Við skulum vona að þau mál séu sömuleiðis að komast í gott horf. Ég fagna því sérstaklega að umboðsmaður hefur lagt áherslu á framkvæmd stjórnsýslulaganna og beint tilmælum um það til stjórnvalda, m.a. um að stjórnvöld framsendi erindi sem ekki heyra undir þau heldur annað stjórnvald. Sömuleiðis eru tilmæli um málshraða, reglur um málshraða, reglur um tilkynningu um tafir sem eru fyrirsjáanlegar á afgreiðslu máls, leiðbeiningar um birtingu ákvörðunar og að beiðnum um rökstuðning sé svarað. Þetta eru allt mál sem skipta borgarana verulegu máli og mikilvægt að stjórnvöld fari að lögum í þeim efnum. Það er gott til þess að vita að umboðsmaður hefur tekið upp nokkur mál að eigin frumkvæði, m.a. fjallað um afgreiðslutíma úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, sem ég mun koma að síðar í ræðu minni og sömuleiðis varðandi skráningu skriflegra erinda, svo dæmi séu tekin. Ég vil nefna, sem ekki hefur áður verið nefnt í umræðunni, þá hugmynd umboðsmanns að tekið verði upp sérstakt stjórnsýslumat vegna lagafrumvarpa. Eins og hv. þingmenn vita hefur það verið tíðkað á undanförnum árum að gera sérstakt kostnaðarmat sem fylgi stjórnarfrumvörpum. En umboðsmaður leggur til að jafnframt verði gert sérstakt stjórnsýslumat. Ég held að þessi hugmynd sé skoðunar virði, þ.e. að menn viti hvað felist í þeim frumvörpum sem fjallað er um á þingi. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort þetta mat eigi að fara fram áður en frumvarp er lagt fram eða við meðferð þingnefnda. Ég tel allt eins koma til greina að slíkt mat gæti farið fram á vegum Alþingis sjálfs, þ.e. nefndasviðs Alþingis, og gæti þá verið þáttur í því að styrkja stöðu Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Á fundi allsherjarnefndar var fjallað um tvö álit umboðsmanns Alþingis, annars vegar vegna athugunar á afgreiðslutíma 48 sjálfstæðra stjórnsýslu- og úrskurðarnefnda og hins vegar athugunar umboðsmanns á skráningu og afgreiðslu mála hjá 32 stjórnvöldum. Ég tel vinnubrögðin hjá umboðsmanni mjög til fyrirmyndar. Það má segja að meginniðurstöður álitsins um skráningu erinda séu þær að stjórnvöld séu öll að koma til í þessu máli, þ.e. framkvæmdarvaldið. Tæknibúnaður hefur batnað og notkun á rafrænni málaskrá er nánast orðin alger. Það vekur þó athygli að tvö af 32 stjórnvöldum hafa ekki tekið upp rafræna málaskrá, sem er nokkuð sem viðkomandi stjórnvöld verða að bregðast við. Það kemur líka fram í skýrslu umboðsmanns að á árinu 2002 höfðu einungis fjögur stjórnvöld af 32 reglur til viðmiðunar um afgreiðslutíma erinda, þeim hafði fjölgað upp í níu vorið 2006. Samt sem áður styðjast 28% stjórnvalda hvorki við skriflegar reglur um málshraða né fylgja ákveðnum viðmiðunum. Þetta hlutfall er of hátt og auðvitað þarf að útrýma þessu. Það sem vekur kannski enn frekar athygli að 63% stjórnvalda hafa ekki reglubundið eftirlit með stöðu og afgreiðslu mála innan sinna vébanda, þ.e. árið 2002 en þetta hlutfall hafði lækkað niður í 50% árið 2006. Þessar breytingar eru allt of hægar og taka of langan tíma. Að því er varðar álit umboðsmanns vegna athugunar á afgreiðslutíma sjálfstæðra stjórnsýslu- og úrskurðarnefnda er fyrst til þess að taka að á síðustu árum hefur sjálfstæðum úrskurðarapparötum á sviði stjórnsýslunnar fjölgað gríðarlega mikið. Eins og fram kemur í skýrslunni tók Friðgeir Björnsson héraðsdómari saman yfirlit um þetta árið 2005. Þar kom fram að af 58 nefndum hefðu 34 eða 58% verið stofnaðar á síðustu tíu árum. Ráðuneytin hafa í auknum mæli losað sig við það verkefni að úrskurða í deilumálum á milli einstaklinga, lögaðila og lægra settra stjórnvalda. Þetta hefur tekist misvel eins og fram kemur í áliti umboðsmanns. Það liggur fyrir að ríflega helmingur þessara úrskurðarnefnda fjalla um færri mál en tíu, en hins vegar eru sex nefndir eða kannski um 10% sem fjalla um fleiri en 100 mál. Ég tek undir það með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að auðvitað er fyrir neðan allar hellur að úrskurðarnefndir á vegum stjórnsýslunnar skuli ekki svara umboðsmanni Alþingis um afgreiðslu erinda þrátt fyrir ítrekanir. Einungis helmingur mála er afgreiddur innan lögbundins frests. Verra er að afgreiðslutíminn er að lengjast, sem er nokkuð sem við verðum að bregðast við á hinu háa Alþingi. Það kemur líka fram að tafir á vinnslu eða afgreiðslu mála voru ekki tilkynntar í 90% mála. Það er algjörlega óviðunandi. Ég tel að við þurfum að taka þessi mál til umræðu og gagngerrar skoðunar á Alþingi og velta fyrir okkur ýmsum atriðum í þeim efnum. Spurning er hvort yfirleitt sé þörf á þessum úrskurðarnefndum í sumum tilvikum og í öðrum tilvikum hvort ástæða sé til að stofna sérstaka úrskurðarnefnd sem hefði öll mál til meðferðar. Ég vildi leyfa mér að nefna sérstaklega einn málaflokk, þ.e. úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála. Sú nefnd hefur margoft verið til umræðu í þingsölum og margoft verið reynt að lappa upp á bæði starfsaðstöðu og afgreiðslutíma þeirrar nefndar. Ef ég man rétt á úrskurðarnefndin að afgreiða mál á átta vikum en því miður er afgreiðslutíminn talinn í árum hjá þeirri nefnd. Ég hef velt því fyrir mér hvort það væri ekki rétt að leggja þessa nefnd hreinlega niður og veita þeim fjármunum sem til hennar fara til að stofna t.d. embætti tveggja héraðsdómara, annars vegar í Reykjavík og hins vegar á Reykjanesi. Það mætti þá afgreiða þessi mál með sérfróðum meðdómendum eftir atvikum en aðalatriðið er að það á að vera hægt að leiða í ljós fljótlega hvort ákvörðun um útgáfu byggingarleyfis standist deiliskipulag eða aðalskipulag. Það á ekki að þurfa t.d. að taka tvö ár að finna út hvort í gildi er deiliskipulag á viðkomandi svæði sem leyfi byggingu tiltekinnar eignar. Það þýðir því ekki lengur að plástra í þessum málum. Við verðum að gera eitthvað í afgreiðslutíma stjórnvalda og þurfum að taka til gagngerrar skoðunar hvort ástæða sé til að hafa allar þessar úrskurðarnefndir, eins og ég gat um fyrr í ræðu minni. Ég vil að endingu þakka umboðsmanni Alþingis fyrir hans góðu störf og þessa ágætu skýrslu. Ég vona að hún verði til þess að stjórnsýslumálin komist í enn betra lag hér á landi.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá merku skýrslu sem er hér til umræðu. Tel ég að hún sé talsvert afrek hjá ekki fjölmennari stofnun. Þar fer fram mjög gott og þarft starf, að hafa eftirlit með stjórnsýslunni í landinu. Ég ætla að rifja upp hugmynd sem hv. þm. Ögmundur Jónasson kom með inn í umræðuna í fyrra, að þetta fyrirkomulag á umræðunni hér sé kannski ekki mjög hentugt. Við erum að ræða skýrslu og skýrsluhöfundar eru ekki til andsvara. Það væri miklum mun heppilegra ef þessi umfjöllun um skýrsluna færi fram með þeim hætti að skýrsluhöfundar væru til andsvara. Eðli málsins samkvæmt er það ekki í boði hér sem leiðir þá hugann að því hvort þessi umræða eigi ekki að fara fram í þingnefndinni, allsherjarnefndinni, og þá fyrir opnum tjöldum. Ég get fullyrt að ef það væri gert með þeim hætti að það væri einfaldlega myndavél á allsherjarnefndarfundum og gestir væru þar til svara væri umræðan miklu markvissari en hún er núna. Þá væri hægt að spyrja út í ákveðin efnisatriði og almenningur gæti fylgst með. Vissulega fór fram umræða á fundi allsherjarnefndar en hún hefði getað orðið, og hefði orðið, markvissari ef þetta væri með formlegri hætti og hún fyrir opnum tjöldum. Eflaust hefði mæting á fundinn líka verið betri en hún var. Það hefur orðið örlítil fækkun mála. Það er góðs viti en samt segir það ekki alla söguna. Það sem skýrslan ber einnig með sér er að umboðsmaður hefur undan, hann afgreiðir fleiri mál en berast inn á borð til hans. Í rauninni væri líka annað algjörlega ólíðandi, þ.e. ef stofnun sem á að fylgja því eftir að aðrir sinni málsmeðferð sinni hefði sjálf ekki undan því að sinna þeim málum sem berast inn á borð hjá henni. Það eru líka önnur merki um að hlutirnir séu að færast í betra lag, við höfum ekki eins alvarleg mál nú og voru inni á borði umboðsmanns fyrir árið 2004. Þá á ég auðvitað við það þegar mjög vel rökstuddar kvartanir bárust um það hvernig hæstv. dómsmálaráðherra veitti embætti hæstaréttardómara. Þessi mál eru ekki nú og ekki eins alvarleg. Samt sem áður er fjöldi kvartana. Nú eru 46 kvartanir en þær voru 55 árið 2004. Það er mín skoðun að við sjáum einungis lítinn hluta af þeim málum sem ættu heima inni á borði umboðsmanns hvað varðar kvartanir. Það er víða mikill seinagangur í stjórnsýslunni. Stundum virðist seinagangur vera meðvituð afgreiðsla mála. Það er eins og að ef erfið mál koma upp sé einhvern veginn látið undir höfuð leggjast að svara þeim. Það urðum við í Frjálslynda flokknum varir við þegar við spurðum spurninga um t.d. fiskeldisstöð norður í landi sem lyktaði af pólitískri spillingu. Þá fengust engin svör. Það var ekki einungis að málið lyktaði af spillingu, heldur voru þar hreinar og klárar ásakanir hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar varðandi það að fyrrum forstjóri Byggðastofnunar hefði í rauninni misfarið með vald sitt og jafnvel tekið til sín hlutafé. Þetta voru mjög alvarlegar ásakanir um lögbrot. Þegar við reyndum að beina sjónum lögreglunnar að málinu fengust engin svör. Það voru í rauninni tafir á afgreiðslunni og þetta virtist vera meðvitað. Nefna má fleiri dæmi sem maður þekkir náið, t.d. þegar til stóð að fá upplýsingar frá forsætisráðuneytinu um kostnaðinn við stólaskiptin sem urðu hér í sumar. Lengi vel bólaði ekkert á svörum. Upplýsingaþjónusta Alþingis fékk engin svör frá forsætisráðuneytinu þrátt fyrir að hún gengi ítrekað eftir þeim. Það var ekki fyrr en mörgum mánuðum seinna að svörin fengust um kostnaðinn af þessari ráðstöfun eða björgunaraðgerðum fyrir Framsóknarflokkinn. Allir vita náttúrlega að þessi stólaskipti höfðu ekkert með það að gera að koma á betri stjórn fyrir landið, heldur var þetta einungis björgunaraðgerð fyrir Framsóknarflokkinn. Enn fleiri mál má nefna, svo sem þegar pólitísk stjórnvöld neita að veita upplýsingar, neita að reikna ákveðna hluti út. Það höfðum við fyrir augunum á nýliðnum árum þegar ég beindi fyrirspurn til núverandi forsætisráðherra, sem þá var fjármálaráðherra, um það hver misskiptingin á Íslandi yrði þegar skattbreytingar ríkisstjórnarinnar yrðu komnar til framkvæmda eins og ríkisstjórnin hafði boðað. Þá var okkur neitað um þær upplýsingar. En nú höfum við fengið svör, og svörin eru þau að misskiptingin hefur aukist. Það virðist einfaldlega vera meðvituð afgreiðsla að tefja mál og neita að veita upplýsingar. Það er alvarlegt. Það er fleira sem ber að nefna um að tafir eru í rauninni meiri en gefið er til kynna í þessari skýrslu. Ég sé að einungis tvö samkeppnismál eru skráð hér. Ef við skoðum svar sem hæstv. viðskiptaráðherra gaf í vor um afgreiðslutíma hjá Samkeppniseftirlitinu er hann gríðarlega langur. Þegar Samkeppnisstofnun var lögð niður biðu 80 mál en þegar Samkeppniseftirlitið hafði starfað í talsverðan tíma og fyrirspurn var beint til viðskiptaráðherra hafði málum sem biðu fjölgað í 100. Sú stofnun sem var sett á fót til að auka málshraðann hefur alls ekki skilað árangri. Þetta er eitt af því sem verður að skoða þegar við horfum upp á að aðgerðir stjórnvalda sem var ætlað að auka málshraðann virðist draga úr honum. Það er líka vert að spyrja þeirrar spurningar og velta henni upp hvers vegna ekki komi fleiri mál inn á borð umboðsmanns Alþingis frá fyrirtækjum. Hvers vegna koma ekki erindi frá fyrirtækjum sem sannarlega hafa beðið lengi eftir afgreiðslu mála? Nefnd hefur verið sú skýring sem er vert að fara rækilega í gegnum að fyrirtæki og lögaðilar veigri sér við að fara þangað með mál vegna þess ef menn eru með múður getur það einfaldlega komið niður á endanlegum úrskurði. Þetta þarf að hafa í huga og við þurfum að ræða þessa hluti opinskátt. Ég get tekið undir þá gagnrýni sem kom hér fram, m.a. hjá hv. þm. Guðjóni Ólafi Jónssyni og Bjarna Benediktssyni, að það þarf virkilega að fara í gegnum þessar stjórnsýslunefndir. Þetta er orðinn mikill frumskógur nefnda. Það kom fram í úttekt sem var gerð að þær væru orðnar 58. En vel á minnst, árið 2003 lagði sá sem hér stendur fram fyrirspurn, ásamt hv. þm. Atla Gíslasyni, um kostnaðinn af þessum nefndum. Þetta er ekki ódýrt. Það er á fjórða hundrað millj. kr. sem þessar nefndir kostuðu hið opinbera árið 2003. Þá voru einungis 42 nefndir inni í þessari tölu þannig að það er full nauðsyn á því að fara rækilega í gegnum þetta til að gera stjórnsýsluna einfaldari og skilvirkari. Við höfum hér stundum alþjóðlegar kannanir þar sem við fáum ítrekað hæstu einkunn. Maður veltir fyrir sér hvernig menn komast að þeirri niðurstöðu að við fáum hæstu einkunn, einkunn um minnstu spillinguna og skilvirkustu stjórnsýsluna. Það gefur augaleið að þetta á ekki algerlega við rök að styðjast og við getum ekki tekið svona einkunnagjöf sem kemur utan úr heimi sem einhverja sönnun þess að hlutirnir séu í lagi. Við eigum einfaldlega að horfa á skýrslu umboðsmanns Alþingis og ekki hvað síst þessa athugun á stjórnsýslu- og úrskurðarnefndum til vitnis um að hér eru ákveðnar brotalamir sem þarf að lagfæra. Það þarf að lagfæra þessar úrskurðarnefndir. Það kemur m.a. fram að helst er hætt við því að brotalamirnar séu hjá nefndum þar sem starfsemi er kannski ekki regluleg. Fólk kemur utan úr bæ. Það er mjög mikilvægt að koma fastari umgjörð um þessar nefndir. Ég hef viðrað þá hugmynd að búinn verði til sérstakur stjórnsýsludómstóll til að koma þessu í fastari skorður, eða þá má líka einfaldlega styðja þá hugmynd og þá tillögu að færa meira af þessu starfi til dómstóla landsins. Mér finnst þetta vera mjög nauðsynleg umræða. Það kom fram á fundi umboðsmanns með allsherjarnefnd að Færeyingar hafa farið þá leið að bæta umgjörð slíkra nefnda. Þar er ein skrifstofa sem tekur við erindum. Mér finnst að það mætti skoða þeirra leið í þessum efnum en einnig þá leið að færa starf nefndanna til dómstólanna. Í dómstólunum er formföst og gagnsæ málsmeðferð sem á því miður ekki alltaf við um þessar stjórnsýslunefndir. Einnig er afgreiðslutíminn sem hefur verið að lengjast til vitnis um það að við þurfum að gera betur. Ég vil nota síðustu orð mín í þessari ræðu til að þakka fyrir þessa góðu skýrslu og ég vona að hún verði stjórnsýslunni í landinu það gagn að hún verði sú skilvirkasta í Evrópu.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp í lokin til að þakka fyrir þessa umræðu um skýrslu umboðsmanns Alþingis. Mér finnst mjög ánægjulegt að sjá áhuga hv. alþingismanna á þessu máli. Ég tel að í umræðunni hafi komið fram ýmsar gagnlegar athugasemdir sem er ástæða til að taka undir. Ég vil nefna sérstaklega atriði sem hv. alþingismaður Katrín Júlíusdóttir, 7. þm. Suðvest., nefndi um fræðslu fyrir starfsfólk stjórnsýslunnar. Um þetta atriði segir einmitt í skýrslu umboðsmanns á bls. 13, með leyfi virðulegs forseta: „En ég ítreka líka þá áherslu sem ég hef áður lagt á aukna fræðslu fyrir starfsfólk stjórnsýslunnar um stjórnsýslurétt. Í því efni er ánægjulegt að sjá það framhald sem orðið hefur á námskeiðum er hófust á vegum forsætisráðuneytisins í samvinnu við Félag forstöðumanna ríkisstofnana og Stofnun stjórnsýslufræða og stjórnmála við Háskóla Íslands haustið 2004 fyrir starfsfólk stjórnsýslunnar.“ Nú er það ekki hlutverk Alþingis að stuðla beint að slíkri fræðslu en það er full ástæða til að taka undir þessi orð og hvetja stjórnvöld til að mennta fólk sitt enn frekar. Umboðsmaður hefur raunar oft áður komið með ábendingu af þessum toga og því tel ég ástæðu til að taka undir bæði orð hans hér í þessari skýrslu og orð hv. þingmanns um þetta atriði. Ég tel líka alveg ljóst að skýrslan sem við ræðum hér hefur fengið mjög vandaða meðferð í hv. allsherjarnefnd Alþingis. Hér hafa m.a. fjórir hv. þingmenn og nefndarmenn úr allsherjarnefnd tekið til máls og rætt þessa skýrslu fyrir opnum tjöldum. Það hefur verið upplýst að sérstaklega voru kynntar tvær frumkvæðiskannanir umboðsmanns sem ekki hafa verið birtar. Önnur þeirra heitir „Athugun umboðsmanns Alþingis á skráningu og afgreiðslu mála hjá 32 stjórnvöldum“. Það er samanburður fyrir árin 2002–2006. Og síðan er í öðru lagi „Álit umboðsmanns Alþingis vegna athugunar á afgreiðslutíma 48 sjálfstæðra stjórnsýslu- og úrskurðarnefnda“. Það virðist af umræðum hér sem víða sé pottur brotinn í þessum málum, því miður. Ég tel alveg skýrt að hlutverk allsherjarnefndar Alþingis er mjög mikilvægt í þessu sambandi til þess einmitt að koma á framfæri ábendingum umboðsmanns og til að fylgja þeim eftir gagnvart stjórnsýslunni og stjórnvöldum. Þótt margt hafi áunnist eru líka allt of mörg atriði sem er ábótavant. Það er auðvitað hlutverk okkar hér á hinu háa Alþingi að gæta þess að réttaröryggi borgaranna sé ekki fyrir borð borið. Að lokum ítreka ég þakkir mínar til umboðsmanns Alþingis og starfsfólks hans fyrir mjög vandaða og góða skýrslu og ég vona svo sannarlega að þessi umræða hér hafi sín áhrif og þær ábendingar sem hv. alþingismenn hafa komið með í því sambandi.

Hæstv. forseti. Samkvæmt lögum um Ríkisendurskoðun ber henni að semja skýrslu um störf sín á liðnu almanaksári og leggja fyrir Alþingi. Ársskýrslan fyrir síðasta ár var gefin út og birt í febrúar síðastliðnum. Í henni er m.a. gerð grein fyrir starfsskýrslu stofnunarinnar, starfsemi hennar á árinu 2005 og markmiðum með endurskoðun á leiðum á því sviði. Jafnframt er gerð grein fyrir þeim skýrslum, leiðbeiningaritum og greinargerðum sem stofnunin gaf út á árinu og fyrir starfi einstakra sviða stofnunarinnar. Þá eru í skýrslunni raktar ýmsar kennitölur um umsvif og árangur í störfum Ríkisendurskoðunar á árinu 2005. Loks er í skýrslunni að finna greinar eftir nokkra starfsmenn hennar um efni er tengist hlutverki og störfum stofnunarinnar. Hér á eftir mun ég stikla á stóru úr starfsemi Ríkisendurskoðunar á síðasta ári. Fjárheimildir Ríkisendurskoðunar í fjárlögum og fjáraukalögum ársins 2005 námu alls 360 millj. kr. og hækkuðu um 12,9% frá árinu á undan. Rekstrarútgjöld Ríkisendurskoðunar að frádregnum tekjum af seldri þjónustu námu alls rúmum 342 millj. kr. á árinu 2005 og hækkuðu um 13,2% frá árinu 2004. Rekstur stofnunarinnar var því 18 millj. kr. innan fjárheimilda ársins. Eins og samandreginn rekstrarreikningur sýnir nam launakostnaður stofnunarinnar tæplega 292 millj. kr. og hækkaði hann um 33 millj. á milli ára. Stærsti einstaki rekstrarkostnaðarliðurinn er aðkeypt sérfræðiþjónusta og nam sá kostnaður 35 millj. kr. á síðasta ári. Þessi kostnaður lækkaði lítið eitt á milli ára. Af þeirri sérfræðiþjónustu eiga um 30 millj. kr. rætur að rekja til samninga um þjónustu 11 endurskoðunarskrifstofa um endurskoðun hjá 45 A-hluta stofnunum. Sértekjur stofnunarinnar lækkuðu um 4 millj. kr. milli ára. Í árslok 2005 voru starfsmenn Ríkisendurskoðunar 49 talsins. Af fastskráðum starfsmönnum voru karlmenn 28 eða 57% og konur 21 eða 43%. Þetta er svipað hlutfall og tvö undanfarin ár. Ríkisendurskoðun leggur mikla áherslu á skilvirkni og gæði í störfum sínum. Lögð er áhersla á að standa við þær áætlanir sem gerðar eru hverju sinni og mæta þörfum þeirra sem taka ákvarðanir um rekstur stofnana og fyrirtækja ríkisins með því að ljúka skýrslum og greinargerðum tímanlega og að þær komi þeim að gagni. Á undanförnum árum hefur að jafnaði tekist að gefa út endurskoðaða ársreikninga fyrir allar stofnanir í A-hluta ríkisreiknings auk stofnana í B-, C-, D- og E-hluta hans. Á árinu áritaði stofnunin 344 ársreikninga og skilaði samtals 238 endurskoðunarskýrslum á sviði fjárhagsendurskoðunar miðað við 357 ársreikninga og 259 endurskoðunarskýrslum árið 2004. Hækkunin nam um 5,5% á milli áranna 2004 og 2005. Eins og rakið er í skýrslunni er ljóst að innleiðing nýs fjárhagskerfis ríkisins setti talsvert strik í reikninginn að þessu sinni og olli því að endurskoðun stofnana tók að jafnaði lengri tíma en áður. Stefnt er að því að fjölga endurskoðunarskýrslum á komandi árum. Þá áformar stofnunin að ljúka áritun reikningsskila stofnana fyrr á árinu en hefur verið til þessa svo að þau nýtist þeim sem best. Forsenda þess er þó að stofnanir loki bókhaldi sínu að jafnaði fyrr en þær hafa gert til þessa. Auk þess að votta að reikningsskil stofnana sem gefi glögga mynd af rekstri og efnahag þeirra og sé í samræmi við góða reikningsskilavenju er Ríkisendurskoðun ætlað að kanna hvernig þær ráðstafa fjárheimildum sínum samkvæmt fjárlögum, umsvifum þeirra og árangri. Heildarafrakstur þeirrar vinnu Ríkisendurskoðunar á árinu 2005 birtist gleggst í skýrslu stofnunarinnar, endurskoðun ríkisreiknings 2004. Þar birtist einnig niðurstaða í árvissri könnun Ríkisendurskoðunar á nokkrum völdum þáttum í rekstri stofnana og fyrirtækja ríkisins. Markmið þessara kannana er að auka aðhald í ríkisrekstri, bæta umhirðu með eignum og fjármunum hins opinbera og efla innra eftirlit stofnana. Á síðasta ári var einkum hugað að húsnæðismálum stofnana, heimanotkun starfsmanna á tölvubúnaði, tilhögun símamála og aðkeyptri þjónustu vegna upplýsingamála. Ekki er vafi á því að skýrslur þessar hafa komið ýmsu góðu til leiðar. Meðal vísbendinga um það er sú staðreynd að á síðustu árum hefur athugasemdum Ríkiendurskoðunar um meðferð bókhaldsgagna fækkað mjög. Auk þess að kanna fjárhagslegt innra eftirlit stofnana og fyrirtækja við fjárhagsendurskoðun hefur stofnunin lagt vaxandi áherslu á að kynna stjórnendum þeirra hvað felist í innra eftirliti sem og helstu áhættuþætti í opinberum rekstri. Úttektir Ríkisendurskoðunar á innra eftirliti hafa m.a. leitt í ljós að margar stofnanir hafa gripið til aðgerða vegna viðkvæmra verkþátta í eigin starfsemi. Í tengslum við innra eftirlit lauk Ríkisendurskoðun m.a. við tvær viðamiklar skýrslur á síðasta ári. Laut önnur að Landsvirkjun og hin að Landmælingum Íslands. Að auki hófst vinna við fjórar skýrslur af þessum toga á síðasta ári og lauk þeim öllum í ár. Líkt og skýrslur stofnunarinnar um fjárhagsendurskoðun eru skýrslur um innra eftirlit aldrei gerðar opinberar enda verða þær oftar en ekki viðkvæm innri mál stofnana og fyrirtækja. Þegar horft er til annarra skýrslna Ríkisendurskoðunar, þ.e. greinargerða og úttekta á sviði stjórnsýslu og endurskoðunar og endurskoðunar upplýsingakerfa, sést að þar varð nokkur samdráttur árið 2005 miðað við undanfarin ár. Alls gaf stofnunin út 8 opinberar skýrslur eða tveimur færri en árið 2004 og einni færri en árið 2003. Þá voru samdar 11 greinargerðir miðað við 15 árið 2004 og 17 árið 2003. Svo sem jafnan áður spanna skýrslur þessar og greinargerðir vítt svið. Viðamestu skýrslurnar voru annars vegar stjórnsýsluúttekt á Háskóla Íslands og hins vegar skýrsla um árangurinn af sameiningu sjúkrahúsanna í Reykjavík. Lokið var við úttekt á heilbrigðisstofnuninni á Blönduósi og úttekt á kaupum ríkisins á sérfræðiþjónustu auk stjórnsýsluúttektar á þjónustu við aldraða. Þá skilaði stofnunin skýrslu um aðdraganda og gerð lánasamninga Íbúðalánasjóðs við fjármálastofnanir vegna áhættustýringar. Að auki skilaði hún Alþingi árlegum skýrslum sínum um framkvæmd fjárlaga og endurskoðun ríkisreiknings. Með stjórnsýsluúttektum sínum leitast Ríkisendurskoðun einkum við að leggja mat á hagkvæmni rekstrar, skilvirkni og árangur og hvort gildandi lagafyrirmælum sé framfylgt. Hluti úttektanna er saminn að beiðni forsætisnefndar Alþingis, einstakra ráðuneyta eða ríkisstofnana en hluti að frumkvæði stofnunarinnar sjálfrar þar sem m.a. er tekið mið af mikilvægi viðfangsefna, kostnaði og áhættu. Stofnunin hefur á undanförnum árum lagt aukna áherslu á að treysta þessar úttektir sínar með ýmiss konar samanburði bæði innlendum og erlendum. Skýrslurnar veita því ekki aðeins sértækar upplýsingar um tilteknar stofnanir heldur einnig um stöðu þeirra innan þess málaflokks sem þær tilheyra eða jafnvel um stöðu tiltekins málaflokks í heild sinni. Glöggt dæmi um skrif af þessum toga eru skýrslurnar um Háskóla Íslands, Landspítala – háskólasjúkrahús og þjónustu við aldraða. Til fróðleiks skal þess getið að á síðasta ári tók Ríkisendurskoðun upp á þeirri nýbreytni að kanna með beinum hætti álit valins hóps lesenda utan stofnunarinnar á gæðum stjórnsýsluúttekta hennar, styrk þeirra og veikleika. Gerðar voru tvær slíkar kannanir vegna skýrslnanna um Háskóla Íslands og þjónustu við aldraða. Óskað var eftir mati lesenda á átta efnislegum og formlegum atriðum sem stofnunin hefur sérstaklega í huga við skýrslugerð. Áður fengu skýrslurnar góða einkunn og er stofnunin fullsátt við niðurstöðuna en lítur jafnframt á hana sem hvatningu til að gera enn betur. Sérstaka ánægju vakti að mikill meiri hluti lesenda taldi skýrslurnar aðgengilegar, röklega upp byggðar og skrifaðar á góðu og skiljanlegu máli. Viðleitni stofnunarinnar á undanförnum árum til þess að bæta þessa þætti og koma til móts við almenna lesendur virðist því augljóslega hafa skilað árangri. Auk þess að kanna afstöðu lesenda til skýrslna Ríkisendurskoðunar hefur hún m.a. reynt að mæla skilvirkni sína með því að mæla hve langan tíma tekur að vinna tiltekin verk. Samanburður síðustu þriggja ára á þeim tíma sem tekur að vinna skýrsluna Endurskoðun ríkisreiknings frá því að ríkisreikningurinn er gefinn út sýnir að vel hafi verið að verki staðið árið 2005. Stofnunin telur engu að síður mikilvægt að endurskoðun ríkisreiknings sé lokið fyrr á árinu en verið hefur undanfarin ár svo vinnan nýtist Alþingi betur við fjárlagagerð. Þau verkefni sem ekki verða heimfærð beint undir endurskoðun, sem og almenn starfsemi stofnunarinnar voru með hefðbundnu sniði á árinu 2005. Hér er einkum átt við eftirlit með staðfestum sjóðum og sjálfseignarstofnunum, eftirlit með reikningsskilum sókna og kirkjugarða, námskeið, endurmenntun starfsmanna o.fl. Ríkisendurskoðun er í umtalsverðum alþjóðlegum samskiptum á sínu sviði. Hún er aðili að ýmsum fjölþjóðlegum samtökum um endurskoðun auk þess sem hún hefur gott samband við systurstofnanir í nágrannaríkjunum. Þá má nefna að Sigurður Þórðarson ríkisendurskoðandi var á síðasta ári kjörinn í átta manna stjórn Evrópusamtaka ríkisendurskoðana, EUROSAI og er það í fyrsta sinn sem Íslendingur tekur sæti í stjórn þessara samtaka og var einmitt fundur hjá samtökunum hér á landi núna í haust. Það fer ekki á milli mála að alþjóðleg samskipti eru Ríkisendurskoðun afar mikilvæg til að kynnast þeim aðferðum og vinnubrögðum við endurskoðun sem talin eru henta best hverju sinni og bera sig saman við sambærilegar stofnanir erlendis. Í því samhengi má m.a. nefna að norrænar ríkisendurskoðanir hafa nú um þriggja ára skeið unnið að því í sameiningu að þróa kennitölur um starfsemi stofnananna. Auk þessa er ljóst að hnattvæðing síðari ára og stóraukið vægi alþjóðlegra stofnana og samninga hefur knúið á um aukið alþjóðlegt samráð og samráð um endurskoðun. Með svipuðum hætti og í ársskýrslu stofnunarinnar fyrir árið 2004 fjalla fjórir starfsmenn stofnunarinnar sérstaklega um nokkra þætti er lúta að starfsemi hennar fyrir liðið ár í skýrslunni. Þeir fjalla um þjónustuhlutverk Ríkisendurskoðunar, vinnubrögð í stjórnsýsluendurskoðun, áhættustjórnun og innra eftirlit og loks þróun umhverfis endurskoðunar. Þessi umfjöllun veitir nokkra innsýn í dagleg störf stofnunarinnar. Eins og ég gat um í ræðu minni um starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar á seinasta þingi þá tel ég brýnt að skýrsla Ríkisendurskoðunar fái hliðstæða umræðu í fjárlaganefnd Alþingis og skýrsla umboðsmanns fær í allsherjarnefnd Alþingis. Ég hef því beitt mér fyrir því að fjárlaganefnd fari yfir þessa skýrslu ásamt ríkisendurskoðanda. Í því sambandi vil ég geta þess að ég mun kanna hvort ekki sé unnt við þá vinnu sem nú er í gangi við endurskoðun þingskapa að taka upp ákvæði um meðferð þessara skýrslna þannig að tryggt sé að fjárlaganefnd og allsherjarnefnd fjalli um efni þeirra áður en umræða um skýrslurnar fer fram á Alþingi. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég fyrir hönd Alþingis flytja Ríkisendurskoðun og starfsmönnum hennar þakkir fyrir vel unnin störf á því ári sem hér hefur verið fjallað um.

Frú forseti. Við ræðum hér ársskýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2005. Virðulegur forseti þingsins, Sólveig Pétursdóttir, hefur gert grein fyrir henni eins og hún hefur verið lögð fram. Í skýrslunni er áréttað hlutverk og markmið með Ríkisendurskoðun, eða eins og þar stendur, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun er óháð stofnun sem starfar á vegum Alþingis samkvæmt lögum nr. 86/1997. Hún sinnir tveimur meginverkefnum: Fjárhagsendurskoðun og stjórnsýsluendurskoðun. Ríkisendurskoðun er annars vegar ætlað að votta að reikningsskil ríkisins gefi glögga mynd af rekstri og efnahag í samræmi við góða reikningsskilavenju, athuga innra eftirlit stofnana og fyrirtækja ríkisins og meta hvort það tryggir viðunandi árangur. Hins vegar skal hún kanna meðferð og nýtingu ríkisfjár, þ.e. hvort stofnanir og fyrirtæki gæti hagkvæmni og skilvirkni í rekstri sínum og fylgi gildandi lagafyrirmælum í því sambandi. Að auki veitir stofnunin bæði þingnefndum Alþingis og ríkisstofnunum ýmiss konar ráðgjöf og leiðbeiningar, m.a. við gerð fjárlaga.“ Mér þykir rétt, frú forseti, að byrja ræðu mína á að fara yfir þessi skilgreindu hlutverk sem Ríkisendurskoðun hefur. Eins og komið hefur fram í ræðu forseta þingsins, frú Sólveigar Pétursdóttur, hefur Ríkisendurskoðun skilað skýrslum til Alþingis. Þær skýrslur hafa jafnan, flestar ef ekki allar, verið teknar fyrir í fjárlaganefnd, hver einstök skýrsla. Eins og fram hefur komið var skilað skýrslu um stjórnsýsluúttekt á Háskóla Íslands; skýrslu um hæfi Halldórs Ásgrímssonar, fyrrverandi utanríkisráðherra, til að fjalla um sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbankanum til S-hópsins; greinargerð um framkvæmd fjárlaga fyrir árið 2004; stjórnsýsluúttekt á Heilbrigðisstofnun á Blönduósi; úttekt á kaupum og sérfræðiþjónustu; þjónustu við aldraða - stjórnsýsluúttekt; endurskoðun ríkisreiknings 2004; um Íbúðalánasjóð, um aðdraganda og gerð lánasamninga sjóðsins við fjármálastofnanir og Landspítala – háskólasjúkrahús, árangur 1999–2004. Þessar skýrslur hafa flestar ef ekki allar komið til umfjöllunar í fjárlaganefnd án þess að um þær hafi verið gerðar sérstakar ályktanir, sem er alveg hárrétt hjá hæstv. forseta Sólveigu Pétursdóttur. Það er alveg hárrétt. Það hefur ekki verið ályktað um þær en hins vegar hefur verið farið í gegnum þær með ríkisendurskoðanda. Að sjálfsögðu kemur greinargerð Ríkisendurskoðunar um ríkisreikning til umfjöllunar um leið og ríkisreikningur kemur fyrir Alþingi. Síðan koma umsagnir og álit á framkvæmd fjárlaga inn í umræðuna um afgreiðslu fjárlaga, fjáraukalaga og lokafjárlaga á hverjum tíma. Ég tek undir þau orð hæstv. forseta að aukin skilvirkni gæti falist í því að viðkomandi nefndir þingsins taki fyrir þá málaflokka sem Ríkisendurskoðun hefur tekið út eða gefa álit um á hverjum tíma. Viðkomandi nefnd ætti að taka það til formlegrar umfjöllunar og skila um það formlegu áliti til Alþingis. Það má líka hugsa sér að með hverri skýrslu fylgi umsögn viðkomandi nefndar og skýrslan tekin til umræðu hér á þinginu. Þingið fjallaði þar með um þau málefni sem úttekt hefur verið gerð á eða skýrsla gerð um. Slík umræða getur verið viðameiri, stutt eða löng eftir eðli málsins. En Ríkisendurskoðun heyrir beint undir þingið og þess vegna er mikilvægt að þau tengsl og sú ábyrgð sé ræktuð, varin og studd til að tryggja sem besta skilvirkni í þeim málaflokkum sem um er fjallað, einnig til að standa við bakið á Ríkisendurskoðun gagnvart þinginu. Ríkisendurskoðun lendir eðli málsins samkvæmt oft á milli Alþingis og framkvæmdarvaldsins vegna þess að hún gefur oft umsagnir eða álit á verkefnum og gjörðum framkvæmdarvaldsins, hvort heldur er einstakra ráðuneyta, stjórnsýsluverkefna á vegum ráðuneytanna eða einstakra stofnana, sem eru hluti af viðkomandi framkvæmdarvaldi. Ríkisendurskoðun lendir oft þarna á milli og við vitum að framkvæmdarvaldið sækir mjög í að hafa áhrif á það sem um það er sagt eða það sem lagt er til. Þingið þarf því að standa meðvitað í störfum sínum með Ríkisendurskoðun, hlutverki hennar og ábyrgð gagnvart þinginu. Ég segi þetta að gefnu tilefni. Einn veigamesti þátturinn í störfum Ríkisendurskoðunar hefur verið að gefa umsögn um framkvæmd fjárlaga, um fjárlagavinnuna, hvernig staðið er við fjárlög innan ársins og hvernig staðið er að lokafjárlögum, ríkisreikningi o.s.frv. Við sem þekkjum þá umræðu, sem ítrekað hefur komið upp á Alþingi, vitum að beinar ábendingar og aðfinnslur Ríkisendurskoðunar við framkvæmd fjárlaga hafa ekki hvað síst átt við ráðherra og ráðuneytin sjálf, ekki bara við einstakar stofnanir heldur og hvernig ráðherrar og æðsta stjórn ríkisins umgengst fjármál ríkisins, fjárlög og fjárreiðulög. Það er í sjálfu sér mjög alvarlegt. Ég gæti tínt til mörg dæmi en þetta hefur áður verið rætt á þingi. Ég á sæti í fjárlaganefnd, frú forseti, og þekki þessa umræðu mjög vel. Gallinn er sá að þótt við í fjárlaganefnd séum yfirleitt nokkuð sammála um þær aðfinnslur sem Ríkisendurskoðun kemur fram með á hendur framkvæmdarvaldinu um hvar þurfi að bæta úr þá er eins og enginn axli þá ábyrgð að fylgja því eftir. Við sjáum ár eftir ár sömu athugasemdir og ábendingar frá Ríkisendurskoðun varðandi meðferð fjármála af hálfu ráðuneyta og ráðherra án þess að úr sé bætt. Við munum upplifa það aftur í haust, innan tíðar þegar fjárlög og fjáraukalög koma á dagskrá til 2. umr. Þá munum við aftur upplifa, frú forseti, hvernig ábendingar og beinar aðfinnslur, sjálfsagðar og eðlilegar sem styðjast við lög af hálfu Ríkisendurskoðunar, skila sér ekki í því að farið sé eftir þeim. Áfram mun farið á svig við lög við afgreiðslu fjárlaga, hvort sem það eru fjáraukalög eða fjárlög. Ég tel að þetta sé umhugsunarefni fyrir þingið. Forsætisnefnd ætti að taka það til gaumgæfilegrar skoðunar, af því að forsætisnefnd fer með hin formlegu samskipti þingsins við Ríkisendurskoðun, að skoða eftirfylgni ábendinga, beinna aðfinnslna og ráðlegginga af hálfu Ríkisendurskoðunar, að ég tali ekki um það sérstaklega gagnvart fjárveitingavaldinu og framkvæmdarvaldinu. Ég tel ástæðu til þess. Ég ætla ekki að fara lengra út í þau mál að sinni en fer ítarlegar í þessa umræðu gefist tilefni til. Ég legg áherslu á að við styrkjum stöðu þingsins með embættum eins og Ríkisendurskoðun og umboðsmanni Alþingis. Ég hef einnig lagt til að þingið fengi efnahagsskrifstofu þingsins, sem væri þinginu, þingmönnum og nefndum þess, til sjálfstæðs ráðuneytis við mat á stöðu efnahagsmála, fjármála og fjárlagagerð. Þannig þyrftum við ekki, eins og núna, að styðjast nánast alfarið við tillögur og umsagnir fjármálaráðuneytisins, sem ég kasta ekki rýrð á en þær koma frá framkvæmdarvaldinu gagnvart löggjafarvaldinu. Þingið er mjög veikt eftir að Þjóðhagsstofnun var lögð niður, illu heilli. Það hefði mátt þróa hana og gera að öflugri stofnun í þágu þingsins. Það var ekki gert heldur var hún með gerræðislegum hætti lögð af. Þar með veiktist staða alþingismanna í að fást við þessi mál. Ég tel að það eigi einmitt að styrkja slíkar stofnanir. Eitt af því sem er á sviði Ríkisendurskoðunar, sem ég tel að hún þurfi að sinna betur, en kveðið er á um að það sé hluti af verkefnum hennar, eru umhverfismálin. Henni ber að taka sérstaklega til skoðunar umhverfisvernd og hvernig ríkið, stofnanir þess og Alþingi, axla alþjóðlegar skuldbindingar sem við erum aðilar að. Það á einnig við ákvarðanir innan lands í stjórnsýslunni og hvernig þeim er fylgt eftir. Ég tel það gríðarlega mikilvægt með vaxandi umræðu um mikilvægi umhverfisverndar og umhverfismála að Ríkisendurskoðun sinni því hlutverki betur en nú er gert. Eitt af þeim verkefnum sem Ríkisendurskoðun tókst á hendur á árinu 2005 var, eins og ég nefndi áðan, að athuga hæfi Halldórs Ásgrímssonar, þáverandi forætisráðherra og fyrrverandi utanríkisráðherra, til að fjalla um sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbankanum til S-hópsins, eins og segir í titlinum. Ég ætla ekki að rifja það mál upp efnislega en ég tel það ekki hafa verið hlutverk Ríkisendurskoðunar að fjalla um hæfi ráðherra og allra síst forustumanna í ríkisstjórninni. Ég tel það ekki vera á verksviði hennar og að hún hefði átt að halda sig frá slíku. Hún getur tekið á fjármálalegum þáttum og ýmsum grunnstjórnsýsluþáttum en atriði sem lúta að lögmæti, að beinum lögbrotum eða slíku, á Ríkisendurskoðun ekki að hafa afskipti af eða koma fram sem einhver dómstóll um hæfi ráðherra eins og í þessu tilviki. Ég vil nefna þetta vegna þess að ég tel að ef við lítum á starfsskýrslu fyrir árið 2005 þá hafi þar orðið á grundvallarmistök í starfi Ríkisendurskoðunar. Ég vona að þau komi ekki til með endurtaka sig en ég legg 

Hæstv. forseti. Það er búið að fara vel yfir efni þessarar skýrslu í ræðu hæstv. forseta, Sólveigar Pétursdóttur, þannig að ég ætla ekki að rekja mikið af efni hennar. Ég ætla þó að víkja að nokkrum atriðum, hæstv. forseti. Þær skýrslur sem hér eru taldar upp sem opinberar skýrslur árið 2005, eins og komið hefur fram, eru skýrsla um Háskóla Íslands, stjórnsýsluúttekt; skýrsla frá því í júní sl. um hæfi Halldórs Ásgrímssonar, forsætisráðherra og fyrrverandi utanríkisráðherra, til að fjalla um sölu og hlut ríkisins í Búnaðarbankanum til S-hópsins; greinargerð um framkvæmd fjárlaga fyrir árið 2004; Heilbrigðisstofnun á Blönduósi, stjórnsýsluúttekt; úttekt á sálfræðiþjónustu í október; úttekt á þjónustu við aldraða; endurskoðun ríkisreiknings; úttekt á Íbúðalánasjóði og aðdraganda í gerð lánasamninga og úttekt á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Af því sem hér er upp talið varðandi opinberar skýrslur er hægt að orða það þannig að við höfum aðeins fjallað um eina af þessum skýrslum í fjárlaganefnd. Það var skýrslan um hæfi Halldórs Ásgrímssonar forsætisráðherra. Ég tel hins vegar fullt tilefni til þess, hæstv. forseti, og þess vegna fer ég yfir það hvaða skýrslur hér er um að ræða, að í fjárlaganefnd verði tekið til verka við það eftir áramót þegar mestu önnunum í fjárlaganefnd lýkur að fara yfir skýrslur, að þær verði teknar þar til umræðu og eytt í það einhverjum vinnustundum að fara yfir úttektirnar og ræða skýrslurnar. Þannig verði það krufið til mergjar sem í þeim er og nefnd þingsins skoði skýrslurnar, kynni sér þær vel og ræði, til þess m.a. að draga af þeim lærdóm því að þetta eru vel unnar og gagnmerkar skýrslur. Eins og ég sagði áðan er úttektin um hæfi Halldórs Ásgrímssonar þegar um var að ræða einkavæðinguna á bönkunum eiginlega eina skýrslan sem við ræddum. Þetta vildi ég láta koma hérna fram, hæstv. forseti, og tel að tilefni sé til þess að taka í fjárlaganefnd sérstaka umfjöllun um þessar skýrslur á þeim tíma sem fjárlaganefnd er ekki í miklum önnum sem ætti þá að vera eftir áramót og fram að vori og að virkilega verði eytt vinnu í það að fara yfir skýrslu Ríkisendurskoðunar. Á bls. 28 í skýrslunni kemur fram lýsing á hugsanlegri hagkvæmni í því að reka Ríkisendurskoðun. Það verður að segjast alveg eins og er að það er ekki annað að sjá þegar við berum saman kostnað við úttektir sem þar birtist en að það sé hagkvæmt rekstrarform fyrir ríkið að hafa stofnun eins og Ríkisendurskoðun þegar borinn er saman kostnaður á klukkustund hjá henni við aðkeypta þjónustu. Að vísu má svo sem um þetta deila en ég tel að þarna sé skýrt dregið fram að það sé hagkvæmt að reka Ríkisendurskoðun og að þar sé vel unnið fyrir þær krónur sem ríkið lætur í þessa vinnu sem við viljum fá frá stofnuninni. Það er rétt að vekja athygli á þessum samanburði. Í inngangsorðum formála ríkisendurskoðanda í skýrslunni segir á miðri bls. 5, með leyfi forseta: „Ein meginskýring þess að ekki hefur tekist sem skyldi að innleiða nýja stjórnunarhætti er sú að hingað til hefur einungis lítill hópur stjórnenda hjá opinberum stofnunum tileinkað sér stefnumiðuð vinnubrögð. Stjórnmálamenn þurfa einnig að koma fram á völlinn og hafa forustu um innleiðingu nýrri vinnubragða. Víða í þeim löndum sem við berum okkur saman við setja stjórnmálamenn bæði stefnu og mælanleg markmið í einstökum málaflokkum og fylgjast síðan grannt með framgangi mála með árangursmælingu.“ Þetta eru nokkuð merkileg orð, hæstv. forseti, sem hér eru sett fram af ríkisendurskoðanda. Við verðum auðvitað að líta til þess að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn hafa verið við völd í langan tíma og það verður að líta til þess að ríkisendurskoðandi beinir hér orðum til þeirra sem hafa haft völdin í landinu og stjórnað ríkiskerfinu, haft yfir stofnunum að segja o.s.frv. Þó að vissulega beini hann síðan orðum almennt til stjórnmálamanna um að þeir geti komið fram á völlinn og innleitt ný vinnubrögð verður samt að vekja athygli á því vegna þeirra orða sem hér standa að sömu flokkar eru búnir að vera við völd, Sjálfstæðisflokkurinn í tæp 16 ár og Framsóknarflokkurinn tæp 12. Ég hygg að það megi líta svo á að ríkisendurskoðandi vísi sérstaklega til þeirra sem með stjórnunina og völdin hafa farið þegar maður lítur á þessi orð.

… að það þurfi að skipta um ríkisstjórn? Það er rétt.

Ég veit ekki hvort maður á beinlínis að draga þá ályktun, hv. þm. Jón Bjarnason, en þó kann vel að vera að ríkisendurskoðandi sé að segja það undir rós. En af því að hann er náttúrlega opinber embættismaður gengur hann ekki lengra í orðum sínum en hér er sett í texta af skynsömum manni. Við drögum auðvitað af því okkar ályktanir sem fjöllum um þessa skýrslu og höfum vafalaust hver sína skoðun á því. Ég er ekkert viss um að hv. þm. Jón Kristjánsson sé alveg sammála þessari útleggingu minni, svo að við tökum dæmi. Hér er auðvitað vísað til þess að taka megi upp öðruvísi vinnubrögð og markvissari og fylgja eftir þeirri stefnumörkun sem náðist fram. Þá getum við líka spurt okkur í stjórnarandstöðunni: Hverjir ná fram stefnumörkun í sínum málum? Jú, það eru stjórnarflokkarnir. Það er viðtekin venja hjá hv. Alþingi að stjórnarflokkarnir rúlla sínum málum í gegn. Stjórnarandstaðan hefur fengið samþykktar 1–2 þingsályktanir á ári og kannski 1–2 frumvörp þegar vel liggur á stjórnarflokkunum. Það liggur alveg ljóst fyrir hvert þessum orðum er ætlað að fara. Það þarf enginn að fara í neinar grafgötur með það hvað í skýrslunni stendur í þessum orðum ríkisendurskoðanda eins og þau eru hér upp sett vegna þess að tilefnið er auðvitað það hvernig hefur verið staðið að stjórnarháttum á undanförnum árum. Verkin tala og sýna merkin.

Hæstv. forseti. Umræða um Ríkisendurskoðun og ársskýrslu hennar er gagnleg og nauðsynleg og í tengslum við hana er eðlilegt að menn ræði um stöðu Ríkisendurskoðunar og það hefur verið gert hérna. Sett hefur verið út á það í umræðunni að Ríkisendurskoðun hafi fjallað um hæfi Halldórs Ásgrímssonar og alveg ástæða til að velta því fyrir sér hvort Ríkisendurskoðun sé um slíkt fær og hvort hún sé engum háð eins og gert er ráð fyrir í þeim lögum sem um hana fjalla. Er það svo? Er hún engum háð? Ég held að svo sé ekki. Ég held að ríkisendurskoðandi sé háður stjórnvöldum og ég held að það hafi áhrif á ákvarðanir ríkisendurskoðanda og hafi gert það, a.m.k. í því tilfelli þegar Ríkisendurskoðun fjallaði um Landsbankamálið gamla og kannski líka þegar Ríkisendurskoðun fjallaði um hæfi Halldórs Ásgrímssonar á þessu ári, sem hér er til umfjöllunar. Þá þurfa menn að velta því fyrir sér hvort hægt sé að gera Ríkisendurskoðun óháða eða ríkisendurskoðanda, sem er æðsti yfirstjórnandi og verður að vera óháður eigi stofnunin að geta orðið það. Þá þarf að velja ríkisendurskoðandann með öðrum hætti en gert er, vegna þess að ríkisendurskoðandi sem þarf að fást við mál sem skipta æðstu ráðamenn þjóðarinnar mjög miklu máli og á auk þess það undir að ná endurkjöri sem ríkisendurskoðandi eftir einhvern tíma, er í klemmu og hann er ekki óháður. Ég tel þess vegna að menn eigi að velta því fyrir sér hvort ekki eigi með einhverju móti að hugsa þessi mál upp á nýtt hvernig ríkisendurskoðandi er valinn, ekki síður en hvernig valið er í Hæstarétt. Það er alveg hægt að finna einhverjar leiðir sem eru ekki með sama hætti og hér um ræðir. Menn gætu t.d. farið til Ameríku og athugað hvernig menn velja í kviðdóm eða eitthvað slíkt, hvernig ríkisendurskoðandi skuli valinn. Ég segi þetta í hinni mestu alvöru af því að dæmi eru um, og ég ætla ekkert að fara betur yfir þau hér, ég hef gert það áður, að ekki hafi verið fjallað eðlilega um mál hjá Ríkisendurskoðun. Þau eru sem betur fer örfá. Flestar skýrslur og nánast allar skýrslur Ríkisendurskoðunar eru mjög vel unnar, ég tek það fram. En ég tel ástæðu til að nefna þetta og alveg sérstaklega vegna þess að hér er líka til umræðu sú skýrsla sem fjallaði um hæfi Halldórs Ásgrímssonar og hlýtur að vekja upp umræðu um hvort Ríkisendurskoðun sé um það fær að taka á málum af því tagi. Síðan langaði mig að víkja að öðru máli. Það segir í skýrslunni að stór hluti af endurskoðunarstörfum Ríkisendurskoðunar sé bundinn í lögum. Segir þar, með leyfi forseta: „Að öðru leyti ákveður stofnunin og skipuleggur verkefni sín út frá eigin mati á mikilvægi og áhættu. Líkt og aðrar ríkisendurskoðanir er meginmarkmið hennar að stuðla að skynsamlegri nýtingu ríkisfjármuna.“ Á undan er reyndar sagt í textanum, með leyfi forseta: „Í lögum um Ríkisendurskoðun er skýrt tekið fram að hún sé engum háð í störfum sínum og að starfsfólk hennar skuli í einu og öllu vera óháð þeim ráðuneytum og stofnunum sem það vinnur að endurskoðun hjá. Ríkisendurskoðun ákveður einnig hvar og hvenær endurskoðað er.“ Markmiðin eru skýr. Ríkisendurskoðun skal vera óháð og ég tel að tryggja þurfi að hún geti verið það og um það sé enginn vafi. Síðan segir á bls. 11 þar sem vikið er að stjórnsýsluendurskoðunum sem Ríkisendurskoðun fer í, með leyfi forseta: „Með stjórnsýsluúttektum sínum leitast Ríkisendurskoðun einkum við að leggja mat á hagkvæmni rekstrar, skilvirkni og árangur og hvort gildandi lagafyrirmælum sé framfylgt. Hluti úttektanna er saminn að beiðni forsætisnefndar Alþingis, einstakra ráðuneyta eða ríkisstofnana en hluti að frumkvæði stofnunarinnar sjálfrar þar sem m.a. er tekið mið af mikilvægi viðfangsefna, kostnaði og áhættu.“ Af hverju er ég að lesa þetta upp? Það er vegna þess að ég tel ástæðu til að nefna að Ríkisendurskoðun hefur aldrei séð ástæðu til að taka Stjórnarráðið sjálft til stjórnsýsluúttektar og til þess eru fullar ástæður að gera. Það er öllum mönnum ljóst að þar fer mikið í súginn vegna þess að þar er skilvirkni, samsetning ráðuneytanna, skörun á verkefnum þeirra o.s.frv. að valda því að verið er jafnvel að fjalla um marga hluti á mörgum stöðum. Enginn vafi er á að mikið fer í súginn vegna þess hvernig Stjórnarráðið er samansett. Það væri ekki ónýtt að eiga úttekt á Stjórnarráðinu sem Ríkisendurskoðun hefði framkvæmt og lagt mikla vinnu í. Ég hef reyndar rætt þetta við ríkisendurskoðanda og það er örugglega ekkert leyndarmál, hvorki hans né mitt, og ég veit að það er ákveðinn vilji og áhugi fyrir þessu. Ég held að enginn ágreiningur sé um að það er hlutverk Ríkisendurskoðunar að gera þetta. Spurningin er: Af hverju hefur það ekki verið gert? Ég ætla svo sem ekkert að gera í þessum ræðustól, hæstv. forseti, annað en að vekja athygli á þessu og leggja til að farið verði í slíka úttekt og það verði gert sem fyrst. Ef hún tekur lengri tíma en svo að hún geti verið tilbúin áður en næstu kosningar fara fram þá eigi Ríkisendurskoðun jafnvel að skila einhvers konar milliáliti þannig að þegar menn setjast nú niður eftir næstu kosningar til að koma saman ríkisstjórn geti menn líka velt því fyrir sér í leiðinni út frá staðreyndum sem Ríkisendurskoðun hafi þá aflað, hvað sé hagkvæmast að gera til að koma betra skipulagi, skilvirkara og ódýrara. Skipulagi sem skilar okkur betri þjónustu frá þeim stofnunum sem þarna er um að ræða. Þetta hefði þurft að vera til núna til að menn gætu verið að ræða þetta í aðdraganda kosninganna, en því miður hefur það ekki verið gert enn þá. Þetta var aðalerindi mitt hér upp í ræðustólinn og svo hitt að leggja mönnum það til umhugsunar hvort ekki sé ástæða til að velta því fyrir sér áður en næst verður skipaður ríkisendurskoðandi, hvort menn eigi ekki að taka svona snúning á þeirri umræðu hvernig hægt er að styrkja Ríkisendurskoðun og ríkisendurskoðanda þannig að það sé ekkert vafamál að hann sé óháður stjórnvöldum í landinu á hverjum tíma, því að það eru þau sem hann á að hafa aðhaldið að. Ef hann er háður þeim á einhvern hátt verður það aðhald ekki eins og best verður á kosið.

Virðulegi forseti. Við ræðum um skýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2005 og mér finnst mikilvægt að koma inn á það í upphafi að engum vafa er undirorpið að Ríkisendurskoðun er ein af tveimur mjög mikilvægum eftirlitsstofnunum í ríkisvaldinu sem heyra undir Alþingi. Við ræddum um skýrslu hinnar fyrri, þ.e. umboðsmanns Alþingis, fyrr í dag. Því er mikilvægt að ræða hvernig hægt er að renna styrkari stoðum undir þær eftirlitsstofnanir og sjálfsagt að gera það. Ég ætla þó ekki að fara ítarlega í það nú heldur vil ég ræða sérstaklega meðferð þeirra skýrslna sem koma frá Ríkisendurskoðun. Virðulegi forseti. Við vitum að skýrslurnar sem Ríkisendurskoðun hefur gert, þ.e. stjórnsýsluúttektirnar, hafa haft heilmikið að segja og eru mjög vel úr garði gerðar. Það kemur glögglega fram, einkanlega í þeim nýjustu og vil ég sérstaklega nefna þá skýrslu þar sem gerð var úttekt á Háskóla Íslands. Þar er gerður mjög góður og mikilvægur samanburður á innlendum og erlendum háskólum og líka ekki síst, sem er mikilvægt í þessu, að varpað er ljósi á stöðu þessara stofnana innan málaflokksins. Í skýrslunni kemur fram að þetta sé eitt markmiðanna og eins og þar segir, að þær eigi ekki að veita aðeins sértækar upplýsingar um tilteknar stofnanir heldur einnig um stöðu þeirra innan þess málaflokks sem þær tilheyra eða jafnvel um stöðu tiltekins málaflokks í heild sinni. Virðulegi forseti. Mér finnst þetta skipta gríðarlegu máli og ég tel að þetta hafi tekist ágætlega eins og með skýrsluna um Háskóla Íslands og varð hún heilmikið fóður í gríðarlega mikla umræðu í samfélaginu. En það hvernig vinnubrögðin eru í tengslum við skil á svona skýrslum hérna innan þingsins er ég ósátt við. Þar þurfum við að gera mikla bragarbót á og við þurfum að koma því í fastan farveg hvernig við vinnum með stjórnsýsluúttektir innan þingsins. Það er ekki í föstum farvegi og einstaka nefndir hafa tekið þær upp til umræðu en það kemur ekkert út úr því. Það verður umræða um skýrsluna, oft góð og gagnmerk umræða, en það kemur ekkert út úr henni. Það sem þarf að gera er að fara skipulega í gegnum stjórnsýsluúttektirnar og gera síðan tillögur um úrbætur í kjölfarið á þeim. Til að þetta geti gerst þarf að koma því í fastan farveg hvernig á skýrslunum er tekið. Við ræddum þessa skýrslu örlítið í fjárlaganefnd í morgun og þar kom fram að þegar breska ríkisendurskoðunin hefur skilað af sér skýrslum er sérstök nefnd í breska þinginu sem fer yfir þær. Þar er það þannig að formaðurinn tilheyrir minni hlutanum á breska þinginu. Þetta er ein hugmynd að því hvernig vinna megi sterklega að framgangi skýrslna í kerfinu þannig að það komi raunverulegar tillögur út úr því. Einnig er hægt að fara þá leið að fagnefndir séu látnar fara skipulega í gegnum skýrslurnar og þær skili síðan tillögum til úrbóta í kjölfarið. Því það er að mínu mati mikil sóun á góðu efni og góðri vinnu hvernig við höfum farið með þessar skýrslur, ef ekki er tekið skarplega á þeim og gerðar einhverjar úrbætur. Í skýrslunni sem um ræðir núna, skýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2005, kemur fram í grein á bls. 17 að þessum skýrslum sé ætlað að nýtast Alþingi, ráðuneytum og stofnunum við lagasetningu, stefnumótun og umbætur í stjórnun og rekstri. Ég vil líta svo á, virðulegi forseti, að hér sé ekki einkum um einhverja upplýsingagjöf að ræða sem menn eigi að ræða sér til gamans heldur eigi menn að taka þessar skýrslur grafalvarlega og vinna úr þeim tillögur. Virðulegi forseti. Mig langar líka að nefna að það eru ekki bara stjórnsýsluúttektir á einstaka stofnunum sem Ríkisendurskoðun hefur unnið að. Árlega kemur út mikilvæg skýrsla frá Ríkisendurskoðun sem fjallar um framkvæmd fjárlaga ríkisins. Í þeim skýrslum hefur ríkisendurskoðandi ítrekað gagnrýnt það hvernig farið er í kringum fjárreiðulögin og þar hefur ýmislegt verið gagnrýnt varðandi fjárlagagerðina og líka eftirlitið með framkvæmd fjárlaga. Þetta, virðulegi forseti, er eitthvað sem við höfum heyrt hér ár eftir ár, gagnrýni á þetta. Við í stjórnarandstöðunni höfum einnig ítrekað bent á þetta, ekki síst út frá umræddum skýrslum og þetta er enn eitt dæmið um að ekkert er gert til úrbóta, ekki neitt, vegna þess að það sama er sagt í þessum skýrslum ár eftir ár. Við þurfum að fara að taka þetta alvarlega og ég vil brýna það fyrir hæstv. forseta og hv. þingmanni sem þetta kynnti, Sólveigu Pétursdóttur, að því verði komið í fastari skorður hvernig á þessum skýrslum er tekið, gagnrýni á þær og að unnið sé með þær á uppbyggilegan hátt þannig að það verði ekki eingöngu gagnrýni sem kemur fram aftur og aftur, heldur verði unnið með þær á uppbyggilegan hátt svo að þetta gagnist í vinnu innan þingsins því annars er marklaust að halda þessu úti. Hugsanlega eru deildar meiningar einstaka sinnum um niðurstöður Ríkisendurskoðunar. Einmitt þess vegna skiptir máli að þetta fái vandaða þverpólitíska meðferð innan þingsins. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en vil ítreka í lokin að við verðum að fara yfir þessar skýrslur og það er bara út í hött að ekki sé búið það gera það miklu fyrr, þar sem þingið er klárlega ekki að sinna eftirlitsskyldu sinni með framkvæmd fjárlaga. Við höfum séð það ár eftir ár að allt of margar stofnanir eru of- eða vanáætlaðar í fjárlögum. Þegar á þetta hefur verið bent er ekkert gert með það heldur virðist ríkisstjórnin loka augunum fyrir þeim staðreyndum og í þessu birtist ákveðin veiking á stöðu Alþingis Íslendinga vegna þess að Alþingi á auðvitað að vera sterkur og skipulegur eftirlitsaðili með framkvæmd fjárlaga, sem hann er ekki í dag. Ég tel, virðulegi forseti, að á þessu verði að taka og það sem fyrst og ég vil brýna hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur til að koma þessum skýrslum í fastari farveg hér innan húss, innan þingsins, og þá ekki síst til að styrkja þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu og styrkja eftirlitshlutverk þingsins frá því sem nú er vegna þess að ég tel það afar veikt.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. forseta Alþingis fyrir framsöguræðu sína um skýrslu ríkisendurskoðanda en skýrslan er með svipuðum hætti og verið hefur undanfarin ár. Það er kannski rétt í upphafi að byrja á formála ríkisendurskoðanda sjálfs þar sem hann leggur út af þeim árangri sem náðst hefur með svokölluðum árangursstjórnunarsamningum milli ráðuneyta og stofnana. Í slíkum árangursstjórnunarsamningum er kveðið á um markmiðssetningu, þjónustustig og fjármál viðkomandi stofnunar. Eins og staðan er nú hafa verið gerðir árangursstjórnunarsamningar við flestar stofnanir ríkisins. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að þrátt fyrir þetta tekur ríkisendurskoðandi fram að aðeins lítill hópur stjórnenda í opinberum stofnunum hafi tileinkað sér stefnumiðuð vinnubrögð. Það er auðvitað ekki nógu gott og er eitthvað sem þarf að bæta úr á næstu árum. Það vekur líka athygli í skýrslu ríkisendurskoðanda að á undanförnum árum hefur Ríkisendurskoðun unnið að því að þróa öflugt upplýsingakerfi. Það kemur fram hversu margar stundir voru notaðar á síðastliðnu ári til að vinna við slíkt kerfi og hversu miklu fleiri stundir voru notaðar til þess en árið áður. Það vekur hins vegar líka athygli að afköst við fjárhagsendurskoðun hafa minnkað og það virðist að hluta til mega skýra með nýju fjárhagskerfi ríkisins sem hefur leitt til erfiðleika við úrvinnslu eins og fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er rétt að taka fram að starf Ríkisendurskoðunar og ríkisendurskoðanda er allumfangsmikið. Það kemur fram í skýrslu hans að stofnunin hafi áritað 344 ársreikninga, samið 238 endurskoðunarskýrslur og sinnt öðrum verkefnum bæði að eigin frumkvæði og að frumkvæði annarra. Sömuleiðis kemur fram í skýrslunni að tvær viðamiklar skýrslur hafi verið unnar, eins og hæstv. forseti Alþingis vék að áðan, sem vörðuðu Landsvirkjun annars vegar og Landmælingar Íslands hins vegar. En ég vil líka vekja athygli á þeim stjórnsýsluúttektum sem stofnunin vann á síðasta ári. Þar eru engar smástofnanir undir, m.a. Háskóli Íslands og Landspítali – háskólasjúkrahús. Það er því alveg ljóst að þrátt fyrir að stjórnsýsluúttektum hafi fækkað um eina þá er a.m.k. um verulega stórar stofnanir að ræða í þessum tveimur tilvikum. Skýrslan um Landspítala – háskólasjúkrahús sneri að sameiningu sjúkrahúsanna hér í Reykjavík. Það kom síðast fram á fundi fjárlaganefndar í morgun að stjórnendur spítalans töldu að raunkostnaður nú væri sá sami og fyrir sameiningu spítalanna 1999, þrátt fyrir að íbúum hefði fjölgað um 6,7% og þar af íbúum eldri en um sjötugt um 11% og íbúum eldri en áttrætt um 25%, en það eru auðvitað elstu sjúklingarnir sem þurfa mesta þjónustu af hálfu spítalans. Á bls. 12 í skýrslunni er að finna upplýsingar um endurskoðun upplýsingakerfa sem ég gat um áðan. Þar kemur fram að vinnustundum við upplýsingakerfin, eða endurskoðun upplýsingakerfa, hefur fjölgað mjög mikið, úr 3.500 tímum rúmum upp í 6.657. Ég vil vekja athygli á því sem kom fram hjá hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur um nauðsyn þess að Alþingi tæki og ynni áfram skýrslur Ríkisendurskoðunar. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt og ég vil beina því til hæstv. forseta Alþingis og forsætisnefndar að vinna að tillögum í þeim efnum, m.a. hvort fjárlaganefnd þingsins eigi að taka skýrslurnar til sérstakrar umfjöllunar og afgreiða með bókun eða hugsanlega vísa málinu eftir umfjöllun nefndarinnar til umræðu í þingsalnum. Ég get ekki látið hjá líða að gera nokkrar athugasemdir við orð hv. þm. Jóhanns Ársælssonar þar sem hann lagði áherslu á að ríkisendurskoðandi væri óháður stjórnvöldum. Ég held að við getum öll tekið undir það og séum flest ef ekki öll sammála um að svo sé. Hv. þm. Jóhann Ársælsson taldi skýrslu um hæfi Halldórs Ásgrímssonar til að fjalla um sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbankanum til S-hópsins, vera dæmi um að ríkisendurskoðandi væri ekki óháður stjórnvöldum. Þetta er nú eins og annað í málflutningi stjórnarandstöðunnar hér á þinginu. Ef niðurstöður Ríkisendurskoðunar henta ekki stjórnarandstöðunni þá eru skýrslurnar auðvitað stórgallaðar. Mér finnst þetta heldur lágt lagst, hæstv. forseti og ekki vera þingmanninum til mikils sóma. Auðvitað er það ekki svo að skýrslur Ríkisendurskoðunar fari eftir því um hvað er verið að fjalla hverju sinni. Það er ótrúlegt að hv. þm. Jóhann Ársælsson skuli halda því fram að ríkisendurskoðandi taki við fyrirmælum frá ríkisstjórn eða einstökum ráðherrum. Það er eitt atriði sem ég vil vekja athygli á og hefur ekki komið fram í umræðunni nú en það er umhverfisendurskoðun. Ég held að sá þáttur endurskoðunar eigi eftir að verða mjög umfangsmikill í framtíðinni og vek athygli á grein eða kafla sem Ketill Sigurjónsson, lögfræðingur á lagaumhverfissviði Ríkisendurskoðunar, ritar í skýrsluna og hefst á bls. 21. Umhverfisendurskoðun felst fyrst og fremst í því að kanna og meta árangur á sviði umhverfismála, t.d. hvernig alþjóðasamningum um umhverfismál hefur verið framfylgt og hvaða hagur fylgir slíkum samningum. Það kemur fram í skýrslunni að á síðustu tveimur árum hafi Ríkisendurskoðun samið skýrslu á sviði umhverfisendurskoðunar á framfylgd Íslands á OSPAR-samningnum annars vegar og hins vegar um samning um líffræðilega fjölbreytni. Þetta eru þeir tveir samningar sem ríkisendurskoðandi hefur skoðað og eins og fram kemur í skýrslunni eru alþjóðasamtök ríkisendurskoðana að beita sér fyrir því að fram fari umhverfisendurskoðun á því hvernig aðildarlöndin, þ.e. að þeim samtökum, hafi staðið sig í því að fylgja eftir Kyoto-bókuninni um varnir gegn loftslagsbreytingum af mannavöldum. Það er mikið og stórt mál og full ástæða fyrir okkur Íslendinga til að taka það mjög alvarlega og ekki væri verra ef ríkisendurskoðandi mundi beita sér í þeim efnum og kanna hvernig íslensk stjórnvöld hafa staðið sig þar. Ég vil ítreka þakkir mínar til hæstv. forseta Alþingis fyrir hennar ágæta yfirlit og tek undir kveðjur hennar og þakkir til ríkisendurskoðanda og Ríkisendurskoðunar. Starfsemi Ríkisendurskoðunar er mjög mikilvæg fyrir Alþingi. Þetta er önnur af tveimur stofnunum Alþingis sem starfa á vegum Alþingis. Það er mjög mikilvægt fyrir löggjafarvaldið að geta með þessum hætti fylgst með athöfnum framkvæmdarvaldsins.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson vék orðum að því sem ég sagði í ræðu minni um hæfi ríkisendurskoðanda. Þar var ég ekki að leggja dóm á skýrslu þá sem Ríkisendurskoðun gerði um hæfi Halldórs Ásgrímssonar heldur benti á það að vegna þess hvernig ríkisendurskoðandi er valinn - og er þess vegna háður stjórnvöldum, áhrifamönnum í stjórnmálum á Íslandi - getur verið ástæða til þess að velta fyrir sér hvort ekki þurfi með einhverjum öðrum hætti að velja þann aðila sem veitir þessari stofnun forstöðu. Það tek ég ekki til baka. Ég tel ástæðu til að minna á þá umræðu sem hefur bæði farið fram um þessa skýrslu, þó að ég ætli ekki að fella dóm um hana, sem ég nefndi hér áðan, en ekki síður um einkavæðingu, um Landsbankamálið á sínum tíma. Þannig atriði hafa komið upp í umræðuna og eru þeirrar ættar að það er ástæða til að nefna þau í þessu samhengi. Ég tel að það þurfi að velta því vandlega fyrir sér hvort einhver önnur aðferð eigi ekki betur við um val á forstjóra þessarar stofnunar til að tryggja að hann geti alltaf verið óháður í störfum sínum og að enginn þurfi að efast um að hann sé það.

Hæstv. forseti. Ég verð að skilja þetta andsvar hv. þm. Jóhanns Ársælssonar á þann veg að hann dragi ekki í efa niðurstöðu skýrslu Ríkisendurskoðunar um hæfi Halldórs Ásgrímssonar til þess að annast sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbanka til S-hópsins. Það er hins vegar merkilegt, hæstv. forseti, að hv. þingmaður skuli nota þetta tækifæri til að draga í efa hæfi ríkisendurskoðanda í þessu máli. Það er ómaklega vegið að ríkisendurskoðanda með því að halda því fram, beint eða óbeint, að hann hafi á einhvern hátt verið þannig tengdur Halldóri Ásgrímssyni, fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, að það sé ástæða til að draga það í efa að niðurstöður skýrslu hans hafi verið réttar. Það er ómaklegt.

Hæstv. forseti. Ég get svo sem lítið annað en endurtekið það sem ég hef áður sagt um málið. Það eru áhrifamiklir ráðamenn í stjórnmálum sem ráða því að töluverðu leyti, og hafa ráðið úrslitum um það hverjir hafa verið valdir í þetta embætti. Það ræðst á Alþingi milli þingflokkanna hvernig valið er í þetta embætti og hvort viðkomandi aðili heldur áfram embætti sínu þegar hann þarf á endurkjöri að halda. Ef menn sjá ekki að slíkur aðili sé háður stjórnvöldum eru þeir bara að binda fyrir augun á sér. Síðan þegar dæmi sem ég hef farið vel í gegnum áður í ræðum á þinginu sanna það að ekki hafi verið tekið á málum með eðlilegum hætti hefur það veitt mér þá sannfæringu að ég tel ástæðu til þess að koma upp í ræðustól á Alþingi og benda mönnum á að það þurfi að fara yfir þetta mál með það fyrir augum að gera þessa annars mjög góðu stofnun enn þá betur færa um að sinna hlutverki sínu, gera henni kleift að sinna því með þeim hætti að enginn efist um að þar sé fullkomlega gætt hlutlægni í öllum vinnubrögðum. Það er ekki með þeim hætti núna.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður talaði um Ríkisendurskoðun sem mjög góða stofnun og ég verð að skilja það sem svo að hann dragi nú eitthvað í land í yfirlýsingum sínum gagnvart ríkisendurskoðanda, enda veitti víst ekki af. Það sem skiptir máli er það að Ríkisendurskoðun og ríkisendurskoðandi er fulltrúi Alþingis en ekki framkvæmdarvaldsins. Það erum við, hv. þingmenn sem hér erum, sem förum með ríkisendurskoðunarmál. Ríkisendurskoðandi er fulltrúi okkar en ekki fulltrúi ríkisstjórnarinnar eða einstakra ráðherra.  Hverjar eru svo tillögur Samfylkingarinnar í þessum efnum? Hv. þingmaður er búinn að sitja miklu lengur á Alþingi en ég. Hvað hefur hann lagt fram um ráðningu ríkisendurskoðanda? Er þetta ekki bara með sama hætti og í öðrum málum sem snúa að Samfylkingunni og stjórnarandstöðunni? Það þarf alltaf að breyta öllum hlutum en svo eru engar hugmyndir um hvernig breytingarnar eigi að vera. 

Herra forseti. Við erum að ræða skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2005 og þau verkefni sem Ríkisendurskoðun tók að sér á því tímabili. Eitt af því var, eins og segir, að rannsaka hæfi Halldórs Ásgrímssonar, fyrrverandi utanríkisráðherra, til þess að fjalla um sölu og hlut ríkisins í Búnaðarbankanum til S-hópsins. Ég vék aðeins að þessu í ræðu minni, í fyrsta lagi að tilgreina hvert hlutverk Ríkisendurskoðunar væri og síðan sagði ég: Varðandi þetta verkefni ríkisendurskoðanda sem mig minnir að hann hafi tekið upp að eigin frumkvæði, a.m.k. ekki samkvæmt beiðni Alþingis eða einstakra þingmanna, ég minnist þess ekki, taldi ég að þarna hefði hann farið út fyrir verksvið sitt, mér þætti það miður, ég teldi að það hefði ekki verið rétt og að Ríkisendurskoðun hefði ekki átt að fjalla um hæfi ráðherra. Enda segir einmitt í minnisblaði frá Ríkisendurskoðun og í skýrslunni um þetta mál, með leyfi forseta: „Rétt þykir, áður en lengra er haldið, að taka fram að svar við spurningum um hæfi eða vanhæfi stjórnvaldshafa er lögfræðilegt álitaefni sem löggjafinn hefur alls ekki ætlað Ríkisendurskoðun að leysa úr.“ Ég tek undir þetta. Við erum ekki hér að tala um hvort Halldór Ásgrímsson hafi verið hæfur til að gera þetta eða ekki. Ég er hér að segja að ekki hafi verið rétt af Ríkisendurskoðun að gefa út einhvers konar vottorð um hæfi ráðherra til ákveðinna stjórnvaldsaðgerða, hvort sem það er í mjög umdeildum málum - eins og þarna var um að ræða og margir drógu mjög í efa að hann væri hæfur til þess - eða ekki. 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason og Jóhann Ársælsson hafa báðir gegnt hér stöðu upplýsingafulltrúa Ríkisendurskoðunar við að lesa upp hvert hlutverk ríkisendurskoðanda sé, og Ríkisendurskoðunar. Það er í sjálfu sér ágætt og væri betur að þeir mundu lesa oftar þann kafla yfir í ræðu sinni og upplýsingar um hlutverk Ríkisendurskoðunar. Það liggur fyrir að Ríkisendurskoðun gaf álit sitt á því hvort Halldór Ásgrímsson hefði verið hæfur til þess að annast sölu á hlut ríkisins í Búnaðarbanka Íslands. Sú niðurstaða Ríkisendurskoðunar liggur fyrir og sú niðurstaða hefur ekki verið dregin í efa. En af því að þessi niðurstaða var ekki stjórnarandstöðunni þóknanleg, og hv. þm. Jóni Bjarnasyni, er þetta kallað svo smekklega „vottorð um hæfi ráðherra“. Menn geta auðvitað deilt um það hvort Ríkisendurskoðun eigi að annast þetta eða hvort við eigum að hafa einhverja sérstaka lögfræðiendurskoðun á vegum Alþingis til að annast slík verkefni. Niðurstaða Ríkisendurskoðunar liggur fyrir og henni verður ekki breytt af hv. þm. Jóni Bjarnasyni.

Herra forseti. Það er ágætt að fá ráð frá þingmanni eins og hv. þm. Guðjóni Ólafi Jónssyni þó að þau séu reyndar býsna gagnslítil og lítið mark á takandi í þessum efnum. Ég tel að ég sé búinn að lesa nokkuð vel, og hafi gert á undanförnum árum, verkefni og skýrslur Ríkisendurskoðunar. Ég ætla ekki að tala um að ég sé þar fullnuma. Ég get vel lært frekar. En ég hef mína skoðun og mat á því hvert verkefni hennar er og hvernig. Hv. þingmaður vill draga hér inn í umræðuna hvort Halldór Ásgrímsson hafi verið hæfur eða ekki hæfur til að framkvæma þessa sölu. Þetta var mjög umdeilt mál og margir héldu því fram að hann væri ekki hæfur. Það vitum við báðir, herra forseti. Ég ætla ekki að fara að ræða það hér en það er hægt að taka þá umræðu ef þingmaðurinn óskar eftir því, og hverjar forsendur voru fyrir því að hæfi hans var dregið í efa. Þær voru býsna veigamiklar en svo vafalaust aðrar þar á móti. Ég ætla ekki að fara út í það núna nema þingmaðurinn óski eftir því. Það sem ég lagði áherslu á er mitt mat á því hvert hlutverk og verkefni Ríkisendurskoðunar er, sem ég tel mjög mikil og ég lýsti því í ræðu minni að það þyrfti að styrkja gagnvart framkvæmdarvaldinu, framkvæmdarvaldi sem ég upplifi iðulega að beiti ofríki og yfirgangi gagnvart Alþingi og þingnefndum. Það þarf að standa vörð um stöðu Ríkisendurskoðunar í samskiptum Alþingis við framkvæmdarvaldið. Þetta vita allir og hefur oft verið rætt. Þess vegna vil ég efla Ríkisendurskoðun og standa vörð um hana. Hins vegar tel ég, eins og ég vitnaði í áðan, að það hafi ekki verið hlutverk Ríkisendurskoðunar að kveða á um hæfi eða vanhæfi Halldórs Ásgrímssonar varðandi sölu á Búnaðarbankanum. Það er bara mín skoðun. 

Hæstv. forseti. Ég heyri að hv. þingmaður er líkt og félagi hans, Jóhann Ársælsson, að draga í land í þessum efnum.  Hv. þingmaður sagði áðan að margir hefðu haldið því fram að Halldór Ásgrímsson væri ekki hæfur. Það getur vel verið, en niðurstaða Ríkisendurskoðunar liggur fyrir um þessi efni. Ætli hv. þingmaður hefði talið það hlutverk Ríkisendurskoðunar að setja fram slíkt álit ef niðurstaða hennar hefði verið á annan veg?  Hæstv. forseti. Menn geta ekki komið hér upp og hringlað með þetta af því að niðurstaðan er ekki hv. þingmönnum þóknanleg.

Hæstv. forseti. Við ræðum ársskýrslu Ríkisendurskoðunar ársins 2005. Það er nauðsynlegt að umræða fari fram í þingsölum um störf Ríkisendurskoðunar þar sem um er að ræða óháða stofnun sem starfar á vegum Alþingis. Í fyrra kom fram hjá hæstv. forseta þingsins að mikilvægt væri að fjárlaganefnd þingsins tæki skýrsluna efnislega til meðhöndlunar og færi yfir efnisatriði hennar ásamt ríkisendurskoðanda. Ég tel að það frumkvæði hæstv. forseta Sólveigar Pétursdóttur hafi verið mjög gott. Fjárlaganefnd þingsins fékk ítrekun frá hæstv. forseta um að kalla Ríkisendurskoðun fyrir nefndina. Það höfum við gert og farið yfir ársskýrslu ársins 2005. Það er sérstaklega mikilvægt að nefndarmenn í fjárlaganefnd séu vel inni í málefnum Ríkisendurskoðunar hverju sinni enda er mikið og náið samstarf á milli Ríkisendurskoðunar og fjárlaganefndar þingsins. Þessi viðleitni og frumkvæði hæstv. forseta þingsins er af hinu góða. Ég tel mikilvægt að í framtíðinni kalli fjárlaganefnd þingsins Ríkisendurskoðun til sín og fari með reglubundnum hætti yfir starfsemi stofnunarinnar og í tengslum við útgefna ársskýrslu hvers árs. Hæstv. forseti. Eins og ég sagði hér höfum við í fjárlaganefnd fengið á okkar fund Sigurð Þórðarson ríkisendurskoðanda og farið yfir ársskýrsluna sem hér er til umræðu. Enginn í þessum sal þarf að efast um mikilvægi Ríkisendurskoðunar en sú stofnun starfar á vegum Alþingis og er algjörlega óháð og sjálfstæð í störfum sínum. Ég undirstrika mikilvægi þess að við stöndum vörð um sjálfstæði stofnunarinnar. Það er mikilvægt fyrir Alþingi að sterk og óháð stofnun starfi á þess vegum. Við þurfum því að tryggja Ríkisendurskoðun gott starfsumhverfi svo að stofnunin sé rekin með myndarbrag og geti tekið að sér þau verkefni sem hún kýs á hverjum tíma. Ríkisendurskoðun tekur að sér margvísleg verkefni, m.a. stjórnsýsluendurskoðanir og fer yfir málefni einstakra ráðuneyta og undirstofnana þeirra. Það veitir framkvæmdarvaldinu aðhald að stofnun á vegum Alþingis fari ofan í rekstur og stjórnsýslu sem heyrir undir viðkomandi ráðuneyti. Á þeim tímum þegar mörgum þingmönnum, t.d. stjórnarþingmönnum, er brigslað um að vilja ekki standa vörð um sjálfstæði þingsins leggjum við mikla áherslu á að sjálfstæði Ríkisendurskoðunar verði tryggt með því að starfsumhverfi og rekstraröryggi stofnunarinnar sé varðveitt. Ég tel að við hæstv. forseti þingsins séum í því liði að vilja efla Alþingi og stofnanir þess, ekki síst Ríkisendurskoðun, í þeirri viðleitni að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Það er mjög mikilvægt að utanaðkomandi óháður aðili sé til í samfélaginu sem fer ofan í þær framkvæmdir sem viðkomandi ráðuneyti standa að. Það er mikilvægt að stofnunin geti tekið mál til athugunar að eigin frumkvæði. Hlutverk Ríkisendurskoðunar í fjárlagavinnunni er mjög mikilvægt. Við höfum fengið ábendingar og upplýsingar frá Ríkisendurskoðun um stöðu einstakra stofnana og margar aðrar ábendingar eins og á umliðnum árum. Samstarf fjárlaganefndar við Ríkisendurskoðun og ríkisendurskoðanda hefur verið til mikillar fyrirmyndar í fjárlagavinnu hvers árs. Það er mikilvægt að hafa aðgang að stofnun eins og Ríkisendurskoðun sem getur komið með leiðbeinandi ráð til hv. nefndarmanna í fjárlaganefnd sem bætir að sjálfsögðu fjárlagagerðina hverju sinni. Ríkisendurskoðun gerir grein fyrir flestum verkefnum sínum í skýrslum eða álitsgerðum. Þær eru tíundaðar í ársskýrslu ársins 2005. Þegar hv. þm. Jón Kristjánsson, sem nú er í forsætisnefnd og stjórnar fundi, var formaður fjárlaganefndar skapaðist sú hefð að fjárlaganefnd fór gaumgæfilega ofan í álitsgerðir eða skýrslur sem Ríkisendurskoðun sendi frá sér. Það er mjög mikilvægt að þingmenn kynni sér þær skýrslur og álitsgerðir sem frá Ríkisendurskoðun koma. Oft er heilmikill broddur í þeim upplýsingum. Því er mjög mikilvægt að þingnefndir, hvort sem það eru viðkomandi fagnefndir, en kannski sérstaklega fjárlaganefnd, setjist yfir þær skýrslur, gaumgæfi efnisatriði þeirra og ljúki málinu með ákveðinni niðurstöðu eða bókun. Ég tel að oftar en ekki sé hægt að ná þverpólitískri sátt um slíkar athugasemdir. Það er mikilvægt að við fylgjum eftir þeim skýrslum sem koma í þingsal með því að fjárlaganefnd þingsins taki upp á arma sína álitsgerðir og skýrslur frá Ríkisendurskoðun. Að sjálfsögðu þarf Ríkisendurskoðun ákveðinn stuðning frá Alþingi í sínum störfum og ég tel mikilvægt að haldið verði í þá hefð sem skapaðist þegar hv. þm. Jón Kristjánsson var formaður fjárlaganefndar. Þannig bætum við enn frekar störf þingsins og styðjum um leið við störf Ríkisendurskoðunar á hverjum tíma. Hæstv. forseti. Ég vil nefna eitt að lokum sem ég fagna verulega. Í formála ríkisendurskoðanda er falin ákveðin hvatning um að við stjórnmálamenn þurfum að koma fram á völlinn og hafa forustu um innleiðingu nýrra vinnubragða. Með því á ríkisendurskoðandi við að árangursstjórnunarsamningum sem hafa verið gerðir á milli ráðuneyta og stofnana megi fjölga, þar sem menn setja sér ákveðin markmið um þjónustustig og í fjármálum, þ.e. gert er ráð fyrir að aðilar komi sér saman um kerfi til að mæla árangur. Við þekkjum að þetta er tíðkast mjög mikið í atvinnulífinu og við þurfum að innleiða slíka hugsun í ríkari mæli í ríkisreksturinn. Það er mikilvægt að virkja starfsmenn ríkisins í að ná fram árangri með breyttum stjórnunarháttum og nýta þá miklu þekkingu og reynslu sem þeir hafa. Þannig getum við um leið bætt þjónustu ríkisins í margvíslegum málaflokkum og jafnframt farið betur með það fjármagn sem við verjum til viðkomandi málaflokka. Þetta eru æskileg markmið. Ákall ríkisendurskoðanda um að við stjórnmálamenn þurfum að koma meira fram í umræðuna um breytingar sem þessar tek ég mjög alvarlega því að við þurfum að stíga skref í þá átt að bæta þetta umhverfi. Ég get að lokum sagt sem dæmi að á fundi með Landspítala – háskólasjúkrahúsi, sem veltir yfir 30 milljörðum kr. á hverju ári, kom fram ákall til okkar stjórnmálamanna um að gera ákveðnar breytingar sem gefa t.d. forstöðumönnum þeirrar stóru stofnunar möguleika á að endurskipuleggja rekstur sinn með það að markmiði að bæta heilbrigðisþjónustuna og jafnvel að fara betur með fjármuni ríkisins. Þar er hreyft við mjög umdeildu máli, sem eru lög um opinbera starfsmenn. Það er brýnt að við stjórnmálamenn tökum umræðu um þann þátt. Það er mikilvægt að við verðum við ákalli stofnana eins og Landspítala – háskólasjúkrahúss og skoðum slík mál ofan í kjölinn. Það er mikilvægt að við förum hverju sinni mjög vel með fjármuni skattborgaranna. Það er ætlunin og ég hvet til umræðu um þessi málefni á næstu vikum og mánuðum. Ég vil annars lýsa mikilli ánægju með þá ársskýrslu og þann fund sem við nefndarmenn áttum með ríkisendurskoðanda. Það er almenn samstaða um það í fjárlaganefndinni að bæta verklagið enn frekar. Það tekur tíma og við viljum vinna vel að því verkefni og í samstöðu, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu. Svo vil ég að lokum þakka hæstv. forseta þingsins fyrir frumkvæði hennar í að hvetja nefndina til að fara ítarlega í ársskýrsluna með Ríkisendurskoðun hverju sinni. Það er mjög mikilvægt og ég hef trú á að það verklag haldist áfram.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson, formaður fjárlaganefndar, nefndi í ræðu sinni að hann teldi mikilvægt að Ríkisendurskoðun og ríkisendurskoðandi væru ráðgefandi fyrir fjárlaganefnd hvað varðar vinnslu, gerð og framkvæmd fjárlaga. Virðulegi forseti. Ég er honum algjörlega ósammála um að mark sé tekið á Ríkisendurskoðun. Það er mikilvægt að ríkisendurskoðandi sé ráðgefandi og tekið sé mark á athugasemdum hans og ráðgjöf. Það hefur fjárlaganefnd ekki gert og ekki heldur þessi ríkisstjórn. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga árið 2005 máli mínu til stuðnings. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun hefur ítrekað bent á að fjárlög hvers árs, sem samþykkt eru af Alþingi, feli í sér heimildir sem ráðuneytum og stofnunum beri að virða. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að „ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“. Þá hefur stofnunin ítrekað bent á að mikil frávik frá fjárlögum ár eftir ár séu til marks um meira agaleysi í fjárlagagerð og framkvæmd fjárlaga hér á landi en tíðkast í löndum sem Ísland er gjarnan borið saman við.“ Virðulegi forseti. Á öðrum stað í þessari skýrslu segir, með leyfi forseta: „Ófært er að mál sem þessi séu látin velkjast ár eftir ár án þess að gripið sé til viðeigandi ráðstafana.“ - Þarna er verið að tala um heimildir sem eru látnar velkjast milli fjárlagaára. Virðulegi forseti. Bæði þessi orð úr skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í sumar sem og reynsla okkar sem störfum í fjárlaganefnd, vinnum með þessi fjárlög og erum í fjárlagavinnunni, bendir til að ekki sé nægjanlegt mark tekið 

Hæstv. forseti. Mér þykir leitt að hv. þm. Katrín Júlíusdóttir skuli koma upp og búa til ágreining. Þessa umræðu um framúrkeyrslu einstakra stofnana tók ég sérstaklega upp við 1. umr. fjárlaga. Ég hélt að alger samstaða væri um það innan fjárlaganefndar að stefna að því marki að sem flestar og nær allar ríkisstofnanir yrðu innan fjárheimilda, enda kveða lög á um það. Hins vegar hefur þróunin verið í rétta átt. Árið 2005 fóru 144 stofnanir umfram 4% af fjárheimildum. Fyrstu sex mánuði þessa árs eru þær 106. Þar er um 40 fjárlagaliða fækkun að ræða þannig að við stefnum í rétta átt hvað það varðar. Fjárlaganefnd er í ágætu samstarfi með því að kalla til einstakar stofnanir og fara yfir það hvort fjárlagagrunnur viðkomandi stofnana sé réttur. Ég hef talið að ágætissamkomulag væri um þau vinnubrögð og að við tölum á sömu nótum, ég og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir. Þótt hv. þingmaður sé í stjórnarandstöðu og vilji láta kné fylgja kviði þá erum við sammála í þessum málum. Aðalatriðið er að samstarf nefndarinnar við ríkisendurskoðanda hefur verið mjög gott og okkur miðar í rétta átt í fjárlagaferlinu. Fjárlögin eru nú yfirleitt afgreidd á réttum tíma, gerð þeirra hefur ekki dregist fram yfir áramót eins og áður tíðkaðist. Við höfum tekið miklum framförum og þar eiga bæði stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar sinn þátt. Ég tel að við eigum að halda áfram að bæta fjárlagagerðina enda er það mjög mikilvægt fyrir einstakar stofnanir upp á áætlanagerð komandi ára.

Virðulegi forseti. Ég er ekki að búa til ágreining heldur bendi ég á hvernig farið hefur verið með skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga. Þar kemur skýrt fram að sömu ábendingarnar hafi komið ár eftir ár eftir ár. Virðulegi forseti. Ég efast ekki um að hv. þingmaður, ég veit það, vill bæta fjárlagagerðina. Hins vegar er vandinn sá að það hefur ekki verið gert. Það er ekki gert. Það er mikill munur á því að lýsa yfir vilja til einhvers og þess að framkvæma það. Hæstv. forseti. Mér finnst mikilvægt að benda á þetta. Það er bara staðreynd að við erum t.d. núna að vinna að frumvarpi til fjáraukalaga. Í því frumvarpi eru verkefni sem eiga alls ekki heima þar, þrátt fyrir síendurtekna leiðbeinandi ráðgjöf eða ábendingar frá Ríkisendurskoðun og fleirum í þeim efnum. Enn í dag og núna í ár vinnum við að fjáraukalagafrumvarpi sem ekki stenst að öllu leyti fjárreiðulög. Virðulegi forseti. Ég bendi á þetta en auðvitað fagna ég því ef við förum raunverulega í þá vinnu í fjárlaganefnd að bæta vinnubrögðin, hvernig við tökum á þessum skýrslum og að eitthvað verði gert í málinu. Það er ekki nóg að hafa bara viljann að vopni, lýsa vilja sínum ár eftir ár eftir ár. Við verðum að gera eitthvað í þessu. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar að hann vilji gera eitthvað í málinu, enda nýr formaður fjárlaganefndar. Ég brýni hann til að gera eitthvað í þessu.

Hæstv. forseti. Ég þakka brýninguna. Það er mjög mikilvægt að við vöndum verkin í fjárlaganefndinni á því ári sem fram undan er, eða fram að kosningum. Ég hef einmitt lýst því yfir að eftir áramót munum við í nefndinni fara ofan í þá verkferla sem hafa verið í fjárlagaferlinu. Ég tel að við getum bætt vinnubrögðin og gert þau markvissari að mörgu leyti. Ég tel að innan nefndarinnar ríki samstaða um að ræða þau mál fordómalaust eftir áramótin. Hins vegar vil ég vekja athygli á því, þegar hv. þingmenn ræða um umframkeyrslur, umframfjárlög og ónýttar fjárheimildir sem stofnanir eru að flytja með sér yfir hver áramót, jafnvel leggja þá liði saman, þær stofnanir sem fara umfram 4% á fjárheimildum og þær stofnanir sem eiga kannski inneignir yfir áramót umfram 4%, að þar er um gjörólík vandamál að ræða. Ég kalla það varla vandamál ef ábyrgir forstöðumenn stofnana vilja leggja eitthvað til hliðar ef til óvæntra skakkafalla kæmi í rekstri viðkomandi stofnunar, það er mjög mikilvægt fyrir margar stofnanir að eiga einhverjar fyrningar til að geta tekið á slíkum vandamálum. Hv. þingmenn Samfylkingarinnar margir hafa gefið það í skyn að það sé ákveðið vandamál að stofnanir sem eiga inneignir ár eftir ár og fara með þær fram yfir áramót, að það þurfi að taka á þeim málum. Ég vil einfaldlega vara við því vegna þess að ég tel að með slíku byggjum við upp þann hvata að menn eyði alltaf öllum fjárveitingum hvers árs. Það er ákveðinn hvati í því fjárlagakerfi sem nú er, að menn séu aðsjálir í fjármálum, leggi til hliðar ef óvæntir atburðir koma upp í rekstri einstakra stofnana. Þannig að ég verð ekki sammála því að um agaleysi sé að ræða þegar forsjálir forstöðumenn stofnana leggja til hliðar um hver áramót og reyna að mæta óvæntum skakkaföllum hverju sinni.

Herra forseti. Ég vil bara árétta þau atriði sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir benti á, að við fjárlagagerðina og umsýslu fjárlaga eru hinar einstöku stofnanir almennt ekki vandi. Aðalvandinn er sá að þeim hefur verið skammtað of naumt fé miðað við verkefnin sem þeim eru falin. Fjárlaganefnd og Alþingi veit að það er verið að skammta of naumt, hvort sem það eru sjúkrahús, framhaldsskólar eða aðrar stofnanir þar sem fyrir fram er verið að skammta of naumt og að ekki er hægt að reka neinn út á miðjum vetri og segja: Nú eru peningarnir búnir. Þetta er yfirleitt vitað. Vandinn er miklu frekar hjá ráðuneytunum sjálfum. Hjá ráðherrum og ráðuneytum. Þar er vandinn yfirleitt miklu meiri en þar skortir líka viljann og kannski kraftinn, þ.e. hjá þingmönnum og fjárlaganefnd til þess að taka á. Þó að við séum sammála um að það eigi að gera það þá komumst við lítið áfram gagnvart ráðherravaldinu. Það er það sem á að draga til ábyrgðar. En menn falla oft í þá gryfju að hamast á einstöku stofnunum sem er skammtað allt of naumt. Ég hvet því hv. þingmann, sem nú er formaður fjárlaganefndar, verður það reyndar væntanlega ekki nema til vorsins, þegar við kjósum aftur og skiptum um ríkisstjórn, að taka nú á. Ég er búinn að vera í fjárlaganefnd í nokkur ár og get upplýst að mér finnst ástandið aldrei hafa verið verra í stjórnsýslu ráðuneytanna hvað fjármál varðar og umgengni um fjárreiðulög. Aðeins í lokin, herra forseti, varðandi það sem hv. þingmaður sagði um Landspítalann, en forstjóri Landspítalans kom í heimsókn til okkar, þá er sjálfsagt að skoða starfsmannalögin og það er bara hluti af þessu. En það sem forstjóri Landspítalans lagði áherslu á er mönnunarvandinn og í því ástandi sem nú ríkir á vinnumarkaðnum, 

Hæstv. forseti. Ég ætla svo sem ekki að fara að karpa við hv. þingmann í þessari umræðu um fjárlagagerðina sem slíka. En það er alveg ljóst að við getum aldrei, munum aldrei og höfum aldrei getað mætt öllum kröfum sem hafa verið við viðkomandi fjárlagagerð hverju sinni. Rétt eins og að heimilin geta ekki leyft sér allt, þá getum við ekki heldur leyft okkur allt. En ég er sammála hv. þm. Jóni Bjarnasyni, að það er mjög mikilvægt að við förum ofan í rekstrargrunn einstakra stofnana. Fjárlaganefndin er í þeirri vinnu núna og ég tel að við höfum nokkuð góða mynd af því hver staða einstakra stofnana er enda höfum við nú setið á fundum í allt haust til að viða að okkur upplýsingum hvað það varðar. Frumvarpið er komið í hendur fjárlaganefndar og þingsins og við munum að sjálfsögðu skoða rekstur einstakra stofnana og gera breytingar ef þess er þörf. Við erum einfaldlega í vinnu hvað þetta varðar, að ég tel bara í ágætu samkomulagi, þó svo ég efist ekkert um að þegar við verðum komin inn í þingsal við 2. umr. fjárlaga þá muni hv. stjórnarandstaða geta fundið einhvern veikan blett á 370 milljarða kr. fjárlagafrumvarpi ársins 2007. Skárra væri það. En eins og ég segi, við munum aldrei geta og höfum aldrei getað mætt öllum kröfum. En mjög mikilvægt að við förum ofan í rekstrargrunn þessara stofnana þannig að þær geti a.m.k. sinnt sínum lögboðnu hlutverkum.

Herra forseti. Þessi orðræða kom upp vegna þess að Ríkisendurskoðun hefur ár eftir ár í skýrslum sínum um meðferð og framkvæmd fjárlaga vakið athygli á því að nánast ekkert eða mjög lítið er gert með ábendingar þeirra. Þess vegna standa þessi orð sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir vitnaði hér til, ár eftir ár eru sömu vandræðin að velkjast um, sömu ábendingarnar. Menn falla oft í þá gryfju að kenna einstökum stofnunum um. En vandinn er að mínu mati miklu frekar hjá framkvæmdarvaldinu sjálfu, hjá ráðuneytunum, hjá ráðherrunum sem hafa að engu eða litlu vilja og tilskipanir Alþingis og nefnda þess og stofnana eins og Ríkisendurskoðunar. Þessu vildi ég bara vekja athygli á svo menn séu ekki að hlaupa frá því hvar hinn raunverulegi vandi er. Hann er hjá framkvæmdarvaldinu sjálfu. Ég á eftir að sjá það núna og tek undir orð hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar þar um, sem ég tel að hafi lýst því a.m.k. í störfum fjárlaganefndar, að vilja taka á þessu, og ég bara vona að við sjáum árangur þess við fjárlagagerðina nú í haust. En ég vil ítrekað benda á, af því minnst var á vinnumarkaðinn, að það er alveg ljóst að það verður að breyta um stefnu í atvinnumálum, í stóriðjumálum, ef menn eiga að ná jafnvægi á vinnumarkaði, eins og t.d. hjá Landspítala – háskólasjúkrahúsi, þar sem sárvantar núna fagfólk, hjúkrunarfólk o.s.frv., einmitt vegna þenslu og rangrar stefnu í atvinnumálum.

Herra forseti. Við erum að ræða mjög mikilvæga stofnun, sjálfa Ríkisendurskoðun. Það skiptir afar miklu máli að góð sátt ríki um þá stofnun og vissa um að engin óhlutdrægni sé í starfsemi hennar. Þetta er mjög góð stofnun og mest af þeirri vinnu sem kemur frá henni er góð. En samt sem áður eru uppi mjög ríkar efasemdir um óhlutdrægni stofnunarinnar. Það þýðir ekkert að koma, eins og hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson gerði, og vera með einhverjar málfundaréttlætingu og útúrsnúninga. Það er einfaldlega svo að það ríkja efasemdir um óhlutdrægni stofnunarinnar og m.a. í því máli sem hefur verið nefnt hér, í máli fyrrverandi forsætisráðherra og utanríkisráðherra Halldórs Ásgrímssonar. Það skiptir verulega miklu máli fyrir stofnunina að kafað verði ofan í þetta mál. Þegar mikil umræða var um mál hans í þjóðfélaginu og það var farinn að myndast verulegur þrýstingur á stjórnvöld. Hvað gerðist? Ríkisendurskoðandi kom með álit. Þar segir hann á bls. 2, með leyfi forseta: „Rétt þykir áður en lengra er haldið að taka fram að svar við spurningum um hæfi eða vanhæfi stjórnvaldshafa er lögfræðilegt álitaefni, sem löggjafinn hefur alls ekki ætlað Ríkisendurskoðun að leysa úr.“ Það er sem sagt ríkisendurskoðandi sem á að vera hafinn yfir allan vafa um hlutdrægni, sem segir sjálfur að hann sé að gera eitthvað sem honum sé ekki ætlað að gera. Þannig að þetta eitt, í svona vafasömu máli, það ætti að vera til þess að farið verði ofan í starfshætti stofnunarinnar. Við megum ekki gleyma því að í þessu máli er uppi grunur, rökstuddur grunur, og í rauninni vissa um að þáverandi ráðherra hafi selt fyrrum varaformanni sínum ríkiseigur.  Þannig að það eitt er ekki hafið yfir efasemdir, að verða vitni að því að formaður selji fyrrum varaformanni sínum heilan banka. Ég sé að framsóknarmenn hrista hausinn en þetta eru réttmætar efasemdir sem hefur verið gerð úttekt á, m.a. í Fréttablaðinu. Þar kom fram, og reyndar líka í skýrslum ríkisendurskoðanda, að kaupendahópurinn breyttist á tímabilinu. Hann breyttist því menn voru að hringjast á um hvernig kaupin ættu að gerast á eyrinni. Þannig að það er mjög ódýrt að ætla að eyða þessu tali með því að segja að komið sé eitthvert álit frá ríkisendurskoðanda um að hæfi ráðherra hafi verið staðfest. En það er rétt að halda því til haga í umræðunni og minna fólk á að einn af nefndarmönnum í einkavæðingarnefndinni gat ekki setið í nefndinni vegna þess að vinnubrögðin voru með þeim hætti að hann ákvað að segja af sér. Það sýnir að þessi vinnubrögð eru alls ekki hafin yfir gagnrýni og það sem Ríkisendurskoðun þarf fyrst og fremst á að halda er að um hana ríki traust. En þessi vinnubrögð stuðla ekki að því. Við megum ekki heldur gleyma því hverjir það voru sem keyptu í þessari einkavæðingu. Það voru menn sem voru tengdir ráðherranum. Það var, eins og ég sagði áður, varaformaðurinn og innstu koppar í búri Framsóknarflokksins. Þeir reiddu ekki úr fé eigin vasa heldur fengu lán. Það er staðreynd. Fengu lán í ríkisbankanum, Landsbankanum, til þess að einkavæða Búnaðarbankann og fengu síðan þýskan banka með sér í liðið sem síðan gufaði upp. Þeir fengu líka á annan milljarð dollara í afslátt og kaupfrest. Þetta mál er því ákveðinn blettur sem þarf að þvo af stofnuninni. Það er ekki hægt að fara í gegnum umræðu um skýrslu ríkisendurskoðanda nema að ræða þessa hluti. 
             Ég heyri það að hv. þm. Guðjóni Ólafi Jónssyni finnst þetta hlægilegt. En mér finnst þetta alvarlegt og ég veit að mörgum finnst þetta mjög alvarlegt og alls ekki hlægilegt. Það er heldur ekki hlægilegt að við söluna á Landsbanka Íslands var lægsta tilboði tekið. Herra forseti. Það er nú svo, að áður en sú sala fór fram þá var reyndar eignarhlutur bankans í Vátryggingafélagi Íslands seldur. Hverjum var hann seldur? Hann var seldur sama hópi, S-hópnum. Og hver stóð að þeirri sölu? Það var auðvitað formaður bankaráðsins sem er núna kominn í forsvar fyrir viðkomandi hóp, S-hóp, og stendur í því að kaupa Flugleiðir, eða Icelandair, eins og það heitir - en þetta breytist nú svo ört að það er erfitt að henda reiður á því. Þetta eru staðreyndir málsins. Það má nefna fleiri mál sem eru vafasöm og þyrfti að fara rækilega ofan í. En mér finnst við ekki geta farið frá þessari umræðu um traust og trúnað ríkisendurskoðanda nema að fara í gegnum þetta og það er líka bara lýðræðisleg skylda að fara rækilega í gegnum þessa einkavæðingu. Ég get lofað fólki því, herra forseti, að við í Frjálslynda flokknum munum fara ofan í saumana á þessu máli ef við komumst til valda í komandi kosningum

Hæstv. forseti. Hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson brást illa við þeim orðum sem ég lét falla um hæfi ríkisendurskoðanda og verður að hafa það þótt hann hafi aðra skoðun á þessu máli en ég. Ég tel mig hafa góð rök fyrir því að halda því fram að ríkisendurskoðandi sé háður valdamönnum í samfélaginu eða hafi verið það á undanförnum árum vegna endurkjörs. Ég tel að full ástæða sé til að Alþingi gefi gaum að því. Mér finnst að þeir þingmenn stjórnarflokkanna, eins og hv. þingmaður, sem eru ekki tilbúnir að skrifa upp á þau rök, eigi að velta því svolítið fyrir sér hvort þeir hafi ekki verið sjálfir of háðir framkvæmdarvaldinu á undanförnum árum og hvort ekki geti verið að þátttaka þeirra í atkvæðagreiðslum hafi æðioft verið sprottin af því að þjóna þyrfti framkvæmdarvaldinu, að þjóna þyrfti ríkisstjórninni. Ég satt að segja nenni ekki að rifja upp það mál sem ég ætti þó kannski að nefna, sem er hið gamla Landsbankamál, sem var fullkomin sönnun fyrir því að ríkisendurskoðandi var í rauninni handbendi stjórnvalda í því máli. Ég hef farið yfir það, bæði í blaðagreinum og í ræðum á Alþingi áður og endurtek þá fullyrðingu mína. Ég tel að framgangur þess máls hafi sýnt það alfarið að hann var handbendi stjórnvalda þá. Hann bjargaði bankaráði Landsbankans og stjórnendum hans frá því að þurfa að segja af sér. Til þess var stofnunin notuð og ég set þetta fram sem skoðun mína, hef gert það áður og tel ástæðu til að nefna það vegna þess að rök eru fyrir því að hafa þurfi önnur vinnubrögð við val á þeim sem stjórna þeirri stofnun. Svo er það heldur ekki rétt hjá hv. þingmanni, ég svo sem virði honum það til vorkunnar því hann hefur ekki verið mjög lengi á Alþingi, að Samfylkingin hafi ekki lagt fram ýmis mál í þeim tilgangi að koma á betra starfsskipulagi og betri stjórnfestu í stjórnkerfinu á Íslandi. Ég nefndi sem hliðstæðu við það að velja þurfi með öðru móti stjórnendur Ríkisendurskoðunar, að mjög er gagnrýnt með hvaða hætti Hæstiréttur er valinn. Við höfum lagt fram ítarlegar tillögur og hugmyndir um hvernig eigi að gera það. Ég held að menn megi ekki víkja sér undan óþægilegri umræðu í sölum Alþingis, jafnvel þó að einhverjir sem hlut eiga að máli að einhverju leyti séu staddir í húsinu, þá getur maður það ekki. Ég segi þess vegna meiningu mína hvað þetta varðar. Mér finnst að Alþingi sem hefur valið þá leið, sem er góð, að hafa ríkisendurskoðanda og Ríkisendurskoðun til að fylgjast með stofnunum og til að fjalla um óþægileg mál sem geta komið upp og munu alltaf koma upp í stjórnkerfinu, að Alþingi verður þá að vera þess umkomið að ræða hvernig hægt er að koma slíku eftirliti fyrir þannig að enginn efist um að þar sé gætt fyllstu hlutlægni. Það er það sem ég vildi ræða. Ég læt svo ræðu minni lokið. Ég tel enga ástæðu til að fara frekar yfir þetta. Ég vil þó segja, af því að hv. þingmaður nefndi aftur þá skýrslu sem nú liggur fyrir um sölu á Búnaðarbankanum, að mér finnst að ráðamenn, alþingismenn og ráðherrar, séu aldrei hæfir til þess að taka ákvarðanir um að selja sínum eigin fyrirtækjum neitt úr hendi ríkisins.

Hæstv. forseti. Fram kom hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni að það væri gott að hafa Ríkisendurskoðun og við erum þó a.m.k. sammála um það, og ég held að allir hv. þingmenn séu sammála í þeim efnum. En það sem hv. þingmaður var kannski aðallega að fjalla um voru efasemdir hans um hvernig ætti að velja ríkisendurskoðanda. Það eru í sjálfu sér góð og gild sjónarmið að hv. þingmaður efist um það og að sú aðferð sem notuð er í dag gæti verið önnur. En hverjar eru þá tillögur hv. þingmanns í þeim efnum? Hverjar eru tillögur Samfylkingarinnar í þeim efnum? Það hefur ekki neitt slíkt komið fram á hinu háa Alþingi. Og það er sorglegt, hæstv. forseti, að horfa upp á það að hver hv. þingmaður stjórnarandstöðunnar á fætur öðrum skuli koma í ræðustól og rakka niður ríkisendurskoðanda. Af hverju er það? Af því að einhverjar niðurstöður Ríkisendurskoðunar eru ekki hv. þingmönnum þóknanlegar. Það er ömurlegt, hæstv. forseti, að þurfa að horfa upp á þetta í sölum Alþingis.

Hæstv. forseti. Ég tel að ekki sé ástæða til að hafa þetta orðaval í þessari umræðu. Ríkisendurskoðun hefur ekki verið rökkuð niður. Hér hafa menn þvert á móti haldið því fram að langflest af því sem Ríkisendurskoðun hefur skilað frá sér sé afar vel unnið. Það fríar okkur hv. alþingismenn þó ekkert frá því að þurfa að gera grein fyrir skoðunum okkar á því hvort allt sé þar eins og best er á kosið. Og hvenær eiga menn að ræða það og hvar ef ekki í þessum sal núna? Ég hef ríka ástæðu og ég hef gert grein fyrir þeim ástæðum sem ég hef fyrir því að segja að ekki sé heppilegt að velja ríkisendurskoðanda á þann hátt sem gert er. 

Hæstv. forseti. Ég heyri á hv. þingmanni að hann dregur enn í land. Ég vil að það komi skýrt fram af minni hálfu að ég tel enga ástæðu til að breyta fyrirkomulagi um skipan ríkisendurskoðanda eða hvernig hann er valinn. En ef hv. þingmaður telur að pólitísk samstaða sé um að breyta þessu skipulagi, og hafi hann einhverjar aðrar hugmyndir þá er sjálfsagt að ræða þær, bæði við hann og aðra. Ég er í sjálfu sér tilbúinn til þess en menn geta ekki komið þegar einhver niðurstaða Ríkisendurskoðunar er hv. þingmönnum ekki þóknanleg og sagt: Það þarf að breyta því hvernig ríkisendurskoðandi er valinn. Það er sérkennilegt til þess að vita að hv. þingmaður, sem nú situr sitt síðasta þing, sé farinn að sækja hugmyndir til Ameríku. Öðruvísi mér áður brá.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður sagði og gerði grein fyrir þeirri afstöðu sinni að engin ástæða væri til að endurskoða þetta og þess vegna er kannski hægt að meta orð hans í því samhengi. Ég vil bera það til baka að ég sé að koma með gagnrýni mína vegna þess að skýrsla hafi komið fram um hæfi Halldórs Ásgrímssonar. Ég setti gagnrýni mína fram fyrir löngu síðan og tel að halda eigi henni til haga og ekki síst vegna þess að umræða sem kom í kjölfar skýrslunnar opinberaði ákveðna tortryggni gagnvart Ríkisendurskoðun. Við verðum að vera menn á hv. Alþingi til að ræða það og hvort hægt er að breyta því með einhverjum hætti. Ég er þess vegna ekki að draga í land á neinn hátt en það virðist vera venja þessa hv. þingmanns að nota orðin „að draga í land“ um allar ræður sem haldnar eru á undan þeirri ræðu sem hann heldur. Ég held að hann ætti að finna einhvern nýjan frasa. Ég dreg ekkert í land að neinu leyti af því sem ég hef sagt um þessi atriði. Ég tel að Alþingi eigi að velta því vandlega fyrir sér hvernig eigi að velja ríkisendurskoðanda. Það er ekki heppilegt að hann upplifi sig í höndum valdamanna á hv. Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég ætla í lokin að nota tækifærið og þakka fyrir umræðuna í heild sinni. Hún hefði að vísu mátt vera málefnalegri í lokin að mínu mati. Það er einmitt mjög brýnt að hv. alþingismenn kynni sér þessa vönduðu skýrslu Ríkisendurskoðunar og komi með gagnlegar ábendingar og athugasemdir í því sambandi. Það verður svo að undirstrika að Ríkisendurskoðun er óháð stofnun sem starfar á vegum Alþingis. Um þetta er skýrt kveðið á í lögum og fullyrðingum um að það sé einhverjum vafa undirorpið hlýt ég að vísa á bug. Það er einmitt hlutverk okkar alþingismanna úr öllum flokkum að fjalla sérstaklega um skýrslur og ábendingar Ríkisendurskoðunar. Hv. alþingismaður Guðjón A. Kristjánsson, 5. þm. Norðvest., og hv. formaður fjárlaganefndar, Birkir Jón Jónsson, 9. þm. Norðaust., vitnuðu einmitt í skýrslu Ríkisendurskoðunar á bls. 5 um þá hvatningu sem þar kemur fram til stjórnmálamanna um að hafa forustu um innleiðingu nýrra vinnubragða í opinberri þjónustu. Það var góð ábending. Ég tel það þess vegna fagnaðarefni að fjárlaganefnd Alþingis fjallaði ásamt ríkisendurskoðanda um ársskýrslu hans fyrir árið 2005 á fundi í morgun. Ég sé því heldur ekkert til fyrirstöðu að fjallað sé um einstakar skýrslur, úttektir og álitsgerðir Ríkisendurskoðunar innan þingsins. Það hefur verið gert áður og ég tel það vera mjög mikilvægt. Og ég fagna orðum hv. formanns fjárlaganefndar í því sambandi. Ég er sammála því að skýrsla Ríkisendurskoðunar eigi að fara í fastan farveg í þinginu. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni og beitti mér raunar fyrir því að sú skýrsla sem nú er til umræðu var einmitt rædd á fundi fjárlaganefndar í morgun. Ég vil líka vitna til þess sem ég sagði í ræðu minni fyrr í dag, með leyfi hæstv. forseta: „Í því sambandi vil ég geta þess að ég mun kanna hvort ekki sé unnt við þá vinnu sem nú er í gangi við endurskoðun þingskapa að taka upp ákvæði um meðferð þessara skýrslna þannig að tryggt sé að fjárlaganefnd og allsherjarnefnd fjalli um efni þeirra áður en umræða um skýrslurnar fer fram á Alþingi.“ Enn fremur vil ég taka skýrt fram að forsætisnefnd Alþingis hefur fast samráð við bæði ríkisendurskoðanda og umboðsmann Alþingis og ég get nefnt sem dæmi að þeir koma ávallt á sumarfundi forsætisnefndar og fjalla þar um málefni þeirra stofnana og ýmis álitaefni í tengslum við starfsemi þeirra. Ég tel það rétt sem hér hefur verið bent á að þau störf og þessar stofnanir séu afar mikilvægar fyrir Alþingi. Það þarf og á að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum ítreka þakkir mínar til Ríkisendurskoðunar og þakka öllu starfsfólki þar fyrir vinnu þess og þá vönduðu skýrslu sem við ræðum í dag.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur, það er mjög mikilvægt að það ríki mikil sátt og eindrægni um Ríkisendurskoðun og það er mjög mikilvægt að þetta sé óháð stofnun. Nú hef ég ásamt fleiri þingmönnum bent á það hér með veigamiklum rökstuðningi og einnig áður í ræðum á Alþingi að vissar efasemdir ríki um ákveðið minnisblað sem ríkisendurskoðandi gaf út. Er þá ekki rétt, til þess að tryggja mikilvægi og að alger sátt ríki um Ríkisendurskoðun, að nánari könnun á þessu fari fram af hálfu þingsins?

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra. Frumvarp þetta er samið í framhaldi af tillögum nefndar sem skipuð var af forsætisráðherra 16. janúar 2006 til þess annars vegar að fjalla um búsetu- og þjónustumál aldraðra með tilliti til fjölbreyttari búsetuforma, stoðþjónustu og samþættingar heimahjúkrunar og félagslegrar heimaþjónustu og hins vegar að skoða fyrirkomulag tekjutengingar bóta með hliðsjón af skerðingu bóta lífeyrisþega vegna tekjuöflunar þar sem jafnframt yrði þó horft til tekjujöfnunarhlutverks tekjutengingar bóta. Í nefndinni sátu fulltrúar Landssambands eldri borgara og fulltrúar félagsmálaráðherra, fjármálaráðherra, utanríkisráðherra og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Fulltrúi forsætisráðherra var Ásmundur Stefánsson ríkissáttasemjari en hann var jafnframt formaður nefndarinnar. Nefndin hélt 25 formlega fundi og leitaði upplýsinga víða um viðfangsefni sitt og sem dæmi um gagnlegar upplýsingar frá nefndinni er með frumvarpi þessu látið fylgja skjal sem sýnir tekjuþróun aldraðra á tímabilinu 1991–2004. Upphaflega var stefnt að því að nefndin skilaði af sér haustið 2006 en nefndinni þótti óhjákvæmilegt að flýta niðurstöðum og koma breytingum á lífeyriskjörum í framkvæmd á miðju ári 2006. Nefndin skilaði tillögum til forsætisráðherra 19. júlí sl. og eru tillögurnar fylgiskjal með frumvarpinu. Ríkisstjórnin fjallaði um tillögurnar og samþykkti að beita sér fyrir framkvæmd þeirra. Í sameiginlegri yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og Landssambands eldri borgara sama dag og tillögunum var skilað til forsætisráðherra var fagnað því góða samstarfi sem tókst í nefndinni. Það var sameiginleg afstaða ríkisstjórnarinnar og Landssambands eldri borgara að tillögurnar væru til vitnis um gagnlegt samstarf og samráð aðila og endurspeglaði samkomulag um aðgerðir ríkisvaldsins í málefnum aldraðra sem koma til framkvæmda á næstu fjórum árum. Jafnframt áréttaði ríkisstjórnin og Landssamband eldri borgara vilja til áframhaldandi samráðs um þau viðfangsefni sem tillögurnar tækju til og annað það sem upp kunni að verða tekið í samráðsnefnd þessara aðila. Sérstaklega yrði árangurinn metinn á miðju umræddu tímabili í ljósi þróunar verðlags, launa og efnahagsmála almennt. Þessi sameiginlega yfirlýsing er fylgiskjal með frumvarpinu. Nefndin lagði til sem fyrsta skref að ellilífeyrir yrði hækkaður um 5,5% frá 1. júlí 2006 og til bráðabirgða greiddar sérstakar uppbætur á lífeyri á tímabilinu 1. júlí til og með 31. desember 2006. Uppbætur til bráðabirgða skyldu samsvara því í grófum dráttum að heildarhækkun greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins yrði um 15 þús. kr. á mánuði. Einnig skyldu vasapeningar hækka um 25% frá 1. janúar 2007, þ.e. úr 22.873 kr. á mánuði í 28.591 kr. á mánuði, og heimilisuppbót skyldi hækka um 4.361 kr. á mánuði frá sama tíma, þ.e. úr 18.803 kr. í 23.164 kr. á mánuði, þar sem fyrstu skrefum var hrundið í framkvæmd með setningu þriggja reglugerða sem sú er hér stendur undirritaði 21. júlí sl. Reglugerðirnar um hækkanir bóta og tekjumarka voru ekki einungis látnar taka til aldraðra heldur voru öryrkjar einnig látnir njóta hækkananna með sama hætti. Samtals er áætlað að kostnaður vegna reglugerðanna verði 1.930 millj. kr. frá 1. ágúst til 31. desember 2006 og tæpir 3,9 milljarðar á ári frá og með 1. janúar 2007. Frumvarpi þessu er ætlað að koma til móts við þær tillögur nefndarinnar sem kalla á breytingar á lögum. Þetta eru tillögur sem snúa að eftirfarandi atriðum: 1. Að fækka bótaflokkum og með því einfalda lífeyristryggingakerfið. Það þýðir að tekjutryggingarauki og tekjutrygging eru felld saman í einn bótaflokk sem mun nefnast tekjutrygging. Mikil umræða hefur verið undanfarið um að lífeyristryggingakerfið sé flókið og hefur Landssamband eldri borgara m.a. kallað eftir einföldun á kerfinu. Verið er að koma til móts við þær kröfur með því að fækka um einn bótaflokk en í þessu sambandi skal bent á að ástæðan fyrir því að kerfið er flókið í dag er að á síðustu árum hefur verið reynt að ná til þeirra hópa sem mest þurfa á því að halda og það gerir eðli málsins samkvæmt kerfið flóknara. Með frumvarpinu er grunnfjárhæð tekjutryggingar hækkuð og verður óháð hjúskaparstöðu. Samkvæmt núgildandi lögum er fjárhæð tekjutryggingarauka hærri fyrir einhleypinga en fyrir lífeyrisþega sem eiga maka. Nú er gert ráð fyrir að þessir aðilar fái sömu fjárhæð þar sem hjúskaparstaða skiptir ekki lengur máli eins og getið var um áðan. Einföldun á kerfinu og hækkun grunnfjárhæðar koma til framkvæmda um næstu áramót. Nánar má sjá áhrif þessara breytinga í greinargerð með frumvarpinu. Þar kemur fram að um áramótin 2006–2007 munu bætur fyrir einhleyping, þ.e. óskiptur lífeyrir, tekjutrygging og heimilisuppbót, verða 127 þús. kr. á mánuði og bætur til einstaklings sem á maka, þ.e. óskiptur lífeyrir og tekjutrygging, verða 103 þús. kr. á mánuði. Á tímabilinu 2005–2007 hækka þessar bætur því um 17% hjá einhleypingi og 22% hjá þeim sem á maka. Á sama tíma er áætlað að neysluverðsvísitala hækki um tæp 12% og launavísitala um 15%. Um er að ræða talsverða kaupmáttaraukningu á lífeyri sem auk þess er meira en nemur kaupmáttaraukningu launa. Í greinargerðinni með frumvarpinu kemur einnig fram að á tímabilinu 1995–2007 er áætlað að kaupmáttur lífeyrisþega sem á maka hækki um 80%, og um 50% hjá einhleypingi. Á sama tímabili er áætlað að kaupmáttur launa hækki um rúmlega 40%. Framangreindar upplýsingar um kaupmátt bóta eftir að bætur hafa verið hækkaðar taka ekki tillit til þess að skerðingarhlutfall lækkar með frumvarpinu. Lækkunin á skerðingarhlutfallinu kemur því til viðbótar hækkunum á bótunum. 2. Tillögurnar snúa í öðru lagi að lækkun á skerðingarhlutfalli vegna tekna úr 45% í 38,35% við útreikning á fjárhæð tekjutryggingar, einnig að samanlögð skerðing lífeyris og tekjutryggingar verði takmörkuð við 38,35% af tekjum. Gert er ráð fyrir að skerðingarhlutfallið verði lækkað í tveimur þrepum. Fyrsta þrepið verði á árinu 2007 en þá fer skerðingarhlutfallið í 30,95% og annað þrepið verði á árinu 2008 en þá lækkar hlutfallið í 38,35%. Þessi breyting kemur til viðbótar umfangsmiklum breytingum sem hafa verið gerðar á undanförnum árum til að draga úr skerðingum á bótum vegna tekna. 3. Tillögurnar snúa í þriðja lagi að því að halda lífeyrissjóðstekjum, þar með töldum séreignarlífeyrissparnaði hjóna, aðgreindum þannig að lífeyrissjóðstekjur annars þeirra hafi ekki áhrif á viðmiðunartekjur hins við útreikning á fjárhæð tekjutryggingar. Gert er ráð fyrir að þessi aðgreining komi til framkvæmda í tveimur áföngum. Fyrsti áfangi verði á árinu 2009 en þá skiptast tekjurnar þannig að lífeyrisgreiðslur lífeyrisþegans hafa 80% vægi og lífeyrisgreiðslur makans 20% vægi. Annar áfangi verði síðan 1. janúar 2010 en þá verði alveg skilið á milli lífeyrissjóðstekna hjóna. Með þessu er komið til móts við þær kröfur að tekjur maka lífeyrisþega hafi ekki áhrif á bætur lífeyrisþegans frá Tryggingastofnun ríkisins. Í greinargerð með frumvarpinu er sýnt með dæmum hvernig breytingarnar koma einhleypingum til góða sem lægstu tekjurnar hafa. Einnig koma fram mjög miklar kjarabætur hjá lífeyrisþegum sem eiga maka. 4. Tillögurnar snúa í fjórða lagi að því að draga úr tengingu vegna atvinnutekna þannig að vægi atvinnutekna lífeyrisþegans verði 75% og atvinnutekna makans 25% við útreikning á tekjutryggingu. Gert er ráð fyrir að dregið verði úr tengingu við atvinnutekjur makans í tveimur áföngum. Fyrsti áfangi verði á árinu 2009 en þá skiptast atvinnutekjur þannig að atvinnutekjur lífeyrisþegans hafa 65% vægi og atvinnutekjur makans 35% vægi. Annar áfangi verði 1. janúar 2010 en þá verði hlutföllin 75% á móti 25%. Með þessu er einnig komið til móts við þær kröfur að tekjur maka hafi ekki áhrif á bætur lífeyrisþegans frá Tryggingastofnun ríkisins. Hið sama gildir hér og um lífeyrissjóðstekjur, ágóðinn af breytingunum skilar sér fyrst og fremst til þeirra sem eru með lægri tekjurnar. Í greinargerð með frumvarpinu er sýnt með dæmum hvernig frítekjumark atvinnutekna hefur áhrif til hækkunar en þar kemur fram að 50 þús. kr. atvinnutekjur hjá einhleypingi gefa samtals 20% hækkun en 11% ef ekkert frítekjumark væri. Einnig eru dæmi sem sýna mikla kjarabót hjá lífeyrisþegum sem eiga maka. 5. Tillögurnar snúa í fimmta lagi að því að setja 300 þús. kr. frítekjumark á ári vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega. Gert er ráð fyrir að á árinu 2009 verði frítekjumarkið 200 þús. kr. á ári en verði hækkað í 300 þús. kr. á árinu 2010. Með þessari breytingu er komið til móts við kröfur Landssambands eldri borgara um að eldri borgarar geti stundað atvinnu án þess að það skerði bæturnar frá Tryggingastofnun ríkisins. 6. Tillögurnar snúa í sjötta lagi að því að láta frestun á töku ellilífeyris hjá Tryggingastofnun ríkisins leiða til allt að 30% hækkunar bóta. Gert er ráð fyrir að heimild til frestunar komi til framkvæmda 1. janúar 2007 og feli í sér 0,5% hækkun á ellilífeyri, tekjutryggingu og heimilisuppbót fyrir hvern frestunarmánuð til 72 ára aldurs eða eins og áður sagði að hækkunin verði að hámarki 30%. Þessi krafa hefur verið ofarlega á baugi hjá Landssambandi eldri borgara og er með frumvarpinu komið til móts við hana. Atvinnuþátttaka eldri kynslóðarinnar á Íslandi er eitt af sérkennum íslensks samfélags og meðal þess sem veldur því að ráðstöfunartekjur þeirra sem eru 65 eða 67 ára og eldri eru hér hærra hlutfall af öllum tekjum þeirra sem yngri eru en tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum. Með frumvarpinu er fylgiskjal sem sýnir tekjuþróun aldraðra með hliðsjón af þróun verðlags og tekjuþróun annarra hópa á tímabilinu 1991–2004. Upplýsingarnar eru settar fram með sama hætti og gert var í álitsgerð starfshóps stjórnvalda og Landssambands eldri borgara frá árinu 2002 en sú álitsgerð fylgdi frumvarpi sem varð að lögum nr. 149/2002. Fyrir þá sem hlut eiga að máli er það ótvíræður hagur að innrétta atvinnulíf og samfélag með þessum hætti og fullkomlega eðlilegt. Breytingin sem hér er lagt til að taki gildi um næstu áramót þýðir að fyrir utan þá almennu stefnu að gefa mönnum kost á að vinna lengur batnar afkoma þeirra eftir að þeir kjósa að taka lífeyri. 7. Í sjöunda lagi snúa tillögurnar að því að fella á brott heimild í lögum um málefni aldraðra til að verja fjármagni úr Framkvæmdasjóði aldraðra til reksturs stofnanaþjónustu aldraðra. Gert er ráð fyrir að breytingin verði í tveimur áföngum, árin 2007 og 2008. Með breytingu þessari mun fjármagn til uppbyggingar í öldrunarþjónustu aukast um rúmlega 200 millj. kr. á ári. Á árinu 2007 verði tilfærslan að hálfu en árið 2008 að fullu. Er talið að þessi breyting fjármagni hlut ríkisins af byggingarkostnaði 60–65 rýma á næstu fjórum árum. 8. Að lokum gerir frumvarpið ráð fyrir að öryrkjar njóti góðs af framangreindum breytingum. Heildarkostnaður ríkissjóðs, uppsafnaður vegna lífeyristrygginga til ársins 2010 vegna samkomulags ríkisstjórnarinnar og Landssambands eldri borgara, er áætlaður 26,7 milljarðar kr. Tekur sá kostnaður bæði til elli- og örorkulífeyrisþega og einnig sérstakra hækkana lífeyris á árinu 2006. Stærsti hluti kostnaðarins fellur þó til ellilífeyrisþega, samtals 18 milljarðar kr. til ársins 2010. Í frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir tveimur atriðum sem ekki tengjast samkomulagi ríkisstjórnarinnar um Landssamband eldri borgara. Þessi atriði snerta slysatryggingar almannatrygginga. Í fyrsta lagi eru samkvæmt núgildandi lögum friðargæsluliðar íslenska ríkisins erlendis einungis tryggðir ef þeir slasast meðan þeir eru að sinna starfi sínu. Þeir eru því ekki tryggðir allan tímann sem þeir eru staddir á ófriðarsvæðum. Í 5. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir því að persónulegt gildissvið slysatrygginga samkvæmt almannatryggingalögum verði víkkað út og að íslenskir friðargæsluliðar fái sömu réttarstöðu og sjómenn og verði tryggðir allan sólarhringinn, hvort sem þeir eru beinlínis við störf eða ekki. Í öðru lagi er í 6. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir að allir háskólanemar sem stunda verklegt nám verði slysatryggðir samkvæmt almannatryggingalögum. Lög nr. 74/2002 víkkuðu út gildissvið slysatrygginga almannatrygginga þannig að fyrir utan nemendur við iðnnám í löggiltum iðngreinum urðu einnig slysatryggðir háskólanemar og nemar í starfsnámi sem stunda nám í heilbrigðisgreinum og raunvísindum þegar þeir sinntu verklegu námi. Með frumvarpi þessu er gildissviðið enn víkkað út og sá hópur sem fellur undir slysatrygginguna stækkaður. Í 18. gr. frumvarpsins er kveðið á um endurútgáfu laga nr. 117/1993, um almannatryggingar, laga nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, og laga nr. 125/1999, um málefni aldraðra. Er gert ráð fyrir að lög þessi verði gefin út með samfelldri greinatölu og kaflanúmerum og samfelldri röð töluliða, stafliða og ákvæða til bráðabirgða sem enn hafa gildi. Við útgáfuna skal uppfæra allar fjárhæðir og tekjumörk sem breytt hefur verið með reglugerðum og miða við útgáfudag laganna. Brýn þörf er að gefa þessa mikilvægu lagabálka út með framangreindum hætti og ættu lögin að verða skýrari og aðgengilegri bæði almennum borgurum og fagfólki fyrir vikið. Virðulegur forseti. Ég tel að lokum rétt að greina frá því að ég hef í dag undirritað reglugerð sem breytir reglugerð nr. 939/2003, um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Reglugerðin er nátengd frumvarpinu og er henni ætlað að mynda framkvæmdina hjá Tryggingastofnun ríkisins að því er varðar ofgreiddar tekjutengdar bætur. Leitað var eftir áliti starfshóps sem í sátu fulltrúar heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins, fjármálaráðuneytisins, Tryggingastofnunar ríkisins, ríkisskattstjóra, Landssambands eldri borgara og Öyrkjabandalags Íslands á því hvernig hægt væri að bæta og milda framkvæmd Tryggingastofnunar ríkisins. Einnig var leitað eftir áliti nefndar forsætisráðherra sem Ásmundur Stefánsson ríkissáttasemjari stýrði. Í framhaldi af því voru lagðar fram tillögur sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið bar undir samtök aldraðra og öryrkja. Þær tillögur voru síðan samþykktar á fundi ríkisstjórnarinnar 25. apríl sl. Tryggingastofnun ríkisins er skylt samkvæmt lögum að greiða réttar bætur til réttra aðila og á réttum tíma. Til að stofnunin geti framkvæmt þessa skyldu sína þarf hún á hverjum tíma að hafa réttar upplýsingar um þau atriði sem skipta máli við ákvörðun bótaréttar og útreikninga bóta. Ef um er að ræða tekjutengdar bætur greiðir stofnunin bætur á grundvelli áætlunar og samtímaeftirlits með tekjum lífeyrisþega sem síðan eru gerðar upp árlega við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Við það uppgjör koma í ljós van- eða ofgreiðslur. Stofnunin greiðir þær bætur sem upp á vantar og innheimtir ofgreiðslur, eins og lögin kveða á um. Við þessa framkvæmd fer Tryggingastofnun eftir framangreindri reglugerð en ýmis nýmæli eru í henni. Sem dæmi um þau nýmæli er kveðið á um að falla skuli frá innheimtu á ofgreiddum bótum sem nema lægri fjárhæð en 20 þús. kr. á ári. Einnig segir í reglugerðinni að þrátt fyrir ofgreiðslu bóta skuli alltaf greiða út elli-, örorku- og endurhæfingarlífeyri sem lífeyrisþegi á rétt á nema lífeyrisþeginn semji um annað. Þá er í reglugerðinni kveðið á um að ef sýnt er fram á að innheimta ofgreiðslna verði til þess að einstaklingur hafi heildartekjur sem nema lægri fjárhæð en félagsmálaráðuneytið telur vera lágmarksframfærsluþörf, sem er núna 88.873 kr. á mánuði, skuli Tryggingastofnun að ósk bótaþegans lækka fjárhæð mánaðarlegrar innheimtu þannig að heildartekjur bótaþegans nái þeirri fjárhæð. Ég tel að reglugerðin sé til mikilla bóta fyrir alla aðila og komi til móts við kröfur samtaka aldraðra og öryrkja um að milda framkvæmd Tryggingastofnunar ríkisins að því er varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum og innheimtu á ofgreiddum bótum. Virðulegi forseti. Ég hef rakið forsögu og efni frumvarps þessa í stórum dráttum og tel mikilvægt að frumvarpið verði samþykkt nú á haustþingi. Það er m.a. nauðsynlegt vegna þess að í frumvarpinu eru fjölmörg ákvæði sem miðað er við að taki gildi 1. janúar 2007. Ég leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðis- og trygginganefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að sjá að fram er komið frumvarp til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra sem gengur í átt að þeim sjálfsögðu og eðlilegu kröfum sem uppi hafa verið hjá öldruðum um breytingar á lögum um almannatryggingar. Á sama tíma og ánægjulegt er að sjá málið komið fram verður maður fyrir vonbrigðum með innihaldið og hve skammt er gengið í frumvarpinu. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra talaði um að Landssamband eldri borgara hefði tekið þátt í þessari vinnu og standi að þeim tillögum sem þarna eru gerðar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé þannig, hvort það sé bullandi ánægja hjá Landssambandi eldri borgara með þetta frumvarp. Hefur ráðherra ekki heyrt umkvartanir landssambandsins um að ekki hafi verið gengið nógu langt í átt að því sem lagt var til í viðræðum eldri borgara við ríkið og að þeir hafi nánast verið undir hótunum um að tekið yrði af þeim það sem hér er sett fram ef þeir samþykktu þetta ekki. Hefur hæstv. ráðherra ekki orðið vör við þessar umkvartanir og þau sjónarmið hjá Landssambandi eldri borgara? Annað varðandi frítekjumarkið. Tæp 17 þús. kr. á mánuði sem tekur gildi árið 2009, löngu eftir að ný ríkisstjórn hefur tekið við, og hækkar í 25 þús. kr. á mánuði árið 2010. Hvað er því til fyrirstöðu að hækka frítekjumarkið strax? Hvað er því til fyrirstöðu að ganga til móts við þingsályktunartillögu stjórnarandstöðunnar um að hækka þetta frítekjumark í 75 þús. kr. á mánuði frá næstu áramótum eða 900 þús. kr. á ári? Ég hefði gaman af því að hæstv. ráðherra svaraði því. Ég held að það að heimila öldruðum að ná sér í atvinnutekjur sem eitthvað munar um komi ekki til með að kosta ríkið verulega fjármuni.

Virðulegur forseti. Samstarfið í nefnd Ásmundar Stefánssonar gekk mjög vel miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið. Þær höfðu að vissu leyti eðli hálfgerðra kjarasamninga eins og gefur að skilja þar sem menn reyndu að koma sér saman um hvernig hægt væri að hækka bæturnar, þ.e. út frá hvaða aðferðafræði og til hvers bæri að taka mest tillit. Landssamband eldri borgara lagði mikla áherslu á að hækka bæturnar en líka á að minnka tekjutengingar við tekjur maka og við atvinnutekjur þannig að minni frádráttur væri innbyggður í kerfið ef menn fengju laun á atvinnumarkaði. Tekið var tillit til þessara atriða. Það var líka farið yfir þjónustuþáttinn, þ.e. hjúkrunarþáttinn, sem við erum ekki að ræða núna. Þetta voru raunar tveir stólpar, þ.e. lífeyrisréttindin, fjármagnið sem við greiðum til viðkomandi aðila og svo var þjónustuþátturinn, hjúkrunarheimilin, heimahjúkrun o.s.frv. Niðurstaða fékkst í nefndinni og eins og ég sagði áðan stóð fyrst til að niðurstaðan yrði komin í haust, á þessum vikum má segja. En það var ákveðið að flýta niðurstöðunni og ná niðurstöðu í sumar. Mér finnst það bera vott um að menn hafi verið tilbúnir að lenda málinu. Ég tel mjög til fyrirmyndar að vinna á þennan hátt með Landssambandi eldri borgara. Að sjálfsögðu munu þeir áfram ræða um hagsmunamál sín, ég efast ekkert um það og það er mjög eðlilegt. En þetta er a.m.k. samkomulag sem við höfum gert við þá um hvernig við sjáum þetta fyrir okkur á næstunni. Samkomulagið er til fjögurra ára. Þessu ætlum við að vinna eftir, sem við erum að koma í framkvæmd núna með lagafrumvarpi. Varðandi frítekjumarkið varð niðurstaðan sú að setja frítekjumarkið í 300 þús. kr. á ári 

Frú forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra ekki svara þeim spurningum sem ég beindi til hennar. Þó fannst mér hæstv. ráðherra staðfesta að þjónustuþátturinn í samningunum við Landssamband eldri borgara hafi verið notaður sem svipa á þá til að þeir féllust á það sem hér kemur fram varðandi almannatryggingarnar. Það er þó gott að hæstv. ráðherra skuli kannast við það. Mér fannst hæstv. ráðherra gera lítið úr þeirri óánægju sem kraumar undir hjá eldri borgurum og þeirri óánægju sem mjög sterklega hefur komið í ljós opinberlega hjá Samtökum eldri borgara og Landssambandi eldri borgara með hversu skammt var gengið varðandi lífeyristryggingarnar. Varðandi frítekjumarkið óska ég eftir því að hæstv. ráðherra svari því aðeins betur: Af hverju 2009 og 17 þús. kr.? Af hverju 2010 og 25 þús. kr. á mánuði? Af hverju ekki að taka stærra skref og það strax? Því væntanlega, eins og atvinnuleysi og atvinnuþátttöku er háttað í dag, mundu margir eldri borgarar vilja taka meiri þátt í atvinnulífinu ef þeir misstu ekki hverja einustu krónu í ýmsar skerðingar með því að ná sér í atvinnutekjur. Það þýddi að eldri borgarar sem hefðu launatekjur greiddu af því skatt þegar þeir væru komnir upp fyrir skattleysismörk í heildartekjum og spurning hvort það hafi verið skoðað í ráðuneyti hæstv. ráðherra hvernig samspil þessa gæti verið. Annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um er hvort hæstv. ráðherra þyki það ekki eðlilegt og sjálfsagt að ræða saman í heilbrigðis- og trygginganefnd tillögu til þingsályktunar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála sem þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa lagt fram og svo frumvarpið sem hér er til umfjöllunar því að bæði þingsályktunartillagan og frumvarpið taka á sömu málum. Munurinn er sá að þingsályktunartillaga stjórnarandstöðunnar gengur lengra í átt að óskum eldri borgara og mun lengra í þá átt að tryggja sjálfstæði og 

Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi nú alls ekki sagt það áðan að þjónustuþátturinn hafi verið notaður sem svipa. Alls ekki. Ég sagði að samkomulagið gekk út á tvö atriði eða tvo stólpa. Þar var þjónustuþátturinn, þ.e. ný hjúkrunarrými, heimaþjónusta o.s.frv. Síðan var fjallað um lífeyrismál, þ.e. greiðslur til ellilífeyrisþega. Í frumvarpinu og í samkomulaginu er tekjutengingin minnkuð mjög verulega. Bæði er skerðingarprósentan minnkuð, sem hefur áhrif á bæturnar auk þess að setja inn frítekjumark. Þetta er það sem um samdist. Þetta er niðurstaðan í samkomulaginu. Mér er kunnugt um málið sem hv. þingmaður hefur nefnt, þingsályktunartillögu stjórnarandstöðunnar. Hún felur í sér aðrar tölur í þessu sambandi enda kostar sú tillaga í kringum 6–7 milljörðum meira á ári samkvæmt heildarútreikningum en samkomulagið kveður á um. Mér er kunnugt um þá tillögu. Hún var rædd hérna um daginn. Varðandi það hvernig heilbrigðisnefnd Alþingis heldur á málinu þá tel ég að hún verði að ákveða það sjálf. Ég legg a.m.k. áherslu á að málið verði unnið þannig að við getum afgreitt það þannig að samkomulagið taki gildi frá og með áramótum. Það eru ákveðin atriði inni í samkomulaginu sem þurfa að koma til framkvæmda þá þegar. Það er því brýnt að þingmenn fari í að vinna þetta mál. Ég hefði gjarnan viljað koma með það fyrr inn í þingið en það eru miklir útreikningar sem liggja þarna að baki. Ég vona að þingmenn taki vel í að vinna málið vandlega í heilbrigðisnefnd.

Virðulegi forseti. Ég tel fulla ástæðu til að vekja athygli á mikilvægum upplýsingum sem fram komu í máli hæstv. heilbrigðisráðherra í lok ræðu hennar. Hún sagði frá því að hún hefði í dag undirritað reglugerð er varðar framkvæmd Tryggingastofnunar vegna ofgreiddra bóta. Þetta mál hefur verið töluvert í umræðunni upp á síðkastið. Við sem vorum í heilbrigðis- og trygginganefnd á síðasta kjörtímabili, eða hvort það var fyrr á þessu kjörtímabili, munum hvernig lögum var breytt sem leiddi til þess að Tryggingastofnun var falið að skoða nánar tekjuviðmiðun eða öllu heldur hvernig standa ætti að því að skoða tekjur lífeyrisþega, bæta þeim ef um vangreiðslur hefði verið að ræða og aftur hvernig ætti að mæta því þegar um ofgreiðslu bóta væri að ræða. Mig langar að fá hæstv. ráðherra til að segja okkur nánar frá þessari reglugerð. Ég tel að hún sé mjög merkileg. Sérstaklega langar mig að heyra hvernig sú framfærsluupphæð er fundin sem vísað var í hjá félagsmálaráðuneytinu. Hver er sú upphæð sem miðað er við að sé lágmarksupphæð, sem ekki má skerða? Síðan tel ég líka fulla ástæðu til að fá upplýsingar um hver er áætlaður kostnaður ríkisins af þessari reglugerð. Hvernig verður tekið á ofgreiddum bótum? Er þar einhver fyrning á einhverjum ákveðnum árum og hvernig verður farið með eftirstöðvar ef það fer á milli ára? Hver telur hæstv. ráðherra að séu almennt áhrif þessarar reglugerðar 

Virðulegur forseti. Þessi reglugerð er að mínu mati mjög mikilvæg af því hún mildar innheimtu ofgreiddra bóta. Samkvæmt lögum eigum við að innheimta ofgreiddar bætur. Ríkisendurskoðun benti á það á sínum tíma að skoða þyrfti sérstaklega hvernig það er gert vegna þess að það var ákveðin handvömm í því hvernig var staðið að því. Menn skoðuðu það ekki svo vandlega á sínum tíma með bæturnar, hvort þær væru ofgreiddar eða vangreiddar. Það kom í ljós í upphafi að við vorum á sínum tíma að ofgreiða um milljarð en einnig vangreiða um milljarð. Það gengur ekki upp. Maður á hvorki að ofgreiða né vangreiða. Það varð að setja miklu stífari umgjörð um það til að finna út eins fljótt og hægt væri hvað við ofgreiddum og hvað við vangreiddum. Það átti að laga það. Versta staðan er sú, sem kom upp í upphafi, að stjórnvöld sáu frekar seint hvað verið var að ofgreiða. Það er erfitt að innheimta eftir á en okkur ber skylda til þess. Núna er búið að setja þessa reglugerð til að milda innheimtuna. Þar er miðað við að aldrei sé innheimt, af því hér var spurt sérstaklega út í tölur, meira en svo að viðkomandi hafi þá fjárhæð á mánuði sem talin er vera lágmarksframfærsluþörf hjá félagsmálaráðuneytinu. Það eru 88.873 kr. á mánuði. Ég vil líka vekja athygli á að þetta mun kosta okkur talsverðar upphæðir. Við förum t.d. ekki í að innheimta það sem er undir 20 þús. kr. á mánuði. Það mun kosta í kringum 40 millj. kr. En við þurfum líka að styrkja verulega starfsemi Tryggingastofnunar til að geta þetta. Ég get kannski farið yfir það seinna í andsvari.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka ráðherra þessar upplýsingar og hlakka til að fá meira að heyra á eftir. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að rétt skuli vera rétt. Það á að greiða réttar bætur á réttum tíma og réttum aðilum, eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra. En ég vil í framhaldi af því spyrja: Mun Tryggingastofnun ríkisins taka upp nýjar aðferðir til að afla upplýsinga um tekjur lífeyrisþega á hverjum tíma þannig að ekki þurfi að koma til slíkrar ofgreiðslu eða vangreiðslu lífeyris sem valdið getur miklum óþægindum og mikilli óánægju meðal lífeyrisþega? Mig langar jafnframt að spyrja hæstv. ráðherra um hvort tekið hafi verið á ábyrgð lífeyrisþega að veita réttar upplýsingar? Mun tekið á því ef upplýsingar reynast rangar ár eftir ár? Eða hvernig er það hugsað? Þetta er náttúrlega flókið mál. Auðvitað vill fólk veita réttar upplýsingar en margir lenda í þessum vandræðum vegna þess að þeir þekkja ekki kerfið og vita ekki hvað liggur undir, hvaða tekjur hafa áhrif á lífeyrisgreiðslur. Auðvitað á þetta að liggja alveg ljóst fyrir. Yfirleitt eru þetta tekjur sem koma einhvers staðar inn í kerfi ríkisins með einum eða öðrum hætti. Mun Tryggingastofnun fá heimildir til að fá slíkar upplýsingar beint, þannig að hægt sé að aðlaga þessar viðbætur lífeyrinum frá mánuði til mánaðar með hliðsjón af upplýsingum sem liggja fyrir um mánuðina á undan eða eitthvert tímabil þar á undan. Þetta er náttúrlega alveg ófært eins og þetta hefur verið. Kannski sáum við þetta ekki fyrir þegar þessar breytingar voru gerðar á lögunum. Það er náttúrlega mikilsvert að haga málum með þeim hætti að fólk þurfi ekki að hafa óþarfa áhyggjur eða 

Virðulegi forseti. Þróunin hefur verið sú, eins og ég gat um áðan, að í ljós kom að verið var að ofgreiða milljarð og vangreiða milljarð. Það er sem sagt búið að laga það. Þetta hefur þróast með árunum og hefur helst breyst á síðustu árum. Síðast var ofgreitt í kringum 700–800 millj. kr. og vangreiddar í kringum 200 millj. kr. Það er því farið að breytast. Við fáum færri kvartanir núna en fyrst vegna þess að fólk er farið að átta sig á því að það þarf að gefa réttar upplýsingar, annars bara fær það rukkun um að það þurfi að endurgreiða. Í dag berast því færri kvartanir. Það er samt erfitt fyrir þá sem fá ofgreiðslur og þurfa að endurgreiða. Þess vegna erum við að setja þessa mildandi reglugerð til að koma til móts við þann sársauka sem því fylgir að þurfa að innheimta ofgreiddar bætur. Þetta hefur skapað mjög mikið álag á Tryggingastofnun ríkisins. Gerð hefur verið krafa um að auka svokallað samtímaeftirlit hjá Tryggingastofnun ríkisins, sem er það sem hv. þingmaður hefur nefnt að við getum fyrr séð hvort er ofgreitt eða vangreitt. Til að svo geti orðið hjá Tryggingastofnun ríkisins höfum við þurft að styrkja þá stofnun verulega. Ég vil nefna að í frumvarpi til fjáraukalaga á þessu ári er sett inn 50 millj. kr. viðbótarframlag til reksturs Tryggingastofnunar ríkisins. Af þeim eru 20 millj. kr. vegna breytinga á tölvukerfum til að geta komið til móts við slíkt samtímaeftirlit. Á fjárlögum fyrir árið 2007 setjum við inn 60 millj. kr. varanlegt rekstrarframlag vegna framkvæmdarinnar við tekjutengdar bætur. Þessi vandi kemur upp af því bæturnar eru tekjutengdar. Þá lendum við í því að menn gefa rangar upplýsingar, eða vita ekki betur, segja sumir. Þá erum við að ofgreiða eða vangreiða og þá þarf að innheimta.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga sem komið er inn í þingið í framhaldi af yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og fulltrúa eldri borgara í haust eftir nefndarvinnu með Ásmundi Stefánssyni á vegum forsætisráðuneytisins. Ég ætla ekki að hafa langa ræðu um málið vegna þess að ég er búin að segja álit mitt á þessu svokallaða samkomulagi eða yfirlýsingu í umræðu um tillögu til þingsályktunar sem stjórnarandstaðan lagði fram um nýja framtíðarskipan lífeyrismála. En það er aðeins meira í þessu máli en bara það sem ég ræddi þar og mig langar að ræða nú í nokkrum orðum. Hér er enn einu sinni verið að lappa upp á almannatryggingarnar án þess að horfa á þær heildstætt. Það hef ég alltaf gagnrýnt og gagnrýni enn. Við verðum að endurskoða almannatryggingarnar heildstætt og horfa á alla þætti því að meðan við vinnum svona eru alltaf einhver göt sem fólk fellur niður um, þetta á að vera öryggisnet. Aldraðir eða fulltrúar þeirra hafa lýst því yfir að þetta sé fyrsta skref í átt að bættum kjörum en að þeir séu ekki sáttir við málið en hafi ekki náð lengra. Ríkisstjórnin var ekki tilbúin til að ganga lengra til móts við kröfur þeirra. Það erum við aftur á móti í Samfylkingunni og stjórnarandstaðan hefur sameiginlega lagt fram þingmál sem gengur mun lengra og við höfum talað hér fyrir. Áður en lengra er haldið vil ég fara fram á það og mun fara fram á það í heilbrigðis- og trygginganefnd að mál okkar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála verði tekið fyrir samhliða. Við höfum líka lýst því yfir að við munum flytja breytingartillögur við frumvarpið hvað varðar lífeyrisgreiðslur og lífeyristekjur, þ.e. lífeyrisþáttinn, þegar málið kemur aftur inn til þingsins. Ég get tekið undir með hæstv. ráðherra að þetta mál þarf að afgreiða fyrir áramót því að þá eiga fyrstu breytingarnar að taka gildi. En við teljum ekki nógu langt gengið og við viljum ganga mun lengra um næstu áramót því að það er gjörsamlega óviðunandi að lífeyrisþegar þurfi að búa við þau kjör sem þeir búa við í dag. Sérstaklega vil ég nefna frítekjumarkið því að hér er verið að breyta almannatryggingunum á þann hátt að það er verið að fækka bótaflokkum og einfalda kerfið, sem er gott. En frítekjumarkið sem var fyrir í almannatryggingunum er tekið burtu og það er ekki gert ráð fyrir frítekjumarki fyrr en eftir tvö ár gagnvart atvinnutekjum og þá allt of lágt. Þessu mótmælum við og við viljum að frítekjumark komi strax um áramótin, 75 þús. kr., vegna þess að það er mikilvægt fyrir lífeyrisþega að geta aukið tekjur sínar. Það gerir þá félagslega virkari og kemur líka í veg fyrir að þeir lendi í þeirri fátæktargildru sem er inni í almannatryggingunum í dag. Fólk heldur líka frekar heilsu ef það er úti í atvinnulífinu, ef það er félagslega virkt. Ef fólk getur verið áfram úti í atvinnulífinu og hefur tök á að auka tekjur sínar, hafi það löngun til þess, mun það örugglega skila ákveðnum sparnaði í heilbrigðiskerfinu. Hæstv. ráðherra talaði um að málið væri ekki komið fyrr inn í þingið vegna þess að það væri mikil vinna að baki, miklir útreikningar. Ég geri mér fulla grein fyrir því vegna þess að ég ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur unnum að því að útbúa þá þingsályktunartillögu sem liggur hér fyrir frá stjórnarandstöðunni og það tók okkur hátt í þrjá mánuði að vinna alla þá útreikninga sem þar liggja að baki. Ég veit því að það felst mjög mikil vinna í því að útbúa svona tillögur. Ég er sem sagt á því að hér sé alls ekki nógu langt gengið og það er vitað mál að fulltrúum aldraðra var stillt upp við vegg í nefndarstarfinu, þeir urðu að sætta sig við þetta og gera það sem fyrsta skref. En þeir hafa lýst yfir stuðningi við tillögu okkar í stjórnarandstöðunni. Ég ætla líka að nefna, vegna þess að ég kallaði eftir því fyrr í vikunni að það kæmi hér þingmál um Framkvæmdasjóð aldraðra annað en það sem lá fyrir þá og var til umræðu fyrr í vikunni. Nú er það komið og ég tel að okkar þingmál, mitt og fleiri þingmanna, um Framkvæmdasjóð aldraðra eigi að taka fyrir í heilbrigðis- og trygginganefndinni samhliða því sem fyrir liggur. Í þingmáli okkar förum við fram á ákveðnar breytingar sem við teljum að full ástæða sé til að hafa með og við munum leggja til breytingartillögur í þá veru þegar það mál kemur inn í þingið, svo ég lýsi því bara yfir hér. Ég vil líka gagnrýna að ekki eigi að afnema að fullu tengsl lífeyrisgreiðslna við atvinnu- og lífeyristekjur maka. Við viljum afnema þau að fullu því að það eru mannréttindi, persónuleg réttindi, að maður sé ekki með tekjur sem tengjast við tekjur einhvers annars, alveg eins og í atvinnuleysisbótum, alveg eins og í öðrum greiðslum. Þetta er arfur frá liðinni tíð og við eigum að afnema þetta. Við viljum afnema þetta og það mun verða gengið lengra eftir næstu kosningar, komumst við til áhrifa og getum gert það. Það er fleira í þessu þingmáli sem hæstv. ráðherra var að nefna en bara kjör lífeyrisþeganna, eins og kom fram í framsöguræðu. Það eru m.a. breytingar á slysatryggingunum og ég vil nefna það að ég tel að það sé til bóta, sérstaklega hvað varðar námsmennina. Það er löngu tímabær breyting sem ég hef margoft nefnt hér í þinginu að þurfi að gera og ég fagna því að nú sé verið að gera slíka breytingu og ég mun auðvitað styðja hana og við í Samfylkingunni. Það er annað sem ég vil nefna áður en ég lýk máli mínu vegna þess að ég ætla að vísa í mál mitt við framsöguna á tillögu til þingsályktunar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála hvað varðar allar þær breytingar sem hæstv. ráðherra var að leggja hér til, hvar ég tel of stutt gengið og hvar og hvernig við viljum ganga lengra. Ég vil nefna reglugerðina sem hæstv. ráðherra nefndi áðan. Ég kem nefnilega hér inn í þingsalinn af þremur stórum fundum sem ég átti með eldri borgurum eftir hádegið. Það verður að segja eins og er að á hverjum einasta fundi hefur fólk kvartað yfir ofgreiðslum og endurkröfum. Það er ekkert nýtt fyrir mér því að það hefur verið gert lengi. Lífeyrisþegar eru mjög ósáttir við þetta fyrirkomulag og það er löngu tímabært að breyta því en ég held að ekki sé nógu langt gengið í þessari reglugerð. Hvaða tala var það sem hæstv. ráðherra miðaði við að ætti að duga fyrir lífeyrisþegann þegar væri búið að endurkrefja? Ég held að það sé allt of lág tala sem þar er miðað við. Ég heyri það á öldruðum sem lenda í slíkum endurkröfum að það er ákaflega þröngur kostur hjá þeim, menn hafa ekki mikið að bíta og brenna þegar búið er að endurkrefja þá sem hafa nánast eingöngu greiðslurnar úr lífeyristryggingum almannatrygginga. Þetta tel ég að þurfi að skoða. Auðvitað geta þingmenn ekki breytt reglugerðum, það er ráðherra að gera það og ég hvet hæstv. ráðherra til að gera Tryggingastofnun kleift að afla þannig upplýsinga að við lendum ekki í því árvisst að þurfa að taka til baka fjármuni frá lífeyrisþegum eftir að fólk er búið að eyða peningunum. Við vitum alveg að þeir sem eru með litlar greiðslur úr almannatryggingunum eru búnir að eyða þeim þegar endurkrafan kemur frá Tryggingastofnun. Ég vil líka nefna það, ég ætla ekki að gera það að umtalsefni vegna þess að ég er búin að tala mikið um þetta mál allt saman en ég tel fullkomlega eðlilegt að þegar við komum með málið inn í heilbrigðis- og trygginganefnd, þar sem fyrir okkur liggur mikil vinna í þessum efnum, að þá verði kallaðir fyrir fulltrúar Landssambands eldri borgara og fulltrúar þeirra í nefndinni og við heyrum í þeim. Ég hef heyrt í þeim um þetta mál og þeir eru ákaflega ósáttir við hversu skammt er gengið og nefndin þarf að heyra slíkar yfirlýsingar frá þeim og ég hlakka til að takast á við þetta. En ég boða enn og aftur þær breytingartillögur sem við höfum talað fyrir og snúa að tillögum okkar, stjórnarandstöðunnar: Við viljum hærri tekjutryggingu, minni skerðingu, við viljum frítekjumark vegna atvinnutekna lífeyrisþega strax, 75 þús. kr. til að fólk sem vill verða virkt í atvinnulífinu geti orðið það, við viljum afnema vasapeningakerfið en þangað til það verður afnumið verði 50% hækkun á vasapeningum. Vasapeningafólkið varð útundan í sumar og á aðeins að fá 25% hækkun um áramót samkvæmt tillögum ríkisstjórnarinnar. Ég vil einnig nefna þá lífeyrisþega sem eru með lífeyrisgreiðslur og eru inni á stofnunum. Þeir þurfa að halda eftir stærri hluta af lífeyrisgreiðslum sínum áður en þetta vasapeningakerfi verður aflagt því að þeir hafa of litla fjármuni af lífeyrisgreiðslum sínum handa á milli inni á stofnunum. Það þarf að skilgreina neysluútgjöld lífeyrisþega eins og við leggjum til og afnema að fullu tengsl lífeyrisgreiðslna við tekjur maka og síðan að öryrki haldi aldurstengdri örorkuuppbót. Breytingartillögur í þessa veru munum við leggja til þegar málið kemur aftur hingað inn í þingið. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra. Hér er verið að efna samkomulag sem gert var við Félag eldri borgara og tekið mið af þeirri niðurstöðu sem fékkst í nefnd sem um það fjallaði. Hér er um umtalsverðar hækkanir á bótum að ræða og miklar úrbætur og það sem mér þykir ánægjulegast í þessu, frú forseti, er að gerð er dálítil einföldun á almannatryggingakerfinu. Samt er langt í frá að það sé orðið einfalt, langt í frá. Frumvarpið flækir þetta kerfi dálítið en flóknar reglur um skiptingu tekna milli hjóna gera það að verkum að tekjur makans hafi síminnkandi vægi. Það er svo aftur annað sem mig langaði til að ræða, frú forseti, það er hlutverk fjölskyldunnar í kerfinu og hvort það sé sátt um þá stefnu sem menn eru að taka. Það sem um er að ræða er það að ellilífeyrisþegi eða örorkulífeyrisþegi sem er giftur eða kvæntur mjög tekjuháum maka á að fá nánast sömu tekjur og annar ellilífeyrisþegi eða makalífeyrisþegi sem á tekjulágan maka, þ.e. að það á ekki að taka eins mikið mið af tekjum makans og hingað til hefur verið gert. Svo þurfa menn að ræða um réttmæti þess eða ekki, að sá sem er í sambúð með tekjuháum maka eigi að fá nánast sömu bætur og sá sem býr með öðrum sem er tekjulágur. Þetta er atriði sem menn þurfa að velta fyrir sér og vera sáttir um. En það er sem sagt verið að minnka vægi fjölskyldunnar sem hefur farið hríðlækkandi á undanförum áratugum og síðustu öld má segja. Eins og verið hefur koma einungis 60% af tekjum öryrkja til skoðunar þannig að skerðingin sem er 40% og niður í 38% er í reynd 23% af heildartekjum upp í 25% þannig að öryrkinn heldur eftir minnst 75% af tekjum sínum. Þar sem örorkumatið er þannig í dag að það þarf ekkert endilega að þýða tekjulækkun þá getur öryrkinn einstaka sinnum í rauninni unnið fulla vinnu áfram og haldið 80% af tekjunum engu að síður og fengið bætur eins og aðrir. Þá komum við að öðrum vanda sem er vandi þeirra öryrkja sem ekki geta unnið og eru með lágmarkið. Lágmarkið fyrir einhleypa öryrkja var reyndar hækkað umtalsvert í þessu frumvarpi. Það er hækkað upp í tæpar 130 þúsund kr., úr tæpum 110 þúsund kr. og er náttúrlega mikil bót og munar um það þegar menn hafa ekki hærri tekjur. Sá sem ekkert getur unnið fær sem sagt tæpar 130 þús. kr. en sá sem getur t.d. unnið fyrir 250 þús. kr. er með tæpar 290 þús. kr. á mánuði og þá er spurning hvort mönnum finnist það vera eðlilegt eða ekki, þ.e. samanburður öryrkja sem ekkert geta unnið við hina sem geta unnið nánast fulla vinnu. Sama á við um aldraða, það er mikil umræða um að geta unnið og ég tek undir það, ég vil að fólk sé hvatt til að vinna, bæði ellilífeyrisþegar og öryrkjar. En þá þurfa menn líka að vera sáttir við að sá sem getur unnið er með miklu betri heildartekjur en sá sem ekki getur unnið og það er þá eitthvað sem menn verða að sætta sig við. Það eru ýmsir agnúar á þessu frumvarpi enn þá og mér sýnist að menn hafi ekki tekið mið af því að séreignarsparnaðurinn er frjáls sparnaður, herra forseti. Mér finnst að það sem menn taka frjálsa ákvörðun um og greiða fyrir, þó að það sé styrkt með framlagi atvinnurekandans, það eigi ekki að koma til skerðingar í Tryggingastofnun nema að því er varðar fjármagnstekjur af þeim tekjum. Ég hef flutt frumvarp um þetta sem ekki hefur fengið mikla umræðu, ég hygg að það sé vegna þess að menn hafi hreinlega ekki sett sig inn í það, en ég vil gjarnan að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd taki mið af því frumvarpi þegar hún fer að skoða greiðslur eins og séreignarsparnað. Niðurstaðan hefur verið sú, herra forseti, að fólki hefur verið ráðlagt að taka út allan séreignarsparnaðinn ári áður en það fer á lífeyri - sem er náttúrlega alveg andstætt öllum tilgangi með þeim sparnaði og með því frumvarpi sem var lagt fram - til þess að losna við skerðingarnar hjá Tryggingastofnun af þessum frjálsa sparnaði sem menn gætu bæði lagt inn og tekið út. Ég vil líta á þetta sem hverja aðra eign, við látum eignir ekki skerða bætur á Íslandi, þó að það sé gert víða um heim. En mér finnst að þegar fólk er að taka út eignir sínar þá eigi slíkt ekki að skerða bætur frá Tryggingastofnun nema menn ætli að hverfa frá þeirri hugsun að fólk sem á miklar eignir eigi að fá fullar bætur. Svo er annað í þessu sem er ekki í þeim dæmum sem reiknuð eru hérna, það eru börnin. Það vill svo til að þegar fólk er vinnandi fær það yfirleitt ekki hærri laun þó að það sé með mörg börn á framfæri, vinnumarkaðurinn er ekki svo félagslegur þó að sumir þykist sjá þess merki að fólk með mikla framfærslu fái hærri tekjur og kannski sérstaklega karlmenn. Þegar fólk verður öryrkjar þá er allt í einu greitt mjög mikið fyrir börnin, bæði hjá Tryggingastofnun og eins hjá lífeyrissjóðunum. Þetta getur valdið töluvert mikilli skekkingu þannig að menn geta bætt tekjur sínar verulega við það að verða öryrkjar, þeir sem eru með t.d. þrjú börn á framfæri. Þetta er eitthvað sem menn þurfa að skoða og ég legg til að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd skoði þessi atriði og eins það þegar menn eru að fá eingreiðslur, hvort ekki sé hægt að taka upp enn meiri samtímavinnslu hjá Tryggingastofnun þannig að ekki komi til þess að maður sem fær eingreiðslu í dag, t.d. selur húsið sitt, fær heilmiklar fjármagnstekjur vegna mikilla hækkana fasteigna undanfarin ár, og fær svo högg ári seinna þegar skattframtalið kemur fram. Ég mundi vilja að menn væru upplýstir um að t.d. maður sem fær tíu millj. kr. hagnað af sölu fasteignar viti að á þarnæsta ári verði hann bótalaus. Ég fagna þessu frumvarpi og þeim skrefum sem stigin eru til einföldunar í því og legg til að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd skoði þetta. Svo vil ég benda á það, herra forseti, að menn þurfa að gera miklu betur. Það er heilmikil ástæða til þess að skera allt tryggingakerfið upp eða skera allar bætur Tryggingastofnunar upp, horfa á málin frá alveg nýju sjónarhorni og taka mið af þeirri umræðu sem fer fram í dag, að fólk vill vinna lengur, jafnvel hækka ellilífeyrismörkin. Þau voru ákveðin 1930 þegar dánarlíkur fólks voru miklu hærri og meðalaldurinn miklu lægri en í dag. Fólk er miklu sprækara í dag og mér finnst að þeir sem vilja vinna megi gjarnan vinna lengur atvinnulífinu til hagsbóta. Og þá vil ég undirstrika mjög skarpt, af því að fólki hefur verið gjarnt að misskilja það sem ég segi, að þeir sem vilja vinna, ég er ekkert að segja að það eigi að gilda fyrir alla heldur að þeir sem vilja vinna megi það fram yfir 67 ára eða jafnvel sjötugt, jafnvel áttrætt ef því er að skipta af því að fólk er miklu sprækara í dag. Sama viðhorf ætti að vera gagnvart öryrkjum, það ætti að reyna að rækta hæfileika öryrkjans til að vinna, skoða hvað hann getur en ekki einblína alltaf á hvað hann getur ekki. Þetta hef ég svo sem rætt áður og þetta er til skoðunar í þeirri nefnd sem fjallar um örorkulífeyri. Aukning á hvoru tveggja, ellilífeyrinum og örorkulífeyrinum, hefur kostað lífeyrissjóðina óskaplega mikil fjárútlát. Mér finnst að þjóðin í heild sinni þurfi að skoða hvort ekki eigi að mæta því með því að nýta vinnugetu þessara hópa, bæði aldraðra og öryrkja, því að í mínum huga en vinnan engin áþján. Margir hafa gaman af henni og hún veitir fólki innihald og er félagslegt atriði. Það vilja mjög margir fara á ellilífeyri þangað til þeir þurfa að fara á ellilífeyri, þá vilja þeir það allt í einu ekki lengur, þannig að ég held að menn ættu að skoða þetta. Svo þurfa menn að hafa í huga við allar umræður um bætur að allt er þetta greitt af einhverjum. Mér finnst stundum skorta á að sumir hv. þingmenn átti sig á því að það er ekki guð almáttugur sem borgar þessi útgjöld heldur er það skattgreiðandinn í landinu.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra. Það verður að segjast eins og er að aldraðir og öryrkjar - hluti þeirrar breytingar sem við erum hér að ræða nær einnig til öryrkja - hafa beðið lengi eftir bótum og bættum kjörum. Þar sem hér hefur verið vísað til samkomulags eldri borgara sem tók gildi í júlí í sumar verð ég að taka undir orð þeirra sem hafa minnst á eftirfylgni þess samkomulags að aldraðir telja að sá árangur sem náðist með því samkomulagi sem gert var, eða yfirlýsingu, sé eingöngu skref í þá átt sem telja megi að full sátt geti ríkt um, þ.e. að kjör aldraðra séu bætt með þeim hætti að mannsæmandi sé. Í fyrirliggjandi frumvarpi og með þeim breytingum sem á að gera er vissulega komið til móts við bæði þetta samkomulag og eins það sem hér hefur margsinnis verið tekið fram, og óskað eftir í sölum hins háa Alþingis, að reyna að einfalda með öllum ráðum þann lagaramma sem lýtur að almannatryggingum og greiðslum til lífeyrisþega. Það er gert að hluta til núna, og er það vel. Það ber að þakka það sem er jákvætt og það er einföldun í þessu frumvarpi þó að ég og aðrir stjórnarandstæðingar telji að hér sé ekki nógu langt gengið. Hvað varðar upphæðir og breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu taka þær ekki gildi nema að hluta til núna um næstu áramót og á næsta ári. Þetta eru breytingar í 1. gr. laganna, breytingar sem vísað er til ársins 2010. Ég tel að þau skref sem tekin eru til að ná markmiðum frumvarpsins séu allt of hæg og allt of smá. Það liggur á að bæta kjör aldraðra. Það liggur á að hækka grunnlífeyrinn og tekjutrygginguna eins og hún birtist í frumvarpinu þar sem búið er að slá saman og einfalda tekjutryggingu og tekjutryggingarauka. Það þarf að hafa ákveðið frítekjumark og það þarf að koma því á strax en ekki eftir tvö ár eins og lagt er til, þ.e. að þá megi tekjur aldraðra og öryrkja vera 200 þús. á ári og árinu seinna heilar 300 þús. kr. Þetta eru allt of lágar upphæðir. Það segir sig sjálft. Ef fólk er úti á vinnumarkaðnum og getur unnið er það ákaflega lítið og lágt hlutfall í atvinnuþátttöku ef við miðum við svo lágar upphæðir sem eru lausar við allar skerðingar. Fólk horfir auðvitað til þess að geta unnið og greitt af launum sínum skatta án þess að vera þar fyrir utan með skerðingarákvæði. Og 200 þús. kr. eftir tvö ár og 300 þús. kr. eftir þrjú ár er að mínu mati bæði of fjarri í tíma og of lágar upphæðir. Þetta tel ég að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd muni fara vel yfir með þeim gestum og fulltrúum frá Félagi eldri borgara og öðrum sem nefndin mun kalla á sinn fund. Eins og hér hefur komið fram í ræðum hæstv. ráðherra og hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur liggja að baki þeim tölum sem fram koma miklir útreikningar, bæði í þessu frumvarpi til laga og eins í tillögu til þingsályktunar um nýja framtíðarskipun lífeyrismála sem stjórnarandstaðan öll lagði fram saman í upphafi þings, á þingskjali 3, 3. mál. Það er ekki einfalt mál að sjá fyrir samspil lífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins og eins greiðslur úr lífeyrissjóðum og aðrar tekjur og átta sig á því hvaða áhrif skerðingarákvæði hafa og hvaða áhrif samlagning þessara tekna hefur og taka síðan ákvörðun um það hvaða tekjugreinar skuli vera undanþegnar skerðingarákvæðinu. Ég vil leyfa mér að taka undir orð hv. þm. Péturs H. Blöndals um að líka eigi að skoða hvort þá séu ekki fleiri tekjustofnar sem eigi að vera undanþegnir þessum skerðingum. Ég vísa til þess að þar sem frumvarpið er byggt á yfirlýsingu Landssambands eldri borgara með fulltrúum ríkisstjórnarinnar frá því í sumar telja eldri borgarar að þetta sé eingöngu skref, það hafi ekki verið hægt að komast lengra. Ég ítreka það að þó að þessu skrefi hafi verið náð verður að vera stöðugt samráð í gangi á milli ríkisvaldsins og fulltrúa eldri borgara. Það borgar sig fyrir alla að hafa náið samstarf, fylgjast vel með þróun mála og grípa þá frekar fyrr inn í en þegar allt er komið í óefni eins og ég tel að það sé í rauninni í dag. Allt of margir aldraðir búa við mjög skert kjör og raunar mjög skert lífsgildi -  Þegar svo er komið er okkar íslenska þjóð orðin aum, að standa svo illa við bakið á þeim sem aldraðir eru. Þannig er nú því miður komið fyrir um það bil einum þriðja af þeim sem eru aldraðir í dag. Sem betur fer hafa mjög margir það gott og geta veitt sér nánast það sem þá lystir en því miður ekki allir og við eigum að horfa á þá sem minna mega sín og hafa ekki þær tryggu tekjur sem í raun og veru þarf til að hafa fyrir framfærslu. Þá óska ég eftir því að í vinnu heilbrigðis- og trygginganefndar verði farið í skoðun á neysluþörf og neysluútgjöldum aldraðra. Það þarf að fara fram vönduð neyslukönnun á útgjöldum aldraðra. Þau eru önnur en þeirra sem yngri eru. Það er annað neyslumunstur. Það eru minni útgjöld á ýmsum sviðum en líka meiri á öðrum, t.d. eykst lyfjakostnaður oft á efri árum. Hið sama á við um þörf á heilbrigðisþjónustu, hún eykst líka. Þar sem ýmis gjöld hafa hækkað og lyf líka er ekki hægt að setja aldraða beint undir meðalneysluþörf Íslendinga. Það þarf að skoða sérstaklega. Því tel ég að ef núna á, með nýrri reglugerð um endurgreiðslu á lífeyrisgreiðslum og innheimtu á ofgreiddum lífeyri, að fara mildilega í að ganga svo nærri fólki með endurkröfu á ofgreiddum lífeyri að fólk hafi tekjur til framfærslu - ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt, ég hef ekki séð þessa reglugerð - verðum við að vita hver þessi framfærslugrunnur er. Ég óttast að viðmiðið í dag sé allt of lágt. Þetta er það sem við verðum að skoða og gera það í nefndinni. Ég fer auðvitað fram á það líka að þetta frumvarp sem við fjöllum um hér og tilefni þingsályktunarinnar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála sem stjórnarandstaðan flutti hér á fyrstu dögum þingsins fari saman í umræðu og í afgreiðslu í gegnum heilbrigðis- og trygginganefnd. Eins mælist ég til að samhliða verði rætt frumvarp um Framkvæmdasjóð aldraðra þannig að við náum aðeins betri heildarmynd. Þingsályktunartillaga stjórnarandstöðunnar gengur lengra. Stjórnarandstaðan er með aðra sýn. Sú þingsályktunartillaga byggir á því að komið verði á afkomutryggingu sem byggir þá á úttekt á neysluútgjöldum aldraðra og að þessi nýja tekjutrygging aldraðra verði 85 þús. kr. og öryrkja 86 þús. kr. á mánuði. Þessi breyting á að taka gildi núna 1. janúar 2007, sem sagt 6 þús. kr. hærri en gert er ráð fyrir í því frumvarpi sem hér er lagt fram. Þar á strax að taka upp frítekjumark og það á að verða 75 þús. kr. á mánuði frá 1. janúar 2007. Það er þessi áherslumunur í þingmálunum og ég tel að tillaga stjórnarandstöðunnar sé miklu nær því að vera raunsönn en það frumvarp sem við fjöllum hér um í dag. Ef við reynum að ná einhverjum meiri heildarsvip á afgreiðslu þessara mála tel ég að heilbrigðis- og trygginganefnd verði að skoða þetta með opnum huga og vera tilbúin til að taka þá skrefið lengra en gert er í frumvarpinu með tilliti til þess sem raunveruleikinn segir okkur. Í samkomulaginu var einnig tekið tillit til þjónustuþátta og það á að koma til meiri heimaþjónusta fyrir aldraða. Þá vil ég benda hæstv. heilbrigðisráðherra, hv. heilbrigðisnefnd og fjárlaganefnd þingsins á að sannarlega þarf að bæta tekjustofna sveitarfélaganna til að standa undir þeim kröfum sem gerðar eru í dag, ekki bara af öldruðum, heldur heilbrigðisþjónustunni, félagsþjónustunni og samfélaginu í heild sem lítur þjónustu við aldraða allt öðrum augum en gert hefur verið. Það er krafa um að auka heimaþjónustuna á öllum sviðum, bæði heilsugæslu og félagslega þjónustu. Til þess að hægt sé að standa við þessi góðu markmið verða sveitarfélögin að hafa hærri tekjustofna. Það er eitt af því sem við verðum að horfa til. Ég ætla ekki hafa þessi orð miklu fleiri en það þarf að hækka frítekjumarkið. Það þarf að komast á strax. Það þarf að hækka vasapeninga fyrir þá sem dveljast inni á stofnunum. Það þarf, eins og ég sagði, að skilgreina neysluútgjöld lífeyrisþeganna af svo mörgum ástæðum. Það verður að rjúfa að fullu tengsl lífeyrisgreiðslna við atvinnu- og lífeyristekjur maka. Þó svo að dregið hafi úr þessum tengingum eru þær til trafala. Hver einstaklingur er sjálfstæður einstaklingur og ég tel að þessum mun eigi þá að ná með skattgreiðslum. Við eigum að falla algjörlega frá þessum tekjutengingum við maka eins og þær eru settar upp í dag. Ég geri mér grein fyrir því, hæstv. forseti, að þetta er nokkuð flókið mál að fara í og margir hafa á því skoðun hvernig þessum málum eigi að vera fyrirkomið. Ég tel að hv. heilbrigðis- og trygginganefnd þurfi að kalla til og fá umsagnir margra aðila til að fara yfir þetta mál og ég treysti því að við náum að afgreiða það fyrir jól. Nokkur atriði eiga að taka gildi um áramótin og þó svo að allt of mörgum sé vísað inn í framtíðina, alveg til ársins 2010, á hægt og sígandi að auka réttindi og bætur sem í þessu frumvarpi felast. Ég vona að heilbrigðisnefnd verði tilbúin til að hlusta á raunsannar lýsingar eldri borgara og hvar skórinn kreppir og að ekki þurfi að bíða í fjögur ár eftir nýju samkomulagi og hafa kraumandi óánægju meðal þessara einstaklinga. Við höfum hérna tækifæri til að ganga lengra en frumvarpið segir til um og ganga hraðar til verks en þau stuttu spor sem hér eru tekin. Það sem hér er gert er þó til bóta en það þarf, hæstv. forseti, að ganga miklu lengra.

Virðulegi forseti. Frumvarp það sem við höfum fyrir framan okkur er frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra. Það kemur í kjölfar samkomulags sem gert var milli ríkisstjórnarinnar og Landssambands eldri borgara í sumar. Ég get ekki verið sammála því sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að þetta sé eitthvert pínulítið skref sem tekið er. Ég tel einmitt að þarna sé stórt skref tekið í málefnum aldraðra. Þetta er niðurstaða samkomulags sem gert var milli ríkisstjórnarinnar og Landssambands eldri borgara, sem var lengi í undirbúningi og tekur á öllum helstu þáttum sem varða áhyggjuefni aldraðra í dag. Sú aðferðafræði sem notuð er - þ.e. að gera samkomulag þar sem aðilar koma að sama borðinu, aðilar á vegum ríkisstjórnarinnar annars vegar og hins vegar á vegum Landssambands eldri borgara, þar sem rædd eru hin ýmsu áhyggjuefni og ýmis málefni sem á þeim brennur og komist er að ákveðnu samkomulagi - er til bóta og er í rauninni framhald af þeirri aðferðafræði sem lagt var upp með fyrir nokkrum missirum. Á bls. 9 í frumvarpinu kemur fram það álit nefndarinnar að með tillögunum sem lagðar eru fram í fylgiskjali II með frumvarpinu er lagður grunnur að áætlunum um fjögurra ára samkomulag stjórnvalda og Landssambands eldri borgara og jafnframt kemur fram að lögð er áhersla á áframhaldandi samráð þessara aðila. Slíkt samráð verður áfram sem ég tel vera mjög mikilvægt. Það kom strax fram þegar samkomulagið var undirritað að almenn ánægja væri meðal forsvarsmanna Landssambands eldri borgara með samkomulagið. Síðan hefur ýmis umræða verið uppi á borðinu í blöðum og í samfélaginu sem bendir til þess að sú ánægja sé kannski ekki eins mikil eins og verða vildi og margir vildu hafa séð samkomulagið öðruvísi eða að gengið væri lengra með einstaka þætti samkomulagsins. Hins vegar er það þannig að þegar samkomulag er gert á milli aðila koma báðir fram með kannski ýtrustu kröfur en síðan felst í samkomulaginu að einhver millileið er farin. En ég er alveg á því að þau skref sem tekin voru með samkomulaginu voru stór. Enda kemur fram á bls. 9 í frumvarpinu og í athugasemdunum við frumvarpið að kostnaður vegna samkomulagsins til ársins 2010 er 18 milljarðar kr. sem skiptast milli þeirra rúmlega 30 þúsund eldri borgara sem nú eru á ellilífeyri og það eru 18 milljarðar til viðbótar við núverandi rétt. Einnig kemur fram á sömu blaðsíðu að strax á næsta ári er aukið fjármagn til þessa málaflokks vegna samkomulagsins sem snýr eingöngu að lífeyrisréttinum 3,7 milljarðar og 2008 4 milljarðar, 2009 rúmlega 4,3 milljarðar og 2010 tæpir 4,8 milljarðar. Því er ekki hægt að segja að þetta sé lítilvægt skref. Og þegar til viðbótar koma þær viðbætur til örorkulífeyrisþega þá eru þetta upphæðir upp á tæpa 27 milljarða á þessu fimm ára tímabili. Því til viðbótar kemur fram í athugasemdunum við frumvarpið að kaupmáttur lífeyrisþega á síðustu 12 árum hefur aukist um 50% hjá einstaklingum en kaupmáttur lífeyrisþega með maka hefur aukist um 80%, en á sama tíma hefur kaupmáttur launa hækkað um 40%. Það verður því ekki annað sagt en að það samráð sem hefur verið viðhaft milli aðila á þessum árum hafi skilað umræddum hópi ágætum árangri þótt auðvitað sé það svo að fólk vill alltaf gera betur og þá á ég bæði við eldri borgara og ríkisvaldið. Í því samkomulagi sem gert var í sumar, undirritað í júlí, standa nokkrir þættir upp úr. Má þar fyrst telja að bótaflokkum verður fækkað og lífeyristryggingakerfið verður einfaldað. Það hefur þvælst fyrir okkur í þinginu hvað þetta kerfi, lífeyristryggingakerfið, er flókið og mikið hefur verið um það rætt að það mætti einfalda. Þarna eru tekin ákveðin skref í þá átt að einfalda kerfið en ganga þarf mun lengra. Má í rauninni segja að það sé það flókið að sérfræðinga Tryggingastofnunar þurfi til til að geta lesið úr því og varla nokkur möguleiki fyrir einstaklinga sem ætla að sækja sinn rétt að lesa úr lögunum til að geta sótt hann. Ég hef orðið vör við það á fundum, m.a. með lífeyrisþegum og sjúklingum, að þeir átta sig ekki alltaf á rétti sínum en þegar farið er nánar ofan í það kemur í ljós að þegar lagður er saman réttur þeirra úr lífeyrissjóðum, réttur þeirra úr almannatryggingakerfi og réttur þeirra í sjúkrasjóði sem er á vegum verkalýðsfélaga, þá lítur þetta betur út en menn töldu í fyrstu. Ástæðan fyrir því að þeir hafa ekki yfirsýn yfir þetta er sú að þetta er svo flókið kerfi að erfitt er að hafa yfirsýn yfir það. Annað atriði sem skiptir verulegu máli er að dregið verður úr áhrifum tekna maka. Þetta hefur verið baráttumál eldri borgara og öryrkja um langt skeið og þetta mun koma til framkvæmda fyrst á árinu 2009. Þetta er í rauninni mikið réttlætismál, en aftur má líka taka fram það sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði áðan að það er ákveðið íhugunarefni að einstaklingur sem hefur gert samkomulag við maka sinn um að hann sé heima, yfirleitt er það reyndar konan sem er heima, en makinn sem er þá karlmaðurinn er vinnandi. Þegar viðkomandi kona verður 67 ára að aldri þá allt í einu stofnast réttur til almannatrygginga sem tryggir henni ákveðin laun umfram það sem samkomulag þeirra á milli hefur verið árum saman. En þetta er ákvörðun og ákveðin stefna sem er tekin. Við hana er í rauninni ekkert að athuga en hún felur í sér ákveðna grundvallarbreytingu í hugsun hvað almannatryggingakerfið stendur fyrir. Á bls. 13 í frumvarpinu kemur fram hver áhrifin eru af því að draga úr tekjutengingu á milli hjóna. Fram kemur m.a. í töflu dæmi um ellilífeyrisþega í sambúð - maki er ekki lífeyrisþegi og með 150 þús. kr. tekjur á mánuði. Ef lífeyrisþeginn er ekki með laun hækka tekjur hans úr tæpum 68 þús. í 96 þús., um 28 þús. kr. eða 42%. En hafi hann sjálfur, lífeyrisþeginn, tekjur upp á 50 þús. hækka tekjur hans um 21 þús. kr. eða 19%. Þarna má segja að áhrif þessara breytinga séu að koma fram í frumvarpinu, þær koma til framkvæmda á árinu 2009 og 2010, og munu sérstaklega gagnast konum og þær fái meira á milli handanna en hingað til hefur verið. Enda hefur þetta verið sérstakt áhyggjuefni og sérstakt ergelsi frá þeirra hendi að tengja tekjur sínar með þessum hætti við maka. Annað dæmi er ellilífeyrisþegi í sambúð með engar tekjur en maki er með 150 þús. lífeyristekjur, að tekjur ellilífeyrisþegans hækka úr 57 þús. í um 111 þús. eða 95%. Í þessu er verið að skoða sérstaklega að lífeyrissjóðstekjur maka eru aftengdar tekjum ellilífeyrisþegans sem hefur þau áhrif að tekjur viðkomandi hækka. Einnig kemur fram að hafi viðkomandi ellilífeyrisþegi í sambúð atvinnutekjur sjálfur upp á 50 þús. hækka tekjur hans. Voru þá heildartekjur hans á mánuði 95 þús. en fara upp í 146 þús. og mismunurinn er 50 þús. kr. sem er 53%. Því er ekki hægt að segja að þetta samkomulag sé ekki gott, en hins vegar villir það kannski um fyrir fólki að þetta kemur ekki til framkvæmda fyrr en 2009. Fólk sér því ekki alveg strax hverjar þessar breytingar verða. Annað atriði sem varðar það sem við erum að fjalla um er að fjárhæð vasapeninga verður hækkuð um 25%. Þetta er mjög mikilvægt þeim sem eru á öldrunarheimilum og hafa engar tekjur. En það snertir líka mál sem ég hef hreyft hér á hinu háa Alþingi áður, en það er samræming á þjónustu sem veitt er á öldrunarheimilum. Það segir sig sjálft að vasapeningar sem eru um 25 þús. kr. - að þar sem einstaklingur er inniliggjandi á hjúkrunarheimili og þarf að borga sinn eigin þvott, eins og hefur komið fram áður, eða hann þarf að leggja fram ákveðna greiðslu fyrir þjónustu sem elli- eða hjúkrunarheimilið borgar ekki fyrir, það segir sig sjálft að í þessu felist ákveðin mismunun. Þess vegna tel ég það mjög gott að nú verður farið í þá vinnu að fara að ráðleggingum Ríkisendurskoðunar varðandi þjónustu á öldrunarstofnunum, að skoða betur samræmingu á þeirri þjónustu og hvað það er sem fólk er að borga fyrir og hvað ekki. Síðan eru það atriðið sem varðar sveigjanleg starfslok, þ.e. að lífeyrisgreiðslur hækki við frestun á töku lífeyris. Þetta er mjög mikilvægt atriði og hefur verið til umræðu á hinu háa Alþingi um nokkuð langt skeið. Hefur hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson m.a. rætt þetta. Hérna er verið að fara ákveðna leið sem lífeyrissjóðirnir hafa jafnframt farið, þ.e. að frestun á töku lífeyris leiðir til aukins réttar í kerfinu. Einstaklingur sem heldur áfram starfi til sjötugs og frestar því að sækja um lífeyri frá almannatryggingakerfinu getur í rauninni hækkað rétt sinn um 18% og ef hann frestar áfram til 72 ára aldurs getur hann hækkað rétt sinn um 30%. Þetta getur því bæði verið hagsmunamál hins aldraða sem vill halda virku starfi áfram í samfélaginu og um leið hefur hann þá tækifæri til að auka rétt sinn, sem er mikið ánægjuefni. Nú hefur mikið verið rætt um það atriði sem er í frumvarpinu og var í samkomulaginu um að sett yrði frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega. Þetta er mál sem hefur mikið verið til umræðu og valdið miklu ergelsi hjá mörgum öldruðum sem segja að um leið og þeir eru farnir að afla sér tekna með einhverjum hætti, öldruðum býðst vinna hér og þar í stofnunum eða fyrirtækjum, eða þá með sjálfsaflafé - fólk vill geta aukið fjárráð sín með vinnu og um leið viðhaldið heilsu sinni og viðhaldið virkni í samfélaginu án þess að það leiði til skerðingar á lífeyri úr almannasjóðum. Þetta kemur til framkvæmda árið 2009. Verður þá miðað við frítekjumark um 200 þús. kr. En ári seinna, 2010, fer þetta upp í 300 þús. kr. Það hefur verið gagnrýnt að þetta frítekjumark komi ekki til framkvæmda fyrr og vissulega má segja að þessi kostnaður sé í rauninni ekki mikill ef maður lítur á töflu á bls. 9 um hver kostnaðurinn er vegna samkomulags eldri borgara. Þá kemur í ljós að þegar þetta ákvæði kemur til framkvæmda á árinu 2009 leiðir frádráttur frá atvinnutekjum til 142 millj. kr. útgjaldaaukningar. Og svo aftur 2010 þegar 300 þús. kr. markið er komið, þá leiðir þetta til 208 millj. kr. aukningar. Í rauninni má segja að ef farið verður í það að flýta þessu á einhvern hátt eða byrja með lægri upphæð, þá leiði það í sjálfu sér ekki til mikillar aukningar á fjármagni miðað við þá heildarupphæð sem við erum að tala um. En þetta er samkomulag sem varð með þessa niðurstöðu. En kannski mætti hugsa sér ákveðið svigrúm að flytja á milli vissa þætti eða skoða þetta með einhverjum öðrum hætti þannig að komið sé að einhverju leyti til móts við þessar kröfur eldri borgara og sem valda eiginlega mesta ergelsi meðal þeirra í dag. En aftur, þetta er samkomulag, það er kannski erfitt að fara að breyta því nema að aftur sé samkomulag um það. Okkur þingmönnum barst fréttatilkynning frá Samtökum verslunar og þjónustu sem varðar nákvæmlega þetta atriði þar sem þeir eru með áskorun um óskertar aldurstengdar bætur launafólks. Ég er nú ekki sammála þessari yfirskrift. En hins vegar er ákveðið atriði sem er sannleikskorn í þessari ályktun. En þeir segja og benda á að síminnkað framboð íslensks vinnuafls hafi orðið í verslun og þjónustu á undanförnum missirum. Benda á hvað mikill skortur er á vinnuafli. Samtökin hafa þurft að leita til erlends vinnuafls sem hefur ekki tök á íslenskri tungu og benda á það ónýtta vinnuafl sem er í eldri borgurum en sem telja sér ekki fært að vinna vegna ákvæða almannatryggingalaga. Samtökin segja enn fremur, með leyfi forseta: „Á hinn bóginn má líta til þess að í landinu er sífellt stærri hópur eldri borgara sem vill og getur unnið margvísleg störf í mismunandi starfshlutföllum, en fæst ekki út á vinnumarkaðinn vegna þess að með launuðu starfi skerðast aldurstengdar greiðslur hans. Á sama tíma eykst heilbrigði hópsins, lífaldur lengist og sífellt fleiri eru tilbúnir að stunda einhverja launavinnu.“ Í rauninni má segja að þetta ákvæði um frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega sé komið fram m.a. til að koma til móts við þessar kröfur og þá almennu umræðu í samfélaginu sem ég tel vera gott mál. Þetta er svona sem sumir mundu kalla „win win situation“ þar sem allir aðilar græða, þ.e. öldruðum er gert kleift að vinna sem, eins og hefur verið bent á, gæti aukið virkni þeirra og minnkað kostnað í heilbrigðiskerfinu. Það er öllum til bóta að geta haldið virkni og virkri þátttöku í samfélaginu. Að lokum langar mig einnig að nefna það ákvæði sem hefur mikið verið til umræðu í þinginu um langt skeið. Það er að fjármagn í Framkvæmdasjóð aldraðra verði nú eingöngu notað til uppbyggingar öldrunarstofnana. Það skiptir miklu máli að það fjármagn verði notað til að koma til móts við uppsafnaða þörf fyrir hjúkrunarrými, en á Reykjavíkursvæðinu eru á milli 300 og 400 manns, eldri borgarar, sem eru á biðlista eftir hjúkrunarrými. Jafnframt er mikilvægt að auka aðgengi að aðstoð á heimili. Jafnframt var í samkomulagi atriði sem varðar fjölgun starfsfólks í umönnunarstörfum. Það náttúrlega kemur ekki inn á það frumvarp sem við erum hér að fjalla um beint, en hins vegar má segja að sú ákvörðun sem var tekin nú fyrir stuttu um fjölgun hjúkrunarnema við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri sé þáttur í samkomulaginu. En það er alveg ljóst að hjúkrunarfræðingar hér á landi eru of fáir og þjóðin er að eldast og aukin þörf fyrir þá stétt. Allra síðast, þar sem tíma mínum er að ljúka, langar mig til að nefna það atriði sem beinist ekki að umræddu samkomulagi en varðar slysatryggingu nemenda. Þetta er mjög mikilvægt atriði því nemendur sem hafa verið m.a. í heilbrigðisgreinum og eru í starfsnámi á sjúkrahúsum hafa um nokkurt skeið ekki verið slysatryggðir. Það hefur skapað ákveðinn vanda því það er einmitt á þeim námstíma sem ákveðin slys verða. Þetta eru nemendur í þjálfun og eru að læra að meðhöndla þau hættulegu efni sem þeir þurfa að vinna með og eru að fóta sig í nýju umhverfi. Það er einmitt þá sem ákveðin slys hafa orðið. Með þessari breytingu eru allir háskólanemar sem stunda verklegt nám slysatryggðir samkvæmt lögum um almannatryggingar og þetta tel ég vera mjög mikilvægt atriði og mikið fagnaðarefni. Meðan ég var formaður Félags hjúkrunarfræðinga man ég eftir að þetta var eitt af þeim atriðum sem nemendur komu sérstaklega til félagsins til að ræða um því þetta skipti þá miklu máli.

Frú forseti. Hér var að ljúka ræðu varaformanns heilbrigðis- og trygginganefndar, hv. þm. Ástu Möller, og verðum við þá að líta á hana sem fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í umræðunni. Því ef við gætum allrar sanngirni getum við varla litið á hv. þm. Pétur Blöndal sem fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í umræðu um þessi mál þó hann hafi verið óvenju hófstilltur í málflutningi áðan. Ég vil því nota tækifærið og spyrja fulltrúa Sjálfstæðisflokksins nokkurra spurninga hér í stuttu andsvari. Fyrst er það varðandi yfirlýsinguna sem gerð var milli ríkisins og Landssambands eldri borgara. Hefur hv. þm. Ásta Möller ekki orðið vör við óánægju eldri borgara varðandi þá yfirlýsingu hvernig staðið var að því að fá hana samþykkta, eða á ég kannski að segja ergelsi eldri borgara, eins og hv. þingmaður notaði nokkrum sinnum í ræðu sinni? Annað sem mig langar að fá að vita er hvort hv. þingmaður er tilbúin til að beita sér fyrir því, sem varaformaður í heilbrigðis- og trygginganefnd, að frítekjumarkið verði tekið upp mun fyrr en gert er ráð fyrir í frumvarpi ráðherrans og það verði hækkað. Því hv. þingmaður fór yfir kostnaðinn við það að setja á frítekjumarkið eins og talað er um að gera árið 2009 - sem mér finnst nú hálfgerður brandari að vera að tala um að setja þetta á árið 2009 - að við þessar 200 þús. kr. eða tæplega 17 þús. kr. á mánuði væri kostnaðurinn 142 milljónir fyrir ríkissjóð. Það er væntanlega brúttókostnaður því nettókostnaður verður annar þegar veltuáhrifa gætir því þess má vænta að eldri borgarar noti þessa aura til að kaupa þjónustu og borgi virðisaukaskatt o.s.frv. Er hv. þingmaður tilbúin að beita sér fyrir því að þetta gerist fyrr og þetta verði hærri upphæð? Því ég vil benda hv. þingmanni á að 142 milljónir, sem er nú kostnaðurinn á ársgrundvelli við þetta, er rétt rúmlega það sem tekjur ríkissjóðs jukust á hverjum degi á þessu ári umfram áætlanir. 110 milljónir komu í ríkiskassann umfram áætlanir ríkisins á hverjum einasta degi á þessu ári samkvæmt fjáraukalögum sem hér eru til umræðu. Því spyr ég hv. þingmann: Er ekki rétt að leiðrétta þennan brandara varðandi frítekjumarkið árið 2009?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að frábiðja mér athugasemdir hv. þm. Jóns Gunnarssonar um félaga okkar hv. þm. Pétur Blöndal. Hann er jafnmikill talsmaður flokksins og ég í þessu máli sem öðrum hér á þinginu. Til mín var varpað nokkrum spurningum og m.a. spurt hvort ég hafi orðið vör við óánægju eldri borgara eftir þetta samkomulag. Ég veit að hv. þm. Jón Gunnarsson hefur reynslu í að gera samkomulag og hann veit að það eru ekki alltaf allir ánægðir með það samkomulag sem gert er á hverjum tíma. Það birtist manni hins vegar þannig í fjölmiðlum þegar samkomulagið var undirritað að það væri sérstök ánægja meðal forsvarsmanna eldri borgara, Landssambands eldri borgara, á blaðamannafundinum þar sem samkomulagið var kynnt. Hún var mjög augljós. Annars komu líka fram eftir þann fund athugasemdir frá ýmsum aðilum sem vildu hafa farið öðruvísi að. Það er ekkert óvænt. Þegar samkomulag er gert um ákveðin atriði, hvort sem það er kjarasamningur eða samningur með öðrum hætti, bera menn miklar væntingar til þess og auðvitað vildu sumir hafa hlutina öðruvísi en samkomulag varð um. Samkomulag milli aðila byggist ekki á ýtrustu kröfum allra aðila heldur að farin er millileið. Loks spyr hv. þingmaður hvort ég telji að taka megi frítekjumarkið upp fyrr en gert er ráð fyrir í þessu samkomulagi. Ég lýsti skoðunum mínum áðan að ég telji að í því felist ekki háar upphæðir miðað við samkomulagið í heild og tel að skoða megi ákveðinn tilflutning þar á. Með því er ég að lýsa mínum skoðunum.

Frú forseti. Ég biðst velvirðingar á því að hafa hælt hv. þm. Pétri Blöndal fyrir hófstilltan málflutning. Ég gerði mér ekki alveg grein fyrir því að ástandið innan Sjálfstæðisflokksins væri svona viðkvæmt eftir prófkjörið sem þau áttust við í. Ég biðst bara velvirðingar á því að vera að ýta eitthvað við svona viðkvæmum málum innan flokks. Eitt sem mig langar að spyrja varaformann hv. heilbrigðis- og trygginganefndar um er það sem ég spurði hæstv. ráðherra um áðan. Er hv. varaformaður heilbrigðis- og trygginganefndar tilbúin að beita sér fyrir því innan nefndarinnar að rædd verði samhliða þetta frumvarp til laga um breytingu á almannatryggingum og tillaga til þingsályktunar sem stjórnarandstaðan hefur lagt fram um nýja framtíðarskipan lífeyrismála? Það er afar mikilvægt að fá svar við þessu því að það skiptir máli þegar farið er í gegnum þessa umræðu að farið verði samtímis yfir sjónarmið stjórnarandstöðunnar og sjónarmið hæstv. ráðherra og stjórnarliða, vegna þess að um er að ræða málaflokk sem ekki er bara tölur, prósentur, krónur og aurar. Við erum að tala um málaflokk þar sem við tölum um fólk í hvert einasta skipti sem við ræðum þessi mál. Við megum aldrei gleyma því að þetta eru ekki bara lágmörk, tekjutengingar, frítekjur, prósentur o.s.frv. Á bak við hverja einustu tölu og hverja einustu setningu í almannatryggingalögunum er fólk sem treystir á að við sem í þessum sal sitjum tryggjum því ákveðin lágmarksréttindi. Þess vegna hlýtur það að vera krafa okkar í stjórnarandstöðunni að þegar þetta mál verður tekið fyrir og rætt, verði það rætt bæði út frá þeim sjónarmiðum sem við höfum lagt fram í þinginu ekki síður en sjónarmiðum hæstv. ráðherra og stjórnarliða.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður þarf ekki að tala um neina viðkvæmni í þeim stjórnmálaflokki sem ég tilheyri, ég held að hann ætti að líta sér nær. Hv. þingmaður varpaði þeirri spurningu til mín hvort ég mundi beita mér fyrir því að samhliða þessu frumvarpi verði rædd innan heilbrigðis- og trygginganefndar þingsályktunartillaga sem stjórnarandstaðan hefur lagt fram til breytingar á lífeyriskerfinu. Það kom fram í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur að hún mundi beita sér fyrir því að sjónarmið stjórnarandstöðunnar kæmu fram í umræðum innan nefndarinnar. Hún lagði jafnframt áherslu á að stjórnarandstaðan mundi koma með breytingartillögu við frumvarpið þegar það kemur til 2. og jafnvel 3. umr. Ég hef því engar áhyggjur af því að sjónarmið stjórnarandstöðunnar, ef hún stendur sig í stykkinu, komi ekki fram á fundum nefndarinnar. Við megum hins vegar ekki gleyma því að samkomulagið sem gert var við eldri borgara og birtist í því frumvarpi sem við fjöllum um núna, frumvarpi til laga um breytingu á almannatryggingalögum og lögum um málefni aldraðra, er stórt skref. Það kemur fram í athugasemdum við frumvarpið að verið er að auka verulega í þennan málaflokk. Samkvæmt frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2006 voru 32,2 milljarðar í þessum málaflokki en fyrir árið 2007 hefur þessi upphæð hækkað um 10 milljarða, þannig að við megum ekki gleyma því að þetta er stórt skref. Við skulum ekki vanmeta það sem vel er gert, það er alger óþarfi að tala það niður. Það er aldrei svo að allir séu ánægðir en þetta eru stór skref, grundvallarskref sem verið er að taka hér í þessum málaflokki.

Frú forseti. Í tilefni þeirra orða sem féllu í lok ræðu síðasta hv. ræðumanns þá langar mig að minna á að þegar ég tók til máls í fyrsta andsvari mínu lýsti ég ánægju með að hér skyldi vera komið fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra, því að eins og ég sagði þá skiptir máli það skref sem hér er verið að stíga en það er samt sem áður gengið mun skemmra en nauðsynlegt hefði verið ef við horfum til þess hverjar tekjur manna í dag þurfa að vera til að þeir geti lifað og veitt sér lágmarksframfærslu. Aðeins varðandi yfirlýsinguna sem er grundvöllurinn að þessu lagafrumvarpi, yfirlýsinguna sem skrifað var undir af hálfu ríkisins og Landssambands eldri borgara. Ég heyrði að hv. þm. Ásta Möller kallaði hana samkomulag og leggur áherslu á að hér sé um samkomulag að ræða. Ég held að flestir þingmenn hafi áttað sig á að Landssamband eldri borgara er hætt að nefna þetta samkomulag, og hefur kannski aldrei gert, heldur talar um yfirlýsingu sem skrifað hafi verið undir af hálfu beggja aðila. Ástæðan fyrir því er að við höfum heyrt það frá eldri borgurum að þeir telji að varðandi lífeyrisþáttinn og breytingarnar á lögum um almannatryggingar hafi þjónustuþátturinn, hin stoðin undir yfirlýsinguna eins og hæstv. ráðherra kallaði það, verið notaður til að berja þá til hlýðni varðandi stoðina um almannatryggingar. Ég spurði hæstv. ráðherra í stuttu andsvari hvort hann hefði ekki orðið var við þetta sjónarmið eldri borgara og hæstv. ráðherra svaraði mér því til að svo væri ekki. Eldri borgarar hefðu ekki verið kúskaðir til með þjónustuþættinum til að samþykkja þáttinn um almannatryggingar. Sem betur fer eru símamál og tækni í þokkalega góðu lagi á Íslandi og eftir að ég hafði spurt hæstv. ráðherra og fengið svör hans barst mér blár miði eins og okkur þingmönnum berst oft og tíðum þegar aðilar úti í bæ vilja heyra í okkur eða láta okkur vita að þeir vilji ná í okkur. Miðinn var frá formanni eins aðildarfélags í Landssambandi eldri borgara sem vildi segja mér að formennirnir hefðu verið kallaðir til fundar, eftir að yfirlýsingin lá fyrir, með fulltrúum frá Ásmundarnefndinni og þar hefði þeim einfaldlega verið sagt, algerlega skýrt og á tærri íslensku: „Ef þið samþykkið ekki það sem hér liggur fyrir erum við aftur á byrjunarreit. Þá erum við ekki að tala um að þjónustuþátturinn líti svona út, þá erum við algerlega á byrjunarreit.“ Þessi formaður aðildarfélags að Landssambandi eldri borgara sagði mér að hann hefði eftir þetta sjálfur sagt hæstv. ráðherra frá þessu og að svona hefði verið staðið að þessum fundi. Því þætti mér vænt um að vita hvort hæstv. ráðherra geti ekki bara viðurkennt það að hafa heyrt þetta frá eldri borgurum og að þetta sé sjónarmið sem kemur mjög skýrt fram frá eldri borgurum í dag að þeim hafi verið þrýst til að samþykkja þessa yfirlýsingu vegna þess að þeim var hótað því að annars yrði ekki bætt úr þjónustuþættinum. Ég held að hv. þm. Ásta Möller hafi lýst því vel áðan, með biðlistum eftir hjúkrunarrými og slíku, hvað formenn aðildarfélaga Landssambands eldri borgara horfðu fram á þegar þeim var hótað með þessum hætti. Það má ekki verða nánast vani í þingsalnum að hæstv. ráðherrar Framsóknarflokksins fari eins og kettir í kringum heitan graut í kringum sannleikann. Það verður að fara að verða þannig í þingsalnum að ráðherrar axli þá ábyrgð sem að þeim snýr og viðurkenni hreinlega hlutina eins og þeir eru en reyni ekki sí og æ að skjóta sér undan ábyrgð. Lög um almannatryggingar eru afar flókin og torskiljanleg fyrir flesta þá sem renna í gegnum þau og ég held að það sé full nauðsyn á því, eins og hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir sagði fyrr í umræðunni, að taka þessi lög og endurskoða þau í heild sinni, að það sé ekki hægt að taka eingöngu ákveðna þætti út heldur þurfi að taka þau í heild sinni. Maður rekur sig fljótlega á það þegar maður les í gegnum almannatryggingalögin að þar rekst að mörgu leyti hvað á annars horn. Það er oft og tíðum verið að reyna að lagfæra einhverja ákveðna hluti, gera breytingar sem menn halda að séu til bóta, en þegar þeir fara að spila saman með öðrum þáttum kerfisins eru þeir kannski ekki eins til bóta og menn héldu þegar ráðist var í lagabreytingarnar. Ég held því að það sé alveg nauðsynlegt að ráðast í endurskoðun á þessum málaflokki í heild sinni og það erum við ekki að gera í dag. Ég las í gegnum frumvarpið sem við ræðum hér, um breytingar á þessum lögum, og ég varð að marglesa hvern kafla til að skilja hann, ég varð nánast að marglesa hverja grein til að skilja hana vegna þess að þetta er svo mikið torf og rekst svo hvað á annars horn að maður varð að fara fram og til baka til að átta sig á hvaða áhrif þetta hefði. Þetta hefur ekkert með greind að gera eða lesskilning eða eitthvað slíkt heldur eingöngu það að þessi mál eru flókin og viðamikil og eins og þeim er stillt upp í þessu lagamáli og lagatexta eru þau torskiljanlegt hverjum manni og ekki von til þess að margir kunni þessi lög í heild sinni. Aðeins að frítekjumarkinu. Auðvitað eigum við að setja frítekjumark og setja það sem fyrst og sem hæst. Við búum við þær aðstæður á Íslandi í dag að skortur er á fólki á vinnumarkaði. Við búum við það að þeir eldri borgarar sem vilja reyna að auka ráðstöfunartekjur sínar með einhverjum hætti reka sig fljótlega á að það er ekki til neins. Skerðingarnar eru svo miklar, það er tekið svo mikið af því sem þeir afla að það er í raun og veru ekki til neins fyrir þá að standa í því að ná sér í einhverjar atvinnutekjur. Það hefur komið fram að lífeyrisþegi sem hefur tekjutryggingu ásamt greiðslu úr lífeyrissjóði eða atvinnutekjur haldi aðeins eftir 15–33% af þeim tekjum, í besta falli þriðju hverja krónu, að skerðingar og skattar væru 67–85% af hverri krónu sem þeir sem komnir eru á þennan aldur reyna að vinna sér inn. Auðvitað gengur þetta ekki og kostnaðurinn við þetta, eins og hv. þm. Ásta Möller lýsti hér áðan, er ekki sá að við getum ekki leyft okkur að gera þetta. Það er nefnilega þannig með ríkissjóð að það er ekki bara hægt að tala um hvað fer út úr honum því að oft og tíðum ratar hver einasta króna aftur inn í ríkissjóð, og aftur og aftur í gegnum hina óbeinu skatta og í gegnum þjónustugjöld o.s.frv. Ég skora því á hæstv. ráðherra í tengslum við breytingu á frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar að leggja svolítið meiri vinnu í að skoða í alvöru hvað það mundi þýða ef lífeyrisþegum væri heimilað að hafa hærri tekjur áður en skerðingar fara að koma á lífeyrisgreiðslur frá almannatryggingum. Það er ekkert verið að tala um að þessar tekjur séu skattlausar. Auðvitað byrja menn að borga skatta eins og hverjir aðrir þegar þeir eru komnir inn í þetta kerfi og farnir að afla tekna og komnir yfir skattleysismörkin, en að þetta séu frítekjur þegar kemur að lífeyristryggingunum og almannatryggingunum. Ég er viss að hæstv. ráðherra og þeir sem reikna fyrir hann komast mjög fljótlega að því að kostnaðurinn við hver 100 þúsund á ári í frítekjumark gagnvart almannatryggingum er ekki ýkja mikill þegar upp er staðið. Hæstv. ráðherra hlýtur líka að velta því fyrir sér hvernig í ósköpunum stendur á því og af hverju menn eru að tala um að taka þetta frítekjumark fyrst upp á árinu 2009, löngu eftir að umboði núverandi ríkisstjórnar lýkur. Af hverju ekki að gera þetta núna strax um áramótin þegar tilkostnaðurinn er ekki meiri en raun ber vitni? Við verðum að fá einhver svör við því frá hæstv. ráðherra, af hverju 2009, af hverju ekki núna 1. janúar 2007? Hvaða skilaboð er verið að senda eldri borgurum og af hverju í ósköpunum er ekki hægt að gera þetta strax? Sama er með skerðingarhlutföllin sem verið er að tala um. Árið 2007 á að fara úr 45% í 39,95%. Maður skilur ekki hver reiknar út svona tölur. Af hverju ekki bara 39% eða 40%, 39,95% skal það vera núna á árinu 2007 og lækka síðan niður í 38,35% á árinu 2008. Er ekki hægt að fara aðeins lengra varðandi skerðingarhlutföllin og horfa þá til þingsályktunartillögu stjórnarandstöðunnar eins og hún liggur fyrir þar sem gert er ráð fyrir að fara niður í 35%? Auðvitað fögnum við því að hér er verið að einfalda kerfið að einhverju leyti og verið að hækka tekjutrygginguna upp í 78.542 kr. Tillaga til þingsályktunar sem við í stjórnarandstöðunni lögðum fram, gerir ráð fyrir því að hækka tekjutrygginguna upp í 85 þúsund, það munar 6.500 kr. á mánuði og ég skora enn og aftur á hæstv. ráðherra að láta reikna það út enn og aftur hvað 6.500 kr., hvað veltuáhrif í ríkissjóð þýða þegar þau eru tekin inn í dæmið. Það þýðir ekkert að reikna þetta út bara sem útstreymi úr ríkissjóði, þetta kemur líka aftur inn í ríkissjóð að einhverju leyti og talsvert miklu leyti. Annað sem mig langar að gera að umræðuefni þó að það tengist kannski ekki beint því sem við erum að ræða hér, en það er skattlagning lífeyristekna. Það kemur inn í ráðstöfunartekjur þeirra sem eldri eru orðnir. Af hverju er þessi þrjóska í gangi hjá ríkisstjórninni að vilja ekki skoða það með lífeyristekjur að þetta séu í raun tekjur af sparnaði, þetta séu í raun fjármagnstekjur? Hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn að útskýra það fyrir lífeyrisþegum að ef þeir hafa nú lagt til hliðar í banka en ekki greitt í lífeyrissjóð og séu að taka af því rentur í dag þá borgi þeir 10% skatt af því? Sjálfstæðir atvinnurekendur sem ekki voru í lífeyrissjóði, þeir aðilar sem gátu komið sér hjá því, eins og það var kallað á sínum tíma, að greiða í lífeyrissjóð meðan reglurnar voru ekki svo strangar að allir þyrftu að greiða í lífeyrissjóð - það var a.m.k. ekki gengið eftir því að allir gerðu það - þeir sem mynduðu sér þá lífeyrissjóð í formi eigna eða í formi fjármagns sem þeir lögðu til hliðar en lögðu það ekki inn í þá samtryggingarsjóði sem við höfum, þeir greiða 10% af því sem þeir eru að taka út úr sparnaði sínum, þ.e. lífeyrissparnaðinum. En þegar kemur að þeim sem ekki voru í þeirri aðstöðu að geta farið annað með það fé sem greiða átti í lífeyrissjóð heldur greiddu samviskusamlega af hverri einustu krónu í lífeyrissjóðinn, þegar kemur að því að þeir ætla að fara að taka út af sínum lífssparnaði rentur þá skal skattleggja það upp á rúm 38%. Ég skil ekki með hvaða rökum ríkisstjórnin mætir þessu fólki og segir: Þetta er sanngjarnt. Þetta er svo langt frá því að vera sanngjarnt að ég held að hver einasti maður sem í alvöru skoðar þetta átti sig á því fljótlega að hér er grófleg mismunun á ferðinni og það er verið að mismuna þeim sem voru að vinna hjá öðrum, voru fastir launamenn með fastar mánaðartekjur og greiddu samviskusamlega í lífeyrissjóð. Aðeins um það að hæstv. ráðherra sagði áðan að enginn ætti að fá minna en 88 þús. kr. á mánuði eftir breytingu á reglugerð. Ég vil að hæstv. ráðherra staðfesti það hér og nú að það sé staðreynd frá og með deginum í dag, eða frá því að reglugerðin var undirrituð, að allir þeir sem fá greiðslur út úr þessu kerfi fái að lágmarki 88 þús. kr. á mánuði. Ég vil að hæstv. ráðherra staðfesti að þeir sem nú eru að greiða til baka það sem ofgreitt hefur verið, að ekki sé gengið nær þeim en það að eftir verði 88 þús. kr. á mánuði hjá hverjum og einstökum. Ég held að það sé nauðsynlegt að hæstv. ráðherra staðfesti þetta við okkur þannig að við getum fengið það á hreint úr ræðustól að svona sé þetta. Mig rennir í grun að þetta sé ekki alveg svona hjá hverjum og einum, að hver einasti maður og kona sem fá greiðslur út úr almannatryggingum miðað við þá breytingu sem gerð var núna á reglugerðinni fái að lágmarki 88 þúsund á mánuði, þrátt fyrir að verið sé að taka af þeim ofgreiðslur. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra hvernig þessar 88 þús. kr. koma til. Í tillögu til þingsályktunar sem stjórnarandstaðan lagði fram var gert ráð fyrir því að framfærslugrunnur fyrir eldri borgara yrði reiknaður út og reynt að stilla þetta þannig af að þegar búið væri að komast að því hver framfærsluþörfin væri þá væri þetta stillt af með þeim hætti að fólk væri ekki að fá undir því. Því við hljótum öll að geta verið sammála um að það gengur ekki og mun aldrei geta gengið til lengdar að það sé einhver hópur, stór eða lítill, í þjóðfélaginu sem hefur mun minna en þarf til lágmarksframfærslu, þ.e. að uppfylla lágmarksgreiðslur til þess að komast af. Þegar ég hef rennt í gegnum lögin um almannatryggingar og reynt að skilja þau hefur mér oft virst að í staðinn fyrir að þetta séu lög sem sett eru til að hjálpa þá séu oft inni í þeim greinar sem settar eru til að refsa, að hugmyndafræðin hafi í raun snúist við þannig að þeir sem þó reyna að hjálpa sér sjálfir að þeim er refsað fyrir það með einum eða öðrum hætti eins og við höfum kannski séð í gegnum allt of miklar tekjutengingar, allt of miklar skerðingar og skorti á frítekjumarki. Eins og ég sagði áðan þegar við ræðum almannatryggingarnar og lögin um almannatryggingar verðum við að hafa það í huga að við erum að tala um fólk, við erum að tala um einstaklinga, við erum ekki bara að tala um prósentur eða krónur og aura og þegar við ræðum um skerðingarhlutföll, um frítekjur og tengingar við tekjur maka o.s.frv. þá erum við alltaf að ræða um einstaklinga, við erum alltaf að ræða um fólk og því megum við aldrei gleyma. Auðvitað er margt gott í þessu frumvarpi, það má alls ekki misskilja mig með það, það er margt gott í því og hér er verið að stíga skref í rétta átt. Ég vil ekki fara úr ræðustóli með það að menn haldi að mér finnist að ekkert sé verið að gera. Það er ekki rétt. Hér er verið að stíga skref í rétta átt. En það er verið að taka of lítið skrefið og allt of lítið þegar við horfum til þess hvernig ríkissjóður hefur á undanförnum árum fengið tekjur langt, langt umfram það sem nokkur gat gert ráð fyrir. Við sjáum það, eins og ég sagði áðan, bara á fjárlagafrumvarpinu sem nú liggur fyrir upp á 270 milljarða í tekjur á næsta ári og á fjáraukalagafrumvarpinu sem einnig liggur fyrir þar sem ríkið fær rúma 40 milljarða í auknar tekjur umfram það sem áætlanir gerðu ráð fyrir, þá sjáum við að það er borð fyrir báru. Ef hér væri ríkisstjórn sem væri félagshyggjuríkisstjórn, ríkisstjórn sem bæri hag þeirra sem minna mega sín fyrir brjósti þá er ég viss um að það skref sem hér væri verið að stíga væri stærra og það væri meira í því en verið er að kynna fyrir okkur nú. Því miður verður að segja eins og er að auknar tekjur ríkissjóðs, góðærið og þenslan sem verið hefur, hefur ekki verið notað í nægjanlega ríkum mæli til að gera hag þeirra sem minna mega sín betri. Við þekkjum það í gegnum skattkerfið hvernig ríkisstjórnin hefur tekið á því að breyta skattkerfinu þannig að þeir sem allra hæstu launin hafa, og þá er ég að tala um hundruð milljóna á ári í laun, að þeir njóta verulega í minnkaðri skattbyrði, en þeir sem eingöngu hafa lágmarkslaun eða föst mánaðarlaun sem eru svona við það sem við getum kallað eðlileg laun, þeir bera allir hærri skattbyrði nú en þeir gerðu áður en ríkisstjórnin fór að hræra í skattkerfinu. Ég held að hæstv. ráðherrum og ríkisstjórn væri nær að nýta þennan tekjuauka og hinn góða hag ríkissjóðs til að leggja meira í þann málaflokk sem við erum að tala um hérna þannig að meiri bragur væri að en nú er.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra sem hér hefur bæði verið mælt fyrir og mjög ítarleg umræða orðið um. Hv. þm. Þuríður Backman, fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í heilbrigðis- og trygginganefnd, hefur farið yfir þetta mál í heild sinni og einstaka þætti þess. Ég vísa til ræðu hennar hvað varðar þessi mál almennt. Það sem ég ætla fyrst og fremst að gera að umtalsefni eru einstakir þættir sem lúta sérstaklega að möguleikum elli- og örorkulífeyrisþega til að stunda áfram vinnu, fá áfram launatekjur án þess að þær skerði lífeyri þeirra. Það hefur verið aðall á Íslandi um áratuga bil og aldir að fólk sem vill vinna sé hvatt til þess og njóti samfélagslegrar hvatningar til að taka þátt í samfélaginu, leggja fram krafta sína til starfa svo lengi sem það vill og sem það má. Það er skylda okkar að búa þannig um hnúta að það sé hvatning til fólks til að svo megi verða. Það er þess vegna eitt af meginmálunum í t.d. tillögu til þingsályktunar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála sem allir þingmenn stjórnarandstöðunnar, þ.e. þingmenn Samfylkingarinnar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Frjálslynda flokksins, hafa lagt fram. Það er mjög fróðlegt að bera saman annars vegar tillögur þessara flokka, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins, í lífeyrismálum og hins vegar tillögur ríkisstjórnarflokkanna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Það hefur verið farið ítarlega í gegnum þessi atriði. Það var t.d. minnst á tekjutryggingu aldraðra þar sem við, flokkarnir sem viljum skipta þessari ríkisstjórn út, leggjum það til að tekjutrygging aldraðra verði 85 þús. og öryrkja 86 þús. frá 1. janúar 2007 en ríkisstjórnarflokkarnir leggja til 6–7 þús. kr. lægri upphæð. Dæmigert. Munurinn skýrist þó og kemur einna greinilegast fram þegar horft er á frítekjumarkið sem hefur verið baráttumál aldraðra og öryrkja, og reyndar líka okkar sem viljum standa við bakið á og styðja þá kröfu. Við í stjórnarandstöðunni, við í velferðarflokkunum, Samfylkingunni, Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og Frjálslynda flokknum, sem viljum styrkja og efla velferðarmálin leggjum til að frítekjur vegna atvinnutekna lífeyrisþega verði 75 þús. kr. á mánuði strax frá 1. janúar árið 2007 og skerði ekki tekjutryggingu. Skoðað verði hvort nýta megi hluta þessa frítekjumarks fyrir tekjur úr lífeyrissjóði. Öryrkjar hafi val um þetta frítekjumark eða eldri reglu eftir því hvort þeim er hagstæðara. Tillaga stjórnarflokkanna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, hljóðar hins vegar upp á allt annað. Hún hljóðar upp á að frá 1. janúar 2009 verði þetta frítekjumark 200 þús. kr. á ári, hjá okkur velferðarflokkunum 900 þús. kr. á ári frá 1. janúar 2007 en hjá stjórnarflokkunum 200 þús. kr. frá 1. janúar 2009. Ja, mikið er það nú rausnarlegt. Þeir þurfa ekki einu sinni að standa við það því að vonandi verður þessi ríkisstjórn þá komin frá. Og síðan vilja þeir að frítekjumarkið hækki upp í 300 þús. kr. á ári frá 1. janúar 2010. Himinn og haf skilur þessa flokka að, annars vegar ríkisstjórnarflokkana, Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn, og hins vegar velferðarflokkana sem leggja fram allt aðra tillögu, vilja að frítekjumarkið hækki strax. Það eru margar ástæður fyrir því. Ég nefndi þá ástæðu áðan að það hefur verið aðall íslensks velferðarsamfélags að hver og einn fengi að taka þátt í samfélaginu, leggja fram krafta sína, taka þátt í atvinnulífinu án þess að vera refsað fyrir það. Vissulega er atvinnuframtíð fólks sem er í þessari stöðu, komið á aldur eða er öryrkjar, óviss hvað varðar aldur, heilsu og starfsgetu en það vill samt fá að leggja fram, svo lengi sem það hefur krafta til og tök á, framlag til eflingar fyrir samfélagið án þess að það skerði þá áunninn lífeyri þar sem það veit ekki í rauninni hvenær það getur ekki unnið meir. Þetta er fyrst og fremst réttur þessa fólks, samfélagsréttur þess sem við í velferðarflokkunum viljum styðja og leggjum þess vegna þetta mál fram. Líka má horfa til þess hreint praktískt að einmitt í ástandi eins og er núna á atvinnumarkaðnum - við höfum verið að tala hér um að það hafi þurft að flytja inn í landið vinnuafl, sem við skulum kalla fólk, til að standa undir stóriðjustefnunni, til að standa undir þenslunni sem atvinnustefna þessarar ríkisstjórnar hefur skapað. Sú stefna hefur jafnframt leitt til þess að margt af því fólki sem við erum að tala um hefur misst vinnuna. Því hefur verið sagt upp vegna þess að það hefur ekki verið reiðubúið til þess að vinna hina löngu vinnudaga sem atvinnurekendur krefjast eða verkin þess boðin út. Tökum störf eins og í ræstingum, tökum störf eins og í mötuneytum, tökum störf í einmitt mörgum kvennastörfum - þar hefur fólki verið sagt upp, eldra fólki sem vill fá að starfa áfram en er einhverra hluta vegna ekki talið þénugt og er sagt upp, fer á lífeyri eða á aðrar bætur. Reyni það að halda áfram einhverjum ákveðnum hlut á vinnumarkaðnum er því refsað. Það er ekki þetta sem við viljum og það er svo brýnt, og brýnna nú en nokkru sinni áður, að ákvæði um frítekjumark vegna vinnu komi til framkvæmda strax, ekki aðeins gagnvart þessu fólki sem við erum að tala um sem eru sjálfsögð mannréttindi heldur er það einnig vegna atvinnuástandsins og stöðunnar í samfélaginu. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt að láta koma fram hér. Við fengum mjög mörg dæmi einmitt þegar Síminn var einkavæddur. Fólki sem hafði starfað þar áratugum saman, átti fá ár eftir til að vera komið á fullan ellilífeyri, var sagt upp, þokað burt í þeim hagræðingaraðgerðum sem þar voru í gangi. Þetta fólk er síðan meira eða minna réttlaust til þess að sækja aftur inn á vinnumarkaðinn eða halda vinnu sinni að hluta án þess að það skerði þá þann litla lífeyri sem það hefur. Ríkisstjórnin leggur til að frítekjumarkið taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2009. Ímyndið ykkur hrokann. Ef það er í rauninni vilji af hálfu ríkisstjórnarflokkanna til að koma einhverju í framkvæmd ættu þeir að gera þetta strax. Það hefur komið fram að þetta er sáralítill kostnaðarauki en þetta er gríðarlegur samfélagsauki og réttindi og viðurkenning gagnvart því fólki sem hér á í hlut og skiptir þjóðarbúið gríðarlega miklu máli. Þarna sjáum við hinn raunverulega mun á afstöðu velferðarflokkanna og ríkisstjórnarflokkanna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, varðandi þessi mál. Það er mjög fróðlegt fyrir menn að sjá hér kjör ellilífeyrisþega eftir löndum. Við fengum þetta minnisblað frá samtökum eldri borgara í fyrradag og ég leyfi mér að vitna til þess, frú forseti: „Ísland. Ellilífeyrir, grunnlífeyrir er lægstur á Íslandi miðað við önnur Norðurlönd en ráðstöfunartekjur nokkuð háar vegna mikillar atvinnuþátttöku. Ellilaun skerðast frá fyrstu krónu sem ellilífeyrisþeginn vinnur sér inn aukalega. Skerðingar eru á bilinu 65–85% að meðtöldum sköttum. Danmörk. Grunnlífeyririnn er 55 þús. kr. á mánuði sem skerðist fyrst eftir 440 þús. kr. mánaðartekjur, og tekjutryggingin sem er um 58 þús. kr. á mánuði skerðist eftir 59 þús. kr. atvinnutekjur á mánuði. Skerðingarhlutfall er 30% að viðbættum sköttum, atvinnutekjur skerða bætur almannatrygginga en ekki lífeyrissjóðstekjur. Noregur. Í allflestum tilvikum mega menn fram að sjötugu hafa tvöfalda grunnupphæð í tekjur á ári sem eru rúmar 1,3 millj. íslenskar. Síðan greiða menn skatt af tekjum í réttu hlutfalli við eignir, þ.e. þrepaskipt skattkerfi. Eftir sjötugt mega menn hafa ótakmarkaðar tekjur án þess að grunnlífeyrir skerðist.“ Þetta eru upplýsingarnar sem við fengum frá samtökum eldri borgara. Það er kannski talandi tákn um það hvernig þessir flokkar, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, hegða sér í lífeyrismálum að skoða hvað gerðist í Reykjavíkurborg nýverið varðandi hækkun á þjónustugjöldum eldri borgara. Við sem fylgdumst með kosningabaráttu sérstaklega Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar tókum eftir því að sérstök áhersla var lögð á að bæta kjör eldri borgara á allan hátt. Má segja að kosningabarátta Sjálfstæðisflokksins við síðustu borgarstjórnarkosningar hafi einmitt verið rekin töluvert á þeim grunni. Við fögnuðum þessu flest ef ekki öll, fögnuðum þeirri stefnubreytingu sem virtist vera að verða hjá Sjálfstæðisflokknum gagnvart eldri borgurum eins og hún birtist í kosningabaráttunni. En hvað kemur svo? Ég leyfi mér að vitna til Morgunblaðsviðtals við Margréti Margeirsdóttur frá 1. nóvember 2006, með leyfi forseta: „„Við lýsum yfir miklum vonbrigðum og undrun með þessar hækkanir í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað á undanförnum missirum um kjör eldri borgara. Þessi hækkun kemur hreinlega eins og blaut tuska framan í okkur,“ segir Margrét Margeirsdóttir, formaður Félags eldri borgara, og vísar þar til ákvörðunar velferðarráðs Reykjavíkurborgar um að hækka gjaldskrá velferðarsviðs borgarinnar um 8,8% frá og með næstu áramótum. Hækkunin var rædd á fundi framkvæmdastjórnar FEB í gær og mun félagið í framhaldinu senda frá sér ályktun þar sem henni verður mótmælt. Segir Margrét ljóst að hækkunin muni koma allra verst við þá eldri borgara sem lakast eru settir og munar um hvaða upphæð sem er. Segir hún tímasetningu hækkunar einnig koma á óvart og að eðlilegra hefði verið af hálfu borgarinnar að bíða með hækkanir þar til ljóst væri hvernig rekstrarárið kæmi út í heild. Heimaþjónustan er greiðsluskyld fyrir alla sem hana nýta nema þá sem aðeins hafa bætur frá TR. Að sögn Margrétar á framkvæmdastjórnin fund með borgarstjóra nk. mánudag þar sem m.a. á að ræða hækkunina.“ Já, ég held að okkur öllum sem fylgdumst með kosningabaráttu Sjálfstæðisflokksins við borgarstjórnarkosningarnar í vor komi á óvart að svona fljótt eins og Margrét segir skuli hafa verið ráðist á eldri borgara með þeim hætti að hækka hjá þeim þessi gjöld. Þetta er kannski stefnan í hnotskurn, þetta er nákvæmlega eins og við sjáum hér muninn á þeim tillögum sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, Samfylkingunni og Frjálslynda flokknum leggjum til varðandi kjör eldri borgara og öryrkja og svo brýnt að á verði tekið, þá koma ríkisstjórnarflokkarnir og segja: Jú, við erum reiðubúin svona 2009, 1. janúar 2009 kemur fyrsta skrefið að þessu frítekjumarki gagnvart atvinnutekjum og svo 2010, lágar upphæðir eftir tvö ár. Frú forseti. Það er krafa okkar að þetta frítekjumark komi til framkvæmda strax frá áramótum sem og tillaga okkar um að hún verði 900 þús. kr. á ári. Það er bæði sanngirnis- og réttlætismál gagnvart því fólki sem hér á í hlut og einnig gríðarlega mikilvægt samfélagslega að þetta fólk geti verið á sanngjörnum kjörum og á sanngjarnan hátt þátttakendur eins og það hefur kraft til á hverjum tíma í atvinnulífi þjóðarinnar án þess að vera refsað fyrir. Frítekjumarkið er eitt af brýnustu málunum til að koma í framkvæmd strax. Frú forseti. Varðandi önnur atriði sem þetta frumvarp tekur á vísa ég til umræðunnar hér og fulltrúa þeirra sem hafa tekið þátt í þessu af hálfu stjórnarandstöðunnar, af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingarinnar sem eru mjög samhljóða í þessu máli og einnig eins og tillaga okkar ber vott um, sameiginleg tillaga okkar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins, um nýja framtíðarskipan í lífeyrismálum sem ég tel að sé tímamótaplagg og sýni á miklu raunsærri og manneskjulegri hátt hvert eigi að stefna í lífeyrismálum en frumvarp ríkisstjórnarinnar þó að í því séu að sjálfsögðu góðir punktar.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða tillögur ríkisstjórnarinnar sem byggðar eru á vinnu hennar og samræðum við eldri borgara undir forustu hinnar svokölluðu Ásmundarnefndar, sem Ásmundur Stefánsson ríkissáttasemjari stjórnaði. Við fengum sérstakt plagg frá Samtökum aldraðra, a.m.k. við í stjórnarandstöðunni, ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra hafi borist það einnig, um að eldri borgarar séu ekki sammála þeim tillögum sem lagðar eru upp hér að því er varðar ýmsar fjárhæðir og gildistíma þeirra ákvæða sem er í frumvarpi. Í tillögum frá eldri borgurum hafa þeir einnig bent á að samtök þeirra teldu að það þyrfti að láta þessa hluti koma til framkvæmda eins fljótt og mögulegt væri. Þeir hafa iðulega haft á orði að ekki væri tími fyrir eldri borgara að bíða mjög lengi eftir væntanlegum lagfæringum. En það er kannski meginefni þessa máls að frumvarpið byggir á því að mikið af þeim pakka sem hér er settur upp af ríkisstjórninni er í biðstöðu þar til á væntanlegum árum 2008 til 2009. Síðan eru ákvæði sem okkur í stjórnarandstöðunni finnst ekki ganga nægilega langt í að stíga markviss skref til að taka á þeim vanda sem ég hygg að við öll á Alþingi séum sammála um að hafi verið til staðar varðandi málefni eldri borgara og þess vegna öryrkja einnig. Þar af leiðandi hafa þessar tillögur væntanlega komið fram og ríkisstjórnin ekki verið tilbúin að teygja sig lengra, eða að minnsta kosti var eldri borgurum sagt það í þeim viðræðum úr þeirri nefnd sem um þessi mál fjallaði. Hæstv. forseti. Hægt væri að tala í fleiri klukkutíma um fyrirkomulagið sem snýr að eldri borgurum og lífeyrisþegum almennt að því er varðar hinar einstöku útfærslur vegna þess að þær eru tiltölulega flóknar. Það sést náttúrlega best á frumvarpinu að þetta er ekki mjög einföld framsetning ef maður ætlar að lesa lagatextann sem slíkan í þeim búningi sem hann er settur fram. Þess vegna hafa eldri borgarar eðlilega á undanförnum árum kvartað mikið undan því að bótakerfið væri allt of flókið, þ.e. skerðingarreglurnar og tekjutengingarnar, ásamt mismunandi reglum um tekjur eftir því hvaðan þær koma, tengingar eru við maka, fyrir utan það hvað þær eru óréttlátar og þess vegna þurfi að lagfæra þær, bæði reglurnar og eins að fækka þurfi bótaflokkum og draga úr skerðingum. Auðvitað hefur þetta allt saman miðað að því í málflutningi Samtaka aldraðra að aldraðir vilja bæta kjör sín. Skyldi engan undra. Sú umræða hefur verið hávær og þekkja hana væntanlega orðið allir í þjóðfélaginu. Einnig liggur fyrir, hæstv. forseti, að við í stjórnarandstöðunni höfum lagt fram ákveðnar tillögur til að flýta verulega og reyndar auka í við þær tillögur sem lagðar eru fram af ríkisstjórninni og túlkað hefur verið sem samkomulag við eldri borgara, sem þeir hafa reyndar frábeðið sér að því leyti er snýr að lagfæringum á greiðslum og tímasetningum sem koma fram í tillögum ríkisstjórnarinnar. Hafa þeir í rauninni sagt það opinberlega að þeir hafi talið sig vera nauðbeygða til að skrifa undir þetta samkomulag til að ná ákveðnum öðrum atriðum í velferðarmálum fyrir eldri borgara. Þeim hafi í reynd verið stillt upp við vegg. Annaðhvort tækju þeir pakkann eins og hann lægi fyrir eða þeir sætu uppi með að málið væri algerlega óleyst. Líka að því er sneri að vistunarmálum, byggingu húsnæðis og því að vinna á biðlistum, betri aðbúnaði fyrir eldri borgara o.s.frv. En ég ætla að reyna að einfalda þetta mál, hæstv. forseti. Þess vegna mun ég ekki að lesa og tala mikið upp úr þeim texta sem hér er, heldur einfaldlega eins og ég tel að ég skilji þetta mál. Vegna þess að ég held að það sé miklu betra fyrir þjóðina að við reynum að tala þannig en að reyna að lesa upp úr frumvarpinu. Þá er þar fyrst til að taka að verið er að gera aðgerð sem vissulega er til einföldunar á kerfinu. Verið er að sameina tvo bótaflokka í kjörum aldraðra sem hafa hingað til gengið undir nafninu tekjutrygging og sérstök tekjutrygging eða tekjutryggingarauki. Verið er að sameina það í einn bótaflokk og kalla nýja tekjutryggingu. Þær upphæðir sem þarna standa á bak við voru og eru í lögum þannig að tekjutryggingin er um það bil 45 þús. kr. og tekjutryggingaraukinn er einhvers staðar í kringum 23 þús. kr. Þetta er verið að sameina í einn bótaflokk. Síðan er verið að bæta þar í um nokkur prósent og hækka heildartöluna sem út úr þessu kemur. Allt gott um það. Þetta er einföldun á framsetningunni og gerð til þess að fólk skilji þetta betur og auðveldara sé að átta sig á því hvaða bætur er um að ræða í samsettum lágmarksbótum ellilífeyrisþega og Tryggingastofnunar ríkisins, sem allir eiga rétt á þegar þeir verða löggild gamalmenni. Það eru í rauninni aðeins öryrkjar sem lækka við það að verða löggild gamalmenni því að sérgreiðslur til öryrkja detta niður með núverandi lögum þegar þeir verða 67 ára. Þessar samsettu lágmarksbætur eru grunnlífeyririnn, sem oftast nær í munni eldri borgara, þeirra sem elstir eru, er kallaður gamli ellilífeyririnn, eins og þeir horfðu á hann. Síðan er það tekjutryggingin, tekjutryggingaraukinn og síðan heimilisuppbót. Samanlagt eru þetta samsettar lágmarksbætur ellilífeyrisþega. Í samkomulaginu fólst m.a. það að verið var að hækka þennan bótaflokk um 15 þús. kr. til þeirra sem fengu ekki neitt nema strípaðar bæturnar. Um 400 manns af hópi eldri borgara fengu 15 þús. kr. viðbótina óskerta. Allir aðrir í þeim hópi hafa tekið hana með skerðingu og sumir fá ekki neitt vegna þess að þeir eru með einhverjar aðrar tekjur sem færa tekjubilið upp fyrir það viðmið sem um er að ræða. Það næsta sem sennilega er rétt að skýra út er að núgildandi regla hjá Tryggingastofnun er sú að heimilisuppbótin, tekjutryggingin og tekjutryggingaraukinn skerðast með svokallaðri 45% reglu. Ef fólk hefur tekjur, aðrar en tekjur frá Tryggingastofnun, hvort sem það eru lífeyristekjur eða atvinnutekjur, þá skerðast þær núna með 45% reglu, þó ekki fjármagnstekjur því að í þær er deilt með tveimur áður en þær valda skerðingu. Þess vegna er það ábyggilega rétt sem hv. þm. Jón Gunnarsson benti á áðan að þeir sem af einhverjum ástæðum greiddu aldrei í lífeyrissjóð en hafa ef til vill eignast fjármagn og fjármagnstekjur, fá í rauninni helmingi minni skerðingu en aðrir. Því byrjað er að deila í fjármagnstekjurnar með tveimur áður en skerðingarreglunni er beitt á bætur Tryggingastofnunar. Þar fyrir utan er svo til viðbótar 10% skattur af þeim tekjum. Um 38% tekjuskattur er af öðrum tekjum lífeyrisþegans úr lífeyrissjóði eða atvinnutekjum. Við höfum lagt til í tillögum okkar í stjórnarandstöðunni að sett verði upp 75 þús. kr. frítekjumark varðandi atvinnutekjur. Og einnig höfum við lýst því yfir í okkar tillögum að við vildum skoða hvernig mætti útfæra það yfir á lífeyristekjur úr lífeyrissjóði þannig að þær yllu ekki beinni skerðingu. Við höfum lagt til að í staðinn fyrir þessi 38,35% sem ríkisstjórnin ætlar að fara í með skerðingarhlutfallið væri farið í einu stökki 1. janúar næstkomandi niður í 35% og skerðingarhlutfallið lækkað um 10%. Það væri fyrsta skrefið í að draga úr skerðingunni. Við höfum einnig lagt til að bæði skerðingarhlutfallið og frítekjumarkið kæmi til framkvæmda 1. janúar næstkomandi en ekki í áföngum innan næsta kjörtímabils. Þó að menn séu að leggja til framkvæmd á sömu hlutum erum við að tala um allt aðra útfærslu. Við í stjórnarandstöðunni erum að tala um útfærslu sem á að stórum hluta að koma til framkvæmda strax um næstu áramót en ríkisstjórnin er að kortleggja þetta inn á næsta kjörtímabil. Vonandi verður hún ekki einu sinni við völd á því kjörtímabili. Það er því ýmislegt í þessum tillögum sem við höfum lagt upp á annan hátt og er rétt að draga inn í umræðuna. Við höfum enn fremur lagt til að svokallaðir vasapeningar hækkuðu ekki um 25%, eins og er í tillögu ríkisstjórnarinnar, heldur um 50% og færu þar af leiðandi úr 22 þús. kr. í rúmar 33 þús. kr. á mánuði og kæmu til framkvæmda strax. Það er því fjöldamargt í þessum tillögum sem stjórnarandstaðan hefur lagt til sem kostar fjármuni og við höfum gert grein fyrir því í tillögunum að við teldum að þessi viðbót sem stjórnarandstaðan legði til mundi leggja sig á allt að 6 milljarða kr. ef til framkvæmdar kæmi. Við teljum að stíga eigi það skref nú. Síðast en ekki síst teljum við að eitt mikilvægasta mál sem hægt er að gera fyrir eldri borgara og öryrkja sé að kortleggja það með neyslukönnun hvað fólk þarf til að komast af. Þess vegna höfum við svarað því í okkar sameiginlegu tillögum að það sem við viljum enda með þegar við erum búin að fá fram gögn og annað slíkt til að vinna inn í framtíðina, þá sé það markmið okkar á komandi árum að tryggja það að fólk komist af á lífeyri sínum. Það sé ekki sjálfgefið og nánast innbyggt í kerfið eins og núna er að ef fólk hefur ekkert nema bara peningana frá Tryggingastofnun þá skuli þurfa að sækja félagslegar bætur hjá bæjarfélögunum. Þannig er það í dag. Menn hafa aldrei svarað þeirri spurningu hvernig fólk á að komast af á bótunum þó að það sé sagt að allir eigi að hafa afkomu í þjóðfélaginu. Við höfum svarað því og sagt fyrir okkar parta í stjórnarandstöðunni að það eigi að hugsa þær bætur þannig að fólk eigi að komast af á lágmarksréttindum sínum, og viljum vinna að því á komandi árum að þannig megi útfæra það og helst sem allra fyrst. Þess vegna höfum við lagt til að þessi neyslukönnun fari fram fljótt og það lægi fyrir ekki seinna en snemma á næsta ári hverjar afkomutölurnar væru fyrir öryrkja, fyrir eldri borgara o.s.frv., til að hægt verði að leggja mat á hvað við þurfum að aðhafast í þessum tryggingamálum til að ná því markmiði sem við viljum setja okkur. Þannig viljum við einmitt horfa til framtíðar. Við fögnum því sem fram kemur í tillögunum að taka í sundur tekjur og tekjutengingar milli maka. Teljum að það skref ætti að stíga sem allra fyrst. En hér er því lýst að það skuli gert í áföngum. Hæstv. forseti. Ég tel að ég hafi í skýru máli, án þess að fara í lagatextann og frumvarpið sem liggur hérna fyrir framan mig, reynt að skýra út hver vilji okkar í stjórnarandstöðunni er og hvert innihaldið er í meginatriðum í tillögum ríkisstjórnarinnar og hvað þar ber á milli. Það er eitt atriði sem ég hef ekki vikið að. Ég hef ekki vikið að því að við viljum hækka þá tölu sem sett er í bótaflokkinn þar sem verið er að hækka upp í 78.600 kr. Við viljum bæta þar í um rúmlega 6.000 kr. og fara með það upp í 85 þús. kr. fyrir eldri borgara og 86 þús. kr. fyrir öryrkja og það taki gildi strax um næstu áramót. Þetta er í meginatriðum það, hæstv. forseti, sem ég vildi sagt hafa um málið. Ég vonast vissulega til að þegar málið er komið til nefndar verði eldri borgarar kallaðir fyrir og allir sem málið varða. Ég vænti þess að hæstv. ríkisstjórn hafi þá skynsemi til að bera að lagfæra þær tillögur sem hér eru þannig að lenda megi málinu með sem mestu samkomulagi á hv. þingi með það að markmiði að sem mest af því efni sem er í tillögunum, bæði ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu, nái að komast til framkvæmda 1. janúar, því að eldri borgarar þurfa á því að halda að þetta komist sem allra fyrst til framkvæmda. Það skiptir máli fyrir fólk sem er komið á efri ár hvenær lagfæring á stöðu þess kemur til framkvæmda. Það er ekki mikil þolinmæði sem eðlilegt er hjá fólki sem er komið yfir sjötugt að bíða í nokkur ár eftir að slík lagfæring taki gildi. Því vænti ég þess, hæstv. forseti, að tillögur stjórnarandstöðunnar verði skoðaðar með velvild og af fullri alvöru í nefnd og þær teknar til greina hvað varðar lagfæringar á þeim atriðum sem ég hef upp talið. Ef svo verður held ég að ágætissátt gæti orðið í málinu á hv. Alþingi, ella held ég að það verði ekki, enda hafa eldri borgarar lýst því yfir að þeir væru ekki sáttir við þetta plagg, hafa litið svo á að þeir hafi verið nauðugir látnir skrifa undir það til að fá fram félagspakkann. Þannig er það. Ég held að þetta sé nægilega skýrt talað, hæstv. forseti, og vonast til að málið fái góða og vandaða umfjöllun.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur orðið um málefni aldraðra, lífeyristryggingarnar. Nokkur atriði vil ég sérstaklega draga hérna fram. Það er í fyrsta lagi sú aðferðafræði sem við höfum notað hin seinni ár í samstarfi við eldri borgara. Ég held að það sé mjög æskilegt að nota þá aðferð sem við höfum stuðst við, en hún felst í því að vinna með Landssambandi eldri borgara, viðhafa samráð og samvinnu. Þetta samstarf hófst á sínum tíma og var sett í formlegan farveg og úr því varð samkomulag árið 2002, fyrsta samkomulagið af því tagi. Mjög margar kjarabætur fólust í því samkomulagi og líka bætur á þjónustuþættinum og það var unnið eftir því samkomulagi. Svo var gerð úttekt á því hvernig staðið hafði verið við samkomulagið og í ljós kom að staðið hafði verið við allt nema eitt atriði stóð út af. Það voru sveigjanleg starfslok. Það var sem sagt staðið við uppbyggingu á öllum hjúkrunarrýmunum og það var alveg tilgreint hvað þau áttu að vera mörg og alls kyns önnur þjónustuúrræði. Ég er nú ekki með þetta gamla samkomulag - ja, gamla. Það eru bara fjögur ár síðan það var gert - ég er ekki með það hérna í höndunum. En ég man að ég kíkti á það á sínum tíma og fór yfir efndirnar. Það var sem sagt staðið við allt nema að ekki var hægt að segja að stjórnvöld hafi gengið frá sveigjanlegum starfslokum. Það stóð út af. Það voru allir sammála um þetta, þ.e. fulltrúar eldri borgara skrifuðu undir hvað hefði verið uppfyllt og hvað ekki þannig að það var ekki hægt að rífast neitt um það eða draga það í efa. Það var staðið við allt nema það stóð út af að landa liðnum um sveigjanleg starfslok. Þetta tókst svo vel, það kom það mikið út úr þessu, það var hægt að ná það miklu fram með þessari aðferð, að ákveðið var að fara aftur í vinnu af þessu tagi. Nefnd Ásmundar Stefánssonar ríkissáttasemjara fór í það verkefni og niðurstaðan af því varð nýtt samkomulag sem var í höfn í sumar eins og búið er að ræða hér. Fjölmörg atriði felast í því samkomulagi, annars vegar ákveðinn þjónustuþáttur og hins vegar lífeyrishlutinn. Varðandi þjónustuþáttinn þá felst í samkomulaginu að byggja upp fjölmörg ný hjúkrunarrými sem verða byggð á næstu fjórum árum. En það er líka verið að stórauka fjármagn til úrræða eins og heimahjúkrunar og það er farið í gang. Það er verið að stórefla heimahjúkrunina. Það er búið að efla hana í ár og það verður gert á næsta ári o.s.frv. á næstu fjórum árum. Það verða lagðar miklar fjárhæðir í heimahjúkrun. Það er mjög mikilvægt af því að við höfum verið að þjónusta fólk að öllum líkindum of lítið heima. Bæði þarf heimahjúkrunin að eflast og ekki síður félagsleg heimaþjónusta sveitarfélaga. Það hefur sýnt sig því miður að meira en helmingur sveitarfélaga hefur dregið úr félagslegri þjónustu við aldraða á ákveðnu árabili. Það sýndi skýrsla Ríkisendurskoðunar sem kom út fyrir ekkert mjög svo löngu síðan. Það er áhyggjuefni að sum sveitarfélög hafa verið að draga úr þessari þjónustu. Þetta er þjónustuhlutinn. Svo varðandi lífeyrishlutann þá erum við að leggja fram lagafrumvarp hér sem tryggir að staðið verði við réttarbætur gagnvart lífeyrishlutanum. Ég tel mjög mikilvægt að draga fram þessa aðferðafræði af því hún felur í sér að aðilar sitja saman á samráðsfundum og forgangsraða því hvað þeim þykir mikilvægast, hvað sé best að gera í stöðunni eins og hún er núna, hvað eigi að vera á oddinum og hvað ekki. Niðurstaðan varð samkomulagið sem við erum einmitt núna að fjalla hér um. Ég er mjög ánægð með þessa niðurstöðu. En að sjálfsögðu munu menn í framhaldinu skoða þessi mál. Þetta er enginn endanlegur sannleikur frekar en fyrra samkomulag. Þetta er þó samkomulag sem við höfum vilja til þess að vinna að á næstu árum. Þegar vinnunni lauk komu þessar tillögur frá nefndinni. Þær eru tilgreindar hér á blaðsíðum 24 og 25. Þar kemur einmitt fram að nefndin leggi áherslu á að tillögur hennar nái sem fyrst fram að ganga. Svo skrifa aðilar undir með eigin hendi þannig að það er alveg ljóst að lögð var áhersla á að klára þetta mál í sumar en ekki núna í haust. Því var flýtt. Það hefur orðið til þess að við stöndum hér í þessum sporum núna og flytjum lagafrumvarp og nú þegar hefur ýmislegt komið til framkvæmda. Get ég þar til dæmis nefnt að ellilífeyririnn var hækkaður í júlí og vasapeningarnir verða hækkaðir núna um áramótin. En þetta felur það í sér að á þessu ári er verið að setja um 2 milljarða til þessara mála, þ.e. til áramóta, og svo um 4 milljarða á ári frá næstu áramótum. Samtals, þ.e. ef maður tekur uppsafnaðan kostnað vegna þessa samkomulags til ársins 2010 þá felur uppsafnaður kostnaður í sér um 27 milljarða kr. útgjöld og sá kostnaður fellur bæði til ellilífeyrisþega og öryrkja. Stærri hlutinn fellur reyndar til ellilífeyrisþeganna, þ.e. 18 milljarðar kr. til 2010. Aðferðafræðin er því góð. Þetta form er að mínu mati miklu betra en að vinna að þessum málum - ja, hvernig á maður að orða það - hipsum haps. Það á bara að hafa þetta í ákveðnum farvegi, hafa þetta í nefnd, í samráðsnefnd, búa til samkomulag og vinna eftir því og taka svo málin upp reglulega þegar búið er að vinna að því að koma samkomulaginu í höfn. Ég spái því að þetta verði farvegurinn sem menn muni nota í framtíðinni í málefnum aldraðra af því að það hefur reynst vel. Hérna hefur orðið nokkur umræða um hve langt eigi að ganga. Það er alveg rétt sem stjórnarandstaðan hefur bent á hér, þ.e. hún hefur flutt sameiginlega annað mál, sameiginlega þingsályktunartillögu um, ja, ekki svo ósvipaða nálgun. Það eru aðrar tölur á því skjali og það er búið að mæla fyrir því máli hér á þinginu. Það var gert núna fyrir ekki löngu síðan og þá fór fram mjög sambærileg umræða að sjálfsögðu. En ekki má gleyma í þessu sambandi að við höfum byggt kerfið sem við höfum sett upp þannig að það á vera tekjujafnandi. Það er grunnstefið í okkar kerfi. Það þýðir að við viljum hjálpa þeim sem eru hjálparþurfi. Við viljum greiða þeim sem þurfa á því að halda en ekki öðrum. Ef við greiðum öllum jafnt alltaf væri ekki nein tekjujöfnun í kerfinu. Menn verða að hafa þetta í huga. Þetta er grunntónninn. Mér finnst því mjög mikilvægt að menn átti sig á því að ekki er hægt að ganga til enda eða alla leið varðandi það að afnema allar tekjutengingar því að þá er engin jöfnun í kerfinu. Ef þeir ríku eiga að fá það sama og þeir sem minna hafa milli handanna þá er engin tekjujöfnun í kerfinu. Þá eru allir að fá jafnt. Það er ekki til bóta. Það er ekki það kerfi sem við viljum sjá. Það er ekki það kerfi sem Norðurlöndin eru með. Það er ekki jöfnunarkerfi. Þetta verða menn að hafa í huga. Hér var aðeins komið inn á reglugerðina sem ég skrifaði undir í dag varðandi ofgreiddar og vangreiddar bætur og þá aðallega hvernig eigi að innheimta ofgreiddar bætur. Hv. þm. Jón Gunnarsson gerði sérstaklega að umtalsefni lágmarksframfærsluþörfina, þ.e. upphæðina 88.873 kr. eða tæplega 89 þús. kr. En það kemur fram í reglugerðinni að þegar ofgreiddar bætur eru innheimtar - og þær ber að innheimta samkvæmt lögum - þá verður að gera það þannig að heildartekjur einstaklings mega ekki nema lægri fjárhæð en nemur lágmarksframfærsluþörf að mati félagsmálaráðuneytisins. Þetta er leiðbeinandi upphæð sem félagsmálaráðuneytið setur fram fyrir sveitarfélögin til að taka mið af. Lífeyrisþegar sem hafa tekjur - þeir geta haft ýmsar tekjur - heildartekjurnar mega ekki fara undir þessa tölu. Þá má ekki innheimta ofgreiddar bætur því talið er að viðkomandi eigi að hafa þetta milli handanna á mánuði. Mjög mikilvægt er að menn átti sig á þessu. Ég tel líka mjög mikilvægt að draga fram að algengasta ástæðan fyrir ofgreiddum bótum eru fjármagnstekjur sem ellilífeyrisþeginn - í því tilviki - fær. Þetta eru fjármagnstekjur, tekjur af fjármagni sem viðkomandi á og fær og þær valda því að hann fær bætur sem hann á ekki rétt á. Þetta sést ekki í staðgreiðsluskránni þannig að þetta eru upplýsingar sem koma eftir á. Viðkomandi lífeyrisþegi á að fylgjast með þessu og hann á að gefa upplýsingar um fjármagnstekjur. En það er ekki alltaf gert. Þetta er algengasta ástæða þess að Tryggingastofnun ríkisins lendir í því að ofgreiða bætur sem þarf þá síðar að innheimta. Virðulegur forseti. Ég tel að umræðan hafi verið góð og uppbyggileg. Ég hef heyrt það líka á stjórnarandstöðunni að þeir sem í henni eru telja að margt mjög gott sé í þessu máli. Ég tek undir það. Ég vona að heilbrigðis- og trygginganefnd sem mun fjalla um þetta mál takist að klára það fyrir okkur hratt og örugglega vegna þess að fjölmörg atriði taka gildi frá og með næstu áramótum. Þó að önnur atriði taki gildi seinna taka fjölmörg atriði gildi frá næstu áramótum. Þess vegna er rétt að klára málið hér á þessu haustþingi.

Frú forseti. Í fyrsta lagi vakti athygli mína að hæstv. ráðherra kaus að svara ekki spurningu minni um hvort hæstv. ráðherra kannaðist við að þjónustuþátturinn í samkomulaginu við Landssamband eldri borgara hefði verið notaður til að kúska eldri borgara til að skrifa undir. Hæstv. ráðherra hafði mörg góð orð um þá aðferðafræði sem notuð er í samstarfi við eldri borgara. Ég get tekið undir það að auðvitað á ríkisstjórn á hverjum tíma að eiga samstarf við félagsskap eins og Landssamband eldri borgara, vera með samráð og samvinnu eins og hæstv. ráðherra kallaði það. En þegar fulltrúar eldri borgara mæta að samráðs- og samningsborðinu eiga þeir ekki að mæta hæstv. ráðherra þar til að semja um grunnþarfir sem samkvæmt lögum eiga að vera fyrir hendi. Eldri borgarar eiga ekki að þurfa að semja um það að ef skortur er á hjúkrunarheimilum fyrir sjúka aldraða þá þurfi að semja um að þau skuli byggja og þörfinni sinnt. Eldri borgarar eiga heldur ekki að þurfa að semja um það ef þörf er á öflugri heimahjúkrun fyrir aldraða. Að nota það sem skiptimynt í samningum við eldri borgara er fráleitt. Þið getið fengið hjúkrun á stofnun eða heima ef þið samþykkið að við förum þessa leið í lífeyriskerfinu. Er hæstv. ráðherra er að segja okkur að slík aðferðafræði sé góð?

Virðulegi forseti. Hér er verið að setja hlutina á haus að mínu mati. Það er ljóst að þegar unnið var að samkomulaginu hinu fyrra, sem var klárað árið 2002 og því samkomulagi sem nú á að klára árið 2006 var rætt á breiðum grunni við Landssamband eldri borgara um hagsmunamál þeirra. Þar var bæði rætt um lífeyrismálin, þ.e. greiðslur sem viðkomandi lífeyrisþegar fá og þær kjarabætur sem í þeim felast, og auðvitað felast miklar kjarabætur í þessu frumvarpi, kjarabætur umfram kaupmáttaraukningu eins og fram kom í framsöguræðu minni áðan. Það er líka verið að ræða þjónustuna. Mér finnst mikilvægt að hlusta á Landssamband eldri borgara. Ég vil nefna sem dæmi að það hefur lagt mikla áherslu á heimahjúkrun, þjónustu heima og að fá að vera heima sem lengst. Það er hagsmunamál sem er þeim mjög kært. Ég tek heils hugar undir það. Það að ræða við Landssamband eldri borgara í slíkri nefnd - reyndar situr maður ekki sjálfur í nefndinni en þar eru embættismenn og fagaðilar - getur hjálpað okkur mjög mikið í uppbyggingunni. Niðurstaðan var að við erum að fara að byggja hjúkrunarrými. En niðurstaðan er líka sú að við stóraukum fjármagn í heimahjúkrun. Sú aukning sem var bæði vegna samkomulagsins 2002 og núna 2006 hefur m.a. orðið til þess að biðlistar eftir hjúkrunarrýmum eru að styttast, hafa styst um 20% í Reykjavík á síðasta hálfa árinu. Það er mjög mikilvægt.

Frú forseti. Það er ódýrara fyrir ríkið að veita hjúkrun heima en að byggja hjúkrunarheimili þannig að ég átta mig ekki alveg á röksemdafærslu hæstv. ráðherra. Gerum okkur það í hugarlund að hið sama gerðist á hinum almenna vinnumarkaði, að launþegi settist að samningsborði til að semja um laun sín og kjör og þeir sem sætu á móti honum hefðu í hendi sér að segja: Ef þú veikist og vilt hjúkrun þá tökum við það inn í þessar samningaviðræður. Hvort eigum við að hækka við þig launin, eins og þú ferð fram á eða tryggja þér að ef þú veikist og þarft á hjúkrun að halda þá fáir þú þjónustu? Að mínu viti eiga þessir tveir hlutir ekkert skylt hvor við annan. Annars vegar erum við að tala um kjör eldri borgara og hins vegar þjónustu sem ríkinu ber að veita þeim en er ekki samningsatriði þegar kemur að því að þeir eru orðnir sjúkir og þurfa á aðstoð ríkisins að halda. Hæstv. ráðherra sagði í seinni ræðu sinni að við vildum hafa tekjujafnandi kerfi, hjálpa þeim sem eru hjálpar þurfi. Ég er sammála ráðherranum um það. Ég held að enginn hafi í umræðunni talað um að klippa á allar tekjutengingar, tengingarnar eru bara allt of neðarlega. Þær eru svo neðarlega að aldraðir sem verða fyrir slíkum skerðingum ná ekki að framfleyta sér og sínum. Við erum að tala um það. Við þurfum að skoða þessar skerðingar, auka frítekjumarkið og minnka skerðingarnar. Við þurfum að sjálfsögðu að skoða skattlagninguna á lífeyristekjurnar. Þessi framfærslukönnun sem við höfum verið að tala um þarf að fara fram. Að sjálfsögðu er kominn tími til, sem er löngu orðið aðkallandi, að hækka svokallaða vasapeninga á dvalarheimilum og stofnunum umfram það sem verið hefur. Við þurfum að tryggja hinum öldruðu sæmilega gott ævikvöld.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki af hverju hv. þingmaður er að æsa sig svona yfir þessu. Ég tel að bæði þessi atriði séu mjög mikilvæg fyrir eldri borgara, bæði þjónustan, hvernig staðið er að henni, hvernig byggt er upp, út frá hvaða hugmyndafræði, á hvaða hraða, og lífeyrishlutinn og kjarabæturnar. Hvað á að leggja áherslu á, hvað á vera fyrst, hvað svo o.s.frv. Menn náðu samkomulagi og skrifuðu undir. Við náðum samkomulagi og það er aðalatriðið. Menn náðu samkomulagi um þá forgangsröð sem þeir vildu. Það er algjörlega ljóst. Það er verið að hækka vasapeningana, samkvæmt frumvarpinu og minnka tekjutengingar mjög verulega. En ég vil draga fram að það er ekki hægt að ganga alla leið af því að það verður að vera tekjujöfnun í kerfinu. Það er alltaf spurning hvar tekjujöfnunin á að liggja, hve langt á að ganga í tekjutengingum? Við höfum verið að minnka tekjutengingarnar. Það búið að gera það áður og enn mun dregið úr þeim með þessu frumvarpi. Það er líka verið að fara svolítið frá þeirri hugsun að líta á fólk sem hluta af fjölskyldueiningu. Það er svolítið umhugsunarvert en það er bara meira upp á pallborðið í dag en verið hefur. Áður fyrr var litið meira á fjölskylduna, þ.e. ef makinn hafði miklar tekjur voru bætur hins aðilans í fjölskyldunni skertar. Nú erum við að víkja frá áhrifum maka á lífeyrinn. Við erum farin að líta meira á ellilífeyrisþega og öryrkja sem sjálfstæða einstaklinga og að tekjur maka þeirra hafi minni áhrif en áður.

Hæstv. forseti. Ég held að í dag hafi komið fram áherslumunur í máli stjórnarandstöðunnar og því sem stjórnin telur rétt að gera samkvæmt því frumvarpi sem við fjöllum um. Við viljum ganga lengra en frumvarpið gerir ráð fyrir. Í frumvarpinu er margt til bóta, eins og komið hefur fram hjá okkur öllum. Að hluta mun kerfið einfaldað sem er mjög gott. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra um samstarfið við Landssamtök eldri borgara, sem hún vísaði til að væri mjög jákvætt. Árið 2002 var gert samkomulag um áframhaldandi samráð en það gekk ekki. Þetta samstarf var ekki virkt. Nú höfum við náð því sem eldri borgarar kalla yfirlýsingu frekar en samkomulag. Mun hæstv. ráðherra taka upp virkt samstarf við eldri borgara? Það er ljóst að engin ánægja er meðal aldraðra með niðurstöðuna í yfirlýsingunni. Það þarf að ganga lengra. Við vitum það. Mun hæstv. ráðherra taka upp virkt samstarf við eldri borgara? Það þarf að hefjast nú þegar en ekki bíða þar til þessi lög, ef frumvarpið verður samþykkt, ganga úr gildi eftir fjögur ár. Það þarf að ganga lengra. Einnig vil ég spyrja hvort hæstv. ráðherra muni beita sér fyrir lífskjarakönnun meðal aldraðra og gera úttekt á framfærslukostnaði þeirra.

Virðulegur forseti. Ég tel að samstarfið við Landssamband eldri borgara hafi verið mjög gott, bæði hvað varðar þjónustuþáttinn og lífeyrislöggjöfina. Þar vitna ég aftur í samkomulagið frá 2002 og síðan samkomulag sem komst í höfn í sumar. Ég tel að það samstarf hafi verið til fyrirmyndar. Mér finnst líka mikilvægt að benda á að það að Landssamband eldri borgara geti yfirleitt gert samkomulag, klárað vinnuna, skrifað undir og gengið frá henni, eru ákveðin þáttaskil. Mér finnst mikilvægt að draga fram hvað það er öflugt og samtökin eru að mínu mati sterk fyrir vikið. Þau ná samkomulagi, fóru í vinnuna, ræddu í málin og kláruðu þau. Þau skiluðu tillögum með nöfnum sínum undir. Mér finnst það mjög sterkt og sýna styrk Landssambands eldri borgara, að það er fært um að gera svona samkomulag. Ef samtökin væru veik tel ég að þau hefðu ekki getað gert svona samkomulag. Þá hefði umræðan bara flotið og menn ekki náð niðurstöðu og ekki náð landi. Það er að störfum samráðsnefnd sem er, að mig minnir, undir forustu hæstv. forsætisráðherra. Hana er hægt að kalla saman. Sú nefnd starfar ekki á mínu forræði heldur hæstv. forsætisráðherra, held ég alveg örugglega. En að því koma fleiri ráðherrar og þar á meðal heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, þegar sú nefnd hittist.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra taldi að samráð og samstarf hefði verið virkt milli heilbrigðisráðuneytisins og Landssambands eldri borgara. Ég tel að það hafi ekki verið virkt að jafnaði þessi ár. Ég hvet hæstv. ráðherra til að stuðla að góðu samráði milli landssambandsins og heilbrigðisráðuneytisins og að hæstv. ráðherra stuðli að því að samráðsnefnd undir forustu forsætisráðherra sé virk og taki upp þau mál sem snúa að kjörum aldraðra sem eru á borðum fleiri ráðuneyta en heilbrigðisráðherra, ekki síst félagsmálaráðuneytisins. Varðandi lífskjarakönnun og úttekt á framfærslukostnaði óska ég eftir að ráðherra svari hvort hún sé tilbúin að beita sér fyrir slíkri könnun. Hæstv. forseti. Ég vil benda á að tekjujöfnun er einnig hægt að koma á í gegnum skattkerfið. Það er hægt að hækka frítekjumörk lífeyrisgreiðslna og hækka skattleysismörk. Hægt væri að hækka hátekju- og fjármagnstekjuskatt til að ná þessum tekjujöfnuði sem hæstv. ráðherra benti á. Það er ekki eingöngu í gegnum lífeyrisgreiðslur Tryggingastofnunar sem við getum náð þeim jöfnuði. Ég hef ekki tekið eftir því að nokkur hv. þingmaður hafi sett fram kröfu um að afnema algjörlega tekjutengingu en tengingin er engu að síður of mikil. Breytingar koma of seint og í of hægum skrefum í frumvarpinu eins og það liggur fyrir núna.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé rétt sem hér kom fram og ég held að ég hafi ekki sagt það heldur að neinn vilji afnema tekjutenginguna algjörlega því að ef svo væri væri kerfið auðvitað fallið um sjálft sig. Þá værum við a.m.k. ekki að nálgast það að reyna að jafna kjörin með nokkrum hætti ef þeir sem hefðu mikið milli handanna fengju það sama og þeir sem hefðu minna. En það er spurning hvað á að ganga langt í að tekjutengja, þar þarf auðvitað að líta til þeirra tekna sem menn hafa og reyna að nálgast málið á réttlátan hátt. Á sínum tíma gengum við of langt í tekjutengingum, það er algjörlega á hreinu, enda höfum við verið að breyta lögunum til að minnka tekjutengingarnar. Það var gert fyrir ekki svo löngu síðan og verið er að gera það aftur núna, verði frumvarpið að lögum, en ég vara við því að menn gangi of langt í því líka af því að þá er kerfið farið að snúast upp í andhverfu sína, þá er það alls ekki tekjujafnandi. Ef við göngum of langt í því kemur það fjármunum til þeirra sem ekki þurfa á þeim að halda. Ég lýsi mig reiðubúna í allt samstarf við Landssamband eldri borgara, ég tel mig hafa verið í mjög góðu samstarfi við þá og hef kallað þá til, m.a. til að bera undir þá stefnumótun mína varðandi öldrunarmálin. Ég kynnti líka fyrir þeim og bar undir þá reglugerðina sem við vorum að setja í dag varðandi hvernig innheimta eigi ofgreiddar bætur. Við áttum mikið samstarf við Landssamband eldri borgara í sumar varðandi þetta samkomulag og leiðir okkar liggja saman með mjög margvíslegum hætti. Ég tel því að við séum í mjög góðu samstarfi og samráði við þá og að það samstarf gangi prýðilega vel.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á viðurlagaákvæðum í ýmsum lögum á sviði fiskveiðistjórnar. Í janúar sl. skipaði ég nefnd til að fara yfir viðurlagaákvæði í lögum sem heyra undir starfssvið sjávarútvegsráðuneytisins. Var nefndinni falið að leggja mat á ákvæðin og gera eftir atvikum tillögur um breytingar á þeim. Eins og fram kemur í skipunarbréfi nefndarinnar var þar einkum átt við lög um stjórn fiskveiða, lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, lög um umgengni um nytjastofna sjávar og lög um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Í skipunarbréfinu var jafnframt tekið fram að nefndin skyldi hafa viðeigandi samráð við hagsmunaaðila. Nefndin skilaði mér tillögum sínum í september sl. Í greinargerð sem fylgdi þeim kemur fram að nefndin telji að viðurlagaúrræði þau sem er að finna í fyrrnefndum lögum hafi almennt reynst vel og séu nægjanleg en þó leggi nefndin til að nokkrar breytingar verði gerðar á þeim. Lagafrumvarp þetta er í samræmi við þessar breytingartillögur. Með frumvarpinu er lagt til að felld verði brott sérákvæði um sektir við brotum gegn tilteknum ákvæðum laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og laga um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Sektarákvæði í öllum fyrrnefndum lögum er varða stjórn fiskveiða verða þá að fullu samræmd þannig að við fyrsta brot gegn þeim verður engin ákveðin lágmarkssekt en 4 millj. kr. sekt að hámarki, en ítrekuð brot gegn þeim varða á hinn bóginn að lágmarki 400 þús. kr. og að hámarki 8 millj. kr. sekt. Samkvæmt frumvarpinu skal Fiskistofa við fyrsta minni háttar brot gegn ákvæðum laga um stjórn fiskveiða og laga um umgengni um nytjastofna sjávar veita hlutaðeigandi útgerð skriflega áminningu í stað þess að svipta skip leyfi til veiða í atvinnuskyni eins og leiðir af núgildandi lagaákvæðum. Lagt er til að við lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands verði bætt ákvæði um að brot gegn lögunum skuli varða áminningum og sviptingum svonefndra sérveiðileyfa og að um slík mál fari eftir sömu reglum og eiga við um áminningar og sviptingar leyfa til veiða í atvinnuskyni. Þá er í frumvarpinu lagt er til að við fyrsta minni háttar brot gegn reglum er varða vigtun sjávarafla skuli Fiskistofa veita hlutaðeigandi aðilum skriflega áminningu en ekki afturkalla vigtunarleyfi þeirra eins og núgildandi ákvæði gera ráð fyrir. Einnig er þar gerð sú tillaga að sett verði í lög ákvæði um að hafi vigtunarleyfi verið afturkallað skuli ekki veita hlutaðeigandi aðila slíkt leyfi að nýju fyrr en að tilteknum tíma liðnum. Þá er samkvæmt frumvarpinu gert ráð fyrir að felld verði úr lögum heimild til að svipta fiskmarkað rekstrarleyfi vegna brota gegn reglum um vigtun sjávarafla. Í frumvarpinu er lagt til að lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og lögum um veiðar utan fiskveiðilögsögu Íslands verði breytt þannig að tiltekin brot gegn lögunum varði ekki skilyrðislausa upptöku afla og veiðarfæra, eins og nú er þar mælt fyrir um, heldur verði dómstólum veitt heimild til að meta og ákveða í hverju einstöku máli hvort rétt sé að gera afla og/eða veiðarfæri upptæk. Loks er í þessu frumvarpi lagt til að skilgreiningu á ólögmætum afla samkvæmt lögum nr. 37/1992, um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, verði breytt til að samræma hana fyrrnefndum lagaákvæðum um upptöku afla og laga að tilteknum breytingum sem gerðar hafa verið á stjórnkerfi fiskveiða. Verði þessi breytingartillaga að lögum verður á grundvelli laga nr. 37/1992 einungis lagt á gjald vegna afla sem er umfram það aflamark sem veiðiskip hefur og afla sem sýnt er fram á að ekki hefur verið veginn og skráður í samræmi við lög og reglur en verður hins vegar ekki rakinn til ákveðins fiskiskips. Virðulegi forseti. Ég tel að tillögur þær um breytingar á viðurlagaákvæðum umræddra laga á sviði fiskveiðistjórnar sem er að finna í lagafrumvarpi þessu og ég hef nú gert nokkra grein fyrir stuðli mjög að því að eðlilegt samræmi verði milli alvarleika brots og þeirra viðurlaga sem beitt er og tryggi um leið að viðurlögin hafi fullnægjandi og nauðsynleg fælingaráhrif. Ég vonast því til að frumvarpið fái hér framgang og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og umfjöllunar hjá hv. sjávarútvegsnefnd.

Frú forseti. Hæstv. sjávarútvegsráðherra mælti fyrir frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum á sviði fiskveiðistjórnar og eru þær aðallega vegna viðurlaga eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra. Það eru nokkur atriði í frumvarpinu sem ég hnaut um og mig langar að ræða núna við 1. umr. Í 1. gr. er talað um að Fiskistofu sé heimilt „að fenginni umsögn hafnaryfirvalda á löndunarstað, að veita einstökum aðilum leyfi til að vigta afla, enda hafi hann áður verið veginn á hafnarvog“. Í þessu sambandi velti ég fyrir mér, af því að ég fann það ekki í athugasemdunum, hvor vigtin væri í raun hin opinbera vigt og yrði notuð við útreikning á kvóta eða hversu mikið vigtin mundi gilda í kvóta. Er það fyrri vigtin á hafnarvoginni eða seinni vigtin sem aðilar geta fengið að vigta með sérstöku leyfi? Annað sem ég velti fyrir mér er varðandi það sem kemur fram í 2. gr. um breytingu á 15. gr. laganna og að þar bætast við orðin „eða reglum settum samkvæmt þeim“, þ.e. „Fiskistofa skal svipta skip leyfi til veiða í atvinnuskyni ef útgerð eða áhöfn skips eða aðrir þeir sem í þágu útgerðar starfa hafa brotið gegn ákvæðum laga þessara“ og svo er bætt við orðunum „eða reglum settum samkvæmt þeim.“ Ég sé ekki betur þegar ég renni í gegnum þennan bandorm sem við getum kallað svo, því að hér er verið að breyta nokkuð mörgum lögum, að verið sé að setja þetta inn í fleiri lög og því tel ég ástæðu til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hér sé í raun verið að útvíkka leyfi Fiskistofu frá því sem nú er til ýmissa viðurlaga, ekki bara á grundvelli laganna heldur líka á grundvelli reglna sem settar eru samkvæmt lögunum, reglna sem aldrei koma inn í sali Alþingis og við munum aldrei geta fjallað um heldur eru eingöngu settar af hæstv. sjávarútvegsráðherra. Því veltir maður fyrir sér hversu langt á að vera hægt að ganga í að svipta menn leyfi til að stunda atvinnu á grundvelli reglna sem ekki hafa fengið staðfestingu á Alþingi. Annað sem vekur athygli mína, og ég er reyndar sammála um að fara þurfi þá leið, er að fyrir einhvers konar minni háttar brot, jafnvel vangæslubrot, þurfi ekki alltaf að svipta menn leyfum eða vera með harðar refsingar heldur geti a.m.k. í fyrsta skipti verið ástæða til að útgerð fái skriflega áminningu frá Fiskistofu. En þá hnýt ég um skilgreininguna á minni háttar broti, hvert er það? Ég get ekki séð að þetta sé afskaplega góð lína fyrir Fiskistofu til að vega og meta hvort brot sé minni háttar eða meiri háttar. Í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins segir um 2. gr., með leyfi forseta: „… að þegar um minni háttar brot er að ræða og hlutaðeigandi útgerð hefur ekki áður gerst brotleg við ákvæði laganna eða reglur settar samkvæmt þeim skuli Fiskistofa bregðast við með öðrum og ekki eins íþyngjandi hætti, þ.e. með því að veita hlutaðeigandi útgerð skriflega áminningu. Við ákvörðun þess hvort um minni háttar brot telst vera að ræða, í skilningi þessara lagaákvæða, er eðlilegt að litið verði m.a. til þess hvort ætla megi að brot hafi í för með sér umtalsverðan ávinning fyrir hlutaðeigandi útgerð og/eða tengda aðila, hversu mikilvægum hagsmunum brot ógnar og hvort það hefur verið framið af ásetningi eða gáleysi.“ Hvað er umtalsverður ávinningur? Hvað eru mikilvægir hagsmunir? Mér sýnist að með þessu orðalagi í lagatextanum eða athugasemdum við einstakar greinar sé verið að setja í hendurnar á Fiskistofu ansi mikið vald til að vega og meta og ákveða, kannski eftir geðþótta hverju sinni, hvort um umtalsverðan ávinning sé að ræða, hvort mikilvægum hagsmunum sé ógnað og hvort kalla á brotið minni háttar eða ekki minni háttar. Hvar liggja mörkin? Það er mikill munur á því, ef um brot er að ræða, fyrsta brot, hvort eingöngu er um að ræða skriflega áminningu eða sviptingu á leyfum jafnvel til margra vikna. Ég hef orðið vaxandi áhyggjur af því hvaða valdi Fiskistofa getur beitt. Ég sé ekki betur, þegar við förum í gegnum þetta frumvarp, en að í höndum Fiskistofu sé vald sem vandséð er að við sjáum í höndum annarra sem framfylgja lögum. Það virðist vera að Fiskistofa sé lögreglan sem verður vör við það að brot sé framið, hún er rannsakandinn sem rannsakar brotið, lögregla er kannski kölluð til að einhverju leyti en þá er í flestum tilvikum verið að tala um refsiábyrgð samkvæmt hegningarlögum. En hvað varðar það að ákveða hvort svipta skuli leyfi eða beita viðurlagaákvæðum þá er það Fiskistofa ein sem virðist hafa það vald að ákveða eftir eigin rannsókn að hægt sé að beita viðurlögum. Hún ákveður hversu hörð viðurlögin séu, því að nú á hún að fara að ákveða hvort þetta sé minni háttar brot eða ekki, reyndar eru viðurlagaákvæðin mishörð. Hún getur beitt tiltölulega vægum ákvæðum og hún getur líka beitt tiltölulega hörðum ákvæðum þannig að hún virðist ákveða það sjálf. Þau taka þegar gildi og réttarstaða þess sem fyrir verður er sú að hann getur áfrýjað til ráðherra eða farið með málsatvik fyrir dóm en það frestar ekki því að ákvörðun Fiskistofu taki gildi. Mér sýnist oft og tíðum að í þessu sambandi sé um það að ræða að menn séu dæmdir sekir og þurfi síðan að ganga í gegnum ferli til að sanna sakleysi sitt. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra gæti aðeins tjáð sig um þetta, hvort hér sé um einhvern misskilning að ræða hjá mér eða hvort þetta sé þannig að Fiskistofa hafi þetta vald og geti í raun ákveðið viðurlög við brotum án þess að sá sem fyrir verður geti á nokkurn hátt komið að einhverjum vörnum í gegnum hefðbundin kerfi eins og við höfum, annaðhvort með áfrýjun til ráðherra eða til dómstóla, vegna þess að það virðist eins og viðurlögin taki alltaf gildi um leið og Fiskistofa ákveður slíkt. Við vitum hvernig hlutirnir ganga fyrir sig í dómskerfinu ef menn vilja leita réttar síns. Menn verða því að fullu fyrir viðurlögunum sem Fiskistofa ákveður án þess að geta í raun borið hönd fyrir höfuð sér. Síðan er spurningin um ítrekunaráhrifin, vegna þess að hér er víða talað um að ef um ítrekað brot sé að ræða séu annars konar viðurlög en í 4. gr. frumvarpsins segir: „Áminningar, sviptingar veiðileyfa og afturkallanir vigtunarleyfa, sem ákveðnar eru skv. 15. og 17. gr. laga þessara eða 24. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, skulu hafa ítrekunaráhrif í tvö ár.“ Með öðrum orðum að brjóti menn af sér í fyrsta skipti og geri það ekki aftur innan tveggja ára þá hafi menn hreint borð, ef ég skil þetta rétt, og mér þætti vænt um ef ráðherra gæti farið yfir það hvort svo sé. Síðan eru það breytingar á lögum nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, með síðari breytingum, og um þær er fjallað í 8. gr. þess frumvarps sem við ræðum nú. Þar er verið að bæta inn varðandi heimildir til að gera veiðarfæri skips upptæk orðunum „þar með talda dragstrengi“. Til að fá það á hreint, er verið að tala um togvíra og dragnótatóg í þessu sambandi? Eru það hinir svokölluðu dragstrengir? bara svo ég skilji þetta. Ég óska eftir að fá svör við þessum einföldu spurningum, um vald Fiskistofu, um það að viðurlögin eru farin að gilda samkvæmt reglum sem ráðherra setur en ekki bara samkvæmt greinum í lögunum og eins um það hvaða vigt gildir og um ítrekunaráhrifin.

Hæstv. forseti. Hér er verið að gera ýmsar lagfæringar og breytingar. Það er rétt sem hv. þm. Jón Gunnarsson vakti athygli á áðan að Fiskistofa hefur orðið ansi mikil vald en yfirleitt eru það starfsmenn Fiskistofu sem komast að þeirri niðurstöðu að mönnum hafi orðið eitthvað á eða að eitthvað í framkvæmdinni hafi ekki staðist lög og reglur og reglugerðir - en í reglugerðum er yfirleitt mikið af þeim ákvæðum sem hér er verið að tala um í lögum að því er varðar framkvæmdina. Fiskistofa tekur einnig svolítið á því hvort verið er að tala um minni háttar brot eða meiri háttar brot. Reyndar er samt sett hér inn það ákvæði að við fyrstu aðgerð til sviptingar skuli vera um áminningu að ræða. Að hluta til kann það að vera sett inn til þess að bregðast við því sem menn telja minni háttar brot og einkum ef brotið er ekki framið með neinum sérstökum vilja, hvað þá heldur einbeittum brotavilja, eins og menn orða það stundum, heldur einfaldlega vegna þess að reglurnar eru kannski ekki nægilega ljósar eða ekki ljóst að tiltekið athæfi væri brotlegt. Þetta kann að vera til bóta en allt að einu þá er það Fiskistofa sem að stórum hluta rannsakar þessi mál, finnur yfirleitt tilefnið, rannsakar það og framkvæmir síðan með veiðileyfissviptingum eða annars konar leyfissviptingum það sem á að verða til refsiákvörðunar vegna viðkomandi athæfis. Það er alveg rétt að Fiskistofa hefur í gegnum lagasetningar á undanförnum árum fengið veruleg völd í þessa veru, eftirlitsþátt, ákvörðunarþátt og rannsóknarþátt og síðan framkvæmdaþátt og eftirfylgni refsinganna. Ég held að þessi mál þurfi verulegrar athugunar við í hv. sjávarútvegsnefnd og menn þurfi að fara í gegnum það sem hér er verið að leggja til, en að sumu leyti sýnist mér að þetta geti verið til bóta miðað við núgildandi reglur en að öðru leyti má kannski deila um hvort svo sé. Það hefur auðvitað mikil áhrif á rekstur hvers fyrirtækis hvort heimildin til ákveðinna athafna í sambandi við atvinnustarfsemina er tekin af mönnum um lengri eða skemmri tíma, ég tala nú ekki þegar leyfissviptingar eru farnar að vera heilt ár og menn hafa kannski byggt upp vinnuferla sína á ákveðnum aðferðum o.s.frv. Þetta er eitthvað sem menn þurfa að fara mjög vandlega í gegnum í sjávarútvegsnefnd og skoða og leggja mat á hvort rétt sé að farið með þeim tillögum sem eru í frumvarpinu og auðvitað er nauðsynlegt að þar verði menn kallaðir til til ráðgjafar og komi með athugasemdir eins og venja er. Hitt er rétt að segja í örfáum orðum, hæstv. forseti, að lagaumhverfi sjávarútvegsins er geysilega víðfeðmt, það eru svo ótrúlega mörg lög sem koma að atvinnustarfseminni í sjávarútvegi, fiskveiðum, meðferð aflans og skráningu hans, vigtunarreglum o.s.frv., sölu hans á fiskmörkuðum, vigtun þar, heimavigtunarleyfum og flutningum, og alls staðar eru inni mismunandi ákvarðanir eða ferli sem geta leitt til mismunandi refsingar. Löggjöfin í heild sinni, ég tala nú ekki um lögin um fiskveiðar sem eru með um 37 bráðabirgðaákvæðum, ef ég man rétt, þau eru auðvitað að mörgu leyti barn síns tíma, eins og sumir segja - ég held að hæstv. dómsmálaráðherra hafi meira að segja orðið fyrstur til að taka sér það orð í munn. Það kann því að vera að menn þurfi að fara að skoða þetta heildstætt. Ákveðinn hópur hefur unnið við þessi mál, eins og kemur fram í athugasemdum, og sá hópur hefur örugglega fengið menn til skrafs og ráðagerða þannig að auðvitað er verið að vinna út frá þeim lögum og reglum sem í gildi eru. Allt að einu er umhverfið orðið ansi flókið og það þarf að gaumgæfa vel þegar verið er að setja fram tillögur um breytingar því að það er ekki grínlaust að verða fyrir sviptingu og geta kannski illa stundað atvinnustarfsemi sína svo vikum eða jafnvel mánuðum skipti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hefur farið fram um þetta mál. Ég held að í raun og veru endurspegli frumvarpið ákveðna þróun sem hefur átt sér stað varðandi breytingar á lögum á sviði fiskveiðistjórnar sem lúta að viðurlagaákvæðum. Við tökum eftir því þegar við skoðum þessi mál nokkur ár aftur í tímann, ekki síst á vettvangi sjávarútvegsnefndar Alþingis, þá hefur verið tilhneiging í þá átt að reyna frekar að skipta fiskveiðilagabrotum í tvennt þannig að annars vegar væri um að ræða brot sem við getum kallað að séu brot af ásetningi, brot sem geta haft í för með sér heilmikil áhrif, og hins vegar brot sem verða til af allt öðrum ástæðum. Við munum eftir því að það er ekki langt síðan Alþingi breytti lögum að frumkvæði hv. þm. Örlygs Hnefils Jónssonar til þess að koma í veg fyrir að menn væru skilyrðislaust undir þá sök seldir að fá á sig mjög harðan lágmarksdóm. Við höfum líka verið að breyta lögunum varðandi eftirlit með fiskiskipum að því leytinu að við settum inn á sínum tíma ákvæði sem gaf mönnum kost á því að leiðrétta stöðu sína, t.d. ef menn höfðu farið yfir í kvóta og fengu áminningu eða fengu athugasemdir frá Fiskistofu og höfðu þá tíma til þess að leiðrétta stöðu sína. Ég held að þetta stefni í rétta átt og frumvarpið sem hér er verið að leggja fram er í raun og veru byggt á sömu hugmyndafræði. Vandinn er hins vegar sá sami með þessi lög sem önnur að þau verða að hafa í sér ákveðinn fælingarmátt, það verður að tryggja að þeir sem starfa innan sjávarútvegsins fari eftir lögum og reglum. Þó að við viljum koma til móts við menn með því að refsa þeim ekki fyrir minni háttar brot eða brot sem við getum kallað að séu framin af einhverju gáleysi, þá verðum við hins vegar líka að hafa lögin þannig að við tryggjum að menn geti ekki í krafti úrræðaleysis þeirra sem eiga að fylgjast með og hafa eftirlit með lögum um fiskveiðistjórn, haldið áfram brotum sínum. Við þekkjum dæmi um það úr fortíðinni þar sem menn spiluðu bókstaflega á að reyna að halda áfram ítrekuðum brotum á fiskveiðistjórn, ná sér þannig í kvóta með ólögmætum hætti og auðvitað er ekki hægt að hafa lögin þannig. Þess vegna er það þannig að þegar menn verða uppvísir að því að brjóta lög og reglur þá verðum að hafa það úrræði fyrir eftirlitsaðilann, sem í þessu tilviki er Fiskistofa, til að geta gripið inn í tafarlaust. Það er ekki hægt að bíða vikum eða mánuðum saman eftir því að dómstólar útkljái slíkt heldur verður það að vera þannig að eftirlitsaðilinn hafi þarna möguleika á að skerast í leikinn. Síðan geta menn þá, ef þeir telja á sér brotið, bæði vísað þeim úrskurði til ráðuneytisins og síðan til dómstóla, ef þannig vill verkast. Það má segja að þetta sé kannski hið stóra og vandasama verkefni, þ.e. að reyna að finna eitthvert jafnvægi þarna á milli. Það er alveg rétt sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði, að sjávarútvegurinn býr á margan hátt við býsna flókið lagaumhverfi. Það sem vakir fyrir okkur með þessu frumvarpi er að reyna að gera það aðeins einfaldara á þessu sviði og líka að gæta samræmis. Það hefur oft heyrst og kemur mjög oft fram þegar rætt er við menn sem starfa í sjávarútveginum að fólki finnst ekki vera nógu mikið samræmi í viðurlagaákvæðinu. Það sé verið að refsa mönnum hart fyrir tiltölulega lítil brot og síðan geti menn haldið áfram og fái þá ekki mikla refsingu til viðbótar við það sem áður hafði verið ákveðið. Þarna er verið að reyna að gera þessu einhver skil. Hv. þm. Jón Gunnarsson spurði út af fyrir sig réttmætrar spurningar, hvort ekki þyrfti að skilgreina hugtökin „minni háttar brot“ og „umtalsverð brot“ og þau hugtök sem hérna eru notuð. Það er reynt að gera það í athugasemdunum við frumvarpið en vel má vera að það þyrfti að reyna að skýra þetta betur, það er verkefni sem ég vildi þá beina til hv. sjávarútvegsnefndar að fara aðeins betur ofan í. Við yfirferð okkar í þessum efnum sáum við ekki að hægt væri að skýra þetta mikið betur en þarna er gert. Í athugasemdum við a.m.k. tvær greinar er sagt, með leyfi virðulegs forseta: „Við ákvörðun þess hvort um minni háttar brot telst vera að ræða, í skilningi þessara lagaákvæða, er eðlilegt að litið verði m.a. til þess hvort ætla megi að brot hafi í för með sér umtalsverðan ávinning fyrir hlutaðeigandi útgerð og/eða tengda aðila, hversu mikilvægum hagsmunum brot ógnar og hvort það hefur verið framið af ásetningi eða gáleysi.“ Þarna er auðvitað verið að búa til ákveðna leiðsögn en ég get vel viðurkennt að hún er á vissan hátt matskennd en það er líka nokkuð erfitt að negla þetta niður, brotin geta verið af mismunandi toga og aðstæður verið mismunandi þannig að það er kannski dálítið erfitt að setja slíkar reglur mikið skýrari. Þetta er hins vegar verkefni sem ég held að væri eðlilegt að sjávarútvegsnefnd velti fyrir sér, t.d. með því að ræða við hagsmunaaðila og aðra þá sem geta látið sig svona mál varða. Um hafnarvogina og endurvigtunina vil ég eingöngu segja að þarna er ekki verið að breyta neinu, þetta frumvarp breytir neinu í þeim efnum. Þær reglur sem um það gilda eru reglur sem hafa verið í gildi og það er ekki verið að taka afstöðu til þess í frumvarpinu á nokkurn hátt. Hv. þm. Jón Gunnarsson spurði mig líka varðandi frumvarpstextann t.d. þar sem talað er um að Fiskistofa skuli svipta skip leyfi ef þau brjóta gegn ákvæðum þessara laga eða reglum settum samkvæmt þeim, hvort þarna sé verið að útvíkka vald Fiskistofu. Svo er ekki. Hérna er eingöngu verið að vísa til þess að á grundvelli þessara laga verði sett reglugerð sem líka hafi þá virkni að verði menn uppvísir að brotum á grundvelli laganna og reglugerðarinnar sem er sett á grundvelli þeirra skuli farið með það mál eins og frumvarpið mælir fyrir um. Það er því ekki verið að útvíkka vald Fiskistofu, alls ekki, heldur eingöngu verið að vísa til þess að þetta gæti bæði tekið til brota sem snúa að frumvarpinu og síðan reglugerð sem auðvitað verður að hafa stoð í lögum sem verði þá sett á grundvelli frumvarpsins ef það verður að lögum, sem ég vona að verði. Hv. þingmaður spurði líka um ítrekunaráhrifin. Það er alveg rétt sem hann sagði, þessi ítrekunaráhrif gilda þennan tíma. Ef menn hafa síðan ekki orðið brotlegir við lögin á þeim tíma má segja sem svo að þeir sitji við hreint borð eftir það. Þetta er grundvöllurinn að frumvarpinu. Það er fyrst og fremst verið að reyna að milda áhrifin gagnvart þeim sem verða fyrir því að brjóta reglur eða lög og um er að ræða tiltölulega væg brot og brot í fyrsta skipti o.s.frv. Þarna er verið að reyna að koma til móts við þetta sanngirnissjónarmið, hygg ég, sem menn hafa viljað og ég tel að sé mikilvægt að sé uppi í fiskveiðistjórnarumhverfinu vegna þess að við eigum ekki að líta þannig á - eins og stundum hefur jaðrað við í umræðunni, ég er ekki að segja hér á Alþingi, en stundum jaðrar við í umræðunni að menn líti svolítið þannig á að þeir sem starfa í sjávarútveginum séu sífellt að reyna að komast hjá því að fara eftir lögum og reglum. Það er ekki þannig. Það eru hins vegar stundum þannig aðstæður að mönnum verður á, það geta verið ýmsar ástæður sem valda því, og þarna er þá verið að reyna að draga einhver skil á milli þeirra sem eru með - eins og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson orðaði það áðan - einbeittan brotavilja og hinna sem fyrst og fremst svona detta um einhver ákvæði sem þeir gera sér kannski ekki alveg grein fyrir hvernig virka. Þetta mál er af þeim toga að eðlilegt er að það fái þá meðferð í sjávarútvegsnefnd eins og almennt tíðkast, að því verði vísað til umsagnar og að kallað verði eftir sjónarmiðum utanaðkomandi aðila. Ég held að mál af þessu tagi vinnist best með þeim hætti. Það er rétt sem hér hefur verið sagt að ég setti niður nefnd til þess að fara yfir þessi mál, skipaða fulltrúum ráðuneytisins, Fiskistofu og hagsmunaaðila, og það var auðvitað kallað eftir viðhorfum úr greininni í þeim efnum. Eflaust eiga eftir að koma fram ýmsar ábendingar sem hægt verður að taka tillit til og afstöðu til í meðferð málsins á þinginu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 79 26. maí 1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Í þessu frumvarpi er lagt til að gerðar verði tvær breytingar á lögunum. Fyrri breytingin lýtur að því að kveða með skýrum hætti á um heimild til að samræma reglur um nýtingu á íslenskum deilistofnum, hvort sem veiðar fara fram í íslenskri fiskveiðilögsögu eða utan hennar. Jafnframt verði heimilt að skilgreina nákvæmar með hliðsjón af veiðisvæði, veiðarfæri eða tíma hvenær um veiðar úr tilteknum deilistofni telst vera að ræða. Síðari breytingin miðar að því að styrkja heimildir ráðherra til að friða viðkvæm hafsvæði í því skyni að vernda fyrst og fremst hafsbotninn sjálfan og það líf sem á honum þrífst. Um stjórn veiða hér við land gilda að meginefni lög nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, lög nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, lög nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og lög nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Á grundvelli þessara laga eru settar ýmsar reglur um veiðar íslenskra skipa, t.d. veiðarfæri, veiðisvæði, meðferð og nýtingu afla og atriði sem lúta að eftirliti með nýtingu þeirra. Lög nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og lög nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, taka til nýtingar á nytjastofnum innan fiskveiðilandhelgi Íslands, en lög nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, taka til veiða íslenskra skipa utan fiskveiðilögsögunnar. Í athugasemd við 5. gr. frumvarpsins sem varð að lögum nr. 151/1996, um veiðar utan lögsögu Íslands, segir að ákvæði laga um stjórn fiskveiða gildi eftir því sem við geti átt um veiðar íslenskra skipa utan íslensku lögsögunnar úr íslenskum deilistofnum, þ.e. stofnum sem veiðast bæði innan og utan lögsögumarkanna, þar sem mjög æskilegt er að samræmd stjórn gildi um veiðar úr deilistofnum hvort sem þær fara fram innan eða utan lögsögu. Þannig hafi þessu verið varið með nýtingu loðnustofnsins fram til þessa. Þar hefur kvóta verið úthlutað til skipa án tillits til þess hvort hann er veiddur innan eða utan lögsögumarka og gilda allar sömu reglur um veiðarnar án tillits til þess hvar þær fara fram. Ofangreind tilvísun í 5. gr. laga nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, í lög um stjórn fiskveiða leggur að vísu meginreglur í þessu efni en hins vegar er það svo að ýmsar reglur um veiðar og nýtingu deilistofna eru settar með stoð í lögum nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og lögum nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar. Þess vegna þykir rétt að kveða með ótvíræðum hætti á um að heimilt sé að tryggja samræmingu reglna um veiðar úr íslenskum deilistofnum þannig að ekki gildi mismunandi reglur eftir því hvort veiðar fari fram innan eða utan fiskveiðilandhelginnar og miðar fyrri málsliður greinarinnar að því. Í seinni málslið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt sé að ákveða að afli sem fæst á ákveðnu svæði, tilteknum tíma eða í ákveðna gerð veiðarfæra skuli teljast til tiltekins deilistofns. Eins og áður segir eru deilistofnar þeir stofnar sem veiðast bæði innan og utan lögsögunnar. Nokkuð er breytilegt hvar þeir veiðast innan lögsögunnar og í hve miklum mæli. Má í þessu sambandi nefna t.d. kolmunna, úthafskarfa og loðnu. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa heimild til að skilgreina veiðisvæði hverju sinni og jafnframt hafa möguleika til þess að líta til tíma og veiðarfæra í þessu sambandi. Í október 2004 skipaði þáverandi sjávarútvegsráðherra nefnd til að kanna forsendur fyrir friðun viðkvæmra hafsvæða. Nefndin skilaði tillögum sínum í lok maí 2005. Nefndin skoðaði þau friðunarsvæði sem hafa verið sett hér við land og forsendur þeirra. Má almennt segja að flest friðunarsvæði í fiskveiðilandhelgi Íslands séu sett með heimild í 9. gr. laga nr. 79/1997 en tveir fyrri málsliðir 1. mgr. hennar hljóða svo: „Ráðherra skal gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að sporna við því að stundaðar séu veiðar sem skaðlegar geta talist með tilliti til hagkvæmrar nýtingar nytjastofna. Getur ráðherra með reglugerð m.a. ákveðið sérstök friðunarsvæði þar sem veiðar með tilteknum veiðarfærum eru bannaðar.“ Nefndin taldi að friðun svæða hefði fyrst og fremst verið beitt til að ná sértækum markmiðum í fiskvernd, eins og t.d. verndun hrygningarfisks eða ungfisks. Á undanförnum árum hefði athyglin beinst í ríkari mæli að hafsbotninum sjálfum og lagði nefndin því til í skýrslu sinni að breytingar yrðu gerðar á heimild ráðherra þannig að verndun hafsbotnsins fengi meira vægi og rúmaðist betur innan lagaheimildarinnar. Með því móti mundi hún endurspegla skýrar markmið og inntak friðunar viðkvæmra hafsvæða. Breyting sú sem lögð er til í a-lið 1. gr. er í samræmi við þessa tillögu nefndarinnar. Með breytingu þeirri sem lögð er til í frumvarpinu er aðeins verið að árétta að unnt er að láta friðun taka til allra veiða þannig að ekki þurfi að telja þær allar upp í reglugerð ef bannið á að vera altækt. Ég legg svo til að þessu máli verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjávarútvegsnefndar.

Frú forseti. Ég valdi það að fara í stutt andsvar í stað þess að fara í ræðu vegna þess að mig langar bara að beina athygli hæstv. ráðherra að þingsályktunartillögu sem Össur Skarphéðinsson og sá sem hér stendur og fleiri lögðum fram á síðasta þingi, um fiskverndarsvæði við Ísland. Sú þingsályktunartillaga gekk út á það að Alþingi ályktaði að fela sjávarútvegsráðherra að setja á stofn net fiskverndarsvæða við Ísland í þeim tilgangi að efla fullnýttar og ofnýttar nytjategundir og til að vernda mikilvæg búsvæði. Á þeim yrðu veiðar bannaðar alfarið, eins og sagt var í tillögunni til þingsályktunar. Eins og 2. gr. frumvarpsins til laganna sem hér er til umræðu hljómar sýnist mér hún veita hæstv. ráðherra akkúrat þá heimild sem við flutningsmenn þingsályktunartillögunnar á þinginu í fyrra töluðum um að hann þyrfti að hafa. Í raun geti ráðherra bannað alfarið veiðar á ákveðnum svæðum til skemmri eða lengri tíma, bannað þar öll veiðarfæri, og það sé bæði til að varðveita viðkvæm hafsvæði og til þess að stuðla að fiskvernd. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji þá ekki að með samþykkt þessa frumvarps, eins og það liggur hér fyrir hvað þetta atriði varðar, hafi hann í höndunum þau tæki og þær heimildir sem þarf til að skilgreina og ákveða að ákveðin svæði geti verið fiskverndarsvæði eða friðunarsvæði bæði fyrir fisk og búsvæði. Við flutningsmenn þingsályktunartillögunnar töldum að það væri nauðsynlegt að vernda fisk og viðkvæm búsvæði, ekki bara með einhverjum lögum um skyndilokanir og slíkt heldur þyrfti ráðherra að hafa svona tæki í höndunum sem gæti lokað svæðum til lengri tíma. Þess vegna spyr ég ráðherra: Hefur hann ekki slíkt tæki nú?

Virðulegi forseti. Ég held að ég geti svarað þessari spurningu játandi. Þó að þetta sé ekki margort frumvarp í sjálfu sér, ekki mörg orð í þessu frumvarpi, er þar verið að taka á og veita víðfeðmari heimildir til að vernda svæði, ekki bara með tilliti til ástands fisks, hvort um er að ræða smáfisk eða hrygningarfisk eða eitthvað þess háttar, heldur er gengið lengra með því að tala um varðveislu viðkvæmra hafsvæða. Ég held að við endurspeglum á margan hátt umræðu sem bæði fer fram í þjóðfélaginu, innan sjávarútvegsins og á alþjóðavettvangi, vegna þess að hérna er verið að opna á heimildir sem fela það í sér að sjávarútvegsráðherra geti á grundvelli þessara laga t.d. bannað veiðar, ekki á grundvelli þess hvort um sé að ræða stöðu fiskstofna á þessu svæði heldur vegna þess að menn horfa til hafsvæðisins sjálfs, botnsins o.s.frv. Við höfum t.d. tekið ákvörðun um það að banna veiðar og búa til algjört friðunarsvæði í kringum tiltekin kórallasvæði við landið. Það er ljóst mál að við þurfum að styrkja þennan lagagrundvöll frekar. Ég geri ráð fyrir því að umræðan verði miklu meira á þessum nótum í framtíðinni innan sjávarútvegsins. Mér sýnist að umræðan í sjávarútveginum núna sé miklu frekar að þróast inn á þær brautir að menn velta fyrir sér því sem ég hef stundum kallað sambúð veiðarfæranna. Við heyrum það á umræðunni núna síðustu daga, t.d. vegna umdeilds svæðis í Kolluál við Snæfellsnes. Ég verð mjög var við það í mínu starfi að það eru sífellt að koma til mín menn sem hafa miklar skoðanir á því hvort það eigi að opna svæði eða loka svæðum. Þetta hygg ég að verði umræða framtíðarinnar mjög innan sjávarútvegsins. Mjög margt sem við höfum tekist á um hafa menn komist að einhverri niðurstöðu um, með góðu eða illu, ósáttir eða sáttir. Ég held hins vegar að umræðan verði miklu frekar á þessum nótum í framtíðinni þar sem sjávarútvegurinn sjálfur verður að taka með virkum hætti þátt í þeirri umræðu og axla á henni 

Hæstv. forseti. Ég fæ tækifæri til þess að fjalla um málið í sjávarútvegsnefnd og þau atriði sem hér eru en mig langar samt að nefna nokkur atriði. Það er í fyrsta lagi að hér er ráðherra að fá heimildir sem hann telur greinilega að hann hafi ekki haft fyrir, sem eru þær, svo ég komi nú fyrst að seinna málinu, þ.e. 2. gr., að heimildir ráðherra verði styrktar til að friða viðkvæm hafsvæði. Nú kann vel að vera að það sé rétt að þær verði styrktar með þessu móti en það er samt þannig að í þeim lögum sem fyrir hendi eru segir með mjög skýru orðalagi, með leyfi forseta: „Ráðherra skal gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að sporna við því að stundaðar séu veiðar sem skaðlegar geta talist með tilliti til hagkvæmrar nýtingar nytjastofna.“ Orðið „skal“ hefur nú yfirleitt verið metið þannig í sölum Alþingis að það væri fyrirmæli um að þannig skuli að málum staðið. Hæstv. ráðherra nefndi þá umræðu sem er á alþjóðavettvangi og líka hér heima um að taka þurfi betur á þessum málum en gert hefur verið og ég get svo sannarlega tekið undir það. En mér finnst þess vegna, af því að mér fannst hæstv. ráðherra vera í raun að taka undir þessi sjónarmið, skjóta meira en lítið skökku við að hann skuli hafa komið með þá nýbreytni þetta haustið að hleypa flottrollsveiðum á síld inn á Breiðafjörð og inn á svæði sem hefur verið fiskverndarsvæði í mörg ár, með umdeilt veiðarfæri sem sjómenn hafa meira og minna haldið fram að væri í raun að gera mikinn óskunda í síldveiðum, af því að það hafi svo mikil áhrif á veiðanleika síldarinnar, hún tvístrist vegna þessara flottrollsveiða. Hæstv. ráðherra, sem nú mætir í þingið með hugmyndir um að fara að bregðast við þeirri umræðu að ganga betur um fiskstofnana, hafsbotninn og lífríkið, er nýbúinn að undirrita reglugerð um að hleypa flottrolli inn á Breiðafjörð, inn á fiskverndarsvæðin sem þar hafa verið án þess að ræða nokkuð við heimamenn sem hafa haft forustu fyrir því í mörg ár að viðhalda því fiskverndarsvæði sem þar er. Það eru margir sem hafa þá skoðun, og ég er m.a. einn af þeim, að sú framsýna stefna sem útvegsmenn á þessu svæði hafa haft í gegnum tíðina hafi bjargað Breiðafirðinum frá því að lífríkið þar mundi hrynja í kjölfar þess að menn fóru að nýta loðnustofninn á þann hátt sem raun ber vitni. Þess vegna er þetta að mörgu leyti, að mér finnst, mistök hæstv. ráðherra sem mega ekki koma fyrir aftur. Ég hefði talið að í kjölfar þeirrar umræðu sem hefur verið um þetta hefði ráðherra miklu frekar átt að taka þá ákvörðun að banna alfarið veiðar á síld í flottroll af því að þar væru menn þó að láta fiskstofninn njóta vafans, ef einhver vafi er þá í raun og veru, um skaðleg áhrif flottrollsins á þessa fiskstofna. Það er með miklum endemum að Ísland skuli vera eina fiskveiðiþjóðin sem telur að það sé bara allt í lagi að hamast með flottroll um allt. Það eru yfirleitt alls ekki vera talin veiðarfæri sem nota eigi mikið af og engin ástæða til þess þar sem enginn vandi er að veiða síld í önnur veiðarfæri. Það hefur tekist í gegnum tíðina og reyndar tekist allt of vel stundum. Eins og menn vita var öll síld við Ísland ofveidd á sínum tíma einungis með litlum nótum. Það er ekki vandinn að ekki sé hægt að ná í síldina. Ef það væri vandinn þyrftu menn að velta því fyrir sér hvar menn væru staddir ef svona erfitt væri orðið að ná í þá síld sem má veiða. Ég held að sú spurning hljóti að vakna: Eru flottrollsveiðarnar farnar að hafa svo gríðarleg áhrif á veiðanleika síldarinnar að hleypa þurfi þessum flota inn í Kolluál til að ná í þá síld sem á þarf að halda í veiðunum? Síðan er annað. Við höfum fengið af því spurnir að menn séu farnir að flytja þá síld sem var veidd í fyrra og hittiðfyrra og flutt til útlanda til geymslu þar, heim aftur til að bræða hana. Búið er að flytja 1.000 tonn inn í landið til að setja í gegnum bræðslu af því að hún selst ekki og von er á fleiri förmum hingað heim til þess að vinna svona. Á hvaða vegferð eru menn úr því svona er komið? Ég tel ástæðu til að taka þetta mál upp og bið hæstv. ráðherra að útskýra það með góðum rökum hvers vegna í ósköpunum hann tók upp á þeirri nýbreytni og hvernig hún samræmist þeirri ræðu sem hann hélt áðan um að taka nú aldeilis mark á umræðunni sem fer fram í þjóðfélagi okkar og víða um heim um að menn þurfi að fara betur með lífríki sjávar. Síðan langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um eitt í sambandi við hitt málið, þ.e. deilistofnana, þar sem stendur í 1. gr., með leyfi forseta: „Þá er ráðherra heimilt að ákveða að afli sem fæst á ákveðnu svæði, tilteknum tíma eða í ákveðna gerð veiðarfæra skuli teljast til tiltekins deilistofns.“ Nú er verið að tala um deilistofna. Það þýðir að aðrir en Íslendingar eiga þá hlut í þeim stofnum, eða ég hef skilið það þannig. Ég lít þá svo á að samkomulag þurfi um það hvernig menn ákveða hvaða fiskur tilheyri deilistofnum, og ég bið þess vegna hæstv. ráðherra að útskýra það aðeins betur þannig að ég skilji hvað þarna er á ferðinni. Getur komið upp einhver ágreiningur milli Íslendinga og annarra aðila í kjölfarið á svona ákvörðunum? Hvernig tekur hæstv. ráðherra ákvarðanir af þessu tagi, hvað er á bak við þær? Eru það ekki fiskifræðileg rök? Eru það ekki rannsóknir sem þurfa þá að styðja við þær ákvarðanir sem um er að ræða? Að öðru leyti ætla ég að geyma mér að ræða þessi mál þangað til kemur að umræðunni í sjávarútvegsnefnd. En ég vildi nota þetta tækifæri því mér fannst þetta tækifæri akkúrat eiga við til að ræða það mál sem ég nefndi áðan, þ.e. þær nýju veiðiaðferðir í Kolluál sem hafa verið stundaðar í haust.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Nokkur umræða er þegar orðin um það. Ég vil í upphafi minnast á nokkur atriði og halda til haga. Ég ætla fyrst að víkja að 2. gr. frumvarpsins, þar sem segir svo, með leyfi forseta: „a. Við 1. málsl. bætist: og varðveislu viðkvæmra hafsvæða. b. 2. málsl. hljóðar svo: Getur ráðherra með reglugerð m.a. ákveðið sérstök friðunarsvæði þar sem veiðar með öllum eða tilteknum veiðarfærum eru bannaðar.“ Þetta er síðan áréttað enn frekar í skýringum með greininni, þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefði athyglin beinst í ríkari mæli að hafsbotninum sjálfum og lagði nefndin“ - sem hafði verið skipuð um þetta mál - „því til í skýrslu sinni að breytingar yrðu gerðar á heimild ráðherra þannig að verndun hafsbotnsins fengi meira vægi og rúmaðist betur innan lagaheimildarinnar. Með því móti mundi hún endurspegla skýrar markmið og inntak friðunar viðkvæmra hafsvæða.“ Þetta er nefnilega atriði sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum lagt þunga áherslu á, verið einn af hornsteinum í sjálfbærri nýtingu náttúruauðlindanna, einnig í fiskveiðistefnunni, og því sem lýtur almennt að umhverfismálum og sjálfbærri nýtingu auðlindarinnar. Í því sambandi vil ég minna á, og það er eins og hæstv. ráðherra hafi reyndar bara kannski farið eftir þessu, og það er svo sem gott, að stundum þurfa mál, þó að þau komi frá stjórnarandstöðuþingmönnum, að fá að fara nokkrum sinnum í gegnum þingið til að ráðherrar átti sig á að það gæti verið eitthvað sem rétt væri að færa inn. Þannig er að í þingsályktunartillögu sem flutt var á síðasta þingi og reyndar nokkrum þingum áður, fyrst á 128. löggjafarþingi og svo aftur á 130. og síðan á 131. þingi, er tillaga til þingsályktunar um vernd og sjálfbæra nýtingu lífvera á hafsbotni, þar sem flutningsmenn eru þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon. Vil ég leyfa mér, forseti, að vitna til tillögunnar sem hefur verið flutt undanfarin ár og á reyndar forsögu í tillöguflutningi Hjörleifs Guttormssonar fyrr á þingum, sem lagði áherslu á að hugað væri með markvissum hætti að rannsóknum og verndun hafsbotnsins. Tillaga þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra í samráði við Hafrannsóknastofnunina að friða í varúðarskyni þau svæði á hafsbotni sem brýnast er talið að vernda til að koma í veg fyrir meira tjón á lífríki og uppvaxtarskilyrðum nytjafiska en orðið er. Jafnframt verði gerð áætlun um frekari rannsóknir á áhrifum veiða og veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins og um aðgerðir til að draga úr skaðlegum áhrifum af þeirra völdum og til að tryggja sjálfbæra nýtingu vistkerfa hafsbotnsins innan efnahagslögsögunnar.“ Áfram stendur í tillögunni, með leyfi forseta: „Við undirbúning og meðferð málsins verði leitað eftir samvinnu við umhverfisráðherra, rannsóknastofnanir, hagsmunaaðila í sjávarútvegi og samtök áhugamanna eftir því sem við á. Skorti á lagaheimildir til æskilegra verndaraðgerða og til að tryggja sjálfbæra nýtingu hafsbotnsins verði lagðar fyrir næsta löggjafarþing tillögur þar að lútandi, sem og skýrsla um framvindu verndaraðgerða og fjárþörf vegna æskilegra rannsókna.“ Nú veit ég ekki hvort það sem ráðherra er hér að flytja nær öllum þessum markmiðum sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs leggjum til í þessari tillögu en þó er það vonandi og væntanlega í áttina. Í greinargerð með tillögunni sem flutt var á síðasta þingi og nokkrum þingum þar á undan segir, með leyfi forseta: „Stöðugt fjölgar vísbendingum um tjón sem orðið hafi á lífríki hafsbotnsins við hömlulitla notkun botnveiðarfæra. Fyrir nokkrum árum sýndi sjónvarpið myndir sem drógu ljóslifandi fram áhrif veiða á kórallasamfélög á hafsbotni við Noreg. Slíkum gögnum hefur farið fjölgandi og þekkingu fleygt fram. Á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Jóhannesarborg um sjálfbæra þróun sumarið 2002 voru m.a. á dagskrá málefni hafsbotnsins og gildi búsvæða hans, þar á meðal kórallasamfélaga, fyrir sjálfbæra þróun lífríkis sjávar. Þörf kerfisbundinna rannsókna á þessu sviði hefur blasað við lengi en allt of lítið verið að gert hérlendis. Á meðan frekari þekkingar er aflað er brýnt að gripið sé til varúðarráðstafana eins og tillagan gerir ráð fyrir og með hliðsjón af Ríó-yfirlýsingunni.“ Sem kveður einmitt á um varúðarsjónarmiðin. Þá komum við að þeim þætti að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum ítrekað lagt áherslu á eflingu rannsókna einmitt á hafsbotninum, á stöðu og áhrif veiðarfæra á hafsbotninn og lífríki hans. Þó að nokkuð hafi áunnist og verið gert í þeim efnum er það allt of lítið, bæði hvað varðar hafsbotninn sem slíkan og hvernig hann hefur breyst í áranna rás í kjölfar veiða. Einnig eru rannsóknir litlar á veiðarfærum sem enn eru notuð og við vitum engin glögg deili á hver áhrif hafa á lífríkið. Hv. þm. Jóhann Ársælsson minntist á flottrollsveiðarnar, en botnvarpan hefur líka verið mjög gagnrýnd og hefur meira að segja verið talið að þar sem aðstæður væru þannig, viðkvæmur botn, gæti hún valdið miklu tjóni. Ég vil því spyrja ráðherra hvernig hann ætlar sér að afla forsendna fyrir því að fylgja þessari tillögugrein sinni eftir, að geta beitt lokunum og friðað svæði á faglegum forsendum. Auðvitað hefur hann líka rétt til að friða svæði á grundvelli Ríó-yfirlýsingarinnar um að náttúran skuli njóta vafans þegar um það er að tefla. Þá vil ég í þessu sambandi, til að við höldum því líka til haga því okkur hættir svo til að horfa fram hjá mikilvægi hafsbotnsins, að minna á lögin um náttúruvernd, nr. 44/1999, þar sem segir í 54. gr., með leyfi forseta: „54. gr. Friðlýsing náttúruminja í hafi. Umhverfisráðherra getur, að fengnu samþykki sjávarútvegsráðherra og eftir atvikum að fengnum tillögum eða áliti Hafrannsóknastofnunarinnar, Umhverfisstofnunar eða Náttúrufræðistofnunar Íslands, friðlýst innan landhelgi og efnahagslögsögu náttúruminjar í hafi, þ.m.t. eyjar og sker, og á hafsbotni sem mikilvægt þykir að varðveita sakir fegurðar eða sérkenna eða miklu skiptir frá vísindalegu, náttúrufræðilegu eða menningarlegu sjónarmiði að ekki sé raskað.“ Ég vil spyrja ráðherra: Hvað hefur verið gert? Hvernig hefur því samstarfi verið háttað sem þarna er kveðið á um í fyrrgreindum lögum um þá sömu þætti og við erum að tala um eða hliðstæða þætti? Hafa farið fram einhverjar viðræður, eitthvert samstarf eða er einhver áætlun af hálfu þessara ráðuneyta? Ég held að þarna sé um gríðarlega mikilvæga þætti að ræða eins og taldir eru upp í lögunum. Frú forseti. Ég þarf ekki svo sem að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég vil þó enn vekja athygli á að samhengi þarf að vera á milli orða og gjörða. Ég vil benda á hinar mjög umdeildu dragnótaveiðar sem eru t.d. í Skagafirði og fyrir ströndum landsins. Við erum komin með báta sem eru mjög öflugir togbátar og þó að þeir séu litlir eru þeir miklu öflugri en togararnir voru hér á sínum tíma sem verið var að ýta úr landhelginni. Friðun og baráttan fyrir stækkun landhelginnar og fiskveiðilögsögunnar var einmitt hluti af því að ýta þessum togurum burt sem þá voru taldir varasamir og gengju of nærri fiskstofnunum. Nú eru að vísu komnir miklu minni bátar og undir nýjum lögum en eru miklu aflmeiri og fyllilega með togkraft á við hina gömlu togara. Hvenær á þá að taka á þessum málum? Ég held að þarna séum við líka komin út í nokkurt óefni. Frú forseti. Þetta mál kemur náttúrlega til sjávarútvegsnefndar og ég sit í henni fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Þar mun ég fara ítarlegar í gegnum þetta. En ég mátti til með að draga fram þingsályktunartillöguna um vernd og sjálfbæra nýtingu lífvera á hafsbotni, sem kveður á um nokkur þau atriði sem hæstv. ráðherra tekur inn í það frumvarp sem lagt er hérna fram. Hún hefur verið flutt á undanförnum þingum af hv. þingmönnum Kolbrúnu Halldórsdóttur og Steingrími J. Sigfússyni og þar á undan af Hjörleifi Guttormssyni, þeim ágæta og vísa fyrrverandi þingmanni og ráðherra, sem hefur borið þessi mál mjög fyrir brjósti. 

Hæstv. forseti. Hér fer fram nokkuð áhugaverð umræða. Ég ætla aðallega að fjalla um efni 2. gr. og greinargerðar með henni, þ.e. ákvæði um sérstök friðunarsvæði þar sem öll eða tiltekin veiðarfæri yrðu bönnuð og viðkvæmt hafsvæði varðveitt. Ég hlustaði á hluta af ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar áðan. Hann velti upp ýmsum flötum á þessu máli varðandi viðkvæm hafsvæði, m.a. tilliti til botngerðar og fiskverndar. Á undanförnum árum eða áratugum, leyfi ég mér að segja, höfum við skipt landhelginni niður með ýmsum hætti. Við Íslendingar byrjuðum raunar aðgerðir okkar með því að banna togveiðar innan fjarða og flóa. Það var m.a. hluti baráttu okkar fyrir yfirráðum yfir fiskimiðunum þannig að erlendar fiskveiðiþjóðir sem hér stunduðu veiðar hefðu ekki ótakmarkað frelsi til veiða nánast upp í landsteina, eins og var fyrir mörgum áratugum. Þetta hefur síðan þróast eins og sagan greinir, með útfærslu landhelginnar í áföngum til þess að við náðum því marki að færa landhelgina út í 200 mílur, með langmest af landgrunninu innan þeirra marka, þótt um það megi deila varðandi Reykjaneshrygg og jafnvel Kolbeinseyjarhrygg til norðurs, og síðan til suðausturs í átt að Rockall. En meginhluti fiskimiða okkar er innan 200 mílna lögsögu okkar. En við ættum sjálfsagt rétt, samkvæmt alþjóðalögum, til að teygja okkur lengra ef við færðum fyrir því efnisleg og góð rök. Oft er talað um að botnvarpan valdi miklum skaða. Það er með þá umræðu eins og svo marga aðra umræðu að þar er ekki um algildan sannleik að ræða. Botnvarpan veldur skaða á ákveðnum svæðum þar sem gróður hefur verið mikill, kórall og annar botnlægur gróður sem hefur fengið að þróast óheftur í áratugi. En með nútímaveiðitækni hafa skip sótt á þau mið, á hóla, hæðir og tinda, eins og hægt er að orða það, á mið sem áður voru lítt sótt til fiskveiða með botnvörpu. En í áratuganna rás hefur botnvarpan breytt veiðisvæðum og breytt botngerð viðkomandi veiðisvæða. Sums staðar má horfa til svæða sem hafa verið nýtt í áratugi, sennilega hátt í öld, með botnvörpu. Þau hafa haldið fiskisældinni en önnur ekki. Það fer eftir tegundum á þeim búsvæðum sem veitt er á og þetta fer auðvitað fyrst og fremst eftir náttúrufari ofar í sjónum, straumum og landslagi, þeim meginstraumum sem ráða því að fiskgengd er meiri á einu svæði en öðrum. En þar spila náttúrlega mest inn í skörp hitaskil sjávar, þar sem kaldir og heitir hafstraumar mætast. Þar verður einna gróðurmesta lífríkið við Ísland. Þar halda hvalirnir sig í mestum mæli. Þar heldur loðnan sig, sem lifir á ætinu og svifinu. Þar halda fiskarnir sig auðvitað, sem lifa á loðnunni í samspili með sjávarspendýrunum. Þessi straumaskil eru sterk við landið á ákveðnum svæðum, t.d. úti fyrir Vestfjörðum, talsvert suður á Breiðafjörð, fyrir Austfjörðum út að miðlínu til Færeyja, suður í Rósagarð og sunnan við Rósagarð og við Suðausturland. Sama gildir um svæði í köntunum fyrir austan og vestan Eyjar, þaðan vestur í Skerjadýpi og allt að Reykjaneshrygg og síðan norður yfir Reykjaneshrygg og yfir á Melsekk, sem svo er kallaður, sem er kanturinn norðan frá Reykjaneshrygg að Jökultungu. Þá er ég nokkurn veginn kominn hringinn í kringum landið að því er varðar helstu straumasvæði og þau svæði sem fisk er að finna. Ég hef svo sem ekki getið mikið um Norðurlandið en þar ræður fiskgengdinni loðnan, rækjan og mót heitsjávar og kaldsjávar, ýmist nálægt landi eða fjær landi. Það fer eftir árferði. Sjórinn við Ísland er sem stendur afar heitur. Beitarsvæði ýsunnar, sem var fyrir tíu árum nánast eingöngu við Vesturland, Suðurland og Suðausturland, nær nú norður um öll mið í kringum landið. Þar af leiðandi hefur beitarsvæði ýsunnar stækkað um meira en helming, sennilega þrefaldast ef vel er að gáð. Allir flóar og firðir norðan lands hafa bæst inn á beitarsvæði hennar. Hvað gerðist, hæstv. forseti? Þessi fiskstofn þrefaldaðist á örfáum árum. Skyldi það hafa verið vegna þess að menn beittu svo miklum friðunaraðgerðum eða takmörkunum? Skyldi það hafa verið vegna þess að fiskifræðingar hafi séð það fyrir? Hvorugt var. Veiðin hafði ekki verið takmörkuð sérstaklega. Landssamband íslenskra útvegsmanna kvartaði meira að segja undan því að smábátarnir veiddu of mikið af ýsu á þessum árum, það væri stórhættulegt veiðiálag. Hafrannsóknastofnun lagði til að ýsan yrði sett í kvóta og vildi draga úr ýsuveiðinni. Á sama tíma sáu fiskimenn hvern árganginn á fætur öðrum af ungri ýsu vaxa upp. Svæðin sem hún ólst upp á voru ekki bara fyrir vestan land, sunnan og suðaustan eins og áður var, heldur færðust norður með öllum Vestfjörðum til Húnaflóa, til Skagafjarðar, til Eyjafjarðar, á Grímseyjarsund, Skjálfanda og allan hringinn austur fyrir land. Það varð sprenging í ýsustofninum. Ýsustofninn stækkaði það mikið að núna veiðum við jafnmikið magn af ýsu og við veiddum mest áður. Núna veiðum við sennilega svipað magn og á árunum 1954–1956, þegar við komumst hæst í þeirri veiði, ásamt Bretum og öðrum erlendum þjóðum með miklu smærri möskva heldur en við notum í dag, hátt í 120 þús. tonn. Við erum þar stödd núna. Það vill svo til að á þeim árum var sennilega einnig hlýr sjór hér við land, þ.e. upp úr 1950. Síðan kólnaði sjórinn fyrir norðan land, í kringum 1960 eða upp úr því, 1962–1964. Hér komu svokölluð köld ár eftir 1964 og fram til 1970. Eftir það skiptust á köld og heit ár í sjávarbúskapnum í nokkra áratugi þar til núverandi hitauppsveifla kom. Þetta er sagan um ýsuna, hæstv. forseti, í grófum dráttum. Ýsustofninn stækkaði og byggðist upp alveg burt séð frá veiðum. Stofninn jókst mest undir veiðiálagi smábátanna á línuna og hefur ekki verið stærri í annan tíma en verið hefur á síðustu árum. Þorskurinn hefur svarað þessari hitabreytingu og dreifst norður um miðin fyrir Norðurlandi, út á rækjuslóðina og rækjuveiðar dottið niður. Þrátt fyrir að nánast engar rækjuveiðar séu stundaðar í djúpköntunum þá finnst ekki mikið af rækju enda er hún étin af þorski og fleiri fisktegundum. Þannig er samspil náttúrunnar og vil ég nú, þær mínútur sem ég á eftir af ræðutíma mínum, að víkja að botninum. Hitafar, straumar, ætisframboð og önnur skilyrði sjávarins hafa geysileg áhrif á fiskigengd hér við land. Miklu meiri en þau að botninum hafi verið breytt, þótt ekki hafi öll verk okkar sjómannanna verið góð eftir á að hyggja. Við þurfum ekki að vera stoltir af því að hafa ekki haldið til haga kóral- og kísiltrjám sem eru hærri heldur en sá sem hér stendur. En þannig var botninn á sumum svæðum sem við toguðum eftir stórum karfa. Þar breyttum við botninum. Það er kannski gagnvart þeirri tegund sem hegðun okkar með botnvörpuna hefur haft hvað mest áhrif, þ.e. á karfastofninn. En við brugðumst við varðandi karfaveiðar fyrir mörgum árum og tókum upp friðunarsvæði í útköntunum þar sem kórallinn hafði verið, t.d. fyrir Vesturlandi, nánast frá Reykjaneshrygg og norður undir Víkurál, þar sem menn friðuðu karfaveiðislóðir. Að sumu leyti var það of seint, menn höfðu þá þegar breytt botnlaginu. Eftir sem áður er karfi á þessum miðum þótt hann sé minni en áður var, minna magn. En vonandi tekst með markvissum aðgerðum að ná upp blettum þar sem byggja má upp karfastofna og viðhalda þeim. Þá komum við að þorskinum aftur, hæstv. forseti. Því hefur verið haldið fram að botnvarpan breyti verulega botninum svo að fiskur kæmi jafnvel ekki á þá slóð aftur. Það er rangt. Sú fullyrðing stenst ekki. Við getum séð fiskimiðin frá Hala, austurhorn Víkuráls, allan kantinn á milli austur Þverálshornið og alla leið austur í Þverál og þaðan austur á Strandagrunn og Strandagrunnshorn. Á þessar fiskislóðir kemur þorskur árvisst þrátt fyrir að sennilega hafi hvergi verið meira togað og botninum hvergi verið breytt meira. Þar komust skip varla áfram, m.a. fyrir osti, fyrirbæri sem getur orðið á við góðan lóðabelg að stærð. Menn gátu fengið nokkur tonn af osti í hali og nokkur tonn af grjóti þar til viðbótar og ýmislegt fleira. Þessu botnlagi var breytt. Halinn var illtogandi fyrst þegar byrjað var að toga á honum. En núna þykir hann ákaflega sléttur, er einhver vinsælasta togslóð við Ísland og hefur verið í áratugi. Hann gefur enn þá mjög góðan afla. Það er auðvitað vegna þess að Halinn er nokkuð sérstakur. Þetta er landgrunnsrif sem gengur norður og norðaustur úr kantinum og er á þeim slóðum þar sem austurstraumurinn liggur með kantinum en vesturstraumurinn dýpra. Þarna eru mikil strauma- og hitaskil. Þetta svo mikil ætisslóð að ég held að það sé sama hvaða veiðarfæri menn nota þarna í framtíðinni. Við munum aldrei koma í veg fyrir að Halinn verði fiskislóð meðan fiskur er við Ísland. Fiskurinn mun alltaf leita inn á þær slóðir þar sem frumframleiðsla sjávar er mest, mest svif og mest æti. Þar eru bestu fæðuskilyrðin. Þangað sækir svo hvalurinn til viðbótar og selurinn, ef því er að skipta. Þá skulum við taka fyrir grunnslóðina, hæstv. forseti. Botninn á grunnslóðinni er verulega ólíkur botninum í útköntunum þar sem hann er að mestu leir, þéttur leir eða móhella. Á grunnslóðinni er hann samsettur úr hrauni, jafnvel steinhryggjum, hörðum botni, sandbreiðum á milli eða stórum sandflákum. Þótt togað sé á þessum sandflákum þá hefur það held ég sáralítil áhrif á botninn. Þessir sandflákar hreyfast meira í stórbrimi en við notkun veiðarfæranna. Ef við erum hins vegar að berja á grjóthryggjum, sem við höfum lítið komið við, þá getum við breytt þeim verulega og haft mikil áhrif á botngerðina. Sama á við, hygg ég, varðandi snurvoðina á ákveðnum blettum, einkanlega þegar kominn er mikill afl í þau skip sem stunda snurvoðarveiðar. Menn eru jafnvel komnir með litla „rock-hoppera“ undir snurvoðina. Hún er þá alveg að nálgast að vera troll. Það er að mörgu að hyggja fyrir hæstv. ráðherra að þessu leyti. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða þetta mjög gaumgæfilega. Þekkingin á botnlaginu er til meðal fiskimanna og menn hafa örugglega tillögur og hugmyndir. Hæstv. ráðherra hefur örugglega fengið slíkar tillögur á sitt borð um breytingar og aðlögun, um að takmarka nútímatogafl og nútímatækni sem breytt getur grunnslóðinni. Þar þarf að draga línu, við getum sagt sáttaleið, milli þeirra sem stunda snurvoðar- og togveiðar og þeirra sem stunda veiðar með öðrum veiðarfærum. En það þarf örugglega að draga línur yfir flóa og firði til að gefa þeim svæðum frið, þar sem togveiðarfæri fari ekki um. En það er með grunnslóðina eins og ég sagði áður, að þar eru svæðin ekki öll í stórhættu. Sum svæði eru hættuleg upp á notkun togveiðarfæranna en önnur ekki, vegna botngerðar og aðstæðna. Þetta mætti flokka í meiri mæli en við höfum gert á undanförnum árum. En við skulum ekki gleyma því að við höfum flokkað notkun veiðarfæra í landhelginni í áratugi. Við höfum gert það með lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Við höfum gert það svæðaskipt. Fyrir mörgum áratugum, sennilega einum 35 árum eða meira, fór um landið sérstök sendinefnd skipstjórnarmanna og útgerðarmanna til að búa til svæðaskiptingu milli veiðarfæra, skipastærða o.s.frv. Af því urðu til lögin sem við höfum að mestu leyti unnið eftir varðandi til dagsins í dag, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, þar sem talað er um Breiðafjarðarsvæðið, Norðurlandssvæðið, Vestfirði o.s.frv. En þar hafa línur verið dregnar og svæði skilgreind ýmist sem togveiðisvæði eða ekki sem togveiðisvæði. Þessari nefnd tókst að miklu leyti að skapa talsvert mikla sátt á sínum tíma. Þetta var á þeim tíma er síldin hvarf frá okkur og við þurftum öll að fara að gera eitthvað annað, t.d. að veiða með trollum á bátum sem voru ekki ætlaðir sérstaklega til þess. Það var ekki fyrr en við fengum litlu skuttogarana að við vorum almennt búnir til kröftugra togveiða, upp úr 1970 og 1975. En árin frá því að síldin fór 1966 og fram að þeim tíma voru veiðar stundaðar á bátaflota sem hafði verið byggður fyrir síldveiðar en ekki togveiðar. Þannig er sagan í stórum dráttum. Ég þykist vita að með nútímatækni hafa íslenskir skipstjórnarmenn mjög nákvæma kortlagningu af botninum og botngerðinni hér við land, á hvaða veiðum sem þeir stunda. Það eru tölvur og botnskráningartæki í öllum trillum og togurum í dag.

Virðulegi forseti. Þetta hefur að mínu mati verið ansi fróðleg umræða. Ekki get ég neitað því að sérstaklega fannst mér fróðlegt að hlusta á fyrirlestur langreyndasta togveiðimanns á Alþingi, hv. 5. þm. Norðvest., Guðjóns A. Kristjánssonar, sem er eins og allir vita einn reyndasti togaraskipstjóri landsins. Þessi yfirferð hans um áhrif veiðarfæra á lífríkið og hafsbotninn var að mínu mati ákaflega fróðleg. Ég held að kjarni málsins sé sá sem er reynt að koma á framfæri í þessu frumvarpi, að í raun er verið að bæta inn nýrri vídd. Hingað til hefur það verið þannig, eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson sagði, að við höfum reynt með veiðarfærastýringu og lokunum og opnunum hafsvæða að stuðla að einhverju sem við höfum kallað hagkvæma nýtingu nytjastofnanna en hér er gengið lengra. Hérna er sett lagastoð undir heimildir til þess að geta varðveitt viðkvæm hafsvæði út frá þeim sjónarmiðum sem hafa komið hérna fram. Aðalatriði málsins er að mínu mati það að menn eiga ekki að bannfæra einhver tiltekin veiðarfæri. Ég hygg að við getum víðast hvar á Íslandsmiðum komið við veiðum með flestum veiðarfærum en þá þarf auðvitað að reyna að hafa þær reglur þannig að þær skaði hvorki stofnana né hafsvæðið. Það eru mörg dæmi, eins og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson rakti, um hafsvæði eins og Halann sem búið er að toga á alla síðustu öld meira og minna og á þessari öld og enn þá gefur þetta svæði heilmikið af sér. Þess vegna er að mínu mati vel hægt að koma þessu svona fyrir en þetta er auðvitað alls ekki einfalt mál og um það eru mjög skiptar skoðanir hvernig eigi að draga þessar línur. Þetta verður að mínu mati miklu meira verkefni fram undan en það hefur verið á síðustu árum. Við sjáum hins vegar að mjög mikið hefur verið gert í því að vernda ýmis hafsvæði, t.d. fyrir togveiðum. Við þurfum ekki annað en að skoða kort sem við sjáum hjá Fiskistofu sem sýnir mjög vel hvernig við höfum lokað mjög stórum hafsvæðum vegna hugmynda okkar um það að búa til griðasvæði gagnvart einstökum veiðarfærum og nú erum við að setja lagastoð undir það að geta líka varðveitt viðkvæm hafsvæði. Það sem verður lagt til grundvallar, af því að hv. þm. Jón Bjarnason spurði um það sérstaklega, er eitthvert vísindalegt mat og mat sem um leið verður líka kallað eftir frá hagsmunaaðilum, sjómönnum. Sú breyting sem við gerðum á reglugerð sem lokaði veiðum í kringum tiltekin kóralsvæði hérna fyrir sunnan land er mjög gott dæmi um þetta þar sem hagsmunaaðilarnir, sjómennirnir, skipstjórarnir og útgerðarmennirnir, lögðu til að gengið yrði lengra en upphaflega voru tillögur um. Það sýnir það að menn eru tilbúnir til að ganga býsna langt í þessum efnum. Hv. þm. Jóhann Ársælsson spurði mig aðeins hér um Kolluálinn og síldarsvæðið þar sem við höfum haft með í umræðunni og ég nefndi reyndar aðeins sjálfur í ræðu minni. Ég vil í þessu sambandi leggja áherslu á eitt. Þetta frumvarp tekur í sjálfu sér ekki á því, þar voru allar heimildir bæði til opnunar og lokunar á grundvelli núgildandi laga. Hérna er tekið á þessum málum með öðrum hætti, hér er verið að vísa til ástands hafsvæðanna, þ.e. botnsins og þess háttar, en ekki til ástandsins á fiskstofnunum. Forsendan fyrir því að þessi tímabundna breyting var gerð á reglugerðinni var sú að fram komu óskir um að opnað væri á veiði með flottrolli inni í Kolluálnum vegna þess að þar töldu menn að væri að finna stóra og góða síld sem ekki veiddist annars staðar og ekki fengist annars staðar. Þarna væri um að ræða mjög verðmæta síld sem hægt væri að nýta með öðrum hætti en síld annars staðar. Ég hef verið mjög tregur til þess að opna fyrir flottrollið, ég skal viðurkenna það. Eins og menn muna gerði ég það með umdeildum hætti við loðnuvertíðina síðasta vetur að loka á heilmikil svæði fyrir flottrollsveiðum. Það var gagnrýnt en ég stóð fast á þeirri skoðun minni og ég er sannfærður um að ég hafði á réttu að standa þarna. Þess vegna var ég mjög tregur til þess þegar þessari hugmynd var varpað fram að opna á flottrollsveiðarnar inn í Kolluálinn vegna þess að ég hafði mínar efasemdir og áhyggjur af þessu. Ég taldi hins vegar að það væri þvergirðingsháttur að reyna ekki a.m.k. að gefa mönnum leyfi til að skoða þetta mál. Það var gert þannig að m.a. reyndur skipstjórnarmaður á svæðinu fór með í könnun sem miðaðist að því að athuga áhrifin af því að veiða með flottrolli yfir blánóttina, þegar síldin lyftir sér frá botninum, til þess að athuga hvort hægt væri að stunda þarna veiðar án þess að þær hefðu skaðleg áhrif, í fyrsta lagi á botninn og svo í öðru lagi á annað lífríki eins og botnfiskinn á svæðinu. Niðurstaðan af þessum athugunum var sú að þetta reyndist mjög hrein veiði. Þarna var um að ræða mjög stóra og góða síld, miklu stærri og betri en menn veiddu annars staðar. Það var ljóst mál að það var ekki hægt að ná þessari síld með nót, það lá alveg fyrir, hún stóð svo djúpt að nótaskipin náðu ekki þessari síld. Þess vegna var að mínu mati ekki óeðlilegt að opna á þessar veiðar, tímabundið, líka með því að tryggja það að þessi veiði færi eingöngu fram á nóttunni, þegar síldin lyftir sér frá botninum, og undir mjög hörðu og ströngu eftirliti. Þarna eru ein 5–6 skip á veiðum eftir því sem ég best veit og um borð eru tveir eftirlitsmenn. Þarna er fylgst mjög nákvæmlega með. Auðvitað orkar þetta tvímælis og auðvitað er sjálfsagt af minni hálfu að fara núna yfir þær ábendingar sem hafa komið fram. Það er ekki rétt að þetta hafi verið gert algjörlega án þess að ræða við menn heima fyrir, ég ræddi við ýmsa skipstjórnarmenn um þessi mál og tók ákvörðun mína á þessum efnislega grundvelli. Ég skal hins vegar viðurkenna það að þegar fram koma athugasemdir ber mér vitaskuld að fara yfir þau mál og það hyggst ég gera á næstu dögum. Hér er um að ræða efnislegar athugasemdir sem væri rangt af mér að útiloka fyrir fram að hlusta nokkuð á. Þetta voru rökin á sínum tíma þegar ég tók þessa ákvörðun í ljósi þess að þessi tilraunaveiði fór fram. Það var opnað, eins og oft er gert, til þess að athuga inn í þessi hólf hvort hægt væri að stunda veiðarnar án þess að það leiddi til einhverrar rányrkju. Það kom fram að ekki var um að ræða meðafla, það kom fram að síldin lyftir sér eins og við vitum að hún gerir auðvitað á nóttunni og þess vegna var hægt að koma við þessari flottrollsveiði. Þarna var um að ræða stærri og betri síld en annars staðar veiddist, verðmætari síld af þeim ástæðum, og með því að hafa þarna hart og virkt eftirlit taldi ég að hægt að koma við þessum veiðum án þess að það skaðaði aðra hagsmuni á svæðinu. Nú hafa hins vegar komið fram sjónarmið, bæði útvegsmannafélags á Snæfellsnesi og líka smábátafélagsins þar, þar sem kallað er eftir því að ráðuneytið fari betur yfir þessi mál. Vitaskuld verður það gert. Það er verið að skoða ýmsa þætti í þessum efnum. Ég segi það vegna þess að hv. þm. Jóhann Ársælsson spurði mig sérstaklega um þetta tiltekna tilvik. Hann spurði síðan að lokum um deilistofnana, hvað þeir merki. Það eru auðvitað stofnar eins og menn vita sem ganga á milli lögsaga og verða þá eðli málsins samkvæmt ekki nytjaðir nema með samkomulagi milli þjóða. Við vitum hins vegar að þetta er oft erfitt og stundum takast þessir samningar ekki. Vitaskuld getum við ekki tekið okkur rétt á annarra kostnað. Þegar hér er lögð til tiltekin aðferð er það aðferð sem gildir eingöngu um þann hluta sem við veiðum úr þessum deilistofnum og við getum ekki tekið okkur vald yfir öðrum þjóðum í þessum efnum. Þetta undirstrikar hins vegar mikilvægi þess að við reynum að ná samkomulagi um nýtingu þessara deilistofna almennt.

Hæstv. forseti. Svör hæstv. ráðherra við þeim spurningum sem ég setti fram sannfæra mig um það að hann hefur hlaupið dálítið á sig í þessu máli með því að, eins og hann sagði, „verða við óskum“. Ég held að menn séu stundum of fljótir að verða við óskum útgerðarmanna þegar þeir setja þær fram. Það er ósköp eðlilegt að þeir setji þessar óskir fram. Það eru útgerðarmenn sem vilja gjarnan að það gangi vel að veiða og að þeir fái þann fisk sem þeir sækjast helst eftir. Það hlýtur að vekja svolitla umhugsun að menn skuli ekki ná þessari síld nema inni á þessu svæði, þessari stóru síld. Það hlýtur að vera umhugsunarefni að þannig skuli haga til. Ein ferð með flottroll þar sem tilgangurinn yfirlýsti var að gá að því hvort hægt væri að fara í þessar veiðar segir manni bara það að sá skipstjóri sem fer í þá ferð í þeim tilgangi að reyna að fá leyfi til að vera þarna við veiðar hlýtur að vanda sig. Og það hefur hann örugglega gert. Það er líka spurningin hvort hæstv. ráðherra hefur velt því fyrir sér hvort það hafi yfirleitt verið þörf á því að gera þetta. Nú liggur fyrir að mikið er óselt af síld sem var veidd í fyrra. Það er farið að flytja þessa síld inn til að bræða hana. Auðvitað þurfa menn að velta því líka fyrir sér hvort veiðarnar í flottrollið hafi haft áhrif á samsetningu aflans.

Virðulegur forseti. Vitaskuld hafði ekki sjávarútvegsráðherra eða ráðuneytið frumkvæði að því að opna þetta hólf. Það voru skipstjórnarmenn og sjómenn og útvegsmenn sem höfðu samband og bentu á að þarna væri um að ræða verðmæta síld sem ekki væri hægt að ná í nót, sem ekki væri hægt að nálgast öðruvísi og óskuðu eftir því að flottrollsveiðar yrðu heimilaðar. Ég neitaði því að heimila flottrollsveiðar alveg opið. Ég tók þá ákvörðun eftir að hafa íhugað málin býsna vel. Ég var ekkert sérstaklega fljótur að verða við þessari ósk, heldur tók mér þann tíma sem ég taldi mig þurfa til að fara aðeins yfir þessi mál. Eftir að ég hafði skoðað það var það niðurstaða mín að heimila að gera svona prufu að nóttu til þegar menn töldu að síldin lyfti sér frá botninum og væri minnst hætta á því að menn skörkuðu í lífríkinu að öðru leyti. Það var gert. Niðurstaðan varð sú sem við þekkjum. Eflaust er það rétt hjá hv. þingmanni að menn hafi vandað sig. Menn gerðu sér grein fyrir því að ef þeir vönduðu sig ekki yrði lokað á þetta svæði. Ég hef lýst því yfir að því yrði lokað eins og skot ef einhver brögð yrðu að því að öðruvísi væri gengið um það en til var ætlast. Þess vegna er núna meira eftirlit með þessum veiðum en er almennt. Þarna er um að ræða mjög viðkvæman hlut. Niðurstaðan varð sú, eins og ég sagði áðan, að þarna væri um að ræða stóra og góða síld, mjög hreina veiði, nánast engan meðafla. Á þeim forsendum var þetta heimilað með mjög ströngu eftirliti. Ég lýsti því líka yfir áðan í ræðu minni að vitaskuld horfir maður til þess þegar fram koma athugasemdir. Ég er ekki sá þvergirðingur að ég reyni ekki að skoða mál opnum huga þegar fram koma athugasemdir. En auðvitað verða menn að reyna að taka efnislega ákvörðun í svona efnum. Þar bera 

Hæstv. forseti. Ég vona að þessi tilraun verði ekki endurtekin. Ég hef grun um að verði hún endurtekin muni menn komast að þeirri niðurstöðu mjög fljótlega að þannig fari fyrir síldinni sem þarna er eins og gerst hefur á öðrum miðum, það þýði ekkert að fara mjög oft þarna inn til að fá stóra síld í flottroll. Það er niðurstaðan fyrir nú utan aðrar þær deilur sem menn hafa uppi um önnur áhrif flottrollsveiða yfirleitt. Mér finnst að lærdómurinn sem menn ættu að draga af þessari umræðu ætti að vera sá að þegar hæstv. ráðherra verður fyrir þrýstingi um að opna einhver ný svæði af þessu tagi leyfi hann mönnum að komast til þeirrar umræðu áður en hann tekur ákvarðanir. Það verði farið vel yfir þetta með þeim sem þekkja best til. Á þessu svæði finnst mér mjög ádeiluvert að slíkt hafi ekki verið gert vegna þess að þarna er einhver lengsta saga um friðun á hafsvæðum sem var að frumkvæði heimamanna og er búin að standa áratugum saman. Þess vegna hefðu þeir sem um véla á þessu svæði átt að vera kallaðir til, ekki einn og einn í símann, heldur þar sem þeir hefðu fengið að hafa samráð sín á milli um það hvernig ætti að standa að þessum málum ef það hefði komið til greina. Mín trúa er sú að þeir hefðu reyndar aldrei samþykkt þetta. Það hefði samt verið allt í lagi að ræða málin og sjálfsagt er að fara yfir þau með bæði fiskifræðingum og öðrum þegar svona hugmyndir koma upp en ekki taka ákvarðanirnar með þeim hætti sem gert var þarna, jafnvel þó að menn ætli að dunda við þetta að næturlagi.