Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. fjárlagafrv. á s.l. ári, sem bar upp á sama dag desembermánaðar og nú, gerði ég aths. við meðferð málsins þá við 2. umr. vegna ýmiss konar óvissu um tekjur og gjöld, sem þá var fyrir hendi, og skal ég ekki rekja þá sögu nú. En hafi verið óvissa um einstaka liði á s.l. ári, þá er fjárlagafrv., sem við nú eigum að fá til 2. umr., hulið fullkominni óvissu. Ég vil leyfa mér að minna á, að þegar hæstv. forsrh. hélt stefnuræðu sína í upphafi þings, tók hann alveg sérstaklega fram, að hann véki ekkert að ríkisfjármálunum. Það var út af fyrir sig mjög athyglisverð yfirlýsing. En þegar svo hæstv. fjmrh. kom og gerði grein fyrir fjárlagafrv. við 1. umr., afsakaði hann sig með því, að í frjárlagafrv. væru mikil óvissuatriði, vegna þess að hann gæti ekkert sagt um efnahagsmálin, þar sem engin afstaða væri enn tekin innan ríkisstj., til hverra ráða skyldi grípa í þeim efnum. Nú segir hæstv. forsrh. okkur í gær, að enn sé allt á huldu innan ríkisstj. um það, til hvaða úrræða ríkisstj. muni grípa í efnahagsmálunum. Þegar 1. umr. fór fram hér um fjárlagafrv.. var hún miklu víðtækari og meiri þátttaka í henni af hálfu hv. þm. en lengi hefur tíðkazt af ástæðum, sem hv. þm, eru kunnar. En það var eitt, sem einkenndi þessa 1. umr. fjárl. öðru fremur, og það var, að ekki sízt var rætt um það, sem ekki var í fjárlagafrv., og það var mjög eðlilegt, eins og á stóð. Og nú, þegar við eigum að hefja 2. umr., þá er það eftirtektar verðast enn við fjárlagafrv., hvað ekki er í því. Ég tel, að undir slíkum kringumstæðum sé bæði óráðlegt, óhyggilegt og í raun og veru ekki þinglegt, að 2. umr. fari fram um fjárlagafrv., meðan engin vitneskja liggur fyrir um fyrirætlanir hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Ég vil því leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að 2. umr. um fjárlagafrv. verði af þeim sökum, sem ég nú hef vitnað til. frestað og málið tekið út af dagskrá.



Herra forseti. Frv. til fjárl. fyrir árið 1973 var vísað til fjvn, hinn 26. okt. s.l. N. hóf þó fundarstörf nokkru áður, eða strax og frv. hafði verið lagt fram. Hefur n. nú haldið 38 fundi um frv. og rætt við fjölmarga forráðamenn ríkisstofnana, félagssamtaka og sveitarfélaga og yfirleitt reynt að veita þeim viðtöl, sem óskað hafa eftir, svo lengi sem nokkur vegur var, að n. gæti varið tíma sínum til þess. N. hafa borizt óskir um viðtöl nú hina allra síðustu daga, en ég vil. að það komi fram, að það er skoðun mín, að þegar n. hefur setið að störfum frá októberbyrjun og er komin að því að afgreiða mál og undirnefndir eru hvað harðast keyrðar, þá sé naumast unnt að ætlast til þess, að n. hafi nokkurn tíma aflögu til viðtala, sem hefðu getað farið fram fyrir mörgum vikum, ef óskir hefðu þá komið fram um það. Á það verður einnig að líta í þessu sambandi, að miða verður við það, að nm. geti sinnt öðrum þingstörfum jafnframt. N. hafa borizt á milli 450 og 600 erindi, sem mörg hver fjalla um margvísleg atriði. Auk reglulegra funda allrar n. hafa einstakir nm. verið í undirnefndum, sem fjallað hafa um skiptingu fjárveitinga til verklegra framkvæmda og um eftirlaunafé. Hefur því mætt æðimikið á nm. undanfarið. Samstarf innan n. hefur jafnan verið með sérlega ánægjulegum hætti og ekki síður nú en endranær. Ég er þakklátur fulltrúum stjórnarandstöðunnar í n. fyrir, að þeir hafa staðið að störfum af drengskap og heilindum og hafa á engan hátt látið þann skoðanaágreining, sem jafnan er milli stjórnar og stjórnarandstöðu um heildarafstöðu til mála, hafa áhrif á hin daglegu störf sín í n. Ég færi samstarfsnm. mínum öllum þakkir fyrir störfin og ánægjulegt samstarf og tillitssemi við mig og vona, að fulltrúar stjórnarandstöðunnar telji sig ekki hafa verið misrétti beitta, þó að þeir hefðu kosið aðrar niðurstöður í afgreiðslu mála. Hagsýslustjóri og starfslið hans hefur veitt n. margháttaða aðstoð, sem ber að þakka. Ég gat þess við 2. umr. um fjárlagafrv. í fyrra, að ég teldi orðið með öllu óviðunandi, hversu seint umsóknir um fjárveitingar bærust. Þetta hefði þær afleiðingar, að rn. og stofnanir, sem gera ættu undirnefndum grein fyrir umsóknum, sem fyrir lægju, væru ekki með grg. á reiðum höndum fyrr en örfáum dögum fyrir 2. umr. Og dæmi voru oft til þess, að ekki reyndist unnt að afgreiða þessa málaflokka fyrr en við 3. umr. af þessum sökum. Fjvn. tók því þá ákvörðun eftir afgreiðslu fjárl. í fyrra að auglýsa umsóknarfrest til 1. maí vegna umsókna um fjárveitingar til verklegra framkvæmda og til 17. júní vegna annarra umsókna. Helzti árangurinn af þessari ákvörðun er sá, að grg. rn. og stofnana varðandi umsóknir um fjárfestingarframkvæmdir lágu fyrir, þegar n. hóf störf í okt. Þetta hefur vissulega orðið til bóta, enda þótt ég telji, að einkum í skólamálum vanti enn verulega á, að fullnægjandi upplýsingar liggi fyrir frá rn. um ýmsar þær umsóknir, sem bárust fyrir tilskilinn tíma, og um kostnaðaráætlanir og greiðslustöðu varðandi einstaka skóla, sem eru í byggingu. Ég tel einnig, að þm. utan fjvn. hafi ekki nógu fljótt kynnt sér þessi gögn, sem nú lágu fyrir miklu fyrr en áður, heldur um of haldið þeim hætti, sem óhjákvæmilegur var áður, þegar gögn bárust ekki fyrr en síðustu daga fyrir umr. Allt stendur þetta þó til bóta, og ég vænti þess, að áhrifin af þeim ákvörðunum að setja ákveðinn frest veitna umsókna eigi enn eftir að auðvelda störfin fyrir fjvn. og þm. alla. Ákvörðun um tímamörk vegna umsókna um fjárveitingar til annars en fjárfestingar hefur ekki borið nægan árangur að þessu sinni, enda naumast við því að búast í fyrsta sinn, þegar óvíst er, hversu mörgum var kunnugt um, að þessi ákvörðun hafði verið auglýst. Mikið af umsóknum, sem berast, eftir að fjvn. hefur störf, eru þó að sjálfsögðu ítrekanir á umsóknum, sem sendar voru viðkomandi rn., áður en fjárlagafrv. var samið, en hafa þá ekki verið teknar til greina í þeim mæli, að umsækjendur yndu við. Skorti á vitneskju um auglýstan umsóknarfrest ætti þó ekki að vera til að dreifa um stofnanir ríkisins og rn., en furðulegt má heita í ýmsum tilvíkum, hvernig staðið er að málum gagnvart fjárlagaafgreiðslu á þeim vettvangi. Þess eru dæmi, að rn. hafa sent nú allra síðustu dagana beiðnir um fjárveitingu á einstaka liði fyrir tugmillj. kr., löngu eftir að fjvn. ætti í rauninni ekki að opna eitt einasta bréf. Og ríkisstofnanir hafa þessa dagana verið að senda leiðréttingar á áætlunum sínum, svo að skiptir millj. og jafnvel milljónatugum, um þau atriði, sem hvað ljósust hefðu átt að vera, svo sem fjárþörf vegna greiðslu afborgana og vaxta af lánum, og er helzt að hafa sem fæst orð um það á þessum vettvangi. Undirnefnd fjvn., sem er þannig skipuð, að hver þingflokkur á þar einn fulltrúa, starfaði að ýmsum málum í sumar, hélt mjög marga fundi, heimsótti ýmsar stofnanir og sinnti fleiri málum en nokkru sinni áður. Ég hef fyrr látið í ljós, reyndar í stjórnarandstöðu þá, að við því sé ekki að búast, að sparnaður og aukin hagkvæmni fáist fram í einu vetfangi með því að lækka tölur á fjárlagafrv., heldur krefst slíkt undirbúnings og athugunar. Óhætt er að fullyrða, að undirnm. vinna störf sín í samræmi við þá skoðun, að hvað sem ágreiningi líður um hin stærri pólitísku mál, þá eigi fulltrúar allra flokka að geta sameinazt um að gera það, sem unnt er, til að auka hagkvæmni og sparnað í starfsemi stofnana ríkisins. Þannig hafa nm. unnið, og breytir engu, hvort menn eru stjórnarstuðningsmenn eða stjórnarandstæðingar hverju sinni. Hér gefst ekki tími til að rekja störf undirnefndarinnar í einstökum atriðum, en ég vil þó aðeins nefna, hvaða mál hún hefur fengizt við. Ég vil þó fyrst minnast á það í sambandi við eðlilegar kröfur almennings um, að fjárveitingavaldið sporni gegn óþarfa eyðslu og útþenslu í ríkiskerfinu, að enginn vafi er á því, að svo dýrmætt sem það er talið starfsmönnum ríkisins að vera þar fastráðnir til æviloka, þá stuðlar þessi ráðningarregla ekki að því, að ítrustu aðgæzlu og hagkvæmni sé gætt í starfsemi stofnana ríkisins. Þegar ég tala hér um starfsmenn ríkisins, á ég ekki síður við yfirmenn en aðra starfsmenn. Tilraunir til úrbóta í rekstri ríkisstofnana stranda æðioft beint og óbeint á þessari tilhögun um ráðningu starfsmanna ríkisins. Er ég þó ekki á þessu stigi málsins að mæla með því, að þessi regla verði alfarið afnumin og ekkert komi í staðinn. Í því felast ýmsar hættur um misbeitingu af hálfu valdhafa hverju sinni. En þeir menn, sem krafðir eru um athafnir til að draga úr rekstrarkostnaði ríkisins og til að sporna gegn útþenslu, hljóta að rekast á þessa staðreynd. Þetta vil ég, að komi fram, hvernig svo sem orð mín kunna að verða túlkuð. Undirnefndin fjallaði m.a. um þessi mál í sumar. Hún lét kanna kostnað við rekstur mötuneyta á vegum ríkisins. Ríkissjóður tekur nú þátt í fæðiskostnaði um 2400 starfsmanna, en mötuneyti eru 27 og mikil ásókn er í fleiri. Kostnaður ríkissjóðs í þessum efnum mun hafa numið um 59 millj. kr. árið 1971. Starfslið í mötuneytum, öðrum en í spítölum, er um 60 manns. Undirnefndin hefur nú ákveðið í framhaldi af könnun á kostnaði við núverandi fyrirkomulag að beita sér fyrir því, að erlendur sérfræðingur geri áætlun um kostnað og tilhögun í sambandi við þá hugsanlegu lausn að framleiða allan þann mat, sem með þarf í mötuneytum ríkisins, í hinu nýja eldhúsi Landsspítalans og reikna með flutningi á vinnustaði, eins og nú er ráðgert milli Landsspítala og Kleppsspítala. Þegar samanburður á kostnaði nú og samkv. hugsanlegri nýrri skipan liggur fyrir, mun undirnefndin móta sínar till. Þá hefur undirnefndin látið kanna kostnað við tryggingar ríkisins, tryggingar vegna eigna og ábyrgðar. Athugun, sem n. lét gera um tryggingaiðgjöld og tryggingabætur hjá 26 ríkisstofnunum, leiðir í ljós, að á þrem árum, 1969–1971, fengu þessi fyrirtæki í tjónabætur um 62 millj. kr., en iðgjöld á einu ári, 1971, námu alls tæpum 60 millj. kr. Í sambandi við tjónabæturnar árið 1971 verður þess að gæta, að stórtjón á Ægi, 25 millj. kr., er þar innifalið. N. hefur til frekari athugunar, hvort rétt teldist í fyrsta lagi, að ríkið hætti að kaupa tryggingar og myndaði sjálft eigin tryggingasjóð, í öðru lagi, að ríkið semdi við eitt tryggingafélag um allar tryggingar með sérstakri endurgreiðslu af ágóðanum, í þriðja lagi byði út allar tryggingar eða í fjórða lagi hefði allt með sama hætti og nú er. Þá hefur n. fjallað sérstaklega um verkstæðismál. einkum Pósts og síma. Ákveðið hefur verið að fækka verkstæðum og sameina, enn fremur að fá erlendan sérfræðing, sérfróðan um póst- og símarekstur, til þess að endurskoða allt rekstrarfyrirkomulag fyrirtækisins og gera till. um úrbætur. N. heimsótti Tryggingastofnun ríkisins. Um rekstur þeirrar stofnunar fjallar nú sérstakt hagræðingarfyrirtæki. Undirnefndin hefur fjallað um till. um aukatekjur sýslumanna og sambærilegra embættismanna, en aukatekjur innheimtumanna ríkissjóðs og umboðslaun og laun fyrir umboðsstörf munu hafa numið um 9 millj. kr. árið 1970. Þá hefur n. kannað tilhögun á skilum á innheimtum sköttum og gjöldum frá embættum innheimtumanna ríkissjóðs. N. óskaði upplýsinga frá 12 ríkisfyrirtækjum um utanlandsferðir starfsmanna árið 1971. Hjá þessum 12 stofnunum reyndust hafa verið farnar 234 ferðir til útlanda og dagafjöldi alls 2857 og kostnaður um 11 millj. kr. Í ljós kom, að einstakir starfsmenn eru erlendis allt upp í 3 mánuði á ári samtals. Eðlilegar skýringar geta verið á öllu þessu, ráðstefnur sumar æðilangar, en ég held, að undirnm. séu sammála um, að nauðsyn beri til að setja reglur um, hvernig teknar skuli ákvarðanir um einstakar ferðir ríkisstarfsmanna til útlanda. Þá hefur n. fjallað um, á hvern hátt verði bezt stuðlað að .samræmingu í mælingastörfum í landinu, en í æ ríkara mæli annast einstakar ríkisstofnanir hvers konar landmælingar, og ástæða er til að huga að framtíðarskipan Landmælinga Íslands með tilliti til þessarar þróunar í því skyni, að störfin verði samræmd og sem mest unnin með skipulögðu samstarfi, þannig að betur nýtist en nú þeir starfskraftar, sem að landmælingum vinna, og það fé, sem til þeirra er varið. Þá fjallaði n. um sameiginlegan rekstur að Keldnabolti í því skyni að koma á eina hönd öllu því, sem þar telst sameiginlegt, og koma í veg fyrir, að hver stofnun fyrir sig hlaði upp sérstökum kostnaði vegna eftirlitsmanna, rekstrar sendibíla o.s.frv. Þá hefur n. fjallað um möguleika á sameiningu ríkisstofnana, t.d. eftirlitsstofnana ríkisins. Enn fremur hefur verið athugað, hvort ekki væri ástæða til að færa a.m.k. saman í húsnæði margar hinar smærri ríkisstofnanir, m.a. í því skyni, að þær hafi sameiginlega vinnuskrifstofu, sem annist símavörzlu, vélritun og fleira, sem þessar stofnanir hafa nú hver fyrir sig. Þegar hefur verið auglýst eftir húsnæði, sem hentugt gæti verið til þessara nota. Þá hefur undirnefndin fjallað um stofnanir, sem eru tengdar ríkinu, en láta ekki gilda sömu reglur og ríkið um launakjör starfsmanna og stjórnunarlaun, bifreiðamál og hlunnindamál og ýmislegt þess háttar. Má þar nefna ríkisbankana, Framkvæmdastofnun ríkisins, Fiskifélag Íslands, Landsvirkjun, skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurborgar, Sölustofnun lagmetisiðnaðarins o.fl. Í athugun er, hvort unnt er að tryggja hér nauðsynlega samræmingu, e.t.v. með lagasetningu. Ég hef hér rakið í nokkurs konar efnisyfirliti það helzta, sem undirnefnd fjvn. hefur verið að vinna að, en að sjálfsögðu væri hvert atriði efni í fyrirlestur. Ég kem þá aftur að afgreiðslu fjvn. á fjárlagafrv. Afgreiðsla þess markast að sjálfsögðu á hverjum tíma af því ástandi, sem þá ríkir í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þróun mála, síðan fjárlög voru afgreidd í fyrra, er sú, að annars vegar hafa verið gerðir kjarasamningar við verkalýðsfélögin, sem færðu launþegum meiri kaupmáttaraukningu en hafði átt sér stað í nokkrum samningum áður. Hins vegar hefur á þessum tíma orðið veruleg minnkun þess afla, sem mestu skiptir í sjávarútvegi og fiskiðnaði, þrátt fyrir aukna sókn. Því hefur kreppt að útflutningsatvinnuvegunum, sem á næstunni eiga að standa undir 6% hækkun launa frá því, sem þau eru nú. Vegna þessa verður ekki undan því vikizt, að stjórnvöld grípi hér inn í og tryggi atvinnuöryggi með efnahagslegum ráðstöfunum. Gera verður ráðstafanir vegna ríkissjóðs, sérstaklega í því skyni að mæta útgjaldaaukningu vegna dýrtíðarráðstafana og vegna annarra óhjákvæmilegra útatjalda á fjárlögum. Ákvarðanir varðandi ríkissjóð í þessu efni liggja ekki fyrir. Meiri hl. n. hefur því á þessu stigi ekki gert till. um breytingar á tekjuhlið fjárlagafrv. Mér er það víssulega óljúft, að 2. umr. skuli fara fram, án þess að séð verði, hvernig tekjuhlið frv. verður afgreidd. Því miður hefur þetta verið of algengt við afgreiðslu fjárlaga á undanförnum árum. Ég hef sjálfur tekið þátt í að gagnrýna það á undanförnum árum, þegar talið var af þáverandi stjórnarvöldum nauðsynlegt að standa þannig að málum. Ég gæti meira að segja orðið hv. talsmönnum stjórnarandstöðunnar hjálplegur við að finna slíkar tilvitnanir, ef þá skyldi vanta texta úr gömlum ræðum, en slíkur lestur er að sjálfsögðu mjög stundaður af stjórnarandstöðu á hverjum tíma og ekki nema gott um það að segja. Fyrir stjórnarandstöðuna rýrir það að vísu afnotagildi þessara texta, sem ég er sérstaklega að benda þeim á, að þeir kæmu e.t.v. í bága við það, sem þeir hafa haldið fram undanfarið, að við 2. umr. fjárl. hafi á árum viðreisnarstjórnarinnar jafnan legið fyrir, hvernig tekjuhlið yrði afgreidd. Ég sé ekki ástæðu hér til að ræða efnahagsmál almennt, orsakir vandans eða hugsanlegar leiðir. En staðreyndir þær, sem við blasa, eru, að kaupmáttur launa er meiri nú en nokkru sinni fyrr og 6% launahækkun fram undan, en staðreynd er það jafnframt, að gera verður ráð fyrir auknum tekjum ríkissjóðs miðað við þær tekjur, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Þessi staða ríkissjóðs veldur því, að nauðsyn ber til að takmarka sem mest útgjöldin. Þegar haft er í huga, að mjög verulegur hluti ríkisútgjaldanna er bundinn skv. lögum, leiðir af sjálfu sér, að við þessar aðstæður hefur a.m.k. meiri hl. fjvn. ekki talið fært að veita fé til ýmissa veigamikilla þátta, svo sem verklegra framkvæmda og félagsmála, í svo ríkum mæli sem nauðsyn annars krefði. Skv. heimild í brbl., sem sett voru í júlí s.l. í sambandi við aðgerðir í verðlagsmálum, hafa fjárveitingar á fjárl. þessa árs verið lækkaðar í einstökum málaflokkum: framlög til hafnamála um 28.6 millj., til skólamála 75 millj., til heilbrigðismála 71 millj., samtals um 174.6 millj. kr. Sundurliðun þessara lækkana á einstakar framkvæmdir kemur fram í nál. meiri hl. fjvn. á þskj. 171. Við tillögugerð í þessum málaflokkum hefur verið tekið tillit til þessara lækkana, þótt meiri hl. n. hafi ekki talið fært að ganga lengra í fjárveitingum til verklegra framkvæmda en fram kemur í till. n. Hefur sérstaklega verið haft í huga að reyna að eyða þeim skuldahölum, sem á undanförnum árum hafa safnazt upp, t.a.m. vegna hafnarframkvæmda og íþróttamannvirkja, en í þessum málaflokkum námu skuldir ríkissjóðs við sveitarfélög og íþróttasamtök um 150 millj. kr. Varðandi þær brtt., sem n. flytur sameiginlega á þskj. 162 og 165, er rétt að taka það fram, að fulltrúar stjórnarandstöðunnar í n. hafa áskilið sér rétt til að hafa óbundnar hendur um fylgi við einstakar till. Mun ég þá rekja brtt. þær, sem n. flytur, og skýra lítillega þær, sem þörf er á frekari upplýsingum um en textinn veitir. Við tekjuhliðina er að þessu sinni aðeins 1 brtt.: Liðurinn „slysatryggingaiðgjald atvinnurekenda“ hækki um 45 millj. 345 þús. kr. Tryggingastofnun ríkisins hefur, frá því að fjárlagafrv. var samið, gert nýja áætlun um slysatryggingaiðgjöld, þar sem í ljós hefur komið, að áætlun þessa árs hefur ekki staðizt. Skv. hinni nýju áætlun fyrir árið 1973 þurfa iðgjöld í heild að hækka um þessa upphæð, sem jafnframt færist í fjárlögum sem útgjöld til Tryggingastofnunar ríkisins. Þá koma brtt. sem heyra undir menntmrn., en þær eru langflestar. Í lögunum um menntaskóla er gert ráð fyrir því, að námskeið séu haldin fyrir menntaskólakennara. Fram að þessu hefur ekki verið veitt fé til að halda slík námskeið, en að þessu sinni er lagt til. að veittar verði 400 þús. kr. Fjárveiting til námsflokka er hækkuð um 250 þús. kr., og er þá höfð í huga m.a. umsókn námsflokka Akureyrar um fjárveitingu vegna listfræðslu. - Þá eru till. varðandi háskólann. Lagt er til að framlag til læknadeildar hækki um samtals 2 millj. 742 þús. kr. vegna rannsókna og kennslu í sýklafræði og skyldum greinum. Á móti hækka tekjur um 1 millj. Á brtt. við liði á heilbrmrn. er gert ráð fyrir útgjöldum í sambandi við það húsnæði, sem þessi starfsemi fer fram í. Þá er lagt til, að hækkað sé framlag vegna stundakennslu í verkfræðideild um 504 þús. kr. Háskólinn hefur ekki fengið samþ. þá tölu prófessora í þessari deild, sem bann hefur æskt eftir, og hér er lagt til, að þess í stað verði veittar 500 þús. kr. til aukningar stundakennslu. Nýlega munu hafa verið gerðir samningar milli fjmrn. og stundakennara við háskólann um hækkun launa, og er hér gerð till, um nýjan lið til að mæta þessum hækkunum. Liðurinn er: hækkun á launum stundakennara 10 millj. kr. Þessi hækkun mun ná til um 250 manns. Fyrirheit hefur verið gefið um, að norrænni jarðeldastöð, sem ákveðið hefur verið að koma á fót í tengslum við Háskóla Íslands, verði séð fyrir innréttuðu húsnæði í atvinnudeildarhúsnæðinu. Lagt er til, að veittar verði 4.8 millj. kr. til greiðslu kostnaðar, og fært á lið til byggingarframkvæmda og tækjakaupa háskólans. Í bréfi menntmrn. kemur fram, að gert ér ráð fyrir, að reglur um jarðeldastofnunina verði staðfestar á fundi ráðherranefndar Norðurlanda nú í desember, og gert ráð fyrir, að húsið verði tilbúið á næsta ári. Tilraunastöð háskólans á Keldum gegnir mikilvægu hlutverki í baráttu gegn sjúkdómum í búfé, en býr við tækjaskort. Talið hefur verið nauðsynlegt að kaupa tæki fyrir 3 millj. 750 þús. kr., og er lagt til, að veitt verði heimild til þess, en á þessu ári verði veittar til kaupanna 1.2 millj. kr., þar sem tækin mun mega greiða á 3 árum. - Lagt er til, að laun við Raunvísindadeild háskólans hækki um 426 þús. kr., annars vegar vegna hálfrar stöðu rannsóknamanns í jarðvísindadeild og hins vegar vegna annarra launa í reiknistofu. Önnur rekstrargjöld eðlisfræðideildar lækka um 167 þús. kr., en ekki 207 þús., eins og kemur fram í þskj. 162, það er prentvilla og verður leiðrétt. Tekjur lækka um 2 millj. 145 þús. kr., þar af um 1 millj. 150 þús. kr. í efnafræðideild og um 595 þús. kr. í eðlisfræðideild. Hér er um að ræða lækkun á erlendum styrkjum. Tekjur á reiknistofu eru of áætlaðar í frv., og gerð er till. um lækkun um 500 þús. kr. Ekki er talið stætt á öðru en að gæzlumenn séu hafðir í húsnæði handritastofnunar allan sólahringinn, og er gert ráð fyrir fjárveitingu til stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi af þessum sökum. Enn fremur verði í launaliðnum bætt við laun vegna þriggja sérfræðinga á þann hátt, að þeir hljóti full laun. Það eru sérfræðingar, sem vinna þar skv. lögum stofnunarinnar að sérstökum störfum, og lagt er til, að þeir fái full laun í stað 3/4 launa áður. Launakostnaður vegna þessara manna og gæzlumannanna hækkar þá samtals um 971 þús. kr. og viðhaldskostnaður um 100 þús. Við Náttúrufræðistofnun Íslands hækkar liðurinn önnur rekstrargjöld um 200 þús. kr. til þess að tryggja, að hægt sé að halda áfram útgáfu jarðfræðikorts. Það er það jarðfræðikort, sem Guðmundur heitinn Kjartansson vann við síðustu ár á stofnuninni. Þá er lagt til, að Rannsóknaráð ríkisins fái 150 þús. kr. til kaupa á steinasafni Tómasar heitins Tryggvasonar jarðfræðings og 323 þús. kr. vegna ráðningar ritara. Í ljós hefur komið, að rekstrargjöld fyrir Menntaskólann í Reykjavík fyrir árið 1972 hafa verið mjög vanáætluð. Áætlunin fyrir 1973, sem gerð var snemma í vor, áður en fyllilega kom í ljós, að áætlunin fyrir þetta ár hefði verið vanáætluð, er því lág, og er lagt til, að launaliður við Menntaskólann í Reykjavík hækki um 600 þús. kr. og önnur rekstrargjöld um 400 þús. Þá er gjaldfærður stofnkostnaður hækkaður um 350 þús. kr. vegna innréttingar á rishæð, en verulegur hluti kostnaðarins hefur komið árið 1972. Íþróttakennaraskóli Íslands: Viðhaldskostnaður hækkar um 400 þús. kr. og gjaldfærður stofnkostnaður um 100 þús. kr. Er þá komið að Vélskóla Íslands. Þegar tækninni fleygir svo ört fram sem raun ber vitni, er hætt við því, að þeir, sem hafa lokið námi fyrir mörgum árum, dragist aftur úr. Vélskóli Íslands og Stýrimannaskólinn hafa því í hyggju að halda sameiginlegt námskeið um meðferð og viðhald nýjustu veiði-, rafeinda- og stýritækja, og er lagt til, að hvorum skóla um sig verði veittar 176 þús. kr. í þessu skyni. Í sama skyni verði veittar 150 þús. kr. til vélskólans í Vestmannaeyjum. Forustumenn vélskólans hafa talið mikla hættu á, að kennsla við skólann dragist aftur úr og fylgi ekki kröfum tímans vegna tækjaskorts. Þeir hafa í skólanum vel menntaða kennara, en slíkt gagnar að sjálfsögðu ekki, ef tæki vantar. Hér er því brýn þörf á að bæta nokkuð úr. Hafa má líka í huga, að mjög mikið af nýjum skipum er nú að koma til landsins með dýrum tækjum, og á miklu veltur, að unnt sé að tryggja sem bezta og fullkomnasta kennslu í vélskólanum, og er því gerð tillaga um, að skólanum verði veittar 5 millj. kr. til tækjakaupa í stað 1.6 millj. kr., sem eru á frv. Framlag til byggingar iðnskóla hækkar um 2.8 millj. Sundurliðun á einstaka skóla kemur fram á þskj. 162. Í Fiskvinnsluskólanum eru 2 bekkjardeildir, 2 árgangar. Næsta haust, þegar 3. árgangurinn bætist við skólann, skortir skólann húsnæði. Leitað hefur verið eftir leiguhúsnæði, og nú eru horfur á, að tekizt hafi að útvega það. Lagt er til, að rekstrarkostnaður skólans verði hækkaður um 100 þús. kr. og gjaldfærður stofnkostnaður um 3.4 millj., því að vera kann, að skólinn þurfi að kosta innréttingar í leiguhúsnæði. Lagt er til, að veittar verði 2 millj. 874 þús. kr. til rekstrar nýs hjúkrunarskóla í tengslum við Borgarspítalann í Reykjavík. - Framlag til húsmæðraskóla hækkar um 3.5 millj. kr. Sundurliðun á einstaka skóla kemur fram á þskj. 162. - Styrkur til Verzlunarskóla Íslands hækkar um 3 millj. í 26 millj., til Samvinnuskólans um 500 þús. í 4 millj, og til Bréfaskóla SÍS og Alþýðusambands Íslands um 120 þús. í 520 þús. - Framlag til héraðsskóla hækkar um 254 þús. í 49 millj. og 70 þús. Sundurliðun kemur fram á þskj. 162. Sameiginlegur kostnaður við skólann á Laugarvatni hækkar um 200 þús. kr. Brunavarnaeftirlitið hefur gert athugasemdir um útbúnað þar, og er lagt til, að þessum 200 þús. verði varið til endurhóta brunavörnum. - Lagt er til, að veittar verði 4 millj. 350 þús. kr. til kennslu fjölfatlaðra barna. Framlög til byggingar gagnfræðaskóla, barnaskóla og íbúða fyrir skólastjóra hækka um 4 millj. 517 þús. kr. og verða 477 millj. 928 þús. kr. Sundurliðun kemur fram á þskj 165. Undanfarin ár hafa fjárveitingar til skólamannvirkja verið miðaðar við 4 ára greiðslutímabíl. Þar sem lög gera ráð fyrir greiðslu á 3 árum, hefur 4 ára reglan verið framkvæmd án heimilda, nema árið eftir að lögin voru sett, þá var aflað sérstakrar heimildar til að miða við 4 ár það eina ár. Raunin hefur jafnvel verið sú, að í ýmsum tilvikum, einkum við hina stærstu og dýrustu skóla, hefur verið stefnt til lengra greiðslutímabils, þar sem fyrstu árin hefur ekki verið tekinn inn fjórðungur kostnaðar hverju sinni, heldur minni upphæðir. Þegar að greiðslu lokaársins kemur, er upphæðin því miklu hærri en vera bæri, ef miðað hefði verið við 4 ár í fyrri fjárveitingu. Þetta hefur valdið erfiðleikum með að skipta fé til skólamannvirkja og veldur því, að horfast verður í augu við, að hverju var stefnt, þegar svo var að staðið hin fyrri árin. Þarna hefur verið skapaður fjárhagsvandi, sem eðlilegast er að leysa á þann hátt, að heimilt sé að miða við, að fjárveitingar til skóla, sem áttu eftir 4 ára reglunni að fá lokaframlag 1973, megi skiptast á árin 1973 og 1974. Heimildar til þessa mun verða aflað með flutningi frv. um breytingar á lögum um skólakostnað, samtímis því sem gert er ráð fyrir að lögfesta 4 ára regluna. Í till. sínum um fjárveitingar til skólamannvirkja hefur nefndin beitt þessu væntanlega heimildarákvæði á þann hátt, að í þeim tilvikum, að gert sé ráð fyrir, að lokagreiðslum sé skipt á árin 1973 og 1974, þá komi 1/3 hluti fjárhæðarinnar á síðara ári. Heimild um slíka skiptingu á 2 ár er ekki beitt, nema um stærri upphæðir en 3 millj. kr. sé að ræða. Ákvæðið um greiðslu á lengri tíma en 4 árum verður bráðabirgðaákvæði skv. frv., sem lagt er fram, og gildir aðeins fyrir fjárveitingar nú, enda nauðsyn vegna þess, hvernig að hefur verið staðið á undanförnum árum. Ákvörðuninni um 4 ára greiðslutímabil í lögum í stað 3 ára, sem nú gildir, er hins vegar ætlað að standa áfram, og munu a.m.k. fjárveitinganefndarmenn telja, að lögfesting þess sé til bóta. Lagt er til, að framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna hækki um 28 millj. Ráðgerð lántaka sjóðsins lækkar um 10 millj. og kemur í staðinn 10 millj. kr. fjárveiting og veitt er 13% hækkun lána innanlands vegna hækkunar framfærslukostnaðar, eða 18.3 millj. kr. Nemur þá framlag til lánasjóðsins úr ríkissjóði 301.3 millj. kr., en er á núgildandi fjárlögum 190 millj. og var á fjárlögum 1971 90 millj. 625 þús. kr. Framlag til Myndlistaskólans í Reykjavík hækkar um 50 þús. í 300 þús. kr. í skólanum voru á s.l. vetri 175 nemendur og 4 kennarar og kennt var þar í 10 deildum. Landsbókasafn Íslands, laun hækka um 523 þús. kr., þar sem ráðgert er að veita Haraldi Sigurðssyni ársleyfi frá störfum til að halda áfram ritun kortasögu Íslands. 80 þús. kr. hækkun á rekstrargjöldum er veitt til greiðslu leiguhúsnæðis. - Rekstrargjöld þjóðskjalasafns hækkar um 1 millj. 115 þús. kr. vegna leigu og innréttingar á geymsluhúsnæði. Framlag til Listasafns Ásgríms Jónssonar hækkar um 200 þús. kr. Þar er um að ræða uppsetningu á öryggisbúnaði, hæði að því er varðar rakavarnir og eldvarnir. - Lagt er til, að gjöld Listasafns Íslands hækki um 1 millj. 741 þús. kr. Þar er annars vegar um að ræða skuldagreiðslu vegna kaupa á málverkum eftir Jón Stefánsson og hins vegar kvöð um sérstakar lífeyrisgreiðslur sem fylgdi því húsnæði, sem Listasafnið seldi á s.l. ári. Lagt er til, að launakostnaður náttúruverndaráðs hækki um 1 millj. 89 þús. kr. og rekstargjöld lækki um sömu upphæð, skv. óskum þeirra, sem með málefni þess fara. - Framlag til almenningsbókasafna er hækkað um 100 þús. kr., og er þú höfð í huga umsókn Amtsbókasafnins á Akureyri um styrk. Þá er tillaga um Tónlistarskólaun í Reykjavík. Skólastjórinn og 4 kennarar eru ríkisstafsmenn. Kennaradeildin sér um að undirbúa söngkennara skyldunáms, og nám í þeirri deild er ókeypis. Við aðrar deildir skólans eru 7 fastráðnir kennarar auk 30 stundakennara. Þessi hluti skólans er rekinn með styrkjum frá ríki og bæ og skólagjöldum og framlagi Tónlistarfélagsins. Talið er, að styrkur til þessarar deildar hafi ekki verið hækkaður í frv. til jafns við styrki til hliðstæðrar tónlistarstarfsemi, og lagt er til, að hann hækki um 200 þús. kr. - Lagt er til. að tónlistarskólunum í Árnessýslu og Mosfellssveit og Hafnarfirði verði hverjum fyrir sig veittur 125 þús. kr. styrkur til innréttinga á húsnæði. Er þá við það miðað, að hér sé um að ræða fyrri greiðslu af tveim. Þessar umsóknir bárust allar nokkuð seint, og er það eina ástæðan fyrir því, að framlagningu er skipt. Á síðasta Alþingi, var lögum um íþróttasjóð breytt á þann veg, að um fjárveitingar til íþróttamannvirkja gilda nú líkar reglur og um fjárveitingar til skólamannvirkja, þannig að eigi bygging að njóta styrks frá ríkissjóði, er óheintilt að hefja byggingu fyrr en teikningar hafa verið samþykktar og veitt hefur verið fé til byrjunarframkvæmda. Nú hefur svo verið staðið að fjárveitingu til íþróttamannvirkja á undanförnum árum, að hvaða aðili sem var gat hafið framkvæmdir og öðlazt rétt til mótframlags ríkisins, en fjárveitingar voru skornar svo rækilega við nögl ár eftir ár, að skuldahali ríkissjóðs nam á milli 70 og 80 millj. um næstsíðustu áramót og nú eftir síðustu úthlutun um 82 millj. kr., enda þótt framlag til sjóðsins hafi á fyrstu fjárl. núverandi ríkisstj. verið hækkað úr 5 millj. í 13 millj. kr. Þess var þá getið, að á þetta væri litið sem fyrsta sporið í þá átt að eyða þessum gífurlega skuldahala, í stað þess að áfram yrði haldið að safna honum upp, eins og gert hafði verið. Þess má geta t.d. um, hvernig að hefur verið staðið á undanförnum árum, að sum íþróttamannvirki hafa verið á úthlutunarskrá í 18 ár, og við síðustu úthlutun var t.d. lokið úthlutun til sundhallar á Selfossi, en sú sundlaug hefur verið í notkun í 12 ár. Í samræmi við þá stefnu, sem tekin hefur verið upp við afgreiðslu fjárlaga nú, að reyna að greiða sem mest upp í skuldahala viðreisnarstjórnarinnar við sveitarfélög og félagssamtök, er gerð tillaga um að hækka framlag til íþróttasjóðs úr þeim 15 millj., sem á frv. eru, í 25 millj., og er fjárveiting til sjóðsins orðin fimmfalt hærri en hún var fyrir 5 árum, á síðustu fjárlögum viðreisnarstjórnarinnar. Þessi ákvörðun er við það miðuð, að sveitarfélög og íþróttafélög gefi eftir 20% af inneignum sínum gegn því að fá eftirstöðvarnar greiddar á 4 næstu árum. Í þessar skuldagreiðslur fara 16.6 millj. af fjárhæðinni, 6.3 millj. eru ætlaðar til félagsstyrkja, kennslustyrkja o.fl., en eftirstöðvunum, 3.1 millj. kr., er deilt niður á þau íþróttamannvirki, sem hafin hefur verið bygging á og með þeim hætti verða viðurkennd styrkhæf. Ljóst er, að taka verður enn frekar á í þessu efni, þegar betur árar hjá ríkissjóði, til þess að geta séð fyrir greiðslum til nýrra byggingarframkvæmda og koma í veg fyrir skuldasöfnun gagnvart þeim framkvæmdum, sem í gangi eru, á meðan verulegur hluti fer til greiðslu á gamla skuldahalanum, þau 4 ár, sem sú hreinsun fer fram. Sundurliðun á styrkjum til íþróttamannvirkja, sem eru í byggingu, er á þskj. 162. Lagt er til, að styrkur til Bandalags ísl. skáta hækki um 100 þús. kr. og styrkur til Náttúrugripasafns Akureyrar um 100 þús. Þetta náttúrugripasafn hefur nokkra sérstöðu, þar sem það hefur fastan sérfræðing, sem einnig annast eftirlit og merkingar á plöntum í grasgarði Lystigarðs Akureyrar. - Lagt er til, að Íslendingafélagið í Þrándheimi fái 50 þús. kr. styrk til að innrétta húsnæði, sem félagið hefur til afnota leigulaust frá norskum aðilum. - Lagt er til, að styrkur til Kvenfélagasambands Íslands verði hækkaður um 300 þús. kr. í 1 millj. og 300 þús. og að Sambandi austfirzkra kvenna og Samband vestfirzkra kvenna fái 50 þús. kr. hvort um sig - Þá er lagt til, að Landakotsskólinn í Rvík hljóti rekstrarstyrk að upphæð 500 þús. kr. Skóli þessi hefur ekki notið ríkisstyrks áður, en nemendafjöldi í skólanum er nú 170, og kennsla fer þar fram skv. gildandi fræðslulögum. - Liðurinn til minnisvarða Guðmundar góða hækkar um 15 þús. kr. í 50 þús. - Styrkur til að gera heimildarkvikmynd um atvinnuþróun á Suðurlandi hækkar um 25 þús. kr. í 100 þús. Ráðgert er að sýna myndina víða um land á árinu 1974 í sambandi við fyrirhuguð héraðshátíðahöld þá. - Lagt er til, að Flugskóla Helga Jónssonar verði veittur 200 þús. kr. styrkur. Í skólanum eru nú 62 íslenzkir nemendur. Skólinn hefur ekki notið ríkisstyrks áður, en á nú í fjárhagserfiðleikum, m.a. vegna endurnýjunar á tækjum. - Nýr liður er aðstoð við þróunarlöndin 5 millj. kr. Sams konar liður á núgildandi fjárlögum er að upphæð 3 millj. - Flóttamannaráð Íslands er ráð 12 samtaka og stofnana og hefur staðið fyrir söfnun til hjálpar flóttamönnum. Það fékk 800 þús. á fjárlögum 1972. Þeirri upphæð var varið til endurbóta og viðgerðar, skólahúsa í Suður-Súdan, og lagt er til. að ráðinu verði veitt jafnhá upphæð á þessu ári, 800 þús. kr. Er þá komið að till. varðandi utanrn. Þar er lagt til, að viðhaldskostnaður við sendiráð í London hækki um 745 þús. kr. og gjaldfærður stofnkostnaður um 528 þús. Hagsýslustjóri hefur athugað ástand sendiherrabústaðarins og skrifstofuhúsnæðisins í London, og kostnaðaráætlun er gerð í samráði við hann. - Framlag til Evrópuráðs hækkar um 147 þús. kr. vegna of lágrar áætlunar. Þá eru till. varðandi landbrn. Lagt er til, að framlag til Búnaðarfélags Íslands verði hækkað um 250 þús. kr. vegna námskeiða, sem ætlunin er að halda fyrir bændur. M.a. mun þar verða kennd meðferð véla. - Lagt er til, að veittar verði 250 þús. kr. til viðhaldskostnaðar á tilraunastöðinni að Skriðuklaustri, en enn hefur ekki verið lokið við að koma húsinu í það horf, sem óskir gefandans hafa staðið til. - Framlag til Skógræktar ríkisins er hækkað um 610 þús. kr. Þar er annars vegar um að ræða hækkun framlags til framkvæmda í Fljótsdal, 150 þús. kr., og hins vegar er um að ræða 3/4 hluta af launum skógarvarðar, sem starfa mun á Suðvesturlandi. - Framlag til gjaldfærðs stofnkostnaðar hjá Landgræðslu er hækkað um 6 millj. kr., þar af er ein millj. ætluð til byggingaframkvæmda að Gunnarsholti, en nýlega hefur verið gert þar frumskipulag að framtíðarbyggingum á staðnum. - Framlag til fyrirhleðslna hækkar um 3 millj. 230 þús. Sundurliðun kemur fram á þskj. 162. - Framlag til landþurrkunar hækkar um 50 þús. kr. og sundurliðun kemur fram á sama þskj. - Lagt er til. að framlag til einangrunarstöðvar holdanauta verði hækkað um 3 millj. í 6 millj. Kostnaður við byggingarframkvæmdir í Hrísey er áætlaður um 8 millj. kr., annar kostnaður er 2 millj., en af fyrri fjárveitingum mun vera ónotað nálægt 2 millj. - Þá er nýr liður: til stóðhestastöðvar 150 þús. kr. Sérstök n. hefur unnið að undirbúningi þessa máls og skoðað 3 staði, sem talið er, að komi til greina fyrir slíka stöð, þ.e.a.s. Gunnarsholt, Vífilsstaðir, Litla-Hraun á Eyrarbakka, og mælir n. með síðastnefnda staðnum. - Þá er nýr liður: til skipulagningar á Hvanneyri og að Hólum 1 millj. kr. Er þá lokið þeim till., sem varða landbrn., og komið að till., sem heyra undir sjútvrn. Á frv. til fjárl. er ekki gert ráð fyrir framlagi til leiguskipa hjá Hafrannsóknastofnuninni, og lagt er nú til, að veittar verði 3.1 millj. kr. til leigu á skipum, sem einkum yrðu notuð til leitar að skelfisk, rækju og til merkingar á fiskum. - Framlag til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins hækkar um 800 þús. kr. Þar er um að ræða kaup á tækjum og innréttingar í nýjar rannsóknarstofur. - Þá er nýr liður: til greiðslu á skuldum Síldarverksmiðja ríkisins, 26 millj. kr. Á 6. gr. núgildandi fjárl. er ríkisstj. veitt heimild til að ábyrgjast greiðslu á skuldum verksmiðjanna á árunum 1973–1976, allt að 87 millj. kr. Samkv. þessari heimild hefur verið samið um greiðslu á skuldum frá árunum 1960–1971, og nema greiðslur samkv. því til ársins 1981 samtals 127 millj. kr., þar af um 26 millj. á næsta ári, eins og hér er gerð till. um, að tekið verði inn í fjárlög. Að auki skulda verksmiðjurnar ríkisábyrgðasjóði um 50 millj. vegna lána, sem sjóðurinn er í ábyrgð fyrir. Þar að auki munu Síldarverksmiðjur ríkisins vera í ábyrgðum fyrir fyrirtækið Þormóð ramma á Siglufirði og eiga. þar inni eitthvert fé, sem að sjálfsögðu fæst aldrei endurgreitt. Aðstöðugjöld fyrirtækisins, tryggingaiðgjöld og fasteignagjöld hvers konar munu nema á þessu ári um 6 millj. kr., og tugmilljónatap er á rekstri fyrirtækisins á ári hverju. Er ljóst, að sem bráðast verður að taka ákvarðanir um framtíð þess. Þá eru till. varðandi dóms- og kirkjumrn. Embætti sýslumanns og bæjarfógeta á Akureyri, launaliður hækkar um 150 þús. kr. vegna hálfrar stöðu starfsstúlku. - Framlag til landhelgisgæzlu hækkar um 8 millj. vegna vanáætlunar stofnunarinnar. Þessi hækkun sundurliðast þannig: vegna flugvélanna, eldsneyti, viðhald og endurbætur 2.5 millj., vegna launa og kostnaðar flugmanna 0.5 millj. og vegna leiguskips 5 millj. - Þá er gerð till. um að hækka launagjöld Öryggiseftirlits ríkisins um 500 þús. og önnur rekstrargjöld um 50 þús., vegna þess að ráðinn hefur verið nýr starfsmaður til eftirlits með öryggisráðstöfunum við byggingarvinnu samkv. nýrri reglugerð, sem gefin hefur verið út. Þessi útgjöld fást uppi borin af tekjum. Þá er nýr liður, fíkniefnanefnd. Lagt er til að veittar verði 1.5 millj. kr. til samstarfsnefndar um fíknivandamál til að kosta fræðslustarfsemi, menntun starfsmanna og tækjakaup. Fíkniefnanefnd gerði í ágúst s.l. till. til dómsmrn. um ýmsar aðgerðir til að sporna við notkun fíkniefna, og hefur nú verið lagt fram frv. í framhaldi af þessum till. Framlag til útihúsa á prestssetrum hækkar um 250 þús. kr. Er þá komið að till. varðandi félmrn. Þar er lagt til, að veittar verði 200 þús. kr. til rekstrar Tjaldanesheimilisins í Mosfellssveit, en þar njóta 24 drengir umönnunar og kennslu. Tjaldanesheimilið er sjálfseignarstofnun og hefur ekki notið beins styrks frá ríkinu áður. - Þá er lagt til, að Kvenfélagasambandi Gullbringu- og Kjósarsýslu og orlofsnefndum á félagssvæði þess verði veittar 250 þús. kr. til orlofsheimilis í Gufudal. en þessi upphæð hefur áður staðið í fjárl., en var ekki í frv. nú. - Þá er nýr liður. Lagt er til, að Styrktarsjóði lamaðra og fatlaðra verði veittur byggingarstyrkur, 1/2 millj. kr. eða jafnhá upphæð og er á núgildandi fjárl. Þá er komið að till. varðandi heilbr.- og trmrn. Lagt er til, að framlag til Tryggingastofnunar ríkisins hækki um 71 millj. 570 þús. kr. Annars vegar er um að ræða útgjöld vegna slysatrygginga, 45 millj. 345 þús. kr., og er það í samræmi við þá till., sem gerð var um breytingar á tekjuhlið frv., tryggingaiðgjöldum atvinnurekenda, en atvinnurekendur greiða allan kostnað við slysatryggingu Tryggingastofnunarinnar. Hins vegar er um að ræða útgjöld vegna áhrifa af starfsliðsaukningu, alls 26 millj. 225 þús. kr. Fjvn. hefur samþykkt að mæla með þeirri aukningu starfsliðs hjá ríkisspítölunum, og er þá miðað við, að heimilað verði að ráða á næsta ári nýtt starfslið á ríkisspítalana og þær stofnanir, sem þar eru með taldar, í þeim mæli, að svari til um 30 millj. kr. heildarútgjalda á því ári, 1973. Laun þess starfliðs, sem starfar við sjúkrahúsin, koma fram í útgjöldum til sjúkratrygginga í daggjöldum og greiðast að 90% af ríkissjóði, en að 10% af sveitarfélögum. Því starfsliði, sem hins vegar yrði ráðið t.d. á skrifstofu ríkisspítalanna eða við Blóðbankann, er greitt að fullu af ríkissjóði. En þar sem sú ákvörðun, hvernig þessi upphæð er notuð á árinu 1973, þ.e.a.s. hvort hún er notuð þannig að fastráða sem flest fólk sem síðast á árinu eða ráða færra fólk fyrr á árinu, hefur afgerandi áhrif á útgjöld á næsta ári, þá Er miðað við það, að fjvn. hafi hönd í bagga með þessum ákvörðunum. Miðað við kostnað skiptist starfsmannaaukningin þannig: Vegna vinnutímastyttingar 14.9 millj. kr., vegna nýrra deilda og nýrrar þjónustu 7.5 millj. og vegna eldri deilda og þjónustuaukningar 7.7 millj. Þessi ákvörðun um svo mikla starfliðsaukningu á sjúkrahúsunum er tekin í framhaldi af þeim fjárveitingum, sem samþykktar voru við afgreiðslu núgildandi fjárl., þegar segja má, að í fyrsta skipti um langt árabil hafi nokkuð verið komið til móts við brýnustu þarfir fyrir bætta þjónustu á spítölunum. Árum saman fengust ekki fjárveitingar til þess, að með sómasamlegum hætti væri unnt að taka í notkun nýjar deildir, hvað þá að bæta þjónustu á eldri deildum. Einkum var ástandið í þessum efnum slæmt á Kleppsspítalanum, en nú má segja, að tekið sé að rofa til í þessum efnum. Þá eru brtt. varðandi Rannsóknastofnun háskólans. Þar er lagt til, að launaliður hækki um a millj. 475 þús. kr. og gjaldfærður stofnkostnaður um 5.5 millj. Hér er um að ræða endurbætur á starfsaðstöðu og aukinn rekstur rannsóknastofu í sýkla- og veirufræði, sem áformað er að koma fyrir í gamla þvottahúsinu á landsspítalalóðinni. Aðstaða til þeirrar starfsemi, sem hér er um að ræða, hefur verið með endemum slæm, og eru þessar framkvæmdir og starfsliðsaukning ætlaðar til úrbóta í þessum málum til bráðabirgða. Vegna þeirrar starfsliðsaukningar, sem áður var getið, hækka laun við Blóðbankann um 231 þús. kr. - Enn fremur er lagt til, að St. Jósefsspítalanum í Reykjavík verði veittur 5 millj. kr. styrkur til kaupa á röntgentækjum. Framlög til byggingar sjúkrahúsa og sjúkraskýla, læknamiðstöðva og læknahústaða, annarra en ríkisspítala, hækkar um 6 millj. 130 þús. kr. og nemur þá 168 millj. 787 þús. Sundurliðun á einstakar stofnanir kemur fram á þskj. 162. Það er öllum ljóst, sem nálægt því verki koma að gera till. um fjárveitingar á fjárl. ríkisins, að fjárveitingar til helztu fjárfestingarframkvæmda eru einkar viðkvæmt mál og erfitt að samræma óskir frá hinum ýmsu stöðum. Á þetta ekki hvað sízt við um fjárveitingar til byggingarframkvæmda í heilbrigðismálum. Valda því að sjálfsögðu hinir miklu erfiðleikar fólksins í dreifbýlinu að tryggja sér þjónustu lækna og annars starfsliðs í heilbrigðismálum, og er þá lögð áherzla á að hafa aðstöðu á hverjum stað sem fullkomnasta, ef það mætti fremur verða til þess, að þetta starfslið fengist. Ákvæði um, að ríkissjóður greiði læknamiðstöðvar að fullu, veldur að sjálfsögðu mjög harðri ásókn í fjárveitingar, og að mínum dómi er það ákvæði óheppilegt og óeðlilegt. Þörfin á því, að fjárveitingar séu á þessum sviðum sem öðrum miðaðar við skynsamlega tæknilega áfanga og tryggð sé sem bezt nýting fjármagnsins, veldur því, að nauðsynlegt er, að unnt sé að ákveða fram í tímann fyrirfram fjárveitingar úr ríkissjóði í samræmi við eðlilegan tæknilegan framgang hvers verks, sem leyft er að hefja. En eins og staðið hefur verið að fjárveitingum í þessum efnum, hefur í reynd ekki verið unnt að skuldbinda ríkissjóð um fjárveitingar til hverrar framkvæmdar nema eitt ár fram í tímann. Við tillögugerð fjvn. er að sjálfsögðu metin staða hverrar framkvæmdar, en þó er ekki því að neita, að samt ber á því, að eftir að veitt hefur verið fé til að hefja framkvæmdir eitt árið og þær framkvæmdir þurfa að geta rakið sig á eðlilegan hátt með útboðum og bindandi verksamningum næsta ár eða næstu ár, þá vill jafnvel við næstu tillögugerð um fjárveitingar upphefjast að nýju endurmat á því, hvort þeirri framkvæmd eigi fram að halda, eða fram kemur nýtt mat á framkvæmdahraða, sem þá er oft e.t.v. í ósamræmi við gerða verksamninga. Þetta gerist, þótt byrjunarfjárveitingar til framkvæmda ættu í rauninni að binda hinar næstu samkv. skynsamlegum áætlunum og eðlilegum byggingaráföngum. Ég er þeirrar skoðunar, að óhjákvæmilegt sé að gera fjögurra ára áætlun um sérhvern þátt verklegra framkvæmda á vegum ríkisins, þannig að í upphafi verði um hverja framkvæmd ákveðinn framkvæmdahraði verksins og fjárveitingar í samræmi við það bundnar fastmælum. Þetta kæmi í veg fyrir það, sem nú gerist of oft, að framkvæmdum sé hrundið af stað með litlum fjárveitingum til byrjunarframkvæmda, en síðan skapist tregða á að sjá fyrir þeim fjárveitingum, sem óhjákvæmilega ættu að fylgja á eftir næsta ár eða næstu ár, - tregða, sem orsakast af löngun þm. til að veita þeim mun meira af heildarfjármagninu til að hrinda af stað enn nýjum framkvæmdum, sem síðan auka enn á vandann. Í fjárlagafrv. þarf að gera grein fyrir stöðu hverrar framkvæmdar og hvað þær fjárveitingar, sem samþ. hafa verið til hverrar og einnar, kalla á háa fjárveitingu á hverju hinna næstu ára, þannig að unnt sé að búa við raunverulega framkvæmdaáætlun. Ég er einnig þeirrar skoðunar, að inn í fjárlög eigi að koma þær lánsheimildir, sem nú eru í sérstakri framkvæmdaáætlun, og eigi að tilgreina og afgreiða þannig í fjárlagafrv. allar áætlaðar fjármagnshreyfingar til ríkisins, hvort sem um er að ræða tilfallandi tekjur ársins eða áætlaðar lántökur, og á sama hátt að afgreiða í einu lagi og fullu samhengi ákvarðanir um verklegar framkvæmdir, jafnt þær framkvæmdir, sem fjármagnaðar eru með lánsfé, sem hinar, sem veitt er fé til af tekjum ríkissjóðs. Í sambandi við fjárveitingar til framkvæmda í heilbrigðismálum vil ég aðeins til viðbótar geta þess í sambandi við fyrirhugaða byggingu geðdeildar við Landsspítalann, að þar sem af hálfu ýmissa aðila er ekki talið með öllu tryggt, að tæknilegum undirbúningi sé svo langt komið, að unnt verði að hefja framkvæmdir á næsta ári, hefur ekki verið gerð till. um að veita meira fé en á frv. er til þessara framkvæmda. Þetta breytir hins vegar engu um þá ákvörðun, að bygging geðdeildarinnar verði næsta verkefni ríkisspítalanna og gangi fyrir öðrum framkvæmdum, sem skemmra eru komnar í undirbúningi nú. Til að tryggja, að strax verði hafizt handa, ef unnt er, og á árinu 1973, ef undirbúningi lýkur nógu snemma, er ætlunin, að við 3. umr., þegar heimildatillögur verða afgreiddar, verði flutt till. um heimild fyrir ríkisstj. til að taka allt að 30 millj. kr. lán til að verja til byggingar geðdeildar við Landspítalann. Þá er hér nýr liður á málum, sem varða heilbrmrn. Það er Templarahöllin, byggingarstyrkur, 900 þús. kr. Hér er um sömu upphæð að ræða og er á fjárl., en þessi liður féll niður á fjárlagafrv. þessi styrkur mun upphaflega hafa verið veittur þessum samtökum til þess að standa undir greiðslum á ákveðnu láni, sem tekið var til framkvæmdanna, og þá gefið fyrirheit um, að styrkurinn skyldi standa svo lengi sem eftir væru greiðslur af láninu, en á fjárlagafrv. féll þessi liður niður, og er lagt til, að hann verði tekinn upp að nýju. - Framlag til Stórstúku Íslands er hækkað um 100 þús. kr. Varðandi fjmrn. er ein brtt., launakostnaður við Skattstofu Austurlands hækki um 420 þús. kr. vegna ráðningar nýs starfsmanns hjá embættinu. Það eru næst till. varðandi samgrn., þ.e. framlag til hafnarmannvirkja og lendingarbóta. Er lagt til, að það framlag hækki um 31.5 millj. kr. Sundurliðun á einstakar hafnir kemur fram á þskj. 162. Við afgreiðslu fjárl. í fyrra stóðu mál svo í sambandi við framlög til hafnarmannvirkja, að ríkissjóður hafði safnað upp hjá hafnarsjóðum 80 millj. kr. skuldum til viðbótar við eldri skuldahala, sem sérstök fjárveiting hefur verið til á undanförnum árum. Þessar skuldir munu um n.k. áramót nema um 64 millj. kr. Í samræmi við stefnu meiri hl. fjvn. að gera sem mest skil við sveitarfélög og aðra aðila á skuldahölum ríkissjóðs hefur við fjárveitingu til hafnarframkvæmda nú verið við það miðað, að þessi skuld hverfi með öllu. Að öðru leyti eru fjárveitingar við það miðaðar, að unnt sé að ljúka áföngum eða vinna heillega nýja áfanga. Staða fjölmargra hafnarsjóða er nú mjög bágborin, en greiðsla á skuldum ríkissjóðs ætti að verða til þess að auðvelda þeim að standa í skilum, enda þótt meira þurfi að koma til úrbóta. Framlag til ferjubryggna hækkar um 2.9 millj. kr. og sundurliðun kemur fram á þskj. 162. - Liðurinn hafnarmannvirki, eftirstöðvar, hækkar um 2.3 millj. kr. og nemur þá 27.5 millj. Þar af eru gengisbætur 7.8 millj. og eftirstöðvar 19.7. - Framlag til sjóvarnargarða lækkar um 2.3 millj. Sundurliðun kemur fram á þskj. 162. Launakostnaður við Siglingamálastofnun ríkisins hækkar úr 480 þús. kr. vegna ráðningar eftirlitsmanns með búnaði skipa. Starf hans mun einkum verða það að samræma störf skipaeftirlitsmanna um land allt. - Gjöld vegna flugmálastjórnar hækkar um 8 millj. 554 þús. kr., þar af vextir um 5 millj. 443 þús. kr. og lánahreyfingar 2 millj. 611 þús. kr. Er það vegna vanáætlunar stofnunarinnar, sem fjvn. fékk upplýst um fyrir fáum dögum. - Veðurstofa Íslands, liðurinn veðurstöðvar hækkar um 3 millj. 640 þús. kr. Þar er um að ræða lagfæringu á launum veðurathugunarmanna úti um land og hækkunin gerð til samræmis við breytingar á launum verkamanna. - Þá er lagt til, aðframlag til landmælingar hækki um 300 þús. kr. vegna gróðurkortagerðar. Er þá komið að till. varðandi iðnrn. Þar er lagt til, að veittur verði 1.4 millj. kr. styrkur til námskeiðs fyrir starfsmenn á þungavinnuvélum, en um þetta námskeið sér u., sem í eiga sæti fulltrúar frá iðnrn. verkamannafélaginu Dagsbrún og Vinnuveitendasambandi Íslands. - Lagt er til. að tekinn verði upp nýr liður, 6 millj. kr. vegna viðræðunefndar um orkufrekan iðnað. Hér er um að ræða greiðslu kostnaðar við störf n., sem starfar á vegum iðnrn. að viðræðum við ýmsa erlenda aðila um orkufrekan iðnað. Þar koma til útgjöld m.a. vegna verkfræðilegra og lögfræðilegra athugana. - Er þá komið að síðustu brtt., sem n. flytur. Það er nýr liður, lagmetisiðjan Siglósíld. Lagt er til. að veittar verði til hennar 5 millj. kr. samkv. 4. gr. l. um þá lagmetisiðju. Er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram 15 millj. kr. til að fullkomna vélakost verksmiðjunnar og til þess að tryggja eðlilegan rekstur hennar, en með till. n. er lagt til, að á árinu 1973 verði greiddar 5 millj. kr. í þessu skyni. Herra forseti. Ég hef þá lokið við að rekja þær brtt., sem fjvn. flytur sameiginlega við þessa umr. Verði till. n. samþykktar, hefur það í för með sér nettóútgjaldaaukningu um 268 millj. 188 þús. kr., og greiðsluhalli nemur þá 164 millj. 242 þús. N. hefur lagt fram till. um fjárveitingar til allra fjárfestingarframkvæmda annarra en menntaskóla, en óafgreidd er t.d. skipting eftirlauna og styrktarfjár og ýmis einstök erindi, svo og heimildagrein, sem venja hefur verið að afgreiða við 3. umr. Eins og ég gat um í upphafi, flytur meiri hl. n. ekki till. um breytingar á tekjuhlið frv. við þessa umr., en við 3. umr. munu brtt. verða fluttar við tekjuhliðina, sem tryggja afgreiðslu greiðsluhallalausra fjárlaga. Ég legg svo til, herra forseti, að till. n. verði samþykktar og frv. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka samstarf innan fjvn., sem hefur, eins og jafnan áður, verið með miklum ágætum. Þetta er sú n. í Alþ., sem vinnur mest saman, eða hvern dag frá því að þing hefst að hausti og þangað til afgreiðsla fjárl. fer fram. Samskipti á milli þeirra manna eru því kannske meiri en allra annarra. Þau ár, sem ég hef átt sæti í þessari n., hefur samstarf verið þar mjög gott, þó að auðvitað skilji leiðir, þegar er komið að tillögugerð og brtt. við fjárlagafrv. Mér er bæði ljúft og skylt að þakka ágætt samstarf við nm. alla og þá ekki sízt við formann n., sem hefur eins og einnig í fyrra og formenn n. hafa alltaf gert, haft mjög gott samstarf við okkur nm. og leitað eftir því að láta það sem minnst sjást í n., að þar séu stjórnarstuðningsmenn eða stjórnarandstæðingar, heldur að menn vinni þar saman að mjög mikilvægum verkefnum, eins og skiptingu fjár til hinna ýmsu málaflokka. Einnig vil ég ekki gleyma að þakka fjárlaga- og hagsýslustofnuninni og þá sérstaklega hagsýslustjóra, sem starfað hefur mikið með n., fyrir ágæta fyrirgreiðslu við okkur í minni hl. ekki síður en við meiri hl., eins og jafnan áður. Fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir, hefur verið nokkuð rætt við 1. umr. og í raun og veru kemur það hér til 2. umr. ákaflega ófullkomið. En það er ekki að kenna áhugaleysi eða iðjuleysi fjvn., heldur má segja, að það sé opið í báða enda, eins og þegar það var lagt hér fram á s.l. hausti, og sökudólgurinn í þeim efnum er sjálf hæstv. ríkisstj., því að það vantar, eins og í raun og veru kom fram hjá talsmanni fjvn., allar þær upplýsingar, sem öllu og mestu máli skipta í sambandi við afgreiðslu fjárl. Mig langar - að vitna með nokkrum orðum í ræðu, sem einn af helztu talsmönnum núv. ríkisstj. hélt við 2. umr. fjárl. 9. des. 1971, en þar segir hann: „Mér varð það að orði í sambandi við 1. umr. fjárlagafrv. núna á yfirstandandi hausti, að fjárl. væru spegilmynd af þeirri stjórnarstefnu, sem fylgt væri, og enn fremur, að stjórnarstefnan hefði áhrif á efnahagsmál þjóðarinnar og hækkun verðbólgunnar í landinu.“ Nú væri ég ekki að vitna í þessi orð, ef þau hefðu verið sögð af hinum minni spámönnum stjórnarflokkanna, því að maður vill sem minnst um þá tala í þessu sambandi, heldur snúa sér að þeim, sem stærstir eru, og sá, sem viðhafði þessi orð, var enginn annar en hæstv. fjmrh. Nú ætla ég, eins og fyrri daginn, að vera sanngjarn við hann og taka undir með honum, að þetta fjárlagafrv., sem hann leggur fram fyrir hönd ríkisstj., er auðvitað spegilmyndin af því ástandi, sem er í efnahagsmálum þjóðarinnar, eins og hann réttilega sagði, á meðan hann var óbreyttur þm. Við 2. umr. fjárl. á í raun og veru að liggja fyrir ákveðin stefnumörkun. Ekkert er enn að sjá eða heyra um stefnumörkun nú við 2. umr. þessara fjárl., og samt leyfir hæstv. forsrh. sér að segja í viðtali - og það við ekki ómerkara blað en Vísi - fyrir nokkrum dögum, að það sé stefnt að því að afgreiða fjárlög fyrir næstu áramót. Ég kalla þetta mikla kokhreysti og veit, að ríkisstj. hangir núna í lausu lofti sjálf og ekkert liggur fyrir um, hvað hún ætlar að gera í efnahagsmálunum. Ekkert liggur fyrir um, hvað verður í fjárlagafrv. af liðum, sem hafa verið upp á hundruð millj. kr., hvort þeir eiga að falla út, hvort þeir eiga að hækka um hundruð millj. eða ekki. Samt er fullyrt, að það eigi að stefna að því að afgreiða fjárlagafrv. fyrir áramót, og það er kominn miður desember. Ég kalla þetta kokhreysti hjá hæstv. ríkisstj. En það er vitað mál, að þingið og þingræðisfyrirkomulag á rétt á því að fá skýrslur og upplýsingar og athuga þau mál. sem fyrir liggja, áður en afgreiðsla fjárl. fer fram. Hvað ætlar hæstv. forsrh. fjvn. að starfa á löngum tíma, ef hann ætlar að gera alvöru úr þessum upplýsingum sínum? Á hún kannske að starfa yfir jólin? Ég held, að það muni ekki hrökkva til, þó að fjvn. fengi ekkert jólafrí, en hann, ríkisstj. og þeir aðrir færu í jólafrí. Vitaskuld þurfa till. að liggja fyrir um tekjuöflun og stefnumótun, til þess að fjvn. og Alþ. í heild geti gert sér ljóst, hvernig heildarstaða ríkisfjármála er, og að því fengnu þarf auðvitað fjvn. og Alþ. óhjákvæmilega að ráðast í það að lækka útgjöld ríkisins, en ekki hækka þau, eins og þetta fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, bæði þegar það var lagt fram á s.l hausti og nú í byrjun 2. umr. Það eru takmörk fyrir því, hvað samfélagið getur lagt af mörkum til hinna ýmsu þarfa í þjóðfélaginu. Það verður að vega og meta, í hvaða röð þessar þarfir verða teknar og hve háum fjárhæðum á að verja til hverra einstakra þarfa. Það eru líka og ekki síður takmörk fyrir því sett, hvað samfélagið getur lagt einstaklingnum á herðar að greiða fyrir það að vera til og búa í þessu samfélagi. Kröfuhóparnir með mótmælin, spjöldin og málningardollurnar eiga ekki að segja fyrir verkum í þessu þjóðfélagi frekar en öðrum. Jafnvel þó að þetta fólk segist vilja standa við hlið verkamannsins lífsbaráttu hans, þá vitum við, að þessar óhóflegu kröfur á samfélagið hafa gert það að verkum, að það er verið að leggja alltaf meira og meira, hærri og þyngri byrðar á fólkið, sem vinnur fyrir sköttunum. Við skulum líka gera okkur ljóst, hverjir það eru, sem standa undir skattabyrðinni. Það eru þeir, sem vinna, það eru þeir, sem hafa tekjurnar, skapa tekjurnar í þjóðfélaginn, en þeir eru alltaf að verða hlutfallslega færri en áður, vegna þess að mannsævin lengist. Eldra fólkið fer út af vinnumarkaðinum og hefur þá ekki sömu skatta og þegar það var yngra. Það greiðir lægri skatta. Það er sömuleiðis mikil lenging á námsbrautinni, þannig að fólkið kemur seinna inn til þess að greiða skattana en áður var, vegna þess að það heldur margt áfram, - jafnvel fram undir þrítugsaldur og sumir fram yfir það og koma ekki inn til þess að standa undir þörfum þjóðarbúsins. Þess vegna held ég, að þeir, sem hrópa kröfur sínar, en leggja ekkert af mörkum og segjast standa við hlið verkamanna og sjómanna, sem afla fjár, séu að biðja um meira hjá þessu fólki, því að þótt það eigi að hitta hin svokölluðu breiðu hök, sem áttu að standa undir skattalöggjöfinni á þessu ári, þá skutu ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar yfir markið, því að breiðu bökin voru þá svo mörg, sem skattalögin bitnuðu á, eins og menn muna og vita og þá ekki sízt hæstv. ríkisstj. og hæstv. fjmrh., sem hefur sennilega mest orðið fyrir barðinu á því, kannske ekki að öllu leyti frá andstæðingum sínum, heldur jafnvel frekar frá samherjum sínum, bæði innan ríkisstj. og utan, sem vildu kenna honum einum um skattana, en lofuðu ráðh. eyðsluembættanna, eins og hæstv. heilbr: og trmrh., fyrir gjafmildi hans á öllum sviðum. Þegar lögin um tekju- og eignarskatt voru til umr. á Alþ. 1971 og þar var ákveðið af fyrrverandi stjórnarflokkum, að frá beinum tekjum skyldi draga fyrir einstakling 134 þús. kr., fyrir hjón 188 þús. kr. og ef þau töldu fram í sitt hvoru lagi, þá helminginn af þeirri upphæð, og fyrir hvert barn 27 þús. kr., þá voru til menn hér á þingi, - þetta var vorið 1971, –sem töldu þennan frádrátt allt of lágan. Þetta náði ekki nokkurri átt, þetta var hrein ósvífni, að bjóða skattborgurunum upp á svona lágan frádrátt. En hann hafði hækkað verulega frá gildandi lögum, þegar þetta var. Þeir komu auðvitað strax með yfirboðstill., og það voru heldur ekki litlir spámenn, sem komu með þá brtt. hað var sjálfur leiðtogi Framsfl. á þingi, sem ég sakna að hafa ekki hér inni, Þórarinn Þórarinsson, og sjálfur sjútvrh. og viðskrh. núverandi, Lúðvík Jósepsson. Þeir vildu alls ekki bjóða upp á minna en að einstaklingurinn fengi 156 þús. kr. í frádrátt af tekjum sínum í staðinn fyrir 134 þús. kr., hjón fengju 220 þús. kr. og frádráttur fyrir hvert barn yrði 35 þús. kr. Það varð breyt á, er ný ríkisstj. tók við, sem lagði fram skattafrv. 1971. Þá skyldi maður ætla, að áhugamennirnir frá vorinu áður, Lúðvík Jósepsson og Þórarinn Þórarinsson, mundu nú standa við till. sína og helzt bæta við hana vegna breyt. á verðlagi, sem urðu í millitíðinni. En þar varð raunin önnur. Ríkisstj. lagði fram skattafrv., sem gerði ráð fyrir 140 þús. kr. frádrætti fyrir einstakling, 220 þús. kr. fyrir hjón, 145 þús. kr. ef þau teldu fram í sitt hvoru lagi, - og 30 þús. kr. fyrir hvert barn. Þetta hækkaði svo í meðferð þingsins, þannig að frádráttur einstaklingsins fór upp í 145 þús. kr. Leiðtogi Framsfl. stakk af til Ameríku og var ekki viðstaddur afgreiðslu skattalagafrv., en Lúðvík Jósepsson viðskrh., sem áður vildi láta einstaklínginn fá 156 þús. kr. í skattafrádrátt, greiddi atkv. með því, að hann fengi 145 þús. kr., einu ári seinna eða 11 þús. kr. minni frádrátt en hann sjálfur ásamt þingleiðtoga Framsfl. lagði til, að veittur yrði. Við skulum nú ætla, að þeir hafi þá hugsað meira um blessað barnafólkið og reynt að hæta þar um. En það var ekki aldeilis, því að í staðinn fyrir 27 þús. kr. frádrátt árið áður, sýndi stjórnarliðið þann höfðingsbrag að hækka frádrátt fyrir hvert barn um 3000 kr., en árið áður vildu þeir Lúðvík og Þórarinn hækka frádráttinn fyrir hvert barn um 8 þús. kr. Þarna var eitt af því, sem hefur borið töluvert á milli í sambandi við skoðanir og málefnaflutning þessara höfðingja, frá því að þeir voru í stjórnarandstöðu og svo aftur þegar þeir urðu aðilar að ríkisstj. Við myndun núv. hæstv. ríkisstj. var gerður hinn margumtalaði málefnasamningur frá 14. júlí 1971, sem þm. hafa, að beiðni forsrh. lesið lengi vel bæði kvölds og morgna, þó að sumir séu hættir því, því að menn eru farnir að kunna hann. Þessi málefnasamningur mun verða ríkisstj., sem koma á eftir þessari, áminning um, að svona stjórnarsáttmála eigi ekki að gera. Ég held, að það sé sama, hvaða ríkisstj. verði mynduð, hvaða flokkar eða menn mynda ríkisstj., þá munu þeir allir, hvort sem þeir eru til hægri eða vinstri, varast það mjög að láta annað eins plagg frá sér fara, enda minnir þetta plagg og þessi viðbrögð á sögu, sem ég heyrði, þegar ég var unglingur, af strák, sem vissi ekki, hvað hafði gerzt á jólunum. Þegar presturinn spurði hann: „Hvað gerðist á jólunum, vinur minn?“ - þá hugsaði drengur sig um og hugsaði til jólanna á undan og mundi, að þá var borðað hangikjöt heima hjá honum um kvöldið. En þetta var á árum erfiðleika, og þá var hangikjötið mjög til hátíðarbrigða. Þegar hann mundi eftir því að hafa borðað hangikjöt, þá svaraði hann presti og sagði: „Það var haldin veizla.“ Framsfl., sem verið hefur á pólitískri eyðimerkurgöngu í rúmlega 12 ár eftir fall vinstri stjórnarinnar fyrri, hafði í örvæntingu heitið sjálfum sér og sínum því, að þegar hann aftur fyndi frjósama jörð og forðabúr allsnægta, þá skyldi þeim öllum fá að líða vel. Flokkurinn komst til valda með aðstoð kommúnista og flokks, sem hristur var saman úr krötum, kommúnistum, frjálsþýði og þeim, sem töldu sig hvergi eiga samastað og áttu allir það sameiginlegt, að það þyrfti að eyða öllu, sem til væri, á sem skemmstum tíma. Þeir gleymdu þeirri góðu og gömlu hugsun, að til þess að hafa efni á að eyða úr búinu þarf jafnframt að muna eftir að afla því viðurværis. En 12 ára eyðimerkurgangan sljóvgaði foringja Framsfl., svo að þeir mundu ekki eftir öðru en því, að góða veizlu skyldi gera, og fór að því leyti líkt fyrir þeim og stráknum, sem ég nefndi áðan sem hafði borðað hangikjötið á jólunum og hélt að boðskapur jólahátíðinnar fælist eingöngu í því að borða hangikjöt og góðan mat. Ástandið í efnahagsmálunum væri annað í dag, ef varlega hefði verið af stað farið og minni hefðu verið yfirboð fyrrv. stjórnarandstæðinga, sem nú sitja í ráðherrastólum. Núv. ríkisstj. fann fyrrv. ríkisstj. margt til foráttu. Þeir töldu, að fyrrv. ríkisstj. réði ekkert við dýrtíðina, réði ekkert við verðbólguna í landinu, það ríkti eyðsla og skipulagsleysi í rekstri ríkisstofnana og skrifstofubáknið hefði verið þanið út, ríkisstarfsmönnunum fjölgað jafnt og þétt. Um þetta sagði einn af æðstu postulum núv. ríkisstj., þegar hann var í stjórnarandstöðu, einnig við fjárlagaumr. 9. des 1971: „Það er ekki talin stefna, þó að við leggjum til og tölum fyrir því, framsóknarmenn, að draga úr kostnaði við reksturinn í landinu. Það er okkar skoðun og okkar mat, að til þess að snúast gegn raunverulegri verðbólgu verði að draga úr rekstrarkostnaði í landinu, það verði ekki hægt að sporna gegn verðbólgunni nema með því að draga úr rekstrarkostnaðinum. Það eru mörg atriði, sem þar koma til greina, sem ég ætla ekki að fara út í að þessu sinni, en stefnan er þessi. Við höldum því einnig fram, að það verði að hafa stjórn og skipulag á fjárfestingu, það sé ekki hægt að láta fjárfestingu gerast með þeim hætti eins og gert hefur verið núna.“ Þetta sagði einn af forustumönnum núv. ríkisstj. Ég læt hann um að þekkja sína eigin ræðu. En það er ekki úr vegi, að athuga nánar hvernig svo hefur tiltekizt, eftir að þessir menn taka við völdum í þjóðfélaginu, sem átt höfðu ráð undir hverju rifi og höfðu ráð á því að gagnrýna aðra með mikilli hörku. Hvernig hefur nú tekizt til með afgreiðslu fjárlaga? Fjárl. á árinu 1971 voru síðustu fjárlög fyrrv. ríkisstj. Þá voru útgjöld ríkissjóðs áætluð 11 milljarðar 23.3 millj. kr. Á árinu 1973, með því að leggja fram þetta fjárlagafrv., eru gjöldin áætluð 19 milljarðar 867.8 millj. kr., og nú hækka útgjöldin samkvæmt till. fjvn. um 268 millj. kr. Og eitt er víst, að hvað sem framundan er og hvaða aðgerðir sem verða gerðar í efnahagsmálum, þá munu útgjöld fjárl. aukast frá því, sem nú er við 2. umr. Þau hafa þegar aukizt við þessa 2. umr. frá fjárl. fyrrv. ríkisstj. um 9 milljarða 424.2 millj. kr., og það er sjáanlegt, að fjárl. munu hækka við lokaafgreiðslu hér. Núv. ríkisstj. hefur tekizt að tvöfalda fjárl. á tveimur árum, og ég hygg, að það megi leita þess viða og lengi, að ríkisstj., í hvaða landi sem er, sem setið hefur við völd á friðartímum, hafi náð jafngífurlegum árangri í hækkun ríkisútgjalda og þessi hæstv. ríkisstj. hefur náð. Ríkisstj. hefur sjálf haft frumkvæðið að því að auka verðbólguna í landinu, ólíkt því, sem flestar ríkisstj. í öðrum löndum gera. Þær hafa haft þann hátt á að reyna að hamla gegn verðbólgu, þó að þær hafi flestar hverjar orðið að láta að einhverju leyti undan síga, en þessi gekk fram fyrir skjöldu strax eftir að veizlan byrjaði með því að auka þensluna í þjóðfélaginu og verðbólguna með þeim glæsilega árangri, sem nú liggur fyrir. Hún byrjaði á því, ríkisstj., að rýra tekjur útgerðarinnar, sem núna þarf á fyrirgreiðslu að halda, strax eftir valdatöku sína með útgáfu brbl. til þess að gera hosur sínar grænar fyrir sjómönnum, en það varð m.a. til þess að hvetja til almennra launahækkana í landinu, sem leiddu til vaxandi þenslu í efnahagsmálum. Útgjöld atvinnuveganna hafa aukizt jafnt og þétt, útgjöld ríkissjóðs hafa tvöfaldazt, eins og ég sagði áðan. Ríkisstj. greip til þess örþrifaráðs að stórhækka beina skatta með þeim árangri, að álagður tekju- og eignarskattur hækkaði úr 1525 millj. kr. á árinu 1971 í 4429 millj. kr. á árinu 1972. Flest lönd, sem við þekkjum til, hafa horfið frá beinum sköttum og hafa í ríkara mæli farið yfir í óbeina skatta. Þetta hefur verið stefnan hér á landi á undanförnum árum. En þessi ríkisstj. gat í engu verið eins og fyrri ríkisstj. Hún þurfti að breyta um frá öllu og tók engum skynsamlegum aðvörunum, sem henni voru þó svo sannarlega gefnar við afgreiðslu síðustu tekju- og eignarskattslaga. Hún fór út í þá ófæru, að grundvöllur hennar nötraði og skalf, þegar skattskráin kom út í sumar, og afsakanirnar voru svo margar frá stjórnarþm. og ráðh. og í stjórnarblöðunum, að þær eru óteljandi. Ég held, að það sé eitt, sem við getum fullyrt núna, þótt það sé erfitt að fullyrða nokkuð um það, hvað þessi hæstv. ríkisstj. ætli að gera. Ég held, að ég þori að fullyrða, að hún þori ekki að hækka beina skatta. En ég þori ekki að fullyrða miklu meira, hvað hún ætlar að gera í öðrum efnum, og sennilega veit hún það ekki sjálf enn í dag, þótt hún ætli að afgr. fjárl. fyrir áramót. Ég sagði áðan, að þessi ríkisstj. hefði metið í hækkun fjárlaga í allri veröldinni á friðartímum. Hún hefur ábyggilega líka metið í hækkun beinna skatta með því að þrefalda þá á einu ári. Þetta er alls ekki ónýt ríkisstj., sem við Íslendingar höfum. Samhliða þessum skattahækkunum eru fríðindi við álagningu skatta bæði til ríkis og sveitarfélaga stórlega skert, svo og fríðindi til aldraðra og öryrkja, að ógleymdri skerðingu á fríðindum til sjómanna, fiskimanna og farmanna. Má því segja, að opinberir aðilar hafi fengið rúmlega helming af því fjármagni, sem útgerðin var svipt eftir valdatöku þessarar ríkisstj. á fyrstu viku valdaferils hennar, á meðan hennar hamingjusól var hæst á lofti. Sú sól sést lítið þessa dagana. Þetta var árangurinn af því, að það þurfti að gleðja sjómenn í upphafi veizlunnar, en það þurfti að taka af þeim aftur glaðninginn, þegar komið var nokkuð fram yfir áramót. Þá voru allar hendur stjórnarsinna á lofti, - það var ekki hönd fjmrh. eins, sem oft er látið liggja að í Þjóðviljanum, einkamálgagni iðnrh., og jafnvel í málgögnum Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Er ekki byggingarvísitalan allgott sýnishorn af því, hvernig verðbólgan hefur leikið lausum hala í landinu, frá því að þessi hæstv. ríkisstj. kom til valda? 1. júli 1971 var byggingarvísitalan 535 stig. Hvernig hefur það gengið síðan? 1. nóv. s.l. var hún komin upp í 689 stig. Þetta eru mennirnir, sem halda verðbólgunni í skefjum. Þetta er góður árangur, 28.79% hækkun á byggingarvísitölunni. Við hana hefur ekkert verið fiktað. Hvernig hefur þróun hennar verið? 1. júlí –31. okt. 1971, en hún er til fjögurra mánaða í einu, er hún 535 stig. 1/11-29/2 þetta ár fer hún upp í 543 stig, og 1/3–30/6 í sumar hoppar hún upp í 683 stig, og svo núna 1. nóv. tók hún smábreyt., 6 stig, til þess svona að vera í takt við stj. að einhverju leyti. Í skiptingu ríkisútgjalda eftir hagrænu eðli, miðað við fjárlagafrv. 1972 og það frv., sem hér liggur fyrir, árið 1973, hafa kaup á vörum og þjónustu hækkað úr 5 milljörðum 374 millj. kr. í 7 milljarða 702.4 millj. kr. eða yfir 43%. Það er líka vel af sér vikið. Þeir ætluðu líka að sjá um það, að ríkisbákninu yrði haldið í skefjum. Það yrði nú eitthvað annað en var hjá fyrrv. stjórn. Samkvæmt fjárlagafrv. fyrir árið 1972 - í upptalningunni, sem því fylgir, - eru fastráðnir ríkisstarfsmenn, miðað við júlímánuð 1971, 6798 talsins. Það er á sama tíma og hin stjórnin fór frá. Í fjárlagafrv. fyrir 1973, sem einnig er miðað við júlímánuð þess árs, voru þeir orðnir 7244. Og nú fyrir nokkrum dögum eru þeir taldir, samkv. upplýsingum, sem fjárlaga- og hagsýslustofnunin útvegaði okkur að okkar beiðni, vera orðnir 7383. Fastráðnum ríkisstarfsmönnum hefur því fjölgað í tíð núv. ríkisstj. um 585. Mér finnst þetta líka vel af sér vikið. Og það hlýtur ráðh. að þykja. Það er ekki öll sagan sögð með þessu. Í þessum frumskógi ríkisstj., í ríkisbákninu, fást engar upplýsingar um það, hversu margir lausráðnir starfsmenn eru starfandi eða hafa verið. Við reyndum að fá upplýsingar um það til þess að fá alla myndina. En kerfið verkar ekki í þessum efnum, sagðist alls ekki hafa þessar upplýsingar. Ég veit ekki, hvort tölvurnar eru hættar að taka við, fjölgunin sé svo mikil. Ég hygg, að það hafi verið mjög misráðið eins og margt fleira í málefnasamningi hæstv. ríkisstj., þegar hún ákvað að stytta með lögum vinnuvikuna í 40 stundir án breytinga á vikukaupi. Ég hygg, að það hafi skeð án þess, að nokkur þessara 7 ráðherra eða guðfaðir stjórnarinnar hafi vitað, hvað þeir voru að gera, þegar þetta var tekið upp, því að þeir gerðu sér enga grein fyrir því, hve alvarlegar afleiðingar það hefur að stytta vinnuvikuna með lögum án þess að gera sér fyllilega grein fyrir, hvaða áhrif það hefur á fjármálalíf þjóðarinnar og atvinnuveganna. En þegar þetta frv. var lagt fram hér á Alþ., lýsti Sjálfstfl. því yfir, að hann væri andvígur þessari málsmeðferð og teldi hana vera mikið óráð af ríkisstj. Í fyrsta lagi að taka inn í pólitískan málefnasamning lögfestingu vinnutíma, þó að sumir stjórnarsinnar héldu því þá fram, að lögfesting vinnutímans mundi greiða fyrir kjarasamningum, sem þá voru á næsta leyti. Sú varð ekki raunin. Það greiddi ekki fyrir neinum kjarasamningum. Við vitum, hvernig fór. Það urðu almennar hækkanir launa og verðlags í landinu með þeirri þróun, sem ég hef áður sýnt hér fram á, en Sjálfstfl. lýsti því yfir, að hann ætlaði ekki, eins og formaður okkar flokks, Jóhann Hafstein, lýsti yfir, að hann teldi, að hvorki hann né aðrir sjálfstæðismenn mundu bregða fæti fyrir framgang frv., fyrst það væri komið inn í pólitískan málefnasamning og fyrst frv. væri komið hér inn í Alþ. Ástæðan fyrir því, að við vorum ekki á móti frv., eftir að það kom hér fyrir, var fyrst og fremst sú, að við vildum ekki taka þá ábyrgð á okkur - eða láta segja það um okkur réttara sagt, að við hefðum engt verkalýðshreyfinguna til mótmæla og jafnvel orðið til þess, að ekki hefði náðst heildarlausn í kjarasamningum launþega, sem þá voru, eins og ég sagði áðan, á næsta leiti. Þetta vildum við ekki hætta á. Þess vegna settum við okkur ekki upp á móti samþykkt þessa frv. hér á Alþ., þó að við lýstum því yfir mjög ákveðið, að við teldum, að það væri rangt að taka þetta upp í pólitískan málefnasamning og flytja frv. um það, því að um þetta ætti að semja á hverjum tíma af aðilum vinnumarkaðarins. Mikil var nú gleðin fyrir jólin í fyrra, þegar verið var að afgreiða fjárl., hvað framlög til ýmissa verklegra framkvæmda hefðu hækkað mikið, og þá fylgdi listi með nál. minna ágætu vina og félaga, meiri hl. fjvn., um, hvað verklegar framkvæmdir hefðu hækkað frá árinu á undan, og töluverð skrá um þetta og mörg orð og stórar fyrirsagnir í málgögnum stjórnarflokkanna. Nú gat talsmaður meiri hl. fjvn. sleppt þessum kafla ræðunnar. En hann kom með eina litla rós í hnappagat ríkisstj., að hún hefði bætt pínulítið úr í sambandi við fjárveitingar til íþróttamannvirkja. Það er alveg rétt. Það er litil upphæð í sjálfu sér, og ég skal taka undir það með honum, að ég hefði oft kosið, að það hefðu verið hærri framlög hér fyrr á árum til þeirra hluta og þessi hali yrði ekki svo langur. En það eru nú ýmsir halar að lengjast, skal ég segja bæði honum og öðrum. En eftir að þessar hækkanir áttu sér stað og afgreiðsla á mjög hárri framkvæmdaáætlun rétt fyrir þinglok í vor, fór ríkisstj., þegar var komið fram á sumar, að átta sig á því, að nú væri kassinn að verða tómur hjá Halldóri og nú þyrfti að draga úr útgjöldum og fara að spara. Og það vantaði eitthvað 4–5 daga upp á ársafmæli veizlunnar, þegar henni var skyndilega slitið. Það voru gefin út brbl., sem hétu tímabundnar efnahagsráðstafanir. Þessar ráðstafanir eiga að gilda til n.k. áramóta. Í þeim er heimild fyrir ríkisstj. að skera niður framlög á fjárl. ársins 1972 um allt að 400 millj. kr. Nú liggur loksins fyrir hvernig þessi niðurskurður hefur átt sér stað, en þó ekki nema að takmörkuðu leyti. Það liggur fyrir, að skorin eru niður framlög til verklegra framkvæmda á árinu 1972 um 174.6 millj. kr. Það skiptist eftir þessum liðum: Til hafnargerða 28.6 millj., heilbrigðismál 50 millj., skólar skyldunámsins 53 millj., iðnskólar 2.5 millj., til háskólans 12 millj., þjóðarbókhlöðu 7.5 millj., landsspítalabyggingar 6 millj, og til byggingar fæðingardeildar Landsspítalans 15 millj. Þessir fjórir síðast töldu liðir getum við ekki sagt, að séu hér í Reykjavík, því að þetta eru stofnanir, sem þjóðin öll á, þó að þær séu eða eigi að vera í Reykjavík. En annar niðurskurður skiptist þannig eftir kjördæmum, að Reykjavík er með 17.5 millj. kr., Vesturland 16 millj. kr., Vestfirðir 21.3 millj. kr., Norðurl. v. 13.9 millj., Norðurl. e. 21.7 millj., Austfirðir 20 millj., Suðurland 12 millj. og Reykjanes 11.7 millj. Það má því segja, að framkvæmdir hafi sumar jafnvel verið látnar bíða þar sem sízt skyldi og þó sérstaklega úti um hinar dreifðu byggðir landsins, þar sem kannske er mest þörf fyrir þær. En þar sem peningarnir eru mestir, voru menn fljótir að hefja framkvæmdirnar og voru búnir, þegar ríkisstj. rankaði við sér, að hún þyrfti að skera niðúr, og þá var auðvitað ráðizt á garðinn þar sem hann var lægstur. Og hvað var það? Það var notað til þess ákaflega skemmtilegt kerfi, - þetta skemmtilega kerfi að segja mönnum: Það er ekki hægt að fara út í framkvæmdir. Undirbúningur er ekki nægur. Það nægir ekki þetta fé, sem er í fjárl. - Ég gæti nefnt nokkur dæmi um það, m.a. í hafnarmálum. Þar var reynt að tefja fyrir og kerfið notað til þess, sérstaklega á kostnað þeirra staða, sem sízt máttu við því. Ég get ekki látið hjá líða að geta þess, að það hefðu einhvern tíma þótt tíðindi, ef fyrrv. ríkisstj. hefði skorið niður framkvæmdir við byggingu fæðingardeildar Landsspítalans um 15 millj. Ég man það, þegar hæstv. utanrrh. núv. og hæstv. heilbrmrh. núv. fóru heim og fóru í sparifötin sín og komu hér nýklipptir og sléttir í ræðustólinn, vegna þess að það var fullt hér á pöllunum af konum, sem höfðu mikinn áhuga á byggingu fæðingardeildar. Þeir héldu sér þá vel til báðir og áttu þá ekki orð að lýsa því, hvað þáv. ríkisstj. stæði sig illa í þessum efnum. Við hinir vorum bara í hversdagsfötunum, þegar þessir tveir töluðu til kvennanna. Ég er hræddur um það, að núv. heilbrmrh. mundi eitthvað segja um ríkisstj., ef hann væri í stjórnarandstöðu, fyrir að fara svona svívirðilega að ráði sínu að skera niður framlög til byggingar fæðingardeildar Landsspítalans um 15 millj. kr. Ég get ekki stillt mig um að nefna þetta og vekja athygli á þessum undarlegu mönnum, sem þá tóku til máls um þetta efni, en á fyrsta heila ári þeirra í ríkisstj. ráðast á þá framkvæmd, sem þeir töldu sig hafa barizt fyrir meira og betur en nokkrir aðrir. - Fundarhlé. Það vekur eftirtekt, að framlög til verklegra framkvæmda á fjárlagafrv. hækka engan veginn í hlutfalli við verðbreytingar. Í því sambandi má nefna, að síðasta fjárlagaár fyrrv. ríkisstj., árið 1971, hækkuðu framlög til bygginga barna- og gagnfræðaskóla úr 206 millj. 860 þús. kr. í 288 millj. 71 þús. kr. eða um 39%. Í fjárl. fyrir árið 1972 hækkuðu þessi framlög í 394 millj. 660 þús. eða um 37%. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár verða þessi framlög samkv. þeirri till., sem liggur nú fyrir frá fjvn., að upphæð 473 millj. 478 þús., en í þeirri upphæð er 53 millj. kr. fjárveiting vegna niðurskurðar á fjárl. á þessu ári, sem ég gerði að umræðuefni hér áðan, þannig að raunveruleg fjárveiting næsta ár, árið 1973, verður því 424 millj. 478 þús. kr. eða rétt um 7.5% hækkun frá síðasta ári miðað við fjárlög. Þetta sýnir mjög glöggt, hvað framlög til verklegra framkvæmda lækka, því að þessi liður til skólabygginga skyldunámsins er langstærsti framkvæmdaliðurinn í fjárlagafrv., og sýnir jafnframt breytingarnar, sem hafa orðið á þessum þremur árum: síðasta ár viðreisnarstjórnarinnar 39%, fyrsta ár þessarar stjórnar 37% og annað ár þessarar stjórnar 7.5%. Í hafnamálum er ástandið mjög svipað, því að við fjárlagaafgreiðslu fyrir s.l. ár, 1972, eru framlög til hafnarmannvirkja og hafnabótasjóðs 183.8 millj. kr., en eru eftir till. fjvn. við frv. nú 228.5 millj. kr., og eru þá endurveittar 28.6 millj. kr., sem skornar voru niður af fjárveitingu í fjárl. þessa árs. Raunverulegt framlag til hafnarframkvæmda verður því 199.9 millj. kr. eða um 9% hækkun frá fyrra ári. Hér nefni ég sem dæmi tvo af stærstu liðum til verklegra framkvæmda, þar sem er nú um 7.5% hækkun að ræða á þeim stærsta, skólabyggingunum, og 9% hækkun til hafnamála. Mér verður líka í þessu sambandi hugsað til ýmislegs, sem hefur verið sagt hér á liðnum árum í sambandi við verklegar framkvæmdir, þegar talað var um, að verklegar framkvæmdir væru litlar í fjárl. liðinna ára, og þó alveg sérstaklega, að þær hafi stundum ekki fylgt byggingarvísitölunni. Ég man sérstaklega eftir einum af forustumönnum núv. ríkisstj., sem taldi, að það væri engan veginn nóg, að framlög til verklegra framkvæmda fylgdu byggingarvísitölunni. En ef það ætti aðeins að fylgja henni nú, þá ættu þau að hækka um 28.79%. En þessi talsmaður núv. ríkisstj., sem þá var í stjórnarandstöðu, sagði meira: Þau eiga að gera meira en að fylgja byggingarvísitölunni. Þau eiga að fylgja hlutfallslegri hækkun fjárl. - Hann var ekkert að skafa utan af því. Ja, ljótt væri það nú, ef stjórnarandstaðan gerði kröfu til að fylgja hér hlutfallslegri hækkun fjárl. til byggingar skóla og hafna um allt land. Nei, það er önnur stjórnarandstaða nú, a.m.k. frá hendi Sjálfstfl., en var frá hendi núv. stjórnarsinna, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. Ég skal taka fram, og það er mín persónulega skoðun, enda er það orðið móðins nú að lýsa persónulegum skoðunum sínum, en ekki annarra, að ég tel, að eins og ástandið er núna í fjármálum þjóðarinnar, þá hafi hún ekki ráð á því að verja meiru til verklegra framkvæmda en raun ber vitni. Þess vegna tók ég og mínir samflokksmenn í fjvn. fullt tillit til þess ástands, sem nú er ríkjandi, og við skildum mjög vel hæstv. fjmrh., þegar hann sagði við okkur, að þessir liðir mættu ekki fara hærra en þeir hafa þegar farið samkv. till. fjvn. og í fullu samráði og samstarfi við hann. Þá skildi ég vel afstöðu hans, og við tókum því þátt í, eins og formaður fjvn. nefndi hér áðan, af jafnmikilli alvöru eða ekki minni alvöru en aðrir fulltrúar í fjvn. að reyna að skipta þessu fjármagni eftir þeim heildarlínum, sem ríkisstj. markaði: fjármagni til skólabygginga, bæði hinna almennu skólabygginga, gagnfræðaskóla og barnaskóla, sömuleiðis sérskólanna, sem hér hafa þegar verið afgreiddir: iðnskóla, héraðsskóla, húsmæðraskóla, enn fremur um skiptingu á fjármagni til hafnargerða og skiptingu á fé til læknabústaða, sjúkrahúsa, læknamiðstöðva og sömuleiðis til fyrirhleðslna og annars þess, sem hér liggur nú fyrir og hefur verið afgreitt frá fjvn. Ég fyrir mitt leyti tek fulla ábyrgð, alveg jafnt og meiri hl., á skiptingu á þessu fjármagni og treysti mér ekki, þó að ég sé stjórnarandstæðingur, til þess að leggja til að hækka þessar fjárveitingar. Ég tel nóg að gert í hækkunarmálum þrátt fyrir það. Það getur vel verið, að það sé ekki talið praktískt af stjórnarandstæðingi að vera svo ábyrgðarfullur við afgreiðslu slíkra framlaga, þar sem alltaf má ýta undir kröfurnar og taka undir hvað sem sagt er og hvar sem er. En ég vil þó heldur hafa það á þennan veg og hygg, að þegar fram í sækir, muni það verða affarasælla fyrir stjórnarandstöðu að haga sér þannig, en vera ekki með sífelld yfirboð og þá alveg sérstaklega þegar jafnhörmulegt ástand og nú er í efnahagsmálum þjóðarinnar. Í sambandi við hafnamálin tek ég undir það sama, að þó að ég telji, að þarfirnar í hafnamálum séu í raun og veru miklu meiri en í skólabyggingunum og megi jafnvel síður bíða, vegna þess að hafnirnar eru stór þáttur í atvinnutækjunum og atvinnurekstrinum, þá tel ég einnig, að það sé ekki hægt að ganga lengra í nýjum framkvæmdum í hafnamálum, eins og nú standa sakir. En ég harma það aftur á móti, að það liggur ekki ennþá fyrir frá hendi hæstv. samgrh., sem hann lofaði, þegar frv, til nýrra hafnalaga var lagt hér fram. Þá taldi hann, að frv. yrði lögfest fyrir áramót. Ég hef litla eða enga trú á því, að það verði. En hann hét því, að hans rn. mundi vinna að því að gera yfirlit yfir stöðu hinna einstöku hafna í landinu, sem nú eru sligaðar fyrir löngu undan greiðslubyrði sinni, bæði afborgunum og vöxtum, og að það yfirlit yrði lagt fyrir fjvn. og tekið til afgreiðslu við endanlega afgreiðslu fjárlagafrv. Ég veit, að hæstv. fjmrh. þekkir mjög vel til þessara mála, frá því að hann starfaði í fjvn., og veit, hvernig staða hinna mörgu hafnarsjóða á landinu er. Og þrátt fyrir það, að maður vilji ekki standa að hækkunartill., þá held ég, að hér sé um algera undantekningu að ræða, og ég vil mjög eindregið skora á hann að taka þetta mál til bráðrar athugunar og gera till. um, að það verði afgr. við 3. umr., því að við vitum, að það er ekki hægt að reka sveitarfélög, lítil, fámenn sveitarfélög, sem jafnvel þurfa að greiða um fjórðung tekna sinna í afborganir og vexti af hafnarlánum. Ríkissjóður á að greiða til þeirra jöfnunarsjóðsgjaldið, sem er tekið upp í vangoldnar afborganir og vexti af hafnarlánum. Fyrir nokkrum árum var tekið inn í fjárlagafrv. fyrir tilstilli fyrrv. fjmrh. og fjvn. nokkur greiðsla til hafnanna vegna gengisbreytingarinnar, á þann veg, að ríkissjóður tók að sér að greiða 57.5% af upphæð þeirra lána, sem lánin höfðu hækkað um vegna gengisbreytingarinnar. Það var þá talin töluverð hjálp, þegar þetta var gert. Það hefur sýnt sig, að það var engan veginn nóg að gera þessar ráðstafanir. Bæði hafa framkvæmdir stórvaxið síðan hjá mörgum höfnum, og ég er hræddur um, að fólki hér í Reykjavík og í hinum stærstu bæjum landsins öðrum þætti allnærri sér höggvið, ef fjórðungur af tekjum þessara sveitarfélaga væri tekinn til þess að standa undir afborgunum og vöxtum af lánum. En í mörgum kauptúnum um land allt er þessu þannig varið, að þar er lítið sem ekkert fé og víðast hvar ekkert til þess að standa undir verklegum framkvæmdum og taka þátt í verklegri og félagslegri uppbyggingu á þessum stöðum. Allt verður þetta til þess að ýta undir það, að fólk fari burt af þessum stöðum, sem ekki geta búið því sömu skilyrði og hinir stærstu staðir, og áfram heldur straumurinn á þetta litla svæði hérna, en á sama tíma minnkar og gisnar byggðin víðs vegar um landið. Þetta atriði, þetta eina atriði er að mínum dómi svo mikils virði, að ég vil setja það ofar en öll önnur atriði í sambandi við verklegar framkvæmdir og lán og vexti af þeim. Ég sagði áðan, að vandinn í fjármálunum nú væri mjög mikið vegna þess, hvað þessi ríkisstj., sem nú situr, fór geyst af stað. Hún fór af stað í spretti, en þeim, sem ætla að ríða langa leið, er hyggilegra að fara gætilega af stað til þess að komast á leiðarenda. Ég held, að hesturinn sé sprunginn undir ríkisstj. og nú sé hún bara á sínum tveimur eða samtals 14 fótum. Eitt litið atriði í sjálfu sér vil ég gera að umræðuefni, sem sýnir, hvernig ástandið var, þegar til þessa heimilis var stofnað í júlí 1971. Þá var í rauninni ekkert, sem mátti verða eins og hjá fyrrv. stjórn. Engin framlög mátti taka með sama hraða og var hjá fyrrv. stjórn. Það þurfti allt að gerast með meiri hraða en áður. Eitt af þessum málum er mál, sem ég skal sízt af öllu telja, að hafi ekki verið mikils virði, og hefði gjarnan viljað, að hefði verið búið. Það er rafvæðing sveitanna. Fyrrv. iðnrh. hafði látið gera áætlun um rafvæðingu sveitanna, og það hafði verið ákveðið í Sjálfstfl. og Alþfl., fyrrv. stjórnarflokkum, að ljúka rafvæðingu sveitanna á 4 árum. Eftir atvikum held ég, að menn hefðu mátt mjög sæmilega við þetta una. En núv. ríkisstj. gat alls ekki sætt sig við það, að rafvæðing sveitanna tæki 4 ár. Hún varð auðvitað að taka 3 ár. Iðnrh. er búinn að standa upp hér á þingi hvað eftir annað til þess að koma því í útvarpið, að rafvæðingu sveitanna yrði lokið á þremur árum. Og þegar hann hefur komizt út á land, hefur hann eiginlega aldrei sleppt tækifæri að minnast á þetta afrek, auðvitað sitt afrek, ekki stjórnarinnar. Það er Halldór, sem leggur á skattana, en Magnús borgar. En hver er svo árangurinn eftir fyrsta árið af þremur? Það hefur engan veginn verið staðið við þessa áætlun þegar á fyrsta ári. Ef hæstv. iðnrh. mætti vera að hlusta á óbreytta þm., þá gæti ég frætt hann um það, að ein sú framkvæmd, sem átti að vinna á þessu ári, varð þannig í reynd, að staurarnir voru fluttir í þessa línu og þeim var dreift nokkurn veginn með jöfnu millibili. Þegar komið var langt fram á haust, var ekki búið að koma upp staurunum. Þá fór að snjóa, og það snjóaði mikið í nóv. Ef hann ætlar að koma línunni upp fyrir áramót, þá held ég, að hann þurfi að moka mikinn snjó og leita lengi að staurunum til þess að koma þeim í frosna jörð. Ég nefni þetta dæmi aðeins vegna þess, að það er hyggilegra að flýta sér hægt. Það er hyggilegra að standa við það, sem lofað er, en ekki vera með sífelld yfirboð á öllum sviðum. Ég efast ekki um, að þessi áætlun stenzt ekki. Það mun taka 4 ár að framkvæma hana. Man nokkur þm. eftir því að hafa séð við 2. umr. fjárl., að engin lausn er fundin á vandamálum stórra ríkisfyrirtækja, og eru þau inni í fjárlagafrv. með stórkostlegan halla, og enginn veit neitt, hvað gera skal? Ríkisútvarpið, sjónvarp, er í fjárlagafrv. með 30 millj. 225 þús. kr. rekstrarhalla. Hin deild þess, hljóðvarpið, er þar með 25 millj. 120 þús. kr. rekstrarhalla. M.ö.o.: Ríkisútvarpið, sjónvarp og hljóðvarp, er inni í fjárlagafrv. nú við 2. umr. með 55 millj. 345 þús. kr. halla. Hvað ætlar ríkisstj. að gera við þessa fjölmiðla? Ég verð að segja, að ég veit ekki, hvaða stofnun á frekar að vera ríkisstj. í minni en ríkisútvarpið, því að ekki nota ráðh. svo lítið hljóðvarp og sjónvarp, að þeir megi við því, að því verði lokað, þegar líður á árið. Það væri fróðlegt að vita, hvað ríkisstj. hugsar sér í bessum efnum. Í málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar segir í sambandi við húsnæðismál. - það segir í formála fyrir félags- og menningarmálalið þessa kvers: „ Ríkisstj. hefur sett sér þessi höfuðmarkmið í félags- og menningarmálum: Að gera ráðstafanir til að lækka óhóflegan húsnæðiskostnað almennings, m.a. með lækkun byggingarkostnaðar, hagstæðari lánum og afnámi vísitölubindingar húsnæðislána.“ Já, já, það var sannarlega gert. Það var farið í það að afnema vísitölubindingu húsnæðislána. En hann var nú ekki lækkaður, þessi óhóflegi húsnæðiskostnaður almennings. Ég nefndi áðan byggingarvísitöluna. Hannibal og aðrir í ríkisstj. ættu að muna, hvernig þróun hennar hefur verið, úr 535 stigum í 689. Það er vel af sér vikið. Það er von, að þeir geti hælt sér eitthvað. Húsnæðismálastjórn sendi fjvn. bréf, þar sem hún fer fram á það við fjvn., að framlag ríkissjóðs til byggingarsjóðs verði hækkað mjög verulega. Hún segir í þessu bréfi, að ríkissjóði verði nú gert að leggja byggingarsjóði ríkisins til það fé, sem þarf til að mæta þeim skyldum, sem á hann voru lagðar með l. nr. 72 1. júní 1972, og þeim kostnaði, er hlýzt af hinni óhagstæðu lántöku hans hjá ýmsum lífeyrissjóðum á þessu ári. En með lögum frá s.l. ári var niður felld verðtrygging á ársgreiðslum íbúðalána byggingarsjóðs, er í gildi var til þess tíma, en sú ákvörðun skerðir ráðstöfunarfé sjóðsins verulega á næstu árum. Á næstu árum verður byggingarsjóður ríkisins að standa undir verðtryggingu og vaxtamun vegna lántöku hjá lífeyris- og eftirlaunasjóðum að fjárhæð allt að 210 millj. kr., og samkv. útreikningum Seðlabankans veldur þessi lántaka, svo sem frá henni verður gengið, ca. 290 millj. kr. lækkandi útlánamöguleikum byggingarsjóðs á næstu 10 árum. Með lagabreytingunni á þessu ári var heimild húsnæðismálastjórnar til lánveitinga vegna kaupa á eldri íbúðum sem og vegna viðgerða á eldri íbúðum öryrkja hækkuð úr 50 millj. kr. í 80 millj. kr., en það eru 30 millj. kr. á ári. Byggingarsjóður hefur því verið verulega skertur. Hann verður að taka vísitölutryggð lán. Hann verður að taka á sig skuldbindingar, en hvað snertir lánin, sem hann veitir aftur á móti, þá er vísitöluákvæðið fellt niður. M.ö.o.: tekjurnar eru felldar niður, en útgjöldin vaxa. Það ber allt að sama brunni. Það endar í algeru peningaleysi eins og raun ber vitni, og samt hefur ekki verið breytt lánum til nýrra íbúða eða íbúðabygginga í hinu almenna veðlánakerfi, frá því að síðustu lög voru sett. Þetta er eitt af mörgu, sem ekkert hefur verið hugsað um og látið er fljóta sofandi að feigðarósi. Það fer ekki á milli mála, að það hefur verið stofnað til fjölmargra nýrra útgjalda í tíð þessarar ríkisstj. og það í stórum stíl. Hún hefur sjálf gengið fram fyrir skjöldu að auka útgjöld þjóðarbúsins og er nú komin í alger vandræði. Og nú, þegar fjárlagafrv. er hér til 2. umr., eigum við þm., að taka efnislega afstöðu til ríkisfjármálanna, og þá á auðvitað að liggja fyrir skár og ákveðin mynd af því, sem gera á og gera þarf. Það á að liggja fyrir skýr mynd, hverjar eru mögulegar tekjur ríkissjóðs nú, miðað við þá tekjupósta, sem eru í fjárlagafrv., og hvað eigi svo að gera því til viðbótar. En ekkert af þessu liggur fyrir. Fjárlagafrv. er eins og ríkisstj. opið í báða enda. Þar er allt í lausu lofti. Við vitum ekki, fjvn.- menn eða aðrir þm., neitt um, hvernig stærstu liðir fjárlagafrv. verða. Tryggingamálin ern langstærsti þáttur fjárl. Við vitum ekkert, hvað er hugsað að gera í þeim efnum eða hvaða breytingar á að gera. Það voru gerðar miklar breytingar á almannatryggingakerfinu á s.l. ári, sem teknar voru inn í fjárlög 1972. Sumir voru mjög hrifnir af þessari breytingu. Að sumu leyti get ég skilið, að það var mjög eðlilegt, að sú breyting yrði gerð að létta útgjöldum af sveitarfélögum í þessum efnum, og það var að mörgu leyti eðlilegt, að ríkið hefði þennan útgjaldalið eða þessa útgjaldaliði. En um eitt var ég algerlega ósammála, og það er niðurfelling persónuskattanna til almannatrygginganna og þar segi ég eins og ég sagði áðan. Ég tala þar fyrir mig persónulega, en ekki aðra. Ég er þeirrar skoðunar, hef verið og er og mun vonandi verða, að framlag til almannatrygginga frá einstaklingunum er eins og hvert annað iðgjald af tryggingu, sem þeir kaupa. Þetta iðgjald vil ég fá að greiða sjálfur beint til almannatrygginga, en ekki greiða það gegnum Magnús Kjartansson eða Halldór E. Sigurðsson. Ég lít á þetta sem iðgjald fyrir tryggingu, sem ég er að kaupa til elliáranna, tryggingu fyrir örorkubótum, ef til þess kæmi, og ég tel mjög eðlilegt, að einstaklingurinn eigi að hafa rétt og skyldur í þessum efnum og vera í raun og veru á þennan hátt félagsmaður, en ekki að vera nafnnúmer: 3212–6539 eða eitthvað þess háttar. Það er ekki þess konar þjóðfélag, sem við flestir sækjumst eftir að vera í. En við erum á móti því að færa alla fjármuni undir eina miðstjórn hér, allir þeir, sem í raun og veru viljum frjálsa hugsun og frjálst athafnalíf. Einn er sá þáttur í ríkisfjármálunum, sem fer sífellt vaxandi og það mjög vaxandi, en það eru fræðslumálin. Ég hygg, að það þurfi að taka þau mál í heild miklu fastari tökum en nú er gert. Ég held, að það þurfi meiri og betri skipulagningu í sambandi við fræðslukerfið og hvernig fólk velur sér námsefni. Að vísu verðum við að viðurkenna, að hver og einn á að hafa heimild til þess að velja sér námsefni og lífsstarf. En er þetta rétta þróunin, sem á sér stað í okkar landi í þessum efnum? Við skulum taka langskólanámíð. Við skulum taka háskólann. Á árunum 1971–1972 komu 80 nýir nemendur í viðskiptadeild háskólans og voru það ár 245. Á þessu skólaári, sem núna er, eru nýir nemendur í þessari deild 120. Þeim hefur fjölgað um 50% og samtals eru þeir 294 nú í þessari einu deild. Í heimspekideild eru núna 647 nemendur, í læknadeild 386, og samt er alltaf læknaskortur, sérstaklega í strjálbýli. Í þjóðfélagsfræði eru 111. Við skulum svo koma að verklega náminu. Hvernig er það? Langskólanámið er auðvitað gott og nauðsynlegt á sína vísu. Ég gleymdi að geta þess, sem ég má ómögulega gleyma, að í lagadeild komu 48 nýir nemendur á s.l. ári, en 64 nú á þessu ári. Þeir eru samtals 232. Mín skoðun er sú, að í þessum greinum, sem ég hef nefnt, sé allt of mikið af fólki miðað við þá þróun, sem verður í sambandi við verklega námíð. Stýrimannaskólinn, í hann kom 91 nýr nemandi á s.l skólaári og samtals voru þar 210 nemendur. Á þessu skólaári eru í Stýrimannaskólanum 167 nemendur. Þróunin er með nokkuð öðrum hætti þarna. Í tækniskóla komu 87 nýir nemendur á fyrra ári, en ekki nema 68 nýir nemendur nú í byrjun þessa skólaárs. Við Íslendingar lifum fyrst og fremst á sjávarútvegi og fiskvinnslu. Við stofnuðum loks einn fiskvinnsluskóla, sem hóf starf fyrir rúmu ári. Það stunduðu 30 manns nám í þessum skóla í byrjun. Nú á öðru ári hans eru nemendur orðnir 25, en fjöldi nýrra nemenda, sem bættist við í þessa stóru atvinnugrein á Íslandi, er samtals 11, sem komu á s.l. hausti. 11 manns komu inn í eina fiskvinnsluskólann á landinu, og eru þar samtals 36 nemendur. En alþm. hefur ekki munað um að flytja tvö frv. um tvo nýja fiskvinnsluskóla á þessu þingi. Hvort halda menn nú, að sé meiri vöntun á mönnum, sem læra fiskvinnslu, að verða verkstjórar og aðrir yfirmenn í sífellt betri og afkastameiri fiskvinnslustöðvum í landinu, eða þeim, sem nema við háskólann í heimspekideild, 345 nýir þar, en 11 í fiskvinnsluskólanum? Eins og ég sagði áðan, verður erfitt að breyta þessu kerfi. Það verður erfitt að segja mönnum fyrir verkum, hvað þeir eigi að gera og eigi að taka sér fyrir hendur. En ég held, að það þurfi a.m.k. af opinberum aðilum að búa þannig að fagskólunum, skólunum, sem taka við fólkinu, sem skapar útflutningsverðmætin í þjóðfélaginn, að það sé eftirsóknarvert að stunda nám við þá skóla. Ég held, að líka eigi að breyta töluvert um í sambandi við námslán, fara töluvert eftir því, hvar er þörf fyrir nýjar greinar, og meta þær greinar, sem vantar fólk í, og aftur hinar, þar sem er of mikið af fólki. Þá verður það fólk, sem er í raun og veru umfram, að sætta sig við að fá lítið eða ekkert til fyrirgreiðslu við sitt nám, þar sem er nóg af fólki fyrir og þjóðfélagið getur ekki komið fleira fyrir, þegar það hefur lokið sínu námi. Mér finnst rétt, að þetta komi hér fram. Ég tel, að það sé þarft verk að nefna þetta hér og það megi mjög gjarnan gera ítarlega könnun á því, hvort eigi ekki að breyta frá þeirri stefnu, sem verið hefur á undanförnum árum og er enn. Ég sagði áðan, að það væri margt, sem hefði verið gert til þess að auka útgjöldin. Eitt af því, sem núv. stjórn stóð að, var lögfesting Framkvæmdastofnunar ríkisins. Hún ætlaði að koma á betra fyrirkomulagi og sameinaði þrjár stofnanir: Efnahagsstofnun, Framkvæmdasjóð og Atvinnujöfnunarsjóð, undir eina og sömu stjórn og sömu stofnun. Við skulum líta á kostnaðarhliðina, sem varð af þessu. Samtals kostaði starfsemi þessara sjóða allra á árinu 1967 11.9 millj., 1968 13.2, 1969 14.1, 1970 16.4, 1971 18.8. Kostnaður við þessa stofnun, sem var á s.l. ári 18.8 millj. kr., er nú áætlaður 33 millj. kr. Þannig var nú sparnaðurinn hvað þessu viðvíkur. Nokkuð liggur í því, að ríkisstjórnarflokkarnir gátu ekki sætt sig við að hafa einn forstjóra fyrir þessari miklu stofnun, heldur þurftu að koma þar inn 3 pólitískir kommissarar. Og þeir kosta auðvitað allmikið, sennilega hátt á 4. millj. kr. Ég vil benda ríkisstj. á, að hún geti sparað sér þarna. Margt smátt gerir eitt stórt.

Rétt er það.

Þakka þér fyrir, fjmrh. Í fjárlagafrv. segir, að niðurgreiðslur séu byggðar á því, að sú niðurgreiðsluaukning, sem gerð var í júlí s.l. sem hluti verðstöðvunaraðgerða, haldist ekki lengur en til ársloka 1972. Niðurgreiðsla að þessu frátöldu er í heild 1 milljarður 560 millj. kr., það er 374.6 millj. kr. hærri fjárhæð en í fjárl. yfirstandandi árs. Meginorsök þessarar hækkunar felst í því, að niðurgreiðslur á mjólk voru í ársbyrjun hækkaðar allverulega frá áætlun fjárlaga. Þessari hækkun, sem gerð var í sumar með hinum svonefndu tímabundnu efnahagsaðgerðum og gefin út um brbl., er ekki ætlað að standa nema til áramóta. Þarna er einn liðurinn upp á hátt á annan milljarð, sem enginn veit í dag, hvar stendur. Hann hangir eins og fleira í lausu lofti. Allir stærstu liðirnir, allt það, sem hefur mest að segja, þetta er eins óljóst fyrir okkur og stólarnir hérna inni, ef við slökkvum ljósið. Og svo er til þess ætlazt, að við höldum áfram og afgreiðum þetta blindandi, með bundið fyrir augun. Þessar tímabundnu efnahagsráðstafanir renna út nú um áramótin. Ég skal nefna nokkur dæmi í fjárlagafrv. um það, hvað er ógætilega farið með ýmsar hækkanir, hvað er ástæðulaust að hækka marga liði. Og nú ætla ég ekki að nefna lið, sem er ekki mikilvægur, heldur lið, sem er mjög mikilvægur, verkefni, sem ég sé ekkert eftir, að þetta fjármagn sé veitt í. En það verður að vera ríkjandi við gerð fjárlagafrv., að það sé ekki hægt að fimm- og sexfalda ákveðin verkefni á einu og sama árinu. Það hlýtur að enda á einn veg, að ríkissjóður standi ekki undir þeim útgjöldum. Og nú ætla ég að nefna þetta verkefni, og það er ekki ómerkara verkefni en til náttúruverndarráðs og þjóðgarða. Framlag til náttúruverndarráðs er hækkað í frv. um tæpar 7.9 millj. og til þjóðgarða utan Þingvalla um tæpar 9.3 millj., eða samtals 17.1 millj. Mér er það ljóst og mjög vel ljóst, að það eru nægileg verkefni, þótt hér væri um miklu hærri upphæð að ræða en er í frv. En við verðum að sætta okkur við, ef við ætlum að halda einhverju jafnvægi í sambandi við gerð og afgreiðslu fjárlaga og láta ekki allt fara upp úr öllu valdi, að þá er ekki hægt að margfalda einhverja ákveðna liði. Það verður að halda að sér höndum. Mér er alveg sama, hvað menn kalla þetta, hvort þeir kalla þetta íhaldssemi eða ekki. Það er nauðsynleg íhaldssemi í þessu þjóðfélagi, það hefur ekki verið svo mikið um hana. Í gær var lögð á borðið hjá okkur heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka lán vegna framkvæmdaáætlunar fyrir árið 1973, en það frv átti að fylgja með í sambandi við fjárl. til að sjá heildarmyndina. Það frv. kemur nú eðlilega til umr. og afgreiðslu í þd., og skal ég ekki gera það að umræðuefni að öðru leyti en því, að þar er gert ráð fyrir framkvæmdum upp á 1 milljarð. Jafnframt er sjáanlegt, að til ríkisframkvæmda utan við fjárl. á að fara út í nýja skatta. Það sér maður í sambandi við vegaframkvæmdir, hvað fyrir liggur í þeim efnum, sem kemur seinna á daginn. Eftir er svo stóra dæmið um alla fjárfestingarsjóðina. Hvernig á að afla fjár til þeirra á árinu 1973? Það er sennilega engin smáupphæð, sem fjárfestingarsjóðirnir telja sig vanta, þó að þar beri auðvitað hæst Fiskveiðasjóð Íslands. En útlán fiskveiðasjóðs verða um 1200 millj. kr. á árinu 1972, sem er 200 millj. kr. hærra en áætlað var. Samtals verða þessar fjárveitingar, að ég held, um 1600 millj. kr. Eigið ráðstöfunarfé fiskveiðasjóðs er áætlað á næsta ári 580 millj. kr., og það, sem á vantar, auk halla frá þessu ári, mun nema kringum 1300 millj. kr. Hér er um sjóð að ræða, sem er ekki á nokkurn hátt hægt að skera niður. Það er búið að ákveða að kaupa og byggja skip, lána til fiskiðnaðarins, og það eru ákveðnar skuldbindingar, sem á þessum sjóði hvíla, svo að ekki verður hægt að komast hjá þessum vanda, þegar þar að kemur. Ég ætla ekki að nefna fleiri fjárfestingarsjóði. En það mætti segja mér, að ekki yrði sú upphæð mikið undir 3000 millj., sem fjárfestingarsjóðirnir koma til með að þurfa á að halda á árinu 1973. Ég er hræddur um það, að ef ríkisstj. lifir fram yfir áramót, sem ég vona, að hún geri, því að ég vil alls ekki, að hún fái að hlaupa frá þessum vanda, þá held ég, að sumir menn verði orðnir þreyttir, þegar þeir verða búnir að sjá öllum þessum greinum fyrir fjármagni á árinu 1973, þó að ekki verði nú horft lengra fram á veginn. Ég öfunda ekki minn ágæta vin, hæstv. fjmrh., að vera í þessari stöðu. Og það er erfitt að halda í hemilinn á þeim í eyðsluráðuneytunum, því að höfuðútgjaldabeiðnirnar, sem koma til fjvn., koma ekki frá fólki úti í bæ eða félagasamtökum. Þær koma frá þessum eyðsluráðh., sem eru alla daga að tala um, að það þurfi að skera niður fjárl. Þeir eru alltaf skrifandi bréf og heimta milljónatugi og milljónahundruð. Það höfum við séð og höfum fyrir augunum, nm. í fjvn. Ég skal nú fara að stytta mál mitt. En það er ekki vegna þess, að það sé ekki af nógu að taka, heldur hins, að það þurfa fleiri að komast að. Og eins og fram kemur í nál. okkar sjálfstæðismanna, þá segjum við, að þegar fjárlagafrv. var lagt fram, var það marklaust að því leyti, að stórar fjárhæðir vantaði á tekjuhlið frv. til þess að mæta gífurlegri útgjaldaaukningu, sem skapast, þegar verðstöðvun lýkur um næstu áramót, eins og brbl. um tímabundnar efnahagsráðstafanir kveða á um. Fyrir 2. umr. fjárl. var ríkisstj. og er skylt að leggja fram till. um tekjuhlið fjárlagafrv., skýra frá því, á hvern hátt hún ætli sér að leysa þau efnahagsvandamál, sem nú steðja að. Í stað þess að gera það hefur ekkert komið frá ríkisstj. annað en þessi bréf til fjvn. frá einstökum ráðh., sem krefjast aukinna útgjalda. Við teljum þessi vinnubrögð óhæf með öllu; að fjalla um útgjaldabeiðnir, sem skipta hundruðum millj. kr., meðan ekki liggja fyrir upplýsingar um, á hvern hátt tekna skuli aflað. Við flytjum því ekki, fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn., brtt. við fjárlagafrv. við þessa umr. umfram það, sem fram kemur í brtt. fjvn., sem hv. formaður fjvn. hefur gert skil í framsöguræðu sinni, og þarf ég þar litlu við að bæta. Kannske eru örfáar aths., sem ég ætla nú að sleppa, en að öðru leyti er ég honum sammála í öllum höfuðatriðum. En við geymum okkur allan rétt til þess við 3. umr., þar sem við teljum, eins og stutt hefur verið rökum hér áður í mínu máli, að mikilvægar ákvarðanir verði að taka um lausn efnahagsmálanna, áður en lengra er haldið, en þær ákvarðanir hljóta að hafa veruleg áhrif á afkomu alls almenning í landinu og endanlegar niðurstöður fjárl. Af þessum sökum er ógerlegt að taka á ábyrgan hátt afstöðu til ákveðinna efnisþátta ríkisfjármála og m.a. til þess, hversu langt megi ganga í fjárveitingum.

Fram. 2. minni hl. (Jón Árm. Héðinsson: Herra forseti. Ég vil byrja þessa umr. á því að þakka meðnm. mínum og þá sérstaklega formanni fyrir gott samstarf í fjvn. á hinum mörgu fundum, sem n. hefur haldið. Einnig er vert að þakka hagsýslustjóra, sem hefur mætt á fundum n. eins og fyrr og gefið okkur margvíslegar upplýsingar varðandi þær beiðnir, er fyrir liggja og afstöðu þarf að taka til. Á þessum fundum eru erindi rædd og útskýrð, og þar eiga sér ekki stað hörð pólitísk átök, eins og sumir kynnu að halda. Menn skýra sjónarmið sín og málin eru athuguð frá ýmsum hliðum. Fjvn. kom fyrst saman, eins og drepið hefur verið á áður, upp úr miðjum okt. s.l., og hefur strangt fundahald staðið yfir, sérstaklega í s.l. viku, en þá voru fundir langt fram á kvöld. Undirnefndir hafa einnig starfað innan fjvn. í sambandi við úrvinnslu gagna við úthlutun á fjármagni til skóla, hafna og sjúkrahúsa. Ég átti ekki sæti í þessum undirnefndum. Þessar undirnefndir lögðu fram sundurliðaðar till. um það fjármagn, sem fer til viðkomandi málaflokka, en endanleg afgreiðsla var gerð á sameiginlegum fundi fjvn., þar sem allir sátu. Eins og drepið hefur verið á hér á undan, þótti fjvn. rétt að tilkynna um tímasetningu varðandi skil erinda og færði þau tímamörk mjög fram miðað við venju undanfarinna ára. Nokkur árangur varð af þessari tilkynningu, og bárust erindi fyrr til rn. en venja hefur verið og fjvn. fékk þan síðan til sín mörg hver í sumar. Þrátt fyrir þetta eru enn erindi að berast, eins og formaður kom inn á og einnig síðasti ræðumaður, og það erindi, sem mörg hver fela í sér beiðnir frá rn. um jafnvel tugi millj. kr., og sjá allir menn, - og er rétt að undirstrika það, sem fram hefur komið hér nú og áður, - að slík vinnubrögð eru varla bjóðandi nokkrum aðilum, ef við eigum að vinna eðlilega að mati á þeim beiðnum, sem lögð eru á borðið hjá okkur. Svonefnd undirnefnd fjvn., en þar eiga fulltrúar allra flokka sæti, hefur starfað nokkuð í sumar og tekið ýmis mál til meðferðar á fundum sínum. En rétt er að mínu mati að marka nokkuð ákveðið starfssvið fyrir þessa undirnefnd, svo að föst venja skapist um verksvið hennar, því að hún hefur í raun og veru mikilvægu hlutverki að gegna. Í samvinnu við hagsýslustofnunina hefur hún einnig möguleika á því að fjalla sérstaklega og nánar en ella yrði gert um ýmisleg rekstrarvandamál ríkisfyrirtækja, skipan þeirra og fjármagnsþörf. Hæstv. fjmrh. hafði á sínum tíma sem þm. í stjórnarandstöðunni einmitt bent á nauðsyn þess, að þessi mál verði tekin fastari tökum, og ég vænti þess, að hann heyri það og taki eftir því, að ég tel eðlilegt, að starfssvið sé mótað í erindisbréfi og þessi undirnefnd fjvn. fái raunverulega þá stöðu, sem er nauðsynleg eðli málsins samkv. N. hefur farið í nokkrar heimsóknir og séð og talað við starfsfólk um aðstöðu til vinnu í sumum ríkisfyrirtækjum. Þetta tel ég mikilvægt, bæði fyrir nm. og viðkomandi stofnun. Nauðsyn er á að skýra ýmsa hluti fyrir fjvn.-mönnum, og einnig tel ég æskilegt, að fjvn: menn eigi þess kost að ræða nánar við forstjóra fyrir hinum mörgu ríkisstofnunum en heimsóknartími á þingtíma og í vinnutíma n. gefur forstjórum þessara fyrirtækja möguleika á. Undirnefndin fjallaði um nokkra mikilvæga málaflokka í sumar og hefur séð nánari úttekt á þessum flokkum í skýrslu frá hagsýslustofnuninni. Ég vil hér t.d. nefna mötuneytisrekstur ríkisins, sem er að verða mjög viðamikill og mun kosta ríkissjóð marga tugi millj. á komandi árum. Ég tel nauðsynlegt að marka ákveðna stefnu varðandi þessi mötuneytismál, því fyrr því betra. Nú alveg á á næstunni á að taka hið nýja eldhús Landsspítalans í notkun, en heildarverð þess mun vera liðlega 100 millj. kr. með húsbúnaði og áhöldum. Í þessu nýja eldhúsi skapast ákveðnir möguleikar til þess að hafa með hendi matvæladreifingu til ýmissa annarra ríkisstofnana og spara þannig í raun ríkissjóði mikið fé, ef það skipulag yrði tekið upp strax. Fyrir liggur beiðni frá mörgum stofnunum um aðstöðu til að koma upp mötuneytum, og mikið vandamál er að leysa úr því fjárhagslega og þannig einnig að tryggja viðkomandi aðilum þann rétt, er kjarasamningar veita þeim til handa. þetta er raunar mál. sem þolir ekki mikla bíð. Þess vegna ræði ég það nú. Þótt það komi ekki beint inn á fjárveitingu næsta árs, þá er vitað, að ríkissjóður hefur hér vaxandi útgjöld, og nauðsyn er á að vekja athygli á þessu máli við þessar umr. að mínu mati. Annað atriði, sem mikilvægt er að fjalla þegar um, er fyrirkomulag á tryggingum ríkiseigna og tryggingum ríkisstarfsmanna. Fyrir liggur nú allítarleg skýrsla um, hvernig þessum málum er háttað á vegum ríkisins, og það verður að segjast, að við fyrstu yfirsýn virðist manni hér ríkja hið mesta handahóf. Þetta er mál, sem þarf að taka fösum tökum sem fyrst og koma þessum rekstrarlið, sem nemur nokkrum tugum millj. fyrir ríkissjóð, í fastar skorður. Það er sem sé nauðsynlegt að móta hér heildarstefnu sem allra fyrst. Um nokkra mikilvæga flokka í viðbót fjallaði undirnefnd í fjvn. í sumar, svo sem innheimtuþóknun ríkisstarfsmanna, fyrst og fremst sýslumanna og bæjarfógeta og tollstjóra hér í Reykjavík, en einnig um verkstæðismál ríkisins, ferðakostnað ríkisstofnana, skipulags og hagræðingarmál hjá Pósti og síma og húsnæðisþörf vissra þjónustustofnana á vegum ríkisins. Formaður fjvn. gat nokkuð ítarlega um þessa þætti hér áðan, og ég sé ekki ástæðu til að rekja þetta nánar. Ég vil aðeins undirstrika það, sem hann sagði hér, að nauðsyn er, að þessi mál séu tekin föstum tökum sem allra fyrst. Nauðsynlegt er einnig að ákveða skipulega kaup eða byggingu á húsnæði fyrir ríkið eða stofnanir ríkisins á hverju ári, en húsaleiga nemur nú um 30 millj. á ári, þó líklega eitthvað meira, ef miðað er við þær fregnir, sem heyrðust áðan frá síðasta ræðumanni varðandi Framkvæmdastofnunina. En hér í Reykjavík mun ríkið greiða rúmlega 20 millj. kr. á ári fyrir leiguhúsnæði. Það er oft gagnrýnt, að þjónusta ríkisins sé oft of dýr, óhentug og sein í vöfum. En ein forsenda fyrir því, að slík þjónusta geti verið eðlileg, eins ódýr og hægt er, en þó fullnægjandi, er, að starfsemin hafi yfir að ráða eðlilegum húsakosti. Í aths. við fjárlagafrv. á bls. 148 segir: „Tekjuáætlun fjárlagafrv. er unnin af hag rannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Hún er miðuð við gildandi lög um tekjustofna ríkisins og spár um tekjur, verðmætaráðstöfun og innflutning á árunum 1972 og 1973. Skattvísitölu skal ákveða með fjárlögum. Ef miða hefði átt skattvísitölu við hækkun framfærslukostnaðar á árinu 1972 eina saman, hefði hún átt að hækka um 10 stig. Hins vegar tók ríkisstj. þá ákvörðun við gerð fjárlagafrv., að teknu tilliti til allra aðstæðna, að hækkun skattvísitölunnar að þessu sinni yrði 28 stig.“ Einnig er minnt á, að áfram séu í endurskoðun lög varðandi tekjuöflun ríkissjóðs og þessari endurskoðun sé haldið áfram, en er þó enn ekki lokið. Ég tók eftir því, að í framsöguræðu formanns var ekkert drepið á það, hvernig þessi mál stæðu, og mér leikur forvitni á að vita það af vörum fjmrh., hvað þessari endurskoðun skattal. líði, því að það er mjög erfitt, eins og ég mun koma að síðar og hefur komið hér fram hjá síðasta ræðumanni, að taka afstöðu til útgjaldaliða, ef við vitum ekkert um grundvallartekjuöflunarþætti ríkissjóðs. Þá segir enn fremur, að ekki sé ljóst, að hve miklu leyti hægt verði að miða tekjur ársins 1973 við þær breytingar, sem kunna að verða gerðar á tekjuöflun ríkissjóðs á þessu þingi. Við verðum því nú við 2. umr. fjárlaga 14. des 1972 að ræða fjárlagagerðina alla við algera óvissu, þrátt fyrir að öllum sé kunnugt og engum betur en hæstv. ríkisstj., að óraunhæft er að ganga út frá því, að þeir tekjustofnar, sem frv. byggir á, geti gefið ríkissjóði nægilegar tekjur til að mæta þeirri hækkun útgjalda, sem fyrirsjáanleg er á árinu 1973. Þá er það undirstrikað í frv., að höfð hafi verið fyllsta aðgæzla í útgjöldum ríkissjóðs og hækkun fjárlagafrv. sé fyrst og fremst vegna ákvarðana í kjarasamningum, í lögum og vegna aukinna verklegra framkvæmda. Þó hefur komið fram í ræðu hæstv. forsrh., að kaup allt hafi verið hóflegt og ástandið sé þannig, að ekki sé að vænta vandræða. Í ræðu hans, á bls. 38 í Alþingistíðindum, sem hann flutti hér sem stefnuræðu ríkisstj., segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar litið er til efnahags þjóðarinnar, atvinnuástandsins, neyslustigsins og lífsafkomu fólksins, er enginn voði á ferð, þó að við yrðum að lækka ofurlítið seglin um stundarsakir.“ Það kom einnig fram í viðtali við hæstv. iðnrh. í útvarpinu, að þá er hann talaði um kaupmáttinn og það er undirstrikað í nál. meiri hl., að kaupmátturinn hefur aldrei verið meiri, og hann var svo mikill að mati iðnrh., að hann talaði um umframkaupmátt almennings og það þyrfti að draga úr þessum umframkaupmætti almenning mjög mikið, til þess að hæstv. ríkisstj. réði við þróun efnahagsmála. Einhvern tíma hefði nú hv. þm. talið það undarleg orð að tala um umframkaupmátt almennings í svo stórum stíl, að það væri eitt höfuðvandamál ríkisstj. Ég man eftir því á sínum tíma, að þáv. forsrh., Bjarni Benediktsson, talaði um, að sígandi lukka væri bezt. Hversu oft var ekki snúið út úr þessum orðum þá af þm., núv. ráðh. Magnúsi Kjartanssyni, í Þjóðviljanum á óbeinan hátt undir dulnefninu Austri? En það sannast nú, að sjálfur ráðh. og ríkisstj. öll mun reyna að hafa það að sannmæli, sem hæstv. forsrh. sagði, að sígandi lukka er farsæl og bezt. Það er sem sagt bezt að fara áfram með jöfnum og skynsamlegum hraða, en ekki að reyna að taka heljarstökk til að sýnast stór og mikill og til að reyna að efna loforð, sem voru gefin í harðri stjórnarandstöðu við þáv. ríkisstj. og þeir hafa engin tök á því að standa við, eins og rakið var hér vel áðan af síðasta ræðumanni, - að standa við margt af því, sem þá var sagt og lagt til að gert yrði. Hæstv. forsrh. hefur sagt, launahækkanir á s.l. ári eða rúmlega það hafi verið hóflegar. Þó er það staðreynd, að varðandi vissa útflutningsframleiðslu hefur vinnutímastyttingin og launahækkunin komið þungt niður og þessar starfsgreinar eiga nú í miklum erfiðleikum og sjá fram á meiri og minni rekstrarvandræði á komandi ári. Einnig er það staðreynd, að marga fjárfestingarsjóði muni vanta stórfé. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því, að það gæti numið allt að 3 milljörðum hjá þessum fjárfestingarsjóðum, eins og síðasti ræðumaður var að drepa á, og skal ég ekki meta þá tölu, en hitt er augljóst, að hér vantar mjög mikið fé, sem sennilega má telja í milljörðum króna. Þá er það ein meginforsenda fyrir gerð þessara fjárl. að ganga út frá því, að kaupgreiðsluvísitalan skuli vera allt árið í 117 stigum, þrátt fyrir það að kjarasamningar geri ráð fyrir 6% kauphækkun 1. marz 1973, og þegar eru falin um 2 vísitölustig, sem þarf að bæta, og einnig þarf að halda áfram niðurgreiðslu á 5–6 stigum, sem gert var með brbl. frá I1. júlí á þessu ári. Ekkert fjármagn, ég segi: ekkert fjármagn er sett til hliðar í þessu skyni. Þetta eru óraunhæf vinnubrögð við ríkjandi aðstæður. Þegar allt dæmið er gert upp, er augljóst, að fjármagnsþörf vegna þessara aðgerða, niðurgreiðslna á vísitölu, þarfa fjárfestingarsjóða og annarra framkvæmda, hlýtur að nálgast 4 milljarða. Rétt áðan barst mér í hendur blað, Nýtt land, þar er þessari sömu skoðun haldið fram varðandi fjármagnsþörfina, og kemur það fram bæði í leiðara blaðsins og á forsíðu, að þó að vandinn sé mikill, þá sé hann að vísu ekki óleysanlegur,en engu að síður þurfi að útvega fjármagn, sem hljóti að nema á milli 3 og 4 milljarða króna. Ég vona því, að ég sé hér ekki að meta fjármagnsþörfina óraunhæft. Þm. hafa að vísu fengið til sín nú frá svonefndri valkostanefnd skýrslu um horfur og markmið og leiðir í efnahagsmálum. Það er nú opinbert leyndarmál. að innan hæstv. ríkisstj. eru hörð átök einmitt vegna þeirra ábendinga, sem koma fram í þessari skýrslu, um leiðir út úr ógöngunum, og ekki er vitað, hver niðurstaða verður, hvort heldur ríkisstj. nær samstöðu um leiðir eða ósamstaðan leiði til þess, að hæstv. ríkisstj. verði að segja af sér og afgreiðsla fjárlaga lendi að nokkru leyti þess vegna í handaskolum. Þótt það væri freistandi að fara út í umr. um þær leiðir, sem koma fram í þessari skýrslu hjá valkostanefndinni, þá mun síðar gefast tækifæri til þess, og mun ég því ekki á þessu stigi málsins ræða hana miklu meira. Þó er vert að undirstrika það, að augljóst er, að viðskiptahalli , í yfirstandandi ári verður um eða yfir 4 milljarða og jafnvel meiri á næsta ári. Til þess að forða frá öngþveiti og rýrnun á gjaldeyrissjóði landsmanna hafa verið tekin löng erlend lán, sem vega eiga á móti þessum mikla viðskiptahalla, en þetta er nauðsynlegt, svo að ríkissjóður geti fengið miklar tekjur af innflutningi og hinni miklu þörf ríkisins fyrir tollatekjur sé fullnægt. Mig rekur minni til þess, að sérstaklega af hálfu framsóknarmanna var mjög ráðizt á þáv. viðskmrh. vegna lántöku og vegna stefnu í viðskiptamálum og hversu glæfralega oft var siglt í því efni. En hæstv. ríkisstj. virðist nú hafa gleymt þeirri gagnrýni eða lagt hana niður í skúffu, því að hér hafa verulega verið auknar lántökur vegna brýnnar nauðsynjar. Þó hefur verzluninni verið gert óhægra um vik að vissu leyti, þannig að stutt vörukaupalán á mjög mörgum nauðsynjum hafa verið afnumin, og mér er kunnugt um það, að mörg kaupfélögin eiga við erfiðleika að etja í rekstri vegna þessa. Þau hafa notið bæði beint og í gegnum Samband ísl. samvinnufélaga góðs lánstrausts erlendis, og ég persónulega sé ekkert að því, - ég hef starfað hjá stóru kaupfélagi og séð um innkaup þar, - ég sé persónulega ekkert að því, að ef traustið er það mikið slíku fyrirtæki, að þau fái að njóta þeirra kjara, sem viðskiptaaðill erlendis vill bjóða þeim, þó að til stutts tíma sé. Hitt er svo eðlilegt, að ríkisstj. taki löng lán í ákveðnu skyni, í fjáröflunarskyni fyrir fjárfestingarsjóði, eins og gert hefur verið á þessu hausti, núna nýlega, vegna skipakaupanna í Japan, en þá voru teknar að láni 10 millj, dollara, um 900 millj. ísl. kr. til þess að það kæmi ekki fram á kaupverði skipanna, ef jenið hækkaði, og hinda skipakaupin í dollurum. Þar sem við fylgjum dollaranum með okkar stofngengi, þá sé ég ekkert athugavert við það, þó að vissu fyrirtæki, sem hefur það lánstraust og hefur það fjármagn til, sem nauðsyn er á, hagnýti sér skynsamleg og góð greiðslukjör erlendis frá. Í sambandi við tekjuöflun eru einnig hugmyndir um hækkun á vini og tóbaki og jafnvel benzíni og söluskatti. Allt er þetta rætt. En það snjallræði mun hafa komið fram í huga- ráðamanna, að þessar hækkanir verði ekki látnar verka á kaupgjaldsvísitölu og þannig mundi reynast léttara fyrir ríkissjóð að halda henni í 117 stigum, þar sem áhrif verðhækkana frá þessum tekjuöflunarliðum muni þá ekki koma fram. Röksemdin fyrir þessu er sennilega sú, að þær auknu tekjur, sem ríkissjóður muni fá eftir þessum tekjuöflunarleiðum, muni verða settar að meira eða minna leyti í auknar niðurgreiðslur og þess vegna eigi hinn almenni borgari að geta sætt sig við slíkar ráðstafanir. En kaupgjaldinu er haldið í skefjum með þessu móti. Ég vil þó sérstaklega undirstrika það, sem gerðist í nóvember 1970, þegar þáv. ríkisstj. flutti frv. um verðlag og atvinnuöryggi, vegna þess að þá hækkaði hún álagningu á vín og tóbak og frestaði áhrifum tæplega tveggja vísitölustiga um hálft ár. Þá fóru forsvarsmenn launþega hér á Alþingi af stað og höfðu stór orð og harða gagnrýni hér uppi og töluðu um ósvinnu, um árás á frjálsan samningsrétt, og afleiðingin var mikið upphlaup á vinnumarkaðinum og verkföll. En nú á að gera miklu, miklu meira af þessu með stuðningi sömu manna, - eða kemur eitthvað annað fram? Fróðlegt verður að sjá, hvernig viðbrögðin verða nú hjá hinum ýmsu verkalýðsfélögum. Ég heyrði í hádegisútvarpinu, að Dagsbrún, stærsta verkalýðsfélag landsins, sem jafnan hefur verið í forustu um kjör verkalýðsins, muni halda fund í kvöld. Það verða margir, sem bíða spenntir eftir því að heyra þá ályktun, sem þaðan kemur, því að það vita allir, og það veit formaður Dagsbrúnar mætavel, hvað til stendur, og þess vegna er mjög fróðlegt að heyra hverju hann skýrir frá og hvernig viðbrögðin verða, í ljósi þeirra atburða, sem hér hafa gerzt, bæði áður hér á Alþingi í sambandi við svipaðar hugmyndir og nú, þótt í miklu minna mæli hafi verið. Hvort sem núv. hæstv. ríkisstj. velur skattahækkun í gegnum söluskatt, hækkun á vini eða tóbaki eða hækkun á benzíni eða þá hina óvinsælu, - að eigin sögn á sínum tíma, - hina óvinsælu gengisfellingarleið, og ef ég man rétt, þá kom hæstv. forsrh. inn á hana í útvarpí 25. okt. s.l., en tók þó fram, að það væri um persónulega skoðum að ræða, að ríkisstj. mundi ekki fara inn á gengisfellingarleiðina, og kom þetta raunverulega engum á óvart, ef menn muna eftir málefnasamningnum. Hins vegar eru menn með þær fréttir nú í þingsölum, að ákveðinn stjórnmálaflokkur hafi þó borið fram breytt viðhorf í þessu efni, og væri fróðlegt að heyra eitthvað um það, því að það skapar stóraukinn vanda í þjóðfélaginu að vera að tala um gengisfellingu dag eftir dag. E.t.v. er hægt að fá fréttir um gjaldeyriskaup í dag og í gær og fram að helginni og sjá hvað það hafi þýtt, en það er alvarlegt mál að ræða um gengisfellingu dag eftir dag og skapa aukna kaupþenslu. Í aths. við fjárlfrv. á bls. 147 er tekið fram, að kappkostað sé að nýta fjármagnið sem bezt og hraða framkvæmdum verka, þannig að fjármagnið mundi nýtast sem bezt. Einnig segir, að í kjölfari fjárlagafrv. muni verða lögð fram till. um framkvæmdaáætlun fyrir árið 1973, og gert sé ráð fyrir, að afgreiðsla fjárlagafrv. og framkvæmdaáætlunarinnar fari saman á Alþingi, þar sem reynslan hefur sýnt, að nauðsyn beri til, að svo sé. Loksins í gær var hluti af þessari framkvæmdaáætlun lagður fram, þ.e. lántökuheimildir, og er ekki hægt að ræða það á þessu stigi, þar sem við höfum rétt séð það nú, en umr. verða auðvitað um þetta á eðlilegum tíma. En hvernig hefur þetta verið undirbúið? Það var lagt við 1. umr. fjárl., að fjárl. væru eins konar rammi, rammi án myndar. Því miður hafa aðeins verið dregnir vissir drættir innan í þennan ramma enn þá, en um heildarmynd er ekki að ræða og ekki er vitað, hvenær þjóðin fær að sjá slíka heildarmynd. Mér virðist næsta vonlítið, að unnt verði að leggja fram og ræða framkvæmdaáætlunina endanlega fyrir jól, þegar þetta er allt tekið saman sem ein heild. Hins vegar, ef pressa á umr. um framkvæmdaáætlunina í gegn á svo stuttum tíma, þá er hætt við, að við fáum ekki að vita, - nema hæstv. fjmrh. upplýsi það núna á eftir, - hvað líði endurskoðun skattalaga og hvað þau fela í skauti sínu. Annars fáum við ekki tækifæri til að gera okkur grein fyrir því, hvernig hæstv. ríkisstj. stillir upp heildartekjuöflun fyrir árið 1973. Það er því óraunhæft að vera með brtt. á þessu stigi a.m.k. við fjárlfrv., og við í Alþfl. eða ég sem fulltrúi hans í fjvn. ber ekki fram till. til útgjaldaaukningar vegna þessa ástands. Hins vegar geymi ég mér allan rétt í því sambandi, ef það kemur í ljós síðar, að hæstv. ríkisstj. hafi mótað þær leiðir, sem við getum séð, að tryggi eðlilegar tekjur fyrir árið 1973 án þess að íþyngja þjóðinni um of. Það kemur einnig fram í aths. við fjárlfrv., að reiknað er með, að í byggingu hvers barna- og gagnfræðaskóla fari 4 ár eða meira. Það hefur komið fram á fundum fjvn., - og það var drepið á það í ræðu hér á undan, að væntanlegt er frv., sem breytir þessum tíma í 4 ár. Það hefur reynzt erfitt að framfylgja lögum um 3 ára byggingartímabil, þó að menn geti sennilega verið sammála um það, að æskilegt væri að hafa færri skóla undir, en hafa byggingartímabil hvers skóla styttra. Það er nú einu sinni svo, að í þm. er togað úr öllum áttum, bæði um fjárframlög til skólabygginga, í vegi, í hafnir, í sjúkrahús, og hver vill ekki reyna að verða við þeirri beiðni að reyna að hafa áhrif á innstreymi fjármagns í sitt kjördæmi, þótt það kostaði það, að byggingartími vegna minna fjárframlags verði einu eða tveimur árum lengri? Hæstv. ríkisstj. sér sig til neydda að fara út á þessa braut, þrátt fyrir að það sé lögð áherzla á hina miklu skipulagshyggju og framkvæmdaáætlun og nýting fjármagns eigi að vera sem mest og sem hagkvæmust. Til þess að tryggja, að ekki verði nú ríkjandi handahóf í fjármálum ríkisins, eins og verið hafði s.l. áratug, sbr. þeirra umsagnir þá, var sett á stofn Framkvæmdastofnun ríkisins, sem hefur haft með margvíslegar fjárlagaáætlanir og framkvæmdaáætlanir að gera, en því miður virðist eftirtekjan þrátt fyrir mikinn kostnað ekki vera sjáanleg enn svo að nokkru nemi. Þetta kann þó að standa til bóta. Með brbl. um tímabundnar efnahagsráðstafanir, sem gefin voru út 11. júlí í ár, var auknum útgjöldum vegna þessara ráðstafana mætt með niðurskurði á fjárveitingum, og eins og segir í frv., að áætlaðri upphæð 400 millj. kr. Því miður hefur ekki endanleg sundurliðun komið fram um þessar 400 millj, eða hvort kostnaðurinn væri miklum mun minni eða eitthvað meiri. Ég hef áður beðið hæstv. fjmrh. að gera grein fyrir því, hvað þetta kostar, og í nál. mínu dreg ég fram ýmsa liði, sem voru teknir af framkvæmdafé í þessu skyni. En við fengum bréf frá rn. um sundurliðun þessara mála. Áður höfðum við setið á undirbúningsfundi varðandi skiptingu þessa fjármagns. Hins vegar ber ég ekki ábyrgð fyrir hönd Alþfl. á þessum niðurskurði, enda raunverulega ekki ætlazt til þess af hæstv. fjmrh., þó að hann kallaði okkur fulltrúa stjórnarandstöðunnar á fund, er hann gerði grein fyrir málinu, og er það mjög virðingarvert út af fyrir sig. Þá vil ég forvitnast enn einu sinni um það, hvað þessi brbl. kostuðu ríkissjóð raunverulega og hvort ekki þarf að taka fé annars staðar en þarna kemur fram. Síðasti ræðumaður, 2. þm. Vestf., rakti nokkuð skiptingu þessa fjármagns, og það kemur fram í mínu nál., og þarf ég ekki að lesa það nánar upp, en stærstu liðirnir eru teknir úr framkvæmdum við hafnir, um 28 millj., frá skólunum 75 millj. og heilbrigðisþjónustu 71 millj., sem sagt um 174 millj. kr. Ég vil einnig vekja athygli á því, að við héldum fund í fjhn. Ed. í gær um þessi brbl., og þau hafa enn ekki verið afgreidd úr Ed. Þá gat formaður n. ekki upplýst um þennan kostnað. Ég vona, að ég sé ekki einn um það að hafa áhuga á að vita, hvað þetta kostaði ríkissjóð, því að við getum þá nokkuð spáð í það, hvað það muni kosta að halda áfram á sömu braut næsta ár. Auk þess að þurfa að greiða niður neyzluvörur hér innanlands til þess að halda vísitölunni í 117 stigum, má gera ráð fyrir, að ríkisstj. verði neydd til þess að greiða eitthvað aukalega niður vegna verðhækkana erlendis frá, sem alltaf eiga sér stað í meira og minna mæli, þannig að vænta má, að þessi upphæð nemi allmiklu fjármagni á komandi ári. Ég vil fá það fram, hvað hún hefur áætlað, að mikið fé fari í að halda vísitölunni óbreyttri, hvað mikið fjármagn þarf í fjárfestingarsjóðina, hvað mikið fjármagn þarf til þess að hjálpa útflutningsgreinum sjávarútvegsins og jafnvel hluta af landbúnaðinum einnig, og auðvitað má ekki gleyma iðnaðinum. Þetta er kjarni málsins við mótun áætlunar um tekjuöflun, lántöku og framkvæmdaáætlun fyrir næsta ár. Ég trúi varla öðru en að það liggi fyrir í a.m.k. grófum dráttum, hvað hver þessara þátta kostar, þ.e. að halda vísitölunni óbreyttri, hvað mikið fjármagn þarf í fjárfestingasjóðina, hvað útflutningsgreinar sjávarútvegsins eða raunverulega sjávarútvegurinn þarf og landbúnaðurinn og iðnaðurinn, ef á að muna eftir honum núna og tryggja eðlilega starfsemi hans. Hverjum stæði það raunverulega nær, miðað við fyrri rök og fyrri afstöðu til samvinnuhreyfingarinnar, en hæstv. fjmrh., forsvarsmanni Framsfl. hér í fjármálum, að muna nú eftir því, að langstærsti einstaki aðilinn í iðnaði á Íslandi er Samband ísl. samvinnufélaga með svo mikla starfsemi, t.d. í höfuðstað Norðurlands, að óhugsandi er að íþyngja þeim atvinnurekstri, gersamlega óhugsandi. En þetta er nú sá höfuðverkur, sem stjórnarherrarnir verða að kljást við og virðist hafa ruglað þá allmjög í ríminu, ef dæma má eftir þeim fregnum, sem eru í blöðum og manna á meðal hér í þingsölunum. Ég vil engu spá um, hver verður niðurstaðan af þessum vangaveltum. Hitt er augljóst, að allar þær umr., sem hafa orðið um hugsanlegar efnahagsráðstafanir, eins og það er kallað, hafa skapað vissa spennu hjá almenningi, eins konar kaupæði, sem hefur sett margt úr jafnvægi núna síðustu daga og þannig aukið á vandann. Ráðleysið, hikið, ósamlyndið er þess vegna beinn hvati á þann vanda, sem fyrir er, og gerir illt verra. Þessir ágætu stjórnarherrar hafa þó á undanförnum árum, að eigin sögn, átt ráð við flestum eða öllum vanda, en nú, þegar þeir mæta eigin vanda, sem er að verulegu leyti heimatilbúinn, þá virðist þá skorta hvort tveggja í senn: hugkvæmni og áræði. Ég vil undirstrika það, að verðlag á öllum eða svo til öllum sjávarafurðum er mjög hagstætt og þess vegna hefðu ekki umtalsverðar ráðstafanir þurft að koma til, einkum ef þær hefðu verið gerðar strax í haust. Hins vegar hefur afli minnkað nokkuð, sumir segja frá 8–15% eftir skiptingu á tegundum bolfisks, en afurðaverð á öðrum tegundum sjávarafurða hefur hækkað mjög og magn aukizt verulega á loðnu. Þessi aflaminnkun út af fyrir sig er ekki svo stór, að hún setji allt þjóðarbúið á annan endann. Annað eins hefur skeð áður í aflaminnkun frá ári til árs. Hins vegar skapar þetta auðvitað nokkurn vanda. Ekki er hægt að draga fjöður yfir það, að slík aflaminnkun kemur misjafnlega niður, en til þess er nú líklega efnahagsstofnunin og öll skipulagshyggjan að ráða bót á því á ákveðnum svæðum og endurskipuleggja það atvinnulíf, sem á þar í erfiðleikum eða vandræðum. Engu að síður er heildarvandinn, sem við blasir, langtum, langtum meiri en þessi aflaminnkun gefur tilefni til. Nei, auðvitað er orsökin, þegar betur er að gáð, ósamlyndið, stjórnleysið, eins og ég drap á áðan. Það væri ástæða til að rekja hér marga þætti varðandi lánheiðnir ýmissa stofnana, sem hafa lagt fram gögn til fjvn., en ég sé, að það er orðið framorðið og ég er aðeins þriðji ræðumaður í röðinni, svo að ég held, að ég sleppi því í þetta sinn og stytti því mál mitt, því að það munu áreiðanlega margir vilja komast að. Ég vil undirstrika það, sem kom fram í orðum núv. hæstv. fjmrh. við 2. umr. 1970, að nauðsynlegt er að marka ákveðna stefnu í sparsemi og skipulagi hjá ríkissjóði, - stefnu, sem er ekki þess valdandi að hvetja til verðbólgu. En því miður verður ekki annað sagt en að hæstv. ríkisstj. hafi sjálf með stefnu sinni verið hvati til verðbólgu, hreinlega sagt. Fari svo, að enn þurfi að hækka fjárl. um stórar upphæðir, sem allar líkur eru til, þá mun það verða staðreynd, áður en þessum umr. lýkur, þ.e.a.s. við 3. umr., að hæstv. ríkisstj. hefur á einu og hálfu valdaári sínu og með tveímur fjárlagafrv, tvöfaldað upphæð fjárl. Það hefði einhvern tíma verið talið afrek út af fyrir sig, en ég vona, að slík afrek eigi ekki eftir að endurtaka sig hér á landi.



Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt með því að þakka hv. fjvn., formanni hennar og nm. öllum fyrir störf þeirra í n., sem ég þekki af fyrri reynslu, að eru mikil og vandasöm. Og ég vil þakka jafnt andstæðingum sem samherjum fyrir það starf, sem þeir hafa lagt á sig við það að koma málinu fram til 2. umr. og leggja þar a.m.k. kvöld við dag, til þess að það mætti takast, svo sem venja hefur verið um störf í fjvn. Þar hefur hvorki verið spurt um helgidag né kvöld, þegar liðið hefur að fjárlagaafgreiðslu, og svo hefur verið nú. Ég vil jafnframt þakka hagsýslustjóra og hans starfsmönnum fyrir störf þeirra í sambandi við undirbúning þessa fjárlagafrv. og öll hans störf í n., sem hann hefur unnið af miklum dugnaði, svo sem hans er háttur. Í sambandi við störf fjvn. vil ég einnig þakka þeim nm., sem setið hafa í undirnefnd fjvn., og einnig færa þeim úr þeirra hópi, sem fjarverandi er, hv. 2. þm. Vesturl., sem nú er hér fjarverandi vegna veikinda, - þakka þeim öllum fyrir samstarfið og þá vinnu, sem þeir hafa lagt í þetta verkefni, sem þeim hefur verið falið. Það er ánægjulegt að heyra það í ræðum þeirra hér á hv. Alþ., úr hvaða flokki sem þeir eru, að þá hafa þeir gert sér grein fyrir því, sem er mergur málsins, að í ríkisrekstri verður hvorki sparað né unnið skipulega, nema á bak við það liggi vinna, sem þeir menn verða að leggja fram, sem hafa nokkra kunnáttu til og kynnast verkefnunum sjálfir. Þetta var svo greinilegt í ræðum hv. þm., að það var ánægja á að hlusta. Eins og ég gat um í haust við 1. umr. fjárlfrv., hefur nú mjög verið efld hagsýslan, og er það einmitt gert með tilliti til þess að efla þetta samstarf og vinna þar að þeim verkefnum, sem fyrir liggja og fyrir munu liggja. Í sambandi við mál þau, sem þeir nefndu, hv. frsm. allir, eins og frv. til l. um innheimtumenn, sem samið var af n., sem ég skipaði í fyrravetur, þá mun eftir áramótin verða samið frv. úr því nál. og þá með tilliti til þess, sem fram kom við athugun í undirnefnd fjvn. um málið í heild. Sama er að segja, að þar er alveg búið að vinna athugun á tryggingakerfi ríkisins, og í því efni er ekki um neitt annað að ræða en að taka ákvarðanir út frá þeirri vinnu, sem þegar liggur fyrir, til þess að meta það, hvort ríkið á að taka allar tryggingar í eigin hendur eða að bjóða þær út á annan hátt, eða hvernig með skuli farið. Sama er að segja um rekstur sjúkrahúsa og mötuneyta í sjúkrahúsum. Ég hafði ánægju af því, - það er svo sjaldan, sem maður sér nokkuð af léttara hjali, þegar lesin eru dagblöðin, - og ég sá eftir ræðu mína hér í haust, þar sem ég sagði frá þeirri hugmynd, að hið nýja eldhús Landsspítalans ætti að hafa víðtækari verkefni en það að elda matinn fyrir þá, sem þar væru, þá sá ég fyrirsögn í einni Staksteinagrein Morgunblaðsins, þar stóð: „Halldór brasar“, og ég hafði gaman af því, að þeir skyldu þó hafa fyndni til að bera á þeim bæ. Út í fleiri atriði í þessu sambandi skal ég ekki fara, en vil í upphafi máls míns víkja lítilsháttar að því, sem hv. 1. þm. Reykv. kom að í sinni ræðu, sem hann flutti hér utan dagskrár, en það hefur verið háttur þeirra í stjórnarandstöðu að hefja umr. utan dagskrár í sambandi við fjárlagaafgreiðslu. Ég met náttúrlega að verðleikum þessa vinsamlegu uppástungu þessa hv. 1. þm. Reykv., og hefði hún verið vel fyrirgefanleg, ef hér hefði verið á ferðinni maður, sem hefði verið nýliði á hv. Alþingi. En hér er ekki um það að ræða, að hv. 1. þm. Reykv. sé nýliði á Alþ., því að hann er í hópi þeirra, sem einna lengst hafa hér setið. Hv. 1. þm. Reykv. virðist samt ekki muna það, hvenær fjárlagaumr. hafa yfirleitt farið fram hér á hv. Alþ., en ég mun hafa getið þess í fyrra við 2. umr. og hef yfirlit um það og ætla nú ekki að fara að lesa það allt, en t.d. 1962 fór 2. umr. fram 12. des., 1963 fór hún fram 16. des. og 1964 fór hún fram 14. des. eins og nú, svo að hér er ekkert nýtt, að 2. umr. fjárl. sé seint á ferðinni, það hefur yfirleitt átt sér stað. Hefur verið hér til umr. á hæstv. Alþ., hvort sá tími, sem fjvn. hefði til afgreiðslu og undirbúnings fjárlaga væri nægjanlegur frá 10. okt., þó að vel sé unnið. Þess vegna er hér ekki nein nýlunda á ferðinni, heldur gamall kunningi, að hin 2. umr. fjárl. hafi farið fram um þetta leyti. Þá er það, sem hv. 1. þm. Reykv. deildi mjög á, að tekjuáætlun fjárl., eins og hún endanlega yrði, lægi ekki fyrir við 2. umr. Nú skal ég ekki treysta um of á mitt minni, en mér er nær að halda, að þau séu færri dæmin, sem hægt er að vitna til, að tekjuáætlun fjárl. hafi legið fyrir við 2. umr. fjárl. Ég hef hér nokkuð fyrir mér í því, t.d. 1967, fjárl. fyrir 1968, þá var halli við 2. umr. og við 3. umr. var bætt inn tekjum upp á 200 millj. kr. 1968 vantaði um 230 millj. kr. við 2. umr., - sem var nokkur upphæð miðað við fjárl. þá, - og var leiðrétt við 3. umr., eins og venja hefur verið. Í mörgum tilfellum hefur þetta einnig verið svo, að það hefur líka við 2. umr. vantað inn ýmsa framkvæmdaflokka, eins og skóla, í miklu ríkari mæli en nú er. 1969–1970 hafa tekjur verið hækkaðar við 3. umr. um rúmar 300 millj. kr., en þá var hallinn um 87 millj. kr. Ég vil geta síðustu fjárl. viðreisnarstj., sem að vísu sýndu greiðsluafgang, en þau voru afgr. hér, ef ég man rétt, 21. des., en kvöldið áður hafði verið skrifað undir kjarasamning við opinbera starfsmenn, sem kostaði ríkið á árinu 1971 um 570 millj. kr. Þá vantaði nokkuð á, að það væri náð því marki, að fjárl. væru samkvæmt því hallalaus. Ég vil líka minna á það, að það er ekkert nýtt í þingsögunni, að ríkisstj. hafi gert ráðstafanir fljótlega eftir áramótin og fjárl. hafi verið afgr. fyrir áramót, og vil ég í því sambandi nefna árið 1968, en þá voru gerðar ráðstafanir í janúar. Það munu vera mörg fleiri dæmi um það, að ráðstafanir vegna atvinnuveganna hafi verið gerðar skömmu eftir að fjárlagaafgreiðsla hefur farið fram. Þetta vildi ég biðja hv. 1. þm. Reykv. að festa sér í minni. Hér er ekki verið að taka upp neinar nýjar vinnuaðferðir, heldur fara í fornar slóðir. Hins vegar geta hv. þm. deilt um, hvort rétt væri að fylgja þeim fordæmum eða ekki. Svo ætla ég að taka þetta í öfugri röð og snúa mér að hv. 5. þm. Reykn., Jóni Árm. Héðinssyni, frsm. 2. minni hl. Hann talaði um viðskiptahallann, hvað alvarlega mikill hann væri og mundi verða á þessu ári. Ég sé það hér í nál. hv. þm., að þar kemst hann svo að orði á 4. síðu um viðskiptahallann, með leyfi hæstv. forseta: „Reiknað er með mjög miklum viðskiptahalla annað árið í röð, og á þessum tveimur árum, 1972 og 1973, má gera ráð fyrir, að öfugur viðskiptahalli nemi tæpum 9 milljörðum kr.“ Ég er ekki alveg búinn að átta mig á því, því að ef ég segði, að um öfugan viðskiptahalla væri að ræða, þá mundi ég telja, að það þýddi, að það væri afgangur, en ekki halli. Út af því, sem hv. 5. þm. Reykn. spurði um endurskoðun skattal., þá get ég sagt honum það, að það er mikið verk og að því verki er unnið. Ég get hins vegar ekki sagt honum, hvenær því verður lokið og sem heildarendurskoðun er það nokkuð langt undan. Út af því, sem hann sagði um 4 ára byggingartíma skólahúsa, þá hefur það verið reynslan, að á 3 árum hafa þau aldrei verið byggð og að minni hyggju er með stærri skóla lítt framkvæmanlegt að koma því í verk á þeim tíma, vegna þess að byggðarlögin hafa ekki bolmagn til þess að keyra þessar stóru byggingar áfram með slíkum hraða, auk þess sem það er svo, að vinnuafl til þeirra er tæplega til á stöðunum. Frv. um þetta efni er nú komið í prentun og mun sennilega verða útbýtt hér á morgun. Út af því, sem hv. þm. spurði um brbl., að því er varðar kostnaðinn við þau, þá verð ég að svara því til, að ég get ekki svarað þessu, því að stærstu liðirnir í kostnaðinum, eins og hv. þm. veit, eru niðurgreiðslur og fjölskyldubætur, og það verður ekki ljóst fyrr en í lok þessa mánaðar, hvað þessir liðir verða kostnaðarsamir. Hv. þm. spurði einnig um fjármagnsþörf o.fl. viðvíkjandi efnahagsmálum. Ég held, að það sé búið að gera meiri grein fyrir þessu nú heldur en nokkru sinni fyrr, þar sem búið er að láta hv. þm. í té tvær bækur, sem eru skýrslur valkostanefndar, þar sem mat þeirra, sem í henni sátu, er sett fram og að mínu mati ekki af neinu dregið um það, að þarna geti verið um mikið hálfkák að ræða. Hitt er svo annað mál. hver kann að verða niðurstaðan eða hver kann að verða valin af leiðum þeim eða hvernig með það verður endanlega farið. Um það kann ég ekki að segja að þessu sinni, en ég held, að það þurfi ekki að spyrja um þetta frekar, fyrr en búið er að velja úr því, sem þarna kemur fram, eins og t.d. nefnt hefur verið í framkvæmdaáætluninni. Þar er þegar búið að velja og draga úr þeim óskum, sem mestar voru að dómi þessarar ágætu n. Ég sé því ekki ástæðu til að fara að rifja það frekar upp, sem þar er sagt, því að það er svo greinilegt, að það mundi ekki batna neitt við það, þó að ég færi að endursegja það. Ég vil hins vegar segja það líka í sambandi við það, sem hv. 5. þm. Reykn. minnti á varðandi viðskiptahalla við útlönd, að það skiptir meginmáli, hvað er um að ræða, hvort við erum að taka lán til þess að fjárfesta í framkvæmdum, sem annaðhvort verða gjaldeyrissparandi eða gjaldeyrisaukandi, eða hvort lánin eru tekin til venjulegrar daglegrar notkunar. Mér fannst hv. 1. þm. Reykn. heldur deila á ríkisstj. fyrir það að hafa ekki farið þá leið að gera meira að því að taka slík lán. Þegar á það er litið í heild, þá er um mikinn mun að ræða og staðan í nóvemberlok núna er hagstæðari en í fyrra um rúman milljarð. Hvort það verður endanleg niðurstaða, þegar upp er staðið, skal ég ekki spá um, en þetta er svona. Viðskiptajöfnuðurinn er hagstæðari um rúman milljarð í nóvemberlok heldur en hann var á sama tíma í fyrra. Þess vegna er ég ekki viss um, að það, sem er reiknað með í þessu efni, verði svo sem gert er ráð fyrir. Hv. 2. þm. Vestf. flutti hér langa og að mörgu leyti skemmtilega ræðu að vanda, og ég verð a.m.k. að endurgjalda honum með því að svara honum nokkru, þó að ég megi nú tímans vegna ekki fara út í allt það, sem þar kom fram, þótt gaman hefði það nú verið. Ég vil minnast á það, sem hann talar um og hafði eftir mér, að fjárlagafrv. gæfi mynd af stjórnarstefnunni. hetta er að minni hyggju rétt. Ég tel, að þessi fjárl., núv. ríkisstj. hafi sýnt nokkuð aðra mynd en fyrrv. ríkisstj. sýndi áður, og tel ég, að félagslega sviðið skipi þar miklu meira rými en áður hefur verið, hvað sem á það sé litið. Hitt geta menn svo deilt um, hvort of langt er gengið í því t.d. að taka tryggingakerfið í þjónustu fólksins í landinu, eins og þarna er gert. Hins vegar er það nú svo, að það hefur verið deilt á núv. ríkisstj. fyrir tekjutrygginguna, að hún skuli vera með þeim hætti, að hún sé raunveruleg tekjutrygging, en gangi ekki inn jafnt eftir sem áður, þó svo að fólk hafi tekjur. Þá er hún að mínu mati ekki lengur tekjutrygging og ekki heldur um það að ræða að tryggja það, að enginn hafi minna í tekjur en þetta, og þjóðfélagið eigi ekki að leggja annað til en það. Ef tekjurnar séu svo annars staðar frá, þá komi þjóðfélagið ekki til. Ég vil líka segja, að ég met það nú svo, að það hafi bæði með fjárl. nú og í fyrra verið mörkuð sú stefna að reyna að draga úr skuldum í framkvæmdaliðunum. Það voru verulegar skuldir í hafnarframkvæmdunum í fyrra, sem varð að verja til nokkrum tugum millj. kr., og því er haldið áfram núna að greiða upp þessar skuldir, svo að hægt verði, er nýju hafnalögin koma til framkvæmda, að byrja þá á nokkuð hreinum grundvelli. Þetta tel ég, að sé breyt. frá því, sem áður hefur verið. Það er reynt nú t.d. að taka greiðsluna af Reykjanesbrautinni inn á fjárlögin í staðinn fyrir að taka lán til þess að greiða með lán. Sýnist mér, að þar sé um algjöra stefnubreyt. að ræða. Þess vegna held ég, að spegilmyndin af þessu sé einmitt þessi: að auka hið félagslega svið og reyna að komast á það stig, að ríkissjóður fjármagni það, sem á að fjármagna með ríkisframkvæmdum, með samtímistekjum. Menn gefa svo um það deilt, hvort þessi stefna sé rétt eða ekki. Það er auðvitað pólitískt mat. Ég vil líka bæta því við, að með skattalagabreyt. í fyrra hafi verið komið til móts við byggðarlögin, af því að þau voru komin í þrot með þær framkvæmdir, sem þau urðu að standa fyrir. Það er alveg sama, hvað margar ræður verða um það fluttar, að þeirra hlutur hafi verið gerður verri eða veitzt að þeirra umráðasvæði, þá er það staðreynd, að það var ekki hægt að breyta tryggingakerfinu á þann hátt, sem gert var - ekki einu sinni af viðreisnarstjórninni, hvað þá með þeirri viðbót, sem núv. stjórn gerði, - og láta sveitarfélögin borga sinn hlut eins og þau gerðu áður. Þá hefðu þau komizt í þrot með uppbyggingu í sínum heimabyggðum, og þá hefði fólkið ekki dvalizt þar lengur. Eitt eða tvö sveitarfélög hefðu haldið þessu áfram. Það var höfuðborgin Reykjavík, sem gat það, en byggðarlögin úti á landi gátu það ekki. Ég vil biðja ykkur, hv. alþm., að kynna ykkur fjárhagsástæður ykkar eigin byggðarlaga nú og í fyrra hvað þessu við vikur. Það voru 18 byggðarlög, sem urðu að fá sérstakt aukaframlag úr jöfnunarsjóði til þess að geta staðið undir þeim greiðslum, sem nauðsynlegar voru. Ég birti hér skýrslu í gær um það, hvað nú er meira fé til fjármögnunar framkvæmda á þessu ári en verið hefur hjá byggðarlögunum. Hinu held ég fram, að byggðarlag eins og Reykjavík hefði ekki þurft að auka sínar framkvæmdir um 100%. Það segi ég, að hafi verið ofrausn, og þess vegna ekki þurft að nota þær heimildir, sem notaðar voru. Þetta tel ég, að sé hin félagslega stefna, sem endurspeglist í þessu fjárlagafrv. Ég vil svo bæta því við, að það mun hvorki reynast mér né öðrum fjmrh. fært að standa fyrir slíkum útgjöldum án þess að afla tekna. Ég tók eftir því í fréttapistli hjá Ríkisútvarpinu á sunnudaginn, þar sem sagt var frá fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar, að þar var aðeins sagt frá því, sem gera átti, en það þurfti engra tekna að afla til þess fyrir fram. Skelfing væri lífið orðið skrýtið, ef það væri svona. En við skulum ekki vera með neinar vangaveltur yfir því. Svona getur lífið ekki verið. Það væri ekki þess vert að lifa því, ef það væri svona auðvelt. Ég vil líka segja það, að það voru margir baggar, sem viðreisnarstj. batt kosningaárið 1971, en þeir voru hugsaðir þannig, að útgjöldin kæmu ekki fyrr en eftir kosningar. Það var munur að hafa lánasjóð námsmanna með 70–90 millj. kr. heldur en á fjórða hundrað millj., sem nú er orðið. Það hækkar fjárl. Ég sá það síðast í Mogganum í dag, að það væri ekki nóg að gert enn þá, enn þá væru þeir að snuða námsmennina, þessir herrar í ríkisstj. Ég hélt nú, að annað hefði verið að ske. En það munar um það á fjárlagafrv. að vera komið á 4. hundrað millj. kr. og skuldir að auki til þess að standa undir þessu. Ég líka segi það, það munaði um þær ákvarðanir, sem voru teknar hér, eins og t.d. tryggingabæturnar o.fl., sem viðreisnarstjórnin setti. Og svo voru það skattal. góðu. Þau voru nefnilega ágæt, því að þau kostuðu ríkissjóð ekki neitt fyrr en eftir árið 1971. Þá átti að koma tapið af hinum ágætu skattal., sem sett voru í auglýsingaskyni vorið 1971. Skattal., sem ég setti, voru ekki svona ódýr, það varð að innheimta skattana eftir þeim. Ég er ekki með neina tæpitungu eða hræsni um það. Hvorki ég né aðrir geta borgað út stórar fjárhæðir í félagslegar umbætur fólksins í landinu, í uppbyggingu skóla og vega, hafna, flugvalla og hvað það nú nefnist, án þess að hafa tekjur til þess. Ég hef einhvers staðar sagt það, að allir, sem innheimta skatta, - og ég hef tekið þátt í því að leggja á skatta í 30–40 ár, - verði aldrei varir við það, að nokkrir væru ánægðir með skattana sína, og ég veit ekki, hvernig færi um þann fjmrh., sem lifði þá stund, að allir væru ánægðir með skattana sína. Frá sjónarmiði skattborgarans er fjmrh. og skattheimtumaðurinn illmenni, og það er allt í lagi, hann má bara ekki vera aumingi líka. Það er staðreynd, og þess vegna þarf hann að taka nóg. Og ég verð að segja það, að mér sýnist, að hin ágæta sjálfstæðisstjórn hér í Reykjavíkurborg ætli sér skatt á næsta ári. Á sama tíma sem ríkissjóður hefur hækkað persónufrádráttinn frá því að vera 110, eins og átti að vera eftir verðlagsvísitölunni, í 128, ætlar Reykjavíkurborg sér að taka alla upphæðina og hækka skattana um 27%. Borgarstjórinn sagði í beinu línunni í gærkvöldi, að Framkvæmdastofnunin hefði áætlað fyrir sig, að þetta væri 28–29%, og þeir hefðu dregið frá fyrir ellilaunum og slíku, sem þeir gæfu alltaf eftir. Hitt ætlaði hann að taka alveg. Ég sé ekki, að þeir séu í neinum skattalækkunarhug. Ef sveitarfélögin hefðu yfirleitt ekki notað heimildirnar, var skattahækkunin á milli áranna 1970–1971 og 1971–1972 svipuð að prósentutölu bæði árin. En þegar hinu var bætt við, þá er hún hærri 1971–1972. Þá kom hv. 2. þm. Vestf. að veizlunni, sem ríkisstj. hefði efnt til. Það er oft búið að tala um þessa veizlu og hún er ágæt, þegar menn tala um, að henni fylgi gjöld. Þegar er verið hér á hv. Alþ. að afgreiða þá, sem á að bjóða til veizlunnar, þá vilja allir vera með. Ég er sannfærður um, að þó að við hefðum ætlað að draga það, núv, stjórnarsinnar, að afgreiða tryggingalöggjöfina í fyrra fyrir áramót, þá hefðum við ekki haft frið fyrir stjórnarandstöðunni, sem hafði mikinn áhuga á að keyra þetta í gegn. En veizluföngin okkar voru að borga tryggingarnar út fyrr en gert var ráð fyrir. Það var sú stóra veizla. Það var það, sem við brutum af okkur, að við fórum að greiða þessu fullorðna fólki tryggingabæturnar 4 mánuðum áður en lögin sögðu til. Í öðru lagi brutum við það af okkur, að við héldum áfram að halda vísitölunni óhreyttri, þó að fyrrv. ríkisstj. hefði ákveðið að afla ekki fjár nema til 1. sept. Að okkar mati hefði þetta verið framkvæmanlegt, vegna þess að tekjur fóru fram úr áætlun, ef launagreiðslur og fleiri þættir, sem voru ákveðnir af fyrirrennurum okkar, hefði ekki farið svo mikið fram úr áætlun, að við gerðum alls ekki ráð fyrir því. Ég vil til viðbótar því, sem ég sagði hér áðan, geta þess út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði hér í upphafi, að það var með svipuðum hætti mætt hér mínu fyrsta fjárlagafrv. í fyrra og talað um að vísa því frá sem óraunhæfu og annað slíkt. En ég hef nú látið gera samanburð í nokkra mánuði á útgjöldum og tekjum mánaðarlega milli áranna, og það er nú talið í nóvemberlok að mati ríkisbókara, að útgjöld fjárl. 1972 muni reynast miklu nær því að vera eins og áætlað var heldur en var árið 1971. Ég skýt þessu inn í út af tali manna þá, sem nú er verið að taka upp aftur. Þá kom hv. 2. þm. Vestf. og sömuleiðis hv. 1. þm. Reykn. að fjölgun ríkisstarfsmanna. Höfuðuppistaðan í fjölgun ríkisstarfsmanna er það, að við afgreiðslu fjárlaga fyrir 1971 urðu miklar umr. í fjvn. Alþ. um það, hve mikill hópur manna væri lausráðinn í ríkiskerfinu. Sérstaklega var þetta áberandi hjá ríkisspítölunum. Þar voru ekki tugir, heldur hundruð manna, sem höfðu ekki verið teknir inn sem fastráðið starfsfólk, en greitt af öðrum útgjöldum spítalanna. Þá þegar var gerð áætlun um það í sambandi við Kleppsspítalann að taka þetta inn á 2–3 árum, og nú er þessu lokið. Það er búið að koma þessum málum þar í viðunandi horf. Sama er að gerast með Landsspítalann og önnur slík sjúkrahús, þar sem var mikill hópur lausráðinna. Það er nú verið að taka þetta inn sem fastráðið fólk, eins og það raunverulega er, og það er vandamál hjá ríkinu, hve mikið er af hinu lausráðna fólki, vegna þess að það nýtur ekki þeirra réttinda, sem það ætti að njóta, ef það væri fastráðið. Þess vegna er verið að reyna að vinna þetta mál upp með skipulegum hætti. Bremsunefndin hefur verið endurvakin af núv. ríkisstj. og þykir, eins og bremsunefnd hefur þótt vera áður, fullkomlega íhaldssöm, enda þarf hún að vera það, og hleypir engu í gegn hjá sér, nema það séu fullkomin rök fyrir því. Það var farið að slakna mjög á starfi bremsunefndar, - og það þótti raunar dálítið skrýtið, að einn af ráðh. fyrrv. ríkisstj. sat í þeirri n. Hún var svo endurskipulögð og starfar nú eins og lög gera ráð fyrir, auk þess sem áfram hefur verið unnið að því að endurskoða í ríkiskerfinu. Út af því, sem hv. 2. þm. Vestf. sagði um sjónvarp og útvarp, að það væri halli á þeim rekstri, þá hygg ég, að þær stofnanir séu kannske ekki þær saklausustu um fólksfjölgun, enda eru þær ekki, eins og því miður þær stofnanir, sem hafa sjálfstæðan fjárhag, eins háðar ríkiskerfinu og hinar, sem þurfa að sækja beint inn í fjárlögin. Hv. 2. þm. Vestf. minntist á þann niðurskurð, sem gerður var á verklegum framkvæmdum í sumar, og á mig hefur verið deilt fyrir að hafa ekki gert grein fyrir því fyrr. Ástæðan til þess, að það hefur ekki verið, er nákvæmlega sú sama og með útgjöldin. Það var unnið að þessum málum með þeim hætti, að það truflaði sem minnst framkvæmdir hins opinbera og þyrfti ekki að verða til þess að tefja þær framkvæmdir, sem nauðsynlegar voru og hægt var að vinna. Hann sagði, að hæstv. ráðh., bæði utanrrh. og heilbrmrh., hefðu mætt hér á sparifötunum til þess að tala fyrir fæðingardeildinni á sínum tíma við ágæta áheyrn þeirra, sem hér voru á þingpöllum. Nú finnst mér, að þessir hæstv. ráðh. gætu mætt a.m.k. í smóking, því að það hefur svo vel verið búið að þessu, að það var mögulegt að lækka fjárveitinguna um 14 millj. án þess að tefja verkið. Og þegar búið er nú að veita 60 millj. til þess að ljúka verkinu, þá verða þeir sennilega næst að mæta í kjól, og þá fyndist mér ekki nema skikkanlegt, að ég yrði í för með þeim, sem hef orðið að leggja á skattana til að afla fjárins. Og ég hefði talið það ósköp sanngjarnt að bjóða hv. 2. þm. Vestf., sem dyggilega hefur unnið að málunum í fjvn., að vera með til að sjá, hvað vel hefur verið að verkinu staðið og fjármagnið verið vel nýtt. Og ef ég mætti ráða þar einhverju um, þá mundi ég nú leggja það til.  Hins vegar er það svo, að það, sem þarf að gæta að í sambandi við þessar framkvæmdir, er bæði að haga þeim skipulega, og ég verð að segja það, að ég tel, að n. sú, sem vinnur í sambandi við Innkaupastofnunina að eftirliti með opinberum framkvæmdum, - ég man nú ekki heitið á henni, - hafi unnið mikið og gott verk. Það er alveg óhugsandi, að slíkir hlutir eins og ríkisframkvæmdirnar geti verið látnar gerast alveg eftirlitslausir. Ég veit, að sumir hv. þm. hafa verið sárir út í þessa n. fyrir að láta ekki framkvæmdir ganga með meiri hraða, og m.a. var einn læknisbústaður úti á landi mjög til umr. í sambandi við útboð, sem gert var um þá framkvæmd. Ef útboðinu hefði verið tekið, - það var útboð um að gera húsið fokhelt, - þá var nokkurn veginn öruggt, að bústaðurinn hefði farið upp í ca. 10 millj. kr., og lái það hver sem vill. þó að hvorki n., sem vinnur trúnaðarstarf í þessu, eða fjmrh. vilji standa að slíku, að það sé byggður yfir einn embættismann bústaður, sem kostar um 10 millj. kr. Nú er verið að vinna að þessum málum með skipulegum hætti og er búið að ákveða, hve stór þau hús megi vera, sem á að byggja yfir þessa stétt embættismanna. Og það er ekkert vit í öðru, fyrst verið er með embættisbústaði á annað borð, sem að verulegu leyti getur orkað tvímælis, og ég vil segja það mínum fyrirrennara til hróss, að hann gerði þar breytingu á til bóta, og ég fylgi henni fast eftir og mun í engu slaka á, að það verður mjög að gæta sín í því að byggja ekki yfir embættismenn alveg í ósamræmi við það, sem fólk býr við á þeim stöðum. Þessi n. hefur unnið mikið og gott starf og þakkarvert. Hv. 2. þm. Vestf. vék að rafvæðingunni, og auðvitað er það svo í því sem öðru, að það getur orðið dráttur á framkvæmdum, vegna þess að snjói. Við því er ekkert að segja, og því verður að taka eins og er, og það segir ekki það, að stjórnvöld hafi ekki gert sitt til þess að koma málunum áfram, eins og nauðsyn bar til. Og það er nú svo með rafvæðinguna úti um landsbyggðina, eins og hv. 2. þm. Vestf. sagði um hafnirnar, að til þess að fólkið búi á þessum stöðum, verður það að hafa sambærileg kjör við aðra þegna þjóðfélagsins. Lífið er eins og það er, og það þýðir ekkert fyrir okkur að gera ráð fyrir því, að við getum haft úti á landsbyggðinni annars pláss fólk. Þess vegna verðum við að taka þátt í þessari félagslegu uppbyggingu, þó að það kosti það að innheimta skatta og annað, sem þarf til þeirra hluta. Við eigum að sjálfsögðu að gera það með skynsamlegum hraða, og við reynum að gera það, en þetta er mál. sem mjög hefur brunnið á mörgum. Og það veit hv. 2. þm. Vestf. eins vel og ég, að þegar komið er ljós hjá nágrannanum, þá liður hinum, sem verður að vera í myrkrinu illa að horfa á það. Og okkar reynsla af þessu er Litur og við reynum að hraða þessu eins og föng eru á, en auðvitað innan þeirra skynsamlegu takmarka að vera ekki að vinna það á óhagkvæman hátt og gera það þannig dýrara. Það er ekki okkar hugsun. Hv. 2. þm. Vestf. vék að hafnamálunum og hlut byggðarlaganna í þeim. Með þeirri afgreiðslu, sem nú verður á hafnalögum, verður hlutur byggðarlaganna verulega lagður, þar sem ríkið greiðir nú upp sínar skuldir, sem byggðarlögin hafa orðið að standa undir eða útvega fé í, meðan ekki var fram úr því ráðið. Hér er því um stórkostlega bót að ræða. Hvort það nægir, það er önnur saga, sem ég skal ekki fara lengra út í að þessu sinni. En ég er honum sammála um það, að þetta er félagsleg uppbygging og atvinnuleg, sem verður að komast í framkvæmd, og það verður að afla til hennar þess fjár, sem þarf. Það hefur orðið æðimikil breyting á þeim tveimur árum, sem núv. ríkisstj. hefur setið, því að þessi fjárhæð hefur meira en tvöfaldazt. Ég held, að það sé eins með skólamálin, það sé mjög unnið að því að koma þeim áfram með skipulegum hætti og að lengja greiðslutímabilið upp í 4 ár. Það er að mínu mati hyggilegt að gera það, því að hitt réðum við ekki við, eins og skólabyggingarnar eru nú orðnar dýrar. Ég skal nú ekki fara að deila við hv. 2. þm. Vestf. um notkun núv. ríkisstj. á sjónvarpi eða útvarpi. Það hefur verið talað um það hér fyrr, og ég hef a.m.k. ekki þangað farið nema að beiðni þeirra. Ég verð að segja það, að það hefði kannske einhvern tíma verið talið hæpið, eins og átti sér stað í fyrra, þegar deilur voru á milli ríkisstj. og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja út af kaupgjaldsmálum, sem oft á sér stað í þjóðfélaginu, þá var það svo, að þeirra starfsmönnum og m.a. stjórnarmanni, sem er fréttamaður hjá Ríkisútvarpinu, þeirra fréttum var mjög haldið til haga, - ég fékk yfirlit um það frá Ríkisútvarpinu, - mér var aldrei boðið af Ríkisútvarpinu að segja þar eitt einasta orð eða neinum frá ríkisins hendi. Einu sinni boðaði ég blaðamannafund, og þar voru þeir. Það var það eina. Ég fékk hins vegar yfirlit um það, að í kjaradeilum, sem t.d. höfðu átt sér stað þá haustið áður, hafði aldrei verið talað við nema báða aðila samtímis. En út í þetta skal ég nú ekki fara. Þetta með niðurgreiðslurnar og efnahagsráð stafanirnar er verk, sem enn er óunnið, og til þess að halda áfram þeim niðurgreiðslum, sem nú eru framkvæmdar, þarf meiri fjárhæð á fjár lagafrv., og það er ákvörðun, sem verður tekin, áður en fjárlagafrv. verður afgreitt. Þá sagði hv. 2. þm. Vestf., að ógætilegar hækkanir gætu verið mjög varasamar, og nefndi þar til náttúruverndarráð eða fjárveitingar til náttúruverndar. Það, sem verður að meta í sambandi við slíkar fjárveitingar, er ekki eingöngu, hvað þær hafa verið, heldur einnig m.a., hvert verkefnið er. Og þannig hefur það verið með náttúruverndarráð, að það hefur raunverulega sama og engar fjárveitingar haft. Það hefur ekki verið sótt á það að fá fjárveitingar, svo að þess vegna hafa þær ekki verið, en hins, - ég er rétt að verða búinn, svo að ég skal ljúka þessu, - en hins er svo að gæta, að gerðar hafa verið á nokkrum árum ýmsar ráðstafanir til náttúruverndar, m.a. var keypt jörðin Skaftafell til að setja þar upp þjóðgarð. Ég geri ráð fyrir því, að þeir, sem fyrir því stóðu, hafi gert sér grein fyrir því, að það mundi kosta sína fjármuni síðar. Það, sem hér er um að ræða, er að dómi þeirra manna, sem fyrir standa, hin mestu nauðsynjaverk, sem ekki má draga, að sé sinnt, og ég held, að það hafi verið svo með þá eins og fleiri, að það hafi verið skorið niður frá því, sem þeir töldu sínar þarfir vera í þeim efnum. En við skulum gæta þess, að við bætum ekki landið eða verjum það áfalli, eftir að áfallið er orðið. Út af því, sem hv. 2. þm. Vestf. sagði í sambandi við vegaframkvæmdir og tekjuöflun til þeirra, þá er ekkert um að ræða annað en það að afla tekna til þeirrar vegáætlunar, sem við settum hér upp í fyrra og vorum nokkurn veginn sammála um, að nauðsyn bæri til. Og ég vona, að verði eins með þá tekjuöflun nú og var meðan fyrrv. ríkisstj. sat að völdum, að stjórnarandstaðan styðji hana ekki siður en við gerðum þá. Ég skal svo ekki þreyta þm. lengur að sinni, þar sem nauðsyn er á að gera fundarhlé. Ég ætla ekki að þessu sinni að fara almennt út í að ræða efnahagsmálin, - þau koma hér síðar til umr., og þá er hægt að gera það, - heldur víkja að því, sem fram kom í sambandi við fjárlagafrv. sjálft. Og ég vil segja það, að núv. stjórnarandstæðingar þurfa ekki að leita lengi í þingsögunni í sínum eigin aðgerðum til þess að finna sannanir fyrir því, að afgreiðsla fjárl. og efnahagsmála hefur ekki alltaf farið saman. Hefur oft og tíðum verið skammt á milli, frá því að fjárlög hafa verið afgreidd, þar til upp hefur verið tekinn nýr þáttur.



Herra forseti. Næstur talaði hér á undan mér hæstv. fjmrh. og taldi sig þurfa að svara fáeinum atriðum í sambandi við ræðu þá, sem frsm. 1. minni hl. fjvn. flutti hér fyrr á þessum fundi. En þær aths., sem hæstv. fjmrh. gerði, voru ekki ýkjamargar og ekki veigamiklar heldur. En ég tel þó ástæðu til að gera aths. við örfáar þeirra. Hæstv. ráðh. taldi ekki neina ástæðu fyrir þeirri gagnrýni, sem við höfum haft uppi um það, hversu fjárlagafrv. er vanbúið nú við 2. umr., og taldi, að farnar væru nú troðnar slóðir við afgreiðslu fjárl. og þess vegna ekki um neitt nýtt að ræða. Ég efa það ekki, að þær upplýsingar voru réttar, sem hæstv. ráðh. gaf, að umr. er ekki seinna á ferðinni en oft hefur verið að dagatalinu til. En ég verð að segja það, þó að ég hafi ekki langan kunnugleika af afgreiðslu fjárl., þá er afgreiðslan að þessu sinni með nokkuð óvenjulegum hætti, og þó að við hefðum uppi gagnrýni um það um þetta leyti fyrir ári, hversu vanbúið fjárlagafrv. var fyrir 2. umr., þá var það þó með allt öðrum hætti en nú er. Í fyrra var það ákveðið, að þeirra tekna, sem á vantaði, skyldi aflað með sköttum. Það, sem ekki voru upplýsingar um, var aðeins það, hversu mikið þyrfti til. Nú er það hins vegar síður en svo ákveðið, með hverjum hætti verður séð fyrir þeim tekjum, sem þarf til að mæta útgjöldunum. Ég það er langt frá því, að maður viti með neinni vissu heldur, hversu há útgjöld fjárl. þurfi að vera. Ég hygg, að ríkisstj. sé sama sinnis og við um það, að þetta ástand fjárl. sé með nokkuð óvenjulegum hætti, þar sem hún er sjálf búin að hlutast til um það, að sérstök n. sérfræðinga hefur starfað síðan á miðju sumri að því að athuga og ráðleggja ríkisstj. um það, hvernig eigi að standa að endanlegri afgreiðslu fjárl. að þessu sinni. Ég tel því, að það sé fullkomin ástæða fyrir þeirri gagnrýni, sem við höfum haft uppi í þessu efni. Í öðru lagi gerði hæstv. fjmrh. aths. við það, sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Vestf. um framlög til verklegra framkvæmda. Fjmrh. gaf þær skýringar, að nú væri verið að greiða upp skuldir, sem hvílt hefðu á ríkissjóði vegna of lágra fjárveitinga á undanförnum árum til þessara framkvæmda. Mér er vel kunnugt um það, að þetta er í ýmsu falli rétt og fyllilega réttmætt að vekja athygli á því. Það er leitazt við nú að þessu sinni t.d., að því er varðar hafnarframkvæmdir, að greiða upp það, sem safnaðist á s.l. ári af skuldum, og að greiða að hluta til eftir áætlun þann hala, sem var frá fyrri tíma. Það er réttmætt, að þetta komi fram. Hins vegar er ekki því að leyna, að enn munu safnast upp skuldir í vissum málaflokkum, sérstaklega í sambandi við framlög til skólabygginga. Ég hef ekki við höndina tölur um það, hversu þær aukast mikið á þessu ári, en það er alveg sýnilegt, að bæði á þessu ári og á næstu árum, ef ekki verður aukið verulega við framlög til skólabygginga, munu þessar skuldir aukast, svo framarlega sem farið verður að lögum um afgreiðslu þeirra málaflokka. Í þriðja lagi taldi hæstv. fjmrh., að ekki hefðu verið tæmandi upplýsingar, sem hv. 2. þm. Vestf. gaf um þá fjölgun, sem orðið hafði á fastráðnu starfsfólki hjá ríkisfyrirtækjum á þeim tíma, sem ríkisstj. hefur setið að völdum. Hann vefengdi að vísu ekki þá tölu, sem gefin var upp, enda mun það ekki vera hægt. Hún er rétt. Hún er tekin eftir þeim heimildum, að hún mun vera hárrétt. Hins vegar gat hann um það, að fyrir nokkrum árum hefði komið í ljós, að fjöldi lausráðinna starfsmanna hefði verið ískyggilega mikill við þessar stofnanir, og því hefði verið gert ráð fyrir því að fastráða þetta fólk í áföngum og eftir áætlun. Ég efast ekki um, að þetta er rétt, og það hefur verið gert ugglaust. En við, sem nú erum í fjvn., höfum grun um það, án þess að vita það með nokkurri vissu, að enn sé margt um lausráðið fólk á vegum ríkisstofnana. Hvernig sú tala er í hlutfalli við það, sem áður hefur verið, get ég ekki fullyrt neitt um. En ég vil geta þess hér og láta það koma fram, að alveg á síðustu vinnudögum fjvn. núna fyrir þessa umr. barst okkur áætlun frá stjórn ríkisspítalanna, þar sem lýst var vandræðum þeirrar stofnunar í sambandi við fólksráðningar. Og það voru hvorki meira né minna en 222 starfsmenn, sem þessi stofnun óskaði eftir að fá að fastráða. Hvort þetta fólk er lausráðið fyrir, skal ég ekkert um segja. En þetta starfsfólk, sem óskað var eftir að fá að fastráða í ríkisspítölunum, er þannig: Vegna vinnutímastyttingar þarf að ráða fast starfsfólk 65 talsins, vegna nýrra deilda og nýrra þjónustu 69 manns og vegna aukinnar þjónustu á eldri deildum 88 manns, eða samtals 222. Það var áætlað, að það mundi kosta 51 millj. kr. á árinu 1973, ef þetta fólk yrði ráðið, ekki hærri upphæð en þetta, vegna þess að áætlun var um að ráða þetta fólk í áföngum á árinu, eftir því sem þörf yrði fyrir það. Ég hygg því án þess að geta fullyrt um það, að lausráðinn starfsmannafjöldi hjá ríkisstofnunum sé æðistór núna á þessum tíma, þó að ég kunni ekki að dæma um, hvort það er hlutfallslega jafnmargt því, sem var fyrir nokkrum árum. En svo að ég snúi mér að því máli, sem hér er til umr., fjárlagafrv. fyrir árið 1973, þá hygg ég, að það sé hollt til þess að geta rætt um það í einhverju samhengi að rifja upp, að þegar hæstv. ráðh. og stuðningsmenn þeirra sátu við samningaborð á öndverðu sumri 1971 og þegar þeir börðu saman óskalista sinn í Ólafskver, þótti þeim að vonum flestir vegir vera færir. Þá var sól á lofti, þá voru atvinnuvegirnir á Íslandi í sæmilegri rekstrarstöðu og þá þótti hinum verðandi ráðamönnum vera peningalykt úr hverjum polli. Sá óskalisti, sem þessa sumardaga var barinn saman, vitnar um, að það var þá mat hinna nýju ráðh., að ríkissjóður stæði vel, staða hans væri traust og greiðslugeta ríkisins væri slík, að strax mætti hefja fullgildingu gefinna loforða, - loforða, sem oft voru rifjuð upp í kosningabaráttunni um vorið. Þá voru engar hugleiðingar uppi um háskalegan arf frá tímum viðreisnarstjórnarinnar og því var strax hafizt handa um stórfelldar greiðslur úr ríkissjóði, sem ekki hafði verið gert ráð fyrir að inna af höndum, þegar fjárlög ársins 1971 voru unnin og sett. Það var því engum undrunarefni, þegar greiðsluhalli ríkissjóðs 1971 reyndist vera um 340 millj. kr. Þótt þá væri áætlaður samkv. fjárl. þess árs hjá ríkissjóði 270 millj. kr. greiðsluafgangur, þá gerðu þær greiðslur, sem ákveðnar voru utan fjárl., svo háa upphæð, að engan undraði, þótt um greiðsluhalla yrði að ræða. Þessi fyrstu spor núv. ríkisstj. voru illur fyrirboði þess, sem nú er komið fram. Hin nýja efnahagsstefna ríkisstj., sem boðuð var fyrir valdatöku hennar, en var þó aldrei skilgreind nánar, var talin fara vel af stað. En hún birtist okkur ljósast í því frv. til fjárl., sem hér um ræðir. Ég nefndi stefnu í efnahagsmálum. Vitaskuld er miklu réttara að segja stefnuleysi, því að svo gersamlega hefur verið látið reka á reiðanum um fjármál ríkisins. Allt frá fyrstu fótmálum ríkisstj. hefur sigið meir og meir á ógæfuhlið, og var það að lokum viðurkennt af ríkisstj., þegar valkostanefndin var sett til starfa í sumar. Þegar þeirri n. var fengið erindisbréf, var verkefni hennar ákveðið það, að hún skyldi gera till. um leiðir og valkosti í efnahagsmálum með það fyrir augum að halda verðbólgu í skefjum til þess að treysta grundvöll atvinnuveganna og til að tryggja atvinnuöryggi og kaupmátt launa. Það mun því hafa verið orðið ljóst þeim, sem skipuðu n., að nú væri orðin þörf aðgerða í þessum málum, þar sem sú stefna ríkisstj., ef við eigum að kalla það svo, hafði ekki ráðið við þennan vanda, sem nú var við að etja. Það má kannske segja, að það sé betra seint en aldrei, að ríkisstj. staldraði þá við og kvaddi til liðs við sig sérfræðinga til þess að leiða stjórnarliðið út úr þeirri blindgötu, sem það hafði í fullkomnu andvaraleysi og óráði álpazt inn í. Þegar ríkisstj. hóf austurinn sumarið 1971, sem er upphafið að því endemisástandi, sem nú er ríkjandi í ríkisfjármálunum, þá er ekki vitað, að hún hafi borið undir sérfræðinga, hversu langt væri fært að ganga í fjármálunum, sem fjárlagadæmið fól ekki í sér. Nei, á þeim dögum var óskhyggjan og gleðivíman látin ráða upphæðunum, sem látnar voru af hendi. En eftirköstin hafa nú riðið yfir eins og reiðarslag, og ólgan og spennan er í algleymingi. Valkostanefndin hefur nú skilað till. til ríkisstj., en líklegast er, að nokkur bið verði enn á því, að ákvörðun um nýjar aðgerðir í efnahagsmálum verði tekin. En þetta frv., sem hér er til umr., er vitamarklaust, fyrr en ákvarðanir hafa verið teknar um efnahagsaðgerðir, og meðan svo er ekki gert, verður frv. sjálft ekki rætt af neinu viti að mínum dómi. Ég segi þetta vegna þess, að af frv. verður ekki séð, að um neinn vanda sé að ræða eftir áramótin. Frv. gerir ráð fyrir því, að á árinu 1973 verði þær ráðstafanir í niðurgreiðslum vegna verðstöðvunarinnar, sem nú er í gildi, afnumdar með öllu, og þó er frv. byggt á því, að vísitalan hækki ekki hót um áramótin, þegar niðurgreiðslunum verður hætt. Mér er ekki ljóst og sennilega engum venjulegum manni, hvernig ætlazt er til, að umr. um slíkt frv. verði með eðlilegum hætti við þær aðstæður, sem nú eru fyrir hendi. Eins og áður sagði, er fjárlagafrv. byggt á því, að vísitalan fari ekki yfir 117 stig. Ef það er tekið alvarlega og ákveðið að halda vísitölunni kyrri við þetta ákveðna mark, er talið, að á ársgrundvelli þurfi sennilega um 800 millj. kr. í niðurgreiðslur á þeim hluta vandans, sem nú er í gangi. En það má ekki ganga fram hjá því, að það muni bætast við allavega 5 vísitölustig um eða upp úr áramótunum vegna hækkaðs verðlags, sem ekki hefur verið greitt niður, en þau vísitölustig auka vandann að líkum hluta eða um allt að 1000 millj. kr. Ég fæ ekki þetta dæmi til að ganga upp, og meðan það liggur ekki fyrir, er á þennan hátt ógerningur að tala um einstaka efnisþætti frv., þegar svo margar stærðir eru óþekktar. Ég verð að segja það, að þetta er ískyggilegt ástand og skammur tími er til stefnu, enda kom ríkisstj. ekki auga á eða viðurkenndi ekki úrræðaleysi sitt í efnahagsmálunum fyrr en í eindaga var komið, ekki fyrr en hún var búin að vera við völd í heilt ár, en þá tók hún sig til og kallaði sér til hjálpar valkostanefndina, sem skyldi leggja á ráð, svo að einhver slarkfær leið fyndist út úr ógöngunum. Ég verð að segja það, að mér finnst, að þessi uppsetning á fjárl., eins og ég hef verið að lýsa hér að framan, sé sannarlega þann veg vaxin, að það er fullkomin ástæða til að kvarta undan því og gera um það aths., að svona er staðið að málum, því að ég get ekki líkt þessum starfsaðferðum við neitt fremur en það, þegar börn leika sér á sleða. Þau geta rennt sér niður brekkuna, en þau hafa ekki afl til að draga sleðann upp aftur til þess að endurtaka leikinn. Ég mun ekki að þessu sinni ræða um einstakar fjárlagatill., en ég tel. að það verði ekki hjá því komizt að ræða nánar þá valkosti, sem fyrir hendi eru í samhengi við fjárlagafrv. Skýrsla valkostanefndarinnar barst okkur alþm. fyrir nokkrum dögum sem trúnaðarmál. En hún hefur nú verið afhent fjölmiðlum og er þar með orðin opinbert plagg, og mun ég því koma lítillega að því og ræða helztu þætti þess. Ég vil þá fyrst benda á það, að allar þær leiðir, sem valkostanefndin telur koma til greina að fara til lausnar efnahagsvandanum, gera ráð fyrir því að lækka opinber útgjöld og útlán um 1300–1700 millj. kr., og er þá alveg sama, hver leiðin valin er, hvort það er uppfærsla, niðurfærsla eða millifærsla. Nú tók ég eftir því í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan, að hann sagði, að í framkvæmdaáætlun, sem lögð var á borð hjá okkur alþm, nýlega, hefði verið gert ráð fyrir því að draga úr þeim upphæðum, sem ætlaðar voru til framkvæmda á árinu 1973, í samræmi við till. valkostanefndarinnar. Þegar tillit er tekið til þess, þá minnkar það fjárlagavandann frá því, sem gert er ráð fyrir í till. n., um 1300–1700 millj. Hversu miklu það nemur, veit ég ekki. Það verður upplýst síðar. En allavega er sá vandi, sem leysa verður með niðurskurði fjárl., gróflega mikill. Og það er hér um svo geipilega röskun að ræða frá því, sem áform hafa verið um hjá ríkisvaldinu til þessa, að ég tel það fullrar athygli vert. Í þessu sambandi vaknar óhjákvæmilega sú spurning, hvort ekki væri eðlilegt, að Alþ. hefði eitthvað að segja um þetta stórfellda fráhvarf frá fyrri áætlunum og lagasetningum, eða sýnist mönnum sú aðferð eðlilegri að haga málum eins og gert var á þessu ári, þegar ríkisstj. ákvað einhliða og ákvað sjálf, hvernig niðurskurður á framkvæmdum skyldi koma niður? Ég held því hiklaust fram, að sá niðurskurður hafi verið gerður af fullkomnu handahófi, og þótt sá niðurskurður, sem gerður var á þessu ári og við höfum fregnir af, nemi ekki meira en 174.6 millj. kr., þykir mér hann í fyllsta máta koma óeðlilega niður. Og mig furðar það stórlega, að þeir menn, sem áður efndu til stórumr. um aðgerðaleysi stjórnvalda í uppbyggingu heilbrigðisþjónustunnar á öllum stigum hennar, og átti það jafnt við um aðstöðu og aðbúnað héraðslækna úti um land og byggingu sjúkrahúsa og fæðingarheimila, að þeir skuli nú sjálfir sitjandi í stólum ráðh. treysta sér til að skera niður fjárveitingar til þessara málaflokka um 71 millj. kr. á fyrsta stjórnarári sínu. Þetta hefur þó gerzt. Þá hafa og, eins og áður hefur komið fram í umr., verið skornar niður fjárveitingar til menningar- og menntamála um 75 millj. kr., og hefði ég haldið, að það hefði a.m.k. ýmsum þeim mönnum sjálfum, sem nú styðja ríkisstj., þótt fyrirsögn, að það skyldi nokkurn tíma koma fyrir í þeirra stjórn, að dregið verði úr framlögum til menntamála, en mjög þótti skorta um framlög til þeirra málaflokka, meðan viðreisnarstjórnin var við völd. Hið sama er að segja um hafnarframkvæmdirnar. Þær eru skornar niður um 27.9 millj. kr. á árinu, og ég verð að segja það eftir að hafa kynnt mér það sérstaklega, hvernig og hvar sá niðurskurður kom niður, að hann er fullkomlega af handahófi gerður. Það virðist vera gersamlega undir því komið, hversu fljótir og fjársterkir þeir aðilar hafa verið, sem framlaganna áttu að njóta, hvort þeir gátu farið seint eða snemma í framkvæmdirnar, hvort niðurskurður átti sér stað eða ekki. Þetta tel ég með öllu ósæmilegt og óeðlilegt, og ég hvet til þess, - ef þarf eins og valkostanefndin nú telur, - að fara í það að skera niður fjárveitingar, þá er sjálfsagt, að Alþ. fjalli um það, en ekki ríkisstj. ein. Eins og ég gat um, hníga allar till. valkostanefndarinnar að því, að til framkvæmda komi lækkun á opinberum útlánum og útgjöldum. Þegar þetta er vitað á sama tíma og Alþ. fjallar um fjárlagafrv., segir það sig sjálft, að þingið hlýtur að fjalla sjálft um þær breytingar, sem væntanlega þarf að gera á fjárlagafrv., til þess að efnahagsaðgerðirnar nái tilgangi sínum. Ég legg á það höfuðáherzlu, að sú reynsla, sem fengizt hefur á yfirstandandi ári af því að fá ríkisstj. sjálfri í hendur vald til þess að breyta fjárl. og ákvarða, hvar lækkun útgjalda skuli koma niður, hún sýni og sanni, að þar hefur ráðið meiru hending en bein hugsun. Og í fjölmörgum tilvikum virðist það hafa ráðið úrslitum, hvort áfangi verks var hafinn seint eða snemma á liðnu sumri. Niðurstaða mín er sú, að ekki verði með neinu móti gengið endanlega frá fjárlagagerðinni, nema ákveðin efnahagsmálastefna fyrir næsta ár verði mótuð og felld að frv. Álit valkostan. mun eiga að vera leiðarvísirinn í þessum efnum fyrir hæstv. ríkisstj., og fyrr en hún hefur tekið sína ákvörðun um valkosti, verður með engu móti haldið lengra áfram við gerð fjárl., og vafalaust verður að vinna frv. upp að nýju, umreikna það til samræmis við uppfærsluleiðina, millifærsluleiðina eða niðurfærsluleiðina eftir því, hver þeirra verður endanlega fyrir valinu. Það er mikið verk og verður ekki hrist fram úr erminni í einu vetfangi. Ég hygg, að margur maðurinn geti verið mér sammála um það, að sú gífurlega hækkun, sem orðið hefur á fjárl. í hinni skömmu stjórnartíð vinstri stjórnarinnar, hafi í sér fólginn háskalegan hvata til verðþenslu og dýrtíðar. Það er skoðun mín, við getum sagt persónuleg skoðun, að sú ákvörðun núv. ríkisstj. að auka á miðstjórnarvald ríkisins á svo margvíslegan hátt sem gert hefur verið með því að flytja til Reykjavíkur ýmsa þætti félagslegra málefna, taka þá úr höndum sveitarfélaganna, en fá þeim þá ekki önnur verkefni í staðinn, - það er skoðun mín, að þessi ákvörðun sé veigamikill þáttur í þeirri þenslu, sem einkennir hina opinberu stjórnsýslu hvað helzt um þessar mundir. Ég er ekki að halda því fram, að rangt hafi verið stefnt með því, að ríkið yfirtók öll löggæzlumál og losaði sveitarfélögin við þann málaflokk, eða ekki hafi átt að létta af þeim greiðslum til almannatrygginganna. Ég gagnrýni þetta ekki, og og vil taka fram í sambandi við þær aths., sem hæstv. fjmrh. gerði við ræðu hv, l. þm. Vestf. um þetta efni, að það var ekki réttmætt. Hv. l. þm. Vestf. gagnrýndi það ekki, að þessum greiðslum var létt af sveitartélögunum. Það var ekki það, sem hann var að gagnrýna. Hann gagnrýndi það, að persónugjöldin voru ekki áfram greidd af þeim tryggðu sjálfum. Við gagnrýnum ekki, að þessar greiðslur voru teknar af sveitarfélögunum. En ég fullyrði, að um leið og þetta var gert, átti að fá sveitarfélögunum önnur verkefni til að leysa og tekjustofna í samræmi við þau verkefni. Þau verkefni, sem að mínum dómi kemur fyrst og fremst til greina að afhenda sveitarfélögunum, eru þessi, - og þá verð ég að segja aftur, að þetta er mín persónulega skoðun og ég tala hér ekki fyrir munn annarra, - ég tel, að þjónustustofnanir fyrir yngstu og elztu borgarana séu þau verkefni, sem sveitarfélögin eigi fyrst og fremst að leysa. Þar á ég við barnaheimili alls konar, skóla á skyldunámsstigi og elliheimilin. Ég er þeirrar skoðunar, að stofnkostnaður þessara stofnana yrði lægri eftir þá breytingu, og ég tel, að uppbyggingin gengi hraðar, ef ákvörðunarvaldið um uppbygginguna væri í höndum eins aðila, en ekki tveggja. Ég get ekki rökstutt þetta með neinum dæmum, en ég hygg, að þetta muni koma út, ef málið er skoðað niður í kjölinn. Ég ekki þarf að efa, að vel mætti fækka mönnum og minnka umsvif innan menntmrn., ef það þyrfti ekki að hafa önnur afskipti af skyldunámsstiginu en að fylgjast með því, að kennsluskyldan sé framkvæmd hvað námsefni snertir. Það er ég alveg viss um. Þetta nefni ég, þótt einhverjum sýnist e.t.v., að það snerti ekki fjárlagaafgreiðsluna. En það gerir það þó, þegar hækkun fjárl. er skoðuð í því ljósi, að hún sé verðbólguvaldandi, eins og ég lýsti hér áðan. Ég hef reynt að draga fram í dagljósið, hversu fráleitt er að taka ábyrga afstöðu til fjölmargra þeirra þátta, sem fjárlagafrv. er byggt upp af. Ég hef leitt að því rök, að enn vantar mikið á, að allra þarfa sé gætt og fullnægt þeirri fjármagnsþörf, sem líkleg er eftir mati hinnar sérstöku valkostanefndar. Og að síðustu hef ég drepið á leið til þess að draga úr því miðstöðvarvaldi ríkisins, sem mjög hefur eflzt í valdatíð hæstv. núv. ríkisstj. Niðurstaða mín er sú að þessu öllu athuguðu, að fjárlagafrv. sé enn, eins og þegar það var lagt fram. Marklaust og óhæft til endanlegrar afgreiðslu.



Herra forseti. Mér sýnist raunar, að það muni varla vera siður, að stuðningsþm. hæstv. ríkisstj. tali við fjárlagaafgreiðslu. Það met ég af þeirri stuttu reynzlu, sem ég hef af störfum á Alþ. Og það virðist raunar ekki vera ýkjamikill áhugi fyrir þessu máli, ef meta má af þunnskipuðum sölum. Það mætti nánast ætla, að hér væri um eins konar einkamál hæstv. fjmrh. að ræða. Ég ætla þó að leyfa mér að segja fáein orð, en vil í upphafi míns máls upplýsa hæstv. fjmrh. um það, að það, sem ég segi hér, verða fyrst og fremst velviljaðar ábendingar, og vona ég, að hann og aðrir líti á það sem slíkt. Raunar mætti segja, að ég hafi nokkra sérstöðu að því leyti í þessu máli, að ég hef í 15 ár veitt ríkisstofnun forstöðu, og ég get þess vegna litið á þetta mál frá hinum endanum. Ég verð að segja það, að mér hefur virzt mjög miklu ábótavant við undirbúning fjárl., allt frá því að ég kynntist þessum málum fyrst, en þó farið versnandi. Á fyrstu árum var þetta allt saman heldur lítið í sniðum. Þá voru fjárhagsáætlanir gerðar eins og nú eða með svipuðu móti. Þær væru sendar viðkomandi rn., og maður fékk venjulega nokkuð góðan aðgang að þessum rn. og gat rætt þar um málin, og það var jafnvel tiltölulega auðvelt að fá aðgang að fjmrn. og starfsliði þess og benda þar á þá þætti, sem mikilvægastir voru, því að sjálfsögðu var ekki þá fremur en nú veitt fjármagn til alls þess, sem ríkisstofnanir óskuðu. Fyrir nokkrum árum var hins vegar þessu breytt. Þá var sett upp sérstök fjárlaga- og hagsýslustofnun. Ég tel, að þetta hafi verið réttmætt, því að fjárlagaundirbúningur er allur orðinn langtum meiri og flóknari en áður var. Mér virtist í upphafi, að þessi stofnun eða ágætt starfslið hennar vildi kynna sér málin, þegar þau voru hjá henni, en þetta finnst mér, að hafi breytzt. Nú má segja, virðist mér, að fjárhagsáætlanir, eftir að þær eru farnar frá viðkomandi rn., þar sem venjulega er lítið um þær fjallað, séu læstar inni hjá þessu starfslið í nálægt því skotheldu byrgi. Mér hefur a.m.k. reynzt nánast útilokað að komast þar að til að gera grein fyrir þeim málum, sem ég tel mikilvæg í þeim málaflokkum, sem ég hef fjallað um. Ég veit, að það ágæta starfslið, sem þarna er, hefur mjög erfitt verk með höndum. Það er ekki vinsælt að þurfa að skera niður óskir fjölmargra aðila, en ég er sannfærður um, að þetta verk væri langtum betur unnið, þegar á heildina er lítið, ef mat á fjárlagaóskum færi fram á fyrra stigi þessa undirbúnings heldur en nú er. Ég er sannfærður um, að það væru betri vinnubrögð, ef starfslið fjárlagastofnunarinnar ásamt t.d. undirnefnd fjvn. skoðaði hina ýmsu liði þegar á sumri og kæmi fjárlagafrv. þannig langtum betur skoðuðu og athuguðu í hendur Alþ. Þetta er fyrst og fremst sú gagnrýni, sem ég vildi koma hér á framfæri og leggja ríka áherzlu á, að þessi vinnubrögð verði tekin til endurskoðunar. Stundum er sagt, að þetta sé allt of mikið verk. En er það þá ekki allt of mikið verk fyrir hv. fjvn. að ætla henni að skoða nálægt því hvern einstakan þátt fjárl. á þeim stutta tíma, sem hún hefur fjárlagafrv, til meðferðar. Mér er raunar ekkert sérstaklega ljúft að tala hér um þá stofnun, sem ég veiti forstöðu, enda má segja, að það ætti að vera óþarft, því að það sitja 8 alþm. í Rannsóknaráði. En ég hef ekki séð, að neinn þeirra ætli að hafa döngun í sér til þess að ræða um Rannsóknaráð, svo að ég verð víst að gera það sjálfur. Enda má nú segja, að það sé kannske bezta dæmið um meðferð á fjárhagsáætlunum fyrir mig að ræða um, því að ég þekki það að sjálfsögðu bezt. Um rannsóknir í þágu atvinnuveganna voru sett ný lög árið 1965. Þar var gerð töluverð breyting á því kerfi, sem áður var. M.a. var verkefnum Rannsóknaráðs breytt mjög verulega. Samkv. þessum lögum er því ætlað sem fyrsta og meginverkefni að vinna að eflingu vísinda í landinu. Sem fyrsta aukaverkefni getum við nefnt athugun á nýtingu náttúruauðæfa landsins og eins konar annað aukaverkefni að stuðla að auknu vísindasamstarfi á alþjóðlegum vettvangi. Þegar þessi lög komu til framkvæmda, var þegar gerð allítarleg starfsáætlun og að sjálfsögðu lögð megináherzla á meginverkefni Rannsóknaráðs. Ekki tókst betur til en svo, að fjármagn fékkst næstum ekkert til almennrar eflingar á vísindastarfsemi í landinu, til athugana og rannsókna á því sviði. Hins vegar reyndist tiltölulega auðvelt að fá fjármagn til athugunar og nýtingar náttúruauðæfa landsins, og er það vissulega góðra gjalda vert. Sú starfsemi á vegum Rannsóknaráðs hefur þess vegna blómgazt allmjög. Til þeirrar starfsemi hafa fengizt ágætir starfskraftar, og ég fyrir mitt leyti er mjög stoltur af þeim árangri, sem þarna hefur náðst, vil ég reyndar leyfa mér að fullyrða, að þótt aðeins sé litið á frv., sem nú liggur fyrir þessu hv. Alþ. um þangvinnslu á Reykhólum, sé margfalt endurgoldið það fjármagn, sem til þessarar starfsemi hefur verið veitt. Ég vænti einnig mikils af ítarlegri rannsókn á saltvinnslu á Reykjanesi. En því er ekki að neita, að Rannsóknaráð hefur á meðal vísindamanna legið mjög undir ámæli fyrir það að hafa ekki sinnt meginverkefni ráðsins, að vinna að eflingu og samræmingu rannsóknastarfseminnar í landinu. Nú brá svo við á þessu ári, að aukinn starfskraftur fékkst, ágætur ungur maður, og sömuleiðis fékkst vilyrði fyrir því, að prýðilegur starfsmaður, sem þar hefur verið lausráðinn, yrði fastráðinn. Þess virtist þá að vænta, að breyting yrði á starfsemi þessarar stofnunar, og var þá þegar hafizt handa og gerð á ný ítarleg starfsáætlun, sem ég er með hér og leyfi mér að fullyrða, að sé einhver sú ítarlegasta, sem opinber stofnun hafi gert. Mætti ætla, að hún væri velkomin, ekki sízt þar sem á það hefur verið deilt, að rannsóknastofnanir hafa yfirleitt ekki gert slíkar starfsáætlanir. Einnig var gerð áætlun í fjármálum þess efnis að flytja nú starfsemina að verulegu leyti frá athugunum á nýtingu náttúruauðæfa landsins yfir á þann þáttinn, sem er meginverkefni Rannsóknaráðs. Rannsóknaráð hafði 1972 6 millj. 655 þús. kr. til almennrar starfsemi, auk 2 millj, til að athuga nýtingu náttúruauðæfa landsins á framkvæmdaáætlun, eða 8 millj. 655 þús. Hin nýja fjárhagsáætlun varð upp á 9 millj. 784 þús., en á henni eru þær hækkanir, sem stafa af almennum verðhækkunum í landinu, launahækkunum og þess háttar, samkv. upplýsingum hagsýslustofnunarinnar, útreiknaðar 1 millj. 376 þús. eða nálægt því helmingurinn af þeirri hækkun, sem er á fjárhagsáætluninni frá fjárlagalið Rannsóknaráðs, þegar ekki er tekin með fjárveiting á framkvæmdaáætlun. Þessi áætlun fékk ágætar undirtektir í menntmrn. og var rædd þar og vel farið yfir hana, og var starfsáætluninni fagnað, að því er virtist. Þegar hins vegar fjárlagafrv. birtist, eftir að ég hafði gert nokkrar tilraunir til að fá að vita, hvaða meðferð þetta fengi nú, kom í ljós, að til Rannsóknaráðs eru ætlaðar 6 millj. 76 þús. kr., og í frv. gætir stærilætis og ánægju yfir því, að fjárveiting til Rannsóknaráðs lækki um 579 þús., en að vísu er bent á það, að vextir eru færðir yfir á sérstakan lið hjá fjmrn. Ef það er tekið til greina, er hækkun í tölum á þeim lið, sem á fjárl. er veittur til Rannsóknaráðs, 359 þús. Þá er að sjálfsögðu ekki tekin til greina sú fjárveiting, sem ég nefndi áðan og var á framkvæmdaáætlun, en er þar að sjálfsögðu ekki lengur. En á móti þessu koma 360 þús. í húsaleigu, nákvæmlega sama tala og hækkunin getur talizt og ekki þurfti að greiða áður. Þá kemur hækkun á launum samkv. útreikningi hagsýslustofnunarinnar 400 þús. og hækkun á öðrum kostnaði 600 þús. Er því um raunverulega lækkun um 1 millj. kr. að ræða, eftir að ítarleg starfsáætlun er gerð og reynt að sýna fram á hin ýmsu verkefni. Skorið er niður allt það fjármagn, sem beðið er um til athugunar á þróun vísinda, m.a. á mjög mikilvægum þætti að okkar mati, aðstoð við rannsóknastofnanirnar við gerð langtímaáætlana yfir starfsemi þeirra, sem við teljum mjög nauðsynlega og erum þar sammála því, sem fram hefur komið m.a. hjá hæstv. forseta Nd, hv. Alþ. um starfsáætlun einnar rannsóknastofnunar. Það var einnig gert ráð fyrir því að efna árlega til ársfundar, þar sem öllum alþm. yrði til boðið og reynt að gera grein fyrir þróun vísinda og vísindastarfseminnar almennt, eins og tíðkast hjá mörgum nágrannalöndum okkar. Þetta kostar einnig töluvert fé. Eins og nú horfir, er að sjálfsögðu nauðsynlegt að fella burt þessa liði. Ég held fyrir mitt leyti, að hér hljóti að vera um mistök að ræða, og mistökin eru beinlínis þau, að hið ágæta starfslið, sem vinnur að niðurskurði á fjárhagsáætlunum, lokar sig inni, eins og ég sagði áðan, og leitar ekki upplýsinga um eðlilega þróun þessara mála. Það telur sig líklega ekki hafa tíma til þess, en það tel ég mikinn skaða. Ég nefni þetta sem dæmi um þá meðferð, sem fjárhagsáætlanir fá. Ég ætla ekki að lengja umr. hér með því að rekja meðferð á fjárhagsáætlun rannsóknastofnananna almennt. En ég vil leyfa mér að fullyrða, að Hafrannsóknastofnunin geti á engan máta sinnt, svo að vel sé, því stóra verkefni, sem henni er falið og mun fara vaxandi með aukinni friðun á okkar fiskimiðum. Það er alveg rétt, að þessar stofnanir hafa verið tregar til þess að gera starfsáætlanir. En varpa mætti fram þessari spurningu: Hvers vegna eiga þær að gera starfsáætlun, þegar starfsáætlun fær þær móttökur, sem ég hef nú minnzt á. Það vekur hins vegar mikla athygli í hópi starfsmanna rannsóknastofnana í þágu atvinnuveganna, að Háskóli Íslands hefur bólgnað mjög út og vaxið. Ég er ekki að átelja það. Það er vissulega góðra gjalda vert, þó að ég leyfi mér að fullyrða, að vöxtur háskólans sé alls ekki eins vel hugsaður og eins vel skipulagður og þyrfti að vera. Ég held, að þar megi margt vera á annan veg. Sá einkennilegi háttur hefur þó verið hafður, - ég hygg, að nú sé verið að breyta því, - að hagsýslustjóri sjálfur hefur setið í samstarfsnefnd með háskólamönnum um allar áætlanir háskólans, hefur þannig á einum stað samþykkt það, sem honum ber svo að skera niður á öðrum. Ég hef fyrir satt, að þessu eigi að breyta, og fagna ég því, en legg hins vegar áherzlu á, að starfsmenn hagsýslunnar þurfa hlutlaust að kynna sér, eins og ég er búinn að segja hér oft, sem allra bezt snemma í fjárlagaundirbúningi þær áætlanir og þær hugmyndir, sem liggja að baki allra fjárhagsáætlana. Ég ætla svo að leyfa mér að minnast á tvö atriði, sem ég er sannfærður um, að gleymska eða misskilningur eða mistök ein valda, að ekki eru með í þessu fjárlagafrv. Í árslok 1971 var hafið í Vestur-Evrópu samstarf meðlimaríkja Efnahags- og framfarastofnunarinnar um athugun á útbreiðslu loftmengunar frá iðnaði. Það var leitað til okkar hér um þátttöku í þessu með eina endastöð, sem var talin mjög mikilvæg. Eftir ágætar undirtektir og góðan skilning tveggja rn. var ákveðið að ráðast í þetta, enda ekki kostnaðarsamt. Var áætlað, að það kostaði 250–300 þús. kr. Veðurstofa Íslands tók að sér þetta verkefni. Veittar voru 100 þús. kr. af takmörkuðum fjárhæðum Rannsóknaráðs til að koma því af stað. Farið var fram á þegar í maí s.l. 300 þús. kr. til að halda þessari starfsemi áfram á árinu 1973, en ætlað er, að þessi athugun taki 3 ár. Ég sé þetta hvergi í fjárlfrv. og er sannfærður um, eins og ég sagði hér áðan, að hér hljóti að vera um mistök ein að ræða. Það getur ekki verið ætlunin, að við skerumst þarna úr leik í mjög mikilvægu og athyglisverðu máli. Ég get upplýst, að þær mælingar, sem hérna hafa verið gerðar, eru af öðrum þátttökuríkjum taldar mjög mikilvægar, enda frá eins konar endastöð að þessu leyti. Þá vil ég leyfa mér að minnast á aðrar rannsóknir, sem ekki er heldur um getið í fjárlfrv., rannsóknir á landgrunni okkar. Við afgreiðslu þáltill. um fiskveiðilögsöguna á þinginu í apríl 1971 var samþ. shlj., ef ég man rétt, till. um aukafjárveitingu eða réttara sagt lánsheimild fyrir hæstv. ríkisstj. að upphæð 30 millj. kr. til þess að hleypa af stokkunum landgrunnsrannsóknum. Þessu var tekið sem eðlilegum þætti í tilraun okkar til þess að afla þekkingar um svæði, sem bætzt hefur við og sjálfsagt er að við könnum og skoðum sjálfir, eins og við frekast megum. Það má raunar segja, að okkur beri siðferðileg skylda til þess. Ég legg enga áherzlu á mikla möguleika á olíu eða öðru verðmætu. Það eru hins vegar mjög mikilvægar mælingar, sem þarna eru gerðar, bæði á hafsbotni og dýpt, og munu koma að stórkostlegu liði fyrir íslenzkar fiskveiðar. Hefur það lengi háð okkar fiskveiðum, að við höfum ekki haft eins góðar upplýsingar um þessi mál og jafnvel þær þjóðir, sem við eigum nú í hálfgerðu stríði við. Það gerist næst í þessu máli, að menntmrn. setur upp samstarfsnefnd um landgrunnsrannsóknir í maí 1972 að till. Rannsóknaráðs ríkisins. Gerð var fjárhagsáætlun, sem skilað var þegar í maí þetta ár, og hljóðaði hún upp á um það bil 12.8 millj. kr. fyrir rannsóknir á landgrunninu á s.l. sumri, en aftur á móti fylgdi einnig þessari áætlun bráðabirgðaáætlun, sem kölluð var, fyrir landgrunnsrannsóknir á sumrinu 1973, upp á 21 millj., enda var talið, að þá fengist meiri tími og betur yrði unnt að sinna þessum málum heldur en á sumrinu 1972, þegar málið var æði síðbúið. Í ljós kom, þegar fjárlfrv. sást, að ekkert fjármagn er ætlað til þessara rannsókna. Landgrunnsnefnd endurskoðaði þá þegar áætlun sína og skilaði nýrri í nóv. s.l. upp á 20.7 millj., eða mjög svipaðri þeirri, sem gerð var í maí 1972. Ég skal ekkert um það segja, hvort ekki megi lækka þessa upphæð eitthvað, það má vel vera. Það hefur verið skoðað og liggur frammi álit um það. En það er sannfæring mín, að ekki geti verið ætlun hæstv. ríkisstj. og hv. fjvn. að hverfa nú með öllu frá þessum rannsóknum, sem svo voru álitnar nauðsynlegar á vorinu 1971, að samþykkt var samróma hér í þessum sal að heimila ríkisstj. að taka lán til rannsóknanna. Ég trúi því ekki, að það sé ætlunin, þegar svo vel var tekið undir þetta mál á s.l. vori, að hæstv. ríkisstj. útvegaði án tafar þá fjárupphæð, sem um var beðið, þannig að unnt var að sinna þessum rannsóknum af ýmsum stofnunum með miklum ágætum á þessu sumri. Þetta er aðeins ábending frá mér til hv. fjvn., sem ég treysti, að verði tekin til athugunar. Fleiri ábendingum ætla ég ekki að koma hér á framfæri, en ætla aðeins að lokum að lýsa ánægju minni með ýmsa þætti þessa frv. Þar er margt nýstárlegt vissulega, eins og hlýtur að vera í svona stóru máli. Ég vil lýsa sérstakri ánægju minni með það blað, sem nú er brotið í náttúruverndarmálum okkar með myndarlegri fjárveitingu á því sviði. Ég er algerlega ósammála því, sem hér hefur komið fram, að þar sé um einhverja ofrausn að ræða. Ég vænti mikils af því starfi, sem þarna fer fram. Ég hygg, að við getum öll gert það. Það er áreiðanlega orðið tímabært að skipuleggja betur en gert hefur verið sambúð okkar við landið, raunar svo tímabært, að til stórvandræða horfir á fjölmörgum sviðum, ef ekki er þegar gripið til ráðstafana. Ég ætla ekki að ræða þau mál. Það hefur verið gert hér fyrr og verður eflaust gert síðar. En ég vil leggja á það ríka áherzlu, að hv. Alþingi þarf að láta þau mál til sín taka 3 vaxandi mæli. Það er ekki aðeins sambýli okkar við landið, heldur einnig góð samhúð þeirra, sem í dreifbýli búa, við þá, sem þéttbýli hyggja, sem um er að ræða. Málin eru þarna ótalmörg og mikil og e.t.v. meiri en við gerum okkur grein fyrir í fljótu bragði. Ég vil einnig lýsa ánægju minni með fjárveitingar til heilsugæzlustöðva í því kjördæmi, sem ég starfa fyrir, til Ísafjarðar og Patreksfjarðar, og til læknisbústaðarins á Hólmavík, en vil leggja á það ríka áherzlu, að hraða þar framkvæmdum á þessum stöðum, ef ekki á að koma til meiri háttar vandræða, sem raunar má segja, að séu þegar orðin á Hólmavík. Ég vil lýsa ánægju minni með myndarlegar fjárveitingar til margra skóla, t.d. Reykjaskóla og skólans á Reykjanesi. Að síðustu vil ég lýsa ánægju minni með það, að hin margrómaða Kokkálsvík á Ströndum virðist hafa hlotið náð fyrir augum hv. fjvn. Þar á að byggja ágætt bátalægi. Ég harma að vísu, að ekki skyldi vera nægilegt fjármagn til þess, að ljúka mætti því verki á næsta ári.



Herra forseti. Mér hefur lengi verið það hulin ráðgáta, hvernig ýmsir þeirra hv. þm., sem styðja núv. hæstv. ríkisstj., líta á samhengið milli efnahagsmála og félagslegra framfara. Samt sem áður fer ekki á milli mála, að þeir þykjast vera félagslega sinnaðri en aðrir vondir menn, og oft og tíðum sýnist vaka fyrir þeim að framkvæma félagslegar umbætur án fjármuna til þess. Ég var því harla glaður, þegar ég heyrði innan um stóryrði hæstv. iðnrh. Magnúsar Kjartanssonar í útvarpsumr. á s.l. vori, að hann sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar mun hin félagslega sókn því aðeins bera tilætlaðan árangur, að okkur takist að tryggja sæmilegt jafnvægi í efnahagsmálum.“ Hann sagði einnig: „Koma verður til markviss barátta stjórnvalda til þess að draga úr þenslu.“ Þetta tel ég hin athyglisverðustu ummæli, einkum vegna þess, hvaðan þau eru komin, því að þau upplýsa okkur venjulega menn hér á hv. Alþ., sem svona hafa hugsað frá blautu barnsbeini að kalla, að hæstv. ráðh, hefur þó lært nokkuð í ráðherrastóli. Þessi ummæli eru ekki síður athyglisverð fyrir þá sök, að með þeim hefur hæstv. ráðh. viðurkennt, að sá mikli vandi og jafnvægisleysi, sem nú er orðið í efnahagsmálum þjóðarinnar, er og verður á næstunni hemill á félagslegar framfarir í landinu, hversu hart og títt sem hæstv. ráðh. ber sér í munn hugtakið félagslegar umbætur. Og það sem meira er, við slíkar aðstæður verður ekki einu sinni komið saman fjárl. til eins árs, hvað þá heldur markvissri áætlunargerð til langs tíma, sem hv. stuðningsmenn ríkisstj. þreytast ekki á að klifa á, að sé algjör forsenda farsældarþjóðfélagsins. 4ð mati sérfræðinga ríkisstj. er ástandið orðið svo slæmt í efnahagsmálum þjóðarinnar, að 3–6 þús. milli. kr. skortir í fjáröflun í ríkissjóð, ef ekki er að gert, þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir áframhaldandi skattpíningu. 1–2 þús. millj. kr. halli blasir við á útflutningsatvinnuvegunum og hvorki meira né minna en 6000 millj. kr. greiðsluhalli við útlönd á næsta ári, ef svo fer fram sem horfir og ekkert er að gert. Ég vil í þessu sambandi leiðrétta aðeins það, sem hæstv. fjmrh. kom hér inn á í ræðu sinni áðan. Hann virtist vilja gera lítið úr því, hver viðskiptahallinn væri á þessu ári, og taldi, að hann væri minni nú en á sama tíma í fyrra. Ég vil vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að á bls. 18 í þeim hluta af skýrslu valkostanefndarinnar, sem stundum hefur verið kallaður Gamla testamenn, er tafla, sem sýnir áætlaðar niðurstöður um viðskiptajöfnuð á þessu ári, og þar er niðurstaðan, að hann hafi verið neikvæður 1971 um 4.3 milljarða, 4300 millj., hann verði neikvæður um 6.2 milljarða, 6200 milljónir, á þessu ári, og gert ráð fyrir, að hann verði óhagstæður um tæpar 6000 millj. á næsta ári, ef svo fer fram sem horfir. Þá er um að ræða óhagstæðan viðskiptajöfnuð við útlönd, sem nemur um 1600 þús. millj. kr. á aðeins 3 árum. Þegar svo hörmulega er ástatt í þjóðarbúskapnum, eru flestir sammála um, að m.a. sé nauðsyn á aðhaldi, jafnvel niðurskurði á útgjöldum ríkissjóðs. Hætt er þá við, að fjárveitingar til félagslegra framkvæmda verði ekki sízt fyrir barðinu á niðurskurðarhnífnum. Þessi hefur orðið raunin á nú, eins og hv. 2. þm. Vestf. benti hér réttilega á í umr. Framlög ríkissjóðs til skólabygginga, sjúkrahúsa, heilsugæzlustöðva og ýmissa félagslegra framfaramála hafa ekki verið minni um langt árabil, ef miðað er við raungildi peninga, en einmitt núna. Orð hæstv. ráðh. Magnúsar Kjartanssonar hafa því orðið að áhrinsorðum, því miður. Ríkisstj. verður að bíta í það súra epli, að hún hefur fórnað félagslegum og raunar efnahagslegum framförum í þjóðarbúskapnum með óráðsíu- og eyðslustefnu sinni í efnahagsmálum og fjármálum. Þessi spegilmynd blasir við í því frv. til fjárl., sem hér er til 2. umr. Þessar niðurstöður, ásamt því, að fram undan er stórfelld kaupmáttar- og kjaraskerðing allrar alþýðu, er ákaflega lærdómsrík að skoða í ljósi hins stutta, en lánlausa ferils ríkisstj. Þegar ríkisstj. kom til valda, svaraði forsrh. því til vegna fyrirspurna frá mér hér úr þessum ræðustóli, að ríkisstj. teldi, að loforð málefnasamningsins um 20% kaupmáttaraukningu, lengingu orlofs og styttingu vinnuviku, ásamt stórfelldum útgjöldum ríkissjóðs, væru gefin „að vel yfirlögðu ráði“, eins og hann orðaði það, og eftir athugun á ítarlegum gögnum um ástand og horfur í þjóðarbúskapnum. Þannig var mat sjálfrar ríkisstj. á þjóðarbúinu, þegar hún tók við völdum. Þetta er óhagganleg og skjalfest staðreynd, sem hæstv. ríkisstj. kemst ekki hjá að viðurkenna, hversu mikla mælskuleikfimi og blekkingar sem einstakir ráðh. og málgögn þeirra reyna nú að viðhafa um ástand þjóðarbúsins, þegar hæstv. ríkisstj, tók við völdum fyrir um það bil þremur missirum. Launþegar tóku auðvitað stjórn hinna vinnandi stétta, eins og hún kallaði sig, fyrstu mánuðina alvarlega, og samið var um kjarabætur í áföngum, sem voru innan þess ramma, sem ríkisstj. taldi, að unnt væri að lofa. Sannleikurinn er sá, að talsverðar líkur eru á, að þjóðarbúskapurinn hefði a.m.k. þolað umræddar grunnkaupshækkanir, ef vel hefði verið á haldið af hálfu stjórnenda þjóðarinnar og markvissrar baráttu hefði gætt, - markvissrar baráttu stjórnvalda til þess að draga úr þenslu, eins og hæstv. iðnrh. komst að orði. Því var þó sannarlega ekki að heilsa, og er raunar svo að sjá, að þeir flokkar, sem nú standa að hæstv. ríkisstj., virðist keppast hver um annan þveran við að gera að sem mestum öfugmælum það, sem þeir sögðu um efnahagsmálin, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. Þá töluðu þeir um aðhald og sparnað í ríkisrekstrinum, hóf í erlendum lántökum o.s.frv. Reyndin varð hins vegar sú, að þessir menn, sem aldrei þreytast einnig á að tala um nauðsyn heildarstjórnar á þjóðarbúskapnum með markvissri áætlanagerð, hófust þegar handa um að eyða og spenna, taka lán af algjöru handahófi og án þess að gera minnstu tilraun til þess að sjá fyrir um, hvernig ráðslag þeirra léki þjóðarbúskapinn í heild. Þeir hófu feril sinn á að greiða um 1000 millj. kr. úr ríkissjóði og öðrum sjóðum án nýrrar tekjuöflunar, sem varð þess valdandi, að verulegur greiðsluhalli varð á ríkissjóði árið 1971, þrátt fyrir að stórfelldar umframtekjur fram yfir útgjöld þess árs hefðu orðið, ef ákvarðanir núv. ríkisstj. um framangreindar greiðslur hefðu ekki komið til. Þó kastaði fyrst tólfunum á þessu ári. Þrátt fyrir gífurlegustu tekjuskattpíningu sögunnar, sem var svo óréttlát, að ríkisstj. neyddist til að leiðrétta hana að hluta hvað snerti aldraða, er búizt við 400 millj. kr. greiðsluhalla á ríkissjóði á þessu ári að mati sérfræðinga ríkisstj., og hann hefur verið í geigvænlegri yfirdráttarskuld við Seðlabankann allt árið. Samfara þessu hefur verið ráðizt í meiri lántökur erlendis og innanlands á vegum ríkisstj. en nokkru sinni fyrr. Í skýrslu svonefndrar valkostanefndar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Lántökur Íslendinga erlendis hafa verið gífurlega miklar á árunum 1971 og 1972, og hafa heildarskuldir við útlönd aukizt á þessum tveimur árum um nærri 6000 millj, kr. eða 53%.“ Er þetta að halda uppi markvissri baráttu gegn þenslu? Í þessu sambandi vil ég líka minna á orð hæstv. iðnrh. frá útvarpsumræðunum í vor, en það eru ekki nema fáir mánuðir síðan hann viðhafði þau orð. Hann sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Í tíð viðreisnarstjórnarinnar var sá háttur hafður á að taka erlend lán til framkvæmda bæði fyrir erlendum og innlendum kostnaði. Ég tel, að þessi stefna sé bæði röng og hættuleg.“ Hæstv. ráðh. virðist annaðhvort ekki hafa vitað hvað hann var að segja, þegar hann mælti þessi orð, miðað við það, sem sérfræðingar ríkisstj. segja nú um erlendar lántökur, eða þá að þessi fullyrðing ráðh. hefur verið í svipuðum dúr og aðrar fullyrðingar, sem hann viðhafði í þessari ræðu, sem ég tel vera einhverja hrottalegustu, sem ég hef heyrt í íslenzkum stjórnmálum. Það þarf enga fjármálaspekinga til þess að sjá, að framangreindar ráðstafanir ríkisstj. og margar fleiri hliðstæðar hafa þanið efnahagskerfi þjóðarinnar meira en það þolir og orðið undirrót þeirrar innlendu verðbólgu, sem er kjarni vandans í dag, eins og raunar glöggt kemur fram í ófagurri lýsingu valkostanefndarinnar á ástandi og horfum í efnahagsmálum. q þessum bakgrunni ber hv. þm. að líta á það fjárlagafrv., sem hér er til umræðu og enn er hvorki fugl né fiskur, þar sem hvergi er að finna stafkrók í því um ráðstafanir til þess að leysa þann stórfellda vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálunum. Stórfellt bruðl og stjórnleysi ríkisstj. í fjármálum á undangengnum 3 missirum veldur því nú, að ekki verður komizt hjá tilfinnanlegum niðurskurði framkvæmda til eflingar félagslegra framfara, bæði hér á þéttbýlissvæðinu og ekki sízt úti um landsbyggðina. Ég vil aðeins nefna örfá dæmi um þetta úr mínu kjördæmi. Það eru einungis fáeinar vikur siðan hæstv. forsrh. las hér upp bréf frá Framkvæmdastofnun ríkisins, sem m.a. á að sjá um markvissa áætlunargerð til langs tíma og heildarstjórn þjóðarbúskaparins, eins og hv. þm. muna úr umr. héðan úr hv. Alþingi frá því í fyrra. Bréfið er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Unnið er að tillögugerð um, að hafnir og flugvellir komi inn í Norðurlandsáætlunina á árinu 1973. Miðað er við, að 25 millj. kr. fari af Norðurlandsáætlun í hvorn þátt á því ári. Helztu fyrirhugaðar framkvæmdir í flugvöllum eru við nýja flugvöllinn á Sauðárkróki og á Blönduósi og flugbrautarljós á Húsavík og víðar. í hafnamálum eru fyrirhugaðar framkvæmdir á Skagaströnd, Hofsósi, Siglufirði og Ólafsfirði.“ Eins og hv. þm. taka eflaust eftir, var eina mannvirkið í hafnargerð, sem hæstv. forsrh. nefndi á Norðurl. e., í Ólafsfirði. Á þskj. 170 kemur á hinn bóginn fram, að Norðurlandsáætlun í flug- og hafnamálum á ekki að fá 50 millj. kr. til ráðstöfunar, heldur 38 millj., og eina höfnin á Norðurl. e., sem var nefnd í bréfi hæstv. forsrh. og hefur jafnframt brýnasta þörf fyrir framkvæmdir, er skorin niður. Hér er um að ræða ljóst dæmi, þótt lítið sé ef til vill að sumra dómi, um það, hvernig fer fyrir markvissri áætlanagerð, þegar þannig er haldið á efnahagsmálum í heild sem nú hefur verið gert af hæstv. ríkisstj. En í þessu sambandi vildi ég gjarnan spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann hafi verið beðinn að mæla með fjárveitingu á fjárlögum til Ólafsfjarðarhafnar, - út af þessum niðurskurði á Norðurlandsáætlun. Mér hefur verið tjáð, að hann hafi lofað því. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. geti upplýst um þetta hér á eftir. Fleiri dæmi þessu lík mætti nefna. Nýbygging fjórðungssjúkrahúss á Akureyri, sem er einhver mesta framkvæmd á Norðurlandi til eflingar félagslegra framfara, fær 5 millj. kr. til framkvæmda á árinu. Læknamiðstöð á Akureyri fær enga fjárveitingu, og sama er að segja um sjúkraskýli á Ólafsfirði. Skólabyggingar stöðvast. Svo mun t.d. verða að öllum líkindum við gagnfræðaskólabyggingu á Húsavík og á fleiri stöðum. Þannig mætti lengi telja, hvernig óráðsíustefna ríkisstj. kemur niður á félagslegum framfaramálum landsbyggðarinnar, enda er óhrekjanlegt, að nú fara miklu lægri upphæðir að raungildi til þessara mála en t.d. árið 1971, eins og ég sagði áðan. Niðurskurður hæstv. ríkisstj. til verklegra framkvæmda á yfirstandandi ári er alveg af sama toga. Hv. þm. muna, að á s.l. sumri þótti ríkisstj. keyra um þverbak í dýrtíðarflóði og stefna að óviðráðanlegu jafnvægisleysi í efnahagsmálum. Hún greip þá til þess ráðs til bráðabirgða að auka niðurgreiðslur og hagræða með því vísitölunni. Tekna skyldi afla til þessara auknu útgjalda með niðurskurði á verklegum framkvæmdum á fjárlögum. Niðurstaðan var sú, eins og hv. 2. þm. Vestf. benti á í ræðu sinni, að langmestur þessi niðurskurður var framkvæmdur á ýmiss konar byggingum hins opinbera á landsbyggðinni. Í Rvík var heildarniðurskurður, þegar Þjóðarbókhlaðan, háskólinn og aðrar framkvæmdir eru meðtaldar, 58 millj. kr., en á landsbyggðinni var niðurskurðurinn 116.6 millj. kr. Þetta er staðreynd, hvað sem hver segir, og sýnir, að efnahagsvandinn, sem þegar var farið að grípa á á haust, var þegar farinn á yfirstandandi ári að segja til sín í minni félagslegum aðgerðum en ella, einkum úti á landsbyggðinni. Herra forseti. Ég hef reynt að færa hér rök að því, að jafnvægisleysið, sem orðið er í efnahagsmálunum og birtist glöggt í þeim vandræðum, sem hæstv. ríkisstj. á í við afgreiðslu þessara fjárlaga, sem nú eru til 2. umr., hefur þegar og mun valda stórfelldum vandræðum í félagslegri og efnahagslegri sókn þjóðarinnar, ef ekki verður að gert þegar í stað. Því miður virðist alger sundrung ríkja innan ríkisstj. um lausn þess mikla vanda, sem að steðjar. Með hliðsjón af því hve hann er mikill og hve mikil þörf er á að leysa hann sem fyrst, tel ég, að ríkisstj. eigi að segja af sér, komi hún ekki fram með tillögur um lausn á þessum vanda þegar í stað.



Herra forseti. Það voru nokkur atriði tiltölulega smá, sem mig langaði til að vekja athygli á í sambandi við þær tillögur, sem hér liggja á borðum okkar, og eitt atriði stórt. Ég ætla að byrja á þessum smáu. Hv. 1. þm. Vestf. nefndi hér áðan, að vissar till., sem fyrir lægju núna, stöfuðu annaðhvort af gleymsku, mistökum eða misskilningi. Ég er dálítið hrædd um að þess sjái víðar stað í þessu frv., að of mikið hafi farið fyrir „gleymsku, mistökum og misskilningi“. Samt veit ég, að mikið starf hefur hvílt á hv. fjvn., og menn hafa reynt, eftir því sem þeir hafa framazt getað, að sinna þeim þörfum, sem nauðsynlegar hafa verið, en vitanlega hafa menn í öllum önnunum ekki haft tíma til að líta yfir ýmislegt, sem aflaga hefur farið. Ég vil vekja athygli á því, að gert er ráð fyrir vissum fjárveitingum til kvenfélagasambanda á landinu. Hingað til hefur verið ein heildarfjárveiting til Kvenfélagasambands Íslands, sem hefur, eins og kunnugt er, um áratugaskeið annazt mjög mikið fræðslu- og menningarstarf víða um landið. Kvenfélagasamband Íslands hefur verið eins og miðstöð og miðlari fyrir þessa starfsemi, haldið ýmiss konar námskeið á ýmsum sviðum og miðlað starfsstyrkjum til kvenfélagasambanda úti um land. Nú bregður svo við, að það er að vísu fastur styrkur til Kvenfélagasambands Íslands í fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir, og meira að segja lögð til hækkun í till. fjvn., og það er að sjáifsögðu góðra gjalda vert, því að Kvenfélagasambandið sem slíkt rekur mjög mikilsverða starfsemi, þar sem ekki sízt ber að nefna leiðbeiningastöð húsmæðra, sem heimili í landinu yfirleitt, bæði húsmæður sem húsbændur, karlar sem konur, hafa haft mjög mikið gagn af. Svo bregður við, að það er sérstakur styrkur til Sambands norðlenzkra kvenna 50 þús. kr., sérstakur styrkur til námskeiðahalds á vegum þess sambands 25 þús., til námskeiðs í heimilisgarðrækt, sem er eitt af mörgum sviðum, sem þær hafa fengizt við, og svo kemur núna í till. frá hv. fjvn. sérstakur styrkur til annarra sambanda á landinu. Norðlenzku konurnar höfðu fengið 50 þús. + 25 þús., svo kemur samband vestfirzkra kvenna, sem á að fá 50 þús., samband austfirzkra kvenna, sem á að fá 50 þús., samtals 3 kvenfélagasambönd á landinu með 50 þús. kr. hvert. Nú spyr spyr ég: Mun það ekki vera annaðhvort gleymska, mistök eða misskilningur að raða þessum fjárveitingum niður á þennan hátt? Sannarlega eru þessi samtök góðra styrkja verð, en ég vil vekja athygli á því, að í landinu eru ekki aðeins þessi sambönd, sem þarna eru 3 talsins, heldur hvorki meira né minna en 20 kvenfélagasambönd. Ef ekki á að vera um mismunun að ræða, er nauðsynlegt, að hin 17 samböndin fái líka sambærilegan styrk. Mér sýnist þetta líta út eins og hv. fjvn. hafi skyndilega tekið viðbragð og viljað hafa jafnvægi í byggð landsins, eins og sjálfsagt er, og jafnskjótt og norðlenzkar konur höfðu fengið 50 þús., hafi ötulir þm. frá öðrum fjórðungum einnig tekið sig til og viljað útvega sínum kvenfélagasamböndum annað eins, og ég efast ekki um, að hv. þm. Sunnlendinga vildu líka fá sín 50 þús. handa hvoru kvenfélagasambandi í þeim fjórðungi, og svona má áfram telja. Ég bendi á þetta, ég geri enga sérstaka tillögu í þessu að svo stöddu. Því hefur þegar verið lýst af hálfu talmanns okkar flokks, að við teljum fjárlög þessi, - ég veit ekki, hvort ég má leyfa mér að taka mér í munn orð eins hv. þm. úr öðrum flokki, sem hrutu honum af munni hér í dag, bann sagði, að raun og veru væru þetta ekki fjárlög, þessi ósköp, - en við höfum viljað leggja áherzlu á þá skoðun með því að flytja enga beina brtt. við þessa umræðu. Við ætlum að sjá, hvort ekki muni eitthvað úr rætast, þannig að betur sé hægt að átta sig á því við 3. umr., hvað um er að vera í þessari fjárlagaafgreiðslu. En alla vega vil ég eindregið beina því til hv. fjvn. að athuga, hvað er að gerast í þessari útdeilingu fjármagns til einstakra kvenfélagasambanda. Það gefur auga leið, að það er auðvitað ekkert vit í því, að 3 kvenfélagasambönd á landinu fái sínar 50 þús. kr. hvert, en hin 17 ekki neitt. Annaðhvort verður að vera þarna einhver jöfnuður á milli eða þá að öll upphæðin, sem sagt 20 sinnum 50 þús., bætist við þá fjárveitingu, sem þegar er ákveðin til Kvenfélagasambands Íslands, og síðan útdeili Kvenfélagasambandið því til hinna einstöku sambanda af þeirri sömu rausn og fjvn. hefur nú hugsað sér að gera og er ágætt, svo langt sem hún nær, til þessara þriggja sambanda. Ég vil, þegar um þetta er rætt, sérstaklega minna á mikilvægi þess, að menn hafi skilning á og haldi í heiðri því starfi, sem unnið er á vegum Kvenfélagasambands Íslands. Það hefur dálítið viljað á því bera í seinni tíð, að menn hafa vanmetið þau störf, sem lúta að fræðslu um heimilishald, en ég vil leggja á það mikla áherzlu að slík fræðsla á ekki síður rétt á sér í dag en oft fyrr og raunar miklu fremur, þar sem það færist í vöxt, að konur starfi utan heimila, eða bæði hjón starfi utan heimila sinna. Þá þarf vitanlega sú fræðsla, sem lýtur að skipulagi á heimilisstörfum að vera í miklu betra horfi og ná til fleiri húsmæðra og húsbænda heldur en nú er. En þetta er einmitt það verkefni, sem Kvenfélagasamband Íslands hefur sinnt. Auk þess hefur Kvenfélagasamband Íslands sinnt miklu fleiri verkefnum. Það má segja, að víða úti um sveitir hafi það í raun og veru haldið uppi mjög fjölþættu menningarstarfi áratugum saman, og ég verð að segja, að mér sárnar það allt að því, ef þm. hinna ýmsu byggða á landinu hafa ekki vakandi auga með því, að þetta starf sé áfram styrkt, og sína, að þeir kunni að meta að verðleikum það, sem unnið hefur verið á þessu sviði. Ég mun ekki hafa fleiri orð um þetta atriði, vildi aðeins vekja athygli á þeim undarlega - misskilningi, sem þarna virðist hafa verið á ferðinni, og óska þess, að hann verði leiðréttur. Annað atriði, sem ég vil vekja sérstaka athygli á og varðar ekki stóra upphæð í öllum þeim fjárhæðum, sem við eru hér að ræða um, er það, að nú vantar tveggja millj. kr. styrk til starfsemi svonefndrar leitarstöðvar B á vegum Krabbameinsfélags Íslands. Ég veit, að Krabbameinsfélag Íslands væntir þess, að það fái þennan styrk. Að öðrum kosti verður þessari starfsemi ekki upp haldið eins og undanfarin ár, og ekki þarf að útlista það fyrir hv. þm. né öðrum. Þeim hlýtur að vera það kunnugt af ýmsum upplýsingum í fjölmiðlum og víðar, hvílíkt geysigagn þessi leitarstöð hefur unnið. Mér er óhætt að segja, að það eru ótalin þau líf kvenna, sem þessi leitarstöð hefur bjargað. Það hefur forðar mörgum börnum frá því að standa uppí móðurlaus, og þessi leitarstöð hefur fundið marga sjúkdóma, sem hefðu getað leitt til alvarlegs heilsubrests síðar meir, ef þessi starfsemi hefði ekki verið fyrir hendi. Það er því mjög nauðsynlegt heilsugæsluatriði, að þessi leitarstöð fái þann styrk, sem henni er nauðsynlegur til sinnar starfsemi, og ég veit raunar, að stjórnvöldum er það ljóst. En ýmis rn. og vafalaust flest rn. eru mikil útgjaldarn., og þess vegna vilja þau gjarnan koma ýmsum nauðsynlegum fjárveitingum yfir á einhverjar stofnanir, til þess að ekki þurfi að nefna hlutina í fjárl. sérstaklega. Sú leið var farin síðasta ár vegna algers neyðarástands, sem þarna var fyrir hendi, og ég má segja af einhverri gleymsku í sambandi við afgreiðslu fjárl., að þessari fjárhæð var beint í gegnum sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunarinnar. Núna hins vegar liggur fyrir, að á þessu þarf að halda. Fjárl. eru ekki enn afgreidd, og ég vil benda á, að Tryggingastofnun ríkisins hefur ekki lagaheimild til þess að ráðstafa fé sínu til heilsugæzlu. Sjúkratryggingarnar eiga að greiða annan kostnað en þennan. Þess vegna er mjög nauðsynlegt, að þetta sé tekið inn á fjárl. Þar á það eðlilega heima. Vissulega er mestmegnis um ríkisfé að ræða í höndum Tryggingastofnunar ríkisins, en engu síður veitir henni nú sízt af því fé, sem henni er þegar ætlað á fjárl. til ýmissa verkefna, sem verið er að fella á herðar Tryggingastofnunarinnar. Raunar svífur það svo í lausu lofti, að varla verður auga á komið, hvernig á að reka Tryggingastofnun ríkisins á næsta ári. Ég veit ekki, hvort hv. alþm. er ljóst, að með reglugerð núna snemma í þessum mánuði var ákveðið að hækka fjölskyldubætur í 13 þús. kr. á ári með hverju barni. Það er 5 þús. kr. hækkun frá því, sem gert var ráð fyrir á fyrra helmingi þessa árs. Þá reiknuðu menn með því, að fjölskyldubætur yrðu 8 þús. kr. á ári. Núna er búið að ákveða, að þær verði 13 þús. kr. á ári.  Í sambandi við útgjöld almannatrygginga, sem ekki hefði verið gert ráð fyrir á fjárl. og ég nefndi áðan, að því er varðaði fjölskyldubætur, þá hygg ég, að þarna sé um að ræða um það bil 400 millj. kr. hækkun, sem þegar er ákveðin, en kemur alls ekki fram í fjárl. Þetta varðar greiðslu fjölskyldubóta einna. Ég sé ekki betur en hér sé um mjög alvarlegt mál að ræða. Og sú hækkun, sem ákveðin var á fjölskyldubótum um síðustu mánaðarmót, mun, að því er ég bezt veit, - nú tek ég fram, að ég er fjarri því að vera mjög leikin í meðferð vísitölunnar eins og margir eru eða a.m.k. flestir stjórnmálamenn þurfa mjög á að halda, ekki sízt í seinni tíð, - þá mun sú hækkun, sem gerð var á fjölskyldubótum, nema um það bil 1.1 vísitölustigi. Sé þetta ekki rétt hjá mér, þá vil ég leyfa mér að óska þess að fá upplýst, hvað hið rétta er í þessu máli, og hv. alþm. verði skýrt frá því, hvað hér hefur gerzt. Tryggingastofnun ríkisins mun ekki geta greitt þessa fjölskyldubótahækkun fyrr en eftir áramót, ekki a.m.k. skrifstofan hér í Reykjavík. Til þess var þessi breyting of seint á ferðinni. En bréf hefur verið sent til umboða úti um land um, að þeir, sem treysta sér til, geti greitt þessa hækkun strax núna fyrir des. Hún á sem sagt að gilda frá 1. nóv. Annað atriði sýnist mér vera mjög alvarlegt í sambandi við áætluð útgjöld Tryggingastofnunar ríkisins. Nú er það svo, að það leiðir af breytingu, sem gerð var á tryggingal. í fyrra, að nú verða að ligga fyrir áætlanir um kauphækkanir, væntanlegar kauphækkanir á næsta ári, til þess að tekjuáætlun Tryggingastofnunar ríkisins geti staðist, vegna þess að núna er sú lagaskylda felld á Tryggingastofnun ríkisins að hækka bætur um leið og kauphækkun verður. Þess vegna sýnist mér a.m.k. um þær kauphækkanir, sem þegar eru séðar fyrir, eins og t.d. væntanleg kauphækkun 1. marz 6% til verkalýðs og 7% til opinberra starfsmanna, þá hljóti a.m.k. að verða að gera ráð fyrir þessum hækkunum. En ég veit ekki til, að fyrir þessu sé gert ráð í áætlun fjárl. Við þetta bætast svo alls konar hækkanir aðrar, sem við hljótum að búast við, að orðið geti eftir ýmsar væntanlegar ráðstafanir, sem nú hafa mjög legið í loftinu hér í þingsölum og annars staðar. Þær hljóta einnig að leiða til stórfelldra hækkana, þannig að fjárhagsáætlun Tryggingastofnunar ríkisins, eins og hún er í þessu frv., hlýtur að vera mjög í lausu lofti. Hér er um svo stórfellda fjármuni að ræða, að það hlýtur að vera nauðsynlegt að leggja fyrir Alþ. einhverja útreikninga hér að lútandi. Enn fremur vil ég taka fram í þessu sambandi, að vissar hækkanir er skylt að gera eftir lögum um almannatryggingar skv. ársgömlum lögum. Þær geta leitt til þess, að þær áætlanir, sem nú liggja fyrir, verði alrangar og geti gerbreytzt eftir svo sem hálft ár og jafnvel miklu fyrr. Hvenær sem er getur ríkisstj. gripið til þess ráðs án þess að leita til tryggingaráðs og án þess að leita til Alþ. að hækka fjölskyldubætur svo mikið sem henni sýnist. En fyrir öllu þessu þarf að gera ráð í fjárlögum, að því er ég bezt veit. Ég veit ekki betur en það frv., sem við höfum hér á borðum, eigi að sýna okkur áætluð ríkisútgjöld á næsta ári. Herra forseti. Ég vildi aðeins benda á þessi atriði. Ég mun ekki fara að flytja hér neina eldhúsdagsræðu um störf ríkisstj. Það væri vafalaust allt of langt mál, og margir þm. munu verða til þess. Ég vildi aðeins benda á þessi atriði, sumpart smá og sumpart stór, sem ég tel, að þurfi nauðsynlega að athuga vegna „gleymsku, mistaka og misskilnings“.



Herra forseti. Við þessa 2. umr. fjárl., sem nú fer fram, er svo að sjá sem fáar eða nær engar brtt. muni koma fram eða líta dagsins ljós. Hvað veldur? Er það svo, að allir hv. alþm. séu ánægðir með frv. í heild sinni eða einstaka þætti þess? Varla getur það verið. Til þess eru sjónarmið hv. alþm. allt of mörg og ólík. Hitt mun sönnu nær, að óvissan er svo mikil um ýmsa veigamikla þætti og staðreyndir, sem byggja verður á, að erfitt er að gera sér fulla grein fyrir framvindu málanna. Menn halda því að sér höndum í lengstu lög og bíða átekta, hvaða leið verður valin út úr þeim efnahagsvanda, sem nú grúfir yfir landinu. Ég efast ekki um, að það sé erfitt fyrir stjórnarliðið að standa á slíkum krossgötum. En það er ekki heldur auðvelt fyrir einstaka þm. að gera upp hug sinn, meðan ekki er vitað, hvaða leið verður valin út úr þeim ógöngum, sem hv. stjórnarlið hefur lent í. Það er þó nokkuð ljóst nú, að margt verður skammtað úr hnefa og naumt skammtað við afgreiðslu þessara fjárl. miðað við afgreiðslu fjárl. fyrir ári, þegar nægar fyrningar voru í hlöðunni. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í ríkisstjórnarsáttmálanum var kveðið svo á, að endurskoða ætti tekjuöflunarleiðir hins opinbera með það fyrir augum að dreifa skattabyrðinni réttlátlegar en gert hefur verið. Haldast átti í hendur endurskoðun skattakerfis og tryggingalöggjafar og tryggja öllum bjóðfélagsþegnum lífvænlegar lágmarkstekjur. „Tekjur, sem einungis hrökkva fyrir brýnustu lífsnauðsynjum, verði ekki skattlaðar,“ stendur þar. Einnig átti að stefna að því að leggja niður persónuskatta, svo sem til almannatrygginga, og afla teknanna með öðrum hætti. Það er ekki úr vegi að fara um þessi efni örfáum orðum, þar sem tekjuskattur einstaklinga er. nú aftur orðinn mjög snar þáttur í tekjuöflun ríkisins, og þá ekki síður vegna hins, að öll þessi mál eiga að vera í endurskoðun um þessar mundir. Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir oftar en einu sinni á síðasta þingi, ef ég man rétt, að árið 1972 yrði nokkurs konar tilraunaár á ýmsan hátt að því er varðar skatta og skyldur þegnanna við ríkið. Það hafa líka reynzt orð að sönnu. Ég man ekki eftir því, að álagning skatta til ríkisins hafi vakið jafnmikla öldu óánægju og gremju og réttlátrar reiði sums staðar og s.l. sumar, sérstaklega hjá eldra fólki, sem ekki gerir að jafnaði miklar aths. Hitt er satt, að þessi alda lækkaði til mikilla muna, þegar hæstv. ríkisstj. játaði yfirsjónir sínar og gaf út brbl. til lækkunar þessara gjalda. Það er svo enn rétt, að þrátt fyrir þessi lög voru margir, sem sáralitla leiðréttingu fengu, þrátt fyrir þá heildarmynd, sem hér hefur verið gefin í þingsölunum núna síðustu dagana af þessu máli. Auðvitað hefur margt eldra fólk miklar tekjur. Í frystihúsi einu á Vesturlandi, þar sem vinna upp undir 100 manns, sagði verkstjórinn mér, að á síðustu vertið hefði hann ekki fengið nema eins og 15–18 manns til að vinna næturvinnu, þó að mikið lægi við, þó að mikil verðmæti væru í veði. Þetta væri alltaf sami hópurinn, sömu, gömlu mennirnir, sama gamla fólkið, sem ekki þekkti annað en vinnu og aftur vinnu, sérstaklega þegar mikið lægi við. Flestir aðrir væru farnir að velta því fyrir sér, að aukin yfirvinna þýddi jafnframt aukna skatta og það til mikilla muna, og reikna það dæmi með hliðsjón af eigin hag. Hæstv. ríkisstj. hefur mikið stært sig af afnámi nefskatta. Satt er það, að gott, nauðsynlegt og þægilegt er að losna við ýmis slík gjöld, t.d. námsbókagjaldið, sem ekki svaraði orðið kostnaði að innheimta. Mun meiri vafi sýnist mér vera t.d. um almannatryggingaiðgjaldið, sem nú er að vísu afnumið. Ég ætla að leyfa mér að fara um það aðeins örfáum orðum. Iðgjöld voru greidd af fólki á aldrinum 16–67 ára, sem lögheimili átti í landinu. Undanþegnir gjaldskyldu voru ýmsir, t.d. sjúklingar, tekjulágir bótaþegar, og aldrei skyldi iðgjald lagt á þann, sem ekki hafði aðrar tekjur en bætur samkv. almannatryggingalögum. Það var vanaviðkvæðið, þegar rætt var um þessi mál af hálfu valdhafa, t.d. á síðasta þingi, að útgjöld trygginga væru orðin svo há, að hækka yrði iðgjaldið eftir því, t.d. með þreföldun þeirrar fjárhæðar eða eitthvað þar um bil. er síðast gilti, jafnvel meira, en þá var jafnan miðað við ákvæði 23. gr. tryggingarlaga óbreytt, að því er virtist, þ.e. að útgjöld lífeyrirstrygginga skyldu borin uppi af ríkissjóði, hinum tryggð, sveitarsjóðum og atvinnurekendum í þeim hlutföllum, sem þar var skráð. Þetta var þó að vissu leyti blekking. Ekkert er eðlilegra og sjálfsagðara en ríkissjóður taki vaxandi þátt í fjármögnun tryggingakerfisins, þegar því vex fiskur um hrygg og það hefur þróazt að því marki, sem nú er orðið. Ég held samt sem áður, að allir fullhraustir þjóðfélagsþegnar hafi á mjög margan hátt gott af því að greiða einn hóflegan nefskatt eða hóflegt iðgjald til trygginga. Hingað til hefur almannatryggingakerfið íslenzka byggzt á tveimur höfuðsjónarmiðum, að ég held, tveimur meginstefnum í almannatryggingamálum, raunar tvenns konar tryggingakerfi: Annars vegar kerfi, sem byggist á tryggingasjónarmiði, þar sem iðgjaldagreiðslur hinna tryggðu skapa réttinn til bóta ásamt fleiri skilyrðum. Hins vegar kerfi, sem byggist að mestu leyti á framfærslusjónarmiðinu, þar sem þörf hinna tryggðu vegur mest. Reglum um iðgjaldagreiðslur mátti á hinn bóginn breyta á ýmsan veg, t.d. þannig, að fólk þyrfti ekki að byrja að greiða iðgjöld fyrr en t.d. 18–20 ára, með tilliti til fólks, sem er að kosta sig í skóla. En þetta eru sjálfsagt taldar hugleiðingar, sem tilheyra liðinni tíð, þannig að ekki er vert að fara lengra út í þær á þessu stigi málsins. Um vinnutímastyttinguna hefur nokkuð verið rætt í þessum umr. í dag og þau lúmsku áhrif, sem hún virðist hafa til hækkunar á ýmsum sviðum og hefur án efa í raun. Þar eru þó ekki nærri öll kurl komin enn til grafar, en mér segir svo hugur um, að enn um stund a.m.k. verði íslenzk þjóð að hafa það mark og mið að leggja heldur meira á sig, sætta sig við að vinna örlítið lengri vinnudag en þær þjóðir, sem lengst eru komnar og við bezt skilyrði búa. En látum ekki fleiri orð falla um þetta efni að sinni. Hin mikla hækkun fjárl., þar sem víst má telja, að útgjöld tvöfaldist nú frá afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1971, er sannarlega uppvænleg. Ofþenslan og verðbólgan er slík, að með algerum eindæmum má telja, a.m.k. á friðartímum, eins og bent er á í nál. l. minni hl. fjvn. Nei, þetta eru vissulega uggvekjandi staðreyndir, þegar þess er gætt, að baráttan fyrir efnalegu sjálfstæði er einn meginþáttur ævarandi sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Um frv. þetta mætti að sjálfsögðu margt fleira segja, baeði almennt og eins ræða sérstaka þætti þess, svo sem gjaldahliðina og einstakar greinar hennar og gjaldaliði, og svo sannarlega mætti minnast á mörg mál, sem snúa að mínu kjördæmi, en það læt ég bíða. Í gjaldahlið þessa frv. eru vissulega mörg mál, sem eru áhugaverð og mikil þörf er að styrkja og styðja við með fjárframlögum. Það hefur verið bent á í þessum umr., að launuðu starfsfólki á vegum hins opinbera hafi fjölgað ískyggilega mikið, frá því að núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Tæmandi upplýsingar eru þó ekki handbærar í þessu efni. Sjálfsagt er að gæta ítrustu sparsemi og hófs á þessu sviði. En hitt liggur þó í augum uppi, að ógerningur er að neita „kategórískt“ um fjölgun starfsmanna á vegum ríkisins hvar og hvernig sem á stendur. Ég tel t.d. útilokað fyrir hæstv. stjórnarvöld að leggjast gegn sérhverri fjölgun lögreglumanna, enda þótt kostnaður af löggæzlu falli með fullum þunga á ríkissjóð á þessu ári. Vænti ég, að fjárveitingavaldið endurskoði afstöðu sína að þessu leyti, enda þótt ég viðurkenni fyllilega, að fullrar aðgæzlu sé þörf í þessu efni sem öðrum. Um alla þá mörgu valkosti, sem nú virðast vera fyrir hendi, mun ég ekki ræða að þessu sinni né heldur aðra fleiri þætti þessa fjárlagafrv., þar sem svo margt er á huldu og framtíðin óljós og ótrygg.



Herra forseti. Frv. þetta til fjárl. fyrir árið 1973 liggur hér fyrir við 2. umr. við nokkuð sérstakar aðstæður. Það er vitað mál, að fram undan eru efnahagsaðgerðir, sem enginn veit á þessu stigi, hverjar verða, og þeim hlýtur að fylgja, að gera verður stórkostlegar breytingar bæði á tekjuhlið og gjaldahlið þessa frv. Það er því rökrétt, sem fram kom hjá formanni Sjálfstfl. í upphafi fundar fyrr í dag, að ástæða væri til að fresta þessari umr. Þó að ekki hafi verið orðið við þeirri kröfu, lít ég svo á, að ef það er ætlun núv. stjórnarliða að keyra frv. í gegn við 3. umr., áður en nokkuð kemur fram um, hvaða leiðir ríkisstj. hyggst fara í sambandi við aðgerðir í efnahagsmálum, séu það óforsvaranleg vinnubrögð. Með þessu frv. er og náð sérstökum áfanga. Sérstakur kapítuli er hafinn í fjármálum ríkisins. Eins og nú er komið, hefur frv. til fjárl. fyrir næsta ár náð því, að gjaldahlið þess er um 20 milljarðar kr. Ég vil leyfa mér hér á þessum stað að óska núv. hæstv. fjmrh. til hamingju með þennan áfanga. Ég vænti þess, að bæði hv. þm. og landslýður allur veiti þessu athygli og beri saman við það, sem þessi hæstv. ráðh. hefur sagt fyrr á árum í sambandi við ríkisfjármál. Það er haft eftir núv. hæstv. fjmrh., að fjárlög hverju sinni birti spegilmynd stjórnarstefnu. Það verður ekki sagt að þessu sinni. Það fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, birtir alls ekki mynd neinnar stefnu. Sú mynd, sem þar birtist, er mynd óstjórnar, verðbólgu og ráðleysis í gerðum núv. ríkisstj. Þessi staðhæfing mín hefur verið rökstudd hér af ýmsum ræðumönnum, sem talað hafa fyrr í dag. Ég tel þó ástæðu til að láta enn nokkur orð fylgja þessari staðhæfingu. Þann tíma, sem liðinn er síðan núv. ríkisstj. kom til valda, eða um það bil eitt og hálft ár, hefur ríkt einstakt góðæri í landinu. Gildir þar einu, hvort litið er til sveita eða að sjávarsíðunni. Bændur höfðu á s.l. hausti aflað meiri heyja og fengið meiri uppskeru en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. Við sjávarsíðuna hefur yfirleitt verið góður afli, þó að nokkuð hafi brugðið út af með einstakar fisktegundir. Eftir því sem birtist í skýrslum Framkvæmdastofnunar ríkisins, er meiri afli á þessu ári til ágústloka en á fyrra ári, svo að nemur 66 þús. tonnum. Það er því út í hött, þegar hæstv. ráðh. og stjórnarliðar eru að tala um, að á þessu ári hafi orðið aflabrestur, enda þótt þorskafli hafi nokkuð dregizt saman. Ríkisstj. tók í upphafi við miklum fyrningum. Hún fór að í sambandi við þessar fyrningar líkast útigangspeningi, sem sleppt er í heystakk. Hún dreifði fé á báðar hendur úr ríkissjóði og öðrum opinberum sjóðum, svo að nam nærfellt 1 milljarði kr., þar af 650 millj. umfram fjárlög á síðustu mánuðum fyrra árs. Málefnasamningurinn bauð upp á loforð, sem birtu landslýðnum, að nálega hvaða gæði sem vera skyldu væru nú til reiðu og ástand þjóðarbúsins væri með þeim hætti, að það væri hægt að dreifa þessum gæðum eins og hver vildi hafa um alla landsbyggðina. Þessar fyrstu athafnir hæstv. ríkisstj. lögðu grundvöllinn að þeirri verðbólguþróun, sem hátt hefur risið síðan og hefur að meginefni skapað þann vanda, sem nú er við að fást í efnahagsmálum þjóðarinnar. Ofan á þetta gerðist, eins og rakið hefur verið, að fjárlög voru hækkuð á síðasta ári um nærfellt 50%, og útlit er fyrir, að á þessu ári verði hækkunin 100%, ef saman eru lögð tvö fyrstu fjárlagaár þessarar ríkisstj. Með þessum aðgerðum er ekki einasta verið að magna þau áhrif, sem spretta af þessari miklu útbreiðslu fjármagnsins, þessu mikla bruðli á fjármagni þjóðarinnar. Þetta hefur haft þau sálrænu áhrif á þjóðina, að allir sjá, sem eitthvert skyn bera á fjármál, að þetta stefnir til ófarnaðar, og það hefur enn þau áhrif í för með sér, að hver og einn keppist við að fjárfesta, keppist við að kaupa hvaða hluti sem er til þess að festa það fé, sem þeir hafa handa á milli. Þeir keppast við að ná, sem mestu fjármagni út úr lánsfjárstofnunum þjóðarinnar til þess að koma því í fasteignir. Það er því ekki blöðum um það að fletta, að aðgerðir þessarar ríkisstj. í fjármálum á hennar fyrstu dögum hafa leitt yfir þjóðina þá verðbólguholskeflu, sem síðan hefur risið. Sá vandi, sem nú er við að fást, er því bein afleiðing af gerðum þessarar ríkisstj. Hann er heimatilbúinn vandi. Það hefur hér mikið verið rætt um skattamál, og skal ég ekki fara út í þau efni. En það er ljóst mál. að engan þarf að undra, þegar svo er staðið að meðferð ríkisfjármála, að þá þurfi einhvers staðar að afla tekna til ríkissjóðs, enda urðu landsmenn við það varir á síðasta sumri, að þyngri skattar voru lagðir á þjóðina og lengra seilzt á ýmsum sviðum en nokkru sinni fyrr. Má þó vera, að ég verði að gera hér eina undantekningu á, ef trúa má orðum hv. 3. þm. norðurl. v., þegar hann sagði, að skattar í tíð hæstv. forseta Sþ., Eysteins Jónssonar, hafi numið allt upp í 90% af nettótekjum. En hann man þetta ábyggilega betur en ég. Ég þori ekki að fullyrða þetta. Um skattamálin að öðru leyti skal ég ekki fara fleiri orðum. Þrátt fyrir þessa háu skatta er nú gert ráð fyrir því, að tekjuhalli verði á ríkissjóði. Við vitum allir, að yfirdráttarskuldir ríkissjóðs á þessu ári hafa verið hærri en nokkru sinni fyrr, og munar meira en helmingi, þegar þær komust hæst, að ég hygg í júlí eða ágústmánuði. Samfara þessu hafa viðskipti við útlönd verið með þeim hætti, að innflutningur hefur verið langt umfram verðmæti útflutningsins og meiri skuldir safnazt erlendis en nokkru sinni hefur gerzt. Þó að hæstv. fjmrh. reyndi í dag að mótmæla því, að halli væri í utanríkisviðskiptum, hefur það þegar verið rakið og þarf ekki að lesa fleira upp úr gögnum þeim, sem stofnanir hæstv. ríkisstj. dreifa, þ. á m. Framkvæmdastofnun ríkisins, en þau gögn hafa allir hv. alþm. í höndum. Gjaldeyrisstöðunni hefur þrátt fyrir þennan mikla greiðsluhalla við útlönd verið haldið uppi með lántökum erlendis, og eru erlendar lántökur nú komnar upp í 16 milljarða, 16 þús. millj. kr., ef miðað er við föst lán, og talið er, þó að ég hafi ekki séð um það ábyggilegar heimildir, að lausaskuldir við útlönd séu álíka miklar.

Þetta getur þm. ekki meint.

Hæstv. ráðh. segir, að ég geti ekki meint þetta. Ég fullyrti þetta ekki, en ég hef heyrt þetta hjá mönnum, sem ég trúi allvel. En ég læt það fylgja með, að einhvern tíma hefðu hv. talsmenn Framsfl., bæði hæstv. fjmrh. og aðrir flokksmenn hans talið, að með þessu væri verið að leggja það, sem þeir kölluðu drápsklyfjar, á þjóðina. Einu sinni stóð ungur talsmaður Framsfl. hér í þessum ræðustól, þegar erfiðleikar sóttu að í þjóðfélaginu og orðið hafði að taka nokkur lán erlendis. Hann gagnrýndi þær ráðstafanir með því, að það væri verið að leggja drápsklyfjar á þjóðina, ekki einasta núlifandi fólk, heldur og afkomendur þess um alla framtíð. Ég hef ekki orðið þess var, að þessi ágæti talsmaður Framsfl., sem nú er ritstjóri Tímans, tali nú mikið um þessi efni í málgagni Framsfl. Þannig er ástandið í stórum dráttum, og hygg ég, að ég hafi leitt nóg vitni til sönnunar þeirri fullyrðingu minni, að sú spegilmynd, sem birtist í þessu fjárlagafrv., sé mynd óstjórnar, verðbólgu og ráðleysis. Hvarvetna blasir við fjárvöntun. Það blasa við uppsprengd fjárlög, óeðlilegar lántökur oo ráðleysi núv. ríkisstj. í sambandi við þau úrræði, sem hún hlýtur að verða að beita gagnvart efnahagsvanda þjóðarinnar, sem nú er við að glíma. Hæstv. fjmrh. minntist hér í dag á veizluna, sem núv. ríkisstj. bauð landslýðnum til í upphafi sins ferils. Ég lít svo á, að landbúnaðurinn og bændastéttin hafi ekki notið mikils af þessum veizlukostum. Ég ætla að vísu ekki að fara mörgum orðum um þetta atriði, en ég vil leyfa mér að bera saman útgjöld ríkisins til landbúnaðarmála á síðasta fjárlagaári viðreisnarstjórnarinnar, fjárl. 1971, og það fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir. Ef tekin eru útgjöld þau, sem fara í gegnum hendur landbrn., þá var hlutdeild þeirra gjalda í heildarútgjöldum fjárl. árið 1971 6.1%. Samkv. því frv., sem nú liggur fyrir, eru útgjöld til sömu þátta 4.9% og hafa því lækkað hlutfallslega, miðað við heildarútgjöld ríkisins, um um það bil fimmta part. Vissa er fyrir því, að þegar þetta frv. hefur hlotið afgreiðslu, hefur hlutfallið raskazt enn verulega landbúnaðinum í óhag. Hv. talsmenn Framsfl. og hæstv. fjmrh. og landbrh. hafa löngum talið sig vera sérstaka málsvara landbúnaðarins, og það var títt í tíð fyrri ríkisstj., að þessir menn gerðu harða hríð að fyrrv. landbrh. fyrir það, hvað hann stæði illa á verði fyrir landbúnaðinn. Ég hygg, að þeim hefði verið sæmra að hafa um þetta færri orð. Svo kann að fara, að bændastéttin komist að raun um, að það voru ekki umskipti til hins betra, þegar núv. landbrh. tók við. Sumir álitu, að það yrði bændastéttinni hagstætt, að landbrh. væri jafnframt fjmrh. Ég var ekki í þeim hópi, sem gerði ráð fyrir því, að þetta væri hagkvæmt skipulag, og það mun koma í ljós eftir því sem meir kreppir að í fjármálum ríkisins, þá er mikil hætta á því, ef þessi hæstv. ráðh. tekur sig ekki verulega á landbúnaðinum til hagsbóta, að þetta hlutfall fari versnandi. Í þessu frv. er ekki að finna neitt um það, hvað hugsað er fyrir því, ef verða kynnu hækkanir á landbúnaðarvörum á næsta ári. Þess er kannske heldur að vænta, vegna þess að þar er ekki að finna áætlanir um nokkurn skapaðan hlut, er varðar verðlagsbreytingar, kaupgjaldsbreytingar, sem þó eru ákveðnar samkv. kjarasamningum á næsta ári. En ég vil minna á það, að þegar ríkisstj, setti brbl. á síðasta hausti um tímabundnar efnahagsráðstafanir, var slegið á frest gerð nýs verðlagsgrundvallar fyrir landbúnaðarvörur. Þessi frestur var veittur til áramóta, og þess er að vænta, að við það verði staðið, að þessi grundvöllur verði þá tekinn til endurskoðunar og nýr grundvöllur taki gildi. Sá grundvöllur, sem enn er í gildi, er tveggja ára gamall. Það er vitað, að magntölur allar eru úreltar og þá ekki sízt þær magntölur, er snerta höfuðútgjöld búanna, - þar á ég við kjarnfóður og áburð, - og enn fremur hitt, að fjármagnskostnaður, sem bændum er reiknaður í verðgrundvellinum, er gersamlega úreltur, og nægir þar að minna á eitt atriði. Við gildistöku hins nýja fasteignamats varð stórkostleg hækkun á mati á öllum fasteignum bænda, og gefur auga leið, að fjármagnskostnaður stórhækkar við það, að mat fasteigna hækkar þannig stórkostlega. Þarna eru þess vegna liðir, a.m.k. fjármagnsliðurinn, sem hljóta, ef einhverrar sanngirni er gætt, að koma til hækkunar á verðlagsgrundvellinum. Það eru því ýmsir liðir, sem án efa eiga eftir að koma inn í myndina, áður en fjárlög fyrir næsta ár eru afgreidd, ef á að afgreiða þau án þess, að allt sé í óvissu. En ef á að afgreiða þau með þeim hætti, að botninn sé upp í Borgarfirði og þau opin í báða enda, þá er auðvitað ekki þess að vænta, að þessir liðir séu teknir inn, enda eru þá fjárl. marklaus, eins og sagt hefur verið hér fyrr af ræðumönnum. Ég vil minnast á það hér, að fyrir nokkru flutti ég till. til þál. um breytingar á greiðslu jarðræktarframlaga, og leyfi ég mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. fjmrh. og landbrh., hvort það sé ætlunin, um leið og þau framlög til jarðrækfar, sem áður voru greidd út af Landnámi ríkisins, en voru með lögum á síðasta Alþ. felld inn í jarðræktarl. og skyldu greidd út af Búnaðarfélagi Íslands, - hvort ætlunin sé að stiga með þessu skref til baka bændum til óhagræðis og framlögin, sem áður voru greidd út á framkvæmdaári, greiðast út ári síðar en framkvæmdir eru unnar. Það væri ágætt að fá þetta fram við þessa umr., því að þarna er um atriði að ræða, sem ekki einasta snertir fjárhag hvers einasta bónda í landinu, heldur hefur einnig mikla þýðingu í sambandi við fjárhag og rekstur ræktunarsambandanna, en þau munu mörg eiga við slíkan fjárhag að búa, að þeim veiti ekki af, að haldið sé í horfinu, fremur en skrefin séu stigin til baka. Hina miklu útþenslu ríkiskerfisins, sem átt hefur sér stað í tíð núv. ríkisstj., hefur borið á góma í þessum umr., svo sem vænta mátti. Hæstv. fjmrh. flutti sínar skýringar við þetta efni, og skal ég ekki fara að orðlengja það, sem um það hefur verið rætt, hvorki um tölu nýrra ríkisstarfsmanna, sem fastráðnir hafa verið, né heldur hinna, sem eru lausráðnir. En eins og kom fram í þessum umr., er tala fastráðinna ríkisstarfsmanna nú 585 manns fleiri en var fyrir ári. En ég get ekki stillt mig um að minnast á í þessu sambandi, að á síðasta Alþ., þegar núv. hæstv. ríkisstj. hafði setið að völdum í 7–8 mánuði, tók það hæstv. forsrh. 45 mín. hér í þessum ræðustól að telja upp nýjar nefndir og nýja starfsmenn, sem ríkisstj. hafði ráðið á vegum ríkisins. Þetta hlýtur að gefa nokkra vísbendingu um það, að útþensla ríkiskerfisins sé nú þrátt fyrir allt meiri en hæstv. fjmrh. vildi vera láta hér í dag. Það er svo kapítuli út af fyrir sig, að þessi sami hæstv. forsrh., sem því miður er hér ekki viðstaddur, hafði sérstakan kafla um það í flestum sínum framboðsræðum í mínu kjördæmi fyrir síðustu alþingiskosningar að úthrópa það, sem hann kallaði lúxusflakk, nefndafargan, ríkisbákn á vegum fyrrv. ríkisstj. Hér er enn eitt dæmi um það, að þeir menn, sem nú eru komnir í valdastólana og hafa gagnrýnt ýmislegt það, sem þeir hafa talið miður fara í tíð fyrrv. ríkisstj., hafa í flestum greinum farið langt fram úr því, sem þeir sökuðu aðra um. Er þar enn eitt dæmi um það ráðleysi, sem núv. ríkisstj. sýnir varðandi fjármál ríkisins og málefni þjóðarinnar í heild. Það liggur ljóst fyrir, að við þessa umr. verða ekki fluttar neinar brtt, frá einstökum þm., a.m.k. hafa þær ekki komið fram enn þá. Ég lít svo á, að svo kunni að fara, að ekki verði unnt að komast hjá því að flytja nokkrar brtt. við 3. umr., ef ekki verður gerð breyting á frv. sjálfu í ýmsum greinum, og þá einnig í sambandi við skiptingu þess framkvæmdafjár, sem þegar liggja till. fyrir um frá hv. fjvn. Ég vil hér aðeins drepa á tvö eða þrjú atriði og vænti þess, að það, sem ég ætla að ræða um, sé fremur í því horfi, sem raun ber vitni, vegna mistaka, en að það hafi verið ætlan þeirra manna, sem um þetta fjölluðu í hv. fjvn. Enda er það svo, að það kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir hér á Alþ., á engan fulltrúa í þessari hv. n. Það kom fram hér í dag, að hæstv. ríkisstj. hefur á yfirstandandi ári skorið niður framlög ríkisins til heilbrigðismála um 71 millj. kr. Nú hefur það verið svo í tíð þessarar ríkisstj., að hæstv. heilbrmrh. hefur ekki látið nokkurt tækifæri ónotað til þess að básúna þau miklu verk, sem að væri unnið á sviði heilbrigðismála. Það má ekki koma fram fsp. um einstaka þætti þessara mála, svo að þessi hæstv. ráðh. taki sig ekki til og flytji langan lestur um það, sem hann sé með á prjónunum til úrbóta í læknamálum strjálbýlisins og í heilbrigðismálum yfirleitt, og nægir að vitna til ræðu hæstv. ráðh. nú fyrir fáum dögum. Þetta fer ekki beinlínis saman við það, að svo skuli þessi hæstv. ráðh. standa að því að skera þessi framlög niður á síðasta ári um 71 millj. kr. En ég vil láta þess enn getið hér í sambandi við læknamál strjálbýlis og þann vanda, sem þar er við að etja, en hann er einn alvarlegasti félagslegi vandi strjálbýlisins, að það er einmitt fjármagn til framkvæmda, þ.e. uppbygging heilsugæzlustöðvanna og sköpun viðunandi aðstöðu fyrir lækna og starfsfólk sjúkrahúsanna, sem gerir okkur helzt kleift að halda starfsfólki við þessa lífsnauðsynlegu þjónustu, en missa ekki alla lækna og hjúkrunarfólk fyrst til aðalþéttbýlisins og jafnvel til annarra landa. Ég get ekki látið hjá líða hér við þessa umr. að vekja athygli á því, hvernig eitt kjördæmi landsins hefur verið gersamlega afskipt í sambandi við þær till., sem hér hafa birzt frá hv. fjvn. Eins og ég sagði, vænti ég, að hér sé um mistök að ræða og að hv. fjvn. og hv. meiri hl. hér á Alþ. sjái sér fært að ráða þarna nokkra bót á. Eftir þeim till., sem fyrir liggja, er ætlunin að verja 2 millj. 940 þús. kr. til heilbrigðismála í Norðurl. v. Ef litið er til nágrannakjördæma, og ég tek það fram, að allur slíkur samanburður er mér næsta ógeðfelldur, en ekki verður hjá því komizt að gera þarna nokkurn samanburð til þess að greina þann mun, sem þarna kemur fram, þá er ætlað að verja til Vesturlandskjördæmis 30 millj. 530 þús., Vestfjarða 29 millj. 450 þús. kr., til Norðurl. e. 16 millj. 800 þús. kr., til Austfjarða 21 millj. 87 þús. kr. og til Suðurlandskjördæmis 36 millj. 250 þús. kr. En þetta eru, að ég kalla strjálbýliskjördæmi landsins, og skil ég þá eftir Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Það kemur sem sé í ljós, að í flestum kjördæmum er um það bil 10 sinnum meira fjármagn ætlað til framkvæmda í heilbrigðismálum en í Norðurl. v. Ég hlýt að segja það hér, að þetta er algerlega óviðunandi niðurstaða, og eins og ég hef þegar tekið fram, vænti ég, að hér sé a.m.k. að einhverju leyti um mistök að ræða, sem hv. fjvn. sér sér fært að leiðrétta með velvilja, áður en 3. umr. fer fram. Það má vitaskuld nefna fleiri framkvæmdaþætti, og er þá skýrast að benda á hafnir og fjárframlög til hafnaframkvæmda. Það er gert ráð fyrir því, að fjárframlög til hafna í Norðurl. v. verði á næsta ári 7 millj. 250 þús. kr. Ef aðeins er litið til þeirra kjördæma, sem eru sitt hvorum megin við þetta kjördæmi, þá er gert ráð fyrir tæplega 56 millj. kr. til hafna á Vestfjörðum og í Norðurlandi eystra rúmlega 43 millj. kr. Hafnir eru, eins og öllum alþm er kunnugt, lífæðar þeirra byggðarlaga, sem byggja á sjósókn og flutningum á sjó. Það er varla einleikið, að unnt skuli vera að benda á, eftir að till. hv. fjvn. kom fram, að eitt kjördæmi landsins sé svo gjörsamlega afskipt eins og fram hefur komið í því, sem ég hef bent á varðandi heilbrigðismál og þennan þátt samgöngumála. Það getur jafnvel hvarflað að manni, að formenn tveggja stærstu stjórnarflokkanna, sem eru þm. þessa kjördæmis, hafi beítt áhrifum sínum til þess, að framlög til þessa kjördæmís yrðu svo skorin niður. Ég sé ekki ástæðu til þess að víkja að fleiri einstökum liðum í sambandi við þetta frv. á þessu stigi. Það er ljóst, að eftir er að afgr. fjölmörg erindi hjá hv. fjvn., og svo er stóra málið eftir, - stóra málið, sem er: hvaða leið velur núv. hæstv. ríkisstj. til úrbóta í þeim ógöngum, sem fjármál ríkisins og efnahagskerfi þjóðarinnar eru komin í. Eins og ég hef þegar tekið fram, er það óviðunandi niðurstaða, ef á að afgr. fjárl. nú fyrir jól, án þess að það sé komið fram, hvaða leiðir hæstv. ríkisstj. ætlar að fara í þessum efnum, og gerð sé grein fyrir því, hvernig þær leiðir verka á gjaldabálk og tekjuhlið fjárl. Þessi atriði hafa að vísu glögglega verið rakin af fyrri ræðumönnum hér í dag, og ég mun þess vegna ekki fara út í þau, en eins og þetta horfir við nú, er ljóst, að fjárlagafrv. er botnlaust og fjármál ríkisins í þeim ólestrí, að efnahagsástandið er fyrir tilverknað núv. stjórnarherra komið í það ófremdarástand, sem við blasir. Ef skynsamlega hefði verið á málum haldið og varlega farið í sakir af þessari ríkisstj., væri ekki við þá erfiðleika að etja, sem raun ber vitni í dag. Þessi ríkisstj. fékk e.t.v. betra tækifæri í hendur en nokkur önnur ríkisstj. hefur fengið á þessu landi. Hún tók við blómlegu búi og hafði færi á því að halda svo á málum, að unnt hefði verið að sigla áfram þjóðarskútunni, án þess að þyrfti að steyta á skeri á næstu árum. Hún sigldi ekki með þetta sjónarmið fyrir augum. Hún fór ekki að í samræmi við það, sem var yfirlýst stefna Sjálfstfl. fyrir síðustu kosningar, sem var að varðveita efnahagsbata síðustu ára eftir áföllin 1967–1968 og auka kaupmátt launa til samræmis við það, sem greiðslugeta atvinnuveganna leyfði. Þessi ríkisstj. fór ekki eftir þessum markmiðum. Hún dreifði fé á báðar hendur, og einn hæstv, ráðh. lét þau orð falla í sambandi við þá samninga, sem gerðir voru á síðasta hausti milli aðila vinnumarkaðarins, að atvinnurekendur yrðu að stökkva, það yrði að ráðast, hvort þeir næðu til lands. Það er ljóst nú, að atvinnuvegir þjóðarinnar eru á sundi. Þeir ná ekki til lands, nema sérstakar aðgerðir ríkisvaldsins komi til og eru þær aðgerðir raunar þegar hafnar í sjávarútveginum með uppbótakerfi. Ég vil skiljast við þetta mál með því að láta í ljós, að ein meginorsök að öllu þessu og kannske stærstu mistök, sem núv. ríkisstj. hefur gert, er, að hún skyldi lögfesta á síðasta Alþ. styttingu vinnuvikunnar. Ég átti ekki sæti á Alþ., þegar þessi löggjöf var afgr. úr þessari hv. d., en ég get látið það koma fram, að ég álít, að þetta hafi verið ein mestu mistök, sem ríkisstj. hefur gert. Ég var þessu frv. þá mjög andvígur og hefði greitt atkv. gegn því. Ég álít, að það þurfi ekki mörgum orðum að styðja þessa skoðun mína. Ég álít, að heilbrigð skynsemi segi hverjum sem er, bæði hv. alþm. og öðrum, að íslenzkir atvinnuvegir eru ekki svo í stakk búnir og voru ekki einu sinni þá, að þeir geti búið við það að greiða verkamönnum og öðrum launþegum fullnægjandi laun fyrir skemmri vinnutíma hér á Íslandi en gerist í nokkru nágrannalandi okkar. Sum þessara nágrannalanda okkar eru þó þróaðar iðnaðarþjóðir, og það er alkunna, að við slíkar þjóðfélagsaðstæður er auðveldara að komast af með stuttan vinnutíma, vegna þess að tæknin hefur þróazt á hærra stig en gerist við þá atvinnuhætti, sem hjá okkur ríkja. Það er enda svo, að í undirstöðuatvinnugreinum okkar, frumframleiðslunni, sjávarútvegi og landbúnaði, verður þessum vinnutíma ekki við komið. Það hefur enn þau áhrif, að fólk vill ógjarnan hverfa til þessara starfa. Það forðast undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar og leitar til þjónustugreina, þar sem það getur notið þessa stutta vinnutíma. Það má telja marga annmarka á þessari löggjöf, sem auk þess var brot á þeirri hefð, að til þess tíma hafði ekki verið sett löggjöf um vinnutíma á Íslandi, heldur hafði það efni jafnan verið útkljáð í samningum milli aðila vinnumarkaðarins. Ég lít svo á, að þetta atriði eigi eftir að draga á eftir sér langan slóða vandræða í okkar þjóðfélagi, og þótt ekkert annað hefði komið til, hefði það vissulega leitt af sér erfiðleika. En þegar ofan á bætist öll sú óráðsía og rangar aðgerðir núv. hæstv. ríkisstj. í fjármálum, þá er ekki von, að vel fari. Þá er ekki von, að sú mynd, sem við blasir, sé fögur, að það sé björt sól, sem skín yfir hæstv. ráðh. í dag. Sú sól skein vissulega glatt, sem þeir áttu yfir höfði sér, þegar þeir tóku við völdum, en það virðist svo sem geislar hennar nái ekki til ráðh. um þessar mundir.



Herra forseti. Ég get ekki tekið undir heillaóskir samflokksmanns míns, hv. 5. þm. Norðurl. v., þar sem hann var í ræðu sinni áðan að óska hæstv. fjmrh. til hamingju með þau spor, sem hann stæði í, þann árangur, sem náðst hefði í málefnum þjóðarinnar, og það stig, sem frv. það, sem hér er til umr., er á. Af hinni stuttu viðkynningu, sem ég hef af hæstv. ráðh., kemur hann mér fyrir sjónir sem valinkunnur sæmdarmaður, sem ég hygg, að muni hafa miklar áhyggjur af því, hvernig málum er nú komið. Ég vildi þá frekar nota þetta tækifæri til að votta honum samúð mína með þá erfiðleika, sem hann stendur í nú. Það er sannarlega ekki gott að standa í þeim sporum að vera ábyrgðarmaður að fjárlagafrv., sem ber með sér, að útgjöldin hafi tvöfaldazt eða því sem næst á tveimur árum og að við 2. umr. vanti hundruð millj. kr., ef ekki milljarða kr., til að ná endum saman, hafa engin ráð og vita ekkert, hvað er framundan og hvernig þessi málefni á að leysa. Svona standa þessi mál hjá flokkunum, sem töldu sig öllum öðrum fremur undir það búna og höfðu það að aðalleiðarljósi sínu að bæta stjórnarfarið í landinu. Ég verð að segja það, að þegar ég hlýddi á ræðu hæstv. fjmrh., fannst mér ég einhvern veginn ekki geta tekið mikið undir það, þegar hann var að afsaka sig eða telja sér til málsbóta þau tilvik, sem voru gerð í fjárl. á tímum viðreisnarinnar, sem hann átaldi svo mjög. Mér fannst málflutningur hans á þeim tíma þess efnis, að hann gæfi fyllilega til kynna, að slíkar leiðir mundi hann ekki velja, þegar að því kæmi, að hann þyrfti að standa fyrir slíku máli. Hafandi til stuðnings hið mikla kerfi, sem núv. stj. stofnaði til. Framkvæmdastofnunina, sem átti að hjálpa og undirbúa allt svo haglega, þá hefðu venjulegir menn búizt við, að staðan væri mun betri og öll framkvæmd mála réttari en raun er á. Satt betzt að segja fannst mér einhvern veginn undir ræðu hæstv. fjmrh., að ofarlega í huga mínum væri stef, gamla viðlagið úr sálmi hans Hallgríms blessaða: „Það, sem helzt hann varast vann, varð þó að koma yfir hann.“ Ég hef ekki í þeim fáu orðum, sem ég segi hér, aðstöðu til þess að fara út í einstaka liði þess fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir hendi. En það, sem mig langaði til að staldra örlítið við, eru þær upplýsingar, sem hér hafa komið fram í umr. um aukningu starfsmannakerfisins. Það hefur komið fram, að opinber starfsmannafjöldi hefur á rúmu ári aukizt um tæp 600 manns. Stöðu minni er þannig háttað, þar sem ég er forstöðumaður peningastofnunar úti á landi, að ég þarf að hafa mikil samskipti við stofnanir hér í Reykjavík. Ég verð að segja það eins og er, og ég efast ekki um, að ég tala fyrir munn ótalmargra annarra, að vöxtur miðstjórnarkerfisins, sérstaklega hér í Reykjavík, er að verða eins og eitthvert frumskógamyrkviði, sem alltaf verður erfiðara og erfiðara með hverju árinu að komast í gegnum. Erindi manna hér í Reykjavík taka alltaf lengri og lengri tíma, og það er alltaf að verða einhvern veginn erfiðara og erfiðara að koma málunum í gegn. Eyðublöðunum, valdi númeranna, fer alltaf fjölgandi og kannske er þó eitt áhald, sem er að verða valdamest í öllu kerfinu, það er vald stimpilsins. Ég hef komizt í þá aðstöðu, að það munaði minnstu, að gæti ekki fengið nauðsynlega afgreiðslu mála minna, fyrr en ég gat komið því á hreint, að Jón G. Sólnes væri sama og 5188–3012. Þá fyrst var kerfinu fullnægt. Það erfiðasta fyrir okkur úti á landsbyggðinni er ekki að ná ákvörðunarvaldinu frá þeim, sem ákvörðunarvaldið hefur, þeim æðsta. Það eru milliliðirnir, hringrásin, að komast í gegnum allt kerfið, þangað til málefnið getur fengið afgreiðslu. Það er eins og borðin séu óteljandi í kerfi hins opinbera, sem erindið þarf einhverra hluta vegna að stöðvast á, ekki beinlínis af því að það hafi nein áhrif á framkvæmd málsins, heldur er þarna einhver persóna, stimpilhaldari eða eyðublaðabirgðavörður, sem þarf nauðsynlega að fá þetta erindi inn á borðið sitt, og ef það fer ekki inn á það borð, þá nær erindið ekki fram að ganga. Það er ekki ætlun mín að fara að kenna núv. hæstv. ríkisstj. um allt það, sem miður hefur farið og miður fer í þessu mikla myrkviði, en að ég geri þetta að umtalsefni, af því að það er sannarlega tími kominn fyrir hæstv. ríkisstj. og hv. ráðamenn þjóðarinnar að taka þessi mál til gagngerðar athugunar og endurskoðunar og varanlegra endurbóta, því að núverandi ástand er hreint og beint ógnvekjandi. Mig langar til þess, hv. alþm., að gefa ykkur smálýsingu á því, hvernig eitt málefni þróast og við hvaða erfiðleika maður á stundum að etja. Athafnasamur, duglegur útvegsbóndi, eða útvegsmenn, kannske einn, tveir eða fleiri, sem hafa allar aðstæður til að fá sér fiskibát, hafa ákveðið að láta byggja sér lítinn, þægilegan bát, sem ætlað er það hlutskipti að afla tekna og framleiða í þjóðarbúið, öllum til heilla. Hvernig er svo gangur þessa máls, þannig að þessar starfsfúsu hendur megi fara að inna þetta ágæta hlutverk af hendi. Jú, fyrst er að fylla út eyðublað, senda inn umsókn til opinbers sjóðs hér í Reykjavík. Og hverjir eru aðstandendur að þessum sjóði? Á þessu fyrsta stigi þurfa að fjalla um þessa umsókn til þess að smíða 12 tonna dekkbát fulltrúi æðsta peningavaldsins í landinu, Seðlabankans, fulltrúi beggja stærstu viðskiptabankanna, Landsbankans og Útvegsbankans. Ég held, að megi fara með logandi ljósi í fundargerðarbækur fiskveiðasjóðs til þess að finna slíka umsókn, sem fengið hefur fullnaðarafgreiðslu á fyrsta fundi, sem hún hefur verið tekin fyrir á. Það hefur alltaf vantað eitthvað hjá þessum ágætu mönnum. Alltaf hefur vantað eitthvað til að fullnægja þessu óþrjótandi kerfi, sem alltaf heimtar meiri eyðublöð, meira af númerum og stimplum. En það er í þjóðarmeðvitund Íslendinga að gefast ekki upp, og einhvern veginn tekst með þessari rótgrónu þrautseigju, sem okkur er einhvern veginn í blóð borin Íslendingum, að komast eftir þrotlausa baráttu gegnum þennan frumskóg og leyfið fæst. Maðurinn má fara að gera samning við skipasmíðastöð. Það má fara að byggja þennan bát. Ekki er allt búið með þessu. Skipasmíðastöðin fer að byggja, hefur marga menn í þjónustu sinni, þarf að greiða mönnum vikulega kaup, kaupa efni og þarf ýmislega fyrirgreiðslu að fá. Þá er búið að koma málum þannig fyrir, að þessi sama skipasmíðastöð á að fá fyrirgreiðslu úr fiskveiðasjóði, eftir því sem gengur á verkið. Maður skyldi nú halda, að í jafnþróuðu þjóðfélagi og okkar geti þessi meðferð gengið greiðlega. Nei, það er nú öðru nær. Það er þó þannig komið, að það á að virða, á hvaða stigi smíðin er í það og það skiptið, til þess að bægt sé að fá nauðsynlega fyrirgreiðslu hjá sjóðnum. Nú, er það svo mikið? mundi e.t.v. einhver spyrja. Nei, maður skyldi halda, að það væri ekki svo mjög mikið. En það er miklu meira en það. Í sambandi við allar þessar skipasmiðastöðvar og bátasmíðastöðvar, sem eru hér á landi, er aðeins einn maður, sem á að framkvæma þessa skoðun, þannig að stimpilverkið, eyðublaðaverkið og númeraverkið taki töluna gilda. Mörgum sinnum hefur komið fyrir, að þessi ágæta persóna hefur kannske verið að athuga um skipakaup suður í Frakklandi, Vestur-Þýzkalandi, í Noregi og jafnvel austur í Japan. Á sama tíma bíða vinnandi stéttir, tugir og hundruð manna þurfa að fá útborgað kaupið sitt og bíða eftir því, að þessi fyrirgreiðsla fáist. Það, sem veldur því, að þessi mál hafa ekki stöðvazt algerlega, er það, að menn hafa stolizt til þess að gera hluti, sem yfirboðarar þeirra hafa oft og mörgum sinnum harðbannað að gera. Það er þetta kerfi, sem þarf að höggva vel í. Hæstv. fjmrh. minntist á í ræðu sinni, að nú væri búið að endurvekja bremsunefnd, sem ætti að athuga alla frekari starfsmannafjölgun og þá um leið kerfisaukningu í þessu þjóðfélagi. Ég vil í lítillæti mínu leyfa mér að benda á, að það er góðra gjalda vert að endurvekja bremsunefnd. En ágætu þm., það þarf miklu meira. Fullkomna niðurskurðarnefnd þarf til þess, að þetta komi að góðum notum. Það þarf í mörgum tilfellum að afnema og fækka öllu þessu opinbera starfsliði, sem fjallar um mörg málefni og ekkert annað hlutverk hefur í þjóðfélaginu en að handfjalla stimpla, eyðublöð og athuga númer. Við erum ekki það stórt þjóðfélag, að við höfum ráð á að hafa þúsundir manna til slíkra starfa. Við erum 200 þús. hræður. Við höfum ekki efni á því að eyða tugum og kannske hundruðum millj. til að viðhalda slíku starfsliði, - starfsliði, sem er kannske orðið fjölmennara en fólkið, sem vinnur að aðalframleiðsluatvinnuvegum þjóðarinnar. Ég vil leyfa mér að vonast til þess, að hæstv. fjmrh. taki þessi orð til vinsamlegrar athugunar. Ég veit, að við höfum öll miklar og þungar áhyggjur af því, hvernig fjármálum þjóðarinnar er komið og hvernig öllum málum er háttað hjá okkur í dag. Atvikin hafa hagað því þannig, að ég hef um aldurfjórðungsskeið átt setu í bæjarstjórn Akureyrar, þar sem enginn meiri hluti er fyrir hendi. Þar hef ég haft náið samstarf við vini mína, framsóknarmenn, eignazt þar ágæta og góða vini og haft við þá happadrjúgt og gott samstarf. Þeir sögðu mér, að það væri ákaflega erfitt fyrir jafnstóran og áhugasaman flokk og Framsfl. er að þurfa að bíta í það súra epli að vera 12 ár utan ríkisstj. Ég segi fyrir mitt leyti, að það getur vel verið, að það hafi verið rangt að taka það ekki til nánari athugunar að hleypa þeim inn í stjórnarsamstarfið fyrr, því að þar er margt ágætra manna, sem margs góðs eru maklegir. En ég vil segja ágætum vinum mínum, framsóknarmönnum, það, að ég held, að þeir hafi metið stöðuna rangt, þegar þeir eftir síðustu kosningar héldu, að þeir gætu með samstarfi við kommúnista læknað þau þjóðarmein, sem þurfa lækningar við hjá okkur. Það var viða reynt meðal lýðræðisþjóða, sérstaklega eftir síðari heimsstyrjöld, en það gafst alls staðar illa. Það var reynt hér í þessu landi af kannske beztu tamningamönnum stjórnmálamannanna, og allir vita, hvernig fór, svo að vissulega hræða sporin. Ég held, að það sé einmitt af því, að þeir mátu ekki stöðuna rétt og vildu borga það of dýru verði að komast í stjórnarstólana, þessir ágætu framsóknarmenn, að nú er svo komið fyrir okkur sem raun er á. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að ég tala fyrir munn margra ágætra vina minna, framsóknarmanna á Akureyri, og ég vil biðja hæstv. fjmrh. að minnast þess, að orðið kostnaðarverðbólga er þaðan komið. Ég segi að lokum sem 5188–3012, að því fyrr sem framsóknarmenn gera sér ljósa þá staðreynd, að heill og hamingju þessarar þjóðar er bezt borgið með því, að þessu samstarfi verði sem fyrst slitið, því betra.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um út af hinum skyndilega málvöndunaráhuga hæstv. fjmrh. að láta þess getið, að það er nú ekki komið svo fyrir hv. 5. þm. Reykn. eins og þeirri n., sem hæstv. fjmrh. skipaði til þess að leysa fyrir sig efnahagsvandann, að sérstaklega sé um það fjallað í þættinum um daglegt mál, en svo hefur verið um orðin valkostir og valkostanefnd, að þetta hefur sérstaklega verið tekið fyrir sem dæmi um málleysu og bent á, að miklu réttara væri að kalla þetta kosti og kostanefnd. Og réttilega heyrðist hvíslað hér einhvers staðar, að enn réttara væri náttúrlega ókostir og ókostanefnd. Þessar umr. hafa nú staðið í allmargar klst., og það, að þær eru þó ekki orðnar lengri en þetta, er því að þakka, hve fáir forstöðumenn ríkisstofnana eiga sæti hér á hinu háa Alþ. En það mátti heyra undir ræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar, að slíkum mönnum er mjög þungt í skapi þessa dagana, svo að þess eru naumast önnur dæmi. Það er áreiðanlega rétt, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði, að þó að undirbúningur fjárl. hafi oft verið bágborinn, hefur hann þó farið versnandi, sérstaklega þó þetta ár og s.l. ár. Ég minnist þess við fjárlagaafgreiðsluna s.l. ár, að hæstv. fjmrh, breiddi mjög úr sér hér í ræðustólnum og lýsti því yfir sem sérstakri stefnu sinni, að meðan hann yrði fjmrh., mundi hann leggja metnað sinn í það, að fjárl. gæfu sem bezta og réttasta mynd af ríkisbúskapnum, tekjum og gjöldum, eins og þau yrðu áætluð á næsta ári. Nú getum við séð það í nál. meiri hl. fjvn., að þar er sérstaklega um það talað, að á þessu stigi sé ómögulegt að gera sér grein fyrir, hvernig tekjuöflun fjárl. verður næsta ár, vegna þeirra efnahagsörðugleika, sem við blasa. Orðrétt segir svo í nál., með leyfi hæstv. forseta: „Eins og fyrr er getið í nál. þessu, er ljóst, að stjórnvöld munu gripa til sérstakra efnahagsaðgerða til þess að tryggja atvinnuöryggi og hallalausan ríkisbúskap. Af þeim aðgerðum hlýtur afgreiðsla fjárl. að markast, og gerir meiri hl. fjvn. því á þessu stigi ekki till. um breyt. á tekjuhlið frv.“ Þessi orð í nál. meiri hl. fjvn. verða ekki skilin öðruvísi en svo, að formaður n. treysti sér ekki fyrir sitt leyti til þess að afgreiða fjárlög nú fyrir jól. Hitt er annað mál, til hvers hann lætur þröngva sér af hæstv. fjmrh. En sýnt er nú, að hann ætlar að hafa að engu loforð frá því í fyrra um það, að hann muni leggja metnað sinn í að láta tekjur og gjöld ríkissjóðs koma sem skýrast fram í fjárlagafrv. Það voru því sannarlega orð í tíma töluð hjá þessum hæstv. ráðh. í gær, þegar hann var að gera því skóna, að hann þyrfti 12 ár í ráðherrastóli til að taka það aftur, sem hann lofaði í fyrra. Reynslan hefur nú sýnt, að hann þarf ekki eitt ár til þess, því að það vantar upp á það 3–4 daga. Ég átti satt að segja ekki von á því við þessar fjárlagaumr. að heyra einn af hæstv. ráðh. kveinka sér undan því, að illa væri með þá farið í hljóðvarpi og sjónvarpi. En svo var þó að heyra rétt áðan á hæstv. fjmrh., og þótti honum illa farið með sig í sambandi við kjaradeilur BSRB. Ég fylgdist mjög náið með þessum deilum, bæði á Alþ., í fjölmiðlum og á almennum fundi í Háskólabíói, og það verð ég að segja, að engan mann fann ég koma eins aftan að hæstv. fjmrh. og hæstv. sjútvrh., Lúðvík Jósepsson, í Háskólabíói. Það gefur náttúrlega enn tilefni til þess að rifja upp framkomu þessa ráðh. fyrr og síðar í garð samráðh. sinna. Enda er svo komið nú, að svo er að sjá, sem hann þori ekki að setjast á ráðherrabekkina, því að hann sést aldrei orðið hér í hinu háa Alþ. Hæstv. fjmrh. sagði hér áðan, að hann ætlaði ekki að tala neina tæpitungu. Og hvaða orð lét hann þá falla? Jú, það, að skattal. 1971 hefðu verið sett í auglýsingaskyni. Ég verð að segja, að mér fannst þetta hraustlega mælt. Hæstv. fjmrh. er mjög vel kunnugt um það, að þau skattalög, sem þá voru lögfest, eru einhver bezt undirbúnu skattalög, sem hafa verið lögfest á Alþ. Öðrum þræði voru þau við það miðuð að búa atvinnuvegina undir inngöngu í EFTA og við það sniðin, að atvinnuvegirnir byggju við sambærileg skattakjör og er í öðrum EFTA- löndum. Á hinn bóginn var í þessum skattal. um mikilsverðar leiðréttingar að ræða, m.a. elztu borgurunum til handa, sem hæstv. fjmrh. skar allar niður á s.l. vetri, en treysti sér þó ekki, til annars, þegar í ljós kom, hvernig nýju skattal. verkuðu, en að veita þessum elztu borgurum nokkra leiðréttingu, eftir að Sjálfstfl. og málgagn hans höfðu gert harða hríð að ríkisstj. og höfðu svo að ekki varð um villzt, sýnt fram á, að þarna var um hreint ranglæti að ræða. Stjórnarsinnar reyndu fyrst í stað að ljúga því að elztu borgurunum, að þeir borguðu minna en áður, en þeir létu ekki glepja sig, enda muna þeir vel aðra vinstri stjórn, þó að fjmrh. væri þá annar. Ég vil líka í þessu sambandi, fyrst hæstv. fjmrh. talar svo mjög um skattalög, spyrja, hvað líði því loforði hans frá síðasta Alþ., þegar hann var að reyna að fá flokksbræður sína og aðra stuðningsmenn ríkisstj, til þess að samþykkja skattal., eins og frá þeim var gengið, um það, að endurskoðun skattal. haldi áfram og þau verði leiðrétt á þessu þingi. Þetta var eitt aðalloforðið og það, sem hæstv. fjmrh. taldi skattal. mest til gildis, á síðasta þingi, að þau yrðu löguð nú aftur á þessu þingi. Hvað líður þeirri endurskoðun? Ég spyr einnig: Er það rétt, sem hv. 2. þm. Vestf. sagði hér áðan, að svo sé komið, að hæstv. ríkisstj. þori ekki að hækka beinu skattana meira en gert var? Beinir skattar hækkuðu frá 1971–1972 um 50%, á sama tíma og tekjuaukningin nam 26%, og það er ekki lítil hækkun. Eða verður stefna hæstv. heilbrmrh. ofan á? Svo var að heyra á honum í útvarpsþætti nú á dögunum sem honum þætti, að enn mætti hækka beinu skattana, hæsta þrepið. Hæstv. fjmrh. státar mjög af því, að hann hafi í fórum sínum tölur um, að það fé, sem fer í framkvæmdir á vegum sveitarfélaga, sé hlutfallslega meira í ár en s.l. ár, ef miðað er við heildarútgjöld sveitarfélaganna nú og þá. Þegar þessi mál voru til umr. á síðasta Alþ. gerði hæstv. fjmrh. mjög mikið úr því, að miklum útgjöldum hefði verið létt af sveitarfélögunum. Í því dæmi, sem hann tók um heildarframkvæmdir sveitarfélaganna nú, sleppti hann ekki þessum miklu útgjöldum, sem hann státaði sem mest af í fyrra. Hann bar ekki heldur heildarfjárfestingu sveitarfélaganna saman við heildarfjárfestingu ríkisins. Hvernig skyldu þær tölur vera? Hvað skyldu ríkisframkvæmdirnar hafa vaxið mikið á þessum tíma? Einna broslegast var þó, þegar hæstv. fjmrh. hrósaði sér af því, að hann hefði nú á þessu ári athugað gjöld og tekjur ríkissjóðs á milli mánaða og séð, hvernig þetta stemmdi saman. Væri þá í þeim samanburði fróðlegt að sjá hvar hann setti 13. söluskattsmánuðinn, en hann getur sennilega ekki hrósað sér af því einnig á næsta ári að geta innheimt söluskattinn fyrir 13 mánuði, eins og hann gerði á þessu ári, og verður fróðlegt að fá það inn í dæmið. Annars var eitt í ræðu hæstv. fjmrh., sem gladdi mig mjög hér í sölum Alþ. í gær, og það var, að hann viðurkenndi, að unga fólkið stendur mjög illa að vígi skattalega, og það er veruleg ástæða til að undirstrika þetta hjá hæstv. fjmrh. Það er svo komið í þjóðfélaginu nú undir ríkisstj., sem kennir sig við hinar vinnandi stéttir, að það er orðið gersamlega útilokað að eignast eitthvað með vinnu sinni, - gjörsamlega útilokað. Það er sannarlega tíma til kominn, að ríkisstj. beiti sér fyrir leiðréttingu að þessu leyti. Unga fólkið á nú erfiðara uppdráttar en nokkru sinni fyrr. Það er ekki aðeins, að óvissan í peningamálum og fjármálum sé meiri en nokkru sinni fyrr, og er þá mikið sagt, heldur er einnig hitt, að ríkissjóður seilist nú dýpra í vasana en áður. Auk þess bætist við óvissa um úthlutun á lánum húsnæðismálastjórnar, og fleira mætti til tína. Eins og fram hefur komið hjá ýmsum þm. Sjálfstfl., hefur Sjálfstfl. markað og undirstrikað sína fyrri stefnu í sambandi við skattamál, sem byggist á tveimur grundarvallaratriðum: annars vegar á því, að frekar eigi að skaftleggja eyðslu en tekjur, og hins vegar því, að skattar megi aldrei verða of háir, aldrei fara yfir 50%. Ég undirstrika, að að minni hyggju er 50% algert hámark í þessu efni og nauðsynlegt að stefna að því að lækka beinu skattana enn þá meira. Ég get ekki látið hjá líða, áður en ég fer úr ræðustól, að minnast örlítið á nokkur atriði í sambandi við Norðurl. e. og það, hvernig búið er að því á margan hátt í fjárlagafrv., sem nú liggur hér fyrir. Á Akureyri stendur svo á, að þar eru fram undan tvær geysimiklar framkvæmdir, annars vegar nýtt sjúkrahús og hins vegar höfn, hvort tveggja mjög stórar framkvæmdir. Í fjárlagafrv., eins og það er lagt fyrir, eru einungis ætlaðar 5 millj. kr. til sjúkrahússins, sem er að sjálfsögðu hlægilega lítið fé og til vansæmdar fyrir ríkisstj. Ég vek athygli á því, að í frv., sem dreift var hér á Alþ. fyrir nokkrum dögum um heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán vegna framkvæmdaáætlunar fyrir árið 1973, er gert ráð fyrir 38 millj. kr. framkvæmdum til hafna og vega, - hafna og flugvalla ætla ég, að þarna eigi að standa, og er prentvilla þar í grg., sem náttúrlega kemur ekki að sök. Af þessu fé er ekki að sjá, að eyrir eigi að renna til Norðurl. e. Að síðustu ætla ég aðeins að minna á, að við afgreiðslu fjárl. s.l. ár var svo að heyra á hæstv. fjmrh. sem hann bæri mjög mikið fyrir brjósti leikhús, leiklistaráhuga og almennan menningaráhuga úti um byggðir landsins. Ég man, að hann ræddi sérstaklega um leiklist í því sambandi. Af því tilefni flutti ég á s.l. ári till. um, að Leikfélag Akureyrar yrði gert að sérstökum fjárlagalið og fengi nokkru hærri framlög en áður hefði verið. Nú liggur fyrir Alþ. beiðni frá þessu leikfélagi, sem ákveðið hefur verið að gera að atvinnuleikfélagi, um verulegt framlag til þess að undirbyggja þessi djarflegu áform. Ég á ekki von á því og fer ekki fram á það, að hæstv. fjmrh. eða fjvn. sjái sér fært að verða við beiðni Leikfélagsins að öllu leyti. En hitt vona ég, að þessir aðilar sjái sér fært að koma að nokkru til móts við hið duglega áhugamannafólk, sem þarna hefur lagt á sig mjög mikla vinnu, ótrúlega mikla vinnu, með þeim árangri, að Leikfélag Akureyrar hefur nú jafnmörg verkefni á starfsskrá sinni og Leikfélag Reykjavíkur. Ég vænti þess, að þetta mál fái mjög góðar undirtektir í fjvn. Erindi þess liggur nú óafgreitt hjá fjvn., eins og raunar mörg erindi önnur, og ég vænti þess, að það fái meðbyr þar í nefndinni.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. virtist vilja sýna mér mikla föðurlega umhyggju í ræðu sinni í dag, enda þótt ég væri enginn nýliði hér á þingi, eins og hann réttilega gerði grein fyrir. Það má nærri geta, hvort þessi hæstv. ráðh. telur sig ekki þess umkominn að taka nýliðana eða yngri menn á þingi undir hönd sér og veíta þeim föðurlega forsjá og kenna þeim að rata um erfiða stigu fjármálanna. En það var alveg óþarfi af hæstv. ráðh. að vera að leggja þetta á sig mín vegna, því að ég var alls ekkert að gagnrýna í aths. minni utan dagsrár í dag, að 2. umr. færi fram 14. des. Ég gat þess bara m.a., að hún hefði farið sama dag fram í fyrra. Ég hef ekkert á móti því, að 2. umr. fari fram 14. des., þegar það er meiningin að afgreiða fjárlög fyrir jól, ef það hefur verið unnið að fjárl. og þetta er eitthvað annað en ómerkilegt pappírsgagn opið í báða enda og alger markleysa eins og þm, eru stöðugt að segja hér. Það er það, sem ég var að finna að, og þetta verður hæstv. fjármálaráðherra Íslands að skilja, að það er vegna þess, sem gagnrýni okkar er sett hér fram, að það er ekki hægt að koma með pappírsgagn við 2. umr. fjárlaga 14. des., sem ekkert er í um þau veigamestu atriði, sem fjármál ríkisins hljóta að byggjast á. Þar eru götin og glompurnar. Þær voru þar við 1. umr., og þær eru þar enn við 2. umr. Frv. var stropegg, þegar það var lagt fram, og það kemur náttúrlega sjaldan ungi úr stropeggi. Ég skil ekki í öðru en hæstv. forseti sjái eftir því að hafa ekki orðið við till. minni um að fresta þessari umr. í dag, eftir að hún hefur nú staðið fram til miðnættis og ljóslega hefur komið fram við þessa umr., eins og við 1. umr., að það, sem menn eru mest knúnir til að ræða um, er það, sem ekki er í frv. Þetta er auðvitað algerlega gagnstætt öllu eðli málsins og því, sem gera á. Samkv. þingsköpum á að ræða greinar frv. lið fyrir lið við 2. umr. og þær brtt., sem við þær eru. En hér þurfa menn að ræða fyrst og fremst það, sem ekki er í frv., það, sem vantar í frv. Það er kaldhæðni örlaganna, þegar við stöndum í þorskastríði og ríkisstj. er búin að lifa á því þann tíma, sem hún hefur starfað, að landhelgismálið hefði algeran forgang, flestar aðrar vitleysur hennar verið afsakaðar með því, þá skuli gleymast framlag, eins og hv. 1. þm. Vestf. talaði hér um áðan, til rannsókna á landgrunninu, sem var þó búið að taka upp í fjárl. 1971 það er enn þá meiri kaldhæðni örlaganna, að eftir að ríkisstj. sjálf er búin að bera fram frv. byggingu varðskips og fjvn. búin að skila nál. og mæla með því, að þetta frv. verði samþ., og búið að liggja fyrir þinginu frá því í byrjun þings frv. um eflingu Landhelgissjóðs, þá skuli ekki vera varið eyri til eflingar Landhelgissjóðs í frv. né til þess að kaupa varðskip eða bæta aðstöðu Landhelgisgæzlunnar. Hið litla framl. til Landhelgissjóðs er bara, eins og verið hefur áður, til þess að forða Landhelgissjóði frá því að standa í vanskilum með skuldir sínar, næstu afborganir af lánum. Þetta er hörmuleg skömm fyrir stjórnarliðið, - hörmuleg skömm, að hér skuli ekki varið eyri til að efla Landhelgissjóð né til þess að ýta undir framkvæmd till. ríkisstj. sjálfrar um byggingu varðskips og ekki eyri til þess að rannsaka landgrunnið. Á þetta kannske að standa svo enn við 3. umr.? Við höfum ekki flutt till. hér við 2. umr., en við látum ekki slíkt standa óbreytt án þess að flytja um það brtt. við 3. umr., þegar þar að kemur. Þetta er ekki eina skömmin, sem komið hefur upp. Hér kemur hv. 12. þm. Reykv. og upplýsir það, að fjölskyldubætur hafi verið stórhækkaðar 1. des. Ég spyr fjvn: menn: Var ekki fjvn. gerð grein fyrir þessu? Nei, henni var alls ekki gerð grein fyrir þessu. Hver er þessi hækkun? fer maður að spyrja. Ja, það mundi kosta ríkissjóð á næsta ári hundruð millj. kr., kannske 400 mill. kr., er mér sagt. Við þurfum að fá að vita um það í þinginu, þegar slíkt er verið að gera. Hvað er verið að pukrast með þetta? Það borgar sig ekki, því að það kemst upp um strákinn Tuma. Það átti að borga þarna niður 1.1 stig eða eitthvað því um líkt í vísitölunni, til þess að það kæmi ekki fram 1. des., og því þá ekki að hækka fjölskyldubæturnar? Ég skal reyna að lengja ekki mikið þessar umr. En það, sem ég vil leggja áherzlu á, er, að það er bæði við 1. umr., og það getum við sagt, að sé eðlilegt, og einnig við 2. umr., en þá á að vera búið að laga vankantana, verið að ræða hér um þá meginþætti efnahagsmála og fjármála í þjóðfélaginu, sem fjármál ríkisins og fjárlagafrv. byggjast meira og minna á. En það er ómögulegt að ráða í neitt af þessu í sjálfu fjárlagafrv., það er ekki gert ráð fyrir því. En þó eru að ýmsu leyti áætlaðar tekjur og gjöld, sem eru grundvölluð á þessum hliðarþáttum sumum hverjum, eins og ég skal koma að síðar. Við höfum fyrir okkur hluti eins og þá, að ríkisstj., sem fordæmdi verðstöðvun á sínum tíma, byrjar á því að framlengja verðstöðvun á árinu 1971. Á miðju ári 1972 framlengir hún svo verðstöðvun með tímabundnum ráðstöfunum í 6 mánuði. Þá er hún búin að hafa verðstöðvun í 9 mánuði. Síðan boðar forsrh. verðstöðvun í 12 mánuði til viðbótar. Þó að menn greini á um verðstöðvun, þá held ég, að menn hafi ekkert greint á um það, að í raun og veru getur hún aldrei verið nema bráðabirgðaráðstöfun. Það eru allir hættir að tala um hana núna, eftir að sérfræðingar fjölluðu um málið, og hennar er ekki sérstaklega getið í þeirra áliti. Þegar forsrh. kom hér í byrjun þings og flutti stefnuræðu sína, gerði hann sérstaklega grein fyrir efnahagsmálum, en þegar hann ætlaði að gera grein fyrir aðalatriði efnahagsmálanna, minntist hann ekki á ríkisfjármálin. Þegar hæstv. fjmrh. kemur hér með fjárlagafrv., segist hann ekki geta sagt neitt um efnahagsmálin. Þessi svikamylla er alveg stórkostleg. Þegar forsrh. falar um efnahagsmál, þá minnist hann ekki á ríkisfjármál, og þegar fjmrh. talar um ríkissjóð, minnist hann ekki á efnahagsmál. Geri aðrir betur. Það er von, að menn setji hljóða og vilji láta fresta umr. eins og þessari umr. og gefa hæstv. ríkisstj. tækifæri til að sýna þjóðinni, að hún sé þó fær um að hafa ríkisfjármálin og fjárlagafrv. í einhverju skaplegu lagi, en ekki algerlega botnlaus og fullkomna markleysu. Maður skyldi ætla, að það hefði t.d. verið talað eitthvað meira um greiðsluhallann hjá ríkissjóði, þegar fjárl. eru til meðferðar. Það hefur verið bent á það hér í umr., að sérfræðingar ríkisstj. hafi gert ráð fyrir því, að hann yrði 400 millj. kr. á árinu 1972. Hann var á fjórða hundrað millj. kr. á árinu 1971. Yfirdráttur ríkissjóðs við Seðlabankann hefur aldrei orðið eins mikill og hann var á miðju sumri. Nú heyrist, að fjmrh. sé að hvísla því að mönnum, að þetta sé allt saman að lagast og yfirdrátturinn sé að minnka, hröðum skrefum að minnka. En af hverju er hann að minnka? Er hann ekki að minnka m.a. vegna 13. mánaðarins í sambandi við innheimtu söluskattsins? Er hann ekki að minnka vegna þeirrar óskaplegu ofþenslu, sem ríkisstj. hefur efnt til í þjóðfélaginu, minnka vegna þess, að tekjurnar fara langt fram úr áætlun, og að sumu leyti einnig vegna þess, að það hefur eitthvað verið skorið niður af fjárl. þessa árs, eins og gerð hefur verið grein fyrir? Voru það ekki tæpar 300 millj. kr., en ekki 400 millj., eins og brbl. gerðu ráð fyrir? En hvað þýðir niðurskurður af þessu tagi? Hann þýðir aðeins, að fresta á framkvæmdunum fram á næsta ár. Það verða að koma peningar fyrir þessu á næsta ári. Þetta þýðir bara frestun og seinkun á verklegum framkvæmdum eða öðrum framkvæmdum, sem þetta fé hefur átt að ganga til og hv. stjórnarsinnar hældu sér af á síðasta þingi, að væri nú í ríkara mæli lagt til en áður. Viðskiptahallinn við útlönd er auðvitað ofboðslegur. Hann er ofboðslegur. Þó grundvallast tekjur og útgjöld fjárlagafrv. á hallanum. Á þremur árum er gert ráð fyrir, að viðskiptahalli við útlönd sé um 15 þús. millj. kr., og það er engin tilraun gerð til þess að sníða fjárlfrv. við afturhvarf í þessum efnum, miða það við minnkandi greiðsluhalla og helzt engan greiðsluhalla, því að mál er að hætta þessum hallabúskap. Árin áður en þessi núv. ríkisstj. tók við var viðskiptajöfnuður við útlönd hagstæður á tveimur árum um 1000 millj. kr. En fyrir árin 1971 og 1972 og skv. spá um 1973 verið að tala um nálægt 15 þús. millj. kr. halla. Þegar þannig er háttað í kringum sjálf fjárl. og það, sem þau grundvallast á, er von, að þm. vilji fá þessar myndir skýrar dregnar og málið betur undirbúið, áður en þeir ljúka 2. umr. um fjárl., eins og ég lagði til í dag, en ekki hefur verið hlustað á. Ofan á allt þetta bætist svo, að sjálf ríkisstj. svífur í lausu lofti og það veit enginn, hvort hún er í stjórnarráðinu á morgun eða ekki. Og vegna hvers? Af því að hún veit ekki, hvað á að gera í efnahagsmálum. Það er verið að pressa okkur í það að vera hér fram undir miðnætti til þess að afgreiða 2. umr. fjárl., og enginn veit, hvað á að gera í efnahagsmálunum. Af hverju er svona mikið öngþveiti í stjórnarráðinu? Af hverju situr ekki hæstv. viðskrh. hér, eins og sagt var áðan? Hann hefur ekki látið sjá sig. Hæstv. forsrh. hefur ekki heldur látið sjá sig. En það eru sumir, sem segja að þessir menn séu að reyna að stoppa í götin á Vindsval ríkisstj., þessum loftbelg, sem ríkisstj. fleytir sér enn þá á. Hver er það, sem hefur borið hann burt? Hvaðan koma þessi göt á loftbelgnum? Við vorum í gær að ræða um, að það væri gengislækkunarhugmyndunum að kenna, og þá sagði hæstv. forsrh., að það væri ekkert meint með þessu ákvæði Ólafskvers eða stjórnarsáttmálans, að ríkisstj. mundi ekki grípa til gengislækkana, það stæði alls ekki þar, heldur ætti bara við þann vanda, sem þá var við að glíma, þ.e.a.s. þegar hann tók við. Það vissu allir að það var ekki við neinn vanda að glíma þá og það gat ekki komið til álita, að nokkur væri að tala um gengislækkun í því sambandi. Fráfarandi ríkisstj. hafði verið með tillögugerð um gengishækkun réttu ári áður, vorið 1970. Þetta er sennilega það furðulegasta, sem komið hefur fram í skýringum á Ólafskveri, að það væri ekkert meint með þessum ákvæðum sáttmálans um gengislækkun. Það er von, að þm. brosi að þessu. En menn bentu á, að það hefði verið aðalboðskapurinn hjá stjórnarliðum, að þessi ríkisstj. mundi aldrei framkvæma gengislækkun það var ekki bara 1971, heldur á síðustu mánuðum og vikum. Hv. 1. þm. Sunnl. var með blað í hendinni með fallegri mynd af hæstv. fjmrh., þar sem var sagt frá því, að hann hefði á fundi á Selfossi fyrir nokkrum vikum sagt, að ríkisstj., sem nú situr, mundi aldrei grípa til gengislækkunar. Menn fóru að rifja upp fyrir sér, að þeir hefðu heyrt hæstv. forsrh. segja hið sama ekki alls fyrir löngu. Ég hef hérna fyrir framan mig ljósrit af fréttum í ríkisútvarpinu 25. okt., og þar var þessi frétt: „ Forsrh. sagði í dag, að hann áliti, að verðstöðvun ætti að standa næsta ár og gengislækkun yrði ekki, á meðan núv. stjórn væri við völd“. Hvað á aumingja fólkið í landinu að hugsa, þegar svo forsrh. í gær kemur og segir: Við meintum ekkert með þessu í Ólafskveri, nema meðan við var að glíma þann vanda, sem var eftir viðreisn? Svo er sagt í seinni fréttum: „ Forsrh. kvað gengislækkun ekki gerða af núv. ríkisstj.“ Það hefur verið hnykkt á þessu, og það er fullt af þessu. Framsfl. hefur haldið fundi um gervallt landið á s.l. hausti, og sögum af þeim fundum ber öllum saman um eitt helzta atriðið, sem þeir hafi sagt, að gagngerðasta stefnubreyting, sem mörkuð var, þegar núv. ríkisstj. tók við, væri sú, að hætt yrði að nota gengislækkun sem eitthvert úrræði í efnahagsmálum. Það ætlum við ekki að gera, berrar mínir, var sagt. Þetta var sagt bæði fyrir norðan, austan, vestan og sunnan. Hitt er svo annað mál. að ég mundi fagna því, ef þessir hv. menn tækju þetta allt saman aftur og hefðu vitkazt á þeim tíma, sem þeir hafa verið í stjórn, og teldu, að það væri ráðlegast að framkvæma einhverja gengislækkun til þess að ráða bót á vandræðum, sem þeir hafa stofnað til í efnahagsmálum. En þá er ég hræddur um, að það þurfi að breyta ýmsum liðum fjárl. Það hefði verið gott að eiga 2. umr. eftir, og sennilega væri næstum því nauðsynlegt að eiga eftir 3. umr., þó að hæstv. forsrh. hafi sagt í gær, að fjárl. yrðu afgreidd fyrir jól. En það getur vel verið, að gengisbreyting verði komin fyrir jól, ég veit það ekki. Ég held, að meðferðar fjárlagaafgreiðslunnar í ár verði lengi minnzt í þingsögunni og af þeim sökum, sem ekki aðeins ég hef verið að reyna að draga fram hér, heldur vegna þess, sem fram hefur komið í ræðum allra þm. og kemur mjög greinilega fram í nál. minni hl. í fjvn., þar sem þeir gera grein fyrir því, hve mikið vanti á í raun og veru, að grundvöllur sé til að láta 2. umr. fjárl. fara fram. En það þýðir ekki að hafa fleiri orð um það, og umr. fer nú senn að ljúka. Spurningin er þá aðeins, hversu mikið hæstv. ríkisstj. auðnast að taka til hendinni til þess að koma þessari frv.- ónefnu í eitthvert sæmilegt horf við 3. umr., hvenær sem hún á að fara fram, því að ég get ekki trúað hæstv. ríkisstj. að ætla sér að reyna að afgreiða 3. umr. fjárl alveg út í bláinn, án þess að hún sjálf sé búin að gera sér grein fyrir því áður, hvaða efnahagsaðgerða hún ætlar að grípa til. Það væri of mikil lítilsvirðing fyrir hv. Alþ. og fullkomin lítilsvirðing fyrir þjóðina í heild, ef þannig ætti að fara að því að afgreiða fjárlög landsins.



Herra forseti. Það er nú þannig með mig og hv. 1. þm. Reykv., að það fer ekki vel á því, að við gefum hvorir öðrum föðurlegar áminningar, því að við erum jafnaldrar, og það getur ekki passað, að föðurlegar áminningar eigi þar við. En út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um það að afgreiða fjárlög nú og óraunhæfi þeirra, þá vildi ég biðja hv. þm, að kynna sér þingsöguna frá 1968 og framkvæmdir ríkisstj. í efnahagsmálum á því ári og vita, hve skammt var á milli aðgerða hennar í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar einmitt á því herrans ári. Gengisfelling var þó um haustið 1967. Það var búið að gera það, áður en fjárlög voru afgreidd, en það voru æðimargir hnútar óleystir og fjárl. var breytt a.m.k. tvisvar sinnum, áður en þingi lauk, og svo nokkrum sinnum þar á eftir, á mánuðunum frá því að þingi lauk og þar til þing kom samana aftur, og síðan varð gengisfelling enn á haustinu 1968. Vildi ég biðja hv. þm. að kynna sér sín fyrri afrek. Ég vil líka biðja hann, að kynna sér ummæli fyrrv. samráðh. sinna: hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar í útvarpi og Alþýðublaðinu í ágúst um gengislækkun og hv. þáv. formann Sjálfstfl. um gengislækkun hér á hv. Alþ., hvað hann sagði þá og hvort hann taldi, að það ætti að leysa þann vanda, sem þá var við að etja, með henni og svo hvað gert var. Út í þetta skal ég svo ekki fara frekar, en það væri gott fyrir hv. þm. að kynna sér þetta, því að þá gæti hann áttað sig dálítið betur en hann virðist gera. Ég vil svo út af tali hv. þm. um góða viðskilnaðinn minna á hrollvekjuræðu Ólafs Björnssonar. Hún sagði sitt um, hvað þið voruð að skilja við. Það voru allir kjarasamningar lausir í landinu þá, það var búið að semja við ríkisstarfsmennina, og það var fyrirboði þess, sem koma skyldi. Þetta vil ég nú minna ykkur á, mínir ágætu hv. alþm., og þá ættuð þið að fá samhengi í hlutina. Ég vil þakka hv. 4. þm. Vesturl., sem því miður er ekki hér í salnum, fyrir hans ræðu. Hann gerði mér nefnilega mikinn greiða, því að hann minnti mig á það, sem ég hafði gleymt í ræðu minni hér í dag, þegar hv. stjórnarandstæðingar voru að telja upp fjölgun í starfsmannakerfi ríkisins. - Þá varð mér það á að að gleyma lögregluliðinu, sem kom frá sveitarfélögunum og bæjarfélögunum yfir til ríkisins og var á milli 300 og 400 manns. Þeir eru nú taldir ríkisstarfsmenn, en voru áður bæjarstarfsmenn, og það er stærsti hluti hópsins. Auk þess mun bremsunefnd hafa tekið inn í einu lagi milli 40 og 50 manns a.m.k. hjá Pósti og síma, sem þar hafði áður verið lausráðið. Þá fer þetta að nálgast 4. hundraðið, og 446 voru þeir starfsmenn, sem þarna var um að ræða. Í kennarastétt er fjölgun á hverju ári, svo að það fer að verða harla lítið, sem ríkisstj. hefur ráðstafað af þessu, að öðru leyti en því sem varðar lögreglumennina, sem var bennar ákvörðun, og sumir hv. stjórnarandstæðingar hafa talað með. Það var atriði, sem kom fram hjá hv. 6. þm. Sunnl., sem mér fannst athyglisvert og ég vil mjög gjarnan hugsa um. Það var hugmynd hans um að færa starfslið frá ríkinu yfir til bæjar- og sveitarfélaga, og nefndi hann börnin og gamla fólkið í því sambandi. Ekki væri mér það á móti skapi, að sveitarfélögin tækju að sér rekstur barnaskólanna, því að það væri mikill fengur fyrir ríkissjóð, ef kennaraliðið færðist þangað yfir. Ég vildi mjög gjarnan láta taka upp samstarf við sveitarfélögin um þessa tilfærslu. Hann tók réttilega fram, eins og ég hef áður talið, að eðlilegt hefði verið, að kostnaður við lögregluna fylgdi ríkinu vegna þess, að enginn ákvörðunarréttur var hjá sveitarfélögunum þar um, og sama var að segja um tryggingarnar. Það má svo deila um persónuskattana, en mitt mat var það og okkar í ríkisstj., að eftir að persónuskattarnir væru orðnir svo háir, að þeir gætu verið um 50 þús. fyrir hjón með tvö börn í skóla, sem vildu borga fyrir börn sín, þá væri það orðin of há tala til þess að leggja á gjaldendur alveg án tillits til tekna. Um þetta má deila, en mitt mat og okkar í ríkisstj. var, að þetta væri ekki framkvæmanlegt á þennan hátt. Út af ræðu hv. 1. þm. Vestf. vil ég nú segja það, að á margan hátt þótti mér gott að fá slíka ræðu, því að það sýnir, að ríkiskerfið er ekki aðhaldslaust, eins og mér finnst, að sumir álíti, þegar það snýr ekki þannig að þeim. Hins vegar vil ég ekki taka undir það, að þeir, sem vinna í fjárlaga- og hagsýslustofnuninni, vinni ekki vel sitt verk, en ef þeir ættu að taka kröfur allra rn. til greina, eins og þær koma fyrir, mundu fjárl. hækka allverulega. Þegar ég kom upp í fjmrn. í fyrra og tók við gögnum frá rn., þá lágu fyrir kröfur um hækkun milli 4 og 5 milljarða. Í sumar var upphæðin skorin niður um 2–3 milljarða. Ég veit, að það kennir víða til beins, en það er ekki hægt að tala samtímis um að draga úr ríkisútgjöldum og tala einnig um eða leggja til, að þau verði hækkuð. Sum atriði n., sem hv. 1. þm. Vestf. nefndi, eru mál, sem ekki eru búin að fá afgreiðslu nú við 2. umr. og verða athuguð. Hitt verð ég að segja, að ég er ekki búinn að sjá fram á, að lausnin verði sú, að 20 millj. kr. verði veittar í landgrunnsathugunina. Ég þarf a.m.k. að fá að sofa á því í nótt, áður en ég játa mig undir það, og svo er með fleiri þætti. Út af því, sem frú Ragnhildur, hv. 12. þm., Reykv., sagði um tryggingarnar, þá er gott að eiga sína menn í tryggingaráði, þá geta menn fengið aðgang að því. En ég hef litið svo á, að þær ákvarðanir, sem ríkisstj. hefur tekið í sambandi við niðurgreiðslur, væri mál, sem yrði hennar að sjá um greiðslu á. Ráðstöfun um niðurgreiðslurnar nú 1. des. var ekki nema annar þáttur í því að halda vísitölunni í skefjum fram að áramótum. Þegar ég svaraði því í kvöld, hvað það kostaði að halda vísitölunni í skefjum fram til áramóta, þá svaraði ég því til. að ég gæti ekki gefið upp þá tölu, því að ég vissi ekki núna, hvað niðurgreiðslurnar eða fjölskyldubæturnar kostuðu fram að áramótunum. Ég veit, hvað þær kosta til nóvemberloka, en því, hvað þær kosta í des., get ég ekki svarað í dag. Hins vegar hef ég áætlun um það, og auðvitað lendir það á fjárlagagreiðslu ársins 1972. Með framhald á þeim málum verður auðvitað farið eins og aðra þætti, sem eftir er að ákvarða. Annað í ræðu frúarinnar, hv. 12. þm. Reykv., held ég, að ég sjái ekki ástæðu til að fara út í. Þá var það út af því, sem hv. 5. þm. Norðurl. e., Lárus Jónsson vék að. Sumt af því var þannig, að það voru góðar ráðleggingar og alls konar vangaveltur um ágæti í efnahagsmálum og skammsýni annarra manna, og gott er að eiga slíka menn að. Það kom einnig fram hjá hv. 2. þm. Norðurl. e., að bankastjóranum, sem talaði hér áðan, sem hafði ýmislegt við hið opinbera kerfi að athuga, og komið hefur líka fyrir, að maður hafi heyrt bankakerfið gagnrýnt. En það þykir ekki eins hentugt í pólitík að gagnrýna það eins og stjórnkerfið, því að menn þurfa að labba fyrir bankastjórana og slá sér út víxla, en minna er um slíkt gagnvart ráðh. Ég verð að segja það um ræður þessara ágætu manna, sem ég veit, að gengur gott eitt til, að á mínum stutta valdatíma hefur Akureyri komið við ríkissjóð og hækkað hjá mér fjárl., aukið strauminn úr kassanum. Ég er ekki alveg viss um, að Akureyrarbær hefði þolað, þrátt fyrir stjórn þessara ágætu manna, að Slippstöðin á Akureyri hefði verið látin fara á hausinn í fyrra. Það kostaði ríkissjóð 45 millj. kr., og það er eitt dæmið um ráðleysi, óráðsíu og fyrirhyggjuleysi, af minni hendi, sem hv. þm. tala um. Það má vel vera, að þessir hv. þm. hefðu getað séð þar betri ráð en tekin voru. Mitt mat og ríkisstj., sem ég lagði málið fyrir, var það, að halda yrði þessari starfsemi áfram, hún væri á margan hátt merkileg. Fjárhagurinn væri með þeim hætti, að það væri vonlaust nema leggja í þetta stórfé, og það var gert með 45 millj. kr. úr ríkissjóði. Út af því, sem hv. 5. þm. Norðurl. e., Lárus Jónsson, o.fl. hafa rætt um viðskiptin við útlönd á þessu ári og spádóma þar um, verð ég að segja eins og er, að ég kann ekki skil á því, að það sé óráðsía, eyðslusemi, fyrirhyggjuleysi og allt það, þegar íslenzka þjóðin tekur lán til þess að kaupa atvinnutæki eða þegar hún tekur lán til þess að gera virkjanir, sem eiga að verða atvinnugjafi í landinu, bæði á sviði gjaldeyrismála og annarra mála. Þannig hefur til langflestra þessara mála verið stofnað. Viðskiptahallinn nú er miklu minni en hann var 1971, það ár, sem hv. 1. þm. Reykv. stjórnaði þó að hálfu. Það mun hafa verið svo í júlí 1971, að skuldir út á við voru um 13 þús. millj. kr., gjaldeyrissjóðurinn 4 þús. millj., birgðir ca. 2700 millj., nettóskuld um 6000 millj. Í ársbyrjun voru þessar skuldir um 14300 millj., gjaldeyrissjóðurinn 4700 millj., birgðirnar tæpar 2 þús. millj. og nettóskuld um 7700 millj. Núna eru skuldirnar um 16600 millj., gjaldeyrissjóðurinn tæpir 6 milljarðar, birgðirnar um 2200 millj., nettóskuld 8400 millj. Er skuldahækkunin því innan við milljarð, þegar þetta dæmi er gert upp svona. Menn geta svo lagt mat á það, hvort réttmætt er að taka erlent lán til þess að byggja skip til annarra framkvæmda, sem eiga að vera gjaldeyrisaukandi eða þá að spara gjaldeyri. Skal ég ekki fara lengra út í að ræða það, því að ég ætla að reyna að hafa þetta mál mitt sem stytzt. Hitt vitum við ósköp vel. að það eru vissir erfiðleikar í efnahagsmálum þjóðarinnar. Því hefur á engan hátt verið leynt, og ég hygg, að það sé í fyrsta sinn, sem það hafa verið gefnar út slíkar grg. um þau mál sem nú hefur verið gert. Ég man a.m.k. ekki eftir því. Ef mig misminnir, vildi ég gjarnan fá leiðréttingu á því, og skal ég ekki eyða um það fleiri orðum. Út af því, sem hv. þm. Lárus Jónsson spurði um loforð mitt um Ólafsfjarðarhöfn, verð ég að segja það, að ég er ekki alveg minnugur á það. Hins vegar hef ég átt þess kost að greiða fyrir Ólafsfjarðarhöfn og gert það. Það, sem um var að ræða í sambandi við Ólafsfjarðarhöfn, var, að af framkvæmd, sem þar átti að fara í, var skilin eftir framkvæmd, sem nú hefur verið greidd með 40% ríkisframlagi, en við breytingu á lögunum mundi framlag til hennar aukast, og ég held, að það hafi ráðið niðurstöðu um, að ekki var lagt í þessa framkvæmd. Út af fjárveitingu til sjúkrahússins á Akureyri vil ég segja, að það heldur sínum 11 eða 9 millj., ég man nú ekki nákvæmlega töluna, sem var í fyrra, og til viðbótar það, sem er á fjárlagafrv. Hins vegar hafði ég ekki gert ráð fyrir því, að það yrði hærra, og mun það verða skoðað betur milli umr. Út af læknamiðstöðinni á Akureyri, þá er það mál, sem kom til fjvn. mjög seint og liggur ekki ljóst fyrir, hvort um er að ræða raunverulega læknamiðstöð eða t.d. læknahús, eins og læknar hér hafa byggt sér sameiginlega. Ég held, að það hafi verið mat manna, að það þyrfti að vita betri skil á því, áður en ákvörðun væri tekin þar um. Ég skal ekki fara langt út í ræðu hv. þm. Halldórs Blöndals. Þeir voru að spyrja mig um skilin á 13. söluskattsmánuðinum. Ég vildi svara því til, að þeir gætu líka spurt fyrirrennara minn að því, hvernig hann hefði farið að, þegar hann fékk 13. söluskattsmánuðinn. Ég held, að hann hafi tekið hann tekjumegin, og ég held, að ég muni gera hið sama. Það verður ekkert vandamál að koma því fyrir. Ég held, að þeir, sem vinna að bókhaldi í ríkisbókhaldinu, kunni skil á því, og við báðir á að taka ákvörðun. Hv. þm. Halldór Blöndal talaði um ágæti þeirra sjálfstæðismanna í skattamálum. Þeir voru, eins og kunnugt er, 12 ár í ríkisstj. og á síðasta þingi viðreisnar lýsti þáv. fjmrh. skattal. landsins m.a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: Skattakerfið er allt of flókið, álögð gjöld allt of mörg, frádráttarreglur flóknar, allt of þungt á unglingum, allt of mikið um undanþágur og sérreglur. Þetta var þegar liðin voru hér um bil 12 ár síðan viðreisnarstjórnin tók við. Er svo nokkur hissa á því, þó að núv. ríkisstj. þurfi meira en 12 mánuði til að komast út úr þessari flækju? Ég held, að ef menn bara hugsa þetta rólega, þá geri þeir sér ósköp ljósa grein fyrir því, að það þarf miklu meira en 12 mánuði til þess að komast út úr þessu. Svo skal ég ekki ræða skattamál meira. Hitt vil ég svo segja í sambandi við fjárveitingar til Norðurl. e., að ég veit ekki, ef við förum að gera það dæmi upp, hvort það kjördæmi sé afskipt. Eigum við ekki að taka skólana með líka og sjá hvernig fer? Á hverjum tíma er í afgreiðslu Alþ. verið að reyna að sinna málum Norðurl. e., Norðurl. v., Vesturlands, Suðurlands, Austurlands, Reykjavíkur og Reykjaness. Það er verið að reyna að sinna þessu af sem mestri sanngirni. Í ár getur eitt kjördæmið komið upp með geysilega háa tölu í heilbrigðisstofnunum, en lága í öðru í skólum, eins og þarna á sér stað. Ég held, að við þurfum ekki að kvarta undan því. Ég fer víst að verða of langorður, því að það er orðið áliðið. En það voru nokkur orð í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. v., sem ég hefði gjarnan viljað víkja að. Menn geta æft sig í að tala um ráðleysi, stjórnleysi og allt það, eins og þá langar til. Þegar hv. þm. slá slíku fram, mega þeir það sér til gagns og gamans eftir þeirra mati. Það skiptir engu máli og hefur engin áhrif. Mér fannst koma fram hjá sumum þessara þm. eins og þetta hefði verið æft í kór. Þeir voru orðnir svo í takt, að það var alveg eins og þeir hefðu æft þetta sameiginlega. Um halla á ríkisbúskapnum í ár, þá er desember nú bráðum hálfnaður, og við skulum bara bíða eftir úrslitunum. Það er venja hjá mönnum, a.m.k. í kosningum, að reyna að spá framan af. Þegar líður að því, að á að fara að kjósa, hætta menn, bíða og sjá, hvernig fer. Ég held, að það verði að vera eins með þetta. En svo var það, að heilsugæzlustöðvar á Norðurl. v. væru eitthvað illa settar. Af hverju er það? Af því að það hefur verið byggt meira af héraðssjúkrahúsum í Norðurl. v. en á öðrum stöðum á undanförnum árum. Það hefur verið byggt á Sauðárkróki, Blönduósi, Hvammstanga og ég man ekki hvað meira, læknisbústaður á Skagaströnd, sem er auður. Þið í Norðurl. v. hafið verið þar á undan okkur hinum, og þess vegna er þetta nú svona. Út af landbúnaðarmálum, þá er víst mikill munur á mér eða hv. 1. þm. Sunnl. Ekki kom hv. þm. þó með mikið, sem sannfærði mig um, að svo væri. Ég held t.d., að Landgræðslan þurfi ekki að kvarta undan skiptunum. Þar er um 100% hækkun á tveim árum. Er það til þess að kvarta undan? Þurfa þeir að sakna þess, að það urðu skipti á landbrh.? Þarf Framleiðnisjóður landbúnaðarins að kvarta undan því, að það urðu skipti á landbrh.? Þar var engin fjárveiting 1971, en 30 millj. kr. núna. Er það af hinu verra? Hvað er með nýju jarðræktarlögin? Frá þeim var gengið eins og Búnaðarþing gekk frá þeim. Þau fóru í gegnum þingið nákvæmlega þannig, og fjárveitingarnar eru miðaðar við það, og þar er líka hækkun. Þarf Bændaskólinn á Hvanneyri að kvarta undan skiptum á landbrh.? Eftir að fyrirrennari minn hafði setið í 12 ár og verið búinn að vera með verk í framkvæmd í sennilega ein 8 ár, - ég man það ekki nákvæmlega, - hækkaði fjárveitingin, hún var þrefölduð á einu ári. Ég veit, að betur má, ef duga skal. En er ástæða til að kvarta undan þessu? Ég veit það ekki. Ég veit ekki, hvort þeir biðja um það, að það yrðu skipti aftur og þeir fengju sínar 5 millj. Holdanautastöðin, það voru engar fjárveitingar þar. Nú eru þær 6 millj. Það er líka nýtt. Er ástæða vegna þessa til að breyta um aftur? Hvað er með afgreiðslu í sambandi við Stofnlánadeild landbúnaðarins? Það voru 140 millj. 1970, það voru 254 millj. 1971, og það féll í hlut núv. landbrh. að útvega verulegan hluta af því fjármagni. Það verða 360–370 millj. á þessu ári. Ég veit ekki, hvort þarf að kvarta undan þessum skiptum. Það má vel vera, að hv. 5. þm. Norðurl. v. þurfi að kvarta. En ég fæ ekki séð, að bændur almennt þurfi að kvarta. Hvernig er með kaupgjald bænda á þessu ári? Það hefur samkv. útreikningum Hagstofunnar hækkað í samræmi við kaupgjald annarra stétta, vinnutímastyttingu og orlof tekið þar einnig inn í. Er undan þessu að kvarta? Hvað er með veðdeildina? Hvernig voru hennar fjármál, þegar landbrh.- skipti voru? Það lá bréf uppi í stjórnarráði um að útvega veðdeildinni 5 millj. að láni. Hvers virði var bréfið? Það var pappírsblað með undirskriftinni Ingólfur Jónsson, og ég man nú ekki, hver var annar. En hvar voru peningarnir? Það varð hlutverk núv. landbrh. að útvega þá. Það voru veittar úr veðdeild Búnaðarbankans á árinu 1970 14.5 millj., 1971 15.3 millj., 1972 46.5 millj. Er það til þess að kvarta yfir? Lánin hafa verið hækkuð úr 200 í 500 þús. E.t.v. er þetta allt til þess að kvarta undan af bændastéttinni, en ég er ekki alveg viss um, að hv. 5. þm. Norðurl. v. meti það rétt, þegar hann metur það svo. Hvernig voru afurðalánin, sem bændur fengu út á afurðir sínar á þessu hausti? Þau voru um 1400 millj. kr. úr Seðlabankanum og úr viðskiptabönkunum held ég að þau hafi verið 1700 millj. kr. Hlutfallið er betra en áður hefur verið. Er það þetta, sem þarf að kvarta undan? Ég ætla ekki að þreyta hv. þm. á lengri ræðu. En ég vona, að hv. 5. þm. Norðurl. v. skoði hug sinn og kynni sér þetta, og þá veit ég ekki nema við komumst að sameiginlegri niðurstöðu.