Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur ekki getað komið sér saman um afgreiðslu fjárlfrv. Leggur meiri hl. til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem hann ber fram á þskj. 252. Á þetta gat minni hl., hv. 5. landsk. (ÁS) og hv. 6. landsk. (HV), ekki fallizt. Gefa þeir því út minnihlutanál. Það skal þó tekið fram, að þeir tóku allan tímann þátt í umr. og voru meiri hl. sammála um margar þær brtt., sem hann ber fram. Þegar fjárlfrv., sem nú er hér til umr., var tekið til meðferðar í fjvn., kom meiri hl. n. sér saman um, að tvö meginsjónarmið skyldu verða ríkjandi við afgreiðslu þess í n. Hið fyrra, að frv. ásamt brtt., sem fram kynnu að verða bornar, skyldi skilað til 2. umr. svo tímanlega, að unnt yrði að ljúka afgreiðslu fjárl. fyrir áramót, hið síðara, að frv. skyldi afgr. frá n. greiðsluhallalaust. Nokkur undanfarin ár hefur það orðið að fastri venju, að afgreiðsla fjárl. hefur dregizt langt eða skammt fram á fjárlagaárið og því orðið að gefa út með sérstakri löggjöf heimild til að greiða nauðsynlegar greiðslur úr ríkissjóði, þar til fjárlög yrðu endanlega afgreidd. Hefur þetta á engan hátt aukið virðingu þingsins, jafnvel þótt fyrir hafi verið meira eða minna veigamiklar ástæður og sumar slíkar, að engan veginn var auðvelt að víkja þeim úr vegi. Alþingi verður jafnan að hafa það hugfast, að það er þjóðinni engan veginn hollt, að sniðgengin séu beint eða óbeint fyrirmæli stjórnarskrárinnar, en hún mælir svo fyrir, að „ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“. Því fylgir aftur það, að fjárlög verða að hafa verið afgr. áður en fjárlagaárið hefst. Mun þjóðin almennt fagna því, að sú stefna verði tekin upp á ný. Vil ég við þetta tækifæri þakka öllum meðnefndarmönnum mínum fyrir það að hafa jafnan verið fúsir til þess að starfa langan vinnudag og oft fram á nætur til þess að ná því takmarki, sem sett var um þetta í upphafi, eins og ég vil einnig mega vænta þess, að Alþingi sjái sér fært að ljúka umr. um fjárl. og afgr. frv. endanlega fyrir lok þessa árs. Hitt takmarkið, sem meiri hl. n. setti sér, að skila frv. til 2. umr. án greiðsluhalla, hefur einnig náðst. Ég tel víst, að um þetta verði ekki deilt, að stefna beri að því að afgr. fjárl. greiðsluhallalaus. Slíkt er svo sjálfsagt, nema fyrir séu alveg sérstakar ástæður, sem réttlæti annað. Hitt verður ávallt deilt um, hvort þau atriði, sem út undan hafa orðið, hefðu ekki einmitt átt að hafa forgangsrétt og hitt að víkja, sem inn er tekið. Engum er ljósara en mér, hversu mikil lífsnauðsyn það er þjóð vorri að sinna meira og betur mörgum þeim málum, sem send hafa verið n. og gátu ekki í þetta sinn fengið fulla aðstoð. Vil ég þar í fyrstu röð nefna mál eins og heilsugæzlumálin, sjúkrahúsin, hælin, hjúkrunarkvennaskólann og annað, sem stendur í beinu sambandi við að lina þjáningar mannanna, lengja líf þeirra og gera þeim vistina sársaukaminni, skapa þeim fleiri gleðistundir og styrkja þá í trúnni á lífið og blessun þess. Í sömu röð má skipa fangamálunum, sem hafa með öllu verið vanrækt, svo að segja má, að þau hafi orðið úti í nepju skilningsleysisins á sálarlífi þeirra vesalinga, sem oft fyrir stundarhlátur, en enga glæpahneigð, stigu spor, sem að vísu fóru yfir merkjalínu laga og réttar, eins og hún er af mönnum mörkuð, en aldrei þurfa að leiða inn á braut síendurtekinna afbrota, ef vér legðum fram nægilegt fé til þess að hjálpa þessum vesalingum til að öðlast á ný manndóm og dómgreind á réttu og röngu. Sama máli gegnir um vísindin, sem með raunhæfum tilraunum opna nýja heima og gætu ef til vill á svipstundu skapað örugga möguleika í framleiðslu og iðnaði, sem færðu þjóðinni milljónir í verðmætum, ef unnt væri að leggja fram nægilegt fé. Sama má og segja um listir og bókmenntir, sem ekki er einasta uppsprettulindin, sem allur almenningur sækir í hugmyndir og nýjan þrótt, heldur jafnframt öruggasta sönnunin þeim þjóðum, sem við oss skipta, að hér búi ekki villimenn, heldur þróttmikil menningarþjóð. Sama gildir um öll önnur afrek, sem kynna land vort og þjóð út á við. Mér er ljúft að lýsa því hér yfir, að öll þessi mál eiga djúpum skilningi að mæta hjá fjvn., þótt ekki hafi verið unnt á þessu stigi að leggja til, að til þeirra yrði veitt meira fé en þegar er gert á frv., vegna þess að öðrum málum þarf einnig að sinna, málum, sem einmitt verða að bera uppi framlögin til menningar- og mannúðarmála. Sú lindin má því sízt af öllu þorna. Það er kunnugt alþjóð, að aðalatvinnuvegir landsmanna hafa á undanförnum árum fengið svo mörg og þung áföll, að þeir þola ekki þá skatta- og tollabyrði, sem á þá er lögð, nema einhver breyting verði á högum þeirra frá því, sem verið hefur. Það er einnig kunnugt, að vér höfum að undanförnu komizt yfir mestu erfiðleikana með aðstoð erlendra aðila, sem veitt hafa hingað fé á líkan hátt og til annarra Evrópuþjóða. En fjárhagsafkoma landsins í framtíðinni getur ekki byggzt á slíku fyrirbæri. Ef hún á að vera traust, verður hún að byggjast á aflamöguleikum þegnanna einna, en ekki á gjöfum frá öðrum þjóðum, og það er kominn tími til þess, að þjóðin geri sér þetta ljóst. Og séu aflamöguleikar til þess ekki nægilegir, eru úrræðin aðeins þau að auka þá eða draga úr eyðslunni. Til þess að auka aflamöguleikana út í það ýtrasta, þarf samfellda sókn þegnanna á öllum sviðum þjóðlífsins og takmarkalaust einstaklingsfrelsi í athöfnum. Hvorugt er fyrir hendi í þessu landi, eins og nú er komið. Til þess að draga úr eyðslu hins opinbera þarf sterka meiri hluta flokksstjórn. Hún er ekki heldur fyrir hendi, og afgreiðsla frv. ber þess ljósastan vott, því að þótt veik tilraun sé gerð til þess að draga saman útgjöldin með því að leggja niður embætti skattdómara og loðdýraráðunauts, sem alveg er enn óvíst, hve mikill sparnaður verður að, og fella niður eftirlit með bókhaldi og kirkjugörðum, en þetta eru einu raunhæfu embættisfækkanir enn sem komið er, auk þess sem lagt er niður sendiráðið í Moskva, þá vegur þetta lítið upp á móti tugmilljóna hækkunum á ríkisgjöldum, sem stafa af kapphlaupinu um kaupkröfur. Það er ekki vandalaust að draga saman ofþenslu í ríkisrekstri, og það verður heldur aldrei árekstralaust og sízt af öllu vinsælt, en það kann svo að fara, að það verði nauðsynlegt vegna þjóðarheildarinnar og afkomu ríkissjóðs. Meiri hl. n. hefur bent á margt, sem betur mætti fara í ríkisrekstrinum, gert víðtækar till. til ríkisstj. um sparnað, sem ræddar hafa verið frá ýmsum hliðum. Hefur ríkisstj. tekið þeim vel, en haldið því fram réttilega, að flestar till. séu þess eðlis, að þær þurfi frekari athugun og framkvæmdin lengri undirbúning en svo, að unnt sé að gera þær raunhæfar í byrjun næsta árs, og því sé ekki viturlegt að draga úr fjárframlögum, sem eingöngu byggjast á því, að slíkum sparnaði yrði skyndilega fram komið. Á þetta hefur meiri hl. n. fallizt, en hann væntir þess, að mál þessi verði gaumgæfilega athuguð, áður en fjárlagafrv. fyrir árið 1952 verður lagt fram. Það er nú kunnugt, að þær upplýsingar, sem nýlega hafa verið birtar í sambandi við rekstur ríkisútvarpsins, komu alþjóð nokkuð á óvart og vöktu ekki alllitla undrun meðal almennings í landinu. Og því mun almennt hafa verið fagnað, hvernig ríkisstj. brást við í því máli. Væri ekki rétt að láta fara fram eftirlit með rekstri ýmissa annarra stofnana ríkisins, og mundi það ekki öllum aðilum hollt? Það er engin vansæmd fyrir forstjóra þeirra stofnana, sem enga aðra yfirstjórn hafa en ráðherra, sem hlaðinn er margvíslegum störfum, þótt ákveðnir menn séu settir til að athuga, hvort ekki sé unnt leiða og ekkert illt, ef allt er með felldu, og vá hvorki að valda sársauka né tortryggni. Það, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt megináherzlu á í sambandi við afgreiðslu frv., er að halda niðri . fjárfestingu ríkisins svo sem nauðsynlegt þykir til þess að geta afgr. hallalaus fjárl. Og meginástæðan er sú, að nauðsynlegt er talið að halda innan vissra takmarka heildarfjárfestingunni í landinu til þess meðal annars að hefta verðbólguna. Nú er áætlað, að fjárfesting á næsta ári í sambandi við rafvirkjanir, áburðarverksmiðju og nýja togara verði um 156 milljónir. Aðrar fjárfestingar ríkisins eru taldar að vera um 81 millj. kr. miðað við fjárlagafrv. óbreytt. Það sé því óhjákvæmilegt að draga úr þeirri fjárfestingu, eftir því sem unnt er, en auka hana ekki. Ég skal ekki hér ræða um það atriði, hvort allar þær upphæðir, sem taldar eru með í þeirri 81 millj., sem flokkað er sem fjárfesting, geti raunverulega talizt það, svo sem skógrækt, sandgræðsla, jarðræktarstyrkur, viðhald eigna og margt fleira, en hitt er ljóst, að það er margfalt meiri vinningur fyrir þjóðina í heild, ef unnt væri að draga úr beinum rekstrarkostnaði ríkisins með því að skipuleggja meiri vinnuafköst, lengja vinnutíma og hefta kapphlaupið um kaupkröfurnar, þó að ekkert af þessu sé flokkað undir fjárfestingu. Hitt er og jafnvarhugavert, að skerða þann hlut fjárfestingarinnar, sem beinlínis færir þjóðinni á skömmum tíma alla fjárfestingarupphæðina í erlendum gjaldeyri eða eflir eðlilega þróun atvinnuveganna. Skal þá rætt hér nokkuð um hinar einstöku gr. frv. og þær brtt., sem meiri hl. n. ber fram. Við áætlun teknanna þótti meiri hl. n. rétt að hafa til hliðsjónar eftirfarandi atriði: 1) Tekjur ársins 1949 voru alls 295,9 millj. kr. 2) Tekjur til októberloka 1949 voru alls 208 millj. 3) Tekjur til októberloka 1950 voru alls 215 millj. kr. Tekjurnar árið 1949 verða aðeins 10 millj. kr. hærri en áætlað var, eða rúmlega 3%. Það er ekki að fullu vitað, hvað þær verða á þessu ári, en allt bendir til, að þær fari ekki ýkja mikið fram úr áætlun miðað við innkomnar tekjur í október árin 1949 og 1950. Má þó ef til vill ætla, að einstakir liðir í tekjuáætluninni séu mjög varlega áætlaðir, svo sem tekju- og eignarskattur og stríðsgróðaskattur, sem áætlaðir eru rúmar 36 millj. og eru því áætlaðir tæpum 16 millj. lægri en þeir reyndust það ár. Í októberlok það ár voru þessar tekjur að vísu um 2 millj. lægri en 1949, en þrátt fyrir það er þess að vænta, að hér sé um mjög varlega áætlun að ræða. Sama má og segja um vörumagnstollinn. Hann er að vísu rúmlega 3 millj. lægri í októberlok þessa árs en hann var í októberlok 1949, en það ár varð hann alls rúmar 25 millj., eða 5 millj. kr. hærri en áætlað er 1951. Þótt hugsað sé að takmarka mjög innflutning á næsta ári, þá er þó vitað, að allmikill innflutningur verður í sambandi við stórvirkjanir og verksmiðjubyggingar, auk þess sem gengi krónunnar hefur breytzt, eins og kunnugt er, síðan 1949. Það má því segja, að hér sé um mjög varlega áætlun að ræða. Ýmsir aðrir tekjuliðir sýnast heldur ekki vera óvarlega reiknaðir miðað við undanfarna reynslu, en þrátt fyrir þetta þótti meiri hl. ekki rétt á þessu stigi málsins að leggja til, að áætluninni samkv. 2. gr. yrði breytt. Verður þetta þó athugað nánar fyrir 3. umr. N. kynnti sér, eftir því sem föng voru á, rekstur ríkisstofnananna, sem færðar eru á 3. gr. frv. Hafa ýmsar aths. og till. verið gerðar til ríkisstj. í sambandi við rekstur þessara stofnana, m.a. bent á, hvort ekki væri unnt að sameina öll verzlunarfyrirtæki ríkisins undir eina stjórn og spara þannig allverulega fjárhæð í rekstrinum, enn fremur hvort ekki væri rétt, að þessar stofnanir allar greiddu ákveðin rekstrargjöld beint í ríkissjóðinn, þar sem mest af þeim ágóða, sem færður er upp á fjárl., kemur aldrei ríkissjóði sérstaklega til tekna, nema frá tóbaks- og víneinkasölunni. Annað safnast að jafnaði saman ár frá ári sem rekstrarfé fyrirtækjanna. Tekjur af ríkisstofnunum eru samkv. þessari gr. áætlaðar tæpar 73 millj. kr. Þær hafa orðið í lok október þetta ár rúmar 67 millj. kr., eða rúmum 4 millj. hærri en í októberlok 4949, en þá urðu þær alls tæpar 80 millj. kr. Það má því segja, að einnig hér sé um varlega áætlun að ræða. En með því að ýmis atriði í sambandi við rekstur þessara stofnana eru í athugun, þótti meiri hl. n. ekki rétt að leggja til, að 3. gr. yrði breytt á þessu stigi málsins. Þótt meiri hl. n. geri ekki till. til breyt. á 3. gr., sbr. það, sem ég hef áður tekið fram, þykir mér þó rétt að taka hér fram, að margt bendir til þess, að spara mætti verulegar upphæðir í rekstri pósts og síma og ríkisútvarpsins, og er þess að vænta, að ríkisstj. láti athuga þetta gaumgæfilega. Þá vil ég einnig geta þess, að n. bárust gögn um 145 þús. kr. kostnað við umferðaskrifstofu, sem rekin er í sambandi við póststofuna, en ekki færð á fjárl., vegna þess að hún hefur tekjur sínar beint úr sérleyfissjóði. Vegna aths. frá n. hefur verið staðfest til hennar, að þessi kostnaður hefur verið færður niður í 410 þús. kr. Álit n. er, að þetta starf megi fela ferðaskrifstofunni og lækka kostnaðinn miklu meira. Þá hefur n. einnig fengið til athugunar ýmis gögn í sambandi við sölu sérleyfisbifreiða. Sýnast þau mál vera öll þannig, að ástæða sé til að láta athuga þau miklu nánar, og væntir n. að fá um þessi atriði fyllri upplýsingar frá ríkisstj., áður en þingi lýkur. N. barst erindi frá ráðh. um nokkra hækkun á tekjum og gjöldum ríkisútvarpsins. Þótti rétt að geyma til 3. umr. að taka endanlega afstöðu til þess. - Augljóst er, að tekjur viðtækjaverzlunarinnar hafa minnkað stórlega vegna innflutningshafta á nauðsynlegum vörum til hennar, og það svo, að tekjur útvarpsins eru í verulegri hættu, ef ekki er bætt úr þessu. Hefur n. ritað viðkomandi stofnunum út af þessu máli og bent þeim á þessar staðreyndir. Frá Innkaupastofnun ríkisins barst n. samningur, sem gerður hafði verið við Olíufélagið h/f um kaup á olíu og benzíni fyrir ríkisfyrirtækin. Ber að sjálfsögðu að fagna því, hversu vel hefur tekizt til um þau kaup. Hitt er svo annað mál, að það verð, sem þar er samið um, gefur fulla ástæðu til að krefjast þess, að ríkisstj. láti athuga á ný álagningu þá, sem leyfð er á olíusölu til almennings í landinu, og er þess vænzt, að það verði ekki látið dragast. Útvegurinn er sannarlega ekki svo vel stæður, að verjandi sé að leyfa að selja honum olíu með allt öðru og miklu hærra verði en unnt er að selja hana til ríkisstofnananna. Þá vill n. einnig benda á, að landssmiðjan á enn ógreidda skuld til ríkissjóðs að upphæð rúmlega 681 þús. kr., er löngu átti að vera greidd. Væri æskilegt, að þessi viðskipti yrðu gerð upp sem fyrst. Að síðustu skal tekið fram um þessa gr. frv., að alveg er óhjákvæmilegt að láta hið bráðasta fara fram endurskoðun á leigukjörum á fasteignum ríkisins. Eftir því, sem upplýst var í n., eru gjöldin af þessum fasteignum rúmum 100 þús. kr. hærri en tekjurnar, og er þó ekkert reiknað með vöxtum eða fyrningu eignanna. Væntir meiri hl. n. þess, að leiðrétting hér að lútandi verði ekki látin dragast. Ég skal svo fara nokkrum orðum um einstakar brtt., sem meiri hl. leggur til að gerðar verði við frumvarpið. 1. brtt. er við 10. gr. Þar er lagt til að veita 40 þús. kr. til kaupa á innanstokksmunum. Þessi upphæð er þannig til komin, að óyfirfærð var sú upphæð, sem notuð var til kaupa á innanstokksmunum í erlendum gjaldeyri. Stafar þetta þá af gengisbreyt. Þótti sjálfsagt að taka upp þessa upphæð. 2. brtt. er um að hækka laun á skrifstofum sýslumanna um 10 þús. kr. Er hún gerð vegna þess, að nauðsynlegt þykir að bæta við starfskröftum við bæjarfógetaembættið á Akranesi. 3. brtt. er um 107 þús. kr. hækkun í sambandi við lögreglukostnað ríkisins í Reykjavík. Er þetta leiðrétting. N. hefur fengið upplýsingar um, að þessa upphæð þurfi að hækka úr 700 þús. kr. í 807 þús. kr. 4. brtt. er um að bæta við nýjum lið, 75 þús. kr., til byggingar fangahúsa. Er sú till. flutt samkv. ósk hæstv. dómsmrh., og hefur n. fallizt á að leggja til, að þessi upphæð verði tekin inn. 5. till. er um, að liður falli niður. Hann er um kostnað við framkvæmd l. um bókhald, 7200 kr. Hefur hæstv. ríkisstj. fallizt á, að þessi liður megi falla niður úr frv. 6. brtt. er við 11. gr. Hún er um að hækka tekjur við eftirlit með skipulagi bæja og sjávarþorpa, 47500 kr. hækkun, til að vega á móti gjöldunum. Það hefur þótt sjálfsagt að láta tekjur mæta gjöldum í sambandi við rekstur þessarar stofnunar. Allar hækkunartill. á 11. gr. eru samtals 193500 kr., en lækkanir á móti eru 49369 kr. Hækkun umfram lækkun er því 153131 kr. 7. till. er um að hækka laun við Kristneshæli um 28980 kr., sem er raunverulega leiðrétting. 8. till. er um að fella niður framlag til drykkjumannahælis á Úlfarsá. Eins og hv. þm. er kunnugt, var á sínum tíma stofnað drykkjumannahæli í Kaldaðarnesi. Það var lagt niður og eignirnar seldar. Ég fer ekki frekar út í það mál. Úlfarsá hafði þá verið keypt af þáverandi landbrh. til þess að starfrækja þar tilraunastöð í jarðrækt, án þess að vitað sé, að fyrir því hafi verið heimild Alþingis. Síðan var af rn. ákveðið að setja upp nýtt drykkjumannahæli, skömmu eftir að það hafði verið lagt niður í Kaldaðarnesi. Þótti Úlfarsá þá tilvalinn staður fyrir þá hluti. Nú hefur jörðin verið seld Atvinnudeild háskólans allmiklu hærra verði, án þess að séð verði, að hún hafi verið nokkuð notuð síðan, og sett þó nokkurt fé í breyt. og umbætur, en allt er þó í óvissu um rekstur þessarar tilraunastöðvar, sem er nú annaðhvort leiguliði á annarri jörð eða hefur ekkert skýli yfir höfuðið og ekkert við að styðjast nema ágóða af sölu jarðarinnar. Meðan allt svífur svo í lausu lofti með framtíð drykkjumannahælisins, þykir ekki rétt að ætla fé í fjárl. til þess, enda er ekki ráðið, hvernig því verður hagað í framtíðinni. 9. till. er um hækkun á framlagi til heilsuverndarstöðva, og nemur sú hækkun 40 þús. kr. Þetta er leiðrétting, því að það hefur ekki enn verið tekin inn í frv. sú uppbót á laun embættismanna, sem samþ. hefur verið að greiða. Þess vegna er lagt til, að þessi liður verði hækkaður. Er það gert í samráði við Sigurð Sigurðsson berklayfirlækni, sem hefur upplýst n. að fullu um þetta atriði. 10. brtt. er um hækkun á framlagi til fjórðungssjúkrahúss á Akureyri, úr 350 þús. kr. í 500 þús. kr. Fjvn. hafði kynnt sér ástandið í málum sjúkrahússins í haust. Það er komið undir þak og búið að eyða mjög miklu fé í það. Er því nauðsyn að taka þessa byggingu í notkun svo fljótt sem unnt er. Meiri hl. er sammála um að leggja til, og raunar enginn ágreiningur um það í n., að þessi liður verði hækkaður um 450 þús. kr. Hækkunartill. á þessari gr. eru samtals 218980 kr., en lækkanir 70 þús. kr. Raunveruleg hækkun er því 148980 kr., ef till. n. verða samþ. óbreyttar. 11. brtt. er um að fella niður ferðakostnað verkfræðinga, 250 þús. kr. Í frv. er þetta nú fært þannig, að ætlazt er til, að kostnaðurinn sé reiknaður á hvert mannvirki, sem framkvæmt er á 13. gr. Meiri hl. n. hefur lagt til, að þetta verði fellt niður. Ég skal geta þess hér, að um þetta atriði verður þó rætt nánar við hæstv. ráðh., áður en gengið verður til atkv. um þennan lið. Þá er 12. brtt. Þar eru till. n. um framlag til nýrra akvega í töluliðunum 1–148. Hér er að mestu leyti farið eftir till. vegamálastjóra, en þó vikið frá í nokkrum atriðum. Það varð samkomulag hjá fjvn. að leggja til, að liðurinn yrði tekinn upp eins og hér segir. Ég vil þó í sambandi við þetta mega segja hér nokkur orð um Öxnadalsheiðarveg. N. fékk upplýsingar frá vegamálastjóra um það, að því verki væri lokið, en þar væri 350 þús. kr. skuld, og óskaði hann eftir, að tekið væri upp 250 þús. kr. framlag til þess vegar á árinu. N. treysti sér ekki til þess vegna þess, hve takmarkað var það fé, sem látið er til vega, en væntir þess, þótt ekki séu teknar nema 170 þús. kr., þá verði það ekki að vandræðum fyrir vegamálastjóra að ráða fram úr því á næstkomandi árum. Þá er annað atriði, sem ég vil einnig leyfa mér að ræða í sambandi við þennan lið. Það komu erindi frá Grindavíkurhrepp í sambandi við Grindavíkurveg um breikkun á veginum, sem búið er að leggja til Grindavíkur, einnig frá Slysavarnafélagi Íslands um að leggja fram fé til þess að gera veg út á Reykjanes, en framlag til hans var tekið upp í síðustu fjárl. En nú ætlast Slysavarnafélagið til þess, að fénu verði varið til vegar að vestanverðu við Reykjanes, en hann er ekki í þjóðvegatölu. N. leggur það að sjálfsögðu í vald vegamálastjóra og ráðh., hvort það framlag, sem hér er lagt til, verði notað til að breikka veg, sem er lagður, eða halda áfram með nýjan veg, þar sem Grindavíkurvegur sá, sem lagður hefur verið, er í þjóðvegatölu, en verði ekki lagt til vegar, sem er ekki í þjóðvegatölu. Vegamálastjóri ræddi við n. um nauðsyn þess að hækka framlag til viðhalds vega. N. hefur ekki lagt til, að það verði gert á þessu stigi, en mun ræða það nánar við ráðh., áður en 3. umr. fer fram. 13. brtt. er einnig við 13. gr., brúargerðir. Þar leggur meiri hl. n. til, að liðnum verði skipt eins og segir í þessari brtt., 1.–23. lið. Í sambandi við 11. lið skal ég geta þess, að hér er um prentvillu að ræða. Þar stendur „Víðidalsá í Miðfirði“, en á að vera: Víðidalsá nálægt Víðidalstungu. Verður það athugað, áður en frv. kemur endanlega til afgreiðslu. Ég vil enn fremur leyfa mér að taka fram, að af upphæðinni, sem ætluð er til smábrúa á 23. lið, 650 þús. kr., er ætlazt til, að verði varið fé til að byggja brú á Vestdalsá í Seyðisfirði, en kostnaður við þá brúarsmíði er áætlaður 70 þús. kr. Þykir rétt, að hún sé endurbyggð af þessu fé, og vil ég, að það komi fram í framsögu. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessar brtt. 14. brtt. er nýir liðir: til ræktunarvega. Er þar sama skipting á fjárhæðinni og á undanförnum árum. Ég vil geta þess í sambandi við umr., sem fóru fram á síðasta þingi um ræktunarvegi, þegar rætt var um fjárlagafrv., þá kom fyrirspurn frá hv. 1. þm. Eyf., hvers vegna ekki væri tekið meira til ræktunarvegar í Hrísey. N. hefur fengið greinargóða skýrslu frá vegamálastjóra, þar sem er upplýst, að í Hrísey séu nær allir vegir í sýsluvegatölu. Hins vegar séu ræktunarvegir og smávegir út frá aðalvegunum. Eftir þær upplýsingar þótti n. ekki ástæða til að gera neinar breyt. á fjárframlögum þangað. Brtt. er því eins og þessi liður hefur áður verið í fjárl. Þá er einnig b-liður: Til vegarlagningar á landi ríkissjóðs í Kópavogi, 50 þús. kr., en áður var þessi liður 80 þúsund. En það hefur verið lagt mikið af vegum um Kópavogsland. Það virðist eðlilegt, að Kópavogshreppur gerði sérstakar samþykktir um sínar vegaframkvæmdir. Er ætlazt til þess, að ríkissjóður þurfi ekki framvegis að standa straum af þessum vegalagningum. Rétt þótti þó að leggja til 50 þús. kr. fjárveitingu til vegagerðar á löndum ríkisins í Kópavogshreppi. Meiri hl. n. hefur ekki á þessu stigi neinar brtt. við framlag til strandferða. Þó þykir mér rétt að benda á, að rekstrarhallinn er miklu meiri en þessar 750 þús., sem eru í frv., þar sem frá er dreginn hagnaður af rekstri Þyrils, 950 þús. kr. Líklegt er, að nokkuð mætti spara á þessu fjárfreka fyrirtæki, m.a. létta af 150 þús. kr. tapi við upp- og útskipun á vörum o.fl. Það væri engin goðgá að láta fara fram á þessu raunhæfa athugun. Í sambandi við brúargerðirnar vil ég leyfa mér að benda á, að vegamálastjóri hefur afhent fjvn. mjög góða skýrslu um brúaframkvæmdir, sem hafa verið gerðar á árinu og væntanlega verða gerðar á næstu árum, m.a. áætlun um, hvernig hann hugsar sér að nota brúasjóð á árinu 1951. Í l. um brúasjóð, sem stofnaður var af bifreiðaskatti, segir svo m.a. í 8. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Í brúasjóð renni fjárhæð, sem svarar 5 aura flutningsgjaldi af hverjum lítra af benzíni, er Alþingi ráðstafar, og skulu fyrstu tekjur hans ganga til byggingar Þjórsárbrúar“. Þó að vegamálastjóri hafi sent n. tillögur sínar, hvernig hann hugsar sér að nota brúasjóð á næsta ári, hefur n. á þessu stigi ekki gert till. um að taka það inn í fjárl., en það verður að sjálfsögðu rætt við hæstv. ríkisstj., hvort ekki sé rétt að taka þetta inn í fjárl. með tilvísun til beinna fyrirmæla l. frá Alþingi til ráðstöfunar fénu. N. hefur enn ekkert um það sagt, hvort hún vill fallast á þá till. um skiptingu fjárins, sem vegamálastjóri hefur gert till. um, en mun taka það til athugunar á síðara stigi málsins. Þá er 15. till. n. Hún er um það, hve miklu fé skuli verja til hafnarmannvirkja og lendingarbóta. Leggur hún til, að það verði svo sem segir í 15. brtt. a. 1–27 og b. 1–21. Er þar að langmestu leyti fylgt till. vitamálastjóra um skiptingu þessa fjár. Þó skal tekið fram, að upphæðin til Rifs á Snæfellsnesi, sem áætluð er í frv. 700 þús. kr., er lækkuð um 200 þús. kr. Þessu er skipt á þær hafnir, sem langmest eiga inni hjá ríkissjóði, og nemur það hjá sumum allt að 800 þús. kr. Samt þótti ekki fært að ætla meira en 200 þús. kr. á nokkra höfn, en þó er bætt 20 þús. kr. á örfáar hafnir, eins og sést á till. Hins vegar er ætlað nokkurt framlag til Sandgerðis vegna þeirrar aðstöðu, sem skapazt hefur þar við síldveiðina á þessu árí. Það er sýnilegt, að það verður að gera þar mikið átak til að bæta úr því neyðarástandi, sem þar er fyrir þá, sem leggja þar afla á land. Að öðru leyti hefur sáralítið verið hreyft við till. vitamálastjóra. Það hefur að vísu verið tekið þar upp eitt framlag til eins nýs staðar, sem stóð ekki í till. vitamálastjóra, Reykjaness við Ísafjarðardjúp, 10 þús. kr. 16. till. er um að hækka úr 500 þús. í 1300 þús. kr. framlag til hafnarbótasjóðs. Fjvn. fékk um þetta erindi frá vitamálastjóra, þar sem hann tilkynnir n., hversu mikið fé þurfi að taka upp til að uppfylla ákvæði gildandi l. um hafnarbótasjóð, en það er 1300 þús. kr. á næsta ári. Hefur það verið tekið upp. Einnig er tekinn upp nýr liður, 125 þús. kr., til þriggja ferjuhafna. Er þess vænzt, að sú tillaga verði einnig samþ. Fjvn. ber ekki fram brtt. í sambandi við framlag til flóabáta, en ég geri ráð fyrir að samvinnunefnd samgöngumála geri till. um skiptingu fjárins og þær breyt., sem henni þykir ástæða til. Það hefur verið venja að undanförnu, að það hefur verið gert af þeirri nefnd. Það liggur engin brtt. fyrir um Ferðaskrifstofu ríkisins, en ég vil vísa til þess, sem ég hef sagt, að fela ætti henni verkefni umferðaskrifstofunnar. Brtt. til hækkunar á 13. gr. nema alls 1722 þús. kr., en til lækkunar 20 þús. kr. Í sambandi við hafnarmál vil ég leyfa mér að geta þess, að fjvn. fékk lista frá ríkisstj. yfir þær skuldir, sem ríkissjóður hefur orðið að greiða vegna ábyrgða í sambandi við lán til hafnargerða og lendingarbóta. Nemur sú upphæð alls 1700 þús. kr. Þar er ekki um margar hafnir að ræða, en nokkrar þó. M.a. skuldar ein 900 þús. kr. Ég vil leyfa mér að geta þess, að 1948 eru þau tilmæli í nál. fjvn. til ríkisstj., að hún láti athuga þessi mál þá þegar. Fjvn. hefur ekki séð, að það hafi verið gert. Leggur hún mikla áherzlu á það nú að kippa þessu í lag. Ef ekki verður spyrnt við fótum, þannig að settur verði beinlínis endurskoðandi á þessi fyrirtæki til að athuga m.a., að þessar hafnargerðir fái tekjur samkvæmt gildandi reglugerðum fyrir hafnirnar, eða hvort reglugerðirnar séu þannig, að ekki sé hægt að fá meiri gjöld, svo að þessi fyrirtæki fái meiri tekjur, og í þriðja lagi, að fé, sem veitt er til þessara aðila, sé beinlínis látið til að greiða skuldir, þá er sýnilegt, að þessar stofnanir hafa tilhneigingu til að greiða ekki sínar skuldir, heldur taka stórar fjárfúlgur úr ríkissjóði, án þess að þau hafi viðunandi skipulag á fjármálum sínum. Fjvn. mun skrifa ríkisstj. um þetta og væntir, að þessu verði kippt í lag. 17. till. er við 14. gr., að fella niður kostnað við eftirlit með kirkjugörðum, 7200 kr. Hefur það verið rætt við ríkisstj. 18. brtt. er aðeins leiðrétting, að fyrir „Sjómannaskólinn“ komi „Stýrimannaskólinn“. 19. till. er nýr liður, að hækka kostnað við kennslu á Hvanneyri, 35708 kr. Það er leiðrétting. Hefur þetta fallið úr frv., þegar það var samið, og er nauðsynlegt að taka það upp aftur. 20. brtt. er hækkun á framlagi til iðnskóla úr 250 þús. í 335 þús. kr. Það hefur ekki verið reiknað með uppbótum á þennan lið eins og við aðra skóla í landinu. Er því nauðsyn að taka þessa hækkun inn. 21. till. er um að hækka um 650 þús. kr. framlag ríkisins til rekstrarkostnaðar gagnfræða- og héraðsskóla. Það er leiðrétting, sem kom til n., og er nauðsynlegt að taka hana inn í frv. 22. brtt. er um að lækka um 100 þús. kr. framlag til byggingar gagnfræða- og héraðsskóla. Skuld ríkisins við þessa skóla er nú 2800 þús. kr., en ógreitt framlag til byggingar barnaskóla er um 6 millj. kr. Þó er ekki tekinn upp nema 1/3 af því. Hefur það verið rætt við ríkisstj. 23. till. er um, að 5 þús. kr. verði veittar til byggingar skóla Árnýjar Filippusdóttur. Varð samkomulag um að taka þessa upphæð inn í frv. 24. till. er um að lækka kostnað við ferðakennslu í íþróttum um 10 þús. kr. 25. till. er um 50 þús. kr. framlag vegna undirbúnings þátttöku Íslendinga í Ólympíuleikunum 1952. Ég vil leyfa mér að geta þess, að annað erindi lá fyrir n. um 90 þús. kr. styrk til íþróttamanna til ferðalaga, og það var sannarlega ekki sársaukalaust fyrir fjvn. að geta ekki lagt til, að þetta yrði tekið upp, eftir þann sóma, sem íslenzkir íþróttamenn hafa gert Íslandi síðastliðið sumar. Hún sá sér því miður ekki fært að verða við þessu, en tók upp 50 þús. kr. upphæð til undirbúnings þátttöku í Ólympíuleikunum. 26. brtt. er um að lækka kostnað við rannsókn á þroskastigi skólabarna um 31598 kr. Það er m.a. vegna þess, að það var talið, þegar upphæð til þessa starfs var tekin upp í fjárl. yfirstandandi árs, að þessu verki væri svo langt komið, að ekki þyrfti að hugsa til að hækka framlagið mikið. Nú er verið að hækka það á frv. þvert ofan í það, sem sagt var þá. Leggur n. til, að það verði lækkað eins og segir í brtt. Brtt. til hækkunar við 14. gr. nema alls 825708 kr., en brtt. til lækkunar 148798 kr. Verði allar brtt. n. við þessa gr. samþ., verður raunveruleg hækkun á gr. 676910 kr. 27. brtt. er við 15. gr., um að tekinn verði upp nýr liður til uppsetningar þjóðminjasafns, 75 þús. kr. N. ræddi þetta atriði við þjóðminjavörð, sem upplýsti, að þeir hefðu nægilegt fé til flutnings á safninu á næsta ári, en hins vegar þyrfti fé til þess að smíða nauðsynlegar geymslur, hillur og skápa, og taldi n., að hægt yrði að komast af með þá upphæð, sem í till. greinir, 75 þús. - Þá er í 28. till. tekinn upp nýr liður: Til að skrá og setja upp jurtasafn (í eitt skipti fyrir öll), 20 þús. kr. - N. hefur verið tjáð, að ríkið eigi mjög verðmætt jurtasafn, og hefur því fallizt á, að veittar verði 20 þús. kr. til að koma þessu safni fyrir, skrá það og koma því upp, en ekki er ætlazt til, að ráðinn verði fastur starfsmaður til að gera þetta, nema þetta eina ár, og er því gert ráð fyrir, að til þess að ljúka verkinu nægi sú upphæð, sem hér er til tekin. 30. brtt. er um að lækka um 5 þús, kr. framlag vegna útgáfu ritsins „Zoology of Iceland“, úr 10 þús. kr. í 5 þús. kr. Hefur verið rætt um þetta við Árna Friðriksson, og er brtt. gerð í samráði við hann. - 31. brtt. er um að hækka framlag til Jóns Dúasonar um 10 þús. kr., úr 15 þús. í 25 þús. kr. - 32. brtt. er um, að tekinn verði upp nýr liður: Til Jóns Norðfjörðs til að kenna leiklist á Akureyri, 8 þús. - 33. brtt. er einnig um, að tekinn verði upp nýr liður: Til Tónlistarskóla Siglufjarðar, 10 þús. kr. - Þá er 34. brtt. um, að tekinn verði upp nýr liður: Til kantötukórs Akureyrar, vegna utanfarar, 30 þús. - 35. brtt. er um, að Guðrúnu Á. Símonar verði veittar 6 þús. kr. til söngnáms. Það hefur verið á fjárl. áður. - Þá er lagt til í 36. brtt., að veittar verði 6 þús. kr. til Lögreglukórs Reykjavíkur, vegna utanfarar. Og í 37. brtt. er lagt til, að framlag til listasafns Einars Jónssonar verði hækkað úr 20 þús. í 25 þús. kr. Í 38. brtt. er lagt til, að framlag til umbóta á Þingvöllum verði hækkað úr 30 þús. í 100 þús. Árið 1949 var þessi upphæð 100 þús., en 1950 var hún færð niður í 50 þús. Nú er ástandið þannig á Þingvöllum, að nauðsynlegt er að girða þjóðgarðinn, og kostar það stórfé, ef á að girða hann þannig, að hann sé gripheldur. Hefur verið plantað mjög miklu á hverju ári og ekki unnt að halda því áfram, nema tryggt sé, að fé komist ekki inn í garðinn. Auk þess er þarna um annað verkefni að ræða, sem sé að koma upp almenningssalerni, sem kostar töluvert fé. Er ekki sæmandi, að þau mál séu eins og þau eru nú, á slíkum stað, þar sem jafnmargir ferðamenn koma, og er nauðsynlegt, að þessu verði kippt í lag. N. hefur fallizt á að taka upp á þessu ári 100 þús. kr. framlag til þess að gera þarna umbætur. 39. brtt. er þess efnis, að veittar verði 20 þús. kr. til minnismerkis Jóns biskups Arasonar á Hólum. Þessu minnismerki hefur nú þegar verið komið upp, en það hefur kostað miklu meira fé en gert var ráð fyrir, og hefur orðið að samkomulagi að taka upp 20 þús. kr. til að greiða í sambandi við byggingu minnismerkisins á Hólum. 40. brtt. er í sambandi við veðurstofuna, að niður falli 30 þús. kr. framlag til kaupa á nýjum jarðskjálftamæli. Þykir ekki ástæða til að setja þetta inn á 15. gr. undir þann lið, vegna þess að síðar er tekin upp önnur upphæð til kaupa á jarðskjálftamæli. 41. brtt. er um að taka upp nýtt framlag til mótvirðissjóðs. Í fyrsta lagi er það framlag til tæknilegrar aðstoðar, sem er þegar á frv., en auk þess framlag til kaupa á nýjum jarðskjálftamæli, 50 þús. í stað 30 þús., og svo er til kortlagningar jarðvegsins tekið upp 198 þús. Allar hækkunartill. við 15. gr. nema samtals 698 þús. kr. og lækkunartill. 30 þús., þannig að verði allar brtt. við þessa gr. samþ., hækkar gr. um 668 þús. kr. - Í sambandi við þessa gr. vil ég benda menntmrh. á, að styrkir til lesstofa og bókasafna eru teknir hér upp 269850 kr. á frv., á bls. 38. Fjvn. hefur fengið skrá yfir þá styrki, sem hafa verið auk þess greiddir til bókasafna og lesstofa um land allt, og nemur það um 144 þús. kr. Það væri því æskilegt, þegar fjárl. verða samin næst, að fella að mestu leyti niður þessa liði, sem eru hér í frv., en láta nægja þá upphæð, sem tekin er til bókasafna frá skemmtanaskattinum, þó að sjálfsögðu ekki fjórðungsbókasafna, sem alltaf hafa haldið sínum ákveðna styrk undanfarin ár, eða a.m.k. að samræma þetta betur en hér er gert. Er ekki ástæða til að hafa þetta svona í tvennu lagi. Í 42. brtt. er lagt til, að framlag til skurðgröfukaupa verði hækkað úr 100 þús. í 200 þús. kr., en aftur á móti er í 43. brtt. lagt til, að framlag til kaupa á jarðræktarvélum verði lækkað úr 1 millj. í 500 þús. Þetta hefur verið rætt við hæstv. ríkisstj., og með því að talið er vafasamt, að innflutningur á vélum verði meiri, hefur verið fallizt á þá breyt., sem hér um ræðir. 44. till. er um framlag til umbóta á Reykhólum vegna skipulags staðarins. Þar hafa verið gerðar ýmsar framkvæmdir, og hefur skipulagsnefnd haft þær með höndum, en þessi nefnd hefur ekki fengið neitt fé til þessara framkvæmda fyrr en nú, að tekið er upp í fyrsta skipti 25 þús. kr. framlag til umbóta á þeim stað. 45. brtt. er um að hækka framlag til fyrirhleðslu á Þverá og Markarfljóti úr 350 þús. kr. í 550 þús. kr. Fjvn. kynnti sér þetta verk, sem hefur kostað ríkissjóð óhemju fé undanfarin ár, og fullvissaði sig um það, að óhjákvæmilegt væri að halda þessu verki áfram, og meira að segja þyrfti að láta töluvert fé í það á yfirstandandi hausti, til þess að ekki ónýttist svo og svo mikill hluti af því, sem búið er að gera. - Þá eru einnig í sömu till. teknir upp nýir liðir, þ.e. til fyrirhleðslu á Kaldaklifsá og Hólmsá í Austur-Skaftafellssýslu, en þetta hefur verið á fjárl. áður, og er þessu verki enn ekki lokið. Í 46. till. er lagt til, að framlag til landþurrkunar á Eyrarbakka verði lækkað úr 20 þús. í 10 þús. kr., en tekið verði upp 10 þús. kr. framlag til landþurrkunar á Stokkseyri og 20 þús. kr. framlag til landþurrkunar í Austur-Landeyjum. Í 47. brtt. er lagt til, að tekið verði upp 30 þús. kr. framlag til raflýsingar í Gunnarsholti. Það hefur legið fyrir erindi hjá n., sem sýnir, að með því að raflýsa Gunnarsholt með vatnsrafstöð í stað þess að taka línu frá aðallínukerfinu, þá er þetta miklu kostnaðarminna. Er gert ráð fyrir, að raforkusjóður láni eitthvað til þessa verks, eins og fyrir er mælt í 39. gr., að mig minnir, og megi því komast af með 30 þús., a.m.k. á þessu ári, til verksins, og er því lagt til, að þessi liður sé tekinn upp í frv. 48. brtt. er um að hækka framlag vegna fjárskiptanna um 1 millj. og 900 þús. kr., eða upp í 9 millj. og 460 þús. kr. Það verður að segjast, að sjálfsagt er enginn liður í fjárlfrv., sem kemur til að verða eins erfiður og þungur á ríkissjóði og þessi liður hér. En niðurskurðurinn þykir sjálfsagður, enginn hefur mælt gegn honum, enda hefur hann reynzt þannig, enn sem komið er, að ekki er ástæða til þess að kvarta. Að vísu hafa orðið mistök í einstöku sýslum, og er þess vænzt, að landbrh. gangi fast eftir, að hlýtt verði þeim reglum, sem settar eru í sambandi við fjárskiptin. Það væri hroðalegt, ef skera þyrfti niður á ný heila hópa af fé, sem nýlega hefur verið skipt, og láta ríkissjóð greiða niður á ný þann mismun. Fjvn. leggur mjög mikla áherzlu á það, að ekkert sé látið ógert til þess, að þeim reglum verði fylgt út í það ýtrasta. Það er hugsað að taka af þessari upphæð 1 millj. inn á 20. gr. sem nýtt lán. Er þetta gert skv. ósk rn. Þá er lagt til í 49. brtt., að tekið verði upp nýtt framlag vegna kostnaðar við norrænt búnaðarmót á Íslandi, 25 þús. kr. Hins vegar leggur meiri hl. n. til, að felldur verði niður 27. liður 16. gr., til hreindýraræktar á Suðurlandi, 30 þús. kr. - Þá er lagt til í 54. brtt. að hækka framlag vegna reikningastofu sjávarútvegsins úr 22 þús. í 31 þús., og í 52. brtt. er lagt til, að framlag til Alþjóðahvalveiðaráðs verði hækkað um 2295 kr. - Þá er gert ráð fyrir í 53. brtt., að framlag til nýrra síldveiðiaðferða verði hækkað um 50 þús. kr., úr 300 þús. í 350 þús. kr. Hefur fjvn. fallizt .á þessa hækkun og leggur til, að hún verði gerð. Í 54. brtt. er lagt til, að framlag til Landssambands iðnaðarmanna hækki úr 50 þús. í 60 þús., og í 55. brtt. er lagt til, að framlag til iðnráða hækki um 5 þús. Allar hækkunartill. á 16. gr. nema 2454295 kr., en till. til lækkunar nema 530 þús. kr., þannig að þessi gr. hækkar um 4924295 kr., ef allar till. verða samþ. Munar þar að sjálfsögðu langmest um það fé, sem lagt er til fjárskiptanna. - Þessar brtt. hafa allar verið ræddar við hæstv. ríkisstj. og fullt samkomulag milli ríkisstj. og n. um þessi atriði. Í sambandi við 17. gr. er lagt til, að framlag til sjúkrasamlaga hækki um 300 þús. kr., eða upp í 4 millj. og 800 þús., vegna hækkunar á sjúkrasamlagsgjöldum. Hins vegar hefur n. á þessu stigi málsins ekki gert neinar till. til breytinga um framlag til almannatrygginganna að öðru leyti en það hefur verið upplýst, að þurfa muni 3 millj. og 200 þús. kr. hærri upphæð en tekin hefur verið inn á fjárl., ef haldast eiga sömu hlutföll milli þeirra þriggja aðila, sem greiða iðgjöld til trygginganna, þ.e. ríkissjóðs, sveitarsjóða og einstaklinga. Um þetta hefur ekki verið endanlega ákveðið neitt í n., m.a. vegna þess, að fyrir Alþ. liggja nú brtt. við gildandi l. um almannatryggingar, og fyrr en séð verður, hvernig þeim brtt. reiðir af, er ekki endanlega hægt að ákveða, hvað þarf til þessara framkvæmda, en um það verður að sjálfsögðu rætt fyrir 3. umr. 57. brtt. er um það að fella niður byggingarstyrk til Sambands íslenzkra berklasjúklinga, 200 þús. kr. Þetta er byggt á því samkomulagi við hæstv. ríkisstj., að hún afhendi Sambandi íslenzkra berklasjúklinga trésmiðju ríkisins við Silfurtún ásamt vélum, byggingum og óunnu efni og um þetta takist samningar milli stjórnar Sambands íslenzkra berklasjúklinga annars vegar og hæstv. ríkisstj. hins vegar, sem þegar hafa verið mótaðir nokkuð, þannig að rætt hefur verið um það, að niður félli þá byggingarstyrkur til sambandsins a.m.k. næstu tvö ár. Að sjálfsögðu er þetta atriði, sem hægt er að ræða um á hverju Alþ., en hér er lagt til, að þetta sé fellt niður. - Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, - sem ég raunar veit, að allir hv. þm. vita og öll þjóðin veit, - að þau undur hafa skeð í sambandi við reksturinn á Reykjalundi, að þar hefur mjög veikt líf sigrað mjög sterkan dauða og það mjög glæsilega. Þetta er líklega eina stofnunin, sem rekin er í sambandi við mannúðarmál, sem hefur getað staðið undir rekstrinum og skilað ágóða. Þess vegna ber að meta þetta starf, og því er treyst, að ríkissjóður noti þá heimild, sem lagt er til að tekin verði upp á 22. gr. í sambandi við afhendingu þessarar eignar, sem ég hef þegar rætt um. - Þá er lagt til hér, að hækkaður sé rekstrarstyrkurinn vegna læknislauna í sambandi við Reykjalund upp í sama og læknum á Vífilsstöðum og öðrum heilsuhælum er greitt. Er ríkissjóður skyldugur að greiða læknislaun eins og þau eru á hverjum tíma, og er því hér um leiðréttingu að ræða. Þá er hér í 59. brtt. lagt til, að tekið verði upp framlag til dagheimilis Kvenfélagsins Hlífar, Akureyri, 15 þús. kr. byggingarstyrkur. Alls nema hækkunartill. á 17. gr. 326849 kr., lækkunartill. 200 þús. kr., þannig að gr. mundi hækka um 126849 kr., ef allar brtt. yrðu samþ. Þá hefur n. gert nokkrar brtt. við 18. gr. Ég sé ekki ástæðu til að lesa hvern einstakan lið, en vil í sambandi við þessa gr. leyfa mér að benda á, að fjvn. er óánægð með það, hvernig það mál hefur verið útbúið af hæstv. ríkisstj. Þar ríkir hið megnasta ósamræmi og rangsleitni í sambandi við þá, sem taka eftirlaun. Þar er um að ræða fátækar, gamlar prestsekkjur, sem aðeins hafa örfáar krónur, og útilokað fyrir fjvn. að laga þetta vegna ákvæða í almennu tryggingalöggjöfinni, sem segir, að það, sem veitt er á 48. gr. sem eftírlaun, skuli dragast frá þeim tekjum, sem viðkomandi aðilar eiga að fá frá Tryggingastofnuninni. - Það hefur sannarlega ekki verið sársaukalaust að víkja sanngjörnum beiðnum þessara kvenna frá sér ár eftir ár, og vil ég vænta þess, að fundnar verði einhverjar leiðir til úrbóta. Hér er um að ræða 5–6 gamlar konur, komnar yfir áttrætt, en hins vegar eru svo inni á 18. gr. margir menn með full laun, sem þeir greiða ekki af í lífeyrissjóð, sem þeir þó höfðu orðið að gera áður, meðan þeir unnu fulla vinnu. Hér eru t.d. einnig á 18. gr. menn, sem komnir eru úr starfi og hafa full laun og þar að auki stórkostlegar launauppbætur, sem byggist á því, að það hafa verið samningar frá gamalli tíð, þegar þurfti að kaupa þá til að gegna ákveðnum störfum. Það, sem þarf að gera, er að ákveða alveg fast, hvað hver embættismaður skuli fá, þegar hann hættir störfum, og það sé farið þar eftir föstum reglum, en ekki eftir því, hvaða áróður er rekinn í þinginu á hverjum tíma. Meðal annars er talað um að taka hér upp á 18. gr. einhvern allra prýðilegasta mann, sem nú er að láta af störfum. Er ekkert samkomulag um það í fjvn., hvernig farið skuli með það mál. Okkur hefur verið tilkynnt, að þessi maður hafi ekki óskað að fá annað eða meira en 60% af sínum hámarkslaunum. En til n. hefur komið ákveðin beiðni um það, að þessi maður verði tekinn upp á full laun. N. hefur ekki viljað taka neina afstöðu til þessa máls, vegna þess að það ríkir engin stefna enn þá í sambandi við 18. gr. Ég vil því mega vænta þess, að áður en næsta fjárlfrv. verður lagt fram, verði búið að athuga þessi mál gaumgæfilega. Og líklega væri bezt að skipa sérstaka n. manna milli þinga til þess að ákveða þetta mál. Hækkunartill. á 18. gr. nema samtals kr. 9729, en lækkunartill. nema kr. 47352.87, og mundi þetta því þýða um 38 þús. kr. lækkun, ef till. verða allar samþ. Í sambandi við 20. gr. er lagt til í 62. brtt., að hækkuð séu lán þau, sem tekin verða á árinu, úr 2 millj. í 3 millj. í sambandi við sauðfjárskiptin, eins og ég hef áður minnzt á. - Þá er einnig lagt til, að niður falli á sömu gr. liðurinn „Til byggingar tilraunastöðvar á Keldum“. Er þetta gert í samráði við ríkisstj. - Í 64. brtt. er lagt til, að framlag til Menntaskólans á Akureyri lækki úr 400 þús. í 200 þús., en aftur á móti hækkað framlag til sjúkrahúss. Þykir nauðsynlegra að nota það fé til þess að koma sjúkrahúsinu áleiðis en til menntaskólans, þó að það sé einnig nokkuð aðkallandi. 65. brtt. er um það að lækka framlag til sjómannaskólans úr 500 þús. í 400 þús. kr. Ég vil í þessu sambandi benda á, að komið hefur erindi frá skólastjóranum, sem kvartað hefur undan því, hvernig hitalögn hússins er og að ekki hafi verið hægt að koma henni í æskilegt lag, sumpart vegna vöntunar á fé og sumpart vegna þess, að ekki hafi fengizt heimild hjá fjárhagsráði til þess að gera þetta verk. Fjvn. leggur áherzlu á, að af þessum 440 þús. kr., sem veittar eru á 20. gr. í ár, verði fyrst og fremst fé notað til þess að koma hitalögn skólans í viðunandi horf, til þess að lækka stórlega hitakostnaðinn árlega. 66. brtt. er um að taka upp nýjan lið: Til byggingar prestsseturshúss á Hólum, 100 þús. kr. - Er þetta loforð, sem hæstv. forsrh. mun hafa gefið á yfirstandandi sumri, og hefur fjvn. fallizt á, að þessi liður sé tekinn upp. Brtt. við 20. gr. verka þá þannig, ef þær verða samþ., að „Inn“ hækkar um 1 millj., en „Út“ lækkar um 500 þús., en hækkar um 100 þús., eða 400 þús. kr. lækkun. Á 22. gr. er tekinn nýr liður í sambandi víð afhendingu á trésmiðju ríkisins til stjórnar Reykjalundar, eins og ég hef þegar lýst, og er ekki ástæða til að endurtaka það. Ég vænti, að sú brtt. verði samþ. Í sambandi við 22. gr. vil ég leyfa mér að taka fram, að fjvn. hefur ekki enn þá tekið endanlega afstöðu til VIII. liðarins á gr., að ábyrgjast lán, allt að 3 millj. kr., til að fullgera hraðfrystihús. Telur n., að um þetta þurfi að ræða miklu nánar, áður en frv. er endanlega ákveðið, og sama er að segja um IX, um að veita útvegsmönnum, er síldveiðar stunduðu fyrir Norðurlandi sumurin 1948 og 1949, eftirgjöf. Það veltur að sjálfsögðu á því frv., sem nú liggur fyrir hv. Nd., um aðstoð til bátaútvegsins, hvort þörf verður á þessari heimild eða ekki. Í þriðja lagi hefur ekki enn verið tekin ákvörðun um XIII. liðinn, þ.e. að kaupa húseignina Laufásveg 7 í Reykjavík, ef hún fæst með viðunandi verði og greiðsluskilmálum. - Þetta er alveg nýr háttur, að eiga að fara að kaupa eignir af sama aðilanum og á að fara að styrkja, og satt að segja skilur ekki fjvn. annað en að þessi liður sé kominn inn fyrir einhvern misskilning. Til þessara þriggja liða hefur n. ekki tekið endanlega afstöðu, en mun ræða þá nánar við hæstv. ríkisstj. fyrir 3. umr. Ég vil að síðustu skýra hér frá, hvernig niðurstöðutölurnar verða, ef allar brtt. verða samþ. Hækkun gjalda alls 6556064.00 = lækkun gjalda alls 1086519.87 Gjaldahækkun alls kr. 5469441.13 Eignabreytingar. Inn. Hækkun á lántöku skv. brtt. á 20. gr. 1000000 Út. Lækkun á útborgun skv. 20. gr. 500000 = hækkun 100000 Útborgunarlækkun alls kr. 400000 Rekstraryfirlit. Tekjur alls 287387064 Gjöld 251756182.13 Rekstrarhagnaður 35630881.87 Kr. 287387064.00 287387064 Sjóðsyfirlit. Innborganir 293347064.00 Útborganir 292599709.13 Hagstæður greiðslujöfnuður kr. 747354.87 Ég vil geta þess, að fyrir öllum þessum brtt. er meiri hl. í n., og beini ég þeirri ósk til forseta, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.

Forseti (JPálm): Útbýtt hefur verið brtt. frá hv. minni hl. fjvn., á þskj. 266 og 268. - Till. eru of seint fram komnar, og þarf því afbrigði til þess, að þær megi koma fyrir, og leita ég þeirra hér með.



Herra forseti. Það er einkum tvennt, sem rétt er í upphafi 2. umr. um fjárlagafrv. fyrir árið 1951 að þakka. Í fyrsta lagi það, að fjárlfrv. var lagt fram af hæstv. fjmrh. sem fyrsta mál hér á Alþ., og er það eins og vera ber og þess vegna ber þá að þakka það og einkum sökum þess, að mörg undanfarin ár hefur það verið svo, að hálfur mánuður og jafnvel þrjár vikur hafa liðið af tíma þingsins, án þess að fjárlfrv. hafi verið lagt fyrir, en samkv. stjskr. ber að leggja fjárlfrv. fram í upphafi þingsins. Því ólagi, sem á var komið, hefur verið kippt í lag, a.m.k. í bili, og í öðru lagi er útlit fyrir, - sem að vísu er afleiðing af þessu, - að takast megi að afgreiða fjárl. áður en það ár hefst, sem þau eiga að gilda fyrir, og eru þetta stórkostlegar framfarir frá því, sem verið hefur undanfarin ár, því að það hefur verið svo s.l. ár, að fjárl. hafa ekki verið afgr. fyrr en í maí- eða júnímánuði, þegar helmingurinn af fjárhagsárinu hefur verið liðinn. Þetta er líka skýlaust brot á stjskr., því að í henni segir ótvírætt, að engar greiðslur megi inna af höndum, nema heimild sé til þess í fjárl. En nú er svo komið, út af þessu ólagi, að mestallt fjárveitingarvald Alþ. er komið úr höndum þess, og má raunar segja, að þar sem fjmrh. hafa undanfarin ár stjórnað landinu fjárlagalaust fyrri helming ársins og síðan skákað í skjóli fjáraukal., þá sé ekki fjarri sanni, að þeir hafi haft þarna fjármálaeinræði. Í annan stað má auðvitað þakka það, að fjárl. verða afgr. fyrir 1. janúar, rösklegri verkstjórn form. fjvn., og á hann auðvitað þakkir skilið fyrir það. Það er ekki nema um það bil 11/2 mánuður síðan frv. var fengið fjvn., og hefur hún nú að þessum tíma liðnum skilað frv. til 2. umr. Það er alveg áreiðanlegt, að þetta hefði verið hægt fyrr og hefði átt að gera fyrr. Það er að vísu svo, að þótt það sé gott, að fjárlfrv. komi fram á réttum tíma og sé afgr. í tæka tíð, þá skiptir þó annað enn þá meira máli, og það er það, að vel og röggsamlega sé snúizt við þeim vanda, sem leysa á með afgreiðslu fjárl. En um það atriði verð ég því miður að segja það, að á þessu fjárlfrv., sem hér liggur fyrir, virðist nokkurn veginn hafa verið ýtt frá sér mesta vandanum, sem fyrir lá, úrlausninni skotið á frest og a.m.k. ekki enn þá séð, hvernig aðalvandamálin verði leyst. Það má vel vera, að hæstv. fjmrh. hafi gengið það til að koma frá sér fjárlfrv. að einhverju leyti vegna þess, að svona var snúizt við aðalvandamálunum. Það er náttúrlega ekki eins tímafrekt að ýta þeim til hliðar eins og að finna úrræði til að leysa þau. Aðstoð við atvinnulífið er ekki að finna í þessu frv., og er þó atvinnulífið víða um land því miður í nauðum statt. Það hefur nokkuð verið talað um sparnað í sambandi við þetta fjárlfrv. Hæstv. ráðh. minntist á nokkur atriði í sparnaðarátt, þegar hann lagði frv. fram og hélt sína framsöguræðu, og síðan hefur í blöðunum oft verið minnzt á það, að nú gætti verulegs sparnaðaranda hjá hæstv. ríkisstj., og auðvitað segir slíkur andi til sín fyrst og fremst í afgreiðslu fjárl., annars væri þetta marklaust hjal. Það væri vissulega gleðilegt, ef nú væri brotið í blað um eyðslustefnu undanfarinna ára og nýir hættir teknir upp, þannig að sparnaður væri aðalsmerki þessa fjárlfrv. Það væri alls ekki ótímabært, eins og atvinnuástandið er núna í landinu. En því miður er sparnaðartalið eða sparnaðargalið meira í orði en á borði. Ég sé enga stefnubreytingu í þá átt í þessu fjárlfrv., þar er alls enginn niðurskurður á lítt þörfum eða óþörfum greiðslum. Allflestir liðir fjárlfrv. hækka, kannske að miklu leyti af eðlilegum ástæðum, þ.e. sem afleiðing af gengislækkuninni. Margir liðir fjárlfrv. hljóta að hækka beinlínis vegna þess, enda stendur á ekki mjög fáum stöðum í aths. hæstv. fjmrh. með fjárlfrv.: hækkar vegna gengislækkunarinnar - eða: hækkar sem nemur gengisbreytingunni. - Þessar hækkanir eru auðvitað ekkert nema eðlilegar afleiðingar af því, sem gert var, sem hlaut auðvitað að koma í ljós allvíða í þessu fjárlfrv. - Það eru þó óneitanlega nokkrir liðir í fjárlfrv., sem lækka. En það er það sorglega við það, að það eru einkum þeir liðir, sem lúta að atvinnumálum og verklegum framkvæmdum ríkisins. Þeir hafa lækkað verulega, jafnvel meira hlutfallslega en nokkrir aðrir liðir frv. Þeir hafa í bezta tilfelli staðið í stað, en í mörgum tilfellum lækkað um hundruð þúsunda og í sumum tilfellum um milljónir. Það er þetta, sem er aðalsmerki á þessu fjárlfrv. fyrir árið 1951, svo fagurt sem það er. Það er að vísu rétt, að það eru lögð niður nokkur embætti, nokkur alóþörf embætti. Það er t.d. lagt niður embætti loðdýraræktarráðunautar, sem auðvitað var eðlilegt, eftir að búið var að gera jafnharða hríð að loðdýrunum og gert hefur verið hér á Alþ. Auðvitað hlaut þá röðin að koma að loðdýraræktarráðunautinum sjálfum, en auðvitað kom röðin síðast að honum, og nú á að leggja þetta embætti niður, sem er rétt ráðstöfun hjá hæstv. fjmrh. - Það er líka réttmætt að leggja niður embætti veiðimálastjóra. Þetta embætti var stofnað fyrir nokkrum árum síðan. Það blómgaðist vel. Í fyrstu var nú auðvitað embættið í einni skrifstofu, síðan urðu þær tvær, starfsfólki var fjölgað og komið upp bókasafni um fiskirækt, þannig að kostnaður við embættið fór auðvitað sívaxandi. En svo gerðist það, að embættismaðurinn fékk arf, fyrst innanlands og svo í öðru landi, og fór svo fram á það við sína ástkæru ríkisstj., að hann mætti rækja embættið frá kóngsins Kaupmannahöfn, en fékk þó ekki leyfi landbrh. til þess. Þetta sætti harðri gagnrýni í sambandi við afgreiðslu fjárl. s.l. ár, og nú er það auðvitað gert, sem óumflýjanlegt er að gera, að leggja embættið niður, þegar svona var komið. Þetta var auðvitað hneykslismál, og hæstv. fjmrh. á þakkir skilið fyrir það að hafa bundið endi á þetta hneyksli. Þá hefur hæstv. fjmrh. einnig boðað, að embætti skattdómara verði lagt niður. Þó þarf líklega lagabreytingu til þess, en frv. um það hef ég ekki séð enn þá.

Það liggur fyrir þinginu.

Það er alveg tvímælalaust, að viðkomandi embættismaður hefur verið ákaflega umsvifalítill í embættinu árum saman og lítið gert til þess að hafa hendur í hári skattsvikara, þrátt fyrir það að mikið hafi verið talað um, að mikil brögð væru að skattsvikum í þessu landi. Kröfur hafa því komið fram um það, að embætti skattdómara yrði lagt niður. Nú má vel vera, að þetta embætti sé lagt niður sökum þess, að reynslan hafi verið talin sanna, að það bæri lítinn árangur. En það hefur þó flogið fyrir, að það hafi fyrst fengið byr að leggja þetta embætti niður, þegar viðkomandi embættismaður var svolítið farinn að hreyfa sig í embættinu og farinn að rannsaka nokkur skattsvikamál og útlit var fyrir, að viss fyrirtæki, sem óneitanlega áttu skjólstæðinga innan hv. stjórnarflokka, hafi verið orðin viðriðin málið og fengið hugboð um, að skattsvikunum yrði komið hér upp. En ég skal ekkert fullyrða, að þetta hafi verið ástæðan, en ég hef alltaf haldið mig við þá hugmynd, að þetta embætti ætti að leggja niður, af því að það hefur reynzt gagnslaust. Ég hefði þó talið nær að kippa ólaginu í lag með því að breyta löggjöfinni um dómara í skattamálum á þann veg, að dómarinn gæti haft frumkvæðið í slíkum málum og skattstjóra væri skylt að hafa við hann samstarf, svo að hann gæti þannig sjálfur í raun og veru gripið í strenginn, þegar honum þætti við þurfa. En löggjöfin er þannig, eða svo er að minnsta kosti talið af fróðum mönnum í þeim sökum, að skattdómarinn hafi mjög slæma aðstöðu lagalega til að beita sér í embættinu til þess að koma í veg fyrir skattsvik í landinu. Skattdómarinn sjálfur hefur sagt í grein í Morgunblaðinu, að flestir reyni nú að svíkja undan skatti, og tilkynnt hæstv. Alþingi það. En á sama þinginu og hann segir þetta, er lagt til, að embættið sé lagt niður. Ég undirstrika þetta að minnsta kosti ekki sem sparnaðarráðstöfun hjá hæstv. ráðh., að þetta embætti verði lagt niður. Þá mun eiga að fella niður einn bifreiðaeftirlitsmann, og er mér þó sagt, að það leiði ekki til sparnaðar, því að það komi bara út á annarri starfstilhögun, og munu aðrar ástæður valda því, að þessum manni er ýtt til hliðar. Þá á líka að leggja niður flugmálastjóraembættið, sem vafalaust er 100% sparnaðarráðstöfun. Það mætti nú samt segja mér, að flugmálastjóraembætti skyti upp, þótt síðar yrði. Það var um það talað, að ég held þegar fjárlfrv. var lagt fram, að námsstjórum mundi verða fækkað a.m.k. um einn. Ég sé líka, að það eru ætluð laun handa einum námsstjóra á gagnfræðastiginu, en þeir eru tveir, og ég veit ekki betur en að þeir verði tveir: - Fækkað hefur verið um einn byggingarmeistara á skrifstofu húsameistara ríkisins. Það var reyndar ekki ráðh., sem fækkaði um hann, því að það var drottinn, sem tók í taumana; maðurinn dó, en það sparar að sjálfsögðu líka fé. - Og um einn bor hefur verið fækkað hjá raforkumálastjóra. Já, það er ekki að neita því, að þarna vottar fyrir samdrætti í ríkisrekstrinum, fækkun opinberra starfsmanna. En þetta er bara ekki nettósparnaður. Þegar farið er yfir frv., kemur í ljós, að það er nokkuð, sem kemur á móti. Það örlar líka á fjölgun starfsmanna, og er vandi að gera upp við sig, hvort nokkuð komi út jákvætt eða enn sé aukning í starfsmannahaldi ríkisins. Þá vil ég ræða nokkuð um þá nýja starfsmenn, sem ég hef komið auga á í frv., og þó má vel vera að mér hafi skotizt yfir mörg embætti. - Það er nýr fulltrúi í endurskoðunardeild fjmrn., sem að vísu var ráðinn, áður en núverandi ráðh. settist í stól sinn, en nýr maður samt. Það hefur verið bætt við einum manni hjá bæjarfógetanum á Akranesi, og er það samkvæmt beiðni hæstv. ríkisstj. og með samþykki meiri hl. fjvn. Það er nýr fulltrúi, sem fer með umferðarmál. Þá er bætt við 2 nýjum lögregluþjónum í Reykjavík, einum verkfræðingi í sambandi við vitamálin, og svo er auðvitað um mikla fjölgun að ræða í kennarastéttinni, og verður kannske ekki við það ráðið. Tveim nýjum dýralæknum er bætt við þá 7, sem fyrir eru, og ef mér hefur ekki skotizt yfir fleiri embætti, sem á að leggja niður, þá sýnast mér þau öllu fleiri, sem er bætt við, það er m.ö.o. verið að bæta við ríkisbáknið. Ég hnýt líka um það, þegar ég hef í höndunum þetta sparnaðarfjárlfrv., hversu lítið skipulag virðist vera á starfseminni hjá ýmsum ríkisstofnunum. Ef ég t.d. staldra við rannsókna- og vísindastarfsemi á vegum ríkisins, virðast mér þau störf vera margflækt hvert inn á annars svið og margskipt milli ýmissa stofnana, þannig að sams konar rannsóknir fara fram á mörgum stöðum. Ýmiss konar rannsóknir og tilraunir í landbúnaði fara fram á vegum Búnaðarfélags Íslands, í tilraunaráði búfjárræktar og í landbúnaðardeild Atvinnudeildar háskólans. Þá fara fram fiskirannsóknir hjá Fiskifélagi Íslands, og starfa að minnsta kosti 3 menn við þær, síðan fara fram fiskirannsóknir í fiskideild Atvinnudeildar háskólans, og þar vinna a.m.k. 12 starfsmenn. Tveir menn vinna að vítamínrannsóknum, og auk þess starfa 13 starfsmenn við vítamínrannsóknir í iðnaðardeild Atvinnudeildar háskólans, og hjá þeirri deild hafa a.m.k. 2 menn verið á launum, sem fjvn. hefur upplýsingar um, að hafi ekki starfað þar s.l. ár. Finnst mér fara illa á þessu í sparnaðarfrv. Þessi tilraunastarfsemi fer fram hingað og þangað úti um land. Á Keldum fara fram ýmiss konar rannsóknir, ekki óskyldar þeim, sem fara fram á háskólalóðinni. Einn fastur starfsmaður á Keldum hefur á hendi rannsóknir fyrir sauðfjárveikivarnir og framkvæmir þær á rannsóknarstofunni á Keldum, en hefur fyrir það sérstök laun frá sauðfjárveikivörnunum. Vitanlega væri hugsanlegt, að þessar rannsóknir gætu farið fram fyrir embættislaun, sem þessi maður hefur á Keldum, en kostnaður af þeim þyrfti ekki að takast af þeim milljónum, sem nú er beðið um til sauðfjárveikivarnanna. Fé er veitt til rannsóknarstofnunar á Hafursá. Sú stofnun var fyrir nokkrum árum suður í Fossvogi, var síðan flutt með nokkrum tilkostnaði að Úlfarsá og hefur nú verið flutt að Hafursá. Ég veit ekki, hvort þetta skipulag er hagkvæmt fyrir samfellda vísinda- og rannsóknastarfsemi, að hafa hana svo dreifða, en einhvern veginn finnst mér að þetta geti ekki verið til sparnaðar og ekki hagkvæmt í sambandi við notagildi þeirra tækja og véla, sem notuð eru við þessa starfsemi. Þegar ég sé í fjárlfrv., hvaða fé á að verja til ýmiss konar merkilegra félagssamtaka, eins og Búnaðarfélags Íslands og Fiskifélags Íslands, dettur mér í hug, hvort ekki sé hugsanlegt að t.d. ráðunautakerfi Búnaðarfélagsins sé að einhverju leyti orðið úrelt. Það er nokkuð fjölmennt, og því var komið upp á sínum tíma við allt önnur skilyrði og vinnuaðstæður en nú eru. Með útvarpinu er án efa hægt að fræða hlustendur á einu kvöldi með sama notagildi og það kostaði Búnaðarfélagið að senda ráðunaut kringum land til þess að halda fyrirlestra í fámennum sveitum, og sýnist mér, að þessi gerbreyting gæti leitt til þess, að þessu kerfi væri að einhverju leyti breytt og ráðunautunum fækkað. Ég mun ekki fjölyrða um þetta atriði, en mér finnst það mjög athugunarvert. Ég get ekki komið auga á, að brýn nauðsyn sé á að hafa sérstakan embættismann sem hrossaræktarráðunaut, enda er búið að draga svo úr þjónustu íslenzka hestsins vegna véltækninnar, og Íslendingar leggja litla rækt við að nota hann sem dráttarafl, heldur er hann mest notaður til lystisemda. Ég gæti því vel hugsað mér, að forstöðumenn við bændaskólana eða einhverjir úr kennaraliði þeirra gætu hæglega gefið leiðbeiningar varðandi hrossaræktina, í stað þess að Búnaðarfélagið hefði sérstakt embætti á þessu sviði. Mér finnst það líka dálítið skrýtið, að sá maður, sem gegnir embætti hrossaræktarráðunauts, skuli jafnframt vera kennari við bændaskólann á Hvanneyri, einmitt þann búnaðarskólann, sem leggur enga sérstaka rækt við hesta, en við búnaðarskólann á Hólum er hins vegar rekið hrossaræktarbú. Það er auðvitað margt þess eðlis, sem maður kemur auga á, að ekki er hægt að kippa því í lag í einu vetfangi, en í mörg horn er áreiðanlega að líta, ef ætti að framkvæma sparnað í ríkisrekstrinum að verulegu leyti, sem vissulega er mögulegur. Ég sé t.d. á starfsmannaskrá ríkisins fyrir árið 1951, sem fylgir frv., meðal margs annars, sem mér verður starsýnt á, að prestar og prófastar landsins eru furðu tekjuháir embættismenn. Laun biskups eru 49335 kr., og eru þau sambærileg við önnur vegleg embætti. En ég sé, að einn prófastur hefur 59513 kr. laun, eða 10 þús. kr. hærri en biskups. Þetta stafar auðvitað af því, að hann er látinn gegna einhverju nágrannaprestakalli og fær fyrir það sérstök laun, en mér finnst þetta ekki sóma sér vel í sparnaðarfjárlfrv. frá hæstv. fjmrh. Annar prófastur er með 47610 kr. laun, eða tæplega hálf önnur laun, tveir hafa 41659 kr. laun, en yfirleitt munu prófastslaun vera 35708 kr. Þarna þarf áreiðanlega að skipuleggja og ef til vill að gera lagabreyt., en það er þá á valdi ríkisstj. á hverjum tíma að bera fram till. til breyt. á l., til þess að koma lagi á búskapinn, sem þeir eiga að stjórna. - Með prestana er þetta á líka lund. Þar eru 4 prestar með rúmlega 45 þús. kr. laun, einn með 43643 kr., 2 með 39278 kr., einn með 38 þús. kr., einn með 37 þús. kr. og einn með 36500 kr., en laun presta virðast yfirleitt vera 33300 kr., og eru 60 prestar með þá upphæð á launaskránni. Það eru þannig 9 prestar, sem hafa verulega hærri laun en venjuleg prestslaun eru, og virðast þeir hafa hálf embættislaun fyrir hvert umdæmi, sem þeir þjóna auk síns eigin prestakalls, og þrátt fyrir þetta virðast þeir ekki meira hlaðnir störfum en góðu hófi gegnir, vegna breyttra aðstæðna í landinu til að hreyfa sig úr stað og til að gegna þessari þjónustu. Þá kem ég að utanríkismálunum. Mér virðist nú af þeim upphæðum, sem tilgreindar eru í sambandi við utanríkisþjónustuna, að það megi heita með ólíkindum, ef ekki væri hægt að spara þar neitt fé og þó gera sæmilega við þá, sem þar starfa. Hæstv. ríkisstj. leggur til, að sendiráðið í Moskva verði lagt niður og að spara megi með því nokkuð mörg hundruð þúsund krónur. Þá leggur hún einnig til, að sérstakur sendiherra verði skipaður í Stokkhólmi í stað sendifulltrúa, sem þar er. Af þessu leiðir vafalaust einhverja hækkun, en mismunur launa á þessum embættum er sá, að grunnlaun sendiherra eru 36000 kr., en sendifulltrúa 30200 kr. Því er haldið fram, að það sé hvorki til verulegs sparnaðar og illframkvæmanlegt að leggja niður sendiráðin í Osló og Stokkhólmi og að láta sér nægja eitt sendiráð á Norðurlöndum, t.d. í Kaupmannahöfn. Má vel vera, að við verðum að hafa sendiráð á öllum þessum stöðum, enda leggur hæstv. ríkisstj. til, að svo sé gert, en þrátt fyrir það að lagt verði niður eitt dýrasta sendiráðið, verður niðurstaðan á þessum lið sú, að upphæðin til utanríkisþjónustunnar er hærri á þessu fjárlfrv. en verið hefur nokkru sinni fyrr; hún fer hækkandi. Grunnlaun sendiherra eru - eins og ég sagði áðan - 36000 kr. og grunnlaun sendifulltrúa 30200 kr., en þetta er ekki það einasta, sem þeim er greitt. Hverjum einasta sendiherra, sendifulltrúa og starfsmanni í sendiráðunum eru greiddar allháar uppbætur. Þannig er t.d. staðaruppbótin, sem greidd er á laun sendiherrans í Kaupmannahöfn, 69000 kr. og heildarlaun hans því 105 þús. kr. Þessi upphæð var árið 1949 60082 kr. í heild. Staðaruppbótin, sem greidd er sendifulltrúanum í Stokkhólmi er 83800 kr. og heildarlaunin þar 114 þús. kr., en voru 65160 kr. árið 1949. Við sendiráðið í London er staðaruppbót til sendiherrans 137400 kr. og heildarlaunin þannig 173400 kr., en voru 86526 árið 1949. - Staðaruppbót til sendiherrans í Washington er 257800 kr., í viðbót við launin 36000 kr. og heildarlaunin þar 293800 kr., en voru 120202 kr. árið 1949. - Við sendiráðið í París er greidd staðaruppbót 218600 kr. og heildarlaunin þess vegna 254600, en þessar launagreiðslur voru kr. 126973.08 árið 4949. Kostnaður við sendiráðið í París hækkar um 199300 kr., sem stafar af því, að starfsmönnum þessa sendiráðs eru greidd laun í dollurum, en þegar síðasta fjárhagsáætlun fyrir sendiráðið var samin, hafði láðst að reikna með fyrri gengislækkun krónunnar gagnvart dollar. Viðvíkjandi sendiráðinu í París hnýt ég enn fremur um það í svona sparnaðarfrv., að aðstoðarmanni þar er greitt í laun 600 dollarar á mánuði, eða 9792 ísl. kr., eða 117500 kr. á ári. En ekki nóg með það. Hér við bætast húsaleigupeningar til þessa manns, sem mun þó ekki vera með stóra fjölskyldu - mér er tjáð, að hann sé einhleypingur -, að upphæð 2500 kr. á mánuði, eða 30000 kr. í húsaleigukostnað á ári. Það er dýrt húsnæðið í París! Laun og húsaleiga þessa aðstoðarmanns við sendiráðið í París eru því 147500 kr., og segi menn svo, að stjórnin kunni ekki að spara! Enda er hæstv. fjmrh. nú farinn úr stólnum sínum. - Staðaruppbót til sendiherrans í Osló er 66800 kr. og heildarlaunin 102800 kr. - Staðaruppbót til aðalræðismannskrifstofunnar í Hamborg er 78900 kr. og heildarlaunin 109500 kr., en voru kr. 62967.77 árið 1949. Ég held því, að það sé hafið yfir allan vafa, að það sé hægt að spara í utanríkisþjónustunni, aðeins með því að greiða starfsmönnum hennar hæfileg laun, sem séu sambærileg við laun hliðstæðra starfsmanna í þeim löndum, sem þeir starfa í. Það dugir ekki að láta það viðgangast um sendiráðin, hvorki að gera þau að gamalmennahælum, því að það eru vissulega of dýr gamalmennahæli, né neinum öðrum flokkslegum framfærslustofnunum, þar sem greidd eru hærri laun en hjá öðrum stofnunum á vegum ríkisins. Þegar vikið er að öðrum liðum fjárlfrv. en verklegum framkvæmdum, verður maður sem sé alls staðar fyrir þeim vonbrigðum, að tölurnar lækka ekki, heldur hækka. T.d. hækka allir liðir, sem fyrst og fremst snerta starfsmannahald og embættismannahald ríkisins, upp undir 30%, og þar er einungis að horfast í augu við þá staðreynd, að laun þessa starfsfólks hækkuðu í fyrsta lagi með launauppbótinni, sem Alþ. samþ. í fyrra, og síðan með 15 stiga vísitöluhækkuninni. En vissulega hefði þá verið eðlilegt, að framkvæmdaliðir frv., svo sem lagning og viðhald vega, bygging brúa og hafna og því um líkt, sem fyrst og fremst stuðlar að atvinnu og inntektum handa verkafólki, sem einmitt nú sér fram á litla vinnu og vaxandi atvinnuleysi, - að þeir liðir frv. hefðu einnig hækkað um 30% eins og þeir liðir, sem mótast af embættisbákni ríkisins.

Ég leyfi mér að spyrja hv. þm., hvort hann sé í þann veginn að ljúka ræðu sinni.

Nei, því fer fjarri. Ég er um það bil hálfnaður með hana. - Það er höfuðeinkenni þessa fjárlfrv., að liðir til verklegra framkvæmda hækka ekki, heldur lækka í mörgum tilfellum um hundruð þús. kr. og jafnvel um millj. kr. - Nú mun eiga að fresta fundi, og get ég endað þennan hluta ræðu minnar með því að benda á hið sama og ég benti á í upphafi máls míns, þessa gífurlegu lækkun á verklegum framkvæmdum, og er það vissulega leiðinleg staðreynd. - Fundarhlé. Herra forseti. Í fyrri hluta ræðu minnar í dag þakkaði ég hæstv. fjmrh. fyrir það, að hann sýndi þá röggsemi í upphafi þings að leggja þá þegar fram frv. til fjárl. fyrir næsta ár og ætti hann þar með drjúgan þátt í, að fjárl. verða nú sennilega afgr. á réttum tíma. Ég taldi skylt að þakka einnig hv. form. fjvn. fyrir hans þátt í því, að þessu ófremdarástandi, að fjárl. séu upp undir ár á eftir tímanum, verði nú af létt, þar sem hann með röggsamlegri verkstjórn í fjvn. á verulegan þátt í að kippa þessu í lag. Þá vék ég einnig að þeim sparnaði, sem mjög hefur verið gerður að umtalsefni í sambandi við þetta fjárlfrv., og fannst fátt til um hann. Ég sýndi fram á, að flestir liðir í frv. væru hækkaðir verulega nema liðir til verklegra framkvæmda og atvinnumála. Ég viðurkenndi fyllilega þá sparnaðarviðleitni hæstv. fjmrh., sem kom fram í niðurlagningu nokkurra embætta. Ég hygg, að ég hafi nefnt ein sjö embætti, sem kalla má víst, að nú verði lögð niður. Hins vegar gat ég sannleikans vegna ekki annað en minnt á það, að jafnframt bæri frv. með sér, að fjölgað væri a.m.k. um 10 embætti, svo að niðurstaða mín í sambandi við sparnaðinn var sú, að mér fyndist heldur fátt til um og niðurstaðan væri í rauninni neikvæð. Þá fór ég nokkrum orðum um það skipulagsleysi, sem sérstaklega ríkir í sambandi við vísi til ýmiss konar rannsóknarstarfsemi, sem framkvæmd er á mörgum stöðum. Rannsókn, sem er sama eðlis, sé framkvæmd á 2–3 stöðum, og hlyti því að vera illa á fé haldið að þessu leyti og rétt að athuga, hvort ekki væri hægt að koma þar við meiri sparnaði. Sérstaklega var ég fjölorður um eyðslu í utanríkisþjónustunni. Nefndi ég þar svimháar fjárhæðir. Sagðist ég ekki skilja, að ekki væri hægt að lækka þar verulega með einlægri sparnaðarviðleitni. Þegar ég ræddi um þetta, minntist ég á aðstoðarmann í utanríkisþjónustunni, sem ofan á geysihá laun fengi greiddar 30 þús. kr. í húsaleigupeninga og væri maður þessi einhleypingur. Ég sé það á aths. hæstv. fjmrh. með fjárlagafrv., að hann viðurkennir, að enn þá er komið skammt í gagngerðum sparnaði, því að hann segir í aths. við fjárlfrv., með leyfi hæstv. forseta: „Nú í októbermánuði hefst sérstök sérfræðileg athugun á starfskerfi ríkisins og vinnuaðferðum með það fyrir augum að reyna að finna leiðir til þess að gera það óbrotnara og bæta vinnuaðferðir“. Þegar hæstv. ráðh., sennilega í september, hefur verið að vinna að frv., hefur hann sem sé getið þess, að til staði að gera sérstaka rannsókn á því, hvernig mætti draga úr starfskerfi ríkisins og bæta vinnuaðferðir. Nú er október liðinn og nóvember líka. Ég harma, að það skuli vera svo hljótt um þessa sérfræðilegu rannsókn á starfskerfi ríkisins og ekkert enn vitað um niðurstöður þessarar rannsóknar. Mundu flestir fagna því, ef yrði jákvæður árangur af þessari sérfræðilegu rannsókn, helzt áður en fjárlfrv. er afgr. að fullu frá fjvn. eða Alþingi. Þá væri hugsanlegt, að rannsóknin bæri árangur á fjárhag ríkisins á árinu 1951. Nú vil ég þessu næst staðnæmast við 13. gr., samgöngumál. Það er gr., sem fjallar um framlög ríkissjóðs til nýrra vega á árinu 1951, til viðhalds vega, brúargerða og hafnarmannvirkja. Í upphafi 43. gr. greinir frá því, hvað búizt sé við, að stjórn vegamálanna kosti. Og það er, eins og við mátti búast, gert ráð fyrir meiri kostnaði við stjórn vegamálanna 4951 en 1950, administrationin er alltaf að aukast, og er ástæðulaust að kippa sér upp við það. Mætti þó ætla, að sérstaklega væri reynt að draga úr kostnaðinum við stjórn vegamálanna, þegar verklegar framkvæmdir eiga að dragast saman. En það, sem er sérstaklega athugavert við þetta, er það, að nú er lagt til í fyrsta sinn, að færður verði 250 þús. kr. kostnaður við stjórn vegamálanna yfir á fjárveitingu til þeirra vega, sem ríkissjóður á að kosta á komandi ári. Og þegar svo er litið til fjárveitinganna til nýrra vega á árinu 1951, þá sést, að til þeirra eru ætlaðar 7 milljónir, en á yfirstandandi ári voru ætlaðar í sama skyni 7350 þús. kr., en þegar þessi 1/4. millj., sem nú hvílir á fé til nýbygginga vega samkvæmt frv., er dregin frá fjárveitingunni til vega árið 4951, sér hver maður, að ekki er ætlazt til, að nýir vegir verði byggðir fyrir meira en 6750 þús. kr., eða fullum 600 þús. kr. lægri upphæð en á yfirstandandi ári. Nú hefur meiri hl. fjvn. tekið fyrir þessa óhæfu og lagt til, að þessar 250 þús. kr. verði ekki teknar af fjárveitingu til vegamála, og er það vel. Ef fjárframlag til nýrra vega hefði hækkað hlutfallslega eins og allir liðir embættisbáknsins, þá hefði upphæðin til vegamála átt að vera 9,5 millj. kr., en ekki 6750 þús. kr., eins og hún er samkvæmt frv. raunverulega. Lækkunin er því réttar 2,8 millj. kr. Ég verð að segja, að þar sést fyrsta sparnaðarviðleitnin. Það þarf engin gleraugu eða stækkunargler til að sjá sparnaðinn þar. Þar nemur hann nærri 3 millj. kr. Við því væri ekkert að segja. ef atvinnuvegirnir í landinu stæðu með blóma, ef einkaatvinnureksturinn kallaði á hverja vinnandi hönd og byði upp á atvinnu. Þá gæti verið rétt og sjálfsögð stefna af ríkisstj. að kippa að sér hendinni um verklegar framkvæmdir og gefa einkaatvinnurekstrinum vinnuaflið eftir. En það er eitthvað annað en svo sé. Nú er einmitt atvinnuleysið að ganga í garð, og einkaframtakið býður ekki öllu vinnandi fólki atvinnu. Hundruð manna, kannske þúsundir, ganga meira og minna atvinnulausir og vantar atvinnu. Og þá er ríkisvaldinu skylt að auka opinberar verklegar framkvæmdir og draga úr atvinnuleysinu á þann veg. Það eru því slíkar aðgerðir, sem nú þyrfti að viðhafa, hækka framlög til verklegra framkvæmda hjá ríkinu, a.m.k. hlutfallslega eins mikið og kostnaður vex við starfskerfi ríkisins. Næsti liður á 13. gr. er um viðhald vegakerfisins. Þar hefur vegamálastjóri látið í ljós, að hann teldi sig með engu móti geta komizt af með lægri upphæð en 431/2 millj. kr. til þess að geta haldið vegakerfi landsins sómasamlega við. Hann hefur bent á, að árum saman hafi viðhaldið kostað 43– 14 millj. kr. Nú er ætlað til viðhaldsins 12,8 millj. kr., sama upphæð í krónutölu og á fjárl. yfirstandandi árs. Með sams konar hækkun og orðið hefur á þessu frv. á kostnaði við starfskerfið hjá ríkinu, hefði þessi upphæð til þess að lækka ekki raunverulega, átt að vera 16,6 millj. kr. Ég tók eftir því, að hv. form. fjvn., frsm. meiri hl., gat þess í dag, að það væri vitað, að þessi upphæð væri of lág, en mundi verða athugað milli umr., hvort ekki væri hægt að fá hana hækkaða. Ég þykist vita, að svo framarlega sem ætlunin er að afgr. fjárlfrv. út frá raunhæfu sjónarmiði, hlýtur þessi upphæð að verða hækkuð. Þá er það framkvæmd ríkisins við brúargerðir. Til þeirra hluta eru ætlaðar á gildandi fjárl. 3 millj. kr., en í fjárlagafrv. ekki nema 21/2 millj. kr. Þar er því lækkað um 500 þús. á þessum ekki mjög svo háa útgjaldalið. Það er því gefinn hlutur, að með þessu móti minnka framkvæmdir við brúargerðir stórkostlega, því að allt efni til brúa hefur hækkað gífurlega, fyrst og fremst vegna gengislækkunarinnar. Það má því búast við, að notagildi þess fjár, sem fara á til brúargerða 1951, verði ekki miklu meira en helmingur eða í mesta lagi 2/3 af því, sem var 4950. Ef þessi liður hefði hækkað hlutfallslega eins og liðir embættiskerfisins, þá hefði fjárveiting til brúa átt að verða 3,9 millj. kr. í staðinn fyrir 2,5 millj. Lækkunin er því raunverulega 1,4 millj. kr. Þá eru það hafnarmannvirki og lendingarbætur. Á yfirstandandi árs fjárl. eru veittar 4,5 milljónir til hafnargerða og lendingarbóta, en í frv. fyrir árið 1951 3,7 millj. kr. Með hlutfallslegri hækkun við liði embættiskerfisins hefði þessi upphæð átt að vera 5,8 millj. kr. Er það nú hyggilegt að draga nú þegar úr byggingu hafnarmannvirkja og lendingarbóta? Það er vitað og viðurkennt, að það er kallað að úr öllum áttum einmitt til þess að geta stundað betur framleiðslustörf, og svo fast hefur verið knúið á um framkvæmdir, að ríkið stendur í milljóna vanskilaskuldum við mörg bæjarfélög, sem hafa ekki talið sig geta beðið með nauðsynlegustu byggingar á hafnarmannvirkjum. Bara til þess að standa í skilum við þessi bæjarfélög og byggðarlög hefði verið ástæða til að lækka ekki framlagið í krónutölu, heldur hækka það, ef þess hefði verið nokkur kostur, því að hér er um undirstöðu atvinnulífsins að ræða. Það má kalla víst, að hækkað framlag til hafnarmannvirkja hefði komið aftur margfaldlega í vaxandi gjaldeyristekjum og auknu atvinnulífi, sem leitt hefði af bættri aðstöðu. - Undir þessum lið er fjárveiting til hafnarbótasjóðs. Hún á samkvæmt l. að vera 1,5 millj. kr., en í frv. hefur hæstv. fjmrh. ekki séð sér fært að taka nema 1/3 þeirrar upphæðar, eða 500 þúsund kr. Fjvn. taldi ekki stætt á því að leggja ekki fram til sjóðsins allt hið lögboðna framlag, og er öll n. auðvitað sammála um að taka upp þessa leiðréttingu. Þá er á þessa árs fjárl. ofurlítil upphæð, 150 þús. kr., til ferjuhafna. Þennan lið felldi hæstv. fjmrh. alveg niður. Hefur fjvn. ekki fallizt á þennan sparnað og tekur upp 125 þús. kr. til þessara mála. Það er því sérstök sparnaðarviðleitni á framlögum ríkisins til nýrra vega, viðhalds vega, brúa, hafnargerða og lendingarbóta, og nemur sá sparnaður stórum fúlgum. Mér þykir leitt að sjá það, en hæstv. fjmrh. og sennilega allri hæstv. ríkisstj. virðist vera uppsigað við verklegar framkvæmdir. Það er ekki annað hægt að sjá en þeir vilji helzt stöðva nýbyggingu vega, brúargerð og hafnarbyggingar og að ekki yrðu gerðar allt of strangar kröfur um viðhald þeirra vega, sem í landinu eru. Með bezta vilja get ég ekki skilið þessar stórlækkanir til verklegra framkvæmda á annan veg en að afstaða hæstv. ríkisstj. sé sú, sem ég nú hef lýst, enda þótt atvinnuleysi blasi við. Ég skal láta þetta nægja um 13. gr. og vil víkja að 16. gr., sem er um fjárveitingar til atvinnumála. - 1. kafli þeirrar greinar er um fjárveitingar til landbúnaðarins, og skal játað, að þar er nokkur hækkun. Upphæðin var í gildandi fjárlögum 23,8 millj. kr., en er nú í frv. 25,8 millj., svo að hækkunin nemur 2 millj. réttum, og er það ánægjulegt, að landbúnaðurinn skuli ekki vera olnbogabarn á sama hátt og vegir, brýr og hafnir. Ég tel, að hér sé um að ræða eðlilega hækkun, en ánægjulegra hefði verið, ef hækkunin hefði farið í eitthvað annað en mæðiveikina, en þangað fer hún aðallega, og er það raunar mikilvægt að sigra í því stríði, og sá herkostnaður allur er orðinn mikill, svo að ekki verður frá snúið fyrr en yfir lýkur. - Næsti kafli þessarar gr. er um fjárveitingar til sjávarútvegsins, en þar er ekki því að heilsa, að þær séu ríflegri nú á frv. en á gildandi fjárl. Þar hefur þótt ástæða til að beita hnífnum, niðurskurðarhnífnum, því að fjárveitingin er lækkuð úr rúmum 8 millj. kr. ofan í 3,7 millj. Þar er því lækkað að krónutölu um meira en 50%. Liðirnir, sem hverfa, eru einmitt þeir liðir, sem við afgreiðslu fjárlaga ársins 1950 þóttu sjálfsagðir til hjálpar sjávarútveginum, og eru nú niður felldir, rétt eins og einhver gullöld, einhver blómaöld væri runnin upp yfir sjávarútveginn, og ef svo væri, þá væri þetta réttmætt. En hvernig er umhorfs varðandi sjávarútveginn? Vélbátaflotinn hefur aldrei verið í annarri eins eymd. Aldrei hefur harm vantað aðra eins hjálp til að geta verið í gangi og einmitt nú. Ég held það sé einróma álit allra útvegsmanna, sem hvað eftir annað hafa verið að bera saman ráð sín í haust, að til þess að von sé til þess, að vélbátaflotinn sé rekinn hallalaust, þá þurfi fiskurinn að stíga úr 75 aurum í 1,25–1,30 kr. fyrir kg. Annars verður útgerðarmönnum ekki fært að halda vélbátunum úti á komandi vetri, og hvað á ríkið undir þeim atvinnuvegi? Það er almennt viðurkennt, að vélbátaflotinn framleiði 3/4 af sjávarafurðunum, sem eru undirstaðan undir gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Mér virðist því, að það hafi verið horft blindu auga á þörf sjávarútvegsins, þegar gengið var frá till. um atvinnumálin hér á fjárlagafrv. Ég fæ ekki séð, að það eigi neitt skylt við raunhæfa afgreiðslu fjárl., ef ekki eru teknar allverulegar upphæðir á frv. til þess að koma vélbátaflotanum í gang og þeim fiskiðjufyrirtækjum, sem nú eru allmörg stöðvuð. - 3. kafli 16. gr. er um framlög til iðnaðarmála. Sama er um þann lið að segja, að þar eru framlögin lækkuð, en þau voru í gildandi fjárl. 811 þús. kr., en eru nú áætluð 726 þús. kr. Lækkunin er að vísu ekki mikil, enda ekki úr háum söðli að detta hjá þessum þriðja aðalatvinnuvegi okkar hvað fjárveitingu snertir. Þó er vitað, að iðnaðurinn, eða a.m.k. margar greinar hans, standa höllum fæti, og er fullkomin þörf að greiða þar fyrir, þótt ekki væri til annars en heimila iðnaðinum hráefni til þýðingarmikilla atvinnufyrirtækja, svo að hægt sé að skapa atvinnu og framleiða verðmæti. Ég sé ekki annað en að landbúnaðinum einum undanskildum, þá séu atvinnumálin höfð út undan og að fjárveitingar til þeirra lækki ekki minna en útgjöld til ríkisbáknsins hækka. Ég álít þetta algerlega misheppnaða sparnaðarviðleitni, eins og nú árar, að næstum því allar lækkanir komi aðeins við verklegar framkvæmdir og atvinnumál. Ég tók eftir því, að hv. frsm. meiri hl. vék að 18. gr. undir lok ræðu sinnar og sagði réttilega, að flestir nm. væru mjög óánægðir með þá gr., þar væri ekki hægt að finna neina meginreglu, sem farið væri eftir, þar yrði því argasta handahóf, sem þyrfti að binda endi á. Hann lét í ljós, að það væri ekki á valdi fjvn., heldur þyrfti sérstaka nefnd til að kynna sér það mál, eða þá að hæstv. ríkisstj. tæki á sig rögg og kynnti sér sjálf, hvers konar fyrirbæri 18. gr. er orðin. Gr. fjallar um lögboðin og ólögboðin ellilaun, biðlaun og heiðurslaun. Fyrst er heildarfjárveiting til embættismanna og ekkna þeirra samkv. lögum, og víst er, að þar er margt sama fólkið og er í 2. kafla þessarar gr. með hæstu upphæðirnar. Einstaklingar fá samkv. 18. gr. allt frá 40320 kr. - vafalaust heiðurslaun - niður í 1121,50. Embættismennirnir. sem þarna fá ellilaun eða heiðurslaun, eru um 200 talsins, og virðist meginreglan vera sú, að þeir, sem hæst launaðir hafa verið alla ævi og fá þar af leiðandi hæst eftirlaun, séu hér með hæstu upphæðirnar, en að þeir, sem lægst launin hafa haft og erfiðast eiga, séu með lægstu upphæðirnar. Þá er og auðsætt, að menn eru hér með hinar hæstu upphæðir fyrir það að eiga að valdamikla stjórnmálamenn og áhrifamenn í þjóðfélaginu. Engin skýring finnst önnur en að þessir áhrifamenn hafi potað þeim inn á þessa gr. með tugþúsunda styrk á ári. Þeir, sem lægstan styrkinn fá, eru margir hverjir menn, sem vissulega hafa unnið til heiðurslauna, svo sem póstar, vitaverðir, ljósmæður, hjúkrunarkonur, barnakennarar o.s.frv. En þetta fólk fær 1121,50 kr., eða þar um bil. En óneitanlega getur barnakennari unnið eins þjóðnýtt starf og háskólakennari t.d., en á þessari gr. er enginn háskólakennari, að ég hygg, fyrir neðan 11 þúsund kr. Sérstakur kafli er á 18. gr. um fjárveitingar til ekkna, og eru þær alls 170 og virðist vera skipt í þrjá aðalflokka. Allfjölmennur flokkur er með frá 10 þús. kr. upp í rúm 20 þús. kr. á ári, og þar er alveg sama sagan, að sumar þeirra eru með háar upphæðir, vegna þess að þær hafa átt að valdamikla menn, sem hafa komið þeim inn á þessa gr. Það leynir sér ekki, að þær tilheyra hinu svo kallaða fína fólki. Nöfnin bera það með sér: Einarsson, Egilson, Briem, Hlíðdal, Johnson, Eggerz, Benediktsson o.s.frv. heita þær. Þetta eru ekki nöfn alþýðukvenna, en þessar konur hafa 10–20 þús. kr. á ári, og veitir kannske ekki af út af fyrir sig, en konur, sem bara eru dætur feðra sinna upp á íslenzku, þær fá 690 kr., 845,25 kr., 990 kr. og 1121,51 kr., og eru margar í þeim flokki, .og enn fremur eru nokkrar með 1690,50 á ári. Það er hverju orði sannara hjá hv. frsm. meiri hl., að þessi 18. gr. er forarpollur fjárl., sem þarf að þurrka upp á einhvern hátt. Á þessari gr. er einnig smáfjárveiting til 5 eða 6 barna, er misst hafa feður sína með voveiflegum hætti, af slysförum, - en eru ekki tugir og hundruð íslenzkra barna, sem misst hafa feður sína af slysförum, án þess að nokkur hv. þm. sjái ástæðu til að gera till. um styrk handa þeim7 Það ríkir því algert handahóf um það, hvaða börn fá þetta. Styrkurinn er að vísu lítill, en hann skapar misrétti, og þau börn, sem helzt þarf að styrkja, eru kannske alls ekki með. Ég verð því að álykta svo, að fyllsta ástæða sé til þess, að aldrei verði gengið frá 18. gr. í sömu mynd og nú. Eðlilegast væri, að eftirlaun allra, þegar vissum aldri er náð, væru þau sömu og eingöngu þau, sem alþýðutryggingarnar veita, en væru þá sómasamleg til að lifa af, hvort heldur væri fyrir uppgjafabónda, uppgjafaverkamann, uppgjafabarnakennara eða uppgjafaprófessor, uppgjafalækni eða uppgjafaalþingismann. Það, sem einum er boðlegt, ætti öðrum að vera boðlegt líka og ekki sízt þeim, sem setið hafa í vel launuðum embættum í áratugi. Þá vil ég víkja fáum orðum að brtt. mínum á þskj. 266. Hv. meiri hl. hefur gert grein fyrir því, að hann telji ekki ástæðu til að taka 2. gr. til athugunar og afgreiðslu fyrr en við 3. umr. Ég taldi sjálfsagt að kynna mér eftir föngum, hvernig gengið væri frá tekjuhlið fjárl. og hvort líkindi væru til, að hægt væri að vænta þess, að tekjur ríkissjóðs árið 1951 mætti ef til vill áætla ríflegri en í frv. Það er alkunna, að fjmrh. gerir sína tekjuáætlun sem varlegasta, svo að ekki bregðist tekjur til að framkvæma það, sem fyrir hann er lagt, og margir telja það skynsamlega fjármálapólitík að tefla ekki á tæpasta vað. En það er jafnkunnugt, að ríkisstjórnir, og þá helzt íhaldssamar ríkisstj. - en frá því undanskil ég sízt núv. hæstv. ríkisstj. - hafa tilhneigingu til þess að áætla tekjur mjög knappt, og í hvaða tilgangi er það gert? Stundum er það gert í þeim tilgangi að ríkisstj. hafi rýmri hendur til að ráðstafa fé fyrir sig og sína og taka þannig nokkuð af fjárveitingavaldinu úr höndum Alþingis í eigin hendur. Stundum er tilgangurinn sá að draga úr verklegum framkvæmdum, koma í veg fyrir, að ráðizt sé í og veitt fé til nýrra mannvirkja og fyrirtækja, og er þá borið við tekjuskorti, að ekki séu frambærilegar kröfur um þessar og hinar framkvæmdir. Og í 3. lagi geta tekjurnar verið áætlaðar of lágt til þess að fela fyrir skattgreiðendum, hvaða skattar og tollar séu á þá lagðir. - Þegar ég athugaði tekjuáætlunina á þessu fjárlfrv., komst ég að þeirri niðurstöðu, að hún væri mjög varleg og sums staðar langt fyrir neðan það, sem veruleikinn bendir til. Sem heimildarrit studdist ég einkum við ríkisreikninginn fyrir 1949 og upplýsingar frá fjmrn. um innkomnar tekjur ríkissjóðs á þessu ári fram að 1. nóvember. Með samanburði við þetta tvennt komst ég að þeirri niðurstöðu, sem sjá má á brtt. mínum á þskj. 266. Hæstv. fjmrh. áætlar tekjuskatt, eignarskatt og tekjuskattsviðauka 35 millj. kr. Tekju- og eignarskattur, sem var innkominn 1. nóv., nam 19 millj. kr., en var á sama tíma í fyrra 21,5 millj. kr., eða 2,5 millj. kr. hærri. Árið 1949 varð hann þó 49,5 millj. kr., og á nú að áætla hann 14,5 millj. kr. lægri en hann varð 1949. Ég verð að segja, að mér finnst ólíklegt, að slíkur afturkippur sé orðinn í þjóðlífinu. Það mætti meira en lítið vera farið að halla undan fæti um eignir og tekjur þegnanna, ef þetta er réttmætt. Það vantar aðeins 2,5 millj. kr. 1. nóv. til þess, að jafnt sé og árið áður, og því ætti tekju- og eignarskatturinn í heild varla að verða meira en 5 millj. kr. lægri. Mætti áætla hann 44,5 millj. kr. En ég vil þó áætla hann 40 millj. Sú till. felur í sér 5 millj. kr. hækkun; í stað 35 millj. komi 40 millj. kr. Næst kemur svo verðtollurinn. Ráðherra áætlar hann 73 millj. Nú hafa verið innheimtar af honum 1. nóv. 46 millj. kr., en á sama tíma í fyrra aðeins 43 millj. kr., en 1949 varð hann 57 millj. kr., og hefur hann hækkað gífurlega vegna gengisbreytingarinnar. Ráðherra upplýsti, að gengisbreytingin hafi þau áhrif á þennan tekjustofn, að af sama innflutningsmagni 1949, sem gaf 57 millj. kr., eigi nú að gefa 90 millj. kr. í verðtolli. Ég geri ráð fyrir minni verðtolli en 1949, en ég geri ekki ráð fyrir, að það sé ástæða til að áætla hann lægri en 78–80 millj. kr., og þá frekar lægri upphæðina. Það er sem sé 12 millj. kr. lægra en sama innflutningsmagn hefði gefið 1949, en það er 90 millj. kr. Það er eðlilegt, að á árinu 4950 verði verðtollurinn knappari en 1951 vegna gengislækkunarinnar. Þriðja brtt. er um innflutningsgjald af benzíni. Ráðherra áætlaði það 91/2 millj. kr., og er það jafnhátt og á gildandi fjárlögum. Samkv. upplýsingum fjmrh. var innflutningsgjald af benzíni orðið 9,5 millj. kr. 1. nóv., og ætti að vera 1,8 millj. kr. eftir og því eðlilegt að áætla það 10 millj. kr.

Þetta er misskilningur, gjald til brúasjóðs er dregið frá.

Innflutningsgjald af benzíni er varla fært á skýrslur nema eins og á að skipta því skv. fjárlögum. Ég get varla ímyndað mér, að þetta sé óvarlega áætlað, því að á sáma tíma í fyrra voru komnar inn 1. nóv. 6 millj. kr. á móti 9 millj. kr. árið áður, og hefði í sambandi við þetta mátt áætla það hærra. 4. brtt. mín er um gjald af innfluttum tollvörutegundum. Ráðherra áætlaði það 6,5 millj. kr., en það reyndist 1949 8,4 millj. kr. Þetta er aðallega súkkulaði, gosdrykkir, og þá væntanlega Coca Cola líka, sem ekki hefur dregizt neitt saman, og er ekki óeðlilegt að áætla hann það sama og árið 1949, en ég ætla að fara varlega í þetta og áætla hann 900 þús. kr. lægri. 5. brtt. mín er um bifreiðaskatt. Hann var áætlaður hjá ráðherra 3 millj. kr. Till. mín er, að því verði breytt í 4 millj. Á síðustu fjárlögum er hann áætlaður 4,5 millj., og er þá ekki um að ræða nema 3/4 hluta þess árs. Það er ekki vitað til þess, að bifreiðum sé að fækka, heldur hefur þeim fjölgað, og engin lagabreyting er um það, að bifreiðaskattur lækki. 6. brtt. mín er um aukatekjur. Þær voru áætlaðar 2,3 millj. kr. Ráðherra segir í aths., að þessi liður hafi farið talsvert fram úr áætlun, og gerir sér vonir um, að hann bregðist ekki, en ég legg til, að í stað 2,3 millj. kr. komi 2,5 millj. kr. 7. brtt. er um veitingaskatt. Það er atvinnuvegur, sem virðist ekki hanga á neinni horrim. Till. ráðh. er um 2,5 millj., en ég hygg, að hann sé einn af hinum traustustu tekjustofnum, og legg því til, að hann verði 3,5 millj. kr. 8. brtt. mín er um söluskatt. Hann er ein af aðaltekjulindum ríkisins og hefur verið áætlaður 50 millj. kr. Núna 1. nóv. var innheimt af honum 30 millj., en á sama tíma í fyrra 21 millj., eða 9 millj. kr. betur nú, en samt gaf hann 40 millj. kr. Því ætti hann nú ekki að verða minni en 60 millj. kr. Hann innheimtist sýnilega eftir á, og hygg ég því, að hann sé ekki óvarlega áætlaður 55 millj. kr. Þessi skattur kemur á hærri upphæðir vegna gengisbreytingarinnar og er ein af hinum óbrigðulustu máttarstoðum í tekjulind ríkisins. Ráðherra getur þess, að hann ætli að gera breytingar á innheimtu þessa skatts, og ætti það þá að vera auðveldara að innheimta hann. Þá geri ég tvær brtt. við 3. gr., um tekjur af brennivíni og tóbaki. Það mundi einhver segja, að það sé undarlegt að áætla þessa upphæð upp í topp. En ég sé ekki, að bindindissamtökunum sé nokkur greiði gerður með því að draga fjöður yfir svínaríið. Fyrst ríkissjóður á að nota þessa blóðpeninga, er bezt að hafa réttar tölur. Hagnaður af áfengi var 52,3 millj. 1949, en var nokkru minni nú en á sama tíma í fyrra, segir ráðherra. Skv. skýrslum ráðh. var hagnaðurinn orðinn 43 millj. 1. nóv., þ.e. ekki undir 4,3 millj. kr. á mánuði. Þarna eru því 8,6 millj. fyrir næstu tvo mánuði, og er því komið að því að áætla tekjurnar af brennivíni 52 millj. kr., og er till. mín um það. Þetta er aðeins lægra en tekjurnar 1949, eða sem nemur 300 þús. kr. - Sama er að segja um tóbakið. Ráðh. áætlaði tekjurnar 22 millj. Tóbakseinkasala ríkisins skilaði 26,9 millj. kr. hagnaði 1949. Um þann tekjustofn segir ráðh., að hann verði nokkru rýrari en í fyrra. En samt áætlar hann ekki tekjurnar nema 22 millj. kr. á móti 27 millj. kr. í fyrra. Nú er salan 24 millj. Virðist það vera 2,4 millj. á mánuði, og er ekki óvarlegt að áætla það 29 millj., enda geri ég það. Það mun áreiðanlega engin áfengisvarnarnefnd eyðileggja vonir ráðh. um hagnað af jólavindlunum. Þetta eru þá till. mínar við tekjuhlið fjárlagafrv., og telst mér til, að þetta sé 32,5 millj. kr. hækkun, og er í engu farið lengra út í áætlanir en líkur benda til. Þá eru nokkrar brtt. á sama þskj. um aukin útgjöld vegna ýmissa mála, fyrst og fremst til aðstoðar við atvinnulífið í landinu, og í öðru lagi till. til að bæta úr fjárþörf Tryggingastofnunar ríkisins, miðað við reynsluna í þessum efnum. Fyrsta till. er um það að ætla Tryggingastofnun ríkisins 400 þús. kr. til bæjarfógeta fyrir þau störf, sem skrifstofur þeirra inna af hendi fyrir Tryggingastofnunina. Það var 300 þús. kr., en ráðherra ætlaði að tvöfalda þá upphæð. 12. brtt. mín er um það, að til drykkjumannahælisins á Úlfarsá séu veittar 100 þús. kr. Mér þykir ekki myndarlega að þessari stofnun búið. Hennar er full þörf, og ég vil ekki fella 70 þús. kr. fjárveitingu niður, eins og ráðherra lagði til. Ríkisstj. sópar tugum milljóna af böli drykkjumannanna, og mér finnst það minnsta, sem gert sé á móti, að 100 þús. kr. séu veittar til þess að hjálpa þessum vesalings mönnum. 13. brtt. mín er við 13. gr., og er hún á þá leið, að til nýrra akvega verði veittar 9,5 millj. í stað 7 millj. kr. á fjárlagafrv. Ætti þá fjvn. að endurskoða till. í vegamálum og afgr. þær á ný út frá hinum nýju viðhorfum. Næsta till. er um það að hækka framlag til brúargerða úr 2,5 millj. í 3 millj. kr. Yrði það þó lægra fyrir þetta ár, af því að dýrtíð hefur aukizt. Í 15. brtt. legg ég til, að fyrir 3750000 kr. til hafnargerða komi 5,5 millj. Það er tvennt, sem gera þarf við féð, í fyrsta lagi að borga niður skuldirnar og í öðru lagi að auka fjárveitingu til nýrra framkvæmda. 46. till. er um það, að til síldveiðideildar aflatryggingasjóðs verði varið 6 millj. kr. til að standast skuldbindingar samkv. nýsettri reglugerð. Ef hann á að geta staðið við skuldbindingar sínar, vantar hann að minnsta kosti þessa upphæð til að geta staðið í skilum við sjómenn og aðra, sem hann á að standa í skilum við. Þá hef ég einnig lagt til, að varið verði 8 millj. til niðurgreiðslu á kostnaðarliðum bátaútvegsins. Nálega hver einasti útgjaldaliður útgerðarinnar hefur nærri tvöfaldazt vegna gengislækkunarinnar, en fiskverðið er hið sama. Það þyrfti að vera 1,30 í stað 70 aura.

Hver á að borga?

Ég þori að fullyrða, að ríkisstjórn, sem ekki þorir að sveigja hár á höfði nokkurs manns, þorir ekki að ganga á neins manns hag, hefði ekki þorað að ráðast í það að láta fiskverðið lækka úr 70 aurum í 45 aura, ef gengislækkunin hefði ekki verið gerð. Vill ráðherra halda því fram, að ef gengislækkun hefði ekki verið gerð, þá hefði fiskverðið verið 70 aurar? Nei. Fjárins var aflað með tollum, en nú er það tekið bæði af þeim ríkustu og þeim fátækustu. Þetta er hin dýrlega hjálp, sem ríkisstj. hefur veitt útgerðinni. En þessar 8 millj. væru ekki mikið fé, ef með því tækist að koma vélbátaflotanum í fullan gang, og má þá segja, að því fé væri ekki illa varið. Þá er till. um 1,5 millj. kr. aðstoð vegna langvarandi aflabrests og aflaleysis á Vestfjörðum og Norðurlandi. Hæstv. ríkisstj. hefur varið 4,5 millj. kr. vegna áfalls bænda á Austfjörðum, og er það vissulega réttmætt, en áreiðanlega er þar ekki alvarlegra ástand en á Vestfjörðum vegna langvarandi aflabrests og aflaleysis, og er þó ekki farið fram á nema þriðjung þeirrar upphæðar, sem varið var til aðstoðar bændum á s.l. sumri. Það var við umr. hér í dag skýrt frá því, að fyrir hendi hefðu legið skýr gögn og skýrslur um, hve brýn þörf hefði verið fyrir þessa aðstoð. Það vill nú svo vel til, að ég hef í höndunum gögn um ástandið í sjóþorpunum á Vestfjörðum, og þau sýna, að hér hefur ekki verið brugðizt við á jafnskjótan og skilningsgóðan hátt og s.l. sumar. 17. till. á þskj. 266 er um að veita til iðnlánasjóðs 500 þús. í stað 300 þús. kr. á fjárlfrv. Iðnaðurinn er þriðji stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar. Iðnaðarmenn hafa hug á að koma á fót sinni eigin lánastofnun og sendu erindi til fjvn. um 2,5 millj. kr. framlag til hennar. Það er efalaust rétt, að það er ekki auðvelt að verða við þessum bænum nú, en það er ekki ofvaxið að efla iðnlánasjóð með 200300 þús. kr. framlagi um nokkurra ára bil og sýna með því lit á, að ríkisvaldið kunni að meta þýðingu þessa atvinnuvegar. Tvær næstu till. varða tryggingarnar. Frá forstjóra þeirra hafa legið tilmæli til fjvn. og ríkisstj., að til trygginganna verði veittar 20,7 millj. kr. og til sjúkrasamlaganna 5 millj. Ég tel, að þessar till. forstjóra trygginganna séu fullkomlega rökstuddar, og augljóst er, að ekki er hægt að ganga framhjá þeim nema skerða um leið starfsgetu trygginganna, sem mundi óhjákvæmilega koma mjög hart við fólkið í landinu. Á fjárlfrv. eru ætlaðar 17,3 millj. til almannatrygginganna og 4,5 millj. til sjúkrasamlaganna. En meiri hl. fjvn. hefur nú hækkað þetta framlag til sjúkrasamlaganna í 4,8 millj. og þar með viðurkennt, að þörf þeirra er óhjákvæmileg og fullkomlega rökstudd. Ég tel ekki ástæðu til að ræða þessar tvær till. frekar, en það þarf enginn maður að draga í efa, að ef fjárhagur trygginganna er skertur svo, eru þær þar með gerðar óstarfhæfar. Í næstu till. er lagt til, að tekinn verði upp á fjárlfrv. nýr liður, að til vinnumiðlunar verði veittar 200 þús. kr. Í fjárlfrv. er lagt til, að þær 100 þús. kr., sem veittar hafa verið til vinnumiðlunar, verði lagðar niður. Þetta er einn sparnaður ríkisstj., að fella þessar 100 þús. kr. niður, og eiga vinnumiðlunarskrifstofur þá um leið að hætta starfi nema á þeim stöðum, þar sem þær verða reknar af viðkomandi bæjarfélögum. Ég verð að segja, að ef þörf hefur verið á vinnumiðlun á stríðsárunum, þegar eftirspurn eftir vinnu var hvað mest, þá er lítt skiljanlegt, að nú, þegar atvinnuleysið gerir vart við sig, skuli eiga að leggja niður þennan millilið, en það virðist vera einn af þeim útgjaldaliðum, sem hæstv. fjmrh. vill losa sig við. Ég tel miklu frekar ástæðu til að tvöfalda þennan lið og ætla nú til vinnumiðlunarskrifstofunnar 200 þús. kr. í stað 100 þús. áður, svo að vinnumiðlunarskrifstofan geti fengið þann styrk, sem hún þarf til nauðsynlegrar vinnumiðlunar, til þess að atvinnulífið geti orðið sem blómlegast. Í fjárlfrv. er reiknað með vísitölunni 115. Það er vitað mál, að þetta er í mótsögn við ástandið í dýrtíðarmálunum í dag. Vísitalan mun nú vera komin upp í 122–123 stig, eða 7–8 stigum hærri en sú vísitala, sem kaupgjald er reiknað eftir. Samkvæmt lögum á breyting að verða um næstu áramót, ef vísitalan verður þá komin 5 stigum hærra en hún var 1. júlí s.l., svo að nú um næstu áramót mun kaupgjaldshækkun fara fram. Og það virðist auðsætt, að þennan mismun verður að bæta. Hvert vísitölustig kostar 700 þús. kr., og gera þá 8 stig milli 5 og 6 millj. kr. Er því lagt til, að á 19. gr. verði varið til vísitöluuppbótar 5600000 kr. Þessar till. við fjárlfrv. nema 30,18 millj. kr. hækkaðar tekjur og hækkuð gjöld um 30,5 millj. kr., svo að fjárlögin yrðu eftir sem áður með rekstrarhagnaði og hagstæðum greiðslujöfnuði. Nú á þessum fjárl. er niðurstaðan sú, að reiknað er með 35,6–35,7 kr. rekstrarhagnaði og nokkurra hundruð þúsund kr. greiðslujöfnuði, en enda þótt þessar till. mínar yrðu samþykktar, mundu fjárl. eftir sem áður verða afgreidd með rekstrarhagnaði og hagstæðum greiðslujöfnuði, enda sjálfsögð stefna, að fjárl. séu afgreidd með hagnaði. Ég hef nú talið fram brtt. mínar við fjárlfrv. Ástæðan fyrir því, að ég klauf n., og megingagnrýni mín er, að sparnaður hennar skuli beinast að ytri verklegum framkvæmdum og eflingu atvinnulífsins. Einu liðirnir, sem hækkaðir eru, eru til kláðalækninga og tugthúsbygginga, sem eru hækkaðir um 40%, en þrátt fyrir þetta er um stórfelldan niðurskurð til verklegra framkvæmda að ræða, en það, sem ávallt hlýtur að vera megintakmark hverra fjárl., er efling atvinnulífsins og verklegra framkvæmda.



Herra forseti. Áður en ég fer að ræða þetta mál ýtarlega, vildi ég víkja nokkuð að þeirri þróun, sem átt hefur sér stað í meðferð fjárl. hér á Alþingi, hversu gjaldaáætlun fjárlfrv. hefur sífellt aukizt í hlutfalli við heildarútflutningstekjur þjóðarinnar. - Árið 1945 námu þær 37% af útflutningstekjunum og þótti þá mjög ógætileg fjármálastjórn. 1946 hækkar þetta enn, og námu gjaldaáætlanirnar þá 43,8% af útflutningstekjunum. 1947 hækkar það enn og er þá komið upp í 67,6%, eða 2/3 af heildartekjum þjóðarinnar. En svo verður breyting 1948, og lækkar þá þetta hlutfall niður í 55,9%, sem stafar af auknum útflutningstekjum, því að þá fóru að koma í ljós afleiðingarnar af uppbyggingu atvinnuveganna. Árið 1949 nema útflutningstekjur þjóðarinnar 289 millj., en gjaldaáætlun fjárl. 256 millj., eða 88,6% af tekjum þjóðarinnar. Og nú er ástandið svo, að fyrir mánuði síðan, um mánaðamótin okt.-nóv., voru útflutningstekjurnar orðnar jafnháar og áætluð rekstrarútgjöld fjárlfrv. Þess vegna verður það eitt fram yfir, sem flutt verður út í desember, allt annað er þegar uppétið. Ef athugaðir eru vissir þættir þessa máls, getur verið heilbrigt, að þetta hlutfall breytist í þessa átt, ef það stafar af því, að verið sé að leggja fé til stórfelldra framkvæmda til uppbyggingar atvinnulífsins, en ekki vegna aukinnar dýrtíðar, eins og aðallega er á þessum fjárl. beint og óbeint, en ef athugaðar eru fjárveitingar til verklegra framkvæmda, er það athyglisvert, að þær fara að sama skapi minnkandi, og áberandi, hve þær verða sífellt minni hluti af útflutningstekjunum. Þróun sú, sem þar hefur átt sér stað, er mjög athyglisverð. 1946 fóru til verklegra framkvæmda, sem eru reiknaðar með á rekstrarútgjöldum fjárl., til vega, brúa, hafnarmannvirkja, skipa og annarra atvinnutækja sjávarútvegsins, 15,3% af heildarútgjöldum fjárl. Síðan breytist þetta stöðugt, 1947 nemur þetta 14%, 1948 er það komið niður í 10% og 1949 9,1%, og 1950 er það 8,6%, og eins og afgreiðsla virðist nú ákveðin af hæstv. ríkisstj., munu þessar framkvæmdir fá í hæsta lagi 7,6% rekstrarútgjalda, eða helmingi lægra en fyrir 4–5 árum, 1946. Þetta sýnir, að verklegar framkvæmdir hafa aldrei fengið eins lítinn hluta af tekjum þjóðarinnar og nú, og eins má benda á það, að síðan síðustu fjárl. voru samþykkt fyrir einu ári hefur gengislækkun komið til framkvæmda, og verður því mun minna unnið fyrir sama fé nú en fyrir ári síðan. Það þýðir, að það fé, sem nægði til að veita 100 mönnum atvinnu áður, nægir nú aðeins til að veita 75 mönnum vinnu, þýðir atvinnuminnkun, sem á ekki svo lítinn þátt í lífi þjóðarinnar. Þetta fjárlfrv. stefnir því ekki að því að tryggja mönnum atvinnu, heldur þvert á móti kemur í veg fyrir að tryggja atvinnulífinu fjármagn á einn eða annan hátt. Undanfarin ár, þangað til á síðustu fjárl., hafa verið töluverðar upphæðir til að tryggja afkomu sjávarútvegsins, upphæðir til að tryggja ábyrgðarverð á útfluttar sjávarafurðir. Nú er búið með þetta og sjávarútvegurinn býr við það öryggisleysi, að enginn veit, hvar hann á að fá fé til sinna framkvæmda. Því má fullyrða, að með því að tryggja honum þessar greiðslur, væri búið að skapa honum það öryggi, að ekki væri hætta á, að drægi úr öflun þeirrar framleiðslu, sem mest verðmæti flytur í þjóðarbúið. Á síðasta þingi kom svo gengislækkunin, en hún virðist hafa brugðizt, því að í staðinn fyrir það öryggi, sem hún átti að skapa sjávarútveginum, nemur nú útflutningurinn ekki nema 262 millj. kr., og allur rekstrarkostnaður hefur hækkað mjög. Þar að auki gerist það, að búið er að kippa fótunum undan bátaútveginum með því að fella niður þá aðstoð, sem honum var veitt á síðustu fjárl. Í 16. gr. B., kaflanum um sjávarútvegsmál, legg ég til, að til aðstoðar vélbátaflotanum verði veittar 4,5 millj. kr., því að ekkert liggur fyrir um það, að vélbátaflotinn þurfi síður á aðstoð að halda nú en áður, en það er séð, að verði honum ekki veitt aðstoð nú, má gera ráð fyrir svo miklum samdrætti í þessum atvinnuvegi, að fjárlögin munu af þeim ástæðum ekki geta staðizt. Ég legg því til, að 4,5 millj. kr. verði varið til aðstoðar vélbátaflotanum. Það er óhætt að fullyrða, að verði þetta ekki samþ., þá verður þetta fjárlfrv. ekki til að tryggja atvinnulífið né þjóðarbúskapinn, og þá er hætt við, að enn versni það hlutfall, sem verður að vera milli útflutningsframleiðslunnar og verklegra framkvæmda. Eitt af því, sem hefur verið fastur liður á fjárl. undanfarin ár, eru dýrtíðargreiðslurnar, sem hafa farið til þess að halda verðlaginu í nokkrum skefjum. Þessar greiðslur hafa verið mjög breytilegar, en hafa yfirleitt farið vaxandi á síðari árum, og ekki hvað sízt vegna ýmissa opinberra stjórnarráðstafana, sem beinlínis hafa hjálpað til að auka dýrtíðina í landinu. Árið 4945 námu þessar greiðslur 26,4 millj. kr., árið 1946 lækkuðu þær niður í 16,2 millj. kr., hækkuðu mjög árið 1947, eða upp í 35,9 millj. kr., hækkuðu árið 4948 upp í 44,6 millj. kr., en lækkuðu árið 1949 í 36,4 millj. kr. og voru áætlaðar í fjárl. yfirstandandi árs 33 millj. kr. En á þessu fjárlfrv. fyrir næsta ár eru þessar greiðslur áætlaðar aðeins 25 millj. kr., eða 19 millj. lægri en þær voru árið 1948. Hvaða áhrif hefur það, að þessar greiðslur skuli vera lækkaðar? Skyldi ætlunin vera sú að lækka þessi framlög til þess að halda verðbólgunni í skefjum, af því að hún fer minnkandi? Því fer hins vegar fjarri. Dýrtíðin fer vaxandi og hefur vaxið svo gífurlega upp á síðkastið einmitt vegna þeirra stjórnarráðstafana, sem gerðar voru á síðasta þingi með gengislækkuninni, og má með sanni segja, að almenningur í landinu hafi fengið að þreifa á því upp á síðkastið, hversu verðlag hefur vaxið. Það liggur því í augum uppi, að með því að lækka dýrtíðargreiðslurnar hlýtur verðbólguflóðið að vaxa í mjög ríkum mæli, sem enginn sér hvenær lægja muni. Og til þess að spara ríkissjóði útgjöld með meiri dýrtíðargreiðslum er margsinnis búið að ákveða vísitöluna með l. til þess að hindra, að í ljós komi, hve dýrtíðin er raunverulega mikil í landinu, í staðinn fyrir, að vísitalan ætti að vera eðlilegur mælikvarði á verðlag í landinu. Þær ríkisstj., sem setið hafa að völdum undanfarin ár, hafa allar meira og minna haft það á stefnuskrá sinni að halda dýrtíðinni í skefjum og lækka hana, en samt hefur afleiðingin orðið sú, að verðbólgan er meiri en nokkru sinni fyrr. Þetta fjárlfrv. stefnir síður en svo til lækkunar dýrtíðarinnar, heldur gerir ástandið mun verra en það hefur verið hingað til. Það, sem er einkennandi fyrir frv. eins og það liggur fyrir, er það, að búið er að taka út af fjárl. vissar greiðslur, sem skipta tugum milljóna króna, sem ríkissjóður hefur greitt sumpart í því skyni að tryggja framleiðsluna innanlands, sumpart til þess að halda verðbólgunni í skefjum, sem sé dýrtíðargreiðslurnar, og sumpart til aðstoðar atvinnuvegunum, eins og þær upphæðir, sem taldar eru á 16. gr. til aðstoðar við vélbátaflotann. Þetta er allt fellt burt úr frv., en þrátt fyrir það lækkar það ekki, og er útlit fyrir, eins og frv. lítur nú út og ef brtt. hv. meiri hl. fjvn. verða samþ., að rekstrarútgjöld fjárl. lækki ekki nema um rúmlega 10 millj. kr. frá síðasta árs fjárl. Og það er áreiðanlegt, að það er eftir að bæta ekki svo fáum upphæðum inn á frv., áður en það verður endanlega afgr., þannig að útkoman verður sú, þrátt fyrir að sleppt sé úr frv. þeim greiðslum, sem áttu að styðja atvinnuvegina og þeir höfðu áður, að rekstrarútgjöld fjárlfrv. verða þau sömu og áður eða ekki lægri, vegna þess að einmitt þær ráðstafanir, þ.e. gengislækkunin, sem gerð var til þess að spara ríkissjóði t.d. fiskábyrgðar- og dýrtíðargreiðslurnar, hafa gert það að verkum, að nú þarf ríkisstj. að greiða þessi útgjöld á öðrum sviðum, bæði í launagreiðslum og öðru, er snertir rekstrarkerfi ríkisins. Það, sem eftir stendur, er öryggisleysi fyrir atvinnuvegina í landinu, og það er það, sem frv. ber með sér. Það sýnir afleiðingar þeirra aðgerða, sem gerðar voru á síðasta þingi, þannig að búið er að skapa öryggisleysi, sem áður hafði ekki verið á sviði atvinnulífsins í landinu, án þess þó að spara ríkissjóði neitt. Þá vil ég leyfa mér að benda á ýmislegt fleira, sem vantar í fjárlfrv., sem eðlilega þarf að taka til greina. Það virðist óeðlilegt, að nú hefur ekki verið tekin með í frv. ein dýrasta ríkisstofnunin, fjárhagsráð og undirdeildir þess, sem hefur kostað meira en sjálft Alþ., og hefur þó oft verið sagt, að Alþ. væri dýrt. Þessi stofnun hefur alltaf síðan hún var stofnuð verið tekin upp í fjárl., en þessum lið er nú sleppt úr frv. Í aths. við frv. er þess að vísu getið, að þetta stafi af því, að ef til vill verði gerðar breyt. á þessu kerfi og því sé erfitt að vita, hvers kostnaðar megi vænta í sambandi við reksturinn. Síðan frv. var lagt fram eru nú liðnir meira en 2 mánuðir, og mætti því ætla, að búið væri að ákveða, í hverju þessar breyt. væru fólgnar, og gera áætlun um rekstur þessarar stofnunar. Ég vil því vænta þess, að áður en 3. umr. fjárlfrv. fer fram, berist fjvn. áætlun um rekstrarkostnað þessarar starfsemi, til þess að unnt sé að sjá, hvort fyrirhugað sé að leggja einhverja af deildum fjárhagsráðs niður, t.d. skömmtunarskrifstofuna, þar sem búið er að afnema skömmtunina að mestu leyti, því að viðkunnanlegra væri að geta sett þessa stofnun inn á fjárlfrv., áður en það verður að l. Einnig vil ég leyfa mér að benda á, að það vantar inn á frv. áætlun um Tóbakseinkasölu ríkisins og Áfengisverzlun ríkisins. Hefur sú skýring verið gefin á því, að til stæði að sameina þessar stofnanir í eina stofnun, og hefur frv. um það efni verið lagt fram á þessu þingi. Þrátt fyrir það vil ég vænta þess, að lögð verði fyrir fjvn. áætlun um rekstrarkostnað þessarar sameiginlegu stofnunar, áður en 3. umr. fer fram. Þá vil ég enn fremur benda á það atriði, að framlag til almannatrygginga á 17. gr. er of lágt áætlað, miðað við að sömu bætur verði greiddar og áður, því að þar hefur ekki verið tekið tillit til þeirrar 15% vísitöluhækkunar, sem allar launagreiðslur eru reiknaðar eftir. Ég fæ ekki betur séð en að hér sé að skjóta upp kollinum gamalt mál, sem Alþ. hafði kveðið niður fyrir meira en hálfu öðru ári. Það er sú deila, sem þá stóð milli þáverandi fjmrh. og tryggingaráðs um það, hvernig ætti að fara með tekjuafganginn, sem yrði af tryggingunum. Ég veit, að Alþ. minnist þess, að þáverandi fjmrh. krafðist þess, að tryggingaráð greiddi inn í ríkissjóð tekjuafgang trygginganna, þar sem hann lagði þann skilning í vissa gr. í tryggingal., að ríkisframlag komi ekki til greina nema til að jafna tekjuhalla. Alþ. lýsti sig þó ekki samþykkt þessum skilningi, og hér var samþ., að hinn skilningurinn, sem áður hafði gilt, skyldi gilda áfram, að ríkið væri skyldugt að leggja fram þetta framlag í sama hlutfalli og aðrir aðilar, sem greiddu í tryggingarnar. Nú fæ ég ekki annað séð en að þessi sama deila sé að skjóta upp kollinum og nú á þeim grundvelli, að núverandi hæstv. fjmrh. virðist leggja þann skilning í málið, að réttlátt sé að láta iðgjöld ríkisins og sveitarfélaga standa í stað, þótt gert sé ráð fyrir að greiða hækkandi bætur með hækkaðri vísitölu og krafizt sé hærri iðgjalda af einstaklingum og atvinnurekendum. Þetta kemur greinilega fram í grg. með frv. um breyt. á l. um almannatryggingar, sem lagt hefur verið fram í Ed., þar sem tekið er fram, að tilætlunin sé að láta tryggingasjóð bera hallann, sem af þessu kann að leiða. Ég fæ hins vegar ekki séð, að þetta geti staðizt, því að hér væri þá verið að raska því kerfi, sem stofnað var með tryggingal., og ef sú stefna verður tekin að halda lengra inn á þessa braut, fæ ég ekki betur séð en að slíkt geti haft hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir tryggingaráð. Ég vil því leyfa mér að leggja til, að í fjárlfrv. verði hækkuð upphæðin til trygginganna, sem nemi því, er ætla mætti að þær þurfi til þess að geta staðizt hin auknu útgjöld. Ég hef flutt nokkrar brtt. á þskj. 268 við fjárlfrv. Þær eru ekki margar, vegna þess að ég þóttist sjá, að það mundi yfirleitt ekki þýða mikið að flytja hér brtt., því að yfirleitt hefur sá andi verið mjög ríkjandi í fjvn., að meiri hl. hennar, sem fylgir ríkisstj., hefur ekki talið sér fært að samþ. neitt eða bera fram, nema hann hafi haft skriflegt leyfi hæstv. ríkisstj. Í fyrsta lagi flyt ég 3 brtt. við 40. gr., sem gera ráð fyrir nokkrum sparnaði í utanríkisþjónustunni. Fyrir 2–3 árum var um það rætt við fjvn. af skrifstofustjóra utanrrn. og .einnig sjálfum dómsmrh., að það væri mjög til athugunar að leggja niður eða fækka um 2 sendiherra á Norðurlöndum og hafa þar aðeins einn sendiherra, sem annaðist þessi störf í þessum löndum, og var beinlínis látið í það skína, að þetta mundi verða gert, þegar núverandi sendiherrar, sem eru í tveim af þessum embættum, færu úr starfi. Ég hygg, að það hafi komið fleirum af fjvn.-mönnum en mér spánskt fyrir, þegar í byrjun þessa þings bárust þær upplýsingar frá utanrrn., að það væri ekki tilætlunin að fækka þessum embættum á nokkurn hátt í þessum löndum, heldur væri tilætlunin meira að segja sú að bæta við einum sendiherra, þ.e. í Stokkhólini, en þar hefur ekki verið sendiherra undanfarin ár, heldur sendifulltrúi. Mér sýnist einmitt hér vera hægt að spara, með tilliti til hvernig utanríkisþjónustu okkar er hagað annars staðar. Vil ég í þessu sambandi benda á sendiherrann í París. Sá maður, sem gegnir því embætti, er einnig sendiherra á Spáni, Ítalíu, í Sviss og Póllandi og ég held einnig í Luxemburg, og það er talið vera hægt að anna öllum þessum embættum fyrir sendiherrann í París. Mér sýnist því ástæða til að ætla, að hægt væri fyrir sendiherra í Kaupmannahöfn að gegna einnig þessu embætti fyrir hin Norðurlöndin, þótt það sé að vísu ekkert sérstakt atriði fyrir mér, í hverju Norðurlandanna sendiherrann hefði aðsetur. Þess vegna hef ég leyft mér að leggja til að fella niður fjárveitingar til sendiráðanna í Osló og Stokkhólmi og að þeir liðir á 10. gr. falli báðir niður. Við þetta mundi sparast nærri 1/2 millj. kr. Þá legg ég einnig til í 3. brtt., um lið IIL11 á 10. gr., sem fjallar um kostnað við alþjóðaráðstefnur, að sá liður lækki úr 550 þús. kr. niður í 350 þús. kr. Það þykir auðvitað sjálfsagt fyrir okkur Íslendinga að vera meðlimir í hvers konar alþjóðasamtökum og senda menn - helzt marga - á þau mót, sem haldin eru í öðrum löndum. Á síðasta sumri voru t.d. sendir 3 menn á fund Evrópuráðsins og aftur 3 menn nokkru seinna og ég er ekki enn farinn að heyra um nein sérstök afrek, sem Íslendingar hafa unnið þar. Ég tek þetta aðeins sem dæmi, en mér finnst full ástæða til að reyna að spara eitthvað á þessu sviði. Við 14. gr. A. 15 flyt ég till. um að fella þann lið niður, en þar er um að ræða 50 þús. kr. fjárveitingu til viðgerðar á bæjarfógetahúsinu í Neskaupstað, sem orðið hefur fyrir skemmdum af völdum skriðuhlaups. En ég vil benda á, að á síðustu fjárl. voru veittar 100 þús. kr. til að gera við þetta sama hús, og sýnast þessar upphæðir báðar til samans óeðlilega háar til þess aðeins að bæta fyrir fyrrnefndar skemmdir. Einnig við 14. gr. flyt ég till. um að lækka kostnað við húsaleigueftirlit um 50 þús. kr. Í því sambandi vil ég benda á, að húsaleigueftirlit úti á landi hefur lagzt niður og er aðeins hér í Reykjavík og störf í húsaleigun. eru oftast framkvæmd af mönnum, sem eru í hæstu stöðum hjá ríkinu á öðrum sviðum. Við 12. gr. legg ég til, að aukið verði framlag til byggingar læknisbústaða, sjúkraskýla og sjúkrahúsbygginga um 200 þús. kr., sem þó er allt of lítið. Þetta framlag hefur verið hin 2–3 síðustu ár um 3 millj. kr., og er langt frá, að búið sé að leysa þau verkefni, sem nauðsynleg eru á þessu sviði, og 500 þús. kr., sem frv. gerir ráð fyrir, er mjög hverfandi lítil upphæð til þeirra verkefna. Við 16. gr. B legg ég til, að tekin verði upp ný fjárveiting til aðstoðar við vélbátaflotann, 4 1/2 millj. kr., og er það sama upphæð og var á þessa árs fjárl., að vísu í 3 liðum. Ég býst við, að þessi upphæð nægi ekki, en legg til, að hún verði ekki lægri í næsta árs fjárl. en sett var inn í síðasta fjárlfrv., og vænti, að hún verði a.m.k. samþ. Við 17. gr. flyt ég till. um að hækka framlag til almannatrygginga um 3 millj. kr., í samræmi við það, sem ég hef þegar gert grein fyrir. Að lokum flyt ég brtt. við 20. gr. um að lækka framlag til sýslumannabústaða um 200 þús. kr. Ég vil leyfa mér að rökstyðja þessa till. með því, að í frv. eru þessar framkvæmdir lagðar að jöfnu: til læknisbústaða, sjúkraskýla og sjúkrahúsa annarra en fjórðungssjúkrahúsa eru ætlaðar 500 þús. kr., til prestssetra 500 þús. kr. og til sýslumannabústaða 500 þús. kr. Engum blandast hugur um það, að af þessum 3 framkvæmdum er þörfin langsamlega mest hjá læknisbústöðum, sjúkraskýlum og sjúkrahúsum. Ég tel því ekki ósanngjarnt að breyta þessum tölum þannig að færa yfir frá sýslumannabústöðunum yfir á sjúkraskýlin og sjúkrahúsin til þess að hækka þann lið. Ég hef þá gert grein fyrir mínum brtt. og sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um fjárlfrv. á þessu stigi.



Herra forseti. Ég sé fyrst ástæðu til að þakka hv. fjvn. fyrir að hafa skilað áliti um fjárlfrv, og þakka meiri hl. fyrir það, sem hann hefur til málanna að leggja. Ég get ekki kvartað yfir því, að meiri hl. n. geri till., sem brjóti í bága við þá meginstefnu, sem fjárlfrv. byggist á, sem sé að fjárl. verði undir öllum kringumstæðum greiðsluhallalaus. Meiri hl. hefur að vísu gert till. til hækkunar, en um leið till. til lækkunar, þannig að nettóhækkanir eru ekki stórfelldar. Hins vegar er um nokkrar till. að ræða, sem n. flytur eftir beiðni ríkisstj.. til leiðréttingar á frv. og eru óhjákvæmilegar miðað við ákvarðanir í gildandi l. Önnur aðalleiðréttingin er um aukið framlag vegna fjárskiptanna. Það sýndi sig, að þegar búið var að ganga frá frv. í haust, hafði verið miðað við verðlag á landbúnaðarafurðum og þá sérstaklega á sauðfjárafurðum, áður en verðlag hækkaði á þessum vörum s.l. haust, og þurfti því að leiðrétta þennan lið til samræmis við hið nýja verðlag. Hin aðalleiðréttingin er gerð vegna þess, að það sýndi sig, að fræðslumálastjóri hafði áætlað allt of lágt kostnað ríkisins við gagnfræðaskóla. Það hefur verið nokkuð minnzt á 18. gr. við þessar umr., og tek ég undir með þeim, sem hafa talað um hana, að hún ber ekki vott um fasta skipun á eftirlaunagreiðslum, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Hún þarf endurskoðunar við, en þá þyrfti fyrst að gera upp eitt atriði í sambandi við gr., sem er nokkurt stefnuatriði. Mér hefur verið sagt, að það sé venja, - og ég held að svo hafi verið, síðan ég kom á Alþ., - að fjárveiting, sem einu sinni hefur verið sett á 48. gr., sé ávallt tekin þar inn aftur. Þetta mun því vera þingvenja, og þess vegna þyrfti Alþ. að gera það upp við sig í prinsipinu, hvort það vildi breyta út af þessari venju. Ég vil því beina því til hv. fjvn., að ég teldi mjög vel við eiga, hvort hún gæti ekki beitt sér fyrir því að athuga, hvort Alþ. vildi t.d. samþ. þál. um, að endurskoðun færi fram á 18. gr. Þá kæmi í ljós, hvort Alþ. vildi halda í gamla venju eða væri þeirrar skoðunar, að gr. þyrfti endurskoðunar við, og vil ég taka það fram, að ég mun greiða atkv. með slíkri endurskoðun, þótt þessi þingvenja hafi haft talsverð áhrif á mig fram að þessu. Ég held, að það hafi verið hv. frsm. meiri hl. fjvn., sem minntist á, að það þyrfti að koma fastara skipulagi á eftirlaunagreiðslur, og þingið hefur sífellt verið að breyta þessum greiðslum og greiða uppbætur á þær, oft í miklu ósamræmi við það, sem áður hefur verið greitt, og stundum greitt full laun, og skal ég ekki bæta við þær lýsingar, sem hafa verið gefnar í þessu sambandi. En ég teldi vel við eiga, að Alþ. gerði það upp við sig á þessu þingi, hvort það vildi láta endurskoðun fara fram á 18. gr. og koma skipulagi á þessi mál, þannig að sanngjarnt gæti talizt. Ég get vel skilið, að fjvn. eigi erfitt með að gera brtt. við 18. gr., því að til þess þarf nokkuð góðra gagna við, en að vísu liggja fyrir í fjmrn. skýrslur um það, hvað hver maður fær í eftirlaun, bæði af 18. gr. og annars staðar frá. Ég ætla mér ekki að vera langorður, heldur ræða almennt um fjárlögin og fjárhagsástandið. Einnig mun ég víkja að afgreiðslu fjárl. og reyna að gera hv. þm. það ljóst, að við verðum að afgreiða fjárl. í því ljósi, sem fjárhagur landsins ber vitni í dag. Ef við virðum fyrir okkur hvað hefur verið að gerast hérna, hljótum við að sjá, að tekjur þjóðarinnar hafa stórlega lækkað á því ári, sem nú er að liða. Til þess liggja margar ástæður, en þessar eru helztar: 1) Það hefur orðið verðfall á aðalútflutningsvörum okkar. 2) Vörur, sem keyptar eru inn í landið, hafa hækkað í verði. 3) Markaður fyrir sumar afurðir hefur dregizt mjög mikið saman. 4) Orðið hefur mikill aflabrestur, því að veiðar hafa brugðizt. 5) Þjóðin hefur mátt þola geysilangt verkfall, sem dró mjög úr framleiðslu útflutningsafurðanna. Af þessu má vera augljóst, að þjóðartekjurnar hafa stórlega lækkað á þessu ári. Þetta á þó ekki einungis við um okkur Íslendinga. Hjá ýmsum þjóðum, sem framleiða matvæli, hefur hið sama orðið upp á teningnum, t.d. í Danmörku. Hins vegar hefur peningamagnið innlenda ekki minnkað í hlutfalli við þjóðartekjurnar. Af þessu hefur glundroðinn í efnahagsmálum okkar haldizt. Þennan glundroða köllum við vöruskort. Það er geysimikil vöruþurrð í landinu - jafnvel þótt við flytjum inn vörur fyrir 120 millj. kr. sem gjafafé. Okkur hefur sem sé ekki tekizt að mæta kaupgetunni innanlands, þótt við fáum 120 millj. kr. gefins í viðbót við þjóðartekjurnar. Þetta er aðaleinkenni fjármálaástandsins. Við höfum ekki getað dregið úr peningamagninu. Við lifum um efni fram. Auðvitað er það ofur skiljanlegt, að menn séu tregir til að þrengja lífskjör sín, því að það er nú einu sinni svo, að hver er sjálfum sér næstur og honum finnst, að nær sé að byrja á einhverjum öðrum. Þetta sjónarmið kemur greinilega fram í gengislækkunarlögunum, sem sett voru í fyrra, þar sem talað er um uppbót á laun. Síðan hafa þessar launauppbætur átt sér stað, en illa hefur gengið með framlengingu þeirra, því að grundvöllinn hefur vantað fyrir þessar uppbætur, og þess vegna hafa þær ekki komið að tilætluðum notum fyrir launastéttirnar. Þetta er ekki sagt út í bláinn, því að ef við lítum í kringum okkur, þá er þessu svona háttað. - Nú má spyrja: Hvert verður framhaldið á þessu eiginlega? Eins og málum er nú háttað, síminnkandi þjóðartekjur, þá geta almennar kauphækkanir ekki komið að haldi fyrir launastéttirnar. Þær eru ekki teknar sem gróði á útflutningsframleiðslunni og geta því ekki komið fram öðruvísi en sem verðhækkanir og mundu þannig hafa þá tilhneigingu að minnka þjóðartekjurnar enn þá meira og þannig stuðla að því að draga enn meira úr framleiðslunni. Staðreyndirnar eru nú augljósar. Kauphækkanir geta ekki haft aðrar afleiðingar, meðan útflutningsframleiðslan eykst ekki. Hér verður að krefjast fullrar ábyrgðar af trúnaðarmönnum launasamtakanna. Nú er ég ekki að segja, hvað verður ofan á, hvort launahækkanir verða leyfðar eða ekki, en ef horfið verður að því ráði, þá liggur í augum uppi, að þá mundi verða heimtað, að fjárl. yrðu afgreidd með enn meiri tekjuafgangi en þyrfti. Fjárlagafrv. er í rauninni smækkuð mynd af hinu almenna fjárhagsástandi. Meiri hl. fjvn. miðar við, að tekjur og gjöld standist á, og er þá vísitalan áætluð 115 stig. Ef kaupið hækkar hins vegar, þá verður að leggja á nýja skatta til þess að mæta þessum gjöldum ríkissjóðs. Þetta vil ég benda á viðvíkjandi hinu almenna fjárhagsástandi okkar. Það væri hægt að fá fróðlegan samanburð um fjárhagsleg efni með því að vísa til annarra landa. Í Noregi er að sumu leyti svipað ástand og hér, - þar hafa þeir of mikið af peningum í umferð. Og ráðið, sem Norðmenn hafa tekið til að vega á móti því, er að afgreiða fjárlögin með stórkostlegum tekjuafgangi. Hjá Dönum hefur einnig hallað undan fæti, og hafa þeir orðið að minnka fjármagnið og leggja á nýja skatta til þess að koma í veg fyrir verðbólgu. Nú er reynt að afgreiða fjárlögin tekjuhallalaus, en til þess að komast út úr öngþveitinu, þyrfti að afgreiða þau með miklum tekjuafgangi og miklu hagstæðari en í þessum tillögum, sem hér liggja fyrir. Þá skal ég minnast nokkuð á hinar verklegu framkvæmdir, er mjög hefur verið deilt á í sambandi við fjárlagafrv., - og hafa hrotið af vörum manna stór orð í þessu tilliti, og einkum þó hjá hv. 6. landsk. Ég vil þá fyrst biðja hv. þm. að gera sér grein fyrir því, að það eru fleiri verklegar framkvæmdir fyrirhugaðar en eru á fjárlfrv. Þetta hefur verið kallað fjárfesting. Þeir möguleikar, sem þjóðin hefur til fjárfestingar, eru tvenns konar: 1. þjóðartekjurnar, 2. lán. - Nú er spurningin: Hvað vilja menn nota mikið af þjóðartekjunum til framkvæmda og hvað mikið til kaupa á neyzluvörum? Og hér skulu menn gera sér ljóst, að það er ekki hægt að nota sömu krónuna tvisvar. Þannig horfir þetta við. Hvað er nú miklu fé varið til fjárfestingarinnar? Það mun vera um 500 millj. á þessu ári. Við sjáum þá, hversu geysimikil aðstoð Marshallhjálpin hefur verið okkur. Nú horfir dæmið þannig við: Við ætlum að halda áfram með Sogið og Laxárvirkjunina og byrja á sementsverksmiðju. Til þessa á að verja 130 millj. kr. á næsta ári, og er þetta að miklu leyti hrein viðbót við þennan lið fjárlaganna. En hv. 6. landsk. talaði eins og hann vissi ekki um, að þessar framkvæmdir stæðu fyrir dyrum. Það veit náttúrlega hver maður, sem gerir sér þetta ljóst, að meðan svona geysimiklar framkvæmdir eru hafðar á hendi, þá verða aðrar framkvæmdir að víkja í bili. Annars mundi verðbólgan halda áfram að vaxa, og er þá óséð fyrir endann á henni. Þessu er ekki unnt að halda áfram, ef verðbólgan vex. En hversu lengi getum við treyst á gjafaféð? Er þá einnig auðséð, að þessar framkvæmdir hljóta einnig að takmarka eða draga úr framkvæmdum einstaklinga frá því, sem var í fyrra, ef öngþveitið á ekki að verða botnlaust. Það verður að teljast mjög vafasamt, að allar þessar verklegu framkvæmdir, sem nú eru fyrirhugaðar, geti staðizt á fjárlögum, hvað þá heldur meiri. Þess vegna er nú sýnilegt, að allt málæði hv. 6. landsk. var út í hött sagt. Það standa nú til svo miklar opinberar framkvæmdir, þegar menn taka skýluna frá augunum, að það er vafasamt, hvort hægt sé að finna rúm fyrir þær allar í fjárlögum. Í þessu sambandi er rétt að athuga það, hvort telja eigi framkvæmdir hins opinbera rétthærri en framkvæmdir einstaklinga. Er það rétt eða rangt að banna t.d. að byggja súrheysgryfju eða íbúðarhús? Nú getur svo staðið á, að þetta sé nauðsynlegt. Nú er fjárhagur ríkisins svo þröngur, að ekki er hægt að leyfa einstaklingum að byggja. Hvaða vitglóra væri þá í því, að ríkið hjálpaði til þess að auka verðbólguna enn meira? Því eru takmörk sett, hvað hægt er að verja miklu fé til framkvæmda á einu ári. Hvað vilja menn þrengja mikið að sér og minnka sína neyzlu til að verja sem mestu fé til framkvæmda? Hér skulu menn enn minnast þess, að ekki er hægt að nota sömu krónuna tvisvar. Ef við neitum að þrengja nokkuð að okkur, þá verður litlu eða engu hægt að verja til verklegra framkvæmda, heldur étum við allt út. Í kjölfar þess hlýtur að koma atvinnuleysi. Er það það, sem þessir menn vilja? Það er léleg pólitík að berja höfðinu við steininn og neita þessum staðreyndum. Höfuðatriðið er þetta: Hvað getum við varið miklu fé til framkvæmda, og hvaða framkvæmdir eiga þá að sitja fyrir? Ég held, að hv. 6. landsk. hafi litið kynnt sér, hvaða afleiðingar þetta hefur fyrir aðrar verklegar framkvæmdir. Ef hann vildi auka möguleikana á verklegum framkvæmdum, mundi hann ekki flytja þessar brtt., heldur flytja aðrar till., þar sem lagðir væru á nýir skattar, er síðar skyldi verja til þessara framkvæmda. Að öðrum kosti er ekki hægt að líta á till. hans öðruvísi en sem sýndartill. Fyrir 3. umr. verður athugað, hvernig þessi mál standa, að hve miklu leyti hægt verður að gripa til skattaálagningar, hvort möguleikar verða fyrir ríkið að hafa allar þessar verklegu framkvæmdir á hendi. Áreiðanlega er nú þannig ástatt, að það er vafasamt, hvort þessar áætlanir geti staðizt. Þá mun ég ekki ræða meira almennt um þetta mál. Hv. 6. landsk. þm. vill gera lítið úr sparnaði ríkisstj. Ég vil vara menn við að vera allt of bjartsýna um þetta atriði, og það hef ég ætíð gert áður. Ég hef reynt að gera mér ljóst, hvað áætlaður sparnaður mundi nema hárri upphæð. Miða ég við þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar og áætlað er að gera. Býst ég við, að þessi sparnaður sé um 4 millj. kr. á ári, en auðvitað er þetta ágizkun. Í þessu sambandi er lagt til að leggja niður sendisveitina í Moskva, draga mjög úr kostnaði við skömmtunarskrifstofuna, hafa rekstur áætlunarbifreiðanna ekki á vegum ríkisins, sameina einkasölu áfengis og tóbaks o.fl. Hef ég áætlað, að sparnaður af þessum ráðstöfunum mundi nema 4 millj. kr. Þá var og auðheyrt, að hv. 6. landsk. hafði lítið kynnt sér málið um niðurlagningu skattdómaraembættisins og laun presta. Hann ætti að vita, að það er skylt að borga hálf laun, ef viðkomandi gegnir einnig öðru embætti. Hv. þm. sagði, að sparnaðartillögur ríkisstj. væru einungis fólgnar í því að leggja niður 6 eða 7 embætti, en till. eru um miklu víðtækari breyt., eins og ég hef gert grein fyrir. Hv. þm. sagði, að fjölgað hefði starfsmönnum, en hv. þm. þarf ekki að halda, að svo vel sé öllu fyrir komið, að engu þurfi að breyta. Hann sagði, að ákveðið væri að ráða nýjan fulltrúa á Akranes, en honum er ætlað að gegna skrifarastörfum; að nýr skógarvörður væri ráðinn, en hann var áður í þjónustu ríkisins, svo að það er ekki nema 1/2 maður. Enn fremur sagði hv. þm., að tvö ný dýralæknisembætti hefðu verið stofnuð, en málum er þannig farið, að ekki hafa fengizt menn til að gegna þessum embættum fyrr en nú. Þannig var þessi sparðatíningur hv. þm. Þessi hv. þm. sagði, að liðir embættisbáknsins hefðu hækkað. En af hverju stafar þessi hækkun? Launin hafa verið hækkuð, og skyldi hv. þm. hafa verið á móti því? Nei, þvert á móti hygg ég hann hafi viljað hafa þau hærri, og engin tili. er enn komin frá hv. þm. um lækkun á þessum liðum. Einnig sagði hv. þm., að enginn niðurskurður væri á lítt nauðsynlegum eyðslugreinum. Hvers vegna kemur hann ekki með till. í þá átt? Ég held, að það sé lítið upp úr svona tali leggjandi. Þá er það sýnishorn á málflutningi hv. þm., þegar hann segir, að á Keldum séu manni nokkrum greidd laun og sama manni greidd laun hjá sauðfjársjúkdómanefnd. Þetta er alger misskilningur hjá hv. þm., og þegar ég spyr, hvaða maður þetta sé þá segir hv. þm.: Ráðherra spyr ekki af því, að hann viti ekki. - Hvílíkur barnaskapur hjá hv. þm. að ímynda sér, að fjmrh. viti um allar greiðslur, sem greiddar eru úr ríkissjóði. Hv. þm. taldi, að kostnaður við utanríkisþjónustuna væri of mikill. Í því sambandi má minna á, að Alþfl. var á móti fækkun sendiherra á Norðurlöndum. Hv. þm. sagði, að leiðinlegt væri, hve hljótt hefði verið um þá sérfræðilegu rannsókn, sem fram hefði farið á starfsemi og högum ríkisins og greint væri frá í fjárlögum. Það hefur verið skýrt frá því þar, að hingað hefði fengizt amerískur ráðunautur á vegum ríkisins og Reykjavíkurbæjar, og ætlaði hann að gera till. um breyt. og sparnað í rekstri ríkisins og bæjarins. Hann var hér í 10 daga og fór síðan heim og ætlaði að senda till. sínar þaðan. Fyrstu ábendingar hans eru nú að koma til landsins. Ég hafði haldið, að heppilegt væri að nota meiri vélar við skrifstofuhald og bókhald, en nú kemur það í ljós, þegar málið er athugað, að flestar skrifstofurnar eru of smáar og erfitt að koma vélum þar við, svo að sparnaður verði að. Það væri þá helzt hjá tollstjóra og annars staðar, þar sem margt fólk vinnur. Þessum athugunum verður haldið áfram á því, hvað hægt sé að gera í sparnaðarátt. Ég segi það sama um þetta mál og ég hef alltaf sagt, að það er vafalaust hægt með nákvæmri rannsókn að koma á nokkrum sparnaði, en það verður ekki neitt, sem veldur byltingu í ríkisrekstrinum, ekkert, sem veldur tímamótum í sparnaði ríkisins. Annars er dálítið gaman að heyra þá hv. 6. landsk. og hv. 5. landsk. ræða um sparnað í starfsmannahaldi ríkisins. Í sumar, þegar farið var að hugsa um að fækka starfsmönnum ríkisins, rauk Alþýðublaðið upp með offorsi og svívirti stjórnina fyrir að reka starfsmenn ríkisins út á gaddinn. Til marks um málfærslu hv. þm. nægir að nefna eitt dæmi. Hann deilir á fjmrh. fyrir að hafa beitt niðurskurðarhnífnum á framlög til sjávarútvegsins. Framlög til sjávarútvegsins hafa lækkað, það er alveg rétt. En hvernig stendur á þessari lækkun? Þau hafa lækkað vegna þess, að framlög, sem búið er að fullgreiða, eru tekin út af fjárlögum. Svo kemur hv. þm. og segir, að fjmrh. hafi beitt hér niðurskurðarhnífnum. Hv. þm. hefði getað talað um nauðsyn nýrra gjalda, en þetta missir algerlega marks. Þá kemur að aðaltill. hv. þm., en þær eru að hækka tekjuáætlunina um 32 milljónir og útgjöldin um það sama. Með þessum till. kemur skýrt í ljós, hve mjög hv. þm. hefur vanrækt að kynna sér höfuðatriði þessa máls. Ég get ekki tekið allt, sem hv. þm. sagði, til meðferðar, en verð að láta mér nægja höfuðatriðin. Hv. þm: tók fyrst tekjuskattinn og telur óhætt að áætla hann 40 millj. Eins og tekið er greinilega fram í frv., var tekjuskatturinn s.l. ár 42 millj. Í þessu sambandi talar hv. þm. um, að 1. nóv. hafi verið búið að innheimta 19 millj. Enginn er feitari, þó að búið sé að innheimta þetta mikið 1. nóv. Þeim mun minna er þá eftir. Hið rétta í þessu er, að í ár getur tekjuskatturinn ekki orðið meiri en 42 millj., ef hann þá hangir í því. Næsta ár hlýtur hann að verða minni vegna minni tekna; t.d. í iðnaði og verzlun hljóta tekjurnar að verða mun minni en í ár. Um þetta hefði ég treyst mér til að sannfæra hv. þm. á 2–3 mín., ef hann hefði spurt mig. - En nú versnar um allan helming. Hann vill hækka áætlun á verðtolli í 78 millj. og talar um í því sambandi, að 1. nóv. hafi verið búið að innheimta 46 millj. Nú var gengislækkunin að vísu ekki komin 3 fyrstu mánuði ársins, en það er útilokað, að verðtollur hefði orðið meiri en 5052 millj. á þessum tíma, þó að hún hefði verið. Segjum, að 15 millj. bættust við það, sem eftir er; þá yrði verðtollurinn 65 millj. allt árið. Verðtollurinn bregzt um 15 millj. í ár, en samt vill hv. þm. áætla hann 78 millj. næsta ár. Við fáum 120 millj. í gjafafé, og hvernig á að auka innflutninginn, þegar því framlagi lýkur? Með útflutninginn getur brugðizt til beggja vona. Ef heppnin er með framleiðslunni, getur svo farið, að hann aukist nokkuð, en eins og málum er háttað í dag, mundi ég telja óvarlegt að reikna með því. - Og ekki batnar, þegar hv. þm. fer að ræða um söluskattinn. Hv. þm. segist hafa kynnt sér það, að 1. nóv. hefði hann verið 9 millj. kr. hærri en á sama tíma í fyrra. Ég hefði getað upplýst hv. þm. um það, að söluskatturinn hefur verið innheimtur örar í ár en í fyrra. Áætlun fjárl. á honum er byggð á algerri hliðstæðu við verðtollinn, og ég tel ekkert vit að hækka þá áætlun. Á ræðu hv. þm. gat ég ekki skilið annað en hann áliti, að bifreiðaskatturinn væri benzínskattur. - Hv. þm. gerir ráð fyrir góðu brennivínsári næsta ár, þegar hann heldur því fram, að tekjur af einkasölu áfengis og tóbaks fari fram úr áætlun. Mér finnst líklegt, að gera megi ráð fyrir minnkuðum tekjum af því á næsta ári vegna þrengri fjárhags almennt. Það er ekkert vit að áætla óvarlegar en gert er, því að alveg er gefið, að sumir gjaldaliðirnir fara fram úr áætlun. Ég vil ekki frekar elta ólar við ræðu hv. þm. Hann vill hafa á þessu gamla lagið, hækka framlög til bátaútvegsins og almannatrygginga, án þess að afla nýrra tekna á móti. Í rauninni eru tillögur hans í því fólgnar að leggja til, að fjárl. verði afgr. með 32 millj. kr. halla í viðbót við það ástand, sem er fyrir, eins og þetta væri ábyrgðarlaust með öllu. Till. mín um sama framlag til trygginganna og í fyrra er byggð á því, að undanfarin ár hafa tryggingarnar haft mikinn gróða, sem þær hafa lagt í vara- og rekstrarsjóði; gróða, sem þær geta fært milli ára til að mæta tapi. Vegna þess, hve erfitt er að afgreiða fjárlögin hallalaust, tel ég vel forsvaranlegt að hafa þetta framlag ekki hærra en í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir. Sennilega yrði að hækka þetta framlag fljótlega, en engin hætta er á fjárþurrð trygginganna á næsta ári. Ég vil svo láta máli mínu lokið, en færa formanni og meiri hl. fjvn. þakkir fyrir góða samvinnu.



Herra forseti. Samvinnunefnd samgöngumála gerir grein fyrir starfi sínu og undirbúningi að till. um flóabátastyrki og flutningastyrki á þskj. 281, og hún hefur í samræmi við það álit flutt brtt. við 13. gr. fjárl. um ákveðna styrkhæð í þessu skyni. Ég vil leyfa mér fyrir hönd n., sem er óklofin, að minnast á það, að hér á Alþ. hafa árlega verið uppi raddir um það, að nauðsynlegt og eðlilegt væri að draga úr fjárframlögum til flóabáta. Þessar ábendingar hafa verið byggðar á því, að með auknum strandferðum mætti spara ríkissjóði útgjöld til bátaferða á fjörðum og flóum. Ég skal ekki ræða nánar um möguleika þessa, en n. hefur á undanförnum árum gert tilraun til að færa þennan rekstur saman og draga með því úr útgjöldum ríkissjóðs, en þessar tilraunir hafa strandað í fyrsta lagi á mótmælum héraða þeirra, sem orðið hefðu fyrir þessari samanfærslu, og í öðru lagi á því, að þm. hinna einstöku byggðarlaga, sem þetta hefði snert, hafa beitt sér gegn þessu. Nú varð samkomulag um það innan samvn. að leggja til, að hæstv. ríkisstj. láti fyrir næsta reglulegt Alþ. fara fram athugun á því, hvernig þessum málum verður haganlegast og ódýrast komið fyrir, og athugað verði, hvernig leyst verði flutningaþörf þeirra héraða, sem erfiðast eiga í þessum efnum og styrkt hafa verið af fjárveitingavaldinu. Ég held, að ég mæli fyrir n. alla, þegar ég segi, að þar ríki mikill áhugi á, að fram fari rannsókn á þessum málum, því að það er ekki æskilegt eða heppilegt, að hér sé rætt um það ár eftir ár, að þessir styrkir séu óþarfir. Það er nauðsynlegt að fá fram, hvar þörf sé að breyta og hvar hægt sé að spara og hvar ekki sé hægt að fella niður. Ég vænti þess því, að hæstv. ríkisstj. verði við óskum, sem fram koma í nál. samvn., og láti rannsaka, hvernig þessu verði fyrir komið á heppilegastan og ódýrastan hátt. Rekstur flóabáta á þessu ári en nokkuð misjafn. Reksturinn hefur á sumum stöðum verið svo erfiður og dýr, að styrkurinn hefur engan veginn nægt og verulegur halli orðið á útgerðinni. Rekstur annarra báta hefur aftur á móti gengið allsæmilega. Samt sem áður hefur n. ekki séð sér fært að leggja til stórfelldar hækkanir, og er aðeins um að ræða smábreytingar frá síðasta ári, og mun ég koma að því síðar, og eins hve háar þessar upphæðir eru í heild. Ég mun nú víkja að rekstri einstakra flóabáta. Þá eru það fyrst Breiðafjarðarsamgöngur. Þar voru ekki gerðar aðrar breytingar en þær, að niður var felldur 10 þús. kr. vélastyrkur, sem vélbáturinn Konráð, sem annast ferðir um norðanverðan Breiðafjörð, hafði á fjárl. þessa árs. Lækkunin nemur því 10 þús. á þeim lið. - Ísafjarðarsamgöngur hafa gengið mjög svipað og undanfarið. Rekstrarhallinn hefur verið mjög mikill eins og á undanförnum árum, en hann var rúml. 50 þús. kr. 1949 þrátt fyrir ríkisstyrkinn og 55 þús. kr. 1948, og vitað er, að hann mun ekki verða minni á yfirstandandi ári. Stjórn Djúpbátsins, sem annast þessar ferðir, hefur farið fram á verulega hækkun á styrk til þessara ferða og telur, að ella hljóti þær að stöðvast héraðinu til óbætanlegs tjóns. Nefndin sá sér ekki fært að verða við þessum óskum, né heldur að greiða upp halla á þessum ferðum á undanförnum árum, en vildi þó freista þess að ganga nokkuð á móti þessum óskum félagsins, svo að þessar nauðsynlegu samgöngur féllu ekki niður. Nefndin leggur því til, að styrkurinn til Djúpbátsins verði hækkaður um 10 þús. kr., svo að hann nemi nú 240 þús. kr. - Norðurlandssamgöngur virðast hafa gengið sæmilega á árinu. Verkefni Húnaflóa- og Strandabátanna hefur að vísu verið lítið, af sömu ástæðum og undanfarin ár, aflabresti á síldveiðum og erfiðleikum í verksmiðjuþorpunum á Ströndum. Eina breytingin, sem n. leggur til að gerð verði á styrkveitingum til Norðurlandsbátanna, er sú, að lækkað verði um 9 þús. kr. framlag til Flateyjarbáts á Skjálfanda, en hann fékk þá upphæð á þessu ári til vélakaupa. - Þá eru Austfjarðasamgöngur. Þar eru þær breytingar einar gerðar, að niður fellur 4 þús. kr. vélastyrkur til Mjóafjarðarbáts, en lagt er til, að Loðmundarfjarðarbáti verði veittur 10 þús. kr. styrkur til vélakaupa á þessu ári. - Þá vil ég minnast á Suðurlandsskipið, sem raunar er ekkert fljótandi far, heldur hefur Alþ. um langt skeið veitt Vestur-Skaftafellssýslu nokkurn styrk til vöruflutninga á hinni löngu og erfiðu flutningaleið til þess héraðs. Styrkur þessi hefur verið 60 þús. kr. um nokkurt skeið, en nemur 80 þús. kr. á yfirstandandi ári. Nú lágu fyrir n. tilmæli frá sýslunefnd héraðsins og þm. að hækka þennan styrk verulega, eða í 150 þús. kr., þar sem flutningskostnaður hafi hækkað mjög mikið, og enn fremur voru ítrekuð þau upphaflegu rök fyrir þessu, að flest önnur héruð njóti strandferða og stuðnings ríkisins til þeirra, og á þessum forsendum taldi sýslunefnd og þm. kjördæmisins að hækka bæri þennan styrk allverulega. N. taldi sér þó ekki fært að mæla með svo mikilli hækkun, þó að hún hins vegar viðurkenni sérstöðu og erfiðleika V.-Skaftfellinga á þessu sviði, en hún vildi ganga nokkuð til móts við óskir þeirra og lagði því til, að styrkurinn til Suðurlandsskipsins skyldi hækka um 20 þús. kr., eða í 100 þús. kr. - Ég sé svo ekki ástæðu til að rekja nánar till. n. um styrki til einstakra báta. Till. eru að mestu óbreyttar frá síðustu fjárl., og áætlar n. styrkupphæð í þessu skyni nú 975 þús. kr., eða 17 þús. kr. hærri en var á síðustu fjárl., en þá námu styrkir þessir 958 þús. kr. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að síðastliðin ár hafa útgjöld ríkissjóðs vegna þessarar nauðsynlegu þjónustu, sem flóabátarnir veita fjölmörgum byggðarlögum víðs vegar um land, sáralítið hækkað. En á sama tíma hafa útgjöld ríkisins hækkað hröðum skrefum og fjárl. ríkisins hækkað um meira en 100 millj. kr. En þrátt fyrir þetta hefur verið reynt á ári hverju af samvn. samgm. og fjárveitingavaldinu að tryggja þennan nauðsynlega rekstur. Þó er því svo komið nú, að hæpið er, að einstakir bátar geti staðizt hinn aukna kostnað þrátt fyrir ríkissjóðsstyrkinn. Nefndin væntir þess þó, að reksturinn takist sæmilega á næsta ári og geti gegnt hlutverki sínu í þágu héraða, sem hafa við erfiðar samgöngur að búa. Ég vil svo ítreka það, sem ég sagði í upphafi, að n. er það mikið áhugamál, að rannsókn fari fram á þessum málum, svo að álitsgerð um framtíðarlausn þessara mála geti legið fyrir næsta reglulegu Alþ. Þá vildi ég leyfa mér að fara örfáum orðum um brtt., sem ég hef flutt ásamt hv. 6. landsk. á þskj. 280; hún er við 13. gr. og á þá leið að upp verði tekinn nýr liður og veittar verði 300 þús. kr. til brúargerðar á Selá á Langadalsströnd. Hv. fjvn. hafði málið til meðferðar, og var það rætt þar. En þetta vatnsfall er eitt hið versta á Vestfjörðum, og svo hagar til, að við borð liggur, að myndarleg býli leggist í auðn, ef hún fæst ekki brúuð innan tíðar. Þá er á sama þskj. önnur tillaga, sem við erum flm. að, og er hún nýr liður og fjallar um 20 þús. kr. styrk til bryggjugerðar á Sæbóli í Aðalvík. Sléttuhreppur hefur orðið hart úti á undanförnum árum, en þó standa vonir til, að byggðin haldist, ef aðstaðan fæst bætt fyrir þá smábátaútgerð, sem þar er stunduð. Og þess ber að geta, að til hafnargerðar á þessum stað hafa verið veittar 20 þús. kr., sem geymdar eru í sjóði. Þá eru tvær brtt., VII. liður á sama þskj., sem við erum einnig flm. að. Er hin fyrri um heimild til ríkisstj. til að verja 100 þús. kr. til viðgerðar á brimbrjótnum í Bolungavík. En eins og menn muna, þá var hafizt handa um framlengingu á honum 1946, og þau ósköp skeðu þá síðla haustsins, að mjög mikill hluti þessa mannvirkis hrundi, af ástæðum, sem héraðsmönnum og þeim, sem fyrir verkinu stóðu, voru með öllu ósjálfráðar. Þetta sérstaka tjón er raunar viðurkennt að beri að bæta, og hefur nokkurt fé verið veitt til þess nú þegar, enda hefur fjárveitingavaldið talið sér skylt að hlaupa undir bagga, þar sem svipað hefur staðið á. Fátæk byggðarlög eru þess engan veginn megnug að standa undir slíku tjóni. Ég vil af þessum ástæðum leyfa mér að vænta þess, að till. verði samþ., og þótt fjvn. hafi ekki tekið þetta upp í brtt. sínar, þá veit ég að hún skilur, hver nauðsyn hér er á. - Þá er í b-lið brtt. lagt til, að hlutatryggingasjóði sjómanna og útgerðarmanna í Bolungavík verði veittar 30 þús. kr. vegna starfsemi sjóðsins á árunum 1939–1944. Þessi sjóður hefur starfað allt frá árinu 1939 og til þessa dags, en lögin um hann falla nú úr gildi við gildistöku hinna almennu l. um hlutatryggingar. Fjárveitingavaldið hefur greitt framlag til sjóðsins á árunum 1944–50 samkvæmt heimildarlögunum um hlutatryggingarsjóði frá 1944, á móti framlögum sjómanna og útgerðarmanna á staðnum. En hér er farið fram á, að ríkissjóður greiði einnig framlag til sjóðsins fyrir tímabilið áður en l. tóku gildi 1945. Síðan sjóðurinn tók til starfa, hafa sjómenn og útgerðarmenn greitt af óskiptum afla 2% í þessu skyni, og á tímabilinu frá 1939–45 án mótframlags. Hér er því um mikið sanngirnismál að ræða. Bolvíkingar brutu hér ísinn í merkilegu máli og urðu áratug á undan öðrum að koma á hjá sér þessari skipan í tryggingamálum útvegsins. Þetta tiltölulega litla sjávarþorp ruddi þannig brautina og ætti að njóta þess, en ekki gjalda. Og fyrst Alþingi gekk inn á þá braut, sem sjálfsagt og eðlilegt var, að greiða mótframlag á fyrrnefndu tímabili, þá þykir sanngjarnt, að þessar 30 þús. kr. verði einnig greiddar. Ég treysti því, að Alþ. meti það merkilega starf, sem hér hefur verið unnið, og veiti till. okkar brautargengi. Ég sé svo ekki ástæðu til að lengja mál mitt; ég hef gert grein fyrir mínum brtt., öðrum en þeirri, sem ég stend að og er V. liður á sama þskj., en þar eru margir flm. Þessi liður fjallar um fjárveitingu til sinfóníuhljómsveitar, og fyrir henni mun hv. 1. flm. gera grein. Ég vil svo leyfa mér að þakka hv. fjvn. hennar góðu undirtektir við málefni míns héraðs, enda þótt margs sé að sakna í till. hennar og mörg séu verkefnin óleyst, sem maður vildi að komizt hefðu frá. En það er nú hlutskipti þm. yfirleitt, ekki sízt úr þeim kjördæmum, þar sem margt kallar að, að verða að horfa upp á það, að hlutirnir gangi seint og framkvæmdir svo að segja sniglist áfram. Þá miðar samt í rétta átt; og ég efast ekki um, að hv. fjvn. skilur, að það er rík nauðsyn, sem rekur á eftir um brtt. einstakra þm., enda þótt þær hafi ekki hlotið náð fyrir hennar augum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja tvær smávægilegar brtt. á þskj. 274. Hin fyrrí, sem er IV. liður á þessu þskj., er um að hækka framlagið til Skagastrandarhafnar úr 150 þús. kr. í 220 þús. kr., og er þá miðað við, að fjárveitingin sé hækkuð til samræmis við veitingar til hafna í sama flokki. Í raun og veru hefði þessi höfn þurft meira fé en þetta, einkum til að létta af áföllnum skuldum á þessu ári. Mér hefur skilizt af viðtölum við menn úr n., að þeir hafi fært framlag til hafnarinnar niður vegna þess, að hún hafi lent í greiðsluþrotum og ríkissjóður orðið að hlaupa þar undir bagga. En orsakirnar til þessa eru einkum tvær. önnur er sú, hin almenna, að framkvæmdir hafa orðið mjög óhagstæðar, þar sem unnið hefur verið með smáum fjárframlögum, smátt og smátt, og því ekki orðið neitt viðlíka tekjur af mannvirkinu eins og raun hefði orðið á, ef verkið hefði verið unnið í einni til tveimur lotum. Hin orsökin er svo sú, að allan tímann síðan síldarverksmiðjan var byggð á Skagaströnd, hefur verið aflabrestur; en það skilja allir, sem með slíku hafa fylgzt, hvaða afleiðingar það hefur haft fyrir afkomu hafnarinnar. Ég leyfi mér því að vænta þess, þar sem hér er aðeins farið fram á smáa hækkun á fjárveitingu til mikils mannvirkis, að þessi till. megi ná fram að ganga. Þá er hin brtt., sem er nr. VI á sama þskj. og fjallar um 30 þús. kr. styrk til fyrirhleðslu til verndar Saurbæ í Vatnsdal. Þessi jörð hefur lengi verið í eigu ríkisins, og fyrir ágang Vatnsdalsár er svo komið, að jörðin er orðin engjalaus og áin farin að brjóta af túninu. Er fyrirhleðsla því mjög aðkallandi. Áætlað er, að hún muni kosta 70–80 þús. kr. Nú er það svo, að þegar slíkar jarðir eru í eigu ríkisins, þá verður það annaðhvort að gera: að leggja fram fé til að bjarga því, sem bjargað verður, eða þá að selja jörðina fyrir það litla fé, sem unnt kynni að vera að fá fyrir hana. Hér er fram á það eitt farið, að bjargað verði verðmæti, sem ríkið á sjálft; en til slíkra framkvæmda hefur hinn tiltölulega fátæki bóndi, er jörðina situr, ekki það fjármagn, sem nauðsynlegt er. Ég mun svo ekki lengja þetta mál mitt eða fara út í almennar umræður um fjármálaástandið að þessu sinni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram nokkrar brtt. á þskj. 274 við fjárlfrv. og brtt. hv. fjvn. Er hin fyrsta þeirra undir tölulið I, við 13. gr., Skógarstrandarveg í Dalasýslu. - Aftan við liðinn bætist: Unnið verði fyrir framlagið á utanverðri Skógarströnd. - Svo er mál með vexti, að í fjárl. yfirstandandi árs var tekin upp sú nýbreytni, að af 80 þús. kr. fjárveitingu til Skógarstrandarvegar var ákveðið að unnið skyldi fyrir 30 þús. kr. í Hörðudal. Mæltist þetta mjög illa fyrir meðal bænda á Skógarströnd utanverðri, sem eiga við mikla örðugleika að stríða vegna einangrunar. Á þskj. 252, sem er brtt. meiri hl. fjvn. við frv., eru enn gerðar till. um, að unnið verði á næsta ári fyrir 35 þús. kr. í Skógarstrandarvegi í Dalasýslu. Nú vil ég á engan hátt standa í vegi fyrir vegagerð í Dalasýslu. En þegar um það er að ræða að leysa vandræði bænda á Skógarströnd, þá ríður mest á, að unnið sé fyrir framlagið á utanverðri Skógarströnd, svo að hún geti komizt sem fyrst í vegasamband við Stykkishólm. Því hef ég leyft mér að flytja um þetta þá brtt., er ég hef frá skýrt. Hér er um sanngirnismál að ræða, sem ég vona að menn geti fallizt á. Þá flyt ég í öðru lagi brtt., sem er III. tölul. á sama þskj. - Fyrir 500 þús. kr. til Rifshafnar á Snæfellsnesi komi 700 þús. Á 13. gr. fjárlfrv. er tekið fram, að varið skuli 700 þús. kr. til Rifshafnar, þó að hv. fjvn. hafi gert till. um 500 þús.; og í þeirri von, að meiri hluti þings fáist fyrir því, þá hef ég leyft mér að bera fram þessa brtt. við till. n., að í stað 500 þús. komi 700 þús. - Hv. fjvn. sýndi Snæfellsnessýslu þann heiður að takast þangað ferð á hendur á s.l. vori til þess að skoða hafnarstæðið við Rifsós. Ég átti þess kost að taka þátt í þeirri för, og mér var það gleðiefni, að nm. virtust á einu máli um það, að hafnarskilyrði væru þarna ein hin beztu, er þeir hefðu séð, og væri þarna tilvalinn staður fyrir landshöfn. Vitamálastjóri var einnig með í þessari ferð, og lýsti hann yfir því áliti sínu, að nauðsynlegt væri að gera sem fyrst örugga höfn á þessum ágæta stað, enda er það aðkallandi hagsmunamál fyrir nærliggjandi byggðarlög, svo slæm sem hafnarskilyrði eru t.d. á Sandi. - Vegna alls þessa varð ég dálítið vonsvikinn, þegar ég sá, að hv. fjvn. hafði lagt til, að lækkað væri það tillag, sem fjmrh. hafði gert ráð fyrir. Þá er 3. brtt. mín á þskj. 274, V. töluliður, á þá lund, að framlag til amtsbókasafnsins í Stykkishólmi verði hækkað úr 4500 kr. í frv. í 13 þús. kr. Ég hef reynt að sýna hv. fjvn. fram á það, að sanngjarnt mætti teljast að hækka þetta svo til samræmis við slíka fjárveitingu til þriggja annarra bókasafna. Rétt til útlána úr þessu safni eiga alls fjórar sýslur, en því er þó að mestu haldið uppi með framlögum aðeins tveggja sýslna af fjórum, sem rétt eiga til útlánanna. Það mælir því öll sanngirni með því, að framlag ríkisins til safnsins sé hækkað svo sem ráð er fyrir gert í till. minni. Þá hef ég í fjórða lagi gert till. um það á sama þskj., undir tölulið VIII, að í stað 150 þús. króna framlags á 17. gr. til vatnsveitna komi 200 þús. kr., eins og veitt var til þeirra á yfirstandandi ári. Sé ég ekki ástæðu til, að það sé lækkað, þar sem mér er kunnugt um, að aldrei hefur verið meiri þörf en verða mun á næsta ári fyrir stuðning ríkisins við ýmis hreppsfélög vegna þessara mjög kostnaðarsömu mannvirkja. Ég vil því eindregið mælast til, að þetta framlag verði hækkað, svo að það verði ekki minna en á þessu ári. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um till. mínar, en leyfi mér að vænta þess, að hv. Alþ. ljái þeim liðsinni.



Herra forseti. Ég er flm. að tveimur brtt. á þskj. 280, tölul. V og VI. Vil ég leyfa mér að vekja fyrst athygli á till. undir tölul. VI, þar sem farið er fram á, að Guðmundi Jónssyni söngvara verði veittur 6000 kr. styrkur til söngnáms. - Hér er um að ræða einn okkar glæsilegasta og vinsælasta söngvara, og að þessu sinni hyggur hann á framhaldsnám í Bretlandi. En hann fór fyrst utan 1943 til náms í Bandaríkjunum, varð síðan að hætta þar námi um stund, en dvaldist síðar 2 ár við söngnám í Svíþjóð, en hefur svo orðið að hverfa heim vegna fjárskorts. Þessi ungi og glæsilegi söngvari hefur aldrei fengið eyrisvirði í námsstyrkjum af opinberu fé. Hann hefur tvisvar sótt um slíkan styrk, en ekki fengið áheyrn. Því hefur námsferill hans orðið slitróttari en skyldi. Mörgum öðrum ungum söngvurum hafa verið veittir slíkir styrkir, bæði af Alþingi og menntamálaráði. Og ég leyfi mér því að vænta, að þessu sanngirnismáli verði vel tekið. Þá er ég flm. að annarri till. á sama þskj. ásamt 7 þm. öðrum; hún er V. tölul. á þskj. og fjallar um það, að veittur verði á fjárl. nýr liður, 200 þús. kr., til sinfóníuhljómsveitar Íslands, enda náist samkomulag um framlag frá bæjarstjórn Reykjavíkur, ríkisútvarpinu og þjóðleikhúsinu. Hljómsveit þessi var stofnuð í fyrra af unnendum tónlistarinnar og með stuðningi ríkisútvarpsins og bæjarstjórnar Reykjavíkur. Þeir, sem gengust fyrir stofnun þessarar hljómsveitar, skildu, að tónlistin er bæði göfgandi og þroskandi og að það væri nauðsynlegt að skapa hér skilyrði til að flytja verk hinna miklu meistara. Ég vil benda hér á, að það er óhugsandi að reka þjóðleikhús án stórrar hljómsveitar, enn fremur, að heimsókn sænsku óperunnar á síðastliðnu vori var óhugsandi án þessarar íslenzku hljómsveitar, og þannig mun það verða, að slík verk verður ekki hægt að flytja í okkar þjóðleikhúsi, nema sinfóníuhljómsveit verði starfandi. Nú hefur reynslan sýnt, að við Íslendingar eigum góðan efnivið í slíka hljómsveit, þar sem eru hinir mörgu og efnilegu listamenn okkar, og framfarir hljómsveitarinnar hafa verið glæsilegar þann stutta tíma, sem hún hefur starfað. Við höfum heyrt dóma erlendra hljómlistarmanna, sem hafa starfað með hljómsveitinni. Ég get þar sænska hljómsveitarstjórans, sem hér dvaldi og fór mjög lofsamlegum orðum um hljómsveitina, og enn fremur hins finnska hljómsveitarstjóra, Jussi Jallas, er hafði einnig lofsyrði um hljómsveitina að segja, og töldu báðir árangur hennar aðdáunarverðan. Það má líka geta þess, að kona Jussi Jallas, sem er dóttir hins heimsfræga tónskálds Síbeliusar, hafði þau orð um eitt þeirra verka, sem hljómsveitin lék eftir föður hennar, að hún hefði aldrei heyrt það jafnvel leikið. Ég nefni þetta hér aðeins af því, að sumir virðast draga í efa, að við eigum nægilegan efnivið í sinfóníuhljómsveit, en dómur sá, sem ég hef nefnt, er ekki aðeins innlendra manna, heldur og erlendra. Nú má vera, að sumum þyki gáleysislegt að flytja till. sem þessa nú, er allt skal spara og draga saman. Ég skal sízt verða til að lasta sparnaðinn, en við verðum að gera okkur grein fyrir því, að því fylgir mikill kostnaður að vera sjálfstæð menningarþjóð. Háskólinn kostar mikið fé og yfirleitt öll menntasetrin. Í þessu fjárlfrv. er fyrirhugað að verja 39 millj. kr. til skólamála. Hér er um að ræða einn þátt í þessum málum, og þótt sumum kunni að vaxa í augum þessar 200 þús. kr., sem hér er farið fram á, þá eru þær hverfandi í samanburði við fyrrnefnda upphæð. Nú er hugsað, að fjórir aðilar standi á bak við hljómsveitina og kosti hana: ríkissjóður, ríkisútvarpið, þjóðleikhúsið og bæjarstjórn Reykjavíkur. Bæjarstjórnin samþykkti 150 þús. kr. fjárveitingu í þessu skyni, og við næstu afgreiðslu munu veittar 200 þús. kr. úr bæjarsjóði. Hins vegar er gert ráð fyrir, að bæjarstjórn og ríkissjóður komi sér saman um framlag jafnhliða. En ef einhver þessara aðila kippir að sér hendinni, þá hlýtur það að verða til þess, að hljómsveitin lognast út af, og við, sem flytjum þessa brtt., höfum sett það skilyrði fyrir framkvæmd hennar, að samkomulag náist við þessa aðila. Ég vænti þess svo, að till. fái góðar undirtektir hér hjá hv. þm. Hér er á ferðinni mikið menningarmál, og eins og ég gat um áðan, þá er varla hugsanlegt, að þjóðleikhúsið geti starfað án hljómsveitarinnar, en líf hennar veltur á undirtektum þessarar till. hér.



Herra forseti. Ég flyt á þskj. 291 tvær brtt., aðra við frv. sjálft, við 12. gr., að á eftir 10. lið komi: Til byggingar sjúkrahúss á Siglufirði 200 þús. kr. Þetta er mikið nauðsynjamál, sem Siglufjarðarkaupstaður hefur lengi haft á döfinni og hefur unnið að undirbúningi á eftir fjárhagsástæðum, og því er ekki farið fram á hærri upphæð en hér um ræðir. Allir, sem þekkja nokkuð til þessa máls, vita, að mikil þörf er á nýju sjúkrahúsi á Siglufirði. Það gamla er nú orðið röskra 20 ára og óhentugt að mörgu leyti, en engin tök á að stækka það. Nýtt sjúkrahús á Siglufirði er mjög aðkallandi, ekki einungis fyrir bæjarmenn, heldur og fyrir aðkomufólk, sjómenn og verkamenn, og hafa oft skapazt hin mestu vandræði við að koma þessu fólki fyrir í þessu litla sjúkrahúsi. Ég vænti þess, að hv. þm. sýni þessu máli fullan skilning og ljái því atkvæði sitt. Í öðru lagi er brtt. um, að framlag til Siglufjarðarhafnar verði 220 þús. kr. í stað 100 þús. kr., sem brtt. á þskj. 252 segir til um. Þegar litið er yfir þær till., sem eru um framlög til hafnarmannvirkja, þá kemur í ljós, að hafnirnar á Akranesi, Akureyri, Hafnarfirði og Patreksfirði eru allar settar með 220 þús. kr. framlag. Ég tel, að svipað standi á um Siglufjörð og þessa staði og ekki rétt, að hann gangi með skertan hlut frá borði. Það er nú svo komið, að mikill hluti hafnarinnar er lítt nothæfur, og menn óar við að byggja upp þá gömlu. Það liggja fyrir áætlanir frá verkfræðingi, sem fjalla um það að koma betra skipulagi á athafnasvæði handa skipunum. Það er meiningin að byggja stuttar bryggjur, sem yrðu hentugri og praktískari en þær löngu, sem eru mjög til erfiðis vegna þess, hve uppskipun gengur þar seint og vinna í landi er erfið. Þetta er mikið nauðsynjamál, og virðist sanngjarnt, að Siglufjörður sitji við sama borð og þeir staðir, sem ég nefndi áðan, og fái þá hækkun, sem farið er fram á í brtt. Ég vænti þess svo, að þm. taki þessu máli með skilningi og veiti till. fylgi sitt.



Herra forseti. Ég sé, að tíminn er nógur, og er þá engin ástæða að hraða máli sínu um of. Ég veitti því athygli og fannst það ekkert undarlegt, að hæstv. fjmrh. þakkaði nefndinni fyrir að hafa farið í einu og öllu eftir sínum vilja. En ég varð dálitið hissa, þegar form. n. bar á annan samstarfsmann sinn í n., að hann færi með slúður. Þessi hv. þm. hafði látið orð falla um það, að form. fjvn. hafi ekkert mátt gera nema hafa skriflegt leyfi fjmrh. Ég man eftir því, að form. n. sagði oft, að ef þetta ætti fram að ganga, yrði hann að tala við fjmrh. Og þessu hefði hv. form. n. ekki átt að neita. Það var ekki margt, sem hæstv. fjmrh. þakkaði mér, enda ekki von. En ég gleðst yfir því, að við skulum vera sammála um 18. gr., hvort það væri ekki vilji þingsins, að greinin yrði endurskoðuð. Að þessu vék svo form. n. og gaf til kynna, að hann mundi hreyfa því í fjvn. og þá sennilega stuðla að því, að málið væri flutt. Ég þarf að víkja máli mínu til hæstv. fjmrh., og með því að hann er vakandi og hér í þinginu, þætti mér vænt um, að hann hlustaði á mál mitt, ef forseti hlutaðist til um það.

Ég heyri.

Það er ómögulegt að ráðh. heyri. Hann er að sofna þarna í horninu. - Eitt af því, sem ráðh. upplýsti, var, að þjóðartekjurnar færu stórlega minnkandi. Ef svo er, þá er það fyrst og fremst því bágborna stjórnarfari að kenna, sem við búum við.

Þetta var fljót afgreiðsla.

Já, og á ekki meira skilið. En málið versnaði fyrir hæstv. ráðh., þegar hann sagði, að kaupgetan hefði ekki minnkað nægilega mikið. Það er sem sagt of mikil kaupgeta í landinu, og það veldur öllu böli. Og framhaldið af þessu er: 120 millj. kr. gjafafé og útflutningsverðmætin duga ekki til að afla þeirra vara, sem fólkið vill kaupa. Því er vöruskorturinn. En hvar er þessi kaupgeta? Er hin almenna kaupgeta of mikil? Hafa verkamenn og sjómenn of miklu úr að spila? Eða bændurnir, er kaupgeta þeirra svona mikil? Sannleikurinn er sá, að engin þessara stétta hefur of mikla kaupgetu í dag, engin nógu mikla. Hvar er þá kaupgetan, sem hæstv. ráðh. hefur áhyggjur af? Það má vel vera, að hún sé hjá þeirri kaupmannastétt, sem hefur grætt á verðbólgunni og vaxandi dýrtíð, að það sé kaupgeta hinna fáu og ríku í landinu, sem veldur vöruskorti þeim, sem hæstv. ráðh. minntist á. En ef þessi fámenna stétt, sem enn þá hefur ólamaða kaupgetu, kaupir upp allar vörur, er til landsins flytjast og fáanlegar eru, og veldur því, að hverja vörutegundina af annarri skortir, þá er það ekki sízt af því, að hæstv. ríkisstj. hefur með gengislækkuninni rýrt álit manna á gildi peninganna. Menn vilja sízt af öllu eiga peninga, þeir vilja heldur koma þeim í allt annað, jafnvel hið auvirðilegasta skran. Trúleysi fólks á peningana er einn af ávöxtum gengislækkunarinnar og ýtir undir kaupfýsi þeirra, sem hafa peninga milli handanna. Mér er spurn: Halda menn, að það sé góð pólitík fyrir bændur að halda svo á spilunum, að kaupgeta fólks við sjávarsíðuna komist sem lengst niður á við? Bændur óska ekki eftir því, að kaupgeta fólks við sjávarsíðuna sé sem lökust. Þeir eru farnir að skilja, að þeir eiga allt undir því, að það geti keypt afurðir þeirra. Ég held, að það sé fátítt að heyra bændur harma, að kaupgeta sé enn til í landinu. Ég heyri það á þessari nýstárlegu kenningu, að hæstv. ráðh. virðist koma það vel, að vélbátaflotinn á Vestfjörðum sé stöðvaður, helzt að hann stöðvist um allt land. Honum hefur áreiðanlega komið vel, að togararnir voru stöðvaðir í sumar; annars hefði kaupgeta vaxið, og það má ekki koma fyrir, en það hefði hún óneitanlega gert, ef togararnir hefðu verið í gangi, vélbátaflotinn á veiðum og hraðfrystihúsin í gangi. Nú fer ég að skilja, að hæstv. ríkisstj. vilji ekki bæta úr bágbornu ástandi í heilum landshlutum. Það er þessi kenning, sem hæstv. ráðh. ber fram með fullum alvörusvip. Hæstv. ráðh. lýsti því yfir, að hann sæi, að það vantaði grundvöll fyrir uppbætur frá því í fyrra. Hann virðist þeirrar skoðunar, að kaupgjald hafi orðið of hátt hjá fastlaunafólki við hækkun þá, sem gerð var hér á Alþ. og form. fjvn. hefur alltaf verið á móti. Ég er hræddur um, að það hefði orðið þröngt í búi hjá mörgum fastlaunamönnum í landinu, ef Alþ. hefði ekki orðið við þeirri ósk. Form. fjvn. er að ásaka Alþfl. og Sósfl. fyrir þetta. Ég veit ekki betur en Sjálfstfl. léði þessu lið, annaðhvort af því, að hann taldi það rétt, eða af því, að hann þorði ekki að gera annað af atkvæðahræðslu og aumingjaskap. En atkv. þau, sem Sjálfstfl. lagði þessu máli á Alþ., voru fleiri en atkv. Alþfl., og á hann því ekki síður sök en hann. - Reyndar á hann þakkir skilið fyrir það. Ein af mörgum kenningum hæstv. fjmrh. var, að almennar kauphækkanir kæmu ekki að neinu haldi eins og nú stæðu sakir. Nú er til bölvunar fyrir verkafólkið að fá hækkað kaup; það hefur ekkert við það að gera eins og nú er, miklu betra fyrir það að fá lækkað kaup! - Hvað segir hæstv. ráðh. um bændastéttina? Er æskilegt fyrir þá að fá hækkað afurðaverð? Væri ekki betra fyrir þá að fá lækkað verð? Vissulega, eftir sömu kenningu, ef nokkur heil brú er í henni. Stéttarsamband bænda taldi, að bændur þyrftu að fá 21% hækkun.

Þetta er ekki kenning mín, þetta er kenning trúnaðarmanna Alþýðusambandsins.

Er það þá líka kenning trúnaðarmanna stéttarsambandsins, að verð landbúnaðarafurða lækki um 21%? Svari nú ráðherra. Auðvitað er það betra fyrir þá, þeir hafa bara stigið þetta víxlspor! En þessu á ekki að beita gegn kaupsýslumönnunum. Þeir eiga að fá rýmkað álagningarfrelsi. Þetta á aðeins við verkalýðinn. Það væri miklu líklegra, að svona fjármálaspeki væri borin fram af sjúklingum á Kleppi en af ráðh. á Alþ.

Þingmaðurinn ætti að lesa álitsgerð sérfræðinga fyrir launasamtökin.

Þegar hæstv. ráðh. var að verja það, að seinustu liðirnir á fjárlagafrv. sýna lækkandi tölur, miðað við fjárl. ársins í ár, kom hann líka með merkilega fjármálakenningu. Hann benti á, að þegar deilt væri á stjórnina af því, að ekki væri gert ráð fyrir nægu fé til verklegra framkvæmda á fjárlagafrv., bæri að athuga, að fleiri framkvæmdir væri um að ræða en fjárlagafrv. tæki til. Þetta er alveg rétt. Hann sagði, að aldrei væri hægt að komast hjá að gera upp við sig, hvað ætti að fara til framkvæmda og hvað til neyzlu. Og nú yrði meiri hlutinn að fara til neyzlu. Svo benti hann á, að utan fjárlaga væri verið að ráðast í merkilegar framkvæmdir, þ.e. virkjanir Sogsins og Laxár og áburðarverksmiðjuna, upp á 130–140 millj. kr. samtals. Þetta ætti að bæta úr öllu saman. Þetta tekur svo nærri þjóðinni að því er fjárfestingu snertir, að yfir vofir, að það verði að banna bændum að reisa súrheysgryfjur og peningshús og mönnum almennt að fá þak yfir höfuðið. Það þarf víst engu að hagga í fjárl. með tilliti til þess að stöðva byggingar þær, sem ég nefndi. Fjárhagsráð sér um, að enginn fær um frjálst höfuð að strjúka í því sambandi, svo að það þarf ekki að draga úr fjárveitingu til verklegra framkvæmda, þó að tryggja eigi, að þær stöðvist. Þær gera það. Í sambandi við þessar merkilegu framkvæmdir og fjárfestingu vil ég spyrja: Eiga sjómenn í öðrum landshlutum að hætta framleiðslustörfum og reyna að bjarga sér með því að fá vinnu við þessi mannvirki, Sogsvirkjunina, Laxárvirkjunina og verksmiðjuna? Er það þetta, sem ráðh. vill og telur affarasælt fyrir þjóðina og ríkið?

- Þeir eiga að fara á sjóinn og fiska.

Þá verður að vera hægt að hreyfa skipin. Ég set alla mína von á ráðherra. Það veltur á miklu, að hann bregðist ekki. Ég er hræddur um, að hæstv. ríkisstj. bregði í brún, ef menn ganga frá framleiðslustörfunum og heimta vinnu við þessar 2 eða 3 opinberu framkvæmdir, og það skyti upp þeim beyg, að það væri ekki hið affarasælasta fyrir þjóðina. Og ef 130–144 millj. kr. eiga að fara til verklegra framkvæmda í 2 eða 3 landshlutum, og það á að stöðva framkvæmdir í öllum öðrum héruðum, þá verður að leyfa fólki að koma úr þeim landshlutum, sem vinnustöðvunin er, og fá vinnu við þessi mannvirki. Ég er alveg sannfærður um, að þjóðarbúið stæðist það ekki, ef horfið væri þannig frá framleiðslustörfum og stefnt að slíku, fyrir utan það, að það er rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það væru litlar líkur til, að það mundu meira en 200–300 manns fá atvinnu við þessi mannvirki. En fyrir þessum framkvæmdum verða allar aðrar framkvæmdir að víkja, sagði ráðh. Það verður að draga úr verklegum framkvæmdum, sem voru í fyrra, vegna þeirra. Mér finnst, að það hefði mátt vænta þess, að hæstv. ríkisstj. hefði látið það boð út ganga, áður en setzt var við afgreiðslu fjárlaga, að dregið skyldi mjög úr fjárveitingu til verklegra framkvæmda hér á Suðvesturlandi, í nágrenni Akureyrar og í Borgarfjarðarsýslu, þar sem 130–140 millj. kr. fjárfesting fellur þessum héruðum í skaut, en í stað þess falla allar stærstu fjárveitingar þessara fjárlaga á þau héruð, önnur héruð eru afskiptarí á þessu fjárlagafrumvarpi en nokkru sinni fyrr. Því verður víst ekki neitað, að nú er erfitt árferði fyrir vinnandi fólk, erfiðara en um mörg undanfarin ár. Hvað á að gera? Hvernig á að haga stjórnarfari í erfiðu árferði? Við látum hæstv. fjmrh. svara: Á slæmum tímum á ekki að ráðast í miklar framkvæmdir. - Svo liggur í augum uppi, að í góðæri á ekki heldur að ráðast í miklar framkvæmdir. Þetta er svo sótsvört og botnlaus íhaldspólitík, að ég hefði ekki getað trúað því um neinn að bera það fram, ekki einu sinni úr íhaldsflokknum nýja, - að það eigi aldrei að ráðast í verklegar framkvæmdir, sem neinu nemi. Þarna var engu við að snúa, þetta var allt eins vitlaust og það gat verið. Á erfiðum tímum má ekki gera neitt. Í góðæri þarf ekki að gera neitt. Þá þarf aldrei neitt að gera, allt má standa kyrrt. Viðvíkjandi sparseminni, sem hefur verið gerð hér að umtalsefni, hef ég ekki getað annað en gert svolítið gys að því, að sparsemin er miklu meiri í orði en á borði. En hæstv. ráðh. vildi þó áætla, að sá sparnaður, sem þegar væri búið að framkvæma, ásamt því, sem búið er að áætla, ef það næði fram að ganga, mundi nema 4 millj. kr. Form. fjvn. dró þetta í efa, og ég dreg það líka í efa. Ráðh. vildi þó ekki gangast inn á það, að þessar 4 millj. kr. væru notaðar til að fyrirbyggja samdrátt hjá almannatryggingunum eða til annarra gagnlegra hluta. Hæstv. ráðh. minntist einnig á, að áætlun sín í sambandi við sameiningu áfengisverzlunar ríkisins og tóbakseinkasölunnar mundi spara nokkurt fé; einnig sparaðist fé við að leggja niður skömmtunarskrifstofuna. Nú er hægt, ef um verulegan sparnað er þarna að ræða, að drýgja tekjurnar af áfengis- og tóbakseinkasölunum og áætla þessa liði nokkru hærri en hæstv. ráðh. hefur gert. Hæstv. ráðh. sagði, að ég brygðist þingmannsskyldu minni með því að koma ekki fram með ákveðnar tillögur til sparnaðar. Ég hef bent á mýmarga hluti, sem ég kann illa við að sjá á sparnaðarfrv. Ég álít annars, að það sé ekki hlutverk stjórnarandstöðunnar að koma með tillögur fyrir hæstv. ríkisstjórn. Nei, það mundi í flestum lýðfrjálsum löndum vera talið hlutverk ráðh. og ríkisstj. að koma með till. til sparnaðar á ríkiskerfinu, en ekki stjórnarandstöðunnar. En hæstv. ráðh. biðst undan slíku, hann þykist víst vera búinn að gera nóg með því að bera fram till., sem spara nokkrar milljónir. Ráðh. vék að utanríkismálunum. Hann spurði, hvers vegna ég bæri ekki fram till. um fækkun sendiherra á Norðurlöndum. Framsfl. hefur borið fram till. um að fækka sendiherrum á Norðurlöndum og láta þar aðeins vera einn. Því ber hæstv. ríkisstj. ekki fram till. um þetta? Er Framsfl. vikinn frá þessu nú, í stjórnarsamvinnunni við Sjálfstfl.? Nú á hæstv. ráðh. og flokkur hans þess kost að taka afstöðu til þessara till., sem bornar hafa verið fram af fulltrúum Sósfl. Þá getur komið í ljós, hvort hæstv. ráðh. þiggur þann sparnað, sem af þessu gæti leitt. Ég gerði utanríkismálin að umtalsefni í dag. Ég bar ekki fram neinar beinar till. um sparnað á þessum lið í því formi að fækka sendiherrum á Norðurlöndum, en ég benti á óhóflegar launagreiðslur í utanríkisþjónustunni. Það á að miða launagreiðslur í utanríkisþjónustunni við launagreiðslur í þeim löndum, sem þetta fólk starfar í. Mér virtist form. fjvn. einmitt vera sömu skoðunar, enda er ástæðulaust að greiða hærri laun en gert er í viðkomandi löndum. Ég hygg, að leit sé á, að undirtyllum í utanríkisþjónustunni séu greiddar 30 þús. kr. í húsaleigupeninga fyrir utan 117 þús. kr. laun, en það er kannske ekki þörf að spara neitt frekar, búið að ná þar endanlegu og settu marki í sparnaði. Viðvíkjandi hinni sérstöku sérfræðirannsókn, sem ráðh. boðaði í aths. við fjárlagafrv., upplýsti hann, að það hefði verið fenginn sérfræðingur frá Ameríku til þess að gera till. um sparnað. Þessi sérfræðingur var hér líklega 10 daga og fór svo til Ameríku, og frá Ameríku ætlar hann að laga þetta. Hann er nú búinn að senda heim, að það verði ekki komið fram sparnaði á ríkisbákninu með vélum; skrifstofurnar væru of smáar til að koma vinnusparandi vélum við. Ráðh. sagði, að úti væri um þá von, en athugunum yrði haldið áfram. Viðvíkjandi þeirri skoðun minni, að lengra mætti ganga en komið væri með fækkun embætta, brá hann því fyrir sig, að Alþýðublaðið hefði verið á móti því í sumar. Alþýðublaðið er víst orðið biblía hæstv. ráðh. Ég minnist þess ekki, að Alþýðubl. hafi beitt sér gegn því. Ég held þvert á móti, að Alþýðubl. hafi lofað ráðh. fyrir að ætla að fækka embættum, t.d. loðdýraræktarráðunautar, flugvallarstjóra og skattdómara. Ég held, að ráðh. hafi haft Alþýðubl. alveg fyrir rangri sök, hafi það fyrir skálkaskjól í þessu efni. Hæstv. ráðh. taldi og, og það væri alveg rangt, að niðurskurðarhnífnum hefði verið beitt gegn sjávarútveginum. Hvað vilja menn þá kalla það, þegar aðstoð við sjávarútveginn minnkar úr 8 millj. kr. niður í 3,7 millj.? Hvað er niðurskurður, ef ekki það? Það hefur áreiðanlega blasað við hæstv. fjmrh., þegar hann gekk frá till. sínum, að ríkari þörf væri fyrir sjávarútveginn en nokkru sinni á síðustu árum. Það kom mér á óvart, að hæstv. ráðh. vildi ekki fallast á till. mína um hækkaða tekjuáætlun fjárl. Hann vill hafa þar sem óbundnastar hendur. Hann vill, að tekjuáætlunin sé sem rýmst. Rökum kom hann þar ekki við. Hann segir, að ef ég hefði komið til sín, hefði ég getað fengið að vita, að ekki var ráðlegt að hækka þessa liði. Ég vissi það vel, en ég fór til manns í fjmrn., sem kunnugastur er þessu öllu, Einars Bjarnasonar, sem hæstv. ráðh. fer í smiðju til, þegar hann vill fá að vita um þessi mál. Ég þarf engrar leiðbeiningar um það, hvernig á að fá að vita um tekjuáætlunina fyrir næsta ár. Það ber að kanna eins nálægt því tímabili, sem um er að ræða, og mögulegt er, athuga, hvernig tekjustofnarnir hafa skilað sér til síðustu stundar, og í samræmi við slíkan grundvöll á að haga till. Á það við, hvort sem um er að ræða tekjuáætlun fyrir ríkið eða sveitarfélög. Hæstv. ráðh. hefur þó ekki leyft sér að vefengja brtt. mínar, nema hækkun á tekju- og eignarskatti og hækkun á söluskatti og verðtolli. Hann reyndi líka að impra á, að ekki væri varlegt að áætla tekjur af áfengis- og tóbakseinkasölunni á þann hátt, sem gert er. En þar er stuðzt við reynsluna. Þar er ágóði ársins hærri en hæstv. ráðh. ætlast til að verði allt næsta ár. Hann ætlast til, að tekjurnar verði áætlaðar 22 millj., en 1. nóv. þ.á. eru þær orðnar 24 millj. Ég held því, að ekki verði á móti mælt, að allar líkur benda til, að tekjuáætlunin sé ekki óvarleg eins og ég hef gert till. um hana. Viðvíkjandi tryggingunum og þeirra fjárþörf skal ég ekki eyða orðum. Hv. form. fjvn. var undir áhrifum hæstv. ráðh. viðvíkjandi því, og það er auðvitað ákaflega barnalegt að halda, að það sé vit í því að láta tryggingarnar ganga á sína sjóði á einu ári og eyða þeim upp eða neyða þessa stofnun að öðrum kosti til að rýra aðstoð sína við fólkið í landinu. Ég gat ekki betur heyrt en hæstv. forsrh. harmaði mjög í gær, að ríkisstj. sæi sig tilneydda að fara þessa braut. Hann viðurkenndi líka, að ekki væri hægt að gera það nema einu sinni, því að þá væri gengið af tryggingunum dauðum. Var hæstv. ráðh. þá bent á, að engar líkur væru til, að auðveldara væri að kippa þessu í lag á næsta ári, og væri því réttara að byrja aldrei á því. Ég held, að það sé rétt, að ég segi örfá orð um ræðu hv. form. fjvn. Hann lét í ljós undrun sína yfir nál. samvn. samgöngumála, þar sem er 225 þús. kr. hækkun frá frv. Það stingur í stúf um afgreiðslu hjá þessari n. og þau vinnubrögð, sem meiri hl. fjvn. er skuldbundinn ríkisstj. að beita. Þar mátti ekki hagga um tug þúsunda í fjárveitingum til vega, brúa og hafna; það varð heldur að sjá um, að það væri fyrir neðan það, sem hæstv. ráðh. hafði samþ. Hér eru í einum pósti 225 þús. kr. Hæstv. ráðh. hefur ekki haft nein orð um, að það sé á móti hans vilja. - Hv. form. fjvn. lét í ljós þá skoðun sína, að með ferðum Djúpbátsins á Önundarfjörð og aðrar hafnir, sem ríkisskipin Breiðurnar kæmu á, væri verið að draga úr tekjum fyrir Skipaútgerð ríkisins. Ég held, að þetta sé misskilningur. Djúpbáturinn fer nokkrar ferðir til Önundarfjarðar, aðallega á haustin, þegar mjólkurskortur er á Ísafirði. Þessar ferðir hafa þá verið ekki sjaldnar en tvisvar sinnum í viku. En hvað koma Breiðurnar oft? Þær koma í mesta lagi einu sinni í hálfum mánuði, stundum einu sinni í mánuði, og sjá allir, hve mikið gagn væri að slíkum ferðum til mjólkurflutninga. Þetta er ástæðan til ferða Djúpbátsins vestur á Önundarfjörð, einkanlega haustmánuðina. Þá eru það fullyrðingar hans, að ég vilji hækka tekjur af brennivíni og tóbaki, vegna þess að ég vilji, að tekjur af þessum nautnalyfjum séu áætlaðar eins og reynsla og gögn benda til, að þessar tekjur séu og verði. M.ö.o. virðist það vera kenning hv. form., að það verði meira drukkið, ef tekjuáætlunin af vínsölu sé há, og meira reykt, ef tekjur af tóbakseinkasölunni eru áætlaðar hátt, en lítið drukkið, ef tekjur áfengisverzlunarinnar eru áætlaðar lágt, og lítil tóbaksneyzla, ef þessi póstur er lágt áætlaður í fjárl. Það er vit í þessari speki! Nei, ég held, að það sé ekki hægt að halda slíku fram. En fyrst ríkið tekur tekjur af víndrykkju og tóbaksnotkun, þá er bezt, að svínaríið komi í ljós eins og það er með réttum tölum. Það er engin þjónusta við málstað bindindismanna að ætla að fela víndrykkjuna í lágri áætlun í fjárl. Ég verð að mótmæla því hjá hv. form. fjvn., að laun við sendiráðin í London og París séu svo há vegna Marshallhjálparinnar. Ég held, að þetta sé út í hött. Ég hef ekki orðið var við, að það hafi orðið að hækka kaup af þessum sökum. Þetta virðist vera án tillits til Marshallhjálparinnar. Þá vék hv. form. að þessu ógurlega slysi að hækka laun til opinberra starfsmanna um 12–19%. Boðskapurinn var sá sami og hjá hæstv. ráðh., að eina ráðið væri að lækka kaupið. Ætli það verði ekki bezt að byrja á að lækka ráðherralaunin, lækka tekjur hæst launuðu embættismanna í landinu? Hæstv. ráðh. ætti a.m.k. að vera kenningu sinni svo samkvæmur, að hann neitaði að taka við sínum hluta af þessari launauppbót. Ætli þeir hafi gert það? Mér er nær að halda, að þeir hafi hirt hana með glöðu geði. Það er vafalaust bölvun að því, að hv. form. fjvn. skuli hafa fengið nokkur hundruð þúsunda fyrir eftirlit með togarabyggingunum. Þetta er á móti hans prinsípi. Það er a.m.k. svona 25 ára árslaun fyrir venjulegan verkamann. Nei, það ber ekki á því, að hæstv. ráðh. eða aðrir hátekjumenn í landinu hafi afsalað sér sínum hluta af þessum uppbótum, en fyrr en þeir gera það hafa þeir engan rétt til að fordæma launauppbæturnar. Út af því, sem ég sagði í dag, að ríkið væri í óreiðuskuldum við hafnarmannvirki í landinu, vil ég segja það, að ég held ákveðið fram enn, að það sé rétt. Patreksfjarðarhöfn á t.d. inni á 7. hundr. þús. kr. hjá ríkinu, Akureyrarhöfn um 600 þús. kr., Akraneshöfn mörg hundruð þús. kr. Fleiri hafnir eru þannig, að þær fá ekki lögákveðið mótframlag ríkisins til hafnarframkvæmda, en hv. formaður sagði, að engar skuldbindingar hvíldu á ríkinu gagnvart þessum stöðum, sem eiga þetta fé inni. Af hverju er það þá, að þessir staðir, sem eiga fé inni hjá ríkinu, fá hæstu fjárveitingarnar ár eftir ár? Er það ekki af því, að ríkið þykist standa í óbættri sök við þessa staði? Ef ríkið hefði engar skyldur við þessa staði, þyrfti ekkert tillit að taka til skulda, heldur líta eingöngu á þörfina, hvar mest ástæða er til að flýta hafnarframkvæmdum. En Alþingi hefur viðurkennt, að þeir staðir, sem eiga hundruð þúsunda inni hjá ríkinu, eigi að fá hæstu fjárveitingar, sem veittar eru til hafnarframkvæmda. Það er viðurkenning á því, að ríkið telji sig eiga óbætta sök við þessa staði og verði að bæta það með hækkuðum fjárveitingum þan að. Ég tók eftir því, að þegar hv. form. ræddi afstöðu sína til hinna ýmsu till. við fjárl., að það var inngangurinn að þeim öllum: Ég er undrandi yfir þessari till. - Hann var líka undrandi yfir afstöðu hæstv. ráðh. Hann var undrandi yfir öllum till., sem hér eru til umr. Hann var á móti þeim vegna þess, að þær voru ræddar í fjvn., eða þá af því, að þær voru ekki ræddar í fjvn. Ein af þeim till., sem ég flyt, er um fjárveitingu til drykkjumannahælis á Úlfarsá. Ég verð að segja það, að úr því að drykkjumannahælið í Kaldaðarnesi var lagt niður og drykkjuskapur hefur ekki minnkað síðan, er full þörf að starfrækja drykkjumannahæli á öðrum stað. Það er búið að binda fé ríkisins í að undirbúa þetta hæli að till. sérfræðinga, og hæstv. fjmrh. hefur lagt til, að varið væri 70 þús. kr. til að standa undir þessari starfrækslu á árinu 1954. Ég tel því alveg ógerlegt að neita um 100 þús. kr. til að þessi tilraun verði gerð, ef það mætti verða eitthvað til viðreisnar þeim, sem ríkið hefur sökkt niður í eymd og volæði með sölu áfengis. Út af till. minni að hækka heildarupphæðina til vega, brúa og hafna, þá lét hv. form. í ljós undrun sína yfir því. Mér virðist einmitt vera þörf að veita hér meira til þeirra héraða, sem hafa hvorki Sogsvirkjun, Laxárvirkjun né áburðarverksmiðju, beina þessu fé til Austfjarða og Vestfjarða og annarra héraða, sem fá ekki 130–140 millj. kr. fjárfestingu. Ég gleymdi að minnast á það áðan í sambandi við það, sem ég sagði um till. mínar við tekjuhliðina, að ég tók eftir því, að hv. form. skaut því til hæstv. ráðh., að hann teldi sjálfsagt, að milli umr. væri athuguð tekjuhlið frv. Er það kannske með það fyrir augum að gera áætlunina varlegri? Nei, vafalaust til þess að gera brtt. í sömu átt og ég hef gert nú til hækkana, af því að hv. form. er á því eins og ég, að það megi að skaðlausu, því að áætlunin sé fyrir neðan allar líkur. Mér kemur á óvart, ef sú leið verður ekki farin að hækka fleiri eða færri af þeim liðum, sem ég hef lagt til, að væru hækkaðir. Háttv. form. fór fram á, að ég tæki þessar till. aftur til 3. umr. Var það af því, að það þætti óskemmtilegt að fella till. mínar nú og koma síðan með hækkunartill. við 3. umr.? Ástæðan til þess, að ég get ekki tekið mínar brtt. aftur, er sú, að þær eru hluti af þeim till., sem ég ber fram um nýjar fjárveitingar á gjaldabálkinum, og get ég því ekki fallizt á, að þær séu teknar aftur. Þá á ég á þskj. 280 brtt. með hv. þm. N-Ísf. Það er í fyrsta lagi till. um 300 þús. kr. til að brúa Selá á Langadalsströnd. Hv. þm. N-Ísf. mælti nokkur orð fyrir þessari till. Þetta er vatnsmesta fljót á Vestfjörðum og eina áin, sem þarf stórbrú á, sem kostar hundruð þúsunda. Það er áætlað, að hún kostí 460 þús. kr. Árið 1947 var veitt fyrsta fjárveitingin til brúar á þessa á, 63800 kr. Hún er geymd síðan. Þá hefði mátt ætla, að smáfjárveitingar yrðu veittar á hverju ári til þessarar brúar, þar til nægilegt fé væri komið. En það skeði, að fjárveitingin var felld niður ár eftir ár. Þessi á sker sundur sveit þar við Djúp, Nauteyrarhrepp, og aðskilur Snæfjallahrepp og hluta af Nauteyrarhreppi hvorn frá öðrum. Ég hreyfði þessu máli í fjvn. Þessi fjárveiting var efst á óskalista okkar um fjárveitingar til brúa. Ég heyrði ekki betur en form. og flestir nm. í fjvn. tækju í upphafi vel í, að það væri réttlætismál og sanngirnismál og nauðsynjamál að veita 300 þús. kr. til Selárbrúar. Í raun og veru var komið svo langt, að við töldum víst, að gengið yrði inn á þessa fjárveitingu. Nokkrum dögum síðar kom upp, að ekki ætti að veita nema 200 þús. kr. til Selárbrúar. Ég vildi ekki fallast á að hvika frá því að veita 300 þús. kr. til þessa mannvirkis. Ég hef talið líklegt, að heimaaðilar gætu þá útvegað það, sem á vantaði, en mér þykir ólíklegt, að þeir geti útvegað 200 þús. kr. Þess vegna er þessi till. borin fram. En í þess stað eru bornar fram till. um að veita 130 þús. kr. í Norður-Ísafjarðarsýslu til tveggja brúa, sem hvor tveggja hefur verið efst á baugi á okkar óskalista, en önnur ekki á þjóðvegi eða á brúalögum. Þannig er afgreiðsla fjvn. á þessu máli. Og nú viðurkennir hv. þm. N-Ísf., að það sé mjög brýnt nauðsynjamál að fá brú á Selá, og gerist flm. að því. Nú er svo komið, að annar bóndinn, sem á að stríða við þetta stórfljót, er að gefast upp við það og er að hugsa um að flytja frá býli sínu, sem er stórjörð, og fara suður. Hefur hann verið að spyrjast fyrir um jörð, þar sem hann gæti setzt að, af því að hann er að gefast upp í baráttunni við fljótið. Nú skiptir kannske engu máli, þó að þessi hluti Nauteyrarhrepps, sem liggur utan árinnar, leggist í eyði fyrir það, að þessu kjördæmi hefur verið ár eftir ár neitað um fé til þessarar framkvæmdar. Ég verð því að vænta þess mjög eindregið, að þingið sjái sér fært að samþ. þessa till. Þá er smátill. um bryggjugerð á Sæbóli í Aðalvík í Sléttuhreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu. Þessi hreppur hefur að miklu leyti lagzt í eyði. Þar voru 600 manna fyrir nokkrum árum, en nú eru þar 40 sálir. Hesteyri og Látrar eru komin í eyði, en Sæból er eftir, og eru þar um 40 menn. Hefur íbúum þar ekki fækkað þrjú undanfarin ár. Fólkið, sem lifir þar, vill heyja þar sína lífsbaráttu og býr þó við frumstæðustu skilyrði. Aðalatvinnuvegurinn þarna er sjávarútvegur, en þarna er engin bryggja, og er það vissulega hart, ef þessi litla upphæð, 20 þús. kr., fæst ekki samþ. Og nú vill svo til, að vegna ágreinings meðal þm. hv. stjórnarflokka um það, hvernig skipta beri framlagi til hafna, þá er óráðstafað 20 þús. kr., og með þessari litlu upphæð yrði engu byggðarlagi komið betur til hjálpar en þessari litlu byggð í Aðalvík. Þá er till. okkar hv. þm. N-Ísf. um að verja 100 þús. kr. til þess að gera við brimbrjótinn í Bolungavík, sem skemmdist mjög í aftakaveðri 1946. Þessa upphæð viljum við fá setta inn á heimildagr. frv., 22. gr. Það er alkunna, að Bolvíkingar hafa lagt fram stórfé til þess að skapa sér hafnaraðstöðu, en þeim hefur orðið ofurefli að standa undir þeim háu upphæðum, sem á þeim skullu, er brimbrjóturinn laskaðist í ofsaveðri og brimi árið 1946. Það er óréttmætt, að skellur sem þessi lendi annars staðar en á ríkinu, og því ér farið fram á þessa upphæð. Þá flytjum við till. um að veita 30 þús. kr. sem framlag til hlutatryggingasjóðs sjómanna og útvegsmanna í Bolungavík. Undanfarið hefur mjög saxazt á sjóðinn, en meðan góð aflaár voru, tókst að safna verulegri fjárhæð, en undanfarin þrjú aflaleysisár hefur sjóðurinn tæmzt. Ríkissjóður hefur lagt til þessa sjóðs sum árin, en önnur ekki, og nú er farið fram á, að þessi tryggingastarfsemi sé viðurkennd með því að leggja fram þessa upphæð. Hins vegar hefði ekki verið fram á þetta farið, ef sjóðurinn hefði ekki verið orðinn magnþrota vegna aflaleysis ár eftir ár. Hv. frsm. meiri hl. sagðist vera á móti þessari till., af því að hún hefði ekki verið rædd í fjvn., en mér er nær að halda, að hann hefði verið á móti henni hvort sem var, svo að það skiptir ekki máli. Ég hef nú, eftir því sem mér hefur þótt ástæða til, gert að umtalsefni ræður þeirra hæstv. fjmrh. og hv. frsm. meiri hl. og læt þar með máli mínu lokið.



Herra forseti. Það væri freistandi að svara ýmsum fjarstæðum í ræðu hv. 6. landsk., en ég vil ekki þreyta hæstv. forseta á því. Þó get ég ekki látið hjá líða að mótmæla tveim atriðum, sem fram komu í ræðu hans Hv. þm. fullyrti í fyrsta lagi, að meiri hl. fjvn. og ég sem form. hennar hefði verið bundinn í báða skó og ekki getað borið fram sjálfstæðar brtt. við frv. Þetta er alrangt. Ég lagði fyrir hæstv. ríkisstj. mjög víðtækar brtt. til lækkunar á móti þeim till. okkar, sem til hækkunar horfðu, því að ég taldi það skyldu mína, ef ég vildi flytja till. til hækkunar, þá yrði ég annaðhvort að benda á nýjar tekjur eða gera till. um lækkun á móti, og hv. þm. veit, að gengið var inn á margar af mínum till., og fer hann því hér með eintómt fleipur. Þá fullyrti hv. 6. landsk. einnig, að ég hefði fengíð greidd fjórðungsaldarlaun verkamanns fyrir umsjón mína með togarakaupunum í Englandi. Þetta er herfileg firra. Þegar öllum starfsmönnum hefur verið greitt, eru það ekki einu sinni eins árs verkamannslaun, sem runnið hafa til mín. - Ég skal svo láta þetta nægja, en ég gat ekki látíð þessum staðlausu fullyrðingum ómótmælt.



Herra forseti. Ég hef eiginlega engu við að bæta þær ágætu ræður, sem hv. 6. landsk. hefur flutt um till. og afstöðu Alþfl. til þessa fjárlagafrv. Nú eru fáskipaðir þingbekkir, en vel skipaðir, og er ánægjulegt að geta átt hér stuttar viðræður undir morgunsárið við þá ágætu fulltrúa hv. stjórnarflokka, sem hér eru. Ég legg megináherzlu á, að till. hv. 6. landsk. nái fram að ganga. Ég tel þar hvergi óvarlega farið, en till. þannig vaxnar, að þær miða tvímælalaust til heilla fyrir þjóðina, og læt ég þetta nægja sem meðmæli með till. hv. 6. landsk. En af því að hér er síður að tala fyrir kjördæmatill., en ég á nú enga slíka, þá vil ég aðeins leyfa mér að minnast á brtt. nr. 16 á þskj. 266, þar sem lagt er til að verja til atvinnuaukningar vegna aflabrests og atvinnuleysis á Vestfjörðum og Norðurlandi 1 millj. og 500 þús. kr. Hv. frsm. meiri hl. minntist á þá geysiáhættu, sem fælist í því, er dregið væri úr verklegum framkvæmdum og atvinnu úti um land á sama tíma og hér er ráðizt í 130 millj. kr. fjárfestingu. Þessi aðvörun hv. form. fjvn. til sinnar ríkisstj. er sannarlega orð í tíma töluð og í fullu samræmi við till. Alþfl. um að leiða sérstaka athygli að þeim fólksflutningum, sem nú eiga sér stað frá Vestfjörðum og jafnvel Norðurlandi vegna atvinnuleysis þar vestra og nyrðra. Þetta eru fólksflutningar, sem eru vægast sagt mjög erfiðir fyrir fólkið og þess eðlis, að þeir hljóta að kosta þjóðfélagið stórfé og skapa þá hættu, að hér við Faxaflóa safnist saman fleira fólk en geti fengið atvinnu í venjulegu ári, og ef eitthvað bilar hér, en úr rætist fyrir vestan og norðan, þá verður það alvarlegt áfall fyrir þjóðfélagið. Það var brugðizt svo við út af þessu máli, að þegar það kom til Ed., þá var talið, að það ætti að ræðast í sambandi við till., sem liggur fyrir Sþ., en þegar hún var rædd, þá var sagt, að þetta mál þyrfti ekki verulegrar athugunar við, því að ríkisstj. hefði þá athugun þegar í hendi sér. Það bólar þó ekki á þeirri athugun hæstv. ríkisstj., og enn síður bólar á því, að hæstv. ríkisstj. vilji afgreiða eða leysa þetta mál. Ég vil því síðast allra orða beina því til þeirra ágætu áhrifamanna innan hv. stjórnarflokka, sem hér eru staddir, að þeir, hver í sínum flokki, veiti þessu máli liðsinni. Ég beini þeim tilmælum ekki sízt til hæstv. forseta eða hv. 1. þm. Árn., sem við afgreiðslu fjárl. í fyrra vildi ekki greiða atkv. með framlagi vegna aflabrests á Vestfjörðum af því, að hann taldi, að upplýsingar vantaði. Ég beini því til þessara hv. þm., að þeir beiti sér fyrir betri athugun á þessu máli. Ég beini orðum mínum einnig til hv. 2. þm. S-M., sem að vísu er nýr maður hér í þinginu, en er velviljaður og skilningsgóður á kjör alþýðu, og síðast en ekki sízt beini ég orðum mínum til hv. form. fjvn., sem reynzt hefur traustur og kappsamur í baráttumálum síns landsfjórðungs. Ég vænti, að þessir hv. þm. vilji heyra þessa morgunbæn, sem ég flyt vegna nauðstadds fólks á Vestfjörðum, og að þetta hafi þau áhrif, að þessum málum verði meiri gaumur gefinn en hingað til. Ég flyt þetta ekki vegna mín, heldur vegna fólks, sem þjáist af atvinnuleysi og skorti og sér þann kost vænstan að flýja átthaga sína, þar sem það hefur háð alla sína lífsbaráttu. Ég vildi aðeins mæla þessi alvöruorð til ykkar, ágætu þingbræður, og skal ekki lengja þessar umræður að óþörfu.



Herra forseti. Ég er nú hér meðflm., ásamt fleiri hv. þm., að nokkrum brtt., sem ég mun síðar mæla fyrir. En mig langaði til að segja nokkur orð, sérstaklega út af því, sem hæstv. fjmrh. kom hér inn á áðan. Og ég held, að það væri ákaflega heppilegt, ef við gætum rætt það alveg raunhæft, hvort þær skoðanir, sem hæstv. fjmrh. hafði og liggja til grundvallar fyrir afgreiðslu fjárl., eins og hann skýrði, séu réttar, því að það veltur ekki á neinu smáu um það, hvort sjálf undirstaðan, sem við byggjum afgreiðslu fjárl. á í þessu sambandi, sé í samræmi við staðreyndir. Og það eru þá sérstaklega tvö spursmál, sem ég vildi gera í eins stuttu máli og ég get að umtalsefni. Það er í fyrsta lagi, hvort það eigi að vera meginregla að afgr. greiðsluhallalaus fjárl. Og í öðru lagi er spurningin um, við hvaða takmörk ber að miða hæfilega fjárfestingu, hvaða fyrirbrigði það séu í þjóðfélaginu, sem það eigi raunverulega að marka. Hæstv. fjmrh. virtist ganga út frá tvennu, þegar hann talaði um fjárfestingu, þannig að það væri tvennt, sem fyrst og fremst markaði það, hvað þjóðfélagið treysti sér til að leggja í fjárfestingu á hverjum tíma. Í fyrsta lagi þjóðartekjurnar, í öðru lagi lán erlendis frá. Við skulum athuga fyrra atriðið, þjóðartekjurnar. Þær eru engin föst stærð, og eru auk þess stærð, sem ríkið, m.a. með sinni fjármálastjórn, hefur áhrif á og ræður að mjög miklu leyti, hve miklar séu á hverjum tíma. Mér finnst, að hæstv. ráðh., þegar hann skilgreinir, hver þarna séu takmörkin fyrir hóflegri og réttri fjárfestingu hjá einni þjóð, þá taki hann ekki nægilega djúpt. Hann heldur sig á yfirborðinu, í því, sem nú mest brestur á hjá okkur, sem eru peningarnir. Hann miðar við, að þjóðartekjurnar eru svo og svo miklar að peningamagni, sem þjóðin hefur til umráða, sem er oft af meira eða minna óviðráðanlegum ástæðum á hverjum tíma hverjar eru, og hins vegar við það, að spurningin sé um það, hve mikið af lánum –sem er peningamagn í viðbót - þjóðin getur fengið erlendis. - En er þetta rétt? Þarna verðum við að kanna niður fyrir það spursmál, sem peningarnir sjálfir eru. Hvað er það, sem við í raun og veru þurfum til fjárfestingar á hverjum tíma? Og með fjárfestingu meinum við, eins og hæstv. ráðh. taldi réttilega upp, byggingu Sogsvirkjunar, Laxárvirkjun, áburðarverksmiðju og ýmsar verksmiðjubyggingar fleiri o.fl. Hvað þurfum við í raun og veru til þessara hluta, þegar við förum niður fyrir sjálft yfirborðið, sjálfa peningana? Það er í fyrsta lagi vinnuafl. Í öðru lagi þurfum við tæki handa þessu vinnuafli til þess að vinna með. Og í þriðja lagi þurfum við efni til þess að skapa þessa hluti úr, útlent og innlent efni. Það er þetta þrennt, sem við þurfum til þess að skapa þá fjárfestingu, sem við erum að skapa. Og við verðum að gera okkur það ljóst, og á því verðum við að byggja, ef við ætlum að ræða þessa hluti raunhæft, að það er þetta þrennt, sem við þurfum að hafa. Peningar eru aðeins ávísun á þetta þrennt. Við getum haft yfirdrifið af peningum, en ef við höfum ekki þetta þrennt, þá hjálpar það okkur ekki. Þó að við höfum hér svo eða svo mikið af seðlum, en ekkert vinnuafl afgangs eða ekkert vinnuafl til þess að vinna með, eða okkur vantar efni til að vinna með, hjálpa peningar okkur ekki. Peningarnir eru eins og ávísun, sem maður, sem á inni í banka, gefur út, þar sem hann gefur út ávísun á sinn sparisjóð og fær þaðan út það, sem þar er. Annað eru peningarnir ekki. Og ef við ætlum að reka okkar þjóðfélag þannig, að við hagnýtum þær auðlindir, sem þjóðin hefur, þá verðum við að viðurkenna, að peningarnir eru ekki annað en ávísanir, þegar öllu er á botninn hvolft. Spurningin þess vegna, hvernig við nýtum okkar þjóðarauð og þjóðarauðlindir, fær sitt svar eftir því hvernig við hagnýtum og að hve miklu leyti við ráðum yfir þessu þrennu, sem eru meginatriði málsins. Og þar komum við strax að því, sem hefur verið sett upp sem meginatriði í þjóðmegunarfræði eftirstríðstímans. Vinnuaflið hefur verið sett sem höfuðatriðið í allri skynsamlegri þjóðskipulagsfræði eftirstríðstímans. Og vinnuaflið verðum við að hagnýta hundrað prósent. Síðan er það atriðið, er við kemur tækjunum. Við búum tiltölulega vel hvað tæki snertir hér á Íslandi, og hlutfallslega betur en flestar aðrar þjóðir, miðað við landið og fólksfjöldann. Og mikið af þeim tækjum, sem við höfum til að byggja með og slíkt, er ónotað. - Hvað efnið snertir skiptir þar í tvö horn. Við höfum ýmislegt til bygginga, sem lítil takmörk eru fyrir að magni, þ.e. innlenda efnið, en útlenda efnið byggist á því, hve gjaldeyririnn er mikill á hverjum tíma. - Það er því tvennt, sem verður erfiðast að taka ákvörðun um, vinnuaflið og hið útlenda efni, t.d. vélar og verksmiðjur, sem við þurfum að fá frá útlöndum og þurfum gjaldeyri til. Þegar við þess vegna tökum ákvarðanir um fjárfestingu, t.d. í arðberandi fyrirtækjum eins og Sogsvirkun og Laxárvirkjun og áburðarverksmiðju og slíkum verksmiðjum, sem á yfirborðinu ekki virðast arðberandi, en eru samt arðberandi, eins og vegir og brýr og annað slíkt er í raun og veru arðberandi í stórum stíl fyrir þjóðina, rétt eins og skólarnir eru arðberandi, þá þurfum við að gæta að, hve mikið vinnuafl við getum sett í þessa hluti og hve mikið við getum sparað af vinnuafli úr óarðbærum störfum til þess að geta sett í þessa hagnýtu framleiðslu. Okkar vinnuafl er nú, vegna okkar tækja, afkastameira en verið hefur. Það er t.d. svo við okkar vegalagningar, að hver vinnustund er afkastameiri en áður. Til byggingarvinnu höfum við miklu stærri og afkastameiri vinnutæki en áður. Okkar vinnuafl afkastar nú miklu meiru en áður var. - Hvað er þá spursmálið í sambandi við fjárfestinguna, vinnuaflið og slíkt? Það er að hagnýta það vinnuafl hundrað prósent, sem til er. Af hverju? Af því að fyrir þjóðina sem heild þýðir hver vinnudagur, sem einn verkamaður er atvinnulaus, eyðslu fyrir þjóðfélagið, tvöfalda eyðslu. Í fyrsta lagi eyðslu í því tilliti að láta ekki manninn vinna og tapa þar með því verðmæti, sem hann gat skapað með vinnunni, og í öðru lagi þá eyðslu, sem í því liggur, að í okkar menningarþjóðfélagi látum við manninn lifa, þó að hann vinni ekki, því að við veitum honum þá fátækrastyrk í sérstökum tilfellum, ef nauðsyn krefur, til þess að hann geti dregið fram lífið, - þó kannske sé við sult og seyru. Með þessu glötum við hans vinnuafli, og í öðru lagi verðum við að taka af vinnuafli annarra manna, til þess að halda honum uppi. M.ö.o., mesta eyðslan, sem við getum framið fyrir okkar þjóðfélag, er að láta manninn vera atvinnulausan. Og ef þannig stæði á í okkar fjárfestingu og okkar fjármálapólitík, að okkur skyldi skorta erlendan gjaldeyri fyrir útlent efni, sem við vildum gjarnan fá, - t.d. í íbúðarhús eða alls konar verksmiðjur eða stórvirkjanir eða annað slíkt - þá mundum við, út frá þessu sjónarmiði, ef vinnuafl væri til óhagnýtt, ráðstafa því t.d. í virkjunarframkvæmdir, - sem við köllum óarðbærar eins og vegi og annað, - til þess að hagnýta vinnuaflið til fulls. Og þetta þýðir enn fremur annað. Svo framarlega sem við hagnýtum vinnuaflið til fulls, svo sem ég hef drepið á, þá þýðir það aukningu þjóðarteknanna í stórum stíl. Á því hvernig við hagnýtum vinnuaflið, veltur það að mjög verulegu leyti, hvort þjóðartekjurnar eru miklar eða litlar. Og þetta fer mikið eftir ákvörðun Alþ. sjálfs, eftir því, hvernig það vinnur að atvinnumálum landsins og gengur frá málum atvinnuveganna, sem sagt eftir því, hvort vinnuaflið er hagnýtt til fulls. M.ö.o., þjóðartekjurnar eru ekki stærðfræðileg stærð, sem sé óháð okkar ráðstöfunum. Þjóðartekjurnar, að svo miklu leyti sem við eigum við gjaldeyristekjur af þeim vörum, sem við seljum erlendis, þær geta að nokkru leyti kannske verið undir öðrum aðilum komnar en okkur sjálfum, en við getum þó um það mjög miklu ráðið sjálfir líka, hverjar þær eru. Það veltur á því, hvort við erum framsýnir og duglegir eða skammsýnir og óduglegir. Við getum ekki nema að nokkru með dugnaði og framsýni gert sjálfar gjaldeyristekjurnar svo miklar sem við óskum. En þó gætum við, með því að beina betur okkar vinnuafli að því verki, sem við erum að vinna, gert þjóðartekjurnar meiri á því sviði. M.ö.o., þjóðartekjurnar, hve miklar þær eru, markast af þeirri stefnu, sem Alþ. og ríkisstj. tekur á hverjum tíma um hagnýtingu vinnuaflsins og tækjanna og auðlinda þjóðarinnar. Innan þessara þjóðartekna getur svo hlutfallið orðið misjafnt, þ.e. hve mikill hluti af þessum þjóðartekjum er erlendur gjaldeyrir og hve mikið innlendur gjaldeyrir, sem gæti svo aftur markað það t.d., hve miklu þjóðin treystir sér til að geta eytt í að kaupa vörur fyrir frá útlöndum og hve mikið hún yrði að láta sér nægja að hagnýta þjóðartekjurnar hér innanlands eða jafnvel að spara og leggja til hliðar, og þá gengið út frá því að geta samt sem áður hagnýtt vinnuaflið. - Út frá þessu ber okkur líka að athuga það, að um leið og við þannig gætum slegið því föstu, að full hagnýting vinnuaflsins væri fyrsti og aðalgrundvöllurinn að miklum þjóðartekjum fyrir okkur og að velfarnaði þjóðarinnar, þá verður um leið sjálf okkar lánsfjárpólitík hér innanlands að miðast við þetta. - Við hvað takmarkast raunverulega það, sem annars mundi kannske vera kallað lánsfjárþensla í lánsfjárstarfsemi ríkisbankanna hjá okkur hér á Íslandi, þegar við köfum í því efni til botns og látum ekki staðar numið við yfirborðið, við peningahliðina? Það fé, sem bankarnir lána út, eru ávísanir á hin raunverulegu verðmæti, sem fyrir hendi eru í þjóðfélaginu. Ef ríkisbanki ætlar að veita meiri lán en sem þjóðartekjunum nemur, þá leiðir það til hreinnar vitleysu. Hins vegar takmarkast lánastarfsemin þannig, að það kostar atvinnuleysi, að það sé svo og svo mikið vinnuafl, sem ekki er hagnýtt, sem leiðir til eyðslu og fátæktar og jafnvel stöðvunar á verksmiðjum. M.ö.o., í þjóðfélagi eins og okkar, þar sem bankarnir eru ríkisbankar, þá á þjóðbankinn að marka sína lánsfjárstarfsemi við það, að vinnuaflið sé hagnýtt til fulls. Og með því verða þjóðartekjurnar líka mestar. Það, hvort þjóðbankinn í þessu tilfelli treystir sér til að lána ríkinu til framkvæmda, hlýfur þess vegna að miðast fyrst og fremst við þennan hlut, hve mikið þetta ríki hagnýtir af vinnuafli og hve mikið er eftir af því vinnuafli, sem til er í landinu, - ef við látum einstaklingsfyrirtækin ganga fyrir, - sem ekki er hagnýtt, nema ríkið geri skipulega starfsemi til að hagnýta það. Og verkefni bankanna hlýtur að skoðast það að lána til þess að hagnýta þetta vinnuafl til fulls. Bankarnir eru þá að gefa út ávísanir á það vinnuafl, sem er raunverulega annars tapað þjóðinni. Og ríkisstj., sem ræður bönkunum, lætur þá náttúrlega bankana reka slíka fjármálastarfsemi. Og vilji bankarnir ekki beygja sig fyrir slíku, ef þeir setja einhver önnur sjónarmið upp fyrir þetta, að nota vinnuaflið til fulls, þá breytir auðvitað Alþ. sem stjórnari þeirra þeim reglum með lögum, sem bankarnir hafa, þannig að þeir verði að hlýða. Þetta verðum við að gera okkur ljóst, þegar Alþ. raunverulega stjórnar allri fjármálastarfsemi þjóðarinnar. Ég held þess vegna, þegar hæstv. fjmrh. takmarkar sig í sinni ræðu við þetta tvennt, sem takmarki fjárfestinguna og þar með líka verklegar framkvæmdir, þjóðartekjurnar annars vegar og erlend lán hins vegar, þá risti hann ekki nægilega djúpt í þessum efnum, hann kafi ekki til botns, heldur láti staðar numið við yfirborðið, í staðinn fyrir að athuga, hverjar raunverulegar auðlindir þjóðarinnar eru, allt frá því efni, sem við hagnýtum úr jörð, og að athuga, að í okkar starfsemi sé séð um fulla hagnýtingu þessara hluta. Og nú vil ég í þessu sambandi ræða nokkuð það, sem hæstv. ráðh. minntist á einmitt út frá þessum hugmyndum sínum, sem ég held, að styðjist þarna ekki við staðreyndir. Hæstv. ráðh. sagði, að við hefðum ekki dregið nóg úr peningamagninu, sem í umferð væri, í hlutfalli við minnkun þjóðarteknanna. Hann álítur jafnvel, að við höfum ekki dregið nóg úr kaupgetunni. Sannleikurinn er, að peningamagnið, sem í umferð er í þjóðfélaginu nú, er of lítið til þess að hagnýta til fulls þau tæki, það efni og það vinnuafl, sem við höfum. Það eru þúsundir manna, sem ganga atvinnulausir á Íslandi sem stendur. Og hver einasti vinnudagur þeirra, ef vinnuafl þeirra væri hagnýtt, mundi skapa auknar þjóðartekjur, en eins og er fer það forgörðum. Það glatast daglega fyrir Ísland svo millj. kr. skiptir í verðmætum, vegna þess vinnuafls, sem ónotað er.

Þeir mega helzt ekki vinna. Það mundi skapa kaupgetu.

Og það er vegna þess, að þessir menn eru ekki látnir vinna. Hvað þýðir það? Að þjóðartekjurnar minnka. Ef við ætluðum að fara inn á það að minnka peningamagnið í umferð í hlutfalli við minnkaðar þjóðartekjur, þá þýddi það það, að við minnkuðum þetta smám saman niður í ekki neitt. - Nei., þvert á móti, þegar þjóðartekjurnar minnka vegna atvinnuleysis hjá þjóðinni, þá er það ekki það, sem hefur þýðingu, að minnka peningamagnið, heldur að auka það, til þess að setja í gang ónotað vinnuafl, sem til er. Og ef hv. þm. héldu, að ég væri að prédika bolsévisma, þá vil ég minna á, hvað Roosevelt gerði 1932, þegar hann bjargaði auðvaldsskipulaginu í Bandaríkjunum frá hruni, í raun og veru með því að deila út til fólksins peningum í formi styrkja til þeirra, sem bágt áttu, í formi stórkostlegrar atvinnubótavinnu til þeirra, sem atvinnulausir voru, í formi gífurlegra lána og styrkja til bænda; og þetta allt til þess að koma kaupgetunni í gang, til þess að koma fólkinu til að kaupa vörur og til þess að koma framleiðslunni þannig í gang. - Spurningunni, sem hæstv. fjmrh. stillti upp, hvort við hefðum dregið nóg úr kaupgetunni eða hvort við þyrftum að draga meir úr henni, verður ekki hægt að svara öðruvísi en þannig, að sannleikurinn er, að við höfum gert það svo mikið hjá fátækasta hluta þjóðarinnar, að hann líður neyð. Við þurfum að horfast í augu við, að það er búið að skapa þannig neyð hjá fátækasta hluta alþýðunnar, að menn hafa ekki efni á að kaupa það, sem hér er til, og þessir menn hafa vart efni á að veita sér brýnustu nauðsynjar til þess að draga fram lífið. Það er skortur, sem allt að því liggur við sulti, á fjölmörgum alþýðuheimilum á Íslandi. Hitt er líka rétt, að það er nokkur hluti þjóðarinnar, sem ekkert hefur dregið úr kaupgetu hjá, og það er það fólk, sem heldur því mikla kaupi, sem það hefur haft. Og það er það fólk, sem er voldugast í flokkum hæstv. ríkisstj., sem ekki þolir, að á það séu lagðir einu sinni skattar. Ég býst við, að skattfrelsisfrv. fyrir eitt ríkasta fyrirtæki landsins komi hér fram rétt strax á Alþ. Þess vegna skulum við gera okkur ljóst, þegar við tölum um kaupgetu, hjá hverjum hún er. Það er rétt, að það hefur ekki verið dregið nægilega úr kaupgetunni hjá auðmannastéttinni í Reykjavík. Og það hefur ekkert frv. komið fram um að draga úr henni. En það hefur verið dregið rækilega úr kaupgetu hlutarsjómanna og sjómanna, sem ekki hafa fengið greiddar sjóveðskröfur sínar frá 1949, og þeirra, sem hafa verið meira og minna atvinnulausir, og það stórum meira en þeirra, sem hafa haft atvinnu árið um kring. Og halda menn nú, að kaupgeta verkamanns, sem hefur 20–24 þús. kr. í árstekjur hér í Reykjavík, sé það mikil, að hann hafi nokkuð fram yfir brýnustu nauðsynjar? Hæstv. ráðh. minntist á, að hann segði þetta ekki út í bláinn, við gætum bara litið í kringum okkur. Og við getum gert það hér í Rvík. Hafnarverkamaður, sem vinnur á eyrinni, á þeim bezta vinnustað, sem er við höfnina, sagði mér, að hann hefði unnið á 10 mánuðum í 180 daga, og er þetta með betri aðstöðu, sem gerist, þar sem hann vinnur hjá Eimskip. Og við getum gert okkur í hugarlund, þegar dagar falla þannig úr, að ekki er unnið nema kannske 1/3 eða 1/4 úr árinu, hvernig afkoman muni vera. Það er enginn vafi á því, að fyrir þetta fólk mundi kauphækkun koma fram sem kjarabætur. Hitt er annað mál, ef valdahlutföllin í þjóðfélaginu eru þannig, að auðmannastéttin heldur áfram að hækka vörurnar í verði og taka þannig skatt í gróða til sín. Hvernig sem verkamaðurinn bætir sitt kaup, má þannig eyðileggja kauphækkunina fyrir honum á þann hátt. Við verðum að gera okkur ljóst, að við erum komnir það langt með að rýra kaupgetu þessa fólks, að það fer að nálgast neyð hjá þeim hluta alþýðunnar, sem bágust hefur kjörin, þannig að almennar ráðstafanir, sem koma niður á öllum verkalýðnum, verða beinlínis til þess að skapa vandræðaástand og auka fátækraframfærsluna í þjóðfélaginu. Nú minntist hæstv. ráðh. á, út frá þessari forsendu, að við hefðum ekki dregið úr peningamagninu, að til þess að komast úr öngþveitinu, eins og hann kallaði það, yrði að afgr. fjárl. með enn meiri tekjuafgangi og minnka enn fleiri verklegar framkvæmdir en gert er ráð fyrir í fjárlfrv. Ég vil spyrja hann: Hvernig stendur á því, að þegar við hér á Alþ. eigum að ræða um fjárfestingu ríkisins í sambandi við fjárl. og ríkisstj. hefur sérstaka n., sem hún sjálf skipar og kostar rúmar 4 millj. kr. á ári, til þess að útbúa fjárfestingaráætlun, - hvernig stendur á því, að þessi fjárfestingaráætlun fylgir ekki fjárlfrv.? Það þýðir ekki að koma til alþm. og segja: Það eru svona stórar framkvæmdir fyrirhugaðar á næsta ári. - Það, sem á að fylgja fjárlfrv., a.m.k. þegar það kemur frá fjvn., er fjárfestingaráætlun fjárhagsráðs, og það er vítavert af þeirri stofnun að láta ekki þá fjárfestingaráætlun í té. Hún á að fylgja með, og það er varla hægt að afgr. fjárl. þannig, að nokkur raunhæfur grundvöllur sé fyrir þeim, eins og þjóðfélag okkar er orðið, án þess að þessi fjárhagsáætlun liggi fyrir. Og ég vil minna á það, að þegar fjárhagsráðsl. ríkisstj. voru afgreidd upphaflega, 1947, lagði ég til í brtt. við þau, að það væri beinlínis skylda, að þetta fylgdi með. Nú vitum við, áð þetta hefur verið þannig, að stundum hefur fjárhagsráð ekki komið með sína fjárfestingaráætlun fyrr en á miðju því ári, sem hún átti að gilda fyrir. Svo vil ég minnast á annað í sambandi við þetta mikla fé, sem við þurfum í þrjú fyrirtæki: Sogsvirkjunina, áburðarverksmiðjuna og Laxárvirkjunina, sem kosta 130 millj. kr. Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin eru hlutir, sem búið er að gera raunverulegan undirbúning að og vonir standa til, að verði unnið við á næsta ári. Mér er spurn, og vildi að ráðh. upplýsti það: Hvernig er hins vegar með áburðarverksmiðjuna? Er það fé frá Marshallstofnuninni til þessa fyrirtækis, sem fram að þessu hefur staðið á? Er það enn þá aðeins vonin, sem hæstv. ráðh. byggir á, þegar hann talar um áburðarverksmiðjuna í sömu andrá og Sogsvirkjunina, sem fengið er Marshallleyfi fyrir? - En þegar talað er um 130 millj. í þessi þrjú fyrirtæki, hefur þá ráðh. athugað, hvað það er mikið vinnuafl, sem við notum í þessi tvö fyrrnefndu fyrirtæki? Við vitum að því er snertir hið útlenda efni til Laxárvirkjunarinnar og Sogsvirkjunarinnar, að þar er um að ræða Marshallfé. Við vitum, að mikið - já, meginhlutinn af því fé, sem notað er til þessara fyrirtækja, kemur úr mótvirðissjóði, þannig að það fé, sem varið er til að koma upp Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni, það þarf lítið að taka af því innlenda fjármagni til þess að kosta þetta, næstum því ekki neitt. M.ö.o., öll útgjöld að því er snertir efni og vélar til þessara tveggja fyrirtækja eru að mestu leyti utan við þá venjulegu fjárhagsáætlun ríkisins, tekst ekki af okkar útflutningi né hinu almenna lánsfé bankanna. En hvað þarf svo mikið vinnuafl við Sogsvirkjunina? Það eru kannske 200 menn, sem koma til að vinna þar. Ég skal ekki fullyrða það, en ég hygg, að það sé ekki fjarri lagi. Og sé það nærri lagi, er þetta lítið meira vinnuafl en það, sem Reykjavíkurbær hefur haft við Sogsvirkjunina fyrst, árin 1936–37 eða þar um kring. Þetta vinnuafl nú er því - mér liggur við að segja hverfandi lítið. Við verðum að gá að því, að vinnuaflið, sem við hagnýtum núna við þessi stærri fyrirtæki, Sogsvirkjunina og Laxárvirkjunina, er allt annað vinnuafl en það var fyrir 15 árum síðan. Nú er það svo miklu afkastameira, þar sem nú eru komnar til sögunnar mokstursvélar og aðrar slíkar vélar til að láta vinna með. Þannig að þótt við höfum þessi tvö stórfyrirtæki í takinu, og jafnvel þótt áburðarverksmiðjan komi líka, þá taka þessi fyrirtæki ekki til sín nema svo tiltölulega lítinn hluta af því vinnuafli, sem þjóðin nú hefur ráð á. Og við skulum muna, að það bætast til allrar hamingju við 1000 manns á hverju ári, sem þurfa vinnu.

Og svo koma 10 nýir togarar.

Já, það koma 10 nýir togarar. Það þýðir 360 menn á togarana sjálfa eða þar um kring. Ef þeir eru á saltfiskveiðum, þýðir það meiri vinnu í landi, en samt mundu vart koma til að vinna yfir 100 menn á hvern togara af þessum 10, sem samsvarar því, sem vex af nýju vinnuafli hjá þjóðinni. Okkar vinnuafl og þjóðin er orðin mjög vel búin tækjum, og við höfum ekki lofað okkar vinnuafli að hagnýta þessi tæki, heldur látum þau standa ónotuð, t.d. okkar byggingarvélar. Ef við ekki hagnýtum okkur þessi tæki, verða þau aðeins baggi á þjóðinni, baggi á okkur að láta þessar stóru, dýru vélar standa ónotaðar nema 1–2 vikur á ári. Þá er betra að vera með skófluna eins og í gamla daga og pjakka með henni allt árið, því að vextirnir af hinum stóru tækjum drepa okkur, ef við notum þau ekki. Við hljótum að krefjast þess, að hin stórvirku tæki séu hagnýtt, helzt 16 og jafnvel 24 klukkustundir á sólarhring, en þá hagnýttust þær líka um 100%, þannig að við yrðum 100% samkeppnisfærir við aðrar þjóðir í kringum okkur, vegna aukinna afkasta og lækkaðs framleiðslukostnaðar. Hæstv. ráðh. virtist kvíða fyrir því, að þessar framkvæmdir væru svo stórar, að fyrir þeim yrðu aðrar framkvæmdir að víkja. Þessar framkvæmdir eru stórar, en unnar með svo sérstökum hætti og með svo litlu vinnuafli, að ég held það fari fjarri því, að aðrar verklegar framkvæmdir ríkisins þurfi að víkja fyrir þeim. Ég held það sé jafnvel alveg þvert á móti. Til þess að fá að fullu hagnýtt okkar vinnuafl þurfum við að auka t.d. vegagerðina, og við skulum muna það, þegar við leggjum fé til vega núna. Núna eru vélarnar orðnar það þýðingarmikill hluti af vegagerðinni, að það þarf færri verkamenn til þess að vinna við vegagerð, sem krefst sömu fjárútláta, en þurfti t.d. fyrir þremur árum síðan. Ég býst við, að þess séu dæmi, ef tekið væri svolítið lengra tímabil, að afköst verkamanns við vegagerð nú hafi sexfaldazt frá því, sem þá var. Það þýðir, að af því vegafé, sem við áætlum á fjárlögum, verður það minnkandi hluti, sem fer til verkamannsins sem einstaklings, þeim mun meira sem notuð eru hin stórvirku tæki, sem auk þess verður ódýrara fyrir ríkissjóð. Það þýðir, að raunverulega fækkum við verkamönnunum enn meir en nemur því, sem við hækkum ekki framlag til vega. Þetta er hlutur, sem við líka þurfum að athuga í þessu sambandi. Hæstv. ráðh. talaði um það, að til þess að geta staðið undir þessum 3 stóru verklegu framkvæmdum yrðum við jafnvel að draga úr verklegum framkvæmdum ríkisins og einstaklinga, það mætti ekki leyfa einstaklingum að vinna að byggingum og öðru slíku. Þetta byggist mestallt á röngum skilningi hjá hæstv. ráðh. Hann er ekki búinn að gera sér fyllilega grein fyrir því, hve stórkostlegar breytingar hafa orðið á okkar verklegu tækni í þessum efnum og hvernig þær breytingar heimta öðruvísi pólitík við lánsfjárveitingar af hálfu þess opinbera í landinu. Hæstv. ráðh. minntist á, að ríkið mætti ekki keppa við einstaklinga. Ég held, að það sé fjarri því, að ríkið sé nokkuð nærri því, þó að það leggi í þessar virkjanir, að keppa við einstaklinga. Þrátt fyrir það að þessar virkjanir og áburðarverksmiðjan yrðu reknar með fullum krafti, þá mundi verða mjög mikið atvinnuleysi á Íslandi engu að síður. Það er langt frá því, að við hagnýtum okkur vinnuaflið. Ég held þess vegna, að við þurfum að ræða þetta mál miklu ýtarlegar, áður en við sláum því föstu, að sú hætta, sem hæstv. ráðh. talaði um í sinni ræðu, sé til staðar. Ég veit, að það, sem veldur þessu, sem fram kemur hjá hæstv. ráðh. nú, er það, að fyrir nokkrum árum síðan gat maður talað eins og hæstv. ráðh. gerði nú með nokkrum rökum, en eins og ástandíð er nú, er það ekki hægt. Sú hætta, sem ráðh. miklaði mjög fyrir sér fyrir nokkrum árum síðan og finnst enn vera yfirvofandi, er ekki til staðar. Það er komið allt annað ástand, sem heimtar líka allt aðra pólitík, - ekki lengur það, að ríkið þurfi að draga úr sínum framkvæmdum, vegna þess að einstaklingar þurfi að gera svo mikið, heldur er þvert á móti komið það vandræðaástand, að ríkið þarf að efna til verklegra framkvæmda til þess að forða því, að það séu atvinnulausir svo og svo margir af borgurum landsins. Nú veit ég, að hæstv. ráðh. mun segja í þessu efni: Ef þetta væri rétt og þetta þyrfti að gerast, hvernig á þá að fara að um öflun þeirra tekna, sem til þarf? - Ráðh. mun segja, að ekki sé ráðlegt að áætla bara tekjurnar hærri. Ég vil þá gera þá aths., að það, hvað tekjurnar eru áætlaðar háar, t.d. af verðtolli, það hlýtur að standa í beinu sambandi við, hvers konar verzlunarpólitík sú stjórn, sem á hverjum tíma ræður, ætlar sér að reka. Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að við Íslendingar getum flutt inn miklu meira af vörum, ef við fáum að flytja meira út en við gerum núna. Ég er á þeirri skoðun, af því að ráðh. minntist á markaðshrun og verðfall, að þrátt fyrir verðfall á ýmsum af okkar afurðum á ýmsum mörkuðum sé allt seljanlegt, sem við getum framleitt á Íslandi. Ég ætla ekki að fara að ræða um það hérna, því að ég hef gert það áður, en vil leggja áherzlu á, að ef við fengjum að selja allt, sem að framleiðum á Íslandi, held ég, að tekjur ríkisins af vörumagnstolli og verðtolli yrðu miklu hærri en með þeirri verzlunarpólitík, sem nú er rekin, þannig að ríkisstj. og Alþ. hafa það mjög mikið í sínum höndum með verzlunarpólitíkinni, hve miklu tekjur af vörumagns- og verðtolli og jafnvel einnig af verzlun og iðnaði nema hjá þjóðfélaginu. Það er, eins og ég gat um áðan, mjög slæmt í þessu sambandi að hafa ekki útflutnings- og innflutningsáætlun frá fjárhagsráði, því að ef hún lægi fyrir, mætti deila um hana og hve mikið væri rétt að álykta að vörumagns- og verðtollurinn gæti orðið. En hvernig á nú að fara með þessi mál, ef þær forsendur eru fyrir hendi, að atvinnuleysi sé mikið og tilfinnanlegt í þjóðfélaginu? Þá kem ég að öðru höfuðmálinu og álít fyllilega rétt, ef ekki er annar kostur fyrir hendi, að afgr. fjárl. með greiðsluhalla. Hvað þýðir að gera það? Það þýðir, að ríkið í þessu tilfelli kemur til með að auka sínar skuldir við þjóðbankann. Hvað þýðir það, að ríkið eykur sínar skuldir hjá honum og tekur lán hjá honum til að hagnýta til fulls vinnuaflið í landinu? Það þýðir, að ríkið tekur lán hjá sjálfu sér til þess að tryggja, að öll þjóðin vinni hagnýt störf. Það er eðlilegt og sjálfsagt, ef aðrar ráðstafanir hefur ekki verið hægt að gera til þess að tryggja þjóðina gegn atvinnuleysi. Ef menn halda, að þetta sé mjög hættulegt, að afgr. fjárl. með greiðsluhalla, þá vil ég benda á tvennt: annars vegar tímabilið 1930–1940, en þá er það einn mjög veigamikill þáttur í þeirri pólitík sænsku sósíaldemókratastjórnarinnar að yfirvinna kreppuna að afgr. fjárl. með greiðsluhalla og auka skuldir ríkisins hjá þjóðbankanum til að geta þannig hagnýtt vinnuaflið. Ég vil í öðru lagi benda á yfirlýsingu enska verkamannaflokksins um það, að ef ekki sé annars kostur og atvinnuleysi, muni þeir ekki hika við að afgr. fjárl. með greiðsluhalla. Ríkið tekur í þessu tilfelli lán hjá sjálfu sér til þess að spara til að hindra eyðileggingu og koma í veg fyrir, að verkamenn gangi atvinnulausir. Ríkið er á tímum atvinnuleysis þannig að taka lán hjá sjálfu sér til þess að afstýra fátækt í þjóðfélaginu. Ég held þess vegna, að það væri mjög fjarri lagi að slá því föstu, að það ætti að vera „prinsip“ að afgreiða ekki greiðsluhallafjárlög undir neinum kringumstæðum. - Ég veit, að hæstv. ráðh. hefur, þegar hann talaði þetta, haft í huga afgreiðslu fjárlfrv. á velgengnisárunum, þegar fullt var af vörum. Þá voru fjárl. afgr. með greiðsluhalla. Hæstv. ráðherra mun hafa haft þetta í huga og álíta, að rangt hafi verið að gera það þá, og um það getum við alltaf rætt. En þó að það hafi verið rangt að gera það þá, þýðir það ekki, að rétt væri að fara nú að framkvæma lagfæringu, sem hefði verið lagfæring fyrir 4 árum síðan, en villa nú, því að ástandið er allt annað en þá. Það hefði verið heppilegt, - það er rétt, - að ríkið hefði getað sparað meðal annars með því að geta náð meiri gróða til sín, sem fór í vasa auðmannastéttarinnar, þegar allt óð uppi hjá þjóðinni. En þótt það hefði verið heppilegt á þeim tímum réttlætir það ekki að fara að taka þá pólitík upp, að svo og svo mikill hluti af alþýðunni gangi atvinnulaus og þjóðfélagið tapi þannig vinnuaflinu, bara til þess að hanga í því „prinsipi“ að afgreiða greiðsluhallalaus fjárl. - Þetta vildi ég segja vegna þess, að það kom hér fram ómótmælt, að það sé sjálfsagt að afgreiða fjárl. greiðsluhallalaus. Það er góð regla á góðum tímum og slæm regla á slæmum tímum, og ég álít slæma tíma núna. Ég hef kannske orðið fulllangorður um þetta og ætlaði mér ekki að ræða þetta svona lengi. En ég vildi aðeins láta það koma fram, að ég held, að afgreiðslan á fjárl., eins og hún virðist með þessu móti, muni viðhalda og auka það atvinnuleysi, sem þegar er fyrir hendi; það þýðir: að gera þjóðina fátækari, eyða meiru, eyða því dýrmætasta afli, sem þjóðin á, vinnuaflinu, til einskis og láta ónotuð tækifæri, sem við höfðum til að skapa hér gagnlega hluti, sem við hefðum getað gert, ef meiru hefði verið varið til verklegra framkvæmda. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að komi fram. Þarna er stefnt í ranga átt. Afgreiðslu fjárl. þurftum við fyrst og fremst að miða við það að tryggja fulla hagnýtingu vinnuaflsins. Og auknar verklegar framkvæmdir af hálfu hins opinbera eru nauðsynlegar, þó að þær kosti nokkuð mikið, og ef ekki næst samkomulag um meiri skatta á stóreignir eða meiri hagnýtingu stórgróðans, þá verður að bjarga þessu við með því að taka lán hjá Landsbankanum. Ég veit, að menn munu segja, að það sé ekki efnilegt eins og ríkið skuldi þar nú þegar, en ríkið á allmikið fram yfir skuldir og Landsbankinn á álíka mikið í hreinum eignum eins og ríkið skuldar honum, svo að það er hreint ekki ónormalt, að Landsbankinn láni ríkinu það, sem hann á umfram skuldir, og af því skapast engin verðbólga. En ég veit, að það kann að vera harðsótt fyrir ríkið að fá þetta lán, ef það gerir ekkert annað en biðja kurteislega um það og taka síðan á móti neinu. Og það getur svo farið, að leita þurfi aðstoðar löggjafarvaldsins til að koma þessu í gegn. Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, þá vil ég taka það fram, að það er enginn efi á því, að auka má tekjur ríkissjóðs án þess að hækka tolla, ef stuðlað er að blómlegra atvinnu- og viðskiptalífi, og get ég nefnt þar eitt dæmi, en það er viðtækjaverzlunin, en hana væri hægt að efla með því að kaupa viðtæki til landsins fyrir eitthvað af þeim fiski, sem hér liggur óseldur. En það tvísýnasta við afgreiðslu þessara fjárlaga er það, að þau eru öll byggð á sandi, því að sjávarútveginn, sem allt okkar atvinnulíf byggist á, skeyta fjárl. ekkert um. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki komið nærri því, sem tryggir að sjávarútvegurinn geti gengið. Og ég veit ekki, hve lengi hæstv. ríkisstj. ætlar að láta okkur sitja hér yfir afgreiðslu fjárlaga, sem byggð eru á kviksyndi, á meðan atvinnulífið er ekki á traustum grundvelli. Það er að vísu hægt að afgreiða fjárl. og senda síðan þingið heim, en sjávarútvegurinn fer ekki af stað eftir nýárið, og fjárl. eru þar af leiðandi aðeins pappírsblað. Það er sannarlega ekki að undra, þótt hv. þm. undrist slíka afgreiðslu. Það er að vísu virðingarvert af hæstv. fjmrh. og fjvn. að sjá svo til, að fjárl. væru afgreidd fyrir nýár, þar sem svo mjög hefur viljað bresta á slíkt á undanförnum árum, en hversu ánægjulegt sem þetta nú annars er, þá hefði hitt verið viðkunnanlegra, að með þeim hefði fylgt a.m.k. einhver grundvöllur, hvort sem hann hefði nú verið réttur eða rangur, sem hægt hefði verið að byggja á, en hann vantar algerlega, svo að ekki er undarlegt, þó að hv. þm. auglýsi eftir þessum grundvelli, því að hæstv. ríkisstj. hefur verið ákaflega þögul um hann. Menn höfðu búizt við einhverju slíku frá hennar hendi fyrir þessa umr., því að öllu síðar má það ekki vera, og því var ekki farið mjög geyst í að bera fram brtt. við þessa umr. Ég er hér meðflm. að þremur brtt. á þskj. 274. Í fyrsta lagi er brtt. við 17. gr., svo hljóðandi: „Til atvinnuaukningar, gegn jafnmiklu framlagi frá bæjar- og sveitarfélögum 3500000“. Það er ekki skemmtilegt að þurfa að taka slíkt aftur inn á fjárl., en þetta var fastur liður þar á árunum 1930–1940, en var afnumið á velgengnisárunum, og menn voru vonglaðir um, að strika mætti þetta út þaðan fyrir fullt og allt, en það eru engar líkur nú til, að hægt verði að komast hjá að hafa þennan lið á fjárl. til þess að reyna að tryggja að einhverju leyti, að nokkur hluti hins ónotaða vinnuafls verði hagnýttur. Þessar 31/2 millj. kr., sem hér er lagt til að verði lagðar fram í þessu skyni, er að vísu lítil, en þó ofurlítil bót til að bæta úr sárustu neyðinni, sem sverfur að á ýmsum stöðum. Ég vil svo minna á það, að þótt þessar stóru fjárfestingaráætlanir, sem hæstv. fjmrh. hélt að mundu gleypa allt ónotað vinnuafl, taki allt ónotað vinnuafl í Reykjavík, Árnessýslu, Akureyri og Þingeyjarsýslu sem ég efast þó um að verði þá vil ég minna hæstv. fjmrh. og Framsfl. á það, að stundum er talað um dreifbýlið, og svo slæmt sem atvinnuástandið er nú í Reykjavík, þá er það margfalt verra í þorpum og kaupstöðum og meira að segja í sveitunum, þar sem vegavinna, sem bændur hafa unnið við sér til búbóta, hefur minnkað vegna afkastamikilla vinnuvéla, en framlög til slíks hafa ekki verið aukin að sama skapi og vélarnar hafa orðið stórvirkari. Ég álít því, að hæstv. fjmrh. og flokkur hans ættu ekki sízt að athuga þetta og eins aðrir þeir, er vilja sérstaklega hugsa um hag dreifbýlisins. - Þá er ætlazt til, að bæjarog sveitarsjóðir leggi fram jafnmikla upphæð á móti ríkisframlaginu. Þá er önnur brtt. við 17. gr. 24, að við bætist nýr liður, 750 þús. kr. framlag til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis samkv. III. kafla l. nr. 44 7. maí 1946. Í samræmi við þessa brtt. flytjum við svo brtt. við 22. gr., að ríkissjóður taki að láni og láni svo bæjar- og sveitarfélögum þá upphæð, sem þau þurfa til að mæta sínum hluta af framkvæmd þessara l. í hlutfalli við framlag ríkissjóðs. Það þarf ekki að skýra þessa till. fyrir hv. þm., þeir muna eftir l. þeim, sem sett voru hér á Alþ. 1946 til að reyna að útrýma því versta og mest heilsuspillandi húsnæði, sem Íslendingar búa við. Síðar voru sett l. um það, að þessi l. kæmu ekki til framkvæmda, nema til þess væri varið fé á fjárl. Brtt. okkar fer því fram á, að varið verði ofurlítilli fjárupphæð í þessu skyni, og ég vil minna hæstv. ríkisstj. á það, að á sama tíma sem Íslendingar eru sviptir ávexti þessara laga og Íslendingum er bannað að byggja sér þak yfir höfuðið, þó að þeir hafi til þess fjármagn og vinnuafl, þá er undir handarjaðri hæstv. ríkisstj. byggður í landinu á ólöglegan hátt fjöldi góðra íbúða handa útlendum mönnum, sem án heimildar í l. eru gerðir rétthærri en Íslendingar. Ég á hér við hinar ólöglegu íbúðir, sem byggðar hafa verið á Keflavíkurflugvellinum. - Ég held því, að þessar till., sem ekki eru mjög stórvægilegar, en miða að hagnýtingu vinnuafls á hagnýtan hátt, eigi mikinn rétt á sér, bæði vegna þeirrar atvinnu, sem af þeim skapast, ef þær ná fram að ganga, og eins vegna húsnæðis þess, sem þa~r gera ráð fyrir að komið sé upp. Ég læt svo útrætt um þetta mál, en vænti, að háttv. þm. geti fylgt þessum till. við þessa 2. umr. fjárl.



Herra forseti. Áður en ég fer að svara hér einstökum þingmönnum, vil ég leyfa mér að taka fram, að á þskj. 274 ber fjvn. fram brtt. við brtt. á þskj. 252, 13. brtt. við 13. gr., þess efnis, að í stað „Víðidalsá í Miðfirði“ komi: Víðidalsá nálægt Víðidalstungu, - og er raunar um leiðréttingu að ræða. Aðrar brtt. hefur fjvn. ekki borið fram við þessar till., en hún mun að sjálfsögðu ræða þær till., sem hér hafa komið fram, og þá í samráði við ráðherra. Hæstv. ráðh. minntist á fjárfestingarmál, og það er rétt, sem hann sagði, að fjárfestingin má ekki verða of mikil í landinu. En fjárfestingin getur verið með tvennu móti, og ég hef víst aðra skoðun á fjárfestingarmálunum en hæstv. ráðh. og ríkisstj., ekki aðeins í ár, heldur og undanfarin ár. Ég tel, að skaðlegasta fjárfestingin sé það, er launin eru hækkuð, eins og átti sér stað á síðasta þingi. Með því móti voru sett í gang yfir 20 millj. kr. til að torvelda, að hægt yrði að koma viðskiptunum í sæmilegt horf og koma í veg fyrir svartamarkaðsbrask. En meiri hluti hv. Alþingis hefur ekki viljað fallast á skoðun mína í fjárfestingarmálunum, en bjargað öllu með því að kalla það verklegar framkvæmdir. Ég vil leyfa mér að benda á í þessu sambandi, að það er ekki hægt fyrir hv. Alþ. eða hæstv. ríkisstj. að ákveða það alveg út í bláinn, að 130 millj. skuli fara í ákveðna fjárfestingu, eins og gert var við framlag til raforkumannvirkja, án þess að gera ráðstafanir til þess að dreifa fénu réttlátlega, svo að þau héruð, sem ekki njóta nú þessara gæða lífsins, verði ekki út undan. Það, sem veldur erfiðleikunum, er það, að það er tekið yfir 70 millj. til framkvæmdanna við Sogið. Nú er bæði Reykjavík, Rangárvalla- og Árnessýsla, Reykjanesskaginn og Hafnarfjörður, sem njóta þessa fjár, en þegar átti að taka eitthvað af þessu fjárframlagi þessara héraða til annarra staða, þá mátti ekki snerta við því. Það var talið sjálfsagt, að ríkissjóður bannaði að skera niður öll framlög til þessara staða, og öllum kröfum til Árnessýslu og Rangárvallasýslu haldið. Sama er að segja um Krýsuvíkurveg og Akranes, og öll þessi héruð vilja ekki gefa eftir af annarri fjárfestingu. Það er ekki furða, þótt Vestfirðir og Austurland hafi þurft að sækja hart á, og þeir skulu vita það, sem flytja mál þessara héraða hér á hv. Alþ., að það skal verða tekið hart á móti, ef þeir ætla að halda fram kröfum þessara héraða framvegis, því að það er engin sanngirni að láta sum héruð verða svo mjög út undan hvað þetta snertir. Nú má segja, að það hefði verið hægt að þola þetta, ef þessu fé hefði verið varið til aukningar útflutningnum úr landinu og til hjálpar þjóðinni í heild. En það er síður en að svo sé, heldur torveldar það miklu fremur að ná þessum atriðum. Hæstv. ráðh. spurði, hvort rétt væri að draga úr framkvæmdum hins opinbera, meðan bóndanum væri neitað um að byggja sér súrheysgryfju eða reísa peningshús. Ég hefði haldið, að það þyrfti að taka það sterkum tökum, hve mikið kaupgjaldið yrði við þessar framkvæmdir og hvort þær gætu þá ekki dregið úr öðrum framkvæmdum. Ég hygg, að ofan á allt ranglæti, þá skapist með því kapphlaup á milli atvinnuvega þjóðarinnar að ná fólki til sín. Það átti að vera skilyrði, að launin yrðu aldrei svo mikil, að það væri tekið frá útflutningsverðmætinu, og auk þess þurfti að gæta þess, að embættismannalaunin hækkuðu ekki eins og gert var, en um það er rætt svo mikið áður. Það gleður mig, sem hæstv. ráðh. sagði, að hann byggist við, að 4 millj. spöruðust með ráðstöfunum, sem hann telur að ríkisstj. sé að gera í sambandi við sparnað í ríkisrekstrinum. Ég skal ekki deila um það hér, en það gleður mig, ef það er rétt, en ekki get ég annað en brosað, þegar hæstv. ráðh. talaði um póstferðirnar, að þær spöruðu svo og svo mikið fé, því að það er undirbúið af fyrrverandi ríkisstj. og er eitt af þeim ágætu verkum, sem hún gerði í sambandi við opinberan rekstur. Það var margsinnis búið að benda þeirri ríkisstj., sem áður sat og þessi hæstv. ráðh. átti sæti í, á það, að það væri óþolandi að nota orlofsféð til að standa undir þessum rekstri, en það var eins og að klappa á stein, og á þessu fékkst ekki leiðrétting fyrr en sjálfstæðismenn fóru einir með völd. Ég skal ekki ræða í þetta skipti um tekjurnar, - ég minntist á það í dag, - en ég vænti þess að fá tækifæri til þess að ræða það við hæstv. ríkisstj. fyrir 3. umr., og skal ég ekki eyða tíma í það nú. En hæstv. ráðh. segir, að þetta sé framhald af þeirri stefnu, sem hafi komið þjóðinni fjárhagslega á glapstigu. Ég veit ekki, hvað hann á við. Ég skal segja hæstv. ráðh., hvað kom ríkissjóði á glapstigu, hvað kom ríkissjóði inn á þessa braut að láta 25 millj. í embættishítina, en það er það, sem gróf undan fjármálaástandinu í landinu á þessum árum. Hæstv. ráðh. er að sjá, að sú stefna var röng, hann var mér fylgjandi svo lengi sem hann gat í því máli, þótt hann því miður mæti meira að setjast í sæti fjmrh. heldur en að standa á sannfæringu sinni. Ég stóð og stend á henni, en það er komið í ljós, að mesta fjárhagslega glapræðið, sem þingið hefur gert, er sú samþykkt, sem gerð var á þinginu um það atriði. Svo ætla ég ekki að ræða meira við hæstv. ráðh. út af því, sem hann sagði, það er ágæt samvinna milli okkar í sambandi við fjárl., þó að þessi átök séu hér í nótt. Ég vildi þá aðeins segja nokkur orð við hv. samvn. samgöngumála. Mér þykir leitt, að hv. frsm. n., þm. N-Ísf., er ekki viðstaddur við þetta hátíðlega tækifæri til að standa fyrir máli sínu. Ég verð því að biðja hæstv. forseta að skila því til hv. frsm., að ég óski eftir því, að hann taki aftur þessa till. sína til 3. umr., og er það af þeim ástæðum, sem nú skal greina. Í fyrsta lagi var ekkert rætt um þetta við fjvn., og út af fyrir sig er það kannske ekki nauðsynlegt, því að samvn. hefur óskorað vald til að gera sínar till., hins vegar hefði ég ekki talið óeðlilegt, þegar búið er að marka þá stefnu að reyna að skila greiðsluhallalausum fjárl., að ekki væri kastað inn till. um 225 þús. kr. hækkun nema ræða við fjvn., úr því að ekki er séð fyrir tekjum á móti. Ég veit ekki, hvort þetta hefur verið rætt við ráðh., en hann hefur þá heldur ekki minnzt á það við fjvn. Svo er ýmislegt annað í sambandi við þetta, sem ég vildi ræða við n. Ég vil m.a. benda á, að á fyrsta lið er orðið um hallarekstur að ræða, 240 þús. kr.; þetta er að verða athugavert atriði, og annar bátur, Norðurlandsbátur, er með 220 þús. kr. rekstrarstyrk. Nú er það þannig, eftir því sem upplýst er hér í þessu skjali, að Djúpbáturinn fer svo og svo mikið á sömu staði og Herðubreið og Skjaldbreið, og er það til þess að torvelda afkomu þessara skipa, því að ekki getur hann verið að fara á sömu hafnir nema til að flytja vörur, sem annars væri hægt að flytja með öðrum skipum. Það sama er að segja um Norðurlandsbátinn, og svo er um fleiri staði. Sannleikurinn er sá, að það væri alveg rétt að láta þessa báta falla niður, þegar ekki eru einungis komnir aðrir strandferðabátar, heldur þegar hægt er að teygja vegina út um allt land. En í staðinn fyrir það er farið inn á það að koma heilum skipum upp á vegina, eins og er með Suðurlandsskip, og aukinn styrkurinn eftir því sem vegirnir teygjast. Suðurlandsskip er hækkað upp í 100 þús. kr. Það sama er að segja um bátinn, sem fer milli Vestmannaeyja og Stokkseyrar. Það er alveg meiningarlaust að kasta fé í það, þegar farið er kosta ferðir með flugvélum hvern dag frá Vestmannaeyjum til Reykjavíkur. Ég hefði því óskað eftir því, að fyrir lægju meiri upplýsingar um þetta mál, um flutningsþörfina á fólki og vörum milli þessara staða, og hvort ekki væri hægt að gera það ódýrara en ætlazt er til nú. Það hefði verið hægt að setja í þetta n., líka hefði ríkisstj. getað látið Ríkisskip athuga þetta, og ég sé ekki, að þær till. hafi komið fram frá forstjóra Skipaútgerðarinnar, sem gefi tilefni til að hækka þetta um 200 þús. kr. Vil ég biðja hæstv. forseta að bera þá kveðju til hv. frsm., að hann taki þessa till. aftur til 3. umr. Þá vildi ég mega snúa mér að hv. 6. landsk. þm., 1. minni hl. fjvn. Hann byrjaði sína ræðu með því að skýra frá því, að vegna þess, hversu seint hafi verið afgr. fjárl. undanfarin ár, þá hafi ríkisstj. fengið tækifæri til þess að eyða tugum milljóna umfram greiðslur á fjárl., sem síðan voru teknar upp á aukafjárl. Þetta er misskilningur, því þó að það verði ekki varið að vera að draga afgreiðslu fjárl. langt fram á fjárhagsárið, þá ber ekki að gleyma því, að í hvert skipti hefur Alþ. samþ. l. um það, að það skyldi greitt eftir fjárl. eða samkvæmt nauðsynlegum greiðslum samkvæmt fjárl. þess árs, sem á undan var. Þannig hefur alltaf verið gengið frá því þann tíma, sem ég hef verið á Alþ., svo að það er misskilningur, að þetta gefi ríkisstj. tækifæri til að eyða tugum milljóna. Hitt er annað mál, að það hafa komið upp alls konar verkefni, sem verður að greiða fram yfir fjárl., þó að æskilegt væri, að það væri ekki gert, en þannig hefur það verið og á ekkert skylt við þetta, sem hv. þm. talaði um. Hv. frsm. minni hl. sagði, að ríkisstj. ýtti frá sér vandanum í aðalmálunum og hefði ekki sinnt þeim. Ég læt ríkisstj. um að svara því, en ég held, að þetta sé sleggjudómur, því að fyrir Alþ. liggja mál, sem eiga að verulegu leyti að sinna málefnum útvegsins, þótt ekki sé búið að ganga frá þeim. Það er líka upplýst af hæstv. ráðh., að það er byggt á misskilningi, sem hv. þm. ræddi um kostnaðinn við sauðfjársjúkdómana, því að sá maður er ekki á launum á Keldum, hann hefur alltaf verið á launum hjá sauðfjársjúkdómanefnd. Hitt er satt, að það hefur verið svo mikið ósamkomulag milli manna í stofnuninni, sem hann átti að vinna hjá, að hann hefur aldrei fengizt til þess að vera þar, en ríkisstj. ber að sjá um, að slíkt ósamkomulag ríki ekki í þessari vísindastofnun, að menn geti ekki unnið hver við annars hlið. Það verður að neita að taka upp sérstaka fjárveitingu til þess að kosta þennan mann. sérstaklega, en ef hann flytur að Keldum, þá verður að auka fjárveitingu þangað, til þess að hann geti starfað þar og fengið þar sín laun. Það er óverjandi af yfirstjórn þessara mála, að þessir menn geti hagað sér eins og þeir hafa gert. Hins vegar er þetta ekki sá eini aðili, sem þannig hagar sér við atvinnudeildina, því að það hefur verið upplýst áður margsinnis, að þar vill hver vísindamaður vinna sjálfstætt og vera yfir sjálfum sér og hafa 2–3 menn til að snúast í kringum sig. Mér kom á óvart, þegar hv. 6. landsk. lagði megináherzlu á að hækka tekjur af brennivíninu. Ég hygg, að þetta eigi að vera iðrun yfir því, hversu frámunalegt nál. hann sendi frá sér í fyrra, og það brjótist út á þennan veg nú, að hann blygðist sín svo mikið fyrir það nái., að hann hugsi sér að gera yfirbót. En batnandi manni er bezt að lifa, og kannske er þetta það eina, sem hann getur borgað ríkinu með, að agitera fyrir því, að meira sé drukkið í landinu. Í sambandi við kostnað við utanríkisþjónustuna, þá vildi ég aðeins upplýsa, að þetta mál var rætt töluvert í fjvn. Ég er sjálfur persónulega andvígur, að fækkað sé sendiherrum á Norðurlöndum, og eftir að hafa reynt að kynna mér það mál, hef ég komizt að þeirri niðurstöðu, að við þetta sé enginn sparnaður. Það yrði að hafa þar aðalkonsúlat á hvorum staðnum, og hvort það er kallað það eða sendiráð, breytir ekki miklu í sambandi við kostnaðinn, en okkur sýndist hagkvæmara og betri árangur í því að hafa sendiherra heldur en aðalkonsúl. Hitt er annað atriði, að ég tel ekki, að sendiráðin á Norðurlöndum þurfi að hafa mjög mikið af fólki hvert fyrir sig, ég held það sé nægilegt að hafa einn sendiherra, sem hefur góða stúlku og þess utan einn fulltrúa, til þess að geta skipt um í sumarfríum. Auk þess má skipta öðrum löndum yfir á þessi lönd, m.a. Póllandi, Tékkóslóvakíu og Rússlandi og hafa þar ekki sendiherra. Ég tel, að þetta verði miklu ódýrara og meira gagn að því en þótt við hefðum einn sendiherra þar. Það er heldur ekki nauðsynlegt að greiða öðrum sendiherrum önnur eða meiri laun en eru gildandi fyrir hæstlaunuðu embættismenn í hverju landi fyrir sig. Í sambandi við þessar greiðslur til sendiráðanna í París, London og Washington hefur ekki komið fram það, sem ég vildi að menn athugi, að töluvert mikið af þessum kostnaði hefur stafað af því, að þessi sendiráð hafa fengið mikil störf í sambandi við Marshallhjálpina. Ég er viss um, að sá kostnaður, sem farið hefur til þess, hefur margendurgreiðzt Íslandi, eins og við vitum, meðan við fáum þá aðstoð, sem við höfum fengið undanfarin ár, og þess vegna þurfum við ekki að sjá eftir því. Hins vegar hefði verið heppilegra, að þessi kostnaður hefði verið settur sérstaklega í sambandi við utanrmn. Hv. frsm. segir, að það sé dregið 250 þús. kr. frá vegaframkvæmdum. Þetta er ekki að öllu leyti rétt. Það er dregin þessi upphæð frá vega- og brúaframkvæmdum. Hve mikið er frá vegum, veit ég ekki. Þá talaði hv. þm. mjög um þá hækkun, sem orðið hefði á rekstrargjöldunum. En ég vil spyrja hv. frsm.: Hefur hann alveg gleymt sínum þætti og þætti síns flokks í því að hafa hækkað embættismannalaunin, svo að nemur nú 25 millj. fyrir ríkissjóðinn? Það fyrirbrigði skeði hér á Alþingi, að samþ. var till., sem kostaði ríkissjóð 20 millj., gegn vilja meiri hl. fjvn. og gegn vilja meiri hl. þeirra þm., sem studdu ríkisstj. á sínum tíma. Þannig er þetta mál til komið. En af hverju var þetta gert? Af ábyrgðarleysi þeirra manna, sem fylgdu þeim hluta Sjálfstfl. að málum og Framsfl., sem samþ. þessa till. Svo eru það þessir menn, sem koma og eru að tala um, að ríkisreksturinn hafi kostað svo og svo mikið meira en áður. Hér er um það að ræða, að ríkisreksturinn hefur fyrst og fremst hækkað fyrir þetta og svo fyrir ný verkefni, sem nú eru látin í hendur ríkisstj. og ekki er hægt annað en að kosti eitthvert fé. Ég skal viðurkenna að sumt af þessu fé fer í ríkissjóðinn í sköttum, en það gerði sannarlega ekki bilið minna milli þess ríka og fátæka, að þessi till. var samþ. Ég held, að það sé óhætt fyrir þá menn, sem stóðu að þessu, að segja sig úr bæði Alþfl. og Sósfl., sem haga sér þannig að vinna beinlínis að því að gera bilið sem mest milli þeirra fátæku og ríku í þessu landi; það er sannarlega ekki nein hjálp við þá fátæku, sem hér var gert. Ég held, að aths. hv. frsm. um, að brúaframlagið lækki um 500 þús. kr., sé byggð á misskilningi og hann reikni ekki með það, sem lagt er til að efla brúasjóð, 41/2 milljón í fyrra og 41/2 milljón nú. Hv. frsm. sagði, að ríkið stæði í milljóna vanskilaskuldum vegna hafnarmálanna. Ég vil biðja hv. þm. að kynna sér hafnarlögin, þar sem stendur greinilega, að ríkissjóður leggi til hafnanna eftir því, sem fé er veitt til á fjárl. Það eru engar vanskilaskuldir í sambandi við hafnarmálin, og ríkissjóður hefur enga skyldu til þess að leggja til hafnarmálanna á hverju ári annað eða meira fé en það, sem veitt er á fjárl. í hvert skipti, og þess vegna er það, að ef einhver aðili á Ísafirði, Bolungavík eða annars staðar vinnur fyrir meira fé, þá gerir hann það fullkomlega á sína ábyrgð, enda veit ég ekki til þess, að ríkissjóður hafi nokkru sinni greitt vaxtabyrði af því fé, sem ógreitt er til hafna, nema síður sé, svoleiðis að það er rangt, að hér sé um að ræða nokkur vanskil vegna hafnarmálanna. Ég ætla aðeins að fara nokkrum orðum um brtt. á þskj. 266. Ég held, að það væri eðlilegt, að hv. frsm. tæki aftur til 3. umr. till. 1–10 á þessu þskj. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni, tekur fjvn. það til athugunar fyrir 3. umr., hvort tiltækilegt sé að hækka tekjurnar. Hæstv. ráðh. hefur lýst sinni skoðun í dag, og fjvn. mun að sjálfsögðu óska eftir að fá að sjá, hvernig niðurstöðurnar verða 1. des., og það ættum við að geta séð eftir nokkra daga, og munum við þá ræða það við ríkisstj., og ef nokkur meining er á bak við þetta hjá hv. þm., þá fyndist mér eðlilegast, að hann tæki þetta aftur. - Ég skal ekki ræða 11. brtt., það hefði ég heldur viljað ræða við forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins, áður en ég get sagt frekar um hana, en mér þætti eðlilegt, að hún væri einnig tekin aftur. Hvað við kemur 12. brtt., þá er ég undrandi yfir, að þm. skyldi bera hana fram. Ég hélt, að hann þekkti þetta hneyksli of vel til að hafa brjóstheilindi til að bera slíkt fram. Vænti ég þess, að þessi till. verði koldrepin. Hún verður aldrei til bjargar þessu máli, það þarf önnur og fastari tök. - Einnig er ég undrandi yfir 13. till., því að það er vitað, að ef hún er samþ., þá er felld öll skiptingin. Þm. hefur ekki tryggingu fyrir því, að fjvn. fari að skipta fénu á milli umræðna. Hann ætlast til, að ráðh. skipti fénu. - Ekki sé ég ástæðu til að ræða 16. till.; þm. hefur ekki borið þessa till. fram í fjvn., og hefur hún hvorki verið felld þar né annað. - 17. till. vildi fjvn. ekki fallast á, en till. um almannatryggingarnar er til athugunar. Ég er ósammála ráðh. í því máli. Mér skildist á honum, að hægt væri að ganga á tryggingarnar í eitt ár. Þetta finnst mér vera lítil búhyggindi hjá honum, minni búhyggindi en búa yfirleitt í huga ráðherrans. Honum ber skylda til að tryggja fjárhag trygginganna. Ég verð að segja, að mig furðar á afstöðu hans í þessu máli. Það er ekki rétt stefna að ætla að veikja tryggingarnar, af því að það er ekki að vita, að þær þoli það. Nú mun ráðh. viðurkenna, að nauðsyn er að hafa fjárfestinguna sem minnsta og taka gjöld af fólkinu núna á meðan þetta peningaflóð er. En það er rangt að ætla að draga frá tryggingunum. Ég vænti samkomulags um þetta mál. - Um 19. brtt., um vinnumiðlun, sé ég ekki, að það sé nokkur skaði að draga úr kostnaði, sem skapast við að útvega nokkrum mönnum atvinnu. - Bezt er, að hæstv. ráðh. athugi sjálfur um vanreiknaða vísitöluuppbót. Þm. sagði, - ég veit, að hann hefur ekki meint það, - en hann sagði; að veitingaskattur væri tekinn af atvinnuvegi, sem hangi ekki á horriminni. Ég vil því benda á, að fyrir fjvn. lá beiðni um eftirgjöf á veitingaskatti. Mér hefur fundizt, að mörg veitingahús úti á landi þyrftu þess með, að veitingaskattinum væri af létt. Veitingahúsum, sem ekki er hægt að loka, yrði að loka, ef fjvn. yrði ekki við beiðninni. - Þm. sagði, að það þyrfti 18 millj. til að bæta úr vandræðum fiskiflotans. Hvar ætlar hann að fá þær milljónir? Allt bendir til, að brtt. þm. séu allar í lausu lofti. Í sambandi við þá aths. 2. minni hl. fjvn., þar sem hann segir, að rekstrarútgjöld ríkisins séu 80% af útflutningnum, vil ég spyrja: Hvaða þátt eiga sósíalistar í, að svo er komið? Í fyrsta lagi voru þeir með í, að laun embættismanna væru hækkuð um 20 millj., og voru með í að halda uppi verkfalli í sumar. Sósfl. hjálpaði til þess, að allur útflutningur fer í ríkisrekstur í landinu. Það er gott, að sá aðili, sem reynir að skapa þetta öngþveiti, skuli svo vera að fárast yfir því. - Það er annað, sem ég vil mótmæla sem hreinu þvaðri. Það er, að fjvn. hafi ekki heimild til að breyta 5 þús. kr. nema með leyfi ráðh. Fjvn. hefur breytt miklu hærri upphæð en 5 þús. kr. - Þm. segir, að sér hafi komið á óvart, að ekki var fækkað sendiherrum á Norðurlöndum. Hann bar meira að segja sjálfur till. upp í fjvn., og var hún felld. Brtt. á þskj. 268 frá 2. minni hl. fjvn., 1.–3. tölul., voru bornar upp í fjvn. og felldar. Sama er að segja um 4.–6. till. - Um aðstoð við vélbátaflotann vísa ég til þess, sem ég hef áður sagt. Þetta hefur verið rætt í n. og fellt, og sé ég ekki ástæðu til að taka það aftur til umr. í n. Hv. þm. N-Ísf. ber fram á þskj. 280 brtt. um brúargerð, og er ekki ástæða til að ræða það frekar. Það bar á góma að taka þetta upp. Var reynt að ná samkomulagi við hv. 6. landsk. þm., en fékkst ekki vegna stirfni hans. Þetta er eina málið, sem hann hefur komið fram í eins og naut í flagi. Hann skildi ekki skyldu sína, og er það hans sök, að Norður-Ísfirðingar fengu ekki nægilegt fé til að ljúka við brúna á næsta ári. En hann sýndi þá stirfni, að ekki var hægt að mæla við hann. Í sambandi við hafnarmannvirki, þá var ekki óskað að taka upp framlag til Sæbóls. Sé ég ekki ástæðu til að taka þetta mál upp. Varðandi 22. gr. VII., um að verja 100 þús. kr. til þess að bæta tjón, sem varð á brimbrjótnum í Bolungavík haustið 1946, þá lá ekki fyrir fjvn., hve mikið tjónið var eða hvað mikið þurfti að bæta, og engin umsögn frá vitamálastjóra. Tillögunni var kastað fram, án þess að höfð væru nokkur rök. - Sama er um b-lið. Það eru einkennileg rök hv. þm. N-Ísf., að af því að gengið væri inn á þá braut að greiða Bolvíkingum fyrir árin 1944–50, væri sjálfsagt að greiða þeim fyrir árin 1939–44. Hvers vegna var þm. ekki svo hreinlyndur að setja þetta strax inn í till.? Hvaða aðilar eiga að fá þetta fé? Krafan er þannig, að útilokað er að taka hana inn. Hv. þm. A-Húnv. hefur á þskj. 274 komið fram með till. um að hækka framlag til Skagastrandarhafnar. Hann sagði, að sér skildist á mönnum úr fjvn., að veitt hefði verið minna til Skagastrandarhafnar en fyrr. Ég veit ekki, við hvaða menn hann hefur rætt, en veitt hefur verið minna til Skagastrandar af því, að ríkið varð að greiða skuldir. Var rætt um að úthluta engu til þeirra hafna, sem svo stóð á um, eða setja þau skilyrði, að fénu yrði varið til endurgreiðslu þessara skulda. Þetta hefur enn ekki verið gert, en mun verða gert. Gera þarf sérstaka grein fyrir, hvernig fénu hefur verið eytt, hvernig á að greiða gjöldin, hverjar tekjurnar eru og hvernig reglugerðir. Framlag til Skagastrandar byggist á því, hversu mikið hún á ógreitt úr ríkissjóði og hve mikið er ógreitt frá Skagaströnd. Nú eru áætlaðar 220 þús. kr. mest fyrir byggingarkostnaði hafna á þessu ári. Var þar fylgt till. vitamálastjóra, þegar fénu var skipt, nema til þeirra hafna, sem áttu langmest inni. Till. þm. um fyrirhleðslu var í fjvn., en fékk ekki fylgi meiri hl. n. En ég lofa því, að þetta erindi mun verða sent til búnaðarmálastjóra. Kostnaðaráætlun er miklu meiri en gefið var upp af vegamálastjóra. Um till. þm. Snæf. á þskj. 274 um Skógarstrandarveg þarf ekki að ræða, en ég verð að segja, að verði þessi till. samþ., er gengið inn á hættulega braut. Það gefur öðrum en hv. þm. Dal. ástæðu til að bera fram slíkar till. Þessi skipting er ekki komin frá fjvn., heldur frá vegamálastjóra, og hann á að hafa einhverja þekkingu á þessu máli. Viðvíkjandi Rifi á Snæfellsnesi, þá fór fjvn. og athugaði staðinn. Hygg ég, að það hafi verið fyrir hennar áhrif, að teknar voru þessar 700 þús. kr. inn á fjárlfrv. Þetta er eina höfnin á landinu, þar sem tekin er upp stór upphæð án þess að nokkurt framlag komi á móti. Ástæðan er m.a. sú, að ónotaðar eru enn þá 100 þús. kr. Nú er það upplýst hjá ríkisstj. og vitamálastjóra, að tekið skyldi lán, allt að 60%, og mundi þá verða hægt að vinna fyrir 11/2 millj. kr. á næsta ári. Ef þessi stóri biti hefur ekkert að segja í þetta, þá veit ég ekki, hvernig á að fara að fylla það rúm. Ég held, að minnst ástæða sé að samþ. þessa brtt. af öllum fram komnum brtt. Ef hægt er að gera góða höfn á Rifi, yrði hún ein bezta höfn á landinu hvað snertir fiskveiðar. Hún yrði mikill léttir fyrir aðrar hafnir við Faxaflóa, lífhöfn flotans á Vesturlandi og við Faxaflóa. Auk þess yrði hún til mikils hagræðis fyrir Sand og Ólafsvík og þá, sem þar búa. Ég hef dregið fram meginástæður fyrir því, að fjvn. stóð óskipt um málið, og hygg, að hún haldi áfram á sömu braut, en reyni ekki að tefja framgang þessa aðkallandi máls. Mér finnst þm. Snæf. mega vel við una, ef mál þetta nær fram að ganga. Um bókasöfnin skal ég vera fáorður. Ég spyr, hvort sýslur hafi notað rétt sinn til að fá greitt af skemmtanaskatti. Og held ég, að nú sé orðið tímabært að endurskoða þessa löggjöf og taka upp nýtt skipulag. Um vatnsveiturnar vil ég segja þetta: Ég held, að engin sönnun sé fyrir því, að vatnsveitan í Stykkishólmi fái eyri meira, þó að till. verði samþ., og því síður ef á að skipta framlaginu í fleiri staði. Við höfum rætt við ríkisstj. um þennan lið, en hún hefur ekki séð sér fært að hann yrði hækkaður. Hv. 7. þm. Reykv. ber fram till. um, að Guðmundi Jónssyni verði veittar 6000 kr. til söngnáms. Þetta hefur ekki legið fyrir n., og skal ég athuga þetta, ef hv. þm. vill taka þetta aftur til 3. umr. Ég tel sjálfsagt að greiða honum styrk eins og öðrum, þar sem hann hefur aldrei verið styrktur áður. - Um hina till., í sambandi við sinfóníuhljómsveitina, er ég ekki sammála, að það séu fjórir aðilar, sem borga kostnaðinn. Ég tel, að það séu aðeins tveir aðilar, nefnilega ríkissjóður og bæjarsjóður. Ríkissjóður greiðir um 300–400 þús. til þessarar menningarstarfsemi, og svo á að fara að bæta hér við 200 þús. kr. Ég álít nauðsynlegt að ræða þetta betur í n. En þá vil ég spyrja, hverjar tekjur þessara manna hafi verið á árinu, og tel æskilegt, að það lægi fyrir fjvn. Svo vil ég fá upplýsingar um, hvaða tekjur þjóðleikhúsið hefur til að leggja á móti þessu framlagi. Mér er kunnugt um, að það hefur verið húsfyllir, þegar hljómsveitin hefur leikið. Er þá ekki hægt að skipuleggja starf hljómsveitarinnar þannig, að hún þurfi ekki að vera sá baggi á ríkissjóði sem hún nú er? Hv. þm. Siglf. flytur brtt. í sambandi við sjúkrahúsið á Siglufirði. Ég vil upplýsa hann um það, að fjvn. skiptir ekki fjárveitingum til annarra sjúkrahúsa en fjórðungssjúkrahúsa. Og það er n. ekki sársaukalaust að skera niður framlög til slíkra mála. - En um hitt atriðið, í sambandi við hafnarmálin, er alger misskilningur hjá hv. þm., að Siglufjörður sé beittur ranglæti í þessum efnum. Siglufjörður á enn þá vangreiddar 120 þús. kr. til þessara mála. Vill nú hv. þm. telja sér stætt á því að borga 220 þús. kr. til þess staðar, sem enn þá á eftir vangreitt framlag sitt, og greiða heldur ekki nema 220 þús. kr. til þess staðar, sem ríkissjóður skuldar enn þá 800 þús. kr. Hér á að vinna, eftir áætlun, fyrir 500 þús. kr., og er fylgt till. vitamálastjóra. Hvað hefur Siglufjörður svo gert til að koma fjárhag sínum í lag? Ég hef rætt þetta við núverandi bæjarstjóra Siglufjarðar, og hefur hann skilið, að um ekkert ranglæti var að ræða. Í sambandi við fram borna till. frá hv. þm. Dal. mælist ég til, að hann taki hana aftur og hún verði rædd nánar í nefnd. Ég ætla að segja nokkur orð við 2. þm. Reykv. Hann sagði, að mesta eyðsla, sem hugsazt gæti, væri að láta þegnana ganga atvinnulausa. Þessu hefði hann átt að gefa gaum í togaraverkfallinu. Annars er sorglegt að eyða tíma í menn, sem tala af slíkri hræsni. - Annað þótti mér vænt um að heyra frá hv. þm., að við værum komnir of langt í að rýra kaupmátt krónunnar. Þetta hef ég alltaf sagt, og því lengra sem við höldum á sömu braut, því smærri verður krónan. - Þm. sagði, að áætlun frá fjárhagsráði yrði að fylgja. Ég hélt, að hv. þm. teldi áætlun frá fjárhagsráði ómerkilegt plagg og ekkert mark á því takandi, þó að fjárhagsáætlun hefði fylgt. Ég hef lýst því oft yfir á þingi, að ríkisstj. ráði ekkert við fjárhagsráð og þýddi ekki að biðja um neitt, því að það réði öllu. Það eina, sem ræður við það, er almenningsálitið. Ég er því alveg samþykkur að afnema það strax og hef alltaf verið því fylgjandi. Í raun og veru hefði aldrei átt að stofna það. - Hv. þm. sagði, að ríkið þyrfti að efla framkvæmdir til að forða landsmönnum frá atvinnuleysi. Ég tel, að það beri að snúa sér sem mest að því að afla sem mestra verðmæta til útflutnings. Og það hefði verið hægt, ef flokkur hv. þm. hefði ekki spillt því. - Hv. þm. sagði, að greiðsluhalli á fjárlögum þýddi ekkert annað en að ríkið tæki lán hjá sjálfu sér, sem sagt ekkert annað en prentaðir seðlar eftir þörfum. Ég vil biðja hv. þm. að athuga afstöðu sína áður en hann talar næst. - Till. hv. þm. á þskj. 274 um framlög til atvinnuaukningar og útrýmingar heilsuspillandi húsnæði voru ekki bornar fram í fjvn. af fulltrúa Sósfl. Veit hv. þm. þetta ekki? Og till. nr. 10 á sama þskj., um að taka lán til að lána bæjar- og sveitarfélögum, var heldur ekki borin fram í n. af fulltrúa Sósfl. - Annars getur fjvn. verið ánægð með, að brtt. þm., sem bornar hafa verið fram, eru mest sýndartill.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara hér út í almennar umræður um fjárlögin, en ég hef leyft mér að flytja tvær brtt., á þskj. 280 og 291. Sú fyrri er þess efnis, að það er ungur námsmaður við dýralækninganám í Svíþjóð og er að ljúka námi, en er í mikilli fjárþröng. Á þessa árs fjárlögum voru honum veittar 5 þús. kr., og mælist hann til þess, að Alþ. geri það aftur nú. Ég ætlaði ekki að flytja fleiri brtt., en þegar átti að fara að seilast svo gott sem í minn eigin vasa, þá gat ég ekki látið þar við sitja. Ég vil byrja á því að upplýsa fyrir hv. þdm., hvað það er, sem kallað er Skógarstrandarvegur, því að ætla mætti, að hann næði aðeins yfir Skógarströndina í Snæfellsnessýslu. En hann nær meira en yfir Skógarströndina sjálfa, því að hann nær svo gott sem yfir 2 hreppa í Dalasýslu, Hörðudal og Miðdali, og í Snæfellsnessýslu áfram út Skógarströnd alla leið til Stykkishólms. Venjan hefur verið sú að veita í einu lagi ákveðna upphæð til Skógarstrandarvegar, en flest árin hefur féð verið notað í Snæfellsnessýslu og ekki nema lítill hluti þess eða enginn í Dalasýslu. En í fjárlögum í fyrra var þó fénu skipt og kveðið svo á, að 35 þús. kr. skyldu notaðar í Dalasýslu. En nú sýnist mér, að framlag í Snæfellsnessýslu sé aukið um 25 þús. kr., en það er víst ekki nóg, því að hv. þm. Snæf. vill nú einnig fá þessar 35 þús. kr., sem ætlaðar eru í Dalasýslu, í viðbót. Virðist till. þessi mjög einkennileg, þar sem fénu var skipt í fyrra einmitt til að fyrirbyggja það, að féð yrði notað allt í annarri sýslunni. Ef tekið er saman það, sem ætlað er til umbóta í þessum tveim sýslum nú, þá kemur í ljós, að 1 millj. og 265 þús. kr. fara í Snæfellsnessýslu, en ekki nema 1/3 af þeirri upphæð til Dalasýslu, eða rúm 400 þús. kr. Það sér því hver maður, hve það er óréttmætt að seilast í þessar 35 þús. kr. frá Dölum til viðbótar. Hv. þm. Snæf. kallaði þetta sanngjarna kröfu. Ég vil segja, að mér þykir sú sanngirni einkennileg, og ég vona, að þingheimur líti einnig svo á. Það hefur lengi verið áhugamál Dalamanna að fá veg yfir Heydal, lagðan úr Hnappadal og niður á Skógarströnd í Snæfellsnessýslu. En til þess, að þessi vegur geti komizt á, þá þarf að hraða veginum að fjallgarðinum, og hygg ég, að sá vegur verði ekki síður í þágu Snæfellsnesbúa, og því rétt að nota féð á innanverðri Skógarströnd. Og það má einnig geta þess, að Skógarströnd hefur farið svo varhluta í þessum efnum, að svo gott sem annar hver bær þar er nú kominn í eyði, og er þar þó blómlegt sauðfjárland. - Ég ætlaði ekki í fyrstu að flytja þessa brtt., en ber hana fram til þess að mótmæla brtt. hv. þm. Snæf. og sýna fram á, hve hann fer þar með ósanngjarnt mál. Og eitt er víst, að Skógstrendingar líta ekki eins á málið og hann, því að mikill hluti þeirra verzlar við Búðardal, og því mikill léttir fyrir þá, ef vegurinn á innanverðri ströndinni yrði bættur. Það er til að bæta úr fyrir Suður-Dalamönnum og Skógstrendingum, að ég ber þessa till. fram, þar sem ég fer fram á, að í Hörðudal og á innanverðri Skógarströnd verði unnið fyrir því, sem ætlað var á utanverða ströndina. Ég ræði þetta svo ekki meir, en vænti þess, að þm. sýni þessu máli skilning.