Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



7. brtl. h. n. fer fram á að bæta inn í frv. nýrri grein. Jeg tel breyting h. n, mikið góða í sjálfu sér, og á góðum rökum bygða. En jeg álít, að ákvæðið um, að vírinn í girðingunni skuli hvergi vera minna en 75 sentimetra frá jörð, óþarft til að ná þeim tilgangi, sem nefndin ætlast til að það nái, og geti jafnvel gert girðinguna gagnslitla, Það mun vera nóg að hafa vírinn álnarhátt frá jörðu, til þess að sauðfje geti gengið undir hann, án þess að meiðast. Það er ekki há girðing, sem sauðkindin getur smogið undir. Sje vírinn svo hátt frá jörðu, sem nefndin leggur til, þá er hætt við, að stórgripir smjúgi undir hana, einkum nautgripir. Jeg vil því skjóta því til h. n., hvort hún vilji ekki til 3. umr. breyta 75 sentimetrunum í til dæmis 65 sentimetra; það er þó full alin, og ólíklegt, að nokkur sauðkind meiðist á vír, sem svo hátt liggur.

Þórarinn Jónsson framsögumaður: Frumvarp það, sem hjer liggur fyrir, er nú komið aftur frá háttvirtri neðri deild, og hafa þar verið gerðar á því nokkrar breytingar, sem flestar skifta ekki miklu máli, en eigi getur nefndin álitið, að þær sjeu að neinu leyti til bóta á frumvarpinu. Fyrsta breytingin er sú, að í 2. gr. hefur verið slept þessum orðum, „enda verði henni (þ. e. vatnsveitingunni) ekki breytt nema með meiri kostnaði, en skaði gjörðarbeiðanda telst“. Það, sem hjer vakti fyrir nefndinni, var, að hugsazt gæti, að einhver veitti vatni af sínu landi inn á annars manns land, einungis í því skyni að gera honum miska eða óþægindi, þótt hann gæti veitt vatninu annað, sjer að meinalausu, og vildi þá nefndin, að sá, er fyrir slíku verður, gæti fengið það leiðrjett. En þar eð neðri deild hefur felt þetta burtu, vill nefndin sætta sig við, að það falli niður, því að hún treystir því, að úttektarmenn meti sanngjarnar bætur fyrir slíkt, sem hjer er um að ræða. Við 3. gr. hefur verið gjörð sú breyting, að í staðinn fyrir „hæfilegt endurgjald“ hefur verið sett: „hæfileg þóknun“. Nefndin lítur svo á, að í orðinu „þóknun“ liggi önnur merking en í orðinu „endurgjald“, því að þóknun eigi ekki við fullkomnar bætur, heldur aðeins við bætur að nokkrum hluta, og telur hún því þessa breytingu fremur til skaða, en þó getur hún sætt sig við, að við svo búið standi, til þess að samkomulag náist fremur við neðri deild. Í 6. gr., þar sem talað er um, að krefjast megi landskifta, ef vatni er veitt á óskift land, hefur verið slept úr þessum orðum: „eða 1önd, sem ekki er skift til eignar, svo sannanlegt sje“. Ef þessari eftirsetningu er slept, þá á greinin einungis við lönd, sem sanna má að eigi hefur verið skift, en skifti geta líka verið til afnota, þó ekki sjeu til eignar. En þar eð frumvarp til landskiftalaga nær væntanlega fram að ganga á þessu þingi, álítur nefndin, að þetta skifti litlu máli, og getur hún því fallizt á, að þessu verði slept ár frumvarpinu. Þá hefur ennfremur verið gjörð sú breyting á 6. gr., að í staðinn fyrir: „skiftin skulu miðuð við jarðarmagn“ hefur verið sett: „skiftin skulu miðuð við stærð jarðanna eða jarðarpartanna eftir jarðamatinu“. Þessa breytingu getur nefndin sætt sig við, þar eð hún hyggur, að hún muni eigi verða til verulegs ógagns, enda þótt í jarðamatinu sje mjög mikið ósamræmi, og er það í trausti til úttektarmanna. Á 17. gr. hefur verið gjörð sú breyting, að í stað þess að leiguliða var heimilað í endurgjaldskostnað alt að því tólf sinnum meira en eftirgjaldshækkuninni nemur, hefur verið sett fimtánfalt. Þetta hyggur nefndin að sjaldan muni koma til greina, og getur hún því sætt sig við þessa breytingu. Þá kemur 18. gr. Þar er aðalbreytingin, sem gjörð hefur verið á frumvarpinu í neðri deild, og liggur hún í því, að greinin hefur verið feld burtu og ný grein verið sett í staðinn. Greinin hljóðaði um stóráveitu og var þess efnis, að ef hvorki landsdrottinn nje leiguliði vildu greiða áveitukostnað, þá mætti taka jörðina eignarnámi gegn fullu endurgjaldi. Í stað þessa hefur verið sett það ákvæði, að áveitukostnað skuli mega taka lögtaki hjá leiguliða, þar til hann er orðinn öreigi, og ganga þá að eiganda með málssókn. Þetta teljum vjer mjög óheppilegt. Nefndin hyggur, að þegar um fjelagskap er að ræða, sje hugsunarhætti manna yfirleitt svo farið, að flestir vilji hafa sem mestan hagnað af fjelagsskapnum, en komast hjá að leggja nema sem minst af mörkum sjálfir. En til þess að binda fjelagsskapinn traust saman, álítur nefndin nauðsynlegt, að þeir beri sjálfir mestan kostnaðinn, sem mestan hagnað hafa af fyrirtækinu, og álitur hún því, að það. að láta leiguliða eða landsdrottinn greiða kostnaðinn, þótt þeir vilji eigi, og heimila, að þetta sje tekið lögtaki eða ná því inn með dómi, sje miklum mun lakara en sú leið, sem efri deild vildi fara, og getur hún því eigi fallizt á þetta atriði af þeim ástæðum, sem fram eru teknar í framhaldsnefndaráliti nefndarinnar, en leyfir sjer að ráða háttvirtri deild til þess að fella 18. gr. niður en samþykkja í hennar stað nýja grein, eða samhljóða grein og áður var í frumvarpinu, og háttv. deild samþ. þá með miklum atkvæðamun. Væntum vjer, að svo fari enn. Þar eð eigi tóku fleiri til máls, var gengið til atkvæða, og var breytingartillaga nefndarinnar á þingskj. 479 við 18. gr. samþ. með 9 samhlj. atkvæðum. Frumv. þannig breytt var því næst samþykt með 9 samhlj. atkv. og endursent neðri deild.

Þórarinn Jónsson framsögum.: Jeg ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta mál, því nefndarálitið ber með sjer, hver skoðun nefndarinnar er á því, en hún hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að vísa beri málinu til stjórnarinnar, og byggir hún þetta á því, að málið er eigi svo vel undirbúið sem skyldi. Máli þessu er þannig varið, að ábúandinn á Undirfelli hefur farið fram á, að fá keypta þá jörð, og var samþ. á sýslunefndarfundi, að selja honum jörðina, og var hún síðan metin til peningaverðs ásamt hjáleigunni Snæringsstöðum, en þá jörð hafði ábúandinn á Undirfelli ekki farið fram á að kaupa, er hann bað um kaup á Undirfelli. Síðan hefur það upplýzt af skjölum, sem fylgja málinu, að Snæringsstaðir hafa ávalt verið sjerstök jörð og það eigi svo lítið kot, því hún er talin geta framfleytt um 130 sauðfjár auk nauðsynlegra kúa og hrossa. Og þó að jörð þessi hafi verið virt með Undirfelli, gefi það ekki tilefni til að selja hana með, þar sem hvorki í sýslunefndargerð nje skipunarbrjefi sýslumanns hefur verið beðið um kaup á henni, eða virðingarmönnum falið að virða hana. Álítur nefndin, að eigi beri að selja Snæringsstaði með, þótt Undirfell sé selt. Þær ástæður, sem færðar hafa verið fram á móti því, að Undirfell verði selt eru tvær: í fyrsta lagi að jörðin muni ef til vill í framtiðinni verða notuð sem prestssetur, og í öðru lagi, að hún muni vera hentug sem skólasetur í Áshreppi, og var um þetta leitað álits þeirra manna, er bezta þekkingu höfðu á þessum efnum. Hinu fyrra svaraði biskup á þá leið, að eigi væri ástæða til þess, að halda í jörðina til þess, að varðveita hana sem prestssetur. Um hið síðarnefnda hafa orðið nokkrar deilur. Nefndinni þykir ekki líklegt, að heimavistarskólar fyrir börn verði settir upp í sveitum í nálægri framtið, en fyrir heimangönguskóla er jörðin ekki heppleg nema fyrir nokkurn hluta sveitarinnar, enda hefur verið gjörð skólastofa á öðrum stað í hreppnum. Nefndin hefur nú leitað álits fræðslumálastjórans um þetta efni, og telur hann eigi líklegt, að Undirfell verði notað sem skólajörð, en Snæringsstaði telur hann vel til þess fallna, nægilega stóra handa kennaranum til ábúðar og að öllu heppilegri en Undirfell. Og álítur því nefndin, að undanskilja beri þá jörð frá sölunni. Að því er gjörðir sýslunefndarinnar snertir, þá lítur nefndin svo á, að atkvæðagreiðsla hennar 1912 verði að skoðast ábyggileg og þannig telja aðeins 2 atkv. á móti sölunni á Undirfelli, sjerstaklega þar sem þeir 2, sem þá greiddu atkv. á móti sölunni, ljetu bóka mótmæli sín og fengu eigi þá 2, er ekki greiddu atkv., til þess að skrifa undir mótmælin með sjer. Nefndin álítur því, að óþarft sje, að málið gangi til sýslunefndarinnar að nýju, og álita beri, að hún hafi samþykt söluna á Undirfelli, og að hin síðari atkvæðagreiðsla hafi verið óviðeigandi. En um Snæringsstaði er það að segja, eins og áður er fram tekið, að þar sem þeir hafa verið taldir sjerstök jörð með greinilega afmörkuðu túni, og þeir þar að auki eru eigi nefndir í beiðni ábúandans á Undirfelli, álítur nefndin, að eigi beri að selja þá með þeirri jörð, og leyfir hún sjer því að ráða háttv. deild til þess að vísa máli þessu til stjórnarinnar til framkvæmda. Var þá umræðum lokið og gengið til atkvæða, og var málinn vísað til stjórnarinnar með 53 samhlj. atkv.

Jósef Björnsson, framsögumaður meiri hlutans: Eins og nefndarálitið í þessu máli ber með sjer, gat nefnd sú, sem kosin var til þess að fjalla um þetta frumv., ekki orðið samferða. Meiri hlutinn getur ekki sjeð, að neitt verulegt mæli á móti því, að frv, þetta nái, fram að ganga, og hinsvegar finst honum að leggja verði áherzlu á, að frv. er komið fram fyrir eindregnar óskir manna á því svæði, sem ákvæði þess eiga að ná til, og að takmörkun sú, sem frv. fer fram á að gera megi á hringnótaveiði, er mjög litil, þar eð hún getur einungis náð til innri hluta Eyjafjarðar, og þótt sú breyting verði gerð á frumvarpinu, sem meiri hlutinn leggur til, sem sje, að það verði einnig látið ná til Skagafjarðar, samkvæmt óskum fjölda manna í því hjeraði, þá bætist ekki annað við en nokkur hluti af innanverðum Skagafirði. Að þetta geti valdið verulegu atvinnutjóni fyrir þá menn, sem nú stunda síldarveiði með hringnót eða herpinót, getur meiri hluti nefndarinnar ekki skilið, en meiri hluti nefndarinnar verður hinsvegar að vera þeirrar skoðunar, að frumv. tryggi bjargræðisvegi þeirra manna, sem stunda síldarveiði með öðrum veiðarfærum en hringnót, eða herpinót, sem nefndin leggur til að þetta veiðarfæri verði kallað í stað hringnótar. Vjer lítum og svo á, að þetta kunni að verða bátfiski til hagnaðar með því að ljettara verði að fá bátasíld. Þessvegna leyfir meiri hluti nefndarinnar sjer að ráða háttv. deild til þess að samþykkja frv. með lítilli breytingu, sem sje þeirri, að sýslunefnd Skagafjarðar sje einnig heimilt að gera samþyktir um síldarveiði með herpinót á Skagafirði, innan beinnar línu milli Kögurnafar á Þórðarhöfða og Reykjadisks. Þótt nú svo sje, sem háttv. minni hluti heldur fram, að fiskiveiðasamþyktir, einkum þær, sem gerðar hafa verið við sunnanverðan Faxaflóa, hafi reynzt illa, þá verður meiri hlutinn að líta svo á, að öðruvísi horfi við um þetta mál, en um ýmsar fiskiveiðasamþyktir, sem gerðar hafa verið, sjerstaklega hjer við sunnanverðan Faxaflóa, og geti því enginn samanburður komið til greina þar á milli. Jeg skal svo ekki mæla frekar fram með þessu frv. að sinni, en vil einungis taka það fram, að meiri hlutinn hefur í nefndaráliti sínu bent á þau þrjú atriði, sem að hans áliti mæla mest með því, að frv. þetta verði samþykt, og að hann getur ekki sjeð neitt athugavert við frv., og leyfir hann sjer því að ráða háttv. deild til þess, að samþykkja það með þeim breytingum, sem hann hefur lagt til að á því verði gerðar.



Jeg hallast að till. meiri hluta nefndarinnar í þessu máli, með fram vegna þess, að samþyktir þær, sem hjer er um að ræða, eiga ekki að gilda nema um 5 ára tímabil, og eigi er hjer mikil hætta á ferðum, ef þær skyldu reynast ver en til er ætlazt. En aðalástæðan til þess, að jeg tók til máls er sú, að jeg vildi vekja máls á galla, sem mjer virðist vera á frv., en sem nefndin hefur ekki minzt á í áliti sínu. Þessi galli er í því fólginn. að mjer virðist vera ósamræmi milli 1. og 3. gr. frumvarpsins. í 1. gr. er ákveðið, að sýslunefndum Eyjafjarðar- og Suðurþingeyjarsýslu ásamt bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar skuli heimilt að gera samþyktir um hringnótaveiði á Eyjafirði. Í 1. gr. er ekki talað um annað en þessa heimild, og í hinum greinunum er svo ákveðið, hvernig koma skuli þessum samþyktum á. í 2. gr. er talað um, að kveðja skuli kjósendur til fundar og í 3. gr. er talað um, hvað gera skuli á þessum fundi, að þar á fundarstjóri að leggja fram frumv. til samþyktar, sem áður hefur verið samþykt samkvæmt 1, gr. En í 1. gr. er ekki talað um neitt samþykt frumv., heldur að eins um heimild til að gera samþykt. og er sú grein að eins sem inngangur að lögunum. Það getur verið, að hjer eigi að standa „samið“, en ekki „samþykt“, en þótt svo væri, þá kemur það eigi heldur heim við 1. gr. Jeg álit, að hjer þurfi frv. breytinga við, og vil jeg skjóta því til nefndarinnar, hvort hún vill ekki athuga nánar þetta atriði. Jeg hygg, að hjer þurfi að taka það fram, að sýslunefnd skuli semja frumvarp og leggja fyrir fund þann, sem ákveðinn er í 2. gr. En eins og þetta stendur nú í frumvarpinu, er það mjög óljóst.

Júlíus Havsteen, framsögumaður minni hlutans: Jeg ætla að eins að segja örfá orð máli mínu til stuðnings, þótt það sje varla nauðsynlegt, því að jeg hef lýst skoðun minni á þessu máli í ágreiningsatkvæði mínu. Að því, er snertir fiskiveiðasamþyktir þær, sem gerðar hafa verið, einkum við sunnanverðan Faxaflóa siðan árið 1877, þá er óhætt að segja, að þær hafa undantekningarlaust reynzt illa, ávalt gert meiri skaða en gagn. Og þar sem hjer er um það að ræða, að gera takmarkanir um annan aðalatvinnuveg landsmanna, finst mjer varhugavert, að þingið sleppi löggjafarvaldi sínu um þetta í hendur sýslunefndum, og yfirleitt virðist mjer, að þingið ætti að fara mjög varlega í að afsala sjer nokkru af valdi sínu. En að því er sjerstaklega snertir hringnótaveiði við Eyjafjörð, þá getur hún ekki gert verulegan skaða fremur en hvalveiðarnar, sem jeg get ekki sjeð að sjeu að neinu leyti háskalegar, þótt margir sjeu mjög hræddir við, að þær spilli fiskigöngum. Ennfremur er það rangt gagnvart þeim mönnum, sem lagt hafa mikið í kostnað til þess að útvega sjer herpinætur, að hindra það, að þeir geti notað sjer þessi veiðarfæri eins og þeim hentar bezt. Þar að auki er það einungis partur af því svæði, sem frv. þetta á að gilda fyrir, sem hefur óskað eftir lögum um þetta efni. Það er hvorki meira nje minna en Akureyri með 2000 íbúum, sem er mótfallin þessu frumvarpi, svo að menn geta ekki sagt, að einróma raddir manna á þessu svæði, óski eftir lögunum.  (Steingr, Jónsson: Þá komast samþyktirnar ekki á)  . Jú, víst því að hinir geta borið þá ofurliða í atkvæðagreiðslu. Af þessum ástæðum, sem jeg nú hef tekið fram. vil jeg leyfa mjer að ráða háttv. deild til þess að fella frv. þetta.

Jósef Björnsson, framsögumaður meiri hlutans; Jeg vildi aðeins taka það fram gagnvart því, sem háttv. 2. þm. N.- Múl. (E. J.) sagði um ósamræmi milli, 1. og 3. gr., eða rjettara sagt að 3. gr. væri ónákvæm samkvæmt frumvarpinu að öðru leyti, þá er þetta ekki fullkomlega rjett hjá hinum háttvirta þingmanni. Því að í 1. gr. stendur, að sýslunefndir megi gera samþyktir um síldveiðar með herpi- nót, og það eru einmitt þessar samþyktir, sem verða lagðar fram á fundi þeim, sem um er rætt í 3. gr., svo að hjer er alls ekki um ósamræmi að ræða milli 1. og 3. gr. Þessi athugasemd hins háttv. þingmanns er því ekki fyllilega rjettmæt, en nefndin, er þrátt fyrir það bæði honum og öðrum þakklát fyrir þær athugasemdir, sem þeir hafa gert við frv. og skotið til nefndarinnar. Að því er snertir andmæli háttv. minni hluta gagnvart frv., þá er ekki miklu þar til að svara. Aðeins má geta þess, að þegar um samþyktaratriði er að ræða,. þá má ávalt búast við því, að einhverjir sjeu, sem álíta, að samþykt sú, sem verið er að gera, sje ekki heppileg, en að mínu áliti er ekkert athugavert við það, þótt. einstakir menn verði að beygja sig undir meiri hlutann. Hagsmunir fjöldans verða að ganga fyrir hagsmunum einstaklinganna, og þótt einstakir menn áliti, að á sig sje hallað, þá á það eigi að standa í vegi fyrir því, að samþyktin sje gerð, ef hagsmunir fjöldans mæla með því. Og það er skoðun mín, að hagur fjöldans af takmörkunum þeim, er hjer ræðir um að gera á rjetti einstaklinganna sje miklu meiri en þau óþægindi, sem af þeim geta leitt fyrir þá fáu menn, sem nú stunda hringnótaveiði á hinu umrædda svæði.



Það, sem þessu frumvarpi hefur helzt verið fundið til foráttu, að því, er Eyjafjörð snertir, er það, að hagsmunir Akureyrarkaupstaðar sjeu bornir fyrir borð. En þetta er ekki rjett athugað, því að það er algerlega lagt á vald Akureyrarbúa, hvort nokkur fyrirmæli um þetta veiðarfæri verða samþykt. Akureyrarbúar hafa meira en nóg atkvæðamagn til þess að fella slík fyrirmæli, því að þeir eru meira en þriðjungur þeirra manna, sem atkvæðisrjett hafa um þetta mál. Ef borin er saman Akureyri annarsvegar með 2000 íbúum, og hinsvegar Glæsibæjarhreppur, Arnarneshr., Vallahr., Grýtubakkahr. og Svalbarðsstrandarhr., þá sjest, að jeg fer hjer fullkomlega með rjett mál, svo að það er enginn voði á ferðum að þessu leyti. En hitt er alveg áreiðanlegt, að þeir, sem vit hafa á sjósókn, telja, að hringnótaveiðin geri öðrum veiðiaðferðum við Eyjafjörð töluverðan skaða, einkum inni á firðinum. Þegar hjer við bætist, að samþyktirnar eiga að falla úr gildi eftir 5 ár, þá er auðsætt, að það er með engu móti hægt að segja, að með þessu frumv. sje þrengt hart að þeim mönnum, sem nú stunda hringnótaveiði við Eyjafjörð. Jeg vil að lokum endurtaka það, sem háttvirtur framsögum. sagði, að það er eigi rjett, að ósamræmi sé milli 1. og 3. greinar frumvarpsins. Frumvarp það, í sem getið er um í 3. gr. að samþykt hafi verið samkv.1. gr., er það frumvarp, sem sýslunefndir Eyjafjarðar- og Suður-Þingeyjarsýslu og bæjarstjórn Akureyrar hafa samið og samþykt, en sem þeir verða að lokum að bera undir kjósendafund til staðfestingar, svo að það geti að fullu gengið í gildi.

Jón, Jónatansson, framsögumaður: Áður en jeg minnist á brtill. þær, er nefndin hefur gert, vildi jeg segja örfá orð um málið í heild sinni. Jeg heyrði það að vísu, að þegar verið var að ræða mál þetta í hv. Nd., þá var verið að tala um girðingarsótt, en jeg býst við því, að það verði ekki sagt hjer, enda vildi jeg vekja athygli hv. deildar á því, að þetta mál er mjög mikilsvert; girðingarnar eru einhver öflugasti þátturinn í framförum landbúnaðarins. Það sem hefur verið hjer og er enn mesta vesaldarmerkið og merki um menningarleysi er girðingaleysið og verkfæraleysið. Girðingar og góð verkfæri, ásamt nauðsynlegri þekkingu til að meðhöndla þau, er nauðsynlegt skilyrði fyrir framförum í ræktun landsins. Og óhætt er að fullyrða, að með girðingum, með fullkominni friðun, sjest það fyrst, hvað ræktað land hjer getur gefið af sjer; þá er girðing beitilanda heldur eigi lítilsvirði. Girðingar eru eitt verulegasta sporið, sem stigið verður til framfara í landbúnaðinum. Og þing og stjórn virðist hafa skil ið þetta, og hefur gert ýmislegt til þess,. að vinna málinu gagn og greiða götu þess. En eins og eðlilegt er, þá hefur það orðið í molum, því þegar lög voru fyrst sett hjer um þetta, þá vantaði alla reynslu í j þessu efni, svo lögunum varð eðlilega nokkuð áfátt. En síðan þessi lög voru sett, hefur fengizt nokkur reynsla; það hafa. gaddavírsgirðingarnar o.fl. gert að verkum, og þessi reynsla hefur leitt í Ijós. ýmsa galla á gildandi lögum, sem hægt er að bæta úr með rýmri lagasetningu. Því er þörf á því, að ný lög sjeu samin um þetta efni. Efni þessa frv. er fyrst og fermst um. fyrirkomulag girðinganna og skilyrðanna fyrir lánum til þeirra. Hjer er breytt að ýmsu frá eldri lögum, og er það óskóp eðlilegt, því eins og jeg tók áðan fram, þá var engin reynsla fengin, er þau lög voru samin, og það hafa því komið í ljós ýmsir gallar og ófullkomleikar á þeim, og úr því er hjer reynt að bæta. Girðingarnar voru t. d óþarflega háar; eftir því, sem reynslan hefur sýnt, þá eru hærri girðingar, en hjer er talað um í frv., óþarfar, nema þar sem er að ræða um girðingar fyrir kynbótagripi. Afleiðingin af ákvæðum laganna um að hafa girðingu svo háa, er sú - að vírþræðirnir eru hafðir gisnari en vera ætti - því annars yrði girðingin dýrari - en við þetta veitir girðingin minni vörn, auk þess, sem hún einnig er hættulegri fyrir fjenað. Þá er afstaða nágranna, þegar um girðing á landamerkjum er að ræða. Um það eru nú engin ákvæði, en ákvæði um það eru að ýmsu leyti nauðsynleg, enda víða óskað eftir þeim. Það hagar víða svo til, að tún eða engi liggja saman, eða að land liggur upp að beitilandi nágrannaus, og er þá ekki nema sjálfsagt og eðlilegt, að báðar jarðirnar, eða jarðeigendurnir rjettara sagt, taki að tiltölu þátt í girðingarkostnaðinum, Um þessa framlagsskyldu þeirra eru ákvæði í frumv., en þau ákvæði eru nýmæli, og vil jeg því minnast á þau nokkru nánar. Jeg býst við því, að einhver mótmæli kunni að koma fram gegn þessu nýmæli, framlagsskyldunni. En jeg verð að álíta, að það sje þó miklu fleira og meira, er styður rjettmæti hennar. Jeg hef t. d. heyrt það sem ástæðu á móti þessu, að það gæti orðið til þess, að sá, sem er ríkari og sterkari, geti neytt hinn, sem er fátækur og minni máttar, til þess að setja upp og kosta á móti sjer girðingu. Vitanlega getur þetta komið fyrir, en jeg hygg, að það verði fremur sjaldgæft, og nokkuð er fyrir þetta bygt með ákvæðinu um, að meta skuli framlagið til girðingarinnar eftir notum hennar fyrir báðar jarðirnar, bæði eftir landsstærð þeirra og öðrum staðháttum. Það mun líka vera svo, að sá ríkari og máttarmeiri gengur jafnaðarlega meira á land hins, sem eðlilegt er, því hann er fjárríkari, og hefur því meiri þörf á viðlendu landi, einkum til beitar. Og óþægindin stafa margskonar af þessu fyrir lítilmagnann, svo miklu betra er fyrir hann, ef honum annars með nokkru móti er fært, að kljúfa kostnaðinn við girðinguna. Og fátæki bóndinn á einmitt miklu örðugra, ef framlagsskyldan er ekki lögákveðin; hann getur ekki varið sig ágangi, af því hann getur ekki kostað girðinguna einn, hann verður að fá nágranna sinn til að taka þátt í kostnaðinum, ef hún á að komast á fót; og þetta er honum unt því aðeins, að lagaskylda hvíli á nágrannanum að leggja hann á móti. Annars getur líka oft farið svo, að sá, sem meiri máttar er, bíður beinlínis eftir því, að hinn neyðist til að girða, og hrósar happi af því, að láta girða fyrir sig á landamerkjum, án þess að hann þurfi að leggja nokkuð fram. Framlagsskyldan er nauðsynleg, óhjákvæmileg, og mun greiða allmikið fyrir því, að girðingum fjölgi. Þetta, sem jeg hef nú minzt á, tel jeg vera aðalatriðin, og vegna þeirra er þörf á nýrri lagasetningu um þetta, til þess að bæta úr göllum eldri laganna, og í þá átt miðar þetta frv., og því tel jeg það vera til bóta, þótt nefndin hinsvegar verði að leggja til, að gerðar sjeu nokkkrar breytingar á því. Þá vil jeg víkja að brtill. nefndarinnar á þgskj. 476. 1. breytingin er við 3. gr., og fer hún aðallega í þá átt. að orða greinina skýrar. En auk þess er lagt til, að fella burt ákvæði um það, að ef ekki sje veitt nægilegt fje til girðingalána á fjárlögum, að þá skuli þeirri reglu þar fylgt, sem þar er nánar tilfærð. Þetta orðalag er í frv. villandi, því þessi regla um forgangsrjett næstu ár á þó auðsjáanlega einnig að gilda um lán úr Ræktunarsjóði, en það kemur ekkert fjárlögunum við, hvort nægilegt fje er til í þeim sjóði eða ekki til útlána þessara. 2. brtill. er í sjálfu sjer aðeins skýring, en hún er gerð til þess, að láta þessi ákvæði vera í samræmi við reglugerð Ræktunarsjóðsins. Eins og það nú er orðað, mátti misskilja það. 3. brtill, er við 7. gr., og fer hún fram á, að ekki megi taka girðinguna burtu, nema ákveðið sje, að jörðin leggist í eyði, hætti að verða til sem sjerstakt býli. Nefndin lítur svo á, að það eigi að setja hjer skýrari takmörk, en eru í frv., og nefndin sjer ekki ástæðu til þess, að losa jarðeiganda undan þeirri skyldu, að halda girðingunni við, þótt jörð fari í svip í eyði vegna þess, að ábúandi flytur burt og enginn fæst í hans stað næsta ár, en síðan á að taka jörðina aftur í ábúð. Nefndin vill því ekki stuðla til þess, að girðing sje rifin upp að ástæðulausu, eða að jarðeigandi hlaupi til og rifi upp girðinguna og flytji hana á einhvern annan stað, og byggi svo jörðina aftur girðingatausa. Þetta gæti orðið til þess, að farið væri að „spekúlera“ í þessu. En hvað sem því líður, þá er víst um það, að þetta spilli jörðunum, auki þrasið um girðingarnar og baki leiguliðum mikilla örðugleika. Það er auk þess sjálfsagt, af löggjafarvaldinu að girða svo sem auðið er, fyrir, að það eigi sjer stað, og það telur nefndin bezt gert með því, að gera lánin afturkræf ef girðing sje rifin burt. Við það vex aðhaldið, og menn fara þá ekki að rífa niður girðingarnar, nema þar sem þeir ætla sjer alveg að legga býlin að fullu í eyði, Og nefndin er ennfremur sammála um, að það beri ekki að styðja að því, að sjerstök býli sjeu lögð niður, nema þá með því, að það sje gert um afdalajarðir, sem á að leggja undir litlar afrjettir. Á síðari árum hefur bólað á þeirri stefnu, að býlin ættu að fækka og stækka, en þetta er þveröfugt við heilbrigða skynsemi, þveröfug stefna í landi, sem bíður ræktunar. Og veruleikikinn krefst þess, að býlin sjeu færri og smærri, þá verður landið betur ræktað. Þennan öfuga hugsunarhátt, er hjer hefur bólað á, þarf að kveða niður, og það væri miklu meiri ástæða til þess, að láta fólk fá land til ræktunar, en að fækka býlunum. Þeir, sem hafa mestan vilja og mesta framtakssemi til þess að rækta landið, ættu að eiga kost á að gera það: væri nær að styðja að því með lögum, en hinu, að einstakir menn af dutlungum og þröngsýni geti leikið sjer að því að halda stórum landflæmum ónotuðum, og það ætti ekki að þurfa að gera sjer svo miklar grílur út af röskun eignarrjettarins í því sambandi, og þá ástæðu tel jeg helbera heimsku, sem sje margkveðin í kútinn; það er máttlaus afturganga, er hefur verið til stórtjóns fyrir þjóðina, það er nátttröll, sem dagar uppi fyrir birtu vagandi menningar. 4. brtill. er við 8. gr. Nefndinni fanst rjett, að girðingarskyldan kæmi einnig til greina, þegar tún eða engjar lægju að beitilandi nágrannajarðarinnar, og bætti því við þessari setningu. 5. brtill. er við 9. gr., og er hún um það, að þegar landamerkjalina sje krókótt, en maður vill girða beint, þá skuli haga henni svo, að sem jafnast sneiðist lönd beggja jarðanna. Þetta er vitanlega tilgangur greinarinnar, en það kemur ekki skýrt fram, að svo eigi að vera, og ekki elta hvern krók og kima. En eins og það er orðað nú í frv., þá getur annað landið sneiðzt meira, og er þá hægt að beita ójöfnuði, en sá sem fyrir ójöfnuði og ásælninni yrði, fengi aðeins skaðabætur, máske svo og svo metnar. Í veg fyrir þessa misbeitingu vill nefndin koma. En nefndin vill, að rjettur til annara afnota en til engjar og beitar haldist jafnt fyrir girðinguna. 6. brtill. fer fram á, að fella burtu 11. og 12. gr. frv., en í stað þess setja nýja grein, með sömu ákvæðum en nokkuð breyttum. Í hv. Nd. varð talsverður ágreiningur um það, hvort rjett væri, að halda ákvæðum vegalaganna um að leita skuli leyfis til að girða yfir vegi. Nefndin var sammála um, að þessi ákvæði væru gagnslítil og að sumu leyti óheppileg. Og hún telur, að reynslan hafi sannað það. Og þetta ákvæði getur aukið misrjetti á þá lund, að aðrir fái leyfi en hinum sje neitað, án þess sanngirni sje gætt. En það er nauðsynlegt, að hlið sjeu leyfð, því það er hreinn ógerningur fyrir þá, er eiga stór lönd að girða þau öll meðfram veginum. Að vísu munu þeir gera það, þar sem mikil umferð er, og löndin er að vegi liggja, góðir hagar eða engjar, til þess að forðast átroðning ferðamanna. En ástæða til þess er ekki, nema þar sem mjög mikil umferð er, og hitt er miklu algengara, að nauðsynlegt er, að leyfa að girt sje fyrir vegi; mun oftast svo verða um flestar þær leiðir, er nefndar eru í greininni. Nefndin hefur heldur ekki, fundið ástæðu til þess, að sækja þyrfti um leyfi til hliðsins til stjórnarráðsins, því sýslunefndin er vanalegast og altaf kunnugri öllum staðháttum. Auk þess hefur reynslan sýni, að það er oft og einatt alls ekki sótt um þetta leyfi stjórnarráðsins, en aðeins girt í bessaleyfi; það yrði síður, ef sækja ætti aðeins um leyfið til sýslunefndar. Auk þess hefur sýslunefndin miklu betri tök á, að sjá um og hafa eftirlit með því, að ekki sje girt í óleyfi. Annars sje heimilt að girða fyrir veg, sje fyrirmælum Laganna, að því er snertir hlið á girðingunni, fylgt. Þá kemur til þeirra vega, sem ekki eru kostaðir af landssjóði, sýslusjóði nje hreppssjóði; niðurstaða nefndarinnir varð þar sú, að láta gilda um þá sama ákvæðið, sem um hina vegina, þannig að girða mætti yfir þá, en hlið skyldi þó vera á girðingunni. Þó leggur nefndin til, að ákvæðið nái ekki til stiga og götutroðninga. Það er mesta fjarstæða, að láta slíkt ákvæði standa. þótt svo sje fyrirskipað í vegalögunum frá 22. nóv. 1907. Sje það látið standa, væri hægt að knýja menn til, að hafa hlið á girðingum sínum, hvar sem þær liggja yfir götustíg eða troðning, og mundi af því leiða, að landið yrði því nær sama sem ógirt. Hver sá stígur, sem þörf er á að hafa hlið á girðingu yfir, umferðar vegna, mun geta komizt inn undir einhvern flokk þeirra vega, sem nefndir eru í 11. grein nefndarinnar. Að öðru leyti hefur nefndin í þessari einu grein haldið efni 11. og 12. gr. frv. h. n. d. Í þessa sömu grein, 11. greinina, vill nefndin setja nokkuð fyllri ákvæði um sleðabrautir og vetrarleiðir, sem nauðsynlegar eru til almenningsnota, en í frv. voru. Nefndinni þótti rjett, að eigandinn mætti kjósa um, hvort hann vildi heldur hafa hlið á slíkum girðingum, eða taka girðinguna upp að vetrinum. Það getur oft verið óþægilegt, að hafa hlið með lokaðri grind á vetrum, snjór vill setjast að henni, og verður þá erfitt að opna hliðið. Að öðru leyti eru fyrirmæli þessarar greinar svo ljós, að jeg sje ekki ástæðu til, að fjölyrða um þau. Þá leggur nefndin til, að bætt sje nýrri 12. gr. inn í frv. um stórgripagirðingar með 1 eða 2 gaddavírsstrengjum. Þessar girðingar geta oft komið að góðu liði og verið hentugar til bráðabirgða þeim, sem ekki hafa fang á að girða strax til fullnustu. En það er ótækt, að ekki sjeu settar regiur um þessar girðingar. Tilgangurinn með þær girðingar getur ekki verið annar en sá, að verja landið fyrir ágangi stór gripa. Nú eru þær víða hættulegar fyrir sauðfje, en gætu þó verið þannig gerðar, að þær kæmu að fullu haldi, án þess að hætta stafaði af þeim fyrir sauðfje ekki þarf annað en að strengur sje ekki spentur nær jörðu en svo, að sauðfje geti gengið undir hann án þess að meiða sig. Af þessu er svo ákveðið í 12. gr., að vírinn sje hvergi minna en 75 sentimetra frá jörð. Girðingar þessar hafa oft verið óvandaðar, og vírinn illa strengdur, eða legið niðurslitinn, án þess úr hafi verið bætt. Því þótti nefndinni rjett, að leggja sektaákvæði við og skaðabótagreiðslu, ef girðingarnar væru vanhirtar, og skepnur yrðu fyrir meiðslum af þeim sökum. Reynslan hefur sýnt það, að gaddavírsgirðingar eru ekki hættulegar fyrir skepnur, eins og fyrst var búizt við, ef þær eru vel gerðar, og þeim vel við haldið. Annars geta þær verið hættulegar. Jeg hef nú minzt á aðalatriðin í brtill. nefndarinnar. Hinar breytingarnar eru smávægilegar. 8. og 9. brtill., eru ekki annað en leiðrjetting á rangri tilvitnun í frumv. 10. brtill. við 16, gr. er sumpart samskonar leiðrjetting og í 9, og 10. brtill., og suk þess er þar sett hreppsnefnd í staðinn fyrir sveitarstjórn, sem er rjettara, því að sveitarstjórn er viðtækara orð, og á hjer ekki allskostar við. Loks fer 11. brtill. fram á það, að talin sjeu upp Iög þau, sem frumv. þetta ætlazt til að numin sjeu úr lögum. Finn jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir að sinni um breytingar nefndarinnar, en vona, að háttv, d. líti svo á frv. þetta, að það sje gott og nauðsynlegt, og styðji því að framgangi þess.



Mjer finst það vera rjett, sem jeg vakti máls á, um orðalag 3. greinar, að það sje ekki heppilegt, heldur ætti það að vera þannig, að í staðinn fyrir „áður hefur verið samþykt, samkvæmt 1. gr.“, kæmi: „sem samið hefur verið samkvæmt 1. gr.“, eða eitthvað líkt því. Jeg hugsa mjer, að 1. grein sje aðallegainngangur; en í 2. grein er talað um það, hvenær samþyktir skal gera, og í síðari greinum, hvernig þær eigi að samþykkja. Því finst mjer rjettara, að orða þetta atriði öðruvísi í 3. grein. Ákvæðið er óljóst, eins og það er orðað í greininni. Jeg býst við því, að þessar samþyktir,. verði ekki bornar undir kjósendur, nema óskir um það komi fram, og að sýslunefndirnar fari ekki að gera þessar samþyktir, nema því aðeins, að þær viti, að það sje vilji manna á svæðinu. Jeg skil varla, að þær fari að taka þessi ákvæði upp hjá sjer sjálfum, án þess að vita til þess, að. það sé almennings vilji, en geri þær aðeins eftir framkominni ósk frá hjeraðsbúum. Eftir frumv. er reyndar talið tvent til, sem orsök geti verið til samþyktar, annaðhvort það, að sýslunefndum, eða bæjarstjórn þyki þörf á henni, eða aðrir óski þess, að hún komist á, og hið síðara býzt jeg við að verði tilefnið. En hvort sem er, þá ætti að kveða svo á í frv., að nefndunum sje skylt, að semja frv. til samþyktarinnar, til að leggja fyrir þann fund, er hún boðar, og er því rjettara, að orða 2. grein svo, að sýslunefndirnar skuli semja frumvarp til samþyktarinnar, og leggja fyrir fundinn. Jeg býst við, að þetta orðalag 3. greinar hafi komizt hjer inn í ógáti eftir öðrum samþyktarlögum, en einhverju verið breytt á undan, en vænti þess, að háttv. nefnd lagi þetta til 3. umræðu.



Í frumv. þessu, er það tekið fram, að samþyktir þessar eigi ekki að gilda lengur en 5 ár. Þetta sýnir bezt, hversu ljelegar menn telja þær, og hversu lítið traust er borið til þeirra. Og jeg lít líka svo á, að það sje spursmál um það, hvort að þessi lög sjeu samhljóða lögum þeim, er þau styðjast við, frá 14. .des. 1877. Hvernig háttv. 3, kgk. þm. (Stgr. Jónss.) hyggur, að Akureyrarkaupstaður verði hlutskarpastur, skil jeg ekki; jeg býst einmitt við, að það verði þvert á móti. Að lyktum vil jeg taka það fram, að jeg hygg, að ef frumvarp þetta nær fram að ganga, þá geti vel komið fyrir, að samþyktirnar verði ekki í samræmi við gildandi lög. Sektirnar mega sem sje eftir lagafrumvarpinu vera alt að því 500 kr., en í lögum 14. desbr. 1877 um ýmisleg atriði, er snerta fiskiveiðar á opnum skipum, er hámark sekta ákveðið 100 kr. Það getur því hæglega svo farið, að sektir í herpinótaveiðisamþykt verði ákveðnar yfir 100 kr., sem hlýtur að hafa þá afleiðing, að samþyktin verði eigi staðfest.

Steingr. Jónsson: Jeg skildi alls ekki lögskýringu hv. 1. kgk. þm. (Júl. Hav.). Jeg sagði það hjer áðan um þetta mál, að löggjafarvaldið væri að afsala sjer hluta af löggjafarvaldinu, og jeg taldi þessa stefnu athugaverða. En við erum komnir inn á þssa braut í samþyktarlögunum, svo hjer er ekki um neitt nýmæli að ræða. Og jeg get samþykt þetta meðal annars vegna þess, að þessu valdi er afsalað í hendur kjósenda vorra, svo það eru sömu mennirnir, er ráða þessu til lykta og þeir, sem hafa gefið oss umboð til að fara með mál hjer í löggjafarþinginu. Og eins og við getum afsalað oss þetta mál, eins getum við afsalað það frá oss með vissum takmörkum, um t. d. að samþyktirnar gildi ekki lengur en 5 ár, þurfi því að endurnýja þær, ef þær eigi að gilda önnur 5 ár o. svo frv. Slík takmörkun er heldur ekkert nýmæli, svo ekki sje farið þar lengra í þingsögu vorri en til síðasta alþingis, þá voru vörutollslögin samþykt með slíkri takmörkun, sem sje að þau giltu aðeins í 2 ár. Og hið sama getum við sagt við Eyfirðinga. Um Akureyrarkaupstað tel jeg að það megi öllum vera ljóst, að hann geti ráðið mestu, því hann er langfjölmennastur. Hjer er ekki að ræða nema um eina 2 hreppa í Suðurþingeyjarsýslu, og að því jeg bezt veit, ekki nema um 3 hreppa í Eyjafjarðarsýslu, svo það er áreiðanlegt, að þeir hafa hvorki kjósendamagn nje fólksmagn svo á móts við Akureyrarkaupstað, að þeir einir geti ráðið því til lykta  (Júl. Hav.: Hvar verður fundurinn haldinn?)  , og jeg geri ráð fyrir, að fundurinn yrði í nánd við Akureyri, því þar eru flestir kjósendurnir.



Jeg tek undir með hv. frsm. (J. J.), að mál þetta sje þýðingarmikið og þess vert, að það fái framgang, með því að hjer sje um umbætur að ræða á girðingarlögunum frá 30. júlí 1909. Það er alkunna, að girðingaröld sú, sem nú er upprunnin, er ein kröftugasta lyftistöngin í búnaðarframförum vorum. En það er annað atriði, sem hjer kemur til greina, og ekki má gleyma að taka með í reikninginn, það eru samgöngurnar á fandi. Við allar búnaðarbætur verðum vjer að gæta þess, að teppa þær sem minst má verða. Nú eru að verða svo miklar breytingar í samgöngum vorum, þar sem eru að koma hjól í staðinn fyrir klakka, vagnar í staðinn fyrir reiðinga, og akbrautir í staðinn fyrir götustigina fornu. Einmitt með þetta fyrir augum get jeg ekki verið samþykkur 6. brtill. h. n.; mjer virðist hún vera mjög athugaverð. Jeg lít svo á, að ákvæði þau, sem nú eru í gildandi lögum um girðingar yfir akvegi, sjeu alveg nauðsynleg, og þurfi sjerstaklega að ná til allra akvega. Það er ekki nóg, að aðeins skuli leita samþykkis sýslunefndar um það, hvort girða megi yfir veg, sje hlið haft á girðingunni, þegar um flutningabraut er að ræða. Nú hefur þegar verið ákveðið, að gera ýmsa þjóðvegi akfæra, og eru sumir þeirra alveg eins fjölfarnir eins og flutningabrautirnar; jeg skal nefna til dæmis þjóðveginn út frá Akureyri út Kræklingahlíð; hann er akfær vegur, og umferð um hann sízt minni, en um flutningabraut frá Akureyri fram Eyjafjörð. Þá eru enn fremur sýsluvegirnir. Sýslunefndir eru nú í óða önn að gera þá akfæra. Ef brtill. h. n., yrði samþykt, þá er jeg sannfærður um, að ekki yrði hálft gagn að vegum þessum, við það sem orðið gæti, ef hægt væri að fara tálmanalaust um þá. Jeg skal nefna til Reykjadalsbrautina, til að sýna fram á, hvílík tálmun fyrir ferðamenn er að því, að girt sje yfir vegi. og það þótt lokuð hlið sjeu á girðingunum. Braut þessi verður um 38 kílómetrar, og kostar fram undir 100 000 kr. Ef öllum þeim, sem lönd sín girða á þessu svæði, væri leyft að girða yfir brautina, þá er jeg viss um, að hún yrði mjög bráðlega lokuð á 15–16 stöðum með girðingum. En hvað leiðir svo af því ? Það þýðir það, að brautin kemur ekki að hálfum notum til vagnferða. Maður er á ferð um veginn með pratalegan hest fyrir vagni sínum. Þegar að hliði kemur, verður hann að fara af vagninum, spenna frá, opna hliðið, spenna hestinn fyrir vagninn, teyma hann gegn um hliðið, spenna aftur frá, loka eftir sjer, og spenna aftur fyrir. Þetta er ekki lítil tímatöf og umsvif, og jeg er viss um, að þegar þessi maður er búinn að fara um nokkur hlið sama daginn, þá muni hann bölfa öllu þessu umstangi innilega í hjarta sínu. Þegar við erum að kosta upp á dýra vegi, þá dugar ekki að teppa umferðina með því, að þvergirða þá; jeg tala ekki um, ef „sjálfrenningar“ verða teknir upp, og eiga að fara um þá. í Danmörku sjást hvergi girðingar yfir aðalvegi. Að vísu voru þær til áður, en þá sat maður við hliðið til að opna það, og tók gjald af þeim, sem um fóru (Bompenge). Svo var það t. d. á Strandveginum við Kaupmannahöfn. Jeg álít, að þannig þurfi að breyta tillögu h. n., að ekki megi girða yfir nokkurn akveg, hverju nafni sem nefnist, nema fengið sje til þess samþykki hlutaðeigandi stjórnarvalda. Þetta bið jeg háttv. nefnd að taka til íhugunar og Iagfæringar. Mjer er það áhugamál, að frumv. fái framgang, en þó þykir mjer svo mikils um vert, að 6. brtl. h. n. sje lagfærð á þann hátt, sem jeg hef bent á, að jeg mun ekki geta greitt atkvæði með málinu, sjái h. n. sjer ekki fært að verða við tilmælum mínum, og kippa málinu í lag til 3. umr., verði brtl. hennar samþykt nú.



Brtill. h. n. við 11. og 12. gr. frv. er töluvert athugaverð. Í 12. gr. stendur, að landeiganda sje heimilt meðal annars, að gera girðingu yfir stigu og götutroðninga með hliði fyrir veginum. Þessu tvennu hefir h. n. slept úr upptalningu sinni yfir vegi þá, sem girða megi yfir, svo framarlega sem þar sje haft hlið á girðingunni. Afleiðingin af því, ef þessi brtill. yrði samþykt, væri sjálfsagt sú, að landeiganda væri heimilt að girða yfir stigu og götutroðninga, án þess að þurfa að hafa nokkurt hlið á girðingunni. Þetta getur orðið mjög bagalegt, t. d. þar sem fleiri bæir eiga engi saman; það gæti farið svo, að þannig yrði afgirt, að sumum bændum væri ómögulegt að ná heim heyum sínum, girðingin yrði í vegi fyrir þeim og tepti þá. Jeg vil því skjóta því til h. n., hvort hún vill ekki breyta þessu ákvæði, t. d. þannig, að girða mætti fyrir stigu og götutroðninga, en hlið skyldi aðeins hafa á girðingunni, ef hreppsnefnd skipaði svo fyrir.



Það er eitt atriði í 8. gr. frv., sem jeg vil minnast ofurlitið á. Þar er gert ráð fyrir, að jarðeigandi eða ábúandi geti gert girðingu á mörkum næstu jarðar, ef tún eða engjarjarðanna liggja saman, þótt ekki náist samkomulag um þátttöku í girðingunni við jarðeiganda þann eða ábúanda, sem á tún eða engi á móti, og að hann geti látið meta notagildi girðingarinnar fyrir báða, og fengið skift girðingarkostnaðinum eftir því. Nú vill nefndin einnig láta hið sama gilda, ef tún eða engi liggur að beitilandi annara jarða. Þetta er að vísu til bóta, en þó ekki fullnægjandi. Það getur verið full þörf á girðingu milli jarða, þótt ekki liggi saman aunað en beitilönd þeirra, og þekki jeg dæmi þess, svo sem þar sem bygt er kauptún í landi jarðar, og það fengið skák úr því með afmörkuðum landamerkjum. Þótt land kauptúnsins liggi aðeins að beitilandi hinnar jarðarinnar, þá má búast við, að hún verði fyrir litt bærilegum usla og ágangi af hinum mörgu ferðamannahestum, sem slept er í kaupstaðarlandið, og að ógerningur sje að fyrirbyggja það á annan veg en með girðingu. Það er naumast hætt við, að kauptúnið geti orðið fyrir rangsleitni, þó það yrði, að leggja að sínu fram til girðingar, þar sem svona stendur á, eða það yrði til að ofþyngja því, þar sem jarðarábúandinn á að leggja fram hálfan girðingarkostnaðinn. Jeg vona, að h. n. athugi þetta nákvæmlega, og taki það til greina, ef hún sjer það fært.



Ég get ekki felt mig við 6. brtill. h. n.; en vil þó ekki vera meinsmaður frv., því það er að flestu leyti gott. Jeg vona því, að h. n, haldi ekki fast við þessa tillögu sína, að mönnum skuli heimilt að girða fyrir alla vegi nema flutningabrautir, af þeir aðeins hafa hlið á girðingunni, og að eigi þurfi nema leyfi sýslunefndar, til að gera hið sama við flutningabrautir. Mjer þykir það óviðkunnanlegt, að sýslunefndum sje fengið þetta vald yfir flutningabrautunum, þar sem landssjóður þó kostar lagning þeirra. Jeg kann betur við það, eins og það er í gildandi lögum, að leita þurfi leyfis stjórnarráðsins um girðingar með hliðum yfir flutningabrautir og þjóðvegi. Jeg hef nú síðari árin ferðast um land alt, og hef fundið til þess, hvílíkur trafali er að hinum sívaxandi girðingum yfir þjóðvegina. H. frsm. (J. J.) sagði, að girðingar yrðu ekki settar yfir þjóðvegi, nema leyfi væri fengið til þess. En þessa leyfis mun ekki jafnan hafa verið leitað. Hv. þm. V.-Sk. (S. E.) hefur skýrt mjer frá því, að hinar mörgu girðingar yfir þjóðveginn undir Eyjafjöllum muni hafa verið settar í leyfisleysi. Þessar girðingar urðu mjer til hins mesta trafala á ferð minni þar um slóðir. Jeg varð hvað eftir annað að hleypa á undan lausu hestunum á harða spretti, og fara af baki þegar að hliði kom, til að opna það fyrir þeim; síðan stökkva á bak og hleypa á spretti að næsta hliði, og víða var örskamt á milli girðinganna. Svipað kom fyrir mig sumstaðar á Norðurlandi. Við skulum hugsa okkur, að sett væri hlið á veginn hjer austur. Hvílíkur farartálmi mundi það ekki vera, jafnvel þótt ekki væri nema á einum stað, hvað þá er víðar væri. Og þessi farartálmi eykst og margfaldast að sama skapi, sem notkun vagna fer í vöxt Það er bein óhæfa, að hafa girðingar yfir flutningabrautir og þjóðvegi, og ætti að banna það í stað þess að leyfa. Það hefur viðgengizt, að nýjir þjóðvegir og sýsluvegir hafa verið lagðir yfir engi manna, án þess girðing hafi verið sett fram með veginum. Slíkt ætti líka að banna,. en sá, sem veginn leggur, vera skyldur til; að girða fram með honum, svo að ekki verði ágangur á engið vegna umferðarinnar. Þetta er víða lítil fyrirhöfn, þarf víða ekki nema einn gaddavírsstreng á hvern skurðbakka með veginum. Við eigum að stefna að því, að koma í veg fyrir allan farartálma á alfaravegum. Við eigum að keppa að því, að eignast góða og greiðfæra vegi, en þá megum við ekki þvergirða þá. Fólk getur ekki unað því til lengdar; en það getur orðið erfitt að ná burtu girðingunum, þegar þær einu sinni eru komnar, Það er þó skárra, eins og er í núgildandi lögum, að enginn megi setja girðingu yfir veg nema með leyfi sýslunefndar eða landstjórnar; það er að skömminni til skárra en það, sem h. n. leggur til. Væri hæstv. ráðherra hjer viðstaddur, mundi jeg brýna það fyrir stjórninni, að gæta þess vel, að fyrirmælum laganna um girðingar yfir vegi væri vel fylgt. Jeg vona, að h. n. geri ekki að kappsmáli þvergirðingarnar yfir vegi, því að þær eru ekki meginatriði í þessu máli; en þó þykir mjer svo mikils um vert, að ákvæðinu um það sje ekki haldið, að jeg veit ekki, hvort jeg get greitt atkvæði með málinu, ef nefndin heldur því til streitu; og þykir mér þó málið að öðru leyti harla mikilsvert. Eins og h. 3. kgk. (Stgr. J.) sagði, snertir mál þetta bæði samgöngur og landbúnað, og þarf að forðast að leiða það þannig til lykta að það geri öðru skaða um leið og það gerir hinu gagn.



Það væri gott eins og h. 6, kgk. (G. B.) gaf í skyn, að vjer gætum hjer fengið hreinar línur. Í núgildandi lögum eru línurnar ekki hreinar. Þess hefur verið krafizt, að ekki megi girða yfir vegi nema með leyfi, og þetta leyfi hefur orðið að sækja til æðri eða lægri stjórnarvalda, og hefur þá að jafnaði farið svo, að sá hefur haft sitt fram, sem fastast hefur sótt. Þetta er ofur eðlilegt, því jafnaðarlega hygg jeg að svo reynist, að sá hefur sitt mál fremur fram, sem meira á undir sjer, en hinn síður, sem er minni máttar. En þegar farið er að segja um þetta, er hætt við, að þeir kunni að fá leyfið, sem ver eru að því komnir, en sækja það fastar  (G. B.: Jeg vil ekki láta leyfa neinum að girða yfir veg eða akbraut)  . Jeg kem að því síðar. Þar að auki efast jeg ekki um, að menn taki sjer bessaleyfi til að girða yfir vegi, og má vera, að yfir því sje eigi kært, af því að menn vita eigi nema það sje með leyfi gert. Bezt er að ákveða annaðhvort, að girða megi án leyfis yfir alla vegi nema akbrautir og þjóðvegi, eða banna það algerlega. En það síðara gæti orðið til þess, að menn yrðu að leggja margfaldar girðingar um land sitt. Jeg get tekið sem dæmi, að um land einhverrar jarðar lægi krossvegur. Þá þarf fyrst að girða um alt landið, með tilheyrandi hliðum, og svo fjórar horngirðingar, svo landið skiftist þannig í fjóra hluti, Þetta er geysi kostnaður, sem eigi má á einstakling leggja til almennings afnota. Þessvegna ætti sá, sem veg leggur, að girða fram með veginum, því ella getur landið orðið þeim, sem afnot þess á að hafa, einkis virði, er allir ganga á það. Jeg skal áður en jeg lýk máli mínu, benda á, hvort ekki sje unt að fara milliveg, eins og hv. 3. kgk. benti á, að farið væri sem minst inn á þá leið, að girða fyrir akvegi, t. d. sýsluvegi og þjóðvegi (G. B. Hreppavegir geta verið akvegir), en takmarka ekki rjett manna til að girða yfir smærri vegi. Með leyfisveitingum, sem nú tíðkast, er alls ekki greitt fyrir umferð, heldur þvert á móti, og að halda þá leið framvegis, er til ills eins.

Steingr. Jónsson: Hv. þm. Skagf. mintist á, að línurnar, sem fara á eftir, þyrftu að vera beinar, og er þetta alveg rjett. Það hefur verið gengið út frá því, að leyfilegt væri að girða yfir vegi, en þetta er ekki rjett, heldur hefur það verið óheimilt frá gamalli tíð. Og jeg get sagt dæmi upp á þetta. Hjerna á árunum voru lagðar grindur yfir brýrnar á Skjálfandafljóti. Gerðu bændur þar í grend það til þess, að fjenaður þeirra rynni eigi yfir fljótið. En svo vildi til að tveir strokuhestar ætluðu yfir fljótið, og er þeir komust ekki brýrnar, lögðu þeir í fljótið en druknuðu. Eigandi þeirra kærði til stjórnarráðsins, sem svaraði með því að banna slíkar farartálmanir, og lagði við þunga refsing, ef eigi væri hlýtt, þar eð slíkt gæti orsakað stórkostlegt eignatjón. En hjer er um nýung að ræða, þar eð leyft er í frv. þessu að girða yfir vegi án samþykkis hlutaðeigandi stjórnarvalda, og er slíkt háskalegt. Mun jeg greiða atkv. móti frv., ef þessu er ekki breytt; þó getur sumstaðar verið nauðsynlegt, að leyfa girðingar. En hversvegna ættum vjer að verja miklu fje til vegagerða til þess svo að stoppa umferð um þá sömu vegi næsta dag? Ef komnar væru svo sem 50 girðingar yfir veginn hjeðan frá Reykjavík austur að Þjórsárbrú einn góðan veðurdag, og svo ætti að koma á bifreiðarferðum þangað austur, þá yrði að kanpa upp allar þessar girðingar fyrir tugi þúsunda. Að minsta kosti er jeg ekki í vafa um, að ef þetta frv. öðlast gildi eins og það er nú, munu slíkar girðingar þjóta upp nyrðra, sem stjórnarráðið nú synjar um flestar hverjar. Hv. þm. Skagf. áleit, að skaði gæti af því hlotizt, að fá vegi um lönd sín, og er það rjett, að gert er ráð fyrir slíku í vegalögunum, og sett ákvæði um skaðabætur. En það er hastarlegt, að sjá menn, fyrir þá sök, að vegur liggur um engjar þeirra heimta stórar fjebætur, þótt jörð þeirra hækki í verði við vegalagninguna. Segi jeg fyrir mitt leyti, að jeg hef þegar orðið var við slíkar kröfur, sem ómögulegt er að segja að sjeu sprotnar af ættjarðarást. Vona jeg, að hv, nefnd taki þetta til íhugunar, en vil jafnframt benda á, að eigi má að svo stöddu nema túngirðingalögin úr gildi. Þau hafa að vísu hætt að starfa, en í þeim eru ýms ákvæði viðvíkjandi lánunum, sem gilda í 40 ár. Þessu vildi jeg skjóta til nefndarinnar áður en jeg lýk máli mínu.

Jón Jónatansson, framsögum.: Það hafa komið fram allmargar mismunandi raddir, sem eigi eru samþykkar brtill. nefndarinnar. Jeg get sparað mjer að, þessu sinni að svara nákvæmlega þessum mótbárum, því jeg býst við, að nefndin taki þær sumar til yfirvegunar til 3, umr., þar sem sum ágreiningsatriðin hafa verið gerð að svo miklu kappsmáli. Þó eru einstöku atriði, sem jeg vil minnast á, t. d. leyfisskyldan, sem svo tíðrætt hefur orðið um. Það hefur verið talað um, hve mikill farartálmi girðingarnar sjeu, þegar þær eru þjettar, en það er einungis þar, sem fjölbýlt er, sem komið gæti fyrir, að skamt yrði milli girðinga, en þar sem svo stendur á, er þá eins líklegt, að girt yrði meðfram vegum en ekki þvert yfir. Jeg veit ekki, hvort allar girðingar undir Eyjafjöllum hafa verið gerðar með leyfi, en ef það er ekki, þá sýnir það, hvaða gagn er að því, að eiga að sækja um leyfi til stjórnarráðsins, ef eftirlitið er ekki betra en þetta, og verða því slík ákvæði harla gagnslitil. Hv. 3. kgk. vildi fara þann meðalveg, að leita leyfis um akvegi. Talaði hann í því sambandi um að pratalegan hest þyrfti að spenna frá vagni og fyriraftur og aftur, ef fara þyrfti gegnum hliðin. En þetta get jeg ekki skilið, nema því að eins, að hann ætlist til, að allir ökumenn hafi gamla ósiðinn að teyma hestana á eftir sjer. Þeir eiga að láta þá ganga á undan sjer, því þá þarf engin töf að verða. Þessi ósiður þarf að leggjast niður. Þetta ákvæði um leyfisskylduna, getur orðið nokkuð víðtækt, ef það á að eiga við alla akfæra vegi, en þetta getur komið til athugunar, þó jeg eigi sjái, á hverju menn byggja þau ummæli. sín, að leyfin hafi komið að gagni  (Stgr. J.: Þau hafa gert gagn fyrir norðan)  . Hv. 2. kgk. gat um stórgripagirðingar, og mun nefndin taka það til athugunar, hvort ástæða sje til að breyta ákvæðinu um fjarlægð vírsins frá jörðu. Hv. þm. V: Skaftf. talaði um, hve bagalegt mönnum gæti orðið það, ef alsstaðar mætti girða yfir stigu og götutroðninga, og vildi láta leita til þess leyfis hreppsnefndar. Jeg er því samþykkur, að verið geti, að rjett sje að breyta eitthvað þessu ákvæði, og mun nefndin taka það til nánari athugunar. Þá vill hv. þm. Hún. gera framlagsskylduna víðtækari, og láta hana líka ná til girðinga, er skifta beitilöndum, þar sem svo stendur á, að kauptún liggur annars vegar, og mun nefndin íhuga það. Að því er leyfin snertir, þá eru það þau, sem hefur orðið skrafdrjúgast um, en jeg sje enga ástæðu til að tala um þau nánar, fyr en nefndin hefur getað athugað þær mótbárur, sem hjer hafa komið fram. Hv. 3. kgk. talaði um þörf á að girða fram með vegi, þar sem þjettbýlt er, og vildi láta þann kosta girðinguna, sem veg legði. Virðist það allvarhugavert, að skylda þann, sem veg á, til slíks, sökum kostnaðar, að skylda þann, sem veg gerir, til að girða um veginn, er að vísu ekki ósanngjarnt, en eins og hjer er ástatt, væri það naumast heppilegt, og sízt, ef gert væri að almennri skyldu takmarkalaust. Að því, er snertir bendinguna um túngirðingalögin, er jeg honum þakklátur, og mun nefndin taka það til athugunar. Og sje jeg svo ekki ástæðu til að fara um þetta mál fleirum orðum að þessu sinni.

Steingr. Jónsson: Jeg vil aðeins geta þess, að jeg er mótfallinn þessu frv. og legg til, að það verði felt. Jeg sje enga skynsamlega nje fullgilda ástæðu til að fjölga dómþinghám hjer á landi. Hinsvegar eru á því ýmsir annmarkar. Það hefur kostnaðarauka í för með sjer. Allur málskostnaður verður miklu dýrari, ef þeim verður fjölgað. Það leggur sýslumónnum óþarfa kostnað á herðar, og fer í bága við embættisbrjef þeirra. Eftir því eiga þeir að þjóna svo og svo mörgum þinghám, sem tiltekið er. Og hver þörf er nú á þeirri fjölgun á þinghám, sem frv. ætlast til ? Eftir því, sem jeg hef heyrt sagt af kunnugum mönnum, er ástæðan sú, að hinum forna Skriðuhreppi hefur verið skift í tvo hreppa, og Öxnadalshreppi þykir sjer íþyngt með því, að verða að greiða til funda- eða þinghúss í öðrum hreppi, þar sem þeir eiga sjálfir fundahús í sínum hreppi. Jeg sje nú ekkert því til fyrirstöðu, að þeir hafi hver sitt manntalsþing. Jeg sje ekki, að nægileg ástæða sje til að breyta þessu eldgamla fyrirkomulagi. Jeg veit ekki til, að gerðar hafi verið breytingar á þessu, nema með Keflavík og kaupstaði; þar hafa verið stofnuð sjerstök lögsagnarumdæmi. Jeg tel sem sagt mjög varhugavert að fjölga dómþinghám. Það væri miklu heppilegrá að fækka þeim. Það mundi hafa þægindi í för með sjer fyrir öll viðskifti og viðskiftamenn, og að því er framför. Á síðustu árum hefur mönnum líka verið gert ljettara fyrir, með því að heimila gestarjettarmeðferð sumra skuldamála. Fjölgun á þinghám mundi baka kaupmönnum óhagræði. Ef þetta frv. verður samþykt, óttast jeg, að afleiðingin af því verði sú, að farið verði að fjölga þinghám. En slíkt eigum við að forðast. Jeg ræð því til, að frv. sje felt nú þegar.

Forseti: Hinn lögboðni þingtími er nú liðinn. En með því að miklu er enn ólokið af störfum þess, hefur hv. ráðherra skýrt mjer frá, að þingið væri Framlengt til laugardagsins 6. sept. næstk., að þeim degi meðtöldum. Þetta vildi jeg tilkynna hv. deild.