Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessi till. var rædd í fjvn. og send til umsagnar jarðhitadeildar raforkumálaskrifstofunnar, sem telur, að hún sé tímabær, og mælir með samþykkt hennar. Raforkumálastjóri telur í bréfi sínu, að líkur séu til, að jarðhitinn í Reykjavík og næsta nágrenni verði fullvirkjaður og nýttur innan tíu ára og muni þá þurfa að leita lengra til fanga. En slík mannvirki þurfa nákvæma athugun og undirbúning, og veitir því ekki af að byrja þegar á honum. Við höfum nú þegar svo mikla og góða reynslu af notkun jarðhitans, að eðlilegt er að leita ráða til að notfæra sér þessa auðlind enn betur en gert hefur verið til þessa. Jarðhitaorkuverin eru einhver beztu fyrirtæki, sem við eigum. Þau selja orkuna mun ódýrara en erlendir orkugjafar, kol eða olía, kosta, spara stórfé í erlendum gjaldeyri og hafa samt góða afkomu. Enn hefur aðeins nærtækasta jarðhitaorkan verið nýtt, en þegar farið verður að nýta þær orkulindir, sem fjær eru, er sennilegt, að hagkvæmastar verði allstórar virkjanir, og þess vegna rétt að hafa í huga að nota nokkuð af orkunni til iðnaðarþarfa, en ekki fyrst og fremst til húsahitunar og gróðurhúsa, eins og hingað til hefur verið. Þær athuganir, sem gerðar hafa verið í þá átt, benda til þess, að hægt sé að fá jarðhitaorkuna mun ódýrari en orku frá kolum eða olíu, en hafa ekki enn leitt til framkvæmda. Orkan frá kjarnorkuverum er enn þá nokkru dýrari en frá orkuverum, sem nota kol eða olíu eða vatnsafl, nema við sérstakar aðstæður, t.d. í heimskautalöndunum. Bilið hefur þó minnkað mikið á fáum árum og ekki víst, að langt liði, þar til verð orku frá kjarnorkuverum lækkar enn. Það er því brýn nauðsyn fyrir okkur Íslendinga að fresta því ekki að nýta þær auðlindir, sem við eigum í fossunum og jarðhitasvæðunum, sem enn þá eru ódýrustu orkulindirnar, sem þekkjast. Nefndin leggur því einróma til, að þessi till. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar flm. þessarar þáltill. þakka hv. fjvn. og frsm. hennar fyrir þann einhuga stuðning, sem nefndin hefur sýnt þessu máli, og ég vil leyfa mér að vænta þess, að svipaða afstöðu muni hið háa Alþingi taka um þetta.



Herra forseti. Þessi till., sem ég flyt ásamt þremur þm. öðrum, hljóðar á þessa leið: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að leita samvinnu við ríkisstjórnir Kanada og Bandaríkjanna um rannsóknir varðandi landfundi Íslendinga í Vesturheimi á 10. og 11 öld. Ég tel mig ekki þurfa að hafa mörg orð til að rekja forsögu eða tilefni þessarar tillögu. Þær heimildir, sem taldar eru merkastar um landfundi Íslendinga í Vesturheimi á öldum fyrr, eru taldar áreiðanlegastar í Grænlendingasögu. Skv. þeim var það íslenzkur maður, Bjarni Herjólfsson, sem fyrstur norrænna manna sá meginland N.- Ameríku, sennilega nokkru fyrir árið 1000. Leifur heppni hafði svo spurnir af þessum landafundi Bjarna, fékk hjá honum upplýsingar og fór í slóð hans, fór nokkru síðar þangað vestur og fann löndin Helluland, Markland og Vinland. Hann sneri svo þaðan aftur eftir nokkra dvöl þar. Þorfinnur karlsefni gerði síðan tilraun til þess að gerast þar landnámsmaður, en varð að hverfa þaðan aftur eftir skamma hríð. Ég sé ekki ástæðu til að rifja þessa sögu nánar upp, því að hún er tvímælalaust öllum hv. þm. kunn. En á síðari áratugum hafa þessar sagnir rifjazt upp og margt verið um það rætt og ritað, hvaða lönd það voru, sem þeir Bjarni Herjólfsson, Leifur heppni og Þorfinnur karlsefni könnuðu þarna fyrr á öldum. Menn hafa ekki verið á eitt sáttir um, hvaða staðir það hafa verið, sem þeir komu til, eða hvaða lönd það voru, og ýmsar getgátur verið uppi í því sambandi og margt verið um þetta ritað af fræðimönnum í þessum efnum. En flestra dómur er þó sá, að þeir Leifur og Þorfinnur hafi alltaf komizt suður fyrir 50. breiddarbaug og sennilegast dvalizt lengri eða skemmri tíma í einhverjum af austurfylkjum Bandaríkjanna. Hér er tvímælalaust um mál að ræða, sem Íslendingar eiga að láta sig verulegu skipta og ekki láta útlendinga svo að segja vera eina um, eins og átt hefur sér stað að undanförnu, og reyna að finna þá staði, sem Íslendingar fundu vestra. Aukin ástæða til þess, að Íslendingar gefi þessu nýjan gaum, er ekki sízt sú, að þeir eru nú orðnir siglingaþjóð að nýju og hér er um að ræða einn glæsilegasta þáttinn í íslenzkri siglingasögu. Ég vil í sambandi við þetta geta þess, að nokkru eftir að ég flutti þessa þáltill., kom til mín nefnd frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, sem hafði verið kjörin á seinasta aðalfundi þess einmitt til að fylgjast með þessum málum og vinna að framgangi þeirra. Í þessari nefnd eiga þeir sæti Sigurður Guðjónsson, sem lengi var skipstjóri á Skallagrími, Henry Hálfdánarson og Hallgrímur Jónsson vélstjóri. Þessir menn eru allir mjög siglingafróðir og hafa kynnt sér þessi mál alveg sérstaklega og hafa því að sjálfsögðu mikinn áhuga á framgangi þess, að Íslendingar láti þessi mál til sín taka. Þeir hafa jafnvei látið sér það til hugar koma, að íslendingar sjálfir mönnuðu skip, sem reyndu að fara í slóð þeirra Bjarna Herjólfssonar og Leifs heppna. Það var jafnvel minnzt á, að það gæti komið til greina að nota Sæbjörgu í því skyni á þeim tíma ársins, sem hún hefur minnst að gera. En þess ber vel að gæta, að hér er ekki eingöngu um mál að ræða, sem snertir fornleifafræðinga eða þeir bera skyn á. Hér er ekki síður um málefni að ræða, sem siglingafróðir menn bera skyn á og eru líklegastir til að benda á, hvaða leiðir það hafa verið, sem þeir fóru Bjarni Herjólfsson, Leifur heppni og Þorfinnur karlsefni, vegna þess að straumar og vindar á þessum slóðum hafa að sjálfsögðu ráðið miklu um það, hvernig leið þeirra hefur legið. Ég álít þess vegna, að í því, sem kann að vera gert af Íslendinga hálfu til rannsókna á þessum málum, eigi að leggja sérstaka áherzlu á að hafa samband og samvinnu við íslenzka siglingafræðinga og menn, sem eru kunnugir þessum slóðum, Grænlandshafi, eins og t.d. Sigurður Guðjónsson, sem lengi var skipstjóri á Skallagrími og stundaði árum saman veiðar á Grænlandsmiðum. Það hefur svo einnig gerzt, síðan þessi till. var lögð hér fram á hv. Alþingi, að hingað hefur komið norskur maður, Helge Ingstad, sem hefur fengizt við rannsóknir í þessum efnum og hefur, að ég hygg með aðstoð hæstv. menntmrh. tekið upp samvinnu við íslenzka fræðimenn í þessum efnum og mun hafa þá með sér í nýjum leiðangri, sem hann hyggst gera á komandi sumri. Ég tel það mjög vel til fallið og tel það rétt ráðið af hæstv. ríkisstj. að stuðla að því, að Íslendingar geti tekið þátt í þessari rannsókn. En ég tel það hins vegar ekki nema lítinn hluta af þeim rannsóknum og athugunum, sem gera þarf í þessum efnum. Þær þurfa að verða miklu víðtækari og ná til fleiri staða en beirra, sem Ingstad rannsakar sérstaklega, og ég álít, að það sé heppilegasta leiðin til framkvæmda í þessum efnum, að íslenzka ríkisstj. leiti til tveggja þeirra ríkisstj., sem þetta mái varðar alveg sérstaklega og þau lönd, sem þær ráða yfir, en það eru stjórnir Bandaríkjanna og Kanada. Ég tel alveg víst, að þetta mál mundi fá góðar undirtektir hjá stjórnum hessara landa og að upp úr því ætti að geta tekizt samvinna á milli íslenzku ríkisstj. og þeirra um framkvæmd á þessum rannsóknum. Að sjálfsögðu gæti það komið til mála, að einhverjir menn frá Noregi tækju einnig þátt í slíkum rannsóknum, en hins vegar hygg ég, að málið liggi þannig fyrir, að það varði Íslendinga og Vesturheimsmenn fyrst og fremst. Ég vænti þess, að þetta mál fái góðar undirtektir hjá hv. Alþingi, og leyfi mér að leggja til, að að umr. hér loknum verði þeim frestað og málið falið hv. allshn. til athugunar.



Herra forseti. Í sambandi við þessa till. tel ég rétt, að það komi fram, eins og hv. flm. drap á í máli sínu, að fyrir nokkrum vikum kom hingað til lands norski rithöfundurinn og fornleifafræðingurinn Helge Ingstad ásamt konu sinni og ræddi það bæði við íslenzk stjórnarvöld og íslenzka fræðimenn, með hvaða hætti samvinna gæti tekizt með honum og starfsmönnum hans og íslenzkum fræðimönnum í sambandi við þann leiðangur, sem fyrirhugaður er á næsta sumri til Kanadastrandar í framhaldi af þeim fornleifafundi, sem hann og starfsmenn hans gerðu þar fyrir nokkru. Er það einkum þessi - að ég tel - mjög merkilegi fornleifafundur Helge Ingstads, sem beint hefur augum manna víða um hinn menntaða heim að sannleiksgildi hinna fornu íslenzku sagna um siglingar Íslendinga vestur um haf og landnám þeirra í Vesturheimi á 10. og 11. öld. Helge Ingstad bauð þremur íslenzkum fræðimönnum aðild að hinum fyrirhugaða rannsóknarleiðangri sínum á sumri komanda undir forustu þjóðminjavarðar Íslands. En einmitt Íslendingar hafa yfir að ráða sérþekkingu á þessu sviði, sem telja má nær ómissandi, til þess að hægt sé að hagnýta til fulls þær upplýsingar, sem sumpart hafa fengizt við uppgröft á þessum slóðum og vonir standa enn fremur til að muni fást við frekari uppgröft. Þess vegna má segja, að aðild Íslendinga að þessum störfum, sem telja má hin allra merkustu, og að þeim leiðangri, sem án efa á eftir að leiða marga merkilega hluti í ljós, sé bæði eðlileg og jafnvel nauðsynleg. Ríkisstj. samþykkti þegar að standa straum af kostnaði við þátttöku hinna þriggja Íslendinga í þessum leiðangri. Tilkynnti ég Helge Ingstad það strax, þannig að honum var ljóst, að íslenzka ríkisvaldið væri reiðubúið til að greiða að fullu kostnað af þátttöku og aðild Íslendinga í þessum væntanlega leiðangri. Mun nú fullráðið, að af þátttöku Íslendinganna verði. Mér er nokkuð til efs, að tímabært sé á þessu stigi málsins að gera það, sem rætt er um í þessari till., að leita nú þegar samvinan við ríkisstjórnir Kanada og Bandaríkjanna um nýja rannsóknarleiðangra í þessu skyni. Ekki er svo að skilja, að ég sé ekki algjörlega sammála þeirri meginhugsun, sem í till. hv. flm. felst, þ.e. í fyrsta lagi, að Íslendingar eigi að hafa mestan hug allra þjóða á því að leiða í ljós sem mestan sannleika um þau efni, sem hér er um að ræða, og þá jafnframt, að Íslendingum beri að hafast að í þessum efnum. En ég tel vonir standa til, að svo mikilvægur árangur fáist af þátttöku hinna þriggja íslenzku fræðimanna í leiðangri Helge Ingstads á næsta sumri, að rétt sé að bíða eftir niðurstöðum þeirra rannsókna, sem þá fara fram, og skoðun hinna íslenzku fræðimanna á því, hvernig vænlegast sé að haga næstu sporum í málinu. Þess vegna er það skoðun mín, að nú sé mikilvægast að gera sem bezt við aðild Íslendinga að þessum væntanlega leiðangri á næsta sumri og gera það, sem unnt er, til þess að stuðla að því, að leiðangur Helge Ingstads og manna hans beri sem beztan árangur. Síðan ætti að hagnýta sem bezt upplýsingar þær og reynslu, sem fæst, og þá sérstaklega þá þekkingu, sem þátttakendur okkar afla sér í þessum leiðangri, og miða við það, þegar ákvarðanir eru teknar um næstu skref í málinu.



Herra forseti. Ég tel það rétt ráðið af hæstv. ríkisstj., eins og ég tók líka fram í fyrri ræðu minni, að styðja að því, að íslenzkir fræðimenn taki þátt í leiðangri Helge Ingstads á þessu ári. En ég álít jafnframt, að það þurfi ekki á neinn hátt að koma í veg fyrir samþykkt þessarar till. Það er augljóst og er í samræmi við það, sem allir fræðimenn hafa haldið fram um þessi mál, þeir sem hafa kynnt sér það, að Íslendingar þeir, sem hér um ræðir, hafi a.m.k. komið til austurfylkja Bandaríkjanna, og þess vegna geta rannsóknir Helge Ingstads ekki fjallað nema um lítinn hluta þess máls, sem hér um ræðir. Þær geta ekki skorið neitt úr um það t.d., hvort Íslendingar hinir fornu hafi komið til Bandaríkjanna, eins og almennt er haldið fram af þeim. Ég álit þess vegna, að hér þurfi að eiga sér stað miklu viðtækari rannsóknir en á þessum eina stað, þar sem Helge Ingstad stundar rannsóknir sinar, og við eigum ekki neitt að bíða eftir niðurstöðum hjá honum í því sambandi, á þessu takmarkaða svæði, sem hann er að rannsaka, heldur hef jast handa um það, að hér fari fram allsherjar athugun, sem getur ekki orðið, nema því aðeins að málið verði tekið upp á miklu breiðari grundvelli en hann hefur gert. Þess vegna held ég, að það sé einmitt rétta leiðin hjá okkur að fresta ekki að hefjast þegar handa um viðræður við stjórnir Kanada og Bandaríkjanna um rannsóknir í þessum málum og láta það ekki dragast neitt, þó að Íslendingar taki þátt í þessum takmarkaða rannsóknarleiðangri hins norska manns. Ég vænti þess líka, að hæstv. menntmrh. geri sér þessa grein við nánari athugun og eigi þess vegna sinn hlut að því, að sú till., sem hér verður samþykkt, og sú heildarrannsókn, sem þar er fjallað um, eigi sér stað, þó að Íslendingar taki þátt í þeirri takmörkuðu athugun, sem ráðgerð er á komanda sumri.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 3. hm. Reykn. (MÁM) að flytja þáltill. þá á þskj. 279, sem hér er til umr. Till. þessi er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Fiskifélagi Íslands að athuga og gera till. um, á hvern hátt megi auka afköst þeirra síldarverksmiðja, sem starfræktar eru á Suðvesturlandi. Jafnframt því fari fram athugun á því, á hvern hátt auka megi geymslurými síldarverksmiðjanna svo og hvaða aðferðir skuli notaðar til geymslu síldarinnar til þess að tryggja gæði framleiðsluvörunnar. Eins og kunnugt er, hafa árin 1960 og 1961 og það sem af er árinu 1962 markað tímamót í síldveiðum landsmanna hér við Suðurland. Um nokkurt árabil hafa haustsíldveiðar verið stundaðar frá verstöðvunum við Faxaflóa, en afli ekki verið svo að teljandi sé, fyrr en nú á síðustu tveim árum með tilkomu hinna stórtæku veiðitækja. Þessi síldarvertíð náði þó aldrei lengra en fram til byrjunar desember eða til jóla í lengsta lagi, að bátar fóru að búa sig undir vetrarvertíðina á þorskveiðar. Síldveiðar voru aldrei reyndar eftir áramót, fyrr en árið 1960, en þá urðu þær skammvinnar, því að síldin hvarf um miðjan janúar og var þá hætt við frekari tilraunir. Árið 1961 hélzt síldarvertíðin fram í febrúarlok, og má telja, að þetta ár hafi hin raunverulega vetrarsíldveiði hafizt hér við Suðvesturland. Eftir stutt hlé á síldveiðum í marz 1961 hófst svo vorsíldarvertíðin, sem stóð fram undir sumarvertíðina á Norður- og Austurlandi. Sennilega í fyrsta sinn í sögu síldveiðanna hér við land munu nokkrir bátar hafa það ár eingöngu stundað síldveiðar með herpinót allt árið og ekki hreyft önnur veiðarfæri og það sumir allt til þessa dags. Á árinu 1961 eru því mörkuð mikil tímamót í sögu íslenzkra síldveiða. Notkun fullkomnari veiðitækja og upphaf vetrarsíldveiða sem og góð sumarvertið gerði það að verkum, að meira síldarmagn barst á land árið 1961 en dæmi eru til í sögu síldveiðanna hér við land. Á s.l. haustsíldarvertið hér við Suðvesturland höfðu borizt á land í aðalverstöðvunum, þ.e. Vestmannaeyjum, Keflavík, Sandgerði, Grindavík, Hafnarfirði, Reykjavík og Akranesi, samtals rúmar 700 þús. tunnur síldar hinn 31. des. 1961, en um miðjan síðasta mánuð var síldaraflinn orðinn rúmar 890 þús. tunnur í þessum verstöðvum. Af þessum afla munu hafa farið í bræðslu tæp 300 þús. mál. Aukning síldaraflans frá áramótum og fram til 15. febr. s.l. nam því rúmum 190 þús. tunnum. Af öllum þessum afla við Suðvesturland í haust og vetur bárust rúmar 260 þús. tunnur á land á verstöðvunum á Reykjanesskaga eða tæp 30% af heildaraflanum. Eins og ég hef skýrt frá, hefur síldaraflinn á haust- og vetrarvertíð orðið geysimikill, og segir það sig sjálft, að þær síldarverksmiðjur, sem fyrir eru hér við Faxaflóann og annars staðar á Suðvesturlandi, höfðu engan veginn skilyrði til þess að taka á móti til úrvinnslu og geymslu því magni, sem barst að landi. Verksmiðjurnar vantar allar meira og minna aukið geymslurými og fleiri tæki til að vinna úr síldinni, svo sem sjóðara, pressur, skilvindur og annað þess háttar. Síldarverksmiðjan í Keflavík afkastar 1500 málum á sólarhring, en þyrfti að auka þau í 4000-5000 mál, og þyrfti hún einnig að auka geymslurými sitt úr 25 þús. og í 80 þús. mál. Afköst verksmiðjunnar í Hafnarfirði eru nú 1500 mál á sólarhring, en þyrfti að auka einnig í 4000-5000 mál og auka geymslurými sitt í 80-90 þús. mál. Afköst allra helztu verstöðva við Faxaflóa og að meðtöldum Vestmannaeyjum munu vera nú um eða lauslega yfir 12 þús. mál á sólarhring, en þyrftu að geta aukið afköst sin í 25-30 þús. mál, eftir því sem ég hef getað fengið upplýst í hinum ýmsum verstöðvum á þessu landssvæði. Á stærri verstöðvunum, svo sem í Keflavík, Grindavík, Hafnarfirði og Akranesi, þyrftu verksmiðjurnar að geta allt að því þrefaldað eða fjórfaldað geymslurými sitt eftir reynslu þeirra á s.1. haustvertíð. Í Sandgerði er nauðsynlegt, að komið verði upp síldarverksmiðju hið bráðasta, enda er sú verstöð ekki hin þýðingarminnsta af verstöðvunum við Faxaflóa og liggur vel við, er bátaflotinn kemur af miðunum. Eins og mönnum er í fersku minni, kom það ósjaldan fyrir, að síldarverksmiðjurnar höfðu ekki undan og gátu ekki veitt móttöku þeim afla, sem á land barst. Urðu bátarnir annaðhvort að bíða dögum saman eftir löndun eða sigla á milli verstöðvanna í von um að geta losað afla sinn einhvers staðar. Olli þetta svo miklum erfiðleikum og töfum, að um tíma varð hluti síldarflotans að stöðva veiðar sínar um stundarsakir. Auk þess, sem ég hef nú hér sagt, komu í ljós nú í haust og vetur ýmsir örðugleikar hjá síldarverksmiðjunum varðandi geymslu síldarinnar, sem stórlega hafa rýrt verðgildi framleiðslunnar og torveldað mjög vinnslu síldarinnar. Ýmis efni eða efnasambönd hafa verið notuð til geymslu síldarinnar og þá einna helzt nitrit og formalin. Reynslan er misjöfn af efnum þessum, en þó sennilega víðast góð að því leyti, að síldin geymist sæmilega í 4–6 vikur, en sá hængur er á, að hvort tveggja þessara efna er eitur og vandmeðfarið, og munu kaupendur ófúsir á að nota mjöl, þar sem þessi efni hafa verið notuð til geymslu síldarinnar. Það er því nauðsynlegt, að vísindaleg rannsókn fari fram á tegund og magni þeirra efna, sem nota beri við geymslu síldarinnar, svo að komið verði í veg fyrir, að skaðleg framleiðsla berist á markaðinn, en slíkt gæti haft hinar alvarlegustu afleiðingar. Við flm. þessarar till,. teljum, að rannsóknarstofa Fiskifélags Íslands með hinum ágætu og reyndu starfsmönnum sínum hafi öll skilyrði til rannsókna og athugana í þessum efnum, og teljum því eðlilegt, að Fiskifélaginu verði falið þetta verkefni. Okkar ágætu fiskifræðingar telja allar líkur vera fyrir því, að með hinum fullkomnu og stórtæku veiðitækjum verði nokkurn veginn öruggt áframhald á haust- og vetrarsíldveiðinni hér við Suðvesturland, og er það a.m.k. bjargföst trú allra útvegsmanna við Faxaflóa, að svo verði og að síld hafi alla tíð verið á þessum slóðum frá fornu fari, en veiðitæknin hafi ekki verið fyrir hendi fyrr en nú. Það er ekki nokkur vafi á því, að vegna ónógra afkasta síldarverksmiðjanna hér við Suðvesturland og ófullnægjandi geymslurýmis rýrnaði verðgildi síldarframleiðslunnar á s.l. hausti að miklum mun og bakaði þjóðarbúinu í heild tjón, sem jafnvel getur skipt milljónum króna. Það er því öllum ljóst, að nauðsyn ber til þess, að athugun fari fram til úrbóta því ástandi, sem nú ríkir hjá síldarverksmiðjum þeim, sem fyrir eru, og að sú athugun fari fram fyrir næstu haustvertíð, svo að þær geti orðið starfi sínu vaxnar. Það hefur sýnt sig, að mjög tilfinnanlegt var það, að engin síldarverksmiðja er staðsett í Sandgerði, en það er ein stærsta og þýðingarmesta verstöðin við Faxaflóa. Þeir fjölmörgu bátar, sem þaðan voru gerðir út á síldveiðar, urðu að leita á aðrar verstöðvar með afla sinn, sem ekki komst í salt, frysti eða til flökunar, og varð af því mikið tjón, þar sem síldarverksmiðjurnar létu sína heimabáta ganga fyrir með alla afgreiðslu, eins og oft vill verða. Er því nauðsynlegt, að síldarverksmiðja verði reist í Sandgerði svo fljótt sem unnt er og að greitt verði fyrir því af ríkisvaldi og lánastofnunum, svo sem frekast er unnt. Í till. okkar flm. er aðeins gert ráð fyrir því, að athugun og síðan till. verði gerðar um það, á hvern hátt megi auka afköst og geymslurými þeirra verksmiðja, sem fyrir eru, þar eð við álítum, að sú leið væri ódýrust og fljótlegust til úrbóta. Hins vegar hefur sú hugmynd komið fram og verið hreyft í blöðum, að síldarverksmiðjur ríkisins byggðu fullkomna verksmiðju í Njarðvík, og gæti slík verksmiðja verið reist jafnframt sem hluti af hafnarmannvirkjunum þar, en sú höfn er í uppbyggingu og eign ríkissjóðs. Þessi hugmynd er þess verð, að henni sé veitt athygli. Það hagar svo til frá náttúrunnar hendi, að á milli hafnargarða þeirra, sem fyrir eru í Njarðvík, er mikil fjara á föstum grunni, sem annaðhvort verður að fylla upp eða það er hægt að hagnýta hana til byggingar á fullkominni síldarbræðslu, og mundu síldarskipin geta losað afla sinn á flóði beint í sjálfar síldarþrærnar. Síldarverksmiðjur ríkisins eru dreifðar um Norðurland og Austurland til hagnýtingar sumarsíldarinnar. Það væri því ekki óeðlilegt, þótt einnig yrðu athugaðir þeir möguleikar, hvort ekki sé rétt, að ein verksmiðja yrði og byggð í Njarðvík til hagnýtingar á haust- og vetrarsíldinni, enda má telja vist, að starfstími slíkrar verksmiðju mundi verða allt að því helmingi lengri en verksmiðjanna á Norður- og Austurlandi, og ætti því rekstrarafkoma slíkrar verksmiðju að geta orðið mjög hagstæð. Þótt ekki sé bent á þessa leið í sjálfri till. okkar flm., vildi ég leggja áherzlu á það við hv. þn., sem fær hana til umsagnar og athugunar, að hún taki jafnframt fullt tillit til þessa möguleika til úrlausnar á vandamáli síldveiðanna við Suðvesturland. Þótt keppt sé að sjálfsögðu að því, að sem mest af síldaraflanum verði unnið til manneldis og að í framtíðinni fari aðeins úrgangur, sem ekki er hægt að nota til slíks, í bræðslu, verður það ætíð svo mikið magn, sem þarf að fara í bræðsluna, að brýna nauðsyn ber til að auka afköst og geymslurými verksmiðjanna eða að öðrum kosti að byggja nýjar síldarverksmiðjur. Mér er kunnugt um, að eigendur síldarverksmiðjanna hér á Suðvesturlandi hafa fullan hug á að bæta úr þessari þörf, og hafa tveir þeirra nú nýlega farið til Noregs til að kynna sér möguleika á því, á hvern hátt þeir gætu stækkað og aukið sin afköst án mikils kostnaðar, og munu þeir eflaust koma fróðari heim en þeir fóru. En fram hjá því verður ekki gengið, að stækkun verksmiðjanna hefur mjög mikinn kostnað í för með sér, t.d. mun sjóðari og pressa kosta um 2 millj. kr. og nauðsynlegar skilvindur um 1 millj. og ofan á þetta bætast svo tollar, sem munu vera um 40 eða 45%. Stækkun verksmiðju úr 1500 mála afköstum á sólarhring í t.d. 4000 mála afköst mun láta nærri að kosti um 5-6 millj. kr. Er því nauðsynlegt, að verksmiðjunni sé á einhvern hátt séð fyrir lánsfé til þessara framkvæmda. Þáltill. þessi hnígur að því, að fundnir verði möguleikar til þess, að meiri og betri nýting síldarinnar hér syðra fáist í framtíðinni, og treystum við flm. hæstv. ríkisstj. og Fiskifélagi Íslands til alls hins bezta í þessum efnum. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en legg til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Till. sú, sem hér er tekin til umr. og flutt er af 6 þm. Alþfl., hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa þriggja manna nefnd til að semja frv. til laga um útflutningssamtök. Nefndin skal hafa samráð við félagssamtök sjómanna og útvegsmanna og starfandi sölustofnanir, en ljúka störfum svo snemma, að frumvarpið verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþingi. Undanfarna mánuði hafa verið miklar deilur um ýmis atriði varðandi útflutning og útflutningssamtök hér á landi, og hafa þær deilur bæði verið innan sala Alþingis og utan. Útflutningsmálin skipta Íslendinga meiru en flestar aðrar þjóðir, því að erfitt mun að finna nokkurt ríki, þar sem utanríkisverzlun er eins mikil miðað við íbúafjölda og hér eða hefur eins mikla þýðingu varðandi afkomu borgaranna. Útflutningur fiskafurða hér á landi hefur verið skipulagður eftir margra áratuga reynslu. Fimm stórar stofnanir hafa nú með hendi um 70% af þessum flutningi, en það eru Sölusamband ísl. fiskframleiðenda, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Samband ísl. samvinnufélaga, Samband skreiðarframleiðenda og síldarútvegsnefnd. Aðeins ein af þessum stofnunum, síldarútvegsnefnd, starfar eftir sérstökum lögum. Löggjöf um starfsemi slíkra útflutningssamtaka er ekki til, og hafa margir komið auga á, þegar mikið hefur verið deilt um samtökin og starf þeirra, að slík ástæða væri til þess að setja sérstaka löggjöf, sem yrði eins konar rammi fyrir starfsemi þeirra. Flm. till. hafa í grg. ekki valið þann kost að benda á röksemdir, sem Íslendingar eða aðilar innanlands hafa flutt með og móti þessari hugmynd, vegna þess að mál þessi eru viðkvæm, og má oft vefengja skoðanir eða tilgang manna. Hins vegar höfum við dregið fram atriði úr skýrslu, sem norski sérfræðingurinn Gerhard Meidell Gerhardsen prófessor fyrir nokkru gerði eftir mjög ýtarlega athugun á sjávarútvegsmálum Íslendinga. Við drögum skoðanir hans fram eingöngu af því, að varla verður um það deilt, að hann sé fullkomlega hlutlaus í þessum málum og hafi þar engra hagsmuna að gæta. Í skýrslu þessa norska prófessors leggur hann einmitt mikla áherzlu á nauðsyn þess, að slik löggjöf um starfsemi útflutningssamtaka verði sett. Hann nefnir margar ástæður fyrir því, að slíkrar löggjafar sé þörf. Fyrst og fremst bendir hann á, að hér á Íslandi sé engin löggjöf til um einokun, Cartel eða antitrust lög eins og þau kallast annars staðar. Nú er efnahagslíf okkar ekki stærra en svo, að tilhneiging til einokunar hlýtur að vera mjög mikil, og mætti því ætla, að við þyrftum að hafa slíka löggjöf. Hinn norski sérfræðingur bendir á, að þar sem slík löggjöf sé hér engin til og ekki líkindi til, að hún verði sett bráðlega, vegna þess að undirbúningur hennar mundi verða mikil vinna, sé enn ríkari ástæða til að setja löggjöf um starfsemi þessara fimm stórfyrirtækja, sem eru meðal hinna stærstu og voldugustu í landinu. Þá bendir hann á með ýmsum dæmum, að þörf sé á því að staðfesta með reglum eða lögum verkaskiptingu, vegna þess að hér sé greinileg tilhneiging til þess, að einstök fyrirtæki breiði sig út í önnur svið. Þannig er útflutningsfyrirtækið, áður en menn vita af, einnig orðið siglingafyrirtæki, tryggingafyrirtæki, verzlunarfyrirtæki o.s.frv., og virðist liggja í augum uppi, að nauðsynlegt sé fyrir okkur að gera okkur grein fyrir, hvað af þessari þróun kynni að byggjast á röksemdum, sem þjóðfélagið verði að taka gildar, en hvað af þessu sé óeðlileg tilhneiging til valds, áhrifa og gróða í þjóðfélaginu. Augljóst er, hversu lítið þarf til þess, að hagsmunarárekstrar komi til, og ekki víst, að þeir aðilar, sem ríkisvaldið hlýtur að hafa mestan áhuga á, hinir raunverulegu framleiðendur, njóti þar kostanna við bætt skipulag eða kaup nýrra atvinnutækja. Fleira nefnir Gerhardsen, og skal ég aðeins telja eitt fram, sem virðist, eftir því sem árin liða, skipta meira og meira máll. Það er að skapa þolanlegan frið fyrir þessi samtök til að starfa. Þróun hefur orðið slík hér á Íslandi, að tortryggni um starfsemi þessara samtaka er sívaxandi. Skal ég ekkert segja um ástæðu til þess, að hún virðist oft vera rík, en það mundi vera samtökunum og útflutningsframleiðslu okkar allri í heild mjög til góðs, ef hægt væri að skapa starfsskilyrði og ramma fyrir starfsemina, þannig að tortryggnin minnkaði og deilurnar yrðu minni en verið hafa. Í skýrslu Gerhardsens eru mun nánari tillögur um það, hvað hann telur að eigi að vera í slíkri löggjöf, en ég tel ekki ástæðu til að gera nánari grein fyrir því á þessu stigi. Hér er ekki um að ræða lauslega hugmynd, heldur skilgreinir hann nákvæmlega, hvaða efnisatriði honum virðist að þyrftu að vera í slíkri löggjöf, ef sett yrði. Herra forseti. Þar sem ákveðnar eru tvær umr. um þessa till., virðist hún eiga að fara til fjvn., og geri ég tillögu um, að henni verði þangað vísað.



Herra forseti. Hér liggur fyrir till. frá 6 hv. þm. Alþfl. um löggjöf um útflutningssamtök. Efni till. er það að fela ríkisstj. að skipa þriggja manna nefnd til að semja frv. til slíkra laga, og á nefndin að hraða svo störfum, að frumvarpið verði lagt fyrir næsta reglulegt Alþingi. Flm. geta þess í grg m.a., að fimm stórar stofnanir annist um 70% af útflutningi fiskafurða, og síðan eru þær stofnanir nefndar. Samkv. því er þá um 30% af útflutningnum í höndum annarra, og ég tel það æskilegt, að slíkt frjálsræði geti ríkt í viðskiptum, að þeir, sem hafa áhuga á því að afla markaða fyrir íslenzkar útflutningsvörur, hafi möguleika til þess og jafnvei meiri framvegis en oft hefur verið hjá okkur að undanförnu. Flm. segja í grg., að af þeim samtökum, sem þar eru nefnd, starfi aðeins síldarútvegsnefnd samkv. sérstökum lögum. Við þetta tel ég nokkuð að athuga. Ég held, að ég muni það rétt, að starfsemi Sölusambands ísl. fiskframleiðenda sé byggð á sérstakri löggjöf, a.m.k. var það svo upphaflega, og ég held, að þau lög séu í gildi enn að miklu leyti. Það eru þarna, auk þess fyrirtækis, sem ég nefndi, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Samlag skreiðarframleiðenda. Líklega er það svo um þessi fyrirtæki og einnig raunar um Sölusamband ísl. fiskframleiðenda, að þau séu hvorki hlutafélög né samvinnufélög að lögum. En að sjálfsögðu hafa öll þessi fyrirtæki sett reglur til að starfa eftir, hvert hjá sér. En um eitt fyrirtæki, sem þarna er nefnt, Samband ísl. samvinnufélaga, er það að segja, að það var stofnað og starfar á grundvelli samvinnulaganna. Það veit ég, að hv. flm, muni vera fullkunnugt, eigi sízt hv. 1. flm. till., svo að það er ekki rétt, að það fyrirtæki starfi ekki samkv. sérstökum lögum. Ég skal ekki um það dæma, hvort þörf væri á því að setja ákvæði í lög um starfsemi þeirra annarra fyrirtækja, sem þarna eru nefnd, Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsa og Samlags skreiðarframleiðenda, úr því að þau eru hvorki rekin á hlutafélags- né samvinnugrundvelli. Það er mál, sem vitanlega mætti íhuga, hvort þess væri þörf. Í grg. till. er vitnað í einn norskan Gerhardsen, og er það prófessor, og birt hér nokkuð úr skýrslu, sem talið er að hann hafi gert um sjávarútveg Íslendinga. Ég minnist þess ekki, að ég hafi séð þessa skýrslu, og mér er ekki kunnugt um starf þessa norska prófessors hér. Fróðlegt þætti mér að vita, hvort ríkisstj. hefur fengið hann til þess að gera þessa ýtarlegu athugun á sjávarútvegi Íslendinga. Meðal þess, sem þessi norski maður segir, er það, að löggjöf um útflutningsfyrirtækin sé sérstaklega æskileg. Og hann segir, að í slíkum lögum beri að staðfesta, beint eða óbeint, að viðurkenna beri áfram regluna um verkaskiptingu. Síðan segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkið verður því að ákveða, hvort sölusamtök megi stofna dótturfélög til siglinga, trygginga, innflutnings, umbúðaframleiðslu o.s.frv. Við núverandi aðstæður getur þetta þýtt, þar sem grundvöllurinn er ekki nægilega sterkur, að til greina komi að leggja niður hluta af aukastarfsgreinum, sem hafa þróazt. Rannsókn á hagkvæmni í siglingum getur leitt í ljós, að það sé ekki í samræmi við beztu hagsmuni þjóðarinnar, að sölusamtökin eigi sérstök skipafélög. Ég felli mig ekki vel við þetta, sem fram kemur hjá þessum norska prófessor, að ríkið eigi að ákveða það, hvort sölusamtökin megi sjálf annast siglingar, t.d. flytja út á sínum vegum íslenzkan fisk eða stofna til trygginga vegna þeirrar starfsemi, sem samtökin og félagsmenn þeirra reka. Ég felli mig ekki heldur vel við það, að ríkið eigi að ákveða, hvort slík samtök megi koma á hjá sér umbúðaframleiðslu til að búa til umbúðir um þær vörur, sem þau flytja á erlendan markað. Mér finnst það eðlilegt, að þessi samtök hafi frelsi til þess að annast slíka starfsemi, ef þau og þeirra félagsmenn telja það hagkvæmast. Enn er vikið að því í grg. með till., að sterk þörf sé að skapa frið um starfsemi sölusamtakanna. Þetta er í þeim kaflanum, sem tekinn er upp úr skýrslu Norðmannsins. Og þar segir: „Hinn algengi misskilningur og hinar tíðu opinberu umræður um tilverurétt og einstakar aðgerðir samtakanna getur hvorki verið í hag samtakanna né þjóðfélagsins: Getur það verið, að maðurinn leggi til, að það eigi að fara að takmarka opinberar umr. um svona félagssamtök? Og hann segir enn, að hinir einstöku meðlimir samtakanna hljóti að líta á það sem tryggingu, að skýr og ljós lagaákvæði séu um starfsemi samtakanna, ekki sízt ef þeir eru félagar í mörgum samtökum. Ég er hræddur um, að það verði alls ekki útilokað með þessu, að sitt geti sýnzt hverjum í fjölmennum félögum, jafnvel þó að búin verði til ein ný lög um útflutningssamtök. Og ég veit ekki, hvort það er að öllu leyti æskilegt að ganga þannig frá þeim málum, að þar verði eilífur friður og enginn sjái ástæðu til þess að gera neinar athugasemdir við reksturinn, því að þannig er það nú með okkur mennina og verður trúlega fyrst um sinn, að við erum engir alfullkomnir í störfum. Svo segir síðast í grg., að í skýrslu Gerhardsens séu nánari tillögur um hugsanlega löggjöf um sölusamtök, sem ekki sé ástæða til að ræða á þessu stigi málsins. Ég hef nefnilega talið nokkra ástæðu til þess að ræða um það og fá nánari upplýsingar úr skýrslu hins norska manns um það, hvað það er, sem hann telur að þurfi nauðsynlega að vera í slíkri löggjöf. Það hefði verið a.m.k. fróðlegt til frekari glöggvunar á málinu. Síðast í grg. segir, að það virðist augljóst, að þörf sé fyrir slíka löggjöf. Ég er nú ekki búinn enn að koma auga á þá ríku þörf, þó að flm. telji hana augljósa. Ekki mun ég, þrátt fyrir þetta, sem ég hef sagt, hafa neitt á móti því, að till. þessi fari til þingnefndar til athugunar, en ég vænti þess, að sú hv. nefnd taki þetta til íhugunar frá ýmsum hliðum, og ég vil benda á það, að ég tel alveg sjálfsagt fyrir nefndina að byrja á því að spyrja þessi fyrirtæki og félög, sem þarna eru nefnd, um það, hvort þeim sé augljós þessi ríka þörf fyrir lagasetningu.



Herra forseti. Raunverulegt efni þessarar till. er að stiga fyrstu skrefin til þess, að þjóðfélagið fylgist með rekstri stórfyrirtækja og hindri vöxt einokunarhringa og annarra slíkra fyrirbrigða, sem við vitum allir og viðurkennum að tröllríða efnahag ýmissa þjóða í kringum okkur, þó að það hafi því miður verið lítið um þetta talað hér. Ég get sagt frá því hér, ef það væru tíðindi fyrir einhverja, að í baráttunni gegn þessum hringum og fyrir löggjöf til að takmarka starfsemi þeirra í þágu þjóðfélagsins og borgaranna hefur einn hópur manna skarað fram úr að áhuga, atorku og dugnaði. Þessi hópur er samvinnumenn. Alþjóðasamband samvinnumanna gefur út tvö sérstök tímarit. Annað þeirra heitir Cartel og fjallar eingöngu um þessi mál, af því að viðurkennt er alls staðar, að höfuðandstæðingar samvinnufélaganna á grundvelli frjálsra viðskipta séu einmitt þessar samsteypur fjármagnsins. Tilgangur þeirra er yfirleitt að skapa óeðlilega efnahagsaðstöðu og óeðlilegan gróða, sem þá verður á kostnað smáframleiðenda eða neytenda. Þess vegna verð ég að segja, að það er heldur einkennilegt, að eini maðurinn, sem stendur upp, ekki aðeins til að andmæla, heldur gera góðlátlegt grín að málinu, skuli vera frægur fyrir áratuga starf í samvinnufélögum hér á landi. Ég var árum saman starfsmaður félaganna og skrifaði öðru hverju um þessi mál í Samvinnuna. Voru aldrei gerðar neinar aths. við það þar. Þessi hv. þm. segist ekki fella sig við þá hugsun, að ríkið eigi að geta ákveðið, hvort efnahagssamsteypa megi taka upp skiparekstur, taka upp tryggingastarfsemi eða annað slíkt. Þetta þýðir, að hann hrindir frá sér þegar í upphafi kjarnanum og fyrsta atriði þess, að ríkisvaldið hafi vald til að hindra myndun einokunarhringa. Ég gæti nefnt honum mörg dæmi, þar sem slíkt er gert. Það þykir góð latína í baráttu gegn einokunarhringum að taka dæmi um Bandaríkin, sem eru háborg kapítalismans, og ég get bent hv. þm. á, að það eru ekki nema fá ár, síðan ríkisvaldið í Bandaríkjunum sagði við einn hringinn, Du Pont: Þið megið ekki stunda bílaframleiðslu, þið megið ekki eiga meiri hlutann í General Motors-hringnum. Með því að eiga þetta, fáið þið of mikið vald. Þetta var bein fyrirskipun um að selja hlutabréfin í General Motors. Í háborg auðvaldsins er þetta vald viðurkennt, sem hrekkur af hv. 1. þm. Norðurl. eins og vatn af gæs. Ég vona, að hann íhugi þetta betur og hvað á bak við er. Hann mun þá komast að raun um, að það er ekki vitleysa, sem Alþjóðasamband samvinnumanna er að gera, þegar það gefur út sérstakt tímarit helgað þessari baráttu. Það kemur út suður í London, í aðalstöðvum samtakanna, og eru vafalaust til eintök af því í skrifstofum Sambands ísl. samvinnufélaga hér á landi. Ég vil taka fram, að inn í þessar umr. blandast verulega rekstrarformið. Það, sem gerist við samsteypur, getur haft mismunandi þjóðfélagsleg áhrif eftir því, hvort gert er gegnum opinber fyrirtæki, samvinnufyrirtæki eða einkafyrirtæki. Ég get nefnt mjög nærtækt dæmi. Ég efast til dæmis ekki um, að ef mikill ágóði er af skipadeild Sambands ísl. samvinnufélaga, rennur sá ágóði annaðhvort til stuðnings öðrum deildum eða sem arður til kaupfélaganna og þaðan til fólksins. En það hefur enginn maður enn þá sannfært mig um, að ef t.d. Jöklar h/f skili stórkostlegum gróða eitt ár, þá sé sjálfgert, að þeim gróða verði dreift til frystihúsanna í landinu. Í þessu felst einn af meginkjörnum málsins og eitt af því, sem athuga þarf, þegar slíkt mál er tekið til athugunar. Ég fékk skýrslu Gerhardsens hjá viðkomandi ráðuneyti, og ég vona, að nefndin, sem fær málið, geti fengið hana til athugunar og þær nánari upplýsingar, sem þar eru. Hv. þm. hneykslaðist mjög á því, að mönnum þætti nóg um þann eld og ófrið, sem er um útflutningssamtök hér á landi, og lá í orðum hans, a.m.k. skildi ég þau þannig, að við Alþýðuflokksmenn værum bókstaflega að ganga gegn sjálfu lýðræðinu með því að láta okkur detta í hug, að það væri hagkvæmt fyrir útflutningsatvinnuvegina að minnka þessar opinberu deilur. Ég minnist þess, að þau mörgu ár, sem ég átti sem starfsmaður sæti á aðalfundum Sambands ísl. samvinnufélaga, voru oft gerðar samþykktir, þar sem fundirnir lýstu hryggð sinni yfir stöðugum árásum, sem gerðar voru á samtökin, og túlkuðu þær alls ekki allar sem eðlilega, lýðræðislega gagnrýni, sem ekki var von, því að þetta voru ekki annað en pólitískar árásir. Ég tel, að það sé engin goðgá gagnvart lýðræðinu, þó að við reyndum að koma málum þannig fyrir, að við deildum um pólitík og annað á viðkomandi vettvangi, en reyndum að skapa þær aðstæður, að við teldum okkur ekki þurfa að draga fyrirtæki, sem eiga að koma fram í öðrum löndum fyrir okkar hönd og selja okkar framleiðslu, stöðugt inn í deilurnar. Það, sem ég hef sagt eða haft eftir hinum norska sérfræðingi í grg. till., er að minni hyggju nákvæmlega í sama anda og ég lærði á þeim árum, sem ég hafði nánust kynni af samvinnustarfsemi. Ég vil því endurtaka, að ég tel þetta veigamikið mál og ekki sé seinna vænna, að Alþingi Íslendinga fari að íhuga það og athuga, rétt eins og þjóðþing svo til allra siðmenntaðra landa hafa gert.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. gaf engar upplýsingar um þennan norska prófessor, hvort hann hefði verið hér þjónn íslenzku ríkisstj. við athugun á sjávarútveginum. Nú kom það fram í síðari ræðu hv. 1. flm., að hann telur þetta vera fyrsta skrefið, sem sé stigið til þess að koma í veg fyrir óholla starfsemi einokunarhringa. Líklega ber þá að skilja þetta þannig, að þessi fimm fyrirtæki, sem nefnd eru þarna í grg., það séu þau, sem sé að óttast í þessu efni. Vald þeirra geti orðið svo mikið, að hér þurfi að koma til löggjöf frá Alþingi. Hv. þm. segir, að þessir stóru hringar, einokunarhringar í öðrum löndum, þeir séu þar höfuðandstæðingar samvinnufélaganna. En svo setur hann þó hér í grg. Samband ísl. samvinnufélaga í flokk með hinum. Ég held, að við hljótum að vera sammála um það, ég og hv. 5. þm. Vesturl., að samvinnufélög geti aldrei orðið og séu aldrei einokunarhringar, - félög, sem starfa á samvinnugrundvelli. En hvað er þá að segja um hin fyrirtækin, sem þarna eru nefnd í grg.? Það eru sérstök lög um síldarútvegsnefnd, eins og þarna er tekið fram. Það er alveg á valdi löggjafarsamkomunnar og ríkisstj., hvort þessi nefnd hefur áfram einkarétt til útflutnings á saltaðri síld, eins og við vitum. Og það er alveg á valdi sömu aðila samkv. lögum, - samkv. lögum er það á valdi ríkisstj. nú að veita útflutningsleyfi og synja um útflutningsleyfi fyrir íslenzkar vörur. Það eru aðallega tvö fyrirtæki, sem flytja út frystan fisk - samkvæmt opinberum leyfum. Samlag skreiðarframleiðenda flytur út mikið af harðfiski, e.t.v. einhverjir fleiri, en þá er það líka undir eftirliti hins opinbera, svo að það vantar ekki lög hér, til þess að ríkisvaldið geti haldið í hendurnar á þessum aðilum, sem eru að flytja vörur til útlanda og selja þær þar. Hv. frsm. hneykslaðist á því, að ég sagðist alls ekki fella mig við það, að ríkið ætti að ákveða, hvort sölusamtök eins og þau, sem hér hafa verið nefnd, hefðu leyfi til þess eða ekki að annast um siglingar, tryggingastarfsemi o.fl. í sína þágu og þeirra félagsmanna, sem mynda samtökin. Ég hef aldrei haldið því fram, að þessi fyrirtæki ættu að hafa einokun hvert á sínu sviði, - hef aldrei haldið því fram. En ég vil, að þau hafi frelsi til þess, alveg eins og aðrir, að flytja vörur milli landa og fást við tryggingastarfsemi. Hv. þm. segir, að með þessu hrindi ég frá mér kjarnanum, - kjarna till., skilst mér. Það verður þá að hafa það. Mér skilst á orðum hans, að það muni verða mest tjón fyrir mig sjálfan. Ég verð þá að bera það. Hv. þm. segir, að ýmis fyrirtæki hér hafi legið undir árásum, og nefndi t.d. samvinnufélögin og gat um ályktanir, sem gerðar hefðu verið á fundum þeirra vegna þessara árása. Þetta er alveg rétt hjá þm. En ég er bara ákaflega vantrúaður á það, að slíkar árásir verði alveg úr sögunni, ef sett verða ný lög um starfsemi samvinnufélaganna. Og ég sé heldur enga þörf fyrir þau. Þau hafa starfað vel og dafnað á grundvelli þeirra laga, sem hér voru sett fyrir 40 árum og hafa verið í gildi lítið breytt síðan, og mér er ekki ljós nein rík þörf til þess að setja um þau nýja löggjöf.



Herra forseti. Það dregur saman með okkur hv. 1. þm. Norðurl. v., þó að umr. hafi ekki staðið lengi, og ég býst við, að við séum í raun og veru nær því að vera sammála en í fyrstu virtist. Ég vildi aðeins leiðrétta það, sem mér fannst koma fram hjá honum í lokin, að það væri hugmyndin að setja lög, sem ættu að koma í staðinn fyrir samvinnulögin. Þetta fannst honum óþarfi, af því að samvinnufélögin hefðu starfað vel eftir þeim lögum í 40 ár. Þetta er alls ekki hugmyndin. Auðvitað starfa samvinnufélög eftir samvinnulögum áfram og hlutafélög eftir hlutafélagslögum. Hér er aðeins um að ræða löggjöf fyrir sérstaka starfsemi, sem er aðeins ein deild í starfsemi samvinnufélaga og snertir þau ekki að öðru leyti. Þessi löggjöf yrði sniðin við það svið og samtök, sem byggð yrðu upp til þess að starfa á því sviði, en alls ekki til þess að ryðja burt samvinnulögunum eða hlutafélagslögunum eða neinu öðru slíku. Fyrirtækin verða skipulögð í grundvallaratriðum eftir þeirri löggjöf eftir sem áður. Ég vil einnig bæta við, að hann virðist líta svo á, að einokun eða cartel, sem talað er um, sé eingöngu það, þegar viðkomandi fyrirtæki hefur öll ráð, 100%, á sínu sviði. Þetta er allt of þröng skilgreining, vegna þess að vald fyrirtækis eða samsteypu getur orðið óeðlilega mikið og leitt til misnotkunar, þó að fyrirtækið hafi ekki 100% allra viðskipta eða framleiðslu á viðkomandi sviði. Hundraðstalan, sem yfirleitt er miðað við, er miklu lægri, og er þess vegna ekki fullkominn mælikvarði, hvort um algera einokun er að ræða. Það getur verið, að það vanti annað orð en einokun, þó að það sé mikið notað. Þarna er um að ræða of mikil áhrif einstakra aðila á einstökum sviðum, þannig að þeir geti ráðið verðlagi, takmarkað framleiðslu eða aukið hana eftir eigin vild, m.ö.o. geti raskað venjulegum lögmálum um verðmyndun og framleiðslu.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þrem öðrum hv. þm. að flytja þáltill. þess efnis, að ríkisstj. sé falið að láta rannsaka og gera athugun á, hvað hægt muni vera að gera eða hvað tiltækilegast muni vera að gera til þess af afstýra því, að íslenzkt örninn verði aldauða í landinu. Árið 1959 lét menntmrn. gera athugun á því, hvað margt muni vera til af þessum fuglum í landinu þá. Var mjög virðingarvert og nauðsynlegt að athuga þetta, og til þessarar athugunar valdist ungur náttúrufræðingur, ötull maður, og út úr þeirri rannsókn hefur það komið, að þetta ár, 1959, munu hafa verið 11 arnapör við hreiður, öll á Vestur- og Suðvesturlandi. Auk þess virtist athugun leiða í ljós, að nokkrir stakir fuglar væru hér og þar, sem ekki voru við hreiður, eða alls um 38 fuglar til í landinu. Það er löngu vitað og var löngu vitað, að örninn var orðinn mjög fáliðaður hér á landi, og þess vegna var mjög nauðsynlegt að gera þessa athugun til að fá það nokkurn veginn ljóst fram, hvað margir fuglar væru til. Eins og allir vita, þá er þessi fugt alfriðaður og hefur verið um langan tíma, en þó mun honum alltaf hafa fækkað fyrir það. Og eins og vikið er að í grg. þessarar þáltill., þá munu ástæður vera þær, að þessum fugli hefur jafnt og þétt fækkað vegna eitrunar, sem borin hefur verið út fyrir refi. Og þrátt fyrir það, að hann er alfriðaður og það liggja við allháar sektir, að þessi fugl sé drepinn, þá leikur þó grunur á því, að honum sé eitthvað eytt viljandi af manna völdum. Það eru t.d. ekki nema fáir dagar síðan það kom fram í blaðagrein, að eitt par hefði verið drepið á eitri árið sem leið við Breiðafjörð, í eyju á Breiðafirði, við hreiður. Það verður, held ég, naumast um það deilt, að það er mjög leitt og raunar mikill vansi fyrir þjóðina, ef hún lætur þennan fágæta og tilkomumikla fugl deyja út, enda þótt það sé á allra vitorði, að hann er ekki nytjafugl. Bændur þeir, sem undir því búa að hafa erni í sinni landareign, kvarta að sjálfsögðu mikið yfir því sumir hverjir, að þeir geri skaða. Þó er nokkurt álitamál um það, hvað örninn gerir mikinn skaða, það hefur ekki verið rannsakað, en einhvern skaða mun hann gera. Það vill þannig til, að ég hef í höndum bréf frá einum merkisbónda, sem leggur mjög raunhæfan og réttan skilning á þessi mál, en hefur arnarhreiður í sinni landareign eða hefur haft, og ég held, að ég geri þeim bónda fremur sóma en minnkun með því að leyfa mér að lesa hér upp kafla úr þessu bréfi, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir að eyða erni er 500 kr. sekt,“ segir hann. „Þetta sektarákvæði er engin vörn gegn því, að ernir séu drepnir. En hitt er heldur ekki rétt, að einstöku menn verði fyrir stórtjóni af völdum arnarins og beri það að öllu leyti óbætt og þeirra eina vörn sé að fyrirfara þessum fuglum á einhvern hátt án þess að verða fyrir barði laganna. Ég held, að það sé óhjákvæmilegt, að ríkisvaldið taki þátt í því tjóni, sem örninn veldur, og að mínu áliti væri mikið öryggi fyrir líf arnarins að bæta þeim þetta í einhverri mynd, svo að þeir þyrftu ekki að byrja á því að drepa fuglinn, heldur leita bóta, ef hann veldur skaða í landareign þeirra. Margir hafa sagt við mig, að þeir væru alveg hissa á því, að ég, sem er góð skytta, skuli ekki þegjandi og hljóðalaust skjóta ernina. Það er þessi hugsunarháttur, sem ég óttast mjög, og eina ráðið gegn honum eru bætur, veittar í tíma, því að það er gamalt orðtak, að það sé of seint að iðrast eftir dauðann. Mér verður hugsað til þess, hefði ég farið í það að tortíma öllum örnunum, sem hér hafa alizt upp, - en hér hefur verið uppeldisstöð fyrir þá, - og ég held, að það hefði orðið erfitt síðar meir að bæta það tjón, sem þá hefði verið unnið. Eitt er enn, sem ég tel mjög nauðsynlegt til verndar erninum, það er áróður um fegurð þessa tignarlega fugls og að auka metnað okkar í að reyna að varðveita hann frá útrýmingu og benda þeim mönnum, sem sitja í æðri valdastólum, á það, að eitthvað þurfi að gera í þessu máli til þess að varðveita tilveru hans. Það þarf að skapa erninum sem bezt öryggi, svo að sá stofn, sem enn er til, réni ekki, heldur hitt, að hann heldur haldist fyllilega við og fari vaxandi og að stofninum megi skila í hendur afkomenda okkar og óborinna kynslóða, svo að ekki fari fyrir honum eins og geirfuglinum forðum. Mér sýnist, að að óbreyttu ástandi sé tilveru arnarins stefnt algerlega í voða og áður en langt um líður verði hann horfinn með öllu af landinu, en ef okkar kynslóð hendir það slys að útrýma íslenzka erninum, þá sé hún með réttu ámælisverð. Svo getur þessi bóndi um, að það sé mikið spurt um það af erlendum ferðamönnum, sem uppi séu hér á landi, hvort það séu tök á því, ef þeir komi á staðinn, eða líkur til þess, 30% líkur til þess, að fá að sjá örn, þá muni þeir hiklaust leggja í mjög mikinn kostnað til þess að koma og sjá hann. Það er óþarfi, held ég, að fara um þetta mál miklu fleiri orðum. Ég trúi ekki öðru en að öllum Íslendingum sé það mikið metnaðarmál, að þessum fugli verði ekki algerlega útrýmt. En eftir þeim fregnum, sem berast af þeim stöðvum, þar sem hann hefur alið aldur sinn nú síðustu áratugina einungis, en það er á Vestfjörðum og við Breiðafjörð, þá berast af því árlega fregnir og það eftir mjög öruggum heimildum, að hann falli af mannavöldum árlega meira og minna, sumpart af því, að sumir þeir, sem hafa hann í landareign sinni, geta ekki liðið hann bótalaust og grípa til einhverra leyniráða til að ráða hann af dögum, og í öðru lagi af því, að það er borið út eitur fyrir önnur dýr, einkum refi og einnig fyrir svartbak, sem hlýtur undir ýmsum kringumstæðum að verða þessum fugli að skaða. Ég veit vel, að þetta er nokkuð mikið vandamál, hvernig eigi á þessu að taka, en ég hygg, að það sé ekki ýkjamikið vandamál að ná samkomulagi og samvinnu við bændur, þar sem ernir verpa, að þeir eyði þeim ekki þar, en það verður að sjálfsögðu að tryggja með einhverjum fébótum til þeirra í einhverju formi, einhverjum skaðabótum, svo að þeir telji sér frekar hlunnindi að því að hafa fuglinn í sinni landareign heldur en skaða. Annað atriði í þessu máli er það, að ég er persónulega á þeirri skoðun, að þrátt fyrir það að takist að halda verndarhendi yfir þeim stöðum, þar sem hann verpir, þá hrökkvi það ekki til, meðan leyft er að eitra eins mikið og gert er, bæði fyrir svartbak og fyrir ref, eftirlitslaust. Það verður sjálfsagt öllu meira vandamál við að eiga, en eitrun er afskaplega mikil vandræðaframkvæmd til að eyða dýrum, og ætli að viðhafa hana með ákaflega mikilli varúð, og ég held, að það sé í raun og veru ekki sæmilegt að leyfa eitrun, nema aðeins af völdum mönnum, sem til þess væru hreint og beint fengnir að framkvæma slíkt. Í lögum nú er að vísu fyrirskipað að eitra fyrir refi, en undanþága mun vera frá því, að eitrað sé fyrir refi á þeim svæðum, þar sem örninn heldur sig við hreiður. Þetta er náttúrlega mjög nauðsynlegt, það sem það nær. En hins vegar hlýtur það alltaf að koma fyrir meira og minna, að þessi fugl fljúgi út frá sínum hreiðurstöðvum eða sínum aðalstöðvum, og þá getur hann hitt á eitruð hræ annars staðar. Þáltill. þessi gengur aðeins út á það að fela ríkisstj. að halda áfram þeirri virðingarverðu byrjun á rannsókn á þessum fugli, sem gerð var 1959. En rannsóknin ein er að sjálfsögðu gagnslítil, nema aðeins fræðilega, ef ekkert verður gert raunhæft í því að stemma stigu fyrir því, að þessi fágæti og tignarlegi og merkilegi fugl verði útdauður. Það má taka það fram, að sá stofn, sem hér er, þessir milli 30 og 40 fuglar, munu vera algerlega staðbundinn stofn, þótt að vísu séu til enn ernir hér í nágrannalöndum af sama stofni, eins og t.d. í Grænlandi og Skandinavíu, en ég hef lesið norska bók um örninn í Noregi, sem er gefin út fyrir eitthvað rúmum 20 árum, og þar segir, að hann sé alveg við það að verða útdauður þar í landi, og þar er kennt um eitrun. Ég vildi óska þess, að hv. Alþingi gæti fallizt á að samþykkja þessa till., í von um það, að af henni spretti einhverjar raunhæfar aðgerðir, til þess að það komi ekki fyrir þá kynslóð, sem nú lifir í landinu, að vera völd að því, að þessi merkilegi fugl hverfi með öllu og landið verði um leið mun fátækara að því er snertir dýraríkið.



Herra forseti. Enginn skilji orð mín svo, að ég vilji örninn feigan eða aldauðan úr íslenzku dýraríki, því fer fjarri. Það yrði áreiðanlega mikill sjónarsviptir að svo tígulegum fugli og til vansæmdar, ef svo tækist til af manna völdum. En í þessu máli vil ég alveg sérstaklega benda á eitt atriði. Þess er getið í grg. till., að örninn sé enginn nytjafugl og sé óboðinn gestur í grennd við æðarvörp og víðar. Þetta mun orð að sönnu. Á hinn bóginn verður ekki um það deilt, að æðarfuglinn er einhver mesti nytjafugl íslenzkur og að þeim stofni steðja árásir úr ýmsum áttum. Margir bændur við Breiðafjörð hafa lagt fram mikla vinnu og ástundun á undanförnum árum við að hlúa að æðarfuglinum og rækta upp æðarvarp. En þeir hafa oft átt í vök að verjast, bæði gegn loftárásum ránfugla og skotgrafahernaði minksins, þar sem hann kemur við sögu. Svartbakar og minkar eru hvarvetna réttdræpir og fé lagt til höfuðs þeim, örninn á hinn bóginn alfriðhelgur, svo sem eðlilegt og sjálfsagt er. Þótt örninn sé orðinn mjög fáliðaður, að því er talið er, er þó álitið, að hann valdi tilfinnanlegu tjóni á vissum stöðum. Mér er kunnugt um nokkra bændur í Barðastrandar- og Dalasýslu, sem leitað hafa bóta til hins opinbera út af usla, sem örninn er talinn valdur að. Þessir aðilar hafa engin svör fengið, hvað þá fébætur, enda mun enginn þeirra hafa leitað til dómstóla enn sem komið er. Mun þó eitt slíkt mál vera í undirbúningi, að því er ég frétti, um eyjabónda nokkurn, þar sem örn settist upp í varplandi. Að því er sagan segir, þá hringdi hann hingað suður til hins opinbera, í ráðuneytið, og spurði, hvort hann mætti skjóta örninn, en fékk að sjálfsögðu neitandi svar. Örn þessi sat svo uppi í varplandinu um lengri tíma og skildi við það svo að segja í rúst. Þetta var vorið 1957, en varpið mun ekki vera búið að ná sér enn. Skaðabótamál út af þessu efni mun nú vera í undirbúningi. En hvað sem því liður, þá þurfa að fást hrein og greið svör í þessu efni, og ég vil sérstaklega beina því til nefndar þeirrar, er fær tillögu þessa til meðferðar, að hún gefi þessu atriði fullan gaum, svo sem raunar er að vikið í grg., og reyni að finna viðunandi lausn á þessu máli.



Herra forseti. Fsp. þessi fjallar um það, vegna hvaða fyrirtækja eða stofnana ríkissjóður hefur orðið að greiða áfallnar ábyrgðir á árinu 1961 og hve mikil var greiðsla vegna hvers einstaks þeirra á því ári, enn fremur hve mikið hefur verið greitt fyrir hvert þeirra samtals áður. Tilefni þessarar fsp. er í stuttu máli það, að greiðslur ríkisins vegna ábyrgðarlána hafa mjög farið hækkandi á siðari árum. 1958 voru slíkar greiðslur samkv, ríkisreikningi ekki nema 23.2 millj. kr., 1959 eru þær 28.9 millj. kr., 1960 eru þær hins vegar orðnar 49.9 millj. kr., og samkv. upplýsingum, sem hæstv. fjmrh. hefur gefið á þessu þingi, urðu þessar greiðslur á seinasta ári í kringum 80 millj. kr. Samkv. þeim upplýsingum, sem hæstv. fjmrh. gaf einnig við það tækifæri, munu greiðslur alls vegna ríkisábyrgðarlána nema orðið 265 millj. kr., og sýnist mér, að tæpur helmingur þeirra greiðslna eða kringum það hafi fallið á tvö seinustu ár, 1960 og 1961. Það er venja að láta sundurliðun á slíkum greiðslum fylgja ríkisreikningum, en það þýðir hins vegar, að upplýsingar um þær koma nokkuð seint fram, - þannig að sundurliðun á slíkum greiðslum fyrir 1961 mundi samkv. venju ekki liggja fyrir opinberlega fyrr en ríkisreikningurinn fyrir það ár er lagður fram. Ég tel hins vegar, að þar sem þessar greiðslur hafa aukizt svona stórkostlega seinustu árin og alveg sérstaklega á síðasta ári, þá sé æskilegt að fá fyrr sundurliðun um það, vegna hvaða fyrirtækja þessar greiðslur hafa til orðið, þannig að slík sundurliðun á að geta gefið merkilegar vísbendingar um það, vegna hvers þessar hækkanir hafa átt sér stað, og af því mætti svo draga kannske ýmsar ályktanir í sambandi við önnur mál. sem liggja hér fyrir hv. Alþingi.



Herra forseti. Þessi fsp. fjallar um einn þátt í útgjöldum ríkisins á s.l. ári. Í rauninni má segja, að eðlilegast hefði því verið að fresta svörum við þeirri fsp., þangað til ríkisreikningur liggur fyrir endanlega uppgerður. Það er ekki enn þá búið að loka ríkisreikningi að fullu né gera hann upp, þó að hvort tveggja hafi verið gert síðustu tvö árin allmiklu fyrr en venja er til og verði einnig svo á þessu ári. En þar sem þess er sérstaklega óskað að fá upplýsingar um ríkisábyrgðirnar, áður en ríkisreikningurinn liggur fyrir uppgerður og prentaður, þá er sjálfsagt að verða við því, eftir því sem fært er á þessu stigi. Ef ætti að svara fsp. bókstaflega, mundi öll sú sundurliðun og upptalning nafna og talna taka miklu lengri tíma en ætlaður er fyrir fyrirspurnir. Ég vil geta þess til skýringar, að í ríkisreikningi fyrir 1960 eru skýrslur um ríkisábyrgðir og taka rúmlega 40 bls. í reikningnum. Á bls. 188-225 eða á 38 blaðsíðum eru prentaðar með smáu letri skýrslur um ábyrgðir ríkissjóðs í árslok 1960, bæði eins og þær hafa verið í upphafi, hvernig þær hafa breytzt o.s.frv. Á bls. 126–128 í reikningnum er svo skýrsla um greiðslur á árinu 1960 sérstaklega vegna ríkisábyrgða. Í ríkisreikningi fyrir 1961 munu að sjálfsögðu verða jafnýtarlegar skýrslur og kannske ýtarlegri, og vil ég að sjálfsögðu um einstök atriði vísa til reikningsins, þegar hv. alþm. fá hann í hendur. Varðandi ríkisábyrgðirnar í heild á s.l. ári eða greiðslur ríkissjóðs vegna þeirra, þá hef ég áður gefið þær upplýsingar, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, að ríkissjóður hefði orðið að greiða um 80 millj. á s.l. ári vegna áfallinna ríkisábyrgða. Á þeim tíma, sem liðinn er, síðan ég gaf þessar upplýsingar, hafa nokkrar upphæðir greiðzt inn, verið endurgreiddar, þannig að þessi upphæð, 80 millj., lækkar niður í kringum 68 millj. vegna þeirra endurgreiðslna, sem orðið hafa frá áramótum og væntanlega fram til reikningsloka eða þangað til nú. Í stórum dráttum, ef ábyrgðir eru flokkaðar niður í nokkra meginflokka, þá hafa greiðslur ríkissjóðs vegna ábyrgðanna á s.l. ári orðið sem hér segir, - og í öðru lagi mun ég nefna, eins og spurt er um, það, sem greitt hefur verið áður: Í fyrsta lagi er það vegna hafnargerða, þá voru greiddar á árinu 1961 8.9 millj. kr., til ársloka 1960 höfðu verið greiddar 27.1 millj. Samtals er því hér um að ræða 36 millj, tæpar. Í öðru lagi eru frystihús og fiskiðjuver. Greiðslur vegna þeirra á árinu 1961 voru 14 millj., til ársloka 1960 höfðu verið greiddar 10.8 millj., samtals um s.l. áramót 24.9 millj. Þar sem ég nefni hér ekki tugi þúsunda eða lægra, þá breytast samlagningartölur nokkuð af þeirri ástæðu. Í þriðja lagi eru síldarverksmiðjur. Á s.l. ári voru greiddar 1.6 millj. vegna þeirra, en til ársloka 1960 höfðu verið greiddar 28.9 millj., samtals 30.6 millj. Í fjórða lagi eru togaraútgerðarfélög. Á s.l. ári voru greiddar 15.4 millj., fram til ársloka 1960 34.1 millj., samtals 49.5 millj. Í fimmta lagi er Hambro's lán vegna 10 togara, sem ekki fellur formlega undir ríkisábyrgðir, en alveg hliðstætt, þar sem ríkissjóður var lántakandi og endurlánaði það. Greiðslur vegna þeirra á s.l. ári eru 10.4 millj., til ársloka 1960 33.6 millj., samtals 43.9 millj. Í sjötta lagi greiðslur vegna austur-þýzkra skipa. Á árinu 1961 12.9 millj., til ársloka 1960 2.8 millj., samtals 15.7 millj. Í sjöunda lagi ræktunarsjóður vegna ICA-láns á s.l. ári 2.8 millj. Í áttunda lagi vegna samgangna á sjó og í lofti. Ef við tökum fyrst vegna samgangna á sjó, eru það 144 þús. á s.l. ári, áður greitt 6.1 millj. eða samtals 6.3. Vegna samgangna í lofti á s.l. ári 197 þús., áður 5.5 millj., samtals 5.7 millj. Í níunda lagi eru vaxtagreiðslur vegna Marshall-lána 1.9 millj. á s.l. ári, áður greitt 5.2, samtals 7.1 millj. En svo háttar þessum Marshall-lánum, að það var á árinu 1948, sem ríkissjóður tók þau lán, samtals að fjárhæð 2.3 millj. dollara upphaflega, og endurlánaði ýmsum innlendum fyrirtækjum, síldar- og fiskimjölsverksmiðjum aðallega. Og greiðslurnar undir þessum síðasta níunda lið stafa af því, að sumir innlendir aðilar hafa ekki staðið í skilum með sinar vaxtagreiðslur af endurlánunum og ríkissjóður orðið að standa skil á þeim út á við. Samtals eru greiðslur vegna ríkisábyrgða á árinu 1961 því 68 millj. 190 þús., en þar frá dragast endurgreiðslur vegna eldri vanskila, þ.e.a.s. eldri vanskila en frá árinu 1961, 254 þús., þannig að eins og nú standa sakir, þá er nettótalan, greiðslur ríkissjóðs vegna ríkisábyrgða á árinu 1961, 67 millj. 936 þús. kr. Ég ætla, að hv. fyrirspyrjandi og þm. aðrir hafi fengið nokkra hugmynd um bæði heildarupphæð ríkisábyrgðanna og helztu flokka þeirra af þessari skýrslu. Mér er ekki ljóst, hvort hv. fyrirspyrjandi hefur óskað eftir því, að farið yrði í ýtarlega sundurliðun fyrir hvern einstakan aðila og greiðslur hans vegna, bæði á s.l. ári og áður, og þá væntanlega líka um greiðslur til aðila, sem lentu ekki í vanskilum á s.l. ári, en greitt hefur verið áður fyrir. Eins og ég gat um, þá tel ég, að það mundi verða svo langt mál, að það færi út yfir þann ramma, sem fyrirspurnum og svörum við þeim er yfirleitt ætlaður, en vil í því sambandi aðeins benda á tvennt, annars vegar þá sundurliðun, sem mun birtast í ríkisreikningnum fyrir 1961, og hins vegar, að hv. fyrirspyrjandi eins og aðrir alþm. getur að sjálfsögðu fengið allar þessar sundurliðanir hjá ríkisbókara, og hefur verið lagt fyrir hann að gefa þær upplýsingar þeim hv. þm., sem þess kynnu að óska.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf hér um þessi mál, þó að þær væru að vísu hvergi nærri eins tæmandi og ég hafði farið fram á eða fsp. mínar fjallað um. Og satt að segja sé ég ekki þá meinbugi á því, sem hæstv. ráðh. færði fram, að það hefði þurft að taka óþarflega langan tíma að flytja slíka skýrslu, því að eins og sést í þeim ríkisreikningi, sem liggur hér fyrir hv. Alþingi fyrir 1960, þá eru ekki líkur til, að slík skýrsla þyrfti að taka svo langan tíma, þó að hún væri flutt hér. En það er hins vegar bót í máli, að hæstv. ráðh. hefur upplýst það, að þm. gætu átt fullan aðgang að þessari sundurlíðun. Af því yfirliti, sem hæstv. ráðh. gaf hér, þá er náttúrlega ekki í fljótu bragði hægt að gera sér mynd af því, hvað muni einkum valda þeirri miklu aukningu á greiðslum vegna ríkisábyrgðalána, sem hefur átt sér stað tvö síðustu árin. En helzt virðist þó sú skýring vera á þessu, ef litið er á þessa tölu í fljótu bragði, að þessar greiðslur hafi aukizt vegna þess, að skuldir margra fyrirtækja hafa stóraukizt vegna fjármálaaðgerða hæstv. ríkisstj. og þá fyrst og fremst gengislækkananna og það eigi meginþáttinn í því, að þessar greiðslur hafa t.d. þrefaldazt síðan 1958. Í fljótu bragði virðist mér þetta vera meginástæðan til þess, hve þessar greiðslur hafa aukizt stórfelldlega, þó að vafalaust geti komið fleiri ástæður hér til greina, eins og það, að það hafi e.t.v. verið veitt nokkur stór ríkisábyrgðalán eftir 1958.



Herra forseti. Í 10. gr. laga um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála frá 20. maí 1960 segir svo: „Innheimta má af gjaldeyris- eða innflutningsleyfum allt að 1% leyfisgjald af fjárhæð þeirri, sem leyfið hljóðar um. Af gjaldi þessu skal allt að helmingur eftir nánari ákvörðun ríkisstj. ganga til bankanna til að standa straum af kostnaði við úthlutun leyfa, en að öðru leyti skal því varið til greiðslu á kostnaði við verðlagseftirlitið: Fsp. mín hljóðar um, hverjar tekjur bankanna urðu á siðasta ári af þessu gjaldi og hvernig þeim tekjum hafi verið ráðstafað.



Herra forseti. Svo sem hv. fyrirspyrjandi gat um, er hann mælti fyrir fsp. sinni, er í gildandi gjaldeyrislögum heimild til þess að innheimta allt að 1% gjald af gjaldeyris- og innflutningsleyfum. Í reglur gerð, sem gefin var út um skipun gjaldeyrismála o.fl. 27. maí 1960, var svo ákveðið, að innheimta skuli 1/2% gjald af þeirri fjárhæð, sem gjaldeyris- og innflutningsleyfi hljóðar upp á, en þó aldrei minna en 10 kr. fyrir hvert einstakt leyfi. Þó er ekki greitt gjald af leyfum fyrir vörukaupum í jafnkeypislöndum. Þetta leyfisgjald greiðist við afhendingu leyfanna. Samkv. þessu ákvæði gildandi reglugerðar hafa Landsbanki Íslands og Útvegsbanki Íslands innheimt árið 1961 leyfisgjöld að upphæð 4187 564 kr. Þessum tekjum hefur verið ráðstafað þannig, að greiddar hafa verið í ríkissjóð 2 millj. kr. til að standa straum af verðlagseftirliti, svo sem gert er ráð fyrir í lögmnum, sem hv. þm. vitnaði til, en 1120197.12 kr. voru árið 1961 notaðar til rekstrar þeirrar deildar, sem annast afgreiðslu gjaldeyrisumsókna, útgáfu gjaldeyris og innflutningsleyfa, skýrslugerðir og ýmis önnur störf varðandi gjaldeyrismál hjá gjaldeyrisbönkunum. Í þessu sambandi tel ég rétt að benda á, að kostnaður við innflutningsskrifstofuna árið 1959, þ.e.a.s. síðasta heila starfsár hennar, nam 4 366 000 kr., en gera má ráð fyrir, að það samsvari rúmlega 5 millj. kr., miðað við núgildandi kaupgjald og verðlag á rekstrarvörum á skrifstofum. Tekjur innflutningsskrifstofunnar árið 1959 voru 8 069 000 kr., en þess er að gæta, að þá var leyfisgjaldið 1% af upphæð leyfa og tekið af öllum leyfum, en ekki 1/2%, svo sem nú á sér stað, auk þess sem gjald af leyfum fyrir vörum í jafnkeypislöndum er ekkert, svo sem ég gat um áðan. Mér þykir vænt um að hafa fengið þetta tækifæri til þess að upplýsa það, sem ekki hefur verið skýrt frá opinberlega áður, að kostnaður gjaldeyrisdeilda bankanna við útgáfu leyfa og annað, sem henni er nátengt, reyndist á árinu 1961 nema aðeins 2.1 millj. kr., en kostnaður við slik störf árið 1959 nam 4.4 millj. kr. og mundi, ef hliðsjón er höfð af kauplagsbreytingum og rekstrarkostnaðarbreytingum, nema rúml. 5 millj. kr. í dag, þannig að sá sparnaður, sá beini sparnaður, sem siglt hefur í kjölfar þeirrar endurskipulagningar á gjaldeyris- og innflutningsmálum, sem gerð var á miðju ári 1960, nemur um 2.9 millj. kr. Jafnhliða hefur það gjald, sem innheimt hefur verið af innflytjendum í sambandi við leyfaútgáfu og leggst á vörur þær sem á markaðnum eru, lækkað úr 8.1 millj. niður í 4.2 millj., þ.e.a.s. það hefur verið um að ræða lækkun á gjaldi, sem innheimt hefur verið af innflytjendum og má reikna með í verðlagi vöru, um 3.9 millj, kr., og hefur þessa að sjálfsögðu gætt með tilsvarandi hætti í verðlagi. Ástæða þess, að gjald, sem innheimt hefur verið í vöruverði og leggst á verðlag, hefur lækkað um 3.9 milli., en sparnaðurinn numið 2.9 millj., er sú, að ríkissjóður hefur misst tekjur sem þessu svarar, en ríkissjóður fékk mismuninn á því leyfisgjaldi, sem innflutningsskrifstofan innheimti, og þeim kostnaði, sem hún varð að standa straum af. Að því er snertir kostnaðinn við verðlagseftirlit, sem einnig er greiddur af þessu leyfisgjaldi, er það að segja, að hann nam 1959 2 230 000 kr., en á s.l. ári nam þessi kostnaður 2 605 000 kr., og er hér um að ræða hækkun, sem samsvarar almennri hækkun á launagreiðslum og öðrum kostnaði, er orðið hefur á þessu tímabili, en um fjölgun starfsmanna við verðlagseftirlit hefur ekki verið að ræða.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskmrh. fyrir upplýsingar um það, hve mikill þessi skattur hefur reynzt, og ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að það leyfisgjald, sem heimilað er í 10. gr. laganna, hefur ekki verið innheimt að öllu leyti. En í umr., sem urðu á sínum tíma um þetta mál hér í þinginu, var því haldið fram, bæði af mér og öðrum, að leyfisgjaldið væri ákveðið óþarflega hátt, eins og líka hefur sýnt sig. Hins vegar er þess að gæta í sambandi við þær upplýsingar, sem hæstv. ráðh. taldi sig gefa hér um kostnað við innflutningsskrifstofuna á sínum tíma, að það er nokkuð villandi, vegna þess að hún annaðist fleiri störf en þau sem gjaldeyrisbankarnir hafa tekið að sér. Hún annaðist ýmsa skýrslusöfnun, sem Seðlabankinn hefur tekið að sér að nokkru leyti og Framkvæmdabankinn líka tekið að sér að öðru leyti, svo að sá samanburður, sem hann gerði hér, er þess vegna ekki tæmandi, vegna þess að hann nær ekki til nema nokkurs hluta af þeim störfum, sem innflutningsskrifstofan hafði áður með höndum. Þrátt fyrir það er það þó upplýst, að sá kostnaður, sem gjaldeyrisbankarnir einir hafa af þeim störfum, sem innflutningsskrifstofan áður hafði með höndum, nema rösklega 2 millj. kr. Hvað mikið aðrar stofnanir greiða svo vegna starfa, sem innflutningsskrifstofan annaðist áður, er ekki upplýst af því, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan. Ég sem sagt vil lýsa ánægju minni yfir því, að þetta gjald hefur ekki verið innheimt nema að hálfu leyti, og það staðfestir það, sem haldið var fram í umr. hér á sínum tíma af mér og fleirum, að það væri ekki þörf á því að hafa það eins hátt og heimilað er í lögum.



Herra forseti. Þegar frv. um skipan gjaldeyris- og innflutningsmála var til umr. hér á hinu háa Alþ. vorið 1960, urðu um það nokkur orðaskipti milli hv. fyrirspyrjanda og mín, hver upphæð væntanlegs gjalds af leyfum skyldi vera. í frv. var gert ráð fyrir því, að heimilt væri að hafa upphæð leyfisgjaldsins 1%, eins og það hafði verið. Ég lýsti því hins vegar yfir í umr., að þegar reglugerð yrði sett um þetta mál, þá mundi það verða tekið til rækilegrar athugunar, hvert gjaldið þyrfti að vera, og ég vonaði, að það þyrfti ekki að vera nema 1/2%. En vegna þess að nauðsynlegt væri að gera nákvæma áætlun um þann kostnað, sem bankarnir þyrftu að leggja í, um leið og þeir tækju að sér störf innflutningsskrifstofunnar, þá teldi ég rétt að hafa heimildina í lögunum rúma og miða þá við sama hlutfall og gilt hafi um mörg undanfarin ár. En ég hét því hins vegar, að gjaldið skyldi ekki verða haft hærra en bráðnauðsynlegt væri til að standast sannanlegan kostnað bankanna af þessum störfum til viðbótar kostnaði við verðlagseftirlitið. Eftir að þingi lauk, lét viðskmrn. gera nákvæma athugun á því í samstarfi við bankana, með hvaða starfsmannahaldi og öðrum kostnaði bankarnir gætu tekið störf innflutningsskrifstofunnar að sér. Það kom í ljós, að sú von mín, sem ég hafði látið í ljós hér á Alþingi, reyndist á rökum reist, að unnt væri að inna þessi störf af hendi fyrir aðeins 1/2 %. Reynslan á s.l, ári, sem er fyrsta heila árið, sem þessi skipun hefur verið í gildi, hefur staðfest þá von, sem ég lét hér í ljós, og þá áætlun, sem gerð var af viðskmrn. og gjaldeyrisbönkunum, að það er unnt að komast af með aðeins 1/2 % gjald í þessu sambandi. Að vísu er það svo, að það rétt aðeins dugir til að standa straum af kostnaði bankanna og verðlagseftirlitsins, en það er heldur engin ástæða til þess að hafa gjaldið hærra en bráðnauðsynlegt er til að standa straum af óhjákvæmilegum kostnaði. En eins og ég gat um áðan, þá hefur þessi skipulagsbreyting haft í för með sér, að sparnaður hins opinbera af breytingunni nemur 2.9 millj. kr. og sparnaður neytenda, þ.e. þeirra, sem kaupa hina innfluttu vöru, nemur 3.9 millj. kr., eða 1 millj. kr. meira. Ríkið hefur misst tekjur sem þessu svarar. Að því er það snertir, sem hv. þm. sagði, að tölurnar um kostnað gjaldeyrisdeilda bankanna séu ekki sambærilegar, þá er mér vel kunnugt um, við hvað hv. þm. á í því sambandi. Ástæða þess, að ég gat ekki um þetta þegar í fyrra svari mínu, er sú, að það er ekki aðeins, að gjaldeyrisdeildirnar inni ekki af hendi öll þau störf, sem innflutningsskrifstofan innti áður af höndum, heldur vinna þær líka ný störf, önnur störf, sem bankarnir inntu áður af höndum. Þau störf, sem fluttust ekki í gjaldeyrisdeildir bankanna, heldur Framkvæmdabankann, eru skýrslugerð í sambandi við fjárfestingarmál. Seðlabankinn hefur engin störf tekið að sér, sem áður voru unnin í innflutningsskrifstofunni. Það var Framkvæmdabankinn, sem tók að sér skýrslugerð, öflun upplýsinga, úrvinnslu og birtingu skýrslna um fjárfestingarmál. Það er um að ræða einn starfsmann með nokkurri aðstoð, svo að hér er um tiltölulega smávægilegan kostnað að ræða. Hins vegar vinnur gjaldeyrisdeild bankanna nú nokkur störf, sem áður voru unnin í sambandi við gjaldeyrisafgreiðslu bankanna. Þau hafa nú flutzt í gjaldeyrisdeildina og eru talin með þeim kostnaði við hana, sem ég gat um áðan. Ég hika ekki við að fullyrða, að þau störf, sem gjaldeyrisdeild bankanna tók að sér og létti af hinum almennu gjaldeyrisafgreiðslum gjaldeyrisbankanna, kosta meira en þau störf kostuðu, sem innflutningsskrifstofan vann áður í sambandi við fjárfestingarmál og flutzt hafa í Framkvæmdabankann. Ef þessi samanburður er ekki fullkomlega nákvæmur, þá hygg ég, að hann sé gjaldeyrisdeildum bankanna í hag, en ekki óhag.