Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þorsteinn Þorsteinsson Ég leyfi mér að æskja þess, að þetta mál verði tekið af dagskrá. Málið hefir verið sent fjvn. til umsagnar, en hún hefir ekki enn afgr. það, en mun gera það að ég hygg nú í kvöld. Tel ég því rétt og sjálfsagt, að málið sé að þessu sinni tekið af dagskrá.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Ég vil víkja nokkrum orðum að ræðum þeirra tveggja hv.þm., sem hafa hér andmælt því, sem ég sagði í gær. Mér virðist, að hv. 1. þm. Eyf. ætti ekki að vera að tala um það, að menn væru í vondu skapi, því að mér virtist hann vera hálfúrillur sjálfur. Hann var reiður yfir því, að ég hefði tekið af honum orðið og farið að gera grein fyrir hans fyrirvara. Mér er ómögulegt að gera við því, að hann sendi sjálfur frá sér grg. í prentuðu nál., og þurfti enga ræðu frá honum til þess að undirbyggja það, sem ég sagði um það, að hann væri tvíátta um það, hvort hann ætti að vera með eða móti málinu. Ég get ekki skilið það öðruvísi, sem segir í nál., að annar úr meiri hl. (BSt) hafi þó fyrirvara um fylgi sitt við málið. Það er ekki fyrirvari um það, að koma með brtt., heldur um það, hvort hann er með eða móti málinu. Hann geymir sér allan rétt til þess að vera með eða móti málinu eftir atvikum. Ég veit ekki, hvað þessi fyrirvari getur þýtt annað, enda gerði hann sjálfur á þann hátt grein fyrir honum. Mér finnst það afsakanlegt, þó ég taki eftir því, hvað þessi afstaða þm. er spaugilega lík afstöðu hans flokks í heild til ríkisrekstrar, því sá flokkur hefir aldrei getað stigið almennilega í annan fótinn eða hinn í þessu máli, heldur alltaf tvístigið. Þetta sér maður vel á því, að Framsfl. hefir undanfarin ár dregizt með út í ríkisrekstur á mörgum sviðum, sérstaklega ríkisverzlnn. En hinsvegar hafa alltaf komið yfirlýsingar frá mönnum í Framsfl. og eins í málgögnum hans um það, að hann sé með einkarekstri og móti ríkisrekstri.

Já, alveg rétt

. Já, „alveg rétt“, segir þessi dæmalausi postuli flokksins. Það er gaman að fá játningu hans fyrir þessu, þó að enginn bæði hann hér orð til hneigja. Hv. þm. talaði um, að þær væru kyndugar þessar hugleiðingar mínar út af frv. um stefnur flokkanna almennt. Ég sé ekki, að þær séu kyndugar. Hér er um stefnumál að ræða. Og þar sem hv. 4. landsk., frsm. meiri hl. n., sagði, að ég tæki enga afstöðu til landssmiðjunnar yfirleitt, heldur til frv., þá er það rangt. Ég tilgreini það sem fyrstu ástæðu í mínu nál., að ég sé á móti þessu fyrirtæki yfirleitt, svo að það er rangfærsla á hinu prentaða máli í nál. minni hl. Það er eðlilegt, að maður verði að taka afstöðu til fyrirtækisins í heild við umr. um slíkt frv. sem þetta. Ég er yfirleitt á móti því og tel það ekki hentugt, að ríkið fáist við þennan rekstur. Ég er á móti því að festa fyrirtæki með byggingum og löggjöf og lánsfé og öllu því, sem frv. fer fram á að festa þetta fyrirtæki með. Það er eðlilegt, að svona frv. komi fram. Báðir þeir hv.þm., sem hafa andmælt ræðu minni frá í gær, hafa talað um það, að ég ætti að bera fram till. um að leggja þennan rekstur niður. Það er engin furða, þó að þeir búist við því! En það eru til hér bæði verzlanir og önnur fyrirtæki, sem ég álít, að ættu ekki að vera til, en ég hefi ekki borið fram till. um að leggja þau niður, af því að ég veit, að meiri hl. í þinginu stendur á bak við þessar stofnanir, og það er því ekki annað en að eyða tíma þingsins og stofna til málalenginga að bera fram slíkar till. En ég hefi hinsvegar lýst minni afstöðu í því, að ég vil ekki festa slíkar stofnanir meira en nauðsynlegt er, svo að hvenær sem þeir menn kæmust að völdum, sem mér eru sammála um þetta, þá sé sem auðveldast fyrir þá að haga þessu eftir því, sem þeirra skoðun býður þeim. Það er ekki eins þægilegt, eftir að búið er að setja upp stórar byggingar og festa mikið fé í fyrirtækinu og búið að koma því þannig fyrir, að margir menn misstu atvinnu, sem yrði að segja upp, ef fyrirtækið ætti að hætta. En öll slík umrót eru óþægileg. Þar sem ég tel það óþarfa fyrir ríkið að eiga slíkt fyrirtæki. þá er ég á móti því að lögfesta það. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að stefna sjálfstæðismanna væri ekki mjög ákveðin um ríkisrekstur, og hann nefndi það, sem ég nefndi áður, bæði póst og síma, og svo nefndi hann þar að auki áfengisverzlunina. Það er náttúrlega gott og blessað, þegar andstæðingur vili búa til stefnur fyrir þann flokk, sem hann er á móti, ef hann er beðinn um að gera það. En við sjálfstæðismenn erum ekki andvígir ríkisrekstri í sumum tilfellum. Við erum með því, að ríkið reki það, sem á einhvern hátt er nauðsynlegt eða heppilegt, að ríkið reki, m. a. vegna þess að ágóðinn eða arðurinn af rekstrinum skilar sér ekki öðruvísi en til þjóðarheildarinnar óbeinlínis. Þannig er það t. d. með samgöngurnar. Ég sé ekki, hvernig hægt er að stofna hlutafélög til þess að byggja vegi. Það er auðvitað mikill gróði af slíku, en hann skilar sér til þjóðfélagsins. Þjóðfélagið sem heild verður að leggja peninga í það, sem þjóðfélagið sem heild fær ágóða af. Ef menn eru t. d. sannfærðir um, að það eigi að veita þjóðinni sem bezta menntun og að það eigi því ekki að taka fullt gjald af þeim, sem á skólana ganga, þá á auðvitað að gera þetta. En arðurinn af því skilar sér í aukinni þekkingu þeirra, sem á skólana ganga, en þetta skilar ekki strax peningum í aðra hönd. Þetta verður ríkið því að reka. Póst- og síma mætti ef til vill reka af einstaklingum með árangri, en þó er hæpið, að nokkrir hefðu bolmagn til þess. Í Bandaríkjunum í Ameríku hefir talsíminn verið rekinn af Bellfélaginu, og það er viðurkennt, að sá talsímarekstur er hinn bezti í heiminum og jafnframt sá ódýrasti, og þaðan hafa komið allar uppfinningar og framfarir á því sviði. En það er líka stærsta fyrirtækið í heimi í þessari grein. Það hefir 400 þús. manna í sinni þjónustu og 3 eða 4 þús. verkfræðinga, sem gera ekkert annað en að finna upp eitthvað nýtt. Það þarf auðvitað geysilega mikið bolmagn til slíks. Í mörgum löndum eru járnbrautirnar reknar af ríkinu. Í Bandaríkjunum eru þær reknar af einstaklingum, og það hefir reynzt vel. Hinsvegar hefir verið talað um, að það væri eðlilegt að ríkið ræki þetta hér, ef til þess kæmi. Sömuleiðis finnst mér það eðlilegt, að ríkið fari af stað með starfsemi, sem einstaklingar treysta sér ekki til að fást við. En þegar einstaklingarnir eru farnir að geta tekið það að sér, þá á ríkið að hætta að fást við það. Þannig var það með landssmiðjuna. Það var þarft og gott að ná þessari vinnu inn í landið, sem eins og hv.þm.N.-Ísf. gat um, var hægt að vinna með tiltölulega einföldum verkfærum. Það var gott að fá þessa atvinnu við að byggja brýr inn í landið. En það er ekki ástæða til þess að halda áfram með þetta, þegar þegnar þjóðfélagsins geta annazt það.

Fyrir hærra verð

. En það verður að gæta þess, að þjóðfélagið er ekki fjandmaður einstaklinganna, sem byggja það upp. Það er ekki skaði, þó að í því séu nokkur stór og sterk fyrirtæki og að það sé arður af þeim. En það er eins og að sumir líti svo á, að þjóðfélagið annarsvegar og einstaklingarnir hinsvegar séu keppinautar og fjandmenn hvað gagnvart öðru. Um áfengisverzlunina er það að segja, að ég álít, að hún gæti nákvæmlega eins verið í einstaklingsrekstri, og ég get ekki séð neitt á móti því. Ríkið gæti sett þeim, sem selja áfengið, allar þær reglur, sem nú eru um áfengisverzlunina. Ríkið gæti tekið allar sínar tekjur af víninu í tollum. En það er svo mikið af hræsni og viðkvæmni í kringum þetta mál, að ég get trúað því, að enga stj. langi til þess að reka höfuðið inn í það geitungahreiður. Það er því alveg eins gott, að ríkið hafi þetta með höndum. En ég efast ekki um, að reksturinn gæti farið eins vel úr hendi hjá einstaklingum. Þetta vildi ég hafa sagt út af hinum almennu hugleiðingum hv.þm. um það, að Sjálfstfl. vissi ekki, hvað hann vildi í þessu efni. Hv. þm.N.-Ísf. yndi fram á, að þetta fyrirkomulag gæti leitt til einkasölu eða sérleyfisréttar, eins og t. d. á mótorum. Það má búast við því, að ef landssmiðjan á að fara að annast smíði á mótorum, kannske við lélega samkeppni, þá fari hún að bægja öllum öðrum bátamótorum frá. Þá getur landssmiðjan blómgazt, en sjómenn og fiskimenn verða að borga meira fé fyrir vélarnar, og það kannske fyrir ófullkomnari vélar. En landssmiðjan getur blómgazt við þetta. Hv. þm. fór að tilgreina, undir hvaða kringumstæðum Framsfl. væri með ríkisrekstri, og sagði, að hann væri með honum, ef hann teldi þörf á því, að eitthvað nýtt kæmist á. En það er ekki, því í hann er með ríkisrekstri, þar sem engin þörf er á slíku og einstaklingarnir eru færir um að gera þetta eins vel. „Eða af öðrum ástæðum“, bætti hann síðan við, og það rýmkar þetta mjög mikið. Hv. þm. talaði um, að það væri eðlilegt, að ríkið vildi vinna svona verk fyrir sjálft sig, rétt eins og t. d. einstaklingur, sem hefir eitthvert fyrirtæki og þenur það síðan út og vill taka ágóðann af fleira, eins og t. d. ef maður, sem gefur út stórblað og á stóra prentsmiðju, eignast svo skóg og býr sjálfur til pappírinn, og er þetta mjög eðlilegt, þegar einstaklingar eiga í hlut. En þetta horfir öðruvísi við fyrir ríkið. Ríkið getur ekki fetað í fótspor einstaklinganna, því að það hefir í sjálfu sér engan keppinaut. Einstaklingurinn skarar til sín því, sem hann fær í ágóða af öllum þessum aukagetum, en ríkið skarar engu til sín, nema frá sjálfu sér eða frá skattþegnunum. Það er sama eins og þegar talað er um, að ríkið græði á verzlun, en það er auðvitað ekkert annað en vitleysa. Það græðir ekki á öðrum en sínum eigin þegnum. Ríkið græðir ekki á verzlun nema að því leyti, að það getur kannske fengið betri innkaup. En þó að sagt sé t. d., að það græði 100 þús. kr., þá er það allt falsreikningur. Það er aðeins skattur, sem ríkið heimtar inn af sínum þegnum, og það græðir þetta því aðeins af sjálfu sér. Þetta er aðferð til þess að safna fé af einstaklingunum í sameiginlegan sjóð, og það er eins með þessa margskonar starfsemi ríkisins, þegar það á að gera sjálft við sín skip og byggja sjálft brýr. Þó það taki að sér að byggja brýr, prenta sjálft það, sem það þarf að prenta, o. s. frv., þá hrifsar það slík verkefni aðeins frá sjálfu sér, eða m. ö. o. frá skattþegnum þjóðfélagsins. Einstaklingarnir geta grætt á slíkri innbyrðis samkeppni, en ekki ríkið. Þetta liggur ekki alveg á yfirborðinu, en er ljóst þeim, sem lengra hugsa. Það, sem hér er um að ræða, er ríkisrekstur eða einstaklingsrekstur. Hvort er hentugra að ríkið hafi reksturinn í sínum höndum eða einstaklingarnir beri sjálfir áhættu og hagnað af honum? Um þetta stendur deilan, og annað ekki. Það voru ákaflega einkennileg rök, sem um þetta komu fram í hv.Nd. og einnig hér hjá hv. 1. þm. Eyf., að með landssmiðjunni væri ekki stofnað til samkeppni við einstaklinga. En mér er óskiljanlegt, að fyrirtæki eins og þetta, sem stofnað er til þess að taka að sér margskonar vinnu, hefji ekki samkeppni við aðra, sem hliðstæð verk vinna, ekki sízt þegar það er tekið fram í frv., að landssmiðjan eigi að taka að sér verk fyrir einstaklinga, eftir því sem tök eru á. Og þar sem hún stendur að ýmsu leyti öðrum betur að vígi vegna ódýrara kapítals, lægri opinberra gjalda o. fl., er ekki við því að búast, að nokkur þoli samkeppni við hana. Ég heyrði í hv.Nd. vitnað til þess, að þó ríkisprentsmiðjan hefði verið sett á stofn, þá héldu allar hinar prentsmiðjurnar áfram. Það er alveg rétt, en það þarf enginn mér að segja, að þar hafi verið jafngóð forretning eftir, þar sem þær hafa misst beztu viðskiptin. Eins fer svo um landssmiðjuna, að þangað missa hinar smiðjurnar ýms beztu viðskiptin, ríkið o. fl. Ég efast ekki um að meðan núv. forstjóri stjórnar landssmiðjunni, þá gangi hún vel, en það er mín skoðun, að ekki sé heppilegt að mergsjúga önnur fyrirtæki, sem búið er að leggja í fé bankanna. Svo eru aðeins fá orð til frsm. meiri hl., hv. 4. landsk. Hann talaði um, að það væri óeðlilegt, að ég skyldi vera á móti frv., en þó með því að landssmiðjan starfaði áfram. En ég hefi tekið það skýrt fram, að ég vil ekki láta ríkið reka slík fyrirtæki, nema undir alveg sér stökum kringumstæðum. Hitt er alveg fjarstæða, sem hv.þm. sagði, að hér væri ekki um neina breyt. á landssmiðjunni að ræða. Hér er alveg um svo gagngerða breyt. að ræða, að þó önnur stj. tæki við, sem gjarnan vildi leggja fyrirtækið niður, þá er mjög hæpið, að það væri hægt, vegna þess að enginn einstaklingur væri fær um að kaupa. Þá flutti hv.frsm. alllangan kafla, sem oft áður hefir verið fluttur úr þeim herbúðum um, að hin frjálsa samkeppni væri nú ekki lengur til nema sem forngripur. Það er rétt, að frjáls samkeppni hefir beðið mikinn hnekki á síðustu tímum, vegna þess að einstaklingar og firmu, sem hafa þurft að selja, hafa reynt að komast framhjá henni og eyðileggja hana. Það hefir þess vegna verið gert til þess að hjálpa atvinnurekendum gegn neytendunum. Það eru því hin mestu öfugmæli, þegar okkur formælendum frjálsrar samkeppni er borið á brýn, að við séum á leigu hjá atvinnurekendum. Ég er með frjálsri samkeppi vegna neytendanna, því hún er eina tryggingin, sem hægt er að fá fyrir því, að neytandinn fái góða vöru fyrir rétt verð, eða a. m. k. fyrir hæfilegt verð. Þá nefndi hv.frsm. sem dæmi, hvernig smjörlíkisgerðirnar, olíufélögin o. fl. mynduðu samtök um verðlag. Þetta er alveg rétt, og það gæti verið ástæða til þess að setja l. gegn því til verndar neytendunum. Það hefir verið gert í Bandaríkjunum. Hvernig er það t. d. með prentsmiðjurnar? Sé gert útboð, koma þær sér allar saman um tilboðin, en skrifa svo undir hver í sínu lagi og skipta svo bara verkefnunum. En þrátt fyrir þetta er hin frjálsa samkeppni langt frá því að vera forngripur. Við skulum athuga t. d. verðið á smjörlíkinu og hvernig það myndast. Sá, sem bezt hefir staðið sig í samkeppninni og getur framleitt fyrir lægst verð, dregur alla hina með sér, auk þess sem hann alltaf þarf að vera viðbúinn að mæta nýjum keppinaut, ef framleiðslan sýnist sérstaklega arðvænleg. Verðið verður því nokkurskonar samnefnari fyrir skoðanir manna og getu. Við höfum um þetta ágætt dæmi frá bílstjóraverkfallinu, þar sem knúð var fram lækkun á olíuverðinu, sem ríkisstj. hafði reynzt ómáttug að gera. En ástæðan til þess, að hægt var að koma lækkuninni fram, var sú, að eitt olíufélagið skarst úr leik og lækkaði verðið. Og það er haft fyrir satt, að hin félögin muni neyðast til að koma á eftir og lækka verðið líka. Þannig heldur samkeppnin verðinu alltaf á neðstu mörkum. En þegar ríkið er orðið eini aðilinn, getur það einokað vöruna og farið með verðið upp úr öllu hófi, eins og t. d. á tóbakinu og víninu, þar sem það er orðið hrein fjarstaða. En þótt allt sé gert af ríki og atvinnurekendum til þess að lama hina frjálsu samkeppni, er hún þó áreiðanlega við lýði og gerir meira gagn en nokkuð annað til þess að halda verðinu niðri. Ég veit ekki, hvort ég á að minnast á fyrirhugaða mótorgerð landssmiðjunnar, en það er þó eina lífsmarkið með frv., ef það gæti orðið til þess, að smiðjan smíðaði þá vöru, sem aðrir ekki geta. En ég hefi bara svo ákaflega mikla ótrú á því út frá mínu leikmannsviti. Ég hefi vitanleg, enga sérþekkingu á þessum málum fremur en aðrir hv.þm., en ég fæ ekki séð, hvaða ástæða væri til þess, að lítil smiðja með litla þekkingu og litla framleiðslu ætti að geta framleitt eins góða og eins ódýra vöru og gamlar verksmiðjur úti í heimi með margfalda sölu. Það er alveg ómögulegt. Þó gæti skeð, að það borgaði sig að gera tilraun í þessa átt, ef ekki væri um annað eins lífsspursmál að ræða fyrir smábátaútveginn. Ef tilraunin misheppnaðist, er svo mikið í húfi, að mönnum er alls ekki leyfilegt að tefla í þá tvísýnu fyrir aðra eins smámuni og hundrað þús. kr. í erlendum gjaldeyri. - Þá er ég hræddur um, að aðeins yrði smíðuð ein gerð og menn sætu svo með hana lon og don, löngu eftir að komin væru ný og betri model frá öðrum verksmiðjum. Það er rétt, sem hv.þm.N.-Ísf. benti á, að ef illa gengur með reksturinn, þá mundi ríkisvaldið vafalaust hlaupa undir baggann og vernda framleiðsluna. Það hefir verið gert fyrir einstaklinga, og væri þá sízt óeðlilegra, þegar ríkið ætti sjálft í hlut. En það mundi þá helzt verða gert með tollum og öðrum verzlunarþvingunum. En þá væri verr farið en heima setið, þó sparaðar væru 100 þús. kr., ef ein milljón eða e. t. v. meira misstist við minnkaða sölu á fiski. Þá færi verzlunin að verða lítið hentug. Þá var því slegið fram, að það hefðu verið þeir Ólafur Thors og Björn Líndal, sem einkum hefðu staðið að stofnun síldareinkasölunnar, og að svo væri nú komið, þrátt fyrir hennar gjaldþrot, að útgerðarmenn væru farnir að biðja um einkasölu aftur. En ég vil minna á, að hér er gálauslega farið með orðið „einkasala“. Það, sem þeir Ólafur Thors og Björn Líndal fóru fram á, var aðeins það, að ef ákveðinn meiri hl. af síldarsaltendum mynduðu með sér samtök um söluna, þá skyldu hinir vera neyddir til þess að vera með. Ég var þá mjög efablandinn, þó ekki sé hægt að líkja því saman, að útgerðarmenn sjálfir myndi með sér slíkan félagsskap eða að stofnað sé til pólitískrar einkasölu. Þó taldi ég vafasamt, að heppilegt væri að lögþvinga menn inn í félagsskapinn, og að því leyti álít ég betra fyrirkomulag hjá fisksölusamlaginu, að lofa þeim, sem vilja, að standa utan við.

Var það frjálst?

. Já, nema rétt í byrjun. - Þá var verið að líkja tapi síldareinkasölunnar við tap fiskhringsins gamla. Þó sá samanburður sé mjög villandi, skal ég ekki fara langt út í að leiðrétta hann. Gjaldþrot fiskhringsins stafaði af því, að hann borgaði of hátt verð fyrir fiskinn, en það fé rann allt til íslenzkra verkamanna, svo það er engin ástæða til þess að atyrða kaupendur fisksins fyrir það, jafnvel þó að það hafi ekki verið heppilegt fyrir þjóðfélagið. En peningarnir glötuðust ekki. En gjaldþrot síldareinkasölunnar var svo rækilegt, að þó sjómennirnir hefðu ekkert fengið fyrir síldina, þá var hún samt gjaldþrota. án þess nokkur hefði hag af. - Ég hefi nú talað lengur en ég ætlaði í upphafi. Ég mun ekki blanda mér í teoretísk atriði, en læt máli mínu lokið.

*Jón Auðunn Jónsson: Hv. 1. þm. Eyf. segir, að hér sé ekki um ríkisrekstur að ræða, en mér sýnist annað. Ég sé ekki annað en hér sé að ræða um einokun um bygging á mótorum. Ég skil ekki, að aðrir fari að setja á stofn slík fyrirtæki, þegar landssmiðjan fær slíkt leyfi sem farið er fram á í frv., og má það teljast sama og að veita einkarétt, þegar þannig er veitt leyfi til að verja fé til að byggja mótora og ríkisábyrgð er gefin fyrir fénu. Nú mætti ef til vill segja, að þetta væri ekki mjög athugavert, ef ekki kæmu hér fleiri ástæður til greina á móti þessu. En ég er þess fullviss, að í kjölfar þessara ákvæða siglir það, að bannaður verður innflutningur á mótorum og landssmiðjan verður látin fúska við að smíða dýra og ónýta mótora, og sjómönnum verður sú leið ein opin að kaupa þá. Þetta er reynslan hér á landi, að fjöldi manna hleypur til að stofna iðnaðarfyrirtæki án þess að hafa nauðsynlega þekkingu og vit á iðngreininni. Þetta verður svo þjóðinni til stórskaða, vegna þess að framleiðsla þessara iðnfyrirtækja verður bæði dýr og léleg, og svo er gripið til þeirra ráða að vernda þennan iðnað með háum tollum eða með því að banna innflutning. Mér hefir sjálfum verið boðið að taka þátt í að koma á fót slíkum iðnfyrirtækjum, og mér hefir verið sagt, að þetta væru upplögð gróðafyrirtæki, af því að innflutningur á vörunni yrði bannaður eða hún yrði vernduð með háum tollum. En mig hefir vantað sannanir fyrir því, að framleiðsla þessara iðnfyrirtækja yrði nothæf, hvað þá heldur að hún þyldi samanburð við erlenda framleiðslu. Það er sennilega ætlunin, að smíða megi mótora til þess að selja út úr landinu. En hvernig eru möguleikar til þess að standast samkeppni við aðrar þjóðir í þessari iðngrein? Ef svo á að fara að byggja mótora fyrir okkur sjálfa, mótora, sem eru allt frá 6 hö. og upp í 150 hö., þá þarf ekki að smíða marga af hverri tegund til þess að fullnægja þörfinni innanlands, en því dýr- ari verður framleiðsla þeirra og ómögulegri samkeppni með þá, sem fleiri tegundir eru smíðaðar og færri af hverri tegund, og ég er viss um, að í höndum þeirra, sem nú stjórna, verður þannig á þessu haldið, að keppzt verður við að fúska við framleiðslu á mótorum, sem eiga að koma í stað þeirra, sem fluttir hafa verið frá útlöndum, og að selja þá háu verði, og gæðin verða þannig að þeir verða lítt nothæfir. Hér mun sú raun verða á, ef að þessu verður horfið, að tekið verður fé úr ríkissjóði til að fúska við smíði á mótorum og að það verður til stórskaða og bölvunar fyrir útveginn. Það var ekki þetta, sem Jón heitinn Þorláksson hafði í huga, þegar hann vildi, að landssmiðjan væri stofnuð í fyrstu. Hann stofnaði landssmiðjuna til þess, að hún skyldi vinna að brúargerð, og til þess var full ástæða, og til þess þurfti heldur ekki margbreytilegar vélar, eins og til þess t. d. að smíða mótora, og ekkert nema gott um það að segja, þótt í það væri ráðizt. Auk þessa stefnir þetta frv. til að eyðileggja einstaklingsfyrirtæki þau, sem til eru í landinu og starfa að þessari iðn. Hv. 1. þm. Eyf. segir, að landssmiðjunni sé ekki ætlað að keppa við einkafyrirtæki, en honum er fullkunnugt um, að henni er einmitt ætlað það. Hann veit, að þannig er nú ástatt um vélsmiðjur, að þær hafa orðið að fækka mönnum. Það er auðvelt fyrir ríkisfyrirtæki, sem þurfa ekki að borga skatta eða skyldur, að taka verk frá einstaklingsfyrirtækjum, enda þótt því fylgi raunverulega stórtap; til þess þarf landssmiðjan á engan hátt að vera samkeppnisfær, en á þennan hátt er hægt að eyðileggja einstaklingsfyrirtækin, og ég er viss um, að það er takmarkið. Allur hans harmagrátur um, að hann vilji ekki fylgja ríkisrekstri, er algerlega út í hött; hér er beinlínis verið að vega að einstaklingsfyrirtækjunum, og er fullvíst, að ef að þessu ráði verður horfið, þá verður það þröskuldur í vegi heilbrigðs atvinnulífs og framfara í þessari iðn. Það kemur ekkert því við, hvaða skilning hv.þm. vill leggja í frv.; ég veit, að til þessa er stofnað. Það er vaninn hjá hv. framsóknarmönnum, þegar þeir ganga til samfylkingar með sósíalistum um að koma á fót ríkisfyrirtækjum, að þeir krossa sig og segja: „Ég er ekki með ríkisrekstri.“ Ég held, að þeir ættu að hafa það í huga, þegar jafnaðarmenn nörruðu þá til að fylgja þeim að málum um síldareinkasöluna. Mér finnst, að þeir hefðu haft góða ástæðu til þess að afneita ríkisrekstrarstefnu jafnaðarmanna eftir þá herfilegu útreið, sem þeir fengu þar, enda vita þeir það ofurvel, að meginþorri kjósenda þeirra er algerlega andstæður þessu ríkisrekstrarbrölti. Það kom greinilega fram í mínu kjördæmi, og framsóknarmenn þar lýstu því beinlínis yfir, að þeir væru eindregið andvígir slíku. Það er svo ákveðið í frv., að ríkisstj. geti mælt svo fyrir, að engin stofnun, sem nýtur styrks frá ríkissjóði, megi láta fara fram aðgerðir annarsstaðar en í landssmiðjunni. Ég gæti trúað, að það yrði dálítið skrítið að sjá, þegar t. d. verður farið að senda alla koppa og kirnur, sem viðgerðar þurfa, frá sjúkrahúsum úti um land til landssmiðjunnar. Það væri ekki hægt að segja, að þar væri í næsta hús að venda. Þetta er að vísu sagt í gamni, en það, sem í stórum dráttum er meint í frv., er það að draga alla vinnu sem mest úr höndum einstaklinga, svo að landssmiðjan geti eftir fá ár orðið eina starfandi fyrirtækið í þessari iðngrein. Þótt byrjunin á slíku brölti leiði af sér mikið tap fyrir ríkissjóð, þá er hægt að ná því upp aftur, þegar við engan er orðið að keppa og enginn verðsamanburður getur komizt að, því þá er hægt að skrúfa upp verðið og láta landsmenn borga brúsann. Þetta er það, sem gert hefir verið, bæði við ríkisfyrirtæki og einkasölur. Það er kunnugt, að tóbakseinkasalan var sett á, þótt sannanlegt væri, að ef salan var frjáls, þá var hægt að selja tóbakið ódýrara og fá samt meira fé í ríkissjóð af tóbakstollinum einum saman heldur en fékkst hjá einkasölunni bæði af tolli og verzlunarágóða, og síðan ríkið tók þessa sölu í sínar hendur, hefir verð á tóbaki hækkað að mun, þrátt fyrir það, að verð þess á erlendum markaði hefir lækkað. Þetta er að vísu ónauðsynleg vara, og má því segja, að það geri minna til, þótt henni sé haldið í háu verði, en það fer alveg eins með nauðsynlegu vörurnar. og það verður tilfinnanlegt fyrir almenning, þegar jafnaðarmenn hafa fengið Framsfl. með sér til þess að setja ríkiseinkasölu á allar vörur. - En það væri ef til vill ekki úr vegi fyrir framsóknarmenn að athuga það, að flokkssjóður jafnaðarmanna fitnaði ekki svo, að þeir þyrftu ekki meira með. - Þetta væri ef til vill rétt að athuga, áður en jafnaðarmenn hafa selt allt, sem þeir hafa til að selja.

Bernharð Stefánsson Aðeins nokkur orð út af því, að ég hefi skrifað undir nál. meiri hl. á þskj. 248 með fyrirvara. Hv. frsm. meiri hl. boðaði það í n., að hann myndi flytja brtt. við frv. Ég vissi nú ekki, hvernig þær brtt. myndu verða eða hverja mynd frv. tæki á sig á síðustu stundu hér í d. vildi ég því ekki binda atkv. mitt og skrifaði undir með fyrirvara, bæði að því er snertir einstök atriði og málið í heild. En þessi fyrirvari minn gaf hv. 1. þm. Reykv. í gær tilefni til ýmiskonar hugleiðinga um stefnumál flokkanna í sambandi við þetta mál. Mér þótti þessar hugleiðingar hans ærið kyndugar. Virtist hann líta svo á, að afstaða nm. til þessa máls sýndi afstöðu flokkanna til ríkisrekstrar, en hún væri sú, að Alþfl. væri með ríkisrekstri, Sjálfstfl. á móti, en Framsfl. vissi ekki, hvar hann ætti að vera í málinu, og það væri mín afstaða. Ég sé nú ekki, að þetta frv. komi við spurningunni um ríkisrekstur. Landssmiðjan hefir verið til í mörg ár. Maður, sem verið hefir leiðtogi sjálfstæðismanna, átti forgöngu að stofnun hennar. Hér er þegar til landssmiðja. Hér er því bara um það að ræða að setja l. um rekstur hennar, en ekki að stofna neitt að nýju. Hv. þm. hefir ekki flutt frv. um að leggja landssmiðjuna niður. Því stenzt ekkert af því, sem hann var að segja. Annars tel ég, að afstaða Sjálfstfl. til ríkisrekstrar sé ekki eins ákveðin og hann vill vera láta, og raunar heldur ekki jafnaðarmannaflokksins, svo að ég held, að það fari hjá öllum flokkum nokkuð eftir ástæðum, hvenær þeir eru með ríkisrekstri. Hann nefndi sjálfur tvö atriði, þar sem Sjálfstfl. vill hafa ríkisrekstur, sem sé í póst- og símamálum, og býst ég við, að það nái einnig til fleiri hluta. Ég býst t. d. ekki við, að nokkur sjálfstæðismaður vilji hafa áfengisverzlun landsins í einstaklingsrekstri. Eins býst ég við, að enginn sósíalisti vildi hafa allt í ríkisrekstri. Svipað er þá að segja um Framsfl. Ég er með ríkisrekstri, þegar starfsgreininni er þannig háttað, að ég tel hann hentugan, annaðhvort af því að koma þarf af stað nýjum atvinnugreinum, sem ekki er hægt að koma af stað á annan hátt, eða ekki líklegt að gert verði af einstaklingum. En með tilliti til þessa frv., sem hér liggur fyrir, vil ég taka það fram, að ég tel það sjálfsagt, úr því að landssmiðjan er komin upp og hefir verið starfrækt og gefizt vel, að hún þá haldi áfram og hafi það með höndum, sem ríkið þarf sérstaklega að láta vinna. Að sjálfsögðu vil ég ekki leggja þann skilning í frv., og um það gildir meðal annars fyrirvari minn, að landssmiðjan eigi að keppa við atvinnufyrirtæki einstakra manna um smíði fyrir einstaklinga og félög. Ég finn heldur ekki neitt í frv., sem bendi á, að svo eigi að vera, þótt í 2. gr. sé svo ákveðið, að hún skuli annast smíði fyrir einstaklinga og félög, þegar þess er óskað, sem yrði í þeim tilfellum, þegar aðiljar teldu sér það betur henta eða landssmiðjan ein gæti innt það verk af hendi, sem þeir þyrftu að láta vinna. Sá hv.þm., sem gaf mér tilefni til þessara orða, er ekki viðstaddur, en eigi að síður gat ég ekki verið af því að láta þessi orð niður falla.

Ég er viðstaddur

. Nú, er hv.þm. viðstaddur? Hann var þó fjarverandi áðan þegar greidd voru atkv. að viðhöfðu nafnakalli.

*Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Hæstv. fjmrh. hefir nú talað hér nokkur orð. Ég varð ekki fyrir vonbrigðum um hans ræðu, því að hún var að mestu utan við málefnið, sem hér er til umr., eins og vænta mátti. Það gegnir furðu, hversu ósvífinn hann er í flutningi máls síns og sinna manna, þegar hann játar, að allt þetta liggi til rannsóknar, og það kemur úr harðri átt sú óbeina yfirlýsing hæstv. ráðh., að hingað til hafi hið opinbera með þessari raftækjaeinkasölu ekki náð neinum öðrum árangri en þessum, sem vitaður er, að einkasalan hefir skaðað þá, sem viðskípti hafa þurft að eiga við hana. Allan þann tíma, sem liðinn er frá því raftækjaeinkasalan hóf að starfa, hefir hæstv. ráðh. og þeir aðrir, sem með einkasöluna hafa haft að gera, þverskallazt við að gera nauðsynlegar lagfæringar á starfsemi hennar. Ólagið á þessari starfsemi er alkunnugt mál öllum, sem hlut eiga að máli, og fjölmörgum fleiri. Því verður ekki neitað, að bæði hér í þessum bæ og víðsvegar um land annarsstaðar er almenn óánægja með þessa einkasölu, og hefir sú óánægja komið fram í fast rökstuddum kvörtunum yfir störfum einkasölunnar frá þeim mönnum, sem þurft hafa að skipta við hana. Og þessir menn vita bezt, hvar skórinn kreppir að. Þó að hæstv. ráðh. vilji kenna pólitískum hagsmunum um það, að hér er mælt á móti starfsemi raftækjaeinkasölunnar, þá er langt frá, að þau mótmæli spretti af slíkri andstöðu, heldur eru andmæli mín gegn einkasölunni sprottin af og komin fram í samræmi við skoðanir þeirra aðilja, sem við þau viðskipti verða að búa, sem einkasalan veitir, manna, sem tilheyra ýmsum stjórnmálaflokkum. Og ég hygg, að mestur hluti þeirra manna sé alls ekki mínir flokksbræður, heldur tilheyri margir þeirra Alþfl. Mér er kunnugt um þetta af viðkynningu við þessa áminnztu menn sjálfa og spurnum, sem ég hefi haft af þeim. Það er sannanlegt, að í n. þeirri, sem hefir haft með höndum mál rafvirkja, framkvæmdanefnd Rafvirkjasambands Íslands, er meiri hl. menn, sem eru stjórnarflokkanna megin í pólitík. Þá er og sama máli að gegna um það, að ekki eru þeir síður á bandi stjórnarflokkanna, sem þurfa að kaupa bílagúmmí. Þeir sneru sér með umkvartanir sínar hvorki meira ná minna en til formanns alþfl. og báðu hann ásjár. Hann lofaði þeim rannsókn á verði og gæðum gúmmísins, en vitanlega fór sú rannsókn aldrei fram. Það var ekki hv. 2. þm. Reykv., heldur form. Alþfl., sem bílstjórarnir sneru sér til í þessu, svo mér sé kunnugt. En hvort þeir hafa talað um þessi mál við hv. 2. þm. Reykv., sem er nú hér inni, núna upp á síðkastið, veit ég ekki. Þeir fóru ekki til hæstv. ráðh., rafvirkjarnir í landinu, af því að þeir treystu honum ekki, sem ekki var von, manni, sem er, eins og þeir sjálfir segja, snauður að þekkingu á þeirra málefni og virðist vera þrútinn af stráksskap. En þeir hefðu viljað, að hann setti mann, sem rétt hefði til að ráða yfir þessari grein, mann, sem væri sjálfráður gerða sinna. En það gerði hæstv. ráðh. varla, því að alkunnugt er það, að settur var yfir þetta maður, sem ekki er einráður gerða sinna. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að formaður og aðrir, sem hæst eru settir í flokki hæstv. ráðh., hafa oft galað og hjalað um það í blöðum, að óreglumenn hafi verið í trúnaðarstöðum hjá íhaldinu. En við þeim vindrykkjuhugleiðingum er það að segja, að engin er sú ríkisstofnun til, sem þessi stj. hefir látið ráða menn í, að hún sé alveg laus við óreglumenn meðal starfsmanna, þó að mismunandi beri á því. En það er áberandi, þegar formaður, sem settur er til að ráða yfir svo viðkvæmum málum sem þessum, er óreglumaður, og eftir að hann er settur yfir þessi mál, er hann sendur úr landi. Það getur verið, að þessi forstjóri, sem fyrir óreglu varð í haust að fara úr landi til að leita sér hressingar, eigi að gera eitthvað fyrir einkasöluna. Ég veit það ekki. En þetta er dæmi, sem ekki tjáir móti að mæla, hvernig þessi maður fór, og að valdhafarnir fengust ekki til að setja almennilegan mann í þessa stöðu, en í stað þess ráðast þeir á viðskiptamenn einkasölunnar fyrir það að gera réttmætar og rökstuddar umkvartanir, sem um hefir verið getið. Þeir ættu að líta nær sér, þessir herrar, og það er tími til kominn fyrir hæstv. ráðh., ef hann ekki veltur úr ráðherrastólnum að segja, að fara að gera tilraun til að ráða bót á ólagi því, sem hefir orðið tilefni óánægju fjölda manna í þessum efnum. En slíkt gerist ekki með öðru móti en því, að til einkasalanna verði ráðnir góðir og gegnir menn. Því að það má gera einkasölurnar vinsælar með góðri stjórn og arðbærar með því að haga viðskiptum þeirra utan lands og innan á réttan hátt. En vinsælar verða þær aldrei gerðar með stífni né ósvífni né með því að þverskallast við réttmætum umkvörtunum viðskiptamanna þeirra. Hinir, sem hafa meira vit á þessu, þeir vita, að þetta er ódæði og að það verður að ráða bót á þessu, og það er sök beggja stjórnarflokkanna, ef ekki verður ráðin bót á því. Hæstv. fjmrh. þóttist ætla að fara út í ýms atriði, sem hann þó gerði ekki og gat ekki, þótt hann hafi haft skjöl í höndum, sem hann hefir neitað mér um. En það er langt frá því, að rafvirkjar vilji ekki láta mig fá skjöl. Ég spurði, hvort þeir hefðu nokkuð á móti því að láta mig fá skjölin. Þeir sögðu, að það væri langt frá því. En þeir vissu, að hæstv. ráðh. þorði ekki að láta skjöl þeirra koma fram í dagsljósið.

Þeir gátu gert það

. En hæstv. ráðh. skrökvar því, að þeir hafi ekki viljað það. Þeir ætluðust til þess, að skjöl þessi yrðu notuð, hvenær sem þörf væri á. Hæstv. fjmrh. lætur sem skjöl þessi séu komin til einkasölunnar og þar sé hægt fyrir hv. 3. þm. Reykv. að fá að athuga þau; en þetta eru ósannindi. Skjölin liggja í stjórnarráðinu. Það getur verið, að þar vanti fáein blöð, sem hæstv. fjmrh. hafi stungið í vasa Sigurðar Jónassonar, og að þau hafi siglt með honum til Vesturheims. - Hæstv. fjmrh. fer undan í flæmingi og skrökvar til, þegar hann kemst í vandræði, því að hæstv. fjmrh. hræðist það, að skjölin séu lögð á borðið. Hann óttast, að menn kunni þá að sjá svart á hvítu jafnvel fleira af því, sem hann ætlast til, að haldið sé leyndu. Þá sagði hann, að vöruskortur einkasölunnar væri að kenna gjaldeyrisvandræðum og takmörkun á innflutningsleyfum. Allir vita, að einkasalan hefir fengið innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir öllum vörum, sem hún hefir þurft. Hún hefir fengið að panta allar vörur, sem hún hefir viljað, og pantað þannig, að hún hefir fengið ónýtt efni, eins og þessa pípu, sem ég er hér með. Af þessari pípu, sem ætluð er til að nota hana, þegar lagt er í steypu, hefir verið keypt svo ríflega, að til munu vera um 20 þús. metrar, og þessar pípur hafa menn verið neyddir til að nota. Þær þurfa að standast beygjuraun, og þessi pípa, sem ég er hér með, sýnir, hvernig þær fara. Hæstv. fjmrh. verður á sínum tíma beygður eins ömurlega eins og þessi ónýta pípa, og hann verðskuldar sömu meðferð, því að hann er ónýtur á sama hátt og þessi pípa, sem nú er búið að banna til þeirra lagninga, sem hún var ætluð til, og nú eru til um 20 þús. metrar af þessari tegund hjá einkasölunni. Ef til vill væri hægt að nota hana til einhvers annars en hún var ætluð til, en hún er ónýt til þess, og eins er um hæstv. ráðh. Það kann að vera hægt að nota hann til einhvers starfs, þótt hann hafi reynzt ónýtur og óhæfur ráðh. Þá fór hæstv. ráðh. nokkuð að tala um hinar lélegu vörur, sem einkasalan hefir flutt, og talaði um, að varan hefði verið lakari vegna þess að viðskiptunum hefði verið beint sem mest til Þýzkalands; en þetta er ósatt. Það hefði vel mátt fá betri vörur frá Þýzkalandi, ef rétt viðskiptasambönd hefðu verið valin. En það má minna á, til að sýna frjálsræðið í þeim efnum og umhyggjuna fyrir viðskiptamönnunum hér, að þegar átti að fá mótorinn í sundhöllina, þá átti að panta hann frá þýzku firma, en kaupin voru tekin frá því og látin ganga í gegnum A.E.G., og það þótt mótorinn kostaði 1/3 minna hjá þessu firma, sem átti að kaupa hann frá. Þar kostaði mótorinn 330 Rm., en hjá A.E.G. kostaði hann 480 Rm. Er þetta eitt af þeim dæmum, sem fella allar fullyrðingar þessa hæstv. ráðh., sem sýnilega veit ekkert, hvað hann segir. Það er náttúrlega mjög vel til fallið, að hv.þm. Hafnf., sem manna mest þykist bera blak af iðnaðarmönnum, er hér að beygja þessa pípu, sem ég kom með, og þykist nú ætla að slá sig til riddara með því að sýna, að hægt sé að beygja hana án þess að hún springi, en hann þekkir sýnilega ekki þá beygjuraun, sem gerð er á slíkri pípu; hún er ekki beygð með höndunum, og beygjan er ekki á svo löngu svæði sem hún verður, þegar hún er gerð með höndunum. En hv.þm. Hafnf., sem er með þessa ónýtu pípu, ætti að athuga, að það hefir verið skellt skolleyrum af ríkisstj. við þeim kröfum iðnaðarmanna, að láta hæfa menn veita þessu fyrirtæki forstöðu, og samt lætur hann samþ. á þingi iðnaðarmanna, að aðeins þeir menn, sem séu vel til þess færir, skuli settir til slíkra starfa. Þessi hv.þm. ætti að gera öðruvísi hreint fyrir sínum dyrum en að flangsa hér með þær pípur, sem ég kem með. Hæstv. ráðh. var að tala um, að þessi mikli verðmunur, sem sannað er nú og óhagganlegt, að er á vörum einkasölunnar og því, er áður var, sé ekki þannig, að almenningi blæði fyrir hann. En vitanlega er það svo, að almenningi blæðir. Hver sá, sem nú fer í búðir raftækjasalanna, sannfærist áþreifanlega um það, að hann verður að kaupa hlutina fyrir hærra verð en áður. Gamall málsháttur segir: „Grísir gjalda, en gömul svín valda“. Vitanlega fer og hér saman orsök og afleiðing, og ekki er hægt að hækka verð vörunnar í heildsölu án þess að útsöluverð hækki líka og almenningi blæði. En einkasalan hefir ekki haldið sama verði og áður var hjá heildsölum, og annaðhvort er, að einkasalan kaupir hærra verði en áður, eða álagningin er svo miklu meiri, nema hvorttveggja sé. Það lítur út fyrir, að skipt sé við þau þýzk verzlunarfyrirtæki, sem ekki láta vöruna nema með hærra verði en áður, og að þau beztu sambönd, sem áður voru, séu nú farin forgörðum, og að nú sé verzlað við aðra, sem á engan hátt gefa eins góð kjör, og niðurstaðan er sú, að varan er dýrari en áður til almennings, ekki eins góð, og er þá verr farið en heima setið, og öllum almenningi blæðir fyrir þessa ráðsmennsku. Öllum þeim, sem nú ætla að fara að rafvirkja og raflýsa og einkasalan ætlar að verzla við, er gott að vita, að það er tilætlunin að láta þeim blæða. Þetta er tilgangurinn, - þegar svo dæmi eru til, sem allir vita, að varan hefir stórhækkað, ekki eingöngu í búðunum, heldur líka hjá einkasölunni sjálfri, svo sem ég nú skal enn nefna eitt dæmi um. Firma eitt hér í bænum þurfti að fá mótor hjá einkasölunni. Þessi mótor átti að kosta 720 krónur, en frá þessu verði mátti svo gefa nokkurn afslátt. Alveg samskonar mótor gat þessi verzlun selt út fyrir 450 krónur, áður en einkasalan kom til sögunnar. Þarna er nærri því 300 króna munur. Þetta eru tölur, sem tala því máli, sem allir heyra, sem vilja heyra! Hvert rennur þetta fé? Sumt af því kemur fram sem ríkisgróði, segir hæstv. ráðh., en hann getur ekki gert grein fyrir nema nokkru af því á þann hátt. Líklega rennur mikið af þessu út úr landinu vegna óhaganlegra innkaupa, og svo fer vitanlega allmikið í allt einkasölubáknið. Þessar ríkisstofnanir kosta mikið fé. - Já, hvert rennur þetta allt? Það er eitt af því, sem er eftir að upplýsa. Þegar fengin er þessi rannsókn, sem nú hefir verið svikizt undan í heilt ár að framkvæma, þá væntanlega upplýsist það. - En ég spyr enn og krefst svars: Hvert rennur þetta fé? Það er eitt af því, sem stendur á þeim skjölum, sem hæstv. ráðh. hefir uppi í stjórnarráði, að þar eru sönnur á það færðar, að einkasalan selur miklu hærra verði en heildsalarnir gerðu áður. Það munar svo miklu, að heildsalarnir gátu, eins og ég sýndi hér áðan með fullsönnuðu dæmi, selt mótora mörg hundruð krónum ódýrari til almennings heldur en þeir sjálfir verða nú að kaupa þá hjá einkasölunni. Þetta hefir ekki verið hrakið og stendur fast, og nú er það öllum kunnugt, að niðurstaðan verður sú sama hér og annarsstaðar hjá þessu fyrirtæki, að illa hefir verið farið að ráði sínu. - Enn má því hér við bæta, að á síðasta þingi gerði ég hér verðsamanburð á 28 algengum vörutegundum og tilkynnti, með hvaða verði einkasalan seldi þær nú og hvert innkaupsverð hefði verið á þeim áður, og sýndi með þessum samanburði, að hækkunin komst upp í 400%. Og þessi samanburður var af handahófi. Annað það, sem gerir viðskiptamönnum einkasölunnar mjög erfitt fyrir, er það, að þeir verða sem sagt alltaf að kaupa köttinn í sekknum. Ef þeir spyrja um tegundir og verð, segjast þeir fá svör, sem ekki standist. Nýlega ætlaði einn af viðskiptamönnum einkasölunnar að fá hjá henni svokallaðan mótorslökkvara, sem hafði fengizt fyrir 10 krónur áður. Hann gerir samning um verk við viðskiptamenn sína og reiknar með því, að þessi slökkvari kosti sama og áður, en var svo óvarkár að semja ekki við einkasöluna. Þegar til kom, sýndi það sig, að mótorslökkvarinn var kominn í 16 krónur. Maðurinn fer og kvartar undan þessu verði og fær það svar, að þeir kosti þetta, en þó endar það með því, að hann fær slökkvarann fyrir 11 kr. og 50 au. Svo viku síðar þarf maðurinn aftur að fá samskonar slökkvara, og þá er hann aftur kominn upp í 16 kr. Þá höfðu þeir háu herrar í einkasölunni gleymt hinum fyrri viðskiptum! - Þetta er dæmin um áreiðanlegheitin í viðskiptunum. Þá skal ég nefna annað dæmi. Við þurftum að fá austur í Vík í Mýrdal rafmagnsvél, og gekk það mjög seint. Bjarni í Hólmi gæti sagt sögu um viðskiptin við Ziegler og Sigurð Jónasson. (Hann er í miðstj. Framsfl.). Bjarni hafði beðið einkasöluna að panta þennan mótor og sagt fyrir um það, hvernig hann ætti að vera og hvaðan hann skyldi pantaður. Svo liða margir mánuðir, að ekki kemur vélin. Þá fer Bjarni hingað suður og spyr, hvort vélin hafi ekki verið pöntuð. Jú, þeir segja, að vélin hafi verið pöntuð fyrir löngu og frá tilteknu firma. Bjarna þykir þetta undarlegt, svo hann tekur það fyrir að síma út til firmans og spyrjast fyrir um, hvernig þessu sé varið og hvort vélin hafi í raun og veru verið pöntuð. Og svarið kemur - og eftir allan þennan tíma hafði vélin alls ekki verið pöntuð. Þá fer Bjarni á ný til Zieglers og segir honum, að samkv. umsögn firmans hafi vélin ekki verið pöntuð; en Ziegler segir, að það sé misskilningur, hún hafi verið pöntuð. Þá sendir Bjarni á ný fyrirspurn til firmans. Svo líður dagur, og þá kemur svar, og er þar sagt, að vélin hafi verið pöntuð þá samdægurs. En hvernig var svo þessi vél, sem þá var pöntuð? Það var allt önnur vél en átti að vera, og ónothæf. - Fyrir þessu dæmi eru þær sannanir, sem ekki þýðir að reyna að hrekja, enda veit ég, að hæstv. ráðh. veit þetta. Bjarni í Hólmi hefir aðgang að hæstv. ráðh. og hefir áreiðanlega leyft sér að tala um þetta við hann. Óáreiðanlegheit einkasölunnar eru svo mikil, að ekki þýðir hér í móti að mæla. Þau eru á allra vitorði. Hæstv. fjmrh. sagðist ekki vita vel, hvers vegna aðallega hefði verið skipt við A.E.G., en það er af öllum vitað, að það er af því, að til forstöðunnar voru valdir þeir menn, sem voru umboðsmenn A.E.G. Nú er því svo farið, að A.E.G. er ekki borin vel sagan af viðskiptamönnunum, og verður þetta þá sérstaklega áberandi, þegar önnur þýzk firmu fá ekki að njóta sinna viðskipta hér, sem hlutaðeigendur þó fullyrða, að væru okkur betri. Þess vegna verðskuldar hæstv. fjmrh. og verður að sætta sig við að fá þá útreið í þessu máli, sem hann fær nú og endranær, og ef hæstv. fjmrh. ætlar ekki að gera á þessu bragarbót, þá má hann vita það, að ekki verður á kröfunum slakað. Þeir menn, sem málið hafa tekið að sér, gefast ekki upp við að berjast fyrir hagsmunum almennings. Og þeir verða æ fleiri og fleiri, sem heimta endurbætur. Það getur verið, að þær komi, en þær verða ekki gerðar, nema þess sé gætt að setja vel hæfa og óvilhalla menn sem forstjóra fyrirtækisins, sem geri sér far um að ná sem beztum viðskiptasamböndum, og má með sanni segja, að grundvöllur sá, sem þessi ríkisstofnun byggir tilveru sína á, eigi ekki að vera sá, að ganga út frá því að græða sem mest á viðskiptamönnum sínum með því að hafa okurálagningu á vörunum. Það er að fara úr öskunni í eldinn. Hæstv. fjmrh. sagði, að þessir menn, sem hér ættu hlut að máli, væru aðeins raftækjasalarnir. En ég hefi sýnt það og sannað með dæmum og rökum, sem hann mun ekki reynast maður til að hnekkja eða hrekja, að hér á allur almenningur hlut að máli. Hann sagði, að þetta væri fram komið af því að nokkrar raftækjaverzlanir hefðu orðið hræddar um hagsmuni sína. En eftir því, sem mér hafa sagt þeir menn, sem þessu eru kunnugir, þá er ekki hægt að klína þessu á verzlanirnar, og þetta fellur um sjálft sig. Því að vitað er, að það er sameiginlegt hagsmunamál almennings, að hér verði betur gert. Enda er það sýnt samkv. því dæmi, sem ég tók um verðlag, að samskonar mótor, sem hjá einkasölunni átti að kosta 720 kr., hafði áður verið seldur á 450 kr., að hér er ekki aðeins verið að tala um fáa menn, sem vilja gæta hagsmuna sinna. Eða þegar einkasalan vill selja númerakassa fyrir 42 krónur, en þessir númerakassar fengust áður fyrir 18 kr. og 50 aur., - þá er ekki hægt að segja, að verzlanirnar hafi verið að hagnast á þeim með óhæfilegri álagningu. Þá fór hæstv. fjmrh. nokkuð út í bifreiðaeinkasöluna. Eftir því, sem viðskiptamennirnir segja, er óhagkvæmara að skipta við hana en áður var við bílasalana. Þótt ef til vill sé hægt að fá sömu tegundir af bílum, þá eru þessar sömu tegundir miklu dýrari en þær voru áður. Þetta hefi ég sýnt með tólum, og hefir það ekki verið hrakið. Þessi munur er svo mikill, að oft munar mörg hundruð kr. á hverri bifreið. Hæstv. ráðh. svaraði því til, að ef um chevroletbifreiðar hefði verið að ræða, þá hefði verið hægt að selja þær ódýrari, ef margar bifreiðar hefðu verið keyptar í einu, en það segja þeir, sem bezt vita, að sé hreinn uppspuni, og hefir hann annaðhvort spunnizt af fávizku hæstv. fjmrh. eða öðrum verri toga. Hinsvegar fer hæstv. fjmrh. með vísvitandi rangan málsflutning með því að gefa í skyn, að við teljum vöruna lakari fyrir það eitt, að hún er flutt af einkasölunni. Vitanlegt er það, að ef það eru sömu bílarnir, sem menn fá, þá eru þeir jafngóðir, hver sem selur þá, og það hefir enginn sagt, að þeir hafi orðið verri fyrir það, að einkasalan flutti þá, - það hefir engum dottið í hug. En hinsvegar eru viðskiptin verri, þegar allt verður dýrara. En það, sem hefir versnað, er gúmmí og hjólbarðar. Nú vitnaði ég til þess, sem hvorki hæstv. fjmrh. né forstjóri einkasölunnar hafa borið við að hrekja, að það kemur maður hér fram með það í opinberu blaði, formaður vörubílastöðvarinnar Þrótts hér í Reykjavík, og fullyrðir, að þessi vara sé nú bæði verri og dýrari en áður var. Þetta er óhrakið. Það eru til vottorð frá bílstjórum, sem sýna, að þetta gúmmí endist ekki lengri veg en 10–14 þús. km. móts við það, að þær tegundir, sem áður voru, entust 20–30 þús. km. Það er með öðrum orðum helmingi minni ending, og má þá með sanni segja, að miklu muni á gæðum. Þá hefir það einnig staðið ómótmælt, sem bílasali skrifaði hér í Morgunblaðið. Þótt hæstv. ráðh. hafi ekki mikið álit á þessum bílasala, hefir hann ekki treyst sér til að hrekja ummæli hans. Það verður því að teljast upplýst, að þetta gúmmí stenzt alls ekki samkeppni hvað gæði snertir, og við því væri í sjálfu sér ekkert að segja, ef verðið væri þá þeim mun lægra, því að það er algengt, að framleiðsla er misjöfn að gæðum og höfð misjöfn að gæðum, til þess að hægt sé að selja hana með misjöfnu verði, en samanburði á þeim hlutföllum, sem eru á milli verðs og gæða, verður hvert firma að hlíta. Annað gúmmíið er í betra áliti en hitt, þótt báðar tegundirnar séu mikið keyptar. En það er ófært og óafsakanlegt, að selja lakari tegundina með hærra verði en hin var áður. Forstjórinn svokallaði þóttist ætla að fara að andmæla röksemdum mínum og hótaði málsókn. Ég skellti auðvitað skolleyrunum við þessu blaðri hans. Hæstv. fjmrh. var að tala um, að ég hefði tekið eitthvað af ummælum mínum aftur. Ekki var nú sterkari grundvöllur undir þeirri fullyrðingu ráðh. en sá, að í Nýja dagbl. 12. marz kom frá mér yfirlýsing, þar sem ég lýsti yfir því, að öll ummæli mín standi óhrakin, og ennfremur að ég láti hótanir forstjórans sem vind um eyru þjóta eins og hverja endileysu. En svo hefir Morgunbl. átt tal við forstjóra frá Pirelli-verksmiðjunum og segir kurteislega í því viðtali, að það hafi á engan hátt ætlað sér að hnekkja áliti Pirelli-verksmiðjanna. Hvernig átti líka Morgunbl. að geta hnekkt áliti þessarar verksmiðju? Ekki gat það haft áhrif á framleiðslugæði þeirra. Héðan var ekki heldur í annað hús að venda en til þeirra. Þetta er því svo fáránlegt, að það tekur engu tali. En þegar þessi ágæti forstjóri ætlar að fara að sanna ágæti hjólbarðanna með vottorðum, þá endar það með því, að hann er ákærður fyrir nafnafals. Að vísu mun umboðsmaður hans, en ekki hann sjálfur, hafa gert sig sekan í þessari óhæfu. En sem sagt, þegar forstjórinn ætlaði að fara að sanna ágæti Pirelli-hjólbarðanna á þennan hátt, fékk hann 3 vottorð, og þar af eitt falsað. Fleiri fengust ekki hjá öllum þeim hundruðum bílstjóra, sem þessa hjólbarða verða að nota. - Hvaða tölur sem hæstv. fjmrh. les, þá er víst, að gúmmíið er dýrara en áður, hvað sem gæðum líður, og er hart, að svo skuli vera. Það má ef til vill segja, að í þessum viðskiptum felist bjargráð fyrir fiskimenn landsins. En það er ljóst, að mjög varhugavert er að semja um kaup á vörum fyrir háar upphæðir, sem ef til vill er ekki hægt að selja nema með tapi. Það er t. d. alls ekki víst, að það þurfi að nota allar þessar vörur, og þá tapar hið opinbera þrátt fyrir það, að það selur nú þessar vörur með hærra verði en tíðkaðist á betri vörum í frjálsri samkeppni. Það er nú fullkunnugt, að einkasalan er að svæla undir sig reiðhjólagúmmíið líka, og segja mér hjólreiðamenn, að þar kasti fyrst tólfunum um álagninguna. Hæstv. ráðh. getur náttúrlega sagt, að óþarfi sé að vera að hjóla, en þá verður gúmmíið ekki heldur keypt. En er nú víst, að engin áhætta fylgi þessum miklu innkaupum? T. d. sú, að allir geti ekki staðið í skilum. Því gæti svo farið, að ríkið sjálft skaðaðist fyrr en síðar á þessari verzlun, auk þess sem allur almenningur skaðast. Hæstv. ráðh. sagði, að ég sæi eftir þeim ágóða, er ríkið hefði af þessari verzlun. Það geri ég ekki, jafnvel þótt sá gróði sé illa fenginn. En ég tel það ósanngjarnt að kúga landslýðinn til þess að skila ágóða, sem tekinn er af lífsnauðsynjum alls þorra almennings. Ég sjálfur hefi hér ekki mikilla hagsmuna að gæta, þar sem ég hvorki verzla með raftæki né nota þau. En það gerir allur almenningur hér í bæ. Það er ekki heldur af því, að þm. Alþfl. viti ekki, hvert skaðræði er hér á ferð, að þeir fylgja mér nú ekki að málum, heldur af því, að þeir eru múlbundnir til að þegja.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það er sagt um suma menn, þegar þeir gerast margmála um vissa hluti, að þeir hafi fengið þá á heilann. Ég held, að það megi segja um hv.þm. V.-Sk., að hann hafi fengið þessa einkasölu, sem hér er um að ræða, á heilann, og mun það vera vegna þess, að honum varð á einu sinni að gerast nokkuð munnhvatur í sambandi við atriði, sem þessa einkasölu snerti, en hefir ekki viljað viðurkenna það og því þráazt við með að tala um þessa hluti. Þegar raftækjaeinkasalan var stofnuð, varð allmikill úlfaþytur á meðal rafvirkja og þeirra, sem með þessar vörur verzluðu, og það, sem þessir aðiljar aðallega báru kvíðboga fyrir, var það, að þeir fengju ekki að leggja eins mikið og áður á vöruna í smásölu eða efnið, sem þeir nota við innlagningu. Óttinn við að geta ekki skapað sér sama hugnað og tíðkaðist með frjálsri verzlun af vörunum í smásölu eða um leið og hún er notuð við innlagningu, olli andúð gegn einkasölunni hjá þessum stéttum, og saman við þetta blandaðist svo það, að hér hafði verið allmikil keppni milli raftækjaverzlananna, sem fyrir voru, og ein af þeim verzlunum var áður rekin undir forstöðu þess manns, sem tók að sér forystu raftækjaeinkasölunnar. Mun hafa eimt eftir af þeim ríg, sem oft vill verða milli þeirra, sem keppa um verzlunina í sömu grein, eftir að þessi maður tók við einkasölunni. Þessir tveir straumar munu hafa lagt grundvöllinn undir þau mótmæli, sem fram komu frá rafvirkjastéttinni í þessu sambandi. Undir eins og rafvirkjarnir komu fram með sína gagnrýni og grennslazt hafði verið eftir því af mér, hvað var í rauninni aðalatriðið fyrir þeim, var reynt að komast að samkomulagi um þetta mál. Niðurstaðan af því varð sú, að þeim var gefið fyrirheit um það frá fjmrn., að rafvirkjameisturum skyldi leyfð sama álagning á raflagnaefni eins og áður hafði tíðkazt, m. ö. o., að þess skyldi gætt, að hagsmunum rafvirkjastéttarinnar sem iðnaðarstéttar yrði jafnvel borgið eins og verið hefði. Ráðuneytið áleit, að þessa hagsmuni iðnaðarmanna væri rétt að athuga og semja um við þá. Hinsvegar vildi ráðuneytið ekki ganga inn á að semja um þá verzlunarhagsmuni, sem hér komu til greina. Var úr vissri átt gerð ákaflega hörð tilraun til þess að fá iðnaðarstéttina til þess að gera þessa verzlunarhagsmuni að sínum hagsmunum og kröfur þeirra að sínum kröfum, en sú tilraun mistókst fyrir þeim, sem fyrir henni stóðu, og iðnsambandið fékkst ekki til að taka þessar kröfur upp. Mér er fyllilega ljóst, að af því að sú krafa fékkst ekki fram, þá voru eftir í þessu máli töluverð sárindi, sem hafa valdið einlægum umkvörtunum og vandræðalegri sambúð, sem vitanlega er aðallega staðið fyrir af þeim mönnum, sem lögðu áherzlu á, að samið væri um verzlunarhagsmuni þeirra í sambandi við hagsmuni iðnaðarmanna. - Jafnframt því, sem samið var við iðnaðarstéttina um hennar hagsmuni, var talað um það, að ráðning hins erlenda verkfræðings, sem ráðinn var í þjónustu einkasölunnar eftir till. forstjórans, sem við henni tók, skyldi aðeins vera til bráðabirgða. Hann ætti að hjálpa til að koma skipulagi á einkasöluna í bili, og ráðningartími hans skyldi vera úti 1. júní 1936, eins og líka verður. Með þessu öllu var í bili fengið samkomulag. Ég skal taka það fram, að ráðuneytið gekk einnig inn á, í samráði við atvmrn., að tryggja rafvirkjunum betur heldur en áður hafði verið, að þeir sætu fyrir allri raflagningavinnu, með nýrri reglugerð þar að lútandi. Var þannig reynt að verða við öllum eðlilegum hagsmunakröfum iðnaðarmanna, en hinsvegar ekki gengið inn á - sem ekki hefir heldur verið gert áður -, að ráðuneytið eða hlutaðeigandi einkasala færi að eiga í samningum við smásölukaupmenn um það, hvað þeir hafi rétt til að leggja á vöruna. En þó þetta samkomulag fengist þarna í bili, var málinu ekki þar með lokið, því að eftir lítinn tíma var fitjað upp að nýju, þ. e. a. s., það var ekki hægt að kvarta um þau atriði, sem búið var að semja um, en þá var farið að kvarta um vonda afgreiðslu og ýmislegt annað, sem hv.þm. V.-Sk. hefir rakið hér í framsögu. Þetta var náttúrlega slæmt, eins og hægt mun verða að sýna fram á, þegar málið kemur úr n., en vitanlega voru þessar áframhaldandi árásir miðaðar fyrst og fremst við það, að koma þeim manni frá, sem þá var forstöðumaður einkasölunnar, og svo eimdi auðvitað eftir af þeirri óánægju, sem spratt af því hjá vissum smásölum, að þeir höfðu ekki getað fengið iðnaðarstéttina til að ganga inn á að semja um sína hagsmuni. Og þegar hér var komið málinu og um þetta fékkst enginn friður, stakk þáv. forstöðumaður einkasölunnar upp á því, að hann hætti að hafa forstöðu fyrirtækisins á hendi, þar sem sýnilegt væri, að þeir, sem þarna ættu hlut að máli, gætu ekki tekið neinum sönsum. Honum var það ekkert atriði að vera þarna; hann hafði tekið við þessu starfi eftir beiðni ráðuneytisins. Varð það ofan á, að hann hætti, og það ráð tekið upp, sem ýmsir gagnrýnendur þessa máls töldu, að hefði strax átt að taka, að þessi einkasala var lögð undir viðtækjaverzlunina. Þegar þeir, sem að umkvörtununum stóðu, vissu þetta, töldu þeir rétt að láta allar umkvartanirnar liggja milli hluta og sjá, hvernig færi um þeirra samvinnu við hina nýju forstöðu einkasölunnar. Varð því að samkomulagi, að ráðuneytið skyldi ekki fara í að rannsaka þær umkvartanir, sem fram voru komnar, heldur sendi þær til viðtækjaverzlunarinnar, og var gert ráð fyrir, að hinn nýi forstjóri tæki þær til athugunar í samráði við viðskiptavinina. Þetta var það, sem gerði það að verkum, að hv.þm. V.-Sk. sagði, að sér hefði verið neitað um að fá skjölin þessu viðvíkjandi í ráðuneytinu. Þetta voru kvörtunarbréf frá sambandi rafvirkja, sem komu inn fyrir áramótin, en álitið var, að ættu að leggjast til hliðar, eftir að forstjóraskiptin urðu við fyrirtækið, og takast upp til athugunar með hinum nýja forstöðumanni. Og úr því út frá þessu var gengið, áleit ég rétt, að rafvirkjasambandið, sem hafði sent þessi skjöl, réði því, hvort hv.þm. V.-Sk. fengi þau til meðferðar eða ekki. Þar sem ég veit, að hann hefir legið mjög í þessum mönnum með að fá skjölin –náttúrlega ekki til þess að reka hagsmuni þeirra, heldur til þess að gera sjálfan sig breiðan hér á Alþingi -, en þó ekki fengið þau, heldur orðið að fara í borgarstjóraskrifstofuna til þess að fá þau, þá virðast þessir menn ekki hafa litið svo á, að hann væri sérstaklega skeleggur í þessu máli. Að ég lét hv.þm. ekki fá skjölin, var alls ekki fyrir það, að ráðuneytinu væri á móti skapi, að þau kæmu fram, heldur vildi ég, að þeir, sem að skjölunum stóðu, réðu því, hvort þau kæmu fram af þeirra hálfu á þessu stigi málsins. Nú skeði það hinsvegar, eftir að búið var að leggja þetta undir viðtækjaverzlunina, að forstöðumaðurinn þurfti að fara utan og vera þar um nokkurt skeið sér til heilsubótar og að nokkru leyti í erindum verzlunarinnar. Kom þá fram nokkur óánægja hjá rafvirkjum yfir því, að ekki skyldi vera hægt að halda áfram athugun á þessu máli á þann hátt, er þeir gerðu ráð fyrir. Ég sagði þeim, að það væri vitanlega ekki hægt að gera sérstakar ráðstafanir um forstöðu einkasölunnar, þótt hinn nýi forstjóri þyrfti að vera fjarverandi stuttan tíma: það yrði að treysta því, að þeir gætu komið sér saman við einkasöluna á meðan, og taka svo málið upp aftur, þegar forstjórinn kæmi heim. - viðvíkjandi því, að búið sé að fela nýjum manni þessa forstöðu, þá er það misskilningur. En hitt er annað mál, að yfir þessu fyrirtæki er rekstrarráð, eins og öðrum fyrirtækjum og rekstri ríkisins, og ég sagði þessum mönnum, að mér fyndist eðlilegt, að þeir beindu máli sínu til formanns þess. Annars skal ég taka það fram til fróðleiks, ef menn muna ekki eftir því, að í þessu rekstrarráði er einn flm. þessa frv., hv. 3. þm. Reykv. Eftir þeim áhuga að dæma, sem hann og aðrir flm. þessa máls sýna, skil ég ekki í öðru en þeir, sem hafa eitthvað við rekstur þessa fyrirtækis að athuga, gætu séð sínum hag borgið með því að leita til þessa skelegga manns og gera honum grein fyrir umkvörtunum sínum, svo að hann athugi, hvort ekki er hægt að hafa þá hluti eitthvað öðruvísi. Mér þykir líka kyndugt, að hv.þm. V.-Sk. er að fárast hér yfir því, að hann hafi ekki fengið þessi skjöl í fjármálaráðuneytinu, en meðflm. hans, hv. 3. þm. Reykv., á sæti í rekstrarráðinu og á aðgang að öllum skjölum og bréfum fyrirtækisins, ef hann vill athuga þau. Þau bréf, sem hér er um að ræða, voru send einkasölunni til umsagnar, svo að hv.þm. hefði getað fengið að sjá þau þar, ef honum hefði dottið í hug að biðja um það. En ég býst við, að eftirlit hans með þessu fyrirtæki sé harla slælegt, sem eðlilegt er, í framhaldi af öðrum eftirlitsstörfum, sem hann hefir haft með höndum.

Hvernig er það eftirlit, sem hæstv. ráðh. sá fyrir á eftir mér?

. Það er í fullkomnu lagi og allt öðruvísi en hjá þessum hv.þm., sem ég hafði þann heiður að losa við að gera ekki neitt. Þá ætla ég að koma örfáum orðum að einstökum umkvörtunum, sem fram hafa komið, en ég skal taka það fram, að út í það efni mun ég ekki fara nákvæmlega í þessari ræðu, heldur láta athuga þær umkvartanir, sem hér hafa komið fram um einkasöluna og bréfin frá rafvirkjameisturunum, og láta þær athuganir ganga til þeirrar n., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar. En eins og ég gat um áðan, lét ráðuneytið niður falla rannsókn á ýmsum kæruatriðum í sambandi við það, að gert var ráð fyrir, að rafvirkjarnir sneru sér til hinnar nýju forstöðu einkasölunnar. Ég veit, að þessar kvartanir, sem bornar hafa verið fram, eru meira og minna úr lagi færðar, og mun það koma fram á sínum tíma. Fyrst ætla ég að minnast á vöruskortinn, sem talað hefir verið um. Það er náttúrlega erfitt bæði fyrir hv.þm. V.-Sk. og mig að dæma um, hvernig bezt er að nota þau takmörkuðu gjaldeyrisleyfi, sem gefin eru út handa einkasölunni. En um það er ég ekki í vafa, og mun það koma fram, þegar þetta verður krufið til mergjar, að ef gagnrýnin um þetta atriði á rétt á sér, er það sök hinna mjög takmörkuðu gjaldeyrisleyfa miðað við eftirspurnina. Viðvíkjandi því, að einkasalan hafi lélegri vörur heldur en áður voru seldar hér vil ég taka þetta fram: Eins og áður hefir verið sagt, hefir á síðustu tímum þurft að beina vörukaupunum sem mest til Þýzkalands. Rafmagnsvörurnar eru nú keyptar nær eingöngu frá Þýzkalandi, og það er viðurkennt, að t. d. raflagningapípur fást yfirleitt betri frá Englandi en Þýzkalandi. En vegna verzlunarviðskiptanna við þessi lönd höfum við neyðzt til að leita þessara viðskipta í Þýzkalandi. Því fer mjög fjarri, að einkasalan hafi ráðið þessu eða fundið upp á að flytja þessi viðskipti til Þýzkalands. Þvert á móti varð að gera þetta vegna verzlunarsamninga við Þýzkaland. Hinsvegar er ég ekki í vafa um, þótt ég sé ekki rafmagnsfræðingur eða sérstaklega vel inni í þessum málum, að það er stórkostlega ýkt sú gagnrýni, sem kemur fram gegn þessum vörum. Það þarf ekki annað en vísa til þess, sem ég veit ekki, hvort hv.þm. er kunnugt, að allar vörur, sem rafvirkjar nota hér í sinni iðn, þurfa að vera löggiltar af rafmagnsveitu Rvíkur, og það voru áreiðanlega samskonar pípur og þær, sem hv.þm. talaði um, löggiltar hér í fyrra. Ef stóryrði hv.þm. ættu rétt á sér, ætti rafveitan vitanlega ekki að löggilda þessar pípur. Að ætlast til, að þessum pípum sé kastað nú, er í fullu ósamræmi við það, sem rafmagnsveita Rvíkur gerði í fyrra. Það getur verið einhver stigmunur á gæðum þessara vara, en að þær séu ónothæfar, er bara sagt út í hött. Hv. þm. talaði um, að í eitthvert skipti hefði rafveitan orðið að neita að löggilda efni til raflagna. Þetta mun hafa komið fyrir einu sinni eða tvisvar fyrir mistök eða skakkt afgreiddar pantanir, og svo mun vera til komið fleira af þeim gróusögum, sem verið er að bera út um einkasöluna. Þá talaði hv.þm. mikið um það, að rafvirkjameistararnir kvörtuðu um hærra verðlag heldur en verið hefði. Það mun verða gerður samanburður á þeim hlutum og lagður fyrir þá n., sem um málið fjallar, og vænti ég, að hún kynni sér það efni til hlítar. En um þetta vil ég fyrst og fremst taka það fram, sem kunnara er en frá þurfi að segja, að vegna þess að við getum ekki komizt hjá að kaupa svo mikið af þýzkum vörum, verður oft og tíðum að kaupa þær vörur dýrari heldur en hægt er að fá þær annarsstaðar að. Áður en raftækjaeinkasalan tók til starfa, gátu menn yfirleitt keypt vörurnar hvaðan sem þeir vildu. Af þessu stafar verðhækknn á sumum þeim vörum, er raftækjaeinkasalan verzlar með, t. d. rafmótorum. Það komu einmitt vel fram í fyrra, þegar verið var að tala um þetta mál, óheilindi hv. stjórnarandstæðinga í þessum efnum. Einn þeirra deildi fast á ríkisstj. fyrir það, að hún hugsaði ekkert um að beina vörukaupum til Þýzkalands, þar sem væri þó beztur markaður fyrir sumar íslenzku framleiðsluvörurnar. En annar kom strax á eftir og svívirti raftækjaeinkasöluna fyrir það, að hún hefði verðið hærra en áður, þótt hann vissi vel, að það stafaði af því fyrst og fremst, að verið var að halda vörukaupunum til Þýzkalands. Þannig afsannar einn stjórnarandstæðingurinn það, sem hinn segir. Þá er annað, sem kemur hér til greina, og það er, að margar af þessum umkvörtunum um hærra verð eru alls ekki miðaðar við útsöluverðið til almennings, heldur heildsöluverð einkasölunnar, sem smásalarnir fá vöruna fyrir. Ég get nefnt t. d., að í einu bréfinu er kvartað yfir háu verði á perum, og er þar talað um verðið til kaupmanna, en ekki verðið til almennings, því að það er hið sama og áður. M. ö. o., kvartanirnar eru fram komnar, eins og ég sagði áðan, vegna óánægju smásalanna yfir því, að þeir fái ekki að leggja eins mikið á vöruna eins og áður, - að einkasalan fái of mikinn hluta af því, sem lagt er á vöruna samtals, en ekki vegna hagsmuna almennings. Þá segir hv.þm., að það hafi verið og muni vera keypt óeðlilega mikið frá firmanu A. E. G. Ég skal játa, að ég veit ekki nákvæmlega, frá hvaða firmum einkasalan kaupir sínar vörur. En þau dæmi, sem hv.þm. kom fram með í þessu sambandi, benda til, að þessu firma hafi í einu tilfelli eða svo verið falið að útvega vörur frá öðru firma handa einkasölunni. Nú vita allir, að það kemur oft fyrir í viðskiptum, að stærri firmu, sem e. t. v. hafa hagkvæma samninga við minni firmu í sínu landi, eru beðin að útvega frá þeim vörur, til þess að þær fáist með hagfelldari kjörum í skjóli þeirra samninga. Annars ætti hv. 3. þm. Reykv., sem á frjálsan aðgang að öllum skjölum einkasölunnar, að upplýsa, hvernig viðskiptum hennar er háttað við einstök firmu. Ég veit aðeins, að viðskiptin eru mest við A. E. G. og annað þýzkt firma, eins og íslenzku viðskiptin hafa áður verið í þessari grein, að svo miklu leyti sem þau hafa verið í Þýzkalandi. Ég held þá, að ég hafi drepið á meginatriðin í gagnrýni hv.þm. á raftækjaeinkasölunni. Ég hefi ekki farið inn á tvö einstök dæmi, sem hann kom fram með um verðlag, en geymi mér réttinn til að láta rannsaka þau í hlutaðeigandi stofnun, og yfirleitt skal n., sem fer með þetta mál, fá samanburð á verðlaginu í einstökum atriðum. Ég ætla þó að bæta hér við einu eða tveimur atriðum, sem hv.þm. minntist að vísu ekki á nú, en hann hefir verið með glósur um í sambandi við önnur mál hér á Alþingi, því að eins og ég sagði áðan og ekki mun ofmælt, hefir þessi hv.þm. fengið þessa einkasölu á heilann. Hann var að tala um fyrir nokkru í sambandi við annað mál, að það hefði verið sýnd hlutdrægni við ráðningu starfsmanna að raftækjaeinkasölunni, Sjálfstfl. mundi ekki eiga þar nema 1½ mann, eins og hann orðaði það. Ég kann þessum slettum hv.þm. um þetta atriði illa, einmitt vegna þess að þær eru gersamlega tilefnislausar. Að þessari einkasölu var einmitt reynt að taka menn frá öllum þeim firmum, sem áður höfðu hér heildsölu í þessari grein, til þess að fyrirbyggja, að hægt væri að gera fyrirtækinu skaða með svona slettum, eins og hv.þm. er hér með. Í einkasölunni eru samankomnir menn með kunnugleika á þessum málum, sem þeir hafa aflað sér með starfi í öllum þeim heildsölufirmum, sem hér voru áður til í þessari grein. Það þýðir því ekki að halda því fram, að í raftækjaeinkasölunni séu eingöngu menn, sem ekkert vit hafa á þessum efnum. Þarna starfar í einkasölunni forstöðumaður eins heildsölufirma, sem verzlaði með þessar vörur áður. Þarna starfar líka maður, sem áður startaði hjá Paul Smith. Þá var því mikið á lofti haldið í sambandi við þetta mál við fyrri umr. þess - en það var ekkert minnzt á það nú -, að þessi einkasala hefði verið fyrst og fremst stofnuð fyrir Sigurð Jónasson, til þess að losa hans fyrirtæki við stórkostlegar vörubirgðir, sem hann hefði verið búinn að kaupa inn, en ekki getað selt nema með því að komast í einhver óeðlileg sambönd við raftækjaeinkasölu ríkisins. Ég hefi ekki áður haft tækifæri til að upplýsa, hvernig ástatt var um þetta birgðamál, sem af stjórnarandstæðingum á sínum tíma var haft mjög á oddinum, þegar hv. sjálfstæðisflokksmenn fluttu vantraust á stj., sem ekki sízt var beint gegn mér. En nú hefir skýrsla um þetta mál komið fram, og þar sést, að þau heildsölufirmu, sem seldu hér þessar vörur áður, voru þrjú. Af þessum firmum hefir ekkert verið keypt fyrir hönd einkasölunnar, heldur tekið í umboðssölu. Vörubirgðir þeirrar verzlunar, sem Sigurður Jónasson veitti forstöðu og raftækjaeinkasalan tók í umboðssölu, voru að verðmæti 25 þús. kr. En vörubirgðir þær, sem einkasalan tók til umboðssölu frá því firma, sem Paul Smith veitti forstöðu, voru 57 þús. kr. að verðmæti, eða miklu meira en tvöfalt meira virði en vörubirgðir þess fyrirtækis, sem einkasalan átti að hafa verið stofnuð til að selja vörubirgðir fyrir. Getur náttúrlega hver sem vill gert sig svo lítinn karl að halda það, að komið hafi verið upp einkasölu til þess að hafa í frammi óheiðarleg viðskipti í sambandi við þessar vörubirgðir. En ég ætla, að þessar tölur geri mönnum skiljanlegt, hversu viturlegt sé að álykta svo. Ég er ekki í hinum minnsta vafa um það, að áður en langt um líður verður komin á bezta samvinna á milli þeirra, sem verzla við einkasöluna, og einkasölunnar sjálfrar, ef menn eins og hv.þm. V.-Sk. og aðrir fleiri gera ekki allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að spilla þeirri samvinnu, og ég hygg reyndar hvort sem er. Ég skal viðurkenna, að eins og tekið hefir verið fram, hefir nokkur óánægja átt sér stað á meðal rafvirkja út af því, að þessi þýzki maður, Ziegler, hefir starfað í einkasölunni. En nú verður það svo, og var það ákveðið í byrjun, að þessi maður lætur af starfi sínu þar 1. júní næstk., svo að þá er ekki lengur hægt að hafa hann að átyllu til þess að gera árásir á þessa stofnun, sem úr aumum áttum hafa verið gerðar að tilefnislausu. Þá er bifreiðaeinkasalan. Ég er hissa á því, að hv.þm. V.-Sk. skyldi leggja út í að tala um það mál hér, jafnherfilega og til tókst fyrir honum í sambandi við það mál í vetur. Hv. þm. V.-Sk. sagði, að það hefði verið svo um bifreiðaeinkasöluna eins og raftækjaeinkasöluna, að verðið á vörunum hefði verið hærra hjá einkasölunni og vörurnar verri en áður var hjá kaupmönnum. Ég skal þá fyrst koma að verðinu á bifreiðunum. Um það hefi ég fengið upplýsingar hjá bifreiðaeinkasölunni. Þeir segja þar, að ákaflega erfitt sé að gera samanburð á þessu, m. a. vegna þess, að verðið á t. d. chevroletbifreiðum fer og hefir farið mikið eftir því, frá hvaða landi bifreiðarnar hafa verið keyptar, og ennfremur, áður en bifreiðaeinkasalan tók til starfa, hvort seldar voru margar eða fáar bifreiðar til sama aðilja. Og ég geri ráð fyrir, að það, sem hv.þm. V.-Sk. byggir gangrýni sína á í þessu sambandi, sé það, að komið hafi fyrir, að chevroletbifreiðar hafi verið seldar hærra verði nú heldur en einhverntíma áður, og mun þá hv.þm. hafa miðað við það, þegar margar bifreiðar voru keyptar í einu af sama aðilja áður, en fáar nú, í hvorttveggja skiptið sömu tegundar. En bara til að sýna þessum hv.þm., hversu hálan ís hann hefir komizt út á í þessu efni, vil ég benda honum á það, að fordbifreiðar voru seldar hér áður en bifreiðaeinkasalan tók til starfa fyrir 4655 kr., en nú, eftir að einkasalan hefir tekið til starfa, hafa þær verið seldar fyrir 4255 kr. hæst. Þessi verðlækkun á þeim í útsölu hér stafar af því, að þeir, sem keyptu þær inn áður en bifreiðaeinkasalan tók til starfa, keyptu þær ekki frá því landi, sem hagkvæmast var að kaupa þær frá, heldur fengu þær neðan frá Spáni. Það er löng saga að segja frá því, hvernig á því stóð. En ég held, að ég geti ekki stillt mig um að minnast nokkuð á hana hér, fyrst farið er að ræða þetta mál á annað borð. Öllum er það kunnugt, að í viðskiptasamningnum við Spán, sem gerður var árið 1934 og gilti árið 1935, var svo ákveðið, að ekki skyldi neita um neitt af innflutningsleyfum fyrir neinar vörur, sem beðið væri um innflutningsleyfi fyrir frá Spáni. Þetta ákvæði var náttúrlega notað allóspart af kaupmönnum til þess að reyna að koma með þessu móti inn í landið vörum, sem í raun og veru var ekki þörf á að flytja inn í landið. Og meðal þeirra, sem vildu notfæra sér þetta, var aðalumboðsmaður Fordverksmiðjanna hér á landi. Hann gekk svo langt í þessu, að hann pantaði bíla frá Spáni, þó að ekkert innflutningsleyfi lægi fyrir fyrir þann innflutning, í trausti þess, að vegna þess að við höfðum örðuga viðskiptaaðstöðu á Spáni, mundi hann geta pínt fram innflutningsleyfi fyrir þessu eftir á. Eins og samningarnir við Spán voru, þótti ekki fært annað en að veita þetta innflutningsleyfi. Þá lá það ekki fyrir, sem svo síðar kom fram við uppgerð, að þessi innflutningur var ekki tekinn með á innflutningsskýrslum frá Spáni, og því ekkert tillit tekið til hans, þegar gerð voru upp viðskiptin milli Spánar og Íslands. Ef farið er að gera svona verðsamanburð af handahófi, eins og hv.þm. V.-Sk. hefir gert í þessu efni, þá er gengið út á mjög hálan ís. Þó að benda megi á, að chevroletbifreiðar séu dýrari nú en áður en einkasalan tók til starfa, þá má einnig benda á hitt, að fordbifreiðar eru talsvert ódýrari nú en áður en einkasalan starfaði. Sannleikurinn í þessu máli er sá, að bifreiðaeinkasalan heldur sömu álagningu á þessum hlutum og áður var höfð, og það hefi ég grun um, að hv.þm. V.-Sk. viti, þó að hann reyni að koma því hér inn, að einhver dæmi megi finna um dýrari bifreiðar nú hjá einkasölunni heldur en áður sömu tegundar, sem kannske á sér stað sem afleiðing af því, að menn eru látnir sæta jafnari kjörum í þessu efni nú en áður var. Um verð á bílagúmmíi er í raun og veru nokkuð sama að segja og um bifreiðarnar. Ég átti orðastað við þennan hv.þm. um þetta atriði í haust, og ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa nokkuð upp úr því bréfi, til skýringar þessu máli, sem ég hefi fengið frá bifreiðaeinkasölunni, dags. 25. nóv. 193á. Þar segir svo: „Áður en einkasalan tók til starfa, voru seldar hér á landi mjög margar tegundir af hjólbörðum, en enginn kaupmaður gaf út verðlista né hélt föstu verði á þeim, og seldi einum það allt öðru verði en öðrum, án tillits til þess, hvort um mann, sem átti margar bifreiðar, var að ræða eða ekki.“ Það var búið að ákveða sama verð á þessu bifreiðagúmmíi frá Ítalíu áður en einkasalan tók til starfa, sem er á því nú. Þá skal ég koma að vörugæðunum. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv.þm. hafi í hugleiðingum sínum um þau átt við bifreiðarnar sjálfar, því að mér er kunnugt um, að þær bifreiðar, sem fluttar hafa verið inn síðan einkasalan tók til starfa, eru að öllu leyti eins og þær, sem fluttar voru inn áður. Eða kannske þessum hv.þm. sé svo farið, að honum sýnist allt verra, sem kemur frá einkasölunni, af því að það kemur þaðan, heldur en það, sem kemur frá einkafyrirtækjum? En sé svo, þá verður vitanlega ekki við slíkri sjónskekkju gert. En um gæðin á gúmmíinu er það að segja, að hv.þm. V.-Sk. og fleiri gerðu um þetta harða hríð í sambandi við benzínskattinn, og töldu þeir, að gúmmí, sem keypt væri frá Ítalíu, væri verra en annað gúmmí. Síðan komu fram vottorð um þetta, sum um, að það væri verra, en önnur um hið gagnstæða. En sannleikurinn er, að þetta gúmmí er vara, sem seld er víðsvegar um allan heiminn, a. m. k. áður en refsiaðgerðirnar komu til sögu, og vara, sem hefir getað keppt við samskonar aðrar vörur. Um þetta mál er svo það að segja, að þegar flokksblað hv.þm. V.-Sk. fór að taka upp eftir honum það, sem hann sagði hér á Alþingi um þetta efni, nefnilega að þetta ítalska gúmmí væri vond vara, þá var eðlilega því firma, sem seldi þessa vöru hér, ákaflega illa við það, því að þetta var atvinnurógur. Það mun svo hafa komið fram, að þetta firma hafi viljað fá leiðréttingu í þessu máli. Maður frá firmanu mun hafa talað við Morgunblaðið, því að blaðið tók aftur öll hin niðrandi ummæli um þessa vöru og gerði þannig það allt að engu, sem hv.þm. V.-Sk. var búinn að segja hér á hæstv. Alþingi um þetta atriði. M. ö. o., þegar þeir sjá framan í umboðsmann firmans, sem selur þessar vörur hér, þá leka þeir niður og afneita því, sem þeir hafa sagt. Önnur hlið á þessu máli er svo sú, að það, að hægt er að kaupa þetta gúmmi frá Ítalíu, í stað þess að kaupa það frá öðrum löndum, er vitanlega bjargráð fyrir okkar sjávarútveg, og það ekkert lítilfjörlegt. Það er sem sé öllum kunnugt, að nú er varla hægt að fá fisk greiddan á Ítalíu öðruvísi en með því að taka út á hann vörur. Er það nú meining þessara manna, sem hér skrafa fram og aftur um þessi mál, án þess að hafa nokkurt vit á þeim, að við hættum að þíða með þessum vörukaupum þaðan þær frosnu lírur, sem við eigum þar fyrir fisk? Vitanlega er allt þetta umtal þessara manna um, að óhagkvæmt sé að kaupa þetta ítalska gúmmí, ekkert annað en óvitahjal, sem er afkvæmi illvilja og vanþekkingar.

Það vantar þó a. m. k. ekki gorgeirinn í ráðh.

. Hv. þm. G.-K. ætti ekki að tala um gorgeir í öðrum, því að hann er þekktur fyrir að vera nokkuð mikill á lofti sjálfur. Ástæðan fyrir því, að hv.þm. V.-Sk. beitir sér svo mjög í þessu máli hér og að svo mikið er talað um afnám raftækjaeinkasölunnar, er engin önnur en sú, að það er séð eftir þeim ágóða, sem verða kann á þessum viðskiptum og ríkið fær. Þó að sá ágóði sé ekki mikill eins og nú standa sakir, þá mun það fyrirtæki eiga mikla framtíð, eftir því er séð verður, vegna þess að alltaf er verið að raflýsa víðar og víðar og alltaf er að aukast notkun allskonar rafmagnsvara. Og það er einmitt gróðavonin, sem bundin er við þessa stórkostlegu aukningu á notkun þessara vara, sem veldur því, að hv.þm. V.-Sk. er fenginn til þess að reyna að hnekkja þessari starfsemi nú þegar í byrjun, og ef verða mætti að ríða niður þetta fyrirtæki, raftækjaeinkasöluna, á byrjunarstigi, til þess síðan að bandamenn hv.þm. V.-Sk. geti tekið til sín ágóðann af viðskiptunum með raftækin. Sama er að segja um bifreiðaeinkasöluna. Hún hefir ekki enn náð þeim tilgangi, að ágóði hafi orðið mikill af henni; þó má vona, að úr því rætist, því að vitanlega verður í framtíðinni að flytja inn bifreiðar. Og alveg sama undirrótin er einnig að mótstöðu hv.þm. V.-Sk. gegn henni eins og mótstöðu hans gegn raftækjaeinkasölunni.

Flm. (Gísli Sveinsson) Lögin um þessar einkasölur eru frá 9. jan. 1935, og reglugerð var sett um framkvæmd þeirra 13. marz s. á. Á síðasta þingi var í eldhúsdagsumr., 4. des. f. á., upplýst það, sem óhrakið stendur, sem sé: l. Að lögin voru kúguð í gegnum þingið 1934, í aðalatriðum með 1 atkv. meiri hl. í Nd., og í óþökk allra þeirra, sem nákomnastir voru þessum efnum. 2. Að raftækjaeinkasalan var þegar í byrjun, að dómi viðskiptamannanna, sett undir óhæfa stjórn, þar sem voru þeir Sigurður Jónasson forstjóri tóbakseinkasölunnar m. m. og Ziegler hinn þýzki, sem talinn var fulltrúi firmans A. E. G. í hinni svokölluðu „Raftækjaverzlun Íslands“. 3. Að rafvirkjarnir í Rvík höfðu þegar í öndverðu mótmælt þessu og fært rök fyrir þeim mótmælum; birtust um þessar ráðstafanir stjórnarinnar harðorðar ákúrur í blaði stj., Alþýðublaðinu, 2. apríl f. á., þar sem þá þegar „framkvæmd laganna um raftækjaeinkasöluna“ er talin „fullkomið hneyksli“. 4. Að framkvæmdin varð, er til kom, ekki betri, heldur miklu verri en nokkurn óraði fyrir, –viðskiptin hin erfiðustu, verðhækkun gífurleg, skortur á hæfri vöru, og varan oft stórum lélegri en áður var hægt að fá, að dómi rafvirkja og rafsala, sem skiptu við einkasöluna. 5. Að þótt kært væri yfir þessu og kvartað hjá yfirstjórninni, þ. e. fjármálaráðherra - og þangað bárust frá svo sem öllum rafvirkjum á landinu rökstuddar umkvartanir -, þá hafði það engan teljanlegan árangur, og allt sat í sama farinu. Þetta gilti nú raftækjaeinkasöluna (undir stjórn S. J. og Z.), en alveg líku máli var til að dreifa um bifreiðaeinkasöluna (sem þá var undir annari stjórn, sem sé hjá viðtækjaverzluninni; forstjóri Sveinn nokkur Ingvarsson, sem síðar verður vikið að). Þar komu og þegar í ljós: 1. Ógreið viðskipti, og 2. Stórum hækkað verð á bílum og gúmmi, og varan, „gúmmíið“ (hjólbarðarnir), sízt betri, heldur að dómi ýmsra viðskiptamanna sýnu lakari en áður var hægt að fá hér, meðan salan var frjáls. Um þetta allt voru færð fram dæmi, óræk, bæði í umr. hér á Alþingi, og eins fluttu blöðin um það greinar - því að þetta var svo sem ekkert launungarmál, þótt stjórnin og einokanirnar hafi viljað halda því sem mest leyndu; þetta var í sannleika almenningsmál, fyrst og fremst allra þeirra, er nota þurftu þessi efni, og síðan þjóðarinnar í heild, því að á hennar ábyrgð fer í rauninni allur opinber rekstur fram. - Má t. d. minna á dæmið um rafmagnsmótorinn, er pantaður var í sundhöllina í Rvík hjá þýzku firma, en einkasalan tók undir sig og heimtaði hann tekinn hjá A. E. G. fyrir þriðjungi hærra verð. Eða þegar sýnt var fram á, að af 28 tilgreindum vörutegundum var meðaltalshækkunin 115%, en að öðru leyti lagt á þær af svo miklu handahófi, að á sumum þeirra komst hækkunin upp í 100–200%, einnig upp í 300% og þar yfir, og jafnvel upp í 400%, hjá raftækjaeinkasölunni, miðað við innkaup áður. - Hjá bifreiðaeinkasölunni taldist hækkunin í hundruðum króna á bifreið, og á hjólbörðum á margra tugi króna. Þykir nú rétt að greina, hvað rafvirkjar landsins, viðskiptamennirnir við raftækjaeinkasöluna, hafa lagt til málanna, og hvernig það kemur heim við það, sem nú hefir verið upplýst. Þ. 30. marz f. á. sendu félög rafvirkja í Reykjavík til fjmrh. mótmæli sín gegn framkvæmd einkasölunnar, sem þá var að hefjast. Birti Alþýðublaðið bréf þeirra þ. 2. apríl s. á. og samsinnti máli þeirra alveg með sterkum orðum til fjármálaráðherra, forstjórans, Sig. J., og fulltrúa hans Zieglers. Þar taka rafvirkjar fram: a) Að kostum stéttarinnar sé mjög þröngvað með þessari einkasölu og að alls ekki hafi verið leitað til sérfróðra manna um þessi efni. b) Að forstjórnin sé falin Sigurði Jónassyni, sé „gersamlega óviðunandi“. c) Að með þessu sé tekinn af rafsölunum beinn aðgangur að hagkvæmum efniskaupum, en þó verði þeir að bera nokkra ábyrgð á því, sem þeir nota og hafa til sölu d) Að þetta leiði óhjákvæmilega til verðhækkunar (með álagningu o. s. frv.). e) Að útlendingur sé skipaður fulltrúi við einkasöluna, starfsmaður hjá Raftækjaverzl. Íslands, sem mest sé háð einu útlendu firma (A. E. G.), sé „fráleit ráðstöfun“, sem vekja myndi andúð og ófrið, er eigi yrði fyrir séð, hverjar afleiðingar hefði. f) Að þeir gerðu þá kröfu í nafni stéttarinnar og viðskiptanna, að fyrirkomulagið yrði endurskoðað og betur athugað, áður en til fullrar framkvæmdar kæmi, eða henni blátt áfram frestað. Þannig skrifuðu þeir, rafvirkjarnir, er gerst máttu um vita. En fjmrh. og hans „ráðunautar“ virtu öll rök að vettugi, - og einkasölunni var dembt á, hlífðarlaust. Þá kemur til skjalanna, er leið fram á vorið, framkvæmdanefnd Rafvirkjasambands Íslands (í því má segja, að séu svo sem allir rafvirkjar landsins); hófst það handa, eftir að einkasalan hafði starfað um hríð - og allur grunur rafvirkjanna hafði þegar rætzt. Ræddi framkvæmdanefndin um sumarið (1935) við fjmrh. um framkvæmd einkasölunnar og fór fram á endurbætur á henni. Og er kom fram á haust, sendi n. kvartanir sínar skriflega til ráðh. - Ég hefi óskað eftir að fá hjá stjórnarráðinu öll skjöl og skilríki þessa máls, þau er gengið hafa á milli rafvirkjanna og ráðuneytisins, en fjmrh. hefir neitað mér um það, enda þótt ég eigi sem þm. fulla heimtingu á að fá aðgang að þeim. Munu kunnugir fara nærri um, hvernig á þeirri neitun stendur. En afrit af skjölum þessum höfðu rafvirkjarnir áður sent til rafmagnsstjóra, þar eð hann óskaði eftir að fá að athuga þau, og fékk ég síðan að kynnast þeim á skrifstofu borgarstjóra. Þessi gögn eru algerlega fellandi fyrir fjmrh. og forstjóra raftækjaeinkasölunnar, eins og nú mun sýnt verða. Í október 1935 skrifar framkvæmdanefnd rafvirkjasambandsins ráðh. á þá leið: 1. Að forstjórann skorti alla þá þekkingu, er forstjóra slíks fyrirtækis sé nauðsynleg, og þar á ofan sé því bætt, að útlendingurinn sé ekki aðeins fulltrúi, heldur hafi fengið hreint prókúruumboð. 2. Að ráðh. hefði svikið það loforð, er hann hafi gefið rafvirkjunum (munnlega), að þeir skyldu ekki þurfa að „skipta við“ þennan mann, - en allt hafi einmitt þurft að fara um hans hendur. 3. Að allar aðfinnslur og bendingar þeirra hefðu reynzt fullkomlega á rökum byggðar. - „Rekstur raftækjaeinkasölunnar“, segir nefndin, „ber fullkomin einkenni vanþekkingar og getuleysis þeirra, er framkvæmdirnar hafa með höndum - og eru mýmörg dæmi því til sönnunar“. Ennfremur færa þeir til: Að tilfinnanlegur vöruskortur hafi alltaf verið hjá einkasölunni frá því hún tók til starfa, sem alls ekki stafi af gjaldeyrisskorti, heldur af hæfileikaskorti og vanþekkingu forstjóranna. Að vöruvöndun hafi stórlega hrakað; að sumu leyti hafi efnið verið ónothæft, og sumt hafi rafmagnseftirlitið orðið að banna sem ónotandi til þess, sem skyldi. Að vöruverð hafi yfirleitt hækkað hjá því, sem áður var. Að raftækjaeinkasalan fáist ekki til þess að gefa út verðlista, og þurfi því margt að fara eftir ágizkun. Að naumast sé hægt að fá skrifleg verðtilboð hjá einkasölunni, og munnleg tilboð séu svo á reiki, að lítt eða ekki verði á þeim byggt. Og loks, að tilraunir rafvirkjanna til viðskipta við önnur firmu en A.E.G. gangi erfiðlega, og eins þótt þýzk firmu séu, - rétt eins og forstjórarnir leggi allt kapp á innkaup um hendur A.E.G. (líka á efni, sem það ekki framleiði sjálft). Allt þetta sannar þetta o. fl., segir nefndin, að „forstaða raftækjaeinkasölunnar er óhæf og óviðunandi og til skaða bæði fyrir einkasöluna og viðskiptamenn hennar“. Varð því næst krafa hennar f. h. rafvirkjasambandsins þessi: 1. Að þeir Sigurður Jónasson og O. Ziegler yrðu tafarlaust leystir frá þessum störfum; 2. Að önnur viðunandi skipun yrði gerð á í þessu efni: 3. Að einkasalan - ef þetta ekki fengist - yrði lögð niður! - Þess skal nú getið, að í þessari framkvæmdarnefnd Rafvirkjasambands Íslands eru ekki neinir aulabárðar, er ekki viti, hvað þeir eru að fara. Þeir munu og tilheyra ýmsum stjórnmálaflokkum. Það eru þessir: Júlíus Björnsson, Eiríkur Hjartarson, Jón Ormsson (þessir af hálfu rafvirkjameistaranna), Kári Þórðarson, Jón Sveinsson, Ólafur Jónsson (þessir af hálfu sveina), og utan Rvíkur: Enok Helgason, Hafnarfirði. Þessum mönnum skrifaði fjmrh. því næst bréf, 12. nóv. f., þar sem hann vill, að þeir „rökstyðji“ kvartanir sínar, því að „ráðamennirnir“, er sökum voru bornir, hafa víst tekið fyrir að neita öllu saman, svo hyggilegt sem það nú var. Framkvæmdarnefndin safnaði þá sönnunargögnum fyrir sínu máli - umsögnum og kærum frá rafvirkjum í Reykjavík, Hafnarfirði, Akureyri og Siglufirði - og sendi fjmrh. með bréfi 3. des. 1935. Skal nú tilgreint nokkuð af því, sem þar er að finna. Úr Reykjavík: Verzlun þar hafði áður pantað ýmsar raftækjavörur frá firma í Hamborg. Fulltrúi einkasölunnar gerði tilraun til þess að ná verðlista þeim, sem verzlunin hafði, en vildi ekki láta frá sér; en svo náði einkasalan númerum úr pöntun verzlunarinnar og virðist hafa afhent þau A.E.G. (fleira kom þar einnig til, vottar verzlunin). Sama verzlun vottar einnig, að pípur frá raftækjaeinkasölunni séu „svo lélegar, að þær hefði tvímælalaust átt að banna“; en hefði það verið gert, hefðu „stöðvazt húsbyggingar í bænum“! Og fleiri vörur hafa verið svo lélegar frá einkasölunni, að rafmagnseftirlitið bannaði blátt áfram notkun þeirra, segir þar. Ennfremur, að mikill og skaðlegur skortur hafi verið hjá einkasölunni ýmsra þeirra efna, er nauðsynleg voru. - Önnur raftækjaverzlun telur stórskaðlegan skort á algengustu efnum hjá einkasölunni, og sumt, sem hún selji, sé svo lélegt, að banna hafi orðið notkun þess. Hafi það eðlilega bakað mönnum tjón og erfiðleika ýmiskonar. Einnig, að verðálagning sé óhæfileg móts við það, sem áður var, og kvartaði verzlunin um það til einkasölunnar. - Eitt rafvirkjafirma upplýsir um tilfinnanlegan vöruskort á fleiri efnum, sem aðeins stafi af vanrækslu og sumt af fávizku. Hafi af því leitt fjárhagstjón og vinnutjón. Getur sömuleiðis um hina gífurlegu verðhækkun og tekur pípur frá einkasölunni sem dæmi um ónothæfar vörur. - Raftækjaverzlun ein telur mörg dæmi um óhæfilegan vöruskort. Vitnar til sönnunar um verðhækkunina í það, að verzlunin hafi pantað tiltekinn mótor hjá einkasölunni, sem ekki var til, en var sagður að ætti að kosta 630 kr., en slíka vél hafði verzlunin getað keypt áður fyrir 263 kr.! (Mótorinn fékkst svo loks fyrir 435 kr.). Ýmislegt fleira er þar og greint af líku tægi. - Annar vottar einnig um fleiri hundruð króna mun á verði á vélum, sem hækkað hafi hjá einkasölunni. - Rafvirkjameistari sýnir fram á, hvernig pípur o. fl. vanti til stórbaga, og það, sem til er, sé slæmt. Telur hann afgreiðsluna óviðunandi (og færir dæmi til). Hið hækkaða verðlag sé óskiljanlegt og óskýranlegt (er hundruðum króna muni t. d. á vélum). - Rafverzlunarfirma vottar um verðhækkun hjá einkasölunni, vöruskort og ónothæfar vörur. - Rafvirki einn sannar, hverjum kostnaðarauka það valdi við húsbyggingar, að óþarfur skortur sé á mjög almennu og venjulegu efni (telur mörg dæmi). Allskonar trafali sé við afgreiðsluna, og sem dæmi um verðhækkunina nefnir hann, að númerakassi átti að kosta hjá einkasölunni kr. 42.00, sem hann fékk þó annarsstaðar, samtímis, fyrir kr. 18.50. - Annar rafvirki vottar um efnisskort til stórtjóns fyrir vinnubrögðin; kvartar jafnvel um misrétti og litla kurteisi við afgreiðsluna. - Einn enn vottar um óhæfar vörur frá raftækjaeinkasölunni, sem skipað hafi verið að taka úr húsum aftur; stundum sé efnið heldur ekki til. - Skal svo enduð skýrslan úr Rvík á því dæmi, að rafveita bæjarins óskaði eftir því í júní f. á., að því er skrifað stendur í gögnum rafvirkjasambandsins, að raftækjaeinkasalan hefði til rafmagnsmæla og léti sig fá verðtilboð; það fékkst nú aldrei, en mælarnir komu - 5–6 mánuðum seinna! Úr Hafnarfirði: Rafvirki þar vottar um, að vantað hafi algengt efni í marga mánuði, þótt pantað væri; pípur ónýtar og óhæfar o. fl. - Annar telur t. d., „að hann hafi pantað hjá einkasölunni algeng efni í ágúst, en ókomið hafi það verið í nóvember. Kveður hann það einnig vera í fyrsta skipti síðan 1919, að ljóskúlur hafi ekki verið til í heildsölu í landinu. Frá Akureyri: Raftækjafirma tilgreinir, að „lóðuð raflagnastálrör“ frá einkasölunni séu „mjög slæm“, við beygju „rifni þau eftir lóðningunni“, enda verði mikið af þeim ónýtt. „Höfum vér aldrei unnið úr svo lélegu efni“, segja þeir. Pöntun frá þýzku firma hafi orðið að ganga gegnum A.E.G., og afrit af innkaupsreikningi fékkst ekki, því að sama A.E.G. var á milli (og varð að reikna því „rabat“, stendur skrifað). - Og enn vottar rafvirki þar (á Akureyri) um verðhækkunina, ógreiða afgreiðslu og að við pöntun hafi hann fengið frá einkasölunni allt annað en um var beðið, og verra. Frá Siglufirði: Rafvirkjameistari þar tekur dæmi um, að hann hafi fengið frá raftækjaeinkasölunni allt annað en pantað var, og er hann kvartaði, var svarað, að hitt hefði ekki verið til; þá pantaði hann aftur, en allt fór á sömu leið! Eitt sinn, er hann ekki fékk pantaðar vörur langa lengi, bað hann mann í Rvík að reyna að ná í þær hjá einkasölunni, og kom þá gamalt „samanskrap“, segir hann. Mikið tjón hafi og hlotizt af vöruskorti og afgreiðsludrætti (sem hafi átt sér stað, þótt lofað væri sendingu). Virtist honum allur kostnaður miklu hærri en áður, og yfirleitt hafi slík viðskipti sem þessi ekki þekkzt áður. Allt sé „margfalt erfiðara og dýrara“. - Annar rafvirki tilfærir dæmi um seina afgreiðslu og skakka á vörum frá einkasölunni, sem valdið hafi miklum erfiðleikum, tjóni og atvinnumissi, þar sem ekki fékkst það, sem nothæft var, eða þá miklu dýrara en áður. Lýsir hann megnu vantrausti sínu á afgreiðslu og stjórn raftækjaeinkasölunnar. - Rafvirkjafirma telur einkasöluna varla hafa afgr. eina einustu pöntun, nema eitthvað vantaði eða eitthvað væri skakkt. Væru vörurnar og verri en rafvirkjar hefðu haft áður (stundum gamalt „skrap“), ónothæft eftir réttum reglum. Verðið sé og miklu hærra en frá heildsölum áður - og álagning óviss. - Loks varð rafveita kaupstaðarins fyrir því sama og í Rvík, að verða að bíða fleiri mánuði eftir afgreiðslu rafmagnsmæla. - – Svo mörg eru þau orð. Þegar svo ráðh. gerir ekkert enn, skrifar framkvæmdarnefndin honum 28. des. f. á. og krefst svars við októberbréfinu (þar sem farið var fram á frávikningu Sig. Jónassonar og Zieglers). Með því endaði árið. - Líður svo fram í janúar þ. á. (1936). þegar um það leyti, er eldhúsdagsumr. fóru fram í Alþingi (i byrjun des. 1935), upplýstist það, að hr. Sigurði Jónassyni forstjóra fór að gerast órótt í starfinu, enda var það álit viðskiptamanna, að setið væri nú meðan sætt var; taldi jafnvel sjálfur fjmrh., að S. J. „vildi losna“, og hefir ráðh. séð þann kostinn vænstan, sem ekki var vonum fyrr. - Eftir áramótin tilkynnti fjmrh. framkvæmdarnefnd Raftækjasambands Íslands - reyndar munnlega, og einum og einum (í síma), til þess að þurfa ekki að skrifa það, - að kröfum þeirra skyldi nú fullnægt þannig: Í fyrsta lagi, að Sig. Jónasson færi þegar frá. Í öðru lagi, að O. Ziegler hinn þýzki færi á næsta vori eða sumri. Í þriðja lagi, að lagfæra ætti ágalla raftækjaeinkasölunnar undir forstjórn - Sveins Ingvarssonar! Þetta var allt og sumt. S. J. hélzt ekki við starfið hvort sem var, og því var útlátalaust að lofa brottför hans. - Hann hefir nú, eins og kunnugt er, verið sendur forsending til Vesturheims, og mun sú för, sem vafalaust verður lengi í minnum höfð, sjálfsagt verða rædd á öðrum vettvangi innan skamms. - En hin krafa rafvirkjanna, um brottvikning útlendingsins, hins lítt vinsæla meðal viðskiptamanna, var ekki heyrð, heldur var henni slegið á dreif. Og nú situr raftækjaeinkasalan í sömu ófærunni og hún var í, þriðja einkasölugreinin, sem Sveinn þessi Ingvarsson er látinn hafa undir sér, og munu viðskiptamenn geta borið um, hvernig honum hafi farið forstjórn bifreiðaeinkasölunnar og síðan þessarar úr hendi. - Það hefir nú heyrzt, að hann hafi nýlega, eins og fleiri, verið látinn „sigla“, væntanlega til hressingar og um leið uppbyggingar fyrir einkasölurnar, en fjmrh. kvað í því sambandi hafa hótað rafvirkjunum því, að þótt hann væri farinn, þá skyldi enn einn stjórnargæðingurinn - sem þeir ekki bera traust til - verða yfir þetta settur, svo að hver silkihúfan verði upp af annari. Nú er þó ekki því að heilsa, að heyrzt hafi neitt ákveðið til hins betra í framkvæmdum þessarar einkasölu, raftækja- og bifreiðaeinkasölunnar. Það er viðskiptamannanna mál og reynsla, að enn sé þetta, eða hafi verið í vetur, yfir höfuð í sama ólaginu og var. Hjá raftækjaeinkasölnnni allt dýrt og álagning af handahófi, eins og var á síðastl. ári, vöruskortur á nauðsynlegum og algengum efnum og vöruvöndun með sama hætti, svo að við liggur, að banna þurfi notkun á sumum tegundum, sem einkasalan leyfir sér að flytja inn, - eins og nú er nýtt dæmi um; hafa rafvirkjar sem sé með bréfi 26. f. m. farið fram á það við rafmagnsstjóra, að hann sæi um, að bönnuð yrði sala og notkun á pípum þeim, sem keyptar hafa verið inn af fulltrúanum Ziegler og forstjóranum Sveini Ingvarssyni (og ætlaðar eru í svonefndar „huldar lagnir“ í steypu í húsum), þar sem þær teldust alveg ónothæfar. Til slíks innflutnings hefir þá raftækjaeinkasalan notað gjaldeyrinn, þótt kinsuð hefði átt að vera af hinum mörgu rökstuddu kvörtunum frá f. á. yfir ónýtum pípum o. s. frv.; er það álit manna, að innflutt hafi verið næsta nóg fyrir byggingatímann eða sumarið allt af þessum forða, eða ekki minna en 20 þúsund metrar, - sem þannig er vitað, að er ónothæft og að réttum reglum óleyfilegt að nota til þess, sem það aðallega þurfti að notast til, og vitanlega til fjárhagslegs og atvinnulegs tjóns, ef notað yrði. Um bifreiðaeinkasöluna er því ákveðið haldið fram af þeim, sem kunnugir mega teljast þeim viðskiptum, að ekkert hafi þar færzt í betra horf en var, - hvorki um innflutning (sem nú er að mestu stöðvaður), né um verð (sem ekki heldur fæst auglýst), né um vörugæði, og er þar átt við „gúmmíið“. Um þetta seinastnefnda má benda á grein í dagbl. Vísi 17. jan. síðastl., er skrifað hefir formaður vörubílastöðvarinnar Þrótts hér í Rvík, hr. Sveinbjörn Guðlaugsson. Heldur hann því fram þar, að bæði „hefði verð hækkað að miklum mun, eftir að einkasalan tók við, og hjólbarðategund þessi væri miklu verri en aðrar sambærilegar tegundir, sem seldar voru hér áður“. Kveðst hann hafa farið fram á það við formann Alþfl., hr. Jón Baldvinsson, að þetta hvorttveggja yrði rannsakað, og hafi hann tekið því vel! Segir greinarhöfundur, að þetta sé reynsla vörubílastjóra yfirleitt, og kveðst hann hafa vottorð um það, að „ending þessara hjólbarða hafi verið 10–l4 þús. km., en ending áður á annari tegund 20–30 þús.“ - Kunnur bílasali hér í bænum (Páll Stefánsson) hefir og ómótmælt skrifað í Mbl. 8. febr. síðastl., að „dekkin“ hjá einkasölunni þyldu ekki samanburð við ákveðin „dekk“, er hann seldi áður, o. s. frv. Með þetta allt fyrir framan sig - og miklu meira, sem ósagt er, en getur komið fram, er hver vill - verður sú spurning eðlileg og sjálfsögð, innan þings og utan: Hvað á nú að gera? Hvað á að gera, er stjórnarvöldin þverskallast, aftaka að hlusta á óyggjandi upplýsingar frá réttum hlutaðeigendum um stórfellt ólag á opinberum stofnunum, halda t. d. einkasölunum í því ástandi, er bæði skaðar heildina og einstaklinga, svo sem framkvæmdarnefnd Rafvirkjasambands Íslands hefir sýnt fram á hvað þá greinina snertir; þegar neitað er af ríkisstj., fjmrh., að ráða þó a. m. k. þá bót á ólaginu, að hæfir menn, viðskiptalega og faglega, verði settir þar til forstjórnar, og reynt með því að kippa viðskiptunum öllum, innflutningi efnis og sölu, á réttan og forsvaranlegan kjöl. Því að það er sýnt, að það verður aldrei með þeim hætti, sem hafður hefir verið hingað til. Hvað á að gera - annað en að afnema þessa meðferð alla, hætta þessu háskalega einkasölubraski og nema lögin úr gildi, eins og frv. það, er hér liggur fyrir, fer fram á? Það er vitanlega það rétta, eins og nú er komið; og síðan gera tilraun, með aðstoð góðra og gegnra manna (allt annara en þeirra, sem við einkasölurnar hafa verið riðnir undanfarið), til þess að færa þessi viðskipti í viðunandi horf í frjálsri sölu, með sem minnstum sársauka og tjóni fyrir hið opinbera, ríkið, sem vitanlega tapar á einkasölunum áður lýkur (og mætti þó sannarlega nóg þykja, að allir aðrir sköðuðust). Það er sem sú hinn mesti og fáránlegasti barnaskapur að taka hið minnsta mark á því, sem fjmrh. hefir verið að tilgreina sem eitthvað sérstakt, að kleift er að telja, að einu ári hafi þessar einkasölur skilað nokkrum þúsundum króna í arð(!). Tjónið af þeim er miklu meira með því lagi, sem nú hefir verið upplýst, heldur en nokkurntíma yrði upp borið með nokkrum þúsundum. Og þótt nú í dag yrði gert upp hjá t. d. raftækjaeinkasölu ríkisins, myndi þá ekki koma í ljós, að beint á fyrirliggjandi ónýtu efni (sbr. pípurnar) yrði hallinn meiri - hver veit, hve miklu meiri - en næmi þeirri tiltölulega lítilfjörlegu upphæð, sem fjmrh. taldi, að sú einkasala hafi gefið síðastl. ár í „afgang“ til ríkissjóðs? Vill ráðh. reyna þessa uppgerð og að um hana fjalli óvilhallir og þar til hæfir menn? Mér er ókunnugt um, hvort nokkrir í flokkum stj. hafa nú upp á síðkastið áttað sig á þessu máli betur en áður var, hvort þeir sjá nú gerr en þeir virtust gera í fyrra, að þessi einkasala á raftækjum og bílum er gersamlega óhæf. Ég veit, að ýmsir gengu þar nauðugir undir í öndverðu, eins og ekki er alveg ótítt um stjórnarliðið þessi árin. Og ýmsir þeir, er helzt voru þó við einkasölur kenndir, sem sé úr Alþfl. (sósíalistar), höfðu fulla grein á þessu og hefðu jafnvel sumir viljað afstýra því (sbr. ádeiluna í Alþýðublaðinu í apríl f. á.), en gáfust upp fyrir hinum skilningslausa ákafa fjmrh. - Hvað hugsa þessir menn nú og þeir hv.þm., er ákvörðun eiga að taka um þetta mál á ný? Ég sé að vísu, að í „leiðara“ í Alþýðublaðinu fyrir fáum dögum (27. f. m.) eru einskonar bullaleggingar út af þessu frv. um, að ekki dugi annað en að halda við öllum „einkasölum“ (því að þær t. d. kaupi aðeins og flytji inn „úrvalstegundir“ og hafi „hemil á verðlaginu“, en „heildsalar og kaupmenn taki meira fé í sinn sjóð en heildinni er hagkvæmt“!! Þetta má nú bera saman við gang raftækja- og bifreiðaeinkasölunnar, eins og vitnisburðir liggja fyrir um); - en gildir það eins, að halda við einkasölum, þótt þær séu sannaðar skaðlegar og óhæfar? - Því verða nú hv.þm. væntanlega að svara. Ég skal svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og fjhn.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Það mál, sem hér liggur fyrir, er í raun og veru ekki annað en það, hvort heldur eigi að lögfest, það fyrirkomulag, sem nú er á landssmiðjunni, eða hvort ríkisstj. eigi að hafa ótakmarkað vald án l. til þess að reka hana eins og henni þóknast. Eftir frv., ef að l. verður, eru ríkisstj. sett takmörk um, hvernig smiðjan skuli rekin. Ég skil þess vegna ekki í hv. 1. þm. Reykv. og öðrum þeim, sem ekki ætlast til, að landssmiðjan sé lögð niður, að vera á móti því, að sett séu með l. ákvæði um, hvernig ríkisstj. lætur reka fyrirtækið. Það ætti ekki að vera verra en láta ríkisstj. reka það alveg eftir eigin geðþótta.

Ég skal leggja prófstein á það við 3. umr.

. Ég skal ekki fara mikið út í það, sem hv. 1. þm. Reykv. talaði um frjálsa samkeppni. En hann minntist á eitt atriði, sem var athyglisvert, að atvinnurekendurnir gerðu allt, sem í þeirra valdi stæði, til þess að lama hina frjálsu samkeppni. Í því sambandi nefndi hv.þm., að í Ameríku hefði orðið að setja stranga löggjöf til þess að fyrirbyggja vald hringanna (trustanna). En það var ekki íhaldið, sem kom þeirri löggjöf á, heldur ákveðnasti andstæðingur þess.

Heldur hæstv.forsrh., að það hafi verið Roosevelt?

. Ég vildi benda hv.þdm. á, að sá, sem stofnaði landssmiðjuna, var Jón Þorláksson, og að hann gerði það vegna þess, að hann fann til þess, að þegar þurfti að láta vinna verk fyrir ríkið, gerðu vélsmiðjurnar samtök um að halda verkinu svo dýru, að hann fann, að ekki varð komizt hjá að stofna landssmiðju til þess að fyrirbyggja slíka misnotkun á aðstöðu. Landssmiðjan er þess vegna sett á stofn í alveg sama tilgangi og l. í Bandaríkjunum - til þess að fyrirbyggja, að atvinnurekendurnir komi í veg fyrir samkeppni um þau verk, sem ríkið þarf að láta vinna. Það væri fróðlegt að heyra frá hv. 1. þm. Reykv., hvað annað muni hafa komið Jóni Þorlákssyni til að stofna landssmiðjuna en samtök atvinnurekenda um að nota aðstöðu sína til þess að eyðileggja samkeppnina. Og það, sem við erum að gera með þessu frv., er ekki annað en halda fyrirtækinu áfram í sama anda og til þess var stofnað af fyrrv. flokksform. hv. 1. þm. Reykv. og annara andmælenda frv., og koma í veg fyrir, að haldið sé uppi verðlagi, sem ekki nær nokkurri átt á verkum, sem ríkið þarf að láta vinna. En hitt er vitanlegt, að það þarf að reka svona fyrirtæki með allri gætni, og ég verð að segja, að ég get tekið undir með hv. 1. þm. Reykv. um það, að ég hefi ekki miklu trú á, að um verulega mótorsmíði verði að ræða fyrst um sinn, en ég skal jafnframt játa, að ég hefi ekki mikinn kunnugleika á þeim málum. Þó tel ég fulla ástæðu til, að halda áfram tilraunum í þá átt. Ef rakið væri upp og skýrt fyrir hv.þm. hvernig gekk með þau verk, sem ríkið þurfti að láta vinna, meðan landssmiðjan lá niðri, mundi vera hægt að sannfæra þá um, að hún er nauðsynleg til þess að vernda ríkið gegn okri vélsmiðjanna. Því það er mjög auðvelt fyrir 2–3 verkstæði að koma sér saman um tilboð í verk, sem ríkið býður út, upp á fleiri tugi þús. kr., svo að þau geti öll tekið á því stórfelldan gróða, þegar ekki er neitt annað hægt að fara og ríkið verður að taka tilboðinu, þó það sé 50% yfir sannvirði, eins og stundum mun hafa komið fyrir. Eins og ég sagði, þá vakti þetta fyrir þeim, sem stofnuðu landssmiðjuna, og eru enn sömu rök fyrir því að halda henni áfram.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Eitt af því fyrsta, sem hv.þm. V.-Sk. fann sér til, var það, að forstjóri viðtækjaverzlunarinnar væri óhæfur, hefði nú veikzt og hefði verið óhæfur áður. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að sjálfstæðismenn hafa á fyrra stigi þessa máls lagt ríka áherzlu á það, að einmitt þessum manni, forstjóra viðtækjaverzlunarinnar, yrði falin stjórn raftækjaeinkasölunnar, svo ríka, að þeir höfðu í hótunum um, að það skyldi kosta mig ráðherradóm, ef það yrði ekki.

Ekki þessum manni

. Jú, einmitt þessum manni, enda var einmitt viðurkennt um svipað leyti af sjálfstæðismönnum innan þings og utan, að rekstur viðtækjaeinkasölunnar hefði gengið vel. Því er engin ástæða til að taka hið minnsta mark á þessum nasablæstri hv.þm. V.-Sk. Mér er kunnugt um það, að hv.þm. V.-Sk. hefir orðið að ganga á eftir rafvirkjameisturunum með grasið í skónum til þess að fá hjá þeim nokkrar upplýsingar frá þeirra sjónarmiði. Þeir álitu ekki heppilegt að hafa hann sem málaflutningsmann fyrir sig.

Er þá eitthvað að leiðrétta?

. Svo hlýtur jafnan að vera í stórum fyrirtækjum, og það hefir aldrei staðið á mér að sinna réttmætum umkvörtunum. Hinsvegar hefi ég æskt þess, að menn sneru kvörtunum sínum í þessu máli fyrst og fremst til forstjórans. Ég vil beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að umr. verði frestað að sinni, svo að hægt sé að koma með upplýsingar þegar á þessum fundi, því að ef málið er sett í n. áður, mun hv.þm. V.-Sk. sí og æ vera að klifa á því, að við þorum ekki að ræða það. Þar sem hv.þm. V.-Sk. segir, að erfitt sé að vita um verðlag verzlunarinnar, vil ég benda á, að ekki löngu eftir að hún var stofnuð var gefinn út verðlisti, svo að þessi fjarstæða hans er úr sögunni. Hvað snertir A.E.G. vil ég segja hv. 3. þm. Reykv. það, að þótt viðskiptin við það félag séu mikil, eru þau samt ekki óeðlilega mikil. Ég óska þess, að hv.þm. kynni sér þetta atriði, því að hann hefir aðstöðu til þess, og ég veit, að hv.þm. V.-Sk. trúir honum betur en mér. Þetta félag hefir áður haft mjög mikil viðskipti hér í frjálsri samkeppni. Út í fjas hv.þm. V.-Sk. um vörugæðin skal ég lítið fara. Það má vel vera, að pípur séu eitthvað lakari í Þýzkalandi en Englandi. Hv. þm. lagði hér fram pípu, sem var brotin í annan endann, af því að snúið hafði verið upp á hana. Hv. þm. Hafnf. tók hana og beygði hana eins og á að gera, án þess hún brysti.

Ég sagði, að hæstv. ráðh. væri ónýtur, eins og pípan

. Um það verða menn að dæma eftir verkum mínum, en ekki eftir því, sem ég eða hv.þm. V.-Sk. segir. Þá kem ég að því, sem hann sagði um bifreiðaeinkasöluna. Hann afgreiddi upplýsingar mínar með því að segja, að hann tryði því ekki, að fordbifreiðar hefðu verið seldar ódýrar en áður. Úr því að hann neitar staðreyndum, þýðir ekki að tala meira um þetta við hann, en þetta er rétt. - Viðvíkjandi verði á gúmmíi vitnaði hann í formann Þróttar. En gagnstæð vottorð liggja fyrir, og ég býst ekki við því, að hann geti dæmt þar á milli. Auðvitað er þetta gúmmí svipað að gæðum og aðrar gúmmítegundir frá heimsfirmum. Annars væri það ekki samkeppnisfært. Blöð stjórnarandstæðinganna hafa verið að halda því fram, að það væri lélegt, en þegar forstjóri frá Pirelli-verksmiðjunum kemur hingað, étur Morgunbl. allt ofan í sig, og hv.þm. V.Sk. líka. Hv. þm. V.-Sk. segist hafa birt yfirlýsingu þess efnis í Nýja dagbl., að hann hafi ekkert tekið aftur. Þetta er rétt, en blaðið bætti þeirri aths. við, að það tæki ekki ábyrgð á yfirlýsingunni. og fáir munu hafa tekið mark á henni. Þótt hv.þm. sé brattur innan þinghelginnar, er hann talar um hin erlendu firmu, er ekki víst, að hann verði það eins utan hennar, eins og reynslan hefir reyndar þegar sýnt. Hann spyr að því, hvernig Morgunbl. hefði átt að geta hnekkt áliti þessarar heimskunnu verksmiðju. Það er rétt, að Morgunbl. getur það ekki, en það hefir engu að síður reynt til þess. Hv. þm. svaraði því engu, hvað gera ætti, ef einkasalan yrði lögð niður. Hvort þá ætti að hætta að verzla við Ítalíu á kostnað sjómannanna. Slíkt væri auðvitað ekki nema rökrétt ályktun af því, sem hv.þm. V.-Sk. hefir haldið fram. Nú stendur svo á, að Ítalía er eitt af þeim fáu löndum í heiminum, sem getur keypt af okkur fisk. En öll viðskipti milli þjóða byggist á þessum tímum á gagnkvæmri verzlun, og því hefir verið miðað að því að kaupa sem mest af vörum frá þessu markaðslandi voru. Því hefir bifreiðaeinkasalan keypt þar vörur fyrir hundruð þúsundir króna og jafnvel keypt vörur fyrirfram til árs, til þess að losa um innstæður vorar á Ítalíu. Einkasalan tekur á sig vaxtatap af þessu. Það má vera, að hv.þm. V.-Sk. telji þetta eftir íslenzkum fiskimönnum, en aðrir gera það áreiðanlega ekki. Þá var hann að reyna að gera það tortryggilegt, að binda innkaup á hjólhestagúmmíi við Ítalíu. En þetta er gert í sama skyni og að innkaup á raftækjum eru færð til Þýzkalands - til þess að auka möguleika fyrir íslenzkar markaðsvörur í þessum löndum, og til þess að reyna að halda í fullu gildi þeim peningum, sem fást fyrir fiskinn frá þessum löndum og ekki fást yfirfærðir á annan hátt. Ég mun ekki að þessu sinni fara fleiri orðum um þetta mál, en vil aðeins beina því til hæstv. forseta að fresta umr., til þess að mér gefist tækifæri til að bera hér fram fyllri gögn í þessu máli til hnekkis framburði hv.flm.

Bernharð Stefánsson Það er fátt eitt, sem ég þarf að segja. Ég verð að segja, að mér þykja undarlegar ræður hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm.N.-Ísf. að því leyti, sem þeir hafa vikið að mér. Fyrst gerir hv. 1. þm. Reykv. grein fyrir því, hvað hann telji felast í mínum fyrirvara, áður en ég segi nokkurt orð sjálfur. Ég hefi vanizt því, að þm. gerðu þetta sjálfir, ef þeir á annað borð óska þess að gera grein fyrir honum.

Ég fór eftir nál.

. En það var auðvitað ekki samhljóða því, sem hv.þm. sagði. Og svo kemur hv.þm.N.-Ísf. og svarar hér ræðu með miklum þjósti, sem hann segir, að 1. þm. Eyf. hafi haldið. Ég þekki engan annan 1. þm. Eyf. en sjálfan mig. En það er áreiðanlegt, að ég hefi ekki haldið þá ræðu, sem hv.þm.N.-Ísf. var að svara og ég hefi heldur ekki heyrt hana haldna. Hv. þm. sagði meðal annars, að ég hefði sagt, að það væri ekki um ríkisrekstur að ræða í þessu máli. En mér hefir aldrei komið til hugar að segja slíkt. Það er auðvitað mál, að hér er um ríkisrekstur að ræða. En það, sem ég sagði, var, að hér væri ekki um neinn nýjan ríkisrekstur að ræða, því að landssmiðjan væri til. Og eins og hv.frsm.n. hefir tekið fram, þá er hér um það að ræða, hvort það eigi að vera l. um landssmiðjuna eða ekki, því að ég held, að það liggi ekki fyrir neinar till. um að leggja þessa starfsemi niður. Hv. þm. talaði um það í ræðu sinni, að ég hefði sagt eitthvað út í hött. Ég veit ekki, hvað er að tala út í hött, ef ræður þessara tveggja hv.þm. hafa ekki verið út í hött. Ég skil ekki. hvers vegna þeir flytja ekki till. um það að skora á landsstj. að leggja landssmiðjuna niður. Ef þeir flyttu slíka till., þá gætu þessar ræður þeirra átt við, en hér eiga þær ekki við. Hér finnst mér, að það eigi að ræða málið eins og það liggur fyrir þinginu og þessum fundi. En hér er um það að ræða, hvort það fyrirkomulag, sem stungið er upp á í frv., sé heppilegra eða óheppilegra en það fyrirkomulag, sem nú er, að landsstj. reki þessa smiðju eins og henni þóknast án nokkurra l. Það er vitanlega ekki núv. landsstj., sem hefir sett þessa landssmiðju upp, heldur hugsa ég, að það séu nokkuð margar landsstj., sem hafa látið hana starfa. Hv. þm.N.-Ísf. minntist á það, að Jón heitinn Þorláksson hefði komið landssmiðjunni upp til þess eins að byggja brýr. Mér er það óskiljanlegt, að ef það er ákaflega gott að hafa landssmiðju til þess að byggja brýr, hvernig það má þá vera, að það sé undir öllum öðrum kringumstæðum óheppilegt og að öll önnur verk, sem hún getur komið til með að vinna, séu til bölvunar. Ég sé engan mun á því að byggja brýr og ýmsa hluti til vita og svo aðra hluti, sem ríkið hefir með höndum. Hugleiðingar hv.þm. um það að það mundi verða bannað að flytja inn mótora í landið, munu varla vera í alvöru meintar, og álít ég ekki ástæðu til þess að svara slíkri fjarstæðu.

Það var sagt í fullri alvöru

. Hvað því viðvíkur, sem hann nefndi, að landssmiðjan hefði ekki borgað skatta og skyldur, þá skal ég játa, að ég er ekki vel kunnugur því, hvernig það hefir verið með þetta fyrirtæki hingað til, en ég gæti hinsvegar trúað því, að landssmiðjan borgaði ekki neitt, en ég skal þó játa, að ég veit það ekki. En í þessu frv. er einmitt ákveðið, að hún skuli borga til bæjarsjóðs. Það getur verið álitamál, hvort það er sett hæfilegt eða ekki, en þá er hægt að koma með till. um það. Og ef mönnum þykir þetta gjald ekki hæfilegt, þá ættu þeir að koma með till. um að breyta því. Svo var hv.þm. að tala um það, að kjósendur Framsfl. hefðu allt aðra skoðun á þessu máli heldur en þm. flokksins. Ég veit ekki betur en að nákvæmlega sömu bigzlyrðin í garð framsóknarmanna hafi heyrzt frá íhaldsmönnum og núv. sjálfstæðismönnum nú í meira en áratug, og það eru nokkuð margar kosningar, sem hafa farið fram á þessum áratug, svo að ég hygg, að ef þessir kjósendur taka nokkurt mark á því, sem þessir menn segja, þá hafi þeir kjósendur, sem hafa kosið núv. þm. Framsfl., lýst nokkurn veginn fylgi sínu við þeirra stefnu. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta. Ég held, að það sé dálítið óvenjulegt þetta, sem ég nefndi í upphafi máls míns, að það sé gerð grein fyrir fyrirvara manns, áður en maður segir nokkurt orð um hann sjálfur, og svo þegar hv.þm.N.-Ísf. svarar hér ræðu, sem ég hefi alls ekki haldið. Hv. þm. virðist vera í vondu skapi, og það er líklega eitthvað annað, sem hefir orðið til þess að róta við geðsmunum hans, og þetta bitnar svo á mér, en ég ætla ekki undan því að kvarta samt.

*Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson): Hv. frsm. minni hl. hélt hér langa ræðu um þetta frv. í gær, og sagði hann þá nokkuð í þá átt, að hann væri á móti því að lögfesta nokkuð um landssmiðjuna, þótt hann hinsvegar væri því ekki mótmæltur, að sú landssmiðja, sem nú er, héldi áfram starfi sínu. Skoða ég þetta sem tryggð hans við hinn látna foringja sinn. - Í sjálfu sér er það engin breyt. á rekstri landssmiðjunnar, þótt ríkisstj. sé heimilað að festa handa henni lóð. - Sú andstaða hv.þm., sem kom fram gegn þessu frv., er eðlileg frá sjónarmiði flokks hans, sem álítur, að öll slík verk, sem landssmiðjunni eru ætluð, eigi að vera unnin af einstökum mönnum og höfð um þau frjáls samkeppni. En ég hygg, að þessi frjálsa samkeppni fari nú að verða lítið annað en nafnið eitt, og að ekki sé hægt að benda á mikið af henni. Það er sama, til hverrar greinar af atvinnu er litið; allsstaðar eru samtök um verðlag. Prentsmiðjur hafa sameiginlegt verðlag, og ekki er líklegt, að þær fari að taka verk hver frá annari með því að undirbjóða. Sama er að segja um þær smiðjur, sem hér eru starfandi. Þær hafa sameiginlegt verð og bjóða saman, og er þar alls ekki um samkeppni að ræða. Sama er um smjörlíkisgerðirnar; þær hafa einnig sameiginlegt verð á framleiðslu sinni. Olíuverzlanirnar hafa sameiginlegt verð, og eins er um kolaverzlanir. Yfirleitt hvert sem litið er í atvinnugreinum eða verzlun er engin samkeppni, enda mundi þá vera þannig, að ef einhver lækkaði vöru sína í dag, þá yrðu aðrir búnir að lækka á morgun, og fyrir þessum sífelldu undirboðum hafa þeir einstaklingar, sem reka fyrirtæki, beinlínis tryggt sig með samkomulagi og samtökum um verðlag. Frjáls samkeppni er einskonar vígorð, sem sumum finnst láta vel í eyrum, en er hugtak, sem naumast þekkist í veruleikanum, svo þau rök að þetta frv. stefni að því að lama hina frjálsu samkeppni eru í sjálfu sér mjög léttvæg. Hitt skal ég játa og hefi játað það áður, að það sé ástæða, sem hafi við rök að styðjast, sem þeir hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm.N.-Ísf. hafa fundið að frv., að það eigi að fara að ráðast í smíði á mótorum, og þeir hafa ekki trú á því, að landssmiðjan geti í þeirri grein orðið samkeppnisfær við útlend fyrirtæki, sem hafa margra ára reynslu á því sviði. Það var sérstaklega hv.þm.N.-Ísf., sem fór um þetta mörgum orðum. og að mínu áliti mörgum óþarfa orðum. Hann hélt, að þetta yrði fúsk, sem bæði yrði til stórskaða og skammar, og mundi leiða til þess, að útgerðarmenn yrðu að kaupa mótora fyrir margfalt hærra verð og fengju þar að auki lítt nothæfar vélar. Ég skal játa það, að ég tel ekki líklegt, að landssmiðjan geti um langt skeið fullnægt þörf landsmanna í þessari grein, en ég tel ekki útilokað, að hún gæti búið til einfaldar tegundir af mótorum, og takmarka sig þá við litlar vélar, og mér finnst ekkert fráleitt, að landssmiðjan gerði nokkrar tilraunir í þessu. Ég tel ekki líklegt, að það sé minni verklagni eða minna hugvit í mönnum hér á landi en annarsstaðar, og ef til vill gætu Íslendingar fundið upp einhverja þá vél eða breyt. á vél, sem gæti komið að notum. Íslendingar hafa fundið upp umbætur á vélum, og eins gæti orðið hér, ekki sízt að eitthvað fyndist, sem hentugra væri fyrir þá staðhætti, sem við höfum við að búa. Ég álít, að við verðum að byrja smátt og að við verðum að fá færa menn til þess að geta gert þessa hluti, en ég lít alls ekki svo á, að þessa hugmynd beri að dauðadæma, og ég er alls ekki hræddur við það, að sú smíði, sem landssmiðjan gerir, verði léleg eða illa nothæf. Ég tók ekki eftir, hvort þeir hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm.N.-Ísf. sögðu það beinlínis, að við mundum ætlast til þess, að landssmiðjan smíðaði mótora til útflutnings, en eitthvað sögðu þeir í þá átt. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að við mundum standa illa að vígi í samkeppni á utanlandsmarkaði, og eitthvað svipað því fórust hv.þm.N.-Ísf. orð. Mér hefir aldrei dottið í hug, að mótorar væru hér smíðaðir til útflutnings og reynt að keppa með þá við útlend fyrirtæki, nema með því móti að einhverjum Íslendingi dytti eitthvað það í hug, sem yrði til svo mikilla endurbóta á vélunum, en það tel ég enga fjarstæðu að láta sér detta í hug, að slíkt geti komið fyrir. Hv. þm.N.-Ísf. fór að rifja upp sögu síldareinkasölunnar og taldi, að mér skildist, að jafnaðarmenn hefðu narrað framsóknarmenn til þess að sameinast sér um það að koma henni á. Hvað segir þá hv.þm. um þá Björn Líndal og Ólaf Thors? Kallar hann þá jafnaðarmenn? Árið 1928 báðu þessir menn um, að tekin væri einkasala á síld, og töldu báðir, að hún væri mjög nauðsynleg. Það er rétt, síldareinkasalan fór illa og ríkissjóður tapaði stórfé á henni, en það er ekki mikill munur á því, hvort ríkissjóður tapar eða þjóðfélagið, og af því að hv.þm.N.-Ísf. er kunnugur fiskverzlun, þá minnist hann þess ef til vill, hvernig fór fyrir Copelandshringnum, sem hér starfaði um 1920, og að þjóðin tapaði þá mörgum tugum milljóna á saltfisksölunni. Þessi hringur og þau töp, sem hann varð fyrir, leiddu til þess, að margir menn, sem voru ríkir, urðu öreigar og búa að því enn þann dag í dag. Ég játa það, að síldareinkasalan fór illa, en í sjálfu sér sé ég ekki, að hún hafi verið neitt meira glæfrafyrirtæki heldur en þeir fiskhringar, sem hér hafa starfað og tapað stórfé. Og þótt síldareinkasalan gæfist illa, þá reyndist hún ekki verr en þeir hringar, sem stofnaðir voru af einstökum mönnum, og þrátt fyrir það, að síldareinkasalan fór illa, þá eru útgerðarmenn svo forhertir að heimta einkasölu á né og hafa nú komið henni á. Þetta fyrirkomulag virðist því eiga meiri ítök en ætla mætti af ræðum sjálfstæðismanna, og margir sjálfstæðismenn hafa lagt því lið sitt og talið það óhjákvæmilegt, að slíku fyrirkomulagi væri komið á og að það væri óverjandi að láta allt afskiptalaust af löggjöf og ríkisstj. Það fer fyrir brjóstið á hv.þm.N.-Ísf., að ríkisstj. á að geta mælt svo fyrir, að stofnun sú, sem rekin er fyrir fé ríkissjóðs, skuli skipta við landssmiðjuna, og hann tók það í spaugi sem dæmi, að menn færu hingað með koppa og kirnur utan af landi frá ríkisspítölunum og kæmu með það til landssmiðjunnar. Hann sagði þetta nú í spaugi, en ég vil segja það í fullri alvöru, að það veitti ekki af, að okkar ágæti brimbrjótur í Bolungavík kæmi hingað til rækilegrar viðgerðar. Ríkið hefir alltaf verið að lappa upp á hann, og álít ég 1íka, að það sé nauðsynlegt. Ég skildi ekki, hvað hv.þm. átti við með þeim setningum í ræðu sinni, þar sem hann kom með aðvörun til framsóknarmanna um að gæta þess, að flokkssjóður jafnaðarmanna fitni ekki of mikið. Ég vona, að það hafi ekki falizt í þessum orðum nein aðdróttun um það, að jafnaðarmenn eigi að fá fé í sjóð hjá sér í sambandi við þetta fyrirtæki. Ég sé ekki, að það þurfi að vera nein vonzka út af því, þó þetta frv. um landssmiðjuna sé lögfest, því það gerir litla breyt. á því ástandi, sem nú er. Ég man ekki, hvort það er fleira, sem ástæða er til þess að tala um í þessu sambandi. Ég skal geta þess út af nál. meiri hl., að ég hafði verið að íhuga og er enn að íhuga, hvort ég muni koma með brtt. við þetta frv. Þeirri athugun er ekki lokið enn, og mun ég fyrir 3. umr. koma með brtt., ef ég við að athuga frv. nánar tel þess þörf.