Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Á þskj. 542 eru tvær brtt. frá landbn. Sú fyrri er einungis sjálfsögð leiðrjetting á frv., sem jeg býst við, að skrifstofan hefði sjálf getað og mátt leiðrjetta. Hv. Ed. hefir bætt við bankann nýrri deild, lánadeild fyrir smábýli í grend við kaupstaði og kauptún. Verða þá deildir bankans sex talsins, en í 3. gr. eru þær eftir sem áður taldar fimm. Fyrri till. nefndarinnar á að lagfæra þetta. Í síðari brtt. nefndarinnar felst efnisbreyting nokkur. Í frv. eins og það kemur frá hv.Ed. segir, að lánadeildin megi lána til smábýlanna sem nemur 3/4 af fasteignamatsverði þeirra. Nefndin leggur til að færa þetta niður í 3/5 fasteignamatsverðsins. Með þessu vill nefndin samræma ákvæði frv. um það, hve mikið bankinn megi lána út á fasteignir í hlutfalli við virðingarverð þeirra. Nefndin sjer enga ástæðu til þess, að bankinn megi lána meira út á veð í þessum smábýlum heldur en öðrum fasteignum. Um þær breytingar, sem hv.Ed. hefir að öðru leyti gert á frv., ætla jeg ekki að ræða að svo stöddu fyrir hönd n. Við höfum ekki sjeð fært að leggja út í deilu við hv.Ed. út af þeim. Sumar þeirra orka þó mjög tvímælis að okkar áliti. Þó er ein þeirra, sem við teljum til bóta, sem sje sú, að ákvæðin um, að veðdeildin megi gefa út verðbrjef með happvinningum eru numin burtu. Aðalbreyting hv.Ed. er fólgin í þessum nýja kafla um lánadeild fyrir smábýli, sem jeg mintist á. Jeg hefði talið rjettara, að þingið hefði ekki tekið endanlega ákvörðun um það mál að svo stöddu, heldur látið það bíða frekari athugunar og undirbúnings undir næsta þing. Jeg lít svo á, að það sje fjarri því, að nauðsynleg rannsókn hafi farið fram um þetta mál. En að nefndin samt sem áður leggur ekki til að fella kaflann aftur út úr frv., er fyrst og fremst vegna nokkurs ótta um, hvernig þá mundi fara um afgreiðslu málsins í heild sinni. Í öðru lagi treystir hún því, að hæstv. stjórn endurskoði þennan kafla fyrir næsta þing og ennfremur, að hún geti með reglugerðarákvæðum að nokkru bætt úr vansmíðum þeim, sem á þessum kafla eru. Hefir n. því ekki viljað ráða til að leggja út í tvísýna deilu við hv.Ed. út af þessu atriði.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hafði gert mjer vonir um, að hv. landbn. myndi leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Ed. Gæti það þá orðið að lögum í dag, en þyrfti ekki að hrekjast milli deilda. En nú sje jeg, mjer til mikilla vonbrigða, að útbýtt hefir verið tveim brtt. frá hv. nefnd. Um þessar brtt. er það að segja, að þær eru báðar óþarfar, sjerstaklega sú fyrri, sem er einungis leiðrjetting, sem skrifstofan hefði getað gert og mun gera áður en lögin verða fullprentuð. Það liggur í augum uppi, að það þarf enga brtt. til þessa, þar sem það er bein og sjálfsögð afleiðing af þeirri breytingu, sem gerð var í hv.Ed., og má leiðrjetta þetta án þess að fara að senda málið milli deilda. Um seinni brtt. er það að segja, að jeg lít svo á, að hún sje líka alveg óþörf, og því ekki ástæða til þess að samþ. hana. Það er nú svo um þessa nýju deild bankans, að ákvæðin um hana í frv. eru svo ófullkomlega úr garði gerð og illa undirbúin, að það verður nauðsynlega að endurskoða þau, og það þegar á næsta þingi. Í 57. gr. frv. er það t. d. alls ekki skilgreint, hvað sje átt við með þessum smábýlum í grend við kaupstaði, og verður óhjákvæmilegt að ákveða eitthvað nánar um það og endurskoða allan þann kafla frv. áður en langt um líður. Frv. var upphaflega ákaflega vel undirbúið, en kaflinn um þessa nýju deild var settur inn á síðustu stundu í hv.Ed. að lítt athuguðu máli, og því sker þessi kafli sig alveg úr um illan undirbúning og er í ósamræmi við aðra kafla frv., vegna þess hvað hann er ófullkominn. Þessu var að vísu bjargað að nokkru leyti í hv.Ed. með ákvæðinu í 61. gr., þar sem sagt er, að í reglugerð bankans skuli setja nánari ákvæði um starfsemi þessarar deildar, en það er alls ekki fullnægjandi, þó að það geti komið í veg fyrir, að þetta verði að tjóni. Jeg vil skjóta því til hv. landbn., hvort hún geti ekki fallið frá þessari síðari brtt. sinni, svo að komist verði hjá því að hrekja málið á milli deilda. Jeg fyrir mitt leyti mun greiða atkv. á móti henni, svo að hægt verði að fá málið afgr. í dag.

Haraldur Guðmundsson Jeg vil taka undir það með hæstv.forsrh., að þessar brtt.hv. landbn. eru tæplega svo mikils virði, að það taki því að fara að hrekja málið milli deilda þeirra vegna. Það liggur í hlutarins eðli, að sú fyrri er eðlileg og sjálfsögð afleiðing af þeirri breytingu, sem gerð var í hv.Ed., og er í rauninni aðeins leiðrjetting, sem gera má í prentun. En sú síðari er til hins verra. Annars finst mjer rjett að geta þess, að frv. hefir tvímælalaust tekið miklum umbótum í hv.Ed., því að þar var bætt úr mikilli vöntun, sem var á því, með því að setja inn þennan nýja kafla um lánadeild smábýla við kaupstaði og kauptún. Hitt get jeg fallist á með hæstv.forsrh., að sá kafli hefir verið aflagaður mjög í meðförum, vegna breytinga, sem íhaldið gerði á honum. En úr því má bæta á næsta þingi.

Magnús Guðmundsson Jeg vildi aðeins beina þeirri fyrirspurn til þeirra hv.þm., sem ekki vilja láta gera neina breytingu á frv., hver sje ástæðan fyrir því, að það á að lána meira út á smábýli í nánd við kaupstaði heldur en jarðir uppi í sveit. Þetta finst mjer vera ósamræmi og með öllu órjettlátt, og vil því beina þessari fyrirspurn til forgöngumanna þessa máls, og þá sjerstaklega hæstv.forsrh.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Skagf. fer húsavilt, þegar hann beinir þessari fyrirspurn til mín. Hann á að snúa sjer til flokksbræðra sinna í hv.Ed., því að það eru þeir, sem hjer eiga að svara til sakar. Hv. 4. landsk. hafði borið þar fram till. um þetta, sem hann svo tók aftur til nánari athugunar, en þá voru þær teknar upp af íhaldsmönnum og samþ. af þeim með stuðningi jafnaðarmanna. Jeg lít svo á, að þetta hafi verið gert í svo miklu flaustri og sje svo losaralega undirbúið, að það þurfi að takast til endurskoðunar á næsta þingi; ekki þetta eina atriði eingöngu, heldur allur bálkurinn í heild.

Magnús Guðmundsson Mjer virðist það vera til lítils að benda mjer á að bera fram fyrirspurn til flokksbræðra minna í hv.Ed. um það, hvers vegna hæstv.forsrh. sje á móti þeim brtt., sem hjer hafa komið fram. Það getur ekki kallast annað en að svara út í hött. Þó að þessir flokksbræður mínir tækju upp till. annars manns, þá er ekki þar með sagt, að þeir sjeu allskostar ánægðir með þær. Annars get jeg ekki skilið í því, ef hæstv.forsrh. er nú alt í einu orðinn svo fylgjandi flokksbræðrum mínum í hv.Ed., að hann telur það með öllu ófært að hreyfa nokkuð við því, sem þeir hafa orðið til að samþykkja. Hann hefir ekki verið það hingað til. Jeg get ómögulega sjeð, að málinu sje stofnað í neina hættu, þó að það verði að fara aftur til hv.Ed. Á dagskránni í dag eru stjfrv. til 2. umr., og er víst engin hætta á því, að þau verði látin daga uppi, og þá ætti þessu frv. miklu síður að vera hætt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta er að vísu smátt atriði, en jeg er búinn að gera skýra grein fyrir því áður, hvers vegna jeg vil láta þetta frv. verða að lögum nú. Jeg taldi að vísu, að það væri þörf á að endurskoða þetta atriði, en jeg vil láta þá endurskoðun bíða næsta þings, því að það þarf að endurskoða miklu fleira í þessum kafla. Jeg legg það til, að brtt. verði feld, en það er ekki af því, að hv. landbn. hafi ekki rjett fyrir sjer, heldur af því, að mjer finst ekki taka því að fara að lappa upp á þetta eina gat, sem gæti gert það að verkum, að ekki næðist samkomulag við hv.Ed., eða a. m. k. tafið.

Magnús Guðmundsson Jeg getekki sannfærst af þessum orðum hæstv.forsrh. Þetta atriði, sem hjer um ræðir, er grundvallaratriði, en ekki smáatriði, eins og hæstv. ráðh. vill vera láta. Jeg vil alls ekki láta þetta fara svo út úr þinginu, að það komi fram sem vilji Alþ., að rjett sje að lána meira út á smábýlin í nánd við kaupstaðina heldur en jafnvel bestu jarðir uppi í sveit.

Jón Sigurðsson Úr því að þessi andmæli hafa komið fram, þá vil jeg benda hæstv.forsrh. á það, að það, sem hann taldi að sjerstaklega þyrfti að kippa í lag, er auðgert með þeirri reglugerð, sem heimilað er að setja samkv. 61. gr. frv. Þar má ákveða t. d., hvað þessi smábýli eiga að vera stór og skilgreina þau nánar að öðru leyti. Jeg get ekki sjeð annað en að hæstv.forsrh. geti bætt úr þessum ágöllum og illa undirbúningi, sem hann talar um, að sjeu á þessum nýja kafla frv., með reglugerð og þurfi ekki neina nýja lagasetningu um það. Jeg hefi ekki getað sannfærst um það af þeim umr., sem hjer hafa farið fram, að það sje nokkur minsta þörf á þessari nýju lagasetningu, en því ófullkomnari sem þessi kafli frv. er, því ítarlegri og fyllri verður reglugerðin að vera. Hæstv. forsrh. ætti ekki að verða skotaskuld úr því að gera reglugerðina svo úr garði, að ekki kæmi að sök, þar sem hann virðist hafa svo mikinn áhuga fyrir þessu máli. Jeg sje heldur ekki, að það sje nein ástæða fyrir okkur að fara að hopa fyrir hv.Ed., þó að hún sje á annari skoðun, en getum haldið fast við okkar meiningu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil nú ekki fara að gera þetta að neinu kappsmáli, enskal aðeins taka það fram, að jeg er algerlega ósammála báðum þm. Skagf. um það, að frágangurinn á þessari nýju deild bankans sje hliðstæður frágangi hinna deildanna og svo skammlaus, að hægt sje við að una. Það var lögð ákaflega mikil vinna í þetta frv. og gætt allrar vandvirkni, en þessari nýju deild var skotið inn í það í hv.Ed. að mjög lítt athuguðu máli, og þó að litið sje á þetta með mesta velvilja, þá er ómögulegt annað en að viðurkenna það, að þessi deild sker sig úr eins og hvítt og svart hvað undirbúninginn snertir. Búnaðarþingið gerði ráð fyrir að undirbúa slíka löggjöf sem þessa, og jeg geri ráð fyrir, að svo verði. En hvort sem það verður gert eða ekki, þá verður áreiðanlega lögð fyrir næsta þing endurskoðun á þessum kafla frv. Þessar brtt.hv. landbn. eru einungis til þess að tefja tímann og gera ekki annað gagn en að lappa upp á eitt gat af mörgum, sem á frv. eru.

Magnús Jónsson Mjer finst það undarlegt, að hæstv.forsrh. vill ekki gefa neinar upplýsingar í þessu máli, en vísar aðeins til manna, sem við getum ekki spurt. Þar sem jeg er nú einn af þeim, sem eiga að greiða atkvæði um þetta, þá vil jeg snúa mjer til hv. landbn. og spyrja hana, hvaða ástæður lágu til þess, að þessi hlutföll voru ákveðin og samþ. í hv.Ed. Það er auðvitað hreinasta fjarstæða, að við eigum að fara að greiða atkv. eftir því, hvort frv. fer aftur til hv.Ed. eða ekki, því að það er ennþá alveg nógur tími til þess að afgr. málið. Jeg vildi mælast til þess, að hv.n. skýrði málið og gæfi útdrátt úr öllum gangi þess í hv.Ed., svo að hægt væri að átta sig á því. Eins og kunnugt er, þá er nú fyrst farið að útbýta brtt. við fjárlögin í hv.Ed., svo að það getur alls ekki verið nein hætta á því, að frv. dagi uppi, þó að því sje breytt hjer núna.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Jeg býst ekki við, að landbn. þessarar hv. deildar geti gefið miklar upplýsingar um gang málsins í hv.Ed., eða um það, hvers vegna þessi hlutföll voru ákveðin þar. Við, sem hjer sitjum, höfum alt annað að gera en að hlusta á umr. í hv.Ed., og jeg vil taka undir það með hæstv.forsrh., að íhaldsmenn hjer í deildinni eiga greiðan aðgang að því að fá þessar upplýsingar hjá flokksbræðrum sínum í hv.Ed., því að það var þeirra flokkur, sem, í fjelagi við jafnaðarmenn, kom þessum nýja kafla inn í frv. í Ed. Um síðari brtt.n. tók jeg það fram áðan, að hvað hlutföllunum viðvíkur, þá sá n. ekki ástæðu til þess að fara að veita hærri fasteignaveðslán út á smábýli við kaupstaði heldur en aðrar fasteignir, en eftir að hafa heyrt ummæli hæstv.forsrh. um endurskoðun kaflans, sem jeg get ekki skilið öðruvísi en svo, að hann ætli að leggja nýtt frv. fyrir næsta þing um þetta mál, þá legg jeg minni áherslu á þessa brtt.n. Þó að hún sje rjettmæt, þá er sennilega ekki mikill skaði skeður, þótt þessi lagfæring dragist um eitt ár, en samt ber ekki að skilja þetta svo, að ákveðið sje í n. að taka till. aftur.

Hannes Jónsson Jeg vil aðeins lýsa yfir því, að þó að þessar brtt.hv. landbn. sjeu rjettmætar, þá mun jeg greiða atkv. á móti þeim, svo að ekki þurfi að hrekja málið á milli deilda og stofna því þannig í voða. Annars kemur mjer kynlega fyrir sjónir framkoma íhaldsmanna í þessu máli. Hjer rísa upp þrír hv. íhaldsmenn hver á eftir öðrum með heilagri vandlætingu og þykjast ekkert vita, hvaðan á sig stendur veðrið. Þeir gera sjer auðsjáanlega leik að því að tefja málið og er alveg ósárt um, þó að það verði að flækjast á milli deilda það sem eftir er þingsins. Hvers vegna standa allir hv. íhaldsmenn í Ed. að því sem einn maður að setja inn breytingar, sem eru svo fráleitar, að þær geta varla komið til framkvæmda? Það er einkennileg tilviljun þetta írafár íhaldsins að sameinast jafnaðarmönnum, og verður varla skilið á annan hátt en fyrirfram ákveðin tilraun til þess að stofna málinu í hættu á síðustu stundu. Og undarlega kemur mjer fyrir sjónir, ef hv. íhaldsmönnum í Nd. hefir verið ókunnugt um þetta ráðabrugg, svo göfugt sem það er. Þeir geta að minsta kosti ekki talið mjer trú um það.

Magnús Jónsson Það var óneitanlega dálítið gaman að þessum hita, sem hljóp í hv.þm. V.-Húnv. núna síðast. Hvað veit hann um, hvað við höfum samþ. á flokksfundi, og hvað varðar hann um það? Þegar við spyrjum um það, hvaða ástæður sjeu fyrir því, að þessu frv. var breytt í hv.Ed., þá er það auðvitað af því, að við vitum það ekki, og það kemur alleinkennilega fyrir sjónir, að þeir menn, sem helst geta gefið upplýsingar og borið boð á milli deilda, þeir gera það ekki. Það kann vel að vera, að í flokki hv.þm. V.-Húnv. sjeu menn svo þrælbundnir á flokksklafann, að þeir þori ekkert að segja eða gera í annarihvorri deild þingsins án þess að hafa fengið það samþ. á flokksfundi; en þetta er ekki svo hjá okkur í íhaldsflokknum. Við erum algerlega frjálsir menn og höfum ekki tekið upp þessa heimilisvenju Framsóknarmanna. Mig furðar satt að segja á því, að hæstv. ráðh. og hv.frsm. skuli láta sjer detta í hug að vísa til manna í annari deild með upplýsingar í málinu. Eins og kunnugt er, þá er frv. hjer til síðustu umr. og getur komið til atkv. hvenær sem vill, svo að við megum ekki hreyfa okkur úr sætunum og eigum því ómögulegt með þetta. Jeg skil ekkert í þessum frágangi hjá hv. n„ að hún skuli bera fram brtt. án þess að kynna sjer ástæður beggja málsaðilja. Hv. n. hefir enga heimild til þess að fara þannig að ráði sínu, og það er engin hemja á þessu starfi hennar, að hún skuli hafa afgr. málið án þess að kynna sjer það nokkurn skapaðan hlut. Jeg ætla að greiða atkv. á móti brtt.hv.n., af því að jeg get ekki sjeð, að neinar verulegar ástæður sjeu færðar fyrir henni, og nefndarmenn virðast ekki hafa nema óljóst hugboð um, hvað gerst hafi í málinu. Jeg vil þó taka það fram, að jeg greiði alls ekki atkv. á móti brtt. af hræðslu við það, að málið verði að fara á milli deilda, og fá þannig ef til vill ekki afgreiðslu. Að lokum vil jeg segja þá skoðun mína, að það er svo langt frá því, að þetta sje nokkurt stórmál, eins og sumir vilja halda fram. Þetta er einmitt reglulegt smámál, því að alt, sem stórt er í því, var til áður, eins og t. d. ræktunarsjóður og byggingar- og landnámssjóður.

Magnús Guðmundsson Hv. 1. þm. Reykv. tók nokkuð af því fram, sem jeg ætlaði að segja, svo að jeg get verið stuttorður. Hvað því viðvíkur, að hjer liggi flokkssamþykt að baki hjá okkur íhaldsmönnum, eins og hv.þm. V.-Húnv. heldur fram, þá er það afar ósennilegt, að við förum nú að mæla á móti því, sem við höfum samþ. á flokksfundi, enda eru þetta getsakir einar og gersamlega rangt. Að nokkur hætta sje á því, að málið muni daga uppi, ef það fer aftur á milli deilda, hefir ekki við nein rök að styðjast. Hjer eru á dagskránni stjfrv. til 2. umr., sem eiga alveg eftir að ganga gegnum hv.Ed., og er þeim þá miklu hættara. Það ákvæði frv., að lán út á smábýli við kaupstaði megi nema 3/4 af virðingarverði þeirra, skilst mjer vera komið af því, að flokksbræður mínir tóku þessa till. upp eftir öðrum og höfðu hvorki tíma nje tækifæri til þess að leiðrjetta þetta. Nú eru ákvæði frv. mjög órjettlát og í ósamræmi hvert við annað, þar sem heimilað er að lána 60% út á jarðir uppi í sveit, 75-80% út á smábýli við kaupstaði, og 85 % út á hús í kaupstöðum. Þetta er stefna, sem jeg er algerlega mótfallinn. Hún miðar að því að gera sveitunum lægst undir höfði, en að rjettu lagi á að gera þeim hæst undir höfði.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. forsrh. hefir lýst yfir því, að þennan nýja kafla frv. verði að endurskoða þegar á næsta þingi, og breyta honum þá eitthvað. Þessu mætti auðveldlega bæta úr strax á þessu þingi, með því að taka málið út af dagskrá og gefa mönnum tækifæri til þess að koma með brtt. Til þess þarf ekki mikinn tíma, en það er síst til þess að flýta fyrir störfum Alþ. að flaustra máli af á einu þinginu og þurfa svo að láta það ganga gegnum sex umr. strax á næsta þingi. Það er alveg meiningarlaust að fara að eyða sex umr. um þetta mál á næsta þingi í staðinn fyrir enga núna. Málið hefir fylgi allra flokka hjer í þessari hv. deild, svo að það er engin hætta á, að það verði látið daga uppi, en menn hafa bara ekki tíma til þess að koma fram með sínar brtt., svo að það er ekki nema eðlilegt, að málið sje tekið af dagskrá. Þá gæti hæstv.forsrh. líka komið fram með þær umbætur á frv., sem hann ber svo mjög fyrir brjósti.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get því miður ekki farið eftir þessari ráðleggingu hv.þm.N.-Ísf. Þetta er miklu meira verk en svo, að jeg geti nú í mestu þingmönnunum lagt út í það, og þar sem svo er áliðið þings, þá vil jeg ekki gera mjer leik að því að láta málið daga uppi.

Hannes Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. hefir lýst yfir því, að þetta sje smámál, og ef það er virkilega meining hans og hans flokksmanna, að svo sje, þá er ekki nema eðlilegt, að þeir hafi ekki rætt það á flokksfundi, eins og hann vill halda fram.

Hann hefir aldrei gefið slíka yfirlýsingu

. Jú, hann sagði það, og ef hv. 1. þm. Skagf. hefir ekki heyrt það, þá er það af því að það hefir hlaupið einhver íhaldsloka fyrir eyru hans. Hv. 1. þm. Reykv. spurði, hvað jeg vissi um það, sem þeir samþ. á flokksfundum og hvað mjer kæmi það við. Um fyrra atriðið þykist jeg hafa fært að minsta kosti óbeina sönnun á það, að hjer hafi verið um flokkssamtök að ræða. Og jeg þykist standa í fullum rjetti mínum að aftra því, að slík ófremdarverk nái fram að ganga. Hv. þm. verður að sætta sig við það, að hann fái ekki óáreittur að spilla jafngóðu máli og Búnaðarbankinn er. Yfirlýsing hans um það, að þetta stóra mál landbúnaðarins hafi ekki verið rætt á flokksfundi íhaldsins, gefur harla litlar vonir um einlægan stuðning úr þeim herbúðum, og svo bætir flokkurinn gráu ofan á svart með því að skjóta þessum nýja kafla inn í frv. í hv.Ed. að alveg óathuguðu máli. Þessi kafli er langverst undirbúinn, eins og líka var við að búast, þar sem jafnaðarmenn áttu frumkvæðið að honum, og svo var honum ungað út af íhalds- og jafnaðarmönnum í sameiningu. Það gat ekki orðið annað en óskapnaður.

0111Pjetur Ottesen: Mjer þykir kynlega við bregða, eftir að mál þetta er búið að ganga gegnum þrjár umr. í hvorri deild, og allir flokkar hafa tekið höndum saman um að bæta úr göllum þess og yfirleitt að greiða götu þess eftir föngum, svo óhætt má segja, að altaf hafi verið hin ákjósanlegasta samvinna um það, að þá skuli koma fram raddir, sem deila á einn ákveðinn stjórnmálaflokk fyrir afskifti hans af málinu, sem sje Íhaldsflokkinn. Hafi því hv.þm. V.-Húnv. nokkurntíma slegið vindhögg á æfi sinni, þá hefir hann gert það nú. Hann hefir verið alveg ófyrirsynju og ástæðulaust að burðast við að eigna Íhaldsflokknum illar hvatir í þessu máli. En það er ekkert í þessu frv. annað en það, sem Íhaldsflokkurinn hefir annaðhvort haft forgöngu að að leiða í lög eða hann hefir stutt og unnið að. Enda hygg jeg, að það muni vera auðvelt að fá viðurkenningu fyrir því hjá nefnd þeirri, sem mest verk lagði í það að endurbæta og lagfæra þetta frv., sem sje landbn. þessarar hv. deildar, að fulltrúar Íhaldsflokksins þar hafi síst lagt minna til af þeim endurbótum, sem gerðar voru á frv., en hinir nefndarmennirnir. Og í sambandi við þau ummæli hv.þm. V.-Húnv., að nú sjeu það Íhaldsmenn deildarinnar, sem ætli að bregða fæti fyrir málið með því að greiða framkomnum brtt.atkv. sitt, þá vil jeg benda hv.þm. á, að það er landbn. deildarinnar, sem ber fram till. þær, sem hjer liggja fyrir, og eru flokksmenn hv.þm. V.-Húnv. í meiri hluta í þeirri nefnd, svo sem kunnugt er. En það sýnir rangsleitni hv.þm. að vilja skrifa þær tillögur á reikning Íhaldsmanna einna. Mjer er alls ekki ljúft að deila á hv.þm. V.-Húnv., en hjá því verður ekki komist nú, þar sem hann fer með slíkar firrur sem þetta. Annars held jeg, að hann hafi í þetta sinn látið eitthvað það hlaupa með sig, sem hverjum manni er best að gjalda varhuga við. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, því að jeg býst við, að hvað sem ofan á verður um till. landbn., þá muni málinu endast það góða fylgi, sem það hefir haft, til þess að verða afgr. sem lög frá þessu þingi, því að jeg veit, að Íhaldsmenn eru svo þroskaðir, að þeir láta ekki slíkar árásir sem þær, er jeg hefi nú minst á, hafa nein áhrif á afstöðu sína til málsins.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil aðeins segja það, út af orðum hæstv.forsrh. og hv.þm. V-Húnv., að það er viðurkent, að gleymst hafi hjá hæstv. stjórn þegar hún samdi frv. þetta, og sömuleiðis hjá landbn. hv.Nd., að til væri nokkuð það, sem hjeti smábýli við kaupstaði. Út af þeim ummælum hv.þm. V.-Húnv., að ekki væri von á góðum till. frá Jafnaðarmönnum og Íhaldsmönnum, þegar þeir legðu saman, vil jeg geta þess, að íhaldsmenn hafa allmikið skemt frv. með því að klippa aftan af till.hv. 4. landsk., flokksbróður míns, ýmsar tillögurnar, er miðuðu að því að gera lánin ódýrari. En að öðru leyti er rjett að taka fram, að Ed. er yfirleitt skipuð betur í samræmi við þjóðarviljann og rjett hlutföll flokkanna meðal kjósenda landsins, vegna þess að landskjörnu þingmennirnir eiga þar sæti. Er því ekki nema eðlilegt, að till.Ed. verði meira í samræmi við þjóðarviljann, eins og t. d. till. þær, sem hjer hafa valdið ágreiningi, en það veldur ekki neinni gleði hjá þeim hv.þm., sem setja alt sitt traust á ranga og úrelta kjördæmaskipun.

enda skal jeg ekki lengja þær mikið. Mjer þykir það næsta undarlegt, að hv. 1. þm. Reykv. skuli heimta það, að landbn. gefi upplýsingar um, hvaða ástæður liggja til þess, að hv.Ed. ákvað þetta hlutfall um smábýlalánin. Jeg er ekki viss um, að þessi hv.þm. viti sjálfur hvaða hugsanir búa í brjóstum annara manna, og er því hart, að hann skuli heimta það af mjer. Satt að segja sje jeg ekki, að hv.Ed. hafi haft neina skynsamlega ástæðu til að gera smábýlunum þannig hærra undir höfði heldur en öllum öðrum fasteignum í landinu. Hitt er auðvitað mál, að nefndum þingsins ber skylda til að athuga þau mál, sem til þeirra er vísað, sem allra best, og það vona jeg, að landbn. hafi gert í þessu máli. Eins og hv. dm. heyrðu, gerði jeg grein fyrir brtt. landbn. í dag, og hefi engu við það að bæta, enda er þetta atriði ekki það stórmál, að vert sje að hafa um það langar umræður, Hv. þm. Borgf. fann ástæðu til þess að fara að tala um störf landbn. þessarar deildar, og jafnframt, hve mikil störf hver flokkur hefði lagt fram í n. Jeg leyfi mjer að efast um, að hann viti nokkurn hlut um þetta. Jeg get að vísu með gleði vottað það, að þeir íhaldsmenn, sem sæti eiga í n., unnu með alúð og samviskusemi að þessu máli, eins og öðrum málum, sem n. hefir haft til meðferðar. Get jeg því þakkað þeim fyrir góða samvinnu. En ef hv.þm. Borgf. hefir með þessu ætlað að gefa í skyn, að við Framsóknarmenn höfum unnið ver, þá skil jeg ekki í, að flokksbræður hans í nefndinni taki undir það; kann jeg illa við það af utannefndarmanni, að vera með svona meting. Að síðustu vil jeg taka það fram, að þessi nýi kafli um smábýlin er kominn inn í frv. vegna samtaka Jafnaðarmanna og Íhaldsmanna í Ed. Jeg get því ekki annað sjeð en að hv. 1. þm. Reykv. eigi hægan aðgang að því hjá flokksbræðrum sínum að fá að vita ástæðurnar fyrir því, að þetta var gert, enda þótt svo kunni að vera, að ekki hafi verið talað um það á flokksfundi.

1) Með svolátandi greinargerð: Með skírskotun til ræðu hæstv.atvmrh. og sömuleiðis til ræðu hv.þm. V.-Húnv. segi jeg nei.

2) Með svolátandi greinargerð. Með skírskotun til þess, sem jeg hefi áður sagt, segi jeg nei.

3) Með svolátandi greinargerð: Með sömu aths. og hv.þm. Mýr. segi jeg nei.

Frsm. (Halldór Steinsson) Eins og frv. ber með sjer, þá er hjer aðeins um heimildarlög fyrir stj. að ræða um að mega verja úr ríkissjóði 70 þús. kr. til hafnarinnar í Vestmannaeyjum, gegn tvöföldu framlagi annarsstaðar frá. Nú verður því að vísu ekki neitað, að hjer er um allmikla fjárhæð að ræða fyrir ríkissjóð, ef heimildin er notuð, eins og gera má ráð fyrir áð verði. En hinsvegar ber þá jafnframt að líta á, að Vestmannaeyjar eru einhver allra stærsta fiskiveiðastöðin, þar sem fjöldi manna stundar atvinnu sína, því að fyrir utan þær 3 þús. manna, sem þar eru búsettar, sækir þangað fjöldi manna árlega víðsvegar að af landinu til þess að stunda atvinnu sína. Má því segja, að í Eyjunum hafi verið blómlegt og fjörugt viðskiftalíf hin síðari ár, en vitanlega er vöxtur þeirra undir því kominn, að sæmilega góð höfn komist þar upp. Þess vegna hefir sjútvn. þótt sanngjarnt og rjettlátt, að ríkissjóður legði fje til þessara hafnarbóta, og ekki aðeins til þess að bæta þau mannvirki, sem þegar eru gerð og miklu fje hefir verið varið til, heldur má gera ráð fyrir, að framvegis verði að leggja allmiklar fjárhæðir af mörkum til þess að gera þær bætur innan sjálfrar hafnarinnar, áð viðunandi sje. Sjútvn. leggur því til í einu hljóði, að frv. þetta verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Um bæjarstj. í Hafnarfirði gilda nú þrenn lög og í þeim lögum eru nú mörg ákvæði, sem eru breytt orðin vegna ákvæða í öðrum lögum, svo sem er um lög um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða og lög um útsvör. Þetta frv. er gert til að sameina hin dreifðu ákvæði bæjarstjórnarlaganna og fella það burt, sem er í öðrum lögum. Breyt. eru því í rauninni mjög litlar frá því, sem nú er. Sjer n. því enga ástæðu til þess að leggjast á móti frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Um frv. þetta hefi jeg eigi annað að segja en það, að það er samhljóða till. yfirskoðunarmanna landsreikninganna og að fjhn. leggur til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Fjhn. hefir athugað frv. þetta og borið það saman við landsreikningana og fskj. með þeim og engar talnaskekkjur fundið. Álit n. má sjá á þskj. 448, en við það vildi jeg bæta nokkrum aths. um útkomu ársins 1927. Eins og menn vita, var árið 1926 eitthvert hið versta fyrir atvinnuvegina, sjerstaklega sjávarútveginn. Enda sjer það á tekjum ársins 1927. Á því ári brugðust sumir tekjuliðir óvenjulega, og skal jeg nefna þessa liði: Tekjur undir áætlun: Af tekju- og eignaskatti 213 þús. kr. - erfðafjárskatti 10 - - - áfengistolli 224 - - - vörutolli 208 - - - víneinkasölu 175 - - - bönkum og vaxtafje 91 - - Samtals 921 þús. kr. Á árinu var tekjuhalli ríkissjóðs um 1 milj. kr., eða aðeins lítið eitt hærri en það, sem tekjurnar af þessum 6 liðum reyndust lægri en áætlað var. Hinsvegar hafa og nokkrir liðir farið fram úr áætlun, svo sem aukatekjur 114 þús. kr., vitagjald 75 þús. kr., stimpilgjald 50 þús. kr., útflutningsgjald 118 þús. kr., tóbakstollur 174 þús. kr., kaffi- og sykurtollur 200 þús. kr. En til þess hefir verið ætlast, að tekjuáætlunin væri sett það lágt, að vissa væri fyrir, að tekjurnar yrðu mun hærri en áætlunin í fjárl. Þá hafa einnig margir liðir gjaldanna farið nokkuð fram úr áætlun. Skal jeg nefna þessa: Alþingiskostnaður 37 þús. kr., ráðuneytið og utanríkismál 143 þús. kr., dómgæsla og lögreglustjórn 126 þús. kr. (Þar af 106 þús. kr. til landhelgisgæslu). Annar sakamála- og löggæslukostnaður um 50 þús. kr., vegabætur 162 þús. kr., samgöngur á sjó 70 þús. kr. (Þar af Esja 65 þús. kr., og er þó ótalið vextir af kaupverði og fyrning skipsins, en það má áætla um 100 þús. kr.). Vitamál 28 þús. kr., til verklegra fyrirtækja 43 þús. kr., þá fór styrkur samkv. jarðræktarlögunum 129 þús. kr. fram úr áætlun, til almennrar styrktarstarfsemi 375 þús. kr., þar af til berklavarna 360 þús. kr. og til ellistyrktarsjóða 10 þús. kr. óviss útgjöld 67 þús. kr., þar af eru óvænt gjöld endurgreiddur tollur fullar 28 þús. kr., uppfylling kirkjugarðs í Reykjavík 14 þús. kr., vextir af lánum Karls Einarssonar 7 þús. kr., vinna á Þingvöllum 7 þús. kr. Þá eru útgjöld samkv. l. og fjáraukalögum 625 þús. kr. - Þar af Flóaáveitan: framlag 42 þús. kr., lán 85 þús. kr., hafnargerð í Vestmannaeyjum 184 þús. kr., tillag til ræktunarsjóðs 50 þús. kr., húsabyggingar ríkisins 135 þús. kr. og í fjáraukalögum 16 þús. kr., breyting á tolllögum 24 þús. kr., útgáfa bankavaxtabrjefa 8 þús. kr. Tekjuhalli ársins 1927 er, eins og áður er sagt, 1 milj. kr., og má því segja, að hann stafi af því, að tekjurnar hafa brugðist, að upphæð 920 þús. kr. Að sjálfsögðu höfðu nefndarmenn ekki tíma eða aðstöðu til þess að athuga fylgiskjöl landsreikninganna, svo að um „kritiska“ endurskoðun geti verið að ræða. N. verður því, að öðru en talnasamanburði og samlagningu talna, að fara eftir till. yfirskoðunarmanna, að því leyti sem ástæða virðist til. Þær aths., sem yfirskoðunarmenn hafa gert og ekki virðist nægilega svarað af ráðherra, eru: 1. Sýslumanni Strandasýslu er greidd uppbót á skrifstofukostnaði 700 kr. N. óskar að fá upplýst, af hvaða ástæðum þessi upphæð er greidd, þar sem talið er, að sýslumaður þessi hafi ekki og þurfi ekki aðstoð í skrifstofunni. 2. N. vill beina þeim eindregnu tilmælum til hæstv. stj., að láta selja sem fyrst þær eignir, sem ríkissjóður hefir fengið upp í skuld fyrv. bæjarfógeta Karls Einarssonar. Það mun jafnan reynast óhagstætt ríkissjóði að eiga hús til þess að leigja þau út, því jafnan munu gerðar fyllri kröfur um viðhald og endurbætur á því, sem ríkið á, heldur en gert er til einstakra manna. Nú er góðæri og því von um að geta selt þessar húseignir góðu verði. Þá telja og yfirskoðunarmennirnir rjett, að eignir þessar sjeu taldar á eignaskrá ríkisins ásamt öðrum eignum, ef ekki verður af sölu nú bráðlega. En þar sem eignir þessar verða væntanlega seldar bráðlega, gerir n. enga till. um það. 3. Þá vill meiri hl. n. taka það fram, að hann telur kostnað við hestahald og bílaeign ranglega færðan landhelgissjóði til gjalda, og gerir till. um, að eftirleiðis verði slíkur kostnaður færður á aðra liði landsreikningsins. Það er máske ekki nema eðlilegt, að veislukostnaður, sem greiddur er beint vegna erlendra manna, sem hingað koma vegna landhelgisvarnanna, sje greiddur af landhelgissjóði, því ekki er hægt að ætlast til, að forsrh. haldi allar slíkar veislur fyrir risnufje sitt. En ekki er hægt að segja, að veisluhald og bílaeign sjeu viðkomandi landhelgissjóði. Og þann kostnað á landhelgissjóður ekki að greiða. 4. Þá vill n. beina því til hæstv. stj., hvort ekki væri rjett að Alþingi fengi íhlutunarrjett um skipun stj. Fiskifjelags Íslands á svipuðum grundvelli og nú er um Búnaðarfjelagið. 5. Loks vill n. eins og fyr leggja ríka áherslu á, að innheimtar sjeu útistandandi verslunarskuldir ríkissjóðs, og skal jeg í því sambandi lesa hjer upp skrá yfir þessar skuldir. Þær voru hjá öllum landsverslunum í árslok: 1925 1926 1927 Eldri landsv. 445000 395000 341000 Tóbakseinkas. 127000 71000 55000 Olíueinkasala 780000 903000 1082000 Áfengisverslun 468000 430000 296000 Samtals 1820000 1779000 1774000 Á árinu 1928 hafa þessar skuldir lækkað nokkuð, að því er reikningshaldarar hafa tjáð n., eða sem hjer segir: Olíuskuldir um 318000 Tóbaksviðskifti - 8000 Eldri viðskifti - 30000 Áfengisverslun - 158000 Alls 514000 Útistandandi skuldir ríkissjóðs eru því í árslok 1928 um 1 milj. og 260 þús. Þetta er að vísu góð lækkun á einu ári, en betur má ef duga skal. Jeg vænti, að hæstv. fjmrh. taki vel í þessa málaleitan n. um að lögð verði rík áhersla á innheimtuna. Það er líka mín persónulega skoðun, að rjettara sje að lúka þessu sem fyrst, jafnvel þótt lítið fáist, til þess að menn viti, að hverju er að ganga í þessu efni. Það er miklu betra að fá litla borgun strax en að láta skuldina standa og fá svo ef til vill ekkert. Jeg vil sjerstaklega beina því til athugunar hæstv. ráðh., að í árslok 1927 voru fyrirliggjandi tunnubirgðir landsverslunar, er námu um 220 þús. kr. Jeg vænti, að þessar birgðir sjeu nú seldar að einhverju leyti, eða ef til vill allar, en ef það er ekki, væri æskilegt, að þessu væri sem fyrst komið í verð.  Að öðru leyti hefir fjhn. ekkert að athuga við frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt, með tilvísun til aths. yfirskoðunarmanna.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg þarf aðeins að segja örfá orð út af ræðu hv.frsm. Jeg verð að játa, að um sum atriðin, sem hv.frsm. gerði að umtalsefni, er mjer ekki fullkunnugt, þar á meðal um uppbótina á skrifstofufje sýslumannsins í Strandasýslu. Um það, hvernig á henni stendur, er mjer ókunnugt og get því engar upplýsingar um það gefið. Þá mintist hv.frsm. á eignir Karls Einarssonar fyrv. bæjarfógeta, og hefi jeg ekkert að athuga við það, sem hann sagði um þær. Jeg geri ráð fyrir, að þessum eignum verði ráðstafað á þann hátt, sem hagkvæmast þykir fyrir ríkissjóðinn. Um eignir viðkomandi landsversluninni er það að segja, að af tunnunum mun nú vera orðið lítið eftir, en bæði það, sem eftir er af þeim, og annað er sjálfsagt að selja. Þá mintist hv.frsm. á hestahald og veislukostnað landhelgissjóðs. Þetta er gamalt deiluatriði og eldhúsdagsmatur. Það er viðurkent, að ekki er hægt að komast hjá nokkurri risnu vegna þeirra manna, sem hingað koma frá útlöndum í sambandi við landhelgisgæsluna. Sú risna er þá oft fólgin í ferðalögum, annaðhvort á hestum eða í bifreiðum. Hvort þessi kostnaður er tekinn úr landhelgissjóði eða beint úr ríkissjóði, skiftir ekki miklu máli. Það er í rauninni sama og að taka úr einum vasanum og láta í hinn. Þá beinir n. því til ríkisstj., hvort ekki sje rjett að taka upp íhlutun um skipun stjórnar Fiskifjelags Íslands, svipað eins og á sjer stað um Búnaðarfjelagið. Þetta er auðvitað hægt að gera og þarf ekki annað en binda styrkinn til fjelagsins því skilyrði, að Alþingi eða stj. ráði einhverju um stj. fjelagsins, og vitanlega hefir stj. ekkert að athuga við, að það verði gert. Um skuldainnheimtur ríkissjóðs er það að segja, eins og hv.frsm. tók fram, að allmikið hefir innheimtst á síðasta ári, og um framhaldið skal jeg taka það fram, að innheimtan hefir verið falin hv. 1. þm. Skagf., og jeg geri ráð fyrir, að hann hafi innheimtuna í samráði við stj., eftir því sem talið er best henta fyrir hag ríkissjóðsins. Hitt getur verið álitamál, hvort rjett sje að ganga mjög harkalega að mönnum; ef hægt er að komast að hagkvæmum samningum, getur það í mörgum tilfellum borið eins góðan árangur. Jeg held, að hv. 1. þm. Skagf. og jeg sjeum sammála um, að rjett sje að viðhafa alla gætni í þessari innheimtu, til þess að fá sem mest greitt af því, sem ríkið á útistandandi. Jeg hefi svo ekki neitt annað að segja um nál.fjhn. eða það, sem hv.frsm. sagði um þetta mál.

Halldór Stefánsson Jeg hefi skrifað undir nál.fjhn. með fyrirvara. Þó er ekki fyrirvarinn bundinn við till.n. um samþ. frv., heldur aðeins um 5. málsgr.nál., um hestahald og veislukostnað landhelgissjóðs. Við það atriði er minn fyrirvari bundinn. Það hafa áður, a. m. k. tvisvar, ef ekki þrisvar, komið fram aths. frá yfirskoðunarmönnum um þetta, og fjhn. og þingið hefir ekki sjeð ástæðu til að taka þær til greina, en látið sjer nægja svör stj., er hafa verið á þá leið, að þar sem þessi kostnaður væri vegna landhelgisgæslunnar, þá væri eðlilegt að færa hann landhelgissjóði til útgjalda. Nú hefir n. tekið öðruvísi í þetta, og að því leyti er jeg henni ósammála. Jeg skal þó ekki tala langt mál um þetta nú, en vísa aðeins til svars hæstv. fjmrh. og þeirra ástæðna, sem áður hafa verið taldar fullnægjandi í þessu efni.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg ætla ekki að vekja deilur um þetta atriði, en mjer þykir óviðfeldið að sjá á reikningi landhelgissjóðs talda upp bíla, hesta og hestafóður og annað slíkt. Jeg sje heldur ekki, að þótt sjóðurinn þurfi stöku sinnum á hestum og bílum að halda, að ástæða sje til að eiga þá, þegar hægt er að fá þá leigða hvenær sem með þarf. Það er ekki nema sjaldan, að hjer koma erlendir menn vegna landhelgisgæslunnar, ekki oftar en svo, að miklu ódýrara yrði að leigja þessi farartæki í hvert skifti. Í raun og veru borgar ríkissjóður þetta í báðum tilfellum, en úr því að reikningi landhelgissjóðs er yfirleitt haldið út af fyrir sig, finst mjer óviðfeldið að sjá þetta alt fært á hans reikning. Mjer er kunnugt um, að úti um landið, þar sem menn eru ekki eins kunnugir þessu og hv.þdm., kemur þessi færsla mjög einkennilega fyrir, sem eðlilegt er. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um málið, en vænti þess, að hæstv. fjmrh. taki þetta til athugunar.

Gunnar Sigurðsson Jeg get verið hv.fjhn. þakklátur fyrir, að hún hefir tekið aths. okkar yfirskoðunarmanna til greina, ekki síst frá hinni „kritisku“ hlið. Jeg skal taka það fram í þessu sambandi, alveg laust við það, hvort jeg gegni þessu starfi lengur eða skemur, að jeg tel misráðið að vera altaf að skifta um endurskoðendur árlega. Það er yfirleitt svo, að það verður hverjum að list, sem hann leikur. Sömuleiðis vil jeg taka það fram, að það ætti helst að hafa einn reikningsfróðan mann fastan í þessu starfi, þó skift væri um hina öðru hverju. Jeg get verið hæstv. stj. þakklátur fyrir þær ráðstafanir í sambandi við skuldir vínverslunarinnar, að þeir viku úr stöðum sínum, sem mest skulduðu, en jafnframt verð jeg að láta þess getið, að mjer kemur það einkennilega fyrir sjónir, að sá, sem mest skuldar, situr enn í stöðu sinni.

Hver er það?

. Það er útsölumaðurinn á Akureyri. Það væri a. m. k. æskilegt, að gerð væri gangskör að því að fá þessa skuld greidda.

Hún er öll greidd. - Fjmrh.: Skuldin er öll greidd

. Úr því svo er, þá er það gott, en hún virðist hafa verið ógreidd þegar reikningurinn var gerður og lagður fyrir endurskoðendur. Að því er snertir færsluna á reikningi landhelgissjóðs, gleður það mig, að meiri hl. fjhn. er mjer sammála um hana, og vil jeg aðeins taka undir ummæli hv.frsm. þar um.

Hannes Jónsson Jeg hefi skrifað undir nál.fjhn. fyrirvaralaust, en jeg tek þó ekki alveg eins alvarlega hestahald og veislukostnað landhelgissjóðs eins og hv.frsm. og yfirskoðunarmaður landsreikninganna (GunnS). Jeg lít svo á, að kostnaðurinn eigi að skiftast milli þessara tveggja aðila, ríkissjóðs og landhelgissjóðs, eftir nokkurnveginn rjettlátum hlutföllum, en geri hinsvegar ekki að ágreiningsatriði, þó landhelgissjóður eigi hesta. Jeg ætla ekki að fjölyrða um landsreikninginn yfirleitt. Jeg hefði óskað, að nál. hefði verið nokkru fyllra, en það er ekki auðvelt að koma öllu að í einu mál., sem æskilegt hefði verið, að kæmi ljóst fram. Hv. frsm. hefir skýrt alveg rjett afstöðu n. til þessa máls að því er mig snertir, nema þetta um hestahaldið, sem jeg held að komið hafi fram í n. Það er annars dálítið einkennilegt að heyra hv. 2. þm. Rang. tala um það, hvað nauðsynlegt væri að hafa sömu endurskoðendur áfram vegna kunnugleika þeirra og æfingar í starfinu, en svo reynist hann sjálfur ekki kunnugri en það, að hann fer að kvarta um skuld, sem er greidd fyrir löngu síðan.

Jeg fór eftir reikningnum eins og hann lá fyrir

. Jeg sje ekki, að þetta beri vott um, að ástæða sje til að endurkjósa altaf yfirskoðunarmenn.

Halldór Stefánsson Jeg vil aðeins endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt, að endurskoðendur hafa áður gert aths. í sömu átt og nú, og þingið hefir ekki sjeð ástæðu til að taka þær til greina. Og úr því að það er viðurkent, að landhelgissjóður þurfi að hafa kostnað vegna risnu, þá sje jeg ekki, að það geri neinn eðlismun á málinu, hvort um er að ræða hesta eða bifreiðar.

Jörundur Brynjólfsson Jeg er sammála hv. 2. þm. Rang. um færsluna á reikningi landhelgissjóðs. Mjer finst óviðfeldið að sjá þetta fært á reikning landhelgissjóðs og sýnist rjettara að færa á sjerstakan reikning allan risnukostnað ríkissjóðs, og ætti helst að vera sjerstakur liður fyrir þetta í fjárl. Með því fæst betra yfirlit yfir þennan kostnað. Jeg er yfirskoðunarmönnunum sammála um þetta, eins og jeg hefi áður verið þegar þessi aths. hefir komið fram. Þingið hefir hingað til daufheyrst við þessu, og meðan það gerir það, má telja víst, að þetta verður fært á sama hátt og áður. Mig langar til að gera fyrirspurn til hv. 2. þm. Rang. viðvíkjandi áfengisversluninni. Svo er mál með vexti, að árið 1525 var skuld hjá vínversluninni hjer í Reykjavík, en á þessum reikningi sjest ekki, hvað mikið er enn útistandandi af þeirri skuld. Langar mig til að fá upplýsingar um þetta.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg skal ekki vera langorður. Það ætti öllum að vera ljóst, að sá, sem notar meira hvort heldur sem það er nú hest eða bíl, á að teljast eigandi þessara farartækja. Ef hv.þm. V.-Húnv. væri oddviti hrepps, þar sem t. d. sjúkrasjóður hreppsins hefði sjerreikning, hreppurinn ætti bíl og bílkaup og rekstrarkostnaður væri færður sjúkrasjóði til gjalda, hygg jeg sumum þætti það skrítin reikningsfærsla. Landhelgissjóður notar þessi farartæki lítið, og er því óviðfeldið að færa þennan kostnað á hans reikning. Út af því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði, get jeg upplýst það, að yfirskoðunarmennirnir vissu ekkert um þessa skuld, því að reikningar áfengisverslunarinnar fyrir árið 1927 voru ekki búnir fyrr en löngu eftir að þeir höfðu endurskoðað landsreikninginn.

Gunnar Sigurðsson Hv. frsm.n. hefir svarað hv.þm. V.-Húnv., svo að jeg get sparað mjer það ómak. Aðeins skal það tekið fram, að eins og jeg greip fram í fyrir hv.þm. V.-Húnv., er ómögulegt að fara eftir öðru í yfirskoðun landsreikninganna en reikningunum sjálfum eins og þeir liggja fyrir, og sýnir það þekkingarleysi þm., er hann hyggur, að komið verði við að ná til allra hlutaðeigenda til að sannfærast um, að liðir reikninganna sjeu á annan veg en þeir eru skráðir, t. d. greitt það, sem ógreitt er talið. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. 1. þm. Árn. get jeg upplýst það, að mig minnir, að útistandandi skuldir hjer í Reykjavík hafi numið 8000 kr. Þó er jeg ekki viss um, að jeg muni það rjett.

Jörundur Brynjólfsson Jeg er undrandi yfir því, að yfirskoðunarmennirnir skyldu ekki hafa gert aths. við þessa skuld, því að hún virðist hafa staðið í stað, óbreytt eins og hún var 1925. Jeg fæ því ekki betur sjeð en að full ástæða sje til að athuga, hve mikið af henni muni hægt að fá inn.

Gunnar Sigurðsson Út af síðustu ummælum hv. 1. þm. Árn. skal jeg taka það fram, að þessi skuld mun einskis virði og því ekki talin til eigna á landsreikningnum 1927.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vil beina þeirri fyrirspurn til hv. 2. þm. Rang., hvort hann hafi sjeð skrána yfir þessa skuld.

Já

. Og telur hv.þm. hana ófáanlega?

Já

. Jeg vil þá upplýsa það, að árið 1925, þegar jeg var yfirskoðunarmaður landsreikninganna, fengu yfirskoðunarmenn ekki að sjá þessa skrái svo að þá voru ekki tök á að athuga hana. Vænti jeg þess, að hæstv. stj. taki það til athugunar, hvort þessi skuld, sem nam 9000 kr. fyrir árið 1925, muni nú tapaður peningur.

Magnús Jónsson Það er nú orðið langt um liðið, síðan jeg var yfirskoðunarmaður landsreikningsins, svo að jeg er farinn að ryðga í ýmsu, sem þá bar á góma, en svo mikið man jeg, að við yfirskoðunarmennirnir gerðum þá fyrirspurn viðvíkjandi því, að þessi upphæð skyldi hvergi koma fram. Við fengum þau svör, að innheimtustofa Manschers teldi skuldina tapaða með öllu. Við þetta var ekkert að athuga, enda mun öllum hafa komið saman um, að þetta væri töpuð skuld. En við gerðum þó þá aths. um þetta, að ekki væri rjett bókfærsluaðferð að láta þessa skuld hverfa, heldur ætti að tilfæra hana sem tapaða. Annars sje jeg ekki, að þetta geti verið neinum til ámælis, og þó að hjer hafi verið notuð skökk aðferð, skiftir það ekki máli, úr því sem komið er.

Jörundur Brynjólfsson Jeg neita því, að þessar 9000 kr. hafi komið til greina fyrir landsreikninginn 1925. Hv. 1. þm. Reykv. man ef til vill, hvernig þessi upphæð varð til, en jeg legg ekkert upp úr því, sem Manscher segir um hana. Leyfi jeg mjer að skora á hæstv. stj. að hlutast til um, að þessi skuld verði innheimt., að svo miklu leyti sem unt er.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. hefir tekið dálítilli breyt. í hv.Nd. og því er það hingað komið í annað sinn. Breyt. er við niðurlag 1. gr., að í staðinn fyrir orðin „Brunabótafjelag Íslands annást um allan kostnað úr því“, eins og stóð í frv. er það fór hjeðan, þá hefir hv.Nd. orðað þetta nokkuð víðtækara. Er breyt. þá þessi: „Eftir það fer um kostnaðinn við eftirlitið eftir samkomulagi á milli ríkisstj. og Brunabótafjelagsins“. Fjhn. hefir ekki tekið breyt. þessa til athugunar, og hefi jeg því ekkert að segja um hana fyrir n. hönd. En sjálfum finst mjer breyt. þess eðlis, að ástæðulaust sje að málið strandi hennar vegna, og mun jeg því greiða frv. atkv. í þeirri mynd sem það er nú.

Forseti (BSv): Jeg skal geta þess út af því, sem gerðist hjer í deildinni á laugardagskveld, að jeg vildi gjarnan hliðra til við hv.þm. Borgf., svo að brtt. hans mættu koma til atkv. En það var eigi unt á annan veg en þann, að fá þar til leyfi um afbrigði frá þingsköpum, úr því sem komið var, með því að úrskurður hæstv. varaforseta (JörB) verður að teljast fullkomlega rjettur og þingsköpum samkvmur. Það er óheimilt að taka brtt. upp eftir að umr. er slitið, nema hún hafi þá fyrst verið tekin aftur. Jeg get því, að þessu athuguðu, ekki orðið við tilmælum hv.þm. Borgf. Þá liggur fyrir að greiða atkv. um frv. og hinar einstöku brtt., sem fram hafa komið.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vil vekja athygli hæstv. forseta á því, áður en gengið er til atkv., að dagskráin er ekki að öllu leyti rjett. Á hana vantar sem sje frv. á þskj. 37, sem brtt., sem getið er á dagskránni, eru stílaðar við, og jeg vil biðja hæstv. forseta að gta þess um leið og atkvgr. fer fram. Jeg geri ráð fyrir, að forseti hafi rjett til að leiðrjetta dagskrána nú eins og hingað til. Þeirri venju hefir hingað til verið haldið, þó mjer heyrðist síðastliðinn laugardag á sumum hv.þm., að slíkt mætti ekki; en jeg býst nú samt við, að sá háttur verði ekki upp tekinn, en að forseti leiðrjetti dagskrá, þegar þess þarf, hjer eftir sem hingað til.

Forseti (BSv): Rjett athugað - verður þá gengið til atkvæða.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er þess efnis að selja Neskaupstað í Norðfirði þann hluta af kaupstaðarlóðinni, sem ríkissjóður á, og sumpart tilheyrir kirkjujarðasjóði og sumpart umboðssjóði. Meiri hl. allshn. telur rjett að selja þessa lóð, ekki síst þar sem þarna er um lítinn hluta af kaupstaðarlóðinni að ræða, en kaupstaðurinn hefir hinsvegar mikinn áhuga fyrir að ná þessari lóð undir sig, og hefir þegar keypt sumt, sem var í eign einstakra manna. Það má auðvitað segja, að þessi lóð eigi eftir að verða verðmeiri, en þingið hefir ekki til þessa sett það fyrir sig, enda virðist sanngjarnt að láta íbúana njóta góðs af þessu. N. hefir athugað það, eftir því hvað þessi jarðarhluti gefur af sjer, hvað rjett mundi að selja þessa lóð háu verði, og gerir ráð fyrir um 30. þús. kr. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum fyr en jeg hefi heyrt ástæður minni hl., en eins og jeg tók fram í upphafi, leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþ.

Sveinn Ólafsson Við 1. umr. þessa máls gat jeg um ýmsar misfellur á þessu frv. og gaf skýrslu um staðhættina á þessum stað, Nesi í Norðfirði. Jeg benti á það m. a., að með því að selja þennan jarðarhluta væri ekki aukið land eða landsnytjar kaupstaðarins, því að hann stendur á þessu landi. Ennfremur benti jeg á það, að prestssetrið, sem hjer er um að ræða, tilheyrir tveim sveitarfjelögum, sem sókn eiga að einni og sömu kirkju. Mjer virðist, að hv.allshn. hafi tekið lítið tillit til þeirra upplýsinga, sem fram hafa komið í þessu máli. Hún færir þá einu ástæðu fyrir þessari sölu, að eðlilegt sje, að bæjarfjelögin ráði yfir þeim löndum, sem bæirnir standa á. Jeg get verið n. sammála um þetta, en þar með er ekki sagt, að eðlilegt sje að taka lönd kirkjunnar fortakslaust og selja. Fyrir nokkrum árum var prestssetrið Skorrastaður selt, en jafnframt eða áður voru kirkjunni afhent fyrir prestssetur 7 forngild hundruð, sem ríkið átti, úr jörðinni Nesi. Með því að selja þetta, er prestssetrið sama sem lagt niður, og prestinum gert svo erfitt um að dvelja þarna, að jeg gæti trúað, að það drægi úr þeim mönnum, sem annars hefðu ætlað sjer að sækja um þennan starfa. Það er ólíku saman að jafna um sölu á hluta ríkisins í þessu landi, en mjer finst ótilhlýðilegt að taka af prestinum þann hluta, sem honum hefir verið áskilinn. Það er ekki rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að svo hafi ætíð verið farið að áður, þegar kaupstaðir hafa falast eftir slíkum kaupum, að prestssetrin hafi seld verið. Jeg minnist þess að minsta kosti, að Vestmanneyingum var synjað um slík kaup, og þegar prestssetrið á Akranesi var selt, var skilið eftir nægilegt land fyrir prestinn, og aðeins selt það, sem presturinn gat sjer að meinalausu verið án. Mjer finst, að hv.allshn. hafi tekið vetlingatökum á þessu máli og get ekki fallist á, að þessi niðurstaða, sem hv.n. komst að, sje á rökum bygð eða nægri rannsókn. Einn vottur þess er það, að aftur og aftur hefir verið talað hjer um sölu á skika úr Neslandi. Þetta er mesti misskilningur. Jörðin er sameign margra manna og afnotin hlutuð eftir eign hvers eins og allar tekjur af henni. Hv. frsm. meiri hl. taldi, að hæfilegt væri að selja þetta land á 30 þús. kr. Jeg verð að upplýsa það, að ef miðað er við þær tekjur, sem ríkið hefir undanfarið haft af þeim 340 álnum, sem það á eftir í þessari jörð, þá ætti söluverðið að vera 40–50 þús. kr. En frv. slær þann varnagla, að salan skuli fara fram eftir fyrirmælum 1. frá 1907, um sölu kirkjujarða. Það vita nú líklega flestir hv.þdm., hvernig hagað hefir verið sölu kirkjujarða eftir þessum 1. Venjan hefir verið sú, að reikna út söluverðið með því að miða við afgjald síðustu tíu ára, þannig að haft hefir verið fyrir augum meðaltalsafgjald og 4% vextir. Jeg veit, að ef meta á hluta ríkis og kirkju í þessu landi eftir þeim reglum, verður söluverðið lægra en jeg nefndi áðan, en ef miðað er við hið sanna eftirgjald verður það 40–50 þús. kr. eða jafnvel hærra, því að gjaldið vex með ári hverju. Þetta gjald, sem ríkið hefir eftir sinn hluta í þessari landeign, hefir vaxið upp úr 37 kr. upp í 540 kr. á síðustu 19 árum, og það heldur vitanlega áfram að vaxa. Þótt eigi væri nema vegna þessara hluta, ætti að minsta kosti, ef um það er að ræða á annað borð að selja þessa jarðarhluta, að ákveða söluverðið í frv., en ekki að gera það með lauslegri skírskotun til 1. frá 1907, um sölu kirkjujarða. Þetta mál hefir hvorki verið borið undir hlutaðeigandi prest eða sóknarnefnd, svo að mjer sje kunnugt. Jeg hygg meira að segja, að hvorugur þessara aðilja hafi fengið að vita um það nema á skotspónum, en þeir ættu þó að hafa rjett á að láta uppi álit sitt, áður en kirkju-hlutanum er ráðstafað á þennan hátt. Hinn setti prestur, sem þarna er, hefir gert fyrirspurn um það, hvort að því ráði verði snúið, að selja kirkju-hlutann; get jeg af því ráðið, að hann muni hugsa sig um tvisvar, áður en hann sækir um þetta brauð, ef prestssetrið hverfur með öllu. Vegna þessa alls, sem jeg hefi nú tekið fram, og vegna fleiri mála af svipuðu tæi, hygg jeg, að best væri að afgreiða þetta mál með rökstuddri dagskrá, svo að hægt verði að athuga önnur skyld mál jafnframt þessu til næsta þings. Virðist mjer ekki rjett að flana að afgreiðslu þessa máls svo óviðbúið. Jeg hefi því hugsað mjer að bera fram svofelda rökstudda dagskrá: „Með því að eigi liggur fyrir umsögn prests eða sóknarnefndar um sölu kirkju-hlutans úr Nesi og sala hans, ásamt ríkissjóðshluta jarðarinnar, er aðeins einföld eigandaskifti, en engin aukning á landsnytjum kaupstaðarins, og með því ennfremur, að líkt er farið um aðra bæi, sem á opinberum eignum standa, að þeir óska eftir eignarumráðum landsins, og æskilegt er, að lík skipun verði hvervetna í þessu efni, en ætla verður, að ríkisstj. fram til næsta þings geti undirbúið þetta mál og önnur af sama tæi í samræmi við ástæður á hverjum stað, telur deildin eigi ástæðu til frekari aðgerða og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessi afgreiðsla finst mjer eðlileg á þessu máli, með tilliti til annara mála af sama tæi, sem og vegna annara mála, er áður hafa verið afgreidd, en á alt annan veg. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, enda á jeg óhægt um vik vegna hæsi og kvefs.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Það er rjett hjá hv. 1. þm. S.-M., að það stækkar ekki land kaupstaðarins, þótt lóðir þessar verði seldar, enda hefir enginn haldið því fram. Það sem hjer er um að ræða er það, hvort selja eigi kaupstaðnum þetta land eða ekki. Meiri hl. allshn. leggur til, að það verði gert, eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni. Jeg viðurkenni það, að það kann að draga úr sumum, að þm. hlutaðeigandi hjeraða eru ósammála um þetta mál, en jeg get ekki gengið inn á, að ekki megi selja þetta land vegna prestsins. Jeg þekki þess ekki dæmi, að prestar fái jarðir í kaupstöðum, enda mundi slíkt verða nokkuð dýrt fyrir ríkið. Það eru sjerstakir samningar, sem gilda um stjórn þessara eigna; það getur vel farið svo, að hlutaðeigandi prestur verði ekki í þeirri stjórn, en hann á að fá tekjurnar af þessum lóðum, ef þær eiga að skoðast sem ábýli fyrir hann. Þess er varla von, að umsögn hafi komið frá hlutaðeigandi presti í þessu máli, því að hann er enginn, eins og stendur. Hv. 1. þm. S.-M. hefir ekkert á móti því, að jarðarhluti umboðssjóðs sje seldur, en mjer finst sama máli gegna með kirkjujarðasjóðshlutann. Það eina, sem er á móti þessari sölu, er, að ríkissjóður mundi við hana fara á mis við gróða af verðhækkun lóðanna. En það hafa svo oft verið seldar eignir ríkissjóðs, þó að það hafi verið vitað og auðsjeð fyrirfram, að verðhækkun - jafnvel stórkostleg - hlaut að koma. Og jeg get ekki annað sjeð, en að íbúar Neskaupstaðar eigi talsvert mikla sanngirniskröfu á að fá þetta keypt, ef skoðað er, hvað gert hefir verið fyrir aðra. Annars er það náttúrlega ekki nema rjett hjá hv.þm., að það er hagkvæmt að skoða þessi sölumál öll í sameiningu, og frá því sjónarmiði gat jeg í raun og veru verið með þessari rökstuddu dagskrá. En jeg er yfirleitt með því að selja þessar eignir. Mjer finst það vera svo ákaflega eðlilegt, að kaupstaðirnir og kauptúnin vilji eiga sig sjálf, ef svo má að orði kveða, og ennfremur það land, sem þau þurfa í kring til ræktunar.

Sveinn Ólafsson Mjer er það vel ljóst, að niðurstaða meiri hl. allshn. í máli þessu er að miklu leyti bygð á ókunnugleika á staðháttum þarna austur frá. Hv. frsm. sagði, að í kaupstað mættu prestar ekki búa og ættu ekki að búa á jörðum. Hví skyldi það? Jeg veit, að svo er að vísu ástatt í sumum bæjum, en hitt er algengt, að prestar í kauptúnum búi á jörðum eða jarðarpörtum, og á Nesi búa nokkrir menn litlu sveitabúi og hafa jarðnæði. Nú er svo ástatt með Nes, að 1/3 jarðarinnar eða 10 forngild hundruð, er í eign ríkis og kirkju. Einstakir menn eiga 2/3 hluta og þar af á bærinn 2 hndr., er fylgdu með eignum nokkrum, er bærinn hefir keypt af þrotabúi einu. Þetta er alt og sumt, sem bærinn á, og jeg þori að fullyrða, að eigendur landsins eru yfirleitt ófúsir til að láta það falt, m. a. vegna þess, að land stígur þarna ört í verði og vill enginn því sennilega farga eign sinni og gróðavon. Hv. frsm. sagði, að presturinn mundi verða þarna lóðasali, ef kirkjan ætti landið eftirleiðis. Þetta er misskilið. Það er gengið frá þessu með samþykt milli allra eigenda eignarinnar frá 1914. Landið alt er óskift og enginn sjerstakur landskiki, sem kirkjan eða ríkið eiga. Allar tekjur af eigninni, aðrar en grasnyt sú, sem ábúöndum er úthlutuð eftir stærð jarðnæðis, skiftast eftir eignarhlutföllum milli allra eigenda og aðilja. Presturinn getur ekki út af fyrir sig selt eða leigt eina einustu lóð. Það gerir sjerstök nefnd, sem nefnist byggingarnefnd. En hitt er auðvitað, að presturinn, ef hann hefir afnot jarðarhlutans, fær lóðargjöld af þeim hluta, sem hann hefir umráð yfir. Eftir samþyktinni getur nefnd þessi mælt út lóðir í túnum einstakra manna og eins þá túni prestsins. Og bærinn getur fjór- til fimm- faldast áður en hann skortir lóðir. Það er engu ríkari ástæða til að svifta prestinn jarðarafnotum en aðra búendur þarna, en hugsanleg er takmörkun á grasnytjarjetti hans, þegar þrengist. Eins og jeg tók fram áður, þá sje jeg út af fyrir sig ekkert athugavert við það, að ríkið selji bænum þær álnir, er það á sjálft í jörðinni, ef fylgt er þeim mælikvarða, sem jeg fyr nefndi. En að taka öll jarðarafnot frá prestinum að honum og sóknarnefnd fornspurðri, finst mjer mjög óviðfeldið og ekki rjettlátt. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Mjer finst það sjálfsagt að afgreiða öll þessi mál á sama veg, en vera ekki að slíta eitt og eitt út úr og þá allra síst, eins og hjer er gert ráð fyrir, að eyða prestssetrinu. Alstaðar annarsstaðar, þar sem um sölu prestssetra hefir rætt, hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að presturinn hjeldi eftir nauðsynlegu landi handa sjer, en væri ekki öllu sviftur.

2544Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal fylgja fordæmi hv. 1. þm. S.-M. og tala ekki langt mál. Jeg skal ekki rengja hann um það, að hann sje kunnugri staðháttum þar eystra en jeg. En hitt er varla rjett, að hann sje kunnugri staðháttum þar en hv. samþingismaður hans, er bar fram frv.

Og var knúður til þess af bæjarstjórn, sem hann á sjálfur sæti í

. Jeg skil ekki í að hv. 2. þm. S.-M. láti neyða sig til að bera fram mál, sem hann er sjálfur andvígur. Báðir þessir þm. hafa átt tal við n. og reyndum við þar að rekja úr þeim garnirnar og mynda okkur skoðun eftir því. Mjer er það ljóst, að ríkið á ekki að fara með þessar eignir sínar eins og braskari. Það hefir heldur ekki verið stefna Alþingis að halda í þær til þess eins að græða á þeim. - Það er rjett, sem jeg hjelt fram, að presturinn er lóðaleigjandi. En hitt hefi jeg aldrei sagt, að hann þyrfti að vera að vasast í að innheimta lóðagjöld. Sje gengið út frá því, að lóðirnar hækki í verði, þá leiðir af því, að aðalgróðinn lendir hjá presti, en hvorki hjá ríkissjóði eða bænum. Og jeg sje ekki, að þessum presti sje í nokkru vandara en öðrum prestum, sem í kaupstað búa. Það er ekki einn einasti kaupstaðarprestur, sem hefir jörð til afnota, nema presturinn á Siglufirði, og það stafar af því, að hann fjekk brauðið löngu áður en bærinn fjekk kaupstaðarrjettindi. Annars finst mjer tæplega vera hægt að tala um jörð hjer. Þar sem hjer er nú kominn löggiltur kaupstaður, þá er hjer að ræða um byggingalóðir. Ekki get jeg skilið hvernig hv.þm. getur sætt sig við að selja umboðshlutann frekar en hluta kirkjunnar. Ef hann er að hugsa um hag ríkissjóðs, þá er gróði hans mikið meiri af umboðshlutanum. Þetta er þá einungis umhyggja fyrir prestinum. En jeg get ekki fallist á að hún sje rjettmæt. Hv. þm. sagði, að þetta mál væri slitið út úr samhengi við önnur samskonar. Alþingi hefir hingað til fylgt þeirri reglu, að taka hvern stað út af fyrir sig. Og jeg held að það sje sanngjörn regla, að lofa kaupstöðunum að eignast þær lóðir, er þeir þurfa til að byggja á. Jeg held að það reynist happadrýgra heldur en hitt, jafnvel þó ríkissjóður gæti þá grætt nokkra tugi þúsunda á mörgum mannsöldrum.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) * * Ræðuhandrit óyfirlesið. Eins og hv. dm. er kunnugt, fer þetta frv. fram á að veitt verði heimild til þess að selja Eskifjarðarkaupstað hluta úr landi prestssetursins Hólma í Reyðarfirði. N. hefir nú athugað þetta mál ítarlega, og eftir að hafa kynt sjer álit viðkomandi sóknarprests, hefir meiri hluti hennar fallist á að mæla með því, að þessi heimild verði veitt. Jeg hygg að flestir nefndarmenn líti svo á, að þar sem þessi kaupstaður er mjög landlítill og á allan hátt þröngt um bæinn, þá sje nauðsynlegt, að nokkuð sje úr því bætt. Er honum sjerstaklega brýn nauðsyn á því að fá land, er hann getur tekið til ræktunar. Og þar sem hjer er auk þess svo sjerstaklega ástatt, að presturinn leggur ekkert upp úr því að halda jörðina og mun þegar hafa boðið kaupstaðnum hana til sölu, ef heimild fengist, og þar sem það er mikils virði fyrir kaupstaðinn að fá þennan jarðarhluta, þá virðist meiri hl. n. ekki nema sjálfsagt að mæla með því að svo verði gert. Það mun einnig haga svo til þarna, að næstu jarðir við kaupstaðinn eru annaðhvort ekki fáanlegar, eða þá með slíku ofurverði, að slíkt getur ekki komið til mála. Presturinn hefir sjálfur lýst þeim mun, er nú er á þessu höfuðbóli frá því er áður var. Hefir það gengið mjög úr sjer. Er nú svo komið, að prestinum er um megn að nytja það, bæði vegna fólksleysis og annarar erfiðrar aðstöðu. Rjett er að geta þess, að biskupinn leggur á móti því, að þetta frv. verði samþ. En hann kemur hjer fram sem forsvarsmaður kirkjunnar og jarða hennar og verður því að skoðast sem hlutdrægur aðili í þessu sambandi

Hlutdrægur?

Jeg vona svo, að hv. dm. geti orðið okkur meiri hl. sammála um þetta mál, þar sem þetta er svo nauðsynlegt fyrir kaupstaðinn.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Það mætti ætla, að jeg hefði ekki mikið að segja, þar sem hv.frsm. meiri hl. hélt ekki lengri ræðu en raun var á. Það á líklega að skilja það svo, að rök meiri hl. sjeu í nál. hans. Nú vil jeg með leyfi hæstv. forseta fara nokkrum orðum um þennan smíðisgrip. Mun hv.frsm. sjálfur hafa samið það, en það hlýtur að vera, að þeir sem undir það hafa ritað með honum, hafi gert það í ógáti. Því hefðu þeir athugað, hvað þar er ritað, mundu þeir aldrei hafa undirritað það, svo greindir menn sem þeir eru að mörgu leyti að mínu áliti. Þetta merkilega plagg byrjar á því, að n. hafi borist brjef frá sjera Stefáni Björnssyni. Hvað kemur það málinu við? Ekkert. En úr því hv. meiri hl. fór að geta þess, að hann hefði fengið brjef frá viðkomandi presti, þá vil jeg leyfa mjer að spyrja, því hann segi ekki nema hálfan sannleikann í þessu og það á þann hátt, að nærri lætur að það sjeu hrein ósannindi, sem hann fer með. Því það er svo, að þessi sami heiðursmaður, presturinn, tekur aftur öll þau ummæli sín, er stóðu í bréfi því er meiri hluti nefndarinnar bendir til í áliti sínu, í öðru brjefi, sem hann skrifar biskupi. Hefi jeg þar með slegið niður, að nokkurt rjettlæti sje í því að vitna til þess brjefs, er hv. meiri hl. vill telja sönnunargagn. Svo segir í þessu merkilega nál: „Í brjefinu er all-ýtarleg greinargerð á því, hve hlunnindi jarðarinnar af æðarvarpi og síldveiði í hafi rýrnað tilfinnanlega á seinni tímum.“ Hvað kemur þetta málinu við? Þetta er vitanlega hreint og beint aukaatriði, sem hv.frsm. er að reyna að fálma eftir, eins og maður, sem er að drukna, reynir að fálma eftir hálmstrái, sem hann sjer. Hjer er alls ekki verið að ræða um það að selja æðarvarpið. Og það kemur þessu máli því ekkert við, þó hv.frsm. sje að reyna að vitna til þess. Hann er þar aðeins að reyna að villa hv. dm. sýn, með því að draga þessi aukaatriði fram á sjónarsviðið til þess, ef verða mætti, að með því drægist athygli hv. þingmanna frá aðalatriðum málsins. Ef það væri verið að tala um að selja þessa varphólma, sem eru í nánd við þetta land, sem hv. meiri hl. vill selja, þá væri rjettlátt að vísa til þess, en nú er alt öðru máli að gegna. Jeg vænti þess, að hv. dm. hafi lesið nál. minni hl., sem bygt er á sannindum en ekki blekkingum og krókaleiðum eins og nál. meiri hl., sem aðeins á að vera til þess að blekkja og villa mönnum sýn. Enda er þar farið í kringum málsatriðin og sannleikann eins og vissar skepnur fara kringum heitt soð. Einnig vænti jeg þess, að hv. dm. hafi lesið brjef biskups, sem prentað er í nál. minni hl., en í því er kafli úr brjefi því, er sóknarpresturinn reit biskupi. Er það þessi sami heiðursmaður, sem hv.frsm. meiri hl. er að vitna til, sínu ranga máli til stuðnings. Ef nú hv. dm. að öllu þessu athuguðu líta á þetta með athygli og góðgirni munu þeir sjá, að hjer er á ferðinni mál, sem ekki má samþ. Það er svo hatramlega af stað farið að ætla sjer að selja alt land þessarar jarðar á annan veginn alveg heim að túngarði prestsins. Þá bendi jeg á það í nál. mínu, hversu þetta mál er illa undirbúið og upplýst. Hefir það. t. d. ekki verið talfært við íbúa þess hrepps, sem þessi jörð liggur í. Má vel vera, að ekki sje framin nein lagaleysa, þó það sje ekki gert, en hins vegar hefði það þó ekki verið nema kurteisi að leita álits þeirra. Nú hefi jeg aflað mjer nokkurra upplýsinga um þetta, og hefi jeg hjer í höndum ummæli frá þrem aðiljum: sóknarnefnd, hreppsnefnd og hreppsstjóranum. Eru þeir allir á móti því, að Alþingi samþykki þetta. Hefi jeg fengið um þetta símskeyti frá þessum aðiljum, og getur hv.frsm. meiri hl. fengið að sjá þau, ef hann rengir mig. Þá leyfði hv.frsm. meiri hl. sjer að segja, að jeg væri hlutdrægur í þessu máli.

Nei, jeg sagði að biskupinn væri það

. Þeir ættu ekki að kasta steini, sem búa í glerhúsi. En jeg tók ekki betur eftir, en að hv.frsm. segði þetta um mig áðan. En hafi hann átt við biskupinn, þá var það því meiri óhæfa að ráðast svo að manni, sem ekki getur borið hönd fyrir höfuð sjer hjer. Kemur það sjer vel að vera á þeim vettvangi að geta rekið slík ummæli ofan í þessa pilta, er þeir leyfa sjer slíkt. Þó það sje dálítið örðugt að fara inn á þá hlið þessa máls, er snýr að prestinum persónulega, verður varla hjá því komist, því þar er sá upprunalegi grundvöllur þessa máls. En hann er sá, að presturinn var að reyna að selja Eskifjarðarkaupstað húseignir sínar, en kaupstaðurinn vildi helst ekki kaupa nema að landið fylgdi með. En svo slitnaði upp úr þessum samningaumleitunum, og þá gerðist presturinn strax andvígur þessari sölu. Sönnun þessa er að finna í þeim kafla af brjefi sóknarprestsins, sem tekinn er upp í fylgibrjefi biskups, er jeg hefi látið prenta með nál. mínu. Það er því svo, að þó það megi rjett vera, að búskapur allur sje mjög erfiður á jörð þessari, þá var það ekki aðalástæða þess, að presturinn var sölu þessari meðmæltur til þess að byrja með, heldur hitt, sem jeg hefi áður getið um. En nú er sá möguleiki úr sögunni, og er því óþarfi fyrir hv.frsm. að vera að skírskota til þess. Þá get jeg og getið þess, að mjer er kunnugt um það, að viðkomandi kaupstaður á kost á að fá jörð, sem liggur miklu nær honum heldur en þessi hjer um ræddi landshluti. (Svo kveður sjer hljóðs). Jeg þykist vita, að hinn virðulegi upprunalegi flm., er nú kveður sjer hljóðs, muni vegna þess er hann hefir nýlega gert í öðru máli, afturkalla hluttöku sína í flutningi þessa máls. Því hjer er ekki um meira rjettlæti að ræða en í því máli, er hjer var á dagskrá næst á undan. Vænti jeg þess, að hv. dm. ljái máli mínu fylgi. Og til þess að sannfæra þá enn betur, ætla jeg að lesa upp símskeytin, sem jeg fjekk frá hlutaðeigendum. Hreppstjórinn segir svo: „Þar eð mjer eru kunn einróma mótmæli hreppsbúa Reyðarfjarðarhrepps um sölu á Hólmalandi eða hluta úr því til Eskifjarðarhrepps, þá leyfi jeg mjer fyrir hönd hreppsbúa að mótmæla því til sölu. Oddur Bjarnason hreppstj. Reyðarfjarðarhrepps.“ 

Jeg á eftir að tala

. Já, og jeg er ekkert hræddur við það, þó að hv.þm. tali á eftir mjer, því honum er margt betur gefið en að verja rangt mál. Þá kemur umsögn hreppsnefndarinnar, er hljóðar svo: „Á fundi hreppsnefndar Reyðarfjarðarhrepps, sem haldinn var á Búðareyri 3. apríl, voru samþykt mótmæli gegn sölu á Hólmalandi. Einn hreppsnefndarmaður veikur í Reykjavík, annar gat eigi mætt sökum þess, að fundurinn var boðaður fyrirvaralaust. Í hreppsnefnd Reyðarfjarðarhrepps: Sigurjón Gíslason, Jón Pálsson, Þorsteinn Jónsson.“ Báðar undirskriftirnar eru staðfestar af stöðvarstjóranum. Svo ef hv.frsm. ætlaði sjer að mótmæla þessum skeytum á þeim grundvelli, að þau væru óstaðfest, þá hrek jeg það hjer með. Jeg hafði litið svo á, að ef brýn nauðsyn væri til þess að selja jörðina, þá gæti þó komið til mála að selja hana alla. En slík nauðsyn var alls ekki fyrir hendi. En að ætla sjer að fara að selja þennan stóra hluta af henni, það nær vitanlega engri átt, og treysti jeg hv. deild til þess að samþ. það aldrei. Heldur vænti jeg þess, að hún geti fallist á þá rökstuddu dagskrá, er jeg ber hjer fram og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að mál þetta virðist að ýmsu leyti ekki nægilega undirbúið, enda eindregin mótmæli frá ýmsum aðiljum fram komin gegn sölunni, virðist deildinni ekki ástæða til að samþykkja lög um þetta efni að svo vöxnu máli og tekur hún því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Sjerstaklega er það með tilliti til málsins, sem hjer var afgr. næst á undan þessu, að jeg vona að hv. deild geti fallist á þessa dagskrá mína. Þessi tvö mál eru svo skyld, að það væri altof áberandi ósamræmi hjá hv. d., að afgreiða þau sitt með hvorum hætti. Með því að jeg vil unna öllum sannmælis og rjettar, skal jeg geta þess, að það er rjett hjá hv.frsm. meiri hl., enda stendur það og í niðurlagi nál. meiri hl., að álits biskups hafi verið leitað, og hafi hann verið mótfallinn sölunni. En þetta er líka hið eina, sem er fullkomlega rjett hjá hv.frsm. Hitt er alt villandi, og það svo mjög, að það líkist óþægilega ósannindum, sjerstaklega með tilliti til þess, að presturinn tekur alt aftur, er hann hafði skrifað n., í síðara brjefi sínu til biskups. Jeg veit, að hv.frsm. er svo lögskýr maður, að hann skilur það, að þó gerð hafi verið drög að samningum, en svo ekkert orðið úr því, þá má ekki líta svo á, að það er til orða kom, sje bindandi fyrir aðilja. Svo er það og í þessu máli. Jeg held að jeg láti hjer nú staðar numið og gefi hv. upprunalegum flm. frv. orðið, svo honum gefist kostur á að segja álit sitt í þessu máli. Vænti jeg þess, að ef hv. d. ekki fellir þetta alveg, þá vísi hún því sömu leið og næsta máli á undan, og sem hv.flm. stakk þá upp á í því máli. En vissast teldi jeg þó, að hv. d. fjellist strax á dagskrá mína, sem prentuð er á þskj. 274 og jeg las upp rjett áðan.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) * Ræðuhandrit óyfirlesið. Mig furðar á því, hve hv.frsm. minni hl. fer geyst í þessu máli, og dettur mjer í hug í því sambandi, það sem sagt var um einn mann, að öll sókn hans hefði byrjað í bráðræði og endað í ráðleysi. Hann byrjar á því að segja, að það komi málinu ekkert við, hvað presturinn segir um þetta, en öll vörn hans byggist þó einmitt á því. Jeg sje, að jeg þarf að skýra þetta mál mjög nákvæmlega, ekki fyrir hv.þm. (HK) heldur deildinni. Hlutaðeigandi prestur samdi nákvæma skýrslu um málið og lagði þar til, að jörðin yrði seld, ásamt húseignum, sem hann átti þar. Þegar svo Eskfirðingar vilja ekki kaupa af honum þessi hús, semur hann nýtt álit um málið og snýst þá öndverður gegn sölu jarðarhlutans. En þrátt fyrir það er búist við, að af samningum verði, þegar búið er að ná samkomulagi við prestinn, og því er það vindhögg hjá hv.þm., að hjer sje verið að ganga á rjett ábúandans. Þá kem jeg að þeirri hlið málsins, er hv.þm. blandaði saman sölu þess og þessa landshluta, en þar er ólíku saman að jafna, því að þar var að ræða um land, sem ábúandinn hafði full afnot af, en hjer er aðeins farið fram á að seldur verði nokkur hluti jarðar, sem enginn hefir gagn af. Hv. þm. misskildi alveg orð mín, er hann hjelt því fram, að jeg hefði sagt, að hann væri hlutdrægur. Það sagði jeg ekki, og datt síst í hug, en hitt sagði jeg, að upp úr áliti biskups væri ekki mikið leggjandi, þar eð hann yrði að gæta rjettar prests og kirkju. Jeg vil undirstrika það, að þar sem ríkið á land að kaupstað, er það tvímælalaus skylda þess að láta kaupstaðarbúa njóta góðs af því. Það eina, sem hjer stendur á, er að fá samþykki prests fyrir sölunni, og jeg hygg, að það muni fást, þar sem hann missir engin hlnnnindi við það, eins og t. d. dúntekju eða annað slíkt. Þá var það einnig ein af röksemdum hv.frsm. minni hl., að hreppurinn hefði lagt á móti þessu en það er nú altaf svo, að mótmæli koma frá þeim hreppum, sem verða að láta jarðarskika af hendi til kauptúna. Jeg sje svo ekki ástæðu til að eyða miklu af þingtímanum, eins og hann er nú orðinn dýrmætur, í orðalengingar um þetta mál, enda geri jeg ráð fyrir, að jeg hafi skýrt það nægilega fyrir hv. deild, að Eskifirði er nauðsynlegt að fá þennan jarðarhluta. Jeg mun ekki svara hnútum hv.þm. til mín, en geri ráð fyrir, að jeg geti samið eins vel nál. og hann. Læt jeg svo útrætt um málið að sinni.

Sveinn Ólafsson Jeg get verið hv. meiri hl. allshn. þakklátur fyrir góðar undirtektir í þessu máli, og það sem meira er, jeg kann hv. minni hl. líka þakkir fyrir framkomu hans. Hann hefir nefnilega gert mjer greiða án þess að vilja það og vita, en greiði er það nú samt. Hann hefir birt í nál. sínu brjef biskups, en í því eru ummæli, sem bygð eru á misskilningi og ókunnugleika, en styðja mitt mál. Eitt atriðið, sem hann færir fram gegn sölunni er, að hjer sje seilst yfir 4 jarðir og inn í annan hrepp til þess að ná í land Hólma. Alt það land, sem að kauptúninu liggur, er í Helgustaðahreppi og Reyðarfjarðar. Þessir hreppar liggja að því sinn hvoru megin, og partur af kauptúninu hefir landsnytjar sínar ljeðar frá jörðunni Eskifirði í Reyðarfjarðarhreppi. Að hjer sje verið að seilast yfir 4 jarðir, sem nær sje, er með öllu rangt, og ef yfir fjörðinn er farið, er skemmri leið til Hólma en t. d. að Eskifjarðarseli, sem liggur lengst inni í Eskifjarðardal og jafnvel skemmra en að Borgum. Svo er annað, sem kemur til greina, og það er, að þessar jarðir eru ekki falar, nema nú á þessum síðustu dögum hefir komið fram tilboð um að selja Borgir, litla hjáleigu og ófrjóa, sem þar að auki liggur á skuggahlið dalsins og erfiðara er að nota en Hólmanes. Að gera Borgir falar, er þó nokkur bót, en miklu meira og betra land þarf til að fullnægja þörfinni. Það er að vísu satt, að Borgir liggja svo nálægt, að þær má nota, en þar eru litlir hagar, sem að notum geta komið. Jeg hygg, að jeg þurfi ekki að svara hv.frsm. minni hl. frekar, því að það hefir hv.frsm. meiri hl. þegar gert vel og skörulega. Jeg vil þó benda á það, að þrátt fyrir öll mótmæli Reyðarfjarðarhrepps, hlýtur að reka að því, að landið verði tekið frá honum, fyr eða síðar, vegna þarfa þeirra, sem skortir alla grasnyt. Reyðarfjarðarhreppi er enginn skaði gerður, þótt Hólmanes verði selt. Hann ræður yfir nær ótakmörkuðu landi til ræktunar samt sem áður, og jörðin Hólmur verður eptir sem áður hið álitlegasta býli. Það eina, sem Hólmaland missir við þessa sölu, eru fjárhagar, eða það land, sem hentar fyrir búsmala, ef fært væri frá, og til vetrarbeitar. Þess vegna kemur ekki til mála, að hægt sje að bera þetta mál saman við næsta mál á undan á dagskránni. Með þessu er verið að bæta úr tilfinnanlegum landskorti, en í hinu tilfellinu var ekki um neitt slíkt að ræða. Jeg get ekki búist við því, að þeir, sem ókunnugir eru þarna eystra, geti um þetta dæmt, en jeg vildi óska þess, að hv.frsm. minni hl. ætti eftir að koma á þessar slóðir og sannfærast af sjón og raun um það, að hjer hefir honum skjöplast vegna ókunnugleika. Hv. frsm. minni hl. gat þess, að presturinn hefði horfið frá fyrri skýrslu sinni í þessu máli, en af hverju gerði hann það? Af því að hann átti þar hús og mannvirki, sem hann bjóst við að losna við og geta selt, ef kauptúnið fengi alla jörðina, en þegar til tals kom að selja Eskfirðingum þennan hluta landsins, og húsanna þurfti þar ekki, þá snerist honum hugur og lagði þá móti sölunni. Þessar skýringar málsins eru nauðsynlegar þeim, sem ókunnugir eru málavöxtum.

Magnús Jónsson * Ræðuhandrit óyfirlesið. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ekki væri rjett að leggja mikið upp úr orðum biskups í þessu máli, því að hann væri hlutdrægur. Þetta er altof sterkt til orða tekið, og jeg vil segja hv.frsm. það, að hvað sem segja má um biskup, finnur hann hvergi á honum snöggan blett í þeim efnum, enda mun ekki finnast tillögubetri maður í garð ríkissjóðs en hann. Að þessari samviskusemi hans hefir kveðið svo mjög, að ýmsir hafa borið honum á brýn, að hann hjeldi rjetti presta of lítið fram, þegar ríkissjóður ætti í hlut. Það er rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að af sölu jarðarinnar verður ekki nema því að eins, að presturinn hafi gefið til þess samþykki sitt. En hversvegna er þá verið að hafa allan þennan skrípaleik í frammi, þegar presturinn er búinn að neita um samþykki sitt til sölunnar. Hver er meiningin með því, að fara að setja lög um þetta? Er það til þess að hægt sje að stelast að jörðinni, ef einhver prestur skyldi glepjast til að samþykkja þetta. Meiri hl. hv. nefndar virðist byggja alt álit sitt á einu brjefi, sem núverandi prestur hefir ritað, en hann gleymir því, að þessi sami prestur hefir skrifað annað brjef, þar sem hann lætur í ljós álit sitt á sölu jarðarhlutans og mælir eindregið á móti henni. Fyrra brjefið er alveg óskylt þessu máli, því að þá vildi presturinn selja jarðarhús, sem hann átti, en vildi feginn losna við, og jörðina vildi hann leigja kaupstaðnum. Jeg vil líta svo á, að hann hafi gert þetta í hagnaðarskyni, til þess eins að losna við þessi hús sín. Í þessu brjefi sínu segir hann, að eins og nú standi sakir, sje jörðin verðlítil, en þegar hann sjer að kaupstaðurinn vill ekki kaupa húsin, þá snýst hann öndverður gegn því að láta jörðina af hendi. Hann segir þá, að vegna breyttra búskaparhátta komi jörðin ekki verulega að gagni, en ef sauðfjárrækt aukist og fært verði frá, þá sje þessi hluti nauðsynlegur jörðinni. En nú vil jeg spyrja hv.þdm., hvort þeir eru við því búnir, að þetta geti ekki sótt í gamla horfið. Ef sá góði og gamli siður yrði tekinn upp, og ef landsmenn fengju að flytja fje sitt á fæti út til Englands, þá er þessi partur jörðinni nauðsynlegur. Jeg álít ennfremur, að hjer sje verið að skemma hið gamla, fornfræga höfuðból, og það ætti að vera metnaður okkar, að leika ekki forn setur illa, heldur halda þeim við. Það er auðsætt, að það á að fara eftir ástandinu eins og það er nú, en ekki eftir brjefi, sem að engu er hafandi sökum þess, að það er ritað í hagsmuna skyni. Jeg er ekki kunnugur þarna eystra, en eftir því, sem jeg fæ sjeð á landabrjefum, virðist mjer það rjett hjá biskupi, að hjer sje verið að seilast yfir nokkrar jarðir til að ná í þetta land. Kaupstaðurinn Eskifjörður stendur inst inni við fjörðinn, en Hólmar eru aftur á móti yst úti á tanganum 

Jörundur Brynjólfsson Ef hjer væri um það að ræða, að Eskifjörður hefði of lítið land til umráða og ætti ekki kost á öðru landi nær en þessu, myndi jeg vera því fylgjandi, að hann fengi það, en eins og fram hefir komið, er ekki um það að ræða. Jeg get því ekki annað sjeð, en að hv.frsm. minni hl. og hv. 1. þm. Reykv. hafi hjer rjett fyrir sjer, og er þeim fyllilega sammála. Jeg vildi ennfremur bæta því við sökum þess að jeg hygg, að það hafi ekki komið nógu greinilega í ljós, að þessi jörð tilheyrir öðrum hreppi, og það getur verið hættulegt fyrir Reyðarfjörð að fá þá gesti til sín, sem Eskifjörður kann að senda þeim til vistar. Sjerstaklega þar sem um allfjölment kauptún er að ræða og sem getur orðið miklu fjölmennara en það er nú. Menn munu fara nærri um, hve þungum búsifjum slíkir nágrannar geta valdið hreppsfjelaginu, ef kauptúnið á kost á jarðnæði og er einrátt um hverjir búa á slíkum stöðum. Það hefir átt sjer stað hjer á landi, þó að það hafi ekki víða komið mikið að sök, að menn, sem ekki hafa verið sjálfbjarga, hafa verið settir á jarðnæði sem kaupstaður (Akureyri) á í annari sveit til þess að þeir yrðu sveitlægir þar. Það er vert að íhuga þetta, þegar talað er um að gera slíka breytingu, sem hjer er farið fram á. Fólkstala í Eskifjarðarhreppi var árið 1927 760 manns, og má vel gera ráð fyrir að fjölgi frá því sem er. Þó að ekki sjeu nema þessar ástæður fyrir hendi, nær engri átt að selja kauptúninu þennan jarðarhluta, og það því síður, sem kauptúnið getur fengið jarðnæði á jörðum, sem liggja nær því. Og um þetta á vitanlega að semja við hlutaðeigandi sveitarstjórn, en ekki Alþingi. Jeg vil undirstrika þau ummæli hv. 1. þm. Reykv. að okkur er skylt að sýna höfuðbólum þann sóma og þá ræktarsemi að búta þau ekki í sundur alveg að óþörfu. Jeg hirði ekki um að fara út í ummæli biskups í brjefi hans. En það er engan veginn veigalítil ástæða hjá biskupi, að landsnytjar kunni að rýrna, ef kauptúnið nær eignarumráði yfir jarðnæðinu. Jeg tek undir með hv.frsm. minni hl. (HK) um það, að jeg treysti hv. d. til að samþ. dagskrá þá sem hann bar fram.

Sveinn Ólafsson Jeg get ekki komist hjá að svara hv. 1. þm. Árn. (JörB) örfáum orðum, þó að mjer sje nauðugt að deila við hann. Hjá honum kennir óeðlilega mikils misskilnings á þessu máli. Jeg er viss um að hann hefir ekki kynt sjer það eins og skyldi. Hann var að tala um, að þetta væri hættulegt nágrenni fyrir Reyðarfjarðarhrepp. Nábýlið verður ekkert nær en það er, því að Reyðarfjarðarhreppur á land fast að kauptúninu. Nágrennið verður það sama. Hv. þm. fullyrti, að Eskifjarðarhreppur ætti nóg land. Þetta er vitleysa. Hreppurinn á ekkert land. Einstakir menn eiga þarna tvær smájarðir, Lambeyri og Bleiksá, og á því landi stendur kauptúnið. Landsnytjar, sem kauptúnið fær að nota, eru bæði litlar og rýrar, og nú er svo komið, að mikill hluti af íbúunum getur hvorki haft kindur nje nautgripi. Fyrir þá fáu menn, sem eiga búfjenað, eru mestu vandræði með að koma honum fyrir á högum, alla hagbeit verður að sækja til jarða í Helgustaða- eða Reyðarfjarðarhreppum. Það er því bygt á misskilningi, ef hv. 1. þm. Árn. heldur, að íbúar kauptúnsins eigi kost á ræktanlegu landi. Ríkið á ekkert land þarna nálægt nema Hólma og getur með sölu þessa hluta af Hólmalandi bætt þarna úr brýnni þörf. Þá segir hv.þm. og hv. 1. þm. Reykv. (MJ), að þetta forna og fræga höfuðból verði skemt ósæmilega með sölu landsins. Jú, það minkar að vissu leyti, Hólmanes hverfur, en höfuðbólið Hólmar heldur áfram að vera til og verður stór jörð eftir sem áður. Það er ekkert því til fyrirstöðu, að verið geti stórbú á Hólmum, þó að nesið sje selt, alt besta og verðmætasta landið verður eftir. Hv. þm. hafa vitnað í brjef biskups, þar sem hann segir meðal annars, að varpið muni rýrna. En hvernig má það verða ? Umferð er daglega á milli Reyðarfjarðar og Eskifjarðar fram hjá hólmunum og milli þeirra. Hún verður ekki meiri, þó að ræktað verði nokkurt land yfir á nesinu. Jeg hjelt, að fyrst og fremst bæri að líta á það, hvar nauðsynin væri. Og nauðsynin er einmitt hjá Eskfirðinguin, því að Eskifjörður á ekkert land og þar er hin mesta örtröð. Auk þess er þetta hólmaland nær ekkert notað og varla túskildingsvirði, liggur mjer við að segja, eins og nú er ástatt, en getur orðið til mikilla nytja fyrir kauptúnið. Jeg hjelt, að sú þörf væri meira verð en sá hjákátlegi metnaður, að vilja láta útkjálka þessa höfuðbóls liggja í eyði, engum að gagni. Kauptúnið á ekki kost á neinu landi til kaups, að því undanteknu, að síðustu daga hefir því boðist kaup á lítilli hjáleigu frá Eskifirði, Borgum, en það litla land er grýtt og votlent og ekki vænlegt til ræktunar, en auk þess mun verðið geysihátt. Þó að kauptúnið fengi þessa litlu jörð, er það svo langt frá því að hún fullnægi þörfum þess, að hún er ekki nema fjórði eða fimti hluti af því, sem þörfin krefur í bili.

Jörundur Brynjólfsson Hv. flm. vildi halda því fram, að hjá mjer kendi misskilnings um þetta mál. Jeg hefi samt ekki getað sannfærst um að svo sje. Hv. flm. segir, að nokkur hluti landsins, sem Eskifjörður liggur á, sje í Reyðarfjarðarhreppi. Sá hluti mundi þá heyra þeim hreppi til. En svo er nú auðvitað ekki. Hreppamörkum hefir verið breytt og Eskifjörður stendur nú á því landi einu, sem Eskifirði heyrir til. Fasteignamatsbókin sýnir þetta og samkvæmt henni er landrýmið ekki lítið. Þar stendur: Bleiksá, 138 hndr. Lambeyri I, 69 hndr. Lambeyri II, 115 hndr. Samtals 322 hndr. Og eins og menn sjá, er þetta hreint ekki lítið. Hv. flm. vildi halda því fram, að engin breyting yrði, þó að bærinn eignaðist jarðnæði í annari sveit. Þetta er reginmisskilningur. Hverjir ráða, hvað bygt verður í Hólmalandi, eftir að Eskifjörður hefir keypt það, og hverjir búa þar? Ekki íbúar Reyðarfjarðarhrepps, þó að þeir geti orðið að sæta afleiðingum af þessu. Þeir hafa enga íhlutun, en verða að bera ábyrgð eftir tiltekinn tíma, ef fólkið þarf hjálpar við. Og það er höfuðatriðið í málinu. Það væri ólíkt nær að fá hreppamörkum breytt, ef Eskifjörður vill fá aukið land út frá kauptúninu. Jeg er alveg hissa á hv.flm., að hann skuli ekki koma auga á þessa hættu.

Það er engin hætta

. Hvorugur okkar getur spáð neinu um það. En það verður að krefjast þess, að við sýnum alla varfærni í þessu efni, því að hjer getur verið um hættu að ræða fyrir hreppsfjelagið í Reyðarfirði, sem sjálfsagt er að koma í veg fyrir. Það vill svo til, að ef þetta land er selt undan Hólmum, er tekinn fullur helmingur jarðarinnar. Þó að það sje kannske ekki notað mikið nú, er ekki hægt að segja um það, að hve miklum notum það getur orðið í framtíðinni. Og það liggur jafnlangt eða skamt frá Eskifirði eftir sem áður. Hv. flm. er að fara krókaleiðir í þessu máli og reyna að fá menn til að líta ekki á höfuðatriði málsins. Ef landinu er það mikið áhugamál að selja þennan jarðarhita, á fyrst og fremst að gefa Reyðarfjarðarhreppi kost á að eiga hann. Jeg býst við, að áður en langt um líður verði farið að nota landið meira en nú er gert. Annars finst mjer skjóta nokkuð skökku við, ef landið er ekki túskildingsvirði, eins og hv.flm. sagði, en er þó svona bráðnauðsynlegt fyrir Eskifjörð. Hv. flm. sagði, að það væri tilgangslaust að vera að geyma útkjálka þessa lands. En við höfum fengið nóga reynslu í þessu efni. Fyrrum voru margar jarðir látnar, af því að einungis var litið á augnabliksþörf, stundum ímyndaða, en ekki á framtíðina. Jeg vænti þess, að hv. d. sýni rjettlæti í þessu máli og viðurkenni, að okkur er skylt að gæta rjettinda þess sveitarfjelags, sem hlut á að máli, en það er fyrst og fremst Reyðarfjarðarhreppur.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Jeg ætla fyrst að snúa mjer að hv.flm., sem var að þakka mjer fyrir þann greiða, að hafa birt brjef biskups. Mjer þykir vænt um þakklæti hans, en jeg vil segja, að hv.flm. átti ekki að ganga þess dulinn, að jeg vil, að hið sanna upplýsist í hverju máli. Hv. flm. sagði, að afstaða mín til málsins mundi stafa af ókunnugleika og óskaði, að jeg ætti eftir að koma á þessar slóðir. Það er alveg rjett, að jeg hefi ekki þann kunnugleika, sem hv.þm. hefir, að því leyti, sem kunnugleiki fæst við að sjá staðinn. En jeg hefi athugað kortið og hugsað málið, svo að jeg get ekki talist því alls ókunnugur. Hv. flm. mintist á, að landsnytjar færu þverrandi á Hólmum.“ Hvernig mundi nú verða umhorfs þar, ef selt væri. Það má nærri geta, að ræktun verður aldrei framkvæmd á þessu landi nema með mikilli umferð, sem hlyti að raska þeirri kyrð, sem þar þarf að vera, vegna varpsins. Það má benda á, að þó að þetta land yrði selt Eskifirði, yrði það ekki kaupstaðnum til hagræðis hvað beit snertir. Áður hefir verið bent á, að ef Eskifirði er þetta svo mikið áhugamál sem af er látið þá gæti hann tekið landið á leigu. Hv. 1. þm. Árn. hefir greinilega skýrt þá hlið málsins, sem snýr að Reyðarfjarðarhreppi. Hv. flm. telur Borgir vera smákot. Það er þó metið á 5300 kr., en Bleiksá á 15300 kr. Þetta köllum við Barðstrendingar ekki smákot, hvað sem gert er í Suður-Múlasýslu. Hv. 2. þm. Rang. hóf ræðu sína með því að segja, að jeg hefði byrjað mál mitt í bráðræði og endað í ráðleysi. Þetta geta þeir einir sagt, sem álíta sig öðrum fremur vitrari. Því ekki að furða þó hv.frsm. meiri hl. segi slíkt! Reynslan mun sýna, hvort ræður hans eru bygðar á betri grundvelli en mínar í þessu máli. Hvernig er hægt að ætlast til, að jeg geti komið eins vel fyrir mig orði og þaulæfður málafærslumaður, sem bæði er gáfaður og vel mentaður? En hv.þm. á ekki að temja sjer að gera lítið úr öðrum, þó að hann kunni að vera þeim fremri sjálfur.

Jeg var að gjalda líku líkt

. Nei, hv.frsm. var ekki að gjalda líku líkt. Jeg gerði ekki lítið úr hans hæfileikum til að semja greinilegt nál. Það ber vott um það, hve lítil rök eru fyrir hendi, þegar annar eins maður og hv.frsm. hefir ekki önnur rök fram að færa en brjef, sem alveg er búið að missa gildi sitt. Hann benti á, að alt ylti á samþykki prestsins, en hv. 1. þm. Reykv. hefir bent á, hve það er lítils virði. Mjer er ánægja að fá tækifæri til að leiðrjetta, ef hv.þm. heldur, að jeg hafi verið að gera lítið úr sjer. Nei, jeg hefi altaf viljað láta alla menn njóta sannmnælis. Hv. þingm. til glöggvunar, leyfi jeg mjer að lesa upp dálítinn kafla úr brjefi biskups, svo hljóðandi: „Til frekari skýringar á þessum brjefkafla skal þess getið, að það sem komið hefir hreyfingu á þetta mál, er að prestinum á Hólmum hafði komið til hugar að leigja kaupstaðnum afnot prestssetursjarðarinnar gegn því að hann (kaupstaðurinn) keypti af sjer öll þau hús, sem presturinn á þar á staðnum, gáandi ekki að því, að slíkt er með öllu óleyfileg meðferð á húsum á prestssetursjörð, enda þótt prestur eigi þau sjálfur. En áður en presturinn hafði fengið bendingu frá mjer um, að slíkt væri óheimilt, þá gekk ofannefndur fundur á móti húsakaupum nema því aðeins að hreppurinn fengi alla jörðina keypta. En frv. þar að lútandi vildi flm. ekki bera fram og hefir í stað þess komið fram með það frv., sem hjer liggur fyrir um kaup á nokkrum hluta af landi Hólma.“ Hv. þdm. munu að vísu hafa kynt sjer þetta áður, en til þess að þeim skyldi ekki falla þetta úr minni, vildi jeg rifja þetta upp áður en atkvgr. fer fram. Hv. flm. vildi gera lítið úr þeim notum, sem Hólmar hefðu af landinu, en mikið má vera, ef land, sem liggur upp að túngarði jarðar, er ekki allmikils virði fyrir jörðina. En hv. 1. þm. Árn. (JörB) hefir farið inn á þessa hlið málsins og geri jeg hana því ekki að umtalsefni.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Eins og sjer á nál. meiri hl. fjhn., þá er mikill meiri hl. n.samþ. frv. Fyrir frv. þessu liggja aðallega tvær ástæður. í fyrsta lagi hefir verið hörgull á farkennurum, og gengur stöðugt treglega að fá hæfa menn til að taka farkenslu að sjer. Önnur ástæðan er sú, að árlega berast kveinstafir frá þeim, er farkenslu stunda, yfir því, að þeir verði að láta af starfinu fyr en þeir annars vildu, vegna óviðunandi launakjara. Eins og nú er ástatt, þá hafa farkennarar að launum 300 kr., og að auki hlunnindi og dýrtíðaruppbót, og vil jeg meta það alt 900 kr. árlega. Fastir kennarar hafa, að meðtaldri dýrtíðaruppbót, 1800–3000 kr., eða tvöföld til þreföld laun fyrir sama starf og sama starfstíma. - Í frv. eru laun farkennara hækkuð upp í 500 kr., og nema þau þá með hlunnindum og dýrtíðaruppbót 1200 kr. fyrir 6 mán. starf. Nái frv. fram að ganga, þá nema laun farkennara % af lægstu launum fastakennara, en % af hæstu launum þeirra. Þó beðið verði með þessa hækkun til hinnar almennu endurskoðunar launalaganna, - sem enginn veit hvenær kemur, - þá má telja það víst, að hækkunin verði aldrei minni en hjer er til ætlast. Í frv. er svo ákveðið, að öll viðbótin skuli greidd úr ríkissjóði. Ástæðan er sú, að sveitarsjóðir hafa hingað til greitt miklu meir til farkennara, á móts við ríkissjóð, en fastakennara. Hlutföllin hafa verið sveitunum margfalt óhagstæðari en kaupstöðum. Eftir frv. á ríkið að greiða farkennurum 350 kr. stofnlaun og 200 kr. dýrtíðaruppbót, eða samt. 550 kr., en sveitarsjóður 150 kr. laun og 500 kr. hlunnindi, að mínu mati, eða 650 kr. samtals. Ríkissjóður geldur því enn 150 kr. minna en sveitarsjóður. - En fastakennurum geldur ríkið 800 kr. laun og 640 kr. dýrtíðarburt. Vegna þess hvernig tímarnir breytast og aðstæðurnar, er alveg óhjákvæmilegt, að húsin sjeu látin fylgja jörðunum. Það er ekki svo að skilja, að hjer sje verið að lögleiða eitthvað nýtt, því að flestum leigujörðum hafa fylgt einhver jarðarhús hingað til, þótt að vísu ekki sje ákveðið í núgildandi lögum, hversu mikil þau skuli vera. Í frv. er að vísu mikið færð út skylda landsdrottins til þess að leggja til hús, en algert nýmæli er það ekki. Jeg sje, að fundartíminn er á enda, og verð því að láta hjer staðar numið að sinni, en mun halda áfram, þegar málið kemur næst til umr.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Það er leiðinlegt að eltast við þessa embættismannaherflokka, sem berjast hjer fram í hv. d. undir forustu hv.þm. Dala (SE) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Báðir hafa talað fyrir þessum vesalingum(!) eins og þeir væru sannnefndir píslarvottar vegna viðskifta sinna við ríkið. En jeg verð að segja, að í þessu efni sem öðru eru takmörk fyrir því, hvað þungan bagga þjóðin getur bundið sjer. Og þó að því sje haldið fram af formælendum þessa máls, að hjer sje ekki farið fram á mikið, þá hljóta þó allir að sjá, að það getur dregið dilk á eftir sjer og önnur sambærileg störf hækka í sama hlutfalli að því er laununum viðkemur. Mjer fanst hv.frsm. meiri hl. (ÁÁ) loka augunum um of fyrir ákvæðum gildandi laga um laun barnakennara. Hann gerir ekki ráð fyrir aldursuppbót, þar sem þó er vitanlegt, að hún getur orðið jafnhá laununum. En með því hefir hann ekki reiknað í flutningi þessa máls. Það er rjett, sem hv.frsm. meiri hl. hjelt fram, að sveitirnar hafa verið beittar nokkrum misrjetti um styrk til fræðslumála á móts við kauptún og þau hjeruð, sem fasta kennara hafa. En það misrjetti mátti leiðrjetta á þann hátt, að láta ríkissjóðstillagið hækka en draga úr tillagi sveitanna. Annars dettur mjer í hug, að ástæðan fyrir því, að hv.frsm. meiri hl. telur ekki aldursuppbótina sje sú, að enn eru svo fáir kennarar skipaðir. En hvers vegna eru kennararnir ekki skipaðir? Jeg hefi heyrt, að ástæðan væri sú, að ef þeir yrðu skipaðir, kæmu þeir brátt á þau laun, er samsvaraði ekki getu almennings að gjalda. Í þessu liggur þá sú viðurkenning, að launin hafi upphaflega verið of hátt ákveðin í lögunum, enda virðist það t. d. óeðlilegt, að aldursuppbótin sje gerð jafnhá byrjunarlaunum. Þessu mætti vitanlega breyta, því ekki er ástæða til að halda, að kennararnir verði hæfari til að gegna starfi sínu fyrir það. Jeg verð að álíta, að sá kennari, sem hefir, auk allra þeirra hlunninda, sem lögin áskilja honum, 840 kr. fyrir þá 6 mánuði, sem skólinn stendur, sje mjög sæmilega haldinn af hálfu hins opinbera. Minsta kosti hefir hann ekki meiri ástæðu til að kvarta heldur en margir aðrir flokkar starfsmanna ríkisins. Annars býst jeg við, að um þetta mál sje sama að segja og yfirsetukvennalögin. Menn vilja óðir og uppvægir hækka launin, og stoðar því sennilega lítt á móti að mæla. En það verð jeg að segja, að einkennileg er afstaða þeirra hv.þdm., sem leggja sig fram til þess að fá þessi laun hækkuð, en leggjast hinsvegar af alefli á móti hækkun launa verkamanna, hvenær sem þeir koma því við. Það skal vera óátalið af mjer, enda býst jeg við, að atvinnuvegirnir sjálfir sjeu best færir að dæma um, hve há laun þeir þola að greiða. En hitt getur engum dulist, að nokkurs ósamræmis kennir hjá mörgum hv.þdm. í þessum efnum. Það er að vísu æskilegt, að barnafræðslan sje í sem allra bestu lagi, en á það ber að líta, að geta ríkissjóðs er ekki ótakmörkuð í þessum efnum frekar en öðrum. Og á það ber og að líta, að mjög orkar tvímælis um gagnsemi barnafræðslunnar í þeirri mynd, sem hún er rekin hjer á landi, og margir munu vera þeirrar skoðunar, að hún svari ef til vill ekki kostnaði.

Halldór Stefánsson Jeg skal gera grein fyrir þeim fyrirvara, sem jeg hefi bundið við fylgi mitt við frv. Jeg get ekki beitt mjer gegn því, að færð sjeu til nokkurs samræmis greiðsluhlutföll ríkissjóðs til farkenslu og eftirlitskenslu og annarar kenslu. Það virðist ástæðulaust að farkensla og eftirlitskensla sje rjettminni til styrks úr ríkissjóði en skólakensla. Hinsvegar vil jeg með engu móti, að fylgi mitt við þetta frv. verði skoðað sem nokkurt dálæti eða fylgi við barnafræðsluna í þeirri mynd, sem hún er. Jeg tel fyrirkomulag barnafræðslunnar hjer á landi bygt á fullkomnum misskilningi. Jeg tel að börn innan 11 ára aldurs hafi lítil skilyrði til þess, að hafa verulegt gagn af öllum þeim ítroðningi, sem við barnafræðsluna er beitt. Börn á þeim aldri brestur þroska og skilning til að hafa þess veruleg not. Að öðru leyti skal jeg ekki fara frekar út í þetta atriði málsins, enda mun það liggja utan við umræðuefnið. Þá gildir fyrirvari minn og það, að ef bent verður á aðrar heppilegri leiðir, til þess að koma á jafnrjetti í styrkveitingu ríkissjóðs til farkenslu og eftirlitskenslu og annarar kenslu, þá áskil jeg mjer rjett til þess að fylgja þeim skynsamlegum breytingartill., sem fram kynnu að verða bornar um það efni.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil þakka hv. 1. þm.N.-M. stuðning hans við þetta mál, en um leið benda honum á, að á engan annan hátt er hægt að koma á jafnrjetti milli farkennara og annara kennara en þann, að samþykkja þetta frv. Eins og nú stendur, fer miklu minna fje til uppfræðslu sveitabarna en kaupstaðabarna. Að þessu leyti verða sveitirnar miklu ver úti en kaupstaðirnir. Ef útiloka á alt misrjetti, þá nægir ekki að halda einum niðri, heldur hækka annan, svo að allir megi vel við una. Jeg skal nú ekki fara mikið út í það, hvort gerðar sjeu of skuli fá hærri laun, ef þeir hafa stóra fjölskyldu.

Aldursuppbótin er miðuð við það

. Nei, svo er alls ekki, því að menn, sem eru búnir að vera nógu lengi í embættum og eiga engin börn og geta ef til vill alls ekki átt börn, þeir fá þetta samt. Jeg hefi líka haldið um þessa aldursuppbót, að hún væri alment veitt sem viðurkenning fyrir langt og gott starf, en ekki sem launahækkun vegna ómegðar.

Frsm. minni. hl. (Hannes Jónsson) Það var hlægilegt að heyra síðustu röksemdir hv.þm. V.-Ísf. Hann sagði að þögn kennaranna um launaviðbót vitnaði um lág laun, og um leið segir hann, að ef barnakennarar fái þessa uppbót, þá þurfi ekki að óttast háværar kröfur frá þeim framar. Þetta eru alls ekki frambærileg rök, eins og líka hv.þm. hlýtur að finna sjálfur. Hv. þm. hefir orðið þetta á í vandræðum sínum, en gætt þess miður, að með því að grípa til slíkra röksemda, þá gerði hann sig beran að ósamkvæmni og rökþrotum. Jeg hygg, að flestir þeir, sem þykjast órjetti beittir, kvarti, en ef þeir gera það ekki, verður það að teljast vitni þess, að þeir sjéu ánægðir með sitt hlutskifti, en ekki óánægðir. Það sem hv.þm. sagði um launakjör kennara fastra skóla skiftir ekki beint máli í þessu sambandi. Í þessu frv. er farið fram á 500 kr. byrjunarlaun, auk ókeypis fæðis, húsnæðis, ljóss og hita og þjónustu. Þessi síðastnefndu fríðindi eru lágt metin á 500 kr. Eftir þessu frv. yrðu laun farkennara minst 1200 kr. með dýrtíðar- uppbót - fyrir þessa 6 mánuði sem skólinn stendur. Við þetta bætist svo aldursuppbótin, sem getur orðið 420 kr. með dýrtíðaruppbót. Jeg geri ráð fyrir því, að ef þessi launahækkun næði fram að ganga, þá myndu brátt koma fram samskonar kröfur frá öðrum starfsmönnum hins opinbera, og síst með minni rjetti. T. d. væri litið samræmi eða sanngirni í því, að láta hreppstjórana hafa eftir sem áður einar 100–200 kr. fyrir öll þau mörgu og yfirgripsmiklu störf, sem á þeim hvíla. Jeg býst við, að svona mælti lengi telja. En er nú ríkið viðbúið að hækka laun allra starfsmanna ríkisins, svo að sjerhver verði ánægður? Ef þetta spor verður stigið, þá er þessi launaflokkur tekinn út úr samræmi við launalögin í heild, og þá er fordæmið gefið. Næst kemur röðin að hreppstjórunum, þá oddvitunum o. s. frv. Og ekki dregur úr þessum kröfum, ef launahækkun yfirsetukvenna siglir hraðbyri gegnum þingið, eins og nú lítur út fyrir. Mjer skilst, að mjög beri að gjalda varhuga við að stíga þetta spor. Það tjáir ekki að segja sem svo, að þetta sje lítil hækkun, eða að hún nemi litlu samanlagt fyrir ríkissjóð. Hjer kemur fleira til greina, eins og jeg hefi áður drepið á. Málið hefir fleiri hliðar. Það væri að vísu mjög æskilegt, að hægt væri að launa alla starfsmenn svo vel, að enginn þættist vanhaldinn, en engum ætti að vera það betur ljóst en hv. alþingismönnum, að einhversstaðar hljóta þó að vera takmörk fyrir gjaldgetu ríkissjóðsins. Hin vaknandi þrá til þess að bæta úr margra alda kyrstöðu á flestum sviðum þjóðlífsins krefur mikils fjár, og þjóðin verður að vera vakandi á verði um það, að binda ekki eftirkomendunum altof þungan bagga fyrir þessar framkvæmdir. Þá sagði hv.þm., að þessi launahækkun gæti orðið til þess, að halda fólki kyrru í sveitunum. Þetta hygg jeg á misskilningi bygt. Það er alkunnugt, að meðal þjóðar vorrar er sá hugsunarháttur ríkjandi, að betra sje að lifa við sultarlaun í kaupstað en við sæmileg kjör í sveit, sjerstaklega á þetta við þá, sem lærðir eru kallaðir. Það eru hin ýmsu hlunnindi kaupstaðanna, sem ríða baggamuninn í þessu efni. Fyrir 280 kr. launahækkun setjast menn ekki að í sveit. Það þarf annað og meira til þess. Svo lítil peningaupphæð hefir lítil áhrif á lífsstefnu manna, eða það, hvað þeir velja sjer fyrir lífsstarf. Jeg býst við, að ef þetta væri tilgangurinn, þá yrði að fara fram á enn hærri laun, ef bera ætti tilætlaðan árangur. Jeg held líka, að það sje ógerningur að beina fólksstraumnum aftur til sveitanna með peningum einum. Framtíð sveitanna byggist ekki á hátt launuðum embættum, heldur auknum verklegum framkvæmdum. Að því á ríkisvaldið að vinna, og í skjóli þeirra framfara vex starfslöngun og andleg menning, sem dregur hugi unga fólksins aftur til sveitanna. Jeg hygg, að endurskoðun launalaganna sje mjög ofarlega í hugum manna, og getur tæpast liðið mjög á löngu áður en hafist verður handa í því efni. Þá verður að sjálfsögðu að endurskoða barnakennaralaunin líka. Með tilliti til þess, getur það haft mikla örðugleika í för með sjer síðar meir, ef farið verður nú að taka þennan launaflokk út úr, og ákveða laun hans, sumpart af handahófi og sumpart til þess að láta eftir kröfum þeirra, sem hlut eiga að máli. Jeg tel slíkt stórlega varhugavert, og vil eindregið ráða hv. deild frá því að samþykkja frv. Við endurskoðun launalaganna kemur það í ljós, hvað ríkissjóður getur, og getan verður að ráða. En nú getur svo farið, að þegar öll kurl koma til grafar, þá verði gjaldahækkunin svo mikil, að mönnum hrjósi hugur við, og er þá ágætt(!) að vera búinn að smeygja svona hækkunum inn áður en menn vita, hvað þeir eru að gera. Það er satt, að kennarar verða að bíða lengi eftir að fá fyrstu launauppbót og enn lengur eftir að komast upp í hæstu laun. Jeg skal taka það trúanlegt, að settir barnakennarar fái aldursuppbót; en jeg hefi ekki orðið var við það, og jeg skil ekki hvaða ástæður liggja að því, að kennararnir eru altaf settir í sumum sveitum, án þess að sjeð verði að öðruvísi standi á um þær en aðrar sveitir. Ef þetta er tekið trúanlegt, að settu kennararnir fái líka aldursuppbót, þá eru það allir eða flestir barnakennarar, sem starfa undir þessum ákvæðum, og geta þeir þá búist við að fá bætt launakjör eftir 3 ár, 6 ár, 9 ár eða 18 ár. Þess er þá líka sennilega full þörf, því að það getur verið, að þessir kennarar hafi þá svo mörg börn á sínu. framfæri, eins og mjer skildist á hv.þm. V.-Ísf., en jeg man ekki eftir, að það sje neitt í launalöggjöf þeirra um það, að þeir miklar kröfur til barna, og þeim ætlað of mikið, nje heldur hvort árangur barnafræðslunnar sje lítill. En hinu vil jeg mótmæla, að gagnsemi barnafræðslunnar svari ekki kostnaði. Hvað býst hv.þm. við að fá fyrir 20 kr., sem hann ver til fræðslu barns í einn vetur? Við hvað miðar hann, ef hann segir, að árangurinn, eins og hann er nú, svari ekki kostnaði? Sannleikurinn er, að hversu lítið fje, sem lagt er af mörkum í þessu skyni, þá svarar það vissulega kostnaði, og það svarar kostnaði þó árangurinn sje lítill eða nær enginn. Um þetta atriði skal jeg ekki fara frekari orðum, og síst deila um það við hv.þm. V.- Húnv. Hv. frsm. minni hl. taldi mjer hafa missýnst um laun fastra kennara, því að þeir hefðu ýms hlunnindi, sem jeg hefði ekki getið um. Mjer er ekki kunnugt um, að þeir hafi önnur hlunnindi en þau, að heimavistarskólastjórar í sveit og skólastjórar í kaupstað hafa ókeypis húsnæði, og um þetta hefi jeg getið. En hinsvegar vil jeg halda því fram, að sá grundvöllur, sem byggja verður að rjettu lagi alla launaútreikninga á, sjeu frumlaun kennaranna, byrjunarlaunin. Hv. þm. óx mjög í augum aldursuppbótin, og það er rjett, að hún getur orðið alt að 300 kr. á farkennara. En hve langur tími líður, þangað til launin eru hækkuð sem þessu nemur? Það eru nú ekki minna en 18 ár, svo að hv.þm. getur getið nærri, hvort ekki muni hafa eitthvað hafa hlaðist utan á þann mann, sem gegnt hefir farkennaraembætti í 18 ár. Jeg býst við, að þá sjeu orðnir nokkrir munnar til þess að taka á móti þessari launauppbót, og jeg geri einnig ráð fyrir, að sá kennari sje alls ekki öfundsverður, sem svo lengi hefir gegnt jafn illa launuðu starfi. Hv. þm. ferst líkt og sænska verkamanninum á stríðsárunum, þegar ákveðið var að veita hverjum verkamanni 2 kr. uppbót á viku fyrir hvern krakka. Honum varð það að orði um einn vin sinn, sem fjekk meiri uppbót en alment var, að altaf væri hann jafn heppinn, að eiga nú fult hús af krökkum! Þá vil jeg leiðrjetta þau ummæli hv.þm. V.-Húnv., að farkennarastöður hafi ekki verið veittar, til þess að hafa á þann hátt af mönnum aldursuppbótina. Þetta hefir við engin rök að styðjast. Jeg býst tæpast við því, að hv.þm. trúi því í raun og veru, að lögin hafi verið svo greypilega brotin, enda má hann skilja það, að slíkt ranglæti myndi ekki liðið átölulaust. Hv. þm. ætti og að vita það, að enda þótt farkennarar sjeu aðeins settir, þá hafa þeir eigi að síður rjett til aldursuppbótar, enda er slíkt sjálfsögð rjettlætiskrafa. Að farkennarar hafa ekki altaf verið skipaðir, leiðir af öðrum ástæðum. Víða er farkenslu svo háttað, að engin trygging er fyrir því, að henni sje haldið uppi ár hvert. Til þess að slíkt sje trygt, þarf skólanefndin að hafa umráð yfir húsnæði, sem víst sje, að ekki gangi henni úr greipum. En nú hagar óvíða svo til, svo að varhugavert verður að teljast, að skipa kennara til ófyrirsjáanlegs tíma. Þá sagði hv.þm. einnig, að þetta væri ótvírætt vitni þess, að launin væru óhæfilega há. Slíkt eru þvílíkar firrur, að jeg hirði ekki að svara þeim. Farkennarar í sveitum eru tvímælalaust lægst launuðu stjett landsins í hlutfalli við það starf, sem int er af hendi í þágu þjóðfjelagsins. Engin stjett manna fær eins ljelega greiðslu fyrir mikið og vandasamt starf eins og farkennarar í sveitum. Jafnvel yfirsetukonurnar eru ekki ver launaðar tiltölulega. Mjer virðist sveitirnar eigi að gera strangar kröfur í þessum efnum, strangar kröfur um jafnrjetti fyrir sig og rjettlæti þessum mönnum til handa. Það rjettlæti fæst einungis með launauppbót og bættum launakjönim framvegis, ekki þannig að tilsvarandi sje klipið af launum annara kennara, heldur beint með því, að hækka laun farkennara. Það hefir ósjaldan verið reynt að færa laun fastra kennara yfir á kauptún og kaupstaði. Það var reynt 1921, 1922 og 1924, og hefir ávalt mistekist, enda er það mjög að vonum. Sú leið hefir verið þrautreynd, og geri jeg tæplega ráð fyrir, að menn láti sjer lengur detta slíka fjarstæðu í hug. Mjer virðist þeim hv.þm., sem telja sig vini sveitanna, ætti að vera það ljóst, að þeir eiga að sækja sinn rjett, en ekki taka rjett af öðrum. Þetta er hin eina leið, sem liggur til jafnrjettis á þessum sviðum. Ranglæti verður eigi útrýmt með nýju ranglæti. Og vænti jeg nú, að þeir hv.þm., sem þrásinnis hafa verið gerðir afturreka með tilraunir sínar til þess að sparka hinni íslensku kennarastjett lengra niður í djúp örbirgðar og vonleysis, muni nú loks skilja það, að hin íslenska kennarastjett lætur ekki bjóða sjer alt til langframa. Og jeg verð því að vænta þess einnig, að þeir leggi nú máli þessu lið, enda mun það mála sannast, að hin íslenska kennarastjett er nokkurrar viðurkenningar makleg, fyrir langt og mikilsvert og óeigingjarnt starf í þágu þjóðarinnar. Þetta vil jeg biðja hv.þm. að leggja sjer ríkt á minni. Jeg lít svo á, að bætt launakjör farkennara í sveit geti haft mjög mikilvægar afleiðingar og áhrif, auk hinnar sjálfsögðu rjettlætiskröfu, sem þeir eiga á slíku. Til slíkrar kenslu ráðast einkum einhleypir menn, sem oft eru um leið að reyna að koma sjer upp heimili og safna sjer fje, til þess að koma því á fót. Ef launakjörin eru nú þannig, að þeim er gert mögulegt að safna nokkru, þá veitir það þeim töluverða hjálp til þess að reisa hús og heimili, svo að þeir þurfa ekki að flytjast til kaupstaðanna. Nú fer svo fjarri því, að hjer sje um ótakmarkaðar kröfur að ræða. Hækkunin nemur ekki meira en 200 kr. yfir þá sex mánuði, sem skólinn stendur. Það þarf síst að gera ráð fyrir því, að ef þessi launahækkun verður samþykt, þá muni brátt koma fram auknar kröfur um nýja hækkun, af hendi kennara. Sannleikurinn er, að engin stjett þjóðfjelagsins hefir haft lægra um sig en farkennararnir. Er það órækt vitni þess, hversu mikið vonleysi hefir ríkt innan stjettarinnar. Fæstir hafa hugsað sjer það starf til frambúðar, heldur einungis haft það á hendi, meðan ekki gafst annað betra. Lágar kröfur eru skýrustu vitni ljelegra launa. Hinsvegar þurfa menn ekki að óttast óhæfilegar kröfur úr þessari átt. Það sem farið er fram á, er einungis rýr launaviðbót, sem gerir farkennara fært að stunda atvinnu sína og þurfa ekki að flýja á náðir kaupstaðanna eða leita sjer annarar atvinnu. Með því lagi, sem nú er, get fara fleiri orðum um það, því að menn geta kynt sjer grg. frv. ef þeim þætti eitthvað á vanta. Fyrir hönd n. legg jeg svo til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg get ekki verið að karpa lengur við hv.þm. V.-Húnv. um jafn sjálfsagt mál og þetta. Jeg vil aðeins geta þess, að þegar talað er um laun embættismanna, þá eru hreppstjórar og oddvitar aldrei teknir til samanburðar. Þeir starfa á líkan hátt og hreppsnefndir og bæjarstjórnir í kaupstöðum, sem vinna alveg kauplaust, en það sýnir einmitt best, hvað kjör barnakennaranna eru aumleg, þegar menn geta látið sjer detta í hug að taka þetta til samanburðar. Smærri atriðin í ræðu hv.þm. V.- Húnv. get jeg látið mig litlu skifta, en vil þó taka það fram, að skólastjórar fá venjulega ekki ókeypis húsnæði nema við heimavistarskólana, en þeir eru, eins og allir vita, tiltölulega fáir. Algengastir eru heimangönguskólar, og skólastjórarnir við þá verða að sjá sjer sjálfir fyrir húsnæði. Annars er það lítil huggun eftir slík andmæli, sem hv.þm. hefir haft, að benda á endurskoðun launalaganna. Mjer skildist á því tali hv.þm., að hann hugsaði eins og rómverski keisarinn, sem óskaði að höfuð þegna sinna væru öll komin á einn háls, svo að hann gæti höggvið þau öll af í einu höggi. Sú almenna endurskoðun launalaganna vekur ekki mikla von í mínu hjarta um fylgi þessa þm. Þeir hv.þm., sem munu fylgja þessu máli þá, gera það líka nú, og jeg vil ekki láta það bíða. Það verður að veita farkennurunum launauppbót, og það verður að gera það strax.

Frsm. (Einar Jónsson) * Ræðuhandrit óyfirlesið. Þegar frv. þetta um refarækt var afgreitt frá 2. umr., gerði jeg mjer vonir um, að umræðum um málið væri lokið í deildinni. En því mun ekki vera að fagna, þar sem nú eru komnar fram brtt. á þskj. 460, sem gerbreyta frv. Jeg býst nú við, að hv.þdm. hafi veitt því eftirtekt, hvaða breytingu till. þessar gera á frv., en eigi að síður vil jeg fara um þær nokkrum orðum. Og er þá fyrst, að fyrsti liður brtt. á þskj. 460 fer fram á, að 1. gr. frv. falli burt, en hún hljóðar svo: „Öll refabú skulu vera háð dýralækniseftirliti, en þar skal refabú talið, sem refir eru aldir árlangt, hvort sem færri eru eða fleiri.“ Er því með brtt. þessari farið fram á, að frv. verði stytt, bæði að efni og orðfæri. önnur gr. frv. á svo að vera óhögguð, að öðru leyti en því, að hún verður 1. gr. Þá fer 3. liður brtt. fram á, að 3.–4. gr. frv. verði feldar burtu, en í þeirra stað komi ný grein svohljóðandi: „Nú eru refir fluttir úr landi lifandi, og skal þá fylgja hverri sendingu vottorð dýralæknis um heilbrigði dýranna.“ En í 3. gr. frv. stendur: „Eigi má flytja út refi, nema frá refabúum, sem starfað hafa árlangt (12 mánuði) að minsta kosti, og þó því aðeins, að engin næm sýki hali gengið á búinu síðastliðið ár. Vottorð frá dýralækni um heilbrigði dýranna skal fylgja hverri sendingu.“ Þá vill flm.brtt. líka láta nema í burtu ákvæði 4. gr. frv., sem fjallar um sektir fyrir brot gegn lögum þessum. Fjórði liður brtt. á þskj. 460 er tilfærsla á greinum, og því engin efnisbreyting. Af hálfu landbn. hefi jeg það að segja, að hún finnur ekki ástæðu til að taka brtt. þessar til greina, og leggur því til, að þær verði feldar, en frv. samþykt óbreytt, eins og það liggur fyrir á þskj. 421, því að það er álit nefndarinnar, að á þann hátt geti það orðið að liði, en annars ekki. Legg jeg því til, fyrir hönd nefndarinnar, að frv. verði samþ. óbreytt.

Magnús Jónsson Jeg vil byrja á að skýra frá, að í 4. brtt. er smíðagalli, sem jeg veit ekki hvort stafar af prentvillu eða misritun í handriti. Þar stendur: Greinin verður 4. grein, en á að vera 3. gr. Eins og hv. dm. muna, var háð hörð senna um þetta litla frv. við 2. umr., og skildi enginn í því, hvernig slíkur hiti gat hlaupið í menn út af svo litlu máli. Jeg hefi altaf verið andvígur þessu frv., því að mjer finst óheppilegt, að ríkisvaldið fari nú þegar að grípa inn í þessa nýju atvinnugrein með óeðlilegum ráðstöfunum, því að eins og frv. er, verður útflutningur og verslun með refi bundin við tiltölulega fá fyrirtæki í landinu. Jeg er þessu andvígur, eins og yfirleitt öllum slíkum hömlum, og við umræður um málið kom jeg ekki auga á neina knýjandi ástæðu, sem rjettlætti þetta. Helsta ástæðan var þó sú, að því er mjer skildist, að mikil trygging þyrfti að vera fyrir heilbrigði refanna, og jafnframt, að ekki yrðu narraðir inn á útlendinga viltir refir, í stað refa frá refabúum. En jeg fyrir mitt leyti verð að segja það, að hvorugt þetta atriði sje ástæða til að tryggja, því að þeir, sem flytja dýrin út, eiga að tryggja þetta sjálfir, og gera það líka. Það er laukrjett, sem hv.frsm. sagði, að mínar brtt. nema burt meginákvæði frv. Það var líka tilgangur minn með brtt. Hinsvegar þótti mjer þó rjett að ganga ekki lengra en svo, að eftir stæðu þó ákvæðin um refagirðingar og eftirlit með heilbrigði þeirra dýra, sem út eru flutt. Um refagirðingarnar er nú það að segja, að með þeim ákvæðum í fjallskilareglug. sem um þær gilda nú, þá á það að vísu að vera trygt, að refir sjeu einungis geymdir í fulltryggum girðingum. Hinsvegar sá jeg ekkert á móti því beinlínis, að þessi ákvæði væru skerpt með því að taka þau upp í lögin, ef haldið væri, að það gæti haft áhrif í þá átt, að strangari kröfur yrðu gerðar til eftirlitsins, sem er vitanlega mikilsvert atriði, því það er óhæfa að refir sleppi úr geymslu. Þar sem jeg gerði þessar brtt. við frv. eins og það lá fyrir áður en það var prentað upp, þá hafði jeg eigi gætt þess, að gera þurfti einnig, ef þessar brtt. mínar verða samþ., brtt. í þá átt, að fella líka niður úr frv. ákvæðin um stundarsakir. Jeg hefi nú afhent hæstv. fors. skriflega brtt. um það, en jeg lít svo á, að hún komi ekki til álita, nema hinar brtt. verði samþ., þar sem hún er algerlega bundin við þær. Jeg hefi svo ekki fleira að segja. Vona jeg að brtt. mínar veki ekki stórar umr. um málið á ný. Málið er líka að mínu áliti alveg tæmt við fyrri umr. - Jeg hefi viljað skjóta þessum brtt. fram til athugunar fyrir þá, sem óska breytinga á frv.

Magnús Jónsson Samkvæmt áður sögðu kemur þá hin skriflega brtt. mín ekki til greina.

Bernharð Stefánsson Jeg tek skriflegu brtt. upp.

Magnús Jónsson Jeg lít svo á, þar sem brtt. á þskj. 460 eru fallnar og teknar aftur, að skriflega brtt. geti ekki komið til atkvgr., sjerstaklega þegar þess er gætt, að hún fellir það úr frv. sem var sjerstaklega bætt inn í það við 2. umr.

Pjetur Ottesen Ef það hefir átt að bera skriflegu brtt. upp í sambandi við brtt. á þskj. 460, eins og var tilætlun hv.flm., þá álít jeg að rjettara hefði verið að leita afbrigða fyrir skriflegu brtt. áður en hinar komu til atkv. En fyrst hinar eru nú feldar og teknar aftur, þá álít jeg að skriflega brtt. eigi engan rjett á því að koma til greina.

Halldór Stefánsson Jeg vil láta það álit mitt í ljós, að skriflega brtt. geti ekki komist að, þar sem hún fer fram á að nema það úr frv., sem samþykt var að bæta inn í það við 2. umr. og sjerstök atkvgr. fór fram um.

Bernharð Stefánsson Annaðhvort hefir þessi skriflega brtt. átt rjett á sjer til að komast að, eða hún hefir ekki átt það. Og þegar svo var til ætlast, að hún gæti komist að, ef brtt. á þskj. 460 hefðu verið samþ., þá sje jeg ekki annað en að hún geti eins komist að, þótt þær sjeu nú úr sögunni, þar sem hún snertir sjerstakan lið frv. Jeg verð því að halda fast við það, að till. verði tekin upp, svo framarlega sem það kemur ekki í bága við þingsköp, að áliti hæstv. forseta.

Magnús Jónsson Hv. 2. þm. Eyf. hlýtur að sjá það, að stór munur er á því, að fella niður nú, að frv. óbreyttu, það sem sjerstaklega var í það bætt við 2. umr., eða að það er gert sem rökrjett afleiðing af því, að nýjar forsendur eru komnar fram í málinu, en svo var, ef brtt. mínar hefðu verið samþ. Þá var skriflega brtt. ekkert nema sjálfsögð afleiðing af því, hvernig frv. þá var orðið. En þar sem brtt. mínar voru feldar, þá fæ jeg eigi sjeð, að hægt sje að bera skriflegu brtt. upp, að öllum forsendum óbreyttum frá því sem var, er ákvæðið um stundarsakir var samþ. við 2. umr. - Að vísu legg jeg ekki svo mikið upp úr því, hvort till. kemur til atkv. eða ekki, því vitanlega mun atkvgr. fara sem við 2. umr., svo hjer er engu stefnt í hættu.

Forseti (Benedikt Sveinsson) Af þeim rökum, sem fram eru komin, og vegna þess, að hv.flm.till. hafði sjálfur óskað eftir því, að hún kæmi ekki til atkv., ef hinar brtt. hans yrðu feldar, þá tel jeg, að þessi skriflega brtt. eigi engan rjett á sjer, og kemur hún því ekki til greina við atkvgr.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Starfsmenn ríkisins hafa lengi kvartað yfir launum sínum, og jeg hygg, að það sjeu flestir sammála um, að launin sjeu yfirleitt of lág. En af ýmsum ástæðum hefir það nú farið þannig, að stj. og þing hefir ekki viljað ráðast í að breyta laununum, að minsta kosti ekki fyrri en komin væri meiri festa á verðlagið í landinu og launakerfi starfsmanna ríkisins yrði endurskoðað í heild. Þó hygg jeg, að ranglætið hafi ekki áður verið eins augljóst í þessu efni eins og það er nú. Dýrtíðarvísitala hagstofunnar, sem uppbótin hefir verið reiknuð eftir, er of lág í hlutfalli við búreikningavísitöluna, sem sýnir, hvað lífsnauðsynjar kosta raunverulega. Við samanburð kemur það í ljós, að eftir dýrtíðarvísitölunni lækkar uppbótin um 6%, en eftir búreikningavísitölunni ætti hún ekki að lækka nema um 1%. Dýrtíðin er því raunverulega hin sama og í fyrra. Þessar ástæður voru bornar fram til stuðnings þessari till. í Ed. Í öðru lagi má skoða flutning þessarar till. sem byrjun þess, að launaspursmálið verði tekið til rækilegrar athugunar í heild sinni. Ekkert loforð hefir enn komið frá stj. um, að launalöggjöfin verði endurskoðuð. En fjhn. þessarar d. vonast fastlega eftir því, að sú endurskoðun verði framkvæmd sem fyrst. - Samtímis því, að þessi till. var flutt í Ed., kom fram í Nd. frv. um hækkun dýrtíðaruppbótar á launum starfsmanna ríkisins. Fjhn. þessarar d. hefir af ýmsum ástæðum eigi þótt rjett að afgr. það mál, af því líka, að hún hefir ekki búist við, að það yrði látið ganga fram á þessu þingi. Ýmsir nm. voru því fráhverfir, meðal annars vegna þess, að þar er gert ráð fyrir breyttri aðferð um útreikning á uppbótinni og því slegið fastri nýrri leið í launamálinu. En þessi till. er bygð á sama grundvelli og áður hefir verið reiknað eftir, aðeins eins árs nokkru frekari uppbót ákveðin, og með henni er engu slegið föstu um breytt form á uppbótinni í framtíðinni. Það er talið, að hækkun á útgjöldum ríkissjóðs vegna þessarar till., ef hún verður samþ., nemi um 100 þús. kr., og getur það ekki talist mikið fje á 12 milj. kr. fjárlögum. N. vonast til, að þessi till. verði samþ., í trausti þess, að hæstv. stj. láti athuga launalöggjöfina yfirleitt og leggja fram till. til breyt. á henni fyrir næsta þing.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson1): Ræðuhandr. óyfirlesið. Það er rjett hjá hv.frsm. meiri hl.. að embættismennirnir hafa kvartað yfir launum sínum bæði fyr og síðar og talið þau of lág. Þeir sungu enga lofgerð yfir launalögunum frá 1919, þó að þá væri allvel að þeim búið, heldur hafa þeir sífelt kvartað um, að þeir væru lágt launaðir. Það má vel vera, að þeir hafi meiri ástæðu nú en áður til þessara kvartana, enda stendur það nú fyrir dyrum, að launalöggjöfin verði endurskoðun, og verður líklega ekki hjá því komist. Það, sem farið er fram á í þessari till., er engan veginn í samræmi við þær ástæður, sem færðar eru fram fyrir þörfinni á launahækkun. Ef þær ástæður eru rjettar, þá ætti uppbótin að hækka miklu meira en hjer er gert ráð fyrir. En búast má við, að þá verði komið með viðbótarhækkunartill. á næsta þingi. Það er talað um, að samkv. þessari till. hækki útgjöld ríkissjóðs um 100 þús. kr. á ári. Jeg nefi ekki haft tækifæri til þess að athuga það, en geri ráð fyrir, að það nemi talsvert meiru. Því að ef þessi áætlun er rjett, þá er sú launaupphæð, sem greidd er úr ríkissjóði til starfsmanna ríkisins, talsvert lægri í heild en jeg hefi álitið og færa má full rök fyrir. En um það er það að segja, að allir sjá, að það munar ríkissjóð allmikið, en sáralítið fyrir allan embættismannafjöldann, svo að um bætta afkomu þeirra getur ekki verið að ræða í þessu efni. Því virðist minni hl. lítil ástæða til þess að ganga inn á þessa braut. Það má líka benda á það, að ef allir aðiljar í landinu vilja ekki minka sínar kröfur fyr en lækkun hefir orðið á öðrum sviðum, er hætt við, að dýrtíðin í landinu lækkaði lítið. Hún hefir lækkað undanfarið, en ef allir fara að spyrna á móti, helst hún. Það eru auðvitað ýmsar ástæður til þess, að dýrtíðin víki ekki, heldur fari vaxandi, og er ein þeirra, að verkamenn bindast samtökum um að sprengja upp kaupið. Þó skilst mjer, að allir flokkar sjeu sammála um það, að nauðsyn beri til þess, að dýrtíðin fari minkandi í landinu, en ekki vaxandi. Því er alveg rangt að ganga inn á þessa braut, sem yrði til þess að stöðva þá eðlilegu lækkun dýrtíðar. Ein af ástæðunum til þess að komast að fastri niðurstöðu um eðlilega launagreiðslu er að fá endanlega lausn á festingu krónunnar, og nú mætti búast við því, að ekki liði á löngu þar til það fengist. Hygg jeg, að hugir almennings stefni til þess, að eina rjetta lausnin sje að festa peningana í því gengi, sem þeir hafa verið í undanfarin ár. Þegar þetta er fengið og verðlagið hefir lagað sig fyllilega eftir genginu, er fyrst ástæða til að athuga þetta mál rækilega. Og þegar um jafnlítið er að ræða og hjer er fyrir einstaklingana, er rjett að láta allar breyt. bíða í þessu efni, og sömuleiðis er jeg á móti öðrum smábreyt., sem ekki eiga sjer neitt framtíðargildi.

Magnús Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyrirlesið. Jeg vil nota tækifærið, þegar till. þessi kemur úr n., til þess að spyrja hv.frsm. meiri hl., hvað líði frv. um þetta mál, er jeg bar fram tímanlega á þingi og vísað var til fjhn. Það frv. er miklu víðtækara en sú till., er hjer liggur fyrir. Þar er farið fram á að veita stj. ríkari heimild í lögum um þetta efni en þáltill. fer fram á og þar er stungið upp á grundvelli fyrir dýrtíðaruppbótina, sem er reikningslega rökstuddur, en það er að gjalda með dýrtíðaruppbót eftir vísitölu hagstofunnar. Vildi jeg spyrja hv.frsm. meiri hl. - ef aukaþinginu þarna í horninu verður einhverntíma slitið -, hvort n. ætli ekki að afgreiða frv. Ennfremur vil jeg spyrja hæstv. stj., hvort hún muni nota sjer þessa heimild, ef till. verður samþ., og í öðru lagi, hvað hún hygst fyrir um undirbúning launamálsins fyrir næsta þing. Að vísu er það skylda að endurskoða launalögin fyrir næsta þing, en jeg veit ekki, hvort hæstv. stj. leggur til, að skipuð verði mþn. til þess að rannsaka þetta mál, eins og farið hefir verið fram á út ýmsum áttum. Jeg get þakkað hv. meiri hl. n., að þessi till. var afgr., enda þótt hún sje til sárlítilla bóta í þessu máli. Hinsvegar fanst mjer ræða hv.frsm. minni hl. heldur veigalítil. Þó var það eitt, sem hann sagði langsannast: að hjer væri um mjög litlar bætur að ræða; en að nota það sem rök gegn málinu, að engan muni um þetta nema ríkissjóð, verður að telja mjög lítilvægar ástæður. Einstaklinginn, sem berst í bökkum, munar um alt. En ef ekki er hægt að afgreiða þessa till. sökum þess, hve litlar bætur sjeu í henni fólgnar, hvers vegna stuðlar hv.frsm. minni hl. þá ekki að því, að frv. það, sem hjá n. liggur og felur í sjer miklu ríflegri umbætur, verði afgr.? Þá sagði hv.frsm. minni hl., að ekki væri vel farið, ef enginn vildi slá af sínum kröfum. Eru starfsmenn ríkisins þá þeir einu, sem standa á móti lækkun dýrtíðarinnar? Þeir eru í hópi hinna fámennustu vinnandi stjetta og hafa enga bót fengið á sínum hag. Og um síðastliðin áramót voru þeir líklega þeir einu, sem urðu að sætta sig við kauplækkun, en aðrir fengu hækkun. Þá fanst mjer dálítið einkennilegt að heyra hv.frsm. tala um verðfesting krónunnar í þessu sambandi. Það er vitanlegt, að hv.frsm. fylgir stýfingu, en hann gætir þess ekki, að sú ráðstöfun hefir orðið til þess að halda við því verðlagi, sem verið hefir um nokkurn tíma í landinu. Annars ætla jeg ekki að ræða gengismálið við hv.frsm. Það er of víðtækt til þess að farið verði inn á það í umr. þessa máls. Jeg ætla heldur ekki að tala um launamálið á breiðum grundvelli í þetta skifti. Hinsvegar vil jeg minna á það, að fyrir n. hefir legið frv., sem gerir ráð fyrir því að greiða starfsmönnum ríkisins 51% dýrtíðaruppbót, og geri jeg ráð fyrir, að hv.n. hafi kynt sjer þær ástæður, sem fram voru færðar með því frv. Í fyrsta lagi hefir verið sýnt fram á það, að starfsmönnum ríkisins hefir síðan 1919 verið greidd 1/3 lægri dýrtíðaruppbót en löggjöfin ætlaðist þá til. Í öðru lagi, að starfsmenn ríkisins eru þeir menn, sem langminsta hækkun hafa hlotið að krónutali. Kaup sumra, t. d. prentara, hækkaði um síðustu áramót um 10½%. Þeir hafa dýrtíðaruppbót eftir óskertri búreikningsvísitölu hagstofunnar, sem er nú 128%, en þó hækkaðir, svo að uppbót þeirra nemur nú 138%. Verkamannakaup hefir hækkað að því er virðist um 300%. Ennfremur er það kunnugt, að hásetar á skipum Eimskipafjelagsins hafa fengið 15% hækkun. Landsbankinn greiðir 1/3 hærri dýrtíðaruppbót en ríkið. Reykjavíkurbær sá sjer ekki fært að færa niður dýrtíðaruppbót sinna starfsmanna, og eru þeir þó alls ekki í sambærilegum stöðum við embættis- og starfsmenn ríkisins, að því er undirbúning snertir og það, sem heimtað er af þeim, nema borgarstjóri, og hann hefir 16800 kr. í laun. Það er harla einkennilegt, að svo skuli hv.frsm. minni hl. segja, að þessir menn, sem hlutfallslega hafa orðið verst úti, spyrni á móti lækkun dýrtíðarinnar! Ennfremur er það sýnt í þessu fylgiskjali, hvað gjalda verður til þess að fá menn í ýmsar trúnaðarstöður annarsstaðar. T. d. fær: kr. Forstj. áfengisverslunarinnar 18000,00 Forstjóri landsverslunar.... 12000,00 Útibússtjóri á Akureyri um 14000,00 1. forstj. síldareinkasölunnar 15000,00 og 2 forstjórar 12000,00 Skipstj. á milliferðaskipum ..... 12000,00 og vjelstjórar og stýrimenn hafa hærri laun en embættismenn ríkisins mega yfirleitt komast, að einum eða tveim undanteknum. - Að maður minnist nú ekki á Landsbankann: Bankastjórar fá alt að . . . . 24000,00 Bankaeftirlitsmaður . 10000,00 (að viðbættri dýrtíðaruppbót) og borgarstj. hefir í laun. . . 16800,00 Þetta eru sláandi dæmi. Hjer eru launin miðuð við þá dýrtíð, sem við verðum að horfast í augu við. Það er svo fjarri því, að það sje ósanngjarnt að fara fram á 51% dýrtíðaruppbót, því að ef ætti að reikna hana út eftir reikningi hagstofunnar, ætti að bæta upp launin með 93%, en ekki 51%. Það er farið fram á helmingi minni uppbót en starfsmenn ríkisins eiga heimtingu á, og þó er því haldið fram, að þeir spyrni á móti því að dýrtíðin lækki. Hv. frsm. minni hl. sagði, að starfsmenn ríkisins væru altaf síkvartandi. Þeir hafa alls ekki kvartað undan launal. frá 1919, þótt það sje langt frá, að þau hafi bætt þann halla, sem þeir hafa beðið af völdum dýrtíðarinnar. Þeir voru miklu fremur þakklátir, að þingið var þá að bæta þeirra kjör, en síðan hefir hvert þing gengið á rjett þeirra, sem launalögin frá 1919 ætluðust til. Mjer finst ekkert undarlegt, þótt sá maður, sem ekki fær uppfyltar rjettmætar kröfur sínar, kvarti. Það væri blátt áfram ómenskuháttur að gera það ekki. Annars skal jeg ekki segja, hvað hv. d. gerir við þessa till. Sumum finst hún ef til vill of há, öðrum of lág, og geta þeir þá kannske sameinast um að vera allir á móti till. Fyrir mjer er það aðalatriðið, að stj. skipi nefnd til þess að taka launamálið til athugunar á milli þinga, og væri áreiðanlega besta lausn þess, ef það yrði gert og starfsmenn ríkisins ættu fulltrúa í þeirri nefnd.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Reykv. bar fram tvær fyrirspurnir til stj. 1) Hvort stj. hugsi sjer að nota heimild þá, sem í till. felst, ef hún verður samþ., og 2) Hvað stj. hugsi fyrir um undirbúning launamálsins. Eins og hv.þm. er kunnugt, heyrir þetta undir hæstv. fjmrh., en hann gat ekki verið viðstaddur þessa umr. málsins. Skal jeg flytja hæstv. fjmrh. fyrirspurnirnar, svo að hann geti svarað þeim við síðari umr., og vona jeg, að hv.þm. telji það nægilegt. Hvað fyrra atriðið snertir, get jeg látið það álit mitt í ljós, að jeg tel, að miklu rjettara hefði verið að leggja fyrir stj., að þetta verði gert, í stað þess að henni er gefin heimild til þess. Það væri miklu hreinlegra, ef ætlast er til, að þetta verði gert, og þyrfti ekki nema litla brtt. til þess að kippa málinu í það horf.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Hv. 1. þm. Reykv. færði það sem rök fyrir hækkun dýrtíðaruppbótar á laun embættismanna, að þau væru ekki sambærileg við þau launakjör, sem síðasta Alþingi ákvað. Á þinginu í fyrra varð nokkur ágreiningur um það, hvernig þessi laun ættu að vera, en jeg var ekki í þeirra flokki, sem þá vildu hafa hærri launaupphæðina. Mjer kemur ekki undarlega fyrir sjónir, þótt í þetta sje vitnað. Jeg þykist vita, að þeir, sem þá voru með hækkuninni, hafi haft það á bak við eyrað, að geta síðar vitnað í þessa launahækkun til þess að rökstyðja, að rjettlátt væri að hækka laun embættismanna. Jeg geri ráð fyrir því, að á sama hátt verði síðar vitnað í launahækkun barnakennara, ef hún nær fram að ganga, en jeg skal ekki segja, hvort menn vilja lúta svo lágt að vitna í laun yfirsetukvenna. Þessar þrjár launalagabreyt. nema samtals á þriðja hundr. þús. kr., og þó er það ekki nema lítill hluti af því, sem ýmsir vilja stefna að. Hv. 1. þm. Reykv. hefir sjálfur borið fram frv. um 17 stiga hækkun, en vill nú gera sig ánægðan með aðeins 6 stiga hækkun. Það er í raun og veru svo lítill hluti af því, sem hv.þm. fer sjálfur fram á og telur rjettlátt, að mjer finst, að það eitt ætti að nægja til þess að hann greiddi atkv. á móti þessari till., því að hún felur í sjer svo litla uppbót á laun embættismanna, að hún getur engin veruleg áhrif haft á afkomu þeirra. Þetta hlýtur hv.þm. að kannast við. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að festing gjaldeyrisins væri til þess að halda við dýrtíðinni í landinu. Þetta er svo fjarri öllu lagi, sem frekast er unt. Það er engin ástæða til þess að ætla, að dýrtíðin fari eingöngu eftir því, hvaða mynteining gildir í landinu, en verðlagið verður að vera í fullu samræmi við gildi peninganna. Á meðan gengið fór hækkandi, var ósamræmið langmest, en samræmið eykst, því lengur sem krónan stendur óbreytt í sama gengi. Það þarf ekkert að vera meiri dýrtíð fyrir því, þótt krónan gildi 80 eða 50 aura, eða hvaða gildi hún nú kann að hafa. Hv. þm. spurði mig að því, hvaða afstöðu jeg myndi hafa tekið til þess frv., sem hann flutti hjer á þingi um dýrtíðaruppbót á launum embættis- og starfsmanna ríkisins. Jeg skal játa það, að jeg hefði ekki frekar verið með því heldur en þessari breyt., sem er af því, að jeg tel ekki hægt að komast hjá endurskoðun á launalöggjöfinni, og sömuleiðis af því, að jeg hefi altaf talið það rangt að vera að grauta í þeirri löggjöf, sem vitanlegt er, að verður endurskoðuð í náinni framtíð. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta; jeg býst við, að kannske allir hv.þdm. hafi tekið afstöðu til þessa máls og að það breyti ekkert afstöðu þeirra, þótt umr. sje haldið áfram um lengri tíma.

Ólafur Thors Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, vegna þess að jeg er ekki ánægður með þá afgreiðslu málsins, sem hjer er um að ræða. Jeg hefði heldur kosið, að afgreiðsla málsins hefði orðið í einhverju formi svipuðu frv. hv. 1. þm. Reykv., en um það náðist ekki samkomulag í fjhn., og sneri jeg þá að því ráði að fylgja þessari till., sem hjer liggur fyrir. Mjer er það að vísu ljóst, að þær bætur, sem till. flytur embættismönnum hins íslenska ríkis, voru ákaflega lítilfjörlegar, en jeg vænti þess, eins og hv.frsm. meiri hl. (HV), að ríkisstj. undirbúi málið undir næsta þing. Það er óhætt að fullyrða það, að dýrtíðin í landinu er þegar komin í það samræmi við gildi peninganna, sem hægt er að vænta, að hún komist, og þess vegna er alveg tímabært að endurskoða þessa löggjöf, og það verður heldur ekki komist hjá að játa, að þau kjör, sem embættismenn yfirleitt búa við, eru svo gersamlega óviðunandi, að það er ekki sæmilegt að hafa óþarfan drátt á endurskoðun launalaganna. Jeg veit það vel, að íslenska ríkið verður að stilla vel í hóf um útgjöld sín, en það verður þá að gera það nokkuð á þann hátt að ætla ýmsum embættismönnum sínum nokkru meiri störf, en launa þá aftur betur, því að það getur ekki farið saman að krefjast bæði mikillar mentunar og hæfileika, en borga um leið illa fyrir störfin. Jeg álít það gersamlega þýðingarlaust að fara að ræða launamálið á breiðum grundvelli, og fer því alls ekki inn á það að svo komnu, en taldi rjett að gera grein fyrir mínu atkv. og fyrirvara.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. viðvíkjandi frv. því, sem hann bar fram, er það að segja, að hv.þm. hefir þegar heyrt svör tveggja nefndarmanna, og jeg held, að það hafi enginn í nefndinni lagt til að samþ. frv. hv.þm. Að vísu virtist hv. 2. þm. G.-K. vera því að mörgu leyti fylgjandi og sagði, þegar þetta nál. var samþ., að hann vildi gjarnan meiri hækkun; en till. um það mun hv.þm. ekki hafa gert, og mun ástæðan hafa verið sú, að nm. allir munu hafa ætlast til þess af stj., að hún tæki launamálið í heild sinni til yfirvegunar, og því ekki talið rjett að gera nýtt skipulag í þessu máli nú á þessu þingi. Jeg fyrir mitt leyti verð að segja það, að þótt jeg unni starfsmönnum hins opinbera betri kjara, öllum undantekningarlaust, þá myndi jeg vilja láta breyta embættaskipuninni á ýmsum sviðum meira en lítið, jafnframt því sem launakjörin væru endurskoðuð og bætt. Jeg veit, að víða hagar svo til, að vinnutími hinna ýmsu embættismanna er ákaflega misjafn, sumir hafa mjög hægt, stuttan reglulegan vinnutíma í embættum, en aftur mikil aukastörf, vel launuð, eins og t. d. í stjórnarráðinu og við háskólann, en svo eru aftur aðrir, sem hafa langan vinnutíma og mikil aukastörf við embætti eða sýslan sína, án þess að fá nokkrar aukatekjur fyrir. Jeg hygg, að jafnframt því, sem launakjörin sjálf væru tekin til yfirvegunar, ætti og að hugsa um það, hvernig hægt væri að spara á embættaskipuninni sjálfri, t. d. með því að auka störf sumra, en minka aftur störf þeirra, sem ofhlaðnir eru. Sjerstaklega ber að aðgæta það, að lægst launuðu starfsmennirnir eru yfirleitt þeir, sem lengstan vinnutímann hafa og engar aukatekjur, en hinir aftur, sem betri hafa launin, standa einnig betur að vígi að þessu leyti. Þetta er ójöfnuður, sem á að afnema. Þá sagði hv.þm., að uppbótin væri lítilfjörleg. Það er sjálfsagt satt, en það fer þó nokkuð eftir því, hvaða mælir er tekinn, t. d. ef þeir, sem kalla má, að hafi meðaltekjur, fá 200–300 krónur í uppbót, þá munar mann þó um það. Ef menn geta borgað tekjuskatt sinn með upphæðinni, sem þeir fá, eða fengið sjer einn fatnað fyrir hana, þá er ekki hægt að neita því, að það sje þó betra en ekki neitt, að minsta kosti er það þó sjöfalt meira en hv.þm. vildi hækka ellistyrkinn um og flokksmenn hans í deildinni. Og veruleg hækkun mundi það vera talin af borgurunum, ef í hlut ætti verkafólk. Þá vildi jeg segja fáein orð um fyrirspurn eða öllu heldur staðhæfingu hv.þm. V.-Húnv. um, að það sje rangt að reikna með því, að hækkunin muni ekki nema meiru en 100000 kr. Jeg get ekki annað um þetta sagt en það, sem annar flm.till. sagði mjer, að þetta væri sett eftir útreikningi Gísla Ísleifssonar skrifstofustjóra í fjármálaráðuneytinu, en hann ætti að geta farið allra manna næst um þessi atriði.

Einar Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg er ef til vill mörgum síður fær til að tala um lögfræðileg atriði, eins og að ræða um launakjör embættis- og starfsmanna ríkisins. En þegar talað er um að bæta launakjör þeirra, þá kemur mjer í hug annað stórmál, sem hjer var á döfinni í marga daga í vetur, þegar fullyrt var, að laun háseta á togurum okkar væru ekki nógu há, og tók það marga daga að þræta um þetta og ræða það fram og aftur, en borið saman við embættismenn ríkisins þótti það óhæfa, að togaramenn fengju ekki stórhækkun á launum sínum. En mig minnir, að það kæmi á sama tíma frá hv. 1. þm. Reykv. frv. til laga um dýrtíðaruppbót á launum embættis- og starfsmanna ríkisins, þskj. 58, sem gekk í þá átt, að greiða fulla dýrtíðaruppbót á öll laun, jafnt þau hæstu sem lægstu. Nú finst mjer það, sem hjer er á ferðinni, vera sanngjarnast af okkur að gera, að láta þá dýrtíðaruppbót halda sjer, sem áður hefir verið. En ef nú hv. d. sýnist ekki að fara þessa leið, þá eru það jafnaðarmenn þessarar d., sem hafa komið því til leiðar, þar sem þeir fóru fram á það að hækka laun þeirra manna, sem best eru launaðir, nefnil. háseta á togurum. Svo framarlega sem hv. d. álítur sjer það sæma að taka þá till., sem hjer er á dagskrá, til greina, sem er á þskj. 30, þá er jeg viss um, að ekki er hægt að fara gætilegar í sakirnar en að samþ. hana. En ef mönnum, sem eru hjer að berjast fyrir hag sjerstakrar stjettar, þykir þetta hart í sakirnar farið, þá eiga þeir sjálfir sökina á því, vegna þess að þeir hafa farið harðara af stað og ósanngjarnara á öðru sviði fyrir menn, sem eru betur settir við að sætta sig við ákveðin laun heldur en margir aðrir, sem ekkert hafa á að byggja, hvort sem það eru verkamenn, bændur eða aðrir fátækir menn úti um land. Tek jeg alveg undir þær raddir, sem áður hafa komið fram hjer í hv. d. um það, að embættismenn eru illa settir, margir hverjir, þótt ekki sje lækkuð sú dýrtíðaruppbót, sem ákveðin var á launum þeirra á þingi 1919. Jeg minnist þess, þegar jeg átti sæti á þinginu 1919, þegar dýrtíðaruppbótin var ákveðin, að þá var álitið sanngjarnt að ákveða hana eftir vísitölu þeirri, sem hagstofan hafði reiknað út, og það álít jeg enn; en hvort það hefir farið þannig á síðasta ári, að dýrtíðaruppbótin væri svo lækkuð, sem gert var ráð fyrir, skal jeg ekki um segja, en hitt tel jeg, að þetta sje rjett að samþ. Jeg tek það fram, að jeg geri þetta ekki fyrir mig, því að mjer er alveg sama um þá breyt., sem á verður, fyrir mitt leyti, en jeg veit, að það eru ýmsir fátækir barnamenn og bláfátækir starfsmenn í þjónustu hins opinbera, sem ekki veitti af því, að þessi sanngjarna leið væri farin. Þá vil jeg drepa á þær tvær leiðir, sem áður hafa verið farnar hjer, og er þá fyrst sú skammarlega þræta, sem vakin hefir verið af jafnaðarmönnum um kaup manna á togurum, en hitt er sú ósanngjarna leið, sem hv. 1. þm. Reykv. fór, þegar hann kom með sitt frv. um dýrtíðaruppbót á launum embættis- og starfsmanna ríkisins, að láta dýrtíðaruppbótina haldast jafna á hæstu sem á lægstu launum. Þeirri stefnu mun jeg ekki fylgja, en þessari till. til þál., sem hjer liggur fyrir, treysti jeg mjer til að fylgja, en meira ekki. Jeg þori ekki annað en að taka það fram, svo að jafnaðarmenn hjer heyri, að ef þessi leið verður ekki farin, þá er það þeirra sök, - því hverjir hófu umr. um frv. um dóm í vinnudeilum með öðru eins offorsi og frekju eins og þeir? En nú er alt í þögn, og sýnir þetta best, að þeir eiga ekki að vera í neinu samfjelagi við aðra þm., sem um málin hugsa, heldur væri rjettast að flytja þá til Rússlands alla saman.

Halldór Stefánsson Það er fyrst og fremst út af fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. um frv. hans, sem vísað var til fjhn., að jeg vil sem form. n. gefa hv.þm. nokkra skýringu, þótt hv.þm. hafi að vísu nú þegar fengið þau svör frá öðrum nefndarmönnum, sem hann máske gæti látið sjer nægja. Nokkurnveginn jafnframt og frv. hv.þm. kom til fjhn., og þó öllu fyr, var þessi till. til þál., sem hjer er til umr., borin fram í hv.Ed. Lágu þá fyrir þinginu samtímis tvær till., sem snerta mjög svo það sama efni. Nefndarmenn beggja deilda áttu svo með sjer einn umræðufund um þetta, og var það álit nm., að óskipulegt væri að afgreiða mál um sama efni sitt í hvorri deild og rjettara væri, að annað væri látið liggja hjá þeirri n., sem það var til komið, ef hitt væri borið fram. Það var svo nokkur bið um þetta í n.Nd., án þess að hún frjetti nokkuð frá n. í Ed., en drátturinn á málinu var eingöngu vegna þess, að verið var að bíða eftir því, hvað Ed.- nefndin gerði. Hinsvegar var það líka í n. í Nd., að nm. voru ekki einráðnir í að mæla með frv., líklega enginn þeirra. Jeg skal þó ekki alveg taka fyrir um afstöðu hv. 2.þm. G.-K.; hefir hann minst á það sjálfur við umr., en hinsvegar kom það fram á þessum sameiginlega fundi, að allmargir af nm. beggja d. gáfu það í skyn, að þeir myndu geta fallist á að fylgja till.; svo kom hún frá hv.Ed.-n. og var þá ekki hugsað um að afgreiða málið frá n. í Nd. eftir það. Úr því að jeg stóð upp á annað borð, vil jeg leyfa mjer að víkja stuttlega að þeim ástæðum, sem færðar eru með þessari till. og launamálinu alment. Aðalástæðan og sú ástæðan, sem mestu máli skiftir og mest ber að taka tillit til, er það, hvort launin sjeu of lág, og er altítt að láta falla ákveðin orð um það, að launin sjeu alt of lág, enda hefir það líka verið gert við þessa umr. En þetta fer nokkuð eftir því, við hvað er miðað. Ef miðað er við hæstu laun, eins og hv. 1. þm. Reykv. gerði hjer, má vitanlega segja, að þau sjeu lág, en ef miðað er við kjör almennings í landinu, þá held jeg, að segja megi, að launin sjeu alveg forsvaranlega há. Þegar þess er ennfremur gætt, að launin verða ekki bætt nema með því að leggjast þyngra á almenning í opinberum gjöldum, þá sýnist vera mjög vafasamt, hvort hægt sje að telja launin of lág. Í þessu sambandi mætti vel spyrja um það, þrátt fyrir þennan sífelda söng um það, að launin sjeu of lág, hvers vegna altaf er þá sótt um stöður hjá ríkinu; það sýnist ekki vera sjerlega gott samræmi milli þessara ummæla um alt of lág laun og reynslunnar. Jeg skal þá minnast á einstök atriði, sem fram komu í ræðu hv. 1. þm. Reykv. Hv. þm. sagði, að starfsmenn ríkisins væru þeir einu, sem ekki hefðu fengið bætur. Þetta er alls ekki rjett. Starfsmenn ríkisins fengu fyrstir manna dýrtíðarbætur, sem sje dýrtíðaruppbótina svokölluðu, en slíka dýrtíðaruppbót hafa aðrir starfsmenn, t. d. verkamenn, smám saman fengið eftir á í hækkandi kaupi. Starfsmenn ríkisins fengu hæstar bætur, þegar dýrtíðin var mest, en almennir verkamenn hafa smám saman fengið hærri og hærri bætur, eftir því sem launin hafa smáhækkað, og nú hafa starfsmenn ríkisins ekki svo litlar bætur, 34% eru enganveginn svo litlar bætur, og það eru einmitt þær sanngjörnustu bætur, sem hægt er að ákveða, af því að þær eru miðaðar við dýrtíðina sjálfa og hreyfast eftir því, hvernig dýrtíðin breytist. Þá sagði hv.þm., að dýrtíðaruppbótin væri þriðjungi lægri en þingið hefði ætlast til. Þetta er heldur ekki rjett. Dýrtíðarbæturnar eru nákvæmlega það, sem þingið ætlast til, - eða vill hv.þm. halda því fram, að bæturnar sjeu ekki greiddar eftir þeim lögum, sem um það voru sett? Nei, þessi till. fer fram á hærri bætur en lög ákveða, og þá kemur maður að því atriði, hvort hún geti staðist. Jeg skal nú játa það, að jeg er ekki svo vel að mjer, að jeg geti neitt fullyrt um það atriði, en mjer þykir það dálítið undarlegt, ef hægt er að breyta lögum með þáltill. Vil jeg sjerstaklega skjóta þessu fram til athugunar fyrir hv. d. og hæstv.ríkisstj.

Magnús Jónsson *): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg skal ekki lengi tefja umr. um þetta mál; það þýðir hvort sem er ekki að fara að ræða launamálið alment. Hv. þm. V.-Húnv. var að tala um það, að laun þau, sem þingið hefir ákveðið á síðari árum, muni hafa verið ákveðin svo há, til þess að síður væri hægt fyrir embættismenn að vitna í þau og gera kröfur um hærri laun. Mjer skildist hv.þm. vera með þessu að bregða starfsmönnum ríkisins um lævísi gagnvart þingi og stj. Það þarf ekki að vera að hafa fyrir því að hrekja þetta, því að það eru yfirleitt ekki starfsmenn ríkisins, sem ákveða laun sín; þeir eiga ekki svo margir sæti hjer. Nei, það er eingöngu nauðsynin, sem hefir knúð þá til þess að bera fram þessa kröfu. Ef á að fá hæfa menn til þess að gegna störfunum, þá verður að borga þeim betur en nú er gert. Jeg gerði það hjer fyr á þinginu, um það bil þegar verið var að undirbúa þetta mál, að jeg fór til ýmsra, sem jeg þekki vel hjer við einkastofnanir, til þess að fá að vita um, hver. „markaðurinn“ væri, ef svo mætti segja, og jeg komst að því, að það eru margir, sem ekki bjóða minna en ríkið, ef á að fá menn til einhverra ábyrgðarmikilla starfa. Jeg fjekk alstaðar greið svör, nema hjá Sambandi ísl. samvinnufjelaga; þar var svo mikill leyndardómur yfir, að þeir gátu engar upplýsingar gefið. Gat jeg því ekkert fengið að vita þar, en allir aðrir voru fúsir að gefa mjer upplýsingar, gegn því að nafngreina enga. - Nei, þessi laun hafa alls ekki verið miðuð við það að geta síðar vitnað til þeirra, því að þeim hefir alls ekki dottið í hug að komast svo hátt. Þá sagði hv.þm., að jeg ljeti mjer nægja sex stig, þótt jeg hefði áður farið fram á miklu meira. Nei, jeg læt mjer alls ekki nægja með þetta, jeg hefi ekkert um það sagt, að jeg væri ánægður með það, og jeg hefði næstum því freistingu til að segja, að jeg kærði mig ekkert um þetta, en ef jeg segði nokkuð, þá væri það, að þessir aurar gætu verið til þess, að einhverjir starfsmenn gætu fengið sjer fáeinar flíkur fyrir þá. Eftir mínum till. nam útgjaldaaukinn hátt á 3. hundr. þús. kr. Það er altaf álitamál, hvað ríkið megi við að borga. Hverjum hefði dottið í hug fyrir fáum árum, að fjárlögin ættu eftir að komast upp í 11 milj. kr.? Og svo er annað. Hvað fær ríkið fyrir það, sem það borgar út? Með því að borga illa fær það litla vinnu og illa. En það má borga stórar upphæðir fyrir stóra hagsmuni, og ekkert fyrir enga vinnu. Því fer fjarri, að launin haldi uppi verðlaginu í landinu. Þau eru yfirleitt langt undir vísitölu. En það, að ríkissjóður borgar stærri upphæð til launa nú en áður, stafar af því, að margvísleg ný störf hafa verið stofnuð. Jeg skal ekki fara út í hina gömlu röksemd hv. 1. þm.N.-M. Hann var að tala um, við hvað ætti að miða. Vitaskuld má miða við það, að embættismaður, sem þarf 12–14 ára undirbúning, þurfi ekki meiri laun en verkamaður. En það má líka miða t. d. við embættislaun með Dönum. Þar komast hæstu embættismennirnir upp í 20 þús. ísl. kr. Fyrir ábyrgðarmikil störf eru borgaðar þetta 14–20 þús. ísl. kr. Þar hefir það ekki komist á, eins og hjer, að borga lítið fyrir að vinna ábyrgðarmikil andleg störf. Eru störf bankastjóra það ábyrgðarmeiri en allra annara starfsmanna, sem launamuninum svarar? Jeg sje það af þeim bankalögum, sem samþ. voru í dag, að ekki er slegið stóru af launum bankastjóra. Og þó er sagt, að erfiðleikar sjeu á að fá menn í þau embætti, af því þeir hafi betri kjör annarsstaðar. Það getur verið, að ríkinu haldist það nokkuð uppi að borga lakar en aðrir. En það fer að líða að þeim tíma, að það fái ekki aðra menn í þjónustu sína en úrhrak. Það fær altaf nógu marga, en þegar menn sjá, að hvergi eru verri kjör en hjá ríkinu, þá leita menn annað, dugnaðarmennirnir komast að, en eftir verður úrhrak. Hv. 1. þm.N.-M. sagði, að starfsmenn ríkisins hefðu manna fyrstir fengið launabætur. Þetta er alveg rangt. Þegar launalögin 1919 voru sett, var það gert undir pressu embættismanna. Þá gátu þeir sýnt fram á, að búðarlokur hefðu betri kjör en embættismenn. Þá komust þeir í flokk með öðrum, en síðar hafa laun þeirra lækkað, og það ávalt meira en dýrtíðin. Jeg skal svo ekki vera að elta ólar við þetta meira. Jeg vona, að menn sjeu búnir að gera upp huga sinn og tel frekari umr. þýðingarlitlar.