Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[14:34] Hæstv. forseti. Mér finnst rétt að nota þetta ákvæði þingskapa um umræður um störf þingsins í upphafi fundar til þess að gera athugasemd við ummæli hv. þm. Ragnars Arnalds sem hann lét falla við atkvæðagreiðslu hér áðan þar sem hann túlkaði þingsköp á þann máta að það að taka þátt í að vísa máli til 3. umr. þýddi að þar með væri viðkomandi þingmaður að samþykkja málið. Ég hef ótal sinnum eins og líklega flestir þingmenn sem hér eiga sæti tekið þátt í því að greiða fyrir þinglegri meðferð mála þó að ég hafi verið þeim innilega ósammála. Ég lít svo á að með því að vísa máli milli 1. og 2. umr., þá sé verið að vísa málinu til meðferðar í nefnd. Og reyndar einnig með því að vísa máli á milli 2. og 3. umr., þá er verið að gefa kost á því að skoða málið frekar í nefnd og reyndar var haldinn örstuttur fundur í landbn. nú á milli 2. og 3. umr. Ég lít svo á sem hér sé um þingvenju að ræða og ég mótmæli þeirri túlkun að þar með sé viðkomandi þingmaður að leggja blessun sína yfir málið. Það er við 3. umr. sem atkvæði eru greidd við málið í heild og þá kemur í ljós hver endanlegur vilji þingmannsins er, en að mínum dómi snýst málið um þinglega meðferð.

[14:36] Virðulegi forseti. Vegna þessarar athugasemdar hv. 14. þm. Reykv. vil ég láta þess getið að ég tók svona til orða áðan kannski í og með vegna þess hvernig hv. 13. þm. Reykv., Mörður Árnason, hafði komist að orði því honum fannst greinilega eitthvað einkennilegt að ég skyldi gera grein fyrir atkvæði mínu þegar málinu var vísað til 2. umr. Ég biðst forláts ef ég hef gert hv. þm. upp skoðanir sem hún ekki hefur þó að ég tæki svona til orða fyrst og fremst til þess að andmæla þeirri kenningu sem hafði komið fram hjá hv. 13. þm. Reykv. En það er mín skoðun og mín reynsla að þegar greidd eru atkvæði við 2. umr. þá fari fram efnisleg afgreiðsla máls, aðalefnisafgreiðsla máls í þinginu, við 2. umr. Og það er rökrétt og sjálfsagt að ef menn eru á móti máli þá greiði þeir atkvæði gegn því að málinu sé síðan vísað til 3. umr. Hins vegar eru menn almennt sammála um það að vísa málum til 2. umr. eftir 1. umr. vegna þess að menn vilja að málið fái efnislega umræðu í nefnd og síðan efnislega umfjöllun við 2. umr. Við lok 2. umr. og í atkvæðagreiðslunni hafa skoðanir manna endanlega mótast og séu menn ekki í einhverjum vafa um það hvernig þeir ætli að fjalla um málið við 3. umr., þá er rökrétt, eðlilegt og sjálfsagt að taka afstöðu við 2. umr. Ég minni á að það eru fjöldamörg dæmi um þetta. Ég nefni sem dæmi EES-samninginn sem var mikið átakamál milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Auðvitað datt stjórnarandstöðunni ekki í hug að fara að greiða öll atkvæði með því að vísa málinu til 3. umr. og þannig má ótal dæmi nefna. En vegna þess að þetta er farið að tíðkast töluvert mikið, þá veit ég að það er svolítill ruglingur uppi í þessum efnum og ég er út af fyrir sig ekki að gera neitt frekara mál úr því. Þetta er mín skoðun og mín afstaða og ég held að hún sé fullkomlega rökrétt.

[14:38] Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að taka undir orð hv. 14. þm. Reykv., Kristínar Ástgeirsdóttur, og það kemur mér mjög á óvart að heyra þá túlkun sem hér kemur fram hjá hv. þm. Ragnari Arnalds vegna þess að ég hef litið svo á að þegar við erum að vísa málum til nefndar og milli umræðna, þá séum við að stuðla að þeirri lýðræðislegu umfjöllun sem ákveðið hefur verið að viðhafa í þessari stofnun og að fjalla skuli um mál við þrjár umræður. Það furðar mig að þessi afstaða komi fram, sérstaklega þar sem flokkurinn sem sat hjá við að vísa málinu til 3. umr. greiddi síðan atkvæði með því að taka það með afbrigðum á dagskrá. Þá hljótum við að fara að velta því fyrir okkur hvort það að hafa skoðun á því hvort mál eigi að halda áfram milli 1. og 2. umr., milli 2. og 3. umr. og taka mál með afbrigðum á dagskrá, hvort í því felist efnisleg afstaða til mála. Ef þetta er túlkun eins af forsetum þingsins, þá held ég að það sé mjög tímabært að forsetar og formenn þingflokka skoði það hver túlkun þingskapa sé á þessu ákvæði.

[14:40] Herra forseti. Ég vil einungis ítreka þá skoðun mína sem hér kom fram áðan að það er gömul þingvenja að efnisleg afgreiðsla fari fram við 2. umr. og þá láti menn í ljós endanlega afstöðu sína til málsins og ef þeir eru á móti málinu, þá greiði þeir atkvæði gegn því að málið farið til 3. umr. Þetta á ekkert skylt við það að menn séu hins vegar samþykkir því að mál fái að koma fyrir og samþykki afbrigði aftur við 3. umr. vegna þess að það er nokkuð almenn þingvenja að menn eru því samþykkir. Menn vilja láta mál koma fyrir og það má mikið ganga á til þess að menn hafni því að mál sé tekið fyrir og neiti afbrigðum. Þetta tvennt er auðvitað alveg óskylt og ég vil síður en svo að þessu sé blandað saman. Ég var fyrst og fremst að halda til haga því sjónarmiði mínu sem hefur lengi verið hér ríkjandi, sérstaklega í hinum stærri málum. Ég undanskil auðvitað t.d. fjárlagafrv. sem er þess eðlis að það verður að afgreiða. Það eru allir sammála um það. Og það dytti engum í hug að greiða atkvæði á móti því að vísa fjárlagafrv. til 2. umr. Þannig geta verið fleiri mál sem við erum öll sammála um að þingið á og verður að afgreiða í einhverjum búningi og þá hleypum við þeim til 3. umr. Höfum við aftur á móti mótaða skoðun á því hver sé afstaða okkar til málsins og viljum við að það nái ekki fram að ganga, þá er rökrétt og eðlilegt að láta þá skoðun í ljós strax við 2. umr.

[14:42] Hæstv. forseti. Ég undrast mjög þessa túlkun hv. þm. Ragnars Arnalds, þess þingmanns sem hefur mesta reynslu af okkur öllum sem sitjum á hv. Alþingi því að þetta er alveg nýtt fyrir mér að menn taki efnislega afstöðu til mála þegar greidd eru atkvæði um að vísa máli milli umræðna. Ég tek undir það að ég held að við verðum að ræða þetta mál á fundi með forseta, formenn þingflokka, vegna þess að það skiptir máli um framgang mála á hv. Alþingi ef þessi túlkun er höfð uppi og verður hér ráðandi framvegis.

[14:44] Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þær umræður sem hafa orðið bæði um búvörusamninginn og frv. og landbúnaðinn í heild. Það kom fram við 2. umr. hjá ýmsum hv. alþm. að 7. gr. þyrfti að orða skýrar. Núna á milli umræðna kom landbn. saman og ég leyfi mér að mæla fyrir brtt. sem kemur frá meiri hluta landbn., svohljóðandi: ,,Við 7. gr. Síðari málsliður 2. efnismgr. verði svohljóðandi: Gjaldið endurgreiðist fyrir unnið kjöt og hráefni til þeirrar framleiðslu, en fyrir kindakjöt, sem flutt er úr landi óunnið, í heilum skrokkum eða niðurhlutuðum, skal því varið til að jafna eftir föngum skilaverð, þó þannig að tekið sé mið af gæða- og vöruflokkum, svo og árstíma.`` Það mátti í texta fyrri brtt. skilja það svo að 30 kr. gjaldið af unnum vörum mætti nýta til að verðjafna óunnar kjötvörur. Hugsunin var ekki sú, heldur hin er skýrt stendur í þessari brtt. sem ég hef nú mælt fyrir, hæstv. forseti.

[14:46] Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu er merkilegt fyrir margra hluta sakir. Fyrir það fyrsta hvernig það er lagt fyrir þingið. Í öðru lagi fyrir það hvernig það er afgreitt úr hv. landbn. Og í þriðja lagi vegna þeirra efnisatriða sem komu inn í frv. í meðförum nefndarinnar og gefa bændum nokkra vonarglætu um það að á næstu fimm árum megi sauðfjárræktinni takast að vinna sig út úr þeim vanda sem framleiðslustýring, kvótasetning og flatur niðurskurður hafa hneppt greinina í á undanförnum árum. Ég vík nú að fyrsta atriðinu. Frv. var lagt fyrir Alþingi í samræmi við samning sem þegar var gerður og undirritaður af forustumönnum samtaka bænda og ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Þannig hafði ríkisstjórn, ráðherrar og flokksformenn lagt pólitískan orðstír sinn að veði fyrir því að ekki yrðu gerðar breytingar á lagafrv. í meðferð þingsins sem færu út yfir eða brytu í bága við hinn yfirlýsta og undirritaða samning. Þetta var raunar þvert á endurteknar yfirlýsingar hæstv. landbrh. um að höfð yrðu samráð við þingið um gerð nýs búvörusamnings. Raunar höfðu einstakir nefndarmenn margsinnis gengið eftir því í sumar að við það yrði staðið og landbn. kölluð saman. Það var ekki gert og þegar leið að hausti lét hæstv. landbrh. ummæli falla á þá leið að það væri greinarinnar að leysa sín mál og leggja síðan fyrir Alþingi. Hið nýja þing búnaðarsamtakanna samþykkti svo hinn nýja samning og felldi um leið að vísa honum til almennrar atkvæðagreiðslu meðal bænda. Rótgróin óánægja kom fram á kynningarfundum um samninginn meðal bænda og að baki þessum samningi stóð því enginn einhugur þeirra sem við hann eiga að búa. Þvert á móti virðist óhætt að fullyrða að á samningnum sé almenn vantrú meðal bænda. Að mínu áliti eru með afgreiðslu meiri hluta nefndarinnar, þ.e. stjórnarþingmannanna, sett fram skýr skilaboð til landbrh. og ríkisstjórnar um að þessi vinnubrögð séu óhafandi í framtíðinni. Í ýmsum atriðum var reynt á þanþol samningsins til hins ýtrasta og a.m.k. í tveimur atriðum farið út fyrir samningsrammann þannig að stjórn Bændasamtakanna verður að taka samninginn fyrir aftur. Með þessu sýnist mér að meiri hluti nefndarinnar sé að segja: ,,Svona gerir maður ekki`` svo að fleyg ummæli forsrh. af öðru tilefni séu notuð. Þingmenn frábiðja sér að vera stillt upp við vegg. Þeir vilja hafa frjálsar hendur til að koma að löggjafarstarfinu og vonandi hefur þetta komist til skila til hæstv. ráðherra og ríkisstjórnar. Ég vil líka geta þess að það ber að segja hv. stjórnarandstöðuþingmönnum í landbn. til hróss að þeir unnu mjög skilmerkilega að afgreiðslu málsins í nefndinni og nefndarálit bæði 1. og 2. minni hluta bera vott um vönduð vinnubrögð. Það hefur einnig komið fram, sérstaklega hjá hv. þm. Ágústi Einarssyni, að peningahlið samningsins sé út af fyrir sig ekki stórt ágreiningsatriði milli manna eða flokka. Þvert á móti þótti honum ekki nógu rausnarlega staðið að framlögum til uppkaupa á framleiðslurétti og hefði viljað bæta þar verulega við. Sú spurning hlýtur því að vakna hvort ekki hefði mátt ná pólitískri sátt um málið á þingi, hefðu opin samningsdrög verið lögð fyrir nefndina og hún fengið að vinna úr þeim ásamt tillögum umsagnaraðila sem margir höfðu merkar athugasemdir fram að færa við samninginn og ekki síst ýmsar stofnanir á vegu Bændasamtakanna sjálfra sem gerðu ýmsar athugasemdir við frv. eins og það lá fyrir í drögum. Kannski er ekki fyllilega að marka hvað hv. stjórnarandstæðingar segja nú eftir að nefndin hefur klofnað í meiri hluta og minni hluta. Úr því sem komið er þýðir ekki að fárast yfir því að á þetta skuli ekki hafa reynt, en hitt er víst að fjölmargir þingmenn sjálfstæðismanna hefðu getað tekið undir ýmislegt í málflutningi og málatilbúningi stjórnarandstöðuþingmanna. Ég hefði sem sagt viljað og kosið helst að það yrði reynt að ná þjóðarsátt um málið í líkingu við það sem varð um síðasta búvörusamning, en með þessum málatilbúnaði gat ekki af því orðið. Víkjum nú að málinu sjálfu. Ég held að útilokað hefði verið fyrir mig og fleiri sjálfstæðismenn að standa að frv. í þeim búningi sem það var lagt fyrir þingið af hæstv. ríkisstjórn. Ekki nóg með að það væri flausturslega unnið og þurft hafi aðstoð einhverra færustu lögfræðinga landsins til að færa það í búning sem forðaði ýmsum ákvæðum frá því að brjóta í bága við stjórnarskrána. Það sem úrslitum veldur þó fyrir mig þannig að ég geti fallist á að styðja frv. er sú veigamikla breyting um afnám verðjöfnunar í útflutningi. Með fullkominni verðjöfnun í útflutningi hefði allur hvati verið í burtu til að ná fram hámarksverði í útflutningi, stunda vöruþróun og vöruvöndun í þessari grein. Við hefðum haldið áfram að líta á útflutning dilkakjöts sem einhvern ,,dumping-markað``, einhvers konar næsta bæ við haugana þar sem við fleygðum inn því kjöti sem umfram væri innanlandsmarkaðinn til að komast hjá því að linsur sjónvarpsmyndavélanna stæðu okkur að verki við að sturta skrokkunum í Sorpu. Ef við höfum ekki trú á því að við getum unnið markaði erlendis fyrir kjötið okkar sem gæðakjöt, vistvænt ræktað kjöt eða lífrænt ræktað kjöt sem fái verulega hærra verð á mörkuðum erlendis, þá erum við sannfærð um að framleiðsluna eigi að miða við u.þ.b. 6--7 þús. tonna innanlandsmarkað og þá þurfum við engan búvörusamning, framleiðslukvóta eða framleiðslustýringu. Þá þurfum við ekki nema helming þeirra bænda sem nú stunda sauðfjárbúskap. Þá væri langbest að gefa verðið frjálst og láta markaðinn ráða því hvort og hvar verða nokkrir sauðfjárbændur. Út úr þeirri samkeppni gæti komið sú óvænta niðurstaða að það væru ekki sérhæfðu sauðfjárbúin sem héldu velli, heldur þeir bændur sem væru með sauðfé sem aukabúgrein og gætu sinnt þeim í hjáverkum með öðru. Ég er hins vegar sannfærður um að það er hægt að koma á útflutningi dilkakjöts ef rétt er að málum staðið, vinna markaði og halda þeim. Með því móti væri hægt að framleiða um 10 þús. tonn í landinu, u.þ.b. 2.000--2.500 tonn fyrir erlendan markað og 7.500--8.000 tonn fyrir innanlandsmarkaðinn. En til þess þarf gerbreytt hugarfar, bæði hjá bændum en ekki síst hjá sláturhúsunum og sölufyrirtækjunum. Ég vil geta þess hér að ég veit um skilmerka, erlenda aðila sem hafa tröllatrú á þessu líka. Þeir hafa sýnt áhuga á því og eru að kanna hvort ekki sé hægt að byggja upp sláturhús frá grunni hér á landi sem byggja á danskri tækni og verkkunnáttu og slátri eingöngu til útflutnings með samningum við bændur sem fari þá út úr kvótakerfi, ríkisframlögum og framleiðslustýringu en framleiði eftir fyrir fram gerðum samningum við sláturhúsið vistvænt kjöt eða lífrænt ræktað. Engum mundi láta sér detta nokkuð slíkt í hug með verðjöfnun í útflutningi. Svona sláturhús gæti veitt þeim dauðadofnu afurðastöðvum sem hér eru fyrir verðuga samkeppni og kannski blásið lífsanda í nasir þeirra. Ég hef haft nokkra reynslu af sláturhúsum og sláturhúsamálum á undanförnum árum og ég hef enga sérstaka tröllatrú á því að þau muni standa sig samkvæmt þeim möguleikum sem eru opnaðir í þessu frv. Hins vegar getur Alþingi ekki skyldað sláturhúsin, sláturaðilana eða söluaðilana til þess að standa sig. Það getur aðeins opnað leiðina og ég er viss um það að þessi opnunarleið til útflutnings getur leitt til þess að það komist á samkeppni og almennir viðskiptahættir í þessari grein eins og öðrum. Það sem fyrst og fremst hefur háð bændum og takmarkað þeirra afrakstursgetu er hvað sláturhúsunum hefur lítið farið fram og hvað söluaðilarnir kunna lítið fyrir sér í almennum viðskiptum og hafa haft lítinn áhuga á þeim. Fyrir nokkrum dögum birtist í Morgunblaðinu viðtal við Baldvin Jónsson sem fór þar yfir helstu atriði sem hafa komið upp í sambandi við þá merku útflutningsstarfsemi sem hann er að reka. Þar kom fram að þegar hann hefur verið búinn að útvega markaði, senda kjötsýnishorn, þá hafa hver mistökin rekið önnur hjá aðilum innan lands sem sýnir bæði lítinn áhuga og ákaflega litla verkkunnáttu á þessu sviði. Í einu tilfellinu lagði utanrrn. til röng eyðublöð sem þýddu að á kjöt sem flutt var til Evrópu lögðust háir innflutningstollar vegna þess að eyðublöðin voru gefin út á pappíra sem giltu aðeins til 1. júlí en aðrar reglur giltu eftir 1. júlí. Í öðrum tilfelli var pökkun ábótavant. Menn pökkuðu frystu kjöti inn í plast sem átti að vera fyrir ófryst kjöt, fyrir ferskt kjöt og svo öfugt fyrir ferska kjötið. Síðan skemmdist þetta plast á leiðinni til áfangastaðar og kjötið skemmdist að einhverju leyti og sumt af því var endursent. Þetta eru náttúrlega mál sem hið háa Alþingi setur ekki reglur um. Það hefur hins vegar með þessum búvörulögum opnað leiðina til þess að á næsta tímabili búvörusamningsins, fjögur til fimm ár, þá hafi bændur möguleika á því að byggja upp fyrirtæki sem geti staðið að þessum málum eins og menn og geti farið að stunda vöruþróun sem hæfir erlendum mörkuðum og mun jafnframt vera til bóta fyrir íslenska markaðinn því að eftir að hafa þróað vöru fyrir erlenda markaði mundum við náttúrlega ekki gera minni kröfur til vörunnar hér á innanlandsmarkaði. Með þessu tel ég að það hafi verið opnuð vonarglæta fyrir bændur. Ég vil ekki segja mikið meira og ég ætla ekki að leyfa mér í lok þessarar tölu minnar að vera mjög bjartsýnn. Ég held að þau skilaboð sem bændur þurfa að fá séu þau að þeir þurfi nú að sýna forustumönnum sínum í afurðastöðvunum mikið aðhald og gera þá kröfu til þess að þau fyrirtæki séu rekin með svipuðum hætti og okkur hefur tekist að koma upp matvælafyrirtækjum okkar í fyrstiiðnaðinum. Það tók langan tíma að vísu að byggja upp frystiiðnaðinn með þeim hætti að vöruvöndun væri í fyrirrúmi. Lengi fram eftir áttu sölufyrirtækin við það að stríða að frá einstökum frystihúsum kom gölluð vara, ýmist of seint unnin, hnífar gleymdust inni í miðjum blokkum, sjóvettlingar og annað slíkt, og það tók verulega hörku að snúa þessu við og það sem gerði það mögulegt var hinn kröfuharði ameríski markaður sem gerði mikar kröfur og menn urðu að verða við þeim þó að freistingin væri sú í því ríkisstýrða kerfi sem þá var, þar sem ríkið lögfesti ákveðið fiskverð og ábyrgðist síðan ákveðið afurðaverð, sem leiddi til þess að menn höfðu sem mestan áhuga á því að rusla sem mestu í gegnum hús sín og í sem einföldustum pakkningum meðan ameríski markaðurinn lagði höfðuðáherslu á vöruvöndun og neytendapakkningar. Þetta er það sem landbúnaðurinn þarf á að halda í dag og ég held að með þessu frv. fái hann nánast síðustu aðvörun um það að laga til hjá sér og koma afurðasölunni í það form og reki hana með þeim hætti að samræmist alþjóðlegum viðskiptavenjum og að með því sé sköpuð sú samkeppni sem leiðir til þess að sláturkostnaðurinn færist niður, að menn hætti að framleiða með það fyrir augum að frysta sem allra mest og geyma það sem allra lengst, sem sagt að framleiðslan sé að ná inn einhverjum frysti- og geymslukostnaði frá ríkinu. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessi orð miklu fleiri en legg áherslu á það að eins og nefndin hefur gengið frá þessu frv. núna, þá tel ég að í því séu veruleg sóknarfæri fyrir landbúnaðinn. Ef hann ekki nýtir þau og nær árangri í að markaðssetja kjötið erlendis, þá blasir það við að innanlandsmarkaðurinn einn er fyrir hendi með kannski 5--6 þús. tonna sölu á ári og kannski minna en það í æ takmarkaðri mæli vegna aukinnar heimaslátrunar og þá þurfum við ekki að halda uppi neinu ríkisstýrðu kerfi fyrir bændur. Þá er langbest að markaðurinn og frjáls samkeppni leysi það mál hvernig búsetunni í landinu verður háttað.

[15:05] Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti félmn. um frv. til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þetta mál lætur ekki mikið yfir sér, en það skiptir einhver sveitarfélögin í landinu nokkru máli. Í stuttu máli sagt gerir frv. ráð fyrir því að karl og kona sem hafa verið skráð í sambúð í þjóðskrá í a.m.k. eitt ár hafi sama rétt til fjárhagsaðstoðar og hjón samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Með því er komið í veg fyrir að sambúðarfólk geti fengið umtalsvert hærri fjárhæð til framfærslu en hjón sem búa við sambærilega fjárhagslega afkomu. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Þetta mál á sér þá skýringu að upp hafa komið tilfelli hjá ýmsum sveitarfélögum þar sem ekki hefur verið hægt að beita sömu reglum gagnvart fólki í sambúð og gagnvart hjónafólki og hefur þetta kostað sveitarfélögin, t.d. Reykjavík, nokkurt fé. Það er því að dómi okkar í félmn. mjög sanngjarnt að þessi breyting nái fram að ganga. En það er eitt atriði sem ég vil gera að umtalsefni og notfæra mér það að hæstv. dómsmrh. er staddur í salnum. Í greinargerð með frv. kemur fram eins konar ákall um það að löggjöf verði sett um fólk í sambúð. Bent er á það að víða í lögum er að finna sérstök ákvæði um fólk í sambúð en engin samfelld eða heildstæð löggjöf til og það kemur skýrt fram í greinargerðinni að talin er mikil þörf á því að slík lög verði sett. Því vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmrh. hvort fyrirhugað er að setja slíka löggjöf og hvar það mál er statt í hans ráðuneyti ef slíkt er í vinnslu. Ég ítreka það, hæstv. forseti, að félmn. er einróma samþykk þessu frv.

[15:08] Herra forseti. Vegna þeirrar fyrirspurnar sem hér hefur komið fram vil ég taka fram að það er á verkefnasviði sifjalaganefndar að fjalla um löggjöf á þessu sviði. Hún hefur ekki gert sérstakar tillögur um heildstæða löggjöf um þetta sambúðarform en það er rétt að koma þeim ábendingum til nefndarinnar sem hér hafa verið nefndar þannig að hún geti fjallað um þau rök sem þar eru fram færð og eftir atvikum gert tillögu um framgang málsins í því ljósi.

[15:09] Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessi svör og vona að þetta litla frv. sem hér er til meðferðar verði til þess að ýta á eftir því. Mig langar til að vitna í það sem segir í greinargerð með frv., með leyfi forseta: ,,Spurningin er sú hvort um sambúð eigi að fara að öllu leyti að fara sem hjónaband eða hvort sambúð eigi að vera valkostur fólks, annars konar sambúðarform en hjónaband. Æskilegt hefði verið að í lögum væri að finna afstöðu löggjafans í þessu efni og fyrst væru sett heildarlög um óvígða sambúð í stað þess að byrja á því að setja ákvæði um sambúð á víð og dreif í lög sem geta bundið hendur löggjafans komi til þess síðar að setja eigi heildstæð lög um sambúð.`` Ég held að þessi ábending sé mjög réttmæt og vonast til þess að sjá fljótlega úrbætur í þessu efni.

[15:11] Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1994. Eins og fram kemur í nefndaráliti hefur nefndin haft frv. til meðferðar og leitað skýringa um einstök atriði þess frá fjmrn. Auk þess skal þess getið að Ríkisendurskoðun sendi álit að beiðni fjárln. um frv. Þetta frv. er nokkurs konar uppgjörsfrv., ef svo má segja, fyrir árið 1994 og á fskj. 1, sem fylgir frv., er skrá um óhafnar fjárveitingar og færslur milli ára. Nefndin átti viðræður við fjmrn. og gekk úr skugga um það að ráðuneytið hefði lagt sitt mat á hvaða fjárveitingar skyldu færast á milli ára og hverjar ekki. Meiri hluti nefndarinnar mælir með því að frv. verði samþykkt. Undir álit meiri hlutans skrifa Jón Kristjánsson, Sturla Böðvarsson, Árni Johnsen, Árni M. Mathiesen, Ísólfur Gylfi Pálmason, Hjálmar Jónsson, Arnbjörg Sveinsdóttir og Gísli S. Einarsson.

[15:13] Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta fjárln. sem er á þskj. 275 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Með frumvarpi þessu er leitað eftir staðfestingu Alþingis á niðurstöðutölum fjárlaga ársins 1994. Samkvæmt því hafa innheimtar tekjur orðið 2,8 milljörðum kr. hærri en fjárlög og aukafjárlög 1994 gerðu ráð fyrir. Þá voru gjaldaheimildir samkvæmt fjárlögum og aukafjárlögum 2,8 milljörðum kr. hærri en gjöldin urðu í raun, og endanlegur halli á rekstri ríkissjóðs varð því 7,4 milljarðar kr. árið 1994 eða 2,3 milljörðum kr. lægri en fjárlög gerðu ráð fyrir og heilum 5,6 milljörðum kr. lægri en reiknað var með við afgreiðslu fyrri fjáraukalaga ársins 1994. Sú niðurstaða gefur ekki tilefni til hárra einkunna fyrir áætlanagerð. Fjárlaganefnd óskaði eftir áliti Ríkisendurskoðunar, og í greinargerð hennar er m.a. bent á að gjaldaheimildir hafi hækkað frá fjárlögum um 7,5 milljarða kr. eða um 6,6%. Á móti þeirri hækkun hafa gjaldaheimildir hins vegar verið lækkaðar um 4,3 milljarða kr. eða um 3,8%. Heildarbreytingar á gjaldahlið nema því um 10% sem verða að teljast mjög mikil frávik, og sýnir þetta enn einu sinni hversu erfiðlega gengur að setja raunhæf fjárlög. Alvarlegra er þó að ríkisstjórnin ákveður og framkvæmir flestar þessar breytingar án þess að bera þær undir Alþingi fyrr en eftir á. Minni hlutinn telur nauðsynlegt að á þessu verði breyting og leitað verði fyrir fram eftir samþykki Alþingis til fjárveitinga umfram heimildir fjárlaga. Gera þarf fjárlaganefnd kleift að fylgjast betur með framkvæmd fjárlaga og fjalla um allar hugsanlegar breytingar jafnóðum og tilefni gefast. Minni hlutinn tekur undir það sem Ríkisendurskoðun segir í áliti sínu að telja verði ,,að framsetning frumvarpsins sé ekki nægilega skýr þannig að fyrir liggi hvað afgreiðsla frumvarpsins í raun felur í sér, einkum er varðar afgreiðslu fjárheimilda einstakra stofnana og viðfangsefna``. Er í rauninni hálfgerð gestaþraut að þræða sig í gegnum einstaka liði og átta sig á niðurstöðum heildardæmisins þar sem ýmist er verið að sækja um heimildir vegna umframgjalda eða til niðurfellingar heimilda vegna ónotaðra fjárveitinga.`` Samkvæmt áliti Ríkisendurskoðunar felur samþykkt frv. í sér eftirfarandi breytingar á gjaldahlið: Viðbótargjaldaheimild á árinu 1994 nemur 180 millj. kr. Gjaldaheimildir, sem falla niður í árslok 1994, nema 1 milljarði 480 millj. 500 þús. kr. Gjaldaheimildir vegna stofnframkvæmda árið 1994 sem fluttar eru til ársins 1995 nema tæpum 1,2 milljörðum kr. Gjaldaheimildir vegna tilfærslu árið 1994, sem fluttar eru til ársins 1995, nema 362,6 millj. kr. Gjaldaheimildir vegna reksturs árið 1994, sem fluttar eru til ársins 1995, nema 577,9 millj. kr. Heimild til lækkunar gjaldaheimilda 1995 nema 616,5 millj. kr. Til lækkunar eru þá 2 milljarðar 818 millj. og 600 þús. kr. Með frv. er verið að leita staðfestingar Alþingis á þegar orðnum greiðslubreytingum og hefði þurft að afgreiða það miklu fyrr. Minni hlutinn gerir ekki frekari athugasemdir við einstakar greinar þess en mun sitja hjá við afgreiðslu málsins. Undir álit minni hlutans skrifa auk mín Bryndís Hlöðversdóttir og Kristinn H. Gunnarsson. Herra forseti. Eins og segir í upphafi þessa nefndarálits er hér um að ræða niðurstöðutölur fjárlaga ársins 1994 og í rauninni aðeins verið að biðja Alþingi að stimpla þessa pappíra fyrir ráðuneytin. Það er því ekki um það að ræða að breyta einu eða neinu. Annaðhvort segja menn já og amen eftir efninu eða sitja hjá eins og við kjósum að gera sem stöndum að þessu áliti. Það hlýtur að vera rökrétt niðurstaða þeirra sem litla ábyrgð bera á fjárlagadæminu, en auðvitað kemur alltaf til greina að greiða atkvæði gegn einstökum liðum þótt það hafi í sjálfu sér engin áhrif löngu eftir á, en ekki sjáum við ástæðu til þess að þessu sinni a.m.k. Mig langar til að árétta þrennt af því sem fram kemur í þessu nefndaráliti ef það mætti verða til að vekja menn til frekari umhugsunar. Í fyrsta lagi vil ég nefna þau afleitu vinnubrögð framkvæmdarvaldsins að taka í rauninni fjárveitingavaldið úr höndum Alþingis með því að ráðherrar leggja blessun sína yfir framúrkeyrslu og ákvarða fjárveitingar af ýmsu tagi án þess að leita samþykkis Alþingis fyrr en fjármununum hefur verið eytt. Þetta gera þeir í krafti síns ráðherravalds og í trausti á stuðning meiri hlutans, en gefa í mörgum tilvikum hvorki meiri hluta né stjórnarandstöðunni færi á að fjalla um gjörðir sínar sem þeir kalla tillögur fyrr en eftir á, oftar en ekki löngu síðar. Þessi vinnubrögð eru ekki bara vond heldur beinlínis ósiðleg og raunar gjörsamlega óþörf. Alþingi situr allt árið, nefndir starfa allt árið og það er hægur vandi að gera fjárln. kleift að fylgjast miklu betur með framkvæmd fjárlaga. Vissulega hefur orðið breyting á á síðustu árum eða a.m.k. síðan ég fór að fylgjast með þessum málum. Ríkisendurskoðun fylgist með framkvæmd fjárlaga og gefur skýrslu a.m.k. tvisvar á ári, en það er ekki nóg. Og sérstaklega er það ósiður að ríkisstjórnin taki sér það vald að eyða fé út og suður án þess að leita heimildar Alþingis fyrr en eftir á. Slíkt á ekki að gerast og þessum vinnubrögðum verður að breyta. Í öðru lagi vil ég ítreka það sem segir í nefndarálitinu um breytingarnar á fjárlögunum. Þær eru allnokkrar. Auðvitað er rétt að gleðjast yfir því að endanlegur halli á ríkissjóðsdæminu 1994 varð 2,3 milljörðum kr. lægri en fjárlög gerðu ráð fyrir og vitaskuld ánægjulegt að skekkjan varð í þá áttina. Nóg er nú samt að þurfa að sætta sig við halla upp á 7,4 milljarða kr. En takið eftir því að við afgreiðslu fyrri fjáraukalaga ársins 1994, sem samþykkt voru seint það ár, töldu menn nauðsynlegt að samþykkja þær breytingar á fjárlögum ársins að hallinn yrði 5,6 milljarðar kr. Maður spyr sig hvernig í ósköpunum sérfræðingarnir í ríkisfjármálum geta reiknað svona kolvitlaust þegar fjárlagaárinu var að ljúka og flestar greiðsluhreyfingar hefðu átt að vera orðnar ljósar. Í greinargerð með frv. segir ósköp blátt áfram að nokkrir stórir liðir hafi verið ofmetnir, svo sem atvinnuleysisbætur, vextir og ríkisábyrgðir. Mér finnst það gjörsamlega með ólíkindum að mönnum með fingurinn á púlsinum skuli takast að meta liði af þessu tagi svona hrikalega vitlaust á þessum tíma. Það eflir ekki beinlínis traust á því að rétt sé reiknað yfirleitt við undirbúning fjárlaga. Látum vera þótt skakkaði einhverjum tugmilljónum vegna óvæntra atvika eða menn hefðu kannski ekki munað eftir afborgun af einhverju láninu, en að það skuli muna nær 3 milljörðum á gjaldahlið og öðru eins á tekjuhlið er með ólíkindum. Manni dettur helst í hug að þetta hefði átt að vera eitthvert sálrænt trikk svo að þjóðin gæti glaðst þegar í ljós kom betri staða en gert var ráð fyrir. En ég ítreka það að svona kúnstir eru ekki til þess fallnar að auka traust á lagasetningu af þessu tagi. Í þriðja lagi vil ég aftur draga athygli að framsetningu frv. sem ég er eiginlega enn að reyna að skilja. Sjálfsagt er þar um nokkra tregðu að ræða hjá undirritaðri, en þá hljóta fleiri að hafa lent í sama vanda því að meira að segja Ríkisendurskoðun sér ástæðu til að geta þess í sínu áliti að framsetning frv. sé ekki nægilega skýr. Ég legg til að hv. þm. lesi kaflann á bls. 10--11 í greinargerðinni með frv. sér til skemmtunar og velti því fyrir sér hvort ekki væri hugsanlegt að setja þetta svolítið skilmerkilegar fram. Það eru náttúrlega þessar tilfærslur og flutningar fram og til baka sem gera mann dálítið ruglaðan, þar sem verið er að reyna að ná utan um allt dæmið, bæði umframgreiðslur og óhafnar fjárveitingar, eins og það er kallað, en mér finnst reyndar skiljanlegra að tala um ónýttar fjárveitingar. Sumar umframgreiðslur eru svo látnar koma til frádráttar á framlögum næsta árs en þó ekki allar. Sumar ónýttu fjárveitingarnar fá að standa og nýtast næsta ár, þ.e. á þessu ári, en ekki allar, og þetta er sem sagt hin mesta kúnst að þræða sig í gegnum þetta og ná landi í þessum talnasjó. Niðurstöðurnar má lesa í töflunni í nefndarálitinu og vona ég að hv. þm. séu nú einhverju nær. Með þessu er ég alls ekki að gagnrýna sjálfan tilflutninginn sem er í rauninni af hinu góða og til bóta í ríkisrekstrinum. Þannig var það tekið upp til nýbreytni fyrir nokkrum árum að heimila flutning milli ára á ónotuðum fjárheimildum ríkisstofnana til almenns rekstrar á sama hátt og gilt hafði með ónotuð framlög til stofnframkvæmda og viðhalds. En skilyrði fyrir slíkum tilflutningi rekstrarfjár á þó að vera að sparnaður hafi náðst með hagræðingu en ekki með skerðingu á þjónustu. Ekki er ég viss um að þau skilyrði séu alltaf uppfyllt en tilgangurinn er ágætur og væri verðugt verkefni að fara yfir þessi mál og meta reynsluna. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu. Alþingi stendur aðeins frammi fyrir orðnum hlut. Það eru hv. núverandi og fyrrv. stjórnarþingmenn sem bera ábyrgð á þessu dæmi og minni hlutinn mun sitja hjá eins og stendur í lok nefndarálitsins.

[15:25] Virðulegi forseti. Hv. 2. þm. Austurl. hefur mælt fyrir nál. meiri hluta fjárln. um það frv. sem hér er til afgreiðslu, þ.e. frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1994 sem er eins og fram hefur komið í raun uppgjörsfrv. fyrir það ár. Það er ekki miklu við það að bæta sem þar kom fram og svo aftur hins vegar hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur, frsm. minni hluta fjárln., og vil ég þakka hv. þm. fyrir málefnalegar athugasemdir og umræður og athugasemdir við frv. sem ég tel að sé í fyllsta máta eðlilegt að komi fram við þessa umræðu. Það má svo aftur deila um það hvort þessi frávik frá tekjum annars vegar og gjöldum hins vegar, 2,8 milljarðar, séu yfir eða undir þeim mörkum sem megi ætla að verði í hinum flókna og margbrotna ríkisrekstri, en hins vegar er ástæða til þess fyrir okkur hv. þm. að gera ríkar kröfur til embættismanna um það að vinna vel að áætlanagerð. En þeim sem sitja í fjárln. er það held ég öllum ljóst að það er ekki alltaf á vísan að róa með tekjur ríkissjóðs annars vegar og svo hins vegar rekstrarútgjöld ríkisstofnana og er þar skemmst að minnast upplýsinga sem hafa komið fram um útgjöld heilbrigðiskerfisins m.a. sem er auðvitað mikið vandamál, hversu erfitt er að hafa hönd á. Ég tel, virðulegur forseti, að það sé í fyllsta máta eðlilegt að þær ábendingar, sem koma fram í nefndaráliti hv. minni hluta fjárln., eigi fullkomlega rétt á sér, sú hvatning sem kom þar fram og er um það að vandað sé til áætlanagerðar. En það sem ég vildi segja um það sem kom fram hjá hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur um þessar reglur og venjur sem hafa skapast um færslur á milli ára, þá tel ég að það sé mjög mikilvægt atriði og það hafi í rauninni verið mörkuð nokkur tímamót þegar farið var að standa þannig að málum í rekstri ríkisins að stofnunum væri heimilt að færa á milli ára. Það er talið, og við þykjumst sjá þess nokkur merki, að stofnanir gæti sín og vandi sig í rekstrinum þegar nálgast áramót, en það mun hafa tíðkast hér áður og fyrr að forstöðumenn stofnana hafi lagt sig alla fram um að eyða þeim fjármunum sem á fjárlögum hafa verið hverju sinni til þess að sitja ekki inni með ,,eignir`` sem þeir hefðu annars átt að eyða. Nú er forstöðumönnum ríkisstofnana heimilt að eiga fyrningar til næsta árs, þ.e. að eiga inni ónýttar fjárveitingar og ég tel það af hinu góða. Hins vegar hefur sú regla jafnframt verið mótuð, og ég tel að hún sé jafnmikilvæg, að fari stofnanir fram úr fylgir það til næsta árs sem skuld sem verður þá að ná upp á næsta ári nema eitthvað sérstakt hafi gerst sem réttlæti það að aukafjárveiting komi til og fjáraukalög taki þá á með þeim hætti sem við erum að gera hér. Ég vil vekja sérstaka athygli á þessu, virðulegi forseti, og jafnframt geta þess að Ríkisendurskoðun hefur vakið athygli okkar þingmanna á því, ekki síst vegna þess að það er skömm reynsla af þessu fyrirkomulagi með færslur heimilda á milli ára, að það sé nauðsynlegt að skoða reglur um þetta og gæta þess að þarna séu færslur á milli ára með skynsamlegum hætti. Ég held að það gæti verið verkefni fjárln. að fara mjög vandlega ofan í það. Virðulegur forseti. Ég hef ekki meiru við að bæta, en tel að öll aðalatriði þessa máls hafi komið fram í þessum umræðum.

[15:41] Herra forseti. Sá samningur sem við erum nú að samþykkja er vondur fyrir neytendur, vondur fyrir bændur en verstur fyrir framtíðina. Þjóðvaki hefur lagst gegn þessum samningi, komið með uppbyggilegar breytingartillögur við hann í samvinnu við aðra í stjórnarandstöðunni. Þær hafa ekki verið virtar viðlits. Ég segi nei.

[15:41] Herra forseti. Þrátt fyrir yfirlýst markmið um afnám framleiðslu- og verðstýringar í orði kveðnu, þá er þessi samningur framlenging á tjóðurhafti ríkisforsjár á bændur í verki. Bændur verða eftir sem áður ófrjálsir menn að öllum ákvörðunum í sínum rekstri um magn, viðskipti, verð og gæði sinna afurða með meðfylgjandi óhagkvæmni. Vegna ósæmilegra lögþvingana á stéttina í heild um sameiginlega kvöð til sölu hluta framleiðslunnar á undirverði til útflutnings munu bændur vart eiga annarra kosta völ en að fjölga fé til heimaslátrunar á svörtum markaði á hagstæðari kjörum. Þar með fara 12 milljarðar kr. frá skattgreiðendum fyrir lítið því að birgðavandinn verður viðvarandi. Þetta er, virðulegi forseti, vondur samningur fyrir bændur. Þetta er vondur kostur fyrir neytendur. Þetta er rándýr neyðarkostur fyrir skattgreiðendur. Hafi einhver velkst í vafa um það að ég væri á móti þessum samningi með vísan til umræðna um túlkun þingskapa áðan, þá eru hér með tekin af tvímæli um það. Ég segi nei.

[15:43] Hæstv. forseti. Eftir nokkra skoðun á þessu máli sem hér er til endanlegrar afgreiðslu hef ég komist að þeirri niðurstöðu að það sé afar ólíklegt að markmið þessa samnings nái fram að ganga. Það er verið að festa í sessi ofstjórnarkerfi sem byggist á miðstýringu og ófrelsi bænda og hér er um mjög óeðlilega viðskiptahætti að ræða sem engri annarri atvinnugrein er gert að lifa við. Það er verið að bæta við fjármagni sem mjög óljóst er að nýtist til þess sem það er ætlað. Þessi samningur byggir á óljósum vonum um útflutning og því miður er ekki að finna í honum neina framtíðarsýn sem mun verða landbúnaðinum til góða. Því segi ég nei.

[15:44] Herra forseti. Við 1. umr. um búfjárlögin var ég með tvo fyrirvara fyrir samþykki mínu á þeim: Í fyrsta lagi að vísitöluákvæði yrðu felld út úr lögunum. Með brtt. frá meiri hluta hv. landbn. er gerð tillaga um að vísitöluákvæði falli úr þeim. Það verður því á valdi fjárveitingavaldsins, Alþingis, hvernig ákvæði 9. og 11. gr. breytast. Í öðru lagi lagði ég fram ákvæði um að sett yrði á laggirnar nefnd hagsmunaaðila vinnumarkaðarins, Neytendasamtaka og fleiri sem gerðu tillögur um hvernig séð yrði fyrir endann á styrkjakerfi til landbúnaðarins Við 2. umr. lýsti hæstv. landbrh. því yfir að strax á næsta ári verði skipuð nefnd hagsmunaaðila, BSRB, VSÍ, ASÍ og hugsanlega fleiri sem hefðu það hlutverk að skoða framtíðarsýn íslensks landbúnaðar, bæði sauðfjár og kúabúskapar. Þar með hefur þeim tveim fyrirvörum verið eytt sem ég hafði á þessu frv. til samþykktar og ég mun því segja já.

[15:45] Herra forseti. Það frv. sem hér er til afgreiðslu ber með sér að viðhalda á hinu gamla kerfi ofstjórnunar, miðstýringar og offramleiðslu í landbúnaði. Það verður áfram tryggt að skilaboð markaðarins berast seint og illa til framleiðenda. Frv. felur í sér að teknar verða upp á ný útflutningsbætur sem aflagðar voru fyrir nokkrum árum. Frv. er andstætt hagsmunum neytenda, skattborgara og síðast en ekki síst bænda. Því segi ég nei.

[15:46] Herra forseti. Þessi samningur sem við erum að ræða um er að nokkru leyti betri en sá samningur sem við höfum í dag og betri heldur en staðan sem við göngum út frá. Hann hefur batnað nokkuð í meðförum landbn. en engu að síður er hann slæmur, hann er slæmur fyrir skattgreiðendur, hann er slæmur fyrir neytendur og hann er sérstaklega slæmur fyrir bændur sem eru þvingaðir til að búa áfram við sauðfé, og hafa orðið að sæta mikilli skerðingu undanfarin ár, við síminnkandi framleiðslu og felur þannig í sér fátækragildru fyrir bændur. Auk þess er í samningnum engin framtíðarsýn. Það veit enginn hvað tekur við eftir árið 2000. Ég segi nei.

[15:47] Herra forseti. Skoðun mín á þessum samningi hefur ekki breyst frá því sem var við atkvæðagreiðslu við 2. umr. Ég tel að samningurinn sé gallaður og ófullnægjandi í flestum greinum og greiði því ekki atkvæði.

[15:47] Virðulegi forseti. Ég vil að það komi fram við þessa atkvæðagreiðslu að ég hef fylgst með undirbúningi málsins úr ekki svo mikilli fjarlægð. Efasemdir mun ég áfram hafa um ákveðna þætti þessa samnings. En atkvæði mitt fellur með samningnum vegna jákvæðrar afstöðu Bændasamtaka Íslands til hans og því segi ég já.

[15:48] Herra forseti. Ég hef lýst miklum efasemdum við ýmsa þætti þessa samnings og mun ekki greiða honum atkvæði. Samningurinn er að mínu mati sérkennileg blanda af ofstjórn og miðstýringu og frjálshyggju. Ég er þeirrar skoðunar að það sé yfirleitt vondur kokkteill og gefist illa. Vandi sauðfjárbænda er hins vegar mikill og það er eðlilegt að þeir bændur vilji frekar slakan samning heldur en engan þannig að ég treysti mér ekki til að vísa í þeirra afstöðu varðandi samvisku mína í þessu máli sökum þess m.a. í hvaða stöðu þeir voru auk þess sem ég ræð mínu atkvæði sjálfur. Hér eiga einnig aðild að máli að hluta til sömu flokkar og stóðu að síðustu ríkisstjórn sem vanefndu stórkostlega síðasta búvörusamning þannig að það vantar miklar fjárhæðir upp á að staðið hafi verið við framlög til annarrar atvinnuuppbyggingar í sveitum og til átaks í umhverfismálum, í landgræðslu og skógrækt, auk þess sem sú ríkisstjórn aðhafðist ekkert gagnvart þeim vanda sem vaxandi var í landbúnaðinum á því kjörtímabili. Þannig er það að mínu mati ekki trúverðugt að hafa þessi mál að hluta til áfram í höndum sömu aðila og enn síður eykur það mér bjartsýni á að þessi samningur verði í höndum núv. ríkisstjórnar landbúnaðinum og neytendum á Íslandi til góðs. Ég greiði ekki atkvæði.

[15:51] Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta fjárln. um frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1995, breytingartillögum frá fjárln. og breytingartillögum á þskj. 280. frá meiri hluta nefndarinnar. Á nefndaráliti kemur fram að nefndin hefur haft frv. til meðferðar og leitað skýringa um einstök atriði frá fjmrn. og fagráðuneytum varðandi beiðnir um auknar fjárheimildir frá fjárlögum 1995. Einnig hafa komið til fundar við nefndina forsvarsmenn nokkurra ríkisstofnana sem lagt hafa fram upplýsingar um tiltekin verkefni og önnur erindi. Nefndin leitaði enn fremur eftir áliti Ríkisendurskoðunar um frv. Í ljósi þeirra skýringa hefur meiri hluti nefndarinnar fallist á þær tillögur um fjárheimildir sem koma fram í frv. Geta má þess að nokkur veigamikil atriði bíða enn 3. umr. Þar má m.a. nefna málefni sem varða sjúkrahúsin á höfuðborgarsvæðinu og málefni Sólheima í Grímsnesi svo stærstu atriðin séu nefnd. Á meðan nefndin hafði frv. til athugunar var unnið að sérstakri skoðun á nokkrum málefnum í ráðuneytunum sem nú hafa verið leidd til lykta auk þess sem önnur ný útgjaldatilefni hafa komið fram. Meiri hluti fjárln. gerir brtt. við frv. sem samtals nema 424,8 millj. kr. til hækkunar. Einstakar brtt. eru skýrðar í athugasemdum með nefndarálitinu. Það kemur fram í frv. að viðbótarútgjöld samkvæmt því eru upp á 424,8 millj. kr. til viðbótar við 8,9 milljarða kr. halla á ríkissjóði sem frv. gerði ráð fyrir. Tekjuaukning er upp á 2,3 milljarða kr. en aukning gjalda sem frv. gerir ráð fyrir er upp á 4,9 milljarða plús 424,8 millj. sem nefndin gerir tillögur um breytingar. Það kemur einnig fram að áætlun um flutning heimilda á milli ára er upp á 1,1 milljarð kr. Það var til umræðu m.a. hjá hv. 12. þm. Reykn., Kristínu Halldórsdóttur, við umræðu um fjáraukalög fyrir árið 1994 að fjárln. stæði oftar en ekki frammi fyrir gerðum hlut varðandi fjáraukalög. Vil ég taka undir þau orð að það kemur fyrir oftar en skyldi að það komi nýjar ákvarðanir ríkisstjórnar á hverjum tíma. Ég hygg að þær ákvarðanir séu bornar undir þingmenn stjórnarflokkanna, en eigi að síður þyrfti fjárln. að fá tækifæri fyrr en raun hefur verið á til að fjalla um þær ákvarðanir. Og þegar fjárln. hefur umboð allt árið, eins og aðrar þingnefndir hafa nú, á ekkert að vera því til fyrirstöðu tæknilega að fjárln. komi saman til að fjalla um nýjar ákvarðanir um ríkisútgjöld sem gerðar eru vegna tilvika sem eru óhjákvæmileg. Þetta fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir er fyrra fjáraukalagafrv. væntanlega sem lagt er fram fyrir árið 1995 þannig að það felur í sér miklar breytingar á ríkisfjármáladæminu. Með því er halli ríkissjóðs á árinu kominn yfir 9 milljarða kr. þannig að ef þetta frv. undirstrikar einhverjar staðreyndir, þá eru það þær að það þarf að spyrna við fótum og reyna að koma böndum á þá útgjaldaaukningu sem er stöðug í ríkisfjármálunum. Gerð hefur verið grein fyrir þeim atriðum sem eru í frv. sjálfu, það var gert við 1. umr. málsins svo að ég ætla ekki að hafa mörg orð um þau atriði að þessu sinni, heldur gera grein fyrir breytingartillögum nefndarinnar. Einstakar breytingartillögur sem meiri hluti fjárln. leggur fram með frv. er á þessa leið: Í fyrsta lagi er lagt til að fjárheimild Alþingis verði aukin um 31,4 millj. kr. Það eru annars vegar útgjöld sem fylgt hafa í kjölfar kosninga og breytinga á skipan þingsins, 11,4 millj.kr., og hins vegar vegna aðkallandi viðgerða á Alþingishúsinu og framkvæmda við hús Alþingis við Kirkjustræti, samtals 20 millj. kr. Undir menntmrn. er gerð tillaga um að fjárheimild Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns verði hækkuð um 5,5 millj. kr. vegna hallareksturs áranna 1994 og 1995. Það hafa orðið verulegar breytingar á aðstöðu Landsbókasafns -- Háskólabókasafns sem hafa kallað á aukin rekstrarútgjöld og því er mætt þarna að nokkru leyti. Undir liðnum Ýmis íþróttamál er lagt til að veitt verði 1,5 millj. kr. viðbótarfjárveiting til Íþróttasambands Íslands til að mæta kostnaði sem fylgdi lántöku sambandsins til að fjármagna viðbyggingu íþróttahallarinnar í Laugardal vegna HM-keppninnar í handknattleik. Hér er um að ræða gjöld sem runnu í ríkissjóð, svo sem lántökugjald, þinggjöld o.fl. Þetta er vegna heimsmeistarakeppninnar í handknattleik sem haldin var á sl. vori. Undir utanrrn. er lagt til að hækkuð sé fjárheimild alþjóðastofnana um 15,7 millj. kr. vegna Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins og skyldu okkar á þeim vettvangi. Undir heilbr.- og trn. er gerð tillaga um að 4,2 millj. kr. viðbótarframlag renni til Fjórðungssjúkrahússins í Neskaupstað vegna dóms sem fallinn er um greiðslur til starfsmanna sjúkrahússins vegna gæsluvakta. Með greiðslum hefur spítalinn að fullu gert upp við hlutaðeigandi starfsmenn. Gerður er fyrirvari af hálfu ríkissjóðs um endurkröfurétt á sveitarfélagið sem stóð að rekstrinum á þeim tíma sem dómurinn tekur til. Í öðru lagi er lagt til að veitt verði viðbótarfjárheimild að fjárhæð 15,5 millj. kr. til heilsugæslustöðvarinnar á Reykjalundi vegna rekstrarshalla frá árinu 1991, en heilsugæslustöðin er rekin í tengslum við vinnuheimilið á Reykjalundi og yfir þeim stofnunum er sameiginleg stjórn. Frá því að ríkið tók yfir rekstur heilsugæslustöðva í ársbyrjun 1991 hefur kostnaður við rekstur stöðvarinnar verið umfram fjárveitingar í fjárlögum. Af þeim sökum hefur safnast upp rekstrarhalli og að óbreyttu stefnir í að uppsafnaður halli verði um 18 millj. í árslok 1995. Heilbrrn. og fjmrn. hafa átt í viðræðum um stjórn stofnunarinnar um lausn á þessum vanda og er þá með þessari fjárveitingu gengið út frá að rekstur stöðvarinnar verði í samræmi við fjárveitingu hennar í frv. til fjárlaga 1996. Eins og ég sagði áðan er undir heilbrrn. frestað til 3. umr. nokkrum veigamiklum málum varðandi beiðnir sem okkur hafa borist vegna reksturs sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu og það má geta þess að einnig eru ófrágengin mál varðandi Sjúkrahús Suðurnesja, en það mál er í skoðun. Undir fjmrn. er brtt. undir liðnum Launa- og verðlagsmál. Þar er lagt til viðbótarframlag að upphæð 130 millj. kr. vegna launauppbóta í kjölfar kjarasamninga, en í frv. til fjáraukalaga 1995 er farið fram á fjárveitingu vegna launauppbóta í kjölfar kjarasamninga eins og hún var þá metin. Frá þeim tíma hafa verið gerðir samningar við nokkur félög ríkisstarfsmanna og áætlun um launabætur til handa sjúkrahúsum á landsbyggðinni hefur verið endurmetin í ljósi nánari upplýsinga. Niðurstaðan er sú að þörf er á 130 millj. kr. viðbótarframlagi til að mæta öllum launabótum á árinu 1995, og hér er óskað eftir greiðsluheimild á fjárlögum sem því nemur. Þá er gerð tillaga um 25 millj. kr. fjárveitingu til að mæta kostnaði við björgunaraðgerðir, útfararkostnað, tjón á búnaði og fleiri þátta í kjölfar snjóflóðanna á Flateyri. Þetta er sá kostnaður sem fyrirsjáanlegur er nú og þykir nauðsynlegt að afla heimilda fyrir. Ekki er víst að öll kurl séu komin til grafar í þessu efni, en þetta er það sem fyrirsjáanlegt er til að mæta þessum kostnaði og öðrum sem þarf að koma til greiðslu á árinu 1995. Undir samgrn. er gerð tillaga um að veitt verði fjárheimild að fjárhæð 22 millj. kr. til endurbóta á bryggjunni í Holti í Önundarfirði og til að laga skemmdir sem urðu á nokkrum sjóvarnargörðum í óveðri í október sl. en eins og hv. þm. er í fersku minni urðu þar miklar skemmdir á höfnum og sjóvarnargörðum í óveðrinu mikla og lagt er til að því verði mætt. Auk þess er lagt til að undir liðnum Flugvellir verði veitt fjárheimild að upphæð 10 millj. kr. vegna snjómoksturs, en snjómokstur hefur farið mjög fram úr áætlun á þessu ári og þarf ekki að orðlengja frekar um ástæðurnar fyrir því. Ég hef þá gert grein fyrir þeim tillögum sem fjárln. flytur, en þá er eftir að gera grein fyrir brtt. á þskj. 280 sem er frá meiri hluta fjárln. Hún hljóðar upp á greiðslur vegna sauðfjárframleiðslu upp á 150 millj. kr. Sú greiðsla er vegna búvörusamningsins, afsetningar birgða, sem var verið að samþykkja hér áðan. Þessi tillaga er flutt af meiri hluta fjárln., Jóni Kristjánssyni, Sturlu Böðvarssyni, Árna Johnsen, Árna M. Mathiesen, Ísólfi Gylfa Pálmasyni, Hjálmari Jónssyni, Arnbjörgu Sveinsdóttur, Kristni H. Gunnarssyni og Bryndísi Hlöðversdóttur. Ég hef þá lokið við að gera grein fyrir þeim brtt. sem fylgja þessu frv. að þessu sinni. Það eru nokkur atriði sem standa út af enn þá og verða þá tekin fyrir við 3. umr. málsins ásamt þeim erindum sem okkur kunna að berast. Eins og ég sagði í upphafi máls míns þýða þessar tillögur viðbótarútgjöld upp á 424,8 millj. kr. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta núna, en ég mun auðvitað taka þátt í þessum umræðum og svara því sem til mín hefur verið beint. Ég vil áður en ég lýk máli mínu þakka fjárln. fyrir góða samvinnu við afgreiðslu á þessum tveimur fjáraukalagafrv. það sem af er. Þó þeirri afgreiðslu sé ekki lokið þá hefur sú vinna verið mjög góð og málefnaleg. Ég vil benda á það sérstaklega að við höfum fengið um þessi frumvörp sem hér eru til umræðu bæði umsögn frá Ríkisendurskoðun. Ég tel að það sé til mikilla bóta að fá slíka umsögn og það hjálpi nefndinni til að glöggva sig á veigamiklum atriðum varðandi afgreiðslu mála. Ég vil skírskota til þess að hlutverk Ríkisendurskoðunar er m.a. að aðstoða þingnefndir, ekki síst fjárln. og það er mjög mikils virði að nýta sér þá aðstoð sem best.

[16:11] Herra forseti. Það er dálítið skemmtileg staða sem kemur upp varðandi afgreiðslu fjáraukalaga. Það var verið að afgreiða fjáraukalög 1994 rétt áðan og þá kemur upp sú spaugilega staða að hv. núv. formaður fjárln. talaði fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir 1994. Hann talaði gegn fjáraukalögum á síðasta ári, 1994, það kláraðist ekki afgreiðslan þá og það má segja að það sem talað var með frv. núna 1994 hafi mælst svona 10 sm en það sem talað var gegn því á síðasta ári var u.þ.b. kílómetri. Þetta er spaugileg staða. Og núna erum við að ræða um fjáraukalagafrv. fyrir árið 1995 og þá hefur staðan breyst þannig að sá sem hér stendur var með hæstv. ríkisstjórn að hluta til á árinu og hv. formaður fjárln. var gegn ríkisstjórn að hluta til á árinu og við erum auðvitað að ræða málin að einhverju leyti út frá því. Ég ætla ekkert að fara lengra út í þessa sálma, herra forseti, en það er svolítið spaugileg staða sem getur komið upp við þessi skipti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta fjárln. á þskj. 281. Þau atriði sem við leggjum hvað þyngsta áherslu á varða vinnubrögð. Við teljum mjög mikilvægt að breytt verði um starfshætti, og það kemur fram að nokkru leyti í því sem hv. formaður fjárln. nefndi áðan, að fá álit Ríkisendurskoðunar á þeim frumvörpum sem við erum að fjalla um og ég vil taka undir að það er mjög gott og gagnlegt og til góðra skýringa að fá Ríkisendurskoðun að málunum. Ég vil einnig taka undir að það hefur verið mjög góður friður um vinnuna í fjárln. Menn hafa komist vel áfram með þessi mál og náð sáttum um hvernig að þessu verði staðið. Við gagnrýnum samt að sótt er um aukafjárveitingu sem er hærri en útlit er fyrir að þörf sé á. Þetta er vert að gagnrýna og við tökum undir skoðun Ríkisendurskoðunar í því máli. Einnig að ekki er sótt eftir fjárheimild með fjárlögum þótt fyrirsjáanlegt sé að eftir verði leitað með fjáraukalögum áður en fjárlagafrv. er samþykkt. Frumvarpið sem við fjöllum hér um var lagt fram skömmu fyrir síðustu kosningar en varð ekki afgreitt. Minni hlutinn bendir á nauðsyn þess að fjáraukalög séu afgreidd tímanlega. Alþingi situr allt árið og ætti að vera hægðarleikur að leita eftir heimildum þegar þörfin liggur fyrir. Nefndin hefur haft frumvarpið til meðferðar, leitað skýringa og fengið athugasemdir og upplýsingar frá ýmsum aðilum um beiðnir um auknar fjárheimildir frá fjárlögum 1995. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 4,9 milljarða kr. hækkun á gjaldahlið fjárlaga 1995. Ljóst er að sú tala hækkar í a.m.k. 5,3 milljarða kr. samkvæmt framkomnum breytingartillögum, auk þess sem, eins og hv. formaður fjárln. gat um áðan, nokkur atriði bíða 3. umr., svo sem málefni Sjúkrahúss Reykjavíkur og Sólheima í Grímsnesi. Ef þessar tölur standast, sem reyndar má telja vafasamt í ljósi reynslunnar, má reikna með að fjárlagahalli þessa árs verði a.m.k. 9,3 milljarðar kr. eða nær 2 milljörðum kr. meiri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Enn einu sinni stendur Alþingi frammi fyrir umtalsverðum skekkjum á áætlanagerð fjármálastjórnar ríkisins. Herra forseti. Vissulega geta orðið ýmis ófyrirsjáanleg atvik á fjárlagaári sem verður að bregðast við svo sem náttúruhamfarir, skyndilegir brestir í atvinnulífinu eða leiðréttingar vegna launaþróunar. Þótt ekki verði komist hjá því að samþykkja viðbótarheimildir vegna þróunar kjaramála er gagnrýnivert hversu miklu munar hverju sinni. Er ekki að undra þótt tortryggni gæti í þjóðfélaginu hvað varðar upplýsingar fjármálaráðherra um niðurstöður kjarasamninga þegar fram kemur í fjáraukalögum að launahækkanir hafi verið verulega vanreiknaðar við gerð fjárlaga. Fjárlaganefnd fékk Ríkisendurskoðun til að gefa umsögn um frumvarpið. Í áliti Ríkisendurskoðunar er fjallað um flutning ónýttra heimilda milli ára. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Miðað við þá fjárheimild sem sótt er um (4,9 milljarðar) og líklega útkomu varðandi gjöld ríkissjóðs á árinu (3,8 milljarðar) liggur fyrir að 1,1 milljarður kr. stendur út af í árslok sem vannýtt heimild. Miðað við þá venju sem skapast hefur er sennilegt að leitað verði eftir því á næsta ári að flytja hluta þessarar vannýttu heimildar yfir á árið 1996. Í þessu sambandi er eðlilegt að spurt sé hvers vegna sótt er um hærri aukafjárveitingu en útlit er fyrir að þörf sé fyrir á árinu og jafnframt hvort ekki sé rétt að taka ákvörðun um flutning fjárheimilda til ársins 1996 við afgreiðslu fjárlaga fyrir það ár, en ekki með fjáraukalögum sem lögð verða fyrir þingið á næsta ári.`` --- Þetta eru einmitt þau atriði sem ég gat um í upphafi máls míns. --- ,,Á þessu geta reyndar verið réttmætar skýringar svo sem að fjárheimildir eru ekki teknar af stofnunum enda þótt útlit sé fyrir að þær verði ekki nýttar. Þá þarf að afgreiða fjárlög fyrir áramót áður en endanleg greiðsluafkoma fyrir árið liggur fyrir.`` Herra forseti. Minni hlutinn tekur undir þá ábendingu sem felst í tilvitnaðri umsögn Ríkisendurskoðunar og telur að draga beri verulega úr því að flytja heimildir milli ára eins og lagt er til. Athuga beri réttmæti slíkra aðgerða í hverju tilviki fyrir sig. Það er mjög óeðlilegt þegar allt að 69% ónýttra fjárheimilda er flutt milli ára eins og dæmi er um. Þá eru í skýrslu Ríkisendurskoðunar reifuð nokkur sjónarmið sem stofnunin telur eðlilegt að eigi að gilda við aukafjárveitingar. Minni hlutinn telur ríka ástæðu til að birta umrædda kafla skýrslunnar jafnframt því að taka undir sjónarmið Ríkisendurskoðunar og bendir á að þau miða að því að styrkja raunverulegt fjárveitingavald Alþingis og gera ríkari kröfur til framvæmdarvaldsins en nú er. ,,Þegar sótt er um aukafjárveitingar í fjárlögum verður að gera kröfu til að beiðnir séu vel rökstuddar. Sérstaklega er nauðsynlegt að fram komi hvers vegna útgjaldatilefni varð ekki séð fyrir þegar gildandi fjárlög voru sett þannig að afgreiða hefði mátt fjárheimildir í tengslum við setningu þeirra.`` ,,Eins og málum er háttað í dag er í ýmsum tilfellum sótt um viðbótarheimildir vegna útgjalda sem þegar hafa fallið til. Af þessu leiðir að staðfestingu Alþingis á fjárlögum svipar meira til formsatriðis en að þinginu sé gefinn raunverulegur kostur á að samþykkja eða hafna útgjöldum. Að mati Ríkisendurskoðunar ætti fjármálaráðherra að sækja um fjárheimildir til Alþingis strax og tilefni gefst, og Alþingi að afgreiða slík frumvörp með skjótum hætti.`` ,,Hvað varðar flutning van- og ofnýttra fjárheimilda milli ára er eðlilegt að ganga út frá því að fjárlög endurspegli raunverulegt rekstrarumfang þeirra stofnana sem þar eru tilgreindar. Í flestum tilfellum má þá gera ráð fyrir því að stofnanirnar nýti fjárheimildir sínar innan ársins. Sérstakar aðstæður geta hins vegar leitt til þess að útgjöld sem reiknað var með á árinu frestist til þess næsta eða að ófyrirséð útgjöld falli til á árinu. Í því sambandi þarf að huga vel að því hvort fjárheimild stofnunar hafi einfaldlega verið of há miðað við eðlilegan rekstur á henni og fella heimildina þá niður. Eins kann að vera að hjá stofnun hafi verið stofnað til of mikilla útgjalda og því sé lagt til að hún byrji nýtt fjárhagsár í skuld. Sé því svo varið er nauðsynlegt að fram komi hvort ætla megi að stofnunin geti hagrætt í rekstri til að mæta skertri fjárveitingu, eða hvort beinlínis sé ætlast til að dregið verði úr starfseminni.`` Frumvarp ríkisstjórnarinnar til fjáraukalaga sýnir að stjórn fjármála ríkisins hefur riðlast verulega frá því sem gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins. Þrátt fyrir verulega auknar tekjur í kjölfar þess að einkaneysla og hagvöxtur jókst meira en gert var ráð fyrir í forsendum fjárlaga eykst fjárlagahallinn um a.m.k. fimmtung. Heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs eykst úr 21,9 milljörðum kr. í 31,9 milljarða kr. samkvæmt frumvarpinu, eða um 46%. Slíkt er mikið áhyggjuefni og hlýtur að vekja efasemdir um getu ríkisstjórnarinnar til að halda aftur af umtalsverðri vaxtahækkun og tryggja nauðsynlegan stöðugleika í efnahagsmálum. Fulltrúar minni hlutans gera grein fyrir afstöðu sinni til einstakra tillagna sem felast í frumvarpinu og verður hún því ekki tíunduð hér, en þó er gerð athugasemd við lækkun húsaleigubóta um 180 millj. kr., úr 320 millj. kr. í 140 millj. kr. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er bent á að þegar var búið að greiða út tæplega 160 millj. kr. í lok september sl. og því augljóst að fjárveitingin samkvæmt frumvarpinu mun hvergi nærri duga. Minni hluti fjárlaganefndar áskilur sér rétt til að styðja einstakar tillögur um viðbótarheimildir en situr að öðru leyti hjá við afgreiðslu frumvarpsins. Herra forseti. Undir þetta álit rita Kristín Halldórsdóttir, Bryndís Hlöðversdóttir, Kristinn H. Gunnarsson og Gísli S. Einarsson, sá sem hér stendur, og hef ég þar með lokið máli mínu.