Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um frestun á því að skriflegt svar berist við fyrirspurn á þskj. 280, um greiðslu fasteignagjalda til sveitarfélaga, frá Einari K. Guðfinnssyni. Ástæður tafar eru umfang fyrirspurnarinnar og flókin úrvinnsla gagna. Í bréfinu er beðist velvirðingar á þessum drætti og vonast til að veitt verði heildstætt svar við fyrirspurninni á næstu dögum.

Virðulegi forseti. Það hefur verið í fjölmiðlum að undanförnu að hæstv. velferðarráðherra sé með hugmyndir um að flytja sjúkraflutninga til Landspítalans. Ég vek athygli á því að um afskaplega stórt og mikilvægt mál er að ræða. Það hefur líka komið fram í fjölmiðlum að Landspítalinn hefur ekki sóst eftir þessu. Ég þekki nokkuð til þessa málaflokks.  Eina dæmið sem við þekkjum þar sem við förum aðra leið, er í Árborg, og þar er einingaverðið langhæst á þessum flutningum, rúmlega fjórum sinnum hærra en á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna kemur verulega á óvart að sjá þetta í fjölmiðlum. Virðulegi forseti. Ég hvet hv. velferðarnefnd til að fara yfir þetta mál. Ef það er raunverulegur vilji hæstv. ráðherra að gera þetta held ég að fyrir því þurfi að koma mjög sannfærandi rök. Niðurstöður vinnuhópa sem og skýrslna og úttekta, 

Virðulegi forseti. Í gær var kunngerð skýrsla sem hæstv. innanríkisráðherra hefur látið gera um alvarlegt ástand löggæslustarfsemi í landinu, svört skýrsla þar sem lýst er mjög erfiðum aðstæðum í þessum mikilvæga málaflokki. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að láta gera þessa úttekt og gera ríkisstjórninni og þinginu grein fyrir þessari alvarlegu stöðu. Ég talaði um það hér í gær að ábyrgð þingsins væri mikil þegar kemur að þessum grundvallaratriðum. Ég beini orðum mínum fyrst og fremst til hv. stjórnarþingmanna þegar ég bendi á að í fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar, sem hæstv. fjármálaráðherra kynnti fyrir um tíu dögum, kennir ýmissa grasa. Á næsta ári á til dæmis að setja um 1 þús. milljónir í grænan fjárfestingarsjóð, 50 milljónir í grænar fjárfestingar, 500 milljónir í grænkun fyrirtækja, 200 milljónir í vistvæn innkaup og 938 milljónir í skapandi greinar. Ég geri ekki lítið úr þessum verkefnum en held að menn þurfi að forgangsraða betur við fjárlagagerð fyrir næsta ár. Við verðum að forgangsraða í þágu mikilvægra málaflokka. Þar horfi ég fyrst og fremst til þess mikilvæga málaflokks sem löggæslumál og heilbrigðismál falla undir. Það gengur ekki að við sýnum fram á að til séu nógir peningar í þessi verkefni en getum ekki staðið við lágmarksinnkaup á tækjabúnaði til Landspítalans og tryggt lágmarksöryggi borgaranna og öfluga löggæslu í landinu. 

Virðulegur forseti. Ég á erindi við hæstv. forseta Alþingis og bið hann að taka upp mál í forsætisnefnd þingsins. Málið varðar, að mínu mati, ámælisverð vinnubrögð hæstv. innanríkisráðherra Ögmundar Jónassonar. Þannig er mál með vexti að í gær var upplýst á Alþingi að hæstv. innanríkisráðherra hefði sent einum hv. þingmanni skýrslu um stöðu lögreglunnar. Um það spunnust umræður sem hafa verið í fjölmiðlum síðan. Fréttir um stöðu lögreglunnar hafa birst á nánast öllum miðlum landsins. Mér brá mjög við þær fréttir í gær að einn hv. þingmaður hefði fengið þessa skýrslu en ekki allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis. Sú er hér stendur er í þeirri nefnd og samkvæmt þingsköpum á hún að fjalla um málefni löggæslunnar. Ég spurði hæstv. ráðherra Ögmund Jónasson út í þetta og hann svaraði um hæl að hann mundi strax láta senda allsherjar- og menntamálanefnd þessa skýrslu. Skýrslan hefur ekki borist. Ritari allsherjar- og menntamálanefndar hefur heldur ekki fengið hana og við stöndum hér og getum ekki rætt þessi mál þar sem við höfum ekki skýrsluna nema bara í gegnum einn hv. þingmann. Hann er ágætur og ber þessi mál fyrir brjósti en ég átel þessi vinnubrögð og bið forsætisnefnd að fara sérstaklega yfir vinnubrögð hæstv. ráðherra og framkomu hans gagnvart þinginu að þessu leyti. Ég tel óásættanlegt að fagnefnd fái ekki gögn en hv. þingmenn sem senda bréf í ráðuneytið fái þau. 
             Hæstv. innanríkisráðherra segist ætla að senda gögnin en svo kemur ekki neitt. Þetta gengur ekki upp, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Ég er að taka upp mál sem ég hef fylgt eftir frá því að ég var kosin þingmaður, málefni Farice-sæstrengsins og þeirrar ríkisábyrgðar sem hæstv. þáverandi fjármálaráðherra veitti félaginu eftir bankahrunið. Ég hef verið mjög gagnrýnin á þessa aðgerð og nú kemur í ljós í skýrslu Ríkisendurskoðunar að ríkisstjórn sú sem nú starfar hefur veitt þessu tiltekna fyrirtæki afar ríka ríkisábyrgð og það að einhverjum hluta heimildarlaust. Það er mjög alvarlegt hvernig komið er fyrir fjárveitingavaldinu í fjármálaráðuneytinu vegna þess að við hv. þm. Pétur H. Blöndal, svo einhver nöfn séu nefnd, höfum gagnrýnt mjög þá ríkisvæðingarábyrgð sem hæstv. þáverandi fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, stóð fyrir. Nú berst skýrsla eftir skýrslu frá ríkisendurskoðanda þar sem beinlínis er gefið í skyn að ríkisstjórnin fari á svig við lög sem er mjög alvarlegur hlutur að mínu mati. Á árunum 2002–2011 veitti ríkissjóður Farice-félaginu, sem rekur þennan sæstreng á milli Íslands og Evrópu, alls 4,2 milljarða. Þetta eru jafnframt forverar þess félags. Að sama skapi veitti ríkissjóður, og fjármálaráðuneytið undir stjórn þáverandi hæstv. fjármálaráðherra Steingríms J. Sigfússonar, 7 milljarða kr. ábyrgð vegna lántöku eftir hrunið. Í kjölfarið var svo gefið loforð um ríkisábyrgð sem þáverandi hæstv. fjármálaráðherra taldi þinginu trú um að ekki yrði virkjuð en nú hefur komið á daginn að rekstur þessa félags er mjög slæmur og hefur þurft að ræsa 

Virðulegi forseti. Ég vildi ræða aðeins um forgangsröðun, bæði í löggjafarstörfum okkar og eftirliti með meðal annars framkvæmdarvaldinu. Í dag verður rætt hér um stjórnarskrána og væntanlega seinna í vikunni rammaáætlun þar sem lagt er til í tillögum meiri hlutans að taka burtu nánast alla möguleika á að byggja upp áframhaldandi orkufrekan iðnað, koma einhverri hreyfingu á byggingargeirann í landinu og skapa störf, fjárfestingu og gjaldeyri. Á meðan eru alls kyns jafnvel minni hlutir sem við látum fara fram hjá okkur. Ég tók umræðu hér í gær við hæstv. umhverfisráðherra um byggingarreglugerð sem mun hafa þær afleiðingar að byggingarkostnaður hækkar um jafnvel 10–20% bara við innleiðinguna. Hæstv. ráðherra virtist ekki skilja alvarleika þess að hækka byggingarkostnaðinn og talaði um samkeppnissjónarmið og aðra hluti. Auðvitað var margt jákvætt í þessari reglugerð en það er alvarlegt að hækka byggingarkostnaðinn með svo gríðarlegum tölum sem reyndar eru ekki allar komnar fram. Enn hefur ekki verið reiknað út í ráðuneytinu hver verða bein áhrif á vísitöluna og þar með lán heimila. Það er sú forgangsröðun sem við hefðum átt að vera að tala um í þinginu, þ.e. hvernig við ætlum að koma til móts við skuldug heimili. Þar höfum við framsóknarmenn ítrekað lagt fram ítarlegar tillögur, m.a. um að setja þak á verðtrygginguna og koma til móts við skuldir fólks með almennum hætti. Ég hefði líka kosið að hér væri talað um sókn í atvinnumálum til að koma atvinnulífinu í gang, minnka atvinnuleysi og brottflutning fólks, hvað þá það sem hefur verið rætt, m.a. í gær, um öryggi borgaranna, löggæsluna og nauðsyn þess að tryggja grunnþjónustu í heilbrigðisþjónustu hvar sem er á landinu. Þetta hefði að mínu mati, frú forseti, verið eðlilegri forgangsröðun en sú sem hér er beitt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni um sjúkraflutningana, þetta er nokkuð sem ég held að velferðarnefnd þingsins ætti að skoða. Mikilvæg umræða um tannheilsu barna og unglinga hefur átt sér stað undanfarið og er hún löngu tímabær. Starfshópur á vegum hæstv. velferðarráðherra skilaði af sér minnisblaði í október sl. með tillögum að framtíðarskipulagi tannlækninga barna. Þar er lagt til að verkefninu verði áfangaskipt, að það hefjist á árinu 2013 og að á hverju ári verði bætt við árgöngum. Ef tveimur árgöngum er bætt við á ári tekur sex ár að innleiða kerfið. Skiptar skoðanir eru á þessu fyrirkomulagi en nú er boltinn hjá ráðherra. Nú hefur komið fram þingsályktunartillaga um skólatannlækningar og hún hljóðar svona, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela velferðarráðherra að skipa starfshóp sem vinni tillögur að því að hefja að nýju tannvernd og tanneftirlit í grunnskólum - og eftir atvikum tannlækningar að einhverju marki ef nefndin metur svo.“ Virðulegi forseti. Við getum öll verið sammála um að tannheilsa barna og unglinga er stórt vandamál. En eru skólatannlækningar rétta svarið? Þegar farið var að innheimta greiðslu fyrir hluta kostnaðar hjá forráðamönnum skólabarna brast grundvöllur skólatannlækninga. Þá var ekki lengur hægt að kalla nemendur út úr tíma til eftirlits án skriflegs samþykkis eða fylgdar forráðamanns. Hæstv. velferðarráðherra upplýsti á Alþingi hinn 22. október sl. að stofnkostnaður við tannlæknastofur í um helmingi grunnskóla landsins - ég veit ekki af hverju hann talar bara um helming þeirra - geti numið allt að 2,6 milljörðum. Á ríkið að leggja út í þennan kostnað? Væri ekki skynsamlegra að nota þessa fjármuni í að gera við tennur í börnum og unglingum? Málið snýst um að ná samningum og við verðum að muna að það er mikilvægt að einbeita okkur að því 

Frú forseti. Ég vil byrja á því sem er harla óvenjulegt, að taka undir orð hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar  Það á ekki að hrófla við eða grafa undan því sem vel er gert. Það er ekki einfalt að reka þetta stóra batterí en það má spara í því, m.a. með því að hafa fjölbreyttari bíla til ráðstöfunar en nú er. Það er ófært að nota sérútbúna neyðarbíla til að flytja fólk sem hefur fótavist á milli sjúkradeilda eða í rannsóknir frá hjúkrunarheimilum. Það er miklum mun dýrara að slíta í sundur slökkviliðið og sjúkraflutningana en að reyna að halda þessu saman. Það sýndi sig í athugun sem var gerð meðan ég var í heilbrigðisráðuneytinu að viðbótarkostnaðurinn skipti tugum ef ekki hundruðum milljóna. Til þessa verðum við að horfa. Ég bið um að fá að komast aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Mig langar að vekja athygli á skoðanakönnun sem var gerð í byrjun október og snýr að vilja þjóðarinnar til að ganga í Evrópusambandið. Niðurstöður hennar eru nokkuð athyglisverðar en það ótrúlega við þessa skoðanakönnun er þó að þegar hún birtist sá okkar ágæta Ríkisútvarp, meðal annarra fjölmiðla, ekki ástæðu til að fjalla um hana. Erlendir fjölmiðlar höfðu talsvert meiri áhuga á henni. Ég nefni til að mynda nokkra fjölmiðla á Norðurlöndum, Bloomberg og EU-Observer. Í þessari skoðanakönnun var spurt hvort Íslendingar væru hlynntir eða andvígir aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þar kom fram að 57,6% þjóðarinnar eru andsnúin ESB-aðild en einungis 27,3% eru hlynnt ESB-aðild. 15% eru óákveðin. Sé þessi skoðanakönnun skoðuð betur kemur í ljós að þeir sem eru að öllu leyti andsnúnir Evrópusambandsaðild eru álíka margir og þeir sem eru að öllu leyti hlynntir, mjög hlynntir eða frekar hlynntir aðildinni. Þeim fer fækkandi sem eru óákveðnir og þeir eru allir að færast yfir í það að vera andsnúnir Evrópusambandsaðild. Í þessari skoðanakönnun var líka spurt: Hversu hlynnt(ur) eða andvíg(ur) ert þú að Ísland dragi til baka umsókn sína um aðild að Evrópusambandinu? Því hefur verið haldið fram af forustumönnum ríkisstjórnarinnar að þjóðin vilji klára þetta ferli. Skoðanakönnunin sem gerð var í byrjun október sýndi að 53,7% þjóðarinnar vilja draga til baka umsókn Íslands að Evrópusambandinu en 36,4% eru því andvíg. Þetta sýnir svart á hvítu að meiri hluti þjóðarinnar er andsnúinn þeirri utanríkisstefnu sem rekin er af ríkisstjórninni. Nú er mikið talað um að við eigum að fylgja vilja þjóðarinnar. Í þessu efni er hann skýr, en vilji ríkisstjórnarinnar er annar.

Virðulegi forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. innanríkisráðherra Ögmundar Jónassonar og vil spyrjast fyrir um málefni tengd Reykjavíkurflugvelli og innanlandsfluginu. Ég er í hópi þeirra fjölmörgu Íslendinga sem vilja sjá Reykjavíkurflugvöll festan betur í sessi í Vatnsmýrinni og fyrir því liggja að mínu mati gild rök sem ég ætla ekki að tíunda hér. Tel ég að við hæstv. ráðherra séum skoðanasystkin í þessu máli og ef marka má kannanir er mikill meiri hluti bæði borgarbúa og landsmanna á sama máli. Í ljósi þessa meirihlutavilja þjóðarinnar er því merkilegt að endalausar tafir virðast einkenna allt sem lýtur að endurbótum á Reykjavíkurflugvelli. Hvað líður til dæmis betrumbótum á aðstöðu fyrir flugfarþega og flugfélög á Reykjavíkurflugvelli? Er eitthvað að frétta í þeim efnum eða er málið bara á ís um ófyrirsjáanlega framtíð? Fáum dylst andúð borgaryfirvalda á Reykjavíkurflugvelli. Nýlegri beiðni Isavia um uppsetningu lendingarljóss sem auka átti öryggi var hafnað. Beiðni um að leyfa byggingu skemmu fyrir snjómoksturstæki var hafnað. Má líta á þetta og fleira í þessum dúr sem afdráttarlausan ásetning skipulagsyfirvalda í Reykjavík um að bola flugvellinum burt? Er það ásættanlegt fyrir ríkisvaldið? Auknar opinberar álögur á innanlandsflugið valda einnig verulegum áhyggjum og eru teikn á lofti um að rekstrargrundvöllur flugsins, einkum til jaðarsvæða, sé að veikjast verulega vegna þeirra. Hækkun fargjalda hefur orðið til þess að almenningur veigrar sér við að nýta flugið vegna kostnaðar. Íþróttafélög sem eru fjarri höfuðborginni og hafa til þessa reynt að nýta flugið sem mest eru sum nánast hætt að fljúga með liðin sín því að kostnaðurinn er orðinn svo gríðarlegur. Hefur það verið metið hvaða áhrif auknar gjaldtökur ríkisins hafa á framtíðarmöguleika innanlandsflugsins? Til að fá svör við þessu, virðulegi forseti, hef ég lagt fram skriflega fyrirspurn 

Virðulegi forseti. Í nýlegu svari hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra við fyrirspurn um framboð háskólanáms á Austurlandi kemur fram að Austurbrú hafi á undanförnum árum boðið íbúum Austurlands upp á fjarnám á háskólastigi í gegnum starfsstöðvar sínar víða í fjórðungnum. Áhersla hefur verið á aukið námsframboð háskóla í formi dreifnáms enda telur ráðherrann mikilvægt að boðið sé upp á fjölbreytt nám í heimabyggð þar sem eftirspurn og forsendur eru til staðar. Til að nýta slík úrræði þarf aðgengi nemenda að framhaldsskólanámi einnig að vera gott. Undanfarin missiri hefur nokkuð farið fyrir umræðu um framhaldsskóladeild á Vopnafirði þar sem ungmennum byðist tveggja ára nám í heimabyggð í námsveri líkt og þegar hefur verið gert á nokkrum stöðum á landinu og hefur gengið með ágætum. Frá Vopnafirði þarf að fara um fjallvegi og öræfi til að fara í framhaldsskóla og líklega þarf enginn hópur að sækja sér menntun um jafnlangan veg og þau börn sem koma frá Vopnafirði. Á aðalfundi Foreldrafélags Vopnafjarðarskóla var gerð ályktun og segir þar, með leyfi forseta: „Aðalfundur foreldrafélags Vopnafjarðarskóla haldinn 17. september 2012 hvetur menntamálayfirvöld til þess að sett verði á stofn framhaldsskóladeild á Vopnafirði og að nú þegar verði haldið áfram nauðsynlegum undirbúningi í samstarfi við menntamálaráðuneytið, framhaldsskólana á Austurlandi og sveitarstjórn svo það megi gerast eigi síðar en haustið 2013. Ljóst er að afstaða menntamálaráðherra og Alþingis ræður úrslitum um að af þessu geti orðið.“ Í könnun sem gerð var meðal foreldra grunnskólabarna kemur fram mikill áhugi á slíku námsfyrirkomulagi og sveitarfélagið hefur alla aðstöðu og menntaða framhaldsskólakennara til að styðja við starfið. Það er afar mikilvægt að börn okkar hafi val um að stunda nám í heimabyggð í öryggi fjölskyldu sinnar og vina. Unglingsárin eru mikilvægur þroskatími og handleiðsla og stuðningur foreldra mikilvægur unglingum í vegferð sinni til aukins sjálfstæðis og fullorðinsáranna. Þar sem ég hef reynslu af slíku fyrirkomulagi í mínu sveitarfélagi, Fjallabyggð, tel ég að slíkt aðgengi skipti sköpum fyrir nemendur og foreldra í litlum sveitarfélögum. Frekar er hægt að sporna við brottfalli, og fjölbreytni í félags- og menningarstarfi eykst sem aftur hefur jákvæð áhrif á búsetuþróunina og líkur aukast á því að ungt fólk setjist að til frambúðar. 

Frú forseti. Málefni hjúkrunarheimilisins Eirar hafa verið hávær í fjölmiðlum að undanförnu. Þar er um að ræða sjálfseignarstofnun sem rekin er á dagpeningum frá ríkinu, stofnun sem hefur tekið við háum greiðslum frá skjólstæðingum sínum og ríkinu en meðhöndlað þá fjármuni eins og þeir væru ráðstöfunarfé stjórnenda, einhvers konar risnufé fyrir vini og vandamenn þeirra sem treyst var fyrir fjármununum. Ríkisendurskoðun talar um örlætisgjörning. Ekki veit ég hvort þeir taka undir það, aðstandendur íbúa á Eir, t.d. gamla mannsins sem kom með 24 milljónir í ferðatösku fyrir fáum árum til að greiða fyrir íbúðina sem hann fékk að flytja inn í á Eir og greiddi síðan 63 þús. kr. mánaðarlega fyrir að fá að búa þar. Þetta ógeðfellda mál hlýtur að verða rannsakað frekar og óhugsandi er annað en að stjórn heimilisins segi af sér eða verði látin segja af sér sjái hún ekki sóma sinn í því sjálf. Málið allt vekur áleitnar spurningar fyrir okkur alþingismenn sem varða öryggi, eignastöðu og réttindi aldraðs fólks sem dvelur á hjúkrunar- og dvalarheimilum landsins. Því spyr ég formann velferðarnefndar Alþingis, hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, hvort hún telji ekki ástæðu til þess að sú nefnd fari heildstætt yfir málefni hjúkrunarheimilanna og það fyrirkomulag sem þar viðgengst varðandi framlag aldraðra skjólstæðinga til búsetu- og dvalarréttinda á þessum heimilum. Fólk greiðir háar fjárhæðir í upphafi og þarf auk þess að sæta jafnvel upptöku lífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun. Er ekki kominn tími til að endurskoða þessi mál í heild sinni og megum við ekki vænta þess að hv. velferðarnefnd þingsins taki frumkvæði í þá veru?

Frú forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur er Eirarmálið með þeim hætti að það má segja að þarna sé um að ræða mál sem varði rekstur fasteigna hjúkrunarheimilisins og sölu á íbúðum. Ég ætla ekki að hafa stór orð um það sem gerðist en þarna er augljóslega mjög alvarlegt mál á ferðinni og það verður rannsakað ofan í kjölinn enda um að ræða gríðarlega hagsmuni íbúa þessa heimilis. Varðandi rekstur hjúkrunarheimila er hann með ýmsu móti á Íslandi. Velferðarnefnd hyggst í kjölfar ferðar sinnar um Suðurland fara yfir mat á þörf fyrir hjúkrunarrými og áætlanir um að uppfylla þörf fyrir hjúkrunarheimili. Varðandi rekstrarform og rekstur einstakra heimila væri aðkoma nefndarinnar einna helst sú að fara fram á að farið verði yfir rekstur allra hjúkrunarheimila á Íslandi, hvort þar sé eitthvað í gangi svipað þeim vinnubrögðum sem viðhöfð hafa verið á Eir og hvort tryggt sé að eigendur leggi ekki ævifjármunina sína í hendurnar á fjárglæfrafólki. Á þessari stundu vil ég ekki segja með hvaða hætti nefndin mun gera þetta, en ég tel eðlilegt að það séu einhverjir aðrir en velferðarnefnd sjálf sem fari yfir þessa þætti. Við munum samhliða því sem við ræðum um þörf fyrir hjúkrunarheimili og málefni hjúkrunarheimila út frá því sjónarhorni ræða með hvaða hætti hægt er að auka öryggi þeirra sem flytja á hjúkrunarheimili. Það er augljóst af þessu máli að traust fólks á þeim stofnunum sem reknar eru fyrir ríkisfé fyrir aldraða 

Virðulegi forseti. Orðið hafa miklar breytingar á rekstrarumhverfi sjávarútvegsins á mjög skömmum tíma. Við getum sagt að á undanförnum árum hafi sjávarútvegurinn á margan hátt búið við góðæri þar eð við höfum fengið inn í lögsöguna nýjar tegundir sem hafa sem betur fer búið til miklar tekjur fyrir þjóðarbúið og sjávarútveginn. Við höfum líka búið við góðæri almennt talað á okkar helstu mörkuðum. Nú er markaðsástandið sjálft hins vegar að breytast mjög hratt. Vaxandi framboð af þorski, t.d. úr Barentshafinu, og miklir efnahagserfiðleikar í sunnanverðri Evrópu valda því að farið er að bóla á birgðasöfnun í einstökum afurðaflokkum. Farið er að bera á greiðslutregðu sem veldur því að kostnaðurinn við birgðasöfnunina lendir á herðum framleiðendanna. Farið er að bera á erfiðleikum við sölu, farið er að bera á verðlækkunum og í ýmsum tilvikum býsna miklum verðlækkunum. Með öðrum orðum, rekstrarumhverfið er að breytast mjög hratt. Við vitum að sjávarútvegurinn hefur umfram flestar aðrar atvinnugreinar sýnt gríðarlega mikinn sveigjanleika. Ég ætla ekki að vera með neina heimsendaspádóma af þeim ástæðum sem ég rakti áðan. Ég vek hins vegar athygli á því að umhverfið er að breytast gríðarlega hratt og mun þess vegna hafa áhrif bæði fyrir þjóðarbúið í heild og ýmsar byggðir landsins. Nefnt var á fundi atvinnuveganefndar í morgun um þessi mál að t.d. einstakir afurðaflokkar frá Noregi sem seldir hafa verið til Portúgals hafa lækkað um 50% á einu ári. Það mun hafa gríðarlega mikil áhrif. Það mun hafa sérstaklega mikil áhrif vegna þess að nú er búið að stórhækka veiðigjaldið. Veiðigjaldið er lagt á miðað við afkomu eitt og hálft eða tvö ár aftur í tímann en menn þurfa hins vegar að greiða það gjald með tekjum sem aflað er á þessu ári þegar svona illa horfir um tekjuöflun sjávarútvegsins í mörgum tilvikum. Þess vegna segi ég að það er mjög mikilvægt að menn endurskoði löggjöfina sem allra fyrst til að afstýra miklum erfiðleikum. Hæstv. atvinnuvegaráðherra sagði í umræðu sem ég hóf 

Frú forseti. Ég þakka fyrir tækifærið sem aðrir þingmenn hafa veitt með því að biðja ekki um orðið og leyfa mér að koma hér og taka aftur til máls. Það eru mikil tíðindi sem gerst hafa hér í dag með því að búið er að dreifa og leggja fram nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og nýtingu landsvæða. Það er plagg upp á tæpar 70 blaðsíður, mjög þétt og vel unnið eins og vera ber, en á tveimur þingum, frá í fyrra og núna. Hér liggur fyrir niðurstaða meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar ásamt tveimur minnihlutaálitum og einnig álit frá meiri hluta atvinnuveganefndar ásamt tveimur minnihlutaálitum. Í niðurstöðum meiri hluta í umhverfis- og samgöngunefnd segir að með samþykkt tillögunnar yrði stigið ótvírætt framfaraskref við náttúruvernd og umgengni við landið jafnframt því sem orkuöflun væri settur tiltekinn starfsrammi þannig að sú starfsemi búi við meira rekstraröryggi og minni átök þegar að nýframkvæmdum kemur. Með samþykkt tillögunnar eru líkur á að sátt skapist um leikreglur í erfiðum deilum sem staðið hafa um landnýtingu undanfarna fjóra til fimm áratugi. Frú forseti. Ég er ein af þeim sem skrifa undir álitið algerlega fyrirvaralaust en vek um leið athygli á því að á þeim 30 blaðsíðum sem álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar er, er að finna fjölda ábendinga og leiðbeininga til bæði næstu verkefnisstjórnar og ráðherra, reyndar eru ellefu ábendingar til næstu verkefnisstjórnar og fimm til ráðherra. Ég tel að það séu mikil tíðindi og fagna því sérstaklega að vinnu í nefndunum skuli nú vera lokið og hlakka til að taka þátt í umræðum 

Frú forseti. Þessa dagana berast óhugnanlegar fréttir frá Gaza. Ísraelsmenn láta sprengjum rigna yfir byggðir Palestínumanna og margir óttast að þeir íhugi nú allsherjarinnrás á Gaza þótt þeir hafi frestað því enn um sinn samkvæmt fréttum í morgun. Alþjóðasamfélagið verður að fordæma framferði Ísraela harðlega og Ísland á að ryðja brautina í því efni eins og stundum áður. Rödd Íslands mun heyrast. Ofbeldisverk Ísraela á palenstínsku þjóðinni eru tilefnislaus og grimmileg. Markmiðið er, eins og ráðherra í ríkisstjórn Ísraels komst að orði, að sprengja Palestínu aftur á miðaldir. Engu er eirt, börn eru strádrepin, börn sem þráðu það eitt að fá að lifa. Ísland hefur viðurkennt sjálfstæði og fullveldi Palestínu. Það leggur okkur fyrir vikið þyngri skyldur á herðar að tala máli Palestínumanna og fordæma aðgerðir Ísraela og koma mótmælum okkar á framfæri við ísraelsk stjórnvöld. Framganga Bandaríkjamanna er einnig mjög gagnrýnisverð. Bandaríkin tala fjálglega um það þegar það hentar að þau séu varðsveit lýðræðis og mannréttinda í heiminum en verja þó nær undantekningarlaust hryðjuverk Ísraels. Í augum þeirra virðist lýðræði og mannréttindi Palestínumanna einskis virði. Við þurfum enn fremur að styðja baráttu Palestínumanna fyrir aðild að Sameinuðu þjóðunum. Fréttir herma, m.a. frá Danmörku, að Bandaríkjastjórn hafi nú þegar hvatt ýmis samstarfsríki sín og jafnvel beitt þau þrýstingi til að styðja ekki umsóknaraðild Palestínu að Sameinuðu þjóðunum. Eigi slíkar fréttir við rök að styðjast væri það einnig grafalvarlegt og tilefni til mótmæla. Ég vil því spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort íslensk stjórnvöld hafi á einhvern hátt orðið fyrir slíkum þrýstingi. Hafa bandarísk stjórnvöld eða aðrir varað Íslendinga við því að styðja umsókn Palestínumanna sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna mun taka afstöðu til á næstunni? Þegar Ísland ákvað að viðurkenna fullvalda og sjálfstæða Palestínu var þeim rökum m.a. teflt fram að mikilvægt væri að jafna stöðu ríkjanna tveggja, Palestínu og Ísraels. Yfirburðastaða Ísraels gerði það að verkum að tveggja ríkja lausnin, sem flestir hverjir styðja í orði kveðnu, fjarlægðist ár frá ári. Viðurkenning á sjálfstæði Palestínu væri því mikilvæg til að auka líkur á viðvarandi lausn sem virti rétt beggja. Framganga Ísraels nú sem svo oft áður sýnir að markmið þarlendra stjórnvalda er að brjóta Palestínumenn niður og friðarhjal þeirra er með öllu innstæðulaust. Árum saman hefur Ísrael komist upp með landrán. Bíðum og sjáum til, stefnan er að heppnast hjá herskáum stjórnvöldum í Ísrael. Hún er að grafa undan raunverulegum möguleikum Palestínumanna til að verða frjálsir. Hún er á góðri leið með að gera að engu tveggja ríkja lausnina. Á annað hundrað manns liggja nú í valnum eftir fárra daga loftárásir Ísraels á Gaza, um helmingur börn. Íbúðarhús, vegir, vatnsból, skólar, sjúkrahús eru jöfnuð við jörðu. Þá tala menn um rétt Ísraels til að verja sig og jú, einhverjar sprengjur geiguðu víst. Slysaskot í Palestínu. Á það virkilega vera svo að réttur Ísraels til að verja sig veiti þeim heimild til fjöldamorða á Palestínumönnum, eldri borgurum, konum, körlum og börnum? Frú forseti. Þolinmæðin er á þrotum. Það sýndi m.a. fjölmennur útifundur í nepjunni fyrir framan sendiráð Bandaríkjanna síðdegis í gær. Ísland á að láta málið til sín taka hvar og hvenær sem er, fordæma framferði Ísraela og gagnrýna Bandaríkjastjórn hispurslaust fyrir linnulausan og að því er virðist skilyrðislausan stuðning í verki við ólögmætar og ofbeldisfullar aðgerðir Ísraela. Við eigum að vera sjálfstæð og einlæg í stuðningi okkar við frelsisbaráttu Palestínu. Íslendingar voru í fararbroddi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þegar Ísraelsríki var stofnað. Það stóð aldrei neitt annað til en að Palestínumenn fengju einnig sitt ríki. Íslendingar geta ekki og vilja ekki sætta sig við áframhaldandi stríðsátök og við getum ekki unað því að Ísraelsríki, sem Ísland hefur átt talsverð samskipti við og er í stjórnmálasambandi við, haldi uppteknum hætti. Að öðrum kosti verða þau samskipti öll að koma til endurmats. Í því efni hlýtur að koma til skoðunar hvers konar sniðganga og refsiaðgerðir, efnahagslegar, menningarlegar eða pólitískar, sem nýtist frelsisbaráttu Palestínumanna og er ekki neitt útilokað fyrir fram í þeim efnum. Nú verður að reisa kröfuna um að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hlutist til um að koma á tafarlausu vopnahléi og að Bandaríkin beiti afli sínu til að koma vitinu fyrir Ísraelsstjórn. Jafnframt þarf að virða lýðræðislega kjörna forustu Palestínumanna og hvetja samtök þeirra til að snúa bökum saman og vinna að varanlegum friði. Blóðbaðinu verður að linna. Palestína á lögmætan rétt til að verða frjáls. Ísland hefur viðurkennt sjálfstæði Palestínu og þeirri viðurkenningu fylgir ábyrgð til að tala máli palenstínsku þjóðarinnar. Undir þeirri ábyrgð eigum við að rísa.

Frú forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að Ísland viðurkenndi fullveldi Palestínu. Það er sömuleiðis rétt sem hv. þingmaður segir að þeirri viðurkenningu fylgir sú ábyrgð að við þurfum hvarvetna að tala máli Palestínumanna þegar á þá er ráðist. Það er nákvæmlega það sem Íslendingar hafa gert. Ég hef sem utanríkisráðherra hvarvetna, á öllum fundum, tekið upp mál þeirra og talað máli þeirra af fullum þunga. Ég get fullvissað hv. þingmann um að rödd Íslands hefur hiklaust hljómað í þágu þess réttláta málstaðar sem Palestínumenn berjast fyrir. Ég get einnig tekið undir með hv. þingmanni að í þeirri baráttu ber að skoða allar leiðir sem við getum farið til að koma fram réttlæti í því máli. Ein af þeim leiðum sem hv. þingmaður benti á varðar stjórnmálasamband okkar við Ísrael. Að sjálfsögðu hlýtur það eins og allt annað að vera til skoðunar í þessu máli. Því er rétt að fram komi að á sínum tíma, í júní 2010, samþykkti utanríkismálanefnd ályktun þar sem mér var falið að fara sjálfur til Gaza og Vesturbakkans og skoða aðstæður og í öðru lagi að skoða hvort hægt væri að ná einhvers konar samstöðu um það meðal annarra þjóða að þær mundu beita Ísraela þrýstingi með því að slíta stjórnmálasambandi við ríkið. Eins og hv. þingmenn vita fór ég til Gaza og Vesturbakkans og sá sjálfur með eigin augum með hvaða hætti landið er rist sundur af himinháum múrum, hvernig Ísraelar koma í veg fyrir það með ofbeldi að Palestínumenn fái notið lágmarksmannréttinda. Ég sá sjálfur að börnin gátu ekki vaxið upp með eðlilegum hætti. Ég sá örbirgðina í Gaza og ég sá það með eigin augum að sjómenn gátu ekki róið til fiskjar á gjöful fiskimið. Ég ræddi við fjölmarga stjórnmálamenn og kollega mína, utanríkisráðherra, víðs vegar um heiminn, t.d. á Norðurlöndum, en einnig ræddi ég við utanríkisráðherra nágrannaríkja Palestínu, m.a. í Jórdaníu. Ég ræddi einnig við forustumenn Arababandalagsins og Egyptalands á þessum tíma. Ég ræddi málið við Abbas Palestínuforseta á löngum fundi og niðurstaðan var þessi, eins og ég greindi frá á sínum tíma: Enginn þessara taldi rétt að Ísland sliti stjórnmálasambandi við Ísrael, það er rétt að það komi hér fram. Allir, þar á meðal forseti Palestínu, lögðu ríkt á um að við værum í færum til að tala máli þeirra gagnvart Ísrael. Abbas Palestínuforseti sagði: Markmið okkar er ekki að einangra Ísrael heldur að fá aðrar þjóðir til að færa þeim heim sanninn um að þeir verða að semja frið. Það útilokar eigi að síður ekki við vissar aðstæður að menn mundu endurmeta stjórnmálasamband við Ísrael en ég tel að það væri fráleitt af Íslandi að gera það eitt og sér. Það verður að gera það með einhverjum hætti í samvinnu og samfylgd annarra ríkja. Þá er rétt að greina frá því að á þessum morgni hafði utanríkisráðuneytið í Palestínu samband við mig og tjáði mér meðal annarra orða að þeir teldu rétt að hvað eina sem Íslendingar gripu til gagnvart Ísrael yrði gert í samvinnu við hinar Norðurlandaþjóðirnar. Það hef ég kappkostað að gera. Ég hef jafnan haft frumkvæði að því í þeim hópi að taka upp málefni Palestínu. Ég hef líka átt viðræður við hinar Norðurlandaþjóðirnar í tilefni þessara viðræðna. Það er rétt að það komi algerlega skýrt fram sem svar við spurningu hv. þingmanns að Ísland, að því er ég best veit, hefur ein Norðurlandaþjóðanna lýst yfir skilyrðislausum stuðningi við tillöguna um að Palestína verði tekin í hóp þeirra ríkja sem sitja á þingi Sameinuðu þjóðanna, að hún fái aukaaðild að þeim samtökum. Það hefur engin önnur Norðurlandaþjóð gert. Það hefur ekkert ríki í Vestur-Evrópu lýst með þeim hætti, með skilyrðislausum stuðningi. Þegar við létum þá skoðun í ljósi á síðasta ári og töldum og væntum þess að við mundum fá að greiða um það atkvæði á allsherjarþinginu kom í ljós að önnur ríki, stórveldi, beittu þrýstingi og þvingunum til að koma í veg fyrir að sú tillaga kæmist á dagskrá. Þá var það Ísland eitt ríkja Norðurlandaþjóðanna og eitt ríkja í Vestur-Evrópu sem eigi að síður tók skrefið fram og lýsti yfir fullri viðurkenningu á sjálfstæði Palestínu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir að efna til þessarar umræðu vegna ástandsins á Gaza-svæðinu og í Ísrael og jafnframt ráðherranum fyrir ágætissvör og viðbrögð við orðum formanns utanríkismálanefndar. Það sem mér finnst skipta öllu þegar við ræðum hér lengst norður í hafi á Íslandi um ástandið þarna suður frá, sem er svo ótrúlega fjarlægt og erfitt að setja sig inn í, er að við hljótum að gera kröfu til þess að ofbeldinu ljúki, að það verði hætt að varpa sprengjum á saklausa borgara. Þess vegna finnst mér að það sé okkar hlutverk á þessum tímapunkti, kannski ekki að velta því fyrir okkur hvenær Palestína fari inn í Sameinuðu þjóðirnar, heldur að styðja fyrst og fremst við friðarumleitanir sem nú standa yfir. Nú hafa Egyptar tekið forustu um að reyna að leiða fram frið á þessu svæði og stöðva loftárásir sem hafa komið beggja megin við múrana. Við skulum hafa það í huga, til þess að allt sé haft með sem máli skiptir í þessari umræðu, að að þessu sinni kom neistinn sem kveikti í púðurtunnunni frá Hamas-samtökunum, sem hafa lýst því yfir að það sé þeirra stefna að það þurfi að þurrka út Ísraelsríki. Ég skil ekki slíka stefnu þeirra megin frá og ég efast um að það verði nokkurn tímann hægt að vinna að friði á svæðinu á meðan það eru slík öfl sem hafa undirtökin á Gaza-svæðinu, en okkur öllum er gróflega misboðið þegar það berast myndir um fréttamiðla af börnum og gamalmennum, venjulegum saklausum borgurum sem eru fórnarlömb árása sem vissulega geta komið hvorum megin frá. Við tökum þó öll eftir því að skeytin eru mun fleiri sem koma Ísraels megin frá og það er að sjálfsögðu skýlaus krafa að til þess að Ísrael gæti öryggis borgara sinna verði 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Það hlýtur að eiga að vera grundvallaratriði í íslenskri utanríkisstefnu að Ísland beiti sér ávallt fyrir friði í heiminum. Þegar við sjáum atburði eins og þá sem nú eiga sér stað á Gaza-svæðinu er mikilvægt að Ísland beiti sér eins og það mögulega getur til að hafa áhrif þar á og stöðva ofbeldið. Þó að Ísland sé að sjálfsögðu ekki valdamikið ríki í alþjóðasamfélaginu getur rödd þess þó haft áhrif og ég var ánægður að heyra hæstv. utanríkisráðherra lýsa þeirri stefnu að vinna ætti að þessum málum í samráði við Norðurlandaþjóðirnar. Það er best til þess fallið að auka áhrif Íslands hvað þessi mál varðar, að við beitum okkur fyrst meðal Norðurlandanna fyrir því að þau tali einni röddu, einni og skýrri röddu, vegna þess að það er fylgst með því hver afstaða Norðurlandanna er í málefnum Ísraels og Palestínu enda hafa þau um langt skeið, áratugaskeið, komið þar að málum á ýmsan hátt og iðulega unnið að friðsamlegum lausnum á því ástandi sem þar er. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að vinna áfram með Norðurlöndunum að því að þau tali skýrt og jafnframt að þau beiti sér fyrir því að árásir eins og þarna hafa átt sér stað hafi einhverjar afleiðingar, menn geti ekki leyft sér aftur og aftur að ráðast í loftárásir, flugskeytaárásir og jafnvel að eira engu og varpa sprengjum yfir óbreytta borgara jafnt sem stríðsmenn án þess að því fylgi einhverjar afleiðingar, hvort heldur sem eru efnahagslegar eða pólitískar. Það væri því fróðlegt að heyra hæstv. ráðherra fara yfir hér á eftir með hvaða hætti hann muni beita sér á næstu missirum og fyrir hvaða afstöðu hann muni berjast á vettvangi Norðurlandasamvinnunnar.

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa brýnu umræðu, hún er fyllilega tímabær og mig langar að hefja mál mitt á því að hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir framgöngu hans í málefnum Palestínu undanfarin ár og Alþingi fyrir að viðurkenna Palestínu sem fullvalda ríki. Ísland hefur stigið mjög mikilvæg skref en það má ekki láta staðar numið, ástandið hefur ekkert skánað og nú á sér stað áframhald á hægfara þjóðarmorði á Palestínumönnum fyrir botni Miðjarðarhafs, þjóðarmorð sem hefur varað í langan tíma en ætlar engan endi að taka. Ár eftir ár eykst kúgunin, ofbeldið og ofríkið og markmiðið er greinilega að afmá Palestínumenn og Palestínuríki. Sjaldan veldur einn er tveir deila er máltæki sem á fyllilega við hér við þessar aðstæður, en svarið í svoleiðis deilumáli má ekki og getur ekki verið þjóðarmorð á andstæðingnum. Það er algjörlega óboðlegt. Framganga Ísraelsríkis er einfaldlega sú að útrýma palestínsku þjóðinni og við því verður að bregðast. Ísraelsríki hefur um áratugaskeið hafnað friði á þessu svæði og það er kominn tími fyrir Ísland að stíga skref í átt að því að hvetja til einangrunar Ísraelsríkis á alþjóðavettvangi, slíta stjórnmálasambandi við Ísrael og banna innflutning á vörum frá Ísrael. Vissulega erum við lítil þjóð en við berum sögulega ábyrgð á tilurð Ísraelsríkis og afstaða okkar í þessu máli vekur meiri athygli en afstaða annarra þjóða. Það voru Íslendingar sem beittu sér sem mest fyrir stofnun Ísraelsríkis á sínum tíma og ég leyfi mér að halda því fram að menn hefðu aldrei nokkurn tímann gert það ef þeir hefðu vitað hvert stefndi, þannig að mig langar að lýsa því hér yfir að fram undan er þingsályktunartillaga sem verður lögð fram í þessari viku 

Frú forseti. Þrátt fyrir að málstaður gyðinga og stofnun Ísraelsríkis hafi ætíð notið mikillar samúðar af hálfu Íslendinga og stuðnings verður ekki horft fram hjá því að Ísraelsríki var reist á ofbeldi. Palestínu var skipt til helminga í óþökk þeirrar þjóðar sem bjó þar fyrir og síðan þá hefur markviss útþensla Ísraelsmanna á þessu landsvæði líka verið í óþökk þeirra íbúa sem þarna hafa búið. Palestínumenn eru orðnir, og það fyrir löngu, flóttamenn í eigin landi og búa núna í einhvers konar landfræðilegu fangelsi, njóta ekki lágmarksmannréttinda. Allt þetta hafa Ísraelsmenn gert í óþökk alþjóðastofnana, í óþökk alþjóðasamfélagsins, í trássi við ýmsa sáttmála sem gilda um þessi mál og nú verð ég að segja að ég er afskaplega sáttur við hvernig við hér í þessum sal og stjórnvöld á Íslandi hafa stutt við frelsisbaráttu Palestínumanna. Ég er mjög sáttur við það að íslenskir ráðamenn hafa heimsótt leiðtoga Palestínumanna og að við höfum stutt sjálfstæði Palestínuríkis. Þessu eigum við að halda áfram en núna held ég að við þurfum líka að nota þessa rödd sem við höfum haft í þessu máli og stöðu okkar sem rótgróins lýðræðisríkis til að fara og tala við Ísrael til þess að reyna að segja Ísraelsmönnum að þeir verði að vilja frið í þessum landshluta og þeir verði að hætta þessum yfirgangi og ofbeldi.

Frú forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu sem fer því miður ekki fram í fyrsta sinn. Ég vil segja að ég var mjög stolt af því þegar við viðurkenndum sjálfstæði og fullveldi Palestínu í þessum sal en það leggur okkur líka skyldur á herðar. Ég styð hæstv. utanríkisráðherra einarðlega í því að styðja við umsókn Palestínu um aukaaðild að Sameinuðu þjóðunum og það er áhugavert að heyra að við erum sú þjóð sem göngum hvað lengst í því. Ég tel líka að við þurfum að reka erindi Palestínsku þjóðarinnar sem víðast og skoða allar færar leiðir því að þó að það sé rétt sem sagt er að sjaldan valdi einn þá tveir deila, er það svo að þegar gerðar eru árásir af palestínskum vígamönnum yfir á Ísrael lít ég ekki svo á að Ísraelsmenn séu að verja sig þegar þeir sprengja markvisst upp innviði Palestínu, þegar markvisst eru sprengd upp stjórnsýsla og íbúðarhús. Þegar börn eru drepin er það ekki vörn. Þetta er gríðarlega alvarlegt ástand og því miður, eins og hv. málshefjandi benti á, sjáum við ekki fyrir endann á því þannig að ég tel rétt að Íslendingar haldi áfram að eiga frumkvæði í þessum málum og að það sé skylda okkar að skoða hvaða leiðir eru færar. Menn hafa hér einkum rætt um stjórnmálasamband, ég tel rétt að við horfum á leiðir á borð við viðskiptaþvinganir, á borð við menningarleg samskipti, á sviði menningar og íþrótta. Rifjum upp að þó að margir hafi talið að viðskiptaþvinganir mundu ekki skila árangri gegn aðskilnaðarstefnunni í Suður-Afríku og að þær mundu jafnvel bitna helst á hinum þeldökka meiri hluta, skiluðu þær samt árangri á endanum. Ég held að þó að rétt sé að við reynum að beita okkur í hópi annarra þjóða í þessum málum, því að þetta er auðvitað mál sem er fyrst og fremst leyst með þrýstingi þjóða saman, verðum við að gera eins og hæstv. utanríkisráðherra sagði, að skoða allar leiðir því að við getum ekki látið þetta ástand viðgangast.

Forseti. Eftir sprengjuárásirnar á Gaza hafa staðið yfir í marga daga, eftir að þar hafa fallið yfir hundrað manns, karlar, konur, börn, fólk ungt og gamalt, biður hv. þingmaður, formaður Sjálfstæðisflokksins, Ísraelsmenn um að gæta meðalhófs. Það eru ráðin frá hv. þm. Bjarna Benediktssyni, að gæta meðalhófs. Að gæta meðalhófs við hvaða markmið? Innanríkisráðherra Ísraelsmanna hefur lýst því yfir að þessum aðgerðum sé ætlað að sprengja Gaza-svæðið og Palestínu aftur á miðaldir, að eyðileggja grunnstoðirnar í hinu palestínska samfélagi. Hér rís upp þingmaður sem biður innanríkisráðherrann og stjórn hans og her að gæta meðalhófs við það markmið. Fyrirgefðu, forseti, að ég blandi íslenskum málum í þessa deilu og þessa hörmulegu atburði en svona tala menn ekki, Bjarni Benediktsson. Það er vont við þetta mál að margt bendir til þess að þessi árás hafi verið undirbúin, að það hafi verið beðið eftir því tilefni sem auðvitað gefst alltaf hjá þessari hröktu þjóð, að menn grípa til örþrifaráða í öfgahópum. Arabíska vorið hefur veikt grannríkin. Í Sýrlandi er borgarastyrjöld, í Egyptalandi er veik stjórn og enginn her. Það er athyglisvert að þetta gerist rétt eftir bandarísku forsetakosningarnar. Hér á Íslandi og víðar í okkar heimshluta hugsum við um styrjöld sem undantekningu. Margt bendir því miður til þess að meginleiðtogar Ísraelsmanna hugsi um styrjöld sem reglu, sem hið eðlilega ástand, styrjöld sem beri að vinna að þangað til andstæðingurinn er molnaður niður, er dauður og ekkert er eftir. 

Frú forseti. Ég held að mikilvægt sé þegar við ræðum þá alvarlegu atburði sem gerast á þessu svæði - og reyndar víðar í heiminum, við vitum hvað er að gerast á Sýrlandi og hrikalegar slátranir hafa því miður farið fram víða í heiminum - að við tölum út frá því hvað við Íslendingar getum gert. Mér finnst það ekki til framdráttar fyrir umræðuna þegar menn gera því skóna að hér séu þingmenn sem ekki skilji hvers konar voðaatburðir eru á ferðinni eins og hv. þm. Mörður Árnason ýjaði að í máli sínu áðan. Ég held að fyrir okkur Íslendinga skipti mestu að gera það sem við höfum ávallt gert, að tala fyrir friði og sáttum. Ég hygg að það sé hárrétt nálgun hjá hæstv. utanríkisráðherra þegar hann styður friðarferlið sem nú er fram undan á svæðinu og einnig þegar hann nefnir að við skulum fylgja okkar vinaþjóðum í því máli. Ég held að það skipti öllu, bæði þegar litið er til framhaldsins, þess mikilvæga verkefnis að ná friði á svæðinu, og til stjórnmálasambandsins sem við eigum núna við Ísrael, að menn fari fram af varkárni, gefi sér tíma til þess að fara yfir hlutina og fylgi sínum vinaþjóðum í verki. Ég vil líka segja að Ísland hefur alltaf haft einstaka rödd á þessu sviði. Ég held að brýnt sé að við hlúum að henni hér í salnum. Land sem aldrei hefur haft eigin her hefur einstaka rödd á alþjóðavettvangi þegar kemur að því að tala fyrir friði og getur gert það með allt öðrum hætti en aðrar þjóðir. Það finnst mér eiga að vera meginverkefni okkar hér: Að tala fyrir friði á svæðinu, styðja vinaþjóðir okkar sem þar fara fremstar í flokki og hafa okkar rödd skýra í því efni.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þá mikilvægu umræðu sem hefur farið fram í dag í skugga þess að á annað hundrað saklausir borgarar hafa fallið á undanförnum dögum í Palestínu. Við þekkjum það og ég styð það sem hæstv. utanríkisráðherra hefur haldið fram í umræðunni: Að sjálfsögðu á Ísland að fordæma það framferði þegar fjölda einstaklinga, saklausum borgurum, er grandað með slíkum hætti. Við berum mikla ábyrgð gagnvart því að hafa lýst yfir stuðningi við Palestínumenn í þessum sal. Íslendingar hafa gert það. Ég vil líka minna á að Ísland hefur á undangengnum árum, m.a. undir forustu Steingríms Hermannssonar, sýnt málstað Palestínumanna mikinn skilning. Það hefur verið hlustað á rödd okkar Íslendinga þegar kemur að þeim málum. Blóðbaðinu verður að linna og Íslendingar eiga að beita sér í þeim efnum. Við eigum ekki að hafa neina minnimáttarkennd gagnvart því. Við eigum að fara fram á tafarlaust vopnahlé þegar kemur að þeim skelfilegu atburðum. Mér finnst að við eigum líka að spyrja okkur hvað við getum gert á þessum tímamótum. Hvað getum við lagt af mörkum til þess að stöðva það ofbeldi og þau dráp sem við horfum upp á í dag? Mig langar að ítreka spurninguna sem formaður Framsóknarflokksins varpaði fram áðan til hæstv. utanríkisráðherra: Hvernig hyggst hann beita sér í dag og á næstu dögum gagnvart Norðurlandaþjóðunum svo að sú sterka rödd verði nógu öflug til þess að stilla til friðar í Palestínu? Það hlýtur að vera það brýnasta sem liggur fyrir í dag, að við beitum okkar rödd til að við ná fram friði á svæðinu vegna þess að það er þyngra en tárum taki að fylgjast með því sem gengur á þar um þessar mundir.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Mér finnst gott að við séum að ræða þetta því ég veit ekki hvort það er mikið annað sem við getum gert. Það er ekki oft sem mér finnst ég vera vanmáttug, lítil og í raun og veru geta gert lítið. Við horfum sorgmædd á átök, blóðbað, þar sem tvær þjóðir berjast. Önnur er sterk og hervædd, studd af einni valdamestu þjóð í heimi, en hin er fátæk, hrakin og landlaus. Við getum samt ekki staðið hjá og verðum að bregðast við með einhverjum hætti. Hvað getum við gert til þess að stöðva ofbeldið og blóðbaðið? Ég veit það ekki en held að við þurfum að reyna að gera allt sem við getum til þess að stuðla að friði.

Virðulegur forseti. Ég skrifaði örstutt skilaboð til Benjamíns Netanyahu á fésbókarsíðu hans í gær um að heimurinn væri að fylgjast með. Ég veit að margir hafa gert slíkt hið sama. Heimurinn er orðinn mjög lítill í því samhengi. Það er auðvelt fyrir okkur að teygja okkur út og láta vita hverjar skoðanir okkar eru. Það er orðið svo að hver venjulegur Íslendingur getur skipt máli vegna þess að finni aðilar fyrir botni Miðjarðarhafs að heimurinn er að fylgjast með eykur það þrýsting. Ég flutti ásamt hv. þm. Birni Vali Gíslasyni tillögu á vettvangi ÖSE í sumar um að veita Palestínumönnum áheyrnaraðild að ÖSE. Sú tillaga var því miður felld, þó ekki með meira en sex atkvæða mun og verður hún flutt aftur. Þetta var í annað skipti sem tillagan var flutt og munurinn minnkar alltaf. Hann mun minnka meira næst og fullnaðarsigur nást. Af hverju erum við að gera þetta? Til þess að gefa Palestínumönnum rödd. Við vitum að Ísland skiptir máli á alþjóðavettvangi vegna þess að það hefur rödd. Það getur skipt Palestínumenn miklu máli að fá ekki bara að lýsa sínum sjónarmiðum og taka þátt á jafnræðisgrundvelli með öðrum þjóðum heldur að þeim sé líka sýnt traustið sem felst í því. Ég er þeirrar skoðunar að Íslendingar og íslenskir stjórnmálamenn eigi að beita sér fyrir þessu því að hvernig vinnum við friðinn? Með því að tala saman. Með því að ætla ekki hvort öðru illan ásetning þegar við hlustum á hvort annað tala um þetta efni heldur gera ráð fyrir að góður hugur búi að baki, hvort sem um ræðir sjálfstæðismenn eða samfylkingarmenn. Við getum leyst málin friðsamlega. Við erum friðsöm lýðræðisþjóð og erum vön því að leysa okkar mál  
            

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna sem hefur farið fram um þetta mikilvæga málefni. Ég finn að það er þungi í umræðunni og afstöðu manna og ég er sannfærður um að hæstv. utanríkisráðherra mun fylgja þeim þunga eftir gagnvart þeim sem við þurfum að eiga samskipti við á næstunni. Það eru nokkur atriði sem hafa verið nefnd sem ég vil gera að umtalsefni. Talað er um frið og friðarumleitanir. Að sjálfsögðu eigum við alltaf að tala máli friðar og styðja allar friðarumleitanir sem eru í gangi á þessu svæði eins og annars staðar, nema hvað. Það er líka talað um að við eigum að sýna varkárni þegar við ræðum um einstakar aðgerðir, t.d. varðandi stjórnmálasamband okkar við Ísrael. Já, við eigum að sjálfsögðu að sýna varkárni. Sá sem hér stendur verður ekki sakaður um annað en að vera tiltölulega varkár í sínu pólitíska starfi en jafnvel varkárum mönnum getur verið nóg boðið. Það er svo komið. Hv. formaður Sjálfstæðisflokksins sagði að það væri yfirlýst stefna Hamas að útrýma Ísraelsríki. Ég mótmæli því. Hamas-samtökin hafa breytt um stefnu hvað það varðar. Áður fyrr héldu þau hinu fram, eins og hv. formaður Sjálfstæðisflokksins segir. Ég held því hins vegar fram að í verki sé það afstaða Ísraelsmanna að útrýma Palestínuríki. Það hafa þeir verið að gera skref fyrir skref undanfarin ár. Þrátt fyrir ítrekaðar friðarumleitanir og friðarsamninga hafa Ísraelsmenn mulið Palestínu undir sig. Það er þróun sem verður að stöðva. Það verður of seint að koma á tveggja ríkja lausn ef búið er að útrýma palestínsku þjóðinni. Það er nokkuð sem við verðum að hafa í huga. Hér er talað um að við verðum að vera samferða nágrannaþjóðum okkar, eins og Norðurlandaþjóðunum - það er fínt og við eigum að beita okkur fyrir því - en hvað hefðum við gert í fyrra ef við hefðum ætlað að bíða eftir Norðurlandaþjóðunum með að viðurkenna sjálfstæði Palestínu? Hefðum við þá látið það eiga sig? Ég tel að Ísland verði  
            

Herra forseti. Formaður Framsóknarflokksins spyr hvernig utanríkisráðherra beiti sér gagnvart Norðurlandaþjóðunum. Með því að vera stöðugt í sambandi við þær og taka málefni Palestínu upp á nánast hverjum einasta fundi sem við eigum saman og þeir eru töluvert margir. Utanríkisráðherra Íslands reynir sömuleiðis að beita norræna kollega sína fortölum. Það hefur ekki alltaf gengið eftir. Fjórum sinnum hefur Ísland rofið samstöðu Norðurlandaþjóðanna og tekið skrefi lengra en sumar þeirra. Ég minni á að Ísland samþykkti og greiddi atkvæði með aðild Palestínu að UNESCO. Það voru ekki allar Norðurlandaþjóðirnar sem gerðu það. Ísland stóð eitt og beitti neitunarvaldi gegn því að Ísrael fengi aðild að sérstökum mannréttindahópi vestrænna þjóða sem starfar hjá Sameinuðu þjóðunum. Það var erfitt. Það voru margar öflugar þjóðir, kannski þær öflugustu í heimi, sem beittu Ísland þrýstingi. Í því máli voru mörg samtöl og mörg viðtöl við utanríkisráðherra Íslands. Hann stóð fastur á því sem hann taldi rétt og á því sem hann taldi vera stefnu íslensku ríkisstjórnarinnar og þingsins, þótt það hafi gerst áður en menn tóku þá góðu ákvörðun að viðurkenna fullveldi Palestínu. Það liggur algerlega fyrir að Ísland hefur tekið frumkvæði og í sumum greinum staðið eitt vestrænna þjóða í þeim slag. Ég trúi ekki á tilviljanir í lífinu, alla vega mjög sjaldan. Ég tel ekki að það sé tilviljun að innrás sé gerð í Gaza nákvæmlega 10 dögum áður en Abbas forseti ætlar að leggja fram sína tillögu um aukaaðild Palestínu á allsherjarþinginu. Ég held að það sé tengt. Sömuleiðis kæmi mér ekki á óvart að ráðamenn í Ísrael hefðu haft auga á því að þeir eru að tapa fylgi núna meðal ísraelsku þjóðarinnar. Hvað er best í heimi til þess að sameina þjóðir að baki ríkisstjórnum sem eru að tapa fylgi? Það er að fara í stríð. Það er hinn beiski sannleikur.

Virðulegi forseti. Mikill og vandaður undirbúningur hefur verið að frumvarpi því sem ég mæli nú fyrir fyrir hönd meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis. Við kusum stjórnlaganefnd, héldum þúsund manna þjóðfund og skipuðum 25 manna stjórnlagaráð sem hafði verið valið úr hópi meira en 500 manna sem buðu sig fram til starfans. Fjallað hefur verið um tillögurnar á mörgum fundum lærðra og leikra, fjallað hefur verið um málið í þingsal sem og í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Fjórir sérfræðingar hafa rýnt tillögur stjórnlagaráðsins með hliðsjón af í fyrsta lagi mannréttindasáttmálum sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að fara eftir, í öðru lagi innra samræmi og mögulegum mótsögnum í frumvarpinu, í þriðja lagi réttarvernd sem fælist í frumvarpinu miðað við gildandi stjórnarskrá og greinargerð með tillögum og í fjórða lagi málsóknarmöguleikum gegn ríkinu. Sérfræðingarnir fjórir skrifuðu einnig greinargerð með frumvarpinu sem hér liggur fyrir og í þeirri vinnu studdust þeir við greinargerð sem fylgdi tillögum stjórnlagaráðsins. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á gildandi stjórnarskrá. Í því eru 114 greinar en í gildandi stjórnarskrá eru þær 81. Auk aðfaraorða skiptist frumvarpið í níu kafla, um undirstöður, um mannréttindi og náttúru, Alþingi, forseta Íslands, ráðherra og ríkisstjórn, dómsvald, sveitarfélög, utanríkismál og lokaákvæði um stjórnarskrárbreytingar og gildistöku. Í skýringum stjórnlagaráðs kemur fram að lögð hafi verið áhersla á skýra framsetningu, bæði málfar og uppbyggingu. Í samræmi við það sem að framan er rakið hefur sérfræðingahópur sem starfaði á vegum skrifstofu Alþingis gert nokkrar breytingar á frumvarpinu og er það nú lagt fram í þeirri mynd sem hópurinn lagði til. Virðulegi forseti. Í I. kafla frumvarpsins er fjallað um þær grundvallarreglur sem íslenskt stjórnskipulag byggist á. Þingræðisreglan hefur verið meðal megineinkenna íslenskrar stjórnskipunar og í frumvarpinu er reglan fest í sessi. Í stað þess að forseti sé sagður fara með löggjafar- og framkvæmdarvald gerir frumvarpið ráð fyrir að hann fari einungis með framkvæmdarvald. Í sérstöku ákvæði er gerð grein fyrir yfirráðasvæði Íslands. Þá er reglum stjórnarskrárinnar um ríkisborgararétt breytt. Loks er sett inn sérstakt ákvæði þar sem annars vegar er kveðið á um skyldur stjórnvalda til að tryggja að allir fái notið þeirra réttinda og þess frelsis sem felst í frumvarpinu og að öllum beri að virða stjórnarskrána í hvívetna, sem og þau lög, skyldur og réttindi sem af henni leiða. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um mannréttindi og náttúru. Í skýringum stjórnlagaráðs kemur fram að ákvæði um mannréttindi hafi verið endurskoðuð og færð framar samanborið við gildandi stjórnarskrá. Leitast hafi verið við að tryggja betur rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum og ákvæði færð til nútímahorfs. Í frumvarpinu er nýtt almennt ákvæði um takmörkun mannréttinda í stað sértækra skerðingarheimilda í hinum ýmsu mannréttindaákvæðum. Það er breyting frá tillögum stjórnlagaráðsins og einnig breyting frá gildandi stjórnarskrá. Ákvæðið heimilar ákveðnar takmarkanir mannréttinda, en setur þeim skýr mörk. Í mannréttindakaflanum er einnig eftir atvikum að finna sértæk takmörkunarákvæði sem bæta þá efnislega við inntak almenna skerðingarákvæðisins með strangari skilyrðum fyrir skerðingu réttinda eða nánari útfærslur á því með hvaða hætti skerðingar verða heimilaðar. Með þessu er mætt kröfum mannréttindasáttmála Evrópu en jafnframt verður talið að þetta fyrirkomulag nái betur yfir hina raunverulegu réttarstöðu hér á landi en orðalag gildandi stjórnarskrár gefur til kynna. Jafnræðisreglan er gerð ítarlegri en í gildandi stjórnarskrá. Í nýjum ákvæðum er sérstaklega kveðið á um að allir eigi meðfæddan rétt til lífs og að öllum skuli tryggður réttur til að lifa með reisn. Í tillögu ráðsins er kveðið á um að yfirvöldum beri ætíð að vernda borgarana gegn mannréttindabrotum, hvort heldur sem brotin eru af völdum handhafa ríkisvalds eða annarra. Eins og í gildandi stjórnarskrá er kveðið á um að öllum börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst en bætt við ákvæði um að það sem barni sé fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar séu ákvarðanir í málum sem það varðar. Í nýju ákvæði er kveðið á um að allir skuli hafa rétt til aðgangs að opinberum gögnum og að meðferð opinbers valds og hagsmuna skuli vera gagnsæ og gögnum haldið til haga. Skrá yfir mál og opinber gögn, uppruna þeirra og innihald, á að vera öllum aðgengileg eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Þá er kveðið á um vernd svokallaðra afhjúpenda innan stjórnsýslunnar. Er ákvæðum frumvarpsins um þessi efni ætlað að stuðla að virkara aðhaldi almennings gagnvart valdhöfum og hvetja fjölmiðla til að sinna mikilvægu hlutverki sínu í lýðræðislegu samfélagi. Aðgangur almennings að upplýsingum og frjálsum fjölmiðlum er snar þáttur mannréttinda og mikilvægur hluti lýðræðis. Réttur fjölmiðla er nýmæli í frumvarpinu og tjáningarfrelsi er veitt aukin vernd. Mælt er fyrir um vernd trúnaðarsambands blaðamanna og heimildarmanna og á stjórnvöld lögð sú skylda að tryggja fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlun, gagnsæi eignarhalds og aðstæður að öðru leyti sem stuðla að frjálsri og upplýstri þjóðfélagsumræðu. Í sérstöku ákvæði segir að tryggja skuli með lögum frelsi vísinda, fræða og lista. Í kjölfar ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu sem haldin var 20. október 2012 þótti aftur á móti vera tilefni til að fjalla áfram um stöðu þjóðkirkjunnar í stjórnarskrá. Er því í frumvarpi þessu ákvæði þar sem kveðið er á um stöðu þjóðkirkjunnar. Í frumvarpinu er einnig að finna sérstök ákvæði sem fjalla um félagsleg réttindi og rétt til heilbrigðisþjónustu og menntunar. Í ákvæðunum er ýmist fjallað um réttindi sem ekki er kveðið á um í gildandi stjórnarskrá eða það gert með ítarlegri hætti en nú er. Þá er í viðbótarákvæði við atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar kveðið á um að með lögum skuli kveða á um rétt til mannsæmandi vinnuskilyrða og að öllum skuli tryggður réttur til sanngjarnra launa. Í frumvarpinu er sérstakt ákvæði þar sem fjallað er um rétt útlendinga sem koma til landsins og dveljast hér. Um rétt þeirra skal fjallað í lögum svo og fyrir hvaða sakir er hægt að vísa þeim úr landi. Þá er einnig kveðið á um að með lögum skuli kveða á um rétt flóttamanna og hælisleitenda, sem geta átt á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þeim er tryggður réttur til réttlátrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma. Ákvæði frumvarpsins um skilyrði frelsissviptingar og réttindi þeirra sem sviptir hafa verið frelsi sínu er lítillega breytt frá gildandi stjórnarskrá á þann hátt að þau undantekningartilvik sem réttlætt geta frelsisskerðingar eru nú talin upp með tæmandi hætti. Nýmæli er að kveðið er á um rétt manna til að sæta ekki tvöfaldri saksókn eða refsingu. Einnig er nýtt ákvæði þar sem lagt er bann við að herskylda verði leidd í lög. Þá er lagt til að í stjórnarskrá verði ákvæði um vernd menningarverðmæta. Meðal fleiri nýmæla eru ákvæði um náttúru Íslands, umhverfi og auðlindir. Auðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti eru samkvæmt þeim sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar. Þá er lagt til nýtt ákvæði þess efnis að stjórnvöldum beri að upplýsa almenning um ástand umhverfis og náttúru og áhrif framkvæmda þar á. Virðulegi forseti. Þetta síðastnefnda eru gífurlegar breytingar. Í stjórnarskrá á að koma fram að með lögum skuli kveðið á um vernd dýra gegn illri meðferð og vernd dýrategunda í útrýmingarhættu. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um Alþingi. Í skýringum stjórnlagaráðs er rakið að lögð sé áhersla á að dreifa valdi og auka aðgreiningu löggjafar- og framkvæmdarvalds. Gerðar eru margar breytingar sem munu hafa í för með sér bætt löggjafarstarf Alþingis. Eftirlits- og fjárstjórnarhlutverk þingsins er eflt til muna. Leitast hefur verið við að efla samráð á milli meiri og minni hluta á þingi, m.a. með því að gera kröfu um samþykki aukins meiri hluta þingmanna, svo sem við kosningu forseta Alþingis. Meðal nýmæla má nefna að sérstaklega er kveðið á um í upphafi kaflans að hlutverk Alþingis sé að fara með löggjafar- og fjárstjórnarvald ríkisins og að það hafi eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Kosningakerfið er tekið til heildarendurskoðunar. Tekið er fram í frumvarpinu að atkvæði kjósenda alls staðar á landinu skuli vega jafnt. Kveðið er á um að kjósandi geti með persónukjöri valið frambjóðendur þvert á lista en heimilt sé að mæla fyrir um í lögum að valið sé einskorðað við kjördæmislista eða landslista stjórnmálaflokka. Kjördæmi eiga að vera eitt til átta. Bann er lagt við því að setja þröskuld fyrir úthlutun þingsæta en hann er 5% samkvæmt gildandi lögum. Fram kemur í skýringum stjórnlagaráðs að markmið breytinganna sé að efla lýðræði með því að auka bein áhrif kjósenda á val alþingismanna og að jafna vægi atkvæða. Þá skuli þess gætt að raddir sem flestra landsvæða heyrist á Alþingi og stuðlað að því að hlutfall karla og kvenna verði sem jafnast á þingi. Ákvæði gildandi stjórnarskrár um starfstíma Alþingis er einfaldað og því breytt. Í frumvarpinu er það nýmæli að forseta ber að stefna saman Alþingi berist um það krafa frá fjórðungi þingmanna, en forseta er það einungis skylt samkvæmt gildandi stjórnarskrá sé þess krafist af meiri hluta þingmanna. Sérstök hæfisregla er í frumvarpinu um störf þingmanna en samkvæmt henni er alþingismanni óheimilt að taka þátt í meðferð lagafrumvarps eða tillögu til þingsályktunar sem varðar sérstaka og verulega hagsmuni hans eða honum nákominna. Þá skal í lögum kveðið á um skyldu alþingismanna til að veita upplýsingar um fjárhagslega hagsmuni sína. Samkvæmt frumvarpinu skal í lögum kveða á um starfsemi stjórnmálasamtaka, svo og um fjármál frambjóðenda, en upplýsingar um framlög yfir ákveðinni lágmarksupphæð skulu birtar samkvæmt nánari fyrirmælum í lögum. Samkvæmt frumvarpinu verða nokkrar breytingar á stöðu forseta Alþingis. Mun forseti þingsins verða kosinn af 2/3 hlutum þingmanna í stað meiri hluta samkvæmt gildandi stjórnarskrá. Sá sem er kjörinn sem forseti Alþingis lætur af almennum þingstörfum og hefur upp frá því ekki atkvæðisrétt á þinginu. Þá er gert ráð fyrir að forseti Alþingis verði eini staðgengill forseta Íslands. Ólíkt gildandi stjórnarskrá er í frumvarpinu kveðið á um tilvist fastanefnda Alþingis. Heimild Alþingis til að halda þingfund fyrir luktum dyrum er afnumin. Einungis alþingismenn og ráðherrar munu samkvæmt frumvarpinu hafa heimild til að flytja frumvörp til laga og tillögur til ályktana, en ráðherrar munu þó einungis hafa heimild hafi ríkisstjórn áður veitt samþykki. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að heimilt verði að samþykkja lagafrumvarp eftir minnst tvær umræður á Alþingi sem er breyting frá gildandi stjórnarskrá sem kveður á um að ekkert lagafrumvarp megi samþykkja fyrr en eftir þrjár umræður. Þá er í frumvarpinu sérstakt ákvæði um meðferð þingsályktunartillagna og annarra þingmála. Í frumvarpinu er ítarlegar fjallað um staðfestingu forseta Íslands á lögum en í gildandi stjórnarskrá. Forsetinn mun samkvæmt frumvarpinu, líkt og nú, geta synjað frumvarpi staðfestingar en skal það þá borið undir þjóðaratkvæði til samþykktar eða synjunar. Forseta er settur vikufrestur til að taka ákvörðun um beitingu málskotsréttarins og geri hann það verður þjóðaratkvæðagreiðslan um frumvarpið að fara fram innan þriggja mánaða felli Alþingi ekki sjálft lögin úr gildi innan fimm daga frá synjun forseta. Í frumvarpinu er hvorki gert ráð fyrir að forseti né ráðherra hafi heimild til að gefa út bráðabirgðalög. Samkvæmt frumvarpinu mun Alþingi kjósa fimm menn til fimm ára til að sitja í Lögréttu en fjórðungur þingmanna mun geta óskað eftir áliti Lögréttu um hvort lagafrumvarp samrýmist stjórnarskrá og þjóðréttarlegum skuldbindingum ríkisins. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins mun kanna hvers kyns athafnir og ákvarðanir ráðherra eða stjórnsýslu þeirra eftir því sem hún telur efni til eða sé þess krafist af fjórðungi þingmanna. Loks mun Alþingi, sem fyrr, geta skipað nefndir til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Ýmis nýmæli eru í frumvarpinu sem tryggja eiga rétt almennings til lýðræðislegrar þátttöku í ákvörðunum. Samkvæmt frumvarpinu geta tíu af hundraði kjósenda krafist þjóðaratkvæðis um lög sem Alþingi hefur samþykkt og tveir af hundraði kjósenda geta lagt fram þingmál á Alþingi. Í skýringum stjórnlagaráðs kemur fram að með þessum breytingum muni Ísland vera meðal þeirra þjóða sem tryggi best rétt almennings til þátttöku í opinberum ákvörðunum. Beint lýðræði sé þannig aukið til muna. Heimild þá sem er í gildandi stjórnarskrá um fjáraukalög er ekki að finna í frumvarpinu. Þess í stað er kveðið á um að fjármálaráðherra geti innt af hendi greiðslu án heimildar í fjárlögum í tilteknum tilvikum veiti fjárlaganefnd samþykki sitt. Þá er í frumvarpinu sérstaklega kveðið á um heimild fjárlaganefndar til að krefja alla þá sem fá framlög úr ríkissjóði um upplýsingar sem tengjast ráðstöfun þess fjár. Það nýmæli er í frumvarpinu að stjórnvöldum er óheimilt að ábyrgjast fjárhagslegar skuldbindingar einkaaðila nema vegna almannahagsmuna. Í frumvarpinu er lagt til að heimild forsætisráðherra til að rjúfa þing með atbeina forseta verði afnumin. Þess í stað er gert ráð fyrir að forseti Íslands rjúfi Alþingi að ályktun þess eða ef tíu vikur hafa liðið frá því að embætti forsætisráðherra varð laust án þess að nýr forsætisráðherra hafi verið kjörinn. Sérstök ákvæði er að finna í frumvarpinu um núverandi stofnanir þingsins, þ.e. Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis, en þeirra er ekki getið í núverandi stjórnarskrá. Í IV. kafla frumvarpsins er fjallað um embætti forseta Íslands. Samkvæmt frumvarpinu skal forseti Íslands ekki sitja lengur en þrjú kjörtímabil. Í frumvarpinu er kveðið á um að kosið verði til embættis forseta Íslands með nokkuð öðru sniði en samkvæmt gildandi stjórnarskrá. Munu kjósendur raða frambjóðendum í forgangsröð og mun sá sem best uppfyllir forgangsröðun kjósenda verða rétt kjörinn forseti. Þá er kveðið á annan hátt um staðgöngu forseta og samkvæmt frumvarpinu fer forseti Alþingis með forsetavald geti forseti Íslands ekki gegnt störfum um sinn. Töluverðar breytingar eru lagðar til á valdheimildum forseta. Miða þær að því að fækka tilvikum þar sem atbeini forseta er eingöngu formlegs eðlis. Valdheimildir forseta munu almennt ekki vera að tillögu ráðherra eftirleiðis. Atbeini forseta að framlagningu stjórnarfrumvarpa, útgáfu stjórnvaldsfyrirmæla og gerð þjóðréttarsamninga er alveg felldur niður samkvæmt frumvarpinu. Forseti mun áfram stefna Alþingi saman að loknum þingkosningum og setja það ár hvert en samkvæmt frumvarpinu án atbeina ráðherra. Þá breytist þingrofsheimildin þannig að forseti rýfur ekki lengur þing að tillögu forsætisráðherra heldur meiri hluta Alþingis. Forseti mun áfram staðfesta nýsamþykkt lagafrumvörp en samkvæmt tillögu frá forseta Alþingis en ekki frá ráðherra. Þá er lagt til eins og áður segir að ákvæði um málskotsheimild forseta vegna nýsamþykktra lagafrumvarpa verði ítarlegra en fyrr. Þá er hlutverki forseta við stjórnarmyndanir lýst mun rækilegar en engin ákvæði eru um það í gildandi stjórnarskrá. Forseti mun skipa forsætisráðherra eins og nú er en ekki samkvæmt tillögu hans sjálfs eða forsætisráðherraefnis heldur í kjölfar kosningar á Alþingi. Áfram mun forseti veita forsætisráðherra lausn en ekki á grundvelli tillögu hans sjálfs. Þá fellur brott atbeini forseta við skipun eða lausn annarra ráðherra. Í stað formlegs atbeina forseta að skipan í mikilvæg embætti kemur heimild til að vísa skipun dómara og ríkissaksóknara til Alþingis og skipa formann hæfnisnefndar sem leggur mat á umsækjendur um önnur mikilvæg embætti. Þá mun forseti náða menn og veita almenna uppgjöf saka en nú samkvæmt tillögu ráðherra. Samkvæmt frumvarpinu ber forseti ábyrgð á stjórnarathöfnum sínum og skal kveðið á um refsiábyrgð hans í lögum. Ekki er gert ráð fyrir að forseti sitji ásamt ráðherrum í ríkisráði eins og kveðið er á um í gildandi stjórnarskrá. Er ríkisráð því lagt niður sem stofnun í íslenskri stjórnskipun. Í V. kafla frumvarpsins er fjallað um ráðherra og ríkisstjórn og eru ákvæði kaflans ítarlegri en ákvæði gildandi stjórnarskrár. Samkvæmt frumvarpinu kýs Alþingi sér forsætisráðherra í kjölfar þingkosninga og með því er tekið upp svokallað jákvætt þingræði. Komi fram vantrauststillaga á forsætisráðherra þarf henni að fylgja tillaga um eftirmann hans. Í þessu felst svokallað jákvætt eða uppbyggjandi vantraust. Forsætisráðherra ákveður skipan ráðuneyta og tölu ráðherra og skiptir störfum með þeim en ráðherrar skulu ekki vera fleiri en tíu. Í frumvarpinu er að finna ákvæði þar sem fjallað er um staðgöngu forsætisráðherra og annarra ráðherra. Sé alþingismaður skipaður ráðherra víkur hann úr þingsæti á meðan hann gegnir embættinu og varamaður tekur þingsæti hans. Tekið er fram að ráðherrar séu æðstu handhafar framkvæmdarvalds. Nýmæli er í frumvarpinu um að enginn geti gegnt sama ráðherraembætti samtals lengur en í átta ár og er það til komið af sömu ástæðu og sambærilegt ákvæði varðandi forseta Íslands. Kveðið er á um að ríkisstjórn taki sameiginlega ákvörðun í mikilvægum og stefnumarkandi málum. Í þessu felst að ríkisstjórn verður fjölskipað stjórnvald við tilteknar aðstæður. Mælt er fyrir um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra gagnvart Alþingi, þingnefndum og þingmönnum. Í frumvarpinu er sérstakt ákvæði um störf starfsstjórnar en samkvæmt því eru völd ráðherra í slíkum stjórnum takmörkuð við ákvarðanir sem nauðsynlegar eru til rækslu starfa ráðherra. Þá er að finna nýmæli í frumvarpinu þess efnis að árlega skuli ríkisstjórn leggja skýrslu fyrir Alþingi um störf sín og framkvæmd ályktana þingsins. Jafnframt geti ráðherra gert grein fyrir málefni sem undir hann heyrir með skýrslu til Alþingis. Fyrirkomulagi ráðherraábyrgðar er breytt frá því sem nú er. Samkvæmt frumvarpinu mun stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis geta ákveðið, að undangenginni könnun, hvort hefja skuli rannsókn á meintum embættisbrotum ráðherra. Nefndin skal þá skipa saksóknara sem annast rannsóknina og ákveður hvort gefa skuli út ákæru á hendur ráðherra. Verði gefin út ákæra á hendur ráðherra sækir saksóknarinn málið fyrir dómi. Ákvæði um landsdóm yrðu sem sagt felld út. Í VI. kafla frumvarpsins er fjallað um dómstóla. Ákvæði um dómstóla hafa verið endurskoðuð frá gildandi stjórnarskrá. Í sérstöku ákvæði er tekið fram að sjálfstæði dómstóla skuli tryggt með lögum. Þá er ákvæði um lögsögu um dómstóla ítarlegra en í gildandi stjórnarskrá. Tekið er fram að dómstólar skeri endanlega úr um réttindi og skyldur að einkarétti, svo og sök um refsiverða háttsemi, og ákveði viðurlög við henni. Þá er kveðið á um að dómstólar skeri úr um stjórnskipulegt gildi laga að því marki sem á það reynir í dómsmáli. Tekið er fram að Hæstiréttur Íslands sé æðsti dómstóll ríkisins og að hann hafi vald til að leysa endanlega úr öllum málum sem lögð séu fyrir dómstóla. Þó sé heimilt að ákveða með lögum að sérstakur dómstóll leysi endanlega úr ágreiningi um kjarasamninga og lögmæti vinnustöðvana. Afnumin er heimild til að veita hæstaréttardómurum sem orðnir eru fullra 65 ára gamlir lausn frá embætti gegn því að þeir missi ekki neins af launum sínum. Í frumvarpinu er nýtt ákvæði um skipan ákæruvalds og stöðu ríkissaksóknara. Í VII. kafla frumvarpsins er fjallað um sveitarfélög. Þar er nýmæli að tekið er fram að sveitarfélög skuli hafa nægilega burði og tekjur til að sinna lögbundnum verkefnum. Áhersla er lögð á aukna sjálfstjórn sveitarfélaga og kveðið á um svokallaða nálægðarreglu. Í henni felst að þeir þættir opinberrar þjónustu sem þykir best fyrir komið í héraði skuli vera á hendi sveitarfélaga eða samtaka í umboði þeirra. Loks skal haft samráð við sveitarstjórnir og samtök þeirra við undirbúning lagasetningar sem varðar málefni sveitarfélaga. Í VIII. kafla er fjallað um utanríkismál. Þar er kveðið á um meðferð utanríkismála með skýrari hætti en áður. Tekið er fram að ráðherrum sé skylt að veita utanríkismálanefnd Alþingis upplýsingar um utanríkis- og varnarmál. Ráðherra skal hafa samráð við nefndina áður en ákvörðun er tekin um mikilvæg utanríkismál. Þá verður ákvörðun um stuðning við aðgerðir sem fela í sér beitingu vopnavalds, aðrar en þær sem Ísland er skuldbundið af samkvæmt þjóðarétti, háð samþykki Alþingis. Frumvarpið felur í sér heimild til framsals ríkisvalds til alþjóðlegra stofnana sem Ísland á aðild að í þágu friðar og efnahagssamvinnu, en þó ávallt með afturkræfum hætti. Samþykki Alþingi fullgildingu slíks samnings skal ákvörðunin borin undir bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu, til samþykktar eða synjunar, enda sé framsal verulegt. Þá er Alþingi heimilað að lögfesta alþjóðlega mannréttindasáttmála og umhverfissamninga og ganga þeir þá framar almennum lögum. Í IX. kafla eru ákvæði um stjórnarskrárbreytingar og gildistöku frumvarpsins sem nýrra stjórnarskipunarlaga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að annað fyrirkomulag verði framvegis á stjórnarskrárbreytingum. Allar breytingar á stjórnarskránni skulu hér eftir bornar undir atkvæði allra kosningarbærra manna. Samþykki Alþingi breytingar á II. kafla um mannréttindi og náttúru skal rjúfa þing og boða til almennra kosninga. Þannig er lagt til að það verði erfiðara að breyta mannréttindaákvæðunum en öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Samþykki Alþingi frumvarpið óbreytt skal það borið undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu. Verði það samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslunni skal forseti staðfesta það og telst frumvarpið þá gild stjórnarskipunarlög. Virðulegi forseti. Ég vil nefna tvennt sem ég tel að við þurfum að athuga sérstaklega. Það þýðir ekki að ekki þurfi að athuga margt annað en ég vil nefna þetta tvennt, í fyrsta lagi hvað varðar framsal ríkisvalds til alþjóðlegra stofnana. Á grundvelli EES-samningsins hafa komið upp tilvik þar sem sérfræðingar telja að fullveldisframsal rúmist ekki innan núgildandi stjórnarskrár og ekki innan þeirra tillagna sem við höfum til umfjöllunar. Ég tel að við þurfum að hafa stjórnarskrá sem gerir okkur kleift að vera fullir þátttakendur í EES-samstarfinu án þess að efna til þjóðaratkvæðagreiðslna með vissu, og stuttu, millibili. Ég undirstrika að ég er einungis að tala um EES-samninginn, auðvitað mundum við aldrei ganga í Evrópusambandið án þess að fullveldisframsalið sem í því felst yrði borið undir þjóðaratkvæði. Hitt atriðið sem ég vil nefna er hvort og þá hvernig þjóðin geti komið að samþykkt stjórnarskrárinnar og haft endanlegt ákvörðunarvald um hvort stjórnarskráin öðlast gildi. Í nefndaráliti allsherjarnefndar um lög um stjórnlagaþing segir, með leyfi forseta, að það komi „til greina að í frumvarpi til stjórnarskipunarlaga verði ákvæði sem feli í sér fyrirvara um að tilgreindar stjórnarskrárbreytingar öðlist ekki gildi nema þær séu samþykktar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ferill málsins yrði þá með þeim hætti að eftir að stjórnlagaþing hefur samþykkt frumvarp til stjórnarskipunarlaga gengur það til Alþingis til meðferðar. Þegar Alþingi hefur samþykkt frumvarpið er þing rofið og efnt til alþingiskosninga í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar. Þegar og ef nýtt þing staðfestir stjórnarskrárbreytingarnar eru þær bornar undir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Og svo síðar: „Þjóðaratkvæðagreiðslan verður með öðrum orðum bindandi.“ Virðulegi forseti. Ég legg til að eftir þessa umræðu verði frumvarpinu vísað aftur til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Við höfum áhuga á að sem flestir þingmenn, helst allir, komi að umfjöllun um málið og mun varaformaður nefndarinnar, hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, útlista það nánar. Við höfum einnig verið í sambandi við margumtalaða Feneyjanefnd sem er nefnd á vegum Evrópuráðsins skipuð sérfræðingum í stjórnskipunarrétti sem hefur gefið út álit á stjórnarskrám og nefni ég stjórnarskrár Finnlands og Ungverjalands. Það álit á að geta legið fyrir í janúar, í millitíðinni er okkur ekkert að vanbúnaði að fara í djúpa efnislega vinnu í nefndum þingsins því að auðvitað verður stjórnarskráin okkar heimagerð þótt við leitum álits á henni hjá erlendum aðilum.

Frú forseti. Ég læt vera að rifja upp feril þessa máls þó að ýmislegt hafi mátt betur fara fram að því að skipuð var sérstök nefnd lögfræðinga til þess að yfirfara lagatæknileg atriði frumvarpsins. Þótt sú nefnd hafi haft mjög þröngt umboð - og maður veltir fyrir sér hvers vegna umboðið var skilgreint það þröngt og ágætt væri ef hv. þingmaður gæti svarað því - skilaði þessi nefnd engu að síður mjög mörgum og alvarlegum athugasemdum en jafnframt ábendingum um mikilvægi þess að farið yrði í heildaryfirferð á málinu. Við hljótum að vera sammála um að þegar menn breyta stjórnarskrá lýðveldisins þurfi að vinna það faglega. Því spyr ég hv. þingmann: Er ekki tilefni til að leita álits innlendra sérfræðinga auk þeirra erlendu á þeim fjölmörgu álitaefnum sem hafa komið upp í umræðu um þetta frumvarp?

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, það ber að vanda til verka og ég tel að við höfum gert það. Við höfum vandað okkur í hverju einasta skrefi í tvö eða þrjú ár. Við erum að taka málið inn í nefnd þingsins, kallaðir verða til allir þeir sérfræðingar sem vilja koma og við sendum málið út til umsagnar. Auðvitað verður talað við alla þá sérfræðinga sem við getum mögulega leitað til, það er engin spurning.

Virðulegur forseti. Það er ekki að ástæðulausu sem ég spyr, þótt yfirleitt teljist það sjálfgefinn hlutur að menn leiti til sérfræðinga þegar verið er að vinna að svona viðamiklum breytingum á stjórnarskránni. Ég spyr vegna þess að frumvarpið er lagt fram án þess að menn hafi haft fyrir því að leita til þeirra fjölmörgu sérfræðinga sem hafa gert athugasemdir við það og viljað leggja til ýmsar úrbætur. Hvernig stendur á því að frumvarpið er lagt vanreifað fram í stað þess að byrja á því að fara í gegnum hin fjölmörgu álitamál áður? Svo yrði að sjálfsögðu í framhaldinu unnið í frumvarpinu áfram og leitað enn frekari ráðgjafar um þau atriði sem kæmu upp í úrvinnslu nefndarinnar. Hefði ekki verið skynsamlegra að fara í þá vinnu áður en frumvarpið var lagt fram? Ef ekki, hvers vegna? Hvers vegna taldi hv. þingmaður æskilegt að leggja frumvarpið fram án þess að búið væri að fara í þá yfirferð sem svo fjölmargir hafa bent á að væri nauðsynleg?

Virðulegi forseti. Svarið við þessu er mjög einfalt. Þetta mál var mikið rætt í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sl. vetur. Að því komu heilmargir sérfræðingar. Ef hv. þingmaður hefur lesið það sem fór á vef þingsins frá þeim fjórum sérfræðingum sem hafa sérstaklega verið að rýna í málið síðan í júní þá hafa þeir leitað álits fjölmargra sérfræðinga. Þeir héldu sig hins vegar við tillögur stjórnlagaráðsins og gerðu á þeim lagatæknilegar breytingar, sem er orð sem ég veit að fer í taugarnar á mörgum en ég ætla samt að leyfa mér að nota. Síðan koma þeir með ábendingar og það verður allt rætt í hinni þinglegu meðferð. Nú hefst hún.

Herra forseti. Ég vil þakka framsögumanni fyrir ræðu hennar og skýringar sem þó voru ekki mikið meira en upptalning á því sem er í frumvarpinu enda takmarkaður tími til að fara djúpt í efnið á jafnskömmum tíma og raun ber vitni. Mér finnst miklu skipta nú þegar málið er komið inn á þingið og lagt fram að það liggi fyrir á hvaða forsendum það kemur hingað, til efnislegrar meðferðar eins og sagt er. Á hvaða forsendum er þetta mál lagt fram? Er það á þeirri forsendu að hér sé komin tillaga sprottin frá þjóðinni sem þingið hefur einhvers konar umsagnarrétt um? Eða eru hendur þingsins óbundnar að mati formanns nefndarinnar sem fjallar um málið? Að hvaða marki koma breytingar á málinu til greina í huga formanns nefndarinnar eftir því sem tilefni gefst til á þinginu í kjölfar þess að málið fer út til umsagnar? Hvert fer málið til umsagnar? Kemur til greina að fá heildstætt mat á einstökum köflum, 

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ræða mín fór fyrst og fremst í að fara yfir efnisatriðin í tillögunum. Ég velti því fyrir mér hvort ég ætti að fara í einhver sérstök mál og ræða þau nánar en kaus að fara þessa leið. Á hvaða forsendu er málið komið inn í þingið? Á sömu forsendu og öll önnur þingmál. Þingið er með það til þinglegrar meðferðar, undirbúningurinn er vandaður og fleiri hafa komið að því en nokkru öðru frumvarpi, a.m.k. í þau þrjú ár sem ég hef setið hér. Málið kemur hingað á þeirri forsendu. Þingmenn ræða málið og það verður sent út til umsagnar. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir mun skýra frá því á eftir hvernig við hugsum okkur að ná 

Herra forseti. Það er ágætt að það komi fram strax í upphafi: Þetta mál er lagt fram eins og öll önnur þingmál. Það þýðir væntanlega að þingið hefur frjálsar hendur til að taka málið til efnislegrar endurskoðunar og gera á því breytingar eftir því sem meiri hlutinn tekst á um í þinginu. Er skilningur minn varðandi hina efnislegu meðferð málsins ekki ábyggilega réttur? Það skiptir máli vegna þess að því hefur verið haldið fram undanfarnar vikur að þetta sé ekki eins og önnur þingmál eftir að þjóðaratkvæðagreiðslan fór fram og í kjölfar þess starfs sem unnið var í stjórnlagaráðinu. Þvert á móti er það annars konar mál þar sem þingið hefur bundnar hendur. Það þarf að ræða hér við 1. umr. áður en efnisleg umræða fer af stað á nefndasviðinu. Þess vegna kalla ég eftir skýrum svörum frá formanni nefndarinnar um þetta atriði. Að hvaða marki koma efnislegar breytingar á málinu til greina að hennar áliti? Er þetta heildstæð tillaga sem annaðhvort fellur eða verður 

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi var engin ástæða til að brjóta málið upp í smærri einingar. Það er gífurlega vel unnið og ef þingmenn skoða það komast þeir að þeirri niðurstöðu. Hv. þm. Bjarni Benediktsson veit vel að meiri hluti alþingismanna ræður. Það er alltaf þannig nema í málþófum, þá er meiri hlutinn kæfður.

Virðulegi forseti. Umræðan um þetta frumvarp byrjar ekki vel þar sem hér kristallast hótanir formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Málin fara í gegnum Alþingi á meiri hluta, sagði hv. þingmaður. Það á ekki að fara fram með það í sátt eins og búið er að tala um og lofa. Ég minni á að Norðmenn eru nýlega búnir að breyta sinni stjórnarskrá. Þeir leggja áherslu á að fara með málin í gegn í sem mestri sátt. Þær smávægilegu breytingar sem Norðmenn gerðu tóku þá 5 ár. Hér á að keyra þetta í gegn. Ég vek athygli á að það eru fimm mánuðir fram að alþingiskosningum. Því ber kannski að fagna að ríkisstjórnin og þeir sem lögðu málið fram eru loksins farin að ræða það efnislega í þingsal. Svo kemur spurning til hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Búið er að vísa málinu til Feneyjanefndarinnar. Liggur fyrir kostnaðarmat? 

Virðulegi forseti. Nei, kostnaðarmat við að fara með málið fyrir Feneyjanefndina liggur ekki fyrir en það eru ekki verulegar upphæðir. Við í meiri hluta nefndarinnar töldum hins vegar rétt að leita álits þeirrar nefndar á frumvarpinu vegna þess að við erum að vanda okkur. Hv. þm Vigdís Hauksdóttir fer út í að segja að það sé hótun að meiri hluti þingmanna ráði. Hv. þingmaður er sérmenntuð í stjórnskipun. Hún veit að á Alþingi ræður meiri hluti þingmanna. Ég vildi gjarnan óska eftir tillögu minni hlutans að breytingum. Ég óska eftir því og ræði um þær í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu koma fram breytingartillögur að þessu frumvarpi, alla vega frá fulltrúum Framsóknarflokksins. Það er okkar mat að breyta þurfi ýmsum atriðum í núgildandi stjórnarskrá og ber okkur þá helst að líta til kafla I, II og V í núgildandi stjórnarskrá, svo það sé sagt hér. Varðandi svarið við þeirri spurningu minni hvað það kostaði ríkissjóð að fara með málið til Feneyjanefndar finnst mér mjög einkennilegt að kostnaðurinn skuli ekki liggja fyrir við 1. umr. vegna þess að í gegnum fjáraukalög í síðustu viku fóru 10 millj. til sérfræðingahópsins. Þingmaðurinn segir að þetta séu ekki verulegar upphæðir. Kannski er ekki hlutfallslega um verulegar upphæðir að ræða þegar málið sjálft hefur þegar kostað skattgreiðendur 1.300 millj. Hvert er hlutfallið af þeirri verulegu upphæð sem hv. þingmaður talar um? Það verður að koma í ljós hvaða aukni kostnaður felst í því að úthýsa því úr landinu, þessari útrás með stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Við erum aðilar að Evrópuráðinu og við berum okkar skyldur út af því. Evrópuráðið tekur að sér verkefni fyrir aðildarríki og tekur ekki sérstaka greiðslu fyrir það. Hins vegar getur verið einhverjir verði kallaðir til viðtals einhvers staðar. Miðað við þær tölur sem hv. þingmaður nefndi eru þetta smáaurar. Ég bara veit það ekki nákvæmlega, hv. þingmaður, og vil þess vegna ekki kveða fastar að orði.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði að inna hv. formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Valgerði Bjarnadóttur, eftir afstöðu hennar til hugmynda um heildstætt og skipulegt mat á tillögum stjórnlagaráðs, eins og rætt er um í skilabréfi sérfræðingahópsins, en mér skilst að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir muni koma nánar inn á þá þætti á eftir. Þá vil ég spyrja hv. þingmann hvort hún gæti gert nánari grein fyrir því sem kom fram í niðurlagi ræðu hennar varðandi þær hugmyndir sem hún hefur um endapunkt málsins og þá hugsanlegu þjóðaratkvæðagreiðslu sem nefnd var í því sambandi.

Virðulegi forseti. Ég get lítið annað gert en endurtekið það sem ég sagði. Ég vildi gjarnan fá þá sem best kunna til verka til að hjálpa okkur við að setja inn ákvæði í þau stjórnarskipunarlög sem við erum núna að breyta, sem gerðu okkur kleift að samþykkja það á tveim þingum eins og lög gera ráð fyrir. Síðan þyrfti endanlega þjóðaratkvæðagreiðslu þar á eftir. Ég er sjálf ekki lögfræðingur en ég held samt að það hljóti að vera hægt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrir svarið. Mér heyrist að hún sé að velta þessum málum fyrir sér á svipuðum nótum og ég hef stundum gert í þinginu, þ.e. að þjóðaratkvæðagreiðsla um nýja stjórnarskrá eða breytta stjórnarskrá verði bindandi endapunktur á ferlinum. Það finnst mér afskaplega mikilvægt og ég er sannfærður um að hægt sé að koma því við. Ég minni á að Björg Thorarensen prófessor lagði fram minnisblað um leiðir í því sambandi á síðasta vetri sem ég held að gæti orðið grunnur að einhverri niðurstöðu um nákvæmlega þennan þátt. Mér finnst þetta athyglisvert vegna þess að í umræðum síðustu vikna hefur stundum verið talað um þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða næstu alþingiskosningum um þessar tillögur, einhvers konar ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu nr. tvö. Varðandi þá hugmynd sem hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar nefnir verð ég að segja að mér líst miklu betur á þá niðurstöðu verði hún ofan á.

Virðulegur forseti. Já, það er ánægjulegt að við hv. þm. Birgir Ármannsson séum sammála um þetta. Guð láti gott á vita. Ég vil líka segja að í pólitík og lífinu öllu er það mín skoðun að það sé sjálfsagt að velta upp hugmyndum, tala um þær og skoða þetta og skoða hitt. Maður á ekki að skoða í mörg ár en maður á aðeins að fá að velta upp hugmyndum án þess að það sé alltaf sett ofan í við mann eins og eitthvað annað sé í gangi. Maður má velta fyrir sér hvort maður ætlar beint áfram eða aftur á bak og talað um það smástund  
            

Herra forseti. Hér er komið fram frumvarp sem hefur í raun verið á dagskrá ríkisstjórnarinnar frá því fyrir kosningarnar 2009. Það hefur haft langan aðdraganda, nokkur ár, og fyrir rúmu ári skilaði stjórnlagaráðið af sér tillögum sem eru grunnur þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar. Mér finnst skipta mjög miklu við þessa 1. umr. að menn tali hreint út um það á hvaða forsendum málið kemur inn í þingið. Það hefur ekki farið fram hjá neinum sem fylgst hefur með umræðum um stjórnarskrármálið undanfarnar vikur, mánuði eða jafnvel ár að í huga margra þingmanna er hér komið mál sem sótt er beint til þjóðarinnar og eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna hafa þeir sömu aðilar talað um afar þröngt umboð þingsins til að gera á málinu efnislegar breytingar. Ég skipa mér ekki í þennan hóp. Í mínum huga er stjórnlagaþingið Alþingi. Samkvæmt stjórnarskránni fer Alþingi með stjórnarskrárvaldið þó að stjórnarskráin komi á endanum frá þjóðinni með því að við erum öll sammála um að breytingar á stjórnarskránni skuli vera í góðri sátt við þjóðina. Þess vegna vil ég að það komi skýrt fram strax við 1. umr. þessa máls að málið kemur hingað inn í mínum huga til efnislegrar meðferðar og þar með til efnislegra breytinga eftir því sem þörf er á. Ég vil líka lýsa því yfir sem minni skoðun við 1. umr. að ég tel óraunhæft að ljúka þessu máli fyrir kosningar. Það er vegna þess að tíminn á þessu kjörtímabili hefur verið nýttur alveg óskaplega óskynsamlega. Til dæmis er núna bráðum liðið eitt og hálft ár frá því að stjórnlagaráð skilaði af sér tillögum sínum og enn hefur málið ekki verið sent til alvöruumsagnar um efnislega þætti. Þess vegna gerir lögfræðinganefndin sem nýlega skilaði af sér að tillögu sinni að slíkt heildstætt mat verði framkvæmt. Það er bent á þann möguleika að senda málið til Feneyjanefndarinnar til umsagnar um þætti sem varða samræmingu og góð fordæmi annars staðar að og eflaust er ekki vanþörf á því að fá slíkt innlegg frá Feneyjanefndinni. Mér finnst ágætt í sjálfu sér að nefndin hafi nú þegar tekið ákvörðun um að senda málið þangað en ég tek eftir því að það var gert án þess að um það væri rætt í nefndinni. Það var engin formleg umfjöllun um það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, t.d. á hvaða forsendum málið færi þangað til umsagnar og um hvað væri verið að biðja um álit á. Mér finnst það athyglisvert. Það er eins og það sé sífellt viðleitni að hafa þrengra umboð allra aðila sem fá málið til umsagnar. En látum það liggja á milli hluta. Að undanförnu hafa farið fram nokkur málþing um stjórnarskrármálið. Ég hef setið málþing bæði í Háskóla Íslands og í Háskólanum í Reykjavík. Á málþinginu í Háskóla Íslands sem fór fram föstudaginn fyrir tæpum hálfum mánuði kom fram margvísleg gagnrýni á þetta ferli og ýmsar ábendingar sem rétt er að hafa í huga varðandi tilurð þessa máls. Leggjum til hliðar þann ágreining sem hefur verið ræddur á þinginu og snýr að ógildingu kosningarinnar til stjórnlagaþings og allt sem að því snýr. Mér finnst rétt að hafa það ekki með í umræðunni hér en ég verð samt að benda á það sem kom fram í háskólanum. Það var kosið til stjórnlagaþings á sínum tíma og síðan varð niðurstaða meiri hluta þingsins að velja til setu í stjórnlagaráði þá sem hlutu flest atkvæðin í þeirri ógildu kosningu. Þá voru 500 manns í framboði sem fengu fimm mínútur hver í Ríkisútvarpinu til að kynna málstað sinn og á málþingi í háskólanum kom fram að þarna hefði kjósendum í landinu verið gert alveg sérstaklega erfitt fyrir að velja á milli málefna, um það sem einstakir frambjóðendur stóðu fyrir. Það ætti að vera nokkuð ljóst að þegar 500 manns eru í framboði eru kjósendur í erfiðri stöðu með það að segja: Heyrðu, það eru þessi málefni sem mér hugnast hjá þessum og þessum frambjóðanda. Enda fengu þeir, eins og ég sagði, um það bil fimm mínútur til að kynna sig hver í Ríkisútvarpinu og sumt af því skilst mér að hafi verið spilað á nóttunni. Að mati þeirra sem fluttu erindi á þessu málþingi var það þannig eftir kosninguna til stjórnlagaþings að þeir sem fengu kjör, og voru síðar kosnir af þinginu, höfðu í raun frjálsar hendur vegna þess að það var ekki kosið um neina sérstaka stefnu. Ég kannast heldur ekki við neina umræðu um það eftir að kosningin fór fram að þingræðissinnarnir hafi sigrað eða þeir sem vildu efla völd forsetans eða þeir sem töluðu sérstaklega fyrir breytingum á kosningakerfinu. Hver kannast við að slík umræða hafi átt sér stað? Hver getur bent mér á eitthvert dæmi um að eitthvert málefnalegt sjónarmið hafi orðið ofan á í kosningunni á sínum tíma? Það eru auðvitað engin dæmi um það. Þess vegna tel ég að það sé rétt sem fram kom hjá fyrirlesurum á þessu málþingi, að stjórnlagaráðið hafði á endanum afskaplega lausbundnar hendur, algjörlega opið umboð til að gera hvers kyns breytingar á stjórnarskránni eftir því sem umræða þar mundi þróast. Þetta finnst mér mikilvægt að menn hafi í huga vegna þess að þegar erindisbréf var skrifað til stjórnlagaráðsins á sínum tíma var gefið í skyn að hugsunin væri að einkum þeir kaflar sem ekki hefðu komið til endurskoðunar frá því að stjórnarskráin var sett á sínum tíma kæmu til skoðunar í stjórnlagaráði. Engu að síður er hér komin fram stjórnarskrá þar sem hún er í heild sinni tekin til endurskoðunar. Fleira kom fram á þessu málþingi. Það var bent á að óvarlegt væri að hreyfa mjög við köflum eins og mannréttindakaflanum. Það kom jafnframt fram í umsögn lögfræðinganefndarinnar sem skilaði nýlega af sér. Reyndar segir sú lögfræðinganefnd að þar sé um slík grundvallarréttindi að ræða að það þurfi að hafa strangari reglur um endurskoðun á þeim greinum stjórnarskrárinnar með því að gera áskilnað um tvö Alþingi með kosningum á milli og þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta finnst mér skipta máli þegar við horfum til þess að í því frumvarpi sem hér er lagt fram er gerð tillaga um fjölmargar breytingar á mannréttindaákvæðunum. Á umræddu málþingi kom jafnframt fram gagnrýni á aðra þætti. Til dæmis var bent á að hér væru gerðar grundvallarbreytingar á stjórnarskránni sem ekki hefðu verið færð fyrir nægileg rök, eins og það að með þessari stjórnarskrá, þessari tillögu, er stigið skref sem menn hafa ekki séð stigin annars staðar með einhverju einkennilegu samspili sterks forseta sem er þjóðkjörinn, þingræðis og síðan ríks frumkvæðisréttar þjóðarinnar til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslna. Þetta sambland sem er að finna í þessari stjórnarskrá hefur hvergi annars staðar verið reynt og menn eru að stíga mikið óvissuskref hvað varðar áhrif á þingræðið, samskipti þings og forseta og síðan breytingar á lögum, jafnvel á stjórnarskrá, fyrir frumkvæði þjóðarinnar eftir því hvernig vindar blása í þjóðfélaginu hverju sinni. Mér finnst þetta eitt og sér svo stórt skref að það þarfnist sérstakrar skoðunar. Ég vænti þess að þetta sé meðal þess sem Feneyjanefndin fær að tjá sig um, en fyrir mér væri þetta eina atriði nægjanlegt verkefni fyrir þingið til að einbeita sér að í vetur til að skoða, þótt ekkert annað kæmi til skoðunar. Annað sem bent var á er að hér er um að ræða mjög viðamiklar breytingar á kosningakerfinu. Með því að hér er fléttað saman nýju kosningafyrirkomulagi, annars vegar með persónuvali og hins vegar landslistavali og síðan opnu fyrirkomulagi hvað það snertir að það er hægt að búa til kjördæmi með almennum lögum - og við höfum ekkert frumvarp á þinginu um þau nýju kosningalög - rennum við algjörlega blint í sjóinn með það hvers konar kosningakerfi við fáum í framhaldinu. Í raun er bara tvennt hægt að segja um þann kafla. Í fyrsta lagi er augljóst að landsbyggðarþingmönnum mun fækka stórkostlega. Það gerist annars vegar vegna þess að atkvæðavægið verður jafnað og hins vegar vegna þess, sem bent hefur verið á í umræðunni, að með landslistakjöri eru allar líkur til þess að fulltrúarnir komi fyrst og fremst af því svæði þar sem mannfjöldinn er mestur og talað er fyrir sjónarmiðum sem helst eiga upp á pallborðið í þéttbýlinu. Þetta tvennt hefur verið sagt í umræðunni, en við höfum ekkert um það í þessu skjali. Sérfræðingar hafa bent á það að undanförnu að þetta tvennt geti leitt til þess að þingmönnum á landsbyggðinni muni fækka stórkostlega. Þess vegna finnst mér mjög ámælisvert að lagt sé fram frumvarp eins og þetta þar sem slíkar breytingar eru lagðar til og menn mæla hér fyrir þeim án þess svo mikið sem að koma inn á þetta. Það er í sjálfu sér hægt að skilja rökin fyrir jöfnu vægi atkvæða en á móti rökunum fyrir jöfnu vægi atkvæða koma líka önnur sjónarmið og þegar þau eru metin saman með þeim miklu breytingum sem mundu fylgja landskjöri svona stórs hluta þingmanna er það ekki bara sjálfsögð krafa heldur er skylda þeirra sem mæla fyrir slíkum breytingum að tefla fram rökunum. Ég kalla eftir því að menn útskýri þau við þessa umræðu fyrir kjósendum í þessu landi, þeir sem styðja þessa tillögu þar sem þingmönnum landsbyggðarinnar gæti þess vegna fækkað niður í um það bil 11 og kjördæmabreytingin tekið stakkaskiptum. Á því málþingi sem ég vísaði til var fjölmargt fleira rætt. Það var bent á að í þjóðaratkvæðagreiðslunni hefði ekki, í hinum sérstöku spurningum frá tvö og niður, verið spurt um þær útfærslur sem hér er að finna heldur eingöngu það hvort það hugnaðist kjósendum til dæmis að auka persónukjör, jafna vægi atkvæða, hafa þjóðkirkjuákvæði áfram í stjórnarskránni eða ekki og opna fyrir möguleikann á þjóðaratkvæðagreiðslum. Þeirra spurninga var spurt en ekki um þær útfærslur sem hér er að finna. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að við séum á engan hátt bundin af þeim útfærslum sem hér er að finna um þessi atriði. Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram vegna þess að persónukjör er hægt að auka með ýmsum hætti, ekki bara þeim sem ég hef hér rakið og er að finna í kaflanum um breytingar á kosningakerfinu heldur væri til dæmis væntanlega minnsta skrefið í þá átt fólgið í því að menn ykju vægi útstrikana. Svo má sjá fyrir sér breytingar með ýmsum hætti. Einnig var bent á það í þessum fyrirlestri að önnur atriði í tillögunum væru ekki nægjanlega vel rökstudd. Það sem hefur valdið mér mestum áhyggjum frá því að þessir fyrirlestrar hófust eru viðbrögðin, t.d. frá aðstoðarmanni forsætisráðherra sem kallaði málþingið í heild sinni steypu. Viðbrögðin frá formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar voru á þá leið að þessir fræðimenn væru í fílabeinsturni og þyrftu að vanda sig betur. Þeim er sendur tónninn og væntanlega er þar með sleginn tónninn fyrir umræðuna sem verður í vetur. Sérfræðingum sem hafa áhuga á málinu og munu tjá sig um það í vetur er sendur tónninn. Þeir hafa fengið að vita núna, strax á fyrstu dögum þessa máls, að ef þeir andmæla því, benda á eitthvað sem betur mætti fara eða vekja athygli á því sem þeim þykir gagnrýnivert í þessu fá þeir að heyra það frá forsætisráðherranum og formanni nefndarinnar. Þeir fá hvassar skeytasendingar, það er bloggað og það verður talað úr þessum ræðustóli til þjóðarinnar allrar og þeim svarað beint. Þetta eru fyrstu viðbrögðin sem við fáum við málefnalegri gagnrýni á aðdraganda þess að þetta frumvarp kemur hér fram og efnislega þætti þess. Það boðar ekki gott. Það er mín skoðun að áður en þetta mál kom fram á þinginu hefði það betur farið til betri skoðunar hjá sérfræðingum. Ég tel bráðnauðsynlegt að þetta mál verði ekki sent til Feneyjanefndarinnar heldur fari það til alvöruefnislegrar skoðunar heima fyrir hjá þeim sérfræðingum sem við búum yfir sem þekkja íslenskan stjórnskipunarrétt, íslenskar hefðir, þingræðisregluna á Íslandi og framkvæmd hennar í áratugi. Hvers vegna er þessu fólki ekki treyst? Hvers vegna er talað svona til þessa fólks? Hvað á það að þýða að hefja þessa vinnu í einhverjum svona stellingum og átökum? Hvers vegna? Er það vegna þess að hér er í boði allt eða ekkert? Er það vegna þess að það á að þvinga þetta í gegn? Mér hugnast ekki hugmyndin um að þetta mál fari á endanum ekki í þann feril sem stjórnarskráin boðar heldur í enn eina þjóðaratkvæðagreiðsluna til 

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa ræðu. Þetta hefur komið fram undanfarna daga eftir að ljóst varð að fara ætti með málið í frumvarpsformi í gegnum þingið, akkúrat þessi gagnrýni fræðimanna sem hafa loksins tjáð sig um málið. Ég segi: Sem hafa loksins tjáð sig um málið - vegna þess að ég get upplýst það hér að í vinnslu þessa máls, eftir að stjórnlagaráð var búið að skila því til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hefur engin efnisleg umræða farið fram. Fræðingar hafa verið kallaðir fyrir nefndina til að gefa álit sitt á hinu og þessu og hafa því miður sagt margt miður fallegt en á rök þeirra hefur ekkert verið hlustað. Nú fá háskólamenn aukinn kraft þegar þeir sjá að keyra á málið í gegnum þingið og fara að tjá sig með þeim hætti sem komið hefur í ljós. Ég fagna því að háskólasamfélagið skuli vera komið á sama stað og við þingmenn sem höfum gagnrýnt allt ferlið allt frá því að Hæstiréttur kvað upp þann úrskurð að stjórnlagaþingskosningin væri ógild. Mig langar að spyrja í framhaldi af þeirri gagnrýni sem hefur nú komið fram á þetta frumvarp: Hvað finnst hv. þm. Bjarna Benediktssyni um þann lagalega feril sem þetta mál fer í miðað við gæði lagasetningar? Stjórnarskrá Íslands liggur undir. Hún skal vera óháð pólitískum duttlungum og hún skal vera tímalaus. Hvernig er hægt að fara fram með málið og mæla fyrir því þegar fimm mánuðir eru í kosningar og allur sá vandaði undirbúningur sem þarf til að gera stjórnarskrá, þ.e. ef á að gera breytingar, er hunsaður?

Herra forseti. Já, þetta er einn þáttur málsins sem fram hefur komið gagnrýni á. Á sama tíma og stjórnlagaráðið fjallar um mikilvægi þess að menn vandi til lagasetningar, í raun er það undirliggjandi krafa í þeim almennu athugasemdum sem frá ráðinu koma að þinginu verði gert að vanda sérstaklega til lagasetningar, þá er á það bent af ýmsum að þó nokkuð hafi skort á að tillögurnar sem nú eru fram komnar uppfylli þessar sömu kröfur. Þetta á við um fjölmarga þætti. Það á við um þörfina fyrir breytingar og áhrif af breytingum á kosningakerfinu sem ég hef vakið athygli á. Það á við um þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði á forsetaembættinu, en eins og fram hefur komið í erindisbréfi frá lögfræðinganefndinni þykir það nokkuð óvanalegt og Feneyjanefndin hefur bent á það geti skapað sérstakt ástand að hafa tiltölulega valdalítinn forseta með mjög sterkt lýðræðislegt umboð. Kannski könnumst við Íslendingar við það að á undanförnum átta árum hafi komið upp tilvik þar sem forsetinn vísar til þess að hann hafi mjög sterkt lýðræðislegt umboð. Ekki satt? Í þinginu hafa verið mjög skiptar skoðanir um það hvort hann hafi í raun og veru þau völd sem því umboði fylgja. Kannast menn við það hér? Ætti þetta að vera tilefni til að taka umræðu um þá þætti? Það skortir á að það sé gert í tillögu stjórnlagaráðs. Góðu fréttirnar eru þær að við erum rétt að hefja 1. umr. um málið. Við hljótum öll að geta treyst því að jafnviðamikið, stórt mál og mikilvægt og þetta fái þá umræðu, meðhöndlun og meðferð í þinginu sem stjórnarskráin kallar á.

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar. Því miður get ég tæpast verið sammála því að við þingmenn fáum þann tíma sem við þurfum til að klára þetta mál því að það er svo efnismikið. Við erum að tala um að einungis eru fimm mánuðir til kosninga. Það getur verið skemmri tími ef annaðhvort Vinstri grænir eða Samfylkingin sprengir samstarfið til þess að auka við kosningavinsældir sínar. Ég fór yfir það áðan að þetta er stjórnarskrá landsins. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir sagt að senda eigi málið enn einu sinni í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða kosningunum. Ég minni á að prófessor í háskólanum benti á að þjóðaratkvæðagreiðslan 20. október hefði verið til þess að sefa landsmenn og nota sem kúgunartæki. Því spyr ég hv. þm. Bjarna Benediktsson: Telur hann að það sama búi að baki þegar hæstv. forsætisráðherra talar um að fara með málið í gegnum ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu í næstu alþingiskosningum eða hvaða hótun er það? 
            

Forseti. Ég og hv. þingmaður erum sammála um að það er ekki nægur tími til þess að fara í alla þá vinnu sem efnið krefst til að endurskoða stjórnarskrána í heild sinni. Ég er þeirrar skoðunar og tel að það muni koma í ljós, tíminn mun leiða það í ljós. Það fer auðvitað eftir því hvernig þeir sem fara með meiri hlutann í þinginu hyggjast halda á málinu en ég tel að tíminn muni leiða það í ljós. Varðandi hugmyndina um þjóðaratkvæðagreiðslu eftir kosningar er ágætt að rifja það upp að reglan sem núna er að finna í stjórnarskránni um tvö þing er einmitt sett vegna þess að mönnum hugnast ekki sú hugmynd að til skamms tíma geti myndast meiri hluti til breytinga á stjórnarskránni sjálfri sem lifir síðan ekki einar kosningar en geti þvingað fram í millitíðinni breytingar á stjórnarskránni. Þess vegna er reglan þarna. Hver er staðan í íslenskum stjórnmálum í dag? Samkvæmt öllum mælingum, öllum könnunum er meiri hlutinn sem myndaður var um þessa ríkisstjórn fallinn. Þá skýtur upp kollinum hugmyndin um þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir næstu kosningar, 

Virðulegi forseti. Til að taka af allan vafa er hárrétt hjá hv. þm. Bjarna Benediktssyni að það var ekki rætt sérstaklega í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hafa samband við Feneyjanefndina, við töluðum um möguleikann á því. Síðan lýsti hv. þm. Ólöf Nordal því yfir hér í ræðu að henni litist vel á það.

Það er ekki nefnd.

- Nei, það er ekki í nefnd, ég veit það. Ég er að segja að ekki hafi verið fjallað um það sérstaklega í nefndinni en við nefndum þann möguleika. Hún lýsti því hér yfir. Meiri hluti nefndarinnar var þessarar skoðunar þannig að ég hafði samband við Feneyjanefndina og það er ljóst að nefndin telur sig geta gert þetta. Er formaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarni Benediktsson, að ýja að því að hann sé á móti því að við spyrjum nefndina að þessu? Svo vil ég líka segja að auðvitað voru nefnd einhver atriði í því bréfi sem sent var, en það er enginn vandi að útvíkka það og nefna fleiri atriði. Við höfum svolítið verið að bíða eftir því að fá eitthvert efni og tillögur og eitthvað sem við getum rætt við stjórnarandstöðuna vegna þess að hún hefur hingað til ekki verið tilbúin til þess. Hún hefur annars vegar sagst vera á móti 114 greinum og hins vegar hefur hún sagt að allt ætti að fara í tætarann. 
            

Herra forseti. Hér kemur formaður nefndarinnar og segir okkur frá því að hún hafi tekið ákvörðun um það með meiri hlutanum að senda málið áður en það er komið til nefndarinnar til umsagnar hjá Feneyjanefndinni á þeim forsendum sem meiri hluti nefndarinnar kom sér saman um. Þetta er svona einfalt. Það voru ekki rædd í nefndinni þau sjónarmið sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar kunna að hafa um það á hvaða forsendum málið verði sent þangað til umsagnar, hvaða atriði það eru sem þurfi sérstakrar umsagnar við. Sjónarmið um það eiga bara að koma eftir á, það er boðið upp á það eftir á. Málið er farið en það er ekki einu sinni komið til nefndarinnar, það er ekki í nefnd en það er búið að senda það til umsagnar. Þetta er eftir öðru. Það er enginn raunverulegur vilji hjá nefndarformanni, sem bregst svona við, til þess að eiga vinsamleg samskipti við minni hlutann. Það liggur í hlutarins eðli að maður gerir ekki svona, mér finnst það blasa við. En gott og vel, það er boðið upp á það núna að minni hlutinn í nefndinni geti haft einhverja skoðun á því um hvað Feneyjanefndin eigi að fjalla, hvaða atriði það eru sem sérstaklega þurfi að skoða. Það er ágætt. Mér finnst vinnubrögðin samt sem áður ekki í lagi. Það er bara mín skoðun. Það er sagt hér að Sjálfstæðisflokkurinn sé ekki til viðræðu um neinar breytingar á stjórnarskránni. Þetta er svona síbylja. Hversu oft hef ég staðið í þessum ræðustól og kallað eftir því að menn settust niður og ræddu þörfina fyrir breytingar á stjórnarskránni? Ég skal gera það einu sinni enn. Mér finnst að menn hefðu annaðhvort átt milli formanna eða í nefndinni að láta fyrir alvöru reyna á það um hvað sátt getur tekist. Ég er þeirrar skoðunar að fullt tilefni sé til þess að setja auðlindaákvæði. Í skýrslu stjórnlaganefndar höfum við fjölmörg dæmi um það hvernig hægt er að útfæra slíkt ákvæði, allt frá hugmyndum Davíðs Oddssonar frá 1995 til hugmynda Geirs Haardes frá 2007 og allt þar á milli, frá auðlindanefndinni og stjórnlaganefndinni, og svo nýjustu útgáfuna frá stjórnlagaráði. Þetta er hægt að ræða, eins og embætti forsetans, eins og þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði 

Virðulegi forseti. Þess vegna erum við akkúrat nú að koma þessu inn í þingið, þ.e. til að tala um öll þau atriði sem hv. þm. Bjarni Benediktsson minntist á. Við hv. þingmaður höfum auðsjáanlega ólíkar skoðanir á því hvað má og hvað má ekki. Ég taldi mig vera að gera þetta í fullri sátt. Ég vissi að ég var að gera þetta í fullri sátt við meiri hlutann og taldi mig vera að gera það í sátt við að minnsta kosti einn fulltrúa í minni hlutanum. Við höfum ólíkar skoðanir á því. Við höfum líka ólíkar skoðanir á því að eiga í rökræðu eða tala við fræðimenn. Ef fræðimenn koma og segja að með því að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu leggi ég til að þagga niður í þjóðinni og tala um alla þá vinnu sem unnin hefur verið, eins og gerð var, þá geri ég það. En ég er ekki að hóta fræðimönnum. Það getur vel verið að hv. þm. Bjarni Benediktsson 

Forseti minnir á að ræðutíminn er aðeins ein mínúta í seinni umferð.

Herra forseti. Á sínum tíma flutti formaður Samfylkingarinnar dálítið fræga ræðu sem kölluð var Borgarnesræðan. Hún fjallaði meðal annars um að það væru hópar í þjóðfélaginu sem þyrftu að óttast stjórnvöld vegna þess að þaggað væri niður í þeim, annaðhvort væri maður með þeim í liði eða á móti þeim. Nú eru sérfræðingarnir í liði á móti stjórnarflokkunum. Allt það versta sem fjallað var um í Borgarnesræðunni á sér í raun stað í dag vegna þess að fjölmargir stjórnarliðar og meira að segja stjórlagaráðsliðar töluðu þannig til þeirra sem tjáðu sig málefnalega um tillögu stjórnlagaráðs, færðu fram málefnalega gagnrýni á efni málsins og málsmeðferðina, uppskáru hvað? Þeir voru sagðir vera „svokallaðir“ sérfræðingar og að þeir væru í fílabeinsturni. Þingið var kölluð steypa af aðstoðarmanni forsætisráðherra o.s.frv. Hvers konar skilaboð eru það? Hvers konar upptaktur er það fyrir málefnalega umræðu um stjórnarskrána? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Benediktssyni fyrir ræðu hans. Hv. þingmaður veltir því upp í ræðu sinni hvort Alþingi ætli sér að gera efnisbreytingu á því frumvarpi sem hér er lagt fyrir eða lagatæknilegar breytingar. Ég er uppteknari af því að velta því fyrir mér hvað Sjálfstæðisflokkurinn hyggst gera í málinu. Mun hann, í þeirri vinnu sem fram undan er á Alþingi, hlusta eftir vilja þjóðarinnar sem birst hefur í fyrsta lagi á þjóðfundi, í öðru lagi í stjórnlagaráðinu og í þriðja lagi í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu? Tekur hv. þm. Bjarni Benediktsson undir það sjónarmið þjóðarinnar að hér eigi að vera þjóðareign á náttúruauðlindum, að auka eigi vægi persónukjörs, að jafna eigi vægi atkvæðum og að hlutfall þjóðarinnar geti sett mál í þjóðaratkvæðagreiðslu sé vilji fyrir því? Við getum líka nefnt sterkari mannréttindakafla eins og í frumvarpinu varðandi aukið vægi náttúrunnar og aðrar breytingar sem hér eru lagðar til. Það sem mér finnst mikilvægast og mig langar að ræða um við hv. þingmann er eftirfarandi: Alþingi hefur mistekist í 60 ár að gera grundvallarbreytingar á stjórnarskrá.

Vitleysa er þetta.

Við erum hins vegar búin að færa ákveðið vald til þjóðarinnar og erum að kalla eftir vilja hennar sem birtist okkur með skýrum hætti í þessu frumvarpi. Hins vegar er enginn áhugi hjá þeim sem hér stendur fyrir því að setja stjórnskipun landsins í uppnám eins og hv. þingmaður vill vera láta. Það er ekki svo. Ég kalla eftir því að við þingmenn séum sammála um að hlusta á þann þjóðarvilja sem birst hefur á þjóðfundi, í stjórnlagaráði og í þjóðaratkvæðagreiðslu og reynum að færa þær breytingar inn í stjórnarskrána, en um leið að við reynum að stíga þau skref í sameiningu, því að það er enginn vilji til að setja stjórnskipun landsins í uppnám eða gera einhverjar breytingar sem valdið geta þeim vandkvæðum sem hv. þingmaður nefndi áðan. Ég legg til að við reynum að feta þessa leið í sameiningu, grípa þjóðarviljann, en um leið að stíga varlega til jarðar hvað snertir stjórnskipan.

Herra forseti. Það er fullkomlega óljóst hvað þingmaðurinn á við varðandi efnislegar breytingar. Er þingmaðurinn þeirrar skoðunar að þinginu sé mjög þröngur stakkur sniðinn til breytinga á tillögunum sem eru komnar fram? Eða er þingmaðurinn að segja að þingið hafi frjálsar hendur eftir því sem vinnunni vindur fram? Því er beint til mín hvort ég geti séð fyrir mér auðlindaákvæði í stjórnarskránni. Já, ég get vel séð fyrir mér auðlindaákvæði í stjórnarskránni. Ég tel til dæmis að tillaga stjórnlaganefndarinnar hefði verið góður grunnur að umræðunni, en á bls. 243 í skýrslu stjórnlaganefndar og síðunum þar á eftir er að finna nokkur dæmi um auðlindaákvæði í stjórnarskrá sem við gætum haft sem grunn. Ég hef hins vegar verið gagnrýninn á þá útfærslu sem stjórnlagaráð kom sér saman um, meðal annars vegna þeirrar óvissu sem slíku ákvæði fylgdi. Ég spyr mig: Hvaða breytingar mun það hafa í för með sér ef tekin verður ákvörðun um það að banna veðsetningu á nýtingarleyfum t.d. í sjávarútvegi? Hvaða áhrif mun það hafa á sjávarútvegsfyrirtækin í landinu? Mun það verða til góðs eða mun það verða til ills? Mun það auka eða draga úr fjárfestingum í greininni, auka eða draga úr arðsemi í greininni, auka eða draga úr þjóðhagslegri hagkvæmni veiðanna og þar með arði til þjóðarinnar allrar? Ég kalla eftir því að menn sem lagt hafa fram frumvarp sem geymir slíkt ákvæði færi fyrir því skýr rök. Ég er líka þeirrar skoðunar að við ættum að ræða það að auka vægi persónukjörs, en það eru bara svo fjölmargar ólíkar leiðir til að ná því markmiði. Ég hef ekki séð fullnægjandi rök fyrir þeirri leið sem hér er lögð fram, þess vegna leyfi ég mér að vera gagnrýninn á hana. Mér finnst það standa upp á þá sem mæla fyrir henni, sem mæla fyrir breytingum sem 

Virðulegi forseti. Ég ætla að ítreka þá skoðun mína að ég tel að sjálfsögðu að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eigi að leita til innlendra sérfræðinga til að taka út það frumvarp sem hér er lagt fram, að við vinnum málið eins og við erum vön að gera í þingnefndum, þ.e. að við leitum til sérfræðinga til þess að taka út frumvarpið. Við getum kallað það álagspróf eða heildstæða nálgun eða skoðun þar sem rýnt er sérstaklega í einstakar greinar. Að sjálfsögðu eigum við að gera það. Við eigum að vanda okkur við þau skref sem við hyggjumst taka á næstu missirum. Markmið okkar á að vera að gera vandaðar breytingar á stjórnarskrá Íslands til að fanga þann þjóðarvilja sem birst hefur í þjóðfundi, stjórnlagaráði og í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er verkefni okkar á næstu vikum. Því verkefni eigum við að ljúka fyrir næstu kosningar.

Herra forseti. Ég heyri að hv. þingmaður hefur komist að niðurstöðu um þjóðfundinn, þ.e. um hvað þar kom fram, en stjórnlaganefndin treystir sér ekki til að draga slíkar ályktanir. Til dæmis segir á bls. 27 í skýrslu stjórnlaganefndar, með leyfi forseta: „Hér verður því ekki gerð tilraun til að túlka niðurstöður þjóðfundar 2010. Gögnin eru einfaldlega sett fram þannig, að hver og einn getur skoðað þau og metið að eigin vild. Þau eru öllum aðgengileg á netinu á vefsíðu þjóðfundar 2010 […]. Frekari túlkun og flokkun getur orðið viðfangsefni þeirra sem þess [sic] kjósa.“ Ég held að það sé í raun útilokað að draga almenna ályktun af niðurstöðum þjóðfundarins, um viljann til breytinga á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Hvar birtist vilji þjóðfundar til að breyta mannréttindakafla stjórnarskrárinnar? Hvar birtist sá vilji í niðurstöðu hinnar ógildu kosningar á sínum tíma? Birtist meirihlutavilji okkur í vali á stjórnlagaráðsfulltrúum eða stjórnlagaráðsþingfulltrúum þess tíma fyrir því að einhver ákveðin grein kæmi inn í mannréttindakaflann? Nei, auðvitað er það ekki þannig. 

Herra forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur óskað eftir því að veita andsvar við ávarpsorð mín, hæstv. forseti. Það verður athyglisverð ræða sem hér verður flutt og vonandi fær þingmaðurinn tvær mínútur til þess að flytja hana. Við stöndum frammi fyrir viðamiklu verki. Við erum með þingskjal upp á ríflega 250 blaðsíður. Ég ætla ekki að þykjast hafa lesið hvert einasta orð sem þar er, en ég mun gera það og ég veit það munu aðrir þingmenn einnig gera. Það er viðamikið verk fram undan en það er líka mjög viðamikið verk að baki. Ég hlýt að rifja upp ólíkan og einstakan aðdraganda og vinnulag við undirbúning þessa frumvarps að nýrri stjórnarskrá frá því sem áður hefur verið. Hér hefur ekki aðeins ein tylft þingmanna og sérfræðinga komið að, heldur hundruð, þúsund og tugþúsundir manna. Ferlið hófst allt upp úr kosningunum 2009. Upphafið má kannski segja að sé vinna stjórnlaganefndar sjö manna í samræmi við lög frá því í júní 2010, og síðan þjóðfundurinn sem nær þúsund manns sátu í nóvember það ár og lögðu fram gildi sem ný stjórnarskrá skyldi byggja á. Kosið var til stjórnlagaþings 27. nóvember 2010 og tóku yfir 80 þúsund manns þátt í því kjöri. Yfir 500 manns buðu sig fram. Stjórnlagaráðið, eins og það var síðan nefnt eftir að Alþingi skipaði það til verka á vormánuðum 2011, beitti nútímalegum aðferðum við vinnu sína, útvarpaði og sjónvarpi fundum sínum beint um vefinn, lagði jafnóðum út á vefinn öll gögn og tillögur og tók við og svaraði athugasemdum og spurningum frá almenningi sem skiptu hundruðum. Frá því að stjórnlagaráð skilaði einróma niðurstöðu sinni í frumvarpi til nýrra stjórnarskipunarlaga til forseta Alþingis 27. júlí 2011 hefur einnig mikil vinna farið fram. Sú vinna hefur einkum verið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en einnig í stjórnlagaráði, sem kallað var saman síðastliðið vor til að hitta nefndina og fara yfir ýmsar spurningar og athugasemdir sem leiddu til nokkurra breytinga á frumvarpi ráðsins. Það er leitt að hv. þingmaður Bjarni Benediktsson hefur vikið sér frá umræðunni því að ég fullyrði að tíminn í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur verið nýttur mjög vel þvert á það sem hv. þingmaður sagði áðan. Nánast hvert einasta atriði í frumvarpi stjórnlagaráðs hefur verið sent út til efnislegrar umsagnar. Við höfum fengið athugasemdir og ábendingar við fjöldamörg og ég hygg flest atriði sem borið hefur á góma í umræðunni í dag. Tíminn hefur því sannarlega verið nýttur vel. Þess vegna stöndum við nú frammi fyrir mjög góðu verki. Þjóðaratkvæðagreiðslan 20. október síðastliðinn var svo lokapunkturinn á þessu skrefi í ferlinu. Ég minni á að í henni tóku þátt hvorki meira né minna en 115.814 menn með kosningarrétt í landinu þannig að ljóst er að þúsundir og aftur þúsundir, tugþúsundir og hundruð þúsunda hafa komið að þessari vinnu. Það er einstakt í vinnu sem þessari á okkar tímum. Þegar frumvarpið var komið inn eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna tók sérfræðingahópurinn við, sem verið hefur nokkuð til umræðu, og vann vandað álit og breytingartillögur við frumvarpið. Hann skilaði greinargerð við það í heild og einstakar greinar og meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur frumvarpið þannig fram óbreytt. Ég vil nota tækifærið og þakka öllum stjórnlagaráðsmönnum sérstaklega, stjórnlaganefndinni og sérfræðingahópnum og öllum þeim einstaklingum, lærðum og leikum, sem komið hafa að þessu mikla verki. Aðkoman er eins ólík og mennirnir eru margir. Sumum er hugleikinn einn og einn kafli í stjórnarskránni. Aðrir eru sérfræðingar í tilteknum atriðum. Enn aðrir bera heildina fyrir brjósti og jafnvel það eitt að við skrifum sjálf okkar stjórnarskrá þótt seint sé, í stað þeirrar sem samþykkt var í nokkru hasti 1944. Á öll sjónarmið hefur verið hlustað. Þannig hlýtur það líka að verða áfram við þinglega meðferð málsins. Allsherjarnefnd og síðar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lagði verkferlið upp eins og ég hef hér rakið það. Við höfum einnig rætt og undirbúið hvernig vinnunni megi best halda áfram, allt í því augnamiði að Alþingi geti fyrir þinglok í vor samþykkt frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Umræðan sem nú er að hefjast verður efnismikil. Ég ætla ekki að fara í einstakar greinar frumvarpsins á þessu stigi. Hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur gert það rækilega. Mér er þó jafnt farið og mörgum að ég á mér uppáhaldskafla í frumvarpinu, sérstaklega tvo kafla sem eru auðir í núgildandi stjórnarskrá, þ.e. tillögurnar um auðlindaákvæðið, eign þjóðarinnar á náttúruauðlindum, sem ekki er að finna staf um í núgildandi stjórnarskrá. En nú stöndum við frammi fyrir ítarlegum og vel útfærðum tillögum um hvernig tryggja megi þjóðareign á auðlindum okkar í landinu. Sama á við um þjóðaratkvæði, að þjóðin geti kallað til sín mál til þjóðaratkvæðis. Það hafa frá upphafi verið stefnumið Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að ákvæði um þjóðareign á auðlindum og þjóðaratkvæði verði færð í stjórnarskrá. Um það höfum við oftlega gert tillögur í þingsal og í stjórnarskrárnefndum sem fulltrúar flokksins hafa átt aðild að. Nú taka sem betur fer sífellt fleiri og jafnvel flestir undir þá kröfu. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 20. október síðastliðinn, sem tæplega helmingur þjóðarinnar tók þátt í, var mestur stuðningur við ákvæði um þjóðareign á auðlindum. Yfir 80% þeirra sem komu á kjörstað vilja hafa það í stjórnarskrá. Stuðningurinn við þjóðaratkvæði í stjórnarskrá var einnig mjög mikill, yfir 70% sem tóku þátt í kosningunum styðja það. Á það ber okkur að hlusta. Það er líka sérstaklega ánægjulegt að umræðan hefur þroskast. Eins og greinargerðin við þessa kafla ber með sér hefur verið sótt í smiðju fræðimanna, bæði innan lands og utan, og skotið föstum stoðum, bæði lögfræðilegum og heimspekilegum, undir það orðalag sem nú er að finna í frumvarpinu í kaflanum um náttúru Íslands og umhverfi, náttúruauðlindir, upplýsingar um umhverfi og málsaðild, sjá 33., 34. og 35. gr. Sama má segja um 65 gr., um málskot til þjóðarinnar, og 67. gr., um framkvæmd undirskriftasöfnunar og þjóðaratkvæðagreiðslu. Allt er það mjög skýrt orðað og mun betra að mínu viti en við höfum áður haft tillögur um hér á borðum. Það er nefnilega rétt að komið hafa fjölmargar tillögur að bæði þjóðaratkvæði og þjóðareign á náttúruauðlindum inn á borð þingsins. Ég ætla ekki að rekja orðalagið, sem ég er þó mjög hrifin af í þessum greinum og ég veit að margir hér inni eru mér sammála um það. Að lokinni 1. umr. mun málið fara til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á ný. Ég legg mikla áherslu á að við nýtum tímann milli umræðna mjög vel. Formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur nú þegar, í samráði við nefndina og í samræmi við tillögur sérfræðihópsins, óskað eftir því að Feneyjanefndin fari yfir og gefi álit á frumvarpinu, einkum hvað varðar valdmörk, starfsemi og samspil milli stofnana, eins og Alþingis, ríkisstjórnar og forseta, í ljósi breytinga sem lagðar eru til á gildandi reglum og auknum möguleikum á þjóðaratkvæðagreiðslum. Enn fremur að við viljum fá greiningu á kosningakerfinu sem lagt er til og áhrifum þess á fulltrúalýðræðið. Upplýst er að drög að áliti nefndarinnar gætu legið fyrir í upphafi nýs árs. Þannig mun gefast góður tími til að fara yfir þau fyrir þinglok og 2. eða 3. umr. eftir því hvernig vinnunni hefur undið fram í þinginu þegar þar að kemur. Eins og komið hefur fram höfum við rætt um hvernig þinglegri meðferð væri best fyrir komið. Við höfum hug á því í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að flestir og helst allir, hver einn og einasti þingmaður, komi að þeirri vinnu. Hugmyndin er að allar nefndir Alþingis fjalli um einstaka hluta frumvarpsins, þá sem falla undir málefnasvið hverrar nefndar. Hver nefnd mundi veita stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd umsögn um þann hluta sem fjallað hefur verið um í samræmi við 4. mgr. 23. gr. laga um þingsköp Alþingis. Þá, eins og hér hefur komið fram, er nefndunum að sjálfsögðu í sjálfsvald sett hvernig þær vinna umsögn sína, kalla á gesti eða kalla eftir umsögnum, allt eftir því sem menn vilja við hafa. Það er ekki hægt að fara nákvæmlega eftir skiptingu greinanna vegna þess að sum ákvæði heyra til tveggja nefnda og sum ákvæði, svo sem mannréttindaákvæðið, getur verið eðlilegt fari í aðrar fastanefndir, t.d. einstaka hlutar mannréttindakaflans, þó að ákvæðið heyri til málefnasviðs allsherjar- og menntamálanefndar. Eins og ég sagði áðan gætu ýmis ákvæði farið til umsagnar fleiri en einnar nefndar. Ég nefni ákvæðið um eignarrétt. Ég nefni ákvæðið um náttúruauðlindir og hagnýtingu þeirra, sem á heima bæði í umhverfis- og samgöngunefnd og í hv. atvinnuveganefnd. Það má jafnvel reikna með að mismunandi áherslur yrðu lagðar í þeirri vinnu. Þær hugmyndir þurfum við að ræða á fyrsta fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eftir að frumvarpinu hefur verið vísað þangað. Ég ætla að leyfa mér að stikla á stóru í því hvernig hægt væri að skipta þeirri vinnu á milli okkar þingmanna eftir því hvar við sitjum í nefndum. Allsherjar- og menntamálanefnd mundi þannig fjalla um ríkisborgararéttinn og 6.–11. gr., um mannréttindin, eignarréttinn, tjáningar- og upplýsingafrelsi, menntun, mannréttindi, skipun embættismanna, dómsvaldið og einnig um 26. og 32. gr. í II. kafla, um mannréttindi. Atvinnuveganefnd mundi að sjálfsögðu fjalla um náttúruauðlindir en einnig um eignarréttinn og um atvinnufrelsi. Efnahags- og viðskiptanefnd mundi sömuleiðis fjalla um eignarréttinn og um skatta. Fjárlaganefndin mundi fjalla um þá kafla sem til hennar heyra í bæði almennum greinum og sköttum og í sambandi við III. kafla, um Alþingi. Forsætisnefnd mundi fjalla um hlutverk Alþingis, gildi kosninga, starfstíma Alþingis o.s.frv., sjálfstæði alþingismanna, um friðhelgi, um þingforseta, þingnefndir, fyrirkomulag þingnefnda og um opna fundi og þingrof. Svona gæti ég haldið áfram að telja. Umhverfis- og samgöngunefnd mundi að sjálfsögðu fjalla um náttúru Íslands, náttúruauðlindir, dýraverndina, málsaðildina og sveitarfélögin. Utanríkismálanefnd fjallaði um utanríkismál og fullveldisframsalið, en það mundi einnig fara til sérstakrar umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eins og nokkur önnur atriði. Velferðarnefnd mundi fjalla um mannréttindi að því er lýtur að börnum, félagslegum réttindum, heilsu og heilbrigðisþjónustu, menntun og atvinnufrelsi. Þingskapanefndin mundi fjalla um þingsköp, flutning þingmála, málskot til þjóðarinnar, þingmála, frumkvæði kjósenda o.s.frv. Herra forseti. Þessar hugmyndir eru ekki annað en von um að hver einasti þingmaður í þessum sal vilji leggja sitt af mörkum eins og tugir, hundruð og þúsunda Íslendinga hafa gert á síðastliðnum þremur árum, og leggja á sig mikla vinnu til að tryggja að við megum nýta sem best það einstaka tækifæri sem við höfum til að fylgja þjóðarvilja á þessu þingi og samþykkja 

Herra forseti. Loksins ræðum við hugmyndir stjórnlagaráðs um nýja stjórnarskrá efnislega. Við höfum reyndar rætt það áður í sérstakri lengdri umræðu sem tókst að knýja fram fyrir kosninguna eða skoðanakönnunina. Svo leyfði ég mér þegar rætt var um ferlið að fara efnislega í gegnum einstaka liði af því ég hef mjög mikinn áhuga á þessu máli. Ég skilaði einnig inn umsögn upp á 37 síður en það er mjög óvenjulegt að þingmaður skili inn umsögn til nefndar. Mig langar til að spyrja hv. varaformann nefndarinnar Álfheiði Ingadóttur, sem ég þakka fyrir góða ræðu, hvort hún telji eðlilegt að flytja hluta af lagasafninu, t.d. um þingsköp og kosningareglur inn í stjórnarskrá, þ.e. að taka efnislegar reglur sem hafa virkað ágætlega og setja þær inn í stjórnarskrá þar sem þær verða óbreytanlegar. Í öðru lagi vil ég spyrja hana um eitt ákvæði sem segir að allir hafi meðfæddan rétt til lífs, hvað það þýði viku fyrir fæðingu. Ef rétturinn fæðist með manninum er enginn réttur til lífs viku fyrir fæðingu. Ég spyr hvort þetta bjóði ekki upp á alls konar túlkanir á fóstureyðingum, hættulega miklar. Síðan vil ég spyrja hana um breytingar á stjórnarskrá. Samkvæmt þeim hugmyndum sem hér koma fram með breyttri tillögu nefndarinnar - hún er breytt frá því sem var því það voru makalaus ákvæði í fyrri greininni þar sem þingið gat eiginlega tekið stjórnarskrána í sínar hendur - vil ég spyrja hana hvort þær breytingar sem hér eru lagðar til séu ekki allt of auðveldar. Það getur komið upp einhver andi í þjóðfélaginu, t.d. varðandi fiskveiðistefnuna, og menn geta þá tekið út auðlindaákvæðið með tiltölulega einföldum hætti eða bætt inn einhverju miklu sterkara. Meiri hluti Alþingis, 17 þingmenn af 33, eða meiri hluti kjósenda, kannski 20% af 39, getur breytt 

Herra forseti. Þetta er svo umfangsmikið mál að maður týnir sér hér í þessum 250 síðum sem fyrir liggja. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann spyr hvort ég telji eðlilegt að flytja hluta af lagasafninu inn í stjórnarskrána. Já, nokkra og flesta sem tillaga er gerð um. Ég verð þó að segja að ég hef aldrei séð þörfina fyrir það að flytja þingsköpin inn í stjórnarskrá. Ég tel að með því sé svigrúm þingsins til þess að bregðast við og breyta verklagi eftir því sem þróunin verður að einhverju leyti skert. Ég ber hins vegar mikla virðingu fyrir þeim röksemdum sem hér eru bornar fram og tel að það skipti miklu máli í framhaldi vinnunnar að heyra til að mynda hvað þingskapanefnd og hvað forsætisnefnd segja um akkúrat þetta atriði. Þar hafa menn lagst yfir þingsköpin undanfarin ár og breytt þeim talsvert. Ég tel mikilvægt að heyra hvað menn segja þar um það mál. Þingsköpin eru það sem er mér efst í huga. Ég sé ekki alveg að þau eigi með svo ríkum hætti heima í stjórnarskrá, en tek auðvitað rökum í því. Ég ætla að fá að svara spurningu hvað varðar meðfæddan rétt til lífs í seinna andsvari. Það er mikil jafnvægislist að hitta á það hvernig breyta má stjórnarskrá. Það má alls ekki vera of auðvelt og það má heldur alls ekki vera of erfitt. Þetta er eitt af því sem fellur undir sérsvið Feneyjanefndarinnar. Þess voru það mér talsverð vonbrigði þegar hv. þm. Bjarni Benediktsson nefndi það áðan að það væri 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það var ágætt. En mig langar til að spyrja hann út í breytingar á stjórnarskrá. Nú er það þannig að þjóðin mun að öllu jöfnu aldrei greiða atkvæði um þessa nýju stjórnarskrá sína með bindandi hætti. Ég hef lagt fram frumvarp um að 79. gr. verði breytt fyrst og eftir það verði þjóðinni heimilt að breyta stjórnarskránni með bindandi hætti með ákveðnum þröskuldum. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði um þröskuldana, það má ekki vera of auðvelt og það má ekki vera of erfitt. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er ekki sjálfgefið að það frumvarp sem ég hef lagt fram og liggur inni í nefndinni sé sent til Feneyjanefndarinnar ásamt tillögum stjórnlagaráðs og nefndarinnar? Jafnvel þó maður fari í einhverjar æfingar að setja inn í gildandi stjórnarskrá að hún skuli taka gildi þegar þjóðin hefur greitt um það atkvæði með bindandi hætti, þá er spurningin hvað gerist í millitíðinni. Er þá engin stjórnarskrá? Vegna þess að sú gamla er fallin úr gildi með nýju stjórnarskránni og hún hefur ekki tekið gildi fyrr en þjóðin hefur greitt um það bindandi atkvæði. 

Herra forseti. Við förum að þeirri stjórnarskrá sem er í gildi þegar við breytum þeirri stjórnarskrá, það er ekkert um annað að ræða, það er algjörlega sjálfgefið mál. Í gildi er stjórnarskrá og við förum eftir henni. Ef breyta ætti 79. gr. þarf væntanlega að efna til sérstakra þingkosninga um það og rjúfa þing. Ég vona að við getum breytt stjórnarskránni í sátt og samþykkt þetta frumvarp fyrir vorið þannig að ekki þurfi að koma til einhvers konar skemmri skírnar í því. Ég ætlaði að svara fyrirspurn hv. þingmanns hvað varðar 7. gr. Hún segir svo, með leyfi forseta: „Allir hafa meðfæddan rétt til lífs.“ Í skýringum, sem er meðal annars að finna á blaðsíðu 54 og þar um kring, kemur skýrt fram, og það er í samræmi við þá alþjóðlegu sáttmála sem við eigum aðild að, að með þessu orðalagi 

Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir ræðuna og þær hugmyndir sem þar komu fram. Í þeirri ræðu var talað um einstakt vinnulag. Ég get tekið undir þau orð en set kannski ýmis önnur formerki við þau en hv. þingmaður. Snemma í ræðunni var talað um að tugþúsundir hefðu komið að þessari vinnu og þingmaðurinn bætti um betur og sagði að hundruð þúsunda hefðu komið að þessari vinnu. Ég veit ekki alveg hvernig hægt er að reikna dæmið þannig en látum það nú allt eiga sig. Einnig kom fram hjá hv. þingmanni að við - það er væntanlega Alþingi og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir hönd okkar - hefðum fengið fjölmargar athugasemdir frá upphafi. Nú vil ég spyrja: Hvar sér þess stað í þessum tillögum að þær athugasemdir hafi borist? Síðar í ræðu þingmannsins kom fram að á öll þessi sjónarmið sérfræðinga hefði verið hlustað. Þá vil ég jafnframt spyrja hv. þingmann, herra forseti: Hvar sér þess stað í þessum tillögum að á þær athugasemdir hafi verið hlustað og að þær hafi verið teknar til greina? Hv. þingmaður minntist einnig á þjóðaratkvæðagreiðsluna sem var um daginn, þá ráðgefandi, og hér var fjallað um aukinn rétt til þjóðaratkvæðagreiðslna og aukið persónukjör sem menn vissulega studdu. Ég þekki fjölmarga og þeir voru flestir á því að þetta væri hvort tveggja til bóta. Ég þekki hins vegar nokkra sem greiddu atkvæði gegn þessu vegna þess að ekki var spurt um neina þröskulda í þessum efnum. Það var ekki spurt: Hvað þarf stóran hlut, er það 10% eða 20%? Sumir sem vildu 

Herra forseti. Já, ég stend við það að einstakt og einstaklega gott vinnulag var við undirbúning þessa verks og að þúsundir, tugþúsundir og hundruð þúsunda hafa komið að því. Ég nefni aftur að yfir 115 þús. manns tóku þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni 20. október og það er þátttaka sem sýnir að þetta verkefni skiptir þjóðina máli. Yfir 80 þús. manns tóku þátt í að kjósa til stjórnlagaþings um árið. Það er líka dæmi um það hversu mikilvægt menn telja þetta mál og við skulum ekki tala það niður. Ég tel þetta vinnu og aðkomu sem vert er að virða, muna eftir og þakka fyrir. Já, það komu fjölmargar athugasemdir til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hv. þingmaður spyr: Hvar sér þess stað? Þess sér stað í mörgum atriðum vegna þess að á sameiginlegum fundi sem við héldum með stjórnlagaráðinu í mars síðastliðnum - breytingarnar sem stjórnlagaráðið gerði, þeim var skilað, held ég, 27. mars eða um það leyti á þessu ári, þá var haldinn sérstakur fundur - var farið yfir þær athugasemdir sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfðu borist og við töldum ástæðu til að taka upp við ráðið. Þess sér stað. Ég vil nefna kosningakaflann, hann er mjög mikið breyttur frá frumvarpi stjórnlagaráðs. Ég vil líka nefna, bara af handahófi, dæmi um það hvenær leggja megi niður sjálfstæðar stofnanir sem ákvæði var um frá stjórnlagaráði. Til samræmis var þar tekið upp að sömu aðferðafræði þyrfti að beita við að setja slíkar stofnanir á legg. Ég er ekki með skilabréfið fyrir framan mig en ég fullyrði að það var sannarlega hlustað á þetta og þess sér stað í tillögunum. Hv. þingmanni hlýtur að hafa misheyrst eða ég mismælt mig, ég get ekki hafa sagt og ég vil ekki segja að hlustað hafi verið á og farið eftir öllum athugasemdum og ábendingum. 

Virðulegi forseti. Í skoðanakönnun á Bylgjunni í síðustu viku var spurt hversu margir hefðu lesið stjórnarskrána. Um 13% töldu sig hafa gert það, um 80% höfðu hvorki lesið hana að hluta né að nokkru leyti. Nú er það lítil skoðanakönnun miðað við kosninguna og ég ætla ekki að gera lítið úr því. Ég ætla aðeins að koma inn á vinnulagið. Við höfum kallað eftir efnislegri umræðu í þeim umræðum sem hér hafa verið og það er gleðilegt að við séum farin að ræða málið efnislega. Ég vona að stjórnarliðar útskýri sérstaklega ákveðna þætti og rökstyðji, t.d. kaflann um kosningafyrirkomulagið sem ég tel verulega ábótavant. Ég bíð eftir því að stjórnarliðar úr meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar komi hingað upp og útskýri það. Ég vil að lokum spyrja hvort það sem hv. þingmaður kynnti sem vinnulag, að vísa málinu til nefnda, sé vísir að því sem við höfum kallað eftir, 

Herra forseti. Já, það er leiðinlegt ef ekki nema 13% þjóðarinnar hafa lesið stjórnarskrána. Hún er þó miklum mun auðlæsilegri og styttri en sú sem hér er lögð fram tillaga um. Ég held samt að hún sé skiljanlegri að mörgu leyti vegna þess að sún er meðnútímaorðalagi og rímar betur við skilning manna á þjóðskipulaginu og því sem stjórnarskráin tekur til. Vinnulagið sem við stingum hér upp á og munum ræða betur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er fyrst og fremst hugsað til þess að virkja hvern einasta þingmann eins og ég sagði áðan, að nefndirnar nýti þá krafta, þá þekkingu og þann sérfræðihóp sem þær venjulega ganga í smiðju til - það er jú misjafnt eftir nefndum - að allt þetta sé nýtt til þess að við megum fá sem besta stjórnarskrá út úr þessari vinnu. Það held ég að hljóti að vera markmiðið og ég vona svo sannarlega að við verðum sammála um niðurstöðuna.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekkert að ræða um aðdraganda, forsögu, málsmeðferð eða neitt fram að þessu. Ég tek bara stöðuna eins og hún er í dag. Ég hlustaði á lýsingu hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur á hugmynd hennar og væntanlega meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um ákveðið vinnulag hér í þinginu. Ég geri engar athugasemdir við það, ég held að það sé ágætt að fá sem flesta þingmenn í virka umræðu um þessi mál og fagna því að leitað verði eftir því. Ég vildi hins vegar spyrja hv. þingmann um afstöðu til þess sem kemur fram í skilabréfi sérfræðingahópsins sem skilaði niðurstöðum til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í síðustu viku. Þar er lögð áhersla á að fram þurfi að fara skipulegt og heildstætt mat á áhrifum tillagna stjórnlagaráðs áður en afgreiðslu frumvarpsins lýkur.

Herra forseti. Ég legg þann skilning í þá tillögu, eins og rætt var á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þegar þrír úr þessum sérfræðihópi komu til fundar við nefndina, að við munum samkvæmt venju kalla eftir mati - eins og ég sagði áðan, sumum eru einstaka kaflar hugfólgnir, aðrir vilja líta á heildina. Heildstætt mat er gríðarlega stórt orð og ég hef sagt það við fulltrúa í þessum hópi að auðvelt væri að oftúlka það. Hvenær lýkur heildstæðu mati? Það gæti verið svolítið erfitt að svara því. Við ætlumst til þess að Feneyjanefndin skili ákveðnu heildstæðu mati á tilteknum þáttum sem heyra til hennar verksviðs sem er gríðarlega mikilvægt þegar kemur að lýðræðisskipan í nútímasamfélögum Evrópu á grunni samþykkta mannréttindasáttmála og annars. Það er kannski það mikilvægasta, og það sem við þurfum að passa okkur mest á, það eru valdmörkin, samspil á milli þessara stofnana eins og Alþingis, framkvæmdarvaldsins og forsetans, miðað við þær breytingar sem hér er lagt upp með. Síðan er það eins og hv. þingmaður nefndi áðan varðandi kosningafyrirkomulagið, það þarf að skoða kosningakerfið með tilliti til þess hver áhrif þess eru á fulltrúalýðræðið, á samsetningu fulltrúa á löggjafarsamkomunni. Það er hlutverk Feneyjanefndarinnar samkvæmt hennar starfsreglum. Þetta er það sem við biðjum um mat á og ég hygg að þaðan geti komið góður leiðarvísir.

Hæstv. forseti. Ég geri ekki margar athugasemdir við ræðu hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur í þessu sambandi, þ.e. ég geri engar athugasemdir við að þetta verði sent til Feneyjanefndarinnar og ég fagna því að við eigum von á áliti frá henni. Ég held að það verði mjög gagnlegt. Ég áskil mér rétt til að bæta við atriðum sem óskað er eftir áliti frá Feneyjanefndinni um, eins og ýjað var að í umræðum fyrr í dag. Ég held hins vegar að það sé ekki það heildstæða mat sem sérfræðinganefndin var að hugsa um. Ég held að hún hafi verið að hugsa um heildstætt mat sem færi fram á tillögunum og að leitað yrði álits Feneyjanefndarinnar; ekki að Feneyjanefndin kæmi í staðinn fyrir heildstæða matið heldur væri þarna um tvo verkþætti að ræða. Við getum auðvitað rætt þetta nánar þegar málið kemur inn í nefndina en ég held að ábendingar sérfræðingahópsins að þessu leyti séu þess virði að þær verði skoðaðar. Ég held að töluverður þungi og alvara sé 

Forseti biður hv. þingmenn um að virða ræðutíma.

Herra forseti. Það er ljóst að að lokum fer hið heildstæða mat fram hér í þingsal og síðan hjá þjóðinni. Heildstætt mat á stjórnarskrármálefnum er hlutverk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar samkvæmt þingsköpum. Það er verkefni þeirrar nefndar að búa mál í þann búning að þingheimur geti tekið afstöðu og geti lagt heildstætt mat á það frumvarp sem til afgreiðslu er hverju sinni. Við höfum vandað okkur gríðarlega mikið í hverju skrefi það sem af er þessa ferlis og við munum og við ætlum okkur að gera það áfram. Ég fagna því að hv. þingmaður lýsir yfir stuðningi við þá hugmynd að allir þingmenn komi að þessu og allar nefndir þingsins og enn fremur að Feneyjanefndin fari yfir það sem beðið hefur verið um og jafnvel eitthvað það fleira sem menn kunna að vilja beina til hennar svo framarlega að það falli að verksviði nefndarinnar.

Virðulegur forseti. Ég hef líklega ekki tíma til að fara yfir ferli þessa máls í heild, en verð þó aðeins að koma inn á hluta ferlisins vegna þess að við höfum séð aftur og aftur að stjórnvöld hafa gert alvarleg mistök í því hvernig þau hafa haldið á málinu. Í hvert skipti sem maður heldur að menn muni læra af reynslunni og reyna að nota tækifærið til að bæta vinnubrögðin er haldið áfram á sömu braut. Kastað er á glæ tækifærum til þess að vinna þetta almennilega. Síðasta stóra tækifærið kom eftir afgerandi niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvarp stjórnlagaráðs þar sem tveir þriðju hlutar þeirra sem kusu vildu að tillagan yrði lögð til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá. Í stað þess að vinna þá vinnu almennilega og í samræmi við það sem bæði formaður stjórnlagaráðs og varaformaður höfðu lagt til, og raunar fleiri fulltrúar ráðsins, að menn gæfu sér tíma til að fara í almennilega yfirferð, var haldið áfram á sömu braut nema hvað drögin höfðu verið send sérstakri lögfræðinefnd sem hafði þó eingöngu umboð til að fara yfir svokölluð lagatæknileg atriði. Þrátt fyrir þetta þrönga umboð skilaði lagatæknilega nefndin 75 tillögum að breytingum og mjög afgerandi ábendingu um mikilvægi þess að fara í heildstæða úttekt á stjórnarskránni. Nefndin taldi að það þyrfti heildstæða úttekt á tillögunum, ekki dygði sú lagatæknilega yfirferð sem stjórnvöld virðast hafa ætlað að láta sér nægja til að komast áfram með málið. Hafandi séð svo mörg dæmi um að ríkisstjórnin eða stjórnarmeirihlutinn á þingi nýti ekki þau tækifæri sem gefast til að vinna þetta mál almennilega, veltir maður fyrir sér hverjar ástæðurnar kunna að vera fyrir því. Við hljótum nefnilega að vera sammála um að minnsta kosti tvo hluti. Ef við erum ekki sammála um þá væri fróðlegt að heyra það frá formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða öðrum stjórnarliðum í salnum. En erum við ekki sammála um í fyrsta lagi að við viljum gera breytingar á stjórnarskránni og nýta þá vinnu sem hefur verið unnin á undanförnum árum og ekki hvað síst af stjórnlagaráðinu við yfirferð á stjórnarskránni? Þetta hljótum við að vera sammála um. Í öðru lagi hljótum við að vera sammála um að breytingar á stjórnarskrá séu unnar faglega og í sem víðtækastri sátt. Það er reyndar álitamál hvort menn séu almennt sammála um þetta. Ég taldi að þetta segði sig nánast sjálft, enda hafa menn alla tíð unnið að breytingum á stjórnarskrá á þann hátt, faglega og í sem víðtækastri og helst í algjörri sátt. Jón Kristjánsson, fyrrverandi þingmaður og ráðherra, sem leiddi heilmikla vinnu við breytingar á stjórnarskránni, hafði sem algjört grundvallaratriði í þeirri vinnu að sátt næðist milli manna um breytingar. Hann teygði sig oft ótrúlega langt gagnvart stjórnarandstöðunni á þeim tíma vegna þess að hann gerði sér grein fyrir því að þegar menn ráðast í breytingar á stjórnarskránni þarf að gera það í sátt. Stjórnarskrá á að gilda fyrir alla, hún er í eðli sínu þær sameiginlegu reglur sem við getum öll meira og minna sætt okkur við að fylgja og hún þarf að gilda um langan tíma. Hún er ekki hugsuð sem stefnuyfirlýsing einnar ríkisstjórnar heldur plagg sem framtíðarríkisstjórnir og framtíðarstjórnmálamenn geta unnið út frá. Ef nálgunin er sú núna að reyna að keyra í gegn ekki aðeins breytingar á stjórnarskrá heldur nýja stjórnarskrá í ósætti er verið að gefa mjög hættulegt fordæmi. Það skapar þá hættu að hér fari ríkisstjórnir að reyna að knýja í gegn hver sína stjórnarskrá, knýja í gegn stórfelldar breytingar á stjórnarskrá til að koma sinni heimsmynd á framfæri. Það held ég að væri í fyrsta lagi mjög hættulegt pólitískt og mundi gera stjórnarskrána að leiksoppi pólitískra átaka, en það væri líka mjög varasamt fyrir samfélagið og þann stöðugleika sem stjórnarskrá þarf að veita. Ástæðan fyrir því að fullt tilefni er til að hafa áhyggjur er ferli málsins fram að þessu eru orð formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hér áðan sem sagði í ræðu sinni að meiri hlutinn ætti á endanum að ráða þessu máli. Jú, það væri allt í lagi að ræða þetta eitthvað en meiri hlutinn mundi á endanum knýja í gegn einhverja niðurstöðu. Skilaboðin voru skýr. Meginmarkmiðið er ekki að reyna að ná samstöðu, fá alla með á nýja stjórnarskrá, meginmarkmiðið er að ná í gegn stjórnarskrá þessarar ríkisstjórnar, stjórnarskrá núverandi meiri hluta. Meiri hlutinn ræður, sagði hv. þingmaður. Það eru vægast sagt óheppileg skilaboð við upphaf þessarar vinnu þegar ljóst er að í fyrsta lagi er lagt fram frumvarp sem ekki hefur verið reifað nema lagatæknilega og líklega allir helstu sérfræðingar Íslands á sviði stjórnskipunarmála hafa varað við að sé vanbúið og þarfnist miklu betri yfirferðar. Engu að síður er málið lagt fram og miðað við orð hv. þingmanns verður það keyrt í gegn í krafti meiri hluta. Að hversu miklu leyti ætli verði tekið tillit til ábendinga sem berast í þessu ferli? Ástæða er til að hafa áhyggjur af því að á það muni skorta miðað við fyrstu viðbrögð hæstv. forsætisráðherra og hv. formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þegar stór hópur sérfræðinga á sviði stjórnskipunarmála sendi frá sér málefnalegar, rökstuddar ábendingar um hvað betur mætti fara og betur þyrfti að fara í frumvarpinu var því ekki tekið fagnandi, ekki tekið sem mikilvægu innleggi í þessa mikilvægu umræðu. Nei, því var svarað með tómum skætingi og árásum. Það voru ótrúleg viðbrögð við upphaf umræðu um þetta mikilvæga mál þegar helstu sérfræðingarnir á þessu sviði höfðu sett fram mikilvægar ábendingar að taka því ekki fagnandi og segja: Jú, auðvitað munum við vinna úr þessu. Nei, ábendingarnar voru túlkaðar sem gagnrýni og menn virðast ekki mega gagnrýna tillögurnar, sama hvort þeir eru sérfræðingar eða aðrir. Það er brugðist við því beinlínis með árásum á þá sem leyfa sér að bera fram slíka gagnrýni. Jafnframt er gert lítið úr ábendingu lögfræðinefndarinnar um mikilvægi heildstæðrar yfirferðar. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sagði að heildstætt mat væri stórt orð - væntanlega tvö stór orð eða að minnsta kosti stórt í sameiningu - og það mætti oftúlka það. Var að skilja á hv. þingmanni að það væri varasamt að hennar mati að túlka kröfuna um heildstætt mat þannig að það færi fram raunverulegt heildstætt mat? Hv. þingmaður sagði að það væri stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis sem ætti að sjá um heildstæða matið. Það væri allt í lagi að senda málið út til umsagnar, til hinna ýmsu nefnda og hinir og þessir gætu sent inn athugasemdir, en heildstæða matið ætti að fara fram í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, væntanlega í krafti þess meiri hluta sem stjórnarliðar hafa þar enn um sinn. Með öðrum orðum, það átti fyrst og fremst að fara fram pólitískt heildstætt mat á breytingunum. Það er algjörlega óljóst að hversu miklu leyti verður tekið tillit til ábendinga sérfræðinga en miðað við reynsluna er viðbúið að það verði frekar lítið. Það er mikil synd þegar svo mikil vinna hefur verið lögð á breytingar á stjórnarskrá að menn skuli ekki nota tækifærið til að ná um þær sem víðtækastri sátt og leyfa sér að koma svona fram, á meðan menn hafa alla tíð fram að þessu lagt á það áherslu að ná sem víðtækastri sátt um breytingar á stjórnarskrá. Jafnframt var þjóðaratkvæðagreiðslan - skoðanakönnun var hún stundum kölluð - ekki til þess fallin að fá mikið af nýjum upplýsingum nema er varðaði fyrstu spurninguna. Eins og ég nefndi í upphafi skilaði hún mjög afgerandi niðurstöðu sem hefði átt að líta á sem tækifæri. En aukaspurningarnar virtust vera fyrst og fremst til þess fallnar að fá fram fyrir fram gefna afstöðu, nema kannski helst spurningin um þjóðkirkjuna en ég geri ráð fyrir að afstaða til hennar hafi komið ýmsum þeim sem komu þeirri spurningu inn í atkvæðagreiðsluna á óvart. Að öðru leyti var atkvæðagreiðslan fyrst og fremst ætluð til þess að ná fram fyrir fram gefinni niðurstöðu, niðurstöðu sem menn gátu sagt sér hver yrði og lá í raun alveg fyrir og þeir gátu virst sammála um þótt túlkunin hafi kannski verið ólík eins og við höfum séð í framhaldinu. Það hefði hins vegar mátt ná fram miklu greinarbetri upplýsingum um raunverulegan vilja þjóðarinnar, vilja almennings, ef farið hefði verið í stóra og mikla skoðanakönnun. Ef menn hefðu einfaldlega fylgt þeim vinnubrögðum sem ber að hafa í heiðri þegar skoðanakannanir eru gerðar hefði mátt fá heildaryfirlit yfir það hvaða breytingar almenningur vildi sjá á stjórnarskrá og hvaða mál menn teldu mikilvægust. En það var líklega ekki markmiðið og hefur kannski ekki verið hjá ríkisstjórninni frá upphafi vegna þess að þó að mikið sé vitnað í þjóðfundinn stóra sem grunn allrar þessarar vinnu leyfðu menn sér að velja bara úr það sem þeim hentaði. Hvað stóð upp úr í niðurstöðum þjóðfundarins? Það var að stjórnarskrá skyldi tryggja fullveldi landsins. Það var eitt af aðalatriðunum, jafnvel aðalatriðið sem kom út úr þeim fundi. En hvernig var farið með þá niðurstöðu? Það var kosið að líta einfaldlega fram hjá henni og draga úr þeirri tryggingu sem stjórnarskráin veitir fullveldi landsins. Þessi vinna ber ekki þess merki að stjórnvöld treysti sér til að hlusta raunverulega á vilja almennings, séu opin fyrir gagnrýni og tillögum, þvert á móti. Allt ferlið bendir til að nú eigi að nota tækifærið til að skrifa stjórnarskrá einmitt þessarar ríkisstjórnar og hún ætli sér að byggja hana að einhverju leyti á tillögum stjórnlagaráðs. En miðað við hvernig að málinu hefur verið staðið til þessa má vænta þess að á þeim tillögum verði gerðar breytingar til að laga þær enn frekar að vilja ríkisstjórnarinnar í stað þess að fylgt verði því sem bæði formaður stjórnlagaráðs og varaformaður hafa lagt til um að taka mark á þessari afgerandi niðurstöðu um viljann til að fylgja tillögum stjórnlagaráðs og vinna faglega úr þeim. Það vantar algjörlega upp á það. Þessu máli er hent hér inn vanreifuðu. Miðað við orð hv. formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar virðist ætlunin að keyra það áfram fyrst og fremst í krafti meiri hlutans en ekki að taka tillit til ábendinga, a.m.k. ekki þeirra ábendinga sem falla ekki að fyrir fram mótuðum hugmyndum stjórnarmeirihlutans um stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst koma inn á það sem ég hef heyrt hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson nefna áður, að svarið við spurningu um þjóðkirkjuna hafi komið þeim sem komu henni á dagskrá, ef svo má segja, á óvart. Svarið kom mér alls ekki á óvart. Það var ég sem lagði til að þessi spurning færi þarna inn og það var nokkur umræða um hvort hún ætti að fara þarna inn. Það var síðan fallist á það. Svarið kom mér ekki á óvart. Síðan er það hin víðtæka sátt. Hvað þýðir víðtæk sátt? Er það að minni hlutinn ráði? Er það hin mikla víðtæka sátt? Ég vil líka lýsa því hér yfir skýrt og greinilega að það er ekki vilji minn að keyra þetta mál áfram á meirihlutaræði eða einhverju sem þingmaðurinn vill kalla svo. Það er hins vegar staðreynd í lýðræðisþjóðfélagi að ef menn ná ekki samkomulagi er það meiri hlutinn sem ræður. Um hvað vill hv. þingmaður ná víðtækri sátt? Vill hann henda þessu plaggi sem búið er að vinna að, eins og raun ber vitni? Komi hann með tillögur sínar getum við kannski náð víðtækri sátt.

Virðulegi forseti. Ég efast ekkert um að hv. þingmaður hafi spáð rétt fyrir um niðurstöðu atkvæðagreiðslu um stöðu þjóðkirkjunnar í stjórnarskrá. Það er hins vegar alveg ljóst af ummælum margra samherja hv. þingmanns að dæma, samherja í því að leggja fram þessa spurningu, að niðurstaðan kom þeim á óvart og var því fólki vonbrigði. Það skýrir kannski ýmislegt, virðulegur forseti, um stöðu þessa máls ef hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar veit ekki einu sinni hvað víðtæk sátt er. Hv. þingmaður spyr mig hér: Hvað er víðtæk sátt? Er það að minni hlutinn ráði? Nei, það er ekki víðtæk sátt. Víðtæk sátt er að menn vinni saman og komist að sameiginlegri niðurstöðu. Það hefur verið meginregla við breytingar á stjórnarskrá. Var það ekki meginreglan í vinnu stjórnlagaráðs? Einsettu menn sér ekki að komast þar að sameiginlegri niðurstöðu? Knúði minni hlutinn þar eitthvað í gegn eða meiri hlutinn? Ég þekki það svo sem ekki það vel að ég geti úrskurðað um það en af lýsingum stjórnlagaráðsfulltrúa að dæma var markmiðið að ná víðtækri sátt innan stjórnlagaráðsins. Á það ekki að vera markmið þingsins líka að ná víðtækri sátt um breytingar á stjórnarskránni? Hvers vegna er þá hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að hamra á því að meiri hlutinn eigi að ráða þessu á endanum? Ef minni hlutinn sætti sig ekki við þær breytingar sem meiri hlutinn vilji gera verði bara að hafa það, þá fari málið í atkvæðagreiðslu og meiri hlutinn ráði. Þannig hafa breytingar á stjórnarskrá ekki verið unnar fram að þessu. Þær hafa verið unnar í víðtækri sátt.

Virðulegi forseti. Það er misskilningur hjá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni að breytingar á stjórnarskrá hafi alltaf verið unnar í víðtækri sátt. Það gerðist ekki árið 1959 svo að dæmi sé tekið. Ég er tilbúin til þess að reyna að ná sátt, en þá þarf ég og við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem erum að vinna að þessu máli, að fá að vita hvað það er sem þið viljið ná víðtækri sátt um vegna þess að við höfum aldrei heyrt það. Í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sagði fulltrúi þingflokks hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar alltaf að þetta ætti allt að fara í tætarann.

Rangt!

Virðulegur forseti. Til þess að menn geti lagt fram tillögur sem nást má víðtæk sátt um þarf að fara fram efnisleg umræða. Efnisleg umræða er vonandi að hefjast um þetta mál en ríkisstjórnin hefur ekki fallist á það, ekki einu sinni áður en hún fór að reyna að koma málinu fyrst í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ekki nóg með það heldur var hv. þingmaður og stjórnarmeirihlutinn ekki til í að láta yfirfara frumvarpið almennilega áður en það var lagt fram, þ.e. láta það fara í þá heildstæðu úttekt sem sérfræðingarnir mæltu með. Það þýðir einfaldlega að vinnan er miklu meiri, það þarf að fara miklu betur yfir málið en ella vegna þess að ekki er búið að lesa frumvarpið almennilega yfir. Það hefði kannski verið meira verksvit í því fólgið að gera þetta í réttri röð. Vonandi skilar efnisumræðan því að tillit verði tekið til ábendinga, en það sem við höfum séð fram að þessu hefur ekki bent til þess, 

Herra forseti. Ég mátti til með að koma hingað upp og leiðrétta hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson í sambandi við það sem hann sagði um Jón Kristjánsson, fyrrverandi þingmann, og þá nefnd sem hann leiddi í stjórnarskrármálum á sínum tíma. Sú víðtæka sátt sem auglýst er eftir í dag hefur aldrei náðst. Hún náðist ekki heldur undir stjórn Jóns Kristjánssonar og þess vegna lagði hann til í kjölfarið á því að kosið yrði stjórnlagaþing til að skrifa Íslandi nýja stjórnarskrá því að hann vissi það jafn vel og ég og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og jafnvel allir aðrir þingmenn hér inni að það mundi aldrei nást víðtæk sátt á Alþingi um nýja stjórnarskrá. Alþingi hefur ekki burði í verkið, getur ekki afgreitt málið. Þess vegna var því útvistað. Það verður aldrei alhliða sátt í þinginu um nýja stjórnarskrá. Þá er ekki um annað að ræða en spyrja þjóðina ráða. Það er fyllilega eðlilegt að gera það. Núverandi frumvarp er hins vegar byggt á allri þeirri vönduðu vinnu sem Jón Kristjánsson leiddi á sínum tíma  Það er einfaldlega rangt sem hv. þingmaður heldur hér fram og það er til skammar, þegar verið er að auglýsa eftir efnislegri umræðu um stjórnarskrármálið, að farið sé fram með þessum hætti af formanni stjórnmálaflokks, af yfirgripsmikilli vanþekkingu og rangfærslum. Það er náttúrlega til skaða fyrir hann og flokk hans. Ég skora á hann að ganga hreint til verks og leggja fram efnislegar tillögur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en fyrsta skrefið í því máli er 

Virðulegur forseti. Ég læt vera að gera athugasemdir við vel þekkt yfirlæti hv. þingmanns, menn þekkja hversu lítil innstæða er fyrir því. En ég ætla að gera athugasemdir við það sem hv. þingmaður sagði um þá vinnu sem hefur farið fram í þinginu við breytingar á stjórnarskrá fram að þessu. Umræðan virtist byggjast á þeirri gömlu klisju að þingið hefði aldrei getað breytt stjórnarskránni. Það er búið að gera fjölmargar breytingar á stjórnarskránni fram til þessa, örugglega miklu fleiri breytingar en hv. þingmaður gerir sér grein, m.a. mjög umfangsmiklar breytingar á mannréttindakaflanum 1995. Ástæðan fyrir því að ekki náðist samstaða og sátt í þinginu um þá vinnu sem Jón Kristjánsson leiddi á sínum tíma var sú að deilt var um synjunarvald forsetans. Það voru ekki hvað síst Sjálfstæðisflokkur og Samfylking sem deildu um það. Að öðru leyti skilaði sú vinna heilmiklu og vonandi hefur verið tekið tillit til hennar, þess sér stað á nokkrum stöðum í frumvarpi stjórnlagaráðs. Ég frábið mér þá umræðu sem stjórnarmeirihlutinn á þinginu, eins og hv. þingmaður, hefur viðhaft alveg fram á þennan dag og er ekki til þess fallin að gagnast í þessu máli heldur skemmir bara fyrir því, þ.e. umræðan um það að ef menn gera athugasemdir við vinnubrögðin og fari fram á að unnið verði skynsamlega og vel og faglega að breytingum á stjórnarskrá séu þeir á móti breytingum á stjórnarskránni og þá séu þeir á móti almenningi og á móti lýðræðinu og allt þetta rugl. Við verðum að komast upp úr þessari vitleysisumræðu og fara að ræða um að breytingar á stjórnarskrá gerist faglega, það sé ekki sama hvernig stjórnarskránni er breytt og að menn séu ekkert endilega á móti breytingum þó að þeir vilji vanda til verks.

Herra forseti. Það er athyglisvert að heyra þetta. Það er lýst eftir vönduðum vinnubrögðum við breytingar á stjórnarskrá og með því er hv. þingmaður að taka undir þá vinnu sem unnin hefur verið hingað til því að hún hefur verið mjög vönduð. Það er gott að heyra það. Mig langar að benda á eitt: Það hefur aldrei náðst sátt á Alþingi um mikilvægasta málið í lýðræðisríkinu, hvort atkvæði í landinu skuli vega jafnt. Þetta er grundvallaratriði í ríki sem kallar sig lýðræðisríki. Það hefur aldrei náðst sátt um það á Alþingi vegna flokkadrátta stjórnmálaflokka á þingi. Það er eitt hrópandi dæmi um það hvað Alþingi hefur gengið illa að endurgera stjórnarskrána. Varðandi það sem hv. þingmaður sagði áðan um spurningarnar í þjóðaratkvæðagreiðslunni er rétt að benda á að þær voru valdar vegna þess að spyrja átti um nýmæli í stjórnarskránni. Þær voru ekki dregnar upp úr hatti. Þær voru valdar eftir vandlega yfirvegun og yfirlegu um það hvað væri nýmæli og þess vegna var almenningur spurður um skoðun sína á þeim atriðum.

Virðulegur forseti. Það er rétt að kosningakerfið hefur reynst umdeilt. Hins vegar er með núverandi kerfi búið að ná jöfnu vægi atkvæða á milli flokka. Það eru hlutfallslega fleiri fulltrúar flokka úr landsbyggðarkjördæmum en af höfuðborgarsvæðinu. Varla vilja menn snúa þessu við og hafa aðeins um 11 fulltrúa landsbyggðarinnar á Alþingi eins og færð hafa verið rök fyrir að núverandi tillögur mundu leiða til. Við hljótum að reyna að lagfæra það, það er eitt af þeim atriðum sem þarf að laga og hefði að sjálfsögðu verið eðlilegt að fara í þá vinnu áður en þetta var lagt fram í þinginu, atriði sem menn eru búnir að sjá að er gallað en leggja samt fram óbreytt.

Virðulegi forseti. Í umsögn sérfræðingahópsins og fylgigögnum er að finna minnisblöð frá prófessor Gunnari Helga Kristjánssyni um ýmsa þætti sem varða þessar tillögur um breytingar á stjórnarskrá, t.d. varðandi forsetakjör, stöðu forsetans, þjóðaratkvæðagreiðslur og slíka þætti. Að áliti prófessorsins er þar um að ræða svo veigamiklar breytingar að rýna þurfi þær mjög rækilega enda snúi þær að stjórnskipan landsins. Þá er í umsögn sérfræðingahópsins gerð breyting á því ákvæði tillögunnar er snýr að breytingum á stjórnarskrá. Að mati sérfræðingahópsins er rétt, þegar breyta skal mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, að fylgja gömlu aðferðinni, þ.e. núgildandi aðferð um breytingu á stjórnarskrá. Mannréttindakaflinn sé svo mikilvægur að það þurfi sérstaka athugun þegar honum á að breyta. Mannréttindakafli núgildandi stjórnarskrár er reyndar nýjasta viðbótin við stjórnarskrána, hann er frá 1995. Engu að síður er um að ræða verulegar breytingar á honum í tillögum stjórnlagaráðs. Nú langar mig að fá álit hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar á því hvort hann telji að það sama eigi að gilda um stjórnskipan landsins ef fram kemur tillaga um að afnema skuli þingræði, hvort þá eigi að beita þessari aðferð sem við þekkjum nú í stjórnarskrá, að ræða það á tveimur þingum með kosningum á milli, eða hvort hann telji það minni háttar breytingu sem eigi að fara eftir 

Virðulegur forseti. Ýmsir sérfræðingar, m.a. sérfræðingar sem ríkisstjórnin hefur nýtt sér mikið við vinnu hinna ýmsu mála, hafa bent á mikilvægi þess að breytingar á stjórnarskrá eigi sér stað í áföngum eða þeim sé kaflaskipt, ef svo má segja. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á hefur verið lögð áhersla á mannréttindakaflann, að hann sé tekinn út fyrir og skoðaður sérstaklega, og er ekki vanþörf á því nú frekar en áður. Það sama hlýtur að eiga við um stjórnskipan landsins. Það er ekki síður mikilvægt mál enda hlutverk stjórnskipanarinnar að standa meðal annars vörð um mannréttindi sem mannréttindakaflinn á að tryggja. Þar af leiðandi segir það sig eiginlega sjálft að sá kafli ætti að fá sambærilega meðferð.

Virðulegi forseti. Ég tel að sérfræðingahópurinn hafi gert mjög athyglisverða breytingu á þessu tiltekna ákvæði í tillögu stjórnlagaráðsins. Málið er nú fyrst að fá efnislega umræðu í þinginu og ég geri ráð fyrir því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fái þann tíma sem hún þarf til að rýna þessa þætti. Ég dreg þetta fram sem dæmi um atriði sem varpar í raun ljósi á það hvers konar breytingar er hér um að ræða. Að mínu áliti getur ekki komið til greina að vilji menn gera stórkostlegar breytingar á grundvallarstjórnskipan þjóðarinnar, eins og til dæmis ef sú tillaga kæmi fram um að afnema þingræði í landinu eða eitthvert slíkt viðamikið atriði, fái það ekki sömu meðhöndlun og þau mikilvægu ákvæði sem eru í mannréttindakaflanum. Ég hef áhuga á áliti hv. þingmanns á þessu, en ég nefni þetta til að sýna fram á 

Virðulegur forseti. Já, þetta er ágætisdæmi um mikilvægi umræðunnar sem fram undan er. Ég held líka að þetta sé dæmi um það að umræðan hefði orðið miklu skilvirkari ef búið hefði verið að fara yfir slíka vankanta áður en frumvarpið var lagt fram. Þegar menn leggja fram frumvarp eru þeir yfirleitt að leggja fram það sem þeir telja að eigi að fást samþykkt á endanum, eftir að fólk hefur haft tækifæri til að skila um það áliti. En það að leggja fram plagg sem menn vita að er á ýmsan hátt gallað er býsna undarleg nálgun, ég tala nú ekki um þegar verið er að gera tillögur um breytingar á stjórnarskrá.

Forseti. Mig langar að byrja á að fagna. Það gleður mig svo að standa hér í dag og taka þátt í 1. umr. um frumvarp til stjórnarskipunarlaga þar sem vinna stjórnlaganefndar, þjóðfundarins, stjórnlagaráðs og vilji þjóðarinnar tjáður í þjóðaratkvæðagreiðslu er lögð til grundvallar. Við erum sem sagt komin þetta langt í ferlinu. Til hamingju öll. Kominn tími til, segja sumir, en í raun erum við á hárréttum tíma miðað við að stjórnarskrárbreytingar eru það síðasta sem samþykktar eru á kjörtímabili. Að samþykkt lokinni ber að rjúfa þing, kjósa á nýjan leik og svo þarf nýtt þing að samþykkja plaggið líka. Það vona ég að verði raunin og ég ætla að gera allt sem í mínu valdi stendur til að svo verði. Ég vil taka fram að mér finnst við hafa nýtt kjörtímabilið vel í þessa vinnu. Hér hefur farið fram mikil vinna, bæði við að búa til plaggið, rýna það, fara yfir og skilja hvað það felur í sér. Það plagg sem nú er lagt fram er frumvarp stjórnlagaráðs að lokinni yfirferð sérfræðingahóps sem fór yfir skjalið frá sjónarhóli lögspekinga. Markmiðið var að skoða hvort þarna væri eitthvað sem gengi ekki upp lögfræðilega eða rækist hvert á annars horn. Hópurinn skilaði niðurstöðu sinni til nefndarinnar í síðustu viku og á heildina litið finnst mér hann hafa unnið gott verk þótt ég setji spurningarmerki við nokkur atriði og ég mun gera betur grein fyrir þeim á eftir. Stundum er sagt að stjórnarskráin hafi ekki valdið hruninu og það er alveg rétt, en við sem lentum í þeim ósköpum öllum og viljum nýtt og betra samfélag hljótum að spyrja hvort hægt sé að koma í veg fyrir þá spillingu sem átti drjúgan hlut í hruninu með stjórnarskrárbreytingum. Ég tel að minnsta kosti þrennt í tillögum stjórnlagaráðs vinna gegn spillingu. Í fyrsta lagi skiptir miklu að valdmörk og hlutverk séu skýr. Þannig er það ekki nú. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er fjallað um hvernig menn fóru með málefni ríkisins utan formlegs vettvangs stjórnmála og stjórnsýslu. Ákvarðanir sem ríkisstjórn studd af upplýstu þingi hefði átt að taka voru teknar af tveimur mönnum sem voru kannski ekki einu sinni á fundi. Ég leyfi mér að fullyrði að það getur enginn lesið núgildandi stjórnarskrá og dregið upp sæmilega skýra mynd af því hvernig við höfum hlutina hérna, án þess að þekkja til. Þegar valdmörk eru ekki skýr er erfitt og jafnvel útilokað að benda á þegar einhver fer út fyrir sinn ramma. Í öðru lagi er réttur almennings til upplýsinga styrktur svo um munar í frumvarpi stjórnlagaráðs. Hér hefur lagahópurinn sem fór yfir frumvarpið gert nokkrar breytingar sem mér finnst nauðsynlegt að breyta til baka og ætla að fjalla um á eftir. En fyrst ætla ég að fara yfir hvernig stjórnlagaráð lagði þetta upp. Í 14. gr. er kveðið á um skoðana- og tjáningarfrelsi. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Stjórnvöld skulu tryggja aðstæður til opinnar og upplýstrar umræðu. Óheimilt er að skerða aðgang að netinu og upplýsingatækni nema með úrlausn dómara og að uppfylltum sömu efnisskilyrðum og eiga við um skorður um tjáningarfrelsi.“ Mér finnst mjög mikilvægt að þetta ákvæði verði áfram inni. 15. gr. fjallar um upplýsingarétt. Ég er sáttari við breytingarnar sem hafa verið gerðar á þeirri grein, en ég tel hana mjög mikilvæga því að hún tryggir rétt almennings til upplýsinga frá stjórnvöldum. 16. gr. fjallar um frelsi fjölmiðla, frjálsa og upplýsta þjóðfélagsumræðu. 17. gr. fjallar um frelsi vísinda, fræða og lista. Þetta eru grundvallaratriði í mínum huga því að ef við höfum engin tól og tæki til að komast að því hvað er að gerast á bak við luktar dyr í Stjórnarráðinu eða víðar getum hvorki við þingmenn né almenningur gert neitt í því. Við getum ekki gert neitt í því sem við vitum ekkert um. Það sem mér finnst svo gott er að þessar greinar eru hluti af mannréttindakaflanum, upplýsingafrelsi er skilgreint sem mannréttindi. Ég hef ekki heyrt neinn mæla á móti þessum nýju greinum en ég hef heyrt marga andstæðinga nýrrar stjórnarskrár segja að það hafi verið óþarfi að endurskrifa mannréttindakaflann. Þetta höfum við heyrt nokkra segja í dag þótt umræðan sé nýbyrjuð. Mig grunar að það sé vegna þessara ákvæða. Það er einhvern veginn ekki hægt að vera á móti þeim opinberlega en ef maður hefur eitthvað að fela eða vill geta gert hlutina bak við luktar dyr eru þær verulega andstyggilegar, sérstaklega í því formi sem þær voru upphaflega settar fram. Í frumvarpinu er einnig kveðið á um margvíslega aðra upplýsingaskyldu stjórnvalda, til dæmis vegna umhverfis og náttúru og vegna fjárhagslegra hagsmuna þingmanna og ráðherra og þeim gert að veita þinginu réttar upplýsingar. Það er einmitt nýmæli í þessu frumvarpi því að það hefur ekki verið skylda hingað til. Mér finnst þetta mjög gott. Einnig er skylt að veita upplýsingar um styrki til stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og réttur fjárlaganefndar þingsins til upplýsingaöflunar er styrktur. Ég held að við öll sem höfum starfað á þeim vettvangi ættum að gleðjast yfir því. Þriðja atriðið sem ég vil nefna sem öflugt vopn í baráttu gegn spillingu er auðveldara inngrip almennings í stjórnmálin og stjórnsýsluna. Mörg okkar vöknuðu upp við vondan draum veturinn 2008–2009 þegar við áttuðum okkar á að við gætum ekkert gert. Það eina sem við gátum gert var að vera með læti fyrir utan þetta hús. Við erum komin fram á 21. öldina og það hlýtur að vera hægt að gera hlutina öðruvísi. Það hlýtur að vera hægt að gefa almenningi tækifæri til að hafa áhrif á stjórnvöld. Mér finnst hér vera lögð til leið sem gengur upp með því að hluti þjóðarinnar getur krafist þjóðaratkvæðagreiðslu eða lagt fram þingmál. Með því tryggjum við aðkomu almennings að lagasetningu og stjórn landsins. Menn geta líka lagt fram tillögu um þingrof eða að einstakir ráðherrar víki ef þörf krefur. Það eru líka þingmál. Þetta getum við ekki nú og þess vegna stóð almenningur fyrir utan þetta hús í janúar 2009 og átti engin önnur ráð. Hrunið var mannanna verk en það er óþarfi að láta annað eins henda aftur. Lærum af því sem gerðist. Mér finnst það frumvarp sem við ræðum hér risastórt stökk í rétta átt, risastórt stökk í að læra af hruninu og reyna að koma í veg fyrir að nokkuð svoleiðis geti gerst aftur. Það er margt sem mér þykir sérstaklega vænt um í þessu skjali. Mér þykir vænt um auðlindaákvæðið í 34. gr. og mér þykir vænt um mannréttindakaflann eins og hann leggur sig. Ég tel að þar sé margt lagt til sem skiptir miklu máli og tilheyrir nútímanum og mér finnst ekki vera of mikil mannréttindi eins og sumum hefur fundist. En það eru nokkur atriði sem ég set spurningarmerki við í þeirri vinnu sem hefur farið fram og koma fram í þessu frumvarpi. Það eru meðal annars breytingar á þeim greinum sem ég nefndi áðan en einnig vil ég nefna eignarréttarákvæðið, þ.e. 13. gr. Seinni hluti 13. gr. um að eignarréttinum fylgi skyldur er felldur út og hann er fluttur ásamt öðrum takmörkunum á réttindum yfir í 9. gr. Ég vil að eignarrétti fylgi skyldur og þess vegna finnst mér þetta vera efnisbreyting og mér finnst að við þurfum að skoða hana nánar. Mér hefur líka verið bent á viðbót við 24. gr. þar sem segir að virða skuli rétt foreldra til að tryggja að menntun barna þeirra sé í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra. Þetta held ég að hljóti að teljast efnisbreyting, en kannski er hún komin til vegna einhverra af þeim alþjóðlegum sáttmálum sem við höfum samþykkt. Þetta er atriði sem nefndin þarf að skoða og fara yfir. Eins og ég sagði áður er ég ekki sátt við meðferðina á 14., 15. og 16. gr. og ég tel nauðsynlegt að við breytum þeim til baka og virðum þann vilja sem kemur fram í frumvarpi stjórnlagaráðs. Í þessum þremur greinum er töluvert fært á milli innbyrðis og við þurfum að gæta vel að því að ekkert vanti. Í raun finnst mér 15. gr. sem slík eiginlega betri eftir yfirferð lagahópsins því að hún snýr núna bara að réttindum borgaranna til upplýsinga frá hinu opinbera. Hún er hreinni og tærari, en við þurfum að gæta þess að ekkert vanti sem upphaflega átti að vera þar. Í 15. gr. sagði að öllum væri frjálst að safna og miðla upplýsingum en þessi setning hefur verið færð yfir í 14. gr. og orðalaginu breytt. Ég er ekki sannfærð um að nýja orðalagið nái utan um hugmyndina en nú segir í 14. gr., með leyfi forseta, að „öllum sé frjálst að leita eftir, taka við og miðla upplýsingum“. Ég sakna orðsins „safna“ úr 15. gr. eins og hún var. Alvarlegast af öllu finnst mér þó að 3. mgr. 14. gr. um netfrelsið er tekin út en hún hljómaði svo, með leyfi forseta: „Stjórnvöld skulu tryggja aðstæður til opinnar og upplýstrar umræðu. Óheimilt er að skerða aðgang að netinu og upplýsingatækni nema með úrlausn dómara og að uppfylltum sömu efnisskilyrðum og eiga við um skorður við tjáningarfrelsi.“ Ástæðan fyrir því að mér finnst þetta svo mikið grundvallaratriði er að við höfum orðið vitni að því, bara nýlega í arabíska vorinu að stjórnvöld slökktu á internetinu vegna þess að það var samskiptavefur fólks. Netið var vegirnir í landinu sem fólkið notaði til að hafa samskipti sín á milli og skipuleggja hvar, hvenær og hvernig það ætlaði að hittast. Þetta er eitthvað sem má aldrei gera. Ég hef fundið fyrir ritskoðun á internetinu á eigin skinni því að ég dvaldi í nokkra mánuði í Kína og var að reyna að vinna í tölvunni minni og á netinu. Ykkur að segja þá virkar internetið í Kína ekki eins og internetið á Íslandi eða í Bandaríkjunum. Skertur aðgangur að netinu er raunveruleg hætta og mér finnst full ástæða til að binda í stjórnarskrá að aðgangur að netinu sé réttindi sem megi aldrei skerða. Einnig hefur verið bent á að eftir yfirferð lagatæknanna hljómar frumvarpið ekki jafnvel. Frumvarp stjórnlagaráðs er á mjög fallegu máli, tærri og fallegri íslensku, og hefur ákveðinn tón sem þessi yfirferð laga, tæknilega yfirferð hefur aðeins flatt út. 5. gr. hét til dæmis Skyldur borgaranna en heitir núna Gildissvið, sem mér finnst ekki tært og fallegt, mér finnst það bara frekar ljótt. En það er skýrara og þótt hitt sé fallegra þurfum við að hugsa um hvað er skýrt og hvað virkar og þurfum kannski að takmarka okkur við það. Frumvörp fara alltaf í gegnum þrjár umræður á Alþingi áður en þau eru endanlega samþykkt og góð og gild ástæða er fyrir því. Nú þurfum við að fara yfir þetta frumvarp. Mér finnst það leiðarljós sem við höfum hér algjörlega skýrt. Það er frumvarp stjórnlagaráðs sem liggur fyrir og meiri hluta vilji kjósenda sem kaus í þjóðaratkvæðagreiðslu og vildi leggja frumvarp stjórnlagaráðs til grundvallar að nýrri stjórnarskrár. Það eru leiðarljósin. Ef við breytum einhverju verðum við að breyta því til baka eins og hlutirnir voru, en ekki eins og einstakir þingmenn vilja hafa það.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Margréti Tryggvadóttur sem ég þakka fyrir ágæta ræðu, þetta er ákveðinn hátíðisdagur. Við erum að ræða í fyrsta sinn í sölum þingsins efnislega um hugmyndir stjórnlagaráðs og samt er það búið að vera hérna inni í 15 mánuði frá því að það var afhent Alþingi til skoðunar. Mér er sagt að það hafi verið rætt mikið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og það er ágætt en það er ekki gott fyrir okkur þingmenn sem ekki sitjum í þeirri nefnd. Við fáum enga nasasjón af þeirri efnislegu umræðu sem þar á sér stað. Mig langar að spyrja hv. þingmann þriggja spurninga. 1. Telur hún að gildandi stjórnarskrá hafi átt sök á hruninu? Eru tengsl þar á milli, þ.e. gildandi stjórnarskrár og hrunsins? 2. Í þeirri miklu efnislegu umræðu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem formaður nefndarinnar ræddi um hérna hefur eflaust verið rætt um umsagnir, þar á meðal um 37 síðna umsögn mína til nefndarinnar, ég geri ráð fyrir að menn hafi lesið hana lið fyrir lið. Var eitthvað þar sem vakti athygli hennar og hún kynni að fallast á, m.a. fjöldann allan af breytingartillögum um að vald stjórnarskrárinnar yrði ekki fært yfir á Alþingi með því að segja að „tryggja skuli með lögum“ þetta og hitt? 3. Ég veit að hv. þingmaður er mjög hrifinn af skrúðmælgi eins og „öll eigum við rétt á að lifa með reisn“ en hvað þýðir það eiginlega, fyrir utan 101 Reykjavík? Hvað þýðir að lifa með reisn? Getur þræll lifað með reisn ef hann fær kaffi á morgnana? Er ekki frelsi meira virði en að lifa með reisn? Svo spyr ég: Hvað þýðir að hafa meðfæddan rétt til lífs? Ég hef spurt þess áður: Hvað gerist viku fyrir fæðingu?

Forseti. Það er svolítið vont að fá bara tvær mínútur til að svara þessu öllu. Þingmaðurinn spyr: Olli gildandi stjórnarskrá hruninu? Ég tel svo ekki vera. Hrunið var mannanna verk, en ég held að gildandi stjórnarskrá hafi auðveldað að það varð. Það var erfiðara fyrir almenning að grípa inn í. Það var auðveldara fyrir stjórnvöld á hverjum tíma að fara með valdið eins og þeim sýndist. Það er mjög hættulegt. Hvað varðar umsagnir sem bárust til nefndarinnar í fyrravetur kannast ég vel við umsögn þingmannsins. Ýmislegt í henni er í ágætum samhljómi við það sem lögfræðingahópurinn lagði til, t.d. að draga úr orðalaginu „að tryggja með lögum“ og það er sett saman þannig að ég held að að einhverju leyti hafi þegar verið komið til móts við það sem þingmaðurinn lagði til. Ég er ekki sammála því að í texta stjórnlagaráðs sé mikið um skrúðmælgi. Mér finnst sá texti vera á tærri og hreinni íslensku. Til að svara spurningunni að einhverju leyti hvort þræll geti lifað með reisn tel ég að svo sé ekki. Ég skil „að lifa með reisn“ þannig að þá þurfi einstaklingurinn visst frelsi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin svo langt sem þau ná en ég geri ráð fyrir að fá frekari svör. Mig langar til að spyrja áfram. Við verðum væntanlega að búa við stjórnskipunina eins og hún er í dag eða eyða henni. Ég ætla að standa við þá stjórnarskrá hvað sem gerist. Samkvæmt henni verður stjórnarskránni ekki breytt nema með því að um leið og búið er að samþykkja breytingar á stjórnarskrá þarf að rjúfa þing og boða til almennra kosninga, þá er kosið þing til að stjórna landinu næstu fjögur ár, setja lög og reglur, leysa efnahagsvandamál heimilanna væntanlega o.s.frv., það verður ekki kosið um stjórnarskrána. Síðan kemur nýtt þing og það samþykkir nýju stjórnarskrána og þá er hún orðin gildandi stjórnarskrá. Ég vil spyrja hv. þingmann um þetta ferli. Nú hafa menn verið með hugljómanir um að hægt sé að setja inn í nýja stjórnarskrá ákvæði um að hún taki ekki gildi endanlega fyrr en þjóðin hafi samþykkt hana. Hvað gerist þá á milli? Þá er sú gamla búin, nýja hefur ekki tekið gildi - engin stjórnarskrá. Hvernig virka hæstaréttardómar þá? Er ekki miklu skynsamlegra að samþykkja við næstu kosningar breytinguna á 79. gr. sem ég hef lagt fram og liggur fyrir nefndinni og hefur örugglega verið rædd í þessari miklu efnislegu umræðu um stjórnarskrána í hv. nefnd? Það er hægt að samþykkja ekkert annað og hafa hæfilega þröskulda. Í frumvarpi mínu eru mjög háir þröskuldar, 40 þingmenn og helmingur atkvæðabærra kjósenda, þetta eru háir þröskuldar. Mér finnst að hv. nefnd eigi að senda til Feneyjanefndarinnar skoðun á því hvernig þessir þröskuldar ættu að vera. Eiga þeir að vera 47% af öllum kjósendum? Hvernig vilja menn hafa það? Ekki viljum við hafa stöðugar breytingar á stjórnarskrá og heldur ekki þannig að ekki sé hægt að breyta henni.

Ég ætla að byrja á að reyna að svara því sem ég gat ekki svarað síðast, um meðfæddan rétt til lífs. Ég hef ekki eitt einhlítt svar við þessu en ég veit að hugsunin í þessu ákvæði á ekki að snúa að fóstureyðingum. Við erum með  Hvað það varðar að láta þjóðina samþykkja breytingar á stjórnarskrá er það tæknilega mjög snúið. Mér finnst það góð hugmynd. Ég hef ekki tæknilega lausn á því. Samkvæmt gildandi lögum um þjóðaratkvæðagreiðslur þarf allt að vera frágengið þremur mánuðum áður. Hugsanlega er lausnin sú að vera búin með 3. umr. en eiga atkvæðagreiðsluna eftir þremur mánuðum fyrir kjördag og vera þá líka búin að samþykkja frumvarp um þjóðaratkvæðagreiðslu sem færi fram samhliða kosningum. Það er ein leið sem ég hef velt fyrir mér. Í því umhverfi sem við erum í efast ég um að við náum henni en það væri leið sem ég gæti fellt mig við. Önnur leið er frumvarp þingmannsins um að breyta fyrst 79. gr. og fara svo með heildarplaggið í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu, það er líka möguleiki. Ég held að við ættum að stefna á hitt frekar.

Hæstv. forseti. Það er ánægjuefni og merkilegur áfangi að við séum að taka til 1. umr. frumvarp að nýrri heildstæðri stjórnarskrá fyrir Ísland. Við þekkjum öll sögu og tilurð þessa frumvarps. Ég hef sagt það áður og segi enn að ég tel að það lýðræðisferli sem Alþingi mótaði vorið 2010 hafi verið þinginu til mikils sóma. Með ákvörðun sinni þá sýndi Alþingi því skilning að heildstæð endurskoðun stjórnarskrárinnar er stærra mál en svo að það yrði alfarið til lykta leitt innan Alþingis, heldur þurfi jafnframt að tryggja ríka aðkomu almennings að endurskoðunarferlinu öllu. Það er ástæða til að hrósa vinnu sérfræðingahópsins sem tók að sér í umboði stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis að yfirfara tillögur stjórnlagaráðs með tilliti til lagatæknilegra atriða og samræmis við mannréttindasáttmála og búa frumvarpið svo vel úr garði sem raun ber vitni. Faglegri og þar með talið lögfræðilegri skoðun málsins er þó ekki lokið. Áfram verður að vinna að málinu af einurð og með aðstoð færustu sérfræðinga sem völ er á. Það er því fagnaðarefni að þegar skuli hafa verið ákveðið að leita álits hjá Feneyjanefnd Evrópuráðsins sem skipuð er sérfræðingum á þessu sviði, en nefndin hefur sérstaklega verið beðin um að leggja mat á verkaskiptingu og samskipti á milli æðstu handhafa ríkisvalds samkvæmt frumvarpinu og gefa álit á ákvæðum frumvarpsins er lúta að þjóðaratkvæðagreiðslum og breyttu kosningafyrirkomulagi. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að alþingismenn hafi í huga að þær tillögur sem fyrir liggja eru sprottnar úr grasrót samfélags okkar og sýni því virðingu. Tillögurnar eru ekki flokkspólitískar í eðli sínu og mikilvægt að flokkarnir á Alþingi reyni ekki að draga þær í dilka heldur ræði þær málefnalega. Við eigum að hafa hugfast að meiri hluti kjósenda hefur þegar í þjóðaratkvæðagreiðslu lýst þeim vilja sínum að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Í þessu ljósi hef ég lýst því yfir að skýr og gild rök þurfi að koma til eigi að víkja frá tillögum stjórnlagaráðs í einhverjum grundvallaratriðum. Komi slík rök hins vegar fram hljóta menn að skoða þau af fullri ábyrgð og ekki má útiloka efnisbreytingar á grundvelli slíkra röksemda. Hef ég þar meðal annars í huga þau atriði sem sérfræðingahópurinn taldi ástæðu til að vekja athygli á í skilabréfi sínu og að sama skapi er nauðsynlegt að þingið skoði rækilega þær athugasemdir og ábendingar sem Feneyjanefndin kann að gera. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að það olli mér vonbrigðum í umræðum fyrr í dag að formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, lýsti því hreinlega yfir í ræðustól að óraunhæft væri að afgreiða þetta mál fyrir kosningar. Finnst mér það eiginlega ótímabær yfirlýsing þegar við sjáum ekki til lands í þessu efni, hvort hægt sé að ná breiðari sátt um þetta mál en nú virðist liggja fyrir af þeim umræðum sem hér hafa farið fram. Ég vil líka segja að mér komu á óvart ummæli hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar um að ég hefði gagnrýnt mjög ábendingar frá lögfræðingum og sérfræðingum sem hafa komið fram í þessu máli, þ.e. annarra en sérfræðinganefndar, vegna þess að það er alrangt. Það hef ég aldrei gert og tel nauðsynlegt að leiðrétta það úr þessum ræðustól. Fyrirliggjandi frumvarp inniheldur fjölmargar merkilegar breytingar frá núgildandi stjórnarskrá. Því er lýst að allt ríkisvald spretti frá þjóðinni sem endurspeglast aftur í ákvæðum um aukið persónukjör í alþingiskosningum, í rétti þjóðarinnar til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu, um samþykkt lög til hliðar við málskotsrétt forseta og rétt til þjóðarfrumkvæðis þar sem þjóðin sjálf getur sett mál á dagskrá þings. Þá er kveðið á um jafnan atkvæðisrétt allra kosningarbærra einstaklinga. Fjölmörg nýmæli eru í mannréttindakaflanum. Ákvæði um efnahagsleg og félagsleg réttindi eru styrkt, líka er tekið á ákvæði um tjáningarfelsi og upplýsingarétt í mannréttindakaflanum þannig að þau séu í fullu samræmi við alþjóðasáttmála. Það er lýst þjóðareign á náttúruauðlindum sem ekki eru háðar einkaeignarrétti og skýrt tekið fram að slíkar auðlindir megi aldrei afhenda öðrum en þjóðinni með varanlegum hætti. Þetta mál um þjóðareign á náttúruauðlindum hefur í gegnum mörg ár verið til umræðu á þinginu og minn flokkur og fleiri hafa lagt mikla áherslu á að þetta auðlindaákvæði nái fram að ganga. Ég vona að sú umfjöllun sem nú fer fram um breytingar á stjórnarskránni verði til þess að þetta mál nái fram að ganga og komist í stjórnarskrána. Sjálfstæði Alþingis er styrkt í þessum tillögum með því til dæmis að ráðherrar eigi þar ekki lengur sæti og skerpt er á eftirlitsheimildum með ríkisstjórn. Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis fá stjórnarskrárvernd. Forustuhlutverk forsætisráðherra í ríkisstjórn er undirstrikað og samheldni um mikilvægar ákvarðanir er efld og er það til samræmis við þróun á undanförnum árum. Eru ábendingar um það í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Eftirlit með stjórnarskránni er aukið með tilkomu Lögréttu. Hlutverk forseta lýðveldisins er betur afmarkað í samræmi við þá stefnu að stjórnarskráin sé skýr um það hvar völd og ábyrgð liggi. Skýrari umgjörð er mótuð um þátttöku í alþjóðlegu samstarfi og loks tryggt að þjóðin hafi lokaorðið um allar stjórnarskrárbreytingar framvegis. Virðulegi forseti. Nú tekur við efnisleg umræða í nefndum Alþingis. Ég tel að það vinnulag sem hér hefur verið lýst af hálfu fulltrúa í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé gott og til þess ætlað að tryggja að það verði góð umfjöllun um þetta mál á Alþingi. Markmiðið er auðvitað góð stjórnarskrá á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs, stjórnarskrá sem tekur sem mest mið af vilja þjóðarinnar eins og hann hefur birst í öllum aðdraganda þessa máls sem er nú orðinn nokkuð langur. Mat Feneyjanefndar Evrópuráðsins mun liggja fyrir seinni partinn í janúar ef ég skil málið rétt. Ég tel að við þurfum að nota tímann vel fram að því. Sjónarmið þingmanna sem fram koma í 1. umr. málsins hljóta að nýtast stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vel við áframhaldandi umfjöllun nefndarinnar á milli 1. og 2. umr. Það er nauðsynlegt að hlusta vel á alla efnislega gagnrýni og röksemdir sem fram verða settar og skoða hvort hægt sé að bregðast við henni þannig að sem breiðust sátt geti náðst um málið. Þannig eigum við að halda á málum svo að það geti að minnsta kosti verið von til þess að hægt verði að ná breiðri sátt um þetta mál. Það má þó aldrei verða til þess að sú breiða sátt verði á kostnað þess að mikilvægum atriðum í þessum stjórnarskrártillögum verði kastað fyrir róða. Stjórnlagaráð hefur lagt mjög mikla vinnu í þetta mál sem og þjóðfundur og margir hafa komið að því. Ég tel að okkur beri skylda til þess að virða þær tillögur sem fram hafa komið og það þurfi að vera sterk rök fyrir því að gera mikilvægar efnisbreytingar á frumvarpinu. Við eigum þó aldrei að útiloka það fyrr en við erum búin að fara vel yfir þetta mál og við eigum að hlusta á alla sérfræðinga sem hafa eitthvað mikilvægt fram að færa. Á það legg ég áherslu. Í lokin vara ég við tvennum öfgum í þessu máli, annars vegar að reyna að stilla Alþingi upp við vegg og taka af því réttinn til að fara gagnrýnið yfir málið og hins vegar að leggja stein í götu þess að verkefnið heppnist af annarlegum hvötum. Sumir tala um að áfangaskipta þurfi verkinu, en þá er sú hætta að heildarsamræmi í tillögunum geti tapast og einnig að þjóðinni finnist hún svikin um það loforð að fá nýja stjórnarskrá. Ekki hafa heldur komið fram rök fyrir því hvað nákvæmlega sé nógu þroskað til að fara í gegn á þessu þingi og hvað eigi að bíða. Ég tel mikilvægt að við lítum heildstætt á þetta mál. Nokkur umræða hefur orðið um það í dag að þótt gerðar hafi verið tilraunir til þess í meira en hálfa öld að ná fram heildstæðum breytingum á stjórnarskránni hefur Alþingi samt ekki borið gæfu til þess að aðrar eins breytingar hafi verið gerðar og á mannréttindakaflanum. Það hefur verið vegna þess að menn hafa ekki borið gæfu til þess að ná sameiginlegri niðurstöðu í málið eða láta reyna á það í atkvæðagreiðslu, en auðvitað eiga menn að reyna eins og kostur er og án þess að það komi niður á mikilvægum tillögum að ná sem breiðastri sátt um stjórnarskrána. Ég skora á þingmenn að veita málinu brautargengi en reyna ekki að tefja það tafanna vegna og þá ítreka ég það sem ég hef áður sagt, ég tel að þjóðin eigi að fá annað tækifæri til að segja hug sinn um niðurstöðu Alþingis samhliða næstu þingkosningum. Það þarf ekki að vera þá, það gæti orðið á eftir. Það eru þrjár leiðir í því máli eins og hér hefur verið farið yfir. Ég útiloka enga þeirra, það þarf bara að skoðast vandlega í nefnd hvaða leið er hægt að ná samstöðu um til að þjóðin fái annað tækifæri til að segja hug sinn um niðurstöðu Alþingis í þessu máli. Við höfum fjóra mánuði til stefnu sem ég vek athygli á að er sami tími og stjórnlagaráðið hafði. Ég tel að við eigum að snúa bökum saman og nýta tímann vel og skipulega með aðstoð færustu sérfræðinga innan lands og utan. Við eigum að ljúka málinu með sóma, reyna það að minnsta kosti, og tryggja þjóðinni nýja og betri stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Mér þykir það til marks um sleggjudóma yfir alþingismönnum liðinna ára þegar sá þingmaður sem hefur setið lengst á þingi, í u.þ.b. 35 ár, kemur fram og lýsir því yfir að ekki hafi tekist að breyta stjórnarskránni sem nokkru nemi. Kannski lýsir þetta meira hæstv. forsætisráðherra en nokkurn tíma þeim nýju þingmönnum sem hafa tekið sæti á Alþingi frá árinu 2007. Mig langar til þess að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna er enn þá lagt til að úthýsa stjórnskipunarvaldi Alþingis, t.d. með því að dreifa því núna á allar nefndir þingsins? Það er skýrt ákvæði í þingsköpum um að stjórnskipunarmál skuli vera inni í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Hvers vegna var stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ekki höfð með í ráðum og það tekið fyrir á formlegum fundi að leita álits hjá hinni 

Virðulegi forseti. Ég vísa því auðvitað á bug að ég sé með einhverja sleggjudóma um það hvað hefur gerst hér á umliðnum árum að því er varðar breytingar á stjórnarskránni. Staðreyndirnar tala sínu máli, hv. þingmaður, um það hverju við höfum náð varðandi breytingar á stjórnarskránni. Við höfum ekki náð fram neinni heildstæðri endurskoðun á stjórnarskránni af því að það hefur verið mikil andstaða við þær breytingar sem við erum til dæmis að fjalla um núna. Fyrrverandi hv. þm. Jón Kristjánsson gerði góða hluti á þingi með tilraun til þess að hafa forustu um að breyta stjórnarskránni en því miður náði hann því ekki. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar, eins og á mannréttindakaflanum, en í 60–70 ár höfum við ekki náð að gera þær heildstæðu breytingar sem margsinnis hefur verið reynt að gera á þingi. Nefnd eftir nefnd hefur verið skipuð í málið til þess að gera breytingar en þær ekki náð neinni niðurstöðu. Þess vegna fórum við með málið út fyrir Alþingi og  Síðari spurningu þingmannsins skal ég svara á eftir.

Virðulegi forseti. Úr því að hæstv. forsætisráðherra minntist á hið ágæta starf sem fyrrverandi hv. þm. Framsóknarflokksins, Jón Kristjánsson, fór fyrir vil ég taka undir að það var mjög gott starf. Það var hans markmið að ná fram breytingum á stjórnarskránni. Það var komin sátt um flesta þá kafla stjórnarskrárinnar sem voru til skoðunar nema ekki náðist sátt vegna 26. gr. um að forseti geti sent mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Samfylkingin og Vinstri grænir voru með því að ákvæðið yrði virkjað en Sjálfstæðisflokkurinn á móti. Hvað gerist eftir að forsetinn vísaði Icesave í þjóðaratkvæðagreiðslu? Vinstri menn hrukku frá ákvæðinu og nú er líklega sátt um að forsetinn hafi þetta vald. Varðandi það sem hæstv. forsætisráðherra fór yfir ítreka ég að það er ekki hægt að 

Ég vil biðja þingmenn um að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Við náum náttúrlega aldrei neinu fram sem máli skiptir í breytingum á stjórnarskránni ef alltaf á að horfa á lægstu samnefnara og allt þarf að ganga út á að fullkomin sátt þurfi að vera um málið, það er bara ekki þannig. Við höfum reynt, og reyndum það með Framsóknarflokknum 2009, að gera miklar breytingar á stjórnarskránni bæði að því er varðar auðlindaákvæðið, þjóðaratkvæðagreiðslu o.fl. Það náðist ekki fram og svona er hægt að rekja söguna aftur í marga áratugi og þingið hefur alls ekki náð þeim árangri sem æskilegt er í því efni. Hv. þingmaður beinir því til framkvæmdarvaldsins og spyr um málsmeðferðina í þinginu, hvort hún eigi að vera í öllum nefndum. Mér hefur nú yfirleitt fundist að þingmenn hafi ekki viljað að forsætisráðherra eða aðrir væru að skipta sér af meðferð mála í þingum eða hvernig fastanefndir færu með málin. Ég tel að sú lýsing sem kom fram í dag hjá fulltrúum stjórnskipunarnefndar hafi verið mjög góð, 

Frú forseti. Sem fyrr gleðst ég yfir því að við erum loksins að ræða efnislega um þetta mál. Verkstjórnin á málinu hefur verið þannig að tillögu stjórnlagaráðs var skilað til Alþingis 27. júlí 2011, það er komið eitt og hálft ár síðan. Allt síðasta ár fékkst fram ein lengd umræða að minni beiðni um það efnislega, að öðru leyti ekki, nema í nefndinni þar sem það var rætt ítarlega. Þar komu aðrir þingmenn náttúrlega ekki að. Við erum sem sagt að ræða núna mál sem var lagt fram 16. nóvember og þetta er fyrsta umræðan. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra um breytingar á 79. gr., hvort það væri ekki mikilvægara að skoða hana eins og ég hef lagt til þannig að þjóðin greiði einhvern tíma atkvæði um stjórnarskrána sína með bindandi hætti. Hún gerir það nefnilega ekki með þeim hugmyndum sem menn hafa lagt fram hingað til. Það hefur enginn getað sýnt mér fram á að hún geri það nokkurn tíma bindandi. Síðan er það spurningin með breytingu á mannréttindaákvæðum. Ein lítil breyting, ein kommusetning, getur breytt innihaldi 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað mikilvægt að þjóðin fái að greiða atkvæði um stjórnarskrána og það hefur verið í því ferli. Við höfum gengið í gegnum það ferli að þjóðin hefur greitt atkvæði um tillögur stjórnlagaráðs sem ég tel afar mikilvægt og hefur auðvitað verið okkur mjög gott veganesti í þeirri umræðu sem við erum byrjuð að ganga í gegnum í þinginu. Síðan hafa komið fram tillögur um það, mér heyrist að það fái góðar undirtektir, að þjóðin greiði aftur atkvæði um stjórnarskrárbreytingar sem vonandi nást fram á hv. þingi. Það eru þrjár leiðir til þess, virðulegi forseti, og við höfum farið í gegnum þær. Það getur verið áður en gengið er til kosninga, eftir að gengið er til kosninga og það getur verið samhliða þeim. Það eru vissulega þrjár leiðir til þess að þjóðin fái aftur að segja álit sitt í því máli og það er auðvitað mikilvægt.

Frú forseti. Þetta svar var ekki fullnægjandi. Greiða atkvæði fyrir kosningar eða samhliða kosningum er hvort tveggja óbindandi, það er bara skoðanakönnun. Alþingi getur síðan breytt því sem því dettur í hug. Ég vil því spyrja að því hvernig við förum að því að gera ferlið þannig úr garði að þjóðin greiði atkvæði með bindandi hætti um stjórnarskrána sína. Ég legg mikla áherslu á það. Herra forseti. Af því að ég er svo lýðræðissinnaður vil ég að þjóðin greiði atkvæði um stjórnarskrána sína sjálf með bindandi hætti. Ég hef ekki séð aðra leið en þá að breyta fyrst 79. gr. með þröskuldum sem nauðsynlegir eru til að það sé ekki of auðvelt og ekki heldur of erfitt að breyta stjórnarskránni. Síðan getum við breytt stjórnarskránni í kjölfarið og sent hana til þjóðarinnar til skoðunar. Með bindandi hætti. Síðan er það spurningin með 111. gr. Er hún heimild til að ganga í Evrópusambandið?

Hvað?

Er það heimild til að ganga í Evrópusambandið?

Virðulegi forseti. Ég er nú ekki með 111. gr. hér fyrir framan mig en það er engin heimild í þessari stjórnarskrá til að ganga í Evrópusambandið. Það yrði fyrst og fremst ákveðið hér og í þjóðaratkvæðagreiðslu af fólkinu og ákvæði er um það í þessari stjórnarskrártillögu hvernig það skuli gert.

Hæstv. forseti. Hæstv. forsætisráðherra orðaði það einhvern veginn þannig í ræðu sinni að ekki væri hægt að víkja frá tillögum stjórnlagaráðs í grundvallaratriðum. Hvað þýðir það? Er hæstv. forsætisráðherra að segja að Alþingi geti ekki gert þær breytingar sem því sýnist á þessu frumvarpi? Hver er það sem hefur vald til að breyta stjórnarskránni, er það Alþingi eða er það einhver annar? Ég vil fá nánari skýringar á þessu hjá hæstv. forsætisráðherra af því að hún sló dálítið úr og í með það hvort hún telji að hægt sé að víkja frá þessum tillögum. Er það ekki alveg augljóst mál að nú er hafin efnisleg umræða hér á Alþingi? Í því felst að við munum taka til skoðunar þær 75 breytingar sem sérfræðingahópurinn gerði, sem voru nota bene mjög margar efnislegar. Það er ekki nokkur maður hér á landi sem skilur hvað lagatæknilegar breytingar eru. Auðvitað eru lagatæknilegar breytingar efnislegar breytingar. Ég vil bara fá það fram í eitt skipti 

Virðulegi forseti. Ég hef áður farið í gegnum það að ég tel mjög mikilvægt að við reynum eins vel og hægt er að fylgja tillögum stjórnlagaráðs. Ég hef jafnframt sagt að komi fram sterk rök fyrir því að breyta efnislega með einu eða öðru móti þeim ákvæðum sem er að finna í tillögum stjórnlagaráðs, og fyrir því séu færð mjög sterk rök, þá eigum við að skoða það með jákvæðum hætti. Ég hef verið að kalla eftir því að sérfræðingar fari vel yfir þessi mál og það er alveg rétt að gerðar voru 75 breytingar af þeim sérfræðingum sem voru settir til verka á vegum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það voru margar tæknilegar breytingar en líka aðrar ábendingar sem eru efnislegar breytingar. Ég tel að við eigum til dæmis að skoða mjög vel stjórnskipunarkaflann sem fer til Feneyjanefndarinnar til skoðunar 

Virðulegi forseti. Það skiptir mjög miklu máli að við séum sammála um það hér í þingsalnum að sú efnislega umræða sem hefst nú á þinginu feli það í sér að þær breytingar sem nauðsynlega þarf að gera á þessu máli verði gerðar. Virðulegi forseti. Það hefur auðvitað aldrei verið svo í fyrri stjórnarskrárnefndum að krafa hafi verið uppi um heildstæða endurskoðun stjórnarskrárinnar. Menn hafa verið að takast þar á um einstaka þætti. Það er það sem við höfum verið að kalla eftir, sjálfstæðismenn, að við komum okkur saman um þá þætti sem þarf að breyta. Ekki koma hér eins og hæstv. forsætisráðherra segir og halda því fram að þeir sem hafa ekki fallist á það séu með einhver annarleg sjónarmið og nú eigi að koma í veg fyrir annarleg sjónarmið. Virðulegur forseti. Í lokin vil ég segja þetta: Í breytingum sérfræðihópsins er gert ráð fyrir að breytingar á mannréttindakaflanum séu þannig að það eigi að gerast á tveimur þingum eftir gömlu aðferðinni en ekki I. kafli stjórnarskrárinnar til dæmis þar sem meðal annars er ákvæði um að allt ríkisvald spretti frá þjóðinni. Þá spyr ég hæstv. forsætisráðherra: 

Virðulegi forseti. Í mínum huga eru mannréttindaákvæði í stjórnarskránni hvað mikilvægust. Ég held að það séu fá ef nokkur ákvæði þar sem maður tekur fram yfir mannréttindakaflann.  Ekki er hægt að útiloka eitt eða neitt í þessu sambandi, menn eiga bara að skoða þetta jákvætt. Mér finnst hv. þingmaður ansi hornóttur miðað við þær ræður sem ég hélt hér áðan þar sem mér fannst ég vera að rétta út sáttarhönd hvað það varðar að vera opin fyrir því að skoða hvernig hægt væri að ná sem breiðastri sátt í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég er í hópi þeirra sem hafa haft ákveðna fyrirvara á því að gera mjög miklar breytingar á stjórnarskrá eða skrifa nýja en á henni má alveg gera ýmsar gagnlegar breytingar og ýmislegt má vel við una í þessu plaggi. Ég hjó eftir því að hæstv. forsætisráðherra nefndi að plaggið sé ekki flokkspólitískt í eðli sínu en það sem veldur mér áhyggjum, eða ég velti vöngum yfir, er það mikla svigrúm sem gefið er til breytinga á stjórnarskránni, bæði fyrir og síðan jafnvel í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu; breytingar og svigrúm sem geta auðveldlega orðið flokkspólitískt afl. Ég vil nefna eitt dæmi um það og það er 19. gr. sem fjallar um hina evangelísku lútersku kirkju. 

Virðulegi forseti. Auðvitað getum við deilt um það, og gerum það, hve mikið svigrúm er til breytinga á þeim tillögum sem koma frá stjórnlagaráði þar sem breiður þverskurður af þjóðinni fór yfir tillögurnar. Við erum mörg í þessum sal sem viljum sem mest að þær tillögur haldi sér inni í þinginu en höfum eins og ég sagði áðan opnað á breytingar ef þær eru studdar efnislegum rökum og ég tala nú ekki um það sem kemur frá Feneyjanefndinni, að við skoðum það jákvætt. 19. gr. er hún ekki um kirkju … ég er nú ekki með þetta.

Það er um þjóðkirkju.

Já, það er nú það sem fór í þjóðaratkvæðagreiðslu og sú tillaga sem stjórnlagaráðið setti þar fram var felld og á því voru mjög skiptar skoðanir. En það var afdráttarlaust 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið og hef þá trú að við deilum því að þarna ætti nú kannski ekki að gera of miklar breytingar því að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar sýndi það, svo ekki verður um villst, að íslenskan þjóðin vill ekki gera breytingar á því ákvæði er lýtur að þjóðkirkjunni. Ég hef af því pínulitlar áhyggjur að með einfaldri lagasetningu hér á þingi verði þessu ákvæði í stjórnarskránni kúvent. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort hún deili ekki þeim áhyggjum með mér.

Virðulegi forseti. Eins og þetta er í því frumvarpi sem við fjöllum um varðandi kirkjuskipanina, hún er sett inn í þetta frumvarp óbreytt frá því sem hún er í gildandi stjórnarskrá. Vissulega eru skiptar skoðanir um þetta ákvæði en ég hef ekki heyrt neinn í þessum þingsal mæla því bót að fara að breyta út frá því sem var samþykkt með miklum meiri hluta í þjóðaratkvæðagreiðslunni.

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að í þeirri efnislegu umræðu sem nú hefst á Alþingi um það frumvarp sem hér um ræðir hefur Alþingi fullkomið vald yfir því hvaða breytingar verða gerðar og hvernig þær verða gerðar. Það er þá alveg á forræði Alþingis að ákveða með hvaða hætti vinna á verkið áfram, að ákveða hvort ástæða er til að kaflaskipta því, áfangaskipta því eða skipta því einhvern veginn öðruvísi. Nú er hafin sú efnislega umræða sem margoft hefur verið kallað eftir og í því felst að sjálfsögðu að stjórnlagaþingið Alþingi er með málið. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði í ræðu sinni í dag að í þeirri tillögu sem hér um ræðir væru gríðarlegar breytingar á núgildandi stjórnarskrá. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni, hér eru á ferðinni gríðarlegar breytingar á núgildandi stjórnarskrá. Segja má að á margan hátt sé verið að umturna ýmsum ákvæðum í gildandi stjórnskipunarrétti, bæði að afnema ákvæði, breyta og bæta við og gera gríðarlegar breytingar á stjórnskipunarþætti stjórnarskrárinnar og alls konar aðrar breytingar. Þegar gerðar eru svo gríðarlegar breytingar, svo ég noti orðfæri hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, er ábyrgð Alþingis mjög mikil. Það þarf að ígrunda þær gríðarlegu breytingar sem lagðar eru til, hvað felst í þeim, hvaða áhrif hafa þær, og leita til allra þeirra sem hjálpað geta og aðstoðað Alþingi við verkið. Ég geri engar athugasemdir við það verklag sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir upplýsti okkur um áðan um að leitað skyldi til alls Alþingis varðandi málið. Það er ágætt að hér hefjist mikil umræða innan veggja Alþingis í nefndum þingsins. Ég spyr mig reyndar að því hvenær við eigum að hafa tíma til að sinna öllum verkefnunum á þeim örfáu vikum sem eftir lifa af þinginu fram að jólum. Menn hljóta þá að gefa nefndum þingsins mjög rúman tíma til að fjalla um málið. Á meðan verið er að ræða það er augljóst að ekki verður fjallað um önnur mál. Það liggur þá bara fyrir að mikil umræða mun hefjast í hv. atvinnuveganefnd um náttúruauðlindaákvæði stjórnarskrárinnar og á meðan hún stendur yfir er minni tími til að ræða önnur mál. Það segir sig sjálft. Ég geri ekki athugasemd við að nefndir þingsins skoði málið og ég hef reyndar haft þá skoðun lengi að það sé mjög brýnt að allir alþingismenn taki þátt í umræðu um breytingar á stjórnarskrá. Ég get tekið undir það með þingmanni, þetta er ekki einkamál örfárra þingmanna heldur eiga allir alþingismenn að taka þátt í því. Það er líka jafnaugljóst að allir færustu sérfræðingarnir hér á landi og sérfræðingar annars staðar sem við getum leitað til eiga að sjálfsögðu að vera kallaðir til ráðgjafar um þær tillögur sem hér liggja fyrir. Það hlýtur að vera nokkuð augljóst. Það hlýtur að vera þá svo að fara á í heildstæða athugun á því hvað tillögurnar þýða. Við hljótum að sjálfsögðu að leita til færustu sérfræðinga okkar í stjórnskipunarrétti. Ég geng út frá því að það verði gert og ég er þess fullviss að hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Valgerður Bjarnadóttir, er mér sammála um það. Ég skil skilanefnd sérfræðingahópsins á þann hátt að um leið og nefnt er í skilabréfi þeirra að rétt sé að leita til Feneyjanefndarinnar eigi að fara í heildstætt mat á tillögunum. Það mat yrði þá gert um leið og málið er sent til Feneyjanefndarinnar. Það er alveg rétt að ég sagði það í þessum stól að ég teldi rétt að til hennar yrði leitað, en ég tel jafnrétt að við leitum til innlendra sérfræðinga okkar. Ég hygg að við höfum góðan tíma á komandi vikum til að gera það. Ég kalla eftir því að það verði gert. Á fyrri stigum málsins var á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar rætt töluvert að fá Lagastofnun Háskóla Íslands til verksins. Niðurstaðan var sú að það yrði ekki gert. Á þeim tíma settu menn í meiri hlutanum fyrir sig að það tæki svo langan tíma. Ég ítreka þá afstöðu mína sem ég hef ávallt gert að það sé allt í lagi að umræðan taki tíma, það sé allt í lagi að við vöndum okkur við málið og að það sé allt í lagi að við nýtum tíma til þess og kostum einhverju til til að fá vinnu slíkra sérfræðinga þegar við höfum svo mikilvægt stjórnskipunarverkefni í höndunum. Það hlýtur þá að gilda það sama um Feneyjanefndina og aðra sérfræðinga sem leita þarf til. Ég mun ekki setja það fyrir mig að menn verji fé til að fara yfir þær tillögur sem hér er um að tefla þegar um er að ræða jafnbrýnt mál og stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ég get ekki sætt mig við að ekki eigi að gera það þegar um slíkt grundvallarmál er að ræða af því að það kosti peninga. Afleiðingarnar af því að gera það ekki geta verið mjög alvarlegar. Þá vil ég koma að þeirri umræðu sem verið hefur í þjóðfélaginu á undanförnum vikum, hún hófst reyndar að einhverju leyti fyrir ári síðan þegar fundaröð hófst á vettvangi lagadeilda háskóla um tillögurnar sem þá voru í burðarliðnum. Tillögurnar höfðu verið kynntar skömmu áður og núna síðast voru þær ræddar á tveimur fundum sem haldnir hafa verið í Háskóla Íslands og Háskólanum í Reykjavík. Reyndar kom fram fyrr í dag nokkuð góð lýsing á þeim fundi sem haldinn var í Háskóla Íslands. Mig langar til að nefna nokkur atriði sem fram komu í máli lektors lagadeildar í Háskólanum á Akureyri, Kristrúnar Heimisdóttur, á fundi sem haldinn var í Háskólanum í Reykjavík. Þar kynnti hún til sögunnar óformlegt álagspróf á stjórnarskránni, þ.e. hún beitti raunhæfum dæmum á tillögur til stjórnarskrár sem liggja fyrir. Niðurstaðan var sú að meðal fundarmanna voru mjög skiptar skoðanir um hvort Kristrún Heimisdóttir skildi tillögurnar rétt. Kom það meðal annars fram hjá fulltrúa sem hefur setið í stjórnlagaráði að Kristrún misskildi tillögurnar. Það var vegna dæmisins sem Kristrún tók, sem sneri að upptöku kanadadollars þar sem hún leiddi sterk rök að því að mun auðveldara væri að gera svo afdrifaríkar breytingar á þjóðfélagsskipaninni á grundvelli tillagnanna en á grundvelli núgildandi stjórnarskrár. Það segir mér að ef misskilningur um merkingu tillagnanna kemur upp á fundi úti í bæ þar sem saman koma margir okkar bestu sérfræðingar - þarna voru staddir prófessorar í lögum og fleiri af vettvangi stjórnskipunarréttar - er augljóst mál að við þurfum að skoða tillögurnar og það er það sem við erum að fara að gera í efnislegri umræðu á þinginu. Við erum að fara að taka tillögurnar til athugunar og við ætlum að gefa okkur tíma til að skoða þær. Ég mun áskilja mér allan rétt til að koma með mínar eigin breytingar. Ég mun halda til haga sjónarmiðum mínum um að það þurfi að áfangaskipta málinu. Ég legg áherslu á það í ljósi þess að nú er 20. nóvember, hæstv. forseti, að það verður ekki tími til að gera alla þessa hluti auk þeirra stórkostlegu breytinga sem núverandi ríkisstjórn hyggst gera á öðrum grundvallarþáttum þjóðfélagsins. Menn verða að fara að forgangsraða hlutunum. Við erum til viðtals um það og höfum alltaf sagt það, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að ræða breytingar á stjórnarskránni. Ég tek fram að við ræðum tillögurnar eftir umfjöllun stjórnlagaráðs, eftir þjóðaratkvæðagreiðslu, nú þegar Alþingi er komið með málið í hendurnar, og þá hljótum við að hefja þá umræðu og taka hana mjög alvarlega. Ég mun gera það og ég mun tala fyrir því í nefndinni. Það er afskaplega stuttur tími sem ég hef til að ræða þessi mál og raunar er ekki hægt að gera annað en impra á mjög fáum atriðum í þessari ræðu að þessu sinni, en það koma fleiri tækifæri. Mig langar að nefna til sögunnar tvö atriði í þessum tillögum, þau varða efnislegar breytingar. Í fyrsta lagi er það sem ég hef rætt nokkuð í andsvörum í dag, sem er sú breyting sem sérfræðihópurinn gerir á ákvæði um breytingar á stjórnarskránni. Togast hafa á sjónarmið um hvernig breyta eigi stjórnarskránni, hvort rétt sé að það sé auðvelt að breyta henni, hvort breyta eigi stjórnlögum hægt eða hratt og hvernig þessi þróun eigi öll að vera. Ég er talsmaður þess að stjórnlögum eigi að breyta hægt. Það er afstaða mín. Ég er líka talsmaður þess að eðlilega sé frekar erfitt að breyta stjórnlögum. Þau innihalda slíka grundvallarþætti að það er eðlilegt að breytingar verði ekki gerðar vegna dægursveiflna í þjóðfélaginu. Það er á þeim grunni sem sérfræðihópurinn gerir þá miklu breytingu á tillögunum að þegar um er að ræða mannréttindakafla stjórnarskrárinnar eigi tvö þing að fjalla um málið með kosningar á milli. Ég er alveg sammála því. Ég er reyndar á þeirri skoðun að það eigi almennt að gilda um stjórnlögin, en ég er alveg sammála því að mannréttindaákvæðin séu þess eðlis að það skipti gríðarlega miklu máli að menn geti ekki breytt þeim á svipstundu. Það er líka afstaða mín, og ég ætla bara að taka einn kafla til viðbótar inn í umræðuna, að það nákvæmlega sama ætti að gilda um undirstöðu stjórnskipunar lýðveldisins Íslands. Ef sú staða kæmi upp, það er ekkert útilokað í því, það getur ýmislegt gerst í framtíðinni, að kallað verði eftir því að breyta til dæmis 2. gr. tillögunnar, um uppsprettu ríkisvalds og handhafa þess, og menn vilji breyta því með einhverjum þeim hætti - ég hef ekki hugmyndaflug um hversu dramatískt það gæti orðið - að það nákvæmlega sama ætti að gilda um það ákvæði og mannréttindaákvæðið. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það sama eigi að gilda um þingræðisákvæðið í 1. gr., að ég tali nú ekki um 3. gr., um að íslenskt landsvæði sé eitt og óskipt, mörk íslenskrar landhelgi og lofthelgi og slíkt. Ástæðan fyrir því að það atriði er mér svo hugleikið í dag er vegna þeirra umræðna sem ég hygg að við munum þurfa að eiga í vetur um það. Það er gríðarlega mikilvægt mál. Það skiptir gríðarlega miklu máli hvernig menn standa að stjórnarskrárbreytingum og að menn geri sér grein fyrir því að þær aðstæður geta vel skapast í þjóðfélaginu að glundroðinn verði slíkur að menn fara að hnika til þessum grundvallaratriðum. Þá er um að ræða öryggisventil handa borgurunum í stjórnarskrá. Hvað er stjórnarskrá ætlað að vernda? Að sjálfsögðu er henni ætlað að vernda borgarana. Þegar menn hafa sett inn ákvæði í núgildandi stjórnarskrá okkar um að henni skuli breyta hægt og að það þurfi að gera með tveimur þingum og kosningum á milli, er ekki síst verið að horfa til þessara þátta. Þar á að koma í veg fyrir að skyndilega geti orðið slíkar breytingar í þjóðfélaginu að menn umturni allri þjóðfélagsskipaninni. Það er algjörlega nauðsynlegt að setja þessi mál í það samhengi af því að það eru þau grundvallaratriði sem við fjöllum um. Ég hef ekki tækifæri á þessu stigi til að tala um þær 75 breytingar sem sérfræðingahópurinn gerði, en ég vil hins vegar nefna minnisblöð sem Gunnar Helgi Kristinsson prófessor sendi sérfræðihópnum eftir skoðun sína á málinu. Það varðar meðal annars forsetaembættið, stöðu forseta Íslands og fleiri atriði; þjóðaratkvæðagreiðslur við forsetakosningu og fleiri slík atriði. Í minnisblaði hans koma fram verulegar áhyggjur af því að hér sé um að ræða afar róttækar breytingar. Gunnar Helgi heldur því fram að rökstuðningurinn sé svo fátæklegur að nauðsynlegt sé að staldra við. Hér er um að ræða nokkur grundvallaratriði sem er algjörlega nauðsynlegt fyrir okkur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fjalla rækilega um í vetur; hvað þetta merkir og hvað menn hafa ætlað sér að gera með það. Ég hvet hv. þingmenn, sem ætla að fjalla um málið í öllum nefndum þingsins, að skoða minnisblað prófessorsins þar sem hann lýsir áhyggjum sínum. Hann segir að hér sé um að ræða róttækustu breytingar sem við höfum séð á stjórnarskrá vestrænna ríkja í langan tíma. Ég held að augljóst sé að menn verða að gefa sér rækilegan tíma til að fara yfir það. Hæstv. forseti. Tíminn er nú hlaupinn frá mér, ég er rétt byrjuð á ræðu minni en hin efnislega umræða um frumvarp til stjórnskipunarlaga er að sama skapi rétt hafin.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólöfu Nordal innilega fyrir það að hefja hér efnislega umræðu því að hún er fyrsti þingmaður sem talar hér í ræðu, ég er ekki að tala um andsvör, efnislega um frumvarpið og ég vil þakka henni kærlega fyrir það. Hún lagði áherslu á að ég hefði sagt að það væru gífurlegar breytingar frá fyrri stjórnarskrá, það er rétt, en það eru ekki gífurlegar breytingar alls staðar. Sumar eru gífurlegri, ef ég má svo að orði komast, en aðrar. Þegar ég notaði orðið „gífurlegt“ var það á eftir þessu: „Meðal fleiri nýmæla eru ákvæði um náttúru Íslands, umhverfi og auðlindir. Auðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti eru samkvæmt þeim sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar.“ Það var þetta sem ég sagði að væri gífurleg breyting. Þetta er gífurlega ánægjuleg breyting, tel ég vera, og ákvæðið allt eins og það er í tillögum stjórnlagaráðsins, eða því sem við höfum fengið aðeins umorðað og bætt frá lögfræðingahópnum. Ég vil sem sagt þakka fyrir það. Ég tel að þau atriði sem hv. þm. Ólöf Nordal nefndi einmitt vera það sem við erum að hefja vinnu við núna, en ég tel að við ættum að hafa í huga í því öllu saman að það er okkar hér á Alþingi að taka ákvörðun. Auðvitað hlustum við á fræðimenn, en við getum verið á annarri skoðun en þeir og fræðimenn eru heldur ekki allir sammála. Ég tel að við ættum líka að hafa það í huga að við erum þau sem 

Virðulegi forseti. Það er akkúrat það, það er algjört grundvallaratriði, það erum við sem berum ábyrgð á þessum breytingum, það erum við sem ákveðum hvaða breytingar verði gerðar á stjórnlögum Íslands. Það vald verður ekki frá Alþingi tekið og undir þeirri ábyrgð þurfum við að rísa. Í því felst að sjálfsögðu að við gefum okkur tíma. Auðvitað er það rétt hjá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að skoðanir eru skiptar um einstaka þætti. Það sem við erum að tala núna um hér á upphafsdegi þessarar umræðu er að hér er um miklar breytingar að ræða, á nánast hverri einustu grein stjórnarskrárinnar núgildandi. Mörgum greinum er bætt við og það er ekkert endilega svo að ef þú bætir við greinum sé verkið orðið eitthvað betra. Það er verið að breyta hverri einustu, einustu grein. Það er meira að segja verið að hnika til orðalagi án þess að menn hafi endilega ætlað að breyta merkingunni. Síðan getur verið að með því að breyta orðalaginu hafi merkingin óvart breyst. Það eru alls konar svona atriði sem við þurfum að fara yfir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég vil þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir að hafa kveðið upp úr um það hér í dag að við séum að fara að gera nákvæmlega það og ég bind vonir við að við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fáum það rými hér í þinginu sem þarf í vetur, og þá líka skilning á því að þetta verk er ekki unnið á einni nóttu. Ég held áfram að tala fyrir því að menn séu tilbúnir til að sjá að rétt sé að áfangaskipta þessu verki. Ég ætla ekki að fara að stæla við formann nefndarinnar um málið á þessu stigi, við förum með það inn í nefndina. En grundvallaratriðið er þetta: Nú er Alþingi komið með þetta mál. Nú munum við leita til þeirra sérfræðinga sem við þurfum á að halda og að sjálfsögðu verður það alltaf Alþingis að bera ábyrgð á breytingu á stjórnlögum.

Virðulegi forseti. Við hv. þm. Ólöf Nordal erum sammála um það að Alþingi beri ábyrgðina. Við erum hins vegar ósammála um það að það þurfi að áfangaskipta þessu. Við erum ósammála um það að hnikað hafi verið til orðalagi og að það skapi einhver vandræði. Ég veit ekki hvort hún hefur lesið greinargerðina sem fylgir því frumvarpi sem hér er lagt fram. Hún er mjög skýr og það þarf ekkert að velkjast í vafa um að það verði engin túlkunarvandræði með þessa greinargerð á bak við stjórnarskrána þegar hún verður samþykkt. Hún er alveg kýrskýr, eins og sagt er, og gífurlega flott vinna sem þar var unnin.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki enn þá lesið þann lagabálk með skýringum, nefndarálitum, öðrum lögskýringargögnum sem ekki er hægt að deila um hvað merkir. Ég veit ekki betur en að það sé akkúrat þannig að þegar við tölum um lög í landinu vilji menn skilja þau á ýmsan hátt og túlka þau fyrir dómstólum á hinn og þennan veginn. Það er kannski það sem þetta mál snýst allt um. Við erum að taka við frumvarpi sem hefur ekki áður verið til umræðu í þinginu, við erum að hefja hana núna. Að sjálfsögðu þurfum við að fara yfir frumvarpið staf fyrir staf, orð fyrir orð, setningu fyrir setningu, og fá til þess þá sem á þarf að halda. Við þurfum svo sem ekki að orðlengja frekar með það. En það er náttúrlega alls ekki hægt að halda því fram að greinargerðin sé svo skýr að það sé engan vafa að finna um túlkun á þessum ákvæðum. Það er ekki þannig.

Virðulegur forseti. Ég ætla að spyrja hv. þingmann út í atriði sem kom til umræðu eftir ræðu hv. þingmanns í andsvörum hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Hv. þingmaður hnykkti á því þar að þær breytingar sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir telur gífurlegar breytingar á stjórnarskránni séu einkum þær sem felast í auðlindaákvæðinu svokallaða. Þetta er auðvitað ákvæði sem töluvert hefur verið rætt alllengi varðandi umræður um breytingar á stjórnarskrá og ég hef skilið það sem svo að um slíkt ákvæði hefði verið hægt að ná samstöðu og sátt. Þó er ég ekki alveg viss um afstöðu Sjálfstæðisflokksins til þessa ákvæðis, það fer tvennum sögum af henni. Því vil ég biðja hv. þingmann að útskýra hver afstaða Sjálfstæðisflokksins til auðlindaákvæðisins svokallaða er, hvort hv. þingmaður telur að möguleiki hefði verið á að ná víðtækri samstöðu allra flokka um breytingar á slíku ákvæði og þá á hvaða forsendum, og jafnframt á hvaða hátt, ef einhvern, tillagan sem hér er til umræðu, ákvæði um auðlindir, er frábrugðin því sem hv. þingmaður telur ásættanlegt.

Hæstv. forseti. Þetta er eitt af því sem hefur ávallt skotið upp kollinum í þessari umræðu, að sjálfstæðismenn séu ekki reiðubúnir til að gera breytingar eða leggja inn í stjórnarskrá ákvæði um náttúruauðlindir í þjóðareign. Það er reyndar þannig að í tveimur ríkisstjórnum sem Sjálfstæðisflokkurinn átti aðild að og var í forsæti fyrir var það í stjórnarsáttmála að slíkt ákvæði skyldi skrifað og fært inn í stjórnarskrá. Það var reyndar ekki gert en það var hins vegar þar með yfirlýstur vilji þingflokks Sjálfstæðisflokksins á þeim tíma. Það hefur líka lengi verið stefna flokksins á landsfundum og ég veit ekki betur en t.d. ég og reyndar formaður flokksins og bara nánast allir þingmenn hans hafa ítrekað þá afstöðu sjálfstæðismanna að þetta ákvæði skuli færa inn í stjórnarskrá. Ég get alveg viðurkennt að við höfum auðvitað verið að takast á um það á milli flokkanna hvernig þetta orðalag eigi að líta út nákvæmlega og um skýrleika þess. Við höfum nefnt hér sem okkar innlegg inn í þetta mál t.d. þær tillögur sem eru hjá stjórnlaganefndinni, sem vann í kjölfar þjóðfundarins og undirbjó mjög viðamikla skýrslu og mjög gagnlega fyrir stjórnlagaráðið. Ég vonast til þess að við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd munum líka skoða hana þegar við förum að skoða þetta mál í vetur. Ég er því alveg sannfærð um og hef reyndar alltaf verið þeirrar skoðunar að ef við mundum einsetja okkur að ná slíku samkomulagi væri það hægt. Ég get ekki fallist á það sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra að sátt þýði að menn þurfi að gefa eftir, að það séu bara einhverjir aðrir sem ráða. Sátt felur það í sér að menn nái saman um grundvallaratriði. Ég trúi því að þarna sé flötur til að ná samstöðu.

Virðulegur forseti. Má gera ráð fyrir því að hv. þingmaður eða hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins muni leggja fram eigin tillögu að auðlindaákvæði? Ef svo er, getur hv. þingmaður upplýst okkur um hvernig orðalag slíks ákvæðis kynni að verða? Ég tek svo undir með hv. þingmanni um að skilningur hæstv. forsætisráðherra á víðtæku samráði eða sátt er svolítið sérkennilegur en segir okkur kannski ýmislegt um vinnubrögð þessarar ríkisstjórnar, skýrir þau á margan hátt. Er hv. þingmaður sammála mér um það að sá skilningur sem hæstv. forsætisráðherra hefur á samstöðu eða samráði, að með því móti ráði einhverjir aðrir - væntanlega þá einhverjir aðrir en ríkisstjórnin - kunni að útskýra að ekki hefur verið meira gert í því að reyna að ná 

Hæstv. forseti. Eins og ég hef sagt hér nokkrum sinnum áður munum við, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hefja þá vinnu sem fram undan er um þær tillögur sem hér liggja á borðinu. Það er vel hugsanlegt að við komum með tillögu í þessa veru og líka ýmsar aðrar tillögur eftir því sem okkur þykir ástæða til eftir því sem vinnunni vindur fram. Ég verð svo að viðurkenna það, hæstv. forseti, að ég er ekki rétta manneskjan til þess að rýna í hugsanir hæstv. forsætisráðherra um það hvernig hlutirnir eigi að ganga fyrir sig og hef því miður ekki almennilega skilning á því alltaf. Ég vil hins vegar halda því fram sem ég hef löngum gert að það má ekki vera afstaða manna að það sé óvinnandi vegur að ná samstöðu um mál. Það getur ekki verið útgangspunkturinn. Jafnvel þótt menn hafi verið að deila um erfið mál hér á þessu kjörtímabili, mjög erfið, og jafnvel þótt við höfum gert það í mörg ár þar á undan 

Forseti. Loksins erum við komin í efnislega umræðu um það frumvarp sem liggur fyrir og það var gaman að hlusta á þingmanninn ræða um stjórnskipun og ýmis efnisatriði. Mig langaði að spyrja þingmanninn um skoðun hennar á því atriði sem er sett fram í skilabréfi sérfræðingahópsins um að erfiðara kunni að vera að mynda ríkisstjórn eða að ríkisstjórn sitji þegar gert er ráð fyrir auknu vægi persónukjörs og 5% þröskuldurinn sé lækkaður niður þannig að hugsanlega komist fleiri smærri flokkar eða jafnvel flokksbrot á þing. Ástæðan fyrir því að ég spyr að þessu og langar að heyra í þingmanninum um þetta atriði er að ég hef svolítið velt þessu fyrir mér eftir að við fengum skilabréfið í hendur. Ég er þessu ekki sammála og kannski finnst mér skýrasta dæmið um að það sé ekki erfiðara endilega að mynda ríkisstjórn eða halda ríkisstjórn þegar margir smærri flokkar eru á þingi. Við getum horft hér t.d. til Danmerkur þar sem eru ákveðnar blokkir, hægri blokk og vinstri blokk, og það eru jafnvel minnihlutastjórnir, sem er reyndar ekki gert ráð fyrir hér, og minni flokkarnir styðja meiri hlutann eða stjórnina. Mig langar að vekja athygli á því að hér á Íslandi varð ríkisstjórnin minnihlutastjórn um daginn, en það gerðist ekkert, vegna þess að hér er lítill flokkur eða flokksbrot sem heitir Björt framtíð sem styður ríkisstjórnina.

Hæstv. forseti. Ég hef auðvitað tekið eftir þessu í skilabréfi nefndarinnar og ég hygg að þau sjónarmið sem þarna búa að baki séu mikilvægi þess að það sé stöðugt ástand í stjórn landsins. Að það sé viðamikið atriði í stjórnlögum að þau séu þannig úr garði gerð að þau skapi ekki glundroða þegar kemur að stjórn landsins, að öllum þessum hagsmunum þjóðarinnar sé best borgið með því að hér séu lög með þeim hætti að það sé hægt að tryggja stöðugleika. Þau sjónarmið sem þarna er hreyft eru að þegar um er að ræða marga litla flokka sé mun erfiðara, út af því að það séu þá svo margar skiptar skoðanir uppi, að mynda ríkisstjórn. Þegar hv. þingmaður nefnir dæmið frá Danmörku svarar hún eiginlega spurningunni sjálf. Ég held nefnilega að ástæðan - það er mikil hefð fyrir minnihlutastjórnum í Danmörku, það er bara hefð fyrir því. Sú hefð getur vel verið vegna þess hvernig flokkaskipulaginu er háttað þar, það kann vel að vera. Ég er ekkert endilega viss um það að það sé sú leið sem við viljum fara. Ég vil miklu heldur hafa hér meirihlutastjórnir, það er mín afstaða, ég held að það sé miklu betra. Ég held reyndar að sú ríkisstjórn sem nú situr viðurkenni það ekkert að hún sé á borði minnihlutastjórn. Hún hagar sér eins og meirihlutastjórn þótt hún sé ávallt að semja sig í gegnum einstök mál. Það væri auðvitað miklu nær fyrir virðulega ríkisstjórn að viðurkenna bara stöðu málsins og fara að haga sér eins og minnihlutastjórn gerir. Það þýðir það að semja sig í gegnum hvert einasta mál en ekki fara fram með frekju í öðru hverju máli og síðan þegar á þarf að halda er hlaupið í skjólið. Í þessu efni finnast mér þau sjónarmið sem fram komu hjá sérfræðinganefndinni skipta máli, að við 

Forseti. Þetta er gaman. Það er gaman að ræða þetta við hv. þingmann. Ég held að við séum sammála um að stjórnmálaástandið í Danmörku sé ekki sérstaklega óstöðugt. Þó nokkrir af þeim sérfræðingum sem komið hafa fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eða við höfum hlýtt á á hinum ýmsu fundum, ráðstefnum og málþingum hafa lagst gegn ýmsum breytingunum með þeim rökum að ekki sé hefð fyrir þessu. Stjórnmálahefðin á Íslandi sé önnur. Hér erum við með meirihlutastjórnir og sterkan sjálfstæðis - þetta var svona „freudian slip“, ég sagði næstum því Sjálfstæðisflokkurinn. 

Virðulegur forseti. Þá er spurningin: Hvernig breytir maður hefðum? Hvernig fær maður fólk til að haga sér öðruvísi ef maður vill að fólk hagi sér öðruvísi? Gerir maður það með því að breyta vinnubrögðum? Haga sér til dæmis öðruvísi hér á Alþingi? Að gera sér grein fyrir því hvernig staðan er í tilteknum málum og ræða það við hina flokkana á þeim grundvelli í stað þess að ýta alltaf eigin skoðunum fram? Eða gerum við það með því að hræra í stofnunarstrúktúrnum sjálfum og halda að það muni kalla þessar breytingar fram? Það er eiginlega það sem hv. þingmaður er að kalla eftir? Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni að vinnulagi á Alþingi er um mjög margt ábótavant en ég held að ef við ætlum að breyta verðum við bara að byrja á okkur sjálfum. Það verður að gerast hjá okkur sjálfum og í störfum okkar frá degi til dags. Ég held að það muni ekki gerast með því að keyra í gegn strúktúrbreytingu sem menn eru ekki tilbúnir til að fara eftir ef marka má vinnubrögð á þinginu.

Herra forseti. Ég fagna því að geta lagt orð í belg um nýtt frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Mér finnst það fagnaðarefni að við séum þó að minnsta kosti komin þangað að slíkt gagn liggi á borði okkar, þetta er fyrsta tilraunin sem hefur komist svo langt frá því að við fengum núgildandi stjórnarskrá við lýðveldisstofnun. Sumir hafa rætt hér á undan mér um mikilvægi þess að ná breiðri samstöðu um stjórnarskipunarlög og þá vinnu og ekki geri ég lítið úr því. Við óskum þess væntanlega öll að okkur auðnist að vera sem mest samstiga um slík grundvallarmál. Enda hafa menn jafnan reynt að hafa það að leiðarljósi í vinnunni og ég tel að svo hafi verið gert nú þó að ferlið hafi lotið nokkuð öðrum lögmálum, þ.e. þjóðin hefur sjálf komið beinna og opnara að undirbúningnum en áður hefur verið, samanber þjóðfund og vinnu af því tagi og ráðgefandi atkvæðagreiðslu á dögunum. Vandinn er kannski sá að menn þurfa líka að gæta hófs í tali sínu um nauðsyn þess að ná samstöðu því einhvers staðar liggja mörkin milli þess að ná slíkri samstöðu og hins að selja einum eða fáeinum aðilum einhvers konar stöðvunar- eða neitunarvald og þar með koma kannski í veg fyrir að menn komist áfram. Ef menn sverja sig svo sterklega undir þörfina fyrir samstöðu að þeir leiti í raun og veru að samnefnara hins minnsta í öllum tilvikum eða afhendi einstökum aðilum fullt forræði á því að málin gangi ekki fram er mönnum nokkur vandi á höndum. Ég er að sjálfsögðu þeirrar skoðunar að stjórnarskrá, kosningalög og fleiri slík grundvallarmál geri allt aðrar kröfur til manna um að reyna að ná samstöðu en þegar við tökumst á í hita leiksins um pólitísk deilumál, eðli máls samkvæmt, sem þarf að útkljá og hafa minna varanlegt gildi en slík grundvallarmál. Þá kemur að einu sem mér finnst minna hafa verið rætt hér og það er spurningin um viljann til að ná saman. Ef menn segja: Þetta er mál af því tagi þar sem mönnum ber rík skylda til að ná breiðri samstöðu um, þá verður í hinu orðinu eiginlega að fylgja: enda stendur vilji allra til þess. Það leggja allir sitt af mörkum. Það er það sem við ætlum okkur. Menn hafa rætt hér um nefnd Jóns Kristjánssonar og mér flaug nú í hug hið fornkveðna þegar hver maðurinn á fætur öðrum talaði um þá nefnd og taldi sig vita allt um það sem þar fór fram, að þeir segðu mest af Ólafi konungi sem aldrei hefðu heyrt hann eða séð. Hér töluðu margir sem ekki sátu í þeirri nefnd. Það gerði þó ræðumaður og er til vitnis um það hvernig hún vann því ég var í henni allan tímann. Það er rétt að hún vann mikið og metnaðarfullt starf og Jón Kristjánsson stýrði því verki af sinni alkunnu lipurð og sanngirni. Nefndin vann meðal annars að einu leyti algjörlega á nýjan hátt frá því sem fyrri stjórnarskrárnefndir, til hverra ég þekkti líka og fylgdist með, höfðu unnið. Hún opnaði í fyrsta sinn slíkt ferli í verulegu mæli. Ég beitti mér sérstaklega innan nefndarinnar fyrir því að það væri gert, til dæmis með því að fundargerðir og gögn voru gerð aðgengileg á netinu með opnun heimasíðu. Það var algjört nýmæli því að fyrri stjórnarskrárnefndir höfðu verið lokaðir karlaklúbbar. Þannig var það, ef þær komu þá saman yfir höfuð. Því hér sátu stjórnarskrárnefndir kjörtímabil eftir kjörtímabil skipaðar virðulegum eldri karlmönnum sem stundum komu aldrei saman eða sárasjaldan. Þannig mallaði þetta mál áfram kjörtímabil eftir kjörtímabil með þeim þó fáu ánægjulegu undantekningum sem ber auðvitað að virða eins og endurskoðun mannréttindakaflans á tíunda áratugnum. Eins og ég greini það hvernig starf nefndarinnar strandaði kom fleira til en ágreiningur einn um 26. gr. eða stöðu forsetans. Hann var vissulega uppi, og ekki bara um málskotsréttinn eða synjunarréttinn í 26. gr. heldur líka um sjálfa skilgreiningu forsetaembættisins og stöðu, og olli því m.a. að við náðum ekki að klára málið. En það var líka uppi óbrúaður ágreiningur um auðlindaákvæði í stjórnarskrá og það ættu allir að muna sem þekkja sviptingarnar í kringum það í kjölfar þess að nefndin strandaði á árinu 2007. Ferli þessa máls nú hefur verið annað og það er í raun og veru visst framhald af því sem var ákveðið í störfum nefndar Jóns Kristjánssonar, að opna ferlið meira, gera þjóðinni kleift að fylgjast með því og öðrum áhugasömum og líta þar með á þetta sem viðfangsefni þjóðarinnar allrar. Þetta leiddi sjálfkrafa af því að við höfðum til skoðunar nýjar stjórnarskrár frá sumum nálægum löndum eins og nýju finnsku stjórnarskrána sem þá var komin. Við áttuðum okkur á því meðal annars hvernig þar var gengið frá ákveðnum hlutum og virðingunni sem menn í því starfi höfðu borið fyrir því að verið var að semja stjórnarskrá fyrir þjóðina en ekki fyrir stjórnmálastéttina eða -flokkana í landinu. Það er metnaðarfullt og mikilvægt verkefni að reyna að ná saman um heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Menn tala hér sumir hverjir um grundvallarbreytingar eða miklar breytingar. Ég er ekki endilega sammála því, í grunninn er þetta óbreytt stjórnskipun Íslands, þingræðisfyrirkomulag og annað í þeim dúr. Ég tel að menn geri jafnvel of mikið úr því hversu mikil umbreyting þetta er. Umbreytingin er fyrst og fremst fólgin í ýmsum nýjum og löngu tímabærum ákvæðum í stjórnarskrá okkar sem ekki hafa verið þar. Ég nefni kafla um umhverfisákvæði, auðlindaákvæði, upplýsingalöggjöf, skilgreiningu valdsins og fleira í þeim dúr. Hitt hefur alltaf legið fyrir að tiltekna hluti þessa verks yrði að vinna í samfellu. Hvað er það sem þarf að afgreiða sem eina heild? Jú, það er endurskoðun núgildandi I., II., III. og IV. kafla stjórnarskrárinnar, sjálf stjórnskipunin. Það lá alltaf ljóst fyrir og þannig nálguðumst við málin í margnefndri nefnd að við værum að ráðast í það sem alltaf hefði verið geymt, að reyna að taka heildstætt fyrir meginkafla stjórnarskrárinnar um stjórnskipunina, um Alþingi, um framkvæmdarvaldið, um forsetaembættið og stjórnskipunina sem slíka. Þannig er okkar núverandi góða stjórnarskrá uppbyggð, fyrstu 58 greinar hennar, fram að V. kafla um dómstólana, eru um stjórnskipunina, forsetann sem kemur þar fyrstur - hér er því eðlilega snúið við og Alþingi kemur fyrst, og síðan framkvæmdarvald og embætti forseta. Ég hef aldrei séð fyrir mér að þetta yrði leyst öðruvísi en að þessir kaflar væru samferða í einni heildstæðri skipan. Sú leið er farin hér, sem við höfðum komist að niðurstöðu um 2007, að endurraða köflunum í stjórnarskránni. Að vísu þó með þeim hætti að hér er fært ýmislegt fram fyrir sjálfa kaflana um stjórnskipunina, en það tel ég allt saman vera gott, aðfaraorðin, mannréttindaákvæðin að uppistöðu til, svo ég tali nú ekki um þá ánægjulegu viðbót til dæmis sem er að finna í 33. gr. til og með 36. gr. þar sem er eyða í núgildandi stjórnarskrá. Ég hef stundum brugðið upp bæklingnum sem þjóðin fékk til að sýna mönnum að hér erum við með nýju tillögurnar í þessum efnum á heilli síðu og rúmlega það, en bendi síðan á ákvæði gömlu stjórnarskrárinnar um þetta - eyða, þau eru ekki til. Þetta eru mikil tímamót. Hér erum við að semja stjórnarskrá inn í framtíðina og fyrir nútímann, komandi ár og áratugi þegar til dæmis umhverfismálin hafa öðlast allt annað og aukið vægi og munu gera áfram. Ef ég ætti að velja einhverja kafla efnislega í þessu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga til að staldra við mundi ég staldra við tvennt. Það eru kosningaákvæðin og ákvæðin um forsetann. Varðandi kosningaákvæðin vil ég ekki að taka afstöðu til þeirra, ég áskil mér rétt til þess að gera það, ég er hvorki að samþykkja þau eða skrifa upp á þau efnislega óbreytt né heldur að lýsa andstöðu gegn þeim, en það vakna auðvitað ýmsar spurningar í mínum huga um þau eins og væntanlega hjá fleiri mönnum. Meðal annars um það að hve miklu leyti eigum við að viðhalda því fyrirkomulagi að útfæra í raun og veru hluta af kosningalöggjöfinni í stjórnarskránni og að hve miklu leyti það ætti að vera viðfangsefni kosningalaga. Það er viss vandi og hann er til staðar víðar. Hvað eru slík grundvallaratriði að þau eigi að vera í stjórnarskrá og bundin þannig? Hvað eru útfærsluatriði í lögum? Ég er ekki viss um að þarna hafi menn alls staðar ratað alveg rétt á það sem er þess eðlis að það eigi að bindast í stjórnarskránni og hvað ætti ef til vill að glíma við að útfæra nánar í lögum. Ég er þó þeirrar skoðunar að tiltekin grundvallaratriði eigi augljóslega að vera í stjórnarskránni eins og spurningin um jafnt vægi atkvæða og hvað séu hóflegir þröskuldar, ef einhverjir, fyrir því að menn fái menn kjörna því að það er grundvallarlýðræðismál. Ég hef allan tímann verið afar óánægður með núverandi ákvæði í stjórnarskrá og lögum um 5% mörkin sem eru ólýðræðisleg og of há. Ég gerði hvað ég gat á sínum tíma 1999 til að ná þeim niður en tókst ekki að fá því breytt. Mér finnst alltaf erfitt að forsvara það að við séum með mun hærri mörk en nánast allar aðrar þingræðisþjóðir í kringum okkur. Varðandi stöðu forsetaembættisins verð ég líka að gera þá játningu að spurningar vakna hjá mér um það hvort menn hafi gengið nægilega skýrt þar frá málum um það embætti sem slíkt gagnvart Alþingi fyrst og fremst, síður framkvæmdarvaldinu. Ég tel þó tvímælalaust til bóta að forsetinn er núna ekki skilgreindur sem hluti af löggjafarvaldinu. Ég tel gott að segja eins og gert er í 37. gr.: Alþingi fer með löggjafarvaldið - punktur. Það er grundvallarbreyting. Það helgast líka af því að nú er framlagning frumvarpa ekki lengur bundin því að forseti skrifi upp á frumvörpin áður þau eru send Alþingi. En þá vakna hjá mér aðrar spurningar. Ef við göngum svona frá þessu og það er skýrt að forseti er ekki hluti af löggjafarvaldinu, málskots- eða synjunarréttur hans kemur aftan við löggjafarvaldið og það er eingöngu spurning um hvort mál fari til þjóðaratkvæðis, hvers vegna er þá í 46. gr. sagt: Forseti Íslands stefnir saman Alþingi? Látum vera að hann geri það að loknum alþingiskosningum en svo er bætt við: og setur reglulegt Alþingi ár hvert. Hvers vegna er forsetanum blandað inn í setningarathafnir Alþingis úr því að hann er ekki lengur skilgreindur sem hluti af löggjafarvaldinu? Ég sé ekki beina ástæðu til þess. Það er líka hálfankannalegt að forsetinn skuli vera kallaður til að tillögu forseta þingsins og/eða ef fjórðungur þingmanna fer fram á slíkt. Þetta finnst mér vera óþarfaflækjustig. Ég hefði talið geta farið vel á því að forsetinn hefði kvatt saman nýkjörið þing og sett það með setningarræðu í upphafi kjörtímabils en það teldi ég nóg. Þingfrestun og þingsetning að öðru leyti ætti að vera í höndum þingsins. Ég vil líka gera fyrirvara við 57. gr. þar sem allt í einu er sagt að lagafrumvarp megi ekki samþykkja fyrr en eftir minnst tvær umræður á Alþingi. Af hverju er þarna veittur afsláttur frá þremur umræðum um lagafrumvarp? Ég spyr. Ég tók þátt í því á sínum tíma að sameina Alþingi í eina málstofu og þá fóru menn úr sex umræðum um lagafrumvörp niður í þrjár.  Ég vildi gjarnan að þetta yrði skoðað nánar af því að þetta kann að bjóða upp á þá freistingu að menn fari að stytta sér leið í þingskapalögum og hafi tvær umræður um kannski hluta frumvarpa og svo framvegis. Ég hef efasemdir um þetta. En ég fagna hins vegar ákvæðinu um Lögréttu, ég tel það til bóta. Ég hef komið að mínum efasemdum um það hvort menn hafi alls staðar fundið bestu nálgunina í samskiptum til dæmis forsetaembættisins og löggjafarvaldsins og geri ekki meira úr því. Ég tel að þetta frumvarp til stjórnarskipunarlaga sé að yfirgnæfandi uppistöðu til gott og okkur sé ekkert að vanbúnaði, verandi nú að klára 1. umr. væntanlega um 20. nóvember, að leiða þetta verkefni 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans og skýringar svo langt sem þær ná. Það vekur athygli að ráðherrann setur ákveðna fyrirvara við tvo stóra kafla og það eru ekki veigalitlir kaflar. Það er annars vegar kaflinn um forsetaembættið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvernig hann vilji bregðast við þeim ábendingum sem fram koma hjá lögfræðinganefndinni, að það geti valdið vandkvæðum að hafa þjóðkjörinn forseta með sterkt lýðræðislegt umboð en afskaplega takmörkuð völd. Feneyjanefndin hefur bent á að það geti valdið ákveðnum vandkvæðum. Ættum við jafnvel að velta því fyrir okkur hvort jafnframt eigi að taka valdmörk forsetaembættisins til skoðunar? Síðan vil ég bera það undir ráðherrann hvort honum þyki ekki 

Virðulegi forseti. Varðandi fyrra atriðið held ég ekki að það þurfi að skapa vandamál að hafa þjóðkjörinn forseta, þjóðkjörinn þjóðhöfðingja með sterkt lýðræðislegt umboð þar með þó að hann hafi takmörkuð völd, enda er ég þeirrar skoðunar að forsetinn eigi ekki að hafa völd, hann eigi ekki að hafa framkvæmdarvald og þaðan af síður löggjafarvald. Það flækir stjórnskipunina mikið. En forsetinn hefur hlutverk og það er það hlutverk sem þarf að vera skýrt skilgreint, t.d. hvernig hann rækir þjóðhöfðingjaskyldur sínar inn á við en ekki síður út á við. Það hef ég alltaf talið vera eitt af viðfangsefnunum sem vantaði upp á að við næðum betur utan um. Þar horfir maður til þess lýðræðisríkis sem okkur stendur að mörgu leyti nærri í þessum efnum þar sem er Finnland, sem er með forseta sem hefur löngum haft hlutverk á sviði utanríkismála  Ég svara seinni spurningunni næst.

Herra forseti. Ég mundi vilja inna hæstv. ráðherra eftir skoðunum hans varðandi eitt atriði til viðbótar, það er um þjóðaratkvæði að frumkvæði 10% kjósenda. 10 prósent kjósenda geta í raun lagt fram frumvarp á Alþingi sem Alþingi ber að taka til meðferðar. Þá getur það gerst að þingið leggi fram svokallaða sáttatillögu - eins ótrúlegt og það hljómar á fulltrúaþing þjóðarinnar að leggja fram sáttatillögu við þau 10% sem mundu leggja fram slíkt frumvarp - og þyki sáttatillagan ekki fullnægjandi ber þinginu að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu sem getur eftir atvikum orðið bindandi. Um það er fjallað í 66. gr. frumvarpsins. Telur ráðherrann að það sé skynsamleg leið sem þarna á að fara, að fulltrúaþingið, sem að jafnaði er kosið með yfir 80% þátttöku hjá þjóðinni, sé sett í þá stöðu að 10% kjósenda geti krafist þess að 

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að reyna að svara varðandi kjördæmaskipanina eins og hún er lögð upp hér með helmingi þingmanna eða svo í kjördæmum og síðan landslista og jöfnu vægi atkvæða þar á bak við. Það þarf ekki að þýða að það halli á hlut landsbyggðarinnar að því tilskildu að flokkarnir og kjósendurnir vilji hafa jöfnuð þar í. Auðvitað ræður útkoman úr kosningum því ef jafnt vægi atkvæða er á bak við þá þingmenn sem eru kjördæmabundir, en þá hverfur vissulega það misvægi sem er í dag á því hvar fulltrúar eru kjörnir þó að við höfum náð fullum jöfnuði á milli flokka. Það er eiginlega ekki hægt að gefa sér niðurstöðuna í því fyrir fram. Varðandi hitt er auðvitað brúarsmíð í nokkrum tilvikum milli beins lýðræðis og þingræðis í frumvarpinu, það er ljóst, eins og þau ákvæði sem hv. þingmaður nefndi. Ég hef lengi verið talsmaður þess að við ættum að styðjast 

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins út af jöfnu vægi atkvæða þá er það þannig að ef menn vildu jafna vægið væri einfalt að gera það með núverandi kjördæmaskipan með þeim hætti að fækka þingmönnum landsbyggðarkjördæmanna um sex og fjölga þingmönnum höfuðborgarsvæðisins um sex. Þannig væri hægt að ná því markmiði. Það er hins vegar hægt að færa fyrir því rök að sú leið sem stjórnlagaráðið leggur til muni leiða til þess að hlutur landsbyggðarinnar verði mjög lítill og það eru allar líkur á því, eins og við sáum t.d. í stjórnlagaþingskosningunum, að hlutur landsbyggðarinnar á landslista verði mjög lítill, eins og bent hefur verið á. Þess vegna held ég að þarna sé gengið allt of langt og að það veiki stöðu landsbyggðarinnar. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði varðandi stöðu Alþingis. Ég tel að sá kafli frumvarpsins sé meingallaður og lýsi mjög miklum þekkingarskorti þeirra sem sömdu hann. Hægt er að nefna fjölmörg ákvæði í því sambandi, bæði það sem hæstv. ráðherra sagði og eins það sem sagt er um vanhæfi þingmanna. 

Herra forseti. Menn mega nú ekki leggja mér orð í munn eða gera mér upp skoðanir þó að ég hafi varpað fram spurningum sem tengjast tilteknum köflum í stjórnarskránni og gera mig þar með að samherja sínum í því að þetta sé allt saman ómögulegt. Það er ekki mín skoðun. Ég sagði þvert á móti að ég teldi þetta að uppistöðu til gott en að sjálfsögðu læt ég eftir mér að ræða og velta upp spurningum í tengslum við tiltekna þætti. Það er engu við það að bæta sem ég sagði þar um. Ég staldraði við á nokkrum stöðum og benti á að það vekti spurningar, svona sem innlegg í umræðuna og til skoðunar. Ég vil alls ekki taka svo djúpt í árinni að segja að þarna hafi hlutir verið settir á blað af mikilli vanþekkingu eða hugsunarleysi. Ég ætla að segja við hv. þingmann og aðra: Þegar ég las frumvarpið í fyrsta skipti kviknuðu margar spurningar hjá mér og mér var jafnvel brugðið á köflum - bíddu, er þetta svona, já? Á að hafa þetta svona? Síðan las ég athugasemdirnar og þær svöruðu  Ég hvet því til þess að menn lesi ekki bara frumvarpið sjálft 

Virðulegi forseti. Ég hef nú gert eins og hæstv. ráðherra, ég hef bæði lesið frumvarpið og reynt að fara í gegnum athugasemdirnar sem því fylgja. Að sumu leyti verð ég að segja að mér varð síst rórra því að þar er m.a. kveðið á um með mjög matskenndum hætti með orðalagi eins og þessu: „Ætla má að þetta muni þýða …“ Ég get bara sagt eins og er að þegar við fjöllum um stjórnarskrána vil ég ekki að sagt sé „ætla megi að það muni þýða“, ég vil bara að það liggi fyrir klárt og kvitt. Það held ég að sé einn megingallinn við þá aðferðafræði sem nota á núna. Þarna er verið að leggja undir alla stjórnarskrána sem kallar auðvitað á matskennda túlkun á ýmsum þáttum hennar. Ég ræddi eingöngu um hlutverk Alþingis vegna þess að við hæstv. ráðherra erum báðir reynslumiklir á því sviði. Þess vegna hnaut ég sérstaklega um ýmis ákvæði varðandi Alþingi sem þarna er að finna. Á sínum tíma var um það samkomulag, sem ég hygg að hafi síðan ekki orðið mikið ágreiningsefni í þjóðfélaginu, að hafa kjördæmaskipanina með þeim hætti sem nú er, 

Virðulegi forseti. Auðvitað misvægi atkvæða í landinu búið að vera langvinnt deilumál, við þekkjum þá sögu báðir, ég og hv. þingmaður. Svo var komið á árunum fyrir 1999 að menn sáu að ekki var hægt að daufheyrast lengur við því að grípa þar inn í. Þá var sú breyting gerð sem við höfum búið við síðan og sem fyrst var kosið eftir 2003. Þá tóku menn eitt skref en fóru ekki alla leið. Ég hefði efasemdir um að fara í það mál eingöngu út frá núverandi kjördæmaskipan og fækka verulega þingmönnum t.d. í Norðvesturkjördæminu einu. Þá hefði ég viljað dusta rykið af minni gömlu tillögu og gera landið að þremur kjördæmum; höfuðborgina, nærsvæði höfuðborgarinnar og afganginn af landinu. Það væri skipan mála sem færðist nær því jafnvægi sem ég hefði talið ásættanlegt. Þá yrði til eitt sæmilega stórt og öflugt landsbyggðarkjördæmi með tæplega þriðjung þingmanna sem væri í sjálfu sér ekki 

Virðulegi forseti. Spurning mín snýr að 57. gr. frumvarpsins. Hv. þm. Margrét Tryggvadóttir sagði í ræðu fyrr í dag að mikilvægt væri að þetta lagafrumvarp eins og önnur fengi þrjár umræður. Hæstv. ráðherra tók undir það og sagði að hann hefði áhyggjur af 57. gr. Með leyfi forseta, segir í skilabréfi sérfræðihópsins: „Í 57. gr. er gert ráð fyrir því að umræðum um lagafrumvörp sé fækkað úr þremur í tvær. Í ljósi þess að valkosti í bréfi stjórnlagaráðs 11. mars um að frumvörp fari ekki til nefndar fyrir 1. umræðu, hefði þurft að endurskoða þessa tillögu með hliðsjón af markmiði stjórnlagaráðs um vandaða lagasetningu.“ Ég held að við getum öll verið sammála um að við viljum vandaða lagasetningu. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann mundi setja sig 

Virðulegi forseti. Ég held að við ættum ekki að semja um breytingarnar strax við 1. umr.

Ég spurði hvort þú settir þig á móti því.

Já, en ég staldraði sjálfur sérstaklega við það atriði í ræðu minni og gaf upp boltann varðandi það, að það væri nokkuð sem ég væri tilbúinn að skoða. Ég hef efasemdir um að gera þessa breytingu, ég tala nú ekki um ef menn eru horfnir frá því ráði að málin hafi verið unnin umtalsvert áður en fyrri umræðan færi fram. Það var ákveðin nálgun sem gat svo sem alveg komið til greina, en út frá venjulegum þingræðislegum viðmiðum var ég ekkert sérstaklega hrifinn af því. Mér finnst að eðlilegt upphaf þingmáls og umfjöllunar sé 1. umr. um málið, þar eigi fyrstu sjónarmiðin að koma fram og skoðanaskipti að eiga sér stað áður en málið fer inn í þingnefnd þar sem miklu þrengri hópur þingmanna sest þá yfir málið o.s.frv. Það er eðlilegt að gefa öllum þingmönnum kost á því að koma sjónarmiðum á framfæri þegar hin þinglega umfjöllun um mál er að hefjast. 
             Ef ég fengi að ráða mundi ég vilja að við héldum okkur í grófum dráttum við núverandi fyrirkomulag, en ég tek það fram að ég er opinn fyrir umfjöllun um alla þessa hluti.

Virðulegi forseti. Mig langar að ítreka: Er sá skilningur minn réttur að hæstv. ráðherra sé á því að það megi kalla þrjár umræður um lagafrumvörp vandaða málsmeðferð og vandaða meðferð við undirbúning og setningu laga og við getum ekki gefið neinn afslátt af því?

Herra forseti. Ég tel þetta í sjálfu sér ekki vera eitthvert stórt grundvallarmál heldur meira fyrirkomulagsmál og spurningin um það hvað við teljum vönduð vinnubrögð, fullnægjandi umfjöllun um frumvörp o.s.frv. Það situr sjálfsagt svolítið í mér að vera svo hundgamall að hafa tekið þátt í því að sameina Alþingi í eina málstofu og muna eftir umræðunum um hvort það tryggði nógu vandaða málsmeðferð að frumvörp færu bara í gegnum þrjár umræður í einni deild eða sameinuðu þingi, í staðinn fyrir sex eða fleiri umræður áður. Þá voru miklir svardagar uppi um það til dæmis að óskum um að nefnd skoðaði mál ekki bara milli 1. og 2. umr. heldur líka milli 2. og 3. yrði ekki neitað ef þær væru málefnalegar, til þess að vanda betur umfjöllun um frumvörp og lagasmíði í þremur umferðum. Já, ég mundi segja það að menn þyrftu að hugsa sig vel um áður en þeir opnuðu fyrir þetta. Vel að merkja segir hér: „Lagafrumvarp má ekki samþykkja fyrr en eftir minnst tvær umræður á Alþingi.“ Það útilokar ekki að Alþingi ákveði að hafa þær þrjár.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra Steingrími J. Sigfússyni fyrir alveg ágæta ræðu. Hann sagði að við yrðum að hafa vilja til að ná saman. Kannski væri ágætt að við þingmenn settumst niður og athuguðum hvað er að núverandi stjórnarskrá, hvernig við gætum breytt henni og byrjuðum á því. Ég held að vandamál nefndar hv. þm. Jóns Kristjánssonar hafi einmitt verið að menn voru að reyna að ná heildarniðurstöðu af því að það er svo erfitt að breyta stjórnarskránni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé skynsamlegt að breyta fyrst 79. gr. þannig að stjórnarskrárbreytingar yrðu auðveldari en þó með þröskuldum. Þá gætu menn tekið þetta stykki fyrir stykki. Fyrst það sem menn eru sammála um að þurfi að breyta, auðlindaákvæði o.s.frv., ná samstöðu um það og breyta því. Fá þjóðina til að samþykkja það með þeim þröskuldum sem þarf og taka svo næsta mál. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það gæti ekki verið ákveðin lausn.

Herra forseti. Það hefðum við auðvitað helst þurft að vera búin að gera fyrir löngu. Það hafa verið gerðar tvær tilraunir til þess að opna upp ferlið með því að gera breytingar á því hvernig stjórnarskrá er breytt. Að aftengja breytingar á stjórnarskránni þingrofi og alþingiskosningum þannig að til dæmis sé hægt að gera minni háttar breytingar á stjórnarskrá ef einhverjar aðstæður kalla á slíkt á miðju kjörtímabili án þess að þurfa að rjúfa þing o.s.frv. Að sjálfsögðu kæmi þá alltaf þjóðaratkvæðagreiðsla í staðinn. Það hefur alltaf verið hugsun manna svo að það er vissulega áfangi á réttri leið að útbúa það þannig. Hv. þingmaður segir: Við þingmenn ættum kannski að byrja á því að setjast niður og ræða hvað er að núverandi stjórnarskrá. Ég tel nú að við höfum verið að gera það undanfarna áratugi. Í mínum huga er það tvennt. Annars vegar að eðlilega vantar ýmislegt í okkar gömlu stjórnarskrá sem mér finnst að eigi að vera í nútímalegri stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland. Hins vegar að orðalag stjórnarskrárinnar er fornt af sögulegum ástæðum 

Herra forseti. Í ótal ræðum mínum hef ég einmitt bent á að núgildandi stjórnarskrá er hreinlega villandi. Hún segir að forseti geri samninga við erlend ríki. Það er bara ekki rétt. Ég held að allir séu sammála um að taka þetta burt. Menn geta byrjað á því. Svo vantar stóra kafla í stjórnarskrána. Það er ekki eitt einasta ákvæði um Hæstarétt, undirstöðu dómsvaldsins, hann er bara ekki til. Það er eitt mjög athyglisvert í þessum tillögum stjórnlagaráðs og ég vil spyrja hæstv. ráðherra um það. Forseti Alþingis er varamaður forseta lýðveldisins. Það merkilega er að forsetinn, samkvæmt 82. gr., hættir að vera löggjafarvald þegar hann er kosinn forseti, þá hefur hann ekki atkvæðisrétt um frumvörp. Forseti Alþingis hættir að vera löggjafarvald. Hann verður eitthvað sem er ekki neitt og ef 

Herra forseti. Ég er í sjálfu sér nokkuð hrifinn af þeirri lausn sem þar er valin varðandi handhafa eða staðgengil forsetans ef við viljum kalla það svo. Má ég minna á að ef ég hef tekið rétt eftir ber Alþingi að reyna að koma sér saman um forseta þannig að hann njóti stuðnings 2/3 þingmanna. Það gerir auðvitað ríkar kröfur til þess að sá maður sé með miklum ágætum og hafi breiðan stuðning hér á þinginu. Einhver þarf nú að geta leyst forsetann af, það er held ég nokkuð ljóst. Við verðum að ganga einhvern veginn frá því, annaðhvort með því að kjósa varaforseta eða tilgreina þann annan aðila sem þar hleypur í skarðið. Mér finnst það betra fyrirkomulag, og eðlilegra að það sé þá forseti Alþingis, en núverandi fyrirkomulag þriggja handhafa. Ég geri ekki athugasemdir við það. Þetta er kannski pínulítið í áttina að því sem ég játa mig hafa oft verið veikan fyrir, að kannski ætti forseti Alþingis Íslendinga að vera okkar lögsögumaður, lögmaður, þjóðhöfðingi.

Virðulegi forseti. Það er rétt að fagna því í upphafi að loksins skuli þetta mál vera komið fyrir Alþingi og það til efnislegrar umfjöllunar vegna þess að við höfum gagnrýnt það mjög að það skuli ekki hafa hlotið efnislega umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Nú er mjög langt síðan hið svokallaða stjórnlagaráð skilaði af sér til þingsins. Ég er jákvæð á það og hef kallað mjög eftir því að þetta mál komi inn í þingið því að þrátt fyrir að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi fengið til sín marga sérfræðinga á sviði stjórnskipunarréttar, umhverfisréttar, auðlindaréttar o.s.frv. hefur það ekki skilað sér neitt inn í umræðuna. Þessir aðilar gerðu fyrst og fremst grein fyrir sínum áherslum í því plaggi sem kom frá stjórnlagaráði en nú er þetta komið til umræðu og því ber að fagna. Þrátt fyrir að ég sé ekki sátt við þann feril sem þessi stjórnarskrármál hafa verið sett í, og rétt að nefna í upphafi að þessu ráði var ekki falið að skrifa drög að nýrri stjórnarskrá heldur einungis gera tillögur að stjórnarskrárbreytingum, liggur samt fyrir í frumvarpsformi að hér eigi að taka upp splunkunýja stjórnarskrá. Það á að kasta fyrir róða þessari fallegu litlu stjórnarskrá sem hefur staðist tímans tönn. Mér finnst alveg með ólíkindum þegar þingmenn stjórnarflokkanna segja fullum fetum í þinginu að stjórnarskránni hafi ekki verið breytt, ekki hafi tekist að breyta stjórnarskránni undanfarin ár eða réttara sagt frá því að hún tók gildi. Það er rangt og vísa ég því algjörlega á bug. Mestu breytingarnar voru gerðar 1995 þegar mannréttindasáttmáli Evrópu var færður inn í stjórnarskrá Íslands og tókst um það mikil sátt. Minni háttar breytingar hafa auðvitað verið gerðar á stjórnarskránni alla tíð og vísa ég þar til dæmis í ákvæði um kosningar. Ég varð að koma þessu að, frú forseti, vegna þess að mér finnst umræðan oft og tíðum á villigötum. Í upphafi langar mig einnig að benda á að mér finnst með ólíkindum að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafi tekið ákvörðun um að úthýsa málinu enn frekar frá Alþingi þegar svo stutt er til alþingiskosninga sé einhver vilji til staðar í þá átt að gera nauðsynlegar breytingar á stjórnarskránni. Formaður nefndarinnar kynnti í dag að það ætti að færa hluta þessara draga, þessa frumvarps, inn í allar nefndir þingsins. Það er sérstaklega eftirtektarvert þegar maður skoðar 8. tölulið 13. gr. laga um þingsköp Alþingis. Þar stendur að hlutverk stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sé að fjalla um stjórnarskrármál. Nú skal þingnefndum drekkt fyrir jól þegar fjárlagavinnan nær hámarki og allar nefndir eiga að fá þetta frumvarp að stjórnarskrá til sín eftir málaflokkum og skila áliti til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég tel að málið liggi núna fyrst og fremst hjá þinginu og í öðru lagi hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Við sem í þeirri nefnd sitjum getum samkvæmt þingsköpum kallað til okkar þá sérfræðinga sem við teljum að eigi að koma að þessu máli en ekki dreifa heimsóknum þeirra á allar nefndir þingsins. Við ætlum að hafa hér öflugt starf í vetur, að ég tel, og það er aldrei brýnna en nú að koma atvinnulífinu af stað og koma skuldugum heimilum til hjálpar. Þess vegna á ekki að drekkja öllum nefndum þingsins í þessu máli, samkvæmt þingsköpum liggur valdið hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég sagði áðan að ég teldi að um mikið valdaframsal væri að ræða vegna þess að stjórnlagaráð sem var skipað af naumum meiri hluta þingsins tók þá ákvörðun að semja alveg nýja stjórnarskrá í stað þess að gera tillögur um úrbætur á núgildandi stjórnarskrá. Það tók þá ákvörðun að skrifa þessa og ég ætla að fara aðeins yfir ferilinn. Ég tel að honum sé ekki haldið nægilega vel til haga. Þetta byrjaði með lögum nr. 90/2010, um stjórnlagaþing, þá ákvað Alþingi að kosið skyldi til sérstaks stjórnlagaþings sem ætlað var að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins - ég endurtek: endurskoða. Á grundvelli laga nr. 90/2010 kaus Alþingi sérstaka stjórnlaganefnd sem var falið það verkefni að standa að þjóðfundi um stjórnarskrána og stjórnarskrármálefni þar sem kallað yrði eftir meginsjónarmiðum og áherslum almennings um stjórnskipan landsins og breytingar á stjórnarskránni. Þeirri nefnd var jafnframt falið að leggja fram hugmyndir til stjórnlagaþings um þær breytingar sem gera þyrfti á stjórnarskrá landsins. Þarna erum við ekki enn þá komin að því valdaframsali sem ég er að tala um því að þarna er alltaf verið að tala um að það ætti að gera nauðsynlegar breytingar, breyta núgildandi stjórnarskrá. Það var kallað saman til þjóðfundar um stjórnarskrána og með þeim þjóðfundi var ætlunin að fá fram meginsjónarmið og áherslur almennings um stjórnskipan landsins og hugsanlegar breytingar á stjórnarskrá Íslands. Svo fóru fram stjórnlagaþingskosningar á grunni þessa og þær voru, eins og frægt varð, kærðar til Hæstaréttar og stjórnlagaþingskosningarnar dæmdar ólöglegar. Þá fór meiri hluti Alþingis þá leið að breyta þessu í nefnd sem við köllum hér eftir stjórnlagaráð og var þá raunverulega klippt á milli þess að þetta væru fulltrúar þjóðarinnar. Þetta var þvert á móti nefnd skipuð af Alþingi með naumum meiri hluta. Samkvæmt þeirri þingsályktun sem þetta stjórnlagaráð byggði á var hlutverk þess skýrt og því falið að gera tillögur um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þar var aldrei fjallað um að skrifa ætti nýja stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ganga svo langt að kalla þetta tilraun til valdaráns en þarna er ákveðinni nefnd falið að gera tillögur fyrir þingið að breytingum á stjórnarskránni, en nefndin fer svo freklega út fyrir valdsvið sitt að hún skilar frumvarpsdrögum til þingsins sem eru búin að vera í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til umfjöllunar að einhverju leyti. Það endar svo með því að meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur þetta fram sem fullbúið þingmál í þinginu. Þess er rétt að geta áður en lengra er haldið að við framsóknarmenn erum viljugir til að breyta stjórnarskránni. Við höfum bent á þau atriði sem við viljum breyta. Við viljum að auðlindir þjóðarinnar verði bundnar í stjórnarskrá og hef ég, ásamt fleiri þingmönnum Framsóknarflokksins, lagt fram þingsályktunartillögu sem felur það í sér að skrifað verði lagafrumvarp sem skilgreinir hverjar auðlindir landsmanna eru, hvernig skuli nýta þær og hver auðlindarenta af þeim skuli vera. Þarna kemur vilji Framsóknarflokksins skýrt fram því að ein auðlind þjóðarinnar er varin með lögum, sjávarútvegsauðlindin, og það er í gegnum lög um erlent eignarhald. Þá er ég að vísa í fiskveiðiauðlindina okkar. Við þurfum að standa vörð um allar þessar auðlindir. Það þarf að binda þær allar í stjórnarskrá, sérstaklega í ljósi þess að nú liggur inni umsókn um aðild að Evrópusambandinu. Við vitum hvað Evrópusambandið ásælist hér á landi. Það hefur beinlínis komið fram í máli þeirra aðila sem tala fyrir Evrópusambandið að þeir þurfa á okkur að halda, þess vegna er mjög brýnt að við komum því ákvæði í gegn fyrir þinglok að auðlindir þjóðarinnar skuli bundnar í stjórnarskrá. Ég hef einnig lagt á það áherslu að það verði sett í forgang að breyta köflum I, II og V í stjórnarskrá Íslands og að þeir verði settir í forgang í þinginu. Ef Alþingi ætlar að breyta stjórnarskránni eins og lagt er til með máli þessu, kollvarpa henni og raunverulega taka upp nýja blasir við að af því hlýst mikið slys. Kafli I snýr að stöðu okkar, kafli II að forseta Íslands og kafli V að dómstólum. Ég tel að þingið eigi að taka þessa þrjá kafla til endurskoðunar, gera á þeim þær bætur sem þarf, setja inn auðlindaákvæðið og þar með náist sátt um þessi atriði. Við vitum að til dæmis málskotsréttur forsetans hefur verið umdeildur. Ég tel að þetta sem er ætlunin að fara í núna sé óvinnandi vegur. Raunverulega eru margar af þessum tillögum hættulegar almannahagsmunum þjóðarinnar, þá er ég til dæmis að vísa í að hér er verið að innleiða í stjórnarskrá tillögur um að Árósasamningurinn gildi hér á landi. Fyrir tilstilli stjórnarandstöðunnar var hann felldur úr lögum á síðasta þingi vegna þess að það er eins og aðilar átti sig ekki á því hvað felst í Árósasamningnum. Hann snýr að umhverfismálum, og það sem lagt er til í frumvarpi þessu er að allir hafi kærurétt hér á landi þegar kemur að stórum umhverfisákvörðunum. Þetta þýðir sem dæmi að hér geti útlendingar komið og kaffært íslensku stjórnsýsluna í kærum ef umdeilt umhverfismál eða virkjunarmál er í uppsiglingu. Ég tel algjörlega ófært að binda svona í stjórnarskrá, þarna erum við farin að binda réttindi annarra þjóða inn í íslensku stjórnarskrána. Það eru mörg svona ákvæði sem stangast á við gildandi sannfæringu okkar sem þjóðar. Svo er eitt sem ég er mótfallin í frumvarpi þessu, hinum svokölluðu þriðju kynslóðar réttindum, eins og ákvæði um dýravernd í stjórnarskránni. Stjórnarskrá hvers ríkis á fyrst og fremst að verja þegna landsins fyrir ágangi stjórnvalda. Við getum ekki farið að verja dýr í stjórnarskrá Íslands. Virðulegi forseti. Málið er komið út um víðan völl. Það er gott að það skuli vera komið inn í þingið, það er gott að það er komið í þann farveg að við getum farið að ræða málið efnislega. Það er svo brýn þörf á því að leiðrétta þann misskilning sem felst í mörgum tillögum stjórnlagaráðs um þessi ákvæði. Ég ætla ekki að fara yfir jöfnun atkvæðisréttar og þau mál því að því hafa verið gerð góð skil hér í dag í ræðum, en ég er alveg hissa á því að það er ekki nægilega vel tekið, að mínu mati, á því hvað til dæmis hugtakið „þjóðar“ er. Það hefur verið ágreiningsefni bæði fyrir dómstólum og meðal þjóðarinnar hvað nákvæmlega „þjóðin“ þýðir. Náttúruauðlindir skulu vera í þjóðareign. Það er reynt að útskýra þetta í greinargerðinni, en það er ekki skýrt nægilega vel til að enginn vafi leiki á því hvað hin svokallaða þjóð er. Eru það Íslendingar sem búsettir eru á Íslandi? Er þjóðin Íslendingar búsettir í útlöndum? Er þjóðin Íslendingar og útlendingar búsettir hér á landi? Hvað er þjóðin? Hér var tækifæri til að útskýra þetta í eitt skipti fyrir öll svo þetta ákvæði mundi halda fyrir dómstólum, en það eru svona meginþættir sem vantar enn. Okkur er talin trú um að þetta frumvarp hafi fengið mjög faglega meðferð. Ég kem til með að kalla í vetur eftir skilgreiningu á því hvað þetta þýðir nákvæmlega. Tími minn er að verða búinn en ég get sagt að þarna eru til dæmis tillögur um að ráðherrar undirriti eiðstaf að stjórnarskránni. Þarna er talað um að embættismenn undirriti eiðstaf að stjórnarskránni. Málið er ekki nægilega vel unnið. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið þetta til sín og það verður að fara mjög vel yfir málið en ég tel 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega ræðu. Mig langar að víkja að einu atriði sem hún hafði ekki tök á að nefna, það er 111. gr. þar sem fjallað er um framsal ríkisvalds. Þar sýnist mér vera opnar heimildir til að framselja ríkisvaldið. Þar er kveðið á um að heimilt sé að gera þjóðréttarsamninga sem feli í sér framsal ríkisvalds til alþjóðlegra stofnana sem Ísland eigi aðild að í þágu friðar og efnahagssamvinnu. Ef maður skoðar athugasemdakaflann kemur þar fram að þetta mál virðist í fyrsta lagi kveða á um að þessi heimild nái til allra þriggja þátta ríkisvalds, löggjafarvaldsins, þ.e. valds Alþingis, dómsvaldsins, sem verður yfirþjóðlegt dómsvald, og loks framkvæmdarvaldsins. Það sem vekur áhyggjur mínar til viðbótar er að í skýringartextanum koma fram einhvers konar vangaveltur um það hvað þetta gæti að öðru leyti þýtt. Það er sagt að á þessum grundvelli geti verið heimilt að framselja vald til stofnunar sem samið hefur verið um aðild að, en það taki þó ekki gildi fyrr en 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir góða spurningu. Það er til dæmis ákvæðið sem ég gagnrýndi mjög í Icesave-samningunum sem fól í sér framsal á dómsvaldi. Þarna er þetta valdaframsal ekki bara löggjafarframsal komið inn í stjórnarskrá Íslands. Ef við lesum þessi drög eða þetta frumvarp snýr það mjög mikið að því að laga okkur að Evrópusambandinu. Það var líka svolítið merkilegt að þegar þetta kemur fram og þetta lögfræðingateymi las þessa grein yfir taldi það að frekar langt væri gengið í þessum málum því að við þyrftum jafnvel bara meiri hluta alþingismanna til að framselja vald okkar að litlu leyti, t.d. með eina og eina tilskipun. En þarna er lagt til að þetta feli í sér framsal ríkisvalds að því leyti að einfaldan meiri hluta þurfi á Alþingi og svo þjóðaratkvæðagreiðslu á milli. Þarna getur stemmning 

Virðulegi forseti. Þetta ákvæði felur í sér mjög víðtækt valdaframsal. Það er valdaframsal gagnvart dómsvaldi, framkvæmdarvaldi og löggjafarvaldi, þ.e. öllum þremur meginstoðum okkar samfélags. Eins og ég nefndi hér áðan er það síðan dálítið uggvekjandi að engu að síður er það svo að í greinargerðinni er mjög í vangaveltustíl reynt að leggja út frá því hvað þetta þýði í raun og sann. Við skulum skoða hvað þetta getur greinilega haft í för með sér. Ef við tökum bara dæmi af einhverju sem er nokkuð nærri okkur í tíma, þ.e. þessar hugmyndir um að ganga í Evrópusambandið. Ef það yrði niðurstaða þjóðar okkar að gera það, eða niðurstaða Alþingis öllu heldur, þyrfti ekki frekar að spyrja um það mál. Allar heimildir til að framselja vald, íslenskt vald, fullveldi okkar, væru til staðar. Ef við gengjum í Evrópusambandið þyrfti að breyta stjórnarskránni til að opna á þessar heimildir, að minnsta kosti í þessu tiltekna atriði, en í stað þess er hér um að ræða 

Virðulegi forseti. Það er ágætt að þessi umræða skuli koma upp núna vegna þessa valdaframsals því það er ekki bara verið að binda í stjórnarskrá að um fullt framsal ríkisvalds sé að ræða, heldur stendur nánar í greininni að með almennum lögum skuli og afmarka það í hverju valdaframsalið felst. Ég gleymdi að tala um það í ræðunni áðan að þetta frumvarp er fullt af ákvæðum um að frekari ákvæði skuli gilda í almennum lögum. Við vitum hvernig lagasetning á Alþingi hefur þróast, hún hefur farið út í reglugerðafargan. Almenn lög segja til um að ráðherra skuli setja nánari ákvæði í reglugerðum og þá er raunverulega kominn stjórnskipunarleki út úr þessu frumvarpi. Það er verið að framselja stjórnarskipunarvaldið alveg niður í framkvæmdarvaldið með þessu. Það tel ég vera mjög alvarlegt atriði og raunverulega stórgalla á þessu frumvarpi, því að það má aldrei gerast. Það á að vera erfitt að breyta 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur fyrir skorinorða ræðu eins og hennar er von og vísa. Ég er yfirleitt mjög ánægður með hennar ræður. Nú vil ég spyrja hv. þingmann, sem hefur starfað í hv. þingnefnd sem um þetta mál vélar og flytur málið, eða meiri hluti hennar, hvort það sé rétt sem sagt hefur verið að þar hafi farið fram efnisleg umræða, mjög ítarleg, allt síðasta þing frá byrjun til enda. Ég vil fá það staðfest. Ég vil líka spyrja hana hvort nefndin hafi lesið allar umsagnir þar á meðal umsögn mína upp á 13 plús 25 síður þar sem ég geri fjöldann allan af athugasemdum og breytingartillögur. Ég vil líka spyrja hana hvort þau hafi ekki líka skoðað frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breytingar á 79. gr. sem gerir það mögulegt, og ég sé enga aðra leið rökfræðilega, að þjóðin greiði atkvæði með bindandi hætti um stjórnarskrána sína.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar. Því er til að svara að ekki hefur orðið efnisleg umræða í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vegna þess að sérfræðingar komu fyrir nefndina á færibandi og aldrei var unnið með tillögur þeirra og þá gagnrýni sem kom fram, að undanteknu samtali við stjórnlagaráð, sem ég taldi að ekki hefði átt að eiga sér stað á sínum tíma, vegna þess að stjórnlagaráð var búið að skila af sér til þingsins. Þá uppástendur meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að nefndin sjálf skuli fara út í bæ og hitta þessa fulltrúa til að gera tillögubreytingar á sínu plaggi. Ég boðaði strax forföll því að Alþingi er með stjórnskipunarvaldið. Svo var það kynnt hér af formanni nefndarinnar í dag hvernig þetta hefði verið og þar með var þessum kosningakafla skúbbað út úr þessu, því að það sáu allir í upphafi að hann væri algjörlega ónothæfur. Ég verð að fá að svara spurningunum í seinna andsvari.

Með sannleikanum.

Í umræddri umsögn minni - og það er einsdæmi að þingmaður skili umsögn til nefndar - kem ég inn á 109. gr. tillagnanna. Þar stendur, með leyfi forseta: „Ákvörðun um stuðning við aðgerðir sem fela í sér beitingu vopnavalds, aðrar en þær sem Ísland er skuldbundið af samkvæmt þjóðarétti, skal háð samþykki Alþingis.“ Nú ræðst inn í landið 50 manna lið hryðjuverkamanna. Þá þarf að fara að kalla saman þing og ræða hvort fara megi í hernaðaraðgerðir til að verjast þeim. Þetta er stórhættulegt ákvæði. Þarna þarf að undanskilja, eins og ég geri tillögu um, varnir landsins.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að svara þeim spurningum sem ég átti eftir að svara áðan. Jú, ég hef lesið allar umsagnir með þessu frumvarpi og þar með tillögur hv. þm. Péturs H. Blöndals. Ég hef líka lesið sérstaklega tillögu hans um breytingar á 79. gr. og er þingmanninum ekki sammála. Ég tel að það verði að vera faglegur ferill, stjórnskipunarvaldið er tvö þing og kosningar á milli. Eins og ég hef svo oft farið yfir áður þá sitja 63 þingmenn á þingi, það eru alþingiskosningar. Þá er kosið um stjórnarskrá í leiðinni. Það koma 30 nýir þingmenn inn á þingið, þá er stjórnskipunarvaldið 93 þingmenn. Við erum með virkt fulltrúalýðræði. Þetta með herskylduna, það var gott að þingmaðurinn kom inn á það. Það stendur í tillögum stjórnlagaráðs að herskyldu megi aldrei í lög leiða. Hvernig ætlar stjórnarmeirihlutinn að fara að því ef samþykkt verður að ganga í Evrópusambandið og í Lissabon-sáttmálanum er ákvæði um herskyldu? Þarf þá að rjúfa þing og koma saman og breyta 

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega ræðu eins og hennar er von og vísa. Ef þessi drög verða að stjórnarskrá okkar Íslendinga er búið að umbylta algjörlega þeirri stjórnarskrá sem við búum við núna, sem þýðir að öll afleidd lög taka tilhlýðilegum breytingum. Mig langar því að spyrja hv. þingmann, sem er lögfróð manneskja: Er líklegt að mikil lagaóvissa verði í kjölfarið? Er líklegt að þetta geti skapað upplausn í lagaumhverfinu fyrstu árin eftir að ný stjórnarskrá tekur gildi?

Virðulegi forseti. Þetta var nákvæmlega spurningin sem þurfti að koma fram í umræðunni í framhaldi af því sem ég talaði um áðan, það er mikið lagastjórnskipunarframsal falið í þessu frumvarpi. Oftar en ekki er kveðið á um það í lagagreinunum að frekari framkvæmd skuli eiga sér stað með almennum lögum. Það er það sem er að gerast. Lögfræðiteymið var spurt að því hvað fælist nákvæmlega í ákvæðinu. Enn er ekki búið að vinna neitt heildstætt plagg um hversu mörgum lögum þarf að breyta ef þetta verður óbreytt að stjórnarskrá Íslands. Frumvarpið setur jafnframt öll fordæmi í hæstaréttardómum í uppnám. Ég er að vísa í mannréttindakaflann sem var lögleiddur 1995 og er komin góð réttarframkvæmd á þannig að Íslendingar vita orðið, þegar miðað er við dómaframkvæmd, hvaða réttindi þeir búa við hér á landi. Virðulegi forseti. Verði þetta samþykkt skapast ringulreið og réttaróvissa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýrt og gott svar. Ég vil ekki nota orðið ringulreið en þar sem íslensk lög eru afleidd af grunnlögunum sem felast í stjórnarskránni mun verða mikil lagaóvissa þangað til dómaframkvæmd hefur skapað einhverja hefð, hvernig á að túlka stjórnarskrá og annað slíkt. Þegar maður les mannréttindakaflann í þessum drögum dettur manni í hug að frekar sé um fagurt stefnumið að ræða en að verið sé að rígnegla réttindi fólks í grunnlög. Það er ljóst að sumt af þeim greinum sem eru í mannréttindakaflanum eru óframkvæmanlegar og  Mig langar að spyrja hv. þingmann: 

Virðulegi forseti. Það þjónar ekki hagsmunum neinnar þjóðar að taka í gildi stjórnarskrá sem leiðir af sér að það skapast réttarleg óvissa. Ég talaði um ringulreið áðan. Ég tel að það sé réttnefni vegna dómaframkvæmda sem þarf að fara í í kjölfarið. Almenningur ber mikinn kostnað af því að fara í dómsmál og ríkið ber helminginn. Hefur íslenska ríkið efni á því nú um stundir? Nei, ég get ekki séð það. Þau réttindi sem er verið að færa inn í stjórnarskrána voru gagnrýnd af lögfræðiteyminu sem kom fyrir nefndina því eins og ég kom að í máli mínu áðan á stjórnarskráin að verja réttindi þegna fyrir ofríki stjórnvalda. Hér er til dæmis 10. gr. í þessu frumvarpi, Vernd gegn ofbeldi, með leyfi forseta: „Öllum skal tryggð vernd gegn hvers kyns ofbeldi, svo sem kynferðisofbeldi, innan heimilis og utan.“ Þarna er verið að leggja til að einkaaðilar geti farið í mál hver við annan 

Virðulegi forseti. Ég vil líkt og aðrir hér þakka hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur fyrir skörulega ræðu. Fyrst vil ég nefna að mér þótti hún orða mjög vel hvernig hún telur litla þörf á 36. gr. um dýravernd í plagginu að nýrri stjórnarskrá okkar. Mér fannst hún færa mjög haldgóð rök fyrir því að það ákvæði eigi ekki heima þar. Ég er sammála henni í því. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður hafi heyrt umræðu í nefndinni um breytingu á aldurstakmarki, þ.e. á kosningaaldri. Nú hefur hv. þm. Vinstri grænna, Árni Þór Sigurðsson, viðrað þá hugmynd sína í fjölmiðlum, m.a. í morgun. Ég vil gjarnan vita hvort það hefur hlotið umræðu í nefndinni?

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir spurningarnar. Til að skýra nánar hvað dýraverndarákvæðið er að mínu mati fáránlegt segir lögfræðiteymið um 36. gr. í nýrri greinargerð, með leyfi forseta: „Af skýringum stjórnlagaráðs verður ráðið að markmið þess sé að leggja ákveðinn grunn að almennum lögum um dýravernd og vera stefnumarkandi á því sviði.“ Verið er að vísa í að við erum að sjálfsögðu með dýraverndarlög. Það eru almenn lög sem gilda fyrir dýr og það á ekki að binda ákvæði um dýravernd í stjórnarskrá. Það er algjört tabú að mínu mati. Spurningin varðandi kosningaaldurinn er góð. Nei, að vísu er kosningakaflinn sem lagður var til í algjöru uppnámi og honum hefur verið breytt fram og til baka en ég hef ekki fyrr heyrt hugmyndir um að lækka beri kosningaaldurinn. Ég tel frekar að við ættum að samræma lögráðaaldur, kosningaaldur, 

Ég þakka hv. þm. og vil upplýsa að ég var ekki alveg með á nótunum um að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hefur þegar lagt fram frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem varðar breytingu á kosningaaldri á Íslandi. Ég er sammála hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur þegar hún nefnir að helst væri þörf á því að samræma öll þau aldurstakmörk sem við búum við í þjóðfélaginu í dag, samræma aldur hvað varðar kosningarrétt, sjálfræði, áfengiskaup o.s.frv. Þetta eru ágætistillögur sem er hægt að ræða og færa rök fyrir með eða á móti, hvort færa eigi aldurinn niður um tvö ár. En ég hef mikla fyrirvara á því, alla vega eins og sakir standa.

Virðulegi forseti. Þetta er afar áhugaverð umræða sérstaklega ef við skoðum 6. gr. frumvarpsins sem ber yfirskriftina Jafnræði. Þar stendur, með leyfi forseta: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án mismununar, svo sem vegna kynferðis, aldurs, arfgerðar, búsetu,“ o.s.frv. Þarna leggur stjórnlagaráðið til að allir skuli njóta jafnræðis vegna aldurs. Þá er mjög eðlilegt að verði þetta að nýrri stjórnarskrá beri löggjafanum líklega að leggja til breytingar á frumvörpum er varða þau aldursákvæði, sem var farið yfir í andsvari, og jafna það út. Það má ekki vera nokkurs konar mismunun. Þarna er t.d. gott dæmi sem ég var ekki búin að koma auga á að stangast á og er ekki í samræmi í frumvarpinu. Þess vegna er frumvarpið, virðulegi forseti, á engan hátt tilbúið til þess að verða afgreitt á fimm mánuðum.

Virðulegur forseti. Hér hefur að mörgu leyti farið fram mjög málefnaleg og skemmtileg umræða um það stóra mál sem hefur verið til umfjöllunar í þinginu allt þetta kjörtímabil og töluvert lengur en það. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir gerir hér mikinn ágreining vegna ákvæðis um dýraverndarlög. Ég verð að segja að ef það atriði er að hennar mati frágangssök í þessu máli þá eru vandamálin sem við þurfum að takast á við ekki mikil. Í rauninni er ég þeirrar skoðunar eftir að hafa hlustað á ræður hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar í þessu máli að ekki sé svo ýkja langt á milli manna þegar hlustað er eftir efnisatriðunum. Okkur ætti í sjálfu sér að duga sá tími sem er til kosninga til að fara yfir þann ágreining og reyna eftir fremsta megni að ná sátt. Dan nokkur Quayle, sem var einu sinni varaforseti Bandaríkjanna og frægur að endemum fyrir ambögur og skrýtnar setningar, sagði eitt sinn að útbreiðsla lýðræðis væri óumflýjanleg,  Það er mikilvægt að ferlið sem við erum með stjórnarskrána í sé virkt. Þegar fyrir liggur að við komumst ekki nær hvert öðru, við höfum ekki sömu sýn á hvernig endanlega útgáfan á að vera þá höfum við hv. þingmenn tæki sem felst í tökkunum á borðinu okkar þannig að meiri hlutinn ræður og tekin er ákvörðun um framhaldið. Það er mikilvægt í þeirri umræðu sem fram fer núna að menn beiti ekki því sem hefur of mikið verið stundað í pólitík, að forða því að ákvörðun verði tekin og koma í veg fyrir að menn gangi ferlið á enda. Það ferli sem málið er í hefur verið umfangsmikið og langt. Samhliða því hefur farið fram mikil efnisleg umræða um þau atriði sem eru í drögum að nýrri stjórnarskrá. Burt séð frá því hvort menn horfa á ferlið sjálft og það sem gerðist innan stjórnlaganefndar, innan þjóðfundarins, innan stjórnlagaráðs, innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða í meðförum sérfræðinga sem komið hafa að málinu þá hefur verið mikil efnisleg umræða í samfélaginu um fullveldisframsalið, um tengsl Íslands við umheiminn, um tengsl Íslands við EES, tengsl Íslands við ESB og hvað það feli í sér. Það er rangt sem haldið hefur verið fram í þessari umræðu að við höfum ekki tekið efnislega umræðu um málið því að það höfum við gert þó að sú umræða hafi ekki beinlínis verið tengd þessu frumvarpi. Gríðarlega mikil umræða hefur farið fram á undanförnum missirum og árum um stöðu íslensku þjóðkirkjunnar. Samfélagið allt hefur tekið þátt í umfangsmikilli umræðu um stöðu þjóðkirkjunnar. Í þessari tillögu er komin niðurstaða sem ég get vel fellt mig við. Ég held hún sé góð lending og í takt við vilja þjóðarinnar og veit að hún er það. Gríðarlega mikil umræða hefur farið fram um stöðu forsetaembættisins, ekki bara á þessu kjörtímabili heldur allt frá árinu 2004 þegar forseti lýðveldisins beitti 26. gr. stjórnarskrárinnar í fyrsta skipti. Eignarhald á náttúruauðlindum hefur verið til umræðu í íslensku samfélagi áratugum saman. Jöfnun atkvæðisréttar hefur verið til umræðu í íslensku samfélagi áratugum saman, kjördæmaskiptingin sömuleiðis. Á þessu kjörtímabili hefur verið gríðarlega mikil umræða um samskipti framkvæmdarvalds og löggjafarvalds, þingsetu ráðherra o.s.frv. Það er alrangt að ekki hafi farið fram efnisleg umræða um það sem þessi tillaga um nýja stjórnarskrá felur í sér. Efnisleg umræða hefur farið fram hér á þingi, á vettvangi fræðimanna, í fjölmiðlunum og út um allt í samfélaginu. Það sem er fram undan er auðvitað prófsteinn á þá stjórnmálaflokka sem skipa þingið og okkur þingmenn sem hér sitjum hvort við getum hafið okkur upp úr þeim hjólförum flokksátaka sem því miður eru orðin allt of rótgróin í íslenskum stjórnmálum og eru ástæðan fyrir því að ég ásamt öðrum hef ákveðið að ganga til liðs við nýja hreyfingu sem kennir sig við bjarta framtíð og ætlar að reyna eftir fremsta megni að koma með hugarfarsbreytingu inn í íslensk stjórnmál, að nálgast hlutina með öðrum hætti. Það er gríðarlega mikilvægt í þessu stóra máli að við sem hér sitjum reynum að gera það líka. Ég held að það sé vel mögulegt. Það hefur verið gert í þessu máli og tókst vel. Ég vísa þá til upphafs málsins í allsherjarnefnd þegar ágætissamstaða náðist um það ferli sem síðan fór af stað. Í hinni hefðbundnu pólitík sem stunduð hefur verið, ekki bara á Íslandi heldur um heim allan, væri það kappsmál stjórnarflokka að ljúka þessu máli fyrir kosningar til að geta sagt í aðdraganda kosninga: Þessu lofuðum við, þetta stóðum við við. Það væri að sama skapi kappsmál fyrir stjórnarandstöðu hvar sem er, ekki bara á Íslandi heldur víðs vegar um heiminn, að stöðva slíkt ferli til að sýna fram á að stjórnarflokkunum sé ekki treystandi, þeir séu óhæfir, vanhæfir, það eigi að kjósa einhverja aðra. Þetta er ekki mál til að stunda slík vinnubrögð. Þetta er ekki víglínan sem stjórnmálaflokkarnir eiga að draga í sandinn í þessum efnum. Við erum nefnilega ekki í spreng við að klára nýja stjórnarskrá. Okkur vantar ekki nýja stjórnarskrá í maí á næsta ári. Það er ekki heldur ástæða til að hætta ferlinu. Það hefur tekið langan tíma. Það er að mörgu leyti vandað og er nú komið til efnislegrar umræðu hér. Þá hljóta menn að spyrja: Hvar eru hugmyndirnar? Ef stjórnarandstaðan gagnrýnir stjórnarmeirihlutann fyrir að hafa látið 18 mánuði líða frá því að tillögurnar komu frá stjórnlagaráði, hvar eru þá hugmyndirnar frá stjórnarandstöðunni, fyrir utan 37 blaðsíðna greinargerð frá hv. þm. Pétri Blöndal, sem er góðra gjalda verð en ekki hugmynd stjórnarandstöðunnar eins og hún leggur sig, eins og við heyrðum hér áðan? Hvar er sú fræðivinna sem stjórnarandstaðan kallar eftir? Af hverju hefur hún ekki leitað til sérfræðinga? Af hverju kemur hún ekki með tillögur um það hvernig beri að skilgreina þjóðina, eins og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir fór hér yfir áðan? Af hverju spyr hv. þm. Vigdís Hauksdóttir ítrekað í ræðustól hvernig menn skilgreini þjóð? Af hverju kemur hv. þingmaður ekki með tillögu í þeim efnum? Ef það er markmið stjórnarandstöðunnar að tefja málið og koma í veg fyrir að það verði afgreitt fyrir kosningar er ekki eftir neinu að bíða, þá eigum við að ganga strax til atkvæða. En ef stjórnarandstaðan er með efnislegar tillögur í málinu sem þarf að fara yfir og getur tekið tíma eigum við að viðurkenna að það geti tekið tíma og fara efnislega yfir málið. Þá getum við samþykkt frumvarp hv. þm. Péturs Blöndals um breytingu á 79. gr. stjórnarskrárinnar sem felur í sér að á næsta kjörtímabili getum við breytt stjórnarskránni og borið hana síðan undir atkvæði þjóðarinnar sem staðfestir þá breytinguna. Það er ekki auðveld leið til að breyta stjórnarskránni en það er auðveldari leið en sú sem við höfum nú. Hún felur ekki í sér, ef okkur vinnst ekki tími til að ljúka þessu máli fyrr en eftir kosningar, að við þurfum að bíða til ársins 2017 eftir nýrri stjórnarskrá. Þetta er sú leið sem við höfum til þrautavara í þessum efnum. Það er mikilvægt í þessu efni að sem flestir séu sáttir við niðurstöðuna. Það yrði mjög óheppilegt ef helmingur þjóðarinnar væri ósáttur við stjórnarskrá sína. Það gengi ekki upp. Það er til mikils að vinna að ná sátt í málinu. Það er ekki síður mikilvægt að ferlið, lýðræðið og sú aðferð sem við sem samfélag höfum ákveðið að nota til að komast að niðurstöðu verði virt. Hér stendur málið nú. Ég er í sjálfu sér ekki búinn að fara mikið efnislega í tillöguna sjálfa. Ég er einn af flutningsmönnum hennar og það felur í sér að ég er mjög sáttur við hana eins og hún er. Það þýðir ekki að það megi ekki breyta neinu. Það þýðir einfaldlega að ég auglýsi eftir hugmyndum, efnislegum tillögum, rökum og ábendingum um það sem betur má fara. Ég veit að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa margar spurningar, en ég hef líka spurningar til þeirra. Ég vil fá að vita hvernig þeir vilja breyta einstökum greinum, hvað það er nákvæmlega sem er frágangssök í þeirra huga. Er það rétturinn til lífs? Má það ákvæði í hugum einhverra ekki vera í stjórnarskránni? Er það óskýrt í huga einhvers? Er ákvæðið um dýravernd þannig að það sé frágangssök og ástæða sé til að hætta allri vinnunni og lýsa frati á það sem hér liggur fyrir? Ég held ekki. Ég hvet fólk, sem er að fylgjast með þessu máli, til að taka sér klukkutíma í kvöld og lesa bæði skjölin, lesa núgildandi stjórnarskrá og bera hana saman við þá tillögu sem við höfum hér.

Klukkutíma?

Já, hv. þm. Íris Róbertsdóttir, ég held að það taki ekki lengri tíma að lesa þær greinar sem fyrir liggja en um það bil hálftíma, fjörutíu mínútur og núgildandi stjórnarskrá ekki meira en tuttugu mínútur, að renna yfir þessi tvö skjöl og bera þau saman. Það blasir við hverjum þeim sem ber þau saman að tillagan sem hér liggur fyrir er betri en núgildandi stjórnarskrá. 

Virðulegi forseti. Maður situr hálflamaður eftir ræðu hv. þm. Róberts Marshalls, að telja að hægt að sé að fara í gegnum stjórnarskrármál á hálftíma eða klukkutíma lýsir náttúrlega málinu. En á sama tíma telur þingmaðurinn að málið sé vel unnið, umfangsmikið og efnisleg umræða hafi verið mjög mikil. Það er rangt - alfarið rangt. Því langar mig til að nefna við hv. þingmann, vegna þess hann telur að það sé svo mikil samstaða um þetta mál hjá vinstri mönnum, að nú eru vinstri menn í ríkisstjórn og þá á allt í einu meiri hlutinn að ráða för. Framsóknarmenn og sjálfstæðismenn hafa verið lengi saman í ríkisstjórn af lýðveldistímanum og aldrei hefur okkur dottið í hug að fara með stjórnarskrárbreytingar í gegnum þingið á einhverju meirihlutavægi. Aldrei höfum við hótað því. Það er því merkilegt að núna þegar við sitjum uppi með vinstri stjórn eigi allt í einu meiri hlutinn að gilda. Þetta er samfélagssáttmáli, 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sagði að sig hefði sett hljóða yfir ræðu minni. Það hefði verið betra ef svo væri. Ég veit eiginlega ekki hverju ég á að svara. Ég var að lýsa þeirri umræðu sem hefur farið fram í samfélaginu um þau fjölmörgu atriði sem hér eru til umfjöllunar, ekki bara í tengslum við þetta frumvarp heldur á vettvangi fjölmiðla og stjórnmálanna, um tengsl framkvæmdarvaldsins, stöðu forsetans og stöðu þjóðkirkjunnar. Auðvitað er það hluti af hinni lýðræðislegu umræðu. Það er ekki eins og við séum hér í einhverju tómarúmi að koma að þessu í fyrsta sinn. Það er sá veruleiki sem ég er að lýsa.

Virðulegi forseti. Það skyldi þó ekki gerast eftir næstu alþingiskosningar að í fyrsta sinn í lýðveldissögunni sæi nýkjörið Alþingi sig knúið til að fella stjórnarskrárbreytingar sem verða hugsanlega samþykktar í vor, það skyldi þó ekki verða raunin þar sem vinstri menn hafa verið við stjórn og ætla að koma stjórnarskrá sinni í gegnum þingið. Það kemur nýr þingmeirihluti sem þarf að staðfesta stjórnarskrárbreytingarnar eftir þingkosningar, nýtt þing, nýir þingmenn og það er í þeirra valdi hvort ný stjórnarskrá tekur gildi eða ekki. Hv. þingmenn vinstri flokkanna skulu átta sig á því. Þess vegna þýðir ekki að beita ofbeldi í þinginu og segja að þetta verði afgreitt á meirihlutaatkvæðum nokkurra þingmanna. Ég tel að vinstri menn átti sig ekki á alvarleika málsins, alls ekki. Svo er kallað hér eftir tillögum frá stjórnarandstöðunni. Ég nefni til dæmis endurskrift á þeirri stjórnarskrá sem nú er í gildi frá Ágústi Þór Árnasyni og Skúla Magnússyni  
            

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði að það væri ekki langt á milli manna, það væri hægt að ná sátt. Ég vona það líka. Virðing fyrir stjórnarskránni er þvílík að hún er yfirleitt rædd á Alþingi um nætur. Nú er klukkan orðin 21. Mér finnst það ekki virðing við stjórnarskrána að ræða hana á þessum tíma, ég segi bara eins og er.

Sammála.

Þegar maður fer í gegnum einstakar greinar - ég fór í gegnum hverja einustu grein stjórnlagaráðs, hverja einustu, en ég var ekki eins klár og almenningur að ég þyrfti til þess tvo tíma, ég þurfti til þess allt jólafríið í fyrra og lungann úr janúar,  Síðan segir hv. þingmaður að það hafi verið gríðarleg umræðu utan Alþingis. Það getur vel verið, en hún hefur ekki verið innan Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég fór yfir það í ræðu minni að ég væri mjög sáttur við þá tillögu sem liggur fyrir, enda er ég einn af flutningsmönnum hennar. Það virðist vera einhver misskilningur um hvað ég var í raun og veru segja í ræðustól. Ég sagði að ef menn væru tilbúnir til þess að koma með efnislegar tillögur og ræða sín á milli um hvernig væri hægt að ná sátt um það plagg sem hér liggur fyrir þá fyndist mér að við ættum að taka tíma í það. En ef slíkar tillögur eru ekki fyrir hendi, þeim er ekki til að dreifa, er engin ástæða til að draga málið neitt mikið lengur því að það er búið að vera í löngu ferli og fullkomin ástæða til að láta meiri hlutann ráða. Síðan er það auðvitað þannig, eins og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir benti á, að þjóðin kýs í apríl og á þing kemur nýr meiri hluti sem heldur væntanlega áfram með málið.

Frú forseti. Gildandi stjórnarskrá er forsenda margra hæstaréttardóma. Ég nefni kvótadóminn sem breytti mjög miklu í kvótamálum. Ég nefni öryrkjadóminn sem breytti mjög miklu fyrir öryrkja. Þessar forsendur bresta þegar stjórnarskránni er breytt að þessu leyti. Nú er allri stjórnarskránni breytt. Ég er hreinlega, frú forseti, skelfingu lostinn að hugsa til þess óöryggis sem kemur upp í landinu í kjölfarið. Það er þess vegna sem ég vara menn við því að gera svona miklar breytingar. Ég vil miklu frekar að menn nái fram breytingum sem allir eru sammála um. Gerum það hratt og vel að samþykkja það. Síðan fari menn í alltaf sífellt meiri og meiri og meiri ágreiningsmál og semji sig niður til niðurstöðu, flest mál eru þannig að menn geta sameinast um þau. Hvað er þjóð? Í tillögum stjórnlagaráðs er þetta út og suður, ríkisborgararéttur o.s.frv. Ég vil að þetta sé skilgreint nákvæmlega. Fyrir hvern gildir stjórnarskráin?

Virðulegur forseti. Minn ágæti vinur hv. þm. Pétur Blöndal er íhaldsmaður af guðs náð og því eðli málsins samkvæmt yfirleitt skelfingu lostinn yfir öllum boðuðum breytingum. 

Virðulegi forseti. Eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Róberts Marshalls og borið saman við orð hv. þm. Magnúsar Orra Schrams fyrr í dag þá heyri ég að alla vega þessir tveir flutningsmenn tillögunnar eru opnir fyrir því að hlusta á ábendingar þingmanna úr minni hlutanum og jafnvel að koma til móts við þá. Í máli hv. þm. Róberts Marshalls kom líka fram að hann teldi oft og tíðum ekkert endilega svo langt á milli manna. Báðir virðast telja að svigrúm sé til breytinga og það held ég að sé vel. Ég skynja hins vegar ákveðinn hæðnistón úr röðum meiri hluta þingmanna í garð þeirra sem eru að bera fram fyrirspurnir og mér finnst það ekkert sérstaklega farsælt til árangurs, til að mætast á miðri leið. Ég held að menn ættu að láta af slíkum málflutningi og ræða þessi mál af yfirvegun og virðingu við málefnið.

Virðulegur forseti. Ég biðst margfaldlega afsökunar ef það hefur komið þannig út að ég væri að hæðast að þeim sem koma hingað upp með ábendingar og andsvör. Það er af og frá. Ekkert er fjarri huga mínum. Ég og hv. þm. Pétur H. Blöndal höfum rætt um stjórnarskrána oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, við erum ágætisferðafélagar, erum saman í ÖSE-nefnd og höfum rætt þetta í þaula fram og til baka. Það er þá miklu frekar að hv. þingmaður hafi verið að sjá framhald af langri samræðu á milli okkar um þetta efni en að ég hafi verið að hæðast að honum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég átti hins vegar ekki bara við hann úr stjórnarliði því að ég hef tekið eftir þessu meðal annarra og jafnvel úr hópi minnihlutamanna. Ég hjó eftir orðum hv. þingmanns um það að við værum ekki í spreng með að klára þetta mál. Þar held ég að hann eigi samhljóm í hópi minnihlutaþingmanna því að menn hafa talað fyrir því að ekki liggi lífið á að klára þetta fyrir kosningar heldur ættum við að vinna þetta vel og vandlega. Ég tek undir það. Mig langar bara að spyrja innan úr nefndinni: Hvað ætla menn langan frest fyrir umsagnaraðila að skila inn umsögnum sínum? Erum við að tala um vikur, daga? Það væri ágætt að fá sjónarmið innan úr nefndinni hvað það varðar. Ég hef heyrt að umsagnaraðilar mundu helst vilja 4 til 6 vikur til að gera vönduð álit um þetta frumvarp.

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur verið það lengi til umfjöllunar og þetta er, ef ég má leyfa mér að sletta, dálítið „usual suspects“ sem er að koma fyrir nefndina í þessum efnum. Ég held að hefðbundinn umsagnartími muni alveg duga í þessum efnum þó að ég eigi eftir að ráðfæra mig við hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur um þau mál. Það er mjög mikilvægt að við leyfum okkur í þessari umræðu, og ég heyri að hv. þingmaður er sammála mér um það, að vera ósammála. Það skiptir mjög miklu máli í þessu máli að við séum að vanda okkur við það að tala af virðingu um hugmyndir hvert annars. Við skuldum þjóðinni það eftir þetta kjörtímabil. Í þessu máli, sem varðar sjálfan samfélagssáttmálann sem við viljum ná hvað mestri sátt um, er það gríðarlega mikilvægt.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hjá hv. þingmanni, eins og hv. þm. Birna Lárusdóttir kom inn á, að við erum ekki í spreng, hv. þingmaður orðaði það þannig. Við þurfum að gefa okkur góðan tíma, við þurfum að gera þetta vel og þetta þarf að vera í þessari svokölluðu sátt. Mér finnst frábært ef það er það sem þingmaðurinn er að leggja til og vill gera. Við viljum öll hafa stjórnarskrá sem þjónar okkur og við þurfum að gera breytingar á henni. Ég held að enginn hafi komið hingað upp og sagt að ekki eigi að breyta neinu, ekki nokkur maður. Mig langar að beina þessari spurningu til hv. þingmanns: Fyrst ekki þarf að gera þetta í spreng er þá ekki hægt að skipta þessu niður? Ef hann heldur að það sé hægt, af því að hann talaði um að kannski þyrfti ekki að klára þetta á þessu kjörtímabili eða á þessu þingi, hvernig mundi hann geta hugsað sér að skipta þessu? Er eitthvað sem hv. þingmaður mundi vilja taka fyrst og hvað þá helst?

Virðulegi forseti. Það er meira í höndum stjórnarandstöðunnar hversu langan tíma þarf í þetta.  Eftir að hafa hlustað á sjónarmið stjórnarandstöðunnar í dag þá held ég, eins og ég sagði, að ekki sé svo langt á milli manna í þessum efnum. Ég held að þetta sé ekki óbrúanlegt. Við eigum að einbeita okkur að því sem við erum ósammála um og reyna að nálgast hvert annað.

Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Ef hv. þingmaður skynjar þennan samningsvilja, að það sé kannski ekki svo langt á milli manna, hvaða atriði eru í raun ófrávíkjanleg í huga þingmannsins og hvað finnst honum að þurfi að vera það sem fyrst er tekið fyrir. Ef við ætlum að breyta þessu þá þurfum við tíma til að gera það og við þurfum tíma til að geta rætt málin og náð lendingu. Ég trúi því ekki, af því að hv. þingmaður talaði um að hann væri flutningsmaður þessarar tillögu og væri tilbúinn til að samþykkja hana strax - hv. þingmaður er samt að opna á það að við getum breytt henni. Er hv. þingmaður tilbúinn að gefa þinginu, og þeim sem eru ekki alveg eins sáttir við tillöguna og hv. þingmaður, tíma til að breyta henni?

Virðulegur forseti. Það er það sem ég var að segja. Ef fram koma tillögur frá stjórnarandstöðunni inn í þá vinnu sem nú fer fram á vettvangi þessa þingsalar og hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og allra nefnda þingsins þá eigum við að taka þann tíma sem til þarf. En ég segi líka: Föllum ekki í þá gryfju að stjórnarandstaðan fari að tefja málið til að stjórnarmeirihlutinn komi illa út og reyni að keyra málið áfram til að ljúka því fyrir kosningar. Ef engar efnislegar athugasemdir eru gerðar eða ekkert efnislegt framlag er til umræðunnar eigum við að greiða atkvæði um það strax og ljúka málinu. Svo liggur það náttúrlega fyrir eftir næstu kosningar að ljúka málinu. Ef um er að ræða efnisatriði sem þarf að taka lengri tíma í, þá getum við samþykkt frumvarp hv. þm. Péturs H. Blöndals. Þjóðin kýs sér þá meiri hluta sem heldur áfram með málið á næsta kjörtímabili eða ekki.

Virðulegi forseti. Ég hef fylgst með umræðunni í allan dag. Hún er málefnaleg frá hendi allra þingmanna en ég hef orðið vitni að því ítrekað í dag að hér er hæðst að þingmönnum sem koma hér upp og ræða málefnalega stjórnarskrá Íslands. Jafnvel er gengið svo langt að menn sitja í þingsal og senda inn ógeðfelld skilaboð á Facebook um það hvað þingmenn eru að segja í ræðustól. Mér er nóg boðið, frú forseti. Fólk sýnir eigin starfi lítilsvirðingu og stjórnarskránni. Það er lítilmótlegt og þetta gengur ekki lengur. Menn verða að taka sjálfa sig taki og virða þá málefnalegu umræðu sem hér verður að fara fram um stjórnarskrána. Við erum ekki að tala um eitthvert pólitískt hitamál. Við erum að tala um grundvallarsáttmála þjóðarinnar. 

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni. Ég hef fylgst með umræðunni í dag og orðið vitni að því að það er flissað í þingsal þegar menn koma með málefnalega gagnrýni og ræða efnið málefnalega. Það er verið að senda inn Facebook-færslur og hæðast að þingmönnum sem fjalla um þessi mál á málefnalegan hátt. Stjórnarskráin er grundvallarplagg allra Íslendinga, okkar allra, sama hvort menn eru í Samfylkingunni, Vinstri grænum, Sjálfstæðisflokknum, Framsóknarflokknum eða öðrum flokkum. Við eigum að fjalla um þessi mál af virðingu hvert fyrir öðru og gera okkur grein fyrir því að þetta er grundvallarplagg þjóðarinnar. Þannig á umræðan að vera. Hún á ekki að vera á þeim nótum að hér sé verið að fjalla um eitthvert gamanmál.

Virðulegi forseti. Ég átta mig nú ekki á því hvaða upphlaup er hér í gangi. Ég hef fylgst með umræðunni í allan dag, hún hefur farið sómasamlega fram. Það hefur hins vegar verið ástæða til að hrökkva í kút í einstaka tilfellum þegar hér hefur verið farið með fleipur, rangfærslur og ósannindi um það hvernig þetta mál hefur gengið fyrir sig og jafnvel hvað stendur í þeim plöggum sem við erum að vinna með. Menn hljóta auðvitað að gera kröfu til þess að þegar við ræðum þetta stóra og mikla mál sé það gert af alvöru, sanngirni og heiðarleika. Ég hvet þá sem eiga eftir að halda áfram í umræðunni á næstu dögum, vikum og mánuðum að við höldum umfjölluninni á því plani og tel að það sé sómi þingsins sem felist í því að þeir sem leggja inn í umræðuna geri það af sanngirni og heiðarleika.

Virðulegi forseti. Það er ekki mjög langt síðan við þingmenn sátum og ræddum í mikilli alvöru um að setja þinginu tilteknar siðareglur. Eitt af því sem þar kom fram var að við ættum í fyrsta lagi að reyna að sýna virðingu gagnvart þeim málum sem við værum að fjalla um og virðingu gagnvart öðrum þingmönnum. Nú hef ég ekki fylgst nægilega vel með umræðunni í dag til að geta dæmt um hvort hún hafi uppfyllt að minnsta kosti þau skilyrði og viðmið sem þingmenn voru mjög duglegir við að setja hátíðlega fram í þessari vinnu. En við erum að ræða um stjórnarskrá Íslands og verðum að gera gríðarlegar kröfur til okkar um að þessi umræða sé málefnaleg og menn noti hana ekki sem einhvers konar vettvang fyrir köpuryrði úti í þjóðfélaginu í garð einstakra þingmanna sem geta ekki varið sig við slíkar aðstæður. Ég veit ekki hvernig þetta hefur gengið fyrir sig. Ég er sennilega einn af þeim örfáu Íslendingum sem eru ekki á Facebook þannig að ég hef ekki möguleika til að fylgjast með því, en hitt veit ég að við eigum að reyna að gæta hófs og ræða málið efnislega. Stjórnarskráin okkar verðskuldar það.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim sem segja að við eigum að ræða af virðuleika um þetta mál og ég tel að við eigum að ræða efnislega um það. Ég tel að við eigum ekki að snúa út úr því sem hér er sagt. Það á við almennt. Þetta er að vísu eitt mikilsverðasta málið sem við ræðum í vetur en mér finnst að það eigi að gilda alla daga að fólk sé kurteist og snúi ekki út úr. Við eigum að bera virðingu hvert fyrir öðru og bera virðingu fyrir skoðunum annarra og ekki snúa út úr þeim alla daga.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að gera nákvæmlega þetta efni að umræðuefni í ræðu minni á morgun um leið og ég mundi fjalla um það frumvarp sem liggur hér fyrir. Það hefur vægast sagt vakið furðu mína í dag að sitja hér á næstaftasta bekk og hlusta á það sem ég ætla að leyfa mér að kalla skrílslæti á aftasta bekk. Ég sit hér sem nýr þingmaður og er að þreifa fyrir mér og átta mig á því hverjar venjurnar og hefðirnar eru hér inni og ef þetta eru þær hugnast mér þær ekki. Ég hef fylgst með því, einkanlega á aftasta bekk í dag, að tekinn er sérstaklega fyrir einn þingmaður úr röðum Framsóknarflokksins og mér hefur þótt það sem ég hef heyrt og það sem ég hef séð ljótt.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns fagna þeim merka áfanga sem er orðinn að staðreynd, hér er komið til 1. umr. í þingsal frumvarp um heildstæða endurskoðun og í raun algerlega nýja og framsýna stjórnarskrá fyrir lýðveldi okkar. Ég er stoltur af því að vera einn af flutningsmönnum þessa frumvarps. Það er rétt að rifja upp í stuttu máli það ferli sem verið hefur allt frá því að þjóðin fékk lýðveldisstjórnarskrá sína í sumarbyrjun 1944. Í yfirlýsingu sem stjórnarskrárnefndin sem útfærði lýðveldisstjórnarskrána sendi frá sér segir, með leyfi forseta: „Skilar nefndin með þessu stjórnarskrárfrumvarpi og greinargerð fyrri hluta þess verkefnis sem henni var falið en mun áfram vinna að seinni hluta verkefnisins, sem sé að undirbúa aðrar breytingar á stjórnskipulaginu er þurfa þykir og gera verður á venjulegan hátt. Þangað til því verki yrði lokið ætti sú stjórnarskrá sem hér er lögð fram að nægja.“ Þetta var árið 1944. Þáverandi þingmenn féllust á takmörkuðu breytingarnar á stjórnarskránni og voru þar að auki sammála um að stjórnarskrárnefndin héldi áfram starfi sínu eftir stofnun lýðveldisins. En þrátt fyrir að hafa einungis lokið helmingi fyrirætlaðs starfs lognaðist nefndin út af og lauk aldrei þeirri gagngeru endurskoðun sem hún sjálf taldi nauðsynlega. Heildarendurskoðun á stjórnarskránni átti að fara fram eftir að lýðveldisstjórnarskráin var sett árið 1944. Þeirri endurskoðun hefur hins vegar aldrei verið að fullu lokið. Næst voru stjórnarskrárnefndir skipaðar 1947 og aftur 1972 en þær luku ekki störfum. Ný stjórnarskrárnefnd var skipuð 1978 sem sendi frá sér nokkrar skýrslur um málið og lagði fram frumvarp að nýrri stjórnarskrá fyrir Alþingi árið 1983. Í því fólust verulegar breytingar en það náði ekki fram að ganga. Þrátt fyrir það hafa sumar greinar þess komist í framkvæmd í stjórnarskrárbreytingu eða með almennri lagasetningu. Einstakar breytingar á stjórnarskránni hafa þó náð fram að ganga, oftast um tilhögun kosninga og kjördæmaskipan en einnig umfangsmeiri, svo sem endurskoðun á mannréttindakaflanum árið 1995 og á starfsháttum Alþingis 1991. Í ársbyrjun 2005 skipaði forsætisráðherra nefnd sem ætlað var að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins og árið 2007 skilaði nefndin áfangaskýrslu þar sem fram kom að hún þyrfti lengri tíma til að ljúka fyrirætluðum störfum. Ferlið sem hefur verið í þessu máli í framhaldi af efnahagshruninu haustið 2008 er öllum kunnugt. Þau drög að stjórnarskipunarlögum sem stjórnlagaráð hefur unnið að eru mun ítarlegri en núgildandi stjórnarskrá. Hér er um að ræða 114 greinar sem auk aðfaraorða skiptast í níu kafla. Vinnulag stjórnlagaráðs byggði á opnu og gegnsæju ferli þar sem haldnir voru opnir fundir, mögulegt var fyrir almenna borgara að senda inn erindi og samræður fóru fram á netinu. Leiðarstefin sem stjórnlagaráð hefur haft í störfum sínum eru einkum þrjú: Valddreifing, gegnsæi og ábyrgð. Í tillögum stjórnlagaráðs hafa ákvæði um mannréttindi verið endurskoðuð, réttur borgaranna gagnvart stjórnvöldum tryggður og ákvæði færð til nútímahorfs. Jafnræðisreglan er ítarlegri en í núgildandi stjórnarskrá og kveðið er á um réttindi barna. Meðal nýmæla eru ákvæði um náttúru Íslands, umhverfi og auðlindir þar sem kveðið er á um að þær séu eign þjóðarinnar. Meginform núgildandi stjórnskipulags helst hins vegar óbreytt. Stjórnarform landsins er lýðveldi, haldið er í þingræðisskipan og áfram byggt á þrígreiningu ríkisvaldsins. Þá kýs Alþingi sér forsætisráðherra í kjölfar þingkosninga í stað þess að hann sé valinn af stjórnarflokkunum. Þá er tillaga um að tíu af hundraði kjósenda geti krafist þjóðaratkvæðis um lög sem Alþingi hefur samþykkt og tveir af hundraði kjósenda geti lagt fram þingmál á Alþingi. Með þessum breytingum, ef af verða, yrði Ísland meðal þeirra þjóða sem tryggja einna best rétt almennings til þátttöku í opinberum ákvörðunum og beint lýðræði aukið verulega. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fór ítarlega yfir fram komnar tillögur stjórnlagaráðs í fyrravetur. Fjölmargir sérfræðingar og umsagnaraðilar voru kallaðir fyrir nefndina. Ákveðnum ábendingum vísaði nefndin til frekari umfjöllunar og yfirferðar hjá stjórnlagaráði sem kom saman að nýju og skilaði inn viðbótaráliti í fyrravor. Í framhaldi af því lagði stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fram lykilspurningar sem lagðar yrðu fyrir þjóðina til að fá mat hennar og álit á fram komnum tillögum stjórnlagaráðs. Eins og við þekkjum stóð upphaflega til að sú kosning færi fram samhliða forsetakosningum á sumri en málþóf á þingi dró þá atkvæðagreiðslu fram til 20. október. Samhliða undirbúningi þeirrar atkvæðagreiðslu samþykkti meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að setja niður vinnuhóp sérfræðinga í lögum til að yfirfara og samlesa þann texta sem liggur nú fyrir í tillögum og greinargerð. Niðurstaða þeirrar vinnu liggur fyrir í þessu frumvarpi. Skerpt hefur verið á texta og áherslum, setning um endurráð og annað umorðað en meginstefna og áherslur í tillögum stjórnlagaráðs eru efnislega óbreytt í nánast öllum atriðum. Þá fylgir með ítarleg og vönduð greinargerð, samtals vel á þriðja hundrað þéttritaðar blaðsíður. Það er mikilvægt að fá víðtæka og breiða efnislega umræðu um fram komnar tillögur og virkja allar þingnefndir og alla kjörna fulltrúa á Alþingi til að taka þátt í þeirri yfirferð og umfjöllun eins og formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, hefur lagt til og kynnti hér fyrr í dag. Það er skynsamlegt verklag, bæði tryggir það víðtæka aðkomu og umfjöllun út frá öllum sjónarhornum og mun einnig geta flýtt fyrir umræðu og afgreiðslu. Þjóðin hefur verið virkur þátttakandi í mótun og gerð þessara tillagna og Alþingi sem heild þarf að sama skapi að vera virkur þátttakandi í lokaafgreiðslu þessa máls. Í skilagrein sérfræðinganefndarinnar eru ábendingar sem mikilvægt er að fara vel yfir og meta og skoða nánar í vinnunni fram undan. Þar er meðal annars vikið að skyldum einkaaðila varðandi mannréttindi, mögulegum áhrifum þess að fella alfarið niður þröskulda í kosningalögum, lagalegri ábyrgð forseta og hlutdeild í löggjafarvaldi, sjálfstæði tiltekinna ríkisstofnana, ákvæði um sérdómstóla og ýmsum öðrum atriðum sem vert er að fara yfir og skoða. Þá er einnig ljóst að yfirfara þarf einstakar orðalagsbreytingar og umorðanir á upphaflegum texta stjórnlagaráðs og skoða gaumgæfilega þannig að almennur skilningur sé skýr og ótvíræður. Viðbrögð og ummæli formanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem hafa talað hér í dag komu því miður ekki á óvart. Ég vildi trúa því að nú þegar fyrir liggur niðurstaða úr þjóðaratkvæðagreiðslu með skýrum vilja þjóðarinnar til að fylgja þessum málum eftir og að auki vönduð og ítarleg yfirferð lögfræðihópsins væri almennur vilji á þingi til að taka upp efnislegar og málefnalegar umræður um stjórnarskrármálið. Það virðist hins vegar allt við það sama af hálfu forustumanna þessara flokka. Það er andstaða við breytingar. Við upplifðum þetta skýrt í fyrravor og fyrravetur þegar hér var andóf til að koma í veg fyrir umræðu og umfjöllun, andóf til að koma í veg fyrir að þjóðin fengi að segja hug sinn í þessu máli, andóf sem byggði á tæknilegum áherslum og formsatriðum, andóf þar sem kvartað var undan því að málið fengi ekki að koma inn í þingsal til efnislegrar umræðu. Nú er hins vegar búið að snúa málinu við. Nú er frumvarpið sem hér liggur fyrir ekki tækt til umfjöllunar af því að það vantar frekari úttektir, það vantar meiri yfirlestur, það vantar frekara mat og það vantar frekara álit. Formaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarni Benediktsson, sagði í umræðum fyrr í dag og lýsti því yfir að að sínu mati væri óraunhæft að ljúka þessu máli fyrir lok þinghalds næsta vor. Ég fagna því hins vegar að það var greinilegur munur á því sem kom fram í máli formannsins og varaformanns flokksins, hv. þm. Ólafar Nordal, sem opnaði í umræðunni í dag fyrir málefnalegar og efnislegar umræður. Í stað þess að fara í þá efnislegu umræðu sem þörf er á að þingið taki fyrir á næstu dögum, vikum og mánuðum sýnist mér að verið sé að leita leiða til að koma í veg fyrir það með ýmsum hætti. Nú er hins vegar rétti tíminn til að taka þessa efnislegu umræðu og draga fram öll efnisleg álit og skoðanir. Ég kalla eftir að boðaðar tillögur þingmanna Sjálfstæðisflokksins, sem lýstu því yfir fyrr í þessari umræðu í haust og sumar að lagðar yrðu fyrir þingið, komi á dagskrá. Af hverju sýna menn ekki á spilin? Hvernig á að vera hægt að ná fram umræðu og leita samráðs og samkomulags ef aðilar eru ekki reiðubúnir að taka þátt í umræðunni og leggja fram tillögur sínar? Hv. þm. Pétur Blöndal hefur lagt einn og sér fram ítarlegar athugasemdir og tillögur sem er vert að gefa gaum og fara yfir í þeirri efnislegu umræðu sem við eigum eftir að taka hér. Ég kalla að sjálfsögðu eftir því að aðrir þeir sem hafa komið inn í umræðuna og haft uppi umvandanir og átalið það að tíminn hafi ekki verið nýttur eins og kostur væri til að fara í þessa umræðu séu þá tilbúnir að sýna tillögur sínar og leggja þær inn í umræðuna. Það hefur komið fram að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mun óska eftir mati og umsögn frá svokallaðri Feneyjanefnd Evrópuráðsins. Slíkt mat er mikilvægt í þeirri yfirferð sem nú er fram undan og í skilabréfi sérfræðinganefndarinnar er einnig vikið að nokkrum mikilvægum álitaefnum sem rétt er að lögð verði sérstök áhersla á að fara yfir á eins ítarlegan máta og kostur er. Það er dálítið sérkennilegt að hafa fylgst með umræðunni í dag, nú þegar við erum að taka þetta mál fyrir, og sjá að nú má að mati sumra ekki taka þetta mál til þeirrar efnislegu umræðu sem þörf er á vegna þess að það þarf að fara með þetta allt í ítarlegt álagspróf. Í umræðunni hefur fram til þessa verið lagt upp með að hér væri villandi umræða, illa orðaðar spurningar sem ætti að leggja fyrir þjóðina sem hún skildi ekki og við værum að fara í einhverjar platkosningar. Það er allt fyrir bí vegna þess að umræðan var að sjálfsögðu upplýsandi. Þjóðin skildi vel um hvað var spurt og úrslitin í þjóðaratkvæðagreiðslunni voru skýr og leiðbeinandi fyrir framhald málsins. En hvað er næst? Jú, það þarf að leita nýrra vopna. Nú er hættan sú samkvæmt þeirri umræðu sem sérskipaðir sérfræðingar hafa verið með á lofti að þjóðfélagið muni ekki þola svo stórkostlegar breytingar sem ný stjórnarskrá mun hafa í för með sér. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir nefndi áðan ringulreið og réttaróvissu, að lýðræðislegur réttur almennings og áhrif væru að verða of mikil, forsetinn væri að fá of mikil eða hugsanlega líka of lítil völd, að umboð og staða Alþingis væri að breytast og umbyltast gagnvart framkvæmdarvaldinu. Stöldrum aðeins við. Hvaða álag þoldi gildandi stjórnarskrá frá árinu 1944 sem var sett til bráðabirgða á sínum tíma og átti að endurskoðast og aðlagast íslenskum aðstæðum strax á fyrstu árum nýja lýðveldisins? Hvað hefur sagan kennt okkur á þeim nærri sjö áratugum sem liðnir eru með nær óbreytta stjórnarskrá? Hvar hafa veikleikarnir verið? Hverju er verið að mæta með þeim tillögum sem liggja núna fyrir í frumvarpsformi að nýrri stjórnarskrá? Er ekki einmitt verið að taka á þeim veikleikum með breyttum áherslum í tillögum varðandi það að efla og styrkja rétt almennings til áhrifa, koma á hreint hver staða og hlutverk forseta Íslands er, styrkja stöðu Alþingis sem löggjafa og eftirlitsaðila gagnvart framkvæmdarvaldinu og tryggja aukið réttlæti, gegnsæi og jafnrétti í íslensku samfélagi? Hvað er að óttast og hvað er það sem samfélagið mun ekki þola? Eru það aukin áhrif almennings til lýðræðislegrar þátttöku og ákvarðanatöku? Er það jöfnun kosningarréttar og aukið valfrelsi kjósenda? Er það styrkara og betra Alþingi? Er það meira gegnsæi með bættu aðgengi að upplýsingum og stjórnkerfi? Er það aukið réttlæti, m.a. með sameign þjóðarinnar á auðlindum til lands og sjávar? Síðast en ekki síst eru stóraukin efnahagsleg, félagsleg og menningarleg mannréttindi sem snúa meðal annars að heilbrigðisþjónustu, menntun, jafnrétti kynslóðanna, þróun samfélagsins og friði. Hverjir óttast um hag sinn og stöðu? Kannski þeir sem hafa haft áhrif og völd langt umfram það sem eðlilegt er, þeir sem hafa ráðið ferðinni, lagt línurnar og stjórnað á bak við tjöldin. Það er líka athyglisvert að horfa til þess sem hefur komið fram í umræðunni og var endurtekið af hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur fyrir stuttu, að komist á breytt hlutföll eftir kosningar næsta vor sé einboðið að sú stjórnarskrá sem hugsanlega, væntanlega og vonandi verður afgreidd frá þingi á vordögum verði ekki staðfest á nýju þingi. Menn skilja áður en skellur í tönnum. Það er ljóst að menn gefa með þessum boðskap það upp að beitt verði þeim ráðum sem menn hafa tök á komist þeir til áhrifa til að vinna gegn þeim vilja sem hefur skýrt komið fram, m.a. í þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir skömmu, vilja þjóðarinnar til breytinga í þessum efnum. Þá er ágætt að þjóðin gangi að því vísu í kosningunum eftir örfáa mánuði að stjórnarskrármálið verður eitt af okkar stóru kosningamálum, ef ekki það stærsta. Stjórnarskrárbreytingar munu ekki ná í gegn öðruvísi en að við fáum þá nýju stjórnarskrá staðfesta á nýju þingi. Ég hvet hins vegar til þess að við náum saman í þinginu 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Lúðvík Geirssyni fyrir ræðuna. Hann á sæti í þeirri hv. nefnd sem hefur fjallað um málið, hann flytur það og mér leiddist dálítið að heyra hann segja að stundað hefði verið málþóf hérna í vor. Það vill svo til að ég notaði tækifærið, ásamt örfáum fleiri þingmönnum, til að ræða stjórnarskrána efnislega sem þjóðin átti eftir að greiða atkvæði um. Mér fannst algert lágmark að þjóðin vissi um hvað hún ætti að greiða atkvæði og það væri búið að ræða það í sölum þingsins. Svo er það kallað málþóf. Í ekki einni einustu ræðu minni endurtók ég mig eða var langorður. Ég var að ræða þetta vegna þess að ég var búinn að fara í gegnum hvert einasta atriði í tillögum stjórnlagaráðs, hverja einustu grein, greina hana niður og bera saman við núgildandi lög. Mjög margt er gott, annað er hættulegt. Mörgu þarf að breyta. Ég tel það ekki málþóf. Hins vegar stöndum við nú frammi fyrir því að málið er komið aftur inn á þing og ég þarf sennilega að skrifa nýja umsögn. Ég mun sjá til hvort ég fái ekki fleiri þingmenn, t.d. í mínum þingflokki, til að vera samstiga um að koma með breytingartillögur sem menn geta verið sammála um. Það er nefnilega mjög margt í núgildandi stjórnarskrá sem verður að laga. Hún er úrelt að mörgu leyti en að öðru leyti góð. Ég held að við ættum að fara að vinna í þessu efnislega, allir hv. þingmenn. Við erum stjórnlagaþingið og ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi kynnt sér tillögur mínar sem eru í mjög löngu máli. Sumar tillögur samþykkti ég en kom með breytingartillögur við aðrar. Þær hafa væntanlega verið ræddar í hv. nefnd sem um þetta fjallar og vegnar léttvægar - eða ekki. Ég veit það ekki.

Virðulegi forseti. Ég fagna aðkomu hv. þm. Péturs Blöndals að þessari umræðu, bæði í dag í þeim ræðum sem hann hefur flutt og ekki síður þátttöku hans í því þegar málið kom inn á síðasta þingi. Ég tiltók það sérstaklega í ræðu minni að hann, einn þingmanna stjórnarandstöðunnar, hefði lagt inn málefnalega efnislega þætti í þá umfjöllun og hann gerði það af miklum myndarskap. Ég hef lesið þau gögn yfir og í þeim eru ýmis atriði sem ég get tekið undir. Tilvísanir í lagasetningar eru fjölmargar og voru sumar í upphaflegum tillögum stjórnlagaráðs. Það er búið að gera ýmsar lagfæringar og breytingar á því en þar eru ýmis atriði sem er vert að hafa í huga og horfa til varðandi staðfestingu á stjórnarskrá og þau atriði sem þar hafa verið nefnd sérstaklega. Ég tel að það sem verið er að leggja inn í umræðuna með þeim tillögum sé af hinu góða. Ég auglýsti í ræðu minni áðan, og geri það enn og aftur, eftir efnislegum tillögum frá þingmönnum stjórnarandstöðunnar sem hafa því miður allt of margir komið upp í þessari umræðu nú, ég tala ekki um á fyrri stigum, til þess að eyða tíma sínum fyrst og fremst í formsatriði og umfjöllun um það að illa hafi verið farið með tímann. Ég sé ekki að þeir sömu hv. þingmenn hafi notað tímann sjálfir til mikils gagns nema þá með einstaka undantekningum til að koma fram með þau efnislegu atriði sem við þurfum á að halda til að geta farið saman yfir rök og tillögur um það hvað betur má fara í þessum efnum. Menn geta þá borið það saman við þær áherslur sem eru kynntar í því frumvarpi sem hér er til umræðu.

Ég gæti gert athugasemdir við mjög margt í tillögum stjórnlagaráðs, eins og það að allir eigi meðfæddan rétt til lífs. Á fóstrið engan rétt til lífs því að það er ekki fætt og hefur þar af leiðandi ekki meðfæddan rétt? Þetta er eitt atriði af fjöldamörgum. Þetta finnst mér að þurfi að laga og mér finnst að það ætti hreinlega að segja: Engan mann má drepa. Punktur. Þá liggur það alveg fyrir og engin skrúðmælgi um að menn eigi rétt til lífs. Hvernig er með mann sem lifir á líknardeild? Á hann rétt til lífs? Og hver ætlar að gefa honum réttinn? Svo eru atriði sem ég hef bent á áður í 109. gr., að ef gerð yrði árás á Ísland ætti að kalla saman Alþingi til að spjalla á meðan menn hertaka hér allar götur. Það má nefnilega ekki beita vopnavaldi nema með samþykki Alþingis. Þetta þarf að undanskilja, varnir landsins, að sjálfsögðu. Svo er atriði með forseta þingsins. Ef maður sem býður sig fram til löggjafarstarfa skyldi vera kosinn forseti Alþingis er hann ekki lengur í löggjafarstörfum.

Virðulegi forseti. Vissulega eru ýmis atriði eins og ég tiltók í ræðu minni áðan sem er ástæða til að fara yfir, bæði þær ábendingar sem komu frá sérskipaðri lögfræðingasveit sem fór yfir þessi mál, í textanum eins og hann er í frumvarpinu, ábendingar sem komu fram, þær sem hv. þm. Pétur Blöndal hefur lagt inn í umræðuna og ýmsir aðrir. Við þurfum að nota tímann vel á næstu vikum og mánuðum, vil ég meina. Við höfum tíma fram í febrúar, byrjun mars til að ljúka þeirri yfirferð. Ef við höldum vel á spöðunum getum við farið mjög langt með þetta mál og við eigum að einsetja okkur að ljúka því. Við eigum ekki að gefast upp áður en lagt er af stað eins og mér fannst því miður óma í ummælum forustumanna Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í dag. Mér þótti það miður.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að nota tímann núna í pólitískar skylmingar við hv. þm. Lúðvík Geirsson um hver sagði hvað í hvaða umræðu. Ég ætla að spyrja hann einnar spurningar sem varðar framhald málsins og það er í ljósi þeirrar athugasemdar sem kom fram hjá lögfræðingunum fjórum sem fóru yfir frumvarpið í umboði meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem þeir víkja að mati á áhrifum tillagnanna. Í texta þeirra ágætu lögfræðinga segir meðal annars, með leyfi forseta: „Gera verður kröfu um að tilefni og markmið breytinga á núgildandi stjórnskipan sé skýrt og rök séu færð fyrir því að leið frumvarps sé skynsamleg. Það er einnig grundvallarsjónarmið varðandi gæði lagasetningar að metin séu áhrif tillagna sem fela í sér breytingar. Dregnir séu fram bæði kostir og hugsanlegar neikvæðar afleiðingar og heildarmat unnið sem leiðir í ljós að samanlagt sé ávinningur af samþykkt tillögu.“ Síðar í þessum texta segir lögfræðingahópurinn, með leyfi forseta: „Ekki hefur hins vegar farið fram heildstætt og skipulagt mat á áhrifum stjórnarskrártillagnanna í heild. Það verkefni kallar á þverfaglega vinnu sem hópnum var ekki falin. Hópurinn gerir ráð fyrir að slíkt mat muni fara fram á vettvangi Alþingis en bendir að auki sérstaklega á þau atriði sem að hans mati kalla einkum á nánari skoðun.“ Kannski er það misskilningur en mér fannst í máli hv. þingmanns áðan gæta nokkurrar andúðar á því sjónarmiði sem hafði vissulega komið fram fyrr í þessari umræðu, að nauðsynlegt væri að skipulagt heildarmat færi fram og þess vegna spyr ég hann um afstöðu hans til þessara orða 

Virðulegi forseti. Mér finnst ábendingar lögfræðinganefndarinnar mjög skynsamlegar hvað þetta snertir. Ég tel fulla ástæðu til að við skoðum málið í heild sinni og náum þannig utan um það. Til að nýta tímann sem best í þeim efnum hafa verið kynntar tillögur um að setja verkefnið í hendur fastanefnda þingsins þannig að hver fastanefnd taki sinn part fyrir og fari ítarlega yfir þá þætti sem að þeim lúta. Þar undir heyra mörg atriði, hvort sem eru umhverfismál, mannréttindi eða kosningalöggjöfin ein og sér og hvernig stjórnkerfið á að virka og staðan gagnvart Alþingi, þannig að ég held að því fleiri sem koma að málinu þeim mun betra sé það einmitt. Feneyjanefndin mun fara yfir ákveðna álagsþætti, hvernig stjórnkerfið mun virka saman og hefur auðvitað víðtækan samanburð í þeim efnum og þekkir það af sínum störfum í gegnum árin hvernig hún getur lesið út úr þeim efnum. Það liggur fyrir að þeir eru tilbúnir að ljúka sinni vinnu í lok janúar. Það sem ég hins vegar benti á og vara við er að menn mæti í upphafi fyrsta dags í umræðu loksins þegar þetta frumvarp er komið inn. Það var ekki svo lítið gert úr því í allt vor og sumar að ekki væri hægt að ræða málið efnislega í þingsalnum af því að frumvarpið lægi ekki fyrir, það væri í skoðun, yfirferð, mati og undirbúningi einhvers staðar annars staðar en í þingsalnum. Þess vegna hrekkur maður illilega við að þegar málið er komið í frumvarpsformi inn í þingið stilla menn málinu upp á þann veg, eins og ég var að benda á, að eiginlega sé ekki hægt að ræða það í þinginu af því að það þurfi að álagsprófa það, meta, skoða og kanna á alla kanta lengur og áfram áður en hægt er að taka það fyrir. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt að stilla málinu upp eins og mönnum hentar. Auðvitað eru menn með þessum hætti að reyna að halda aftur af umræðunni og tefja það að málið fái framgang. Við hljótum að geta komið okkur saman um að vinna þetta sameiginlega 

Hæstv. forseti. Að öðru slepptu vildi ég geta þess að það vinnulag sem hefur verið kynnt í þessari umræðu af hálfu talsmanna meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, um að aðrar nefndir þingsins komi að einstökum þáttum, er ekki að mínu mati það heildarmat á áhrifum tillagna stjórnlagaráðs sem talað er um í niðurstöðubréfi sérfræðihópsins. Það er ekki að mínu mati skipulagt heildarmat af því tagi sem við erum vön að gera kröfu um til lagafrumvarpa. Það kemur til viðbótar. Sú ágæta hugmynd að einstakar nefndir þingsins fjalli um ákveðnar greinar eða ákveðna kafla er fín, en hún kemur ekki í staðinn fyrir þetta skipulagða heildarmat sem talað er um. Feneyjanefndin er fín og gott að fá hennar álit en það er ekki verið að vísa til hennar þessu heildarmati. Lögfræðingahópurinn 

Forseti biður þingmenn um að virða ræðutíma og minnir á að ræðutími er aðeins ein mínúta í seinna andsvari.

Virðulegi forseti. Við getum togast á um það fram á nótt hvað er heildarmat og hvernig eigi að túlka það og meta. Ég bendi á að mjög gott teymi lögfræðisérfræðinga hefur farið yfir þetta mál og lagt upp þann grunn að stjórnarskránni sem honum var falið að gera. Hann hefur bent á ýmsa þætti sem hann telur sjálfur að þurfi að skoða betur og er vel inni í þeim málum. Ég leit þannig á að við hefðum tækifæri til þess núna að fara yfirvegað yfir málið, grunda það, kalla hingað inn álit, skoðanir og umsagnir og eiga samtöl við ýmsa sérfræðinga sem hafa tjáð sig um þessi mál í þeim fastanefndum sem ákveðnir málaflokkar falla undir. Við getum dregið saman niðurstöðu úr því inn á eitt borð og haft til ráðgjafar og samráðs í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem mun auðvitað leiða þetta mál, þá sérfræðinga sem hafa verið okkur innan handar og þekkja þetta mál betur en aðrir. Þeir vinna sitt álit og gera mat á því með okkur sem eigum að leiða þetta mál hingað inn til frekari umræðu og afgreiðslu í þinginu. Ég tel að það sé vel gerlegt að ljúka því verki svo vel sé á þeim tíma sem við höfum til stefnu.

Virðulegi forseti. Ekki er ég nokkru nær um það hvernig hv. nefnd ætlar að svara þessu ákalli lögfræðingahópsins um að fram fari heildstætt mat á áhrifum fyrirliggjandi frumvarps. Það er gott og blessað og ég er sammála því að menn fari vel ofan í einstök efnisatriði og það má vel fela einstökum fagnefndum að gera það hvað þær áhrærir. Heildarmatið liggur samt sem áður eftir. Hv. þingmaður vísaði mjög til þess að þessi lögfræðingahópur hefði lagt upp með gott veganesti. Það er alveg rétt að svo miklu leyti sem hann hafði umboð til. Umboðið var mjög þröngt og ég spyr hv. þingmann: Hvers vegna var þetta umboð haft svona þröngt? Af hverju mátti ekki skoða þessi mál í heild sinni? Hefði það ekki verið málinu til gagns að reyna að undirbúa það sem allra best, fara ofan í þessar efnislegu forsendur og þessi efnislegu atriði sem kveðið er á um í frumvarpinu og reyna að átta sig á því í heildarsamhengi? Það er hins vegar athyglisvert að hópurinn skilaði engu að síður kafla þar sem lauslega var vikið að ýmsum þáttum sem þyrfti að gera betur. Þarna er um að ræða talsvert veigamikil efnisleg atriði og ég spyr hv. þingmann: Verður tekið tillit til þess? Ég ítreka spurninguna um þetta: Hvernig á þetta heildarmat að fara fram? Það er ekki heildarmat að fela einstökum þingmönnum afmörkuð verkefni út úr þessu frumvarpi. Heildarmatið fer allt öðruvísi fram og hv. þingmaður veit það auðvitað. Síðan höfum við sjálfstæðismenn hvað eftir annað kallað eftir því að hér fari fram sú efnislega umræða sem nú er loksins að gerast og hv. þingmaður segist fagna því og þá spyr ég hv. þingmann: Nú fer fram þessi efnislega málefnalega umræða en til hvers á hún að leiða? Á þetta að vera bara málfundur eða lítur hv. þingmaður ekki svo á að með því að við séum að hefja málefnalega umræðu séum við um leið að segja sem svo: 

Virðulegi forseti. Þetta er nákvæmlega það sem ég var að benda á í ræðu minni áðan, maður fær því miður ekki nema korter til að tala og kemur kannski ekki öllu að. Þetta endurspeglast akkúrat í því sem ég sagði, nú snýst málið ekki um efnisleg atriði, nú snýst það ekki um rök, viðbrögð eða tillögur eða eitthvað annað sem má fara þarna inn í stjórnarskrána heldur þarf nú allt að snúast um þetta heildarmat, hvað það sé, hvernig eigi að vinna það og hvað taka út úr því vegna þess að ekki sé hægt að vinna málið öðruvísi fyrr en þetta heildarmat liggi fyrir. Það er nákvæmlega komið á daginn sem ég sagði að væri í umræðunni í vor og fram eftir sumri, í málþófinu hér. Þá var stjórnarandstaðan uppfull af því að ekki væri hægt að búa við það að fá ekki frumvarpið inn á borð til að ræða það efnislega og þegar á að fara að ræða málið efnislega og menn kalla eftir viðbrögðum og einhverju efni inn í þá umræðu er ekki hægt að fara í hana vegna þess að menn þurfa að fara í svo mikið heildarmat. Við getum alveg gert heildarmat á áhrifunum af því að auðlindaákvæðin eru komin inn í nýja stjórnarskrá eins og þau eru lögð fyrir og hvaða áhrif það hefur á fiskveiðistjórnarkerfið. Við getum gert heildarmat á því hvernig stjórnkerfið virkar eins og Feneyjanefndin á að taka fyrir. Við getum gert heildarmat á því hvernig málið snýr að kosningafyrirkomulagi og áhrifum þess. Þetta eru þættir sem við höfum tækifæri og tíma til að fara yfir. Ég sé ekki að neitt eigi að trufla okkur í því að vinna málið á þann máta.

Virðulegi forseti. Ég ætla að biðja hv. þingmann að gera sjálfum sér þann greiða og okkur hinum líka að vera ekki með útúrsnúninga og mælskubrögð í þessu máli. Við höfum einfaldlega kallað eftir svörum um hvort hv. þingmaður sé ekki sammála lögfræðingahópnum um að fram þurfi að fara heildarmat. Þá þýðir ekki að vera með útúrsnúninga eins og hv. þingmaður var með. Við þurfum að fara vel niður í einstök efnisatriði og það munum við væntanlega gera. Það breytir ekki því að hið raunverulega heildarmat þarf engu að síður að fara fram. Við höfum stanslaust kallað eftir því að hér gæti farið fram efnisleg umræða. Hún á sér núna stað. Ég var með þessu andsvari auðvitað ekki að hefja mína efnislega umræðu. Skárra væri það ef ég ætlaði að láta hana standa bara í tvær eða þrjár mínútur. Ég var einfaldlega að reyna að átta mig á vilja hv. þingmanna stjórnarliðsins til að þessi málefnalega umræða leiddi til einhverrar niðurstöðu. Ég spurði hv. þingmann áðan: Ef við erum í efnislegri umræðu, málefnalegri umræðu, er hv. þingmaður ekki þar með að segja að sú efnislega og málefnalega umræða eigi að leiða til einhverrar niðurstöðu 

Virðulegi forseti. Skiptir það ekki máli í þeirri umræðu sem við erum væntanlega að fara í gegnum að þá liggi fyrir allar tillögur sem snúa að þessu máli til að fá þetta endurmat og heildarmat? Er ekki ástæða til að þær athugasemdir og breytingar sem til að mynda þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa boðað og lýst yfir að þeir muni leggja fram í tillögum sínum að nýrri stjórnarskrá verði lagðar á borðið þannig að við getum lagt þær inn í þetta heildarmat? Ég held að það skipti máli fyrir okkur öll á sama hátt og menn telja ástæðu til að það liggi fyrir eitthvert heildarmat á þeim tillögum sem liggja á borðinu áður en hægt er að fara í hina efnislegu umræðu. Ég held að það sé rétt að við séum þá bara með öll spilin uppi á borðinu eins og ég nefndi í ræðu minni áðan.

Svara …

Við vitum nákvæmlega um hvað málið snýst og hvað það er sem menn eru að meta og hvaða áhrif ákveðnar breytingar í þeim efnum hafa að segja hvað þetta snertir.

Svara spurningunni, takk.

Já, ég er búinn að svara henni. Hún liggur fyrir nákvæmlega með þessum hætti.

Hæstv. forseti. Á þeim takmarkaða tíma sem við höfum til umráða í 1. umr. ætla ég að neita mér um að svara öllum þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram og ástæða væri til að gera athugasemdir við. Ég ætla ekki að fjalla um forsögu málsins eða þá gagnrýni sem ég og fleiri höfum haft uppi á þær aðferðir sem notaðar hafa verið á hinum ýmsu stigum þessa máls. Afstaða mín til forsögunnar liggur nokkuð skýrt fyrir í þingskjölum og annars staðar þannig að ég ætla ekki að eyða tímanum í þá umræðu núna. Nú erum við í þeirri stöðu að komið er fram í fyrsta sinn frumvarp byggt á tillögum stjórnlagaráðs og þess vegna eru, eins og fleiri ræðumenn hafa nefnt í dag, komnar aðrar forsendur til að ræða málið efnislega. Fram til þessa hafa þær tillögur sem hafa komið inn í þingið fyrst og fremst snúist um málsmeðferð og umræðan í þinginu hefur eðli málsins samkvæmt þar af leiðandi legið mjög mikið á formhliðinni. Þær tillögur sem við fjölluðum til dæmis um í þinginu síðasta vetur snerust ekki um innihaldið heldur um formið og þess vegna var umræðan mjög á þeim nótum. Nú er komið fram efnislegt frumvarp um breytingar á stjórnarskrá sem undirritað er af fulltrúum meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og við hljótum að fjalla um það eins og það liggur fyrir. Á síðari stigum getum við svo í tilefni af orðum hv. þm. Lúðvíks Geirssonar rætt hvaða breytingartillögur aðrir en tillöguflytjendur sjálfir vilja gera við þetta frumvarp, hvaða athugasemdir koma fram og slíka þætti en hér er frumvarp sem verður að ræða og fjalla um á þeim forsendum sem það sjálft leggur upp með. Á síðari stigum eins og venja er í málsmeðferð í þinginu koma fram breytingartillögur eða eftir atvikum ný frumvörp ef um það er að ræða. Ég ætla í þessari ræðu fyrst og fremst að drepa á nokkur atriði út frá því sem fjallað er um í ágætu skilabréfi sérfræðingahóps um tillögur stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá sem dagsett er 12. nóvember og skilað var til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Bara til upprifjunar er rétt að nefna að eftir að meiri hluti Alþingis hafði í vor, maílok, samþykkt að efna til þeirrar atkvæðagreiðslu sem svo fór fram 20. október ákvað meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fá til liðs við sig þennan sérfræðingahóp sem þá var aldrei talað um sem nefnd eða hóp heldur sem aðgreinda sjálfstæða sérfræðinga, hvern á sínu sviði. Látum það liggja á milli hluta. Ákvörðun meiri hlutans var að leggja þetta til. Ég fagnaði því á sínum tíma og taldi að þó að til hópsins væri stofnað að ákvörðun meiri hlutans í nefndinni og þó að það væri meiri hlutinn í nefndinni sem ákvað umboð hópsins og verkefni væri ástæða til að fagna þessu svo langt sem það næði. Það kom fram í þinginu að ég teldi að umboð þessa hóps ætti að vera víðtækara en kom fram í bókun meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en þetta var niðurstaða þessa sama meiri hluta og kannski ekki óeðlilegt í ljósi þess að þessi meiri hluti leit svo á að þarna væri verið að undirbúa frumvarpsflutning sem útlit væri fyrir að meiri hlutinn stæði einn að þannig að það liggi fyrir. Lögfræðingahópurinn skilaði sem sagt af sér í haust, fyrr í þessum mánuði, og leggur til það sem ég kalla lögfræðilegar lágmarksbreytingar á þeim texta sem kom frá stjórnlagaráði. Mér finnst á texta lögfræðingahópsins og því sem fram kom bæði á fundi hans með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í síðustu viku og eins á opinberum fundi sem haldinn var á föstudaginn í Háskólanum í Reykjavík að lögfræðingahópurinn hafi tekið umboðið frá meiri hlutanum og valið frekar þrengri túlkun á umboði sínu en víðtækari. Mér finnst það koma skýrt fram í skilabréfinu að þær breytingartillögur sem hópurinn gerir byggist á því að hópurinn skilgreini umboð sitt frekar þröngt en haldi síðan utan við og í sérkafla í skilabréfinu ábendingum um aðra hluti sem hann telur utan síns beina umboðs. Nóg um það. Breytingartillögurnar frá lögfræðingahópnum, beinar breytingartillögur við tillögur stjórnlagaráðs, eru 75 sem er auðvitað umtalsvert hvernig sem á það er litið. Breytingarnar eru mismiklar en í sumum tilvikum er verið að gerbreyta ákvæðum, a.m.k. að orðalagi og framsetningu. Í sumum tilvikum eru breytingarnar vissulega smávægilegri en þegar 75 breytingartillögur eru teknar saman er um umtalsverðar breytingar að ræða. Ég vil taka það fram að ég tel við fyrsta yfirlestur að langflestar þeirra breytinga sem lögfræðingahópurinn leggur til séu til bóta, svo langt sem þær ná. Það eru örfá atriði þarna sem ég áskil mér rétt til að skoða betur en mér sýnist í fljótu bragði sem lögfræðingahópurinn geri góðar tillögur um lögfræðilegar lágmarksbreytingar á þessum tillögum, svo langt sem það nær. Það er sjálfgefið að við munum fjalla um þetta á vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og ef til vill annars staðar. Ég tel þó að megináherslan hjá okkur eigi að vera í því að fjalla um þessar ábendingar sem eru þá minna lagatækni, ef við notum það orð, og meira efnislegar ábendingar sem fram koma í síðari hluta skilabréfs lögfræðingahópins. Bara til upprifjunar er rétt að geta þess að það er víða komið við í þessum ábendingum. Í fyrsta lagi varpa lögfræðingarnir í hópnum fram spurningu sem við þurfum líka að spyrja okkur. Hvað á heima í stjórnarskrá og hvað á heima í almennum lögum? Í tillögum stjórnlagaráðs eru fjölmörg atriði sem gætu allt eins átt heima og eru jafnvel í almennum lögum í dag. Mér finnst alveg rétt, án þess að við gefum okkur nokkrar niðurstöður í því fyrir fram, að við veltum því fyrir okkur í sambandi við einstök tilvik, bara svo dæmi sé tekið varðandi störf Alþingis og skylda þætti, hvað á að vera í þingsköpum og hvað á að vera í stjórnarskrá. Ég held að við ættum að fara yfir þetta í þessari yfirferð. Ég held að það sé líka nauðsynlegt að velta fyrir sér því atriði sem nokkuð hefur verið til umræðu og ég vona að ekki verði ágreiningur um þegar lengra líður og það er í sambandi við mat á áhrifum. Ég treysti mér alveg til að fara í efnislega umræðu núna um þessar tillögur án þess að slíkt mat liggi fyrir en ég held að það sé nauðsynlegt að fyrir liggi skipulagt heildarmat á þessum tillögum og áhrifum þeirra áður en afgreiðslu þingsins lýkur. Læt ég nægja að segja það um það efni. Síðan eru einstök atriði sem lögfræðingahópurinn er með ábendingar um og þau varða flesta kafla stjórnarskrártillagnanna. Það eru athugasemdir við atriði sem varða undirstöðukaflann, I. kafla tillagnanna, athugasemdir sem varða mannréttindi og náttúru sem er II. kaflinn, Alþingi, forseta, ráðherra, ríkisstjórn, dómstóla, utanríkismál og stjórnarskrárbreytingar. Þetta eru ábendingar um mjög víðtæk atriði sem þarf að taka til skoðunar og ég fagna því að fá tækifæri í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og ef til vill öðrum nefndum þingsins til að fjalla um þessa þætti. Ég er þeirrar skoðunar að við séum ekki komin að niðurstöðu í þessum efnum. Við höfum fengið í hendurnar frumvarp sem við sem þingmenn þurfum að fara yfir, ræða, meta og láta meta fyrir okkur, ekki bara út frá því hvort tillögurnar geti gengið upp út frá lögfræðilegum lágmarkskröfum heldur líka út frá því hvort þetta eru góðar tillögur, hvort þær leiða til batnandi stjórnskipunar, hvort þær fela í sér betri réttarvernd fyrir einstaklinga landsins o.s.frv. Þetta eru atriði sem við þurfum að ræða. Hér hefur verið kallað eftir umfjöllun um einstök efnisleg atriði. Í þessari 1. umr. eru auðvitað takmarkaðar forsendur og takmarkaður tími fyrst og fremst til að ræða það. Ég tel, hæstv. forseti, að það séu full rök til þess fyrir okkur í þinginu að taka góða umræðu um það hvort við viljum til dæmis gera þær breytingar á mannréttindakaflanum sem stjórnlagaráð leggur til, hvort við teljum að sú breyting, að sumu leyti má segja sú mikla breyting, sem felst í tillögum stjórnlagaráðs varðandi mannréttindakaflann sé til góðs eða ekki. Það hafa komið fram ábendingar, m.a. úr háskólasamfélaginu og víðar að, um að þarna sé kannski verið að gera miklu róttækari breytingar en sýnist í fyrstu. Það er nokkuð sem við þurfum að ræða þannig að við göngum þá að því verki með opnum augum hvað við viljum gera í því sambandi. Hið sama varðar þann hluta þessa kafla sem snýr að náttúru og náttúruauðlindum. Þar vitum við af umræðu undanfarinna ára að orðalag og framsetning ákvæðis, t.d. um sameign þjóðarinnar á auðlindum eða þjóðareign á auðlindum, getur skipt gríðarlega miklu máli. Orðalagsbreytingar sem ekki virðast merkilegar við fyrstu sýn geta falið í sér mikla efnislega breytingu og falið í sér að túlkun ákvæðanna verði með allt öðrum hætti en ella hefði getað orðið. Það verkefni er fyrir höndum. Ég vek athygli á því að sérfræðingahópurinn breytir nokkuð orðalagi tillagna stjórnlagaráðs að þessu leyti og svo hafa auðvitað komið fram fleiri tillögur um orðalag slíks ákvæðis eins og nefnt hefur verið fyrr í þessari umræðu, bæði innan þings og svo nýlega frá háskólamönnunum Skúla Magnússyni og Ágústi Þór Árnasyni sem raunar sendu inn tillögu sem byggði á því sem varð niðurstaða í stjórnlaganefnd sem starfaði á fyrri stigum þessa ferils sem mér finnst að komi vel til greina að skoða í þessu sambandi líka. Varðandi alþingiskaflann og slíka þætti er mér efst í huga spurningin um það hversu mikið á að vera í stjórnarskrá og hversu mikið í þingsköpum. Ég held að stjórnlagaráð gangi býsna langt í því að færa ákvæði inn í stjórnarskrártexta sem heldur ættu heima í þingsköpum. Ég velti líka fyrir mér spurningum, eins og reyndar hefur komið fram í þessari umræðu áður, um kosningaákvæðið sem ég held að ekki sé ofmælt að fáir telji sig skilja til hlítar, þ.e. átta sig á því hvernig það kemur til með að virka. Ég hef heyrt marga lýsa sig samþykka markmiðum frumvarpsins um jöfnun atkvæðisréttar og aukið persónukjör, en ég hygg hins vegar að fleirum sé farið eins og mér að þrátt fyrir að hafa oft lesið þennan texta áttum við okkur ekki alveg á því hvernig þetta kemur til með að virka. Það er fagnaðarefni ef þetta atriði verður tekið til sérstakrar skoðunar og reynt að meta áhrifin. Ég nefni líka forsetaembættið eins og fleiri hafa gert í þessari umræðu og held að þar þurfum við einfaldlega að átta okkur betur á því hvað við viljum gera og útfæra síðan tillögurnar eftir því, en tillögur stjórnlagaráðs finnst mér leiða til nokkurrar óvissu. Ég er ekki einn um þá skoðun. Fræðimenn á þessu sviði hafa bent á það og vitnað hefur verið í túlkun forseta Íslands um það efni sem stangast mjög á við það sem einstakir menn úr stjórnlagaráði hafa haldið fram. Ég hygg að það sé ófært annað en að komist verði að niðurstöðu í þessum efnum sem sameiginlegur skilningur ríkir um í meginatriðum, en ekki mjög ólíkur skilningur eins og uppi er núna. Tek ég þó ekki afstöðu til efnislegrar niðurstöðu, heldur bara þess að niðurstaðan verði skýr. Ég get hugsað mér öflugt forsetaembætti og ég get hugsað mér veikt forsetaembætti en það er óheppilegt að blanda þessu mikið saman. Ég ætla ekki að fara lengra í þetta. Tími minn er búinn 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ræðuna. Mig langar til að hann fari í andsvari sínu yfir þá nýjung sem lagt er til að fari inn í stjórnarskrá Íslands um hin svokölluðu þriðju kynslóðar réttindi sem hafa verið í umræðunni í dag og virðast ekki mæta miklum skilningi. Fólk áttar sig ekki á því hvað verið er að gera mikla grundvallarbreytingu á stjórnarskránni. Þarna er ég að vísa í náttúruverndarákvæðin og vernd dýra en mig langar líka til að spyrja þingmanninn hvaða álit hann hafi á því að leggja til að bylta stjórnarskránni með þessum hætti. Það er vísað í stjórnarskrár annarra ríkja, Suður-Afríka minnir mig að sé nefnd í þessu tilfelli, og ég upplifi þetta frumvarp á þann hátt að það sé brot af því besta úr mörgum stjórnarskrám og tekin ákvæði frá mismunandi löndum inn í þetta frumvarp. Það er vísað mjög til þýsku stjórnarskrárinnar varðandi ákveðin atriði en Þjóðverjar settu sér nýja stjórnarskrá eftir hinn svokallaða Hitlerstíma sem var hörmungarástand hjá þeim og þeir áttu lífið að leysa við að endurreisa samfélag sitt eftir þá hörmungartíma sem gengu yfir. Telur þingmaðurinn að það gangi upp að blanda saman stjórnarskrá svona margra landa, setja í eitt plagg og leggja til að verði ný stjórnarskrá Íslands?

Hæstv. forseti. Ég hef margoft lýst yfir áhyggjum af því að því vinnulagi væri beitt varðandi þær stjórnarskrárbreytingar sem hér um ræðir. Það eru margir þættir sem ég hef áhyggjur af í því sambandi, það er of langt mál að fara yfir það, en ég hef frá upphafi þessa máls vakið athygli á því að það væri á margan hátt óráðlegt og ekki góð vinnubrögð að ætla sér að breyta öllu í einu, einfaldlega vegna þess að það gefur okkur miklu erfiðari aðstæður til að fjalla í grunninn um einstök atriði. Ef við værum að fjalla um afmarkaðri atriði í stjórnarskránni ættum við þess kost að fara dýpra í hvert atriði. Ég held að það væri út af fyrir sig betra. Þess vegna hef ég, og kemur kannski engum á óvart, verið þeirrar skoðunar að við ættum frekar að vinna þetta mál út frá því að gera endurbætur á núverandi stjórnarskrá, taka fyrir ákveðna þætti frekar en að fara í að endurskrifa stjórnarskrána frá A til Ö og bæta við fjöldamörgum atriðum. Ég held að það leiði til óvissu á mörgum sviðum og ég er svo sannarlega ekki einn um þá skoðun. Varðandi hins vegar það vinnulag að verið sé að klippa búta úr mismunandi stjórnarskrám, eins og hv. þingmaður lýsti því, skella þeim saman og bæta svo við atriðum úr einstaka mannréttindasáttmálum er það allt í lagi á fyrri stigum svona verks, þ.e. að sækja hugmyndir annað. Auðvitað er allt í lagi að sækja hugmyndir annað en hins vegar er ekki fullnægjandi rökstuðningur fyrir því að gera einhverja tiltekna breytingu að slíkt ákvæði megi finna í einhverri stjórnarskrá einhvers staðar án þess að það sé hugsað í hvaða samhengi það er. Það eru ekki næg rök fyrir því að setja eitthvað inn í stjórnarskrá Íslands að það standi í stjórnarskrá Suður-Afríku, næsta atriði komi úr stjórnarskrá Kanada og þriðja úr stjórnarskrá Vestur-Þýskalands. 

Virðulegi forseti. Ég tek að sjálfsögðu undir með þingmanninum um að fólk á að kynna sér málin vel og þar með hvernig önnur ríki skipa sínum málum, en við erum líka sammála um að það gengur ekki að byggja upp frumvarp að nýrri stjórnarskrá með öllum þeim fyrirbrigðum inni í sem þingmaðurinn fór yfir. Það er hreinlega galið og það er ekki nóg með þetta sem ég fór yfir heldur gagnrýndi lögfræðiteymið, sem gerði skil fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, ekki eingöngu það að verið væri að taka nýja stefnu í stjórnskipunarmálum Íslendinga varðandi þessi þriðju kynslóðar réttindi heldur væri jafnframt verið að útfæra einkarétt í stjórnarskránni. Stjórnarskrá á að mínu mati fyrst og fremst að verja borgara viðkomandi ríkis gagnvart sitjandi stjórnvöldum hverju sinni. Þegnar ríkisins verða að hafa þann stjórnarskrárvarða rétt að geta vísað til stjórnarskrárinnar þyki þeim ríkisvaldið brjóta á rétti sínum. Það er til dæmis ákvæði í þessari stjórnarskrá þar sem fjallað er um friðhelgi heimilisins og ég tek sem dæmi, af því að mér finnst það mjög athyglisvert ákvæði, að enginn þurfi að þola ofbeldi á heimili og þá ekki kynferðisofbeldi. Þetta er farið að skarast á við friðhelgi einkalífsins sem og það að einstaklingar geti sótt sín á milli á grundvelli stjórnarskrárinnar þannig að þetta er komið að mínu mati út um víðan völl. Við erum með refsilöggjöf sem tekur til dæmis á kynferðisbrotum í almennum hegningarlögum sem flokkast sem almenn lög þannig að þarna er líka verið að setja inn í stjórnarskrána svo mörg ákvæði sem eiga heima í almennum lögum og eru nú þegar varin þar. Hvað finnst þingmanninum um þetta?

Hæstv. forseti. Ég náði ekki að koma inn á þriðju kynslóðar réttindin í fyrra svari mínu við andsvari hv. þingmanns. Þar er ég þeirrar skoðunar að við eigum að fara töluvert varlega. Ég játa að ég hef íhaldssöm viðhorf í þessum efnum og mér finnst hin svokölluðu þriðju kynslóðar réttindi einkennast of mikið af almennum stefnuyfirlýsingum fremur en handföstum lagareglum. Ég held að á vissan hátt sé óheppilegt að fjölga mikið hinum almennu stefnuyfirlýsingum í stjórnarskrá vegna þess að það er mjög óljóst hvaða rétt það raunverulega færir mönnum fyrir dómstólum. Stjórnarskrá er auðvitað lög og menn eiga að geta borið fyrir sig stjórnarskrárvarin réttindi fyrir dómstólum. Um leið og við höfum óljós stefnumið í ríkara mæli í stjórnarskrá erum við í raun að framselja löggjafarvald til dómstóla. Þá erum við að segja: Við viljum stefna að því að hafa hér allt voða fínt og fagurt. Við stefnum að því að allir njóti andlegs og líkamlegs heilbrigðis að hæsta marki sem unnt er, eins og segir í einni greininni í þessum tillögum. En hver á að útfæra það? Hvað felst í því? Jú, segja menn, það er auðvitað löggjafinn sem á að gera það. Ef menn eru ekki sáttir við það sem löggjafinn gerir, hvað gera menn þá? Jú, menn fara til dómstóla og hver er það þá sem ákveður inntak reglunnar, þ.e. hvaða réttindi raunverulega felast í þessu ákvæði? Jú, það eru dómstólarnir. Þetta er óhjákvæmilegt að einhverju leyti í stjórnarskrártexta en því fleiri ákvæði sem við höfum sem fela í sér óljósar stefnuyfirlýsingar af þessu tagi þeim mun meira vald erum við að færa úr þessum sölum yfir til dómstóla og það er í raun og veru andstætt minni hugsun um lýðræði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann út í það sem hann kom inn á í lokaorðum ræðu sinnar, og hafði auðsjáanlega ekki tíma til að fara betur út í. Það snýr að 111. gr. þessara tillagna stjórnlagaráðs og þessa frumvarps til stjórnarskipunarlaga um framsal ríkisvalds þar sem opnað er á að heimilt sé að gera þjóðréttarsamninga sem feli í sér framsal ríkisvalds til alþjóðlegra stofnana. Það skuli þó vera afturkræft og skuli borið undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvað honum fyndist um þessa grein. Hann byrjaði að ræða þetta í máli sínu. Telur hv. þingmaður að fullveldið sé nægilega vel varið í þessari grein? Hvað mundi hv. þingmaður vilja hafa öðruvísi í þessari grein? Það væri mjög fróðlegt ef þingmaðurinn gæti komið inn á niðurstöðu sérfræðingahópsins í þessa veruna. Mig langar síðan að biðja hv. þingmann að tvinna inn, ef tími vinnst til, það sem kemur fram í 67. gr. þar sem talað er um að einstaklingar geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðna þætti. Í þeirri grein segir, með leyfi forseta: „Á grundvelli þeirra er hvorki hægt að krefjast atkvæðagreiðslu um fjárlög, fjáraukalög, lög sem eru sett til að framfylgja þjóðréttarskuldbindingum né heldur um skattamálefni eða ríkisborgararétt.“ Ef stórir málaflokkar falla undir fullveldisafsal, eins og t.d. Evrópusambandsaðild, sem nær yfir mjög marga málaflokka samfélagsins, skilur hv. þingmaður 67. gr. þá þannig að ekki sé hægt að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu um nein málefni er heyra undir slíka samninga? Það eru þá engin lög sem heyra undir slíka samninga. Telur hv. þingmaður að hugsanleg úrsögn úr Evrópusambandsaðild - að þjóðin gæti ekki krafist slíkrar atkvæðagreiðslu vegna 67. gr.? Gæti hv. þingmaður farið yfir þessar tvær greinar, svona velt þessu upp.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar þó að þær séu allt of viðamiklar til að svara í stuttum svörum við andsvörum. Ég ætla fyrst að nefna 67. gr. Ég held að það eigi eftir að skoða það sem hv. þingmaður spyr um, þ.e. hvernig samspil þessara tveggja ákvæða sé, ég held að menn eigi eftir að velta því svolítið fyrir sér og þá einmitt út frá þeim forsendum sem hann nefnir. Annaðhvort er talað um þjóðréttarsamninga, í 67. gr. sem er undanskilin þjóðaratkvæðagreiðslum og hins vegar er ákveðin krafa um þjóðaratkvæðagreiðslu í tilteknum tilvikum varðandi framsal ríkisvalds. Það þarf að lesa þetta saman og meðal annars út frá þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður nefnir. Ég tek það reyndar fram að ég hef mjög miklar efasemdir um þær takmarkanir sem er að finna í 67. gr. Mér er ljóst að ákveðnar takmarkanir eru í stjórnarskrám víða varðandi það hvaða mál er hægt að bera undir þjóðaratkvæði en ég óttast að þarna sé verið að víkka þetta út umfram það sem eðlilegt væri. Eins og bent hefur verið á í umræðunum hefði þetta ákvæði, eins og það er orðað þarna, komið í veg fyrir að tiltekinn hluti þjóðarinnar hefði getað krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave-samningana á sínum tíma. Þannig að það sé sagt. Sá möguleiki hefði vissulega áfram verið fyrir hendi fyrir forseta að neita að staðfesta lagafrumvörp á þessum forsendum. Ef forsetinn hefði nú ekki hirt um það en andstaðan verið jafnmikil í þjóðfélaginu hvar hefðum við þá verið stödd? Þetta er atriði sem ég tel að sé ófullnægjandi eins og það er útfært þarna. Varðandi 111. gr. þá hef ég mjög margar athugasemdir um hana. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að fara yfir þetta, orðalag í þessu tilviki. Ég er ekki andvígur því að einhver grein af þessu tagi sé inni en ég hef gagnrýnt að tillaga stjórnlagaráðs hafi verið allt of opin, opnað allt of mikið, og að takmarkanirnar fyrir því að hægt væri að samþykkja fullveldisframsal í þjóðaratkvæðagreiðslu væru ekki nægar, það þyrftu einfaldlega að vera einhverjir þröskuldar þarna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Þrátt fyrir að mjög gaman væri að fara dýpra ofan í 111. gr. ætla ég aðeins að fara betur ofan í 67. gr. Ég tek undir það með hv. þingmanni að þetta er eitthvað sem þarf að skoða miklu betur. Tökum dæmi sem er okkur nærtækt, sem er hugsanleg aðild að Evrópusambandinu eða EES-samningurinn eða annað sambærilegt. Fari svo að Ísland ákveði að framselja slíkt ríkisvald til Evrópusambandsins þá, eins og þetta kemur fram í 67. gr., má vel draga þá ályktun - það sem er undanþegið þjóðaratkvæðagreiðslum, með leyfi frú forseta: „Á grundvelli þeirra er hvorki hægt að krefjast atkvæðagreiðslu um fjárlög, fjáraukalög, lög sem eru sett til að framfylgja þjóðréttarskuldbindingum né heldur um skattamálefni eða ríkisborgararétt.“ Samningar af þessu tagi hljóta að falla undir það með einhverjum hætti. Þá eru það öll mál sem heyra undir slíkar þjóðréttarlegar skuldbindingar. Þá eru það öll mál sem heyra undir málaflokka Evrópusambandsins, öll mál sem heyra undir EES-mál og annað því um líkt. Getur hv. þingmaður farið ofan í þetta, hvort þetta sé rangur skilningur hjá þeim sem hér stendur? Eða kemur einhvers staðar fram í gögnum málsins eitthvað sem styður það að sá sem hér stendur hafi rangt fyrir sér hvað þetta snertir?

Hæstv. forseti. Nákvæmlega um þetta samspil 67. gr. og 111. gr. ætla ég ekki að segja annað á þessu stigi en að ég held að ábendingar hv. þingmanns séu þarfar og nauðsynlegt sé að fara í þetta, hvernig þetta virkar saman, t.d. þegar talað er um þjóðréttarskuldbindingar í þessu sambandi og hvernig það tengist síðan hugsanlegu fullveldisframsali varðandi aðild að Evrópusambandinu o.s.frv. Við skulum athuga að þjóðréttarskuldbindingar geta verið af ýmsum toga og mjög mörg lagafrumvörp eru byggð á þjóðréttarlegum skuldbindingum. Mér finnst langt gengið, eins og gert er í þessum texta, að undanskilja allar slíkar ákvarðanir fortakslaust þjóðaratkvæðagreiðslum að frumkvæði almennings. Mér finnst það mjög langt gengið og ég set miklar efasemdir við þetta ákvæði 67. gr. af þeim sökum. Varðandi 111. gr. sem ég hef kannski velt aðeins meira fyrir mér; ég játa að ég hef haft meiri áhyggjur af henni sem slíkri. Þar velti ég því upp hvort ekki sé nauðsynlegt að hafa með skýrari hætti og skýrari framsetningu mismunandi leiðir ef svo má segja. Það er kannski óheppilegt að taka þannig til orða en ég geri það hér, af því að mér dettur ekki betra orðalag í hug á staðnum, að við þyrftum að hafa mismunandi leiðir varðandi mismikið framsal ríkisvalds, þ.e. þeim mun meira sem framsal ríkisvalds er samkvæmt einhverjum ákvörðunum Alþingis þeim mun hærri eigi þröskuldarnir að vera. Mikið framsal ríkisvalds krefjist þjóðaratkvæðagreiðslu og eftir atvikum tiltekins hlutfalls kjósenda sem styður það en minna framsal ríkisvalds krefjist einhverrar einfaldari leiðar en þó kannski vandaðri leiðar með hærri þröskuldum en á við um venjulega lagasetningu.

Frú forseti. Loksins tökum við til efnislegrar umfjöllunar tillögur að nýrri stjórnarskrá í þinginu eftir langan og faglegan feril þessa máls. Feril sem þó hefur orðið fyrir áföllum og töfum af ófyrirséðum orsökum á köflum en hefur samt náð fram að ganga og er málið komið hingað á þeim tímapunkti sem við stöndum nú og tökum það til umfjöllunar. Það er fagnaðarefni. Ég fagna því sem alþingismaður að geta komið formlega að efnislegri umfjöllun tillagna að nýrri stjórnarskrá. Við þekkjum þann feril sem að baki er og það er óþarfi að rekja hann náið úr ræðustóli enda hefur hann verið rakinn hér fyrr í dag en lokahnykkurinn þar á eru tillögur sérfræðingahóps sem skipaður var til að fara yfir tillögur stjórnlagaráðs. Sá hópur gerði allmargar, ég held 75, tillögur að breytingum sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur nú gert að sínum, allflestar, og koma þær fram í því frumvarpi sem liggur fyrir. Það má auðvitað deila um það að hve miklu leyti þessar tillögur eru tæknilegs eðlis eða orðalagsbreytingar annars vegar og hins vegar efnisleg atriði. Það er til dæmis ábyggilega enginn vafi á því að sú breyting að taka upp óbreytta grein um þjóðkirkjuna úr núgildandi stjórnarskrá er efnisleg breyting frá tillögum stjórnlagaráðs en hún kemur af sjálfu sér þar sem spurt var sérstaklega um þetta atriði í þjóðaratkvæðagreiðslunni sem fram fór þann 20. október síðastliðinn og meirihlutavilji kjósenda kom fram um að við skyldum hafa slíkt ákvæði í stjórnarskrá. Þann vilja ber að sjálfsögðu að virða þó að meiri hlutinn hafi ekki verið mjög mikill. Það kemur auðvitað ekki í veg fyrir að Alþingi geti í lögum tryggt rétt lífsskoðunar- og trúfélaga og trúfrelsi í reynd til samræmis við 18. gr. sem hnykkir á því líka. Þá er það auðvitað efnisleg breyting að bæta við grein um menntun, að virða skuli rétt foreldra til að tryggja að menntun barna þeirra sé í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra. Í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu sem fór fram 20. október var sérstaklega spurt um fimm álitamál sem fyrr segir. Niðurstaða kosningarinnar var skýr varðandi flest þau atriði en skýrust var þó niðurstaðan varðandi afstöðu almennings eða kjósenda til hins nýja auðlindaákvæðis sem 74% kjósenda guldu jáyrði við. Það kveður á um að auðlindir í náttúru Íslands, sem ekki eru í einkaeigu eins og stóð í tillögum stjórnlagaráðs en talað er um að þær séu ekki háðar einkaeignarrétti í frumvarpinu, séu sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar, enginn geti fengið þær til eignar eða varanlegra afnota eða réttindi tengd þeim og aldrei megi selja þær eða veðsetja og fyrir nýtingu þeirra skuli koma fullt gjald. Þetta er mjög mikilvægt nýmæli í stjórnarskránni og eins og kemur fram í skýringum stjórnlagaráðs á það sér langa forsögu sem ráða má af ítrekuðum en hingað til árangurslausum tilraunum stjórnvalda til að koma inn í stjórnarskrá nýju ákvæði um þjóðarauðlindir. Það er hins vegar umhugsunarefni, sem ég vil nefna hér, að sérfræðingahópurinn lagði til breytingu á þessu ákvæði og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gerði hana að sinni, þ.e. að í stað þess að tala um einkaeigu skyldi tala um einkaeignarréttindi í skilningi laga. Ég tel að ástæða sé til að huga mjög vel að merkingarlegu inntaki slíkrar breytingar því að það verður auðvitað að vera tryggt að ekki sé verið að samþykkja eignarhaldskröfu til dæmis núverandi kvótahafa yfir fiskveiðiauðlindinni. Um það efni hafa staðið hatrammar deilur og málaferli og lagaþrætur árum saman. Það má ekki gerast að stjórnarskráin færi þeim sem hlotið hafa forgangsúthlutun að nýtingu þjóðarauðlindar í 30 ár eignarhald yfir þeim nýtingarrétti. Mér finnst mikilvægt að nefna þennan fyrirvara og reisa varúðarskorður við þetta atriði. Annað mjög mikilvægt nýmæli í tillögum að nýrri stjórnarskrá er náttúruákvæðið, þ.e. 33. gr. sem kveður á um að náttúra Íslands eigi sinn rétt sem öllum beri að virða og vernda og að öllum skuli tryggður réttur á heilnæmu umhverfi, fersku vatni, ómenguðu andrúmslofti og óspilltri náttúru. Í því felst að fjölbreytni lífs og lands sé viðhaldið og náttúruminjar, óbyggð víðerni, gróður og jarðvegur njóti verndar eins og það er svo fagurlega orðað í þessu ákvæði. Þetta er auðvitað löngu tímabær grein um vernd og stöðu náttúrunnar og á sér langan aðdraganda. Stjórnlagaráð getur þess líka í greinargerð sinni að sambærileg ákvæði um umhverfi og náttúru hafa ratað inn í stjórnarskrár annarra landa og verið meira að segja ítarlegri og afdráttarlausari þar. Það er fagnaðarefni að koma staðfestingu þess í stjórnarskrá að skilningur á mikilvægi umhverfis fyrir heilbrigði og afkomu mannkyns fari vaxandi og að þar með sé tekið undir það í reynd að réttur núlifandi og komandi kynslóða til að njóta náttúrugæða sé ríkur. Ég fagna líka mjög 35. gr. um upplýsingaskyldu stjórnvalda til almennings varðandi ástand umhverfis og náttúru og áhrif framkvæmda þar á, og að með lögum skuli tryggja almenningi aðgang að undirbúningi ákvarðana sem hafa áhrif á umhverfi og náttúru sem og heimild til að leita hlutlausra úrskurðaraðila. Þetta er mjög mikilvægt ákvæði og mikilvægur þáttur í mannréttindum og forsenda ákveðinna lífsgæða, eins og stjórnlagaráð hefur bent á. Þar segir líka réttilega að til þess að geta varið rétt sinn þurfi einstaklingar að njóta aðgangs að upplýsingum og hafa tök á því að taka þátt í ákvörðunum um umhverfismál. Ég fagna þessu mjög. Þetta varðar rétt almennings til heilbrigðra lífsskilyrða en líka til lýðræðislegrar þátttöku til að hafa áhrif á líf sitt og aðstæður. Þetta tengist öðru sem var sérstaklega spurt um í þjóðaratkvæðagreiðslu og er nú komið inn í frumvarpið, þ.e. spurningunni um jafnt atkvæðavægi í landinu og áhrif þess á lýðræðislega stöðu landshlutanna. Það ákvæði hefur valdið miklum skoðanaskiptum og kemur ekki á óvart að meiri hluti þeirra sem lagðist gegn þeirri breytingu séu íbúar og kjósendur utan af landi. Eins og við höfum rætt hér og hefur komið fram í umræðunni þá mun þessi breyting þýða það að fulltrúum landsbyggðarinnar á Alþingi fækkar mikið frá því sem nú er og rödd landsbyggðarinnar mun þar með dofna. Það er óskemmtileg tilhugsun í ljósi þess áhrifaleysis sem landsbyggðin býr við nú þegar þar sem stjórnsýsla og ákvarðanavald hefur safnast fyrir á höfuðborgarsvæðinu þangað sem meginþorri opinberra fjármuna rennur. Við getum sagt að prufukeyrsla á jöfnu atkvæðavægi hafi átt sér stað í sjálfri stjórnlagaþingskosningunni en niðurstaða þeirrar kosningar var sú að aðeins tveir utan af landi náðu kjöri af 25 fulltrúum. Þar af leiðandi held ég að það sé mjög mikilvægt að Alþingi geri ráðstafanir til að jafna lýðræðislega stöðu landshlutanna í ljósi þessarar niðurstöðu því að krafan um jafnrétti á ekki aðeins við um fólk, hún á líka við um samfélagshópa, þar á meðal landsbyggð andspænis höfuðborg. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að beita heimildinni í 39. gr. um að í lögum megi mæla fyrir um tiltekinn fjölda þingsæta, allt að 30, þannig að hann sé bundinn einstökum kjördæmum. Þessa heimild held ég að sé mikilvægt að nýta í löggjöf til að vega upp á móti þeim lýðræðishalla sem annars er hætt við að hljótist af. Í hjarta okkar erum við sammála því að hver maður eigi að hafa jafnt atkvæðavægi á við manninn sem við hliðina á honum stendur en við verðum líka að átta okkur á því hvaða þýðingu það hefur. Jafnrétti samfélagshópa skiptir líka máli í þessu sambandi. Enn eitt nýmæli í tillögunum sem hlaut gott brautargengi í þjóðaratkvæðagreiðslunni með stuðningi 68% kjósenda var persónukjör. Sú breyting verður vafalítið til góðs ef rétt er á málum haldið en það veltur að sjálfsögðu á útfærslunni. Ég vil í því sambandi leyfa mér að minna á frumvarp hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur og fleiri um sama efni þar sem gert er ráð fyrir að kjósandi geti skipt atkvæði sínu á fleiri en einn frambjóðanda þannig að þeir hljóti þá sama brot atkvæðis. Það er dæmi um útfærslu sem ég held að gæti vel gengið upp í þessu samhengi. Önnur merkileg nýjung sem ástæða er til að nefna og gera að umtalsefni er að hægt sé að leggja fram þingmál að frumkvæði kjósenda, að 2% kjósenda geti lagt fram þingmál á Alþingi. Með því ákvæði er verið að stíga skref í átt til beins lýðræðis sem hefur verið vaxandi krafa í þjóðmálaumræðunni undanfarin ár. Ég get þó ekki látið hjá líða að segja að ég held að við þurfum að fara varlega í þeirri umræðu allri því að hún getur auðveldlega borið okkur á villigötur ef við missum sjónar af markmiðum lýðræðis. Við búum við þingræði sem er í reynd fulltrúalýðræði. Almenningur kýs fulltrúa til að taka veigamiklar ákvarðanir um stjórn landsins og löggjöf og um leið og það er af hinu góða að eiga samtal við kjósendur og leita álits þeirra þarf að gæta þess að sú tilhneiging fari ekki út í hreina ákvarðanafælni og þar með ábyrgðarleysi kjörinna fulltrúa. Sum mál eru þess eðlis að þau verða ekki leyst með vinsældakosningum, t.d. erfiðar ákvarðanir sem varða fjármál ríkisins, neyðarráðstafanir líkt og grípa þurfti til fyrst eftir hrun o.s.frv. Það er því mjög mikilvægur fyrirvarinn sem kemur fram í 67. gr. frumvarpsins og lýtur að því að hvorki sé hægt að krefjast atkvæðagreiðslu um fjárlög, fjáraukalög, lög sem sett eru til að framfylgja þjóðréttarskuldbindingum né heldur um skattamálefni eða ríkisborgararétt. Þetta er til áréttingar því sem ég sagði, að beint lýðræði geti verið af hinu góða sé því beitt í þágu sjálfs lýðræðisins en ekki gegn því eins og getur hæglega orðið ef ekki er rétt að farið. Það hefur gerst hér í þungum og veigamiklum málum sem hafa farið í þjóðaratkvæðagreiðslu og eru enn ekki útkljáð fyrir vikið. Frú forseti. Ég get líka tekið undir það sem hér kom fram hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni, að sumt í þessu frumvarpi ætti kannski meira erindi við lög en stjórnarskrá. Það er nokkuð sem þingið getur með góðri samvisku, finnst mér, íhugað að breyta vegna þess að meginhugsunin í þeim ákvæðum sem ég er að hugsa um í því samhengi getur haldist þó að ákvæðunum yrði breytt. Þar vil ég nefna ákvæðið um að Alþingi geti sjálft ákveðið fjölda kjördæma í landinu en síðan er gert ráð fyrir því í ákvæðinu að fjöldinn sé takmarkaður við átta, ef ég man rétt. Þarna er verið að gefa Alþingi þann rétt að ákveða þetta sjálft og þá finnst mér engin ástæða til að setja einhver fjöldatakmörk á það. Sama gildir um ákvæðið um fjölda ráðherra. Ég er ekki viss um að slíkt ákvæði, um að tiltaka ákveðinn fjölda ráðherra, eigi erindi í stjórnarskrá úr því að megininntak ákvæðisins er það að forsætisráðherra og þingið geti ákveðið fjölda ráðherra. Ég sé þá ekki ástæðu til að vera með fjöldatakmarkanir á því. Þetta er bitamunur en ekki fjár, útfærsluatriði sem þarf ekki að koma við megininntak umræddra ákvæða. Fagnaðarefnið er að við skulum nú vera komin í efnislega umræðu. Það er mest um vert, tel ég, að við berum gæfu til þess að virða þá miklu vinnu sem liggur hér að baki, virða niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar sem fór fram í haust og útfæra tillögur stjórnlagaráðs á grundvelli þess þjóðarvilja sem er kominn fram. Það sýnist mér að frumvarpið geri og ég vona innilega að þessar tillögur verði ekki pólitískt bitbein í stundarhagsmunum stjórnmálaflokkanna heldur að við 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur fyrir ræðuna. Við erum að sjálfsögðu ekki sammála um alla hluti í þessu sambandi en hins vegar fannst mér hún nálgast málin af yfirvegun og á málefnalegan hátt, sem ber að fagna. Mér finnst ástæða til að vekja athygli á því að hv. þingmaður gerir efnislegar athugasemdir við nokkra þætti í þessum tillögum. Um sumt er ég sammála henni, ég held að þarna séu atriði sem við þurfum virkilega að íhuga. Varðandi kosningakerfið hef ég töluvert miklar efasemdir um útfærsluna sem þarna er að finna, ég hef ákveðnar áhyggjur af því að erfitt verði að útfæra þetta svo vel sé. Ef ég bara orða þá hugsun mína í stuttu máli get ég vel ímyndað mér kosningakerfi sem annars vegar byggir á kjördæmakosningu og hins vegar landskjöri, það eru fordæmi fyrir því. Mér sýnist hins vegar að þarna sé að finna einhvers konar blöndu af þessum tveimur kerfum, m.a. að menn geti bæði boðið sig fram í kjördæmi og á landslista og mér finnst margt frekar óskýrt í þessari útfærslu. Ég tel að þó ekki væri nema þess vegna þurfum við að fara afskaplega vel yfir þessi ákvæði. Síðan eru auðvitað hárrétt þau sjónarmið sem hún nefnir varðandi stöðu landsbyggðarinnar sem ótvírætt mundi veikjast á þingi yrðu þessar tillögur að veruleika. Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir að heimilt sé að binda tiltekinn fjölda þingsæta við tiltekin kjördæmi mundi það engu að síður leiða til töluverðrar fækkunar þeirra þingmanna sem kæmu utan af landi, það má gefa sér það miðað við að haldið sé í regluna einn maður, eitt atkvæði.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans innlegg og athugasemdir við ræðu mína. Ég held hins vegar að þær áhyggjur sem við deilum að hluta til um kosningakerfið og áhrif jöfnunar atkvæðavægisins - ég held að það mál sé leysanlegt. Ég er hins vegar ekki nógu sérfróð til að geta kveðið upp úr um það úr þessum ræðustóli hvort þær ráðstafanir sem 39. gr. opnar á eru nægjanlegar einar og sér eða hvort þingið þarf að skýra þetta og skerpa betur með löggjöf. En ég sé ekkert því til fyrirstöðu, jafnvel þó að ákvæðið stæði óbreytt í stjórnarskrá, að þingið geti gert sínar ráðstafanir til mótvægis við þann lýðræðishalla sem við höfum augljóslega bæði áhyggjur af vegna jöfnunar atkvæðavægis. Fara þarf mjög vel yfir þetta vegna þess að ég held að allir hljóti að vera sammála um að markmiðið hlýtur að vera það að ná fram annars vegar jafnrétti milli fólks með jöfnun atkvæðavægis en líka að halda einhverju ásættanlegu jafnvægi milli landshluta.

Hæstv. forseti. Til að fyrirbyggja misskilning er ég ekki andvígur hugmyndinni um að jafna atkvæðavægi í landinu, ég hef verið baráttumaður fyrir því á vettvangi míns flokks í langan tíma. Ég hef fyrst og fremst áhyggjur af þeirri útfærslu sem þarna er að finna. Ég held að við getum lent í nokkrum ógöngum með þetta kerfi ef við erum að tala um þessa blöndu af landskjöri og kjördæmakjöri. Ég vildi gjarnan fá skýrari línur í þetta áður en breytingar af þessu tagi eru gerðar, að við áttuðum okkur betur á því hvaða áhrif þær breytingar sem þarna er að finna hafa. Ég vil hins vegar taka það fram að ég er enginn sérstakur aðdáandi núverandi kjördæmafyrirkomulags og tel að á því séu margir gallar. Ég hef í gegnum árin velt upp ýmsum hugmyndum um aðrar breytingar og jafnvel róttækari á því sem þarna er að finna. Hrifnastur er ég af hugmyndinni um einmenningskjördæmi en ég tel að það sé heldur langt í land að við náum einhverjum slíkum breytingum fram.

Frú forseti. Ég skildi hv. þingmann ekki þannig að hann hefði talað gegn jöfnun atkvæðavægis og það bar ekki að skilja orð mín á þann veg. Í hjarta mínu er ég ekki mótfallin jöfnun atkvæðavægis, ég vil bara að við þá jöfnun verði ekki til annað óréttlæti sýnu verra og um það held ég að við þingmaðurinn séum sammála. Um blöndu landskjörs og kjördæmakosningar, ég hef hugsað þetta líka. En eins og ég segi, ég held að fara verði mjög vel yfir þetta með þar til bærum sérfræðingum. Ekki er ég með þá lausn á reiðum höndum hvernig þetta getur komið út. Mér sýnist samt að þingið eigi alla möguleika á að útfæra þetta nánar, ef ekki með tillögu að breyttu stjórnarskrárákvæði þá með lögum í anda þess ákvæðis sem heimilar þetta. Hvort fulltrúatalan, að binda þetta við 30 þingsæti en ekki eitthvað fleiri - ég á erfitt með að leggja mat á það að svo stöddu en treysti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að fara mjög vel yfir þetta.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Birgir Ármannsson og Ólína Þorvarðardóttir létu hann niður falla og ræða aðeins um kjördæmaskipanina og kosningalögin. Ég er þeirrar skoðunar að þessi umræða hafi allt of mikið verið einfölduð í gegnum tíðina, sérstaklega hér á landi. Hér hafa menn eingöngu verið að ræða spurninguna um jafnt vægi atkvæða. Það eru ýmis önnur álitamál sem koma líka til skoðunar þegar við ræðum þessi mál, mér tekst vonandi að fara yfir það í ræðu þegar ég kemst að með það. Ég tel að hægt sé að færa fyrir því rök að ekki sé endilega skynsamlegt að horfa svona mikið á hugmyndina um jafnt vægi atkvæða. Á þessu stigi vil ég hins vegar gera mjög alvarlegar athugasemdir við ákvæðið í 39. gr. eins og það er lagt hér fram. Það er þannig útfært að annars vegar er verið að tala um að kjördæmin, sem geta verið allt að 8, kjósi 30 þingmenn. Síðan eru landslistar sem kjósi 33 þingmenn. Hið jafna vægi atkvæða á að vera tryggt með því að kjördæmin allt að 8 fái sinn skerf úr 30 þingmannahópnum. Það á að byggjast á hugmyndinni um einn maður, eitt atkvæði. Síðan er það landslistinn og þar munu málin horfa aðeins öðruvísi við. Í teoríunni getum við sagt að þar sé einn maður, eitt atkvæði, en það sem þetta mun hafa í för með sér er það sem menn hafa nefnt margfeldisáhrifin í óréttlætisátt með því að þeir sem bjóða sig fram á landslistanum hljóta eðli málsins samkvæmt - og lítum við hvert í eigin barm - að reyna að höfða til þess hóps sem stærstur er í hópi kjósenda. Þá er ljóst mál að mikil hætta er á því að landskjörnir þingmenn treysti sér ekki til að taka tillit til hagsmuna fámennra svæða ef þeir hagsmunir stangast á við hagsmuni fjölmennustu svæðanna, og þess vegna verði til nýtt ójafnvægi sem verði algjörlega 

Frú forseti. Það sætir eiginlega tíðindum að ég og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson skulum vera svona hjartanlega sammála en það erum við núna. Ég tek undir það með þingmanninum að þessi umræða, þessi krafa; einn maður, eitt atkvæði, hljómar vel og enginn vill í hjarta sínu vera mótfallinn því. En þetta getur haft aðrar og óskemmtilegri afleiðingar, þ.e. að ýta undir áhrifaleysi ákveðinna landshluta og byggðarlaga og landsbyggðarinnar í heild sinni andspænis höfuðborginni. Ég hef stundum líkt þessu við það að við Íslendingar gengjum í Evrópusambandið og ættum þar aðild að ráðherraráðinu. Þar sitja löndin með eitt atkvæði hvert og ekki væri gerður greinarmunur á því hvort Ísland er 300 þúsund manna þjóð, ef við sætum við það borð, eða annað land með 30 milljónir. Það rynnu nú á okkur tvær grímur ef það ætti að fara að smætta atkvæðavægi Íslands við það borð, ef við sætum þar inni, með tilliti til íbúafjölda. Þetta er svipað því sem um er að ræða, finnst mér, í sambandi við jafnt atkvæðavægi í þessum nýju stjórnarskrártillögum. Landsbyggðin, kjördæmin, þarf að eiga sér sína fulltrúa og sína málsvara því að það eru samfélög sem standa að baki hverjum fulltrúa, ekki bara íbúafjöldi. Hversu margar kirkjur, hversu marga skóla, hversu mörg þorp þarf til að réttlæta það að ákveðinn þingmaður hafi ákveðið vægi á Alþingi Íslendinga? Við erum bara sammála um þetta en ég vona líka að þessi rökræða okkar veki þá sem eiga um þetta að fjalla til verulegrar umhugsunar um það hvernig best sé að útfæra málið í þeirri stöðu sem það er núna.

Virðulegi forseti. Já, það hefði kannski verið meira gaman, svona fyrir fjörið, ef við hv. þingmaður hefðum ekki verið að ræða 39. gr. heldur til dæmis 34. gr. En það er önnur saga. Maður verður að velja og hafna í þessari umræðu. Það sem ég er einfaldlega að reyna að segja er þetta: Ef menn ætluðu að vera trúir því sem þarna segir, að atkvæði kjósenda alls staðar að á landinu eigi að vega jafnt, felur það í raun í sér að færa sex þingmenn sem nú eru kjörnir af landsbyggðarkjördæmunum þremur inn á höfuðborgarsvæðið, það er það sem þetta felur í sér, þannig að þingmönnum á höfuðborgarsvæðinu mundi þá fjölga frá því sem nú er og verða upp undir 40. Hérna er hins vegar farin, að mínu mati, algjörlega galin leið og allt of flókin leið sem býður upp á þá miklu hættu að vegna margfeldisáhrifanna og stærðar höfuðborgarsvæðisins muni landslistaleiðin sem þarna er verið að leggja til - sem á að ná til 33 þingmanna, meiri hluta þingmanna - leiða til þess að þingmennirnir sem kjörnir verða af landslista verði fyrst og fremst kjörnir af þeim stóra massa sem hér býr 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur fyrir ágæta ræðu og málefnalega. Hún fór í gegnum ýmis mál, t.d. jöfnun atkvæðisréttar og hér hefur verið rætt um að slíkt geti jafnvel snúist upp í öndverðu sína. Alla tíð síðan ég kom inn á þing hef ég verið móti mismunandi atkvæðavægi í landinu. Ég tel að atkvæði séu mannréttindi og að við getum ekki mismunað fólki á grundvelli atkvæðisréttar. Þegar ég kom inn á þing var atkvæðavægið 1:4 þar sem verst lét. Svo var það minnkað niður í 1:2 og eftir það hef ég verið tiltölulega sáttur, vegna þess að ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að fólk úti á landi býr við mikið óhagræði af því að allt ríkisvaldið vex í Reykjavík. Ríkisvaldið á Íslandi hefur vaxið alveg óskaplega síðustu 50–100 árin. Og það vex hvar, frú forseti? Á Reykjavíkursvæðinu, í kringum Alþingi, í kringum stjórnarráðsbyggingarnar o.s.frv. Allt landsbyggðarfólk skal koma til Reykjavíkur til að sækja þjónustu, til að biðja um þetta og hitt, og ég vil að menn nálgist hlutina með allt öðrum hætti. Ég vil ekki að menn séu að versla með atkvæðisrétt á móti þessu óhagræði heldur vil ég hreinlega að mönnum verði greiddur sá kostnaður sem felst í því að búa úti á landi, greiddur sá kostnaður sem felst í því að fara til læknis, sækja heilbrigðisþjónustu, lögfræðiþjónustu og alls konar þjónustu gagnvart hinu opinbera og sjá hvort þá myndist ekki vilji til að flytja eitthvað af þessari þjónustu út á land, af því að það gæti verið ódýrara. Síðan verði atkvæðisrétturinn algjörlega jafn. Ég vil vara við þeim hugmyndum sem eru í 39. gr. og ég skora á þingmenn að fara mjög ítarlega í gegnum það hvort ekki finnist önnur lausn sem er betri en þessi.

Frú forseti. Það er hárrétt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal segir að atkvæðisréttur er mannréttindi og allt í góðu með það. En þau mannréttindi geta hins vegar liðið fyrir sjálf sig, má segja, ef þeim er ekki beitt rétt. Það er afleiðingin sem við sjáum af jöfnun atkvæðavægisins, hún getur orðið neikvæð fyrir mannréttindi og lýðræði ef við pössum ekki upp á útfærsluna. Stundum er talað um að jákvæð mismunun geti átt rétt á sér og ég hef hingað til litið á misjafnt vægi atkvæða í landinu sem jákvæða mismunun í þágu landsbyggðarinnar sem býr við alvarlegt áhrifaleysi og ákveðinn lýðræðishalla. Ég vona því heitt og innilega að þeir sem um þetta fjalla í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og þeir sérfræðingar sem verða kallaðir fyrir þá nefnd, ljái þessu eyra og reyni raunverulega að finna leið til að jafna upp á móti áhrifunum af jöfnun atkvæðavægisins, sem er í sjálfu sér alls ekkert slæmt fyrirbæri eins og margoft hefur komið fram í þessari umræðu. Jöfnun atkvæðavægis er eitthvað sem við í hjarta okkar viljum vera sammála um en við viljum bara sporna gegn neikvæðum áhrifum sem hugsanlega gætu af því hlotist þannig að ekki verði mannréttindahalli á annan hátt. Læt ég það duga sem svar að þessu sinni enda hef ég á tilfinningunni að ég sé búin að svara þessu þrisvar.

Frú forseti. Það er nú einmitt það sem ég ætlaði að ræða, við erum að reyna að jafna aðstöðumun landsbyggðarinnar sem býr við halla vegna þess að ríkið er allt í Reykjavík og á Reykjavíkursvæðinu. Við erum að reyna að jafna þann mun með mismunandi atkvæðavægi. Við eigum bara hreinlega að jafna muninn með því að borga fyrir kostnaðinn, bæði vinnutíma fólksins og eins ferðir. Nú langar mig til að spyrja hv. þingmann um 34. gr., þá fer nú að verða gaman. Þar stendur að auðlindir í náttúru Íslands séu háðar einkaeignarrétti og menn eru mjög einbeittir og fókuseraðir á sjávarútveginn. Nú er það þannig að hann skuli vera ævarandi eign þjóðarinnar. Þarf ekki að mati þingmannsins að skilgreina hvað er þjóð? Eða er þjóðin sama og ríkið sem er lögpersóna og alltumlykjandi og sívaxandi? Er það ekki stórhættulegt, því hverjir stjórna ríkinu? Ég vil spyrja hv. þingmann að því hverjir stjórna ríkinu.

Frú forseti. Ég vildi óska að hv. þingmaður hefði spurt að þessu í fyrra andsvari sínu, þá hefði orðið meira gaman, þá hefði ég haft tvö tækifæri til að ræða þetta við hann. Þjóð er í mínum huga sá hópur fólks sem deilir kjörum í einu landi eða innan samfélagsmarka, ríkið fer hins vegar með framkvæmdarvaldið fyrir þessa þjóð. Ég geri greinarmun á ríki og þjóð. Ef eitthvað er í eigu þjóðarinnar, eins og við hljótum að samþykkja að náttúran innan þess svæðis sem við höfum helgað okkur sé, og hver Íslendingur eigi arfborinn rétt til þess að njóta náttúrugæða, hljótum við að fela einhverri framkvæmdastjórn hagsmunagæslu fyrir þann almenning sem tilheyrir þessari þjóð. Sá hagsmunagæsluaðili er stjórnvöld, 

Frú forseti. Nú er æði langt um liðið síðan stjórnlagaráð sem áður var kosið sem stjórnlagaþing, ég ætla nú ekki að minnast á alla þá sorglegu sögu, kom með tillögur að gjörsamlega nýrri stjórnarskrá inn til Alþingis og fór þar af leiðandi eins langt með sitt umboð og hægt var, því hún hefði getað komið með breytingar á stjórnarskránni án þess að kollvarpa henni. Þetta er að því leyti gleðidagur því loksins gefst mér færi á því, frú forseti, að ræða tillögur stjórnlagaráðs með réttum hætti en ekki með skökkum eins og þegar ég sagði þegar rætt var um ferlið, af illri nauðsyn til þess að fólk vissi um hvað það ætti að fara að greiða atkvæði. Við höfum nefnilega ekki enn þá nema af stuttri, sérstakri umræðu sem var reyndar lengd, getað rætt um tillögur stjórnlagaráðs sem að mörgu leyti eru afskaplega skynsamlegar, frú forseti. Ég hef margoft undirstrikað það og enginn þingmaður hefur enn þá sagt mér að það þurfi ekki að breyta núverandi stjórnarskrá, alla vega því ákvæði í stjórnarskránni sem segir að forseti lýðveldisins geri samninga við erlend ríki. Það náttúrlega vita allir að það er ekki rétt. Og deilurnar um 26. gr. sögðu mér það að stjórnarskráin er ekki í lagi. Það á ekki að þurfa sérfræðinga til að túlka einstök ákvæði. Ég las þrjú álit á sínum tíma um niðurstöðu í fjölmiðlamálinu að mig minnir, um túlkun 26. gr. Lærð og mjög skynsamleg og rökföst - rökföst, frú forseti - álit þriggja sérfræðinga. Ég var eiginlega sammála þeim öllum. Það var ekkert þeirra samstiga, þau voru öll þvers og kruss um hvað 26. gr. þýddi, vegna þess að 13. gr. tekur allt til baka og segir að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt, þá væntanlega líka valdið í 26. gr. Það er dálítið athyglisvert. Ég ætla að ræða um ferlið. Því miður er það svo að hér var kosning um stjórnarskrá. Ég segi alltaf: Vesalings fólkið fór og kaus á kjörstað og greiddi atkvæði um eitt stykki stjórnarskrá. Ég las viðtöl við fólk sem sagði að það hefði kíkt á þetta um morguninn og fjölskyldan hefði verið sammála um að greiða þessu atkvæði. Ég fór að hugsa: Ég er nú eitthvað verulega takmarkaður, frú forseti, því ég eyddi öllu jólafríinu síðasta og öllum janúarmánuði í að fara einmitt í gegnum þessar tillögur. Mjög margt hef ég bent á sem hreinlega stenst ekki og má ekki standa. Um þetta var fólk að greiða atkvæði. Mér finnst að ferlið sé of létt. Þjóðin greiðir aldrei atkvæði um þetta með bindandi hætti. Menn eru að tala um að hafa atkvæðagreiðslu samhliða næstu alþingiskosningum. Til hvers? Það hefur ekkert að segja. Þetta verður samþykkt væntanlega, síðan verur kosið almennt til alþingiskosninga og hvað er fólk að hugsa um þá? Það er að hugsa um framtíðina. Hvernig ætlum við að leysa skuldavanda heimilanna og hvað ætlum við að gera við efnahagsmálin og hvernig ætlum við að leysa snjóhengjuna og hvað ætlum við að gera í því að skapa atvinnu í landinu til að fólk geti borgað af lánunum sínum og geti yfirleitt framfleytt sér? Þetta verða álitamálin. Ekki stjórnarskráin, langt í frá. Svo kemur nýtt þing. Þar koma galvaskir nýir þingmenn og gamlir líka, vonandi einhverjir, og þeir munu greiða atkvæði um óbreytta stjórnarskrá. Ef þeir samþykkja hana er það orðið stjórnarskrá landsins. Fólkið í landinu hefur aldrei komið að því með bindandi hætti. Það finnst mér miður, frú forseti. Fyrir utan að það hefur verið sagt að ef menn ætla að éta fíl ættu þeir að gera það bita fyrir bita en ekki í einum bita, það er talið betra, það er svona viðráðanlegra. Mér finnst menn vera að éta fíl í einum bita. Ég hef lagt fram tillögu um breytingar á 79. gr. eingöngu. Þá geta menn samþykkt hana. Að henni samþykktri geta menn tveim mánuðum seinna sent alla stjórnarskrána í bindandi atkvæði til þjóðarinnar eða sem ég tel vera miklu skynsamlegra, hluta af henni. Til dæmis gætum við byrjað á því sem allir þingmenn eru sammála um, eins og ákvæðið um að forseti lýðveldisins geri samninga við erlend ríki, ég held að allir séu sammála um að það megi taka það burt. Þannig að við ættum að fara í gegnum það ferli, ég held að allir þingmenn séu sammála því að hafa ákvæði um Hæstarétt. Ég þekki ekki einn einasta þingmann sem vill ekki hafa ákvæði um Hæstarétt í stjórnarskránni. Í dag er það ekki, það er ekki orð um Hæstarétt í núgildandi stjórnarskrá. Síðan er ég t.d. persónulega mjög skotinn í hugmyndum um Lögréttu, eins konar stjórnlagadómstól, en Lögrétta eins og stjórnlagaráðið leggur til er afskaplega fátæklegt. Ég vil hafa það í miklu veigameira hlutverki, miklu veigameira. Ég vil nota það sem við höfum, fullskipaðan Hæstarétt. Fullskipaður Hæstiréttur myndar Lögréttu. Og þingmenn geta vísað þangað frumvörpum sem þeir telja að stangist á við stjórnarskrá, en almenningur getur líka vísað þangað málum ef hann telur að eitthvað ákvæði í lögum stangist á við stjórnarskrá. Ef Hæstiréttur lendir í þeirri stöðu eins og með öryrkjadóminn eða með kvótadóminn, setur hann á sig nýjan hatt fullskipaður og er Lögrétta og ákveður hvort þetta ákvæði í lögum standist stjórnarskrá. Þar með held ég að Lögrétta væri komin með virkilega flott hlutverk og kostaði lítið, ekki neitt. Ég vil breyta því með því að breyta 79. gr. fyrst og síðan færu menn í vinnu við að breyta allri stjórnarskránni, en ég tel að ferlið sem er í þessum tillögum sé allt of létt. Meiri hluti Alþingis getur breytt stjórnarskrá, bara einfaldur meiri hluti - reyndar ekki í mannréttindamálum, þá fer það í atkvæðagreiðslu - en þetta er svo létt. Meira að segja einhver stemning í þjóðfélaginu getur komið fram ákveðinni stjórnarskrárbreytingu. Ég held þetta sé hættulegt. Við megum ekki hafa stjórnarskrána þannig að hún sé að breytast svona sí og æ vegna þess að þetta er grundvöllurinn, þetta er grundvöllur sem við öll tryggjum. Hún þarf að vera seig og það þarf að vera erfitt að breyta henni, en samt verður það að vera mögulegt. Þess vegna vil ég að meiri hluti hv. nefndar sem flytur þetta mál og fær þetta til umsagnar, að hann bæti við bréf sitt til Feneyjanefndarinnar að skoða frumvarp mitt um 79. gr. og breytingu á henni, þannig að það skoði líka að breytingarnar séu bindandi og að þær verði ekki of léttar og ekki of erfiðar. Ég er með ákveðna þröskulda í mínum tillögum, þröskulda hérna á Alþingi, 40 þingmenn, þröskulda í þjóðfélaginu, að 50% kjósenda skuli samþykkja. Menn geta rætt það, kannski má hafa það 47% kjósenda, kannski má hafa eitthvað lægra. Eftir því sem við höfum það lægra þeim mun auðveldara verður að breyta stjórnarskrá og við þurfum að varast að sé of auðvelt, en það má heldur ekki vera svo erfitt að það gerist aldrei eins og mér skilst að sé í Danmörku. Svo kem ég að því; hvað er eiginlega stjórnarskrá? Ég er ekkert viss um það að menn átti sig á því hvað stjórnarskrá er. Í mínum huga er stjórnarskrá mannréttindi og ekkert annað. Stjórnarskrá á að fjalla um mannréttindi. Hún á að fjalla um það hvernig ég sem einstaklingur í þjóðfélaginu og aðrir einstaklingar í þessu þjóðfélagi erum verndaðir og varðir fyrir öðrum einstaklingum. Það má t.d. ekki drepa neitt okkar, ég held að það sé númer eitt, það má ekki drepa neinn. Af hverju segjum við það bara ekki beint? Það er íslenska sem allir skilja. Ekkert okkar má drepa. Punktur. Það skilja allir. Þá má enginn ráðast á mig á götu og drepa mig og það er varið í stjórnarskrá. Síðan finnst mér að málfrelsi og eignarréttur og annað slíkt vera mannréttindi. Það viljum við tryggja. Svo eru kröfur á annað fólk, t.d. réttur barna á framfærslu foreldra. Réttur öryrkja og aldraðra á framfærslu og svo framvegis, þ.e. kröfur eins hóps á annan hóp. Ég vil að þetta séu jafnvel tvískipt réttindi; réttindi fyrstu gráðu, það er það sem ég legg mikið upp úr, frelsi einstaklingsins. Það er ekki einu sinni tryggt í þessum stjórnarskrárdrögum, að menn skuli vera frjálsir. Það er ekki sagt í drögunum að við skulum vera frjáls. Ég veit t.d. ekki hvort mansal væri leyft, ég er búinn að reyna að átta mig á því. Þetta þarf náttúrlega að vera alveg á tæru. Ég hef nefnt nokkrum sinnum í kvöld rétt ófæddra til lífs. Hann er ekki tryggður. Það þykir mér miður. Auðvitað veit ég að það eru jaðartilfelli, hvenær verður manneskjan til, en það gerist örugglega ekki í vikunni fyrir fæðingu, það er löngu, löngu fyrr. Þannig að ég tel að stjórnarskráin sé aðallega mannréttindi. Til þess að tryggja mannréttindi, hvað gerum við þá, frú forseti? Við stofnum ríki. Við stofnum ríki til þess að tryggja mannréttindi, lögreglu, dómsvald, löggjafarvald. Löggjafarvaldið tryggir og útfærir það hvernig mannréttindi skulu færð í lög, hvernig skal vinna með mannréttindin og síðan koma dómstólar og dæma og framkvæmdarvaldið framkvæmir. Svo til þess að halda þessu aðskildu og vernda borgarana fyrir ríkinu sem slíku, þrískiptum við því til þess að vernda þá. Þetta er mín hugsun og sýn með stjórnarskrána. Þess vegna vil ég að mannréttindakaflinn sé númer eitt. Ég er sáttur við þetta fororð sem er í tillögum stjórnarandstöðunnar, mér finnst það fallegt, en að mannréttindi komi númer eitt, það mundi ég vilja. Það mundi ég vilja að nefndin hefði hugrekki til að flytja kaflann þangað. Ég held að það sé nú ekki mikið mál. Svo vil ég að stjórnarskráin sé ekki með skrúðmælgi. Það er hræðilegt ef menn eyðileggja stjórnarskrána með skrúðmælgi. Allir eiga rétt til að lifa með reisn. Hvað þýðir það eiginlega? Hvað þýðir það eiginlega að lifa með reisn? Maður á líknardeild, lifir hann með reisn? Getur hann vísað í það að í stjórnarskránni standi að hann eigi að lifa með reisn og maðurinn er að deyja? Hvernig ætla menn að útfæra svona? Ég held að það sé miklu betra að hafa stjórnarskrána tæra og skýra þannig að svona 80% af þjóðinni skilji hana án þess að þurfa lögfræðing til þess að útskýra málið fyrir sér. Ég tel nefnilega að stjórnarskrá sé heimspekilegt vandamál en ekki lögfræðilegt. Ég vil að hún sé á einföldu máli og án skrúðmælgi, menn forðist það að vera að blanda einhverju öðru en því sem þeir ætla nákvæmlega að segja inn í hana. Ég hef rætt hérna um jöfnun atkvæðisréttar. Ég vil hafa hann jafnan. Það truflar mig dálítið að vera að tala um hóp kjósenda. Hópur kjósenda í mínum huga er flokkur, bara svo menn viti það. Menn eiga bara að tala um flokka. Það er íslenska, þannig að menn séu ekki að fara út í svoleiðis tilfæringar. Svo er allt of mikið í þessari stjórnarskrá sem á bara að vera í lagasafninu. Við eigum ekki að vera að taka inn í stjórnarskrá heilmikið um þingsköp og heilmikið af málum sem hefur verið sett inn í stjórnarskrá. Svo ætla ég rétt aðeins að klára þetta með því að ræða um samskipti þjóðar og þings. Hér er tillaga um það að 2% þjóðarinnar geti lagt fram lagafrumvarp. Almáttugur, hver einasti þingmaður, 63 geta lagt fram lagafrumvarp, forsetinn að auki. Ef væri einhver hópur manna 2% þjóðarinnar með tilbúið lagafrumvarp með greinargerð og öllu saman og hann fyndi ekki einn þingmann til að leggja það fram, það væri nú undarlegt. Þar með væri málið leyst. Svo er talað um að 10% geti lagt fram lagafrumvarp sem Alþingi eigi að ræða fram og til baka. Það er gefið í það heilt ár, ég hugsa að ferlið allt taki svona eitt og hálft til tvö ár og fram og til baka og þetta er eiginlega deila kjósenda við Alþingi. Er ekki miklu heiðarlegra að segja bara að 15% kjósenda geti krafist atkvæðagreiðslu um þingrof eða vantraust á Alþingi ef það er orðið svona mikið? Þingrof og í kjölfarið kosningar. Væri það ekki miklu heiðarlegra? Mér finnst að menn þurfi að ræða svona hluti, séu ekki að koma með einhverja vitleysu hingað inn eins og ég tel að þessi 10% regla sé. Svo getum við rætt um hvort mörkin eigi að vera 10%, 15% eða 12%, en það er hlutverk nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég er að því leytinu sammála hv. þm. Pétri H. Blöndal að ég lít fyrst og fremst á stjórnarskrána sem mannréttindaskrá. Okkur skilur hins vegar að í því að mér finnst hugrekki að leggja það til að taka inn í stjórnarskrá eins og það sem hv. þingmaður kallar að lifa með reisn. Ég tel að það að lifa með reisn sé að hafa alltaf það besta sem þjóðfélagið getur boðið upp á í þeirri ömurlegu stöðu sem hægt er að vera í. Það er talað um að deyja með reisn, það er hægt. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um að það sé skrúðmælgi. Hann hefur mjög ákveðnar skoðanir á því öllu saman. Er hans staða sú að hann geti beygt eitthvað af sinni mjög svo ákveðnu braut í þessu? Hann segir að hitt og þetta sé vitleysa, eitthvað er gott. Ef það er fólk hér inni sem finnst eitthvað af því sem honum finnst vitleysa, er hann tilbúinn að ræða það eða á bara að henda því?

Forseti minnir þingmenn á að ávarpa þingmenn fullu nafni og beina máli sínu til forseta.

Frú forseti. Ég er mjög tilbúinn til að fallast á meiri hluta. Ég hef lagt fram hugmyndir um breytingar með rökum og ég vil að þeim sé tekið eða hafnað með öðrum rökum sem ég eða meiri hlutinn fellst á, það er fínt mál. Ég er að benda á að það er fullt af atriðum, eins og það sem ég benti á fyrr í kvöld, að ef ráðist er inn í landið förum við ekki að kalla saman Alþingi. Það þarf að bregðast við strax og fara í hernaðaraðgerðir. Þess vegna þarf að standa að hernaðaraðgerðir samkvæmt alþjóðalögum og til varnar landsins sé undanþegið. Það gengur ekki að við séum að kalla saman Alþingi í tvo daga á meðan menn ganga um Reykjavík með hríðskotabyssur og ekki má beita hervaldi, það má ekki beita valdi. Ég hef bent á þetta. Mér finnst það vera rök, eða hvað? Ég hef bent á margt, margt annað sem þarf að laga eins og til dæmis, og mér skilst að búið sé að taka það inn að einhverju leyti, að setja skuli lög um hitt og þetta og að réttindi fjölmiðla skuli tryggð með lögum. Af hverju stendur ekki bara að fjölmiðlar skuli vera réttháir eða frjálsir? Það stóð að frelsi í fjölmiðlum skyldi tryggt með lögum. Ég vil ekkert vera að þynna út stjórnarskrána út í að það þurfi atbeina Alþingis til þess að stjórnarskráin virki og gildi. Það eru svona atriði sem ég hef bent á. Ég geri ráð fyrir að menn muni fallast á þau rök að einhverju leyti. Svo eru önnur rök sem menn fallast ekki á, þá er það fínt. Ég ætla ekki að vera neinn alvaldur og einstrengingslegur og segja: Þetta eru mínar hugmyndir og samþykkið þær eða ekki neitt. Það er alls ekki svo. Ég kem með hugmyndir sem ég vil að fái umræðu í nefndinni og á Alþingi. Þess vegna gleðst ég yfir því að hér sé umræða um stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir hans innlegg í umræðuna. Það er áhugavert að geta tekið umræðuna á efnislegum nótum eins og hér hefur verið. Hv. þm. Pétur H. Blöndal mætir tilbúinn í umræðuna og lýsir því jafnframt yfir að hann sé opinn fyrir því að taka rökum og mótrökum í henni. Það er akkúrat á þann máta sem við þurfum að fara í gegnum þetta ferli á næstu vikum, að menn mæti tilbúnir til að taka umræðuna. Eins og komið hefur fram fyrr í dag, og við þekkjum af fyrri umræðu í málinu, hefur hv. þm. Pétur H. Blöndal lagt fram ítarlegar útfærslur sínar og athugasemdir við frumvarpið sem var hér fyrr í drögum frá stjórnlagaráði. Það hefur að vísu tekið ákveðnum breytingum en engu að síður liggja hans athugasemdir fyrir. Auðvitað er rétt að fara yfir það. Ég lýsti sjálfur í umræðunni að það eru ákveðnir hlutir sem ég tel áhugaverða og athyglisverða og þess virði að skoða. Hitt er annað að þótt einstaka þingmenn komi vel nestaðir inn í þessa umræðu er það auðvitað þingið sem reynir sameiginlega að ná sátt og samkomulagi um að skrifa sína stjórnarskrá fyrir þjóðina þó að hvert okkar um sig vildi örugglega, og hefði efni og ástæðu til, útfæra það með sínum hætti. Þess vegna skiptir auðvitað máli að við náum saman um þá þætti og förum yfir þau atriði þar sem eru uppi álit og skoðanir. Ég hefði gjarnan viljað heyra aðeins meira um tillögur, hugmyndir og sjónarmið hv. þingmanns varðandi kosningafyrirkomulag, persónukjör og annað sem að því lýtur og er í tillögunum sem hafa verið lagðar fram í frumvarpi, og einnig um stöðu og hlutverk forsetans gagnvart stjórnkerfinu. Ef hann gæti farið aðeins nánar yfir þau mál.

Frú forseti. Ég tel að við þurfum að skoða kosningakaflann mjög vel með það að markmiði að reyna að jafna vægi atkvæða allra landsmanna og líka að koma á ákveðnu persónukjöri ef það er möguleiki. Ég veit að Þjóðverjar eru með svona kjör. Fjöldi þingmanna er ekki ákveðinn heldur getur hann sveiflast til eftir því hvernig persónukjörið fer. Ef margir kjósa einn flokk og fólk í öðrum flokki í persónukjöri fjölgar þingmönnum á þýska þinginu. Þess vegna liggur ekki fyrir hvað það eru margir þingmenn á þýska þinginu. Ég veit ekki hvort þetta er góð lausn en það er örugglega hægt að finna lausn sem menn geta orðið sæmilega sáttir við, að ná þeim markmiðum að jafna atkvæðisrétt um allt land og hafa persónukjör. Ég vil undirstrika að við eigum að bæta stöðu landsbyggðarinnar með öðrum hætti en með of miklum atkvæðisrétti. Ég hef nefnt að það á hreinlega að borga fyrir það ef menn hafa ekki aðgang að stjórnsýslunni eins og við í Reykjavík. Það á að jafna þann aðstöðumun. Fyrst við hrúgum stjórnsýslunni upp í Reykjavík eigum við bara að borga fyrir það, bæði tíma og ferðir. Það verður kannski til þess að eitthvað af stjórnsýslunni verður flutt út á land. Ég kem kannski seinna í andsvari inn á hina spurningu þingmannsins en ég tel að við eigum að vinna þetta núna í anda sátta. Það getur vel verið að við náum ekki saman um allt og þá finnst mér við eiga að taka það sem við náum saman um og setja það sem breytingu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð hv. þm. Péturs H. Blöndals að við eigum að fara í þetta verkefni með það að markmiði að leita sátta. Ég held hins vegar að það skipti máli að við náum fram heildstæðri breytingu á stjórnarskránni, eins og kostur er, en séum ekki með það í einhverjum bútasaum með miklum takmörkunum eins og hefur verið í bráðum sjö áratugi. Varðandi kosningafyrirkomulagið, vegna þess að það hefur komið fram í umræðunni fyrr í kvöld. Það endurspeglast í þeim tillögum, sem eru þó settar fram sem málamiðlun, að það virðist vera langt í land með að fulltrúar landsbyggðar séu sáttir með tillögurnar, eins og við heyrðum fyrr í umræðunni, og að hlutunum sé stillt upp á þann veg að höfuðborgarsvæðið sé að fara fram með ofurvaldi gagnvart dreifbýlisbyggðum. Hv. þingmaður vísaði í persónukjör sem er kosningafyrirkomulag sem til að mynda þekkist í Þýskalandi. Tillögur stjórnlagaráðs gerðu ráð fyrir margvíslegum útfærslum til þess að nálgast þennan jöfnuð gagnvart landinu í heild sinni og gagnvart flokkunum og skoðunum almennings. Maður spyr sig því í fyrsta lagi hvort mögulegt sé að nálgast þessi mál með því að fara fram með breytingar á kosningafyrirkomulaginu í ákveðnum áföngum þannig að það gerist kannski ekki í einu stökki. Þingið hefur auðvitað ákveðnar heimildir til þess hvernig útfærslan er þótt markmiðið samkvæmt stjórnarskránni sé að fara ákveðnar leiðir. Maður spyr sig líka að því, ef við horfum til nálægra landa í svipaðri landfræðilegri stöðu eins og við, til að mynda Noregs, hvers vegna menn geti náð þar breiðri sátt milli þéttbýlis og dreifbýlis um rétt samfélagsins til þess að tryggja þennan jöfnuð. Af hverju ættum við ekki að geta gert það líka á Íslandi?

Frú forseti. Það er góð spurning. Mér finnst að við eigum að setja þessi markmið eða tilgang inn í stjórnarskrána og síðan er það verk Alþingis að útfæra hvernig við náum jöfnun atkvæðisréttar og persónukjöri vegna þess að það er ekkert voðalega einfalt. Ég nefni það. Það var rætt um einmenningskjördæmi og landið sem eitt kjördæmi. Tveir pólar. Einmenningskjördæmi geta valdið því að hér myndist gífurlegur lýðræðishalli. Ég geri ráð fyrir því að Sjálfstæðisflokkurinn, ef það er einmenningskjördæmi, fengi bara alla þingmennina.  Hvað gerist ef landið er eitt kjördæmi? Flokksræðið vex. Þá er einn maður efstur í hverjum flokki og hann ræður öllu í honum. Þess vegna voru á sínum tíma valin sex kjördæmi, menn eru búnir að gleyma því. Það var sú hugsun á bak við, ekki einmenningskjördæmi, ekki eitt kjördæmi, heldur að hafa þau sex þannig að sex jafnréttháir oddvitar væru í hverjum flokki og flokksræðið minnkaði. Við náum samt þessum tilgangi með því að nálgast einmenningskjördæmin. Það eru 10 í hverju kjördæmi, svona nokkurn veginn, og það þarf 9% fylgi til að koma manni að.